recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Цэнтральнааршанскі горст** — тэктанічная структура ў Аршанскім, Дубровенскім, Горацкім і Шклоўскім раёнах. Перасякае Аршанскую ўпадзіну з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, аддзяляе чашападобную асіметрычную Віцебскую і ізаметрычную Магілёўскую мульды. Выдзелены комплексам электра-, сейсмаразведачных, аэрамагнітных і буравых работ.

Па паверхні крышталічнага фундамента Цэнтральнааршанскі горст выдзяляецца як горстападобная структура, абмежаваная на паўночным усходзе малаамплітудным Аршанскім, на паўднёвым захадзе адносна высокаамплітудным Смаленскім разломамі. Даўжыня горста 35 км, шырыня 8 км. Паверхня фундамента на яго плошчы прыўзнята адносна сумежных участкаў да адзнак -1,2 км. У зоне сучлянення горста з сумежнымі мульдамі характэрны рэзкі нахіл паверхні фундамента з градыентам падзення да 20—30 м/км. У межах горста размешчана серыя лакальных малаамплітудных падняццяў. У асадкавым чахле Цэнтральнааршанскі горст адасабляецца ўдоўж разломаў па паверхнях рыфейскіх і ніжнявендскіх адкладаў. Па верхнявендскіх і дэвонскіх адкладах, якія ляжаць вышэй, Цэнтральнааршанскі горст аднесены да паўднёва-заходняга крыла Маскоўскай сінеклізы. Фарміраванне горста і лакальных падняццяў пачалося ў рыфеі.

Літаратура
----------

* *Клімовіч І. В.* Цэнтральнааршанскі горст // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
**Ян са Стабніцы** (польск.: Jan ze Stobnicy; каля 1470 — 10 лютага 1519, Познань) — польскі географ і філосаф. Вучыўся ў Кракаўскай акадэміі, дзе ў 1494 годзе атрымаў вучоную ступень бакалаўра, а ў 1498 годзе — магістра. У 1498—1514 гадах — прафесар Кракаўскай акадэміі, дзе ў час вучобы Францыска Скарыны чытаў студэнтам лекцыі па філасофіі англійскага філосафа-схаласта Іаана Дунса Скота. У 1507 і 1513—1514 гадах быў дэканам аддзялення «вольных навук».

*Parvulus philoaophilae naturalis*
Філасофская праца Яна са Стабніцы «Parvulus philosophiae naturalis» («Дзіця прыроднай філасофіі»; 1503) перавыдавалася ў 1507, 1513, 1517 гадах (усе ў Кракаве), у 1516 годзе ў Базелі. У 1512 годзе ў Кракаве выйшла праца «Уводзіны ў касмаграфію Пталамея», у якой упершыню ў Польшчы былі змешчаны геаграфічныя карты, звесткі пра нядаўняе на той час адкрыццё Амерыкі. Неаднаразова выдаваліся падрыхтаваныя ім да друку працы Леанарда Бруні Арэцінскага, Арыстоцеля, польскага філосафа Міхала з Быстжыкава і інш. У асабістай бібліятэцы Яна са Стабніцы былі працы па сярэдневяковай філасофіі, працы па геаграфіі, тэалогіі, граматыцы і інш. У яго бібліятэцы быў, напрыклад, «Кракаўскі Місал», надрукаваны ў Нюрнбергу па заказу Я. Галера і багата арнаментаваны кракаўскімі майстрамі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Неміроўскі, Я. Л.* Ян са Стобніцы / Я. Л. Неміроўскі // Францыск Скарына і яго час: энцыклапедычны даведнік / [рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэдэ) і інш.]. — Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1988. — 607, [1] с.: іл. факсім. — С. 563. — ISBN 5-85700-003-3.
* Bibliografia literatury polskiej. «Novy Korbut». Т.3 — Warszawa,1965.
* *Szelinska W.* Biblioteki profesorow Uniwersitetu Krakowskiego w XV i poczatkach XVI wieku. — Wroclaw, 1966.
* *Sieciechowiczowa L.* Życie codzienne w renesansowym Poznaniu 1518—1619. — Warszawa, 1974.
* Who’s Who in Polish America, Francis Bolek (Hg.). — Harbinger House, New York, 1943
* Zur Aktualität des Thomas von Erfurt und Jan de Stobnica. — M. Michael Nickl, 2004,

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13009294g · CONOR: 59396963 · GND: 104234466 · ICCU: BVEV025488 · ISNI: 0000 0000 9450 9860 · LCCN: no2004089411 · NKC: ola2010594007 · NSK: 000367298 · NUKAT: n2011053291 · SUDOC: 132160846 · VIAF: 215143187 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Яна.

**Я́на** (руск.: Яна, якуцк.: Дьааҥы) — рака ў Азіяцкай частцы Расіі на паўночным усходзе Якуціі.

Даўжыня ракі 1462 км. Плошча вадазбору — 238 000 км². Рака Яна ўтвараецца пры зліцці рэк Сартанг і Дулгалах, што бяруць пачатак на Верхаянскім хрыбце. Цячэ па глыбокай і шырокай даліне, месцамі падзяляецца на пратокі. Сустракаюцца парогі. Упадае ў мора Лапцевых, пры гэтым фарміруе дэльту плошчай 10 200 км². У басейне Яны каля 40 тысяч азёр.

Прытокі: Дзянгы, Казачка, Тарбаганнаах, Кэндэйбэ-Юрэгэ, Куйга, Кыыртынга, Курунг-Юрэх, Абыраабыт, Манкый, Бакы, Бытантай, Адыча, Дулгалах, Сартанг, Батагай, Акы і інш.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Яна (рака)
* Государственный водный реестр РФ (руск.)
* Яна — река России (руск.)
* *Коротаев В. Н. Чалов Р. С.* Яна // Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (руск.)
* Yana At Ubileinaya // A Regional, Electronic, Hydrographic Data Network For the Arctic Region (R-ArcticNET) (англ.)
**Яўген Іванавіч Радзецкі** (нар. 10 жніўня 1932, в. Яблынка Талачынскага раёна) — беларускі савецкі партыйны дзеяч.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію (1956), Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС (1974).

З 1956 года працаваў у Полацкім раёне, з 1959 года — у Віцебскім абласным меліярацыйным трэсце, з 1960 года — у Віцебскім абкаме КПБ.

З 1965 года — начальнік Лепельскага раённага вытворчага ўпраўлення сельскай гаспадаркі.

З 1967 года — першы сакратар Сенненскага райкама КПБ, з 1976 — у ЦК КПБ.

З 1977 года — сакратар, з 1978 — другі сакратар Віцебскага абкама КПБ.

Быў членам Рэвізійнай камісіі КПБ (1976—1981), членам ЦК КПБ (1981—1990), членам Кантрольнай камісіі КПБ (1990—1991)

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1980—1996 гадах (з 1991 года — Рэспублікі Беларусь).

Літаратура
----------

* Фалей, Е. С. Радецкий Евгений Иванович / Е. С. Фалей // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 392.
**Капліца-пахавальня Юзафа Гурскага** пабудавана ў Сапоцкіне (Гродзенскі раён) на могілках у 1893 годзе з цэглы ў стылі неаготыкі на ўшанаванне пахаванага тут Юзафа Гурскага. Злева размешчана капліца-пахавальня Юліі Дзяконскай.

Архітэктура
-----------

Прамавугольны ў плане кампактны аб’ём пад двухсхільным дахам. Галоўны фасад завершаны трапецападобным шчытом з 3 вуглавымі 8-граннымі шатровымі вежачкамі-фіяламі і крапаваны слаістымі арачнымі нішамі. Стральчаты праём галоўнага ўвахода фланкіраваны і завершаны эдыкуламі, у верхняй з якіх размешчана скульптура «Укрыжаванне». Бакавыя фасады расчлянёны 4 стральчатымі аконнымі праёмамі.

Унутры капліца перакрыта плоскай драўлянай столлю на падугах. Алтарная сцяна ў інтэр'еры дэкарыравана плоскім 4-пілястравым порцікам з 3-вугольным франтонам.

Літаратура
----------

* *Кулагін А. М.* Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001.— 216 с.: іл. ISBN 985-11-0199-0.
* *Кулагін А. М.* Сапоцкінскія капліцы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 172. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Капліца-пахавальня Юзафа Гурскага на сайце Radzima.org
**Капліца** у в. Княгінін Мядзельскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

На могілках. Пабудавана на мяжы 19 — 20 ст. з цэглы.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры цаглянага кірунку стылю мадэрн. Вырашана цэнтрычнай чатырохграннай пабудовай пад шатровым гонтавым дахам. Архітэктурны дэкор (броўкі лучковых праёмаў, гарадковыя фрызы, руставаныя вуглавыя грані) выкананы сродкамі цаглянай муроўкі.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Капліца (Княгінін) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Капліца (Княгінін) на сайце Radzima.org
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бычкоў.

**Уладзімір Іванавіч Бычкоў** (1858, г. Горкі, Магілёўская губерня — ?) — расійскі рэвалюцыянер, брат рэвалюцыянераў Аляксандра і Уладзіміра Бычковых.

Біяграфія
---------

З дваран. Бацька — інжынер-тэхнолаг, дырэктар цукровага завода, затым акцызны чыноўнік. Нарадзіўся ў 1861 годзе ў Горках Магілёўскай губерні, дзе ў той час яго бацька служыў лабарантам Земляробчага Горыгорацкага інстытута.

Паступіў у Кіеўскае пяхотнае вучылішча, пасля заканчэння якога служыў у пачатку 1880-х г.г. прапаршчыкам ў 48-м рэзервовым батальёне ў Кіеве.

У Кіеве разам з І. Лявінскім, Баранавай і Ціхановічам арганізоўваў ваенныя гурткі нарадавольцаў.

Арыштаваны 30 сакавіка 1881 года (паводле іншых звестак 11 кастрычніка 1881) з братамі і высланы з Кіева ў г. Балту (Падольскай губерні), адкуль звязаўся з М. Ашанбрэнерам  (руск.) (бел.. Пазней вярнуўся ў Кіеў, дзе 6 студзеня 1884 г. зноў арыштаваны і прыцягнуты да дазнання па справе аб забойстве Судзейкіна  (руск.) (бел.. Вызвалены 16 мая 1884 года з турмы і падпарадкаваны асобаму нагляду ў Кіеве.

Звольнены ў запас арміі вышэйшым загадам ад 31 студзеня 1884 г. у чыне прапаршчыка. Па найвысокаму загаду ад 19 лістапада 1886 г. па прыняццю ў пакаранне папярэдняга ўтрымання пад вартай падпарадкаваны галоснаму нагляду на 2 гады ў абраным месцы жыхарства — м. Багуслаў (Канеўскі павет, Кіеўская губерня). У 1888 годзе па вызваленні ад галоснага нагляду падпарадкаваны нягласнаму, спыненне па распараджэнні дэпартамента паліцыі ад 22 красавіка 1892 года (цыркуляр 19 чэрвеня 1892). У маі 1889 пераехаў у Жытомір (Валынская губерня), у 1893 г. служыў малодшым няштатным кантралёрам вінакурных заводаў у м. Чуднаве (Жытомірскі павет). У 1893 г. залічаны ў штат па акцызнаму ведамству Валынскай губерні.

Памёр у Жытоміры.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Бычков Евгений Иванович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 96. — 737 с.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Бычков Евгений Иванович(недаступная спасылка)  (руск.)
3. ↑  Бычков Владимир Иванович — Революционеры — Яндекс. Словари(недаступная спасылка)  (руск.)
**Сіва́ш** альбо **Гнілое мора** (укр.: Сиваш, Гниле Море, крымскатат.: Sıvaş, Çürük Deñiz) — сістэма мелкаводных заліваў на захадзе Азоўскага мора, ад якога аддзяляецца Арабацкай касой і злучаецца з ім праз Генічэскі праліў.

Складаецца з 11 салёных ды горка-салёных заліваў.

* Даўжыня каля 200 км.
* Шырыня 2—35 км.
* Глыбіня — да 3,5 м.

Плошча не ўстойлівая, у сярэднім — 2400 км², з якіх каля 100 км² прыходзіцца на астравы і 560 км² — на тэрыторыі, якія толькі перыядычна аказваюцца пад вадой. Вада заліва моцна мінералізаваная.

У тэктанічных адносінах прымеркаваны да восевай часткі Прычарнаморскай упадзіны. Дакембрыйскі фундамент апускаецца пад Сівашам да глыбіні 12,5 км.

Берагі Сіваша пясчаныя, нізкія, пакатыя, гразкія, ле­там пакры­ва­юцца пластом со­лей. Мел­каводдзе за­ліва спрыяе моцнаму прагрэву вады ле­там, ін­тэн­сіўнаму выпарэнню, міне­ра­ліза­цыі (салё­насць да 87‰) і фарміраванню гнілістага паху. Дно Сіваша пакры­та сло­ем мулу таўшчынёй звыш 5 м. Вузкі Чангарскі праліў дзеліць Сіваш на ўсходнюю і заходнюю часткі, якая аддзелена дам­бай і ператворана ў выпаральнік вады для здабычы хімічных рэчываў і ле­кавых гразей.

Жывіцца Сіваш водамі Азоўскага мора, у яго ўпадаюць рэкі Салгыр, Чуруксу і інш. якія летам часта перасыхаюць. Узімку замярзае, тэмпература вады ў цёплы перыяд вагаецца ад +20 да +32 °C.

|  |  |  |
|  |  |  |

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002
2. ↑  Гэты аб’ект размешчаны на тэрыторыі паўвострава Крым і кантралюецца Расіяй. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны (гл. Рэзалюцыю 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН).

Літаратура
----------

* Сіваш, Гнілое мора // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 364. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Сіваш**
* Сіваш — нацыянальны парк Архівавана 9 жніўня 2017.
* Сіваш, або Гнілое мора

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4271871-5 · VIAF: 315139099 |
**Бінаўральны эфект**, **лакалізацыя гуку** (ад лац.: bini — пара і лац.: auris — вуха) — здольнасць чалавека і жывёл вызначаць, у якім напрамку ад іх знаходзіцца крыніца гуку. Эфект абумоўлены наяўнасцю двух гукапрымальнікаў — вушэй. Гукавыя хвалі звычайна падыходзяць да аднаго вуха раней, чым да другога. Вушы здольныя ўлоўліваць гэтую розніцу, калі яна не меншая за 0,00003 сек. Каб вызначыць напрамак, адкуль ідзе гук, чалавек паварочвае галаву да крыніцы гуку так, каб вушы ўчулі гук адначасова. Гэты эфект выкарыстоўваецца ў гукаўлоўніках.

Гл. таксама
-----------

Слых

Зноскі
------

1. ↑  В.Я. Березовский, И.Н. Веселовский, А.Я. Модестов, В.Л. Левкович. Справочник по элементарной математике, механике и физике. Издание восьмое. Государственное издательство БССР, редакция научно-технической литературы, Мн. 1962

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 68236139, 2909689454 · NKC: ph138840 |
**Капліца-пахавальня Манюшкаў** — колішняя капліца ў в. Роткаўшчына Смалявіцкага раёна. Знаходзілася ў былым сядзібна-паркавым комплексе Манюшкаў. Пабудавана ў другой палавіне XIX стагоддзя з цэглы як фамільная пахавальня.

Архітэктура
-----------

Праект капліцы
Руіны капліцы ў 1914 годзе
Твор архітэктуры рэтраспектыўна-гатычнага стылю. Была вырашана прамавугольным прысадзістым аб’ёмам пад стромкім двухсхільным дахам. Фасад фланкіраваны 2 гранёнымі шатровымі вежамі, паміж якімі выступаў 2-гранны шчыпец. Плоскасныя бакавыя фасады чляніліся 2 парамі стральчатых аконных праёмаў.

Зноскі
------

1. ↑  Старинные усадьбы Минского края / А. Т. Федорук ; [Под общ. рук. и предисл. Е.Будинаса]. — Мн.: ООО "Полифакт" : ООО "Лекция", 2000. — С. 248. — 415 с. — (Старинные усадьбы Беларуси). — 500 экз. — ISBN 985-6107-24-5.
2. 1 2  Капліца // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 451. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.

Літаратура
----------

* Капліца // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 451. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сівуха.
**Сіву́ха** (*Tricholoma terreum*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства радоўкавых.

Апісанне
--------

Шапка дыяметрам 4-7 см, шыроказваночкападобная, потым плоская або пукатая, часта з бугром, з хвалістым краем, валакніста-лускаватая, сухая, шэрая, шэра-бурая, па краі больш светлая. Мякаць тонкая, шчыльная, белаватая, потым шараватая. Пласцінкі прырослыя зубцом, густыя, белаватыя, потым бежава-шараватыя, з няроўным краем. Ножка цыліндрычная, роўная, суцэльная, потым полая, уверсе белаватая, мучністая, унізе шараватая, часам з бураватым адценнем. Споры авальна-эліпсоідныя, гладкія, бясколерныя.

Пашырэнне
---------

Пашырана ва ўмераных шыротах Паўночнага паўшар’я. Сустракаецца ў Еўропе, Сібіры, на Каўказе, Далёкім Усходзе. На Беларусі расце групамі ў хваёвых і мяшаных лясах. Пладаносіць у жніўні-кастрычніку.

Выкарыстанне
------------

Ядомы грыб, збіраецца звычайна разам з падзялёнкай.

Літаратура
----------

* *Калніньш І. А.* Сівуха // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776336551 |
**Капліца** — каталіцкая капліца на Кальварыйскіх могілках Мінска, размешчаная ва ўсходняй частцы агароджы, каля капліцы-пахавальні Віткевічаў. Пабудавана ў другой палове XIX ст. з цэглы.

Архітэктура
-----------

Капліца з боку вуліцы Верашчагіна
Класіцыстычная і неагатычная капліцы
Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Вырашана кампактным прамавугольным у плане аб’ёмам пад двухсхільным дахам. Фасад завершаны трохвугольным франтонам з крыжам на чатырохгранным пастаменце. Плоскасныя фасады прарэзаны прамавугольным уваходным праёмам, крапаваны бакавымі арачнымі нішамі і вуглавымі пілястрамі, апяразаны прафіляваным карнізам з шырокім антаблементам.

Літаратура
----------

* Капліца // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 224. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капліца (Кальварыйскія могілкі, каля агароджы)
Панарама кратара
**Дарваза** (туркм.: Derweze ад перс.: «دروازه» [дарваза] — «вароты») — газавы кратар у цэнтральным Туркменістане, у якім больш за 40 гадоў палае прыродны газ, што выходзіць з нетраў зямлі. Вядомы пад назвай «Вароты ў пекла»

Геаграфія
---------

Кратар знаходзіцца непадалёк ад вёскі Дарваза, за 260 км на поўнач ад Ашгабада, у самым сэрцы Каракумскай пустыні. Асадкавыя пароды ў гэтых мясцінах утрымліваюць вялізныя запасы прыроднага газу, што ў кратары выходзіць на паверхню зямлі і гарыць яркім аранжавым полымем. Кіпенне бруду і шуганне языкоў полымя ствараюць фантастычнае відовішча. Дыяметр кратара складае 60–70 м, глыбіня — 20 м. Непадалёк ад Дарвазы знаходзяцца яшчэ два правалы, дзе газ не гарыць, а толькі выходзіць бурбалкамі.

Гісторыя
--------

У 1960-х-1970-х савецкія геолагі разведвалі ў Каракумах радовішчы нафты і прыроднага газу. У 1971 годзе побач з вёскай Дарваза пад усталяванай вышкай адшукалася газавая каверна (кішэня). У выніку буравых работ пароды праваліліся і ўтварыўся запоўнены газам кратар; дарэчы, абышлося без пацярпелых. Некантралюемая ўцечка газу ўяўляла небяспеку і геолагі вырашылі падпаліць правал, мяркуючы, што газ згарыць за некалькі тыдняў. Шчодрыя туркменкія нетры не далі іх плану здзейсніцца, ператварыўшы кратар у самы вялікі на свеце вечны агонь, што палае ўжо амаль паўвека. Паводле мясцовай версіі, падзеі маюць крыху іншую храналогію: правал утварыўся ў 1960-х і загарэўся толькі ў 1980-х. Ніводная версія на сённяшні дзень не мае дакументальных пацверджанняў. У 2010 годзе Дарвазу наведаў прэзідэнт Туркменістана Гурбангулы Бердымухамедаў. Ён загадаў распрацаваць праект ліквідацыі «варотаў у пекла», але нешта змянілася і праз тры гады кратар і навакольная тэрыторыя ўвайшлі ў склад нацыянальнага парка. У 2014 годзе канадскі падарожнік Джордж Каўроніс стаў першым чалавекам, які ступіў на дно кратара. Ён адшукаў калонію бактэрый, якія цудоўна адчуваюць сябе ў гэтых нечалавечых умовах.
**Біненхоф** (нідэрл.: Binnenhof — Унутраны двор) — палацавы комплекс у цэнтры Гаагі, былая рэзідэнцыя графаў Галандыі, якая на працягу доўгіх стагоддзяў з'яўляецца цэнтрам нідэрландскага і галандскага палітычнага жыцця. Цяпер тут размяшчаюцца парламент Нідэрландаў — Генеральныя штаты і рэзідэнцыя прэм'ер-міністра. Побач з Біненхофам знаходзяцца розныя музеі і гістарычныя помнікі, у тым ліку карцінная галерэя Маўрыцхёйс.

Гісторыя
--------

Рэканструкцыя выгляду комплексу ў 13 ст.
Пра пачатак будаўніцтва комплексу вядома мала. З дакладнасцю можна сцвярджаць, што адным з першых, яшчэ да 1230 года быў пабудаваны данжон. Паводле адной з гіпотэз, гэта зямля была набыта графам Галандыі Флорысам IV у 1229 годзе. Дакладна вядома, што пры сыне Флорыса графе Вілеме II, пачалося пашырэнне комплексу, у які тады ўваходзілі тэрыторыі сучаснай плошчы Бётэнхоф  (англ.) (бел. (нідэрл.: Buitenhof) і Турэмнай брамы (нідэрл.: Gevangenpoort).

Унутраны двор Біненхофа з Рыцарскай залай (па цэнтры) 
Палацавы комплекс Біненхоф з вышыні птушынага палёту
Паміж 1248 і 1280 гадамі былі пабудаваны палацавая капліца  (гал.) (бел. (нідэрл.: Hofkapel) і Рыцарская зала (нідэрл.: Ridderzaal). Ззаду залы былі пабудаваны жылыя памяшканні. На месцы, дзе цяпер знаходзяцца галерэя Маўрыцхёйс (апісанне) і плошча Плейн  (англ.) (бел. знаходзіўся сад, да якога вялі мост і брама. Завершана будаўніцтва комплексу было меркавана ў часы сына Вілема Флорыса V. Біненхоф розны час служыў у якасці рэзідэнцыі не толькі графаў Галандыі, але і графаў Эно і графаў Баварскіх.

Комплекс раней быў акружаны каналамі, некаторыя з якіх вялі ў Дэлфт, што было важна для ўвозу піва, таму што піваварствам маглі займацца толькі гарады, якія атрымалі афіцыйныя гарадскія прывілеі. Сёння з гэтых каналаў захавалася толькі штучная сажалка Хофейвер  (англ.) (бел. і фрагмент канала недалёка ад Маленькай вежы  (англ.) (бел.. У ёй з 1982 года знаходзіцца кабінет прэм'ер-міністра, а побач размяшчаецца будынак галерэі Маўрыцхёйс. Будынак, пабудаваны ў 1640 годзе, з'яўляўся домам фельдмаршала Ёхана-Морыца, князя Насау-Зігенскага.

Маўрыцхёйс і Маленькая вежа (справа)
Брама Маўрыцпорт
Побач з Маленькай вежай знаходзіцца брама Маўрыцпорт  (гал.) (бел. (нідэрл.: Maurits- ці Grenadierspoort), уваход у комплекс, а трохі на поўдзень ад яго — былы будынак Міністэрства калоній  (англ.) (бел. у якім цяпер засядае Ніжняя палата Генеральных штатаў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Біненхоф
* Афіцыйны сайт Архівавана 18 ліпеня 2012.
* Бинненхоф (Binnenhof)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 316592997 |
**Капліца-пахавальня Юліі Дзяконскай** пабудавана ў Сапоцкіне (Гродзенскі раён) на могілках у 1868 годзе з цэглы ў рэтраспектыўна-гатычным стылі на ўшанаванне пахаванай тут Юліі Дзяконскай з Быхаўцаў (1825—1858), жонкі Яўстафія Дзяконскага (1820—1894). Справа размешчана капліца-пахавальня Юзафа Гурскага.

Гісторыя
--------

Памешчык Яўстафій Дзяконскі паходзіў са шляхецкага роду герба «Кораб». У 1855 годзе Яўстафій пацвердзіў сваё шляхецтва ў Каралеўстве Польскім. Яго жонка Юлія з Быхаўцаў памерла вельмі маладой у 1858 годзе і была пахавана на каталіцкіх могілках у Сапоцкіне. Для яе была пабудаваная капліца. Унутры знаходзіцца шыльда з эпітафіяй у гонар Юліі і Яўстафія, які памёр значна пазней.

У шлюбе было двое сыноў: Казімір (пам. 1913) і Юліян (пам. 1914).

Архітэктура
-----------

Кампактны прамавугольны ў плане будынак накрыты 2-схільным дахам. На галоўным фасадзе 3-вугольны шчыт завершаны 4-граннай вежачкай з пакатым пакрыццём. Уваход і ніша над ім, бакавыя аконныя праёмы стральчатыя. Сцены атынкаваны з украпінамі дробнага друзу, на шэрым фоне якога вылучаюцца пабеленыя вертыкальныя і гарызантальныя цягі, ліштвы праёмаў. Памяшканне перакрыта плоскай столлю на падугах.

Літаратура
----------

* *Кулагін А. М.* Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001.— 216 с.: іл. ISBN 985-11-0199-0.
* *Кулагін А. М.* Сапоцкінскія капліцы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 172. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Капліца-пахавальня Юліі Дзяконскай на сайце Radzima.org
* Род Дзяконскіх — галіна Яна Валынца «Герольд Litherland» № 18. 2011.
**Даржы́** (трансліт.: *Daržy*, руск.: Доржи) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ганчарскага сельсавета.

Гісторыя
--------

За 1 км на поўнач ад вёскі, на дзюне («Боркава Гара») правабярэжнай поймы р. Дзітва размешчана стаянка нёманскай культуры эпохі неаліту. Памеры 95 х 60 м. Знойдзены крамянёвыя прылады і розначасовая кераміка.

Каля паўночна-заходняга краю дзюны, на невялікім павышэнні размяшчалася крэмнеапрацоўчая майстэрня памерам 30 х 20 м. Знойдзена вялікая колькасць крамянёвых сколаў і адшчэпаў, адбойнікі, нуклеусы, гатовыя крамянёвыя прылады, фрагменты керамікі. Датуецца 3 тыс. да н.э. На месцы стаянкі сустракаецца кераміка позняга этапа зарубінецкай культуры, магчыма, сляды селішча.

Рэшткі, верагодна, другога селішча выяўлены на левым беразе р. Дзітва ва ўрочышчы Ваўкелі. Знойдзена ляпная кераміка VI — IX стст. і кругавая кераміка эпохі Кіеўскай Русі.

Гаспадарка
----------

Ільнозавод і завод мяса-касцяной мукі.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).

Літаратура
----------

* Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004.

| ⛭**Ганчарскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ганчары |
| Вёскі | Агароднікі ·  Баравічы ·  Беневічы ·  Ганцавічы ·  Даржы ·  Дзітрыкі ·  Дроздава ·  Жомайдзі ·  Жучкі ·  Зарачаны ·  Істакі ·  Масявічы ·  Сіманы ·  Супраўшчына ·  Сялец |
**Расціслаў Міхайлавіч Рама́нка** (нар. 13 сакавіка 1936, г. Гомель) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут у 1968 годзе. З 1968 года выкладае ў Беларускай акадэміі мастацтваў.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1996 года.

Творчасць
---------

Аўтар манументальных твораў з А. М. Зінгуном: вітражы «Беларусь працоўная» на ВДНГ Беларусі (1969, з І. Эйдэльманам), «Радыёаўтаматыка» ў НДІ сродкаў аўтаматыкі (1980); мазаіка «Швейнікі» ў ПТВ (1970), усе ў Мінску; чаканка «Спорт» у спарткомплексе «Стайкі» Мінскай вобласці (1971); «Медыцына і жыццё чалавека» ў медыцынскім інстытуце ў Мінску (1990, з Г. Лойкам).

Сярод жывапісных твораў: «Любімыя вершы» (1981), «Восень» (1986), «Ледзяное сэрца Алтая», «Марэннае возера» (абодва 1993), «Зіхатлівыя вяршыні», «Захад перад штурмам», «Раніца пасля цяжкага дня», «Турысты 60-х» (усе 1996), «Алтайскае знаменне» (1997), серыі «Эцюды з рукзака», «Сцяжынамі Рэрыха» (абедзве 1998), «Мае горы» (1999), «Пакінутая лыжня» (2001). Творам уласціва абагульненасць мастацкіх вобразаў, жывапісная лепка буйнымі каляровымі плямамі, яркасць каларыту.

Літаратура
----------

* *Салавей Л. Ф.* Раманка Расціслаў Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Ладдзя з Копыся** — шахматная фігурка ладдзі XII ст. знойдзеная ў Копысі. Фігурка выразана з касці, у нізе мае прамавугольную аснову, а зверху — два фігурныя выступы. Выступы сімвалізвалі ўзнятыя крылы птушкі. У старажытнасці арабы па назве фантастычнай птушкі з персідскага казачнага эпасу называлі фігурку ладдзі рухам. Ладдзя з Копыся нагадвае арабскі «рух», але мае і свае асаблівасці.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**Сіву́шнае ма́сла** — пабочны прадукт спіртавога закісання, утрымліваюцца як прымешка ў нерэктыфікаваным этаноле, атрымліваецца закісаннем і вылучаецца з яго ў працэсе рэктыфікацыі.

Сівушнае масла ўяўляе сабой масляністую вадкасць з рэзкім непрыемным пахам, ад светла-жоўтага да чырвона-бурага колеру і шчыльнасцю 0,83—0,84 г/см³ (пры 20 ° C). Склад і ўласцівасці вагаюцца ў залежнасці ад сыравіны і рэжымаў закісання і адбору фракцый пры рэктыфікацыі, выхад пры рэктыфікацыі этанола — 0,3—0,7 %. Галоўная складовая частка — аднаатамныя насычаныя спірты C3-C9, з якіх галоўным кампанентам з’яўляецца ізаамілавы спірт, у склад таксама ўваходзяць ізабуцілавы спірт і прапілавы спірт і ў нязначных колькасцях вышэйшыя спірты, а таксама аліфатычныя альдэгіды, тлустыя кіслоты і фурфурол.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сівушнае масла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 365. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 13984183 |
**Ладамерыя** (лац.: Lodomeria) — назва Галіцка-Валынскага княства, якая ўжываецца ў афіцыйных дакументах XIII—XIV стагоддзя, напісаных на лацінскай мове. Паходзіць ад лацінізаванага імя сталіцы княства — Уладзіміра.

Упершыню «Ладамерыя» згадваецца ў тытулах венгерскага караля Андрэ II, які імкнуўся захапіць землі Галіцыі і Валыні. Нягледзячы на ​​тое, што венгры ніколі не валодалі Валынскім княствам, іх прэтэнзіі на яго былі замацаваны ў тытулах ўсіх венгерскіх манархаў XIII—XVIII стагоддзяў у форме «кароль Галіцыі і Ладамерыі».

Гэтая назва ўжывалася ў папскай канцылярыі і пазначала (большаю часткай — Ладамерыя, часам — Фляндэмірыя) Галіцка-Валынскую вобласць у дэкрэтах і булах, якія выдаваліся па розных пытаннях каталіцкай прапаганды ў гэтым рэгіёне [акты ў А. Тэйнера, «Vetera monumenta Poloniae Lithuaniae» etc.; у Тургенева, «Historica Russiae Monumenta», у зборніку Напірскага і інш.].

Пасля атрымання ў спадчыну Габсбургамі венгерскай кароны ў XVIII стагоддзі аўстрыйскія імператары сталі носьбітамі тытула «каралёў Галіцыі і Ладамерыі». Завяршыўшы раздзел Рэчы Паспалітай, яны ўтварылі на землях былога Галіцка-Валынскага княства і Кракава новую адміністрацыйную адзінку — Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі, якое праіснавала з 1772 па 1918 гады.

Зноскі
------

1. ↑  ЭСБЕ
2. ↑  (1206) [5: vol.6; p.307; Doc.# 191] Andreas Dei gracia Hungarie, Dalmacie, Chroacie, Rame, Seruie, Galicie, Lodomerieque Rex;
3. ↑  Титулы европейских монархов.
4. ↑  ЭСБЕ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
|  |
| --- |
| **Касмалогія** |
|
|   |
| **Аб'екты і працэсы, якія вывучаюцца** |
| * Сусвет
	+ Назіраемы Сусвет
	+ Узрост Сусвету
* Буйнамаштабная структура Сусвету
	+ Фарміраванне структуры
* Рэліктавае выпраменьванне
* Цёмная энергія
* Схаваная маса
 |
| **Назіраемыя працэсы** |
| * Касмалагічнае чырвонае зрушэнне
* Расшырэнне Сусвету
* Фарміраванне галактык
* Закон Хабла
* Нуклеасінтэз
 |
| **Тэарэтычныя пошукі** |
| * Касмалагічныя мадэлі
	+ Касмічная інфляцыя
	+ Вялікі выбух
		- Храналогія Вялікага выбуху
	+ Сусвет Фрыдмана
		- Спадарожная адлегласць
	+ Мадэль Лямбда-CDM
* Касмалагічны прынцып
* Касмалагічнае ўраўненне стану
* Крытычная шчыльнасць
* Храналогія касмалогіі
 |

**Расшырэ́нне Сусве́ту** — павелічэнне ў часе адлегласцей паміж аб’ектамі Сусвету.
Вынікае з нестацыянарнай мадэлі Сусвету[ru], тэарэтычна распрацаванай А. А. Фрыдманам на аснове агульнай тэорыі адноснасці.

Расшырэнне Сусвету пацвярджаецца данымі пазагалактычных астранамічных назіранняў (чырвонае зрушэнне, рэліктавае выпрамяненне).

Лічыцца, што расшырэнне Сусвету пачалося пасля Вялікага Выбуху (гл. касмалагічная сінгулярнасць).
З вымярэнняў чырвонага зрушэння можна вызначыць скорасці галактык *v*, з якімі яны аддаляюцца ад назіральніка.
Паводле закону Хабла

{\displaystyle v=Hr,}
дзе *r* — адлегласць ад назіральніка, *H* — пастаянная Хабла (характарызуе расшырэнне Сусвету).
Паводле сучасных ацэнак яна дае павелічэнне скорасці разбягання галактык прыблізна на 90 км/с на 1 Мпк адлегласці.
Велічыня, адваротная пастаяннай Хабла, прыблізна роўная ўзросту Сусвету.

Гл. таксама
-----------

* Касмалогія

Літаратура
----------

* Расшырэнне Сусвету // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. С. 369.
**Вуліца Быхаўская** — вуліца (Гомель) ў Савецкім раёне горада Гомеля. Названая ў гонар г. Быхава. Працягласць 1613 м, ад вул. Сляпнёва да праспекта Кастрычніка.

Перасякае вуліцы
----------------

* Багдана Хмяльніцкага
* Праспект Кастрычніка
* Мазырскую
* Новалюбенскую
* Гомельскую
* Леванеўскага

Гісторыя
--------

Забудоўвалася з 1900 года драўлянымі 1-павярховымі жылымі дамамі сядзібнага тыпу. Доўгі час вуліца была на самым ускрайку горада. У 1960-я — 1970 г.г. частка вуліцы Быхаўскай перайменавалі ў праспект Кастрычніка.

Літаратура
----------

* Гомель. Энцыклапедычны справачнік. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.
**Казялу́жцаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Казялужцы.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Глухавіцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сівая легенда (значэнні).
**«Сівая легенда»** (іншая назва — **«Раман Ракута»**) — гістарычная аповесць беларускага пісьменніка Уладзіміра Караткевіча ўпершыню апублікаваная ў часопісе «Полымя» ў 1961 годзе. Лічыцца класікай беларускай літаратуры. Экранізаваная, перакладзеная на рускую мову, кампазітарам Дзмітрыем Смольскім была напісаная опера паводле матываў аповесці.

Сюжэт
-----

Конрад Цхакен, камандзір атрада швейцарскіх наймітаў, што дзейнічае ў Беларусі, атрымлівае загад тэрмінова прыбыць у замак свайго пана, літоўскага магната Аляхно Кізгайлы. Прыбыўшы, ён даведваецца, што ў акрузе пачалося сялянскае паўстанне, узначаленае мясцовым шляхціцам Раманам Ракутовічам. Не разумеючы ірацыянальнага страху Кізгайлы перад Ракутовічам, Цхакен дазнаецца пра прычыны Раманавай нянавісці — у свой час Кізгайла не адпусціў на волю каханку Ракутовіча, простую сялянку.

Стварэнне
---------

Уладзімір Караткевіч пачаў пісаць аповесць у канцы студзеня 1960 года ў Оршы, апублікаваная яна была ў чацвёртым нумары часопіса «Полымя» ў маі 1961 года.

Экранізацыя
-----------

У 1991 годзе аповесць экранізавалі, сцэнарый быў напісаны Сяргеем Булыгам ды Уладзімірам Мацвеевым. Вытворчасць фільма — супольная СССР і Польшчы. У галоўных ролях — Івар Калныньш, Ала Мурына, Лембіт Ульфсак.

Опера
-----

У 1978 годзе паводле аповесці кампазітарам Дзмітрыем Смольскім была напісаная аднайменная опера на беларускай мове. У сваю чаргу лібрэта напісаў сам Караткевіч. У 2012 годзе опера ставілася на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета РБ. Пры пастаноўцы першапачатковыя партытуры былі трохі зменены аўтарам.

Зноскі
------

1. 1 2  Звесткі пра твор «Сівая легенда» на сайце «Лабараторыя Фантастыкі»
2. ↑  Седая легенда (1991) / информация о фильме
3. ↑  ОПЕРА «СЕДАЯ ЛЕГЕНДА»
4. ↑  Премьера национальной оперы по либретто Владимира Короткевича «Седая легенда» намечена на сентябрь текущего года

| ⛭Уладзімір Караткевіч |
| --- |
| Творы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Раманы | 
* Леаніды не вернуцца да Зямлі
* Каласы пад сярпом тваім
* Хрыстос прызямліўся ў Гародні
* Чорны замак Альшанскі

 |
| Аповесці | 
* Дзікае паляванне караля Стаха
* У снягах драмае вясна
* Цыганскі кароль
* Сівая легенда
* Зброя
* Ладдзя Роспачы
* Чазенія
* Лісце каштанаў
* Крыж Аняліна

 |
| Іншае | Зямля пад белымі крыламі |

 |
| Памяць | Музей Уладзіміра Караткевіча |
**Карпае́ды**, **ка́рпавыя вошы** (*Branchiura*) — падклас (або атрад) ракападобных.

Апісанне
--------

Апісана каля 200 відаў. Пашыраны ў марскіх і прэсных вадаёмах Еўразіі. На Беларусі вядомы 2 віды: карпаед звычайны, або рыбіна вош (*Argulus foliaceus*), і карпаед японскі (*Argulus japonicus*).

Крывасмокі. Паразітуюць на скуры, плаўніках, шчэлепах і ў ротавай поласці карпавых і ласасёвых рыб, а таксама апалонікаў і дарослых амфібій. Пераважна прымацоўваюцца ў месцах менш амываных вадой і там, дзе скурныя покрывы танчэйшыя.

Даўжыня да 30 мм. Цела шырокае, авальнае, пляскатае, шаравата-зялёнае. Пярэдняя частка цела ўкрыта шчытком (каралаксам). Брушны аддзел пакарочаны і несегментаваны. Маюць смактальны хабаток, 4 пары двухгалінастых плавальных канечнасцей. Добра плаваюць з дапамогай грудных ножак, спінным бокам уверх. Прысмактаўшыся да ахвяры, рачкі працягваюць рух плавальнымі ножкамі, забяспечваючы
цыркуляцыю вады вакол цела, дзякуючы чаму ажыццяўляецца газаабмен цераз тонкія ўчасткі покрываў.

Раздзельнаполыя. Развіццё адбываецца з метамарфозам. З яец выходзяць лічынкі з недаразвітымі канечнасцямі.

Літаратура
----------

* Карпаеды // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* *Круглова О. Ю.* Класс Crustacea — Ракообразные: метод. рекомендации. В 2 ч. Ч. 1. Низшие ракообразные. — Минск: БГУ, 2014. — 41 с.
**Быхаўская ваенна-аператыўная група**; **Быхаўская ВАГ**; **Ваенна-аператыўная група пры Быхаўскім падпольным райкоме КП(б)Б** — партызанскае злучэнне на акупіраванай тэрыторыі Быхаўскага, Кіраўскага, Магілёўскага, Рагачоўскага раёнаў; таксама назва органа кіраўніцтва гэтым злучэннем. Уваходзіла ў Магілёўскае партызанскае злучэнне.

Ваенна-аператыўная акруга была створана ў ліпені 1943 года ў Быхаўскім раёне ў адпаведнасці з пастановай Магілёўскага падпольнага абкома КП(б)Б і загада Магілёўскай (абласной) ваенна-аператыўнай групы на базе 810-га, 425-га, 225-га партызанскіх атрадаў, расфарміраванай 11-й Быхаўскай партызанскай брыгады і 150-га партызанскага атрада. У ліпені быў створаны 820-ы партызанскі атрад, у жніўні — 830-ы. У кастрычніку 810-ы атрад быў разгонуты ў 810-ы партызанскі полк, 425-ы партызанскі атрад — у 425-ы партызанскі полк, 152-і атрад — у 152-і партызанскі полк. 24 студзеня 1944 года ваенна-аператыўная акруга (3554 чалавек) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Кіраўніцтва
-----------

Сакратары падпольнага РК КП(б)Б Е. Ц. Андрэенкаў (ліпень — лістапад 1943), Ф. П. Падалян (лістапад 1943 — люты 1944).

### Камандзіры

* Ф. П. Падалян (ліпень — лістапад 1943);
* І. П. Федзячэнка (лістапад 1943 — студзень 1944).

### Начальнікі штаба

* І. П. Федзячэнка (ліпень — лістапад 1943);
* І. Б. Рутман (лістапад 1943 — люты 1944).

Літаратура
----------

* *А. Л. Манаенкаў.* Быхаўская ваенна-аператыўная група // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.:І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Камітэт абароны рабочых (КАР)** (польск.: Komitet Obrony Robotników, KOR), у 1977—1981 гадах **Камітэт сацыяльнай самаабароны — Камітэт абароны рабочых** (польск.: Komitet Samoobrony Społecznej KOR) — польская апазіцыйная праваабарончая арганізацыя, якая існавала ў Польскай Народнай Рэспубліцы з 1976 па 1981 гады. Арганізацыя выступала з пазіцый дэмакратычнага сацыялізму, левага лібералізму і каталіцкага салідарызму і была папярэднікам прафсаюза «Салідарнасць».

Гісторыя
--------

У чэрвені 1976 года ў Польшчы пачаліся пратэсты і забастоўкі рабочых у Радаме і Урсусе. ПАРП задушыла пратэсты, удзельнікі забастовак былі звольненыя або арыштаваныя і аддадзены пад суд. Група польскіх дысідэнтаў вырашыла аказаць праследуемым працоўным юрыдычную дапамогу. Ініцыятарамі стварэння КАР як арганізацыі сталі Антоній Мацарэвіч, Яцак Курань, Пётр Наімскі, Ян Юзаф Ліпскі.

Камітэт аказаў пераследуемую грашовую, юрыдычную, інфармацыйную дапамогу. Сябры КАР збіралі грошы для сем’яў працоўных, зводзілі іх з адвакатамі, прысутнічалі на судовых паседжаннях і распаўсюджвалі інфармацыю. Дзейнасць КАР не магла застацца без рэакцыі ўлад, і ў маі 1977 года некалькі членаў камітэта былі арыштаваны службай дзяржаўнай бяспекі. Гэта выклікала галадоўку пратэсту ў касцёле Святога Марціна. Улады палічылі за лепшае не абвастраць сітуацыю. 22 ліпеня 1977 года была абвешчана амністыя сябрам КАР і асуджаным за «беспарадкі» рабочым. На наступны дзень усе яны былі вызваленыя. Такім чынам, была дасягнута першапачатковая мэта камітэта. Аднак арганізацыя працягнула сваю дзейнасць. 29 верасня 1977 года КАР быў перайменаваны ў *Камітэт сацыяльнай самаабароны — Камітэт абароны рабочых*.

У далейшым камітэт працаваў з ячэйкамі Свабодных прафсаюзаў узбярэжжа, а пасля і з «Салідарнасцю». 23 верасня 1981 года, у пятую гадавіну камітэта, прафесар Ліпіньскі, выступаючы на I з’ездзе «Салідарнасці», абвясціў аб роспуску КСС-КАР, паколькі «Салідарнасць» пераняла функцыі і кадры камітэта.

Зноскі
------

1. ↑  Głodówka w kościele św. Marcina w Warszawi **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2015. Праверана 3 красавіка 2015.
2. ↑  Rozwiązanie Komitetu Obrony Robotników **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 красавіка 2015. Праверана 3 красавіка 2015.

Літаратура
----------

* Lipski, Jan Józef (1985). *KOR : a history of the Workers’ Defense Committee in Poland, 1976-1981*. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 0-520-05243-9. .

Спасылкі
--------

* Неюбилейные размышления в некруглый юбилей // 11 лістапада 2013

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000 0001 2171 9135 · LCCN: n78015984 · NKC: ko2005227616 · NLA: 35573039 · NUKAT: n01068133 · VIAF: 137719324 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шыбнёў.

**Даміян Васілевіч Шыбнёў** (1881, Марыупаль, Расійская імперыя — 1930, Керч, УССР) — расійскі мастак-жывапісец, вучань Паўла Чысцякова і Іллі Рэпіна. Пачынальнік вялікай мастацкай дынастыі — бацька мастака Анатоля Шыбнёва, дзед мастака Яўгена Шыбнёва, прадзед мастака Аляксандра Шыбнёва.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Марыупалі у сям'і купца 2-й гільдыі. У 1889 годзе паступіў у Марыупальскуя Аляксандраўскую гімназію, якую скончыў у 1897. Па заканчэнні гімназіі паступіў у мастацкае вучылішча Адэскага таварыства прыгожых мастацтваў, якое скончыў у 1903 годзе. Яго выкладчыкамі былі Д. Крайнеў, А. Іярыні, К. Кастандзі, Г. Ладыжэнскі. У 1910 скончыў Вышэйшае мастацкае вучылішча пры Імператарскай Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу. Настаўнікамі яго былі Павел Чысцякоў і Ілья Рэпін. У 1906 годзе здзейсніў паездку ў Парыж для знаёмства з творамі імпрэсіяністаў.

У 1911 годзе, пасля заканчэння вучобы ў Пецярбургу, па стане здароўя быў змушаны пасяліцца ў Керчы, дзе працаваў дырэктарам карціннай галерэі пры археалагічным музеі, выкладаў у гімназіі.

Работы захоўваюцца ў дзяржаўных калекцыях Керчы, Феадосіі, Саратава, Алматы, музеі-кватэры Ісака Бродскага ў Пецярбургу, прыватных зборах.

Сучасныя мастацкія крытыкі апісваюць творчасць Даміяна Шыбнёва як 

> *з'яву вытанчанага і афарбаванага лёгкай меланхоліяй захаду класічнай культуры. Спалучаючы рысы сімвалізму, мадэрну і імпрэсіянізму, яго работы часам подобныя да чароўнага сну, хоць сюжэтна цалкам рэалістычныя. Мастак быў здольны бачыць і маляваць знешне някідкія імгненні жыцця, як каштоўнасць.*
> 
>

Галерэя
-------

* «На дачы». Палатно, алей.«На дачы». Палатно, алей.
* Жаночы партрэт, 1910-я. Палатно, алей.Жаночы партрэт, 1910-я. Палатно, алей.
* «Анатоль малюе», 1910-я. Палатно, алей.  Мастацкі музей Алматы«Анатоль малюе», 1910-я. Палатно, алей. Мастацкі музей Алматы
* «Лодкі», 1920-я. Палатно, алей.«Лодкі», 1920-я. Палатно, алей.
* Нацюрморт з грэцкай вазай, 1910-я. Палатно, алей.Нацюрморт з грэцкай вазай, 1910-я. Палатно, алей.
* «Чарэшня», 1910-я. Палатно, алей.«Чарэшня», 1910-я. Палатно, алей.
* «Кавун», 1920-я. Палатно, алей.«Кавун», 1920-я. Палатно, алей.

Зноскі
------

1. ↑  *Artmuseum.by*. Сто твораў за сто гадоў. Выстава жывапісу сям'і Шыбнёвых 18.10 — 17.11.2014 Архівавана 5 сакавіка 2016.
2. ↑  *Artmuseum.by*. Сто твораў за сто гадоў. Выстава жывапісу сям'і Шыбнёвых 18.10 — 17.11.2014 Архівавана 5 сакавіка 2016.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Даміян Васілевіч Шыбнёў на Вікісховішчы |

* Выстаўка «100 твораў за 100 лет» Архівавана 4 сакавіка 2016.
* *Старый Мариуполь.* Самобытный художник Дамиан Шибнёв Архівавана 16 ліпеня 2019.  (руск.)
**Варапаеўская Дача** — вялікі лясны масіў у Беларусі, размешчаны ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці, у міжрэччы Паловіцы і Галбіцы. Займае плошчу больш за 80 км².

Каля паловы ляснога масіву забалочана. У цэнтральнай частцы Дачы (урочышча Шурыца) пераважаюць змешаныя ялова-бярозавыя лясы. На сушэйшых месцах у паўночнай і заходняй частцы месца елкі займае сасна. Ва ўрочышчы Зайцова, што знаходзіцца каля Варапаева, сустракаюцца асіннікі. У асноўным лясы Варапаеўскай Дачы спелыя, сярэдняя вышыня дрэў 22-24 м, таўшчыня — 25-30 см. Большая частка ляснога масіву раней выкарыстоўвалася як ваенны палігон.

Спасылкі
--------

* Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна
**Парадкавыя цывільна-вайсковыя камісіі** — органы мясцовай (рэгіянальнай) адміністрацыі ў Рэчы Паспалітай. Створаны 6 лістапада 1789 г. Чатырохгадовым соймам 1788—1792 гг. па ініцыятыве паслоў браслаўскага Тамаша Ваўжэцкага і новагародскага Міхала Бярновіча. З лютага 1790 г. пастаянна-дзейныя органы выканаўчай улады. У 1791 г. падпарадкаваны Камісіі паліцыі абодвух народаў.

У камісіі выбіраліся 15 камісараў з неасуджанай і аселай шляхты ў ваяводствах і паветах на сойміках на 2 гады. Без выбрання за грамадскія заслугі ў камісіі ўваходзілі сенатары, цівуны, павятовыя маршалкі, гродавыя старасты, харужыя. Кожная камісія мела канцылярыю з возным і адвакатам. Сесіі адбываліся штодня акрамя святаў. **Цывільна-вайсковыя камісары** выконвалі функцыі бясплатна, але на работу канцылярыі збіралася па шэлегу з кожнага злотага падаткаў.

У ВКЛ існавалі 23 камісіі ў адпаведных адміністрацыйных цэнтрах, у т.л. ва Ушачах для Полацкага ваяводства, Чарэі для Віцебскага ваяводства, Халопенічах для Аршанскага павета, Берасці для Берасцейскага ваяводства і Кобрынскага павета, Бабруйску для Рэчыцкага павета.

Камісіі наглядалі за мерамі і вагамі, цэнамі, мануфактурамі, корчмамі, гарадамі, шляхамі зносін, рачнымі перавозкамі. Абавязаны былі клапаціцца аб росце земляробства, рамёстваў, гандлю. Вялі ўлік насельніцтва, збіралі падымны падатак. Кіравалі ўтварэннем парафіяльных школ пры плябаніях, раскватараваннем і забеспячэннем войск рэкрутамі і харчам. У якасці суда 1-й інстанцыі разглядалі маёмасныя справы і справы па адміністрацыйных правапарушэннях, канчаткова і безапеляцыйна, калі іск не перавышаў 300 злотых, а кара — 50 злотых і 3 дзён турмы. Астатнія справы па прадстаўленні павятовых дазорцаў адсылаліся па апеляцыі на канчатковы прысуд Камісіі паліцыі абодвух народаў. Разбіралі спрэчкі паміж ваеннымі і цывільным насельніцтвам, каралі за непаслушэнства публічнай уладзе і землеўладальнікам, але не мелі права судзіць па крымінальных справах.

Каімісіі былі скасаваны 22 верасня 1792 г. Таргавіцкай канфедэрацыяй. Адноўлены Гарадзенскім соймам 1793 г. але фактычна не дзейнічалі. У час паўстання 1794 г. створаны новыя камісіі, звычайна з 21 чалавека, якія размяркоўваліся паміж 6 аддзеламі (парадку, бяспекі, скарбу, войска, спраў, жыўнасці). Падуладная камісіі тэрыторыя падзялялася па парафіях або дазорах (да 1200 двароў) для арганізацыі паспалітага рушэння і рэгулявання адносін сялян з панамі. Праіснавалі да 1795 г.

Літаратура
----------

* *Gordziejew, J.* Z dziejów Komisji Porządkowych Cywilno-Wojskowych w Wielkim Księstwie Litewskim // Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. — 2002. — Rok 47.
* *Анішчанка, Я.* Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 25—26.
**Хэ́ндлі-Пэйдж** (англ.: Handley Page, афіц. *Handley Page, Ltd.*) — колішняя брытанская авіяцыйная кампанія. Заснавана Ф. Хэндлі-Пэйджам як «Хэндлі-Пэйдж, Лімітэд» (чэрвень 1909). Баявыя самалёты кампаніі няспынна былі на ўзбраенні Каралеўскіх ВПС з 1918 па 1962 год. У далейшым, пасля адмовы ад уваходжання ў дзве вялікія аб'яднаныя брытанскія авіякасмічныя карпарацыі (паводле плану міністра абароны Д. Сэндзіса), кампанія прайграла шэраг заказаў, панесла цяжкія фінансавыя страты і, у выніку, збанкрутавала (1970).

Першы серыйны ваенны прадукт: самалёт 0/100 (1915). Вядомыя прадукты: бамбардзіроўшчыкі 0/400, V/1500 (1-я сусветная вайна), пасажырскія самалёты (1920-1930-я), бамбардзіроўшчыкі «Хэмпдан» і «Галіфакс» (2-я сусветная вайна), стратэгічны бамбардзіроўшчык «Віктар» (1950-я).