recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Чэслаў Фаміч Шмігіра** (нар. 2 студзеня 1949, в. Смаліха Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут, вучоны заатэхнік. Працоўную дзейнасць пачаў вучнем слесара Іўеўскага раённага аб’яднання «Сельгастэхніка» Гродзенскай вобласці. Пасля службы ў радах Узброеных Сіл працаваў ветсанітарам, загадчыкам жывёлагадоўчай фермы саўгаса «Навадворскі» Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці. Быў загадчыкам фермы саўгаса «Слонімскі», намеснікам старшыні калгаса «Перамога». Займаў пасаду старшыні сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва імя Ф. Э. Дзяржынскага Слонімскага раёна Гродзенскай вобласці.

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі «За працоўную доблесць», «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  ШМИГИРО ЧЕСЛАВ ФОМИЧ Архівавана 26 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
**Нікола Шпірыг** (ням.: Nicola Spirig; нар. 7 лютага 1982) — швейцарская трыятланістка.

Трыятлонам пачала займацца ў 1992 годзе, да 15 гадоў яе трэніраваў бацька. З’яўляецца дыпламаваным юрыстам.

Дэбютавала ў ліпені 1998 года на чэмпіянаце Еўропы па трыятлоне сярод юніёраў, заняла 18-е месца. Праз месяц на чэмпіянаце свету сярод юніёраў была пятай, а ў 1999 годзе на чэмпіянаце Еўропы сярод юніёраў стала чэмпіёнкай. У 2001 годзе на юніёрскім першынстве Еўропы заваявала сярэбраны медаль, а на юніёрскім першынстве свету — залаты. У 2003 і 2005 гадах станавілася таксама медалісткай еўрапейскіх і сусветных моладзевых першынстваў (для спартсменаў не старэйшых за 23 гады).

На Алімпіядзе 2008 у Пекіне заняла 6-е месца. У 2009 і 2010 гадах перамагала на чэмпіянаце Еўропы, у агульным заліку першынства свету 2010 года заняла другое месца.

Алімпійская чэмпіёнка ў Лондане ў 2012 годзе. Найлепшая спартсменка Швейцарыі 2012 года («Sports Awards»).

Сярэбраны прызёр алімпійскіх гульняў 2016 года.

Пераможца I Еўрапейскіх гульняў.

Зноскі
------

1. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
2. ↑  *(unspecified title)* Праверана 26 красавіка 2022.
3. ↑  Nicola Spirig // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | ARRS · IAT · ITU · Olympedia · TheSports.org · Tilastopaja · World Athletics |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
**Балкі** — возера ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці, за 19 км на паўднёвы захад ад горада Жыткавічы, за 2,4 км на паўднёвы захад ад вёскі Князь-Бор. Адносіцца да басейна ракі Прыпяць (знаходзіцца ў яе пойме).

Возера старычнага тыпу, серпападобнай формы. Берагі пераважна нізкія, пясчаныя і пясчана-галечнікавыя, параслі хмызняком і рэдкалессем. Злучана шырокай пратокай з возерам Доўгая Тоня, вузкімі пратокамі з возерам Дзяменіца і старычным рукавом Прыпяці.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, карась, лінь, плотка, акунь і іншыя віды рыб.

У раёне возера адзначаны рэдкі від птушак, які занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, — кобчык.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-140/ Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г. Архівавана 2 мая 2013.
**Максім Слюсар** (нар. 1 ліпеня 1997, Луганск) — украінскі футбаліст, нападнік.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец луганскай «Зары». У юнацкім узросце паўгода выступаў за данецкі «Металург», пазней вярнуўся ў родны клуб, дзе стаў гуляць за моладзевы склад. У снежні 2015 года разам з шэрага іншых ігракоў «Зары» быў выключаны з клуба па падазрэнні ва ўдзеле ў дагаварных матчах.

У студзені 2017 года прыбыў на прагляд у беларускі клуб «Славія» з Мазыра і ў выніку стаў іграком каманды. Пачаў сезон адным з асноўных нападнікаў мазыран, спачатку выхадзіў у стартавым складзе, пазней стаў часцей выхадзіць на замену. Па выніках сезона 2017 «Славія» страціла месца ў Вышэйшай лізе, і неўзабаве Слюсар пакінуў мазырскі клуб. Аднак, у пачатку 2018 года, атрымаўшы статус нелегіянера ў Беларусі, зноў далучыўся да «Славіі». У сезоне 2018 дапамог мазырскаму клубу вярнуцца ў Вышэйшую лігу, сам з 13 галамі стаў найлепшым бамбардзірам каманды. У 2019—2021 гадах выступаў за «Славію» ў Вышэйшай лізе, дзе чаргаваў выхады ў стартавым складзе і на замену, у 2021 годзе стаў радзей з’яўляцца на полі. У снежні 2021 года па заканчэнні кантракта пакінуў каманду.

Міжнародная кар’ера
-------------------

Выступаў за юнацкую зборную Украіны.

Дасягненні
----------

* Беларусь Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2018

Зноскі
------

1. ↑  Maksym Slyusar // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Заря исключила 11 игроков U-19 за договорные матчи
3. ↑  Футбол. Максим Слюсар, подозревавшийся в участии в договорных матчах, находится на просмотре в "Славии"
4. ↑  Братья Ндой, Джавашвили и еще четыре игрока покинули "Славию"
5. ↑  "Славия" рассталась со Слюсаром

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол · УАФ |
**Му́зыка сфер** — антычнае вучэнне аб гармоніі Космаса, якое ўпершыню згадваецца у філасофіі Піфагора. Уяўляе сабой тэорыю, згодна з якой асноўныя планеты (да якіх, па тагачасных уяўленнях, далучаліся таксама Сонца і Месяц) у працэсе свайго руху выдаюць пастаянны гарманічны гук, альбо музыку, якую людзі не чуюць, бо звыклі да яе з пачатку жыцця.

У далейшым канцэпцыя *музыкі сфер* атрымала сваё развіццё ў творах Платона, Арыстоцеля, іншых антычных філосафаў, а таксама ў сярэдневяковай філасофіі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779708217 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ставок.
**Ставо́к** — возера ў Беларусі, у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дрысвята, за 23 кіламетры на паўднёвы захад ад горада Браслаў.

Возера Ставок сумесна з возерам Дрысвя́ты стала азёрным вадасховішчам пасля будаўніцтва на рацэ Прорва ў 1953 годзе плаціны ГЭС «Дружба народаў». Гідратэхнічныя збудаванні ГЭС рэгулююць узровень возера Дрысвяты, якое выкарыстоўваецца ў якасці вадаёма-ахаладжальніка Ігналінскай АЭС.

Плошча паверхні 0,25 км². Даўжыня 1,37 км, найбольшая шырыня 360 метраў, найбольшая глыбіня 2,3 м. Даўжыня берагавой лініі 3,88 км. Плошча вадазбору 666 км².  

Катлавіна запруднага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 6—10 метраў (на захадзе да 25 метраў), разараныя, участкамі тэрасаваныя. Берагавая лінія моцна звілістая. Берагі нізкія, вышынёй 0,1—0,3 м. Ёсць 3 вузкія залівы, каля паўночнага берага востраў плошчай 0,2 га. Дно да глыбіні 1 м пясчанае, глыбей глеістае, на поўдні выслана крэменязёмістым сапрапелем. Зарастае падводнай расліннасцю. Возера эўтрофнае. Праз возера цячэ рака Прорва (злучае з азёрамі Дрысвяты і Аболе).

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, плотка, гусцяра і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Ставо́к // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 126. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план / Ред. Н. М. Шевель. — Мн.: Белкартография, 2013. — 3 000 экз.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  (руск.)
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  (руск.)
**Псіхапо́мп** (ад грэч. *psychē* — душа) — постаць рэлігійнай міфалогіі, апякун, праваднік душ у іх падарожжы пасля смерці чалавека. Ролю псіхапомпа ў розных рэлігіях выконвалі розныя постаці, напрыклад Гермес у старажытных грэкаў і Тот у егіпцян.

Спіс псіхапомпаў
----------------

### Хрысціянства

* Анёлы
* Архангел Міхаіл
* Святы Пётр

### Егіпецкая міфалогія

* Анубіс
* Гор
* Нейт

Фрэска Лукі Джардана ў палацца Медычы-Рыкардзі з выявай баркі Харона і пераправы на той свет.
### Грэчаская міфалогія

* Геката
* Гермес
* Марфей
* Танатас
* Харон

### Індуізм

* Агні
* Пушан

### Іслам

* Азраіл

### Японская міфалогія

* Эма

### Іўдаізм

* Абрахам
* Габрыэль
* Лаілах

### Месапатамская міфалогія

* Намтар

### Германа-скандынаўская міфалогія

* Балдур
* Одзін
* Валькірыі

### Персідская міфалогія

* Мітра

### Рымская міфалогія

* Меркурый

### Славянская міфалогія

* Вялес

### Зараастрызм

* Даена
* Воху Мано

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
**Бурнос**, 1) верхняе адзенне беларускіх жанчын. Апраналі ў халоднае надвор’е як святочную вопратку замест світкі ці кажуха. Падобнае адзенне (бурнус) вядома ў рускіх жанчын. Пашыраны з 19 ст. пад уплывам заходне-еўрапейскага гарадскога касцюма. Шылі з шэрага, радзей белага, саматканага валенага сукна. Аднабортны, доўгі, расшыраны ўнізе бурнос зашпільваўся на гузікі, меў адкладны каўнер (на Вілейшчыне без каўняра) і 2 невялікія бакавыя завышаныя кішэні. Аздаблялі нашыўкамі і аблямоўкай чорнага аксаміту, шоўкавай ці сацінавай тасьмы, дэкаратыўнай строчкай. Бытавалі ў строях Панямоння і Цэнтральнай Беларусі да 1930-х г. 

2) Мужчынскае верхняе адзенне, тое, што бурка.

3) Плашч з капюшонам з белай шарсцяной тканіны ў арабаў.

Літаратура
----------

* Бурнос // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шундалаў.
**Максім Барысавіч Шундалаў** (нар. 26 лістапада 1971, г. Горкі, Магілёўская вобласць) — беларускі фізік-оптык. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (2003), дацэнт (2008).

Біяграфія
---------

У 1988—1994 гадах вучыўся на фізічным факультэце БДУ па спецыяльнасці «Фізіка», у 1994—1997 гадах у аспірантуры БДУ. З 1998 года малодшы навуковы супрацоўнік, у 1998—2003 гадах асістэнт, у 2003—2006 гадах старэйшы выкладчык, з 2006 года дацэнт кафедры фізічнай оптыкі і прыкладной інфарматыкі БДУ.

У час палітычных чыстак у студзені 2022 года быў вымушаны напісаць заяву на звальненне з уласнага жадання. У абарону свайго звольненага калегі і заклікам да усіх падтрымліваць звольненых ды адмаўляцца займаць іх працоўныя месцы выступіла ў відэазвароце загадчыца кафедры вышэйшай матэматыкі і матэматычнай фізікі Наталля Абрашына-Жадаева.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: квантавая хімія; тэарэтычная малекулярная спектраскапія.

Зноскі
------

1. ↑  Прафесар БДУ запісала зварот у абарону звольненага калегі, заклікае адмаўляцца ад працы на месцы звольненых  (бел.).  Наша Ніва (22 студзеня 2022). Праверана 22 студзеня 2022.

Спасылкі
--------

* Старонка на сайце базы даных «Вучоныя Беларусі»
* Старонка на сайце фізічнага факультэта БДУ Архівавана 22 студзеня 2022.
* Дацэнт БДУ Максім Шундалаў: пра астрафізіку і прастору бязмежных магчымасцяў (+відэа) Архівавана 22 студзеня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar |
**Пскоўскае возера** (эст.: Pihkva järv) — буйное прэснаводнае возера, з'яўляецца паўднёвым складнікам так званага Чудска-Пскоўскага азёрнага комплексу. З паўночным Чудскім возерам Пскоўскае злучае Цёплае возера. Плошча возера — 709 км² (20 % усяго комплексу). Пасля 1945 года, калі Пячорскі раён вярнуўся ў склад Пскоўскай вобласці, большая частка берагавой лініі Пскоўскага возера (у адрозненне ад больш прыгранічнага Чудскага), роўна як і ўсе яго астравы кантралююцца Расіяй (Пскоўская вобласць), Эстоніі належыць невялікі 6%-ы ўчастак на паўночным захадзе возера.

Этымалогія
----------

Назва возера паходзіць ад імя горада Пскова, які стаіць на берагах возера.

Зноскі
------

1. ↑  Дзяржаўны камітэт Пскоўскай вобласці па прыродакарыстанні і ахове навакольнага асяроддзя. Геаграфічнае апісанне рэгіёна(недаступная спасылка)
2. ↑  *Поспелов Е. М.* Географические названия мира: Топонимический словарь.— 2-е изд. стереотип.— М.: Русские словари, ООО «Издательство Астрель», ООО «Издательство АСТ», 2001

Спасылкі
--------

* Тапаграфічная карта O-35-Г — 1 : 500 000
**Ваенны патэнцыял** — магчымасці дзяржавы (кааліцыі) утрымліваць і ўдасканальваць узброеныя сілы, павышаць іх баяздольнасць, папаўняць вучанымі кадрамі, забяспечваць сучаснай зброяй і ваеннай тэхнікай, усімі відамі забеспячэння ў мірны і ваенны час, забяспечваць дасягненне мэтаў вайны.

*Гл. таксама*: Патэнцыял дзяржавы.

Ваенны патэнцыял не з'яўляеццца сталай велічынёй. Яго стан характарызуецца наяўнасцю розных паказнікаў, а найперш такіх, як колькасць асабовага саставу і яго маральна-палітычная, псіхалагічная, агульнаадукацыйная, ваенная і ваенна-тэхнічная падрыхтоўка, палявая, марская і паветраная вучанасць; колькасць і якасць узбраення і ваеннай тэхнікі; ступень забяспечанасці войскаў матэрыяльна-тэхнічнымі сродкамі; узровень распрацоўкі ваеннай дактрыны і ваеннай тэорыі, іх адпаведнасць патрабаванням ваеннай практыкі; падрыхтаванасць камандных кадраў; узровень баявой гатовасці ўзброеных сіл; наяўнасць мабілізацыйных рэзерваў і мабілізацыйныя магчымасці дзяржавы.

Зноскі
------

1. 1 2  ВЭС-83, С.581.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил.
**Рэпетытар** (ад лац.: repetitor «той, хто паўтарае») — выкладчык, які дае прыватныя ўрокі дома або дыстанцыйна. Можа праводзіць як індывідуальныя, так і групавыя заняткі па розных дысцыплінах.

Гісторыя ў Расіі
----------------

У кадэцкім і пажскім карпусах і некаторых іншых закрытых навучальных установах дарэвалюцыйнай Расіі рэпетытарам называўся настаўнік, пад кіраўніцтвам якога навучэнцы выконвалі хатнія заданні.

Сучаснае значэнне
-----------------

У сучаснай Расеі паслугамі рэпетытараў часцей за ўсё карыстаюцца абітурыенты падчас падрыхтоўкі да ўступных іспытаў у ВНУ і студэнты для павышэння ўзроўню валодання прадметам. Шырока паслугі рэпетытараў распаўсюджаныя сярод жадаючых вывучыць замежныя мовы. Індывідуальны падыход да вучня ў дадзеным выпадку дапамагае падабраць больш эфектыўную праграму авалодання мовай. Шырока распаўсюджаны метад навучання замежным мовам онлайн (з дапамогай відэатэлефаніі), гэты спосаб эканоміць час вучня і выкладчыка. Заняткі па інтэрнэце падыходзяць для пастаноўкі вымаўлення і гутарковай мовы з носьбітам вывучаемай мовы.

Распаўсюджванне паслуг рэпетытараў
----------------------------------

Важкі ўклад у распаўсюджванне рэпетытарскіх паслуг у Расіі і краінах СНД ўносіць Інтэрнэт. Цяпер існуе даволі вялікая колькасць кампаній, якія прапануюць дапамогу рэпетытарам па прасоўванні іх паслуг у сеткі. На сайтах такіх кампаній рэпетытары могуць зарэгістравацца, стварыць уласную анкету і размясціць інфармацыю аб выглядзе аказваемых паслуг, сваім вопыце і дасягненнях. Найбольшае распаўсюджванне падобныя паслугі атрымалі ў Маскве і Санкт-Пецярбургу, аднак існуе і мноства рэгіянальных падраздзяленняў.

Зноскі
------

1. ↑  Журнал «Русская словесность», № 2, 1996
**Стабо́ршчына** (трансліт.: *Staborščyna*, руск.: Стаборщина) — вёска ў Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Лабковіцкага сельсавета.

Назва
-----

Назва Стаборшчына адыменнага (антрапанімічнага) паходжання, ад балцка-літоўскага двухасноўнага імя *Stã-bar’as*.

Тое ж імя ў тапоніме Стобараў / рус. *Стоборов* (на поўначы ад Пуціўля на дзесенскай рацэ Сейм), якое падмацоўваецца і сучасным пуціўльскім антрапонімам (прозвішчам) Стобараў. Побач са Стобаравам — адыменныя тапонімы Скунасава і Вегераўка (ад двухасноўных імёнаў *Sku-nas’as, Ve-ger’as*).

У наваколлі Мсціслава, апроч Стаборшчыны, такога ж паходжання (ад балцка-літоўскіх двухасноўных імёнаў) тапонімы Слабуты, Есьманава, Валымерава, Гімбатаўка (< *Sla-but’as, Eis-man(t)'as, Val-mer’as, Gim-but’as*).

Узнікненне гэтых тапонімаў пад Мсціславам найімаверней адносіцца да XV стагоддзя, калі пры вялікім князі літоўскім Казіміры на ўсходзе і поўдні з мэтай змацавання дзяржавы рассяляліся літоўскія баяры, збольшага з тэрыторый, прылеглых да сучаснай літоўскай мяжы з паўднёвага ўсходу.

Пачатковы элемент *Стаб-* (< *Sta-bar-*) у назве Стаборшчыны трэба адрозніваць ад нашмат больш даўняга балцкага кораня *Stab-* у назве зусім забытай рачулкі Стабачня (на карце канца XVIII стагоддзя пазначаная як «Стабочня»), якая тут сама ў басейне ракі Чорная Натапа на захадзе ад Стаборшчыны.

Стабачня ад \*Стабка, якая ад адпачатнай балцкай формы тыпу \**Stabi̯a*. Гідранімічны адпаведнік — паўночналітоўская рачная назва *Stabė* «Каменка», ад балцкага *\*stabas* «камень». На захадзе ад Стабачні — прыток Проні рачулка Каменка, назва якой найверагодней перакладае ранейшую балцкую назву з «каменным» коранем *Stab-*.

Заўвагі
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Стабо́ршчын, м.**
2. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 77 (*Bar-*), 138 (*Sta-*).
3. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 92 (*Ger-*), 120—121 (*Nas-*), 136 (*Sku-*), 158 (*Ve-*).
4. ↑  Адкуль Бешанковічы // Arche. № 2. 2021. Стар. 50—53.
5. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 313.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Лабковіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Бель 1 |
| Пасёлкі | Арэхаўскі ·  Бунькаўшчына ·  Дубоўскі ·  Кліноўскі ·  Ліпаўка ·  Падасінкі ·  Пад'ялецкі ·  Сасноўскі |
| Вёскі | Ананічы ·  Баяры ·  Беражыстае ·  Гарбатка ·  Глушнева ·  Дарлівае ·  Дубраўка ·  Залессе ·  Зуі ·  Іванаўка ·  Камароўка ·  Кашаны ·  Лабковічы ·  Нізкі ·  Паланіца ·  Паўлавічы ·  Песькавічы ·  Стаборшчына ·  Стараселле |
Працэс рэплікацыі: расплеценне двайной спіралі ДНК — сінтэз кампліментарных ланцугоў ДНК-полімеразай — утварэнне дзвюх малекул ДНК з адной.
**Рэпліка́цыя** (ад лац.: replicatio — паўтарэнне) — працэс самаўзнаўлення макрамалекул нуклеінавых кіслот, які забяспечвае дакладнае капіраванне генетычнай інфармацыі і перадачу яе з пакалення ў пакаленне.

Аснова — ферментатыўны сінтэз ДНК на матрыцы ДНК або РНК на матрыцы РНК. Адзінка — **рэплікон** — участак генома, што знаходзіцца пад кантролем аднаго пункта пачатку (ініцыяцыі) рэплікацыі.

У працэсе рэплікацыі ДНК акрамя ферментаў (ДНК-полімеразы, ДНК-лігазы, ДНК-метылазы і іншыя) удзельнічаюць бялкі, якія расплятаюць двайную спіраль ДНК, стабілізуюць расплеценыя ўчасткі, прадухіляюць заблытванне малекул.

У бактэрый сінтэз ДНК адбываецца з хуткасцю 1 тыс. у эўкарыётаў— каля 100 нуклеатыдаў за секунду, але адначасова ў многіх пунктах адной малекулы; мае паўкансерватыўна характар: пры сінтэзе 2 даччыных малекул кожная ДНК утрымлівае адзін «стары» і адзін «новы» ланцужок.

У арганізме рэплікацыя ДНК — вельмі дакладны працэс — частата памылак, якія прыводзяць да спантанных кропкавых мутацый, не перавышае 10−9 на 1 нуклеатыд у пакаленне.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4153174-7 · LCCN: sh90005926 · Microsoft: 73573662, 2910990029 · NKC: ph1013026 |
«Трыумф Нэптуна і Амфітрыты» дэталь велізарнай рымскай мазаікі з Цірты (каля 315-325 н.э.)
**Цірта** (лац.: Cirta, па-фінікійску «горад») — сталіца Нумідзійскага царства (сёння тэрыторыя сучаснага Алжыра). У I — II стст. да н.э. Цірта, нягледзячы на тое, што падчас Пунічных войн была галоўным саюзнікам Рыма, неаднаразова падвяргалася нашэсцям Рымскай рэспублікі у перыяд праўлення Юлія Цэзара.

У пачатку IV ст. горад разбураны і быў адноўлены рымскім імператарам Канстанцінам I Вялікім пад новай назвай — Канстанціна.

Насельніцтва горада было шматнацыянальным: нумідзійцы, карфагеняне (перамешчаны у выніку Другой і Трэцяй Пунічных войн), грэкі, рымляне і інш. Горад быў эканамічнай сталіцай афрыканскай тэрыторыі Рымскай імперыі. Рымскія купцы — эканамічная эліта рэгіёна — складалі важны сегмент насельніцтва горада, так як яны трымалі яго ў сферу рымскага ўплыву не займаючы ніякіх кіраўнічых пасад.

Горад быў таксама важным палітычным ваенным цэнтрам. Падчас Другой Пунічнай вайны, у 203 да н.э. ля сцен горада рымскі вайскаводзец Сцыпіён ушчэнт разбіў  (руск.) (бел. войска нумідзійскага цара Сіфакса  (руск.) (бел.. Напад нумідзійскага цара на рымскіх гандляроў у Цырце паслужыў падставай да развязвання Югурцінскай вайны.

Зноскі
------

1. ↑  General View, Constantine, Algeria **(нявызн.)**. *World Digital Library* (26 ліпеня 1899). Праверана 25 верасня 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Catholic (1997—…) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 125580714 |
Ваенны білет
**Ваенны білет** — дакумент строгай справаздачы, уяўляе сабой прашытую кніжачку памерам 88 x 126 мм, якая складаецца з 32 старонак, у жорсткай каленкоравай вокладцы бардовага колеру. На вокладцы зроблены надпіс на рускай мове "ВОЕННЫЙ БИЛЕТ". На першай старонцы ваеннага білета, зверху, пад надпісам "ВОЕННЫЙ БИЛЕТ" знаходзіцца серыя, якая складаецца з двух літар, і нумар ваеннага білета, які складаецца з сямізнакавымі лічбамі. З 17-й па 32-ю старонку серыя і нумар ваеннага білета выкананы перфарацыяй.

Ваенны білет з'яўляецца дакументам, які сведчыць аб адносінах грамадзян да выканання воінскага абавязку.

У ваенным білеце ў абавязковым парадку павінны быць подпіс яго ўладальніка, подпіс ваеннага камісара, поўная назва ваеннага камісарыята, які выдаў ваенны білет, а таксама указана дата выдачы ваеннага білета.

У ваенны білет ўносяцца наступныя звесткі аб уладальніку ваеннага білета

* прозвішча, імя, імя па бацьку;
* чысло, месяц, год нараджэння;
* месца нараджэння;
* адукацыя;
* асноўная грамадзянская спецыяльнасць;
* сямейнае становішча
**Цыпрыян Кізіта Луанга** (англ.: Cyprian Kizito Lwanga; 19 студзеня 1953 — 3 красавіка 2021, г. Кампала, Уганда) — каталіцкі арцыбіскуп.

Жыццё і дзейнасць
-----------------

Нарадзіўся ў Кабакадэ ў рэгіёне Буганда што ў паўднёва-ўсходняй частцы краіны. У 1964 годзе паступіў у семінарыю ў Нэнге, вучыўся таксама ў Нацыянальнай семінарыі ў Кампале. 8 красавіка 1978 года прыняў святарскае пасвячэнне, пасля чаго нёс душпастырскае служэнне ў архідыяцэзіі Кампалы і працягваў навучанне. У 1979 годзе вывучаў адміністрацыю і лінгвістыку ва Універсітэце Клермон-Ферана ў Францыі, а пазней вучыўся ў Папскім універсітэце Святога Крыжа ў Рыме, дзе ў 1994 годзе атрымаў ступень доктара кананічнага права.

30 лістапада 1996 года прызначыў яго першым біскупам новастворанай дыяцэзіі Касаны-Лувэра. Біскупскае пасвячэнне атрымаў 1 сакавіка 1997 года з рук кардынала Эмануэля Вамалы, стаўшы ў 2006 годзе яго наступнікам на пасадзе арцыбіскупа Кампалы.

2 лютага 2020 года арцыбіскуп Луанга выдаў дэкрэт, якім абавязаў вернікаў сваёй архідыяцэзіі прымаць святую Камунію ў вусны, а не на руку.

Загінуў пры невысветленых абставінах.

Зноскі
------

1. ↑  Каталіцкі арцыбіскуп, які крытыкаваў улады, загінуў пры невысветленых абставінах ва Угандзе

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1104 7742 · NUKAT: n2003042031 · SUDOC: 244023743 · VIAF: 161271274 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сасюр.

**Рэнэ дэ Сасюр** (фр.: René de Saussure; 1868, Жэнева — 1943, Берн) — швейцарскі лінгвіст, прапагандыст мовы эсперанта. Быў прафесарам матэматыкі. Брат Фердынанда дэ Сасюра, пятае пакаленне навуковай дынастыі дэ Сасюраў.

Галоўны ўклад Сасюраў развіццё эсперанта — яго праца «Асноўныя палажэнні тэорыі слова ў мове эсперанта» (эспер.: Fundamentaj reguloj de la vortteorio en Esperanto), накіраваная на абарону эсперанта ад крытыкі прыхільнікаў створанай на яго аснове новай мовы іда. У той жа час значна пазней, напачатку 1920-х гг. Сасюр прапанаваў сваю версію ўдасканаленняў у эсперанта, прамежкавую паміж эсперанта і ідо, якая атрымала назва *антыда*. Прапановы Сасюра, прадстаўленыя ім Усеагульнаму кангрэсу эсперантыстаў (1925), засталіся без увагі, а сам ён апынуўся ў адзіноцтве.

Сасюру належыць шэраг перакладаў мастацкай прозы на эсперанта, у прыватнасці, творы Ш. Ф. Рамю.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | zbMATH Open · Project Gutenberg |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13092556x · GND: 110035488 · ICCU: MILV297585 · ISNI: 0000 0001 1815 847X · LCCN: n85800000 · NLP: A29170850 · NTA: 069932956 · NUKAT: n2018240136 · SUDOC: 096135255 · VIAF: 35919993 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Зарубіна.
**Зарубіна** — археалагічны помнік каля вёскі Зарубіна Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці.

Гарадзішча
----------

Знаходзіцца за 0,9 км на поўнач ад вёскі, за мастом цераз раку Аржаніца, на яе левым забалочаным беразе. Займае пагорак даўжынёй 80 м і шырынёй 35-40 м. Вышыня над поймай да 7 м. Валы не прасочваюцца. Выявіў у 1972 годзе М. А. Ткачоў, абследавала ў 1981 годзе Л. У. Дучыц. Культурны пласт у цэнтры пляцоўкі да 0,3 м, па краях — да 0,6-0,7 м, на паўднёвым краі ссунуўся на схіл гарадзішча і часткова на луг. Знойдзены фрагменты ляпной керамікі, перапаленыя косці жывёл і попел. Датуецца раннім жалезным векам.

Матэрыялы абследавання захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі АН БССР.

Курганныя могільнікі
--------------------

### Курганны могільнік-1

Знаходзіцца на паўночнай ускраіне вёскі, справа ад дарогі, у хвойніку. Два насыпы вышынёй 1,3 м, дыяметрам да 10 м. Вядомы з канца XIX стагоддзя. Абследаваў у 1972 годзе М. А. Ткачоў. Раскопкі не праводзіліся.

### Курганны могільнік-2

Знаходзіцца за 0,4 км на поўнач ад вёскі. Тры курганы дыяметрам 10 м, вышынёй 1,3 м. Вядомы з канца XIX стагоддзя. Абследаваў у 1972 годзе М. А. Ткачоў. Раскопкі не праводзіліся.

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі // Гісторыя Залескага краю / Р. Шарыпкін. — Глыбокае : Вольнае Глыбокае, 2002. — С. 8-13.
* Глыбоцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 224—239.
**Малкаване́сцераўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Веткаўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Несцераўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Акшынкаўскага (Акшынскага, Якшынскага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Варша́ўка** (трансліт.: *Varšaŭka*, руск.: Варшавка) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Рудзенскага сельсавета.

Геаграфія
---------

Знаходзіцца за 25 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, на аўтадарозе Смалявічы — Шацк, за 3 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск на лініі Мінск — Асіповічы.

Гісторыя
--------

У канцы XІX ст. маёнтак у Цітвянскай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1908 годзе згадваецца як фальварак Варшаўка.

У канцы лютага 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі кайзераўскай Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час Польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 года пад акупацыяй Польшчы.

З 31 ліпеня 1920 года вёска ў БССР.

З канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года акупавана нямецкімі войскамі. Каля вёскі падчас Другой сусветнай вайны было растраляна больш за 300 ваеннапалонных і мірных жыхароў.

Насельніцтва
------------


* пачатак XX ст. — 1 двор, 6 жыхароў.
* 1917 — 1 двор, 26 жыхароў.
* 1 студзеня 2002 — 18 двароў, 37 жыхароў.

Выдатныя мясціны
----------------

Брацкая магіла
* Брацкая магіла (1941—1944).

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Варшаўка

| ⛭**Рудзенскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Рудзенск |
| Вёскі | Анятова ·  Астравы ·  Бор ·  Бярозаўка ·  Варонічы ·  Варшаўка ·  Васількі ·  Востраў ·  Доўгі ·  Крыніца ·  Рог ·  Рудзенск 2 ·  Русаковічы ·  Цітва |
Рэпер у горадзе Цюбінген, Германія
**Рэ́пер** (фр.: repère — метка, знак, зыходны пункт) — знак, які замацоўвае пэўны пункт зямной паверхні з вядомай абсалютнай вышынёй. Вышыня вызначаецца нівеліраваннем адносна зыходнай паверхні.

На рэперах замацоўваецца металічны дыск дыяметрам 5 см (марка) з нумарам і пазначэннем ведамства.

Фундаментальныя рэперы
----------------------

Уяўляюць сабой жалезабетонныя пілоны, закладзеныя ў грунт на адлегласці 50—80 км на нівелірных лініях 1-га класа, на найбольш адказных нівелірных лініях 2-га класа і каля найважнейшых марскіх вадамерных пунктаў.

Радавыя рэперы
--------------

Існуюць грунтавыя і сценавыя. Закладваюцца на адлегласці 5—7 км на нівелірных лініях усіх класаў.

Гл. таксама
-----------

* Геадэзічны знак

Літаратура
----------

* Рэпер // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 18. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Репер (в геодезии)(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рэпер (геадэзія)
**Цынкіт** — рэдкі мінерал класа простых вокіслаў, аксід цынку. Названы цынкітам у 1845 годзе аўстрыйскім мінеролагам В. Хайдзінгерам з-за таго, што ў яго склад уваходзіць цынк.

Уласцівасці
-----------

Утвараецца ў скарнах, мае кантактава-метасаматычнае паходжанне. Крышталі сустракаюцца рэдка, звычайна выяўляецца ў выглядзе крупчастых агрэгатаў, украпванняў. Часта залягае разам з вілемітам, кальцытам, раданітам, франклінітам. З'яўляецца паўправадніком. Ва ўльтрафіялеце можа флюарэсцыраваць аранжавым колерам. З'яўляецца рудой цынку (у сваім складзе ўтрымлівае 80,3 % цынку).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цынкіт
* Цынкіт у галерэі мінералаў (англ.)
* Цынкіт у базе мінералаў (англ.)
* Цынкіт у атласе мінералаў (англ.) (ням.) (ісп.)
* Характарыстыка цынкіту (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779128731 |
**Скарыназнаўства** — комплексная навуковая дысцыпліна, якая вывучае жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны, яго творчую і духоўную спадчыну, асяроддзе, эпоху, а таксама публікацыю крыніц і крыніцазнаўчыя даследаванні.

У шырокім сэнсе ў скарыназнаўства ўключаюцца навуковыя і папулярныя публікацыі, мастацкія творы (літаратурныя творы, кінафільмы, тэатральныя пастаноўкі, творы выяўленчага мастацтва, паштовыя маркі і г.д.), канферэнцыі, юбілейныя форумы, прысвечаныя Скарыне і яго пераемнікам. Скарыназнаўства асэнсоўвае ролю Скарыны ў развіцці айчыннай, еўрапейскай і сусветнай культуры ад Сярэднявечча да сучанасці.
**Малмыжскае княства** — найбуйнейшая і найвядомая марыйская протафеадальная дзяржава.

Вядзе сваю гісторыю ад заснавальнікаў, марыйскіх князёў Алтыбая, Урсы і Ямшана (1-я палова — сярэдзіна XIV стагоддзя), якія каланізавалі гэтыя мясціны пасля прыходу з Сярэдняй Вяткі. Росквіт княства — у перыяд праўлення князя Палтыша (1-я чвэрць XVI стагоддзя). У супрацоўніцтве з суседнімі княствамі Кіцяка і Парэк яно аказала найбольшае супраціўленне рускім войскам у перыяд Чараміскіх войнаў.

Пасля падзення Малмыжа жыхары яго пад кіраўніцтвам князя Токтауша, брата Болтуша, спусціліся ўніз па Вятцы і заснавалі новыя паселішчы Мары-Малмыж і Уса (Усола)-Малмыжка. Нашчадкі Токтауша жывуць там да гэтага часу. Княства распалася на некалькі незалежных малазначных удзелаў, у тым ліку Буртэк.
**Ота Грыбель** (ням.: Otto Griebel, 31 сакавіка 1895, Меранэ — 7 сакавіка 1972, Дрэздэн) — нямецкі мастак і графік, які працаваў у такіх кірунках жывапісу, як новая прадметнасць і рэвалюцыйны, сацыялістычны рэалізм.

Жыццё і творчасць
-----------------

Нарадзіўся ў сям’і абіўшчыка. У 1909 годзе ён пачынае навучанне на мастака-афарміцеля, затым паступае ў дрэздэнскую Вышэйшую школу мастацтваў, дзе знаёміцца ​​з Ота Дзіксам. З 1911 года і да прызыву ў дзейнае войска ў 1915 годзе ён вывучае роспіс па шкле ў Ёзэфа Галера ў Школе прыкладнога мастацтва ў Дрэздэне, піша свае першыя карціны алеем.

У жніўні 1915 года адпраўляецца салдатам на фронт. Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны ён становіцца членам дрэздэнскага Рабоча-салдацкага Савета і ўступае ў Камуністычную партыю Германіі. У 1919 годзе паступае ў Дрэздэнскую Акадэмію мастацтваў, у клас Роберта Штэрля і знаёміцца ​​з Оскарам Какошкам. У 1919—1920 гадах мастак захапляецца дадаізмам, збліжаецца з такімі майстрамі, як Георг Грос і Джон Хартфілд. Пераехаўшы ў Берлін у 1924 годзе ўдзельнічае ў мастацкім руху Дрэздэнскага сецэсіёна. Быў удзельнікам гуртоў Малады Рэйнланд у Дзюсельдорфе, берлінскай лістападаўскай групы, адным з заснавальнікаў «Чырвонай групы» ў Дрэздэне і інш.

У 1933 годзе, пасля прыходу ў Германіі да ўлады нацыянал-сацыялістаў, Грыбель быў арыштаваны гестапа, а яго працы абвешчаныя «чужым камуністычным мастацтвам». Большая частка яго палотнаў загінула падчас бамбардзіроўкі Дрэздэна ў лютым 1945 года амерыканцамі. Пасля заканчэння вайны мастак да 1960 года выкладаў на Рабоча-сялянскім факультэце ў дрэздэнскай Вышэйшай мастацкай школе.

Грыбель быў таксама артыстам лялечнага тэатра.

Зноскі
------

1. 1 2  Otto Griebel<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Otto Griebel // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 30 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118697633 · ISNI: 0000 0000 8243 3838 · LCCN: n88114495 · NKC: xx0226889 · NUKAT: n2017006675 · SUDOC: 201053349 · VIAF: 59878550 · ULAN: 500009241 |

 |
tСіконіі інжыра — фігі
**Сіконій** — полае акруглае ўтварэнне ў раслін роду Фікус, да якіх адносіцца, у прыватнасці, інжыр (*Ficus carica*, ён жа смакоўніца, ён жа фігавае дрэва). Сіконіі інжыра — фігі, адсюль і «фігавае дрэва».

Спелы сіконій часта завуць плодам, хоць строга кажучы гэта не плод, а структура, унутры якой размяшчаюцца аднанасенныя плады. На ўнутраным боку сценкі сіконія размяшчаюцца кветкі. Завязі адных кветак знаходзяцца бліжэй да сценкі, іншых — далей.

Спасылкі
--------

* Dunn D.W. et al. A role for parasites in stabilising the fig-pollinator mutualism // PLoS Biology. V. 6. No. 3. e59
* Паразиты фиговых опылителей не дают им паразитировать на фигах. «Элементы», 24.04.2008


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777707984 |
«**Скаўт Беларусі**» — газета, машынапіснае друкаванае выданне «Саюзу Скаўтаў Беларусі» (пазней зарэгістраванае як «Аб’яднанне беларускіх скаўтаў»), заснаваная ў 1991 годзе ў Мінску. Выдавец і галоўны рэдактар — Алег Грушэцкі. У газеце друкаваліся матэрыялы, прысвечаныя гісторыі развіцця скаўцкага руху ў Беларусі і ў свеце, асвятляліся мэты і падзеі скаўцкага руху.

Спасылкі
--------

* «Скаўт Беларусі» у Электроннай энцыклапедыі

Зноскі
------

1. ↑  Выданьні (1971-1991). Скаўт Беларусі // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік. — Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1.
**Чэсменскія воінскія могілкі** — могілкі ў Маскоўскім раёне Санкт-Пецярбурга, побач з Чэсменскай царквой. На могілках пахаваныя ветэраны сувораўскіх, кутузаўскіх і іншых паходаў рускай арміі, а таксама абаронцы Ленінграда ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Спачатку на могілках хавалі ветэранаў рускай арміі, якія пражывалі ў Ваеннай Чэсменскай багадзельні, якая размяшчалася ў былым Чэсменскім палацы. Да сярэдзіны XX стагоддзя старыя пахаванні былі знішчаныя, а на іх месцы былі створаны могілкі абаронцаў Ленінграда.

7 мая 2003 года ля ўваходу на могілках быў усталяваны памятны крыж у гонар усіх загінулых воінаў. У аснове крыжа знаходзіцца дошка з надпісам: «Вечная памяць загінулым у імя Расіі ў перыяд: Айчыннай вайны 1812, Руска-турэцкіх войнаў 1828—1829, 1877—1878, Крымскай кампаніі 1853—1855, Руска-японскай вайны 1904—1905, Першай сусветнай вайны 1914—1918, Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945».

У 2011 годзе на могілках былі праведзены работы па рэстаўрацыі і добраўпарадкаванні.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Цыроз печані** — цяжкае захворванне печані, якое суправаджаецца незваротным замяшчэннем парэнхіматознай тканкі печані фіброзна злучальнай тканкай, або стромай. Цыратычная печань павялічаная або зменшана ў памерах, незвычайна шчыльная, грудкаватая, шурпатая. 

У эканамічна развітых краінах цыроз ўваходзіць у лік шасці асноўных прычын смерці пацыентаў ад 35 да 60 гадоў, складаючы 14-30 выпадкаў на 100 тыс. насельніцтва. Штогод у свеце паміраюць 40 млн чалавек ад віруснага цырозу печані і гепатацэлюлярнай карцыномы, якая развіваецца на фоне носьіцтва віруса гепатыту В. У краінах СНД цыроз сустракаецца ў 1% насельніцтва. 

Часцей за ўсё назіраецца ў мужчын: суадносіны мужчын і жанчын складае ў сярэднім 3:1. Захворванне можа развіцца ва ўсіх узроставых групах, але часцей пасля 40 гадоў. 

1. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 4 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
**Ягадаводства** — гэта галіна сельскай гаспадаркі, якая займаецца вырошчваннем ягадных культур. Навука памалогія займаецца вывучэннем сартоў агароднінных і ягадных культур. Ягады — гэта шматнасенныя плады з мякаццю. Маюць высокую харчовую каштоўнасць і багаты вітамінавы склад.

Выкарыстанне
------------

Ягадныя культуры шырока выкарыстоўваюць для вытворчасці сокаў, віна, сіропаў, кампотаў, сухафруктаў. Таксама актыўна ягады выкарыстоўваюць у фармакалогіі і касметалогіі. Карыстаюцца вялікім попытам і могуць даваць значны прыбытак сельскай гаспадарцы.

Культуры, якія вырошчваюць у ягадаводстве
-----------------------------------------

Клубніцы — самая папулярная ягодная культура. Займае 50-60% плошчы ўсіх ягаднікаў.

Парэчкі займаюць 20-30% плошчы ягаднікаў. Вырошчваюць парэчкі чорныя і чырвоныя.

Агрэст — самая ураджайная ягодная культура. Займае 8-10% агульнай плошчы ягаднікаў.

Ягадныя культуры скараплодныя і могуць даваць дастаткова высокія ўраджаі. Якасны догляд ягадных культур дазваляе атрымліваць высокія ўраджаі і добрыя прыбыткі. Усе ягадныя культуры пачынаюць даваць плады праз 1-2 гады пасля пасадкі. Клубніцы даюць добрыя плады 5 гадоў, а астатнія культуры могуць плоданасіць 15-25 гадоў. Ягадныя культуры могуць разрастацца і займаць вялікую плошчу.

Спасылкі
--------

* Словник української мови — Ягідництво
* Ягодоводство // Сельскохозяйственный словарь-справочник. — Москва — Ленинград: Государстенное издательство колхозной и совхозной литературы «Сельхозгиз». Главный редактор: А. И. Гайстер. 1934  (руск.)
* Інвестиції в ягідництво — виправдані ! // AgroTimes, 15.08.2014 Архівавана 4 мая 2017.
* Ягідники (полуниця, смородина, малина, агрус) // «Проектно-технологічне бюро» Інституту водних проблем і меліорації Національної академії аграрних наук України, 07.02.2013  Архівавана 8 красавіка 2017.
**Цынкаты** — злучэнні, якія ўтрымоўваюць комплексны аніён; група рэчываў тэарэтычных окса- і гідроксацынкат аніёнаў. Злучэнні ўтвараюцца пры злучэнні амфатэрнага гідраксіду цынку ў лішку шчолачы (напрыклад, гідраксід натрыю). Цынкаты шчолачных металаў атрымліваюць растварэннем цынку, яго вокісу або гідравокісу ў растворах або расплавах шчолачаў. Яны растваральныя ў вадзе і крышталізуюцца з раствораў. Цынкаты іншых металаў атрымліваюць сплаўленнем ZnO2-з адпаведнымі вокісламі. У вадзе практычна нерастваральныя.

Віды аніёнаў
------------

| Аніён | Кіслата (у тэорыі) |
| --- | --- |
| {\displaystyle ~\mathrm {ZnO\_{2}^{2-}} } | {\displaystyle ~\mathrm {H\_{2}ZnO\_{2}} } |
| {\displaystyle ~\mathrm {ZnO\_{4}^{6-}} } | {\displaystyle ~\mathrm {H\_{6}ZnO\_{4}} } |
| {\displaystyle ~\mathrm {Zn(OH)\_{3}^{-}} } | {\displaystyle ~\mathrm {HZn(OH)\_{3}} } |
| {\displaystyle ~\mathrm {Zn(OH)\_{4}^{2-}} } | {\displaystyle ~\mathrm {H\_{2}Zn(OH)\_{4}} } |
| {\displaystyle ~\mathrm {Zn(OH)\_{6}^{4-}} } | {\displaystyle ~\mathrm {H\_{4}Zn(OH)\_{6}} } |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780911396 |
**Ска́ты** (*Batoidea*) — надатрад (падклас) пласцінашчэлепавых храстковых рыб. Змяшчае 5 атрадаў і каля 15 сямействаў.

Апісанне
--------

Даўжыня ад некалькіх сантыметраў да 7 м, маса ла 2,5 т. Цела плазаватае, шырокае, дыска- або ромбапалобнае. Верхні бок у скатаў прыстасаваны па расфарбоўцы да той ці іншай жыццёвай прасторы і можа вар'іравацца ад светла-пясчанай да чорнай. На верхнім боку размешчаны вочы і адтуліны, у якія пранікае вада для дыхання. Скура голая або ўкрыта шыпамі. Зубы шыпападобныя ці пляскатыя, закругленыя. Пашча, ноздры і пяць пар шчэлепаў знаходзяцца на плоскім і, як правіла, светлым брушным боку.

Грудныя плаўнікі вялікія, іх краі зрошчаны з бакамі галавы і тулава. Спінныя плаўнікі на хвасце або адсутнічаюць. Хвост бізунападобнай формы. Хвастаколападобныя маюць калючыя хваставыя шыпы з яданоснай залозай, гнюсападобныя — электрычныя органы па баках цела (за што атрымалі назву электрычныя скаты).

Адным з найбольш вядомых відаў скатаў з'яўляецца манта (*Manta birostris*). Вялікіх памераў дасягаюць скаты з сямейства арляковых, чый размах крылаў можа дасягаць 2,5 метра, а даўжыня — да пяці метраў; а таксама скаты з сямейства хвастаколавых, які дасягае 2,1 метра ў шырыню і да 5,5 метраў у даўжыню.

Пашырэнне
---------

Адрозніваецца 5 атрадаў, 14-16 сямействаў, каля 50 родаў, 350 відаў. Пашыраны ў акіянах, трапляюцца на мелкаводдзі і да глыбіні 2700 м, ёсць прэснаводныя (у басейне р. Амазонка і інш.).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Прыдонныя рыбы, акрамя мантавых і хвастаколавых, якія жывуць у тоўшчы вады. Большасць скатаў жыве ў марской вадзе, аднак існуе і некалькі прэснаводных відаў (матора і інш.)

Бентафагі і драпежнікі. Харчуецца малюскамі, ракамі і ігласкурымі. Пелагічныя віды харчуюцца планктонам і дробнай рыбай.

Жывародныя і яйцажывпродныя; ромбаскатападобныя адкладваюць яйцы.

Промысел
--------

Аб'екты промыслу.

Гл. таксама
-----------

* Скаты-матылькі
* Ромбавыя

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А. М.* Скаты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 450. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Fossilworks · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4613930-8 · LCCN: sh85111253 · Microsoft: 2780112126 · NDL: 00561770 |
**Сіла пругкасці** — сіла, якая ўзнікае ў целе ў выніку яго дэфармацыі і імкнецца вярнуць цела ў зыходны стан.

У выпадку пругкіх дэфармацый з'яўляецца патэнцыйнай. Сіла пругкасці мае электрамагнітную прыроду, з'яўляючыся макраскапічнай праявай міжмалекулярнага ўзаемадзеяння. У найпрасцейшым выпадку расцяжэння/сціску цела сіла пругкасці накіравана процілегла зрушэнню часціц цела, перпендыкулярна паверхні.

Вектар сілы супрацьпастаўлены кірунку дэфармацыі цела (зрушэнню яго малекул). Калі знікае дэфармацыя цела, тое знікае і сіла пругкасці.

У Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) сіла пругкасці гэтак жа, як і ўсе іншыя сілы, вымяраецца ў ньютанах (беларускае абазначэнне: Н; міжнароднае: N).

Закон Гука
----------

Асноўны артыкул: **Закон Гука**
У найпрасцейшым выпадку аднамерных малых пругкіх дэфармацый формула для сілы пругкасці мае выгляд:

{\displaystyle F=-k\Delta l\,},
дзе {\displaystyle \ k} — цвёрдасць цела, {\displaystyle \ \Delta l} — велічыня дэфармацыі.

Цвёрдасць цела залежыць ад яго формы і памераў, а таксама ад матэрыялу, з якога яно выраблена.

У славеснай фармулёўцы закон Гука гучыць наступным чынам:

> Сіла пругкасці, якая ўзнікае пры дэфармацыі цела, прама прапарцыйная падаўжэнню цела і накіравана процілегла кірунку перамяшчэння часціц цела адносна іншых часціц пры дэфармацыі.
> 
>

Нелінейныя дэфармацыі
---------------------

Пры павелічэнні велічыні дэфармацыі закон Гука перастае дзейнічаць, сіла пругкасці пачынае складаным чынам залежаць ад велічыні расцяжэння ці сціску.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 175853643 |
Яр у Харкаўскай вобласці, Украіна
**Яр** (народны тэрмін, запазычаны з цюрк. мовы; роў) — глыбокі са стромкімі схіламі размыў, утвораны часовымі вадасцёкамі; найбольш яскравы і небяспечны вынік воднай эрозіі глебы.

Яры ўтвараюцца пры інтэнсіўных ліўневых дажджах, разворванні і апрацоўцы глебы ўдоўж схілаў, пракладцы дарог, празмерным выпасе жывёлы, знішчэнні дрэвавай і травяністай расліннасці на схілах, рэкрэацыйнай дыгрэсіі зямель і інш. Даўжыня дасягае некалькіх кіламетраў, шырыня і глыбіня - дзясяткаў метраў. Бываюць схілавыя і донныя, у раёнах з карбанатнымі глебаўтваральнымі пародамі адзначаецца падземная яравая эрозія.

З цягам часу эрозія запавольваецца, схілы зарастаюць і яр ператвараецца ў балку.

Літаратура
----------

* Геаграфічныя паняцці і тэрміны. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-085-8

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Яр на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Новы · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |