recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Валерыя Іванаўна Круткене** (нар. 5 кастрычніка 1938, г. Смаленск, РСФСР — 2016)  — беларускі архітэктар і педагог.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1962 годзе архітэктурнае аддзяленне будаўнічага факультэта БПІ. Пасля вучобы размеркаваная ў праектны інстытут «Мінскпраект», дзе ў 1962—1973 гадах працавала на пасадах архітэктара, старэйшага архітэктара, кіраўніка групы. З 1973 года перайшла на выкладчыцкую працу ў Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум. Выкладчык спецыяльных дысцыплін вышэйшай катэгорыі, старшыня прадметнай камісіі па спецыяльнасці «Архітэктура».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1969 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

12-павярховы жылы дом па праспекце Пушкіна
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): праекты забудовы мікрараёнаў па вул. Крапоткіна, Вялікае Сціклева (1967—1968), Курасоўшчына-1, 12-павярховыя жылыя дамы з убудаванымі крамамі, аптэкай па праспекце Пушкіна (1973) у Мінску.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Прымала актыўны ўдзел у складанні навучальных планаў па спецыяльнасці «Архітэктура», аўтар тыпавой навучальнай праграмы «Архітэктурнае праектаванне» для сярэдняй спецыяльнай адукацыі.

Узнагароды
----------

Узнагароджана сярэбраным медалём ВДНГ СССР як кіраўнік студэнцкіх работ, прадстаўленых у 1979 на выстаўку, знакам «За выдатныя поспехі ў сярэдняй спецыяльнай адукацыі» (1985), юбілейным медалём «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне» (2005), Ганаровай граматай Міністэрства народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь (1991), Ганаровай граматай Мінгарвыканкама (1996), Ганаровай граматай БРК прафсаюза працаўнікоў адукацыі (2001), Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2012).

Зноскі
------

1. ↑  MEMORIUM
2. 1 2 3  Круткене Валерия Ивановна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
3. 1 2  Круткене Валерия Ивановна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Літаратура
----------

* Круткене Валерия Ивановна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Круткене Валерия Ивановна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Лейбарысцкая партыя Новай Зеландыі** (англ.: Labour Party of New Zealand) — левая палітычная партыя ў Новай Зеландыі. З’яўляецца адной з двух найбуйнейшых партый Новай Зеландыі, нараўне з Нацыянальнай партыяй Новай Зеландыі.

Была заснавана ў 1916 годам шляхам аб’яднання *Сацыял-дэмакратычнай партыі*, новазеландскіх прафсаюзаў і розных дробных левых арганізацый. Першы ўрад лейбарыстаў быў сфарміраваны ўжо ў 1935 годзе.

З 2017 года лідарам Лейбарысцкай партыі з’яўляецца Джасінда Ардэрн, пад кіраўніцтвам якой быў сфарміраваны кааліцыйны ўрад Новай Зеландыі.

Спасылкі
--------

* Гісторыя партыі на афіцыйным сайце ЛП НЗ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 217270-7 · ISNI: 0000 0001 2176 3187 · VIAF: 144854698 |
Свята-Іаана-Прадцечанская царква
**Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр** — жаночы манастыр у Баркалабаве, які існаваў у 1641—1918 гадах. У наш час адраджаецца.

Гісторыя
--------

Манастыр у XIX ст.
Першапачаткова ў Баркалабаве планаваўся мужчынскі манастыр Святога Духу (1626), але з-за смерці яго фундатара Багдана Саламярэцкага не быў адкрыты. Жаночы манастыр заснаваны 24 чэрвеня 1641 года Багданам Статкевічам ва ўрочышчы Барок каля в. Баркалабава Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці, разам з цэрквамі Ушэсця Хрыста і Нараджэння Іаана Прадцечы.
Першыя манашкі былі з Куцеінскага манастыра (каля Оршы), адкуль запазычаны і статут. У 1659 годзе ў манастыры з'явіўся цудатворны абраз Маці Божай. Да 1772 года манастыр знаходзіўся пад юрысдыкцыяй кіеўскіх мітрапалітаў, потым падначалены магілёўскаму епіскапу. 3-за таго, што будынкі падмываў Дняпро, у 1835 годзе большая частка манашак пераведзена ў Буйнічы, дзе напярэдадні быў адчынены жаночы манастыр. У 1901 годзе Баркалабаўскі манастыр адноўлены, пры ім існавала аднакласная школа для дзяўчатак. Зачынены ў 1918 годзе, будынкі разбураны, абраз захаваўся.

У 2008 г. пачалося аднаўленне цалкам разбуранага ў савецкі час манастыра. У 2010 г. пабудавана новая царква Св. Іаана Прадцечы. У ліпені 2010 года з быхаўскай Свята-Троіцкай царквы быў вернуты знакаміты абраз Баркалабаўскай Маці Божай.

Зноскі
------

1. ↑  Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр на сайце Глобус Беларусі (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр
* Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
Прыкладная тэрыторыя рассялення трыбалаў.
**Трыбалы** — адно з плямёнаў, якое пражывала на тэрыторыі Мёзіі ў часы Антычнасці.

Упершыню згаданы Герадотам. Насялялі паўночную Фракію паміж Ніжнім Дунаем і Балканскімі горамі. Шэраг старажытных аўтараў (у першую чаргу Страбон і Дыядор Сіцылійскі) атаясамлялі трыбалаў з фракійцамі, але ўжо Стэфан Візантыйскі адносіў іх да ліку ілірыйцаў. Паводле некаторых звестак, маглі ўяўляць сабой канфедэрацыю плямёнаў. На працягу V—IV стагоддзяў да н.э. неаднаразова ваявалі супраць адрысаў і пагражалі грэчаскім гарадам на ўзбярэжжа Адрыятычнага мора. У прыватнасці, у 424 годзе да н.э. імі былі разбіты адрысы пад камандаваннем цара Сіталка, якія напалі на іх, а ў 376 годзе да н.э. вялікая група трыбалаў перайшла Балканскія горы і аблажыла Абдэры, прычым горад быў выратаваны толькі дзякуючы ўмяшанню афінскага флоту.

У 339 годзе да н.э. адбылося сутыкненне трыбалаў з войскамі Філіпа II Македонскага, якія вярталіся з паходу супраць скіфаў, у якім македонскі цар быў сур'ёзна паранены, а частка македонскай здабычы захоплена трыбаламі. Увесну 335 года да н.э. трыбалы здзейснілі напад на македонскія гарнізоны, пасля чаго Аляксандр Македонскі пачаў шырокамаштабную кампанію супраць іх. Размах ваенных дзеянняў быў абумоўлены неабходнасцю забяспечыць бяспеку паўночных межаў царства перад планаваным паходам на Персію. У выніку трыбалы пад камандаваннем цара Сірма (*Syrmus*) пацярпелі цяжкае паражэнне і фактычна былі заваяваны македанянамі, хоць Сірмій знайшоў сховішча на дунайскім востраве Пеўке (*Peuce Island*). Разам з тым вядома, што трыбалы падымалі паўстанні нават у перыяд 135-84 гадоў да н.э. калі Македонія ўжо была старажытнарымскай правінцыяй, а апошнія згадкі пра іх адносіцца да III стагоддзя н.э.: Максімін I Фракіец, адзін з салдацкіх імператараў, быў некаторы час камандзірам падраздзялення трыбалаў, а імператар Дыяклетыян атрымаў ліст ад трыбальскіх правадыроў. Клаўдзій Пталамей адзначаў, што ў яго час тэрыторыя пражывання трыбалаў абмяжоўвалася рэкамі Цыябрус (*Tsibritsa*; лац.: Ciabrus) і Утус (лац.: Utus).

Спасылкі
--------

* Трибаллы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Артыкул у Савецкай гістарычнай энцыклапедыі  (руск.)

* *Гэты артыкул (раздзел) змяшчае тэкст, узяты (перакладзены) з* *адзінаццатага выдання «Брытанскай энцыклапедыі», якое перайшло ў грамадскі набытак.*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
**Праванскія Альпы** (фр.: Alpes de Provence) — горы, частка Заходніх Альпаў на паўднёвым усходзе Францыі, у вобласці Праванс.

Пераважаюць сярэдневышынныя хрыбты і плато, складзеныя вапнякамі і мергелямі. Слупападобныя ппаверхні крутасхільных масіваў багатыя карставымі формамі рельефу (кары, лейкі, пячоры). Вышыня да 3052 м (г. Пела).

Асноўныя масівы і вяршыні:

* Труа-Эвешэ
	+ Тэт-дэ-л’Эстро (2961 м)
* Перадальпы Дзінь Монж (2115 м)
* Перадальпы Кастэлана Пюі-дэ-Ран (1996 м)

У ніжніх частках схілаў хмызнякі (у т. л. вечназялёныя), вышэй — лісцевыя лясы, шматлікія асыпкі.

Развіваецца турызм.

Літаратура
----------

* Didier Leclerc, Aux quatre vents des Trois-Évêchés : ballades photographiques dans les hautes vallées des Alpes de Provence, 1984 (ISBN 2950058604)

Спасылкі
--------

* Большая советская энциклопедия
**Лезгіны** (саманазва — лезгіяр) — народ, які жыве пераважна на паўднёвым усходзе Дагестана і ў суседніх раёнах Азербайджана. Адносяцца да балкана-каўказскай расы вялікай еўрапеоіднай расы. Гавораць на лезгінскай мове лезгінскай падгрупы нахска-дагестанскай групы паўночнакаўказскай сям’і. Дыялекты падзяляюцца на 3 групы: кюрынская (дыялекты гюнейскі, яркінскі, курахскі, гаворкі гіліярская і гелхенская); самурская (дакузпарынскі і ахтынскі дыялекты, фійская і курушская гаворкі); кубінская (кубінскі дыялект). Літаратурная мова на аснове гюнейскага дыялекта. Распаўсюджаныя таксама азербайджанская і руская мовы. Пісьменнасць на аснове кірыліцы. Вернікі — мусульмане-суніты, ёсць шыіты.

Лезгіны — адзін з карэнных народаў Дагестана. У Сярэднявеччы ўваходзілі ў невялікія аб’яднанні (саюзы) сельскіх абшчсын «вольныя таварыствы», частка — у феадальные ўтварэнні (Кубінскае, Кюрынскае, Дзербенцкае і іншыя ханствы). У 1813-28 гадах тэрыторыя рассялення лезгінаў увайшла ў склад Расійскай імперыі.

Традыцыйныя заняткі — пашаннае земляробства (збожжа, бабовыя, агародніна, бахча), вінаградарства, садаводства, а таксама жывёлагадоўля, на раўнінах — пераважна выганна-стойлавае, у гарах — адгоннае (пераважна, авечкі). Традыцыйныя промыслы і заняткі — вытворчасць дываноў, сукна, апрацоўка драўніны і металаў (збройная і ювелірная), скуры, ганчарства.

Традыцыйныя паселішчы ў гарах — кучавыя, дамы стаяць шчыльна адзін да аднаго. У раўніннай частцы паселішчы раскідзістыя альбо з шырокімі вуліцамі і вялікімі дварамі, апаясаныя агароджай. Пераважаюць паселішчы вулічнай планіроўкі. Традыцыйнае жытло каменнае (на раўніна таксама саманнае), наземнае, прамавугольнае ў плане, з плочкім земляным дахам і ўнутраным дварком, у гарах — 2- і шматпавярховае, на раўнінах 1-2-павярховае.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.251 — 252

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85076376 · NKC: ph117708 |
| Хрысціянства |
| --- |
|  |
| Біблія |
| * Стары Запавет
* Новы Запавет
* Апокрыфы
* Евангелле
* Дзесяць запаведзей
* Нагорная пропаведзь
 |
| Тройца |
| * Бог Айцец
* ✯ Ісус Хрыстос
* Святы Дух
 |
| Гісторыя хрысціянства |
| * Храналогія хрысціянства
* Апосталы
* Сусветныя саборы
* Вялікі раскол
* Крыжовыя паходы
* Рэфармацыя
 |
| Хрысціянскае багаслоўе |
| * Грэхападзенне
* Грэх
* Дабрадзейнасць
* Выкупленне
* Выратаванне
* Уваскрэсенне
* Другое прышэсце
* Богаслужэнне
* Дабрадзейнасці
* Таінствы
 |
| Галіны хрысціянства |
| * Каталіцтва
* Праваслаўе
* Пратэстанцтва
* Сацыніянства
 |

**Правасла́ўе** (калька з грэчаскага слова ὀρθοδοξία (*артадоксія*) — «правільнае меркаванне»), першапачаткова — тэрмін, які абазначаў супрацьлегласць гетэрадоксіі («памылка ерэтыкоў»). Узнік у II стагоддзі у Сусветнай царкве для абазначэння адрознення яе вучэння ад поглядаў розных расколаў, ерасей і сект, якімі лічыліся іншыя хрысціянскія і псеўдахрысціянскія кірункі. У дактрынальных дакументах часта ўжываўся як сінонім тэрміна «кафалічны» (у лацінскай традыцыі — «каталіцкі»)(καθολικός). Трэба, аднак, адзначыць, што блытаць гэтыя тэрміны не варта: пад «кафалічнасцю» ў багаслоўі маецца на ўвазе палната і цэласнасць Царквы Хрыстовай, яе прасторавая, часавая і якасная ўніверсальнасць.

У сучасным свецкім рэлігіязнаўстве — адзін з асноўных накірункаў хрысціянства, які аформіўся пасля расколу адзінай царквы на *Усходнюю* і *Заходнюю*.

У праваслаўнай царкве — вучэнні і духоўныя практыкі Адзінай Святой Саборнай і Апостальскай Царквы, якая складаецца з 15 аўтакефальных памесных цэркваў, што ўтвараюць адзіную сусветную царкву. У гэтым разуменні гісторыя царквы да 1054 года з'яўляецца часткай гісторыі Сусветнай Праваслаўнай Царквы, ад якой, на погляд праваслаўных, у выніку шэрагу памылак і скажэнняў праваслаўнага вучэння (напрыклад: філіокве, дагмат аб беззаганным зачацці Багародзіцы, вучэнне пра Чысцец, дагмат аб непамыльнасці рымскага першасвятара ў пытаннях веры і маралі, дагмат аб першаснасці ў хрысціянскай царкве рымскага епіскапа (у лацінскай традыцыі — «біскупа») і г.д.) і Сімвала веры адкалолася Каталіцкая царква. Вучэнне апошняй назвалі «каталіцтвам» і разглядаюць як ерась там, дзе яно супярэчыць праваслаўнаму.

Гл. таксама
-----------

* Праваслаўныя цэрквы заходніх абрадаў
* Карпата-Руская праваслаўная царква

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Universalis · Швейцарскі гістарычны · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph115880 |

| ⛭Праваслаўны клір |
| --- |
| Святары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Епіскапы | 
* Вікарый
* Епіскап (Архірэй)
* Архіепіскап
* Экзарх
* Мітрапаліт
* Патрыярх

 |
| Святары | 
* Іераманах
* Ігумен
* Архімандрыт
* Іерэй
* Прэсвітар
* Протаіерэй
* Протапрэсвітар

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Іерадыякан
* Протадыякан
* Архідыякан

 |

 |
| Царкоўныя служкі | 
* Алтарнік
* Іпадыякан
* Псаломшчык
* Дзяк
* Еклісіярх

 |
**Праваслаўнае беларускае дэмакратычнае аб’яднанне** (ПБДА) — рэлігійна-грамадская арганізацыя ў Заходняй Беларусі. Існавала з красавіка 1927 г. да 2-й паловы 1930-х гаодў. У склад яго кіраўніцтва (знаходзілася ў Вільні) уваходзілі В. Багдановіч, А. Назарэўскі, А. Коўш, Л. Голад і інш. Друкаваны орган — часопіс «Праваслаўная Беларусь».

Мэты і задачы
-------------

Абя’днанне ставіла за мэту абарону рэлігійных, палітычных, культурна-нацыянальных, эканамічных і юрыдычных правоў заходнебеларускага насельніцтва. ВЫступала за выкарыстанне беларускай мовы ў праваслаўных богаслужэннях і ўсіх сферах грамадскага жыцця, змагалася з праявамі нацыянальнай, рэлігійнай і інш. дыскрымінацыі беларусаў у Польшчы. Вырашэнне эканамічных праблем заходнебеларускай вёскі бачыла ў справядлівым падаткаабкладанні, развіцці разнастайных форм кааперацыі, надзяленні зямлёй бяднейшых пластоў. Актыўна выступала супраць польскага абшарніцтва ў Заходняй Беларусі падтрымлівала патрабаванні рабочых аб увядзенні 8-гадзіннага рабочага дня, устанўленні справядлівай сістэмы зарплат і пенсій, забароне дзіцячай працы і інш.

Дзейнасць
---------

У складзе Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта і Блока нацыяналньых меншасцей ПБДА удзельнічала ў выбарчай кампаніі у польскі сейм і сенат (сакавік 1928 г.). Дзейнасць ПБДА падвяргалася нападкам з боку польскіх арганізацый нацыяналістычнага кірунку і праваслаўна-манархічных колаў расійскай эміграцыі.

Літаратура
----------

* Васілеўскі, Ю. Праваслаўнае беларускае дэмакратычнае аб’яднанне / Юрка Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 554. — ISBN 985-11-0141-9.

| ⛭Беларускія грамадскія арганізацыі ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939) |
| --- |
| 
* Беларускае выдавецкае таварыства
* Беларускае дабрачыннае таварыства
* Беларускае нацыянальнае аб’яднанне
* Беларуская сялянска-работніцкая грамада
* Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры‎
* Беларускі нацыянальны камітэт‎
* Беларускі студэнцкі саюз‎
* Польска-беларускае таварыства‎
* Праваслаўнае беларускае дэмакратычнае аб’яднанне‎
* Таварыства беларускай школы
* Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны
* Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый

 |
**Лейтматыў** (ням.: Leitmotiv — «галоўны, вядучы матыў»), у музыцы — характэрная тэма або музычны абарот, якія абмалёўваюць які-небудзь персанаж оперы, балета, праграмнай п'есы, яго асобныя рысы або пэўную драматычную сітуацыю і гучаць пры згадванні аб іх, пры з'яўленні персанажа або пры паўторы драматычнай сітуацыі ў розных частках твора. Першым пачаў актыўна выкарыстоўваць лейтматывы ў сваіх операх Рыхард Вагнер.

Узнікненне
----------

Сам Рыхард Вагнер ніколі не выкарыстоўваў такога абазначэння як *лейтматыў*. Тэрмін у 1871 годзе ўвёў нямецкі музыказнаўца і вакальны педагог Фрыдрых Вільгельм Йенс (1809-1888) у дачыненні да опер Карл Марыя фон Вебера («*С. М. von Weber in seinen Werken*». Берлін, 1871 года). Шырокае распаўсюджванне ён атрымаў у X. фон Вальцогена, які ўжываў яго ва ўсіх працах, якія тычацца вагнераўскай творчасці.

У літаратуры
------------

Тэрмін *лейтматыў* ужываецца таксама ў літаратуразнаўстве. Тут ён абазначае асноўную тэму твора або творчасці пісьменніка ў цэлым, сукупнасць груп тэматычных элементаў або сродкаў выражэння, трывалых, «кананічных» для пэўнага жанру і стылю. Таксама пад лейтматывам часам разумеюць комплекс тэматычных сродкаў і сродкаў выражэння, які ўвесь час паўтараецца на працягу пэўнага мастацкага цэлага — літаратурнага твора; у гэтым ужыванні паняцце лейтматыва набліжаецца да свайго першапачатковага музычнага значэння.

| Оперныя тэрміны |
| --- |
|  | 
Арыета ·  Арыёза ·  Арыя ·  Арыя да капо ·  Бельканта ·  Выхадная арыя ·  Дэкламацыйныя спевы ·  Дзіва ·  Інтэрмецца ·  Кабалета ·  Каваціна ·  Кастраты-спевакі ·  Каларатура ·  Кампрымарыё ·  Ламента ·  Лейтматыў ·  Лібрэта ·  Меладрама ·  Мецца вочэ ·  Прымадонна ·  Рэчытатыў ·  Рулада ·  Тэсітура ·  Фіярытура
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (онлайн) · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4195278-9 · LCCN: sh85075932 · Microsoft: 120599106 |
Лагатып.
**«Праваабаронцы за свабодныя выбары»** — грамадская кампанія ў Беларусі ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта.

Арганізатарамі і ўдзельнікамі кампаніі з'яўляюцца грамадскае праваабарончае аб'яднанне «Беларускі Хельсінкскі камітэт», грамадскі праваабарончы цэнтр «Вясна» і інш. праваабаронцы. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў імі прымаецца заява, у якой акрэсліваюцца мэта і асноўныя формы ажыццяўлення кампаніі. Так, мэтай кампаніі на прэзідэнціх выбарах 2010 г. названа «правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра нашы высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці».

Перыяды правядзення
-------------------

* Выбары ў Нацыянальны сход 2008 г.
* Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў 2010 г.
* Выбары Прэзідэнта 2010 г.

Дзейнасць
---------

Удзельнікі кампаніі ажыццяўляюць доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, як правіла, накіроўваюцца ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання.

Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваюцца ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія абраны для назірання. Яны вядуць назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў.

Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраюцца для назірання па ўсіх абласцях краіны і г. Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 г. паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых.

Зноскі
------

1. ↑  Заява праваабаронцаў з нагоды пачатку кампаніі па маніторынгу выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Беларускі Хельсінкскі камітэт. Архівавана 7 лютага 2011.

У сеціве
--------

* Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары прэзідэнта 2010 // Беларускі Хельсінкскі камітэт. Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Праваабаронцы за свабодныя выбары. Навіны на тэму: выбары прэзідэнта — 2010 // Вясна.
* Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 // Livejournal.
* Vybary 2010 // Twitter.
* За свабодныя выбары ў Беларусі | For free elections in Belarus // Facebook.
* Vybary 2010 // Рэгіянальны партал — Светлагорск.
**Праваслаўная Аўтаномная Мітраполія Заходняй Еўропы і Амерыкі**, некананічная праваслаўная юрысдыкцыя, якая была ўтворана ў 1990 годзе, калі Каталіцкая Праваслаўная царква Партугаліі прыняла рашэнне аб далучэнні да кананічнай Польскай праваслаўнай царквы. Нязгодная з гэтым частка Сіноду стварае сваю юрысдыкцыю, працягвая знаходзіцца ў зносінах з Украінскай праваслаўнай царквой ЗША і Рассейвання. У 1993—1997 знаходзілася пад амафорам УПЦ Кіеўскага патрыярхата.

Зараз Сінод царквы складаецца з 8 епіскапаў (3 з якіх уваходзяць у Правінцыйны сінод Амерыкі), налічваецца 15 прыходаў у Еўропе і 17 у ЗША. Прадстаяцель з моманта заснавання — Еўлогій (Хесслер) з тытулам «архіепіскап Міланскі і Аквілейскі».
**Гуманітарна-эканамічная акадэмія ў Лодзі** (польск.: Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi) — польская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова, якая знаходзіцца ў Лодзі.

Вучэльня займае 5-е месца ў Польшчы сярод недзяржаўных ВНУ з магістратурай у рэйтынгу выдання «Rzeczpospolita» і 85-е месца ў агульным рэйтынгу ўсіх ВНУ Польшчы (май 2009 года). У 2007 годзе ў аналагічным рэйтынгу ўсіх універсітэтаў Польшчы акадэмія займала 76-е месца.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Акадэмія мае статус недзяржаўнай вышэйшай навучальнай установы з 1993 года (запіс у рэестры міністэрства народнай адукацыі пад № 30 зроблены 5 кастрычніка 1993 года). У першы 1994/1995 навучальны год вучэльняй было прынята 150 абітурыентаў. Праз тры гады ў ёй ужо налічвалася каля тысячы студэнтаў. У 2000/2001 годзе тут вучылася амаль 11 тысяч студэнтаў і слухачоў. У гэтым жа годзе вучэльня атрымала права выдаваць дыпломы магістра педагогікі. Чарговы навучальны год пачаўся з атрымання права прысвойваць ступені магістра менеджменту і маркетынгу і бакалаўра паліталогіі. Вясной 2002 года было атрымала права весці навучанне ў магістратуры ў галіне інфарматыкі. З 2003 года вучэльня была ўпаўнаважана праводзіць навучанне па дзесяці магістарскіх, бакалаўрскіх і інжынерных спецыяльнасцях і ў аспірантуры. У 2007 годзе яна атрымала права прысвойваць доктарскія ступені па інфарматыцы, мовазнаўству і мастацтву. 1 красавіка 2009 года вучэльня атрымала сучасную назву.

Структура
---------

### Факультэты і спецыяльнасці

* Факультэт мастацтваў: графіка, культуразнаўства, танец;
* Факультэт эканомікі і кіравання: унутранная бяспека; эканоміка; турызм і рэкрэацыя; кіраванне;
* Гуманітарны факультэт: журналістыка і сацыяльныя камунікацыі; польская філалогія; філалогія;
* Факультэт медыцынскіх навук і навук аб здароўі: фізіятэрапія; касметалогія; сястрынская справа; дыеталогія;
* Факультэт педагогікі і псіхалогіі: педагогіка; дашкольная і малодшашкольная педагогіка; псіхалогія;
* Факультэт права і адміністрацыі: адміністрацыя; паліталогія; права;
* Факультэт тэхнікі і інфарматыкі: інфарматыка; механіка і машынабудаванне; транспарт.

### Філіялы

* Вадзіслаў Слёнскі
* Варшава
* Серадз
* Свідніца
* Тжцянка
* Ясла

### Іншыя падраздзяленні

* Інстытут дыстанцыйнага навучання
* Польскі віртуальны ўніверсітэт
* Цэнтр паслядыпломнай адукацыі
* Цэнтр педагагічных даследаванняў
* Аддзел міжнародных сувязяў
* Бюро еўрапейскіх праектаў
* Выдавецтва і навуковая кнігарня

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гуманітарна-эканамічная акадэмія ў Лодзі
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Лейкапласты ў бульбе
Тыпы пластыдаў
**Лейкапла́сты** (ад стар.-грэч.: λευκός — *белы* і πλαστός — *вылеплены*) — бясколерныя сферычныя пластыды ў клетках раслін.

Лейкапласты ўтвараюцца ў запасальных тканках (клубнях, карэнішчах), клетках эпідэрмы і іншых частках раслін. Сінтэзуюць і назапашваюць запасныя пажыўныя рэчывы: крухмал (так званыя амілапласты), тлушчы, бялкі. Лейкапласты ўтрымліваюць ферменты, з дапамогай якіх з глюкозы, утворанай падчас фотасінтэзу, сінтэзуецца крухмал. На святле лейкапласты ператвараюцца ў хларапласты.

Бясколерныя пластыды, яны не маюць гранаў і не ўтрымліваюць пігментаў. У строме лейкапластаў змяшчаюцца ДНК, РНК, рыбасомы, а таксама ферменты, якія забяспечваюць сінтэз і расшчапленне запасных рэчываў. Некаторыя лейкапласты цалкам запоўнены крухмалам. Яны называюцца крухмальнымі зернямі.

Літаратура
----------

* Біялогія: падруч. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / пад рэд. М. Д. Лісава; пер. з рус. мовы В. К. Раманцэвіч. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2014. ISBN 978-985-03-2169-5

| ⛭Раслінныя клеткі |
| --- |
| Арганелы | 
* Пластыды
	+ Лейкапласты
	+ Храмапласты
	+ Хларапласты
	+ Элаяпласты
	+ Амілапласты
	+ Пратэінапласты
	+ Статаліты
* Вакуоля

 | Раслінная клетка |
| Клетачная сценка | 

|  |  |
| --- | --- |
| Арганічныя рэчывы | 
* Цэлюлоза
* Геміцэлюлоза
* Пекцін
* Лігнін
* Куцін
* Суберын

 |
| Структуры | 
* Першасная клетачная сценка
* Другасная клетачная сценка
* Поры
* Плазмадэсмы
* Дэсматубула

 |

 |
| Дзяленне расліннай клеткі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Адмысловыя стадыі | Прэпрафаза |
| Структуры | 
* Прэпрафазная стужка
* Фрагмасома
* Клетачная пласцінка
* Фрагмапласт
* Фікапласт

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 181105192 |
**Гуманіта́рная катастро́фа** — стан грамадства, які характарызуецца пагрозай яго знішчэння ў выніку міграцый, голаду, страты маральных арыенціраў, эпідэмій і гвалту ў дачыненні да мірнага насельніцтва. Для прадухілення гуманітарнай катастрофы ў зону бедства накіроўваюць гуманітарную дапамогу. Гуманітарная катастрофа можа ўспыхнуць у мясцовасці, якая з'яўляецца арэнай баявых дзеянняў — у такім разе мірным жыхарам, які жадаюць пакінуць гэту тэрыторыю, прадстаўляецца «гуманітарны калідор».

Краіны і рэгіёны, дзе зафіксаваны гуманітарныя катастрофы
---------------------------------------------------------

* Косава
* Судан (правінцыя Дарфур)
* Паўднёвы Судан
* Ірак
* Ліберыя
* Зімбабвэ
* Рэспубліка Гаіці
* Кіргізія
* Расія – п'янства.

Гістарычныя гуманітарныя катастрофы
-----------------------------------

Тут не прыводзяцца звесткі пра гуманітарныя катастрофы, якія папярэднічалі 1815 году – году стварэння першай міжнароднай міратворчай арганізацыі (Свяшчэннага саюза), якая паклала пачатак устойліваму мірнаму часу ў Еўропе.

* Голад у Ірландыі (1845 &#150; 49)
* Генацыд армян (1915)
* Галадамор
* Халакост
* Блакада Ленінграда
* Нанкінская разня
* Выгнанне немцаў пасля Другой сусветнай вайны (1944 &#150; 47)
* Культурная рэвалюцыя ў Кітаі (1966 &#150; 76)
* Кіраванне Пол Пота ў Камбоджы
* Сумгаіцкі пагром (1988) і Хаджалінская разня (1992) – злачынствы бакоў падчас Карабахскага канфлікту
* Генацыд у Руандзе (1994).

Гл. таксама
-----------

* Гуманітарная інтэрвенцыя
Тагмы трылабіта (*Trilobita*).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тагма.
**Тагма** (лац.: tagma, мн. л. *tagmata* ад грэч. τάγμα) — аддзел цела ў сегментаваных (членістых) жывёл. Як правіла, тагмай лічыцца кожны больш-меней адасоблены аддзел цела, які складаецца з некалькіх адносна аднастайных сегментаў. У розных групах колькасць тагмаў і іх сегментарны склад розны. Найбольш шырока вядомыя прыклады тагмаў: галава, грудзі і брушка насякомых, галавагрудзі і «брушка» (апістасома) павукоў. Гэтае паняцце пераважна выкарыстоўваецца пры апісанні будовы кольчатых чарвей і членістаногіх.
**Таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва** — беларуская культурна-асветная арганізацыя ў 1919—1920 гг. Старшыня М. Чарот. Налічвала каля 100 чал.

Мэты і задачы
-------------

Ставіла за мэту: пашырэнне нацыянальнай тэатральнай, вакальнай і музычнай творчасці, маральную і матэрыяльную падтрымку маладых беларускіх пісьменнікаў, музыкантаў і спевакоў, дабрачынную дзейнасць на карысць дзяцей, юнацтва і бедных слаёў насельнінтва. Непасрэднымі задачамі таварыства былі: пашырэнне дзейнасці ў Мінску і, асабліва, у правінцыі, стварэнне па ўсёй Беларусі новых культурна-асветных гурткоў, таварыстваў, тэатральна-музычных студый для падрыхтоўкі артыстаў, выданне старых і новых тэатральных, музычных і харавых твораў.

Гісторыя
--------

Утворана ў верасні 1919 г. у Мінску ва ўмовах польскай акупацыі замест тэатральнага гуртка «Маладзік», які дзейнічаў з лета 1919 г. Зарэгістравана польскай адміністрацыяй у якасці юрыдычнай асобы. Сядзіба таварыства месцілася ў «Беларускай хатцы». Складалася з 4 секцый: драмычнай (12 чал. рэжысёр — У. Галубок), харавой (Беларускі хор пад кіраўніцтвам У. Тэраўскага — каля 35 чал.), музычнай (7 чал.) і літаратурна-выдавецкай. За паўгоддзе дзейнасці таварыства дало больш за 30 спектакляў, харавых і музыкальных канцэртаў, паміж якімі раз у тыдзень ладзіліся т. зв. народныя мастацкія прадстаўленні па зніжаным кошце білетаў. У рэпертуары п’есы Я. Купапы, Ф. Аляхновіча, У. Галубка, Я. Коласа, А. Іванова, М. Чарота і інш. народная і аўтарская харавая музыка і спевы. Пры падтрымцы арганізацыі ў маі 1920 г. у Баранавічах створаны культурна-асветны гурток «Прамень». Таварыства падрыхтавала да выдання каля 20 рукапісаў новых сцэнічных твораў. Падтрымлівала сувязь са слуцкай арганізацыяй «Папараць-кветка», з беларускімі культурна-асветнымі гурткамі Вільні, Гродна, Бабруйска, Барысава і інш. Спыніла дзейнасць у канцы 1920 г. У ліку актыўных членаў таварыства: У. Фальскі, А. Александровіч, М. Міцкевіч, С. Станюта, Я. Рамановіч, В. Адамовіч, К. Ламака, К. Пуроўскі і інш.

Літаратура
----------

* Ляхоўскі, У. Таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва / Уладзімір Ляхоўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 492—493.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гумарэска (значэнні).
**Гумарэ́ска** (ням.: Humoreske ад англ.: Humour — гумар) — невялікі вершаваны або празаічны твор жартаўлівага зместу.

У сюжэтнай аснове звычайна смешная прыгода, камічнае бытавое здарэнне, а аб’ект асмяяння — жыццёвая з’ява або загана ў чалавечым характары, якія не маюць адзнак сацыяльнай шкоднасці ці небяспечнасці.

Эмацыянальна-стылявым ладам наблтжаецца да анекдота, фабліо, фацэцыі.

У вершаваным выглядзе гумарэскі пісалі Сімяон Полацкі, А. С. Пушкін, Саша Чорны  (руск.) (бел. У. У. Маякоўскі, празаічныя творы ў гэтым жанры пакінулі А. П. Чэхаў, Астап Вішня, М. М. Зошчанка, Рыгор Горын і іншыя.

Зноскі
------

1. ↑  *Григорий Горин* ХОЧУ Харчо! (Монолог официанта)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Тададаха** (анандага: *Tahtootahoo*), вядомы таксама як **Ататар'ё** (анандага: *Atotarho*) — легендарны правадыр анандага, чараўнік. 

У міфалогіі іракезаў Тададаха выступаў як прыхільнік несупынных войн. Жыў у пячоры, меў скажоны твар і змей, заплеценых у валасы, посуд з чарапоў сваіх ворагаў. З-за магіі Тададаха таямніча памерла дачка Гаяваты. 

Вандроўка прыхільнікаў міру Гаяваты і Дэганавайды да Тададаха з'яўляецца найбольш выразнай часткай міфаў пра стварэнне лігі іракезаў. Згодна паданням, Гаявата і Дэганавайда здолелі ўпэўніць Тададаха прыняць іх план аб'яднання плямён. Як толькі ён даў згоду, яго твар стаў чалавечым. Гаявата расплёў яго валасы і вызваліў іх ад змеяў. 

У пазнейшы перыяд анандага давалі найменне *тададаха* вярхоўным правадырам іракезаў.

Спасылкі
--------

* Hiawatha facts, information, pictures
* THE ONONDAGA INDIANS AND THEIR RESERVATION
**Талуй**, Тулуй (манг.: Толуй, кіт.: 拖雷, піньінь Tuōléi; каля 1193 — 1232) — дзяржаўны дзеяч Вялікага мангольскага улуса, военачальнік. Чацвёрты, малодшы сын Чынгісхана і яго галоўнай жонкі Бортэ. Насіў мянушку «Вялікі наён»). У 1227—1229 гадах пасля смерці Чынгісхана і да абрання новага вялікага хана быў рэгентам Мангольскай імперыі.

Старэйшай жонкай Талуя была Соркактані, пляменніца кераіцкага  (руск.) (бел. Ван-хана. Соркактані была хрысціянкай нестарыянскай веры і выхавала дзяцей — Мункэ, Хубілая, Хулагу і Арыг-бугу — у духу павагі да хрысціянскай рэлігіі. Паводле законаў Ясы  (укр.) (бел. яны не маглі быць ахрышчаны, аднак гэта не перашкаджала Арыг-Бугу адкрыта вызнаваць хрысціянства, а Мункэ і Хулагу кіравацца ў палітыцы інтарэсамі сваіх нестарыянскіх падначаленых, што было не складана пры надзвычайнай талерантнасці манголаў да хрысціянскай рэлігіі. Следствам гэтага стаў Жоўты крыжовы паход.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>

Літаратура
----------

* Тайная гісторыя манголаў


| ?Талуй — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Есугей[d] |  | Bartan Baator[d] |  | Khabul Khan[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Чынгісхан |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Аэлун[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Талуй |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Дэй-Сечэн[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Бортэ[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Čotan[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | CBDB: 0029242, 0339726 · GND: 1166288552 · VIAF: 6562153653256555900001 |
Таварыш — ваенная пасада, а затым званне ў арміі Вялікага княства Літоўскага.

Існавала толькі ў кавалерыі. Першапачаткова таварыш быў кіраўніком ніжэйшай баявой адзінкі кап'я, якое складалася з таварыша і некалькіх дробных шляхціцаў - пачтовых. 

Нават пасля ўтварэння рэгулярнай арміі ВКЛ у XVIII ст. прынцып камплектавання кавалерыі застаўся ранейшым, таму гэтае званне праіснавала да канца існавання беларуска-літоўскай дзяржавы. Пасля ваеннай рэформы ў Рэчы Паспалітай 1775 г. званне "таварыш" захавалася ў палках Пярэдняй варты і брыгадах Нацыянальнай кавалерыі. Хаця аналагаў гэтаму званню ў пяхоце і артылерыі Вялікага княства не існавала, тым не менш таварышы Пярэдняй варты стаялі вышэй падафіцэраў пяхоты і артылерыі і насілі афіцэрскія пагоны, а таварышы Нацыянальнай кавалерыі па статусу прыроўніваліся да "харунжых" у пяхоце, артылерыі і палках Пярэдняй варты.

Знакам адрознення таварыша ў палках Пярэдняй варты выступаў эпалет без зорачак і стужак, а ў брыгадах Нацыянальнай кавалерыі - эпалет з адной зорачкай.

Ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь эквівалентам гэтаму званню можа выступаць прапаршчык.

Літаратура
----------

* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. - Витебск, 2012.
**Сяргей Барысавіч Баткоўскі** (17 ліпеня 1917, г. Петраград — 1995) — беларускі савецкі архітэктар. Заслужаны архітэктар БССР (1969).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1940 годзе Ленінградскі інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Член Саюза архітэктараў СССР з 1945 года.

3 1946 года ў Мінску. Працаваў у інстытутах «Белдзяржпраект», Беларускім аддзяленні «Саюздзіпрагандлю», «Белпрампраект», «Мінскпраект» (у 1960—1965 галоўны архітэктар). 3 1978 года загадчык кафедры інтэр’ера і абсталявання Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута.

Творчасць
---------

Асноўныя работы ў Мінску: рэканструкцыя карпусоў хімічнага і біялагічнага факультэтаў БДУ (1950), крыты плавальны басейн інстытута фізкультуры (1953), павільён білетных кас чыгуначнага вакзала (1955), 10-павярховы жылы дом на плошчы Я. Коласа (1957), паліграфічны камбінат імя Я. Коласа (1956), жылыя дамы на праспекце Ф. Скарыны (1958, Дзяржаўная прэмія БССР 1968), карпусы гадзіннікавага завода (1963), павільён ВДНГ БССР (1968), рэканструкцыя стадыёна «Дынама» (усё ў сааўтарстве). Помнік Я. Купалу ў Араў-парку пад Нью-Ёркам (1973, са скульптарам А. Анікейчыкам); бюст Героя Савецкага Саюза лётчыка-касманаўта СССР П. I. Клімука ў Брэсце (1978, са скульптарам I. Міско) і інш.

Узнагароды
----------

Дзяржаўная прэмія БССР 1968 года за ўдзел у стварэнні архітэктурнага ансамбля Ленінскага праспекта ў Мінску. Узнагароджаны ордэнамі «Знак Пашаны» (1968), Дружбы народаў (1981), медалямі.

Сям'я
-----

Меў дачку Вольгу Баткоўскую, якая працавала ў апараце Беларускага саюза архітэктараў. Памёрла 19 лістапада 2020 года ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19.

Зноскі
------

1. 1 2  Ботковский Сергей Борисович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 77. — 737 с.
2. ↑  Ботковский Сергей Борисович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
3. ↑  Ушла из жизни БОТКОВСКАЯ ОЛЬГА СЕРГЕЕВНА

Літаратура
----------

* Баткоўскі Сяргей Барысавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Ботковский Сергей Борисович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Спасылкі
--------

* К 100-летию зодчего С. Б. Ботковского  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Піваварчык.
**Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык** (нар. 12 жніўня 1962, Барысаў) — беларускі гісторык і археолаг. Доктар гістарычных навук (2009).

Біяграфія
---------

Скончыў гістарычны факультэт ГрДУ. Абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Гарадзішчы 10-13 ст. Беларускага Панямоння» (1994), доктарскую дысертацыю па тэме «Фарміраванне і развіццё сістэмы фартыфікацыйнага будаўніцтва ў Беларусі (1772—1941 гг.)» (2009). Загадчык кафедры археалогіі і этналогіі ГрДУ. У 2009 г. Мінкультам РБ прызначаны навуковым кіраўніком гісторыка-культурнай каштоўнасці «Фартыфікацыйныя збудаванні 68-га Гродзенскага ўмацаванага раёна (1940—1941 гг.) у зоне Аўгустоўскага канала на тэрыторыі Гродзенскай вобласці».

Кірункі навуковай дзейнасці: сярэднявечная археалогія і гісторыя, гісторыя фартыфікацыі, ваенная археалогія і гісторыя Беларусі, гісторыя народаў Беларусі, гісторыя і культура яўрэяў Усходняй Еўропы. Удзельнік 120 навуковых канферэнцый у Беларусі, Літве, Украіне, Расіі, Польшчы. Аўтар каля 150 навуковых прац.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Гродна і гродзенцы: дзевяць стагоддзяў гісторыі : (да 880-годдзя горада) : матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гродна, 10―11 красавіка 2008 г.) / [рэдкалегія: А. І. Антоненка, А. А. Каваленя, Я. А. Роўба (адказныя рэдактары) і інш.]. ― Гродна, 2008.
**Бітва пад Вапла́ўкен** (польск.: Bitwa pod Wopławkami, ням.: Die Schlacht bei Woplauken, руск.: Битва пад Вопловками) — бітва, кая адбылася ў 1311 годзе паблізу вёскі Ваплаўкен (цяпер в. Ваплаўкі  (польск.) (бел. пад Кэнтшынам, Польшча) паміж войскам вялікага князя літоўскага Віценя і войскам Нямецкага ордэна.

Войска Віценя (4 тыс. чал.) вярталася з набегу на Прусію (Эрмінскую зямлю), дзе быў, між іншым, спалены Лідзбарк, вяло з сабою 1200 чалавек палону, і стала табарам каля Ваплаўкен. Там яго нагнала ордэнскае войска пад камандаваннем маршала ордэна Хайнрыха фон Плоцке (нямецкія хронікі паведамляюць, што немцаў было «ў 8 разоў меней», г.зн. каля 500 чал.). Бітва перамяшчалася ад табару да возера Муй, у яе ходзе шмат літоўцаў было пасечана, а рэшту загналі ў возера, дзе яны патанулі. У тым самым возеры, мяркуецца, былі патопленыя і нарабаваныя літоўцамі літургічныя прадметы. Аднак, каля 1000 літоўцаў удалося збегчы.

Нямецкія хронікі (Марцін Маўрыцый у «Хроніцы прускіх магістраў») паведамляюць, што Віцень быццам выхваляўся перад палоннымі хрысціянамі, што «іх бог ім не дапамагае». Тым большай была радасць як вызваленых, так і вызваліцеляў. Каля месца бітвы была пастаўленая капліца (заняпала і разбурылася ў часы Рэфармацыі). Вялікі магістр Карл фон Трэвір фундаваў, у гонар гэтай перамогі, кляштар бенедыктынак у Торуні.

Літаратура
----------

* *Гагуа Р.* Битва при Воплавках: крах антикрестовых походов великого князя литовского Витеня(недаступная спасылка) (Gagua Ruslan B. The Battle of Woplawki: the Fall of Anticrusaders Campaigns of Grand Duke of Lituania Vitenes) // *Crusader, 2015, Vol.(1), Is. 1, pp. 23-38.  (руск.)*
* *Сагановіч Г.* Беларусь і Нямецкі ордэн (да Крэўскай уніі) // З глыбі вякоў. Наш край. Вып. 2. — Мн. 2002. ISBN 985-08-0515-3. С.123.
* *Sobczak Andrzej*. Bitwa pod Wopławkami Архівавана 28 верасня 2007. [2006] // [Urząd Gminy Kętrzyn] Gmina Kętrzyn. Ciekawostki gminne.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Канановіч.
**Іван Іванавіч Канановіч** (нар. 10 мая 1938, вёска Кукавічы, Капыльскі раён, Мінская вобласць) — беларускі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Скончыў Вялікараёўскую СШ (1956), Баранавіцкае вучылішча сельскай гаспадаркі (1956), Мінскае ПТВ-9 (1962), Беларускі дзяржаўны універсітэт (1968).

Працаваў трактарыстам у Цімкавіцкай МТС, на цаліне, слесарам-рамонтнікам, інжынерам не Мінскім аўтазаводзе, у шматтыражцы «Автозаводец». З 1982 у выдавецтве «Мастацкая літаратура»

Аўтар кніг «Заводскія світанні» (1978), «Белы чыгун» (1981), «Цёплы камень» (1985), «Асобая зона» (1992).

Прэміі і ўзнагароды
-------------------

* (2008) Залаты купідон

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
**Бітва пад Вількамірам** (1 верасня 1435) — эпізод феадальнай вайны ў ВКЛ (1432—1437). Баявое сутыкненне на рацэ Святой (прытоку Віліі) пад Вількамірам (цяпер Укмерге, Літва) скончылася перамогай войскаў вялікага князя літоўскага Жыгімонта Кейстутавіча над войскамі вялікага князя літоўскага Свідрыгайлы. Зыход бітвы фактычна вырашыў вынік усёй вайны на карысць Жыгімонта Кейстутавіча.

Літоўская паштовая марка, прысвечаная бітве
Войска Свідрыгайлы Альгердавіча налічвала да 15 тысяч чалавек, сярод іх — 6 тысяч ваяроў уласна вялікага князя, 50 дружын удзельных князеў, 3 тысячы лівонскіх войскаў, 1,5 тысячы табарытаў, 500 ардынцаў. Разнароднае войска ўзначальвалі сам Свідрыгайла, лівонскі ландмайстр Франц фон Кірскорф і князь Жыгімонт Карыбутавіч. Самым дасведчаным з іх быў Жыгімонт Карыбутавіч, удзельнік гусіцкіх войнаў. 

Жыгімонт Кейстутавіч мабілізаваў 5 тысяч уласна сваіх ваяроў, камандаванне якімі даручыў свайму сыну Міхаілу. Польшча прыслала на дапамогу 4-12 тысяч чалавек на чале з Якубам Кабылянскім, дасведчаным ваеначальнікам, удзельнікам Грунвальдскай бітвы і Вялікай вайны з Ордэнам.

На працягу двух дзён (29-30 жніўня) войскі Свідрыгайлы Альгердавіча і Жыгімонта Кейстутавіча занімалі пазіцыю за 9 км на поўдзень ад Вількаміра. На трэці дзень Свідрыгайла, праз на яго думку невыгоднасць сваёй пазіцыі, вырашыў перанесці лагер да Вількаміра, яго войска пачало пераход на новае месца і было атакавана праціўнікам. Цяжкая кавалерыя Свідрыгайлы не паспела разгарнуцца, таксама не пасплі сабраць палявы ўмацаваны лагер з вазоў -- вагенбург, на гусіцкі манер, неўзабаве войска было раздзелена на дзве часткі і практычна знішчана літоўска-польскай кавалерыяй.

З 50 князёў, якія былі ў бітве на баку Свідрыгайлы, загінула 13, а 34 трапілі ў палон. З боку лівонскага рыцарства загінулі ландмайстр Франц фон Кірскорф і некалькі комтураў. Свідрыгайла з 30 баярамі ўцёк у Полацк, застаўся без войска і саюзнікаў — лівонцаў і арыстакратыі рускіх земляў (многія князі аказаліся ў палоне да канца ўладарства Жыгімонта Кейстутавіча).

Аднак Свідрыгайла працягнуў вайну, але потым, значна аслаблены, у 1437 годзе прапанаваў Жыгімонту кампраміс, на які той пад ціскам польскага боку не згадзіўся. Свідрыгайла ўрэшце збег у Валахію. На месцы бітвы Жыгімонт Кейстутавіч у 1436 годзе загадаў пабудаваць касцёл Святой Троіцы.

Цяпер на месцы бітвы знаходзіцца населены пункт Пабайскас (ад польскага «pobojowisko» — поле бітвы).

Зноскі
------

1. 1 2  *Urban, William.* Tannenberg and After (англ.). — Chicago: Lithuanian Research and Studies Center, 2003. — С. 311—313. — ISBN 0-929700-25-2.

Літаратура
----------

* *Палехаў С.* Бітва пад Вількамірам – Пабойская бітва (1435): паміж ваеннай і сацыяльна-палітычнай гісторыяй // *Беларускі гістарычны агляд*. — 2020. — Т. 27.
| ⛭Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года |
| --- |
| 
Опса •
Стоўбцы •
Мір •
Барушкаўцы •
Зэльва •
Зяленцы •
Войшкі •
Дубенка •
Крамень •
Брэст •
Маркушаў •

---

Канстытуцыя 3 мая •
Ордэн «Virtuti Militari» •
Таргавіцкая канфедэрацыя

---

Другі падзел Рэчы Паспалітай •
 |

**Бі́тва пад Бе́расцем** — бітва ў часе вайны Расіі з Рэччу Паспалітай, якая адбылася 23 ліпеня 1792 года.

Военачальнік вялікалітоўскі Міхал Забела, намагаючыся перакрыць дарогу на Варшаву, падзяліў сваё войска. У кірунку Бярэсця ён накіраваў свайго брата Шымана з 2000 салдат. Па прыбыцці на месца Шыман Забела злучыўся з гарнізонам горада, павялічыўшы колькасць свайго войска да 5000 (у тым ліку рэкрутаў). Была надзея, што на дапамогу можа паспець каронная дывізія генерала Бышэўскага, якая выступіла з Варшавы і 22 ліпеня затрымалася ў Янаве.

Кіраўнік расійскага корпуса генерал Іван Ферзен, намагаючыся не дапусціць аб'яднання літоўскага войска ў Брэсце з сіламі Бышэўскага, 21 ліпеня выступіў з Шарашова. Ранкам 23 ліпеня на ўскрайку Бярэсця адбыліся першыя сутычкі. Пазней бітва працягнулася ў месце, адкуль літвіны былі адкінуты за Буг, да Цярэспаля. Страціўшы 300 салдат, Шыман Забела адышоў у кірунку Варшавы.

Літаратура
----------

* Mała Encyklopedia Wojskowa. — I. — Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967. — Т. 2.
**Летас** (англ.: Lake Letas) — найбуйнейшае прэснаводнае возера Вануату і астравоў Акіяніі (выключаючы Новую Гвінею), знаходзіцца ў цэнтры вулканічнага вострава Гауа ў складзе астравоў Банкс. У 2004 годзе ўключана ў папярэдні спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Возера мае U-падобную форму і акружае з усіх бакоў (акрамя паўднёвага захаду) гару Гхарат. Даўжыня Летаса з поўначы на ​​поўдзень складае каля 9 км, шырыня — каля 6 км, а плошча — 19 км². Возера знаходзіцца ў цэнтры вострава дыяметрам у 20 км на вышыні прыкладна ў 418 м над узроўнем мора. Найбольшая глыбіня складае каля 350 м. Летас уяўляе сабой кратарнае прэснаводнае возера, тэмпература вады ў якім дасягае 32 °C (таму ў ім могуць выжыць толькі вугры і крэветкі). Вада ў возеры не празрыстая, а трохі зелянявага адцення. Яна рэгулярна выцякае з возера з усходняга боку і дасягае прыкладна праз 3 км вадаспаду Сіры, а затым ўпадае ў рэкі Наманг і Мбе-Саламул, дасягаючы вод Ціхага акіяна.