**Фрэнсіс Элізабэт Ален** (англ.: Frances Elizabeth Allen; 4 жніўня 1932 — 4 жніўня 2020) — амерыканская навукоўца ў галіне інфарматыкі, піянерка ў галіне аптымізацыі кампілятараў. У 1989 годзе Ален стала першай жанчынай-стыпендыяткай IBM, а ў 2006 годзе стала першай жанчынай, якая атрымала прэмію Цьюрынга. Яна вядомая сваімі працамі ў галіне аптымізацыі кампілятараў, а таксама аптымізацыі і паралелізацыі праграм. Ален працавала ў IBM з 1957 па 2002 год, пазней была ганаровай стыпендыяткай.

Біяграфія
---------

Ален вырасла на ферме ў Перу, штат Нью-Ёрк, была старэйшай з шасці дзяцей. Яе бацька быў фермерам, а маці — настаўніцай пачатковых класаў. Ален атрымала пачатковую адукацыю ў аднапакаёвай школе недалёка ад яе дома, пазней вучылася ў мясцовай сярэдняй школе.

Скончыла педагагічны каледж штата Нью-Ёрк (цяпер — частка Універсітэта ў Олбані) са ступенню бакалаўра матэматыкі ў 1954 годзе і пачала выкладаць у школе ў Перу, штат Нью-Ёрк. Праз два гады паступіла ў Мічыганскі ўніверсітэт і ў 1957 годзе атрымала ступень магістра матэматыкі.

Маючы вялікія даўгі за студэнцкія пазыкі, у 1957 годзе Ален у якасці праграмісткі далучылася да даследчага аддзела IBM (англ.: IBM Research) у Покіпсі, штат Нью-Ёрк, дзе яна вучыла новых супрацоўнікаў асновам Fortran. Яна планавала вярнуцца да выкладання, як толькі яе студэнцкія пазыкі будуць выплачаны, але ў выніку засталася ў IBM. У 1959 годзе Ален была прызначана ў праект Harvest для Агенцтва нацыянальнай бяспекі і працавала над мовай праграмавання пад назвай Alpha. Яна кіравала камандай для аптымізацыі кампілятараў у праектах Harvest і Stretch.

У 1962 годзе Ален была пераведзена ў Даследчы цэнтр Томаса Дж. Уотсана, дзе яна ўдзельнічала ў праекце ACS-1, а пазней, у 1970-х, у распрацоўцы PL/I. У гэтыя гады яна працавала з калегам Джонам Кокам над напісаннем серыі прац па аптымізацыі кампілятараў, дапамагаючы палепшыць эфектыўнасць машыннага кода, перакладзенага з моў праграмавання высокага ўзроўню.

З 1970 па 1971 год яна правяла творчы адпачынак у Нью-Ёркскім універсітэце і на працягу некалькіх гадоў працавала ад’юнкт-прафесарам. Яшчэ адзін водпуск прывёў яе ў Стэнфардскі ўніверсітэт у 1977 годзе.

З 1980 па 1995 год Ален кіравала працай IBM у галіне паралельных вылічэнняў і дапамагала распрацоўваць праграмнае забеспячэнне для праекта IBM Blue Gene. Ален стала першай жанчынай-стыпендыяткай IBM у 1989 годзе. Яна сышла з IBM у 2002 годзе, але засталася звязанай з карпарацыяй у якасці ганаровага стыпендыята. У 2007 годзе IBM заснавала стыпендыю ў яе гонар. Пасля выхаду на пенсію Ален працягвала актыўна ўдзельнічаць у праграмах, якія заахвочваюць жанчын і дзяўчат да кар’еры ў галіне навукі і вылічальнай тэхнікі.

Узнагароды
----------

Ален была членам Інстытута інжынераў па электратэхніцы і электроніцы (англ.: Institute of Electrical and Electronics Engineers, IEEE) і Асацыяцыі вылічальнай тэхнікі (англ.: Association for Computing Machinery, ACM). У 2000 годзе яна стала стыпендыяткай Музея гісторыі камп’ютараў «за ўклад у аптымізацыю праграм і кампіляцыю для паралельных камп’ютараў». Яна была абраная ў Нацыянальную інжынерную акадэмію ў 1987 годзе, у Амерыканскае філасофскае таварыства ў 2001 годзе і ў Нацыянальную акадэмію навук у 2010 годзе. У 1994 годзе яна была прызначана членам Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук.

Яна атрымала прэмію Чарльза Бэбіджа ў 1997 годзе і ўзнагароду Computer Pioneer ў 2004 годзе. У 1997 годзе Ален была уведзена ў Залу славы Віці (англ.: Witi Hall of Fame). У 2002 годзе яна атрымала прэмію Аўгусты Ады Лаўлейс ад Асацыяцыі жанчын у інфарматыцы. У 2004 годзе Ален стала лаўрэатам прэміі ABIE за тэхнічнае лідэрства ад Інстытута Аніты Борг. 

Ален была адзначана за сваю працу ў галіне высокапрадукцыйных вылічэнняў прэміяй Цьюрынга ў 2006 годзе. Яна стала першай жанчынай-лаўрэатам за саракагадовую гісторыю прэміі, якая лічыцца эквівалентам Нобелеўскай прэміі па вылічальнай тэхніцы і прысуджаецца Асацыяцыяй вылічальнай тэхнікі. У інтэрв’ю пасля ўзнагароджання яна выказала спадзяванне, што гэта створыць больш магчымасцяў для жанчын у навуцы, вылічальнай тэхніцы і інжынернай справе.

Абгрунтаванне прысуджэння прэміі ўтрымлівае наступныя радкі:

> Праца Фрэн Ален аказала велізарны ўплыў на тэорыю і практыку кампілятараў. Як самастойна, так і ў сумеснай працы з Джонам Кокам, яна прапанавала вялікую колькасць абстракцый, алгарытмаў і рэалізацый, якія заклалі аснову для тэхналогіі аўтаматычнай аптымізацыі праграм.
> 
> 

У 2009 годзе яна атрымала ступень ганаровага доктара навук Універсітэта Мак-Гіла за «піянерскі ўклад у тэорыю і практыку аптымізацыі метадаў кампіляцыі, якія заклалі аснову для сучасных аптымізуючых кампілятараў і аўтаматычнага паралельнага выканання».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5   Праверана 5 жніўня 2020.
2. 1 2  *Metz C.* Frances Allen, Who Helped Hardware Understand Software, Dies at 88 — The New York Times, 2020. Праверана 9 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q9684'></a>
3. ↑
4. ↑  Remembering Frances E. Allen — IBM Research, 2020. Праверана 6 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3146518'></a>
5. ↑  Frances Allen, first woman to win Turing Award for contributions to computing, dies at 88 // *The Washington Post* / S. Buzbee — Washington: Fred Ryan, 2020. — ISSN 0190-8286; 2641-9599<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q166032'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106804665'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5496202'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61'></a>
6. ↑  Frances E. Allen **(нявызн.)**. *ACM Digital Library*. Праверана 11 сакавіка 2024.
7. ↑  *Abbate, Janet*. Oral-History:Frances "Fran" Allen **(нявызн.)**. *Archived at the Engineering and Technology History Wiki* (2 жніўня 2001). Праверана April 16, 2018.
8. ↑  Steele Jr. Guy (2011). "An interview with Frances E. Allen". *Communications of the ACM*. **54**: 39–45. doi:10.1145/1866739.1866752. S2CID 11847872.
9. ↑  *Metz*. Frances Allen, Who Helped Hardware Understand Software, Dies at 88 **(нявызн.)**. *The New York Times* (8 жніўня 2020). Праверана December 30, 2020.
10. ↑  Frances Allen interview transcript **(нявызн.)**. *03.ibm.com* (5 красавіка 2003). Праверана August 18, 2017.
11. ↑  IBM Creates Ph.D. Fellowship Award in Honor of First Female Turing Award Winner Fran Allen (англ.)  **(нявызн.)**?. *03.ibm.com* (19 кастрычніка 2007). Праверана November 2, 2016.
12. ↑  Frances Allen **(нявызн.)**.  Computer History Museum. Праверана April 16, 2018.
13. ↑  Frances E. Allen at the National Academy of Engineering. Retrieved April 16, 2018.
14. ↑  According to the APS member history.
15. ↑  Frances Allen **(нявызн.)**. *nasonline.org*.  National Academy of Sciences. Праверана August 18, 2017.
16. ↑  Book of Members, 1780–2010: Chapter A **(нявызн.)**.  American Academy of Arts and Sciences. Праверана April 15, 2011.
17. ↑  2004 Computer Pioneer Award, IEEE Computer Society. Retrieved April 16, 2018.
18. ↑  WITI Login and Signup **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы February 23, 2007. Праверана February 6, 2007.
19. ↑  Frances Allen – Anita Borg Institute **(нявызн.)**. *Anitaborg.org* (1 кастрычніка 2004). Архівавана з першакрыніцы August 8, 2017. Праверана August 18, 2017.
20. ↑  ABIE Awards – Anita Borg Institute **(нявызн.)**. *Anitaborg.org*. Архівавана з першакрыніцы August 7, 2017. Праверана August 18, 2017.
21. ↑  *Steele*. Frances Allen **(нявызн.)**. *amturing.acm.org*. Праверана 6 May 2021.
22. ↑  *Thomas, Jeffrey*. Turing Award Winner Sees New Day for Women Scientists, Engineers **(нявызн.)**.  Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State (16 сакавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы January 15, 2008. Праверана November 5, 2007.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фрэнсіс Ален

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus · zbMATH Open Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| Нарматыўны кантроль | ICCU: MILV310821 · NLA: 36019649 · VIAF: 2539159248069904870001 |

| ⛭Лаўрэаты прэміі Цьюрынга |
| --- |
| 
Перліс (1966) •
Уілкс (1967) •
Хэмінг (1968) •
Мінскі (1969) •
Уілкінсон (1970) •
Мак-Карці (1971) •
Дэйкстра (1972) •
Бахман (1973) •
Кнут (1974) •
Ньюэл +
Сайман (1975) •
Рабін +
Скот (1976) •
Бэкус (1977) •
Флойд (1978) •
Айверсан (1979) •
Хоар (1980) •
Код (1981) •
Кук (1982) •
Томпсан +
Рычы (1983) •
Вірт (1984) •
Карп (1985) •
Хопкрафт +
Тар'ян (1986) •
Кок (1987) •
Сазерленд (1988) •
Кэхэн (1989) •
Карбата (1990) •
Мілнер (1991) •
Лэмпсан (1992) •
Хартманіс +
Стэрнс (1993) •
Фейгенбаўм +
Рэдзі (1994) •
Блюм (1995) •
Пнуэлі (1996) •
Энгельбарт (1997) •
Грэй (1998) •
Брукс (1999) •
Яо (2000) •
Далеч +
Нюгорд (2001) •
Рывест +
Шамір +
Адлеман (2002) •
Кэй (2003) •
Серф +
Кан (2004) •
Наур (2005) •
Ален (2006) •
Кларк +
Эмерсан +
Сіфакіс (2007) •
Ліскоў (2008) •
Тэкер (2009) •
Вэліант (2010) •
Пэрл (2011) •
Мікалі +
Гольдвасер (2012) •
Лэмпорт (2013) •
Стоўнбрэйкер (2014) •
Дзіфі +
Хелман (2015) •
Бернерс-Лі (2016) •
Хэнэсі +
Патэрсан (2017) •
Бенджыа +
Хінтан +
Лекан (2018) •
Кэтмел +
Ханрахан (2019) •
Аха +
Ульман (2020) •
Дангара (2021) •
Меткалф (2022)
 |