|  |
| --- |
| 
**Імператарскія дынастыі Старажытнага Рыма** |
| **Прынцыпат**(27 да н.э. — 192 н.э.) |
| Юліі-Клаўдзіі (27 да н.э. — 68 н.э.) |
| Грамадзянская вайна (68—69) |
| Флавіі (69—96) |
| Антаніны (96—192) |
| **Бюракратызаваны прынцыпат**(193—235) |
| Грамадзянская вайна (193—197) |
| Северы (193—235) |
| **Палітычны крызіс** (235—284) |
| Салдацкія імператары (235—284) |
| Гальская імперыя (258—273) |
| Пальмірскае царства (262—273) |
| **Дамінат**(з 284) |
| Тэтрархія (293—313) |
| Грамадзянскія войны (306—323) |
| Дынастыя Канстанціна (305—363) |
| Дынастыя Валентыніяна (364—378) |
| Дынастыя Феадосія (378—395) |
| **Заходняя Рымская імперыя** (395—476) |
| Дынастыя Феадосія |
| **Усходняя Рымская імперыя** (Візантыйская імперыя) |
| Дынастыя Феадосія (395—457) |
| Дынастыя Львоў (з 457) |

У III стагоддзі н.э. Рымская цывілізацыя ўступае ў перыяд, названы **Крызісам III стагоддзя**, які характарызуецца шэрагам крызісных з'яў у эканоміцы, рамястве, гандлю.

Перадгісторыя
-------------

Пасля забойства апошняга імператара дынастыі Антанінаў Комада ў Імперыі пачынаецца грамадзянская вайна 193—197 гг. Шэраг бачных лідараў абвяшчаюць сябе імператарамі: Пертынакс і Дзідзій Юліян у Рыме, камандуючы дунайскай арміяй Септымій Север, камандуючы сірыйскімі легіёнамі Песцэній Нігер і Клодзій Альбін у Брытаніі. Імператарская ўлада была афіцыйна ўручана сенатам Септымію Северу, які выйшаў з вайны пераможцам і заснаваў імператарскую дынастыю Севераў (193—235 гг.).

Септымій абапіраўся выключна на армію, а рэжым кіравання пры ім ператварыўся ў ваенна-бюракратычную манархію. Знешняя палітыка характарызавалася побач паспяховых войн з Парфіяй (195—199 гг.) і з плямёнамі каледонцаў (208—211 гг.). Пасля смерці імператара яго сын Антанін Каракала (211—217 гг.) забіў свайго брата Гету, заняў прастол, пасля чаго пачаў неапраўданую вайну з парфянамі і быў забіты змоўшчыкамі. Яго пераемнік прэфект прэторыя Макрын (11 красавіка 217—218 гг.) здзейсніў няўдалы паход супраць парфян, з якімі быў складзены невыгодны для рымлян мір. Войска было незадаволена Макрынам; да таго ж яго азіяцкія звычкі і спешчанасць узбуджалі ўсеагульнае ганьбаванне. Цётцы Каракалы, Юліі Мезе, і дзвюм дочкам яе атрымалася схіліць войска да юнага Басіяна (Геліягабала), які і быў абвешчаны імператарам; Меза выдавала яго за пазашлюбнага сына Каракалы. Макрын выслаў супраць яго Ульпія Юліяна, але салдаты забілі апошняга, і ўсё войска, акрамя прэтарыянцаў, перайшло на бок Басіяна. Адбылася бітва пры Антыёхіі, але Макрын, не дачакаўшыся яе зыходу, пусціўся наўцёкі. Салдаты Геліягабала нагналі Макрына ў Халкедоне і прывезлі ў Кападокію. Пры другаснай спробе бегчы ён быў абезгалоўлены.

Макрын абвясціў сваім суправіцелем свайго сына Дыядумена (спачатку з тытулам цэзара, а пазней аўгуста), які быў забіты неўзабаве пасля звяржэння яго бацькі.
Пасля Макрына кіраўніком рымскай імперыі стаў сваяк Севераў, які выдаваў сябе за сына Каракалы, сірыйскі жрэц Геліягабал (Элагабал, 218—222 гг.), у сакавіку 222 г. забіты сваімі воінамі. Імператарам стаў 13-гадовы Аляксандр Север (222—235 гг.), пры якім абвастрыўся фінансавы крызіс, а таксама павялічылася пагроза з боку Новаперсідскага царства, якая набірала моц і з якім у 231 г. пачалася вайна. Аляксандр быў забіты бунтаўшчыкамі, што адзначыла пачатак яшчэ глыбейшага палітычнага і сацыяльна-эканамічнага крызісу.

Эпоха «салдацкіх імператараў»
-----------------------------

Гарадская сцяна, пабудаваная на зыходзе крызісу для абароны Рыма ад знешніх пагроз.
З 235 г. пачаўся перыяд «імператарскай чахарды». Жаданнем вывесці краіну з крызісу, а не насыціцца хароствамі імператарскай улады адрозніваліся Гай Дэцый  (249—251 гг.), а таксама арыстакрат Публій Ліцыній Валерыян (253—260 гг.) і яго сын Галіен (253—268 гг.). Аднак і за час іх кіравання актывізаваўся мясцовы сепаратызм, які прывёў да ўлады «дынастыю ілірыйцаў» (гэтыя імператары не былі ў сваяцтве, але ўсе паходзілі з ваеннага саслоўя Ілірыі): Клаўдзій II Гоцкі (268—270 гг.) паклаў пачатак адраджэнню Імперыі, перадаўшы прастол у рукі Луцыя Даміцыя Аўрэліяна (270—275 гг.). Аўрэліян адбіў нашэсце германскіх плямёнаў, аднавіў рымскую адміністрацыю ва ўсходніх правінцыях і падпарадкаваў Гальскую імперыю. Яго ўлада насіла абсалютны характар, што з'явілася перадумовай да далейшага афармлення імперскага дамінату.

Канчатак крызісу
----------------

«Ілірыйская дынастыя» працягнулася ў кіраванні Марка Аўрэлія Проба (276—282 гг.), які прывёў у парадак імперскую ўладу ў Ілірыі, Фракіі і Малой Азіі. Яго пераемнік Марк Аўрэлій Кар (282—283 гг.) разбіў германцаў, пасля чаго на трон узышоў ілірыец Дыёкл, вядомы пад імем Дыяклетыяна, адзначыўшы пачатак перыяду дамінату (284—476 гг.).

Гл. таксама
-----------

* Скіфская вайна III стагоддзя

Спасылкі
--------

* *Сергеев И.* Кризис III века и его место в истории Римской империи
* *Циркин Ю.Б.* "Военная анархия" (из политической истории Рима III в. н.э.)(руск.) // *Мнемон. Исследования и публикации по истории античного мира. Сб. ст.*. — СПб.: 2010. — Т. 9. — С. 271-288.
* *Циркин Ю.Б.* Альтернативная тенденция в развитии Римского государства в период "военной анархии"(руск.) // *Восток, Европа, Америка в древности: сб. науч. тр. XVI Сергеевских чтений*. — М.: 2010. — С. 262-269.

| Рымскія імператары |
| --- |
| Прынцыпат27 да н.э. — 235 | 
* Актавіян Аўгуст
* Тыберый
* Калігула
* Клаўдзій
* ✰ Нерон
* Гальба
* Атон
* Вітэлій
* Веспасіян
* Ціт
* Даміцыян
* Нерва
* Траян
* Адрыян
* Антанін Пій
* Марк Аўрэлій і Луцый Вер
* Комад
* Пертынакс
* Дзідзій Юліян
* Песцэній Нігер
* Клодзій Альбін
* Септымій Север
* Каракала
* Гета
* Макрын і Дыядумен
* Геліягабал
* Аляксандр Север

 |  |
| Крызіс235—284 | 
* Максімін Фракіец
* Гардыян I і Гардыян II
* Пупіен і Бальбін
* Гардыян III
* ✰ Філіп Араб
* Дэцый і Герэній Этруск
* Гастыліян
* Трэбаніян Гал і Валузіян
* Эміліян
* Валерыян I
* Галіен і Салонін
* Клаўдзій II
* Квінціл
* ✯ Аўрэліян
* Тацыт
* Фларыян
* Проб
* ✰ Кар
* Карын і Нумерыян

 |
| Дамінат284—395 | 
* Дыяклетыян
* Максіміян
* ✰ Канстанцый I Хлор
* Галерый
* Флавій Север
* Максенцый
* Максімін
* Ліцыній з Валентам і Марцініянам
* Канстанцін I
* Канстанцін II
* Канстант
* Канстанцый II і Ветраніён
* Флавій Клаўдзій Юліян
* Іавіян
* Валентыніян I
* Валент II
* Грацыян
* Валентыніян II
* Феадосій

 |
| Заходняя імперыя395—480 | 
* Ганорый
* Канстанцый III
* Канстанцін III
* Іаан
* Валентыніян III
* Петроній Максім і Паладый
* Авіт
* Маярыян
* Лібій Север
* Антэмій
* Алібрый
* ✰ Гліцэрый
* Юлій Непат
* ✰ Ромул Аўгуст

 |
| Усходняя імперыя395—476 (да падзення Рыма) | 
* Аркадзій
* Феадосій II
* Маркіян
* Леў I Макела
* Леў II
* Зянон
* Васіліск
* Зянон

 |

| ⛭Гісторыя Еўропы |
| --- |
| Дагістарычная Еўропа | 
* Еўропа каменнага веку
* Еўропа новакаменнага веку
* Еўропа бронзавага веку
* Еўропа жалезнага веку

 |
| Антычнасць | 
* Класічная Грэцыя
* Рымская рэспубліка
* Элінізм
* Рымская імперыя
* Позняя Антычнасць
* Ранняе хрысціянства
* Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя
* Падзенне Заходняй Рымскай імперыі

 |
| Сярэднявечча | 
* Ранняе Сярэднявечча
* Вялікае перасяленне народаў
* Візантыя
* Хрысціянізацыя
* Кіеўская Русь
* Чорная смерць
* Высокае Сярэднявечча
* ✰ Свяшчэнная Рымская імперыя
* Крыжовыя паходы
* Феадалізм
* Позняе Сярэднявечча
* Стагадовая вайна
* Адраджэнне

 |
| Новы час | 
* Рэфармацыя
* Вялікія геаграфічныя адкрыцці
* Барока
* Трыццацігадовая вайна
* Перыяд абсалютызму
* Стары парадак
* Рэч Паспалітая
* Галандская рэспубліка
* Габсбургская манархія
* Імперыі (Асманская
* Партугальская
* Іспанская
* Швецкая
* Брытанская
* Расійская)

 |
| Сучасная гісторыя | 
* Асветніцтва
* Еўрапейскі цуд
* Вялікая французская рэвалюцыя
* Напалеонаўскія войны
* Нацыяналізм (Сербская рэвалюцыя)
* Вясна народаў
* Індустрыялізацыя
* Першая сусветная вайна
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Інтэрбелум
* Другая сусветная вайна
* Халодная вайна
* Еўрапейская інтэграцыя

 |
| Гл. таксама | 
* Генетычная гісторыя Еўропы
* Гісторыя заходняй цывілізацыі
* Гісторыя Міжземнамор’я
* Ваенная гісторыя Еўропы
* Гісторыя еўрапейскага мастацтва
* Марская гісторыя Еўропы
* Гісторыя Еўрапейскага саюза

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85115153 |