**Патоп** — другі раман з Трылогіі Генрыка Сянкевіча, апублікаваны ў 1886 годзе, падзеі якога рагортваюцца пад час Шведскага патопу 1655—1660 гг.

Галоўны герой рамана — малады харунжы аршанскі Анджэй Кміціц, які па завяшчанні Гераклія Білевіча прыязджае ў Лаўду (сучасная Літва), каб ажаніцца з унучкай Аляксандрай (Воленькай) Білевіч. Гісторыя пачынаецца са знаёмства Анджэя Кміціца і Аляксандрай Білевіч і ахоплівае перыяд 1655—1657 гг.

Раман першапачаткова публікаваўся часткамі ў 1884—1886 гадах у кракаўскай штодзённай газеце «Час» і ў варшаўскіх «Слова» і «Кур’ер Пазнаньскі». Першае выданне кнігі адбылося ў 1886 г. у Варшаве. Частка рукапісу рамана захоўваецца ў Асалінеуме ва Уроцлаве.

Галоўныя героі
--------------

 Кміціц з Воленькай (Білевіч) на санях — карціна Юліюша Косака (1885)
 Бой Валадыёўскага і Кміціца (мал. Станіслаў Батоўскі Дак)
 Кміціц з татарамі (мал. А. Пятроўскі, 1901 год)
 Фрагмент сюжэта рамана (мал. Вацлаў Баратыньскі)
* Анджэй Кміціц (прататып — Самуэль Кміціч)
* Аляксандра Білевіч
* Ежы Міхал Валадыёўскі
* Ян Ануфрый Заглоба
* Гетман Януш Радзівіл
* Багуслаў Радзівіл

Другасныя героі
---------------

**Выдуманы:**

* Ануся Барзабагата-Красенская
* Юзва Бутрым
* Кемліч і яго сыны: Косма і Даміян
* Рох Кавальскі
* Палкоўнік Кукліноўскі
* Вахмістр Сарока
* Ян Саковіч, стараста ашмянскі
* Ян Скшэтускі
* Станіслаў Скшэтускі
* Францішка Кульвяцоўна
* Томаш Білевіч
* Ярамір Какосіньскі
* Раніцкія гербу Сучэкамнаты
* Рэкуць-Леліва гербу Леліва
* Ухлік
* Кульвец-Гіпацэнтаўр
* Зэнд
* Гарасімовіч
* Хаслінг-Кетлінг з Элгіна
* Ржэдзян
* Міхал Станкевіч
* Аскерка, радзівілаўскі палкоўнік

**Гістарычныя:**

* Януш Радзівіл
* Багуслаў Радзівіл
* Ян Казімір
* Княгіня Грызельда Вішнявецкая
* Карл X Густаў
* Аўгустын Кардэцкі
* Георгій Себасцьян Любамірскі
* Ян Сабепан Замойскі
* Анджэй Караль Грудзіньскі
* Кшыштаф Апалінскі
* Іераніма Радзеёўскага
* Арвід Вітэнберг
* Вжэшчавічы
* Стэфан Чарнецкі
* Генерал Берчард Мілер
* Павел Ян Сапега
* Ян Фердынанд Сапега
* Міхаіл Казімір Радзівіл
* заходняя шляхта з ваколіц Упіты на Жамойці: Бутрыны, Гасцевічы, Дамашэвічы

Змест
-----

Харунжы (у экранізацыі — палкоўнік) Анджэй Кміціц, заручаны з Аленкай Білевічаўнай, у моц абставін апынуўся на боку Радзівілаў — магутнага магнацкага роду, які падтрымліваў шведаў (Кейданская ўнія). Прызнаны шляхтай і сваёй абранніцай здраднікам, ён вырашае рэабілітавацца. Пад выдуманым імем — Бабініч — ён удзельнічае ў абароне Чанстаховы, абараняе караля Яна Казіміра ад ворагаў і гераічна змагаецца з ворагам да канца вайны.

Першапачаткова «патоп» павінен быў азначаць усеагульнае ўзброенае паўстанне польскага насельніцтва, якое абрынула з усіх бакоў варожае шведскае войска і тым самым вызваліла радзіму.

Бачанне Сянкевіча і рэчаіснасць
-------------------------------

Грунтуючыся на апісанні аблогі Чанстаховы ксяндзом Аўгустынам Кардэцкім (*Nowa Gigantomachia,* 1658), Сянкевіч наўмысна прапусціў некаторыя факты, супярэчныя яго бачанню твора, каб суцешыць сэрца, а іншыя падкрэсліў, надаючы ім сэнс, які не меў нічога агульнага з рэальны ход падзей. Аднак трэба памятаць, што ён пісаў раман, а не гістарыяграфічную працу.

Бясспрэчным гістарычным фактам з’яўляецца тое, што Чанстахоўскі манастыр быў адным з найбольш моцна ўмацаваных аб’ектаў Рэчы Паспалітай. Яго размяшчэнне таксама было стратэгічным — ён фланкаваў Польшчу з боку імперскай Сілезіі, адкуль павінна была прыйсці дапамога войскам Яна Казіміра. Сапраўды, шведы беспаспяхова рабілі спробы штурму. Калі шведская армія спыніла аблогу, у гісторыі шведскага патопу адбыўся паварот — войскі, верныя Яну Казіміру, пачуўшы аб паспяховай абароне Чанстаховы, стварылі Тышавецкую канфедэрацыю, а польскія войскі пачалі наступ з Сілезіі. Гістарычныя факты падпарадкаваны галоўнай ідэі, паказанай у *Патопе*, якая з’яўляецца «асвяжэннем сэрцаў». Выхад з крызісу і перамога адбываюцца перш за ўсё на полі бою. Адаптацыя фактаў да мэты рамана патрабавала завастрыць адны і паменшыць іншыя. Напрыклад, перабольшваецца вобраз разгрому і разбурэння краіны напярэдадні шведскага нападу на краіну. Гаворка ішла пра мастацкі эфэкт — падкрэсьленьне безвыходнасьці, у якой апынулася Польшча. Гэтак жа завастраўся вобраз здрады палякаў і ўсеагульнага падпарадкавання шведам. У выпадку капітуляцыі Літвы не было дакладных гістарычных крыніц, таму гэта апісанне ў значнай ступені прыдумана і створана Сянкевічам. У рамане Гасеўскі не падпісваў Кедайнскага пагаднення, хаця насамрэч пад актам стаіць яго подпіс. Прыняцце Кедайнскага акта было прадметам перамоваў, таму яно не магло быць такой вялікай нечаканасцю, як апісана ў рамане.

Вядома, што войска паўстала супраць Радзівіла не падчас свята, а значна пазней — у сярэдзіне верасня. Каб падкрэсліць сэнс твора, былі скажоны і матывы, якімі кіраваўся Януш Радзівіл пры падпісанні пагаднення. У рамане ім рухае перш за ўсё гонар і жаданне стаць каралём. Фактычна на гэтае рашэнне паўплывалі і знешнія абставіны, якія прымусілі яго шукаць выйсце са складанай сітуацы — пагрозы з боку Расіі (захоп Вільні рускімі войскамі) і Швецыі (захоп Швецыяй прыбалтыйскіх тэрыторый Рэчы Паспалітай). На момант падпісання пагаднення ў Кейданах (20 кастрычніка 1655 г.), Варшава (8 верасня 1655 г.) і Кракаў (17 кастрычніка 1655 г.) ужо знаходзіліся ў руках шведаў.

Экранізацыі
-----------

* 1913: *Абарона Чэнстаховы* — польскі нямы фільм (рэж. Эдвард Пухальскі). Фільм не завершаны.
* 1915: *Патоп* — рускі нямы фільм (рэж. Пётр Чардынін). Фільм не захаваўся да нашага часу.
* 1974: *Патоп* — польска-савецкі фільм (рэж. Ежы Гофман). Цікавы факт: пры працы над фільмам, польскі бок узаемадзейнічаў са студыяй «Беларусьфільм» (БССР)

Гл. таксама
-----------

* Чанстахова
* Другая Паўночная вайна
* Ян ІІ Казімір

Бібліяграфія
------------

* Potop w serwisie Wolne Lektury
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 1, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 2, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 3, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 4, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 5, wyd. 1886, polona.pl.
* Sienkiewicz Henryk, Potop : powieść historyczna. T. 6, wyd. 1886, polona.pl.
* Potop vol. I, vol. II (eng. wyd. 1891, London) w serwisie Polona.pl
* Potop (wyd. 1901, Paris) w serwisie Polona.pl
* Potop (wyd. 1885, S. Petersburg) w serwisie Polona.pl
* Wojciech Dzieduszycki *Główne postacie powieści Henryka Sienkiewicza pt. «Potop» : krytyczny rozbiór*(недаступная спасылка) Lwów 1887
* Gmyz Cezary, Cudowne zmyślenie, Wprost.pl.
* Wroński Paweł, Cud jasnogórski, Wyborcza.pl.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4329191-0 · VIAF: 194758212 |