Драўпадзі (злева), гераіня «Махабхараты» з яе пяццю мужамі, братамі Пандавамі
**Паліандрыя** (грэч. πολυανδρία літаральна «шматмужнасць») — від палігаміі, пры якой адна жанчына мае адначасова некалькіх мужоў.

Формы паліандрыі
----------------

Паліандрыя — даволі рэдкі від палігаміі. У чалавечых грамадствах ён звычайна сустракаецца ў некалькіх формах. Часцей за ўсё ў форме **братэрскай** або **фратэрнальнай паліандрыі**, калі некалькі братоў ладзяць шлюб з адной жанчынай. У рэдкіх выпадках за мужоў выступаюць іншыя сваякі (бацька і сыны, дзядзька і пляменнікі і г. д.). Звычайна мужчыны-сваякі вядуць да таго як узяць шлюб, адзіную гаспадарку ці рыхтуюцца прыняць адзіную спадчыну.

Радзей сустракаецца **несваяцкая** або **нефратэрнальная паліандрыя**. Пры гэтым жанчына сама выбірае сабе некалькіх афіцыйных ці неафіцыйных мужоў. У большасці выпадкаў, размова ідзе пра жанчын, якія маюць высокі статус. Аднак у некаторых грамадствах дапушчальна мець пастаянных сексуальных партнёраў, што жывуць у розных месцах, і жанчына іх наведвае па адным.

Паліандрыя ў традыцыйных грамадствах
------------------------------------

У большасці еўрапейскіх грамадстваў паліандрыя была пад забаронай або лічылася выключэннем з правілаў. Часцей сустракалася неафіцыйная несваяцкая паліандрыя. Прычым, яна заўсёды выклікала адмоўнае стаўленне звонку, хаця ёсць адзінкавыя згадкі аб звычаі паліандрыі ў кельтаў і спартанцаў. Вельмі рэдкія згадкі аб паліандрычных сувязях таксама можна сустрэць у беларускім фальклоры  і эпічных паданнях іншых народаў.

Аднак паліандрычныя шлюбы лічыліся нормай у тыбецкіх народаў, у Бутане, некаторых рэгіёнах Непала, Паўночнай і Паўднёвай Індыі. Акрамя таго, яны сустракаліся на поўдні сучаснага Кітая, у Нігерыі, тубыльцаў Канарскіх астравоў, арктычнага ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі і г. д.

У Тыбеце, Бутане і Паўночнай Індыі пераважала фратэрнальная паліандрыя. Звычайна, жаніўся старэйшы брат, а малодшыя далучаліся да яго сям’і. Жанчына і яе мужы вялі адзіную гаспадарку. Дзеці ад агульнага шлюбу прызнаваліся таксама агульнымі, але ў некаторых выпадках бацькам лічыўся толькі старэйшы муж або мужчына ведаў сваіх дзяцей. Прамежкавай формай быў шлюб, у які дапушчаўся мужчына звонку, але толькі ў выпадках, калі сям’я доўгі час не мела дзяцей.

У бушменаў Калахары некалькі часовых шлюбаў магла заключаць жанчына, якая ў сувязі з пэўнымі абставінамі, вандравала з месца на месца. Пры гэтым кожны муж аказваў ёй дапамогу, а таксама бараніў ад сваіх суродзічаў. Але пасля нараджэння дзіцяці яна была вымушана застацца з адным з мужоў, які станавіўся бацькам. Зноў пакінуць яго яна магла толькі пасля сталення дзіцяці.

Цікава, што ва ўсіх грамадствах, дзе паліандрыя лічылася нормай, нароўні з ёю існавала іншая форма палігаміі — палігінія. Паліандрычныя сем’і не былі цалкам пазбаўлены ад канфліктаў з-за рэўнасці і размеркавання маёмасці. Еўрапейскія інфарматары паведамлялі, што ў такіх грамадствах былі пашыраны дашлюбныя і пазашлюбныя дачыненні. Аднак, апошняе можна патлумачыць першапачаткова негатыўным стаўленнем інфарматараў да паліандрыі і іх імкненнем падкрэсліць яе распусту.

У сучасным Кітаі (у склад якога таксама ўваходзіць Тыбет), Бутане, Нігерыі і большасці паўночных штатаў Індыі паліандрыя забаронена законам. Там падобныя шлюбы, калі і маюць месца, то носяць нелегальны характар.

Тлумачэнні
----------

Паміж вучонымі няма згоды па праблеме ўзнікнення паліандрыі ў чалавечых грамадствах. У XIX — першай палове XX стст. яе часцей тлумачылі як перажытак матрыярхату або нават распустай і слабымі эмацыянальнымі сувязямі ў сям’і. Але сама тэорыя матрыярхату сёння пастаўлена пад пытанне. Няма ніякіх доказаў, што ў іншых формах шлюбаў эмацыянальныя адносіны паміж партнёрамі больш цесныя. Даследчыкі тыбецкіх народаў тлумачаць звычай паліандрыі недахопам зямлі і нежаданнем дзяліць малую гаспадарку паміж сем’ямі розных братоў. Аднак паліандрыя там сустракалася і сярод заможных пластоў насельніцтва. Выказваюцца таксама меркаванні, што паліандрыя ўзнікла ў выніку жаночага інфантыцыду і недахопу жанчын, рознымі рэлігійнымі забабонамі, жаданнем захаваць роўнасць дзяцей і г. д. Відавочна, існаванне паліандрыі нельга растлумачыць толькі адной прычынай, паколькі звычаі і погляды розных народаў на шлюб вельмі адрозніваюцца.

Паліандрыя ў жывёльным свеце
----------------------------

У жывёлін спараванне самкі адначасова з некалькімі партнёрамі — гэта адзін з відаў адаптацыйных паводзін да размнажэння. Вядомы такі стыль паводзін сярод некаторых відаў насякомых, птушак, сумчатых, тхароў і нават сярод малпаў Новага Свету. Ён дапамагае пазбягаць жорсткай канкурэнцыі паміж самцамі за самку, забяспечвае рэпрадукцыйны поспех, але таксама было заўважана, што ў гэтым выпадку зніжаецца эфектыўны памер папуляцыі.

Зноскі
------

1. ↑  Ігар Вуглік, У ланцугах табу

Літаратура
----------

* *Говард, М.* Сучасная культурная антрапалогія. — Мн.: Тэхналогія, 1995 ISBN 985-6022-16-9

Спасылкі
--------

* Why are there virtually no polyandrous societies?
* Замужем за пятью братьями Архівавана 26 ліпеня 2012.
* Тибетский брак

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |