Адхіленні геоіда (EGM96) ад ідэалізаванай фігуры Зямлі (эліпсоіда WGS 84). Відаць, што паверхня акіяна разыходзіцца з эліпсоідам: напрыклад, на поўначы Індыйскага акіяна яна паніжаная на ~100 метраў, а на захадзе Ціхага — паднятая на ~80 метраў.
**Фігура Зямлі** — тэрмін для абазначэння формы зямной паверхні. У залежнасці ад вызначэння фігуры Зямлі ўсталёўваюцца розныя сістэмы каардынат.

Гісторыя пытання
----------------

Яшчэ ў VI ст. да нашай эры Піфагор лічыў, што Зямля мае шарападобную форму. Тое ж адкрыццё найбольш аўтарытэтны аўтар у гэтым пытанні, Феафраст аддае Парменіду. Ды і Дыяген Лаэрцкі паведамляе, што меркаванне пра шарападобнасці Зямлі выказваў Анаксімандр Мілецкі, у якога вучыўся Піфагор ў юнацтве. Праз 200 гадоў Арыстоцель даказаў гэта, спасылаючыся на тое, што ў час месяцавых зацьменняў цень Зямлі заўсёды круглая. Праз яшчэ 100 гадоў Эратасфен, ведаючы адлегласць ад Александрыі да Сіены і выкарыстоўваючы гноман каля Александрыйскай бібліятэкі падчас палажэння Сонца над Сіене ў зеніце, здолеў вымераць даўжыню зямнога мерыдыяна (250000 стадый) і вылічыць радыус Зямлі (40000 стадый). Бо невядома, якімі стадыямі карыстаўся Эратасфен, немагчыма ўсталяваць гэта значэнне ў сучасных адзінках даўжыні.

Тое, што форма Зямлі павінна адрознівацца ад шара, упершыню паказаў Ньютан. Ён прапанаваў наступны разумовы эксперымент. Трэба пракапаць дзве шахты: ад полюса да цэнтра Зямлі і ад экватара да цэнтра Зямлі. Гэтыя шахты заліваюцца вадой. Калі Зямля мае форму шара, то глыбіня шахт аднолькавая. Але на ваду ў экватарыяльнай шахце дзейнічае цэнтрабежная сіла, у той час як на ваду ў палярнай шахце — не. Таму для раўнавагі вады ў абедзвюх шахтах неабходна, каб экватарыяльная шахта была даўжэй.

Далейшае развіццё тэорыі фігуры Зямлі пайшло дзякуючы працам Гюйгенса, Касіні, Клер, Макларэна, д'Аламбера, Лагранжа, Лапласа, Лежандра, Якобі, Дзірыхле, Пуанкарэ і інш.

Сучасныя ўяўленні пра фігуру Зямлі
----------------------------------

У нулявым набліжэнні можна лічыць, што Зямля мае форму шара з сярэднім радыусам 6371,3 км. Такое прадстаўленне нашай планеты добра падыходзіць для задач, дакладнасць вылічэнняў у якіх не перавышае 0,5%. У рэчаіснасці Зямля не з'яўляецца ідэальным шарам. З-за сутачнага кручэння яна прыціснутая з полюсаў; вышыні мацерыкоў розныя; форму паверхні скажаюць і прыліўныя дэфармацыі. У геадэзіі і касманаўтыцы для апісання фігуры Зямлі звычайна выбіраюць эліпсоід вярчэння або геоід. З геоідам звязаная сістэма астранамічных каардынат, з эліпсоідам вярчэння — сістэма геадэзічных каардынат.

Паводле вызначэння, геоід — гэта паверхня, усюды нармальная сіле цяжару. Калі б Зямля была цалкам пакрыта акіянам і не падвяргалася прыліўнымі ўздзеянням іншых нябесных цел і іншым падобным абурэнням, яна мела б форму геоіда. У рэчаіснасці ў розных месцах паверхня Зямлі можа значна адрознівацца ад геоіда. Для лепшай апраксімацыі паверхні ўводзяць паняцце рэферэнц-эліпсоід, які добра супадае з геоідам толькі на нейкім участку паверхні. Геаметрычныя параметры рэферэнц-эліпсоіда адрозніваюцца ад параметраў сярэдняга зямнога эліпсоіда, які апісвае зямную паверхню ў цэлым.

На практыцы выкарыстоўваецца некалькі розных сярэдніх зямных эліпсоідаў і звязаных з імі сістэм зямных каардынат.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Назва | a, км | 1/f | GM⊕×1014м³c−2 | J2×10−3 | Ω×10−5рад/с |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| WGS84 | 6378,137 | 298,257223563 | 3,986004418 | 1,08263 | 7,292115 |
| GRS80 | 6378,137 | 298,257222101 | 3,986005 | 1,08263 | 7,292115 |
| IERS96 | 6378,13649 | 298,25645 | 3,986004418 | 1,0826359 | 7,292115 |
| ПЗ-90 | 6378,136 | 298,257839303 | 3,9860044 | 1,0826257 | 7,3
92115 |

 | Тут:
* а — экватарыяльны радыус Зямлі;
* f — геаметрычны сціск эліпсоіда {\displaystyle (f={\frac {a-c}{a}}}, дзе c — палярны радыус Зямлі);
* G — гравітацыйная пастаянная;
* M⊕ — маса Зямлі;
* J2 — дынамічны форм-фактар Зямлі;
* Ω — вуглавая хуткасць вярчэння Зямлі.

 |

Гл. таксама
-----------

* Геоід
* Зямны эліпсоід

Зноскі
------

1. ↑  *Трифонов Е.Д.* Как измерили Солнечную систему // *Природа*. — 2008. — № 7. — С. 18—24.

Літаратура
----------

* *Жаров В. Е.* Сферическая астрономия. — Москва, 2002.
* The shape of Planet Earth
* В. Л. Пантелеев. *Теория фигуры Земли* (курс лекций)
* Веб-сайт Международной Ассоциации Геодезии и Геофизики
* В. А. Белобров.*Была ли Земля плоской?*

| ⛭✯ Зямля |
| --- |
| Гісторыя Зямлі | 
* Будучыня Зямлі
* Узрост Зямлі
* Геалагічная гісторыя Зямлі (англ.)
* Геахраналагічная шкала
* Гісторыя жыцця на Зямлі
* Абледзяненне Зямлі
* Парадокс слабага маладога Сонца
* Тэорыя гіганцкага сутыкнення
* Храналогія эвалюцыі

 |  |
| Геаграфія і геалогія | 
* Аўстралія
* Азія
* Антарктыда
* Афрыка
* Еўропа
* Паўночная Амерыка
* Паўднёвая Амерыка
* Атлантычны акіян
* Індыйскі акіян
* Паўночны Ледавіты акіян
* Ціхі акіян
* Паўднёвы акіян
* Атмасфера
* Гідрасфера
* Дрэйф кантынентаў
* Зямная кара
* Кантынент
* Кара
* Мантыя
* Акіян
* Структура Зямлі (англ.)
* Суперкантынент
* Тэктоніка пліт
* Фігура Зямлі
* Ядро
* Маса

 |
| Навакольнаеасяроддзе | 
* Біём
* Біяразнастайнасць
* Біясфера
* Дзікая мясцовасць
* Жывая прырода
* Клімат
* Прырода
* Прыродная зона
* Захаванне біяразнастайнасці (англ.)
* Экалагічная ніша
* Экалогія
* Экасістэма

 |
| Гл. таксама | 
* Дзень Зямлі
* Свет
* Стыхійнае бедства
* Сутачнае вярчэнне Зямлі
* Кольцы Зямлі
* Гіпатэтычныя натуральныя спадарожнікі Зямлі

 |
| 
* Катэгорыя:Зямля (планета)
* Партал:Астраномія
* Вікісховішча:Зямля

 |