**Віцэ-каралеўства Новая Іспанія** (ісп.: Virreinato de Nueva España) — іспанская калонія ў Паўночнай Амерыцы, якая існавала ў 1535—1821 гг. У яе склад уваходзілі тэрыторыі сучаснай Мексікі, паўднёва-заходніх штатаў ЗША (а таксама Фларыды), Гватэмалы, Беліза, Нікарагуа, Сальвадора, Коста-Рыкі, Кубы. Акрамя таго, у падначаленні Новай Іспаніі былі Філіпіны і розныя астравы ў Ціхім акіяне і Карыбскім моры. Сталіца размяшчалася ў Мехіка. У 1821 годзе ў выніку паражэння ў Вайне за незалежнасць Мексікі Іспанія страціла ўсе паўночнаамерыканскія землі, на якіх утварыліся новыя незалежныя дзяржавы. Куба і Філіпіны сталі кіравацца непасрэдна з Іспаніі — аж да 1898 года, калі па выніках вайны са ЗША яны былі таксама страчаны метраполіяй.

Перадгісторыя
-------------

Новая Іспанія ў 1819 годзе
Калонія была ўтворана на тэрыторыі былых індзейскіх дзяржаў, такіх як імперыя ацтэкаў і дзяржавы мая. Гэтыя землі былі заваяваны і далучаны да ўладанняў іспанскага караля Карла V у выніку паходаў Эрнана Картэса, які і стаў у 1522 годзе першым кіраўніком Новай Іспаніі.

У гэты перыяд гісторыя Іспаніі як адзінай дзяржавы толькі пачыналася. Таму назваўшы свае ўладанні «*Новай* Іспаніяй», Картэс з аднаго боку дапамагаў Карлу V умацаваць ідэю адзінай іспанскай дзяржавы, а з іншага боку — прадухіляў падзел сваіх уладанняў, трымаўшы іх пад адзінай уладай. У 1528 годзе ўлада Картэса была абмежавана, а ў 1535 годзе Новая Іспанія стала віцэ-каралеўствам.

Палітычны і адміністрацыйны лад
-------------------------------

Вышэйшая грамадзянская і ваенная ўлада ў Новай Іспаніі знаходзілася ў руках прызначанага віцэ-караля, які падпарадкоўваўся непасрэдна манарху і Вярхоўнаму савету па справах Індый у Мадрыдзе. Пры віцэ-каралі знаходзіўся дарадчы орган — аўдыенсія. Юрысдыкцыя аўдыенсіі Мехіка распаўсюджвалася на паўднёвую частку віцэ-каралеўства, а юрысдыкцыя аўдыенсіі Гвадалахары (палітычнага і адміністрацыйнага цэнтра аднайменнага інтэнданцтва) — на паўночную.

У 1786 годзе частка правінцый Новай Іспаніі была ператворана ў 12 інтэндантстваў, главой кожнага з якіх з’яўляўся інтэндант, які выконваў адміністрацыйныя, судовыя і ваенныя функцыі, кіраваў зборам падаткаў і дзейнасцю муніцыпалітэтаў правінцыйных цэнтраў. Сем паўночных правінцый аб’ядноўваліся ў дзве ваенныя акругі: заходнюю і ўсходнюю. Яны кіраваліся камандуючымі, падпарадкаванымі віцэ-каралю. Тры правінцыі захавалі свой ранейшы статус. Гарады і сельскія акругі пад кіраваннемкарэхідораў і старэйшых алькальдаў, якім падпарадкоўваліся выбарныя старосты індзейскіх паселішчаў.

Існавалі таксама мясцовыя гарадскія саветы — кабільда, ці аюнтаміента, члены якіх афіцыйна абіраліся домаўладальнікамі, але з цягам часу гэтыя пасады сталі пажыццёвымі і спадчыннымі, а часам нават купляліся. Дзейнасць муніцыпалітэтаў знаходзілася пад кантролем каланіяльнай адміністрацыі.

Кіраўнікі
---------

**Намеснікі:**

* Эрнан Картэс (1521 — 24) (1524 — 26) (др. аўдыенсія 1531 — 35).
* Маркас дэ Агілар (в.а. 1526 — 27).
* Алонса дэ Эстрада (в.а. 1527 — 28).

**Віцэ-каралі:**

* Спіс віцэ-каралёў Новай Іспаніі

Гл. таксама
-----------

* Хуан дэ Грыхальва — першы даследчык Новай Іспаніі
* Эрнан Картэс — заваёўнік Новай Іспаніі
* Антоніа дэ Мендоса — першы віцэ-кароль Новай Іспаніі

Крыніцы
-------

1. ↑  Дюверже 2005, с. 132.
2. 1 2 3  Альперович 1979, с. 5.

Літаратура
----------

* *Альперович М. С.* Рождение Мексиканского государства. — М.: Навука, 1979. — 168 с. — (Страны и народы).
* *Дюверже К.* Кортес / Пер. М. В. Глаголева. Серия «Жизнь замечательных людей». Вып. 1125 (925). — М.: Молодая гвардия, 2005. — 304 с.
* Ларин Е. А. Всеобщая история: латиноамериканская цивилизация: Учеб. пособие. — М.: Высшая школа, 2007. — 494 с. — ISBN 9785060056846
* Паркс Г. История Мексики / Пер. Ш. А. Богиной. — М.: Издательство иностранной литературы, 1949. — 364 с.
* *Humboldt. A.* Political essay on the kingdom of New Spain / Trans. by John Black. — London: Printed for Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown; and H. Colburn: W. Blackwood, and Brown and Crombie, Edinburgh, 1811. — Vol. II. — 531 p.
* A Population History of North America / Ed. Steckel R. Haines M. — Cambridge University Press, 2000. — 736 p. — ISBN 0521496667.

| ⛭Іспанская імперыя ў Амерыцы |
| --- |
| Адміністрацыйныя структуры | Савет Індый • Каса-дэ-Кантратасьён |
| Віцэ-каралеўствы | Новая Гранада • Новая Іспанія • Перу • Рыа-дэ-ла-Плата |
| Аўдыенсіі | Багата • Буэнас-Айрэс • Каракас • Чаркас • Кансепсьён • Куска • Гвадалахара • Гватэмала • Ліма • Маніла • Мехіка • Панама • Кіта • Сант'яга • Санта-Дамінга |
| Генерал-капітанствы | Чылі • Куба • Гватэмала • Філіпіны • Пуэрта-Рыка • Санта-Дамінга • Венесуэла • Юкатан • Унутраныя правінцыі |
| Губернатарствы | Новая Андалусія • Новая Кастылія • Новае Таледа • Парагвай • Рыа-дэ-ла-Плата |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Новы · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no94018424, n50079177, sh85084578 · NKC: ge989261 · VIAF: 151561939, 267842972 |