**Часо́вы ўра́д** (2 (15) сакавіка — 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года) — вышэйшы выканаўча-распарадчы і заканадаўчы орган дзяржаўнай улады ў Расіі ў перыяд паміж Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцыямі.

Быў утвораны паводле пагаднення паміж Часовым камітэтам Дзяржаўнай думы і выканкамам Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў (Петрасавета).

Афіцыйны друкаваны орган — Збор узаканенняў і распараджэнняў урада, якія выдаюцца пры Кіруючым Сенаце.

Стварэнне
---------

26 лютага (11 сакавіка) 2017 года Найвышэйшым указам дзейнасць IV Дзяржаўнай думы была прыпыненая. Днём 27 лютага (12 сакавіка), ва ўмовах, калі Таўрычны палац, дзе засядала Дума, быў заняты паўсталымі рабочымі і салдатамі, быў створаны Часовы камітэт Дзяржаўнай думы, які ўзначаліў М. У. Радзянка (акцябрыст, старшыня IV Думы). Камітэт узяў на сябе задачу па аднаўленню дзяржаўнага і грамадскага парадку. Камітэт не валодаў, аднак, паўнатой фактычнай улады, так як мяцежныя салдаты Петраградскага гарнізона (170 тыс.) і рабочыя схіляліся да падтрымкі Петраградскага савета, першае пасяджэнне якога адбылося ўвечары 27 лютага (12 сакавіка). У стыхійна з'яўляючыхся на месцах саветах пераважны ўплыў мелі эсэры і меншавікі.

М. У. Радзянка — старшыня IV Дзяржаўнай думы і Часовага Камітэта IV Дзяржаўнай Думы
1 (14) сакавіка на пашыраным пасяджэнні Часовага камітэта Думы з удзелам Цэнтральнага камітэта Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі і Бюро Прагрэсіўнага блока, а таксама прадстаўнікоў Петраградскага савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў быў узгоднены склад першага ўрадавага кабінета, аб фарміраванні якога было абвешчана на наступны дзень. Пазней новы ўрад абвясціў аб маючых адбыцца выбарах у Устаноўчы сход на аснове ўсеагульнага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Выбары былі прызначаныя на 17 верасня, але затым былі перанесены на 12 лістапада 1917 года. Старыя дзяржаўныя органы былі скасаваныя.

2 (15) сакавіка імператар Мікалай II адрокся ад прастола з перадачай права атрымання ў наследванне вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу, які, у сваю чаргу, апублікаваў 3 (16) сакавіка акт аб намеры прыняць вярхоўную ўладу толькі пасля таго, як на Устаноўчым сходзе выкажацца народная воля адносна канчатковай формы праўлення ў краіне.

Паралельна з Часовым урадам працягвалі функцыянаваць Саветы, якія ўсталявалі кантроль над дзейнасцю Часовага ўрада. Велізарным уплывам і аўтарытэтам сярод народных мас карыстаўся Петраградскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, што дазволіла ахарактарызаваць паслярэвалюцыйную сітуацыю як двоеўладдзе: з аднаго боку, быў Часовы ўрад, які ідзе па шляху парламентарызму і які мае мэту стварэння Расіі капіталістычнай, сучаснай, ліберальнай, вернай абавязацельствах перад сваімі англа-французскімі саюзнікамі; з другога быў Петраградскі Савет, стваральнікі якога разлічвалі на фарміраванне прамой рэвалюцыйнай «улады працоўных мас». Сама «улада Саветаў», аднак, была надзвычай рухомай і зменлівай, залежнай ад перамены настрояў у яе мясцовых, дэцэнтралізаваных структурах і ад гэтак жа пераменлівай і непастаяннай грамадскай думкі.

Перыядызацыя
------------

Першы кіраўнік Часовага ўрада князь Г. Я. Львоў
Пры разглядзе дзейнасці Часовага ўрада з пункту гледжання трансфармацыі дзяржаўнай улады (спробы пабудовы парламентарызму) можна вылучыць тры асноўных этапы:

1. Люты-чэрвень 1917 года — перыяд двоеўладдзя (Часовы ўрад і Петраградскі савет). Дзяржаўны апарат знаходзіцца пад кантролем буржуазна-ліберальных і дэмакратычных партый. Праводзіцца шэраг дэмакратычных пераўтварэнняў, галоўным з якіх стала адмова ад аўтарытарных метадаў кіравання.
2. Ліпень-жнівень 1917 года — перыяд адзінаўладдзя, які пачаўся згортваннем рэжыму «двоеўладдзя» пасля ліпеньскіх падзей, калі, дзякуючы жорсткім метадам, Часоваму ўраду ўдалося на некалькі месяцаў адціснуць Саветы, і які завяршыўся «карнілаўшчынай». Для гэтага перыяду характэрна фарміраванне аўтарытарнага рэжыму з засяроджваннем ўсей улады ў міністра-старшыні Часовага ўрада А. Ф. Керанскага, які згарнуў курс на дэмакратызацыю грамадскага ладу шляхам узмацнення карных функцый дзяржавы. Дзяржаўная нарада ў Маскве, якая прайшла ў жніўні, не толькі фактычна ліквідавала рэжым «двоеўладдзя» і падтрымала рэжым «бонапарцізма», але і стварала базу для юрыдычнага афармлення дыктатуры.
3. Жнівень-кастрычнік 1917 года — перыяд канчатковага крушэння парламентарызму, які рушыў за спробай устанаўлення крайне правай дыктатуры. Страта ўрадам кантролю над палітычнай сітуацыяй і здольнасці да эфектыўнага ажыццяўлення кіраўніцкай дзейнасцю з адначасовым узмацненнем ролі партыі бальшавікоў і Саветаў у палітычнай сістэме грамадства. Напярэдадні Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года крызіс улады дасягае найвышэйшай кропкі. Спроба пабудовы парламентарызму заканчваецца няўдачай у сувязі са наступнымі абставінамі: фарміраваннем рэжыму асабістай улады Керанскага і распадам дэмакратычнага блока, а таксама няздольнасцю Часовага ўрада задушыць рэвалюцыйны рух, усплеск якога адбыўся пасля карнілаўскага мецяжу.

Адной з праблем паслярэвалюцыйнай Расіі з'яўлялася вызначэнне формы праўлення і палітычнага рэжыму ў Расіі. Калі на першым этапе гаворка ішла аб рэспубліканскай форме праўлення пры магчымасці рэстаўрацыі манархіі ў канстытуцыйнай форме і з моцнай выканаўчай уладай, то пазней палітычны рэжым пачаў схіляцца ў бок прэзідэнцкай рэспублікі і бонапарцізма Часовага ўрада. Пры гэтым Часовы ўрад абыходзіў маўчаннем пытанне аб форме праўлення і неаднаразова пераносіў тэрміны склікання Устаноўчага сходу.

Па ацэнцы аўтараў «Чорнай кнігі камунізму», тры склады Часовага ўрада, якія змянялі адзін аднаго, «паказалі поўную яго няздольнасць вырашыць праблемы, якія дасталіся ў спадчыну ад старога рэжыму: эканамічны крызіс, працяг вайны, працоўнае і зямельнае пытанні. Лібералы з партыі канстытуцыйных дэмакратаў, дамінавалі ў першых двух складах кабінета міністраў, гэтак жа, як меншавікі і сацыялісты-рэвалюцыянеры, якія складалі большасць у трэцім, цалкам належалі да гарадской культурнай эліты, да тых колаў інтэлігенцыі, якія злучалі ў сабе наіўную і сляпую веру ў „народ" і страх перад акружаючай іх „цёмнай масай", якую, зрэшты, яны ведалі зусім дрэнна. У большасці сваёй яны лічылі (па меншай меры, у першыя месяцы рэвалюцыі, здзівіўшай іх сваім мірным характарам), што неабходна даць поўную волю дэмакратычнага патоку, вызваленаму спачатку крызісам, а затым — падзеннем старога рэжыму. Ператварыць Расію ў „самую свабодную краіну ў свеце" — такая была мара **прекраснодушных** ідэалістаў накшталт князя Львова, старшыні двух першых паслялютаўскіх урадаў».

Першы склад
-----------

Перапрысяга Часоваму ўраду ваенаслужачых інжынернага корпуса Імператарскай арміі. 1917
У склад урада ўвайшло 11 міністраў:

* старшыня Савета Міністраў і міністр унутраных спраў — князь Г. Я. Львоў (*былы член 1-й Дзяржаўнай думы, старшыня галоўнага камітэта Усерасійскага земскага саюза*);
* міністр замежных спраў — кадэт П. М. Мілюкоў (*член Дзяржаўнай думы ад горада Петраграда*);
* міністр юстыцыі — «трудавік» (з сакавіка — эсэр) А. Ф. Керанскі (*член Дзяржаўнай думы ад Саратаўскай губерні, таварыш старшыні Выканкама Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў*);
* міністр шляхоў зносін — кадэт М. В. Някрасаў (*таварыш старшыні Дзяржаўнай думы*);
* міністр гандлю і прамысловасці — прагрэсіст А. І. Канавалаў (*член Дзяржаўнай думы ад Кастрамской губерні, таварыш старшыні Ваенна-прамысловага камітэта*);
* міністр асветы — кадэт, прафесар А. А. Мануйлаў (*былы член Дзяржаўнага савета, былы рэктар Маскоўскага універсітэта*);
* ваенны і часова марскі міністр — акцябрыст А. І. Гучкоў (*член Дзяржаўнага савета, старшыня Ваенна-прамысловага камітэта*);
* міністр земляробства — кадэт А. І. Шынгароў (*член Дзяржаўнай думы ад Петраграда*);
* міністр фінансаў — буйны прадпрымальнік М. І. Цярэшчанка;
* обер-пракурор Свяцейшага Сінода — цэнтрыст У. М. Львоў (*член Дзяржаўнай думы ад Самарскай губерні*);
* дзяржаўны кантралёр — акцябрыст І. В. Годнеў (*член Дзяржаўнай думы ад Казанскай губерні*).

### Ліпеньскі крызіс. Сыход бальшавікоў у падполле. Другі кааліцыйны ўрад

Другі кааліцыйны Часовы ўрад Расіі (1917). Злева направа (сядзяць): І. М. Яфрэмаў, А. В. Пешахонаў, В. М. Чарноў, М. В. Някрасаў, А. Ф. Керанскі, М. Д. Аўксенцьеў, А. М. Нікіцін, С. Ф. Ольдэнбург, Ф. Ф. Какошкін. Злева направа (стаяць): А. С. Зарудны, М. І. Скобелеў, С. М. Пракаповіч, Б. В. Савінкаў, А. У. Карташоў, П. П. Юрэньеў
У састаў **другога кааліцыйнага ўрада** увайшлі:

* Міністр-старшыня і ваенны і марскі міністр — А. Ф. Керанскі (эсэр)
* намеснік міністра-старшыні і міністр фінансаў — М. В. Някрасаў (радыкальны дэмакрат);
* міністр унутраных спраў — М. Д. Аўксенцьеў (эсэр);
* міністр замежных спраў — М. І. Цярэшчанка (беспартыйны);
* міністр юстыцыі — А. С. Зарудны (трудавік);
* міністр народнай асветы — С. Ф. Ольдэнбург (кадэт);
* міністр гандлю і прамысловасці — С. М. Пракаповіч (беспартыйны);
* міністр земляробства — В. М. Чарноў (эсэр);
* міністр пошт і тэлеграфаў — А. М. Нікіцін (меншавік);
* міністр працы — М. І. Скобелеў (меншавік);
* міністр харчу — А. В. Пешахонаў (народны сацыяліст);
* міністр дзяржаўнага догляду — І. М. Яфрэмаў (радыкальны дэмакрат);
* міністр шляхоў зносін — П. П. Юрэнеў (кадэт);
* обер-пракурор Найсвяцейшага Сінода — А. У. Карташоў (кадэт);
* дзяржаўны кантралёр — Ф. Ф. Какошкін (кадэт).

### Дырэкторыя. Дэмакратычная нарада. Трэці кааліцыйны ўрад. Прадпарламент

Склад трэцяга кааліцыйнага ўрада
Прэзідыум усерасійскай дэмакратычнай нарады (Петраград, Аляксандраўскі тэатр, 14-22 верасня 1917 года па стараму стылю)
25 верасня (8 кастрычніка) Керанскі стварае **трэці кааліцыйны ўрад**, у які ўвайшлі:

* Міністр-старшыня і Вярхоўны галоўнакамандуючы — эсэр А. Ф. Керанскі;
* намеснік Міністра-старшыні і міністр гандлю і прамысловасці — кадэт А. І. Канавалаў;
* міністр унутраных спраў і міністр пошт і тэлеграфаў — меншавік А. М. Нікіцін;
* міністр замежных спраў — М. І. Цярэшчанка;
* ваенны міністр — А. І. Вярхоўскі;
* марскі міністр — Д. М. Вердзярэўскі;
* міністр фінансаў — М. У. Бернацкі;
* міністр юстыцыі — меншавік П. М. Малянтовіч;
* міністр шляхоў зносін — А. В. Лівяроўскі;
* міністр народнай асветы — С. С. Салазкін;
* міністр земляробства — эсэр С. Л. Маслаў;
* міністр працы — меншавік К. А. Гвоздзеў;
* міністр харчу — С. М. Пракаповіч;
* міністр дзяржаўнага дагляду — кадэт М. М. Кішкін;
* обер-пракурор Найсвяцейшага Сінода — кадэт А. У. Карташоў;
* дзяржаўны кантралёр — кадэт С. А. Смірноў;
* старшыня эканамічнай парады — С. М. Трацякоў.

Звяржэнне Часовага ўрада
------------------------

Зварот ВРК да працоўных
26 кастрычніка (8 лістапада) 1917 года ў 2 гадзіны 10 хвілін Часовы ўрад быў арыштаваны.

17 кастрычніка (30 лістапада) 1917 года Часовы ўрад звярнуўся да народу цераз кадэцкую газету «Наша речь» з апошнімі словамі:

> «*Кастрычніцкі мяцеж... працу Часовага ўрада абарваў за некалькі дзён да ўсенародных і свабодных выбараў у Устаноўчы сход... Змучаныя трохгадовай вайной, салдацкая і рабочая масы, спакушаныя прывабнымі лозунгамі „неадкладнага міру, хлеба і зямлі", справядлівымі па сутнасці, але няздзейсным неадкладна, узялі ў рукі зброю, арыштавалі Часовы ўрад, сталі захопліваць найважнейшыя дзяржаўныя ўстановы, знішчаць грамадзянскія свабоды і пагражаць жыццю і бяспецы грамадзян, безабаронных перад абліччам распачатай анархіі... Баючыся, што гвалт не спыніцца і перад тым, каб падняць руку нават і на Устаноўчы Сход, калі яно не будзе тварыць іх волю, Часовы ўрад заклікае ўсіх грамадзян арміі і тылу да аднадушнай абароны Устаноўчага сходу для забеспячэння яму магчымасці ўладна і цвёрда выказаць народную волю...*»
> 
>

Лёс членаў Часовага ўрада
-------------------------

З сямнаццаці членаў апошняга Часовага ўрада восем эмігрыравалі ў 1918—1920 гадах. Усе яны памёрлі сваёй смерцю, за выключэннем С. М. Траццякова (завербаваны АДПУ у 1929, у 1942 арыштаваны гестапа як савецкі агент і ў 1944 расстраляны ў нямецкім канцлагеры). Ваенна-марскі міністр адмірал Д. М. Вердзярэўскі ў маі 1945 года з'явіўся ў савецкае пасольства ў Францыі, паспеў атрымаць савецкі пашпарт. Памёр у 1947 годзе ва ўзросце 73 гадоў.

С. М. Пракаповіч быў выслан у 1922 годзе. Ён таксама памёр сваёй смерцю.

З пакінутых у СССР чацвёра былі расстраляныя падчас Вялікага тэрору 1938—1940 гадах: А. М. Нікіцін, А. І. Вярхоўскі, П. М. Малянтовіч, С. Л. Маслаў. Яшчэ чацвёра памерлі сваёй смерцю: А. В. Лівяроўскі (1867—1951; двойчы арыштоўваўся ў 1933—1934 гг. але затым вызваляўся), С. С. Салазкін (1862—1932), К. А. Гвоздзеў (1882—1956; у 1931—1949 амаль бесперапынна ў турме, затым да 30 красавіка 1956 года ў спасылцы, вызвалены за два месяцы да смерці) і М. М. Кішкін (1864—1930; неаднаразова арыштоўваўся).

З папярэдніх складаў Часовага ўрада ў савецкі час трое былі расстраляныя:

* М. В. Някрасаў,
* М. І. Скобелеў,
* Д. І. Шахаўскі;

Ф. Ф. Какошкін і А. І. Шынгароў былі забітыя ў турэмным шпіталі; У. М. Львоў памёр у турме.

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 6 красавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
2. ↑  Революция 1917 года в России
3. ↑  *Додонов Б. Ф.* Предисловие // Журналы заседаний Временного правительства: Март—октябрь 1917 года / Отв. ред. тома Б. Ф. Додонов. — М.: «Российская политическая энциклопедия», 2001. — Т. 1. — С. 7. — ISBN 5-8243-0214-6.
4. ↑  *О. И. Чистяков.* Глава 20. Крушение царизма (февраль—октябрь 1917 г.) // История отечественного государства и права / Под ред. О. И. Чистякова. — 4-е изд. — М.: «Юристъ», 2006. — Т. 1. — 440 с. — ISBN 5-7975-0812-5.
5. ↑  С. Куртуа, Н. Верт, Ж.-Л. Панне, А. Пачковски, К. Бартошек, Ж.-Л. Марголен, при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук, «Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии», Три Века Истории, М. 1999, пер. под рук. Е. Л. Храмова. Часть 1. «Государство против своего народа». Глава 1. Парадоксы Октября **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 жніўня 2021. Праверана 16 лістапада 2017.
6. ↑  БЕГИШЕВА Н. Ж. К вопросу о периодизации переходного государства в период Февральской революции 1917 года // ВЕКТОР НАУКИ ТОЛЬЯТТИНСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА, № 52/2009
7. ↑  Член кадэцкай партыі В. А. Маклакоў быў прызначаны на пасаду міністра па справах Фінляндыі, аднак неўзабаве ўрад адмовілася ад стварэння гэтай пасады, і Маклакоў ў канчатковы склад урада не ўвайшоў.

Літаратура
----------

### Навуковыя даследаванні

* *Васюков В. С.* Внешняя политика Временного правительства. — М.: Мысль, 1966.
* *Мельгунов С. П.* Как большевики захватили власть.// Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). — ISBN 978-5-8112-2904-8

### Мемуары і дакументы

* Журналы заседаний Временного правительства, март — окт. 1917 г.: В 4 т. / Сост. Е. Д. Гринько, О. В. Лавинская. — Т. 1: Март — апр. 1917 г. / Отв. ред. и авт. предисл. Б. Ф. Додонов. — М.: Росспэн, 2001. — 447 с. — ISBN 5-8243-0203-0
* Журналы заседаний Временного правительства: март — окт. 1917 г.: В 4 т. / Сост. Е. Д. Гринько, О. В. Лавинская. Т. 2: Май — июнь 1917 гг. / Ред. Б. Ф. Додонов. — М.: Росспэн, 2002. — 511 с. — ISBN 5-8243-0227-8
* Журналы заседаний Временного правительства, март — октябрь 1917 года: в 4 т. Т. 3: Июль — август 1917 года / сост. Е. Д. Гринько; отв. ред. тома Б. Ф. Додонов. — М.: Росспэн, 2004. — 413 с. — ISBN 5-8243-0203-0 (в пер.), ISBN 5-8243-0516-1
* Журналы заседаний Временного правительства. Март — октябрь 1917 года: в 4 т. Т. 4: Сентябрь — октябрь 1917 года / сост. Е. Д. Гринько; отв. ред. Б. Ф. Додонов. — М.: Росспэн, 2004. — 510 с. — ISBN 5-8243-0554-4
* *Суханов Н. Н.* Записки о революции Архівавана 16 верасня 2010.

Спасылкі
--------

* Документы об отречении императора Николая II и образовании Временного правительства. 2-3 марта 1917 г.
* Сайт посвящённый Андрею Ивановичу Шингарёву.
* Константин Михайлович Оберучев. «Советы и Советская власть в России. Что сделало Временное Правительство для введения демократического управления на местах?»