recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Крэн мадэлі самалёта
**Крэн** (ад фр.: carène — кіль, падводная частка карабля ці ад англ. kren-gen — класці судна на бок) — паварот аб'екта (судна,  самалёта, падмурка збудавання) вакол яго падоўжнай восі.

Адзін з трох вуглоў (крэн, тангаж і рысканне), адпаведных тром вуглам Эйлера, якія задаюць арыентацыю апарата адносна нармальнай сістэмы каардынат. Крэн, у класічным яго паняцці, не вызначаны пры тангажы роўным 90 ° і −90 °. Вугал крэну (вугал нахілу) пазначаецца літарай γ (гама). У адрозненне ад самалётаў, вугал павароту ракеты вакол падоўжнай восі называецца не крэнам, а вуглом кручэння, і пазначаецца літарай φ (фі). Выклікаецца работай элеронаў — элементаў механізацыі крыла.

Паварот судна вакол падоўжнай восі на 180 градусаў называецца оверкіль ці, проста, уверх дном.

Моўныя асаблівасці
------------------

У англійскай мове існуе пяць розных слоў для абазначэння крэну:

* Roll — уласна крэн
* Bank — вугал Эйлера, адпаведны крэну
* List — статычны крэн, выкліканы, напрыклад, нераўнамернасцю размеркавання грузу
* Heel — часовы статычны крэн, выкліканы, напрыклад, моцным бакавым ветрам
* Loll — крэн сталага крэну ў судна з адмоўнай пачатковай устойлівасцю

Гл. таксама
-----------

* Тангаж
* Рысканне
* Курс судна
**Тэрэза Салгейру** (парт.: Teresa Salgueiro, пры нараджэнні Марыя Тэрэза дэ Альмейда Салгейру, парт.: Maria Teresa de Almeida Salgueiro; нар. 8 студзеня 1969, Амадора, Лісабон) — партугальская спявачка, вакалістка гурта Madredeus (1987—2007), пасля сыходу з якога пачала сольную кар’еру. Здымалася ў фільме Віма Вендэрса «Лісабонская гісторыя».

Біяграфія
---------

Тэрэза Салгейру з сямнаццаці гадоў выступала ў гурце Madredeus, у складзе якога яна правяла больш за тысячу канцэртаў. Усяго ў свеце прададзена больш за пяць мільёнаў копій альбомаў калектыву з вакалам Тэрэзы Салгейру.

У 2007 годзе пакінула гурт і занялася сольнай кар’ерай. Першы сольны альбом «*Obrigado*» быў выпушчаны ў 2005 годзе, калі вакалістка яшчэ не пакінула калектыў, сумесна з шэрагам вядомых музыкантаў і выканаўцаў: Хасэ Карэрасам, Каэтану Вялозу і іншымі.

У 2007 годзе ўдзельнічала ў якасці вядучай салісткі ў альбоме польскага кампазітара Збігнева Прайснера «Silence, Night & Dreams».

Праз год Тэрэза Салгейру выпусціла альбом «Matriz», у якім паспрабавала сумясціць розныя музычныя кірункі партугальскіх рэгіёнаў. З гэтым альбомам яна выступала ў краінах Еўропы і Афрыкі.

Альбом 2011 года «O Mistério» Тэрэза Салгейру запісала пасля знаходжання ў манастыры Арабіда на тэрыторыі аднайменнага партугальскага прыроднага парку.

Сольная дыскаграфія
-------------------

* 2006 — «Obrigado»
* 2007 — «Você e Eu»
* 2007 — «La Serena»
* 2007 — «Silence, Night & Dreams»
* 2009 — «Matriz»
* 2012 — «O Mistério»
* 2016 — «O Horizonte»

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2  Teresa Salgueiro: O Misterio

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Instagram · Last.fm · Spotify · Яндэкс Музыка · YouTube |
| Тэматычныя сайты | AllMovie · AllMusic · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz · Rate Your Music |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14223767d · GND: 132830930 · ICCU: MODV356761 · ISNI: 0000 0001 2023 2333 · LCCN: nr98015671 · NKC: xx0135396 · NLP: A26380195 · NUKAT: n2016236263 · SUDOC: 080714927 · VIAF: 30709791 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арцюхін.
**Аляксандр Міхайлавіч Арцюхін** (нар. 15 снежня 1952, с. Масалова[ru], Шылаўскі раён, Разанская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1975 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. З 1975 года — архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік брыгады, галоўны архітэктар праектаў, з 1987 года — начальнік архітэктурна-планіровачнага аддзела ў Мінскграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1979 года. Пражывае ў г. Мінск.

Творчасць
---------

Сквер па вуліцы Прытыцкага з фантанам (не захаваўся)
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): сквер па вул. Прытыцкага ў Мінску (1977), добраўпарадкаванне вул. Савецкай у Лагойску (1981), ПДП Паўночна-Заходняга жылога раёна (1981, карэктоўка), забудова праспектаў Міру (1982), Леніна (1986), мікрараёнаў № 4, 6, 6а (1983) у Жодзіне, ПДП жылога раёна (1981), праекты забудовы мікрараёна Гайдукоўка ў Радашковічах, мікрараёнаў № 15—16 у Салігорску, па вул. Саўгаснай у Барысаве (1983), мікрараёна № 4 і ПДП цэнтральнай часткі Стоўбцаў (1985); Дом культуры[ru] ў г. Маладзечна (1986—1988, будаўніцтва 1988—2002, у сааўстарстве з У. Ф. Даніленкам, В. М. Батузавай); праекты забудовы мікрараёнаў № 3, 4 па вул. Горкага (1977—1989, у сааўтарстве з А. І. Патапавай, Л. П. Гарбачоваай); ПДП па Хажоўскай шашы (1989, у сааўтарстве з Л. П. Гарбачоваай) у г. Маладзечна; Свята-Пакроўская царква ў Мінску (1997; у сааўтарстве з М. Дзятко); рэспубліканскі горналыжны цэнтр «Сілічы» ў Лагойскім раёне (2004—2005; у аўтарскім калектыве); храм у гонар іконы Божай Маці «Дзяржаўная» Свята-Лізавецінскага манастыра (2008; сааўтар М. Дзятко).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Артюхин Александр Михайлович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. ↑  Даниленко Владимир Федорович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
3. ↑  Горбачева Лариса Павловна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
4. ↑  Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст.: З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0389-4.
5. ↑  Итоги XIII Республиканского смотра-конкурса лучших архитектурных произведений 2005—2007 гг.
6. ↑  Ю. Г. Будько. КАНОН И НОВАТОРСТВО В СОЗДАНИИ СОВРЕМЕННОГО ПРАВОСЛАВНОГО ХРАМА(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Артюхин Александр Михайлович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Крэпасць Ку́рэссаарэ** (эст. *Maardu piiskopilinnus*, ням. *Schloss Arensburg*) - фартэцыя ў горадзе Курэссаарэ, у Эзэль-Вікскім біскупстве была пабудавана на месцы старажытнага гандлёвага порта, дзе ўжо тысячу гадоў назад канцэнтраваліся найважнейшыя гандлёвыя шляхі.

Невялікую крэпасць, збудаваную ў канцы XIII стагоддзя, пасля паўстання Юр'евай ночы, якое доўжылася з 1343 да 1345 года, перабудавалі ў вялікую крэпасць тыпу канвента з унутраным дворыкам. Яе часта выкарыстоўвалі як рэзідэнцыю біскупа. Будаўніцтва крэпасці было завершана прыкладна ў 1400 г. Галоўным паверхам быў другі, дзе маецца шэраг прадстаўніцкіх памяшканняў. Асабліва прывабныя, размешчаны ў паўднёва-заходнім крыле, святочны дырэкторый і капліца, а таксама крыжовыя хады. Першы паверх выкарыстоўваўся як склад, а трэці — як абарончы.

Двор абрамлены крыжовымі хадамі, на адным куце крэпасці ўзвышаецца вартаўнічая вежа Стурвальт, на ў іншым — стройная вартаўнічая вежа Доўгі Герман. Апошнюю аддзяляе ад іншых частак крэпасці глыбокая шахта, праз якую раней быў перакінуты пад'ёмны мост. За зубчастымі краямі сцен ёсць адкрытыя абарончыя хады.

У XV стагоддзі асноўную крэпасць абнеслі прасторнай пярэдняй крэпасцю, якую ў XVI—XVII стст. рэканструявалі ў земляныя ўмацаванні з чатырма магутнымі вуглавымі бастыёнамі. Земляныя ўмацаванні акружае ў сваю чаргу запоўнены вадой роў.

Курэссаарская крэпасць — амаль адзіная ў Эстоніі крэпасць, якая дайшла да нашых дзён. Гэта лепш за ўсё захаваная крэпасць Старой Лівоніі. Лівонская вайна, якая нанесла велізарную шкоду мацерыковай частцы Эстоніі, не зачапіла Курэссаарскую крэпасць, але яна была часткова пашкоджана у час Паўночнай вайны ў 1711 г. Крэпасць была хутка адбудавана.

Першыя рэстаўрацыйныя працы былі праведзены ў 1904-1912 гг. калі крэпасць была прыстасавана пад рэзідэнцыю саарэмааскага рыцарства. Маштабныя рэстаўрацыйныя працы былі здзейснены ў 1968-1985 гг. Падчас гэтых прац былі адноўлены разбураныя верхнія часткі веж, а таксама сярэдневяковы знешні і ўнутраны выгляд. У крэпасці знаходзіцца музей Саарэмаа, а прасторная тэрыторыя пярэдняй крэпасці стала месцам правядзення розных мерапрыемстваў пад голым небам. Наваколлі крапаснога рова ператварыліся ў маляўнічы парк.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крэпасць Курэссаарэ
* Архівавана 18 ліпеня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000245060 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Афанасік.

**Тэрэза Уладзіміраўна Афанасік** (24 верасня 1933, в. Ендрыхаўцы, Ваўкавыскі павет) — Герой Сацыялістычнай Працы (1973).

Біяграфія
---------

З 1949 года палявод, з 1959 года даярка племзавода «Рось» Ваўкавыскага раёна. Званне Героя прысвоена за паспяховае выкананне абавязацельстваў па павелічэнню вытворчасці і нарыхтовак прадуктаў жывёлагадоўлі.

Зноскі
------

1. 1 2  Афанасик Тереза Владимировна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 34. — 737 с.
**Нерухомасць** — від маёмасці, якая прызнана ў заканадаўчым парадку нерухомай.

Да нерухомасці паводле паходжання адносяцца зямельныя ўчасткі, участкі нетраў і ўсё, што трывала звязана з зямлёй, гэта значыць аб’екты, перамяшчэнне якіх без неадпаведнай шкоды іх прызначэнню немагчыма, у тым ліку будынкі, збудаванні, аб’екты незавершанага будаўніцтва.

У англа-саксонскай прававой сістэме нерухомасць падзяляецца на «real-estate» — нерухомасць як аб’екты матэрыяльнага свету (будынкі, збудаванні, зямельныя ўчасткі і г.д.) і «real-property» — маёмасныя правы на аб’екты нерухомасці.

Нерухомасць можа з’яўляцца прадметам лізінгу. Заклад нерухомасці, роўна як і атрыманне крэдыту пад заклад нерухомасці, прынята зваць іпатэкай.

**У Рэспубліцы Беларусь** сістэма дзяржаўных арганізацый у галіне дзяржаўнай рэгістрацыі складаецца з: спецыяльна ўпаўнаважанага органа дзяржаўнага кіравання Рэспублікі Беларусь у галіне дзяржаўнай рэгістрацыі, падпарадкаванага Ураду Рэспублікі Беларусь (Дзяржкаммаёмасць), рэспубліканскай арганізацыі па дзяржаўнай рэгістрацыі (ГУП «Нацыянальнае кадастравае агенцтва»), тэрытарыяльных арганізацый па дзяржаўнай рэгістрацыі. Рэгістратар рэспубліканскай арганізацыі па дзяржаўнай рэгістрацыі ажыццяўляе рэгістрацыйныя дзеянні ў адносінах да прадпрыемства як маёмаснага комплексу ў парадку, устаноўленым Урадам Рэспублікі Беларусь.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12647624n · GND: 4186834-1 · LCCN: sh85111739 · NDL: 00563579 · NKC: ph123223 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шышко.
**Аляксандр Мікалаевіч Шышко** (нар. 24 верасня 1959, в. Азёры, Гродзенскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі палітык, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га і 7-га скліканняў.

Біяграфія
---------

З 1976 года па 1981 год вучыўся ў Гродзенскім сельскагаспадарчым інстытуце.

Працоўную дзейнасць пачаў у красавіку 1981 года галоўным заатэхнікам калгаса імя Кірава Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці.

З 1981 года па 1983 год служыў ва Узброеных Сілах СССР.

З 1983 года па 1989 год працаваў сакратаром камсамольскай арганізацыі, начальнікам малочна-таварнага комплексу калгаса «Шлях да камунізму» Гродзенскага раёна.

З 1989 года па 1998 год працаваў галоўным заатэхнікам калгаса «Азёры» Гродзенскага раёна.

З 1998 года па 2001 год — намеснік старшыні па жывёлагадоўлі, перапрацоўцы і рэалізацыі сельскагаспадарчай прадукцыі калгаса «Азёры» Гродзенскага раёна. У 2001 годзе абраны старшынёй калгаса «Азёры». У 2013 годзе быў прызнаны лепшым кіраўніком года Гродзенскай вобласці ў сельскагаспадарчай галіне па выніках 2012 года.

Выбіраўся членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га і 7-га скліканняў ад Гродзенскай вобласці. У Савеце Рэспублікі шостага склікання з’яўляўся членам Пастаяннай камісіі па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы. У Савеце Рэспублікі сёмага склікання з’яўляецца членам Пастаяннай камісіі па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні.

Узнагароды
----------

* Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь (26 лютага 2021).
* Медаль «За працоўныя заслугі».
* Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага (БПЦ) I і II ступеняў.
* Ганаровы грамадзянін Гродзенскага раёна (2015).
* ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 26 лютага 2021 г. № 61 «Аб узнагароджанні» **(нявызн.)**.  Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь (27 лютага 2021).
2. ↑  Шышко Аляксандр Мікалаевіч
3. ↑  Ганаровыя грамадзяне Архівавана 4 лістапада 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рочэстэр.

**Рочэстэр** (англ.: Rochester) — горад, размешчаны ў акрузе Страфард (штат Нью-Гэмпшыр, ЗША) з насельніцтвам у 29 752 чалавекі па статыстычных дадзеных перапісу 2010 года.

Гісторыя
--------

Да прыходу еўрапейцаў на гэтай тэрыторыі пражывалі індзейцы-абенакі. Першыя еўрапейскія перасяленцы з'явіліся тут ў 1722 годзе і першапачаткова вялі жорсткія войны з індзейцамі. Паселішча Рочэстэр было заснавана ў 1749 годзе, інкарпаравана ў 1778 годзе, яшчэ да заканчэння Вайны за незалежнасць ЗША. Першая школа была заснавана ў 1750 годзе, першае паштовае аддзяленне — у 1768 годзе. На працягу XIX стагоддзя горад устойліва рос, тут знаходзілася мноства буйных майстэрняў розных галін прамысловасці. У 1875 годзе быў праведзены першы Рочэстэрскі кірмаш, у 1891 годзе паселішча атрымала статус горада (city), у 1893 годзе ў Рочэстэры з'явілася публічная бібліятэка — трэцяя ў краіне, а ў 1908 годзе быў заснаваны оперны тэатр.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рочэстэр (Нью-Гэмпшыр)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4442963-0 · LCCN: n81039247 · VIAF: 136049461 |
**Універсітэт Вест-Індыі** (UWI; англ.: University of the West Indies) — вышэйшая навучальная ўстанова, якая абслугоўвае шэраг дзяржаў і залежных тэрыторый (былых брытанскіх калоній) рэгіёну Антыліі (астраўной зоны Цэнтральнай Амерыкі) — Вест-Індыі, а таксама Беліза і Гаяны. Ва ўсіх гэтых краінах афіцыйнай мовай традыцыйна служыць англійская.

Гісторыя
--------

Універсітэт быў заснаваны ў 1948 годзе па рэкамендацыі Камісіі Асквіта, першапачаткова ў якасці каледжа Лонданскага ўніверсітэта, і атрымаў афіцыйную назву: University College of the West Indies (UCWI). Першы кампус UCWI быў заснаваны на Ямайцы, у горадзе Мона (за пяць міляў ад Кінгстана), у карпусах былога лагера эвакуяваных сюды ў гады Другой сусветнай вайны гібралтарцаў.

У 1960 годзе Імперскі Каледж Трапічнай Агрыкультуры (англ. Imperial College of Tropical Agriculture) быў пераўтвораны ў другі кампус UCWI на Трынідадзе. У 1962 годзе каледж UCWI атрымаў статус незалежнага Універсітэта Вест-Індыі (UWI). У 1963 годзе быў створаны трэці кампус УВІ (UWI) на Барбадасе.

Зноскі
------

1. ↑
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ажгірэй.
**Аляксандр Міхайлавіч Ажгірэй** (1946, в. Блонь, Пухавіцкі раён ) — беларускі эканаміст. Кандыдат эканамічных навук.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны універсітэт (1973), Акадэмію народнай гаспадаркі пры Савеце Міністраў СССР (1991). Удзельнік будаўніцтва Байкала-Амурскай магістралі (1978—1987), інструктар, намеснік старшыні планавай камісіі, начальнік галоўнага ўпраўлення па эканоміцы і планаванні Мінскага гарвыканкама (1987—1992).

З 1992 г. намеснік старшыні Камітэта па кіраванні дзяржмаёмасцю, старшыня фонду дзяржмаёмасці Рэпублікі Беларусь. З 1994 г. генеральны дырэктар АТ «Белэканінвест».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

Спасылкі
--------

* Ажгирей, Александр Михайлович (кандидат экономических наук; род. 1946)
**Аляксандр Мікітавіч Шы́хаў** (14 жніўня 1914 — 13 верасня 1995) — удзельнік партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1944).

Нарадзіўся ў вёсцы Пясчанка Вяцкай губерні (зараз у О́рычаўскім раёне Кіраўскай вобласці). Скончыў сярэднюю школу, працаваў у горадзе Кіраў на машынабудаўнічым прадпрыемстве і ў аблвыканкаме. У 1936—1938 гг. праходзіў службу ў Чырвонай Арміі. З чэрвеня 1941 года ў Асобнай мотастралковай брыгадзе асобага прызначэння НКУС СССР  (руск.) (бел. у кастрычніку 1941 г. камандзір ўзвода. Удзельнік бітвы за Маскву.

У маі—чэрвені 1943 г. камандзір спецатрада «Пачын», які дзейнічаў на тэрыторыі Гомельскай вобласці. У студзені—ліпені 1944 г. камандзір спецатрада «Волаты», які дзейнічаў на тэрыторыі Баранавіцкай, Пінскай і Мінскай абласцей.

Пасля вайны А. М. Шыхаў працягваў службу ў органах НКУС і КДБ СССР. Скончыў Ваенны інстытут МУС СССР. З 1970 г. падпалкоўнік А. М. Шыхаў у адстаўцы. Жыў у Маскве. Памёр 14 верасня 1995 г. Пахаваны ў Маскве на Траекураўскіх могілках.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* 2 ордэны Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* медалі

Зноскі
------

1. 1 2  181-я Отдельная рота ОСНАЗ НКГБ  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 22. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Аляксандр Мікітавіч Шыхаў на сайце «Героі краіны»
* 181-я Отдельная рота ОСНАЗ НКГБ  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Айвар
**Айвар** (сербск.: ајвар, ад турэцк.: havyar — *ікра*)  — страва балканскай кухні, від салаты, пастападобная маса з перасмажанага або печанага чырвонага балгарскага перцу. Ужываецца як прыправа да гарніру і мясных страў, а таксама як самастойная страва з хлебам.

У залежнасці ад колькасці капсаіцына ў перцы айвар можа быць даволі вострым. Да перцу часта дадаюць часнок і баклажаны. Ікра толькі з баклажанаў называецца пінджур.

Гл. таксама
-----------

* Леча
* Сальса

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Айвар на Вікісховішчы |

* Fall Brings Red Peppers and Ajvar, 'Serbian Salsa' : NPR
* Top 5 creative ways to serve ajvar — Top 5 Lists Архівавана 19 верасня 2012.
Адзін з фасадаў галерэі
**Нацыянальная мастацкая галерэя Балгарыі** (балг.: Национална художествена галерия) — Нацыянальны музей выяўленчага мастацтва ў Сафіі, Балгарыя.

Галерэя заснавана ў 1948 годзе і размяшчаецца ў былым царскім палацы на плошчы «Князь Аляксандр Батэнберг». Наведвальнікі могуць убачыць творы балгарскіх мастакоў ад эпохі Адраджэння да канца XX стагоддзя. Сярод іх, Захар Зограф, Злацю Баяджыеў, Іван Мілеў, Уладзімір Дзімітраў-Майстора. Акрамя таго, тут прадстаўлены работы скульптараў і іканапісцаў. У залах мастацкай галерэі часта праводзяцца семінары, канцэрты і навуковыя канферэнцыі.

Аддзелы і фонды
---------------

На сённяшні дзень ў музеі каля 50 тысяч адзінак захоўвання — жывапіс, графіка і скульптуры.

Спасылкі
--------

* Фотаздымкі Нацыянальнай галерэі Архівавана 27 верасня 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | National Art Gallery (Bulgaria) на Вікісховішчы |
**Раксалана Андрэеўна Підласа** (укр.: Роксолана Андріївна Підласа; нар. 25 студзеня 1994 г. Чаркасы, Украіна) — украінскі эканаміст і грамадскі дзеяч. Народны дэпутат Украіны IX склікання. Кіраўнік Камітэта па пытаннях бюджэту Вярхоўнай Рады.

Біяграфія
---------

Скончыла Кіеўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Вадзіма Гецьмана (факультэт міжнароднай эканомікі), Кіеўскую школу эканомікі (спецыяльнасць «Публічная палітыка і кіраванне»). У 2014 годзе прайшла стажыроўку ў Прадстаўніцтве Еўрапейскага Саюза ва Украіне.

З 2014 па 2015 год яна працавала ў Амерыканскай гандлёвай палаце ва Украіне.

З 2015 па 2016 год — праектны менеджэр Украінскага крызіснага медыя-цэнтра. З 2016 года працавала незалежным кансультантам і кіраўніком каманды камунікацый Міністэрства эканамічнага развіцця і гандлю.

З 2017 года была дарадцам Міністра эканамічнага развіцця і гандлю. У 2018 годзе Підласа ініцыявала стварэнне Нацыянальнай праграмы стажыровак у цэнтральных органах выканаўчай улады.

Акрамя украінскай, свабодна валодае англійскай і рускай мовамі.

Зноскі
------
**Со́сенка** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Тураўлянка, каля вёскі Крывушчына, за 25 км на ўсход ад Лепеля, за 1,2 км на поўнач ад возера Крывое.

Плошча паверхні 0,17 км², даўжыня 0,69 км, найбольшая шырыня 0,36 км, даўжыня берагавой лініі 1,8 км. Найбольшая глыбіня возера 7,2 м, сярэдняя 3,9 м. Аб'ём вады 0,67 млн. м³. Плошча вадазбору 1,13 км².  

Катлавіна возера эварзійнага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, складзеныя з суглінкаў. Вышыня схілаў 10—12 метраў. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, паўночна-заходнія і паўночна-ўсходнія сплавінныя. Глыбіні да 2 метраў займаюць каля 24 % плошчы возера. Дно да глыбіні 1,5—3,5 м выслана пяском і апясчаненым ілам, глыбей — гліністым ілам.  

Возера эўтрофнае. Водная маса стратыфікавана. Выцякае ручай у возера Крывое. Надводная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 10—15 м ад берага і да глыбіні 1,1—1,5 м. Падводная расліннасць пашыраецца да глыбіні 3,5 м.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, акунь, плотка, краснапёрка, карась, лінь і іншыя рыбы.

Паблізу ад паўднёвага берага возера пралягае аўтамабільная дарога Р113 (Сянно — Бешанковічы — Ушачы).

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Ушачский район: карта. Ушачи: план / Редактор: С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2012. — 3 000 экз. (руск.)
* Беларусь. Ушачско-Лепельский озёрный край: карта для рыбака / Ред. С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2009. — 3 000 экз. (руск.)

| Ушацкія азёры |
| --- |
| 
* Атолава
* Бярозаўскае
* Вяркудскае
* Глыбач
* Гомель
* Замошша
* Зашчаты
* Крывое
* Любжынскае
* Мугірына
* Оршына
* Павульскае
* Паўазер’е
* Сосенка
* Суя
* Турасы
* Туроўля
* Урода (Урада)
* Чарсцвяцкае
* Чорная Урада
* Янова

 |
**Нацыянальная галерэя Вікторыі** (англ.: National Gallery of Victoria) — мастацкая галерэя, якая знаходзіцца ў Мельбурне, Аўстралія. Гэта старэйшая, а таксама самая вялікая мастацкая галерэя ў Аўстраліі.

Адкрыццё музея супала з залатой ліхаманкай у Вікторыі, Мельбурн стаў самым буйным горадам, а штат Вікторыя самым багатым штатам у Аўстраліі.

У галерэі прадстаўлены работы Антоніса Ван Дэйка, Паала Учэла, Питэра Паўля Рубенса, Рэмбранта, Джавані Батыста Цьепала, Паала Веранезэ, Клода Манэ, Пабла Пікаса і іншых вядомых мастакоў. Акрамя карцін, у галерэі прадстаўлены артэфакты старажытнага Егіпта, грэчаскія вазы, гістарычная еўрапейская кераміка і мноства іншых экспанатаў, якія прадстаўляюць гістарычную і культурную каштоўнасць. Усяго ў галерэі прадстаўлена больш за 65 тыс. экспанатаў .

Пры галерэі з 1867 года працавала школа мастацтваў (англ.: National Gallery of Victoria Art School), якая да 1910 года з'яўлялася вядучай школай мастацтваў у Аўстраліі.

Зноскі
------

1. ↑  NGV 2006-2007
2. ↑  NGV collection
3. ↑  McCulloch, Alan; Susan McCulloch (1994). *The Encyclopedia of Australian Art*. Allen & Unwin. p. 864 (Appendix 8). ISBN 1863733159.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Нацыянальная галерэя Вікторыі на Вікісховішчы |

* афіцыйны сайт галерэі
* Артэфакты старажытнага Егіпта ў галерэі Вікторыя Архівавана 17 лютага 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12071401 · BNC: a11697635 · BNE: XX92349 · BNF: 11877664q · GND: 505046-7 · ISNI: 0000 0001 2182 4904 · LCCN: n80050339 · NKC: kn20070907004 · NLA: 35982090 · SUDOC: 026550016 · VIAF: 149601682 · ULAN: 500217629 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Іванаўскі сельсавет.
**Іва́наўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Іванаўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Цярэніцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Ілья Гульцяеў** (нар. 5 верасня 1988, Волагда) — расійскі футбаліст, абаронца пермскага «Амкара».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец пскоўскага футбола, у 2004 годзе трапіў у структуру маскоўскага «Спартака», з 2006 года пачаў выступаць за моладзевы склад. 15 ліпеня 2009 года правёў свой адзіны матч за асноўны склад «Спартака» ў 1/16 фіналу Кубка Расіі супраць «Краснадара». Неўзабаве перайшоў у «Том», дэбютаваў у Прэм’ер-лізе 1 лістапада 2009 года ў матчы супраць маскоўскага «Лакаматыва». У сезоне 2010 заваяваў месца ў асноўным складзе томскага клуба, у сезоне 2011 нярэдка выконваў функцыі капітана каманды.

У канцы 2012 года па заканчэнні кантракта пакінуў томскі клуб, а ў студзені 2013 года стаў іграком «Уфы». Пакінуў «Уфу» ў чэрвені таго ж года. Сезон 2013/14 правёў у ніжнякамскім «Нафтахіміу», пазней далучыўся да краснаярскага «Енісея». У студзені 2016 года падпісаў кантракт з «Тосна» на 1,5 гады, аднак у жніўні таго ж года вярнуўся ў «Енісей». У сезоне 2017/18 быў іграком «Тамбова».

У верасні 2018 года стаў іграком армянскага клуба «Бананц». У лютым 2019 года па пагадненні бакоў пакінуў «Бананц» і неўзабаве падпісаў кантракт з беларускім клубам «Гомель». Спачатку быў трывалым іграком стартавага складу, а з верасня амаль не з’яўляўся на полі. У студзені 2020 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Гомель».

У лютым 2020 года стаў іграком клуба «Новасібірск» з трэцяга расійскага дывізіёна. У ліпені 2021 года перайшоў у пермскі «Амкар».

Міжнародная кар’ера
-------------------

У 2009 годзе гуляў за моладзевую зборную Расіі.

Зноскі
------

1. ↑  Ilya Gultyaev // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  "Гомель" подписал российского защитника Гультяева
3. ↑  14 футболистов покинули "Гомель"
4. ↑  Покинувший "Гомель" Гультяев перешел в клуб российского Д3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballFacts.ru · Soccerway · Sportbox.ru · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Гідралагічны заказнік «Сосна»** — заказнік рэспубліканска значэння. Возера стала заказнікам у 1979 годзе, пераўтвораны пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 27 снежня 2007 года № 1833. Тут захоўваюцца рэдкія і знікаючыя віды раслін, чыстая вада і непашкоджаныя чалавекам навакольныя ландшафты прыроды.

Апісанне
--------

Гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння возера Сосна размешчаны на паўднёвым усходзе Шумілінскага раёна, за 14 км ад г. п. Шуміліна, паміж вёскамі Рускія на поўначы і Гародна на поўдні, у басейне ракі Заходняя Дзвіна.

Плошча возера 71 га. Найбольшая глыбіня 22,9 м. Даўжыня 1,29 км, максімальная шырыня 0,96 км. Даўжыня берагавой лініі складае 4,83 км. Аб’ём вады 4,72 млн м3. Плошча вадазбору 3,79 км2. Схілы катлавіны вышынёй да 12 м (на поўнач і ўсход 3-5 м) параслі хмызняком. Ёсць некалькі невялікіх заліваў і мысаў, тры выспы агульнай плошчай 0,012 км2. Берагі нізкія, на захад і паўночны ўсход зліваюцца са схіламі. Вада возера адрозніваецца павышанай празрыстасцю. Дно на глыбіні 2-5 м пясчанае, ніжэй выслана глеем. Шырыня расліннай паласы вагаецца ад 3 да 30 метраў і складаецца ў асноўным з трыснягу, чароту, аеру і мячэўніку вузкалістага. Гарлачык белы і гарлачык жоўты сустракаюцца толькі ў залівах. У возеры выяўлены гідрыла кальчаковая і наяда марская — рэдкія віды раслін. Па берагах возера можна сустрэць бабра, выдру, у возеры добра ловяцца шчупак, акунь, плотка і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Сосна, заказнік

Літаратура
----------

* Федотов, В. Озерный заказник «Сосна» : [Шумилинский район] / В. Федотов // Родная прырода. — 2005. — № 3. — С. 17.
* Шумілінскі раён / Ф. Ф. Бурак [і інш.] // Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т. / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1986. — Т. 5 : Стаўраструм-Яшчур. — С. 390—391.
**Ілья Майсеевіч Падбярэзін** (нар. 24 снежня 1902, г. Навазыбкаў Чарнігаўскай губерні, Расія — 1990, Рыга) — савецкі военачальнік, палкоўнік (1942).

Біяграфія
---------

Скончыў ваенныя акадэміі імя Фрунзе і Генеральнага штаба.

Удзельнік Грамадзянскай вайны. Быў ад’ютантам камандзіра палка, затым скончыў кароткатэрміновыя курсы камандзіраў у Кіеве і служыў да канца Грамадзянскай вайны. У 1933 годзе закончыў акадэмію імя Фрунзе.

У гады Вялікай Айчыннай ваяваў на розных франтах. У ліпені 1944 года ў складзе 692-га стралковага палка ўдзельнічаў у вызваленні Кобрына (полк атрымаў ганаровае найменне Кобрынскага).

З 1963 года ў адстаўцы.

Узнагароды
----------

За ўмелае кіраўніцтва ў баі і праяўленую ініцыятыву і мужнасць за вызваленне г. Рыгі ўзнагароджаны ордэнам Аляксандра Неўскага. Узнагароджаны ордэнам Леніна, трымя ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Чырвонай Зоркі, ордэнам Кутузава і больш за дзесяць медалёў.

Ганаровы грамадзянін г. Кобрына, звання ўдастоены ў 1974 годзе (рашэнне выканкама Кобрынскага гарадскога Савета дэпутатаў № 104 ад 14.06.1974).

Зноскі
------
**Нацыянальная лабараторыя імя Лоўрэнса ў Берклі** (англ.: Ernest Orlando Lawrence Berkeley National Laboratory, *Berkeley Lab*, *LBNL*) — нацыянальная лабараторыя Міністэрства энергетыкі ЗША ў Берклі, штат Каліфорнія. Уваходзіць у структуру Каліфарнійскага ўніверсітэта. Вядзе несакрэтныя даследаванні, у адрозненне ад размешчанай непадалёк Ліверморскай нацыянальнай лабараторыі імя Лоўрэнса, занятай, у прыватнасці, распрацоўкай ядзернай зброі.

Лабараторыя знаходзіцца на ўзгорках Берклі-Хілс вышэй цэнтральнага кампуса ўніверсітэта. У 72 будынках лабараторыі (іх уласнік — Міністэрства энергетыкі), размешчаных на 0,8 км² (зямля належыць універсітэту), працуюць 4000 супрацоўнікаў універсітэта, уключаючы 800 студэнтаў, і каля двух дзясяткаў супрацоўнікаў міністэрства. Акрамя таго, штогод у лабараторыі працуе 3000 даследчыкаў-візіцёраў.

Лабараторыя была створана 26 жніўня 1931 года пад назвай **«Радыяцыйная лабараторыя»** (англ.: Radiation Laboratory) у якасці падраздзялення фізічнага факультэта ўніверсітэта. Яе асноўным інструментам быў цыклатрон, створаны Э. Лоўрэнсам, які атрымаў за вынаходства гэтага тыпу паскаральніка Нобелеўскую прэмію па фізіцы 1939 года.

Навуковыя дасягненні
--------------------

У лабараторыі былі адкрыты такія хімічныя элементы, як астат, нептуній, плутоній, кюрый, амерыцый, берклій, каліфорній, эйнштэйній, фермій, мендзялевій, набелій, лаўрэнсій, дубній і сіборгій. З іх берклій і каліфорній названы ў гонар месца, дзе знаходзіцца лабараторыя, а лаўрэнсій і сіборгій у гонар даследчыкаў, якія працавалі ў LBNL. Лабараторыя брала ўдзел таксама ў адкрыцці тэхнецыю. Тут быў адкрыты антыпратон.

11 супрацоўнікаў лабараторыі атрымалі нобелеўскія прэміі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны вэб-сайт LBNL.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11885260z · GND: 116871-X · ISNI: 0000 0001 2192 5430, 0000 0001 2231 4551 · LCCN: n50000351 · Microsoft: 148283060 · NKC: ko2010589314, ko2010589312, ko2010589313 · NLA: 35294529 · PTBNP: 458795 · LIBRIS: 288589 · SUDOC: 026644606 · VIAF: 156724776 |

 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Вымна.

**Вы́мна** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Вядома пад назвай *Вымна спартыўнае*.
Возера размешчана ў 20 км на ўсход ад горада Гарадок у басейне ракі Лужаснянка.

Апісанне
--------

Плошча паверхні — 7,24 км², даўжыня берагавой лініі 22,6 км. Берагавая лінія звілістая. Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Найбольшая глыбіня 7,8 м, сярэдняя — 4,4 м, глыбіні да 2 м займаюць 14%, да 5 м — 51% плошчы возера. Дно плоскае, літараль вузкая, пясчаная. З глыбіні 1,5—2 м дно засланае гліністым глеем, з 5 метраў — сапрапелем.  

Возера эўтрофнае, слабапратокавае. Злучана пратокамі з азёрамі Вослепна (Слепня) і Арлейка, выцякае рака Лужаснянка. У разводдзе Вымна ручаём злучаецца з возерам Захбейка.

На возеры размешчаны 7 астравоў агульнай плошчай 8,7 га.

Паблізу возера размешчаны вёскі Хабаты, Ходарава.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. 1997. — Т. 4. — С. 313. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.1 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 1. — 575 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мурашка.
**Ілья Аляксандравіч Мурашка** (17 чэрвеня 1981, пас. Усяж, Смалявіцкі раён, Мінская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 17 чэрвеня 1981 года ў пас. Усяж Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці.

Скончыў Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт, інжынер-механік.

Працаваў майстрам вытворчага навучання ўстановы адукацыі «Смалявіцкае дзяржаўнае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 204 сельскагаспадарчай вытворчасці», вядучым інжынерам па ахове працы аддзела адукацыі Смалявіцкага раённага выканаўчага камітэта, майстрам змены брыкетнага цэха вытворчага рэспубліканскага ўнітарнага торфапрадпрыемства «Усяж» Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці, начальнікам брыкетнага цэха ААТ «Торфабрыкетны завод «Усяж» Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае дачку.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)  (бел.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гітгарц.

**Ілья́ Алякса́ндравіч Гі́тгарц** (18 (30) сакавіка 1893, Адэса — 3 лютага 1966, Мінск) — беларускі дырыжор і педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1955).

Біяграфія
---------

Скончыў Петраградскую кансерваторыю па класе скрыпкі С. П. Каргуева  (руск.) (бел. (1916) і кампазіцыі М. А. Сакалова (1918).

Дэбютаваў у Палтаўскім оперным тэатры (1919). Быў дырыжорам оперы Народнага дома ў Петраградзе і загадчыкам музычнай часткай Другога Беларускага тэатра ў Віцебску (1922—1930). Быў адным з арганізатараў і дырыжораў Беларускай студыі оперы і балета.

У 1947—1951 гадах — дырыжор Беларускага тэатра оперы і балета (Мінск), дзе ажыццявіў пастаноўку оперы «Кастусь Каліноўскі» Лукаса (1947), балета «Князь-возера» Залатарова (1948) і іншых твораў. Працаваў у оперных тэатрах Куйбышава, Ташкента, Бішкека, Пермі, быў галоўным дырыжорам Іванаўскай філармоніі. У 1937—1939 гадах — дырыжор Музычнага тэатра імя У. І. Неміровіча-Данчанкі  (руск.) (бел. (Масква).

З 1947 года выкладаў у Беларускай кансерваторыі (з 1949 года — дацэнт).

Творчасць
---------

Дырыжорскія інтэрпрэтацыі Гітгарца выяўлялі ўласцівыя яму непасрэднасць адчування музыкі, імправізацыйны пачатак у выказванні, асаблівую ўвагу да меладычнага боку твора.

Аўтар музыкі да драматычных пастановак тэатра імя Я. Коласа «Каля тэрасы» М. Грамыкі (1927), «Калі спяваюць пеўні» Ю. Юр’іна (1928), «Качагары» І. Гурскага (1931).

### Пастаноўкі

* «Кармэн» Ж. Бізэ (1933)
* «Яўген Анегін» П. Чайкоўскага (1933, 1948)
* «Пікавая дама» П. Чайкоўскага (1931)
* «Чаравічкі  (руск.) (бел.» П. Чайкоўскага (1949)
* «Дуброўскі» Э. Напраўніка (1948)
* «Тоска  (руск.) (бел.» Дж. Пучыні (1950)
* «Князь-возера» В. Залатарова (1949)
* «Кастусь Каліноўскі» Д. Лукаса (1947)
* «Князь Ігар» А. Барадзіна (1934)
* «Салавей» М. Крошнера (1950)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Гитгарц Илья Александрович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 147-148. — 737 с.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Гітгарц Ілья Аляксандравіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 2. Габой — Карціна. — С. 93. — 702 с. — 9 500 экз.
**Ага́ва** (*Agáve*) — род аднадольных раслін падсямейства агававых.

Апісанне
--------

Сцябло ўкарочанае, з разеткай буйнога мясістага калючага лісця. Цвітуць раз у жыцці на 6—15-м годзе, утвараючы кветанос вышынёй да 12 м з шматкветнай (да 17 тыс.) мяцёлкай. Потым расліны адміраюць, ад карэнішча адрастаюць парастхі.

Пашырэнне
---------

Радзіма — Цэнтральная Амерыка. Больш за 200 відаў. У Еўропу завезена пасля адкрыцця Амерыкі. Некаторыя віды культывуюцца ў адкрытым грунце ў Крыме і на Каўказе. На Беларусі ў пакоях і аранжарэях як дэкаратыўная вырошчваецца агава нітканосная (*Agave filifera*), агава сціснутая (*Agave stricta*), агава амерыканская (*Agave americana*), агава караля Фердынанда (*Agave americana*), агава каралевы Вікторыі (*Agave victoriae-reginae*) і інш.

Выкарыстанне
------------

З лісця робяць грубую тканіну, паперу, з соку — напоі, з каранёў — лекі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

* Агава // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**Дэніэл Эрвін «Дэн» Джэнсен** (англ.: Daniel Erwin "Dan" Jansen; 17 чэрвеня 1965, Уэст-Эліс, Вісконсін) — амерыканскі канькабежац, алімпійскі чэмпіён 1994 года.

Дэн Джэнсен быў адным з наймацнейшых у свеце спрынтараў ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў. Ён многа разоў выйграваў чэмпіянат свету і кубак свету ў спрынце.

На першай сваёй Алімпіядзе 1984 года ў Сараеве Дэн Джэнсен заняў чацвёртае месца на дыстанцыі 500 м (38,55) і 16-е на дыстанцыі 1000 м (1:18,73).

Джэнсен лічыўся фаварытам на спрынтарскіх дыстанцыях на Зімовых Алімпійскіх гульнях 1988 года ў Калгары. Але ў дзень забегаў на дыстанцыю 500 метраў ад лейкеміі памерла сястра Джэнсена. Джэнсен не змог сканцэнтравацца на спаборніцтвах. Ён упаў на дыстанцыях 500 і 1000 метраў.

На наступных алімпійскіх гульнях у 1992 годзе ў Альбервілі Джэнсен таксама быў фаварытам, але зноў не заваяваў ніводнага медаля, чацвёртае месца на 500 метраў (37,46).

Адзіны залаты медаль Джэнсен заваяваў на сваёй апошняй алімпіядзе ў 1994 годзе ў Лілехамеры. Ён выйграў дыстанцыю 1000 метраў з сусветным рэкордам. На дыстанцыі 500 метраў ён заняў восьмае месца з вынікам 36,68 секунд. На цырымоніі закрыцця алімпійскіх гульняў 1994 года Джэнсен быў сцяганосцам амерыканскай дэлегацыі. На гэтай алімпіядзе трэнерам Джэнсена быў першы алімпійскі чэмпіён на дыстанцыі 1000 метраў — Петэр Мюлер.

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑  SpeedSkatingNews.info Праверана 5 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q29405159'></a>
3. ↑  SpeedSkatingStats Праверана 5 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q66362998'></a>
4. ↑  Daniel Jansen // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Speedskatingbase.eu · SpeedSkatingNews.info · SpeedskatingResults.com · SpeedSkatingStats · МАК · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Munzinger |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119278812 · GTAA: 114978 · VIAF: 52495545 |
**Малая панда**, **чырвоная панда** альбо **светлая панда** (*Ailurus fulgens*) — млекакормячая жывёла з сямейства *Ailuridae*.

Усяедная, але ў асноўным траваедная, нягледзячы на прыналежнасць да атраду драпежнікаў, як яноты або мядзведзі. Насяляе Гімалаі і паўднёва-заходні Кітай.

Экалогія
--------

### Харчаванне

Чырвоная панда не толькі траваедная, але есць пераважна бамбук
Ядуць бамбук (дзве трэція рацыёну), лісце і маладыя парасткі, таксама грыбы, карані, жалуды, лішайнікі і травы. Зрэдку — рыбу, казурак, птушак і дробных сысуноў. Як і вялікая панда, чырвоная панда не можа пераварваць цэлюлозу, і таму ёй трэба, каб выжыць, многа бамбуку .

### Ворагі і канкурэнты

Драпежнік — снежны леапард.

Паводзіны
---------

### Спосаб жыцця

Чырвоныя панды могуць спрытна караскацца, асабліва ноччу. Яны шмат ядуць і спяць, бо ў іх харчы мала калорый.

### Размнажэнне

Размнажаюцца ва ўзросце да 18 месяцаў, дасягаюць поўнай сталасці ў два-тры гады. У дзікай прыродзе вялікія рэдка дзеюць разам, акрамя спаравання. Шлюбны перыяд з сярэдзіны студзеня да пачатку сакавіка. Самцы і самкі могуць мець некалькі партнёраў і спароўвацца з імі. Перад тым як нарадзіць самкі пачынаюць будаваць гняздо з галля, травы і лісця, звычайна ў дупле дрэва або між скал. Цяжарнасць ад 112 да 158 дзён. Раджаюцца дзіцяняты з сярэдзіны чэрвеня да канца ліпеня, ад аднаго да чатырох (звычайна 1 або 2), маленькія вагой, ад 110 да 130 г кожны.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4164121-8 · LCCN: sh88001624 · NDL: 00958127 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Студзянец.

**Студзяне́ц** — агаленне, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння (з 2007 года) у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці Беларусі.

Агаленне знаходзіцца на беразе возера Нарач, за 1,7 км у напрамку на паўночны захад ад аграгарадка Занарач, ва ўрочышчы Студзянец. Прымеркавана да ўступа азёрнай тэрасы возера. У складзе агалення маюцца слаі торфу ў тоўшчы пяскоў да 6 м у выглядзе лінз і невялікіх слаёў, якія адносяцца да паазерскіх азёрных утварэнняў (алярод і позні дрыяс). У тарфяных адкладах вылучана аляродская флора ляснога тыпу (хвоя, елка, ляшчына, вярба і інш.).

Агаленне з’яўляецца першым датаваным агаленнем дрыясу і аляроду на тэрыторыі СССР. Узрост хвоі вызначаны каля 10 810 гадоў. Побач са Студзёнкаўскім агаленнем знойдзены прылады працы чалавека эпохі верхняга палеаліту і ранняга мезаліту: крамянёвыя пласціны, скрэблы і інш.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5  БелЭн, 2002
2. ↑  Памятники природы республиканского и местного значения (руск.)(Праверана 23 чэрвеня 2023) // Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь

Літаратура
----------

* *Вінакураў В. Ф.* Студзяне́ц // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 219. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Занарач(Праверана 23 чэрвеня 2023) // Нацыянальны парк «Нарачанскі»
* Обнажение «Студенец» (руск.)(Праверана 23 чэрвеня 2023) // Партал Planetabelarus.by
**Аўтано́мнасць карабля́** (скар. **аўтаномнасць**) — элемент тактыка-тэхнічных дадзеных, які характарызуе час (у сутках), на працягу якога карабель здольны знаходзіцца ў моры, выконваючы прызначаныя яму задачы, без папаўнення запасаў пітной і тэхнічнай вады, правіянту і расходных матэрыялаў, якія не адносяцца да руху, а таксама без змены асабовага саставу.

Аўтаномнасць карабля задаецца пры праектаванні, пры гэтым улічваюцца задачы, ускладзеныя на карабель і раёны плавання. Аўтаномнасць забяспечваецца надзейнасцю тэхнічных сродкаў, стварэннем для экіпажа неабходных умоў заселенасці і размяшчэннем на караблі патрэбных для функцыянавання карабля матэрыяльных запасаў.

У адрозненне ад далёкасці плавання, якая можа быць практычна неабмежаванай (для атамных караблёў), аўтаномнасць заўсёды мае мяжу. У тыповым выпадку — гэта аўтаномнасць па запасах правізіі і прэснай вады для каманды. У атамных авіяносцаў ЗША гэта можа быць аўтаномнасць па запасах паліва і боепрыпасаў для авіягрупы (у стандартным разліку — пры двух баявых вылетах у дзень на машыну).

Зноскі
------

1. ↑  Сулержицкий, А. Д. Сулержицкий, И. Д. Морской словарь. М. Воениздат, 1956
2. ↑  Зарубежное военное обозрение, 1981, № 5
**А́га** (*Bufo marinus*) — адна з самых буйных рапух. Сустракаецца ў Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыкі.

Апісанне
--------

Даўжыня яе цела да 25 см (звычайна 15-17 см), вага — больш за кілаграм. Самцы крыху драбнейшыя за самак. Скура агі моцна арагавелая, папілонападобная. Афарбоўка някідкая: зверху цёмна-бурая або шэрая з вялікімі цёмнымі плямамі; чэрава жаўтаватае, з частымі бурыми плямінкамі. Характэрныя вялікія калявушныя залозы па баках галавы, якія выпрацоўваюць атрутны сакрэт, і касцяныя надвочныя грабяні. Скураныя перапонкі ёсць толькі на задніх лапах. Мае найбольш развітыя сярод земнаводных лёгкія.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Актыўная ноччу. Вельмі пражэрлівая: корміцца насякомымі, малюскамі і іншымі дробнымі жывёламі.

Самка адкладвае да 35 тыс. ікрынак.

Выкарыстанне чалавекам
----------------------

Разводзяць для знішчэння шкоднікаў на плантацыях цукровага трыснягу, за­везена ў Вест-Індыю, Аўстралію, Япо­нію, на Гавайскія астравы, Но­вую Гвінею, Тайвань, Філіпіны і інш. 

Атрутнымі выдзяленнямі скурных залоз агі змазваюць наканечнікі стрэл.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | AmphibiaWeb · ASW · EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4141597-8 · Microsoft: 2779240128, 2908879412 |
Аўтаматычная вінтоўка АВС-36 (СССР)
Аўтаматычная вінтоўка M14 (ЗША)
**Аўтаматычная вінтоўка** — вінтоўка, механізм якой дазваляе стральбу чэргамі. Былі распаўсюджаныя ў сярэдзіне XX стагоддзя, да з'яўлення аўтаматаў. У цяперашні час з аўтаматычных вінтовак вырабляюцца толькі асобныя снайперскія вінтоўкі, якія маюць дадатковую магчымасць вядзення агню чэргамі (напрыклад СВУ).

Ад аўтаматаў адрозніваюцца выкарыстаннем больш магутных (вінтовачных) патронаў і, адпаведна, большай дальнабойнасцю, але і больш моцнай аддачай.

Найбольш вядомыя савецкія вінтоўкі АВС-36, АВТ-40 і амерыканская M14.