Аб'яднанне Італіі вакол Сардзінскага каралеўства ў 1815—1870

| Сардзінія Францыя Войны за незалежнасць Італіі Аўстрыйская імперыя |
| --- |
| 
Аўстра-італьянская вайна •
Аўстра-італа-французская вайна (1859) •
Аўстра-пруска-італьянская вайна (1866)
 |

**Рысарджымента** (іт. il risorgimento — адраджэнне, абнаўленне) — гістарыяграфічны тэрмін, які пазначае перыяд барацьбы за палітычнае аб'яднанне Італіі.

Тэрмін
------

Спачатку слова ўжывалася па аналогіі з Il Rinascimento (Эпоха Адраджэння) і ўжывалася выключна ў культурна-літаратурным кантэксце. І толькі пасля пры Віторыё Альф'еры (1749—1803) яго значэнне пачало паступова пашырацца ў бок меркаванага аб'яднання Італіі ў палітычным, культурным і нацыянальным плане.

Храналогія
----------

1820 — пачатак паўстання ў неапалітанскім каралеўстве, падушанага пасля аўстрыйскай інтэрвенцыяй;

1821 — хваляванні распаўсюджваюцца на П’емонт па ініцыятыве сакрэтнага таварыства, кіруемага Сантароза і Канфалан'еры; паўстанне таксама было задушана аўстрыйцамі;

1831 — аўстрыйцы душаць яшчэ адно паўстанне — у герцагстве Пармскае. Джузэпэ Мадзіні засноўвае ў Марселі «Маладую Італію», патрыятычнае рух, які змагаўся за аб'яднанне Італіі і ўключэнне яе ў еўрапейскі кантэкст.

1833 — Няўдалая спроба «Маладой Італіі» падняць паўстанне ў Генуі.

1848—1849 — «Пяць дзён Мілана» і першая вайна з Аўстрыяй за незалежнасць, якая завяршылася няўдала (перамір'е ў Він'яле і міланскі мірны дагавор), аднак згуляла важную ролю ў развіцці і распаўсюджванні патрыятычных настрояў.

Чэрвень — ліпень 1857 — экспедыцыя Пізакане: няўдалая спроба падняць паўстанне ў неапалітанскім каралеўстве.

1859—1860 — другая вайна за незалежнасць, у выніку якой адбываецца аб'яднанне Сардзінскага каралеўства з Ламбардыяй, Тасканай, Раман'ей, Пармай і Мадэнай, у якіх прайшло ўсенароднае галасаванне. Высадка Джузэпэ Гарыбальдзі ў Сіцыліі і аб'яднанне з Сардзініяй Каралеўства абедзвюх Сіцылій.

17 Сакавіка 1861 года — новы парламент абвяшчае Італьянскае каралеўства на чале з Віктарам Эмануілам II.

Жнівень 1862 г. — першы паход Гарыбальдзі на Рым.

1866 — Трэцяя вайна за незалежнасць у саюзе з Прусіяй (гл. Аўстра-пруская вайна), падчас якой да Італіі была далучаная вобласць венетаў з Венецыяй.

Чэрвень 1867 г. — другі паход Гарыбальдзі на Рым.

Верасень 1870 — італьянскія войскі ўступаюць у Рым, з якога выведзены французскі гарнізон (гл. Франка-пруская вайна).

Чэрвеня 1871 г. — італьянская сталіца была перанесена ў Рым.

Бібліяграфія
------------

* Giuseppe Berti. Russia e stati italiani nel Risorgimento. Torino, 1957.
* Indro Montanelli. L’Italia del Risorgimento. Milano, 1972.
* Franco Valsecchi. L’Italia del Risorgimento e l’Europa delle nazionalità. Roma, 1978.
* Walter Maturi. Interpetazioni del Risorgimento. Torino, 1962.
* Luigi Tomaz, *In Adriatico nel secondo millennio*, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010.

Спасылкі
--------

* F. Tarozzi, Risorgimento Архівавана 11 кастрычніка 2010.
* Kампанія Solferino e San Martino
* Бібліятэкі дакументаў на Рысарджымента Архівавана 19 мая 2011.

| ⛭Аб'яднанне нацыянальных дзяржаў у Еўропе (XIX—XX стст.) |
| --- |
|  Італія |  1815—1870 (+++) |
|  Румынія |  1859—1861 (+)  ·   1918 (+) |
|  Грэцыя  |  1864 (+)  ·   1913 (+) |
|  Германія |  1864—1871 (++++)  ·   1938 (+)  ·   1956 (+)  ·   1990 (++) |
|  Балгарыя  |  1885 (+) |
|  Югаславія |  1918 (+) |
|  Украіна |  1919 (+) |
|  Польшча |  1922 (+) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4178231-8 · LCCN: sh85068960 · NDL: 00569552 · NKC: ph1058134 |