**Прымо**́**рская а**́**рмія**, **Асо**́**бная Прымо**́**рская а**́**рмія** — агульнавайсковае фарміраванне (аб’яднанне, армія, асобная армія) РСЧА Узброеных Сіл Саюза ССР у часы Вялікай Айчыннай вайны.

Першае фарміраванне
-------------------

Прыморская армія першага сфарміравання створана 19 ліпеня 1941 года на падставе дырэктывы Паўднёвага фронту ад 18 ліпеня 1941 года на базе Прыморскай групы войскаў (з 19 жніўня 1941 года — Асобная Прыморская армія).

У пачатку вайны армія вяла цяжкія баі, адыходзячы ў бок Адэсы. 5 жніўня 1941 года атрымала загад абараняць горад да апошняй магчымасці.

Да 10 жніўня армія наладзіла абарону на подступах да горада. Былі адбіты спробы 4-й румынскай арміі авалодаць Адэсай з ходу.

З 19 жніўня армія ўвайшла ў Адэскі абарончы раён, атрымала прыметнік «Асобная» у назве і стала напрамую падпарадкоўвацца Стаўцы ВГК УС Саюза ССР. Складалася на 19 жніўня з упраўлення, трох стралковых і кавалерыйскай дывізій, двух палкоў марской пяхоты і атрадаў маракоў Чарнаморскага флоту. *Асобнай Прыморскай арміі* супрацьстаяла 17 пяхотных дывізій і 7 брыгад праціўніка.

21 верасня войскі арміі спынілі наступ немцаў у 8-15 км ад горада. Больш чым на два месяцы скавалі каля 20 дывізій праціўніка. З-за пагрозы прарыву нямецкіх войск групы армій «Поўдзень» у Данбас і Крым было вырашана эвакуіраваць войскі Адэскага абарончага раёна, у тым ліку *Асобную Прыморскую армію*, у Крым па моры. Гэтая задача была выканана Чарнаморскім флотам і *Асобнай Прыморскай арміяй* у перыяд з 1 па 16 кастрычніка 1941 года.

У другой палове кастрычніка армія ўвайшла ў падпарадкаванне камандаванню войскаў Крыма і прымала ўдзел у абарончай бітве супраць войскаў 11-й нямецкай арміі і румынскага корпуса, якія прарваліся ў стэпавую частку Крыму. Злучэнні арміі адступалі да Севастопаля, ведучы цяжкія баі.

4 лістапада 1941 года быў утвораны Севастопальскі абарончы раён (САР), у склад якога, застаючыся ў падпарадкаванні войскаў Крыма да 19 лістапада, увайшла *Асобная Прыморская армія*. Да гэтага часу яна ў складзе ўпраўлення, 25-й, 95-й, 172-й і 421-й стралковых, 2-й, 40-й і 42-й кавалерыйскіх дывізій, 7-й і 8-й брыгад марской пяхоты, 81-га асобнага танкавага батальёна і шэрагу іншых часцей заняла абарону на подступах да Севастопаля.

З 20 лістапада Севастопальскі абарончы раён знаходзіўся ў аператыўным падпарадкаванні Закаўказскага, з 30 снежня Каўказскага, з 28 студзеня 1942 года Крымскага франтоў, з 26 красавіка ў непасрэдным падпарадкаванні галоўнакамандуючага Паўднёва-Заходняга напрамка. 20 мая *Асобная Прыморская армія* ўключана ў склад войскаў Паўночна-Каўказскага фронту.

30 чэрвеня праціўніку ўдалося ўварвацца ў Севастопаль. Стварылася крызіснае становішча для савецкіх войскаў.

Пасля эвакуацыі 1 ліпеня 1942 года вышэйшага камандна-палітычнага складу, які кіраваў абаронай горада, і камандуючага арміяй генерала І. Я. Пятрова на Каўказ, армія практычна спыніла арганізаваны супраціў. Амаль усе байцы і малодшы камандны склад арміі трапілі ў палон ці загінулі. 28 ліпеня 1942 года армія была расфармаваная.

### Баявы склад Прыморскай арміі Паўночна-Каўказскага фронту на 1 чэрвеня 1942 г.

* упраўленне
* 25-я стралковая дывізія
* 95-я стралковая дывізія, мела напаўафіцыйную назву *Малдаўская*
* 109-я стралковая дывізія
* 172-я стралковая дывізія
* 345-я стралковая дывізія
* 386-я стралковая дывізія
* 388-я стралковая дывізія
* 79-я марская стралковая брыгада
* 7-я брыгада марской пяхоты
* 8-я брыгада марской пяхоты
* сем розных артылерыйскіх і зенітна-артылерыйскіх палкоў, два асобных артылерыйскіх дывізіёна, у тым ліку 53-ці асобны гвардзейскі мінамётны дывізіён («Кацюш»)
* 69-ы знішчальны авіяцыйны полк
* 81-ы асобны танкавы батальён
* 125-ы асобны танкавы батальён
* некалькі часцей спецыяльных войскаў

У сярэдзіне чэрвеня 1942 года ў Севастопаль таксама прыбылі:

* 138-я стралковая брыгада
* 142-я стралковая брыгада

### Камандаванне

Камандуючыя войскамі:

* генерал-лейтэнант Н. Я. Чыбісаў (часовы выканаўца абавязкаў, 18 ліпеня — 26 ліпеня 1941);
* генерал-лейтэнант Г. П. Сафронаў (26 ліпеня 1941 — 5 кастрычніка 1941);
* генерал-маёр І. Я. Пятроў (5 кастрычніка 1941 — 28 ліпеня 1942).

Члены Ваеннага савета:

* дывізіённы камісар Ф. М. Варонін (19 ліпеня 1941 — 22 жніўня 1941);
* брыгадны камісар М. Г. Кузняцоў (22 жніўня 1941 — 28 ліпеня 1942);
* дывізіённы камісар І. П. Чухноў (сакавік — ліпень 1942).

Начальнікі штаба:

* генерал-маёр В. Ф. Вараб’ёў (19 ліпеня 1941 — 10 жніўня 1941);
* генерал-маёр Г. Д. Шышэнін (10 жніўня 1941 — 22 жніўня 1941);
* палкоўнік М. І. Крылоў (22 жніўня 1941 — 28 ліпеня 1942).

Другое фарміраванне
-------------------

Прыморская армія другога фарміравання створана 20 лістапада 1943 года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК ад 15 лістапада 1943 года, на базе палявога ўпраўлення Паўночна-Каўказскага фронту і войскаў 56-й арміі. Падпарадкоўвалася непасрэдна Стаўцы ВГК і называлася **Асобная Прыморская армія**.

Да 20 лістапада 1943 года на Керчанскім плацдарме знаходзіліся 11-ы гвардзейскі і 16-ы стралковыя корпусы, астатнія войскі арміі заставаліся на Таманскім паўвостраве.

Перад арміяй паставілі задачу пашырыць Керчанскі плацдарм, пераправіць на яго ўсе злучэнні і часці і весці падрыхтоўку наступальнай аперацыі з мэтай вызвалення Крыму.

З канца лістапада 1943 года да студзеня 1944 года войскі арміі правялі тры прыватныя наступальныя аперацыі (у тым ліку дэсант на мыс Тархан), у выніку якіх пашырылі плацдарм і палепшылі сваё аператыўнае становішча. З лютага да пачатку красавіка яны трывала ўтрымлівалі займаемыя рубяжы, удасканальвалі іх у інжынерным дачыненні да і займаліся баявой падрыхтоўкай.

На мемарыяльнай пліце ў танка-помніка вызваліцелям Сімферопаля ў скверы Перамогі ў Сімферопалі
У красавіку — маі 1944 года Прыморская армія ўдзельнічала ў Крымскай стратэгічнай аперацыі. У яе пачатку армія разбіла ар’ергарды праціўніка паўночней Керчы. 11 красавіка сумесна з караблямі і авіяцыяй Чарнаморскага флоту і пры падтрымцы 4-й паветранай арміі вызваліла Керч. На наступны дзень яе войскі авалодалі Ак-Манайскімі пазіцыямі — апошняй умацаванай мяжой абароны нямецкай арміі на Керчанскім паўвостраве. 13 красавіка злучэнні арміі вызвалілі Феадосію і пры садзейнічанні крымскіх партызан — Стары Крым і Карасубазар (Белагорск). Працягваючы пераследваць праціўніка, вызваліла Судак (14 красавіка), ва ўзаемадзеянні з войскамі 4-га Украінскага фронту і пры садзейнічанні крымскіх партызан — Алушту (15 красавіка), Алупку і Ялту (16 красавіка). Да зыходу 16 красавіка выйшла да ўмацаваных пазіцый немцаў пад Севастопалем.

18 красавіка 1944 года ўключана ў склад 4-га Украінскага фронту і пераназваная ў Прыморскую армію. Да 7 мая яе войскі вялі падрыхтоўку да штурму Севастопальскага ўмацаванага раёна праціўніка. 9 мая, пасля жорсткіх двухдзённых баёў, злучэнні арміі ва ўзаемадзеянні з войскамі 2-й гвардзейскай і 51-й армій, а таксама Чарнаморскім флотам вызвалілі Севастопаль. Галоўныя сілы арміі развівалі наступленне ў кірунку мыса Херсанес, дзе праціўнік засяродзіў найбольш ўстойлівыя часці з рэшткаў нямецкіх дывізій і ўсю наяўную артылерыю. Да 12 гадзін 12 мая Херсанес быў ачышчаны ад праціўніка войскамі арміі ва ўзаемадзеянні з 19-м танкавым корпусам.

16 мая 1944 года Прыморская армія была выведзена са складу 4-га Украінскага фронту і зноў перайменаваная ў Асобную Прыморскую армію з непасрэдным падпарадкаваннем Стаўцы ВГК. Да канца вайны абараняла ўзбярэжжа Крыму.

9 ліпеня 1945 года палявое ўпраўленне Асобнай Прыморскай арміі было перафармавана ў упраўленне Таўрычаскай ваеннай акругі.

### Склад

* 11-ы гвардзейскі стралковы корпус
* 16-ы стралковы корпус
* 3-ці горнастралковы корпус
* 89-я стралковая дывізія
* 318 горна-стралковая дывізія
* 83-я марская стралковая брыгада
* 89-я марская стралковая брыгада
* 57-ы асобны зенітны артылерыйскі дывізіён СПА (з студзеня 1945 года)
* танкавыя, артылерыйскія, інжынерныя, авіяцыйныя злучэнні і часці

### Камандаванне

Камандуючыя войскамі:

* генерал арміі І. Я. Пятроў (20 лістапада 1943 — 4 лютага 1944);
* генерал арміі А. І. Яроменка (4 лютага 1944 — 18 красавіка 1944);
* генерал-лейтэнант К. С. Мельнік (18 красавіка 1944 — 9 ліпеня 1945).

Члены Ваеннага савета:

* палкоўнік Е. Я. Мальцаў (20 лістапада 1943 — 28 снежня 1943);
* генерал-маёр П. М. Саломка (28 снежня 1943 — 9 ліпеня 1945).

Начальнікі штаба:

* генерал-лейтэнант І. А. Ласкін (20 лістапада 1943 — 6 снежня 1943);
* генерал-маёр С. Я. Раждзественскі (6 снежня 1943 — 17 студзеня 1944);
* генерал-маёр П. М. Котаў-Леганькоў (17 студзеня 1944 — 30 мая 1944);
* генерал-лейтэнант С. І. Любарскі (30 мая 1944 — 24 лістапада 1944);
* генерал-маёр С. С. Епанечнікаў (24 лістапада 1944 — 9 ліпеня 1945).

Зноскі
------

1. ↑  Боевой состав Отдельной Приморской армии. (В кн.: Одесский Краснознамённый. / Буяхчев А. И. Лопаткин Н.И. Волков Н. С. и др.; Редкол.: Елагин А.С. и др.- 2-е изд. испр. и доп. - Кишинёв: Картя Молдовеняскэ, 1985. - с. 105-106.

Спасылкі
--------

* Прыморская армія

| ⛭Узброеныя Сілы СССР у Вялікай Айчыннай вайне |
| --- |
| Франты (камандуючыя) | 
* Арлоўскі
* Беларускі
* 1-ы Беларускі
* 2-і Беларускі
* 3-і Беларускі
* Бранскі
* Варонежскі
* Волхаўскі
* Далёкаўсходні
* 1-ы Далёкаўсходні
* 2-і Далёкаўсходні
* Данскі
* Забайкальскі
* Закаўказскі
* Заходні
* Калінінскі
* Карэльскі
* Каўказскі
* Крымскі
* Курскі
* Ленінградскі
* Мажайскай лініі абароны
* Маскоўская зона абароны
* Маскоўскі рэзервовы
* Паўднёвы
* Паўднёва-Заходні
* Паўднёва-Усходні
* Паўночны
* Паўночна-Заходні
* Паўночна-Каўказскі
* Прыбалтыйскі
* 1-ы Прыбалтыйскі
* 2-і Прыбалтыйскі
* 3-і Прыбалтыйскі
* Прыморская група войскаў
* Рэзервовы
* Рэзервовых армій
* Сталінградскі
* Стэпавы
* 1-ы Украінскі
* 2-і Украінскі
* 3-і Украінскі
* 4-ы Украінскі
* Цэнтральны

 |
| Франты СПА | 
* Закаўказскі
* Заходні
* Маскоўскі
* Паўднёвы
* Паўднёва-заходні
* Паўночны
* Усходні
* Цэнтральны

 |
| Флоты | 
* Балтыйскі
* Паўночны
* Ціхаакіянскі
* Чарнаморскі

 |
| Флатыліі | 
* Азоўская
* Амурская
* Анежская
* Беламорская
* Волжская
* Дняпроўская
* Дунайская
* Ільменская
* Каспійская
* Ладажская
* Паўночная Ціхаакіянская
* Пінская
* Чудская

 |
| 

| Арміі (камандуючыя) |
| --- |
| Агульнавайсковыя | 
* Прыморская
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5 (1, 2)
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 37
* 38
* 39
* 40
* 41
* 42
* 43
* 44
* 45
* 46
* 47
* 48
* 49
* 50
* 51
* 52
* 53
* 54
* 55
* 56
* 57
* 58
* 59
* 60
* 61
* 62
* 63
* 64
* 65
* 66
* 67
* 68
* 69
* 70
* **Гвардзейскія:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* **Ударныя:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5

 |
| Танкавыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* **Гвардзейскія:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6

 |
| Паветраныя | 
* 1-я бамбардзіравальная
* 1-я знішчальная
* 2-я знішчальная
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* **Асобыя прызначэнні:** ААП-1
* ААП-2
* ААП-3

 |
| Арміі ППА | 
* 1-я знішчальная
* Бакінская
* Забайкальская
* Ленінградская
* Маскоўская
* Прыамурская
* Прыморская

 |
| Сапёрныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10

 |

 |
| 

| Карпусы |
| --- |
| Стралковыя | 
* Асобны
* 1
* 2 (1, 2)
* 3
* 4 (1, 2)
* 5
* 6 (1, 2, 3)
* 7
* 8 (1, 2)
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17 (1, 2)
* 18
* 19
* 20
* 21 (1, 2)
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 37 (1, 2)
* 38
* 39
* 40
* 41
* 42
* 43
* 44
* 45
* 46
* 47
* 48
* 49
* 50
* 51
* 52
* 53
* 54
* 55
* 56
* 57
* 58
* 59
* 60
* 61
* 62
* 63
* 64
* 65
* 66
* 67
* 68
* 69
* 70
* 71
* 72
* 73
* 74
* 75
* 76
* 77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82
* 83
* 84
* 85
* 86
* 87
* 88
* 89
* 90
* 91
* 92
* 93
* 94
* 95
* 96
* 97
* 98
* 99
* 100
* 101
* 102
* 103
* 104
* 105
* 106
* 107
* 108
* 109
* 110
* 111
* 112
* 113
* 114
* 115
* 116
* 117
* 118
* 119
* 120
* 121
* 122
* 123
* 124
* 125
* 126
* 127
* 128
* 129
* 130
* 131
* 132
* 133
* 134
* 135
* **Гвардзейскія:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 37
* 38
* 39
* 40
* 41
* **Лёгка-стралковыя:** 1
* 2
* **Горнастралковы:** 3
* **Лёгкія горнастралковыя:** 126
* 127

 |
| Танкавыя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31
* **Гвардзейскія:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12

 |
| Механізаваныя | 
* 1 (1, 2)
* 2 (1, 2)
* 3 (1, 2)
* 4
* 5
* 6 (1, 2)
* 7 (1, 2)
* 8
* 9 (1, 2)
* 10 (1, 2)
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23
* 24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29 (1, 2)
* 30
* **Гвардзейскія:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9

 |
| Кавалерыйскія | 
* Асобны
* 1
* 2 (1, 2)
* 3
* 4
* 5 (1, 2)
* 6 (1, 2)
* 7
* 8
* 9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16
* 17
* 18
* 19
* **Гвардзейскія:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7

 |
| Артылерыйскія | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
* 10

 |
| Паветрана-дэсантныя | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* **Гвардзейскі:** 8

 |
| Авіяцыйныя | 
* **Знішчальныя:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* **Гвардзейскі:** 1
* **Штурмавыя:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* **Гвардзейскі:** 1
* **Бамбардзіравальныя:** 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* **Гвардзейскі:** 6

 |
| Карпусы ППА | 
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* **Гвардзейскі:** 8

 |

 |