**Луі Брайль** (фр.: Louis Braille; 4 студзеня 1809 года, Куўрэ  (фр.) (бел. (фр. Coupvray, прадмесце Парыжа) — 6 студзеня 1852 года, Парыж) — французскі слепавучыцель, стваральнік сістэмы пісьма і чытання для сляпых — Брайлевай азбукі.

Жыццяпіс
--------

Луі Брайль нарадзіўся 4 студзеня 1809 года ў сям’і шаўца (або рымара) Сімане-Рэне (Simon-René) Брайля ў французскім мястэчку Куўрэ.

Месца нараджэння Луі Брайля
Трохгадовы Брайль пачаў слепнуць у выніку запалення вачэй пасля таго, як параніўся рымарскім нажом (падобным на шыла) у бацькавай майстэрні, канчаткова ён аслеп у 5 гадоў.

Бацькі навучылі Луі плесці ўбранне для конскай збруі, шыць хатнія туфлі, запрасілі настаўніка ігры на скрыпцы. Алфавіт ён вывучаў у мясцовай школе з дапамогай палачак.

У 10 гадоў (у 1819 годзе) Луі аддалі ў Парыжскі дзяржаўны інстытут для сляпых дзяцей  (фр.) (бел. дзе ён вучыўся алфавітызму, музыцы, вязанню і ткацтву. Кнігі, выданыя рэльефна-лінейным шрыфтом, былі неабходным атрыбутам заняткаў, але такіх кніг было мала, многіх падручнікаў бракавала. Методыка навучання была заснавана на ўспрыманні звестак на слых. Луі быў адным з найбольш здольных вучняў, навучыўся граць на піяніна і аргане. У 1828 годзе Луі скончыў вучэнне і быў запрошаны на працу як малодшы настаўнік-рэпетытар.

У час вучэння Луі пазнаёміўся з «начной азбукай» Шарля Барб'е  (руск.) (бел.. Барб’е быў артылерыйскім афіцэрам і распрацаваў азбуку для ваенных мэт — для перадычы інфармацыі ў начны час. Звесткі запісваліся шляхам пракалвання адтулін у кардоне, чыталіся дотыкамі (асязаннем).

У 1824 годзе (у 15 гадоў) Брайль распрацаваў рэльефна-пунктавы шрыфт для невідушчых і слабавідушчых людзей, названы ягоным імем (шрыфт Брайля) і ўжываны дагэтуль ва ўсім свеце. Брайль працаваў над шрыфтом шмат гадоў і ў 1829 годзе апублікаваў пачатковы варыянт шрыфта  (англ.) (бел. адхілены радай інстытута. Некаторыя нязручнасці — працяжнікі — былі выпраўлены ў версіі 1837 (сучасны французскі варыянт).

Першай кнігай, надрукаванай паводле Брайля, была «Гісторыя Францыі» (1837). Дырэктар Інстытута (фр.: Alexandre François-René Pignier) быў зняты з пасады пасля гэтага ўчынку.

Французскае імя «Луі Брайль», запісанае шрыфтом Брайля
Брайль працаваў настаўнікам музыкі ў Парыжскім інстытуце для сляпых, стварыўшы  (англ.) (бел. ў сваёй сістэме асобны шрыфт для запісу нот.

Брайль памёр ад сухотаў 6 студзеня 1852 года ў Парыжы і быў пахаваны ў родным мястэчку Куўрэ. Толькі па смерці створцы ягоная сістэма пачала шырока ўжывацца.

У Расіі кнігадрукаванне шрыфтом Брайля пачалося з выдання ў 1885 годзе кнігі «Сборник статей для детского чтения, посвященный слепым детям» праз Анну Аляксандраўну Адлер у колькасці 100 асобнікаў. Польскі шрыфт Брайля быў афіцыйна прыняты ў 1934 годзе.

Памяць
------

* У дом, дзе Брайль правёў дзяцінства, размяшчаецца музей. Вуліца, што ідзе да дома-музея, названа ягоным іменем.
* Да 100-годдзя смерці, у 1952 годзе астанкі Брайля былі ўрачыста перанесены ў парыжскі Пантэон.
* У 2009 годзе, да 200-годдзя дня нараджэння, манеты з выявай Брайля адціснулі Індыя, ЗША, Бельгія, Італія.

* Бюст з рэльефам на радзіме ў КуўрэБюст з рэльефам на радзіме ў Куўрэ
* Магіла Брайля ў парыжскім ПантэонеМагіла Брайля ў парыжскім Пантэоне
* Бюст у МарселіБюст у Марселі
* Бюст у Буэнас-Айрэсе (Аргентына)Бюст у Буэнас-Айрэсе (Аргентына)

* Марка СССР,1959 годМарка СССР,  
1959 год
* Марка Казахстана,2009 годМарка Казахстана,  
2009 год
* Беларуская маркаБеларуская марка

Гл. таксама
-----------

* Валентын Гаюі  (руск.) (бел. — папярэднік Брайля
* (9969) Брайль  (руск.) (бел. — астэроід

Зноскі
------

1. ↑  Louis Braille // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Louis Braille // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Louis Braille // Encyclopædia Britannica Праверана 28 лютага 2010.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
4. ↑  Брайль Луи // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
5. 1 2
6. ↑  Wace, Barbara; John Peaty. *Louis Braille*. p. 128. in Clifford Makins, рэд. (1961). *Girl Annual No. 9*. Longacre Press.

Літаратура
----------

* Брай, Луи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Столетие со дня рождения Луи Брайля, «Слепец», 1909, № 2
* Красноусов П. Д. Шоев Ф. И. Луи Брайль, М. 1959.
* Вялікая савецкая энцыклапедыя

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Луі Брайль на Вікісховішчы |

* Биография на сайте «Яндекс. Словари»(недаступная спасылка)
* Биография на сайте Peoples.ru

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Notable Names Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 2069123 · BNE: XX864829 · BNF: 11958679r · CONOR: 183318627 · EGAXA: vtls001111831 · GND: 11916258X · ICCU: UM1V019862 · ISNI: 0000000073585426 · LCCN: n50065102 · LNB: 000284732 · NDL: 00620418 · NKC: nlk20020107423 · NLA: 36022471 · NLP: a0000001264982 · NSK: 000468504 · NTA: 069572100 · NUKAT: n2010133717 · SUDOC: 027576221 · VIAF: 815771 |

 |