**Кызылкум** (Кызыл-Кум, Кызылкумы) (узб.: Qizilqum, каракалп.: Qızılqum, каз.: Қызылқұм, туркм.: Gyzylgum — бел. *«чырвоныя пяскі»*) — пясчаная і камяністая пустыня на міжрэччы Амудар’і і Сырдар’і, ва Узбекістане, Казахстане і Туркменістане. Абмежавана на паўночным захадзе Аральскім морам, на паўночным усходзе Сырдар’яй, на ўсходзе адгор’ямі Цянь-Шаня і Паміра-Алая, на паўднёвым захадзе Амудар’яй. Плошча каля 300 тысяч км².

Геаграфія
---------

Пустыня прадстаўляе сабой раўніну з агульным ухілам на паўночны захад (вышыня ад 300 м на паўднёвым усходзе да 53 м на паўночным захадзе); мае шэраг замкнёных западзін і ізаляваных моцна раздзеленых астанцавых гор — Букантау  (руск.) (бел. (764 м), Кульджуктау  (руск.) (бел. (785 м), Тамдытау  (руск.) (бел. (гара Актау  (руск.) (бел. 922 м) і іншых.

Горы пустэльныя, большай часткай з выраўнаваны вяршынямі і скалістымі, моцна раздзелены схіламі. Большую частку пустыні займаюць пясчаныя масівы, адукаваныя паўзамацаванымі пяскамі. Найбольш распаўсюджаныя пясчаныя грады мерыдыянальнай арыентоўкі. Адносная вышыня град ад 3 да 30 м, максімальная — да 75 м.

Клімат рэзка кантынентальны. Лета гарачае, сярэдняя тэмпература ліпеня ад + 26 да + 29 °C, студзеня ад 0 да −9 °C. ападкаў каля 200 мм у год, яны выпадаюць галоўным чынам зімой і вясной.

На ўсёй тэрыторыі няма ні аднаго павярхоўнага вадацёку (акрамя перасыхальнай ракі Жанадар'і  (руск.) (бел. і каналаў), але маюцца багатыя запасы  (каз.) (бел. прэсных напорных падземных вод.

Пустыня размешчана ў асноўным у сярэдняй падзоне пустыняў умеранага пояса, а на поўдні на пераходзе да субтрапічных пустыняў.

Геалогія
--------

Мурунтау  (руск.) (бел. 1988
Пустыня размешчана на Туранскай тэктанічнай пліце  (руск.) (бел..

Раўнінныя прасторы складзеныя кайназойскімі глінамі і пяшчанікамі, на поўначы і паўночным захадзе-суглініста-супяшчанымі рачнымі адкладамі Жанадар'і  (руск.) (бел. Куандар'і  (каз.) (бел. і іншых старажытных рэчышчаў Сырдар’і і старажытнага рэчышча Амудар’і — Акчадар’і, якія ўпадалі ў паўднёва-ўсходні кут Аральскае мора.

Горы складзеныя моцнадыслакаванымі і метамарфізаванымі палеазойскімі сланцамі, рагавікамі  (руск.) (бел. вапнякамі, гранітамі.

У пустыні ля горада Зарафшан  (руск.) (бел. знаходзіцца адзін з найбуйнейшых кар’ераў па здабычы золата Мурунтау  (руск.) (бел..

Побач з горадам Учкудук  (руск.) (бел. знаходзіцца радовішча уранавай руды, якая здабываецца кар’ерным спосабам.

Глебы
-----

Пустыня Кызылкум
Глебы шэра-бурыя, пясчаныя (пяскі), гіпсавыя, ёсць саланцы і саланчакі.

На паўночным захадзе шмат такыраў  (руск.) (бел. на поўдні-саланчакі.

Флора
-----

У раслінным покрыве багатыя эфемеры і эфемероіды, у тым ліку дзікія цюльпаны.

Для пясчаных масіваў характэрныя *Carex arenaria*, *Haloxylon persicum*, віды родаў *Calligonum*, салянка Рыхтэра (*Salsola richteri*), для гліністых узвышшаў — палыновая і палынова-кустовая расліннасць.

На паўночным захадзе зараснікі *Anabasis salsa* з прымешкай салянак (*Salsola*), па далінах сухіх рэчышчаў — лясы з *Haloxylon ammodendron*.

Фаўна
-----

Малады варан
Жывёлы пустыні прыстасаваныя да існавання без пастаяннага вадапою, атрымліваючы ваду цалкам або пераважна з ежы. Для памяншэння патрэбнасці ў вадзе многія жывёлы вядуць начны спосаб жыцця.

З млекакормячых сустракаюцца антылопа-джэйран (*Gazella subgutturosa*), *Spermophilopsis leptodactylus* і *Spermophilus fulvus*, віды падсямейства *Gerbillinae* і сямейства *Dipodidae*, барханны кот (*Felis margarita*) і *Felis lybica*, ваўкі (*Canis lupus*), стэпавыя лісіцы (*Vulpes corsac*), *Lepus tolai*, кажаны.

З птушак — жаўрук-смяцюх (*Galerida cristata*), Sylvia nana, *Chlamydotis macqueenii*, *Podoces panderi*, стэпавы арол (*Aquila nipalensis*), совы і іншыя.

Насяляюць змеі (эфа (*Echis*), *Macrovipera lebetina*, *Eryx miliaris*, полазы (*Coluber*)), *Varanus griseus caspius*, *Testudo horsfieldii*, яшчаркі, і іншыя паўзуны.

Насельніцтва і эканоміка
------------------------

Паблізу газаперапрацоўчага комплексу, 2019
Асновай гаспадаркі рэгіёну, акрамя хутка растучай эксплуатацыі нетраў, служыць жывёлагадоўля, у асноўным танкарунная і каракульская авечкагадоўля.

У цэнтральнай і заходняй частках пустыні выяўленыя буйныя артэзіянскія басейны, эксплуатаваныя ў многіх раёнах. У выніку праводзімых работ па абвадненні ствараецца вялікая колькасць дробных аазісаў, якія з’яўляюцца цэнтрамі жывёлагадоўчых гаспадарак.

У астанцовых гарах распрацоўваюцца мармур, графіт, біруза і інш. адкрыта некалькі залатарудных радовішчаў: Мурунтау  (руск.) (бел. Амантай —Даугыз  (англ.) (бел..

У цэнтры пустыні знаходзяцца радовішчы ўрану, фасфарытаў  (руск.) (бел.. На поўдні пустыні эксплуатуецца адно з найбуйнейшых у СНД газавых радовішчаў — Газлі  (руск.) (бел..

Кызылкум перасякаюць аўтадарогі. У цэнтры Кызылкума знаходзіцца раённы цэнтр-пасёлак Тамдыбулак  (руск.) (бел..

Імем пустыні названыя шакаладныя цукеркі «Кызыл-кум», практычна ідэнтычныя па смаку цукеркам «Кара-Кум  (руск.) (бел.», названым па імя пустыні Каракумы (якая знаходзіцца на паўднёвы захад ад Кызылкумаў).

Практычна ў цэнтры пустыні размешчаны горад Учкудук  (руск.) (бел. які згадваецца ў вядомай песні гурта «Ялла  (руск.) (бел.» «Тры калодзежы  (руск.) (бел.».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Югай Р. Л.* История развития географических и картографических представлений о пустыне Кызылкум (с древнейших времён до середины XIX в.): Автореферат дис. на соискание учёной степени кандидата географических наук / Ташк. гос. ун-т им. В. И. Ленина. — Ташкент: [б. и.], 1964. — 21 с.

Спасылкі
--------

* Кызылкум у кнізе: *Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.* Физическая география СССР. М. 1978.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4073929-6 · VIAF: 5991153411799941700005 |