**Менглі-Гірэй** (крым. *I Meñli Geray, ۱منكلى كراى‎*; 1445 — 1515) — крымскі хан з дынастыі Гірэяў. Шосты сын першага крымскага хана Хаджы-Гірэя, дзед султана Асманскай імперыі Сулеймана Цудоўнага.

Біяграфія
---------

Паводле некаторых звестак, правёў юнацтва і атрымаў выхаванне ў генуэзскай калоніі Кафе.

У 1467 зрынуў свайго старэйшага брата Нур Даўлета і заняў ханскую сталіцу Кырк-Ер, аднак неўзабаве быў выгнаны. Збег у Кафу, дзе звярнуўся па дапамогу да генуэзцаў і сабраў вакол сябе крымскіх беяў. З іх дапамогай у 1469 зрынуў брата Нур Даўлета і заняў ханскі сталец.

У 1475 падчас заваявання Крыма асманскімі войскамі быў зрынуты. За супраціўленне туркам арыштаваны і адвезены ў Канстанцінопаль, дзе правёў у палоне 3 гады. У 1478 султан Мехмед II пасадзіў Менглі Гірэя на крымскі сталец з умовай прызнання ханам турэцкага вяршэнства. Яго старэйшыя браты Нур-Даўлет і Айдэр уцяклі ў польска-літоўскія ўладанні.

Менглі Гірэй працягваў палітыку бацькі, накіраваную на пазбаўленне ўсялякай залежнасці ад Залатой Арды. Вярнуўшыся на прастол у якасці турэцкага васала, адбіў апошнія ардынскія набегі на Крым. У 1502 разграміў сталіцу Залатой Арды г. Сарай, што ў гістарычнай літаратуры лічыцца фіналам існавання Залатой Арды як дзяржавы.

Інтарэсы Менглі Гірэя ў барацьбе з Ардой супадалі з інтарэсамі Масквы, з ініцыятывы якой паміж дзвюма краінамі быў заключаны цесны саюз. Гэта, у сваю чаргу, выклікала рэзкае пагаршэнне традыцыйна сяброўскіх адносін Крыма з Польшчай і Літвой, якія ў той момант знаходзіліся ў вострым канфлікце з Маскоўскім княствам з-за тэрытарыяльных дамаганняў апошняй. У 1480 падчас «стаяння на рацэ Угры» Менглі Гірэй здзейсніў паход на Падолле, прымусіўшы вялікага князя літоўскага Казіміра Ягелончыка адмовіцца ад запланаванага разам з ханам Залатой Арды Ахматам нападу на Масковію.

Пры актыўнай падтрымцы Масквы крымскія войскі здзяйснялі шматлікія набегі на літоўска-польскія ўладанні. У верасні 1482 вялікая арда захапіла і моцна разбурыла Кіеў. У 1485—1487 адбыліся некалькі наездаў на Падолле. У 1489 былі спустошаны Падольскае і Кіеўскае ваяводствы, у 1490 — Валынскае і Рускае. Увосені 1494 года крымская арда спустошыла Падолле і Валынь, разбіўшы пад Вішнеўцам літоўска-польскае войска. У 1495—1499 неаднакроць былі разрабаваны Валынь, Брацлаўшчына, Падолле, Галіччына, у 1500 Брацлаўшчына, Валынь, Берасцейшчына, Белзская, Львоўская, Холмская, Люблінская і Сандомірская землі. У 1502 сыны Менглі Гірэя ўзялі вялікі палон на Галіччыне, Сандоміршчыне і Любліншчыне. Увосені таго ж года крымчакі ўварваліся ў ВКЛ, дзе рабавалі ваколіцы Слуцка, Капыля, Клецка і Нясвіжа. У 1503 крымскія аддзелы наяжджалі на Падолле і Кіеўскае ваяводства, выпалілі ваколіцы Навагрудка і Слуцка, і былі разбіты літвінамі пад Гарадком.

У 1505 ханскія сыны Біты і Бурнаш Герой ізноў уварваліся ў Вялікае Княства Літоўскае, спустошылі і разрабавалі ваколіцы Мінска, Слуцка, Навагрудка, Полацка, Віцебска і Друцка. Мехмед Гірэй з галоўнымі сіламі абклаў і штурмаваў Мінск, захапіў вялікую колькасць палонных і багатую здабычу.

Улетку 1506 года 20-тысячная татарская арда зноў уварвалася ўглыб ВКЛ. Крымчакі разбурылі і выпалілі ваколіцы Навагрудка, Слуцка, Ліды, Ашмян, Крэва, Ваўкавыска і Гародні. У жніўні літоўскае войска разбіла арду пад Клецкам. Іншыя крымскія аддзелы спустошылі Падолле і Галіччыну. У 1510 50-тысячная крымская арда разрабавала літоўскія землі ўсутыч да Вільні. Увесну 1512 года 40-тысячная арда ўварвалася ў паўднёвыя літоўска-польскія ўладанні, спустошыла Падолле і Валынь. У красавіку ў бітва пад Вішняўцом войска пад камандаваннем Канстанціна Астрожскага і Мікалая Камянецкага разбілі пераўзыходныя сілы крымчакоў.

У апошнія гады жыцця Менглі Гірэй разарваў саюз з вялікім князем маскоўскім Васілём III і ладзіў наезды на пагранічныя маскоўскія ўладанні.

Пабудаваў новую ханскую рэзідэнцыю — Даўлет-Сарай, надаўшы тым самым рысы гарадскога паселішча Салачыку (цяпер ускраіна Бахчысарая), у якім размяшчаўся новы палац. Апроч палаца, тут быў выбудаваны культава-адукацыйны комплекс з мячэццю і навучальнай установай.

Памёр у 1515 годзе.

Сям’я
-----

Дзеці:

* **сыны:** Мехмед I Гірэй (1465—1523), Саадэт I Гірэй (1491—1538), Сахіб I Гірэй (1501—1551), Мубарэк Гірэй (пам. 1516/1517), Ахмат Гірэй (пам. 1519), Махмуд Гірэй (пам. 1516), Феціх Гірэй (пам. 1510), Бурнаш Гірэй (пам. 1512/1515)  
**дочкі:** Айшэ Султан Хафса

Гл. таксама
-----------

* Газі-Гірэй I

Зноскі
------

1. ↑  *Яз.* Ази-Гирей // *Энциклопедический лексикон* — СПб.: 1835. — Т. 1. — С. 240.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4532135'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21282452'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4536514'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106590227'></a>
2. ↑  *Н. В—ко* Менгли-Гирей I // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1896. — Т. XIX. — С. 79.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24470019'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q709220'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892932'></a>
3. ↑  *Яз.* Ахматъ-Гирей // *Энциклопедический лексикон* — СПб.: 1835. — Т. 3. — С. 496–497.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106591346'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4532135'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21282454'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4536514'></a>

Літаратура
----------

* *Гайворонский О. (А. Е.)* Созвездие Гераев Архівавана 18 сакавіка 2007.. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь: «Доля», 2003.
* *Гулевич В. П.* Казимир Ягайлович і Менглі Гірей: від "друзів" до ворогів // *Українский історичний журнал*. — К.: 2013. — № 1. — С. 40-66.

| ⛭Крымскія ханы |
| --- |
| XV стагоддзе | Хаджы I Гірэй • Нур-Даўлет • Айдар • Менглі I Гірэй |
| XVI стагоддзе | Мехмед I Гірэй • Газы I Гірэй • Саадэт I Гірэй • Іслям I Гірэй • Сахіб I Гірэй • Даўлет I Гірэй • Мехмед II Гірэй • Іслям II Гірэй • Саадэт II Гірэй • Газы II Гірэй • Феціх I Гірэй |
| XVII стагоддзе | Тахтамыш Гірэй • Селямет I Гірэй • Джанібек Гірэй • Мехмед III Гірэй • Інает Гірэй • Бахадыр I Гірэй • Мехмед IV Гірэй • Іслям III Гірэй • Адыль Гірэй • Селім I Гірэй • Мурад Гірэй • Хаджы II Гірэй • Саадэт III Гірэй • Сафа Гірэй • Даўлет II Гірэй |
| XVIII стагоддзе | Газы III Гірэй • Каплан I Гірэй • Даўлет III Гірэй • Саадэт IV Гірэй • Менглі II Гірэй • Феціх II Гірэй • Селямет II Гірэй • Селім II Гірэй • Арслан Гірэй • Халім Гірэй • Кырым Гірэй • Селім III Гірэй • Максуд Гірэй • Даўлет IV Гірэй • Каплан II Гірэй • Сахіб II Гірэй • Шахін Гірэй • Бахадыр II Гірэй |


| ?Менглі-Гірэй I — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Менглі-Гірэй I |  | Хаджы-Гірэй |  | Гыяс-эд-Дзін[d] |  | Malik Shams al-Din II[d] |  | Shams-uddin Muhammad Kurt I[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: nr94003269 · VIAF: 7270308 |