**Іва́н Пятро́віч Шамя́кін** (30 студзеня 1921, Карма, цяпер Добрушскі раён, Гомельская вобласць — 14 кастрычніка 2004, Мінск) — беларускі пісьменнік, драматург. Народны пісьменнік Беларусі (1972).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 студзеня 1921 года ў вёсцы Карма Гомельскага павета Гомельскай губерні (цяпер Добрушскі раён, Гомельская вобласць) у сялянскай сям’і Пятра Мінавіча Шамякіна і Санклеціі Сцяпанаўны. З 1925 года Пятро Мінавіч пачаў працаваць лесніком у Цярэшкавічах пад Новай Беліцай, куды пераехала сям’я. Праз год маці з дзецьмі вярнулася ў Карму, але ў 1927 годзе зноў пераехалі на новае месца працы бацькі — у леснічоўку пад Пясочнай Будай. Пятро Шамякін працаваў лесніком у розных мясцінах усё жыццё, да 1965 года. Таму маленства і юнацтва Івана Шамякіна прайшло ў лясах.

У школу Іван Шамякін пайшоў толькі ў 8 гадоў, да пятага класа вучыўся ў вёсцы Краўцоўка. У 1936 годзе скончыў сем класаў Макаўскай школы. Працягнуў вучобу ў Гомельскім тэхнікуме будаўнічых матэрыялаў (1936—1940). У часе вучобы ў тэхнікуме пачаў пісаць вершы, стаў сябрам літаратурнага аб’яднання пры газеце «Гомельская праўда», тады ж пачаў пісаць і прозу.

Пасля заканчэння тэхнікума працаваў тэхнікам-тэхнолагам цагельні ў Беластоку. У 1940 годзе быў прызваны ў савецкае войска, праходзіў службу ў Мурманску ў зенітна-артылерыйскай часці, у 1944 годзе перадыслакаваны ў Польшчу, прымаў удзел у Вісла-Одэрскай аперацыі і ў Берлінскай наступальнай аперацыі ў складзе пражэктарнай роты 16 красавіка 1945 года. У час Другой сусветнай вайны камандзір гарматнага разліку, камсамольскі арганізатар дывізіёна.

Пасля дэмабілізацыі ў кастрычніку 1945 года працаваў да 1947 года выкладчыкам мовы і літаратуры няпоўнай сярэдняй школы ў вёсцы Пракопаўка Церахоўскага раёна. Адначасова быў сакратаром аб’яднанай тэрытарыяльнай партыйнай арганізацыі пры КПСС, праводзіў семінары агітатараў у калгасе. У час выкладання збіраў матэрыял для рамана пра беларускіх партызанаў «Глыбокая плынь», які выйшаў у 1949 годзе. У снежні 1945 года ўдзельнічаў у рабоце першага пасляваеннага пленума праўлення Саюза пісьменнікаў БССР. У 1946 годзе паступіў на завочнае аддзяленне Гомельскага педагагічнага інстытута.

У 1948—1950 гадах вучыўся ў Рэспубліканскай партыйнай школе пры ЦК КП(б)Б, пераехаў у Мінск. Па заканчэнні партыйнай школы прызначаны старшым рэдактарам Беларускага дзяржаўнага выдавецтва. Потым працаваў галоўным рэдактарам альманаха «Советская Отчизна» («Савецкая Айчына»). З 1954 года працаваў намеснікам старшыні Саюза пісьменнікаў БССР, з 1966 года — сакратаром праўлення, з 1968 года — другім сакратаром праўлення, з 1971 года — першым намеснікам старшыні, з 1976 года — першым сакратаром праўлення.

У 1958 годзе ўдзельнічаў у пашыраным зборы сакратарыята Саюза пісьменніка СССР, на якім Барыс Пастарнак быў выключаны з ліку «савецкіх пісьменнікаў». У 1991 годзе прызнаваўся: «*Я не ведаў Пастарнака асабіста… „Доктара Жывага" я, вядома, не чытаў… ішоў за ўсімі, я верыў ім, старым і мудрым*».

У 1963 годзе ўваходзіў у склад беларускай савецкай дэлегацыі на XVIII сесіі Генеральнай Асамблеі ААН. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1963—1985 гадах. Старшыня Вярхоўнага Савета БССР у 1971—1985 гадах. З 1976 года ў складзе ЦК КПБ.

У 1980—1992 гадах галоўны рэдактар ​​выдавецтва «Беларуская савецкая энцыклапедыя».

Магіла Івана Шамякіна.
Памёр 14 кастрычніка 2004 года ў Мінску. Пахаваны на Усходніх могілках.

Сям’я
-----

Быў жанаты з Марыяй Філатаўнай (у дзявоцтве Кротава), тры дачкі — Таццяна, Ліна, Алеся, сын Аляксандр.

Творчасць
---------

Працоўны стол Івана Шамякіна ў Добрушскім раённым краязнаўчым музеі.
У друку дэбютаваў у час Другой сусветнай вайны нарысамі і вершамі ў армейскай газеце «Часовой Севера». У 1944 годзе напісаў апавяданне на беларускай мове «У снежнай пустыні» (апублікавана ў 1946 годзе). Першым буйным творам Івана Шамякіна была аповесць «Помста», апублікаваная ў 1946 годзе ў беларускім часопісе «Полымя».

Аўтар раманаў «Глыбокая плынь» (1949, інсцэніраваны ў 1956), «У добры час» (1953), «Крыніцы» (1957, пра жыццё сельскай інтэлігенцыі, экранізаваны рэжысёрам Іосіфам Шульманам на кінастудыі «Беларусьфільм» у 1964 годзе), «Сэрца на далоні» (1964, інсцэніраваны ў 1965), «Снежныя зімы» (1970), «Атланты і карыятыды» (1974, аднайменны відэафільм Беларускага тэлебачання, 1980), «Вазьму твой боль» (1979, экранізаваны ў 1981), «Петраград — Брэст» (1983), «Зеніт» (1987). Цыкл з пяці аповесцей («Непаўторная вясна», 1957; «Начныя зарніцы», 1958; «Агонь і снег» і «Пошукі сустрэчы», 1959; «Мост», 1965) аб’яднаны ў пенталогію «Трывожнае шчасце» (1960, 1973, 1982). Выйшлі кнігі апавяданняў і аповесцей: «На знаёмых шляхах» (1949), «Дзве сілы» (1951), «Апавяданні» (1952), «Першае спатканне» (1956), «Матчыны рукі» (1961), «Вячэрні сеанс» (1968), «Лес майго земляка» (1970), «Бацька і дзеці» (1971), «Сцягі над штыкамі» (1976), «Гандлярка і паэт. Шлюбная ноч» (1976, пастаўлены кінафільмы адпаведна ў 1978 і 1980), «Браняпоезд „Таварыш Ленін"» (1985), «У роднай сям’і» (1986), «Драма» (аповесці, гістарычныя сцэны, 1990), а таксама кніжка апавяданняў для дзяцей «У Маскву» (1950). У 1965—1966 гадах выйшаў Збор твораў у 5 тамах, у 1977—1979 гадах — у 6 тамах.

Аўтар п’ес «Не верце цішыні» (апублікавана і пастаўлена ў 1958), «Выгнанне блудніцы» (апублікавана і пастаўлена ў 1961, асобнае выданне ў 1962), «Дзеці аднаго дома» (апублікавана і пастаўлена ў 1967), «Экзамен на восень» (1973, пастаўлена ў 1974), «Баталія на лузе» (1975), «І змоўклі птушкі» (1977, пастаўлена ў 1977), «Залаты медаль» (1979, пастаўлена ў 1980). Аўтар сцэнарыя 4-серыйнага тэлеспектакля «Трывожнае шчасце» (з Аляксандрам Гутковічам, пастаўлены ў 1968), кінасцэнарыяў «Крыніцы» (з Ю. Шчарбаковым, пастаўлены ў 1964), «Хлеб пахне порахам» (пастаўлены ў 1974), «Атланты і карыятыды» (пастаўлены ў 1978). У 1974 выйшаў зборнік кінааповесцей і п’ес «Экзамен на восень».

Аўтар кніг публіцыстычных і літаратурна-крытычных артыкулаў «Размова з чытачом» (1973), «Карэнні і галіны» (1986).

У творах Івана Шамякіна сучаснасць паказваецца праз побытавыя клопаты і турботы. Ацэнкі таго, што адбываецца ў жыцці ў 1990-я гады, публіцыстычна-«выкрывальныя»: аповесці «Paradis auf Erden» (1992), «Вернісаж» (1993), «Слаўся, Марыя!», «Роздум на апошнім перагоне» (абедзве 1998). Пісьменнік, чыя творчасць у папярэднія гады была моцная вобразамі станоўчых герояў, носьбітаў савецкіх ідэй, блізкіх яму самому, у жыцці станоўчага героя больш не бачыць: аповесці «Выкармак» (1996), «Звіхрэнне» (1998), раман «Губернатар» (2000). Па-сапраўднаму станоўчых герояў, людзей высокіх грамадскіх ідэалаў, Іван Шамякін знаходзіць у мінулым: у ваенных гадах («Зеніт») або сярод сваіх блізкіх («Слаўся, Марыя!»).

Узнагароды і званні
-------------------

|  |  |
| --- | --- |
| * Герой Сацыялістычнай Працы (29.01.1981)
* Ордэн Леніна (29.01.1981)
* Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (23.03.1976)
* Тры ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (25.02.1955; 28.10.1967; 29.01.1971)
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені (06.04.1985)
* Ордэн «Знак Пашаны» (30.12.1948)
* Ордэн Дружбы народаў (14.05.1991)
* Ордэн Айчыны (Беларусь) III ступені (26.01.2001) — «*за вялікі асабісты ўклад у развіццё беларускай мастацкай літаратуры, актыўную творчую і грамадскую дзейнасць*»
* Медаль «За баявыя заслугі»
* Медаль «За абарону Савецкага Запаляр’я»
* Медаль «За ўзяцце Берліна»
 | * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945»
* Медаль Францыска Скарыны
* Сталінская прэмія трэцяй ступені (1951) — за раман «Глыбокая плынь» (1949)
* Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа (1959)
* Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1968) — за раман «Сэрца на далоні» (1963)
* Літаратурная прэмія Міністэрства абароны СССР (1978)
* Дзяржаўная прэмія БССР у галіне тэатральнага мастацтва, кінематаграфіі, радыё і тэлебачання (1982) — за кінафільм «Вазьму твой боль»
* Народны пісьменнік Беларускай ССР (1972)
* Член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1980)
* Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1994)
 |

Памяць
------

У гонар Івана Шамякіна названы Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт, вуліцы ў Мінску, Смалявічах, Фаніпалі, Клецку, Асіповічах, Гомелі, Іванаве, Дзятлаве, Драгічыне, вёсках Дубавое і Церуха.

У Мінску на фасадзе дома № 11 па вуліцы Янкі Купалы, у якім пісьменнік пражыў з 1969 па 2004 гады, устаноўлена мемарыяльная дошка. У 2006 годзе ў вёсцы Карма Добрушскага раёна ўсталяваны бюст Івана Шамякіна (скульптары Дзмітрый і Іван Папоў), у 2016 годзе ў Карме ўстаноўлена мемарыяльная дошка Шамякіну ў гонар яго 95-годдзя на будынку Кармянскай сельскай бібліятэкі, якая носіць яго імя. 3 верасня 2022 года ў Дзень беларускага пісьменства ў Добрушы адкрыты помнік Івану Шамякіну (скульптары Уладзімір Піпін і Канстанцін Касцючэнка). У Добрушскім раённым краязнаўчым музеі адкрыта пастаянна дзеючая экспазіцыя.

Пра І. Шамякіна зняты дакументальныя фільмы «Пакуль ёсць сіла» (1979, рэжысёр Д. Міхлееў), «Імгненні жыцця» (2000, рэжысёр В. Цэслюк, Беларускі відэацэнтр).

Бібліяграфія
------------

|  |  |
| --- | --- |
| **Раманы:*** «Глыбокая плынь» (1949)
* «У добры час» (1953)
* «Крыніцы» (1957)
* «Сэрца на далоні» (1964)
* «Снежныя зімы» (1970)
* «Атланты і карыятыды» (1974)
* «Вазьму твой боль» (1979)
* «Петраград-Брэст» (1983)
* «Зеніт» (1987)
* «Злая зорка» (1993)
* Цыкл з пяці аповесцей («Непаўторная вясна», 1957; «Начныя зарніцы», 1958; «Агонь і снег», 1959; «Пошукі сустрэчы», 1959; «Мост», 1965), аб’яднаныя ў пенталогію «Трывожнае шчасце».
* «Вялікая княгіня» (1997)

**Зборнікі апавяданняў і аповесцей:*** «Помста» (1945)
* «На знаёмых шляхах» (1949)
* «Дзве сілы» (1951)
* «Апавяданні» (1952)
* «Першае спатканне» (1956)
* «Матчыны рукі» (1961)
* «Вячэрні сеанс» (1968)
* «Лёс майго земляка» (1970)
* «Бацька і дзеці» (1971)
 | * «Сцягі над штыкамі» (1976)
* «Гандлярка і паэт» і «Шлюбная ноч» (1976)
* «У роднай сям’і» (1986)
* «Драма» (1990)
* «Аповесці Івана Андрэевіча» (1993)
* «Падзенне» (1994)
* «Сатанінскі тур» (1995)
* «Палеская мадонна» (1998)
* «Пошукі прытулку» (2001)

**Зборнікі апавяданняў і аповесцей для дзяцей:*** «У Маскву» (1950)
* «Промні маленства» (1999)

**П’есы:*** «Не верце цішыні» (1958)
* «Выгнанне блудніцы» (1961)

**Публіцыстыка:*** «Размова з чытачом» (1973)
* «Карэнні і галіны» (1986)

**Мемуары:*** «Дзе сцежкі тыя… Дзённік» (1993)
* «Роздум на апошнім перагоне: Дзённік 1980—1995 гадоў» (1998)

**Зборы твораў:*** Збор твораў: У 23 т." (2010—2014)
 |

Заўвагі
-------

1. ↑  Шамякин Иван Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑
3. 1 2  Беларускія пісьменнікі 1995, с. 315.
4. ↑  Іван Шамякін. Беларускія народныя пісьменнікі і паэты **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  narbel.bsu.by. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2021. Праверана 6 лістапада 2023.
5. ↑  Са сваёй жонкай Іван Шамякін пражыў 58 гадоў **(нявызн.)**.  zviazda.by (29 студзеня 2021).
6. ↑  У скверы на праспекце Міра адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка народнаму пісьменніку Беларусі Івану Шамякіну
7. ↑  В Добрушском краеведческом музее открылась постоянно действующая экспозиция, посвящённая Ивану Шамякину Архівавана 3 верасня 2022.

Літаратура
----------

* *Ларчанка У.* Шамякін Іван // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. — Т. 6. Таталаў — Яфімаў. Дадатак. — С. 315—332. — 684 с.; іл.. — ISBN 985-11-0022-6.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Іван Шамякін у Вікіцытатніку |
| commons: | Іван Шамякін на Вікісховішчы |

* 20 нечаканых фактаў пра Івана Шамякіна
* І. Шамякін. Раман «Атланты і карыятыды». Аўтограф. 1971 г.
* Іван Шамякін у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)

| Старшыні Вярхоўнага Савета БССР |
| --- |
|  | 
* Надзея Грэкава (1938—1947)
* Васіль Казлоў (1947—1948)
* Яўген Бугаёў (1948—1949)
* Іосіф Бельскі (1949—1955)
* Цімафей Гарбуноў (1955—1963)
* Васіль Шавура (1963—1965)
* ✰ Яўген Скурко (1965—1971)
* Іван Шамякін (1971—1985)
* Іван Навуменка (1985—1990)
* Мікалай Дземянцей (1990—1991)
* Станіслаў Шушкевіч (верасень 1991)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90345163 · CiNii: DA03618699 · GND: 120722895 · ISNI: 0000000118775902 · LCCN: n81019766 · LNB: 000130746 · NKC: jn19990209827 · NLA: 35388034 · NSK: 000350582 · NTA: 070866910 · NUKAT: n96005242 · SUDOC: 06978521X · VIAF: 69767098 |

 |