**Аперацыя «Бола»** (англ.: Operation Bolo) — аперацыя ВПС ЗША падчас В’етнамскай вайны, накіраваная на ліквідацыю пагрозы з боку паўночныв’етнамскіх знішчальнікаў МіГ-21. У ходзе аперацыі амерыканская авіяцыя правяла адзін з найбольш паспяховых паветраных баёў за ўсю вайну.

Перадумова
----------

Пачынаючы з сакавіка 1965 года, авіяцыя ЗША ажыццяўляла рэгулярныя бамбардзіроўкі Дэмакратычнай Рэспублікі В’етнам у рамках кампаніі «Rolling Thunder». На працягу першага года аснову сістэмы СПА ДРВ складала ствольная артылерыя і кулямёты, у той час як зенітна-ракетныя комплексы і знішчальнікі-перахопнікі гулялі дастаткова невялікую ролю. Аднак пастаянная падтрымка з боку СССР дазволіла ўмацаваць СПА і ВПС краіны. З сярэдзіны 1966 года актывізаваліся дзеянні паўночнав’етнамскай авіяцыі, якая атрымала на ўзбраенне сучасныя знішчальнікі МіГ-21. У канцы года камандаванне ВПС ДРВ пачало практыкаваць перахоп амерыканскіх самалётаў на далёкіх подступах да мэтаў, што дазволіла нанесці адчувальныя страты ўдарным F-105 «Тандэрчыф».

Увосень 1966 года новым камандзірам 8-га тактычнага знішчальнага крыла ВПС ЗША на авіябазе Убон (Тайланд) стаў палкоўнік Робін Олдс, ас Другой сусветнай вайны (12 паветраных перамог). Ён быў занепакоены павелічэннем страт у паветраных баях і прыйшоў да высновы аб неабходнасці нанесці ўдар па авіяцыі праціўніка. Да гэтага часу барацьба з ВПС ДРВ лічылася другараднай задачай з-за іх невысокай актыўнасці. Знішчыць МіГі на зямлі было немагчыма з-за таго, што мелася забарона на бамбардзіроўкі в’етнамскіх аэрадромаў: вышэйшае палітычнае кіраўніцтва ЗША баялася, што ўдары па аэрадромах прывядуць да ахвяраў сярод савецкага ваеннага персаналу і да рэзкай эскалацыі вайны, аж да прамога ўмяшання СССР. Выхад быў адзін: уцягнуць авіяцыю ворага ў паветраны бой на выгадных для амерыканскага боку ўмовах.

Аперацыя атрымала кодавую назву «Бола». Яе сутнасць заключалася ў тым, што знішчальнікі F-4 «Фантом II» павінны былі імітаваць паводзіны групы ўдарных F-105, якія прадстаўлялі для МіГаў больш лёгкую мэту. Імітацыя ўключала выкарыстанне стандартных маршрутаў падлёту да мэты, вытрымліванне характэрнай хуткасці і вышыні, выкарыстанне экіпажамі «Фантомаў» тэрміналогіі пілотаў «Тандэрчыфаў» пры радыёабмене. Такім чынам, МіГі павінны былі трапіць у пастку, атакаваўшы замест досыць уразлівых ударных самалётаў гатовыя да бою знішчальнікі. Да гэтага часу ў Паўночнага В’етнама быў усяго адзін авіяполк знішчальнікаў МіГ-21 (921-ы), які базаваўся на аэрадроме Фук-Ен у раёне Ханоя.

**Прыклады самалётаў**
* МіГ-21МіГ-21
* F-105 «Тандэрчыф»F-105 «Тандэрчыф»
* F-4 «Фантом II»F-4 «Фантом II»

Правядзенне
-----------

Аперацыя была прызначана на 1 студзеня 1967 года, але адкладзена на дзень з-за дрэннага надвор’я. 2 студзеня ўсё ж было прынята рашэнне аб правядзенні аперацыі, нягледзячы на густую воблачнасць. Асноўная задача ўскладалася на 28 самалётаў F-4C са складу 8-га крыла, узначаленых асабіста Олдсам: менавіта яны павінны былі імітаваць ударную групу F-105 над Фук-Ен. Столькі ж «Фантомаў» з 366-га тактычнага знішчальнага крыла (Дананг, Паўднёвы В’етнам) мелі задачу блакаваць іншыя аэрадромы з боку ўзбярэжжа і перахапіць паўночнав’етнамскія МіГі пры спробе уцёкаў у Кітай. Амерыканскім пілотам было забаронена ўрывацца ў паветраную прастору Кітая. Да забеспячэння аперацыі прыцягваліся F-105, самалёты далёкага радыёлакацыйнага выяўлення EC-121, самалёты радыёэлектроннай барацьбы EB-66, самалёты прыкрыцця F-104. Дзёрзкасць аперацыі заключалася яшчэ і ў тым, што ні адзін пілот 8-га крыла да таго моманту не меў вопыту рэальнага паветранага бою: в’етнамскія МіГі проста пазбягалі змагацца з F-4, аддаючы перавагу бяспечнае для сябе паляванне на F-105.

Амерыканскі план спрацаваў. На перахоп праціўніка былі падняты Міг-21, і пілоты «Фантомаў», выкарыстоўваючы колькасную перавагу і фактар раптоўнасці, уступілі з імі ў манеўраны паветраны бой, у якім паспелі прыняць удзел толькі 12 F-4. Па амерыканскіх даных, было збіта 7 самалётаў праціўніка пэўна і 2 меркавана, уласных страт не было. В’етнамскія даныя пацвярджаюць страту 6 Міг-21 (з іх адна панесена ў выніку выдаткавання самалётам паліва) і 1 лётчыка, а таксама прызнаюць факт адсутнасці ў амерыканцаў страт. Для 921-га палка гэта быў цяжкі, але не апошні ўдар: 6 студзеня ВПС ЗША зладзілі новую пастку і збілі яшчэ два МіГ-21.

Па даных в’етнамскіх крыніц, 2-га студзеня 1967 года ў бой ўступіла толькі два звяна МіГ-21ПФЛ. Першае звяно ў складзе: Ву Нгок Дзінь, Нгуен Дук Туан, Нгуен Дан Кінь і Буі Дук Нхо падняліся ў паветра ў 13:56 па ханойскім часе. Прабіўшы слаістую воблачнасць, самалёты патрапілі пад варожую атаку і былі збіты, усе чатыры лётчыкі здолелі выратавацца, скарыстаўшыся катапультамі. Пасля страты першай чацвёркі МіГаў у паветра паднялося другое звяно ў складзе: Нгуен Нгок До, Дан Нгок Н’я, Донг Ван Дэ і Нгуен Ван Кок. На гэты раз в’етнамскія лётчыкі былі больш уважлівы і, заўважыўшы варожую атаку, выканалі супрацьракетны манеўр. У выніку толькі адзін самалёт быў збіты, а яго лётчык Нгуен Нгок До паспяхова катапультаваўся. Тры ацалелых МіГа зрабілі пасадку на авіябазе Найбай. Агульныя страты за дзень склалі 5 МіГ-21ПФЛ: 1812, 1908, 1909, 2106, 2206.

Вынік
-----

Страціўшы за некалькі дзён палову МіГ-21, камандаванне ВПС ДРВ было вымушана перагледзець тактыку выкарыстання знішчальнай авіяцыі. Асабісты склад 921-га палка быў дэмаралізаваны тым, што адбылося. У цэлым, на папаўненне страт сышло па меншай меры два месяцы: аж да вясны 1967 года 921-ы полк заставаўся небаяздольным, актыўнасць паўночнав’етнамскай авіяцыі амаль спынілася. Паветраны бой 2 студзеня 1967 года быў адным з найбуйнейшых за ўсю вайну. Паводле афіцыйных амерыканскіх звестак, такіх жа буйных поспехаў пазней удавалася дасягнуць усяго двойчы: у маі 1967 і ў маі 1972. Адзіным суцяшэннем для в’етнамцаў стала выратаванне ўсіх збітых у гэты дзень лётчыкаў.

Перамогі
--------

Ніжэй пералічаны ўсе сем экіпажаў, якім было афіцыйна залічана па адной перамозе ў баі 2 студзеня 1967 года.

| # | Пілот | Аператар зброі | Зброя |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 1-ы лейтэнант Ральф Ветэрхан | 1-ы лейтэнант Джэры Шарп | AIM-7 |
| 2 | капітан Уолтэр Радэкер III | 1-ы лейтэнант Джэймс Мюрэй III | AIM-9 |
| 3 | палкоўнік Робін Олдс | 1-ы лейтэнант Чарлз Кліфтан | AIM-9 |
| 4 | капітан Эверэт Распберы-мл. | 1-ы лейтэнант Роберт Вестэрн | AIM-9 |
| 5 | маёр Філіп Комбіз | 1-ы лейтэнант Лі Датан | AIM-7 |
| 6 | капітан Джон Стоўн | 1-ы лейтэнант Кліфтан Данегэн-мл. | AIM-7 |
| 7 | 1-ы лейтэнант Лоўрэнс Глін-мл. | 1-ы лейтэнант Лоўрэнс Кэры | AIM-7 |

Пацверджаныя в’етнамскім бокам страты:

| # | Пілот | Полк | Апісанне |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ву Нгок Дзінь | 921-ы зап | Збіты, лётчык паспяхова катапультаваўся |
| 2 | Нгуен Дук Тхуан | 921-ы зап | Збіты, лётчык паспяхова катапультаваўся |
| 3 | Нгуен Данг Кінь | 921-ы зап | Збіты, лётчык паспяхова катапультаваўся |
| 4 | Буі Дук Ню | 921-ы зап | Збіты, лётчык паспяхова катапультаваўся |
| 5 | Нгуен Нгок До | 921-ы зап | Збіты, лётчык паспяхова катапультаваўся |

Каментарыі
----------

1. ↑  Бола — разнавіднасць мачэтэ.

Зноскі
------

1. ↑  Diego Zampini. Robin Olds: Mastermind of Operation Bolo
2. ↑  Lịch sử dẫn đường Không quân (1959—2004)
3. ↑  Lịch sử Trung đoàn không quân 921

Спасылкі
--------

* *István Toperczer.* MiG-21 Units of the Vietnam War (англ.). — Bloomsbury Publishing, 2012. — 96 p. — ISBN 9781782006879.
* Diego Zampini. Robin Olds: Mastermind of Operation Bolo (англ.)
* д/ф «Воздушный бой над Вьетнамом» из цикла «Воздушные асы войны» (National Geographic Channel)

| ⛭Вайна ў В’етнаме |
| --- |
| Падзеі | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1955—1965 | Апбак • Танкінскі заліў • Танкінская рэзалюцыя • «Пранізлівая страла» • Гатэль Brinks • Біньзя • «Палаючае дзіда» |
| 1965—1973 | «Дугавая лямпа» • «Грымоты» • «Зорнае святло» • Я-Дранг • Лангтан • «Этлбара» • «Бола» • «Сідар-Фолс» • «Джанкшэн-Сіці» • «Папай» • База «Голд» • Вышыні • Кантхіен • Дакто • База «Бёрт» • Кхешань • Тэт (1) • Кхамдык • Міні-Тэт • Анбаа • Хюэ • Тэт (2) • «Меню» • Вышыня «Гамбургер» • Камбоджа • «Lam Son 719» • База «Мэры-Эн» • Вялікдзень • «Кішэнныя грошы» • «Індывідуальны кравец» • «Паўабаронца» • «Паўабаронца II» • Парыжскае пагадненне |
| 1973—1975 | «Вяртанне дадому» • Вясна • «Дзіцячы пад’ёмнік» • Таншанят • «Парывісты вецер» • Сайгон |

 |
| Бакі | Злучаныя Штаты Амерыкі Узброеныя Сілы ЗША (MACV • MACV-SOG • Tiger Force • Праект 100 000) • Сцяг Паўднёвага В'етнама Узброеныя сілы Рэспублікі В’етнам • Паўднёвая Карэя Паўднёвакарэйскі кантынгент • Сцяг Камбоджы Свабодныя кхмеры • Сцяг В'етнама В’етнамская народная армія (ЦУПВ) • Сцяг В'етконга В’етконг (ЧРУРПВ) • Сцяг СССР Савецкі кантынгент • Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка Паўночнакарэйскія лётчыкі • Сцяг Кампучыі (1975-1979) Чырвоныя кхмеры • Сцяг Лаоса Патэт Лаа •  АФВПН |
| Тактыка і стратэгія | Партызанская вайна • Праграма «Фенікс» • Экалагічная вайна (Блю • Оранж • Грын • Пінк • Пурпур • Уайт) • Знайсці і знішчыць • Дывановыя бамбардзіроўкі • В’етнамізацыя |
| Ваенныя злачынствы | Аперацыя «Работнік ранча» • Інцыдэнт на вышыні 192 • Масавае забойства ў Біньхоа • Масавае забойства ў Дакшон • Масавае забойства ў Хюэ • ✰ ✰ Масавае забойства ў Сангмі • Масавае забойства ў Хамі • Катаванні амерыканскіх ваеннапалонных у Паўночным В’етнаме • Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме • Палёты смерці • Лай Дайхан |
| Лакацыі | Сцежка Ха Шы Міна • Пашча Дракона • Ваенная зона C • Ваенная зона D • Кандаа • Ханой Хілтан • Тунэлі Куці • Жалезны трохвугольнік • Дэмілітарызаваная зона • Лінія Макнамары |
| Транспартныя здарэнні | Катастрофа C-130 у Кхамдыку • Катастрофа Convair 880 пад Плейку • Катастрофа C-5 пад Таншанятам • Інцыдэнт з «Маягуэс» |
| Гл. таксама | Людскія страты • Амерыканскія ваеннапалонныя • Палкоўнік Тун • Грамадзянская вайна ў Лаосе • Грамадзянская вайна ў Камбоджы • Знішчыць горад, каб выратаваць яго |