**Баскетбол** з’яўляецца самым папулярным відам спорту ў **Літве**. Літоўска-амерыканскія баскетбольныя трэнеры і гульцы ў 1930-х гадах дапамаглі мужчынскай зборнай Літвы па баскетболе выйграць апошнія Чэмпіянаты Еўропы да Другой сусветнай вайны ў 1937 і 1939 гадах, што прывяло да росту папулярнасці гэтага віду спорту сярод літоўцаў. З тых літоўцы традыцыйна з’яўляюцца аднымі з наймацнейшых баскетбалістаў ў Еўропе.

Пасля далучэння Літвы да СССР літоўскія гульцы склалі касцяк савецкай зборнай. Пасля аднаўлення Літоўскай незалежнасці ў 1990 годзе была адноўлена і нацыянальная зборная па баскетболе, і ў першай жа Алімпіядзе 1992 года яна заваявала бронзавы медаль. Літоўцы пазней заваявалі яшчэ дзве бронзы на Алімпіядах, а таксама бронзавы медаль на Чэмпіянаце свету 2010 года, і пяць медалёў Еўрабаскета, у тым ліку ў трэці тытул краіны на ФІБА Еўрабаскета-2003 у Швецыі.

На ўзроўні прафесійных клубаў «Жальгірыс» з Каўнаса заняў першае месца Еўралігі ў 1999 годзе і другое месца на Кубку Сапорты ў 2000 годзе, а таксама выйграў Міжкантынентальны кубак у 1986 годзе. Баскетбольны клуб «Летувас Рытас» з Вільнюса двойчы займаў другое месца на баскетбольным Еўракубку ў 2005 і 2009 гадах.

У той жа час жаночая зборная Літвы не змагла дамагчыся такіх поспехаў, як мужчынская, за выключэннем перамогі на Чэмпіянаце Еўропы 1997 года.

Гісторыя
--------

### Міжваенны перыяд (1920-1940)

«Lietuvos Fizinio Lavinimo Sąjunga» (LFLS) быў адной з першых мужчынскіх баскетбольных каманд у Літве, яшчэ ў 1923 годзе.
Баскетбол прыйшоў у Літву ўскосна ад немцаў праз еўрапейскую разнавіднасць нетбола з невялікім мячом і без шчытоў. У 1919 годзе літоўскія спартсменкі пачалі займацца арганізацыяй гэтага віду спорту, а ў 1920-1921 гадах правялі першыя публічныя гульні. Папулярнасць баскетбола заставалася невысокай аж да 1930-х гадоў, паколькі ён лічыўся жаночым відам спорту. Тым часам Кароліс Дзінейка апублікаваў у 1922 годзе кнігу «Krepšiasvydis vyrams» («Баскетбол для мужчын»), а ў 1926 годзе лётчык Сцяпонас Дарус, які пазней атрымаў вядомасць дзякуючы трансатлантычнаму пералёту, апублікаваў першыя правілы баскетбола ў Літве.

Нягледзячы на тое, што жанчыны былі першымі баскетбалісткамі ў Літве, першую афіцыйную гульню згулялі мужчыны. Гэта адбылося 23 красавіка 1922 года, калі «Lietuvos Fizinio Lavinimo Sąjunga» («Літоўскі саюз фізкультуры») сыграў у матчы супраць каманды Каўнаса, выйграўшы 8:6. Гэты дзень лічыцца пачаткам баскетбола ў Літве. Праз два гады быў арганізаваны першы літоўскі турнір па баскетболе сярод мужчын у Літве, у якім удзельнічалі дзве каманды з LFLS і адна з «Lietuvos Dviračių Sąjunga» («Літоўскі саюз веласіпедыстаў»), і быў праведзены курс для баскетбольных суддзяў.

Палац фізічнай культуры
З 1926 па 1933 год папулярнасць баскетбола зніжалася, ён затмяваўся футболам. У баскетбол гулялі толькі ў летні перыяд, паколькі не было прыдатнай крытай арэны, і ў гульнях у асноўным удзельнічалі прадстаўнікі іншых відаў спорту. Колькасць баскетбольных матчаў зменшылася, і нацыянальны чэмпіянат нават не праводзіўся паміж 1929 і 1932 гадамі. Усё пачало мяняцца пасля таго, як 10 кастрычніка 1934 года ў Каўнасе адкрыўся Палац фізічнай культуры. У будынку быў прасторная зала на 200 месцаў, спраектаваная і пабудаваная для тэніса. У зале выкладзена дарагая коркавая падлога коштам больш за 30 000 літаў. Зала падыходзіла таксама для баскетбола, першая гульня там адбылася 16 лістапада 1934 года і неўзабаве яна стала галоўным цэнтрам баскетбольных падзей.

Гульцы зборнай Літвы па баскетболе і супрацоўнікі ў 1937 годзе
Літоўцы трымаюць трафей ЕўраБаскета 1937.
У 1935 годзе Літва вырашыла правесці Сусветны літоўскі кангрэс у часовай сталіцы Каўнасе, запрасіўшы прадстаўнікоў літоўскай дыяспары з многіх краін свету. Літоўская амерыканская грамада ў Чыкага вырашыла накіраваць на кангрэс каманду спартсменаў. Дэлегацыя ўключала баскетбольную каманду, у склад якой уваходзілі зорка універсітэта Нотр-Дам Мус Краўзэ (Эдвард Краўчунас) і яго брат Філ (Феліксас Краўчунас), баскетбалісты Бэнэдыкт Будрыкас, Энтані Лорайціс, Віктар Янзанайціс і Юліус Петрулайціс, а таксама Канстанцінас «Коні» Савіцкас, Юозас «Джозэф» Жукас, Піцер Барскіс, Майкл А. Лукас і Казіс «Чарлз» Седвілас. Пасля трохтыднёвага кангрэса Жукас і Савіцкас засталіся, каб навучаць літоўцаў баскетболу. Савіцкас, у прыватнасці, стаў гуляючым трэнерам нацыянальнай зборнай.

У 1936 годзе Літва падала заяўку на членства ў ФІБА і стала прымаць удзел у міжнародных спаборніцтвах па баскетболе, першым з якіх стаў ЕўраБаскета 1937 года ў Рызе. Перад чэмпіянатам па запрашэнні суайчыннікаў на радзіму з ЗША вярнуліся і далучыліся да каманды дзеці літоўскіх эмігрантаў Феліксас Краўчунас, які стаў не толькі капітанам, але і гуляючым трэнерам, а таксама Пранас Талзунас. Зборная Літвы не прайграла на гэтым турніры ніводнага матча. Яна ўпершыню ў сваёй гісторыі стала чэмпіёнам Еўропы, абыграўшы ў фінальным матчы зборную Італіі 24:23. Талзунас быў прызнаны самым каштоўным гульцом турніру.

Зборная Літвы падчас ЕўраБаскета 1939 года. Пранас Лубінас трымае літоўскі трыкалор.
Папулярнасць баскетбола ў краіне рэзка ўзрасла, асабліва сярод студэнтаў. Амаль у кожнай акрузе былі баскетбольныя каманды гімназій, па ўсёй краіне з’яўляліся баскетбольныя пляцоўкі. Краўчунас таксама трэніраваў жаночую зборную, якая добра праявіла сябе на першым чэмпіянаце Еўропы па баскетболе сярод жанчын, арганізаваным у 1938 годзе ў Рыме. З трыма перамогамі ў чатырох гульнях літоўскія баскетбалісткі занялі другое месца.

Літве было прадастаўлена права арганізацыі Чэмпіянату Еўропы па баскетболе 1939 года. Да яго быў пабудаваны Віленская спартыўная зала, першая ў Еўропе спецыялізаваная баскетбольная арэна. На чэмпіянаце каманда Літвы складалася ў асноўным з літоўскіх амерыканцаў, што выклікала некалькі пратэстаў з боку іншых краін. Пранас Любінас, які быў прызначаны гуляючым трэнерам, прывёў Літву да другога кантынентальнага тытулу.

### Савецкі перыяд (1940-1990)

Пасля пачатку Другой сусветнай вайны і далучэння Прыбалтыкі да СССР, літоўскія баскетбалісты аддалі перавагу ад'езду у больш бяспечныя краіны, такія як ЗША і Аўстралія. Як вынік, ні адзін з еўрапейскіх чэмпіёнаў не гуляў за Савецкі Саюз пасля заканчэння вайны. Еўрабаскет 1941 года павінен быў адбыцца і ў Літве, але быў адменены з-за вайны. Замест гэтага ў Літве адбыўся турнір балтыйскіх краін, арганізаваны ў Ковенскай спартыўнай зале ў красавіку 1941 года, дзе Літва перамагла Латвію з лікам 38:33.

Першая баскетбольная зборная Савецкага Саюза была сфарміравана ў 1947 годзе для ўдзелу ў ЕўраБаскеце 1947, і адразу ж заваявала залатыя медалі. У камандзе было чатыры літоўца: Сцяпас Бутаўтас, Юсцінас Лагунавічус, Казіс Казіа Петкявічус і Вітаўтас Кулакаўскас. Літоўскія гульцы добра праявілі сябе і на наступных міжнародных турнірах.

Заснаваны ў 1944 годзе літоўскі баскетбольны клуб «Жальгірыс» стаў адным з самых моцных у Савецкім Саюзе. Ён пяць разоў станавіўся чэмпіёнам СССР. Асаблівую цікавасць выклікала супрацьстаянне «Жальгірыса» і маскоўскага ЦСКА.

Зноскі
------

1. ↑  Federation Focus: Lithuania **(нявызн.)**. Праверана 5 November 2015.
2. ↑  Stonkus, 2007, p. 1
3. ↑  1937-ieji ir 1939-ieji – pirmieji Lietuvos krepšinio šlovės metai **(нявызн.)**. *Sportas.lt*. Праверана 9 May 2013.
4. ↑  Lietuvos krepšinis Kaune gimė kaip "bobų zabava" **(нявызн.)**. *Klaipeda.Diena.lt*. Праверана 29 September 2014.
5. ↑  Rinktinės treniruotės buvo slaptos **(нявызн.)**. *Sportas.info*. Праверана 12 March 2011.
6. ↑  Krepšinio pradininkas Lietuvoje Steponas Darius **(нявызн.)**. *PlienoSparnai.lt*. Праверана 4 June 2011.
7. ↑  Stonkus, 2007, p. 14-15
8. ↑  Stonkus, 2007, p. 16
9. ↑  Stonkus, 2007, p. 17
10. ↑  Nuo „Fiat" iki „Lincoln": pirmieji vardiniai automobilio numeriai K-1 žymėdavo Lietuvos prezidento limuziną **(нявызн.)**. *Gazas.lt*. Праверана 18 February 2017.
11. ↑  Stonkus, 2007, p. 18
12. ↑  The Trip that Changed the World of Lithuanian Basketball(недаступная спасылка)
13. ↑  The Motherland, the Godfather, and the Birth of a Basketball Dynasty: American Efforts to Promote Basketball in Lithuania
14. ↑  Lithuania Stands Tall In Basketball **(нявызн.)**. *tribunedigital-chicagotribune*. Праверана 5 November 2015.
15. 1 2  Krepšinis **(нявызн.)**. *Lietuvos sporto enciklopedija*. Праверана 1 May 2015.
16. ↑  Stonkus, 2007, p. 26-27
17. ↑  Stanislovas Stonkus "Krepšinio kelias į Lietuvą" (pages: 29–31)
18. ↑  Tarpukario sportas: už idealus, už tautą, už universalumą (V dalis) **(нявызн.)**. *Laikas.lt*. Праверана 30 April 2015.
19. ↑  Pranas Lubinas - taurusis tarpukario krepšinio milžinas **(нявызн.)**. *KaunoDiena.lt*. Праверана 4 August 2011.
20. ↑  Bertašius, Stonkus, 2009, p. 67-68
21. ↑  Basketball in Lithuania **(нявызн.)**. *TrueLithuania.com*. Праверана 30 April 2015.
22. ↑  Soviet Union - 1947 European Championship for Men **(нявызн.)**. *archive.FIBA.com*. Праверана 30 April 2015.

Літаратура
----------

* *Algimantas Bertašius, Stanislovas Stonkus.* Su Lietuvos vardu per Europą, per pasaulį: Lietuvos krepšinio rinktinių kelias (1925-2008 m.). — Arx Baltica, 2009. — P. 338. — ISBN 978-9955-39-075-6.
* *Stanislovas Stonkus.* Sportas tarpukario Lietuvoje. — Kaunas: Šviesa, 2007. — P. 118. — ISBN 5-430-04663-9.