Схема транскрыпцыі гена
**Ген** (стар.-грэч.: γένος — род) — структурная і функцыянальная адзінка спадчыннасці, якая кантралюе развіццё пэўнай прыкметы або ўласцівасці. З дапамогай гена адбываецца запіс, захаванне і перадача генетычнай інфармацыі. Умоўна ген можна ўявіць як адрэзак малекулы ДНК (у некаторых вірусаў і фагаў — малукулы РНК), які ўключае нуклеапратэідную паслядоўнасць з закадзіраванай у ёй першаснай структурай поліпептыду (бялку) або малекулы транспартнай ці рыбасомнай РНК, сінтэз якіх кантралюецца гэтым генам.

У вышэйшых арганізмаў (эўкарыёт) ген знаходзіцца ў храмасомах і ў арганелах цытаплазмы (мітахондрыях, хларапластах і інш.); кожны з іх займае ў храмасоме дакладнае месца — локус. Сукупнасць усіх генаў арганізма складае яго генатып.

Кожна ген, які ўключае ад некалькіх соцень да 1500 нуклеатыдаў, адказны за сінтэз пэўнага бялку (поліпептыднага ланцуга), ферменту і г.д. Кантралюючы іх утварэнне, ген кіруе ўсімі хімічнымі рэакцыямі арганізма і тым самым вызначае яго прыкметы.

Важная ўласцівасць генаў — спалучэнне іх высокай устойлівасці (нязменнасці ў шэрагу пакаленняў) са здольнасцю да мутацый, якія служаць асновай зменлівасці арганізмаў, што дае матэрыял для натуральнага адбору; у чалавеку зрэдку прыводзіць да генных хвароб.

Распрацаваны метады выдзялення, сінтэзу і кланавання (размнажэння) генаў. Створаны банк генаў для розных груп арганізмаў.

Класіфікацыя
------------

Адрозніваюць гены:

* *структурныя*, што нясуць інфармацыю пра паслядоўнасць амінакіслот у поліпептыдзе,
* *рэгулятарныя*, што кантралююць і рэгулююць дзейнасць структурных генаў;

паводле лакалізацыі на храмасоме:

* *аўтасомныя*,
* *счэпленыя з полам*.

Вылучаюць таксама *алельныя* і *неалельныя* гены.

Гісторыя
--------

Дыскрэтныя спадчынныя задаткі адкрыў у 1865 годзе Г. Мендэль, у 1909 годзе В. Іагансен назваў іх генам. У 1911 годзе Т. Морган і яго супрацоўнікі даказалі, што ген з'яўляецца ўчасткам храмасомы, склалі першыя храмасомныя карты, на якіх пазначылі размяшчэнне асобных генаў на храмасомах.

Гл. таксама
-----------

* Непасрэдна раннія гены
* Генатэрапія
* Рэалізацыя генетычнай інфармацыі
* Эпігенетыка
* Рэплікацыя

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

* *Ген (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

| ⛭Генетыка |
| --- |
| Асноўнае | Храмасома ·  ДНК · Нуклеатыд ·  РНК · Ген · Геном · Алелі |
| Раздзелы генетыкі | Класічная генетыка · Малекулярная генетыка · Папуляцыйная генетыка · Генетыка развіцця · Экалагічная генетыка · Эпігенетыка · Медыцынская генетыка |
| Археагенетыка | Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі · Брытанскіх астравоў · Еўропы · Італіі · Блізкага Усхода · Паўднёвай Азіі · Мітахандрыяльная Ева · Y-храмасомны Адам · Генагеаграфія |
| Звязаныя тэмы | Генетык · Геноміка · Генетычны код · Малекулярная эвалюцыя · Генетычная інжынерыя · Генетычная разнастайнасць · Спадчыннасць · Гены і асяроддзе · Генетычная генеалогія |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12224891h · GND: 4128987-0 · LCCN: sh91000344 · Microsoft: 104317684 · NDL: 00563885 · NKC: ph120499 |

 |