**Дарагабу́ж** (руск.: Дорогобуж) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Дарагабужскага раёна Смаленскай вобласці. Насельніцтва 11,47 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1150 годзе.

Горад размешчаны на правым рацэ Дняпро, за 113 км на ад Смаленска. Ільнаперапрацоўчы, сыраробны заводы, цагельня, хлебазавод. Вытворчасць мэблі. Лясгас, друкарня. Завод аміячных угнаенняў.

Гісторыя
--------

### XII—XIII стагоддзі

Заснаваны смаленскім князем Расціславам Мсціславічам нейдзе ў 1150-х гадах. Упершыню Дарагабуж згадваецца ў грамаце 1210—1217 гадоў сярод гарадоў Смаленскага княства.

Сваю назву горад атрымаў, імаверна, ад Дарагабужа ў Валынскай зямлі. Перанос назваў з поўдня на закладаныя гарады на поўначы Русі быў даволі распаўсюджанай з’явай. Тапонім уяўляе сабой прыналежны прыметнік ад асабістага імя Дарагабуд. Імя складаецца з асновы слова «дарагі» (прасл. dorgъ) і «буж» (прасл. bodo «станаўлюся, буду» — «буду, будзь»). Аналагічныя тапонімы ёсць у сербахарвацкай і чэшскай мовах: Dragobuzde, Drahobuz.

З сярэдзіны XIII стагоддзя, магчыма, уваходзіў у склад Вяземскага ўдзела Смаленскага княства; згаданы ў летапісе пад 1300 годам, калі смаленскі князь Аляксандр Глебавіч аблажыў Дарагабуж і на дапамогу «дарагабужанам» прыйшоў вяземскі князь Андрэй Міхайлавіч.

### XIV—XV стагоддзі

Каля 1345 года вяземскі і дарагабужскі князь Фёдар Святаславіч выдаў дачку за маскоўскага валадара Сімяона Гордага, пакінуў свае ўладанні і атрымаў вотчыну ў Волаку Ламскім. У 1403—1404 гадах Дарагабуж разам са Смаленскам і Вязьмай увайшоў у склад Вялікага княства Літоўскага, дзе яго статус мяняўся. Некаторы час у ім заставаўся ўласны князь (Андрэй Дзмітрыевіч). З 1440-х гадоў горад быў уладаннем троцкага ваяводы Яна Гаштольда, а затым яго сына Марціна. З канца 1480-х гадоў вядомы як намесніцтва (намеснікі: у 1489 годзе — князь Цімафей Уладзіміравіч Масальскі, з 1499 года — Сенька Плешкін). Стварэнне шэрагу намесніцтваў на ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага (Дзямена, Лучын-гарадок і інш.) было, відавочна, прадыктавана імкненнем сфарміраваць лінію абароны супраць Вялікага Княства Маскоўскага. У 1492 годзе дарогай у Маскву князь Сямён Фёдаравіч Варатынскі на кароткі час захапіў дарагабужскую воласць Вялікае поле. Намеснікам або ўладальнікам Дарагабужа з сакавіка 1494 года быў князь Фёдар Іванавіч Адоеўскі. Аднак неўзабаве ён перайшоў на службу да маскоўскага вялікага князя, а Дарагабуж з мая 1494 года зноў стаў уладаннем Гаштольдаў (перададзены Ганне — удаве Марціна Гаштольда).

### XVI стагоддзе

У маі-чэрвені 1500 года горад захоплены маскоўскім войскам на чале з ваяводам Юрыем Кошкіным. Пад Дарагабужам у 1500 годзе адбылася Ведрашская бітва паміж вялікалітоўскім і маскоўскім войскамі, якая скончылася перамогай маскоўскага.

Па перамір’і 1503 года Дарагабуж увайшоў у склад Маскоўскай дзяржавы і стаў цэнтрам павета, які аб’яднаў першапачаткова 28 валасцей, у асноўным са складу Смаленскага княства. Тады ж вялікі князь Васіль III загадаў будаваць драўляную крэпасць у Дарагабужы і даслаў для гэтага з Масквы італьянскіх майстроў. «Распісны спіс Дарагабужа», датаваны 1694 годам, дае ўяўленне пра Дарагабужскую крэпасць таго часу. Даўжыня крапасной сцяны складала 180 сажняў (больш за 380 метраў). Крэпасць мела 14 веж, адна з іх (паўднёвая) называлася Спаскай. У крэпасці было 43 медныя і жалезныя пішчалі і да іх 2683 кулі.

Аднак спроба маскоўскага боку ўмацаваць горад і ўтрымаць яго аказалася беспаспяховай. У ходзе вайны 1507—1508 гадоў падчас нападу літвінаў горад быў спалены і заняты вялікім гетманам Станіславам Кішкам. Па «вечным міры» 1508 года і перамір’ям 1522, 1527, 1537, 1542, 1549, 1553 і 1556 гадоў Дарагабуж застаўся за Масквой. Падчас Лівонскай вайны ў 1580 годзе ад Дарагабужа быў адбіты атрад аршанскага старосты Філона Кміты-Чарнабыльскага.

### XVII стагоддзе

У пачатку XVII стагоддзя ў Расіі пачаўся смутны час і Дарагабужскі край аказаўся ў эпіцэнтры падзей. У 1608—1609 гадах ваяводам Дарагабужа быў Сямён Ададураў. Падчас інтэрвенцыі ў Расію Рэчы Паспалітай зімой 1609—1610 гадоў Дарагабуж быў заняты атрадам ротмістра Нелюбовіча, пасланым каралём Жыгімонтам III з-пад абложанага Смаленска. Пасля гэтага Дарагабуж стаў цэнтрам павета і ўваходзіў у склад Смаленскага ваяводства. У 1613 годзе Дарагабуж быў зноў захоплены Расіяй. Праз тры гады, у 1617 годзе, да горада падышоў каралевіч Уладзіслаў, і дарагабужскі ваявода Іван Ададураў здаў горад і прыняў прысягу на імя караля разам з жыхарамі. У 1618 годзе па ўмовах Дэулінскага перамір’я Дарагабуж застаўся ў складзе Рэчы Паспалітай, атрымаў статус павятовага цэнтра Смаленскага ваяводства (быў захаваны расійскі адміністрацыйны падзел з захаваннем складу і меж Дарагабужскага павета). 28 мая 1625 года Дарагабуж атрымаў прывілей на магдэбургскае права, быў нададзены герб (знак Св. Марыі), які быў выяўлены і на гарадской пячатцы. Горад неаднаразова пераходзіў паміж бакамі. Бітвы, ваенныя паходы, уцёкі насельніцтва цалкам спустошылі дарагабужскую зямлю. У 1632 годзе ў ходзе распачатай Смаленскай вайны Дарагабуж быў захоплены маскоўскім войскамі ваяводы М. Б. Шэіна і стаў асноўным апорным пунктам далейшага наступу рускіх войск на Смаленск. У кастрычніку 1633 года расійскі гарнізон вытрымаў аблогу рэчыпаспалітаўскіх войск, але па Палянаўскім міры 1634 года застаўся за Рэччу Паспалітай. У ходзе вайны была страчана грамата Жыгімонта ІІІ на магдэбургскае права, а на просьбу дарагабужан пацвердзіць прывілей (1635) кароль Уладзіслаў IV адмовіў, бо горад амаль не аказаў супраціву маскоўскім войскам. За Дарагабужам была захавана пасада войта, падараваныя землі, але ён так і не атрымаў правоў самакіравання.

Падчас вайны 1654—1667 гадоў у 1654 годзе Дарагабуж узяты маскоўскімі войскамі і ў 1667 годзе па Андрусаўскім перамір’і зноў адышоў да Расіі.

### XVIII стагоддзе

Горад стаў адміністрацыйным цэнтрам Дарагабужскага павета. У 1763 годзе Дарагабуж перажыў моцны пажар, у выніку якога згарэла ўся цэнтральная частка горада. Аднаўленне працягвалася аж да пачатку XIX стагоддзя. За гэты час у горадзе пабудаваны шэраг каменных цэркваў, гандлёвых і адміністрацыйных будынкаў.

Значны помнік таго часу — архітэктурны комплекс вёскі Алексіна, якая належала з 1774 года Барышнікавым. Тут у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў узведзены палац, конны двор, крэмль з вежкамі і інш. Ляпныя ўпрыгожванні, роспіс сцен і столяў, мэбля — створаны алексінскімі сялянамі. Імі пасаджаны парк, выкапана падковападобнае возера ў цэнтры сядзібы, пабудаваны ажурныя масткі і альтанкі. Будаўніцтва ў Алексіне вялося прыгоннымі архітэктарамі Якавам Жданавым і Дзмітрыем Паляковым пад кіраўніцтвам знакамітага дойліда Даменіка Жылярдзі. У 1773 годзе ў парку па праекце Мацвея Фёдаравіча Казакова збудавана Міхаіла-Архангельская царква, упрыгожаная класічнымі порцікамі з каланадай.

### XIX стагоддзе

У час вайны 1812 года камандуючыя рускімі войскамі М. Б. Барклай дэ Толі і П. І. Баграціён планавалі даць французам генеральную бітву пад Дарагабужам, але абраная штабнымі афіцэрамі пазіцыя была прызнана незадавальняльнай, расійскія войскі пакінулі горад. Шкода ад вайны была велізарная, дзве траціны горада згарэла. У кастрычніку 1812 года тут адбыўся бой паміж адступаючымі войскамі Напалеона і пераследуючымі іх перадавымі часткамі Рускай імператарскай арміі.

У сярэдзіне XIX стагоддзя Дарагабуж застаецца купецкім горадам, які гандлюе традыцыйнымі таварамі — пянькой, салам, скурай. У горадзе штогод праходзіла да 4 кірмашоў. Цэнтр горада забудоўваецца каменнымі купецкімі дамамі. Будаўніцтва чыгункі ў баку ад Дарагабужа перашкодзіла індустрыяльнаму развіццю горада. Тут знаходзіліся ў асноўным невялікія перапрацоўчыя прадпрыемствы.

### XX стагоддзе

1 студзеня 1919 года пастановай I з’езда КП(б) Беларусі Дарагабуж уключаўся ў склад Беларускай ССР, дзе быў цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня горад разам з іншымі тэрыторыямі Смаленскай губерні перададзены ў склад РСФСР.

У часы Вялікай Айчыннай вайны 5 кастрычніка 1941 года горад акупаваны нямецкімі войскамі. У ходзе Ржэўска-Вяземскай наступальнай аперацыі, 13—14 лютага 1942 года горад вызвалены савецкімі партызанскімі атрадамі «Ураган», «Дзед», «Дзядуля», С. У. Грышына. З 15 лютага да 7 чэрвеня 1942 года горад быў пад кантролем савецкіх войск.

Зноскі
------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>
2. ↑  150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дарагабуж

| ⛭ Населеныя пункты Дарагабужскага раёна |
| --- |
| Горад | **Дарагабуж** |  |
| Пгт | Верхнедняпроўскі |
| Сяло | Алексіна |
| Вёскі | 
* Абрамава
* Азярышча
* Афоніна
* Бабаедава
* Балакірава
* Балотава
* Барздзілава
* Бароўка
* Барсукі
* Белаўка
* Бізюкова
* Болдзіна
* Бражына
* Будка Жалезнай Дарогі 21-ы км
* Быкава
* Бярозаўка
* Васілісіна
* Васіна
* Васюкі
* Волкава
* Воранава
* Выгар
* Вязьмічы
* Вярхоўе
* Гарадок
* Гарадок
* Гарадок
* Громава
* Громакі
* Грыднева
* Губіна
* Давыдава
* Даўгінава
* Дзежына
* Дзеравеншчыкі
* Дзягілева
* Дуброўка
* Елісеенкі
* Запруддзе
* Іванаўскае
* Івашуціна
* Івоніна
* Карачарава
* Каськова
* Кісялёва
* Клешнікі
* Княшчына
* Кракава
* Кузіна
* Кузняцова
* Кузьміно
* Лелявіна
* Ленкіна
* Логінаўка
* Лук’яненкі
* Лукты
* Лыткіна
* Лявонькава
* Ляпешкі
* Маладзілава
* Мамыркіна
* Маркава
* Мартынкава
* Мархоткіна
* Міласелле
* Міхайлаўка
* Міцішкава
* Мяснікі
* Наліўкі
* Неднікі
* Немерзь
* Нікуліна
* Нова-Міхайлаўскае
* Новы Двор
* Падмошча
* Палібіна
* Паліжакіна
* Пачынак
* Пензева
* Піскарова
* Прослішча
* Пушкарова
* Пятрыкіна
* Разань
* Рогі
* Рэкты
* Садовая
* Сакалова
* Самцова
* Секарова
* Селенка
* Семяндзяева
* Сіманава
* Слабадзішча
* Слаўкава
* Следнева
* Слойкава
* Смародзінаўка
* Стараселле
* Старынцы
* Стаўкава
* Струкава
* Сялюшкі
* Усвяцце
* Успенскае
* Ушакова
* Фаміно
* Фёдараўка
* Філіна
* Хатунь
* Хатычка
* Чамава
* Шагакі
* Шаломіна
* Шульгіно
* Шчарбініна
* Ягор’ева
* Якаўлева
* Ялоўка

 |
| Пасёлак | Слойкава |
| Станцыя | Струкава |

| ⛭Смаленская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Веліжскі
* Вяземскі
* Гагарынскі
* Глінкаўскі
* Дарагабужскі
* Дзямідаўскі
* Духаўшчынскі
* Ельнінскі
* Ершыцкі
* Кардымаўскі
* Краснінскі
* Манастыршчынскі
* Навадугінскі
* Пачынкаўскі
* Рослаўльскі
* Руднянскі
* Сафонаўскі
* Смаленскі
* Сычоўскі
* Угранскі
* Хіславіцкі
* Холм-Жыркоўскі
* Цёмкінскі
* Шумяцкі
* Ярцаўскі

 |  |
| Гарады | 
* Веліж
* Вязьма
* Гагарын
* Дарагабуж
* Дзеснагорск
* Дзямідаў
* Духаўшчына
* Ельня
* Пачынак
* Рослаўль
* Рудня
* Сафонава
* **Смаленск**
* Сычоўка
* Ярцава

 |
| Пгт | 
* Азёрны
* Верхнедняпроўскі
* Галынкі
* Кардымава
* Красны
* Манастыршчына
* Пржэвальскае
* Хіславічы
* Холм-Жыркоўскі
* Шумячы

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Глінка
* Ершычы
* Новадугіно
* Угра
* Цёмкіна

 |

| ⛭Населеныя пункты на Дняпры (ад вытока да вусця) |
| --- |
|  Расія | 
* Бачарова
* Верхнедняпроўскі
* Дарагабуж
* **Смаленск**

 |
|  Беларусь | 
* Дуброўна
* Орша
* Копысь
* Шклоў
* **Магілёў**
* Быхаў
* Рагачоў
* Жлобін
* Стрэшын
* Рэчыца
* Лоеў
* Камарын

 |
|  Украіна | 
* Радуль
* Любэч
* Вышгарад
* **Кіеў**
* Казын
* Украінка
* Ржышчыў
* Каніў
* **Чаркасы**
* Градызк
* Світлаводск
* **Крэмэнчук**
* Гарышні Плаўні
* Вэрхнёдніпроўск
* Кам’янскэ
* **Дніпро**
* **Запарожжа**
* Васыліўка
* Дніпраруднэ
* Энэргадар
* Нікапаль
* Кам’янка-Дніпроўска
* Новаваранцоўка
* Вэлыка Лэпэтыха
* Гарнастаіўка
* Бэрыслаў
* Кахоўка
* Таўрыйск
* Нава Кахоўка
* Дніпраны
* Алэшкы
* **Херсон**
* Білазэрка
* Гола Прыстань
* Ачакіў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4487157-0 · VIAF: 235661402 |