**Цьмянец дурманячы**, **Цьмянец дурманлівы** (*Chaerophyllum temulum*) — травяністая расліна, від роду Цьмянец (*Chaerophyllum*) сямейства Парасонавыя (*Umbelliferae*). Лектатып роду.

Звычайна двухгадовая расліна, якая расце па лясных узлесках, па абочынах дарог, чыгуначных насыпах, пустках і іншых парушаных месцапражываннях. Атрутная.

Батанічнае апісанне
-------------------

Батанічная ілюстрацыя Якаба Штурма з кнігі «*Deutschlands Flora in Abbildungen*», 1796
Двухгадовая, радзей аднагадовая або монакарпічная шматгадовая травяністая расліна 40-80 (100—120) см вышынёй, з тонкім верацёнападобным коранем. Ад віда цьмянец клубняносны (*Chaerophyllum bulbosum*) адрозніваецца адсутнасцю клубнепадобнага патаўшчэння ў аснове сцябла.

Сцябло прамое, круглявае ў перасеку, полае, падоўжна баразёнкавае, у ніжняй частцы з фіялетавымі або цёмна-чырвонымі плямамі, пакрыта жорсткім апушэннем, слаба уздутае пад лісцем.

Лісце двойчы-тройчы пёрыстанадрэзанае, з кароткім жорсткім апушэннем, ніжняе — на хвосціках, верхнія — менш рассечанае, з тупымі шырокаяйцападобнымі дзелькамі.

Кветкі ў складаных парасоніках, якія складаюцца з 6-12 парасонаў, абгортка звычайна адсутнічае альбо з аднаго лісточка, абгортачкі маюцца, з пяццю—васьмю завостранымі ланцэтнымі лісточкамі, нярэдка зрастаюцца, з плёнкавым раснічастым краем. Маюцца аднаполыя і абодваполыя кветкі. Пялёсткі звычайна белыя, радзей чырванаватыя або жаўтлявыя, вонкавыя — буйнейшыя.

Віслаплоднікі падоўжанаяйцападобныя, 5-7 мм даўжынёй і 1-1, 5 мм шырынёй, бліскучыя, голыя. Вонкавы бок сямянак з пяццю рубцамі і чатырма баразёнкамі, рубцы да спеласці жоўта-карычневыя, баразёнкі цёмна-карычневыя; унутраны бок увагнуты.

Распаўсюджанне
--------------

Расліна, распаўсюджаная ў Еўропе і на Каўказе. У Расіі — часцей у чарназёмнай паласе, паўсюль даволі рэдкая. Сустракаецца ў лісцевых і мяшаных лясах, а таксама як пустазельная, у парушаных месцапражываннях.

Гаспадарчае значэнне і прымяненне
---------------------------------

Атрутная расліна, ва ўсіх частках змяшчае херафілін — бескіслародны лятучы алкалоід, раздражняльны абалонку кішэчніка і пры ўсмоктванні аказвальны наркатычнае дзеянне. Атручванни назіраліся ў коней, свіней, буйной рагатай жывёлы, ягнят. Для лячэння атручвання выкарыстоўваецца танін, танинутрымальныя і адсарбавальныя рэчывы.

Таксанамія
----------

### Сінонімы

* Bellia temulenta (L.) Bubani, 1899
* Chaerophyllum aureum sensu L. 1767, non 1753
* Chaerophyllum geniculatum Gilib. 1782, nom. inval.
* Chaerophyllum temulentum L. 1755
* Myrrhis temula (L.) All. 1785
* Myrrhis temulenta (L.) Sm. 1805
* Polgidon temulum (L.) Raf. 1840
* Scandix nutans Moench, 1794
* Scandix temula (L.) Roth, 1788
* Selinum temulum (L.) E.H.L.Krause, 1904

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Дударь 1971.

Літаратура
----------

* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 961. *Chaerophyllum temulum* L. — Бутень опьяняющий, или одуряющий // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 624. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.
* *Гусынин И. А.* Бутень одуряющий — Chaerophyllum temulum L. // Токсикология ядовитых растений. — М. 1947. — С. 92. — 263 с.
* *Дударь А. К.* Ядовитые и вредные растения лугов, сенокосов, пастбищ. — Москва: Россельхозиздат, 1971. — С. 19—20. — 96 с. — 44 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778272909 |