**Касцяні́цы**, **Касцянка**, **Касцяніцы камяністыя** (*Rúbus saxátilis*) — шматгадовая расліна-меданос; від роду Рубус (Маліна) сямейства Ружавыя.

Назва
-----

Касцяніцы камяністыя, касцяніцы, коцезелле, касцянка, касцяніка.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Касцяніцы. Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «*Bilder ur Nordens Flora*», 1917—1926 |

Касцяніцы — невялікая шматгадовая травяністая расліна вышынёю 15-30 см з прамастойнымі кветаноснымі сцёбламі, укрытымі шыпамі і валаскамі. Ад карэнішча адыходзяць аднагадовыя неквітучыя паўзучыя парасткі (вусы) даўжынёй да 1,5 м, якія сцелюцца і ўкараняюцца да восені.

Лісце чаргаванае, доўгачаранковае, трайчастае, двойчынадрэзанае, шурпатае, з жорсткімі валасінкамі. Прылісткі свабодныя, яйкападобна-ланцэтныя.

Кветкі белыя з 5 вузкімі пялёсткамі, невялікія, абодваполыя, сабраныя на верхавіне сцябла па 3-10 у шчыткападобныя або парасонападобныя суквецці. Цвіце ў маі — чэрвені.

Плод — параўнальна буйная шматкасцянка ярка-чырвонага або памяранцава-чырвонага колеру, складаецца звычайна з чатырох плодзікаў, унутры кожнага маецца буйная костачка. Звычайна на кусце пладоў не многа. Ягады сакаўныя, кіслявыя, нагадваюць па смаку гранат. Плады спеюць у ліпені — жніўні.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Злева направа: У навакольным асяроддзі, кветка, ягада, насенне |

Пашырэнне і экалогія
--------------------

Пашыраны ва ўмеранай зоне Еўразіі. Шырока распаўсюджаны па ўсёй Еўропе і Азіі ад Ісландыі і Іспаніі на ўсход да Кітая. Акрамя таго, былі знойдзены ў Грэнландыі.

На Беларусі трапляюцца ў лясах, зарасніках хмызняку, на лугавых схілах. У Расіі сустракаюцца ў многіх раёнах еўрапейскай часткі (акрамя крайняга поўдня), у Сібіры і на Далёкім Усходзе. У Сярэдняй Расіі вядомая ва ўсіх абласцях, прымеркаваная да вільготных лясоў, пераважна хваёвых. Ва Украіне распаўсюджана звычайна ва ўсіх лясных, радзей лесастэпавых раёнах, у стэпавых раёнах — толькі па далінах буйных рэк.

Расце ў іглічных, змешаных, радзей лісцяных вільготных лясах, можа сустракацца на высечках і просеках. Ценетрывалая расліна. Цвіце ў маі, плады спеюць у ліпені.

Касцяніцы могуць утвараць шчыльныя зараснікі, распаўсюджваючыся пры дапамозе сваіх парасткаў. Яны таксама могуць распаўсюджвацца насеннем, паколькі іх плады паядаюцца птушкамі, якія пераносяць насенне ў іншыя месцы са сваім памётам.

Хімічны склад
-------------

У пладах касцяніц утрымліваюцца вугляводы, арганічныя кіслоты, пекцінавыя і дубільныя рэчывы, да 44 мг% вітаміна C, больш за 1000 мг% флаваноідаў, такаферол, фітанцыды. У надземнай часткі — алкалоіды, флаваноіды, дубільныя рэчывы, рутын, аскарбінавая кіслата.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

Харчовыя, вітамінавыя і лекавыя расліны. Выкарыстоўваюць плады і надземную частку расліны.

### Ужыванне ў ежу

Плады ўжываюць у ежу свежымі і сушанымі. Ягады можна падаваць у цукры або з вяршкамі, з малаком і мёдам, у выглядзе соуса і сухой прыправы, касцяніцавай вадзіцы і кававага напою.

З касцяніц робяць воцат і віно, складаную гарбату, іх сушаць. Але лепш за ўсё есці ягаду свежай. З касцяніц можна прыгатаваць квасы і морсы, кісялі і кампоты, варэнне і жэле, сіропы і сокі, мусы і прыправы. Для працяглага захоўвання ягады засыпаюць цукрам ці заліваюць вадой і захоўваюць у халодным месцы (халадзільнік, склеп, ледавік).

### Ужыванне ў якасці лекавага сродку

Плады збіраюць у стадыі поўнай спеласці, а лісце — у час цвіцення.

Ужыванне касцяніц вельмі пажадана і карысна пры малакроўі і прастудных захворваннях. У народнай медыцыне адвар лісця і сцеблаў ужываюць пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту, пухлінах, падагры, запаленні суставаў і як супрацьцынготны і супрацьгемаройны сродак. У Сібіры настоі лісця выкарыстоўваюць як болесуцішальны сардэчны сродак, пры мігрэні, перхаці, для ўмацавання валасоў і ў якасці седатыўнага сродку.

У навуковай медыцыне не ўжываюцца.

### Іншае

З пладоў можна атрымліваць фіялетавы і сіні фарбавальнікі.

Збор, перапрацоўка і захоўванне
-------------------------------

Збіраюць плады ў сухое надвор’е рукамі, складаюць у невялікія кошыкі. У хатніх умовах мыюць, сартуюць і перапрацоўваюць на квас, варэнне, джэм. Сушаць ў печах пры тэмпературы 45-55 °C. Высушаныя плады пакуюць у папяровыя мяшкі або скрыні, высланыя паперай, і захоўваюць у сухіх прахалодных памяшканнях.

Касцяніцы ў культуры
--------------------

|  |
| --- |
|  |
| Паштовая марка Беларусі |

Выява расліны змешчана на паштовай марцы Беларусі 2004 года.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.
4. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 113. — 160 с. — 2 350 экз.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Костяника каменистая // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 68-69. — 200 с. — 130 000 экз.
6. ↑  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
7. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
8. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
9. ↑  Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
10. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
11. 1 2  Plants for a Future Plant Database: Rubus saxatilis (Stone Bramble) **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2016. Праверана 18 кастрычніка 2012.
12. ↑  Flora of North America, *Rubus saxatilis* Linnaeus, 1753. Stone bramble
13. ↑  Flora of China, Rubus saxatilis Linnaeus, 1753. 石生悬钩子 shi sheng xuan gou zi
14. ↑  Altervista Flora Italana, *Rubus saxatilis* L. у тым ліку фота і карты еўрапейскага арэалу
15. 1 2  Stone bramble: *Rubus saxatilis* **(нявызн.)**.  NatureGate. Праверана 29 снежня 2013.

Літаратура
----------

* Касцяніцы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 772. *Rubus saxatilis* L. — Костяника // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 408. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.
* Костяника // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *В. И. Чопик  (укр.) (бел. Л. Г. Дудченко  (укр.) (бел. А. М. Краснова;* «Дикорастущие полезные растения Украины  (укр.) (бел.» Справочник; Киев, Навукова думка  (укр.) (бел. 1983.  (руск.)
* *Єлін Ю. Я. Зерова М. Я.  (руск.) (бел. Лушпа В. І. Шабарова С. І.* Дари лісів.. — Київ, 1979. — 440 с.

Спасылкі
--------

* Костяника: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* West Highland Flora, Flowering plants and ferns growing wild in the West Highlands of Scotland Архівавана 24 верасня 2015.
* National Museums Northern Ireland, 2010, flora of Northern Ireland
* photo of herbarium specimen at Missouri Botanical Garden

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |