recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Вісус**, або Падшыванец (англ.: Daredevil) — выдуманы персанаж, супергерой у коміксах, якія выдаюцца кампаніяй Marvel Comics. Персанаж быў створаны сцэнарыстам-рэдактарам Стэнам Лі, мастаком Білам Эверэтам і часткова мастаком Джэкам Кёрбі. Вісус вядомы пад такімі эпітэтамі як «Чалавек без страху» і «Д’ябал пякельнай кухні».

Мэт Мёрдак вырас у крымінальным раёне «Пякельная кухня» ў Нью-Ёрку і аднойчы быў аслеплены радыеактыўным рэчывам, якое выпала з грузавіка. Ён страціў зрок, але атрымаў асаблівыя здольнасці. Яго бацька, баксёр па імені Джэк Мёрдак, любіць свайго сына і спрабуе навучыць яго будаваць лепшае жыццё для сябе. Пазней Джэка забіваюць гангстары і Мэт становіцца сіратой. Каб абараніць сябе, Мэт пачаў трэніравацца, каб адтачыць свае фізічныя здольнасці і звышчалавечыя пачуцці, у канчатковым выніку стаўшы высокакваліфікаваным і дасведчаным майстрам баявых мастацтваў.

Здольнасці
----------

Нягледзячы на слепату, Мэт валодае чатырма абвостранымі пачуццямі ўспрымання, дзякуючы чаму яго магчымасці выходзяць далёка за межы здольнасцяў відушчых людзей. Вісус развіў «радарны нюх», які нагадвае эхалакацыю. Па прызнанні сцэнарыста Стэна Лі, ён турбаваўся пра тое, што сляпыя людзі будуць абражаныя тым, наколькі моцна ён перабольшыў абвастрэнне пакінутых пачуццяў сляпога чалавека, аднак яго асцярогі былі развеяныя лістамі, у якіх гаварылася, што сляпым людзям спадабаліся коміксы пра Вісуса.

Аднойчы Тагабочны вярнуў Вісусу зрок, які, тым не менш, западозрыў падвох у гэтым акце добрай волі, таму адмовіўся ад дапамогі Тагабочнага, з чым той пагадзіўся.

Уласная зброя Вісуса ўяўляе сабой спецыяльна распрацаваную самім Мэтам Мёрдакам дубінку. У паўсядзённым жыцці адвакат маскіруе яе як кій для сляпых. Яна складаецца з дзвюх частак, змацаваных высоўным тросам. Гэта прыстасаванне можна выкарыстоўваць у якасці нунчак, манрыкігусары, звычайнай дубінкі або троса з гакам. Зброю можна таксама злучыць у адну дубінку. Унутраныя механізмы дазваляюць акуратна намотваць і размотваць трос, а магутная спружына актывуе кіданне.

Кіно
----

У лютым 2003 года, кампанія 20th Century Fox выпусціла фільм «Вісус» ад рэжысёра і сцэнарыста Марка Стывена Джонсана, дзе ролю Мэта Мёрдака / Вісуса выканаў Бен Афлек.

У красавіку 2015 года Disney і Marvel выпусцілі на Netflix першы сезон серыяла «Вісус» з Чарлі Коксам у галоўнай ролі. Другі сезон выйшаў 18 сакавіка 2016, а трэці — 19 кастрычніка 2018.

Чарлі Кокс зноў выканаў ролю Мэта Мёрдака ў фільме «Чалавек-павук: Няма шляху дадому» 2021 года.

24 ліпеня 2022 года на Comic-Con у Сан-Дыега было абвешчана, што Чарлі Кокс агучыць Вісуса ў мультсерыяле "Чалавек-павук: Першы год", паўторыць сваю ролю ў серыяле "Жанчына-Халк" (2022), а таксама ў сваім уласным серыяле пад назвай "Вісус: народжаны зноў".

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: nb2016021432 |
**Gymnadenia rhellicani** — еўрапейскі від архідэй.

Апісанне
--------

*Gymnadenia rhellicani* мае вышыню 5 — 22 см, гэта расліна са шчыльнымі шарападобнымі і цыліндрычнымі суквеццямі з чырвона-карычневымі да шакаладна-карычневых кветак з шакаладным водарам. Некаторыя расліны, асабліва на поўдні арэала віду, маюць прыкметна больш бледныя кветкі.

Распаўсюджанне
--------------

*Gymnadenia rhellicani* расце ў Альпах і Карпатах на вышыні 1000—2800 метраў.

Сістэматыка
-----------

Від быў апісаны як асобны від у 1990 годзе Хервігам Тэпнерам і Эрыхам Кляйнам, якія адзначылі, што ён быў дыплоідным і размнажаўся палавым шляхам, у адрозненне ад астатняй больш шырокай групы *Gymnadenia nigra*, якая з’яўляецца поліплоіднай і апаміктычнай. У той час усе гэтыя таксоны ўваходзілі ў род *Nigritella*, але пазней від быў уключаны ў род ядрушка (*Gymnadenia*). Відавы эпітэт «*rhellicanus*» ушаноўвае памяць Ёханэса Рэлікануса, які ў 1536 годзе зрабіў самае ранняе апісанне віду, вядомае аўтарам. Сам Рэліканус назваў расліну *Christimanus* (лац.: Christi manus, «Рука Хрыста») :222.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. 1 2  Herwig Teppner; Erich Klein (1990). "*Nigritella rhellicani* spec. nova und *N. nigra* (L.) Rchb. f. s. str. *(Orchidaceae - Orchideae)*". *Phyton* (Horn, Austria) **31** (1): 5–26. .
4. ↑  *Rankou, H.*. *Gymnadenia rhellicani* **(нявызн.)** (31 жніўня 2011). doi:10.2305/IUCN.UK.2011-2.RLTS.T175979A7161210.en. Праверана 20 November 2021.
5. ↑  Nigritella rhellicani **(нявызн.)**.  albiflora.eu. Праверана 22 лютага 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
**Бенард Ігнер** (18 студзеня 1945 — 14 жніўня 2017) — амерыканскі джазавы спявак, музыкант, кампазітар і прадзюсар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Х’юстане, штат Тэхас. Навучыўся граць на многіх інструментах, у тым ліку фартэпіяна, гітары і саксафоне. Быў спеваком у Галівудзе. У 1974 годзе удзельнічаў у запісе альбома «Body Heat», які выпусціў Куінсі Джонс. Там ён выканаў сваю знакамітую песню «Everything Must Change». Пазней яе спявалі Рэндзі Кроўфард, Барбра Стрэйзанд, Пэгі Лі, Джордж Бенсон, Ніна Сімонэ, Нэнсі Уілсан, Джудзі Колінз, Джун Крысці, Жан Карно і іншыя.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Яндэкс Музыка |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 113330 · LCCN: no2018114015 · VIAF: 174145970155332251310 |
**Трыяда** (кіт. трад. 三合會, спр. 三合会, піньінь *sānhéhuì*, пал. *саньхэхуэй*) — форма злачынных арганізацый у Кітаі і кітайскай дыяспары. Трыяда ніколі не была адзінай арганізацыяй.

Усім трыядам уласцівыя агульныя перакананні і рытуалы, як, напрыклад, вера ў містычнае значэнне лічбы 3, адкуль і пайшла іх назва. Па іншай версіі, у аснове назвы ляжыць традыцыйная для Кітая структура рабочых брыгад — адзін начальнік і два яго падначаленых. Начальнікі двух ячэек трыяды таксама падпарадкоўваюцца вышэйстаячай асобе, а той, у сваю чаргу, у пары з іншай асобай такога ж статусу, мае сваё начальства і г. д. У мірны час большасць падобных арганізацый дзейнічалі як братэрства ўзаемадапамогі, але разам з тым многія з іх былі звязаны са злачыннай дзейнасцю.

Гісторыя
--------

Па схеме трыяд былі арганізаваны першапачаткова таемныя партызанскія атрады супраць маньчжурскага імператара з Дынастыі Цын. Лічыцца, што трыяды зарадзіліся на востраве Тайвань, куды беглі з кантынентальнага Кітая разбітыя маньчжурамі рэшткі прыхільнікаў ранейшай кітайскай дынастыі Мін.

Трыяды ўзмацніліся ў момант Тайпінскага паўстання 1850—1864 гадоў. Іхэтуаньскае паўстанне з’явілася спробай таемных арганізацый пазбавіць Кітай ад заходняга і хрысціянскага ўплыву. У наступныя гады іншыя таемныя арганізацыі аказвалі падтрымку кітайскаму дзяржаўнаму дзеячу Сунь Ятсену ў яго імкненні пакончыць са старым імперскім праўленнем і заснаваць Рэспубліку.

Прыйшоўшы ў 1949 годзе да ўлады, камуністы неўзабаве паставілі задачай ліквідацыю таемных арганізацый, сяброўства ў якіх у кантынентальным Кітаі дагэтуль караецца смерцю. Што тычыцца іншых краін, то трыяды сталі абавязковымі спадарожнікамі кітайскай іміграцыі. Дзейнасць трыяд носіць глабальны характар, хоць яны найбольш актыўныя ў Азіі. Пераважная большасць удзельнікаў гэтых злачынных груповак з КНР.

У цяперашні час трыяды вядомыя ў асноўным як злачынныя арганізацыі мафіёзнага толку, распаўсюджаныя на Тайвані, у ЗША і іншых цэнтрах кітайскай іміграцыі, якія спецыялізуюцца на гандлі наркотыкамі і іншай злачыннай дзейнасці.

Вядомыя трыяды
--------------

* 14K — адна з самых шматлікіх і ўплывовых трыяд Ганконга.
* Сун’ён — найбуйнейшая і адна з самых уплывовых трыяд Ганконга.
* Вахопта — уплывовая трыяда, якая базуецца ў ганконскім раёне Ваньчай (таксама ўплывовая ў раёнах Каузевэй Бэй/Усходняя акруга і Абердзіна/Паўднёвая акруга). З кітайскай мовы перакладаецца як «Аб’яднаная асацыяцыя гармоніі».
* Вашынва — адна з самых уплывовых трыяд Ганконга, якая ўваходзіць у склад злачыннай супольнасці «ва» (和字頭). У перакладзе з кітайскай назва трыяды азначае «Гармонія, якая пераадольвае гармонію».
* Шуйфонг — буйная трыяда, якая базуецца ў Ганконгу, з інтарэсамі ў Макаа і Паўднёвым Кітаі.
* Дацзюань — адзін з найбуйнейшых злачынных сіндыкатаў Ганконга і Паўднёвага Кітая. У перакладзе з кітайскай азначае «Братэрства вялікага кальца». З’яўляецца адной з чатырох найбуйнейшых груповак Макаа, нароўні з Шуйфонг, 14К і Вашвнва.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12320033b · LCCN: sh90004726 |
**Хаджа Ахмед Ясаві**, у народзе таксама вядомы як **Хазрэт Султан** (каз. Хазірэт Стантан, 1103, Сайрам — 1166, Туркестан) — сярэднеазіяцкі філосаф, ісламскі прапаведнік. Пісаў працы на караханідска-уйгурскай мове - літаратурнай мове, які склаўся пры двары Караханідаў. Аўтар цыкла вершаў «Дзівані хікмат». Заснаваўшы школу суфізма і выхаваўшы вялікую колькасць паслядоўнікаў сыграў адну з ключавых роляў у распаўсюджванні ісламу сярод цюркаў Цэнтральнай Азіі. Праз 233 гады пасля смерці, па загадзе Аміра Цімура, Ахмеду Ясаві быў узведзены маўзалей у горадзе Ясы (Туркестан), які стаў ушанаваным месцам паломніцтва для часткі мусульман рэгіёна.

Трэці халіф тарыката Хваджаган, заснавальнік тарыката Ясавія.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13321412v · GND: 119043882 · ISNI: 0000 0001 1079 0841 · LCCN: n82233569 · NKC: jn20020122008 · NTA: 132851954 · NUKAT: n2004089529 · SUDOC: 128057181, 115054170 · VIAF: 98317185 |

 |
**Цецяро́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Бераставіцкага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Цецяроўка.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Хамантоўскі сельсавет** у складзе Крынкаўскага раёна Беластоцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Хамантова  (польск.) (бел.. З 20 верасня 1944 года ў Бераставіцкім раёне Гродзенскай вобласці. 8 чэрвеня 1950 года перайменаваны ў Цецяроўскі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Цецяроўка. 21 студзеня 1969 года цэнтр сельсавета перанесены ў пасёлак Бераставіца. 2 снежня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Грыцавіцкага сельсавета. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў Свіслацкім раёне. 30 снежня 1975 года пасёлак Бераставіца атрымаў статус рабочага пасёлка. 17 сакавіка 1978 года сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены ў склад новаўтворанага Пагранічнага пассавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1961 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Эмблема батальёна
**Каралеўская гвардыя Нарвегіі** (нарв.: Hans Majestet Kongens Garde (HMKG)) або "Яго Вялікасць гвардыя караля" — батальён арміі Нарвегіі, які падпарадкоўваецца (дакументальна) асабіста каралю Харальду V.

Гісторыя
--------

Першапачаткова гвардзейская частка ў Нарвегіі налічвала кавалерыйскі эскадрон колькасцю 38 чалавек. Галоўная прычына малалікасці падраздзялення была асабістая унія каралеўстваў Швецыі і Нарвегіі, і асноўныя функцыі выконвалі гвардзейскія часткі Шведскай арміі. Але да 1856 года кароль вырашыў сфармаваць новую нарвежскую пяхотную роту, якая ўвайшла б у склад гвардыі. 8 лістапада такая частка была сфарміравана што дазволіла каралю Оскару I падкрэсліць свой статус кіраўніка як Швецыі, так і Нарвегіі.

З абвяшчэннем незалежнасці Нарвегіі ў 1905 годзе гэтая частка стала асабістай аховай караля Хокана VII. Неўзабаве каралеўская гвардыя Нарвегіі была павялічана да памеру батальёна. Батальён вызначыўся падчас Другой сусветнай вайны, перашкодзіў захапіць каралеўскую сям'ю і членаў кабінета салдатамі Вермахта 10 красавіка 1940. Пазней гвардзейцы з поспехам змагаліся ў цэнтральнай Нарвегіі, атрымаўшы ад немцаў за лютасць і цёмны колер уніформы мянушку "Чорныя д'яблы". Базуецца ў Осла ў казармах Nordre Huseby gård.

Галерэя
-------

* Гвардзейцы ў 1906 годзеГвардзейцы ў 1906 годзе
* Музычная ротаМузычная рота
* Гвардзейцы ў ОслаГвардзейцы ў Осла

Спасылкі
--------

* HMKG's website Архівавана 11 красавіка 2010.
* www.militarytattoo.org Архівавана 7 кастрычніка 2017. - Information Website
* Orkiestra Norweskiej Gwardii Krolewskiej - Wasielgallery · YouTube
**Прагноз надвор’я** — навуковае прадбачанне змен надвор’я ў будучым для пэўнага геаграфічнага аб’екта. Прагноз надвор’я можа стварацца для пэўнай кропкі, населенага пункта, раёна, мора, акіяна, маршрута і г. д.

Дакладны прагноз надвор’я мае важнае значэнне ў сельскай гаспадарцы, авіяцыі, марскіх перавозках, жыллёва-камунальнай гаспадарцы, турызме і іншых сферах.

Прагноз надвор’я звычайна ўключае тэмпературу паветра, воблачнасць і атмасферныя ападкі, атмасферны ціск, хуткасць і кірунак ветру, вільготнасць паветра, неспрыяльныя з’явы і стыхійныя бедствы. Кожны прагноз спецыфічны для сферы дзе выкарыстоўваецца. Для сельскай гаспадаркі важнае значэнне мае паказчык тэмпературы глебы, а для авіяцыі - вышыня воблачнасці.

Прагнозам надвор’я займаецца навука сіноптыка, якая выкарыстоўвае для назіранняў метэаралагічныя станцыі і спадарожнікі. Адрозніваюць кароткатэрміновыя (ад некалькіх гадзін да 2 дзён) і доўгатэрміновыя (ад 3 дзён да 1 месяца і больш) прагнозы. Найбольш дакладнымі з’яўляюцца кароткатэрміновыя прагнозы, што звязана з даволі частымі і не заўсёды прадказальнымі зменамі руху паветраных мас у зямной атмасферы.

Гл. таксама
-----------

* Гідраметцэнтр
* Надвор’е
* Метэаралагічны спадарожнік

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил.. С.593.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4079256-0 · LCCN: sh85145853 · Microsoft: 21001229 · NDL: 00572832 · NKC: ph135000 |
**Зукар** (араб.  ازقر‎‎) — найбуйнейшы востраў архіпелага Ханіш у Чырвоным моры. Уваходзіць у склад Емена. Плошча сушы - 120 км². Ненаселены.

Геаграфія
---------

Востраў Зукар месціцца на поўдні Чырвонага мора ў 210 км на паўднёвы захад ад горада Сана, сталіцы Емена. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 18,42 км. Найбольшая шырыня — 12 км. Зукар складаецца з дзвюх частак — вялікай паўночнай і малой паўднёвай, аб'яднаных кароткім перасмыкам (1,69 км у шырыню). Кожная частка — паверхня вулкана. Найвышэйшы пункт — гара Зукар (571 м) на поўначы вострава. Берагі скалістыя. Толькі ў некаторых месцах вылучаюцца камяністыя пляжы.

Клімат трапічны пустынны. Найбольш спякотны месяц — жнівень, калі тэмпература паветра вагаецца ад +24 °C да +35 °C, найбольш прахалодны — снежань з ваганнем ад +15 °C да +27 °C. Ападкі ў выглядзе дажджу здараюцца пераважна ў ліпені і жніўні дзякуючы вільготнаму мусону з Індыйскага акіяна, аднак іх колькасць рэдка перавышае 2 мм у месяц.

Прырода
-------

З-за засушлівага клімата і шчолачных вулканічных глебаў, флора і фаўна вострава Зукар вельмі бедныя. На скалах сезонна спыняюцца пералётныя птушкі. Аднак прыбярэжныя воды славяцца сваім багаццем. Іх насяляюць дэльфіны, марскія чарапахі, рэдкія віды рыб і каралаў.

Гісторыя
--------

У XVII - пачатку XX стст. востраў Зукар фармальна належаў Асманскай імперыі, выкарыстоўваўся арабскімі гандлярамі і піратамі ў якасці часовай базы. З 1967 г. у складзе еменскіх тэрыторый. У 1993 - 1998 гг. на востраў Зукар таксама прэтэндавала Эрытрэя.

Спасылкі
--------

* Birth of two volcanic islands in the southern Red Sea
* Climate Jabal Zuqar
* Hanish Island Conflict
**Нанумеа** (на мове тувалу *Nanumea*) — атол у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча сушы — 3,87 км². Насельніцтва — 512 чал. (2017 г.)

Геаграфія
---------

Нанумеа — самы паўночны каралавы атол астравоў Тувалу. Ён мае абрысы ў выглядзе лічбы **8**, паколькі рыф выразна падзяляе яго на 2 часткі, якія па назвах галоўных астравоў завуцца Нанумеа і Лакена. Кожная з іх мае сваю лагуну, ізаляваную самім рыфам ад акіяна.

На паўднёва-ўсходняй ускраіне Лакены размешчаны невялікі натуральны вадаём з прэснай вадой — вялікая рэдкасць для каралавых атолаў.

Гісторыя
--------

Нанумеа быў населены палінезійцамі ў першай палове другога тысячагоддзя н. э. Згодна з паданнямі, усе мясцовыя жыхары паходзяць ад чальцоў экіпажа лодкі выхадцаў з Самоа або Тонга, якія прыбылі на чале з правадыром Тэфалаха. Ён падманам завалодаў атолам у мясцовых абарыгенак Пай і Вау.

У 1781 г. атол быў адкрыты іспанскімі мараплаўцамі, хаця частыя кантакты яго насельнікаў з вонкавым светам пачаліся толькі ў XIX ст. Яны асабліва ўзмацніліся пасля прыняцця хрысціянства і ўсталявання пратэктарата Вялікабрытаніі ў 1892 г. Многія выхадцы з Нанумеа працавалі здабытчыкамі фасфатаў на востраве Банаба, гандлявалі копрай і рыбай, наймаліся маракамі на еўрапейскія і амерыканскія судны.

У 1943 г. амерыканскія ваенныя пабудавалі на атоле аэрадром і часовую ваенную базу, што стала прычынай абстрэлу Нанумеа японцамі. Рэшткі падзей II Сусветнай вайны (сляды японскіх бомбаў на сцяне мясцовага касцёла, зарослы хмызнякамі аэрадром, іржавыя дэталі самалётаў і вайсковага судна і г. д.) сустракаюцца і ў нашы дні.

У 1978 г. Нанумеа ўвайшоў у склад незалежнай дзяржавы Тувалу.

Насельніцтва
------------

Насельнікі атола Нанумеа размаўляюць на асаблівым дыялекце мовы народа тувалу, шчыльна звязаным з мовамі такелау і самоанцаў.

Сярод жыхароў атола шырока распаўсюджаная інфекцыйная трапічная хвароба фрамбезія.

* УзбярэжжаУзбярэжжа
* Паўсядзённае жыццёПаўсядзённае жыццё

Спасылкі
--------

* A WEBSITE FOR THE PEOPLE OF NANUMEA
* Nanumea Архівавана 8 сакавіка 2015.
* TUVALU: WORLD WAR II IMAGES OF NANUMEA Архівавана 26 снежня 2012.
* Tales from Nanumea Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Yaws survey on Nanumea atoll

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n90679787 · SUDOC: 152672648 · VIAF: 137336357 |
**Афанасьеўская культура** — археалагічная культура бронзавага веку ў Цэнтральнай Азіі і Сібіры. Існавала ў перыяд 3 тысячагоддзе да н.э. — 2 тысячагоддзе да н.э..

Этымалогія
----------

Помнікі Афанасьеўскай культуры даследуюцца з 1865 г. аднак вылучана ў асобную культуру толькі ў 1922 г. С. А. Цеплаухавым на аснове раскопак каля Афанасьеўскай гары ў Хакасіі.

Паходжанне
----------

Носьбіты Афанасьеўскай культуры антрапалагічна належалі да еўрапеоідаў. Большасць даследчыкаў атаесамляе іх з выхадцамі еўрапейскай ямнай культуры.

Асаблівасці
-----------

Носьбіты Афанасьеўскай культуры займаіся адгоннай жывёлагадоўляй і паляваннем. Рэшткі плавільні сведчаць пра вытворчасць медзі і бронзы. 
У Горным Алтаі знойдзена паселішча, якое складалася з паўзямлянкавых жытлаў прамавугольнай формы. Дно агменяў выкладвалі камянямі. Вядомы таксама горныя і пячорныя станы, што ўжываліся пастухамі. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што афанасьеўская тэхналогія выплаўкі металаў доўгі час заставалася ізаляванай ад іншых рэгіёнаў.

Лепей вывучаны магільні. Яны адрозніваюцца невялікімі памерамі, часцяком сустракаюцца курганы. Магільныя камеры ўяўляюць колы з каменю і каменных пліт, зверху перакрытыя драўляным бярвеннем ці каменнымі плітамі. Нябожчыкі ляжаць на спіне з сагнутымі ў каленах нагамі ці на боку ў скурчаным стане. У магільні клалаўся керамічны або драўляны посуд, каменныя сякеры, бронзавыя прылады, ювелірныя вырабы з камення, золата, медзі, срэбра.

Спасылкі
--------

* Афанасьевская культура // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)
* Афанасьевская культура. Эпоха энеолита Архівавана 12 верасня 2017.
* Первые скотоводы и металлурги Хакасии Архівавана 19 верасня 2017.
**Ды́тыдач** (саманазва: *Ditidaht* «людзі ўздоўж берага») — індзейскі народ, карэнныя жыхары паўднёвай часткі вострава Ванкувер у Брытанскай Калумбіі (Канада). Агульная колькасць (2020 г.) — 1000 чал.

Дытыдач блізкія па паходжанню, культуры і мове да сваіх суседдзяў-нутка. У канцы XVIII ст. калі пачаліся кантакты з еўрапейцамі, яны займалі шэраг паселішч на паўднёвым захадзе Ванкувера. Асноўным заняткам з'яўляўся сезонны лоў ласосяў і палтусаў. Дытыдач моцна пацярпелі ад эпідэмічных хвароб, выпадкова занесеных еўрапейцамі, а таксама ад нападаў іншых плямён. У выніку ў канцы XIX — пачатку XX ст. захавалася адносна невялікая група выжылых, сканцэнтраваная ў супольнай рэзервацыі.

З канца XX ст. адбываецца працэс адраджэння. У Канадзе дытыдач прызнаны асобнай першаснай нацыяй. У 2013 г. было падпісана эканамічнае пагадненне з правінцыяй Брытанская Калумбія.

Традыцыйная культура адметна наяўнасцю ўяўлення пра нематэрыяльную маёмасць *tupaat*, прадстаўленую міфамі, генеалагічнымі паданнямі, танцамі, якія належалі пэўным сем'ям. На чале грамадства стаялі правадыры *chaabat*, што валодалі правам на рэсурсы пэўных тэрыторый. Парушэнне гэтага права магло карацца смерцю. Фальклор адметны шматлікімі міфамі і казкамі, сярод якіх вылучаюцца цыклы пра стварэнне сусвету і прыгоды трэкстэра Крумкача.

Родная мова *нітынач* адносіцца да вакашскай сям'і. У нашы дні знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

Зноскі
------

1. ↑  Ditidaht in Canada

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дытыдач на Вікісховішчы |

* Ditidaht
* The Canadian Encyclopedia

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh00001547 |
**Іншадумства** — меркаванне ў галіне маралі або грамадскага жыцця, якое адрозніваецца ад прынятага ў грамадстве або калектыве; а таксама адкрытае адстойванне дадзенага меркавання. Людзі, якія выказваюць падобнага роду меркаванні, называюцца іншадумцамі.

У таталітарных дзяржавах і грамадскіх структурах пераследуецца іншадумства. Меры пакарання вар'іруюцца ад самых жорсткіх (забойства, смяротнае пакаранне, спаленне на вогнішчы, катаванні) да адносна мяккіх: грамадскай вымовы, адміністрацыйных пакаранняў.

Гл. таксама
-----------

* Вальнадумства
* Інквізіцыя
* Дысідэнт
* Сатыра
* Ідэалагічная дыверсія
* Думзлачынства

Літаратура
----------

* *Козлов В. А.* Крамола: инакомыслие в СССР при Хрущёве и Брежневе. 1953—1982 годы. По рассекреченным документам Верховного суда и Прокуратуры СССР // Отечественная история. 2003. № 4. С. 93—111.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4150216-4 · Microsoft: 523173360, 2777661499 |
**Баргузінскі хрыбет**(руск.: Баргузинский хребет) — горны хрыбет у Забайкаллі, у Бураціі. Працягваецца на 280 км уздоўж паўночна-ўсходняга ўзбярэжжа возера Байкал. Вышыня да 2841 м.

Складзены з гранітаў і крышталічных сланцаў. У рэльефе выдзяляюцца вострыя скалістыя вяршыні, стромкія схілы, раздзеленыя цяснінамі і ускладненыя карамі. Маюцца выхады тэрмальных мінеральных крыніц.

На заходнім схіле хваёва-лістоўнічная і цемнахвойная тайга, на ўсходнім схіле да вышыні 1400 м пераважае лістоўнічная тайга, вышэй — рэдкалессі з зараснікамі кедравага стланіка, якія змяняюцца горнымі тундрамі і ўчасткамі альпійскіх лугоў.

На заходнім схіле знаходзяцца Баргузінскі запаведнік, паўднёвей Забайкальскі нацыянальны парк.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
**Ціму́р Кутлу́г** (туркм.: Kutlug Timur, татар.: Котлыг Тимер — «святы Цімур», Цімур Самаркандскі) — хан Залатой Арды у 1395—1399, пляменнік Урус-хана. Пасля паражэння Тахтамыша, быў пасаджаны на Золатаардынскі прастол магутным цемнікам Едыгеем, які быў фактычным кіраўніком Арды. Тахтамыш спадзяваўся аднавіць сваю ўладу ў Залатой Ардзе і для гэтага заключыў саюз з князем Вітаўтам. У 1399 годзе адбылася грандыёзная бітва на рацэ Ворскле. Войскі Цімур Кутлуга пад камандаваннем Едыгея разграмілі аб’яднаныя войскі Вітаўта і Тахтамыша, але ён нічога не атрымаў ад сваёй перамогі. Тахтамыш бег у Сібір, дзе ў яго было яшчэ нямала прыхільнікаў. Там ён захапіў уладу ў Цюменскім юрце (1399). Пераможца — хан Цімур-Кутлуг нядоўга спачываў на лаўрах славы пасля гэтай грандыёзнай бітвы. Яшчэ вельмі малады хан, мабыць, стаў праяўляць імкненне не толькі звацца ханам, але і кіраваць сваім ханствам. Таму цемнік Едыгей арганізаваў дзяржаўны пераварот, забіўшы Цімур-Кутлуга, і ўзвёў на прастол яго малодшага брата Шадыбека.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая степь.


| ?Цімур Кутлуг — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Цімур Кутлуг |  | Timur-Malik[d] |  | Urus Khan[d] |  | Chimtay[d] |  | Ilbasan[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid · Rodovid |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шчадрын.

**Сямён Фёдаравіч Шчадрын** (руск.: Семён Фёдорович Щедри́н; 6 [17] красавіка 1745, Санкт-Пецярбург — 1 [13] верасня 1804, Санкт-Пецярбург) — рускі мастак-пейзажыст, акадэмік Імператарскай Акадэміі мастацтваў.

Сын салдата лейб-гвардзейскага Праабражэнскага палка. Першапачатковую адукацыю атрымаў, верагодна, у праабражэнска-палкавой «злічальнай камісіі для навучання пісьму». У 1759 годзе, у 14-гадовым узросце, быў прыняты ў Імператарскую Акадэмію мастацтваў. У 1765 годзе скончыў Акадэмію мастацтваў з малым залатым медалём, званнем мастака з правам на чын XIV класа, з атэстатам 1-й ступені і шпагай.

Шчадрын быў адным з сямі выпускнікоў Акадэміі мастацтваў 1767 года, якія атрымалі медалі і замежныя камандзіроўкі. Усіх іх адправілі ў Парыж. У Парыжы яны прадставіліся паслу князю Галіцыну і знакамітаму энцыклапедысту, тэарэтыку і крытыку мастацтва Дзідро, якому Акадэмія даручыла кіраўніцтва пенсіянерамі.

Атрымаў званне акадэміка (1779). Дарадца Акадэміі мастацтваў (1785). Інспектар мастацкіх класаў (1787—1794). Член Рады Акадэміі (з 1788). Ад’юнкт-рэктар (1796): неаднаразова даручалася дырэкцыя над Акадэміяй мастацтваў. Загадчык гравіравальным ландшафтным класам, заснаваным пры Кабінеце Яе Імператарскай Вялікасці (1799).

Памёр у 1804 годзе. Пахаваны на Смаленскіх праваслаўных могілках; у 1939 годзе перапахаваны ў Некропалі XVIII стагоддзя.

Зноскі
------

1. 1 2  Щедрин Семён Фёдорович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каліна.У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мілько.

**Віктар Каліна** (сапр.**Віктар Уладзіміравіч Мілько**, нар. 3 лютага 1968, Аралык, Казахская ССР) — беларускі музыкант, эстрадны спявак.

Біяграфія
---------

Ва ўзросце 6 год разам з бацькамі пераехаў у Барысаў. Скончыў школу з музычным ухілам. 5 гадоў займаўся ў музычнай школе па класе «баян». У 7 гадоў самастойна асвоіў гульню на гітары. З гэтага ж ўзросту піша вершы і музыку. З 10 да 16 гадоў займаўся веласіпедным спортам, стаў кандыдатам у майстры спорту, прызёрам СССР, чэмпіёнам БССР сярод юнакоў. Служыў у арміі. Пасля яе — займаўся велатурызмам, стаў чатырохразовым чэмпіёнам БССР, бронзавым прызёрам СССР. З 16 да 24 гадоў захапляўся каратэ-до «кёкусінкай», сур’ёзна займаўся рукапашным боем. Прымаў удзел у нелегальных баях без правілаў. Мае званне майстра спорту і прызёра СССР 1991 года па рукапашным баі.

Дыскаграфія
-----------

* Жизнь продолжается (1996)
* Странник (1999)
* Тюремный романс (2001)
* Забытый край (2001)
* Ветер северный (2002)
* Генералы дворов (2003)
* Калина горькая (2003)
* Женщина-беда (2004)
* Озорной гуляка (2005)
* Девочка-проказница (2005)
* Старые друзья (2005)
* Володарка (2006)
* Золотые стрелочки (2006)
* Озорной гуляка, переиздание (2006)
* Володарка, переиздание (2006)
* На любовном фронте всё без перемен (2006)
* Снежная королева (2009)
* Ледниковый период (2010)
* Звезда по имени Светлана (2010)
* Стихи на снегу (2012)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 25 лістапада 2005.
**Пасольства Беларусі ў Чэхіі** (*Пасольства Рэспублікі Беларусь у Чэшскай Рэспубліцы*, чэшск.: velvyslanectví Běloruské republiky v České republice) — дыпламатычнае прадстаўніцтва Беларусі ў Чэхіі. Размешчана ў Празе па вуліцы Садкі, 626/17 (Sádky 626/17).

Гісторыя
--------

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Чэшскай Рэспублікай устаноўлены 5 студзеня 1993 года. З мэтай актывізацыі беларуска-чэшскіх адносін як у палітычнай, так і гандлёва-эканамічнай сферах у 1994 годзе Беларусь і Чэхія адкрылі пасольствы ў Празе і Мінску.

У 2006 годзе ў пасольства Беларусі ў Празе не пусцілі былога прэзідэнта Чэхіі Вацлава Гавела, які браў удзел у заснаванні грамадскага аб’яднання «Грамадзянская Беларусь» у 2005 годзе.

22 кастрычніка 2015 г. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Чэшскай Рэспубліцы Курдзюкоў В. М. уручыў Даверчыя граматы Прэзідэнту Чэшскай Рэспублікі М. Земану.

У час прэзідэнцкіх выбараў 2020 года на ўчастку 115, створаным пры пасольстве, паводле афіцыйных вынікаў з вялікім адрывам перамагла Святлана Ціханоўская. 20 верасня 2021 года ўказам Лукашэнкі Валерый Курдзюкоў вызвалены быў вызвалены ад пасады Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Рэспублікі Беларусь у Чэшскай Рэспубліцы.

Надзвычайныя і Паўнамоцныя Амбасадары Рэспублікі Беларусь у Чэшскай Рэспубліцы
------------------------------------------------------------------------------

* 1994—1994 — Міхаіл Апанасавіч Марыніч
* 1995—1997 — Мікалай Рыгоравіч Вайцянкоў
* 1997—2002 — Уладзімір Пятровіч Бельскі
* 2010—2015 — Васіль Міхайлавіч Марковіч
* 2015—2021 — Валерый Мікалаевіч Курдзюкоў

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя Пасольства Беларусі ў Чэхіі
2. ↑  Голос (руск.). *Платформа Голос*. Праверана 27 жніўня 2023.
3. ↑  Указ Президента Республики Беларусь от 20.09.2021 г. № 360 «О В.Н.Курдюкове» – Pravo.by (руск.). *pravo.by*. Праверана 27 жніўня 2023.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пасольства Беларусі ў Чэхіі
* Афіцыйны сайт
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мядзведзеў.
**Рыгор Фёдаравіч Мядзведзеў** (нар. 12 студзеня 1938 г. вёска Харошаўка, Добрушскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі. Акадэмік Міжнароднай акадэміі аграрнай адукацыі. Доктар ветэрынарных навук (1989), прафесар (1991).

Біяграфія
---------

У 1951 годзе скончыў сямігадовую школу, у 1954 годзе — сярэднюю школу ў вёсцы Агародня Кузьмініцкая. Паступіў на ветэрынарны факультэт Смаленскага зоаветэрынарнага інстытута, пасля закрыцця якога быў пераведзены ў Віцебскі ветэрынарны інстытут. Інстытут скончыў у 1959 годзе. Працаваў ветэрынарным урачом раённай ветэрынарнай лячэбніцы Даманавіцкага раёна. У 1960 годзе, пасля скасавання Даманавіцкага раёна, быў пераведзены ў саўгас «Рагачоўскі» на пасаду галоўнага ветэрынарнага ўрача. Скончыў аспірантуру пры кафедры акушэрства і штучнага асемянення Віцебскага ветэрынарнага інстытута пад кіраўніцтвам Я. Р. Губарэвіча. З 1964 года Р. Ф. Мядзведзеў у Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі (старшы выкладчык, дацэнт, у 1987—1988 гадах загадчык кафедры). У 1989 годзе абараніў доктарскую дысертацыю пры Львоўскім зоаветэрынарным інстытуце. У 1990 годзе быў абраны на пасаду прафесара кафедры фізіялогіі, біятэхналогіі і ветэрынарыі БДСГА. У 2003 годзе пераведзены на пасаду загадчыка кафедры фізіялогіі, біятэхналогіі і ветэрынарыі (з 2011 года кафедра біятэхналогіі і ветэрынарнай медыцыны).

Прызнаны «Чалавекам года 2000» Магілёўшчыны.

9 жніўня 2023 года прысвоена ганарове званне заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар звыш 150 навуковых прац па ветэрынарных прэпаратах і спосабах лячэння акушэрскіх і гінекалагічных захворванняў, патагенетыцы і эндакрыналогіі ўзнаўлення жывёл, біятэхналагічных метадах штучнага асемянення і трансплантацыі эмбрыёнаў, арганізацыі ветэрынарнага кантролю ўзнаўлення буйной рагатай жывёлы.

Асноўныя публікацыі
-------------------

* Послеродовые изменения в половых органов коров // Ветеринария. — 1981. — № 1.
* Бесплодие самок сельскохозяйственных животных: Учебное пособие. — Горки,1988.
* Акушерство, гинекология и биотехника размножения животных. — Мн.1997.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Медведев Григорий Фёдорович  (руск.) // Сайт БДСГА
2. ↑  Дзяржаўных узнагарод удастоены 46 прадстаўнікоў розных сфер дзейнасці

Літаратура
----------

* Мядзведзеў Рыгор Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 65. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* *Гавриленко Н. И. Долина Д. С. Турчанов С. О.* Всю жизнь на пьедестал науки (к 80-летию со дня рождения Г. Ф. Медведева) (руск.) // «Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии», 2018.

Спасылкі
--------

* Мядзведзеў Рыгор Фёдаравіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Медведев Григорий Фёдорович  (руск.) // Сайт БДСГА

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 137320 |
Тыповы дзень «бабінага лета».
**Бабіна лета** — перыяд па-летняму цёплага (да 25…27 градусаў) і сухога надвор’я напярэдадні восені. Бабіна лета настае пасля значнага пахаладання.

У народным календары беларусаў цёплая пара ў канцы верасня — пачатку кастрычніка. На Беларусі яно працягваецца ад некалькіх дзён да двух тыдняў. Назва паходзіць, найбольш імаверна, ад таго, што на гэты час прыпадала пераважна «бабская» работа на гародзе і ў полі: убіралі гародніну, капалі бульбу, апрацоўвалі лён і каноплі. У некаторых раёнах Бабіным летам называлі тыдзень перад Пакровамі, калі варажылі на «шчаслівую бабулю» (бабку-павітуху).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 204279265 |
Класічныя межы Бермудскага трохвугольніка
**Бермудскі трохвугольнік** — раён у Атлантычным акіяне, у якім нібыта адбываюцца таямнічыя знікненні марскіх і паветраных суднаў. Раён абмежаваны лініямі ад Фларыды да Бермудскіх астравоў, далей да Пуэрта-Рыка і назад да Фларыды праз Багамы. Аналагічны «трохвугольнік» у Ціхім акіяне называюць Д'ябальскім.

Раён з'яўляецца вельмі складаным для навігацыі: тут вялікая колькасць водмелей, часцяком зараджаюцца цыклоны і штормы. Вылучаюцца розныя гіпотэзы для тлумачэння загадкавых знікненняў у гэтай зоне: ад незвычайных з'яў надвор'я да выкраданняў іншапланетнікамі або жыхарамі Атлантыды. Скептыкі сцвярджаюць, аднак, што знікненні суднаў у Бермудскім трохвугольніку адбываюцца не часцей, чым у іншых рэгіёнах сусветнага акіяна, і тлумачацца натуральнымі прычынамі. Такога ж меркавання прытрымліваецца Берагавая ахова ЗША і страхавы рынак Lloyd's.

Гл. таксама
-----------

* Звяно 19

Літаратура
----------

* The Bermuda Triangle, Charles Berlitz. ISBN 0-385-04114-4
* The Bermuda Triangle Mystery Solved (1975). Lawrence David Kusche. ISBN 0-87975-971-2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бермудскі трохвугольнік
* База звестак выбраных справаздач і запытаў. Берагавая ахова ЗША
* Містыка Бермудскага трохвугольніка. Gian Quasar


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11931039r · GND: 4005760-4 · NKC: ph118812 · VIAF: 248502627, 7657148574284624430001 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чучко.
**Валерый Аляксандравіч Чучко** (нар. 1939) — беларускі вучоны ў галіне судовай медыцыны. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1994).

Біяграфія
---------

У 1962 годзе скончыў Мінскі медыцынскі інстытут. У 1964—1974 гг. — Асістэнт кафедры судовай медыцыны Гродзенскага медыцынскага інстытута. Судова-медыцынскі эксперт Рэспубліканскага бюро судова-медыцынскай экспертызы (1974—1978). Адначасова ў 1975—1978 гг. — галоўны судова-медыцынскі эксперт Міністэрства аховы здароўя БССР.

Асістэнт (1985—1991), дацэнт (1991—1994), прафесар (з 1994 г.) кафедры судовай медыцыны Мінскага медыцынскага інстытута.

З 2002 г. па 2004 г. кіраваў кафедрай судовай медыцыны Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта. Са студзеня 2010 г. зноў кіруе кафедрай судовай медыцыны.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Галіна навуковых інтарэсаў: функцыянальныя і марфалагічныя змены пры аспірацыі харчовых мас, асаблівасці траўматызму пры падзенні з вышыні.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3  Чучко, Валерий Александрович (доктор медицинских наук; род. 1939)  (руск.)
3. 1 2 3 4  Чучко Валерий Александрович Архівавана 15 лістапада 2022.  (руск.)

Літаратура
----------

* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 7. — Минск, 2008.
* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 17. — Мінск, 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus |
| Нарматыўны кантроль | eLibrary.ru: 711173 · ЗЭКББ: SEK-463422 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кампіёні.
**А́нджэла Антонавіч Кампіёні** (1790, Кома — 24 снежня 1847) — архітэктар, калежскі сакратар. Аўтар забудовы Горы-Горацкай земляробчай школы (цяпер — Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія) і Батанічнага саду ў Горках. Акадэмік Імператарскай Акадэміі мастацтваў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў горадзе Кома ў 1790 годзе. Ва ўзросце 14 гадоў апынуўся ў Санкт-Пецярбургу, прыняў расійскае падданства.

Удзельнічаў у аздабленні Анічкава палаца, быў задзейнічаны пры ўзвядзенні будынкаў, якія прылягалі да Біржы, ва ўзвядзенні царквы пры Смольным манастыры ў Пецярбургу.

З 1836 года штатны архітэктар і член Будаўнічай камісіі, зацверджанай для работ па стварэнні Горы-Горацкай земляробчай школы. Кампіёні не толькі ажыццяўляў кантроль над будаўніцтвам, але і займаўся падборам спецыялістаў і майстроў: кавалёў, цясляроў, печнікоў, маляроў, страхароў і інш. Пасля адкрыцця земляробчай школы Кампіёні выкладаў выхаванцам чарчэнне і сельскагаспадарчае будаўніцтва.

У 1847 годзе ён распрацаваў праект дэндрарыя Горацкага батанічнага саду. 6 снежня 1840 года за выдатную і руплівую службу і асаблівую працавітасць у Горы-Горацкай будаўнічай камісіі быў узнагароджаны Ордэнам Святога Станіслава III ступені.

У сярэдзіне красавіка 1841 года падаў генеральны план Горак і планы больш як дваццаці паселішчаў, якія належалі Горы-Горацкай земляробчай школе. Увосень 1842 года генплан Горак быў ухвалены ў Міністэрстве, а ўвесну наступнага года пачаліся працы па яго рэалізацыі. Мястэчка актыўна развівалася, таму архітэктар выканаў карэктоўку генеральнага плана, якую ў 1845 годзе зацвердзілі ў Пецярбургу імперыі без заўваг.

Увосень 1846 года А.Кампіёні быў звольнены са службы ў Горках, і з’ехаў у Санкт-Пецярбург, дзе яшчэ недоўгачасовы час выкладаў у Акадэміі мастацтваў. Памёр архітэктар 24 снежня 1847 годзе ў Пецярбургу. Пахаваны на Смаленскіх лютэранскіх могілках.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Историко-культурная ценность — комплекс Белорусской государственной сельскохозяйственной академии: практическое пособие / сост.: Т. В. Лосева, О. В. Сергейчук. — Горки: БГСХА, 2011. — 44 с.(недаступная спасылка)
2. 1 2 3 4 5  Как итальянец заложил основы градостроительства в Горках
1868 г.
**Тхакуры** (непальск.: ठकुरी) — каставая супольнасць у Непале і суседніх гімалайскіх раёнах Індыі. Агульная колькасць прадстаўнікоў (2022 г.) — 446 000 чалавек.

Тхакуры звычайна адносяцца да варны вайш’яў, аднак знакаміты ваеннай службай. Самі тхакуры лічаць, што паходзяць ад маголаў або раджпутаў. У даліне Катманду іх часцяком называюць валадарамі лясоў.

Да XVIII ст. большасць тхакуры была дробнымі землеўладальнікамі, аднак некалькі родаў узвысіліся да стану манархаў гімалайскіх дзяржаў. Падчас аб’яднання Непала дзяржавай Горкха яны набылі права служыць у войску і атрымоўваць у карыстанне зямельныя надзелы разам з прыгоннымі сялянамі. Такім чынам, яны сталі ўспрымацца як высакародная група насельніцтва.

Традыцыйна тхакуры жывуць у сельскай мясцовасці, займаюцца земляробствам і здачай зямлі ў арэнду. У гарадах імкнуцца займаць пасады, звязаныя з дзяржаўнай службай. Тым не меней, сярод гарадскіх тхакуры нямала беспрацоўных і удзельнікаў крымінальных злачынных груп. Каставай эндагаміі садзейнічае звычай браць шлюб са стрыечнымі сваякамі па матчынай лініі. Разам з гэтым, практыкуюцца шлюбы з прадстаўнікамі іншых каст, што маюць высокі сацыяльны статус.

Большасць вернікаў прытрымліваецца шываізму. У Мустангу частка тхакуры спавядае будызм.

Зноскі
------

1. ↑  Thakuri

Спасылкі
--------

* Thakuri Caste: Here Is Every Detail About Thakuri Caste
* Lynn Bennett, Dilli Ram Dahal, Pav Govindasamy, Caste, Ethnic and Regional Identity in Nepal
* Andrea J. Nightingale, Bounding difference: Intersectionality and the material production of gender, caste, class and environment in Nepal
**Тэкеста**, або **тэгеста** (ісп.: Tequesta, Tekesta, Tegesta) † — зніклы індзейскі народ, карэнныя насельнікі паўднёвай прыбярэжнай часткі Фларыды на тэрыторыі сучасных ЗША.

Тэкеста ўзгадваліся іспанскімі мараплаўцамі з канца XVI ст. Іх назва паходзіла ад наймення галоўнай вёскі на паўднёвым усходзе Фларыды. Археолагі атаясняюць тэкеста з культурай вандроўных плямён Глейдс, якая сфарміравалася ў канцы 1 тысячагоддзя. У запісах еўрапейскіх вандроўнікаў і місіянераў захавалася невялікая колькасць слоў на мове тэкеста, і яе карэктная навуковая атрыбуцыя не магчыма. Большасць даследчыкаў схіляецца да думкі, што па паходжанню тэкеста былі звязаны з плямёнамі поўначы Мексіканскага заліва.

Асноўнымі заняткамі тэкеста былі вандроўныя рыбалоўства, паляванне і збіральніцтва. Сезонна яны перамяшчаліся на прыбярэжныя астравы, каб пазбавіцца ад маскітаў. На астравах меліся паселішчы накшталт вёсак. Місіянеры паведамлялі, што яны шанавалі пудзілы дзікіх жывёл. У дакалумбавы перыяд продкі тэкеста стварылі такія помнікі, як курган Пампана-Біч з пахаваннем 1 тысячагоддзя і каменнае кола Маямі.

Кантакты паміж еўрапейцамі і тэкеста пачаліся ўжо ў XVI ст. аднак абмяжоўваліся выпадковым заходам караблёў у залівы на паўднёвым узбярэжжы Фларыды. У 1748 г. да іх у палон трапіў Брытан Хэман, чарнаскуры жыхар Бостана. Паводле яго нататак, апублікаваных у Лондане ў 1760 г. ён быў выкуплены капітанам іспанскага карабля, які стала заходзіў у мясцовыя воды і вёў гандаль з індзейцамі.

У 1743 г. іспанцы арганізавалі на землях тэкеста невялікую каталіцкую місію. Аднак іх з’яўленне было прахалодна прынята з боку мясцовых жыхароў, да таго ж місіянеры паведамлялі пра напады паўночных індзейцаў-мікасукі. Місія была хутка зачынена. У 1763 г. калі Фларыда была перададзена Вялікабрытаніі, тубыльцы перасяліліся на Кубу, дзе былі асіміляваны. Тым не меней, у Фларыдзе існуе супольнасць, якая сцвярджае, што яе члены з’яўляюцца прамымі нашчадкамі тэкеста.

Гл. таксама
-----------

* Тымукуа
* Калуса (народ)

Спасылкі
--------

* A History of the Tekesta Indians of South Florida
* Tequesta & Keys
* The Tequesta of Biscayne Bay
**Луіза Інгрэм Рэйнер** (англ.: Louise Ingram Rayner, 21 чэрвеня 1832 - 8 кастрычніка 1924) - брытанская мастачка-акварэлістка.

Біяграфія
---------

Луіза нарадзілася ў Матлак Бат (*Matlock Bath*) у Дэрбішыры. Яе бацькі, Самуэль Рэйнер (*Samuel Rayner*) і Эн Рэйнер (*Ann Rayner*) абодва былі вядомымі мастакамі, Самуэль быў дапушчаны да выставы ў Каралеўскай акадэміі мастацтваў, калі яму было 15 гадоў. Чатыры сястры Луізы - Эн («Nancy», Нэнсі), Маргарэт, Роза і Фрэнсіс - і яе брат Рычард таксама былі мастакамі. Сям'я жыла ў Матлок Баце і Дэрбі да пераезду ў Лондан ў 1842 годзе.

Луіза вучылася маляваць з 15 гадоў пад кіраўніцтвам бацькі і сяброў сям'і, сярод якіх быў Роберт Дэвідс. Першая яе выстаўленая ў 1852 годзе ў Каралеўскай акадэміі мастацтваў работа называлася *The Interior of Haddon Chapel*; яна была намаляваная алеем. З 1860-х, аднак, Луіза малюе акварэллю; яна выстаўлялася з акварэльнымі працамі ў Таварыстве лэдзі-мастачак (*Society of Lady Artists*), Каралеўскай акадэміі мастацтваў, Каралеўскім акварэльным грамадстве (*Royal Watercolour Society*) і Каралеўскім грамадстве брытанскіх мастакоў (*Royal Society of British Artists*).

Луіза жыла ў Чэстэры у валійскай марцы, але шмат падарожнічала летам у 1870-я і 1880-я гг. малюючы брытанскія сцэнкі. Яе малюнкі вельмі дэталёвыя, у іх глыбокая перспектыва; яны цяпер папулярныя пры стварэнні пазлаў. У 1910 годзе Луіза пераехала да сястры ў Танбрыдж Уэлс, далей - у Сэнт-Леанардс-он-Сі, дзе памерла ў 1924 годзе.

Работы Луізы захоўваюцца ў Борнмуце, Музеі і мастацкай галерэі Дэрбі і іншых музеях.

Зноскі
------

1. 1 2  Louise Ingram Rayner // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. ↑  Simon Fenwick, ‘Rayner, Samuel (1806—1879)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 accessed 14 Feb 2011
3. ↑  *Rayner, Louise*. Irongate **(нявызн.)**.  Picture the Past. Праверана 23 January 2011.

Спасылкі
--------

* Simon Fenwick, «Rayner, Samuel (1806—1879)», *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, 2004 онлайн

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9667 6048 · LCCN: n79072234 · VIAF: 93518391 · ULAN: 500016514 |
**Вялікае Нявольніцкае возера** (англ.: Great Slave Lake, фр.: Grand lac des Esclaves) — прэснаводнае возера на Паўночна-Заходніх тэрыторыях Канады.

Плошча паверхні — 27 200 км². Найбольшая глыбіня — 614 м. Плошча вадазбору — 971 000 км².

Геаграфія
---------

Вялікае Нявольніцкае возера месціцца на поўдні Паўночна-Заходніх тэрыторый Канады. Яно ўзнікла каля 10 тысяч гадоў таму ў сувязі з заканчэннем ледавіковай эпохі. Адталыя воды запасіліся ў прагаліне паміж тэктанічнымі платформамі і такім чынам стварылі першаснае возера. З цягам часу яно памяншалася ў памерах, ператварылася ў ланцуг сучасных азёр, у тым ліку Вялікае Нявольніцкае. Яно жывіцца шматлікімі рэкамі.

Паўднёвыя і ўсходнія берагі скалістыя. На захадзе бераг пакрыты лесам, на поўначы і ўсходзе — тундрай. На працягу 8 месяцаў возера пакрыта тоўстым ледзяным пластом.

Прырода
-------

Вялікае Нявольніцкае возера надзвычай багата рыбнымі рэсурсамі. Тут здабываюць кумжу, ліпеня, судака і інш. Заходні бераг насяляе адно з найбуйнешых статкаў лясных бізонаў.

Гісторыя
--------

Продкі сучасных індзейцаў насялілі берагі Вялікага Нявольніцкага возера ў 5 тысячагоддзі да н. э. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. тут з’явіліся плямёны атабаскаў. Брытанскія гандляры футрам даведаліся пра існаванне возера ў 1771 г. У 1786 г. наваколлі былі даследаваны Аляксандрам Мак-Кензі. Назва возера была дадзена кры, якія суправаджалі брытанскія экспедыцыі і варожа адносіліся да мясцовых атабаскаў, называлі іх славі («рабы»). З сярэдзіны XIX ст. прадстаўнікі Кампаніі Гудзонава заліва адчынялі гандлёвыя факторыі, што паступова ператварыліся ў сталыя паселішчы.

У XX ст. на поўнач ад возера здабывалі золата і дыяменты, пры гэтым вада была забруджана атрутнымі элементамі накшталт мыш’яка. У 1978 г. пры ўдары аб лёд возера ўзарваўся савецкі спадарожнік «Космос-954» з ядзерным рэактарам на борце. Ліквідацыяй наступстваў аварыі займаліся добраахвотнікі з Канады і ЗША.

У нашы дні Вялікае Нявольніцкае возера прыцягвае турыстаў. У паўднёвай і заходняй частках развіваецца рыбалоўства. У 1967 г. вакол возера была пабудавана ўсесезонная шаша. Узімку пракладаюць часавую дарогу па лёдзе для дастаўкі грузаў з поўдня на поўнач.

Спасылкі
--------

* Great Slave Lake — The Canadian Encyclopedia
* Great Slave Lake - New World Encyclopedia

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4094089-5 · LCCN: sh89000460 · VIAF: 243456994 |