Царыца Тамірыс перад галавой Кіра  
*Пітэр Паўль Рубенс*.
**Тамірыс** (грэч. Τόμυρίς, стар.-перс.: *Tahm-Rayiš*, прыблізна 570—520 гады да н.э.) — царыца (стар.-грэч.: βασίλεια) масагетаў, на думку даследчыкаў, скіфскага качавога народа.

Гісторыя
--------

На думку адных даследчыкаў, імёны царыцы Тамірыс (стар.-грэч.: Τομύρι) і яе сына Спаргапіса (стар.-грэч.: Σπαργαπίσης) маюць персідскае паходжанне, на думку іншых імя сына царыцы Том касач напамінае імя скіфскага цара Спаргапіса. Падабенства імёнаў можна вытлумачыць сваяцтвам паміж іранамоўнымі плямёнамі (еўрапейскіх) скіфаў і масагетаў.

Найранейшае апісанне масагетаў, іх царыцы Том касач і яе перамогі над персідскім царом Кірам II Вялікім, пасля спробы апошняга завалодаць царствам масагетаў, прыводзіць Герадот, які піша амаль праз сто гадоў пасля згадваных падзей. Гісторыя Тамірыс і яе перамогі над Кірам была добра вядомая ў антычным свеце і стала легендай; такія пісьменнікі антычнасці як Страбон, Паліэн, Касіядор і Іардан гэтак жа пісалі пра яе.

Герадот паведамляе, што Кір, пяройдучы раку Аракс і паглыбіўшыся на тэрыторыю масагетаў на адзін дзённы пераход, па радзе лідзійца Крэза, уладкаваў масагетам пастку. Персы пакінулі лагер з запасам віна, які абараняла небаяздольная частка, а асноўныя войскі адышлі назад да ракі. Масагеты, як толькі адолелі праціўніка, узлеглі і сталі баляваць, а насыціўшыся ежай і віном, заснулі. Персы ж, прыйдучы, перабілі многіх з іх, а яшчэ больш захапілі ў палон, сярод іншых і сына царыцы Тамірыс, які камандаваў масагетамі, імя якога было Спаргаліс. Пазнаўшы пра гэта, Тамірыс скіравала Кіру ліст: «*Згаладалы сыходзь крывёю Кір, … аддай мне майго сына і сыходзь з гэтай краіны бяскарна… Калі ж ты не зробіш гэтага, то клянуся табе сонцам, валадаром масагетаў, я напаю цябе крывёй, хоць ты і ненаедны*».

Паводле Герадота, запалонены Спаргапіс угаворвае Кіра зняць з сябе кайданы, а калі ж быў вызвалены і як толькі змог валодаць рукамі, пазбывае сябе жыцця.

Тамірыс жа, калі Кір яе не паслухаўся, сабраўшы ўсё сваё войска, уступіла з Кірам у бой. Большая частка персідскага войска была знішчана тут жа на месцы, а сам Кір загінуў. Па адных сведчаннях, абезгалоўлены труп Кіра быў укрыжаваны, а яго галаву Тамірыс сунула ў вінны мех, напоўнены чалавечай крывёй і дадала наступнае: «*Ты мяне, жывую і атрымалую над табой перамогу ў бітве, загубіў, захапіўшы хітрасцю майго сына. Я ж цябе, як пагражала, напаю крывёй*» (па іншай версіі «*Ты прагнуў кроў, цар персаў, так пей яе зараз дасыта!*»). Герадот заве гэту бітву самай жорсткай з тых, якія былі ў варвараў.

Зноскі
------

1. ↑  *F. Altheim und R. Stiehl*. Geschichte Mittelasiens im Altertum. Berlin, 1970.
2. ↑  *Геродот*. История (I, 205). // *Доватур А. И. Каллистов Д. П.И. А*. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М. 1982. — C. 87.
3. ↑  *Иордан*. О происхождении и деяниях гетов (61) Архівавана 6 кастрычніка 2014.. Перевод Е. Ч. Скржинской.
4. ↑  *Филострат*. Рассказ о героях (V, 3).
5. ↑  *Доватур А. И. Каллистов Д. П. Шишова И. А*. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М. 1982. Комментарий 68, — С. 188.
6. ↑  О родстве культур массагетов, исседонов, савроматов, скифов и саков смотри: *Minns*. р. 110 f.; *Струве*. Этюды, с.60; *Руденко*. Горноалтайские находки, с. 16 и след.; *Смирнов К. Ф.*. Савроматы, с.277 и след.; *Толстов*. Итина, с. 173 и след.; *Смирнов А. П.*. Скифы, с.88 и след.; *Вишневская*. Итина, с.207 и след.; *Kothe*. Herkunft, S. 22 f.; *Дандамаев*. Поход Дария, с. 180; *Пьянков*. Саки, с. 17; Он же, Массагеты, с.67; *Вишневская*. Культура, с.60 и след. 100 и след. 127 и след.
7. ↑  
The Origin And Deeds Of The Goths **(нявызн.)**.
8. ↑  *Геродот*. История (I, 211). *Доватур А. И. Каллистов Д. П. Шишова И. А*. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М. 1982. — С. 91.
9. 1 2  *Геродот*. История (I, 213). *Доватур А. И. Каллистов Д. П. Шишова И. А*. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М. 1982. — С. 91.
10. ↑  Herodotus: Queen Tomyris of the Massagetai and the Defeat of the Persians under Cyrus.
11. 1 2 3  *Геродот*. История (I, 214). *Доватур А. И. Каллистов Д. П. Шишова И. А*. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М. 1982. — С. 91.
12. ↑  Mayor, pp. 157-9.
13. ↑  *Геродот*. История (I, 214). Перевод Г. А. Стратановского.
14. ↑  More Women Rulers. // Women in World History Curriculum.

Літаратура
----------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Тамірыс**
* Царица массагетов Томирис
* Булат Джандарбеков — известный писатель, автор дилогии «Саки», в которую входят романы «Томирис» и «Подвиг Ширака».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 131724576 · VIAF: 309816464, 52829500, 71147266805835481447 · ULAN: 500355353 |