**Эміліа Філіпа Тамаза Марынеці** (італ.: *Filippo Tommaso Emilio Marinetti*; 22 снежня 1876 — 2 снежня 1944) — італьянскі паэт, рэдактар, тэарэтык мастацтва і заснавальнік футурыстычнага руху. Быў звязаны з мастацкай і літаратурнай суполкай «*Abbaye de Créteil*» (1907—1908). Марынеці найбольш вядомы як аўтар першага Футурыстычнага маніфеста (1909) і адзін з аўтараў Фашысцкага маніфеста (1919).

Біяграфія
---------

Эміліа Анджэла Карла Марынеці (у некаторых дакументах сустракаецца «Філіпа Ахіл Эміліа Марынеці») правёў першыя гады жыцця ў Александрыі. Яго бацька Энрыка быў юрыстам з П’емонта, а маці Амалія — дачкой прафесара літаратуры з Мілана. Яны прыехалі ў Егіпет у 1865 годзе па запрашэнні Ісмаіл-пашы, каб выступаць у якасці юрыдычных дарадцаў для замежных кампаній, якія прымалі ўдзел у праграме мадэрнізацыі Асманскай імперыі.

Яго любоў да літаратуры развівалася яшчэ ў школьныя гады. Яго маці была заўзятым чытатом паэзіі і пазнаёміла маладога Марынеці з італьянскай і еўрапейскай класікай. У сямнаццаць гадоў ён пачаў свой першы школьны часопіс пад назвай «*Papyrus*». У гэты час езуіты пагражалі выключыць яго са школы за публікацыю ў школьным часопісе скандальных раманаў Эміля Заля.

Спачатку ён вучыўся ў Егіпце, потым у Парыжы, атрымаўшы ступень бакалаўра ў 1894 годзе ў Сарбоне, а ў Італіі скончыў юрыдычны факультэт у Павійскім універсітэце ў 1899 годзе.

Ён вырашыў не станавіцца юрыстам, а развіваць літаратурную кар’еру. Эксперыментаваў з усімі накірункамі літаратуры (паэзія, апавяданне, тэатр), падпісваючы ўсё псеўданімам «Філіпа Тамаза Марынеці».

У 1908 годзе Марынеці, які захапляўся аўтагонкамі, патрапіў ў аўтакатастрофу каля Мілана, дзе ён уехаў у кювет, каб не збіць двух веласіпедыстаў. Ён згадаў пра аварыю ў Футурыстычным маніфесце: Марынеці, які адужаў, стаў новым чалавекам, поўным рашучасці спыніць вычварнасць і дэкаданс пануючай у тыя часы свабоды. Ён абмеркаваў са сваімі сябрамі новую рэвалюцыйную праграму, у рамках якой яны павінны скончыць усе мастацкія адносіны з мінулым, «знішчыць музеі, бібліятэкі, кожны тып акадэміі». Ён напісаў: «Мы будзем праслаўляць вайну — адзіную ў свеце гігіену — мілітарызм, патрыятызм, прыгожыя ідэі, за якія варта памерці, і таксама пагарду да жанчын».

Футурызм
--------

Марынеці і Канстанцін Бранкучы былі ўдзельнікамі руху Абацтва Крэтэй (франц.: *L’Abbaye de Créteil*). Удзельнікамі з’яўляліся маладыя пісьменнікі Роджэр Алард (адзін з першых кубістаў), П’ер Жан Жуў і Пол Касціё, якія хацелі апублікаваць свае творы з дапамогай гэтага таварыства. Абацтва Крэтэй — супольнасць, заснаваная восенню 1906 г. мастаком Альбертам Глізесам і паэтамі Рэнэ Аркосам, Анры-Марцінам Барзунам, Аляксандрам Мерсо і Чарльзам Вільдракам. Удзельнікі руху натхняліся Тэлемскім абацтвам (*Abbaye de Thélème*) з рамана Франсуа Рабле «Гарганцюа і Пантагруэль». Гэты рух быў самаліквідаваны ў пачатку 1908 года.

Марынеці найбольш вядомы як аўтар Футурыстычнага маніфеста, які ён напісаў у 1909 г. Спачатку ён быў апублікаваны па-французску на галоўнай старонцы самай прэстыжнай французскай штодзённай газеты *Le Figaro* 20 лютага 1909 г. Марынеці заявіў, што «мастацтва сапраўды не можа быць нічым іным, як толькі гвалтам, жорсткасцю і несправядлівасцю». Жорж Сарэль, які паўплываў на ўвесь палітычны спектр ад анархізму да фашызму, таксама аргументаваў важнасць гвалту. Футурызм меў як анархісцкія, так і фашысцкія элементы. Пазней Марынеці стаў актыўным прыхільнікам Беніта Мусаліні.

Сярод сваіх публікацый.
Футурыстычны маніфест чытаўся і абмяркоўваўся па ўсёй Еўропе, але першыя «футурыстычныя» творы Марынеці не мелі такога поспеху. У красавіку ўступная частка ягонай драмы «*Le Roi bombance*», напісанай у 1905 г. была перарвана гучным, насмешлівым свістам аўдыторыі і самім Марынеці, які такім чынам унёс яшчэ адзін элемент футурызму: «жаданне зламаць». Пазней Марынеці выйшаў на паядынак з адным з крытыкаў.

Яго драма «*La donna è mobile*», упершыню прадстаўленая ў Турыне, таксама не мела поспеху. У наш час п’еса запомнілася пазнейшай версіяй, названай «*Elettricità sessuale*», галоўным чынам па з’яўленні на сцэне чалавекападобных механічных істот за дзесяць гадоў да таго, як чэшскі пісьменнік Карал Чапек вынайшаў тэрмін «робат».

У 1910 годзе з яго першага рамана «*Mafarka il futurista*» былі зняты ўсе абвінавачанні па справе аб непрыстойнасці. У тым годзе Марынеці далучыўся да саюза трох маладых жывапісцаў (Умберта Бачані, Карла Кара, Луіджы Русала), якія прынялі філасофію футурызму. Разам з імі і з такімі паэтамі, як Альда Палацэскі, Марынеці распачаў серыю Футурыстычных вечароў — тэатралізаваных відовішчаў, падчас якіх футурысты дэкларавалі свае маніфесты перад натоўпам, які збольшага наведваў спектаклі, каб кінуць на сцэну гародніну.

Найбольш паспяховым «здарэннем» таго перыяду стала публікацыя ў Венецыі «Маніфеста супраць мінулай любові». Марынеці патрабуе «запоўніць невялікія смярдзючыя каналы», каб «падрыхтавацца да нараджэння індустрыяльнай і мілітарызаванай Венецыі, здольнай панаваць на вялікай Адрыятыцы, вялікім Італьянскім возеры».

1912 г.
У 1911 г. пачалася італа-турэцкая вайна, Марынеці адправіўся ў Лівію ў якасці карэспандэнта французскай газеты. Затым ён асвятляў Першую балканскую вайну (1912—1913), назіраючы нечаканы поспех балгарскіх войскаў супраць Асманскай імперыі ў аблозе Адрыянопаля. У гэты перыяд ён таксама шмат наведваў Лондан, які лічыў «футурыстычным горадам», дзе быў арганізаваны шэраг выстаў, лекцый і дэманстрацый футурыстычнай музыкі.

Прыблізна ў той жа час Марынеці працаваў над антыкаталіцкім і антыаўстрыйскім вершаваным раманам «*Le monoplan du Pape*» (1912) і рэдагаваў анталогію паэтаў-футурыстаў. Але яго спробы абнавіць стыль паэзіі не задаволілі яго.

У рамках сваёй кампаніі па пераадоленні традыцый Марынеці таксама напаў на традыцыйную італьянскую ежу. Яго Маніфест футурыстычнай кулінарыі быў апублікаваны ў турынскай *Gazzetta del Popolo* 28 снежня 1930 года. Сцвярджаючы, што «людзі думаюць, апранаюцца і дзейнічаюць у адпаведнасці з тым, што п’юць і ядуць», Марынеці прапанаваў шырокія змены ў харчаванні. Ён асудзіў макароны, абвінаваціўшы іх ў слабасці, песімізме і недахопе мужчынскай сілы, а таксама прасоўваў у ежу рыс, які вырошчваецца ў Італіі. У гэтым, як і ў іншым сэнсе, прапанаваная футурыстычная кулінарыя была нацыяналістычнай, адмаўляючы чужыя прадукты і назвы ежы.

Марынеці таксама імкнуўся павялічыць творчы патэнцыял. Ён быў зачараваны ідэяй апрацаванай ежы, прадказваючы, што калі-небудзь таблеткі заменяць ежу як крыніцу энергіі, і заклікаў стварыць «пластыкавыя комплексы», каб замяніць натуральную ежу. Ежа, у сваю чаргу, стане прадметам мастацкай выразнасці. Многія з апісаных Марынеці страў падобныя на перформанс, напрыклад, «Тактыльная вячэра», узноўленая ў 2014 годзе.

У часы фашысцкага рэжыму Марынеці імкнуўся зрабіць футурызм афіцыйным дзяржаўным мастацтвам Італіі, але гэта не атрымалася. Мусаліні асабіста не быў зацікаўлены ў адным мастацтве і вырашыў надаваць заступніцтва шматлікім стылям, каб захаваць мастакоў, верных рэжыму. Адкрываючы ў 1923 г. выстаўку мастацкай групы *Novecento Italiano*, ён заявіў: «Я заяўляю, што гэта далёка не мая ідэя заахвочваць што-небудзь накшталт дзяржаўнага мастацтва. Мастацтва належыць да ўласнай асобы. У дзяржавы ёсць толькі адзін абавязак: не падрываць мастацтва, ствараць гуманныя ўмовы для мастакоў, заахвочваць іх з мастацкага і нацыянальнага пункту гледжання».

Першая сусветная вайна
----------------------

Марынеці агітаваў за ўдзел Італіі ў Першай сусветнай вайне, і як толькі Італія ўступіла ў вайну, пайшоў у войска. Восенню 1915 г. ён і некалькі іншых футурыстаў, якія ўваходзілі ў склад корпуса веласіпедыстаў, былі размешчаны на возеры Гарда, у правінцыі Трэнціна, высока ў гарах уздоўж італа-аўстрыйскай мяжы. Яны вытрымалі некалькі тыдняў баёў у жорсткіх умовах, перш чым падобныя падраздзяленні, калі іх палічылі непрымальнымі для вайны, былі распушчаны.

Марынеці правёў большую частку 1916 года, падтрымліваючы ваенныя намаганні Італіі прамовамі, журналістыкай і тэатральнай працай, пасля чаго вярнуўся на ваенную службу ў якасці штатнага армейскага афіцэра ў 1917 годзе. У маі таго ж года ён быў цяжка паранены падчас службы ў артылерыйскім батальёне на фронце каля Ізонца. Пасля доўгага аднаўлення ён вярнуўся ў шэрагі і ўдзельнічаў у рашучай перамозе Італіі ў Віторыё-Венета ў кастрычніку 1918 года.

Марынеці і фашызм
-----------------

У пачатку 1918 г. ён заснаваў Футурыстычную палітычную партыю, якая толькі праз год аб’ядналася з партыяй Беніта Мусаліні. Марынеці быў адным з першых прыхільнікаў італьянскай фашысцкай партыі. У 1919 годзе ён напісаў, сумесна з Альчэстэ дэ Амбрысам, арыгінальны маніфест італьянскага фашызму. Ён выступіў супраць пазнейшага ўздыму некаторых палітычных інстытутаў, назваўшы іх «рэакцыйнымі», і з-за агіды з’ехаў з кангрэса фашысцкай партыі ў 1920 г. пасля чаго на тры гады выйшаў з палітыкі. Аднак ён заставаўся прыкметнай сілай развіцця філасофіі фашызму на працягу ўсяго існавання рэжыму.

У фашысцкай Італіі авангарднае мастацтва было дапушчана і нават зацверджана фашысцкімі іерархамі. Але пад канец 1930-х гадоў некаторыя фашысцкія ідэолагі (напрыклад, экс-футурыст Ардэнга Сафіт) пажадалі ўвесці паняцце «дэгенератыўнае мастацтва» у Італіі і асудзілі мадэрнізм, хаця сам рэжым ігнараваў іх прапановы.

17 лістапада 1938 г. пад уплывам Германіі Італія прыняла расавыя законы, якія дыскрымінавалі італьянскіх яўрэяў. Антысеміцкая тэндэнцыя ў Італіі вылілася ў напады на сучаснае мастацтва, асуджанае занадта радыкальна і антынацыяналістычна. 11 студзеня 1939 года нумар футурыстычнага часопіса *Artecrazia Marinetti* выказаў асуджэнне падобных нападаў на сучаснае мастацтва, адзначыўшы, што футурызм з’яўляецца італьянскім і нацыяналістычным, а не замежным, і што ў футурызме няма яўрэяў. Акрамя таго, ён сцвярджаў, што яўрэі не ўдзельнічаюць у развіцці сучаснага мастацтва. Нягледзячы на ​​тое, італьянская цэнзура закрыла часопіс.

Марынеці рабіў шматлікія спробы «прымірыць» сябе да рэжыму, стаўшы менш радыкальным і авангардным: пераехаў з Мілана ў Рым, стаў акадэмікам, нягледзячы на ранейшае ​​асуджэнне акадэмій.

Ён быў атэістам, але ў сярэдзіне 1930-х вырашыў падтрымаць уплыў каталіцкай царквы на італьянскае грамадства. 21 чэрвеня 1931 г. у *Gazzetta del Popolo* Марынеці абвясціў, што «толькі мастакі футурызму здольныя выразна выказаць догмы каталіцкай веры». У апошніх працах, напісаных непасрэдна перад смерцю: «*L’aeropoema di Gesù*» і «*Quarto d’ora di poesia*» — Марынеці імкнуўся прымірыць сваю наноў набліжаную любоў да Бога і захапленне дзеяннем, якое суправаджала яго на працягу ўсяго жыцця.

У яго характары былі і іншыя супярэчнасці: нягледзячы на ​​нацыяналізм, ён быў інтэрнацыяналістам, атрымаў адукацыю ў Егіпце і Францыі, пісаў свае першыя вершы па-французску, выдаваў Футурыстычны маніфест у французскай газеце і ездзіў па Еўропе, каб прасоўваць свае ідэі.

Нягледзячы на ўзрост, Марынеці вызваўся да службы падчас Другой італа-абісінскай і Другой сусветнай войнаў, праслужыўшы на Усходнім фронце некалькі тыдняў летам і восенню 1942 г. дзе быў паранены.

Смерць
------

Ён памёр ад спынення сэрца 2 снежня 1944 г. працуючы над зборнікам вершаў, якія праслаўлялі дасягненні італьянскай флатыліі ў ваенны час.

Фільмаграфія
------------

* *Vita futurista* (1916)
* *Montparnasse* (1929)

Зноскі
------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF catalogue général — Paris: BnF. Праверана 7 студзеня 2024.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15222191'></a>
2. ↑  Маринетти Филиппо Томмазо // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Berghaus, Günter (editor; introduction to) Marinetti, Filippo Tommaso; *Critical Writings: New Edition*; Macmillan, 2007; ISBN 0374706948, 9780374706944.
8. ↑  Ialongo, Ernest; *Filippo Tommaso Marinetti: The Artist and His Politics*, p. 289; Rowman & Littlefield, 2015; ISBN 1611477573, 9781611477573.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Маніфест футурызму

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · MusicBrainz · Project Gutenberg · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў · Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Гранат |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10213841 · BIBSYS: 90520227 · BNC: a1067245x · BNE: XX932847 · BNF: 11914598z · CiNii: DA01668732 · GND: 118781936 · ICCU: CFIV014630 · ISNI: 0000000121184951 · LCCN: n79063253 · LNB: 000165155 · NDL: 00552024 · NKC: jn19990005406 · NLA: 35328080 · NLG: 219680 · NLP: a0000001182297 · NSK: 000065057 · NTA: 068677898 · NUKAT: n00051690 · PTBNP: 110649 · LIBRIS: 213573 · SUDOC: 027010295 · VIAF: 4933263 · ULAN: 500125034 |

 |