recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ка́рта Віда-Ляцкага** — першая вядомая геаграфічная карта, створаная і выдадзеная на тэрыторыі ВКЛ (першае выданне — Антверпен, 1542 (?), другое — Вільня, 1555).

Паказвае ўсходнія раёны Маскоўскай дзяржавы і частку тэрыторыі ВКЛ, прызначалася для інфармавання заходнееўрапейскай аўдыторыі пра малавядомую Масковію. Гравёр і картограф Антоній Від разам з аселым у Літве былым акольнічым Васіля III Іванам Ляцкім працавалі над ёй у 1537—1542 гадах, скарыстаўшыся картаграфічнымі матэрыяламі, вывезенымі Ляцкім з Масквы ў 1534 годзе. Яшчэ да апублікавання Ляцкі рассылаў чарнавыя варыянты карты вядомым еўрапейскім вучоным, у тым ліку Себасціяну Мюнстэру (1540) і Сігізмунду Герберштэйну (1541).

На карце нанесеныя стратэгічныя замкі памежжа ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы — Веліж, Віцебск, Гомель, Кіеў, Крычаў, Орша, Полацк, Смаленск, — на думку Міхася Ткачова, выявы замкаў добра стасуюцца з археалагічнымі і інвентарнымі звесткамі і зробленыя з натуры. Пададзеная інфармацыя пра Аршанскую бітву 1514 года з сімвалічным малюнкам. Некалькі дзесяцігоддзяў лічылася адной з самых верагодных карт Масковіі. У 1570 годзе яе перагравіраваў Франц Хогенберг, адзін з рэдактараў энцыклапедычнай серыі «Гарады зямнога шара».

Карта з'яўляецца найбольш раннім вядомым помнікам старабеларускага свецкага кнігадрукавання, змяшчаючы тлумачальны тэкст на старабеларускай мове з вялікай колькасцю паланізмаў. Белая Русь, паводле карты Віда-Ляцкага — іншая назва Маскоўскай дзяржавы.

Гл. таксама
-----------

* Эбсторфская карта
* Ля вытокаў картаграфічнага апісання Маскоўскай Русі: карта Антонія Віда і Івана Ляцкага

Літаратура
----------

* Алесь Белы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. — Мн. : БелЭн
* Zwoliński P. Pierwsza drukowana transkrypcja ruskiej cyrylicy na lacinkę // Slavia Orientalis. R. XVI, z. 4. Warszawa, 1967.
* Idem. Naistarszy świecki druk białoruski (Antwerpia 1542) // Slavia Orientalis. R. XVII, z. 3. Warszawa, 1968.
* Каpта России Антония Вида // Атлас геогpафических откpытий в Сибиpи и в Севеpо-Западной Амеpике XVII—XVIII вв. М. 1964.
* Белы, А. Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Мн. 2000.

Спасылкі
--------

* Арыгінальны артыкул(недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арцёменка.
**Міхаіл Васілевіч Арцёменка** (25 лютага 1922, в. Малашкавічы, Рагачоўскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

Член КПСС з 1967 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1947 года жывёлавод, з 1976 года палявод саўгаса «1 мая» Рагачоўскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1967—1971 гадах.

Зноскі
------

1. 1 2  Артёменко Михаил Васильевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 31. — 737 с..

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Карале́ўства Афганіста́н** (пушту: د افغانستان واکمنان *Dǝ Afġānistān wākmanān*; дары: پادشاهي افغانستان *Pādešāhī-ye Afġānestān*) — назва дзяржавы Афганістан у перыяд пасля скасавання эмірата ў 1929 годзе і да рэвалюцыі 1973 года.

Гісторыя
--------

Каралеўства было абвешчана Мухамедам Надзір-шахам наўзамен скасаванага эмірата; апошнім эмірам быў Хабібула Газі. Пасля смерці Надзір-шаха ў лістападзе 1933 года каралём становіцца яго сын Мухамед Захір Шах, які быў у канчатковым выніку зрынуты ўласным стрыечным братам Мухамедам Даўдам у 1973 годзе. Менавіта ў гэты перыяд сваёй гісторыі, пад кіраўніцтвам шаха ўрад Афганістана наладзіў узаемаадносіны з сустветнай супольнасцю, перш за ўсё Савецкім Саюзам, Вялікабрытаніяй і ЗША.

Пад кіраўніцтвам Захір Шаха Афганістан абвяшчае пра свой нейтралітэт падчас Другой сусветнай вайны і ажыццяўляе дыпламатычную палітыку недалучэння. Прэм’ер-міністр Афганістана, у той час ім з’яўляўся будучы прэзідэнт Мухамед Даўд займаўся развіццём сучаснай прамысловасці і адукацыі ў краіне.

Гл. таксама
-----------

* Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)

Спасылкі
--------

* Гісторыя Афганістана (англ.) Архівавана 14 верасня 2015.
**Міхаіл Барысавіч Юкельсон** (13 студзеня 1864, Чарнігаў — 6 жніўня 1938, Кіеў) — украінскі савецкі ўрач-нейрахірург, прафесар, першы кіраўнік нейрахірургічнай клінікі ў Кіеве, бацька мастачкі Кацярыны Міхайлаўны Гакебуш  (руск.) (бел..

Біяграфія
---------

Скончыў медыцынскі факультэт Імператарскага універсітэта Святога Уладзіміра ў Кіеве.

У 1907 годзе быў абраны Саветам Бярдычаўскай яўрэйскай бальніцы на пасаду загадчыка хірургічнага аддзялення.

15 лістапада 1910 года абраны на такую ж пасаду Саветам Кіеўскай яўрэйскай бальніцы, спачатку Кіеўскай яўрэйскай, пасля рэвалюцыі 1917 года — 1-й рабочай бальніцы, пазней клінікі 2-га КДМІ (цяпер Кіеўская абласная бальніца), кіраўніком якой заставаўся да самай смерці.

У хірургічным аддзяленні Кіеўскай яўрэйскай бальніцы М. Б. Юкельсон увёў шырокі дыяпазон хірургічных умяшанняў, дзякуючы чаму яно стала хірургічным цэнтрам усяго Паўднёва-Заходняга краю Расійскай імперыі. У клініцы М. Б. Юкельсона быў распрацаваны метад пластыкі брушной сценкі пры дыястазе мышцаў  (руск.) (бел. паспяхова выконваліся аперацыі на жоўцевых шляхах.

З 1913 года, калі нейрахірургія толькі пачынала развівацца, М.  Б. Юкельсон выконваў аператыўныя ўмяшанні з нагоды пухлін задняй чарапной ямкі. Акрамя пухлін цэнтральнай і перыферычнай нервовай сістэмы, у прыватнасці, спіннога мозгу, захаваліся згадкі аб выкананых у клініцы прафесара М. Б. Юкельсона аперацый з нагоды сірынгаміэліі і арахнаідыту.

Пахаваны ў Кіеве на Лук’янаўскіх могілках.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Белошицкий В. В. Профессор Михаил Борисович Юкельсон (1867—1938) — первый руководитель нейрохирургической клиники в Киеве / В. В. Белошицкий, Е. Г. Педаченко // Український нейрохірургічний журнал. — 2008. — № 4. — С. 89-92.

Спасылкі
--------

* 89-92.pdf neuro.kiev.ua(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Голуб (значэнні).
**Марыя Голуб-Бучынская** (1893, вёска Няверышкі (Невярышкі), Віленскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя — 1939, Прага, Чэхаславакія) — беларуская літаратарка, паэтэса і асветніца.

Біяграфія
---------

Год нараджэння Марыі Голуб прыблізны — лічыцца, што яна нарадзілася каля 1893 года. У 1913 годзе жыла і настаўнічала ў Варшаве, дзе пазнаёмілася з Зоськай Верас.

У 1914 годзе разам з маці, сястрой і братам пераехала ў Петраград. Працавала ў польскай школе.

З 1920-х гадоў жыла ў Празе, дзе навучалася на доктарку. У 1925 годзе выйшла замуж, змяніўшы прозвішча на падвойнае: Голуб-Бучынская.

Як урач займалася пытаннямі санітарыі і гігіены, лячэннем і прафілактыкай сухотаў. Працавала ў санаторы Альберцінум (Жамберк, Чэхаславакія).

У верасні 1939 года ў Празе, перажываючы пачатак Другой сусветнай вайны, скончыла жыццё самагубствам.

Дзейнасць
---------

Падчас працы ў Пецярбургу была актыўнай удзельніцай Беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта.

Мастацкія творы Марыі Голуб-Бучынскай адрасаваныя пераважна дзецям. У 1926—1927 гг. яна была самай актыўнай аўтарй дзіцячага дадатку «Зорка» ў віленскай газеце «Biełaruskaja Krynica». Друкавала пад псеўданімамі Niawieryskaja i Hałubka, а таксама крыптанімамі N-ja i H-ka вершы і апавяданні — як свае ўласныя, так і перакладзеныя з чэшскай, украінскай і сербскай моў.

У суаўтарстве з З. Верас выдала ў 1927 кнігу «Садок для нашых дзетак», куды ўвайшлі вершы, апавяданні і круцігалоўкі.

Для дарослых пісала артыкулы і брашуры на тэму здароўя, гігіены, таксама фізічнага выхавання.

Таксама перакладала мастацкія творы, якія друкавала ў выданнях «Жаноцкая справа», «Шлях моладзі» і «Biełaruskaja Krynica».

Працы
-----

* Алкаголь і барацьба з ім. — Вільня, 1926.
* Садок для нашых дзетак. — Вільня, 1927.
* Што такое сухоты (тубэркулёза) і як з імі змагацца? — Вільня, 1932.

Зноскі
------

1. ↑  Бліскавіцы: анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / уклад. камент. А. Данільчык, В. Жыбуля. — Мінск: Кнігазбор, 2017, С. 285.
2. ↑  Зоська Верас, Выбраныя творы. Мінск, Беларуская навука, 2015, С. 89.
3. ↑  Бліскавіцы: анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / уклад. камент. А. Данільчык, В. Жыбуля. — Мінск: Кнігазбор, 2017, С. 285.
4. ↑  Садок для нашых дзетак, Вільня, Выдавецтва «Беларускай Крыніцы», 1927.
5. ↑  В. Ждановіч, «Як блудзячая зорка, пройдзе вобраз чыйсь…»: Лісты Марыі Голуб // Шляхам гадоў, Мінск, Мастацкая літаратура, 1993.
**Цярнопальская (Тэрнопільская) гарадская грамада** (укр.: Тернопі́льська міська́ грома́да) — тэрытарыяльная грамада ва Украіне, у Цярнопальскім раёне Цярнопальскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — г. Цярнопаль. Плошча грамады — 167,9 км², насельніцтва — 227 528 чалавек (2020 г.).

Гісторыя
--------

Утвораны 14 лістапада 2018 года шляхам далучэння Кабзарыўскага, Куравэцкага, Малашавецкага і Чэрныхіўскага сельсаветаў Зборыўскага раёна да Цярнопальскага гарадскога савета абласнога значэння.

7 лютага 2020 года да грамады далучыўся Гарадзішчанскі сельсавет Зборыўскага раёна.

Населеныя пункты
----------------

У грамаду ўваходзяць 1 горад (Цярнопаль) і 10 вёсак :

* Вэртэлка
* Глядкы
* Гарадышчэ
* Іванкіўцы
* Кабзарыўка
* Курыўцы
* Малашыўцы
* Носіўцы
* Плэскыўцы
* Чэрныхіў

Заўвагі
-------

1. ↑  Тернопільська територіальна громада // Децентралізація

Спасылкі
--------

* 
* https://www.kmu.gov.ua/npas/pro-viznachennya-administrativno-a724r
* Архівавана 28 сакавіка 2023.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бярковіч.
**Марыя Веньямінаўна Бярко́віч** (руск.: Мария Вениаминовна Беркович; 26 снежня 1910, Беразіно — 18 жніўня 1993) — беларускі мастак кіно і графік.

Біяграфія
---------

У 1930 годзе скончыла Віцебскі мастацкі тэхнікум, 1939 — Маскоўскі інстытут выяўленчых мастацтваў. Да Вялікай Айчыннай вайны працавала ў асноўным у галіне ілюстрацыі. Пачынаючы з 1954 года і па 1976 год працавала мастаком па касцюму на кінастудыі «Беларусьфільм». Выканала эскізы касцюмаў да кінафільмаў «Несцерка» (1954), «Міколка-паравоз» (1956), «Чырвоныя лісце» (1958), «Апавяданні пра юнацтва» (1959), «Апошні хлеб» (1963), «Запомнім гэты дзень» (1966), «Шчаслівы чалавек» (1969) інш. Сярод яе твораў ёсць і лірычныя пейзажы, серыя лістоў у тэхніцы акварэлі і гуашы на вытворчую тэму: «Барысаўская запалкавая фабрыка імя С. М. Кірава» (1949). Аўтар акварэльных пейзажаў Мінска, Раўбічаў, Рыжскага ўзмор’я і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Беркович Мария Вениаминовна // Артру.инфо Архівавана 5 сакавіка 2016.  (руск.)
* Беркович Мария Вениаминовна // «Беларусьфильм» Архівавана 13 сакавіка 2016.  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Філіповіч.
**Марыя Канстанцінаўна Філіповіч** (1 студзеня 1947, в. Смётанка, Аршанскі раён, Віцебская вобласць — 16 лютага 2003) — беларуская пісьменніца.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сялянскай сям’і. У Смётанцы скончыла 7 класаў, вучылася ў Дубровенскай вячэрняй сярэдняй школе № 1 (скончыла ў 1964 г.). Вучылася ў Магілёўскім медыцынскім вучылішчы (1965—1968 гг.). Атрыманая спецыяльнасць не задавальняла яе. Цікавіла літаратура, цягнула пісаць. Завочна вучылася ў Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага ў Маскве (1974—80 гг.). Працавала фельчарам спачатку ў Віцебскай, потым у Мінскай вобласці (1968—1982 гг.). Некаторы час была выхавацелькай у Мінскім тэхнічным вучылішчы № 11 (1982—1983 гг.), бібліятэкарам у Оршы (1983—1984 гг.). 3 1984 да 1985 год супрацоўніца рэдакцыі шматтыражнай газеты «Трыбуна наватара» (Орша). У 1985—1990 гг. на творчай рабоце. 3 1991 года спецкарэспандэнт газеты «Набат», з 1992 — газеты «Рэспубліка». Г. М. Філіповіч ініцыятар стварэння і з 1999 года галоўны рэдактар духоўна-асветніцкай газеты «Воскресение».

Літаратурны шлях М. Філіповіч пачаўся ў 1974 г. з напісання 4 апавяданняў на творчы конкурс пры паступленні ў Літаратурны інстытут. Першыя публікацыі ў рэспубліканскім друку з’явіліся ў 1978 г. (апавяданне «Сустрэча» ў «Нёмане» і «Дванаццаць месяцаў» пад Новы год у «Бярозцы»). У яе творах адчуваецца добрае веданне штодзённага жыцця.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 396. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* Філіповіч Марыя Канстанцінаўна(недаступная спасылка)
* Газете «Воскресение» — 15 лет! Архівавана 19 мая 2016.  (руск.)
* В преддверии 15-летия «Воскресения»: интервью с Еленой Михаленко  (руск.)
* *Гелия Харитонова* 100 номеров газеты «Воскресение» Архівавана 24 студзеня 2022.  (руск.)
**Сіднейская тэлевежа** (вядомая таксама як **AMP Tower** або **Centrepoint Tower**) — самае высокае ў Сіднеі і другое па вышыні ў Аўстраліі пасля Q1 у Голд-Косце будынак, гіпербалоідная канструкцыя.
Таксама гэта другі па вышыні будынак у Паўднёвым паўшар’і (самы высокі — Sky Tower у Оклендзе, Новая Зеландыя). Але ў той жа час галоўная назіральная пляцоўка на Сіднейскай тэлевежы знаходзіцца больш чым на 50 метраў вышэй, чым у Оклендскай Sky Tower. Сіднейская тэлевежа з’яўляецца членам Сусветнай федэрацыі вышынных веж.

Вышыня вежы — 305 метраў (1001 фут). Самы верхні паверх размяшчаецца на вышыні ў 260 метраў.
Будынак спраектаваны ў 1970 годзе, будаваўся ў перыяд з 1975 па 1981 гады. Сума, выдаткаваная на будаўніцтва будынка — 36 мільёнаў аўстралійскіх долараў.
Галоўны архітэктар будынка — Дональд Крон.

Гл. таксама
-----------

* Гіпербалоідныя канструкцыі
* Heinle, Erwin; «Türme aller Zeiten — aller Kulturen», Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart (Germany) , ISBN 3-421-02931-8, 1997.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Сайт Сіднейскай тэлевежы Архівавана 30 кастрычніка 2009.
* Рэстараны Сіднейскай тэлевежы Архівавана 4 ліпеня 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Гісторыя Францыі |
| --- |
|  |
| Дагістарычная Францыя |
| Антычнасць |
| * Рымская Галія (220 да н.э.—481)
 |
| Сярэдневяковая Францыя |
| * **Дынастыі:**
* Меравінгі (481—751)
* Каралінгі (751—987)
* Капетынгі (987—1328)
* Валуа (1328—1589)
* Бурбоны (1589—1792, 1814—1848)
 |
| Дарэвалюцыйная Францыя |
| * Саслоўная манархія (1302—1614)
* Абсалютызм (1643—1789)
 |
| Сучасная Францыя |
| * Французская рэвалюцыя (1789—1799)
* Першая рэспубліка (1792—1804)
* Першая імперыя (1804—1814)
* Рэстаўрацыя Бурбонаў (1814—1830)
* Ліпеньская манархія (1830—1848)
* Другая рэспубліка (1848—1852)
* Другая імперыя (1852—1870)
* Трэцяя рэспубліка (1870—1940)
* Парыжская камуна (1871)
* Рэжым Вішы (1940—1944)
* Часовы ўрад (1944—1946)
* Чацвёртая рэспубліка (1946—1958)
* Пятая рэспубліка (з 1958)
 |

Запыт «Канвент» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
**Канвент** або **Нацыянальны канвент** (фр.: Convention nationale) — заканадаўчы орган (фактычна нададзены неабмежаванымі паўнамоцтвамі) у час Вялікай французскай рэвалюцыі (1792-1795).

Паўнамоцтвы Канвента
--------------------

Канвент засяроджваў у сабе ўлады выканаўчую і заканадаўчую, збольшага і судовую; за час яго існавання ўлада яго не была абмежаваная ніякім законам і ён кіраваў дзяржавай, як абсалютны манарх. Выканаўчая ўлада знаходзілася ў руках камітэтаў (лікам да 15), з якіх асаблівае значэнне набылі камітэты грамадскага выратавання (Comité du salut public) і грамадскай бяспекі (Comité de la sûreté générale). Першы, які складаўся спачатку з 9, затым з 12 членаў, выбіраўся на месяц, арганізаваны быў з мэтай садзейнічаць абароне рэспублікі мерамі надзвычайнымі і не церпяць адкладу; другі, таксама складаўся з 12 членаў і абнаўляўся кожныя 3 месяцы, меў права аддаваць рэвалюцыйнаму суду. Дэкрэт 21 сакавіка 1793 аддаваў ў поўнае распараджэнне камітэта грамадскага выратавання мясцовыя камітэты нагляду і нацыянальных агентаў ці камісараў канвента, а апошнія фактычна мелі ў сваіх руках муніцыпальныя і департаменцкія ўлады і распараджаліся рэвалюцыйнай арміяй і рэвалюцыйнымі трыбуналам, якія дзейнічалі без усялякіх гарантый для падсудных. Іншы дэкрэт, 10 сакавіка 1794 г. прама падпарадкаваў ўсё кіраванне камітэту грамадскага выратавання, а паводле дэкрэта 12 жэрміналя II г. (1 красавіка 1794 г.) ва ўладу камітэта былі аддадзены і 12 камісій, якія замянілі сабой міністэрствы. 


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Новы · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CiNii: DA08344309 · GND: 502190-X · ISNI: 0000 0001 2182 9537 · LCCN: n50000772 · NKC: kn20110509002 · SUDOC: 027484130 · VIAF: 149776893 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Новікаў.
**Пётр Іванавіч Новікаў** (1932 — 2008) — беларускі і расійскі судовы медык. Доктар медыцынскіх навук (1986), прафесар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1932 годзе на Паўночным Каўказе. Пасля Вялікай Айчыннай вайны пераехаў у Беларусь, дзе скончыў Мінскі медыцынскі інстытут у 1956 годзе, працаваў міжраённым судова-медыцынскім экспертам у Рагачове. У 1959 годзе паступіў у аспірантуру II Маскоўскага медыцынскага інстытута, па сканчэнні якой абараніў кандыдацкую дысертацыю і па 1969 год працаваў асістэнтам кафедры судовай медыцыны Мінскага медыцынскага інстытута і, адначасова, намеснікам галоўнага эксперта Беларусі. У 1969 годзе абраны загадчыкам кафедры судовай медыцыны Чалябінскага медыцынскага інстытута  (руск.) (бел. працаваў на гэтай пасадзе да 1994 года, абараніўшы ў 1986 годзе доктарскую дысертацыю. З 1988 па 2006 год — начальнік Чалябінскага абласнога бюро судмедэкспертызы  (руск.) (бел..

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 70 навуковых прац, 1 манаграфіі, 6 рацыяналізатарскіх прапаноў і 1 вынаходніцтва. Асноўнымі напрамкі навуковай дзейнасці з’яўляліся: экспертыза алкагольнай інтаксікацыі пры судова-медыцынскім даследаванні, агляд месца здарэння пры розных відах гвалтоўнай смерці, траўмы сківічна-тварнай вобласці, дыягностыка даўнасці наступлення смерці. Кіраваў распрацоўкай апарата для дыягностыкі даўніны смерці «Тэрміт-1».

Склаў так званыя Палажэнні Новікава (1967), якія сфармуляваў у час вывучэння дынамікі размеркавання этылавага алкаголю ў крыві і мачы. Палажэнні маюць практычнае значэнне для вызначэння ступені алкагольнай інтаксікацыі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Наставления по судебно-медицинскому вскрытию мёртвых тел / Шигеев В. Б. Шигеев С. В. Шигеев С. В. — 2014. — С. 58
2. 1 2 3 4  П. И. Новиков // Научно-исследовательский институт судебной экспертизы «СТЭЛС»

Спасылкі
--------

* П. И. Новиков // Научно-исследовательский институт судебной экспертизы «СТЭЛС» (руск.)
* Новиков Пётр Иванович // Кто есть Кто в судебной медицине (руск.)
Аператыўная зона камандавання Ціхаакіянскага флота ВМС ЗША
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ціхаакіянскі флот.
**Ціхаакіянскі флот ВМС ЗША** разам з **Атлантычным флотам ВМС ЗША** з'яўляецца адным з асноўных аператыўна-стратэгічных аб'яднанняў ваенна-марскіх сіл ЗША. Флот прызначаны для вырашэння важных дзяржаўных ваенна-палітычных задач у Азіяцка-Ціхаакіянскім рэгіёне. У зону яго адказнасці ўваходзіць амаль уся акваторыя Ціхага і Індыйскага акіянаў (ад Заходняга ўзбярэжжа ЗША да ўсходніх берагоў Афрыкі), а таксама частка арктычнага басейна агульнай плошчай больш за 100 мільёнаў квадратных міль.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Ціхаакіянскага флота  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube (англ.) |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1087191602 · LCCN: n82209543 · VIAF: 155968537 |
Велічыня і месцазнаходжанне Ціхаакіянскай пліты
**Ціхаакіянская пліта** — самая вялікая тэктанічная пліта (таксама *літасферная пліта*) Зямлі. За выключэннем некаторых частак па яе ўскрайку, Ціхаакіянская пліта ўтварае фундамент амаль што ўсяго Ціхага акіяну; паводле меркаванняў экспертаў, плошча літасфернай пліты складае каля 108 млн км². Ціхаакіянская пліта ўтворана зямной карой пераважна акеанічнага тыпу — цяжкімі, базальтавымі пародамі.

Ціхаакеанская пліта мяжуе з Паўночнаамерыканскай плітой, плітамі Хуана дэ Фука, Кокас, Наска, Антарктычнай, Аўстралійскай і Філіпінскай плітамі. Магчыма, што ў пераходных зонах паміж плітамі існуюць некаторыя меншыя пліты, але грунтоўных доказаў альбо несумненных тэорый іх існавання на сённяшні дзень няма.

У выніку тэктонікі пліт — няспыннага руху пліт, якія ўтвараюць зямную кару — Ціхаакіянскія пліта рухаецца ў паўночна-заходнім напрамку з хуткасцю каля 10 см ў год. У залежнасці ад напрамку руху ў пераходных зонах адбываюцца разнастайныя геалагічныя працэсы. Так, напрыклад, межы пліты на паўночным усходзе дывергентныя (межы да Паўночнаамерыканскай і пліты Хуана дэ Фука) — пліты расходзяцца ў супрацьлеглыя напрамкі. У выніку руху пліт тут узнікае так званая зона рыфтынгу (альбо лінейны праём, разрыў).

Значныя часткі зямной кары ўздоўж знешняй мяжы Ціхаакіянскай пліты адносяцца да Ціхаакіянскага вогненнага кола, зоны якога характарызуюцца высокай тэктанічнай актыўнасцю, менавіта тут засяроджана большасць усіх актыўных вулканаў планеты Зямля.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777994876 |
**Ціхан** (нар. 15 ліпеня 1966 года) — епіскап Амерыканскай Праваслаўнай Царквы; з 2012 года — яе прадстаяцель з тытулам Бласлаўлёнейшага архіепіскапа Вашынгтонскага, Мітрапаліта усёй Амерыкі і Канады. У 2005-2012 гадах — архіепіскап Філадэльфійскі і Усходне-Пенсільванскі. Свецкае імя — Марк Рэйманд Молард.

Нарадзіўся ў Бостане, штат Масачусетс, 15 ліпеня 1966 года, старэйшы з трох дзяцей, якія нарадзіліся ў Фрэнсіса і Элізабэт Молар. Ён выхоўваўся ў Епіскапальнай царкве.

Пасля нядоўгіх перыядаў жыцця ў Канэктыкуце, са сваёй сям'ё пасяліўся ў Рэдынг, штат Пенсільванія, дзе ў 1984 годзе скончыў сярэднюю школу. У 1988 годзе ён атрымаў ступень бакалаўра мастацтваў па французскай мове і сацыялогіі ў каледжы Франкліна і Маршала, Ланкастэр, Пенсільванія. Пасля заканчэння каледжа ён пераехаў у Чыкага, дзе наведваў службы ў царкве Святых Пятра і Паўла (Праваслаўная царква ў Амерыцы).

У 1989 годзе ён перайшоў ў праваслаўную царкву з Епіскапальнай царквы. Увосень таго ж года ён пачаў вучыцца ў Свята-Ціханаўскай семінарыі (Пенсільванія). Праз год ён паступіў паслушнікам у манаскую суполку Свята-Ціханаўскага манастыра.

Пасля атрымання ступені магістра багаслоўя ў 1993 годзе быў прызначаны выкладчыкам па вывучэнні Старога Запавету. 

У 1995 годзе быў пастрыжаны ў малую схіму архіепіскапам Германам (Свайко) і атрымаў імя Ціхан у гонар святога Ціхана Маскоўскага. Пазней у тым жа годзе ён быў пасвечаны ў сан дыякана і святарства ў Свята-Ціханаўскім манастыры. У 1998 годзе ён быў узведзены ў сан ігумена, а ў 2000 годзе - у сан архімандрыта. У снежні 2002 года мітрапаліт Герман прызначыў Ціхана намеснікам настаяцеля манастыра.

Падчас восеньскай сесіі Сінода 20-23 кастрычніка 2003 года архімандрыт Ціхан быў абраны епіскапам Паўднёвага Ханаана і вікарыем мітрапаліта Германа. Ціхан быў пасвечаны ў епіскапства 14 лютага 2004 года архіепіскапам Германам, стаўшы епіскапам Паўднёвага Ханаана.

Зноскі
------


| Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў |
| --- |
| 
* Варфаламей I
* Феадор II
* Іаан X
* Феафіл III
* Кірыл
* Ілья II
* Парфірый
* Данііл
* Неафіт
* Хрызастом II
* Еранім II
* Анастасій
* Сава
* Расціслаў
* Ціхан
* Епіфаній

 |
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў аграгарадку Гарэлец, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць. Знаходзіцца каля будынка выканаўчага камітэта.

Гісторыя
--------

У брацкай магіле пахаваны 55 савецкіх войнаў і 28 партызан атрада «Мсціцель», якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны ў баях супраць нямецкіх войскаў. Сярод пахаваных — воіны 48-й арміі 1-га Беларускага фронту і 2 чэхі: Бадан Ян Андрэевіч, загінулы 22 лютага 1944 года, і Насцішын Ян Янавіч, загінулы 17 лютага 1944 года.

Помнік
------

У 1983 годзе на магіле ўсталявана стэла. Стэла з чорнага шліфаванага граніту агульнай вышынёй 2,8 м, асновай 0,3×0,8 м пастаўлена на ступеністым пастаменце вышынёй 0,8 м, асновай 2,8×0,8 м. На вяршыні стэлы заходзіцца пяціканцовая зорка на металічным стрыжні. На стэле выбіты надпіс: «Вечная слава воинам и партизанам, павшим в боях за свободу нашей Родины. 1941—1944 г.г.». Ніжэй выбіты імёны загінулых герояў.

Зноскі
------

1. ↑  ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНЫЕ ЦЕННОСТИ ПУХОВИЧСКОГО РАЙОНА Архівавана 20 ліпеня 2020.

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў в. Міжрэчча, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць. Знаходзіцца за 6 км на паўночны ўсход ад вёскі.

Апісанне
--------

У 20 брацкіх магілах пахавана 350 мірных жыхароў і партызан брыгад 1-й Мінскай і «Полымя», якія загінулі ў 1941—1944 гадах у змаганні супраць нямецкіх захопнікаў.

У 1964 годзе на брацкіх магілах адкрыты стэлы. На бетоннай падстаўцы даўжынёй 7 м усталявана стэла і 5 мемарыяльных табліц. Стэла вышынёй 5 м, падставай 1,8×0,5 м, на якой знаходзіцца барэльеф адлюстравання жалобных воінаў, партызан і жанчын. У левым вуглу стэлы выбіты тэкст: «Вечная слава павшим героям». Злева на мемарыяльнай табліцы памерам 1,7×0,5 м — пяціканцовая зорка і тэкст: «Вечная слава павшим в боях за освобождение нашей Родины». На іншых чатырох мармуровых дошках вышынёй 2 м выбіты імёны загінулых. Магілы абнесены агароджай 50×60 м.

Зноскі
------

1. ↑  ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНЫЕ ЦЕННОСТИ ПУХОВИЧСКОГО РАЙОНА Архівавана 24 чэрвеня 2021.

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
| ⛭Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) |
| --- |
| 
**1654**  Смаленск •
Гомель •
Мсціслаўль •
Шклоў (1) •
Шклоў (2) •
Шапялевічы •
Дуброўня •
Віцебск •
Стары Быхаў (1)
**1655**  Ахматаў •
Магілёў (1) •
Вільня •
Львоў •
Гарадок •
Азерная •
Слуцк •
Бярэсце 
**Аднаўленне баявых дзеянняў** 
**1658**  Кіеў •
Веркі •
Варва •
Коўна 
**1659** 
Мядзель •
Стары Быхаў (2) •
Канатоп 
**1660**  Магілёў-Падольскі •
Ляхавічы •
Барысаў •
Палонка •
Магілёў (2)•
Любар •
Слабодзішча •
Бася •
Чуднаў 
**1661**  Друя •
Кушлікі •
Вільня (2) •
Пераяслаў 
**1662**  Канеў •
Бужын 
**1663**  Перакоп 
**Кампанія Яна ІІ Казіміра** 
**1664**  Рослаў •
Глухаў •
Пірагоўка •
Касулічы •
Дрокаў 
**Заключны этап**  Віцебск (2) •
Ставішча •
Медвін •
Себеж 
**1665**  Корсунь •
Белая Царква •
Дзвіна 
**1666**  Дынабург •
Батог
 |

**Бітва пад Кушлікамі** (4 лістапада 1661), бітва пад Кушлікамі, недалёка ад Полацка, у час вайны 1654—1667. Войска Рэчы Паспалітай (маршалак Казімір Жаромскі і ваявода Стэфан Чарнецкі) перамагло войска Маскоўскага царства (ваявода Іван Андрэевіч Хаванскі).

Напярэдадні бітвы
-----------------

Ход бітвы
---------

Перад запланаванай атакай войска РП маскоўскае войска пачало арганізавана адступаць з абозу пад прыкрыццём моцнага агню сваёй пяхоты. Правае крыло войска РП (харугвы дывізіі Паўла Сапегі) натыкнулася на падрыхтаваных да бою маскоўскіх стралкоў і моцна пацярпела ад іх агню. Тымчасам, левае крыло (конніца Жаромскага) хутка адціснула маскоўскую конніцу. Войска Хаванскга двойчы спынялася і стрымлівала націск Жаромскага і Чарнецкага, пакуль тыя не зламілі абарону канчаткова. Войска РП пераследвала рэшткі войска Хаванскага да самага Полацка, куды ўвайшло каля 3 тыс. салдатаў Хаванскага.

Літаратура
----------

* Сагановіч Г. М. Войска Вялікага княства Літоўскага ў XVI—XVII стст. / Пад рэд. Г. В. Штыхава. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 79 с.: іл. ISBN 5-343-01244-3.
**Танаталогія** (ад стар.-грэч.: θάνατος — смерць і λόγος - вучэнне) — раздзел тэарэтычнай і практычнай медыцыны, які вывучае стан арганізма ў канчатковай стадыі паталагічнага працэсу, дынаміку і механізмы памірання, непасрэдныя прычыны смерці, клінічныя, біяхімічныя і марфалагічныя праявы паступовага спынення жыццядзейнасці арганізма.

Гл.таксама
----------

* Эўтаназія

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122434384 · LCCN: sh86006398 · Microsoft: 111147356 · NKC: ph135061 |
**Тамініемі** (фінск.: Tamminiemi) — першапачаткова рэзідэнцыя прэзідэнта Фінляндыі, а цяпер музей Урха Кеканена, размешчаны ў Хельсінкі ў раёне Меілахты. Тамініемі з’яўлялася афіцыйная рэзідэнцыя прэзідэнта Фінляндыі з 1940 па 1981 год. Пасля сыходу Урха Кеканена з пасады прэзідэнта па стане здароўя ў 1981 годзе, калі яму ўжо споўніўся 81 год, яму было прадастаўлена права застацца жыць у Тамініемі. Тамініемі стала яго асабістым «службовым» домам. Пасля смерці Кеканена ў 1986 годзе ў Тамініемі арганізавалі дом-музей, які дэманструе гісторыю жыцця Кеканена ў святле ўсёй найноўшай гісторыі Фінляндыі. Спадчыннікі Кеканена перадалі ў дар музею яго асабістыя рэчы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5
2. ↑   Праверана 30 студзеня 2020.
3. ↑  Uusimaa Museum Guide<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52988930'></a>
4. 1 2 3 4  *Salonen K.* Meilahden huvila-alue : Ympäristöhistoriallinen selvitys — Helsingin kaupunkisuunnitteluvirasto, 2014. — ISBN 978-952-272-620-9, 978-952-272-619-3 — ISSN 0787-9024<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98382173'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98382137'></a>
5. ↑  Buildings in Helsinki<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60983962'></a>
Жалеза-марганцавая канкрэцыя
**Жалеза-марганцавыя канкрэцыі** — мінеральныя ўтварэнні (сцяжэнні) гідравокіслаў жалеза і марганцу, якія ўтварыліся на дне сучасных мораў і акіянаў; часта абагачаны Ni, Co, Cu, Pb, Mo, Pt і іншыми элементамі.

Пашырэнне
---------

На дне Ціхага, Атлантычнага і Індыйскага акіянаў утвараюць намнажэнні (каля 10% плошчы акіянічнага ложа).

Выкарыстанне
------------

Перспектыўная мінеральная сыравіна.

Літаратура
----------

* Жале́за-ма́рганцавыя канкрэ́цыі // Геаграфічныя паняцці і тэрміны: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. М. Курловіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 115. — 333 с. — (Энцыкл. б-чка школьніка). — 14 000 экз. — ISBN 5-85700-085-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780387228 |
**Бітва пад Ноймюлем** (29 чэрвеня 1298) — бітва пад крэпасцю Нямецкага ордэна Ноймюль у Лівоніі, у якой ордэнскае войска (комтур Бертальд Брухавен) цалкам разграміла саюзнае рыжска-літоўскае войска, якое дагэтуль трымала крэпасць у аблозе.

Сілы бакоў вядомыя мала. Нямецкія дакументы кажуць пра 4 тыс. забітых саюзнікаў, што можа быць перабольшаннем; магчыма, што ў цэлым саюзным войску было 4 тыс. чалавек, і значная доля іх загінула.

Пасля пераможнай для рыжска-літоўскага саюзнага войска бітвы на Трайдэні (1 чэрвеня), саюзнікі рушылі на Бертальдсмюле, захапілі яго і разбурылі, а ацалелых абаронцаў паланілі. Спусціўшыся на караблях да Ноймюля, у дзень Св. Іаана (24 чэрвеня) саюзнікі ўзялі ў аблогу і гэты бург («з боку сушы і з боку вады»). Тым часам з Прусіі пад Рыгу прыйшла ордэнская ваенная дапамога, высланая гросмайстрам пасля вестак пра разгром на Трайдэне. Гэты ордэнскі атрад, які здолеў трапіць да Ноймюля непрыкметна для войска Рыгі, злучыўся з лівонскімі крыжакамі, і цалкам разграміў саюзнікаў у дзень Пятра і Паўла (29 чэрвеня). Рыжска-літоўскае войска панесла вялікія людскія страты забітымі і палоннымі (у хроніках адзначаюць, між іншым, гібель на полі бою 4 рыжскіх ратманаў) і мусіла ратавацца ўцёкамі; былі захоплены ўсе рыжскія абложныя машыны і караблі. Але ордэнскае войска не здолела споўна выкарыстаць перамогу над Рыгай, таму што рушыла ў пагоню за літоўскім войскам, якое адступала ў Літву; там ордэнскае войска ўзяло некалькі замкаў і вялікую здабычу; больш нечаканым вынікам стала хрышчэнне некаторых літоўскіх баяраў і простых людзей.

Па атрыманні навін пра гэту бітву, гарады Любек, Вісбі, Вісмар, Ростак, Грайфсвальд і Штральзунд выслалі ў Рыгу эмісараў, якія дамагаліся мірнага дагавора Рыгі з Ордэнам.

Літаратура
----------

* F. G. v. Bunge. Die Stadt Riga im Dreizehnten und Vierzehnten Jahrhundert. Geschichte, Verfassung und Rechtszustand. — Leipzig, 1878.. — С. 28, 29;
* Russisch-Liwlandische Chronographie. Von der Mitte der Neunten Jahrhunderts bis zum Jahre 1410. — St.Petersburg, 1862.. — С. 93;
* L. Rogalski. Dzieje Krzyżaków oraz ich stosunki z Polską, Litwą i Prussami. T. 1. — Warszawa, 1846.. — С. 393;
* Scriptores rerum Prussicarum / herausg. von Theodore Hirsch, Max Toeppen, Ernst Strehlke. 1ter Band. — Leipzig, 1861.. — С. 163, 164.
**Пя́янэ** (фінск.: Päijänne) — другое па велічыні (пасля возера Сайма) возера ў Фінляндыі, знаходзіцца на поўдні краіны, прыкладна за 100 км на поўнач ад Хельсінкі і за 77 км на ўсход ад Тамперэ. Знаходзіцца на тэрыторыі нацыянальнага парку Пяянэ. Пяянэ — самае глыбокае возера ў Фінляндыі, яго глыбіня дасягае 95,3 м. Мае выцягнутую форму з поўдня на поўнач. Паходжанне — ледавікова-тэктанічнае. Возера мае сцёк у Фінскі заліў праз раку Кюміякі (Кюменэ). Берагавая лінія моцна парэзаныя. Возера замярзае са снежня па красавік.

На возеры 1886 астравоў, найбуйнейшы з якіх Вірмайлансаары.

На беразе возера знаходзіцца горад Ямся.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 180. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* *Пяйянне (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
Статуя Пелая — першага караля Астурыі
**Каралеўства Астурыя** (астур.: Reinu d'Asturies) — першая хрысціянская дзяржава, утвораная на Пірэнейскім паўвостраве пасля заваявання мусульманамі маўрамі ў 718 годзе.

Каралеўства было заснавана Пелая, знатным вестготам, меркавана былым целаахоўнікам вестгоцкага караля Радэрыха, які паўстаў супраць Маўрытанскага ўрада Астурыі ў 718 годзе.

Неўзабаве пасля гэтага ён нанёс паражэнне маўрам у бітве пры Кавадонге — падзея, якое верагодна адносіцца да лета 722 года, хоць некаторыя крыніцы датуюць яе 718 годам, а некаторыя — 721 годам. Гэта дата фармальна лічыцца пачаткам Рэканкісты, але значэнне яе перабольшваць не варта, у VIII стагоддзі на паўвостраве не было сілы здольнай супрацьстаяць арабам. Пелая быў выбраны каралём маленькага каралеўства, якое ўключала ў сябе гарыстую тэрыторыю паўночна-заходняй часткі Іспаніі, заходней Краіны Баскаў, якая таксама была незалежна ад арабаў.

Пелая заснаваў Астурыйскую дынастыю, якая перажыла стагоддзі і паступова пашырыла межы каралеўства, пакуль уся паўночна-заходняя Іспанія не ўвайшла ў яго межы прыкладна да 775 годзе.

У кіраванне Альфонса II (791—842) каралеўства працягнула экспансію на поўдзень, амаль да Лісабона (Партугалія).

Каралеўства было вядома як Астурыя да 924 года, затым яно стала звацца Каралеўствам Леон. Пад гэтым імем яно існавала, пакуль не ўвайшло ў Каралеўства Кастылія ў 1230 годзе, калі Фердынанд III Кастыльскі стаў адзіным каралём абоіх каралеўстваў.

Гл. таксама
-----------

* Спіс каралёў Астурыі

| ⛭ Рэканкіста  |
| --- |
| Бітвы | 
* Кавадонга (718)
* Клавіха (844)
* Альбельда (846)
* Сіманкас (939)
* Барселона (985)
* Сервера (1000)
* Калатаньясор (1002)
* Граўс (1063)
* Залака (1086)
* Алкорас (1096)
* Кансуэгра (1097)
* Уклес (1108)
* Кутанда (1120)
* Фрага (1134)
* Аўрыке (1139)
* Лісабон (1147)
* Аларкас (1195)
* Лас-Навас-дэ-Толаса (1212)
* Партопі (1229)
* Херэс (1231)
* Тэба (1330)
* Рыа-Салада(Тарыфа) (1340)
* Ігеруэла (1431)
* Гранада (1492)

 |
| Персаналіі | 
* Пелаё
* Альфонса III Вялікі
* Радрыга Кастыльскі
* Абд ар-Рахман III
* Раміра II
* аль-Мансур
* Альфонса VI Адважны
* Сід Кампеадор
* Альфонса I Ваяўнік
* Альфонса VII Імператар
* Фердынанд III Святы
* Альфонса VIII Высакародны
* Хаймэ I Заваёўнік
* Фердынанд II Каталік

 |
| Феадальныяўтварэнні | 
* Аль-Андалус
* Дзяржавы
	+ Альмаравідаў
	+ Альмахадаў
* Графствы
	+ Арагон
	+ Кастылія
	+ Барселона
* Каралеўствы
	+ Астурыя
	+ Навара
	+ Леон
	+ Кастылія
	+ Арагон
	+ Галісія
* Тайфа
* Кордаўскі халіфат
* Эміраты
	+ Кордаўскі
	+ Гранадскі

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона |
**Каралеўства Італія** (лац.: Regnum Italiae або Regnum Italicum; італ.: Regno d'Italia; ням.: Königreich Italien), таксама званае **Імперскай Італіяй** (італ.: Italia Imperiale, ням.: Reichsitalien) — адно са складовых каралеўстваў Свяшчэннай Рымскай імперыі, разам з каралеўствамі Германія, Багемія і Бургундыя.

Першапачаткова яно ўключала большую частку паўночнай і цэнтральнай Італіі, але пазней саступіла свае ўсходнія часткі Венецыі і Папскай вобласці.

Яго першапачатковай сталіцай была Павія да 11 стагоддзя.

Гісторыя
--------

У 961 годзе Папа Ян XII звярнуўся да караля Германіі Атона I з просьбай аб абароне супраць караля Італіі Берэнгара II і паабяцаў яму імператарскую карону. Атон I неадкладна перайшоў Альпы, здабыў перамогу над Берэнгарам II і быў прызнаны каралём лангабардаў (Італіі), а затым рушыў на Рым. 2 лютага 962 года Атон I быў памазаны на царства і каранаваны імператарам.

Італьянскае каралеўства Ламбардыя ўвайшло ў склад утворанай у 962 годзе Свяшчэннай Рымскай імперыі. Аднак 15 лютага 1002 года, неўзабаве пасля смерці імператара Атона III, італьянская шляхта ў Павіі абвясціла каралём Італіі маркграфа Іўрэі Ардуіна, праўнука Адальберта I Іўрэйскага. У студзені 1003 года пасланая ў Італію новым германскім каралём Генрыхам II Святым армія была разбіта, але ў 1004 годзе Генрых асабіста адправіўся з арміяй у Італію, разбіўшы Ардуіна, і 15 мая каранаваўся ў Павіі італьянскай каронай. Але пасля яго вяртання з Італіі Ардуін хутка зноў стаў фактычным кіраўніком каралеўства. Восенню 1013 года Генрых зноў арганізаваў паход у Італію, вымусіўшы Ардуіна адступіць, а сам ён у Рыме 14 лютага 1014 года быў каранаваны папай імператарскай каронай. Пасля сыходу Генрыха з Італіі Ардуін зноў пачаў актыўныя дзеянні, захапіў шэраг гарадоў і разбурыў валодання біскупаў, якія падтрымлівалі імператара. Але праціўнікі Ардуіна пад кіраўніцтвам маркграфа Каносы Баніфацыя паспяхова супрацьстаялі яму. У выніку Ардуін пацярпеў паразу, да ваенных няўдач дадаліся праблемы са здароўем. У выніку ён адрокся ад прастола схаваўся ў манастыры Фрутуарыя блізу Турына, дзе і памёр 14 снежня 1015 года. Хаця яго сыны і паплечнікі працягнулі барацьбу супраць імператара, але з 1014 года Італьянскае каралеўства канчаткова стала часткай імперыі, а яе кіраўнікі выкарыстоўвалі тытул караля Італіі. Пры гэтым з сярэдзіны XIV стагоддзя імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі (за выключэннем Максіміліяна I і Карла V) мелі чыста намінальны ўладу ў Італіі і не ўмешваліся ў яе ўнутраныя і знешнія справы (гл. таксама гвельфы і гібеліны).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кент (значэнні).

**Каралеўства Кент** — адно з сямі каралеўстваў так званай англасаксонскай гептархіі.

Гісторыя
--------

Кент, першае «варварскае» («англійскае») каралеўства, заснаванае каля 475 ў Брытаніі англасаксамі, існаваў задоўга да «вялікага ўварвання англасаксаў». Названы ад імя карэннага брыцкага племя кантыеў, Кент раней з'яўляўся пострымскім брытанскім графствам, а яшчэ раней племянным каралеўствам жалезнага веку. Яго пераўтварэнне ў «англійскае» каралеўства пачалося пасля таго, калі кароль Брытаніі Вортыгерн выгнаў апошняга мясцовага брытанскага кіраўніка Гуйангона і аддаў Кент правадыру варвараў Хенгмсту. Пасяліліся тут па ўласнай ініцыятыве, ці былі запрошаны Вортыгернам для дапамогі ў адбіцці спусташальных набегаў піктаў і скотаў — незразумела. Найбольш прыкметнымі фігурамі сярод першых прышэльцаў былі браты Хенгіст і Хорс — саксы альбо юты, якія пасяліліся ў Кенце нягледзячы на жорсткі супраціў Вортыгерна, а пасля і яго сына Вортымера. Да часу смерці Хенігіста варвары цалкам авалодалі Кентам (488). Сталіцай гэтай дзяржавы быў горад Кентэрберы. Населены пераважна ютамі.

Большая частка каралеўства Кент знаходзілася на тэрыторыі сучаснага графства Кент.

Гл. таксама
-----------

* Эдберт I

| Гептархія |
| --- |
| 
Усходняя Англія ·  Мерсія ·  Кент ·  Нартумбрыя ·  Сусекс ·  Уэсекс ·  Эсэкс
 |

| ⛭Каралі Кента |
| --- |
| 
Хенгіст · 
Хорса · 
Эск · 
Окта · 
Эрменрык · 
Этэльберт I · 
Эдбальд · 
Эдэльвальд · 
Эрканберт · 
Эрменрэд · 
Эгберт I · 
Хлотхер · 
Эдрык · 
Мул · 
Свефхард · 
Свефберт · 
Освін · 
Вітрэд · 
Элфрык · 
Эдберт I · 
Этэльберт II · 
Эрдвульф · 
Эдберт II · 
Сігрэд · 
Энмунд · 
Хэберт · 
Эгберт II · 
Энмунд · 
Эдберт III Праэн · 
Кутрэд · 
Кенвульф¶ · 
Кёлвульф I† · 
Бальдрэд · 
Эгберт‡ · 
Этэльвульф\* · 
Этэльстан I\* · 
Этэльберт\* · 
Этэльрэд I
 |
| ¶ Таксама кароль Мерсіі. † Таксама манарх Усходняй Англіі і Мерсіі. ‡ Таксама кароль Уэсекса, Эсекса, Сусекса і Мерсіі. \* Таксама кароль Уэсекса. |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Treccani |
**Каралеўскі палац** (дацк.: Det Kongelige Palæ i Roskilde) у Роскіле быў пабудаваны каралеўскім архітэктарам Лаўрыцам дэ Цюра (Lauritz de Thurah) у 1733—1736 гадах і выкарыстоўваўся каралём Крысціянам VI падчас свайго знаходжання праездам у Роскіле або пры наведванні цырымоніі каралеўскіх пахаванняў. У 1835—1848 гадах палац быў месцам сходу прадстаўнікоў саслоўяў, якія паслужылі падрыхтоўцы дэмакратычных рэформаў 1849 года. У наш час палац належыць дзяржаве і выкарыстоўваецца як рэзідэнцыя біскупа, а таксама ў якасці музея.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каралеўскі палац у Роскіле
**Цянькінскі раён** (руск.: Теньки́нский район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка (раён) у Магаданскай вобласці Расіі. У межах арганізацыі мясцовага самакіравання ў межах раёна функцыянуе Цянькінская гарадская акруга, з 1 студзеня 2023 года — Цянькінская муніцыпальная акруга.

Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Усць-Омчуг. Раён размешчаны на паўднёвым захадзе вобласці. Мяжуе на поўначы з Сусуманскім і Ягаднінскім раёнамі, на поўдні — з Ольскім раёнам, на ўсходзе — з Хасынскім раёнам, на захадзе — з Хабараўскім краем. Плошча раёна — 35,6 тыс. км². На тэрыторыі раёна знаходзіцца мноства рудных і россыпных радовішчаў золата, у прыватнасці, Наталкінскае золатаруднае радовішча.

Раён утвораны Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 2 снежня 1953 года ў складзе новаўтворанай Магаданскай вобласці з часткі Сярэднеканскага раёна.

Зноскі
------

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
2. ↑   Праверана 6 жніўня 2015.
3. 1 2  *(unspecified title)* — 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41806475'></a>

| ⛭Магаданская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Амсукчанскі
* Ольскі
* Паўночна-Эвенскі
* Сусуманскі
* Сярэднеканскі
* Хасынскі
* Цянькінскі
* Ягаднінскі

 |  |
| Гарады | 
* **Магадан**
* Сусуман

 |
| Пгт | 
* Амсукчан
* Аратукан
* Атка
* Бальшавік
* Белічан
* Бурхала
* Верхні Ат-Урах
* Галімы
* Дукат
* Дэбін
* Мяўнджа
* Ола
* Палатка
* Сеймчан
* Сінягор’е
* Сокал
* Сцякольны
* Талая
* Уптар
* Усць-Омчуг
* Халодны
* Эвенск
* Ягаднае

 |
**Хеджон** (кар. 혜종, 恵宗; імя пры нараджэнні **Ван Му** 왕무; 912 — 23 кастрычніка 945) — карэйскі кіраўнік, другі валадар Каро.

Біяграфія
---------

Быў сынам і спадчыннікам заснавальніка дзяржавы Тхэджо і яго другой жонкі.

У 921 годзе Хеджон быў абвешчаны спадчыннікам прастола. Амаль адразу пасля гэтага ён адправіўся разам з бацькам на бітву супраць Хупекчэ  (укр.) (бел. і адыграў значную ролю ў наступных шматлікіх перамогах. У 943 годзе пасля смерці Тхэджо Хеджон узышоў на прастол.

Яго кіраванне адбілася змовамі і барацьбой за ўладу паміж сынамі Тхэджо. Першую і галоўную з такіх замоў арганізавалі Ван Ё  (укр.) (бел. і Ван Со  (укр.) (бел. сыны Тхэджо ад трэцяй жонкі. Хеджона папярэдзілі аб дзеяннях яго братоў, аднак ван ніякіх мер не прыняў.

Хеджон памёр на другі год свайго кіравання ад атручвання ртуццю, якую дадалі ў купальню, дзе прымаў ванну ўладар Каро. Трон пасля яго смерці атрымаў у спадчыну Ван Ё  (укр.) (бел. пад імем Чанджон.

Зноскі
------

1. ↑  Hyejong of Goryeo //

Літаратура
----------

* *Концевич Л. Р.* Хронологія країн Східної та Центральної Азії = Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — Москва : Восточная литература РАН, 2010. — 806 с. — ISBN 978-5-02-036350-2
* *Концевич Л. Р.* Хронологія країн Східної та Центральної Азії = Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — Москва : Восточная литература, 2011. — Т. Addenda. — 687 с. — ISBN ISBN 978-5-02-036479-0

Спасылкі
--------

* 혜종[惠宗,912~945](нявызн.).  Doopedia. Архівавана з першакрыніцы 17 квітня 2019. Праверана 1 червня 2020.


| ?Хеджон (кіраўнік Каро) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Гукё[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Уідзё[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Седжо[d] |  |  |  |  | Чжэнгва[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Тхэджо |  |  |  |  | Ванчан[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Вісук[d] |  |  |  |
|  | Хеджон (кіраўнік Каро) |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Чанхва[d] |  | О Да Рон[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |
**Нацыянальны алімпійскі камітэт** (**НАК**) — прадстаўнічая арганізацыя краіны-ўдзельніцы міжнароднага алімпійскага руху. Кіруючы орган алімпійскага руху ў краіне. Краіна дапушчаецца да ўдзелу ў Алімпійскіх гульнях толькі ў тым выпадку, калі НАК гэтай краіны афіцыйна прызнаны Міжнародным алімпійскім камітэтам (**МАК**). 
НАК можа быць афіцыйна прызнаны, калі ў яго ўваходзяць 5 нацыянальных федэрацый алімпійскіх відаў спорту, якія з'яўляюцца членамі міжнародных спартыўных федэрацый. 
Кожны Нацыянальны алімпійскі камітэт прадстаўлены ў адпаведнай яму кантынентальнай Асацыяцыі нацыянальных алімпійскіх камітэтаў (**АНАК**):

| Асацыяцыя | Акронім | На карце свету |
| --- | --- | --- |
| Асацыяцыя нацыянальных алімпійскіх камітэтаў Афрыкі | **АНАКА** |      Афрыка |  |
| Панамерыканская спартыўная арганізацыя | **ПАСА** |      Амерыка |
| Алімпійскі савет Азіі | **АСА** |      Азія |
| Еўрапейскія алімпійскія камітэты | **ЕАК** |      Еўропа |
| Нацыянальныя алімпійскія камітэты Акіяніі | **НАКА** |      Акіянія |

Нацыянальныя алімпійскія камітэты, сама меней, раз у два гады збіраюцца ў рамках Асацыяцыі нацыянальных алімпійскіх камітэтаў для абмену вопытам каардынацыі і кансалідацыі дзеянняў у міжнародным алімпійскім руху.