recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Заяц-бяляк** (ням.: Schneehase) — кодавая назва карнай аперацыі нямецка-фашысцкіх захопнікаў супраць партызан і мясцовага насельніцтва Расонска-Асвейскай партызанскай зоны (на захад ад чыгункі Полацк — Невель) 28 студзеня — 13 лютага 1943 года.

Праводзілася сіламі 4 палкоў 201-й ахоўнай дывізіі, батальёнаў 8-га паліцэйскага палка, гарнізонаў Себежа, Ідрыцы, Пустошкі, Новахаванска і спецыяльных гаспадарчых атрадаў. Карнікі наступалі па збежных напрамках з раёнаў возера Язна і станцыі Дрэтунь з мэтаю прыціснуць партызан да чыгункі Полацк — Ідрыца і знішчыць сустрэчным ударам з боку возера Асвейскага. У паўднёвым і паўночным напрамках стварыць перашкоду партызанам у прарыве даручалася 281-й ахоўнай дывізіі тылу групы армій «Поўнач», часцям 391-й вучэбна-палявой дывізіі і падраздзяленням паветранага флоту.

Рашэннем ваеннага савета камандзіраў партызанскіх брыгад створаны 2 ударныя групоўкі: паўночная — 1-я, 3-я, 5-я Калінінскія брыгады, 3 атрады брыгады «За Савецкую Беларусь», Асобны латышскі партызанскі атрад; паўднёвая — Дрысенская брыгада, атрады брыгад Асвейскай імя Фрунзэ, Расонскай імя Сталіна, «Спартак». У тыле карнікаў дзейнічала брыгада «Няўлоўныя», у рэзерве — брыгада імя С. М. Кароткіна. Тылы і флангі ўдарных груп прыкрывалі 4-я, 6-я, 10-я, 11-я Калінінскія брыгады, частка атрадаў Асвейскай брыгады імя Фрунзэ. Аб’яднаныя сілы партызан 11 лютага перайшлі ў контрнаступленне і да 15 лютага выцеснілі праціўніка з Расонскага раёна. 14 лютага 1943 года амаль адначасова на ўсходзе і захадзе Віцебскай вобласці гітлераўцы пачалі новыя карныя аперацыі «Шаравая маланка» і «Зімовае чараўніцтва» з мэтаю ўзяць рэванш за няўдачу ў гэтай аперацыі. У час аперацыі «Заяц-бяляк» карнікі знішчылі ў Расонскім раёне (па няпоўных звестках) 877 мясцовых жыхароў, у тым ліку ў вёсцы Альбрэхтава 45 чалавек, Байдзіна і Тродавічы 140 чалавек, Гарбачэва 120 чалавек, Двор Чарэпіта 63 чалавека, Ізбішча 36 чалавек, разам з жыхарамі знішчаны вёскі Ваўкова, Велле, Гарэлая Яма, Гуйды, Ніўе, Плігаўкі, Ражнова і іншыя.

Літаратура
----------

* *У. С. Пасэ, А. А. Фактаровіч.* Заяц-бяляк // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 220. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сылва.

**Сылва** (руск.: Сылва) — пасёлак у Пермскім краі Расіі.

Геаграфія
---------

Размешчаны за 30 км на ўсход ад горада Пермі. Пасёлак знаходзіцца на паўвостраве, які з трох бакоў абмываецца залівам Камскага вадасховішча ў вусцевай частцы Сылвы.

Праз пасёлак праходзіць чыгуначная лінія Перм — Чусавой, у пасёлку знаходзяцца прыпыначныя пункты 48 км, Сылва, Кулікоўка, 54 км. Маецца чыгуначны мост цераз Сылвенскі заліў.

Гісторыя
--------

Пасёлак узнік пры станцыі Сылва, пабудаванай у 1879 годзе пры будаўніцтве Горназаводскай чыгункі. Назва пасёлку дадзена па рацэ Сылве (ад комі-пярм.: сыл — «талая» і *ва* — «вада»).

З 1940 года да 2005 года — пасёлак гарадскога тыпу (рабочы пасёлак) Пермскага раёна.

У 2004—2022 гадах пасёлак быў адміністрацыйным цэнтрам Сылвенскага сельскага паселішча.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сылва (Пермскі край)
Артыкул пра паэта. Пра консула БНР у Чэхаславакіі гл. Мікалай Вяршынін (консул БНР).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вяршынін.

**Мікола Вяршынін**, поўнае імя **Мікалай Пятровіч Вяршынін** (нар. 20 мая 1940, Чэрвень) — беларускі паэт-сатырык.

Біяграфія
---------

У дзяцінстве з бацькамі пераехаў на радзіму маці ў Рудзенскі раён (цяпер Пухавіцкі раён). У пачатку Вялікай Айчыннай вайны бацькі М. Вяршыніна загінулі пад бамбёжкай, выхоўваўся спачатку ў цёткі, пасля ў дзіцячым доме. У 14 гадоў падаўся ў Мінск на вучобу, потым служыў у пагранічных войсках. Скончыў Мінскі аўтамеханічны тэхнікум (1958), гістарычны факультэт БДУ (1970). Працаваў інжынерам Мінскага падшыпнікавага завода, старшым інжынерам Мінскага трактарнага завода, вядучым інжынерам навукова-вытворчага аб’яднання «Прагрэс». Кіраваў літаратурнымі адзеламі рэдакцый заводскіх, абласной і рэспубліканскай газет.

Творчасць
---------

Літаратурную дзейнасць пачаў падчас службы ў арміі, тады адбыўся і дэбют у друку. Упадабаны род паэзіі — сатыра і гумар. Піша байкі, фельетоны, гумарэскі, мініяцюры, каламбуры, эпіграмы. Аўтар зборнікаў сатырычнай паэзіі «Без віны вінаватыя» (1972), «Не сышліся характарамі» (1977), «Дагуляўся» (1981), «Нашто мне жаніціся» (1982), «У чужым воку» (1991), «Свой чалавек» (1993), «Сваё месца» (1994) і інш. Творы М. Вяршыніна ўвайшлі ў больш чым 20 калектыўных зборнікаў сатырычнай паэзіі і прозы. Пастаянна друкуецца ў газетах і часопісах, часта выступае на радыё і тэлебачанні.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Вяршынін Мікола // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
* Вяршынін Мікола // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
**Hubertus** — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад у Другой сусветнай вайне супраць партызан і насельніцтва абапал чыгуначнай лініі Васілевічы — Рэчыца ў Рэчыцкім, Хойніцкім, Васілевіцкім і Калінкавіцкім раёнах. Працяг карнай аперацыі «Асвячэнне храма». Праводзілася ў два этапы «Hubertus-I» 24—28 кастрычніка і «Hubertus-II» 3—6 лістапада 1943 года.

Сілы карнікаў
-------------

Аперацыя праводзілася сіламі 581-га дывізіёна палявой жандармерыі, асобных рот і батальёнаў 47-га ландвернага, 57-га 608-га, 613-га ахоўных палкоў і інш.

Ход аперацыі
------------

Карнікі разлічвалі шчыльным кальцом блакіраваць Гомельскае партызанскае злучэнне ў Узнажскім лесе (каля вёскі Узнаж Васілевіцкага раёна), а потым знішчыць партызан і мясцовых жыхароў, якія знаходзіліся пад іх абаронай. На працягу сутак партызанская брыгада «Жалязняк», Рэчыцкая партызанская брыгада імя К. Я. Варашылава, партызанская брыгада «Бальшавік», 101-я Даманавіцкая партызанская брыгада і асобныя атрады партызанскага злучэння Палескай вобласці пад кіраўніцтвам Гомельскага падпольнага абкама КП(б)Б утрымлівалі рубяжы абароны ў раёне вёсак Шоўкавічы, Васількова, Красналужжа, Смалярня (Васілевіцкі раён), Валадарск (Рэчыцкі раён), у ходзе баёў нанеслі праціўнікам страты.

Да сыходу 25 кастрычніка ў партызан скончыліся боепрыпасы, камандаванне прыняло рашэнне аб прарыве блакады і пераправе на левы бераг ракі Бярэзіна. У ноч на 26 кастрычніка партызаны разам з насельніцтвам і параненымі на плывучым мосце, пабудаваным брыгадай «Жалязняк», пераправіліся цераз раку і выйшлі ў раён хутара Глушніца (Стрэшынскі раён). У Узнажскім лесе, адцягваючы на сябе праціўніка вялі баі 101-я Даманавіцкая партызанская брыгада, асобны Парыцкі партызанскі атрад імя С. М. Кірава, некалькі атрадаў з брыгад імя Варашылава і «Бальшавік». Партызаны, якія выйшлі з блакады, былі неўзабаве знойдзены савецкай авіяразведкай. У раёне хутара Глушніца прызямлілася некалькі савецкіх ваенна-транспартных самалётаў. Атрымаўшы боепрыпасы і адправіўшы за лінію фронту параненых байцоў, партызаны вярнуліся на месцы базіравання. 28 кастрычніка аперацыя была прыпынена для перагрупоўкі сіл.

3 лістапада карнікі, атрымаўшы ў падмацаванне два ахоўныя батальёны і бранятанкавую штурмавую групу, пачалі аперацыю ў раёне вёсак Амелькаўшчына, Дубровіца (Хойніцкі раён), Маладуша. Аднак дасягнуўшы шашы на ўчастку Дубровіца — Маладуша, гітлераўцы далей прасунуцца не змаглі: яны пацярпелі страты ў жывой сіле і тэхніцы і адвялі свае войскі на перагрупоўку.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казлоў.

**Аляксандр Герасімавіч Казлоў** (1918, в. Любаўка, Аткарскі павет, Саратаўская губерня, РСФСР — 1943, Рэчыцкі раён, Гомельскай вобласці) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, наводчык гарматы 53-га гвардзейскага кавалерыйскага палка 15-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі 7-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса 61-й арміі  (руск.) (бел. Цэнтральнага фронту, гвардыі старшы сяржант, Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Магіла А. Г. Казлова ў г. Васілевічы.
Нарадзіўся 6 лютага 1918 года ў вёсцы Любаўка Саратаўскай губерні (цяпер — Калінінскі раён, Саратаўская вобласць). З 1932 года працаваў у Саратаве тынкоўшчыкам і адначасова вучыўся ў вячэрняй школе.

У 1940 годзе быў прызваны ў Рабоча-Сялянскую Чырвоную Армію. У баях Вялікай Айчыннай вайны з 1942 года. Ваяваў на Заходнім, Паўднёва-Заходнім, Цэнтральным і Беларускім франтах. Быў паранены.

У верасні 1943 года вызначыўся ў баі за вёску Пасудава Брагінскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

22 лістапада 1943 года ў баі ля рабочага пасёлка Васілевічы (цяпер горад) Гомельскай вобласці Беларусі гвардыі старшы сяржант А. Г. Казлоў загінуў смерцю храбрых.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 снежня 1943 года за адвагу і мужнасць, праяўленыя пры фарсіраванні ракі Сноў  (руск.) (бел. і ў баях за ўтрыманне плацдарма на правым беразе Дняпра гвардыі старшаму сяржанту Казлову Аляксандру Герасімавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Пахаваны ў горадзе Васілевічы Гомельскай вобласці Беларусі.

Узнагароды
----------

* Зорка Героя Савецкага Саюза
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі

Памяць
------

* На радзіме Героя ўсталяваны помнік.
* У горадзе Васілевічы адной з вуліц прысвоена яго імя.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Аляксандр Герасімавіч Казлоў на сайце «Героі краіны»
2. ↑  Вёска Любаўка ў складзе Стара-Іванаўскага сельсавета ў 1928 годзе ўвайшла ў склад Баландзінскага раёна Ніжня-Волжскага края (з 1936 года — Саратаўская вобласць, у 1962 годзе раён перайменаваны ў Калінінскі) (гл.: Справочник. Аткарский уезд. Раздел III. Населенные пункты **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Управление по делам архивов Саратовской области. Архівавана з першакрыніцы 30 чэрвеня 2017. Праверана 3 лютага 2016.).

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Румянцев Н. М. Люди Легендарного подвига. — Саратов, 1968.

Спасылкі
--------

* Аляксандр Герасімавіч Казлоў на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вышалескі.
**Аляксандр Георгіевіч Вышалескі** (23 лютага 1892, Гарадок, Віцебская вобласць — 14 лютага 1950) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Варшаўскую палітэхніку ў 1918 годзе. З 1925 па 1932 г. працаваў памочнікам гарадскога архітэктара, гарадскім архітэктарам Віцебска.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1934 года.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Творчасць
---------

5-ы камунальны дом
Асноўныя працы: жылы дом-камуна па вул. Горкага (1927—1930), праекты рэканструкцыі і добраўпарадкавання Віцебска (1923—1932).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі.

Літаратура
----------

* Вышелесский Александр Георгиевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крыўко.
**Мікалай Нілавіч Крыўко** (16 ліпеня 1949, в. Манякова, Мёрскі раён, Віцебская вобласць — 7 снежня 2016) — беларускі вучоны-мовазнавец.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння Дзісенскай сярэдняй школы ў 1968 годзе паступіў на беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта Магілёўскага дзяржаўнага педінстытута і праз чатыры гады стаў навуковым супрацоўнікам аддзела лексікалогіі і лексікаграфіі Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа Акадэміі навук Беларусі ў Мінску.

У 1997 годзе прысвоена акадэмічнае вучонае званне вядучага навуковага супрацоўніка.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У 1985 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Ацэначныя найменні асоб у гаворках Міёрскага раёна Віцебскай вобласці». Актыўна ўдзельнічаў у стварэнні 2-х томнага акадэмічнага выдання «Руска-беларускага слоўніка». Прымаў удзел у падрыхтоўцы фундаментальных калектыўных прац, такіх як «Беларуска-рускі слоўнік», пяцітомны ў шасці кнігах «Тлумачальны слоўнік беларускай мовы», пяцітомны «Лексічны атлас беларускіх народных гаворак». З’яўляецца сааўтарам і адным з навуковых рэдактараў «Русско-белорусского словаря для военных», «Тлумачальнага слоўніка беларускай літаратурнай мовы».

Каля 250 навуковых, навукова-папулярных і энцыклапедычных публікацый па пытаннях лексікалогіі, лексікаграфіі, культуры мовы, анамастыкі, дыялекталогіі, гісторыі мовазнаўства і іншых выйшла з-пад яго пяра. За дзесяцігоддзі творчай працы стварылася картатэка, якая змяшчае 378 тысяч картак слоў і фразеалагізмаў. На аснове яе рыхтуецца да друку шматтомны «Слоўнік Дзісеншчыны», які будзе змяшчаць прыкладна 70 тысяч слоў і фразеалагізмаў.

Узнагароды
----------

За вялікі ўклад, унесены ў стварэнне гэтага выдання, стаў лаўрэатам прэміі Нацыянальнай акадэміі (1997).

Зноскі
------

1. ↑  Пайшоў з жыцця Мікалай Нілавіч Крыўко

Літаратура
----------

* Кенька, М. Вучоны-мовазнавец / М. Кенька // Міёрскія навіны. — 2004. — 10 жн.
**Мерына** (малагас. *Merina*) - найбуйнейшая этнічная група малагасійцаў. Насяляюць цэнтральную частку Мадагаскара, вобласць Імерына. Агульная колькасць - 4570 тыс. чал..

Гісторыя
--------

Відавочна, мерына - нашчадкі адной з апошніх хваль міграцыі аўстранезійцаў на Мадагаскар. У іх знешнасці і культуры найменей прасочваюцца афрыканскія рысы. Продкі мерына прасунуліся у раён цэнтральнага плато з усходняга ўзбярэжжа. У паданнях сцвярджаецца, што раней Імерыну насялялі паляўнічыя і збіральнікі *вазімба*.

У XVII ст. правадыр Раламбу заснаваў у Імерыне дзяржаву. Яго нашчадкі паступова яе пашыралі. Канчатковае аб'яднанне мерына і заваяванне цэнтральнага нагор'я завершыў Андрыямпуінімерына (1780 - 1810 гг.). Яго сын Радама I (1810 - 1828 гг.) захапіў большую частку Мадагаскара і атрымаў як манарх еўрапейскае прызнанне. У 1895 г. дзяржаву мерына захапіла Францыя. Пасля абвяшчэння незалежнасці Мадагаскара ў 1960 г. землі мерына ўвайшлі ў склад гэтай дзяржавы.

Асаблівасці культуры
--------------------

Асноўным заняткам мерына здаўна было земляробства - вырошчванне рысу і іншых сельскагаспадарчых культур. Зямлю апрацоўвалі вузкімі доўгімі лапатамі з увагнутымі лёзамі. Рыс збіралі ўручную з дапамогай нажа. Будавалі дамбы і складаныя ірыгацыйныя сістэмы. Важным гаспадарчым заняткам з'яўлялася гадоўля зебу. Вёскі земляробаў месціліся на пагорках, мелі добрыя ўмацаванні. 

Зараз значная частка мерына жыве ў гарадах, асабліва ў Антананарыву.

Сем'і пераважна малыя нуклеарныя. З кан. XVIII ст. існуе суседская абшчына *фукунулуна*. 

У XIX ст. грамадства мерына было падзелена на тры вялікія пласты. Вышэйшы складаўся з высакародных *андрыяна*, якія у сваю чаргу падзяляліся на шэсць груп. Прадстаўнікі першых трох груп мелі правы на спадчынныя землі *вудывуна*, нашэнне асаблівай вопраткі, вызваляліся ад абавязковых адпрацовак і падаткаў. Прадстаўнікі астатніх трох груп адрозніваліся толькі адсутнасцю права на *вудывуна*. Існавала сёмая прамежкавая група, якая карысталася выключна ганаровымі прывілегіямі. 

Асноўны пласт насельніцтва фарміраваўся з простых *хува* - земляробаў, рамеснікаў і гандляроў. Толькі частка *хува*, што жыла на землях караля, па статусу была блізкай да прыгонных. Астатнія групы амаль не адрозніваліся па свайму становішчу. *Хува* выплочвалі даніну і павінны былі пэўны час бязвыплатна працаваць на дзяржаву.

На ніжэйшай прыступке сацыяльнай лесвіцы стаялі рабы *андэву*.

Гэты грамадскі падзел можна прасачыць і сёння ў пабытовай культуры нават гараджан.

Мова
----

Дыялект мерына стаў асновай сучаснай літаратурнай малагасійскай мовы.

Рэлігія
-------

Большасць мерына зараз спавядаюць хрысціянства, аднак па-ранейшаму важным застаецца культ продкаў.

Зноскі
------

1. ↑  Merina-Vakinankaratra

Спасылкі
--------

* Learning About Madagascar. Tribes: Merina
* Merina Religion
**Аляксандр Грыкоўскі** (1893, в. Корніна, Бельскі павет, Гродзенская губерня — 13 лютага 1919) — беларускі грамадскі дзеяч, педагог.

Скончыў Панявежскую настаўніцкую семінарыю (1910-я г.), Свіслацкую беларускую настаўніцкую семінарыю (1916). Да беларускага руху далучыўся ў час Першай сусветнай вайны. У 1917 дырэктар першай беларускай школы ў Гродне. У 1918 кааптаваны ў склад Віленскай беларускай рады, член Беларускай сувязі нацыянальнага адраджэння Беларусі, Гродзенскай беларускай губернскай управы, Гродзенскага гарадскога часовага камітэта. Першы старшыня Беларускага нацыянальнага камітэта ў Гродне. Адзін з ініцыятараў склікання Беларускага краёвага з'езда Гродзеншчыны. Памёр ад сухотаў. Пахаваны за кошт урада БНР на гродзенскіх могілках.

На смерць Аляксандра Грыкоўскага кампазітар І. Тарасевіч напісаў «Песню» для голасу і фартэпіянна (верш М. Багдановіча).
**Аляксандр Гаўрылавіч Кагуценка** (11 лютага 1924, в. Царковішча — 12 сакавіка 2020) — камандзір аддзялення аўтаматчыкаў 216-га гвардзейскага стралковага палка, гвардыі старшы сяржант — на момант прадстаўлення да ўзнагароджання ордэнам Славы 1-й ступені.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся года ў вёсцы Царковішча Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці. У 1928 годзе пераехаў з бацькамі ў вёску Вішнёўка Уйскага раёна Чалябінскай вобласці. Скончыў 10 класаў..

У Чырвонай Арміі з 1942 года. У баях Вялікай Айчыннай вайны з лютага 1943 года. Ваяваў на Паўднёва-Заходнім, 3-м Украінскім і 2-м Беларускім франтах. Быў чатыры разы паранены. Асабліва вызначыўся ў баях на тэрыторыі Польшчы і Германіі.

Аўтаматчык 216-га гвардзейскага стралковага палка гвардыі чырвонаармеец Кагуценка 1 жніўня 1944 года ў ліку першых фарсіраваў раку Вісла, удзельнічаў у захопе плацдарма. У баі ў раёне паўночным усходзе ад горада Радам з аўтамата знішчыў праціўнікаў, чым садзейнічаў прасоўванню стралковага падраздзялення. Загадам па 79-й гвардзейскай стралковай дывізіі ад 10 жніўня 1944 года гвардыі чырвонаармеец Кагуценка Аляксандр Гаўрылавіч узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

Камандзір аддзялення аўтаматчыкаў гвардыі старшы сяржант Кагуценка 14 студзеня 1945 года ў раёне населенага пункта Дабешын пры прарыве абароны праціўніка першым уварваўся ў варожую траншэю, у сутычцы разам з байцамі знішчыў каля дзесяці варожых салдат, аднаго ўзяў у палон. Загадам № 566 па 8-й гвардзейскай арміі ад 31 сакавіка 1945 года гвардыі старшы сяржант Кагуценка Аляксандр Гаўрылавіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

У ходзе наступных баёў полк выйшаў на ўскраіну Берліна. 29 красавіка 1945 г. у вулічных баях з групай байцоў авалодаў умацаваным будынкам, знішчыў гранатамі разлік станковага кулямёта, разбіў пяць салдат і аднаго афіцэра. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 года за мужнасць, адвагу і гераізм, гвардыі старшы сяржант Кагуценка Аляксандр Гаўрылавіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

У 1948 годзе гвардыі старшына Кагуценка дэмабілізаваны. У 1954 годзе скончыў Уральскі політэхнічны інстытут. Жыве ў горадзе Каралёве. З 1959 па 1993 год працаваў вядучым канструктарам Цэнтральнага канструктарскага бюро эксперыментальнага машынабудавання. Удзельнічаў у распрацоўцы сістэм розных касмічных караблёў. Падпалкоўнік у адстаўцы А. Г. Кагуценка у цяперашні час на пенсіі.

Жанаты на Таісіі Сцяпанаўне Кагуценка.

Узнагароджаны ордэнамі Славы 3-х ступеняў, ордэнам Айчыннай вайны 1-й ступені, двума медалямі «За Адвагу», медалямі «За вызваленне Варшавы», «За ўзяцце Берліна», «За перамогу над Германіяй».

Удзельнік парада Перамогі 1995 года.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Аляксандр Гаўрылавіч Кагуценка на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Долготовіч Б. Д. Кавалеры ордена Славы. Мінск, 2006.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.

Спасылкі
--------

Александр Гаврилович Когутенко на сайце «Героі краіны»
Фрагмент Бурбонскага кодэкса з подпісамі на іспанскай мове
**Месаамерыканскія кодэксы** — рукапісныя дакументы карэнных народаў Цэнтральнай Амерыкі даіспанскага і ранняга каланіяльнага перыяду, дзе ў асноўным у піктаграфічнай форме асвятляюцца гістарычныя і міфалагічныя падзеі, рэлігійныя рытуалы, гаспадарчыя тэмы (напрыклад, збор падаткаў), утрымліваюцца астранамічныя і варажбовыя табліцы і іншыя звесткі.

Гэтыя ўнікальныя дакументы з'яўляюцца найкаштоўнейшым помнікам Месаамерыканскай культуры і гісторыі. Іх прынята называць па імёнах іх даследчыкаў або ўладальнікаў або па месцы захоўвання (напрыклад, кодэкс Батурыні або Ватыканскі кодэкс 3773). У цяперашні час кодэксы і іх факсіміле знаходзяцца ў бібліятэках і музейных зборах розных краін свету.

Гл. таксама
-----------

* Кодэксы мая
* Дрэздэнскі кодэкс
* Мадрыдскі кодэкс
* Libellus de medicinalibus indorum herbis

| ⛭Дакалумбавы культуры Месаамерыкі |
| --- |
| Пералік культур | **Ацтэкі** — Веракрус — Гуаяба — Ісапа — Капача — Какле — Куікуілька — Кускатлан — **Мая** — Міштэкі — Монтэ-Альта — Альмека-шыкаланка — **Альмекі** — Сапатэкі — Тараскі — Тэатыўакан — Тлатылька — Тальтэкі — Татанакі — Уастэкі — Чычымекі — Чалула — Шахтавыя магілы і Тэўчытлан — Шачыпала — Эпіёльмекі |  |
| Рознае | **Месаамерыканская храналогія** — Дакалумбавы руіны Мексікі — Каменныя шары — Месаамерыканская гульня ў мяч — Месаамерыканская піраміда — Месаамерыканскія сістэмы пісьма — Чынампа — **Мовы Месаамерыкі** |
| Глядзіце таксама | **Дакалумбавы культуры** — Арыдаамерыка — Канкіста |
| **Партал «Індзейцы»** |
Цар Міхаіл Фёдаравіч і баяры
**Месніцтва**, у сярэднявечнай Русі парадак размеркавання службовых пасад з улікам паходжання і службовага становішча продкаў асобы. Месніцтва было скасавана прысудам Земскага Сабора 1682 года.

Рускія баяры
Фарміраванне дзяржаўнага апарата з канца XV стагоддзі здзяйснялася па прынцыпе месніцтва.

Сістэма месніцтва была заснаваная на крытэрах знатнасці паходжання (чым вышэй стаялі продкі прэтэндэнта, тым больш высокі пост у дзяржаўнай іерархіі ён мог заняць). Гэтая практыка ператварала баярства ў замкнёную карпарацыю, падмяняла агульнасацыяльныя інтарэсы саслоўнымі.

Апроч знатнасці асобы (прыналежнасці яго да пэўнага роду) улічвалася і становішча прэтэндэнта *унутры* свайго роду. Старэйшыя ў раду мелі перавагу. Мелі значэнне і заслугі продкаў — сын баярына, які праявіў сябе на службе меў прыярытэт перад сваім жа стрыечным братам, чый бацька ніякім чынам сябе не ўславіў.

Месніцкі парадак абцяжарваў падбор служылых людзей, таму з сярэдзіны XVI стагоддзя некаторыя прызначэнні на пасады вырабляліся прамымі ўказамі Івана IV. Разам з тым месніцтва спрыяла кансалідацыі арыстакратыі і ператварэнню яе ў эліту грамадства.

Нават запрошаныя да царскага стала, баяры сядзелі ў адпаведнасці са сваімі тытуламі. Паміж арыстакратамі часта ўзнікалі «месніцкія спрэчкі» — хто больш знатны, хто мае права на пасаду. Гэтыя спрэчкі вырашаў, як правіла, сам цар з удзелам службоўцаў Разраднага прыказа.

У 1682 году сістэма месніцтва была скасаваная прысудам Земскага Сабора, як уяўляючая сабою перажытак мінулага.

Літаратура
----------

* Исаев И. А. История государства и права России. — М.: 2006.
* История государства и права России / Под ред. Титова Ю. П. — М.: 2006.
* В. О. Ключевский. Курс русской истории.(Лекция XXVII). — М.: 1992.
**Аляксандр Георгіевіч Длатоўскі** (нар. 24 красавіка 1938, Мінск) — беларускі дызайнер, выкладчык.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум па спецыяльнасці архітэктура (1958). Скончыў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (цяпер Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў) па спецыяльнасці «Прамысловае мастацтва» (1971).

з 1961 г. працаваў у дзяржаўным праектным інстытуце «Мінскпраект». Мастак-канструктар на станкабудаўнічым заводзе імя Кастрычніцкай рэвалюцыі (1964—1966). Вядучы мастак-канструктар, загадчык лабараторыяй тэхнічнай эстэтыкі ў канструктарскім бюро дакладнага электроннага машынабудавання (1966—1971). З 1971 года працаваў у Беларускім філіяле НДІТЭ — вядучы мастак-канструктар, галоўны мастак-канструктар праектаў аддзела машынабудавання, загадчык аддзелам тавараў народнага спажывання, кіраўнік аддзела тавараў народнага спажывання пры Мінгарвыканкаме (Гарадскі каардынацыйны цэнтр па таварах народнага спажывання). Старшыня Беларускага саюза дызайнераў (1987—1995). Дырэктар Беларускага нацыянальнага дызайн-цэнтра (1992—1996). З 1991 года кіраўнік творчай дызайн студыі «Д». Дэкан факультэта дызайну Беларускай акадэміі мастацтваў (1998). Дацэнт кафедры прамысловага дызайну Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (2000—2009). Дацэнт кафедры дызайну БДУ (2009). Член міжнароднай асацыяцыі Саюза Дызайнераў (1994). Дарадца па пытаннях дызайну Беларускай акадэміі архітэктуры (2000).
**Абраз Маці Божай Барунскай** — адна з найбольш шанаваных хрысціянскіх святынь Беларусі. Знаходзіцца ў касцёле Святых апосталаў Пятра і Паўла ў вёсцы Баруны Ашмянскага раёна Гродзенскай вобласці.

Апісанне
--------

Іканаграфія абраза — Адзігітрыя з апранутым у белы хітон дзіцем на левай руцэ, якое злёгку адхілена ад маці. Дзева Марыя ў хітоне вішнёвага колеру і сіне-зялёным мафорыі, нізка апушчаным на лоб. Вакол галоў слабае асвятленне з праменямі. Фон карычневы, з кірылічнымі манаграмамі Маці Божай і Хрыста.

Гісторыя
--------

У пачатку ХІХ ст. быў адным з самых шанаваных на Віленшчыне. Спачатку належаў базыльянскаму манаху Іазафату Бражыцу, які ў 1671 годзе быў ігуменам кляштара ў Полацку і памёр у 1683 годзе ў Віцебску. Базыльянскі гісторык Ігнат Сцябельскі паведамляе, што Бражыц аддаў абраз набожнаму Мікалаю Песляку, які заснаваў на месцы сучаснай вёсцы Баруны Барунскі манастыр базыльян (1692) і перадаў туды абраз. Ён уцалеў ад пажару 1707 г. і быў змешчаны ў асобным алтары адбудаванага ў 1715 годзе храма. Упершыню абраз згадваецца ў 1705 годзе, а ў 1712 годзе ў Супраслі надрукавана кніга мітрапаліта Лявона Кішкі аб яго цудах (перавыдадзена там жа ў 1742 годзе). Вядома гравюра абраза XVIII ст. Паводле В. Навакоўскага, у пачатку ХІХ ст. М. Важынскі ўзяў абраз у свой дом у вёсцы Аляны, а базыльянам даў копію. Пасля перадачы Барунскага храма католікам (1919) у 1926 годзе абраз вернуты Важынскімі ў касцёл, у 1927 годзе адрэстаўрыраваны віленскай мастачкай Г. Шрамоўнай.

У каталогу Віленскай дыяцэзіі (1935) абраз характарызуецца як наяўны і цудадзейны. Лёс абраза пасля 1939 года дакладна не высветлены. Магчыма, цяперашні абраз у Барунскім касцёле — толькі яго копія. Паводле вусных звестак, арыгінал загінуў у час Другой сусветнай вайны ў выніку неадпаведных умоў захоўвання.

Літаратура
----------

* *Ярашэвіч А.* Барунскі абраз Маці Божай // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.

| Цудатворныя абразы Беларусі |
| --- |
| абраз Маці Божай Будслаўскай | 
Маці Божая Мінская ·  Маці Божая Баркалабаўская ·  Маці Божая Браслаўская ·  Маці Божая Бялыніцкая ·  Маці Божая Гудагайская ·  Маці Божая Купяціцкая ·  Маці Божая Лагішынская ·  Маці Божая Жыровіцкая ·  Маці Божая Будслаўская ·  Маці Божая Барунская ·  Маці Божая Студэнцкая (Кангрэгацкая) ·  Маці Божая Тракельская ·  Маці Божая Юравіцкая
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тацішчаў.
**Васі́ль Мікі́тавіч Таці́шчаў** (29 (19) красавіка 1686, Пскоўскі павет — 26 ліпеня 1750, сядзіба Болдзіна (цяпер Сонечнагорскі раён, Маскоўская вобласць)) — расійскі дзяржаўны дзеяч, гісторык.

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскую інжынерную і артылерыйскую школу. Удзельнік Палтаўскай бітвы (1709). Шмат год кіраваў заводамі на Урале.

Выявіў і надрукаваў кароткую рэдакцыю Рускай праўды, Судзебнік 1550 года. Аўтар першага расійскага энцыклапедычнага слоўніка «Лексікон расійскі гістарычны, геаграфічны, палітычны і грамадскі» (ч. 1—3, 1793, да літары К).

Галоўная праца В. М. Тацішчава — «Гісторыя Расійская» (т. 1—4, 1768—1784; т. 5, 1848) — збор рускіх і замежных летапісных і іншых старажытных крыніц, частка якіх, у т. л. Полацкі летапіс, не збераглася. Часта паводле В. Тацішчава дэталізуюць многія падзеі, у т.л. з гісторыі Беларусі, напрыклад: намер князя Глеба Менскага ў 1119 заваяваць Наўгародскую і Смаленскую землі, час заснавання горада Барысава, паходжанне назвы «Белая Русь», герба Вялікага Княства Літоўскага — «Пагоні» і інш. Аднак, праўдзівасць унікальных звестак В. Тацішчава пастаўлена пад сумненне.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. — ISBN 985-6302-33-1.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**-** | **Губернатар Астраханскай губерні**1741–1745 | Пераемнік**Іван Ануфрыевіч Брылкін** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13597660h · GND: 119007487 · ICCU: IEIV025183 · ISNI: 0000 0001 1491 5584 · LCCN: n81146867 · NKC: jn19990210607 · NLP: A11836064 · NTA: 069351813 · NUKAT: n99007769 · LIBRIS: 207714 · SUDOC: 096070412 · VIAF: 49394058 |

 |
**Абраз Маці Божай Баркалабаўскай** — выява Божай Маці, якая захоўваецца ў Баркалабаўскім Свята-Узнясенскім жаночым манастыры.

Апісанне
--------

Баркалабаўская Адзігітрыя, намаляваная тэмперай на хваёвай аснове з пазалочаным разьбяным фонам, — адзін з найвялікшых шэдэўраў беларускай школы іканапісу, які захоўвае выразныя рысы старажытнавізантыйскай асновы.

Гісторыя
--------

Навукоўцы выказваюць меркаванне, што абраз створаны на мяжы XVI—XVII ст. ці ў 1-й пал. XVII ст. ў цэнтральнабеларускім рэгіёне (магчыма, на тэрыторыі паміж Слуцкам і Слонімам).

Першапачаткова знаходзілася ў праваслаўным Баркалабаўскім жаночым манастыры (адсюль назва), заснаваным Б. Сцяцкевічам у 1648. У манастырскім архіве захоўвалася легендарнае паданне пра паходжанне абраза. Паводле яго ў 1659 нейкі «князь вояў рускіх» Пажарскі вяртаўся «з Польшчы», маючы пры сабе патаемна гэты абраз Багародзіцы. Капі атрад князя праходзіў каля мана-тыра, «абраз стаў нерухомы» і ніякія намаганні людзей не здолелі зрушыць яго з месца. Пажарскі зразумеў, што абраз жадае застацца ў манастыры і перадаў яго ігуменні Фацінні Кіркораўне. Тут абраз праславіўся многімі цудамі, аб чым сведчылі яго шматлікія копіі ў навакольных цэрквах. Найвялікшым цудам лічылася тое, што абраз перажыў усе войны XVII—XX ст. і ганенні на рэлігію ў XX ст.

Абраз быў выяўлены 27-й экспедыцыяй Дзяржаўнага мастацкага музея БССР у 1974 годзе.

У культуры
----------

Святкаванне абраза адбываецца 24 ліпеня, у дзень яго з’яўлення ў Баркалабаўскім манастыры.

Зноскі
------

1. ↑  Быцева І. М. Хадыка Ю. В. Разьба на фонах абразоў як датуючая прыкмета // Помнікі культуры: Новыя адкрыцці. Мн. 1985. С. 44-49
2. ↑  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 47-48.

Літаратура
----------

* *Ярашэвіч А.* Баркалабаўскі абраз Маці Божай // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Абраз Маці Божай Баркалабаўскай на Вікісховішчы |


| Цудатворныя абразы Беларусі |
| --- |
| абраз Маці Божай Будслаўскай | 
Маці Божая Мінская ·  Маці Божая Баркалабаўская ·  Маці Божая Браслаўская ·  Маці Божая Бялыніцкая ·  Маці Божая Гудагайская ·  Маці Божая Купяціцкая ·  Маці Божая Лагішынская ·  Маці Божая Жыровіцкая ·  Маці Божая Будслаўская ·  Маці Божая Барунская ·  Маці Божая Студэнцкая (Кангрэгацкая) ·  Маці Божая Тракельская ·  Маці Божая Юравіцкая
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гарошка.
**Васіль Майсеевіч Гарошка** (1 лютага 1940, в. Селішча, Пінскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1978).

Кандыдат сельскагаспадарчых навук (1976). Скончыў БСГА ў 1967 годзе. З 1969 года галоўны аграном калгаса «Аснежыцкі» Пінскага раёна.

Потым стаў старшынёй калгаса імя Горкага, потым дырэктарам і пазней намеснікам кіраўніка Пінскага філіяла Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі.

Узнагароды
----------

Званне Героя прысвоена за поспехі ў выкананні планаў і абавязацельстваў па павелічэнні вытворчасці і продажу дзяржаве сельскагаспадарчых прадуктаў. Член ЦК КПБ у 1971-76.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Горошко Василий Моисеевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 165. — 737 с.
2. ↑  Палескі характар. Дзе трактары рухаюцца з хуткасцю 80 км у гадзіну
**Будапешцкае гета** — яўрэйскае гета, створанае нацыстамі ў Будапешце ў лістападзе 1944 года ў рамках палітыкі пераследу і знішчэння яўрэяў. У студзені 1945 года вызвалена наступаўшымі савецкімі войскамі.

Масавыя арышты яўрэяў у Будапешце
Пераследаванне яўрэяў у Венгрыі пачаўся з 1938 года правым нацыяналістычным рэжымам Міклаша Хорці. У 1941 годзе ў Будапешце жыло 184 тыс. яўрэяў і 62 тыс. хрышчоных яўрэяў, якія ў адпаведнасці з антыяўрэйскімі законамі падвяргаліся рэпрэсіям.

У сакавіку 1944 года нямецкія войскі акупавалі Венгрыю. Мноства яўрэяў было арыштавана. Стварэнне гета ў правінцыі пачалося ў красавіку 1944 года і ўслед за гэтым пачалася дэпартацыя ў лагеры смерці.

15 чэрвеня 1944 г. міністр унутраных спраў Венгрыі выдаў загад аб стварэнні гета ў Будапешце. Згодна з загадам пад гета было выдзелена 2000 дамоў, пазначаных жоўтымі зоркамі і абгароджаных сцяной. Усяго ў гета планавалася перасяліць 220 тыс. яўбрэяў. 25 чэрвеня для яўрэяў Будапешта была ўведзена каменданцкая гадзіна.

Жыхароў гета пачалі дэпартаваць у канцлагеры адразу пасля яго стварэння. За час акупацыі Венгрыі яўрэйскае насельніцтва Будапешта скарацілася з 200 тысячаў да 70 тысячаў чалавек у гета. Каля 20 тысячаў чалавек пражывала ў дамах па-за межамі гета, карыстаючыся дакументамі, выдадзенымі дыпламатамі нейтральных краін (у тым ліку Раулем Валенбергам і Джорджа Перласка).

18 студзеня 1945 года гета было вызвалена часцямі 151-й Чырванасцяжнай Жмерынскай дывізіі, пры гэтым ахова гета аказала супраціўленне. Па словах аднаго з удзельнікаў баёў, гета было падрыхтавана да выбуху. Да гэтага моманту ў гета і ў памяшканнях, падкантрольных дыпламатычным місіям нейтральных краін, знаходзілася каля 94 тысяч яўрэяў.

У 2005 годзе ў памяць аб ахвярах на набярэжнай Дуная усталяваны мемарыял.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Артыкул «*Будапешт*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
2. ↑  Артыкул «*Венгрия*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
3. ↑  Борис Шейнин. Не дай умереть ребёнку (воспоминания киносценариста) // Заметки по еврейской истории. № 5 (66). — 2006

Літаратура
----------

* *Arien Ben-Tov.* Facing the Holocaust in Budapest: The International Comittee of the Red Cross and the Jews in Hungary, 1943—1945. — Springer, 2013. — 492 p. — ISBN 9789401769358.

Спасылкі
--------

* 60 лет освобождения еврейского гетто в Будапеште
* A personal account of the ghetto Budapest Архівавана 12 лютага 2012.
* History of the ghetto Budapest
* Budapest Ghetto today Архівавана 26 ліпеня 2011.
* Ghetto Budapest

| ⛭Найбуйнейшыя гета ў Еўропе ў перыяд Халакоста |
| --- |
| Краіны Восі | Будапешт (63 тыс.) |  |
| Акупаваныя нацыстамі краіны Еўропы | 
* Варшава (450 тыс.)
* Лодзь (204 тыс.)
* Тэрэзін (140 тыс.)
* Радам (англ.) (35 тыс.)
* Люблін (англ.) (34 тыс.)
* Бэндзін (англ.) (30 тыс.)
* Сасновец (англ.) (30 тыс.)

 |
| Акупаваныя нацыстамі тэрыторыі СССР | 
* Львоў (100 тыс.)
* Мінск (80 тыс.)
* Беласток (англ.) (50 тыс.)
* Вільнюс (40 тыс.)
* Каўнас (30 тыс.)
* Рыга (30 тыс.)

 |
| 
* Аглядны артыкул: Катастрофа еўрапейскага яўрэйства
* Звязаныя тэмы: Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання
* Юдэнфрай

 |
**Пасялковы савет**, **пассавет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў СССР, а таксама ў сучасных Беларусі і Расіі (у некаторых рэгіёнах).

Пасялковыя саветы ўваходзяць у склад раёнаў, адміністрацыйны цэнтр знаходзіцца ў пасёлку.

Станам на 1 студзеня 2011 г. у Беларусі налічвалася 54 пасялковыя саветы. 7 студзеня 2012 года былі ўнесеныя змяненні і дапаўненні ў законы Беларусі аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія не прадугледжвалі паняцця пассавета. У адпаведнасці з прынятымі змяненнямі, цягам 2013 года ўсе пасялковыя саветы Беларусі былі скасаваныя, большая частка з іх была пераўтворана ў сельсаветы.

Гл. таксама
-----------

* Сельсавет

Зноскі
------

1. ↑  Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): Справочник / Сост. О. А. Кудряшова [и др.]; под общ. ред. В. Л. Носевича. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 173 с. ISBN 978-985-6733-65-2
2. ↑  Закон Республики Беларусь от 07.01.2012 № 346-З "О внесении изменений и дополнений в некоторые законы Республики Беларусь по вопросам административно-территориального устройства Республики Беларусь"
**Кэралайн** (англ.: Caroline) або **Міленіум** (англ.: Millennium) — атол у Паўднёвай групе астравоў Лайн. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 3,76 км². Незаселены.

Гісторыя
--------

На Кэралайне былі знойдзены рэшткі платформы стадола *марае*, што сведчыць аб яго наведванні ў старажытнасці палінезійцамі.

21 лютага 1606 г. атол адкрыў Педра Фернандэс дэ Кірас. 16 снежня 1795 г. ён зноў быў нанесены на карту брытанскімі мараплаўцамі, якія далі яму імя Кэралайн, дачкі аднаго з кіраўнікоў свайго адміралцейства.

У 1846 г. брытанскія прадпрымальнікі стварылі паселішча. Яго жыхары, пераважна палінезійцы, займаліся вырошчваннем какосаў, здабычай фасфатаў і гуана. Аднак з-за абмежаваных рэсурсаў у 1904 г. яно было ліквідавана. У 1916 г. была прадпрынята яшчэ адна спроба стварыць сталае паселішча, якое праіснавала да 1930-ых гг.

6 мая 1883 г. амерыканскімі вучонымі каля атола праводзіліся назіранні за сонечным зацьменнем.

У 1973 г. атол быў далучаны да брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс. У 1979 г. увайшоў у склад незалежнай дзяржавы Кірыбаці.

1 студзеня 1995 г. урад Кірыбаці змяніў часавы пояс для астравоў Лайн. Такім чынам, атол Кэралайн стаў самым усходнім пунктам ад лініі змены дат.

Прырода
-------

Кэралайн — тыповы атол, які складаецца з доўгага кола каралавага рыфа, на якім месціцца каля 20 астраўкоў, і прасторнай лагуны (6,3 км²). Паколькі атол падвержаны моцнаму ўплыву штормаў, новыя астраўкі то ўзнікаюць, то знікаюць зноў. Сталых вадацёкаў няма. Дажджавая прэсная вада кандэнсуецца толькі пад пластамі каралавага пяску і друзу.

Клімат трапічны пасатны. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1500 мм. Сярэднегадавая тэмпература вагаецца паміж 28 і 32 °C.

Глебы бедныя мікраэлементамі. Аднак у цэнтральных частках астраўкоў растуць лес і хмызнякі. Маюцца насаджэнні какосавай пальмы.

Наземная фаўна абмежавана такімі відамі, як марскія птушкі, казуркі, крабы.

Галерэя
-------

* ЛагунаЛагуна
* Паўднёвае ўзбярэжжаПаўднёвае ўзбярэжжа
* ПтушкаПтушка
* Рэшткі мараеРэшткі *марае*

Спасылкі
--------

* The natural history of Caroline Atoll, Southern Line Islands
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пасынкі.
**«Па́сынкі»** — дзяржаўны біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці.

Біялагічны заказнік «Пасынкі» знаходзіцца на паўночным узбярэжжы возера Нарач, паміж вёскамі Чараўкі і Пасынкі Мядзельскага раёна. Функцыянуе на тэрыторыі Нацыянальнага парку «Нарачанскі».

Агульная плошча заказніка складае 10 га (0,1 км²). Асноўнае прызначэнне заказніка — захаванне ў натуральным стане ўнікальнага прыродна-ландшафтнага комплексу поўдня Беларускага Паазер’я. На тэрыторыі заказніка прадстаўленыя арыгінальныя спалучэнні раслінных сем’яў рэдкіх і ўнікальных відаў, якія занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Заказнік цікавы для культурна-даведкавых і экалагічных мэт.

Ахоўная тэрыторыя выконвае значную ролю ў падтрыманні экалагічнага балансу, які склаўся ў лугавых прыбярэжных экасістэмах возера Нарач.

У склад рэдкіх відаў, якія сустракаюцца на тэрыторыі заказніка, уваходзяць: крынічнік шыракалісты (*Veronica teucrium*), гарлянка жэнеўская (*Ajuga genevensis*), кураслеп лясны (*Anemone sylvestris*), асака вясенняя (*Carex caryophyllea*), палуніцы (*Fragaria viridis*), дзікая пятрушка горная (*Peucedanum oreoselinum*), скочкі атожылкавыя (*Sempervivum globiferum*), сон лугавы (*Pulsatilla pratensis*), цыбуля агародная (*Allium oleraceum*), спаржа лекавая (*Asparagus officinalis*), крынічнік каласісты (*Veronica spicata*) і іншыя.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Жупан.
**Жупа́н** (*župan*) — князь ці старшына ў паўднёвых славян, кіраўнік акругі.

Гісторыя
--------

Паводле Канстанціна Парфірароднага, прыдунайскія славяне (харвацкія сербы) кіраваліся жупанамі — старцамі. У яго ж гаворыцца, што краіна харватаў была падзелена на жупанствы (*zupania*), а жупанамі (*Zupanus sea jupanus*) у сербаў, венграў і таксама ў іншых славян, апроч сербаў, зваліся начальнікі правінцыі ці дзяржавы.

У далматаў жупаны складалі асобы клас вяльможаў-саветнікаў васпана. Венгры змянілі гэта слова ў ішпан (*ispan*), гэта значыць граф.

У Харватыі
----------

У сучаснай Харватыі жупан (харв.: župan) — губернатар, глава жупаніі і мэр Заграба. Абіраецца на чатырохгадовы тэрмін скупшчынай жупаніі. Цяпер у Харватыі жупанамі завуць кіраўнікоў 20 жупаній.

Зноскі
------

1. ↑  *Срезневский И. И.* Материалы для словаря древне-русского языка по письменным памятникам. — СПб.: Тип. Императорской академии наук, 1893. — Т. 1. — Стб. 884.
2. ↑  *Фасмер М.* Этимологический словарь русского языка / Пер. с нем. и доп. О. Н. Трубачёва. — М.: Прогресс, 1986. — Т. I. — С. 66.

Літаратура
----------

* *Акимова О. А.* Развитие общественной мысли в раннесредневековых государствах на западе Балкан // Общественная мысль славянских народов в эпоху раннего средневековья. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2009. — С. 151—219.
* *Майоров А. В.* Великая Хорватия: Этногенез и ранняя история славян Прикарпатского региона. — СПб.: Санкт—Петербургский университет, 2006. — 209 с.
* Раннефеодальные государства на Балканах VI—XII вв. / Отв. ред. Г. Г. Литаврин. — М.: Наука, 1985. — 363 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пуна.
**Пуна́** (ісп.: Puná) — востраў на поўдні эквадорскай правінцыі Гуаяс. Агульная плошча — 919 км². Насельніцтва (2001 г.) — 6 500 чалавек.

Геаграфія
---------

Пуна — найбуйнейшы востраў Эквадора без уліку архіпелага Галапагас. Ён месціцца ў Гуаякільскім заліве за 54 км на поўдзень ад горада Гуаякіль. Узнік першапачаткова як выступ вулканічнага паходжання, вакол якога адбывалася паступовае ссяданне наносаў ракі Гуаяс. Пераважаюць раўнінныя пейзажы. Характэрны сухі трапічны клімат пад уздзеяннем прахалодных акіянічных плыняў.

Прырода
-------

Частка вострава Пуна пакрыта ксерафітнымі і мангравымі лясамі. Сустракаюцца разнастайныя марскія птушкі, крабы, кайманы. Марскія воды каля берагоў насяляюць дэльфіны. Для аховы рэдкіх відаў птушак востраву быў нададзены запаведны статус.

Гісторыя
--------

У дакалумбаву эпоху востраў насялялі індзейцы, якія размаўлялі на мове, адрознай ад суседніх, займаліся рыбалоўствам і збіральніцтвам, лічыліся вельмі ваяўнічымі. У 1531 г. адбылася сутычка паміж тубыльцамі і іспанскім атрадам на чале Франсіска Пісара. У 1541 г. індзейцы вострава Пуна захапілі ў палон і пасля катаванняў забілі Вісэнтэ дэ Вальвердэ, першага біскупа Куска. У 1587 г. яны разам з іспанцамі адбілі пірацкі напад Томаса Кавендыша. Але ў XVII — пачатку XVIII стст. напады піратаў працягваліся.

Сучасныя астравіцяне лічаць сябе нашчадкамі карэнных жыхароў, іншаземных піратаў і гандляроў. Яны займаюцца земляробствам, вырошчваннем какосавай пальмы, гадоўляй крэветак. На востраве развіваецца турызм.

Спасылкі
--------

* Isla Puná (Ecuador)
* Puna Island — Welcome to Guayaquil. Official tourism website Архівавана 1 сакавіка 2021.
**Мікола Арочка** (10 снежня 1930, в. Вецявічы, цяпер Слонімскі раён — 2 сакавіка 2013, в. Вецявічы, Слонімскі раён) — беларускі паэт і літаратуразнавец. Доктар філалагічных навук.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў Азярніцкую сярэднюю школу (1951), паступіў на філалагічны факультэт БДУ, які скончыў у 1956. Працаваў у часопісе «Сельская гаспадарка Беларусі» (1956—1960) і ў газеце «Літаратура і мастацтва» (1962). Скончыў аспірантуру пры Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР (1966). У 1966 — пачатку 1990-х гг. — навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР. Член Саюза пісьменнікаў СССР (з 1958).

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку вершамі ў 1949 (баранавіцкая абласная газета «Чырвоная звязда»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Не ўсе лугі пакошаны» (1958), «Ветраломная паласа» (1962), «Крылатае семя» (1967), «Кветкі бяссмертніка» (1972), «Матчына жыта» (1978), «Колас на ржышчы» (1980), «Бяздоннае» (1985), «Падземныя замкі» (1986), драматычных паэм «Курганне. Крэва» (1982), «Судны дзень Скарыны» (1990), кніжкі вершаў для дзяцей «У птушынай вёсцы» (1964) і аповесці «Хай расце маладая таполя» (1964).

Асноўныя рысы паэзіі Арочкі — сардэчнасць, засяроджаны роздум пра жыццё і час; пазней — паглыбленне філасофскага пачатку, зварот да перажытага падчас вайны (паэма «Матчына жыта») і гістарычнага мінулага (паэма «Курганне»).

Аўтар крытыка-літаратуразнаўчых кніг «Валянцін Таўлай» (1969), «Галоўная служба паэзіі» (1974), «Беларуская савецкая паэма» (1979), «Саюз часу і майстэрства» (1981), «Максім Танк: Жыццё ў паэзіі» (1984), «Поэзия и война» (1987). Адзін з аўтараў «Истории белорусской советской литературы» (1977).

Перакладаў з рускай, латышскай, польскай і англійскай моў. У тым ліку перакладаў паасобныя творы А. Пракоф'ева, Я. Райніса, У. Бранеўскага і Д. Байрана.

Зноскі
------

1. ↑  Памёр Мікола Арочка
2. 1 2 3  Арочко Микола // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 30. — 737 с..

Літаратура
----------

* Арочка Мікола // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
* Арочка Мікола // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
Ліверпульскі Пірс Хэд
**Ліверпульскі порт** — частка англійскага горада Ліверпул, аб’ект уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, дзе знаходзіўся з 2004 да 2021 года. 21 ліпеня 2021 года згодна з рашэннем спецыяльнага камітэта ЮНЕСКА выключала аб’ект са спіса, таму што ён пазбавіўся сваіх унікальных рысаў у выніку сучаснай забудовы.

Гісторыя
--------

Порт Ліверпуль быў заснаваны ў 1207 г. па загадзе караля Яна Беззямельнага, хоць пасяленне на гэтым месцы існавала і раней. Тут сталі праводзіцца кірмашы, і ў горад рынуліся гандляры. Сапраўдны росквіт адбыўся ў эпоху Брытанскай Імперыі. Менавіта сюды з калоній Паўночнай Амерыкі і Вест-Індыі прыбывалі судны з грузамі экзатычных тавараў і рабоў, адсюль уязджалі эмігранты.

Першы док у Ліверпуле быў пабудаваны ў 1715 г. У эпоху прамысловай рэвалюцыі горад стаў трэцім па велічыні партом у Англіі, тут актыўна развіваецца караблебудаванне. У 1849 г. быў прарыты канал, які злучаў горад з Манчэстэрам. Сучасныя тэхналогіі партовай гаспадаркі, сістэм транспарту і кіравання портам — усё гэта было апрабавана і прымянялася ў доках Ліверпуля.

Зараз у некаторых старажытных доках знаходзяцца цэлыя турыстычныя комплексы з рэстаранамі, пабамі і крамамі.

Панарамны від Альберт Докаэ

Зноскі
------

1. ↑  savebritainsheritage.org

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с. (руск.)

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі |
| --- |
| Англія | 
* Айран-Брыдж
* Бат
* Бленхеймскі палац
* Вэстмінстэрскі палац, Вэстмінстэрскае абацтва і царква Святой Маргарыты
* Горнапрамысловы ландшафт Корнуала і Заходняга Дэвана
* Дарэмскі замак і Дарэмскі сабор
* Кентэрберыйскі сабор, абацтва Святога Аўгусціна і царква Святога Марціна
* ✰ Каралеўскі батанічны сад у К’ю
* Парк Стадлі і разваліны Фаўнцінскага абацтва
* Ліверпульскі порт
* Лонданскі Таўэр
* Вал Адрыяна
* Прыморскі Грынвіч
* Солтэйр
* Стоўнхендж і Эўбюры
* Комплекс фабрык у даліне ракі Дэруэнт
* Юрскае ўзбярэжжа

 |  |
| Паўночная Ірландыя | Дарога гігантаў |
| Уэльс | 
* Акведук Понткісілтэ
* Горнапрамысловы ландшафт Блэнавана
* Замкі Эдуарда I ва Уэльсе

 |
| Шатландыя | 
* Нью-Ланарк
* Помнікі неаліту на Аркнейскіх астравах
* Вал Антаніна
* Сент-Кілда
* Стары і Новы горад у Эдынбургу

 |
| Брытанскіязаморскіятэрыторыі | 
* Сент-Джордж
* Астравы Гоф і Інасесібл
* Трыстан-да-Кунья
* Хендэрсан

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 287445936 |