У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі.
**Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак** — рымска-каталіцкі кляштарны комплекс у Мінску. Дзейнічаў з 1-й паловы XVII ст да 1850-х гадоў.

Комплекс складаўся з мураваных будынкаў касцёла і 2-павярховага кляштарнага жылога корпуса, 3-павярховага флігеля і драўляных гаспадарчых пабудоў. Усе кляштарныя збудаванні ў 1860-х гадах былі перададзены расійскімі ўладамі праваслаўнай царкве. У храме размяшчаецца праваслаўны Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа.

Гісторыя
--------

Першыя бернардзінкі з'явіліся ў Мінску ў 1630 годзе. Спачатку ў іх не было свайго касцёла і кляштара. Сярод першых менскіх бернардзінак лічылася Людвіна Завішанка — дачка віцебскага кашталяна Мікалая Завішы. Першая фундацыя на кляштар бернардзінак была атрымана 20 верасня 1633 ад троцкага ваяводы Аляксандра Слушкі, дзякуючы намаганням якога ў тым жа годзе быў пабудаваны драўляны касцёл і жылы корпус. Адначасова Слушка падараваў кляштару маёнтак Гатаў з чатырма вёскамі, столькімі ж карчмамі, дзвюма млынамі, гэты маёнтак налічваў больш за 109 валок ворнай зямлі.

У 1642 годзе па ініцыятыве таго ж Слушкі пачалося будаўніцтва новага мураванага касцёла і будынкаў кляштара. Дабудаваць іх перашкодзілі ваенныя падзеі сярэдзіны XVII ст. і толькі 31 жніўня 1687 г. новы касцёл быў кансекраваны біскупам Мікалаем Слупскім ў гонар Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі.

У галоўным алтары святыні знаходзіўся цудатворны абраз Маці Божай, якому нават была прысвечана спецыяльная кніга (гл. ніжэй).

15 красавіка 1697 года маскоўскі стольнік Пётр Талстой занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі, прысвечаныя касцёлу і кляштару бернардзінак:

> 
> 
> Той самай даты быў і ў кляштары ў паннаў Бернардзінак…. Дзявіцы Бернардзінкі ходзяць у чорным, на голым целе замест кашуль носяць уласяніцы тоўстыя і падперазаныя вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі ўзімку і ўлетку і на калодках, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай уладкаванай у сцяне, і стаяць у хорах гледзячы ў касцёл малымі свідравінамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі. Тыя Бернардзінкі пры мне гралі на арганах на хорах і спявалі надзвычай дзівосна. Вячэрні і ранішнія служаць самі без папа, толькі да іх прыходзіць ксёндз каб служыць імшу.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *Тогожъ числа был и въ клашторѣ у паненъ Барнадынокъ.... Дѣвицы Барнадынки ходятъ въ черном, на голом тѣлѣ вмѣсто рубашекъ носятъ власяницы толстыя и подпоясаны веревками съ узлами, ступаютъ всегда босыми ногами въ зимѣ и въ лѣтѣ и на колодкахъ, въ костелъ входятъ тайной лѣстницей, устроенной въ стѣнѣ, и стоятъ на хорахъ, смотря въ костелъ малыми скважинами скрозь рѣшетокъ, чтобы ихъ люди не відѣли. Тѣ Барнадынки при мнѣ играли на органахъ на хорахъ и пѣли зѣло предивно. Вечерни и утрени отправляютъ сами безъ попа, только къ нимъ приходитъ ксендзъ для отправленія мши.*
> 
> 
> 
> — Путешествие стольника П. А. Толстого 
> 
> 

Пасля пажару 1741 года комплекс кляштара бернардзінак аднавілі і рэканструявалі. Гэтыя працы сконьчыліся ў 1746 годзе, а ў 1760-я гады ў касцёле быў пабудаваны новы манументальны мураваны алтар.

Кляштар пацярпеў ад вялікага пажару горада ў 1835 годзе, але хутка быў адноўлены. Каля 1842 года ў менскім кляштары бернардзінак знаходзілася 20 законніц, навіцыятка, кандыдатка і дзве тэрцыяркі. У ім выхоўваліся таксама каля 20 дзяўчат, большасць з якіх страціла бацькоў.

У 1853 годзе кляштар бернардзінак быў скасаваны расійскімі ўладамі. Законніцы былі вывезены ў Нясвіж. Перад адыходам ім удалося перадаць некаторыя касцёльныя прадметы ў суседнія парафіі. Прыгожы арган трапіў у кальвінскі збор у Койданава, а што стала з абразом, невядома.

У 1860 годзе былы касцёл быў пераўтвораны ў праваслаўную царкву, якая была асвечана ў імя святых Кірыла і Мяфодзія. Гэтая царква прызначалпся дзеля студэнтаў Мінскай духоўнай семінарыі, якія часова, пасля пераезду са Слуцка, размяшчаліся ў келлях былога бернардзінскага кляштара. Потым семінарыя была пераведзена ў перабудаваныя будынкі шпіталя Таварыства Дабрачыннасці на Траецкай гары.

Пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў у кляштары працавала дзяржаўная следчая камісія, некалькі гадоў знаходзіліся зняволенныя паўстанцы, у тым ліку Каміла Марцінкевіч (дачка Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча).

У 1870 годзе ў будынкі былога кляштара бернардзінак перавялі Слуцкі Свята-Траецкі мужчынскі манастыр. Галоўны алтар святыні пераасвяцілі ў гонар Сашэсця Святога Духа, а правы прыдзел у імя святых Кірыла і Мяфодзія.

Архітэктура
-----------

План кляштара, зроблены ў 1869 годзе, пры перадачы комплексу ў праваслаўнае ведамства
### Касцёл

Паводле візітаў і інвентароў канца XVIII — першай паловы XIX стагоддзя. касцёл Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі, пабудаваны ў стылі сталага барока, уяўляў трохнававую, пакрытую гонтай, 6-слуповую базіліку з двухвежавым галоўным фасадам і трохграннай апсідай, да якой сіметрычна прыбудаваны прамавугольныя ў плане сакрысціі. Цэнтральная нава накрыта 2-схільным дахам, бакавыя навы — 1-схільнымі. Галоўны паўночна-заходні фасад, завершаны высокім фігурным франтонам, карнізнымі цягамі падзелены на 3 ярусы. Вылучаецца трохчасткавы падзел і па вертыкалі, дзве бакавыя часткі — асновы 2 трох'ярусных вежаў (вышынёй 34 метра), завершаныя складанымі барочнымі купаламі, дэкараваныя пілястрамі, прафіляванымі карнізамі, плоскімі паўцыркульнымі нішамі ў ніжніх і лучковымі праёмамі ў верхніх ярусах. Паміж вежамі размешчаны складаны па абрысу шчыт, упрыгожаны падвойнымі пілястрамі, карнізнымі паясамі. Бакавыя фасады раскрапаваны пілястрамі, карнізнымі паясамі, прарэзаны вялікімі лучковымі і арачнымі ваконнымі праёмамі. Цэнтральная нава перакрыта цыліндрычным скляпеннем з распалубкамі, а бакавыя — крыжовымі.

Інтэр'ер касцёла ў ХVIII ст. ўпрыгожвалі 7 стукавых алтароў. Галоўны алтар, у якім знаходзіўся абраз Маці Божай з Дзіцяткам, уяўляў сабой 6 калонаў, якія неслі барочны антаблемент з 2 анёламі і 2 вазонамі. Астатнія алтары былі 2-яруснымі. Бакавыя алтары Хрыста Укрыжаванага і святога Францішка Серафіцкага фланкавалі праём прэзбітэрыя. Пры апорах стаялі алтары святога Антонія і святой Клары. Бакавыя навы завяршаліся капліцамі з каменнымі алтарамі Найсвяцейшай Тройцы і Міхала Арханёла.

### Кляштар

З паўночна-заходняга фасада да касцёла далучаўся 2-павярховы кляштарны корпус, які замыкаў унутраны двор. Далучаная да апсіды «лінія» выходзіла на Вялікую Бернардзінскую вуліцу дзвюма рызалітамі, якія ўтваралі невялікі курданёр, дзе быў кветнік. Сцены будынка рытмічна падзелены пілястрамі і прамавугольнымі ваконнымі праёмамі. Жылы корпус меў калідорную планіроўку: уздоўж аднабаковага калідора, перакрытага крыжовымі скляпеннямі і арыентаванага на ўнутраны дворык, размяшчаліся келлі, трапезныя, а таксама склады і розныя гаспадарчыя памяшканні. З паўночнага ўсходу ад жылога корпуса знаходзіцца 2-павярховы лямус, з паўднёвага ўсходу — 3-павярховы флігель, накрыты вальмавым дахам.

У двары бернардзінскага кляштара пад зямлю вялі два ўваходы, якія зачыняліся масіўнымі жалезнымі дзвярыма. Адзін з іх даволі прасторны, ў рост чалавека, быў выкладзены цэглай і вёў у бок ракі Свіслач. Іншы ход ішоў пад зямлёй да касцёла і кляштара баніфратаў .

На тэрыторыі комплексу знаходзіўся сад, драўляныя флігель і гаспадарчыя пабудовы.

Цудатворны абраз Маці Божай
---------------------------

Гравюра, зробленная Лявонціем Тарасевічам з абраза Маці Божай з Дзіцяткам, які захоўвался ў галоўным алтары менскага касцёла бернардзінак
У касцёле Звеставання Дзевы Марыі жаночага кляштара бернардзінак быў цудатворны абраз Маці Божай, аздоблены сярэбранай шатай і каронамі.

Прыарыса кляштару Юдзіцкая паведамляла, што абраз быў прысланы з Рыма ад Папы Урбана VIII Соф'і з Зяновічаў, жонцы Аляксандра Слушкі, тады кашталяна троцкага за тое, што яна паслала Найсвяцейшаму Пастару "містэрн, выраблены ў ахвяру «Apparat ze wszystkim» (магчыма, нейкае дарагое адзенне).

У доме Слушкаў абраз адразу праславіўся цудамі аздараўлення і дапамогі ў розных хваробах, ласкі дазнала тройчы і сама гаспадыня, пані Мар'яна Абрамавічоўна (1640), а таксама іншыя. Да таго ж менскі канцылярый Сымон Плявіза ў сне бачыў абраз, акружаны святлом, і нібы Маці Божая сказала: «ведай сам і іншым скажы, што хто будзе звяртацца, будзе ўсцешаны». Тады Слушкі аддалі абраз у кляштар, дзе ён дапамагаў многім у хваробах і няшчасных выпадках.

Калі Мінск быў заняты маскоўскім войскам, бернардзінкі з абразом выехалі на Жмудзь, дзе Юдзіцкі меў староства ў Ясвойнях. За 12 гадоў, якія паненкі правялі па-за сваім кляштарам, ніхто іх не крануў, не пашкодзіла ім і эпідэмія 1657 года, што яшчэ больш упэўніла сясцёр у цудатворнасці абраза. У хуткім часе пасля вяртання ў Мінск, сёстры апісалі цуды ў кнізе, і Юдзіцкая запрасіла біскупа Слупскага прыслаць кананічную камісію. У 1672 г. віленскі біскуп-суфраган Мікалай Слупскі і правінцыял бернардзінцаў Гіяцынт Буркевіч, вывучыўшы адпаведныя дакументы, прызналі абраз цудатворным. Тады ж у езуіцкай друкарні ў Вільні была надрукавана кніга аб гісторыі і цудах абраза: *Historia o cudownym obrazie Najśw. Marii Panny w klasztorze mińskim Panien Zakonnych Św. Franciszka, b.m. 1672*. У кнізе мелася прысвячэнне менскаму кашталяну Аляксандру Юдзіцкаму, які *ў нейкіх абставінах, усё пакінуўшы, ад шведаў уратаваў абраз, вывез яго з небяспекі як Эней калісьці сваіх багоў* (пісала ў прадмове сястра дабрадзея бернардзінак Францішка, прыарыса кляштару).

Неўзабаве пасля прызнання абраза цудатворным гравёр Лявонцій Тарасевіч наштыхаваў з яго гравюру на медзі, якая дазваляе ўявіць іканаграфію святыні. Марыя стаіць за сталом, на якім ляжыць разгорнутая кніга і раскіданы галінкі ружаў. Дзіцятка Ісус стаіць на гэтым стале, прыхінуўшыся да Маці, якая прытрымлівае Яго праваю рукой, а левай (са скіпетрам) паказвае Дзіцяці на літары, як бы навучаючы. На галовах высокія кароны, вакол — шырокія німбы з шасціканцовымі зорачкамі ўздоўж края. Сюжэт не мае аналагаў у беларускім іканапісу, ён выглядае як трансфармацыя больш вядомага сюжэта «Святая Ганна, якая навучае Марыю».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  ЭнцВКЛ, 2005
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Дзянісаў У.*. Касцёлы г. Мінска ў XVI – пачатку XX стст. (паводле дакументаў НГАБ) **(нявызн.)**.  Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Праверана 4 ліпеня 2012.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Ч. 1. Будслаўскі, Вілейскі і Мінскі дэканаты. / Тэкст і фота А. Яроменкі. Уводзіны Ул. Трацэўскага, — Мн.: ВУП «Выд-ва „Про Хрысто"». — 2003. — 256 с. ISBN 985-6628-37-7.
4. ↑  *Толстой П. А.* Путешествие стольника П. А. Толстого / Предисл. Д. А. Толстого // Русский архив, 1888. — Кн. 1. — Вып. 2. — С. 161—204; Вып. 3. — С. 321—368; Вып. 4. — С. 505—552; Кн. 2. — Вып. 5. — С. 5-62; Вып. 6. — С. 113—156; Вып. 7. — С. 225—264; Вып. 8. — С. 369—400.
5. 1 2 3  Церкви и приходы Минска. — Мн.: Свято-Петро-Павловский собор, белорусское Православное Братство Трех Виленских Мучеников, 1996—192 с. ISBN 985-6143-05-5. С. 32.
6. 1 2 3 4 5 6  Аляксандр Ярашэвіч. Абразы Маці Божай XVII—XVII стст. у Мінскіх касцёлах // «Наша вера», 1(4) / 1998.
7. 1 2 3  Т. І. Чарняўская. 19. Кляштар бернардзінак // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.- Мн.: БелСЭ, 1988.-333 с.: іл. ISBN 5-85700-006-8. С.52-53.
8. ↑  Памятники Минска / Авт.-сост. В. П. Шамов.- Мн.: Полымя, 1991.- 208 с.- С.68.
9. ↑  Opisy parafii diecezji wileńskiej z 1784 roku T. 2. Dekanat Mińsk / Maroszek J. Maroszek M. oprac. — 2009. — Białystok.

Літаратура
----------

* *Дзянісаў У.* Мінскі кляштар бернардзінак // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 292—293. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* Пазняк З. С. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985.— 111 с.: іл.
* Klasztory bernardynow w Polsce. P/red. Wyczawskiego. OKM. Kalwaria Zebrzydowska.1985. S. 532—533
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск) на сайце Radzima.org
* Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск) на сайце Глобус Беларусі (руск.)

| ⛭Ансамбль плошчы Свабоды |
| --- |
| Верхні горад |
| Будынкі і збудаванні | Гарадская ратуша • Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Дзіцячая філармонія) • Дом прафсаюзаў • Сабор Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі і езуіцкі калегіум • Дом губернатара (Рэспубліканскі музыкальны каледж) • Гасціны двор • Сядзіба Пшаздзецкіх (Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага) • Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Мінскае мужчынскае духоўнае вучылішча • Інстытут беларускай культуры) • Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі • Гатэль «Еўропа» • Касцёл Святога Іосіфа (БДАМЛМ) • Гандлёвыя рады • Белпрампраект • Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Сабор Сашэсця Святога Духа) |
| Іншае | Сквер Зялёны Тэатр • Каляска губернатара |
| Страчаная спадчына | Помнік Аляксандру II • Малы гасціны двор • Сядзіба Гегера • Гарадскі тэатр • Дом Гайдукевіча • Гадзіннікавая вежа езуіцкага калегіума |

| ⛭Рымска-каталіцкія сакральныя збудаванні Мінска |
| --- |
| Касцёлы | Архікафедральны Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі · Найсвяцейшай Тройцы (Святога Роха) · Святых Сымона і Алены · Узвіжання Святога Крыжа *дагэтуль не вернуты каталікам*: Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі · Найсвяцейшай Дзевы Марыі · Святога Іосіфа*страчаныя*: Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі · Святога Антонія · Святой Веранікі · Святога Войцеха · Святой Марыі Магдалены · Святога Міхаіла Арханёла · ✰ Святога Тамаша Аквінскага · Святога Яна |
| Кляштары | *дагэтуль не вернутыя каталікам*: Бернардзінак · Бернардзінаў · Езуітаў*страчаныя*: Баніфратаў · Бенедыкцінак · ✰ Дамініканцаў · Марыявітак · Рохітаў · Францысканцаў |
| Капліцы | Маці Божай Ружанцовай · Святога Яна Хрысціцеля*страчаныя*: Юбілейная |