**250-я дывізія іспанскіх добраахвотнікаў**  (ням.: 250. Einheit spanischer Freiwilliger), больш вядомая як **Блакітная дывізія** (ісп.: División Azul, ням.: Blaue Division) — дывізія з іспанскіх добраахвотнікаў, якія змагаліся на баку Германіі падчас Другой сусветнай вайны. Намінальна лічачыся ўкамплектаванай членамі «іспанскай фалангі», насамрэч «Блакітная дывізія» ўяўляла сабою сумесь салдат рэгулярных войскаў, ветэранаў грамадзянскай вайны і членаў фалангісцкай міліцыі. Была складзена паводле іспанскіх канонаў: чатыры пяхотныя палкі і адзін артылерыйскі.

Узнікненне і асаблівасці падраздзялення
---------------------------------------

Франсіска Франка, не жадаючы адкрыта ўцягваць Іспанію ў Другую сусветную вайну на боку Гітлера і ў той жа час імкнучыся ўмацаваць рэжым Фалангі і забяспечыць бяспеку краіны, заняўшы становішча ўзброенага нейтралітэту, падаўшы Германіі на ўсходнім фронце дывізію добраахвотнікаў, якія пажадалі змагацца на боку немцаў супраць Савецкага Саюза. Дэ-юрэ Іспанія захоўвала нейтралітэт, у саюзнікі Германіі не ўваходзіла, і вайну СССР не аб'яўляла. Дывізія здабыла сваю назву з-за блакітных кашуляў — формы Фалангі.

Міністр замежных спраў Суньер, аб'яўляючы 24 чэрвеня 41-га года пра фарміраванне «Блакітнай дывізіі», сказаў што СССР вінаваты ў іспанскай грамадзянскай вайне, у тым, што гэтая вайна зацягнулася, у тым, што былі масавыя растрэлы, што былі несудзебныя расправы. Па ўзгадненні з немцамі была зменена прысяга — яны прысягаліся не фюрару, а барацьбе супраць камунізму.

Матывацыі ў добраахвотнікаў былі розныя: ад жадання адпомсціць за загінулых у грамадзянскай вайне блізкіх, да (у былых рэспубліканцаў — яны, як правіла, і склалі асноўную масу перабежчыкаў на бок савецкага войска) жадання схавацца. Былі людзі, якія шчыра жадалі загладзіць сваё рэспубліканскае мінулае. Шматлікія кіраваліся карыслівымі меркаваннямі — ваенныя дывізіі атрымлівалі прыстойнае па тых часах дараванне ў Іспаніі, плюс дараванне нямецкае (адпаведна 7,3 пэсэты ад іспанскага ўрада і 8,48 пэсэтаў ад нямецкага камандавання ў дзень).

Былы старшыня братэрства дывізіі, які быў яе баец распавядаў пра свой шлях у яе шэрагі:

> 
> У мяне ідэалогіі не было ніякай. Я спакойна жыў пад Ціролем, прыляцеў самалёт савецкай вытворчасці, скінуў савецкую бомбу. І, хутчэй за ўсё, лётчык быў савецкі. Загінула ўся мая сям'я. Я паўтараю: мне вось у той момант было 14 гадоў. Да моманту пачатку вайны з Савецкім Саюзам мне было 17 гадоў. Вядома, я жадаў адпомсціць. І я паехаў у Расію вярнуць візіт ветлівасці.— «Блакітная дывізія» і іншыя іспанцы
> 
> 

Сцяг 2-га Батальёна
13 ліпеня 1941 дывізія, якая налічвала 18 693 чалавека (641 афіцэр, 2272 унтар-афіцэры, 15 780 ніжніх чыноў), адбыла з Мадрыду і была перакладзена ў Германію для пяцідзённай ваеннайй падрыхтоўкі на навучальным палігоне ў горадзе Графенвер. Першы камандуючы дывізіі быў ветэран грамадзянскай вайны Аўгусцін Муньяс Грандэс. Пачынальна з Польшчы дывізія прасоўвалася на фронт пешым маршам.
Пасля гэтага яна была перададзена вермахта ў якасці 250-й пяхотнай дывізіі. За ўвесь час існавання дывізіі праз яе склад прайшло больш за 40 тысяч чалавек (па іншых крыніцах і адзнакам — больш за 50 тыс.).

Баявыя дзеянні
--------------

Блакітная дывізія трымала абарону пад Ленінградам і лічылася ў савецкага камандавання слабым звяном. Аднак падчас аперацыі «Палярная зорка» па вызваленні Ленінградскай вобласці, якая праводзілася на ўчастку фронту пад Чырвоным Борам даўжынёю амаль у 60 кіламетраў, чатыры савецкія дывізіі (прыблізна 44 тысячы чалавек) і 2 танкавых палка не змаглі прадраць абарону іспанцаў (каля чатырох з паловаю тысяч чалавек). Савецкія войскі панеслі на гэтым участку вялікія страты.

Яшчэ ў Польшчы выявілася адмысловае стаўленне іспанцаў да дысцыпліны. Некалькі салдат сышло ў самаволку ў грамадзянай адзежы і былі затрыманы гестапа — з-за сваёй асмуглай знешнасці яны былі падобныя на яўрэяў. Таварышы вызвалілі сваіх пасля перастрэлкі.
Пра дысцыпліну ў дывізіі кажа і такі факт:

> 
> …бургамістар (Ноўгарада) Марозаў загінуў ад рук іспанскага салдата з «Блакітнай дывізіі». Улады арганізавалі выдачу малака цяжарным жанчынам. Штораніцы выстрайвалася чарга, у якую паволі сталі прыстройвацца салдаты «Блакітнай дывізіі». Яны мірна стаялі ўперамешку з цяжарнымі жанчынамі, не патрабуючы сабе лішняга. Атрымлівалі агульную норму і паважна выдаляліся. Але бургамістар Марозаў, абураны тым, што малака катастрафічна бракуе, неяк прыйшоў ва ўправу ў стане сярэдняга алкагольнага ап'янення і спусціў аднаго з іспанцаў з лесвіцы штурхялём пад зад. Пералічыўшы носам усе прыступкі, іспанец ускочыў і разрадзіў у галаву гарадскога магазін свайго пісталета…— 
> 
> 

Гэта спалучэнне высокай баяздольнасці і разгільдзяйства было адзначана пасля бою ў Чырвоным Боры выказваннем генерала Гальдэра: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Калі вы ўбачыце нямецкага салдата няголенага, з расшпіленай гімнасцеркай і п'янага, не спяшаецеся яго арыштоўваць — хутчэй за ўсё, гэта іспанскі герой. | "|

 Гэтая фраза дагэтуль вісіць у клубе ветэранаў Блакітнай дывізіі ў Мадрыдзе.

Сярод ваенных дывізіі былі нярэдкія выпадкі пераходу на бок Чырвонага войска, не ў апошнюю чаргу з-за грубіянства ўласных афіцэраў і беднага сілкавання.

Фінал баявога шляху
-------------------

Сцяг 3-га батальёна (бандэры) іспанскага легіёна вермахта
З-за моцнага замежнапалітычнага ціску Франсіска Франка 20 кастрычніка 1943 прыняў рашэнне пра вывядзенне «Блакітнай дывізіі» з фронту і расфарміраванне падраздзялення. Шматлікія іспанцы, аднак, да заканчэння вайны засталіся ў атрадах нямецкага войска добраахвотна. Немцы, не жадаючы губляць патэнцыйных салдат, адкрылі шырокую прапаганду адносна ўступу добраахвотнікаў у «Нямецкі замежны легіён», які знаходзіўся, у адрозненне ад «Блакітнай дывізіі», вылучна пад нямецкім камандаваннем. Як правіла, усе яны былі ў войсках СС, якія ваявалі да самага канца.
У акружаным Берліне да капітуляцыі ваявала 7 000 іспанцаў.

### Страты

Манумент загінулым салдатам Блакітнай Дывізіі на могілкі Альмудэна.
За час баёў з Чырвоным Войскам Блакітная дывізія панесла наступныя страты:

* 4 957 забітых
* 8 766 параненых
* 326 згінулі бяз вестак
* 372 патрапілі ў палон (большасць вярнуліся ў Іспанію ў 1954 годзе).

Генерал Эміліа Эстэбан-Інфантэс, які камандаваў «Блакітнай дывізіяй», у сваёй кнізе «Блакітная дывізія. Добраахвотнікі на Усходнім фронце» прыводзіць наступныя лічбы стратаў праціўніка, якія, хутчэй за ўсё, немагчыма праверыць: 14 тысяч — на Волхаўскім фронце і 32 тысячы — на Ленінградскім (зіма — вясна 1943 годзе). Іншыя лічбы, з той жа абмоўкай, прыводзіць Мігель Бас: дывізія знішчыла каля 17 тысяч савецкіх байцоў.

У Франкіскай Іспаніі велізарным аўтарытэтам карысталася царква і рэлігія. Напрыклад, падчас савецкага артабстрэлу, некалькі снарадаў патрапілі ў цэнтральны купал храма Святой Сафіі ў Вялікім Ноўгарадзе, і крыж пачаў звальвацца на зямлю. іспанскія сапёры выратавалі крыж, адрэстаўравалі падчас вайны, і ён быў адпраўлены ў Іспанію. У сямідзесятых гадах, яшчэ пры жыцці Франка крыж стаяў у Інжынернай акадэміі. Пад ім быў надпіс, што гэты крыж знаходзіцца на захоўванні ў Іспаніі і вернецца ў Расію, калі знікне бязбожны бальшавіцкі рэжым (пасля вайны савецкі рэжым абвінаваціў іспанцаў у рабаванні). Крыж вернуты ў 2004 годзе.

### Далейшы лёс

Шматлікія былыя салдаты «Блакітнай дывізіі» зрабілі паспяховую ваенную кар'еру ў паваеннай Іспаніі.

Зноскі
------

1. ↑  Архівавана 17 студзеня 2012. ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -[ Военная история ]- Крестовый поход на Россию
2. ↑   Мігель Фернандэс Бас — шэф бюро іспанскага агенцтва навін «EFE» у Маскве пра «Блакітную дывізію»
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Мігель Бас — шэф бюро іспанскага агенцтва навін «EFE»
4. ↑  Дробзяко С. І. Романько О. В. Сямёнаў К. К. Замежныя фарміраванні Трэцяга рэйха. —М.:АСТ: Астрель, 2009 ISBN-978-5-271-23888-8
5. ↑  *Ковалев Б. М.* Нацистская оккупация и коллаборационизм в России. 1941—1944. — М.: АСТ, Транзиткнига, 2004. — С. 41. — 544 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-17-020865-0.
6. ↑  РГАСПИ. Ф. 17, Оп. 125, Д. 97. Л. 55-56. Гл. таксама: РГВА. Ф. 1372k, Оп. 3, Д. 1435—1452.

Літаратура
----------

* «Крестовый поход на Россию»: Сборник статей. — М.: Яуза, 2005. ISBN 5-87849-171-0
* Esteban-Infantes, E. «Blaue Division. Spaniens Freiwillige an der Ostfront. Aus dem Spanischen von Werner Haupt.» Гамбург, 1958.  (ням.)
* Gerald R. Kleinfeld and Lewis A. Tambs. *Hitler’s Spanish Legion: The Blue Division in Russia*. Southern Illinois University Press (1979), 434 pages, ISBN 0-8093-0865-7.  (англ.)
* Xavier Moreno Juliá. *La División Azul: Sangre española en Rusia, 1941—1945*. Barcelona: Crítica (2005). (ісп.)
* Wayne H. Bowen. *Spaniards and Nazi Germany: Collaboration in the New Order*. University of Missouri Press (2005), 250 pages, ISBN 0-8262-1300-6.  (англ.)
* Antonio de Andrés y Andrés — Artillería en la División Azul
* Eduardo Barrachina Juan — La Batalla del Lago Ilmen: División Azul
* Carlos Caballero & Rafael Ibañez — Escritores en las trincheras: La División Azul en sus libros, publicaciones periódicas y filmografía (1941—1988)
* Fernando J. Carrera Buil & Augusto Ferrer-Dalmau Nieto — Batallón Román: Historia fotográfica del II/269 Regimiento de la División Azul
* Juan Chicharro Lamamié — Diario de un antitanquista en la División Azul
* Jesús Dolado Esteban (etc) — Revista de comisario: el cuerpo de Intervención Militar de la División Azul 1941—1944
* Arturo Espinosa Poveda — Artillero 2º en la gloriosa División Azul
* Arturo Espinosa Poveda — ¡Teníamos razón! Cuando luchamos contra el comunismo Soviético
* Emilio Esteban-Infantes Martín — Blaue Division: Spaniens freiwillige an der Ostfront
* Miguel Ezquerra — Berlin a vida o muerte
* Ramiro García de Ledesma — Encrucijada en la nieve: Un servicio de inteligencia desde la División Azul
* José García Hispán — La Guardia Civil en la División Azul
* César Ibáñez Cagna — Banderas españolas contra el comunismo
* Gerald R. Kleinfeld & Lewis A. Tambs — Hitler’s Spanish Legion: The Blue Division in Russia
* Vicente Linares — Más que unas memorias: Hasta Leningrado con la División Azul
* Torcuato Luca de Tena — Embajador en el infierno: Memorias del Capitán de la División Azul Teodoro Palacios
* Xavier Moreno Julia — La División Azul: Sangre española en Rusia 1941-45
* Juan José Negreira — Voluntarios baleares en la División Azul y Legión Azul (1941—1944)
* Ricardo Recio — El servicio de intendencia de la División Azul
* José Mª Sánchez Diana — Cabeza de Puente: Diario de un soldado de Hitler
* John Scurr & Richard Hook — Germany’s Spanish Volunteers 1941-45
* Luis E. Togores — Muñoz Grandes: Héroe de Marruecos, general de la División Azul
* Manuel Vázquez Enciso — Historia postal de la División Azul
* Enrique de la Vega — Arde la Nieve: Un relato histórico sobre la División Azul
* Enrique de la Vega Viguera — Rusia no es culpable: Historia de la División Azul
* José Viladot Fargas — El espíritu de la División Azul: Possad
* Díaz de Villegas — La División Azul en línea.

Спасылкі
--------

* The 250. Infanterie-Division by Jason Pipes
* The 250. Infanterie-Division on the Axis History Factbook
* С. П. Пожарская. іспанская «Блакітная дывізія» на савецка-нямецкім фронце (1941—1943 гг.) Архівавана 17 студзеня 2012.
* Гімн Блакітнай дывізіі(недаступная спасылка)
* Плакат Блакітнай дывізіі

| ⛭Наземныя і паветраныя ўзброеныя сілы Трэцяга рэйха ў Другой сусветнай вайне |
| --- |
| Групы армій | 
* A
* B
* C
* D
* E
* F
* G
* H
* «Афрыка»
* «Верхні Рэйн»
* «Вісла»
* «Дон»
* «Курляндыя»
* «Паўднёвая Украіна»
* «Паўночная Украіна»
* «Поўдзень»
* «Поўнач»
* «Цэнтр»

 |
| Арміі | 

|  |  |
| --- | --- |
| палявыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20-я горная
* 21
* 24
* 25
* «Нарвегія»
* «Лапландыя»
* «Усходняя Прусія»

 |
| танкавыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* «Афрыка»

 |
| парашутная | 
* 1

 |

 |
| Паветраныя флаты | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* «Рэйх»

 |
| Карпусы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Вафен-СС | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 9-ы харвацкі горны
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15-ы казачы кавалерыйскі
* 16
* 17
* 18
* Латышскі легіён
* Сербскі

 |
| армейскія | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 32
* 33
* 34
* 35
* 38
* 40
* 42
* 43
* 44
* 50
* 51
* 52
* 53
* 54
* 55
* 59
* 62
* 63
* 64
* 65
* 66
* 67
* 68
* 69
* 70
* 71
* 72
* 73
* 74
* 75
* 76
* 77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82
* 83
* 84
* 85
* 86
* 87
* 88
* 89
* 90
* 91
* 97
* 101
* «Афрыка»
* Рускі

 |
| матарызаваныя | 
* 3
* 14
* 15
* 16
* 22
* 24
* 39
* 40
* 41
* 46
* 47
* 48
* 56
* 57

 |
| танкавыя | 
* 3
* 4 («Фельдхернхале»)
* 7
* 14
* 24
* 38
* 39
* 40
* 41
* 46
* 47
* 48
* 56
* 57
* 58
* 76
* «Вялікая Германія»

 |
| горныя | 
* 15
* 18
* 19
* 21
* 22
* 36
* 49
* 51
* «Нарвегія»

 |
| кавалерыйскія | 
* 1
* Калмыцкі

 |
| рэзервовыя | 
* 61
* 62
* 64
* 66
* 67
* 69

 |
| паліцэйскія | 
* 1
* 2
* 3

 |
| авіяцыйныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* «Туніс»

 |
| парашутныя | 
* 1
* 2
* «Герман Герынг»

 |

 |
| Дывізіі | 

|  |  |
| --- | --- |
| танкавыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 116
* 155
* 178
* 179
* 232
* 233
* 273
* «Вялікая Германія»
* «Гольштэйн»
* «Кемпф»
* «Клаўзевіц»
* «Курмарк»
* «Лёр»
* «Мюнхеберг»
* «Нарвегія»
* «Сілезія»
* «Татры»
* «Фельдхернхале 1»
* «Фельдхернхале 2»
* «Ютэрбог»

 |
| пяхотныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 44
* 45
* 46
* 48
* 49
* 50
* 52
* 56
* 57
* 58
* 59
* 60
* 61
* 62
* 63
* 64
* 65
* 68
* 69
* 70
* 71
* 72
* 73
* 74
* 75
* 76
* 77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82
* 83
* 84
* 85
* 86
* 87
* 88
* 89
* 91
* 92
* 93
* 94
* 95
* 96
* 98
* 102
* 106
* 110
* 111
* 112
* 113
* 121
* 122
* 123
* 125
* 126
* 129
* 131
* 132
* 133
* 134
* 137
* 149
* 150
* 153
* 154
* 155
* 156
* 159
* 160
* 161
* 162 / 162 (ц)
* 163
* 164
* 166
* 167
* 168
* 169
* 170
* 176
* 181
* 182
* 183
* 189
* 196
* 197
* 198
* 199
* 205
* 206
* 207
* 208
* 210
* 211
* 212
* 213
* 214
* 216
* 217
* 218
* 219
* 221
* 223
* 225
* 227
* 228
* 230
* 231
* 232
* 237
* 239
* 240
* 242
* 243
* 244
* 245
* 246
* 249
* 250
* 251
* 252
* 253
* 254
* 255
* 256
* 257
* 258
* 260
* 262
* 263
* 264
* 265
* 266
* 267
* 268
* 269
* 270
* 271
* 272
* 273
* 274
* 275
* 276
* 277
* 278
* 279
* 280
* 281
* 282
* 286
* 290
* 291
* 292
* 293
* 294
* 295
* 296
* 297
* 298
* 299
* 301
* 302
* 303
* 304
* 305
* 306
* 309
* 311
* 319
* 320
* 321
* 323
* 324
* 325
* 326
* 327
* 328
* 329
* 330
* 331
* 332
* 333
* 334
* 335
* 336
* 337
* 338
* 339
* 340
* 342
* 343
* 344
* 345
* 346
* 347
* 348
* 349
* 351
* 352
* 353
* 355
* 356
* 357
* 358
* 359
* 361
* 362
* 363
* 364
* 365
* 367
* 369
* 370
* 371
* 372
* 373
* 376
* 377
* 379
* 383
* 384
* 385
* 386
* 387
* 389
* 392
* 393
* 395
* 399
* 416
* 430
* 462
* 521
* 526
* 542
* 554
* 555
* 556
* 557
* 560
* 600
* 606
* 650
* 702
* 703
* 704
* 707
* 708
* 709
* 710
* 711
* 712
* 713
* 714
* 715
* 716
* 717
* 718
* 719

 |
| грэнадзёрскія | 
* 6
* 19
* 31
* 36
* 44
* 45
* 153
* 541
* 542
* 543
* 544
* 545
* 546
* 547
* 548
* 549
* 550
* 551
* 552
* 553
* 558
* 559
* 560
* 561
* 562
* 563
* 564
* «Брандэнбург»

 |
| фольксгрэнадзёрскія | 
* 6
* 9
* 12
* 16
* 18
* 19
* 22
* 26
* 31
* 36
* 45
* 46
* 47
* 61
* 62
* 78
* 79
* 167
* 183
* 211
* 212
* 246
* 256
* 257
* 271
* 272
* 276
* 277
* 320
* 326
* 337
* 340
* 347
* 349
* 352
* 361
* 363
* 462
* 541
* 542
* 544
* 545
* 547
* 548
* 549
* 551
* 553
* 558
* 559
* 560
* 561
* 562
* 563
* 564
* 565
* 566
* 567
* 568
* 569
* 570
* 571
* 572
* 573
* 574
* 575
* 576
* 577
* 578
* 579
* 580
* 581
* 582
* 583
* 584
* 585
* 586
* 587
* 588
* 708

 |
| горнастралковыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 157
* 188
* «Штырмарк»
* 1-я лыжная

 |
| егерскія | 
* 5
* 8
* 28
* 42
* 80
* 97
* 100
* 101
* 104
* 114
* 117
* 118
* «Альпен»

 |
| лёгкія | 
* 5
* 8
* 28
* 90
* 97
* 99
* 100
* 101
* 164
* 999

 |
| кавалерыйскія | 
* 1
* 3
* 4
* 1-я казачая

 |
| парашутныя | 
* 7-я паветраная
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 20
* 21

 |
| ахоўныя | 
* 52
* 201
* 203
* 207
* 213
* 221
* 281
* 285
* 286
* 325
* 390
* 391
* 403
* 444
* 454

 |
| рэзервовыя | 
* 141
* 143
* 147
* 148
* 151
* 153
* 154
* 156
* 157
* 158
* 159
* 160
* 165
* 166
* 171
* 172
* 173
* 174
* 182
* 187
* 189
* 191
* 526

 |
| Вафен-СС | 
* 1-я «Лейбштандарт СС Адольф Гітлер»
* 2-я «Дас Райх»
* 3-я «Тотэнкопф»
* 4-я паліцэйская
* 5-я «Вікінг»
* 6-я «Норд»
* 7-я «Прынц Ойген»
* 8-я «Фларыян Гаер»
* 9-я «Хоэнштаўфен»
* 10-я «Фрундсберг»
* 11-я «Нордланд»
* 12-я «Гітлерюгенд»
* 13-я «Ханджар» (1-я харвацкая)
* 14-я «Галічына» (1-я ўкраінская)
* 15-я, 1-я латышская
* 16-я «Рэйхсфюрар СС»
* 17-я «Гёц фон Берліхінген»
* 18-я «Хорст Весель»
* 19-я, 2-я латвійская
* 20-я, 1-я эстонская
* 21-я «Скандэрбег», 1-я албанская
* 22-я «Марыя Тэрэзія»
* 23-я «Кама», 2-я харвацкая
* 23-я «Недэрланд», 1-я галандская
* 24-я «Карст’ергер»
* 25-я «Хун’ядзі»
* 26-я, 2-я венгерская
* 27-я «Лангемарк», 1-я фламандская
* 28-я «Валонія», 1-я валонская
* 29-я «Італія», 1-я італьянская
* 29-я «РОНА», 1-я руская
* 30-я, 1-я беларуская
* 30-я, 2-я руская
* 31-я
* 32-я «30 студзеня»
* 33-я, 3-я венгерская
* 33-я «Шарлеман», 1-я французская
* 34-я «Ландсторм Недэрланд», 2-я галандская
* 35-я паліцэйская
* 36-я «Дырлевангер»
* 37-я «Лютцаў»
* 38-я «Нібелунген»

 |

 |
| Паветраныя эскадры | 

|  |  |
| --- | --- |
| знішчальныя | 
* 1-я «Оезау»
* 2-я «Рыхтгофен»
* 3-я «Удэт»
* 4
* 5-я «Айсмеер»
* 6-я «Хорст Весель»
* 7-я «Навотны»
* 11
* 20
* 21
* 25
* 26-я «Шлагетэр»
* 27-я «Афрыка»
* 28
* 50
* 51-я «Мельдэрс»
* 52
* 53-я «Туз пік»
* 54-я «Зялёнае сэрца»
* 70
* 71
* 72
* 76
* 77-я «Туз чырваў»
* 80
* 101
* 102
* 103
* 104
* 105
* 106
* 107
* 108
* 109
* 110
* 111
* 112
* 113
* 114
* 116
* 117
* 130
* 131
* 132
* 133
* 134
* 135
* 136
* 137
* 138
* 141
* 142
* 143
* 144
* 231
* 232
* 233
* 234
* 300-я «Дзік»
* 301
* 302
* 331
* 333
* 334
* 400
* 433
* асобага назначэння

 |
| знішчальнікаў—бамбардзіроўшчыкаў | 
* 1
* 2
* 26-я «Хорст Весель»
* 52
* 76
* 101
* 141
* 142
* 143
* 144

 |
| начныя знішчальныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 11
* 100
* 101
* 102
* 200

 |

 |