**Грамадзянская вайна ў Алжыры** («Чорнае дзесяцігоддзе», «Дзесяцігоддзе тэрору», «Гады свінцу», «Гады агню») — узброены канфлікт паміж урадам Алжыра і ісламісцкімі групоўкамі, які пачаўся ў 1991-м і доўжыўся па 2002 год.

Паводле розных ацэнак, ахвярамі канфлікту сталі ад 44 да 200 тысяч чалавек, у тым ліку больш за 70 журналістаў, забітых як урадавымі сіламі, так і ісламістамі. Канфлікт скончыўся перамогай урада, пасля таго, як спачатку Ісламскі фронт выратавання (ІФС) абвясціў аб спыненні вайны, а затым у 2002 годзе Узброеная ісламская група была пераможана ўрадавымі сіламі. Аб мінулай вайне доўгі час, да 24 лютага 2011 года, нагадваў фармальна захаваны ў краіне рэжым надзвычайнага становішча. Узброеныя сутыкненні, хоць і даволі нізкай інтэнсіўнасці, працягваюцца і па цяперашні час.

Пачатак
-------

Вайна пачалася ў снежні 1991 года, калі апазіцыйны «Ісламскі фронт выратавання» набраў велізарную папулярнасць сярод насельніцтва, і кіруючая партыя Фронт нацыянальнага вызвалення (ФНВ), баючыся паразы, адмяніла другі тур выбараў у Нацыянальную Асамблею. Улада ў краіне ўзялі ваенныя. Прэзідэнт Шадлі Бенджадзід 11 студзеня 1992 года быў зрушаны са сваёй пасады.

Пасля забароны ІФС і арышту тысяч яго членаў паўсталі ўзброеныя ісламісцкія фарміраванні, якія пачалі партызанскія дзеянні супраць урада і яго прыхільнікаў. Яны былі арганізаваны ў некалькі груповак, асноўнымі з якіх быў «Ісламскі ўзброены рух», што базаваўся ў гарах, і «Узброеная ісламская група», якая базавалася ў гарадах. Спачатку ісламісты атакавалі толькі армію і паліцыю, але неўзабаве пачаліся напады на мірнае насельніцтва.

У 1994 годзе на перамовах паміж урадам і лідарамі ў зняволенні ІФС быў дасягнуты істотны прагрэс, і тады Узброеная ісламская група абвясціла вайну ІФС і яго прыхільнікам. Ісламская ўзброены рух, аб’яднаўшыся з больш дробнымі групоўкамі, утварыла лаяльную ІФС Ісламскую армію выратавання.

Развіццё
--------

Перамовы неўзабаве зайшлі ў тупік, і прэзідэнцкія выбары 1995 года (першыя выбары пасля перавароту 1992 года) выйграў кандыдат, падтрыманы арміяй, былы камандуючы сухапутнымі войскамі Ламін Зеруаль. Канфлікт паміж ІФС і Узброенай ісламскай групай узмацніўся. Апошняя пачала масавыя забойствы мірнага насельніцтва, выразаючы цэлыя вёскі ці гарадскія прадмесці. Некаторыя звесткі паказваюць на дачыненне да забойстваў урадавых сіл. Пік забойстваў прыйшоўся на 1997-ы, калі былі прызначаны парламенцкія выбары. На выбарах перамагла новаўтвораная партыя, Нацыянальны дэмакратычны кангрэс, за якім стаяла армія. ІФС, які атакаваў з абодвух бакоў, абвясціў аб аднабаковым спыненні агню з урадам, а Узброеная ісламская група рэзка губляла свой уплыў з-за ўнутраных канфліктаў, звязаных з тым, што многія яе члены не ўхвалялі тактыкі забойстваў грамадзянскага насельніцтва. У 1999 годзе адбыліся новыя прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог Абдэль Азіз Бутэфліка, і быў прыняты закон, што гарантаваў амністыю большасці ўдзельнікаў узброеных груповак. Многія скарысталіся амністыяй, і гвалт істотна зменшыўся. Гэта стала фактычнай перамогай урада ў вайне. Рэшткі Узброенай ісламскай групы працягвалі аказваць супраціў яшчэ два гады і практычна зніклі да 2002 года.

Новы віток
----------

У 1998 годзе ад Узброенай ісламскай групы адкалолася групоўка пад назвай «Салафіцкая група пропаведзі і джыхаду». Яна першапачаткова базавалася на поўначы краіны і дыстанцыявалася ад забойстваў мірнага насельніцтва. У кастрычніку 2003-га лідары групоўкі выказалі публічную падтрымку Аль-Каідзе. Яны адмовіліся ад амністыі і працягнулі ўзброены супраціў.

Актывізацыя
-----------

У 2004 годзе пачалася актывізацыя баевікоў, якія арганізоўвалі напады на аўтакалоны, мінаванне дарог. Па паведамленнях алжырскіх уладаў, ужо да 12 лютага 2004 года ў тэрактах і боесутыкненнях з ісламістамі загінулі 22 супрацоўнікі праваахоўных структур, 37 баевікоў і 10 мірных жыхароў. 22 сакавіка занепакоеныя нарастаннем напружанасці брытанцы прынялі рашэнне аб часовым закрыцці свайго пасольства ў Алжыры. Бакі канфлікту рабілі ўсё больш жорсткія заявы ў дачыненні да адзін аднаго.

20 чэрвеня паступіла паведамленне, што алжырскім вайскоўцам атрымалася знішчыць лідара Салафіцкай групы пропаведзі і джыхаду (алжырскага крыла АК) Набіў ас-Сахраўі і трох ягоных памочнікаў. Новы кіраўнік экстрэмісцкай арганізацыі быў абраны 7 верасня — ім стаў Абу Мусаб Абд аль-Вадуда.

5 ліпеня лівійскім спецслужбам удалося выявіць базу экстрэмістаў, дзе адбывалася вярбоўка, навучанне і ўзбраенне добраахвотнікаў, а 2 лістапада лідар Лівіі Муамар Кадафі выдаў алжырскім уладам Амары Сайфі (таксама вядомага як Абдэрэзак эль Пара), які лічыўся другой асобай Салафіцкай групы пропаведзі і джыхаду.

Канец
-----

У 2005 годзе Прэзідэнт Алжыра Абдэль Азіз Бутэфліка заявіў, што арганізацыі баевікоў былі разгромлены і парадак на тэрыторыі Алжыра адноўлены. Аднак неўзабаве ісламісты арганізавалі паказальную аперацыю застрашвання — 9 красавіка на дарозе, якая вядзе ў сталіцу, яны арганізавалі імправізаваны блок-пост, на якім спынялі аўтамабілі, выводзілі з іх людзей і расстрэльвалі іх. У выніку гэтага жорсткага акту тэрору было забіта 14 чалавек.

5 сакавіка 2006 года ў Алжыры была праведзена масавая амністыя ісламістаў, якія не ўчынілі цяжкіх злачынстваў — з турмаў было выпушчана 2629 чалавек. Аднак ісламісцкія групы Алжыра ўліліся ў склад міжнароднай тэрарыстычнай сеткі Аль-Каіда. У канцы года па Алжыры пракацілася новая хваля тэрарыстычных актаў. 30 кастрычніка каля двух паліцэйскіх участкаў былі падарваныя замінаваныя грузавікі, 2 чалавекі загінулі і яшчэ некалькі дзясяткаў былі параненыя, а 10 снежня быў падарваны аўтобус з замежнікамі, пры гэтым загінуў яго кіроўца, 9 пасажыраў былі параненыя. Адказнасць за гэтыя тэракты ўзялі на сябе алжырскія ісламісты.

У 2008-м колькасць нападаў экстрэмістаў прыкметна знізілася, але яны сталі больш дзёрзкімі — калі раней тэрарысты абмяжоўваліся выбухамі самаробных бомбаў, то ў 2008 пачаліся адкрытыя напады на гарады і абстрэлы пасольстваў, паліцэйскіх участкаў.

2 студзеня 2008 года адбыўся чарговы тэракт у Алжыры — у горадзе Насірыя, правінцыя Бумердэс, тэрарыст-смяротнік заехаў на замініраванай машыне на тэрыторыю паліцэйскага ўчастка і прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне — загінула 3 паліцэйскіх, яшчэ 20 цяжка параненыя. 7 лютага ў Алжыры быў здзейснены напад на групу жандараў, у выніку якога 8 жандараў было забіта, уся іх зброя і спецтэхніка былі захоплены баевікамі. У адказ алжырскія ўлады правялі ваенную аперацыю супраць ісламістаў з задзейнічаннем авіяцыі. 8 чэрвеня ў выніку 2-х выбухаў у горадзе Лахдарыя на ўсходзе Алжыра загінула 12 чалавек. 20 жніўня быў праведзены чарговы двайны тэракт у горадзе Буіра, у якім загінула 11 чалавек, а яшчэ 31 атрымаў раненні.

Гл. таксама
-----------

* Канфлікт у Магрыбе

Зноскі
------

1. ↑  Boot, Max. Appendix // Invisible Armies. — 2013.
2. 1 2  Rex Brynen, Bahgat Korany, Paul Noble. Political Liberalization and Democratization in the Arab World. — Lynne Rienner Publishers , 1995. — Vol. 1. — P. 289. — ISBN 9781555875794.
3. 1 2 3 4 5  Sidaoui, Riadh. Islamic Politics and the Military: Algeria 1962–2008 // Religion and Politics: Islam and Muslim Civilization / Jan-Erik Lane, Hamadi Redissi, Riyāḍ Ṣaydāwī. — Ashgate, 2009. — P. 241—243. — ISBN 9780754674184.
4. 1 2 3 4 5  Karl DeRouen, Jr. Uk Heo. Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II. — ABC-CLIO, 2007. — P. 115—117. — ISBN 9781851099191.
5. ↑  Arms trade in practice, *Hrw.org*, October 2000
6. ↑  Торговля оружием и будущее Белоруссии
7. 1 2 3  Mannes, Aaron. Profiles in Terror: The Guide to Middle East Terrorist Organizations. — Rowman & Littlefield, 2004. — P. 8. — ISBN 9780742535251.
8. 1 2  Cordesman, Anthony H. A Tragedy of Arms: Military and Security Developments in the Maghreb (англ.). — Greenwood Publishing Group, 2002. — P. 126. — ISBN 9780275969363.
9. 1 2  Brosché, Johan; Höglund, Kristine. The diversity of peace and war in Africa // Armaments, Disarmament and International Security (англ.). — Oxford University Press, 2015. — P. 116. — ISBN 9780198737810.
10. ↑  Yahia H. Zoubir, Haizam Amirah-Fernández. North Africa: Politics, Region, and the Limits of Transformation. — Routledge, 2008. — P. 184. — ISBN 9781134087402.
11. ↑  Tabarani, Gabriel G. Jihad's New Heartlands: Why The West Has Failed To Contain Islamic Fundamentalism (англ.). — AuthorHouse, 2011. — P. 329. — ISBN 9781467891806.
12. ↑  Martinez 1998:162.
13. ↑  Paul Collier, Nicholas Sambanis. Understanding Civil War: Africa (неопр.). — World Bank Publications, 2005. — С. 235. — ISBN 9780821360477.
14. ↑  Martinez 1998:215.
15. ↑
16. ↑  Hagelstein, Roman. Where and When does Violence Pay Off? The Algerian Civil War (англ.) // HICN : journal. — Households in Conflict Network, 2007. — P. 24.
17. ↑
18. ↑  Hamit Bozarslan, *Cent mots pour dire la violence dans le monde musulman*, Maisonneuve & Larose, 2005, p.141
19. ↑  Entre menace, censure et liberté: La presse privé algérienne se bat pour survivre Архівавана 14 лютага 2007. March 31, 1998
20. ↑  [Hugh Roberts, *The Battlefield Algeria 1988—2002: studies in a broken polity*, Verso: London 2003, p. 269: «Hassan Hattab’s GSPC which has condemned the GIA’s indiscriminate attacks on civilians and, since going it alone, has tended to revert to the classic MIA-AIS strategy of confining its attacks to guerrilla forces.»
21. ↑  Whitlock, Craig (2006-10-05). *Al-Qaeda's Far-Reaching New Partner*. page A01.. Retrieved on 2008-12-14.
22. ↑  *Algerian group backs al-Qaeda*. BBC News. 2003-10-23.. Retrieved on 2008-12-14.
23. ↑  Семеро полицейских убиты и трое ранены в результате столкновения с исламистами в Алжире newsru.com
24. ↑  Великобритания закрыла своё посольство в Алжире Архівавана 22 верасня 2015. Lenta.ru
25. ↑  Американский спецназ будет искать талибов в Африке Архівавана 21 верасня 2015. Lenta.ru
26. ↑  Алжирские экстремисты объявили тотальную войну иностранцам. Архівавана 21 верасня 2015. Lenta.ru
27. ↑  Алжирское крыло «Аль-Каиды» потеряло голову вслед за саудовским Архівавана 21 верасня 2015. Lenta.ru
28. ↑  Алжирские террористы выбрали себе начальника Архівавана 22 верасня 2015. Lenta.ru
29. ↑  Ливийские спецслужбы обнаружили в Сахаре базу сторонников «Аль-Каиды» Архівавана 21 верасня 2015. Lenta.ru
30. ↑  Каддафи выдал Алжиру одного из главных террористов Северной Африки Архівавана 30 лістапада 2013. Lenta.ru
31. ↑  В Алжире на подставном блок-посту расстреляли 14 человек Lenta.ru
32. ↑  Массовая амнистия в Алжире — на свободу выходят более 2600 бывших боевиков newsru.com
33. ↑  «Аль-Каида» официально объявила о союзе с алжирской повстанческой группировкой, которая воюет против Франции
34. ↑  В Алжире взорваны два полицейских участка Lenta.ru
35. ↑  Алжирские исламисты взяли на себя ответственность за подрыв автобуса Lenta.ru
36. ↑  Теракт в Алжире: трое погибших, 20 тяжело раненых newsru.com
37. ↑  «Аль-Каида» взяла ответственность за убийство в Алжире восьми жандармов newsru.com
38. ↑  В результате теракта в Алжире погибли 12 человек Lenta.ru
39. ↑  Алжир взрывают второй день подряд: в среду погибли 11 человек, 31 получил ранения newsru.com

Літаратура
----------

* Marco Impagliazzo; Mario Giro. Algeria in ostaggio. — Milano: Guerini e Associati, 1997.
* M. Al-Ahnaf; B. Botiveau; F. Fregosi. L'Algerie par ses islamistes. — Paris: Karthala, 1991. — ISBN 2-86537-318-5.
* Roger Kaplan, «The Libel of Moral Equivalence» The Atlantic Monthly Boston: August 1998. Vol. 282, Iss. 2; pg. 18, 6 pgs.
* Habib Souaidia. La sale guerre. — Paris: folio actuel, 2001.
* Kepel, Gilles. Jihad: The Trail of Political Islam. — Harvard University Press. 2002.
* Michael Willis. The Islamist Challenge in Algeria: A Political History. — New York: NYU Press, 1996. — ISBN 0-8147-9328-2.
* Luis Martinez (translated by Jonathan Derrick). The Algerian Civil War 1990–1998. — London: Hurst & Co. 1998. — ISBN 1-85065-517-0.
* William B. Quandt. Between Ballots and Bullets: Algeria's Transition from Authoritarianism. — Washington DC: Brookings Institution Press, 1998. — ISBN 0-8157-7301-3.

Спасылкі
--------

* On the secret war in Algeria and French machinations
* Shadow Report on Algeria presented by the International Women’s Human Rights Law Clinic & Women Living Under Muslim Laws
* Islamism, Violence and Reform in Algeria: Turning the Page, ICG Middle East Report No. 29
* Chronologie d’une tragédie cachée, a timeline
* Le mouvement islamiste algerien, Salima Mellah