***Парыжскі кодэкс*** (таксама вядомы як «Кодэкс Перэса»: лац.: Codex Peresianus, ці ісп.: Codex Pérez) — адзін з трох захаваных агульнапрызнаных дакалумбавых кодэксаў мая, які датуецца посткласічным перыядам Месаамерыканскай храналогіі (каля 900—1521 гг. н.э.). Дакумент вельмі дрэнна захаваўся і прыкметна сапсаваны па краях старонак, з-за чаго частка тэксту страчана. Кодэкс у значнай ступені звязаны з цыклам трынаццаці 20-гадовых *катунаў* і ўтрымлівае астранамічныя знакі мая.

Парыжскі кодэкс, як лічыцца, быў створаны на заходнім Юкатане, імаверна ў Маяпане. Як мяркуюць, кодэкс зроблены недзе каля 1450 года, у позні посткласічны перыяд (1200—1525 гг.). Не так даўно была прапанавана больш ранняя дата — 1185 год, што адносіць дакумент да ранняга посткласічнага перыяду (900—1200 гг.). Аднак, астранамічныя і каляндарныя звесткі ў кодэксе адпавядаюць цыклу класічнага перыяду з 731 па 987 г. н.э. што паказвае, што кодэкс можа быць копіяй намнога старэйшага помніка.

На сёння Парыжскі кодэкс захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Францыі ў Парыжы, у аддзеле рукапісаў, і зарэгістраваны ў каталогу як Mexicain 386.

Фізічныя характарыстыкі
-----------------------

Кодэкс зроблены з паласы даўжынёю 140 см і вышынёю 23,5 см, складзенай у 11 лістоў, запоўненых малюнкамі і тэкстам з абодвух бакоў. Парыжскі кодэкс вельмі дрэнна захаваўся і складаецца з рада фрагментаў; вапнавая грунтоўка кодэкса моцна размылася па краях, што прывяло да страты іерогліфаў і рысункаў, якія захаваліся толькі пасярэдзіне старонак.

Змест
-----

Старонка 3 Парыжскага кодэкса, дзе паказана тыповае спалучэнне стаячай і сядзячай постаці
Змест кодэкса ў асноўным рытуальны па сутнасці, і адзін бок кодэкса ўтрымлівае багоў-апекуноў і звязаныя рытуалы для цыкла з трынаццаці *катунаў* (20-гадовых цыклаў календара мая). Адзін фрагмент утрымлівае жывёл, якія прадстаўляюць астранамічныя знакі ўздоўж экліптыкі, уключаючы скарпіёна і пекары; фрагменты гэтага «задыяка» мая намаляваныя на дзвюх старонках кодэкса. На некаторых старонках ёсць заўвагі, зробленыя лацініцай.

На адным баку кодэкса ў афармленні кожнай старонкі ў цэлым прасочваецца аднатыпнае размяшчэнне фігур: постаць злева стаіць, а постаць справа сядзіць. На кожнай старонцы таксама прысутнічае іерогліф дня «ахаў», спалучаны з лікавым каэфіцыентам, які паказвае дату апошняга дня каляндарнага цыкла. Нягледзячы на дрэнны стан дакумента, захавалася дастаткова тэксту, каб можна было бачыць, што ў Парыжскім кодэксе асноўны рад дат адпавядае канчаткам *катуна*, што дазваляе рэканструяваць некаторыя са страчаных знакаў дат у тэксце. Кожная з сядзячых постацей звязана з зорным знакам, што паказвае, што яны прадстаўляюць кіруючае бажаство кожнага *катуна*.

Адваротны бок кодэкса больш разнастайны па змесце і ўключае раздзел, прысвечаны каляндарнаму цыклу пад кіраваннем Чака, бога дажджу. На дзюх старонках праілюстраваны дні 260-дзённага цыкла *цалькіна*, што адпавядае пачатку сонечнага года адзін раз за 52 гады (т.зв. Каляндарны круг). Апошнія дзве старонкі кодэкса адлюстроўваюць трынаццаць жывёл, якія прадстаўляюць т.зв. «задыяк».

Паходжанне
----------

Як і іншыя два агульнапрызнаныя кодэксы мая (*Дрэздэнскі кодэкс* і *Мадрыдскі кодэкс*), дакумент верагодна быў створаны на Юкатане; англійскі маяніст Дж. Эрык С. Томпсан лічыў верагодным, што *Парыжскі кодэкс* быў зроблены на заходнім Юкатане недзе паміж 1250 і 1450 гадамі. Брус Лав адзначаў падабенствы паміж сцэнаю на старонцы 11 кодэкса і стэлаю 1 у Маяпане; грунтуючыся на гэтым, ён выказаў меркаванне, што кодэкс быў зроблены ў Маяпане каля 1450 года. Аднак глыбейшы аналіз вышэйназванай стэлы падводзіць да іншай даты — 1185 года, паказваючы, што каляндарныя звесткі могуць адносіцца да больш ранняга *катуннага* цыкла, чым прапанаваны Б. Лавам. Астранамічныя і каляндарныя звесткі ў Парыжскім кодэксе адпавядаюць цыклу класічнага перыяду з 731 па 987 г. н.э. паказваючы, што кодэкс можа быць копіяй намнога больш ранняга дакумента.

Адкрыццё
--------

Парыжскі кодэкс выявіўся ў 1859, калі Леан дэ Росні (Léon de Rosny) знайшоў яго ў кашы са старымі паперамі каля каміна ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Парыжы. Відавочна, кодэкс быў абследаваны недзе за 25 год да таго вучонымі і быў зарэгістраваны ў каталогу, аднак невядома, як дакумент трапіў у Парыж. Дакумент быў знойдзены з кавалкам паперы, паводле якога кодэкс адносіўся да калекцыі каланіяльных дакументаў мая, сабраных Хуанам Піа Перэсам (Juan Pío Pérez).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Noguez et al 2009, p. 16.
2. 1 2  Noguez et al 2009, p. 17.
3. ↑  Сапраўднасць яшчэ аднаго, чацвёртага кодэкса доўгі час аспрэчвалася.
4. ↑  Sharer and Traxler 2006, p. 126.
5. ↑  Noguez et al 2009, p. 17. Bibliothèque Nationale de France 2011.
6. ↑  Coe 1999, p. 200.
7. 1 2  Sharer and Traxler 2006, p. 127.
8. ↑  Sharer and Traxler 2006, p. 127. Noguez et al 2009, p. 16.
9. ↑  Coe 1999, p. 217.
10. ↑  Sharer and Traxler 2006, p. 118.
11. ↑  Sharer and Traxler 2006, p. 129.
12. ↑  Rice 2009, pp. 32-33.
13. ↑  Vail 2006, p. 504.
14. ↑  Sharer and Traxler 2006, p. 127. Drew 1999, p. 82.
15. ↑  Drew 1999, p. 83.

Літаратура
----------

*Bibliothèque Nationale de France*. Codex Peresianus (фр.). Paris, France:  Bibliothèque Nationale de France (2011). Праверана 15 красавіка 2013.
Coe, Michael D. (1999). *The Maya*. Ancient peoples and places series (6th edition, fully revised and expanded ed.). London and New York: Thames & Hudson. ISBN 0-500-28066-5. OCLC 59432778.
Drew, David (1999). *The Lost Chronicles of the Maya Kings*. London, UK: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-81699-3. OCLC 43401096.
Noguez, Xavier; Manuel Hermann Lejarazu; Merideth Paxton; Henrique Vela (August 2009). "Códices Mayas". *Arqueología Mexicana: Códices prehispánicos y coloniales tempranos – Catálogo* [іспанская]. Editorial Raíces. Special Edition (31): 10–23. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|trans_title=` ігнараваны (прапануецца `|trans-title=`) (даведка)
Rice, Prudence M. (2009). "The Kowoj in Geopolitical-Ritual Perspective". In Prudence M. Rice and Don S. Rice (eds.) (рэд.). *The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala*. Boulder, Colorado, US: University Press of Colorado. cc. 21–54. ISBN 978-0-87081-930-8. OCLC 225875268. `{{cite book}}`: `|editor=` мае агульную назву (даведка)
Sharer, Robert J.; Loa P. Traxler (2006). *The Ancient Maya* (6th, fully revised ed.). Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-4817-9. OCLC 57577446.
Vail, Gabrielle (2006). "The Maya Codices". *Annual Review of Anthropology*. Palo Alto, California, USA: Annual Reviews. **35**: 497–519. doi:10.1146/annurev.anthro.35.081705.123324. ISSN 1545-4290. JSTOR 25064935. OCLC 103903925. (патрэбна падпіска)

Дадатковая літаратура
---------------------

Houston, Stephen D. (June 1997). "The Paris Codex: Handbook for a Maya Priest (Review)". *American Anthropologist*. **99** (2): 459–460. doi:10.1525/aa.1997.99.2.459. (патрэбна падпіска)
Love, Bruce (1994). *The Paris codex: handbook for a Maya priest*. Austin, Texas, USA: University of Texas Press. ISBN 9780292746749. OCLC 27897581.
Severin, Gregory M. (1981). "The Paris Codex: Decoding an Astronomical Ephemeris". *Transactions of the American Philosophical Society*. New Series. American Philosophical Society. **71** (5): 1–101. ISBN 9780871697158. JSTOR 1006397. OCLC 8044756. (патрэбна падпіска)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Парыжскі кодэкс на Вікісховішчы |

* Парыжскі кодэкс на сайце Нацыянальнай бібліятэкі Францыі, з выявамі (у грамадскім набытку) арыгінальнага дакумента.  (англ.)
* Парыжскі кодэкс Архівавана 4 сакавіка 2016. на сайце бібліятэкі Паўночна-Заходняга ўніверсітэта, з рэканструяванымі выявамі старонак.  (англ.)

| ⛭Цывілізацыя мая |
| --- |
| 

| Агульныя звесткі |
| --- |
| Значныя гарады | 
* Капан
* Тыкаль
* Калакмуль
* Маяпанская ліга
	+ Маяпан
	+ Чычэн-Іца
	+ Ушмаль
* Паленке
* Яшчылан

 |
| Народы | 
* Народы мая і іх суседзі: Піпілі
* Татанакі
* Тальтэкі
* Ацтэкі

 |
| Заняткі | 
* Ваенная справа[en]
* Рамяство
* Гандаль[ru]
* Земляробства[ru]
* Жывёлагадоўля
* Будаўніцтва
* Водныя шляхі[ru]

 |
| Грамадства[en] | 
* Класавы падзел[en]
* Абшчына
* Сям’я і шлюб
* Дом
* Права

 |
| Міфалогія[ru] і рэлігія[ru] | 
* Жрэцтва[en]
* Святы[ru]
* Ахвярапрынашэнні[ru]
	+ Чалавечыя ахвярапрынашэнні[en]
* Святыя месцы
	+ Храмы
	+ Сеноты[ru]
	+ Свяшчэнныя пячоры[ru]

 |
| Пісьмо і літаратура[ru] | 
* **Мовы мая**
	+ Класічная мая
* Лічбы[ru]
* Паэзія[ru]
* Надпісы на кераміцы[uk]
* Кодэксы

 |

 |
| 

| Культура |
| --- |
| Навука | 
* Матэматыка[uk]
* Астраномія[ru]
* Астралогія[ru]
* Медыцына[ru]
* Каляндар[ru]

 |
| Мастацтва[en] | 
* Музыка[ru]
* Танцы[ru]
* Тэатр[ru]
* Скульптура[ru]
* Жывапіс[ru]
	+ Блакітны пігмент[en]
* Ткацтва[ru]
* Графіці[ru]
* Кераміка[ru]
* Архітэктура[ru]
	+ Гарады[en]
	+ Піраміды
	+ Дарогі

 |
| Іншае | 
* Кухня[ru]
* Адзенне[ru]
* Месаамерыканская гульня ў мяч

 |

 |
| 

| Гісторыя[en] |
| --- |
| Дамаяскія культуры | 
* Веракрус
* Ісапа
* Альмекі
* Тэатыўакан
* Эпіальмекі[ru]

 |
| Да канкісты | 
* Зараджэнне цывілізацыі мая
	+ Паўднёвая вобласць мая[en]
* Дакласічны перыяд мая[en]
* Класічны перыяд мая
* Заняпад цывілізацыі мая[en]

 |
| Эпоха канкісты і пасля яе | 
* Мая і канкіста[en]
	+ на Юкатане[en]
	+ у Гватэмале[en]
	+ у Петэне[en]
	+ у Ч’япасе[en]
* Каланіяльны перыяд у Мексіцы
	+ Новая Іспанія
* Паслякаланіяльная гісторыя мая
	+ Юкатанская вайна рас[ru]
* Сучасныя мая
	+ Сапатысцкі рух

 |
| Даследаванні | 
* Гісторыя дэшыфроўкі пісьма мая[ru]
* Гісторыя маяністыкі і маяністы (Ю. В. Кнарозаў
* Г. Г. Яршова
* М. Коу
* Т. А. Праскуракова
* Э. Томпсан)

 |

 |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Месаамерыканская храналогія
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4148196-3 · VIAF: 181039587 |