**Дэжавю** або **дэжа вю** (фр.: déjà vu, МПА (фр.): [de.ʒa.vy] (i) — «ужо бачанае») — ПСІХІЧНЫ стан, пры якім чалавек адчувае, што калісьці ўжо быў у падобнай сітуацыі або ў падобным месцы, аднак, адчуваючы такое пачуццё, звычайна не можа, нягледзячы на яго сілу, звязаць гэты «успамін» з канкрэтным момантам у мінулым. Навука распазнае два тыпу дэжавю: паталагічны, звычайна асацыюецца з эпілепсіяй, і непаталагічны тып, характэрны для здаровых людзей, з якіх прыкладна дзве траціны мелі вопыт дэжавю. Людзі, якія больш падарожнічаюць або часта глядзяць фільмы, адчуваюць дэжавю часцей, чым іншыя. Частата ўзнікнення дэжавю памяншаецца з узростам.

Тэрмін упершыню выкарыстаны псіхолагам Эмілем Буаракам у 1876 годзе ў кнізе «Будучыня псіхічных навук» (фр.: L’Avenir des sciences psychiques) (у англійскім перакладзе — *The psychology of the future*, бел.: «Псіхалогія будучыні»).

Праявы дэжавю
-------------

Дэжавю нагадвае стан, які ўзнікае пры перачытванні даўно прачытанай кнігі ці паўторным праглядзе фільма, які вы раней глядзелі, але ўжо зусім забыліся, пра што ён. Чалавек, які знаходзіцца ў такім стане, не можа ўспомніць, што адбудзецца ў наступнае імгненне, але па ходзе падзей разумее, што ў дэталях бачыў гэтыя некалькі секунд у якасці рэакцыі на некалькі паслядоўных падзей. Уся сіла перажывання дэжавю складаецца ў адчуванні, нібы былі сотні варыянтаў, як мог прайсці гэты момант, аднак чалавек які знаходзіцца ў стане дэжавю палічыў за лепшае ўсе папярэднія дзеянні (правільныя або няправільныя для яго), у выніку якіх яму было «наканавана» апынуцца менавіта ў гэтай сітуацыі і ў гэтым месцы.

Уражанне ад дэжавю часам бывае такім моцным, што ўспаміны аб ім могуць захоўвацца гадамі. Аднак, як правіла, чалавеку не ўдаецца аднавіць у памяці ніякіх падрабязнасцяў аб тых падзеях, аб якіх, як яму здаецца, ён памятаў, калі адчуваў дэжавю.

Стан дэжавю суправаджаецца дэперсаналізацыяй: рэальнасць становіцца расплывістай і смутнай. Карыстаючыся тэрміналогіяй Фрэйда, можна сказаць, што наступае «дэрэалізацыя» асобы — быццам бы адмаўленне яе рэальнасці.

Паколькі дэжавю не атрымоўваецца выклікаць штучна, яго навуковы даследаванні абцяжараныя.

Навуковыя тлумачэнні
--------------------

Для тлумачэння феномену дэжавю навукоўцы вылучалі розныя гіпотэзы, некаторыя з іх адхілены, але ні адна яшчэ не даказаная.

### Расшчапленне ўспрымання

Адчуванне дэжавю можа паўстаць пры двайной спробе мозгу апрацаваць ўваходныя сігналы ад органаў пачуццяў. Першае ўспрыманне не дэталізавана, рассеяна або пагоршана, закрыта для свядомасці. Другая спроба, наступная адразу ж пасля першай, і выклікае пачуццё пазнавання, паколькі мозгам імгненне таму ўжо часткова атрыманы гэты кавалак інфармацыі.

### Памылка кадавання

Існуе меркаванне, што магчымай прычынай з’явы дэжавю можа быць змена спосабу кадавання часу галаўным мозгам. Пры гэтым працэс прасцей за ўсё ўявіць у выглядзе адначасовага кадавання інфармацыі як «сучаснасці» і як «мінулага» з адначасовым перажываннем гэтых працэсаў. У выніку адчуваецца адрыў ад рэчаіснасці.

Дэжавю — гэта памылка мозгу, які перабудоўвае кароткачасовую памяць у доўгатэрміновую і з-за гэтага прайгравае момант, які вы толькі што бачылі, у момант, які быў калісьці. Але ў рэальнасці гэты момант быў цяпер, і вы не ведаеце, што будзе далей.

### Сны

Сном таксама можна растлумачыць тое, што адбываецца з чалавекам падчас дэжавю; сувязь паміж гэтымі станамі мае тры адрозныя паміж сабой аспекты. Па-першае, у некаторых адчуванні падчас дэжавю прайграваюць сітуацыю, якая адбывалася ў сне, а не ў стане няспання. Так, 20 % рэспандэнтаў паведамілі, што іх вопыт дэжавю звязаны са снамі, а 40 % — пра сувязь як з сітуацыяй са сноў, так і з гіпатэтычнага мінулага. Па-другое, людзі могуць адчуваць дэжавю, таму што ім сустрэліся некаторыя элементы з іх сноў. Па-трэцяе, людзі могуць адчуваць дэжавю падчас сну, што звязвае дэжавю з яго частатой.

Сувязь з захворваннямі
----------------------

Дэжавю — досыць распаўсюджаная з’ява; даследаванні паказваюць, што да 97 % здаровых людзей адчувалі гэты стан па крайняй меры адзін раз у жыцці. У псіхічна здаровых людзей дэжавю з’яўляецца даволі рэдка (ад 2 да 4 разоў за шмат гадоў) і гэты стан мімалётны — доўжыцца лічаныя секунды.

Стан «дэжавю» найбольш моцна асацыяваны з скроневай эпілепсіяй. Гэты працэс уяўляе неўралагічную анамалію, звязаную з эпілептычным электрычным разрадам у галаўным мозгу, які выклікае моцнае адчуванне, што перажываная ў цяперашні час падзея або вопыт ужо былі перажытыя ў мінулым. Пры хваравітым варыянце дэжавю яно з’яўляецца нашмат часцей і доўжыцца на працягу некалькіх секунд, хвілін і, радзей, гадзін. Пры гэтым суіснуюць два патоку свядомасці, з якіх адзін з’яўляецца хваравітым уяўленнем аб тым, што тое, што адбываецца — гэта ўспамін аб мінулым, а другі адлюстроўвае рэчаіснасць. Дэжавю некаторымі даследчыкамі разглядаецца як сімптом парушэння самаўсведамлення.

У ранніх даследаваннях прадпрымаліся спробы ўсталяваць сувязь паміж дэжавю і псіхічнымі засмучэннямі, такімі як трывожнае засмучэнне, дысацыяцыйнае засмучэнне ідэнтычнасці і шызафрэнія, аднак даследчыкам не атрымалася выявіць якіх-небудзь карэляцый, якія з’яўляюцца каштоўнмі для дыягностыкі. Ніякай асаблівай сувязі паміж дэжавю і шызафрэніяй выяўлена не было. Даследаванне 2008 года паказала, што эпізоды дэжавю наўрад ці будуць з’яўляцца прычынай паталагічна-дысацыяцыйных праяў у будучыні.

Некаторыя даследаванні вывучалі генетычныя фактары пры разглядзе дэжавю. І хоць няма гена, звязанага з дэжавю, ген LGII на 10-я храмасоме вывучаецца на наяўнасць магчымай сувязі. Пэўныя разнавіднасці гена звязаны з лёгкай формай эпілепсіі і, з пэўнай верагоднасцю, дэжавю, нароўні з жамэвю, сустракаецца досыць часта падчас эпілептычнага прыступаў (такіх, як простыя парцыяльныя прыступы); такім чынам, у даследчыкаў ёсць падставы падазраваць наяўнасць сувязі.

### Балючы варыянт дэжавю

Прыкметы хваравітага, паталагічнага варыянту дэжавю апісаны І. С. Сумбаевым у 1945 годзе:

* адчуванне шматразовасці дэжавю, калі чалавеку здаецца, што ён перажываў яго шмат разоў;
* адчуванне сучаснасці як таго, што здарыцца ў будучыні;
* замена наступных уражанняў папярэднімі з парушэннем паслядоўнасці «успамінаў сучаснасці»;
* адчуванне, што дэжавю не ўзнікае ў самога хворага, а ў нейкага іншага чалавека;
* інтэрпрэтацыя дэжавю як да перажытага ў «мінулым жыцці» альбо ў паралельным сусвеце;
* спалучэнне дэжавю з галюцынацыямі, калі хворы адчувае, быццам такі ж голас ён чуў раней;
* спалучэнне дэжавю з адчуваннем апярэджвання таго, што адбудзецца ў бліжэйшы час;
* плынь успамінаў перарывіста, «штуршкамі»;
* абсалютная ўпэўненасць хворага ў тым, што ў мінулым сапраўдная падзея ўжо мела месца;
* незвычайная структура ўспамін мінулага, калі хворы, на прыклад, рэальных людзей успрымае як вобразы нейкіх іншых людзей, якіх бачыў раней;
* неаднаразовае паўтарэнне дэжавю па тыпу рэхамнезіі.

Фармакалогія
------------

Некаторыя лекі павялічваюць верагоднасць ўзнікнення дэжавю. У прыватнасці, такі эфект можа назірацца пры сумесным прыёме амантадына і фенілпрапаналаміна (лекі ад прастуды). У ходзе даследаванняў навукоўцы прыйшлі да высновы, што такое магчыма дзякуючы гіпер-дафамінэргічнаму ўздзеянню ў медыяльных скроневых абласцях мозгу.

Аналагічныя з’явы
-----------------

* Аналагічныя з’явы: ужо перажытае (фр.: déjà vécu, дэжа векю) ці ўжо адчутае (*déjà éprouvé*, дэжа эпрувэ), ужо чутае (*déjà entendu*, дэжа антандзю), ужо прадуманае (*déjà pensé*, дэжа панса), ужо зробленае (*déjà fait*, дэжа фе), ужо знанае (*déjà su*, дэжа сю), ужо жаданае (*déjà voulu*, дэжа вулю), ужо расказанае (*déjà raconté*, дэжа раконтэ), ужо выпрабаванае (вульг.) (фр.: déjà baisée, дэжа безэ).
* Супрацьлеглыя тэрміны:
ніколі не бачанае, жамэвю або жамэ вю (*jamais vu*) — стан, пры якім чалавек у звыклай абстаноўцы адчувае, што ён тут ніколі не быў, і ўспрымае твары, прадметы і абстаноўку як бы ўбачанымі ў першы раз;
ніколі не перажытае (*jamais vécu*, жамэ векю) або ніколі не адчутае (*jamais éprouvé*, жамэ епруве) — успрыманне падзей, як упершыню;
ніколі не чутае (*jamais entendu*, жамэ антандзю);
ніколі не знанае (*jamais su*, жамэ сю) — стан, пры якім не могуць быць прайграныя добра засвоеныя раней веды, падзеі, тэксты і да таго падобнае.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Brown 2004.
2. ↑  Stierwalt 2019.
3. ↑  *Ross, Brian H.* The psychology of learning and motivation. — L.: Academic, 2010. — Vol. 53. — ISBN 9780123809063.
4. ↑  Курган А. А. 2010.
5. ↑  *Наталья Александрова*. Воспоминания из непрожитых жизней (руск.). *Журнал «Вокруг света»* (2 ліпеня 2008). Архівавана з першакрыніцы 21 ліпеня 2008. Праверана 16 ліпеня 2008.
6. ↑  *Bernard Zuger* The time of dreaming and the Déjà Vu(англ.) // *Comprehensive Psychiatry* : журнал. — 1966. — Vol. 7. — P. 191—196. — DOI:10.1016/S0010-440X(66)80014-7
7. 1 2 3 4  *Жмуров В. А.* Большая энциклопедия по психиатрии. — 2-е изд.
8. ↑  *Adachi T, Adachi N, Takekawa Y, Akanuma N, Ito M, Matsubara R, Ikeda H, Kimura M, Arai H* Déjà vu experiences in patients with schizophrenia(англ.) // *Comprehensive Psychiatry* : журнал. — 2006. — Vol. 47. — P. 389–393. — ISSN 0010-440X. — DOI:10.1016/j.comppsych.2005.12.003 — PMID 16905402.
9. ↑  *Adachi N, Adachi T, Akanuma N, Matsubara R, Ito M, Takekawa Y, Ikeda H, Arai H* Déjà vu experiences in schizophrenia: relations with psychopathology and antipsychotic medication // *Comprehensive Psychiatry*. — 2007. — Vol. 48. — P. 592–596. — ISSN 0010-440X. — DOI:10.1016/j.comppsych.2007.05.014 — PMID 17954146.
10. ↑  *Adachi, Naoto; Akanuma, Nozomi; Akanu, Nozomi; Adachi, Takuya; Takekawa, Yoshikazu; Adachi, Yasushi; Ito, Masumi; Ikeda, Hiroshi* Déjà vu experiences are rarely associated with pathological dissociation(англ.) // *The Journal of Nervous and Mental Disease* : журнал. — 2008. — Vol. 196. — P. 417–419. — ISSN 1539-736X. — DOI:10.1097/NMD.0b013e31816ff36d — PMID 18477885.
11. ↑  *Taiminen T. Jääskeläinen S.* Intense and recurrent déjà vu experiences related to amantadine and phenylpropanolamine in a healthy male(англ.) // *Journal of Clinical Neuroscience*. — 2001. — Vol. 8. — P. 460–462. — DOI:10.1054/jocn.2000.0810 — PMID 11535020.
12. 1 2  *Стоименов Й. А. Стоименова М. Й. Коева П. Й. и др.* Психиатрический энциклопедический словарь. — К.: МАУП, 2003. — С. 325. — 1200 с. — ISBN 966-608-306-X.

Літаратура
----------

* Дежавю // Григорьев — Динамика. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2007. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* *Курган А. А.* Феномен дежа вю. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2010. — 240 с. — ISBN 978-5-86007-653-2.
* *Сумбаев И. С.* К вопросу о психопатологии и механизме déjà vu // Проблемы общей психопатологии / Ред.: проф. И. С. Сумбаев ; Психиатр. клиника Иркут. мед. ин-та ; Иркут. обл. психиатр. больница. — Иркутск: Восточно-Сибирская Правда, 1945 . — С. 97—110.
* *Brown A. S.* The Deja Vu Experience. — Psychology Press, 2004. — 244 p. — ISBN 1-84169-0-759.
* *Рили Т.* История с дежа вю: Психоделическая исповедьАрхівавана 1 мая 2014..
* *Stierwalt S.* Can Science Explain Deja Vu? // *Quick & Dirty Tips*. — 2019.
* *Стирволт С.* «Cбой в матрице»: может ли наука объяснить феномен дежавю? = Can Science Explain Deja Vu? // *Моноклер* / Обозреватель Маргарита Сулейманова. — 2020.
* *Киреева А.* Загадка феномена дежавю // *Биомолекула*. — 2015.