**Абеліск з вострава Філы** — помнік старажытнаегіпецкай культуры, абеліск з ружовага граніту. Гэта адзін з двух абеліскаў з надпісамі, які паходзіць са свяшчэннага для старажытных егіпцян вострава Філы, размешчанага пасярод Ніла ў Верхнім Егіпце, на якім паводле легенды быў пахаваны Асірыс. З 19-га стагоддзя знаходзіцца ў Англіі.

Абеліск з вострава Філы на фоне сядзібнага дома Кінгстан-Лейсі
Абеліскі былі знойдзены ў 1815 годзе і неўзабаве набыты англійскім падарожнікам егіптолагам Уільямам Джонам Бэнксам[en], прадстаўніком вядомага арыстакратычнага сямейства Бэнксаў з графства Дорсет, які некалі валодаў у гэтым графстве замкам Корф. Замак быў знесены па рашэнні англійскага парламента з-за падтрымкі яго ўладальнікамі боку караля падчас Грамадзянскай вайны ў Англіі ў XVII стагоддзі, пасля чаго сямейства абгрунтавалася паблізу ад яго ў Кінгстан-Лейсі. Менавіта ў Кінгстан-Лейсі егіптолаг Бэнкс у XIX стагоддзі сабраў сваю егіпецкую калекцыю прадметаў культуры.

Бэнкс заўважыў на абеліску два надпісы — адзін на старажытнаегіпецкай мове старажытнаегіпецкімі іерогліфамі, іншы — на старажытнагрэчаскай мове. Параўнаўшы два тэксты, якія не з'яўляліся ў цэлым узаемнымі перакладамі, Бэнкс палічыў, што сярод іерогліфаў ідэнтыфікаваў імёны *Пталамей* і *Клеапатра*. Пазней гэта было пацверджана даследчыкамі Томасам Юнгам і Жанам-Франсуа Шампальёнам, якому абеліск дапамог у расшыфроўцы старажытнаегіпецкага пісьма.

Надпіс на абеліску
------------------

Надпіс (118—117 да н.э.) змяшчае прашэнне жрацоў храма Ісіды на востраве Філы паменшыць цяжар расходаў на цырыманіяльныя прыёмы ваенных, які накладаўся на іх, і добразычлівы адказ на гэта прашэнне з боку Пталамея VIII Эвергета II і дзвюх яго царыц, Клеапатры II і Клеапатры III.

Далейшая гісторыя і сучасны стан абеліска
-----------------------------------------

Помнік быў паказаны Бэнксу гідам Джавані Фінаці, які апісаў гэту гісторыю ў сваіх запісках. Бэнкс выявіў грэчаскі надпіс каля 20 радкоў даўжынёй, схаваны да таго часу пад паверхняй зямлі, на пастаменце, відавочна, ад абеліска, што калісьці паваліўся.

З-за шматтоннай вагі абеліска яго транспартаванне выклікала вялікія тэхнічныя цяжкасці і ледзь не скончылася катастрофай. У першы прыезд Бэнкса вываз манумента наогул апынуўся няздзейсным з-за адсутнасці адпаведнага рыштунку; ён удаўся толькі падчас яго другой паездкі ў Егіпет у 1818—1819 гадах у суправаджэнні Джавані Бельцоні, які раней выступаў у якасці цыркавога асілка, а затым стаў інжынерам-гідратэхнікам. Створаны Бельцоні для пагрузкі манумента часовы прычал абваліўся ў ваду пад вагай маналіта, які таксама пагрузіўся ў ваду. Затым, з невялікай шкодай для каменя, яго ўдалося спусціць на баржы па вадаспадзе ўніз па цячэнні Ніла.

У 1821 годзе абеліск быў прывезены ў Англію, і герцаг Уэлінгтан прапанаваў транспартаваць яго да Кінгстан-Лейсі на гарматным лафеце.

Пастамент, адкапаны пазней, таксама выклікаў цяжкасці з транспартаваннем з-за сваёй вялікай масы. Ён быў дастаўлены на найбліжэйшы нізкі мацерыковы бераг, дзе праляжаў два гады, рызыкуючы быць змытым пры нільскай паводцы, пакуль вырашалася, як яго даставіць. У выніку было вырашана везці яго волакам па сушы ў абыход рачных парогаў. Апошні фрагмент комплексу быў прывезены з Егіпта толькі ў 1829 годзе. Самы цяжкі камень важыў амаль 11 тон, і яго цягнулі 19 коней. Для рэстаўрацыі пашкоджаных фрагментаў выкарыстоўваўся лівійскі граніт з развалін буйнога старажытнарымскага горада Лептыс-Магна, падараваны Бэнксу для гэтай мэты брытанскім каралём Георгам IV.

Абеліск, вывезены па даручэнні Бэнкса з Егіпта, быў пастаўлены ў садзе яго сядзібы Кінгстан-Лейсі. Месца для ўстаноўкі абеліска на поўдзень ад дому было выбрана герцагам Уэлінгтанам. У 1827 годзе ён заклаў камень у падмурак абеліска; узвядзенне збудавання працягвалася да 1839 года. Гісторыя помніка і яго перамяшчэнняў адлюстравана ў надпісе на англійскай мове, змешчаным на ім.

Пазней Кінгстан-Лейсі, як і многія былыя сядзібы англійскай арыстакратыі, была выкуплена Нацыянальны фонд аб'ектаў гістарычнай цікавасці або прыроднай прыгажосці, пасля чаго стала даступнай для публікі.

У 2010-х гадах праводзіліся даследаванні стану абеліска і надпісаў на ім з выкарыстаннем найноўшых методык. Оксфардскія навукоўцы спадзяюцца лепш разабраць грэчаскі надпіс, які дрэнна чытаўся, а таксама пераканацца, што на старой літаграфіі егіпецкія іерогліфы перапісаны з абеліска правільна. Для гэтага надпісы фатаграфуюцца пад рознымі вугламі, што дазволіць устараніць скажэнне выяў рэльефных знакаў іх ценямі (рэфлектыўная трансфармацыйная візуалізацыя, англ. RTI — reflective transformational visualisation).

Цікавыя факты
-------------

* Цікаўнасць да старажытнаегіпецкай спадчыны і, у прыватнасці, да спадчыны вострава Філы быў падагрэты еўрапейскімі сродкамі масавай інфармацыі ў сувязі з правядзеннем даследчага касмічнага палёту ў рамках праекта Еўрапейскага касмічнага агенцтва «Разета» да каметы Чурумава-Герасіменка з пасадкай 12 лістапада 2014 года на ядро каметы спускальнага апарата «Філы», названага ў гонар вострава. Увесь праект таксама названы ў гонар важнага еўрапейскага адкрыцця ў вобласці старажытнаегіпецкай культуры, а адзін з лабараторных модуляў названы «Пталамей».

Зноскі
------

1. ↑  Yarrow, Anne (2005) [2003], Corfe Castle (revised ed.), The National Trust, ISBN 978-1-84359-004-0
2. ↑  T. G. H. James, Egyptian antiquities at Kingston Lacy, Dorset: the collection of William John Bankes. San Francisco: KMT Communications, 1993-94
3. ↑  Грэчаскі надпіс атрымаў навуковае абазначэнне «OGI 137—139; SB 8396; Lenger, C. Ord. Ptol. 51 f.; A. Bern. 19».
4. 1 2 3 4 5 6 7  *Rachel Knowles*. The Philae obelisk at Kingston Lacy **(нявызн.)**.  Regency History (12 лістапада 2014).
5. ↑  *E. R. Bevan.* Chapter X. Ptolemy VII, Euergetes II (145–116 B.C.) // The House of Ptolemy: A History of Hellenistic Egypt under the Ptolemaic Dynasty. — London: Methuen Publishing, 1927.
6. ↑  Kingston Lacy Garden **(нявызн.)**.  National Trust. Праверана 13 лістапада 2014.
7. 1 2 3  *Jonathan Amos, BBC Science correspondent*. Egyptian Philae obelisk revealed anew **(нявызн.)** (7 лістапада 2014).
8. ↑  Ptolemy **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Open University, London. Архівавана з першакрыніцы 12 лістапада 2014. Праверана 10 лютага 2016.

Літаратура
----------

* Edwyn R. Bevan, The House of Ptolemy (London: Methuen, 1927) pp. 322–323 Textus
* E. A. Wallis Budge, The decrees of Memphis and Canopus (3 vols. London: Kegan Paul, 1904) vol. 1 pp. 139–159 Няпоўны тэкст на Google Кнігах.
* Erik Iversen, Obelisks in exile. Vol. 2: The obelisks of Istanbul and England (Copenhagen: Gad, 1972) pp. 62–85
* T. G. H. James, Egyptian antiquities at Kingston Lacy, Dorset: the collection of William John Bankes. San Francisco: KMT Communications, 1993—1994
* Stephanie Roberts, «The Real Cleopatra's Needle» in Ancient Egypt (Dec. 2007/Jan. 2008)
* Anne Sebba, The exiled collector: William Bankes and the making of an English country house. London: John Murray, 2004

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Абеліск з вострава Філы

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Егіпце |
| --- |
| 
* Абу-Міна
* Фівы з іх некропалямі, Карнакскі і Луксорскі храмы
* Ісламскі Каір
* Мемфіс і яго некропалі — раён пірамід ад Гізы да Дахшура
* Помнікі Нубіі ад Абу-Сімбела да Філ
* Манастыр Святой Кацярыны
* Вадзі-аль-Хітан

 | Сцяг Егіпта |