recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Помнік Вільгельму Тэлю ў Альтдорфе (з паштоўкі 1900 года)
**Вільгельм Тэль** (ням.: Wilhelm Tell; фр.: Guillaume Tell; італ.: Guglielmo Tell) — легендарны народны герой Швейцарыі, выхадзец з кантона Уры, які жыў у канцы XIII — пачатку XIV стагоддзяў, умелы лучнік, барацьбіт за незалежнасць сваёй краіны ад Аўстрыі і Свяшчэннай Рымскай імперыі. Доўгі час лічыўся гістарычнай асобай. Цяпер сапраўднасць легенды пра Тэля аспрэчваецца.

Паданне пра Вільгельма Тэля
---------------------------

Жорсткі намеснік (фогт) германскага імператара ў Швейцарыі Геслер павесіў на плошчы горада Альтдорфа на тычцы капялюш аўстрыйскага герцага і аддаў загад, каб усякі, хто праходзіць, кланяўся капялюшу. Малады селянін Тэль, вядомы як выдатны стралок, не выканаў гэты загад, і Геслер у пакаранне прымусіў яго страляць у яблык, пастаўлены на галаву сына стралка. Тэль паспяхова справіўся з задачай, але затым ён прызнаўся, што калі б патрапіў у сына, то іншай стралой забіў бы Геслера. Паводле іншай версіі, у выпадку няўдачы, Тэль забіў бы сябе другой стралой. Яго адправілі ў турму, але ён уцёк у горы. Падпільнаваў Геслера на дарозе паміж скаламі і забіў яго стралой. Храналагічна падзею гэту датуюць 1307 годам.

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Вільгельм Тэль**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118621211 · ISNI: 0000 0000 9928 2044 · LCCN: n80123165 · NKC: mzk2015879460 · NLP: a0000002022488 · VIAF: 147328722, 2225151778208518130004 |

 |
***Апакрыфічны ліст Якава***, ***апокрыф Якава***, ***Таемная кніга Якава*** — адзін з апокрыфаў Новага Запавету. Ён апісвае таемныя павучэнні Ісуса Пятру і Якаву пасля Уваскрэсення, але да Ушэсця.

Галоўнай тэмай твора з’яўляецца тое, што чалавек павінен прыняць пакуты як непазбежнае. Згадванне Якава і Пятра дазволіла даследчыкам выказаць здагадку, што ліст узнік у яўрэйскай хрысціянскай абшчыне. Праца не паказвае ніякай залежнасці ад кананічных тэкстаў і, верагодна, напісаная ў сярэдзіне — канцы II стагоддзя. Апокрыф мае гнастычныя рысы, але не можа быць аднесены да якой-небудзь гнастычнай секты, і некаторыя навукоўцы лічаць, што ён не мае дачынення да гностыкаў увогуле.

Паходжанне
----------

Тэкст захаваўся ў адным часткова пашкоджаным рукапісе ў другой частцы Кодэкса Юнга, аднаго з трынаццаці кодэксаў бібліятэкі Наг-Хамадзі. Хоць тэкст здаецца копцкім перакладам з грэчаскай, аўтар сцвярджае, што ён быў напісаны на яўрэйскай мове. З-за спасылак на пераследы і пакутніцтва малаверагодна, што тэкст быў напісаны пасля 313 года, калі пры Канстанціне пераслед хрысціян скончыўся. Аналіз структуры тэксту дае час напісання ў II стагоддзі, магчыма, у першай яго палове.

Змест
-----

Тэкст напісаны ў форме ліста (паслання) ад Якава іншай асобе, імя якой згублена з-за пашкоджанняў тэксту. Аўтар апісвае Ісуса, Які дае пашыраныя выказванні і адказвае на розныя ​​пытанні на працягу 550 дзён пасля Уваскрэсення, але да Ушэсця. І Якаў, і Пётр даюць сакрэтныя парады, але толькі ў канцы Якаў, здаецца, разумее, што адбылося.

Ісус павучае ў незвычайных і, здавалася б, супярэчлівых фразах, а таксама прапануе кароткія прыпавесці. Ён запрашае Пятра, Якава ў Валадарства Нябеснае з Ім, але яны занятыя пытаннямі іншых апосталаў і губляюць свой шанец. Пасля гэтага апісваецца, як Якаў рассылае 12 апосталаў, такім чынам паказваецца (як і ў іншых апакрыфічных дакументаў), што Якаў стаў пераемнікам Ісуса як лідар гэтага руху.

Кароткая частка ліста з’яўляецца незалежнай ад астатняй часткі тэксту, гэта дало падставу некаторым даследчыкам лічыць, што апокрыф, магчыма, паўстаў як некалькі асобных тэкстаў, аб’яднаных разам. Гэтая частка ліста спасылаецца на папярэдняе «сакрэтнае Евангелле», якое, відаць, была страчана. У апокрыфе абмеркаванне пакутніцтва і прароцтва таксама прадстаўляюцца некалькі асобна, паказваючы на ​​арыгінальны тэкст як асноўную частку дакумента, у склад якога ўваходзяць кароткія выслоўі. Няясна, ці кананічныя тэксты з’яўляюцца часткай апошняй рэдакцыі апокрыфа, ці ён мае крыніцы з іншых твораў.

Для многіх навукоўцаў характар выказванняў выглядае некалькі гнастычным, у першую чаргу таму, што вучэнні апокрыфа не адпавядаюць агульнапрынятай інтэрпрэтацыі кананічных Пісанняў. Таксама рукапіс быў знойдзены сярод відавочных гнастычных вучэнняў бібліятэкі Наг-Хамадзі. Тэкст таксама выкарыстоўвае гнастычныя тэрміны, такія як спасылкі на «паўнату» ў якасці сродку выратавання. Тым не менш, вучэнні апокрыфа Якава, вядома, не адпавядаюць вучэнню Валентыніянства або іншых развітых гнастычных касмалогій, так што некаторыя даследчыкі не лічаць гэты апокрыф уласна гнастычным тэкстам.
**Падка́меншчык звычайны** (*Cottus gobio*) — рыба атрада скарапенападобных. Народныя назвы **аўдотка, бычок, галавач, пундач, пячкур, шыракалобка** і інш.

Апісанне
--------

Цела даўжынёй 8—10, часам да 12 см, голае, шараватае ці светла-бурае, з цёмнымі плямамі, брушка жоўта-белае. На плаўніках, акрамя брушных, цёмныя плямы. Галава масіўная, пляскатая. Вочы чырванаватыя, размешчаны на верхнім баку галавы. Спінных плаўнікоў 2 (першы меншы за другі).

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў прэсных водах Еўропы, Паўночнай Азіі і Паўночнай Амерыкі. На Беларусі ў невялікай колькасці трапляецца ў рэках і ручаях з хуткім цячэннем і камяністым дном, у многіх азёрах Беларускага Паазер’я.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Маларухомая прыдонная рыбы. Актыўны на змярканні і ноччу, радзей днём у пахмурнае надвор'е. Жыве паасобку, хаваецца ў зарасніках водных раслін або пад камянямі (адсюль назва). Корміцца пераважна ікрой і маляўкамі іншых рыб.

Полавая спеласць настае ў 2 гады. Нерастуе ў канцы красавіка — маі. Перад нерастам самец будуе прымітыўнае гняздо, у якое самка адкладвае 100-300 ікрынак. Самец ахоўвае ікру і моладзь.

Прамысловае значэнне
--------------------

Прамысловага значэння не мае.

Літаратура
----------

* *Жукаў П. І.* Падкаменшчык // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4389859-2 · Microsoft: 2781178078 · NKC: ph968918 |
**Пантыяк** (англ.: Obwandiyag, Pontiac; каля 1720 - 20 красавіка 1769 гг.) — ваенны правадыр індзейцаў атава, арганізатар барацьбы супраць каланіяльнай экспансіі Вялікабрытаніі ў Паўночнай Амерыцы. 

Згодна паданням, Пантыяк нарадзіўся ў сям'і мужчыны з племені атава і жанчыны з племені аджыбвэ. З 1746 г. удзельнічаў у Сямігадовай вайне як правадыр канфедэрацыі Рада трох агнёў на баку Францыі супраць індзейцаў, што знаходзіліся ў саюзе з Вялікабрытаніяй. У канцы вайны садзейнічаў замірэнню паміж індзейцамі і брытанскімі ваеннымі. Аднак 27 красавіка 1763 г. арганізаваў раду прадстаўнікоў розных плямён, насельнікаў рэгіёна Вялікіх азёр, і заклікаў іх да паўстання. Пантыяк спасылаўся на волю Вялікага Духа, выступаў супраць захопу каланістамі традыцыйных паляўнічых тэрыторый, ужыванню індзейцамі алкаголю, еўрапейскіх звычаяў і зброі.

Ваенныя дзеянні супраць брытанцаў пачаліся 7 мая 1763 г. з асады крэпасці Дэтройт. Аднак ваенныя былі папярэджаны індзейцамі, таму здолелі арганізаваць абарону. Канадскія пасяленцы аказвалі дапамогу правіянтам як брытанцам, так і паўстанцам на чале Пантыяка. 31 ліпеня брытанцы прарвалі аблогу, але актыўныя ваенныя дзеянні працягваліся да кастрычніка. З часткай набліжаных Пантыяк адступіў на поўнач Агаё, дзе працягваў напады на брытанскія гарнізоны. Улетку 1766 г. брытанцы ўвялі ў Агаё дадатковыя войскі і такім чынам зрабілі супраціўленне індзейцаў рызыкоўным. Правадыры мясцовых плямён разам з Пантыякам сустрэліся з брытанскім камандаваннем і заключылі дагавор аб замірэнні. 

У 1768 г. Пантыяк разам з групай атава перасяліўся на тэрыторыю сучаснага штата Індыяна, пры гэтым згубіў становішча правадыра. 20 красавіка 1769 г. ён быў забіты прадстаўнікамі племені каскаскія.

У гонар Пантыяка названыя гарады ў штатах Мічыган, Ілінойс, Індыяна, а таксама ў канадскім Квебеку. Акрамя таго, імя Pontiac насіла таксама марка легкавых аўтамабіляў кампаніі General Motors, якая выпускалася з 1926 г. да 2010 г.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Ottawa Chief Pontiac Архівавана 20 студзеня 2018.
* Pontiac`s Rebellion — United States History

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · American National Biography · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9451 0351 · LCCN: n80023113 · NTA: 153667214 · NUKAT: n2006091461 · VIAF: 52980155 |
Пасажырскі рэактыўны самалёт Airbus A319
**Паветраны транспарт** — паняцце, якое ўключае як уласна паветраныя судны, так і неабходную для іх эксплуатацыі інфраструктуру: аэрапорты, дыспетчарскія і тэхнічныя службы.

Паветраны транспарт — самы хуткі від транспарту. Асноўная сфера прымянення паветранага транспарту — пасажырскія перавозкі на адлегласцях звыш тысячы кіламетраў. Таксама ажыццяўляюцца і грузавыя перавозкі, але іх доля вельмі нізкая. У асноўным авіятранспартам перавозяць прадукты, якія хутка псуюцца, і асабліва каштоўныя грузы, а таксама пошту. У такіх выпадках, калі ў месцы пасадкі адсутнічае аэрадром (напрыклад, дастаўка навуковых груп у цяжкадаступныя раёны) выкарыстоўваюць не самалёты, а верталёты, якія не маюць патрэбы ў пасадачнай паласе.

Гісторыя
--------

Дырыжабль У-6 «Осоавиахим», 1930-я гады, СССР
У 1709 годзе быў запушчаны першы паветраны шар. Зрэшты, паветраныя шары былі некіруемыя.
Да канца XIX стагоддзя дамінаваць у паветры сталі велізарныя паветраныя караблі — дырыжаблі, нашмат павольнейшыя за самалёты. У 1930-х гадах яны выконвалі рэгулярныя пасажырскія рэйсы, у тым ліку міжкантынентальныя. Тым не менш, на сённяшні дзень сфера іх ужывання — рэкламныя і забаўляльныя палёты, назіранне за дарожным рухам (хоць мяркуецца і прымяненне для транспарціроўкі грузаў).

* **Транспартныя сродкі**: самалёты і верталёты
* **Шляхі зносін**: паветраныя калідоры
* **Сігналізацыя і кіраванне**: авіямаякі, дыспетчарская служба
* **Транспартныя вузлы**: аэрапорты

Перавагі і недахопы паветранага транспарту
------------------------------------------

У сілу спецыфічнага спосабу перамяшчэння паветраны транспарт мае як шэраг пераваг, так і істотныя недахопы, што абмяжоўвае яго прымяненне ў якасці грузавога транспарту.

**Перавагі:**
1. Высокая хуткасць
2. Магчымасць дастаўкі грузаў у ізаляваныя раёны (у асноўным верталётамі)

**Недахопы:**
1. Высокі кошт перавозак
2. Залежнасць ад надвор’я
3. Патрабуе аэрапорты (акрамя верталётаў)
4. Малая грузападымальнасць

Літаратура
----------

* *Міхневіч Л. М.* Паве́траны тра́нспарт // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 546. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Авіятранспартны Агляд — інфармацыйна-аналітычны рэсурс па паветраным транспарце
* Aviation Today — Усё аб авіяцыі, міжнародны авіяцыйны партал
* Авіяцыйная тэхніка. Самалёты, верталёты — апісанне, фота


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4036597-9, 4162073-2 · NKC: ph115126 |
**Physarum roseum** — від міксаміцэтаў сямейства *Physaraceae*.

Апісанне
--------

Спаракарпіі размешчаны групамі або раскіданыя, на сцяблінках. Спаратэкі шарападобныя, дыяметрам (0,1-)0,2-0,3(-0,5) мм. Перыдый перапонкавы, пунсовы або ярка-пурпурна-чырвоны, амаль гладкі, з уключанымі скапленнямі пурпурна-чырвоных вапнавых шарыкаў. Сцябло тонкае, цыліндрычнае, прамое, падоўжна-маршчыністае, такога ж або больш светлага колеру, без вапны, напаўпразрыстае, у аснове пашыранае. Гіпаталалус перапонкавы. Калумела адсутнічае. Капіліцый адкрыты, вузлы нешматлікія, буйныя, ярка-чырвоныя, вуглаватыя або нераўнамерна разгалінаваныя, злучаныя бледна-ружаватымі канальчыкамі.

Споравая маса лілова-чорная. Споры бледна-ружова-карычневыя, дробна асцюкаватыя з раскіданымі пучкамі больш цёмных бародавак, 7-10 мкм у дыяметры. Плазмодый бардовы або ярка-чырвоны.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Physarum roseum Berk, et Broome  (англ.)

Спасылкі
--------

* Physarum roseum
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Астроўскі.

**Рыго́р Максі́мавіч Астро́ўскі** (1890, в. Востраў Пінскага павета — 1974) — грамадскі дзеяч, адзін з кіраўнікоў Палескага паўстання ў 1918—1919 гадах, удзельнік 1-й сусветнай і грамадзянскай войнаў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў в. Востраў Пінскага павета. З 1914 — член партыі левых эсэраў, з 1918 — у РКП(б). Дэлегат II, IV, V з’ездаў Усерасійскіх Саветаў. У лістападзе 1917 — загадчык зямельнага аддзела Палескага павятовага рэўкама ў Лунінцы. На I з’ездзе Саветаў Пінскага павета зацверджаны наркамам земляробства павета. З прыходам нямецкіх войскаў пераехаў у Смаленск.

Старшыня Палескага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта ў Лунінцы з канца снежня 1918 года.

У 1930-я гады працаваў памочнікам галоўнага пракурора транспарта СССР, пражываў у Маскве.

Літаратура
----------

* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лунінецкага раёна. — Мн. 1995.
Вялікі шаўковы шлях у 1 стагоддзі
**Вялікі шаўковы шлях** (тэрмін уведзены нямецкім географам Рыхтгофенам у 1877; кіт.: 絲綢之路, узб.: Буюк Ипак Йўли, каз.: Жібек Жолы, перс.: جاده ابریشم, араб. طريق الحرير‎‎, хіндзі: रेशम मार्ग) — у старажытнасці і сярэднявечча караванная дарога з Кітая ў краіны Сярэдняй і Пярэдняй Азіі. Адкрыты ў 2 стагоддзі да н.э. Вёў з Сіяня праз Ланьчжоў у Дуньхуань, дзе раздвойваўся: паўночная дарога праходзіла праз Турфан, перасякала Памір і ішла ў Фергану і казахскі стэп, паўднёвая — паўз возера Лабнор па паўднёвай ускраіне пустыні Такла-Макан праз Яркенд і паўднёвы Памір вяла ў Бактрыю, а адтуль — у Парфію, Індыю і на Блізкі Усход.

Узнік па ініцыятыве кітайцаў, якія шукалі пародзістых коней для свайго войска. У якасці тавара для абмену прадстаўлены шоўк, фарфор, іншая кітайская прадукцыя. Адыграў значную ролю ў развіцці эканамічных і культурных сувязей народаў Пярэдняй Азіі, Сярэдняй Азіі і Кітая.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вялікі шаўковы шлях

| ⛭Гістарычныя гандлёвыя шляхі |
| --- |
| Старажытны свет | 
Марскі шлях •
Царскі шлях •
Алавяны шлях •
Бурштынавы шлях •
Шлях пахаў •
Інда-рымскі гандаль
 |  |
| Сярэднявечча | 
Вялікі шаўковы шлях •
Дарогі рахданітаў •
Волжскі гандлёвы шлях •
Шлях з вараг у грэкі •
Завалоцкі шлях •
Ганзейскія шляхі •
Транссахарскі гандаль •
Вялікі колавы шлях •
Кітайскі чайны шлях •
Дарогі інкаў
 |
| Новы час | 
Дарога спецый •
Манільскія галеоны •
Срэбраны флот •
Трохвугольны гандаль •
Сібірскі гасцінец
 |
| Гіпатэтычныя | 
Шлях з немец у хазары •
Старажытны чайны шлях
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11984660 · BNE: XX454566 · BNF: 11970767h, 15230062c · GND: 4054299-3 · LCCN: sh85122554 · NDL: 00571235 · NKC: ge194604 · VIAF: 170952654 |

 |
**Каркаралінскія горы** (каз.: Қарқаралы таулары) — горны масіў у Карагандзінскай вобласці Казахстана, усходняя частка Казахскага драбнасопачніка.

Горы складзены гранітамі, парфірытамі, кварцытамі і іншымі пародамі. Найвышэйшы пункт масіва — 1403 м. Схілы раздзеленыя далінамі і лагчынамі, шматлікімі азёрамі. На схілах пануе кавыльная і кавыльна-разнатраўная стэпавая расліннасць, сустракаюцца ўчасткі хваёвых лясоў. Маюцца радовішчы поліметалічных руд.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 71. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Фатаграфіі
**Сера-ду-Эспіньясу** (парт.: Serra do Espinhaço) — горны хрыбет на ўсходзе Бразільскага пласкагор’я (Бразілія, штаты Баія і Мінас-Жэрайс).

Горы працягваюцца ўздоўж правабярэжжа верхняга цячэння ракі Сан-Франсіску на 750 км. Пераважныя вышыні перавышаюць 1000 м, вышэйшая кропка — гара Сол (2107 м). Грабяні большай часткай згладжаныя, але асобныя выхады кварцытаў утвараюць завостраныя вяршыні. У паўднёвай частцы хрыбта размешчана буйное радовішча жалезных руд (Ітабіра), а таксама радовішчы марганцу, алмазаў, золата і інш. На ўсходніх наветраных схілах растуць вільготныя трапічныя лясы, на захадзе — хмызнякі і рэдкалессі.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Сера-ду-Эспіньясу // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 342. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 3293147270415335700003 |
Бургундскі канал
**Бургундскі канал** (фр.: Canal de Bourgogne) — канал у Бургундыі.

Канал праходзіць па тэрыторыі дэпартаментаў Іона і Кот-д’Ор і злучае Атлантычны акіян праз Сену і Іону ў Міжэнне і Міжземнае мора праз Рону і Сону у Сен-Жан-дэ-Лонэ. Будаўніцтва канала працягвалася з 1775 па 1832, перапыняючыся на доўгі час.

Даўжыня канала — 242 км, на ім пабудавана 189 шлюзаў, сярэдняя глыбіня — 1,8 м. Частка канала даўжынёй 3333 м праходзіць у тунэлі. Найвышэйшы пункт — 378 м у Пуі-ан-Аксуа, самы нізкі — 79 м пры зліцці з Іонай. Найбуйнейшы горад на канале — Дыжон.

Галерэя
-------

* У тунэлі Бургундскага каналаУ тунэлі Бургундскага канала
* Бургундскі канал зімойБургундскі канал зімой
* Шлюз на Бургундскім каналеШлюз на Бургундскім канале
* Канал у раёне Пуі-ан-АксуаКанал у раёне Пуі-ан-Аксуа

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бургундскі канал
* Burgundy Canal, France
* Burgundy Eye. 750 miles of waterways for messing about in boats Архівавана 4 мая 2011.
**Гвінея** — дзяржава Заходняй Афрыкі. Агульная плошча 245 857 км².

Рэльеф
------

Больш за палову тэрыторыі краіны займаюць невысокія горы і плато. Атлантычнае ўзбярэжжа моцна парэзана эстуарыямі рэк і занята алювіяльна-марской нізінай шырынёй 30-50 км. Далей уступамі падымаецца плато Фута-Джалон, падзеленае на асобныя масівы вышынёй да 1538 м (гара Тамга). За ім, на ўсходзе краіны, размешчана ўзнёслая акумуляцыйная-дэнудацыйная пластовая раўніна, на поўдзень ад якой падымаецца Паўночна-Гвінейскае ўзвышша, якое пераходзіць у цокальнае плато (вышыня каля 800 м) і глыбавае нагор’е (гара Німба — найвышэйшы пункт краіны вышынёй 1752 м).

Межы
----

Агульная працягласць мяжы 3 399 км: з Кот-д’Івуар — 610 км, Гвінея-Бісау — 386 км, Ліберыя — 563 км, Малі — 858 км, Сенегал — 330 км, Сьера-Леонэ — 652 км. З захаду абмываецца Атлантычным акіянам.

Карысныя выкапні
----------------

Найважнейшымі карыснымі выкапнямі Гвінеі з’яўляюцца баксіты, па запасах якіх краіна займае першае месца ў свеце. Здабываюцца таксама золата, алмазы, руды чорных і каляровых металаў, цыркону, руціл, манацыт.

Клімат
------

Клімат субэкватарыяльны з рэзка выяўленым чаргаваннем сухога і вільготнага сезонаў. Вільготнае лета доўжыцца ад 3-5 месяцаў на паўночным усходзе да 7-10 месяцаў на поўдні краіны. Тэмпература паветра на ўзбярэжжы каля 27 °C, ва ўнутраных раёнах краіны — каля 24 °C, за выключэннем перыядаў засухі, калі вецер харматан, што дзьме з Сахары, павышае тэмпературу паветра да 38 °C.

Унутраныя воды
--------------

Густая і шматводная рачная сетка Гвінеі прадстаўлена рэкамі, што сцякаюць з плато на ўсходнюю раўніну і ўпадаюць там у Нігер, і рэкамі, што цякуць з гэтых жа плато непасрэдна ў Атлантычны акіян. Рэкі суднаходныя толькі на невялікіх, пераважна вусцевых участках.

| ⛭Гвінея паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Гвінея»**
 |
Карта Сербіі

**Сербія** размешчаная на Балканах (Паўднёва-ўсходняя Еўропа) Сярэднедунайскай нізіны (Сярэдняя Еўропа). Сербія мяжуе з Румыніяй, Балгарыяй, Македоніяй, Албаніяй, Чарнагорыяй, Босніяй і Герцагавінай, Харватыяй, Венгрыяй.

Агульнае
--------

Сербія па плошчы (88 361 км²) займае 113-е месца ў свеце. Працягласць яе меж складае 2,027 км (з Румыніяй 476 км, з Балгарыяй 318 км, з Македоніяй 221 км, з Чарнагорыяй 203 км, з Албаніяй 115 км, з Босніяй і Герцагавінай 302 км, з Харватыяй 241 км, з Венгрыяй 151 км). У Сербіі 6,167 зарэгістраваных селішчаў, з іх 207 гарадскога тыпу.

Ворыўныя землі займаюць 19,194 км², лясы — 19,499 км² (без Косава).

### Крайнія кропкі

* Паўночная: 46°11' паўн.ш. (поруч з Хайдукавам)
* Паўднёвая: 41°52' паўн.ш. (поруч з Драгашам у Косаве)
* Усходняя: 23°01’ у.д. (Сенажаць, поруч з Дымітраўградам)
* Заходняя: 18°51’ у.д. (поруч з Безданам у Ваяводзіне)

Рэльеф
------

Рэльеф Сербіі разнастайны. У Ваяводзіне — урадлівыя раўніны. На паўднёвым усходзе — старажытныя горы. У цэнтральнай Сербіі пераважаюць груды і нізкія горы.

### Горы

Горы займаюць вялікую частку Сярэдняй Сербіі і Косава. У Сербіі вылучаюць 4 горныя сістэмы. Дынарскія горы займаюць вялікую тэрыторыю на захадзе, ідуць з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Карпаты і Балканскія горы знаходзяцца на ўсходзе, аддзеленыя ад Дынарскіх ракой Моравай. На поўдні знаходзяцца старажытныя горы — частка Рыла-Радопскай сістэмы. Найвышэйшы пункт Сербіі — гара Джэравіца (2656 м).

Воды
----

### Рэкі

92 % тэрыторыі Сербіі адносіцца да басейна Дуная і адпаведна Чорнага мора, 5 % — да басейна Адрыятычнага мора, 3 % — да басейна Эгейскага мора. Даўжыня Дуная на тэрыторыі Сербіі складае 588 км, па ім праходзіць мяжа з Румыніяй і Харватыяй. Асноўныя прытокі Дуная ў Сербіі — Ціса (цячэ з поўначы), Сава (з захаду), Дрына (з поўдня, натуральная мяжа з Босніяй і Герцагавінай), Морава (з поўдня, цалкам у Сербіі).

| Рака | Даўжыня ў Сербіі | Уся даўжыня |
| --- | --- | --- |
| Дунай | 588 км | 2783 км |
| Заходняя Морава | 308 км | 308 км |
| Паўднёвая Морава | 295 км | 295 км |
| Ібар | 272 км | 272 км |
| Дрына | 220 км | 346 км |
| Сава | 206 км | 945 км |
| Цімок | 202 км | 202 км |
| Вялікая Морава | 185 км | 185 км |
| Ціса | 168 км | 966 км |
| Нішава | 151 км | 218 км |
| Таміш | 118 км | 359 км |
| Бега | 75 км | 244 км |

Азёры і вадасховішчы
--------------------

Натуральныя азёры ў Сербіі невялікія, сустракаюцца рэдка. Большасць з іх размешчана ў Ваяводзіне. Затое ў Сербіі шмат вадасховішчаў. Найбуйнейшыя з іх — Джэрдап на Дунаі, Перучац на Дрыне.

Сербія валодае вялікім геатэрмальным патэнцыялам.

Клімат
------

Клімат Сербіі ўмерана-кантынентальны.

Гл. таксама
-----------

* Рака Рашка

| ⛭Сербія паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Сербія»**
 |
**Акусіры** (яп.: 奥尻島) — востраў у Японскім моры каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Хакайда. Тэрыторыя - 142,97 км². Насельніцтва (2009 г.) - 3343 чал.

Прырода
-------

Востраў Акусіры знаходзіцца ў 18,9 км на захад ад Хакайда. Даўжыня - 23,8 км. Найбольшая шырыня - 9,2 км. Берагавая лінія - каля 84 км. Мае вулканічнае паходжанне. Найвышэйшы пункт — гара Камуі (584 м). 

Клімат умераны вільготны. Сярэднегадавая тэмпература паветра складае прыкладна 9,9°C — 11°C. 

71,4% ад усіх зямель на востраве займаюць букавыя лясы. Прычым, яны сустракаюцца не толькі ў горнай, але і ў прыбярэжнай мясцовасці. 22,5% тэрыторый пакрыта першароднымі палямі. Лясы і палі насяляюць змеі, кажаны, зайцы, фазаны і інш. Буйных драпежных жывёлін няма. 

Палеткі, культурныя насаджэнні і чалавечыя паселішчы — меней за 3,6% тэрыторый. Маюцца шырокія магчымасці для развіцця геатэрмальнай энергетыкі.

У 1993 г. востраў і яго жыхары моцна пацярпелі ад цунамі.

Гісторыя
--------

Востраў Акусіры быў населены ў эпоху дзёмон. Да прыходу японцаў яго асноўнае насельніцтва складалі айны. Назва вострава паходзіць з айнскай мовы і значыць "месца з іншага боку". Японцы з'явіліся толькі ў XVIII ст. прычым асноўны этап перасялення адбыўся ў 1767 г. У 1869 г. была ўтворана адміністрацыйная акруга Акусіры.

Эканоміка
---------

Асноўнай галінай эканомікі здаўна з'яўляецца рыбалоўства. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць сельскі і экалагічны турызм. На востраве дзейнічаюць аэрапорт і марскі порт, звязаны паромнай пераправай з Хакайда.

Спасылкі
--------

* Okushiri Island Архівавана 29 мая 2013.
* Climate Okushiri Island
* Visualizations of the Okushiri Tsunami Архівавана 29 снежня 2004.
* Small geothermal plant planned for Okushiri Island in the north of Japan
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліўшыц.
**Сямён Барысавіч Ліўшыц** (нар. 16 мая 1950, г. Асіповічы Магілёўскай вобласці) — беларускі інжынер і палітык. Старшыня канфедэрацыі таваравытворцаў Беларусі.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння сярэдняй школы № 3 паступіў завочна на аўтатранспартны факультэт Беларускага політэхнічнага інстытута па спецыяльнасці «інжынер-механік».

Працаваў кіраўніком мастацкай самадзейнасці ў СШ-4 г. Асіповічы, майстрам, інжынерам-тэхнолагам, галоўным інжынерам аўтабазы № 19. Пасля службы ў арміі працаваў на Асіповіцкім заводзе аўтамабільных агрэгатаў інжынерам, старшым інжынерам, намеснікам галоўнага механіка, старшынёй прафкама, намеснікам галоўнага інжынера. 12 мая 1988 года выбраны дырэктарам завода.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь трынаццатага склікання, дэпутатам Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання.

Зноскі
------

1. ↑  СПІС дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, выбраных у другім туры галасавання 28 мая 1995 года Архівавана 5 снежня 2018.
2. ↑  Ліўшыц Сямён Барысавіч (1950)
«**Jednaść**» — беларуская грамадска-палітычная газета паланафільскай арыентацыі. Выдавалася лацінкай у Вільні ў 1921—1922 гадах пад рэдакцыяй Васіля Шышкова (W. Šyškoŭ). Будучае адраджэнне беларускай дзяржаўнасці бачыла толькі ў сувязі з Польшчай. Заклікала да яднання беларусаў перад расійскай небяспекай. Паведамляла пра стварэнне Краёвай сувязі, беларуска-літоўскія адносіны. Друкавала літаратурныя творы.

У маі 1921 года віленскі стараста выдаў цыркуляр каменданту віленскай паліцыі, у якім адзначалася, што «*гэта выданне выступае пад лозунгам адзінства з Польшчай, таму не трэба яму перашкаджаць і стрымліваць распаўсюджванне штотыднёвіка на тэрыторыі Сярэдняй Літвы, а ўплываць там, дзе ёсць беларускае насельніцтва, на пашырэнне яго чытання*».

Зноскі
------

1. ↑  Беларускамоўная перыёдыка
2. ↑  Аляксандр Пашкевіч. Парламенцкія формы змагання за нацыянальныя i сацыяльныя правы беларускага народа ў міжваеннай Польшчы. (1921—1930 гг.)
3. ↑  Biełaruski hołas // Беларускі голас (аднадзёнка). 1921. 11 снежня. С. 1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Jednaść
* «Jednaść» Архівавана 3 снежня 2020. // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх
**Сярге́й Цярэ́нцьевіч Ло́дысеў** (1899, в. Акулінцы Чавускага павета Магілёўскай губерні — 1980) — наркам юстыцыі БССР (1938—1940).

Біяграфія
---------

У 1928 годзе накіраваны ў СНК БССР: загадчык інфармацыйна-выдавецкім аддзелам, адказны рэдактар бюлетэня СНК БССР, загадчык Бюро кантролю і выканання.

У 1933 годзе атрымаў юрыдычную адукацыю.

У верасні 1934 года быў выключаны з партыі. З кастрычніка 1934 года прызначаны на працу ў Наркамюст БССР: начальнік планава-фінансавага аддзела, начальнік аддзела падрыхтоўкі і перападрыхтоўкі кадраў.

З снежня 1936 па сакавік 1938 года працаваў на пасадзе начальніка кансультацыйна-кадыфікацыйнага аддзела Наркамюста БССР. Па рашэнні ЦК КПСС адкліканы і накіраваны на працу ў Вярхоўны Суд СССР.

З жніўня 1948 па май 1954 года працаваў на пасадзе Старшыні Судовай калегіі па справах лагерных судоў, пасля — Старшыня судовай калегіі па крымінальных справах Вярхоўнага Суду СССР.

З 1 сакавіка 1957 года — персанальны пенсіянер саюзнага значэння.

Узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі, чатырма медалямі.

Зноскі
------

1. ↑  Лодысеў Сяргей Цярэнцьевіч. Знакамітыя людзі Магілёўшчыны
2. ↑  История в лицах (руск.)(недаступная спасылка) (2-2009). — Юстиция Беларуси. Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2020.

Літаратура
----------

* Из прошлого белорусской юстиции : (о С. Т. Лодысеве) / Эдуард Корнилович // Юстыцыя Беларусі ― 2008. ― № 5. ― С. 78―79
**Rhododendron groenlandicum** — від раслін, нізкі куст роду Рададэндран (*Rhododendron*).

Раней від адносілі да роду Ledum (Багун) і яго правільнай назвай была Ledum groenlandicum Oeder (1771).

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| *Rhododendron groenlandicum*. Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. Лоддзіджз  (руск.) (бел. «The Botanical Cabinet  (ісп.) (бел.» |

|  |
| --- |
|  |
| Суквецце |

|  |
| --- |
|  |
| Лісце |

Хмызняк вышынёй каля паўметра (рэдка да 2 м) з вечназялёным лісцем 20-60 мм даўжынёй і 3-15 мм шырынёй. Лісце маршчыністае зверху, знізу густа пакрыта валасінкамі, афарбаванымі ад белага да чырвона-карычневага колеру, хвалістае па краях. Малюсенькія белыя кветкі сабраны ў паўсферычныя суквецці і вельмі духмяныя.

Арэал
-----

Від распаўсюджаны па ўсёй Арктыцы. У Еўропе ён даходзіць да Альпаў, а ў Паўночнай Амерыцы яго арэал распасціраецца да поўначы Пенсільваніі, Агаё і Нью-Джэрсі на ўсходзе і Арэгона на захадзе. Ён расце на балотах і вільготных узбярэжжах, а часам і на скалістых схілах Альпаў.

Ужыванне
--------

Выкарыстоўваецца ў фітатэрапіі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
**Гарчычная бомба** (англ.: Mustard oil bomb) або **глюказіналатна-міразінатны комплекс** — хімічная сістэма аховы ад траваедных жывёл і насякомых-шкоднікаў у раслін сямейства Капуставыя (*Brassicaceae*). Упершыню выраз «*гарчычная бомба*» быў выкарыстаны нямецкім навукоўцам Філіпам Матыле  (ням.) (бел. бо «*гэта хімічная сістэма, як сапраўдная бомба, чакае моманту, каб падарвацца пры пашкоджанні тканак расліны*».

Хімічныя асаблівасці
--------------------

Гарчычная бомба прадстаўляе сабой т. зв. бінарную сістэму, калі ў розных тканках расліны захоўваюцца малекулы розных хімічных рэчываў (другасны метабаліт глюказіналат сінегрын і фермент міразіназа), якія звычайна не кантактуюць паміж сабой. Калі расліна пашкоджваецца траваеднай жывёлай і тканкі разбураюцца, то гэтыя рэчывы змешваюцца паміж сабой і пачынаецца хімічная рэакцыя, у выніку якой утвараецца лятучы і едкі гарчычны алей.

Адаптацыя
---------

Некаторыя насякомыя ў выніку эвалюцыі выпрацавалі біяхімічныя механізмы барацьбы з гарчычнай бомбай — напрыклад, рамбавідная моль серпакрылая моль капусная (*Plutella xylostella*), якая харчуецца выключна раслінамі, прадстаўнікамі сямейства Brassicaceae. Арганізм молі выпрацоўвае адмысловы фермент сульфатазу, які разбурае сінегрын яшчэ да таго, як ен пачне ўзаемадзейнічаць з міразіназай. Нягледзячы на тое, што сінегрын — не адзіны прадстаўнік глюказіналатаў у капуставых, сульфатаза рамбавіднай молі можа разбураць і іншыя падобныя рэчывы, магчыма, нават усе.

Гл. таксама
-----------

* Цыянідная бомба

Зноскі
------

1. ↑  *Ph. Matile* „Die Senfolbombe": Zur Kompartimentierung des Myrosinasesystems // *Biochemie und Physiologie der Pflanzen*. — 1980-01-01. — В. 8. — Т. 175. — С. 722–731. — ISSN 0015-3796. — DOI:10.1016/S0015-3796(80)80059-X
2. ↑  *Andreas Ratzka, Heiko Vogel, Daniel J. Kliebenstein, Thomas Mitchell-Olds, Juergen Kroymann* Disarming the mustard oil bomb(англ.) // *Proceedings of the National Academy of Sciences*. — 2002-08-20. — В. 17. — Т. 99. — С. 11223–11228. — ISSN 0027-8424. — DOI:10.1073/pnas.172112899
**Настольны медаль** - гэта памятны знак, які мае падабенства, як з традыцыйным медалём, так і з юбілейнай ці памятнай манетай. Яна ўяўляе сабой узнагароду, якая звычайна вырабляецца ў гонар вызначанай падзеі ці ўручаецца выбітнаму дзеячу. Настольны медаль размяшчаюць на падстаўцы, і яна можа быць размешчана на стале або любой іншай паверхні.
Настольны медаль
У адрозненне ад звычайных медалёў, настольны медаль не мае крапяжу і таму часта параўноўваецца з манетай. Яна можа быць выраблена з розных матэрыялаў, у тым ліку медзь, бронзу, каштоўныя металы, такія як золата, срэбра або плаціна. Настольныя медалі могуць быць выкананы з выкарыстаннем розных тэхнік, у тым ліку ліццё па васковай мадэлі або чаканку. Яны могуць быць таксама апрацаваны шляхам эмалявання, гальванізацыі, пескоструйной абточванні і іншых метадаў.

Да настольнага медаля звычайна прыкладаецца падстаўка, якая дазваляе ёй стаяць на паверхні. Падстаўкі для настольных медаляў могуць быць выкананы з розных матэрыялаў, такіх як натуральнае дрэва, акрыл, кераміка ці метал. Яны могуць мець простую форму або быць упрыгожаны гравіроўкай, тручэннем, лазернай рэзкай і іншымі відамі апрацоўкі.

Настольны медаль з'яўляецца важным упрыгожаннем для нумізматычных калекцый і можа быць жаданай узнагародай для пераможцаў або высокапастаўленых асоб. Яна мае даўнюю гісторыю і ўпершыню зьявілася ў Расеі ў часы Пятра Вялікага.

Заўвагі
-------

\*

1. ↑
**Індывідуалізм** (фр.: individualisme, ад па-лацінску: individuum — непадзельнае) — маральны, палітычны і сацыяльны светапогляд (Філасофія, ідэалогія), якое падкрэслівае індывідуальную свабоду, першараднае значэнне асобы, асабістую незалежнасць і вызнае прынцып «спадзявацца на самога сябе». Індывідуалізм супрацьпастаўляе сябе ідэі і практыцы падаўлення асобы, асабліва калі гэта прыгнечанне ажыццяўляецца грамадствам ці дзяржавай. Такім чынам, індывідуалізм — супрацьлегласць камунізму, халізму, сацыялізму, фашызму, этатызму, таталітарызму, калектывізму, камунітарызму, і іншых ідэалогій, якія настойваюць на падначаленні індывіда грамадству.

Палітычны індывідуалізм
-----------------------

У палітычнай філасофіі індывідуалістычная тэорыя ўрада сцвярджае, што дзяржава павінна выконваць выключна ахоўную функцыю, гэта значыць абараняць свабоду кожнага індывіда, дзейнічаць як ён хоча, з адной толькі умовай, каб ён не рабіў замах на свабоду іншага.

Зноскі
------

1. ↑  = 5046 & page = 1 Індывідуалізм

Глядзіце таксама
----------------

* Лібералізм
* Лібертарыянства

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Catholic (1997—…) · Universalis · Universalis · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11948944q · GND: 4131852-3 · LCCN: sh85065686 · Microsoft: 17022365 · NDL: 00566909 · NKC: ph121070 |

 |
**Тагіянскія астравы** (індан.: Pulau Togian) — архіпелаг у заліве Таміні з 56 астравоў і рыфаў. Уваходзіць у склад Інданезіі. Плошча — 180,1 км². Насельніцтва ў 2010 г. — каля 40 000 чал.

Прырода
-------

Тагіянскія астравы месцяцца на поўдні — паўднёвым цэнтры заліва Таміні. Маюць вулканічнае паходжанне. Сфарміраваліся ў выніку падняцця сушы і апускання ўзроўню акіяна каля 10 — 8 тысяч гадоў таму. Найвышэйшы пункт — 542 м. Вакол астравоў узніклі каралавыя рыфы.

Клімат марскі экватарыяльны. На працягу года сярэдняя тэмпература застаецца практычна нязменнай.

Прырода астравоў адрозніваецца значным багаццем. На схілах гор і пагоркаў захаваліся трапічныя лясы. На астравах жывуць рэдкія віды птушак, шматлікія яшчаркі, макакі, чарапахі, дзюгоні, матылі. Вялікую цікавасць прадстаўляе падводны свет мясцовых каралавых рыфаў, населеных 596 відамі рыб.

Насельніцтва і культура
-----------------------

На астравах месціцца 36 вёсак. Згодна перапісу 2010 г. у іх жыло каля 40 тысяч чалавек. На самой справе, многія мясцовыя жыхары, зафіксаваныя перапісам, стала жывуць на ўзбярэжжы Сулавесі або ў гарадах, наведваюць астравы толькі некалькі разоў у год. Карэннае насельніцтва Тагіянскіх астравоў — баджа, якія размаўляюць на асобным мясцовым дыялекце, займаюцца рыбалоўствам, зборам малюскаў і водарасцяў, марскім гандлем. Аднак большасць сучаснага насельніцтва складаюць перасяленцы-мінахасы.

Турызм
------

Тагіянскія астравы — важны турыстычны цэнтр Сулавесі. У нашы дні ён фарміруе аснову мясцовай эканомікі. Астравы наведваюць аматары нырання з аквалангам і адпачынку на пляжах. Узровень інфраструктуры пакуль значна саступае іншым турыстычным цэнтрам Інданезіі. Асаблівыя праблемы ўзнікаюць з марскім транспартам.

Спасылкі
--------

* Тагіянскія астравы на everto.org Архівавана 27 сакавіка 2014.
* Тагіянскія астравы на waleakodi.com Архівавана 2 сакавіка 2014.
* Даведнік для вандроўнікаў
* Старонкі Паўночнага Сулавесі
* Геалагічная карта
* Нацыянальны парк
* Спіс астравоў Інданезіі Архівавана 22 студзеня 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85135799 |
**Тафэльшпіц** (ням.: Tafelspitz, *Tafel* — стол, *Spitz* — вяршыня) — знакамітая мясная страва венскай кухні. Гатуецца з далікатнай верхняй часткі ялавічнага агузка — клубка, зваранага з супавой зелянінай. Парэзаная парцыённа адварная ялавічына, кавалачкі якой атрымліваюцца завостранай формы, сервіруюць з яблычным пюрэ з даданнем цёртага хрэну (яблычнага хрэну) і булкі, і ставіцца на стол разам з булёнам. У якасці гарніру прапануюцца парэзаныя кубікамі або саломкай звараныя ў булёне карняплоды (напрыклад, морква) і бульба, а таксама часам смажаная бульба, рошці, зялёная фасоля ў сметанковым соусе з кропам або шпінатам. Да тафэльшпіца часта таксама падаецца соус на аснове смятаны з хрэнам.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ingrid Haslinger: *Tafelspitz und Fledermaus: Die Wiener Rindfleischküche*, Verlag Mandelbaum, Wien 2005
* Richard A. Zahnhausen: *Was aß Baron von Trotta wirklich zu Mittag? Anmerkungen zum Tafelspitz und zur longue durée des gekochten Rindfleisches in der Wiener Küche*, in: Wiener Geschichtsblätter 2003, S. 81-93

Спасылкі
--------

* Соломоник Т. Синельников С. Лазерсон И. Европейская шкатулка. Кулинарные шедевры мира. — СПб: Издательский Дом «Нева», 2006. — 368 с. илл.  (руск.)
* Класічны рэцэпт тафэльшпіца  (англ.)
**Тавой** (бірм.: ထားဝယ် — *Тхавэ*) — горад на паўднёвым усходзе М’янмы (Былая Бірма), сталіца адміністрацыйнай вобласці Танінтаі. Размешчаны за 614,3 км на поўдзень ад Янгона на паўднёвым беразе ракі Тавой. Насельніцтва на 2004 год ацэньваецца ў 139 900 чалавек. Знаходзячыся на адлегласці 30 км па рацэ да Андаманскага мора, горад з’яўляецца важным портам.

Гісторыя
--------

Гэтая вобласць была населена тавойцамі, монамі і карэнамі, а таксама тайскімі маракамі. Сучасны горад быў заснаваны ў 1751 годзе як порт, які абслугоўваў тайландскую сталіцу Аютая. Пазней тэрыторыя трапіла пад уладу бірманцаў, а потым была занятая брытанцамі пасля першай англа-бірманскай вайны ў 1826 годзе. Чыгунка і шаша да астатняй часткі М’янмы былі пракладзены нядаўна. Тавой стаў прадметам абмеркавання і спрэчак з нагоды трубаправода натуральнага газу паміж М’янмай і Тайландам.

У XVIII стагоддзі народ інтха перасяліўся з Тавоя на возера Інле, ратуючыся ад канфліктаў з тайландцамі і бірманцамі. Яны стварылі каларытную культуру на поўдні штата Шан.

Эканоміка
---------

Тавойская адзенне — лонджы і саронгі — знакамітыя на ўсю краіну. Вырабляецца таксама каўчук, сушаная рыба і цікавая драўніна. Вырошчваюцца арэхі кеш’ю і бетэль, арэхі экспартуюцца ў Кітай, Індыю і Тайланд. Тут вырошчваюцца трапічныя садавіна — ананас, манга і дурыяны. Тут вырошчваецца ўнікальная садавіна «зінці» (на мясцовым дыялекце), які не расце больш нідзе.

Мова
----

У Тавоі ёсць уласная непісьмовая мова, якая афіцыйна лічыцца дыялектам бірманскай.

Насельніцтва
------------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Год | Колькасць |
| --- | --- |
| 2004 | 139 900 |  |
| 2014 | 146 964 |  |

 |

Славутасці
----------

У ваколіцах на моры — маляўнічыя пляжы. Маюцца гарачыя крыніцы.

Будыйскія помнікі:

* Пагада Iын Матэці на поўдзень ад горада
* Пагада Шын Моў на поўнач ад горада
* Пагада Лоўка Тарафу з самым вялікім у Бірме Будай, які ляжыць (80 м)

Зноскі
------

1. ↑  Dawei Traditional Longyi Weaving Art inc. video **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2007. Праверана 10 студзеня 2007.

Спасылкі
--------

* India to conduct a feasibility study on building a deep-sea port at Dawei Архівавана 10 жніўня 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
**Надзея Мікалаеўна Каткавец** (29 верасня 1960, Тышкавічы, Іванаўскі раён) — беларуская дзяржаўная дзеячка, адна з самых запамінальных беларускіх чыноўніц, намеснік кіраўніка спраў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2013—2017 гады).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 29 верасня 1960 года на Палессі, у вёсцы Тышкавічы Іванаўскага раёна. Пасля школы хацела паступаць на гістфак Брэсцкага педінстытута. У 1987 годзе скончыла Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію, у 2006 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь.

З 1983 па 1987 год займала пасаду эканаміста, галоўнага бухгалтара калгаса «Ленінскі шлях» Інжавінскага раёна Тамбоўскай вобласці.

З 1987 па 1995 год — галоўны эканаміст, старшыня кааператыва саўгаса «Гарадзец» Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці.

З 1995 па 2003 год — дырэктар Рэспубліканскага ўнітарнага эксперыментальна-вопытнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Усход» Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

З 2003 па красавік 2012 года — першы намеснік Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь.

З 23 красавіка 2012 года — Дырэктар Дэпартамента аграпрамысловай палітыкі Еўразійскай эканамічнай камісіі.

5 ліпеня 2013 года — 8 верасня 2017 года — намеснік кіраўніка спраў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

У 2017 годзе ўзначаліла назіральны савет «Парытэтбанка».

З канца 2017 года заняла пасаду намесніка генеральнага дырэктара Беларускай нацыянальнай біятэхналагічнай карпарацыі.

Узнагароджана Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, дзвюма Ганаровымі граматамі Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь за шматгадовую плённую працу і значны асабісты ўклад у развіццё аграпрамысловага комплексу.

Сям’я
-----

Шматдзетная маці, мае чатырох сыноў.

Хобі
----

Любіць гісторыю, асабліва перыяду Вялікай Айчыннай вайны. У вольны час гатуе піражкі — з сасіскамі, варанай каўбасой, згушчонкай. А таксама даглядае некалькі дзясяткаў вялікіх гаршкоў з дэкаратыўнымі кветкамі. Сярод відаў спорту яна аддае перавагу баскетболу і скачкам у вышыню.

Цікавыя факты
-------------

Надзея Каткавец вядомая яркімі прамовамі, што сабралі дзясяткі тысяч праглядаў на ютубе

Зноскі
------

1. ↑  Вяртанне Надзеі Каткавец
2. ↑  Надзея Каткавец пра птушкафабрыкі
3. ↑  Замминистра сельского хозяйства Надежда Котковец

Спасылкі
--------

* Пяць фактаў пра хаацічэскую Надзею Каткавец
**Ёзэф Фрыдрых Нікалаус Борнмюлер** (ням.: Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller, 6 лютага 1862 — 19 снежня 1948) — нямецкі батанік і міколаг.

Біяграфія
---------

Ёзэф Фрыдрых Нікалаус Борнмюлер нарадзіўся ў горадзе {{нп3|Хильдбургхаузен|Хильдбургхаузене|ru|Хильдбургхаузен}} 6 лютага 1862 года.

У 1886 годзе ён здзейсніў сваю першую батанічную экспедыцыю. Падчас гэтай экспедыцыі Ёзэф Фрыдрых Нікалаус Борнмюлер наведаў тэрыторыю ад Балканскага паўвострава да Грэцыі. У 1943 годзе Борнмюлер атрымаў медаль Гётэ. Ён унёс значны ўклад у батаніку, апісаўшы мноства відаў раслін.

Ёзэф Фрыдрых Нікалаус Борнмюлер памёр у горадзе Веймары 19 снежня 1948 года.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Ёзэф Фрыдрых Нікалаус Борнмюлер спецыялізаваўся на мохападобных і насенных раслінах, а таксама на мікалогіі. Ён з'яўляецца аўтарам больш за 400 навуковых артыкулаў.

Навуковыя працы
---------------

* *Beiträge zur Flora Mazedoniens*. 1925—1928.
* *Repertorium specierum novarum regni vegetabilis*. 1938.

Літаратура
----------

* Jan-Peter Frahm, Jens Eggers: *Lexikon deutschsprachiger Bryologen: Zeitschrift zur Moosforschung in Deutschland*. Ergänzungsband. Bonn J.-P. Frahm, c/o Botanisches Inst. der Univ. Bonn 2005, ISBN 978-3-8311-0986-9.

1. 1 2 3 4 5  International Plant Names Index: Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller (1862—1948) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 студзеня 2014. Праверана 17 сакавіка 2011.
2. 1 2 3  Joseph Friedrich Nicolaus Bornmüller **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 12 жніўня 2011. Праверана 26 мая 2011.
3. ↑  *Гл. спасылку ў картцы "Сістэматык жывой прыроды».*
4. ↑  Robert Zander; Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (Hrsg.): *Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5.
**Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт** — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе Далянь, правінцыя Ляанін, КНР.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1958 годзе ў Шэньяне як Шэньянскі інстытут лёгкай прамысловасці. У 1970 годзе ён быў пераведзены ў Далянь і перайменаваны ў Даляньскі інстытут лёгкай прамысловасці. У 2006 годзе ён быў палепшаны і набыў статус універсітэта. Адзіная вышэйшая навучальная ўстанова на паўночным усходзе Кітая, якая спецыялізуецца на лёгкай, харчовай, тэкстыльнай прамысловасці і сучасным дызайне. У ДПУ навучаюцца каля 15 000 студэнтаў. Дысцыпліны: інжынерыя, навукі, мастацтва, менеджмент і эканоміка.
**Сысучыя інфузорыі**, **Сукторыі** (*Suctoria*) — клас прасцейшых тыпу інфузорый. Каля 500 відаў. Пашыраны ў прэсных вадаёмах і морах. На Беларусі адзначаюцца такафрыі квадрыпартыта і цыклопавыя, ацынета вялікая, падофрыя прымацаваная. Пераважна сядзячыя формы.

Апісанне
--------

Даўжыня ад 30 мкм да 3 мм. Раснічкі ў дарослых адсутнічаюць. Могуць прымацоўвацца да субстрату, водных раслін і жывёл. У некаторых цела моцна разгалінаванае. Рот адсутнічае. З дапамогай хапальных і сысучых шчупальцаў ловяць і высмоктваюць здабычу, пераважна інфузорый (адсюль назва). Размнажэнне бясполае (вонкавае або ўнутранае пачкаванне, пры якім утвараюцца плаваючыя або поўзаючыя «бадзяжкі») і палавое — кан'югацыя. Некаторыя — паразіты іншых інфузорый.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
**Ураган у бухце Апія** (1889) — ураган у раёне астравоў Самоа, у тым ліку бухты і порта Апія, 15—16 сакавіка 1889 года.

Ураганам у бухце Апія былі патоплены амерыканскія ваенныя караблі «Трэнтан»[en], «Вандалія»[en], «Ніпсік»[en] са стратай у людзях 51 чалавек, германскія ваенныя караблі «Адлер»[en], «Ольга»[fr], «Эбер»[en] са стратай у людзях 150 чалавек.

Нечаканым вынікам трагедыі стала разрадка наспелага амерыкана-германскага крызісу вакол Самоа (канец 1880-х) і паспяховае правядзенне запланаванай канферэнцыі ў Берліне, а ў далейшым і ўстанаўленне супольнага амерыкана-германскага пратэктарату над Самоа (1899).

Літаратура
----------

* Thornton, J. M. (1978). *Men-of-War, 1770-1970*. Watford: Model and Allied Publications. ISBN 0-85242-610-0.
* Regan, Geoffrey (2001). *Naval Blunders*. London: Andre Deutch. ISBN 0-233-99978-7.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ураган у Апіі (1889)