**Гасан (Хасан) Канапацкі** (польск.: Hassan Konopacki; 25 лютага 1878, Мінск — 11 мая 1953, Быдгашч) — беларускі ваенны і нацыянальны дзеяч, палкоўнік, камандзір беларускіх ваенных часцей ў польскім войску (1919—1921).

Біяграфія
---------

### Раннія гады

Паходзіў з шляхецкага роду татарскага паходжання, сын калежскага асэсара Амурата Канапацкага.

### Афіцэр расійскай арміі

У 1896 годзе скончыў Полацкі кадэцкі корпус, у 1898 — Пецярбургскую артылерыйскую школу імя велікага князя Канстанціна Паўлавіча. Быў выпушчаны падпаручнікам у 30-ю артбрыгаду, якая стаяла ў Мінску, дзе адразу пасля прыбыцця прыняў пад камандаванне ўзвод у 8-й батарэі. Неўзабаве акуратнага і выканаўчага афіцэра прызначылі справаводам сваёй батарэі, а праз год ён стаў скарбнікам брыгады, працягваючы службу малодшым афіцэрам 3-й батарэі. Адразу ж пасля пачатку вайны з Японіяй батарэя Канапацкага высунулася на Далёкі Усход, дзе ў сакавіку 1904 года ў раёне Чыты ўдзельнічала ў фарміраванні 1-й Сібірскай артбрыгады. Праз адсутнасць старшага афіцэра 1-й батарэі яго абавязкі стаў выконваць 26-гадовы паручнік Канапацкі. Малады афіцэр удзельнічаў ва ўсіх трох галоўных сухапутных бітвах вайны — пры Ляояне, рацэ Шахэ і Мукдэне, прычым у першым выпадку, разам са старэйшымі камандзірамі, удзельнічаў у камісіі па абароне, а ў другім выпадку быў цяжка паранены шрапнэллю ў сцягно. Хоць Канапацкі параўнальна хутка вярнуўся ў строй, з-за ранення ў снежні 1904 года быў залічаны ў артзапас маньчжурскай арміі, дзе заставаўся да канца кампаніі. Пасля вайны застаўся з брыгадай на Далёкім Усходзе — спачатку ў Хабараўску, а затым у Благавешчанску, дзе працягваў службу старшым афіцэрам у чыне штабс-капітана (з 1909 — капітана).

У 1912 годзе па ўласнай просьбе быў пераведзены ў 3-ю брыгаду палявой артылерыі ў Калугу.

Ад пачатку Першай сусветнай вайны ўзначальваў 5-ю батарэю 57-й артбрыгады на паўночна-заходнім кірунку, дзе ў жніўні 1916 года быў кантужаны і атручаны газамі. З лістапада 1916 года ўзначальваў 6-ю батарэю 69-й артбрыгады. Да трох ордэнаў за руска-японскую вайну (Св. Ганны 4-й і 3-й ст. Св. Станіслава 3-й ст.) дадаліся ордэны Св. Ганны 2-й ст. Св. Станіслава 2-й ст. і Св. Уладзіміра 4-й ст. Такім чынам, Канапацкі стаў уладальнікам ўсіх асноўных обер-афіцэрскіх ордэнаў таго часу. Лячыўся і служыў у Мінску ў эвакуацыйным пункце (май-кастрычнік 1917). 6 лістапада 1917 года атрымаў званне палкоўніка.

10 мая 1918 года пасля расфарміравання 69-й артылерыйскай брыгады, здаў грошы і дакументы Маскоўскаму абласному камісару ваенных спраў і вярнуўся ў Мінск.

### Удзел у стварэнні беларускага войска

Быдгашч. Памятная таблічка на доме дзе жыў Гасан Канапацкі
У 1919 годзе палонафільскі кірунак беларускага руху робіць спробы па арганізацыі беларускіх узброеных сілаў пад эгідай польскай арміі. У канцы верасня 1919 года Гасан Канапацкі кіраваў вайсковым аддзелам Беларускай вайсковай камісіі, якую ўзначальваў Павел Аляксюк. На мяжы верасня і кастрычніка структура БВК была значна зменена, былі створаны тры камісіі: кваліфікацыйная, статутная і арганізацыйная. Канапацкі ўзначаліў арганізацыйную камісію.

У сярэдзіне кастрычніка Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны накіравала ў Варшаву дэлегацыю (у склад уваходзілі П. Аляксюк і Г. Канапацкі), якая прапанавала польскім уладам план стварэння беларускай дывізіі. 22 кастрычніка 1919 года Юзаф Пілсудскі падпісаў доўгачаканы дэкрэт пра арганізацыю беларускага войска, быў аддадзены загад фармаваць беларускія часці ў складзе двух батальёнаў пад каманадаваннем Г. Канапацкага. Месцам фармавання гэтых часцей быў вызначаны Слонім. Акрама таго быў зацверджаны склад БВК, месцам яе знаходжання быў вызначаны Мінск.

На пачатку лістапада 1919 года ў гутарцы для газеты «Беларускае жыццё», якую выдаваў Францішак Аляхновіч, Канапацкі прадставіў свае планы па стварэнні беларускага войска:

> Пачатак будаваньня арміі — глаўным чынам будзе падгатоўка кадраў, як афіцэрскіх, так і падафіцэрскіх. Дзеля гэтага цяпер-жа ўсе афіцэры арганізацый Гародненскай і Віленскай, а таксама і зарэгістрываныя ў Менску, па разгляду іх дакументаў кваліфікацыйнай падкамісыей, будуць залічаны ў падрэзэрву і павінны праслухаць паўтарыцельныя афіцэрскія курсы і курсы беларусазнаўства, а асабліва беларускую мову і перэтлумачаную камандную і вайсковую тэрміналёгію. Праслухаўшы курсы, кожны з іх атрымае адпаведнае становішча ў фармаваным войску…
> 
> Вайсковая Камісыя мае дзьве найважнейшыя мэты: вэрбоўку жаўнера ахвотніка і нацыянальнае гадаваньне войска… Самая шырокая агітацыя вайсковай справы на нашай вёсцы, навадненьне яе брашурамі, адозвамі і іншым друкаваным матар’ялам — будзе таксама нашым важным заданьнем. Армія беларуская — і ні воднага слова ў камандзе з першага мамэнту яе жыцьця не будзе ў чужацкай мове. Усё беларускае: каманда, статуты, дзелаводства.
> 
> 

На мяжы лістапада і снежня 1919 года БВК разам з вайскоўцамі, прынятымі ў беларускія шэрагі, пераехала з Вільні ў Мінск, дзе размясцілася ў гатэлі «Гарні». Але пры ўсіх прапагандысцкіх намаганнях арганізацыйная праца шла марудна.

У студзені 1920 года дэлегацыя БВК (П. Аляксюк, Г. Канапацкі, Аляксандр Прушынскі) адправілася на перамовы ў Варшаву, здолелі дамовіцца, што цэнтрам фарміраванння войска замест Слоніма будуць Баранавічы, а ў сакавіку будуць адкрыты 9-месячныя курсы ў Школе падхаружых у Варшаве і 3-месячныя ў Школе падафіцэрскай ў Остраве для 100—120 беларусаў.

17 сакавіка 1920 года вярбоўка і адбор добраахвотнікаў былі вылучаны з кампетэнцыі БВК і перададзеныя польскай мясцовай адміністрацыі (Генеральнаму камісарыяту ўсходніх земляў), БВК фактычна адводзілася роля канцылярыі, палкоўнік Канапацкі быў падпарадкаваны генеральнаму штабу польскай арміі. У гэтым час пачынаюцца разнагалоссі яго з рэштай БВК. 17 красавіка 1920 года Канапацкі, тлумачачы рашэнне благім станам здароўя, праінфармаваў польскія ўлады і БВК пра адыход з пасады кіраўніка Беларускай вайсковай камісіі. ІІ Аддзел камандавання этаповай акругі Мінск прыняў адстаўку Канапацкага, аднак назваў гэты факт фатальным, бо годнай кандыдатуры камандуючага, які б быў пріхальны Польшчы, не знайшлося. Як варыянт вырашэння сітуацыі прапаноўвалася прызначыць Канапацкаму ад’ютанта — афіцэра польскіх войскаў, задачай якога было б улагоджванне супярэчнасцяў паміж камандуючым і БВК. Іначай Канапацкага ацэньваў Аддзел IV Арміі, ён быў абвінавачваны ў супрацоўніцтве з рускімі, у няведанні беларускай мовы і браку арганізацыйных здольнасцяў.

Пасля размовы з прадстаўнікамі ІІ Аддзела камандавання этаповай акругі Мінск Канапацкі пачаў дзейнічаць па адкліканні сваёй адстаўкі і выключэнні са складу БВК Алексюка, Аўсяніка і Якубоўскага. Канапацкі атрымаў згоду на адстаўку да 21 мая, бо ў гэты дзень камандуючым беларускіх атрадаў быў прызначаны маёр Ян Завісляк. Канапацкі быў пераведзены ў т.зв. віленскую рэзэрву БВК.

### Дзейнасць у беларускіх арганізацыях

Неяснымі застаюцца абставіны жыцця Канапацкага з мая 1920 да сакавіка 1921 года. Пакуль няма пэўнага пацверджання версіі, што ён браў удзел у Слуцкім паўстанні ў лістападзе 1920 года. Таксама памылкова яго атаясняюць з адным з кіраўнікоў антысавецкага руху на Ігуменшчыне Аляксандрам Канапацкім.

З 1921 года асядае ў Вільні.

Браў актыўны ўдзел у беларускім руху: быў намеснікам старшыні Рады старэйшых Беларускага музычна-драматычнага гуртку і сакратаром Беларускага грамадзянскага сабрання (БГС), пасля расколу ў БГС 21 верасня 1924 — намеснікам старшыні ва ўтворанай Часовай беларускай радзе (да красавіка 1925), якая супрацоўнічала з польскімі ўладамі, супрацстаяла Беларускаму пасольскаму клубу. У гэты час зблізіўся з Францішкам Аляхновічам, Арсенем Паўлюкевічам, Макарам Касцевічам (Краўцовым) і быў сябрам таварыства «Беларуская хатка» у Вільні.

На з’ездзе Заходняй Беларусі 26—28 чэрвеня 1926 года, скліканым Часовай беларускай радай, удзельнічаў як прадстаўнік таварыства «Прасвета». 21 лістапада 1927 — 2 красавіка 1928 года—кіраўнік рэдакцыі часопіса «Беларускі радны». У 1928 годзе падчас выбарчай каміі ў Сейм і Сенат узначальваў Цэнтральны агульнабеларускі народны выбарчы камітэт, які аб’ядноўваў палонафільскія арганізацыі. Камітэт вылучыў сваіх кандыдатаў у Наваградку і Лідзе, але безпаспяхова.

З 1937 года працаваў у бухгалтэрыі Земскага банка. У 1941—1943 гадах быў старшынёй бацькоўскага камітэта Віленскай беларускай гімназіі, дзе вучыўся яго сын Мацей, пісаў фельетоны ў «Беларускі голас».

У чэрвені 1946 года разам з сям’ёй (жонкай Аленай, дачкой Тамарай і сынам Мацеем) выехаў у Польшчу ў горад Быдгашч, дзе і памёр.

Сям’я
-----

У 1910 годзе ажаніўся ў Мінску з Аленай Іванаўнай Ільясевіч, праваслаўнай, дачкой падпалкоўніка Івана Мацвеевіча Ільясевіча і Лізаветы Ахматовіч. Аляксандр Мацвеевіч Ільясевіч, палкоўнік 27-й артбрыгады ў Вільні і георгіеўскі кавалер, даводзіўся ёй дзядзькам. Сын, Мацей Канапапцкі, працаваў у беларускім штотыднёвіку «Ніва» (Беласток), і як літаратуразнавец займаўся вывучэннем беларускай літаратуры ХІХ-ХХ стагоддзяў.

Зноскі
------

1. ↑  Некаторыя біяграфічныя дадзеныя былі ўдакладнены расійскім гісторыкам Ігарам Барынавым на аснове службовай справы Гасана Канапацкага ў 69-й артылерыйскай брыгадзе (РГВИА).
2. ↑  Латышонак Алег. *Жаўнеры БНР*. Смаленск: Інбелкульт, 2014. — С. 108—127.
3. ↑  Цытуецца паводле: Helena Głogowska. Pułkownik Hassan Konopacki — dowódca oddziałów białoruskich w Wojsku Polskim (1919—1920) // *Rocznik Centrum Studiów Białoruskich*. No. 7. Warszawa, 2021. — S. 117—141.
4. ↑  Гамулка Крысціна. *Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фармаванняў, 1918-22.* — Вільня: 2008. — С. 129—132.

Спасылкі
--------

* Палкоўнік Гасан Канапацкі — камандуючы беларускім войскам

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1061108198 · NUKAT: n2011078203 · VIAF: 311600692 |