recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ланіякея (у цэнтры і злева) і звышскопішча Персея-Рыб (справа і знізу)
**Ланіякея** (англ.: Laniakea, па-гавайску — «неабсяжныя нябёсы») — звышскопішча галактык, у якім, у прыватнасці, знаходзяцца Звышскопішча Дзевы (складовай часткай якога з'яўляецца Мясцовая група, якая змяшчае галактыку Млечны шлях з Сонечнай сістэмай) і Вялікі атрактар, у якім размешчаны цэнтр цяжару Ланіякеі. У сваю чаргу, Ланіякея ўваходзіць у комплекс звышскопішчаў Рыб-Кіта.

Дыяметр Ланіякеі прыкладна роўны 500 мільёнам светлавых гадоў. Ланіякея складаецца прыкладна з 100 тысяч галактык, а маса яе прыкладна роўная 1017 масам Сонца (прыкладна ў 100 раз большая за масу Звышскопішча Дзевы). Суседнім з Ланіякеяй з'яўляецца звышскопішча Персея-Рыб[en] з ланцуга Персея-Пегаса, які таксама ўваходзіць у комплекс Рыб-Кіта.

Першая (трохмерная) карта Ланіякеі была створана да верасня 2014 года з дапамогай радыётэлескопа Грын-Бэнк і іншых тэлескопаў.

Вядучым аўтарам першага даследавання Ланіякеі з'яўляецца астраном Р. Брэнт Талі з Астранамічнага інстытута[en] на Гаваях, які з'яўляецца структурным падраздзяленнем Гавайскага ўніверсітэта ў Маноа.

Назва Ланіякея, прапанаваная Нава’а Напалеонам, выкладчыкам аднаго з каледжаў Ганалулу, з'яўляецца данінай павагі палінезійскім мараходам, якія выкарыстоўвалі веданне зорнага неба ў навігацыі па Ціхаму акіяну.

Зноскі
------

1. ↑  Навукоўцы выявілі, што наша галактыка з'яўляецца часткай галактычнага звышскопішча
2. ↑  Ланіякея: Звышскопішча галактык, у якім мы жывём
3. 1 2  Ланіякея: Звышскопішча галактык, у якім мы жывём
4. ↑  Ланіякея: наш галактычны раён Архівавана 18 студзеня 2015.
5. ↑  Зямля > Млечны Шлях > Ланіякея Касмолагі вызначыліся з касмічным домам зямлян
6. ↑  Новая карта звышскопішча галактык паказвае «нябесны» дом Млечнага Шляху
7. ↑  Астраномы вызначылі межы нябеснага дому Млечнага Шляху
8. ↑  Quenqua, Douglas.  Astronomers Give Name to Network of Galaxies **(нявызн.)**, *New York Times* (3 September 2014). Праверана 4 September 2014.
9. ↑  Ланіякея. Наш родны суперкластар

Гл. таксама
-----------

* Буйнамаштабная структура Сусвету
* Бачны Сусвет
* Войд
* Галактычная нітка

| ⛭Месцазнаходжанне ✯ Зямлі ў касмічнай прасторы |
| --- |
| ✯ Зямля → Сонечная сістэма → Мясцовае міжзорнае воблака → Мясцовы пузыр → Пояс Гулда → Рукаў Арыёна → Млечны Шлях → Падгрупа Млечнага Шляху → Мясцовая група → Мясцовае звышскопішча галактык → Ланіякея → Комплекс звышскопішчаў Рыб-Кіта → Назіраны Сусвет → Сусвет →? Мультысусвет |
| Знак «→» азначае «ўваходзіць у склад» ці «з'яўляецца часткай» |
Асноўныя тыпы іспанскіх гармат, ужываных у канцы 16 ст. у Амерыцы — куляўрына, картауна, камнямёт («педрэра»), марціра. З рукапісу Луіса Калады (1592).
Іспанская камнямётная марціра («педрэра») 16-цалёвага калібру (1788).
**Камнямёт** (ням. *Steinbuechse*, фр. *perrier*, ісп. *pedrero*, польск. *petriera*, таксама *petrary*, *cannon petro*, *patterero* і інш.): гладкаствольная гармата, прызначаная страляць *выключна* каменнымі снарадамі на малыя адлегласці (да 150—200 м).

Пачаткова такой назвай магла азначацца ўсякая гармата (напр. бамбарда), якая страляла каменным снарадам. Пазней назначыліся некаторыя асаблівасці канструкцыі, якія сталі і галоўнымі перавагамі камнямётаў — ствол з параўнальна тонкімі сценкамі і, значыць, з меншай масай, а таксама меншы парахавы зарад. Гэта спрычынялася тым, што каменны снарад важыў да 1/3 чыгуннага, роўнага памерам, што дазваляла паменшыць парахавы зарад (каля 1/3 масы снараду) і рабіць сценкі ствала значна танчэйшымі; ствол камнямёта мог важыць напалову меней за ствол блізкай памерам кулеўрыны).

Камнямёты маглі быць доўга- і кароткаствольнымі, або марцірамі. Калібры даўгаствольных камнямётаў даходзілі да 50-фунтавых; існавалі буйнакалібравыя камнямётныя марціры. Снарады — суцэльна-каменныя ядры, а таксама кашы з камянямі (прыблізна з 1750 — і з ручнымі гранатамі).

Тып аформіўся на працягу 14 — 16 ст. і быў выцеснены з ужытку марцірамі, якія маглі страляць выбуховымі снарадамі і карцеччу. У іспанскай крапасной артылерыі камнямёты стаялі на ўзбраенні яшчэ ў канцы 18 ст. у расійскай крапасной і абложнай артылерыі — да 19 ст. У ЗША з 1839 да 1861 стаяла на ўзбраенні 15-цалёвая (38-см) «камянёвая марціра» («*stone mortar*»), адмыслова прызначаная дзейнічаць кашамі камянёў, гранат або малымі бомбамі супраць асабовага складу праціўніка (знятая з узбраення з-за небяспекі дачаснага выбуху гранат ці бомбаў пры стрэле).

Зноскі
------

1. ↑  Stanisław Kobielski. Polska broń palna, 1975. — 201 с.: іл. С.183.
2. ↑  Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. С.313.
3. ↑  W. L. Ruffel. The Mortar...
.

Літаратура
----------

* Albert Manucy. Artillery through the ages. A Short Illustrated History of Cannon, Emphasizing Types Used in America [1955]. — У Сеціве.
Папскі ганфалон (амбреліна), папскі крыж, ключы Св. Пятра і галера (капялюш з пэндзлямі) кардынала — знакі адрознення, змяшчаныя за асабістым гербам кардынала-камерленга
**Камерленга**, або **камерарый** Рымска-каталіцкай царквы (італ.: camerlengo, лац.: camerarius) — адна з вышэйшых прыдворных пасад пры Святым Прастоле. Пасада камерленга мае свецкія адміністрацыйныя функцыі. Камерленга ўзначальвае Апостальскую Палату (Camera Apostolica). Генеральны Адміністратар Папскага Двара і суперінтэндант уласнасці і даходаў Папскай Прастола. Пост камерленга займае заўсёды толькі кардынал. Тытул з'явіўся прыкладна ў XI стагоддзі.

| Папскія рытуалы, сімвалы і цырыманіял |
| --- |
| Герб Ватыкана | 
* Апостальскі палац
* Ватыкан
* Папскі герб
* Канклаў
* Каранацыя
* Святы Прастол
* Інтранізацыя
* Папскі Крыж
* Мітра
* Мацэта
* Палій
* Папамабіль
* Папскія рэгаліі і знакі адрознення
* Пярсцёнак рыбака
* Сабор Святога Пятра
* Плошча Святога Пятра
* Латэранская базіліка
* Сікстынская капэла
* Тыяра
* Фанон
* Камаура
* Habemus Papam
* Sede Vacante
* Sedia Gestatoria
* Vere Papa mortuus est

 |
**Лаоская мова** (ພາສາລາວ) — адна з тайскіх моў (паўднёва-заходняя падгрупа).

Мова народа лао, дзяржаўная мова Лаоса. Пашырана таксама на паўночным усходзе Тайланда. Некалькі дзесяткаў блізкіх дыялектаў і гаворак. У Лаосе гаворкі і дыялекты складаюць 3 групы: цэнтральную, паўночную, паўднёвую. У аснове літаратурнай мовы в'енцьянскі дыялект.

Лаоская мова — танальная (5—7 тонаў у розных дыялектах), у аснове — монасілабічная (спрадвечная лексіка аднаскладовая). Ізаляваная мова, граматычныя катэгорыі выражаюцца пераважна аналітычна, парадак слоў фіхсаваны. Асноўная частка лексікі агульная з тайскімі мовамі, шмат запазычанняў з палі і санскрыту.

Найбольш раннія помнікі XV ст. (пераважна эпіграфічныя). Два асноўныя віды пісьменнасці: цывільнае пісьмо «туа лао» (асноўны сродак фіксавання мовы) і «туа тхам» (духоўнае пісьмо для запісу рэлігійных тэкстаў); абодва паўднёваіндыйскага паходжання. Найболш раннія з вядомых літаратурных помніхаў — «Прынц Хунг» (XV—XVI ст.).

Літаратура
----------

* Лаоская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***ໜ້າຫຼັກ лаоскай***



Лагатып «Вікіслоўнікі»Лагатып «Вікіслоўнікі»
У Вікіслоўніку спіс слоў лаоскай мовы змяшчаецца ў катэгорыі ***«Лаоская мова»***

* Abcd Laos — алфавіт і граматыка лаоскай мовы на blogspot.com
* SEAsite Laos Архівавана 30 кастрычніка 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4133638-0 · Microsoft: 2911053453 · NKC: ph596225 |
**Аўгусцін Дзюмэ** (фр.: Augustin Dumay, нар.17 студзеня 1949, Парыж, Францыя) — французскі скрыпач і дырыжор з Парыжа.

Біяграфія
---------

Герберт фон Караян запрасіў Дзюмэ ў якасці саліста выступіць з Ё-Ё Ма ў Парыжы. Пазней ён выканаў *Другі канцэрт* Бела Бартака з Колінам Дэвісам і Берлінскім філарманічным аркестрам, дзе ён застаўся. У той час ён таксама працаваў для Новага Японскага філарманічнага аркестра, Аркестра раманскай Швейцарыі, Лонданскага сімфанічнага аркестра, Каралеўскага аркестра Кансертгебау, Лос-Анджэлескага філарманічнага аркестра, Манрэальскага сімфанічнага аркестра, Варшаўскага філармонічнага аркестра і нават камернага аркестра Малера. Таксама выступаў з такімі вядомымі нямецкімі дырыжорамі, як Курт Мазур, Курт Зандэрлінг, Вольфганг Заваліш, Крыстаф фон Дананьі, разам з Сэйдзі Адзава з Японіі, Шарлем Дзютуа са Швейцарыі, Генадзем Раждзественскім з Расіі і з французскімі: Маркам Мінкоўскім і Эмануэлем Крывінам. Дзюмэй выступаў у розных мюзік-холах, уключаючы Уігмар, Вікторыя, Санторы ў Токіа і Хол каралевы Лізаветы.

З 2003 па 2012 гады ён з’яўляецца галоўным дырыжорам Каралеўскага камернага аркестра Валоніі, з якім ён падарожнічаў па Еўропе. З 2002 па 2005 год ён займаў пасаду дырэктара аддзела мастацтваў на Музычным фестывалі ў Ментоне і стаў прафесарам Музычнай капэлы каралевы Елізаветы, дзе навучаў многіх маладых скрыпачоў. Яго запісы былі ганараваны шматлікімі узнагародамі. Яго музыку публікавалі такія кампаніі, як EMI і Deutsche Grammophon, і яна атрымала шмат узнагарод, такіх як *Gramophone Award*, *Grammy* і *Victoires de la Musique*. У цяперашні час ён працуе з Кітайскім і Ратэрдамскім філарманічнымі аркестрамі, Берлінскім сімфанічным аркестрам, Лазанскім камерным аркестрам і шмат іншымі.

Зноскі
------

1. ↑  Augustin Dumay // SNAC — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311'></a>
2. 1 2  Montreux Jazz Festival Database Праверана 28 верасня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q99181182'></a>
3. ↑  Augustin Dumay – Primephonic (англ.)(недаступная спасылка). *play.primephonic.com*. Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2021. Праверана 24 студзеня 2023.
4. 1 2  Augustin Dumay **(нявызн.)**.  Naxos Records. Праверана October 30, 2013.
5. 1 2  Augustin Dumay **(нявызн.)**.  Violin Site. Архівавана з першакрыніцы May 10, 2013. Праверана October 30, 2013.
6. ↑  Augustin Dumay, violin (англ.). *Brussels Philharmonic*.



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 1070808 · BNF: 138934955 · CiNii: DA10850533 · CONOR: 64768099 · GND: 124972098 · GTAA: 311681 · ISNI: 0000 0001 1473 3238 · LCCN: n78077560 · NKC: xx0106373 · NUKAT: n2010156505 · SUDOC: 080565654 · VIAF: 59269317 |

 |
**Камніны** (грэч. Komnhnoi) — арыстакратычны род, дынастыя візантыйскіх імператараў (6 імператараў у 1081—1185 гадах).

Паходзіць з горада Комнэ каля Філіпопаля ў Фракіі. Камніны здолелі ўмацаваць Усходнюю Рымскую імперыю (**Візантыю**), пашырыць яе межы на ўсход і паўночны захад. Ва ўнутранай палітыцы абапіраліся на землеўласніцкую і ваенную арыстакратыю, згуртаваную сваяцтвам у адзіны «клан», які меў тэндэнцыю да ператварэння ў замкнёную сацыяльную групу, і, збольшага, на правінцыяльныя гарады. Асаблівасцю знешняй палітыкі Камнінаў была сістэма саюзаў з заходнееўрапейскімі дзяржавамі, звычайна замацаванымі шлюбамі, і ўсталяванне суверэнітэту над суседнімі дзяржавамі (Венгрыя, Сербія, Антыёхійскае княства). Камніны далі шырокія прывілеі на тэрыторыі імперыі італьянскім рэспублікам — Венецыі і Генуі. Нашчадкі Андроніка I, якія прынялі імя **Вялікія Камніны**, былі імператарамі Трапезундскай імперыі (1204—1461).

Радавод
-------

```
 NN
 ├─>Мануіл "Эротык" 
 │   ├─>Ісаак I, візантыйскі імператар
 │   │   ├─>Мануіл
 │   │   └─>Марыя
 │   └─>Іаан
 │       ├─>Ісак
 │       ├─>Аляксей I, візантыйскі імператар∞Ірына Дукіня (Гл. ДУКІ) 
 │       │   ├─>Іаан II, візантыйскі імператар
 │       │   │   ├─>Ісак Парфірагенет, севастакратар
 │       │   │   └─>Мануіл I, візантыйскі імператар
 │       │   │        └─>Аляксей II, візантыйскі імператар
 │       │   ├─>Андронік
 │       │   ├─>Ісак Севастакратар, васілеапатр
 │       │   │   ├─>Іаан-Чалябі 
 │       │   │   ├─>Андронік I, апошні візантыйскі імператар з Камнінаў
 │       │   │   │    └─>Мануіл
 │       │   │   │         ├─>Аляксей I Вялікі Камнін, трапезундскі імператар
 │       │   │   │         │    └─>ВЯЛІКІЯ КАМНІНЫ
 │       │   │   │         └─>Давыд (1184—1214), валадар іраклійскі і пафлагонскі
 │       │   │   ├─>Марыя
 │       │   │   ├─>Анна
 │       │   │   ├─>Еўдакія ∞ Канстацін Палеалог
 │       │   │   └─>Алена ∞? Юрый Даўгарукі
 │       │   ├─>Ганна
 │       │   └─>Феадора∞Канстанцін Ангел (Гл. АНГЕЛЫ)
 │       ├─>Адрыян
 │       ├─>Нікіфар
 │       ├─>Марыя
 │       ├─>Еўдакія
 │       ├─>Мануіл I
 │       └─>Феадора
 └──>Нікіфар
```

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Камніны** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т. 7. Мн. 1998. — С. 532.

Літаратура
----------

* Византийский словарь: в 2 т. / Общ. ред. К. А. Филатов. — СПб.: Амфора: РХГА: Издательство Олега Абышко, 2011.
**Іржа канюшыны** — грыбковае  (польск.) (бел. захворванне канюшыны. Яно адносіцца да групы захворванняў, званых іржамі  (польск.) (бел. і выклікаецца відам *Uromyces trifolii-repentis*.

Апісанне
--------

Найбольш праяўляецца ў пачатку цвіцення раслін. На лісці, чаранках, сцяблах і кветаножках утвараецца вялікая колькасць бурых урэдапустул з урэдаспорамі, у канцы вегетацыі паяўляюцца цёмна-карычневыя тэлейтапустулы, якія часта зліваюцца. Зімуюць тэлейтаспоры. Грыб развіваецца толькі на канюшыне.

Шкоднасць
---------

Пры інтэнсіўным заражэнні лісце засыхае, ападае, затрымліваецца цвіценне. Насенне хворых раслін мае паніжаныя ўсходжасць і энергію прарастання.

Сена, моцна заражанае ржою, нельга скормліваць жывёле.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Іржа раслін // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.. — С. 417
**«Камон Камон»** (укр.: «C'mon C'mon») — амерыканская чорна-белая драма з Хаакінам Феніксам.

Апісанне
--------

Галоўная зорка стужкі — 47-гадовы Хаакін Фенікс, які ў 2019 года атрымаў «Оскар» як лепшы выканаўца мужчынскай ролі ў фільме «Джокер».

Стужка ўключае ў сябе сапраўдныя інтэрв’ю з амерыканскімі дзецьмі ў розных гарадах краіны: Дэтройце, Нью-Ёрку, Новым Арлеане. Сярод іх — гутарка з дзевяцігадовым Дэвантэ Браянтам, хлопцам з Новага Арлеана, які пазней загінуў у трайным забойстве за месяц да свайго дзясятага дня нараджэння.

Рэжысёр карціны Майк Мілз у дзяцінстве шмат камунікаваў з чалавекам з Новага Арлеана. Той расказваў Мілзу пра свой горад і надзяляў яго ледзьве не містычнымі ўласцівасцямі, таму гэтае месца набыло важнасць для хлопца. Цяпер рэжысёр часам уключае ў свае стужкі тэму Новага Арлеана, і «Камон Камон» не стаў выключэннем.

Мілз пазнаёміўся з мастачкай Джэкі Самэл, што якраз жыла ў Новым Арлеане, і дамовіўся з ёй выкарыстоўваць яе дом як дэкарацыі для фільма. Высветлілася, што мастачка прыглядае за некалькімі дзецьмі са свайго раёна, і адным з іх якраз быў Дэвантэ Браянт. Так ён і яго двое сяброў апынуліся сярод маленькіх зорак карціны.

Сюжэт
-----

Радыёжурналіст Джоні, які падарожнічае па ЗША і гутарыць з дзецьмі пра іх жыццё і будучыню. У Лос-Анджэлесе ён сустракаецца з Джэсі, сваім дзевяцігадовым пляменнікам. Маці хлопца Віў, сястра Джоні, просіць яго прыгледзець за Джэсі, пакуль яна будзе займацца здароўем мужа — той знаходзіцца на мяжы нервовага зрыву. Адносіны Джоні і яго сястры — асобная гісторыя: яны не размаўлялі год з таго часу, як іх маці памерла, пакутуючы на дэменцыю.

Джоні пагаджаецца на просьбу Віў і накіроўваецца разам з пляменнікам у падарожжа. Разам яны ездзяць па краіне, гутараць і спазнаюць адзін аднаго, ператвараючыся з намінальных сваякоў у сапраўдную сям’ю.

Зноскі
------

1. ↑  Terjesztésre kerülő filmalkotások és artfilmek nyilvántartása — NMHH. Праверана 29 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q99587855'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q541497'></a>
2. 1 2 3  Internet Movie Database — 1990. Праверана 9 чэрвеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
3. ↑  film distribution certificate database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98554059'></a>
4. ↑  Фільм тыдня: «Камон Камон». Кранальная чорна-белая драма з геніяльным Хаакінам Феніксам

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каморнік.
**Каморнік** — геадэзіст-землеўпарадчык у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI—XVII стст. член падкаморскага суда. Прызначаўся падкаморым і замяшчаў яго пры вырашэнні спрэчак на месцы. Займаўся вымярэннем і здымкай мясцовасці (межаў, маёнткаў і г.д.) у якасці судовага выканаўцы, а таксама асабіста за кошт зацікаўленага боку. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі заменены інстытутам землямераў, канчаткова знік у 1840 годзе пасля скасавання межавых судоў і спынення дзейнасці Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года.

Літаратура
----------

Каморнік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
Лапаткі вежы раманскай кірхі Святога Марціна ў Карсце
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лапатка.
**Лапа́тка** — вертыкальны выступ на сцяне будынка без базы і капітэлі. Вядома ў архітэктуры Заходняй Еўропы, у сярэдневяковым дойлідстве Расіі і Беларусі. Лапаткі звычайна ўспрымалі цяжар ад падпружных арак скляпенняў. Адначасова былі элементамі рытму і дэкору фасадаў, аздабляліся рустам, філёнгамі і інш. У драўляным дойлідстве ў выглядзе лапатак часам вырашалася шалёўка астаткаў зрубаў, якая аздаблялася дэкаратыўнымі разнымі накладкамі, размалёўкай. У некаторых збудаваннях XVIII-XIX стст. пад уплывам мураванай архітэктуры лапаткі аздаблялі канелюрамі або рустам.

Літаратура
----------

* Слоўнік дойліда. Архітэктура Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. — 75 с.
* *Слюнчанка, В. Р.* Барысаглебская (Каложская) царква ў Гродне. — Мінск, 1992.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лапатка (архітэктура)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4697956-6 |
**Горныя кхмеры**, або **кхмер-леу** (кхмер.: ខ្មែរលើ) — група малых мон-кхмерскіх народаў у Камбоджы, а таксама суседніх краінах — В’етнаме, Тайландзе, Лаосе. У 2008 г. у Камбоджы жыло 179193 горных кхмеры. 

Вызначэнне «горныя кхмеры» было афіцыйна ўведзена ўладамі Камбоджы ў 1959 — 1961 гг. для прадстаўнікоў 17 племянных супольнасцей, якія насяляюць тэрыторыю гэтай краіны, пераважна ў памежных раёнах поўначы і ўсходу. Аднак далёка не ўсе яны — горцы. Напрыклад, народ суой насяляе землі не далёка ад возера Танлесап. Відавочна, племянныя супольнасці маюць тое ж паходжанне, што і кхмеры, але па розных прычынах яны былі слаба інтэграваны ў дзяржаўную сістэму, захоўвалі традыцыйныя мовы і рэлігіі, што адасабляла іх ад астатняга насельніцтва.

Колькасна найбуйнейшыя народы з ліку горных кхмераў: тампуаны, куй, браа, пеар. Да горных кхмераў часам адносяць джарай, якія на самой справе размаўляюць на аўстранезійскай мове, блізкія па паходжанню да чамаў, а не кхмераў. Асноўныя заняткі: сельская гаспадарка, рыбалоўства, збіральніцтва, радзей паляванне. Племянная структура ў большасці з іх не захавалася, аднак важную ролю адыгрываюць абшчыны, што выступаюць у якасці фактычных уладальнікаў навакольных зямель. 

У 1960-х гг. праводзілася палітыка інтэграцыі горных кхмераў, прыцягненне іх да супрацоўніцтва з дзяржаўнымі органамі кіравання, на ваенную службу, адкрыццё школ і г. д. Аднак, пры гэтым улады Камбоджы навязвалі абавязковае вывучэнне кхмерскай мовы, грэбвалі абшчыннымі звычаямі, спаганялі падаткі за карыстанне зямлёй. У другой палове 1960-х гг. адбыўся шэраг узброеных выступленняў прадстаўнікоў племянных супольнасцей. Падчас вайны ў В’етнаме жыхары ўсходніх раёнаў сталі ахвярамі амерыканскіх бамбардыровак. Многія горныя кхмеры падтрымлівалі ўзброены рух чырвоных кхмераў.

У нашы дні робяцца захады для адраджэння традыцыйнай культуры, стварэння пісьмовасці на родных мовах. Тым не меней, працягваецца палітыка асіміляцыі. Горныя кхмеры пакутваюць з-за пераразмеркавання традыцыйных лясных тэрыторый на карысць камбаджыйскіх і міжнародных прыватных кампаній.

Спасылкі
--------

* The Khmer Loeu
* Mountain Mon-Khmer Groups
* Ethnic minorities and indigenous people

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Лані**, або **заходнія дані** (індан.: Suku Lani) — папуаскі народ, насельнікі інданезійскай правінцыі Папуа. Агульная колькасць (2015 г.) - 249 000 чал.

Лані — адзін з найбуйнейшых папуаскіх народаў Новай Гвінеі. Жывуць пераважна ў даліне Баліем і суседніх горных раёнах. Сучасная назва паходзіць з аднаго з мясцовых дыялектаў і значыць "ты ідзеш". Мяжуюць з дані і ялі. Сталыя кантакты з вонкавым светам пачаліся толькі з 1938 г. З 1955 г. сярод іх вядзецца місіянерская дзейнасць.

Лані займаюцца пераважна земляробствам. Вырошчваюць салодкуб бульбу, кукурузу, бананы, каву, тытунь. Трымаюць свінняў. Хаціны будуюць з дрэва і саломы. Асновай сацыяльнай арганізацыі з'яўляюцца вясковыя абшчыны, на чале якіх стаяць абраныя правадыры. Сем'і нуклеарныя. Адлік сваяцтва вядзецца па лініі бацькі.

Зноскі
------

1. ↑  Language: Dani, Western

Спасылкі
--------

* Lani Tribe – West Papua – Baliem Valey
* The Dani and Lani Tribes West Papua (Irian Jaya)
* Papua Barat Архівавана 17 сакавіка 2005.
*Брусэльская кансерваторыя*
**Каралеўская кансерваторыя Бруселя** (фр.: Conservatoire royal de Bruxelles, нідэрл.: Koninklijk Conservatorium Brussel) — кансерваторыя, размешчаная ў сталіцы Бельгіі - Бруселі.

Заснавана ў 1832 годзе. З 1876 года займае спецыяльна для яе пабудаваны па праекце архітэктара Жана П'ера Клейсенара будынак. З 1967 года падзелена на арганізацыйна незалежныя франкамоўнае і нідэрландамоўнае падраздзяленні.

Кіраўнікі кансерваторыі
-----------------------

* Франсуа Жазеф Феці (1833—1871)
* Франсуа Агюст Геварт (1871—1908)
* Эдгар Цінель (1908—1912)
* Леон Дзюбуа (1912—1925)
* Жазеф Іонген (1925—1939)
* Леон Іонген (1939—1949)
* Марсель Пот (1949—1966)

*Франкамоўнае аддзяленне*

* Эрык Фельдбуш (да 1987 г.)
* Фрэдэрык дэ Роас (з 2003 г.)

*Нідэрландамоўнае аддзяленне*

* Каміл Д’ Агэ (1966—1994)
* Ары Ван Лісбет (1994—2002)
* Рафаэль д'Ханэ (2002—2008)
* Петэр Свінен (з 2008 г.)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт франкамоўнай кансерваторыі  (фр.)
* Афіцыйны сайт нідэрландамоўнай кансерваторыі  (гал.)
* Jean-Marie Binst. 175 jaar Conservatoire royal de Bruxelles in beeld // Brussel Deze Week, 22 september 2007.  (гал.)
**Горны Ліван** (араб. **جبل لبنان**‎‎ - *Джэбель Лібнан*) — адна з правінцый Лівана. Сталіца правінцыі (махафазы) — Баабда. Пераважная большасць насельніцтва — мараніты, праваслаўныя і грэка-каталікі (мелькіты). Ёсць значная колькасць і ісмаілітаў.

**Паўночны  
Ліван**
Акар
Мініе-  
Даніе
Згарта
Кура
Трыпалі
Бішары
Батрон
**Горны  
Ліван**
Джэбейль
Кесерван
Матн
**Бейрут**
♦
Баабда
Алей 
Шуф
**Паўднёвы  
Ліван**
Джэзін
Сидон
Цір
**Бекаа**
Хермель
Баальбек
Захле
Заходняя Бекаа
Рашая
**Набатыя**
Хасбая
Набатыя
Мардж-Уюн
Бінт-  
Джабіль

Раёны
-----

Правінцыя падзелена на 6 раёнаў:

* Баабда (Баабда) **قضاء بعبدا**
* Алей (Алей) **قضاء عاليه**
* Матн (Эль-Джудэйда) **قضاء المتن**
* Кесерван (Джунія) **قضاء كسروان**
* Шуф (Байт-эд-Дзін) **قضاء الشوف**
* Джэбейль (Бібл) **قضاء جبيل**

| Ліван Правінцыі Лівана |
| --- |
| 
Бейрут • Горны Ліван • Паўночны Ліван • Бекаа • Набатыя • Паўднёвы Ліван
 |
Лес у Амазоніі
Распаўсюджанне вільготных трапічных лясоў у свеце
**Вільготныя трапічныя лясы**, трапічныя дажджавыя лясы — лясы ў трапічных, субтрапічных, субэкватарыяльных і экватарыяльных шыротах з вільготным кліматам (2000—7000 мм ападкаў за год).

Для іх характэрна бесперапынная вегетацыя, багаты фларыстычны састаў, складаная вертыкальная структура (больш за 5 ярусаў), дрэвы малагалінастыя, з дошкападобнымі і паветранымі каранямі, мноства эпіфітаў і ліян. Вышыня дрэў больш за 60 м.

Вільготныя трапічныя лясы называюць таксама гілеяй або сельвай (у Паўднёвай Амерыцы), джунглямі (у Паўднёвай Азіі).

Літаратура
----------

* Вільготныя трапічныя лясы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4061016-0 · Microsoft: 555313981 · NDL: 00568116 · NKC: ph116488 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вялікі тэатр (значэнні).

**Вялікі тэатр** *(Каменны тэатр)* — пецярбургскі тэатр, які існаваў у 1784—1886 гадах, з 1886 года — Пецярбургская кансерваторыя. Знаходзіўся на Тэатральнай плошчы. У 1886 годзе будынак Каменнага тэатра быў часткова разабраны і перабудаваны ў сучасны будынак Пецярбургскай кансерваторыі.

Будынак
-------

Будынак неаднаразова перабудоўваўся (першапачаткова глядзельная зала мела тры, пасля пяць ярусаў). У 1835—1838 гадах рэканструявана па праекце архітэктара А. К. Каваса, сцэна пераабсталявана А. А. Ролерам  (руск.) (бел..

Гісторыя
--------

З 1783 года ў тэатры даваліся оперныя, балетныя, а таксама драматычныя (да стварэння ў 1832 годзе Александрынскага тэатра  (руск.) (бел.) спектаклі, праводзіліся канцэрты, балі і іншыя забаўляльныя мерапрыемствы. Да сярэдзіны XIX стагоддзя тут выступала імператарская прыдворная трупа.

У тэатры адбыліся прэм’еры опер М. І. Глінкі — «Жыццё за цара  (руск.) (бел.» (1836), якая адзначыла нараджэнне новай рускай класічнай оперы, і «Руслан і Людміла  (руск.) (бел.» (1842). Ставіліся таксама оперы іншых рускіх кампазітараў; выступалі спевакі Л. С. Сандунова  (руск.) (бел. П. В. Злоў, П. Т. і В. Ф. Рыкалавы, Г. Я. Пятрова, В. А. Пятроў, Леон Лявонаў, Р. Клімоўскі, А. Р. Яфрэмаў, В. А. Шэмаеў, Я. С. і А. І. Вараб’ёвы; танцоўшчыкі І. І. Вальберх  (руск.) (бел. А. П. Глушкоўскі  (руск.) (бел. А. І. Істоміна  (руск.) (бел. Я. І. Коласава  (руск.) (бел. і іншыя.

У 1847 годзе на сцэне Вялікага Каменнага тэатра дэбютаваў Марыус Петыпа, які змяніў на пасадзе галоўнага імператарскага балетмайстра іншага французскага харэографа Артура Сен-Леона і звязаў сваё жыццё з рускім балетам на цэлых паўстагоддзя. У іх пастаноўках выступалі на сцэне гэтага тэатра К. О. Вазем  (руск.) (бел. Ц. А. Стуколкін  (руск.) (бел. Караліна Разаці  (руск.) (бел. Л. І. Іванаў, К. І. Канцырава  (руск.) (бел. Н. К. Багданава  (руск.) (бел. М. М. Мураўёва  (руск.) (бел. М. М. Петыпа, Г. І. Прыхунова  (руск.) (бел. М. М. Мадаева  (руск.) (бел. А. Ф. Вяргіна, А. М. Кемерэр  (руск.) (бел..

У 1886 годзе прайшоў апошні спектакль (опера «Кармэн» Ж. Бізэ); усе спектаклі былі перанесены ў будынак Марыінскага тэатра; будынак Вялікага тэатра быў перададзены Рускаму музычнаму таварыству  (руск.) (бел. для перабудовы пад кансерваторыю і часткова разабраны і ўвайшоў у новы будынак Кансерваторыі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1018 4286 · LCCN: n94045543 · NLG: 278901 · VIAF: 154924175 |
**Вялікі комтур** або **архікомтур** (ням.: Großkomtur) — адзін з найвышэйшых саноўнікаў Тэўтонскага ордэна, пераемнік вялікага магістра (хохмайстра).

Пасада вялікага комтура прыблізна адпавядае цяперашнім прэм'ер-міністру і міністру ўнутраных спраў.

У выпадку пагрозы пры адсутнасці хохмайстра меў права кіравання ўзброенымі сіламі Ордэна. У мірны час загадваў арсеналамі, вырабам рыштунку, складамі збожжа, а падчас вайны выконваў ролю абознага і галоўнага інтэнданта войскаў. Яму падначальваўся наземны і водны транспарт.

Адзін з двух ураднікаў, акрамя вялікага магістра, якія мелі ключы ад скрыні з пячаткай Ордэна. Разам з чатырма іншымі саноўнікамі (вялікім маршалам, вялікім шпітальнікам, вялікім шатным, вялікім скарбнікам) уваходзіў у раду вялікага магістра. Да з'яўлення ўраду вялікага скарбніка (1240) распараджаўся скарбам Ордэна.

Памочнікам вялікага комтура быў віцэ-комтур (інакш малы комтур).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне паводле: *Сагановіч Г. М.* Тэўтонскі ордэн // БЭ у 18 т. -- Т. 16. -- С. 147.
2. ↑  A History of the Crusades: The Fourteenth and Fifteenth Centuries by Kenneth Meyer Setton, Harry W. Hazard. -- P. 578/

Літаратура
----------

* *Stefan M. Kuczyński.* Вялікая вайна з Тэўтонскім ордэнам 1409—1411 гадоў = Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409 - 1411. — Warszawa: WIH, 1980. — 68 с. — ISBN 83-11-06262-5.
* *Алесь Краўцэвіч.* Тэўтонскі ордэн: ад Іерусаліма да Грунвальда. — Мінск: «Навука і тэхніка», 1993. — 47 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-343-01409-7.

Спасылкі
--------

* *Баранаў А.*. Архіўная копія (руск.)(недаступная спасылка).  DEUSVULT.RU. Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012. Праверана 29 жніўня 2014.
**Кайса Клінг** (швед. Kajsa Kling; нар. 25 снежня 1988, Орэ) — шведская гарналыжніца. Прызёр этапу Кубка свету, удзельніца двух Алімпійскіх гульняў.

Кар’ера
-------

У міжнародных стартах Клінг выступае са снежня 2003 года. З 2005 года выступала ў еўрапейскім Кубку, а ў студзені 2007 года дэбютавала ў Кубку свету. У сваім першым старце ў кар’еры — хуткасным спуску ў Альтэнмаркце яна паказала 64-ы вынік. Кайса прыняла ўдзел у хатнім чэмпіянаце свету 2007 года, але і ў хуткасным спуску, і ў гіганцкім слаламе не змагла дабрацца да фінішу.

На Алімпіядзе ў Ванкуверы Клінг выступала толькі ў гіганцкім слаламе і заняла ў ім 26-е месца.

У пачатку посталімпійскага сезона 2010/11 шведка атрымала цяжкую траўму калена на этапе ў Земерынгу і была вымушаная прапусціць амаль увесь сезон. Пасля вяртання ў Кубак свету Клінг доўга не магла вярнуць сабе форму. Так у сезоне 2011/12 яна ўсяго тройчы трапляла ў лік трыццаці наймацнейшых гарналыжніц, а ў наступным сезоне — і зусім двойчы.

У сезоне 2013/14 Клинг выступіла значна больш паспяхова. Яна некалькі разоў прабівалася ў дзесятку наймацнейшых, а на этапе ў Санкт-Морыц упершыню патрапіла на подыум у супергіганце, стаўшы другой. На Алімпіядзе ў Сочы шведка выступіла ў трох дысцыплінах, але не змагла прабіцца нават у дзясятку наймацнейшых.
**Вялікі дом** (руск.: Большой дом) — неафіцыйная назва адміністрацыйнага будынка ў Санкт-Пецярбургу на Ліцейным праспекце, пабудаванага ў пачатку 1930-х для ўпраўлення НКУС. Будынак увайшоў у гісторыю як сімвал гвалту і тэрору перыяду рэпрэсій.

У цяперашні час у будынку ўпраўленне Федэральнай службы бяспекі Расійскай Федэрацыі па Санкт-Пецярбургу і Ленінградскай вобласці. З 2001 года Вялікі дом уключаны ў пералік аб’ектаў гістарычнай і культурнай спадчыны агульнарасійскага значэння ў Пецярбургу.

Гісторыя
--------

У канцы 1920-х гадоў быў знесены спалены ў 1917 годзе будынак Акруговага суда (будынак Старога Арсенала — В. І. Бажэнава) на Ліцейным праспекце (праспекце Валадарскага) № 4 у квартале паміж вуліцамі Шпалернай (вул. Воінава) і Захар’еўскай (вул. Каляева), і ў 1931—1932 гадах, па ініцыятыве С. М. Кірава, на яго месцы быў пабудаваны адміністрацыйны будынак, прызначаны для АДПУ-НКУС. Закладзены ў 1931 годзе, ён быў адкрыты 7 лістапада 1932 года (праект архітэктараў А. І. Гегела, А. А. Оля, Н. А. Троцкага з удзелам І. Ф. Безпалава, М. Я. Лансерэ, Ю. В. Шчуко, А. М. Душкіна, ваеннага інжынера-фартыфікатара Е. А. Якаўлева і інш.). Як турма аб’ект быў здадзены ў эксплуатацыю ў лістападзе 1934 года і менш чым праз месяц «Вялікі дом» запрацаваў на поўную моц, прымаючы «Кіраўскі паток» — ленінградцаў, масава арыштаваных па сфабрыкаванай НКУС справе аб забойстве С. М. Кірава.

У комплекс будынкаў, якія належалі АДПУ-НКУС, уваходзяць таксама «Дом пропускаў» на Ліцейным праспекце 6, пабудаваны І. Ф. Безпалавым у 1930-я гг. на месцы Сергіеўскай усёй артылерыі сабора, і стары будынак царскай турмы — Дом папярэдняга зняволення (ДПЗ) — так званая «Шпалерка», размешчанай на ўчастку № 25 па Шпалернай вуліцы. Яе абрэвіятура вядомая расшыфроўкай «Дадому Пайсці Забудзь» і «Шпалернымі тройкамі» — пазасудовымі органамі з трох чалавек, прызначанымі ад НКУС, УКП(б) і пракуратуры.
Краіны Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна
**Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён (АЦР)** — палітычны і эканамічны тэрмін, які пазначае краіны, размешчаныя па перыметры Ціхага акіяна і шматлікія астраўныя дзяржавы ў самым акіяне. 

АТР аб'ядноўвае 58 краін і тэрыторый, часам да рэгіёна адносяць Непал, Манголію, Саюз М'янма, Індыю (гэтыя краіны на карце «58 краін Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна, асноўныя інтэграцыйныя групоўкі і іх узаемасувязь» зафарбаваны палосамі). На прасторы рэгіёна засяроджаны найбуйнейшыя інтэграцыйныя групоўкі, у тым ліку Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва (АЦЭС), Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі (АСЕАН), Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва (ШАС) і ўдзельнікі буйных арганізацый: Садружнасць Незалежных Дзяржаў (СНД), Еўразійская эканамічная супольнасць (ЕўрАзЭС), Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР), БРЫКС, G-20, G-8, E-7. Яны цесна ўзаемазлучаны паміж сабой, шырока дыверсіфікаваны (Садружнасць нацый) ці спецыялізаваны (АПЕК).

Найбуйнейшымі гарадамі рэгіёна з'яўляюцца Шанхай, Ганконг, Сінгапур, Куала-Лумпур, Тайбэй, Сеул, Токіа, Лос-Анджэлес, Сідней, Мельбурн, Сан-Францыска, Сіэтл і Ванкувер. Штаб-кватэры шматлікіх міждзяржаўных і недзяржаўных арганізацый Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна размешчаны ў Ганалулу (Гаваі).

У рэгіёне прадстаўлена вялікая разнастайнасць эканомік і рэсурсаў: Ганконг, Тайвань і Сінгапур, якія дынамічна развіваюцца, высокія тэхналогіі Японіі, Карэі, Тайваня і захаду ЗША, прыродныя рэсурсы Аўстраліі, Канады, Філіпінаў і расійскага Далёкага Усходу, людскія рэсурсы Кітая і Інданезіі, высокая сельскагаспадарчая прадукцыйнасць Чылі, Новай Зеландыі, Філіпінаў і ЗША.

Шматлікія эканамісты мяркуюць, што з паступовым згасаннем старых індустрыяльных цэнтраў у Еўропе і на ўсходзе ЗША цэнтр сусветнай эканамічнай актыўнасці можа перамясціцца ў Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён.

Зноскі
------

1. ↑  МАІ, МДУ і Ціхі акіян
2. ↑  Сямёрка краін у стадыі развіцця ці краіны ў стадыі развіцця вялікай сямёркі (Emerging-7, E7), якая аб'ядноўвае эканомікі краін Расіі, Кітая, Індыі, Бразіліі, Мексікі, Інданезіі і Турцыі

Літаратура
----------

* Clausen, A. W. *The Pacific Asian Countries: A Force For Growth in the Global Economy*. Los Angeles: World Affairs Council, 1984. ED 244 852.
* Cleveland, Harlan. *The Future of the Pacific Basin: A Keynote Address*. New Zealand: Conference on New Zealand’s Prospects in the Pacific Region, 1983.
**Іскыр** (балг.: Искър) — рака ў Балгарыі, правы прыток Дуная. 

Даўжыня 368 кіламетраў. Плошча басейна 8,6 тыс. км². Вытокі ў гарах Рыла, працякае па Самакаўскай і Сафійскай катлавінах, перасякае храбты Стара-Планіна ў Іскырскай цясніне, нізоўі — па Ніжнедунайскай раўніне. Веснавое разводдзе, летняя межань. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 54 м³/с. Выкарыстоўваецца для арашэння. У басейне Іскыра — гарады Самакаў, Мездра, Чарвен-Браг, працякае па ўсходняй ускраіне горада Сафія.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
**Азёры** — археалагічныя помнікі: стаянкі і селішча каля аграгар. Азёры (Гродзенскі раён). Вядомы з XIX ст. Стаянку—1 выявіў у 1958 г. Л. С. Клейн. Стаянкі—2, 3, 4 і селішча даследаваў у 1972, 1986 гг. Міх. М. Чарняўскі.

Стаянка—1
---------

Знаходзіцца за 3 км ад вёскі, на паўночна-захаднім беразе воз. Рыбніца, на пясчаным плато вышынёй 5 м над узроўнем вады. Памеры 250х120 м. Верхняя частка культурнага пласта разараная. Пераважная большасць знаходак — пласціністыя крамянёвыя вырабы (нажы, лістападобныя наканечнікі стрэл, канцавыя скрабкі, скоблі, рэтушаваныя разцы і інш.) фінальнага палеаліту і мезаліту, адзінкавыя рэчы бронзавага веку.

Стаянкі—2, 3, 4
---------------

За 0,8—1 км на поўдзень ад стаянкі—1, на адлегласці 0,2—0,5 км адна ад адной. Найбольш значная з іх — стаянка—4 на ўзгорыстым выгіне заходняга берага воз. Рыбніца. Яе памеры 140х50 м. Культурны пласт да 0,5 м. Сярод знаходак крамянёвыя прылады працы, фрагменты глінянага посуду неалітычнай нёманскай культуры, кераміка бронзавага веку.

Селішча
-------

Знаходзіцца за 100 м на паўднёвым захадзе ад стаянкі—4, на ўзгорку прыазёрнага балота. Памеры 60х60 м, вышыня 1,5 м. Культурны пласт да 0,5 м. Знойдзены ганчарная кераміка позняга сярэдневякоўя, перапаленыя камяні ад печаў. Нешматлікія расшчэпленыя крамяні сведчаць, што ў каменным веку тут знаходзілася невялікая стаянка. Помнік пашкоджаны пры ўзвядзенні дачных будынкаў. На паўднёвы захад ад селішча, за вусцем меліяраванай рэчкі, на ўзвышэннях паўночнага берага заходняй азёрнай затокі сустракаюцца стаянкі каменнага веку.

Літаратура
----------

* Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Института истории Академии наук БССР. Вып. 1: Памятники каменного века / В. Ф. Исаенко; под ред. В. Д. Будько и Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1968. — 125, [1] с.
* Археологическая карта Белоруссии / Белорусское добровольное общество охраны памятников истории и культуры, Сектор археологии Института истории Академии наук БССР. Вып. 3: Памятники бронзового века / В. Ф. Исаенко; под ред. Ф. В. Борисевича. — Мн.: Полымя, 1976. — 149, [2] с.
* Чарняўскі, Міх. М. Азёры / Міх. М. Чарняўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 23. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Чарняўскі, М. М. Азёры / М. М. Чарняўскі // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 29. — ISBN 5-85700-077-7.

Спасылкі
--------

* Азёры (археалагічныя помнікі) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Азія.Азія на карце Рымскай імперыі
**Азія** (грэч. Ασία, лац.: Asia) — рымская правінцыя ў Малой Азіі. Была ўтворана на тэрыторыі былога Пергамскага царства ў 133 годзе да н.э. (Пергам быў далучаны да Рыма па завяшчанні цара Атала III), у 1 ст. да н.э. — 1 ст. н.э. тэрыторыя яе была пашырана. Правінцыяй стала ў 126 да н.э. З 27 да н.э. — сенацкая правінцыя, якая кіруецца праконсулам. З часоў Дыяклетыяна (з 297 г. н.э.) была падзелена на 7 асобных правінцый.

Антыёх III Вялікі спрабаваў падпарадкаваць Малую Азію, але быў у 190 да н.э. разбіты рымлянамі ў бітве пры Магнезіі. Пасля заключэння Апамейскага міру ў 188 годзе да н.э. уся спрэчная тэрыторыя адышла пад кантроль саюзнага Рыму цара Пергама.

У 133 да н.э. сканаў пергамскі цар  Атал III, які не меў спадчыннікаў і адпісаў сваё царства Рыму. Пасля некаторых ваганняў была створана правінцыя Праконсульская Азія (лац.: Asia Proconsularis), якая аб'яднала тэрыторыі Мізіі, Лідыі, Карыі і Фрыгіі. Вялікія гарады Азіі Эфес і Пергам апынуліся сярод найбуйнейшых полісаў рэспублікі.

Пасля 326, калі імператар Канстанцін I перанёс сталіцу ў Візантый, правінцыя Азія з ускраіны імперыі «перамясцілася» ў яе цэнтр. Такім чынам, Азія была цэнтрам эліністычнай культуры на ўсходзе на працягу наступных стагоддзяў аж да падзення Візантыйскай імперыі ў XV ст.

Гл. таксама
-----------

* Рымская правінцыя
* Сем цэркваў Апакаліпсісу

Літаратура
----------

* Heinrich-Wilhelm Drexhage: *Wirtschaftspolitik und Wirtschaft in der römischen Provinz Asia in der Zeit von Augustus bis zum Regierungsantritt Diokletians.* Bonn 2007, ISBN 978-3-7749-3516-7.
* Stephen Mitchell: *The administration of Roman Asia from 133 BC to AD 250*. In: Werner Eck (Hrsg.): *Lokale Autonomie und römische Ordnungsmacht in den kaiserzeitlichen Provinzen vom 1. bis 3. Jahrhundert*. Oldenbourg, München 1999, S. 17-46, ISBN 3-486-56385-8.

  


|  Правінцыі Рымскай рэспублікі |
| --- |
| 
Азія ·  Афрыка ·  Ахея ·  Блізкая Іспанія ·  Віфінія ·  Далёкая Іспанія ·  Егіпет ·  Ілірык ·  Кілікія і Кіпр ·  Корсіка і Сардзінія ·  Крыт і Кірэнаіка ·  Македонія ·  Мёзія ·  Нарбонская Галія ·  Сірыя ·  Сіцылія ·  Цызальпійская Галія
 |


|  Правінцыі Рымскай імперыі ў 120 годзе |
| --- |
| 
Азія · 
Аквітанія · 
Асірыя · 
Афрыка · 
Ахея · 
Балеары · 
Белгіка · 
Бетыка · 
Брытанія · 
Верхняя Германія · 
Віфінія · 
Галатыя · 
Дакія · 
Далмацыя · 
Егіпет · 
Італія · 
Іўдзея · 
Камяністая Аравія · 
Кападокія · 
Кілікія · 
Кіпр · 
Камагена · 
Корсіка і Сардзінія · 
Коцкія Альпы · 
Крыт і Кірэнаіка · 
Лікаонія · 
Лікія · 
Лугдунская Галія · 
Лузітанія · 
Маўрэтанія · 
Македонія · 
Малая Арменія · 
Мёзія · 
Нарбонская Галія · 
Ніжняя Германія · 
Норык · 
Нумідыя · 
Асраена · 
Памфілія · 
Панонія · 
Пенінскія Альпы · 
Прыморскія Альпы · 
Пісідыя · 
Понт · 
Рэцыя · 
Сірыя · 
Сіцылія · 
Месапатамія · 
Цопк (Сафена) · 
Тараконская Іспанія · 
Фракія · 
Эпір
 |
Кампус універсітэта Тасманіі
**Універсітэт Тасманіі** (англ.: University of Tasmania, скарочана UTAS, UTas або Tas Uni) — аўстралійскі ўніверсітэт, знаходзіцца ў штаце Тасманія, мае 3 універсітэцкія гарадкі. Заснаваны 1 студзеня 1889 года, з'яўляецца чацвёртым па старшынстве ўніверсітэтам Аўстраліі. Член міжнароднай Асацыяцыі універсітэтаў краін Садружнасці нацый, таксама ўваходзіць у лік «Пясчанікавых універсітэтаў». Два галоўныя універсітэцкія гарадкі — Сэндзі Бай, размешчаны недалёка ад цэнтра Хобарта і Ньюнхам, які знаходзіцца паблізу ад горада Лонсестан.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 8 студзеня 2014.

Спасылкі
--------

* Сайт універсітэта Тасманіі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a11103565 · BNF: 12337662g · GND: 1011504-3 · ISNI: 0000 0004 1936 826X, 0000 0001 2151 6856 · LCCN: n79115475 · Microsoft: 129801699 · NKC: ko2008450088 · SUDOC: 03232524X · VIAF: 125327305 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Маркевіч.
**Аўгустын** (свецкае імя *Адам Маркевіч*; 7 красавіка 1952, в. Глушкавічы, Лельчыцкі раён, Гомельская вобласць) — мітрапаліт УПЦ (МП), Старшыня Сінадальнага аддзела па ўзаемадзеянні з Узброенымі сіламі і іншымі ваеннымі фарміраваннямі Украіны.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і праваслаўнага святара, які паходзіў з даўняга святарскага роду. У 2012 прызначаны арцыбіскупам Белацаркоўскім і Багуслаўскім. З’яўляецца праціўнікам экуменічнага (аб’яднальнага) руху. Ён сцвярджае, што Праваслаўная Царква павінна супрацоўнічаць з іншымі канфесіямі толькі ў галіне гуманітарнай дзейнасці. Аўгустын вядомы сваім актыўным непрыняццем уніі.

Зноскі
------

1. ↑  Беларусь нарадзіла, Украіна прыняла: знакамітыя ўкраінцы, якія пабачылі свет на радзіме Арастовіча

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Праваслаўная · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | РДБ: 000009363 |
легенда

**Вышэйшае тэатральнае вучылішча (інстытут) імя М. С. Шчэпкіна пры Дзяржаўным акадэмічным Малым тэатры** — найстарэйшая вышэйшая тэатральная навучальная ўстанова ў Расіі.

Рэалізуе адукацыйныя праграмы вышэйшай, паслявнузскай і дадатковай прафесійнай адукацыі па напрамках: «тэатральнае мастацтва», «акцёрскае мастацтва».

Вучылішча заснавана 28 снежня 1809 года, калі ўказам Аляксандра I тэатральная школа пры выхаваўчым доме была ператворана ў Маскоўскае тэатральнае вучылішча і ўвайшла ў склад Імператарскіх тэатраў Расіі. Пазней знаходзілася ў ведамстве пры маскоўскім Малым тэатры. У 1830-х — 1860-х гадах вучылішча размяшчалася ў былой гарадской сядзібе Мясаедава.

З 1938 года вучылішча носіць імя Міхаіла Сямёнавіча Шчэпкіна — рускага акцёра і педагога вучылішча ў перыяд з 1830 да 1863 года. Пры непасрэдным садзейнічанні Шчэпкіна ў 1863 годзе вучылішча атрымала будынак на Нягліннай вуліцы, дзе і знаходзіцца дагэтуль.

У 1943 годзе вучылішча атрымала статус вышэйшай навучальнай установы.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце · Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Даведка РІА |
| Нарматыўны кантроль | GND: 16090472-9 · LCCN: nr00036300 · VIAF: 145845629 |
**Будынак былой гасцініцы Беларускай ваеннай акругі** — будынак у Мінску, размешчаны па праспекце Незалежнасці, 27. Пабудаваны ў 1940 годзе па праекце архітэктара Герасіма Якушкі. Манументальная і лаканічная архітэктура будынка, тыповая для грамадзянскіх збудаванняў 1930-х гадоў, захоўвае выразныя рысы канструктывізму. Цяпер 2-гі корпус Міністэрства абароны Беларусі.

Архітэктура
-----------

Чатырохпавярховы П-падобны ў плане будынак аднесены ў глыбіню ад «чырвонай лініі» забудовы. Рэльеф прадыктаваў неабходнасць зрабіць пад правай часткай будынка цокальны паверх, перад цэнтральнай часткай — падпорныя сценкі, у сістэму якіх арганічна ўключаны шырокія лесвічныя маршы. Над лесвічнай клеткай правага крыла ўзвышаецца квадратны ў плане зашклёны відавы павільён. Над уваходамі на вышыню 2 паверхаў убудаваны галерэі-балконы, абмежаваныя магутнымі квадратнага сячэння калонамі. Пластыка фасадаў строгая і манументальная. Рытму калон на галерэях бакавых крылаў адпавядаюць пілоны на галоўным фасадзе цэнтральнага корпуса, якія даходзяць да 4-га паверха і разам з калонамі галерэй нясуць развіты прафіляваны карніз. Сцены 1-га паверха бакавых крылаў апрацаваны рустам. 3 боку дваровага фасада рызаліты бакавых крылаў завершаны трохвугольнымі франтонамі. Планіроўка калідорная, з аднабаковым размяшчэннем памяшканняў.

Зноскі
------

1. ↑  *Мікалай Ножнікаў*. Застывшая музыка зодчего Якушко (руск.).  vestnik-mogileva.info (23 верасня 2011). Архівавана з першакрыніцы 9 студзеня 2016. Праверана 10 студзеня 2016.

Літаратура
----------

* *У. В. Алісейчык, А. А. Воінаў.* 158с. Дом № 27 // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — Мінск. — 333 с.: іл. — ISBN 5-85700-006-8.
Літоўскі орт 1664 года
**Орт** (ням.: Ort — чвэрць) — срэбная манета наміналам у ¼ (16 ст. — 17 ст.), 1/5 і 1/8 (18 ст.) талера. манета чаканілася напачатку на землях сучаснай Германіі (Брандэнбург, Прусія) і звалася ортсталерам, а потым распаўсюдзілася ў Даніі, Нарвегіі.

Рэч Паспалітая
--------------

У Рэчы Паспалітай першыя орты былі адчаканены ў 1608 годзе ў Гданьску на гарадскім манетным двары. Такім чынам Гданьск хацеў забяспечыць сябе якаснай валютай дзеля разлікаў з Еўропай. На аверсе — выява караля, на рэверсе — герб горада. Вага 6,80 грам, пасля змяншалася.

Дзяржаўная чаканка каронных ортаў пачалося толькі ў 1618 годзе ў Быдгашчы. На каронных ортах на аверсе выява караля, на рэверсе — дзяржаўны герб Рэчы Паспалітай. Пад час панавання Аўгуста III орт прыраўнялі да тымфа, пасля чаго той перастаў існаваць як асобны намінал. Апошні орт Рэчы Паспалітай быў адчаканены ў 1766 годзе.

У Вялікім Княстве Літоўскім орты адчаканіліся толькі адзін год — у 1664 годзе на манетным двары Вільні. На аверсе выява тагачаснага караля Яна Казіміра, на рэверсе — Пагоня і лічба 18 (18 грошаў).

Месцы чаканкі
-------------

### Манетныя двары ВКЛ

* Вільня — 1664 (на рэверсе літоўскага орта адчаканена Пагоня замест герба РП)

### Дзяржаўныя каронныя манетныя двары

* Быдгашч — 1618—1625, 1628, 1650—1652, 1677—1680, 1684—1686.
* Усхоў — 1650—1655
* Кракаў — 1655—1659, 1663—1664, 1667—1668
* Львоў — 1656—1657, 1660
* Познань — 1651—1659
* Лейпцыг — 1698, 1704, 1752—1756

### Градскія манетныя двары

* Гданьск — 1608—1621, 1623—1626, 1650—1652, 1654—1664, 1666—1667, 1758—1760, 1763
* Торунь — 1630, 1650—1651, 1653—1655, 1655—1658 (чаканка манеты шведамі), 1660—1662
* Эльблёнг — 1650—1651, 1656—1658 (чаканка манеты шведамі), 1660—1662, 1665—1667