У выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай (Рэчы Паспалітай Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага (Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego)) у 1772, 1791 і 1794гг. землі сучаснай Беларусі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі. На пачатку XX ст. яны ўваходзілі ў склад т.з. Паўночна-Заходняга краю Імперыі, які складаўся з Віленскай, Мінскай, Ковенскай, Гродзенскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Першы афіцыйны перапіс, што адбыўся ў 1897 годзе паказвае, што ў губернях, якія размяшчаліся на сучаснай тэрыторыі Беларусі пражывала наступная колькасць насельніцтва:

Мапа шасці губерняў Паўночна-Заходняга Краю Расійскай Імперыі. Надрукавана паміж 1905 і 1910 гг.
Мінская - 2 147 673 ч. Магілёўская - 1 686 833 ч. Віленская - 1 591 263 ч. Віцебская - 1 489 327 ч. Гродзенская - 1 603 468 ч.

Агулам у гэтых губернях жыло каля 8,52 млн. чалавек (у сённяшніх межах — каля 6,5). У Мінску — 90 тысяч чалавек. Толькі ў Мінскай губерні роднай мовай назвалі беларускую 1 мільён 633 тысячы чалавек. А рускую — усяго 83 тысячы. Агулам жа па краіне роднай мовай назвалі беларускую 73,3%, габрэйскую 14%, рускую 4,3%, польскую 2,4%. Сярод канфесій найбольш было праваслаўных вернікаў — 70,8%, на другім месцы былі іўдзеі — 14,1%, далей каталікі — 13,5%.

Абвастрэнне сацыяльных супярэчнасцей і нацыянальнага пытанняў
-------------------------------------------------------------

На рубяжы ХІХ — ХХ стст. Расійская імперыя з іншымі капіталістычнымі краінамі ўступіла ў паласу эканамічнага крызісу, які ўскладняўся тут існаваннем феадальных перажыткаў. Аснову гэтых перажыткаў складала феадальная сістэма землеўладання. У Беларусі ў пачатку ХХ ст. 41% усіх зямель належаў дваранам-памешчыкам, 9,3% — казне, царкве і манастырам. Колькасць бядняцкіх гаспадарак, якія мелі да 15 дзесяцін надзельнай зямлі на двор, у выніку сямейных раздзелаў павялічылася ў 1877—1905 гг. з 60 да 82,5%. Сяляне-беднякі і сераднякі не мелі сродкаў для набыцця сельскагаспадарчых машын, штучнага ўгнаення, сартавога насення, пародзістай жывёлы, фабрычнага адзення, абутку і г.д. Гэта, з аднаго боку, падрывала развіццё сельскай гаспадаркі, а з другога — замаруджвала рост прамысловасці. Неабходна было «расчысціць зямлю» для свабоднага развіцця капіталізму — вырашыць аграрнае пытанне.

Буйнейшым перажыткам сярэднявечча з'яўлялася царскае самадзяржаўе. Расійская імперыя ўступіла ў ХХ ст. не маючы парламента, які ў дэмакратычных краінах распрацоўваў і прымаў законы, кантраляваў дзейнасць выканаўчай улады. У краіне захоўваліся саслоўныя прывілеі дваранства і духавенства. У той жа час сялянства з'яўлялася непаўнапраўным саслоўем, звязаным кругавою парукаю. Селянін не мог без дазволу абшчыны пакінуць свой зямельны надзел, прадаць або закласці яго ў банку. Селяніна маглі публічна пакараць розгамі. Адсутнічалі свабода слова, друку, саюзаў і інш. Праследаваліся як крымінальныя злачынствы стачкі рабочых. Панаваў свавол чыноўнікаў і паліцыі.

Да пачатку ХХ ст. абвастрыліся супярэчнасці паміж імперскай палітыкай царызму і прыгнечанымі ім народамі, якія дабіваліся права на самавызначэнне свайго лёсу, раўнапраўя сваёй мовы і культуры. Але царскі ўрад не жадаў і слухаць пра гэта. Яго палітыка па нацыянальным пытанні па-ранейшаму вызначалася лозунгам «адзінай і недзялімай імперыі Расійскай». Беларусы, украінцы не прызнаваліся самастойнымі этнасамі і былі пазбаўлены права на развіццё нацыянальнай асветы і культуры. Католікі і іудзеі не мелі тых правоў, што праваслаўнае насельніцтва. Усё гэта стварала глебу для нацыянальна-вызваленчых рухаў.

Эканамічны крызіс абвастрыў супярэчнасці паміж пралетарыятам і буржуазіяй. Сотні прадпрыемстваў спынялі або скарачалі вытворчасць. Павялічылася беспрацоўе. Пагоршыліся ўмовы для эканамічнай барацьбы. Стачкі рабочых часта былі вымушанымі і мелі абарончы характар, але сканчаліся беспаспяхова. Узмацняліся рэпрэсіі ўладаў супраць стачачнікоў. Гэта садзейнічала пераходу рабочых да плітычнай барацьбы.



| ⛭Гісторыя Беларусі |
| --- |
| Старажытнасць (да 500) | Палеаліт · Мезаліт · Неаліт · Бронзавы век · Жалезны век · Неўры · Бастарны |
| Ранняе Сярэднявечча (500—1240) | Балты · Славяне · Полацкае княжанне · Полацкае княства · Тураўскае княства · Смаленскае княства · Літва старажытная |
| Вялікае Княства Літоўскае (1237—1569) | Утварэнне · Крэўская унія · Статуты ВКЛ · Рэфармацыя · Войны з Маскоўскай дзяржавай · Люблінская унія · Залаты век ·  |
| Рэч Паспалітая (1569—1795) | Люблінская унія · Войны Рэчы Паспалітай і Расіі · Берасцейская унія · Патоп · Паланізацыя · Асветніцтва · ✯ ✰Канстытуцыя 3 мая 1791 года · Падзелы Рэчы Паспалітай · Паўстанне 1794 года |
| У складзе Расійскай імперыі (1795—1917) | Беларусь у складзе Расійскай імперыі · Беларускае ваеннае і Літоўскае ваеннае губернатарствы · Вялікае Княства Літоўскае (1811) · Вайна 1812 года  · Вялікае Княства Літоўскае (1812) · ✯ Паўночна-Заходні край · Паўстанне 1830—1831 гадоў · Паўстанне 1863—1864 гадоў · Русіфікацыя · Нацыянальнае адраджэнне · Беларусь у пачатку ХХ ст. · Першая сусветная вайна |
| Найноўшы час (1917—1991) | Кастрычніцкая рэвалюцыя · Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя · Заходняя вобласць · Заходняя камуна · БНР · Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918) · ССРБ · Літбел ССР · Польска-савецкая вайна · Паход Булак-Балаховіча · БССР · Індустрыялізацыя і калектывізацыя · Беларусізацыя · Узбуйненне БССР · Сярэдняя Літва · Заходняя Беларусь · Рэпрэсіі · Другая сусветная вайна (Польская абарончая вайна · аб’яднанне Беларусі · нямецкае ўварванне · акупацыя· Халакост · савецкі партызанскі рух · калабарацыянізм · ✯ вызваленне) · Пасляваенная Беларусь |
| Сучаснасць (пасля 1991) | Незалежная Беларусь · Рэферэндумы ў Беларусі · Пратэсты (2020—2021) |
| Звязаныя тэмы | Канфесіянальная гісторыя · Гісторыя філасофскай думкі · Гістарыяграфія гісторыі Беларусі · Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі |

1. ↑   Архівавана 23 жніўня 2018.