**Гётэбарг** (шведск.: Göteborg) — горад на поўдні Швецыі, другі па велічыні горад краіны і яе буйнейшы порт. 508 тыс. жыхароў (2010). Заснаваны ў 1621 годзе.

У Гётэбаргу знаходзіцца штаб-кватэра аўтамабілебудаўнічай кампаніі Вольва.

Гісторыя
--------

Швецыя атрымала тэрыторыю паміж нарвежскім Бохусленам і дацкім Халандам толькі ў сярэдзіне XIII ст. Палоска зямлі, якая выходзіла да Катэгата, была даволі вузкай і патрабавала пастаяннай абароны ад замахаў дацкай кароны. У пачатку XVII ст. кароль Карл IX заклаў на востраве Хісінген, што ў вусце ракі Гёта Эльв, горад, які атрымаў назву Гётэбарг.

Горад хутка рос, галоўным чынам за кошт прыезду замежнікаў, вялікая частка з якіх была галандцамі. 14 сакавіка 1613 года горад атрымаў значныя прывілеі. У 1607 годзе ў Гётэбаргу пачалі ўзводзіць умацаванні, аднак працы прасоўваліся павольна і да пачатку Кальмарскай вайны яны дабудаваныя так і не былі. У чэрвені 1611 года высадзіўшы тут дацкія войскі дашчэнту разбурылі горад.

У 1619 годзе Густаў II Адольф перанёс Гётэбарг на то месца, дзе ён і знаходзіцца ў цяперашні час. 4 чэрвеня 1621 года горад атрымаў каралеўскі прывілей, згодна з якім на 16 гадоў вызваляліся ад падаткаў і атрымліваў права бяспошліннага гандлю [3]. У 1643 годзе было завершана ўзвядзенне гарадскіх умацаванняў, дзякуючы якім Гётэбаргу ўдалося адбіць усе атакі датчанаў у ходзе дацка-шведскай вайны 1643-1645 гг. У наступныя гады фартыфікацыйныя работы працягнуліся.

У 1658 і ў 1660 гадах у Гётэбаргу праводзіліся рыксдагі. Падчас Паўночнай вайны дацкая адмірал Педэр Тордэншэльд двойчы (у 1717 і 1719) спрабаваў захапіць горад, аднак яго спробы поспехам не ўвянчаліся. У 1743—1756 гадах у Гётэбаргу зноў вяліся фартыфікацыйныя работы.

Перыяд «эры свабоды» прынёс гораду росквіт. Тут знаходзілася рэзідэнцыя Шведскай Ост-Індскай кампаніі, якая гандлявала з краінамі Усходу. Сюды з Кітая дастаўляліся гарбата, фарфор, шоўк і прадаваліся еўрапейскім гандлярам на адкрытых аўкцыёнах. Станоўчы ўплыў на развіццё гандлю таксама аказала вайна амерыканскіх штатаў за незалежнасць. У сярэдзіне XVIII ст. насельніцтва горада дасягнула 10 тыс. чалавек, і ён стаў аспрэчваць у Карлскруны права называцца другім па велічыні горадам Швецыі.

У пачатку XIX ст. гарадскія ўмацаванні Гётебарга былі зрыты, і ў далейшым горад паступова страціў ваеннае значэнне. З увядзеннем Напалеонам кантынентальнай блакады Гётэбарг стаў для Англіі важным перавалачным пунктам для яе еўрапейскай гандлю, з прычыны чаго тут абгрунтавалася значная колькасць англійскіх гандляроў.

У 40-я гады XIX ст. горад з'яўляўся найбуйнейшым портам, праз які ў Швецыю ішоў імпарт, а да канца стагоддзя стаў таксама і вядучым портам, праз які Швецыя экспартавала свае тавары за мяжу. Адначасова ў горадзе развівалася фабрычная вытворчасць, і да сярэдзіны XIX ст. ён стаў найбуйнейшым прамысловым цэнтрам краіны. У аснове прамысловасці Гётэбарга ляжалі тэкстыльная вытворчасць і вытворчасць прадуктаў харчавання.

У другой палове стагоддзя працягнулася прамысловае развіццё горада, і вядучымі галінамі сталі металургія і машынабудаванне. У XX ст. у эканоміцы горада стала пераважаць цяжкае машынабудаванне.

Назва
-----

Горад названы ад імя племя гётаў (шведск.: Götar, змененае: Geatas, Gautar, Goths — готы, Gotar, Gøtar, Götar), жыхароў Гёталанда (Götaland — «зямля гётаў»), у цяперашняй паўднёвай Швецыі, дзе горад і размешчаны. Літаральна — «крэпасць гётаў». Размешчаны пры ўпадзенні ракі Гёта-Эльв (*Götaälv* — «гёцкая рака») у праліў Катэгат. *Göta borg* — форт на *Götaälv* (пабудаваны, каб абараніць порт, шведскае «гандлёвае акно» на захад).

Клімат
------

У Гётэбаргу марскі клімат. У перыяд з 1973 па 2010 год максімальная тэмпература склала 33,8 °C (26 ліпеня 1994 года), а мінімальная - 23,5 °C (10 студзеня 1987 года)..

| **Клімат Гётэбарга** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 10,8 | 11,2 | 18,9 | 28,5 | 29,8 | 31,9 | 33,8 | 33,5 | 28,5 | 20,7 | 14,2 | 11,5 | 33,8 |
| Сярэдні максімум, °C | 2,3 | 2,5 | 5,7 | 11,2 | 16,6 | 19,4 | 21,9 | 21,2 | 16,9 | 11,8 | 6,6 | 3,4 | 11,6 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | −0,2 | −0,2 | 2,1 | 6,5 | 11,5 | 14,7 | 17,1 | 16,6 | 12,8 | 8,5 | 4,1 | 0,9 | 7,9 |
| Сярэдні мінімум, °C | −2,3 | −2,5 | −0,5 | 3,0 | 7,6 | 11,3 | 13,8 | 13,4 | 9,8 | 6,0 | 2,0 | −1,2 | 5,0 |
| Абсалютны мінімум, °C | −25,9 | −26,4 | −17,8 | −8,8 | −4,3 | 1,3 | 5,3 | 3,5 | −2,5 | −8,5 | −13,4 | −21,9 | −26,4 |
| Норма ападкаў, мм | 61 | 40 | 49 | 41 | 49 | 59 | 68 | 75 | 80 | 83 | 82 | 72 | 759 |
| *Крыніца: Надвор'е і клімат, World Climate Guide* |

Насельніцтва
------------

Спадарожнікавая выява Гётэбарга. Умоўны колер атрыманы на аснове інфармацыі з арыгінальнага спадарожнікавага здымка. Пурпурныя вобласці адпавядаюць такім месцам, як голыя скалы, асфальт і будынкі.
Насельніцтва Гётэбарга на стан 31 снежня 2010 года складала 520 502 чалавека. На дадзены момант з'яўляецца другім па велічыні пасля Стакгольма горадам Швецыі.

Прамысловасць
-------------

Гётебарг з'яўляецца адным з асноўных прамысловых гарадоў Швецыі. У ім размешчаны штаб-кватэры і вытворчыя магутнасці такіх кампаній, як Volvo, SKF, Victor Hasselblad AB.

Спорт
-----

У 1992 годзе ў Гётэбаргу адбыўся фінальны матч чэмпіянату Еўропы па футболу.

У 1995 годзе ў горадзе праходзіў Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы.

У 2002 годзе праходзіў чэмпіянат свету па хакеі, на якім Славакія ўпершыню ў гісторыі заваявала золата ў фінальным матчы са зборнай Расіі.

У 2006 годзе тут праходзіў Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы.

У 2008 годзе ў Гётэбаргу прайшоў чэмпіянат свету па фігурным катанні на каньках.

Футбольны клуб «Гётэбарг» - двухразовы ўладальнік Кубка УЕФА.

У горадзе размешчана траса Göteborg City Race, на якой з 2008 года праходзіць этап Чэмпіянату Швецыі па турынгу (STCC).

Культура
--------

Горад вядомы як цэнтр рок-музыкі. Тут нарадзіўся стыль Melodic Death Metal шведскай хвалі, часам яго называюць «Гётэбаршчына». Тут утварыліся групы Evergrey, At The Gates, Dark Tranquillity, Engel, In Flames, HammerFall, Dream Evil, Sister Sin. Поп-гурт Ace of Base таксама паходзіць з Гётэбарга.

Гётэбаргскі кінафестываль, які праводзіцца з 1979 года, з'яўляецца на сённяшні дзень найбуйнейшым у Скандынавіі.

Парк «Лісеберг» — адзін з самых буйных паркаў атракцыонаў у Еўропе.

У горадзе знаходзіцца Гётэбаргскі ўніверсітэт, Тэхнічны ўніверсітэт Чалмерса, Школа вытанчаных мастацтваў Valand.

Вядомыя асобы
-------------

* Уільям Чамберс
* Інгемар Юхансан (1932—2009), баксёр-прафесіянал, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 1952 года.
* Крыстафер Чараповіч (нар. 1991) — шведскі баскетбаліст.

Гарады-пабрацімы
----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Сцяг Нарвегіі Берген, Нарвегія
* Сцяг Фінляндыі Турку, Фінляндыя
* Сцяг Даніі Орхус, Данія
* Сцяг Нарвегіі Осла, Нарвегія
 | * Сцяг Кітая Шанхай, КНР
* Сцяг Францыі Ліён, Францыя
* Сцяг ЗША Чыкага, ЗША
* Сцяг Польшчы Кракаў, Польшча
 | * Сцяг Расіі Санкт-Пецярбург, Расія
* Сцяг Эстоніі Талін, Эстонія
* Сцяг Латвіі Рыга, Латвія
* Сцяг Германіі Ростак, Германія
 |

Гл. таксама
-----------

* Гётэбаргскі трамвай

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Nordisk familjebok. B. 10. Stockholm, 1909. и Nationalencyklopedin
4. ↑  Hellquist, E. Svensk etymologisk ordbok. Pamp, B. Ortnamnen i Sverige. Svenska ortnamnsarkiv. AWE/Gebers serie om ortnamnen i våra landskap.
5. ↑  Кліматычныя дадзеныя Швецыі Архівавана 10 студзеня 2012.
6. ↑  Statistiska centralbyrån
7. ↑  Архівавана 6 чэрвеня 2012. Архівавана 6 чэрвеня 2012. Архівавана 6 чэрвеня 2012. Архівавана 6 чэрвеня 2012. Chicago Sister Cities  (англ.) Архівавана 6 чэрвеня 2012.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 212. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Гётеборг, Йётеборг // Географический энциклопедический словарь: Географические названия (руск.) / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев (зам. гл. ред.) и др. — 2-е изд. исправл. и дополн. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 129. — 592 с. — 210 000 экз. — ISBN 5-85270-057-6.
*

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (шведск.)
* Турыстычны сайт (шведск.)
* Міжнародны аэрапорт Гётебарга — Ландветэр Архівавана 9 верасня 2008. (шведск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гётэбарг на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11960200n · GND: 4021453-9 · LCCN: n79041615 · NKC: ge134197 · SUDOC: 02759601X · VIAF: 146717301, 153591835 |

 |