У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Асвенцім (значэнні).
**Асве́нцім** (польск.: Oświęcim, ням.: Auschwitz — А́ўшвіц) — горад у Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Асвянцімскага павета Малапольскага ваяводства. Утварае гарадскую гміну, таксама з’яўляецца сядзібай вясковай гміны Асвенцім.

Знаходзіцца за 60 кіламетраў ад горада Кракава, ля ўпадзення ракі Солы ў Віслу. Станам на 31 снежня 2007 года, у горадзе пражывае 40 520 чалавек. Паводле колькасці жыхароў ён займае чацвёртае месца ў Малапольскім ваяводстве.

У 1975—1998 гадах горад уваходзіў у склад Бельска-Бяльскага ваяводства.

Асвенцім ляжыць у цэнтры Асвянцімскай катлавіны, паміж Карпацкім пагор’ем і Сілезскімі горамі. З суседнімі рэгіёнамі — Малапольскім, Верхняй Сілезіяй і Цешынскай Сілезіяй — горад мае зручнае аўтамабільнае, чыгуначнае і воднае паведамленне.

Гісторыя
--------

Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі
Замак у Асвенціме
Ліцэй у Асвенціме
Горад мае амаль 800-гадовую гісторыю і з’яўляецца адным з найстарэйшых гарадоў у Польшчы. Упершыню ён згадваецца ў 1179 годзе як аддаленае ад Кракава паселішча. У 1241 годзе ён быў цалкам разбураны падчас мангола-татарскага нашэсця. У 1272 годзе зноў адноўлены Асвенцім атрымлівае статус горада. У канцы XIII стагоддзя ў горадзе пасяліліся першыя немцы, а ў пачатку XVI стагоддзя — яўрэі.

На працягу стагоддзяў горад змяняў сваю палітычную прыналежнасць. У 1348 годзе горад стаў часткай Свяшчэннай Рымскай імперыі. У гэты перыяд нямецкая мова пачала пераважаць над польскай.

У 1655 годзе горад ізноў быў разбураны шведамі. У выніку «Шведскага патопу» горад цалкам страціў сваю значнасць, а ў 1772 годзе далучыўся да Аўстрыі.

Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ў 1918 годзе горад ізноў стаў тэрыторыяй Польшчы. Перад пачаткам Другой сусветнай вайны ў горадзе налічвалася каля 8 000 яўрэяў.

### Другая сусветная вайна

Асноўны артыкул: **Асвенцім, канцэнтрацыйны лагер**
4 верасня 1939 года горад быў акупаваны войскамі германскага вермахта, затым указам А. Гітлера быў далучаны да тэрыторыі Трэцяга рэйха.

У часы Другой сусветнай вайны ў горадзе знаходзіўся германскі канцэнтрацыйны лагер, які складаўся з трох комплексаў, які стаў месцам самага масавага забойства за ўсю гісторыю чалавецтва. З агульнай колькасці ахвяр гэтага лагера 90 % склалі яўрэі.

Лагер Аўшвіц займаў тэрыторыю ў 4 675 гектараў, на якой знаходзіліся 40 лагераў.
У шасцістах дваццаці бараках лагераў Аўшвіца ўтрымлівалася ўвесь час ад 180 000 да 250 000 зняволеных. Над уваходам у лагер Аўшвіц I вісеў лозунг: «Arbeit macht frei» («Праца вызваляе»).

Першыя вязні з’явіліся ў Аўшвіцы ў 1940 годзе. З прыбыўшых тады ў лагер 728 жыхароў Кракава не выжыў ніхто.
3 верасня 1941 года ў лагер Аўшвіц I былі дастаўлены 600 савецкіх ваеннапалонных, якія былі забіты разам з польскімі вязнямі (250 чалавек) у падземных камерах блока № 11 (блок «Смерці») з дапамогай "Цыклона «Б». Гэта быў першы нацысцкі эксперымент па масавым знішчэнні людзей «Цыклонам „Б"»

Галоўны ўваход у канцэнтрацыйны лагер Аўшвіц
Масавае знішчэнне вязняў у газавых камерах канцлагера Аўшвіц II (быў пабудаваны на месцы польскай вёскі Бжэзінка, нямецкая назва Біркенау) пачалося з вясны 1942 года. У лагер на смерць эшалонамі прывозілі сотні тысяч яўрэяў з тэрыторый еўрапейскіх краін і Савецкага Саюза, акупаваных Германіяй.
Усяго, па сучасных ацэнках, у канцлагеры Аўшвіц загінула ад 1 000 000 да 1 500 000 чалавек, сярод якіх — больш за 1 100 000 яўрэяў, 150 000 палякаў, 20 000 цыган і інш.
Падчас наступу савецкіх войскаў 18 студзеня 1945 года 58 000 працаздольных вязняў былі сагнаны ў Германію. Большасць з іх загінулі ў лагерах Заксенгаўзен, Берген-Бельзен і іншых.

### Вызваленне горада

27 студзеня 1945 года, каля 3 гадзіны дня, 100-я стралковая дывізія генерала Ф. М. Красавіна вызваліла Аўшвіц і Біркенау. Першым і ў горад, і ў лагер уварваўся штурмавы атрад 106-га стралковага корпуса пад камандаваннем маёра Анатоля Шапіры. Гэта яго атрад размініраваў подступы да лагера, пасля чаго маёр асабіста адчыніў вароты лагера Аўшвіц I і ўдзельнічаў у прыгнечанні супраціўлення СС.

### Паваенны час

У вызваленым лагеры НКУС стварыў месца для ўтрымання нямецкіх ваеннапалонных. Лагер функцыянаваў да восені 1945 года, а другі з іх, закладзены ў будынку былога лагера Аўшвіц II, — да вясны 1946 года. У лагерах знаходзілася каля 15 000 чалавек, камендантам быў савецкі палкоўнік Маслобоеў.

Акрамя таго, у горадзе функцыянавала Міністэрства грамадскай бяспекі, галоўны будынак якога знаходзіўся недалёка ад чыгуначнай станцыі «Асвенцім». У будынках былога лагера міністэрства ўтрымлівала зняволеных, якіх падазравалі ў сувязях з НСДАП, Гітлерюгендам і СНД. Лагер быў закрыты ў сакавіку 1946 года.

У 1947 годзе канцэнтрацыйны лагер быў пераабсталяваны ў музей, а ў 1979 годзе быў уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Штогод музей наведвае каля аднаго мільёна турыстаў з усяго свету.

Пасля вайны ў горадзе былі пабудаваны новыя мікрараёны і будынкі, асноўным відам дзейнасці стала хімічная прамысловасць.

У 1952 годзе быў створаны Асвенцімскі павет, які пасля правядзення адміністрацыйнай рэформы стаў часткай Бельскага ваяводства. У 1979 годзе была заснавана пасада мэра горада, а ў 1999 годзе ў выніку новай адміністрацыйнай рэформы горад увайшоў у склад Малапольскага ваяводства

28 мая 2006 года горад наведаў Папа Рымскі Бенедыкт XVI.

Славутасці
----------

Рыначная плошча ў Асвенціме
Касцёл Божай Маці Успаміну Верных у Асвенціме
* Дзяржаўны музей Аўшвіц-Біркенау
* Дом Шымана Клугера (цяпер Яўрэйскі музей Асвенціма)
* Замак
* Тунэлі
* Капліца Св. Джэка
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі
* Касцёл Божай Маці Успаміну Верных
* Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і смутку
* Рыначная плошча
* Ратуша
* Гарадская забудова
* Фарныя могілкі
* Дзеючая сінагога
* Яўрэйскія могілкі
* Палац шлюбу
* Гістарычныя і этнаграфічныя калекцыі

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Германіі Керпен
* Сцяг Украіны Самбар

Вядомыя асобы
-------------

* Беата Шыдла (нар. 1963) — польскі палітык, прэм’ер-міністр Польшчы.

Зноскі
------

1. ↑  Дасье: Асвенцім Архівавана 13 чэрвеня 2011.
2. ↑  Як вызвалялі Асвенцім
3. ↑  Архівавана 24 студзеня 2011. Архівавана 24 студзеня 2011. Яўрэйскі музей Асвенціма  (польск.) Архівавана 24 студзеня 2011.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Асвенцім (горад)
* Аушвиц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Асвянцімскі павет |
| --- |
| Гарады | Асвенцім • Бжэшчы • Затар • Кэнты • Хэлмак |  |
| Гарадскія гміны | Асвенцім |
| Вяскова-гарадскія гміны | Бжэшчы • Затар • Кэнты • Хэлмак |
| Вясковыя гміны | Асвенцім • Осек • Палянка Велька • Пшэцішаў |

| ⛭Малапольскае ваяводства |
| --- |
| Гарады на правах павета | 
* Кракаў *(цэнтр)*
* Новы Сонч
* Тарнаў

 | Герб Малапольскага ваяводства |
| Паветы | 
* Алькушскі
* Асвянцімскі
* Бахэнскі
* Бжэскі
* Вадавіцкі
* Вяліцкі
* Гарліцкі
* Дамброўскі
* Кракаўскі
* Ліманоўскі
* Мысляніцкі
* Мяхоўскі
* Наватаргскі
* Новасандэцкі
* Прашавіцкі
* Сухскі
* Тарноўскі
* Татшанскі
* Хшаноўскі

 |
| Цэнтры паветаў | 
* Асвенцім
* Бжэска
* Бохня
* Вадавіцы
* Вялічка
* Гарліцы
* Дамброва Тарноўска
* Закапанэ
* Ліманова
* Мехаў
* Мысляніцы
* Новы Тарг
* Олькуш
* Прашавіцы
* Суха Бэскідзка
* Хшанаў

 |
| Іншыя гарады | 
* Альвэрня
* Андрыхаў
* Бабова
* Беч
* Бжэшчы
* Букоўна
* Войніч
* Вольбрам
* Грыбаў
* Дабчыцы
* Жабна
* Заклічын
* Затар
* Кальварыя Зэбжыдоўска
* Кашыцы
* Крыніца-Здруй
* Кшэшавіцы
* Кэнты
* Лібёнж
* Макаў Падхаляньскі
* Мушына
* Мшана Дольна
* Непаламіцы
* Новы Вісніч
* Новэ Бжэска
* Піўнічна-Здруй
* Рабка-Здруй
* Радлаў
* Рыгліцы
* Свянтнікі Гурнэ
* Скавіна
* Скала
* Сламнікі
* Стары Сонч
* Сулкавіцы
* Тухаў
* Тшэбіня
* Хэлмак
* Ценжкавіцы
* Чхоў
* Шчаўніца
* Шчуцін
* Ярданаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11952380p · GND: 4068979-7 · LCCN: n81146701 · NKC: ge307692 · VIAF: 148939114 |