**І́дыш** (ייִדיש, ідыш; *Yiddish*, *Jiddisch*, *Jidisch*) — мова з сям’і германскіх моў, на якой у пачатку XX стагоддзя гаварыла каля 11 млн. яўрэяў па ўсім свеце. Назва *ідыш* азначае «яўрэйскі» (гістарычна таксама — тайч, ідыш-тайч, ад *тайч* (з ідыша ייִדיש־דײַטש) *ідыш-тайч* — яўрэйскі нямецкі, ці, паводле іншай версіі — «тлумачэнне» ў сувязі з традыцыяй вуснага тлумачэння яўрэйскіх тэкстаў пры іх вывучэнні).

Гісторыя
--------

Ідыш узнік у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе паміж IX і XII стагоддзямі на аснове сярэдненямецкіх дыялектаў (70—75 %) з шырокімі запазычаннямі з іўрыта і арамейскай мовы (каля 15 %), а таксама з раманскіх і славянскіх моў (у дыялектах дасягае 20 %). Сплаў моў спарадзіў арыгінальную граматыку, якая дазваляе камбінацыю слоў нямецкага кораня з сінтаксічнымі элементамі семіцкіх і славянскіх моў. Дагэтуль ідышам карыстаюцца збольшага ашкеназскія яўрэі.

У ідышы ў савецкі час існавала падзяленне на два правапісы. Каменем сутыкнення былі словы са старажытнаяўрэйскімі каранямі. Першы, традыцыйны правапіс, загадвае пісаць такія словы згодна з біблейскімі крыніцамі, а другі, савецкі, варыянт, не прызнаваў традыцыйных і рэлігійных уплываў і патрабаваў пісаць старажытнаяўрэйскія словы згодна з вымаўленнем, як пішуцца ў ідышы іншыя словы, што маюць нямецкае або славянскае паходжанне. Гэты другі правапіс, магчыма, больш практычны, але ж разам з тым адарваны ад яўрэйскай традыцыі. Цяпер ён амаль не ўжываецца.

Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь 31 ліпеня 1920 г. прадугледжвала роўны статус чатырох моў, і ў 1920-я — 1930-я гады ідыш быў адной з афіцыйных моў Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, злучайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідышы, нароўні з беларускай, польскай і рускай мовамі. Да 1938 года ў БССР працавалі школы на ідышы, аднак у той год ён быў выдалены з ліку афіцыйных моў. Тым не менш кнігі і перыядычныя выданні на ідышы — напрыклад, літаратурна-мастацкі і навукова-палітычны часопіс «Штэрн», які выдаваўся ў Мінску з 1925 года, — выходзілі да 1941 года.

Пасля Другой сусветнай вайны група яўрэйскіх пісьменнікаў спрабавала адрадзіць у Беларусі вывучэнне ідыша і выпуск альманаха на гэтай мове, аднак не была падтрымана ўладамі (выпуск альманаха «Міт фэстн трот» — «Цвёрдым поступам» — спыніўся на другім нумары ў сувязі з пераследам «буржуазных нацыяналістаў»). У 1949 годзе ўрад зачыніў ідышамоўны Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр у Мінску, які працаваў з 1926 года. У 1930-я — 1940-я гады многія дзеячы яўрэйскай культуры былі арыштаваныя, некаторыя загінулі ў зняволенні.

У 1990-х — 2010-х гадах у Беларусі дзейнічаў шэраг курсаў ідыша. Пачынаючы з 2004 года выйшла некалькі кніг на ідышы або з тэкстамі на ідышы і беларускай: мемуары Гірша Рэлеса (2004), ідыш-беларускі слоўнік, укладзены Аляксандрам Астравухам (2008), зборнікі вершаў Ізі Харыка (2008), Майсея Кульбака (2016) і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Ethnologue — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2022. — ISSN 1946-9675<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14793'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14790'></a>
2. 1 2
3. 1 2

Літаратура на ідышы
-------------------

Найвядомейшыя пісьменнікі на ідышы: Мендэле Мойхер-Сфорым, Шолам-Алейхем, Іцхак Лейбуш Перац, Шалом Аш, Майсей Кульбак, Іцык Мангер, Іцхак Башэвіс Зінгер, Мардэхай Гебіртыг, Аўрагам Суцкевер. Мендэле Мойхер-Сфорым, Майсей Кульбак і Аўрагам Суцкевер нарадзіліся на беларускай зямлі.

Літаратура
----------

* *А. Я. Супрун.* Ідыш // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 166. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* *И. Ш. Шифман.* Немецкий язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М. 1990.
* Еврейско-немецкий диалект // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Замойскі А.* Транты, цымес, цуцык // Наша гісторыя. — 2018. — № 2. — С. 66—69. — ISSN 2617-2305.

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***װיקיפּעדיע*** 


| Сучасныя германскія мовы |
| --- |
| Скандынаўскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Усходнескандынаўскія мовы | Дацкая мова ·  Сканскі дыялект ·  Шведская мова ·  Эльўдальскі дыялект |
| Заходнескандынаўскія мовы | Ісландская мова ·  Нарвежская мова (Букмал  ·  Нюнорск)  ·  Фарэрская мова |

 |
| Заходнегерманскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Англа-фрызскія мовы | Англійская мова ·  Усходнефрызская мова ·  Заходнефрызская мова ·  Паўночнафрызская мова ·  Шатландская мова |
| Ніжнефранкскія мовы | Афрыкаанс ·  Зеландскі дыялект ·  Лімбургская мова ·  Нідэрландская мова ·  (Заходне)фламандская мова |
| Ніжненямецкая мова/Ніжнесаксонскія дыялекты | Велюўскі дыялект ·  Вестэрквартырскі дыялект ·  Гронінгенска-паўночнадрэнцкі дыялект ·  Дрэнцкія дыялекты ·  Нямецка-плацкі дыялект ·  Аверэйсельскі дыялект ·  Твенцка-ахтэрхукскі дыялект |
| Верхненямецкія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сярэдненямецкіядыялекты | Верхнесаксонскі дыялект ·  Вілямоўская мова ·  Ідыш ·  Люксембургская мова ·  ✯ Нямецкая мова ·  Пенсільванска-нямецкі дыялект і інш. |
| Паўднёванямецкіядыялекты | Алеманскі дыялект ·  Баварскі дыялект ·  Вальзерскі дыялект · Цымбрская мова ·  Швейцарскі дыялект і інш. |

 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11936796q · GND: 4028614-9 · LCCN: sh85149145 · LNB: 000048586 · Microsoft: 26569328 · NDL: 00564345 · NKC: ph121353 · SUDOC: 027294587 |

 |