| ✰✰ Лівійскі крызіс |
| --- |
| **Першы этап**: Бенгазі (1) • Трыпалі (1) • Эз-Завія (1) • Місурата • Нафус • Брэга (1) • Рас-Лануф • Бін-Джавад (1) • Брэга (2) • Адждабія • Бенгазі (2) • Брэга (3) • Вазін •  Эз-Завія (2) • Брэга (4) • Гар’ян • Эз-Завія (3) • Бін-Джавад (2) • Трыпалі (2) • Бені-Валід (1) • Сірт (1) • Себха (1) • Гадамес**Першая інтэрвенцыя**: Харматан • Эламі • Світанак адысеі • Мабайл • Саюзны абаронца**Другі этап:** Бені-Валід (2) • Куфра**Трэці этап**: Бенгазі (3) • Аэрапорт Трыпалі • Аэрапорт Беніна • Убары • Дэрна (1) • Бенгазі (4) • Сірт (2) • Другая інтэрвенцыя • Місурата (2) • Сірт (3) • Дэрна (2) • Трыпалі (3) • Траган • Себха (2) • ✰✰ Трыпалі (4) • Таджура • Сірт (4) • Турэцкая інтэрвенцыя • Усходняя Трыпалітанія

---

**Мірны працэс**: UNSMIL • Палерма • Гадамес • Берлін • Жэнева

---

Прычыны • Рэзалюцыя 1973 • Найміты • Забойства Муамара Кадафі • Наступствы |

**Муамар Кадафі** быў забіты 20 кастрычніка 2011 года пасля завяршэння бітвы за Сірт — апошняй бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі.

Забойства
---------

Раніцай 20 кастрычніка 2011 года атрады Нацыянальнага пераходнага савета Лівіі распачалі чарговы штурм Сірта, у выніку якога ім атрымалася ўзяць горад. Пры спробе вырвацца з абложанага горада Муамар Кадафі быў узяты паўстанцамі ў палон.

Як паведамілі прадстаўнікі НАТА, прыкладна ў 08:30 (06:30 па Грынвічы) авіяцыя (самалёты ВПС Францыі) нанесла ўдары па адзінаццаці ваенным машынам арміі Кадафі, якія складалі частку вялікай калоны (прыблізна з 75 машын), што хутка рухалася па дарозе ў прыгарадзе Сірта. У паведамленні, у прыватнасці, гаварылася: *«Гэтыя машыны выехалі з Сірта з вялікай хуткасцю і спрабавалі расчысціць сабе шлях. Яны везлі шмат зброі і боепрыпасаў, што ўяўляла сур’ёзную пагрозу для мясцовых жыхароў»*. Пасля таго, як удар з паветра падбіў адно аўто, *«група з двух дзясяткаў транспартных сродкаў рэжыму Кадафі накіравалася з вялікай хуткасцю на поўдзень, працягваючы ўяўляць сабой сур’ёзную небяспеку. Самалёты НАТА зрабілі іх сваёй цэллю, знішчылі або пашкодзілі каля дзесятка з іх»*. Альянс сцвярджаў: *«у момант гэтай бамбардзіроўкі ў НАТА не ведалі, што ў калоне знаходзіўся Кадафі. Дзеянні НАТА былі прадыктаваны толькі неабходнасцю паменшыць небяспеку для мірнага насельніцтва, як гэтага патрабуе мандат ААН… НАТА не палюе на асобных людзей»*.

Схоплены ў выніку ўзяцця Сірта экс-начальнік службы ўнутранай бяспекі генерал Мансур Дау, распавёў, што яны, ратуючыся з акружэння, хацелі прарвацца ў суседні раён Джарыф. Аднак потым яны трапілі пад магутны абстрэл і былі зноў акружаны. Усе машыны калоны былі знішчаны. Кадафістам прыйшлося падзяліцца на групы і працягнуць шлях пешшу. У гэты час Дау заставаўся з Кадафі і міністрам абароны. З імі таксама была невялікая група аховы. Потым Дау параніла, і ён страціў прытомнасць. Што было далей, генерал не ведаў. Аднак асабісты кіроўца Кадафі Хунейш Наср распавёў наступнае: *«Рэвалюцыянеры ішлі за намі. Ён [Кадафі] не быў напалоханы, але, здаецца, ён не ведаў, што рабіць. Гэта быў першы і апошні раз, калі я яго бачыў у такім стане»*.

Кадафі быў паранены ў абедзве нагі. Яго адцягнулі ў дрэнажны трубаправод, размешчаны пад дарогай, дзе ён потым і быў знойдзены баевікамі Нацыянальнага пераходнага савета. Паўстанцы здолелі захапіць Кадафі. Вакол яго адразу сабраўся натоўп, які стаў здзекавацца з палонніка. Людзі з крыкамі «Алах акбар!» пачалі страляць у паветра і тыкаць аўтаматамі ў палкоўніка. Апошні заклікаў да сумлення паўстанцаў: *«Харам алейкум… Харам алейкум… Ганьба вам!»*. Затым Кадафі з залітым крывёй тварам павялі да аўтамабіля, дзе пасадзілі на капот.

Відэазапісы апошніх хвілін жыцця Кадафі абверглі першапачатковую афіцыйную версію паўстанцаў пра выпадковую гібель палкоўніка ў ходзе перастрэлкі. Стала ясна, што ён быў забіты ў выніку самасуду. Пацвярджэннем гэтага служаць прадстаўленыя праваабарончай арганізацыяй Human Rights Watch відэаматэрыялы, на якіх бачна, што кіраўнік Джамахірыі быў захоплены жывым, але з сур’ёзным асколачным раненнем у галаву. Відэазапісы сведчаць, што паўстанцы наносілі яшчэ жывому Кадафі шматлікія штыкавая раненні па ягадзіцах і сыпалі ў раны пясок, адначасова трымаючы былога лідара за прастрэленыя рукі. Здзекі працягваліся з 9 раніцы да 12 дня па мясцовым часе, пасля чаго палоннага ў знак знявагі працягнулі за ногі па вуліцах Сірта. У момант, калі скрываўленага палкоўніка нарэшце пагрузілі ў аўтамабіль для транспарціроўкі ў шпіталь, ён ужо не падаваў прыкмет жыцця.

Акрамя Кадафі, быў захоплены і яго сын Мутазім, пасля забіты пры нявысветленых абставінах. Таксама быў забіты адзін з удзельнікаў перавароту 1969 года і членаў СРК, міністр абароны і галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі, брыгадны генерал Абу Бакр Юніс Джабер. Па некаторых даных, Муамара Кадафі спрабавала вывезці з Лівіі ў Нігер група паўднёваафрыканскіх наймітаў з 19 чалавек па спецыяльна заключанай дамове. Авіяцыя НАТА адкрыла агонь і спыніла канвой з пазадарожнікаў, а замежнікам далі магчымасць схавацца.

17 кастрычніка 2012 года Human Rights Watch апублікавала 50-старонкавы даклад «Смерць дыктатара: крывавая помста ў Сірце», прымеркаваны да гадавіны падзення рэжыму Кадафі. У дакладзе арганізацыя прыйшла да высновы, што новыя лівійскія ўлады не выканалі дадзенае імі абяцанне расследаваць абставіны смерці кіраўніка Джамахірыі, яго сына і дзясяткаў пакараных смерцю прыхільнікаў былога ўрада. Праваабаронцам удалося дакументальна пацвердзіць гібель не менш як 17 кадафістаў на аснове відэазапісаў, зробленых самімі паўстанцамі на камеры мабільных тэлефонаў. Забойствы суправаджаліся здзекамі і катаваннямі.

Пасля забойства
---------------

Целы Муамара Кадафі, яго сына і Абу Бакр Юніс Джабера былі выстаўлены на ўсеагульны агляд у прамысловым халадзільніку для агародніны ў гандлёвым цэнтры ў Місураце. На досвітку 25 кастрычніка ўсе трое былі таемна пахаваны ў Лівійскай пустыні. 

Пасля гібелі Муамара Кадафі ў Сірце былі апаганены і знішчаны магілы яго бацькоў, дзядзькі і яшчэ дваіх сваякоў. Па паведамленнях алжырскай газеты «Ан-Нахар», баевікі з групоўкі «Плынь джыхаду» зруйнавалі надмагільныя пліты, выцягнулі з магіл косткі памерлых і спалілі іх.

Міжнародная рэакцыя
-------------------

* Даведаўшыся пра гібель Муамара Кадафі па SMS, дзяржсакратар ЗША Хілары Клінтан засмяялася і пракаментавала гэта словамі: *«Гэта добрая навіна»* і *«Мы прыйшлі, мы ўбачылі, ён памёр»*.
* Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека, Amnesty International і расійскае МЗС запатрабавалі правесці дбайнае расследаванне абставінаў смерці Кадафі.
* Афіцыйны прадстаўнік МЗС Ірана Рамін Мехманпараст, каментуючы смерць Кадафі, заявіў: *«Дэспаты і прыгнятальнікі на працягу ўсёй гісторыі сканчалі аднолькава — ганебнай гібеллю»*. Паводле яго слоў, і кіраўніцтва, і простыя грамадзяне Ірана вельмі рады тым, што адбылося ў Лівіі, а «тыран» Кадафі быў асуджаны, паколькі ігнараваў правы свайго народа.
* Уладзімір Пуцін назваў кадры з палонным Кадафі *«жудаснымі, агіднымі сцэнамі расправы»*, *«калі на экранах усяго свету паказалі, як яго забіваюць, усяго ў крыві. Вось гэта дэмакратыя? А хто гэта зрабіў? Беспілотнікі, у тым ліку амерыканскія, нанеслі ўдар па яго калоне. Потым па радыё праз спецпрызн, які не павінен быў быць там, на тэрыторыі, падагналі так званых апазіцыянераў і баевікоў, і знішчылі без суда і следства»*.
* Даведаўшыся пра забойства Муамара Кадафі, прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка сказаў наступнае: *«Здзейснена агрэсія, забіта кіраўніцтва краіны, не толькі Муамар Кадафі. Прытым, як забіта? Ну, застрэлілі б, у баі загінуў бы чалавек. Дык гэта ж з дапамогай спецслужбаў (Не думайце, што яго, кіраўніка дзяржавы, пацаны затрымалі. Як яго ахоўвалі, вы ведаеце), захоп кіраўніка краіны ажыццявілі натаўскія спецпадраздзяленні. Над ім здзекаваліся, стралялі, параненага гвалтавалі, выкручвалі і ламалі рукі, а потым закатавалі. Горш, чым фашысты ў свой час»*.

Завяшчанне
----------

23 кастрычніка, паводле навінавых агенцтваў, было апублікавана завяшчанне Муамара Кадафі, датаванае 17 кастрычніка. У завяшчанні ён прасіў пахаваць яго цела па ісламскім звычаі на могілках у Сірце, дзе пахаваны яго сваякі. Таксама ён патрабаваў ад сваіх прыхільнікаў працягваць барацьбу з «замежнымі агрэсарамі».

Зноскі
------

1. 1 2  «Смерть Каддафи — конец власти страха» **(нявызн.)**, *Новая газета* (23.10.2011).(недаступная спасылка)
2. 1 2  НАТО говорит, что случайно попала в Каддафи: мы не охотимся за отдельными лицами(руск.), *Газета.Ru* (22.10.2011).
3. ↑  Экс-глава охраны Каддафи рассказал о последних днях жизни полковника **(нявызн.)**, *РИА Новости* (21/10/2011).
4. ↑  Martin Chulov.  Gaddafi's driver on the endgame: 'He didn't seem to know what to do'(англ.), *The Guardian* (26 October 2011).
5. ↑  NTC claims capture of Gaddafi **(нявызн.)**.  Al Jazeera English (4 кастрычніка 2011). Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2012. Праверана 20 кастрычніка 2011.
6. ↑  Каддафи умер от пулевых ранений в живот и голову, он прятался в дренажной трубе после авиаудара НАТО
7. 1 2  Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь(руск.), *NEWSru.com* (22 октября 2011 г.).
8. ↑  Последние минуты Каддафи: полковник призывал убийц одуматься **(нявызн.)**, *www.vesti.ru* (21.10.2011).
9. ↑  Каддафи прикончили выстрелом в голову
10. 1 2  Перед смертью главу Ливийского государства три часа пытали Архівавана 20 мая 2017.
11. ↑  Министр обороны в правительстве Каддафи убит в боях за город Сирт **(нявызн.)**, *РИА Новости* (20/10/2011).
12. ↑  В последний момент вывезти Каддафи из Ливии пыталась группа южноафриканских наемников
13. 1 2  Доклад и видео опровергли официальную версию гибели Каддафи: HRW поведала о пытках и убийстве **(нявызн.)**, *News.ru* (18.10.2012).
14. ↑  Col Gaddafi 'buried in secret, desert grave at dawn' **(нявызн.)**, *BBC* (25 October 2011). Праверана 25 October 2011.
15. ↑  Farmer, Ben.  Libya: Gaddafi buried at dawn in secret desert grave as line is drawn under 42-year rule **(нявызн.)** (25 October 2011). Праверана 26 October 2011.
16. ↑  Могилы родителей Каддафи осквернили в Сирте **(нявызн.)**.  Взгляд.ру (8 ноября 2011). Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2012. Праверана ???.
17. ↑  Клинтон посмеялась над смертью Каддафи — США, Ливия, Каддафи — Росбалт
18. ↑  ООН потребовала расследовать смерть Каддафи
19. ↑  Правозащитники призывают расследовать смерть Каддафи
20. ↑  Лавров: смерть Каддафи необходимо расследовать Архівавана 21 кастрычніка 2011.
21. ↑  Иран похвалил ливийцев за устранение Каддафи
22. ↑  В. Путин рассказал, как убивали М.Каддафи :: Top.rbc.ru
23. ↑  Лукашенко об убийстве Каддафи (Видео на Youtube)
24. ↑  Завещание Муаммара Каддафи
25. ↑  Gaddafi: The last will and testament Архівавана 7 жніўня 2016. (англ.)
26. ↑  В завещании Каддафи призвал сторонников продолжать борьбу и помнить «героев» // ИноСМИ

Спасылкі
--------

* Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь
* Death of a Dictator Архівавана 3 мая 2015. Human Rights Watch 2012 (англ.)