**Вялі́ка-Ты́рнава** (балг.: Велико Търново) — адміністрацыйны цэнтр Велікатырнаўскай вобласці і абшчыны Вяліка-Тырнава ў Балгарыі. Старажытная сталіца Балгарыі (XII—XIV стагоддзе), горад знакаміты архітэктурнымі помнікамі і прыцягвае шмат турыстаў.

Геаграфія
---------

Краявід Вяліка-Тырнава.
Вяліка-Тырнава размешчаны на трох узгорках — Царавец, Трапезіца і Света-Гора, на скалістым схіле даліны лукаватай ракі Янтры, у паўночных перадгор'ях Балканаў, на важным у стратэгічным плане пункце скрыжавання некалькіх дарог (ад пераправы праз Дунай пры Свіштове і Русэ, на Шыпкінскі перавал і на Слівен праз гор. Ялена).

Гісторыя
--------

### Старажытная сталіца Балгарыі

Хоць гісторыя паселішчаў у наваколлях Вяліка-Тырнава ўзыходзіць яшчэ да каменнага веку, першая ключавая дата ў гісторыі самага горада — 1185 г. Падчас паўстання балгарскія феадалы Пётр і Асень зрынулі візантыйскае валадарства і стварылі Другое Балгарскае царства.

У 1186—1393 тут была сталіца Другога балгарскага царства, месца каранавання балгарскіх цароў і рэзідэнцыя архіепіскапа, а з 1235 — балгарскіх патрыярхаў.

Пры кіраванні такіх цароў, як Іван Асень II (1218—1241), Іван Аляксандр (1331—1371) і Іван Шышман (1371—1393), горад стаў буйным рэлігійным і эканамічным цэнтрам на Балканах.

Купцы з Тырнава ўсталявалі гандлёвыя сувязі са шматлікімі еўрапейскімі гарадамі, у тым ліку з Генуяй і Венецыяй. Духоўнае, літаратурнае і мастацкае жыццё горада дасягнула небывалага росквіту. Сучаснікі ў сваіх захопленых апісаннях называюць Вяліка-Тырнава «каралевай гарадоў» і нават «другім пасля Канстанцінопаля».

Гарадскія сцены Тырнава ўсе ж не змаглі вытрымаць удару асманскіх заваёўнікаў. У 1393 Тырнава ўзялі туркі, горад быў спалены. Амаль усе помнікі эпохі росквіту культуры былі знішчаны. Але і ў гады турэцкага валадарства Тырнава заставаўся буйным эканамічным цэнтрам. Тутэйшыя купцы хутка наладзілі сувязі з найбуйнейшымі гарадамі Еўропы і Усходу.

### Руска-турэцкія войны

«Уезд Вялікага Князя Мікалая Мікалаевіча Старэйшага ў Тырнава 30 чэрвеня 1877». Карціна М. Д. Дзмітрыева-Арэнбургскага
Тырнава двойчы займалі рускія падчас руска-турэцкіх войнаў: упершыню ў канцы жніўня 1810 года атрадам генерал-маёра Сабанеева, які ўступіў у горад без бою; другі раз — 25 чэрвеня 1877 года кавалерыяй з адной коннай батарэяй перадавога атрада генерала І. У. Гурко, з якой турэцкія войскі, якія займалі горад, абмяняліся толькі некалькімі гарматнымі выстраламі, а затым адступілі ва ўсходнім кірунку. Да пачатку студзеня 1878 года Тырнава з'яўляўся базай для аперацый рускіх войскаў у Сярэдняй Балгарыі і служыў ім галоўным складам.

### Незалежная Балгарыя

Кафедральны сабор Вяліка-Тырнава, пабудаваны ў 1844 годзе.
У 1879 годзе Тырнава была прынята першая, Тырнаўская канстытуцыя Балгарыі.

На 1893 год у горадзе было 12 800 жыхароў. Ад турэцкага насельніцтва, якое складала раней палову насельніцтва горада, да канца XIX стагоддзя ў Тырнава заставалася толькі 700 чалавек. Значная ў турэцкую эпоху прамысловасць Тырнава ў канцы XIX стагоддзя знаходзілася ў заняпадзе, толькі гандаль меў па-ранейшаму некаторае значэнне. У горадзе размешчана рэзідэнцыя мітрапаліта. Каля горада знаходзіцца манастыр Ляскавец з багаслоўскім вучылішчам.

Дэмаграфія
----------

| Год | Насельніцтва |
| --- | --- |
| 1985 | 69 223 |
| 1992 | 67 540 |
| 2000 | 64 513 |
| 2005 | 66 228 |
| 2010 | 67 099 |
|

Насельніцтва горада паводле даных на 2011 год складае 73443 чалавек і працягвае расці Паводле нацыянальнага і рэлігійнага складаў пераважная большасць — праваслаўныя балгары, а таксама туркі—мусульмане, як балгарамоўныя, так і тыя, што захоўваюць турэцкую мову, і цыганы.

Музеі
-----

Музей «Адраджэнне і Устаноўчы сход»
У старадаўняй частцы горада размешчана большая частка мясцовых музеяў, цікавасць сярод якіх уяўляюць Археалагічны музей, Музей «Адраджэнне і Устаноўчы сход», Музей новай і найноўшай гісторыі, Сарафкін дом, Дом-музей П. Р. Славейкава, заезны двор Стамбалова, заезны двор Хаджы Ніколі і іншыя.

Адукацыя
--------

У горадзе размешчаны дзве буйныя навучальныя ўстановы — Велікатырнаўскі ўніверсітэт імя Св. Кірыла і Св. Мяфодзія , і ваенны ўніверсітэт імя Васіля Леўскага. Пры Велікатырнаўскім ўніверсітэце штогод праводзяцца трохтыднёвыя міжнародныя семінары па балгарыстыцы .

Славутасці
----------

Вяліка-Тырнава.
* Стары горад — маляўнічае ядро горада, узнік у эпоху балгарскага Адраджэння не поўдні і захадзе ад узгорка Трапезіца. Архітэктурная своеасаблівасць горада складаецца ў тым, што шматлікія старадаўнія будынкі як бы навісаюць над Янтрай
* Крэпасць Царавец — былая рэзідэнцыя балгарскага цара і патрыярха.
* Квартал рамеснікаў — маляўнічы сярэднявечны квартал рамеснікаў пад пад крапасным узгоркам.
* Царква Святога Дзмітрыя Салунскага
* Царква Сарака Велікамучанікаў — пахавальня некалькіх балгарскіх цароў, месца абвяшчэння незалежнасці Балгарыі ў 1908 годзе.
* Царква Святых Пятра і Паўла — маленькая царква XIII—XIV стст. у якой добра захаваліся фрэскі XIV—XVII стст.
* Царква Святых Канстанціна і Алены
* Царква Святых Кірыла і Мяфодзія
* Турэцкі канак — будынак, дзе ў 19 стагоддзі размяшчалася паліцыя.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Украіны Палтава, Украіна (з 1963 г.)
* Сцяг Сербіі Ніш, Сербія (з 1973 г.)
* Сцяг Польшчы Кракаў, Польшча (з 1975 г.)
* Сцяг Іспаніі Таледа, Іспанія (з 1983 г.)
* Сцяг Грэцыі Серэ, Грэцыя (з 1988 г.)
* Сцяг Італіі Асты, Італія (з 1989 г.)
* Сцяг Венесуэлы Калонія Тавар, Венесуэла (з 1992 г.)
* Сцяг Расіі Цвер, Расія (з 1997 г.)
* Сцяг Паўночнай Македоніі Охрыд, Паўночная Македонія (з 1998 г.)
* Сцяг ЗША  Голдэн, Каларада, ЗША (з 2000 г.)
* Сцяг Венгрыі Шопран, Венгрыя (з 2002 г.)
* Сцяг Францыі Баёна, Францыя (з 2005 г.)
* Сцяг Паўночнай Македоніі Бітала, Паўночная Македонія (з 2006 г.)
* Сцяг Румыніі Ясы, Румынія (з 2006 г.)
* Сцяг Мальты Таршын, Мальта (з 2007 г.)
* Сцяг Чарнагорыі Цэтынэ, Чарнагорыя (з 2007 г.)
* Сцяг Харватыі Задар, Харватыя (з 2008 г.)
* Сцяг Іарданіі Эль-Карак, Іарданія (з 2008 г.)

Вядомыя асобы
-------------

* Балдуін I Фландрскі (1171—1205) — славуты фламандскі феадал, які аб'яднаў пад сваім скіпетрам Фландрыю і Эно; крыжак, імператар Лацінскай імперыі. Памёр у Тырнаве.
* Грыгорый Цамблак (~1364—1419/1420) — дзеяч праваслаўнай царквы, мітрапаліт кіеўскі і ўсяе Русі, мітрапаліт малдава-валашскі, пісьменнік.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Таблица на населението по постоянен и настоящ адрес област БЛАГОЕВГРАД община БАНСКО
3. ↑  Город Велико-Тырново Архівавана 5 сакавіка 2016.
4. ↑  Афіцыйны сайт універсітэта Архівавана 31 студзеня 2016.
5. ↑  Международен българистичен център Архівавана 14 чэрвеня 2010.

Літаратура
----------

* *Цапенко М* София. Тырново. Пловдив. — М. Искусство, 1972. (Серия «Города и музеи мира»).

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вяліка-Тырнава

| ⛭Гарады Балгарыі |
| --- |
| Сталіца | 
* Сафія

 |  |
| Гарады 300 000+ | 
* Плоўдзіў
* Варна

 |
| Гарады 100 000+ | 
* Бургас
* Плевен
* Русэ
* Стара-Загора

 |
| Гарады 50 000+ | 
* Благоеўград
* Відзін
* Враца
* Вяліка-Тырнава
* Габрава
* Добрыч
* Кюстэндзіл
* Пазарджык
* Пернік
* Слівен
* Хаскава
* Шумен
* Ямбал

 |
| Гарады 30 000+ | 
* Асенаўград
* Горна-Арахавіца
* Дзімітраўград
* Дупніца
* Казанлык
* Кырджалі
* Ловеч
* Мантана
* Петрыч
* Разград
* Свіштоў
* Сілістра
* Смолян
* Тырговіштэ

 |
| Гарады 10 000+ | 
* Айтос
* Балчык
* Боцеўград
* Велінград
* Вялікі-Праслаў
* Гоцэ-Дэлчаў
* Каварна
* Карлава
* Карнабат
* Нова-Загора
* Нясебыр
* Паморые
* Панагюрыштэ
* Пяшцера
* Разлог
* Самакаў
* Санданскі
* Свіленград
* Стамбалійскі
* Траян

 |
| Гарады 10 000- | 
* Абзор
* Алфатар
* Антонава
* Апрылцы
* Ардзіна
* Ахелой
* Ахтопал
* Балгарава
* Банкя
* Банска
* Батак
* Белаградчык
* Беліца
* Бяла (Варненская вобласць)
* Бяла (Русенская вобласць)
* Выршац
* Дабрыніштэ
* Дзеўня
* Івайлаўград
* Каблешкава
* Камена
* Капрыўшціца
* Кітэн
* Крэсна
* Лом
* Малка-Тырнава
* Мелнік
* Пліска
* Прыморска
* Сазопал
* Свеці-Влас
* Сімітлі
* Сопат
* Срэдэц
* Сунгурларэ
* Траўна
* Тутракан
* Хаджыдзімава
* Харманлі
* Хісара
* Царава
* Шабла
* Шыпка
* Якаруда

 |

| Гістарычныя сталіцы Балгарыі |
| --- |
| 
* Пліска (681-893)
* Праслаў (893—972)
* Скоп’е (972—992)
* Охрыд (992—1018)
* Вяліка-Тырнава (1185—1393, 1878—1879)
* Сафія (з 1879)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4059075-6 · LCCN: n80015910 · NKC: ge336587 · VIAF: 245644102 |