**Свята-Успенскі сабор** — праваслаўны (УПЦ МП) храм у горадзе Уладзімір Валынскай вобласці, кафедральны сабор Уладзіміра-Валынскай епархіі УПЦ МП. Храм з’яўляецца помнікам сакральнай архітэктуры XII стагоддзя.

Гісторыя
--------

Храм быў пабудаваны ў часы валынскага князя Мсціслава II Ізяславіча ў 1160 годзе. Сцены храма гарманічна расчлянёны аркамі на паўкалонах; меў фрэскавы жывапіс; перабудаваны ў XVIII стагоддзі. Агульны выгляд статычна-манументальны, нягледзячы на не вельмі ўдалую рэканструкцыю, выкананую ў 1896—1900 гадах архітэктарамі  А. Прахавым і Г. Котавым.

У 1156 годзе праўнук Уладзіміра II Манамаха Мсціслаў II Ізяславіч, які быў асабістым князем ва Уладзіміры, а потым вялікім князем Кіеўскім, пабудаваў новую царкву ў гонар Успення Прасвятой Багародзіцы. Пасля роспісу ў 1160 г. храм быў асвечаны. Пасля асвячэння храм стаў кафедральным саборам, працягнуўшы гісторыю першай архірэйскай кафедры Валынскай епархіі, заснаванай на гэтых землях у 992 годзе. У гонар 1000-годдзя Валынскай епархіі каля кафедральнага сабора ў 1992 годзе быў усталяваны памятны крыж. Сабор быў месцам пахавання князёў, баяр і епіскапаў. Пад храмам знаходзяцца 6 вялікакняжацкіх, 2 епіскапскія і шмат шляхецкіх магілаў. Тут жа пахаваны будаўнік храма князь Мсціслаў II. Ён быў разбураны ордамі Батыя і зноў адноўлены. У першай палове XV стагоддзя спустошаны, у канцы стагоддзя адноўлены намаганнямі ўладзімірскага епіскапа Васіяна.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Памятная манета НБУ, прысвечаная Успенскаму сабору |

У 1596 годзе, калі ўладзімірскі епіскап Іпацій Поцій прыняў унію, царква стала уніяцкай. Падчас пажару 1683 года, які спустошыў увесь горад, сабор моцна пацярпеў і быў адноўлены толькі ў 1753 годзе. У 1772 годзе сабор прыйшоў у заняпад. Выкарыстоўвався як «казённая крама» (склад). У 1829 годзе ён ператварыўся ў суцэльныя руіны — абваліліся скляпенне і купал. Сваім адраджэннем сабор абавязаны намаганнямі адкрытага ў снежні 1887 года ва Уладзіміры Свята-Уладзімірскага брацтва, якое ставіла перад сабой задачу рэлігійнай асветы і царкоўнай арганізацыі. У 1896 годзе быў прыняты праект «рэстаўрацыі» храма архітэктара І. Г. Котава, у 1896—1900 гадах сабор быў перабудаваны ў псеўдавізантыйскім стылі. Асвячэнне абноўленага храма ператварылася ў агульнадзяржаўнае свята. Успенскі сабор — помнік старажытнарускага дойлідства. Ён размешчаны ў самым цэнтры горада Уладзіміра, побач са старажытнымі гарадскімі валамі. Разам з архірэйскім домам і званіцай ён утварае своеасаблівы комплекс так званага «замка» — умацаваная рэзідэнцыя валынскіх епіскапаў. Каменны, шасціслуповы, крыжова-купальны, трохнефавы, трохапсідны, аднакупальны. Яго архітэктурныя формы простыя і лаканічныя. Фасады расчлянёны пілястрамі і паўкалонамі, дэкарыраваны аркатурным поясам.

Успенскі сабор (Мсціслаўская царква) (1156) — помнік архітэктуры Украіны, уключаны ў дзяржаўны рэестр нацыянальнай культурнай спадчыны (рэгістрацыйны нумар 803) і ахоўваецца дзяржавай.

Кафедральны сабор — кафедральным Уладзіміра-Валынскай епархіі УПЦ МП .

11 мая 2010 г. споўнілася 850 гадоў з дня пабудовы сабора. У горадзе прайшлі ўрачыстасці, якія ўзначаліў Прадстаяцель Украінскай Праваслаўнай Царквы Блаженнейшы Мітрапаліт Уладзімір .

Святыні
-------

* «Брацкая» ікона Божай Маці;
* Прачэсны Пачаеўскі абраз Божай Маці;
* Старажытны Галгофскі крыж (XIV ст .);
* Каўчэг з часцінкай мошчаў свяшчэннамучаніка Фадэвуша (Успення), архіепіскапа Цвярскога, епіскапа Уладзіміра-Валынскага  .

Галерэя
-------

* Галоўны фасад касцёла да рэканструкцыі. Абмерны чарцёж 1886 гГалоўны фасад касцёла да рэканструкцыі. Абмерны чарцёж 1886 г
* Мілетскія вароты. 2 стМілетскія вароты. 2 ст
* Успенскі сабор. 1892 годУспенскі сабор. 1892 год
* Успенскі сабор. Пасля 1900гУспенскі сабор. Пасля 1900г

Архітэктура
-----------

Успенскі сабор — вялікі шасціслуповы трохапсідны храм. Яго нартэкс ад асноўнага памяшкання аддзелены сцяной. Агульная вонкавая даўжыня будынка 34,7 м, шырыня 20,6 м, азімут 79 °. Памер падкупальнай прасторы ўздоўж храма — 8 м, папярок — 7.45 м. Таўшчыня сцен 1,5-1,7 м. Вышыня храма да вяршыні цэнтральнага закамара каля 18,5 м. Старажытныя скляпенні не захаваліся. На заходнім і ўсходнім фасадах у паглыбленнях — не вокны, а полыя нішы; гэта сведчыць аб вяртанні вуглавых цыліндрычных скляпенняў … У заходняй частцы царквы ёсць хоры. Скляпенні, якія падтрымлівалі бакавыя члены хораў, мяркуючы па захаваных старажытных пятах, былі крыжовымі. Сярэдні склад хору мог абапірацца на драўляныя бэлькі. Лесвіцы ў саборы не было, а на хоры ўваходзілі праз дзверы другога паверха паўднёвага фасада, відаць, праз пераход з палаца. Знешнія вуглавыя лапаткі скроні плоскія, а прамежкавыя— з магутнымі паўкалонамі. У будынак вядуць 3 партала, яны маюць двухступеньчаты профіль. Вокны вузкія, з паўкруглым завяршэннем, але ў цэнтральных вокнах, дзе па 3 вокны, такая форма толькі сярэдняя, а бакавыя завяршаюцца чвэрцю круга. У аснове закамару на трох фасадах, акрамя ўсходняга, праходзіць аркатурны пояс з двайным поясам парапета.

Сцены храма складзены з цэглы ў тэхніцы роўнаслойнай муроўкі. Памер цэглы прыкладна 4,5X22-23X32,5-35,5; яны добра абстраляныя, моцныя. На некаторых цаглінах на адной з ложаў ёсць хвалістыя паралельныя лініі, а на некаторых буйныя «княжацкія» клеймы ў выглядзе двухзубца. Адрозніваюць цэглу трапецападобнай формы і вузкія з клінаватым завяршэннем. Таўшчыня растворных швоў у муры прыкладна роўная таўшчыні цэглы. Вапнавы раствор, ружовы ад цэмянкі. У сценах пазначаны каналы з гнілых драўляных сцяжак. Знойдзены таксама галаснікі, якія выкарыстоўваліся ў муроўцы скляпенняў. Істужачныя падмуркі глыбінёй 2-3 м, складзены з буту. Над імі — вымостка з некалькіх радоў растворанай цэглы. Падлога храма была выкладзена паліўнай керамічнай пліткай. Інтэр’ер распісаны фрэскамі, некаторыя ўчасткі ў цэнтральнай апсідзе і на адхонах вокнаў захаваліся да рэстаўрацыі. У саборы меліся арачныя нішы для пахаванняў. У адным з пахаванняў, верагодна, знаходзіліся астанкі князя Уладзіміра Васількавіча.

Рэстаўрацыйныя работы
---------------------

Будаўніцтва цэнтральнага храма Уладзімірскага княства — Успенскі сабор — прыцягнула пільную ўвагу летапісцаў і таму адлюстравана ў многіх летапісах. Запіс у Лаўрэнцьеўскім летапісе паведамляе аб заснаванні сабора 8 красавіка 1158 г. У летапісе Аўраамкі пазначана іншая дата закладкі — 8 траўня. Канец будаўніцтва быў адзначаны ў 1160 годзе:

> «Царква Прасвятой Багародзіцы створана ва Уладзіміры… князем Андрэем; і ўпрыгожыць яго цудоўна… і пазалоціць верх.. . Бог прывядзе яму гаспадароў з усіх краёў».
> 
> 

У 1161 г. праводзіўся роспіс храма:

> «Я б пачаў пісаць цэрквы ва Уладзіміры Залатаверхай, а скончыў бы 30 жніўня».
> 
> 

У 1185 г. Кафедральны сабор моцна пацярпеў падчас пажару. Відавочна, адразу пасля пажару яго пачалі аднаўляць, і ў 1189 годзе сабор зноў асвяцілі. У некаторых летапісах больш дакладна ўказваецца, якія творы выконваліся: князь Усевалад

> «спрасці, упрыгожы цэрквы Уладзімірскія толькі ў акрузе, а брат яго Андрэй паставіць іх на адзін шпіль… Усевалад пакіне і пазалоціць чатыры вяршыні».
> 
> 

Падчас вялікага пажару 1193г Касцёл, відаць, не пацярпеў, але ўсё ж у 1194 г. быў пабелены вапнай:

> «І паўтарылася б, новая».
> 
> 

У XIII ст. у саборы былі пахаваны некалькі ўладзімірскіх князёў, а ў 1237 г. былі праведзены некаторыя работы па аздабленні і роспісу. Падчас захопу Уладзіміра мангола-татарамі ў 1238 г. сабор быў разрабаваны і спалены. Пасля гэтага ён доўгі час прастаяў без рамонту, але ў 1280 г. Мітрапаліт Кірыл:

> «пакрыць царкву Прасвятой Багародзіцы бляхай».
> 
> 

У 1293 годзе мангола-татары зноў разграмілі горад

> «Уладзімірскую царкву разрабую, а меднае дно цудоўнае выкапаю».
> 
> 

У XIV стагоддзі ў саборы праводзіліся розныя рамонты і перабудовы, а ў 1408 г. Андрэй Рублёў і Даніла Чорны выканалі новы роспіс храма. Пазней сабор перажыў яшчэ некалькі рабаванняў і пажараў, але кожны раз яго рамантавалі. Капітальны рамонт праводзіўся ў 1725—1734 і 1888—1891 гг. а падчас апошняга архітэктар К. A. Карабут аднавіў старажытныя формы будынка. Вывучэнне помніка дазваляе ў агульных рысах уявіць першапачатковы выгляд сабора, пабудаванага ў 1158—1160 гг. Гэта быў шасціслуповы аднакупальны храм з трыма апсідамі. Яе шырыня 17,6 м, а даўжыня, верагодна, каля 27,5 м, азімут 53 °. Памер бакоў падкупальнага квадрата каля 6,5 м. Вялікі 12-аконны барабан абапіраецца на ўнікальную канструкцыйную сістэму — спалучэнне ветразяў з васьмю папярочнымі аркамі (тыпу тромп). Скляпенні сабора цыліндрычныя. У заходняй частцы размешчаны хоры, якія абапіраюцца на скляпенне. У пятах арак пад хорамі разьбяныя карнізы са стылізаванымі лістамі аканфа, а ў пятках пругкіх арак. — карнізы з выявамі парных львоў. Сабор быў распісаны фрэскамі, некаторыя з якіх захаваліся. Знойдзены паліўныя керамічныя пліткі для падлогі. Знешнія сцены храма падзяляліся плоскімі пілястрамі з прылеглымі да іх паўкалонамі. Гэты пояс быў упрыгожаны фрэскавым роспісам, а калоны былі пазалочаны. У храм вялі тры багата аформленыя парталы; яны не захаваліся, але адзначаны ў летапісах:

> «Дзверы ў касцёле трое з залатой прыладай».
> 
> 

У аздабленні фасадаў выкарыстоўваліся разьбяныя камяні, частка якіх захавалася на сценах сабора 1185—1189 гг. Закамары фасадов ўпрыгожвалі, мяркуючы па летапісах, пазалочаныя выявы. Знойдзены фрагменты разьбяных вадамётаў са слядамі іх арматуры, пазалочанай меддзю. Масіўны барабан арыгінальнага сабора ўпрыгожваюць 24 калоны з разьбянымі капітэлямі. Карніз барабана складаецца з зубчастых трохвугольнікаў, паласы парапета і завяршальнага пояса невялікіх арак. Лісты паміж вокнамі барабана былі абабіты пазалочанай меддзю. Такой жа меддзю быў пакрыты і купал сабора. Перад паўночным парталам першапачатковага сабора выяўлены падмуркі прытвора; можна меркаваць, што перад усімі трыма парталамі стаялі стагі сена. Застаецца адкрытым пытанне паступлення ў хоры. Мяркуючы па рэштках падмурка, выяўленых на поўнач ад паўночна-заходняй часткі першапачатковага храма, каля сабора былі праходы, якія непасрэдна злучалі яго з архірэйскім палацам, і таму ён не мог мець спецыяльнай лесвіцы для пад’ёму на хоры. Пры перабудове сабора ў 1185—1189 гг. архітэктар пабудаваў першапачатковы будынак з дадатковымі падзеламі з поўначы, захаду і поўдня, паставіўшы па вуглах 4 новыя купалы і такім чынам ператварыўшы сабор у пяцінефавы пяцікупальны храм. Знешнія сцены першапачатковага будынка былі прарэзаны шырокімі праёмамі на ўсю вышыню сабора, а ў заходняй частцы, дзе размяшчаліся хоры, праёмы былі зроблены двух’яруснымі — пад хорамі і над імі. Слупы, утвораныя са сцен першапачатковага сабора, былі ўмацаваны пілонамі, якія аркамі злучаны з новымі знешнімі сценамі. Былі разбіты апсіды першапачатковага храма і пабудаваны новыя, адсунутыя значна далей на ўсход. Пасля рэканструкцыі шырыня сабора стала роўнай 31,3 м, а даўжыня (з апсідамі) — 37,8 м. Таўшчыня вонкавых сцен 1,7-1,8 м. Прыбудаваныя члены выконвалі ролю магільных галерэй. У іх сценах размяшчаліся арачныя нішы для пахаванняў. Верагодна, гэтыя галерэі былі распісаны ў 1237 г. калі, паводле летапісу,

> «напісаць прытвор Божай Маці».
> 
> 

Падчас перабудовы сабора хоры былі пашыраны на адно аддзяленне на поўнач і поўдзень. Гэтыя дзяленні абапіраюцца на крыжовыя скляпенні. Незразумелым для перабудаванага будынка з’яўляецца і пытанне лесвіцы для пад’ёму на хоры. Падлогі бакавых прыбудоў і апсід былі выкладзены паліўнымі керамічнымі пліткамі. Невядома, ці належаў медны насціл храма, які згадваецца ў летапісах пад 1293 годам, да першапачатковага сабора ці да часу перабудовы («ніз Мядзяной»). Знешне новы сабор у цэлым паўтараў формы першапачатковага храма. Яго сцены расчлянёны двухслупковымі пілястрамі з паўкалонамі, па сярэдзіне вышыні праходзіць аркатурна-калонны пояс. Такі ж пояс упрыгожвае верхнюю частку апсіды. Акрамя трох галоўных парталаў на заходнім фасадзе маюцца 2 бакавыя, некалькі меншых. Усе парталы храма перспектыўныя. Вокны другога яруса і вокны першага (на ўзроўні аркатурна-калоннага пояса) — простыя шчылінападобныя. Каменная разьба ўпрыгожвае парталы, капітэлі калон на пілястрах, капітэлі калон і кансолі арачнага калоннага пояса. Асобныя разьбяныя камяні, умураваныя ў сцяну, верагодна, былі перанесены сюды з першапачатковага будынка. Аркатурна-калонны пояс калісьці быў распісаны.

Скляпенні прыбудаваных частак крыху ніжэйшыя за скляпенні першапачатковага будынка, яны не перакрываюць верх карніза гэтага цэнтральнага аб’ёму. Таму верхняя частка сабора стала ступенчатай. Усходняя пара бакавых галоў размешчана не над квадратнымі, а над выцягнутымі прамавугольнымі памяшканнямі, тут уведзены дадатковыя падпружныя аркі для падтрымкі барабанаў. Падчас рамонту пакрыцця цэнтральнага купала ў канцы ХІХ ст. аказалася, што медныя лісты купала ў значнай ступені старажытныя; гэтыя літары мелі паслядоўныя лічбавыя пазнакі. Крыжы сабора былі зроблены з прутковага жалеза і пакрытыя шчыліннымі лістамі пазалочанай медзі. Сабор зроблены з добра выразаных квадратаў вапняку, а сярэдзіна сцен узведзена з неапрацаваных камянёў на растворы. У сценах адзначана наяўнасць дубовых злучэнняў. У муроўцы купалоў выкарыстаны кіпры туф.

Раскопкі праводзіліся ў 1951 г. (А. У. Сталетав) у паўночным нефе сабора, далі магчымасць высветліць размяшчэнне падмуркаў. Падмурак першапачатковага сабора аказаўся складзены з камянёў без злучнага рэчыва. Над падмуркам пласт дробнага вапняку на вапнавым растворы. Раствор з гэтага пласта часткова выліваўся ў верхнюю частку цаглянага падмурка; ён вельмі моцны, з дробнымі вуглямі. Пад паўночнай сцяной паўночнага прытвора падмурак меў глыбіню каля 1,9 м, а ў яе падставе знойдзены рэшткі дубовых ложаў. Закладка сабора 1185—1189 гг. складзена вапнякамі. У ніжняй частцы падмурка камяні амаль не апрацаваны, выш — шчыльна прыталеныя, і самы верхні шэраг — чысты зрэз. Увесь падмурак робіцца на вапнавым растворы; яго глыбіня 1,78 м. Ёсць звесткі, што ў паўночнай частцы храма пад падмуркам знойдзены рэшткі дубовых ложаў.

Пасля дэталёвага вывучэння і даследаванняў было вырашана аднавіць яго ў першапачатковым выглядзе. Зразумела, ніхто не мог гарантаваць поўнай дакладнасці. Але будаўнікі мелі ўзоры шматлікіх царкоўных пабудоў часоў Кіеўскай Русі.

Прафесар А. У. Прахаў склаў праект рэканструкцыі. Ён прапанаваў пакінуць порт, які быў дададзены пазней з захаду. Па яго задуме сабор павінен быў быць пяцігаловым. Галоўны купал павінен быць выкананы ў выглядзе мітры, а астатнія ў выглядзе скуфіі. У тлумачальнай запісцы вучоны напісаў, што за аснову ўзяў грэка-рускія формы XII ст.

У 1891 годзе Успенскі сабор аглядаў М. Т. Прэабражэнскі, а ў 1893 годзе Імператарская археалагічная камісія накіравала акадэмікаў Г. І. Котаў і В. У. Суслаў .

Котаў і яго памочнікі пачалі працаваць над праектам рэканструкцыі. Неўзабаве праект быў разгледжаны археалагічнай камісіяй.

Новы праект адрозніваўся не толькі больш высокім прафесійным узроўнем, але і быў значна больш дэталізаваным. Ён падкрэсліў неабходнасць ліквідацыі ўсіх пазнейшых прыбудоў і напластаванняў і прадугледзеў узнаўленне першапачатковага выгляду сабора. Праект быў зацверджаны ў 1896 годзе археалагічнай камісіяй… Свяшчэнны Сінод даручыў рэстаўрацыю храма акадэміку архітэктуры Грыгорыю Іванавічу Котаву.

Зноскі
------

1. ↑  «Святині собору» на офіційному сайті Володимир-Волинської єпархії УПЦ МП Архівавана 12 мая 2021.

Літаратура
----------

* *Гаврилюк С. В.* Відновлення Успенського собору м. Володимира-Волинського — унікальної пам’ятки Київської Русі: концепція, здійснення, результати(недаступная спасылка).
* Енциклопедія українознавства  (укр.) (бел.. У 10-х томах. / Головний редактор Володимир Кубійович  (руск.) (бел.. — Париж, Нью-Йорк: «Молоде життя  (укр.) (бел.»-«НТШ  (руск.) (бел.»; 1954—1989, 1993—2000.
* *Піскова Е. М*. ДАВНЬОСХОВИЩЕ СВЯТО-ВОЛОДИМИРСЬКОГО ПРАВОСЛАВНОГО братства // Енциклопедія історії України[ru] : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій[ru] (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України[ru]. — К.: «Наукова думка[ru]», 2004. — Т. 2 : Г — Д.— С. 277. — ISBN 966-00-0405-2. (укр.)
* *П. А. Ричков.* УСПЕНСЬКИЙ СОБОР, Володимир Волинський // Енциклопедія історії України[ru] : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій[ru] (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України[ru]. — К.: «Наукова думка[ru]», 2013. — Т. 10 : Т — Я.— С. 249. — ISBN 978-966-00-1359-9. (укр.)
* *Мандзюк Ф. Г.* — «Володимир-Волинський Свято-Успенський собор»: історичний нарис. Луцьк: Вісник і К, 2001. — 80 с.
* *Раппопорт П.А*. Русская архитектура X—XIII вв. Каталог памятников. Л. 1982. (переклад джерела з російської мови)

Спасылкі
--------

* Успенський собор у Володимирі-Волинському // Велика українська енциклопедія.
* «Історія кафедрального собору» з Офіційного сайту Володимир-Волинської єпархії