**Катру́шніцкі ле́мезень** — умоўная мова шапавалаў мястэчка Дрыбін Магілёўскай вобласці.

Назва
-----

***Катру́ха*** — назва магеркі на гэтай мове, ***лемезень*** — тайная мова.

Гісторыя
--------

Дакладны час з’яўлення мовы невядомы. Мова была прыдумана шапаваламі мястэчка Дрыбін дзеля сакрэтнасці ў часе адыходніцтва ў іншыя мястэчкі, бо шапавалы працавалі ў дамах заказчыка і хацелі захаваць сакрэты рамяства. Першыя даследаванні мовы былі зроблены Еўдакімам Раманавым у 1889 годзе, і апублікаваныя ў 1890 годзе ў першым нумары часопіса Імператарскага геаграфічнага таварыства «Живая старина[ru]». Мова была ва ўжыванні і пасля заняпаду шапавальства, шырока ўжывалася прынамсі да сярэдзіны XX стагоддзя. Да цяперашняга часу ў мове жыхароў Дрыбіна захоўваюцца асобныя словы катрушніцкага лемезня. У 2012 годзе Беларусь рыхтавала заяўку на ўключэнне шапавальства і катрушніцкага лемезня (як яго спецыялізаванай тэрміналогіі) ў спіс нематэрыяльных каштоўнасцей ЮНЕСКА.

Лінгвістычная характарыстыка
----------------------------

Паводле Еўдакіма Раманава, лексічны склад мовы налічваў каля 915 слоў, і ахопліваў 13 паняційных груп. Словаўтварэнне часцей за ўсё адбывалася шляхам змянення звычайных беларускіх слоў. Дадаваліся прыстаўкі **ку** ці **шу** са зменай, паводле агульных законаў фанетыкі, пачатковых галосных, са скарачэннем альбо прыбіраннем галосных, напрыклад: *кухерэдні* — сярэдні, *шухлець* — клець, *шусень* — восень, *шуйма* — яма. У некаторых словах перастаўляліся склады, напрыклад: *ласома* — салома; у некаторых змяняецца канчатак з устаўкай новага суфікса: *сівымны* — сівы, *любжаць* — любіць, *чыторыць* — чытаць. У слове *трыполем* дадаецца прыстаўка **тры** (поле).

Уласных скланенняў і спражэнняў лемезень не мае, выкарыстоўваюцца агульныя беларускія формы, таксама выкарыстоўваюцца беларускія злучнікі і прыназоўнікі. Уласных ступеняў параўнання прыметнікаў і прыслоўяў няма, яны ўтвараюцца паводле агульных законаў.

Сярод аднакарэнных слоў сустракаюцца нямецкія і яўрэйскія (*махер* — нож, *шыхта* — дзяўчына), татарскія (*басаць* — рэзаць), грэчаскія (*пітрус* — камень, *амелюс* — мёд).

Ужыванне
--------

Паводле Раманава, лемезень выкарыстоўваўся шапаваламі толькі ў працоўных адлучках, і ніколі на радзіме. Рабілася гэта праз асцярогу, каб мову не вывучылі мясцовыя. Часта лемезень не ведалі нават члены сям’і, якія не займаліся шапавальствам. Ёсць сведчанні, што ў сярэдзіне XX ст. лемезнем валодалі і карысталіся звычайныя жыхары. Да сёння ў маўленні асобных жыхароў Дрыбіна і вёскі Пакуцце захаваліся асобныя словы лемезня. Фальклору на лемезні не існуе, але часам на лемезень перакладаліся вядомыя прыказкі.

Моўны прыклад
-------------

Мясцовы краязнавец Уладзімір Кажамяка напісаў на катрушніцкім лемезні адзіны верш.

|  |  |
| --- | --- |
| **катрушніцкі лемезень**:

Любжаць ярухі шымскія шкорні
Сняк і кумухі саладзімны буклей,
Сняк драпелухі, шыхты і жбахі
Любжаць тартасы і купрэсны манцей. | **па-беларуску**:
Любяць бабы добрыя валёнкі
Як і мухі салодкі квас.
Як нявесты, дзеўкі і жонкі
Любяць кілбасы і прэсны алей. |

Зноскі
------

1. ↑  Катруха **(нявызн.)**. *Этнічны слоўнік*.  Родны Вобразы. Праверана 22 лютага 2015.(недаступная спасылка)
2. ↑  Лемезень (руск.). *Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера*.  dic.academic.ru. Праверана 22 лютага 2015.
3. 1 2 3 4 5 6  Раманаў, 1890
4. 1 2  Катрушніцкі лемезень **(нявызн.)**.  Ганцавіцкі краязнаўчы-інфармацыйны партал. Архівавана з першакрыніцы 21 лютага 2015. Праверана 21 лютага 2015.
5. 1 2 3  *Зміцер Бартосік*. Ці паўторыць беларуская мова лёс катрушніцкага лемезня? **(нявызн.)**. *Падарожжы Свабоды*.  Радыё Свабода (19 лютага 2015). Архівавана з першакрыніцы 21 лютага 2015. Праверана 21 лютага 2015.
6. ↑  Беларусь хоча ўключыць традыцыю валення шапак і валонак у спіс спадчыны ЮНЕСКА **(нявызн.)**.  Наша Ніва (7 чэрвеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 22 лютага 2015. Праверана 22 лютага 2015.
7. ↑  Беларускае "Шапавальства" і "Катрушніцкі лемезень" могуць увайсці ў спісы ЮНЕСКА **(нявызн.)**.  mod-no.by (7 чэрвеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 22 лютага 2015. Праверана 22 лютага 2015.
8. ↑  Дрыбінскі раён. Мовы, дыялекты народаў, якія насяляюць раён **(нявызн.)**.  Магілёўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна. Архівавана з першакрыніцы 22 лютага 2015. Праверана 22 лютага 2015.

Літаратура
----------

* Романов Е. Катрушницкій лемезень. // Живая старина. Выпуск I / подъ редакціею В. И. Ламанскаго. — Санкт-Петербург: Типографія Е. Евдокимова. Б. Итальянская, 11, 1890.