Дэкарацыі тэатра
**Нясвіжскі тэатр Радзівілаў**, **Нясвіжскі прыгонны тэатр** — прыгонны тэатр  (руск.) (бел. князёў Радзівілаў, які ў 1740—1791 гадах дзейнічаў у Нясвіжы. З 1746 года тэатр кіраваўся княгіняй Францішкай Уршуляй Радзівіл і дзейнічаў як аматарскі: у спектаклях разам з прыгоннымі ўдзельнічалі члены княжацкай сям’і, шляхта, кадэты нясвіжскага корпуса, наёмныя акцёры (першы спектакль — «Прыклад справядлівасці»).

Сцэнічныя пляцоўкі
------------------

Спектаклі ў суправаджэнні Нясвіжскай капэлы Радзівілаў праходзілі ў замку «Камедыхаўз» (перабудаваны ў 1748 годзе архітэктарам К. Ждановічам), у прадмесці Нясвіжа Альбе пад адкрытым небам у «зялёным тэатры» і ў палацы «Кансаляцыя», які не захаваліся да нашых дзён.

Адной з такіх тэатральных сцэн Нясвіжскага замка, так званай «У рова на вале», была паўкруглая пляцоўка, арганізаваная на бастыёне, размешчаным паміж Замкавым возерам і абарончым ровам замка. Мяркуючы па даце першай пастаноўкі, яна была арганізавана ў 1747 годзе. Гледачы размяшчаліся на замкавым вале і на гаўбцы трохпавярховага корпуса. Фонам спектаклям служылі роўнядзь возера і выгляд горада на далёкім плане. Па перыметры сцэны, верагодна, стаялі скульптуры муз мастацтва — Каліопы, Эўтэрпы, Мельпамены, Тэрпсіхоры, Таліі, Эраты, Палігімніі, Кліа, Ураніі, якія чаргаваліся з іншымі ўпрыгожваннямі сцэны. Ва ўсякім разе, да сённяшняга дня ўздоўж дарожкі на бастыёне захаваліся 16 круглых каменных пастаментаў для скульптур.

Тэатр выязджаў у Слуцк (паміж 1755—1759 гадамі), Белую (1753, 1761), Жолкву (1753), Алыку (1753), у 1755 годзе працаваў у будынку «новага тэатра».

У Нясвіжскім тэатры Радзівілаў выкарыстоўваліся некалькі тыпаў дэкарацый (з зялёных баскетаў аб’ёмныя павільёны, сімультанныя дэкарацыі  (англ.) (бел.).

Трупа і кіраўніцтва
-------------------

З 1746 года рэжысёрам тэатра Радзівілаў быў Я. П. Фрычынскі, балетмайстрам — аўстрыец Шрэтэр (з 1746) і француз Л. Мацье (з 1750), капельмайстрам былі Ян Ценціловіч (прыгонны Радзівілаў, які вучыўся за мяжой) і Е. Бакановіч.

У 1753—1762 гадах князь Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька надаў тэатру прафесійны характар — папоўніў прыгонную трупу акцёрамі, стварыў тэатральную (музычныя, вакальныя класы) і балетную школы і аркестры: народных інструментаў («літоўская музыка»), рагавы і ваенны («янычарня»).

Пры князі Карле Станіславе Радзівіле «Пане Каханку» ў складзе тэатра (1762—1764, 1777—1786) працавала трупа драматычных акцёраў (з 1783 года рэжысёр Л. Перажынскі, акцёры К. Аўсінскі, В. Ясінскі, С. Закжэўскі і іншыя), група італьянскіх спевакоў і балет (больш за 20 прыгонных танцораў, балетмайстар з 1750 года — Луі Дзюпрэ, з 1761 года — італьянец А. Пуціні, з 1762 года — француз Я. Аліўе, з 1779 года — А. Лойка і Г. Петынеці). У рэпертуары былі балеты А. Пуціні, оперы Д. Паізіела, Я. Голанда, К. Глюка («Арфей і Эўрыдзіка») і іншыя.

У 1785 годзе была адкрыта драматычная школа для прыгонных пад кіраўніцтвам М. Вернера і С. Закжэўскага. З 1786 года тэатр працаваў нерэгулярна, а ў 1791 годзе — спыніў сваю дзейнасць.

### Вядомыя акцёры

* Дакляровіч — танцоўшчык.

Рэпертуар
---------

Першыя пераклады Уршулі Францішкі Радзівіл рабіліся менавіта для нясвіжскай сцэны. І творы французскіх драматургаў у Нясвіжы часам ставіліся раней, чым у Варшаве і Пецярбургу.

Спектаклі ставіліся на польскай, італьянскай, нямецкай і французскай мовах.

У рэпертуары тэатра былі творы, напісаныя самой Францішкай Радзівіл — камедыі «Дасціпнае каханне» (1746), «Суцяшэнне ў клопатах», «Золата ў агні» і «У вачах нараджаецца каханне» (1750), «Нягоднік у сілках» і «Суддзя, пазбаўлены розуму» (1751), «Любоў — пышная майстрыха» (1752), драмы «Плён чароўнага провіду» (1746) і «Каханне — зацікаўлены суддзя» (1747); трагедыі «Суддзя, пазбаўлены розуму» (1748) і «Гульня Фартуны» (1750); оперы «Сляпое каханне не думае пра канец» і «Шчаслівае няшчасце» (1752); перакладзеныя і пераробленыя ёю п’есы Мальера «Смешныя жаманніцы  (руск.) (бел.» пад назвай «Убачанае не праходзіць» (1749) і «Лекар паняволі» (1752), а таксама балеты, пантамімы.

Таксама былі пастаўлены камедыі Мальера («Маскарыль» і «Сганарэль  (руск.) (бел.», 1755; «Жорж Дандэн  (руск.) (бел.», 1757; і іншыя), Вальтэра («Заіра  (англ.) (бел.», 1757), С. Мыцельскага («Іосіф-патрыярх»), В. Ржавускага  (руск.) (бел. («Жалкеўскі» і «Уладзіслаў пад Варнай», 1761), італьянскія і нямецкія камічныя оперы і балеты.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Метельский, А.А.* Владельцы старого Несвижа. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — С. 98-99. — 160 с. — ISBN 978-985-11-0581-2.
2. 1 2  История белорусского балета Архівавана 14 красавіка 2015.  (руск.)
3. ↑  *Барышаў Г. І.* Тэатры Радзівілаў у Нясвіжы і Слуцку // Гісторыя беларускага тэатра. — Т. 1. — Мн. 1983.
4. ↑  *Шышыгіна-Патоцкая, К.Я.* Нясвіж і Радзівілы. — 3-яе выд.. — Мінск: Беларусь, 2007. — С. 13. — 240 с. — ISBN 978-985-01-0740-4.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Нясвіжскі тэатр Радзівілаў // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.

| ⛭Тэатры Беларусі |
| --- |
| Бабруйск | Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя В. І. Дуніна-Марцінкевіча |
| Брэст |  Брэсцкі акадэмічны тэатр драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі • Брэсцкі абласны тэатр лялек |
| Віцебск | Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа • Беларускі тэатр «Лялька» |
| Гомель |  Гомельскі абласны драматычны тэатр • Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр • Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек  |
| Гродна |  Гродзенскі абласны драматычны тэатр • Гродзенскі тэатр лялек |
| Мазыр | Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа |
| Магілёў | Магілёўскі абласны драматычны тэатр • Магілёўскі абласны тэатр лялек  |
| Маладзечна | Мінскі абласны драматычны тэатр • Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка» |
| Мінск | ✰ Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь • Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага • Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы • Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр • Беларускі дзяржаўны тэатр лялек • Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр юнага гледача • Тэатр-студыя кінаакцёра • Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі • Дзяржаўны маладзёжны тэатр эстрады • Тэатральны праект «Віртуозы сцэны» • Драматычны тэатр Беларускай арміі • Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр • Новы драматычны тэатр • Сучасны мастацкі тэатр • ІнЖэст • Эксперыментальны тэатр EYE |
| Мінск і за мяжой | Свабодны тэатр |
| Пінск | Палескі драматычны тэатр |
| Слонім | Слонімскі драматычны тэатр |
| Гістарычныя | Баранавіцкі абласны драматычны тэатр • Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні • Беларускі Народны Тэатр • Беларускі трэці дзяржаўны тэатр • Віцебскі балет Піёна • Віцебскі школьны тэатр • Гродзенскі тэатр Дэшнер • Дзяржаўны польскі тэатр БССР • Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР • Другі паказальны тэатр • Магілёўскі школьны тэатр • Мінскі гарадскі тэатр • Нясвіжскі тэатр Радзівілаў • Першае беларускае таварыства драмы і камедыі • Першая беларуская трупа • Шклоўскі тэатр Зорыча • Тэатр Антонія Тызенгаўза |