**Манго́лы** (манг.: Монгол үндэстэн, ) — у шырокім сэнсе, этнічныя групы, якія размаўляюць на розных дыялектах мангольскай мовы і вызначаюць сваю этнічную тоеснасць як манголы. У вузкім сэнсе манголамі называюць палітычную нацыю, грамадзян Манголіі.

Манголы як супольнаць розных этнічных груп насяляюць пераважна тэрыторыю Манголіі, шырока прадстаўлены як этнічная меншасць у Кітаі. У выніку гістарычных працэсаў рассялення, абшчыны манголаў таксама з'явіліся ў Расіі, Паўднёвай Карэі, ЗША і іншых краінах свету. Агульная колькасць - каля 10 млн чал.

Паходжанне
----------

Мовазнаўцы прызнаюць сувязь манголаў з іншымі народамі алтайскай групы моў, у першую чаргу з цюркамі і тунгуса-маньчжурамі. Традыцыйны пункт гледжання на паходжанне манголаў абапіраецца на думку, што іх першаснай радзімай былі тэрыторыі Паўднёвай Сібіры і Паўночнай Манголіі. Сучасныя даследаванні генетыкаў паказваюць, што манголы маюць прамую сувязь з насельніцтвам Манголіі і Унутранай Манголіі, што з'явілася ў гэтых мясцінах яшчэ ў эпоху неаліту. Такім чынам, манголы з'яўляюцца аўтахтонамі населенай імі тэрыторыі. Генетыкі таксама выявілі сувязі ў паходжанні манголаў з іншымі прадстаўнікамі мангольскіх і некаторых цюркскіх народаў.

Мяркуецца, што продки манголаў перайшлі да качавога ладу жыцця не пазней за 1 тысячагоддзе да н. э. У III ст. да н. э. на землях Манголіі пачаўся жалезны век. З гэтага часу качавыя народы Манголіі і суседніх рэгіёнаў прадстаўлялі сталую пагрозу для суседняга земляробчага Кітая. Некаторыя даследчыкі вызначаюць значную прысутнасць мангольскага элемента сярод старажытных гунаў. Адным з першых вядомых самастойных народаў, якія лінгвістычна належалі да мангольскай групы, з'яўляліся кідані.

Узнікненне непасрэдна манголаў звычайна звязваюць з Чынгісханам (1162 — 1227 гг.), які вёў свой род з Цэнтральна-Усходняй Манголіі. Ён здолеў аб'яднаць або заваяваць качавыя супольнасці кераітаў, меркітаў, татараў, таўчыутаў і інш. У 1206 г. на агульным сходзе было абвешчана аб стварэнні дзяржавы *Эке Мангол Улус* ("Усёй Манголіі"). Чынгісхан стаў першым яе манархам. Праведзеныя ім, а таксама яго нашчадкам Угэдэем рэформы садзейнічалі ўмацаванню першаснай еднасці, а палітыка заваяванняў — хуткаму распаўсюджанню. Гэта часткова падцвярджаецца даследаваннямі, якія сцвярджаюць, што генетычны элемент Y, характэрны для манголаў, узнік толькі каля 1 тысячагоддзя таму.

Паходжанне самога слова "мангол" застаецца спрэчным. Некаторыя даследчыкі лічаць, што яно першапачаткова было этнонімам тунгуса-маньчжураў, што жылі на захад ад манголаў. Сапраўды, у кітайскіх пісьмовых крыніцах X ст. узгадваюцца тунгуса-маньчжурскія роды з назвай *менгда* або *менву*, аднак ніякіх прамых доказаў іх сувязі з манголамі не існуе.

Мангольская мова
----------------

Асноўны артыкул: **Мангольская мова**
Мангольская мова адносіцца да сям'і мангольскіх моў. Першыя пісьмовыя крыніцы вядомы з ХІІІ ст. На працягу гісторыі манголы ўжывалі некалькі варыянтаў пісьма. У наш час, у Манголіі распаўсюджаны алфавіт на аснове кірыліцы, у КНР — на аснове старажытнай уйгурскай літарнай вязі.

Манголы ў Манголіі
------------------

У 2010 г. насельніцтва Манголіі складала 2 754 685 чал. З іх розныя групы манголаў складалі 2 746 685 чал. Абсалютная большасць манголаў Манголіі — гэта халха-манголы (2 168 141 чал.). Іншыя этнічныя супольнасці манголаў у Манголіі — сартулы, дэрбеты, байты, захчыны, алёты, таргуты, барга і інш.

Манголы ў Кітаі
---------------

Манголы складаюць дзевятую па колькасці этнічную меншасць у КНР. У 2000 г. іх агульная колькасць дасягала 5 813 900 чал.. Яны прадстаўлены такімі этнічнымі групамі, як харчыны, джаруты, барыны, анюты, хэшыгтэны, харачыны, тумуты, узумчыны, хучыты, суніты, барга, кукунорскія манголы, юньнаньскія манголы. Размаўляюць на паўднёёвых, заходніх і усходніх дыялектах мангольскай мовы.

Мангольскае насельніцтва КНР размеркавана па рэгіёнах наступным чынам:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Унутраная Манголія | Правінцыя Ляанін | Правінцыя Цзылінь | Правінцыя Хэбэй | Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён | Правінцыя Хэйлунцзян | Правінцыя Цынхай | Правінцыя Хэнань | Іншыя рэгіёны |
| 68,72% | 11,52% | 2,96% | 2,92% | 2,58% | 2,43% | 1,48% | 1,41% | 5,98% |

Найбуйнейшым адміністрацыйным утварэннем манголаў у КНР з'яўляецца аўтаномны рэгіён Унутраная Манголія. Манголы ў ім складаюць каля 20 % ад усяго насельніцтва. Акрамя таго, у іншых адміністрацыйных утварэннях існуе 11 аўтаномій ніжэйшага ўзроўню. Ва ўсіх іх мангольская мова мае афіцыйны характар.

Манголы ў Беларусі
------------------

У 2009 г. у Беларусі жыло 29 чал. якія адносілі сябе да халха-манголаў. З іх 11 чал. лічыла роднай мовай мангольскую, 2 чал. — беларускую.

Выбітныя манголы
----------------

* Чынгісхан

Зноскі
------

1. ↑  The origin of The Mongols
2. ↑  Barbara A. West, Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. - Infobase Publishing, 2009. P. 550—552
3. ↑  Mongol Genetics: Abstracts and Summaries
4. ↑  Guy Gugliotta, Stones Help Trace Origin of Mongolian Nomads
5. ↑  Barbarian Europe. The Origins of the Huns
6. ↑  THE KHITANS
7. ↑  DNA Match Solves Ancient Mystery
8. ↑  The Mongols
9. ↑  Barbara A. West, Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. - Infobase Publishing, 2009. P. 552
10. ↑  The Mongols Co-opt the Turks to Rule All under Heaven Архівавана 4 сакавіка 2016.
11. ↑  THE MONGOLS - PART I
12. ↑  toollogo2010.mn
13. ↑  Ethnic Minorities in China and Their Cultures - Mongol(Mongolian) Minority
14. ↑  Ethnic Mongols in China Архівавана 14 мая 2007.
15. ↑  belstat.gov.by

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Манголы на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11970810t · LCCN: sh85086834 · NDL: 00567830 · NKC: ph117892 · VIAF: 128689413 |