**Будзіві́д**, **Буцівід,** **Пукувер**,  **Путувер** (аг.-усх.-слав.: Боудивидъ, лац.: Pucuwerus; ? — каля 1295) — вялікі князь літоўскі (1291—1295?).

Імя
---

Галіцка-вылынскі летапіс дае імёны братоў «*Боудикидъ и братъ его Боудивидъ*», а лацінскі запіс, у варыянце які лічаць найбольш дакладным, дае імя першага з братоў як «*Butegeyde*», таму імя другога аднаўляюць як «Буцівід». У імёнах братоў перагукаецца аснова *But-* («*Боуд-*» летапісу), што не дзіўна для княжацкага асяроддзя — чатырох сыноў Альгерда звалі Ягайла, Карыгайла, Скіргайла, Швітрыгайла (Свідрыгайла), імёнамі з агульнай асновай *Gail-*.

Буцівід і Буцігейд — імёны з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Аснова *But*- у літоўскім іменніку ўтварае больш за сто антрапонімаў, яна таксама была адной з самых прадуктыўных у старапрускім іменніку. Яе звязваюць з літ. *būti*, пруск. *būton* «быць; жыць», літ. *butas*, пруск. *buttan* «дом», далей з індаеўрапейскім \**bhŏu-, \*bhū*- «быць, жыць».

Аснову *Vyd-* звязваюць з літ. *iš-vydo* «убачыў» (*išvysti* «убачыць»), што роднасна з беларускім дыялектычным *відзець* «бачыць». Таксама была папулярная пры ўтварэнні прускіх імёнаў.

Укладзеныя ў імя, гэтыя дзве асновы адлюстроўвалі каштоўнасці раннелітоўскага княжацка-ваярскага асяроддзя: «дом» як сям’я, мінімальная сацыяльная адзінка (затым ішлі *Vaiš-* вёска і *Taut-* народ-племя) і слава («віднасць», заўважнасць ваяра).

Паходжанне
----------

Звестак пра паходжанне Будзівіда няма, разам з Будзікідам, большасць даследчыкаў лічыць яго сынам вялікага князя літоўскага Трайдзеня. Выснова робіцца з таго, што Трайдзень меў дзяцей — вядома дачка Гаўдэмунда, маглі быць і сыны, — а таксама значныя сілы пад канец жыцця, то-бок мог забяспечыць дзецям атрыманне спадчыны па сабе. Трайдзень не загінуў праз змову, як паведамляе пазнейшая «Хроніка Быхаўца», а памёр натуральнай смерцю, і не вядома пра ўнутраныя канфлікты ў ВКЛ пасля гэтага. Крыніцы называлі Трайдзеня «каралём Літвы» — адзінаўладцам ВКЛ, ужо ў 1286 годзе яны згадваюць іншага «караля Літвы». Зяць Трайдзеня — плоцкі князь Баляслаў, падтрымліваў цесныя сувязі з цесцем і захоўваў іх з ВКЛ пасля яго смерці, таксама назваў Трайдзенем свайго сына, народжанага ў 1284—1286 гадах. Таму паведамленне пазнейшых крыніц, што пасля смерці вялікага князя Трайдзеня запанавала новая дынастыя, наўрад ці верагоднае і болей праўдападобна, што ўладу атрымалі яго нашчадкі, напэўна, сыны, адзін з якіх Будзівід.

Альтэрнатыўны погляд выказаў Ежы Ахманскі, ён адзначыў, што ў паэтычным творы «Задоншчына» Альгердавічы называюць сябе *«ўнукамі Гедымінавымі, праўнукамі Скаламендавымі»* і выказаў меркаванне, што бацькам Будзівіда (і Будзікіда) быў князь Скаламенд. На думку Сцівена Роўэла, Скаламенд мог быць і цесцем Гедыміна. На думку Вячаслава Насевіча слова «праўнукі» магло быць ужыта ў значэнні «аддаленыя нашчадкі», а імя Скаламенд быць змененай формай імя Скамонт (Скоманд), якое мелі вядомыя з летапісаў два яцвяжскія князі, у прыватнасці князь Скоманд (Комант). Томас Баранаўскас не згаджаўся з інтэрпрэтацыяй Ахманскага і лічыць, што Альгердавічы паслядоўна называюць спачатку свайго бацьку Альгерда, потым дзеда Гедыміна і прадзеда Скаламенда, і пераскок праз прыступку дынастыі надуманы. На думку Баранаўскаса, князь Комант (Скоманд), калі ён тоесны Скаламенду, быў або бацькам, або цесцем Гедыміна і другое больш імаверна зыходзячы з іншых крыніц.

Дзейнасць
---------

Упершыню князь Будзівід згадваецца ў красавіку-маі 1289 года, калі разам са старэйшым братам князем Будзікідам перадаў Ваўкавыск уладзіміра-валынскаму князю Мсціславу Данілавічу, каб захаваць з ім мір.

> *«Тогда же Литовьскии кнѧзь Боуд̑и̑кидъ и братъ его. Боудивидъ. даша кнѧзю Мьстиславоу. городъ свои. Волъковъıескь абы с ними. миръ держалъ .»*
> 
> 

Напэўна, ён жа (гл. падр. Праблемы ідэнтыфікацыі) пад імем Пукувер (*Pucuwerus rex Lethowie*) згадваецца ў хроніцы Пятра з Дусбурга пад 1291 годам, калі паслаў войска на чале са сваім сынам князем Віценем супраць палякаў у Куяўскую зямлю.

Час уладарства вялікага князя Пукувера вызначаўся ваеннай актыўнасцю Тэўтонскага ордэна. У 1292—1295 гадах рыцары-крыжакі штогод нападалі на Жамойць, а ў 1295 годзе хадзілі яшчэ і на Гародню. Гародня была перадавым пунктам абароны дзяржавы і важнейшай базай ВКЛ для арганізацыі паходаў на Прусію.

З хронікі Пятра з Дусбурга вынікае, што Пукувер кіраваў моцнай дзяржавай — нягледзячы на няспынную вайну з Ордэнам, ёй ставала сіл здзяйсняць рабаўніцкія паходы на польскія землі.

Памёр да 1296 года, калі ўжо «*rex Lethowie*» названы Віцень.

Праблемы ідэнтыфікацыі
----------------------

Юзаф Пузына атаясняе вышэйназванага *Pucuwerus rex Lethowie* з адным з князёў, згаданых Іпацьеўскім летапісам пад 1289 годам — Будзівідам.

Праз графічныя асаблівасці шрыфту выдання хронікі Дусбурга, друкаванага ў XVII ст. ёсць яшчэ некалькі чытанняў імя князя — *Putuwerus* і *Lutuwerus*. *Lutuwerus* не згадваецца ў верагодных крыніцах, толькі Тэадор Нарбут згадвае яго пад імем *Lutawor* у кантэксце фантастычных звестак і спасылаецца на Раўданскі рукапіс і нейкія паданні, напэўна, свае ж фальсіфікаты. Напэўна, на аснове нарбутавых звестак Адам Міцкевіч у творы «Гражына» выводзіць адным з герояў князя Літавора, чыім набліжаным баярынам быў нібыта продак аўтара Рымвід (*Гл. таксама* Адам Міцкевіч).

Найраннейшы з вядомых цяпер варыянтаў імя — **Pucuwerus**, варыянты *Putuwerus* і *Lutuwerus* з’явіліся толькі ў друку XVII ст. Апошнія варыянты выдаўцы ўзялі праз чытанне таго ж арыгіналу, што быў і крыніцай чытання *Pucuwerus*, але да нашага часу не дайшоў. Нейкі спіс з гэтага арыгіналу бачыў Мацей Стрыйкоўскі і прачытаў там *Utinuerus*. З гэтага даследчыкі робяць выснову, што ўжо да сярэдзіны XVI ст. арыгінал блага чытаўся, а ў XVII ст. калі з’явіліся *Putuwerus* і *Lutuwerus*, напэўна, чытаўся яшчэ горш.

Таксама адзначаюць, што ў гатычным напісанні літары *P*, *L* і *B* вельмі падобныя і невялікае пашкоджанне можа ўнесці няпэўнасць. Пашкоджанне ж першай літары і наогул тэксту пэўна было, бо перапісчык крыніцы для Стрыйкоўскага першай літары імя наогул не бачыў. Таксама адзначаюць, што перапісчыкі Дусбурга часта пісалі *c* замест *t* арыгінала. Такім чынам, адно з чытанняў выдаўцоў XVII ст. — *Putuwerus*, ці не самае блізкае да праўды. Як заўважыў Эдвардас Гудавічуса, у гатычным напісанні *r* і *t* адрозніваюцца толькі вышынёй аднаго элемента, то-бок ведаючы благую захаванасць тэксту, можна ўзнавіць напісанне ў арыгінале і як *Putuwetus*. Таксама вядома, што немцы часта і звычайна чаргавалі як b/p, так і d/t, напрыклад, *Gyntsche Pudewiten son* на праўдзе сын айрагольскага баярына Бутвіда (*Butvydas*). У кожным разе, *Putuwetus* або **Buduwedus**, пагатоў у гістарычным кантэксце, добра атаясняецца з вядомым тым жа часам Будзівідам, асабліва зважаючы на перадачу немцамі імя яго брата Будзікіда як *Butegeyde*.

Зноскі
------

1. ↑  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
2. ↑  T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.
3. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 80-81.
4. ↑  R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 134.
5. ↑  В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. М. 1975. С. 270.
6. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 146.
7. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 160.
8. ↑  R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 156.
9. ↑  С. Валянтас. Двусоставные антропонимы — реликты поэзии балтов // Балто-славянские исследования. XVI. Сборник научных трудов. М. 2004. С. 203—205, 217—218.
10. ↑  ПСРЛ. Т.32. Хроника Быховца. М. 1975. С.136 «*A z onoie wyżpisanoie waśni kniaź weliki Dowmont naprawił szesty mużykow na brata swoieho Troydena, zabity, hde ż on szoł bezpecznie z łaźni, y tyie ieho mużyki zdradne zabili.*»
11. ↑  ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. СПб. 1908. стлб. 869.
12. ↑  *Охманьский Е.* Гедиминовичи — «правнуки Сколомендовы» // Польша и Русь. — М. 1974. — С. 358—364.
13. ↑  *Rowell S. C.* Iš viduramžių ūkų kylanti Lietuva. — V. 2001. — P. 58.
14. ↑  *Насевіч, В. Л.* Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы… С. 70.
15. ↑  ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. СПб. 1908. стлб. 933.
16. ↑  Puzyna J. Kim był i jak sie naprawdę nazywał Pukuwer ojciec Giedymina//Ateneum Wileńskie. t.10. 1935. s.1-43;
17. ↑  Narbutt T. Dzieje starożytne narodu Litewskiego. t.4. s.310-313;
18. ↑  *CEV*, p. 128.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* *Гудавичюс Э.* По поводу так называемой «диархии» в Великом княжестве Литовском // Feodalisms Baltijas regiona. — Riga, 1985. — С. 35-44.
* *Краўцэвіч А.* Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня-Уроцлаў, 2015. (Гарадзенская бібліятэка) ISBN 978-83-7893-121-8
* *Насевіч В.* Путувер // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1. — Мінск, 2001. — С. 8.
* *Насевіч В. Л.* Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы — Мінск: Полымя, 1993. — 160 с.
* *Петр из Дусбурга*. Хроника земли Прусской. — М. Ладомир. 1997.
* *Puzyna J.* Kim był i jak sie naprawdę nazywał Pukuwer ojciec Giedymina // Ateneum Wileńskie. t.10. 1935. — S. 1-43.

| ⛭Вялікія князі літоўскія |
| --- |
| Спадчынныя князі | Міндоўг (1236—1263) · Транята (1263—1264) · Войшалк (1264—1267) · Шварн (1267—1268) · Трайдзень (1269—1281) · Даўмонт (1282—1285) · Будзікід (1285—1291) · Будзівід (1291—1295) · Віцень (1295—1315) · Гедзімін (1316—1341) · Яўнут (1341—1345) · Альгерд (1345—1377) ·  ✯ ✰ Ягайла (1377—1381) · Кейстут (1381—1382) ·  ✯ ✰ Ягайла (зноў) (1382—1392) · Вітаўт (1392—1430) · Свідрыгайла (1430—1432) · Жыгімонт Кейстутавіч (1432—1440) · Казімір (1440—1492) · Аляксандр (1492—1506) · Жыгімонт Стары (1506—1548) · Жыгімонт Аўгуст (1544—1572) |  |
| Выбарныя князі | Генрых Валуа (1573—1574) · Стэфан Баторый (1576—1586) · Жыгімонт Ваза (1587—1632) · Уладзіслаў Ваза (1632—1648) · Ян Казімір Ваза (1648—1668) ·  Міхал Карыбут Вішнявецкі (1669—1673) · Ян Сабескі (1673—1696) · Аўгуст II Вецін (1697—1704) · Станіслаў Ляшчынскі (1704—1709) · Аўгуст II Вецін (зноў) (1709—1733) · Станіслаў Ляшчынскі (зноў) (1733—1734) · Аўгуст III Вецін (1734—1763) · Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (1764—1795) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · genealogics.org |