recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мыс Марокі** (мыс Тарыфа) — самая паўднёвая кропка кантынентальнай Еўропы. Размешчаны на ўскраіне горада Тарыфа ў іспанскай правінцыі Кадыс. Тэхнічна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы былога вострава Лас-Паломас, злучанага з мацерыком дамбай. Паўднёвы ўскраек мыса знаходзіцца амаль на 36-м градусе паўночнай шыраты.

Гібралтарскі праліў, здымак NASA. Справа бачны востраў Лас-Паламас з мысам Марокі
Мыс знаходзіцца ў самым вузкім месцы Гібралтарскага праліва, падзяляе Атлантычны акіян і Міжземнае мора. Адлегласць да афрыканскага берага складае 14 км.

Востраў Лас-Паломас цалкам заняты ваеннай часткай, доступ цывільных наведвальнікаў на мыс Марокі забаронены. На мысе знаходзіцца маяк, пабудаваны ў 1826 годзе.

У 710 годзе арабскі военачальнік Тарыф (адкуль і паходзіць назва горада і адна з назваў мыса) высадзіўся тут з войскам у 500 чалавек і заняўся рабункам насельніцтва, вярнуўшыся затым з багатай здабычай, у асноўным, жанчынамі ў Паўночную Афрыку. Набег Тарыфа стаў адной з прычын высадкі ў наступным годзе Тарыка ібн Зіяда і наступнай арабскай заваёвы Андалусіі.

Зноскі
------

1. ↑  Isaac Taylor, Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature, BiblioLife (2008), p.272, ISBN 978-0559296673
2. ↑  Herrmann Schreiber, Halbmond Uber Granada: Acht Jahrhunderte maurischer Herrschaft in Spanien, BechterMϋnz (1995), Mϋnchen, ISBN 3860470922

| ⛭Крайнія пункты кантынентаў |
| --- |
| Пн. Амерыка | 
* мыс Мерчысан
* мыс Мар’ята
* мыс Прынца Уэльскага
* мыс Сент-Чарльз

* Кафеклубен
* мыс Мар’ята
* мыс Врангеля
* Нордаструнінген

 | Мыс Добрай Надзеі на поўдні Афрыкі |
| Пд. Амерыка | 
* мыс Гальінас
* мыс Фроўард
* мыс Парыньяс
* мыс Сейшас

* мыс Гальінас
* Агуіла
* Моту-Нуі
* Паўднёвы востраў

 |
| Афрыка | 
* мыс Бланко
* Іголкавы мыс
* мыс Альмады (Зялёны мыс)
* мыс Рас-Хафун

* Гало
* Іголкавы мыс
* мыс Шан-дэ-Манградэ
* Баваўняны мыс

 |
| Еўропа | 
* мыс Нордкін
* мыс Тарыфа
* мыс Рока
* *няма*

* мыс Флігелі
* мыс Трыпіты
* Маншыкі
* Мыс Флісінгскі

 |
| Азія | 
* мыс Чэлюскін
* мыс Піай
* мыс Баба
* мыс Дзяжнёва

* мыс Арктычны
* Саўт-Пойнт (Какосавыя а.)
* мыс Баба
* в. Ратманава

 |
| Аўстралія | 
* мыс Ёрк
* мыс Саўт-Пойнт
* мыс Стып-Пойнт
* мыс Байран

* Брамбл-Кі
* астравы Бішап і Клерк
* востраў Дэрк Хартаг
* мыс Стылс-Пойнт

 |
**Смаляныя кіслоты** (дытэрпенавыя кіслоты) — прыродныя карбонавыя кіслоты пераважна фенантрэнавага шэрагу з агульнай формулай C19H27-31COOH.

Знаходжанне ў прыродзе
----------------------

Смаляныя кіслоты выпрацоўваюцца усімі іглічнымі дрэвамі сямейства хваёвых. Яны з’яўляюцца асноўнай часткай жывіцы (50—70 % па масе), экстрактыўных смалістых рэчываў хваёвага асмолу (45—60 %), талавага алею (30—45 %), каніфолі (75—95 %).

Літаратура
----------

* *Міляшкевіч Я. Г.* Смаляныя кіслоты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 49. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Смоляные кислоты // Химик. RU (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 19629724 |
Вяселле Мароцыі з каралём Гуга
**Марозія (Мароцыя)** (італ.: Marozia, 880/892 — 937/954) — дачка рымскага сенатара Тэафілакта I і яго жонкі Феадоры Старэйшай.

Біяграфія
---------

Адрозніваючыся прыгажосцю і лёгкімі норавамі, атрыманымі ў спадчыну ад маці, яна мела, разам з ёй, вялікі ўплыў на Папаў X стагоддзя. Ажанілася з Альберыхам I, маркграфам Камерына і з дапамогай свайго палюбоўніка, Папы Сергія III, падахвочвала мужа, пераможца над сарацынамі пры Гарыльяна, захапіць уладу над Рымам.

Калі гэта не ўдалося з-за процідзеяння Папы Яна X і Альберых быў забіты, Марозія ажанілася з Гвіда, маркграфам Тасканы, стварыла сабе моцную партыю ў Рыме, захапіла Яна X і загадала задушыць яго ў турме.

Наступныя Папы — Леў VI і Стэфан VII (VIII) былі крэатурамі Марозіі, якая пасля смерці Стэфана ўзвяла на папскі прастол свайго сына ад Папы Сергія, Яна XI, і стала поўнай валадаркай Рыма і Царквы. Тым часам, Гвіда памёр, і Марозія ажанілася з Гуга Арльскім, караля Арэлацкага і Італьянскага.

Неўзабаве пасля вяселля яе сын ад першага шлюбу, Альберых II, настроіў рымлян супраць маці, выгнаў Гуга з Рыма, захапіў у свае рукі ўладу, аддаў пад варту Папу і пасадзіў у турму Марозію, дзе яна заставалася да самай смерці.

Перыяд кантролю Марозіі і Феадоры над Рымам завецца парнакратыяй.

Мужыкі:

1. Альберых I
2. Гвіда, маркграф Тасканы
3. Гуга Арльскі, кароль Італіі

Дзеці:

1. Ян XI
2. Альберых II
3. Сергій
4. Канстанцін
5. Берта

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Марозия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119061511 · ISNI: 0000 0004 4887 177X · LCCN: n98079095 · VIAF: 55931429 |
Анатомія павука:  
 (1) чатыры пары ног  

(2) галавагрудзі  

(3) апістасома
**Галавагрудзі**, прасома — аддзел цела членістаногіх, які ўтвараецца ў выніку зліцця галаўных і грудных сегментаў. Уласцівы вышэйшым ракападобным і хеліцэравым (павукападобныя, мечахвосты і некаторыя вымерлыя). У хеліцэравых у склад галавагрудзей уваходзяць элементы галаўной лопасці і наступных 6 сегментаў з канечнасцямі, якія выконваюць жавальную і рухальную функцыі. Галавагрудзьмі часта называюць сківіцагрудзі вышэйшых дзесяціногіх ракападобных разам з галавой, якія ўтвараюцца пры зліцці 6 галаўных і 7 грудных сегментаў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0
Даныя прамых вымярэнняў сонечнай пастаяннай 1978—2003 гг. Розныя колеры адпавядаюць даным розных спадарожнікавых эксперыментаў.
**Сонечная пастаянная** — сумарны паток сонечнага выпраменьвання, які прадае па-за атмасферай Зямлі за адзінку часу на пляцоўку адзінкавай плошчы, размешчаную перпендыкулярна патоку, на адлегласці адной астранамічнай адзінкі ад Сонца. Па дадзеных пазаатмасферных вымярэнняў сонечная пастаянная складае 1367 Вт/м ², або 1,959 кал/см ²·мін.

Літаратура
----------

* Со́нечная пастая́нная // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 83. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 36644815 |
**Медыка-псіхалагічны факультэт** — адзін з факультэтаў Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта.

Гісторыя
--------

У красавіку 1993 года было прынята рашэнне аб арганізацыі медыка-псіхалагічнага факультэта. У тым жа годзе ажыццявілі першы набор студэнтаў. М. М. Пяткевіч адначасова ўзначальваў педыятрычны, медыка-псіхалагічны факультэты і аддзяленне медыцынскіх сясцёр з вышэйшай адукацыяй. З кастрычніка 1997 года гэту пасаду займаў Г. Р. Мармыш, а з мая 1998 года К. У. Вільчук.

З 1 верасня 1998 года загадам рэктара інстытута арганізаваны самастойны медыка-псіхалагічны факультэт, першым дэканам якога стала Таццяна Міхайлаўна Шамава.

З 2006 года па 2009 год медыка-псіхалагічны факультэт узначальвала Валянціна Аляксееўна Карпюк. З 2009 года па сённяшні дзень на пасадзе дэкана працуе прафесар Таццяна Міхайлаўна Шамава.

Кафедры
-------

Медыка-псіхалагічны факультэт сёння аб’ядноўвае сем кафедр: псіхалогіі і педагогікі, неўралогіі і нейрахірургіі, медыцынскай псіхалогіі і псіхатэрапіі, псіхіятрыі і наркалогіі, медыцынскай рэабілітацыі, 2-ю кафедру ўнутраных хвароб, 2-ю кафедру хірургічных хвароб.

Спецыяльнасці
-------------

Падрыхтоўка ажыццяўляецца па спецыяльнасцях:

* урач-псіхіятр-нарколаг
* урач-псіхатэрапеўт
* урач-неўролаг

Дэканы
------

* Міхаіл Міхайлавіч Пяткевіч (1993—1997)
* Генадзь Рыгоравіч Мармыш (1997—1998)
* Канстанцін Усцінавіч Вільчук (1998)
* Таццяна Міхайлаўна Шамава (1998—2006)
* Валянціна Аляксееўна Карпюк (2006—2010)
* Таццяна Міхайлаўна Шамава (2010—2019)
* Святлана Леанідаўна Бойка (з 2020)

Зноскі
------

1. ↑  Медыка-псiхалагiчны факультэт

| ⛭Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт |
| --- |
| Факультэты | Лячэбны факультэт ·  Педыятрычны факультэт ·  Медыка-псіхалагічны факультэт ·  Медыка-дыягнастычны факультэт ·  Факультэт замежных навучэнцаў ·  Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі | Галоўны корпус Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта |
**Андрус Дабулявічус** (літ.: Andrius Dabulevičius); 19 ліпеня 1896, па іншых крыніцах 1898, маёнтак Паровея, цяпер Біржайскі раён, Літва — 20 чэрвеня 1938, Магадан, ГУЛАГ) — літоўскі паэт, публіцыст.

Біяграфія
---------

У час Першай сусветнай вайны служыў у царскім войску. У 1918—1919 на Радзіме. Вясной 1919 арыштаваны літоўскімі ўладамі за камуністычную дзейнасць. Уцёк з турмы і перабраўся ў Савецкую Расію. У 1922—1925 вучыўся ў Маскве ў Камуністычным ун-це нацыянальных меншасцей Захаду; у 1929—1932 у Акадэміі камуністычнага выхавання, потым у Інстытуце чырвонай прафесуры. З 1927 жыў і працаваў у Беларусі (Орша, Мінск). З 1935 член літоўскай секцыі СП БССР; кіраўнік літоўскай секцыі Белдзяржвыдавецтва.

Арыштаваны ў жн. 1935; неўзабаве вызвалены. У 1936 у Мінску на літоўскай мове апублікаваў зборнік паэзіі «Mano tėvynė» («Мая радзіма»). Паўторна арыштаваны 17.10.1936; прыгавораны да 5 гадоў лагераў. Адпраўлены ў Магадан, дзе і загінуў. Рэабілітаваны ў 1957.

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
**Галавахордавыя** (*Cephalochordata*) — адзіны падтып бесчарапных хордавых жывёл. Маюць прымітыўную будову, хоць усе прыкметы хордавых у іх выразныя.

Апісанне
--------

Дробныя (4—8 см даўжынёй) рыбападобныя марскія жывёлы. Галавы няма, цела складаецца з тулава і хваста.

Шкілет прадстаўлены хордай, якая пачынаецца ў пярэдняй частцы цела, перад мозгам. Косці адсутнічаюць. Сэрца прадстаўлена скарачальным сасудам. Дыханне шчэлепнае. Мускулатура сегментаваная, эпідэрміс аднаслойны. Мозг адсутнічае, але маюцца дзве пары цэрэбральных долей і цэнтральная нервовая сістэма.

Пашырэнне
---------

Насяляюць мелкаводдзі цёплых мораў. Налічваецца каля 35 відаў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца планктонам.

Раздзельнаполыя.

Гл. таксама
-----------

* Ланцэтнікі
* Хордавыя

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд. дап. — Мінск : Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. ISBN 978-985-03-1367-6
* Жизнь животных. В 7-ми тт. Т. 4. Рыбы / Под ред. Т. С. Расса. — М.: Просвещение, 1983.
Гарызантальны оптакінетычы ністагм

**Галавакружэ́нне** — адчуванне няўпэўненасці ў вызначэнні ўласнага прасторавага месцазнаходжання, уяўнае вярчэнне вакольных прадметаў або ўласнага цела, адчуванне няўстойлівасці, згуба раўнавагі, сыход глебы з-пад ног. У шэрагу выпадкаў галавакружэнне суправаджаецца млосцю, ванітамі, падвышанай патлівасцю, змяненнем частаты пульсу, ваганнямі артэрыяльнага ціску. Прыступы галавакружэння доўжацца ад некалькіх хвілін да некалькіх гадзін. Апрача суб'ектыўных разладаў, нярэдка здараецца ністагм.

Гл. таксама
-----------

* Галавакружэнне ад поспехаў

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Галавакружэнне

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119747931 · LCCN: sh85142921 · NKC: ph127764 |
**«t»** — дзявяты раман Віктара Пялевіна, упершыню выдадзены ў кастрычніку 2009 года тыражом 150 000 экзэмпляраў.

Агульныя звесткі
----------------

Раман апавядае пра шлях майстра баявых мастацтваў графа Т. (адсылка да Льва Талстога), які збег з сваёй хаты ад царскай ахранкі і з невядомай яму мэтай прабіраецца ў Опціну Пустынь, якая ў кантэксце дадзенага рамана знаходзіць рысы ня знакамітай мясціны праваслаўя, а ці то нейкай Шамбалы, ці то незразумелага месца духоўнага прасвятлення, якое існуе ў рэальным свеце. Потым «Опціна» ператвараецца ў салаўёўскую, і тут ужо ўсё становіцца яшчэ больш незразумелым і заблытаным. Па дарозе ў Опціну пустынь граф Т. сустракае кабалістычную істоту Арыэля. Арыэль разам з пяццю літаратурнымі неграмі самі прыдумваюць і пішуць апавяданне пра графа Т. пра што Арыэль і распавядае графу. Аднак Т. не вельмі падабаецца быць у падначаленні ў нейкіх пецярых сумніўных тыпаў. А таму ён спрабуе перахапіць у іх ініцыятыву і самому стаць аўтарам. Гэта і ёсць галоўная інтрыга кнігі — адносіны аўтара з уласнымі персанажамі і роля чытача ва ўсім гэтым.

Раман увайшоў у кароткі спіс конкурсу нацыянальнай літаратурнай прэміі «Вялікая кніга» 2010 года і заняў у выніку трэцяе месца, а ў народным галасаванні — першае месца.

Тэматыка
--------

Рэлігійная тэматыка рамана знаходзіць рысы адагматычнасці і атэізму. У рамане Бог ператвараецца ў кошку, дадзены спасылкі на нейкія старажытнаегіпецкія трактаты, сцвярджэнне, што рэлігію прыдумалі для яўрэяў егіпцяне, потым з'яўляюцца грэчаскія міфалагічныя рака Стыкс і пачвара Цэрбер. Усё гэта на фоне «мяккага прэсінгу» рэаліямі сённяшняга моманту і спасылкамі да папярэдніх твораў (змёрзлы Стыкс, Цэрбер і граф Талстой згадваюцца ў рамане «Чапаеў і Пустэча», адсылкай да якога з'яўляецца таксама малады Чапаеў і, верагодна, яго будучы конь). Ідэя аўтара аб пераходзе рэальнай улады ў краіне ад бандытаў да ФСБ («ДПП (NN)») служыць стартавай кропкай для гіперрэалістычнасці, якая атрымліваецца ў выніку сюжэтнай лініі: «то падымаем духоўнасць, то кланяемся сілавой вежы, то ўсё згортваем і габлюем шутэр — што заўгодна, абы адбіць крэдыт». Твор прыводзіць да разумення таго, што ўсё — пустата і марнасць. Аўтар творыць чытача, чытач творыць аўтара — шарада для розуму.

Зноскі
------

1. ↑  *Алексей Номад*. «t», Виктор Пелевин (руск.) (5 лістапада 2009). Архівавана з першакрыніцы 29 чэрвеня 2012. Праверана 19 чэрвеня 2012.
2. 1 2  *Наум Кобринский*. Введение в демиургию. Пелевин и его роман Т (руск.).  Проза.ру. Праверана 19 чэрвеня 2012.
3. ↑  *Нина Иванова*. Книга "t" (руск.). Архівавана з першакрыніцы 29 чэрвеня 2012. Праверана 19 чэрвеня 2012.
4. ↑  «Большая книга» объявила лауреатов Архівавана 27 лістапада 2010.
5. ↑  Читатели назвали любимых писателей Архівавана 17 чэрвеня 2013.

Спасылкі
--------

* Сайт творчасцi Віктара Пялевіна
* Сакрэтная зброя графа Т. Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Рэцэнзія Мартына Ганіна на раман
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сонечная вуліца.
**Вуліца Сонечная**  — вуліца ў заходняй частцы г.Брэста. З'явілася ў 1958 годзе пасля ўключэння ў гарадскія межы в.Адамкова. Працягласць 1240 м — ад вуліцы Лётнай да вуліцы Баўманскай. Забудавана пераважна 1-павярховымі дамамі сядзібнага тыпу. З 1980-х гадоў з боку вуліцы Баўманскай па левым боку забудавана шматпавярховымі дамамі. На вуліцы знаходзяцца магазіны, дзіцячая бібліятэка, аддзяленне сувязі №14 (д.№38).

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.
Садовых гномаў часцяком разглядаюць як кіч.
**Кіч**, **кітч** (ням.: Kitsch — таннасць, безгустоўнасць) — стэрэатыпнае псеўдамастацтва, у якім асноўная ўвага надаецца экстравагантнасці вонкавага аблічча, крыклівасці яго элементаў. Як элемент масавай культуры — кропка максімальнага адыходу ад элементарных эстэтычных каштоўнасцяў і адначасова — адна з найбольш агрэсіўных праяў тэндэнцый прымітывізацыі і бульварызацыі ў папулярным мастацтве.

Паняцце ўзнікла ў XIX стагоддзі ў Германіі. Для кіча ўласцівая імітацыя форм, звязаных у масавай свядомасці з прэстыжнымі формамі культуры, фабрыкацыя прымітыўнай, разлічанай на вонкавы эфект пачуццёва-прыемнай прыгажосці. Існуе ў бальшыні галін культуры, але найбольшае пашырэнне атрымаў у жывапісе (напрыклад, «салонны» жывапіс), літаратуры (бульварная літаратура), эстраднай музыцы і розных формах бытавога аздаблення
.

З 1960-х гадоў элементы кіча выкарыстоўваюць поп-арт і некаторыя кірункі постмадэрнізму.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 1999, с. 313

Літаратура
----------

* Кіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 313. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Кіч на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX531074 · BNF: 119578521 · GND: 4163976-5 · LCCN: sh85072585 · Microsoft: 2778400925 · NKC: ph122165 |

 |
**Андронаўская культура** — археалагічная культура бронзавага веку, якая ахоплівала значныя тэрыторыі Цэнтральнай Азіі і Сібіры ў XVII — IX стагоддзях да н.э. Паколькі яна ўключае шэраг малых археалагічных культур, прынята казаць пра Андронаўскую культурна-гістарычную злучнасць.

Этымалогія
----------

Вывучэнне помнікаў Андронаўскай археалагічнай культуры пачалося з даследавання магільняў каля вёскі Андронава на поўдні сучаснага Краснаярскага края ў 1914 г. Даў назву і вылучыў у якасці самастойнай расійскі археолаг С. А. Цеплаухаў у 1927 г.

Паходжанне
----------

Андронаўскую культуру звычайна звязваюць з міграцыямі індаеўрапейскага насельніцтва, хаця расійскія археолагі імкнуцца паказаць, што на ўзроўні лакальных культур удзел таксама прымалі продкі уграў і самадыйцаў. Генетычныя даследаванні рэшткаў з магільняў паўднёвага Урала паказалі, што андронаўцы сапраўды былі індаеўрапейцамі, блізкімі да сучасных насельнікаў Усходняй Еўропы, Ірана і Індыі.

Лакальныя культуры
------------------

* Пятроўская (Казахстан, поўдзень Урала і Заходняй Сібіры)
* Алакульская (Казахстан, ад Урала да Іртыша)
* Фёдараўская (поўнач Казахстана, поўдзень Урала і Заходняй Сібіры)
* Сінташцінская (поўдзень Урала)
* Сузгунская (міжрэчча Табола і Іртыша)
* Пахомаўская (уздоўж Іртыша)
* Елоўская (верхняя плыня ракі Об)
* Карчажкінская (верхняя і сярэдняя плыні ракі Об)
* Баг'ябская (ніжнія плыні Амудар'і і Сырдар'і)

Асаблівасці
-----------

Асновай гаспадаркі носьбітаў Андронаўскай культуры былі жывёлагадоўля (каровы, коні, козы, авечкі) і ручное земляробства. Умелі апрацоўваць медзь, срэбра, золата і бронзу, але бронзавыя вырабы адносна рэдкія (зброя, некаторыя прадметы побыту). З каменю выраблялі навершы стрэл, булавы, матыкі. Шырока выкарыстоўвалася косць. Жылі ў прамавугольных заглыбленых хацінах з бярвення. Паселішчы андронаўцаў часцяком умацоўваліся валам і ровам. 

Магільні і абрад пахавання адрозніваюцца ў залежнасці ад прыналежнасці да пэўнай лакальнай культуры. Так, для Фёдараўскай культуры характэрна крэмацыя, а для Алакульскай — інгумацыя ў скурчаным стане. Вядомы курганныя і грунтавыя магільні, магільныя яміны, абліцаваныя драўлянымі або каменнымі плітамі, каменныя скрыні і г. д. Выгляд керамікі таксама заалежыць ад лакальнасці культуры.

Літаратура
----------

* *Кузьмина, Е.* Классификация и периодизация памятников андроновской культурной общности: монография../ Е. Кузьмина. - Актобе: ПринтА, 2008. ISBN 9965-819-37-8
* *Уманский, А.* Погребальный обряд населения андроновской культуры Причумышья (по материалам могильника Кытманово) : монография / А.П. Уманский, Ю.Ф. Кирюшин, С.П. Грушин. - Барнаул : Изд-во Алт. ун-та, 2007. ISBN 978-5-7904-0631-7

Спасылкі
--------

* Андроновская культура: вопросы происхождения и периодизации
* Н. Членова, Кто такие эти андроновцы?
* Ветвь индоевропейского языка в Хакасии Архівавана 19 верасня 2017.
* Ancient DNA provides new insights into the history of south Siberian Kurgan people

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph466413 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кавалёў.
**Уладзімір Міхайлавіч Кавалёў** (нар. 19 мая 1940 года ў в Пнеўшчына Горацкага раёна) — беларускі навуковец, доктар біялагічных навук, прафесар.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння Студенецкaй СШ працаваў у 1958—1960 гг. памочнікам экскaватaршчыка, а затым экскaваторшчыкам у Смалявіцкай СМУ меліярацыі Мінскай вобласці.
У 1965 годзе скончыў факультэт аграхіміі і глебазнаўства Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі. З 1965 па 1966 гг. працаваў загадчыкам Краснапольскай аграхімічнай лабараторыі Магілёўскай вобласці. У 1966 годзе быў прыняты на працу асістэнтам кафедры раслінаводства Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі. У 1967 годзе быў пераведзены на пасаду старэйшага навуковага супрацоўніка праблемнай лабараторыі кафедры раслінаводства і вёў заняткі са студэнтамі з пагадзіннай аплатай.
З 1968 па 1971 гг. вучыўся ў аспірантуры пры кафедры раслінаводства акадэміі. У 1971 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата сельскагаспадарчых навук на тэму «Сутачная перыядычнасць росту і ход фарміравання ўраджаю азімай пшаніцы».
З 1971 працаваў старшым навуковым супрацоўнікам праблемнай лабараторыі харчавання раслін пры кафедры раслінаводства акадэміі, а затым пераехаў у Маскву. У Маскоўскай сельскагаспадарчай акадэміі імя К. А. Ціміразева працаваў на кафедры сельскагаспадарчай біятэхналогіі і
загадваў лабараторыяй рэгулятараў росту раслін.
У 1996 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені доктара біялагічных навук на тэму «Агрaфiзiческaе абгрунтаванне параметраў комплекснай мадэлі патэнцыйнай прадуцыўнасці кармавых культур і метады яе павышэння экзагеннымі рэгулятарамі
росту». Прафесар з 1997 года.

Уклад у навуку
--------------

Аўтар больш за 300 навуковых прац, атрымана 2 аўтарскіх пасведчанні і 2 патэнта.

Узнагароды
----------

* Залаты медаль імя К. А. Ціміразева
* Прысвоена званне «Изобретатель СССР».

Бібліяграфія
------------

* Прогнозирование и программирование урожаев. — М.:1987.
* Экологические основы рационального использования сенокосов и пастбищ/ в соавт.- М.:1988.
* Теоретические основы оптимизации формирования урожая /в соавт. — М.: 1997.
* Теория урожая / 3-е- изд. перераб. и доп. — М.: 2003.

Літаратура
----------

* Владимир Михайлович Кавалёв // *Лившиц В. М.* Гордость и слава Горецкой земли. В 3-х книгах Кн.1. Учёные -земляки. - Горки.: 2013. — С. 93—94.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пыталеў.
**Фёдар Дзямідавіч Пы́талеў** (14 лютага 1938, в. Усушак, Чавускі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі кампазітар, педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1990).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1966 годзе Беларускую кансерваторыю па класе М. Аладава. У 1966—1967 гадах выкладаў у Брэсцкім музычным вучылішчы, з 1969 года ў Мінскім музычным вучылішчы імя М. Глінкі.

Член Беларускага саюза кампазітараў‎ з 1971 года.

Творчасць
---------

Найбольшыя творчыя дасягненні ў сімфанічнай музыцы. Для яго твораў характэрны лірыка-філасофскай накіраванасць, інтэлектуальны пачатак, разнастайнасць вобразнага зместу, апора на нацыянальны фальклор, выкарыстанне беларускай народнай песні, увага да тэмбравага боку музыкі. Сярод твораў: 10 сімфоній (1967, 1970, 1972, 1974, 1979, 1980, 1983, 1987, 1990, 1991), 2 уверцюры (1973, 1975), паэмы для сімфанічнага аркестра «Беларусь партызанская» (1975), «Радзіма» (1977), кантата «Наш край» (словы Я. Коласа, 1966, канчатковая рэдакцыя 1985), Скерца для сімфанічнага аркестра (1975), Паэма для фартэпіяна (1975), санаты для скрыпкі, віяланчэлі і фартэпіяна, для габоя і фартэпіяна, трыпціхі для кантрабаса і фартэпіяна, для фартэпіяна, цыклы п’ес для фартэпіяна «Дзіцячы сшытак» (1971), для віяланчэлі з фартэпіяна (1982) і інш. Аўтар шматлікіх песень, музыкі для дзяцей, да дакументальных фільмаў.

Літаратура
----------

* *Р. М. Аладава.* Пыталеў Фёдар Дзямідавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Малец.
**Уладзімір Міхайлавіч Малец** (нар. 18 кастрычніка 1955, в. Геранёны Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (інжынер-будаўнік), Мінскі інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання КПБ (палітолаг). Працоўную дзейнасць пачаў інжынерам упраўлення капітальнага будаўніцтва Ашмянскага райвыканкама Гродзенскай вобласці. Пасля службы ў радах Узброеных Сіл працаваў інжынерам Лідскай майстэрні праектна-тэхналагічнага інстытута «Сельгастэхпраект» Гродзенскай вобласці, інжынерам, старшым інжынерам будаўнічага трэста № 19 горада Ліды, інструктарам, загадчыкам прамыслова-транспартнага аддзела Лідскага гаркама КПБ, галоўным інжынерам упраўлення капітальнага будаўніцтва Лідскага гарвыканкама, старшынёй Лідскага гарадскога Савета народных дэпутатаў, старшынёй Лідскага гарвыканкама, намеснікам старшыні Гродзенскага аблвыканкама. Намеснік Міністра архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь (2006—2011).

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  МАЛЕЦ ВЛАДИМИР МИХАЙЛОВИЧ Архівавана 25 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Найда.

**Найда́** (трансліт.: *Najda*, руск.: Найда) — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Руднянскага сельсавета.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

За 19 км на паўднёвы ўсход ад Жыткавіч, за 214 км ад Гомеля, на аўтадарозе Жыткавічы – Петрыкаў.

Гідраграфія
-----------

На поўначы возера Найда, на поўдні Найда-Бялёўскі канал.

Гісторыя
--------

Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVIII ст. як сяленне ва ўладанні Хадкевічаў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793 г.) у складзе Расійскай імперыі. У 1795 г. 6 двароў, у 1816 г. 25 жыхароў, у 1850 г. 11 двароў, 58 жыхароў, уладанне Кеневічаў. Паводле перапісу 1897 г. 20 двароў, 125 жыхароў. У 1908 г. у Ляскавіцкай воласці Мазырскага павета Мінскай губерні, 23 двары, 180 жыхароў. У 1917 г. 351 жыхар. У 1919 г. адкрыта школа, якая размясцілася ў наёмнай сялянскай хаце, у 1929 г. для яе пабудаваны асобны будынак. У 1925 г. 50 двароў. У 1929 г. арганізаваны калгас «Чырвоны маяк». У Вялікую Айчынную вайну нямецкія акупанты ў красавіку 1943 г. загубілі 28 жыхароў з вёсак Грэбень і Вадапойла (пахаваны ў магіле на паўднёва-ўсходняй ускраіне вёскі Найда). 46 вяскоўцаў загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. Паводле перапісу 1959 г. 402 жыхары, у складзе саўгаса «Жыткавічы» (цэнтр — пасёлак Грабянёўскі). Дзейнічае клуб.

Планіровачна складаецца з крывалінейнай вуліцы, блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі, на поўдні да яе далучаюцца 2 завулкі. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу.

Вядомыя выхадцы
---------------

* В.А. Кот — Герой Савецкага Саюза (ганаровы грамадзянін горада Паўночна-Курыльск Сахалінскай вобласці)
* Я.П. Грыб і Р.М. Туравец — заслужаныя настаўнікі Беларусі

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Руднянскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Кольна |
| Пасёлкі | Грабянёўскі ·  Чырвоная Зорка |
| Вёскі | Ацкаванае ·  Боркі ·  Буйкавічы ·  Востранка ·  Грэбень ·  Келі ·  Млынок ·  Найда ·  Палянка ·  Пасека ·  Рудня ·  Чарацянка ·  Яміцы |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Марчанка.

**Уладзімір Мікітавіч Марчанка** (7 жніўня 1916, Губарэвічы, Хойніцкі раён, Гомельская вобласць — 17 красавіка 1945,) — камандзір разліку 76-міліметровай гарматы 1054-га стралковага палка 301-й стралковай дывізіі 5-й ударнай арміі 1-га Беларускага фронту, старшына. Поўны кавалер ордэна Славы.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 25 ліпеня 1916 года ў вёсцы Губарэвічы Хойніцкага раёна Гомельскай вобласці ў сялянскай сям’і. Беларус.

У Чырвонай Арміі з 1937 года. Служыў у артылерыі. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года. Ваяваў на Паўночна-Каўказскім, 3-м і 4-м Украінскіх, 1-м Беларускім франтах. Удзельнічаў у абароне Паўночнага Каўказа і Кубані, вызваленні Данбаса, поўдня Украіны, Малдовы, Польшчы, у баях на тэрыторыі Германіі.

Ужо 6 ліпеня 1941 года быў узнагароджаны медалём «За адвагу».

Камандзір разліку 76-мм гарматы 1054-га стралковага палка старшы сяржант У. М. Марчанка 26 жніўня 1944 года ў баі ля вёскі Альбіна пры спробе праціўніка прарваць кальцо акружэння агнём з гарматы ліквідаваў 3 гарматы, кулямёт і да 20 варожых салдат. Загадам па 301-й стралковай дывізіі № 44 ад 22 верасня 1944 года ўзнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

Камандзір разліку 76-мм гарматы 1054-га стралковага палка старшына У. М. Марчанка з артылерыстамі даручанага яму разліку ў баях за ўтрыманне плацдарма на левым беразе ракі Одэр каля польскага горада Ортвіч 6 лютага 1945 года агнём з гарматы прамой наводкай паразілі 3 танкі і 3 кулямётныя кропкі праціўніка. Загадам № 77 па 5-й ударнай арміі ад 29 сакавіка 1945 года узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

16 красавіка 1945 года ў наступальным баі на Кюстрынскім плацдарме з байцамі разліку знішчыў 6 агнявых кропак праціўніка, каля 30 варожых салдат, 2 бронетранспарцёры. Быў цяжка паранены, але поля бою не пакінуў. Памёр ад ран 17 красавіка 1945 года. Пахаваны на гарадскіх могілках горада Кюстрын.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 года старшына Марчанка Уладзімір Мікітавіч пасмяротна узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

Узнагароджаны ордэнамі Славы 1-й, 2-й і 3-й ступені, медалямі, у тым ліку медалём «За адвагу».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Уладзімір Мікітавіч Марчанка на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Долготович Б. Д. Кавалеры ордена Славы. Минск, 2006.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. минск, 1984.

Спасылкі
--------

Владимир Никитович Марченко на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Храпко.
**Фёдар Архіпавіч Храпко** (1898, в. Жалвінец, Глускі раён, Магілёўская вобласць — 1984) — беларускі ўрач. Заслужаны ўрач БССР.

Біяграфія
---------

У 1918 годзе скончыў Магілёўскую фельчарска-акушэрскую школу. У 1920—1928 гадах у Чырвонай Арміі. У 1932 годзе скончыў Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут.

У 1932—1935 гадах працаваў урачом на Сошскім фасфарытным рудніку ў Смаленскай вобласці. У 1935—1941 гадах — галоўным урачом Буда-Кашалёўскай раённай бальніцы.

З першых дзён Вялікай Айчыннай вайны ўзначальваў медыцынскую частку санітарнага цягніка, потым быў ардынатарам армейскага эвакапрыёмніка на Калінінскім, Заходнім, 2-м Прыбалтыйскім франтах. Закончыў вайну на Далёкім Усходзе.

У 1946—1963 гадах працаваў у галіне аховы здароўя ў Кіраўскім раёне.

Памёр у 1984 годзе

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Леніна (1966), Чырвонай Зоркі, Працоўнага Чырвонага Сцяга, медалямі. У 1949 годзе ўдастоены ганаровага звання заслужанага ўрача БССР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Кіраўскага раёна. Мн.: Выш. школа, 1997. С. 409, 412.
* Кировский район: Историко-информационная подборка/Кировский районный исполнительный комитет. Бобруйск, 2000. С. 29.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кур’ян.
**Уладзімір Мітрафанавіч Кур’я́н** (нар. 25 сакавіка 1954, Мінск) — беларускі кампазітар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1984 годзе Беларускую кансерваторыю па класе Дз. Смольскага. З 1984 года загадчык музычны часткі Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Я. Купалы.

Член Беларускага саюза кампазітараў з 1985 года, член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 2001 года.

Творчасць
---------

Яго творчасць адметная тэатральнасцю мыслення, спалучэннем сучасных сродкаў выразнасці акадэмічных і масавых жанраў, нацыянальнай характэрнасцю, незвычайнымі тэмбрава-каларыстычнымі вырашэннямі. Сярод твораў: рок-опера «Масфан» на ўласнае лібрэта (пастаўлены ў 1976 годзе), опера «Фантазія» паводле Казьмы Пруткова (1984), мюзіклы «Ідылія» паводле В. Дуніна-Марцінкевіча (пастаўлены ў 1993 годзе) і «Карлік Нос» паводле В. Гаўфа (пастаўлены ў 1998), вакальна-сімфанічныя паэма «Памяці маці» на словы Р. Барадуліна (1985), канцэрт для цымбалаў і камернага аркестра (1989); сюіта «Капыльскія дудары», паэмы «Жураўліная песня Палесся» і «Курган» для народнага аркестра, «Вясковая сюіта» ддя ансамбля народных інструментаў, варыяцыі «Перазвоны» для цымбалаў, сюіта для фартэпіяна і чытальніка «Вясёлая нядзелька», вакальны цыкл на вершы Р. Бёрнса, «Чатыры сны» для голасу і альта, 3 струнныя квартэты (1984, 1987, 1990); музыка да драматычных спектакляў («Гаральд і Мод» К. Хігінса і Ж.-К. Кар’ера, «Ажаніцца — не журыцца» Далецкіх і М. Чарота, «Тутэйшыя» Я. Купалы, «Дракон[ru]» Я. Шварца, «Інтымны тэатр Е. Міровіча»), кінафільмаў і інш.

Узнагароды
----------

Дзяржаўная прэмія Беларусі (1992).

Літаратура
----------

* *Аладава Р. М.* Кур’ян Уладзімір Мітрафанавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
**Бо́рускі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Юравіцкага раёна Мазырскай акругі. Цэнтр — вёска Боруск.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Юравіцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мазырскай акругі. 10 лістапада 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Вялікааўцюкоўскага (Аўцюцавіцкага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Фёдар Антонавіч Туманскі** (1799 або пачатак 1800-х гг. Украіна — 5 ліпеня 1853, Сербія, Бялград) — паэт пушкінскага часу, дыпламат, дзяржаўны і грамадскі дзеяч. Стрыечны брат паэта Васіля Іванавіча Туманскага.

Біяграфія
---------

Адукацыю атрымаў у Шляхетным пансіёне пры Маскоўскім Універсітэце. Усё жыццё праслужыў у Міністэрстве замежных спраў Расійскай імперыі.

У 1820-х гадах быў прызначаны консулам у Ясах. Часта наведваў Кішынёў ды Адэсу, дзе сустракаўся з Пушкіным, які ў той час пражываў там. Да гэтага часу адносіцца «Адказ Ф. А. Т.» (руск.: «Ответ Ф. А. Т.»), напісаны Пушкіным у Кішынёве, па чытанні аднаго з вершаў Туманскага.

Апошнія гады жыцця правёў у Бялградзе, куды быў прызначаны консулам і дзе памёр у 1853.

Творчасць
---------

Пісаў не шмат. У друку з'явілася толькі восем яго вершаў, у альманаху «Северные цветы» («Паўночныя кветкі») барона Дэльвіга.

Найбольш знакамітым ягоным творам з'яўляецца хрэстаматыйны верш «Птушачка» (руск.: «Птичка»), упершыню надрукаваны ў 1827 годзе. Гэты верш, дзякуючы якому Фёдар Антонавіч Туманскі трапіў у літаратурны летапіс, быў створаны падчас «паэтычнага спаборніцтва» паміж Туманскім, Пушкіным і Дэльвігам. Мэтай спаборніцтва было стварэнне верша на пэўную тэму, абмежаванага двума чатырохрадкоўямі, напісанымі чатырохстопным ямбам. З боку Пушкіна з'явіўся верш «Птушачка» (руск.: «Птичка», 1823 год), з боку Дэльвіга — верш «Да птушачкі, адпушчанай на волю» (руск.: «К птичке, выпущенной на волю», 1823 год).

«Птушачка» быў пакладзены на музыку Цэзарам Кюі і іншымі кампазітарамі.

Зноскі
------

1. 1 2  Туманский, Федор Антонович // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1902. — Т. XXXIV. — С. 59.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892975'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20801631'></a>

Літаратура
----------

* Туманский Федор Антонович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: У 86 тамах (82 т. і 4 дадат.). — СПб. 1890—1907
* *Туманскі Ф. А.* Вершы ў Бібліятэцы Максіма Машкова.

Спасылкі
--------

* О Фёдоре Антоновиче Туманском (Русский Биографический Словарь. Сетевая версия)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 7320 0602 · NKC: js2009400896 · VIAF: 103101426 |
**Борхаўская лясная дача** — буйны лясны масіў на левым беразе ракі Дняпро ў Буда-Кашалёўскім раёне, на поўнач ад горада Рэчыца. Плошча 2200 га. Пераважаюць імшыстыя і верасовыя хвойнікі — 52 %, вятроўнікавыя чорнаалешнікі — 32 %. Сустракаюцца дубровы, ельнікі і бярэзнікі. Па паўночнай частцы масіва праходзіць паўднёвая мяжа суцэльнага распаўсюджання елкі. Уздоўж заходніх ускраін шмат азёр, старыц.

Літаратура
----------

* Борховская лесная дача // Республика Беларусь: Энциклопедия в 6 т. Т. 2: А — Герань / редкол. Г. П. Пашков и др. — Минск: БелЭн, 2006. — 912 с : ил. — ISBN 985-11-0341-1. — ISBN 985-11-0371-3 (Т. 2).
**Найссаар** (эст.: Naissaar), раней **Нарген** (ням.: Nargen,шведск.: Nargö) — востраў у Фінскім заліве на паўночны захад ад Таліна, Эстонія. Належыць да воласці Віймсі павета Хар'ю.

Гісторыя
--------

З-за стратэгічнага становішча вострава на падыходзе да Таліна фартыфікацыйныя збудаванні будаваліся тут з XVIII ст. а ў 1911 годзе востраў пераўтвораны ў «сухапутны дрэдноўт», які прыхоўваў сваёй зброяй талінскі рэйд.

У снежні 1917 года група рускіх маракоў абвясціла стварэнне незалежнай Савецкай рэспублікі матросаў і будаўнікоў пад правадырствам Сцяпана Петрычэнкі. У лютым 1918 года пасля захопу Таліна нямецкімі войскамі рускія матросы пакінулі востраў.

Да Другой сусветнай вайны на востраве пражывала камуна эстонскіх шведаў, а ў перыяд савецкай улады на востраве размяшчалася ваенная база, і грамадзянскія асобы на яго не дапускаліся. У цяперашні час база на востраве расфарміравана, і яго можна наведаць для агляду рэшткаў ваенных збудаванняў і вялікай колькасці абалонак марскіх мін.

Галерэя
-------

* На беразеНа беразе
* Маленькая прыстаньМаленькая прыстань
* Клевер Ю.Ю. Вёска на востраве Нарген (1881)Клевер Ю.Ю. Вёска на востраве Нарген (1881)
* МаякМаяк
* Абалонкі марскіх мін на беразеАбалонкі марскіх мін на беразе

Зноскі
------

1. ↑  Püsielanikud on 22 saarel Праверана 30 мая 2022.
2. ↑  Напсіанне **Найссаар** паводле Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
3. ↑  Йосеф Кац. Земля амазонок

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Найссаар

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4439130-4 · LCCN: sh87003229 · VIAF: 245393797 |
**Уладзі́мір Мікі́тавіч Усхо́пчык** (нар. 7 студзеня 1946; Ровенская вобласць, УССР, СССР — савецкі і беларускі ваенны. Намеснік міністра абароны РБ.

Служыў у складзе савецкага войска ў Афганістане. У 1990 годе быў камандзірам 107-й мотастралковай дывізыі, якая размяшчалася ў Паўночным гарадку Вільнюса. 13 студзеня 1991 года савецкая бранятэхніка пад яго камандай распачала штурм тэлевежы ў Вільнюсе. Загінула 16 чалавек.

Дасюль знаходзіцца ў літоўскім вышуку.

У студзені 2010 года Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь адмовілася дапамагаць Літве па справе 13 студзеня і выдаць для суду Уладзіміра Усхопчыка і Станіслава Юанене. «Выкананне просьбы Літвы па гэтай справе супярэчыла б асноўным прынцыпам законаў Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

1. ↑  Усхопчыка не выдадуць, бо ён бараніў СССР Архівавана 20 студзеня 2021. // Наша Ніва 5 студзеня 2010

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Геаграфія сельскай гаспадаркі** — раздзел эканамічнай геаграфіі, які займаецца даследаваннем узаемасувязяў паміж сельскай гаспадаркай і навакольным геаграфічным асяроддзем; даследуе таксама ў шырэйшым сэнсе прасторавае размеркаванне прадукцыі раслінаводства і жывёлагадоўлі ў свеце. Апісвае і аналізуе вырошчванне раслін, развядзенне жывёл у розных геаграфічных прасторах.

Сутнасць і сфера геаграфіі сельскай гаспадаркі
----------------------------------------------

Геаграфія сельскай гаспадаркі з'яўляецца раздзелам геаграфіі, які займаецца даследаваннем адносін паміж сельскай гаспадаркай і навакольным асяроддзем. Акрамя таго, аналізуе сельскую гаспадарку з прасторавага пункту гледжання. Як і іншыя геаграфічныя навукі, даследуе генезіс і прычыны з'яў у сельскай гаспадарцы як на тэрыторыі ўсёй Зямлі, як і на мясцовым узроўні.

Геаграфія сельскай гаспадаркі ў сувязі са спецыфікай сельскай гаспадаркі даследуе галоўным чынам:

* геаграфічнае становішча
* рэльеф мясцовасці
* агракліматычныя рэсурсы
* водныя ўмовы
* глебы
* каштоўнасць навакольнага асяроддзя з пункту гледжання сельскай гаспадаркі
* асаблівасці ўласнасці на зямлю
* арганізацыйна-тэхнічныя асаблівасці (напрыклад, механізацыя, калектывізацыя)
* асаблівасці вытворчасці

Геаграфія сельскай гаспадаркі не вывучала збіральніцтва і паляванне, нягледзячы на наяўнасць аналагічных прадуктаў у сельскагаспадарчай вытворчасці. Аднак пасля пашырэння вызначэння сельскай гаспадаркі з далучэннем лясной гаспадаркі і рыбалоўства, геаграфія сельскай гаспадаркі зараз займаецца і гэтымі абласцямі.

Апроч таго, прадметам даследавання географаў сельскай гаспадаркі не з'яўляюцца біёлага-хімічныя аспекты сельскай гаспадаркі, такія як хімічны склад глебы і працэсы глебаўтварэння.



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Brockhaus · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4000757-1 · Microsoft: 511100306 · NKC: ph116757 |
Кашмірскі чай
**Кашмірскі чай** — традыцыйны чайны напой, які паходзіць з Індыйскага субкантынента, хутчэй за ўсё, з Кашмірскай даліны. Напой традыцыйна гатуюць у самавары з лісця зялёнага чаю, малака, солі, харчовай соды. Дробка харчовай соды надае чаю яркі ружовы колер. Чай звычайна ўпрыгожваюць невялікай колькасцю дробна нарэзанага міндаля і фісташак.

У Кашміры ў чай традыцыйна дадаюць соль, а не цукар. Кашмірскі чай падаецца ў многіх штатах Індыі, як правіла, у Паўночнай Індыі (Джаму і Кашмір, Хімачал-Прадэш) і раёнах, дзе пражываюць тыбетцы (Майнпат, Чхатысгарх). Чай з’яўляецца неад’емнай часткай кашмірскага сняданку і вячэры. П’юць з рознымі відамі традыцыйнага хлеба, прыгатаванага ў Кашміры.

У Пакістане яго падаюць у спецыяльных выпадках, на вяселлях і ў зімовыя месяцы, з цукрам і арэхамі.
**Геалагі́чная сві́́́та** (фр.: suite ад фр.: suivre «ісці следам») — комплекс пластоў горных парод, асноўная адзінка стратыграфічнай шкалы.

Світы ўключаюць амаль аднародныя асадкавыя, вулканічныя горныя пароды або чаргаваныя пароды розных тыпаў. Падраздзяляюцца на падсвіты, пачкі, пласты, слаі. Паводле аб'ёму могуць з'яўляцца часткай яруса або адпавядаць адразу некалькім ярусам. Пры вылучэнні світы ўлічваюцца яе рэчыўны склад. Палеанталагічныя рэшткі з'яўляюцца паказчыкам адноснага ўзросту світы. 

Світы маюць уласную геаграфічную назву і ўваходзяць у склад геалагічных серый. З'яўляюцца асноўным аб'ектам пры геалагічных здымках.

Літаратура
----------

* *Кручак С. А.* Світа геалагічная // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).

Спасылкі
--------

* Свита геологическая Архівавана 18 мая 2013. // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
Не блытаць з Акцэнт (музыка).

**Гродзенская пальчаткавая фірма «Accent» ААТ** (бел.: Акцэнт) — беларуская кампанія па вытворчасці пальчатак[ru], якая размешчана ў Гродна.

Гісторыя
--------

Створана ў 1967 годзе. За ўвесь час працы прадпрыемства яго прадукцыя — жаночыя і мужчынскія пальчаткі, дзіцячыя рукавічкі.

Працоўны калектыў фармаваўся дзесяцігоддзямі. Гарадзенскія пальчаткі рэалізуюцца на тэрыторыі краін СНД, на еўрапейскім рынку. У 2005 годзе на прадпрыемстве ўкаранёна міжнародная сістэма менеджменту якасці СТБ ISO 9001.

Аб’ём выпуску прадукцыі — больш за 300 тысяч пар пальчатак ў год, больш за 200 мадэляў пальчатачна-рукавічных вырабаў.

Пальчаткі ў групе «Elite», вырабляюцца асобнымі партыямі з старанна адсартаванай скуры высокай якасці. Сыравіну для пальчатак са скуры авечкі пастаўляе фірма «Pittards plc» (Англія). Прадукуюцца таксама пальчаткі са скуры казы, аленя, трыкатажныя.

Зноскі
------

1. ↑  Акцент (руск.).  grodno.in. Праверана 10 лютага 2019.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* accent-gloves.ru — афіцыйны сайт «Accent»
**Кашталян парнаўскі** — дзяржаўная пасада 
ў Парнаўскім ваяводстве, 
супольным валоданні (кандамініюме) 
Вялікага Княства Літоўскага і 
Каралеўства Польскага; 
другая па значнасци пасада пасля ваяводы. 
Засядаў у Сенаце Рэчы Паспалітай. 
Пасада створана ў 1598 пры ўтварэнні ваяводства. 
У 1629 тэрыторыя Парнаўскага ваяводства адышла да 
Швецыі, і пасада стала намінальнай. Па ўмовах Аліўскага міру 1660 
Парнаўскае ваяводства скасавана, і кашталяны больш не прызначаліся, 
але апошні кашталян захоўваў свой тытул да смерці. 

| Кашталяны парнаўскія |
| --- |
| Асоба | Дата прыняццяпасады | Дата складанняпасадыальбо смерці | Заўвагі |
| Пётр Стаброўскі | 15 сакавіка 1600 | 1619 | Памер |
| Гедэон Раецкі | 1631 | 1634 | Паступіў на менскага кашталяна |
| Эрнест Магнус Дэнгаф | снежань 1634 | 4 лістапада 1640 | Паступіў на парнаўскага ваяводу |
| Мікалай Асалінскі | 10 лістапада 1640 | 1648 | Памер |
| Тамаш Касакоўскі | 1648 | 1650 | Паступіў на дорпацкага кашталяна |
| Пётр Макавецкі | 3 лютага 1652 | 1655 |  |
| Уладзіслаў Ляшчынскі | 1655 | 1656 |  |

Глядзі таксама
--------------

* Ваяводы парнаўскія
* Парнаўскае ваяводства