Аўтаматычны выключальнік-унутраная будова. Выгляд збоку
Аўтаматычны выключальнік на DIN-рэйку
**Аўтаматычны выключальнік** (circuit-breaker) — кантактны камутацыйны апарат (механічны або электронны), здольны ўключаць токі, праводзіць іх і адключаць пры нармальных умовах у ланцугу, а таксама ўключаць, праводзіць на працягу нармаванага (зададзенага) часу і аўтаматычна адключаць токі пры нармаваных ненармальных умовах у ланцугу, такіх як токі кароткага замыкання.

Гісторыя вынаходкі
------------------

Аўтамат засцярогі лініі вынайдзены амерыканскім навукоўцам Чарлзам Графтанам Пэйджам у 1836 годзе. Першую канструкцыю аўтаматычнага выключальніка апісаў Эдысан у 1879 годзе (яго камерцыйная сістэма электразабеспячэння ў той час выкарыстоўвала плаўкія засцерагальнікі. 

Канструкцыя сучасных аўтаматычных выключальнікаў была запатэнтавана швейцарскай кампаніяй Brown, Boveri & Cie у 1924 годзе.

Ролю ў электрычным ланцугу
--------------------------

Аўтаматычны выключальнік прызначаны для засцярогі электрычнай ланцугу ад перагрузкі і токаў кароткага замыкання. Галоўным адрозненнем ад плаўкай устаўкі з'яўляецца магчымасць шматразовага выкарыстання і стабільнасць зададзенага парогавага значэння (устаўка) спрацоўвання.

Будова
------

Аўтаматычныя выключальнікі бываюць адно-, двух -, трох-, або чатырохполюсныя і маюць наступныя канструктыўныя вузлы: 

* галоўная кантактную сістэму
* дугагасильную стэму
* прывад расчапляльнага прыстасавання
* расчапляльнік
* дапаможныя кантакты (ня ў кожных мадэлях).

  

Для кожнага выканання аўтаматычнага выключальніка існуе **гранічны ток кароткага замыкання**, ток які гарантавана не прыводзіць да выхаду са строю аўтамата, нягледзячы на шматразовае яго перавышэнне. Перавышэнне гэтага току можа выклікаць падгаранне або зварванне кантактаў. Напрыклад, у папулярных серый бытавых аўтаматаў пры току спрацоўвання 6-50 А гранічны ток звычайна складае 4 500-10 000 А.

Аўтаматычныя выключальнікі вырабляюць з ручным і рухальным прывадам, у стацыянарным або высоўным выкананні.

Прывад аўтаматычнага выключальніка служыць для ўключэння, аўтаматычнага адключэння і можа быць ручным непасрэднага дзеяння і дыстанцыйным (электрамагнітным, пнеўматычным і г.д.).

### Расчапляльнік

Электрамагнітны расчапляльнік модульнага аўтаматычнага выключальніка General Electric G61
Біметалічныя пласціна модульнага аўтаматычнага выключальніка General Electric G61
Файл:Breaker Elektrotechnic.JPGСхемы падлучэння перарывальніка
Расчапляльнік (прерарывальнік) — гэта электрамагнітныя, электронныя, мікрапрацэсарныя або тэрмабіметалічныя элементы, служачыя для адключэння аўтаматычнага выключальніка праз механізм свабоднага расчаплення пры кароткім замыканні, перагрузках і знікненні напружання ў першасным ланцугу (непасрэдна: электрамагнітныя і тэрмабіметалічныя элементы; альбо ўскосна праз асобны незалежны электрамагнітны расчапляльнік, электронны ці мікрапрацэсарны).

Механізм свабоднага расчаплення складаецца з рычагоў, зашчапак, карамысел і адключальных спружын і прызначаны для імгненнага адключэння аўтаматычнага выключальніка (па-за залежнасці ад становішча органа ўключэння: немагчымасць ўтрымання аўтаматычнага выключальніка ва ўключаным становішчы пры спрацоўванні расчапіцеля), а таксама для ліквідацыі паўторнага ўключэння аўтаматычнага выключальніка на кароткае замыканне пры доўга існуючай камандзе на ўключэнне.

#### Электрамагнітны расчапляльнік (адсечка)

Расчапляльнік імгненнага дзеяння ўяўляе сабой саленоід (7), рухомы асяродак якога таксама можа прыводзіць у дзеянне механізм расчаплення. Ток, праходзячы праз выключальнік, цячэ па абмотцы саленоіда і выклікае ўцягванне стрыжня пры перавышэнні зададзенага парога току. Імгненны расчапляльнік, у адрозненне ад цеплавога, спрацоўвае вельмі хутка (долі секунды), але пры значна большым перавышэнні току, звычайна ў 2÷10 разоў ад наміналу. У залежнасці ад велічыні неабходнага перавышэння току (адчувальнасці імгненнага расчапляльніка), аўтаматычныя выключальнікі дзеляцца на тыпы (класы) A, B, C і г.д.

У аўтаматычных выключальніках на вялікія токі пачынаючы з 1970-х гадоў сталі ўжываць **электронныя расчапіцелі** (напрыклад вырабляльныя ў СССР аўтаматычныя выключальнікі серыі "Электрон", некаторыя тыпы аўтаматаў серый А-37, ВА), а ў апошні час-і **мікрапрацэсарныя расчапіцелі** (мікрапрацэсарныя блокі засцярогі).

Адключэнне
----------

Адключэнне можа адбывацца без вытрымкі часу або з вытрымкай. Па ўласным часе адключэння tсо, (прамежак часу ад моманту, калі кантраляваны параметр перасягнуў усталяванае для яго значэнне, да моманту пачатку разыходжання кантактаў) адрозніваюць нармальныя выключальнікі (tсо = 0,02-1 с), выключальнікі з вытрымкай часу (селектыўныя) і хуткадзейныя выключальнікі (tсо < 0,005 с).

Нармальныя і селектыўныя аўтаматычныя выключальнікі токаабмежавальным дзеяннем не валодаюць. Хуткадзейныя выключальнікі, гэтак жа як засцерагальнікі, валодаюць токаабмежавальным дзеяннем, так як адключаюць ланцуг да таго, як ток у ім дасягне значэння Iу.

Селектыўныя аўтаматычныя выключальнікі дазваляюць ажыццявіць селектыўную засцярогу сетак шляхам ўстаноўкі аўтаматычных выключальнікаў з рознымі вытрымкамі часу: найменшай ў спажыўца і ступеніста нарастаючым да крыніцы сілкавання.

### Характарыстыкі

#### Ток імгненнага расчаплення (перарывання)

Паводле міжнароднага стандарта ГОСТ IEC 60898-1-2020 (п.5. 3. 5), які прымянім у тым лику да Рэспублікі Беларусь, аўтаматычныя выключальнікі **пераменнага** току (напружаннем да 440 В і токам да 125 А) маюць наступныя стандартныя дыяпазоны токаў імгненнага расчаплення:

* тып **B**: 3·*In* - 5·*In* уключна (дзе *In* - намінальны ток) (ужываецца для засцерагання ліній асвятлення або ліній якія маюць вялікую працягласць)
* тып **C**: 5·*In* - 10·*In* уключна (ужываецца для засцерагання разеткавых груп або ліній з спажыўцамі з падвышанымі пускавымі токамі)
* тып **D**: 10·*In* - 20·*In* уключна (ужываецца для засцерагання трансфарматараў або ліній з спажыўцамі з вялікімі пускавымі токамі)

Прамысловыя аўтаматычныя выключальнікі могуць быць наступных тыпаў:

* тып **L**: звыш 8·*In*
* тып **Z**: звыш 4·*In*
* тып **K**: звыш 12·*In*

### Модульны аўтаматычны выключальнік

|  |
| --- |
| 
Унутраная прылада модульнага аўтаматычнага выключальніка
1 |

Аўтаматычныя выключальнікі, разлічаныя на невялікія токі (да 40-60 А, а ў некаторых выпадках і да 125 А), у цяперашні час часцей за ўсё мае модульную канструкцыю, якая прызначана для мацавання на DIN-рэйку. Унутраная будоўля модульнага аўтаматычнага выключальніка паказана на малюнку справа. 

Уключэнне-выключэнне ажыцяўляецца рычажком (1), правады падлучаюцца да шрубавых клем (2). Зашчапка (9) фіксуе корпус выключальніка на DIN-рэйцы і дазваляе пры неабходнасці лёгка яго зняць (для гэтага трэба адцягнуць зашчапку, уставіўшы плоскую зашрубку у пятлю зашчапкі). Камутацыю ланцуга ажыццяўляюць рухомы (3) і нерухомы (4) кантакты. Рухомы кантакт падспружынены, спружына забяспечвае высілак націску кантактаў ва ўключаным стане і хуткае іх адключэнне пры зрыве сабачкі механізму расчаплення з дапамогай аднаго з двух расчапляльнікаў: цеплавога (5) або электрамагнітнага (7). Падчас расчаплення кантактаў можа паўстаць электрычная дуга, таму кантакты маюць асаблівую форму і знаходзяцца побач з дугагасільнай камерай (8).

1. ↑  ГОСТ IEC 60050-441—2015. Международный электротехнический словарь. Часть 441. Аппаратура коммутационная, аппаратура управления и плавкие предохранители
2. ↑  ГОСТ Р 50345-99, раздел 3.1.4
3. ↑  Справочник по наладке электроустановок / под ред. А. Дорофеюка, А. Хечумяна. — М. : Энергия, 1976.
4. ↑  Справка | Справка **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 23 красавіка 2014. Праверана 21 красавіка 2014.