**Артур Гёргеі** (венг.: Artúr Görgei; 30 студзеня 1818, Топарац[en] — 21 мая 1916, Вішэград) — венгерскі ваенны кіраўнік, адзін з найвыбітнейшых военачальнікаў венгерскага рэвалюцыйнага войска.

Біяграфія
---------

Артур Гёргеі нарадзіўся ў высакароднай венгерскай пратэстанцкай сям’і, якая паходзіла з сасаў. У 19 гадоў паступіў на службу аховы венгерскіх дваран у Вене. Службу сумяшчаў з навучаннем ва ўніверсітэце. Пасля смерці бацькі ў 1845 годзе пакінуў службу ў арміі і паступіў у Пражскі ўніверсітэт вывучаць хімію. Пасля вучобы вярнуўся ў радавы маёнтак. У маладосці Гёргеі быў таленавітым хімікам, а яго працы ў галіне хіміі былі прызнаны многімі вядомымі венгерскімі і еўрапейскімі хімікамі.

Помнік Артуру Гёргею ў Будапешце
Пасля пачатку Венгерскай рэвалюцыі змагаўся на баку венгерскага ўрада. Паступіў у армію ў чыне капітана, але неўзабаве ўзначаліў усю нацыянальную гвардыю на поўнач ад Цісы, паспяхова дзейнічаючы супраць харвацкіх войскаў у гэтым рэгіёне.

З’яўляецца правадыром пераможнай вясновай кампаніі, якая вызваліла амаль усю заходнюю частку Венгрыі ад аўстрыйскага валадарства. 4 мая 1849 года Артур Гёргеі аблажыў і захапіў сталіцу Венгрыі. Праз свае ваенныя поспехі быў узнагароджаны ўрадам Венгрыі, атрымаўшы пасаду ваеннага міністру. У апошнія дні рэвалюцыі быў прызначаны венгерскім дыктатарам, што азначала, што ён атрымаў у свае рукі ўсе ваенныя і палітычныя сілы краіны.

Адносіны і канфлікты Гёргеі з Лаяшам Кошутам, галоўным палітыкам і прэзідэнтам-губернатарам рэвалюцыйнай Венгрыі, паўплывалі на ход вайны за незалежнасць і яго ваенную кар’еру, а таксама на паслярэвалюцыйнае жыццё да самай смерці. Падчас сваіх паходаў узімку і ўлетку 1848—1849 гадоў ён уступіў у канфлікт з Кошутам праз адрозныя меркаванні наконт ваенных рухаў і праз тое, што Гёргеі адмовіў Дэкларацыі венгерскай незалежнасці, архітэктарам якой быў Кошут.

Пасля ўмяшання ў вайну Расіі сітуацыя на франтах бітваў рэзка памянялася. Ён не здолеў супрацьстаяць колькаснаму і тэхналагічнаму войску аўстрыйцаў і рускіх, быў вымушаны 13 жніўня 1849 года спыніць рэвалюцыю, здаўшыся ў палон генералу Рыдыгеру з экспедыцыйнага корпуса князя Паскевіча.

Пасля капітуляцыі расійскаму войску, ён пазбег расстрэлу, як многія венгерскія генералы, дзякуючы патрабаванню расійскага кіраўніцтва аб яго памілаванні. Замест таго, быў адпраўлены аўстрыйцамі ў Клагенфурт, дзе яго трымалі пад вартай да 1867 года. Пасля быў амніставаны ў выніку венгерска-аўстрыйскага кампрамісу і заснавання Аўстра-Венгрыі, таму мог без перашкодаў вярнуцца ў Венгрыю. Тое, што ён захаваў сабе жыццё і здаўся ў палон, у адрозненне ад шматлікіх генералаў і чыноўнікаў рэвалюцыйнага ўрада, якія былі расстраляныя або павешаны, прывяло да таго, што венгерскае грамадства лічыла яго баязліўцам і здраднікам. У рамане Майн Рыда «Жонка-дзяўчынка» версія здрады Гёргея таксама прынята за аснову.

Пасля свайго вызвалення Артур Гёргеі больш не адыгрываў ніякай ролі ў палітычным жыцці Венгрыі. Пасля некалькіх гадоў цяжкасцей, калі ён без поспеху паспрабаваў знайсці прыдатную працу, пасяліўся дзякуючы брату Іштвану Гёргеі ў Вышаградзе, дзе правёў апошнія дзесяцігоддзі свайго жыцця.

У 1885 годзе часткай яго сяброў была прадпрынятая спроба рэабілітаваць яго ў вачах венгерскага грамадства. Да таго часу Гёргеі жыў у пустэльніцтве, падвяргаецца насмешкам і здзекаванням. Пасля яго ваенныя заслугі і важная роля, якую ён згуляў у час рэвалюцыі, былі прызнаны яго суайчыннікамі.

Зноскі
------

1. ↑  Artur Gorgey // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Artúr Görgey // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Artúr Görgey // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324'></a>
4. ↑  Вайцен // Военная энциклопедия / под ред. В. Ф. Новицкого[ru] [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина[ru], 1911—1915.

Літаратура
----------

* Гергей, Артур // Военная энциклопедия / под ред. В. Ф. Новицкого[ru] [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина[ru], 1911—1915.
* Гергей, Артур // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.
* Гёргей, Артур // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Артур Гёргеі
* Біяграфія. Encyclopaedia Britannica.
* Біяграфія. Ohio University.

| ⛭Кіраўнікі Венгрыі |
| --- |
| Правадыры венграўязычніцкага перыяду | 
* Арпад
* Жольт
* Файс
* Такшань
* Геза

 |
| Арпады (1000—1301) | Іштван I Святы (1000—1038) |
| **Барацьба дынастый(1038—1046)** | 
* Пётр Арсеола (1038—1041; 1044—1046)
* Самуіл Аба (1041—1044)

 |
| Арпады (1044—1301) | 
* Андраш I (1047—1061)
* Бела I (1061—1063)
* Шаламан (1063—1074)
* Геза I (1074—1077)
* Ласла I Святы (1077—1095)
* Кальман І Кніжнік (1095—1116)
* Іштван II (1116—1131)
* Бела II (1131—1141)
* Геза II (1141—1162)
* Іштван III (1162—1172)
* Ласла II (1162—1163)
* Іштван IV (1163—1165)
* Бела III (1172—1196)
* Імрэ (1196—1204)
* Ласла III (1204—1205)
* Андраш II (1205—1235)
* Бела IV (1235—1270)
* Іштван V (1270—1272)
* Ласла IV Кун (1272—1290)
* Андраш III (1290—1301)

 |
| **Спрэчныя прэтэндэнты(1301—1308)** | 
* Ласла (Вацлаў III Чэшскі) (1301—1305)
* Бела V (Атон III Баварскі) (1305—1308)

 |
| Анжу-Сіцылійскі дом(1328—1498) | 
* Карай I (Карл Роберт Неапалітанскі) (1310—1342)
* Лаяш I (Людовік I Вялікі) (1342—1382)
* Марыя (1382—1385; 1386—1395)
* Карай II (Карл III Неапалітанскі) (1385—1386)

 |
| Люксембургі (1386—1437) | Жыгманд (Жыгімонт) (1386—1437) |
| Габсбургі (1438—1439) | Альбрэхт (1437—1439) |
| Ягелоны (1440—1444) | Уласла I (Уладзіслаў III Польскі) (1440—1444) |
| Габсбургі (1444—1457) | Ласла V (Ладзіслаў Постум) (1444—1457) |
| Хуньядзі (1458—1490) | Мацьяш I (1458—1490) |
| Ягелоны (1490—1526) | 
* Уласла II (1490—1516)
* Лаяш II (Людовік II) (1516—1526)

 |
| Запальяі (1526—1570) | 
* Янаш I (1526—1540)
* Янаш II (1540—1570)

 |
| Габсбургі (1526—1780) | 
* Фердынанд I (1526—1564)
* Мікша (Максіміліян II) (1563—1576)
* Рудольф (1572—1608)
* Мацьяш II (Мацвей) (1608—1619)
* Фердынанд II (1618—1637)
* Фердынанд III (1625—1657)
* Фердынанд IV Габсбург (1647—1654)
* Ліпат I (Леапольд I) (1655—1705)
* Ёжэф I (Іосіф I) (1687—1711)
* Карай III (1711—1740)
* Марыя Тэрэзія (1740—1780)

 |
| Габсбург-Латарынгскі дом(1780—1918) | 
* Ёжэф II (Іосіф II) (1780—1790)
* Ліпат II (Леапольд II) (1790—1792)
* Феранц (Франц II) (1792—1835)
* Фердынанд V (1835—1848)
* Феранц Ёжэф (Франц Іосіф I) (1848—1916)
* Карай IV (1916—1918)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны Аўстрыйскай імперыі · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 5048866 · BNF: 12924762v · GND: 118717898 · ISNI: 0000 0001 1683 3638 · LCCN: n84187200 · LNB: 000203734 · NSK: 000104204 · NTA: 08934863X · NSZL: 000000006489 · NUKAT: n2011063403 · LIBRIS: 288900 · SUDOC: 165830964 · VIAF: 89170225 |

 |