Амерыканскія салдаты ў Аргонскім лесе
**Злучаныя Штаты Амерыкі** ўступілі ў **Першую сусветную вайну** 6 красавіка 1917 года. Да гэтага яны захоўвалі нейтралітэт. Амерыканскія войскі ваявалі з кастрычніка 1917 года на Заходнім фронце і з ліпеня 1918 года на Італьянскім фронце. За час вайны ў армію было прызвана больш за 4 млн чалавек. ЗША страцілі ў Першай сусветнай вайне 117 465 чалавек.

Перыяд нейтралітэту (1914—1917)
-------------------------------

Лайнер «Лузітанія»
У пачатку вайны ў ЗША дамінавала імкненне захаваць нейтралітэт. Прэзідэнт Вільсан, шакаваны разбуральным характарам канфлікту і заклапочаны яго магчымымі неспрыяльнымі наступствамі для ЗША ў выпадку зацягвання ваенных дзеянняў, спрабаваў выступіць у якасці пасярэдніка паміж супрацьлеглымі бакамі. Але яго міратворчыя намаганні не ўвянчаліся поспехам, галоўным чынам з-за таго, што абодва бакі не гублялі надзею перамагчы ў вырашальнай бітве. Тым часам ЗША ўсе глыбей увязалі ў спрэчкі аб правах нейтральных краін на моры. Вялікабрытанія кантралявала становішча на Сусветным акіяне, дазваляючы нейтральным краінам ажыццяўляць гандаль і адначасова блакуючы германскія парты. Германія спрабавала прарваць блакаду, ужываючы новую зброю — падводныя лодкі.

Прэзідэнт Вільсан перад Кангрэсам. Пасяджэнне 3 лютага 1917 года.
У 1915 годзе нямецкая падводная лодка патапіла брытанскае пасажырскае судна «Лузітанія», пры гэтым загінулі больш за 100 амерыканскіх грамадзян. Вільсан неадкладна заявіў Германіі, што несправакаваныя напады падводных лодак на судны нейтральных краін з’яўляюцца парушэннем агульнапрынятых нормаў міжнароднага права і павінны быць спыненыя. Германія ў пачатку 1917 года пагадзілася спыніць неабмежаваную падводную вайну, але толькі пасля пагрозы Вільсана прымяніць самыя рашучыя меры. Тым не менш, у лютым і сакавіку 1917 года былі патоплены яшчэ некалькіх амерыканскіх судоў, а тэлеграма Цымермана мексіканскаму ўраду з прапановай саюза супраць ЗША прымусіла Вільсана запытаць згоду Кангрэса на ўступленне краіны ў вайну. У выніку 6 красавіка 1917 года Кангрэс абвясціў вайну Германіі.

Удзел у вайне (1917—1918)
-------------------------

Амерыканская палявая артылерыя ў Шато-Цьеры
Асноўны артыкул: **Амерыканскія экспедыцыйныя сілы**
ЗША неадкладна пашырылі маштабы эканамічнай і ваенна-марской дапамогі саюзнікам і пачалі падрыхтоўку экспедыцыйнага корпуса для ўступлення ў баявыя дзеянні на Заходнім фронце. Згодна з прынятым 18 мая 1917 года законе аб абмежаванай вайсковай павіннасці, у армію прызываўся 1 млн. мужчын ва ўзросце ад 21 да 31 года.

Першыя амерыканскія войскі прыбылі ў Францыю ў чэрвені 1917 года, але толькі ў кастрычніку на лінію фронту прыбыла першая дывізія.

Амерыканскія бранетанкавыя войскі ў Аргонскім лесе
З канца сакавіка 1918 года саюзнікі стрымлівалі магутнае нямецкае наступленне. Вясной амерыканскія войскі дапамаглі французам спыніць нямецкія войскі на подступах да Парыжу. Летам амерыканская армія прыняла ўдзел у бітве на Марне. У верасні 1-я амерыканская армія правяла першую самастойную аперацыю супраць уварваўшайся Сен-Міельскай групоўкі праціўніка. У далейшым 1-я і 2-я амерыканскія арміі прынялі ўдзел у Стодзённым наступленні, у прыватнасці, у Мёз-Аргонскім наступленні. Таксама адна амерыканская дывізія прыняла ўдзел у бітве пры П’яве і бітве пры Віторыа-Венета на Італьянскім фронце.

Амерыканскія войскі падчас Сен-Міельскай аперацыі
Для эфектыўнай арганізацыі тылу Вільсан пайшоў на беспрэцэдэнтныя меры дзяржаўнага кантролю над эканомікай. Закон аб федэральным кантролю, прыняты 21 сакавіка 1918 года, перавёў усе чыгункі краіны пад кіраўніцтва Уільяма Макады, а спецыяльна створанае ваеннае кіраванне чыгунак павінна было пакончыць з канкурэнцыяй і забяспечыць строгую каардынацыю іх дзейнасці. Ваенна-прамысловае кіраванне было надзелена пашыранымі паўнамоцтвамі кантролю над прадпрыемствамі з мэтай стымулявання вытворчасці і прадухілення залішняга дублявання. Кіруючыся законам аб кантролю над прадуктамі харчавання і палівам (жнівень 1917 г.), Герберт Гувер, кіраўнік федэральнага ведамства па кантролю за прадуктамі харчавання, зафіксаваў цэны на пшаніцу на высокім узроўні і з мэтай павелічэння паставак прадуктаў харчавання ў войска ўвеў т. зв. «безмясныя» і «безпшанічныя» дні. Гары Гарфілд, кіраўнік ведамства па кантролю за палівам, таксама прыняў жорсткія меры ў дачыненні да вытворчасці і размеркавання паліўных рэсурсаў. Акрамя рашэння ваенных задач, гэтыя меры прынеслі немалыя выгады маламаёмасным сацыяльным слаям, у прыватнасці фермерам і прамысловым рабочым.

Акрамя буйных выдаткаў на развіццё ўласнай ваеннай машыны, ЗША далі такія вялікія крэдыты саюзнікам, што ў перыяд паміж снежнем 1916 і чэрвенем 1919 года агульны доўг апошніх (разам з працэнтамі) вырас да 24 262 млн. даляраў. Сур’ёзнай заганай унутранай палітыкі Вільсана стала яго няздольнасць надзейна абараніць грамадзянскія свабоды: ваенная істэрыя ўнутры краіны вылілася ў пераследы амерыканцаў нямецкага паходжання, членаў антываенных груп, у асаблівасці сацыялістычных.

Амерыканскія салдаты святкуюць спыненне агню 11 лістапада 1918 года
У студзені 1918 года Вільсан прадставіў у Кангрэс свае «14 пунктаў» — агульную дэкларацыю мэтаў ЗША ў вайне. У дэкларацыі была выкладзена праграма аднаўлення міжнароднай стабільнасці і ўтрымліваўся заклік да стварэння Лігі Нацый. Гэтая праграма шмат у чым разыходзілася з ваеннымі мэтамі, раней ухваленымі краінамі Антанты і уключанымі ў шэраг сакрэтных дамоваў.
У кастрычніку 1918 года цэнтральнаеўрапейскія краіны звярнуліся з прапановай аб міры непасрэдна да Вільсана, праз галовы еўрапейскіх праціўнікаў. Пасля таго як Германія пагадзілася заключыць мір на ўмовах праграмы Вільсана, прэзідэнт накіраваў у Еўропу палкоўніка Э. М. Хаўса, каб заручыцца згодай саюзнікаў. Хаўс з поспехам выканаў сваю місію і 11 лістапада 1918 года Германія падпісала пагадненне аб перамір’і. Нягледзячы на папярэднюю дамоўленасць аб яго ўмовах, разыходжанні ў пазіцыях Еўропы і Амерыкі паказвалі на тое, што ў ходзе пасляваенных перамоваў паўстануць сур’ёзныя супярэчнасці. Яшчэ адной праблемай стала фактычная дэзінтэграцыя старой Еўропы, што не абяцала хуткага і легкага аднаўлення эканамічнага жыцця.

Узбраенне ЗША
-------------

* M1903 SpringfieldM1903 Springfield
* Браўнінг M1918Браўнінг M1918
* Браўнінг M1917Браўнінг M1917
* Browning Auto-5Browning Auto-5
* Кольт M1911Кольт M1911
* М1917М1917
* Mk 2Mk 2

Вядомыя генералы
----------------

* Джон Першынг

Гл. таксама
-----------

* Тэлеграма Цымермана
* Чатырнаццаць пунктаў

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |

| ⛭Удзельнікі Першай сусветнай вайны |
| --- |
| Антанта | 
Аўстралія •
Бельгія •
Бразілія •
Вялікабрытанія •
Грэцыя •
Індыя •
✰ Італія •
Канада •
Кітай •
Новая Зеландыя •
Ньюфаўндленд •
Партугалія •
Расія •
Румынія •
Сербія •
ЗША •
Францыя •
Чарнагорыя •
Паўднёва-Афрыканскі Саюз •
Японія
 |
| Чацвяртны саюз | 
Аўстра-Венгрыя •
Балгарыя •
Германія •
Асманская імперыя
 |