**Іва́н Алякса́ндр** (Іаа́н-Алякса́ндр, балг.: Иван Александър, арфаграфія арыгінала: ІѠАНЪ АЛЄѮАНдРЪ) (? — 17 лютага 1371) — балгарскі цар у 1331—1371. Дата яго нараджэння невядомая. Доўгае кіраванне Івана Аляксандра лічыцца пераходным перыядам у балгарскай сярэднявечнай гісторыі. Іван Аляксандр пачаў сваё кіраванне, маючы справу з унутранай бязладзіцай і знешнімі пагрозамі з боку суседзяў — Візантыі і Сербіі. Ён здолеў дамагчыся аднаўлення эканомікі краіны і прывёў яе да культурнага і рэлігійнага адраджэння. На часы кіравання Івана Аляксандра прыйшліся станаўленне моцы Асманскай імперыі, венгерскія ўварванні з паўночнага захаду і Чорная смерць. У беспаспяховай спробе зладзіцца з гэтымі праблемамі ён падзяліў краіну паміж двума сваімі сынамі, тым самым прыслабіўшы краіну перад тварам асманскай пагрозы.

Першыя гады кіравання
---------------------

Іван Аляксандр быў сынам дэспата Сраціміра і Керацы Петрыцы, сястры балгарскага цара Міхаіла Шышмана. Такім чынам, Іван Аляксандр даводзіўся Міхаілу Шышману пляменнікам і па бацькаўскай лініі належаў да дынастыі Асеняў. Да 1330 года Іван Аляксандр сам стаў дэспатам Лавеча. Разам са сваім бацькам і цесцем Басарабам Валашскім Іван Аляксандр удзельнічаў у бітве супраць сербаў пры Вельбаждзе ў 1330 годзе, у якой балгары пацярпелі паражэнне. Паражэнне, разам з пагаршэннем адносін з Візантыяй, пагоршыла ўнутраны крызіс. У выніку дзяржаўнага перавароту ў 1331 годзе Іван Стэфан з роду Шышманаў заняў сталіцу Тырнава, але неўзабаве быў зрынуты, і змоўшчыкі ўзвялі на прастол Івана Аляксандра.

Партрэт Івана Аляксандра, Пячорныя цэрквы, Іванава.
Новы кіраўнік прыступіў да ўмацавання сваіх пазіцый шляхам вяртання страчаных у вайне з візантыйцамі земляў. У 1331 годзе Іван Аляксандр рушыў на Адрыянопаль і адваяваў паўночна-ўсходнюю Фракію. Тым часам, у 1331 годзе Стэфан Душан Сербскі зрынуў свайго бацьку Стэфана Дзечанскага і стаў каралём. Гэта дапамагло нармалізаваць напружаныя адносіны паміж дзвюма краінамі. Іван Аляксандр і Стэфан Душан заключылі саюзы, які быў змацаваны шлюбам сербскага караля і Алены, сястры Івана Аляксандра, на Вялікдзень 1332 года.

Прыкладна ў той жа час Белаўр, брат Міхаіла Шышмана, паўстаў супраць Івана Аляксандра ў Відзіне, верагодна, у падтрымку прэтэнзій свайго зрынутага пляменніка Івана Стэфана на прастол. Гэтым скарыстаўся візантыйскі імператар Андронік III Палеалог, распачалы ўлетку 1332 года кампанію супраць балгараў. Візантыйцы захапілі паўночна-ўсходнюю Фракію, але Іван Аляксандр кінуўся на поўдзень з невялікай арміяй і хутка дагнаў Андроніка III ляРусакастра.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Ніхто з нашых першых цароў не ўяўляецца нам такім вялікім, як цар Іван Аляксандр; па сваёй ваеннай моцы ён быў другім пасля Аляксандра Македонскага, у веры і набожнасці ён быў другім пасля Святога Канстанціна; ён паланіў усіх сваіх ворагаў, паставіў іх на калены і зацвердзіў доўгі мір | "|
| — ***Усхваленне Івана Аляксандра*** |

Зацягнуўшы час шляхам перамоў, балгарскі цар узмацніў сваё войска мангольскай конніцай і разбіў лепш арганізаваную, але меней манеўраную візантыйскую армію. Захопленыя візантыйцамі гарады вярнуліся пад кантроль балгараў, а Андронік III Палеалог шукаў прытулку ў сценах Русакастра. Вайна скончылася сустрэчай Івана Аляксандра і імператара і заключэннем міру, які пацвярджаў статус-кво. Для ўмацавання іру быў заключаны шлюб паміж старэйшым сынам Івана Аляксандра Міхаілам і дачкой Андроніка III Марыяй у 1339 годзе. Балгарскі цар зараз мог сканцэнтравацца на барацьбе з Белаўрам, у 1336—1337 гадах паўстанне на паўночным захадзе было падушана.

Прыкладна ў 1332 годзе Іван Аляксандр каранаваў свайго старэйшага сына Міхаіла суправіцелем для замацавання правоў сваіх нашчадкаў на прастол. У 1337 годзе ён каранаваў і сваіх малодшых сыноў Івана Сраціміра і Івана Асеня. Іван Аляксандр, верагодна, разлічваў перадаць ім, каб пазбегнуць міжусобнай вайны, кантроль над найбуйнейшымі гарадамі краіны. Іван Срацімір абгрунтаваўся ў Відзіне, а Іван Асень, меркавана, у Праславе.

Адносіны з Візантыйскай імперыяй
--------------------------------

Балгарыя ў перыяд кіравання Івана Аляксандра
Напачатку 1340-х гадоў адносіны балгараў з Візантыйскай імперыі часова пагоршылася. Іван Аляксандр запатрабаваў выдачы свайго стрыечнага брата Шышмана, аднаго з сыноў Міхаіла Шышмана, пагражаючы візантыйцам вайной. Ультыматум меў негатыўныя наступствы. Візантыйцы паслалі супраць балгараў флот свайго саюзніка, эміра Смірны Умур-Бегі. Высадзіўшыся ў дэльце Дуная, туркі разрабавалі навакольныя вёскі і гарады. Вымушаны выконваць свае пагрозы балгарскі цар уварваўся ў Візантыйскую імперыю ў канцы 1341 года, сцвярджаючы, што паклікала насельніцтва Адрыянопаля. Тым не менш, войскі Івана Аляксандра былі двойчы разбіты туркамі недалёка ад горада.

У 1341—1347 гадах Візантыйская імперыя пагрузілася ў зацяжную грамадзянскую вайну паміж рэгентам юнага імператара Іаана V Палеалога Ганнай Савойскай і Іаанам Кантакузінам. Суседзі візантыйцаў скарысталіся грамадзянскай вайной. Сербскі кароль Стэфан Душан выступіў на баку Іаана Кантакузіна, а Іван Аляксандр падтрымаў Іаана V Палеалога. Хоць два балканскія кіраўнікі прынялі процілеглыя бакі ў візантыйскай грамадзянскай вайне, яны падкрэслівалі непарушнасць іх саюза. У якасці цаны за падтрымку Івана Аляксандра Іаан V Палеалог у 1344 годзе саступіў яму горад Філіпопаль (Плоўдзіў) і дзевяць крэпасцей у Радопскіх горах. Гэтыя мірныя тэрытарыяльныя набыцці сталі апошнім буйным поспехам знешняй палітыкі Івана Аляксандра.

Росквіт Сербіі і ўзыход Асманскай імперыі
-----------------------------------------

Сярэбраная манета Івана Аляксандра, 1331—1371
У гэты ж час сербскі кароль скарыстаўся візантыйскай грамадзянскай вайной і завалодаў сучаснай Македоніяй, а таксама часткай Албаніі і паўночнай Грэцыі. У 1345 Стэфан Душан стаў называць сябе «імператарам сербаў і грэкаў», а ў 1346 годзе быў каранаваны адпаведнай каронай Патрыярхам Сербіі. Гэтыя дзеянні, якія выклікалі абуранасць візантыйцаў, відаць, былі падтрыманы Балгарыяй, з прычыны таго, што Патрыярх Балгарыі Сімяон прыняў удзел у адукацыі Сербскага патрыярхата і каранацыі Стэфана Душана.

У другой палове 1340-х гадоў мала што засталося ад першапачатковых поспехаў Івана Аляксандра. Турэцкія саюзнікі Іаана Кантакузіна рабавалі балгарскую Фракію у 1346, 1347, 1349 , 1352 і 1354 гадах. Да гэтага ж часу адносіцца эпідэмія Чорнай смерці. Спробы балгараў адбіць напады захопнікаў натыкнуліся на колькасную перавагу ворагаў. Трэці сын Івана Аляксандра і яго суправіцель Іван Асень быў забіты ў бітве з туркамі ў 1349 годзе, як і яго старэйшы брат Міхаіл, які загінуў у 1355 годзе або трохі раней.

Да 1351 года візантыйская грамадзянская вайна завяршылася, і Іаан VI Кантакузін усвядоміў пагрозу, якая зыходзіла ад асманаў. Ён звярнуўся да кіраўнікоў Сербіі і Балгарыі для прыняцця аб’яднаных высілкаў супраць турак і прасіў у Івана Аляксандра грошай, каб пабудаваць флот, аднак яго заклікі не былі пачуты — віной таму быў недавер паміж суседзямі. Новая спроба ўсталявання супрацоўніцтва паміж Балгарыяй і Візантыйскай імперыі адбылася ў 1355 годзе, пасля таго як Іаан VI Кантакузін быў вымушаны адрачыся ад прастола і Іаан V Палеалог быў абвешчаны імператарам. Каб умацаваць дагавор, Іван Аляксандр выдаў сваю дачку Керасу-Марыю за будучага візантыйскага імператара Андроніка IV, але альянс не даў значных вынікаў.

Ускладненне ўнутраных праблем і знешнія канфлікты
-------------------------------------------------

Манета з выявай Івана Аляксандра і яго сына і суправіцеля Міхаіла (справа)
Іван Аляксандр адчуў пагрозу ўнутранай стабільнасці свайго царства, што прывяло яго да разводу са сваёй першай жонкай Феадорай Валашскай і шлюбу з хрышчонай яўрэйкай па імі Сара (Феадора). Ад новага шлюбу нарадзіліся сыны, якіх Іван Аляксандр каранаваў суправіцелямі — Івана Шышмана прыкладна ў 1356 годзе і Івана Асеня ў 1359 годзе. Апошні сын Івана Аляксандра ад першага шлюбу, які застаўся ў жывых, Іван Срацімір, стаў цалкам незалежным каля 1356 года, адначасова саслаб кантроль Івана Аляксандра над яго васаламі — кіраўнікамі Валахіі і Дабруджы.

З сярэдзіны 14-га стагоддзя, Балгарыя стала ахвярай памкненняў венгерскага караля Людовіка I Анжуйскага. Кароль Венгрыі захапіў Малдавію ў 1352 годзе. Затым у 1365 венгры акупавалі Відзінскае княства і ўзялі ў палон кіраўніка гэтага княства Івана Сраціміра і яго сям’ю.

Тым часам балгары і візантыйцы сутыкнуліся зноў у 1364, і калі імператар Іаан V Палеалог вяртаўся з паездкі па Захадзе, балгары адмовілі яму праходзе праз іх царства, што мела непрыемныя наступствы, паколькі Візантыйскі саюзнік, граф Савоі Амадэй VI, захапіў некалькі балгарскіх марскіх гарадоў, у тым ліку Паморые і Нясебыр, акрамя Варны. Іван Аляксандр быў вымушаны пайсці на перамовы.

Ваенная кампанія Амадэя VI супраць Балгарыі (1366—1367)
Захопленыя гарады былі перададзены Візантыйскай імперыі, у той час імператар Іаан V Палеалог заплаціў суму 180 000 флорынаў Івану Аляксандра. Балгарскі цар выкарыстоўваў гэту суму і тэрытарыяльныя саступкі візантыйцам, каб заахвоціць да вернасці, прынамсі *дэ-юрэ*, сваіх васалаў у Дабруджы і Уладзіслава I Валашскага, а таксама адваяваць Відзін у венграў. Вайна скончылася паспяхова, і ўлада Івана Сраціміра была адноўлена ў Відзіне ў 1369 годзе, хоць венгерскі кароль прымусіў яго прызнаць свой васалітэт.

Адносна паспяховае вырашэнне крызісу на паўночным захадзе не дапамагло аднавіць страты на паўднёвым усходзе. Што яшчэ горш, у 1369 годзе туркі-асманы Мурада I захапілі Адрыянопаль і зрабілі яго сталіцай сваёй дзяржавы. У той жа час яны захапілі балгарскія гарады Філіпопаль і Баруй (Стара-Загора), вымусіўшы Івана Аляксандра да зневажальнага свету: ён павінен быў выдаць за Мурада сваю дачку Тамару і прызнаць вярхоўную ўладу султана. Балгары і сербы былі гатовыя да сумесных дзеянняў супраць турак, аднак 17 лютага 1371 года Іван Аляксандр памёр. Яго спадчыннікамі сталі сыны Іван Срацімір у Відзіне і Іван Шышман у Тырнаве, а кіраўнікі Дабруджы і Валахіі здабылі незалежнасць.

Культура і рэлігія
------------------

Партрэт Івана Аляксандра, Бачкаўскі манастыр
Падчас кіравання Івана Аляксандра Другое Балгарскае царства ўступіла ў перыяд культурнага адраджэння, які часам называюць «другім Залатым векам балгарскай культуры»
. Вялікая колькасць балгарскіх манастыроў і цэркваў была пабудавана або паноўлена высілкамі Івана Аляксандра. Фрэскі з яго выявай (як фундатара) можна ўбачыць у Бачкаўскім манастыры і Пячорных цэрквах у Іванаве. Іван Аляксандр правёў рамонт манастыроў Святой Багародзіцы і Святога Мікалая ў Нясебыры, а таксама ініцыяваў будаўніцтва Драгалеўскага і Кіліфараўскага манастыроў.

На саборы пры Іване Аляксандры асуджаны былі варлаамава і акіндзімава ерасі, да якіх далучыліся адаміцкія і скапецкія вераванні. Услед за гэтым у Балгарыі з’явілася адаміцтва ў больш вызначанай форме, але яно было спынена мірным чынам пропаведдзю святога пустэльніка Феадосія.

Ерась жыдоўствуючых, якая адпрэчвала прычасце, цэрквы, іконы і святарства, абапіралася, відаць, на другую жонку Івана Аляксандра, яўрэйку, якая прыняла праваслаўе пад імем Феадоры. У 1359 годзе Іван Аляксандр ізноў склікаў сабор, асабліва прадстаўнічы, пасля чаго была падушана і гэта ерась. Разам з тым, па прысудзе цара і сабора, яўрэі былі пазбаўлены правы быць «валадарамі» ў Балгарыі.

Кавалак адзення з пячаткай Івана Аляксандра быў выяўлены ў магіле арыстакрата побач з Піратам у 1970-х гадах, цяпер ён захоўваецца ў Нацыянальным музеі Сербіі ў Бялградзе. Гэта першая знаходка такога роду, якая дэманструе сярэднявечную традыцыю, паводле якой праваслаўныя кіраўнікі давалі ўказанне хаваць сваіх самых знакамітых саноўнікаў з кавалкам царскай адзежы.

У гонар Івана Аляксандра названы мыс на востраве Нэльсан (Паўднёвыя Шэтландскія астравы).

Сям’я
-----

Ад сваёй першай жонкі Феадоры (у манастве Феафаны), дачкі Басараба Валашскага Іван Аляксандр меў некалькіх дзяцей, у тым ліку Івана Сраціміра, які кіраваў як цар Балгарыі ў Відзіне ў 1356—1397 гадах, Міхаіла Асеня IV і Івана Асеня IV — суправіцеляў цара.

Ад другой жонкі Сары-Феадоры Іван Аляксандр меў яшчэ некалькіх дзяцей, у тым ліку Керасу-Марыю (будучую жонку візантыйскага імператара Андроніка IV Палеалога), Івана Шышмана, які змяніў яго на прастоле, дачку па імі Тамара, выдадзеную спачатку за дэспата Канстанціна, а затым за султана Мурада I, а таксама дочак па імі Дзясіслава і Васіліса.

**Генеалогія Івана Аляксандра**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Срацімір Крынскі | Петрыца |  |
|  |  |  |
| 1 |  |  | 2 |
| Феадора Валашская | **Іван Аляксандр**(d. 1371, ruled 1331—1371) | Сара-Феадора |
|  |  |
|  | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 |
| Міхаіл Асень IV | Тамара | **Іван Шышман**(1350/1351-1395, кіраванне — 1371—1395) | Іван Асень V | Васіліса |
|  |  |  |  |  |
|  | Іван Асень IV | **Іван Срацімір**(1324—1397, кіраванне — 1356—1397) | Кераса-Марыя(1348—1390) | Дзясіслава |  |
|

Гл. таксама
-----------

* Елісаветградскае Евангелле — славянскае рукапіснае Евангелле XVI стагоддзя, спіс з Евангелля, напісанага для Івана Аляксандра ў 1356 годзе. Упрыгожана мініяцюрай з яго кцітарскім партрэтам.

Знсокі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
3. ↑  Як пішацца ў сярэднявечных балгарскіх каралеўскіх хартыях. Daskalova, Angelina (2005). *Gramoti na bǎlgarskite care* [Bulgarian]. Sofia: Bulgarian Academy of Sciences. pp. 58–59. ISBN 954-322-034-4. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
4. 1 2 3 4 5 6  Lalkov, *Rulers of Bulgaria*, pp. 42-43.
5. 1 2 3 4 5  *Bǎlgarite i Bǎlgarija*, 2.1
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Delev, *Istorija i civilizacija za 11. klas*
7. 1 2  Castellan, Georges (1999). *Histoire des Balkans, XIVe-XXe siècle* [French]. Paris: Fayard. p. 42. ISBN 2-213-60526-2.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
8. 1 2 3 4  Bozhilov, *Familiyata na Asenevtsi*, pp. 192—235.
9. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 273.
10. 1 2  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 274.
11. ↑  Першапачаткова з Сафійскага Псалтыра. Адаптавана Каневым, *Bǎlgarski hroniki*, pp. 459–460.
12. ↑  Поўны тэкст у History of the Bulgarian language доступен в Arhangelskij, A. S. (1897). "Bolgarskij "pěsnivec" 1337 goda. "Pohvala" i otryvok psaltyrnago teksta". *Izvestija ORJAS IAN* [Russian]. Праверана 2007-02-11.`{{cite journal}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
13. ↑  Božilov, *Familijata na Asenevci*, pp. 192—197.
14. ↑  Andreev, *Bǎlgarija prez vtorata četvǎrt na XIV v.*, pp. 33-41.
15. ↑  Andreev, *Balgariya prez vtorata chetvart na XIV v.*, pp. 23-52.
16. ↑  Based on Lalkov, *Rulers of Bulgaria*
17. ↑  Bakalov, *Istorija na Bǎlgarija*, «Esenta, 1341 g.»
18. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, pp. 292—293.
19. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 304.
20. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, pp. 309—310.
21. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, pp. 322, 325, 328.
22. ↑  Andreev, *Bǎlgarija prez vtorata četvǎrt na XIV v.*, pp. 67-75.
23. 1 2 3  *Bǎlgarite i Bǎlgarija*, 2.2
24. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 325.
25. ↑  Bakalov, *Istorija na Bǎlgarija*, «1355 g.»
26. 1 2  Božilov, Ivan (2006). *Istorija na srednovekovna Bǎlgarija VII-XIV vek (tom 1)* [Bulgarian]. Anubis. ISBN 954-426-204-0. `{{cite book}}`: Тэкст "ISBN" ігнараваны (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
27. ↑  Božilov, *Familijata na Asenevci*, pp. 218—224.
28. 1 2  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 366.
29. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 367.
30. ↑  Bakalov, *Istorija na Bǎlgarija*, «Dobrotica (neizv.-okolo 1385)»
31. ↑  Koledarov, Petǎr (1989). *Političeska geografija na srednovekovnata bǎlgarska dǎržava 2 (1186–1396)* [Bulgarian]. Bulgarian Academy of Sciences. pp. 13–25, 102.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
32. ↑  Miletič, Ljubomir (1896). "Dako-romǎnite i tjahnata slavjanska pismenost. Novi vlaho-bǎlgarski gramoti ot Brašov". *Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i knižnina* [Bulgarian]. Sofia. **2** (13): p. 47. Праверана 2007-02-11. `{{cite journal}}`: `|pages=` мае залішні тэкст (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
33. ↑  Bakalov, *Istorija na Bǎlgarija*, «Esenta, 1369 g.»
34. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, pp. 367—368.
35. ↑  Tjutjundžiev and Pavlov, *Bǎlgarskata dǎržava i osmanskata ekspanzija*
36. ↑  Fine, *Late Medieval Balkans*, p. 368.
37. ↑  Čavrǎkov, Georgi (1974). *Bǎlgarski manastiri* [Bulgarian]. Sofia: Nauka i izkustvo. Праверана 2007-01-19.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
38. ↑  Kǎnev, Petǎr (2002). "Religion in Bulgaria after 1989". *South-East Europe Review* (1): p. 81. `{{cite journal}}`: `|pages=` мае залішні тэкст (даведка) Архівавана 29 ліпеня 2012. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 ліпеня 2012. Праверана 21 жніўня 2014.
39. ↑  "1.2.3 "Zlaten vek" na bǎlgarskata kultura". *Bǎlgarite i Bǎlgarija* [Bulgarian]. Ministry of Foreign Affairs of Bulgaria, Trud, Sirma. 2005. Архівавана з арыгінала 10 лістапада 2005. Праверана 21 жніўня 2014. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|chapterurl=` ігнараваны (прапануецца `|chapter-url=`) (даведка); Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link) Архівавана 10 лістапада 2005. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 верасня 2006. Праверана 24 студзеня 2022.
40. ↑  *Sinodik na Car Boril*, additions from the 13th and 14th century, cited in Canev, *Bǎlgarski hroniki*, p. 456.
41. 1 2  
Izobraženijata na Ivan Aleksandǎr ot XIV vek.(нявызн.). Праверана 19 студзеня 2007.
42. ↑  Beniševa, Daniela.  Otkrita e unikalna zlatotkana dreha na Car Ivan Aleksandǎr(нявызн.), *Bǎlgarska armija* (18 лістапада 2002). Праверана 3 лютага 2007.
43. ↑  Composite Gazetteer of Antarctica: Ivan Alexander Point.
44. ↑  Sugar, Pete (1983). *Southeastern Europe Under Ottoman Rule, 1354–1804*. University of Washington Press. p. 16. ISBN 0-295-96033-7.

Літаратура
----------

* Andreev, Jordan (1999). *Koj koj e v srednovekovna Bǎlgarija* [Bulgarian] (2nd ed.). Sofia: Petǎr Beron. ISBN 954-402-047-0. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Andreev, Jordan (1993). *Bǎlgarija prez vtorata četvǎrt na XIV v.* [Bulgarian]. Veliko Tarnovo: Sv. Kliment Ohridski. OCLC 69163573.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Angelov, Petǎr (1982) [1978]. *Bǎlgaro-srǎbskite otnošenija pri caruvaneto na Ivan Aleksandǎr (1331-1371) i Stefan Dušan (1331-1355)* [Bulgarian]. Sofia: Sofia University Press.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Bakalov, Georgi (2003). *Elektronno izdanie – Istorija na Bǎlgarija* [Bulgarian]. Sofia: Trud, Sirma. ISBN 954528613X. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Božilov, Ivan (1985). *Familijata na Asenevci (1186–1460)* [Bulgarian]. Sofia: Bulgarian Academy of Sciences. OCLC 14378091.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Canev, Stefan (2006). "11 Kǎm propast. Car Ivan Aleksandǎr, Momčil". *Bǎlgarski hroniki* [Bulgarian]. Sofia, Plovdiv: Trud, Žanet 45. ISBN 954-528-610-5.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Delev, Petǎr (2006). "19 Bǎlgarija pri Car Ivan Aleksandǎr". *Istorija i civilizacija za 11. klas* [Bulgarian]. Trud, Sirma. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* Fine, Jr. John V.A. (1987). *The Late Medieval Balkans*. Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. ISBN 0-472-08260-4.
* Lalkov, Milčo (1997). "Tsar Ivan Alexander (1331–1371)". *Rulers of Bulgaria*. Kibea. ISBN 954-474-098-8. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|chapterurl=` ігнараваны (прапануецца `|chapter-url=`) (даведка)
* Tjutjundžiev, Ivan (1992). *Bǎlgarskata dǎržava i osmanskata ekspanzija 1369–1422* [Bulgarian]. Veliko Tǎrnovo. OCLC 29671645. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* "2.1 Sǎzdavane i utvǎrždavane na Vtorata bǎlgarska dǎržava. Vǎzstanovenata dǎržavnost". *Bǎlgarite i Bǎlgarija* [Bulgarian]. Ministry of Foreign Affairs of Bulgaria, Trud, Sirma. 2005. Архівавана з арыгінала 10 лістапада 2005. Праверана 21 жніўня 2014. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|chapterurl=` ігнараваны (прапануецца `|chapter-url=`) (даведка); Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link) Архівавана 7 верасня 2006.
* "2.2 Balkansko kǎsogledstvo. Opitǎt da se oceljava poedinično". *Bǎlgarite i Bǎlgarija* [Bulgarian]. Ministry of Foreign Affairs of Bulgaria, Trud, Sirma. 2005. Архівавана з арыгінала 10 лістапада 2005. Праверана 21 жніўня 2014. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|chapterurl=` ігнараваны (прапануецца `|chapter-url=`) (даведка); Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link) Архівавана 7 верасня 2006.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Іван Стэфан** | **Цар Балгарыі**1331—1371 | Пераемнік**Іван Шышман іІван Срацімір** |

| ⛭Кіраўнікі Балгарыі |
| --- |
| Вялікая Балгарыя(632—668) | 
* Кубрат
* Батбаян

 |
| Першае Балгарскаецарства (681—1018) | 
* Аспарух
* Тэрвел
* Кармесій
* Севар
* Кармісош
* Вінех
* Тэлец
* Сабін
* Умор
* Такту
* Паган
* Тэлерыг
* Кардам
* Крум
* Амуртаг
* Маламір
* Прэсіян
* Барыс I
* Уладзімір Расатэ
* Сімяон I
* Пётр I
* Барыс II

 |
| Заходне-Балгарскаецарства (970—1018) | 
* Раман
* Самуіл
* Гаўрыіл Радамір
* Іван Уладзіслаў
* Прэсіян II

 |
| Другое Балгарскаецарства (1186—1396) | 
* Пётр IV
* Іван Асень I
* Іванка1
* Калаян
* Барыл
* Стрэз1
* Алексій Слаў
* Іван Асень II
* Каламан I Асень
* Міхаіл I Асень
* Каламан II Асень
* Міца Асень
* Канстанцін I Ціх
* Івайла
* Іван Асень III
* Георгій I Тэртэр
* Смілец
* Чака
* Феадор Святаслаў Тэртэр
* Георгій II Тэртэр
* Міхаіл III Шышман
* Іван Стэфан
* Іван Аляксандр
* Іван Шышман
* Іван Срацімір
* Канстанцін II Асень

 |
| Трэцяе Балгарскаецарства (1878—1946) | 
* Аляксандр I
* Фердынанд I
* Барыс III
* Сімяон II

 |
| 1 Узурпатары. Не з’яўляліся царамі афіцыйна. |


| ?Іван Аляксандр — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Срацімір[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Іван Аляксандр |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Кераца Петрыца[d] |  | Шышман[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118556177 · ISNI: 0000 0000 7857 5315 · LCCN: n78038112 · NKC: js2013749426 · NLP: a0000001187995 · NTA: 070845492 · SUDOC: 081178565 · VIAF: 20472132 |

 |