recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Не блытаць з Маруна балотная.
**Маруна багнавая**, **Гольнік** (*Galium uliginosum*) — від травяністых раслін сямейства Марэнавыя (*Rubiaceae*), распаўсюджаны ў Еўразіі. Этымалогія: лац.: uliginosum — «багнавы»

Апісанне
--------

Шматгадовыя травяністыя расліны вышынёй 5-30(60) см, далікатныя, з тонкімі карэнішчамі. Ствалы 4-кутыя, грубыя. Лісце размешчана ў мутоўках, звычайна па 6. Пласціны ад вузка-эліптычных да зваротналанцэтных, 3-16 × 1-3 мм, глянцавыя, са шчаціністымі вяршынямі, шурпатыя, ніжнія паверхні апушаныя ўздоўж цэнтральнай жылкі, края цэлыя са шчаціністымі валасінкамі. Суквецці — даволі шматкветкавыя парасонікі ў верхніх пазухах. Кветаножкі 1-5 мм. Кветкі: вяночкі формы кола з бела-зялёным адценнем 1.5-3 мм шырынёй, 4-лопасцевыя; чашачкі адсутнічаюць; тычынак 4, пылавікі жоўтыя. Плады 2-дольныя, дробназярністыя, голыя, карычневыя. Цвіценне і плоданашэнне — май-жнівень.

Распаўсюджанне
--------------

Азія (Кітай, Манголія, Расія, Арменія, Грузія, Турцыя); Еўропа (Аўстрыя, Ліхтэнштэйн, Бельгія, Люксембург, Вялікабрытанія, Балгарыя, Беларусь, Чэхія, Харватыя, Данія, Эстонія, Фінляндыя, Францыя, Германія, Ірландыя, Швейцарыя, Нідэрланды, Іспанія, Венгрыя, Ісландыя, Італія, Латвія, Літва, Нарвегія, Польшча, Румынія, Славакія, Славенія, Сербія (у тым ліку Косава і Ваяводзіна), Швецыя, Украіна). Засяляе гідратэхнічныя лугі, балоты, гразь вясной, канавы, часам сухія лугі на схілах пагоркаў, абочыны і газоны.

Ва Украіне расце на балотах, у забалочаных лясах і на лугах у Карпатах, лесастэпе і на поўначы стэпу.

Галерэя
-------

* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 8. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2  *Доброчаева Д. Н. Котов М. И. Прокудин Ю. Н. и др.* Определитель высших растений Украины. — К. 1987. — С. 262.  (руск.) (укр.)
5. ↑  Dictionary of Botanical Epithets  (англ.)

Спасылкі
--------

* Euro+Med Plantbase  (англ.)
* NatureGate  (англ.)
* Flora of China  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776790467 |
**Помнік Вітаўту Вялікаму** — помнік у цэнтры г. Каўнас Каўнаскага павета Літвы.

Гісторыя
--------

Створаны скульптарам Вінцасам Грыбасам. Першапачаткова пастаўлен ў 1932 годзе на тэрыторыі Літоўскай ваеннай акадэміі ў Панямуне да 500-годдзя са смерці вялікага князя. Частка Літвы была акупавана Польшчай у 1920-я гг. таму ёй надавалася асаблівая ўвага. Заказчыкі патрабавалі, каб на помніку была фігура паляка: «Паляк не можа перанесці велічы Вітаўтаса Вялікага, таму заплюшчвае вочы з боку Вітаўтаса, каб яго не бачыць, ён няшчыра прыніжаецца. Пастава паляка павінна адлюстроўваць ягоную прыгнечанасць, расчараваны позірк накіраваны ў бок Вітаўта, быццам ён просіць літасці».

У час Другой сусветнай вайны помнік быў знішчаны.

У 1990 годзе па ініцыятыве грамадзянскага руху Aukuras помнік быў адноўлены. Была зробленая дакладная копія помніка, фігуры воінаў, аднак, былі выкананыя ў бронзе. Паколькі ў Панямуне стаялі казармы савецкіх войскаў, помнік устанавілі каля мэрыі Каўнаса. У ніжнюю частку помніка ўмантавалі камень з поля, дзе адбывалася Грунвальдская бітва. На помніку была размешчана шыльда з надпісам «Паколькі ў Літве знаходзіцца армія акупантаў, на ранейшым месцы помнік усталяваць нельга, а калі савецкую армію выведуць, помнік павінны вярнуць на ягонае ранейшае месца», аднак, пасля сыходу савецкіх войскаў помнік застаўся ў Каўнасе.

Апісанне
--------

Вітаўт, абапёршыся на меч, глядзіць удалячынь. Пастамент з ім па вуглах трымаюць на сваіх спінах постаці пераможаных ворагаў: русіна, паляка, крыжака і татарына. Помнік стаіць на скрыжаванні вуліцы Л. Сапегі і пешаходнай алеі Лайсвес  (руск.) (бел. побач з будынкам Каўнаскага гарадскога самакіравання, тварам да сада каля Музычнага тэатра.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Помнік Вітаўту Вялікаму ў Каўнасе выклікаў нечаканую дыскусію
**Помнік Грунвальду** ці **Помніка 600-годдзю Грунвальдскай бітвы** — помнік у г. Ваўкавыск Ваўкавыскага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

У 2008 годзе 44 жыхары Ваўкавыску звярнуліся да гарадскіх уладаў са зваротам адзначыць памяць мужнасці нашых землякоў у Грунвальдскай бітвы адкрыццём мемарыяльнай стэллы. З гісторыі Ваўкавышчыны вядома, што у той бітве загінула амаль уся Ваўкавыская харугва, якая прымала ўдзел у баталіі.

17 ліпеня 2011 года, з нагоды святкавання Дня горада, адбылося адкрыццё помніка. На адкрыццё былі прадстаунікі выканаўчых уладаў, дэлегаты ад буйных арганізацый і прадпрыемстваў гораду, польскія і расейскія госці, сябры Грамадскага аб’яднання «Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры», Праваабаронча-асветніцкага грамадскага аб’яднання Рух «За Свабоду» і простыя грамадзяне. З прадмовай выступаў старшыня Ваўкавыскага райвыканкаму Дз. Голец.

Зноскі
------

1. ↑  17 ліпеня у Ваўкавыску, з нагоды святкавання Дня горада, адбылося адкрыццё помніка 600-годдзю Грунвальдскай бітвы
**Мархур**, **Вінтарогі казёл** (*Capra falconeri*) — парнакапытная жывёла з роду горных казлоў сямейства пустарогія (Bovidae).

Апісанне
--------

Назва гэтага віду паходзіць ад формы рагоў, што закручваюцца накшталт лейцара або шрубы. У самцоў на шыі і грудзях падвес з падоўжаных цёмных валасоў. Афарбоўка поўсці звычайна рудавата-шэрая, у старых самцоў — брудна-белая. Даўжыня цела да 1,7 м, вышыня ў карку 90 см, важыць да 90 кг, радзей больш.

У самцоў рогі дасягаюць 1,5 м і больш, у самак невялікія рожкі 20-30 см даўжыні.

Арэал
-----

Распаўсюджаны ў Заходніх Гімалаях, Кашміры, Малым Тыбеце і Афганістане, а таксама ў гарах па рацэ Пяндж, хрыбтах Кухі-Тангтоб і Бабатаг у Таджыкістане. Утварае некалькі падвідаў, якія адрозніваюцца формай рагоў. Вінтарогі казёл засяляе стромкія схілы цяснін, скалы і абрывы на вышыні ад 500 да 3500 метраў, сілкуючыся травой і лісцем. З'яўляецца родапачынальнікам некаторых парод хатніх коз.

Вінтарогі казёл — адзін з сімвалаў Пакістана (дзе вядомы як мархур, мархор — «змеяяд»).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Мархур**, **Вінтарогі казёл** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.10. Мн. 2000, С.145

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
**Помнік «Змагарам за вольную Беларусь»** — помнік у Саўт-Рыверы (ЗША), пастаўлены ў 1974 годзе. Аўтарам помніка з’яўляецца Алег Махнюк пад кіраўніцтвам якога ён і будаваўся.

Ініцыятарамі пабудовы помніка былі грамадскія актывісты і ветэраны Другой сусветнай вайны. Імі ж былі сабраныя сродкі і выкананыя будаўнічыя працы.

Помнік быў узведзены на кургане, над якім працаваў Мікалай Лапіцкі, за Беларускай праваслаўнай царквой Святой Ефрасінні Полацкай.

Курган-помнік быў асвечаны праваслаўнымі святарамі: Алегам Махнюком, Мікалаем Лапіцкім, Паўлам Вялікім ды архімандрытам Язэпам 23 чэрвеня 1974 года.

У 2019 годзе прадстаўнікі беларускай дыяспары адрэстаўравалі помнік.

Апісанне
--------

Помнік завершаны крыжам з роўнымі па даўжыні і падобнымі на ўсечаны трохкутнік канцамі. Спераду герб "Пагоня" і надпіс *"Слава змагарам за вольную Беларусь. Glory to those who fought for freedom and independence of Byelorussia. 1974".* Ззаду выява пячаткі Беларускай цэнтральнай рады. Па баках мячы, эмблема Саюза беларускай моладзі і герб друкарні Францыска Скарыны.

Літаратура
----------

* «Царкоўны Сьветач » // — 1974 г. №23. — 15-19 с.

Спасылкі
--------

* Беларусы ў ЗША аднавілі помнік беларускім змагарам
**Помнік Алене Фёдараўне Колесавай** — помнік у Крупках.

Гісторыя
--------

У Крупках у 1967 годзе устаноўлены помнік А. Ф. Колесавай. Скульптар В. Палійчук, архітэктары В. Занковіч і Л. Левін.

Апісанне помніка
----------------

Помнік зроблены з бетона, вышыня скульптуры 2,5 м, стэла 2×8 м. Скульптура пастаўлена на нізкай пліце — стылабаце на фоне хвалепадобнай стэлы, якая нібы зрушана ўлева адносна цэнтральнай восі, што стварае ўражанне дынамікі. Мадэліроўка форм абагульненая. Дэталі адзення — ватоўка, падпяразаная салдацкай папругай, шапка-вушанка, а таксама аўтамат, закінуты за спіну, дапаўняюць вобраз гераіні. У верхнім куце стэлы — інфармацыйны тэкст.

Зноскі
------

1. ↑  ВЕЧНА Ў ПАМЯЦІ НАРОДНАЙ

Літаратура
----------

* Помнік Колесавай Алене Фёдараўне // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. У 2 кн. — Мн. 1987. Кн. 1. — С. 227.
* Скульптурный памятник Колесовой Е. Ф. // В памяти народной. — Минск, 1970. — С. 54-55.
**Сергій IV Неапалітанскі** (фр.: Serge IV de Naples, італ.: Sergio IV di Napoli) — герцаг Неапаля ў 1002—1034 гадах.

Першы з паўднёваітальянскіх уладароў падаў нарманам феод, зрабіўшы іх часткай феадальнай іерархіі.

Падчас карнага паходу імператара Генрыха II супраць капуанскага князя Пандульфа IV (1024) Сергій IV, не чакаючы падыходу імператарскай арміі, праявіў пакору. Сам Пандульф IV пасля працяглай аблогі Капуі быў узяты ў палон і вывезены ў Германію. Вярнуўшыся з палону ў 1026 годзе, Пандульф IV выбіў з Капуі прызначанага немцамі князя Пандульфа Тэанскага, які знайшоў прытулак у Неапалі. Пандульф IV услед за гэтым напаў на Неапаль, пераследваючы суперніка. Неапаль быў узяты Пандульфам IV, а Сергій IV выгнаны. Упершыню за час існавання герцагства яно было захоплена ворагамі.

У 1029 годзе Пандульф IV пасварыўся са сваімі наймітамі-нарманамі на чале з Райнульфам Дрэнга. Сергій IV неадкладна наняў нарманаў і з іх дапамогай вызваліў Неапаль ад капуанскага князя. У падзяку Сергій IV выдаў сваю сястру за Райнульфа Дрэнга і ўзвёў новаспечанага зяця ў графы Аверсы (1030 год).

У 1034 годзе Пандульф IV інспіраваў у Сарэнта, які належаў Неапалю, паўстанне і далучыў горад да сваіх уладанняў. Райнульф Дрэнга, толькі што заўдавеўшы, маментальна змяніў бок і пакляўся ў вернасці Пандульфу IV. Узрушаны здрадай, Сергій IV сыйшоў у манастыр, пакінуўшы ўладу свайму сыну Іаану V.

Дзеці
-----

* **Іаан V** — герцаг Неапаля ў 1034 — 1042 гадах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Норвич Дж.* Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 / Перевод с английского Л. А. Игоревского. — м: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 367 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-9524-1751-5.
**Алеша́ндры Радры́гіс** (парт.: Alexandre Rodrigues; нар. 1967) — бразільскі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Навучаўся ў федэральным універсітэце Рыу-Гранды-ду-Сул (Universidade Federal do Rio Grande do Sul), мае ступень магістра міжнародных адносін. На працягу 10 гадоў працаваў карэспандэнтам крымінальнай хронікі Рыа-дэ-Жанэйра і муніцыпальнай акругі Байшада Флумінэнсі (наваколлі Рыа) — двух найбольш крымінагенных рэгіёнаў Бразіліі. З 1997 года жыве ў Порту-Алегры.

Творчасць
---------

У 2002—2005 гадах вёў калонку ў газеце Popular, дзе публікаваў свае апавяданні. Пазней публікаваў свае творы, агляды, артыкулы і эсэ ў розных выданнях. З 2004 года вёў блог пад назвай «Стаматалагічны кабінет» (www.gabinetedentario.org).

Адносіць сваю творчасць да плыні фантастычнага рэалізму.

Пераклады твораў А. Радрыгіса на рускую мову выходзілі толькі ў Беларусі — 11 апавяданняў у перакладзе Т. Шарупіч («Всемирная литература» № 4, 2006).

Беларускія пераклады
--------------------

Паасобныя творы перакладзены К. Мазурэнка («Паміж» № 5, 2006).

* «Падарунак на Каляды» / Перакл. Н. Гвоздзевай (2014)

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з партугальска-беларускай практычнай транскрыпцыяй
2. ↑  Падарунак на Каляды: зборнік святочнага апавядання / Укладанне Ганна Янкута. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 196 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; Бібліятэка часопіса «ПрайдзіСвет» «PostScriptum»). — ISBN 978-985-7119-15-8

Спасылкі
--------

* Алешандры Радрыгеш на «Прайдзісвет»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2013012023 · VIAF: 296993867 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Помнік Вызвалення.
**Помнік Вызвалення** — помнік у Століне, размешчаны на Савецкай вуліцы, каля ўваходу ў парк «Манькавічы». Гармата на пастаменце ўстаноўлена ў 1977 годзе ў гонар воінаў 397-й стралковай дывізіі[ru] 61-й арміі[ru] 1-га Беларускага фронту, якія 7 ліпеня 1944 г. вызвалілі горад ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.

Літаратура
----------

* *Лапцэвіч Л. Г.* 1498. Помнік Вызвалення // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — 368 с. іл.
**Вінцэнт Война** (? — пасля 18 сакавіка 1615) — ротмістр каралеўскі (1608), дваранін (1609), староста інтурскі.

Біяграфія
---------

З роду Войнаў-Грычынавічаў, сын кашталяна мсціслаўскага Сямёна. Браў удзел у кампаніях мультанскіх, маскоўскіх, інфлянцкіх, барацьбе з татарамі на Падоллі. У пачатку вайны ў Інфлянтах быў паручнікам гусарскай роты падчашага літоўскага Януша Радзівіла. На мяжы 1602—1603 гадоў стаў паручнікам гусарскай роты польнага гетмана літоўскага Яна Караля Хадкевіча і камандаваў ёю яшчэ прынамсі ў 1606 годзе. У бітве пад Кірхгольмам (1605) камандаваў 300-конным атрадам гусарыі ў цэнтры фармацыі войскаў Рэчы Паспалітай, атака гусарыі і курляндскіх рэйтараў пачатая Войнам разбіла шведскую пяхоту, у бітве паранены. У 1608 годзе атрымаў ліст прыпаведны на ўласную 100-конную гусарскую роту. Пратэкцыяй вялікага гетмана Яна Караля Хадкевіча атрымаў за заслугі некалькі наданняў, у тым ліку староства інтурскае.

У лістападзе 1609 года дваранін Вінцэнт Война разам з каралеўскім сактаратром Гжэгажам Каханскім пасланы каралём Янам Казімірам у абоз канфедэратаў пад Смаленск, каб запэўніць іх у выплаце заробкаў і асцярожна папракнуць за ўтварэнне канфедэрацыі і рабаванне валасцей, а таксама паспрабаваць заахвоціць жаўнераў да ўдзелу ў вайне на тэрыторыі Маскоўскай дзяржавы.

У 1612 годзе ажаніўся з Гальшкай, дачкой маршалка надворнага літоўскага Пятра Весялоўскага, пасагам атрымаў 4700 злотых. У сакавіку 1615 года склаў тастамент, прызначыўшы экзекутарамі суфрагана віленскага Абрагама Войну, крайчага літоўскага Андрэя Войну і падсудка віленскага Адама Унучка. Неўзабаве памёр.

Сям’я
-----

У шлюбе з Гальшкай з Весялоўскіх меў трох дачок — Катажыну, Анну, Соф’ю.

Зноскі
------

1. ↑  *Leszek Podhorodecki.* Rapier i koncerz. Z dziejów wojen polsko-szwedzkich. — Warszawa: Książka i Wiedza, 1985. s. 493, ilustr. w tekście — S. 94, 100.

Літаратура
----------

* *Karol Żojdź* Stronnictwo Zygmunta III Wazy w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1603—1621: Rozprawa doktorska przygotowana pod kierunkiem prof. dr. hab. Mirosława Nagielskiego. — Warszawa, 2018. — 366 s. — s. 126, u. 342; s. 255—256, u. 303.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Віткаўскас.
**Вінцас Віткаўскас** (літ.: Vincas Vitkauskas; 4 кастрычніка 1890, Ужбалей[lt] — 3 сакавіка 1965, Каўнас) — літоўскі і савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант (1940).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і селяніна. У 1914 годзе скончыў гімназію ў Арле. У 1914—1916 гадах студэнт Маскоўскага ўніверсітэта. З 1916 года ў арміі, навучаўся ў Аляксееўскім ваенным вучылішчы. Удзельнік Першай сусветнай вайны, камандзір кулямётнага разліку, афіцэр.

У 1918 годзе выехаў у Літву. камендант Ваўкавышскага павета. У 1919 годзе добраахвотнікам уступіў у нядаўна створаную літоўскую армію, ваяваў як з рускімі, так і з палякамі.

У 1923 годзе скончыў вышэйшыя афіцэрскія курсы, у 1923—1927 гадах — камандзір 9-га пяхотнага палка імя Літоўскага князя Віцяніса, падпалкоўнік; з 1927 года выкладчык тых жа курсаў. Затым служыў у Генштабе (1930—1935). Вучыўся на юрыдычным факультэце Каўнаскага ўніверсітэта, з 1934 года інспектар пяхоты. У 1935 годзе выраблены ў брыгадныя, а ў 1939 годзе — у дывізіённыя генералы. Камандаваў 1-й дывізіяй, з якой у кастрычніку 1939 года ўдзельнічаў у заняцці Віленскага края.

22 студзеня 1940 года, прэзідэнтам Смятонам прызначаны камандуючым літоўскай арміяй замест генерала Рашцікіса. Знаходзіўся на гэтай пасадзе да прыняцця Літвой 15 чэрвеня 1940 года савецкага ўльтыматуму. У чэрвене-ліпені 1940 года — міністр абароны народнага ўрада Літвы, у ліпене-жніўні 1940 года — камандуючы Літоўскай народнай арміяй.

Са жніўня 1940 па 14 чэрвеня 1941 года — камандзір 29-га тэрытарыяльнага стралковага корпуса (перадаў камандаванне генералу Самохіну). Быў накіраваны на вучобу на курсы ўдасканалення вышэйшага начсастава пры Акадэміі Генеральнага штаба. Падчас вайны жыў у Маскве, у 1942—1946 гадах — выкладчык акадэміі Генштаба. Член Вярхоўнага Савета ЛітССР. Начальнік ваеннай кафедры Каўнаскага ўніверсітэта (1946—1950) і Каўнаскага політэхнічнага інстытута (1950—1954). Член ВКП(б) з 1950 года.

У 1946—1954 гадах дэпутат ВС ЛітССР. З 1955 года ў адстаўцы.

Сканаў у Каўнасе, пахаваны на Пятрашунайскіх могілках.

Узнагароды
----------

* Ордэн Леніна
* Ордэн Айчыннай вайны 1-ы ступені (указ ад 8.4.1947)
* Ордэн Чырвонай Зоркі

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 4134 3537 · LCCN: n92071441 · VIAF: 48424642 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Эфіяльт.
**Эфіяльт** (стар.-грэч.: Ἐφιάλτης), сярэдзіна V ст. да н.э.), афінскі дзяржаўны дзеяч.

Выражаючы інтарэсы дэмакратычных колаў насельніцтва, Эфіяльт выступаў за разрыў са Спартай, за самастойную знешнюю палітыку Афін; ва ўнутранай палітыцы быў прыхільнікам далейшай дэмакратызацыі дзяржаўнага ладу і ліквідацыі палітычнага значэння апоры арыстакратыі — арэапага. У 462 г. правёў рэформу, якая абмежавала функцыі арэапагу (у распараджэнні якога засталіся толькі крымінальныя справы); большасць яго функцый была перададзена Савету пяцісот, народнаму сходу і народнаму суду (геліээ). Гэтыя пераўтварэнні выклікалі незадаволенасць арыстакратыі, і неўзабаве Эфіяльт быў па-здрадніцку забіты (461 г. да н.э.). Паплечнікам і пераемнікам палітыкі Эфіяльта быў Перыкл.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Обнорский Н. П..* Эфиальт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Арыстоцель. «Афінская палітыя».
* Гущин В. Р. Эфиальт против ареопага.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Treccani · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118682172 · ISNI: 0000 0003 5785 232X · LCCN: n90630880 · NTA: 081830548 · SUDOC: 120688891 · VIAF: 52483482, 201138356, 13928136 |

 |
**Вінцук Склубоўскі** (31 ліпеня 1911, в. Малышкаўшчына, Віленская губерня — 2 мая 2002, Беласток) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, юрыст і пісьменнік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Малышкаўшчына Ашмянскага павета Віленскай губерні. Бацькі — Аляксандр і Вольга Склубоўскія.

Вучыўся ў Беларускай гімназіі ў Вільні, а пазней ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні. Там уключыўся ў левы беларускі студэнцкі рух, быў дзеячам беларускага руху Заходняй Беларусі. Быў членам Таварыства беларускай школы, часта сустракаўся з Рыгорам Шырмам, Максімам Танкам, Янкам Хворастам.

Быў галоўным рэдактарам беларускай газеты «Наша воля», першы нумар якой выйшаў 24 снежня 1935 года ў Вільні. Пакінуў выразны след у беларускім руху ў міжваеннай Польшчы. У час нямецкай акупацыі хаваўся, а пасля быў вывезены на працу ў Германію. Пасля прыходу саветаў апынуўся на захадзе Польшчы, працаваў у судзе, а ў 1957 годзе пераехаў у Беласток на працу ў Ваяводскі суд.

Уключыўся ў дзейнасць Беларускага грамадска-культурнага таварыства. Рыхтаваў радыёперадачы, якія раз на тыдзень ішлі на Польскім радыё. Пачынаючы з 1958 года штотыдзень аказваў юрыдычную дапамогу ў рэдакцыі «Нівы». Яго юрыдычныя парады друкаваліся ў «Ніве» і «Беларускіх календарах». У гэтых жа выданнях ён публікаваў гістарычныя артыкулы, звязаныя з беларускім даваенным рухам, а таксама прозу. Адначасова быў членам навуковага гуртка, які існаваў пры БГКТ.

Быў шматгадовым членам, членам прэзідыума, а ў 1966—1969 гадах старшынёй БГКТ. Узнагароджаны шматлікімі медалямі і ордэнамі, у тым ліку Афіцэрскім крыжам адраджэння Польшчы. Пахаваны на гарадскіх могілках Беластока.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* *Міхась ХМЯЛЕЎСКІ*. Памёр Вінцук Склубоўскі **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва» № 20 (2401). Архівавана з першакрыніцы 8 сакавіка 2021.
* Cmentarz Miejski w Białymstoku. WINCENTY SKŁUBOWSKI **(нявызн.)**.
**Дармштат** (ням.: Darmstadt) — горад у Германіі, размешчаны ў паўднёвай часткі федэральнай зямлі Гесэн. У 1997 годзе Дармштат атрымаў афіцыйны статус «горада навук» (ням. Wissenschaftsstadt).

Гісторыя
--------

### Індустрыяльны час

На працягу XIX стагоддзя насельніцтва горада павялічылася з 15.000 да 72.000 жыхароў. У 1877 годзе з’явілася першая тэхнічная школа, якая пасля стала тэхнічным універсітэтам.

У XX стагоддзі Дармштат стаў цэнтрам мастацкага кірунку мадэрн (ням. Jugendstil). Штогадовыя конкурсы розных праектаў прывялі да будаўніцтва шматлікіх «архітэктурных скарбаў» гэтага перыяду. У 1937 годзе, для таго каб пашырыць вобласць Дармштата, былі далучаныя суседнія ваколіцы. У 1938 годзе горад быў адміністрацыйна аддзелены ад прылеглага раёна (Крайс).

Трэці рэйх
----------

Жыхары Дармштата актыўна падтрымлівалі нацыстаў, а горад стаў адной з асноўных апор гітлераўскага рэжыму. У Дармштаце, першым з гарадоў нацысцкай Германіі, адразу пасля прыходу нацыстаў да ўлады (1933), былі закрытыя крамы, якія належалі яўрэям. Больш за 3000 яўрэяў Дармштата былі адпраўлены ў лагеры смерці.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Георг Бюхнер
* Вільгельм Гальвакс
* Фрыдрых Аўгуст Кекуле

Зноскі
------

1. ↑  Злучэннне **дт** на канцы слоў іншамоўнага паходжання перадаецца праз **т**. Арфаграфічны слоўнік. (М. П. Лобан, М. Р. Суднік). Мн. «Народная асвета», 1990, С.22.
2. ↑  Darmstadt (memorial, Kirschenallee)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (9-th) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12019822b · GND: 4011077-1 · ISNI: 0000 0001 2321 689X · LCCN: n80104951 · NKC: ge128989 · SUDOC: 028343468 · VIAF: 121971493, 263634024 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дарвін.

**Дарвін** (англ.: Darwin) — горад у Аўстраліі, сталіца Паўночнай тэрыторыі.

Насельніцтва — 99 тыс. чалавек (2009), гэта робіць горад найбольш населеным у маланаселенай Паўночнай тэрыторыі, але найменш населеным з усіх аўстралійскіх сталіц.

Двойчы практычна цалкам перабудоўваўся. Адзін раз пасля паветраных налётаў японскай авіяцыі падчас Другой Сусветнай вайны і другі раз пасля разбуральнага цыклону Трэйсі ў 1974 годзе. Пасля аднаўлення лічыцца адным з найбольш сучасных у архітэктурным дачыненні гарадоў Аўстраліі.

З 2003 горад звязаны чыгункай з Адэлаідай. Міжнародны аэрапорт Дарвіна размешчаны за 13 км ад горада, займае дзясятае месца ў спісе самых загружаных аэрапортаў краіны. Узлётна-пасадачная паласа аэрапорта выкарыстоўваецца сумесна грамадзянскай авіяцыяй і ваенна-паветранымі сіламі.

| ⛭Сталічныя гарады Аўстраліі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 
**Нацыянальная** і **АСТ**Канбера
 | 
**НПУ**Сідней
 | 
**Норфалк**Кінгстан
 | 
**ПТ**Дарвін
 | 
**КЛД**Брысбен
 | 
**ПА**Адэлаіда
 | 
**ТАС**Хобарт
 | 
**ВІК**Мельбурн
 | 
**ЗА**Перт
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4011096-5 · LCCN: n80158845 · NKC: ge1087229 · VIAF: 123159397 |
**Куклі** (мясцовая назва — *Баярскія магілы*) — археалагічны помнік: каменны могільнік каля в. Куклі Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці. За 1,5 — 2 км на захад ад вёскі, на пагорку сярод поля. Паходжанне могільніка мясцовыя жыхары тлумачаць як вынік вайны баяр з крыжакамі. Выявіла ў 1982 г. і абследавала ў 1988 — 1989 гг. А. В. Квяткоўская (48 пахаванняў), абследаваў у 1984 г. Я. Г. Звяруга.

Магілы згрупаваны па 2 — 3, цягнуцца няроўнымі радамі з поўначы на поўдзень. Больш старажытныя чаргуюцца з пазнейшымі, ёсць падзахаванні. Пахавальны абрад — трупапалажэнне ў чатырохвугольных ямах глыбінёй 0,8 — 1,3 м галавой на поўдзень ці паўднёвы захад. Каменныя вымасткі авальнай і падоўжана-авальнай формы (2,1х1,5х0,25 м, 2,7х1,7х0,25 м) з камянёў сярэдніх і малых памераў, часткова ці поўнасцю разбураны. У галаве пахаванняў — большыя камяні. Пад вымасткамі выяўлены вуглі і фрагменты непаліванай ганчарнай керамікі чырвонага і брудна-жоўтага колераў. Чырвоныя гаршкі з невысокім, крыху адагнутым венчыкам, лінейным ці хвалістым арнаментам патулаве; выраблены з дрэнна перамяшанай гліны і слаба абпалены. Датуюцца XII — XIII стст. Брудна-жоўтыя гаршкі слоікападобныя, з ледзь прыкметным рабром, па плечуках арнаментаваны перакрыжаванымі лініямі; выраблены з добра перамяшанай гліны, раўнамерна абпалены. Датуюцца XI — XIII стст. Аналагі абодвух відаў гаршкоў у пахаваннях на паўднёвым усходзе Літвы, у курганным могільніку Пуцілкавічы (Ушацкі раён). У запаўненні магілы знойдзены фрагменты керамікі, у слаі гумусу — жалезныя нажы, бронзавыя і медныя пярсцёнкі, бронзавая бразготка, двухлязовае крэсіва, паясное кольца, кавалак жалезнай пласціны і медная бляшка ад рыштунку каня. Пад вымасткамі на глыбіні каля 0,3 м сляды вогнішчаў, якія не дасягалі касцей. У большасці пахаванняў выяўлены рэшткі дамавін. Іх інвентар: медныя бляшкі ад галаўнога ўбору, шматпацеркавыя скроневыя кольцы з медзі і серабра, рознакаляровыя шкляныя пацеркі, бронзавыя бразготкі, медны крыжык, ракавіны кауры, сімвалічныя ключы, завушніцы, пярсцёнкі, грошы і інш. У 6 магілах без інвентару на заходнем ускрайку могільніка пахавальны абрад вызначаецца наяўнасцю керамікі ў вогнішчах пад вымасткамі, дамавіны абмазаны глінай. Адноўлены з фрагментаў гаршчок мае тонкі прамы венчык, датуецца XVII — XVIII стст. Яго аналаг у каменным могільніку Коматава (Гродзенскі раён).

Могільнік датуецца XII — XIII стст. і канцом XIV — пачатку XVII стст.

Літаратура
----------

* Квяткоўская, А. В. Куклі / А. В. Квяткоўская // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 486 — 488. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Квяткоўская, А. В. Куклі / А. В. Квяткоўская // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 354 — 355. — ISBN 5-85700-077-7.

Спасылкі
--------

* Куклі (археалагічны помнік) на сайце «Архіварта»
**Эўтыхія** (**Эфі**) **Ахцыёглу** (грэч. Ευτυχία (Έφη) Θ. Αχτσιόγλου; нар. 4 студзеня 1985, Яніца, Грэцыя) — грэчаская жанчына-палітык. Член партыі СІРЫЗА. Дэпутат парламента Грэцыі з 2019 года. Міністр працы, сацыяльнага страхавання і сацыяльнага забеспячэння ў 2016—2019 гадах.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 4 студзеня 1985 года ў Яніцы.

Скончыла юрыдычны факультэт Універсітэта Арыстоцеля ў Салоніках, атрымала ступень бакалаўра з адзнакай, а ў 2009 годзе — ступень магістра з адзнакай са спецыялізацыяй у галіне міжнароднага публічнага права і палітычных навук. У 2014 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па працоўным праве пад кіраўніцтвам прафесара Арыстыдзіса Казакоса (Αριστείδης Καζάκος).

У 2009—2013 гадах працавала на юрыдычным факультэце Універсітэта Арыстоцеля ў Салоніках. Таксама працавала адвакатам, даследчыкам у некамерцыйнай арганізацыі *Centre of International and European Economic Law* (Κέντρο Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Οικονομικού Δικαίου; скар. CIEEL/ΚΔΕΟΔ) у Салоніках, затым — палітычным саветнікам дэпутата Еўрапейскага парламента ад партыі СІРЫЗА.

З’яўляецца членам Цэнтральнага Камітэта СІРЫЗА.

5 лістапада 2016 года атрымала партфель міністра працы і сацыяльнай абароны. Стала самым маладым (31 год) міністрам у другім кабінеце Цыпраса.

Па выніках парламенцкіх выбараў 7 ліпеня 2019 года абраная дэпутатам.

Зноскі
------

1. 1 2  Новые министры правительства Греции приведены к присяге **(нявызн.)**.  РИА Новости (5 лістапада 2016). Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2020. Праверана 12 красавіка 2020.
2. ↑  Премьер-министр Греции произвел перестановки в правительстве **(нявызн.)**.  ТАСС (5 лістапада 2016). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2018. Праверана 12 красавіка 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
Эфіопскае нагор’е
**Эфіопскае нагор’е** — нагор’е на паўночным усходзе Афрыкі, пераважна ў Эфіопіі. Пераважаюць вышыні 2000-3000 метраў. Найбольшая вышыня 4623 м (гара Рас-Дашэн). Стромка абрываецца да раўнін на ўсход і прыступкамі на захад. Складаецца з дакембрыйскага крышталічнага фундаменту, перакрытага магутнымі тоўшчамі пясчанікаў і вапнякоў, базальтавымі лавамі. Ападкі на захадзе і паўднёва-заходніх схілах да 1500 мм, на ўсход да 500 мм за год. З Эфіопскага нагор’я бяруць пачатак рэкі Блакітны Ніл, Атбара, Собат (басейн Ніла), Віба-Шэбелі, Джуба (басейн Індыйскага акіяна).

Характэрна вышынная пояснасць ландшафтаў. Да 1700 м — пояс *кола* (сярэднегадавыя тэмпературы 20 °C); на наветраных схілах трапічныя лясы, кафейныя плантацыі, на падветранных — саванны. Да 2400 м — пояс *война-дэга* (сярэднегадавыя тэмпературы 17 °C); пераважаюць саванны. Да 4000 м — пояс *дэга* (сярэднегадавыя тэмпературы 14 °C); хвойныя лясы, вышэй якіх — высакагорная стэпавая расліннасць. Нацыянальныя паркі — Сымен, Аваш, Гамбела.

Эфіопскае нагор’е — адзін са старажытных раёнаў земляробства, радзіма многіх збожжавых культур, у тым ліку цвёрдай пшаніцы, жыта, ячменю.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 193. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 874148574338824430005 |
**Дарашэ́вічы** — геалагічнае агаленне паміж вёскамі Дарашэвічы і Кабакі Петрыкаўскага раёна Гомельскай вобласці; помнік прыроды рэспубліканскага значэння з 1963 года. Плошча агалення складае З тыс. м², ахоўная зона вакол 12 тыс. м². Размешчана на схіле другой надпоймавай тэрасы левага берага р. Прыпяць. У абрыве ракі агаляюцца магутныя адклады (больш за 2 м) торфу, якія ўтварыліся ў муравінскае міжледавікоўе 130—70 тысяч гадоў назад у вялікім старажытным возеры.

Літаратура
----------

* Дарашэвічы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дашкоў.
**Яўген Іванавіч Дашкоў** (нар.15 лютага 1941, г. Екацярынбург) — рускі і беларускі акцёр. Заслужаны артыст БССР (1976).

Біяграфія
---------

Працаваў у тэатрах Казані, Свярдлоўска, Бранскім дзяржаўным тэатры драмы (1961-1967), з 1967 г. у Гомельскім абласным драматычным тэатры.

Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1962 года.

Творчасць
---------

Выканаўца героіка-рамантычных, характэрных і лірычных роляў. Творчая манера адрозніваецца спалучэннем мяккага лірызму з адчуваннем драматызму чалавечага лёсу. Сярод роляў нацыянальнай, класічнай і сучаснай драматургіі ў Гомельскім драматычным тэатры, дзе найбольш ярка раскрыўся талент Дашкова: Васіль («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Томаш («Экзамен на восень» І. Шамякіна), Башлыкоў («Подых навальніцы» І. Мележа), князь Уладзімір («Гара і слава» А. Петрашкевіча), Павел («Грэшнае каханне» А. Дзялендзіка) і многія іншыя.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дашкоў Яўген Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Дашкоў Яўген Іванавіч // Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 1: «А досвіткі…» — Кучынская / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 338.
**Расійска-беларускі энергетычны канфлікт** пачаўся ў снежні 2006 года, калі «Газпром» абвясціў канчатковы варыянт кошту на прыродны газ для Рэспублікі Беларусь у памеры $105 за 1000 м³. Прычым 75 долараў падлягаюць аплаце грашыма, а астатнія 30 Беларусь мела бы права аплаціць акцыямі «Белтрансгаза», які быў ацэнены ў 5 мільярдаў долараў.

27 снежня старшыня савета дырэктараў «Газпрама» Аляксей Мілер прыстрашыў у выпадку адсутнасці кантракту да канца 31 снежня 1 студзеня ў 10:00 па маскоўскім часе адключыць Беларусь ад расійскага газу. У адказ Беларусь адмаўлялася падпісаць кантракт на транзіт газу ў Еўропу па сваёй тэрыторыі. Еўрапейскія спажыўцы асцерагаліся, што адбудзецца паўтор расійска-ўкраінскага газавага канфлікту, аднак пасля 3 дзён перамоў 31 снежня, калі да новага года заставалася 2 хвіліны, кантракт на пастаўку і транзіт газу на 2007 год быў падпісаны.

На наступны дзень урад Расіі ўвёў мыту на экспарт нафты ў Беларусь, бо Беларусь на працягу 9 гадоў не плаціла Расіі дамоўленую частку выручкі ад перапродажу таннай расійскай нафты. 3 студзеня Беларусь увяла ўласную мыту на транзіт нафты ў памеры 45 долараў за тону. Расія назвала гэтае дзеянне «парушэннем двухбаковых дамоўленасцяў» , у тым ліку і таму, што падобная мыта з’яўляецца ўнікальнай у сусветнай практыцы, у якой транзітныя грузы, якія не выраблены і не спажыюцца ў краіне, мытамі не абкладаюцца. Увечар 6 студзеня Расія запатрабавала ад беларускіх улад адмяніць «незаконна ўведзеныя» мыты, абяцаўшы ў выпадку адмовы прыняць «адэкватныя» меры. 7 студзеня паступіла афіцыйная адмова з Мінску .

Раніцай 8 студзеня Польшча заявіла аб тым, што па нафтаправоду «Дружба» перастала паступаць расійская нафта. Днём кіраўніцтва кампаніі «Транснафта» заявіла, што падача была спыненая па іх ініцыятыве, бо, паводле іх словаў, меў месца незаконны адбор нафты на тэрыторыі Беларусі. Па словах генеральнага дырэктара кампаніі Сямёна Вайнштока, з 1 студзеня Беларусь несанкцыянаваным чынам адабрала з экспартнага трубаправода 79 тысяч тон нафты.

10 студзеня адбылася тэлефонная гутарка Аляксандра Лукашэнкі з Уладзімірам Пуціным, пасля чаго ў ноч 11 студзеня Беларусь адмовілася ад экспартных мыт. Той жа ноччу па нафтаправодзе «Дружба» быў адноўлены транзіт нафты ў Еўропу. 11 студзеня старшыня ўраду Беларусі Сяргей Сідорскі прыбыў у Маскву, дзе правёў перамовы з расійскім калегам.

Рэакцыя
-------

* Германія — Федэральны канцлер Ангела Меркель заявіла, што «адсутнасць кансультацый па такіх пытаннях з ЕС непрымальна і падрывае давер еўрапейскіх краін».
* Польшча — Пётр Наімскі, намеснік міністра эканомікі: «Гэты выпадак яшчэ раз даказвае, што канфлікты паміж пастаўшчыкамі і транзіцёрамі з былога СССР робяць пастаўкі з гэтага рэгіёна ненадзейнымі».

Гл. таксама
-----------

* «Газпром»
* «Транснафта»
* «Белтрансгаз»
* Расійска-беларускі энергетычны канфлікт, 2010
* Газавы канфлікт паміж Расіяй і Украінай 2005—2006 гадоў
Не блытаць з Эфемерамі — групай аднагадовых раслін.
Кандык сібірскі (*Erythronium sibiricum*)
**Эфемеро́іды** — экалагічная група шматгадовых травяністых раслін з вельмі кароткім вегетацыйным перыядам, які прыходзіцца на найбольш спрыяльны час года.

Перыяд вегетацыі эфемероідаў можа прыходзіцца на раннюю вясну (розныя віды родаў цюльпан (*Tulipa*), *Crocus*, пралеска (*Scilla*), кураслеп (*Anemone*), *Corydalis*, крынічнік вясенні (*Veronica verna*), цыбуля жоўтая (*Gagea lutea*) і інш.), або на восень (познацвет (*Colchicum*)).

Пасля ўтварэння пладоў жыццёвыя працэсы прыпыняюцца, а надземная частка расліны цалкам адмірае. Аднак яна не гіне, паколькі застаюцца падземныя органы (цыбуліны, клубні або карэнішчы) у якіх за перыяд вегетацыі быў назапашаны запас пажыўных рэчываў. У больш спрыяльны для расліны перыяд вегетацыя аднаўляецца.

Не варта блытаць эфемероіды (шматгадовыя расліны) з эфемерамі — раслінамі таксама з вельмі кароткім вегетацыйным перыядам, але аднагадовымі.

Спасылкі
--------

* Об эфемерах и эфемероидах на сайте «Наши леса»(недаступная спасылка)
* Ключи от лета «Вокруг света» № 4 (2763), апрель 2004

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

**Ладдзя́**, **тура**, **рух**, **вежа** (Unicode: ♖, ♜) — цяжкая шахматная фігура. Яна каштуе прыкладна 5 пешак. Дзве ладдзі прыблізна роўныя па сіле тром лёгкім фігурам альбо ферзю (ці нават мацнейшыя за яго).

Хады ладдзі
-----------



|  |
| --- |
|  |
|  | a8 | b8 | c8 | d8 xx | e8 | f8 | g8 | h8 |  |
| a7 | b7 | c7 | d7 xx | e7 | f7 | g7 | h7 |
| a6 | b6 | c6 | d6 xx | e6 | f6 | g6 | h6 |
| a5 | b5 | c5 | d5 xx | e5 | f5 | g5 | h5 |
| a4 xx | b4 xx | c4 xx | d4 rl | e4 xx | f4 xx | g4 xx | h4 xx |
| a3 | b3 | c3 | d3 xx | e3 | f3 | g3 | h3 |
| a2 | b2 | c2 | d2 xx | e2 | f2 | g2 | h2 |
| a1 | b1 | c1 | d1 xx | e1 | f1 | g1 | h1 |
|  |

Магчымыя хады ладдзі

У пачатку партыі ладдзі займаюць палі a1 і h1 (белыя ладдзі), a8 і h8 (чорныя ладдзі). Ладдзя можа хадзіць на любую колькасць палёў па гарызанталі ці па вертыкалі пры ўмове, што на яе дарозе няма фігур.

Ладдзя ў шахматнай партыі
-------------------------

Ролю ладдзей у шахматнай гульні немагчыма пераацаніць. Нягледзячы на тое, што ў дэбюце яны не развітыя, ладдзі могуць удзельнічаць у ракіроўцы, пасля чаго ў мітэльшпілі блакуюць вертыкалі ў пазіцыйнай барацьбе. У эндшпілі ладдзі часта падтрымліваюць праходных ферзёў і ўдзельнічаюць у адразанні варожага караля ад некаторай часткі дошкі. Каралём і ладдзёй можна паставіць мат, але, нягледзячы на гэта, ладзейныя эндшпілі лічаць самымі складанымі.

Этымалогія
----------

У шатранджы існавала фігура *рух*, якая па форме нагадвала карабель. Верагодна, таму ў славян прыжылася назва «ладдзя». У Заходняй Еўропе вядомая пад назвай «вежа» (ісп.: torre, італ.: torre, ням.: turm). Адсюль, у сваю чаргу, размоўная назва ладдзі — «тура́». Даўней турой называлі асадную вежу, якая прымянялася пры штурме крэпасцей.

Зноскі
------

1. ↑  Марское і рачное судна старажытных славян.
2. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ладдзя (шахматы)
* Piececlopedia: Ладдзя (англ.)

| Шахматныя фігуры |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Кароль | Ферзь | Ладдзя | Слон | Конь | Пешка |

 |
Евангеліст Марк
Сімвалічная выява  (руск.) (бел. Марка ў выглядзе Льва на стараабрадчай іконе ў Веткаўскім музеі народнай творчасці
**Марк** (стар.-грэч.: Μάρκος, лац.: Marcus) — адзін з чатырох евангелістаў, епіскап александрыйскі.

Паводле паходжання іудзей, паводле біблейскага падання, нарадзіўся ў Іерусаліме. Яго маці Марыя была гарачай паслядоўніцай Ісуса Хрыста, і яе дом служыў месцам сходак для яго прыхільнкаў. Тут Марк далучыўся да хрысціянскай абшчыны і першапачатковае імя Іаан замяніў на Марка. Яшчэ ў юнацтве прымаў удзел у месіянскай дзейнасці апосталаў Паўла і Варнавы. Належаў да 70 меншых апосталаў — вучняў Хрыста і з'яўляўся відавочцам некаторых падзей з евангельскай гісторыі.

Будучы спадарожнікам апосталаў Паўла і Варнавы, вёў прапаведніцкую дзейнасць у Антыёхіі (Сірыя), а потым з Варнавай наведаў востраў Кіпр. Пасля стаў неразлучным спадарожнікам апостала Пятра, які ў сваім першым пасланні называе яго сваім духоўным сынам. Калі апостал Пётр знаходзіўся ў рымскім зняволенні, Марк служыў яму як верны і шчыры вучань. Аб ім пахвальна адзываецца і апостал Павел у сваіх пасланнях. Пасля пакутніцкай смерці Пятра і Паўла ў Рыме Марк пасяліўся ў егіпецкай Александрыі, дзе заснаваў хрысціянскую епархію і быў яе першым епіскапам. Там жа ён і памёр пакутніцкай смерцю.

Хрысціянская царква прылічыла яго да святых і лічыць яго аўтарам аднаго з чатырох кананічных евангелляў (Гл.далей: Евангелле ад Марка).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 142. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

| Евангелісты |
| --- |
| 
Матфей · 
Марк · 
Лука · 
Ян

---

*Некананічныя*
Пётр · 
Фама · 
Філіп
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12544621q · EGAXA: vtls001400605 · GND: 118578030 · ISNI: 0000 0003 8214 8035 · LCCN: n50044098 · NKC: jn19981001809 · NLP: A10091233 · NSK: 000030650 · NTA: 07216641X · SUDOC: 034721770 · VIAF: 264405984 |

 |
**Іва́шка Мядзве́джае ву́шка**, **Іва́н Мядзве́джы сын**, **Медзвядзю́к** — персанаж усходнеславянскіх народных чарадзейных казак (сустракаецца таксама ва ўкраінскім і рускім фальклоры). Юнак-асілак, які нараджаецца ад мядзведзя, валодае магутнай сілай, яшчэ большай, чым ягоныя памочнікі — сустрэчныя асілкі Вярнідуб і Вярнігара.

Большасці казак пра яго ўласцівая вострая сацыяльная накіраванасць — асілак змагаецца з царом, панам або папом і перамагае іх. У беларускіх казках гэты герой нярэдка надзелены фантастычнымі гіпербалізаванымі рысамі.

Спасылкі
--------

* Івашка Мядзведжае вушка
**Івесь** — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці ракі ў басейне Шоша, за 36 км на ўсход ад горада Глыбокае, каля вёсак Івесь і Хралы (Хролы?).

Плошча паверхні 0,54 км². Найбольшая глыбіня 26 м. Даўжыня 2,12 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Даўжыня берагавой лініі 4,8 км. Аб'ём вады 4,71 млн. м³. Плошча вадазбору 12,5 км².

Катлавіна выозера выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м, разараныя, на паўночным захадзе парослыя лесам. Берагі пясчаныя, пад хмызняком, на ўсходзе і паўночным захадзе месцамі абразійныя ці зліваюцца са схіламі. Пойма забалочаная, пад хмызняком. На возеры востраў плошчай 1 га. Вада вызначаецца высокай празрыстасцю.

Зарастае да глыбіні 5,5 м. Шырыня палосы расліннасці да 60 метраў, пашырана да глыбіні 5,5 м. Вада ў возеры добра насычана кіслародам, вызначаецца высокай празрыстасцю. Возера слабапраточнае. Упадаюць два ручаі: адзін з возера Молена, другі з возера Белае. На захадзе з возера Івесь выцякае рака Баярка (упадае ў возера Шо).

У возеры водзяцца лешч, шчупак, акунь, язь, плотка, лінь, мянтуз і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 2007
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 28. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Івесь Архівавана 7 лютага 2013.
**Хэнанскі палітэхнічны універсітэт** (кіт. 河南理工大学) — вышэйшая навучальная ўстанова Кітая ў горадзе Цзяоцзо правінцыі Хэнань. Месціцца на ўзбярэжжы ракі Хуанхэ, агульная плошча кампуса складае каля 2 км². У універсітэце навучаюцца звыш 20.000 студэнтаў. Заснаваны ў 1909 годзе. Першая афіцыйная назва — Цзяоцзоўскі тэхналагічны інстытут, у 2004 годзе быў перайменаваны ў Хэнаньсі палітэхнічны універсітэт. У тым жа годзе Міністэрствам адукацыі Кітая навучальнай установе было прысуджанана ганаровае званне «выдатнай» за высокі ўзровень падрыхтоўкі маладых спецыялістаў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Хэнанскага палітэхнічнага універсітэта Архівавана 10 мая 2007. (на кітайскай мове)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Sina Weibo |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 8645 6375 · VIAF: 125198736 |
Граф Радэцкі
**«Марш Радэцкага»** (op. 228) — марш, напісаны Іаганам Штраусам-старэйшым у гонар фельдмаршала графа Радэцкага ў 1848 годзе. Адзін з самых знакамітых твораў Штрауса.

Марш Радэцкага складаецца з трох асноўных частак.

Гісторыя
--------

Марш Радэцкага быў напісаны Іаганам Штраусам-старэйшым у якасці прывітання войскам фельдмаршала Іагана Ёзэфа Венцэля Радэцкага, які вяртаўся пасля прыгнечання паўстання ў Італіі, і быў упершыню выкананы 31 жніўня 1848 года на вуліцах Вены перад войскамі, якія праходзілі па вуліцах.

Пазней ён стаў парадным маршам гусарскага палка Радэцкага.

У сярэдзіне XIX стагоддзя аўстрыец Шрам, стаўшы капельмайстрам Каралеўскага драгунскага гвардзейскага палка (англ.) Вялікабрытаніі, прадставіў «Марш Радэцкага» як вельмі прыдатны для англійскага кавалерыйскага палка. Марш атрымаў яшчэ мацнейшую сувязь з палком у 1896 годзе, калі аўстрыйскі імператар Франц Іосіф I стаў шэфам палка і даў дазвол прыняць у якасці сцяга аўстрыйскага двухгаловага арла. Марш Радэцкага і сёння з’яўляецца хуткім маршам палка.

Сучаснае выкарыстанне
---------------------

* Маршам Радэцкага кожны раз заканчваецца Навагодні канцэрт Венскага філарманічнага аркестра. Паводле традыцыі, публіка суправаджае яго выкананне рытмічным папляскваннем у ладкі і прытупваць нагамі. (Гавораць, што гэта традыцыя бярэ пачатак з першага выканання марша, якое так моцна ўразіла аўстрыйскіх афіцэраў і іншых афіцыйных асоб, якія прысутнічалі на ім, што тыя сталі мімаволі прытупваць нагамі ў такт, насуперак сваёй звычайнай стрыманасці.)
* Марш Радэцкага з’яўляецца парадным гімнам чылійскай Ваеннай акадэміі імя Бернарда О’Хігінса (ісп.).
* На стадыёне дацкага футбольнага клуба Орхус Марш Радэцкага іграюць кожны раз, калі каманда гаспадароў забівае гол.

Зноскі
------

1. 1 2  Music of the Regiment Архівавана 28 верасня 2011. — 1st The Queen’s Dragoon Guards
2. ↑  Gala Artística Musical(недаступная спасылка) — Ejército de Chile
3. ↑  Bo Jensen. Totaloplevelse i NRGI Park // Tribune: Magasin for Århus Elite, # 30, 4.03.2008.  (дацк.)

Спасылкі
--------

* Radetzkymarsch **(нявызн.)** (mp3pro, 1,24 Мб)(недаступная спасылка).  Liedertafel. Архівавана з першакрыніцы 28 верасня 2006. Праверана 27 лютага 2012.
**Марыядзíнi** (італ.: Mariodini) — танцоўшчык і балетмайстар 2-й паловы 18 стагоддзя.

Біяграфія
---------

Па паходжанні італьянец.

У 1780-я гады працаваў балетмайстрам Шклоўскага тэатра Зорыча і педагогам яго балетнай школы (падрыхтаваў 20 прыгонных танцоўшчыц, сярод якіх Пелагея і Кацярына Азарэвічы; вучыў таксама К. Буткевіча).

Выкладаў сцэнічныя танцы ў Шклоўскім кадэцкім корпусе.

Сярод пантамім, у якіх удзельнічалі вучні Марыядзiнi, — «Двайная жаніцьба Арлекіна, або Арлекін, шчаслівы ў магіі».

Літаратура
----------

* Марыядзiнi // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.
**Беларускае праваслаўнае брацтва ў гонар Віленскіх мучанікаў** **Антонія, Іаана і Яўстафія ў г. Мінску** — рэлігійная арганізацыя пры Беларускім Экзархаце. Заснавана ў 1992 годзе ў Мінску пры Свята-Петра-Паўлаўскім саборы.

Асноўныя кірункі дзейнасці: вывучэнне і пашырэнне праваслаўнай веры ў беларускім грамадстве, выхаванне высокай маральнасці, справядлівасці і гуманізму.

Менавіта ў Петрапаўлаўскім саборы ў Мінску з’явіліся першыя літургіі на беларускай мове, якія праводзіў айцец Георгій Латушка. Шмат намаганняў брацтва ўкладвала ў пераклады праваслаўнай літаратуры, літургіі, Новага Запавета на беларускую мову. Выдае рэлігійную літаратуру, часопіс «Праваслаўе ў Беларусі і ў свеце», Беларускія праваслаўныя календары і інш.

З’яўляецца членам сусветнай праваслаўнай арганізацыі «Syndesmos» («Звязка»), супрацоўнічае з беларускімі царкоўнымі і культурнымі асяродкамі Амерыкі, Канады, Літвы, Расіі. У ліпені 1993 г. па ініцыятыве і сіламі брацтва з Віленскага Свята-Духава манастыра ў Свята-Петра-Паўлаўскі сабор у Мінску перанесена частка мошчаў святых мучанікаў Антонія, Іаана і Яўстафія.

Зноскі
------

1. ↑  nashaniva.by

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн. 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

Спасылкі
--------

* Брацтва ў гонар Віленскіх мучанікаў // сайт Свята-Петра-Паўлаўскага сабора.