recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сілавікі** — прадстаўнікі праваахоўных органаў, разведвальных арганізацый, узброеных сіл і іншых дзяржаўных структур, якім дзяржава дэлегуе сваё права на прымяненне сілы (гэтыя арганізацыі прынята называць *сілавыя міністэрствы*, *сілавыя ведамствы*,  *сілавыя структуры*).

Прыклады
--------

* Міністэрства абароны (у т.л. Узброеныя сілы)
* Міністэрства ўнутраных спраў (паліцыя, міліцыя, унутраныя войскі, жандармерыя)
* Міністэрства па надзвычайных сітуацыях
* Спецслужбы

Іншыя значэнні
--------------

У дачыненні да Расіі гэтае паняцце часта пашыраецца і на прадстаўнікоў палітычных груповак, а таксама асобных палітычных дзеячаў і бізнесменаў, злучаных з сілавымі структурамі Расіі і/ці СССР у сучаснасці або мінулым. Як сленгавае слова ўвайшло ў іншыя мовы ў якасці паліталагічнага тэрміна і шырока выкарыстоўваецца ў гутарковай гаворцы і журналістыцы пры апісанні палітычных працэсаў сучаснай Расіі і постсавецкіх дзяржаў.

Гл. таксама
-----------

* Ваенізаваная арганізацыя

Зноскі
------

1. ↑  Renz B. The Russian power ministries and security services // Routledge Handbook of Russian Politics and Society (англ.) / Eds.: G. Gill, J. Young. — Taylor \& Francis, 2013. — P. 209—219. — 498 p. — ISBN 9781136641022.
2. ↑  BBC:"Russian ex-spies flex their muscles"
**Ача** (ісп.: Hacho) — невысокая гара, якая ўзвышаецца над Сеутай, іспанскім эксклавам у Паўночнай Афрыцы. Гара, якая ў антычнасці называлася **Абіла**, размяшчаецца на беразе Гібралтарскага праліва і па адной з версій з’яўляецца паўднёвым Геркулесавым слупом. Па іншай версіі пару Гібралтарскай скале складае гара Джэбель-Муса на тэрыторыі Марока.

Ача знаходзіцца паўвостраве Альміна, які ўразаецца ў праліў, таму вышыня мела стратэгічнае значэнне, і форт (ісп.: Fortaleza de Hacho), пабудаваны на вяршыні ў часы Візантыі, пасля падтрымліваўся і пашыраўся мараканцамі, партугальцамі і іспанцамі. У наш час належыць іспанскім ваенным. На гары таксама размешчаны кляштар Эрміта-дэ-Сан-Антоніа і помнік генералісімусу Франсіска Франка.

Зноскі
------

1. ↑  Monte Hacho - peakbagger.com

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ача
* Фатаграфіі крэпасці

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
**Сіла Карыялі́са** — інерцыйны эфект, які на Зямлі абумоўлены яе вярчэннем вакол сваёй восі і праяўляецца ў тым, што ўсе целы, якія рухаюцца адносна зямной паверхні, у паўночным паўшар'і атрымліваюць паскарэнне ўправа, а ў паўднёвым — улева. Назва ад прозвішча французскага вучонага Г. Карыяліса, які сфармуляваў паняцце адноснага руху.

Сіла Карыяліса ўплывае на напрамак руху паветраных масы, марскіх цячэнняў, выклікае падмыў берагоў рэк.

Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі
------------------------------

Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі — прыватны выпадак сілы Карыяліса, адна з сіл інерцыі, наяўнасць якой дазваляе ўлічваць уплыў вярчэння Зямлі вакол сваёй восі на рух любога цела адносна зямной паверхні. Адхіляе целы, якія рухаюцца ўздоўж зямной паверхні, управа ў Паўночным паўшар’і, улева — у Паўднёвым. У выніку рэчышчы рэк паступова адхіляюцца, іх правыя берагі (у Паўночным паўшар’і) больш стромкія (размываюцца), чым левыя (закон Бэра).

Літаратура
----------

* Карыяліса сіла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. — ISBN 985-11-0262-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4259538-1 · LCCN: sh85032605 · Microsoft: 31263232 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бальшакоў.
**Барыс Аляксеевіч Бальшакоў** (26 верасня 1910, г. Архангельск — 27 жніўня 1950) — беларускі савецкі спартсмен (веласіпедны і канькабежны спорт). Заслужаны майстар спорту СССР (1947). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Муж Зоі Францаўны Бальшаковай.

Біяграфія
---------

У 1945—1950 гг. трэнер Мінскага абласнога савета ФСТ «Дынама». Чэмпіён СССР па канькабежным спорце на дыстанцыях 500 м (1941, 1947), 1500 м (1948), па веласіпедным спорце ў групавой шашэйнай гонцы на 150 км (1947), у спрынтарскім мнагабор’і на трэку (1949). Пераможца і прызёр Міжнародных і ўсесаюзных спаборніцтваў.

Па яго ініцыятыве з 1947 г. штогод праводзіцца аднадзённая веласіпедная гонка па маршруце Мінск — Барысаў — Мінск (з 1950 года гонка на прыз імя Бальшакова).

За сваю кар’еру толькі на чэмпіянатах СССР ён заваяваў 19 медалёў — два залатыя, 10 сярэбраных і сем бронзавых.

Загінуў падчас міжнародных спаборніцтваў у Туле ў парнай групавой гонцы на трэку ў 1950 годзе.

Магіла Барыса і Зоі Бальшаковых
Пахаваны на Вайсковых могілках Мінска.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Большаков Борис Алексеевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 70. — 737 с.
2. 1 2  Белорусская федерация велосипедного спорта — 1945—1960 гг.(недаступная спасылка)  (руск.)

Літаратура
----------

* *Багушэвіч Ю. Садоўскі Я.* Чэмпіён краіны — Мн. 1953
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Беларуская ССР : карот. энцыкл. Т. 5. — Мн. 1981.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar2262946 · БАП: 131839 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сіла (значэнні).
**Сі́ла** (кар.: 신라, [ɕilːa]) — адна з трох першапачатковых карэйскіх дзяржаў (Кагуро, Пэкчэ і Сіла) у I ст. да н.э. — VII ст. н.э. у VII—IX ст. першая агульнакарэйская дзяржава.

Спачатку займала паўднёвы захад Карэйскага паўвострава. Паводле летапісных паказанняў, заснавана ў 57 да н.э. хаця першыя звесткі пра Сіла адносяцца да III ст. калі яна ўяўляла саюз паўночна-заходніх карэйскіх плямён. Як дзяржава аформілася да пачатка VI стагоддзя. У 503 годзе правіцель (марыпкан) Чыджын (500—514) прыняў тытул цара (вана), а дзяржава — назву Сіла.

Сіла фарміравалася пад моцным уплывам кітайскай культуры і канфуцыянства. У VI стагоддзі дзяржаўнай рэлігіяй стаў будызм. Сумесна з войскамі кітайскай дынастыі Тан Сіла ў 660 годзе разбіла Пэкчэ, у 668 г. — Кагуро, потым выгнала з Карэі былых саюзнікаў — кітайцаў.

У VII — пачатку IX стагоддзя ў час росквіту Сілы як агульнакарэйскай дзяржавы сфарміравалася карэйская народнасць.

З сярэдзіны IX стагоддзя Сіла пачала занепадаць і ў канцы IX стагоддзя распалася на асобныя дзяржавы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9
2. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сіла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 374. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* История Кореи. Т. 1. — М. 1974. (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сіла (дзяржава)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 137357476 · GND: 4548256-1 · LCCN: nr92011491 · NDL: 00573704 · SUDOC: 050621130 · VIAF: 127111948 |

 |
**Барыс Амуратавіч Байрашэўскі** (10 ліпеня 1936, Мінск) — беларускі вучоны ў галіне цеплаэнергетыкі. Доктар тэхнічных навук.

Біяграфія
---------

Скончыў БПІ (1959). З 1964 у Інстытуце цепла- і масаабмену АН Беларусі. З 1970 у Беларускім філіяле Энергетычнага інстытута імя Г. М. Кржыжаноўскага. У 1979—1998 у ВА Мінскэнерга.

Навуковыя працы па ўдасканальванні тэхналагічных працэсаў, мадэрнізацыі абсталявання ЦЭЦ, кацельных і цепласетак, распрацоўцы новых метадаў ацэнкі і аналізу іх тэніка-эканамічных паказчыкаў. Прапанаваў шэраг матэматычных мадэлей даследуемых тэхналагічных працэсаў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.18. кн 1 Мн. 2000, С.342
**Ачхо́й-Марта́н** (руск.: Ачхой-Мартан, чач.: ӏашхой-Марта, Тӏаьхьа-Марта) — горад (да 2023 года сяло) у Расіі, цэнтр Ачхой-Мартанаўскага раёна Чачні.

Назва
-----

Назва паходзіць ад ракі Ачхой і больш вялікай ракі Мартанга, дзе знаходзіцца большая частка паселішча.

Размяшчэнне
-----------

Ачхой-Мартан знаходзіцца на захад ад горада Грозны на адлегласці каля 50 км. Праз паселішча цякуць рэкі Ачхой і Мартанга.

Гісторыя
--------

Час заснавання невядомы. Напэўна існаваў у XIX стагоддзі. У 1944 годзе з-за высялення чачэнцаў паселішча было перайменавана ў Навасельскае. Пасля аднаўлення ЧІАССР і вяртання чачэнцаў сяло ізноў займела старую назву Ачхой-Мартан.

У лютым 2023 года сяло Ачхой-Мартан атрымала статус горада.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва каля 21 600 чалавек. Асноўным народам з’яўляюцца чачэнцы.

Прамысловасць
-------------

У паселішчы займаюцца земляробствам. Гэта асноўны занятак жыхароў. Ёсць жывёлагадоўля.

Вядомыя ўраджэнцы
-----------------

* Бета — таварыш імама Шаміля.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 31 ліпеня 2017.

| ⛭Чачня |
| --- |
| Раёны | 
* Ачхой-Мартанаўскі
* Ведзенскі
* Грозненскі
* Гудэрмескі
* Ітум-Калінскі
* Курчалоеўскі
* Надцярэчны
* Нажай-Юртаўскі
* Наурскі
* Сернаводскі
* Урус-Мартанаўскі
* Шалінскі
* Шалкаўскі
* Шаройскі
* Шатойскі

 |  |
| Гарады | 
* Аргун
* Ачхой-Мартан
* **Грозны**
* Гудэрмес
* Курчалой
* Урус-Мартан
* Шалі

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Ведзено
* Знаменскае
* Ітум-Калі
* Нажай-Юрт
* Наурская
* Сернаводскае
* Хімой
* Шалкаўская
* Шатой

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Барысаў.
**Барыс Аляксандравіч Барысаў** (25 лютага 1886, м. Мэжырыў, Вінніцкая вобласць, УССР — 31 снежня 1974) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Адэскі інстытут грамадзянскага і камунальнага будаўніцтва ў 1936 годзе. Працаваў галоўным архітэктарам Гомеля, з 1948 па 1963 г. — галоўным архітэктарам праектаў Гомельскага аблпраекта.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1937 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: праекты рэканструкцыі будынкаў Гарадскога драматычнага тэатра (1939), Палаца піянераў (1948—1950) у Гомелі, генплан Гомеля на 1980 г. (1958—1963, у аўтарскім калектыве).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Борисов Борис Александрович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Залкінд.
**Барыс Аляксандравіч Залкінд** (руск.: Залкинд Борис Александрович; 26 чэрвеня 1894, в. Скрыгалаў, Мазырскі раён, Гомельская вобласць — 1971, Масква) — савецкі вучоны ў галіне тэрапіі. Доктар медыцынскіх навук (1936), прафесар (1940).

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння ў 1918 годзе медыцынскага факультэта Павійскага ўніверсітэта (Італія) працаваў асістэнтам, а ў 1923 годзе — дацэнтам терапеўтычнай клінікі горада Павія. З 1925 года — загадчык кафедры туберкулёзу Екацерынаслаўскага медыцынскага інстытута. У 1932—1939 гадах загадчык кафедры тэрапіі Днепрапятроўскага інстытута ўдасканалення ўрачоў. Адначасова (з 1935 года) загадчык кафедры тэрапіі Днепрапятроўскага медыцынскага інстытута. У 1942—1944 гадах галоўны тэрапеўт Паўночна-Заходняга і 2-га Беларускага франтоў. З 1944 года — загадчык кафедры шпітальнай тэрапіі Днепрапятроўскага медыцынскага інстытута.

Аўтар больш за 30 навуковых прац, якія галоўным чынам прысвечаны вывучэнню бялкоў сыроваткі крыві.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

*
**Губернатар Мату-Гросу-ду-Сул** (парт.: Governador do Mato Grosso do Sul) — кіраўнік урада бразільскага штата Мату-Гросу-ду-Сул. Губернатар абіраецца па мажарытарнай выбарчай сістэме ў два туры. Гэта дзяржаўная пасада, якая з’яўляецца самай значнай у Мату-Гросу-ду-Сул.

Калі кандыдат набірае больш за 50 % галасоў у першым туры, ён лічыцца абраным без неабходнасці правядзення другога тура. Але калі ні адзін з кандыдатаў не набірае абсалютнай большасці, праводзіцца другі тур галасавання, у якім прымаюць удзел толькі два кандыдаты, якія набралі найбольшую колькасць галасоў у першым туры. Пераможца другога тура становіцца абраным губернатарам.

Пасада была створана Дадатковым законам № 31, уведзеным у дзеянне 11 кастрычніка 1977 года. Цяперашні губернатар Мату-Гросу-ду-Сул — Эдуарду Рыдэль, які заступіў на пасаду 1 студзеня 2023 года.
**Канстанцінаўскі палац** (Вялікі Стрэльнінскі палац) (руск.: Константиновский дворец) — помнік архітэктуры XVIII стагоддзя, які фарміруе палацава-паркавы ансамбль у Стрэльні, з 2003 года — Дзяржаўны комплекс «Палац кангрэсаў». Комплекс знаходзіцца на паўднёвым беразе Фінскага заліва, на рэках Стрэлка і Кікенка, уздоўж Пецяргофскай дарогі, за 19 км ад цэнтра Санкт-Пецярбурга.

Выгляд з Пецяргофскай дарогі
Від на палац з боку Фінскага заліва
Знаходзіцца ў ведамасным падпарадкаванні Упраўленне справамі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі[ru].

Дзяржаўны комплекс «Палац кангрэсаў»
------------------------------------

Дзяржаўны комплекс «Палац кангрэсаў» (выгляд з самалёта) 16 чэрвеня 2012 года
У 2000 годзе палац з навакольнымі землямі плошчай больш за 140 гектараў быў перададзены на баланс Упраўлення справамі Прэзідэнта і пачаліся маштабныя будаўніча-аднаўленчыя работы. Па старадаўніх чарцяжах былі адноўлены фасады і інтэр’еры палаца, парк, сістэма каналаў. Асноўны ўпор у праекце рэканструкцыі быў зроблены на забеспячэнне дзяржаўных прыёмаў. Гідратэхнікі паглыбілі рэчышча вадаёмаў для прыёму яхт і рачных судоў. Былі збудаваныя масты і фантаны, якія існавалі раней толькі ў праектах. Тры масты былі зробленыя разваднымі. У парку зроблены задуманыя яшчэ Пятром I фантаны. Недалёка ад палаца на беразе Фінскага заліва пабудавана «консульская вёска» — 20 двухпавярховых катэджаў. Збудаваны пяцізоркавая гасцініца «Балтыйская зорка», стылізаваная пад старадаўнюю рускую сядзібу. Будынак былога яхт-клуба рэканструяваны пад прэс-цэнтр і аснашчаны спадарожнікавымі сродкамі сувязі. У былых царскіх стайнях размясціўся адміністрацыйны корпус «Палаца кангрэсаў».

Адкрыццё адноўленай палаца адбылася 30-31 мая 2003 года.

У ліпені 2006 года ў «Палацы Кангрэсаў» праходзіў пецярбургскі саміт[ru] «вялікай васьмёркі», а 5-6 верасня 2013 года тут прайшоў саміт G20.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Штатга́льтар** (ням.: Statthalter), ці **статха́ўдар** (нідэрл.: stadhouder; у абедзвюх мовах азначае *трымаць замест [кагосьці]*) — у шэрагу дзяржаў Еўропы службовая асоба, якая ажыццяўляла дзяржаўную ўладу і кіраванне на якой-небудзь тэрыторыі дадзенай дзяржавы. Раўназначна венецыянскаму тытулу «дож».

Намесніцтва паходзіць з старажытнасці. Калі памеры дзяржавы не дазвалялі кіраўніку дзяржавы аператыўна рэагаваць на падзеі ў аддаленых правінцыях, то ён прызначаў свайго штатгальтара. Іх часта называлі губернатарамі.

Найбольшую вядомасць атрымалі штатгальтары Рэспублікі Злучаных правінцый (Галандыі).

Гл. таксама
-----------

* Спіс штатгальтэраў Нідэрландаў у англійскай Вікіпедыі  (англ.)
* Спіс рэйхсштатгальтараў у англійскай Вікіпедыі  (англ.)
* Рэйхсштатгальтар

Літаратура
----------

* Штатгальтер // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
Гуаяба**Гуаяба** (ісп.: Guayabo) — археалагічны помнік у кантоне Турыальба, Коста-Рыка. Хоць да гэтага часу раскапаная невялікая частка помніка, ужо цяпер ясна, што гэта быў важны культурны і палітычны цэнтр сваёй эпохі. Плошча помніка складае 218 гектараў, ён размешчаны на парослым лясамі паўднёвым схіле вулкана Турыальба. Невядома, ці ведалі аб гэтых руінах іспанскія канкістадоры і больш познія пасяленцы. 

Горад быў населены прыкладна з 1000 да н.э. (дагістарычны перыяд гэтага рэгіёна яшчэ не вывучаны). Развіццё горада дасягнула піка каля 800 н.э. калі ў ім пражывала каля 10 тыс. чалавек. Каля 1400 горад быў пакінуць. 

Археолагі выявілі вялікую колькасць брукаваных каменем вуліц, круглых платформ, якія служылі падставамі для драўляных збудаванняў, акведукі, сажалкі, камяні з разьбянымі малюнкамі і малюнкі жывёл. 

| ⛭Дакалумбавы культуры Месаамерыкі |
| --- |
| Пералік культур | **Ацтэкі** — Веракрус — Гуаяба — Ісапа — Капача — Какле — Куікуілька — Кускатлан — **Мая** — Міштэкі — Монтэ-Альта — Альмека-шыкаланка — **Альмекі** — Сапатэкі — Тараскі — Тэатыўакан — Тлатылька — Тальтэкі — Татанакі — Уастэкі — Чычымекі — Чалула — Шахтавыя магілы і Тэўчытлан — Шачыпала — Эпіёльмекі |  |
| Рознае | **Месаамерыканская храналогія** — Дакалумбавы руіны Мексікі — Каменныя шары — Месаамерыканская гульня ў мяч — Месаамерыканская піраміда — Месаамерыканскія сістэмы пісьма — Чынампа — **Мовы Месаамерыкі** |
| Глядзіце таксама | **Дакалумбавы культуры** — Арыдаамерыка — Канкіста |
| **Партал «Індзейцы»** |
Круглая ступеньчатая піраміда ў Гуачымантонес, вядомая як «Круг 2»  
Дазвол на публікацыю ласкава дала Nancy
Дэталь круглай піраміды і іншыя руіны  
Дазвол на публікацыю ласкава дала Nancy
**Гуачымантонес** або **Уачымантонес** ісп.: Guachimontones, Huachimontones — археалагічны помнік дакалумбавых часоў каля мексіканскага горада Тэўчытлан, штат Халіска. Помнік адносіцца да так званай Тэўчытланскай традыцыі — грамадства ці комплексу грамадстваў, які існаваў у перыяд 300—900 гг. н. э.

Асноўнай характарыстыкай Гуачымантонес з'яўляюцца круглыя ступеньчатыя піраміды, размешчаныя ў цэнтрах круглых комплексаў будынкаў. Піраміда вышынёй 18 м у Крузе 2 мае 13 высокіх прыступкаў, якія вядуць на верхні ўзровень, на якім маецца 4 дадатковых прыступкі. На самым верхнім узроўні быў размешчаны пост назіральнікаў, верагодна, для цырымоніі "летуноў", распаўсюджанай у наш час у татанакаў (кручэнне вакол шаста). Па іншай версіі, на вяршынях пірамід маглі размяшчацца невялікія храмы.

Кожную піраміду атачаюць паглыбленыя круглыя плошчы, а вакол кожнай плошчы размешчана серыя маленькіх курганоў. На вяршынях курганоў маюцца платформы, якія раней служылі апорамі будынкам з дрэва і гліны.

У Гуачымантонес адкрыта каля 10 круглых комплексаў, чатыры прамавугольных плошчы і два стадыёна для гульні ў мяч.

Раскопкі Гуачымантонес праводзілі археолагі з Мічааканскага каледжа пад кіраўніцтвам амерыканскага археолага Ф. Вейганда і яго жонкі С. Гарсія дэ Вейганд. Буйнамаштабны праект раскопак распачаты ў 1998 годзе.

ЮНЕСКА уключыла ўвесь рэгіён, у тым ліку бліжэйшы завод па вытворчасці тэкілы, у свой спіс Сусветнай спадчыны. У сувязі з тым, што помнік быў абрабаваны, ён таксама ўключаны ў спіс 2008 г. па Кантролі за сусветнымі помнікамі (en:World Monuments Watch), які складаецца з 100 помнікаў, змешчаных у найбольш пагрозлівым стане.

Гл. таксама
-----------

* Традыцыя шахтавых магіл

Зноскі
------

1. 1 2  Weigand.

Літаратура
----------

* Smith, Julian (2006) «Surprise Finds in Tequila Country» in *Archaeology* magazine November/December 2006.
* Weigand, Phil and Efraín Cárdenas, «Proyecto Arqueológico Teuchitlán» Архівавана 6 кастрычніка 2008. accessed May 2008.

| ⛭Дакалумбавы культуры |
| --- |
| Паўночная Амерыка | **Дакалумбавы культуры Паўночнай Амерыкі** |
| Цэнтральная Амерыка | **Арыдаамерыка** — **Вест-Індыя** — **Істма-Калумбія** — **Месаамерыка** (Мовы Месаамерыкі — Ацтэкі — Мая — Альмекі — Іншыя культуры Месаамерыкі) |
| Паўднёвая Амерыка | **Амазонскія культуры** (Дакалумбава Бразілія — Льянас-дэ-Мохас — Маражо) — **Андскія культуры** (Інкі) — **Патагонскія культуры** — **Мовы Паўднёвай Амерыкі** |
| Культура і міфалогія | Касік — Ківа — Месаамерыканская гульня ў мяч — Пукара — Уака — Чанкі — Чынампа |
| Гл. таксама | **Індзейцы** — Археалогія Амерыканскага кантынента — Генацыд індзейцаў — Жывапіс індзейцаў — Індзейскія мовы — Кераміка індзейцаў — Калумбаў абмен — Канкіста — Культурныя рэгіёны Амерыкі — Кухня індзейцаў — Палеаіндзейцы — «Тры сястры» |
| **Партал «Індзейцы»** |
**Гуаява** (*Psidium guajava*) — дрэва сямейства міртавыя.

Гуаява адносіцца да сямейства міртавыя (Myrtaceae Juss.). Да гэтага сямейства адносяцца такія шырока вядомыя расліны, як мірт, фейхоа, эўкаліпт.

Гуаява - невялікая вечназялёнае або паўлістападнае дрэва, звычайна вышынёй да 3-4 м, але часам дасягае ад дзесяці да дваццаці метраў вышынёй. Шырокая крона.

Кара ствалоў 2-4 мм таўшчынёй, гладкая, звонку бледна-ружовая або светла-шэрая, месцамі ў трэшчынках.

Гуаява добра пераносіць засуху.

Плод
----

Батанічная ілюстрацыя з кнігі Франсіска Мануэля Бланка «*Flora de Filipinas*», 1880—1883
Гуаява дае адзін галоўны ўраджай — да 100 кг з дрэва — і 2—4 дадатковых, значна меншых ўраджаі.

Плады спеюць праз 90-150 дзён пасля цвіцення. Форма, памер і іншыя характарыстыкі пладоў надзвычай зменлівыя. Яны бываюць даўжынёй ад 4 да 15 см і маюць 4 ці 5 чашалісцікаў на вяршыні.

Плод звычайна круглай, авальнай або грушападобнай формы, з прыемным (хоць часам і залішне моцным) мускусным пахам, з жаўтлява-белай, ярка-жоўтай, чырванаватай, зеленавата-белай або зялёнай тонкай скуркай. Маса пладоў культурных гатункаў звычайна ад 70 да 160 г, даўжыня плоду — ад 4 да 6,5 см, дыяметр — 4,8—7,2 см. Мякаць расліны белая, жоўтая, ружовая ці ярка-чырвоная, запоўненая жорсткім насеннем да 3 мм даўжынёй. Колькасць насення вагаецца ад 112 да 535 (некаторыя плады насення не ўтрымліваюць наогул).

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Мир культурных растений. Справочник / В. Д. Баранов, Г. В. Устименко. — М.: Мысль, 1994. — 381 с.: ил. (руск.)

Спасылкі
--------

* Псидиум гуайява: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Галеўка.
**Віктар Іванавіч Галеўка** (27 сакавіка 1938, г.п. Плешчаніцы, Лагойскі раён, Мінская вобласць — 9 мая 1980) — беларускі архітэктар. Кандыдат архітэктуры (1974).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1962 годзе. Працаваў галоўным архітэктарам Салігорска, з 1966 па 1980 г. — старшым архітэктарам, кіраўніком групы архітэктараў, галоўным архітэктарам праектаў у Гомельскім філіяле Белдзяржпраекта, галоўным архітэктарам Гомеля.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1966 года. Член КПСС з 1979 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: 4-кватэрны на ст. Цярэшкавічы, 16-кватэрны ў пасёлку Камунар (1966), 4-павярховы ў горадзе Карма (1971) жылыя дамы, гасцініца «Матэль» па аўтамагістралі Гомель—Чарнігаў (1969), 99-кватэрны па вул. Сялянскай (1968) і 64-кватэрны па вул. Артылерыйскай (1973) жылыя дамы, праекты забудовы мікрараёнаў № 12 і 52 (1979, у аўтарскім калектыве) у Гомелі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Галевко Виктор Иванович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-343115 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Замосцік.
**Віктар Іванавіч Замосцік** (нар. 27 верасня 1970, в. Клясціцы, Расонскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 27 верасня 1970 года ў в. Клясціцы Расонскага раёна. Скончыў Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С. М. Кірава. Працоўную дзейнасць пачынаў настаўнікам хіміі Кісцянёўскай сярэдняй школы Рагачоўскага раёна.

У 1996—1997 гады выкладаў гісторыю ў Сакалішчанскай сярэдняй школе-саду Расонскага раёна. З 1997 па 2000 гады працаваў метадыстам Дома школьніка, дырэктарам цэнтра пазашкольнай працы аддзела адукацыі Расонскага райвыканкама, у 2001—2003 гадах — лабарантам, выкладчыкам хіміі, біялогіі, экалогіі Палескага сельгастэхнікума імя У. Ф. Міцкевіча у г. Калінкавічы.

З 2003 па 2007 гады — аспірант, асістэнт кафедры біялогіі Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна. У 2007—2010 гады ўзначальваў Даманавіцкую САШ, а затым САШ № 6 г. Калінкавічы.

У 2010 годзе прызначаны намеснікам старшыні Калінкавіцкага райвыканкама, у 2018 годзе выбраны старшынёй Калінкавіцкага райсавета дэпутатаў. 29 ліпеня 2021 года прызначаны на пасаду старшыні Ельскага райвыканкама.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Новые начальник УВД Гомельского облисполкома и председатель Ельского райисполкома. Кто они и откуда? 30.07.2021

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сушчэня.
**Рыгор Паўлавіч Сушчэня** (10 красавіка 1918, в. Рэдкавічы, Любанскі раён, Мінская вобласць — 27 лістапада 1989) — удзельнік партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны, работнік сельскай гаспадаркі (кіраўнік трактарнай брыгады), Герой Сацыялістычнай Працы (1951),

Біяграфія
---------

Атрымаў няпоўную сярэднюю адукацыю. Працоўную дзейнасць пачаў у мясцовым калгасе «Зара камуны», затым працаваў на Любанскай машынна-трактарнай станцыі (МТС). У кароткі тэрмін навучыўся асноўным відам палявых работ, стаў адным з лепшых механізатараў.

З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны застаўся на акупіраванай тэрыторыі і актыўна ўключыўся ў барацьбу з захопнікамі. У складзе мясцовай групы супраціўлення збіраў зброю, ладзіў дыверсіі па зрыве паставак сельскагаспадарчай прадукцыі для нямецкай арміі і канфіскацыі маёмасці ў насельніцтва. У канцы чэрвеня 1942 года падпольшчыкі ўліліся ў партызанскі атрад імя А. Труцікава, які ў снежні таго ж года ўвайшоў у склад партызанскай брыгады імя В. У. Куйбышава.

Пасля вызвалення раёна ўзначаліў трактарную брыгаду Любанскай МТС, зонай абслугоўвання якой сталі палі калгаса «Чырвоная змена».

Пасля скасавання МТС у 1958 годзе працаваў брыгадзірам трактарнай брыгады ў родным калгасе «Чырвоная змена», а з 1962 года быў звеннявым механізаванага бульбаводчага звяна. Па стане здароўя ў 1966 годзе быў пераведзены на пасаду загадчыка майстэрні калгаснага трактарнага парку. У 1968 годз выйшаў на адпачынак.

Узнагароды
----------

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 3 ліпеня 1951 года за атрыманне ў 1950 г. высокіх ураджаяў каранёў кок-сагызу Рыгору Паўлавічу Сушчэні было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны ІІ-й ступені, медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 583.
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 611.
* Минская область : энциклопедия : [в 2 т.]. — Минск, 2007. — Т. 2. — С. 665.
* Памяць : Любан. р-н : Гіст.-дакум. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [Рэдкал.: В. А. Сойка і інш. ; Рэд.- уклад. В. Р. Феранц. — Мн. : Ураджай, 1996. — С. 380.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2019. — Т. 5, кн. 3 : Минская область. — С. 255.
* Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник. — Минск, 2014. — С. 214—215.
* Труд, талант, доблесть : [документально-художественные очерки] : в 2 ч. / [составители: Е. Э. Павлюць, Б. И. Сушкевич, В. В. Шарпило]. — Минск : Беларусь, 1981. — Т. 2. — С. 252—256.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Стронгін.
**Рыгор Міхайлавіч Стронгін** (1 мая 1909, Чэрвень — 31 жніўня 1989, Дзяржынск) — вынаходнік.

Біяграфія
---------

З пачаткам Першай сусветнай Стронгіны пакінулі Ігумен і выехалі ўглыб Расіі. Бацька працаваў грузчыкам, станочнікам. Жылі спярша ў Кінешме Іванаўскай вобласці. Бацька хутка памёр, маці засталася з трыма дзецьмі. У 1932 годзе скончыў Іванаўскі хіміка-тэхналагічны інстытут. Размеркаванне атрымаў на вытворчае аб’яднанне «Корунд» імя М. І. Калініна. Прайшоў шлях ад інжынера-механіка да начальніка даследчыцкай лабараторыі. З 1941 года загадвае цэнтральнай лабараторыяй Чарнарэчынскага хімічнага завода.

У Вялікую Айчынную вайну на Чарнарэчанскім хімічным заводзе, што ў Ніжагародскай вобласці, дзе працаваў начальнікам аддзела Рыгор Стронгін, нарадзілася славутая супрацьтанкавая зброя — лёгкаўзгаральная сумесь «КС».

Пасля вайны заняўся вытворчасцю ядахімікатаў для барацьбы з саранчою і іншымі шкоднікамі сельскагаспадарчых культур. За арганізацыю вытворчасці гексахларану ў масавым маштабе супрацоўнікі завода атрымалі ў 1950 годзе званне лаўрэатаў Сталінскай прэміі.

Стронгіну і яго паплечнікам належыць вынаходніцтва і лекаў для барацьбы з туберкулёзам. Праца адзначана Дзяржаўнай прэміяй СССР.

У 1954 годзе кандыдата тэхнічных навук Р. Стронгіна выбіраюць старшынёю праўлення абласнога аддзялення Усесаюзнага хімічнага таварыства імя Д. Мендзялеева, членам прэзідыума Усесаюзнага таварыства.

Шмат намаганняў для заснавання ў Дзяржынску тэхнічнай бібліятэкі. Яна і цяпер лічыцца адной з лепшых у Ніжагародскай вобласці.

У 1963—1970 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры неарганічных рэчываў Горкаўскага політэхнічнага інстытута.

Узнагароды
----------

Прысвоілі званне заслужанага вынаходніка РСФСР. Лаўрэат Сталінскай прэміі, двойчы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР, ён быў узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знак Пашаны», медалямі. У 1987 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Дзяржынск Ніжагародскай вобласці».

Зноскі
------

1. ↑  У гісторыі Вялікай Айчыннайяшчэ неаднойчы будзе згадвацца імя ўраджэнца старажытнага Ігумена Рыгора Стронгіна.
**Чорная Натапа** — рака ў Мсціслаўскім і Крычаўскім раёнах Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Сож (басейн Дняпра). У Чорную Натапу ўцякае рака Белая Натапа.

Назва
-----

У гэтай мясціне абапал Сажа назвы Белая Натапа і Чорная Натапа адлюстроўваюць асаблівасць называння суседніх рэк або ракі з яе прытокам. Перад Рослаўлем у раку Асцёр (левы прыток Сажа) адна за другой уцякаюць Белая Рыдага і Чорная Рыдага (< *Rūdaga* «Рудая (рака)»). Ніжэй па цячэнні Астра прыток Белая Немка ўцякае ў раку Немку (найімаверней раней Чорная Немка).

Таксама, у раку Сожанку (цячэ паралельна ніжняму цячэнню ракі Асцёр) адна за другой уцякаюць Чорная Натапа і Крапіўна (з другога, левага боку Сажа ад Чорнай Натапы і Белай Натапы).

Назва Натапа (< *\*Nat-ap-*) балцкага паходжання, складаецца з дзвюх асноў. Першая аснова звязаная з прускім \**nātis*, латышскім *natre, natra*, літоўскім *noterė, notra* «крапіва».

Назва Крапіўна на сожскім левабярэжжы — найверагодней пераклад ранейшай назвы «(Белая) Натапа».

Другая аснова ў назвах Натапа звязаная з прускім *api* «рака», літоўскім *upė*. Яна ж у такіх двухасноўных балцкіх гідронімах на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі, як Няропля «Глыбокая рака», Каспля «Камарыная рака» (на Верхнім Падзвінні), Жукопа «Рыбная рака» (у вярхах Волгі). Таксама і ў аднаасноўных гідронімах Упа (прыток Акі), Вопь (прыток Дняпра), Упінка (прыток Сажа каля Хіславічаў), якія значаць «Рака» або «Паўнаводная».

Назва Натапа значыць «Крапіўная рака». Тапанімічны комплекс «Белая Натапа — Чорная Натапа» паўтараўся паабапал цячэння Сажа.

Водаапісанне
------------

Даўжыня 49 км. Плошча вадазбору 464 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,1 ‰.

Асноўныя прытокі — Белая Натапа (леваруч), Мяртвіца.

Пачынаецца за 2 км на поўнач ад вёскі Пячкавічы Мсціслаўскага раёна, вусце за 1,5 км на поўдзень ад аграгарадка Сялец Мсціслаўскага раёна. Цячэ па Горацка-Мсціслаўскай і Аршанска-Магілёўскай раўнінам. Рэчышча на працягу 7 км паміж вёскамі Бялынец і Сычоўка Мсціслаўскага раёна і ніжэй вёскі Кашаны Крычаўскага раёна (2,4 км) каналізаванае.

Заўвагі
-------

1. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 157, 205.
2. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 171, 197.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2012. — С. 19—20. — 64 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-173-0. (руск.)

| ⛭Сож |
| --- |
| Левыя прытокі | Асцёр ·  Беседзь ·  Галуба ·  Гніва ·  Даражывель ·  Дзявіца ·  Ельня ·  Жавуніца ·  Іпуць ·  Лабжанка ·  Нямыльня ·  Покаць ·  Спонка ·  Сянна ·  Уць ·  Хмара ·  Церуха ·  Якушоўка |
| Правыя прытокі | Віхра ·  Вудага · Добрыч ·  Кармянка ·  Малатоўка ·  Чорная Натапа ·  Бялянка ·  Добрасць ·  Волчас ·  ✰ Проня ·  Касалянка ·  Горна ·  Пясчанка ·  Аўсовіна ·  Ліпа ·  Уза ·  Чачора |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мірскі.
**Рыгор Мірскі** (? — 20 сакавіка 1661) — вайсковы дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Мірскіх герба «Бялыня». Нарадзіўся ў сям’і Лукі Рыгоравіча.

Удзельнічаў у паходах на Малдову супраць туркаў (быў у палоне), у вайне Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў, вайне Рэчы Паспалітай з Расіяй 1609—1618 гадоў. У час паходу на туркаў у 1620 або 1621 зноў трапіў у палон, выкуплены ўрадам. У 1625 годзе на чале 10 харугваў адваяваў у шведаў Мітаву. У ходзе вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—1634 гадоў рабіў рэйды ў глыб Расіі.

3 1635 года на новастворанай пасадзе стражніка вялікага літоўскага. У 1648 годзе рушыў з войскам на занятую казакамі Рэчыцу, але ў час пераправы цераз Бярэзіну разбіты атрадам І. Гаркушы пад Горвалем. У кастрычніку 1648 года рушыў на Пінск, заняты казакамі А. Нябабы, злучыўся пад горадам з атрадам пінскага маршалка Л. Ельскага, які паводле загаду Мірскага няўдала штурмаваў горад 5 кастрычніка. У час 2-га штурму 9 кастрычніка захапіў Пінск, дзе загінула шмат гараджан і казакоў, у т.л. Нябаба. У студзені 1649 года злучыўся пад Нобелем з асноўнымі сіламі гетмана Я. Радзівіла і стаў яго галоўным памочнікам. У лютым 1649 камандаваў калонай пры аблозе Бабруйска. У ліпені 1649 года разбіў пад Рэчыцай атрад Я. Галавацкага. Удзельнічаў у бітвах пад Лоевам у 1649 і 1651. Пад камандаваннем Радзівіла ўдзельнічаў у кампаніі 1654 годзе ў час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў.

Падпісаў Кейданскую унію ў 1655 годзе, за што аб’яўлены здраднікам і пазбаўлены пасад (амнісціраваны ў 1658). 3 пачаткам антышведскага паўстання ў Жамойці ў 1655 выехаў у Слуцк, дзе і памёр. Вызнаваў кальвінізм.

Літаратура
----------

* *Валерый Пазднякоў.* Мірскія // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх


| ?Рыгор Мірскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Рыгор Мірскі |  | Лука Рыгоравіч Мірскі[d] |  | Рыгор Мірскі[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
Полька ў нацыянальнай жалобе на карціне Артура Гротгера «Развітанне з паўстанцам»
**Чорная біжутэрыя** (польск.: Czarna biżuteria) — біжутэрыя чорнага колеру, якая на землях былой Рэчы Паспалітай мела сімвалічны характар, які не мае ні ў адным іншым краі. Напярэдадні паўстання 1863—1864 гадоў насілася як патрыятычная біжутэрыя. Пасля паражэння паўстання была выказам нацыянальнай жалобы. Захоўвала такое значэнне і выкарыстоўвалася ў розных формах да сучасных часоў. Выкарыстоўвалася адначасова як упрыгожанне адзення, як выраз патрыятызму і як сродак нацыянальнага паразумення.

Біжутэрыя з 1861—1862 гадоў, якая напрыклад цяпер захоўваецца ў польскім Музеі Цыстэрсаў у Ваньхоцку (крыжыкі, пярсцёнкі, брошкі, спражкі, запанкі), выконвалася з танных матэрыялаў (арыгіналы з каштоўных металаў, часта перадаваліся на патрэбы паўстанцаў), як напрыклад патынізаванага да чорнага колеру (чарненне) жалеза, волаву, пляцёнак з чалавечых ці конскіх валасоў, дрэва. На ёй былі знакі, што сімвалізавалі вернасць Польшчы і ВКЛ: Арол і Пагоня, надпіс «Богу і Айчыне». Звычайна насілі крыжыкі з чугуну рознай велічыні, з датамі адбыўшыхся маніфестацыяў.

Зноскі
------

1. ↑  Aniela Zinkiewicz-Ryndziewicz, Zygmunt Ryndziewicz: Biżuteria patriotyczna w zbiorach Muzeum Cystersów w Wąchocku, Polski Jubiler 3 (14)
2. ↑  Biżuteria żałobna z powstania styczniowego, NID > Regiony > Wielkopolskie > Aktualności w regionie [on-line]. Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2013-02-14
3. ↑  Wiktor Krzysztof Cygan, Wiesław Jan Wysocki: W służbie Bogu i Ojczyźnie (I strona — ryngraf wrêczony Józefowi Pi³sudskiemu przez oficerów 1 Brygady Legionów w 1916 r.). Mińsk Mazowiecki — Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Zbroja», Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, O Muzeum Ziemi Miñskiej, 2012. ISBN 978-83-63164-16-4.
4. ↑  Jerzy Zdrada: Biżuteria patriotyczna, Muzeum Historii Polski, 2013-02-25
5. ↑  P. Bezak: Galeria Jednego Obiektu — biżuteria patriotyczna doby powstania styczniowego. W: Сайт Muzeum Więzienia Pawiak [on-line]. Muzeum Niepodległości.

Спасылкі
--------

* 1863 адценні чорнага, або Што такое «жалобная біжутэрыя»?, Белсат, 2019.11.18
**Рыго́р Пілі́павіч Пе́чнікаў** (7 лютага 1940, Гомель) — беларускі мастак, графік.

Біяграфія
---------

Адразу па нараджэнні Рыгора сям'я пераехала ў Пружаны. Тут ён скончыў сярэднюю школу №2, дзе ўпершыню пачаў займацца мастацкай творчасцю: удзельнічаў у конкурсах, аздабляў школьныя газеты. У 1960 годзе паступіў на вечаровае аддзяленне Мінскага мастацкага вучылішча, працуючы на заводзе мастаком-афарміцелем. У 1963 годзе залічаны на аддзяленне графікі Мінскага тэатральна-мастацкага інстытута.

Пасля сканчэння пэўны час працаваў у Мінску, а пасля вярнуўся ў Пружаны. Працаваў мастаком на заводзе радыёдэталяў, настаўнікам у школах, кіраўніком гуртка ў Доме піянераў, выкладчыкам музычнай школы.

Творчасць
---------

Падчас працы ў Пружанах стварыў вялікую колькасць мастацкіх твораў: накідаў тушшу, гуашшу, пастэллю, алоўкам; карцін. Займаўся аздабленнем інтэр'ераў у школах, музея ў пружанскім тэхнікуме. Распрацаваў праекты царскіх варот Свята-Мікалаеўскай царквы ў вёсцы Засімавічы, іканастаса Свята-Пакроўскай царквы ў вёсцы Гарадзечна, помніку Сцяпану Гудзімаву ў гарадскім скверы. Падчас працы выкладчыкам у пружанскай школе мастацтваў падрыхтаваў шмат таленавітых вучняў, некаторыя з якіх ужо таксама сталі вядомыя на Пружаншчыне.

Цяпер Рыгор Піліпавіч займаецца галоўным чынам напісаннем абразоў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Кацярына Пашкевіч.* 500 сілуэтаў Рыгора Печнікава // *Раённыя будні*. — 11 лютага 2012. — № 12 (9458). — С. 3.

Спасылкі
--------

* «Сілуэты з мінулага стагоддзя» ў музеі-сядзібе «Пружанскі палацык» Архівавана 22 лютага 2012.. TUT.BY
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казлоўскі.
**Канстанцін Яўгенавіч Казлоўскі** (руск.: Константин Евгеньевич Козловский) (? — 1874 або 1875) — расійскі археограф, гісторык.

Біяграфія
---------

Працаваў у архіве Міністэрства замежных спраў у Маскве. У 1866—1873 часовы памочнік архіварыуса Кіеўскага цэнтральнага архіва старажытных актаў. 3 1868 г. член Часовай камісіі для разгляду старажытных актаў у Кіеве. Займаўся апісаннем актавых кніг. Выдаў вопісы дакументаў актавых кніг жытомірскага гродскага суда № 9 за 1590—1644 гг. (1872 г.) і № 10 за 1605—1606 (1878 г. з Г. В. Данцовым). У 1868 г. разам з У. Б. Антановічам падрыхтаваў зборнік «Граматы вялікіх князёў літоўскіх з 1390 да 1569 г.» («Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 г.», Кіеў, 1868), дзе змешчаны 64 дакументы. Падбіраў акты для выдання «Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі».

Працы
-----

* Подложные документы и фальшивые дворяне в Юго-Западном крае // Киевлянин. — 1868. — № 96. — С.; № 97. — С.; № 99. — С.; № 100. — С.
* События на Волыни в 1789 году. — Киев, 1871.
* Судьба малороссийского крестьянства XVII—XVIII вв. — Киев, 1871.
**Рыго́р Па́ўлавіч Найдзё́нкаў** (1889, Смаленск — 30 мая 1919) — дзяржаўны дзеяч БССР, член урада, старшыня Камісіі па справах палонных і бежанцаў Беларусі.

Біяграфія
---------

Паходжанне — з адносна заможнай сям’і (мелі ўласны дом у Смаленску). Навучаўся ў Кіеўскім мастацкім вучылішчы, праходзіў службу ў арміі. З 1917 года — член смаленскай арганізацыі РСДРП(б).

З сакавіка 1918 года ў Смаленску, старшыня Савета народнай гаспадаркі Заходняй вобласці, старшыня Калегіі па палонных і бежанцах Заходняй камуны. На I з’ездзе КП(б)Б (снежань 1918 г.) абраны ў склад ЦБ КП(б)Б. Член Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі, старшыня камісіі па справах палонных і бежанцаў (Цэнтрапалонбежа Беларусі). На I Усебеларускім з’ездзе Саветаў (люты 1919 г.) абраны членам ЦВК БССР і яго Прэзідыума, на аб’яднаным з’ездзе КП(б)ЛіБ (сакавік 1919 г.) — член ЦК КП(б)ЛіБ.

6 красавіка 1919 года Аргбюро ЦК РКП(б) адхіліла просьбу наркама шляхоў зносін РСФСР Л. Б. Красіна аб адкамандзіраванні яму «т. Найдзянкова з ЦК Літвы і Беларусі». Паводле пастановы ЦВК ЛітБел ССР 23 мая 1919 г. арыштаваны. Вярхоўным рэвалюцыйным трыбуналам пры ЦВК ЛітБел ССР 29 мая 1919 г. абвінавачаны ў тым, што выдаваў сябе за члена РСДРП з 1906 г. што адказныя пасады ў Заходняй вобласці выкарыстоўваў для сваёй выгады. Расстраляны.

Паслужыў прататыпам Найдзянкоўскага ў рамане А. І. Гзоўскага (А. Юнака-Гзоўскага) «Александр Мясникьянц». Рэабілітаваны Прэзідыумам Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь 22 верасня 1998 года.

Гл. таксама
-----------

* Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі

Зноскі
------

1. ↑  Беларусь вчера. Отцы БССР: первая кровь. Сериz очерков Сергея Крапивина, посвященных 90-й годовщине создания БССР

Літаратура
----------

* Круталевич, В. А. Рождение Белорусской Советской Республики: Провозглашение Республики. Развертывание национально-государственного строительства. Ноябрь 1918 — февраль 1919 г. / Ред.: А. Ф. Хацкевич, И. А. Юхо; Академия наук Белорусской ССР, Институт философии и права. — Мн.: Наука и техника, 1979. — 334, [1] с. 8 л. ил.
* Селяменеў, В. Скалабан, В. Найдзёнкаў Рыгор Паўлавіч / Вячаслаў Селяменеў, Віталь Скалабан // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 5: М—Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с. — С. 273. — ISBN 985-11-0141-9.
* *Сергей Крапивин*. Беларусь вчера. Отцы БССР: первая кровь (руск.).  Naviny.by (7 студзеня 2009).

Спасылкі
--------

* Беларусь вчера. Почему члены первого правительства БССР прибыли в Минск разными поездами
**Шавуры** — археалагічны помнік каля вёскі Шавуры Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на высокім і доўгім пагорку.

Апісанне
--------

Памер 70×30 м. З боку поля захаваліся рэшткі вала. Адкрыў у канцы XIX стагоддзя Ф. В. Пакроўскі, абследавалі ў 1955 годзе Л. В. Аляксееў, у 1972 годзе М. М. Чарняўскі, у 1976 годзе і 1978 годзе Л. У. Дучыц. Культурны пласт 0,3—0,6 м, у ім знойдзены фрагменты ляпнога посуду. Адносіцца да днепра-дзвінскай і штрыхаванай керамікі культур. Датуецца VII ст. да н. э. — IV ст. н. э.

Матэрыялы абследавання захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Віцебская вобласць. — 496 с. іл. — С. 156.

Спасылкі
--------

* Шавуры (гарадзішча) на сайце «Архіварта»
**Хмяльніцкі нацыянальны універсітэт** (укр.: Хмельницький національний університет) — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе Хмяльніцкі, Украіна.

Агульныя звесткі
----------------

Хмяльніцкі нацыянальны ўніверсітэт — найбуйнейшая на Падоллі вышэйшая навучальная ўстанова, якая рыхтуе спецыялістаў у многіх галінах ведаў і праводзіць вучэбную, метадычную, навуковую і выхаваўчую працу. Універсітэт заснаваны ў 1962 годзе. За час існавання ён прайшоў шлях ад агульнатэхнічнага факультэта Украінскага паліграфічнага інстытута да Хмяльніцкага нацыянальнага універсітэта, які мае найвышэйшы IV узровень акрэдытацыі.

Падрыхтоўку будучых спецыялістаў ажыццяўляюць 7 факультэтаў, якія забяспечваюць навучанне па 17 напрамках адукацыйна-кваліфікацыйнай падрыхтоўкі, у тым ліку: эканоміка і прадпрымальніцтва, менеджмент, педагагічная адукацыя, мастацтва, экалогія, прыкладная матэматыка, камп'ютэрныя навукі, міжнародныя адносіны, філалогія, інжынерная механіка, радыётэхніка, электронныя апараты і інш. Сёння ва ўніверсітэце на 40 напрамках падрыхтоўкі навучаецца больш за 10 тысяч студэнтаў. Навучальны працэс забяспечваюць 74 доктара і 453 кандыдата навук.

У Хмяльніцкім нацыянальным універсітэце ўкаранёна ступеністая сістэма падрыхтоўкі спецыялістаў па адукацыйна-кваліфікацыйным узроўням — бакалаўр, спецыяліст, магістр, доктар. У рамках гэтай сістэмы функцыянуюць пяць вучэбна-навуковых вытворчых комплексаў, у склад якіх уваходзяць адукацыйныя ўстановы I—II ўзроўню акрэдытацыі, агульнаадукацыйныя школы і прадпрыемствы. Універсітэт з'яўляецца прызнаным ва Украіне і за яе межамі навуковым цэнтрам, у якім працуюць больш за 15 навуковых школ, дактарантура, аспірантура, вучоныя Саветы па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый.

Структура
---------

* Факультэт інжынернай механікі
* Факультэт эканомікі і кіравання
* Гуманітарна-педагагічны факультэт
* Факультэт праграмавання і камп'ютэрных і тэлекамунікацыйных сістэм
* Факультэт тэхналогій і дызайну
* Факультэт міжнародных адносін
* факультэт дыстанцыйнага навучання, паслядыпломнай адукацыі і давузаўскай падрыхтоўкі

Кампусы і корпусы
-----------------

Ва ўніверсітэце налічваецца 9 навучальных і лабараторных карпусоў, плошча якіх складае 58989 кв. м.; студэнцкі гарадок аб'ядноўвае 5 інтэрнатаў агульнай колькасцю 2378 месцаў. Вядучым падраздзяленнем універсітэта з'яўляецца навуковая бібліятэка, у склад якой уваходзяць 7 чытальных залаў, 3 абанемента, спецыялізаваныя сектары: навукова-тэхнічнай дакументацыі, літаратуры на замежных мовах, зала каталогаў і электроннай інфармацыі. Агульны бібліятэчны фонд складае 610 тыс. асобнікаў. Для падрыхтоўкі спецыялістаў выкарыстоўваюцца 23 лекцыйныя аўдыторыі, 41 аўдыторыя для практычных і семінарскіх заняткаў, 68 спецыялізаваных лабараторый, 5 навучальных майстэрняў.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Хмызняковы смоўж** (*Fruticicola fruticum*) — беспазвапочная жывёла падкласу лёгачных малюскаў класу бруханогіх.

Апісанне
--------

Ракавіна янтарна-жоўтая, памер і форма яе як у вінаграднага смаўжа. Цела падзяляецца на галаву, тулава і нагу. На галаве 2 пары шчупальцаў. На канцах адной пары размешчаны вочы, з дапамогай якіх смоўж адрознівае прадметы на адлегласці некалькіх сантыметраў, на другой пары — органы нюху і дотыку. Улоўлівае пах корму і полавага партнёра на адлегласпі да 1,5—2 м.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Паўночнай Азіі. У малакафаўне Беларусі адзначаецца рэдка, адзіны прадстаўнік сямейства *Bradybaenidae*, рэліктавы від антрапагенавага перыяду. Жыве ў вільготных, пераважна альховых, лясах, у зарасніках крапівы, падбелу і іншых травяністых раслін.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Раслінаедны. 

Гермафрадыт. Апладненне перакрыжаванае. Яйцы адкладвае ў глебу.

Зімой у спячцы ў лясным подсціле. Адтуліна ракавіны зімой закрыта слізістай плеўкай.

Корм для дзікоў, жаб. Ворагі — драпежныя лічынкі жукоў. Прамежкавы гаспадар некаторых гельмінтаў млекакормячых.

Працягласць жыцця 5—6 гадоў.

Літаратура
----------

* *Дзесяцік I. I.* Хмызняковы смоўж // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · WoRMS |
Штапельны склад Stapelhaus у Кёльне
**Штапельнае права** (ням.: Stapelrecht, фр.: droit d'étape) — права, якое належала некаторым гарадам у сярэднявечнай Еўропе, і прымушала купцоў, якія ажыццяўлялі транзіт сваіх тавараў праз наваколлі горада, гандляваць гэтымі таварамі ў спецыяльна адведзеным месцы ў межах такіх гарадоў.

Штапельнае права было важнай прывілегіяй сярэдневечных гарадоў, бо яно палягчала забеспячэнне горада неабходнымі прадуктамі, павялічвала даходы гарадской казны дзякуючы сыскванню рыначных збораў з тавараў. Апроч абагачэння, гэтае права давала гарадскім ўладам дапаўняльныя рычагі эканамічнага ўплыву на іншыя гарады, дазваляючы затрымліваць ці перакупляць тавар, які ідзе транзітам.