**FIM-92 «Стынгер»** (англ.: FIM-92 Stinger — Джала) — амерыканскі пераносны зенітна-ракетны комплекс (ПЗРК), прызначаны для паражэння нізкалятаючых паветраных цэляў (самалётаў, верталётаў, БПЛА).

Распрацаваны ў ЗША кампаніяй «Джэнерал Дайнемікс». Першыя 260 шт. зенітна-ракетных комплексаў былі выраблены да сярэдзіны 1979 года, пасля гэтага кампанія-вытворца атрымала заказ на вытворчасць партыі з 2250 шт. ПЗРК для арміі ЗША (агульным коштам 105 млн долараў).

Прыняты на ўзбраенне ў 1981 годзе. Адзін з найбольш распаўсюджаных ПЗРК, які стаіць на ўзбраенні 30 дзяржаў. Колькасць вырабленых ракет «стынгер» перавысіла 70 тысяч штук.

Тактыка-тэхнічныя характарыстыкі
--------------------------------

* Сістэма навядзення: пасіўная інфрачырвоная або ультрафіялетавая.
* Даўжыня (ракеты): 1,52 м
* Дыяметр (ракеты): 0,07 м
* Стартавая маса: 10,1 кг
* Маса ПУ: 5,6 кг
* Далёкасць стральбы: 200-4800 м
* Максімальная вышыня цэлі: 3800 м
* Макс. хуткасць: 725 м / с (M = 2,2)
* Вага баявой часткі: 3 кг
* Тып баявой часткі: асколачная
* Тыпы ПУ: ПЗРК, M2 Bradley, M1097 Avenger, MQ-1 Predator, AH-64 Apache

Апісанне
--------

Лёгкі і адносна просты ў выкарыстанні **FIM-92 Stinger** страляе ракетамі класа «зямля-паветра», стрэл можа ажыццяўляцца адным чалавекам, хоць афіцыйна патрабуюцца двое. FIM-92B можа атакаваць лятальны апарат, які знаходзіцца на вышыні ад 180 да 3800 метраў, з адлегласці да 4800 метраў. Ракета можа быць таксама выпушчана з M-1097 «Авенджэр» (англ.: Avenger) і M6 Linebacker (мадыфікацыя M2 Bradley для СПА). Варыянт пускавой устаноўкі для верталётаў называецца ATAS (англ.: Air-to-Air Stinger).
Кошт кіруемай ракеты ПЗРК «Стынгер» 80 тыс. долараў у цэнах 1986 года.

Баявое выкарыстанне
-------------------

**Фалклендская вайна**

Баявы дэбют «*джала*» адбыўся падчас Фалклендскай вайны паміж Вялікабрытаніяй і Аргенцінай. У пачатку канфлікту спецназаўцы брытанскага SAS былі таемна экіпіраваны шасцю ракетамі, хоць яны і атрымалі мала інструкцый па іх выкарыстанні. Адзіны баец SAS, які прайшоў падрыхтоўку па сістэме, і павінен быў навучаць іншых жаўнераў, загінуў у выніку крушэння верталёта 19 траўня. Тым не менш на 21 траўня 1982 баец SAS збіў са «Стынгера» аргенцінскі штурмавік IA 58 Pucará. 30 траўня, каля 11:00 раніцы, верталёт Аэроспасьяль SA-330 Puma быў збіты іншай ракетай, таксама выпушчанай SAS, у раёне гары Кент. Шэсць спецназаўцаў Нацыянальнай Жандармерыі Аргенціны загінулі, і яшчэ восем атрымалі раненні. Асноўным ПЗРК, які выкарыстоўваўся абодвума бакамі ў ходзе Фальклендскай вайны, была ракета Blowpipe.

**Савецкае ўварванне ў Афганістан**  

У канцы 1985 некалькі груп, такія як Free Eagle, пачалі сцвярджаць, што ЦРУ не робіць дастаткова, каб падтрымліваць муджахедаў у савецка-афганскай вайне. Майкл Пілсберы, Вінцэнт Каністрара і іншыя аказваюць вялікі бюракратычны ціск на ЦРУ, каб пачаць пастаўкі Stinger паўстанцам. Гэта выклікала спрэчкі, бо да гэтага моманту ЦРУ дзейнічала на падставе таго, што Злучаныя Штаты не прымаюць удзел у вайне непасрэдна, па розных прычынах. Уся зброя, пастаўленая на той момант, была зроблена не ў ЗША, як штурмавыя вінтоўкі Type 56, набытыя ў Кітаі, і АК-47, АКМ набытыя ў Егіпце. Папярэднія спробы забяспечыць муджахедаў ПЗРК, а менавіта SA7 і Blowpipe, не спрацавалі вельмі добра.

Інжынер Джафар (Ghaffar) з Ісламскай Партыі Афганістана (Hezb-i-Islami) Гульбеддына Хекматыяра (Gulbuddin Hekmatyar) збіў са «Стынгера» першы Мі-24 25 верасня 1986 паблізу Джэлалабада (Jalalabad). ЦРУ ў канчатковым выніку перадала амаль 500 «стынгераў» (некаторыя крыніцы сцвярджаюць, 1500—2000) муджахедам у Афганістане ў рамках аперацыі Цыклон. Разам з 250 пускавымі ўстаноўкамі.

Пасля вываду ў 1989 савецкіх войскаў з Афганістана ЗША спрабавалі выкупіць ракеты назад, у 1990 была запушчана праграма на 55 мільёнаў долараў. Атрымалася выкупіць каля 300 ракет (US $ 183300 кожная). Урад ЗША сабралі большасць стынгераў, але да 1996 года каля 600 ракет зніклі без вестак, а некаторыя знайшлі свой шлях у Харватыі, Іране, Шры-Ланке, Катары і Паўночная Карэі. Па дадзеных ЦРУ, ужо ў жніўні 1988 года ЗША запатрабавалі ад Катара вяртанне стінгераў. Чарлі Уілсан пазней сказаў CBS: ён «жыў у жаху», што грамадзянскі лайнер будзе збіты Stinger'ам, але ў яго не было сумневу ў тым, каб, забяспечыўшы стынгерам, перамагчы Саветы.

**Грамадзянская вайна ў Анголе**  

Адміністрацыя Рэйгана паставіла 310 «Стынгераў» руху UNITA (National Union for the Total Independence of Angola) Джонаса Савімбі ў перыяд з 1986 па 1989 год. Як і ў Афганістане, вяртанне ракет пасля заканчэння ваенных дзеянняў аказалася няпоўным. Але тэрмін захоўвання Stinger'аў — 4-5 гадоў, так што любая зброя, што пастаўлялася ў 1980-я гады, цяпер будзе ў непрацоўным стане .

**Лівійскае ўварванне ў Чад**  

Урад Чада атрымаў ПЗРК Stinger ад Злучаных Штатаў, калі Лівія ўварвалася ў паўночную частку гэтай афрыканскай краіны. 8 кастрычніка 1987 лівійскі Су-22MK быў збіты FIM-92А, выпушчанай арміяй Чада. Пілот, капітан Дыа аль-Дын (Diya al-Din), катапультаваўся і трапіў у палон. Пазней ён атрымаў палітычны прытулак ад французскага ўрада. Падчас контрнаступальнай аперацыі лівійскі МіГ-23МС быў збіты FIM-92A .

**Вайна ў Чачне**  

Расійскія афіцыйныя асобы заяўлялi аб прысутнасцi ПЗРК амерыканскай вытворчасці, а менавіта «Стынгераў» ў руках апалчэнцаў і партызанаў у Чачне. Яны тлумачаць некалькі сваіх паветраных страт ад амерыканскіх ПЗРК. Наяўнасць такіх ракет была пацверджана фотаздымкамі, але не вядомы ні іх фактычны лік, ні іх паходжанне.

**Грамадзянская вайна ў Шры-Ланка**  

Тыгры вызвалення Таміл-Ілама таксама здолелі набыць адзін або некалькі комплексаў, магчыма, з былых запасаў муджахедаў, і выкарыстоўвалі па меншай меры адзін раз — збілі Мі-24 ВПС Шры-Ланкі 10 лістапада 1997 г.

**Аперацыя Нязломная Свабода (Operation Enduring Freedom)**  

Некаторыя з ПТРК, якія ЗША пастаўлялі пачынаючы з 1987 года, маглі б быць выкарыстаныя супраць войскаў кааліцыі падчас інтэрвенцыі ЗША ў Афганістане. Па палітычных прычынах ЗША прымяншаюць ці нават адмаўляюць выкарыстанне паўстанцамі ПЗРК, прыпісваючы атакі некіравальным стрэлам РПГ. Аднак стала вядома, што самалёты кааліцыі былі атакаваны з ПЗРК розных тыпаў у розных выпадках.

Марпех ЗША перадае аператару Stinger кірунак цэлі. Верасень 1984.
Марпех ЗША робіць пуск ракеты Stinger падчас вучэнняў у Каліфорніі. Ліпень 2009.
M6 Linebacker робіць пуск Stinger

Эксплуатанты
------------

* Афганскія муджахеды
* Афганістан Афганістан
* Сцяг Бангладэш Бангладэш
* Сцяг Босніі і Герцагавіны Боснія і Герцагавіна
* Сцяг Вялікабрытаніі Вялікабрытанія
* Сцяг Германіі Германія: Стынгеры вырабляюцца па ліцэнзіі EADS.
* Сцяг Грэцыі Грэцыя 476 пускавых установак
* Сцяг Даніі Данія
* Сцяг Егіпта Егіпет
* Сцяг ЗША ЗША
* Сцяг Ізраіля Ізраіль
* Сцяг Ірака Ірак
* Сцяг Італіі Італія 145 пускавых установак
* Сцяг Латвіі Латвія
* Сцяг Украіны Украіна
* Ліван Ліван 100 стынгераў былі захоплены ліванскімі ўзброенымі сіламі на борце MV LUTFALLAH II.
* Літва Літува
* Сцяг Марока Марока
* Сцяг Нідэрландаў Нідэрланды
* Сцяг Нарвегіі Нарвегія
* Сцяг Пакістана Пакістан 350 пускавых установак
* Паўднёвая Карэя Паўднёвая Карэя
* Сцяг Партугаліі Партугалія
* Сцяг Тайваня Рэспубліка Кітай (Корпус марской пяхоты Рэспублікі Кітай, Армія Рэспублікі Кітай)
* Сцяг Саудаўскай Аравіі Саудаўская Аравія
* Сцяг Славеніі Славенія
* Сцяг Турцыі Турцыя з 1992 года вырабляюцца па ліцэнзіі кампаніяй Roketsan
* Хамас Выкарыстоўваліся раней.
* Чад
* Сцяг Чылі Чылі
* Швейцарыя вырабляюцца па ліцэнзіі

FIM-92 Stinger у кампутарных гульнях
------------------------------------

* Battlefield 2 Real War
* Battlefield 3
* Battlefield 4
* Call of Duty 4: Modern Warfare
* Call of Duty: Modern Warfare 2
* Call of Duty: Modern Warfare 3
* Call of Duty: Black Ops II
* Comanche 3
* Command & Conquer: Generals
* Grand Theft Auto: San Andreas
* Joint Operations: Typhoon Rising
* ArmA 2
* Empire Earth
* Metal Gear Solid
* Operation Flashpoint
* Operation Flashpoint: Dragon Rising
* Resident Evil 2
* Resident Evil 3
* Shadow Company

Зноскі
------

1. ↑  США // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1979.
2. ↑  One of their aircraft is missing — Britain's Small Wars Архівавана 7 лістапада 2009.
3. ↑  San Carlos Air Battles — Falklands War 1982
4. ↑  Argentine Puma Shot Down By American «Stinger» Missile
5. ↑   Архівавана 18 студзеня 2013.
6. ↑  Malley, William (2002) *The Afghanistan wars*. Palgrave Macmillan, p. 80. ISBN 0-333-80290-X
7. ↑  Hilali, A. Z. (2005). *US-Pakistan relationship: Soviet invasion of Afghanistan*. p. 169. ISBN 0-7546-4220-8
8. ↑  Weiner, Tim (24 July 1993). "U.S. Increases Fund To Outbid Terrorists For Afghan Missiles". *The New York Times*. Праверана 2008-01-12.
9. ↑  Stinger missile system Архівавана 27 верасня 2007.
10. 1 2
11. ↑  Middle East brief (deleted) for 2 August 1988: In brief: x—Qatar **(нявызн.)** (pdf)(недаступная спасылка).  Central Intelligence Agency (2 жніўня 1988). Архівавана з першакрыніцы 23 сакавіка 2012. Праверана 14 лістапада 2010.
12. ↑  Trade Registers **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Armstrade.sipri.org. Архівавана з першакрыніцы 22 красавіка 2019. Праверана 20 чэрвеня 2013.
13. ↑  "Stingers, Stingers, Who's Got the Stingers?, Slate.
14. ↑
15. ↑
16. ↑   Архівавана 7 мая 2015.
17. ↑  Walsh, Declan (25 July 2010). "Afghanistan war logs: US covered up fatal Taliban missile strike on Chinook". *The Guardian*. London.
18. ↑  "Afghanistan: The war logs,Afghanistan (News),World news,WikiLeaks,The war logs". *The Guardian*. London. 25 July 2010.
19. ↑  Tiger Attack Helicopter, Europe. Архівавана 24 кастрычніка 2008. Retrieved on October 24, 2008.
20. ↑  Singh, R.S.N. (2005). *Asian Strategic And Military Perspective*. Lancer Publishers. p. 238. ISBN 9788170622451.
21. ↑  Sumit Ganguly & S. Paul Kapur (2008). *Nuclear Proliferation in South Asia: Crisis Behaviour and the Bomb*. Routledge. p. 174. ISBN 9780203892862.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: ужыванне параметра authors (link)
22. ↑  Defpro.com Архівавана 24 кастрычніка 2015.
23. ↑  Official Roketsan Stinger Page. Архівавана 1 студзеня 2009. Retrieved on October 23, 2008.