recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Анатоль Васілевіч Маціёс** (укр.: Анатолій Васильович Матіос, нар. 13 лютага 1969) — украінскі дзяржаўны дзеяч. Генерал-палкоўнік юстыцыі, кандыдат юрыдычных навук.

Біяграфія
---------

Анатоль Васілевіч Маціёс нарадзіўся 13 лютага 1969 года у вёсцы Разтокы Путыльскага раёна Чарнавіцкай вобласці.

Пасля заканчэння сельскай школы паступіў у Чарнаўцы ў музычнае вучылішча (1984). У 1988 годзе быў прызваны ў савецкую армію. Пасля дэмабілізацыі ён паступіў у Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Фядзьковіча. У 1997 годзе атрымаў дыплом юрыста.

На працягу трох гадоў пасля заканчэння ўніверсітэта працаваў у пракуратуры Чарнаўцоў і вобласці. У 2000-м годзе перавёўся ў Херсонскую вобласць.

Да 2004 года Маціёс кіраваў аддзелам нагляду за выкананнем законаў спецпадраздзяленнямі і іншымі ўстановамі, якія вядуць барацьбу з арганізаванай злачыннасцю ўпраўлення нагляду за выкананнем законаў органамі, якія ажыццяўляюць аператыўна-вышуковую дзейнасць, дазнанне і дасудовае следства. Наступныя чатыры гады ён працаваў у сталічнай пракуратуры.

З 2008 па 2014 год быў супрацоўнікам СБУ. Спачатку кіраваў упраўленнямі ў Львоўскай (2008) і Адэскай (2008—2009) абласцях. Затым вярнуўся ў Кіеў, дзе стаў намеснікам кіраўніка карупцыйнага ўпраўлення СБУ.

На працягу 2010—2011 гадоў працаваў у Вышэйшым адміністрацыйным судзе ў якасці адкамандзіраванага саветніка кіраўніка суда. Пасля гэтага адкамандзіраваны ў прэзідэнцкую Адміністрацыю і тры гады правёў на пасадзе намесніка кіраўніка галоўнага кантрольнага ўпраўлення.

Улетку 2014 Маціёс вярнуўся ў пракуратуру. З 27 жніўня 2014 па 2 верасня 2019 — Галоўны ваенны пракурор Украіны. Адначасова, з 27 чэрвеня 2014 па 2 верасня 2019, — намеснік Генеральнага пракурора Украіны.

У маі 2020 года ў горадзе Луцк атрымаў адвакацкае пасведчанне.

Сям’я
-----

Старэйшая сястра Анатоля — Марыя (1959 г. н.) — вядомая пісьменніца, аўтар двух дзясяткаў кніг, двойчы была нардэпам ад партыі «УДАР». Маціёс складаецца ў шлюбе. Жонку завуць Ірына Барах. Яна займаецца прадпрымальніцкай дзейнасцю.

Зноскі
------

1. ↑  В Генпрокуратуре создано Главную военную прокуратуру и назначено её руководителя" (укр.)
2. 1 2  Рябошапка уволил Матиоса (руск.).  РБК-Украина. Праверана 2 верасня 2019.

Спасылкі
--------

* Матиос Анатолий Васильевич: бывший главный военный прокурор, ставший адвокатом

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
**Багдан Пятровіч Таменчук** (укр.: Богдан Петрович Томенчук; нар. 3 верасня 1950) — украінскі гісторык і археолаг.

Даследчык гісторыі Галіча. Сфармаваў найноўшую тэорыю ўзнікнення і эвалюцыі Старажытнага Галіча.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 3 верасня 1950 года ў вёсцы Ценява Каламыйскага раёна Івана-Франкоўскай вобласці УССР (цяпер Украіна).

Вучыўся ў Каламыйскіх СШ № 10 і № 2. Пасля службы ў войску (Чэхаславакія) у 1971—1976 гадах вучыўся на гістарычным факультэце Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Я. Федзьковіча.

У 1980 годзе працаваў лабарантам, у 2002—2008 гадах — навуковым супрацоўнікам Інстытута археалогіі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны.

У 1998 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па археалогіі ў Інстытуце археалогіі Нацыянальнай акадэміі навук па тэме «Некропалі Галіча і Галіцкай зямлі (Галіцка-Букавінскае Прыкарпацце)».

З 1999 па 2006 год працаваў дацэнтам кафедры сусветнай гісторыі Прыкарпацкага ўніверсітэта.

Сфармаваў найноўшую канцэпцыю ўзнікнення і развіцця Галіча. У прыватнасці, падкрэслівае ён: «Старажытны Галіч знаходзіўся на скрыжаванні некалькіх трансеўрапейскіх і трансеўразійскіх гандлёвых і міграцыйных шляхоў. Трансеўразійскі шлях ішоў з Азіі праз Паўночнае Прычарнамор’е праз Днестр у Заходнюю Еўропу. Трансеўрапейскі гандлёвы шлях ішоў з Балтыкі праз Днестр у Цэнтральную і Паўднёвую Еўропу. Таму Галіч сапраўды адчыняе „Днястроўскую браму" ў Еўропу і „Карпацкую браму" ў Дунай».

З 2006 года — дацэнт, з 2014 года — загадчык кафедры археалогіі і этналогіі Прыкарпацкага ўніверсітэта.

Крыніцы
-------

1. 1 2  Таменчук, Багдан **(нявызн.)**.
2. ↑  Некропалі Галіча і Галіцкай зямлі (Галіцка-Букавінскае Прыкарпацце) **(нявызн.)**.
3. ↑  *Томенчук, Богдан Петрович*. Давній Галич у новітніх дослідженнях галицької археологічної експедиції сторінка 12.(нявызн.). *Чтиво*.
Тэрытарыяльныя страты Рэчы Паспалітай, зафіксаваныя Андросаўскім перамір’ем: Смаленшчына, Браншчына, Кіеў і Левабярэжная Украіна ўвайшлі ў склад Расіі
**Андросаўскае перамір’е** — дамова, падпісаная паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай 9 лютага 1667 года ў вёсцы Андросава (Андрусава; на мяжы Мсціслаўскага і Смаленскага ваяводства) тэрмінам на 13,5 гадоў. Скончыла вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. Паводле дагавора да Расіі перайшлі Смаленскае ваяводства з гарадамі Дарагабуж, Белая, Красны, Невель, Веліж і Себеж і Северская земля з Чарнігавым і Старадубам. Рэч Паспалітая прызнала далучэнне Левабярэжнай Украіны да Расіі і згадзілася на перадачу Расіі Кіева да 1669 года (не быў вернуты Рэчы Паспалітай). Запарожская Сеч апынулася пад агульным кіраўніцтвам абедзвюх дзяржаў. Беларусь і Правабярэжная Украіна засталіся ў межах Рэчы Паспалітай, іх насельніцтву гарантавалася свабода праваслаўнага веравызнання і недатыкальнасць праваслаўных епархій. Андросаўскае перамір’е стала пачаткам саюзу Расіі і Рэчы Паспалітай супраць Турцыі і Крымскага ханства.

Літаратура
----------

* Wójcik, Z. Traktat andruszowski 1667 r. i jego geneza. — Warszawa, 1959.
* Богуславский, В. В. Куксина, Е. И. Андрусовское перемирие / В. В. Богуславский, Е. И. Куксина // Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия. Том 2. — М.: Олма-Пресс, 2001. — С. 56.
* Галактионов, И. В. Из истории русско-польского сближения в 50 — 60-х годах XVII века: (Андрусовское перемирие 1667 года). — Саратов, 1960.
* Малов, А. В. Русско-польская война 1654—1667 гг. — М.: Цейхгауз, 2006.
* Сагановіч, Г. Невядомая вайна, 1654—1667. — Мн. 1995.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (онлайн) |
**Ордэн Караля Таміслава** (харв.: Velered kralja Tomislava), поўная назва — *«Вялікі Ордэн Караля Таміслава са стужкай і вялікай ранішняй Зоркай»* (харв.: Velered kralja Tomislava s lentom i Velikom Danicom) — вышэйшая дзяржаўная ўзнагарода Рэспублікі Харватыя. Уручаецца кіраўнікам дзяржаў ці кіраўнікам важных арганізацый за спрыянне ўсталяванню суверэнітэту Рэспублікі Харватыя, выключны ўнёсак у яе міжнародную рэпутацыю і статус ці вялікія дасягненні ў развіцці міжнародных адносін паміж Харватыяй і краінай ці арганізацыяй узнагароджанага.

Звычайна ордэн уручаецца асабіста Прэзідэнтам Харватыі, часам Прэзідэнтам Сабара (харвацкага парламента). Ордэн мае толькі адну ступень. Названы ў гонар караля Таміслава I, першага караля Харватыі.

Спасылкі
--------

* *Narodne novine*. Pravilnik Velereda kralja Tomislava s lentom i Velikom Danicom. 03/11/2000  (харв.)
* *Narodne novine*. Zakon o odlikovanjima i priznanjima Republike Hrvatske. 24/03/1995  (харв.)
**Піліп Дж. Фрай** (англ.: Philip J. Fry; нарадзіўся 14 жніўня 1975 г.), ці проста **Фрай** — галоўны герой мультсерыяла «Футурама», няўдачнік і лайдак. Ён агучаны Білі Вестам. Фрай — хлопец з XX стагоддзя, які працаваў развозчыкам піцы, прачнуўся ў XXX стагоддзі пасля таго, як выпадкова патрапіў у крыягенную камеру і быў замарожаны напярэдадні новага 2000 года.

Характар
--------

Па характары Фрай — аморфны няўдачнік, які не жадае нічога мяняць у сваім жыцці. Нельга сказаць, што ён вельмі дурны, але з-за неверагоднай ляноты ён проста няздольны да доўгіх разумовых працэсаў. Фрай не дужа інтэлігентны і вядзе бессаромны, нахабны лад жыцця. Ён жыве ў кватэры свайго лепшага сябра Бэндэра, паводзіць сябе як сапраўдная свіння (хоць гэта не хвалюе гаспадара кватэры), рэдка будуе планы нават на пяць хвілін наперад. Любіць глядзець шоу тыпу «Бязладная бяссэнсіца свету» і спяваць «Walking on Sunshine», калі прымае душ.
Дыяніс і Арыядна. Чырвонафігурны вазапіс. Каля 375 г.да н.э.
**Арыядна** (стар.-грэч.: Ἀριάδνη) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка крыцкага цара Мінаса і Пасіфаі, унучка бога сонца Геліяса. Дапамагла афінскаму герою Тэсею, які забіў Мінатаўра, выбрацца з лабірынта пры дапамозе клубка нітак («нітка Арыядны»). Пакінутая Тэсеем, стала жонкай Дыяніса; вянок, падораны Дыянісам, пасля смерці Арыядны трапіў на неба прыняў форму сузор’я (сузор’е Паўночная Карона). Міф пра Арыядну — часты сюжэт у выяўленчым мастацтве (антычныя вазы, фрэскі, рэльефы рымскіх саркафагаў, карцінцы Тыцыяна, Тынтарэта, А.Каўфман), літаратуры (Лопэ дэ Вэга, І.Гундуліч), музыцы (Г. Ф. Гендэль, І.Гайдн, І.К.Бах).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
**Нехаленія прыгожая** (*Nehalennia speciosa*) — від стракоз з сямейства стрэлак.

Апісанне
--------

Крылы празрыстыя, іх даўжыня 11,5-16 мм. Даўжыня цела 19-22 мм. Гэта самая малая сярод стракоз Беларусі.

Пярэднія і заднія крылы аднолькавыя па форме і жылкаванню, у спакоі складаюцца над брушкам. Вочы паўшарападобныя, выступаючыя, падзеленыя, прамежак паміж імі шырэйшы за вочы. У самкі заўсёды ёсць яйцаклад. Галёнкі не расшыраныя. Грудзі і брушка металічна-зялёныя.

Пашырэнне
---------

Транспалеарктычны від. На Беларусі сустракаецца лакальна ў паўднёвых раёнах. Жыве на нізінных балотах і на забалочаных поймавых лугах.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Лёт у чэрвені-ліпені. Адкладвае яйцы у расліны ў суправаджэнні самца, які трымае самку за пярэднеспінку. Меркавана зімуе ў лічынкавай стадыі. Лічынкі развіваюцца ў невялікіх забалочаных вадаёмах. Цыкл развіцця — 1 год.

Ахова
-----

Від уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі, Чырвоныя спісы Польшчы і Чэхіі, а таксама ў Чырвоную кнігу Літвы.

Спасылкі
--------
**Віктар Феліксавіч Вексельберг** (руск.: Виктор Феликсович Вексельберг) (14 красавіка 1957, Драгобыч, Львоўская вобласць, Украінская ССР, СССР) – расійскі і кіпрскі інжынер, прадпрымальнік, мільярдэр, калекцыянер мастацтва.

Біяграфія
---------

Бацька – Фелікс Саламонавіч, яўрэй па нацыянальнасці, маці – Марозава Алена Ефтропаўна, руская. Вучыўся ў Драгобычскай СШ № 3, якую скончыў ў 1974 г. У 1979 г. з адзнакай скончыў факультэт аўтаматызацыі і вылічальнай тэхнікі Маскоўскага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту, дзе вучыўся разам з Леанідам Блаватніком. Скончыў аспірантуру пры вылічальным цэнтры АН СССР. У сакавіку 2017 г. Віктар Вексельберг стаў грамадзянінам Рэспублікі Кіпр.

Прадпрымальніцкая кар'ера
-------------------------

З 1989 года — генеральны дырэктар АОЗТ «НПО «КОМВЕК».

У 1996 годзе Вексельберг быў адным са стваральнікаў ААТ «Сібірска-Уральскі алюміній» (СУАЛ), які аб'яднаў Іркуцкі і Уральскі алюмініевыя заводы. З 1996 года — генеральны дырэктар ААТ «Сібірска-Уральская алюмініевая кампанія» (СУАЛ). Член Савета дырэктараў АТ «СУАЛ».

Мецэнацкая дзейнасць
--------------------

### Мастацкая калекцыя

У лютым 2004 г. Вексельберг праз спецыяльна створаны некамерцыйны фонд «Сувязь часоў», набыў унікальную калекцыю ювелірных вырабаў Карла Фабержэ (9 імператарскіх велікодных яек) у сям'і Форбс, заплаціўшы за калекцыю звыш $100 млн.. Калекцыя была перавезена ў Расію і выстаўлены ў Крамлі і ў Дуброўніку ў 2007 г.

У верасні 2006 г. пагадзіўся заплаціць каля $1 млн. на транспарціроўку 

### Культурна-гістарычны фонд «Сувязь часоў»

У красавіку 2004 года заснаваў Культурна-гістарычны фонд «Сувязь часоў» і ўзначаліў яго Апякунскі савет.

Ужо першы праект фонда «Сувязь часоў» — гэта набыццё ў ЗША найбуйнейшай у свеце прыватнай калекцыі работ вялікага расійскага ювеліра Карла Фабержэ і вяртанне яе ў Расію — выклікаў каласальны грамадскі рэзананс як у Расіі, так і за мяжой. Зараз Фонд праводзіць серыю экспазіцый калекцыі ў найбуйнейшых сталічных і рэгіянальных музеях. Першым месцам для экспазіцыі быў абраны Маскоўскі Крэмль, дзе выстава «Фабержэ: згубленае і здабытае» са збору Фонда «Сувязь часоў» прайшла з мая па ліпень 2004 года. На сённяшні дзень калекцыя выстаўлялася ў 18 гарадах Расіі і свету.

Іншымі праектамі фонду з'яўляюцца:

* вяртанне з ЗША званоў Свята-Данілаўскіх манастыра;
* вяртанне ў 2006 годзе архіва рускага філосафа Івана Ільіна ў Расію і перадача яго на захоўванне ў Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава;
* аднаўленне залы Урубеля ў Траццякоўскай галерэі;
* аднаўленне гістарычнага помніка Форт-Рос (Каліфорнія, ЗША).
* стварэнне ў Санкт-Пецярбургу музея Фабержэ.

Санкцыі
-------

### Швейцарыя

Швайцарскія банкі, каб пазбегнуць санкцый з боку ЗША, заблакавалі больш за мільярд долараў ЗША на асабістых рахунках Віктара Вексельберга.

Зноскі
------

1. ↑  Пришли за яйцами (руск.). *www.kommersant.ru*.  Коммерсантъ (5 лютага 2004). Праверана 5 чэрвеня 2018.
2. ↑  The World's Most Beautiful Eggs: The Genius of Carl Faberge (англ.). *www.bbc.co.uk*.  BBC Four. Праверана 5 чэрвеня 2018.
Каравела — сімвал Вялікіх геаграфічных адкрыццяў.
**Ранні Новы час** — заканчэнне Сярэднявечча адзначылася ростам значэння цэнтралізаванага дзяржаўнага кіравання. Яркімі прыкладамі гэтага росту служаць завяршэнне феадальных міжусобіц — такіх як Вайна пунсовай і белай ружы ў Англіі, аб'яднанне рэгіёнаў — Арагон і Кастылія ў Іспаніі.

Зноскі
------

1. ↑  Encyclopædia Iranica: Azerbaijan X. Azeri Literature **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2011. Праверана 1 верасня 2017.

Літаратура
----------

* *Костомаров Н. И.* Очерк Торговли Московскаго государства в XVI и XVII Столетиях. С-Петербург. В Тип. Н. Тиблена и Комп. 1862.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ранні Новы час

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 7503866-3 · Microsoft: 4729504 |
**Мо́ўная но́рма** — сукупнасць агульнаўжываных моўных сродкаў, абумоўленая гістарычна, а таксама правілы іх адбору і выкарыстання, якія прызнаюцца грамадствам найбольш прыдатнымі ў канкрэтны гістарычны перыяд. Норма з’яўляецца адной з істотных уласцівасцей мовы, якія забяспечваюць яе функцыянаванне і гістарычную пераемнасць за кошт уласцівай ёй устойлівасці, якая, у сваю чаргу, не выключае магчымай варыянтнасці моўных сродкаў і заўважнай гістарычнай зменлівасці, паколькі норма прызначаная, з аднаго боку, захоўваць маўленчыя традыцыі, а з іншага — задавальняць актуальным і зменлівым патрэбам грамадства. Прыватным выпадкам моўнай нормы з’яўляецца літаратурная норма.

Моўная норма фіксуецца ў нарматыўных слоўніках і граматыках. Значную ролю ў распаўсюджанні і захаванні нормаў граюць мастацкая літаратура, тэатр, школьная адукацыя і СМІ.

Моўныя нормы адлюстроўваюць самыя характэрныя рысы нашай мовы, абавязковыя для ўсіх, хто карыстаецца ёю. Дзякуючы нормам дасягаецца адзінства мовы, разуменне паміж людзьмі ў працэсе моўных зносін.

Тыпы моўных нормаў
------------------

* **Лексічныя нормы.** Яны патрабуюць ужываць словы, засведчаныя слоўнікамі; абмяжоўваць выкарыстанне без стылістычных мэтаў вузкарэгіянальных дыялектызмаў; выключаць са сферы літаратурнага ўжывання вульгарныя і жаргонныя словы.
* **Граматычныя нормы.** Яны вызначаюць ужыванне формы слова і спалучэння словаў у словазлучэннях і сказах.
* **Арфаграфічныя нормы.** Яны акрэсліваюць правілы перадачы на пісьме вуснай мовы.
* **Арфаэпічныя нормы.** Яны патрабуюць аднастайнага вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў у словах.

Зноскі
------

1. ↑  Норма языковая Архівавана 25 верасня 2015. // Российский гуманитарный энциклопедический словарь
2. 1 2  *Семенюк Н. Н.* Норма языковая Архівавана 19 лютага 2014. // БСЭ

Літаратура
----------

* *Галіна Андарала, Віктар Бекіш, Сяргей Берднік.* Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для пед. ВНУ / Пад рэд. Ларысы Грыгор’евай. — Мінск: Вышэйшая школа, 1994. — 366 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-339-00950-5.
**Расава** — гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку каля в. Расава Светлагорскага раёна. Знаходзіцца за 3 км на паўночны захад ад вёскі ў лесе, перарэзана дарогай ва ўрочышча Гарадзінка.

Апісанне
--------

Узнікла ў 1-ым тыс. да н.э. — 1-ым тыс. н.э. Пляцоўка гарадзішча авальная, памерам 110×75 м. Па перыметры ўмацавана валам вышынёй 1,5 м, шырынёй 10 м. У паўднёва-заходняй частцы вал нівеліраваны. Тэрыторыя гарадзішча здзірванела, зарасла хмызняком і дрэвамі. Агаленняў культурнага слою не маецца. Раней гарадзішча было прывязана да в. Чыркавічы. У выданні «Збор помнікаў культуры Беларусі. Гомельская вобласць» гэты помнік памылкова аднесеы да р.п. Сасновы Бор.

Гарадзішча каля в. Расава выявіла і абследавала ў 1981 годзе Н. М. Дубіцкая. Культурны слой не выяўлены. Раскопкі не праводзіліся.

Зноскі
------

1. ↑  Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку, в. Расава **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2022. Праверана 14 ліпеня 2021.

Спасылкі
--------
**Якуб Накцыяновіч** (1 мая 1725, Беларусь — 1777) — матэматык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 1 мая 1725 года на тэрыторыі Беларусі. 

3 1742 года член Таварыства Ісуса. Скончыў Полацкі езуіцкі калегіум і Віленскую акадэмію, дзе выкладаў у 1758—1762 гадах матэматычныя дысцыпліны, загадваў кафедрай матэматыкі, у 1758—1764 гадах кіраваў астранамічнай абсерваторыяй. У далейшым у 1762—1765 і 1768—1771 гадах выкладаў філасофію ў Вільні, у 1766—1768 гадах матэматыку і фізіку ў Новагародку, тэалогію і кананічнае права ў 1771—1773 гадах у Гародні і ў 1773—1774 гадах у Вільні. 3 1773 года дэкан філасофскага факультэта Віленскай акадэміі. 

Памёр у 1777 годзе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У сааўтарстве выдаў зборнік практыкаванняў па канечным і бесканечным аналізе «Exercitationes in analysi cum finitorum tum infinitorum» (1758), падручнік «Матэматычныя лекцыі» («Praelectiones mathematicae», т. 1—2, Вільня, 1759—1761), творы па матэматыцы і філасофіі. Падтрымліваў прынцыпы навукі новага часу.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Павел Космач.* Накцыяновіч Якуб // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Літаратура
----------

* *Павел Космач.* Накцыяновіч Якуб // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 4. Rzym, 1990;
* Очерки истории науки и культуры в Беларуси IX—нач. XX вв. Мн. 1996;
* Гячяускас Э. Математика в Вильнюсском университете до 1832 г. // Литовский математический сборник. Вильнюс 1979. Т. 19. № 2.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Космач.
**Веніямін Аркадзевіч Космач** (нар. 1 кастрычніка 1959, в. Талуі, Маладзечанскі раён, Мінская вобласць) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1995), прафесар (1998). Член-карэспандэнт Беларускай акадэміі адукацыі (1999).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Гісторыя», 1982; аспірантура, спецыяльнасць «Усеагульная гісторыя», 1985), Інстытут усеагульнай гісторыі РАН (дактарантура, 1995).

Навуковыя інтарэсы: гісторыя Германіі новага і найноўшага часу; гісторыя дзяржавы і права замежных краін; тэорыя і гісторыя культуры; гісторыя і культура Беларусі і Віцебска; гісторыя навукі і адукацыі; краіназнаўства і краязнаўства; гісторыя рэлігій.

Працаваў у Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце ў 1985—1998 гадах, Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П. М. Машэрава (са жніўня 1998 года да 2009 года, гістарычны факультэт, кафедра ўсеагульнай гісторыі і сусветнай культуры, загадчык кафедры, у 2001—2009 гадах — дэкан факультэта).

Узнагароды
----------

* Прэмія і дыпломам спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў (2002);
* Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь;
* Грамата Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі (2005).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 138291 |
**«Mak.by»** — беларуская сетка рэстаранаў хуткага харчавання, створаная на базе сеткі McDonald’s пасля яе закрыцця ў Беларусі ў 2023 годзе.

Амерыканская сетка рэстаранаў прыйшла ў Беларусь 10 снежня 1996 года, тады быў адкрыт першы рэстаран McDonald’s у Мінску. У лістападзе 2022 года было абвешчана, што брэнд сыходзіць з краіны 22 лістапада і на яго месца павінна была прыйсьці расійская сетка хуткага харчавання «Смачна — і кропка», але гэтага не адбылося, і жыццё McDonald’s было працягнута да 27 лістапада 2022 года, з таго моманту рэстараны працавалі пад шыльдай «Мы Открыты!».

У пачатку красавіка 2023 года кампанія «КСБ Віктары Рэстараны» (кіравала McDonald’s у краіне) падала заяўку на рэгістрацыю назвы і таварнага знака «Mak.by»

18 красавіка 2023 года сетка рэстаранаў была перайменавана ў «Mak.by». У гэты ж дзень пачаў працу мабільны дадатак «МойMak.by».

18 кастрычніка 2023 года кампанія прадставіла новы дызайн пакавання бульбы фры, бургераў і іншых прадуктаў. Дызайн распрацавала беларускае брэндынгавае агенцтва «Fabula Branding».

Абноўленыя назвы
----------------

* «Хэпі Міл» атрымаў новую назву «Кідс Міл»;
* «Біг Тэйсці» атрымаў новую назву «Біг Бургер»;
* «Біг Тэйсці з курыцай» прыбралі з меню, на змену яму прыйшла малодшая версія бургера — «Чыкен Тэйсці Джуніёр»;
* «МакЧыкен» атрымаў новую назву «Чыкен Класік»;
* «Макфлуры» атрымаў новую назву «Марожанае Дэ Люкс»;
* «Філе-о-Фіш» атрымаў новую назву «Фіш Бургер»;
* «Роял» атрымаў новую назву «Гранд Чызбургер»;
* «Біг Мак» вярнулі ў меню пад назвай «Мак Бургер»;
* «Цэзар Рол» вярнулі ў меню;
* «Біг Тэйсці Рол» вярнулі ў меню пад назвай «Біф Тэйсці Рол»;
* «МакТост з сырам» атрымаў новую назву «Тост з сырам».
* Акно «McDrive» атрымала назву «Mak.Drive»
* Канцэпцыя кавярняў «McCafe» пераўтварылася ў «Mak.Cafe»
* Дастаўка «McDelivery» атрымала назву «Mak.Delivery»

Змены ў рэцэптуры
-----------------

Пасля рэбрэндынгу рэстараны Mak.by пачалі пераход на прадукты беларускіх пастаўшчыкоў: сыр «Эменталь» змянілі «Чэдэрам», соусы «Heinz» замянілі на «КАМАКА».

Зноскі
------

1. ↑  Теперь точно Mak.by: бывшие рестораны МcDonald's меняют вывеску

Спасылкі
--------

* mak.by – афіцыйны сайт «Mak.by».
**Шы Наянь** (кіт. 施耐庵, піньінь *Shī Nài'ān*; 1296—1372) — кітайскі пісьменнік. Аўтар рамана «Рачныя затокі", які лічыцца адным з найбольш значных празаічных твораў кітайскай літаратуры адным з чатырох класічных кітайскіх раманаў.

Раман «Рачныя затокі" заснаваны на народных паданнях пра подзвігі і прыгоды 108 паўстанцаў - "высакародных разбойнікаў" з лагера на гары Ляншаньбо (правінцыя Шаньдун) пад правадырствам Сун Цзяна (1124-1127). Рух Сун Цзяна разгарнуўся ў кіраванне 8-га імператара дынастыі Сун Хуэй-цзуна і быў звязаны з агульнай нестабільнасцю ў імперыі, выкліканай уварваннем чжурчжэней, якія захапілі поўнач краіны і заснавалі ўласную дынастыю Цзінь (1115-1234).

Сумнеў у рэальнасці Шы Наяня
----------------------------

Паколькі пра жыццё Шы Наяня вядома вельмі мала, то некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гэта можа быць псеўданім вядомага пісьменніка Ло Гуаньчжуна, у рэдакцыі якога і дайшоў да нас тэкст рамана "Рачныя затокі». Паводле іншай версіі, Шы Наянь з'яўляўся, наадварот, старэйшым сучаснікам і настаўнікам Ло Гуаньчжуна.

1. ↑  Художественная проза Китая. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 ліпеня 2009. Праверана 9 снежня 2009.
2. ↑  水浒传 (кіт.).  中國大百科. Архівавана з першакрыніцы 7 красавіка 2014. Праверана 1 красавіка 2014.
**Ні́на Міха́йлаўна Мо́лева** (руск.: Ни́на Миха́йловна Мо́лева; 5 снежня 1925, у шэрагу крыніц памылкова — 1929, Масква, РСФСР — 11 лютага 2024, Масква, Расія) — савецкая і расійская пісьменніца, гісторык, мастацтвазнаўца. Доктар гістарычных навук, кандыдат мастацтвазнаўчых навук, прафесар, член Саюза пісьменнікаў і Саюза мастакоў Расіі. Жонка мастака-авангардыста і тэарэтыка мастацтва Элія Бялюціна (1925—2012).
Ніна Молева — адрасат верша беларускага пісьменніка Уладзіміра Караткевіча «Цуд на Нерлі» (1960), верагодны прататып выкладчыцы гісторыі мастацтваў Ірыны Гаравой у яго рамане «Нельга забыць» (1962).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сямашка.
**Сцяпан Пятровіч Сямашка** (27 ліпеня 1898, вёска Барылы (пазней злілася з вёскай Катушанкі) Полацкі раён, Віцебская вобласць — 23 верасня 1965) — беларускі пісьменнік. Брат Міколы Сямашкі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1920 г. пайшоў у Чырвоную Армію, удзельнічаў у грамадзянскай вайне. У 1921—1926 гг. — на партыйнай і савецкай рабоце ў Полацку. У 1926—1929 гг. працаваў рэдактарам акруговай газеты «Чырвоная Полаччына», потым — у часопісе «Шляхі калектывізацыі», у газеце «Звязда». Вучыўся ў Камуністычным інстытуце журналістыкі ў Мінску (1932). У гады Вялікай Айчыннай вайны — палітработнік у Савецкай Арміі. У 1945—1946 гг. — адказны сакратар камісіі па гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, з 1947 г. — навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ.

Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны II ступені, «Знак Пашаны» і медалямі.

Творчасць
---------

Першы празаічны твор надрукаваў у 1925 г. У 1927 г. у газеце «Чырвоная Полаччына» апублікаваў некалькі ўрыўкаў з аповесці «Пад панскай няволяй». Аўтар кнігі апавяданняў «Пералом» (1932).

3 1936 года ў друку не выступаў.

У пасляваенныя гады перакладаў на беларускую мову паасобныя творы К. Маркса, Ф. Энгельса, У. І. Леніна.

Зноскі
------

1. ↑  Сямашка Сцяпан Пятровіч

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
Рондалі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рондаль (значэнні).
**Каструля** (фр.: сasserole), або **рондаль** (фр.: rondelle) — ёмістасць (звычайна металічная) для гатавання ежы праз тэрмічную апрацоўку на адкрытым агні або духу. Звычайна, ёмістасць з ручкамі і вечкам.

Цэняцца каструлі (рондалі) з тоўстым або падвойным дном, якія лепей засцерагаюць ад прыгарання.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.284
2. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.295

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4144229-5 · LCCN: sh85072103 |
Цэнтральная Афрыка
**Цэнтра́льная А́фрыка** – рэгіён Афрыкі, які знаходзіцца ў цэнтральнай частцы кантынента.

Краіны
------

Звычайна да гэтага рэгіёна адносяць наступныя краіны:

* Чад
* Дэмакратычную Рэспубліку Конга
* Габон
* Экватарыяльную Гвінею
* Камерун
* Рэспубліку Конга
* Цэнтральна-Афрыканскую Рэспубліку
* Сан-Тамэ і Прынсіпі
* Бурундзі
* Руанда

Прырода
-------

Ахоплівае пераважна ўпадзіну Конга і пласкагор'яў, што яе акаймоўваюць. Рэльеф некаторых ускраінных зон моцна расчлянёны, закрануты маладымі глыбавымі рухамі (узбярэжжа Гвінейскага заліва, дзе на лініі тэктанічнага разлому знаходзіцца найвышэйшы яе пункт — вулкан Камерун (4070 м).

Клімат пераважна экватарыяльны, пастаянна вільготны (ападкаў больш за 1500 мм за год, на заходніх схілах Камеруна да 10000 мм); на поўначы і поўдні — субэкватарыяльны, летневільготны (ападкаў 600—1000 мм за год); на значнай частцы ўзбярэжжа Атлантычнага акіяна — трапічны пасатны (ападкаў 200—300 мм за год). Сярэднегадавыя тэмпературы 25—28°С.

Густая і мнагаводная рачная сетка ў басейна р. Конга (Заір). Рэкі маюць шмат парогаў, вадаспадаў, вялікія запасы гідраэнергіі. Азёр мала. Вялікія плошчы заняты балотамі.

Каля экватара вечназялёныя лясы (гілеі) на чырвона-жоўтых латэрытных глебах; на поўначы і поўдні змяняюцца лістападнымі вечназялёнымі лясамі і высакатраўнымі саваннамі на чырвоных глебах. Па далінах рэк галерэйныя лясы, у вусцях мангравыя зараснікі. Водзяцца малпы, у т.л. шымпанзэ і гарыла, паўмалпы галага, кутасавухія свінні, калючкахвосты, віверы, лятучыя мышы; вялікая разнастайнасць птушак, рэптылій, насякомых.

Літаратура
----------

* Лаўрыновіч М. Цэнтральная Афрыка // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн. 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Ларуса · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4079485-4 · LCCN: sh85001578 · NKC: ge128641 |

| ⛭Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі |
| --- |
|  Паўночная Афрыка | Магрыб  · Атлас  · Лівія · Кардафан  · Дарфур · Усходні Судан · Нубія |
|  Заходняя Афрыка | Заходні Судан · Цэнтральны Судан · Сахель · Гвінея  · Тэкрур · Атлантычнае ўзбярэжжа |
|  Усходняя Афрыка | Афрыканскі рог:  · Эфіопскае нагор’е  · Усходняя прыбярэжная Афрыка  · Міжазер'е |
|  Цэнтральная Афрыка | Экватарыяльная Афрыка |
|  Паўднёвая Афрыка | Паўднёвая Афрыка  · Мадагаскар і астравы |
Заходняя Афрыка
**Захо́дняя А́фрыка** — умоўная назва часткі Афрыканскага кантынента, якая знаходзіцца на поўначы ад Гвінейскага заліва, і на поўдзень ад Сахары. Уключае абшары заходняга Сахелю, заходняга Судану; часткова тэрыторыя Заходняй Афрыкі занятыя трапічнымі лясамі.

Геаграфія
---------

Паводле класіфікацыі ААН да Заходняй Афрыкі адносяцца наступныя краіны:

* Бенін
* Буркіна-Фасо
* Гамбія
* Гана
* Гвінея
* Гвінея-Бісау
* Ліберыя
* Малі
* Маўрытанія
* Нігер
* Нігерыя
* Сенегал
* Сьера-Леонэ
* Востраў Святой Алены
* Тога
* Каба-Вердэ
* Кот-д’Івуар

Часам да Заходняй Афрыкі адносяць і Заходнюю Сахару, Чад і Камерун.

Тэрыторыя Заходняй Афрыкі пераважна занятая раўнінамі (каля 300 м над узроўнем мора), тэрыторыі, якія ўздымаюцца вышэй, месцяцца толькі лакальна (самыя высокія ў Сьера-Леонэ і Камеруне). Клімат у асноўным паўсухі, расліннасць саванная, сухая пара цягнецца з лістапада да сакавіка. Трапічныя лясы сустракаюцца толькі на ўзбярэжжы Гвінейскага заліва, і на тэрыторыі Нігерыі і Камеруна. На паўночнай тэрыторыі Заходняй Афрыкі, у зоне Сахелю, прылягаючай да Сахары, расліннасць паўпустыная, у асноўным уздоўж рэк.

Праз Заходнюю Афрыку працякаюць некалькі вялікіх рэк:

* Нігер
* Вольта
* Сенегал
* Гамбія

Насельніцтва
------------

На мяжы з Сахарай жывуць берберы і маўры з больш светлай скурай, на поўдні — нігера-кардафанскія народнасці. Значная колькасць насельніцтва Заходняй Афрыкі вызнае мясцовыя веравызнанні, таксама існуюць мусульмане, на ўзбярэжжы хрысціяне, якія з'явіліся ў выніку місіянерскай дзейнасці.

Гл. таксама
-----------

* Паўвостраў Бакасі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Ларуса · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 162726289 · GND: 4079203-1 · LCCN: sh85001688 · NKC: ge128644 · SUDOC: 027321940 · VIAF: 316430131 |

 |

| ⛭Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі |
| --- |
|  Паўночная Афрыка | Магрыб  · Атлас  · Лівія · Кардафан  · Дарфур · Усходні Судан · Нубія |
|  Заходняя Афрыка | Заходні Судан · Цэнтральны Судан · Сахель · Гвінея  · Тэкрур · Атлантычнае ўзбярэжжа |
|  Усходняя Афрыка | Афрыканскі рог:  · Эфіопскае нагор’е  · Усходняя прыбярэжная Афрыка  · Міжазер'е |
|  Цэнтральная Афрыка | Экватарыяльная Афрыка |
|  Паўднёвая Афрыка | Паўднёвая Афрыка  · Мадагаскар і астравы |
**Імавернасная ўтваральная функцыя** — адлюстраванне ў выглядзе ступеннага раду функцыі імавернасці выпадковай велічыні з дыскрэтным размеркаваннем.

Азначэнне
---------

Няхай выпадковая велічыня {\displaystyle \xi } прымае неадмоўныя значэнні 0, 1, 2, {\displaystyle \dots } з імавернасцямі {\displaystyle p\_{0}}, {\displaystyle p\_{1}}, {\displaystyle p\_{2}}, {\displaystyle \dots } адпаведна. Імавернаснай утваральнай функцыяй выпадковай велічыні {\displaystyle \xi } завецца функцыя

{\displaystyle \varphi \_{\xi }(s)=\mathbb {E} [s^{\xi }]=\sum \_{n=0}^{\infty }p\_{n}s^{n}.}

Уласцівасці
-----------

З уласцівасцей імавернасці вынікае той факт, што {\displaystyle \varphi \_{\xi }(s)>0}, калі {\displaystyle s\in (0,1]} і {\displaystyle \varphi \_{\xi }(1)=1}.

Ведаючы толькі ўтваральную функцыю, можна адназначна атрымаць закон размеркавання, якому яна адпавядае, бо {\displaystyle p\_{n}=\varphi \_{\xi }^{(n)}(0)/n!,} дзе {\displaystyle \varphi \_{\xi }^{(n)}(0)} — вытворная парадку {\displaystyle n} утваральнай функцыі ў пункце 0. Такім чынам, паміж функцыямі імавернасці і імавернаснымі ўтваральнымі функцыямі існуе біекцыя.

Прыклады
--------

### Біномнае размеркаванне

Біномнае размеркаванне мае ўтваральную функцыю

{\displaystyle \varphi \_{\xi }(s)=\sum \_{k=0}^{n}{\binom {n}{k}}p^{k}q^{n-k}s^{k}=(ps+q)^{n}.}
### Размеркаванне Пуасона

Утваральная функцыя размеркавання Пуасона роўная

{\displaystyle \varphi \_{\xi }(s)=\sum \_{k=0}^{\infty }{\frac {\lambda ^{k}}{k!}}e^{-\lambda }s^{k}=e^{-\lambda }e^{\lambda s}=e^{\lambda (s-1)}.}
### Геаметрычнае размеркаванне

Геаметрычнае размеркаванне {\displaystyle P(\xi =k)=pq^{k},\;k=0,1,2,\dots } мае ўтваральную функцыю

{\displaystyle \varphi \_{\xi }(s)=\sum \_{k=0}^{\infty }pq^{k}s^{k}={\frac {p}{1-qs}}.}
### Раўнамернае размеркаванне

Раўнамернае размеркаванне для цэлых лікаў ад 0 да {\displaystyle N-1} мае ўтваральную функцыю

{\displaystyle \varphi \_{\xi }(s)=\sum \_{k=0}^{N-1}{\frac {s^{k}}{N}}={\frac {1}{N}}{\frac {1-s^{N}}{1-s}}.}

Зноскі
------

1. ↑  Звяровіч 2013, с. 142
2. 1 2 3 4  Звяровіч 2013, с. 143
3. ↑  Звяровіч 2013, с. 143-144
4. ↑  Звяровіч 2013, с. 144

Літаратура
----------

* *Звяровіч Э. І. Радына А. Я.* Элементы тэорыі імавернасцей. — Мінск: Беларусь, 2013. — ISBN 978-985-01-1043-5.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 187825244 |
**Маці Хелгэ Ранін** (фінск.: Matti Helge Ranin; 21 лістапада 1926, Тамперэ — 24 лістапада 2013, Хельсінкі) — фінскі акцёр тэатра і кіно.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 21 лістапада 1926 года ў Тамперэ ў сям'і акцёраў. Сярод найбольш значных роляў Раніна — афіцэр Карылуота ў фільме «Невядомы салдат» і паліцэйскі Вірта ў фільмах пра інспектара паліцыі Палму. Апошняй акцёрскай працай Раніна была роля ў папулярным тэлесерыяле "Taivaan tulet".

У 1988 годзе ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай Фінляндыі для дзеячаў мастацтва - медалём "Pro Finlandia", а ў 2001 годзе - ганаровым тытулам тэатральны саветнік.

Памёр 24 лістапада 2013 г. у Хельсінкі.
**Аліфацтычныя злучэнні** ў арганічнай хіміі — злучэнні, якія не змяшчаюць араматычных сувязяў. Аліфатычныя злучэнні могуць прадстаўляць сабой адкрытыя ланцугі (ацыклічныя злучэнні) або замкнёныя (аліцыклічныя або цыклааліфатычныя злучэнні). Часам да аліфатычных злучэнняў адносяць толькі ацыклічныя, а аліцыклічныя вылучаюць у асобны клас.

Ацыклічныя злучэнні
-------------------

Ацыклічныя злучэнні — арганічныя злучэнні, у малекулах якіх адсутнічаюць цыклы і ўсе атамы вуглярода злучаныя паміж сабой у прамыя або разгалінаваныя (адкрытыя) ланцугі. Адрозніваюць дзве асноўныя групы ацыклічных злучэнняў - насычаныя(гранічныя) вуглевадароды, у якіх усе атамы вугляроду звязаныя паміж сабой толькі простымі сувязямі (напр. гамалагічны шэраг метана), і ненасычаныя вуглевадароды, у якіх паміж атамамі вугляроду маюцца, акрамя простых (адзінарных) сувязяў, таксама падвойныя, патройныя сувязі (напр. шэрагі этылена, ацэтылена).

* Этан (структурная формула)
* ізабутан (структурная формула)
* Ацэтылен (структурная формула)
* Этан (трохмерная мадэль)
* ізабутан (трохмерная мадэль)
* Ацэтылен (трохмерная мадэль)

Аліцыклічныя злучэнні
---------------------

Аліцыклічныя злучэнні — злучэнні, малекулы якіх утрымоўваюць адзін ці некалькі цыклаў, за выключэннем араматычных злучэнняў. Тыповымі прадстаўнікамі аліцыклічных злучэнняў з'яўляюцца цыклаалканы.

* Цыклапрапан (структурная формула)
* Тэтрагідрафуран (структурная формула)
* Піперыдын (структурная формула)
* Цыклапрапан (трохмерная мадэль)
* Тэтрагідрафуран (трохмерная мадэль)
* Піперыдын (трохмерная мадэль)

Літаратура
----------

* Хімічны слоўнік навучэнца. Мн. "Народная асвета", 2004, С.18
***Staphylinus caesareus*** — від жукоў сямейства {{bt-bellat|Стафілініды{{!}}стафілінідаў|Staphylinidae}}.

Распаўсюджанне
--------------

Від даволі распаўсюджаны ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы, на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Амерыцы. У горных раёнах ён звыклы, але на раўнінах рэдкі.

Апісанне
--------

Жук даўжынёй да 25 мм. Цела чорнага колеру. Аснова пярэдняспінкі з жоўтай аблямоўкай. Надкрыллі чырванавата-карычневыя, пакрытыя чорнымі валасінкамі. Крылы добра развітыя. Вусікі, сківіцы і лапы чырванавата-карычневыя. На галаве ёсць залацістыя варсінкі. Усе тэргіты брушка, акрамя апошняга, маюць па пары залацістых валасістых плям.

Біялогія
--------

Жук сустракаецца ў лясах. Жыве ў падсцілцы, сярод моху і на глебе ў вільготных адкрытых участках. Актыўны ў прахалоднае надвор'е. Драпежнік, палюе на насякомых і іх лічынак. Спарванне адбываецца ў маі і чэрвені, а лічынкі з'яўляюцца ў жніўні. У выпадку небяспекі жук рассоўвае сківіцы і выгінае брушка наперад, каб запалохаць ворага. Лічынкі гэтакія ж драпежныя, як і дарослыя насякомыя. Пасля трэцяй лінькі яны акукляюцца ў глебе.



1. ↑  Norman H. Joy, 1932 *A Practical Handbook of British Beetles* (англ.)
2. ↑  Національна мережа інформації з біорізноманіття
**IBM PC-сумяшчальны камп’ютар** (англ.: IBM PC compatible) — камп’ютар, архітэктурна блізкі да IBM PC, XT і AT і здольны запускаць іх праграмнае забеспячэнне. У сувязі з распаўсюджаннем вялікай колькасці падобных камп’ютараў, да іх часта ўжываецца больш шырокі тэрмін «персанальны камп’ютар» ці скарочана ПК (ад англ.: Personal Computer, PC).

Першы клон IBM PC быў выпушчаны Columbia Data Products, чаму спрыяла адсутнасць прававых абмежаванняў на стварэнне BIOS, сумяшчальнага па функцыях з арыгінальным.

Архітэктура
-----------

IBM PC-сумяшчальныя камп’ютары пабудаваны на базе мікрапрацэсараў, сумяшчальных з 8086. Як правіла, у клонах адпавядаюць арыгінальныя адрасы шэрагу прылад, такіх як COM (RS-232) і LPT-порт.

Для IBM PC-сумяшчальных дэсктопаў характэрная пашыральнасць — разнастайныя прылады можна далучыць праз шыны пашырэння (ISA, PCI, AGP і інш.). Працэсар і аператыўная запамінальная прылада (АЗП) практычна заўсёды з’яўляюцца зменнымі.

Эвалюцыя
--------

Арыгінальны IBM PC меў 20-разрадную адрасацыю памяці. Са з’яўленнем працэсараў 80286 адрасацыя была пашырана, што дазволіла ужываць АЗП большага аб'ёму.

Працяглае супрацоўніцтва Microsoft і Intel, якое прывяло да іх дамінаванню на рынку, выклікала з’яўлення слова «Wintel», якое азначае персанальны камп’ютар, у якім выкарыстоўваецца працэсар ад Intel і аперацыйная сістэма сямейства Windows ад Microsoft. Аднак гэта не адзінае магчымае ужыванне дадзенай архітэктуры. Напрыклад, IBM PC-сумяшчальны камп’ютар можа выкарыстоўвацца з такімі аперацыйнымі сістэмамі, як MS-DOS, FreeDOS, GNU/Linux і іншымі.

Рэалізацыя
----------

IBM PC-сумяшчальны камп’ютар можа быць настольным камп’ютарам, ноўтбукам, планшэтам, серверам і інш.

Гл. таксама
-----------

* ЕС ПЭВМ
* x86

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 77741850 |
**«Кніжны клуб»** (англ.: Book Club) ― амерыканская рамантычная камедыя 2018 года і рэжысёрскі дэбют Біла Холдэрмана. Фільм быў выпушчаны 18 мая 2018 года.

Апісанне
--------

Гэтая стужка расказвае гісторыю чатырох жанчын, якія адрозніваюцца адна ад адной сямейным становішчам, прафесіяй і месцам у грамадстве, але моцна сябруюць ужо больш за 30 гадоў.

Шмат у чым ім удалося так аб’яднацца дзякуючы штомесячным сустрэчам «кніжнага клуба», які яны самі арганізавалі. Кожны раз сяброўкі сустракаюцца за абмеркаваннем новага літаратурнага твора, адначасна расказваючы аб сваім асабістым жыцці. Аднойчы ў іх рукі патрапіць скандальны бэстсэлер «50 адценняў шэрага», і нечакана гэтае чытво стане падмогай сур’ёзных змен для кожнай з іх.

У ролях: Даян Кітан, Джэйн Фонда, Кэндзіс Берген, Мэры Стынберген і іншыя.

Зноскі
------

1. ↑  Падборка камедый пад розныя густы, якія вы раней маглі абмінуць увагай
Багіня Фрэя, якая блукае па зямлі ў свята Ёль, праца сучаснага беларускага мастака
**Ёль** (у розных мовах Yule, Joel альбо Yuil) — сярэднявечнае свята зімняга сонцазварота ў скандынаўскіх і германскіх народаў, святкуецца 21-22 снежня. Першапачаткова паганскае, свята зрабілася традыцыйным, і праводзілася ў хрысціянскія часы, спалучалася з Калядамі. У цяперашні час традыцыя амаль страчана.

Апісанне
--------

Ёль святкаваўся ў самую доўгую ноч года, пасля якой дзень пачынаў расці. Свята сімвалізавала адраджэнне святла і адступленне цемры. Лічылася, што ад летняга сонцазварота і да зімняга (у тую частку года, калі дзень усё болей скарачаўся) сусветам кіраваў Кароль Падуб. Але ў Ёль на змену яму прыходзіў Кароль Дуб, і кіраванне яго павінна было доўжыцца да 22 чэрвеня, пакуль дзень будзе расці. Кароль Дуб абуджаў жыццё ў зернях, саграваў зямлю, напойваў паветра цяплынёю. Людзі распальвалі вогнішчы на палях і багаслаўлялі дрэвы і будучы ўраджай, пілі рэзкі сідр. Дзеці хадзілі з дома ў доб з падарункамі ў выглядзе 

Дзеці хадзілі з хаты ў хату з гасцінцамі ў выглядзе гваздзіка і яблыкаў, якія ляжалі ў кошыках з галін вечназялёных раслін і сцёблаў пшаніцы, пасыпаных мукай. Яблыкі ўяўлялі сонца, галіны сімвалізавалі неўміручасць, сцёблы пшаніцы малявалі ўраджай, а мука азначала поспех, святло і жыццё. Падуб, амяла і плюшч былі ўпрыгожваннем не толькі знадворку, але і ўсярэдзіне хат, каб запрасіць прыродных духаў узяць удзел у свяце. Галінку падуба захоўвалі ля дзвярэй увесь год як пастаяннае запрашэнне шчасліваму лёсу наведаць насельнікаў хаты.

Спасылкі
--------

* Кельцкае свята Ёль(недаступная спасылка)
* Александра Королёва. Подарки к Зимнепразднику. Новый год, Рождество и Йоль Архівавана 22 чэрвеня 2015. // Мир Фантастики №113; январь 2013
**Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга-Заіра** (ADFLC; фр.: Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo-Zaïre), таксама вядомая пад французскім абрэвіятурай **АДСВ -** кааліцыя руандыйскіх, угандыйскіх, бурундзійскіх і кангалезскіх дысідэнтаў, незадаволеных груп меншасцей і нацый, якія ў час Першай кангалезскай вайны зрынулі Мабуту Сесе Секо і прывялі да ўлады Ларана-Дэзірэ Кабілу. Альянс распаўся пасля таго, як Кабіла не пагадзіўся падпарадкоўвацца дыктату сваіх замежных прыхільнікаў, Руанды і Уганды, што паклала пачатак Другой кангалезскай вайне.

Заўвагі
-------

1. ↑  AFDL AND HUTU GENOCIDE **(нявызн.)**. *Hutu Genocide*. Праверана 6 жніўня 2023.
**Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый**, (UNRRA — англ.: United Nations Relief and Rehabilitation Administration) — міжнародная арганізацыя, створаная дзяржавамі антыгітлераўскай кааліцыі (44 дзяржавы) 9 лістапада 1943 года ў Вашынгтоне дзеля дапамогі краінам, пацярпелым ў вайне.

Арганізацыя займалася дапамогай краінам, што пацярпелі ў Другую сусветную вайну, у аднаўленні эканомікі. Атрымлівала яе дапамогу і насельніцтва Беларусі.

Спачатку ў UNRRA ўваходзіла 44 краіны: Аўстралійскі саюз, Бельгія, Балівія, Бразілія, Вялікабрытанія, Венесуэла, Гаіці, Гватэмала, Гандурас, Грэцыя, Дамініканская рэспубліка, Егіпет, Індыя, Іран, Ірак, Ісландыя, Канада, Кітай, Калумбія, Коста-Рыка, Куба, Ліберыя, Люксембург, Мексіка, Нідэрланды, Нікарагуа, Новая Зеландыя, Нарвегія, Панама, Парагвай, Паўднёва-Афрыканская рэспубліка, Перу, Польшча, Сальвадор, СССР, ЗША, Уругвай, Філіпіны, Францыя, Чэхаславакія, Чылі, Эквадор, Эфіопія, Югаславія.

У 1945 годзе да UNRRA прынялі БССР, УССР і Данію, а ў сакавіку 1946 і Турцыю.

UNRRA спыніла працу ў Еўропе 30 чэрвеня 1947 года. У Кітаі працавала да 31 сакавіка 1949 года, а яе функцыі па апецы над уцекачамі ўзяла Міжнародная Арганізацыя для ўцекачоў (англ.: International Refugee Organization).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Снапкоўскі У.* Аб пагадненні паміж урадам Беларускай ССР і ЮНРРА ад 18 снежня 1945 года // Беларуская думка № 12, 2018. — С. 68−76.
* Советская историческая энциклопедия. — Москва, 1961.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 95011183 · BNF: 11738735n · CiNii: DA0033501X · GND: 127567-7 · ISNI: 0000000121744621 · LCCN: n79097409 · NKC: kn20100915003 · NLA: 35811677 · NLP: a0000002556590 · SUDOC: 092633110 · VIAF: 143676729 |

 |
**«Партызанская дубінка»** — сатырычны лісток, выданне ЦК КП(б)Б у Вялікую Айчынную вайну. Выходзіла з 22 сакавіка 1942 года да сакавіка 1943 года на беларускай і рускай мовах у прыфрантавой паласе (апошнія нумары — у Маскве); да лістапада 1942 года выданне газеты «За свабодную Беларусь». Рэдактар І. Д. Гурскі. Лісток заклікаў савецкіх людзей да барацьбы з ворагам, змяшчаў сатырычныя вершы, байкі, памфлеты, карыкатуры. Сярод удзельнікаў выдання беларускія пісьменнікі П. Броўка, П. Глебка, К. Крапіва, П. Панчанка, К. Чорны і інш. мастакі І. Ахрэмчык, Я. Зайцаў, У. Мінаеў і інш. Выйшла 17 нумароў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мартынаў.
**Іван Аляксеевіч Мартынаў** (19 верасня 1923, Тамбоўская вобласць — 25 чэрвеня 1944, Бешанковіцкі раён) — Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

У жніўні 1942 года быў прызваны ў Чырвоную Армію і накіраваны ў ваеннае вучылішча. У 1943 годзе скончыў кулямётна-мінамётнае вучылішча.

У дзеючай арміі з верасня 1943 году. У снежні 1943 года ў складзе палка ўдзельнічаў у Невельскай наступальнай аперацыі Калінінскага фронту.

23 чэрвеня 1944 года, у самым пачатку аперацыі па вызваленне Беларусі, гвардыі старшы лейтэнант Мартынаў замяніў забітага камандзіра роты і паспяхова камандаваў падраздзяленнем ў наступных баях. 24 чэрвеня пры фарсіраванні ракі Заходняя Дзвіна каля вёскі Дворышча (Бешанковіцкі раён) першым пераправіў сваю роту на супрацьлеглы бераг. 24 чэрвеня пры адбіцці чарговай варожай контратакі быў цяжка паранены і 25 чэрвеня памёр.

Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена пасмяротна 22 ліпеня 1944 года.

Пахаваны ў брацкай магіле вёскі Узрэчча.

Зноскі
------

1. ↑  Мартынов, Иван Алексеевич
2. ↑  ПОМНІКІ ГІСТОРЫІ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 студзеня 2020. Праверана 31 сакавіка 2020.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Яйцаклад самкі наезніка
**Яйцакла́д** — вонкавы палавы орган для адкладвання яец у самак многіх насякомых і некаторых рыб. У насякомых яйцаклад — відазмененыя канечнасці 8 і 9 сегментаў брушка; складаецца з 3 пар створак, між асновамі якіх знаходзіцца палавая адтуліна. Яйцы адкладваюцца ў глебу (саранчовыя), тканкі раслін (стракозы, клапы, цыкады, пільшчыкі), у цела іншых насякомых (наезнікі), у ракавіны малюскаў (рыба-гарчак). У вос, пчол, чмялёў яйцаклад ператварыўся ў джала.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 248. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Яйцаклад

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 171551076 |
**Прыма́цтва** — шлюб, пры якім мужчыну прымалі ў дом і ў сям’ю жонкі і цесця, калі іх двор не меў свайго сына-наследніка. Пашыраная сацыяльна-эканамічная з’ява побыту беларускага сялянства да другой паловы XX стагоддзя. У прымы звычайна ішлі беззямельныя або тыя сыны, якім не ставала часткі зямельнага надзелу. Чалавек, які ішоў у прымы, звычайна зваўся «прыма́к» або «прыма́ка». Прававое становішча зяця-прымака цалкам залежала ад галавы сям’і. Прымак мог стаць сапраўдным гаспадаром, калі яго брала да сябе ўдава, у якой не было сына. У 1-й чвэрці XX стагоддзя эканамічна-прававая аснова прымацтва паступова знікае.

Крыніцы
-------

1. ↑  прымак · Slounik.org  (бел.). *slounik.org*. Праверана 23 студзеня 2024.
2. ↑  ЭГБ 1999, с. 583.

Літаратура
----------

* Прымацтва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — С. 583. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.