**Этолія** (стар.-грэч.: Αἰτωλία) — у старажытнасці вобласць Цэнтральнай Грэцыі, якая межавала на захадзе з Акарнаніяй па рацэ Ахелоас, на ўсходзе — з Лакрыдай і Дарыдай (па лініі, паралельнай да цячэння ракі Эвена (Эвінаса, Εύηνος) і на ўсход ад гэтай ракі), на поўначы — з вобласцю долапаў (Δόλοπες, Далопіяй, Δολοπία) і амфілохаў (Ἀμφίλοχοι, Амфілохіяй, Ἀμφιλοχία). Падзялялася хрыбтом Панеталіконам (Παναιτωλικόν) на дзве часткі: *паўночную*, дзікую і некультурную, населеную варварскімі плямёнамі, і *паўднёвую* — урадлівую і палітычна моцную, так званую *Старажытную* Этолію.

Гісторыя
--------

Жыхарамі Этоліі (эталійцамі) была заселена Пелапанеская вобласць Эліда, занятая, паводле падання, эталійцам Аксілам, якому дарыйцы, пры перасяленні ў Пелапанес, перадалі правадырства. На поўдні Старажытнай Этоліі знаходзіліся два згаданыя ў міфах гарады Плеўрон і Калідон, тэрыторыя якіх складала асобную вобласць Эаліду. Калідон у эпоху Пелапанескай вайны да 392 г. знаходзіўся ў валоданні пелапанескіх ахейцаў. Пакрыты лесам горны ланцуг *Аракінф* аддзяляе прыбярэжную нізінную раўніну ад унутранай, вельмі ўрадлівай (μεγα πεδίον), з галоўным горадам Фермам пры Трыханійскім возеры. Паўночная частка краіны (так званая *Набытая* Этолія) была населена ілірыйскімі плямёнамі — ападотамі, эўрытанамі, афіёнамі, калійцамі, агрэйцамі, амфілахійцамі (апошніх у розныя часы адносілі то да Эпіра, то да Акарнаніі).

Антычная Этолія
Ужо ў V ст. да н.э. тры эталійскія племені — ападоты, афіёны і эўрытаны — былі аб’яднаныя ў саюз; першыя ж звесткі пра агульны *эталійскі саюз* (κοινόν τῶν Αίτωλῶν) узыходзяць да 322 г. да н.э. Пазней да саюза далучыліся локры, яшчэ пазней — дэльфійцы, дарыйцы і частка Акарнаніі (266 г.); у 245 г. да яго далучыліся на некаторы час беатыйцы, каля 229 г. — паўднёвыя гарады Фесаліі; акрамя таго, да яго належалі некаторыя пелапанескія гарады і нават некаторыя мясцовасці па-за межамі грэчаскага мацерыка.

Такім чынам Эталійскі саюз, які першапачаткова з’яўляўся племянным, разросся да памераў буйнога палітычнага арганізма, паглынуўшы Дэльфійскую амфіктыёнію. Перыяд найвышэйшага тэрытарыяльнага і палітычнага развіцця саюза адносіцца да часу вайны паміж спартанскім царом Клеаменам і Ахейскім саюзам. Пасля бітвы пры Селасіі ў 222 г. да н.э. быў заснаваны Элінскі саюз, што аслабіла ўплыў Эталійскага саюза, пасля чаго акарнанцы, факейцы, беатыйцы і фесалійцы выйшлі з яго.

Пасля смерці Антыгона Досана у 221 да н.э. эталійцы паспрабавалі вярнуць сабе страчаны ўплыў шляхам заваявання Месеніі, якая мела намер далучыцца да Элінскага саюза. Месеняне звярнуліся па дапамогу да ахейцаў і пачалася вайна паміж эталійцамі і ахейцамі. Яна скончылася, пасля страшнага разгрому грэчаскіх абласцей, у 217 да н.э. Наўпакцкім мірам, паводле якога варагуючыя бакі павінны былі пакінуць за сабой уладанні, якія былі ў іх у момант заключэння міру.

Неўзабаве македонскі цар Філіп V (220—179 да н.э.) пачаў вайну з рымлянамі, да якіх у якасці саюзнікаў далучыліся эталійцы, спартанцы, месенійцы, элейцы і афіняне. Галоўны цяжар гэтай вайны выпаў на долю на эталійцаў. З прычыны крайняга знясілення, яны ў 205 г. заключылі асобны мір з Філіпам.

У 200 да н.э. пачалася Другая Македонская вайна, падчас якой эталійцы ваявалі на баку рымлян: пры іх удзеле была здабыта перамога рымлян над македанянамі пры Кінаскефалах (у 197 г. да н.э.). За гэта ў 196 г. яны атрымалі Лакрыду, Факіду, Амбракію і Айніяды. Але з прычыны таго, што іх прэтэнзіі рымляне палічылі празмернымі, Рым заключыў саюз з ахейцамі, эталійцы ж перайшлі на бок Антыёха і ў 191 да н.э. былі разбіты пры Фермапілах. Пасля канчатковай перамогі рымлян над Антыёхам, у 189 да н.э. эталійцы былі вымушаны прасіць міру, за які рымляне запатрабавалі ад іх выплаты 500 талентаў кантрыбуцыі і прызнання вярхоўнай улады рымскага народа. Гэтым зневажэннем быў пакладзены канец існаванню Эталійскага саюза.

Арганізацыя Эталійскага саюза
-----------------------------

На чале саюза стаяў саюзны правадыр, ці стратэг, які склікаў войска па пастанове саюзнага сходу, камандаваў у час вайны і кіраваў пасяджэннямі савета і сходу. Іншымі бачнымі службовымі асобамі былі *гіпарх* (начальнік конніцы),  *сакратар, скарбнік*: усе яны выбіраліся народным сходам адразу пасля восеньскага раўнадзенства. Саюзны *савет*, які складаўся з прадстаўнікоў асобных гарадоў, разглядаў важныя бягучыя справы, што рыхтаваліся для саюзнага сходу, і вёў перамовы з замежнымі дзяржавамі. Народныя *сходы* склікаліся абавязкова раз на год (у Ферме) для абрання службовых асоб, а па меры неабходнасці — у любым саюзным горадзе. Сход вырашаў пытанні вайны і міру, аб заключэнні дагавораў, аб падатках, аб увядзенні новых і адмене старых законаў.

Літаратура
----------

* Brandstäter, «Die Geschichte des aetolischen Landes, Volkes und Bundes» (Берлін, 1844)
* Freeman, «History of federal Government» (Л. 1893, I т.)
* Bücher, «Quaestionum amphictyonicarumspecimen. De gente aetolica Amphictyoniae participe» (Б. 1870, дысертацыя)
* Dubois, «Les ligues étolienne et achéenne» (П. 1864)
* Wilcken, статья «Aetolier» в I т. Pauly-Wissowa, «Real-Encyclopädie der klassischen Altertumswissenschaft».

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Этолія
* *Обнорский Н. П.* Этолия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Treccani · Настольны · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4000647-5 · VIAF: 248499626 |