Адзін з калідораў установы.
Турма Абу-Грэйб размешчана ў 32 км на захад ад Багдаду, сталіцы Ірака. Яшчэ ў часы былога іракскага лідара Садама Хусейна тут утрымліваліся, акрамя звычайных крымінальнікаў, палітычныя зняволеныя, над якімі наглядчыкі здзяйснялі розныя здзекі. У перыяд з 2003 па 2006 гады амерыканцамі тут утрымліваліся грамадзяне, абвінавачаныя ў здзяйсненні злачынстваў, накіраваных супраць сіл заходняй кааліцыі. Тады Абу-Грэйб стаў больш шырока вядомы за кошт сур’ёзных правапарушэнняў з боку амерыканскай адміністрацыі.

Агалоска ў СМІ
--------------

Амерыканскі вайсковец Чарлз Грэйнер збівае звязаных зняволеных.
У красавіку 2004 года амерыканскі канал «CBS» паказаў сюжэт пра катаванні над зняволенымі турмы, што выклікала гучны міжнародны скандал. Паведамленні аб катаваннях былі сустрэты абурэннем у Іраку. Прадстаўнікі Часовага кіраўнічай савета назвалі катаванні *«ненавіснай практыкай, накіраванай на прыніжэнне чалавечай годнасці іракцаў»*.

Часопіс «New Yorker» у маі абвінаваціў міністра абароны ЗША Дональда Рамсфелда ў тым, што той санкцыянаваў катаванні зняволеных, каб хутчэй атрымаць ад іх разведданыя

У лютым 2005 года агенцтва «Associated Press», спасылаючыся на справаздачы з турмы, заявіла, што адзін з палонных загінуў ад катаванняў у працэсе допыту спецыялістамі ЦРУ. Упершыню фотаздымак загінулага Манадэля аль-Джамадзі са сцягнутымі за спіной запясцямі, на фоне якога пазіруюць амерыканскія вайскоўцы Чарлз Грэйнер і Сабрына Харман, быў апублікаваны ў лістападзе 2004 года. Аднак з таго моманту ЗША сцвярджалі, што той пакончыў з сабой, не раскрываючы пры гэтым падрабязнасцяў. У матэрыяле Associated Press гаварылася, што зняволены загінуў пасля таго, як яго падвесілі за звязаныя за спіной рукі. Па заключэнні ваеннага патолагаанатама, ён памёр ад удушша, выкліканага ціскам на грудзі.

У сакавіку праваабарончая арганізацыя «Амерыканскі саюз за грамадзянскія свабоды» апублікавала службовую запіску былога камандуючага кааліцыйнымі сіламі ў Іраку генерала Рыкарда Санчэса ад 14 верасня 2003 года. У дакуменце генерал дазваляў выкарыстанне некаторых метадаў допыту, якія, на думку юрыстаў Амерыканскага саюза грамадзянскіх свабод, парушалі Жэнеўскія канвенцыі.

Даклад Тагубы
-------------

Турэмны наглядчык сядзіць на іракцы.
Асноўны артыкул: **Даклад Тагубы**
У сакрытным дакладзе Антоніа Тагубы выкладзены вынікі работы службы крымінальных расследаванняў арміі ЗША (CID) пад кіраўніцтвам палкоўніка Джэры Маселы. Было апытана каля 50 сведак, падазраваных і зняволеных. Следчыя выявілі мноства фатаграфій і відэазапісаў, на якіх адлюстраваны здзекі над зняволенымі ў кастрычніку—снежні 2003 года.

Антоніа Тагуба пісаў:

> 
> «Я выявіў, што наўмысныя злоўжыванні ў звароце з зняволенымі персаналам ваеннай паліцыі ўключалі ў сябе наступныя дзеянні:
> * розныя збіцці зняволеных: пінк, аплявухі, удары нагамі па аголеным ступням;
> * фатаграфаванне і відэаздымкі аголеных зняволеных мужчынскага і жаночага полу;
> * гвалтоўнае памяшканне зняволеных у розныя паставы, якія імітуюць палавы акт для фатаграфавання;
> * прымус зняволеных да таго, каб яны здымалі з сябе вопратку і знаходзіліся голымі некалькі дзён запар;
> * прымус зняволеных мужчынскага полу да нашэння жаночай ніжняй бялізны;
> * прымус груп зняволеных мужчынскага полу да мастурбацыі, у той час як іх фатаграфавалі і здымалі на відэа;
> * аголеных зняволеных мужчынскага полу звальвалі ў кучу і потым скакалі па іх;
> * аголенага зняволенага з надзетым на галаву пакетам змяшчалі на ўпаковачную скрыню, падлучыўшы да пальцаў яго рук і ног і да пеніса драты для сімуляцыі катаванняў электрашокам;
> * прымацоўвалі ланцуг для сабакі да нашыйніка на шыі аголенага зняволенага, жанчына-ахоўнік трымала яго пры гэтым за ланцуг і пазіравала для фатаграфіі;
> * ахоўнік здзяйсняў палавы акт са зняволенай;
> * нацкоўвалі ваенных сабак (без наморднікаў) на зняволеных, каб іх запалохаць, па меншай меры ў адным выпадку зняволены сур’ёзна пацярпеў ад укусаў.»
> 
> 
> 

Тагуба адзначаў, што стварэнне такіх умоў утрымання было патрабаваннем ваеннай разведкі і іншых федэральных органаў для правядзення допытаў.

Часопіс Time пісаў, што служачым Пентагона было забаронена чытаць даклад Тагубы. Таксама забаранялася абмяркоўваць тэму з сябрамі і членамі сям’і.

Суды
----

Амерыканскія вайскоўцы пазіруюць на фоне «піраміды» з голых зняволеных.
Сабрына Харман пазіруе на фоне зняволенага, зацкаванага сабакам.
### Абарона абвінавачаных

На судовым працэсе ў студзені 2005 года адвакат аднаго з абвінавачаных — ваеннага спецыяліста Чарлза Грэнэра заявіў: *«ён выконваў сваю работу. Ішоў загадам і заслужыў хвалу за гэта»*. Па словах адваката, у тым, што зняволеных вадзілі на павадку і прымушалі голымі збірацца ў «піраміды», не было нічога заганнага. Сам абвінавачаны жартаваў падчас працэсу, заявіўшы: *«што б ні адбылося, я думаю, усё скончыцца на станоўчай ноце, і я захаваю ўсмешку на твары»*.

У дзейнасці юрыдычнай камісіі прымаў актыўны ўдзел псіхолаг і арганізатар Стэнфардскага турэмнага эксперыменту Філіп Зімбарда, які вельмі зацікавіўся падрабязнасцямі гэтай гісторыі. Яго занепакоіла, што намаганні афіцыйных ваенных і ўрада былі накіраваны на абвінавачванне ў злоўжываннях некалькіх «пархатых авечак», замест таго каб прызнаць гэта сістэмнымі праблемамі афіцыйна ўсталяванай ваеннай сістэмы выканання пакарання.

У рэшце рэшт Зімбарда апынуўся ў камандзе юрыстаў, што абараняла аднаго з наглядчыкаў турмы штаб-сяржанта А. Фрэдэрыка. Зімбарда меў доступ да ўсіх следчым дакументах і дакументах з абмежаваным доступам, а таксама сведчыў як сведка-эксперт на ваенным трыбунале Фрэдэрыка, які быў прысуджаны да васьмі гадоў зняволення (кастрычнік 2004).

Зімбарда выкарыстаў свой вопыт у справе Фрэдэрыка пры напісанні кнігі «Эфект Люцыпара: асэнсаванне пераўтварэнні добрых людзей у злых», у якой мяркуе, што паміж Стэнфардскім эксперыментам і злоўжываннямі ў Абу-Грэйбэ ёсць шмат агульнага.

### Паказанні зняволеных

Паводле паказанняў шэрагу былых зняволеных, амерыканскія назіральнікі гвалтавалі іх, ездзілі на іх верхам, прымушалі вылоўліваць ежу з турэмных прыбіральняў. У прыватнасці, зняволеныя расказалі: *«яны прымушалі нас хадзіць на карачках, як сабак, і гаўкаць. Мы павінны былі гаўкаць, як сабакі, а калі ты не гаўкаў, то цябе білі па твары без усялякай жалю. Пасля гэтага яны нас кідалі ў камерах, забіралі матрацы, разлівалі на падлозе ваду і прымушалі спаць у гэтай жыжцы, не здымаючы капюшонаў з галавы. І пастаянна усё гэта фатаграфавалі»*; *«адзін амерыканец сказаў, што згвалціць мяне. Ён намаляваў жанчыну ў мяне на спіне і прымусіў устаць мяне ў ганебную пазіцыю, трымаць у руках уласную машонку»*.

### Прысуды

З 2004 года па жнівень 2007 года ваенны трыбунал разгледзеў больш за 11 спраў амерыканскіх ахоўнікаў, восем з іх атрымалі турэмны тэрмін. Былы камендант Абу-Грэйб Джэніс Карпінскі была паніжана ў званні з брыгаднага генерала да палкоўніка, палкоўнік Томас Паппас, які ўзначальваў аддзел ваеннай разведкі ў турме, быў звольнены і аштрафаваны на $ 8 тыс.. Сабрына Харман атрымала шэсць месяцаў турмы. Чарлз Грэйнер быў прысуджаны 15 студзеня 2005 года да 10 гадоў зняволення. Старшы сяржант Эйван Фрэдэрык быў прысуджаны да васьмі гадоў зняволення, кампенсацыі шкоды, звальнення са службы і пазбаўлення ўсіх званняў. Сяржант Джавал Дэвіс атрымаў шэсць месяцаў турмы. Джэрэмі Сівітц — адзін год. Эрмін Круз прысуджаны да васьмі месяцаў, Раман Крол — 10 месяцаў. Ліндзі Інгланд — тры гады зняволення. Сяржант Сантас Кардона атрымаў 90 дзён прымусовых работ. Мішэль Сміт — 179 дзён зняволення.

Рэакцыя і заявы
---------------

Вайскоўцы Сабрына Харман і Чарлз Грэйнер пазіруюць на фоне голых зняволеных.
Выканаўчы дырэктар арганізацыі Human Rights Watch Кэнэт Рот адзначыў: *«ЗША страцілі маральную перавагу і апусцілі планку міжнародных правілаў, якія закліканы абараніць амерыканскіх салдат у канфліктах»*. Пентагон у сваю чаргу заявіў наступнае: *«ні адзін адказны супрацоўнік міністэрства абароны не ўхваляў праграмы, якая магла б прывесці да такіх здзекаў, якія мы бачылі на нядаўна апублікаваных відэазапісах і фотаздымках»*.

Як адзначалася ў «The New York Times Magazine», філосаф Сьюзен Зонтаг лічыла, што фатаграфіі з турмы з’яўляюцца тыповым выразам амерыканскай поп-культуры з яе бруталізаванай жорсткай парнаграфіяй, садысцкімі кінафільмамі і відэагульнямі, модай дакументаваць і выстаўляць на ўсеагульны агляд сваё жыццё. Яна пісала, што гэтыя фатаграфіі ўяўляюць сабой *«сапраўдную натуру і сэрца Амерыкі»*. Зонтаг казала: *«цяпер салдаты пазіруюць, выставіўшы ўверх вялікі палец, пакідаючы сведчанні аб уласных зверствах, і пасылаюць гэтыя здымкі сваім сябрам і знаёмым. Цяпер чалавека запрашаюць на тэлешоў, каб ён падзяліўся з шырокай публікай сакрэтамі прыватнага жыцця, якія ў былыя часы прынята было захоўваць за сяммю пячаткамі і хаваць любой цаной. Што на самой справе ілюструюць гэтыя фатаграфіі, дык гэта культуру, у якой мы жывем, — культуру бессаромнасці, замяшаную на захапленні нічым не прыкрытай, нязвінляльнай жорсткасцю»*.

Член камітэта ААН супраць катаванняў Оле Ведэл Расмусэн казаў, што глыбока шакаваны фотаздымкамі з турмы. Па яго словах, ён не бярэцца *«прадставіць сабе псіхічныя пакуты іракскіх палонных, сэксуальна зняважаных амерыканскімі жанчынамі»*, *«тое, што з імі здарылася — горш, чым смерць: гэта прыніжэнне будзе іх пераследваць ўсё жыццё»*. ЗША, на думку Камітэта, парушылі адразу некалькі артыкулаў міжнароднай Канвенцыі супраць катаванняў.

Спецдакладчык ААН па праблеме пазасудовых распраў Асма Джахангір адзначыла, што публікацыя фатаграфій *«парушыла табу вакол таго, што робяць краіны, якія ўзяліся несці дэмакратыю іншым краінам»*.

Гл. таксама
-----------

* Турма ў Гуантанама

Зноскі
------

1. ↑  Пытки в тюрьме Абу-Грейб — ВУС Ирака требует расследования // NEWSru.com, 1 мая 2004
2. 1 2  New Yorker: пытки в «Абу-Грейб» — часть программы, одобренной Дональдом Рамсфельдом // NEWSru.com, 16 мая 2004
3. ↑  Установлен первый случай смерти от пыток в «Абу-Грейб» // NEWSru.com, 18 февраля 2005
4. ↑  Терехов А. Новый скандал вокруг Пентагона // Независимая газета, 31 марта 2005
5. ↑  Walt V. Military Personnel: Don't Read This! Архівавана 17 жніўня 2013. // Time, May. 08, 2004
6. ↑  Адвокат по делу «Абу Грейб»: «Разве это пытки?» // Русская служба Би-би-си, 11 января 2005
7. ↑  Показания узников «Абу-Грейб»: военнослужащие США насиловали подростков // NEWSru.com, 21 мая 2004
8. ↑  Следователю Абу-Грейб смягчили жесткость // Коммерсантъ, № 150 (3726), 22 августа 2007
9. ↑  Graner gets 10 years for Abu Ghraib abuse // MSNBC по сообщению Associated Press, 16 января 2005
10. ↑  Court sentences England to 3 years Архівавана 2 лютага 2007 года. //
11. ↑  Бурума Я. Призраки Архівавана 30 красавіка 2009. // The New York Review of Books, 2008 (перевод Иосифа Фридмана на russ.ru)
12. 1 2  Сексуальное унижение — широко распространённая практика // Le Monde, 12 мая 2004

Спасылкі
--------

* «Абу-Грейб» год спустя: пытки продолжаются // Международная амнистия, 28 апреля 2005
* Подборка материалов на сайте «Российской газеты»
* Подборка материалов на сайте «Независимой газеты»
* Былевский П. Гестапо «MADE IN USA». Пытки и издевательства над иракскими пленными как часть «психологической войны» США против мусульманского мира // Завтра, № 26 (606), 26 июня 2005
* Шок для тела. Пыткив Ираке. Глава из книги Наоми Кляйн «Доктрина шока»

| ⛭Іракская вайна |
| --- |
| Храналогія | 
* Уварванне
* Акупацыя
* Міжканфесійны канфлікт
* Вывад амерыканскіх войск

 |
| Сілы | 

|  |  |
| --- | --- |
| **Міжнародная кааліцыя** | 
* Узброеныя сілы ЗША
* Узброеныя сілы Вялікабрытаніі
* ПВК «Blackwater»
* Балгарскі кантынгент
* Брыгада Плюс-Ультра
* Венгерскі кантынгент
* Сальвадорскі кантынгент
* Галандскі кантынгент
* Грузінскі кантынгент
* Дацкі кантынгент
* Італьянскі кантынгент
* Польскі кантынгент
* Украінскі кантынгент
* Японскі кантынгент

 |
| **Іракскія паўстанцы** | 
* Аль-Аўда
* Аль-Каіда ў Іраку
* Ансар аль-Іслам
* Армія адзінабожжа і джыхаду
* Армія пераможнай абшчыны
* Армія людзей накшбандзійскага ордэна
* Армія Махдзі
* Асаіб Ахль аль-Хак
* Баас
* Найвышэйшае камандаванне джыхаду і вызвалення
* Ісламская армія ў Іраку
* Ісламская дзяржава Ірак
* Катаіб Хезбала
* Рэвалюцыйная брыгада 1920
* Іракскі ХАМАС
* Джамаат Ансар аль-Суна

 |
| Іншыя | 
* Узброеныя сілы Ірака
* Арганізацыя Бадра
* Сыны Ірака
* Савет выратавання Анбара

 |

 |
| Галоўныя асобы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Кааліцыя | 
* Джордж Буш
* Барак Абама
* Дональд Рамсфелд
* Томі Фрэнкс
* Джон Абізаід
* Рыкарда Санчэс
* Джордж Кейсі
* Дэвід Петрэус
* Рэйманд Адзіерна
* Джэймс Мэціс
* Томас Мец
* Джэймс Конвей
* Тоні Блэр
* Гордан Браўн
* Дэвід Кэмеран
* Андэрс Фог Расмусен
* Крыс Кайл
* Джэсіка Лінч

 |
| Урад Садама | 
* Садам Хусейн
* Удэй Хусейн
* Кусей Хусейн
* Алі Хасан аль-Маджыд
* Ізат ад-Дуры
* Таха Ясін Рамадан
* Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці

 |
| Новы ўрад | 
* Масуд Барзані
* Нуры аль-Малікі
* Абдул Сатар Бузай Аль-Рышаві
* Ахмед Абу Рыша
* Хадзі аль-Амеры
* Фазаль Аль-Гаўд

 |
| Паўстанцы | 
* Муктада ас-Садр
* Абу Мусаб аз-Заркаві
* Каіс аль-Хазалі
* Абу Аюб аль-Масры
* Абу Умар аль-Багдадзі
* Абу Сулейман
* Фараж Ахмад Нажмудзін
* Абдула аль-Джанабі
* Абу Дуа
* Махамед Юніс аль-Ахмед
* Снайпер Джуба

 |

 |
| Інцыдэнты | 
* Абстрэл калоны расійскіх дыпламатаў
* Абстрэл журналістаў у Багдадзе
* Забойствы ў Фалуджы
* Катаванні зняволеных у турме Абу-Грэйб
* Засада ў Эль-Фалуджы
* Масавае забойства ў Мукарадзібе
* Масавае забойства ў Хадзіце
* Забойства ў Махмудзіі
* Выкраданне расійскіх дыпламатаў
* Багдадскі авіяўдар
* Інцыдэнт з «Блэкуотэрам» у Багдадзе

 |
| Іншыя аспекты | 
* Антываенныя пратэсты
* Людскія страты
* Тэрарыстычныя акты
* Іракскае дасье
* Даклад Тагубы
* Іракская калода
* Трыбунал над Садамам Хусейнам
* Пакаранне смерцю Садама Хусейна
* Пурпурная рэвалюцыя

 |