**Блакітнае Успенне** — абраз пятнаццатага стагоддзя, які захоўваюцца ў калекцыях Дзяржаўнай Траццякоўскай галерэі і паходзіць, верагодна, з Турава. Ікона з'яўляецца яркім прыкладам візантыйскай традыцыі ў беларускім іканапісе.

Апісанне іконы
--------------

«Блакітнае Успенне» напісана яечнай тэмперай на ліпавай дошцы  (руск.) (бел. з каўчэгам  (руск.) (бел. і павалокай. У цэнры абраза размешчана сцэна Успення Божай Маці ў адпаведнасці з канонамі візантыйскага жывапісу. Унізе на пярэднім плане на шырокім ложы, які засланы цёмна-зялёным полагам і пурпурным пакрывалам, ляжыць Багамаці ў хітоне сіняга колеру і карычневай мафорыі. За ложам паказаны Ісус Хрыстос, які трымае на руках ​​дзіця, сімвалізуючае душу яго маці.

Вакол Хрыста расходзіцца шырокая разбелена-блакітная слава, якая ахінае ложа двухсферным купалам, у знешняй сферы сінімі контурамі пазначаны празрыстыя фігуры анёлаў і серафімаў. Справа і злева да ложа схіліліся захутаныя ў плашчы вохрыстых, блакітных, зялёных і малінавых колераў апосталы ў смутку. Над імі ўзвышаюцца свяціцелі Дзіянісій Арэапагіт  (руск.) (бел. і Цімафей Эфескі, далей стаяць засмучаныя жанчыны.

Упоравень са славай па краях намаляваны высокія гмахі з блакітнымі чарапічнымі дахамі. Залаты фон абраза запоўнены светлымі воблачкамі з абрысамі птушак, у якіх размешчаны паясныя выявы апосталаў. Анёлы накіроўваюць воблачкі ўніз, да ложа з Маці Божай. На нябёсах, намаляваных у верхняй частцы іконы, анёлы і прарокі радасна чакаюць Марыю.

У самым версе абраза два анёлы падтрымліваюць мнагаслойную сіне-блакітную сферу, з якой Марыя падае залаты пояс апосталу Фаме. У кампазіцыі абраза адчуваецца дакладны геаметрычны разлік, імкненне да раўнавагі і сіметрыі. Аб’ёмнасць і прасторавая глыбіня спалучаюцца з падкрэсленай графікай плаўных контураў. Падоўжаныя фігуры апосталаў паказаны ў складаных ракурсах, твары тонка выпісаны разбеленай вохрай. Каларыт захапляе гарманічнасцю і багаццем змешаных мяккіх колераў.

Назва іконы ставіцца да сіняга фона фігур Хрыста і Марыі на нябёсах (астатні фон залаты), які звычайна выкарыстоўваўся ў візантыйскай іканаграфіі, але быў унікальны ў іканаграфіі рускай.

Аўтарства і паходжанне іконы
----------------------------

Асаблівасці іканаграфіі, стылю і тэхнікі «Блакітнага Успення» не дазваляюць адназначна аднесці яго да пэўнага мастацкага цэнтра ці школы.

Гэты выдатны помнік сярэднявечнага мастацтва ніколі не адносілі ні да гісторыі беларускага іканапісу, ні да італа-крыцкай школы. Некаторы час лічылася, што абраз пісаў Андрэас Рыцас  (руск.) (бел. грэчаскі іканапісец, звязаны з італагрэчаскай школай, які правёў шмат гадоў у Венецыі, а потым працаваў у Расіі. Н. Мнёва  (руск.) (бел. таксама датавала «Успенне» першай паловай ХV стагоддзя і на падставе стылістычных аналогій аднесла яго да цвярской школы жывапісу, у той час яшчэ мала акрэсленай. Гэты пункт гледжання быў успрыняты і пацверджаны аўтарамі «Гісторыі рускага мастацтва». З асаблівым захапленнем М. Варонін і В. Лазараў казалі пра каларыт абраза, што ён «нагадвае тэхніку гуашы». «Сярод гэтых выдатных фарбаў незабыўнае ўражанне пакідае вадзяніста-блакітны тон, які здзіўляе сілай свайго колеравага гучання».

Пасля такой аўтарытэтнай атрыбуцыі «Успенне» з Мінска зацвердзілася сярод твораў цвярскога іканапісу, у тым ліку ў альбоме «Жывапіс Беларусі ХІІ-ХVІІІ стагоддзяў». Праўда, Р. Логвін  (укр.) (бел. В. Свянціцкая  (укр.) (бел. і Л. Міляева  (руск.) (бел. аднеслі абраз да ўкраінскага жывапісу ХV стагоддзя, чамусьці прыпісаўшы яму паходжанне з Мінска-Мазавецкага.

«Успенне са св. Францыскам і св. Дамінікам»
Апошнім часам Г. Папоў, дэтальна прааналізаваўшы стыль і тэхналагічныя асаблівасці «Успення», уключыў яго ў манаграфію аб цвярскім мастацтве, але адзначыў, што хоць яно мае паралелі і ва ўласных цвярскіх творах, тым не менш такая атрыбуцыя застаецца да пэўнай ступені гіпатэтычнай. Даследчык вылучыў абраз з шэрагу бясспрэчна цвярскіх твораў і аднёс да так званай «візантыйскай спадчыны ў мясцовым жывапісе», а таксама прапанаваў больш познюю дату стварэння (2-я палова ці нават канец ХV стагоддзя). Адсутнасць сцэны пакарання Аўфонія, на думку Г. Папова, набліжае абраз з Мінска да серыі італа-грэцкіх «Успенняў» канца ХV-ХVІ стагоддзяў. Для такой арыентацыі даюць падставу і тэхналагічныя асаблівасці: «у большасці мясцовых абразоў крохкасць і тонкі слой грунта даюць больш дробнае кракеліраванне, чым гэта бачна на „Успенні", а шчыльны фарбавы слой апошняга далёкі ад лесіроўкі маскоўскіх абразоў». Зыходнай крыніцай мінскага абраза Г. Папоў лічыць творы позневізантыйскага ці нават поствізантыйскага жывапісу, а сярод бліжэйшых аналогій разглядае «Успенне са св. Францыскам і св. Дамінікам» — твор часоў Фларэнційскай уніі.

Беларускі вучоны А. А. Ярашэвіч даказаў прыналежнасць «Блакітнага Успення» да беларускай культуры.

Гісторыя іконы
--------------

Ікона першапачаткова захоўвалася ў Тураўскім Саборы Успення Божай Маці  (польск.) (бел.. У пачатку шаснаццатага стагоддзя, калі цэнтрам Тураўска-Пінскай епархіі  (польск.) (бел. стаў Пінск, абраз быў перанесены ў Ляшчынскі манастыр, у царкву Успення Маці Божай. Размяшчэнне іконы ў пінскім манастыры паклала пачатак асаблівага культу святога Успення Найсвяцейшай Багародзіцы ў Пінску. У 1914 годзе абраз быў перанесены ў Кафедральны сабор ў Мінск. Помнік у 1914—1917 гадах быў вывезены з Мінска ў Маскву ў калекцыю вядомага збіральніка старажытнарускай жывапісу І. С. Астравухава  (руск.) (бел..

Пасля рэарганізацыі прыватных збораў Масквы, абраз стаў здабыткам Траццякоўскай галерэі. Абраз апублікаваны як помнік беларускага жывапісу Н. Ф. Высоцкай у кнізе «Живопись Белоруссии 12—18 веков». Минск, 1980. Илл. 14,15,16.</ref>.

Значэнне іконы
--------------

У навуковай літаратуры абраз «Блакітнае Успенне» ўвайшоў ва ўсе манаграфіі аб старажытнарускім мастацтве, ад класічных даследаванняў А. Някрасава  (руск.) (бел. і В. Лазарава да папулярнага томіка «Малой гісторыі мастацтваў». Абраз шмат разоў паказваўся на самых значных выставах у былым СССР і за яго межамі.

Знаўца і калекцыянер рускага іканапісу, І. Астравухаў па сведчанні В. Антонавай «у халодным лазуравым каларыце „Успення" бачыў захапляльны водбліск генія Андрэя Рублёва». А. Някрасаў параўноўваў абраз з люблінскімі фрэскамі 1418 г. загадкавага майстра Андрэя і адзначаў у ім пластыку, блізкую да паўднёваславянскага жывапісу; «квяцістасць каларыту з аднаго боку набліжаецца да мініяцюр галіцка-валынскага евангелля ХІІ-ХІІІ стст. і з другога боку да ўкраінскіх абразоў і мініяцюр больш позняга часу».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Mironowicz A.: Biskupstwo turowsko-pińskie w XI—XVI wieku. Trans Humana, 2011, s. 179—180. ISBN 978-83-61209-55-3.
2. 1 2 3  О. Д. Баженова. Византийская традиция в белорусском искусстве 15 века  (руск.)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Аляксандр ЯРАШЭВІЧ. Унебаўзятая
4. ↑  Антонова В. И.  (руск.) (бел. Мнёва Н. Е. С. 235—236.
5. ↑  История русского искусства. Т. 3 М. 1955. С. 31-32.
6. ↑  Логвин Г.  (укр.) (бел. Миляева Л.  (руск.) (бел. Свенцицкая В.  (укр.) (бел.. Украинская средневековая живопись. Киев, 1976. Ил. 22-23.
7. ↑  Попов Г. В. Рындина А. И. Живопись и прикладное искусство Твери ХІV -ХVІ веков. М. 1979.
8. ↑  Успенне са св. Францыскам і св. Дамінікам(недаступная спасылка)  (руск.)
9. ↑  Искусство Византии в собраниях СССР. Каталог выставки. Т. 3. М.1977. С. 138.
10. ↑  Жывапіс Беларусі ХІІ-ХVІІІ стагоддзяў. Фрэска, абраз, партрэт. Мн. 1980. С.14-16.
11. 1 2  Некрасов А. И. Древнерусское изобразительное искусство. М. 1937. С.186.