**Рассеяны дыск** — аддалены рэгіён Сонечнай сістэмы, слаба заселены малымі целамі, якія галоўным чынам складаюцца з лёду. Такія целы завуць **аб'ектамі рассеянага дыска** (*SDO*\*, *scattered disc object*), яны адносяцца да падмноства вялікага сямейства транснептунавых аб'ектаў (ТНА). Унутраная вобласць рассеянага дыска часткова перакрываецца з поясам Койпера, а яго вонкавая мяжа, у параўнанні з ім, пралягае значна далей ад Сонца і значна вышэй і ніжэй плоскасці экліптыкі.

\* З прычыны адсутнасці агульнапрынятага беларускамоўнага скарачэння далей будзе выкарыстоўвацца скарачэнне ад англійскага тэрміна

Фарміраванне
------------

Паходжанне рассеянага дыска застаецца дагэтуль нявысветленым, хоць сярод астраномаў пераважае меркаванне, што ён сфармаваўся, калі аб'екты пояса Койпера былі «рассеяныя» за конт гравітацыйнага ўзаемадзеяння з вонкавымі планетамі, галоўным чынам Нептунам, набыўшы вялікія эксцэнтрысітэты і нахіленні арбіт. У той час як пояс Койпера — адносна круглы і плоскі «абаранак», які размяшчаецца на ўчастку ад 30 да 44 а. а. з аб'ектамі, што належаць яму і знаходзяцца на аўтаномных кругавых арбітах (к'юбівана) ці злёгку эліптычных рэзанансных арбітах (2:3 — плутына, і 1:2), рассеяны дыск у параўнанні з ім — значна больш нясталае асяроддзе. Аб'екты рассеянага дыска часта могуць, як у выпадку з Эрыдай, падарожнічаць «па вертыкалі» амаль на такія ж адлегласці, як і «па гарызанталі». Мадэляванне паказвае, што арбіты аб'ектаў рассеянага дыска могуць быць блукаючымі і нестабільнымі і што далейшы лёс гэтых аб'ектаў — увесь час выкідвацца з сярэдзіны Сонечнай сістэмы ў воблака Оарта ці яшчэ далей.

Існуе здагадка, што кентаўры могуць быць проста аб'ектамі, падобнымі да аб'ектаў рассеянага дыска, якія былі «выкінуты» з пояса Койпера не вонкі, а ўнутр, і сталі «цыс-нептунавымі» аб'ектамі рассеянага дыска.
Сапраўды, некаторыя аб'екты, падобныя (29981) 1999 TD10, размываюць мяжу паміж гэтымі двума сямействамі, падзеленымі арбітай Нептуна, і Цэнтр малых планет (MPC) цяпер адносіць кентаўры і аб'екты рассеянага дыска да адной катэгорыі.
Усведамляючы размыванне класіфікацыі, некаторыя вучоныя выкарыстоўваюць тэрмін «**рассеяны аб'ект пояса Койпера**» як адзіны тэрмін для абодвух тыпаў — кентаўраў і целаў рассеянага дыска.

Хоць ТНА 90377 Седна афіцыйна адносіцца да SDO па класіфікацыі MPC, яе першаадкрывальнік Майкл Браўн выказаў меркаванне, што Седну варта хутчэй аднесці да ўнутранай часткі воблака Оарта, а не да рассеянага дыска, паколькі велічыня яе перыгелія ў 76 а. а. занадта вялікая, каб гэты аб'ект адчуваў значнае прыцягненне з боку вонкавых планет.
Такое разважанне вядзе да таго, што адсутнасць гравітацыйнага ўзаемадзеяння з вонкавымі планетамі выключае ТНА з групы аб'ектаў рассеянага дыска, вызначаючы такім чынам вонкавую мяжу рассеянага дыска дзесьці паміж Седнай і больш традыцыйнымі SDO, падобнымі да Эрыды. Калі Седна за межамі рассеянага дыска, яна не можа быць унікальнай; (148209) 2000 CR105, які быў адкрыты раней Седны, таксама можа быць аб'ектам унутранай часткі воблака Оарта або, што больш верагодна, пераходным аб'ектам паміж рассеяным дыскам і ўнутранай часткай воблака Оарта.

Такія аб'екты, якія адносяцца да «адасобленых» аб'ектаў (detached SDO), маюць арбіты, якія не маглі ўтварыцца з-за ўплыву Нептуна. Замест гэтага прапануецца вялікая колькасць тлумачэнняў, уключаючы блізкі праход іншай зоркі ці аддаленага аб'екта памеру планеты.

Арбіты
------

Рассеяны дыск і аб'екты пояса Койпера.
Першым аб'ектам, прызнаным SDO, быў (15874) 1996 TL66, упершыню ідэнтыфікаваны ў 1996 годзе астраномамі абсерваторыі Маўна-Кеа. Першым адкрытым аб'ектам, у наш час класіфікавальным як SDO, з'яўляецца (48639) 1995 TL8, выяўлены Spacewatch.

Дыяграма справа паказвае арбіты ўсіх вядомых аб'ектаў рассеянага дыска да 100 а. а. разам з аб'ектамі пояса Койпера (паказаны шэрым) і рэзанансныя аб'екты (зялёныя). Па гарызантальнай восі — памер вялікай паўвосі арбіты. Эксцэнтрысітэт арбіт прадстаўлены адрэзкамі (ад перыгелія да афелія) з нахіленнямі, прадстаўленымі становішчам адрэзка на вертыкальнай восі).

### Перыгелій

Звычайна рассеяныя аб'екты характарызуюцца арбітамі з сярэднім і высокім эксцэнтрысітэтам, але іх перыгелій складае не менш за 35 а. а. не адчуваючы прамога ўплыву Нептуна (чырвоныя адрэзкі). Плутына (шэрыя адрэзкі для Плутона і Оркуса) гэтак жа, як і рэзанансныя аб'екты з рэзанансам 2:5 (зялёныя), могуць праходзіць бліжэй да Нептуна, паколькі іх арбіты абаронены рэзанансам. Умова **перыгелій > 35 а. а.** — адна з вызначальных характарыстак аб'ектаў рассеянага дыска.

### Экстрэмалы

У рассеяным дыску экстрэмальны эксцэнтрысітэт і вялікае нахіленне арбіт з'яўляецца нормай, а кругавыя арбіты, наадварот, з'яўляюцца выключэннем. Некаторыя незвычайныя арбіты на малюнку адзначаны жоўтым.

* 1999 TD10 мае арбіту з экстрэмальным эксцэнтрысітэтам (~0,9), з-за чаго яго перыгелій знаходзіцца бліжэй арбіты Сатурна. Улічваючы гэту акалічнасць, яго можна кваліфікаваць як аб'ект, які адносіцца да кентаўраў.
* 2002 XU93 — у наш час аб'ект з найбольшым нахіленнем (~78°) у рассеяным дыску.
* 2004 XR190 мае нетыповую, блізкую да кругавой (кароткі жоўты сегмент) арбіту, аднак мае высокае нахіленне.

### Ці ёсць парадак у хаосе?

*Падрабязней гл. таксама*: ***Рэзанансныя транснептунавыя аб'екты***
Рэзанансныя аб'екты (паказаны зялёным), не лічацца членамі рассеянага дыска. Аднак меншыя рэзанансы таксама заселены і камп'ютарнае мадэляванне паказвае, што шматлікія аб'екты могуць быць насамрэч у слабым рэзанансе з вялікім парадкам (6:11, 4:9, 3:7, 5:12, 3:8, 2:7, 1:4). Цытуючы словы аднаго з даследчыкаў: *рассеяны дыск можа быць не такім і рассеяным*.

### Параўнанне аб'ектаў рассеянага дыска і класічных аб'ектаў

Аб'екты рассеянага дыска ў параўнанні з класічнымі аб'ектамі.
Устаўкі на дыяграме справа параўноўваюць эксцэнтрысітэты і нахіленні аб'ектаў рассеянага дыска з к'юбівана. Кожны маленькі зафарбаваны квадрат адлюстроўвае колькасць аб'ектаў у працэнтных адносінах у зададзеным дыяпазоне эксцэнтрысітэтаў **e** і нахіленняў **i**. Адносная колькасць аб'ектаў у квадраце прадстаўлена *картаграфічнымі* колерамі вышынь (ад малой колькасці, пазначанага зялёнымі *далінамі*, да карычневых *вяршыняў*).

Гэтыя дзве папуляцыі вельмі моцна адрозніваюцца: больш 30 % усіх к'юбівана маюць малое нахіленне, блізкія да кругавых арбіты («пік» у левым ніжнім вугле) і максімум эксцэнтрысітэтаў на 0,25. Рассеяныя аб'екты, насупраць, як вынікае з назвы, *рассеяныя*. Большасць вядомай папуляцыі мае эксцэнтрысітэт у дыяпазоне 0,25—0,55. Два лакальных піка адпавядаюць **e** у дыяпазоне 0,25—0,35, нахіленню 15—20°, і **e** у дыяпазоне 0,5—0,55, нізкаму **i**<10° адпаведна. Адасобленыя экстрэмальныя арбіты адлюстраваны зялёным.
Характэрна, што не вядома аб'ектаў рассеянага дыска з эксцэнтрысітэтам меней 0,3 (за выключэннем 2004 XR190).

Эксцэнтрысітэт у большай меры, чым нахіленне арбіты, з'яўляецца адметным атрыбутам сямейства аб'ектаў рассеянага дыска.

### Графікі арбіт

Праекцыі арбіт.
Графікі злева ў больш традыцыйным выглядзе ўяўляюць выгляды з полюсу і экліптыкі (выпрастаных) арбіт аб'ектаў рассеянага дыска (чорныя) на фоне к'юбівана (блакітныя) і рэзанансных (2:5) аб'ектаў (зялёныя). Як яшчэ не класіфікаваныя, аб'екты ў дыяпазоне 50—100 а. а. намаляваны шэрым.

Тоўстае сіняе кольца з'яўляецца не мастацкім адлюстраваннем, а рэальнымі графікамі сотняў арбіт класічных аб'ектаў, якія перакрываюцца, цалкам апраўдваючы назву «пояс» (класічныя або к'юбівана). *Найменшы перыгелій*, які згадваецца вышэй, ілюструецца чырвоным кругам. У адрозненне ад SDO, рэзанансныя аб'екты дасягаюць арбіты Нептуна (жоўтая).

На выглядзе з боку экліптыкі, дугі адлюстроўваюць тыя ж *найменшы перыгелій* у 35 а. а. (чырвоны) і арбіту Нептуна (~30 а. а. жоўтая). Як паказвае гэты выгляд, само па сабе нахіленне не дазваляе адрозніць SDO ад класічных аб'ектаў. Замест гэтага, эксцэнтрысітэт з'яўляецца адметным атрыбутам (доўгія адрэзкі да афелія).

Адасобленыя аб'екты, ці пашыраны рассеяны дыск?
-----------------------------------------------

Размеркаванне рассеяных і адасобленых аб'ектаў. Заўважце, што размяшчэнне на дыяграме ўяўляе вялікую паўвось арбіты (сярэдняя адлегласць да Сонца), а не бягучае становішча аб'екта. Седна зараз насамрэч бліжэй, чым Эрыда.
Нядаўна адкрытыя аб'екты (148209) 2000 CR105 і 2004 VN112 з перыгеліем, занадта далёкім ад Нептуна, каб ён мог аказваць на іх уплыў, прывялі да дыскусіі сярод астраномаў пра новае падмноства малых планет, званае *Пашыраны рассеяны дыск* — *Extended scattered disc* (**E-SDO**).
Пасля гэтыя аб'екты сталі зваць *адасобленымі аб'ектамі* — *detached objects*, або *Distant Detached Objects* (**DDO**).

Класіфікацыя, прапанаваная камандай Deep Ecliptic Survey, уносіць фармальнае размежаванне паміж *блізкімі рассеянымі* аб'ектамі (якія былі рассеяныя за кошт узаемадзеяння з Нептунам) і *пашыранымі рассеянымі* аб'ектамі (такіх як Седна), выкарыстоўваючы значэнне крытэрыя Тысерана, роўнае 3.

Дыяграма паказвае ўсе добра вядомыя рассеяныя і адасобленыя аб'екты разам з найбуйнейшымі аб'ектамі пояса Койпера для параўнання.
Вельмі вялікі эксцэнтрысітэт Седны і (87269) 2000 OO67 часткова паказаны чырвонымі адрэзкамі, якія выходзяць з перыгелія і заканчваюцца ў афеліі, які знаходзіцца за межамі малюнка (>900 а. а. і >1060 а. а. адпаведна).
Яшчэ большы афелій у аб'екта 2006 SQ372 — 2140 а. а.

Вартыя ўвагі SDO
----------------

Спіс вартых увагі SDO| Сталаенайменне | Умоўнаенайменне | Абсалютная зорная велічыня | Альбеда | Экватары-  яльны дыяметр(км) | Вялікая паўвось арбіты(а. а.) | Дата адкрыцця | Першаад-  крывальнік | Спосаб вымярэння дыяметра |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Эрыда | 2003 UB313 | −1,12 | 0,86 ± 0,07 | 2400 ± 100 | 67,7 | 2003 | M. Brown, C. Trujillo & D. Rabinowitz | прамы |
| Седна | 2003 VB12 | 1,6 |  | 1180—1800 | 525,606 | 2003 | M. Brown, C. Trujillo & D. Rabinowitz |  |
|  | 2004 XR190 | 4,5 |  | 500—1000 | 57,5 | 2004 | L. Allen |  |
| 15874 | 1996 TL66 | 5,4 | 0,10? | ~630 | 82,9 | 1996 | D. Jewitt, J. Luu & J. Chen | тэрмальны |
| 48639 | 1995 TL8 | 5,28 і 7,0 (падвойны аб'ект) | 0,09 (меркавана) | ~350 і ~160 | 52,2 | 1995 | Spacewatch (A. Gleason) | меркаванае альбеда |

Зноскі
------

1. ↑  *List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects* at the *IAU: Minor Planet Center*
2. ↑  *Sedna* at *www.gps.caltech.edu*
3. ↑  
Alessandro Morbidelli and Harold F. Levison
*Scenarios for the Origin of the Orbits of the Trans-Neptunian Objects 2000 CR105 and 2003 VB12*
The Astronomical Journal, (2004) **128**, pp 2564—2576. Preprint
4. 1 2  Rodney S. Gomes, John J. Matese, and Jack J. Lissauer
*A Distant Planetary-Mass Solar Companion May Have Produced Distant Detached Objects*
To appear in Icarus (2006). Preprint
5. ↑  Hahn J. Malhotra R. *Neptune’s migration into a stirred-up Kuiper Belt* The Astronomical Journal, **130**, pp. 2392—2414, Nov. 2005. Full text on arXiv.
6. ↑  Блізкія да кругавых арбіты займаюць першую калонку (e<0,05), і арбіты з найменшым нахіленнем (i<5°) займаюць ніжні радок, квадраты ў ніжнім левым вугле ўяўляюць колькасць блізкіх да кругавых і слаба нахіленых арбіт.
7. ↑  Зялёны квадрат азначае адзінкавы аб'ект у гэтым дыяпазоне.
8. ↑  Для класіфікацыі арбіт быў выкарыстаны Minor Planet Circular 2005-X77 Distant Minor planets. Навейшыя даныя могуць быць знойдзены ў MPC 2006-D28.
9. ↑  Прыкладна палова вядомых арбіт ТНА не вядома з дакладнасцю, дастатковай для класіфікацыі (гэта даволі далікатная задача для рэзанансных аб'ектаў).
10. ↑  Дакладнае значэнне не вельмі важна; значэнне ў 35 а. а. узята для адпаведнасці з Jewitt 2006. Іншыя аўтары аддаюць перавагу выкарыстоўваць замест гэтага 30 а. а. але пакуль даныя, выкарыстоўваемыя тут, не пераходзяць значэння ў 34 а. а.
11. ↑  *Evidence for an Extended Scattered Disk?* at *Observatoire de la Cote d’Azur*
12. ↑  Jewitt, David C.; A. Delsanti (2006). "The Solar System Beyond The Planets". *Solar System Update: Topical and Timely Reviews in Solar System Sciences*. Springer-Praxis Ed.. ISBN 3-540-26056-0.  (Preprint version (pdf))
13. ↑  J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, A. A. S. Gulbis, R. L. Millis, M. W. Buie, L. H. Wasserman, E. I. Chiang, A. B. Jordan, D. E. Trilling, and K. J. Meech
*The Deep Ecliptic Survey: A Search for Kuiper Belt Objects and Centaurs. II. Dynamical Classification, the Kuiper Belt Plane, and the Core Population.*
The Astronomical Journal, **129** (2006), pp.
preprint Архівавана 4 ліпеня 2009.
14. ↑

| ⛭Сонечная сістэма (≛ спіс аб’ектаў) |
| --- |
| 
 |
| **Сонца** |
| **планеты і *карлікавыя планеты*:** ✰ Меркурый ·  ✰ Венера ·  ✯ Зямля ·  Марс ·  *Цэрэра* ·  ✯✰ Юпітэр ·  Сатурн ·  ✰ Уран ·  ✯ Нептун ·  *Плутон* ·  *Хаўмеа* ·  *Макемаке* ·  *Эрыс* |
| **іх спадарожнікі/кольцы:** Зямлі ·  Марса ·  Юпітэра/∅ ·  Сатурна/∅ ·  Урана/∅ ·  Нептуна/∅ ·  *Плутона* ·  *Хаўмеа* ·  *Эрыды* |
| **Малыя целы**: метэароіды ·  астэроіды/іх спадарожнікі (калязямныя ·  асноўнага пояса ·  траянцы ·  кентаўры) ·  транснептунавыя (ПК ·  РД) ·  дамаклоіды ·  каметы (ВО) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |