**Вайна шымпанзэ Гомбе**, таксама вядомая як **Чатырохгадовая вайна** - канфлікт паміж дзвюма супольнасцямі шымпанзэ ў {{нп3|Гомбе-Стрым (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Гомбе-Стрым|ru|Гомбе-Стрим (национальный парк)}} у {{нп3|Кігома (вобласць)|вообласці Кігома|ru|Кигома (область)}} ў Танзаніі паміж 1974 і 1978 гадамі.

Дзве групы шымпанзэ былі аб'яднаны ў супольнасць Касакела[en]. У 1974 годзе даследчык Джэйн Гудал заўважыла раскол супольнасці. На працягу васьмі месяцаў вялікая група шымпанзэ аддзялілася ад зграі ў паўднёвай частцы Касакелы і была перайменавана ў суполку Кахама. Зграя сепаратыстаў складалася з шасці дарослых самцоў, трох дарослых самак і іх дзіцянятаў. У Касакела засталося восем дарослых самцоў, дванаццаць дарослых самак і дзіцяняты. Падчас чатырохгадовага канфлікту ўсе самцы абшчыны Кахама былі забітыя, што фактычна прывяло да яе распаду. Затым пераможная Касакела пашырылася на тэрыторыю Кахамы, але пазней была выгнана адтуль іншай супольнасцю шымпанзэ.

Перадумовы
----------

Джэйн Гудал у 2015 годзе
Да чатырохгадовай вайны Нацыянальны парк Гомбе-Стрым быў вядомы як даследчы цэнтр Гомбе-Стрым. Ён знаходзіцца ў ніжняй частцы даліны Какомбе і з'яўляецца вядомым месцам вывучэння жыцця прыматаў. Першыя даследаванні тут былі праведзены брытанскім навукоўцам Джэйн Гудал, калі яна працавала дырэктарам даследчага цэнтра. Парк размешчаны на стромкіх схілах пагоркаў, якія ўзвышаюцца над далінай ракі, і пакрыты густым рачным лесам. Шымпанзэ насяляюць на гэтых пагорках тэрытарыяльнымі супольнасцямі, разбітымі на групы ад адной да сарака асобін. Супольнасць Касакела размяшчалася ў адной з трох абласцей даследаванняў у Цэнтральнай даліне з суполкамі Касакела на поўначы, Какомбе і Мкенке на поўдні. Доказы тэрытарыяльнасці жывёл былі ўпершыню задакументаваныя, калі Гудолл прасачыла за шымпанзэ падчас кармлення, адзначыўшы іх агрэсіўныя тэрытарыяльныя паводзіны. Аднак яна не прадбачыла маючы адбыцца канфлікт.

Пасля аддзялення ад супольнасці Касакела зноў сфармаваную Кахаму ўзначалілі браты Х'ю і Чарлі, іншых дарослых самцоў клікалі Годзі, Дэ, Галіяф і малады Сніф. Сярод самцоў Касакела былі Сатана, Шэры, Эверэд, Радольф, Джамэа, Майк, Хамфры і Фіган, які быў альфа-самцом.

Вайна
-----

Станцыя кармлення шымпанзэ Гомбе
Першая кроў была праліта супольнасцю Касакела 7 студзеня 1974 года, калі група з шасці дарослых самцоў Касакела, якая складалася з Хамфры, Фігана, Джамэа, шэры, Эверэда і Радольфа, зладзіла засаду на ізаляванага самца Кахамы Годзі. Самцоў Касакела суправаджала адна самка, Гігі, аднак яна не прымала непасрэднага ўдзелу ў сутычцы. Нягледзячы на спробу Годзі збегчы, тыя, нападнікі схапілі яго, кінулі на зямлю і білі, пакуль ён не перастаў рухацца. Пасля гэтага Касакела бурна адсвяткавалі перамогу, кідаючы галінкі і гучна крычучы, а затым адступілі. Як толькі пераможцы сышлі, Годзі зноў устаў, але, верагодна, неўзабаве памёр ад атрыманых траўмаў. Гэта быў першы выпадак, калі хто-небудзь з шымпанзэ быў заўважаны за спробай наўмысна забіць іншага самца шымпанзэ.

Калі Годзі памёр, Касакела забілі Дэ, а потым Х'ю. У нападзе на Дэ самка Гігі фактычна ўдзельнічала ў баі разам з самцамі. Пазней прыйшла чарга пажылога Галіяфа. На працягу ўсёй вайны Галіяф быў адносна прыязным з суседзямі Касакела, аднак на яго дабрыню не адказалі ўзаемнасцю, і ён быў забіты. Чарлі быў забіты наступным. Пасля яго смерці знік і так і не быў знойдзены малады самец, які пакутаваў ад поліяміэліту, Вілі Уолі. Апошні пакінуты дарослы самец Кахама, малады Сніф, пражыў больш за год. Некаторы час здавалася, што ён можа збегчы ў новую супольнасць альбо вярнуцца да Касакела — але гэтага не адбылося - малады Сніф таксама быў забіты групай самцоў Касакела. З дарослых самак Кахамы адна была забітая, дзве прапалі без вестак, а тры маладыя самкі былі збітыя і выкрадзеныя самцамі Касакелы. Пасля смерці маладога Сніфа Касакела захапілі былую тэрыторыю Кахамы.

Аднак пасля знікнення Кахамы тэрыторыя Касакелы ўперлася ў тэрыторыю іншай абшчыны шымпанзэ, званай Каландэ. Запалоханыя праўзыходнай колькасцю Каландэ, а таксама некалькімі жорсткімі сутычкамі ўздоўж іх мяжы, Касакела хутка адмовіліся ад большай часткі сваёй новай тэрыторыі. Акрамя таго, калі яны рушылі назад на поўнач, Касакела апынуліся пераследвальнымі зграяй шымпанзэ супольнасці Мітумба, якая таксама пераўзыходзіла колькасцю суполку Касакела. У рэшце рэшт баявыя дзеянні сціхлі, і мір быў адноўлены.

Высновы
-------

Джэйн Гудал вядомая сваімі даследаваннямі шымпанзэ. Пачатак вайны ўзрушыў яе, бо раней яна лічыла шымпанзэ, хоць і падобнымі да людзей, але «*больш прыемнымі*». У спалучэнні з яе назіраннямі ў 1975 годзе за пажыраннем уласнага дзіцяняці высокаіерархічнай самкай, чатырохгадовая вайна раскрыла для яе "цёмны бок" паводзін шымпанзэ. У сваіх мемуарах 1990 года «Праз вакно: мае трыццаць гадоў з шымпанзэ Гомбе" яна пісала:

> 
> *На працягу некалькіх гадоў я з усіх сіл спрабавала змірыцца з гэтым новым веданнем. Часта, калі я прачыналася ўначы, жудасныя карціны ўзнікалі ў маёй галаве няпрошана: Сатана [адна з малпаў], склаўшы далонь лодачкай пад падбародкам Сніфа, п'е кроў, якая цячэ з вялікай раны на яго твары; стары Радольф, звычайна такі дабрадушны, выпрастаўся, каб шпурнуць чатырохфунтавы камень у распасцёртае цела Годзі; Джамэа адрывае палоску скуры ад сцягна Дэ; Фіган, які б'е зноў і зноў здзіўленае, дрыготкае цела Галіяфа, аднаго з герояў свайго дзяцінства.*

Калі Гудал паведаміла пра падзеі вайны ў Гомбе, яе аповяду аб натуральнай вайне паміж шымпанзэ не ўсе паверылі. У той час навуковыя мадэлі паводзін чалавека і жывёл практычна ніколі не перасякаліся. Некаторыя навукоўцы абвінавачвалі яе ў празмерным антрапамарфізмам, іншыя выказалі здагадку, што яе прысутнасць і яе практыка кармлення шымпанзэ выклікалі гвалтоўны канфлікт у натуральна мірнай супольнасці. Аднак пазнейшыя даследаванні з выкарыстаннем менш дакучлівых метадаў пацвердзілі, што супольнасці шымпанзэ ў сваім натуральным стане вядуць войны. Даследаванне 2018 года, апублікаванае ў {{нп3|*American Journal of Physical Anthropology*|||*American Journal of Physical Anthropology*}}, прыйшоў да высновы, што вайна ў Гомбе, хутчэй за ўсё, была следствам барацьбы за ўладу паміж трыма высокапастаўленымі самцамі, якая пагоршылася недахопам {{нп3|Фертыльнасць|фертыльных|ru|Фертильность}} самак.

Літаратура
----------

### Кніга

* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация

### Артыкулы

* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация

Спасылкі
--------

* *Matthew Bian*. A Brief History of the Gombe Chimpanzee War (англ.). *www.discovermagazine.com*.  Discover Magazine (18 верасня 2021). Праверана 22 верасня 2022.
* Nature of war: Chimps inherently violent; Study disproves theory that 'chimpanzee wars' are sparked by human influence (англ.). *www.sciencedaily.com*.  ScienceDaily[en] (17 верасня 2014). Праверана 22 верасня 2022.
* How infighting turns toxic for chimpanzees (англ.). *www.sciencedaily.com*.  ScienceDaily (26 сакавіка 2018). Праверана 22 верасня 2022.


1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20  Goodall 2010. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFGoodall2010 (даведка)
2. ↑  Frankenberry 2008. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFFrankenberry2008 (даведка)
3. 1 2 3  Martin 1974. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFMartin1974 (даведка)
4. 1 2  The Annals 1884. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFThe\_Annals1884 (даведка)
5. ↑  Wilson, Wrangham 2003. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFWilson,\_Wrangham2003 (даведка)
6. 1 2 3 4 5 6  Morris 2014. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFMorris2014 (даведка)
7. ↑  Bian.
8. 1 2  Bradshaw 2009. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFBradshaw2009 (даведка)
9. ↑  ScienceDaily 2014. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFScienceDaily2014 (даведка)
10. ↑  ScienceDaily 2018. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFScienceDaily2018 (даведка)