**Сапфо**, **Сафо**, **Псапфо** (стар.-грэч. Σαπφώ; эалійск. стар.-грэч. Ψαπφώ; 630/612 — 572/570 да н.э.) — старажытнагрэчаская паэт
эса, прадстаўніца мелічнай (музычна-песеннай) лірыкі.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Біяграфічныя звесткі пра Сапфо бедныя і неадназначныя. Сапфо нарадзілася на востраве Лесбас (паводле розных звестак, у г. Мітылены ці г. Эрэс). Вядома, што яе бацька Скамандронім быў «новым» арыстакратам; будучы прадстаўніком арыстакратычнага роду, займаўся гандлем. У шэсць гадоў дзяўчынка асірацела; сваякі аддалі яе ў школу гетэр. Пачуццё слова і рытму выявілася ў Сапфо ў раннім узросце; ўжо ў школе гетэр яна пісала оды, гімны, элегіі, святочныя і застольныя песні.

У сярэдзіне VII ст. да н.э. у Мітыленах уладу атрымлівае алігархія царскага роду Пенфілідаў, але іх улада ў выніку змовы была зрынутая, і сярод арыстакратычных сем'яў разгарэлася барацьба за верхавенства. У 618 г. да н.э. уладу захапіў Меланхр (якога старажытныя аўтары называюць першым тыранам Мітылен), але праз некаторы час паэт Алкей, яго браты і будучы тыран Мітылен Пітака яго зрынулі. Тыранам робіцца Мірсіл, палітыка якога была скіравана супраць некаторых прадстаўнікоў старой мітыленскай арыстакратыі, і многім з іх, у тым ліку і Сапфо, давялося пакінуць горад (паміж 612 і 618 да н.э.). Да смерці Мірсіла (паміж 595 і 579 да н.э.) Сапфо жыла на в. Сіцылія, пасля зноў вярнулася ў Мітылены.

Паводле падання, у гэты час ёй захапіўся паэт Алкей (захаваліся фрагменты паэтычнага дыялогу паміж ім і Сапфо), аднак паэтэса выйшла замуж за багатага андрыйца Керкіласа, і ў яе нарадзілася дачка, якую назвалі ў гонар маці — Сапфо, Клейс ці Клеіда. Сапфо прысвяціла ёй цыкл вершаў. І муж, і дзіця Сапфо пражылі нядоўга.

Сацыяльны статус жанчыны на в. Лесбас і ў Эялідзе быў больш свабодны, чым у іншых старажытнагрэчаскіх рэгіёнах. Жанчыны ў сацыяльнай актыўнасці не мелі амаль ніякіх абмежаванняў: па жаночай лініі магла перадавацца частка сямейнай маёмасці, на востраве захаваліся фіясы — жаночыя супольнасці накшталт мужчынскіх гетэрыяў. Сапфо ўзначальвала такі фіяс — культавае аб'яднанне, прысвечанае Афрадыце, адной з задач якога было рыхтаваць заможных дзяўчат да замужжа. Сапфо навучала дзяўчат музыцы, танцам, вершаскладанню.

У старажытнасці існавала шмат паданняў пра стасункі паэткі і яе сябровак і абраннікаў. Да такіх паданняў адносіцца гісторыя пра каханне Сапфо да юнака Фаона, які адмовіў ёй, праз што яна нібыта кінулася ў мора з Леўкадскай стромы ў Акарнаніі. Часам у абраннікі Сапфо залічваюць нават Анакрэонта (які жыў на 60 гадоў пазней за яе) і Архілоха з Гіпанактам (іх жыцці раздзеленыя прамежкам у 150 гадоў).

Творчасць
---------

Сапфо пісала вершы, якія былі прызначаныя для выканання ў вузкім коле фіяса, а таксама творы, разлічаныя на шырокую аўдыторыю, напрыклад, эпіталаміі, традыцыйныя вясельныя песні, якія адлюстроўваюць развітанне нявесты з дзявоцтвам, прызначаныя для выканання хорам юнакоў і дзяўчат перад уваходам у шлюбны пакой.

Мяркуецца, што гімны Сапфо не мелі дачынення да культу і вылучаліся суб'ектыўным характарам. Іх называлі заклікальнымі (κλητικόι), бо кожны з іх быў звернуты да якога-небудзь бога. Апроч таго, Сапфо прыпісваюць элегіі і эпіграмы.

Складзеныя ў александрыйскі перыяд корпус твораў Сапфо налічваў 9 кніг, размешчаных часткова паводле метрыкі, часткова паводле віду меласа.

Паэзія Сапфо высока цанілася яшчэ ў старажытны час. Салон, пачуўшы на бяседзе адзін з вершаў Сапфо, адразу ж вывучыў яго, дадаўшы, што хацеў бы памерці, не ведаючы яго на памяць. Сакрат называў яе сваёй настаўніцаў у справах любові, Платон (у адной з прыпісаных яму эпіграм) — дзясятай музай.

Сапфо ўвяла ў вершаскладанне некалькі рытмічных узораў (напрыклад, так званыя вялікая і малая сапфічныя строфы), якія высока цаніліся і яе сучаснікамі, і паэтамі пазнейшага часу (напрыклад, Катулам і Гарацыем). Філолагі эліністычнай Александрыі залічылі яе да "дзевяці лірыкаў", вартых крытычнага вывучэння.

Тэксты
------

З твораў Сапфо да нашага часу дайшло каля 170 фрагментаў, у тым ліку адзін верш цалкам. Асаблівай увагі заслугоўваюць наступныя фрагменты (паводле 4-га выдання Бергка):

* 1-ы, адзіны цэлы верш Сапфо, які дайшоў да нас, дзе паэтэса, скардзіцца на абыякавасць да яе дзяўчыны, заклікае на дапамогу Афрадыту;
* 2-і, у якім паэтэса, якая пакутуе ад рэўнасцю, раскрывае свае пачуцці (51-ы верш Катула ўяўляе сабой злёгку зменены пераклад гэтага фрагмента);
* 3-і, параўнанне нейкай прыгажуні з месяцам, перад якой цьмянеюць зоркі;
* 28-ы, зварот да Алкея ў адказ на яго любоўнае прызнанне;
* 52-і, у якім Сапфо скардзіцца на адзіноту ў цішыні ночы;
* 68-ы, частка верша, у якім Сапфо прадказвае лёс жанчыне;
* 85-ы, прысвечаны дачцэ;
* 93-і, Прысвечаны прыгажуні, якая параўноўваецца з «румяным яблыкам»;
* 95-ы, зварот да вячэрняй зоркі (62-я верш Катула ўяўляе сабой перайманне гэтаму фрагменту).

У пачатку 2000-х гадоў былі выяўлены яшчэ 2 творы Сапфо, адзін з іх, «Дзяўчаты пекныя…», захаваўся досыць добра; яго беларускі пераклад зроблены Л. Баршчэўскім.

Беларускія пераклады
--------------------

* Песні / Пераклад са старажытнагрэч. Л. Баршчэўскага. — Мн.: Зміцер Колас, 2016. — 72 с. (Паэты планеты).
* Сіпакоў Я. Пяшчота Элады. З антычнай любоўнай лірыкі // «Полымя». № 4, 2009. — (пераклад з рускай)

Зноскі
------

1. ↑  *Istituto dell'Enciclopedia Italiana* Saffo // Enciclopedia on line Праверана 25 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q65921422'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3803714'></a>
2. ↑  SAPPHO // Encyclopædia Universalis — Encyclopædia Britannica. Праверана 25 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2743906'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1340194'></a>
3. ↑  Greek Lyric Poetry: A Commentary on Selected Larger Pieces — ISBN 0-19-924017-5
4. ↑  *autori vari* SAFFO // Enciclopedia Treccani — Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1929. Праверана 25 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q731361'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3803714'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2818964'></a>
5. ↑  Sappho of Lesbos // World History Encyclopedia — 2009. Праверана 25 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54817642'></a>
6. ↑  Sapfo // Store norske leksikon — 1978. — ISSN 2464-1480 Праверана 25 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q746368'></a>
7. ↑  Archivio Storico Ricordi — 1808. Праверана 3 снежня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3621644'></a>

Літаратура
----------

* Энциклопедия читателя. Т. 5. — Екатеринбург, 2005. (руск.)
* Краткая литературная энциклопедия. В 9 т. Т. 6. — Москва, 1971. (руск.)
* *Малюковіч С. Д.* Сапфо, Сафо // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 174—175. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Вершы ў беларускім перакладзе — prajdzisvet.org

| Дзевяць лірыкаў |
| --- |
| 
Алкман  • Сапфо • Алкей  • Анакрэонт • Стэсіхар • Івік • Сіманід • Піндар • Вакхілід
 |

| Гомасексуальнасць у гісторыі |
| --- |
| 
* Храналогія гісторыі ЛГБТ
* Першабытнае грамадства
* Старажытны свет
	+ Хнумхатэп і Ніянхнум
	+ Нах-Туніч
* Старажытная Грэцыя
	+ Педэрастыя
	+ Свяшчэнны атрад з Фіваў
	+ Міфалогія
* Старажытны Рым
	+ Адрыян і Антыной
	+ Геліягабал і Гіерокл
	+ Кубак Уорэна
* Сярэднявечная Японія
* Эпоха Адраджэння
* Нацысцкая Германія
	+ Параграф 175
	+ Ружовы трохвугольнік
	+ Чорны трохвугольнік
* Музей гомасексуальнасці
* Стоўнвалскія бунты
* Храналогія дэкрыміналізацыі гомасексуальных адносін
* Храналогія змен прававога статусу аднаполых шлюбаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · International Music Score Library Project · MusicBrainz · Project Gutenberg · Internet Speculative Fiction Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10104944 · BIBSYS: 90057408 · BNE: XX1155921 · BNF: 11923688w · CiNii: DA00907554 · CONOR: 56195683 · GND: 118605534 · ICCU: DDSV085446 · ISNI: 0000 0004 0033 1045, 0000 0004 4918 2108, 0000 0003 8356 3820, 0000 0004 4935 466X · LCCN: n50047921 · LNB: 000045661 · NDL: 00455319 · NKC: jn19981002113 · NLA: 35900260 · NLG: 28794 · NLP: A11802303 · NSK: 000107946 · NTA: 069035091 · NUKAT: n94204861 · PTBNP: 54815 · LIBRIS: 208630 · SUDOC: 027122611 · VIAF: 78770488, 259641020, 217158790510938850256, 58145856997522921107, 389159474048627660296, 775154380921930290380, 7411159248206604870001, 2855156811371545390004, 266249734, 288699863, 19684122, 83986675, 100172612, 266066864, 101765701, 3164959943924022849, 471144647722259873943, 76159999802030112212, 8079147270527935700000, 93160307239957740360, 309816328 · ULAN: 500337096 |

 |