У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Канстанцый.

**Фла́вій Вале́рый Канста́нцый** (лац.: Flavius Valerius Constantius), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як **Канстанцый I Хлор** — рымскі імператар як Цэзар у 293—305 гадах, як Аўгуст у 305—306 гадах. Бацька Канстанціна Вялікага і заснавальнік дынастыі Канстанцінаў. Мянушку Хлор (грэч. χλωρός, што азначае «бледны») атрымаў пазней ад візантыйскіх гісторыкаў.

Паходзіў з прыдунайскіх правінцый. У 293 годзе Дыяклетыян абвясціў Канстанцыя цэзарам. На гэтай пасадзе ён праводзіў кампаніі супраць узурпатара Алекта ў Брытаніі, на Рэйне супраць алеманаў і франкаў. Стаўшы аўгустам у 305 годзе, Канстанцый пачаў паспяховую карную кампанію супраць піктаў і скотаў. Аднак у наступным годзе ён сканаў у Эбаракуме. Яго смерць выклікала пачатак крызісу тэтрархіі.

Канстанцый насіў наступныя пераможныя тытулы: «Германскі Найвялікшы» — з 294 года, «Брытанскі Найвялікшы» — з 296 года, «Карпійскі Найвялікшы», «Армянскі Найвялікшы», «Мідыйскі Найвялікшы», «Адыябенскі Найвялікшы», «Персідскі Найвялікшы» — з 297 года, «Сармацкі Найвялікшы» — магчыма, з 299 года, «Сармацкі Найвялікшы» (другі раз) і «Германскі Найвялікшы» (другі раз) — з 301 года, «Брытанскі Найвялікшы» (другі раз) — з 306 года.

Біяграфія
---------

### Жыццё да прыняцця ўлады

Флавій Валерый Канстанцый Хлор нарадзіўся ў Ілірыку 31 сакавіка меркавана ў 250 годзе. Паводле кнігі «Гісторыя Аўгустаў», ён быў сынам знатнага выхадца з Дарданіі  (ням.) (бел. Еўтропія і Клаўдзіі, пляменніцы імператараў Клаўдзія II і Квінтыла. Панегірыст Еўменій называе яго нават незаконнанароджаным сынам Клаўдзія. Сучасныя гісторыкі, такія як Пат Сазерн  (англ.) (бел. і аўтары PLRE, падазраюць, што гэты радавод быў прыдуманы Канстанцінам I Вялікім ужо пасля смерці Канстанцыя для ўмацавання сваёй улады, і што яго сям’я былі нязнатнага паходжання.

Канстанцый быў членам корпуса пратэктараў імператара пры Аўрэліяне і ўдзельнічаў у паходзе супраць Пальмірскага царства. Паводле зборніка біяграфій імператараў «Гісторыя Аўгустаў», у часы ўладарання Проба Канстанцый быў дуксам, але гэта, хутчэй за ўсё, выдумка аўтара. Паводле «Ананіма Валезія», Канстанцый быў яшчэ і ваенным трыбунам. Адзіная дакументальна пацверджаная пасада Канстанцыя — гэта прызначэнне яго прэзідам Далмацыі ў кіраванне Кара. Была выказана здагадка, што пасля паўстання Дыяклетыяна Канстанцый перайшоў на яго бок і ўзяў удзел у бітве пры Маргусе ў 285 годзе.

У 286 годзе Дыяклетыян прызначае свайго сябра Максіміяна суправіцелем і дае яму ў валоданне заходнія правінцыі, у той час як сам забірае ўвесь Усход, пачынаючы працэс, які ў канчатковым выніку прывядзе да падзелу Рымскай імперыі на дзве часткі — Заходнюю і Усходнюю. У 288 годзе, калі тэрмін яго знаходжання на пасадзе прэзіда Далмацыі скончыўся, Канстанцый быў прызначаны прэфектам прэторыя пры заходнім імператары Максіміяне. З тых часоў ён, як відаць, заняў значнае становішча пры імператарскім двары. На працягу перыяду 288—289 гадоў Канстанцый пад камандаваннем Максіміяна прымаў актыўны ўдзел у вайне супраць алеманаў, правядзення кампаній на тэрыторыі варварскіх плямёнаў за Рэйнам і Дунаем. Для ўмацавання сувязей паміж імператарам і яго ўплывовым военачальнікам у 289 годзе Канстанцый адмовіўся ад сваёй жонкі (або наложніцы) Алены і ажаніўся з дачкой імператара Максіміяна Феадорай.

### Кіраванне

#### Абвяшчэнне цэзарам

Аргентыус з партрэтам Канстанцыя Хлора
У 293 годзе Дыяклетыян, усведамляючы амбіцыі свайго суправіцеля, дазволіў Максіміяну садзейнічаць Канстанцыю ў атрыманні тытула імператара падчас новага падзелу імперыі. Дыяклетыян падзяляе адміністрацыю Рымскай імперыі на дзве паловы, якія адносяцца да заходняй і ўсходняй часткам. Кожнай паловай будзе кіраваць аўгуст пры падтрымцы цэзара. Абодва цэзары мелі права спадчыны пасля смерці аўгуста.

У Медыялане 1 сакавіка 293 года Канстанцый быў афіцыйна прызначаны цэзарам Максіміяна. Ён прыняў імя Флавія Валерыя і атрымаў у кіраванне Галію, Брытанію і, магчыма, Іспанію. Дыяклетыян, усходні Аўгуст, у імкненні захаваць баланс сіл у імперыі прызначае 21 мая 293 года ў Філіпопалі военачальніка Галерыя сваім цэзарам. Канстанцый быў старэйшым з двух цэзараў, і таму ў афіцыйных дакументах ён заўсёды меў прыярытэт, быўшы згаданым перад Галерыем. Сталіцай Канстанцыя была Аўгуста Трэвераў, размешчаная на рацэ Мазела. У гэтым горадзе імператар пачаў будаўніцтва грандыёзнага палацавага комплексу, які быў завершаны яго сынам. Комплекс займаў усю паўночна-заходнюю частку горада.

Першай задачай Канстанцыя пасля абвяшчэння цэзарам было задушыць паўстанне рымскага ўзурпатара Караўзія, які абвясціў сябе імператарам у Брытаніі і паўночнай Галіі ў 286 годзе. Пасля паражэння, нанесенага ім Максіміяну, той быў вымушаны прызнаць уладу мяцежніка. У канцы 293 года Канстанцый аблажыў і ўзяў штурмам галоўную базу і гавань Караўзія на кантыненце — Банонію. Вялікая дамба, якая стаяла на ўваходзе ў бухту, не дазволіла Караўзію паслаць да горад падмацаванне, і таму ўзурпатар быў вымушаны здаць горад. Неўзабаве пасля гэтага Караўзій быў забіты сваім скарбнікам Алектам, які абвясціў сябе імператарам.

Канстанцый правёў наступныя два гады ў нейтралізацыі пагрозы нападзення франкаў, якія былі саюзнікамі Алекта, бо паўночная Галія заставалася пад кантролем брытанскага ўзурпатара прынамсі да 295 года. Ён таксама ваяваў супраць алеманаў і дабіўся некаторых перамог у вусці Рэйна ў тым жа годзе. Адміністрацыйныя праблемы азначалі, што ён здзейсніў прынамсі адну паездку ў Італію ў той час. Нарэшце, у 296 годзе Канстанцый палічыў, што дастаткова ўмацаваўся на кантыненце, і здаў камандаванне войскамі на Рэйне Максіміяну. Ён арганізаваў дзве флатыліі. Адна, пад камандваннем самога Канстанцыя, выйшла з Баноніі, а другая пад камандаваннем прэфекта прэторыя Юлія Асклепіядота адплыла з вусця Сены. Дзякуючы моцнай смузе прэфект здолеў удачна пазбегнуць сустрэчы з галоўным флотам Алекта і высадзіўся з арміяй на востраве Уайт. Алект з усімі сіламі накіраваўся насустрач войску Асклепіядота, і гэта дало Канстанцыю магчымасць без перашкод высадзіцца ў Кенце. Аднак спроба не ўвянчалася поспехам, таму што з-за моцнай смугі частка караблёў не змагла далучыцца да асноўнага флоту, і цячэннем яе аднесла да вусця Тэмзы. Праз некаторы час імператар адправіўся на паўднёвы бераг Ла-Манша, а прэфекту ўдалося канчаткова разбіць Алекта дзесьці на поўначы Хэмпшыра або Беркшыра, у выніку чаго ўзурпатар загінуў. Аднак частка яго наймітаў з племені франкаў выратавалася і драпежнічала аж да Ландыніума, дзе іх перабілі легіянеры Канстанцыя, якія размінуліся з ім пры высадцы ля кенцкага ўзбярэжжа і абыходнай дарогай дабраліся да правінцыйнай сталіцы. Жыхары горада сустракалі імператара як вызваліцеля.

Залаты медальён, выпушчаны ў гонар перамогі над Алектам
У гонар гэтых перамог Канстанцый выпусціў серыю вялікіх залатых памятных медальёнаў. На адным з іх з надпісам «Міласэрнасць імператараў» намаляваны сам імператар у львінай накідцы, які працягвае руку ўкленчанай Брытаніі, а Перамога кладзе яму на галаву карону. На іншым медальёне, буйнейшым, знаходзіцца надпіс «Аднаўляльнік вечнага міру» і намаляваны Канстанцый, які скача на кані да гарадской сцяны. Указана, што гэта горад Ландыніум.

Канстанцый заставаўся ў Брытаніі на працягу некалькіх месяцаў, падчас чаго замяніў большую частку адміністрацыі ўзурпатара і правёў рэформы падзелу правінцыі. У выніку падзелу Верхняя Брытанія  (англ.) (бел. была ператворана ў Максіму Цэзарэйскую і Брытанію Першую, а Ніжняя Брытанія  (англ.) (бел. у Флавію Цэзарэйскую і Брытанію Другую. Па яго загадзе былі адноўлены вал Адрыяна і прыгранічныя крэпасці, а ў Ландыніуме пабудаваны манетны двор. З Галіі ў Брытанію быў адпраўлены шэраг майстроў для аднаўлення разбураных падчас баявых дзеянняў гарадоў. Летам 297 года імператар адправіўся ў Італію, каб сачыць за ёй у той час як Максіміян ваяваў з маўрамі ў Афрыцы, але неўзабаве вярнуўся назад у Галію.

Пасля вяртання ў Галію ў 297 годзе Канстанцый засяліў там мноства пустэльных зямель франкамі, каб кампенсаваць значныя страты, выкліканыя яго папярэднімі паходамі на саюзнікаў Алекта і Караўзія. У наступным годзе Канстанцый ваяваў у бітве пры Лінгоне супраць алеманаў, але яго атрад быў вымушаны бегчы. Канстанцый сам быў паранены і ў сувязі з блізкасцю ворага загадаў не адкрываць гарадскія вароты, а падняць яго на канатах на сцяну. Ён быў закрыты ў горадзе, але быў вызвалены сваёй арміяй праз шэсць гадзін і перамог ворага, які страціў 60 тысяч салдат. Імператар ізноў перамог варвараў, якія пераправіліся цераз заледзянелы Рэйн, каля Вінданісы, тым самым умацаваўшы абарону германскай мяжы. У 300 годзе Канстанцый правёў кампанію супраць франкаў на Рэйне. Аднак наступныя тры гады рэйнская мяжа працягвала займаць увагу Канстанцыя. У час свайго кіравання Канстанцый стварыў тры новыя легіёны: I Надзейны Флавіеў Гальскі, I Флавіеў Марсаў і XII Пераможны.

У 303 годзе Канстанцый сутыкнуўся з указам Дыяклетыяна, якія азначаў пачатак Вялікага ганення на хрысціян. З усіх чатырох тэтрархаў Канстанцый, які быў язычнікам, прыклаў мінімум намаганняў для рэалізацыі ўказу Дыяклетыяна ў заходніх правінцыях, якія былі пад яго непасрэдным кіраўніцтвам. Ён толькі абмежаваўся зачыненнем некалькіх цэркваў. Еўсевій Кесарыйскі сцвярджаў, што Канстанцый быў хрысціянінам.

#### Прызначэнне аўгустам і смерць

Паміж 303 і 305 годам Галерый пачаў дабівацца права ўзяць уладу Канстанцыя пасля сыходу Дыяклетыяна. У 304 годзе Максіміян Геркулій сустрэўся з Галерыем, верагодна, для абмеркавання гэтага пытання пераемнасці, і Канстанцый або не быў запрошаны, або не змог прыехаць на сустрэчу з-за напружанага становішча на Рэйне. Да 303 года, відаць, існавала сакрэтнае пагадненне паміж тэтрархамі, што сын Канстанцыя Канстанцін і сына Максіміяна Максенцый павінны былі быць прызначаны цэзарамі пасля адрачэння Дыяклетыяна і Максіміяна. Да канца 304 года Галерый пераканаў Дыяклетыяна (які ў сваю чаргу пераканаў Максіміяна) прызначыць цэзарамі сваіх стаўленікаў Флавія Севера і Максіміна Дазу.

Дыяклетыян і Максіміян сышлі ў адстаўку 1 мая 305 года, магчыма, з-за дрэннага здароўя Дыяклетыяна. Флавій Север і Максімін Даза былі прызначаны цэзарамі. Перад войскамі, якія сабраліся ў Медыялане, Максіміян Геркулій зняў свой пурпурны плашч і перадаў яго новаму цэзару Северу і абвясціў Канстанцыя аўгустам. Тая ж самая сцэна разыгралася ў Нікамедыі, дзе Дыяклетыян абвясціў цэзарам Максіміна Дазу, а аўгустам Галерыя. Канстанцый, які быў умоўна старэйшым імператарам, кіраваў заходнімі правінцыямі, адмовіўшыся ад Італіі і Афрыкі, у той час як Галерый прыняў пад сваё начальства ўсходнія правінцыі. Канстанцін, расчараваўшыся ў сваіх надзеях стаць цэзарам, збег з-пад нагляду Галерыя пасля таго, як Канстанцый прасіў усходняга аўгуста вызваліць яго сына па прычыне сваёй хваробы. Канстанцін далучыўся да двара свайго бацькі на ўзбярэжжы Галіі падчас падрыхтоўкі да кампаніі ў Брытаніі.

У 305 годзе Канстанцый пераправіўся ў Брытанію і накіраваўся на крайнюю поўнач вострава, пачаўшы ваенную экспедыцыю супраць піктаў, і, відаць, атрымаў перамогу, пра што сведчыць пераможны тытул *«imperator II»*, атрыманы ім 7 студзеня 306 года. Пасля вяртання ў Эбаракум на зімоўку Канстанцый планаваў працягнуць кампанію, але 25 ліпеня 306 года ён сканаў. Калі Канстанцый паміраў, ён рэкамендаваў свайго сына салдатам у якасці пераемніка, і пасля гэтага Канстанцін быў абвешчаны імператарам легіёнамі ў Эбаракуме. З Брытаніі цела Канстанцыя было перавезена ў Галію, дзе і было пахавана, як відаць, у Аўгусце Трэвераў.

У антычнай літаратуры Канстанцый Хлор паўстае выключна ў добрым святле. Відаць, ён сапраўды карыстаўся павагай у сваіх уладаннях дзякуючы ўмеламу кіраванню, а яго ваенныя дасягненні былі вельмі значнымі, нават калі і прымаць да ўвагі, што Брытанія была вернута намаганнямі прэфекта прэторыя. Канстанцый атрымлівае хвалу за тое, што ён не ўступіў у адкрытае супрацьстаянне з Галерыем і тым самым не ўвёў дзяржаву ў новую грамадзянскую вайну. Аднак з-за таго, што Галерый валодаў моцнай арміяй і буйнымі сродкамі, Канстанцый проста не меў іншага выхаду. Але цалкам магчыма, што раптоўная смерць утрымала яго ад спробы перавароту.

Асоба
-----

У антычнай літаратуры Канстанцый I атрымлівае станоўчыя водгукі. Язычніцкія і хрысціянскія аўтары былі добрай думкі пра яго, як, напрыклад, Еўтропій:

> *«Быў ён мужам вялікім і зычлівасці найвялікшай, намагаўся ўзбагаціць правінцыялаў і прыватных асоб, не імкнучыся да такога ж павелічэння дзяржаўнай казны, і казаў, што лепш грамадскае багацце трымаць у прыватных асоб, чым захоўваць яго ў адным куфры. Жыў ён так сціпла, што ў святочныя дні, калі жадаў зладзіць баль для сваіх шматлікіх сяброў, браў у пазыку ў прыватных асоб сярэбраны посуд для ўпрыгожвання стала свайго. Ён быў не толькі любімы, але ў Галіі нават шанаваўся нароўні з багамі і асабліва за тое, што ў яго кіраванне пазбавіліся нарэшце ад дыяклетыянавай небяспечнай разважлівасці і ад максіміянавай крыважэрнай безразважнасці».*
> 
> 

Еўсевій Кесарыйскі ў сваёй «Царкоўнай гісторыі» таксама станоўча гаворыць пра Канстанцыя:

> *«Быў ён самым добрым і рахманым з усіх імператараў. Ён адзіны з сучаснікаў годна правёў увесь час свайго кіравання, праявіўшы сябе і ў іншым для ўсіх даступным і да ўсіх міласцівым. Ён зусім не ўдзельнічаў у вайне супраць нас, ахоўваў сваіх падданых хрысціян ад шкоды і крыўд, не руйнаваў цэркваў і нічога іншага супраць нас не прыдумляў»*.
> 
> 

Хрысціянскія аўтары хваляць яго за мяккае стаўленне да іх рэлігіі і невыкананне ўказу Дыяклетыяна аб ганенні. Да таго ж сваім умелым кіраваннем ён мог набыць пашану ў сваіх падданых.

У мастацтве
-----------

  

### У літаратуры

Канстанцый Хлор з’яўляецца адным з галоўных герояў аповесці Іўліна Во «Алена».

### У легендах

Імя Канстанцыя засталося ў легендах брытаў — так, Гальфрыд Монмуцкі ў сваёй «Гісторыі каралёў брытаў» прысвячае яму некалькі раздзелаў. Паводле гэтага твора, Канстанцый быў пасланы ў Брытанію рымскім сенатам пасля таго, як брытанскі кароль Асклепіядот быў зрынуты Коелем. Коель пагадзіўся плаціць даніну Рыму, але памёр праз восем дзён. Канстанцый ажаніўся з дачкой Коеля Аленай і стаў каралём Англіі. Алена нарадзіла яму сына Канстанціна, які ўзыйшоў на прастол Брытаніі, калі яго бацька памёр у Ёрку праз адзінаццаць гадоў. Аднак Генрых Хантынгданскі развянчаў легенду пра тое, што Алена была дачкой брытанскага караля, бо Канстанцый развёўся з ёй яшчэ да брытанскага паходу.

Зноскі
------

1. ↑  *А. Ловягин* Константин Великий // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1895. — Т. XVI. — С. 63–67.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24445898'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892926'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4264961'></a>
2. ↑  Константин Великий (Гай Флавий Валерий) // *Военная энциклопедия* — СПб.: Иван Дмитриевич Сытин, 1913. — Т. 13. — С. 131–132.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4448234'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4114391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25401004'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26160609'></a>
3. ↑  *Любкер Ф.* Dalmatius // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга и др. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 370.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q101490'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1459210'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q694826'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4135787'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24933120'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30059240'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4249594'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q45175408'></a>
4. 1 2 3 4 5 6 7  *Otto Seeck*. Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE). Band IV (ням.). *Constantius 1)*. Архівавана з першакрыніцы 27 мая 2012. Праверана 27 мая 2012.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Грант, 1998
6. 1 2 3 4 5  Michael DiMaio, Jr, 1996
7. ↑  *Трэбелій Паліён*. Гісторыя Аўгустаў. Боскі Клаўдзій. XIII. 2.
8. 1 2  Southern, 2001, p. 172
9. 1 2  *PLRE*. Fl. Val. Constantius 12.
10. 1 2 3  Potter, 2004, p. 288
11. ↑  Гэта рымская ваенная пасада.
12. ↑  *Ананім Валезія*. Паходжанне імператара Канстанціна. I. 2.
13. ↑  Corpus Inscriptionum Latinarum 3, 9860
14. 1 2  Potter, 2004, p. 280
15. ↑  Southern, 2001, p. 142
16. 1 2 3  Canduci, 2010, p. 119
17. 1 2 3 4  Southern, 2001, p. 145
18. ↑  Southern, 2001, p. 147
19. ↑  Сучасная назва — Мозель.
20. 1 2 3  Birley, 2005, p. 385
21. 1 2  Southern, 2001, p. 149
22. ↑  Birley, 2005, p. 387
23. ↑  Birley, 2005, pp. 385-386
24. 1 2  Southern, 2001, p. 150
25. ↑  Birley, 2005, p. 388
26. ↑  *Аўрэлій Віктар*. Пра цэзараў. XXXIX. 42.
27. 1 2 3  Potter, 2004, p. 292
28. ↑  Birley, 2005, p. 393
29. ↑  Birley, 2005, p. 403
30. ↑  *Лацінскія панегірыкі*. V. 21.
31. 1 2  Birley, 2005, p. 373
32. ↑  *Еўтропій*. Брэвіярый ад заснавання Горада. IX. 23.
33. 1 2 3 4  Southern, 2001, p. 152
34. ↑  *Jona Lendering.*. Constantius I Chlorus (англ.). Архівавана з першакрыніцы 21 чэрвеня 2012. Праверана 20 чэрвеня 2012.
35. ↑  *Еўсевій Кесарыйскі*. Жыццё блажэннага васілеўса Канстанціна. I. 11-13.
36. ↑  Potter, 2004, p. 344
37. 1 2  Potter, 2004, p. 340
38. ↑  Potter, 2004, p. 342
39. ↑  Southern, 2001, p. 169
40. ↑  Southern, 2001, p. 170
41. ↑  Birley, 2005, p. 406
42. 1 2  Potter, 2004, p. 346
43. ↑  Canduci, 2010, p. 126
44. ↑  *Еўтропій*. Брэвіярый ад заснавання Горада. X. 2-3.
45. ↑  *Еўсевій Кесарыйскі*. Царкоўная гісторыя. VIII. 13. 12.
46. ↑  *Гальфрыд Монмуцкі*. Гісторыя каралёў Брытаніі. 78.
47. ↑  *Генрых Хантынгданскі*. Гісторыя англійскага народа. I. 37.

Крыніцы і літаратура
--------------------

### Крыніцы

1. *Аўрэлій Віктар.* Канстанцый і Арментарый, Север і Максімін, а таксама Канстанцін і Максенцый // Пра цэзараў.
2. *Зосім.* Кніга II // Новая гісторыя.
3. *Еўтропій.* Кніга IX-X // Брэвіярый ад заснавання Горада.

### Літаратура

1. *Jones, A. H. M.* Fl. Val. Constantius 12 // Prosopography of the Later Roman Empire / A. H. M. Jones, J. R. Martindale, J. Morris. — Cambridge University Press, 1971. — Vol. I : A.D. 260–395. — P. 227—228. — ISBN 0-521-07233-6 [2001 reprint].
2. *Michael DiMaio, Jr.*. Constantius I Chlorus (305-306 A.D.) (англ.). *An Online Encyclopedia of Roman Emperors*.  1996. Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2012.
3. *Грант, М.* Рымскія імператары. Канстанцый I Хлор. — 1998.
4. *Southern, Pat.* The Roman Empire from Severus to Constantine. — London, New York: Routledge, 2001.
5. *Potter, David Stone.* The Roman Empire at Bay, AD 180-395. — Routledge, 2004.
6. *Birley, Anthony.* The Roman government of Britain. — Oxford University Press, 2005.
7. *Canduci, Alexander.* Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors. — 2010.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Канстанцый I Хлор
* Манеты Канстанцыя I Хлора



| Дынастыя Канстанціна (Другія Флавіі) (305—363) |
| --- |
| 

✰ Канстанцый I Хлор (305—306) **·** 
Канстанцін I (306—337) **·** 
Канстанцін II (337—340) **·** 
Канстант (337—350) **·** 
Канстанцый II (337—361) **·** 
Юліян II Адрачэнец (361—363)
 |

| Рымскія імператары |
| --- |
| Прынцыпат27 да н.э. — 235 | 
* Актавіян Аўгуст
* Тыберый
* Калігула
* Клаўдзій
* ✰ Нерон
* Гальба
* Атон
* Вітэлій
* Веспасіян
* Ціт
* Даміцыян
* Нерва
* Траян
* Адрыян
* Антанін Пій
* Марк Аўрэлій і Луцый Вер
* Комад
* Пертынакс
* Дзідзій Юліян
* Песцэній Нігер
* Клодзій Альбін
* Септымій Север
* Каракала
* Гета
* Макрын і Дыядумен
* Геліягабал
* Аляксандр Север

 |  |
| Крызіс235—284 | 
* Максімін Фракіец
* Гардыян I і Гардыян II
* Пупіен і Бальбін
* Гардыян III
* ✰ Філіп Араб
* Дэцый і Герэній Этруск
* Гастыліян
* Трэбаніян Гал і Валузіян
* Эміліян
* Валерыян I
* Галіен і Салонін
* Клаўдзій II
* Квінціл
* ✯ Аўрэліян
* Тацыт
* Фларыян
* Проб
* ✰ Кар
* Карын і Нумерыян

 |
| Дамінат284—395 | 
* Дыяклетыян
* Максіміян
* ✰ Канстанцый I Хлор
* Галерый
* Флавій Север
* Максенцый
* Максімін
* Ліцыній з Валентам і Марцініянам
* Канстанцін I
* Канстанцін II
* Канстант
* Канстанцый II і Ветраніён
* Флавій Клаўдзій Юліян
* Іавіян
* Валентыніян I
* Валент II
* Грацыян
* Валентыніян II
* Феадосій

 |
| Заходняя імперыя395—480 | 
* Ганорый
* Канстанцый III
* Канстанцін III
* Іаан
* Валентыніян III
* Петроній Максім і Паладый
* Авіт
* Маярыян
* Лібій Север
* Антэмій
* Алібрый
* ✰ Гліцэрый
* Юлій Непат
* ✰ Ромул Аўгуст

 |
| Усходняя імперыя395—476 (да падзення Рыма) | 
* Аркадзій
* Феадосій II
* Маркіян
* Леў I Макела
* Леў II
* Зянон
* Васіліск
* Зянон

 |

| Консулы 235—268 **→ Консулы Рымскай імперыі 269—305 →** Консулы 306—336 гадоў |
| --- |
| 
269: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Клаўдзій Аўгуст і Патэрн; у Галіі: Імп. Цэзар Марк Касіяній Лаціній Постум Аўгуст (V) — 270: Флавій Антыёхіян (II) і Вірый Арфіт — 271: ✯ Імп. Цэзар Луцый Даміцый Аўрэліян Аўгуст і Пампоній Бас (II) — 272: Ціт Флавій Пастумій Квіет і Юній Велдумніян; у Галіі: Імп. Цэзар Гай Пій Эзувій Тэтрык Аўгуст — 273: Імп. Марк Клаўдзій Тацыт (магчыма, Аўл Цэцына Тацыт) і Юлій Плацыдзіян; у Галіі: Імп. Цэзар Гай Пій Эзувій Тэтрык Аўгуст (II) — 274: ✯ Імп. Цэзар Луцый Даміцый Аўрэліян Аўгуст (II) і Капіталін; у Галіі: Імп. Цэзар Гай Пій Эзувій Тэтрык Аўгуст (III) і Гай Пій Эзувій Тэтрык Цэзар — 275: ✯ Імп. Цэзар Луцый Даміцый Аўрэліян Аўгуст (III) і Марцэлін — 276: Імп. Марк Клаўдзій Тацыт (II) і Эміліян — 277: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Проб Аўгуст і Паўлін — 278: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Проб Аўгуст (II) і Вірый Луп (II) — 279: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Проб Аўгуст (III) і Ноній Патэрн (II) — 280: Месала і Грат — 281: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Проб Аўгуст (IV) і Гай Юній Тыберыян — 282: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Проб Аўгуст (V) і Віктарын — 283: ✰ Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Кар Аўгуст і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Карын Аўгуст — 284: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Карын Аўгуст (II) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Нумерыян Аўгуст; таксама Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст і Луцый Цэзоній Авіній Манлій Руфініян Бас — 285: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Карын Аўгуст (III) і Ціт Клаўдзій Марк Аўрэлій Арыстабул; *суфект* — Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (II) — 286: Марк Юній Максім (II) і Вецій Аквілін — 287: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (III) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст; у Брытаніі: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Маўс. Караўзій Аўгуст — 288: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (II) і Пампоній Январыян; у Брытаніі: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Маўс. Караўзій Аўгуст (II) — 289: Луцый Рагоній Квінтыян і Марк Магрый Бас; *суфекты* — Марк Умбрый Заўв і Ціт Флавій Каэліян; Цэёній Прокул і Гельвій Клемент; Флавій Дэцым і Аніній Максім — 290: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (IV) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (III) — 291: Гай Юній Тыберыян (II) і Касій Дыян — 292: Афраній Ганібаліян і Юлій Асклепіядот — 293: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (V) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (IV) — 294: ✰ Імп. Флавій Валерый Канстанцый Цэзар і Гай Галерый Валерый Максіміян Цэзар — 295: Нумій Туск і Гай Аній Анулін — 296: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (VI) і ✰ Імп. Флавій Валерый Канстанцый Цэзар (II) — 297: Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (V) і Гай Галерый Валерый Максіміян Цэзар (II) — 298: Аніцый Фаўст (II) і Вірый Гал — 299: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (VII) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (VI) — 300: ✰ Імп. Флавій Валерый Канстанцый Цэзар (III) і Гай Галерый Валерый Максіміян Цэзар (III) — 301: Ціт Флавій Пастумій Тыціян (II) і Вірый Непацыян — 302: ✰ Імп. Флавій Валерый Канстанцый Цэзар (IV) і Гай Галерый Валерый Максіміян Цэзар (IV) — 303: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (VIII) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (VII) — 304: Імп. Цэзар Гай Аўрэлій Валерый Дыяклетыян Аўгуст (IX) і Імп. Цэзар Марк Аўрэлій Валерый Максіміян Аўгуст (VIII) — 305: ✰ Імп. Флавій Валерый Канстанцый Цэзар (V) і Гай Галерый Валерый Максіміян Цэзар (V)
 |


| ?Канстанцый I Хлор — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Flavius Eutropius[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Максіміян |  | Дыяклетыян |  | Dioclea[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Канстанцый I Хлор |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Клаўдзій II |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Claudia Crispina[d] |  |  | Crispus[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Tiberius Claudius Pompeianus[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Aurelia Pompeiana[d] |  | Lucius Aurellius Commodus Pompeianus[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Анія Луцыла[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |