**Баранец звычайны** (*Huperzia selago*) — від вечназялёных травяністых раслін сямейства баранцовых.

Назва
-----

Родавая назва *Huperzia* дадзена ў гонар нямецкага батаніка Іагана Хуперца  (шведск.) (бел.; відавы эпітэт *selago* — лацінізаваная кельцкая назва расліны.

Батанічнае апісанне
-------------------

*Huperzia selago*. Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «*Bilder ur Nordens Flora*», 1917—1926
Вечназялёная паўзучая травяністая споравая шматгадовая расліна вышынёй 6-30 см са слабаразвітай каранёвай сістэмай.

Карэнішча кароткае.

Сцёблы ўзыходнымя або прамастаячыя, аблісцелыя, дыхатамічна галінастыя, укараняюцца ля асновы і ўтвараюць акуратныя, амаль круглыя, друзлыя дзярнінкі. Па гэтых прыкметах баранец добра адрозніваецца ад іншых дзеразовых. Узрост дзярнін можа перавышаць 100 гадоў; гадавы прырост вагаецца ад 1 да 4 см.

Лісце (філоіды) цвёрдае вузкаланцэтнае суцэльнакрайняе або каля верхавінкі слабазубчастае, прыціснутае або злёгку адагнутае, размешчана спіралямі накшталт чарапіцы, больш ці менш прыціснутае да восі парасткаў. Яно скурыстае і жорсткае.

Спараносныя каласкі (страбілы) не ўтвараюцца. Спарангіі жаўтаватыя, знаходзяцца па аднаму ў пазухах спарафілаў, якія па форме, памеру і колеру не адрозніваюцца ад вегетатыўных лісцяў. Спарафілы ўтвараюць спараносныя зоны ў верхняй, а нярэдка і ў сярэдняй частцы парасткаў. Часам на іх месцы фармуюцца патоўшчаныя вывадкавыя пупышкі.

Пашырэнне і экалогія
--------------------

Галарктычны, таежны від. Пашырэнне: лясная і лесатундравая зоны абоіх паўшар’яў, Каўказ, горы Сярэдняй Азіі, Грэнландыя.

Тыповыя месцы росту віду звязаныя з цёмнахваёвых лясамі на кіслых ападзоленых глебах. Расце таксама ў яловых лясах і ў вільготных змешаных і бярозава-рознатраўна супольнасцях, радзей у хваёвых лясах і алешніках па дне лясных яраў, ускраінах балот, часта разам з дзеразой гадавой (*Lycopodium annotinum*). Патрабуе пастаяннага нязначнага асвятлення і ўмеранага ўвільгатнення. Пры поўным асвятленні пасля вырубак хутка знікае.

У Расіі распаўсюджаны ад Новай Зямлі да Каўказа ўключна. Сустракаецца таксама на Алтаі, у Краснаярскім краі, на поўдні Іркуцкай вобласці, на поўначы Якуціі, на Камчатцы, у Прыамур’і, на Курыльскіх астравах і на Чукотцы.

У Беларусі знаходзіцца паблізу паўднёвай мяжы арэала, расце ў ялова-чарнічных, ясеневых, чорнаальховых лясах, але сустракаецца вельмі рэдка, у невялікіх колькасцях. Расце асобнымі курцінамі і невялікімі групамі. Вядомы звыш 50 месцазнаходжанняў, пераважна ў паўночных, заходніх і цэнтральных раёнах, на поўдні — рэдкі, у паўднёва-ўсходняй частцы тэрыторыі адсутнічае.

Занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, Рэспублікі Мардовія, Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі, Цюменскай вобласці, Смаленскай вобласці, Яраслаўскай вобласці, Разанскай вобласці.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Размнажэнне споравае і вегетатыўнае. На Беларусі спараносіць у ліпені. У Сярэдняй Расіі споры спеюць у ліпені — жніўні.

Хімічны склад
-------------

Трава баранца звычайнага змяшчае 0,13—1,02 % алкалоідаў (лікападзін, нікацін, клавацін, клавататаксін, псеўдаселагін, селагін, селаганін, серацідзін, хуперазін А і інш.). Для ўсіх відаў дзеразы характэрна наяўнасць больш за дзясятку трытэрпеноідаў сератанавага тыпу. У спорах каля 50 % алею.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Расліна ўжываецца ў медыцыне, часам выкарыстоўваецца як інсектыцыд; раней з яе атрымлівалі жоўтую фарбу для афарбоўкі воўны. Доўгія сцёблы дзеразы таксама выкарыстоўвалі для ўпрыгожвання памяшканняў, а ў некаторых мясцовасцях на могілках часам можна сустрэць вянкі з дзеразы. Такое выкарыстанне прывяло да рэдкасці гэтых у агульным даволі распаўсюджаных у іглічных лясах раслін.

Лекавае выкарыстанне
--------------------

### Лекавая сыравіна

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваецца трава баранца звычайнага — лац.: Herba Huperziae selaginis. Траву збіраюць у жніўні — верасні, пасля заканчэння споранашэння, зразаючы зялёную і жаўтлявую часткі парасткаў, не выдзіраючы іх з глебы і не пашкоджваючы пры гэтым каранёвую сістэмы. Сушаць у сушылках пры тэмпературы 50 °C або ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй, расклаўшы сыравіну тонкім пластом на тканіны.

### Фармакалагічныя ўласцівасці

Пры выпадковым ўжыванні адвара баранца ў выглядзе гарбаты назіраецца потлівасць, дыярэя, курчы, галавакружэнне, парушэнне маўлення, абумоўленае зварачальным інгібіраваннем ацэцілхалінэстэразы мозгу хуперазінам А. Падобнымі таксічнымі праявамі валодаюць селагін, лікападзін і клавацін. Трава змяшчае алкалоід селягін і флавонавы кверцэцінавы гліказід жоўтага колеру. Згодна з вынікамі эксперыментальных даследаванняў, селагін валодае курарападобным, ванітавым, міяпічным дзеяннем.

Зноскі
------

1. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 78. — 160 с. — 2 350 экз.
2. 1 2 3 4 5 6  Плаун-баранец // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 69-70. — 592 с. — 120 000 экз.
3. ↑  *Gledhill D.* The Names of Plants. — 4th ed. — Cambridge University Press, 2008. — P. 205. — ISBN 9780521866453.
4. 1 2  *Блинова К. Ф. и др.* Баранец обыкновенный // Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 169. — ISBN 5-06-000085-0.
5. 1 2 3  Губанов и др. 2002. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFГубанов\_и\_др.2002 (даведка)
6. 1 2  *Ефремов А. П.* Смертоносные растения и грибы. — М.: Оверлей, 2001. — 176 с.
7. ↑  *Швабер И. Г. Розенцвейг П. Э.* К изучению действующих веществ травы плауна-баранца. — Тр. Лен. хим.-фармац. ин-та. — 1964. — С. 214—222.
8. ↑  *Staerk D. et al.* Selagoline, a new alkaloid from Huperzia selago // *Nat. Prod. Res.*. — 2004. — Vol. 18(3). — P. 197—203.
9. ↑  *Zhou H. et al.* Serratane-type tripertenoids from Hupersia serrata // *Nat. Prod. Res.*. — 2004. — Vol. 15(8). — P. 453—459.
10. ↑  *Дорофеев А. М. Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 130. (руск.)
11. ↑  *Felgenhauer N. et al.* Intoxication with huperzia A, a potent anticholinesterase found in the fir club moss. — 2000. — Vol. 38(7). — P. 803-808.
12. ↑  Растительные ресурсы России и сопредельных государств: часть 1 — семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae. — СПб. 1996. — 571 с.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* *Дорофеев А. М. Сюборова С. Ф.* Они не должы исчезнуть: Книга для учащихся — Мн.: Народная асвета, 1987. — 200 с.: ил. — 89 000 экз. — С. 130. (руск.)

Спасылкі
--------

* Баранец звычайны ў Чырвонай кнізе Беларусі(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777214948 |