**14-я грэнадзёрская дывізія Вафен-СС «Галічына»**  — вайсковае фарміраванне ў складзе войск Вафен-СС, якое існавала з 1943 па 1945 год, была сфармавана з украінцаў. Мела афіцыйныя назвы:

* з красавіка 1943 — CC-валанцёрская стралковая дывізія «Галічына» ням.: SS-Freiwilligen-Schützen-Division «Galizien»,
* з ліпеня 1944 — 14-я валанцёрская грэнадзёрская дывізія СС «Галічына» (галіцыйская № 1) ням.: 14. SS-Freiwilligen Grenadier-Division «Galizien» (galizische Nr. 1),
* з 27 жніўня 1944 — 14-я вафен-грэнадзёрская дывізія СС «Галічына» (1-я галіцыйская) ням.: 14.Waffen-Grenadier-Division der SS «Galizien» (galizische Nr.1),
* з 15 студзеня 1945 — 14-я вафен-грэнадзёрская дывізія СС «Галічына» (1-я украінская) ням.: 14.Waffen-Grenadier-Division der SS «Galizien» (ukrainische Nr.1),
* з 24 красавіка 1945 — 1-я украінская дывізія Украінской Нацыянальной Арміі укр.: 1-а Українська Дивізія Української Національної Армії/

Перадгісторыя
-------------

У чэрвені-ліпені 1941 года АУН(б) і АУН(м) прапаноўвалі ўладам Германіі стварыць узброеныя сілы ўкраінскай дзяржавы, «якія б разам з Вермахтам і яго кіраўніком Адольфам Гітлерам усталёўвалі б новы парадак на прасторах Еўропы». АУН(б) нават пачалі фарміраванне частак УНРА (украінская нацыянальная рэвалюцыйная армія), асновай для якой павінный былі стаць сфарміраваныя Абверам яшчэ ў пачатку 1941 года батальёны Роланд і Нахцігаль. Але прапановы былі асташлены без увагі, а пачаўшыя фарміраванне атрады ўкраінцаў былі выкарыстаны для папаўнення паліцэйскіх фарміраванняў і аператыўных каманд СС на тэрыторыі Генерал-губернатарства Галічына і рэйхскамісарыята Украіна.

У сярэдзіне вясны 1942 года партызанскі рух на Украіне актывізаваўся і пачаў наносіць значную шкоду германскай акупацыйнай адміністрацыі. Спроба сфармаваць Украінскую вызвольную армію з ваенапалонных чырвонаармейцаў і камандзіраў РСЧА з ліку украінцаў правалілася: пры першай магчымасці яны самі рабіліся партызанамі. У той жа час сфарміраваны з украінцаў 201-ы батальён паліцыі, які дзейнічаў з красавіка 1942 года на тэрыторыі акругі Беларусь рэйхскамісарыята Остланд, зарэкамендаваў сябе з самага лепшага боку. Дырэктыва ОКВ № 40 ад 18 жніўня 1942 года, больш вядомая як «антыпартызанская», дазваляла больш шырока выкарыстоўваць невялікія ўзброеныя фарміраванні для барацьбы з партызанамі. Паразы на франтах узімку 1942—1943 гг. недахоп прызыўнікоў у самой Германіі і пашырэнне па ўсёй Еўропе партызанскага руху адраджаюць ідэі аб выкарыстанні ўнутранага антыбальшавіцкага патэнцыяла акупаваных тэрыторый СССР. Рэйхсміністар акупаванай Усходняй вобласці Альфрэд Розэнберг і частка галоўнакамандавання Вермахта прасоўвае ідэю аб выкарыстанні славян ў барацьбе з бальшавізмам. Лаяльнасць украінскага насельніцтва Галічыны і пратэкцыя чыноў з СС сталі значнымі аргументамі ў выкарыстанні значных мас украінцаў пад сцягам СС. Для астатніх украінцаў планавалася стварыць Украінскую вызвольную армію (Українське Визвольне Війско, УВВ) — аналаг Рускай вызваленчай арміі.

Украінская дывізія была не першай дывізіяй войск СС, сфарміраванай па за межамі Германіі. Ужо ў 1940 годзе для папаўнення войск СС патрабавалася каля 18 тыс. чалавек штогод. Але па патрабаванню Вермахта, СС маглі атрымліваць толькі 2 % ад колькасці прызыўнікоў, г.зн. каля 12 тыс. чалавек. Рэйхсфюрэр СС Генрых Гімлер і камандаванне войск СС вырашыла кампенсаваць недахоп людзейшляхам фарміравання замежных вайсковых адзінак. Першымі замежнікамі пры войсках СС сталі фольксдойчэ Пратэктарата Багемія і Маравія, якія фармальна не маглі быць прызваныя ў Вермахт.

Першыя замежныя часткі войск СС былі створаны летам 1940 года пасля загада Гітлера аб пашырэнні войск СС. Першымі былі сфармаваны палкі «Вестлянд» з жыхароў акупаваных краін Бенелюкса і «Нордлянд» з жыхароў акупаваных Даніі і Нарвегіі. У снежні 1940 года абодва палкі былі ўключаны ў склад 5-й танкавай дывізіі СС «Вікінг.» 7-я валанцёрская дывізія СС «Прынц Ойген» была сфармавана з фольксдойчэ Венгрыі, Румыніі, Харватыі і Сербіі ў 1942 годзе. У пачатку 1943 года пачала фарміравацца першая дывізія СС, якая складалася з славян — 13-я горная дывізія СС «Ханджар» (1-я харвацкая). У гэтым шэрагу стаяла і 14-я галіцыйская дывізія СС, пачаўшая сваё фармаванне ўвесну 1943 года.

Фармаванне
----------

У пачатку сакавіка 1943 года ў газетах дыстрыкта Галічына публікуецца «Маніфест да баяздольнай моладзі Галічыны» губернатара акругі Галічына Ота Вехтэра, у якім адзначалася адданая служба «ў славу рэйха» галіцыйскіх украінцаў і іх неаднаразовыя запыты к фюрэру аб удзеле ва ўзброеннай барацьбе, — і фюрэр, улічваючы ўсе поспехі галічан, дазволіў фарміраванне стралковай дывізіі СС «Галічына» (ням. SS-Schützendivision «Galizien»). Для каардынацыі садзейнічання фарміраванню дывізіі па дамове між губернатарам дыстрыкта «Галічына» і галавой Украінскага цэнтральнага камітэта ў Кракаве, бургамістрам Львова было створана Ваеннае ўпраўленне (ВУ) дывізіі.

15 красавіка адбылося першае паседжанне ВУ, на якім была вызначана яго структура: Уладзімір Кубіёвіч — старшыня, Восіп Наўроцкі — старшыня канцылярыі, Міхал Хронаўят — прызыўны аддзе, Любамір Макарушка — камандны склад, Сцяпан Валынец — аддзел прапаганды, Міхал Кушнір — аддзел адукацыі, Іван Рудніцкі — метадычны аддзел, Андрэй Палы — рэферэнт дапамогі сем’ям, Уладзімір Белазор — медыцынскі аддзел, айцец Васіль Лаба — галоўны вайсковы капелан, Юры Крахмалюк — ваенна-гістарычны аддзел, Зянон Зялёны — аддзел па рабоце з моладдзю.

Праз некаторы час губернатар дыстрыкта О. Вехтэр замяняе Кубіёвіча на галіцкага фольксдойчэ палкоўніка вермахта А. Бізанца, а ганаровым старшынёй ВУ прызначае былога генерала арміі УНР Віктара Курмановіча. Старшыня карцылярыі ВУ Восіп Наўроцкі стаў фактычна ланцужком між ВУ і УЦК.

28 красавіка 1943 года ў Львове ў будынку адміністрацыі дыстрыкта «Галічына» адбылася ўрачыстая цырымонія абвяшчэння акта аб стварэнні дывізіі, у цырымоніі прымалі ўдзел прадстаўнікі германскай акупацыйнай улады, НСДАП, вермахта, духавенства, прадстаўнікі УЦК і іншыя. На гэтай цырымоніі сябрам ВУ ўручылі граматы, якія падцвярджалі іх паўнамоцтвы, што ніякім чынам не паўплывала на фарміраванне чыста германскага органа пад кіраўніцтвам гауптштурмфюрэра СС Шульцэ па набору ў шэрагі войск СС — які, па сутнасці, маў больш паўнамоцтваў, чым ВУ.

Па стану на 3 чэрвеня 1943 года ў дывізію запісалася каля 80 тыс. дабравольцаў, з якіх было прынята 53 тыс. чалавек, з іх 13 тыс. былі залічаны адразу. У склад дывізіі таксама дазвалялася набіраць валанцёраў-украінцаў з іншых германскіх фарміраванняў — так, у яе склад увайшлі байцы 201-га батальёна паліцыі, а яго камандзір — Яўген Пабігушчы, пасля абучэння, узначаліў адзін з батальёнаў дывізіі. 18 ліпеня 1943 года ў трэніровачны лагер войск СС у Дэмбіцэ быў адпраўлены набор для фарміравання 4-8 валанцёрскіх палкоў войск СС і 204-га ахоўнага батальёна паліцыі.

30 ліпеня 1943 года выдаецца загад начальніка Галоўнага аператыўнага ўпраўлення СС аб фарміраванні валанцёрскай дывізіі СС «Галічына» (ням. SS Freiwilligen — Division «Galizien»). Хутка прызываюцца яшчэ каля 13 тыс. добраахвотнікаў для навучання, камандны склад украінцаў накіроўваецца нарозныя курсы ў Германію. Як і баснійская мусульманская дывізія СС «Ханджар», якая мала ў сваім складзе імамаў, дывізія «Галічына» мала ў сваім складзе ваенных грэкакаталіцкіх (уніяцкіх) капеланаў, якімі кіраваў айцец Васіль Лаба.

Навучанне
---------

4 — 8-ы валанцёрскія палкі СС праходзілі навучанне разам з практыкай — частка з іх была размешчана ў раёне Беластока і Гдыні, частка ва ўсходняй і паўднёвай Францыі, шэраг фармаванняў «праходзілі практыку» ў Югаславіі. Паколькі дывізія першапачаткова фармавалася як паліцэйская, асноўны дасланы нямецкі афіцэрскі склад (каля 600 чалавек) паходзіліз паліцэйскіх фармаванняў СС і СД. Адзіным выхадзам з Вермахта быў начальнік штаба Вольф-Дытрых Хейке (ням. Wolf-Dietrich Heike). Асноўным цэнтрам падрыхтоўкі галіцкіх валанцёраў стаў трэніровачны лагер СС у Гейдлягеры/Дэмбіцэ. Абсалютная большасць валанцёраў другога набора — які фармаваў уласна дывізію — паходзіла з бедных сялянскіх сямей. Адзін з штабных афіцэраў-немцаў у сваіх успамінах пісаў, што дысцыпліна ў валанцёраў была далёкай ад нямецкага разумення — першапачаткова дывізія была падобнай на натоўп, а не на вайсковае фармаванне. 20 лістапада 1943 года прыбыў новы камандзір — оберфюрар СС Фрыц Фрайтаг, які кіраваў да гэтага 4-й паліцэйскай грэнадзёрскай дывізіяй СС, які здолеў жорсткімі мерамі палепшыць сітуацыю ў дывізіі. Дывізія мала зашмат шэраговага складу, і мала недахоп малодшых і сярэдніх камандзіраў. З мэтай паляпшэння сітуацыі быў арганізаваны шэраг курсаў для байцоў дывізіі — як немцаў, так і галічан. На пачатак 1944 года колькасць навучэнцаў у Гейдлагеры (разам з 204 батальёнам) налічвала каля 12 тыс. чалавек.

Сапраўднае баявое навучанне дывізія пачала толькі ўвесну 1944 года, калі дывізія была накіравана з трэніровачны лагер СС у Нойхамер, Сілезія (ням. SS-Übungsplatz Neuhammer). У траўні таго ж года яе асабіста праінспектаваў Гімлер, упершыню звярнуўшыся да байцоў дывізіі не як да галічан, а як да ўкраінцаў, і заклікаў іх на барацьбу з «жыда-бальшавісцкай навалай». 3 чэрвеня дывізія ўсім складам прымае ўдзел у манёўрах з баявой стральбою. Дывізіі быў нададзены № 14, а тром яе грэнадзёрскім палкам — 29, 30 і 31. Для папаўнення будучых страт пачаў фарміравацца вучэбны полк дывізіі.

Броды
-----

З 25 чэрвеня 1944 года дывізія перакідваецца пад Броды ў падпарадкаванне 13-га армейскага корпуса, дзе яна заняла другую лінію абароны, якая знаходзілася ў 20 км ад лініі фронта. На 30-га чэрвеня 1944 года дывізія налічвала 15 299 салдат і афіцэраў. 13 ліпеня 38-я і 60-я арміі 1-га Украінскага фронта пачалі наступленне ў рамках Львоўска-Сандамірскай наступальнай аперацыі. Раніцай 15 ліпеня часткі дывізіі прынялі ўдзел у контрудары супраць савецкіх войскаў, але ўдары Чырвонай арміі разбілі дывізіі і контрудар на канец дня спыніўся.

Да 18 ліпеня бродаўскі кацёл зачыніўся. 20 ліпеня на кавалку фронта, які абараняла дывізія, здарылася некаалькі прарываў, пасля чаго камандзір дывізіі Фрайтаг прыняў рашэнне скласці з сябе свае паўнамоцтвы. Дывізія перайшла пад кіраўніцтва генерал-маёра Фрыца Ліндэмана. 22 ліпеня з катла здолела вырвацца не больш за 500 салдат і афіцэраў. У месце збору дывізіі да іх далучылася яшчэ каля 1200 не быўшых у акружэнні салдат і афіцэраў дапаможных фармаванняў дывізіі. Яшчэ нязначная колькасць здолела выйсці разам і іншымі часткамі.

Паўторнае фармаванне
--------------------

Паўторнае фарміраванне пачалося з пераводам ў жніўні 1944 года на палігон Нойхамер, дзе знаходзіўся запасны полк дывізіі, які налічваў каля 7 тыс. чалавек на пачатак ліпеня 1944 года. У ліпені ад 1000 да 1300 байцоў было перададзена ў 5-ю дывізію СС «Вікінг» (з іх жывымі ў дывізію «Галічына» ў лістападзе 1944 года вернуцца каля 350 чалавек). Для папаўнення страт нямецкіх камандных кадраў у дывізію прыбыло каля 1 тыс. малодшых і сярэдніх камандзіраў. На 20 верасня 1944 года дывіія налічвала 12 901 салдат і афіцэраў.

Славацкае паўстанне
-------------------

28 верасня 1944 года баяздольныя часткі дывізіі былі перакінуты для падаўлення Славацкага паўстання. К сярэдзіне кастрычніка 1944 года туды былі перакінуты ўсе баяздольныя часткі дывізіі, якія дзейнічалі ў складзе баявых груп Вітэмана (KG Wittenmayer) і Вільднэра (KG Wittenmayer). Часткі дывізіі дзейнічалі разам з брыгадай Дырлевагена (якая некаторы час была падпарадкавана дывізіі) і атрадам Усходняга легіёна СС. 17 кастрычніка 1944 года Гімлер змяніў назву дывізіі на «14-ю грэнадзёрскую дывізію Войскаў СС (украінскую № 1)» (14. Waffen-Grenadierdivsion der SS (Ukrainische Nr. 1). У Славакіі дывізія паралельна з антыпартызанскімі дзеяннямі працягвала папаўняцца і даўзбройвацца — ў тым ліку і за кошт захопленага ў славакаў узбраення. Набор валанцёраў праходзіў ужо і сярод працаваўшых у трудавых лагерах украінцаў. Узрасла колькасць дэзертыраў, частка з якіх далучылася да УПА.

Барацьба ў Югаславіі
--------------------

У студзені 1945 года дывізію перакідваюць на Балканы ў раён Шцірыі і Карынціі (Краіны), дзе яна вядзе барацьбу з югаслаўскімі партызанамі. У той жа час дывізію папаўняюць каля 600 чалавек з 31-га батальёна паліцыі і СД, сфармаванага на базе Украінскага легіёна самааховы «Валынь». На пачатак сакавіка 1945 года дывізія з часткамі забеспячэння і абозам налічвала больш за 20 тыс. чалавек (самая вялікая па колькасці дывізія пры войсках СС).

«Расфарміраванне» дывізіі
-------------------------

У канцы сакавіка дывізіі прыходзіць загад здаць усё ўзбраенне для новаствараючыхся нямецкіх часцей, але наступаўшыя савецкія войскі, якія знаходзіліся ў 40-50 км ад месца дыслакацыі дывізіі, не далі здзейсніцца дадзенаму загаду. Негледзячы на гэта, 3-4 красавіка Гітлер выдае загад аб фарміраванні на аснове ўзбраення 14-й дывізіі 10-й парашутнай дывізіі з адступаючых з Італіі нямецкіх парашутных часцей. У пачатку красавіка з гэтай мэтай у дывізію прыбывае генерал і каля 1000 парашутыстаў. Але ужо 7 красавіка 1945 года фронт даходзіць да распалажэння дывізіі і расфарміраванне адмяняецца.

1-я украінская дывізія
----------------------

У канцы красавіка 1945 года ў распалажэнні дывізіі прыбывае Паўло Шандрук — галоўнакамандуючы Украінскай нацыяналльнай арміі. Частка дывізіі прымае новую прысягу і з 24 красавіка 1945 года дывізія атрымала назву «1-я Украінская дывізія УНА (1 УД УНА)».

Здача ў палон
-------------

5 траўня 1945 года прадстаўнікі дывізіі адпраўляюцца ў бок саюзнікаў для перамоў аб здачы ў палон. 7 траўня пачалося адступленне часцей дывізіі, якое 8 траўня пераўтварылася ў агульнае бегства часцей СС з фронта. Часткі дывізіі пайшлі рознымі шляхамі, з-за чаго меншая частка дывізіі раней здалася ў палон амерыканцам, а большая частка патрапіла ў палон да англічан. 10 траўня 1945 года застраліўся камандзір дывізіі брыгадэнфюрэр Фрыц Фрайтаг.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* (англ.)  (укр.) Wolf-Dietrich Heike. The Ukrainian Division 'Galicia', 1943-45, A Memoir. (audiobook) Shevchenko Scientific Society. (1988)
* Сціборський Микола. «Націократія» — Париж, 1935.
* Сайерс М. И. Кан А. Тайная война против Америки — Нью-Йорк, 1942.
* Михайлюк Богдан. «Бунт Бандери», на чужині — 1950.
* Герен Аллен. Серый генерал — М.: Прогресс, 1971.
* Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма — М.: Наука, 1971.
* Замлинский В. А. Тавровані презирством народу — К.: Изд. полит. литературы, 1974.
* Чередниченко В. П. Анатомия измены — К. 1976.
* Воофа Джузеппе История Советского Союза. − В 2-х томах. — М. 1990.
* Масловский В. И. З ким і проти кого воювали українські націоналісти в роки другої світової війни — М. 1999.
* Шевчук В. М. Мёртвые предостерегают живых (Злодеяния ОУН−УПА против украинского народа) // Журнал «Марксизм и современность», 1999. — № 1−2.
* Ткачук А. В. «Перед судом истории» — К. 2000.
* Офіцинський, Василь. «Дистрикт Галичина (1941−1944)». Iсторико-політичний нарис. — Ужгород: «Ґражда», 2001. (укр.)
* «Без срока давности» Коллективная монография, под ред. Войцеховского А. А. и Ткаченко Г. С. — Харьков, 2001.
* Украинский национализм в документах — Торонто, 2002.
* «Документы изобличают» Сборник документов и материалов о сотрудничестве украинских националистов со спецслужбами фашистской Германии — К. 2004.
* Войцеховский А. А. Ткаченко Г. С. Украинский фашизм. Теория и практика украинского (галицийского) национализма в документах и фактах. — К.: «Солюкс», 2004. — 178 с.
* Дзьобак В. В. та iн. Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія: Історичні нариси. / Національна академія наук України; Інститут історії України / Відп. ред. Кульчицький С. В. — К.: Наукова думка, 2005. — 496 с. — ISBN 966-00-0440-0 (укр.) — Итоговая публикация наработок рабочей группы историков, созданной при правительственной комиссии по изучению деятельности ОУН и УПА.
* «Без права на реабилитацию» Коллективная монография в 2-х томах — К. 2005.
* Рипли Тим. История войск СС. 1925−1945. — М.: Центрполиграф, 2009. — ISBN 978-5-9524-4072-2
* Бегляр Наврузов. 14-я гренадерская дивизия СС «Галиция»
* Dalin. German Rule in Russia 1941−1945 — Лондон, 1957.
* Armstrong J.A. Ukrainian Nationalism — Нью-Йорк, 1963.
* Klietmann K. G. Die Waffen SS; eine Dokumentation Osnabruck Der Freiwillige. — 1965.
* Brockdorf W. Gekeim. Kommandos des Zweiten Weltkriege — Мюнхен, 1967.
* Forzecki R. Kwestia ukrainska w polityce III Rzeci (1933−1945) — Варшава, 1972.
* Pruss Edward. Herosi spod snakutrysuba — Варшава, 1985.
* Heike Wolf-Dietrich. Ukrainische Division «Galizien». Geschichte der Aufstellung und des Einsatzes (1943−1945). — Toronto: Kiev Printers Ltd. 1970. — ISBN 978-0969023944
* Michaelis Rolf. Die Grenadier-Divisionen der Waffen-SS — Эрланген, 1994. — ISBN 3-930849-04-6 — C.5−4.
* «Integralny nationalism ukrainsk і jako odmina faszysm» — Торонто, 1998.
* Simpson Kristopher. Blowback — Нью-Йорк, 1998.
* Müller, Norman. Wehrmacht und Okkupation.
* Margolian, Howard. Unauthorized Entry: The Truth about War Criminals in Canada, 1946−1956. — Toronto: University of Toronto Press, 2000. — ISBN 0-8020-4277-5
* Littmann Sol. «Pure Soldiers or Sinister Legion. The Ukrainian 14th Waffen-SS Division» — Монреаль, 2003. — ISBN 1-55164-218-2.
* Michaelis, Rolf. Die Waffen-SS: Mythos und Wirklichkeit. Dokumentation über die personelle Zusammensetzung und dem Einsatz der Waffen-SS. — Berlin: Michaelis Verlag, 2006. — 353 с. — ISBN 978-3-930849-36-9

  


| ⛭Трэці рэйх Нацызм |
| --- |
| Арганізацыі | Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя (NSDAP) ·  Штурмавыя атрады (SA) ·  Schutzstaffel (SS) ·  Гестапа ·  Гітлерюгенд (HJ) ·  Нацыянал-сацыялістычны авіякорпус ·  Нацыянал-сацыялістычны механізаваны корпус ·  Саюз нямецкіх дзяўчат ·  Нацыянал-сацыялістычны імпэрскі саюз фізічнай культуры ·  Нацыянал-сацыялістычная жаночая арганізацыя ·  Імперская служба працы ·  Нацыянал-сацыялістычнае імперскае аб'яднанне гімнастыкі (NSRL) |
| Гісторыя | Ранняя храналогія ·  Прыход Адольфа Гітлера да ўлады ·  Пераўзбраенне ·  Трэці рэйх ·  Ноч доўгіх нажоў ·  З'езды НСДАП ·  Тэрыторыя з'ездаў НСДАП у Нюрнбергу ·  Крыштальная ноч ·  Халакост ·  Нюрнбергскі працэс ·  Былыя нацысты |
| Ідэалогія і рэлігія | Гляйхшальтунг ·  «Дамоў у Рэйх» ·  «Жыццёвая прастора на Усходзе» ·  «Міф дваццатага стагоддзя» ·  «Мая барацьба» ·  Генеральны план Ост ·  Палітычныя погляды Гітлера ·  Праграма «25 пунктаў» ·  Рэлігія ў нацысцкай Германіі ·  Нацысцкі акультызм ·  Кінематограф Трэцяга рэйха ·  Нацысцкая архітэктура ·  Сталіца свету Германія ·  Зала Народа |
| Расавая палітыка | «Кроў і глеба» ·  Нацысцкая еўгеніка ·  Нацысцкая медыцына ·  Нацысцкая расавая палітыка ·  Нюрнбергскі працэс ·  Нюрнбергскі працэс над урачамі ·  Эксперыменты нацыстаў над людзьмі ·  Канчатковае вырашэнне яўрэйскага пытання |
| За межаміГерманіі | Аўстрыйскі нацыянал-сацыялізм ·  Амерыканская нацысцкая партыя ·  Венгерская нацыянал-сацыялістычная партыя ·  Германа-амерыканскі саюз ·  Канадская нацыянал-сацыялістычная адзіная партыя ·  Нацыянал-сацыялістычная ліга (Вялікабрытанія) ·  Нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя Даніі ·  Нацыянал-сацыялістычны блок (Швецыя) ·  Нацыянал-сацыялістычны рух (Нідэрланды) ·  Нацыянал-сацыялістычная партыя Новай Зеландыі · Нацыянал-сацыялістычны рух (ЗША) ·  Нацыянальны рух Швейцарыі ·  Нацыянальнае яднанне (Нарвегія) ·  НСДАП/AO (1972) ·  Осевабрандваг (ПАР) ·  Спараваныя стрэлы (Венгрыя) ·  Туранізм (Турцыя) ·  Усташы (Незалежная дзяржава Харватыя) ·  Новая Швабія (Антарктыда) |
| Спісы | Спіс кніг пра Адольфа Гітлера ·  Спіс лідараў і службовых асоб нацысцкай партыі ·  Спіс прамоў Адольфа Гітлера |
| Звязаныя тэмы | Stormfront ·  Нацыянал-сацыялістычны блэк-метал ·  Неанацызм ·  Ультраправыя ·  Фёлькішэ бевегунг ·  Эзатэрычны нацызм ·  Мова нацысцкай Германіі ·  Дзённікі Гітлера ·  Золата НСДАП |
| Сімвалізм і акультызм | Нацысцкі акультызм  ·  Нацысцкая сімволіка  ·  Званні і знакі адрознення войскаў СС  ·  Арманізм  ·  Чорнае сонца  ·  Анэнэрбэ  ·  Таварыства Туле  ·  Таварыства Урыл |
| Партал «Нацысцкая Германія» • Партал «Фашызм» |

| СС |
| --- |
| Арганізацыя | 
* Рэйхсфюрар СС
* Штаб СС
* Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі
* Спецслужбы
	+ Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД
	+ Служба бяспекі
* Гестапа
* Анэнэрбэ
* Войскі СС

 |
| Дывізіі з германскіх добраахвотнікаў і прызыўнікоў | 

|  |  |
| --- | --- |
| Танкавыя | 
* 1-я танкавая дывізія СС «Лейбштандарт СС Адольф Гітлер»
* 2-я танкавая дывізія СС «Дас Райх»
* 3-я танкавая дывізія СС «Тотенкопф»
* 5-я танкавая дывізія СС «Вікінг»
* 9-я танкавая дывізія СС «Хоэнштаўфен»
* 10-я танкавая дывізія СС «Фрундсберг»
* 12-я танкавая дывізія СС «Гітлерюгенд»

 |
| Матарызаваныя | 
* 4-я паліцэйская грэнадзёрская дывізія СС
* 11-я добраахвотніцкая танкава-грэнадзёрская дывізія СС «Нордланд»
* 16-я танкава-грэнадзёрская дывізія СС «Рэйхсфюрэр СС»
* 17-я танкава-грэнадзёрская дывізія СС «Гёц фон Берліхінген»
* 18-я добраахвотніцкая матарызаваная дывізія СС «Хорст Весель»
* 23-я добраахвотніцкая танкава-грэнадзёрская дывізія СС «Недэрланд» (1-я галандская)

 |
| Горнапяхотныя | 
* 6-я горная дывізія СС «Норд»
* 7-я добраахвотніцкая горная дывізія СС «Прынц Ойген»

 |
| Пяхотныя | 
* 27-я добраахвотніцкая грэнадзёрская дывізія СС «Лангемарк» (1-я фламандская)
* 31-я добраахвотніцкая грэнадзёрская дывізія СС
* 32-я добраахвотніцкая грэнадзёрская дывізія СС «30 студзеня»
* 34-я добраахвотніцкая гренадерская брыгада «Ландсторм Недэрланд» (2-я галандская)
* 35-я паліцэйская грэнадзёрская дывізія СС
* 38-я грэнадзёрская дывізія СС «Нібелунген»

 |
| Кавалерыйскія | 
* 8-я кавалерыйская дывізія СС «Фларыян Гаер»
* 37-я добраахвотніцкая кавалерыйская дывізія СС «Лютцаў»

 |

 |
| Дывізіі з негерманскіх добраахвотнікаў | 

|  |  |
| --- | --- |
| Горнапяхотныя | 
* 13-я горная дывізія СС «Ханджар» (1-я харвацкая)
* 21-я горная дывізія СС «Скандэрбег» (1-я албанская)
* 23-я горная дывізія СС «Кама» (2-я харвацкая)
* 24-я горнастралковая (пячорная) дывізія СС «Карст’егер»

 |
| Пяхотныя | 
* 14-я дывізія СС «Галічына» (1-я украінская)
* 15-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я латышская)
* 19-я грэнадзёрская дывізія СС (2-я латышская)
* 20-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я эстонская)
* 25-я грэнадзёрская дывізія СС «Хуньядзі» (1-я венгерская)
* 26-я грэнадзёрская дывізія СС (2-я венгерская)
* 28-я добраахвотніцкая танкава-грэнадзёрская дывізія СС «Валонія» (1-я валонская)
* 29-я грэнадзёрская дывізія СС «Італія» (1-я італьянская)
* 29-я грэнадзёрская дывізія СС «РОНА» (1-я руская)
* 30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)
* 30-я грэнадзёрская дывізія СС (2-я руская)
* 33-я грэнадзёрская дывізія СС «Шарлеман» (1-я французская)
* 36-я грэнадзёрская дывізія СС «Дырлевангер»

 |
| Кавалерыйскія | 
* 22-я добраахвотніцкая кавалерыйская дывізія СС «Марыя Тэрэзія»
* 33-я кавалерыйская дывізія СС (3-я венгерская)

 |

 |

| ⛭Наземныя і паветраныя ўзброеныя сілы Трэцяга рэйха ў Другой сусветнай вайне |
| --- |
| Групы армій | 
* A
* B
* C
* D
* E
* F
* G
* H
* «Афрыка»
* «Верхні Рэйн»
* «Вісла»
* «Дон»
* «Курляндыя»
* «Паўднёвая Украіна»
* «Паўночная Украіна»
* «Поўдзень»
* «Поўнач»
* «Цэнтр»

 |
| Арміі | 

|  |  |
| --- | --- |
| палявыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20-я горная
* 21
* 24
* 25
* «Нарвегія»
* «Лапландыя»
* «Усходняя Прусія»

 |
| танкавыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* «Афрыка»

 |
| парашутная | 
* 1

 |

 |
| Паветраныя флаты | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* «Рэйх»

 |
| Карпусы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Вафен-СС | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 9-ы харвацкі горны
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15-ы казачы кавалерыйскі
* 16
* 17
* 18
* Латышскі легіён
* Сербскі

 |
| армейскія | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 32
* 33
* 34
* 35
* 38
* 40
* 42
* 43
* 44
* 50
* 51
* 52
* 53
* 54
* 55
* 59
* 62
* 63
* 64
* 65
* 66
* 67
* 68
* 69
* 70
* 71
* 72
* 73
* 74
* 75
* 76
* 77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82
* 83
* 84
* 85
* 86
* 87
* 88
* 89
* 90
* 91
* 97
* 101
* «Афрыка»
* Рускі

 |
| матарызаваныя | 
* 3
* 14
* 15
* 16
* 22
* 24
* 39
* 40
* 41
* 46
* 47
* 48
* 56
* 57

 |
| танкавыя | 
* 3
* 4 («Фельдхернхале»)
* 7
* 14
* 24
* 38
* 39
* 40
* 41
* 46
* 47
* 48
* 56
* 57
* 58
* 76
* «Вялікая Германія»

 |
| горныя | 
* 15
* 18
* 19
* 21
* 22
* 36
* 49
* 51
* «Нарвегія»

 |
| кавалерыйскія | 
* 1
* Калмыцкі

 |
| рэзервовыя | 
* 61
* 62
* 64
* 66
* 67
* 69

 |
| паліцэйскія | 
* 1
* 2
* 3

 |
| авіяцыйныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* «Туніс»

 |
| парашутныя | 
* 1
* 2
* «Герман Герынг»

 |

 |
| Дывізіі | 

|  |  |
| --- | --- |
| танкавыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 116
* 155
* 178
* 179
* 232
* 233
* 273
* «Вялікая Германія»
* «Гольштэйн»
* «Кемпф»
* «Клаўзевіц»
* «Курмарк»
* «Лёр»
* «Мюнхеберг»
* «Нарвегія»
* «Сілезія»
* «Татры»
* «Фельдхернхале 1»
* «Фельдхернхале 2»
* «Ютэрбог»

 |
| пяхотныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 44
* 45
* 46
* 48
* 49
* 50
* 52
* 56
* 57
* 58
* 59
* 60
* 61
* 62
* 63
* 64
* 65
* 68
* 69
* 70
* 71
* 72
* 73
* 74
* 75
* 76
* 77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82
* 83
* 84
* 85
* 86
* 87
* 88
* 89
* 91
* 92
* 93
* 94
* 95
* 96
* 98
* 102
* 106
* 110
* 111
* 112
* 113
* 121
* 122
* 123
* 125
* 126
* 129
* 131
* 132
* 133
* 134
* 137
* 149
* 150
* 153
* 154
* 155
* 156
* 159
* 160
* 161
* 162 / 162 (ц)
* 163
* 164
* 166
* 167
* 168
* 169
* 170
* 176
* 181
* 182
* 183
* 189
* 196
* 197
* 198
* 199
* 205
* 206
* 207
* 208
* 210
* 211
* 212
* 213
* 214
* 216
* 217
* 218
* 219
* 221
* 223
* 225
* 227
* 228
* 230
* 231
* 232
* 237
* 239
* 240
* 242
* 243
* 244
* 245
* 246
* 249
* 250
* 251
* 252
* 253
* 254
* 255
* 256
* 257
* 258
* 260
* 262
* 263
* 264
* 265
* 266
* 267
* 268
* 269
* 270
* 271
* 272
* 273
* 274
* 275
* 276
* 277
* 278
* 279
* 280
* 281
* 282
* 286
* 290
* 291
* 292
* 293
* 294
* 295
* 296
* 297
* 298
* 299
* 301
* 302
* 303
* 304
* 305
* 306
* 309
* 311
* 319
* 320
* 321
* 323
* 324
* 325
* 326
* 327
* 328
* 329
* 330
* 331
* 332
* 333
* 334
* 335
* 336
* 337
* 338
* 339
* 340
* 342
* 343
* 344
* 345
* 346
* 347
* 348
* 349
* 351
* 352
* 353
* 355
* 356
* 357
* 358
* 359
* 361
* 362
* 363
* 364
* 365
* 367
* 369
* 370
* 371
* 372
* 373
* 376
* 377
* 379
* 383
* 384
* 385
* 386
* 387
* 389
* 392
* 393
* 395
* 399
* 416
* 430
* 462
* 521
* 526
* 542
* 554
* 555
* 556
* 557
* 560
* 600
* 606
* 650
* 702
* 703
* 704
* 707
* 708
* 709
* 710
* 711
* 712
* 713
* 714
* 715
* 716
* 717
* 718
* 719

 |
| грэнадзёрскія | 
* 6
* 19
* 31
* 36
* 44
* 45
* 153
* 541
* 542
* 543
* 544
* 545
* 546
* 547
* 548
* 549
* 550
* 551
* 552
* 553
* 558
* 559
* 560
* 561
* 562
* 563
* 564
* «Брандэнбург»

 |
| фольксгрэнадзёрскія | 
* 6
* 9
* 12
* 16
* 18
* 19
* 22
* 26
* 31
* 36
* 45
* 46
* 47
* 61
* 62
* 78
* 79
* 167
* 183
* 211
* 212
* 246
* 256
* 257
* 271
* 272
* 276
* 277
* 320
* 326
* 337
* 340
* 347
* 349
* 352
* 361
* 363
* 462
* 541
* 542
* 544
* 545
* 547
* 548
* 549
* 551
* 553
* 558
* 559
* 560
* 561
* 562
* 563
* 564
* 565
* 566
* 567
* 568
* 569
* 570
* 571
* 572
* 573
* 574
* 575
* 576
* 577
* 578
* 579
* 580
* 581
* 582
* 583
* 584
* 585
* 586
* 587
* 588
* 708

 |
| горнастралковыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 157
* 188
* «Штырмарк»
* 1-я лыжная

 |
| егерскія | 
* 5
* 8
* 28
* 42
* 80
* 97
* 100
* 101
* 104
* 114
* 117
* 118
* «Альпен»

 |
| лёгкія | 
* 5
* 8
* 28
* 90
* 97
* 99
* 100
* 101
* 164
* 999

 |
| кавалерыйскія | 
* 1
* 3
* 4
* 1-я казачая

 |
| парашутныя | 
* 7-я паветраная
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 20
* 21

 |
| ахоўныя | 
* 52
* 201
* 203
* 207
* 213
* 221
* 281
* 285
* 286
* 325
* 390
* 391
* 403
* 444
* 454

 |
| рэзервовыя | 
* 141
* 143
* 147
* 148
* 151
* 153
* 154
* 156
* 157
* 158
* 159
* 160
* 165
* 166
* 171
* 172
* 173
* 174
* 182
* 187
* 189
* 191
* 526

 |
| Вафен-СС | 
* 1-я «Лейбштандарт СС Адольф Гітлер»
* 2-я «Дас Райх»
* 3-я «Тотэнкопф»
* 4-я паліцэйская
* 5-я «Вікінг»
* 6-я «Норд»
* 7-я «Прынц Ойген»
* 8-я «Фларыян Гаер»
* 9-я «Хоэнштаўфен»
* 10-я «Фрундсберг»
* 11-я «Нордланд»
* 12-я «Гітлерюгенд»
* 13-я «Ханджар» (1-я харвацкая)
* 14-я «Галічына» (1-я ўкраінская)
* 15-я, 1-я латышская
* 16-я «Рэйхсфюрар СС»
* 17-я «Гёц фон Берліхінген»
* 18-я «Хорст Весель»
* 19-я, 2-я латвійская
* 20-я, 1-я эстонская
* 21-я «Скандэрбег», 1-я албанская
* 22-я «Марыя Тэрэзія»
* 23-я «Кама», 2-я харвацкая
* 23-я «Недэрланд», 1-я галандская
* 24-я «Карст’ергер»
* 25-я «Хун’ядзі»
* 26-я, 2-я венгерская
* 27-я «Лангемарк», 1-я фламандская
* 28-я «Валонія», 1-я валонская
* 29-я «Італія», 1-я італьянская
* 29-я «РОНА», 1-я руская
* 30-я, 1-я беларуская
* 30-я, 2-я руская
* 31-я
* 32-я «30 студзеня»
* 33-я, 3-я венгерская
* 33-я «Шарлеман», 1-я французская
* 34-я «Ландсторм Недэрланд», 2-я галандская
* 35-я паліцэйская
* 36-я «Дырлевангер»
* 37-я «Лютцаў»
* 38-я «Нібелунген»

 |

 |
| Паветраныя эскадры | 

|  |  |
| --- | --- |
| знішчальныя | 
* 1-я «Оезау»
* 2-я «Рыхтгофен»
* 3-я «Удэт»
* 4
* 5-я «Айсмеер»
* 6-я «Хорст Весель»
* 7-я «Навотны»
* 11
* 20
* 21
* 25
* 26-я «Шлагетэр»
* 27-я «Афрыка»
* 28
* 50
* 51-я «Мельдэрс»
* 52
* 53-я «Туз пік»
* 54-я «Зялёнае сэрца»
* 70
* 71
* 72
* 76
* 77-я «Туз чырваў»
* 80
* 101
* 102
* 103
* 104
* 105
* 106
* 107
* 108
* 109
* 110
* 111
* 112
* 113
* 114
* 116
* 117
* 130
* 131
* 132
* 133
* 134
* 135
* 136
* 137
* 138
* 141
* 142
* 143
* 144
* 231
* 232
* 233
* 234
* 300-я «Дзік»
* 301
* 302
* 331
* 333
* 334
* 400
* 433
* асобага назначэння

 |
| знішчальнікаў—бамбардзіроўшчыкаў | 
* 1
* 2
* 26-я «Хорст Весель»
* 52
* 76
* 101
* 141
* 142
* 143
* 144

 |
| начныя знішчальныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 11
* 100
* 101
* 102
* 200

 |

 |