recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Атэрома** (грэч. αθηρα — кашыца і ωμα — заканчэнне ў назвах пухлін) — дабраякаснае новаўтварэнне, якое ўзнікае ў выніку закаркавання вывадных пратокаў сальнай залозы скуры і скаплення ў ей яе сакрэту, клетак эпітэлія і інш Лячэнне толькі хірургічнае.

Рэтэнцыйная кіста сальнай залозы скуры, атэрома, назіраецца на участках скуры, багатых на сальныя залозы — у валасістай частцы галавы, твару. Можа дасягаць вялікіх памераў, бывае множнай.

Атэромы з'яўляюцца небалючыя ўтварэнні з гладкай паверхняй, якія павольна павялічваюцца. Дыягнаставаць атэрому не складана складно. Пры вялікай атэроме галавы выключаюць мазгавую грыжу.

Хірургічнае лячэнне паказана ва ўсіх выпадках. Аперацыю праводзяць у асноўным пад мясцовай анестэзіяй (растворам навакаіну ці лідакаїну). Атэрому выдаляюць разам з яе абалонкай. Пры атэроме, якая нагнойваюцца, раскрываюць яе паражніну, выдаляюць змесціва, выскабліваюць сценкі кісты, паражніну змазваюць спіртавым ёдным растворам, тампануюць. Рана ў гэтых выпадках гоіцца другасным нацяжэннем.

Літаратура
----------

* Українська радянська енциклопедія : у 12 томах / за ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Головна редакція УРЕ, 1974–1985.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Атэрома**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4143298-8 |
**Імператар Сага** (яп.: 嵯峨天皇 *сага тэнно:*) — 52-і імператар Японіі, які кіраваў з 8 мая 809 па 29 мая 823 года. Імёны — Камі, Каміно.

Пад уплывам сінта, указам 818 года адмяніў смяротнае пакаранне; смяротнае пакаранне ў Японіі было ўведзена зноў праз тры стагоддзі, у 1156 годзе. Таксама забараніў ўжыванне мяса, за выключэннем птушкі і рыбы, гэтая забарона увайшла ў аснову японскай кухні аж да эпохі Мэйдзі.

Вялікі майстар каліграфіі. Паводле легенды, быў першым японскім імператарам, які піў чай.

Дэвізы праўлення
----------------

Сага кіраваў пад наступнымі дэвізамі:

* *Дайдо* (806—810)
* *Конін* (810—824)

Літаратура
----------

* Шаблон:Книга
* Шаблон:Книга (фр.)

1. 1 2 3  Концевич 2010. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFКонцевич2010 (даведка)
**Махамед Хамдан Дагала** (араб. محمد حمدان دقلو‎‎; нар. 1974 альбо 1975) — суданскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал-лейтэнант. Камандзір ваенізаванай арганізацыі «Сілы аператыўнай падтрымкі».

Біяграфія
---------

Паходзіць з племя рэшават з ліку арабаў-шоа. Яго сям’я гандлявала вярблюдамі. Дагала пайшоў у пачатковую школу, але пасля трох гадоў навучання кінуў яе. 

Падчас канфлікту ў Дарфуры праз сваякоў трапіў у апалчэнне Джанджавід, якое неўзабаве ўзначаліў пасля Муса Хілаля. У жніўні 2013 года прэзідэнт Амар аль-Башыр прызначыў Махамеда Дагала камандуючым Сіл аператыўнай падтрымкі, якія былі створаны падчас рэарганізацыі войск джанджавідаў. 

Пасля ваеннага перавароту 2019 года атрымаў пасаду ў Пераходным ваенным савеце. Пасля заключэння пагаднення паміж грамадзянскімі і ваеннымі сіламі працягнуў сваю дзяржаўную дзейнасць у Суверэнным савеце, а пасля перавароту 2021 года — Пераходным суверэнным савеце.

У красавіку 2023 года з нагоды таго, што камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан манапалізаваў уладу, чым Дагала застаўся незадаволены, атрады Сіл аператыўнай падтрымкі ўступілі ў адкрытае ўзброенае супрацьстаянне з урадам.

Гл. таксама
-----------

* Абдэльрахім Дагала (ягоны брат)

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2  Jason Burke: *Hemedti: the feared commander pulling the strings in Sudan .* theguardian.com vom 29. Mai 2019 (englisch), abgerufen am 15. Juni 2019
4. ↑  Reuters: *Sudanese militia commander waits in wings after Bashir ousted.* theeastafrican.co.ke vom 23. April 2019 (englisch), abgerufen am 15. Juni 2019
5. ↑  Emad Hassan: *Augenzeugin: Milizionäre im Sudan vergewaltigen Männer und Frauen.* dw.com vom 7. Juni 2019, abgerufen am 10. Juni 2019
6. ↑  *Sudan conflict: Army and civilians seal power-sharing deal.* bbc.com vom 17. August 2019 (englisch), abgerufen am 26. August 2019
7. ↑  Olewe, Dickens (20 February 2023). "Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake". *BBC News*. Праверана 22 March 2023.
8. ↑  Sudan crisis: Air strikes launched against paramilitaries as clashes escalate(нявызн.). *BBC News*. Праверана 15 красавіка 2023.
9. ↑  Mackay, Hamish (2023-04-15). "Fighter jets seen above Khartoum amid gunfire in Sudan's capital – live". *the Guardian* [брытанская англійская]. ISSN 0261-3077. Праверана 2023-04-15.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1186867523 · VIAF: 5155914576839402765 |

Спасылкі
--------

* *Ein Warlord als neuer starker Mann im Sudan.*
**Маса́льшчына** (трансліт.: *Masaĺščyna*, руск.: Масальщина) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Вендаражскага сельсавета.

Агульны выгляд Масальшчыны.   
Малюнак Напалеона Орды 1877 года

Геаграфічнае становішча
-----------------------

Вёска Масальшчына размешчана за 22 км ад Магілёва. Бліжэйшыя населеныя пункты: Журавец-1, Журавец-2, Атнянка.

Гісторыя
--------

Землі сённяшняй Масальшчыны ўваходзілі ў склад Аршанскага і Магілёўскага паветаў Рэчы Паспалітай, а пасля 1-га падзела Рэчы Паспалітай (1772) перайшлі Расійскай Імперыі. Упершыню вёска Масальшчына згадваецца пад 1785 годам. У першай палове XIX ст. паселішча належала Луізе Войніч-Сянажэцкай і было яе пасагам у шлюбе з Уладзімірам Цеханавецкім (пам. 1900 у Масальшчыне), маршалкам шляхты Магілёўскай губерні. Пасля смерці Уладзіміра яго маёнткі былі падзелены паміж яго дзецьмі. Хто атрымаў у спадчыну Масальшчыну невядома.

### Сядзіба

Звесткі пра сядзібу Цеханавецкіх цяпер дае толькі малюнак Напалеона Орды ад 1877 года, аднак нават не вядома, намаляваны з параднага і дваровага фасаду.

Сядзіба, верагодна, была знішчаная падчас 1-й сусветнай вайны або неўзабаве па Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Маёнтак у Масальшчыне (і іншыя рэчы Цеханавецкага) апісаны ў 1-м томе «Гісторыі рэзідэнцый на даўніх крэсах Рэчы Паспалітай» Рамана Афтаназы.

Крыніцы
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
2. ↑  Масальшчына на сайце Radzima.org **(нявызн.)**.
3. 1 2  Раман Афтаназы (1991). *Гісторыя рэзідэнцый на даўніх крэсах Рэчы Паспалітай*. Vol. 1: ваяводства мінскія, мсціслаўскія, полацкія, віцебскія. Нацыянальны інстытут імя Асалінскіх. pp. 192–193. ISBN 8304037130.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Масальшчына

| ⛭**Вендаражскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Вендараж |
| Пасёлкі | Вендрыж ·  Вясёлы ·  Южны Жабін |
| Вёскі | Атнянка ·  Барсукі ·  Бартнякі ·  Будзішча ·  Бяляўшчына ·  Бярозаўка ·  Варатыншчына ·  Гуслішча ·  Гуслянка ·  Дубінка ·  Журавец 1 ·  Журавец 2 ·  Завярэжжа ·  Залессе ·  Зялёная Слабада ·  Капейнае ·  Карчомка ·  Концы ·  Красная Слабада ·  Куты ·  Лавец ·  Масальшчына ·  Маяк ·  Міхалёва ·  Навасёлкі ·  Новы Вендараж ·  Новы Сінін ·  Панізоў ·  Стары Сінін ·  Угалле ·  Хрыпялёва ·  Шараеўка ·  Ямніца |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Марціновіч.
**Аркадзь Нічыпаравіч Марціновіч** (10 сакавіка 1920, Барбарова, Глускі раён, Магілёўская вобласць — 9 мая 2009) — беларускі празаік, паэт. Заслужаны работнік культуры БССР (1980).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Нічыпара Нічыпаравіча і Вольгі Якубаўны. Скончыў Глускую сямігодку (1934), працаваў памочнікам рахункавода ў калгасе, потым дыспетчарам аўтаатрада, які будаваў шашу. У 1939 г. скончыў Мінскае педагагічнае вучылішча. Працаваў у Турэцкай і Цітвянскай сямігадовых школах на Міншчыне. У 1939—1946 гг. служыў у Савецкай Арміі. Удзельнічаў у савецка-фінляндскай вайне 1939—1940 гг. у Вялікай Айчыннай вайне. Быў тройчы паранены. Радавы, пасля заканчэння ваенна-пяхотнага вучылішча з мая 1942 г. — камандзір роты процітанкавых ружжаў. Браў удзел у баях пада Ржэвам. Пасля апошняга ранення служыў у тылавых часцях у Сярэдняй Азіі. З 1946 г. — літсупрацоўнік, потым загадчык аддзела рэдакцыі газеты «Савецкі селянін». У 1950 г. скончыў Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КПБ, у 1955 г. — завочна філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў у рэдакцыях газет «Калгасная праўда» (1950—1957), «Літаратура і мастацтва» (1957—1964), у выдавецтве «Беларусь» (1964—1971). У 1971—1972 гг. — адказны сакратар Камітэта па Дзяржаўных прэміях БССР у галіне літаратуры і мастацтва, у 1972—1974 гг. — літаратурны кансультант СП БССР. У 1974—1981 гг. — галоўны рэдактар выдавецтва «Мастацкая літаратура». Член СП Беларусі (1959).

Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны I ступені, Чырвонай Зоркі і медалямі.

Творчасць
---------

Першыя вершы былі апублікаваны ў 1938 г. Выйшлі кнігі аповесцей і апавяданняў «Надзея» (1960), «Водгулле» (1963), «Прасека» (1967), «Панарама» (1970), «Няхай ідзе дождж» (1973), «Сцюжа» (1976), раманы «Не шукай слядоў сваіх» (1979), «Груша на Голым Полі» (1986), «Цень крумчаковага крыла» (1991), зборнік вершаў «Чырвоныя ветразі» (1965), аповесць для дзяцей «Неадкрыты востраў» (1966). У 1974 г. выйшла «Выбранае», у 1980 г. — Збор твораў у 2 тамах.

Пераклаў на беларускую мову кнігі «Самы чалавечны чалавек» Н. Ходза (1968), «Прыгоды Гугуцэ» С. Вангелі (1971), «Вецер у галаве» Х. Мянд (1971), «Месяц і сонца» С. Баруздзіна (1972), «Белая вясёлка» К. Паўстоўскага (1976).

Сям’я
-----

Жонка — Леаніла Сымонаўна Марціновіч, беларускі лінгвіст. Сын — Павел Аркадзевіч Марціновіч, пісьменнік і перакладчык. Гадаваў дачку.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Аркадзь Нічыпаравіч Марціновіч // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.

Спасылкі
--------

* З нагоды юбілею земляка-літаратара Аркадзя Марціновіча
* Таленты ад роднай зямлі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: js2011650344 · NUKAT: n2011069066 · VIAF: 173089551 |
**Маржынальны гандаль** — правядзенне спекулятыўных гандлёвых аперацый з выкарыстаннем грошай і/або тавараў, якія прадстаўляюцца гандляру ў крэдыт пад заклад абумоўленай сумы — маржы. Ад простага крэдыту маржынальны адрозніваецца тым, што атрыманая сума грошай звычайна ў некалькі разоў перавышае памер закладу (маржы).

Напрыклад, за прадастаўленне права заключыць кантракт на куплю або продаж 100 тысяч еўра за долары ЗША брокер звычайна патрабуе ў заклад не больш за 2 тысячы долараў.

Маржынальны гандаль дазваляе гандляру павялічыць аб’ёмы аперацый пры тых жа капіталах.

Гандляроў, якія гуляюць на павышэнні курса, называюць «быкамі», а тых, хто гуляе на паніжэнні курсу, г.зн. практыкуючых продаж без пакрыцця, называюць «мядзведзямі».

Рызыкі
------

Шырокае выкарыстанне маржынальнага гандлю павялічвае колькасць і сумы здзелак на рынку. Гэта прыводзіць да росту хуткасці змены выніку гандлёвай аперацыі, да росту рызык. Павелічэнне аб’ёмаў здзелак уплывае на характар ​​рынку. Вялікая колькасць хаатычных дробных здзелак павялічвае ліквіднасць рынку, стабілізуе яго. З іншага боку, калі здзелкі адбываюцца аднанакіравана, яны могуць значна павялічыць коштавыя ваганні.

Выкарыстанне крэдытнага пляча можа прыводзіць як да вельмі хуткага ўзбагачэння, так і да хуткай страты капіталу. Паводле статыстыкі, 76 % рахункаў прыватных інвестараў губляюць грошы пры гандлі з дапамогай крэдытнага пляча. Таму для знаходжання аптымальнай велічыні выкарыстоўванага крэдытнага пляча трэба зважаць на сярэднюю валацільнасць каціровак гандляванай прылады. Чым вышэй валацільнасць, тым вышэй верагоднасць, што выкарыстанне вялікага крэдытнага пляча можа прыводзіць да істотных страт нават ад выпадковых рынкавых ваганняў.

Зноскі
------

1. ↑  Margin Definition **(нявызн.)**. *investopedia.com*. Праверана 15-11-2021.
2. ↑  How a margin loan works **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *westpac.com.au*. Архівавана з першакрыніцы 11 лістапада 2021. Праверана 15-11-2021.
3. ↑  Too embarrassed to ask: what are "bulls" and "bears"? **(нявызн.)**. *moneyweek.com*. Праверана 15-11-2021.
4. ↑  The Impact of Margin Trading on Volatility of Stock Market: Evidence from SSE 50 Index **(нявызн.)**. *scirp.org*. Праверана 15-11-2021.
5. ↑  Is Trading 212 a Scam? **(нявызн.)**. *comparebrokers.co*. Праверана 15-11-2021.
6. ↑  The dynamics of the leverage cycle **(нявызн.)**. *sciencedirect.com*. Праверана 15-11-2021.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4322057-5 · NDL: 00980133 |
**Бюро дапамогі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі** *пры ЦК КП(б)Б* (мела таксама назву *«закардоннае бюро»*. Дзейнічала з ліпеня 1924 да 21 лютага 1925 у Мінску. Створана пры садзейнічанні прадстаўніцтва ЦК Камуністычнай рабочай партыі Польшчы пры Выканкаме Камінтэрна з мэтай арганізацыі дапамогі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі.

У розны час у Бюро ўваходзілі Я. А. Адамовіч, А. А. Асаткін-Уладзімірскі, У. М. Ігнатоўскі (да кастрычніка 1924 кіраваў тэхнічнай работай і арганізоўваў выкананне задач), А. І. Крыніцкі, І. К. Лагіновіч (П. Корчык), А. С. Славінскі (агульнае кіраўніцтва), А. Р. Чарвякоў.

Бюро вяло перапіску па пытаннях палітычнага і арганізацыйнага характару з ЦК КПЗБ, які знаходзіўся ў падполлі, аказвала яму дапамогу ў выданні падпольнай літаратуры, рабоце друкарняў, фінансавала яго культурна-асветніцкую дзейнасць, рыхтавала кадры для падпольнай партыйнай работы ў Заходняй Беларусі і інш.

Да лістапада 1924 правяло 8 пасяджэнняў, на якіх было разгледжана каля 40 арганізацыйных, кадравых, палітычных і тэхнічных пытанняў. У сувязі з утварэннем у ЦК КПЗБ у лістападзе 1924 фракцыйнай групы інтэнсіўнасць работы Бюро значна павялічылася. Дзейнасць Бюро была спынена як вычарпаўшага свае функцыі рашэннем Бюро ЦК КП(б)Б.

Літаратура
----------

* Ладысеў, У. Ф. Бюро дапамогі Кампартыі Заходняй Беларусі / У. Ф. Ладысеў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 2: Беліцк—Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 536 с. — С. 154. — ISBN 5-85700-142-0.
**Злачынства ў Малой Бераставіцы** — злачынства ў вёсцы Малая Бераставіца (сучасны Бераставіцкі раён, Беларусь), здзейсненае камуністычным апалчэннем з яўрэяў і беларусаў супраць польскага насельніцтва. Дакладная дата злачынства невядома, вядома толькі, што гэта адбылося ў верасні 1939 года ва ўмовах уварвання СССР у Польшчу.

Мяркуецца, што тады было забіта каля 50 чалавек, у тым ліку памешчыкі — граф Антоній Валкавіцкі з жонкай Людвікай, яго зяць, падпалкоўнік Зыгмунт Войніч-Сянажэцкі, а таксама мэр, сакратар і касір камуны, мясцовы паштальён і настаўнік, Вітольд Барэці, уладальнік маёнтка Пархімаўцы, і Іаахім Лясневіч, уладальнік маёнтка Зайкаўшчына. 

Акцыю ўзначаліў спецыяльны рэвалюцыйны камітэт на чале з Матылём Жакам. Забойства было здзейснена бандай, якой камандаваў яўрэйскі гандляр Зуско Айзік. Забойствы адрозніваліся асаблівай жорсткасцю — сям’і Валкавіцкіх звязвалі рукі дротам, прымушалі есці вапну і закопвалі жыўцом. Забойствы насілі этнічны і класавы характар, і іх мэтай была ліквідацыя польскай інтэлігенцыі і чыноўнікаў.

У 2001—2005 гадах расследаванне па гэтай справе вёў Інстытут нацыянальнай памяці ў Беластоку, кваліфікуючы злачынства на падставе папярэдніх перадумоў як акт генацыду, здзейснены ў інтарэсах і па натхненні ўладаў СССР. Інстытут нацыянальнай памяці выявіў 16 чалавек, якія на той момант былі жыхарамі вёскі, але ў выніку іх допыту было ўстаноўлена, што ніхто з іх не ўдзельнічаў у расследаваных падзеях, і засноўваў свае веды толькі на паведамленнях трэціх асоб. У гэтай сітуацыі Інстытут нацыянальнай памяці быў вымушаны спыніць вытворчасць па справе, паказаўшы пры гэтым, што яно можа быць адноўлена ў выпадку з’яўлення новых доказаў па справе.

Зноскі
------

1. 1 2  В.І. Чыкун, *Малая Бераставіца на скрыжаванні гісторыі і сучаснасці*, Вялікая Бераставіца 2018, s. 6.
2. ↑  *Месца памяці ахвяраў камунізму ў Беларусі*, рэд. А. Камінскі, Лейпцыг 2011, s. 158.
3. ↑  iałoruś - „Dni swobody"
4. ↑  IPN: Będzie śledztwo w sprawie zbrodni w Brzostowicy Małej. Musieli zginąć, bo byli Polakami Архівавана 28 ліпеня 2009.
5. ↑  Komuniści przyszli nocą Архівавана 22 мая 2009.
6. ↑  Czystki kresowe
7. ↑  Kłopotliwe śledztwo. Dochodzenie w sprawie mordu na Polakach w Brzostowicy Małej utknęło w martwym punkcie Архівавана 26 чэрвеня 2011.
8. ↑  PRZEGLĄD MEDIÓW – 24 lutego 2005 r. Архівавана 14 красавіка 2009.

| ⛭Польска-беларускія канфлікты XX стагоддзя |
| --- |
| Рэвалюцыя і грамадзянская вайна ў Расіі | ✰ Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года |
| Міжваенная Польшча | Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925) • Працэс 45-ці • Працэс 31-го • Працэс 72-х • Працэс 75-ці |
| Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР | Скідзельскае паўстанне • Злачынства ў Траццяках • Злачынства ў Малой Бераставіцы • Будоўлеўскі самасуд • Злачынства ў Лерыполі |
| Нямецкая акупацыя | Беларуска-польскі канфлікт у Генеральнай акрузе Беларусь |
| Пасляваенны час | Масавае забойства беларусаў Падляшша (1946) • Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі |
**«Мадонна канцлера Ралена»** (нідэрл.: De Maagd van kanselier Rolin) — карціна мастака Яна ван Эйка, датаваная 1435 годам.

Нікалас Рален, канцлер герцагства Бургундыя пры Філіпе Добрым, чый данатарскі партрэт напісаны ў левай частцы палатна ў малітве перад Мадоннай, заказаў гэту карціну для сваёй прыхадской царквы *Нотр-Дам-дзю-Шатэль* (фр.: Église Notre-Dame du Châtel) у Ацёне, дзе яна знаходзілася да таго, як царкву спалілі ў 1793 годзе. Пасля знаходжання ў саборы Ацёна карціна ў 1805 годзе паступае ў Луўр.

Апісанне
--------

На карціне намалявана Дзева Марыя з немаўлём Ісусам на каленах, якую карануе анёл, насупраць яе канцлер Рален. Дзеючыя асобы размяшчаюцца ў італьянскай лоджыі, дэкараванай калонамі і барэльефамі. На заднім плане бачны горад, які перасякае рака. Верагодна, гэта бургундскі горад Ацён, радзіма Ралена. Некаторыя са шматлікіх зямельных уладанняў канцлера ў наваколлях Ацёна ўключаны ў пейзаж.

Маленькі сад з кветкамі (ружы, касачы, ландышы, півоні), які бачны за калонамі, сімвалізуе бязгрэшнасць Дзевы Марыі. За садам праглядаюцца дзве мужчынскія фігуры, якія стаяць спіной да гледача. У чалавеку, адзетым у сінія адзенні з чырвоным цюрбанам на галаве і з посахам у левай руцэ, многія бачаць аўтапартрэт самога мастака. (На аўтапартрэце Яна ван Эйка з калекцыі Нацыянальнай галерэі ў Лондане («Партрэт чалавека ў чырвоным цюрбане») мы заўважаем на мастаку такі ж чырвоны цюрбан). Побач з фігурамі бачныя два паўліны, сімвалы неўміручасці і гонару.

Фільмаграфія
------------

* «Цуд у лоджыі», фільм Алена Жабера[fr] з цыкла «Палітры» (Францыя, 1989).

Згадванне ў культуры
--------------------

* Песня «Мадонна канцлера Ралена» групы «Канцлер Гі» і праекта «Bregan D’Ert»

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Harbison, Craig, *Jan van Eyck, The Play of Realism*, pp.100-118, Reaktion Books, London, 1981, ISBN 0948462183
3. ↑  Anita Albus *Die Kunst der Künste. Erinnerungen an die Malerei*, Frankfurt am Main: Eichborn Verlag 1997 Kapitel III (Aussicht vom Paradies) S. 19 bis 37
4. ↑  Louvre page, section «The garden» Архівавана 13 ліпеня 2009 года.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мадонна канцлера Ралена на Вікісховішчы |

* «Мадонна канцлера Ралена» у базе даных Луўра (фр.)
* Мадонна канцлера РаленаАрхівавана 22 жніўня 2009. (англ.)

| Працы Яна ван Эйка |
| --- |
| 
* Партрэт мужчыны ў блакітным шапероне[en] (каля 1430)
* Святы Францыск атрымлівае стыгматы[en] (каля 1430—1432)
* Цімафей (1432)
* Партрэт мужчыны ў чырвоным цюрбане (1433)
* Генцкі алтар (каля 1432)
* Партрэт пары Арнальфіні (1434)
* Дабравешчанне (1434)
* Мадонна канцлера Ралена (каля 1435)
* Партрэт кардынала Нікало Альбергаці (каля 1435)
* Мадонна каноніка ван дэр Пале (каля 1434—1436)
* Дрэздэнскі трыпціх (1437)
* Лукская мадонна (каля 1437)
* Распяцце і Страшны суд (каля 1430—1440)
* Мадонна ў царкве (каля 1438—1440)

 |  |
**Стэфан Рыгор Цадроўскі** (1689 - 1748) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага, кальвінскі літаратар, перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся з сям'і менскага скарбніка Яна Цадроўскага і Соф'і з Аборскіх, які пабраліся шлюбам 9 кастрычніка 1678 года ў Рубяжэвічах. Меў сястру Крысціну (нар. 1691). Быў сваяком аўтара дыярыуша Яна Цадроўскага.

Быў старастам панявежскім, потым бабруйскім.

Творчасць
---------

Пакінуў па сабе памятку як кальвінскі літаратар. У 1728 г. падчас знаходжання ў Мангайме, пераклаў з французкай мовы вельмі папулярны ў тыя часы твор, напісаны англійскім пісьменнікам і прапаведнікам Джонам Буньянам (John Bunyan) «The Pilgrim's Progress from This World to That Which Is to Come». Пераклад быў выдадзены ананімна і толькі пасля смерці Цадроўскага, як твор «аднаго шляхціца, абывацеля Вялікага Княства Літоўскага»

Сям'я
-----

З жонкай Крысцінай з Атэнгаўзаў (пам. 3 снежня 1755), дачкой падкаморага дорпацкага, меў васьмёра дзяцей:

* Ганна Соф'я (нар. 1724)
* Тэадора, з 1754 года ў шлюбе з Юрыем Волакам.
* Кацярына Рэгіна (нар. 1725)
* Дарота, з 1755 года ў шлюбе з Ваўжынцам Путкамерам
* Мікалай Самуэль (нар. 1730)
* Соф'я, з 1748 года ў шлюбе са Станіславам Пшыбароўскім
* Самуэль Марцыян (нар. 1735)
* Ядвіга (пам. 22 лістапада 1791), з 1763 года ў шлюбе з Янам Райскім.

1. ↑  Ахрышчаны 3 кастрычніка 1689 у двары Койданава; гл.
2. 1 2 3 4 5  Weintraub 1939, s. 413. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFWeintraub1939 (даведка)
3. 1 2  Konarski 1936, s. 39. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKonarski1936 (даведка)
4. 1 2  Konarski 1936, s. 40. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKonarski1936 (даведка)
5. ↑  Konarski 1936, s. 252. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKonarski1936 (даведка)
**Lepisma saccharina** — від дробных бяскрылых насякомых з атраду шчацінахвосткі (*Zygentoma*). Касмапалітычны від. Гэта жвавае насякомае нярэдка </nowiki>сустракаецца ў жыллі чалавека, пераважна на кухні, а таксама на харчовых складах. Лічаць, што від з’яўляецца адным з самых старажытных насякомых, якія цяпер жывуць — яго продкі жылі на зямлі больш за 300 млн гадоў таму ў палеазойскую эру.

Апісанне
--------

Даўжыня насякомага складае 0,8 — 1,9 см. Цела плоскае, паступова звужаецца да канца, пасля трэцяй лінькі пакрыта дробнымі серабрыста-шэрымі лускавінкамі. Ад хваста адыходзяць тры ніткі, дзве з якіх накіраваны ў бакі і адна назад. Ад галавы адыходзяць доўгія вусікі, накіраваныя наперад. Часам прадстаўнікоў віду можна пераблытаць з адной з губаногіх шматножак — *Scutigera coleoptrata*, якая адрозніваецца вялікай колькасцю доўгіх ног.

Экалогія
--------

Прадстаўнікі віду любяць вільготныя і цёмныя месцы — у прыродзе іх можна сустрэць у апалым лісці, пад карчакамі, камянямі і г. д. У памяшканнях яны таксама аддаюць перавагу аналагічным умовам — калі ў доме суха і светла, то гэтых насякомых там не будзе. Мяркуюць, што від паходзіць з тропікаў — іх аптымальныя ўмовы пражывання складаюць +21… +26 °C і 75 — 97 % вільготнасці. Актыўныя ноччу, астатні час хаваюцца. У выпадку выхаду на святло імкнуцца хутка схавацца. Перасоўваюцца хутка, па дарозе робячы кароткія прыпынкі.

Харчуецца прадуктамі расліннага паходжання, якія змяшчаюць у сабе крухмал або поліцукрыд; іх рацыён можа ўключаць цукар, муку, клей, кніжныя пераплёты, паперу, фатаграфіі, тканіны, якія змяшчаюць крухмал. Са складскіх памяшканняў могуць быць занесены ў дом праз куплю туалетнай паперы або кардонак з папяровымі сурвэткамі. Бясшкодныя для чалавека і хатніх жывёл і не з’яўляюцца пераносчыкамі захворванняў, але могуць псаваць вільготную паперу.

Блізкія віды
------------

Блізкім сваякомз’яўляецца тэрмобія хатняя (*Thermobia domestica*). Гэта насякомае дасягае даўжыні 8-10</nowiki> мм. Вусікі амаль удвая даўжэйшыя за цела. Афарбоўка цёмная, з жоўтымі плямамі.

Зноскі
------

1. ↑  George C. Mcgavin «DK Handbooks: Insects — Spiders And Other Terrestrial Arthropods» Dorling Kindersley 2000 ISBN 0-7894-5337-1
2. ↑  Entomology Department at the University of Arkansas Fayetteville «Silverfish Архівавана 13 жовтня 2007.» Прочитано 2007-11-21
3. ↑  The Bug Clinic «Silverfish/firebrat Архівавана 2 листопада 2007.» Прочитано 2007-11-21

Літаратура
----------

* В. В. Брыгадзірэнка асновы сістэматыкі насякомых Архівавана 5 сакавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Звички, місця проживання і загрози лусочниць Архівавана 22 липня 2015.  (англ.)
Данелаг на карце Англіі ў 886 годзе (блакітны)
**Данелаг** (стар.-англ.: Dena lagu; дацк.: Danelagen) — вобласць у паўночна-ўсходняй частцы Англіі, якая адрознівалася асаблівай прававой сістэмай і сацыяльнай структурай. Яна была перанята ад дацкіх вікінгаў, якія захапілі гэтыя землі ў IX стагоддзі. Так, у Данелагу штраф за забойства чалавека вызначаўся яго сацыяльным статусам, а не сацыяльным статусам яго сеньёра, як у іншых рэгіёнах краіны. Сфера правапарушэнняў пад юрысдыкцыяй каралеўскіх судоў была значна большай. Галоўным адрозненнем у сацыяльнай структуры быў клас вольных сялян, тым часам як на тэрыторыі астатняй Англіі сялянства пераважна было прыгонным.

Пасля аднаўлення ўлады англасаксонскіх каралёў над Данелагам у пачатку X стагоддзя скандынаўскае права і звычаі захаваны, а многія ўвайшлі ў агульнаанглійскую практыку. Спецыфіка юрыдычнай сістэмы паўночна-ўсходняй Англіі перажыла нармандскае заваяванне і існавала цягам сярэдневякоўя.

Геаграфічна Данелаг дзяліўся на чатыры рэгіёны:

* Нартумбрыя (цэнтр — Ёрк);
* «Вобласць пяці бургаў» (Саюз пяці гарадоў) — Лінкальн, Нотынгем, Лестэр, Дэрбі і Стэмфард;
* Усходняя Англія;
* паўднёва-ўсходняя частка Англіі (Эсэкс, Кембрыджшыр, Бедфардшыр, Бекінгемшыр)

Мяжа паміж Данелагам і англасаксонскай тэрыторыяй прыблізна праходзіла ва паўднёва-заходнім кірунку ад Лондана да Чэстэра.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Данелаг
* Энцыклапедыя Брытаніка (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Курман.
**Іван Іванавіч Курман** (нар. 1970, г. Слонім)  — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1992 годзе Харкаўскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча радыёэлектронікі, у 2007 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Працаваў аператарам, наладчыкам Слонімскай узбуйненай друкарні; майстрам, інжынерам Слонімскага вытворчага прадпрыемства вадаправодна-каналізацыйнай гаспадаркі. З 2002 года — інжынер-праграміст РУП «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь», г. Мінск. З 2004 года — выконваючы абавязкі фінансавага дырэктара ААТ «Лідсельмаш». З 2008 года — дырэктар КУП «Лідская мэблевая фабрыка». У 2009 годзе прызначаны на пасаду намесніка старшыні Лідскага райвыканкама.

З 12 красавіка 2013 года — кіраўнік адміністрацыі Ленінскага раёна г. Гродна.

Узнагароды
----------

* 2024 — Медаль «За працоўныя заслугі».

Спасылкі
--------

* В Гродно сменились главы администраций районов. 15 апреля 2013


1. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 лютага 2024. Праверана 5 лютага 2024.
**Іван Андрэевіч Алісіевіч** (нар. 1899, Мінская губерня, Расійская імперыя — ?) — беларускі педагог, кандыдат педагагічных навук (1955).

Біяграфія
---------

У 1919 годзе скончыў настаўніцкую семінарыю і працаваў настаўнікам, а потым загадчыкам валаснога аддзела народнага адукацыі. З 1921 па 1925 год вучыўся ў Акадэміі Камуністычнага выхавання імя Н. К. Крупскай у Маскве, па сканчэнню якой працаваў выкладчыкам у педтэхнікумах Гомля і Мінска. З 1931 года з’яўляўся навуковым працаўніком НДІ камуністычнага выхавання ў Мінску. З 1932 па 1933 год працаваў дэканам педфакультета Мінскага педінстытута. З 1933 года працаваў у Гомельскім педінстытуце ў якасці старшага выкладніка кафедры педагогікі, якую ўзначальваў з 1933 па 1935 год. Пэўны час працаваў намеснікам дырэктара па завочным навучанні. У гады Вялікай Айчыннай вайны знаходзіўся ў эвакуацыі ў Кіраўскай вобласці, дзе працаваў дырэктарам школы.

У 1944 годзе вярнуўся ў вызвалены Гомель і праводзіў працу па аднаўленні Гомельскага педінстытута, займаючы пасады старшага інспектара Упраўлення вышэйшай школы Народнага камісарыята асветы БССР, а потым в. а. дырэктара Гомельскага педінстытута.

У красавіку 1947 года на рэспубліканскай нарадзе кіраўнікоў кафедраў ВНУ БССР загадчык кафедры педагогікі Гомельскага педінстытута Алісіевіч І. А. выказаў занепакоенасць лёсам беларускай мовы. Гэтага было дастаткова, каб у маі 1947 года яго выступ абмяркоўваўся на адмысловым паседжанні бюро ЦК КП(б)Б і Алісіевічу І. А. было абвешчана строгае партыйнае спагнанне за няправільнае разуменне нацыянальнай палітыкі, якое было знята 29 снежня 1953 года.

У 1955 годзе у Маскоўскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя У. І. Леніна паспяхова абараніў дысертацыю на саісканне навуковай ступені кандыдата педагагічных навук на тэму «Педагагічныя пагляды Якуба Коласа». Працаваў на кафедры педагогікі Гомельскага педінстытута.

Узнагароды
----------

* Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»

Літаратура
----------

* *М.И. СТАРОВОЙТОВ, А.И. ЗЕЛЕНКОВА, М.П. САВИНСКАЯ.* ГОМЕЛЬСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ ФРАНЦИСКА СКОРИНЫ: ИСТОРИЧЕСКИЙ ОЧЕРК. — Гомель: УО «ГГУ им. Ф. Скорины», 2005. — 359 с.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце ГДУ імя Ф. Скарыны
* Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины Факультет психологии и педагогики Архівавана 6 ліпеня 2022.

| ⛭Рэктары Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны |
| --- |
| Іван Фядотавіч Ермакоў (1930—1931)  ·  Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі (1931—1937)  ·  Андрэй Пятровіч Эльман (1937—1939)  ·  Сямён Якаўлевіч Лебедзеў (1939—1941)  ·  Іван Андрэевіч Алісіевіч (1944)  ·  Марцін Феафанавіч Лозбень (1944—1946)  ·  Фядот Мікалаевіч Казакоў (1946—1947)  ·  Міхаіл Фёдаравіч Аляксейчык (1947—1954)  ·  Сцяпан Піліпавіч Ажгірэй (1954—1964)  ·  Мікалай Міронавіч Івашэнка (1964—1969)  ·  Уладзімір Аляксеевіч Белы (1969—1973)  ·  Барыс Васільевіч Бокуць (1973—1989)  ·  Леанід Аляксандравіч Шамяткоў (1989—2000)  ·  Міхаіл Васільевіч Селькін (2000—2003)  ·  Аляксандр Уладзіміравіч Рагачоў (2004—2016)  ·  Сяргей Анатольевіч Хахомаў (з 2016) |
**Таварыства філаматаў** — тайнае таварыства ў навучальных установах Віленскай вучэбнай акругі. Створана ў 1817 па ініцыятыве групы студэнтаў Віленскага ўніверсітэта (А. Міцкевіча, Т. Зана, Я. Чачота, Ю. Яжоўскага і інш.) гурток філаматаў ператварыўся ў даволі буйную арганізацыю са шматлікімі філіяламі ў розных раёнах Беларусі.

Погляды філаматаў фарміраваліся пад уплывам ідэй перадавога польскага мысліцеля прафесара Віленскага ўніверсітэта Іахіма Лелявеля. Некаторыя з іх, выступаючы за аднаўленне Рэчы Паспалітай, адстойвалі таксама ідэю барацьбы супраць феадальнага прыгнёту. Змены ў грамадскім жыцці, на іх думку, былі магчымы толькі ў выніку дзеннасці перадавых людзей. Філаматы выкарыстоўвалі для прапаганды сваіх ідэй сярод насельніцтва ланкастэрскія школы, якія ствараліся ў беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх губернях, што ўваходзілі ў склад Віленскай вучэбнай акругі, таму многія філаматы ўдзельнічалі ў заснаванні школ і арганізацыі ў іх навучання па ланкастэрскай сістэме.

У 1823 годзе найслыннейшыя філаматы і філарэты былі арыштаваныя і знаходзіліся ў зняволенні ў былых віленскіх кляштарах, пакуль цягнулася шматмесячнае следства, распачатае Мікалаем Навасільцавым. Частка філаматаў утрымлівалася ў зняволенні ў былым кляштары місіянераў, частка — у былым базыльянскім кляштары Святой Троіцы (цяпер на будынку маецца мемарыяльная табліца на літоўскай і польскай мовах, якая абвяшчае, што тут з 23 кастрычніка 1823 года па 21 красавіка 1824 года быў заключаны Адам Міцкевіч разам з іншымі філаматамі і разгортваецца дзеянне трэцяй часткі «Дзядоў»).

Суду было аддана 108 удзельнікаў студэнцкіх арганізацый (найбуйнейшы студэнцкі палітычны працэс у Еўропе таго часу). Дваццаць з іх увосень 1824 года былі альбо прысуджаныя да турэмных тэрмінаў з наступнай высылкай (Тамаш Зан, Адам Сузін, Ян Чачот), альбо высланыя ў глыб Расіі (Адам Міцкевіч, Восіп Кавалеўскі).

Літаратура
----------

* *Цвірка, К. А.* Зорка філаматаў: нарысы, эсэ / Кастусь Цвірка. – Мінск : Беларуская навука, 2017. – 548 с. ISBN 978-985-08-2215-4
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Святога Марціна.

**Царква́ Свято́га Ма́рціна** — найстарэйшая царква Эстоніі. Знаходзіцца ў пасёлку Вальяла на востраве Саарэмаа.

Гісторыя
--------

Адразу пасля заваёвы ў 1227 годзе датчане збудавалі ў Вальяле побач са старой крэпасцю каменную капліцу. З паўднёвага боку капліцы была рызніца. Сцены капліцы захаваліся і складаюць ніжнюю частку хора сучаснага будынка. Захаваліся таксама тагачасныя фрэскі, якія можна бачыць на паўночнай сцяне.

У 1240 годзе пачалося будаўніцтва аднанефнай царквы ў раманскім стылі: над усімі ўваходамі былі круглыя аркі. Яны значна пацярпелі, верагодна, падчас паўстання Юр’евай ночы, і пазней былі рэканструяваны. Вокны, скляпенні і верхняя частка будынка ўжо аформленыя ў іншым стылі. Новыя майстры, відаць, былі выкліканы са Швецыі.

Вежа царквы
У другой палове XIV стагоддзя была прыбудавана паліганальная апсіда. Будаўніцтва вежы, імаверна, працягвалася да XVII стагоддзя. Яе размяшчэнне даволі незвычайнае: яна знаходзіцца на паўднёвым баку царквы, над рызніцай. У сцены вежы ўмураваныя архаічныя трапецыяпадобныя надмагіллі, якія дагэтуль сустракаліся толькі на захадзе Эстоніі.

У 1820 годзе майстар з Курэссаарэ Номен Лорэнцэн стварыў алтарную карціну. У 1888 Густаў Норман зрабіў арган.

У 1922 годзе ад удару маланкі часткова згарэў дах.

У 1970-х гадах Далорэс Гофман стварыла вітражныя вокны.

У 2004 годзе Ага Тынт правёў капітальны рамонт аргана.

Архітэктура
-----------

Партал царквы
Ад першапачатковага галоўнага ўваходу, збудаванага ў раманскім стылі, застаўся толькі архівольт. Касякі, шчыт і фрыз адносяцца да пазнейшай перабудовы.

Алтарная частка
Масіўныя сцены, узведзеныя ў 1240—1270 гадах, падкрэсленыя здвоенымі ваконнымі праёмамі. З імі кантрастуе паліганальная апсіда, пабудаваная ў другой палове XIV стагоддзя з дбайна абцёсаных каменных блокаў; яна мае формы позняе готыкі.

Інтэр’ер
--------

У дызайне інтэр’еру найбольш уражваюць купалападобныя скляпенні з вестфальскімі рэбрамі і басажамі. Аб тым, што ніжэй за вокны нефа калісьці праходзіла абарончая галерэя, сведчаць рабро ў сцяне і рэшткі балек. Дзвярны праём у арцы капліцы вёў да гарышча, якое служыла сховішчам.

Познераманская купель
Познераманская купель Вальялскай царквы — адзін з найстарэйшых узораў разьбы па камені ў Эстоніі. Лічыцца, што першапачаткова купель была выраблена для Хаапсальскай кафедры, але пазней перавезеная на Саарэмаа. Купель упрыгожаная познераманскімі завіткамі. Падобны дэкор можна ўбачыць у Рыжскай кафедры. Абедзве працы належаць руцэ аднаго майстра, меркавана, вестфальскага паходжання.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Марціна (Вальяла)
* Вальяльская царква Архівавана 5 красавіка 2010. (эст.)
* Фотаздымкі царквы (эст.)
**Крыбрарыя пурпурная** (*Cribraria purpurea*) — від слізевікоў сямейства *Cribrariaceae*.

Апісанне
--------

Адносна прыкметны від, спаракарпы якога часта растуць шматлікімі групамі, маюць вышыню да 3 мм і афарбаваны ў пурпурны колер. Спаратэка (фертыльная частка) да 1,2 мм у дыяметры. Сцябло да 65 % ад агульнай вышыні пладовых тэл. Перыдыяльная сетка няправільнай формы, не патоўшчаная. Споры амаль гладкія 5 — 6,5(-7,5) мкм у дыяметры. Плазмодый пурпурны, пазней пунсовы.

Экалогія
--------

Від сустракаецца пераважна ў натуральных парасніках ляснога тыпу. Верагодна, аддаюць перавагу драўніне іглічных парод. Аднак неабходна нагадаць, што, паводле сучасных ведаў, слізевікі не раскладаюць драўніну. Такім чынам, перавага іх субстрата, відаць, заснавана на наяўнасці бактэрый, дрожджаў і прасцейшых, якімі яны харчуюцца.

Зноскі
------

1. 1 2  Řešetovka purpurová  (чэшск.)

Спасылкі
--------

* Řešetovka purpurová  (чэшск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · Mycobank |
**Cribraria cancellata** — від невялікіх слізевікоў сямейства *Cribrariaceae*, які расце на моцна гнілой драўніне як мяккіх, так і цвёрдых парод дрэў.

Апісанне
--------

Калоніі спарангіяў віду памерам 0,4-0,7 мм маюць форму шароў, сплюшчаных на палюсах. На паверхні яны маюць мерыдыянападобныя сухажыллі, злучаныя тонкімі папярочнымі, што робіць калоніі спарангіяў падобнымі на старамодную птушыную клетку. Споравыя калоніі падымаюцца на ножцы вышынёй 1-3,5 мм, звычайна шчыльнымі групамі, з чырванавата-карычневым гіпаталалусам, які прадстаўляе сабой перапонкавыя выхады цёмна-пурпурна-карычневай слізі.

Споравы пылок чырвона-карычневы, а споры дыяметрам 5-7 мкм бледна-чырванаватыя і злёгку калючыя на паверхні. На паверхні спор могуць быць зёрны перыдыя, фіялетава-карычневыя і дыяметрам 1-1,5 мкм.

Зноскі
------

1. 1 2  Härkönen & Sivonen, s. 40-41

Літаратура
----------

* Härkönen, Marja & Sivonen, Elina: *Limasienet*. Norrlinia-julkaisusarja 22. Helsinki: Kasvimuseo, Luonnontieteellinen keskusmuseo, 2011. ISBN 978-952-10-6805-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
**Трыянгуля́цыя** (ад лац.: triangulum — трохвугольнік) — адзін з метадаў вызначэння на мясцовасці каардынат апорных геадэзічных пунктаў і асноўны метад стварэння апорнай геадэзічнай сеткі.

Трыянгуляцыя робіцца шляхам пабудовы сеткі сумежных трохвугольнікаў, у якіх вымяраюцца вуглы і даўжыня адной (базіснай) стараны. Даўжыні астатніх старон вылічваюцца. Пункты трыянгуляцыі (геадэзічныя пункты) замацоўваюцца на мясцовасці геадэзічнымі знакамі, геадэзічнымі сігналамі.

Трыянгуляцыя выкарыстоўваецца пры вывучэнні формы і памераў Зямлі, гарызантальных зрухаў зямной кары, абгрунтавання тапаграфічных здымак і інш.

Гл. таксама
-----------

* Паліганаметрыя

Літаратура
----------

* *Явід П. П.* Трыянгуляцыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* *Триангуляция (в геодезии) (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Триангуляция (метод триангуляции)  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шульт.

**Юрген Шульт** (ням.: Jürgen Schult; нар. 11 мая 1960) — нямецкі лёгкаатлет, які спецыялізаваўся ў кіданні дыска. Алімпійскі чэмпіён 1988 года і сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1992 года. Чэмпіён свету 1987 года і чэмпіён Еўропы 1990 года. Дзеючы рэкардсмен свету з вынікам 74,08 м.

Змог адабрацца на Алімпіяду ў Лос-Анджэлес, аднак у сувязі з байкотам не змог прыняць у ёй удзел. Выступаў на Алімпіядзе 1996 года, дзе заняў 6-е месца. На Алімпійскіх гульнях 2000 года заняў 8-е месца.

Зноскі
------

1. ↑  Jürgen Schult // World Athletics database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Tilastopaja · World Athletics |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
***Clathrus ruber*** — грыб сямейства *Phallaceae*, часам род {{bt-bellat||Clathrus}} вылучаецца ва ўласнае сямейства — *Clathraceae*. Лічыцца неядомым. Занесены ў Чырвоную кнігу Расіі.

Апісанне
--------

Маладыя пладовыя целы
Спелае пладовае цела мае выгляд шарападобнай рашоткі чырвонага колеру, у вышыню дасягае 12 см, у шырыню — да 9 см. Белыя або бураватыя няспелыя целы маюць яйкападобную форму. У а-снове спелага цела прыкметныя рэшткі плёнкавага пакрывала. Унутраная спараносная паверхня спелых асобнікаў мае аліўкава-карычневае спараноснае слізістае пакрыццё. Мякаць губчатая, далікатная, у спелым выглядзе выпускае пах гнілой плоці. Споравы парашок аліўкава-карычневы. Споры даўгаватыя, 5-6×1,7-2 мкм.

Расце на лясным ападзе і на рэштках гнілой драўніны. Сезон: вясна — восень.

Вельмі рэдкі (з натуральна малой колькасцю) грыб. На тэрыторыі Расіі сустракаецца ў Краснадарскім краі. Занесены ў Чырвоную кнігу Расіі.

Літаратура
----------

* Шаблон:Книга

Спасылкі
--------

* Clathrus ruber Tourn. ex Fr.: таксономия на сайте *MycoBank* (англ.)  (Праверана 23 снежня 2009)
* Решеточник красный на сайте Красной Книги России  (Праверана 23 снежня 2009)

1. ↑  {{{загаловак}}}. — 2009. — ISBN 5-30600-350-8.
2. 1 2 3  Поленов 2022. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFПоленов2022 (даведка)
**Наталля Міхайлаўна Дудзінская** (руск.: Ната́лия Миха́йловна Дуди́нская; 1912—2003) — савецкая і расійская балерына, педагог; народная артыстка СССР (1957), лаўрэат чатырох Сталінскіх прэмій II ступені (1941, 1947, 1949, 1951). Кавалер ордэна Леніна (1988).

Біяграфія
---------

Наталля Дудзінская нарадзілася 8 (21) жніўня 1912 года ў Харкаве. Пачала займацца балетам са сваёй маці Наталляй Аляксандраўнай Дудзінскай (1877—1944), якая выступала пад сцэнічным псеўданімам Тальёры. Маці, выйшаўшы замуж за вайскоўца — генерала Міхаіла Міхайлавіча Дудзінскага, пераехала да месца яго службы, у Харкаў.

У 1923—1931 гадах вучылася ў Ленінградскім харэаграфічным вучылішчы (цяпер Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай) у А. Я. Ваганавай.

Па заканчэнні навучання ў 1931 годзе была прынята ў трупу Ленінградскага тэатра оперы і балета імя С. М. Кірава (цяпер Марыінскі тэатр), дзе танчыла вядучыя партыі да 1962 года.

Танец Дудзінскай захаваны ў фільме «Майстры рускага балета» (кінастудыя «Ленфільм», 1953) — балерына выканала партыю Адыліі ва ўрыўку з балета «Лебядзінае возера» (прынц Зігфрыд — Канстанцін Сяргееў).

У час Вялікай Айчыннай вайны Наталля Міхайлаўна працягвала сваю творчую дзейнасць: выступала ў тэатрах, на франтавых канцэртах, шпіталях, на заводах, у дзіцячых дамах. Разам з калегамі прыязджала на гастрольныя канцэрты ў блакадны Ленінград. У ваенныя гады склаўся творчы дуэт вялікіх артыстаў балета — Наталлі Дудзінскай і Канстанціна Сяргеева.

З 1950-х гадоў вяла педагагічную працу: з 1951 года — выкладчык класа ўдасканалення артыстак балета, з 1963 па 1978 гады — педагог-рэпетытар Ленінградскага тэатра оперы і балета імя С. М. Кірава. З 1964 года — педагог Ленінградскага харэаграфічнага вучылішча імя А. Ваганавай (з 1995 — прафесар). Сярод яе вучаніц: В. Ганібалава, Е. Еўдакімава, Е. Алканава, А. Сігалава, Л. Сычова, Г. Рахманова, М. Кулік, У. Лапаткіна, Н. Валачкова.

Н. М. Дудзінская таксама выкладала ў харэаграфічных школах ЗША, Японіі, Польшчы, Фінляндыі.

У 2001 годзе Наталля Міхайлаўна была ўзнагароджана нацыянальнай тэатральнай прэміяй «Залатая маска» у намінацыі «Гонар і годнасць», а таксама прэміяй «Трыумф».

Зноскі
------

1. ↑  Natalya Mikhaylovna Dudinskaya // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
**Маскутэн** (саманазва: *Mascouten*, літаральна «малыя прэрыі») † — індзейскі народ Паўночнай Амерыкі, што насяляў у XVII ст. тэрыторыю сучаснага Вісконсіна. У нашы дні ўяўляюць сабой субэтнічную групу кікапу.

Гісторыя
--------

Звесткі аб маскутэн французскія каланісты першапачаткова атрымоўвалі ад гуронаў, якія называлі гэты народ «людзьмі агменю», што часам прыводзіла да блытаніны ў пісьмовых крыніцах з патаватомі. Толькі ў 1634 г. быў усталяваны непасрэдны кантакт. У той час маскутэн з’яўляліся палітычна незалежным народам, што знаходзіўся ў саюзе з суседзямі-маямі і меў цэнтральнае ўмацаванае паселішча на рацэ Фокс.

У першай палове XVII ст. маскутэн амаль увесь час ваявалі супраць іракезаў і нейтраль, ад якіх цярпелі значныя страты. У 1669 г. французскія езуіты арганізавалі сярод маскутэн місію, што мела значны поспех. Аднак гандлёвыя кантакты з французамі стрымліваліся з боку месквакі. Вайна з месквакі вымусіла зачыніць місію пасля 1672 г. У пачатку XVIII ст. маскутэн узгадваліся толькі як частка маямі, месквакі і кікапу.

Субэтнас
--------

У нашы дні вылучаецца невялікая субэтнічная група маскутэн сярод кікапу Канзаса. Мяркуецца, што яна паходзіць ад маскутэн Вісконсіна. У адрозненне ад іншых кікапу, маскутэн Канзаса спавядаюць каталіцызм.

Гл. таксама
-----------

* Масачусет
* Саскуэханцы
* Нейтраль
* Петунь
* Эры
* Венро

Спасылкі
--------

* Mascoutens Indians
* THE KICKAPOO TRIBE IN KANSAS Архівавана 30 верасня 2021.
**Яка́навыя**, **яканы** (*Jacanidae*) — сямейства (або падатрад) птушак з атрада сеўцападобных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 16—53 см. Афарбоўка апярэння рыжая або бронзава-карычневая. Крылы шырокія, на згібе крыла рагавая шпора. Ногі з вельмі доўгімі кіпцюрамі і пальцамі, якія дазваляюць лёгка бегаць па лісці водных раслін.

Пашырэнне
---------

Адрозніваецца 6 родаў, 7-8 відаў. Пашыраны ў тропіках і субтропіках, жывуць на зарослых вадаёмах. Найбольш вядомыя амерыканская якана (*Jacana spinosa*), аўстралійская якана (*Irediparra gallinacea*), афрыканская якана (*Actophilornis africana*).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца парасткамі, насеннем, насякомымі, малюскамі.

Нясуць 3—6 яец.

Літаратура
----------

Яканы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Надзея Антонаўна Бантле** (10 лістапада 1851 — 30 кастрычніка 1934, Менск) — хірург, арганізатар аховы здароўя. Герой Працы (1928).

Біяграфія
---------

Надзея вырасла ў сям’і з васьмёра дзяцей. Бацька, Антоні Дамінік Бантле (24 лютага 1796 — 21 студзеня 1889), аптэкар у Магілёўскай губерні.

Скончыла жаночыя медычныя курсы Медыка-хірургічнай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу.

15 жніўня 1876, па прапанове Рыгора Мачцета  (руск.) (бел. яна разам з Клушыным  (руск.) (бел. і Сінькевіч  (руск.) (бел. ачысціла кватэру Яўгеніі Барташэвіч ад кампраметуючых матэрыялаў. Праз два дні была арыштаваная ў Пецярбургу і заключана ў Петрапаўлаўскую крэпасць; вызвалена 9 кастрычніка. Прыцягвалася да дазнанні па абвінавачванні ў арганізацыі зносін з заключанымі Дома папярэдняга зняволення  (руск.) (бел. ў мэтах іх вызвалення.

У канцы мая 1877 года ў Дунайскую армію  (руск.) (бел. была накіравана першая група слухачак выпускнога V курсу. Удзельніца-добраахвотнік Руска-турэцкай вайны (1877—1878). Некаторы час працавала ў Наўгародскай і Саратаўскай губернях. Супрацоўнічала з нарадавольцамі, за што ў 1885 годзе была сасланая ў сяло Нікольскае  (руск.) (бел. ў Валагодскую губерню.

З 1885 па 1933, 48 гадоў, узначальвала Нікольскую бальніцу Каднікаўскага павета  (руск.) (бел. дзе на свае грошы наладзіла вытворчасць воспеннага дэтрыту для прышчэпак дзяцей.

У 1902—1903 гадах адкрыла спецыялізаваную радзільную палату. Арганізавала дзіцячыя яслі. У 1923 годзе падчас ўспышкі туберкулёзу на Валагодчыне стала ініцыятарам правядзення медыцынскай латарэі даходы ад якой (4250 рублёў) пайшлі на барацьбу з туберкулёзам. У Нікольскім Надзея Бантле прапрацавала да 1933 года, пакуль ёй не споўнілася 79 гадоў. У 1933 годзе разам з дачкой з’ехала ў Мінск, дзе неўзабаве памерла і была пахавана на Вайсковых могілках у Мінску. Засталася ў памяці як буйны арганізатар земскай медыцыны.

Пахаваная на Вайсковых могілках Мінска, Беларусь.

Узнагароды
----------

* Герой Працы (1 кастрычніка 1928)

Зноскі
------

1. ↑  Деятели 1929, столбцы 79—80.

Спасылкі
--------

* Статья о Надежде Бантле «По велению долга и сердца», Владимир Романов, газета Вологодская Неделя № 26 (1995) 9 августа 2007
* Бюджетное учреждение здравоохранения Вологодской области «Усть-Кубинская центральная районная больница». История медицинской организации.
* Медицинский некрополь. Бантле Надежда Антоновна (10.11.1851 — 30.10.1934)
* Список объектов культурного наследия на территории Усть-Кубинского муниципального района. Мемориальные доски.Архівавана 28 жніўня 2019.
* Газета «Известия» за 3 октября 1928 года. Официальное сообщение о награждении «Герой Труда» Н. А. Бантле.
* Доклад о 25-летней деятельности врача 2-го уч. Н. А. Бантле. Журналы Кадниковского уездного земского собрания сессии 1910 года и доклады земской управы. — Кадников, 1911. — С. 92-93
* Село Никольское. Б. Соколов. Северная новь. — с. Устье, 1976.
* Бантле, Надежда : (ru) // Деятели революционного движения в России / Шилов А. А.. — Москва, 1929. — Т. 2. Семидесятые годы. — Вып. Вып. I. А — Е.