recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дашута.
**Язэп Дамінікавіч Дашута** (20 снежня 1890, Саколка, Гродзенская губерня, цяпер Падляшскае ваяводства, Польшча — 9 верасня 1966, кляштар у Улацлаўку, Польшча) — рымска-каталіцкі святар, манах-марыянін, грамадскі і культурны дзеяч, педагог.

Біяграфія
---------

У 1905—1910 гадах вучыўся ў Сакольскім гарадскім 4-класным вучылішчы. У 1911 годзе паступіў у Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю. Быў членам гуртка беларусаў-семінарыстаў. Пасвечаны ў святары 26 мая 1918 года. Прызначаны вікарыем у парафію Дабжынаў Беластоцкага дэканата. З 1921 года вучыўся ў Люблінскім каталіцкім універсітэце. З 1925 года у кляштары марыянаў у Друі. Пасля навіцыяту выехаў на далейшую вучобу ў Рым, дзе праз год абараніў доктарскую дысертацыю па кананічным праве. У канцы 1927 года вярнуўся ў Друю.

Браў удзел у заходнебеларускім рэлігійным і культурна-асветным жыцці. Пераследаваўся польскімі свецкімі ўладамі. Дэпартаваны паліцыяй з друйскага кляштара 23 чэрвеня 1938 года. Жыў у кляштарах марыянаў у Скужцы каля Седльцаў, Грудзёндзы, Улацлаўку (Польшча). Падтрымліваў кантакты з беларускім асяродкам марыянаў у Лондане. Пахаваны ў Варшаве.

Спасылкі
--------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
**Вялікі Шантар** (руск.: Большой Шантар - найбуйнейшы востраў архіпелага Шантарскія астравы. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Хабараўскага края Расіі. Плошча - 1766 км².

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Вялікі Шантар размяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы Ахоцкага мора. Прасціраецца з захаду на ўсход на 45 км, з поўначы на поўдзень на 64 км. Сфарміраваны пераважна вапнякамі і крамяністымі пародамі.

Рэльеф узгорысты. Найвышэйшы пункт (гара Вясёлая, 701 м) знаходзіцца ва ўсходняй частцы. Узбярэжжа атачаюць пясчаныя і галечныя пляжы. На востраве ёсць маляўнічыя рэкі, вадаспады і азёры. Самае вялікае возера носіць назву Вялікае і размяшчаецца на паўночна-усходняй ускраіне.

Клімат субантарктычны, прахалодны. Лёд растае каля ўзбярэжжа толькі ў пачатку ліпеня, а ў жніўні пачынаецца восеньскае пахаладанне.

Паверхня пакрыта лісцевымі і хваёвымі лясамі. Для фаўны характэрны бурыя мядзведзі, собалі, каля 200 відаў птушак. Узбярэжжа і навакольныя воды наведваюць шматлікія ластаногія і кіты. У рэках нерастуюць ласосепадобныя.

Гісторыя
--------

Адкрыты расійскімі казакамі ў 1713 г. У XIX ст. на востраве знаходзіліся часовае паселішча Расійска-Амерыканскай кампаніі і прамысловыя базы амерыканскіх кітабояў. Пасля 1926 г. былі арганізаваны сталае паселішча і саўгас, аднак з-за стратнасці зачынены.

Інфраструктура
--------------

На поўдні вострава каля заліва Губа Якшына працуе метэаралагічная станцыя. Каля яе знаходзіцца невялікая праваслаўная капліца. Сталага насельніцтва няма.

Спасылкі
--------

* Агульная інфармацыя: «Шантарские острова»
* Артыкул у часопісе «Вокруг света»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
Знакі адрознення *Вялікага адмірала* Каралеўскіх ВМС Італіі
**Вялікі адмірал** (італ.: grande ammiraglio) — вышэйшае ваенна-марское званне Італіі ў 1924—1946 гадах.

Усталявана па ініцыятыве Беніта Мусаліні ў 1924 годзе для ўвекавечання заслуг адмірала графа Паола Эміліа Таон дзі Рэвеля, герцага дэль Марэ, які кіраваў дзеяннямі італьянскага каралеўскага флота падчас Першай сусветнай вайны (прысвоена 4 лістапада 1924 года).

Больш гэта званне ніколі і нікому не прысвойвалася.

Званне Вялікага адмірала адпавядала званням маршала Італіі і маршала авіяцыі.

| Маршалы Італіі |
| --- |
|  | 
Луіджы Кадорна  ·  Арманда Дыяз  ·  Эмануіл Філіберт Савойскі  ·  П’етра Бадолья  ·  Энрыка Кавілья  ·  Гаэтана Джардзіна  ·  Джуліельма Пекоры-Джыральдзі  ·  Эміліа дэ Бона  ·  Радольфа Грацыяні  ·  Уга Кавальера  ·  Эторэ Бастыка  ·  Умберта II  ·  Джавані Месэ
Паола Эміліа Таон дзі Рэвель (Вялікі адмірал)
Італа Бальба (Маршал авіяцыі)
Першы маршал Імперыі: Беніта Мусаліні  ·  Віктор Эмануіл III
 |  |
Тасканскі ордар, ілюстрацыя з *Чатырох кніг пра архітэктуру* Андрэа Паладзіа.
**Таска́нскі о́рдар** — архітэктурны ордар, які ўзнік у Старажытным Рыме на мяжы I стагоддзя да н. э. і I стагоддзя н. э. З’яўляецца спрошчаным варыянтам дарычнага ордара, ад якога адрозніваецца гладкім фрызам і калонай без канелюр.

| ⛭Класічныя ордары |
| --- |
| Кананічныя ордары | Дарычны ордар ·  Іанічны ордар ·  Карынфскі ордар |
| Іншыя ордары | Тасканскі ордар ·  Кампазітны ордар ·  Эалійскі ордар |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 125034186 · GND: 4185744-6 |
**Віцебск** — астэроід № 264061.

Адкрыты ў 2009 годзе беларускім астраномам-аматарам Віталем Неўскім пры дапамозе аддаленага доступу ў абсерваторыі Tzec Maun (ЗША). Зарэгістраваны ў 2011 годзе Камітэтам па наменклатуры малых цел Сонечнай сістэмы ў Кембрыджы (ЗША) за №264061 пад назвай "Vitebsk".

Астэроід рухаецца па амаль кругавой арбіце, робіць адзін абарот вакол Сонца за 6,36 гадоў, мінімальнае збліжэнне з Зямлёй складае 330 млн. км. Астэроід знаходзіцца па-за галоўным поясам і адносіцца да групы Cybele, што атрымала назву ад яе самага яркага прадстаўніка (65) Кібела.

Названа ў гонар горада Віцебска, абласнога цэнтра Рэспублікі Беларусь.

У Сеціве
--------

* Солнечная система обрела Vitebsk — belta.by
**Чаванок** (саманазва: *Chowanoac*, літаральна «паўднёўцы») — індзейскі народ, карэнныя насельнікі амерыкаскага штата Паўночная Караліна.

Гісторыя
--------

Чаванок — адзін з усходніх алганкінскіх народаў, які ўпершыню быў узгаданы ў 1586 г. у сувязі з заснаваннем англійскай калоніі Раанок. Яны насялялі балоцістыя нізіны, дзе займаліся паляваннем і рыбалоўствам, ведалі земляробства. Нягледзячы на небяспечнае суседства з іракезскімі народамі, чаванок разглядаліся каланістамі як адно з найбольш магутных плямёнаў узбярэжжа. Ральф Лейн, губернатар калоніі, падманам захапіў у палон іх правадыра Менатанона і выведаў у яго звесткі пра радовішча медзі ва ўнутраным мацерыковым раёне. Аднак экспедыцыя ў яго пошуках скончылася беспаспяхова.

У XVII ст. чаванок былі саслаблены захворваннямі, прынесенымі еўрапейцамі, а таксама міграцыяй у населеныя імі мясціны ваяўнічых тускарора. У 1666—1667 гг. яны былі заваяваны англійскімі каланістамі з суседняй Вірджыніі. У 1711 г. калі чаванок падтрымалі англічан супраць тускарора, яны здолелі выправіць толькі 15 воінаў. Тэрыторыі, вылучаныя ім у якасці рэзервацыі, стала скарачаліся з-за памяншэння насельніцтва. Да 1751 г. яны прадалі англічанам свае апошнія землі. Выжылыя перасяліліся на поўнач ад традыцыйных тэрыторый.

Доўгі час чаванок лічыліся зніклым народам. Аднак у пачатку XXI ст. іх прамыя нашчадкі стварылі аб’яднанне нацыі чаванок. У 2017 г. яны былі прызнаны ў якасці самастойнага індзейскага племені сенатам Паўночнай Караліны. У 2018 г. набылі частку зямель былой рэзервацыі.

Зноскі
------

1. ↑  Bill Summary for S 179 (2017—2018)
2. ↑  Chowanoke Descendants Reclaim Ancestral Land, Envision Cultural Cente

Спасылкі
--------

* Chowanoke Nation
* Chowanoac — North Carolina History Project
* Chowanoac Indians — NCpedia
**Сокал-рагатун** (*Herpetotheres cachinnans*) — від драпежных птушак сямейства сакаліных. Адзіны прадстаўнік роду сокалаў-рагатуноў .

Апісанне
--------

Даўжыня цела 45-50 см, даўжыня крыла 25-30 см, маса 400—650 г. Круглая вялікая галава, вертыкальная пасадка, як у сапраўдных сокалаў. Крылы і спіна цёмна-бурыя, хвост паласаты, жоўтая або крэмавая шыя, ніжняя частка цела і «капялюшык». Праз вочы і патыліцу праходзіць чорная "маска ". Маладыя птушкі пафарбаваны крыху блякла.

Доўгія рытмічныя выкрыкі птушкі падобныя да гучнага рогату чалавека.

Гнёздаў не будуе, займаючы закінутыя дуплы, гнёзды іншых драпежных птушак.

Сілкуецца змеямі, уключаючы ядавітымі, радзей яшчаркамі, што адлюстравана ў лацінскай назве роду — «пажыральнік рэптылій».

Арэал
-----

Шырокі арэал ахоплівае Цэнтральную і Паўднёвую Амерыку ад паўночнай Аргенціны на поўдні да паўднёвай Мексікі на поўначы. Жыве на ўзлесках, пяньках, палянах трапічных лясоў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds |
**2577 Літва** (літ. *Lietuva*) — астэроід, што належыць да групы астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Марса і маюць спектральны клас E. Ён быў адкрыты 12 сакавіка 1975 года савецкім астраномам Мікалаем Чарных у Крымскай абсерваторыі і названы ў гонар Літоўскай рэспублікі.

Характарыстыкі і арбіта
-----------------------

Астэроід меў часовае пазначенне 1975 EE3**,** таксама мае альтэрнатыўныя пазначэнні: 1934 VY, 1954 JD, 1976 SA2. Афелій — 2,1667 а.а. перыгелій — 1,6421 а.а. эксцэнтрысітэт складае 0,1377. Нахіл арбіты дасягае 22,908°. Арбіта ляжыць ва ўнутраным раёне Галоўнага пояса астэроідаў, належыць да групы Венгрыі. Прыблізны дыяметр — 4,23 км, альбеда складае прыблізна 0,4, перыяд абарачэння вакол сваёй восі — 2,8 год.

Спадарожнікі
------------

У сакавіку 2009 года ў Цэнтральнае бюро астранамічных тэлеграм прыйшло паведамленне пра адкрыццё ў яго спадарожніка, а ў 2012 годзе быў адкрыты другі спадарожнік.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Саўран (значэнні).
**378214 Саўран** (378214 Sauron; 2007 AP11) — астэроід галоўнага поясу, адкрыты 14 студзеня 2007 года астраномамі Эрвінам Швабам[en] і Райнэрам Клінгам[fr].

4 верасня 2016 года аб’екту прысвоена імя Саўран — у гонар персанажа фэнтэзійнага рамана Дж. Р. Р. Толкіна «*Уладар Пярсцёнкаў*». Паводле рамана Саўран стварыў Адзіны Пярсцёнак, каб кіраваць Пярсцёнкамі Улады і такім чынам падпарадкаваць усе свабодныя народы Міжзем’я. Астэроід перасякае арбіту Марса, і ў адпаведнасці з гэтым быў названы імем ваяўнічага персанажа.

Зноскі
------

1. ↑  JPL Small-Body Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4026990'></a>
2. ↑  MPC\_20160904

Спасылкі
--------

* (378214) Саўран  (англ.) на сайце Лабараторыі рэактыўнага руху
* (378214) Саўран  (англ.) на сайце Цэнтра малых планет

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | JPL Small-Body Database |
Жоўтая тлушчавая тканка ў парафіне
**Тлушчавая тканка** — разнавіднасць злучальнай тканкі жывых арганізмаў, якая ўтвараецца з мезенхімы і складаецца з тлушчавых клетак - адыпацытаў. Амаль усю тлушчавую клетку, спецыфічная функцыя якой - назапашванне і абмен тлушчу, запаўняе тлушчавая кропля, акружаная абадком цытаплазмы з адсунутым на перыферыю клеткавым ядром. У пазваночных тлушчавая тканка размяшчаецца галоўным чынам пад скурай (падскурна-тлушчавая абалоніна) і ў сальніку, паміж органамі, утвараючы мяккія пругкія пракладкі. У большасці выпадкаў - гэта круглявае, жоўтае жалепадобнае цела.

Асноўнае фізіялагічнае значэнне тлушчавай тканкі: яна засцерагае арганізм ад страты цяпла і нясе функцыю энергетычнага дэпо (пры галаданні колькасць тлушчу ў клетках памяншаецца, пры ўзмоцненым харчаванні - павялічваецца). У водных млекакормячых, якія жывуць у халодных водах Арктыкі і Антарктыкі, пласт падскурнай тлушчавай абалонкі дасягае значнай таўшчыні (у некаторых кітоў - да 50 см).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
* Kershaw EE, Flier JS (2004). "Adipose tissue as an endocrine organ". *J. Clin. Endocrinol. Metab.* **89** (6): 2548–56. doi:10.1210/jc.2004-0395. PMID 15181022.
* Cannon, B; Nedergaard, J Cannon, B; Nedergaard, J (2008). "Developmental biology: Neither fat nor flesh". *Nature* **454** (7207): 947–8. doi:10.1038/454947a. PMID 18719573.
* Cinti, S (July 2005). "The adipose organ". *Prostaglandins, leukotrienes, and essential fatty acids* (Elsevier Science) **73** (952–3278): 9–15. doi:10.1016/j.plefa.2005.04.010. PMID 15936182.

| ⛭Біялагічныя тканкі |
| --- |
| Клетка |
| Жывёлы | Эпітэліяльная • Злучальная (касцявая, храстковая, тлушчавая, кроў і лімфа) • Нервовая • Мышачная • Покрыўная |
| Расліны | Утваральная (мерыстэма) • Покрыўная • Механічная • Адсарбцыйная • Асіміляцыйная • Праводзячая • Сакраторная • Аэрэнхіма |
| Гл. таксама | Гісталогія • Міжклетачнае рэчыва |
| Орган |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Суперстрат, музычны інструмент.
**Суперстра́т** — уплыў мовы прышлага насельніцтва на мову карэннага ў выніку заваявання, культурнага панавання нейкай этнічнай меншасці, якой не хапіла крытычнай масы для асіміляцыі заваяванага ці падпарадкаванага карэннага насельніцтва. Пры гэтым мясцовая моўная традыцыя не абрываецца, але ў ёй адчуваюцца (у рознай ступені і на розных узроўнях у залежнасці ад працягласці) іншамоўныя ўплывы.

Падобныя выпадкі адбываліся ў гісторыі не раз: так у выніку германскага заваявання шматлікае раманскае насельніцтва поўдня Еўропы не знікла, аднак, у выніку рознай інтэнсіўнасці германскага моўнага ўплыву латынь распалася на некалькі дыялектаў, а затым і моў. Суперстратныя з'явы сустракаюцца таксама і ў межах розных гаворак адной мовы.

У адрозненне ад субстрата, суперстрат не прыводзіць да страты мовы, аднак яго ўплыў на развіццё мовы можа быць вельмі значным. Так, напрыклад, славянскі суперстрат адчуваецца на ўсіх узроўнях румынскай (малдаўскай) мовы, не толькі ўключаючы звычайную лексіку, але таксама і фанетыку, марфалогію і г.д.

Гл. таксама
-----------

* Стратыфікацыя моў
* Субстрат
* Адстрат

Літаратура
----------

* Суперстрат // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* *Міхневіч А. Я.* Стратыфіка́цыя моў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 201. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4212930-8 |
Эсты на французскай карце 1685 года
**Э́сты** (лац. *Aesti*) — прынятая ў заходнееўрапейскіх (пераважна лацінскіх) крыніцах назва сярэдневяковага насельніцтва сучаснай Эстоніі. У старажытнарускіх крыніцах ёй адпавядае экзаэтнонім «чудзь».

Найстаражытнейшае насельніцтва Эстоніі
--------------------------------------

Найстаражытнейшымі знаходкамі на тэрыторыі Эстоніі з'яўляюцца артэфакты, знойдзеныя ў час археалагічных раскопак паселішчаў Пулі і Кунда, якія адносяцца да кундаскай археалагічнай культуры. Ім на змену прыйшлі неалітычныя народы нарвскай культуры. Этнічная прыналежнасць ні тых, ні іншых не вядомая.

Эстыі антычных аўтараў
----------------------

*Aestii* каля Віслы (суседзі відыварыяў) — народ, згаданы Тацытам у трактаце «Пра паходжанне германцаў і месцазнаходжанне Германіі»:

> 
> Эстыі пакланяюцца прамаці багоў і як знак адрознення свайго культу носяць на сабе выявы вепрукоў; яны ім замяняюць зброю і ахоўваюць тых, хто шануе багіню, нават у гушчы ворагаў. Меч у іх — рэдкасць; ужываюць жа яны часцей за ўсё колле. Збожжа і іншыя плады зямныя вырошчаюць яны старанней, чым прынята ў германцаў з уласцівай ім нядбайнасцю. Больш таго, яны абшнырваюць і мора і на беразе, і на водмелях адзіныя з усіх збіраюць бурштын, які самі яны называюць глезам.

Мяркуючы па апісанні, эстыі — адно з заходніх плямёнаў старажытных балтаў, якое займалася зборам бурштыну і яго экспартам у Рымскую імперыю па Бурштынавым шляху. Прыведзеная Тацытам назва бурштыну на мове эстаў, *glesum*, верагодна, германскага паходжання (пар. гоц. *glas*, англ. *glass*).

Няма падстаў атаясамляць з эстонцамі тых эстаў, да якіх звяртаўся ў 537 г. з прамовай Касіядор, а таксама народ айстаў (*Hestii*), які згадвае Іарданам у якасці даннікаў Германарыха. Згадкі эстаў у антычных аўтараў такія кароткія, што дакладна вызначыць арэал іх рассялення не ўяўляецца магчымым.

Сярэдневяковыя эсты
-------------------

Гістарычныя вобласці Эстоніі
Эсты як паганскі народ з Балтыйскага мора ўпершыню апісаны ў лівонскіх хроніках XIII стагоддзя (у прыватнасці, у Генрыха Латвійскага). Іх назву, атрыманую ў спадчыну ад антычных лацінскіх пісьменнікаў, сярэдневяковыя аўтары памылкова разумелі як утвораную ад тэрміна «ўсход», «ост» (гэта значыць «Усходняя зямля» — Эстланд).

Сучасныя эстонцы ўзялі гэты кніжны тэрмін для абазначэння сваёй нацыі толькі з XIX стагоддзя (у перыяд «нацыянальнага адраджэння»). У мясцовай традыцыі лац. *Aesti* ператварылася ў «ээстласед». Да гэтага яны сябе называлі «маарахвас» (эст.: maarahvas, літар. «народ зямлі»).

Зноскі
------

1. ↑  Marcantonio, Angela (2002). *The Uralic language family: facts, myths and statistics*. Oxford, UK: Blackwell. pp. 21–23. ISBN 0-631-23170-6. .
2. ↑  Тацыт. Пра паходжанне германцаў і месцазнаходжанне Германіі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эсты
* Эсты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
**Тэрмадыфу́зія** (ад *тэрма…* + *дыфузія*) — перанос кампанентаў асяроддзя (газавай сумесі ці раствору), абумоўлены градыентам тэмпературы асяроддзя.

Пры пастаяннай рознасці тэмператур у выніку тэрмадыфузіі ўзнікае градыент канцэнтрацыі кампанентаў рэчыва, што выклікае дыфузію гэтых кампанентаў у адваротным напрамку.

У стацыянарных умовах тэрмадыфузійныя патокі ураўнаважваюцца дыфузійнымі, і ў аб’ёме рэчыва узнікае пастаянная рознасць канцэнтрацый, што выкарыстоўваецца для раздзялення ізатопаў.

Літаратура
----------

* Тэрмадыфузія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. С. 135.

Спасылкі
--------

* *Термодиффузия* — артыкул з Фізічнай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 15401063 |
**Ткемалі** (гр. ტყემალი) — грузінская падліўка. Назва паходзіць ад мясцовага віду кіслай слівы-ткемалі (*Prunus cerasifera* або *Prunus divaricata),* якая з’яўляецца галоўным інгрэдыентам*.* Смак падліўкі звычайна пікантны, кісла-салодкі.

Ткемалі падаюць да ялавічыны, свініны, бараніны, мяса птушкі, страў з бульбы.

Гатаванне
---------

Слівы ткемалі заліваюць вадой і вараць 30-40 хвілін. Затым праціраюць праз сіта разам з адварам, лупіна і костачкі выкідваюць. Пюрэ вараць да кансістэнцыі смятаны, дадаюць расцёртыя прыправы, даюць закіпець і астуджаюць. Гатовую падліўку захоўваюць у халодным месцы.

Абавязковымі прыправамі лічацца *амбало* (мята балотная, *Menta pulegium)* і зялёныя каляндры. Па густу можна дадаваць каенскі перац, часнок, кмен, кроп і соль. Каб змякчыць аскомістасць падліўкі, часам дадаюць больш салодкія віды сліў. У залежнасці ад гатунку слівы, колер падліўкі можа быць розны — чырвоны, жоўты, зялёны.

Існуе мноства мадыфікацый гэтага соуса. У яго аснове ляжыць кіслая сліва, а бывае, што кіслую сліву замяняюць іншымі кіслымі пладамі: агрэстам, чырвонымі парэчкамі.

Зноскі
------

1. ↑  *The Georgian feast: the vibrant culture and savory food of the Republic of Georgia* by Darra Goldstein, University of California Press (1999) — ISBN 0-520-21929-5
2. ↑  Готовый «соус ткемали» // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. Том 2. — М.: Большая советская энциклопедия, 1959. — С. 584—585. — 772 с.
Не блытаць з Тэраса, геалогія.
Адкрытая тэраса
Шматярусная тэраса
**Тэраса** (фр.: terrasse — пляцоўка) — адкрытая вонкавая пляцоўка, якая прымыкае да дома або кватэры, размяшчаецца над зямлёй, як правіла, на ўзроўні падлогі першага паверха або другога і вышэй над ніжэйшым паверхам. Тэраса можа мець пергалу ці лёгкае пакрыццё, а таксама знаходзіцца пад агульным з домам дахам.

Тэраса можа не датыкацца дома, а быць выкананай ў выглядзе «вострава» ці, напрыклад, акружаць басейн.

Падсень — адкрытая слупавая галерэя на галоўным фасадзе дома.

Гл. таксама
-----------

* Веранда

Зноскі
------

1. ↑  *Якимович, Ю. А.* Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. — Минск, 1991

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4059522-5 · LCCN: sh85134085 · NDL: 00572889 · NKC: ph290657 |
**Раманізацыя (запіс лацінскім пісьмом) беларускага (кірылаўскага) тэксту.** Таксама вядомая як *транслітарацыя* і, часам, не цалкам правільна, як *транскрыпцыя*. З'яўляецца часткай лінгвістычнай працэдуры транслітарацыі

Існуюць розныя метады раманізацыі беларускай мовы, якія адрозніваюцца ўжываным зборам літар і знакаў лацінскага пісьма, дадатковымі правіламі, сферамі дзеяння, адназначнасцю ператварэння і г.д.

У 2000 годзе Дзяржаўны камітэт па зямельных рэсурсах, геадэзіі і картаграфіі Беларусі зацвердзіў «Інструкцыю па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь літарамі лацінскага алфавіта».

Распаўсюджаныя метады і стандарты
---------------------------------

* Міжнародны стандарт ISO 9 і яго нацыянальная версія ГОСТ 7.79-2000 (ІСО 9-95).
* Сістэма BGN/PCGN (амерыканска-брытанская сістэма).
* «Інструкцыя па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь літарамі лацінскага алфавіту».
* L.L. Ivanov. Romanization of Belarusian: The 2010 Streamlined System.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Эстрыд.
**Эстрыд Абадрыцкая** (каля 979 — 1035) — дачка правадыра абадрытаў, шведская каралева — жонка Олафа Шатконунга, караля Швецыі (1000—1022); маці шведскага караля Анунда Якаба і рускай княгіні Святой Інгігерды.

Паводле легенды, Эстрыд трапіла ў Швецыю як ваенны трафей з Заходняй Памераніі. Лічыцца што, яе бацька, правадыр племя палабскіх абадрытаў, аддаў яе за Олафа, каб змацаваць мір. Верагодна, за ёй быў багаты пасаг, таму што ў сучаснай ёй Швецыі назіраецца ўсплёск славянскага ўплыву, перш за ўсё сярод рамеснікаў.

Наложніца Олафа Шатконунга Эдла была родам з таго ж рэгіёна, што і Эстрыд, і, верагодна, трапіла ў Швецыю аналагічным чынам. Кароль ставіўся да Эстрыд і Эдлы аднолькава, а яго сын і дзве дачкі ад Эдлы атрымлівалі тыя ж ушанаванні, што і дзеці ад Эстрыд, хоць афіцыйна ён быў жанаты толькі на Эстрыд, і каралевай была яна. Сноры Стурлусан пісаў, што Эстрыд дрэнна ставілася да дзяцей Эдлы (Эмунда, Астрыд і Гольмфрыды), і таму Эмунд быў высланы ў Вендландзію да сваякоў Эдлы, якія яго і выхавалі. Акрамя гэтага сведчання і згадкі ў таго ж Сноры пра тое, што Эстрыд любіла пампезнасць і раскошу і была патрабавальнай да слуг, пра яе асобу і характар нічога невядома.

Эстрыд прыняла хрышчэнне ў 1008 годзе разам з мужам, дзецьмі і многімі прадстаўнікамі шведскай знаці. Прыняўшы хрысціянства, Олаф працягваў прытрымлівацца свабоды веравызнання як палітыкі для краіны — Швецыя стала хрысціянскай дзяржавай толькі пасля рэлігійнай вайны паміж Інгэ I Старэйшым і Блот-Свенам у 1084—1088 гадах.

Дзеці
-----

* Інгігерда (каля 1001—1054) — на Русі Ірына (у манастве — Ганна), жонка Яраслава Мудрага
* Анунд Якаб (каля 1010—1050) — кароль Швецыі, які стаў спадчыннікам Олафа прыкладна ў 1022 годзе

Зноскі
------

1. ↑  Estrid ofthe Obotrites // *(unspecified title)* Праверана 9 кастрычніка 2017.
2. 1 2  Kindred Britain<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q75653886'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
**Завушніцы** — упрыгажэнне, якое носяць у вушах, для гэтага праколваюць спецыяльныя адтуліны ў вушах. У наш час пераважна жаночае ўпрыгожванне.

Гісторыя
--------

### Старажытны свет

Завушніцы з'явіліся менавіта як мужчынскае, а не як жаночае ўпрыгожванне. Ужо ў старажытнай Азіі 7000 гадоў таму рабілі завушніцы для мужчын. Для старажытных егіпцян і асірыйцаў завушніца сімвалізавала высокае становішча ў соцыуме. Завушніца ў старажытным Рыме выкрывала раба. Старажытныя грэкі, якія насілі завушніцы, зараблялі сабе на жыццё прастытуцыяй. Цэнтурыёна Цэзара насілі кольцы у сасках як знак адвагі. Багатыя грачанкі і заможныя рымлянкі з задавальненнем насілі завушніцы з жэмчугам, дэманструючы навакольным свой дастатак і высокае становішча. Прадстаўніцы жа вышэйшай шляхты аддавалі перавагу больш яркім і стракатым камяням, выбіраючы для свецкіх выхадаў завушніцы з тапазамі, з гранатам або з сапфірам.

Гл. таксама
-----------

* Колт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 121330092 · GND: 4172524-4 · LCCN: sh85040426 · Microsoft: 2909172406 · NKC: ph843985 |
Тэрмастат
**Тэрмастат** — прылада для падтрымання пастаяннай тэмпературы ў абмежаваным аб’ёме; металічная, шкляная ці іншая пасудзіна, цеплаізаляваная ад навакольнага асяроддзя. Для забеспячэння пастаяннай тэмпературы выкарыстоўваць стабільнасць тэмператур фазавых пераходаў, напрыклад, тэмпературы плаўлення, тэмпературы кіпення чыстых рэчываў і раўнаважных сумесей, ці спецыяльныя прыстасаванні — тэрмарэгулятары.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4713855-5 · Microsoft: 187819001 · NDL: 00570088 |
Аранжавым афарбавана тэрыторыя распаўсюджвання чарняхоўскай культуры у III стагоддзі
**Оюм** (гоцк.: Aujom «рачная вобласць», «краіна вод») — паводле гоцкага гісторыка Іардана, частка Скіфіі, у якую прывёў народ готаў іх кароль Філімер, прыцягнуты «вялікім багаццем тых краёў». Па словах гісторыка, гэта мясцовасць «акружана зыбкімі балотамі і вірамі». Раней готаў яе займаў народ спалаў.

Лакалізацыя
-----------

Оюм традыцыйна лакалізуецца ў Прыдняпроўі. Л. М. Гумілёў гаворыць пра тое, што готы займалі правабярэжжа Дняпра; савецкія каментатары «Гетыкі» атаясамляюць Оюм са скіфскай Гілеяй (левабярэжжа ніжняга Дняпра). Не выключана, што менавіта з прычыны рассялення па розныя бакі Дняпра адбыўся падзел гоцкага народа на остготаў і вестготаў. Першымі кіраваў род Амалаў, другімі — род Балтаў.

Акадэмік В. В. Сядоў , на падставе археалагічных знаходак, лакалізуе Оюм, гоц. Aujom «водная краіна», ням. Aue «тэрыторыя акружаная вадой, багністая мясцовасць», у раёне абмежаваным з усходу Пінскімі балотамі, з поўначы Нараўскімі балотамі, з захаду — багністай мясцовасцю на памежжы з Любельшчынай, паколькі, паводле даных археалогіі, шлях готаў з вельбарскай культуры праходзіў на ўсход ад Віслы да сярэдняга Днястра, дзе яны і раздзяліліся.

Крыніцы
-------

Іардан прызнае, што крыніцамі яго звестак пра прарадзіму готаў служылі народныя паданні і праца Аблавія: «гэта ўзгадваецца ў старажытных іх песнях як бы накшталт гісторыі і для ўсеагульнага ведання». Паданні пра войны готаў з гунамі і пра знаходжанне першых на Дняпры захавалі некаторыя скандынаўскія «сагі даўніх часоў». Найбольш цікавая сярод іх сага пра Хервёр, дзе апісана бітва гунаў і готаў, а таксама згадана гоцкая сталіца на Дняпры — Археймар. У археалагічным плане Оюму адпавядае чарняхоўская культура. 

Гоцкі правадыр выклікае гунаў на бой (палатно П. Н. Арба, 1886)

Гібель
------

Скарыстаўшыся крызісам рымскай дзяржаўнасці ў III стагоддзі, готы пасля некалькіх дзесяцігоддзяў сутыкненняў вымусілі Аўрэліяна вывесці рымскіх салдатаў з Дакіі. Для ўласнай абароны ад качэўнікаў, магчыма, імі былі збудаваны Зміевы валы. У апошняй траціне IV стагоддзя, пры Германарыху, пад ціскам орд гунаў, якія наступалі з усходу, готы былі вымушаны пакінуць Оюм і перасекчы межы Рымскай імперыі. Кульмінацыяй гоцкага ўварвання стаў разгром імператарскай арміі пры Адрыянопалі ў 378 годзе.

У германскім эпасе
------------------

У Сазе пра Інглінгаў згадваецца пра Вялікую ці *Халодную Швецыю* на поўнач ад Чорнага мора. Самая вядомая рака гэтай краіны Танаіс, у нізоўях якой размешчана краіна Ванаў, а на ўсход Асгард.

Гл. таксама
-----------

* Скіфская вайна III стагоддзя
* Гоцкая вайна, 377—382
* Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Украіны

Зноскі
------

1. ↑  Седов В. В. СЛАВЯНЕ Историко-археологическое исследование Архівавана 6 кастрычніка 2014.

Літаратура
----------

* *Забелин И. Е.* Заметка о древности днепровского Олешья. — «Археологические известия и заметки» — М. 1895, № 1, стр. 1—3. (руск.)
* *Браун Ф. А.* Разыскания в области гото-славянских отношений. — СПб.: Типография Императорской Академии наук, 1899. (руск.)
**Белакры́лкі**, **Алейрадзіды** (*Aleyrodidae*) — сямейства паўцвердакрылых насякомых.

Апісанне
--------

Даўжыня 1—2 мм (часам да 3 мм). Жоўтыя, чырванаватыя, часта з цёмнымі плямамі насякомыя. Дзве пары амаль аднолькавых крылаў з рэдукаваным жылкаваннем пакрыты белым пылападобным налётам, часам з цём­ны­мі плямамі, у спакоі складваюцца страхападобна.

Пашырэнне
---------

Апісана звыш 1500 відаў. Большасць белакрылак — жыхары тропікаў. Белакрылка цытрусавая (*Dialeurodes citri*) — аб’ект каранціну. На тэрыторыі Беларусі вядомыя белакрылка цяплічная (*Trialeurodes vaporariorum*), белакрылка сунічная (*Aleurodes fragariae*),
белакрылка падтыннікавая (*Aleurodes proletella*), белакрылка кляновая (*Aleurodes complantus*), шкодзяць раслінам. Трымаюцца ніжняй паверхні лісця.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Лічынка белакрылкі цяплічнай
Развіццё тыпу гіпермарфозу. Яйцы прымацоўваюць да субстрату на сцяблінках. Лічынкі першага ўзросту рухомыя, наступпыя нерухомыя. Жывяцаа сокамі раслін.

Дарослыя белакрылкі пералятаюць на невялікія адлегласці, рассяляюцца ветрам, лічынкі пераносяцца з пасадачным матэрыялам.

Літаратура
----------

* *Запольская Т. І.* Белакрылкі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781436638 · NDL: 00575288 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Наваселле.
**Наваселле** (руск.: Новоселье) — вёска ў Гардзееўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Гліннаўскага сельскага паселішча.

Гісторыя
--------

Заснавана ў 1847 годзе як выселкі ў складзе Суражскага павета Чарнігаўскай губерні. 20 лістапада 1917 года вёска абвяшчалася часткай Севершчыны Украінскай Народнай Рэспублікі. 25 снежня 1917 года вёска ўключана ў склад Украінскай рэспублікі Саветаў.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў Бранскую губерню.

З 1929 года ў складзе Клінцоўскай акругі, а з 1932 года ў Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзена ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшла ў склад Бранскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ГКНП 13-012-2011 «Тэхнічная інструкцыя па перадачы найменняў геаграфічных аб’ектаў з рускай мовы на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Гардзееўскага раёна |
| --- |
| Сёлы | 
* Вялікі Бор
* **Гардзееўка**
* Гліннае
* Жоўнец
* Кажаны
* Казарычы
* Кузняцы
* Пярэцін
* Пятрова Буда
* Смяльч
* Стругава Буда
* Тварышына
* Унашава
* Шыраеўка

 |  |
| Вёскі | 
* Алісаўка
* Антонаўка
* Дзмітрыеўка
* Завод-Карэцкі
* Калыбелі
* Малаўдзёбнае
* Міхайлаўка
* Наваселле
* Нежча
* Нованавіцкая
* Паконь
* Папоўка
* Петракаўка
* Рудня-Вараб’ёўка
* Старанавіцкая
* Старая Палана
* Стругаўка
* Удзел
* Фёдараўка 1-я
* Фёдараўка 2-я
* Хармынка
* Чарнетаўка
* Чорны Ручай
* Ямнае

 |
| Пасёлкі | 
* Барэц
* Беліца
* Дуброўка
* Заліпоўе
* Зялёны Клін
* Іпуць
* Крашчэнскі
* Мірны
* Мядзведаўка
* Смелы
* Сугродаўка
* Уладзіміраўка
* Шамры

 |
**Арнітафа́ўна** (ад грэч. órnis, род. склон *órnithos* — птушка + фаўна), **авіфаўна** (ад лац.: avis — птушка + фаўна) — гістарычна сфарміраваная сукупнасць відаў птушак пэўнай мясцовасці, краіны або геалагічнага перыяду. Сусветная арнітафаўна аб'ядноўвае каля 8,6 тысяч відаў.

Асноўныя зоагеаграфічныя падраздзяленні сушы, якія захавалі сваё значэнне дагэтуль, былі ўсталяваны англійскім навукоўцам Філіпам Склейтэрам галоўным чынам на падставе распаўсюджання птушак:

* Палеарктычная вобласць (**PA**): уся Еўропа, Азія да Гімалаяў і Паўночная Афрыка (уключаючы Сахару);
* Эфіопская вобласць (**AF**): Афрыка на поўдзень ад Сахары, Аравія, Мадагаскар і суседнія астравы;
* Усходняя, ці Інда-малайская вобласць (**OR**): Азія на поўдзень ад Гімалаяў, Філіпіны і Зондскія астравы да «лініі Уолеса», якая праходзіць паміж астравамі Балі і Ламбок;
* Аўстралійская вобласць (**AU**): Аўстралія, Тасманія, Зондскія астравы на поўдзень ад «|лініі Уолеса», Новая Гвінея, Акіянія і Новая Зеландыя;
* Неарктычная вобласць (**NA**): амаль уся Паўночная Амерыка да Рыа-Грандэ;
* Неатрапічная вобласць (**NT**): Паўночная Амерыка на поўдзень ад Рыа-Грандэ, а таксама Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка.

Сучасная арнітафауна ў Паўночным паўшар'і склаліся, відаць, у плейстацэне і пазней, у Паўднёвым — у пліяцэне.

Беларусь
--------

На Беларусі 18 атрадаў, каля 300 відаў і падвідаў. Найбольш пашыраны вераб'інападобныя — 92 віды. Сучасныя рысы набыла ў пасляледавіковы перыяд. Эндэмікі адсутнічаюць. Мяшаная, паходзіць ад еўрапейскага (птушкі шыракалістых лясоў), сібірскага (птушкі цемнахвойных лясоў) і міжземнаморскага (птушкі хмызнякоў і адкрытых прастораў) тыпаў фаўн. Найбольшая колькасць відаў (81) гняздуецца ў лясах, 52 віды — прыбярэжна-водныя. 224 віды гняздуюцца, 66 — мігранты або выпадкова залётныя, 9 трапляюцца толькі зімой. Паляўнічыя віды: цецярук, слонка, бакас, дупель, глушэц, рабчык, крыжанка, чыркі, шэрая курапатка і інш. У Чырвонай кнізе Беларусі 75 відаў.

Зноскі
------

1. ↑  *В. Бейчек, К. Штястны.* Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: ООО «Издательство Лабиринт Пресс», 2004. — С. 7. — 288 с. — ISBN 5-9287-0615-4.

Літаратура
----------

* Арнітафаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**Шэршэ́ль** (араб. شرشال‎‎) — горад і порт у Алжыры ў вілаеце Тыпаса, у 90 км ад сталіцы дзяржавы.

Гісторыя
--------

Рымская мазаіка з выявай Бахуса, знойдзеная ў Шэршэлі
Заснаваны фінікійцамі пад назвай **Іол**. У VI ст. да н.э. увайшоў у склад Карфагенскай дзяржавы, пасля Другой Пунічнай вайны — Нумідыі, а пасля далучэння большай часткі Нумідыі да Рыма стаў сталіцай незалежнага царства Маўрэтанія.

У 20 г. да н.э. маўрэтанскі цар Юба II перайменаваў горад у **Цэзарэю**, або **Цэзарэю Маўрэтанскую**, — у гонар імператара Аўгуста — і перабудаваў яго ў рымскім стылі. У 44 годзе Маўрэтанія была далучаная Клаўдзіем да Рымскай імперыі, і Цэзарэя стала адміністрацыйным цэнтрам правінцыі Маўрэтанія Цэзарэйская. У V ст. Цэзарэю спалілі вандалы, аднак з вяртаннем афрыканскіх правінцый пад візантыйскую ўладу горад быў адбудаваны.

У VIII ст. горад занялі арабы. Сучасная назва — **Шэршэль** — з'яўляецца пераробленым на берберскі лад рымскім імем горада.

Вядомыя асобы
-------------

* Марк Апелій Север Макрын (164—218) — рымскі імператар.
* Асія Джэбар — алжырская пісьменніца і кінарэжысёр.

Літаратура
----------

* Кесария // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шэршэль
* Фатаграфіі Шэршэля (фр.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11966186c · GND: 4069948-1 · LCCN: n84239891 · NKC: ge996480 · SUDOC: 027668614 · VIAF: 123116153 |

 |
Карта Аўстра-Венгрыі   
1. Багемія
  
2. Герцагства Букавіна
  
3. Карынтыя
  
4. Крайна
  
5. Далмацыя
  
6. Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі
  
7. Аўстрыйскае прымор'е
  
8. Ніжняя Аўстрыя
  
9. Маравія
  
10. Зальцбург
  
11. Аўстрыйская Сілезія
  
12. Штырыя
  
13. Ціроль
  
14. Верхняя Аўстрыя
  
15. Форарльберг
  
16. Венгрыя
  
17. Харватыя
  
18. Боснія і Герцагавіна
**Кронланд** (ням.: Kronland — **Каронная зямля**) — адміністрацыйная тэрытарыяльная адзінка ў Аўстра-Венгрыі. Кронландамі былі гістарычныя землі, якія на працягу стагоддзяў набылі Габсбургі і кіравалі імі ў асабістай уніі. Пачынаючы з XVI стагоддзя габсбургскія землі актыўна інтэграваліся і ў 1804 годзе былі абвешчаны Аўстрыйскай імперыяй.

У Каронных земляў Аўстра-Венгрыі не было, у адрозненне ад сучасных земляў, федэральнага (як у ЗША, Германіі) дзяржаўнага характару. Да прыкладу там адсутнічалі ўласны ўрад і тытульная нацыя. (Ніколі не існавала грамадзянства Ціроля або Маравіі.) Усе ж Каронныя землі былі рэгіёнамі з гістарычна высокімі палітычнымі і юрыдычнымі асаблівасцямі і разам з тым ні чым іншым, чым проста адміністрацыйнымі адзінкамі. Аўстрыйская грамадска-палітычная навука стварыла для гэтай з'явы ў XIX стагоддзі паняцце *гісторыка-палітычныя асаблівасці*.

У кожнай Кароннай зямлі быў свой глава (Ландэсгаўптман) або Штатгальтар, які старшынстваваў у кіраўнічым апараце. Ландтагі да 1848 былі месцам традыцыйных рэгулярных пасяджэнняў, але пасля рэвалюцыі перасталі дзейнічаць і адкрылі пасяджэнні толькі пасля 1860 ужо ў новай форме. З тых часоў некалькіх членаў прызначалі (да прыкладу біскупаў), астатнія вызначаліся шляхам выбараў. Неабходна адзначыць, што гэта былі не ўсенародныя выбары, а сумесь з прывілеяў і абмежаванняў.

Пасля заключэння Аўстра-венгерскага пагаднення ў 1867, якое ставіла канстытуцыю габсбургскай манархіі на новую аснову, Венгрыя не расцэньвалася больш як Каронная зямля. Цяпер Каронныя землі складалі хутчэй дзяржаву ў дзяржаве з рэшткамі манархіі (скарочана  
Аўстрыя ці Цыслейтанія, афіцыйна  
*Каралеўствы і землі, прадстаўленыя ў рэйхсраце*), якія мелі з Транслейтаніяй некалькі агульных устаноў.

Каронныя землі з 1867 па 1918
-----------------------------

* Багемія, Маравія і Аўстрыйская Сілезія
* Ніжняя Аўстрыя і Верхняя Аўстрыя
* Ціроль, Зальцбург і Форарльберг
* Штырыя, Карынтыя, Крайна і Аўстрыйскае прымор'е (Гарыца і Градзішка, Трыест і Істрыя)
* Галіцыя і Букавіна
* Далмацыя

*Глядзі таксама  
Цыслейтанія, Транслейтанія*

Спасылкі
--------

* Гісторыя дзяржавы Габсбургаў Архівавана 8 чэрвеня 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4679298-3 |
**«Белае распяцце»** — карціна Марка Шагала, напісаная ў 1938 годзе пасля візіту Шагала ў Еўропу. Пабачыць палатно можна ў Чыкагскім інстытуце мастацтваў, якому яго падараваў вядомы чыкагскі архітэктар Альфрэд Альшулер  (англ.) (бел..

Гісторыя
--------

Карціна намалявана мастаком пад уплывам уражанняў ад пераследу яўрэяў у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Яна не адлюстроўвае рэальную сцэну, але паказвае алегорыю на падзеі з выкарыстаннем знакаў і малюнкаў. Гэтая карціна, як і іншая карціна яго вядомага сучасніка Пабла Пікаса «Герніка», стала страшным прадчуваннем усенароднай трагедыі 20-га стагоддзя, якую распалілі нямецкія нацысты.

Апісанне
--------

Карціна «Белае распяцце» падкрэслівае пакуты Ісуса і яўрэйскіх людзей. Па баках адбываюцца гвалтоўныя дзеянні супраць яўрэяў, такія як спальванне сінагог і захопніцтва. У цэнтры паказаны ўкрыжаваны Ісус, апрануты ў таліт  (руск.) (бел. як сімвал таго, што ён яўрэй Постаць укрыжаванага, намаляваная на фоне колеру слановай косці, распасціраецца над светам, які падвяргаецца разбурэнням. Ля яго ног гарыць сямісвечная свяцільня.

У верхняй частцы карціны паказаны старазапаветныя персанажы, якія плачуць, убачыўшы, што адбываецца ўнізе.

На пярэднім плане паказана бягучая зялёная фігура з мяшком за плячыма. Гэтая фігура, якая з’яўляецца ў некалькіх работах Шагала, інтэрпрэтуецца як любы яўрэйскі вандроўнік або прарок Ілля.

Дзве змены былі ўнесены Шагалам на працы: былі перамаляваны свастыка на павязцы воіна, які спальвае сінагогу, а таксама словы «Ich bin Jude» (бел.: Я яўрэй) на плакаце на шыі чалавека.

У верхняй частцы карціны паказаны сцяг Літвы ў верхняй правай частцы карціны. Літва ў гэты час была яшчэ незалежнай дзяржавай. Акрамя таго, у верхняй левай частцы карціны ёсць чырвоныя сцягі камунізму. Пераслед яўрэяў быў не толькі нацысцкім феноменам. Сцягі на карціне даюць намёк на антысемітызм у гэтых краінах.

Сумная яўрэйская сур’ёзнасць стульваецца тут з прастадушнай сур’ёзнасцю французскага прымітыву.

Зноскі
------

1. ↑  White Crucifixion, 1938  (англ.)
2. ↑  М. Х. Шагал. Белое распятие(недаступная спасылка)  (руск.)
3. 1 2  Wullschläger, Jackie (2008). *Chagall*. Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-307-27058-0. . (недаступная спасылка) ch. 19.
4. 1 2  Раиса Мартинен "Шагал, или Чарующая буря", 1948 Архівавана 3 мая 2014.  (руск.)
5. ↑  Harries, Richard (2004). *The Passion in Art*. Ashgate Publishing. pp. 109–111. ISBN 0-7546-5010-3. .
**Кронверкская вуліца** — вуліца ў Петраградскім раёне Санкт-Пецярбурга. Праходзіць ад Кронверкскага праспекта да Вялікай Пушкарскай вуліцы.

Вуліцу праклалі ў XVIII стагоддзі, у сучасных межах сфармавалася ў першай трэці XIX стагоддзя. Яе назва звязана з тым, што ў яе створы знаходзіцца Кронверк Петрапаўлаўскай крэпасці. Да 1856 года звалася Пакроўскай вуліцай (ад Пакроўскай, або Мацфіеўскай, царквы — не захавалася), а таксама Мацвееўскім праспектам і (у 1820-х гадах) Кронверкскім праспектам. У той час канцавы паўночна-ўсходні ўчастак гэтай вуліцы ішоў трохі заходней, чым цяпер, такім чынам, што працягам гэтай вуліцы з’яўлялася сучасная вуліца Падкавырава (апошняя захоўвала назву Пакроўская да 1923 года). Змяненне канфігурацыі вуліцы і, адпаведна, змяненне яе назвы ў 1850-х гг. былі звязаны з пашырэннем тэрыторыі Пакроўскай царквы.

З 1923 па 1937 год Кронверкская вуліца насіла імя В. Э. Кінгісепа.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
На схеме паказаны паднябенныя міндаліны — гланды
Падваенне язычка
**Язычок**, або **паднябенны язычок** (лац.: uvula) — невялікі канічны адростак задняга краю мяккага неба, які складаецца са злучальнай тканкі. У чалавека і некаторых іншых прыматаў размяшчаецца над коранем языка. Язычок мае свае цягліцавыя валокны і пакрыты слізістай абалонкай.

Язычок гуляе найважную ролю ў фарміраванні гукаў маўлення. У прыватнасці, менавіта язычок выконвае функцыю «гарлавога» гуку Р, што ў народзе называюць «картавасцю  (руск.) (бел.».

Запаленне паднябеннага язычка называецца увуліт  (гал.) (бел.. У некаторых людзей назіраюцца некаторыя анамаліі ў развіцці язычка, напрыклад, падваенне  (італ.) (бел. або расшчапленне. У людзей з ВПЧ  (руск.) (бел. на паднябенным язычку могуць з'явіцца конусападобнай атожылкі, звязаныя з яго непасрэдным інфікаваннем шляхам мікрапашкоджванняў (да прыкладу пасля ангіны або прастуды)

Зноскі
------

1. ↑  *Язычок (біялогія) (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

Спасылкі
--------

* Язычок, в анатомии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778661947, 2910296986 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гладкі.
**Язэп Адамавіч Гладкі** (4 кастрычніка 1890, в. Міхалкавічы, Барысаўскі павет, цяпер Лагойскі раён, Мінская вобласць — 28 ліпеня 1972; Крыптанімы і псеўданімы: *А. В.*, *Адам Варлыга*) — беларускі грамадскі дзеяч, фалькларыст, этнограф.

Біяграфія
---------

У 1912 годзе мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Па сканчэнні фельчарскай школы ваяваў у Першую сусветную вайну на Паўночным фронце. Кавалер трох Георгіеўскіх крыжоў.

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху, распаўсюджваў газету «Вольная Беларусь», выбіраўся членам выканаўчага камітэта 12-й арміі. Дэлегат з’езда беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску, Першага Усебеларускага з’езда ў Мінску. У 1918—1919 гадах вучыўся ў Мінскім Беларускім педагагічным інстытуце. У 1920-я гады настаўнічаў у беларускіх пачатковых школах Барысаўскага павета, ад 1921 годзе актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі беларускага школьніцтва на Лагойшчыне. У 1930 годзе звольнены па палітычных матывах. Каб пазбегнуць рэпрэсій, перабраўся ў Мінск, дзе ў 1935—1936 гадах скончыў Вышэйшы педагагічны інстытут і працаваў у Інстытуце школьнай педагогікі пры Наркамаце асветы.

У час Другой сусветнай вайны падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе вярнуўся настаўнічаць у родную вёску, але ў 1943 годзе, ратуючыся ад партызанаў, зноў прыехаў у Мінск і працаваў у выдавецтве школьных падручнікаў.

З 1944 года ў Германіі, настаўнічаў у лагерах для перамешчаных асобаў, выкладаў у беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Ватэнштэце. На ўласныя грошы заснаваў выдавецтва «Заранка», выдаў «Беларускі лемантар», чытанкі, зборнікі беларускіх народных спеваў і казак (агулам каля 10 кніг).

З 1952 года ў ЗША, працягваў вучобу, выдавецкую і культурна-асветніцкую дзейнасць, аднавіўшы ў Нью-Ёрку выдавецтва «Заранка». Выдаў пад псеўданімам **Адам Варлыга** зборнікі этнаграфічнага і фальклорнага зместу. Аўтар прац «Прыказкі Лагойшчыны» (Мюнхен, 1966), «Краёвы слоўнік Лагойшчыны» (Нью Ёрк, 1970), а таксама грунтоўных ўспамінаў «Чутае — бачанае — перажытае» ("Запісы БІНіМ" № 40, 2018). Ва ўспамінах даў шырокую панараму народнага жыцця Лагойшчыны канца XIX — пачатку XX ст.

Сябра Беларускага інстытуту навукі і мастацтва. Выкладаў беларускую мову на беларусаведных курсах у Нью-Ёрку.

Памёр 28 ліпеня 1972 года. Пахаваны ў Іст-Брансуіку на могілках парафіі Жыровіцкай Божай Маці БАПЦ.

Зноскі
------

1. ↑  Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 4 кастрычніка. Язэп Гладкі, Часлаў Сіповіч

Літаратура
----------

* *Палупанаў, У.* Гладкі Язэп Адамавіч / Уладзімір Палупанаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 55 — 56. — ISBN 985-11-0041-2. — С. 42.
* *Палупанаў, У.* Дума пра Адама Варлыгу // Літаратура і мастацтва. — 1991. — № . — 20 снежня. — С.