**«Steam»** (МПА: [stiːm]) — сэрвіс лічбавага распаўсюджвання камп’ютарных гульняў і праграм, які належыць кампаніі «Valve», вядомаму распрацоўшчыку камп’ютарных гульняў. «Steam» выконвае функцыі службы актывацыі, загрузкі праз Інтэрнэт, аўтаматычных абнаўленняў і навін для гульняў як самой «Valve», так і іншых распрацоўшчыкаў па дамове з «Valve», такіх як «Epic Games», «THQ», «2K Games», «Activision», «Capcom», «Codemasters», «Eidos Interactive», «1С», «GSC Game World», «id Software», «SEGA», «Atari», «Rockstar Games», «Telltale Games», «Ubisoft», «Bethesda Softworks», «Paradox Interactive» і многіх іншых фірмаў, якія аформілі кантракт на дыстрыбуцыю.

Па стане на восень 2015 года праз Steam распаўсюджваецца каля 6 500 гульняў для аперацыйнай сістэмы «Microsoft Windows», звыш 2 300 гульняў для «OS X» і звыш 1 500 гульняў для «Linux», на якія дзейнічаюць штодзенныя і «*сяродтыднёвыя*» зніжкі, а таксама зніжкі на выхадныя дні. Колькасць актыўных уліковых запісаў «Steam» перавышае 125 мільенаў. Поўны спіс выдаўцоў і распрацоўшчыкаў, якія супрацоўнічаюць з сэрвісам, размешчаны ў адкрытым доступе на сайце «Steam».

Першапачаткова распаўсюджваліся толькі гульні, трэйлеры і мадыфікацыі да іх, аднак у «Valve» некалькі разоў заяўлялі, што ў далейшым плануюць пашырыць спецыялізацыю сэрвісу, пачаўшы распаўсюд праз яго музыкі і паўнаметражных фільмаў.

Гісторыя
--------

Сэрвіс прыйшоў на змену ранейшай сістэме WON, якая была больш вузкаспэцыялізаваным сэрвісам і не з’яўлялася сістэмай распаўсюду даных праз Інтэрнэт (лічбавай дыстрыбуцыі). Гісторыя Steam пачалася ў 1999 годзе з поспехам «Team Fortress Classic» і «Counter-Strike». Яшчэ да выхаду фінальных версій гэтыя гульні сталі аднымі з самых папулярных шматкарыстальніцкіх гульняў. У той час папулярнасць гульняў дасягала максімум 2-3 тысяч актыўных гульцоў. Колькасць гульцоў *TFC* і *CS* праз пару гадоў узрасла ў некалькі разоў. У выніку Valve прыступіла да перагляду традыцыйных метадаў арганізацыі анлайн-гульняў. Неабходна было вырашыць праблемы на фоне далейшага росту колькасці гульцоў. У асноўным гэта тычылася аўтаматычнага абнаўлення, удасканалення антычыт-сістэмы.

Steam упершыню быў прадстаўлены на Game Developers Conference 22 сакавіка 2002 года. Версія *Steam 1.0* стала даступная падчас бэта-тэсціравання *Counter-Strike 1.4*. Усталяванне Steam было абавязкова для бэта-тэсціроўшчыкаў *CS 1.4*, але з’яўлялася толькі дадатковым кампанентам для фінальнай версіі.

### Далейшая распрацоўка

У *Steam 2.0* быў крыху зменены інтэрфейс карыстальніка і інтэграваная сістэма імгненнага абмену паведамленнямі з сябрамі. У канцы 2003 года Valve абвясціла аб сваіх планах закрыцця WON і абавязковым усталяванні Steam для анлайн-гульняў Valve. Гэта выклікала гнеў многіх гульцоў, якія затым стварылі WON2 у якасці альтэрнатывы. 26 ліпеня 2004 года World Opponent Network была закрыта і заменена Steam.

У верасні 2004 года стала вядома аб судзе Vivendi Games з Valve. Першая кампанія сцвярджала, што распаўсюджванне Half-Life 2 праз Steam парушыла выдавецкі кантракт. Vivendi прайграла справу і ёй было забаронена працягваць ліцэнзаванне гульняў Valve для інтэрнэт-кафэ. Пазней кантракт паміж гэтымі двума кампаніямі быў скасаваны, і Valve выбралі Electronic Arts у якасці новага рознічнага выдаўца.

У лістападзе 2004 года Valve выпусціла Half-Life 2 — першую гульню для аднаго карыстальніка, якая патрабуе Steam-кліент у абавязковым парадку. Да канца 2005 года ў Steam ўпершыню з’явіліся гульні іншых распрацоўшчыкаў: *Rag Doll Kung Fu* (12 кастрычніка) і *Darwinia* (14 снежня).

У жніўні 2006 года пачаўся пераход да *Steam 3.0*. Спачатку быў зменены дызайн афіцыйнага сайта, а затым, у снежні, значна перапрацаваны і знешні выгляд праграмы. Тоны афармлення праграмы былі змененыя з шэра-зяленага на цемна-шэры. Таксама быў зменены фармат скінаў, у выніку скіны для старой (другой) версіі перасталі працаваць. Наступны крок рушыў услед у жніўні 2007 года — выйшла першая бэта-версія сэрвісу Steam Community, які дазваляў гульцам, у прыватнасці, камунікаваць (публікаваць свае дасягненні, здымкі экрану, набытыя гульні і г.д.) і ладзіць спаборніцтвы; рэліз Steam Community адбыўся ў верасні.

У пачатку 2008 года Valve зрабілі платформу Steam больш адкрытай, выпусціўшы Steamworks[ru]. Гэты пакет дае распрацоўшчыкам і выдаўцам функцыянальнасць Steam (або яго частак) бясплатна. Гэта тычыцца, перш за ўсе, статыстыкі і DRM-функцый. Мэта гэтага кроку — умацаваць рынак камп’ютарных гульняў і шырэй распаўсюдзіць Steam. Першая гульня, якая выкарыстоўвае гэтыя магчымасці, з’явілася ў сярэдзіне лютага. Гэта была музычная аркада *Audiosurf*. Яна распаўсюджваецца праз Steam і выкарыстоўвае Steamworks для інтэграцыі з Steam Community і сістэмай дасягненняў.

4 кастрычніка 2008 года праз Steam сталі даступныя першыя пяць мадыфікацый для Source-гульняў (раней усе мадыфікацыі неабходна было спампоўваць і ўсталеўваць уручную); у пачатку лютага 2009 да іх дадалося яшчэ 2 моды. 16 сакавіка 2009 года ў SteamWorks была рэалізаваная новая функцыя для распрацоўшчыкаў гульняў пад назвай *Downloadable Content* (DLC). Гэта дазволіла распрацоўшчыкам публікаваць дадатковы ўнутрагульнявы кантэнт па невялікіх цэнах (каля 1-15 $), што, па сутнасці, з’яўляецца аналагам мікратранзакцый. Першымі гульнямі з падтрымкай *DLC* сталі The Maw і Far Cry 2.

У канцы 2009 года быў нязначна зменены дызайн афіцыйнага сайта — замест цемна-жоўтых з’явіліся блакітныя тоны, а таксама з’явілася магчымасць набываць гульні праз сайт Steam без выкарыстання праграмы Steam. Адначасова Valve пачала распрацоўку чацвертай версіі Steam з цалкам новым афармленнем. Бэта-версія выйшла ў канцы лютага 2010 года, у ей былі значна перапрацаваныя ўсе інтэрфейсныя меню. Адначасова для бэта-карыстальнікаў быў моцна зменены дызайн афіцыйнага сайта. Амаль цалкам быў перароблены дызайн абалонкі Steam, а таксама ўнутрагульнявога овэрлэя. У прыватнасці, замест трох стандартных спісаў «Гульні», «Трэйлеры» і «Інструменты» з’явілася новае меню «Бібліятэка», у якое, акрамя гэтых 3 падраздзелаў, дадаўся новы — «Спампоўкі». Пры гэтым стала даступна 3 варыянты адлюстравання гульняў — спіс з падрабязнай інфармацыяй і фонам, буйны спіс з абноўленымі іконкамі і сетка са значкамі вялікага памеру. Кампактны выгляд болей не падтрымліваўся. Акрамя гэтага, былі выпраўленыя шматлікія памылкі, убудаваны браўзер стаў выкарыстоўваць рухавік WebKit замест Trident, даступнага толькі для Windows, што ў разы павялічыла прадукцыйнасць і бяспеку працы, а таксама дало магчымасць партавання на іншыя платформы. Фармат скінаў для чацвёртай версіі таксама зведаў змены, што зрабіла непрацоўнымі скіны трэцяй версіі. 28 красавіка 2010 года Valve апублікавала стабільную версію. Таксама было зроблена абнаўленне дызайну супольнасці Steam і галоўнай вэб-старонкі Steam для ўсіх карыстальнікаў. У релізнай версіі была адноўлена магчымасць згортвання меню «Бібліятэка» ў кампактны выгляд, пры гэтым старыя нізкафарматныя іконкі былі заменены новымі маляўнічымі ў аб’емным стылі. Дадзенае абнаўленне стала самым буйным з моманту запуску Steam у 2003 годзе.

Дадзеная версія Steam выклікала неадназначныя водгукі з боку супольнасці. З аднаго боку, інтэрфейс стаў больш інтуітыўным, лагічным, сучасным і маляўнічым. З іншага — прысутнічала мноства агрэхаў, недаробак, а таксама былі праблемы з хуткадзейнасцю на слабых машынах. Гэта было выпраўлена ў наступных абнаўленнях.

У сакавіку 2010 года на афіцыйных сайтах Valve з’явілася інфармацыя аб будучым пераносе Steam і ўсіх Source-гульняў на Mac OS X. 12 траўня 2010 года выйшла фінальная версія Steam на Mac. Некаторы час на Mac OS X назіраліся праблемы з прадукцыйнасцю, але 18 жніўня Valve паведаміла аб тым, што сталі даступныя абнаўлення, якія паляпшаюць прадукцыйнасць.

10 верасня быў анансаваны і запушчаны ў бэта-тэст кашалёк Steam, з дапамогай якога карыстальнікі маглі б пераводзіць на яго пэўныя сумы грошай, каб выкарыстоўваць іх пазней. Канчаткова ен з’явіўся ў Steam 30 верасня разам з абнаўленнем гульні Team Fortress 2.

3 сакавіка 2011 года Valve анансавала і запусціла ў бэта-тэст сэрвіс Steam Guard, які павінен быў забяспечыць дадатковую бяспеку ўліковых запісаў карыстальнікаў. Пры ўключэнні гэтага сэрвісу доступ да ўліковага запісу Steam станавіўся магчымым толькі з бягучага камп’ютара; каб увайсці ў запіс з іншага камп’ютара, неабходна было ўвесці дадатковы код, які высылаўся на электронную пошту. Steam Guard быў таксама паказаны на выставе CeBit 2011 Гейбам Ньюэлам, які там жа апублікаваў пароль да свайго ўліковага запісу і заявіў, што ніхто не зможа яго скрасці. Сэрвіс стаў агульнадаступны 16 сакавіка.

26 студзеня 2012 года была анансаваная бэта-версія кліента Steam для аперацыйных сістэм iOS і Android. Карыстальнікі iOS — і Android-прылад могуць з яго дапамогай мець зносіны з сябрамі, наведваць супольнасці, праглядаць скрыншоты, чытаць навіны і сачыць за тым, што адбываецца ў самай онлайн-краме.

У красавіку 2012 года на інтэрнэт-рэсурсе «Phoronix» была апублікаваная інфармацыя аб падрыхтоўцы выпуску Steam і платформы Source для Linux. 22 снежня на афіцыйным сайце Steam з’явілася адкрытая бэта-версія праграмы, а ў лютым 2013 года была апублікаваная першая стабільная версія.

2 кастрычніка 2012 года з’явіўся раздзел «Праграмы» (Software).

23 верасня 2013 года была анансаваная аперацыйная сістэма SteamOS, распрацаваная на базе Linux і арыентаваная на запуск гульняў з бібліятэкі Steam на вялікім экране тэлевізара.

У 2016 годзе Valve абяцае выпусціць буйное абнаўленне для Steam.

Назва
-----

Steam (беларуск.: *пара*) — своеасаблівая гульня слоў, якая выкарыстоўваецца кампаніяй-распрацоўчыкам. Назва фірмы Valve перакладаецца з англійскай мовы як *клапан*; акрамя таго, «газавая» тэматыка сустракаецца і ў назвах іншых распрацовак кампаніі: *Steamworks* (беларуск.: *паравыя работы*), *Steam Cloud* (беларуск.: *воблака пару*) і *Source* (беларуск.: *крыніца*).Таксама дадзеная тэматыка сустракаецца ў такіх гульнях ад Valve, як Half-Life.

Уплыў на гульнявую індустрыю
----------------------------

З’яўленне Steam моцна паўплывала на распрацоўку інды-гульняў, распрацоўшчыкі якіх часта не маглі знайсці сабе выдаўца. Распаўсюджванне нестандартных гульняў на дысках з пункту гледжання выдаўцоў — рызыкоўны крок, бо загадзя невядома, як паставяцца да гульні пакупнікі. Метад лічбавай дыстрыбуцыі, які дазваляе адмовіцца ад выдаткаў на друк дыскаў, дакументацыі і скрынак, а таксама ад выдаткаў на продаж праз гандлёвыя сеткі, дазваляе выдаваць такія гульні з меншай фінансавай рызыкай.

Пасля таго, як Valve пачала распаўсюджваць праз Steam гульні Darwinia і Red Orchestra, іх распрацоўшчыкі атрымалі адразу некалькі прапаноў ад рознічных выдаўцоў, так як гэтыя гульні прадэманстравалі сваю запатрабаванасць.

Таксама распаўсюджванне Steam паўплывала і на лічбавую дыстрыбуцыю ў цэлым. Адразу пасля выхаду Half-Life 2 (якая патрабуе абавязковага ўсталявання Steam) гэты сэрвіс прыцягнуў увагу мноства гульцоў. Steam стаў першым удалым праектам у гэтай галіне (каля 25 % копій Half-Life 2 было прададзена праз Steam). Неўзабаве пасля гэтага аб стварэнні сваіх падобных сэрвісаў заявілі некалькі буйных кампаній, такіх як Sega, EA Games і 3D Realms. Драбнейшыя кампаніі, такія як Flow Theory і Virgin Games, таксама анансавалі свае праекты.

Аднак, некаторыя з іх не давялі ўласныя праекты да завяршэння. Sega стала прадаваць свае гульні ў Steam, а сэрвіс Triton кампаніі Game xStream, які распаўсюджваў гульні 3D Realms, быў закрыты (гульні 3D Realms таксама перайшлі ў Steam). Electronic Arts таксама распаўсюджвае некаторыя свае гульні праз Steam, нягледзячы на наяўнасць уласнай гандлевай пляцоўкі Origin (акрамя лічбавай дыстрыбуцыі, гэты сэрвіс прызначаны і для анлайн-продажаў гульняў на фізічных носьбітах).

У канцы лістапада 2008 года Брэд Уордэл (англ.: Brad Wardell), кіраўнік кампаніі Stardock, якая валодае сэрвісам лічбавай дыстрыбуцыі Impulse, заявіў, што, на яго думку, «бясспрэчным лідарам на рынку лічбавай дыстрыбуцыі гульнявога кантэнту для РС з’яўляецца Steam — у яго прыкладна 70 % рынку. Наш сэрвіс Impulse ідзе на другім месцы прыкладна з 10 %. Усе астатнія падзяляюць тыя, што засталіся 20 %». Ён таксама дадаў, што ў 2009 годзе выдаўцы атрымліваюць каля 25 % сумарнага даходу ад продажаў гульняў праз падобныя сэрвісы.

Магчымасці
----------

* Steam выступае ў ролі тэхнічнага сродку абароны аўтарскіх правоў (DRM) (прычым нават калі выкарыстоўваецца скрынкавая версія гульні, няма неабходнасці ўвесь час устаўляць у прывад дыск з гульней).
* Паколькі Steam дазваляе загружаць гульні непасрэдна з сервераў Valve, ён ліквідуе неабходнасць у выдаўцы — прамежкавым звяне паміж распрацоўшчыкам і спажыўцом.
* Распрацоўшчык атрымлівае магчымасць больш аператыўна рэагаваць на патрэбы гульнявой супольнасці (напрыклад, шляхам выпуску бясплатных дадаткаў накшталт *Half-Life 2: Lost Coast*) і ажыццяўляць поўны кантроль над распаўсюджваннем саміх гульняў, так як нават скрынкавыя версіі Steam-гульні патрабуюць абавязковай актывацыі і поўнага абнаўлення праз Steam.
* Магчымасць купіць гульню для іншага чалавека ў якасці падарунка або падарыць каму-небудзь «лішнюю» гульню, набытую паўторна ў складзе зборніка. Напрыклад, уладальнікі *Half-Life 2* і/або *Half-Life 2: Episode One* маглі падарыць гэтыя гульні іншым людзям, калі набылі зборнік *The Orange Box*. Для гэтага дастаткова ўвесці e-mail атрымальніка або выбраць яго рахунак у спісе адпаведнага дыялогу (пры гэтым рахунак атрымальніка павінен быць дададзены ў спіс сяброў — *Steam Friends*). Падарункі сталі самай распаўсюджанай формай пакупкі Steam-гульняў праз трэціх асоб сярод карыстальнікаў, якія не маюць магчымасці купіць гульню напрамую з-за адсутнасці крэдытнай карты. Пасля пераводу грошай пасярэдніку той купляе гульню як падарунак праз крэдытную карту і адпраўляе пакупніку па электроннай пошце або праз Steam. Кошты ў прадаўцоў, якія купляюць гульні легальна са сваёй крэдытнай карты, як правіла, некалькі вышэй за кошты гульняў у Steam. У прадаўцоў, якія займаюцца кардынгам, кошты могуць быць у некалькі разоў ніжэй (звычайна 5-10 $ за гульню), аднак пры гэтым з’яўляецца рызыка адклікання падарунка і блакавання Steam-акаўнта ў выпадку, калі ўладальнік крэдытнай карты выявіць зняцце сродкаў і выканае адмову ад плацяжу.
* Таксама Steam дазваляе ўладальнікам інтэрнэт-клубаў заключыць дагавор на выкарыстанне сістэмы **CyberCafe**, якая дазваляе карыстацца значнай часткай Steam-гульняў за пэўную штомесячную абаненцкую плату.
* 2 чэрвеня 2015 года Steam запусціў сістэму вяртання сродкаў за набытыя гульні (і вялікую частку DLC), калі камп’ютар карыстальніка не адпавядае сістэмным патрабаванням гульні або яна яму не спадабалася. Вяртанне магчымы толькі на працягу 14 дзён і толькі калі карыстальнік правеў у гульні не больш дзвюх гадзін.

### Падтрымка моў

Steam у цяперашні час даступны на наступных мовах: англійская, балгарская, бразільскі партугальская, венгерская, галандская, грэчаская, дацкая, іспанскі, італьянскі, карэйская, нямецкі, нарвежская, польская, партугальская, румынская, руская, тайская, традыцыйны кітайскі, турэцкі, украінскі, спрошчаны кітайскі, фінская, французская, чэшская, шведская і японскі.

У Steam рэалізавана рэгіянальная абарона з прычыны таго, што ў розных рэгіенах скрынкавыя выдання Steam-гульні маюць розную вартасць. То есць гульні, набытыя ў Расіі (у скрынкавым варыянце), не будуць працаваць за межамі СНД (такая абарона была ажыццеўлена да выхаду Half-Life 2: Episode One ў 2006 годзе). У той жа час дадзены падыход дазваляе выдаўцам зрабіць даступнай любую афіцыйную агучванне, так як выдаўцы могуць не асцерагацца рээкспарту гульняў. Большасць гульняў, набытых у Steam, мультырэгіянальныя і не маюць абмежаванняў, паколькі прадаюцца па аднолькавай цане ва ўсіх рэгіенах.

### Сеткавыя гульні

У абавязкі часткі Steam, адказнай за гульні праз Інтэрнэт, уваходзіць атрыманне спісу сервераў, праверка версій кліента і сервера для забеспячэння іх сумяшчальнасці, а таксама прадастаўленне серверу звестак аб ўліковым запісе Steam і блакаванне контам, абвінавачаным у несумленнай гульні службай Valve Anti-Cheat, доступу да ўсіх сеткавых Steam-гульняў, якія падтрымліваюць тэхналогію VAC.
Таксама Steam блакуе доступ да Steam-сервераў карыстальнікам, якія не маюць ўліковага запісу Steam (No-Steam версіі гульняў) або на конце якіх няма набытай гульні, што з’яўляецца яшчэ адным кампанентам абароны DRM. Гэты кампанент не могуць абыходзіць узламаныя версіі Steam, паколькі гэта патрабуе ўзлому або абыходу сервераў аўтэнтыфікацыі Valve.

### Matchmaking

Дадзеная функцыя ў Steamworks з’явілася з выхадам Left 4 Dead. Сутнасць яе заключаецца ў тым, што гульцы падлучаюцца не адразу да сервера, а спачатку да створанага адным з гульцоў лобі. Лідар лобі можа выбіраць параметры гульні (карта, узровень складанасці і г. д.), «праганяць» падлучаных гульцоў, абмежаваць доступ да лобі толькі для сяброў або па запрашэннях. Пасля таго як неабходны склад гульцоў набраны, лідар лобі запускае пошук сервера. Steam падбірае найбольш прыдатны пусты сервер, на якім ўсталеўвае неабходныя налады і падлучае да яго гульцоў з лобі.

### Steam Cloud

Дадзеная функцыя дазваляе захоўваць гульнявыя дадзеныя (такія як асабістыя канфігурацыі, налады клавіятуры і мышы, лога-спрэі для мультыплэерных гульняў, файлы захаванняў) на серверах Valve. Функцыя карысная тым, хто выкарыстоўвае свае Steam-гульні на некалькіх камп’ютарах. На дадзены момант Steam Cloud падтрымліваюць наступныя гульні: Half-Life 2, Half-Life 2: Episode One, Half-Life 2: Episode Two, Counter-Strike: Source, Portal, Portal 2, Psychonauts, Day of Defeat: Source, Left 4 Dead 2, Team Fortress 2, Alien Swarm, Sid Meier’s Civilization V, Plants vs. Zombies, Call of Duty: Modern Warfare 2,TES 5: Skyrim, Dota 2, Call of Duty: Black Ops, Fallout: New Vegas, Braid, Worms: Reloaded, Metro 2033, The Binding of Isaac, Cry of Fear, Europa Universalis 4 і іншыя. Гэты спіс пастаянна абнаўляецца і дапаўняецца за кошт новых гульняў, у якіх падтрымка Steam Cloud прысутнічае першапачаткова. Таксама Steam Cloud сталі ўкараняць ва ўжо выпушчаныя гульні, у якіх ен першапачаткова не падтрымліваўся.

* Steam Community дазваляе ствараць свае пэрсанальныя web-старонкі ў сістэме Steam, ствараць суполкі і ўступаць у іх. У кожнай суполцы есць чат, колькасць чалавек у якім адлюстроўваецца на старонцы суполкі.
* Статус кожнага ўдзельніка адлюстроўваецца на яго старонцы: *У сетцы*, *Адключаны ад сеткі*, *Адышоў*, *Заняты*, *У гульні* (з указаннем назвы гульні) і *Сплю* (недаступны для самастойнага выбару статус, які выстаўляецца аўтаматычна пасля двухгадзіннай бяздзейнасці клавіятуры і мышы). Таксама на асабістай старонцы адлюстроўваецца статыстыка часу гульні за апошнія 2 тыдні, асобна для кожнай гульні. Час, праведзены за No-Steam гульней, у статыстыцы не адлюстроўваецца.
* Чат у Steam быў значна перапрацаваны да выхаду Steam Community. Была дададзеная магчымасць галасавых выклікаў, а магчымая колькасць удзельнікаў узрасла да некалькіх дзесяткаў (раней было магчымым перапісвацца толькі адзін-на-адзін). Галоўным абнаўленнем Steam-чата з’яўляецца магчымасць выкарыстоўваць яго ў любой гульні, нават калі яна не прадаецца ў Steam: калі ў меню Steam дазволена адпаведная опцыя, пэўнай камбінацыяй клавіш (па змаўчанні Shift+TAB) адкрываецца напаўпразрыстае меню Steam Overlay — інтэрфейс Steam Community.
* Абнаўленне кліента Steam 20 жніўня 2010 года: у чаце сяброў з’явілася структура ўставак: кожны чат зараз не адкрываецца ў новым акне, а ва ўстаўцы.
* Абнаўленне кліента Steam на 10 студзеня 2011 года: была дададзеная магчымасць размяшчаць гульнявыя скрыншоты ў сябе на старонцы ў Steam Community.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Nathan Mattise*. Valve hits a Linux landmark—1,500 games available on Steam (англ.).  Arstechnica (20 верасня 2015). Праверана 28 кастрычніка 2015.
2. ↑  Все игры Steam (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2010. Праверана 16 чэрвеня 2016.
3. ↑  *Luke Plunkett*. There Are Over 125 Million "Active" Steam Accounts (англ.).  Kotaku (24 лютага 2015). Праверана 28 кастрычніка 2015.
4. ↑  Список издателей и разработчиков, сотрудничающих со Steam **(нявызн.)**.
5. ↑  Steam ставит на универсальность **(нявызн.)**(недаступная спасылка — *гісторыя* ).  Игромания.ру (28 февраля 2008). Праверана 29 сентября 2008.
6. ↑  Статьи // Yahoo мира игр? **(нявызн.)**.  HL-Inside (30 января 2006). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 3 февраля 2006.
7. ↑  Valve Introduces "Steam" Online Distribution System (англ.)(недаступная спасылка).  Gamasutra.com (22 марта 2002). Архівавана з першакрыніцы 11 лістапада 2010. Праверана 29 сентября 2008.
8. ↑  Создатели Half-Life представили технологию, которая может преобразить игровую индустрию **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Компьюлента (25 марта 2002). Архівавана з першакрыніцы 9 кастрычніка 2007. Праверана 29 сентября 2008.
9. ↑  Counter-Strike 1.4 beta. Micro preview **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  times.lv (12 марта 2002). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 29 сентября 2008.
10. ↑  Counter-Strike 1.4 Next Week! (англ.).  Warp2Search (20 апреля 2002). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 29 сентября 2008.
11. ↑  Valve полностью переходит на Steam **(нявызн.)**. *Новости AG*.  AG.ru (16 апреля 2004). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 29 сентября 2008.
12. ↑  Valve судится с Vivendi Universal **(нявызн.)**.  AG.ru (21 сентября 2004). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 5 октября 2008.
13. ↑  Гордон Фримен перешёл в ЕА **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  AG.ru (19 июля 2005). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2008. Праверана 5 октября 2008.
14. ↑  Rag Doll Kung Fu Available Now (англ.)(недаступная спасылка).  Steampowered.com (12 октября 2005). Архівавана з першакрыніцы 24 студзеня 2010. Праверана 6 октября 2008.
15. ↑  Darwinia Available Now On Steam (англ.)(недаступная спасылка).  Steampowered.com (14 декабря 2005). Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2011. Праверана 6 октября 2008.
16. ↑  Теперь в Steam — Source моды **(нявызн.)**.  HL-Inside (4 октября 2008). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 5 октября 2008.
17. ↑  Еженедельные новости Valve **(нявызн.)**.  HL-Inside (7 февраля 2009). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 17 марта 2009.
18. ↑  Steam offers gamers in-game downloadable content (англ.).  SteamPowered.com (16 марта 2009). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 17 марта 2009.
19. 1 2  Premium DLC в Steam **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Gametech.ru (17 марта 2009). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 17 марта 2009.
20. ↑  Buy Far Cry 2 Fortunes Pack (англ.)(недаступная спасылка).  Steampowered.com (19 марта 2009). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 20 марта 2009.
21. ↑  UI Update (англ.).  SteamPowered.com (23 февраля 2010). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 16 чэрвеня 2016.
22. ↑  Переход на Mac в блоге Left 4 Dead (англ.).  Valve (8 марта 2010). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 16 чэрвеня 2016.
23. ↑  Переход на Mac в блоге Team Fortress 2 (англ.).  Valve (9 марта 2010). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 16 чэрвеня 2016.
24. ↑  Steam for Mac доступен для загрузки (Portal до 24 мая бесплатен!)(руск.), *MacPages* (12-05-2010). Праверана 1 кастрычніка 2011.
25. ↑  Mac lags Windows in gaming performance, excels at stability
26. ↑  Mac OS X Steam Performance: Half Life 2 Episode 2, Still Slower than Windows
27. ↑  Game Performance Improvements in Latest Mac OS X Update
28. ↑  Alec Meer.  Virtu-o-Purse: Valve’s Confusing Steam Wallet(англ.), *RockPaperShotgun* (September 14th, 2010). Праверана 24 кастрычніка 2011.
29. ↑  Jeff Mattas.  Steam Wallet Beta Lets Gamers Pre-Load Cash(англ.), *Shacknews* (Sep 10, 2010). Праверана 24 кастрычніка 2011.
30. ↑  Steam Wallet and in-game transactions are here!(англ.), *Valve* (30 сентября 2010). Праверана 24 кастрычніка 2011.
31. ↑  Chris Pereira.  Steam Guard Prevents Your Digital Games From Being Stolen(англ.), *1UP* (03/03/2011). Праверана 21 лістапада 2011. Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012. Праверана 16 чэрвеня 2016.
32. ↑  Steam Guard Now in Beta (англ.)(недаступная спасылка).  Valve (4 марта 2011). Архівавана з першакрыніцы 18 студзеня 2012. Праверана 21 лістапада 2011.
33. ↑  Golem.de — Gabe Newell stellt IPT für Steam auf der Cebit 2011 vor на YouTube
34. ↑  Dosia36.  Начало работы Steam Guard(руск.), *HL-inside*. Праверана 21 лістапада 2011.
35. ↑  Valve Announces Steam Mobile App (англ.)(недаступная спасылка).  Valve (26 студзеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 27 студзеня 2012.
36. ↑  Steam Mobile **(нявызн.)**.  *Apple iTunes*. Праверана 11 кастрычніка 2013.
37. ↑  Steam **(нявызн.)**.  *Google play* (1 сакавіка 2012). Праверана 11 кастрычніка 2013.
38. ↑  *Michael Larabel*. Valve's Gabe Newell Talks Linux Steam Client, Source Engine **(нявызн.)**.  Phoronix (25 апреля 2012 года). Архівавана з першакрыніцы 30 красавіка 2012. Праверана 28 красавіка 2012.
39. ↑  Бета Steam стала доступна с началом распродажи **(нявызн.)**(недаступная спасылка) (21 снежня 2012). Архівавана з першакрыніцы 5 студзеня 2013. Праверана 31 снежня 2012.
40. ↑  Now Available — Software on Steam, 10 % off!
41. ↑  *Dave Cook*. Valve announces SteamOS, is Linux-based, free & coming soon (англ.).  *VG247* (24 верасня 2013). Праверана 24 верасня 2013.
42. ↑  Интервью // Интервью с Гейбом Ньюэллом сайту Computer and Video Games **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2012. Праверана 17 чэрвеня 2016.
43. ↑  Цифровая дистрибуция 2008 **(нявызн.)** (ppt)(недаступная спасылка). *КРИ 2008*. Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 17 чэрвеня 2016.
44. ↑  Steam помогает маленьким **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 лістапада 2012. Праверана 17 чэрвеня 2016.
45. ↑  EA - за цифровую дистрибуцию **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 лістапада 2012. Праверана 17 чэрвеня 2016.
46. ↑  Prey будет распространяться через Интернет **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 лістапада 2012. Праверана 17 чэрвеня 2016.
47. ↑  Онлайн спасёт Hip Interactive **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 лістапада 2012. Праверана 17 чэрвеня 2016.
48. ↑  Но сначала тот же Prey лишили цифровой дистрибуции **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 17 чэрвеня 2016.
49. ↑  Steam Launches Hit PC Games from EA (англ.)(недаступная спасылка).  SteamPowered.com (19 декабря 2008). Архівавана з першакрыніцы 8 лістапада 2010. Праверана 28 декабря 2008.
50. ↑  Слух: на долю Steam приходится 70% цифрового рынка **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  GameTech (21 ноября 2009 года). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2011. Праверана 21 ноября 2009.
51. ↑  Valve Cyber Cafe Program: Steam For Cafes (англ.). *Сайт CyberCafe* (5 красавіка 2008).
52. ↑  *Алексей Лихачев*. В Steam ввели опцию возврата потраченных средств **(нявызн.)**.  3DNews Daily Digital Digest (3 чэрвеня 2015).
53. ↑  Valve разрешила возврат денег за покупки в Steam **(нявызн.)**.  Газета.Ru (4 чэрвеня 2015).
54. ↑  Возврат средств в Steam **(нявызн.)** (2 чэрвеня 2015).
55. ↑  Интервью // Интервью с представителями компании Бука **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2012. Праверана 17 чэрвеня 2016.
56. ↑  STEAMWORKS - GAME SERVICES (англ.).
57. ↑  Релиз Steam Cloud — на этой неделе **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  HL-Inside (3 ноября 2008). Архівавана з першакрыніцы 7 ліпеня 2012. Праверана 16 сентября 2010.
58. ↑  Half-Life 2, Half-Life 2: Episode 1 & 2 get SteamPlay, Steam Cloud and Achievements **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Steampowered.com (27 мая 2010). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2010. Праверана 16 сентября 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |

| ⛭Схемы URI |
| --- |
| Афіцыйныя | aaa: · aaas: · acap: · cap: · cid: · crid: · data: · dav: · dict: · dns: · fax: · file: · ftp: · go: · gopher: · h323: · http: · https: · im: · imap: · ldap: · mailto: · mid: · news: · nfs: · nntp: · pop: · pres: · rtsp: · sip: · sips: · snmp: · tel: · telnet: · urn: · wais: · xmpp: |
| Неафіцыйныя | about: · aim: · bolo: · btc: · bzr: · callto: · chrome: · cvs: · daap: · ed2k: · ed2kftp: · feed: · fish: · git: · gizmoproject: · iax2: · irc: · ircs: · lastfm: · ldaps: · magnet: · mms: · msnim: · psyc: · rsync: · secondlife: · skype: · ssh: · svn: · sftp: · smb: · sms: · soldat: · steam: · unreal: · ut2004: · view-source: · vzochat: · webcal: · xfire: · ymsgr: |