recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Южык.
**Пётр Уладзіміравіч Южык** (нар. 13 ліпеня 1946, в. Зарудзічы Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна (гісторык),
Мінскую вышэйшую партыйную школу па спецыяльнасці «Вышэйшая партыйна-палітычная адукацыя».

Працоўную дзейнасць пачаў токарам на Маладзечанскім гарпрамкамбінаце. Быў настаўнікам працы і фізкультуры ў сярэдніх школах Смаргонскага раёна. Працаваў карэспандэнтам смаргонскай раённай газеты «Светлы шлях», загадчыкам аддзела прапаганды і агітацыі Смаргонскага райкама КПБ, намеснікам старшыні Смаргонскага райвыканкама, галоўным спецыялістам Арганізацыйнага аддзела Сакратарыята Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, саветнікам-кансультантам аддзела арганізацыйнага забеспячэння Сакратарыята Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Займаў пасады галоўнага інспектара па Віцебскай вобласці Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, намесніка старшыні Віцебскага аблвыканкама.

Выбіраўся дэпутатам Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.

Узнагароды
----------

Мае Падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Узнагароджаны медалём «Ветэран працы», юбілейным медалём «60 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецкафашысцкіх захопнікаў», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  ПАРЛАМЕНТ. Национальное собрание Республики Беларусь четвертого созыва
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брант.

**Пётр Уладзіслаў Казіміравіч Брант** (1836, в. Рудакі, Свянцянскі павет — 1912) — кіраўнік паўстанцкіх атрадаў падчас Паўстання 1863-64 у Беларусі і Польшчы.

Біяграфія
---------

Жыў і вучыўся ў Маладзечне. Паручнік рускай арміі. У красавіку 1863 з групай афіцэраў Лібаўскага пяхотнага палка  (руск.) (бел. ўдзельнічаў у фарміраванні галоўнага паўстанцкага атрада Гродзенскай губерні.

Змагаўся з царскімі войскамі на Беласточчыне, узначальваў асобны атрад у Аўгустоўскай губерні, паўстанцкія сялянскія атрады.

З канца 1863 у эміграцыі. Аўтар успамінаў пра паўстанне (1903).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Брандт Пётр Владислав Казимирович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 79. — 737 с.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў** (сапр. **Цівунчык**; 13 лістапада 1897, в. Журбілавічы, Навагрудскі павет, цяпер Навагрудскі раён — 27 лютага 1969) — беларускі савецкі акцёр і рэжысёр. Заслужаны артыст БССР (1961).

Біяграфія
---------

У 1921 годзе скончыў тэатральную студыю ў Омску. Працаваў у тэатрах Омска, Магілёва, Куйбышава і інш. З 1944 года дырэктар Белдзяржфілармоніі, мастацкі кіраўнік Белдзяржэстрады, у 1951—1955 гадах мастацкі кіраўнік Дзяржаўнага тэатра лялек БССР. У 1956—1962 гадах заснавальнік і галоўны рэжысёр Бабруйскага вандроўнага беларускага драматычнага тэатра. У 1962—1966 гадах рэжысёр Бабруйскага музычна-драматычнага тэатра і Магілёўскага абласнога тэатра музычнай камедыі. З 1967 года рэжысёр-педагог пастаянна дзеючых Рэспубліканскіх курсаў пры Міністэрстве культуры БССР.

Творчасць
---------

Найбольш значныя пастаноўкі: «Раскіданае гняздо» Я. Купалы (1957), «Князь Мсціслаў Заліхвацкі» І. Прута  (руск.) (бел. і «Вясёлка» М. Зарудного  (руск.) (бел. (1958), «Шельменко-денщик» Г. Квітка-Аснаўяненкі (1959), «Вяселле ў Малінаўцы  (руск.) (бел.» Б. Аляксандрава  (руск.) (бел. (1962). Паставіў п’есы беларускіх драматургаў: «Чалавек вярнуўся» (1959) і «Любовь, Надежда, Вера» (1960) П. Васілеўскага, «Апошні крок» В. Зуба (1962) і іншыя.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Аркадьев Аркадий Станиславович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 29. — 737 с..

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 135094 |
**Пётр Фёдаравіч Сычэ́нка** (24 мая (6 чэрвеня) 1911, вёска Новае Заазер’е, Аршанскі павет — 25 чэрвеня 1969) — ваенны лётчык, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (14.02.1943).

Біяграфія
---------

Скончыў сямігодку, працаваў у горадзе Херсон ліцейшчыкам. З 1931 года ў Чырвонай Арміі. У 1932 годзе скончыў Вольскую ваенную авіяцыйную школу тэхнікаў, у 1939 годзе — ваеннае авіяцыйнае вучылішча ў горадзе Энгельс. Падчас Вялікай Айчыннай вайны з 1941 года на Цэнтральным, Паўднёвым, Бранскім, Варонежскім, Паўночна-Заходнім, Сталінградскім, 1-м Украінскім франтах. Удзельнік баёў пад Масквой, Сталінградам, Курскам, Львоўскай і Сілезскай аперацый.  

Да 1943 года камандзір штурмавой эскадрыллі капітан П. Ф. Сычэнка здзейсніў 42 баявыя вылеты, знішчыў 6 танкаў, 3 зенітныя батарэі, 25 матацыклаў. Прымаў актыўны ўдзел у разгроме механізаванай дывізіі ворага, якая рухалася ў напрамку гарадоў Міхайлаў—Венеў—Горлава—Скапін.

У 1945 годзе скончыў курсы ўдасканалення пры Ваенна-паветранай акадэміі. Да 1959 года П. Ф. Сычэнка працягваў службу ў Савецкай Арміі, палкоўнік. Жыў і працаваў у Кіеве.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Леніна, двума ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Айчыннай вайны І ступені, Чырвонай Зоркай, ордэнам «Чэхаславацкі крыж» і дзевяццю медалямі.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сычэнка Пётр Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 326. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Талачынскага раёна / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 654 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-007-6.

Спасылкі
--------

* Пётр Фёдаравіч Сычэнка на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 134951 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казлоў.
**Аркадзь Сцяпанавіч Казлоў** (6 снежня 1938, г. Полацк, Віцебская вобласць — 29 мая 2011, г. Наваполацк) — будаўнік, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

У гады Вялікай Айчыннай вайны разам з маці і сястрой быў вывезены акупацыйнымі ўладамі ў Літву. Летам 1944 года сям’я вярнулася ў Полацк. У пасляваенны час скончыў гарадскую сярэднюю школу № 4, у 1957—1960 гадах служыў у войску. Пасля службы па камсамольскай пуцёўцы быў накіраваны на будаўніцтва Полацкага нафтаперапрацоўчага завода (1960).

Працаваў рознарабочым у БУ-125 трэста № 16 «Нафтастрой». У 1961 года скончыў Наваполацкае тэхнічнае вучылішча нафтавікоў. Праходзіў стажыроўку на Новаўфімскім нафтаперапрацоўчым заводзе. Працаваў памочнікам аператара ўстаноўкі атмасферна-вакуумнай трубчаткі № 1, затым аператарам на Полацкім НПЗ.

З 1964 года — старшы аператар паліўнай вытворчасці нафтаперапрацоўчага завода. Прымаў актыўны ўдзел у пусканаладачных работах установак, вывадзе іх на працоўны рэжым. Доўгія гады ўзначальваў лепшую на нафтаперапрацоўчым заводзе брыгаду аператараў.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР (1966—1970), быў членам Віцебскага абкама і Полацкага гаркама Кампартыі Беларусі.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1971), двума ордэнамі Леніна. У 1981 годзе ўдастоены звання Герой Сацыялістычнай Працы з уручэннем залатога медаля «Серп і Молат». У 2008 г. прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Наваполацка».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Козлов Аркадий Степанович // Почетные граждане города Новополоцка / [сост. С. Б. Филиппенкова; ред. совет: Н. М. Марченко, В. К. Мартыненко, М. В. Караваева]. — Новополоцк : ПГУ, 2015. — С. 28.
* Козлов Аркадий Степанович // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 254
* Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 268.
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 303.
* Герои одиннадцатой пятилетки : [летопись трудовой славы, 1981—1985]. — Москва, 1984. — Кн. 3. — С. 193—203.
* Знаменосцы трудовой славы: очерки / сост.: Г. С. Гужва, В. Г. Скопа, Е. Я. Рыклин. — Мн.: Беларусь, 1984. — С. 154—157.
* Памяць : Полацк : гісторыка-дакументальная хроніка / рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск, 2002. — С. 717.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 173649 |
**Нясі́лавічы** (трансліт.: *Niasilavičy*, руск.: Несиловичи) — вёска ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Жукоўшчынскага сельсавета.

Гісторыя
--------

У ваколіцах вёскі вядомы стаянкі каменнага і бронзавага вякоў. Адна з іх размяшчаецца на паўночнай ускраіне вёскі, на высокай дзюне каля левага берага ракі Моўчадзь, у месцы яе выхаду на левабярэжны поплаў Нёмана (паўночная частка помніка знішчана кар’ерам). Другая стаянка належыць да канца мезаліту і бронзавага веку (датуецца VI—I тысячагоддзямі да н.э.), знаходзіцца за 1,5 км на захад ад вёскі, па паўднёва-заходнім краі дзюны левабярэжнага поплаву Нёмана. Далей, за 200 м на поўдзень, на мысе тэрасы, над зарослай даўняй старыцай Нёмана выяўлена стаянка да эпохі неаліту (датуецца IV тысячагоддзем да н.э.). У наваколлі Нясілавічаў вядома яшчэ да 10 стаянак. Выяўлены рэшткі агнішчаў, крамянёвыя прылады працы, фрагменты керамікі.

Вопіс парафій Лідскага дэканата 1784 года згадвае вёску Нясілаўцы ў складзе Беліцкай парафіі, як уласнасць ваяводы віленскага Караля Радзівіла. Тут існавалі карчма, млын і тартак на рацэ Моўчадзі. Цераз вёску ішоў Слонімскі тракт, які вёў на поўнач да Нёмана, дзе працаваў канатны паром. На поўдзень дарога ішла цераз дрэнную грэблю, праз спачатку дубовы, а потым сасновы лес да вёскі Гезгалы.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) вёска ў Расійскай імперыі. У 1915 годзе акупавана Германіяй, з 1921 года ў складзе Польшчы, з 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. ↑  pawet.net

Літаратура
----------

* *Чарняўскі М.* Нясілавічы // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыкл. — Мн.: БелЭн, 1993.
* Нясілавічы // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 542. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

| ⛭**Жукоўшчынскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Жукоўшчына |
| Аграгарадкі | Гезгалы |
| Вёскі | Алёхнавічы ·  Бандары ·  Вусце ·  Вялікія Краглі ·  Гезгалы ·  Глушыца ·  Зачэпічы ·  Каршакі ·  Коскі ·  Малыя Краглі ·  Нагародавічы ·  Нясілавічы ·  Пецюкі ·  Погіры ·  Серафіны ·  Страла |
**Лубеніко́ўскае падня́цце** (ад назвы вёскі Лубенікі ў Брагінскім раёне) — тэктанічная структура ў Брагінскім і Хойніцкім раёнах Гомельскай вобласці, на ўсходзе паўночнага схілу Хойніцкага пахаванага выступу Прыпяцкага прагіну, на мяжы з Брагінскім выступам. Выяўлена сейсмаразведачнымі работамі. Выдзяляецца па паверхні фундамента, падсалявых, міжсалявых і верхнесаляносных дэвонскіх адкладах.

Па паверхні фундамента і падсалявых адкладах Лубенікоўскае падняцце — трохвугольны блок паменамі 12×16×21 км. На паўднёвым усходзе падняцце аддзяляецца разломам паўночна-ўсходняга распасцірання ад Мікуліцкага і Шкуратоўскага блокаў. На поўначы разлом субшыротнага распасцірання амплітудай 200—1000 м аддзяляе Лубенікоўскае падняцце ад Паўночна-Хойніцкага і Майскага блокаў. Паверхня падсалявых адкладаў апускаецца на поўнач ад адзнак -1000 да -2400 м. Па паверхні міжсалявых адкладаў блокавы характар падняцця захоўваецца, яно становіцца больш пакатым. Па паверхні верхнефаменскай саляноснай тоўшчы найбольш высокай частцы Лубенікоўскага падняцця адпавядае структурны нос паўднёва-ўсходняга распасцірання, які прымыкае на паўднёвым усходзе да зоны выкліньвання саляноснай тоўшчы. У заходняй апушчанай частцы блока невялкае Усходне-Хойніцкае падняцце, у паўночнай — Паўднёва-Майская сінкліналь. Па падэшве карбону Лубенікоўскае падняцце невыразнае. Сфарміравалася падняцце ў познафранскі і фаменскі час позняга дэвону.

Літаратура
----------

* Лубенікоўскае падняцце // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
**Сексуальныя меншасці** — зборны тэрмін, які аб'ядноўвае асоб абодвух полаў з мінорнымі па статыстыцы варыянтамі сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці — гомасексуальнасцю, бісексуальнасцю і трансгендарнасцю. Гэты тэрмін аб'ядноўвае ў сабе гомасексуалаў, бісексуалаў, лесбіянак, а таксама трансгендараў. Апошніх правільней адносіць да катэгорыі  гендарных меншасцей. Ад першых літар гэтых слоў утворана скарачэнне **ЛГБТ**, якое часам выкарыстоўваецца для абазначэння сексуальных меншасцей (у англійскай мове існуе аналагічнае скарачэнне **LGBT**).

У паняцце «сексуальныя меншасці» не ўключаюцца групы асоб, чые сексуальныя схільнасці вызначаюцца медыцынай як дэвіянтныя ці паталагічныя, або рэалізацыя сексуальных схільнасцей якіх адбываецца не па сузгоднасці дзвюх сталых дзеяздольных асоб і тым самым парушае правы іншых людзей ці правы жывёл або крымінальнае заканадаўства, у прыватнасці, заафілы, некрафілы, педафілы.

Тэрмін «sexual minorities» у англійскай мове не нясе якіх-небудзь абразлівых ці негатыўных канатацый і ўжываецца ў юрыдычных дакументах як зборнае паняцце для гомасексуалаў, бісексуалаў і лесбіянак. Прыкладам такога словаўжывання можа служыць Sexual Minorities Rights Act, які прыняты ў Вялікабрытаніі і тычыцца толькі гомасексуалаў, бісексуалаў і лесбіянак. У той жа час сярод носьбітаў іншых моў сустракаецца шырокая трактоўка тэрміна «сексуальныя меншасці», якая ўключае і ўсякага роду сексуальныя дэвіяцыі.

У многіх краінах існуюць даволі моцныя і ўплывовыя групы (правакансерватыўныя, рэлігійныя), якія выступаюць за прызнанне гомасексуалаў, лесбіянак, бісексуалаў і трансгендараў не легальнымі меншасцямі, а «сексуальнымі дэвіянтамі» ці «первертамі», грэшнікамі, распуснымі і разбэшчанымі асобамі і г.д.

Гл. таксама
-----------

* Гендарныя меншасці
* Рух за правы сексуальных і гендарных меншасцей
* Справаздачы Кінсі
* Гамафобія

Зноскі
------
Урач (злева) і пацыент
**Пацыент** (лац.: patiens — які церпіць, які пакутуе) — чалавек, які атрымлівае медыцынскую дапамогу, які падвяргаецца медыцынскаму назіранню і/або лячэнню з нагоды якога-небудзь захворвання, паталагічнага стану або іншага парушэння здароўя і жыццядзейнасці, а таксама карыстаецца медыцынскімі паслугамі незалежна ад наяўнасці ў яго захворвання.

Гл. таксама
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Пацыент на Вікісховішчы |

* Медыцынскае права
* Медыцынскае страхаванне
* Медыцынская паслуга
* Якасць медыцынскай дапамогі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4044903-8 · LCCN: sh00006930 · LNB: 000071256 · NDL: 00565016 · NKC: ph123901, ph281346 |
**Армянскае нагор’е** (арм.: Հայկական լեռնաշխարհ) — сярэдняе з трох Пярэднеазіяцкіх нагор’яў.

Геаграфічнае становішча
-----------------------

Большая частка Армянскага нагор’я знаходзіцца ў межах сучасных Турцыі і Арменіі. Да Армянскага нагор’я адносіцца таксама заходняя частка Ірана, поўдзень Грузіі і заходняя частка Азербайджана. Плошча каля 400 тыс. км². Сярэдняя вышыня 1700 м, найбольшая 5165 м (гара Вялікі Арарат).

Прырода
-------

Паверхня — спалучэнне лавава-туфавых пласкагор’яў і плато вышынёй 1500 — 3000 м з міжгорнымі ўпадзінамі і далінамі. Шэраг хрыбтоў (Арсіянскі, Агрыдаг, Джавахецкі, Вардэнінскі) утвораны ланцугамі вулканаў. Найбольшыя ўпадзіны: Арарацкая, Эрзурумская, Мушская і інш.; дно некаторых упадзін занята азёрамі Ван, Севан, Урмія (Рэзайе). Вулканічныя конусы (Сюпхан — 4434 м, Арагац — 4090 м і інш.) і лававае покрыва ўтварыліся ў неагене і чацвярцічным перыядзе. Невулканічныя хрыбты: Зангезурскі, Паландзёкен, Бінгёль, Аладаг, Карадаг, Машудаг, Карабахскі і інш. Карысныя выкапні: нафта, мыш’як, медзь, храміты, жалезная руда, поліметалічныя руды, каменны вугаль, каменная соль; мінеральныя і тэрмальныя крыніцы.

Клімат Армянскага нагор’я субтрапічны кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ад −3 да −15 °C, ліпеня ад 15 да 20 °C (у катлавінах 25 °C). Гадавая колькасць ападкаў на заходніх схілах 1000 мм і больш, у катлавінах 500—700 мм, на ўсходзе 300—500 мм. На Армянскім нагор’і пачынаюцца рэкі Еўфрат, Тыгр, Кура, Аракс.

Расліннасць стэпавая і паўпустынная на шэразёмах, светла-каштанавых, бурых і шэра-карычневых глебах. Па схілах гор — хмызнякі з маквісу, лясы з хвоі і дубу, фісташкавыя і арчовыя рэдкалессі. На менш увільготненых схілах зараснікі калючых падушкападобных хмызнякоў. На вышыні 4000 м горны стэп, вышэй — альпійскія лугі, на вяршынях вечныя снягі і ледавікі. Жывёльны свет: шмат грызуноў, паўзуны, трапляюцца казуля, безааравы казёл, муфлон, мядзведзь, барс, паласатая гіена.

Гаспадарчая дзейнасць
---------------------

Развіваецца аазіснае земляробства.

Літаратура
----------

* Армянскае нагор’е // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

| Горныя сістэмы Азіі |
| --- |
|  | 
* Алтай
* Антыліван
* Араканскія горы
* Армянскае нагор’е
* Быранга
* Верхаянскі хрыбет
* Вялікі Каўказ
* Гімалаі
* Гіндукуш
* Гісара-Алай
* Джугджур
* Загрос
* Заходні Саян
* Калымскае нагор’е
* Каракарум
* Каракскае нагор’е
* Куньлунь
* Малы Каўказ
* Маньчжура-Карэйскія горы
* Наньшань
* Памір
* Сіхатэ-Алінь
* Станавое нагор’е
* Таўр
* Туркмена-Харасанскія горы
* Тыбецкае нагор’е
* Цянь-Шань
* Хрыбет Чэрскага
* Урал
* Усходні Саян
* Хамар-Дабан
* Чукоцкае нагор’е
* Чыангшон (Анамскія горы)
* Эльбурс
* Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4701002-2 · VIAF: 241879122 |
**Юрый Віктаравіч Стулаў** (нар. 1945) — беларускі мовазнаўца, педагог. Кандыдат філалагічных навук.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Выпускнік МДЛУ. Ён застаўся пасля вучобы працаваць на кафедры граматыкі і гісторыі англійскай мовы. У 1985 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму творчасці сучаснага афраамерыканскага пісьменніка Джэймса Болдуіна  (англ.) (бел..

Сфера навуковых інтарэсаў: сучасная афраамерыканская літаратура. Атрымліваў амерыканскія гранты і стажыроўкі ў ЗША

З 1990 па 1994 быў прарэктарам па навучальнай працы. Сышоў з пасады, бо «жыцця асабістага практычна ніякага не было, на навуку часу не хапала». Пазней ён узначаліў кафедру замежнай літаратуры.

Калі ў верасні 2020 года ў час пратэстаў у Беларусі студэнтаў пачалі затрымліваць, выступаў з рэзкай крытыкай кіраўніцтва ўніверсітэта. Далучыўся да Каардынацыйнай рады. Улетку 2021 года сышоў з універсітэта.

Зноскі
------

1. ↑  ra-studies.com Архівавана 9 ліпеня 2021.
2. ↑  nashaniva.by
3. ↑  nn.by
4. ↑  nn.by
**Грымюр Хаўконарсан** (ісл.: Grímur Hákonarson; нар. 1977) — ісландскі рэжысёр, сцэнарыст, мантажор.

Нарадзіўся ў 1977 годзе ў Ісландыі. Скончыў кінаакадэмію выканаўчых мастацтваў у Празе ў 2004 годзе. Дыпломная праца «Славек — лайно» стала першым фільмам, які атрымаў міжнароднае прызнанне. Карціна атрымала перамогу ў секцыі «Cinefoundation» Канскага кінафестывалю ў 2005 годзе і выйграла прызы на 12-ці кінафестывалях, у тым ліку «Сярэбранага Х’юга» ў Чыкага. Прэм’ера кароткаметражкі «Змаганне» адбылася ў 2007 годзе на фестывалі ў Лакарна. Стужка стала адной з самых паспяховых кароткаметражных карцін у Ісландыі, атрымаўшы 25 фестывальных узнагарод па ўсім свеце.

Зноскі
------

1. ↑  Нацыянальная бібліятэка Францыі — 1537. Праверана 14 сакавіка 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5647208 · BNF: 15619464m · ISNI: 0000 0000 0244 7069 · LCCN: no2016091102 · NTA: 401230503 · NUKAT: n2016246346 · SUDOC: 142879665 · VIAF: 167145911093527060163 |

 |
**Юрый Георгіевіч Лопух** (нар. 20 кастрычніка 1964, в. Горная Рута Карэліцкага раёна) — беларускі матагоншчык. Майстар спорту СССР (1984), майстар спорту міжнароднага класа (1987).

Біяграфія
---------

Скончыў сярэднюю школу № 3 г. Ашмяны (1981). У 1983—1991 гадах праходзіў вайсковую службу ў спартыўных клубах арміі ў Мінску і Групе савецкіх войскаў у Германіі. Пасля вяртання ў Ашмяны працаваў трэнерам па мотаспорце ў ПТВ № 192. З 1994 годзе працуе ў закрытым акцыянерным таварыстве «Аграсакрат-Інтэрнэйшанал», заснавальнік таварыства.

Літаратура
----------

* Лопух Юрый Георгіевіч (1964) // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2014 год / склад. Г. У. Палубінская.— Ашмяны, 2014. — С. 28.
* Спартыўны гонар Ашмяншчыны. Лопух Васілій Георгіевіч // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 583.
**Анабіё́з** (от стар.-грэч.: ἀνᾰ- — прыстаўка са значэннем паўторнасці + стар.-грэч.: βίωσις, βίωσεως — жыццё) — стан арганізма, пры якім жыццёвыя працэсы (абмены рэчываў і інш.) часова спыняюцца або настолькі запавольваюцца, што адсутнічаюць усе бачныя прыкметы жыцця. З'яўляецца эвалюцыйна выпрацаваным фізіялагічным прыстасаваннем арганізмаў да ўздзеяння адмоўных фактараў асяроддзя (нізкія або высокія тэмпературы, адсутнасць вільгаці, корму і інш.). Пры спрыяльных умовах нармальныя функцыі жыццёвых працэсаў аднаўляюцца.

Назіраецца ў мікраарганізмаў (спораўтваральныя бактэрыі, мікраскапічныя грыбы), раслін і жывёл. Уваходзіць у нармальны цыкл развіцця  (руск.) (бел. многіх арганізмаў (насенне, споры, цысты). Беспазваночныя (гідры, чэрві, некаторыя ракападобныя, насякомыя, малюскі) і пазваночныя (земнаводныя і паўзуны) пры анабіёзе здольны страчваць да 3/4 вады з тканак.

З'яву анабіёзу выкарыстоўваюць пры прыгатаванні сухіх жывых вакцын, кансерваванні донарскай крыві і тканак для трансплантацыі, спермы жывёл і інш.

Літаратура
----------

* Анабіёз // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4139974-2 |
**Ан**, **Ану** (літаральна *неба*) — бог неба ў шумера-акадскай міфалогіі.

Некаторыя даследчыкі лічаць, што першасным цэнтрам шанавання Ана быў шумерскі горад Урук. Аднак ён рана трапіў у агульнашумерскую міфалогію і адкрываў спіс вялікіх багоў, меў эпітэт «бацька багоў». Клінапісны знак *Ан* азначаў таксама проста «бог». У Акадзе, дзе ён атрымаў імя Ану, яму прыпісваліся бацькі — Аншар і Кішар. Жонкай Ана лічылася Ураш ці Кі (акадская Анту) — багіня зямлі. Сімвалы — тыяра з бычымі рогамі і лік 60. Ушанаваная жывёліна — бык.

Міфалагічны вобраз Ана адрозніваецца пэўнай пасіўнасцю. З аднаго боку, як стваральнік і валадар неба ён лічыўся першым богам, аднак гэтая функцыя паступова адыйшла да яго сына Энліля. Ан рэдка ўмешваецца ў справы іншых багоў і людзей. Вядомыя міфалагічныя сюжэты аб пакаранні Ўрука па просьбе Інаны і патрабаванне ім смерці Гільгамеша. У загаворах «Злыя дземаны утуку», звязаных з месяцавым зацьменнем, апавядаецца пра змову багоў-нябесных свяцілаў супраць Ана, але перамогу ён атрымлівае дзякуючы здрадзе Інаны.


| ?Ан — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  | Лахму[d] |  | Апсу |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Аншар |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Ан |  |  |  |  |  | Лахаму[d] |  |  |  | Тыамат |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Kishar[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 17788285p · GND: 118645412 · LCCN: sh85005811 · SUDOC: 160594057 · VIAF: 173573279, 281838599 |
**Цеплаэлектрацэнтраль, ЦЭЦ** — прадпрыемства, якое вырабляе электрычную і цеплавую энергіі.

Цеплавыя электрастанцыі, як і ўсе цеплавыя рухавікі, падчас працы выкідваюць у навакольнае асяродзе цеплату (гл. другі закон тэрмадынамікі). На ЦЭЦ гэтую цеплату перадаюць спажыўцам, пры гэтым эканоміцца паліва, якое пры адсутнасці ЦЭЦ было б спалена ў кацельнай. Цеплата ад ЦЭЦ да спажыўцоў звычайна падаецца ў выглядзе пары або гарачай вады.

Выдзяляюць прамысловая — для цеплазабеспячэння прамысловых прадпраемстваў — і ацяпляльныя — для ацяплення і забяспячэння гарачай вадой жылых і грамадзкіх памяшканняў — ЦЭЦ. Існуюць таксама прамыслова-ацяпляльныя ЦЭЦ.

ЦЭЦ могуць быць на арганічным або ядзерным паліве. Апошнія называюцца *атамнымі цеплаэлектрацэнтралямі* (*АЦЭЦ*) і шырокага ўжытку не атрымалі, у першую чаргу з-за неабходнасці знаходжання ядзернага рэактара ў раёне вялікага цепласпажывання, а значыць — у месцы пражывання вялікай колькасці людзей.
На ЦЭЦ могуць выкарыстоўвацца розныя тыпы рухавіка для прывада электрагенератара: паравая, газавая турбіны, рухавік унутранна згарання.

Патрэбнасць у цяпле ад ЦЭЦ на працягу года звычайна нераўнамерна, таму, дзеля зніжэння выдаткаў на абсталяванне, максімум цепласпажывання пакрываюць не за кошт камбініраванага спосабу, а з дапамогай спецыяльных танных пікавых крыніцаў цеплаты: воданагравальных, паравых катлоў. Адносіна колькасці цеплаты, якая выпрацоўваецца на ЦЭЦ камбінаваным спосабам, да ўсяго цяпла, якое выпрацоўвае ЦЭЦ, называецца каэфіцыентам цеплафікацыі.

Адлегласць, на якую рацыянальна транспартаваць цеплавую энергію ад ЦЭЦ, абмяжоўваецца некалькімі кіламетрамі — пры перадачы цяпла парам, і да 20 — 30 км — для вадзяных цеплавых сетак. Таму магутнасць ЦЭЦ абмежавана.

ЦЭЦ невялікай магутнасці (да некалькі мегават) называюць *міні-ЦЭЦ*.
Карта басейна ракі Грын-Рывер
**Грын-Рывер** (англ.: Green River) — рака на паўднёвым захадзе штата Ваёмінг, паўночным захадзе Каларада і ўсходзе Юты, ЗША. Самы вялікі прыток ракі Каларада. 1175 км у даўжыню; плошча басейна — 124 578 км². Сярэдні расход вады — 173 м³/с.

Бярэ пачатак на поўначы акругі Саблет штата Ваёмінг, у раёне горнага хрыбта Уінд-Рывер, на тэрыторыі нацыянальнага лесу Брыджэр-Тытан. Цячэ ў паўднёвым і паўднёва-ўсходнім кірунках праз акругі Саблет, Лінкальн і Суітуотэр штата Ваёмінг; паблізу горада Ла-Бардж вадасховішча Фартэнель, сфармаванае аднайменнай плацінай.

Шырыня ракі складае ад 30 да 100 м у верхняй плыні і да 460 м у ніжняй плыні. Глыбіня складае ад 1 да 15 м. Вышыня вусця — 1181 м над узроўнем мора.

Зноскі
------

1. ↑  U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Green River
**П’ер-Эміль Мартэн** (фр.: Pierre-Émile Martin; 18 жніўня 1824, Бурж, дэпартамент Шэр, Францыя — 25 мая 1915, Фуршамбо, дэпартамент Ньеўр, Францыя) — французскі металург.

Біяграфія
---------

Па заканчэнні горнай школы працаваў на металургічным заводзе свайго бацькі ў горадзе Фуршамбо, у 1854-1883 быў дырэктарам металургічнага завода ў Сірой (блізу горада Ангулем).

Мартэнаўскай працэс
-------------------

У 1864 прапанаваў новы спосаб атрымання літой сталі ў рэгенератыўных палымяных печах. Выкарыстаўшы распрацаваны незадоўга да гэтага нямецкім інжынерам Ф. Сіменсам прынцып рэгенерацыі цяпла прадуктаў гарэння, Мартэн ўжыў яго для падагрэву не толькі паветра, але і газу. Дзякуючы гэтаму ўдалося атрымаць тэмпературу, дастатковую для выплаўлення сталі. Мартэнаўскай спосаб стаў шырока прымяняцца ў металургіі ў апошняй чвэрці XIX стагоддзя.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Léonore database — ministère de la Culture.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2886420'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a>
2. ↑  Léonore database — ministère de la Culture. Праверана 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2886420'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a>
3. ↑
**П’ер Поль Фердынанд дэ Мур’е Нергар** (Pierre Paul Ferdinand Mourier de Neergaard, Нюбарг, 19 лютага 1907 — Капенгаген, 13 лістапада 1987) — дацкі вучоны, аграном і эсперантыст.

Нергар лічыцца бацькам *паталогіі насення раслін*. Ён прыдумаў гэты тэрмін разам з Мары Набле (Mary Noble) ў 1940-ых гадах.

Нергар займаў пасаду дырэктара дацкага ўрадавага Інстытута паталогіі насення для краін у стадыі развіцця (Danish Governement Institute of Seed Pathology for Developing Countries) у Капенгагене. З 1956 па 1974 год ён займаў пасаду старшыні камітэта па хваробах раслін (International Seed Testing Association. ISTA). На пасадзе старшыні ISTA ён дапамог стандартызаваць метады выяўлення грыбковых пакрыццяў насення.

Нергар з’яўляецца аўтарам двухтомнай працы пад назвай «Паталогія насення» (1977), якая арыентавана на шырокае вывучэнне пытанняў, што тычацца паталогіі насення, эканамічнай значнасці ўстаранення захворванняў насення. Гэтая капітальная праца паслужыла ў якасці даведачнага і вучэбнага стандарта для навукі, што вывучае паталогію насення ва ўсім свеце.

Нергар быў прафесарам ва ўніверсітэтах Бейрута (Ліван) і Майсура, быў членам некалькіх нацыянальных акадэмій і міжнароднх таварыстваў.

Нергар быў актыўным прапагандыстам міжнароднай мовы эсперанта. Ён быў членам Акадэміі эсперанта, выдаў некалькі кніг аб навуцы і лінгвістыцы на эсперанта, быў рэдактарам часопіса па лінгвістыцы «Даследаванні эсперанта» (1949—1961).

Кнігі
-----

* *Паталогія насення*, два тамы
* 1.—15. Årsberetning fra J. E. Ohlsens enkes plantepatologiske laboratorium.

На мове эсперанта
-----------------

* *Atakoj kontraŭ ĝardenplantoj*
* *La vivo de la plantoj*
* *Terminaro hortikultura*
* *Eta Krestomatio*
* *Tra densa mallumo*
* *Fremdvortoj en Esperanto*
* *Scienco kaj Pseŭdoscienco pri Heredo kaj Raso*
* *La esperantologio kaj ties Disciplinoj. Taskoj kaj Rezultoj*

Зноскі
------

1. 1 2  Priorities in seed pathology research(недаступная спасылка)
2. ↑   Архівавана 20 ліпеня 2007. Marjorie Boulton in Esperantologio / Esperanto Studies (EES) 1999, 1 Архівавана 21 красавіка 2009.
3. ↑  Books by and Paul Neergaard Архівавана 31 мая 2011.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 3046600 · GND: 1050906624 · ISNI: 0000 0001 1681 6184 · LCCN: n87145522 · NKC: xx0082361 · NTA: 070962561 · NUKAT: n2003034882 · SUDOC: 155571346 · VIAF: 85843892 |

 |
Ватыканская абсерваторыя
**Ватыканская абсерваторыя у Кастэль-Гандольфа** — астранамічная абсерваторыя, заснавана ў 1930 годзе ў Кастэль-Гандольфа, Лацыа, Італія. З'яўляецца часткай астранамічнай даследчай установы, якая працуе пры падтрымцы Святога Прастола.

Гісторыя абсерваторыі
---------------------

Царква даўно выяўляла цікавасць да астраноміі ў сувязі з астранамічнымі методыкамі вызначэння будовы календара і вызначэннямі святых дзён, у тым ліку і Вялікадня. Напрыклад, грыгарыянскі каляндар, прыняты ў 1582 годзе Папам Рыгорам XIII, быў распрацаваны матэматыкам і езуітам Хрыстафорам Клавіусам з Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта на аснове дадзеных, атрыманых у ходзе астранамічных назіранняў. У 18-м стагоддзі папства актыўна падтрымлівала астраномію - была створана абсерваторыя Рымскага каледжа ў 1774 годзе. У 1787-1789 гадах была створана Ватыканская абсерваторыя у Вежы Вятрыскаў ў Ватыкане пад кіраўніцтвам манаха Філіпа Луіджы Джылі (1756-1821). Калі ён памёр, абсерваторыя была зачынена, бо была нязручная для назіранняў і вялікую частку неба закрываў купал сабора Святога Пятра. Яго інструменты былі перададзеныя ў абсерваторыю каледжа. Трэцяя абсерваторыя - Абсерваторыя Капітолія, працавала з 1827 па 1870 год. Айцец Анджэла Секі з 1850 года кіраваў абсерваторыяй каледжа. У час яго кіраўніцтва абсерваторыя пераехала ў будынак Сант-Ін'яцыа. Пасля смерці Секі абсерваторыя была пераназваная ў «Каралеўскую абсерваторыю пры Рымскім каледжы» і заставалася такой да 1923 года. Да 1930 святло і запыленасць ад горада настолькі ўзмацніліся, што ў далейшым астранамічныя назіранні былі выключаныя. Таму абсерваторыя пераехала ў Кастэль-Гандольфа, за 25 км на паўднёвы ўсход ад Рыма. З 1961 года і ў Кастэль-Гандольфа святло Рыма пачало перашкаджаць назіранням. Была створана «Даследчая група Ватыканскай абсерваторыі» (VORG) з прадстаўніцтвам у Сцюардскай абсерваторыі (штат Арызона, ЗША). У 1980-х гадах абсерваторыя спыніла назіранні. У 1993 годзе завершана будаўніцтва Ватыканскага тэлескопа новай тэхналогіі (Vatican Advanced Technology Telescope) з дыяметрам люстэрка 1,8 метра на гары Грэм, штат Арызона, ЗША. Штаб-кватэра Ватыканскай абсерваторыі засталася ў Кастэль-Гандольфа (Італія). У пачатку 2008 года Ватыкан абвясціў, што што ў рамках агульнай рэканструкцыі папскай рэзідэнцыі абсерваторыя будзе пераведзена ў былы кляштар, а прастора абсерваторыі будзе выкарыстоўвацца для прыёму дыпламатычных наведвальнікаў.

Інструменты абсерваторыі
------------------------

* Візуальны рэфрактар Цэйс (D = 400 мм, F = 6000 мм, 1935 год)
* Падвойны астрограф Цэйс: рэфлектар (D = 600 мм, F = 2400 мм, 1935 год) + рэфрактар (D = 400 мм, F = 2000 мм)
* Тэлескоп «Carte du Ciel»: двайны рэфрактар - астрограф (D = 330 мм, F = 3430 мм) і гід (D = 200 мм, F = 3600 мм) -\* у 1942 годзе быў перавезены з Ватыкана ў Кастэль-Гандольфа
* Тэлескоп сістэмы Шміта (D = 980/650 мм, F = 2400 мм, 1957 год)

Літаратура
----------

* Guy J. Consolmagno, L'infinitamente grande. L'Astronomia e il Vaticano, Milano, De Agostini, 2008. ISBN 9788841859728
**Старастэфаноўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Камарынскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Стара-Стэфаноў.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Камарынскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Сцепаноўскага (Новастэфаноўскага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. П'еса.
**П'е́са** (ад фр.: Pièce — кавалак, частка) — у музыцы — невялікі закончаны пераважна інструментальны твор для сольнага, ансамблевага або аркестравага выканання. Вылучаецца разнастайнасцю зместу і формы. У музычнай практыцы абазначае сінонім паняцця «твор» або прыналежнасць да сферы камернай музыкі, што выяўляе ўзаемасувязь паняцця «п'еса» з рознымі музычнымі жанрамі, прадстаўленымі самастойнымі творамі — мініяцюрамі.

Беларусь
--------

У беларускай музыцы сярод п'ес: прэлюдыі (М. Аладава, П. Падкавырава, Р. Суруса і інш.), імправізацыі (для віяланчэлі сола Г. Гарэлавай, імправізацыя і танец для скрыпкі з фартэпіяна Э. Тырманд), рапсодыі для 2 цымбалаў і народнага аркестра Дз. Смольскага, фантазіі (на 2 беларускія народныя песні для народнага аркестра Я. Глебава), экспромты, музычныя моманты  (руск.) (бел. (для ансамбля скрыпачоў і фартэпіяна А. Мдывані), скерца  (руск.) (бел. (для цымбалаў з фартэпіяна І. Лучанка), вальсы, маршы  (руск.) (бел. і інш.

Часам інструментальныя п'есы ўзнікаюць як сінтэз музычных жанраў з літаратурнымі (балада, незакончаная казка для скрыпкі з фартэпіяна А. Багатырова; казка, п'еса для фартэпіяна С. Картэса; эпіталама, канцэртная п'еса для ансамбля скрыпачоў і фартэпіяна К. Цесакова; навелета, п'еса для скрыпкі і фартэпіяна У. Солтана; паэма для фартэпіяна Ф. Пыталева), тэатральна-драматычнымі (2 драматычныя маналогі для габоя сола Дз. Смольскага, Маскі для скрыпкі з фартэпіяна Г. Вагнера), жывапіснымі (Акварэлі для віяланчэлі з фартэпіяна К. Цесакова, фрэскавыя ўзоры для цымбалаў сола Л. Шлег). Інструментальныя п'есы ўзнікаюць таксама на аснове вакальнага жанраў (напрыклад, раманс, калыханка для віяланчэлі з фартэпіяна М. Аладава; арыета для валторны з фартэпіяна А. Багатырова).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
**Анакала́нг** (індан.: Pulau Sumba) — комплекс мегалітычных помнікаў у цэнтральнай частцы вострава Сумба ў Інданезіі.

Магільні Анакаланга
Мегалітычныя канструкцыі Акаланг раскіданы па ўсёй тэрыторыі аднайменнай даліны, населенай усходнімі сумба. Звычайна яны месцяцца каля вёсак і ўяўляюць сабою магільні правадыроў. Найбольш вядомы і найлепш даследаваны магільні каля вёскі Кампунг, дзе, згодна легендзе, пахавана князёўна. 

Як выявілі вучоныя, найбольш старажытныя мегаліты маглі быць усталяваны ў канцы неаліта. Традыцыя іх узвядзення працягвалася да першай трэці XX ст.

Спасылкі
--------

* Anakalang
* Ron Adams, The Megalithic Tradition of West Sumba. Simon Fraser University, 2004
Чатыры сілы, якія дзейнічаюць на самалёт
**Цяга** — сіла, якая выпрацоўваецца рухавікамі і штурхае самалёт скрозь паветранае асяроддзе. Цязе супрацьстаіць лабавы супраціў. У сталым прамалінейным гарызантальным палёце яны прыблізна роўныя. Калі пілот павялічвае цягу, дадаючы абароты рухавікоў, і захоўвае пастаяннай вышыню, цяга пераўзыходзіць супраціў паветра. Самалёт пры гэтым паскараецца. Даволі хутка супраціў павялічваецца і зноў ураўноўвае цягу. Самалёт стабілізуецца на пастаяннай, але больш высокай хуткасці. Цяга — найважнейшы фактар ​​для вызначэння хуткаўздымнасці самалёта (як хутка ён можа набіраць вышыню). Вертыкальная хуткасць набору вышыні залежыць не ад велічыні пад’ёмнай сілы, а ад таго, які запас цягі мае самалёт.

Гл. таксама
-----------

* Рэактыўны рух
* Рэактыўная цяга

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4188738-4 · Microsoft: 79420006 |
**Ватыканскі геліпорт** (лац.: Portus Helicopterorum) — грамадзянскі верталётны аэравакзал на тэрыторыі дзяржавы Ватыкан.

Ватыканскі геліпорт размешчаны на паўднёвым-захадзе горада-дзяржавы Ватыкан, на заходнім бастыёне Ватыканскай сцяны (Bastione Paolo VI). Служыць у першую чаргу для сувязі Ватыкана з міжнароднымі рымскімі аэрапортамі Ф'юмічына і Чампіна, у якіх для патрэб Ватыкана ў пастаяннай гатоўнасці знаходзіцца адзін з самалётаў італьянскіх ВПС. Акрамя гэтага, у летнія месяцы тата са ўзлётнай пляцоўкі Ватыканскага геліпорта адпраўляецца ў сваю летнюю рэзідэнцыю Кастэль-Гандольфа, што на Альбанскім возеры.

Пабудаваны Ватыканскі геліпорт быў па ўказанні папы Яна Паўла II і адкрыты ў 1976 годзе. Замежныя кіраўнікі дзяржаў і іншыя высокія госці, якія наведваюць Ватыкан з афіцыйнымі візітамі таксама выкарыстоўваюць Ватыканскі геліпорт, каб пазбегнуць страт у часе пры праездзе праз перагружаны аўтамабільным транспартам Рым.
**Залаты век яўрэяў у Іспаніі** — перыяд росквіту яўрэйскай культуры ў Іспаніі, у часы еўрапейскага Сярэднявечча, у перыяд мусульманскага кіравання на большыя частцы Пірэнейскага паўвострава. У той час яўрэі былі прызнанай часткай мусульманскага грамадства, і яўрэйскае рэлігійнае, культурнае і эканамічнае жыццё квітнела.

Характар і працягласць гэтага «залатога веку» з'яўляюцца спрэчнымі сярод гісторыкаў. Вучоныя датуюць пачатак Залатога веку або 711—718 гадамі (пасля мусульманскага заваявання Іберыі) або 912 годам (кіраванне Абд ар-Рахмана III); канец залатога веку таксама датуецца па-рознаму: 1031 (канец Кордаўскага халіфата), 1066 (Разня яўрэяў у Гранадзе), 1090 (уварванне Альмаравідаў), або сярэдзінай XII-га стагоддзя (уварванне Альмахадаў).

Вядомыя асобы
-------------

У гэты перыяд у Іспаніі жылі шматлікія яўрэйскія мудрацы, філосафы, вучоныя і паэты, сярод іх:

* Егуда Галеві
* Машэ бен Нахман
* Майманід
* Ібн Гебіроль
* Машэ Ібн Эзра
* Аўраам ібн Эзра
* Хасдай ібн Шапрут
* Шмуэль ха-Нагід
* Веніямін Тудэльскі
* Машэ Ібн Эзра
* Бах'е ібн Пкуда

Гл. таксама
-----------

* Сефарды

Літаратура
----------

* Рут Сэмюэлс. По тропам еврейской истории(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Адкрыты радыёўніверсітэт Архівавана 22 лістапада 2012. - «Залаты век» яўрэйскай паэзіі ў Іспаніі, з цыклу «Роля кнігі ў гісторыі яўрэйскай культуры»
**Кабаэ́на** (індан.: Kabaena — востраў у Інданезіі. Размешчаны на паўднёвы ўсход ад Сулавесі. Плошча — 873 км². Насельніцтва (2010) — 26 535 чалавек.

Востраў Кабаэна месціцца на поўначы мора Флорэс у 19 км на поўдзень ад паўднёва-ўсходняй часткі Сулавесі. Даўжыня — 49 км. Найбольшая шырыня — 28,3 км. Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральная частка даволі гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Сабампалула (1 800 м). На востраве маецца некалькі глыбокіх карставых пячор. Узбярэжжа месцамі скалістае. На паўночным захадзе і поўдні бераг атачаюць працяглыя каралавыя рыфы. 

Клімат трапічны пасатны. З мая да кастрычніка працягваецца сухі сезон.

Населены пераважна баджа. Галоўны занятак жыхароў Кабаэны — сельская гаспадарка. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць турызм.

Спасылкі
--------

* Pulau Kabaena, Satu lagi Tempat Cantik di Sulawesi Tenggara
* ENSURING THE LONG TERM SURVIVAL OF THE KABAENA GROUND THRUSH Архівавана 26 жніўня 2014.
**Кабаясі Іса** (яп.: 小林一茶, таксама вядомы як **Ятара** (яп.: 弥太郎, *Ятара:*; 15 чэрвеня 1763 -5 студзеня 1828) — японскі паэт, майстар хайку.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Касівабара правінцыі Сінай (цяпер правінцыя Сінанамаці, прэфектура Нагана), атрымаўшы імя Кабаясі Набуюкі. Яго бацька, селянін, аўдавеў і ажаніўся паўторна, аднак другі шлюб быў нешчаслівым. Ва ўзросце 13 гадоў Іса з'ехаў у Эда (цяперашні Токіа) на заробкі. Ва ўзросце 25 гадоў ён пачаў вывучаць паэзію пад кіраўніцтвам Мідзагуці Самару і Ніракуана Кабаясі Ціку-а ў школе Кацусіка. З часам ён атрымаў заступніцтва Сэйбі Нацумэ. Ва ўзросце 51 года Іса пасля доўгіх падарожжаў вярнуўся ў родныя мясціны.

Творчасць
---------

Паэзія Іса адрозніваецца выкарыстаннем асабістых матываў, дзіцячай шчырасцю, ужываннем мясцовых дыялектаў і дыялогавых формаў. Напісаў больш за 20000 вершаў і велізарную колькасць малюнкаў хайга. Найбольш вядомымі апублікаванымі зборнікамі яго твораў з'яўляюцца «Дзённік смерці майго бацькі» і «Мая вясна».

Беларускія пераклады
--------------------

На беларускую мову яго творы перакладалі Вольга Гапеева, Макс Шчур.

* Выбраныя хайку / Кабаясі Іса. — Мінск : Галіяфы, 2021. — 112, [3] с.

Зноскі
------

1. 1 2  Issa // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Issa // Babelio — 2007. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812'></a>

Літаратура
----------

* Makoto Ueda: Dew on the grass: the life and poetry of Kobayashi Issa, Brill, Leiden 2004, ISBN 90-04-13723-8

Спасылкі
--------

* Кобаясі Іса. Сьпеў чарацянкі


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90125891 · BNE: XX1148793 · BNF: 119098963 · CiNii: DA01084618 · CONOR: 68570979 · GND: 118556037 · ISNI: 0000 0000 8093 4217 · LCCN: n79041765 · LNB: 000060793 · NDL: 00270501 · NKC: js20020923009 · NLA: 35277575 · NLG: 91786 · NLP: A27374907 · NSK: 000294657 · NTA: 071072268 · NUKAT: n2018281770 · SUDOC: 026951444 · VIAF: 14771916 |

 |
**Тадэвуш Хацілоўскі** (11 чэрвеня 1931 — 2 жніўня 2002) — сябра мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля, належаў да смаргонскай групы арганізацыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 11 чэрвеня 1931 г. у шматдзетнай сям'і ў Смаргоні Віленскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (цяпер Гродзенская вобласць). Бацька працаваў у пажарнай і падрабляў часовымі будаўнічымі работамі.

Пры польскай уладзе скончыў два класы. У Другую сусветную вайну ў часы нямецкай акупацыі скончыў падпольную польскую школу, бо афіцыйная школа была літоўскай. Пасля вайны вучыўся ў Смаргонскай сярэдняй школе. Бацька прымушаў кінуць школу, бо дзяцей было ў 1947 г. — дачка і 5 сыноў. Тадэвуш Хацілоўскі адначасова мусіў падзарабляць працай вучнем і памочнікам кінамеханіка ў мясцовым клубе з-за нястачы грошай. Займаўся радыёсправай, з дапамогай сканструяванага прыймача наладжваў калектыўныя слуханні заходніх радыёстанцый.

Восенню 1949 пазнаёміўся з кіраўніком падпольнай арганізацыі Расціславам Лапіцкім і сябраваў з мядзельска-смаргонскім антыкамуністычным падполлем, але невядома, ці далучыўся да актыўных дзеянняў менавіта ў рамах арганізацыі. Арганізацыя ў асноўным займалася распаўсюджваннем антысавецкіх улётак, але ў будучыні планавала перайсці і да больш актыўных дзеянняў.

Арыштаваны ў сакавіку 1950 г. Летам таго ж году ён, яшчэ непаўнагадовы, асуджаны ваенным трыбуналам Беларускай Вайсковай Акругі па справе мядзельска-смаргонскай падпольнай арганізацыі на 25 гадоў зняволення. На цяжкасць прысуду паўплывала ягоная прынцыповая пазіцыя на допытах і ў судзе. Тадэвуш Хацілоўскі ўспамінаў: 

> «*На судзе дабавілі тры артыкулы, у тым ліку і за словы: **«Сёння вы нас судзіце, а прыйдзе час — мы вас будзем судзіць!»**. Усяго атрымоўвалася 75 гадоў зняволення. Прысудзілі па найбольшым артыкуле — 25 гадоў і паражэнне правоў. У час абвяшчэння прысуду я таму суддзю сказаў: «Пошел ты на хутор к бабушке». І не ўстаў*».
> 
> 

Спачатку утрымліваўся у Вілейцы, потым быў перавезены ў Мінск, а пасля — у Воршу. Далейшае пакаранне адбываў у канцлагерах паўднёвага Сібіру, дзе працаваў на лесапавале і будаўніцтве дарогі Тайшэт-Абакан, і Казахстана — прымусовая праца ў конегадоўчым саўгасе. У лагеры на лесапавале працаваў памочнікам лекара (бо ведаў лацінскія літары) і санінструктарам. Хварэў на дыстрафію і гнойны плеўрыт.

У лютым 1954 г. вызвалены са зняволення. Вярнуўся ў Смаргонь, у маі таго ж года ажаніўся. Прайшоў тэрміновую службу ў Чырвонай Арміі. Выйшаў на пенсію. У 1992 г. рэабілітаваны. Удзельнічаў у напісанні ўспамінаў для кнігі Міхася Чарняўскага «Ня бойцеся ахвяраў і пакут».

Памёр 2 жніўня 2002 г. пахаваны ў Смаргоні.

Зноскі
------

1. ↑   Біяграфія Тадэвуша Хацілоўскага

Літаратура
----------

* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3.
* Чарняўскі Міхась. Ня бойцеся ахвяраў і пакут. — Вільня, 2006. — ISBN 978-9857-0620-58.
* Чарняўскі М. М. Да гісторыі Мядзельска-Смаргонскага вучнёўскага падполля // Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў ХХ стагоддзі: Матэрыялы нав.-практ. канферэнцыі (Менск, 27—28 лютага 1998 г.). Мн. 1998.
**Абухаўскі мост** — аўтадарожны мост цераз Фантанку ў Цэнтральным раёне Санкт-Пецярбурга, які злучае Спаскі і Безыменны астравы. Адзін з найстарэйшых мастоў у горадзе. Аб’ект культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння. Размешчаны па восі Маскоўскага праспекта. Побач з мостам размешчаны Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін, палац Юсупавых на Садовай вуліцы. Вышэй па цячэнні знаходзіцца Горсткін мост, ніжэй — Ізмайлаўскі мост. Бліжэйшыя станцыі метрапалітэна — «Садовая», «Сянная плошча» і «Спаская». 20 жніўня 1739 года камісія аб Санкт-Пецярбургскім уладкаванні ўстанавіла для моста найменне Саарскі, ад Сарскай перспектывы, як тады называўся праспект. Аднак фактычна гэтае найменне не ўжывалася. У 1750 годзе з’яўляецца назва Абухаў мост — па прозвішчы Абухава. У 1761 годзе з’явіўся сучасны варыянт назвы.

| Масты цераз Фантанку |
| --- |
| 
* Прачачны
* Панцеляймонаўскі
* Бялінскага
* Анічкаў
* Ламаносава
* Лештукоў
* Сямёнаўскі
* Горсткін пешаходны
* Абухаўскі
* Ізмайлаўскі
* Ізмайлаўскі трамвайны (разабраны)
* Чырвонаармейскі пешаходны
* Егіпецкі
* Англійскі пешаходны
* Стара-Калінкін
* Галерны

 |