**Фане́ма** — гук мовы, які разглядаецца ў сваім функцыянальным аспекце; аб’ект вывучэння фаналогіі.

Уся разнастайнасць гукаў у кожнай мове зводзіцца да параўнальна невялікай колькасці фанем, якія, звычайна, утвараюць рацыянальную і эканомную сістэму (звычайная колькасць фанем у мовах свету вагаецца ад 12 да 80).

У розных фаналагічных школах праблема тоеснасці фанемы трактуецца неаднолькава. Два асноўныя падыходы, да якіх можна звесці розныя погляды, гэта:

1. выдзяленне фанем шляхам устаранення адрозненняў (кантрастная дыстрыбуцыя);
2. выдзяленне фанем шляхам узмацнення адрозненняў (дадатковая дыстрыбуцыя).

Кантрастная дыстрыбуцыя
-----------------------

Сутнасць спосабу, які атрымаў назву метаду кантрастнай дыстрыбуцыі, можна ўявіць праз проціпастаўленне пар слоў (іх называюць мінімальнымі парамі), якія адрозніваюцца толькі адным гукам. Напрыклад, словы *саду* і *с’аду* адрозніваюцца зычнымі [с| і [с'], якія проціпастаўляюцца ў аднолькавых фанетычных умовах па адной прыкмеце: цвёрдасць — мяккасць. Ужыванне гукаў у аднолькавых фанетычных умовах і служыць паказчыкам іх фанематычнасці. Прыкметы, паводле якіх проціпастаўляюцца гукі (у гэтым выпадку цвёрдасць—мяккасць), прынята называць дыферэнцыяльнымі. Усе астатнія фанетычныя прыкметы, якія, характарызуючы пэўную фанему, не ўдзельнічаюць ў проціпастаўленні яе іншым фанемам, лічацца інтэгральнымі. Дыферэнцыяльныя прыкметы даволі разнастайныя, але ў кожнай мове набор іх абмежаваны. Напрыклад, у беларускай мове прыкмета цвёрдасць — мяккасць зычных з’яўляецца дыферэнцыяльнай, а ў французскай мове яна інтэгральная. Адна і тая прыкмета можа быць дыферэнцыяльнай для адных фанем і інтэгральнай для іншых. Напрыклад, глухасць у беларускай мове дыферэнцыяльная для [х], бо ёсць апазіцыя з [г], і інтэгральная для [к].

Некаторыя вучоныя лічаць, што ў фаналагічны змест фанемы ўваходзяць толькі дыферэнцыяльныя прыкметы, а сама фанема вызначаецца ў такім разе як «пучок» дыферэнцыяльных прыкмет. Іншыя даследчыкі да істотных з фаналагічнага пункту погляду адносяць і інтэгральныя прыкметы на той падставе, што ў працэсе зносін для апазнання слова з’яўляюцца важнымі (хоць і не ў аднолькавай ступені) усе аб’ектыўныя характарыстыкі фанемы.

Тэорыя фаналагічных апазіцый распрацавана ў 1930-я гады М. С. Трубяцкім, які прапанаваў іх разгалінаваную класіфікацыю. Яго тэорыя зрабіла прыкметны ўплыў на развіццё фаналогіі. Аднак і сёння прырода і структура адрознівальных прыкмет, магчымасць іх упарадкаваць у тыпалагічным плане застаецца адной з дыскусійных тэм фаналогіі.

Дадатковая дыстрыбуцыя
----------------------

Фанемная ідэнтыфікацыя на аснове пазіцыйнага аналізу заснавана на тым, што фанема як абстрактная адзінка проціпастаўляецца гуку як канкрэтнай адзінцы, у якой яна рэалізуецца ў моўнай плыні. Адной фанеме можа адпавядаць некалькі розных рэалізацый, ці алафонаў, кожны з якіх суадносіцца з пэўнай пазіцыяй. Аднак фанемная прыналежнасць гукаў у розных пазіцыях вызначаецца вучонымі па-рознаму.

Так, на адносінах пазіцыйнага чаргавання, калі фанема разглядаецца як рад гукаў, якія пазіцыйна чаргуюцца ў межах марфемы, заснавана вучэнне аб фанеме ў працах прадстаўнікоў маскоўскай фаналагічнай школы. Напрыклад, у словах *грыбы — грыбок — грыбе — грыб* гукі [6], [б°], [б'], |п| з’яўляюцца алафонамі фанемы [б], паколькі яны знаходзяцца ў адносінах дадатковай дыстрыбуцыі ў залежнасці ад фанетычнай пазіцыі і займаюць адно і тое месца ў адной і той жа марфеме (пазіцыйна чаргуюцца). Вучоныя гэтай школы вылучаюць з функцыянальнага пункту погляду моцныя і слабыя пазіцыі ў залежнасці ад таго, дапамагаюць яны ці не выконваць фанеме яе сэнсаадрознівальную (сігніфікатыўную) функцыю і функцыю атаясамлівання (перцэптыўную) моўных адзінак. У пазіцыі, моцнай для абедзвюх функцый, паводле маскоўскай фаналагічнай школы, прадстаўлены асноўны алафон фанемы (найважнейшы гук у Дж. Джоунза), у сігніфікатыўна слабай — варыянт (паводле Аванесава — слабая фанема), у перцэптыўна слабай пазіцыі — варыяцыя (паводле М. Трубяцкога і Р. Аванесава — варыянт, паводле Л. Шчэрбы — адценне фанемы). Пры няпоўных пазіцыйных радах алафонаў, калі адсутнічае асноўны алафон і дакладнае фанемнае атаясамліванне немагчыма, вучоныя маскоўскай фаналагічнай школы ўводзяць асобную адзінку — гіперфанему. Напрыклад, у слове сабака галосны 1-га склада рэалізуе не звычанную «правяральную» фанему, а гіперфанему [а/о].

Змены гукавога аблічча слова ці марфемы інакш тлумачацца вучонымі санк-пецярбургскай фаналагічнай школы. Так, чаргаванне [6] — [б°] (*грыбы — грыбоў*) трактуецца як алафанічнае, а чаргаванне [6] — [п] (*грыбы — грыб*) — як чаргаванне фанем (гэта значыць фанемны склад слоў тыпу *грыб* і *грып* ці *коз* і *кос* аднолькавы). Прадстаўнікі пражскай лінгвістычнай школы лічаць, што ў апошнім выпадку маем справу з асобнай адзінкай фаналагічнага ўзроўню — архіфанемай, якой не ўласціва дыферэнцыяльная прыкмета звонкасць—глухасць, паколькі ў гэтай пазіцыі звонкія — глухія не проціпастаўляюцца.

Варыянты і варыяцыі
-------------------

Фанема праяўляецца (рэалізуецца ў мове) у пэўных адменах — алафонах гэтай фанемы.

Сярод алафонаў звычайна вылучаецца **асноўны** або **тыповы** алафон, які характарызуецца найменшай пазіцыйнай абумоўленасцю, г.зн. найменшай залежнасцю алафона ад фанетычных умоў.

Пры пазіцыйных чаргаваннях алафоны могуць выступаць або як **варыянты** фанемы, або як яе **варыяцыі**.

**Варыянт** фанемы — алафон фанемы, якасць якога настолькі змяняецца, што ён супадае ў гучанні з алафонам іншай фанемы.

Напрыклад, у словах нага, рака першы гук [а] з’яўляецца варыянтам фанем <o> (но́гі) і <э> (рэ́кі). Варыянты ўзнікаюць пры чаргаваннях з перасякальнымі радамі.
**Варыяцыя** фанемы — алафон фанемы, якасць якога змяняецца ў нязначнай ступені, і які не супадае ў гучанні з алафонам іншай фанемы.

Напрыклад, у словаформах [сʼ˙аду] — [сʼ˙а˙zʼ], гукі [˙а] і [˙а˙] з’яўляюцца варыяцыяй фанемы <а>. Варыянты ўзнікаюць пры чаргаваннях з паралельнымі радамі.
Лінгвістычная літаратура не выпрацавала трывалай адназначнай наменклатуры ў гэтым пытанні.

Існуе такая плынь, у якой тэрміны «алафон фанемы» і «варыянт фанемы» ўжываюцца ўзаемазамяняльна, як сінонімы, і ўсе гукі, у якіх рэалізуецца фанема, называюцца тут «варыянтамі»; асноўны прадстаўнік фанемы — **моцны варыянт**, усе іншыя прадстаўнікі — **слабыя варыянты**.

Яшчэ іншая плынь існуе ў працах прадстаўнікоў ЛФШ, дзе тэрміну «варыянт» адпавядае тэрмін **адценне фанемы**. У гэтым выпадку, у залежнасці ад прычын, якія выклікаюць вар’іраванне фанемы, вылучаюць **камбінаторныя варыянты** (адценні) фанемы, абумоўленыя суседствам з іншымі фанемамі, і **пазіцыйныя варыянты** (адценні), якія залежаць ад становішча фанемы ў слове.

Літаратура
----------

* Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.
* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд. дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6.

| ⛭Фанетыка і фаналогія |
| --- |
| Асноўныя паняцці | 

|  |  |
| --- | --- |
| Фанетыка | Гук мовы • Моўная плынь • Сегментацыя • Артыкуляцыйны апарат • Фанацыя • Артыкуляцыя • Лабіялізацыя • Месца ўтварэння зычных • Фарманта • Галосныя • Зычныя • Націск • Тон • Інтанацыя • Склад • Мора • МФА • Фанетычная транскрыпцыя • Універсальныя фанетычныя класіфікацыі • Фанетычная транскрыпцыя беларускай мовы |
| Фаналогія | Фанема • Апазіцыя • Пазіцыя • Нейтралізацыя • Дыферэнцыяльны прызнак • Мінімальная пара • Фаналагізацыя • Алафон • Варыянт фанемы • Варыяцыя фанемы • Архіфанема • Гіперфанема • Чаргаванне • Фанематычная транскрыпцыя |

 |
| Асобы | І. А. Бадуэн дэ Куртэнэ • Дж. Джоунз • М. С. Трубяцкі • Л. У. Шчэрба • Л. Р. Зіндэр • Р. І. Аванесаў • Р. В. Якабсон • Н. Хомскі • А. І. Падлужны |
| Раздзелы і дысцыпліны | *Артыкуляторная фанетыка • Акустычная фанетыка • Перцэптыўная фанетыка • Акцэнталогія • Арфаэпія • Інтаналогія • Сілабіка* |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4045828-3 · Microsoft: 106180697, 2780590873 · NDL: 00577110 |