**Капланкырскі запаведнік** (туркм.: Gaplaňgyr goraghanasy) размешчаны на паўднёвым краі плато Усцюрт у Дашагузскім велаяце на поўначы Туркменістана. Ён займае плошчу 2822 км², а разам з двума заказнікамі, якія ўваходзяць у яго ахоўную зону 8210 км².

Запаведнік быў створаны ў 1979 годзе для аховы і аднаўлення мясцовай флоры і фаўны, ён размешчаны на плато Капланкыр на мяжы з Казахстанам і Узбекістанам на паўночным захадзе Дашагузскага велаята. Запаведнік утвораны, перш за ўсё, для аховы і аднаўлення колькасці усцюртского урыяла, джэйрана і таксама іншых прадстаўнікоў фаўны Паўночнага Туркменістана. У 1980-х гадах праводзілася вывучэнне экасістэм Заўнгузскіх Каракумаў, Сарыкамышскай катлавіны і паўднёва-ўсходняга Усцюрта з мэтай распрацоўкі навуковых асноў захавання і аднаўлення экасістэм рэгіёна. Яно ажыццяўлялася навуковым аддзелам запаведніка ў рамках дзяржбюджэтных планавых тэм. Як і ў іншых запаведніках, тут вядзецца «Летапіс прыроды», а сумесна з супрацоўнікамі Нацыянальнага інстытута пустыняў, расліннага і жывёльнага свету праводзяцца палявыя выезды па вывучэнні сучаснага стану біяразнастайнасці гэтага цікавага раёна на поўначы Туркменістана.

Становішча
----------

Запаведнік знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Дашагузскага велаята Туркменістана. Тэрыторыя запаведніка і яго заказнікаў размешчана ў межах Усцюртскай і Сарыкамышскай фізіка-геаграфічных абласцей і толькі на паўднёвым усходзе захоплівае невялікі ўчастак паўночных Заўнгузскіх Каракумаў. Такім чынам, Капланкырскі запаведнік стаіць на стыку Паўднёвай і Паўночнай падзоны пустыняў Турана.

Рэльеф
------

Пануючы ландшафт — гліністая, месцамі хвалістая раўніна — плато Капланкыр. У паўночных яго межаў раўніннае аблічча прыўносяцца своеасаблівыя ўключэння ў выглядзе шматлікіх дробных упадзін і больш буйных катлавін, паніжэнняў, варанок, правалаў — «анаў» і пячор карставага паходжання. Тут налічваецца 44 пячоры, 7 з іх скразныя. Даўжыня самай вялікай пячоры 206 м, вышыня 9 м, размешчана яна на глыбіні 42-44 м. У гэтых пячорах некаторыя звяры, птушкі і рэптыліі знаходзяць месцы для адпачынку, гнездавання і хованкі ад халадоў і спякоты, а таксама небяспекі. Паўднёва-заходняя частка Сарыкамышской упадзіны, большая частка якой займае аднайменнае возера, ахоплівае Сарыкамышскі заказнік  (руск.) (бел.. Плошча возера каля 3000 км², глыбіня да 40 м. Упадзіна складзеная алювіяльна-дэльтавымі адкладамі. У яе межах знаходзяцца не толькі водна-балотныя ўчасткі: шырока распаўсюджаныя такыры і пяскі, сустракаюцца таксама саланчакі. Дзівяць своеасаблівай прыгажосцю чынкі  (руск.) (бел. запаведніка і прылеглых тэрыторый: на захадзе — Гарашорскія, абрываюцца ў аднайменную упадзіну да 200 м і больш; на паўночным усходзе — Сарыкамышскія, менш высокія.

Клімат
------

Рэзка кантынентальны і вельмі сухі, у год выпадае менш за 100 мм ападкаў. Вясна кароткая, хуткабежная. Сухое надвор’е звычайна ўсталёўваецца з сярэдзіны мая. Травяністая расліннасць выгарае. Лета гарачае і працяглае. У зімовы перыяд надвор’е не ўстойлівае, частыя адлігі, снег трымаецца 20-25 дзён. Сярэднегадавая тэмпература складае +11 °C. У студзені тэмпература, у сярэднім апускаецца да −5 °C, а ў ліпені падымаецца да +28 °C. У незвычайна халодныя зімы тэмпература можа зніжацца да −20 °C, а ў гарачыя летнія дні павышацца да +44 °C. Пераважаюць паўночныя і паўночна-ўсходнія вятры. Нярэдкі пясчаныя буры, асабліва, у вяснова-летні перыяд. Максімум ападкаў прыпадае на зіму і вясну. Пастаянных вадацёкаў на запаведнай тэрыторыі няма. Пясчаныя глебы — на буйна-градавых пясках ва ўсходняй і паўднёва-ўсходняй частках запаведніка. Утрыманне перагною ў іх таксама нізкі, а расліннасць утвораецца пясчана-пустыннымі супольнасцямі. Нарэшце, яшчэ два тыпу глеб — такыры і саланчак. Такыры раскіданыя плямамі на плато і паміж градамі пяскоў. Што тычыцца саланчакоў, то яны фармуюцца на паніжэннях рэльефу, ва ўмовах блізкага залягання мінералізаваных грунтавых вод.

Расліннасць на саланчаках прадстаўлена салянкамі.

Флора
-----

У батаніка-геаграфічным дачыненні запаведная тэрыторыя знаходзіцца на стыку паўночнай і паўднёвай падзоны пустыні Туранскай нізіны Туранскай правінцыі азіяцкай вобласці пустыняў. Флора запаведніка ўключае 377 відаў вышэйшых сасудзістых раслін з 178 родаў і 46 сямействаў. (Па іншых дадзеных, на тэрыторыі запаведніка зарэгістраваныя 918 відаў вышэйшых раслін). Больш за палову відавой разнастайнасці складаюць пяць характэрных для пустыняў сямействаў: лебядовыя, капуставыя, астравыя, бабовыя і метлюжковыя. Такі склад абумоўліваецца тэрытарыяльным размяшчэннем запаведніка ў пераходнай паласе і ўяўляе вялікую цікавасць з біягеаграфічнага пункту гледжання. Мох (*Tortula desertorum*) утварае пад кустамі суцэльнае пакрыццё і там таксама можа налічвацца да 20 відаў лішайніку, а на саланчаках — да 30 відаў водарасцей, пры высокай разнастайнасці грыбоў.

Сярод найбольш рэдкіх відаў варта адзначыць *Salsola chiwensis*, *Malacocarpus crithmifolius*, *Asparagus turkestanicus* і *Ammodendron eichwaldii*, якія ўнесены ў Чырвоную кнігу Туркменістана (2011), а таксама рэдкія эндэмічныя віды, як *Euphorbia sclerocyathium* і *Lipskyella annua*.

Расліннасць асноўных ландшафтаў запаведніка ў агульных рысах можна ахарактарызаваць наступным чынам. Аснову раслінных груповак Капланкыра складаюць палынова-салянкавыя супольнасці. Значныя плошчы плато занятыя аднароднымі супольнасцямі наступных відаў: эдыфікатара  (руск.) (бел. *Anabasis salsa*), *Salsola gemmascens* і *Haloxylon aphyllum* з удзелам відаў шматгадовага *Artemisia halophila* і паўхмызняковых палыноў — *Artemisia santolina*, *Artemisia herba-alba* і *Artemisia turanica*. Верхні (першы) ярус, які складаецца з *Haloxylon aphyllum*, відаў роду *Calligonum* і іншых хмызнякоў, не заўсёды выяўлены. Асноўным ярусам з’яўляецца другі, вышынёй 20-40 см, які ўтвораны палыном пры ўдзеле паўхмызняковых салянак: *Salsola gemmascens* і *Salsola orientalis*. У паўночна ўсходняй частцы тэрыторыі на схілах плато, звернутых да Сарыкамышскай упадзіны, дамінуе асадыяцыя відаў *Haloxylon aphyllum*-*Salsola orientalis*. У аднастайны характар расліннасці прыўносяць каларыт інтразанальныя ўключэнні: катлавіны, астанцовыя ўзвышшы, рэчышчы часовых вадацёкаў і т. п. Па паніжэннях або ўздоўж прамоін развіваюцца плямы калючых кустоў — *Xylosalsola*, бярозкі (*Convolvulus*), караганы (*Caragana*) і *Atraphaxis*.

На участках грудкаватых і градава-грудкаватых пяскоў Заўнгузскіх Каракумаў  (руск.) (бел. прылеглых з поўдня, расліннае покрыва прадстаўлена, галоўным чынам, групоўкай саксаула белага (*Haloxylon persicum*). Яе верхні ярус вышынёй 1.5-2.0 м утвараецца саксаулам белым (*Haloxylon persicum*) і іншымі буйнымі хмызнякамі, куды ўваходзяць розныя віды і роды *Calligonum*, салянка Рыхтэра (*Salsola richteri*), *Ephedra strobilacea*, *Ammodendron* і інш. Другі ярус складаюць хмызнякі і паўхмызнякі драбнейшыя, звычайна не вышэй за 1 м. Яны прадстаўлены *Ephedra intermedia*, *Mausolea eriocarpa*, астрагаламі (*Astragalus*) і інш. Трэці ярус травяністы, дзе асаблівае месца належыць *Carex physodes*, якія ствараюць адносна магутнае покрыва. З іншых травяністых раслін, акрамя *Carex physodes*, заслугоўваюць увагі віды родаў цыбуля (*Allium*), касач (*Iris*), *Eremurus*, а таксама эфемеры, у асноўным, з сямейства капуставых, метлюжковых, астравых, у прыватнасці, *Ferula assa-foetida*. У спрыяльныя гады колькасць эфемераў у фітацэнозах з удзелам саксаула белага (*Haloxylon persicum*) дасягае 30 відаў і больш.

Што тычыцца чорнасаксаульнікаў, то яны распаўсюджаныя, галоўным чынам, у Сарыкамышскай упадзіне, дзе ў залежнасці ад глебавага покрыва відавы склад супольнасцяў мяняецца. Так, на пясках сумесна з чорным саксаўлам растуць чэркез і розныя віды кандымаў, а ў травяным ярусе многія эфемеры. Сярод кустоў тамарыкса, якія захаваліся па краях Сарыкамышскай упадзіны, таксама сустракаюцца зараснікі *Haloxylon aphyllum*. Травяністыя расліны тут прадстаўлены, у асноўным, некаторымі аднагадовымі травамі.

Асноўныя тыпы і элементы ландшафтаў ў адпаведных экасістэмах запаведніка — плато, чынкі, як пустыні, бясцёкавыя упадзіны, карставыя правалы, кыровыя грады, саланчакі і азёры; асабняком стаіць экасістэма возера Сарыкамыш, дзе блізка кантактуюць водныя і каляводныя групоўкі раслін і жывёл (на дне і ў тоўшчы вады возера, на астравах і ўзбярэжжы). Біятапічная мазаічнасць ў Сарыкамышскім заказніку  (руск.) (бел. больш выказана, чым на іншых участках запаведнай тэрыторыі, што мае вельмі важнае значэнне, у прыватнасці, для фаўны.

Фаўна
-----

У Капланкырскім запаведніку зарэгістравана 26 відаў млекакормячых, 147 відаў птушак. Ахоўныя рэдкія віды млекакормячых, якія насяляюць запаведнік, гэта джэйран, усцюртскі урыял, медаед. У зімовы перыяд на тэрыторыю запаведніка мігруюць статкі сайгакаў з суседняга Каракалпакстана. У 1980-я гады рэакліматазаваны кулан. Па зоагеаграфічным раянаванні тэрыторыя адносіцца да пустэльна-стэпавай падабласцей Палеарктычнай зоагеаграфічнай вобласці. Паўднёвы Усцюрт, дзе размешчана асноўная частка запаведніка, уваходзіць ва Усцюрцкі раён казахскай зоагеаграфічнай правінцыі; Сарыкамышскі і Шасенемскі заказнікі, і Заўнгузскія Каракумы, ставяцца да іранскай правінцыі сярэднеазіяцкай пустыннай акругі. Характэрная асаблівасць жывёльнага свету запаведніка таксама абумоўлена геаграфічным становішчам рэзервата ў зоне пераходу ад паўночных да паўднёвых тыпаў пустынь У дачыненні да насякомых, у цэлым, можна сказаць, што на гліністых раўнінных участках звычайныя Жукі, саранчовыя і тэрміты, а ў пяшчаных месцапражываннях — маскітаў, мурашкі, лускакрылыя; з жукоў — чарнацёлкі і шашолкі.

Капланкырскі запаведнік таксама ўключае два заказніка: Сарыкамышскі заказнік, плошчай 210400 га, арганізаваны ў 1980 годзе для аховы азёрна-прыбярэжных экасістэм, і Шахсенемскі заказнік, 270 000 га, створаны ў 1983 годзе для захавання камяністых пустыняў.

Зноскі
------

1. ↑  *Герман В. Б. Затока А. Л. Шубенкина Е. Ю. Шубенкин В. П.* Заповедник Капланкыр. // Заповедники СССР. Заповедники Средней Азии и Казахстана. М.: Мысль. С. 140—150.
2. 1 2 3  Kaplankyr Reserve **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  DNTours. Архівавана з першакрыніцы 29 верасня 2008. Праверана 21 студзеня 2009.
3. ↑  *Аманов О.* 2006. Гаплангырский государственный заповедник // Заповедники Средней Азии и Казахстана (ред. Р. В. Ященко) / Охраняемые природные территории Средней Азии и Казахстана. — Вып. 1. — Алматы: Тетис. — С.232-239.

Літаратура
----------

* *Герман В. Б. Затока А. Л. Шубенкина Е. Ю. Шубенкин В. П.* Заповедник Капланкыр. // Заповедники СССР. Заповедники Средней Азии и Казахстана. М.: Мысль. С. 140—150.
* Заповедники Средней Азии и Казахстана (руск.) / В. Е. Соколова, Е. Е. Сыроечковский. — Москва «Мысль», 1990. — 399 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-244-00273-2.
* *Рустамов А. К.* Животный мир Туркменистана и его охрана (на примере фауны позвоночных животных) (руск.). — Ашхабад «Ылым», 2011. — 246 с. — 500 экз.