**Дзень украінскага казацтва** (укр.: День Українського козацтва) — свята Украіны. Адзначаецца штогод 1 кастрычніка на дзень Пакроваў Прасвятой Багародзіцы.

Гісторыя свята
--------------

Паводле «Летапісу Маларосіі, або гісторыі казакаў-запарожцаў і казакаў Украіны, або Маларосіі» (Парыж, 1788) французскага дыпламата Жана-Бенуа Шэрэра, Пакровы Прасвятой Багародзіцы быў для казакаў вялікім святам, бо Дзеве Марыі Марыі пасвечана іх царква. Гэтым днём пры патрэбе казакі абіралі або пераабіралі старшын.

Дзень украінскага казацтва адзначаецца ва Украіне паводле Указа Прэзідэнта Украіны ад 07.08.1999 № 966/99 на дзень свята Пакроваў Прасвятой Багародзіцы 14 кастрычніка. Прэзідэнт Украіны гэтую дату ўлічваючы гістарычнае значэнне і заслугі казацтва ў зацвярджэнні ўкраінскай дзяржаўнасці і яго важкі ўнёсак у сучасны працэс дзяржаўнага будаўніцтва.

Ва Украіне няма важнейшага за казацтва фактару, які б быў і цэнтрам, і скрыжаваннем, і зместам пераважнай большасці сацыяльных працэсаў, і важнейшага за казацтва кампаненту нацыянальнай і тэрытарыяльнай кансалідацыі. Менавіта гэты феномен спрыяў фарміраванню такога ладу жыцця ўкраінскага этнасу, які дапамог яму выжыць ва ўмовах не толькі без уласнай дзяржавы, але і ў часы татальнага знішчэння ўсяго нацыянальнага, самабытнага. За апошнія тры з паловай стагоддзя ўкраінскі народ тройчы падымаўся на змаганне за сваю дзяржаўную незалежнасць.

Першы магутны ўсплёск адраджэння ўласнай дзяржаўнасці прыпаў на эпоху Казаччыны. Другая спроба стварыць дзяржаву паводле казацкіх традыцый дэмакратызму і роўнасці адбылася ў перыяд рэвалюцыйных падзей 1917—1920 гадоў. Трэцяя — у цяперашні час. У канцы 1980-х года цікавасць да свайго мінулага і гістарычнай памяці разам з актывізацыяй палітычнага жыцця ва Украіне пацягнулі за сабой узнікненне казацкіх грамадскіх суполак: Казацкага зямляцтва (1984), якое ў 1989 годзе ператварылася ў Данецкі курэнь украінскага казацтва; спартовай школы казацкага мастацтва «Баявы гапак» у Львове (1985); Запарожскага казацкага таварыства «Запарожская Сеч» (1990); «Казацкага таварыства Кіеўшчыны» (1990) і іншых. Летам 1990 года святкавалася 500-годдзе першай гістарычнай згадкі ўкраінскіх казакаў. Асаблівым размахам вызначыліся ўрачыстыя імпрэзы на востраве Хорціца ў Запарожжы і сяле Капуліўка на Сечаслаўшчыне. Шырокае святкаванне дало штуршок стварэнню шэрагу рэгіянальных арганізацый украінскага казацтва — Карпацкая Сеч (Львоўшчына), Палеская Сеч (Жытоміршчына), Прыкарпацкая Сеч (Івана-Франкоўшчына), Кальміўская паланка (Данецкая вобласць), Букавінская Сеч (Чарнівеччына), Херсонскі кош, Валынская Сеч, Закарпацкая Сеч і іншыя. Іх сябры актыўна падтрымлівалі дэмакратычныя працэсы і стварэнне незалежнай украінскай дзяржавы. На Усеўкраінскай устаноўчай казацкай радзе 14 кастрычніка 1991 года абвешчана стварэнне адзінага ўсеўкраінскага таварыства Украінскае казацтва, якое аб’яднала ўсе рэгіянальныя казацкія структуры Украіны і ўкраінскай дыяспары. На 10-годдзе пачатку казацкага руху 16 верасня 2000 года ў Кіеве адбыўся З’езд казакаў-заснавальнікаў Украінскага казацтва. Да 1995 года працэсы адраджэння казацтва ва Украіне сутыкнуліся з пэўным супрацівам асобных дзяржаўных структур: правакацыі падчас правядзення казацкай рады ў Пераяславе-Хмяльніцкім (1992), затрыманне казацкай старшыны падчас ушанавання памяці П. Сагайдачнага ў Кіева-Магілянскай акадэміі (1994), забарона пахавання з удзелам казакаў Патрыярха Уладзіміра (Раманюка) паблізу Свята-Сафіеўскага сабора (1995) і іншае.

Аднак цягам 1990—2014 гадоў украінскія казакі зрабілі значны ўнёсак у справу рэальнага ўвасаблення нацыянальнай ідэі ва ўкраінскім грамадстве.

15 лістапада 2001 года прынята палажэнне «Пра Нацыянальную праграму адраджэння і развіцця Украінскага казацтва на 2002—2005 гады». Мэта Нацыянальнай праграмы — далейшае развіццё і зацвярджэнне казацтва як грамадскай сілы, здольнай значна ўплываць на працэс кансалідацыі грамадства. Нацыянальная праграма прадугледжвае ўдзел украінскага казацтва ў вайскова-патрыятычным выхаванні моладзі; стварэнні, адраджэнні, аднаўленні і ахове запаведных месцаў і аб’ектаў; правядзенне адукацыйных, культурна-асветніцкіх імпрэз, навукова-даследчай, прапагандысцкай і выдавецкай працы; арганізацыі турызму, спартовых спаборніцтваў; ажыццяўленне гаспадарчай, прыродаахоўнай і міжнароднай дзейнасці.

Ва Украіне зарэгістравана каля дзясятка ўсеўкраінскіх грамадскіх арганізацый украінскага казацтва і больш за пяцьсот абласных, раённых, гарадскіх і сельскіх казацкіх суполак. Сярод іх: «Украінскае казацтва» (1991), «Супольнасць казазкіх арганізацый Украіны» (1999), «Казацтва Украіны» (2001), «Аб’яднанае казацтва Украіны» (2003) і іншых. У сваіх шэрагах яны налічваюць амаль 200 тысяч чалавек.

З 1991 года стала арганізуюць конныя паходы «Казацкімі шляхамі», з 1992 — замежныя паходы казацкай чайкі «Свята Пакроваў» да берагоў Францыі і Англіі, з 1996 года ў Кіеве штогод праводзяць фестываль-турнір баявых мастацтваў «Казацкая слава», з 1999 года ў Запарожжы праходзіць штогадовы фестываль нацыянальных відаў адзінаборстваў, а ў Дняпры — усеўкраінскі чэмпіянат казацкага марскога мнагабор’я. Перыядычна стартуе рэгата памяці Сірка па маршруце Кіеў-Запарожжа-Басфор. У 2001 годзе створана Усеўкраінская федэрацыя казацкага двубою і Міжнародная федэрацыя баявога гапака.

Казакі распрацавалі ўласную тактыку бою: «галас» — казакі ішлі ў бой у адвольным парадку; «табар» — войска рухалася паходным строем; «самаакопванне» — сродак індывідуальнай абароны.

28 ліпеня 2023 года святкаванне перанесена з 14 кастрычніка на 1 кастрычніка праз пераход украінскіх цэркваў на новы стыль.

Гл. таксама
-----------

* Дзень абаронцаў Украіны

Заўвагі
-------

1. ↑  Шерер, Жан-Бенуа. Літопис Малоросії, або Історія козаків-запорожців та козаків України, або Малоросії: Пер. з фр. В. В. Коптілов — К.: Укр. письменник, 1994. — 311 с. ISBN 5-333-01214-8
2. ↑  Зеленский подписал указ о переносе Дня украинской письменности, Дня украинского казачества и Дня усыновления (руск.). *Интерфакс-Украина*. Праверана 31 ліпеня 2023.

Літаратура
----------

* День Українського козацтва // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1998. — Т. 2 : Д — Й. — 744 с. — ISBN 966-7492-00-8.

Спасылкі
--------

* Пра Дзень Украінскага казацтва ад 07.08.1999 № 966/99
* Пра ўнясенне змен у некаторыя ўказы Прэзідэнта Украіны ад 28.07.2023 № 455/2023