**Крэсы** (польск.: Kresy) — ускраіны, ад (польск.: kres ― вобласць, мяжа, кардон). Крэсы ўсходнія ― тэрмін у польскай гістарыяграфіі, які азначае беларускія, ўкраінскія і літоўскія землі, што часова апынуліся ў складзе польскай дзяржавы II Рэчы Паспалітай (1921—1939). У беларускай гістарыяграфіі гэтыя тэрыторыі вызначаюцца як Заходняя Беларусь і Заходняя Украіна.

У адрозненне ад іншых рэгіёнаў Другой Польскай Рэспублікі, Крэсы былі шматнацыянальнымі. Палякі складалі каля 50 % жыхароў Крэсаў у 1931 годзе, 35 % украінцаў і беларусаў разам, 10 % яўрэяў і 5 % іншых нацыянальнасцей (немцаў, літоўцаў, чэхаў, армян і інш.). Палякі складалі пераважную большасць у Вільні і на Віленшчыне, у Гродне і яго ваколіцах, Лідзе і ваколіцах, а таксама на ўсёй Гродзеншчыне, Львове і ваколіцах, у Тарнопалі і ваколіцах. Палякі складалі меншасць на карысць украінцаў і беларусаў на Палессі і Валыні (за выключэннем гарадоў, дзе таксама яўрэі складалі значны працэнт), а таксама ў ваколіцах Станіславава (зараз Івана-Франкоўск).

Працэнт палякаў ва ўсходніх ваяводствах:

* Віленскае ваяводства — 60 % (22 % беларусы)
* Навагрудскае ваяводства — 54 % (39 % беларусы)
* Беластоцкае ваяводства — 72 % (беларусаў каля 12 %)
* Палескае ваяводства — 15 % (беларусаў ці «тутэйшых» каля 70 %)
* Валынскае ваяводства — 17 % (украінцы 68 %)
* Тарнопольскае ваяводства — 50 % (украінцаў 45 %).
* Львоўскае ваяводства — 58 % (каля 33 % украінцаў)
* Станіслаўскае ваяводства — 23-25 % (украінцы каля 65 %)[*крыніца?*]

Тэрмін выкарыстоўваецца і выкарыстоўваўся нацыянальнымі, нацыяналістычнымі і рэакцыйнымі коламі польскага грамадства на працягу XX—XXI стст. для таго каб падкрэсліць прыналежнасць усходніх ад «лініі Керзана» тэрыторый з «польскім насельніцтвам», да Польшчы. Назву «Крэсы ўсходне» ўжывалі афіцыйныя польскія ўлады ў дачыненні да Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, калі тыя ўваходзілі ў склад Польшчы. Польскі даследчык Ежы Тамашэўскі  (польск.) (бел. адзначае, што:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| …вялікая частка польскага грамадства нічога не ведала пра беларусаў і думала, што «крэсовую» вёску насяляюць палякі, прынамсі этнічна польскае насельніцтва, якое, аднак, з прычыны захопу расейцамі падлегла чужым уплывам і страціла нацыянальную свядомасць | "|

У 1924 парламентам Польскай Рэспублікі быў прыняты адмысловы «крэсавы» закон, паводле якога з мэтай асіміляцыі мясцовага насельніцтва ў Заходняй Украіне і ў Заходняй Беларусі ўводзілася двухмоўная школьная адукацыя.

Польскія жыхары гэтых тэрыторый, у тым ліку перасяленцы ў Польшчу, могуць называцца крэсавякамі ці грэбліва — забуголямі.

Паводле прафесара, доктара навук Анджэя Новака, слова «Крэсы» мае сэнс не толькі тэрытарыяльны, але таксама часовы. Ва ўмовах падзелаў Рэчы Паспалітай «Крэсы» значылі не толькі ўскраіны польскай дзяржавы, *першую лінію абароны*, але таксама канец, *крэс* існавання польскай культуры і тоеснасці гэтых зямель. Пад уплывам палітыкі Расійскай імперыі, а пазней таксама ў выніку канкурэнцыі з боку новых нацыяналізмаў — украінскага, літоўскага і ў канцы беларускага — польская культура гэтых зямель траціла сваю пазіцыю і сілу, цярпела пастаянны рэгрэс. Слова «Крэсы» моцна звязанае з пачуццём страты.

Паводле даследавання, праведзенага ў 2007 годзе Інстытутам *Pentor* для тыднёвіка *Wprost*, 52,2 % палякаў лічаць Крэсы ўсходнія разам з Вільняй і Львовам польскімі землямі, у тым ліку 51 % даследаваных узростам менш за 29 гадоў (выхаваных пасля 1989 года).

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
2. ↑  Радзік, Р. Палякі — Беларусы: узаемныя стэрэатыпы ў XIX і XX ст. (да 1939 г.) / Рышард Радзік // Беларускі гістарычны агляд. — 1997. — Т. 4. — Сш. 1—2 (6—7). — Снежань. — С. 51. Са спасылкай на: Białorusini w oczachpolaków. 1919—1939 // Literatura na świecie. — 1991. — № 8—9. — S. 237—238.
3. ↑  *Литвин В.* Західноукраїнські землі у міжвоєнний період: Культурно-духовне життя // Історія України: підручник / Відп. ред. В. Смолій. НАН України. Інститут історії України. — К.: Наукова думка, 2013. — 991 с. — ISBN 978-966-00-1356-8 — С. 654—657.
4. ↑  *Гаврилюк Ю.* Тут «Креси», там — «Закерзоння»… // Львівська газета, № 72 (142). — Четвер, 26 квітня 2007.
5. ↑  Joanna Wieliczka-Szarkowa: *Czarna księga Kresów*. Kraków 2011
6. ↑  Antoni Dudek. Nie ma jak Lwów. «Wprost». 10 (1263), s. 30-33, 10 marca 2007. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa «Wprost». ISSN 0209-1747

Спасылкі
--------

* Каментар гісторыка, прафесара Алеся Краўцэвіча : «Крэсы ўсходнія». Ці трэба абражацца?

| ⛭Адміністрацыйны падзел міжваеннай Польскай Рэспублікі |
| --- |
| Ваяводствы | 
* Беластоцкае
* Валынскае
* Варшаўскае
* Віленскае
* Келецкае
* Кракаўскае
* Лодзьскае
* Львоўскае
* Люблінскае
* Навагрудскае
* Пазнаньскае
* Палескае
* Паморскае
* Сілезскае (аўтаномнае)
* Станіславаўскае
* Тарнопальскае

 |  |
| Гарады | Варшава |