**Фрэя**, **Ванадзіс**, **Гефна**, **Хёрн**, **Мардэл**, **Сюр**, **Вальфрэя** (стар.-сканд.: Freyja — дама; стар.-сканд.: Vanadís — дачка Ванаў; стар.-сканд.: Gefn, Hörn, Mardöll, Sýr, Valfreyja) — у германа-скандынаўскай міфалогіі багіня кахання і вайны, жыхарка Асгарда.

«Фрэя з каралямі», Дж. Д. Пенраўз, каля 1913

Характарыстыка
--------------

Фрэя паходзіць з роду ванаў. Яна — дачка вана Ньёрда. Ньёрд — прыёмны сын Одзіна; ваны пакінулі Ньёрда ў Асгардзе закладнікам пасля таго, як ваны і асы заключылі паміж сабой мір.

У Асгардзе Фрэя першая пасля Фрыг. Роўных ёй па прыгажосці не было і няма ва ўсім свеце ні сярод богаў, ні сярод людзей, а яе сэрца такое мяккае і пяшчотнае, што спачувае пакутам кожнага. У Фрэі ёсць чароўнае сакалінае апярэнне, надзеўшы якое можна лятаць у вобразе сокала, і залатыя каралі Брысінгамен, якія яна атрымала пасля ночы з чатырма гномамі. Калі Фрэя плача, з яе вачэй крапаюць залатыя слёзы. Акрамя таго, Фрэя правадырка валькірый. Ездзіць Фрэя ў калясніцы, запрэжанай двума катамі; у якасці хатняй жывёлы ў яе — Хільдысвіні, «баявы кабан», які насамрэч з’яўляецца замаскіраваным яе палюбоўнікам Отарам. Жыве Фрэя ў цудоўным палацы Фольквангэ (*Folkvang* — «Поле людзей», «Народнае поле»), галоўная зала якога завецца Сесрумнір (*Sessrumnir*). Яна любіць музыку, вясну і кветкі, і асабліва любіць эльфаў (фей).

Апроч кахання, Фрэя «адказвае» за ўрадлівасць, ураджай і жніво. Жніво бывае розным, і ў Фрэі часам бываюць прыступы, з-за якіх ёй дазвольна збіраць крывавае жніво. Такім чынам, Фрэя можа прынесці перамогу ў бітве. Яна таксама забірае сабе палову загінулых воінаў (другую палову забірае сабе Одзін). Гэта не азначае, што яна забірае сабе горшых воінаў, чым Одзін; яны дзеляць загінулых воінаў паміж сабой.

Фрэя выйшла замуж за чалавека па імі Од, які, паводле адных звестках, быў простым смяротным, а паводле іншых — увасабленнем бога Одзіна. Од вельмі даўно згінуў без вестак, і, паколькі ён быў смяротным, а значыць, напэўна ўжо памёр, Фрэя па ўсіх законах лічыцца ўдавой. Менавіта пасля згубы Ода Фрэя пачала плакаць слязьмі, якія ператвараюцца ў золата.

Фрэя навучыла асаў мастацтву чараўніцтва і вядзьмарства (сейд), якое было распаўсюджана сярод ванаў.

Уплыў на культуру
-----------------

* У германскіх мовах па імі Фрэі (або Фрыг, або Фрэйра) названы дзень тыдня «пятніца» — ням.: Freitag, англ.: Friday, і т.п.
* У 1830 годзе шведскі хімік Н. Г. Сефстрэм выявіў новы элемент у жалезнай рудзе з Таберга (Швецыя) і назваў яго ванадый у гонар Ванадзіс.
* У гонар Фрэі названы астэроід (76) Фрэя, адкрыты ў 1862 годзе.
* У гонар яе ж названы астэроід (240) Ванадзіда, адкрыты ў 1884 годзе.
* У гонар Фрэі названа матыль, перламутраўка-фрэя *Boloria freija* (Becklin im Thunberg, 1791)
* Freya — род аранеаморфных павукоў з падсямейства Aelurillinae у сямействе павукоў-скакуноў (Salticidae).
* У дацкім гімне ёсць радок: «Og det er Frejas sal», якіе перакладаецца як «гэта і ёсць прыстанак Фрэі».

Зноскі
------

1. 1 2  Фрейя // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1902. — Т. XXXVIа. — С. 726.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892984'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20631454'></a>
2. ↑  Энцыклапедыя Mythica ™ (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2013. Праверана 3 студзеня 2011.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фрэя
* Фрейя, сестра Фрейра // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Энцыклапедыя Mythica ™ (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2013. Праверана 3 студзеня 2011.

| Ваны |
| --- |
| 
Ньёрд ·  Фрэйр ·  Фрэя ·  Гульвейг
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Гранат |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119331039 · LCCN: no2014097178 · VIAF: 286613063 |