| Гісторыя Старажытнага Рыма |
| --- |
|  |
| Заснаванне Рыма |
| Царскі перыяд |
| * Сем цароў Рыма
 |
| Рэспубліка |
| * Ранняя Рэспубліка
* Пунічныя войны і экспансія на Усходзе
* Саюзніцкая вайна
* Грамадзянская вайна 83—82 да н.э.
* Змова Катыліны
* Першы трыумвірат
* Грамадзянская вайна 49—45 да н.э.
* Другі трыумвірат
 |
| Імперыя |
| * Спіс імператараў
* Прынцыпат
	+ Юліі-Клаўдзіі
	+ Флавіі
	+ Антаніны
	+ Северы
	+ Крызіс III стагоддзя
* Дамінат
	+ Заходняя Рымская імперыя
 |
| 
Паняцці |
| * SPQR
* Культура
* Шлюб
* Прастытуцыя
* Рэлігія
* Хрысціянства
* Тэатр
* Мова
* Літаратура
* Архітэктура
* Мода
* Дарогі
* Правінцыі
* Войска
* Легіёны
* Магістратуры
 |
| 
Асобы |
| * Ромул і Рэм
* Сцыпіён
* Гракхі
* Марый
* Сула
* Цыцэрон
* Пампей
* Цэзар
* Марк Антоній
* Актавіян
* Нерон
* Веспасіян
* Траян
* Марк Аўрэлій
* Дыяклетыян
* Канстанцін I
 |

**Рымская літаратура**, г.зн. літаратура старажытнага Рыма, развівалася пад значным уплывам старажытнай Грэцыі і істотна паўплывала ў сваю чаргу на пазнейшыя еўрапейскія літаратуры.

Раннія аўтары
-------------

Гісторыя вядомай нам рымскай літаратуры пачынаецца ў сярэдзіне 3 ст. да н.э. У гэты час Лівій Андронік, грэк з паходжання, пераклаў Гамераву Адысею сатурнавым вершам, а таксама стварыў шэраг лацінскіх трагедый і камедый на грэцкі ўзор (магчыма, ізноў жа перакладаў з грэцкіх арыгіналаў). Першая пастаноўка адбылася ў 240 да н.э. У канцы таго ж стагоддзя Гней Невій стварыў арыгінальны лацінскі эпічны твор, паэму аб Першай Пунічнай вайне, таксама сатурнавым вершам. У драматычных творах Невій выкарыстоўваў як грэцкія, так і рымскія сюжэты. 

У пачатку 2 ст. да н.э. Квінт Эній адаптаваў для сваіх «Аналаў» грэцкі дактылічны гекзаметр, які стаў з гэтага часу асноўным памерам лацінскай эпічнай паэзіі. Плаўт (каля 254–184 да н.э.), Цэцылій Стацый (каля 220–160 да н.э.) і Тэрэнцый (195/185–159 да н.э.) ствараюць класічныя камедыі па Афінскіх узорах. Катон Старэйшы піша трактат аб сельскай гаспадарцы (160 да н.э.)

Закрывае перыяд ранняй рымскай літаратуры паэт Гай Луцылій (160я-103/2 на н.э.), які ўвёў у рымскую паэзію тэмы штодзённасці.

Залаты век
----------

Цыцэрон, адзін з найбольш плодных і найбольш чытаных рымскіх аўтараў.
Залатым векам рымскай літаратуры называюць перыяд ад 81 да н.э. да 17 н.э. — ад першай прамовы Цыцэрона да смерці Авідзія.

### Позняя рэспубліка

Сярод прозы гэтага перыяду вылучаюцца працы Цыцэрона і Юлія Цэзара. У паэзіі значнае месца займаюць Лукрэцый, аўтар працы «Аб прыродзе рэчаў», і натхнёныя эліністычнымі ўзорамі паэты-неатэрыкі (сярод іх — Гай Валерый Катул, Гай Гельвій Цына, Гай Ліцыній Кальв).

### Часы Актавіяна Аўгуста

Імператар Актавіян Аўгуст цікавіўся літаратурай і спрыяў паэтам; яшчэ ў большай ступені апекаваўся літаратарамі яго сябар і паплечнік Гай Цыльній Мецэнат, чыё імя зрабілася назоўным.

У гэты перыяд Вергілій стварае эпас «Энеіда»; эпічную паэзію піша таксама Варый, ад чыіх твораў захаваліся толькі фрагменты. Гарацый давяршае пачаты неатэрыкамі перанос грэцкіх мелічных памераў у рымскую паэзію. Элегічныя паэты (між імі Авідзій, Тыбул і Праперцый) удасканальваюць элегічны двуверш.

Гісторык Ціт Лівій стварае шматтамовую гісторыю Рыма.

Імперскі перыяд
---------------

У часы Нерона філосаф Сенека склаў шэраг дыялогаў і лістоў аб пытаннях маралі. Каля 60 н.э. з'явіўся адзін з найвядомейшых твораў лацінскай прозы — Сатырыкон Петронія Арбітра. Пры дынастыі Флавіяў і наступных імператарах пісалі эпічныя паэты Гай Валерый Флак і Сілій Італік, аўтар сатыр Ювенал, эпіграматыст Марцыял.

У пачатку 1 ст. н.э. працавалі гісторыкі Тацыт і Светоній, а ў другой палове стагоддзя з'явіліся «Атычныя ночы» (*Noctes Atticae*) Аўла Гелія і «Метамарфозы» (*Metamorphoses*) Апулея, вядомыя таксама пад назваю «Залаты асёл». 

На зыходзе антычнасці пішуць значныя хрысціянскія аўтары Аўгусцін Гіпонскі, Амвросій Медыяланскі, Іеранім Стрыдонскі, Баэцый, Прудэнцый і інш.

Літаратура
----------

* Антычная літаратура ў беларускіх перакладах. Старажытны Рым: Хрэстаматыя. Гродна, 2003.