**Цішка Гартны**, сапр.: **Зміцер (Змітро) Хведаравіч Жылуновіч** (23 кастрычніка 1887, м. Капыль, Слуцкага павета Мінскай губерні, цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці — 11 красавіка 1937, Магілёў, псіхлячэбніца) — беларускі пісьменнік, паэт і перакладчык, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. Акадэмік АН БССР (1928).

Біяграфія
---------

Паходзіць з сялян. У 1905 годзе скончыў двухкласную школу ў Капылі. Працаваў рамеснікам-гарбаром у Капылі, Літве, Украіне.

Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907, з 1906 член Капыльскай арганізацыі РСДРП. Ствараў рукапісныя часопісы.

У траўні 1913 года пачаў працу на заводзе «Вулкан» у Санкт-Пецярбургу. У 1914 годзе пераходзіць на завод «Айваз». Быў удзельнікам культурна-выдавецкай суполкі «Знание».

«Статут аб выбарах у Устаноўны Збор». 1917
З лютага па снежань 1918 — сакратар Беларускага нацыянальнага камісарыята. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газеты «Дзянніца». З кастрычніка 1918 прыняты ў РКП(б). Аўтар маніфеста аб утварэнні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь, з 1 студзеня 1919 па 3 лютага 1919 старшыня Часовага ўрада яе.

У 1919—1920 — сакратар газеты «Красная звезда»  (Харкаў), палітработнік на Паўднёвым фронце Чырвонай Арміі. Потым — літаратурны супрацоўнік у штабе Заходняга фронту (у Смаленску). З 1920 года — сакратар і адказны рэдактар газеты «Савецкая Беларусь».

З 1921 жыве ў Мінску. Узначальваў Дзяржвыдавецтва БССР і Цэнтральны архіў БССР, працаваў намеснікам наркама асветы і старшынёй Галоўмастацтва БССР, з’яўляўся членам прэзідыума Інбелкульта і навуковым сакратаром камісіі па вывучэнні рэвалюцыйнага руху на Беларусі.

У сакавіку 1922 наведаў Берлін, наладзіў выданне беларускіх падручнікаў і мастацкіх кніг. За два месяцы было надрукавана 10 назваў агульным накладам 138 500 экзэмпляраў (у тым ліку кніга паэзіі «Песьні працы і змаганьня» і першая частка рамана «Сокі цаліны» Гартнага). У красавіку 1922 узначаліў беларускае кааператыўнае выдавецтва «Адраджэнне», якое выпусціла за адзін год 14 кніг. Неўзабаве выдавецтва было абвінавачана ў «нацыянал-шавінізме» і было перайменавана ў выдавецтва «Савецкая Беларусь». У снежні выдавецтва выпусціла № 1 часопіса «Полымя», рэдактарам якога стаў Жылуновіч. У гэтым жа годзе разам з часткай іншых творцаў пытае дазволу на стварэнне беларускай літаратурнай арганізацыі «Вір». Статут «Віру» зацверджаны не быў.

У 1925 зноў ездзіў да Берліну з мэтай удзелу ў Другой Усебеларускай канферэнцыі. У 1927 годзе разам з Купалам, Чаротам і Зарэцкім наведаў Польшчу і Чэхію, выступіў перад беларусамі Варшавы.

Ініцыятар стварэння літаратурнай арганізацыі «Полымя». Член ЦВК БССР у 1920—1931. Акадэмік БелАН з 1928. Удзельнік Саюза пісьменнікаў СССР з 1934. У 1934—1936 працаваў у Інстытуце гісторыі БелАН.

Выключаны з ВКП(б) 16.1.1931 з фармулёўкай «*за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элементамі*». Арыштаваны 15.11.1936, пераведзены (7.4.1937) у Магілёўскую псіхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (па афіцыйнай версіі ад гангрэны лёгкіх; па іншых звестках — скончыў жыццё самагубствам).

Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў Магілёве. На выяўленым месцы пахавання 11.4.1989 устаноўлены помнік. Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15.10.1955. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10.9.1987.

Сям’я
-----

Жонка — Жылуновіч Надзея Сцяпанаўна (народжаная ў верасні 1894 г. у Ленінгpадзе ў сям’і рабочага). 8.10.1938 асобай нарадай пры НКВД асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баpовічы Ленін­гpад­скай вобл. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17.6.1966 Вярхоўным судом БССР.

Дачка Галіна нарадзілася 21.2.1917 у Ленінгpадзе. Член ВЛКСМ, паступіла ў Мін­скі медыцынскі інстытут. 25.8.1937 у Мінску арыштавана, 8.10.1938 асобай нарадай пры НКВД разам з маці асу­джана за «неданясенне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баpовічы Ленінгpадскай вобл. Пасля вызвалення жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17.6.1966 Вярхоўным судом БССР. Беларускі мовазнавец (беларуская, руская мовы), кандыдат філалагічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага.

Творчасць
---------

Ц. Гартны. Раман «Бацькава воля». Ч. 1. Аўтограф. 1921 г.
Ц. Гартны. Раман «Бацькава воля». Ч. 1. Аўтограф. 1921 г.
Друкавацца пачаў з 1908 — верш «Бяздольны» ў газеце «Наша ніва». Выступаў як паэт, празаік, драматург, публіцыст, даследчык гісторыі беларускай літаратуры, крытык.

«Pieśni». 1913
У 1912 газета «Правда» змяшчае некалькі вершаў і нарыс, прысвечаны працаўнікам. Першая кніга «Pieśni» (*Песні*) выйшла ў 1913.

Цішка Гартны — пачынальнік рабочай тэматыкі ў беларускай паэзіі і прозе. У рамане «Сокі цаліны» (нап. 1914—1929) паказаў шляхі фарміравання характару рэвалюцыйнага змагара, узняў некранутыя пласты народнага жыцця, разгарнуў шырокія малюнкі заводскіх будняў, стварыў яскравыя вобразы сялян-местачкоўцаў. У зборніках апавяданняў «Трэскі на хвалях» (1924) і «Прысады» (1927) адлюстравана разбуджаная рэвалюцыяй беларуская вёска. У творах Цішкі Гартнага заўважаўся паварот ад аднабаковай рамантызацыі і лірыка-эмацыянальнага ўспрыняцця грамадзянскай вайны да рэалістычнага паказу канкрэтнага чалавека і яго псіхалогіі. У рамане «Перагуды» (1935) паказаў вёску ў перыяд калектывізацыі. У зборніку «Узгоркі і нізіны» (1928) — даследаванні творчасці Я. Купалы, Я. Коласа, М. Чарота, А. Гурло.

Ц. Гартны пераклаў на беларускую мову першую кнігу рамана А. Фадзеева «Апошні з удэге» (Мн.. 1932), пачаў перакладаць «Мёртвыя душы  (руск.) (бел.» М. Гогаля.

#### Крытыка і прызнанне

Помнік Цішку Гартнаму ў Капылі
Бюст Цішкі Гартнага працы Заіра Азгура ў Капыльскім раённым краязнаўчым музеі
Вось як адзначыў творчасць Цішкі Гартнага Янка Купала:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Цішка не «майструе вершаў», а пяе, пяе ўсёй сваёй набалелай душой, усім сваім сэрцам гарачым, кіпучым. Нойдзеце тут і галубіныя песні кахання, і сумныя жальбы, і смелыя жаданні, і ва ўсім чуваць песняра праўдзівага, вынасіўшага кожнае слова ў сваіх набалелых грудзях. Агляд кніг (1913) | "|

Цішка Гартны мог стаць першым Народным паэтам Беларусі — у 1923 пленум ЦК КП(б)Б пастанавіў надаць яму такое званне. З невядомых прычын пастанова не была зведзена ў жыццё.

Творы Гартнага перакладаліся на рускую, украінскую і іншыя мовы.

Мемарыяльныя дошкі Панцеляймону Панамарэнку, Змітру Жылуновічу (справа ўверсе) і Кірылу Мазураву на доме па вул. Карла Маркса, 30 у Мінску
У 2000 годзе ў Капылі перад Капыльскім раённым краязнаўчым музеем устаноўлены помнік Цішку Гартнаму (скульптар Уладзімір Бандарэнка).

Яго імем названы вуліцы ў Мінску, Капылі.

Бібліяграфія
------------

##### Прыжыццёвыя кнігі

* *Песьні* (1913)
* *Хвалі жыцьця* (1918) — п’есы
* *Песьні працы і змаганьня* (1922)
* *Сокі цаліны* (1922)
* *Трэскі на хвалях* (1924) — апавяданні
* *Сацыялістка* (1924) — п’есы
* *Урачыстасьць* (1925)
* *Дзьве сілы* (1927) — п’есы
* *Прысады* (1927) — п’есы, апавяданні
* *Узгоркі і нізіны* (1928) — зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў
* *На новым месцы* (1930) — зборнік аповесцяў
* *Гаспадар* (1930)
* *Зялёны шум* (1931)
* *Гоман зарніц* (1932)
* *Наступ на горны* (1932) — вершы, апавяданні
* Збор твораў у 4 тамах (1929—1932)

##### Пасмяротныя выданні

* Вершы. Мн. 1967;
* Зб. тв: У 4 т. Мн. 1987—1989. т. 1-3;
* Насустрач сонцу: Выбр. апавяданні. Мн. 1978.
* Выбраныя творы / уклад. прадм. і камент. Серафіма Андраюка. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — 604 с. (Беларускі кнігазбор, том 60). ISBN 978-985-08-1411-1.

* «Цішка Гартны». 1923«Цішка Гартны». 1923
* «Сцэнічныя творы». 1923—1924«Сцэнічныя творы». 1923—1924
* «Трэскі на хвалях». 1924«Трэскі на хвалях». 1924
* «Урачыстасьць». 1924«Урачыстасьць». 1924
* «Выбраныя апавяданьні». 1926«Выбраныя апавяданьні». 1926
* «Прысады». 1927. Вокладка — Васіль Літко«Прысады». 1927. Вокладка — Васіль Літко
* «Прысады». 1928 Вокладка — Васіль Літко«Прысады». 1928 Вокладка — Васіль Літко
* «Збор твораў». Том 1. 1929—1932«Збор твораў». Том 1. 1929—1932
* «Гаспадар». 1930«Гаспадар». 1930
* «Прысады». 1930«Прысады». 1930
* «На новым месцы». 1930«На новым месцы». 1930
* «Соцыялістычныя высоты». 1930«Соцыялістычныя высоты». 1930
* «Гоман зарніц». 1932«Гоман зарніц». 1932
* «Наступ на горны». 1932«Наступ на горны». 1932

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Гартный Тишка // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 139-140. — 737 с.
2. ↑  *М. В. Нікалаеў і інш.* Гісторыя беларускай кнігі. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2011. — Т. 2. Кніжнасць новай Беларусі. — С. 195-199. — 436 с. — 5 800 экз. — ISBN 978-985-11-0599-7.
3. ↑  *Янка Купала.* Поўны збор твораў у 9 тамах // . — Мінск: Мастацкая літаратура, 2002. — Т. 8. — С. 110. — 462 с. — 5 800 экз. — ISBN 985-02-0551-2.
4. ↑  Статут арганізацыі быў зацверджаны ў 1928 годзе.
5. 1 2  *Янка Купала.* Поўны збор твораў у 9 тамах // Каментарная частка / Аўтары каментароў: С. В. Забродская, Э. А. Золава, Т. Р. Строева, А. І. Шамякіна. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. — Т. 9, кніга 1. — С. 616. — 686 с. — 5 800 экз. — ISBN 985-02-0552-0.
6. ↑  ГАРТНЫ Цішка **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 ліпеня 2021. Праверана 7 лістапада 2017.
7. ↑  БЭ ў 18 т. Т. 5
8. ↑  *Збор твораў. У 4 т.* / Аўт. прадм. С. Александровіч. — Мн.: Маст. літ. 1987. — Т. 1: Вершы, 1909-1935. Апавяданні 1909-1927. — С. 28. — 438 с. 3 л. іл. 1 л. партр. с.
9. ↑  «Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 жніўня 2019. Праверана 26 студзеня 2020.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
	+ Клачко А. М. Цішка Гартны: (Крытычна-біяграфічны нарыс). Мн. 1961;
	+ Ялугін Э. Без эпітафіі: Дакументальная аповесць. Мн. 1989;
	+ Успаміны пра Цішку Гартнага : зборнік / складальнікі : Г. Д. Жылуновіч, С. Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1984. — 173 с.
	+ ЭГБ, т. 3;
	+ Возвращенные имена.
	+ *Мяснікоў, А. Ф.* Сто асоб беларускай гісторыі. — Мінск: «Літаратура і мастацтва», 2009. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-61-4

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Зміцер Жылуновіч у Вікікрыніцах |
| commons: | Зміцер Жылуновіч на Вікісховішчы |

* ЖЫЛУНОВІЧ Зміцер Хведаравіч
* Апавяданні Цішкі Гартнага на bellib.by(недаступная спасылка)
* Найлепшы верш Цішкі Гартнага? Архівавана 15 красавіка 2012. (артыкул Ю. Пацюпы)
* Зміцер Жылуновіч у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)

| ⛭Кіраўнікі ўрадаў Беларусі |
| --- |
| Кіраўнікі ўрада БНР | 
* Язэп Варонка
* Раман Скірмунт
* Іван Серада
* ✰ Антон Луцкевіч
* Вацлаў Ластоўскі
* Аляксандр Цвікевіч
* Васіль Захарка
* Мікола Абрамчык

 |
| Старшыня ВРК БССР | 
* Аляксандр Чарвякоў

 |
| Старшыні СНК БССР | 
* Аляксандр Чарвякоў
* Язэп Адамовіч
* Мікалай Галадзед
* Даніла Валковіч
* Апанас Кавалёў
* Кузьма Кісялёў
* Іван Былінскі
* Панцеляймон Панамарэнка

 |
| Старшыні Савета Міністраў БССР | 
* Панцеляймон Панамарэнка
* Аляксей Кляшчоў
* Кірыл Мазураў
* Мікалай Аўхімовіч
* Ціхан Кісялёў
* Аляксандр Аксёнаў
* Уладзімір Бровікаў
* Міхаіл Кавалёў
* Вячаслаў Кебіч

 |
| Прэм’ер-міністры  Рэспублікі Беларусь | 
* Вячаслаў Кебіч
* Міхаіл Чыгір
* Сяргей Лінг
* Уладзімір Ярмошын
* Генадзь Навіцкі
* Сяргей Сідорскі
* Міхаіл Мясніковіч
* Андрэй Кабякоў
* Сяргей Румас
* Раман Галоўчанка

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118979191 · ISNI: 0000000111599643 · LCCN: n88025425 · NKC: js2006345221 · NTA: 208051236 · NUKAT: n2006056507 · SUDOC: 249806991 · VIAF: 162295740 |

 |