**Эвенкі́йская мова** (саманазва: *Эведы̄ турэ̄н*, ᠧᠠᠩᠬᠢ) — мова тунгуса-маньчжурскай моўнай сям'і, на якой гавораць эвенкі; з'яўляецца найбуйнейшай па колькасці носьбітаў мовай сярод паўночнае групы тунгуса-маньчжурскіх моў. Носьбіты мовы распаўсюджаныя найперш у Расіі, Кітаі і Манголіі.

У некаторых рэгіёнах на эвенкійскую мову значна паўплывалі якуцкая і бурацкая мовы, але найбольшы ўплыў аказвае руская: паводле звестак на 2002 год, рускую мову ведала 92,7 % эвенкаў Расіі.

Эвенкійская мова мае вельмі акрэслены дыялектны падзел, які выражаецца ў існаванні трох дыялектных груп, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на меншыя дыялекты.

Пісьмовая мова была створана ў СССР у 1931 годзе і першапачаткова запісвалася лацінскім алфавітам, які ў 1937 быў заменены на кірылічны; у Кітаі мова запісваецца эксперыментальным пісьмом, заснаваным на старамангольскай пісьменнасці.

У цяперашні час мова звычайна адносіцца да катэгорыі моў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Класіфікацыя
------------

Эвенкійская мова ўваходзіць у склад тунгуса-маньчжурскай моўнай сям'і. Яе падабенства з маньчжурскай, найбольш задакументаванай мовай гэтае сям'і, было ўстаноўлена яшчэ некалькі стагоддзяў назад: спачатку рускім і нямецкім даследчыкам Петэрам Сімонам Паласам (канец XVIII ст.), пазней, у больш строгіх лінгвістычных даследаваннях — фінскім філолагам Маціясам Аляксандрам Кастрэнам (сярэдзіна ХІХ ст.), які лічыцца адным з піянераў у сферы тунгусалогіі.

Дакладная ўнутраная структура тунгуса-маньчжурскае сям'і моў дагэтуль з'яўляецца прадмэтам вызначаных спрэчак. Некаторыя навукоўцы прапаноўваюць два падсямействы ў яе складзе, падзяляючы тунгуса-маньчжурскія мовы на падсямейства для маньчжурскай мовы і падсямейства для астатніх, у тым ліку і для эвенкійскай. Парталы SIL International і Ethnologue падаюць класіфікацыю, згодна з якой тунгуса-маньчжурскія мовы падзяляюцца на два падсямействы, паўночнае ды паўднёвае, месца эвенкійскай мовы пры гэтым варыянце вызначаецца ў складзе паўночнай. Іншыя меркаванні прапаноўваюць тры ці нават больш падсямействаў, або прынамсі кантынуум, часткамі якога з'яўляюцца эвенкійская і маньчжурская.

Дыялекты
--------

У эвенкійскай мове налічваюць тры групы дыялектаў: паўночную, паўднёвую ды ўсходнюю, якія адрозніваюцца між сабою ў асноўным па фанетычных прыкметах: адпаведнасць гукаў *с* // *һ*.

* **Паўднёвая** (сібілянтная): характэрны зычны *с* у пачатку і ў інтэрвакальнай пазіцыі — *сулаки* (бел.: «ліса»), *аси* (бел.: «жанчына»);
* **Паўночная** (спірантная): характэрны зычны *һ* у тых жа пазіцыях — *һулаки* (бел.: «ліса»), *аһи* (бел.: «жанчына»);
* **Усходняя**: у пачатковай пазіцыі сустракаецца і *с*, і *һ*, у інтэрвакальнай — толькі *һ* (*сулаки*, *һулаки*; але *аһи*).

У асобных гаворках сустракаецца адпаведнасць гука *ш* гуку *с*: *шулаки*, *аши*.

Да паўднёвых дыялектаў адносяцца дзве падгрупы дыялектаў: з вымаўленнем гука *ш* (верхаленская, ангарская, паўночнабайкальская, верхнеангарская гаворкі) і *с* (ванаварская, куюмбінская, палігусаўская, байкіцкая, сурындзійская, баўнтаўская, талоцкая, тунгукачонская, нерчынская гаворкі).

У склад паўночнай групы дыялектаў уваходзяць ілімпійская, агата-большапарожская, тутачанская, хантайская, ербагачонская, наканнаўская гаворкі.

У склад усходняй — баргузінская, каларская, алёкмінская, тунгірская, токкінская, амгінская, джэлтулацкая, цімптанская, тамоцкая, хінганская, чульманская, учурская, зейская, селемджынская, бураінская, урмійская, аянская, аімская, майская, нельканская, тоццінская, чуміканская, тугурская, сахалінская.

Сярод эвенкаў Кітая распаўсюджаны ўласныя мясцовыя дыялекты — хіхуэ, хайлаэр, аалугуя, чэнбаэрху і марыгеле, іх нормай лічыцца дыялект хіхуэ. Дыялекты эвенкаў Кітая значна адрозніваюцца ад дыялектаў эвенкійскай мовы ў Расіі.

Асноўная характарыстыка
-----------------------

### Фанетыка

Склад у эвенкійскай мове звычайна будуецца па схеме «зычны + галосны», але магчымыя і іншыя варыянты.

Галосныя
Паводле некаторых звестак, у эвенкійскай мове налічваецца адзінаццаць галосных гукаў, з якіх пяць з'яўляюцца звычайнымі, таксама існуе адрозненне галосных па даўжыні (кароткія і доўгія, акрамя /e/) і кароткім і доўгім варыянтамі гука /ə/, у той час як у некаторых іншых даследаваннях сцвярджаецца пра існаванне трынаццаці галосных гукаў.

У табліцы ніжэй прыведзены гукі, якія сустракаюцца ў эвенкійскіх гаворках Расіі, у тым ліку і тыя, якія прыводзяцца толькі ў некаторых даследаваннях (указаныя курсівам):

|  | Пярэднягарада | Заднягарада |
| --- | --- | --- |
|  | агубленыя | неагубленыя | агубленыя |
| Верхнягапад'ёму | i, iː*ɪ, ɪː* | *ɯ* | u, uː*ʊ, ʊː* |
| Сярэднягапад'ёму | eː*je, jeː* | ǝ, ǝː*ɛ, ɛː* | o, oː |
| Ніжнягапад'ёму | a, aː |  |  |

Варта адзначыць, што сістэма галосных гукаў у дыялектах Кітая выразна адрозніваецца ад дыялектаў Расіі:

|  | Пярэднягарада | Сярэднягарада | Заднягарада |
| --- | --- | --- | --- |
|  | неагубленыя | агубленыя | неагубленыя | агубленыя |
| Верхнягапад'ёму | i, iː | ʉ, ʉː |  | u, uː |
| Сярэднягапад'ёму | e, eː | ɵ, ɵː | ǝ, ǝː | o, oː |
| Ніжнягапад'ёму | a, aː |  |  |  |

Як і ў большасці тунгуса-маньчжурскіх моў, у эвенкійскай выконваецца правіла гармоніі галосных — галосныя суфіксаў узгадняюцца з галоснымі каранёў. Між тым, некаторыя суфіксы і галосныя /i/, /iː/, /u/, /uː/ не прытрымліваюцца гэтага правіла.

Зычныя
У эвенкійскай мове налічваецца 18 зычных гукаў (іншыя даследаванні даюць лічбу ў 21 гук), пры гэтым у фанетыцы мовы даволі мала паўзычных гукаў. У табліцы ніжэй прадстаўлены зычныя гукі ў эвенкійскай (у тым ліку і з тымі, якія ўваходзяць у пашыраныя спісы некаторых даследаванняў, яны пазначаны курсівам).

|  | Губныя | Зубныя | Палатальныя | Альвеалярныя | Заднеязычныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Насавыя | m | n | ɲ |  | ŋ |
| Выбухныя | глухія | p | t | tʃ |  | k |
| звонкія | b | d | dʒ, *dʲ* |  | ɡ |
| Фрыкатыўныя | глухія | f |  |  | s | x |
| звонкія | β, *v* |  |  |  | ɣ |
| Апраксіманты | *w* | l | j |  |  |
| Дрыжачыя |  |  |  | r |  |

Гук β мае свой алафон у канцы слова, [f], а таксама інтэрвакальны варыянт — [w].

Зычныя ў эвенкійскіх гаворках Расіі і Кітая ў асноўным аднолькавыя, аднак у кітайскіх існуюць некаторыя адрозненні: гук /h/ замест /x/, рэдкае з'яўленне /β/, /ɣ/ або /ɲ/, некаторыя даследчыкі адзначаюць прысутнасць /dʐ/ на месцы /dʒ/.

Словаўтварэнне накладвае пэўныя абмежаванні на пачатак і канец слова. Так, у пачатку слоў, апрача запазычанняў, не могуць стаяць гукі *р* і *ф*, гукі *в*, *п* могуць сустракацца толькі рэдка. У канцавой пазіцыі не могуць існаваць гукі *б*, *д*, *д'*, *ч*, *х*. Словы ў эвенкійскай мове часцей за ўсё заканчваюцца на галосны гук або *н*.

Структура складоў
Склад можа будавацца паводле схем «галосны», «галосны + зычны», «галосны + зычны + зычны», «зычны + галосны», «зычны + галосны + зычны», «зычны + галосны + зычны + зычны», пры гэтым у кітайскіх дыялектах склад не можа пачынацца з гукаў /k/, /ŋ/, /r/.

### Марфалогія

Эвенкійская мова з'яўляецца мовай аглюцінатыўнага тыпу, кожная марфема можа несці толькі адно значэнне. Эвенкійскія займеннікі адрозніваюцца ў адзіночным і множным ліках. Эвенкійская мова мае багатую склонавую сістэму (13 склонаў), аднак у дыялектах існуюць некаторыя адрозненні ў гэтай сістэме, у мове адрозніваецца адчужальная і неадчужальная ўласнасці.

Множны лік указваецца канчаткамі -il-, -l-, -r-, якія ў слове стаяць перад склонавымі паказчыкамі (напрыклад, *tyge-l-ve* — «кубкаў», *Ivul-ngi oro-r-in* — «алені з Івула»).

### Сінтаксіс

Сказ у эвенкійскай мове будуецца па схеме SOV (дзейнік-дапаўненне-выказнік).

Пісьменнасць
------------

### Расія

У эвенкійскай мове ў Расіі выкарыстоўваецца алфавіт на кірылічнай аснове. Гэты алфавіт адрозніваецца ад рускага наяўнасцю літары ӈ, якой пазначаецца гук /ŋ/, аднак з-за тыпаграфскіх абмежаванняў гэтая літара ўжываецца непаслядоўна. Іншыя гукі, напрыклад /dʒ/, не маюць сваіх асобных літар, у выніку чаго гэта прывяло да некаторай блытаніны і калькавання рускае фанетыкі ў маўленні маладых носьбітаў мовы. Падоўжанасць галоснага гука ўказваецца дыякрытычным знакам макрон (рыса над літарай).

Выгляд кірылічнага эвенкійскага алфавіта:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й і | К к | Л л | М м | Н н | Ӈ ӈ |
| О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х |
| Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э |
| Ю ю | Я я |  |  |  |  |  |  |

### Кітай

У пісьменнасці эвенкійскай мовы Кітая выкарыстоўваецца лацінскі алфавіт, а на эксперыментальнай аснове — старамангольская пісьменнасць. У 1980-х гг. эвенкійскімі навукоўцамі ставіліся спробы распрацаваць стандартызаваную пісьменнасць, у якой ужываліся б адначасова лацініца на базе піньіня і сімвалы старамангольскай пісьменнасці. Імі быў апублікаваны эвенкійска-мангольска-кітайскі слоўнік, пісьменнасць якога засноўвалася на IPA, піньіні і старамангольскай пісьменнасці. Старамангольскай пісьменнасцю і IPA быў апублікаваны зборнік народных песень (запісаны ў кітайскім нотным запісе).

Арфаграфічная сістэма, распрацаваная эвенкійскімі даследчыкамі Кітая, адлюстроўвае адрозненні паміж эвенкійскай і мангольскай фанетыкамі. У ёй ужываюцца сімвалы ᠬ) ды ᠭ (у мангольскай раманізацыі звычайна пазначаюцца як «q» і «ɣ») для гука /g/. Гэтая сістэма карыстаецца двайнымі спалучэннямі літар як у старамангольскім, так і ў лацінскім варыянце для ўказання падоўжаных галосных, аднак для гука /ɔː/ ужываецца спалучэнне *ao* замест чаканага *оо*. Зборнікі песень, падрыхтаваныя навукоўцамі, змяшчаюць некаторыя адрозненні ад алфавіта, прыведзенага ніжэй, напрыклад, падваенне галосных гукаў часам можа ўказвацца не толькі дзвюма літарамі, паміж імі можа ўстаўляцца глухая літара ᠭ («ɣ»), што, хутчэй за ўсё, з'яўляецца ўплывам з боку мангольскае мовы. Гук /t/, у выпадку яго знаходжання ў сярэдзіне або ў канцы слова, запісваецца маньчжурскім сімвалам ᡨ. Прыметнік «эвенкійскі» на эвенкійскай мове ў гэтай пісьменнасці запісваецца як /eweŋki/, аднак у старамангольскай арфаграфіі звычайна не дапускаецца спалучэння /ŋk/. Сістэма галосных адрозніваецца ад сістэмы, прыведзенай паводле Chaoke (1995, 2009).

У табліцы прыведзены сімвалы старамангольскай пісьменнасці, якія ўжываюцца ў эвенкійскай мове Кітая. Унізе пад літарамі прыведзены гукі, якія абазначаюцца гэтымі літарамі.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ᠠa/a/ | ᠡe/ə/ | ᠢy\*, i/i/ | ᠣo/ʊ/ | ᠤo/ɔ/ | ᠥu/o/ | ᠦu/u/ | ᠧ\*e/ə/ |
| ᠨn/n/ | ᠩng/ŋ/ | ᠪb/b/ | ᠫp/p/ | ᠬg/g/ | ᠭg/g/ | ᠮm/m/ | ᠯl/l/ |
| ᠰs/s/ | ᠱx, sh/ʃ/ | ᠲt/t/ | ᠳd/d/ | ᠴq, ch/tʃ/ | ᠵj, zh/dʐ/ | ᠶy/j/ | ᠷr/r/ |
| ᠸw/w/ | ᠹf/f/ | ᠺk/k/ | ᠾh/h/ | \* выкарыстоўваецца толькі ў пачатку слова |

Лацінскі алфавіт эвенкійскае мовы Кітая. Ніжэй пад літарамі прыведзены гукі, якія абазначаюцца гэтымі літарамі.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a/a/ | B b/b/ | C c/ts/ | D d/d/ | E e/ə/ | Ē ē/e/ | F f/f/ | G g/ɡ/ | Ḡ ḡ/ɣ/ |
| H h/x. h/ | I i/i/ | J j/dʒ/ | K k/k/ | L l/l/ | M m/m/ | N n/n/ | Ng ng/ŋ/, /ˠ/ |  |
| Ō ō/ɔ/ | O o/ʊ/ | P p/p/ | Q q/tʃ/ | R r/r/ | S s/s/ | T t/t/ |  |  |
| U u/u/ | V v/ɵ/ | W w/w/ | X x/ʃ/ | Y y/j/ | Z z/dz/ |  |  |  |

Літаратурная традыцыя
---------------------

Эвенкі не мелі ўласнай пісьмовай мовы да ўвядзення лацініцы ў 1931 годзе і наступнага пераходу на кірыліцу ў 1936—1937 гг.. Літаратурная мова першапачаткова была заснавана на непскім дыялекце паўднёвае групы, аднак у 1950-х гадах за яе аснову быў узяты дыялект Падкаменнай Тунгускі. Літаратурны стандарт быў раскрытыкаваны рускім этнографам Сяргеем Шыракагоравым, у манаграфіі якога быў дадзены прагноз аб скорай смерці мовы, Шыракагораў сцвярджаў, што літаратурная эвенкійская яшчэ не дасягнула нарматыўнага статусу, які маглі б разумець усе носьбіты мовы, і што носьбіты розных дыялектаў разумеюць гэтую літаратурную мову з вялікай цяжкасцю. І хоць літаратурны стандарт мовы пакуль так і не стаў наддыялектнай мовай, ён выжыў і працягвае ўжывацца. З 1930-х гадоў ажыццяўляюцца пераклады твораў на мову, публікуюцца падручнікі і слоўнікі. У Туры, адміністрацыйным цэнтры былой Эвенкійскай аўтаномнай акругі, у мясцовай газеце штотыднёва публікуюцца дадатковыя тэксты па-эвенкійску.

Колькасць носьбітаў
-------------------

У эвенкійскай мове існуе вялікая колькасць запазычанняў з рускай мовы, асабліва ў галіне з'яў, з якімі эвенкі змаглі азнаёміцца толькі па прыходзе рускіх перасяленцаў у Сібір. У сваім паўсядзённым жыцці эвенкі даволі часта ўступаюць у кантакты з буратамі, якутамі і рускімі, з гэтае прычыны кожная з іхніх моў так ці іначай аказвае ўплыў на эвенкійскую. Руская мова ў рэгіёне распаўсюджвання эвенкійскае мовы ў Расіі выконвае ролю лінгва франка, большасць эвенкаў добра ведае рускую мову, а частка эвенкаў нават трохмоўная. Многія эвенкі, якія пражываюць у Якуціі, успрынялі якуцкую мову і страцілі эвенкійскую, мова эвенкаў Бураціі трапіла пад значны ўплыў бурацкай мовы. Адзначаецца страта мовы, сама мова працягвае выкарыстоўвацца толькі ў некаторых раёнах кампактнага пражывання эвенкаў прадстаўнікамі старэйшага і сярэдняга пакаленняў.

Паводле звестак на 1989 год сярод эвенкаў Расіі эвенкійскай лічылі роднай мовай 26,1 % (зрэшты, у 1979 годзе гэты працэнт складаў 20,7 %). Свабодна валодалі эвенкійскай 45,1 %, рускай мовай — 75,2 %. У 1998 годзе ў Расіі налічвалася каля 30 тысяч этнічных эвенкаў, з іх па-эвенкійску размаўляла прыкладна 1/3. Згодна з перапісам у Расіі 2002 года 35 527 яе грамадзян з'яўляюцца эвенкамі па нацыянальнасці, з іх носьбітамі эвенкійскай мовы з'яўляюцца 7 580 чалавек. Колькасць асоб, якія валодаюць эвенкійскай мовай, вагаецца па рэгіёнах: так, у Амурскай і Чыцінскай (цяпер — Забайкальскі край) эвенкійскую ведала 98 % эвенкаў, у Іркуцкай вобласці — 47 %, у Бураціі ды Якуціі — 12—15 %.

У Кітаі колькасць эвенкаў складае 30 500 чалавек, з іх эвенкійскай валодае 19 000 чалавек, толькі па-эвенкійску можа размаўляць прыблізна 3 000 чалавек. Юха Янхунэн у 1996 г. даследаваў з'яву шматмоўя ў Хулунбуіры (поўнач Унутранае Манголіі, Кітай) ў прылеглых рэгіёнах правінцыі Хэйлунцзян (Цыцыкар і г.д.). Паводле даследаванняў было выяўлена, што большасць салонаў (падгрупа эвенкаў) яшчэ магла размаўляць па-эвенкійску, а каля палавіны ведала яшчэ і даурскую, разам з гэтым сярод членаў гэтых груп меншасцей у якасці лінгва франка функцыянавала мангольская, што было абумоўлена атрыманнем прадстаўнікамі гэтых народаў сярэдняй адукацыі на мангольскай мове. Сярод даследаваных Янхунэнам эвенкаў, якія не ведалі мангольскай і жывуць на поўначы Хулунбуіра, было адзначана карыстанне таксама і рускай мовы як «мовы міжкультурных зносін».

У Манголіі існуе невялікая колькасць носьбітаў эвенкійскае мовы, якая налічвае каля 1 000 чалавек.

На цяперашні момант маецца мала сведчанняў пра захады па захаванні мовы. Паводле звестак на 1998 год, мова выкладалася ў дашкольных установах і пачатковых класах школ, прапаноўвалася ў якасці факультатыўных заняткаў у восьмым класе. Мова даступная для вывучэння ў Інстытуце народаў Поўначы (Расія). У 1980-х гадах хрысціянскія місіянеры пераклалі на эвенкійскую мову Біблію, хрысціянскае аб'яднанне Global Recordings Network запісала па-эвенкійску вызначаныя хрысціянскія матэрыялы.

Зноскі
------

1. ↑  Звесткі на 2007—2010 гг. паводле Ethnologue
2. ↑  Boldyrev, B. V. (1994), Русско-эвенкийский словарь: около 20 000 слов, Novosibirsk: Institute of Philology, Russian Academic of Sciences, ISBN 5-02-029805-0
3. 1 2 3 4 5  Atknine, Victor (1997), «The Evenki Language from the Yenesei to Sakhalin», in Shōji, Hiroshi; Janhunen, Juha, Northern Minority Languages: Problems of Survival, Senri Ethnological Studies, pp. 109—121, OCLC 37261684
4. 1 2 3  Kara, György (2006), «Solon Ewenki in Mongolian Script», in Pozzi, Alessandra, Tumen jalafun jecen akū: Manchu studies in honour of Giovanni Stary, Otto Harrassowitz Verlag, pp. 133—148, ISBN 978-3-447-05378-5
5. ↑  Grenoble; Janhunen
6. 1 2  Whaley, Lindsay J.; Grenoble, Lenore A.; Li, Fengxiang (June 1999), «Revisiting Tungusic Classification from the Bottom up: A Comparison of Evenki and Oroqen», Language 75 (2): 286—321, doi:10.2307/417262, JSTOR 417262
7. 1 2 3 4  Lewis 2009
8. ↑  Паводле Ethnologue.
9. 1 2 3 4 5 6 7  Nedjalkov, Igor (1997), Evenki, London: Routledge, ISBN 0-415-02640-7
10. 1 2 3 4 5 6 7  Bulatova, Nadezhda; Grenoble, Lenore (1999), Evenki, Munich: Lincom Europa, ISBN 3-89586-222-3
11. 1 2  Campbell, George L. (2000), «Evenki», Compendium of the World's Languages: Abaza to Kurdish 1 (2, revised ed.), Taylor & Francis, ISBN 0-415-20298-1
12. 1 2 3 4  Dular, O. Chaoke (2009), 《鄂温克语参考语法》, 北京: 中国社会科学出版社, ISBN 978-7-5004-8143-0
13. ↑  Kesingge et al. 1983, p. 6
14. ↑  Grenoble, Lenore A.; Whaley, Lindsay J. (2003), «Evaluating the impact of literacy: the case of Evenki», in Joseph, Brian D. When languages collide: perspectives on language conflict, language competition, and language coexistence, Ohio State University Press, pp. 109—121, ISBN 978-0-8142-0913-4
15. ↑  Inoue, Koichi (1991), «Tungus Literary Language» Архівавана 20 сакавіка 2012. Asian Folklore Studies 50 (1): 35-66, doi:10.2307/1178185, JSTOR 1178185
16. 1 2  Janhunen, Juha (1996), «Mongolic languages as idioms of intercultural communication in Northern Manchuria», in Wurm, Stephen Adolphe; Mühlhäusler, Peter; Tryon, Darrell T. Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas, Walter de Gruyter, pp. 827—835, ISBN 978-3-11-013417-9
17. ↑  Global Recordings Network (2011), Words of Life 1 — Evenki, retrieved 2011-04-22

Літаратура
----------

* Болдырев Б. В. Эвенкийско-русский словарь (Эведы-лучады турэрук). — Новосибирск: Изд-во СО РАН, филиал «Гео», 2000. — Ч. 2: Р—Я. — 484 с.
* Андреева, T. E. (1988). *Звуковой строй томмотского говора эвенкийского языка: Экспериментально-фонетическое исследование*. Новосибирск: Наука. ISBN 978-5-02-029187-4. OCLC 21826474
* Булатова, Н. (1999). *Язык сахалинских эвенков*. Санкт-Петербург: North Without Conflicts Fund. ISBN 5-88925-009-4
* Chaoke, D. O.; Tsumugari, Toshiro; Kazama, Shinjiro (1991). 『ソロン語基本例文集』 [*Solon Basic Sentences*]. Sapporo: Faculty of Letters, Hokkaido University. NDL 95049777.
* Горцевская, В. А. (1936). *Характеристика говоров баргузинских эвенков: По материалам Н. Н. Поппе*. Москва-Ленинград: Государственное Учебно-Педагогическое издательство. OCLC 41824692
* Мыреева, А. Н. (2004). *Эвенкийско-русский словарь: около 30 000 слов*. Новосибирск: Наука. ISBN 978-5-02-030684-4. OCLC 61282240

Спасылкі
--------

Wikimedia IncubatorWikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць **тэставы раздзел** Вікіпедыі ***на мове***   

* Evenki alphabet, pronunciation and language, Omniglot (англ.)
* Courses: Department of Central Eurasian Studies Архівавана 13 чэрвеня 2009. (англ.)
* Эвенгус — сайт об эвенкийском языке (руск.)
* Эвенкитека — эвенкийская библиотека (руск.)

| ⛭Тунгуса-маньчжурскія мовы |
| --- |
| Амурскія мовы | нанайская  ·  оракская  ·  орачская  ·  удэгейская  ·  ульчынская |
| Маньчжурскія мовы | маньчжурская  ·  сібінская  ·  чжурчжэньская |
| Сібірскія мовы | негідальская  ·  эвенкійская  ·  эвенская |

| ⛭Расія Дзяржаўныя і афіцыйныя мовы ў суб'ектах Расійскай Федэрацыі |
| --- |
| Федэральная мова | руская |
| Мовы суб'ектаў федэрацыі | абазінская · аварская · агульская · адыгейская · азербайджанская · алтайская · асецінская · башкірская · бурацкая · даргінская · інгушская · кабардзіна-чаркеская · калмыцкая · карачаева-балкарская · комі · крымскататарская1 · кумыцкая · лакская · лезгінская · нагайская · макшанская · марыйская · рутульская · табасаранская · татарская · тацкая · тувінская · удмурцкая · ✰ украінская1 · хакаская · цахурская · чачэнская · чувашская · эрзянская · якуцкая |
| Мовы з афіцыйным статусам | вепская · далганская · казахская · карэльская · комі-пярмяцкі · мансійская · ненецкая · селькупская · фінская · хантыйская · чукоцкая · эвенкійская · эвенская · юкагірская |
| 1 — адны з афіцыйных у самаабвешчанай Рэспубліцы Крым, дэ-факта існай у выніку анексіі тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым Украіны Расіяй |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4120177-2 · LNB: 000085959 · Microsoft: 2778201228 · NKC: ph521118 · SUDOC: 027365034 |