recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Вопыт Юнга** (*эксперымент на двух шчылінах*) — першы варыянт дзвюхшчыліннага вопыту, праведзенага Томасам Юнгам, які дэманструю інтэрферэнцыю і дыфракцыю святла. Вынікі эксперымента былі апублікаваны ў 1803 годзе.

Апісанне вопыту
---------------

У вопыце пучок монахраматычнага святла накіроўваецца на непразрыстую экран-шырму з двума паралельнымі прарэзамі (шчылінамі), ззаду якога ўсталёўваецца праекцыйны экран. Шырыню прарэзаў імкнуцца зрабіць як мага бліжэй да даўжыні хвалі выпраменьванага святла (уплыў шырыні прарэзаў на інтэрферэнцыю разглядаецца ніжэй). На праекцыйным экране атрымліваецца цэлы шэраг якія чаргуюцца інтэрферэнцыйных палос, што і было прадэманстравана Томасам Юнгом.

Калі сыходзіць з таго, што святло складаецца з часціц (*карпускулярная тэорыя святла*), то на праекцыйным экране можна было б убачыць толькі дзве паралельныя паласы святла, якія прайшлі праз шчыліны. Паміж імі праекцыйны экран заставаўся б практычна неасветленай.

З іншага боку, калі выказаць здагадку, што святло ўяўляе сабой якія распаўсюджваюцца хвалі (*хвалевая тэорыя святла*), то, паводле прынцыпу Гюйгенса, кожная шчыліну з’яўляецца крыніцай *другасных хваль*.

Другасныя хвалі дасягнуты кропак, якія знаходзяцца на роўным выдаленні ад шчылін, у адной фазе, такім чынам, на сярэдзінай лініі экрана іх амплітуды складуцца, што створыць *максімум яркасці*. Гэта значыць, галоўны, найбольш яркі максімум апынецца там, дзе, згодна з карпускулярнай тэорыі, яркасць павінна быць нулявы. Бакавыя максімумы размесцяцца сіметрычна па абодвум бакам у кропках, для якіх рознасць ходу светлавых пучкоў роўная цэламу ліку хваль.

З іншага боку, у тых кропках на выдаленні ад цэнтральнай лініі, дзе рознасць ходу роўная няцотныя ліку паўхваляў, хвалі апынуцца ў протівофазе — іх амплітуды кампенсуюцца, што створыць *мінімумы яркасці* (цёмныя паласы).

Такім чынам, па меры выдалення ад сярэдняй лініі яркасць перыядычна змяняецца, узрастаючы да максімуму і зноў адбываючы.

Умовы для інтэрферэнцыі
-----------------------

### Кагерэнтнасць крыніцы святла

Інтэрферэнцыю магчыма назіраць толькі для кагерэнтных крыніц святла, але стварыць два розных кагерэнтныя крыніцы практычна немагчыма. Таму ўсе інтэрферэнцыйныя досведы грунтуюцца на стварэнні пры дапамозе розных аптычных сістэм двух або некалькіх другасных крыніц з аднаго першапачатковага, якія будуць кагерэнтныя. У вопыце Юнга кагерэнтнымі крыніцамі з’яўляюцца дзве шчыліны ў экране.

### Уплыў шырыні шчылін

Інтэрферэнцыйныя карціна ўзнікае на экране, калі шырыня шчылін набліжаецца да даўжыні хвалі выпраменьванага монахраматычнага святла. Інтэрферэнцыйныя карціна ўзнікае на экране, калі шырыня шчылін набліжаецца да даўжыні хвалі выпраменьванага монахраматычнага святла.

### Уплыў адлегласці паміж шчылінамі

Частата прытрымлівання інтэрферэнцыйных палос павялічваецца прама-прапарцыйна адлегласці паміж шчылінамі, у той час як шырыня дыфракцыйнай карціны застаецца нязменнай і залежыць толькі ад шырыні шчылін.

Літаратура
----------

* Оптика. Общая физика : курс лекций / В. А. Саечников, М. И. Хомич. — Минск, 2008.
* Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М.. — Т. IV. Оптика.

Спасылкі
--------

* 
* 
* 
*
**Мядзве́дна**, **Нядзве́дна** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 20 км на паўночны ўсход ад горада Браслаў, за 3,5 км на ўсход ад вёскі Быстрамаўцы, на паўночны ўсход ад возера Абаб'е, у басейне ракі Абабіца. Належыць да Абабіцкай групы азёр і знаходзіцца на тэрыторыі нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні 0,44 км². Даўжыня 1,62 км, найбольшая шырыня 0,4 км. Найбольшая глыбіня 9,9 м, сярэдняя — 4,3 м. Даўжыня берагавой лініі 4,07 км. Аб’ём вады ў возеры 1,91 млн м³. Плошча вадазбору 3,18 км².

Схілы катлавіны вышынёй 8—10 м, параслі лесам. Берагі зліваюцца са схіламі, у залівах нізкія, тарфяністыя. Зона мелкаводдзя вузкая. Дно да глыбіні 1,5—2 м пясчанае, ніжэй выслана арганагеннымі адкладамі і сапрапелем. Зарастае да глыбіні 4,5 м пераважна падводнай расліннасцю. Выцякае ручай у возера Дуброк.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план / Ред. И.И. Шилай.. — Минск: РУП «Белкартография», 2013. — 3 000 экз.

Спасылкі
--------

* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» Архівавана 17 мая 2017.
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» Архівавана 6 сакавіка 2016.
**Хоўм** (англ.: Home, малайск.: Pulau Selma) — каралавы востраў у Паўднёвай групе Какосавых астравоў. Плошча — 0,95 км². Насельніцтва (2010 г.) — 500 чал.

Геаграфія
---------

Хоўм з’яўляецца адным з астравоў Паўднёвага атола Какосавых астравоў, размешчаны ў яго паўночна-ўсходняй частцы. Аддзелены шырокай лагунай (8,2 км) ад вострава Вест-Айленд, адміністрацыйнага цэнтра Какосавых астравоў. Паміж Хоўмам і Вест-Айлендам дзейнічае сталая паромная пераправа.

Востраў мае каралавае паходжанне. Складзены пераважна вапнякамі. Берагі камяністыя. Формай нагадвае трохкутнік, выцягнуты з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Даўжыня — 2,6 км, найбольшая шырыня — 915 м. Больш за траціну тэрыторыі Хоўма займае вёска Бантам — найбуйнейшы населены пункт на востраве.

Гісторыя
--------

Востраў Хоўм быў адкрыты разам з іншымі Какосавымі астравамі ў 1609 г. У 1857—1955 гг. быў часткай каланіяльных валоданняў Вялікабрытаніі. У 1955 г. перайшоў пад юрысдыкцыю Аўстраліі.

У 1826 г. на востраве Хоўм пасяліўся брытанскі гандляр Аляксандр Хэр разам з некалькімі жонкамі малайскага паходжання. Паміж ім і сям’ёй шатландцаў Клуніс-Рос, якія ў 1827 г. упадабалі суседні востраў Саўт-Айленд адбыўся канфлікт. У выніку, Хэр быў вымушаны пакінуць заснаваную ім калонію, а правы на Хоўм у 1886 г. перайшлі да сям’і Клуніс-Рос. У 1888 г. яе прадстаўнікі пабудавалі на Хоўме вёску Бантам для малайцаў, што прыязджалі на Какосавыя астравы для працы на камерцыйных плантацыях. Галоўным цэнтрам уладанняў Клуніс-Рос стала іх рэзідэнцыя, узведзеная на Хоўме ў тым жа годзе.

У 1978 г. аўстралійскія ўлады выкупілі зямельную маёмасць Клуніс-Рос, было арганізавана мясцовае самакіраванне. У 1993 г. грамадскай маёмасцю таксама стала рэзідэнцыя былых уладальнікаў.

Інфраструктура
--------------

Малайцы і ў нашы дні з’яўляюцца асноўнымі насельнікамі вострава Хоўм. У Бантаме працуе школа, некалькі мячэцяў, крамы і майстэрні, тут знаходзіцца офіс Мясцовай Рады Какосавых астравоў. Турысты прыязджаюць на Бантам для азнаямлення з арыгінальнай культурай мясцовых жыхароў. Працуе матэль на 28 месцаў. Значную ролю ў развіцці інфраструктуры і эканомікі вострава адыгрывае Кааператыўнае таварыства, якое аб’ядноўвае ўсе сем’і, што жывуць у Бантаме.

Спасылкі
--------

* Cocos Keeling Islands
* Cocos (Keeling) Islands history
* THE COCOS ISLANDS CO-OPERATIVE SOCIETY LTD Архівавана 28 студзеня 2022.
* Nick Squires, The man who lost a 'coral kingdom'
**Крычаўская парусінавая мануфактура Пацёмкіна** — мануфактура, якая працавала ў Крычаве ў 1783—1845 гадах. Належала графу Р. А. Пацёмкіну.

Гісторыя
--------

Да 1790 года працавалі сотні прыгонных, акрамя жанчын графства, якія пралі пяньку і лён. За тыдзень вырабляла каля 100 кускоў (5 тысяч аршын) парусіны. У 1783 годзе выраблена 820 кускоў паруснага палатна вагой 1120 пудоў. У 1786 годзе зрасходавалі каля 1200 пудоў пражы. У 1797 годзе было 112 станкоў, працавала 224 прыгонных, выраблена 900 кускоў парусіны. Прадукцыя мануфактуры ішла на Крычаўскую суднаверф, а таксама ў Херсон і Крамянчуг, дзе будаваліся ваенныя парусныя марскія судны. З крычаўскай парусіны былі выраблены паруса на караблях эскадры адмірала Ф. Ф. Ушакова.

Зноскі
------

1. 1 2  Лён, 2009, с. 65

Літаратура
----------

* Лён (руск.) / сост. Л. В. Ловчая; под общ. ред. И. А. Голуба; худож. В. В. Котович. — Минск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. — 168 с.: ил..
**Крычка рачная** (*Sterna hirundo*) — від птушак з сямейства крачкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 31-38 см, размах крылаў 72-98 см. Стройная, бела-папялістая з чорным верхам галавы і глыбокай выразкай на хвасце, хвост роўны са складзенымі крыламі; ногі ўвесь час чырвоныя. Увесну і летам канец аранжавай дзюбы чорны. У няшлюбным уборы дзюба чырвоная толькі каля асновы, астатняя яе частка чорная; лоб белы, на спіне чорныя плямы. Голас вельмі разнастайны.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны: Еўропа, Малая Азія, Месапатамія, Азія (акрамя поўначы і поўдня), цэнтральная і ўсходняя часткі Паўночнай Амерыкі, лакальна сустракаецца ўздоўж узбярэжжа Атлантыкі да поўначы Венесуэлы і ў Паўночнай і Заходняй Афрыцы.

Насяляе вадаёмы з расліннасцю, якая слаба зраслася на паверхні, або нізкай надводнай расліннасцю, якая расце купінамі, або месцамі на скошаным трыснягу, пляжы і пясчаныя астравы сярод рэк і азёр, марскія ўзбярэжжы. У паслягнездавы перыяд — усе тыпы вадаёмаў. У Арменіі даходзіць да 2000 м в.у.м. а найбольш высокае гнездаванне адзначана на вышыні 4400-4800 м.

Пералётная птушка. На поўдні арэала папуляцыі аселыя. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны і транзітна мігрыруючы від.

Адрозніваецца 4 падвіды.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздзіцца звычайна ў калоніях, часам з іншымі крычкамі, чайкамі або зуйкамі, часам адзіночна. Ладзіць гняздо каля вады на пясчанай, галечнай або скалістай аснове, у ямцы, часам паблізу густой расліннасці або ў ёй (на травяністых месцах), на плаваючых раслінных сплавінах (не вельмі шчыльных); у гэтых выпадках — кучка з раслін, у высцілцы — сухія расліны, пёры, розныя рэшткі.

Яйкі 2-3 (часам 1-4) крыху падоўжаныя з завостраным вузейшым канцом, афарбоўка зменлівая, светла-жоўтыя, крэмавыя, гліністыя або аліўкава-гліністыя з зеленаватым або блакітнаватым адценнем; глыбокія плямы — шэра-бурыя або светла-шэрыя, паверхневыя — карычневыя з чырванаватым адценнем або чорна-карычневыя. Памеры: 41,5 х 30,5 мм.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85029000 · NDL: 01110532 |
**Беларуская цэнтральная школьная рада** (*Цэнтральная беларуская школьная рада, ЦБШР*) — беларуская нацыянальная культурна-асветная арганізацыя, дзейнічала ў 1919 — 20 гг. 

Утвораная ў снежні 1919 года ў Менску падчас польскай акупацыі на базе беларускіх школьных рад Меншчыны, Віленшчыны і Гарадзеншчыны. Дзейнічала пад палітычным і бюракратычным уціскам польскіх улад. 

Старшыня С. А. Рак-Міхайлоўскі, намеснікі: А. А. Смоліч, В. Л. Іваноўскі; члены прэзідыума: Я. Станкевіч (Вільня), Л. М. Дзекуць-Малей. Прадстаўніком ЦБШР у Вільні быў Ф. Умястоўскі. 

ЦБШР апекавалася беларускаю школьнаю справаю, арганізоўвала і кіравала беларускімі навучальнымі ўстановамі, стварала мясцовыя беларуская школьныя рады, бібліятэкі, культурна-асветныя гурткі. Выдавала падручнікі і дапаможнікі, распаўсюджвала беларускія газеты і часопісы.

Процідзейнічала палітыцы паланізацыі беларусаў, якую праводзілі акупацыйныя польскія ўлады.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 420. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 420. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
* Цэнтральная беларуская школьная рада // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 751. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
**Хала́джы** (саманазва: خلج) — цюркскі народ у цэнтральным Іране. Агульная колькасць (2022 г.) — каля 54 000 чалавек.

Халаджы вядомы з сярэднявечча, першапачаткова як частка канфедэрацыі эфталітаў. Лічацца адным з першых цюркскіх плямён, якое перабралася праз раку Амудар’я. У X ст. узгадваліся сярод насельнікаў Балха і поўдню Бактрыі. У XI ст. частка з іх перасялілася ў Іран і Блізкі Усход. 

Халаджы не былі шматлікімі, таму хутка асіміляваліся сярод суседніх народаў. У выніку племянныя супольнасці халаджаў сфарміраваліся сярод туркменаў і пуштунаў. Тапонімы, створаныя на аснове назвы халаджаў існуюць у Турцыі, Афганістане і Азербайджане. У Іране захавалася невялікая група халаджаў, што захоўвае сваю этнічную тоеснасць, шчыльна насяляе землі не далёка ад Кума. 

Іранскія халаджы паходзяць ад качэўнікаў, што перасяліліся з усходняй Анатоліі. У 1403 г. яны ўзгадваліся як падданыя султана Эскандара, унука Тамерлана. Пазней падтрымлівалі саюзныя адносіны з кашкайцамі. Традыцыйныя заняткі: адгонная і качавая жывёлагадоўля, апрацоўка металаў. 

Халаджская мова адносіцца да цюркскай групы моў. Вельмі блізкая да азербайджанскай, часам разглядаецца як яе дыялект. У нашы дні карыстаюцца пісьмом на аснове фарсі. Вернікі — мусульмане-шыіты.

Зноскі
------

1. ↑  Khalaj, Turkic in Iran

Спасылкі
--------

* ḴALAJ i. TRIBE - Encyclopaedia Iranica
* Sonel Bosnali, The Khalaj People and Their Language
* Khalaj language - Omniglot

| Цюркскія народы |
| --- |
| 
* Азербайджанцы
* Алтайцы
* Балкарцы
* Башкіры
* Гагаузы
* Далганы
* Казахі
* Караімы
* Каракалпакі
* Карачаеўцы
* Кашкайцы
* Крымскія татары
* Крымчакі
* Кумыкі
* Кіргізы
* Нагайбакі
* Нагайцы
* Саёты
* Салары
* Сібірскія татары
* Татары
* Тафалары
* Тувінцы
* Туркі
* Туркмены
* Узбекі
* Уйгуры
* Хакасы
* Халаджы
* Цаатан
* Чувашы
* Чулымцы
* Шорцы
* Югуры
* Якуты

 |
Беларуская чорна-пярэстая свіння
**Беларуская чорна-пярэстая свіння** — парода свіней універсальнага кірунку прадукцыйнасці. Зацверджана ў 1976 годзе. Выведзена на Беларусі складаным узнаўленчым скрыжаваннем мясцовых свіней з даўгавухімі і караткавухімі свіннямі, ёркшырамі, беркшырамі, тэмворсамі і буйнымі чорнымі. Сучасныя лініі маюць «кроў» ландрасаў і эстонскай беконнай пароды. Парода складаецца з 9 ліній і 26 сямействаў і роднасных груп матак. Вядучыя племзаводы на Беларусі ў Капыльскім, Ляхавіцкім і Горацкім раёнах.

Апісанне
--------

Свінні пераважна мяса-сальнага і мяснога тыпаў, моцнай канстытуцыі, вынослівыя, высокапрадукцыйныя. Жывая маса дарослых кныроў 310—340, матак 240—250 кг, даўжыня тулава адпаведна 184 і 161 см. Пладавітасць 10-11 парасят за апарос.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
**Халасе́нскае, Халасцінскае** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Галбіца, за 28 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Паставы, за 2 км на ўсход ад вёскі Сяргеевічы.

Плошча паверхні возера 0,26 км². Даўжыня 0,8 км, найбольшая шырыня 0,4 км, даўжыня берагавой лініі 2,25 км. Плошча вадазбору 13,5 км².  

Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны невыразныя, месцамі дасягаюць вышыні 2 м. Берагі нізкія, ва ўсходняй частцы возера забалочаныя. На возеры востраў плошчай 0,3 га.  

У Халасенскае возера ўпадаюць ручаі і меліярацыйныя каналы, выцякае ручай у раку Галбіца (Заражанка).

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1983 г. Архівавана 1 мая 2013.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 528. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).
* Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта. — Мн.: Белкартография, 20011. — 3 000 экз. (руск.)
**Старажытнагрэчаская мова** (*ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα*) — мова індаеўрапейскай сям’і, продак грэчаскай мовы, распаўсюджаны на тэрыторыі грэчаскай айкумены ў эпоху з канца 2 тысячагоддзя да н.э. да 5 стагоддзя н.э.

Старажытнагрэчаская мова — мова паэм «Іліяда» і «Адысея» Гамера, філасофіі і літаратуры часоў залатога веку Афін, Новага Запавету. На ёй гаварылі ў полісах класічнай эпохі, імперыі Аляксандра Македонскага, царствах дыядохаў, яна была другой афіцыйнай мовай Рымскай імперыі і асноўнай на раннім этапе існавання Усходняй Рымскай імперыі. У Сярэднявеччы стала ўзорам літаратурнай мовы Візантыі, атрымала статус класічнай у Заходняй Еўропе часоў Адраджэння.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX528270 · BNF: 11931595m · GND: 4113791-7 · LCCN: sh85057151 · Microsoft: 205531365 · NKC: ph126053 |

 |
**Сумскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. С. Макаранкі** (укр.: Сумський державний педагогічний університет імені А. С. Макаренка) — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Сумах.

Гісторыя
--------

28 снежня 1924 года адбылося адкрыццё Сумскіх вышэйшых трохгадовых настаўніцкіх курсаў. Па выніках экзаменаў на першы курс быў залічаны 61 студэнт. У гэтым жа годзе Сумскія настаўніцкія курсы былі рэарганізаваны ў Сумскай педагагічны тэхнікум. У 1930 годзе навучальная ўстанова рэарганізавана ў Сумскі інстытут сацыяльнага выхавання, а з 1933 года — у Сумскі дзяржаўны педагагічны інстытут. У 1957 годзе навучальнай установе было прысвоена імя А. С. Макаранкі, ураджэнца Білапілля Сумской вобласці. У кастрычніку 1999 года пастановай Кабінета Міністраў Украіны інстытут быў рэарганізаваны ў Сумскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. С. Макаранкі.

Структура
---------

* Інстытут педагогікі і псіхалогіі
* Інстытут фізічнай культуры
* Інстытут гісторыі, права і міжнародных адносін
* Інстытут культуры і мастацтваў
* Факультэт замежнай і славянскай філалогіі
* Прыродазнаўча-геаграфічны факультэт
* Фізіка-матэматычны факультэт

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка ўніверсітэта Архівавана 27 кастрычніка 2021.

Зноскі
------
**Горны хрыбет** — лінейна выцягнутая група гор, агульная аснова якой высока ўзнята над суседнімі раўнінамі.

Хрыбет абмежаваны схіламі, нахіленымі ў супрацьлеглыя бакі, для яго характэрныя значная даўжыня і добра выражаная вось, пераважна ў выглядзе адзінай лініі водападзелу, уздоўж якой знаходзяцца і найбольш значныя вяршыні (гл. горны грэбень). Ад суседніх хрыбтоў аддзяляецца горнымі далінамі, унутрыгорнымі катлавінамі.

Звычайна хрыбет утварае частку горнай краіны, але нярэдка горным хрыбтом называюць цэлую горную краіну: Верхаянскі хрыбет, хрыбет Чэрскага

**Горны ланцуг**, сістэма горных хрыбтоў і горных масіваў або доўгі горны хрыбет. Працягваецца на вялікую адлегласць у адным кірунку — кірунку агульнага распасцірання складак. Кожны ланцуг аддзяляецца ад суседніх паралельных падоўжнымі горнымі далінамі, далінамі буйных горных рэк і пад.

Літаратура
----------

* *Андрыеўская З. Я. Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.74.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Канадская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 115131309 · NKC: ph124196 |
**Франсуа Клуэ** (фр.: François Clouet; каля 1510, г. Тур, Францыя — 22 верасня 1572) — французскі жывапісец эпохі Адраджэння.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Сын і вучань Жана Клуэ Малодшага. Зазнаў уплывы Ганса Гольбейна Малодшага. 3 1540 прыдворны мастак Францыска I і яго пераемнікаў. Працаваў у Парыжы. Рабіў пераважна партрэты, таксама жанравыя кампазіцыі.

Творчасць
---------

«Жанчына купаецца» (партрэт Дыяны Пуацье), каля 1571
Творам уласцівы насычанасць каларыту, яскравасць характарыстык, якая спалучаецца з рэпрэзентатыўнасцю. Прайшоў значны шлях у распрацоўцы рэалістычнага псіхалагічнага партрэта. У яго творах можна ўбачыць уплывы работ Жана Клуэ, прыёмы пісьма італьянскіх мастакоў, асабліва тых, якія працавалі ў той час у Францыі. Але, нягледзячы на гэта, жывапісец захаваў свой індывідуальны почырк, выпрацаваў уласную манеру.

Аўтар партрэта аптэкара П. Кюта (1562), карціны «Жанчына купаецца» (каля 1571); яму прыпісваюць партрэты Генрыха II (1559), Карла IX (1561), карціну «Купанне Дыяны» (каля 1550—60) Лізаветы Аўстрыйскай (каля 1571) і іншыя партрэтныя малюнкі. У партрэтах Карла IX, Лізаветы Аўстрыйскай халаднаватая стрыманасць суседнічае з праўдзівай перадачай знешніх рыс мадэлі.

Франсуа Клуэ часта рабіў падрыхтоўчыя малюнкі для жывапісных работ. Па закончанасці і дакладнасці выяўлення натуры яны набылі цалкам самастойнае мастацкае значэнне. Увага майстра засяроджвалася на тонкай і цвярозай фіксацыі індывідуальных якасцей мадэлі. Малюнкі выконваліся алоўкам і падфарбоўваліся сангінай ці пастэллю.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  François Clouet // RKDartists Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. ↑  Union List of Artist Names — 2018. Праверана 25 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>

Літаратура
----------

* Клуэ // Беларуская энцыклапедыя ў 18 т. Т. 8 / Рэдкал. Г. П. Пашкоў і нш. — Мн.: БелЭн, 1999. ISBN 985-11-0144-3
* Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Франсуа Клуэ на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1716899 · BNF: 13333281t · GND: 121159175 · ISNI: 0000 0001 1821 7417 · LCCN: n94072322 · LNB: 000205099 · NKC: xx0123055 · NLP: A37150765 · NTA: 169135160 · PTBNP: 1210546 · SUDOC: 035741147 · VIAF: 206936446 · ULAN: 500015977 |

 |
«Падзь» як прычына для сімбіёзу: тля вырабляе «падзь» для мурашак, якія ахоўваюць тлей ад ворагаў
**Мядзвяная падзь** або **падзь** — салодкая вадкасць, якая вылучаецца тлёй, чарвяцамі і іншымі насякомымі, якія жывяцца сокам раслін. З’яўляецца на лісці дрэў і кустоў, часам дробнымі кроплямі падае на зямлю.

Яна змяшчае ў сваім складзе вялікую колькасць дэкстрыну, камедзі і некаторых відаў цукру, значна адрозніваецца ад трысняговага цукру (напрыклад, маніт, мелітоза).

У пчалярстве
------------

Акрамя нектару пчолы часам збіраюць з раслін падзь. У выніку пераапрацоўкі пчоламі падзі і мядзвянай расы атрымліваецца падзевы мёд. У сярэднім ён змяшчае 37 % фруктозы, 31 % глюкозы, 1-16 % цукрозы, 3 % бялка, 11 % дэкстрынаў.

Зноскі
------

1. ↑  Шолле, 2003

Літаратура
----------

* Падь // *Естествознание. Энциклопедический словарь* / Составитель: Владимир Шолле. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2003. — ISBN 5-7107-7315-8.
* Медвяная роса // *Сельско-хозяйственный энциклопедический словарь* / Главный редактор: В. К. Месяц. — М.: Советская энциклопедия, 1989.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стары горад.
План цэнтра Эдынбурга, цёмна-карычневым колерам пазначаны Стары горад, светла-карычневым — Новы горад, аранжавым — Вест-Энд, тэрыторыя, уключаная ў спіс Сусветнай спадчыны, абведзена чырвонай лініяй
**Стары горад у Эдынбургу** (англ.: Old Town) — гістарычны цэнтр шатландскай сталіцы, унесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА разам з Новым горадам у стылі класіцызм і часткай Вест-Энда з геаргіянскай забудовай. Стары горад захаваў мноства сярэднявечных будынкаў і пабудоў перыяду Рэфармацыі.

Стары горад размешчаны паміж Эдынбургскім замкам і былым Холірудскім абацтвам (цяпер на яго месцы стаіць Халірудскі палац). Галоўнай артэрыяй Старога горада з'яўляецца Каралеўская Міля, якая складаецца з чарады сярэднявечных вуліц. Да яе з абодвух бакоў сыходзяцца вулачкі і тупікі, так што Каралеўская Міля нагадвае па форме рыбін хрыбет. Каралеўская Міля з'яўляецца адной з самых галоўных славутасцяў Эдынбурга, тут размешчана вялікая колькасць невялікіх крамак, якія прадаюць традыцыйныя для Шатландыі віскі, кілты і іншыя сувеніры.

Да іншых славутасцей гістарычнага цэнтра можна аднесці Эдынбургскі ўніверсітэт, Каралеўскі музей Шатландыі, Шатландскі цэнтр спадчыны віскі, некалькі цэркваў і мноства гістарычных пабудоў. Таксама ў межах Старога горада знаходзіцца Грасмаркет, які славіцца шматлікімі пабамі.

Большасць будынкаў Старога горада захавалася з часоў пабудовы і з'яўляецца тыповым узорам сярэднявечнай архітэктуры. Будынкі выкананы з каменю, для іх тыповыя шматлікія высокія вокны. Многія будынкі пакрыты сажай, якая засталася с часоў Сярэднявечча, калі дамы абагравалі вугалем і дровамі, таму ў Старым горадзе пераважае шэры колер. Навейшыя пабудовы адрознівае паверхавасць — у познім Сярэднявеччы насельніцтва горада істотна вырасла, для размяшчэння гараджан будавалі больш высокія дамы. Напачатку XVIII стагоддзя ў Старым горадзе пражывала каля 80 000 чалавек, у нашы дні — каля 20 000.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Стары горад (Эдынбург)**
* Edinburg Old Town (англ.)

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі |
| --- |
| Англія | 
* Айран-Брыдж
* Бат
* Бленхеймскі палац
* Вэстмінстэрскі палац, Вэстмінстэрскае абацтва і царква Святой Маргарыты
* Горнапрамысловы ландшафт Корнуала і Заходняга Дэвана
* Дарэмскі замак і Дарэмскі сабор
* Кентэрберыйскі сабор, абацтва Святога Аўгусціна і царква Святога Марціна
* ✰ Каралеўскі батанічны сад у К’ю
* Парк Стадлі і разваліны Фаўнцінскага абацтва
* Ліверпульскі порт
* Лонданскі Таўэр
* Вал Адрыяна
* Прыморскі Грынвіч
* Солтэйр
* Стоўнхендж і Эўбюры
* Комплекс фабрык у даліне ракі Дэруэнт
* Юрскае ўзбярэжжа

 |  |
| Паўночная Ірландыя | Дарога гігантаў |
| Уэльс | 
* Акведук Понткісілтэ
* Горнапрамысловы ландшафт Блэнавана
* Замкі Эдуарда I ва Уэльсе

 |
| Шатландыя | 
* Нью-Ланарк
* Помнікі неаліту на Аркнейскіх астравах
* Вал Антаніна
* Сент-Кілда
* Стары і Новы горад у Эдынбургу

 |
| Брытанскіязаморскіятэрыторыі | 
* Сент-Джордж
* Астравы Гоф і Інасесібл
* Трыстан-да-Кунья
* Хендэрсан

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2003022547 · VIAF: 148089297 |
**Стары парк**, або **парк культуры і адпачынку імя 60-годдзя СССР** — парк у горадзе Баранавічы Брэсцкай вобласці. Размешчаны непадалёку ад цэнтра горада, у раёне мясакансервавага камбіната, абмежаваны вуліцамі Камсамольскай, Кудрына, Міцкевіча, Калініна.

У пачатку XX ст. тут размяшчаўся лесапарк з натуральным дрэвастоем. У працэсе забудовы горада частка лесапарку ўвайшла ў гарадскую мяжу і была захавана. Парк мае плошчу 5,5 га, складаецца з цэнтральнай алеі і некалькіх бакавых сцежак. У парку растуць сосны, елкі, бярозы, клёны, таполі і іншыя дрэвы мясцовых парод.

У парку няма гістарычных архітэктурных збудаванняў. На рагу вуліц Камсамольскай і Кудрына знаходзіцца будынак радыёстанцыі 1930-х гг. які з’яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю Беларусі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Стары парк // Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў (гісторыя, стан, перспектывы) / Л. М. Несцярчук. — Мн.: БЕЛТА, 2002. — С. 61. — 336 с. — ISBN 985-6302-37-4.

Літаратура
----------

* Стары парк // Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў (гісторыя, стан, перспектывы) / Л. М. Несцярчук. — Мн.: БЕЛТА, 2002. — С. 61. — 336 с. — ISBN 985-6302-37-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
Барон **Франсуа Паскаль Сімон Жэрар** (франц. François Pascal Simon, Baron Gérard; 4 мая 1770 — 11 студзеня 1837) — французскі мастак эпохі ампіру, вядучы партрэтыст напалеонаўскага двара, трымальнік моднага салона.

Біяграфія
---------

Вывучаў скульптуру пад кіраўніцтвам Агюстэна Пажу, але паказаўшы здольнасць не столькі да гэтага мастацтва, колькі да жывапісу, перайшоў у памочнікі да Ж.-Л. Давіда. У 1793 годзе па рэкамендацыі Давіда назначаны членам рэвалюцыйнага трыбунала. Пасля з лёгкасцю мяняў палітычных апекуноў, якія былі ў захапленні ад яго таварыскасці і абыходлівасці.

Першымі карцінамі Жэрара, якія звярнулі ўвагу знатакоў класіцызму, былі партрэт мініяцюрыста Ж.-Б. Ізабэ (1795), «Велізарый» таго ж года і «Першы пацалунак Амура і Псіхеі» (1798). У часы Першай імперыі Жэрар атрымаў тытул барона і бліскучую рэпутацыю, якая, аднак, значна згасла яшчэ пры яго жыцці. Пачынаючы з луўрскага партрэта Жазефіны Багарнэ (1799) ён стварыў шырокую галерэю дзеячаў Першай імперыі і Рэстаўрацыі. Таксама ўслаўляў ваенныя подзвігі Напалеона, пісаў маштабныя палотны ў батальным жанры. У чвсы Карла X упрыгожыў плафон Пантэона.

Як майстар халоднага, пралічанага класіцызму Жэрар ішоў па слядах свайго настаўніка Давіда. Тэкстуры на яго палотнах заўсёды старанна прапрацаваны, формы мадэліраваны з дакладнасцю скульптара, эмоцыі зведзены да мінімуму. Яго партрэты элегантней за партрэты Давіда, многія ўяўляюць сабой ідэал салоннай грацыі пачатку XIX стагоддзя.

Сярод яго вучняў — Л. Хорыс.

Зноскі
------

1. 1 2  François-Pascal-Simon (Baron) Gérard<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  François Pascal Simon Gérard // *Benezit Dictionary of Artists* — OUP, 2017. — ISBN 978-0-19-977378-7 — doi:10.1093/BENZ/9780199773787.ARTICLE.B00072587<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104086598'></a>
3. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 27 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
**742-і палявы вузел сувязі (742-і ПУС)** — адно з падраздзяленняў Сіл спецыяльных аперацый Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь.

Падраздзяленне было створана ў кастрычніку 2016 года. Да гэтага яно была структурным падраздзяленнем 86-й брыгады сувязі і называлася цэнтрам сувязі сіл спецыяльных аперацый. 

Палявы вузел сувязі займаецца забеспячэннем сувязі камандавання сіл спецыяльных аперацыі. На ўзбраенні падраздзялення знаходзяцца сродкі сувязі беларускай вытворчасці, такія як радыёрэлейная станцыя Р-434 і комплексная апаратная сувязі П-261. Ваеннаслужачыя падраздзялення ў асноўным праходзяць навучанне ў 72-м аб'яднаным вучэбным цэнтры, асабовы склад з ліку лінейна-кабельных аддзяленняў праходзіць навучанне на базе воінскай часці, ваеннаслужачыя-вадзіцелі праходзяць навучанне ў 5-й брыгадзе спецыяльнага прызначэння.

Спасылкі
--------

* *Ваяр*. ССО всегда на связи (руск.) (11 снежня 2020).(недаступная спасылка)
* Равнение – на Боевое Знамя (видео) (руск.) (4 студзеня 2020).(недаступная спасылка)
**Няшчасны выпадак** — неспадзяваная падзея, нечаканы збег абставін, што пацягнуў цялеснае пашкоджанне або смерць.

Тыповымі прыкладамі з'яўляюцца аўтамабільная катастрофа (або трапленне пад машыну), падзенне з вышыні, трапленне прадметаў у дыхальныя шляхі, падзенне прадметаў (цэгла, ледзяшы) на галаву, паражэнне электрычным токам. Фактарамі рызыкі могуць быць невыкананне тэхнікі бяспекі, ужыванне алкаголю. Няшчасны выпадак з'яўляецца адной з вядучых прычын смерці ў Расіі. Смерць вядомых людзей у выніку няшчаснага выпадку звычайна прыцягвае шырокую ўвагу. Часта не атрымліваецца ўсталяваць, ці быў гэта няшчасны выпадак, самагубства ці забойства.

У страхаванні няшчасны выпадак трактуецца як раптоўная кароткачасовая **знешняя** падзея для застрахаванага, якая адбылася на працягу тэрміну дагавора, якая пацягнула за сабой цялесныя пашкоджанні (гібель) застрахаванага ў выніку ДТЗ, пажару, выбуху, стыхійных з'яў — за выключэннем супрацьпраўных дзеянняў трэціх асоб.

Віды няшчасных выпадкаў
-----------------------

* Аўтакатастрофа
* Трапленне пад машыну
* Пажар
* Угаранне
* Утапленне
* Падзенне на роўным месцы
* Падзенне з вышыні
* Падзенне ў яму
* Паражэнне электрычным токам
* Неасцярожнае абыходжанне з электрапілой
* Неасцярожнае абыходжанне з выбуховымі матэрыяламі
* Вытворчыя траўмы
* Атручванне

Зноскі
------

1. ↑   Кризис смертности в России | Алкоголизм, заболеваемость и ухудшение здравоохранения
2. ↑   Смертность от внешних причин в России с 1870 года

Спасылкі
--------

* Крызіс смяротнасці ў Расіі: алкагалізм, захворванне і пагаршэнне аховы здароўя Арыгінал на англійскай: russia's Mortality Crisis: Drinking, Disease, and Deteriorating Health Care
* DaVanzo, Julie ; Grammich, Clifford.(недаступная спасылка) Dire Demographics. Population Trends in the Russian Federation(недаступная спасылка)
* Смяротнасць ад знешніх прычын у Расіі з 1870 года
* Няшчасныя выпадкі, атручванні і траўмы па-ранейшаму — на другім месцы сярод прычын смерці
* Дзеянні пры няшчасных выпадках, якія павінен распачаць працадаўца
* Няшчасны выпадак у страхаванні

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
Трохступеньчаты цокаль са стылабатам у дарычным храме
**Стылаба́т** (στυλοβάτης) — верхняя паверхня ступеньчатага цокаля (стэрэабата) старажытнагрэчаскага храма, на якой збудоўвалася каланада. Часам стылабатам завуць усю верхнюю прыступку стэрэабата.

У сучаснай архітэктуры — верхняя частка ступеньчатага цокаля будынка, ці агульны цокальны паверх, які аб’ядноўвае некалькі будынкаў.

Стэрэабат
---------

Стэрэабат (στερεοβάτης) у антычнай архітэктуры — цокаль храма ці каланады. Ці штучная пляцоўка, якая падымала падмурак будынка над узроўнем гарадской плошчы. У старажытнагрэчаскім дойлідстве стэрэабат звычайна складаўся з трох прыступак.

Гл. таксама
-----------

* Подыум

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Валошын В. Ф.* Стылаба́т // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 225. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Стилоба́т // Популярная художественная энциклопедия: Архиектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство / Гл. ред. В. М. Полевой; Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: «Сов Энциклопедия». Книга II. — М—Я, 1986. — С. 263. — 432 с, ил. 32 л. ил. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 130453509 |
**«Старажытнацюркскі слоўнік»** — фундаментальны слоўнік лексікі старажытных цюркскіх моў і дыялектаў.

Гісторыя стварэння
------------------

Пачатак працы над стварэннем «Старажытнацюркскага слоўніка» адносіцца да 1958 года. Ініцыятарам гэтага даследавання стаў А. К. Бараўкоў (1904—1962). Ён жа ўзначальваў у 1958—1962 гадах групу складальнікаў. Пасля яго нечаканай смерці была створана рэдкалегія, у склад якой увайшлі В. М. Надзяляеў, Д. М. Насілоў, Э. Р. Ценішаў, А. М. Шчарбак.

Пры складанні слоўніка выкарыстоўваліся матэрыялы помнікаў старажытнацюркскага пісьменства VIII—XIII стагоддзяў. Іх адрознівае вялікая разнастайнасць як па сваім характары і змесце, так і геаграфічнай і гістарычнай прыналежнасці. Гэта была першая спроба абагульнення і звядзення разам звестак з уцалелых пісьмовых помнікаў лексікі старажытных цюркскіх моў і дыялектаў. Праца па складанні завяршылася ў 1965 годзе, затым пачаўся этап рэдагавання.

Слоўнік выйшаў у свет у 1969 годзе ў Ленінградзе ў выдавецтве «Навука» (Ленінградскае аддзяленне).

Зноскі
------

1. ↑  Институт восточных рукописей РАН // Древнетюркский словарь
**760-я партызанская брыгада імя М. Беразоўскага** (**760-ы партызанскі атрад імя М. Беразоўскага**) — пачала стварацца як 760-ы атрад у лютым 1942 года, з красавіка 1942 у Клічаўскім аператыўным цэнтры, з лістапада 1942 у 5-й Клічаўскай партызанскай брыгадзе, з мая 1943 у 6-й Магілёўскай брыгадзе, з ліпеня — асобны атрад Бялыніцкай ваенна-аператыўнай групы. У снежні 1942 года нададзена імя М. Беразоўскага. Дзейнічаў на акупіраванай тэрыторыі Клічаўскага, Бялыніцкага, Шклоўскага, Магілёўскага і Крупскага раёнаў. 30 чэрвеня 1944 года атрад (487 партызан) злучыўся з Чырвонай Арміяй. Пасля злучэння БШПР вызначыў атрад з верасня 1943 года як брыгаду ў складзе трох атрадаў.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* Г. М. Колбнеў (загінуў);
* Р. І. Перасценка.

### Камісар

* В. М. Міхайлаў.

### Начальнікі штаба

* І. Я. Лантухоў (загінў);
* М. А. Баранаў;
* К. І. Ражаў.

Гісторыя
--------

Партызаны праводзілі баявыя дзеянні на чыгунках Барысаў — Орша, Орша — Магілёў, Магілёў — Асіповічы і на шашэйных дарогах. Удзельнічалі ў разгроме нямецкіх гарнізонаў у гарадскім пасёлку Клічаў і вёсцы Дручаны (красавік 1943), гарадскім пасёлку Бялынічы (верасень 1943). Вялі баі з карнікамі, абарончыя баі. 20 чэрвеня 1944 года ўдзельнічалі ў захопе чыгуначнага ўчастка Шклоў — Латва, падарвалі 846 рэек.

Гл. таксама
-----------

* Бялыніцкія аперацыі

Зноскі
------

1. ↑  М. Беразоўскі — адзін з арганізатараў атрада, загінуў у баі

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Баявы стылет V-42
Квадрэла (чатырохгранны стылет)
**Стылет** (італ.: stiletto, ад лац.: Stilus — «палачка для пісьма», «востры стрыжань») — колючая халодная зброя, кінжал італьянскага паходжання з прамой крыжавінай, тонкім і вузкім клінком. У класічным варыянце не мае ляза. Перасек клінка можа быць круглым, авальным, трох- (часцей за ўсё) або чатырохгранным. Знайшоў распаўсюджванне з пачатку XVI стагоддзя, у часы Рэнесансу, быў вядомы і раней. Невялікі памер стылета дазваляў насіць яго пад вопраткай або маскіраваць ў розных прадметах, з-за чаго быў папулярны ў наёмных забойцаў і змоўцаў, а таксама ў жанчын. У ваеннай справе стылет выкарыстоўваўся ў якасці дадатковай зброі ці зброі самаабароны супраць ворага, апранутага ў даспехі.

Літаратура
----------

* Стыле́т // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 225—226. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фок.

**Горх Фок** (ням.: Gorch Fock), сапраўднае імя **Іаган Вільгельм Кінау** (ням.: Johann Wilhelm Kinau; 22 жніўня 1880, Фінкенау, цяпер раён Гамбурга — 31 мая 1916) — нямецкі пісьменнік-марыніст, значная фігура нямецкай прыгодніцкай літаратуры.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і рыбака. З дзяцінства хацеў быць мараком, але вымушаны быў працаваць з 1904 года пісарам у акіянскай параходнай лініі Гамбург-Амерыка. У 15 год, пасля школы яго паслалі вучыцца да дзядзі ў Брэмергафен, дзе ён павінен быў вучыцца прадпрымальніцтву. Пасля гандлёвай школы, ён працуе канторшчыкам і бухгалтарам, а пазней вяртаецца ў Гамбург і ўладкоўваецца ў фірму, якая гандлюе каланіяльнымі таварамі.

У гэты ж час з’яўляюцца яго першыя творы пад псеўданімам Горх Фок. Свае апавяданні («Шруленгіпер і Тунгенкніпер» (1911 год), «Хейн Божы Вецер» (1911 год), «Вандроўнікі» (1914 год)) ён пісаў як літаратурнай нямецкай мовай, так і ніжненямецкім дыялектам. Пабачылі свет яго драмы: «Цылі Корс» (1914 год) і «Догербанк», а таксама зборнік «Зорка над морам» (пасмяротна, 1918 год).

Сапраўдную вядомасць яму прынёс напісаны ў 1912 годзе раман «Плыць неабходна!» («Seefahrt ist not!»), дзе апісана цяжкая і гераічная праца рыбакоў у далёкіх марах.

З пачаткам Першай сусветнай вайны Іаган Кінау ідзе ваяваць. Ён служыць у 207-м Рэзервовым палку. Ваюе ў Сербіі і Расіі, потым у Бейруце, удзельнічае ў бітве пад Вердэнам. У сакавіку 1916 года ён дамагаецца пераводу на флот. Пісьменнік служыць на лёгкім крэйсеры «Вісбадэн». Удзельнічае ў Ютландскай бітве (Скагеракскі праліў), самай значнай марской бітве той вайны паміж нямецкім і англійскім флотамі. 31 мая «Вісбадэн» патрапіў пад абстрэл англійскага лінейнага крэйсера «Інвінсібл». Пісьменнік загінуў разам з караблём і іншай камандай. Яго цела знайшлі ў жніўні 1916 года ў Vaderobod, на поўдзень ад Гётэбарга. Ён пахаваны на шведскім востраве Стэнсхольмен разам з іншымі нямецкімі і англійскімі маракамі.

Творы
-----

* 1910 *Schullengrieper und Tungenkrieper*
* 1911 *Hein Godenwind*
* 1913 *Hamborger Janmaten*
* 1913 *Seefahrt ist Not!* (ISBN 3-499-14148-5)
* 1914 *Fahrensleute*
* 1914 *Cilli Cohrs* (драма)
* 1914 *Doggerbank* (драма)
* 1914-15 War poems in Plattdüütsch
* 1918 (posthumously) *Sterne überm Meer* (пасмяротныя запісы і паэмы)

Гл. таксама
-----------

* Горх Фок II
* Горх Фок, барк

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Горх Фок на Вікісховішчы |

* Жыццяпіс Горх Фока (на нямецкай)
* Кароткі жыццяпіс Горх Фока (на нямецкай)
* Творцы на могілках Stensholmen (на шведскай) Архівавана 25 лютага 2004.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90734744 · CiNii: DA15775967 · GND: 118691988 · ISNI: 0000 0001 1070 3541 · LCCN: n85358450 · LNB: 000048869 · NKC: xx0262774 · NLP: A22294284 · NTA: 067714617 · NUKAT: n94105047 · LIBRIS: 390982 · SUDOC: 131156837 · VIAF: 72188355 |

 |
**Сумчатыя краты** (*Notoryctidae*) — сямейства аўстралійскіх сумчатых млекакормячых, адзінае ў атрадзе *Notoryctemorphia*.

Апісанне
--------

Сямейства ўключае 2 роды: *Naraboryctes* з ранняга міяцэну Аўстраліі і сучасны род *Notoryctes* з відамі *Notoryctes typhlops* (Паўднёвая і Цэнтральная Аўстралія) і *Notoryctes caurinus* (Заходняя Аўстралія).

Сумчатыя краты спецыялізаваныя рыючыя сысуны, канвергентна падобныя з кратамі. Даўжыня цела 15-18 см, хваста — 1-2,5 см, маса 40-60 г. Цела валькаватае. На мордзе — рагавы шчыток. Вочы недаразвітыя, пад скурай. Вушных ракавін няма. На 3-м і 4-м пальцах — магутныя трохвугольныя кіпцюры, якія выкарыстоўваюцца для капання. Вывадкавая сумка адкрываецца назад. Зубы спрошчанай будовы.

Жывуць у пустынях. Перасоўваюцца ў павярхоўным пласце грунта. Пастаянныя норы робяць толькі для вырошчвання дзіцянят. Кормяцца лічынкамі жукоў і вусенямі.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh99010652 |
**Тану-Ала**, таксама **Тану-Ола** — горная сістэма (хрыбет) у Паўднёвай Сібіры, на поўдні Тувы. Складаецца з усходняй і заходняй частак. Хрыбет цягнецца з усходу на захад уздоўж мяжы з Манголіяй. Сярэдняя вышыня 2500-2700 м. Даўжыня прыкладна 300 км.

Вяршыні з вечнымі снягамі адсутнічаюць. Паўночныя схілы, якія з'яўляюцца водападзелам для Енісея і пакрытыя кедрава-лістоўнічнай тайгой, звернутыя да Усходніх Саянаў. На паўднёвых схілах пераважае стэп. Заходняя канцавіна Тану-Ала прылягае да Алтайскіх гор. 

Геалагічныя пароды прадстаўлены пясчанікамі, сланцамі, кангламератамі, эфузіўна-асадкавымі пародамі і гранітамі. Раней у гарах была здабыча кобальту.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
**Ушакоўскі мост** (у 1830—1952 гадах — Строганаўскі мост, раней — 2-і Каменнаастроўскі мост) — развадны мост цераз Вялікую Неўку ў Санкт-Пецярбургу. Злучае правы бераг Вялікай Неўкі і Каменны востраў, звязваючы Прыморскі і Петраградскі раёны. Помнік горадабудаўніцтва і архітэктуры рэгіянальнага значэння. Утварае агульны архітэктурны комплекс з размешчаным побач Каменнаастроўскім мостам.
Мост злучае Каменнаастроўскі праспект і вуліцу Акадэміка Крылова. Побач з мостам размешчана Ваенна-марская акадэмія імя Кузняцова. Ля выезду на мост з боку Каменнага вострава размешчана царква Раства Іаана Прадцечы.

Вышэй па цячэнні знаходзіцца Кантэміраўскі мост, ніжэй — 3-і Ялагін мост.

Найбліжэйшая станцыя метрапалітэна — «Чорная рэчка».

| Масты цераз Вялікую Неўку |
| --- |
| 
* Сампсоніеўскі мост
* Грэнадзерскі мост
* Кантэміраўскі мост
* Ушакоўскі мост
* 3-і Ялагін мост
* Яхценны мост

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бутаўт-Андрайковіч.
**Фелікс Тадэвушавіч (Фадзеевіч) Бутаўт-Андрайковіч** — дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Бутаўт-Андрайковічаў герба «Грыф» з Гродзенскай губерні. Нарадзіўся ў сям’і пісара і падстарасты гродзенскага Тадэвуша Бутаўт-Андрайковіча. Бацька ўдзельнічаў у паўстанні 1794 года, падпісаў акцэс пад № 306, суддзя крымінальнага суда парадкавай камісіі Гродзенскага павета.

Фелікс у 1812 г. — маршалак Кобрынскага павета. У 1817 г. суддзя апеляцыйнага межавага суда Кобрынскага павета, маршалак кобрынскі. У 1821—1824 г. — старшыня Гродзенскага губернскага межавага апеляцыйнага суда.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Анджэйкавіч Фелікс Тадэвушавіч (Фадзеевіч) // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Фелікс Бутаўт-Андрайковіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Тадэвуш Бутаўт-Андрайковіч[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Фелікс Бутаўт-Андрайковіч |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Саламея з Лаўцэвічаў[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
**Помнік «Танк-пераможца»** — помнік у Санкт-Пецярбургу каля ракі Красненькай (праспект Стачак, 106—108). Уваходзіць у мемарыяльны комплекс Кіраўскі вал.

На гранітным пастаменце ўсталяваны танк «КВ-85», які выпускаў Чалябінскі Кіраўскі завод у гады Вялікай Айчыннай вайны. За ім знаходзіцца ДОТ, пабудаваны ў 1941 годзе, з надпісам 1941—1945. Гэта адзін з двух захаваных асобнікаў дадзенай мадэлі. Другі танк знаходзіцца ў Чалябінску. Яшчэ адзін аналагічны танк «КВ-1с» знаходзіцца ў Кубінцы.

Помнік устаноўлены ў 1951 годзе па прапанове інжынера-канструктара танка Ж. Я. Коціна і па праекце архітэктара В. А. Каменскага.

Раней у кампазіцыю ўваходзілі два абеліскі, усталяваныя па абодва бакі ад Ленінградскай шашы (цяпер — праспект Стачак). Абеліскі былі аформлены бронзавымі пяціканцовымі зоркамі, у верхніх частках цокаляў бронзавыя рэльефныя гірлянды, у рамах бронзавыя барэльефы У. І. Леніна і І. В. Сталіна, а таксама абодва бакі медаля «За абарону Ленінграда» і надпіс «Ленінград». Вышыня (без зорак) — 13,5 м. Пастамент, на якім устаноўлены «Танк-пераможца», быў абліцаваны белым мармурам.

Кампазіцыя была ўзведзена ў 1949—1951 гг. Паблізу гэтага месца ў 1945 годзе была збудаваная Трыумфальная арка (не захавалася), у якой урачыста сустракалі войскі, якія вярталіся з фронту 8 ліпеня 1945 года.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1