**Пушту́** (таксама *пахто*, *пашто*, *афга́нская*, *патані*; саманазва: پښتو, вымаўл. [ˈpəʂt̪oː, ˈpəçt̪oː, ˈpʊxt̪oː]) — мова паўночнаўсходняй галіны ўсходнеіранскай падгрупы іранскай групы індаіранскай галіны індаеўрапейскай моўнае сям’і, на якой размаўляюць пуштуны. Распаўсюджана ў паўднёвай частцы Цэнтральнай Азіі, разам з мовай дары з’яўляецца афіцыйнай мовай Афганістана, пашырана ў паўночна-заходніх частках Пакістана, а таксама ў асяродку пуштунскіх дыяспар па ўсім свеце.

Мова пушту класіфікуецца як мова ў складзе паўночнаўсходняй галіны індаіранскіх моў, аднак згодна з іншымі даследаваннямі мова можа адносіцца да паўднёваўсходніх. Колькасць пуштумоўнага насельніцтва налічвае каля 40—60 млн чал. па ўсім свеце.

Геаграфія
---------

З’яўляючыся адной з нацыянальных моў Афганістана, мова пушту распаўсюджана найперш ва ўсходніх, паўднёвых і паўднёвазаходніх частках краіны, аднак таксама мова мае распаўсюджанне і ў некаторых рэгіёнах на поўначы і захадзе Афганістана. Дакладная колькасць грамадзян Афганістана, якія размаўляюць на пушту, невядомая, аднак па розных ацэнках указваецца лічба ад 35 да 60 % насельніцтва краіны.

У Пакістане пушту з’яўляецца адной з рэгіянальных моў, на якой размаўляе агулам 15,42 % ад насельніцтва краіны. Пушту з’яўляецца моваю большасці насельніцтва ў правінцыі Хайбер-Пахтунхва, рэгіёне ФКПТ і ў паўночнай частцы правінцыі Белуджыстан. Акрамя таго, на мове таксама гаворыць частка насельніцтва раёнаў Міянвалі і Атак правінцыі Пенджаб, а таксама пуштунская дыяспара ў розных гарадах па ўсёй краіне, у тым ліку ў гарадах Карачы і Хайдэрабад. Пуштунскае насельніцтва горада Карачы з’яўляецца найбуйнейшым у свеце сярод гарадскога насельніцтва пуштунаў, а ўласна прадстаўнікі народа складаюць каля 25 % ад насельніцтва гэтага горада.

Іншыя пуштумоўныя супольнасці пражываюць таксама на паўночным усходзе Ірана (галоўным чынам ля мяжы з Афганістанам), у Таджыкістане, на паўднёвым захадзе Джаму і Кашміра. Разам з гэтым, значныя пуштумоўныя супольнасці існуюць на Блізкім Усходзе, асабліва ў Аб’яднаных Арабскіх Эміратах і Саудаўскай Аравіі, а таксама ў ЗША, Вялікабрытаніі, Тайландзе, Канадзе, Германіі, Нідэрландах, Швецыі, Катары, Аўстраліі, Японіі, Расіі, Новай Зеландыі і г.д.

### Беларусь

Паводле перапісу насельніцтва ў Беларусі 2009 года ў Рэспубліцы налічвалася 429 чалавек, нацыянальнасць якіх вызначана як *афганцы*, з іх 204 чалавекі вызначылі *мову сваёй нацыянальнасці* ў якасці роднай.

Афіцыйны статус
---------------

З 1936 года мова пушту мае афіцыйны статус у Афганістане разам з мовай дары.

Ад пачатку XVIII ст. усе цары тагачаснага Афганістана (за выключэннем Хабібулы Калакані) былі этнічнымі пуштунамі і размаўлялі на пушту ў якасці другой мовы. Тым не менш, моваю царскага двара з’яўлялася фарсі, тады як пушту была моваю пуштунскіх плямён. Працэс папулярызацыі пушту распачаўся пры Амануле-Хане і набыў статус своеасаблівай дзяржаўнай ідэалогіі. У 1930-х гг. актывізаваўся рух за пашырэнне ўжытку мовы пушту ў грамадскім жыцці і дзяржаўным справаводстве, што падштурхнула да стварэння кабульскага ўніверсітэта ў 1932 годзе і ўзнікнення ў 1937 года акадэміі «Пашто Талана». Аднак нягледзячы на дадзеныя захады, афганская эліта працягвала разглядаць мову дары як «вытанчаную» і як «сімвал культурнага выхавання». У 1933 годзе Захір-шахам быў выдадзены ўказ пра вывучэнне і выкарыстанне дары і пушту службовымі асобамі, праз тры гады пушту афіцыйна атрымала дзяржаўны статус з поўнымі правамі на яе выкарыстанне ва ўрадзе і ў адукацыі, пры гэтым этнічна пуштунская каралеўская сям’я і большая частка чыноўнікаў працягвалі размаўляць на дары. У выніку гэтых захадаў мова пушту набыла статус нацыянальнай мовы, стаўшы сімвалам афганскага нацыянальнага руху.

Афіцыйны статус мовы быў пацверджаны ў 1964 годзе Канстытуцыйным сходам краіны, разам з гэтым *афганская персідская* мова была перайменавана ў *дары*, быў ажыццёўлены пераклад гімна краіны на пушту.

У Пакістане афіцыйны статус маюць мова ўрду і англійская мова, пушту не мае афіцыйнага статусу на федэральным узроўні. На правінцыйным узроўні, аднак, мова мае рэгіянальны статус у правінцыі Хайбер-Пахтунхва, федэральна кіруемых племянных тэрыторыях і на поўначы правінцыі Белуджыстан. У 1984 годзе было атрымана права на выкарыстанне мовы пры адукацыі ў пачатковых школах. У дзяржаўных школах у пуштумоўных рэгіёнах мова пушту цяпер з’яўляецца сродкам навучання ў 1-2 класах, з’яўляецца абавязковым прадметам да 5 класа, аднак урду застаецца асноўнай моваю навучання, пры гэтым англійскамоўныя прыватныя школы не выкарыстоўваюць пушту нават на першасным узроўні. На думку некаторых даследчыкаў, увядзенне ўрду ў якасці мовы навучання стала прычынаю заняпаду многіх моў карэнных народаў Пакістана, у тым ліку і пушту.

Гісторыя
--------

Згодна з даследаваннямі некаторых лінгвістаў, пушту з’яўляецца нашчадкам авестыйскай мовы, аднак іншыя звесткі (напрыклад, даследаванні Георга Моргенст’ернэ) сцвярджаюць толькі пра блізкае сваяцтва абедзвюх моў. Саманазва мовы з’яўляецца вынікам гістарычнай трансфармацыі ад \**Parsawā-* — «персідскі». Між тым, пуштунаў могуць таксама атаясамліваць з плямёнамі *пакхта*, якія ўпамінаюцца ў Рыгведзе, пад імі ж, па некаторых версіях, меліся на ўвазе *пактыі*, апісаныя грэчаскім гісторыкам Герадотам як жыхары Ахеменідскай сатрапіі Арахозія. Тым не менш, падобныя параўнанні могуць быць няслушнымі з этымалагічнага погляду.

Паводле Страбона, плямёны, што насялялі землі на захад ад Інда, былі часткай т.зв. *Арыяны*. З III ст. да н.э. яны ў асноўным упаміналіся як *афганы* або *абганы*, а іх мова — пад назвай *афгані*.

Некаторыя навукоўцы (напрыклад, Абдул Хай Хабібі) мяркуюць, што найбольш раннія пісьмовыя помнікі пушту ўзыходзяць да VIII ст. аднак гэтыя палажэнні аспрэчваюцца некаторымі еўрапейскімі экспертамі.

У XVII ст. у асяроддзі пуштунаў набывае папулярнасць пуштунамоўная паэзія. Сярод тагачасных пуштунскіх паэтаў вылучаюцца Хушаль-хан Хатак, Рахман Баба, Назо Тахі і, у прыватнасці, Ахмад-шах Дурані, заснавальнік Афганскай імперыі.

Асноўная характарыстыка
-----------------------

### Марфалогія

Назоўнікі і прыметнікі могуць змяняцца па двух родах (мужчынскі, жаночы), двух ліках (адзіночны, множны) і чатырох склонах. Сістэма часоў дзеясловаў з’яўляецца досыць складанай (чатыры часы: мінулы, цяперашні, будучы, плюсквамперфект), існуе таксама словазмяненне ва ўмоўным ладзе.

### Сінтаксіс

Будова сказа падобная да моў індаіранскай галіны. Сказ у мове пушту будуецца па схеме SOV — дзейнік-дапаўненне-выказнік, прыметнікі звычайна ідуць перад назоўнікам. Пры выражэнні граматычнага валодання «ўладальнік» ідзе перад аб’ектам у канструкцыі роднага склону. Выказнік звычайна дапасоўваецца з дзейнікам. Выключэнне могуць складаць выпадкі, калі завершанае дзеянне адлюстроўваецца пры дапамозе аднаго з мінулых часоў. У такіх выпадках непераходныя дзеясловы дапасоўваюцца з дзейнікам, а пераходныя — з дапаўненнем.

### Фанетыка

Ніжэй прыведзена апісанне гукавога ладу пушту.

* **Галосныя**:


|  | Пярэднягарада | Сярэднягарада | Заднягарада |
| --- | --- | --- | --- |
| Верхнягапад’ёму | i |  | u |
| Сярэднягапад’ёму | e | ə | o |
| Ніжнягапад’ёму |  | a | ɑ |

У фанетыцы пушту таксама вылучаюцца дыфтонгі /ai/, /əi/, /ɑw/, /aw/.

* **Зычныя**:


|  | Губныя | Зубныя | Альвеалярныя | Рэтрафлексныя | Постальвеалярныя | Палатальныя | Заднеязычныя | Увулярныя | Глатальныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Насавыя | m | n |  | ɳ |  |  |  |  |  |
| Выбухныя | p b | t̪ d̪ |  | ʈ ɖ |  |  | k ɡ | q | ʔ |
| Афрыкаты |  | t͡s d͡z |  |  | t͡ʃ d͡ʒ |  |  |  |  |
| Фрыкатыўныя | f |  | s z | (ʂ ʐ) | ʃ ʒ | (ç ʝ) | x ɣ |  | h |
| Апраксіманты |  | l |  |  |  | j | w |  |  |
| Ратычныя |  | r |  | ɭ̆ |  |  |  |  |  |
|

Гукі /q/, /f/ маюць тэндэнцыю замяняцца гукамі [k], [p]. Рэтрафлексны бакавы /ɭ̆/ пераходзіць у рэтрафлексны апраксімант [ɻ] пры знаходжанні ў канцавой пазіцыі.

Рэтрафлексныя фрыкатывы /ʂ/, /ʐ/ і палатальныя фрыкатывы /ç/, /ʝ/ могуць у дыялектах злівацца ў адзін гук. У прыватнасці, рэтрафлекснае фрыкатыўнае вымаўленне захоўваецца ў паўднёвых і паўднёвазаходніх дыялектах, тады як у заходніх і цэнтральных дыялектах яны пераходзяць у палатальныя фрыкатывы. У іншых дыялектах могуць адбывацца іншыя змены ў вымаўленні рэтрафлексных зычных: так, у паўднёваўсходніх дыялектах адбываецца пераход гэтых гукаў у /ʃ/, /ʒ/; у паўночных ды паўночнаўсходніх — у /x/, /ɡ/. Згодна з некаторымі даследаваннямі, заходні і цэнтральны звонкі палатальны фрыкатыў /ʝ/ мае распаўсюджанне толькі ў правінцыі Вардак, тады як у іншых рэгіёнах адбываецца яго пераход у /ɡ/.

Заднеязычныя зычныя гукі /k/, /ɡ/, /x/, /ɣ/ пераходзяць у агубленыя [kʷ], [ɡʷ], [xʷ], [ɣʷ] у выпадку іх знаходжання перад галоснай /u/.

### Лексіка

Большасць лексічнага запасу мовы пушту мае ўсходнеіранскае паходжанне і адсюль мае агульную этымалогію з лексікай авестыйскай, асецінскай і памірскіх моў. Тым не менш, пушту вылучаецца значнай колькасцю слоў асобнага паходжання. Пачынаючы з VII ст. у мову пачынае пранікаць лексіка арабскага, персідскага і хіндустанскага паходжання, у новы і навейшы час — англійскага, французскага і нямецкага паходжання.

Пісьменнасць
------------

У мове пушту выкарыстоўваецца пуштунская пісьменнасць, якая з’яўляецца мадыфікаванай формай персідскай, якая, у сваю чаргу, паходзіць ад арабскай. У пуштунскай пісьменнасці маюцца дадатковыя сімвалы для абазначэння асаблівых гукаў мовы. З XVII ст. у мове выкарыстоўваецца шрыфт насх, у адрозненне ад шрыфту насталік, які ўжываецца ў суседніх фарсі і ўрду.

Пуштунская пісьменнасць мае 44 сімвалы і 4 дыякрытычныя знакі. У табліцы ніжэй прыведзена пуштунская пісьменнасць, пад кожным сімвалам прыводзіцца яго лацінскі адпаведнік і гук (паводле IPA), які абазначаецца гэтай літарай.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اā, —/ɑ, ʔ/ | بb/b/ | پp/p/ | تt/t̪/ | ټṭ/ʈ/ | ثs/s/ | جj/d͡ʒ/ | ځź/d͡z/ | چč/t͡ʃ/ | څc/t͡s/ | حh/h/ | خx/x/ |
| دd/d̪/ | ډḍ/ɖ/ | ﺫz/z/ | ﺭr/r/ | ړṛ/ɺ˞~ɻ/ | ﺯz/z/ | ژž/ʒ/ | ږǵ (*або* ẓ̌)/ʐ, ʝ, ɡ/ | سs/s/ | شš/ʃ/ | ښx̌ (*або* ṣ̌)/ʂ, ç, x/ |
| صs/s/ | ضz/z/ | طt/t̪/ | ظz/z/ | ع—/ʔ/ | غğ/ɣ/ | فf/f/ | قq/q/ | کk/k/ | ګg/ɡ/ | لl/l/ |
| مm/m/ | نn/n/ | ڼṇ/ɳ/ | وw, ū, o/w, u, o/ | هh, a, ə/h, a, ə/ | يy, ī/j, i/ | ېe/e/ | یay, y/ai, j/ | ۍəi/əi/ | ئəi, y/əi, j/ |

Заўвагі
1. У пачатку слова літара آ адлюстроўвае падоўжаную галосную /ɑ/, літара ا — гартанную змычку (/ʔ/). У сярэдзіне ці ў канцы слоў літарай ا пазначаецца гук /ɑ/ у пазіцыі, калі ён знаходзіцца пасля галоснай.
2. Літара ړ у выпадку, калі яна знаходзіцца ў канцавой пазіцыі ў складзе, пазначае гук /ɻ/, у адваротным (у пазіцыі не ў канцы склада) — гук /ɺ̢/.
3. Літара ف звычайна вымаўляецца гэтак жа, як і پ.
4. Літары ق ف ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث сустракаюцца толькі ў запазычаннях, пераважна арабскага паходжання. Пры гэтым восем з іх, а іменна літары ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث, не маюць гукавой нагрузкі наогул, зліваючыся з іншымі гукамі.
5. Літара ی змяняе сваё значэнне ў адрозненне ад таго, пасля якога гука яна знаходзіцца: пасля зычнага яна абазначае гук /ai/, пасля галоснага — /i/.
6. Літара ئ можа таксама абазначаць гук /j/.
7. У правінцыі Хайбер-Пахтунхва літары ی ,ې ,ۍ ,ئ могуць замяняцца на літару ے пісьменнасці урду.
8. Літара ک можа таксама запісвацца як ګ ,ك — як گ.
9. Знак *гамза* над літарай ﺉ можа запісвацца правей — ٸ.

#### Гісторыя

З XVII ст. сярод пуштунскіх дзеячаў актывізаваліся спрэчкі наконт ужывання шрыфту ў пісьменнасці мовы пушту. Так, рух, які гуртаваўся вакол паэта Піра Рашані, аддаваў перавагу шрыфту насталік, які выкарыстоўваўся ў персідскай мове ў адрозненне ад арабскай. Аднак паслядоўнікі іншых дзеячаў (напрыклад, Ахунда Дарвеза) прытрымліваліся арабскага шрыфту насх, тлумачачы гэта жаданнем абароны рэлігіі ад вызначанага ўплыву з боку сект. На цяперашні час у пісьменнасці мовы пушту выкарыстоўваецца шрыфт насх з невялікімі адаптацыямі ў вёрстцы.

Пуштунская пісьменнасць мае рад адрозненняў ад арабскай. Напрыклад, літары, якімі абазначаюцца рэтрафлексныя зычныя /ʈ /, /ɖ /, /ɺ̢ /, /ɳ / запісваюцца як арабскія літары *тэ*, *дал*, *рэ*, *нун*, аднак да іх дадаюцца дыякрытычныя знакі, якія маюць выгляд колца пад літарай. Літары ښ і ږ адрозніваюцца ад س ,ﺭ наяўнасцю кропкі знізу і зверху адпаведна. Літары, якімі абазначаюцца гукі t͡s, d͡z выглядаюць як літара ح з трыма кропкамі наверсе і гамзой наверсе адпаведна — څ ды ځ. Для пазначэння асаблівых галосных гукаў і дыфтонгаў пуштунская пісьменнасць мае літары ی, ې, ۀ, ۍ. У мове пушту ў цэлым выкарыстоўваецца 28 літар арабскае пісьменнасці і 3 дадатковыя з персідскай і ўрду.

Дыякрытычны знак над літарай ځ у ранейшых варыянтах меў выгляд, які можна прыкладна апісаць як паменшаны дыякрытычны знак над літарай ك. На цяперашні час, аднак, падобны знак даволі складана знайсці ў шрыфтах.

У найранейшым з вядомых рукапісаў на мове пушту (1651 год) для пазначэння гукаў /t͡s/, /d͡z/ выкарыстоўвалася літара ڊ, аднак у 1696—1697 гадах яе скора змяніла літара څ. Цяпер літара څ ужываецца толькі для пазначэння гука /t͡s/.

### Дыякрытычныя знакі

У мове пушту выкарыстоўваюцца чатыры дыякрытычныя знакі: *зваракай*, *пеш*, *зэр* і *звар*. Дыякрытычныя знакі не лічацца асобнымі літарамі, а само іх ужыванне не з’яўляецца абавязковым. Між тым, яны часам выкарыстоўваюцца ў мэтах адрознівання слоў з аднолькавым напісаннем.

Дыякрытычныя знакі пуштунскай пісьменнасці.


| Дыякрытычнызнак | Unicode | Назва | Транслітарацыя | IPA | Лацінізацыя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| َ | U+064E | zwar | a | [a] | a |
| ٙ | U+0659 | zwarakay | ə | [ə] | ə |
| ِ | U+0650 | zer | i | [i] | i |
| ُ | U+064F | peš | u | [u] | u |

Дыялекты
--------

У мове пушту вылучаюцца два галоўныя дыялекты: «мяккі» (поўдзень) і «цвёрды» (поўнач), якія падзяляюцца адпаведна на паўднёваўсходні і паўднёвазаходні ды паўночназаходні і паўночнаўсходні. Граніца між абодвума дыялектамі праходзіць па правінцыях Забуль і Пактыка, збочваючы потым на афгана-пакістанскую мяжу. «Цвёрды» дыялект распаўсюджаны на ўсходзе і паўночным усходзе Афганістана, цэнтры і поўначы Хайбер-Пахтунхвы і паўночнай частцы ФКПТ (Пакістан). «Мяккі» дыялект распаўсюджаны на поўдзень, а іменна на поўдні Афганістана, поўначы правінцыі Белуджыстан (Пакістан), паўднёвых рэгіёнах правінцыі Хайбер-Пахтунхва і федэральна кіруемых племянных тэрыторый; пры гэтым «цвёрды» дыялект мае больш носьбітаў. Існуюць іншыя варыянты дыялекталагічнай класіфікацыі пушту: напрыклад, падзел на паўночны, цэнтральны, паўднёвы дыялекты і дыялект ванеціberu.

Марфалагічныя адрозненні між дыялектамі з’яўляюцца даволі слабымі, асноўным крытэрыем адрозненняў паміж дыялектамі з’яўляюцца фаналагічныя адрозненні, у прыватнасці адпавяданне адной зычнай іншай зычнай у іншым дыялекце, а іменна:


|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Паўднёвазаходні | [ʂ] | [ʐ] | [ts] | [dz] | [ʒ] |
| Паўднёваўсходні | [ʃ] | [ʒ] | [ts] | [dz] | [ʒ] |
| Цэнтральны | [ç] | [g]/[ʝ] | [ts] | [z] | [ʒ] |
| Паўночнаўсходні | [x] | [ɡ] | [s] | [z] | [dʒ] |

Тым не менш, некаторыя дыялекты (напрыклад, цэнтральна-ўсходнія) маюць выразна акрэсленую лексічную разнастайнасць і тэндэнцыю да змены вымаўлення галосных гукаў; найбольш адметныя змены галосных адбываюцца ў цэнтральна-ўсходніх дыялектах мясцовасцей Тані, Вазірыстан і Бану: звычайныя пуштунскія [a], [ɑ], [u], [o] пераходзяць у іх у галосныя [ɑ], [o], [i], [e] адпаведна.

Дыялект ванеці, распаўсюджаны ў пакістанскай правінцыі Белуджыстан, мае даволі значную ступень адрознення ад астатніх дыялектаў пушту, і таму можа лічыцца асобнай мовай, якая аддзялілася ад пушту ў сярэдневяковы перыяд.

Паўднёвакандагарскі дыялект з’яўляецца найбольш кансерватыўным адносна фанетыкі, захоўваючы рэтрафлексныя фрыкатывы і альвеалярныя афрыкаты, якія не зліліся з іншымі гукамі.

Як адзначана вышэй, адной з асноўных асаблівасцей з’яўляецца розніца ў вымаўленні тых ці іншых гукаў. Ніжэй адлюстроўваецца розніца ў рэалізацыі гэтых гукаў у дыялектах тых ці іншых мясцовасцей (пяць з іх запісаныя арабскай пісьменнасцю, два — лацініцай. Транскрыпцыя падаецца паводле IPA).


| Дыялект | Мясцовасць | ښ | ږ | څ | ځ | ژ | Ā | U |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Паўднёвы | поўдзень Афганістана, таксама Кандагар | [ʂ] | [ʐ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [ɑ] | [u] |
| Паўднёваўсходні | поўдзень правінцыі Белуджыстан, таксама Квета | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [ɑ] | [u] |
| Ванеці | Харнай, Сінджаві | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s, t͡ʃ] | [d͡z, d͡ʒ] | [ʒ, z] | [ɑ] | [u] |
| Марвацкі | Лакі-Марват | [ʃ] | [ʒ] | [t͡ʃ] | [d͡ʒ] | [ʒ] | [ɑ] | [u] |
| Хатацкі | Карак | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s] | [z] | [ʒ] | [o] | [u] |
| Банучы | Бану | [ʃ] | [ʒ] | [s] | [z] | [ʒ] | [o] | [i] |
| Вазірвола | Вазырыстан | [ɕ, ʃ] | [ʑ, ʒ] | [t͡s] | [z] | [ʑ, ʒ] | [o, u] | [i] |
| Тані | Тані, паўднёвы Хост | [ç] | [ɡ] | [s] | [z] | [ʒ] | [o] | [i] |
| Хосцкі | паўночны і паўднёвы Хост | [ç] | [ɡ] | [t͡s] | [t͡s] | [ʒ] | [o] | [u] |
| Задран | Задран, усходні Лоя-Пактыя | [ç] | [ʝ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [o] | [u, i] |
| Афрыдыйскі | Хайбер | [x] | [ɡ] | [t͡s] | [z] | [d͡ʒ] | [o] | [u] |
| Бангаш-Туры | Курам, Гангу, Аракзай, Кагат | [x] | [ɡ] | [t͡s] | [z] | [d͡ʒ] | [ɒ] | [u] |
| Паўночназаходні | Газні, Лагар | [ç] | [ɡ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [ɑ] | [u] |
| Вардацкі | поўдзень правінцыі Вардак | [ç] | [ʝ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [ɒ] | [u] |
| Цэнтральны | цэнтральны Гільзай | [ç] | [ʝ] | [t͡s] | [z] | [ʒ] | [ɑ] | [u] |
| Паўночны | усход і паўночны ўсход Афганістана | [x] | [ɡ] | [t͡s] | [z] | [ʒ] | [ɑ] | [u] |
| Паўночнаўсходні | цэнтр, поўнач Хайбер-Пахтунхвы, поўнач ФКПТ | [x] | [ɡ] | [s] | [z] | [d͡ʒ] | [ɑ] | [u] |

У табліцы ніжэй адлюстроўваюцца прыклады некаторых дыялектных адрозненняў паміж дыялектамі тых ці іншых рэгіёнаў.


| Пераклад | Кандагар | Квета | Харнай | Бану | Мірамшах | Тані | Тырах-Майдан | Майдан-Шар | Кабул | Пешавар | Пісьмовая форма |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Пушту | Paṣ̌to | Pašto | Pašto | Pāštē | Pāštē | Pāx̌tē | Pāxto | Pax̌to | Pəxto | Puxto | پښتو |
| Чатыры | tsalor | tsalor | čalər/tsaler | sālēr | tsālwēr | tsālēr | tsālwor | tsalor | tsalor | salor | څلور، څلېر |
| Шэсць | špaẓ̌ | špaž | špož | špēž | špēž | špēg | špēg | špaγ̌ | špag | špag | شپږ |
| Як | tsənga | tsənga | tsona | sərāng | tsərāng | tsərgē | tsərāng | tsənga | tsənga | singa | څنګه |
| Мы | muẓ̌ | muž | moš | miž | miž | mig | mu | muγ̌ | mung | mung | موږ , مونږ |
| Мой, маё, мая | zmā | zmā | mā eghē | ēmo | ēmo | ēmo | ēmo | zmâ | zəmā | zamā | زما، ما اغې |
| Твой, тваё, твая | stā | stā | tāgha | ēto | ēto | ēto | ēto | stâ | stā | stā | ستا، تاغه، اېتو |
| Хлопчык | halək | halək | waṛīz, čorī | wēṛkā | wēṛkai | wēṛkai | wēṛkai | halək | halək | halək | حلک، وړیز، چوري، وېړکی |
| Дзяўчынка, дзяўчына | nǰiləi | nǰiləi | čuwara | wēṛkyē | ǰəlkiyē | ǰəlkiyē | wēṛkyē | ǰiləi | ǰinəi | ǰinē | نجلۍ، چواره، وېړکیې، ژلکیې، ژیلۍ |
| Нага | pṣ̌a | pša | špa, ghədəi | pšā | pšā | px̌ā | pxā | px̌a | pxa | xpa | پښا، غدۍ |
| Сонца | lmar | lmar | mērə | myērə stərgā | ghormə stərgā | myērə stərgā | myērə stərgā | lmar | nmar | nwar | لمر، مېره سترګا، غورمه سترګا، نیېره سترګا، نوار |
| Хто | tsok | tsok | čok | sēk | tsēk | tsēk | tsok | tsok | tsok | sok | څوک، چوک |
| Шмат | ḍēr, zyāt | ḍēr, zyāt | tsaṭ | pirā, zyot | rəṭ, zyot | rəṭ, zyot | ḍēr, zyot | ḍēr, zyât | ḍēr, zyāt | ḍēr, zyāt | ډېر، زیات، څت، پیرا، رټ |
| Маленькі | ləẓ̌ | ləž | ləž | ləški | ləški | ləg | ləg | ləγ̌ | ləg | ləg | لېږ، لېشکي |
| Піць | čṣ̌əl | čšəl | ghwətəl | čšəl | čšəl | tsəx̌əl | tsəxəl | tsəx̌əl | tskəl | skəl | چښل، غوتل، څخل، څکل |
| Яйка | hagəi | hagəi | hoya | yēya | yēya | yēya | woya | hagəi | hagəi/hā | hagē/hā | حګۍ، حویه، یېیه، وویه، حا، حګې |
| Так | wo | wo | wo | ēh | ēh | ēh | ēh | wo | wo | ao | وو، اېه، او، هو |
| Ёсць | yəm | yəm | ī | yə | yə | yəm | yəm | yəm | yəm | yəm | یم، اي، یه |
| Іду | dzəm | dzəm | drimī | sə, drimə | tsə, drimə | tsəm, driməm | tsəm, druməm | dzəm, druməm | zəm | zəm | ځم |
| Мова | žəba | žəba | zbə | žəbā | žəbā | žəbā | ǰəba | žəba | žəba | ǰəba | ژبه، ژبا |
| Дом | kor | kor | kor | kēr | kēr | kēr | kolə | kor | kor | kor | کور، کېر، کولې |
| Бацька (паважліва) | plār | plār | piyār | plor | plor | plor | plor | plâr | plār | plār | پلار, پيار |

Развіццё літаратуры
-------------------

У пуштунамоўным насельніцтве здаўна склаліся традыцыі вуснай творчасці, у тым ліку прыказак, апавяданняў і вершаў. Рост пісьмовай літаратурнай традыцыі адзначаўся ў XVII ст. (гл. вышэй).

Першым навучальным тэкстам на мове пушту сталі «Ma’refa al-Afghāni» («Уводзіны ў афганскую мову [пушту]») аўтарства Піра Махамада Какера. У 1805 годзе ў Індыі выйшла першая граматыка з апісаннем пуштунскіх дзеясловаў пад назваю «Riāz al-Muhabat» («Навучанне ў пачуцці»). Праз тры гады Навабула Яр Хан напісаў працу па пуштунскай лексіцы «Ajāyeb al-Lughat» («Цуды моў»).

Заўвагі
-------

1. ↑  У дадзеным выпадку — форма мовы пад назвай *дары*.
2. ↑  У наступнай табліцы прыведзены больш дакладныя адрозненні. У ёй адлюстроўваецца толькі асноўны прынцып адрознівання між дыялектамі.

Зноскі
------

1. 1 2  Артыкулы 16 і 20 часткі 1 (англ.). *Канстытуцыя Афганістана*. Праверана 3 лістапада 2013.
2. ↑  Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *Population Census Organization, Government of Pakistan*. Архівавана з першакрыніцы 12 верасня 2011. Праверана 8 лютага 2015.
3. ↑  *Sebeok, Thomas Albert.* Current Trends in Linguistics: Index. — Walter de Gruyter, 1976. — 705 с.
4. 1 2  *G. Morgenstierne.*. AFGHANISTAN vi. Paṧto (англ.). *Encyclopaedia Iranica*. Праверана 3 лістапада 2013.
5. 1 2  *Henderson, Michael.* The Phonology of Pashto. — University of Wisconnsin Madisson. Архівавана 4 кастрычніка 2012.
6. 1 2  *Henderson, Michael.* Four Variaties of Pashto. — Journal of the American Oriental Society, 1983.
7. 1 2  *Darmesteter, James.* Chants populaires des Afghans. — Paris, 1890.
8. 1 2  *Nicholas Sims-Williams.* Eastern Iranian languages. — Encyclopaedia Iranica, Online Edition, 2010.
9. ↑  *Banting, Erinn.* Afghanistan: The land. — Crabtree Publishing Company, 2003. — С. 4. — ISBN 0-7787-9335-4.
10. ↑  *Paul M. Lewis.* Pashto Family Tree. — 16. — Dallas, Texas: Ethnologue: Languages of the World, 2009. — (SIL International).
11. 1 2 3 4  *Penzl, Herbert; Ismail Sloan.* A Grammar of Pashto a Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan. — Ishi Press International, 2009. — С. 210. — ISBN 0-923891-72-2.
12. ↑  *Paul M. Lewis.* Pashto, Northern. — 16. — Dallas, Texas: Ethnologue: Languages of the World, 2009. — (SIL International).
13. ↑  Pashto. Omniglot.com.
14. ↑  *Thomson, Gale.* 2 // Countries of the World & Their Leaders Yearbook 08. — European Union: Indo-European Association, 2007. — С. 84. — ISBN 0-7876-8108-3.
15. 1 2  Pashto language **(нявызн.)**.  Encyclopædia Britannica. Праверана 3 лістапада 2013.
16. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *The World Factbook*.  Central Intelligence Agency. Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2013. Праверана 8 лютага 2015.
17. ↑  *Brown, Keith; Sarah Ogilvie.* Concise encyclopedia of languages of the world. — Elsevie, 2009. — С. 845. — ISBN 0-08-087774-5.
18. ↑  *University of California, Los Angeles*. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  UCLA International Institute: Center for World Languages. Архівавана з першакрыніцы 3 студзеня 2009. Праверана 8 лютага 2015.
19. ↑  *Ch. M. Kieffer.* AFGHANISTAN v. Languages. — Encyclopædia Iranica.
20. ↑  Columnists, The Pakhtun in Karachi **(нявызн.)**. *Time*. Праверана 3 лістапада 2013.
21. 1 2  Report: Demographic divide by Zia Ur Rehman Архівавана 9 снежня 2012.
22. ↑  *Walter R Lawrence.* . — Provincial Series. — Imperial Gazetteer of India. — С. 36-37.
23. ↑  Phonemic Inventory of Pashto, CRULP
24. 1 2  Languages of United Arab Emirates **(нявызн.)**. *SIL International*.  Ethnologue: Languages of the World. Праверана 3 лістапада 2013.
25. ↑  Архіўная копія (руск.)(недаступная спасылка).  Белстат (3 студзеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2012. Праверана 8 лютага 2015.
26. ↑  Modarresi, Yahya: *Iran, Afghanistan and Tadjikistan*. 1911—1916. In: Sociolinguistics, Vol. 3, Part. 3. Ulrich Ammon, Norbert Dittmar, Klaus J. Mattheier, Peter Trudgill (eds.). Berlin, De Gryuter: 2006. p. 1915. ISBN 3-11-018418-4
27. 1 2 3  Tariq Rahman. Pashto Language & Identity Formation in Pakistan. Contemporary South Asia, July 1995, Vol 4, Issue 2, p151-20.
28. ↑  Lorenz, Manfred. Die Herausbildung moderner iranischer Literatursprachen. In: Zeitschrift für Phonetik, Sprachwissenschaft und Kommunikationsforschung, Vol. 36. Akademie der Wissenschaften der DDR. Akademie Verlag, Berlin: 1983. P. 184ff.
29. 1 2  *Hussain, Rizwan.* Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan. — Burlington, Ashgate, 2005. — С. 63.
30. ↑  István Fodor, Claude Hagège. Reform of Languages. Buske, 1983. P. 105ff.
31. ↑  Campbell, George L.: *Concise compendium of the world’s languages*. London: Routledge 1999.
32. ↑  Dupree, Louis: *Language and Politics in Afghanistan*. In: Contributions to Asian Studies. Vol. 11/1978. p. 131—141. E. J. Brill, Leiden 1978. p. 131.
33. ↑  Spooner, Bryan: «Are we teaching Persian?». In: Persian studies in North America: studies in honor of Mohammad Ali Jazayery. Mehdi Marashi (ed.). Bethesda, Iranbooks: 1994. p. 1983.
34. ↑  Septfonds, D. 2006. Pashto. In: Concise encyclopedia of languages of the world. 845—848. Keith Brown / Sarah Ogilvie (eds.). Elsevier, Oxford: 2009.
35. ↑  *Morgenstierne, Georg.* AFGHANISTAN vi. Paṧto. — Encyclopaedia Iranica. — 1983.
36. ↑  *Comrie, Bernard.* The World's Major Languages. — Oxford University Press, 1990. — С. 549.
37. ↑  *Translated by George Rawlinson*. Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *The History Files. 440 BC*. Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2012. Праверана 8 лютага 2015.
38. ↑  *Nath, Samir.* Dictionary of Vedanta. — Sarup & Sons, 2002. — С. 273. — ISBN 81-7890-056-4.
39. ↑  *Abdul Hai Habibi*. Afghan and Afghanistan **(нявызн.)**. *alamahabibi.com* (3 студзеня 1969). Праверана 3 лістапада 2013.
40. ↑  History of Afghanistan **(нявызн.)**. *Encyclopædia Britannica*. Праверана 3 лістапада 2013.
41. ↑  *Noelle-Karimi, Christine; Conrad J. Schetter, Reinhard Schlagintweit.* Afghanistan – a country without a state?. — University of Michigan, United States: IKO, 2002. — С. 18. — ISBN 3-88939-628-3.
42. ↑  *John Leyden, Esq. M.D. and William Erskine, Esq. ed.*. Events Of The Year 910 (1525) (англ.). *Memoirs of Babur*.  Packard Humanities Institute (3 студзеня 1921). Праверана 3 лістапада 2013.
43. ↑  Emeneau, M. B. (1962) «Bilingualism and Structural Borrowing» *Proceedings of the American Philosophical Society* 106(5): pp. 430—442, p. 441
44. ↑  Michael M.T. Henderson, *Four Varieties of Pashto*
45. ↑  *Vladimir Kushev.*. Areal Lexical Contacts of the Afghan (Pashto) Language (Based on the Texts of the XVI-XVIII Centuries) (англ.). *Iran and the Caucasus*.  Brill (3 студзеня 1997). Праверана 3 лістапада 2013.
46. ↑  Census of India, 1931, Volume 17, Part 2. — Times of India, 1937.
47. 1 2  D. N. MacKenzie, «A Standard Pashto», Khyber.org **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 сакавіка 2021. Праверана 8 лютага 2015.
48. ↑  Напрыклад, паводле SIL: Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Language Family Trees. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
49. ↑  Herbert Penzl. «Orthography and Phonemes in Pashto (Afghan)». *Journal of the American Oriental Society*, Vol. 74, No. 2. (Apr. — Jun. 1954), pp. 74-81.
50. 1 2  Hallberg, Daniel G. 1992. *Pashto, Waneci, Ormuri*. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.
51. ↑  Michael M.T. Henderson, *Four Varieties of Pashto*

Літаратура
----------

* *Грюнберг А. Л.* Пушту // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 407.
* Schmidt, Rüdiger (ed.) (1989). *Compendium Linguarum Iranicarum*. Wiesbaden: Reichert. ISBN 3-88226-413-6.
* Gusain, Lakhan (2008?) *A Grammar of Pashto*. Ann Arbor, MI: Northside Publishers.
* Georg Morgenstierne (1926) *Report on a Linguistic Mission to Afghanistan*. Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie C I-2. Oslo. ISBN 0-923891-09-9
* Daniel G. Hallberg (1992) *Pashto, Waneci, Ormuri (Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4)*. National Institute of Pakistani Studies, 176 pp. ISBN 969-8023-14-3.
* Herbert Penzl *A Grammar of Pashto: A Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan*, ISBN 0-923891-72-2
* Herbert Penzl *A Reader of Pashto*, ISBN 0-923891-71-4

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

 ***на пушту***


* Мова пушту // Этналог  (англ.)
* Англійска-пуштунскі слоўнік (англ.)
* Пушту і фарміраванне ідэнтычнасці ў Пакістане (англ.)
* Some «Indic» features in Pashto. Michael M. T. Henderson, University of Wisconsin-Madison Архівавана 11 кастрычніка 2017. (англ.)
* A dictionary of the Puk’hto, Pus’hto, or language of the Afghans (англ.)
* A Standard Pashto :: Khyber.ORG Архівавана 1 сакавіка 2021. (англ.)
* Пушту-англійскі слоўнік (англ.)
* «Язык пушту». Дворянков Н. А. Архівавана 12 мая 2015. Русско-пуштунский диалог (руск.)
* «Грамматика языка пушту (учебное пособие)». Лебедев К. А. Архівавана 12 мая 2015. Русско-пуштунский диалог (руск.)
* «Пушту-русский словарь». Асланов М. Г. Архівавана 12 мая 2015. Русско-пуштунский диалог (руск.)

| ⛭Іранскія мовы |
| --- |
| Старажытнаіранскія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Заходнія | 
* старажытнаперсідская† • мідыйская†

 |
| Усходнія | 
* авестыйская† • скіфская†

 |

 |
| Сярэднеіранскія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Заходнія | 
* сярэднеперсідская (пехлеві)† • парфянская†

 |
| Усходнія | 
* сагдыйская† • бактрыйская† • харэзмійская† • аланская†
* *сакскія'*: хатанасакская† • тумшукскасакская† • кашгарская†

 |

 |
| Новаіранскія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Паўднёва-заходнія | 
* **Перса-таджыкскі кластар**: персідская мова (фарсі) • таджыкская • дары • хазара • яўрэйска-персідская • яўрэйска-таджыкская
* **Іншыя паўднёва-заходнія**: тацкая • лурска-бахціярская • дыялекты Фарса • ларская • курдшулі • кумзары • башкардзі

 |
| Паўночна-заходнія | 
* **Таці-талышская падгрупа**: азеры† • кіліцкая† • талышская • таці
* **Прыкаспійская падгрупа**: гілянская • мазендэранская • велатру • шамерзадзі • семнанская
* **Курдская падгрупа**: курманджы • сарані • паўднёвакурдская • лекі
* **Падгрупа заза-гарані**: гарані • зазакі
* **Цэнтральнаіранская падгрупа**: цэнтральнаіранская (укл. зараастрыйскі дары • яўрэйска-іранскія дыялекты) • сівендзі • таджрышы†
* **Белуджскія дыялекты**: белуджская мова
* **Падгрупа армуры-парачы**: армуры • парачы

 |
| Паўднёва-ўсходнія | 
* **Афганскія мовы**: пушту • ванеці
* **Паўночнапамірскія мовы**: стараванджская† • язгулямская • Шугнана-рушанскі кластар (шугнанская • рушанская • баджуўская •  бартангская • рашорвская • хуфская • сарыкольская)
* **Іншыя памірскія мовы**: ваханская • ішкашымская • зебакі • ідга • мунджанская • саргулямская

 |
| Паўночна-усходнія | 
* асяцінскі • ягнобская

 |

 |
|  Заўвага: † – мёртвыя мовы**Іншыя арыйскія мовы**: нурыстанскія мовы • **Індаіранскія**: дардскія мовы • індаарыйскія мовы • мітанійская
***Іраністыка*** |