**Няме́цкая мова** (ням. *Deutsch* (i), вымаўляецца: [dɔɪ̯ʧ]; *deutsche Sprache*, вымаўляецца: [ˈdɔɪ̯ʧə ˈʃpʀaːχə]) — мова немцаў, аўстрыйцаў, ліхтэнштэйнцаў і большай часткі швейцарцаў, афіцыйная мова Германіі, Аўстрыі, Ліхтэнштэйна, адна з афіцыйных моў Швейцарыі, Люксембурга і Бельгіі. З’яўляецца адной з самых распаўсюджаных моў у свеце  (руск.) (бел. пасля кітайскай, арабскай, хіндзі, англійскай, іспанскай, бенгальскай, партугальскай, рускай і японскай. Нямецкая — адна з афіцыйных і рабочых моў  (руск.) (бел. Еўрапейскага саюза і рада іншых міжнародных арганізацый  (руск.) (бел..

Адносіцца да заходняй падгрупы германскіх моў індаеўрапейскай сям’і. Пісьменнасць на аснове лацінскага алфавіта, дапоўненага трыма графемамі, якія абазначаюць умлаўты  (руск.) (бел. (*ä, ö, ü*), і лігатурай эсцэт (*ß*). Найстаражытнейшыя помнікі пісьменнасці адносяцца да VIII стагоддзя.

Нямецкая мова ўзыходзіць да прагерманскай мовы, якая, у сваю чаргу, з’яўляецца адгалінаваннем праіндаеўрапейскай. Змяненне фанетычнай і марфалагічнай сістэм мовы ў выніку другога перамяшчэння зычных  (руск.) (бел. прывяло да яе адасаблення ад роднасных германскіх моў. У сярэднія вякі адбываецца фарміраванне фанетыкі і марфалогіі, лексічнага строю і сінтаксісу сярэдневерхненямецкай, а за ёю — ранненоваверхненямецкай мовы  (руск.) (бел.. Сучасную нямецкую мову, гісторыя якой пачынаецца прыкладна з другой паловы XVII стагоддзя, іначай называюць новаверхненямецкай мовай  (руск.) (бел.. Вялікую ролю ў яе станаўленні адыгралі пераклад Бібліі  (руск.) (бел. Марціна Лютэра, творчасць Іагана Вольфганга фон Гётэ, Фрыдрыха Готліба Клопштака і Іагана Крыстафа Готшэда  (руск.) (бел. мовазнаўчыя працы Іагана Крыстафа Адэлунга  (руск.) (бел. братоў Грым і Конрада Дудэна.

Сучасная літаратурная нямецкая мова  (руск.) (бел. ўзнікла на аснове верхненямецкіх дыялектаў. У адрозненне ад яе асобныя нямецкія дыялекты  (руск.) (бел. (напрыклад, ніжненямецкія ці алеманскія  (руск.) (бел.), якія не поўнасцю ўдзельнічалі ў верхненямецкім зрушэнні ці ўдзельнічалі ў іншых фанетычных пераходах, захоўваюць сваю своеасаблівасць. У Аўстрыі і Швейцарыі склаліся ўласныя варыянты нямецкай мовы  (руск.) (бел. сфарміраваныя на ўласнай дыялектнай аснове са сваімі спецыфічнымі рысамі фанетычнага і граматычнага ладу.

Гісторыя
--------

Асноўны артыкул: **Гісторыя нямецкай мовы**
Зыходзячы з асаблівасцей гістарычнага развіцця нямецкай мовы, выдзяляюць чатыры асноўныя перыяды (ступені) яе існавання (без уліку прагерманскай мовы). Кожная ступень характарызуецца прыблізнымі часавымі рамкамі і пэўнымі асаблівасцямі фарміравання фанетычнай, граматычнай і лексічнай структур, што дазваляе прасачыць галоўныя прычыны тых змен, якія адбываліся ў мове на працягу больш чым тысячы гадоў і ў тым ці іншым выглядзе прасочваюцца і па сёння. Выдзяляюць наступныя ступені.

| Перыяд | Гады | Характарыстыка |
| --- | --- | --- |
| **Старажытнаверхненямецкая мова** (*Althochdeutsch*) | 750—1050 | У выніку другога перамяшчэння зычных фарміруецца ўласная фанетычная сістэма; у марфалогіі назоўнікаў прасочваецца фарміраванне катэгорыі ліку пры дапамозе умлаўта карнявога галоснага, адбываецца скарачэнне канчаткаў, утвараюцца складаныя дзеяслоўныя часы Perfekt і Plusquamperfekt. Літаратура гэтага перыяду прадстаўлена ў асноўным помнікамі царкоўна-рэлігійнага характару. |
| **Сярэдневерхненямецкая мова** (*Mittelhochdeutsch*) | 1050—1350 | Працягваецца фарміраванне фанетычнага строю; афармляюцца сучасныя граматычныя катэгорыі іменных часцін мовы, інфінітыў дзеяслова набывае сучасны выгляд, актыўна запазычваюцца новыя словы з французскай мовы. У сярэдневерхненямецкі перыяд адбываецца росквіт нямецкай рыцарскай паэзіі. |
| **Ранненоваверхненямецкая мова** (*Frühneuhochdeutsch*) | 1350—1650 | Працягваецца фарміраванне граматычных катэгорый назоўніка, у фанетыцы адбываюцца змены ў сістэме манафтонгаў і дыфтонгаў, ускладняецца сінтаксічная структура сказаў, паяўляюцца новыя словаўтваральныя элементы, адбываюцца першыя спробы ўнармавання граматыкі, запазычваюцца словы з французскай і італьянскай моў. Дзякуючы дзейнасці Лютэра пачынае фарміравацца пісьмовая норма. |
| **Новаверхненямецкая мова** (*Neuhochdeutsch*) | 1650 — нашы дні | Нямецкая мова набывае сучасны выгляд, асноўныя змены закранаюць лексічную структуру (XIX—XX стст.), запазычанні пераважна англійскія. Адбываецца замацаванне граматычных норм, афармляецца правапіс. |

### Мовы старажытных германцаў

Асноўны артыкул: **Прагерманская мова**
Заходнегерманскі моўны рэгіён ва Усходне-франкскім каралеўстве (962 год).
Германскія плямёны, якія паявіліся ў VI—V стст. да н. э. у паўночнай частцы нізіны паміж Эльбай і Одэрам, у Ютландыі і на поўдні Скандынавіі, паходзілі ад індаеўрапейскіх народаў, якія перакачавалі ў Еўропу. Іх мова, якая адасобілася ад іншых індаеўрапейскіх моў у выніку першага перамяшчэння зычных  (руск.) (бел. стала асноваю моў германцаў. На працягу некалькіх стагоддзяў на мовы германцаў аказвалі ўплыў мовы суседзяў (у асноўным — кельтаў, а пазней і рымлян).

У многім развіццё мовы ў самым пачатку нашай эры звязана з міграцыямі носьбітаў племянных моў, а таксама з працэсамі паглынання невялікіх плямён большымі. Так утварыліся племянныя аб’яднанні франкаў, саксаў, цюрынгаў  (руск.) (бел. алеманаў і бавараў, мовы якіх сталі асновай сучасных франкскіх, ніжнесаксонскіх  (руск.) (бел. цюрынгскіх  (руск.) (бел. алеманскіх  (руск.) (бел. і баварскіх дыялектаў. У V—IX стст. усе гэтыя плямёны былі аб’яднаны пад уладай Меравінгаў (паходы Хлодвіга), а пазней і Каралінгаў (заваяванні Карла Вялікага). Створаная Карлам імперыя, якая ахоплівала землі сучасных Францыі, Італіі і Германіі, у 843 годзе была падзелена яго сынамі на тры часткі, што садзейнічала аддзяленню кантынентальных германскіх народаў на ўсходнім баку Рэйна ад раманскіх народаў Галіі і Апенінскага паўвострава.

### Старажытнаверхненямецкая мова

Асноўны артыкул: **Старажытнаверхненямецкая мова**
У VIII ст. у выніку другога перамяшчэння зычных  (руск.) (бел. пачынаецца выдзяленне верхненямецкай мовы. Прагерманскія зычныя /p/, /t/ і /k/ (і часткова /b/, /d/ і /g/) перайшлі ў верхненямецкія /pf/, /ts/ і /kx/ у пачатковай пазіцыі і ў /f/, /s/ і /x/ — у канцавой. Гэтая фанетычная з’ява, якая пачала праяўляцца яшчэ ў VI ст. ахапіла паўднёванямецкія землі баварцаў і алеманаў, якія гаварылі на старажытнаверхненямецкай  (руск.) (бел.. У германскіх землях, размешчаных на поўнач ад лініі maken/machen  (руск.) (бел. франкі і саксы гаварылі на старажытнаніжненямецкай  (руск.) (бел.. У землях паміж гэтымі мовамі другое перамяшчэнне прайшло нераўнамерна (напрыклад, у рыпуарскім  (руск.) (бел. і мозельска-франкскім дыялектах  (руск.) (бел.).

Яшчэ да падзення Рыма ў выніку рымска-германскіх зносін у мову германцаў пранікла вялікая колькасць лацінскіх слоў, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця рымлян, не знаёмыя германцам. Хрысціянізацыя германцаў у раннім сярэдневякоўі спрыяла распаўсюджанню лацінскага пісьма ў германскіх землях. Слоўнік германцаў у гэты час істотна ўзбагачаецца за кошт лацінскіх запазычанняў, звязаных, як правіла, з хрысціянскім культам. Сама лацінская мова яшчэ доўга заставалася моваю навукі і адукацыі ў нямецкіх землях.

### Нямецкая мова ў сярэднія вякі і новы час

Асноўныя артыкулы: **Сярэдневерхненямецкая мова** і **Ранненоваверхненямецкая мова**
Усходне-Франкскае каралеўства было неаднародным, многаплемянным, аднак усведамленне яго жыхарамі свайго этнічнага і часткова моўнага адзінства прыйшло ўжо ў канцы X — пачатку XI ст. г.зн. к пачатку сярэдневерхненямецкага перыяду. Слова *Deutsch*  (руск.) (бел. утворана ад прыметніка *diutisc* (стар.-в.-ням.: diot, гоцк.: þiuda) і азначала «той, хто гаворыць на мове народа» (у адрозненне ад тых, хто гаворыць на латыні). Лацінскае *theodisce* (*theodisca lingua*) з’явілася ў лацінскіх крыніцах у канцы VIII ст. і апісвала народы, якія не гавораць на латыні, у тым ліку — германскія. У другой палавіне IX ст. у Отфрыда  (руск.) (бел. сустракаецца *thiufrenkiska zunga*, як абазначэнне агульнафранкскай мовы, а ў пачатку XI ст. *diu diutisca zunge* сустракаецца ў Ноткера  (руск.) (бел. як абазначэнне мовы германскіх народаў. Упершыню ў якасці абазначэння народа *diutisc* сустракаецца толькі ў канцы XI стагоддзя.

У адрозненне ад сваіх раманскіх і славянскіх суседзяў, у нямецкім моўным арэале на працягу ўсяго сярэдневякоўя існавалі тэрытарыяльна раздробленыя палітычныя структуры, што прывяло да ўтварэння і развіцця вялікай колькасці розных дыялектаў  (руск.) (бел.. Рэгіянальныя асаблівасці ўжывання сярэдневерхненямецкай мовы абцяжарвалі працэс стварэння культурнай цэласнасці і стымулявалі паэтаў пачатку XIII ст. пазбягаць дыялектных форм з мэтай пашырыць круг патэнцыяльных чытачоў, што разглядаецца як першая спроба стварэння агульнанямецкай мовы. Але гэта стала магчыма толькі пры распаўсюджанні граматнасці сярод шырокіх слаёў насельніцтва ў перыяды позняга сярэдневякоўя і пазней — Адраджэння.

Марцін Лютэр (партрет работы Лукаса Кранаха Старэйшага, 1526).
У XIII—XIV стст. фарміраванне нямецкай мовы прыводзіць да таго, што лацінская мова паступова страчвае свае пазіцыі мовы афіцыйна-дзелавой сферы (канчаткова гэта адбываецца толькі ў XVI—XVII стст.). Паступова змешаныя ўсходне-нямецкія гаворкі, якія паўсталі ў выніку каланізацыі славянскіх зямель на ўсход ад ракі Эльбы, атрымліваюць вядучую ролю і, узбагаціўшыся за кошт узаемадзеяння з паўднёванямецкай літаратурнай традыцыяй, ствараюць аснову нямецкай нацыянальнай літаратурнай мовы.

У адрозненне ад большасці еўрапейскіх моў, літаратурная форма якіх заснавана на дыялекце сталіцы, нямецкая літаратурная мова  (руск.) (бел. прадстаўляе сабой нешта сярэдняе паміж сярэдне- і верхненямецкімі дыялектамі і лічыцца мясцовай толькі ў Гановеры. У паўночнай частцы Германіі гэтая мова распаўсюдзілася ў сферах дзяржаўнага кіравання  (руск.) (бел. і школьнай адукацыі ў час Рэфармацыі. У эпоху росквіту Ганзы па ўсёй паўночнай Германіі панавалі ніжненямецкія дыялекты і нідэрландская мова. З часам літаратурная нямецкая ў паўночных абласцях Германіі практычна выцесніла мясцовыя дыялекты, якія толькі часткова захаваліся да сённяшняга часу. У цэнтры і на поўдні Германіі, дзе мова з самага пачатку была больш падобна на літаратурную, насельніцтва захавала свае дыялекты.

У 1521 годзе Марцін Лютэр пераклаў на тады яшчэ не ўстояную стандартную пісьмовую мову Новы, а ў 1534 годзе — Стары Запавет, што, на думку многіх вучоных-мовазнаўцаў XIX ст. паўплывала на развіццё мовы цэлых пакаленняў, бо ўжо ў XIV ст. было відно паступовае развіццё агульнарэгіянальнай пісьмовай нямецкай мовы, якую таксама называюць ранненоваверхненямецкай  (руск.) (бел.. Утварэнне літаратурнай пісьмовай нямецкай мовы было ў асноўным завершана ў XVII стагоддзі.

### Станаўленне новаверхненямецкай мовы

Асноўны артыкул: **Новаверхненямецкая мова**
Вялікае значэнне для новаверхненямецкай мовы  (руск.) (бел. мела інтэнсіўнае развіццё ў XVIII—XIX стст. свецкай мастацкай літаратуры. Фарміраванне норм сучаснай літаратурнай мовы завяршаецца ў канцы XVIII ст. калі нармалізуюцца граматычная сістэма, стабілізуецца арфаграфія, ствараюцца нарматыўныя слоўнікі, а ў канцы XIX ст. на аснове сцэнічнага вымаўлення выпрацоўваюцца арфаэпічныя нормы. У XVI—XVIII стст. новыя літаратурныя нормы распаўсюджваюцца на поўнач Германіі. У гэты час у нямецкую мову актыўна пранікаюць словы з французскай і славянскіх моў.

Складаннем першых слоўнікаў нямецкай мовы займаліся І. К. Адэлунг  (руск.) (бел. (1781) і браты Грым (1852, завершаны ў 1961 годзе). Нямецкі правапіс фарміраваўся на працягу ўсяго XIX ст. Значны прарыў у стварэнні агульнага правапісу быў дасягнуты дзякуючы Конраду Дудэну, які ў 1880 годзе выпусціў «Арфаграфічны слоўнік нямецкай мовы». У 1901 годзе гэты слоўнік быў у трохі змененай форме прызнаны асновай нямецкага афіцыйнага правапісу на Арфаграфічнай канферэнцыі 1901 года  (руск.) (бел. але з 1956 года зноў устае пытанне аб рэфармаванні арфаграфіі, што вылілася ў рэформу 1996 года  (руск.) (бел..

Усё XX стагоддзе нямецкая мова змянялася нязначна: асноўныя змены закраналі лексікон, які папаўняюся новымі словамі. Пасля прыходу да ўлады Адольфа Гітлера на чале нацыянал-сацыялістычнай партыі мова стала сродкам актыўнай прапаганды, у выніку чаго ўзнікла такая з’ява, як мова нацысцкай Германіі  (руск.) (бел. — нямецкая мова, напоўненая ідэалагічна афарбаванымі тэрмінамі і эўфемізмамі  (руск.) (бел.. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны і акупацыі Усходняй Германіі савецкімі войскамі ў нямецкую мову ГДР  (руск.) (бел. пранікаюць словы з рускай мовы. Вялікі ўплыў на мову ў канцы XX — пачатку XXI ст. аказалі англійскія запазычанні  (руск.) (бел. што звязана з развіццём тэхналогій і папулярнасцю англамоўнай культуры ў свеце. Немалую ролю пры гэтым адыгрываюць Інтэрнэт і СМІ, якія паскараюць працэсы запазычання.

### Сучасная рэформа правапісу

Асноўны артыкул: **Рэформа нямецкага правапісу, 1996**
Дудэн — зборнік норм правапісу нямецкай мовы.
1 жніўня 1996 года ў Германіі былі ўведзены новыя правілы нямецкай арфаграфіі. Першы план рэформы прадугледжваў замену *ß* на *ss* пасля кароткіх галосных (напрыклад, як у словах *Fluss, muss, dass*), аднак эсцэт захоўваўся пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў  (руск.) (бел. (*Fuß, heiß*). Пры ўтварэнні новых слоў ці форм аснова слова захоўваецца (*nummerieren* пішацца з падвоенай *mm*, бо аснова *Nummer*). Для часта ўжывальных запазычанняў дазволена спрошчанае напісанне (*Mayonnaise → Majonäse*), у словах грэчаскага паходжання спалучэнне літар *ph* замянялася на *f* (*Geographie → Geografie*). Некаторыя складаныя дзеясловы, якія раней пісаліся ў адно слова, сталі пісацца асобна (*kennen lernen, Halt machen, verloren gehen*), а абазначэнні часу сутак  (руск.) (бел. якія суправаджаліся словамі *gestern, heute, morgen* (*heute Nachmittag, morgen Vormittag*), і субстантывіраваныя лічэбнікі (*der Zweite*, *der Dritte*) пачыналіся з вялікай літары. Было дазволена таксама патройваць зычную на стыку слоў, якія заканчваюцца і пачынаюцца на адзін і той жа зычны (*Betttuch = Bett + Tuch*). Змены закранулі і пунктуацыю: у складаназлучаным сказе  (руск.) (бел. са злучнікамі *und* ці *oder*, а таксама ў канструкцыі Infinitiv + zu коска не ставілася.

Рэформа была ўспрынята неадназначна. Незадоўга да намечанага заканчэння рэфармавання некалькі вядучых газет і часопісаў ФРГ (найперш тыя, што ўваходзяць у выдавецкі канцэрн Axel Springer SE) заявілі аб вяртанні да традыцыйных правіл. Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, Frankfurter Allgemeine Zeitung, у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але скора вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадска-палітычны часопіс краіны «Der Spiegel». Большасць нямецкіх пісьменнікаў і філолагаў з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правіла, аднак іх просьбы прыпыніць рэформу так і не былі выкананы. Другі варыянт рэформы 2005 года таксама не быў прыняты грамадскасцю.

З 1 жніўня 2006 года ў Германіі ўступіў у сілу трэці і канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі абавязковыя для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і для сістэмы адукацыі. Рэформа скасоўвае 87 з 212 правіл арфаграфіі, замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12.

Распаўсюджанасць нямецкай мовы
------------------------------

Асноўны артыкул: **Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце**
Нямецкая мова шырока распаўсюджана ва ўсім свеце  (руск.) (бел. як родная і як другая  (руск.) (бел.. Акрамя асноўных трох нямецкамоўных краін Заходняй Еўропы, сярод якіх Германія, Швейцарыя і Аўстрыя, нямецкая мова ўжываецца ў іншых дзяржавах, трапляючы ў катэгорыю мясцовых моў меншасцей  (руск.) (бел.. Так, нямецкая з’яўляецца роднай мовай ці мовай зносін для асоб нямецкага паходжання ў краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, для больш чым двух мільёнаў чалавек у ЗША, Канадзе і Бразіліі, шырока выкарыстоўваецца ў Аўстраліі і ў некаторых посткаланіяльных краінах Афрыкі. Пры гэтым нямецкая мова з’яўляецца адною з афіцыйных моў Еўрапейскага саюза, і многіх іншых міжнародных і рэгіянальных арганізацый  (руск.) (бел..

У кожнай дзяржаве нямецкае мова валодае ўласнай спецыфікай ужывання (гл. раздзел Разнавіднасці мовы). У табліцы ніжэй прыведзены толькі некаторыя дзяржавы, дзе нямецкая мова з’яўляецца афіцыйнай ці адною з афіцыйных, шырока распаўсюджана як мова меншасцей ці мае адметнасці свайго гістарычнага развіцця. Даныя аб колькасці нямецкамоўных прыведзены па Ethnologue 2014  (руск.) (бел. без уліку рада дыялектаў.

Распаўсюджанасць у свеце.
Нямецкая як афіцыйная мова.
Веданне нямецкай мовы ў краінах ЕС і Швейцарыі.
Доля расійскіх немцаў па рэгіёнах РФ па даных перапісу 2002 года.
Распаўсюджанасць нямецкай мовы ў ЗША.

| Дзяржава | Колькасць гаворачых на нямецкай мове | Заўвагі
  |
| --- | --- | --- |
| Сцяг Аўстраліі Аўстралія | 79 тыс. чал. | 79 тыс. аўстралійцаў гавораць па-нямецку дома, хоць немцаў у Аўстраліі значна больш. Гл. Нямецкая мова ў Аўстраліі.
  |
| Сцяг Аўстрыі Аўстрыя | 7,83 млн чал. | Нямецкая мова ў Аўстрыі замацавана Канстытуцыяй і прызнаецца афіцыйнай нароўні з мовамі меншасцей. Пераважна ў Аўстарыі гавораць на ўласным варыянце нямецкай мовы, узнікшым пад уплывам баварскіх дыялектаў. Гл. Нямецкая мова ў Аўстрыі.
  |
| Сцяг Аргенціны Аргенціна | 400 тыс. чал. | Аргенцінскія немцы, якія пражываюць у Буэнас-Айрэсе, ужываюць мову бельгранадойч — змешаная нямецкая і іспанская.
  |
| Сцяг Бельгіі Бельгія | 41,2 тыс. чал. | Распаўсюджана ва Усходняй Бельгіі (правінцыя Льеж), з’яўляецца адною з трох афіцыйных моў нароўні з французскай і нідэрландскай. Гл. Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі.
  |
| Сцяг Бразіліі Бразілія | 1,5 млн чал. | Распаўсюджана ў штатах Санта Катарына і Рыу-Гранды-ду-Сул. У другой палавіне XX ст. была пад уплывам партугальскай мовы. Гл. Нямецкая мова ў Бразіліі.
  |
| Сцяг Венесуэлы Венесуэла | 1,5 тыс. чал. | У Венесуэле нямецкая мова (алеман каланьера) выкарыстоўваецца ў мястэчку Калонія Товар. Этнічных немцаў каля 6 тыс. чал. з іх толькі чвэрць валодае нямецкай.
  |
| Сцяг Германіі Германія | 69,8 млн чал. | Нямецкая мова ў Германіі з’яўляецца афіцыйнай мовай, замацаванай заканадаўча. Іменна ў Германіі нямецкая мова валодае самай высокай варыятыўнасцю. Гл. Нямецкая мова ў Германіі.
  |
| Сцяг Даніі Данія | 25,9 тыс. чал. | Распаўсюджана ў былой Паўднёвай Ютландыі (сучасная Паўднёвая Данія). Гл. Нямецкая мова ў Даніі.
  |
| Сцяг Італіі Італія | каля 225 тыс. чал. | Нямецкая мова выкарыстоўваецца на ўзроўні рэгіёна Паўднёвы Ціроль, нароўні з італьянскай і ладзінскай мовамі. Разам з літаратурнай нямецкай у Італіі шырока распаўсюджаны баварскі дыялект. 
  |
| Сцяг Казахстана Казахстан | каля 181 тыс. чал. | Немцы Казахстана пражываюць пераважна на поўначы краіны і ў раёне Астаны. Колькасць немцаў хутка зніжаецца: па даных перапісу 1989 і Ethnologue іх налічвалася 958 тыс. чал.; па выніках перапісу насельніцтва 2009 года колькасць немцаў складала ўжо 178 тыс.. Станам на 2013 год іх стала на 3 тыс. чал. больш. Гл. Немцы Казахстана.
  |
| Сцяг Канады Канада | 430 тыс. чал. | Немецкамоўнае насельніцтва Канады складаюць пераважна патомкі імігрантаў XIX і XX стагоддзя, менаніты ў Антарыа.
  |
| Сцяг Ліхтэнштэйна Ліхтэнштэйн | каля 36 тыс. чал. | У Ліхтэнштэйне нямецкая — адзіная афіцыйная мова. Найбольш распаўсюджаны ліхтэнштэйнскі дыялект, роднасны швейцарскаму і форарльбергскаму.
  |
| Сцяг Люксембурга Люксембург | 10,2 тыс. чал. | Нямецкая выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных моў нароўні з люксембургскай і французскай. Нямецкая вельмі папулярная як другая мова.
  |
| Сцяг Намібіі Намібія | 22,5 тыс. чал. | Нямецкая з’яўляецца адною з нацыянальных моў Намібіі нароўні з афрыкаанс, герэра, ашывамба і англійскай. Гл. Нямецкая мова ў Намібіі.
  |
| Сцяг Парагвая Парагвай | 166 тыс. чал. | На нямецкай мове ў Парагваі гавораць нашчадкі менанітаў, якія імігравалі ў 1927 годзе, а таксама бразільскія немцы, якія прыехалі ў 1950-80-я гады. Гл. Нямецкая мова ў Парагваі.
  |
| Сцяг Польшчы Польшча | 500 тыс. чал. | У Польшчы нямецкая мова прызнана мовай меншасцей. На ёй гавораць пераважна патомкі сілезскіх немцаў, якія пазбеглі дэпартацыі ў Польшчы. Лік нямецкамоўных з года ў год зніжаецца.
  |
| Сцяг Расіі Расія | каля 2,07 млн чал. | У Расіі этнічныя немцы пражываюць у Еўрапейскай частцы Расіі, Сібіры і на тэрыторыі былой АССР немцаў Паволжа. Па даных перапісу 2010 года, немцамі сябе лічыць усяго 394 тыс. чал. Гл. Расійскія немцы, Нямецка-плацкі дыялект.
  |
| Сцяг Румыніі Румынія | 45,1 тыс. чал. | Распаўсюджана ў гарадах Сібіу, Сігішаара, Тымішаара, Сату-Марэ. Большая частка носьбітаў — трансільванскія саксы і дунайскія швабы. Гл. Нямецкая мова ў Румыніі.
  |
| Сцяг Славакіі Славакія | 5,4 тыс. чал. | Распаўсюджана ў асяроддзі славацкіх немцаў. У 1930-я гады пераважаў у вёсцы Крагуле Банскабістрыцкага края.
  |
| Сцяг ЗША  ЗША | 1,3 млн чал. | У Злучаных Штатах нямецкая з’яўляецца мовай меншасцей, аднак яна шырока распаўсюджана і актыўна вывучаецца ў адукацыйных установах. Гл. Нямецкая мова ў ЗША.
  |
| Сцяг Украіны Украіна | 33,3 тыс. чал. | Нашчадкі нямецкіх перасяленцаў XVIII ст. пражываюць на тэрыторыі Днепрапятроўскай, Адэскай, Закарпацкай, Запарожскай і Луганскай абласцях і былой АР Крым. Гл. Немцы ва Украіне.
  |
| Сцяг Францыі Францыя | каля 1 млн чал. | Дакладных звестак пра лік носьбітаў няма. Нямецкая выкарыстоўваецца ў Эльзасе (станам на 2012 год каля 790 тыс. чал.) і паўночнай частцы Латарынгіі, у дэпартаменце Мозель (па розных звестках ад 48 да 300 тыс. чал.). Актыўна выцясняецца французскай. Гл. Нямецкая мова ў Францыі.
  |
| Сцяг Чэхіі Чэхія | 40,8 тыс. чал. | Па даных чэшскай статыстыкі на 2001 год налічвалася ўсяго каля 39 тыс. немцаў. Да нямецкамоўнай меншасці ў Чэхіі адносяцца судэцкія немцы, якім удалося пазбегнуць дэпартацыі пасля вайны. Гл. Нямецкая мова ў Чэхіі.
  |
| Сцяг Швейцарыі Швейцарыя | 4,6 млн чал. | Выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных нароўні з французскай, італьянскай і рэтараманскай; каля 67 % швейцарцаў гавораць на уласным варыянце нямецкай мовы, узнікшым на аснове алеманскіх дыялектаў. Гл. Нямецкая мова ў Швейцарыі.
  |
| Сцяг ПАР ПАР | 12 тыс. чал. | У ПАР у правінцыі Квазулу-Натал ужываецца варыянт нямецкай мовы пад назвай наталер-дойч. 
  |

Разнавіднасці мовы
------------------

Асноўны артыкул: **Разнавіднасці нямецкай мовы**
Нямецкая мова плюрыцэнтрычная  (руск.) (бел. неаднародная. Гэтая неаднароднасць праяўляецца ў адрозненнях, характэрных для тых ці іншых груп носьбітаў мовы. Даследаванні мовазнаўцаў XVIII—XIX ст. стварылі падмурак для развіцця нямецкай дыялекталогіі, якая ўжо к пачатку XX ст. дазволіла скласці поўнае ўяўленне аб дыялектах заходнегерманскага кантынуума. Наддыялектнымі формамі з’яўляюцца нацыянальныя варыянты, якімі карыстаюцца носьбіты нямецкай мовы ў Германіі (уласна, літаратурная нямецкая мова), Аўстрыі (аўстрыйскі варыянт  (руск.) (бел.) і Швейцарыі (швейцарскі варыянт  (руск.) (бел.). Разам з гэтым узнікалі і развіваліся першыя кантактныя мовы на нямецкай аснове, даследаванні якіх былі праведзены значна пазней. Сфарміраваныя ў выніку пранікнення іншамоўных запазычанняў  (руск.) (бел. разнавіднасці ўзнікаюць і развіваюцца да канца XX — пачатку XXI ст. (напрыклад, белгранадойч  (руск.) (бел.), некаторыя ж — поўнасцю знікаюць пад уздзеяннем мясцовых моў ці ў выніку наўмыснай поўнай асіміляцыі (бароссадойч  (руск.) (бел. у Аўстраліі).

### Дыялекты

Асноўны артыкул: **Дыялекты нямецкай мовы**
Гл. таксама: Ніжненямецкая мова і Верхненямецкія мовы
Карта нямецкіх дыялектаў 1894 года.
Ніжненямецкія дыялекты.
Сярэдненямецкія дыялекты.
Паўднёванямецкія дыялекты.
Усе нямецкія дыялекты ўваходзяць у заходнегерманскі дыялектны кантынуум  (руск.) (бел. у які таксама ўваходзіць і нідэрландская мова. На тэрыторыі сучасных Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, Люксембурга, Ліхтэнштэйна, Італіі і Нідэрландаў выдзяляюць тры вялікія групы дыялектаў: ніжненямецкую (Niederdeutsch), сярэдненямецкую (Mitteldeutsch) і паўднёванямецкую (Oberdeutsch), прычым апошнія дзве групы прынята разглядаць у складзе верхненямецкіх дыялектаў (Hochdeutsch). Граніца паміж ніжне- і верхненямецкімі дыялектамі называецца лініяй Бенрата  (руск.) (бел.. Асобныя дыялекты і нацыянальныя варыянты, якія ўваходзяць у кожную з гэтых груп, маюць акрамя геаграфічных таксама выразныя моўныя адрозненні, узніклыя з часам пад уплывам культурных, геаграфічных і гістарычных фактараў. Так, свае асаблівасці ў фанетыцы і лексіцы маюць аўстрыйскі і швейцарскі варыянты, для якіх характэрны іншая артыкуляцыя пачатковых *p-, t-, k-*, ужыванне ў маўленні іншамоўных слоў, аўстрыцызмаў  (руск.) (бел. і гельвецызмаў  (руск.) (бел. і іншыя асаблівасці, не характэрныя для літаратурнай нямецкай мовы  (руск.) (бел.. З’яўляючыся наддыялектнымі формамі, яны тым не менш не могуць разглядацца ў адрыве ад дыялектаў — баварскіх і алеманскіх  (руск.) (бел. адпаведна.

#### Ніжненямецкія дыялекты

Ніжненямецкая група дыялектаў (Niederdeutsch, Plattdeutsch) распаўсюджана на поўначы Германіі і ва ўсходняй частцы Нідэрландаў. Ніжнефранкскія дыялекты на тэрыторыі Нідэрландаў звычайна выдзяляюць як дыялекты нідэрландскай мовы  (руск.) (бел. аднак іх гістарычная сувязь з нямецкай мовай не дазваляе разглядаць іх у адрыве ад яе. У спісе прыведзены ўсе буйныя дыялекты гэтай групы без адрознення вобласці іх распаўсюджання. Ніжнесаксонскія, якія таксама называюцца заходненіжненямецкімі, і ўсходненіжненямецкія дыялекты аб’ядноўваць паняццем ніжненямецкая мова. Заходнія дыялекты гэтай мовы адрозніваюцца ад усходніх перш за ўсё гістарычна складзенымі фанетычнымі нормамі і лексікай, бо дыялекты паўночна-ўсходняй Германіі ў сярэднія вякі былі пад уплывам славянскіх моў. Некаторыя дыялекты ўсходненіжненямецкай прасторы перасякаюцца з усходнесярэдненямецкімі дыялектамі  (руск.) (бел.

* **Ніжняфранкскі (Niederfränkisch)**

* Галандскі (Holländisch)
* Брабанцкі (Brabantisch)
* Фламандскі (Flämisch)
* Лімбургскі (Limburgisch)
* Зеландскі (Seeländisch)
* Ніжнярэйнскі (Niederrheinisch)

* **Ніжнесаксонскі (Niedersächsisch)**

* Вестфальскі (Westfälisch)
* Остфальскі (Ostfälisch)
* Паўночнаніжнесаксонскі (Nordniedersächsisch)

* **Усходненіжненямецкі (Ostniederdeutsch)**

* Маркска-брандэнбургскі (Märkisch-Brandenburgisch)
* Мекленбургска-памеранскі (Mecklenburgisch-Vorpommersch)
* Ніжняпрускі (Niederpreußisch)

#### Сярэдненямецкія дыялекты

Сярэдненямецкая група дыялектаў (Mitteldeutsch) распаўсюджана ў сярэдняй частцы Германіі, прычым вобласць яе распаўсюджання ўяўляе сабой вузкую паласу, якая аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад паўднёванямецкіх. Сярэдненямецкія дыялекты, як і паўночная група, дзеляцца на дзве часткі — заходнюю і ўсходнюю. Заходняя ў асноўным уключае франкскія дыялекты  (руск.) (бел. якія працягваюцца да паўднёванямецкай прасторы, пераходзячы ў верхнефранкскія дыялекты  (руск.) (бел.. Ва ўсходняй частцы пераважаюць цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты  (руск.) (бел. якія займаюць вялікія тэрыторыі на захад ад лужыцкай дыялектнай групы.

* **Заходнесярэдненямецкі (Westmitteldeutsch)**

* Рыпуарскі (Ripuarisch)
* Мозельска-франкскі (Moselfränkisch)
* Пфальцкі (Pfälzisch)
* Хесэнскі (Hessisch)
* Латарынгскі (Lothringisch)

* **Усходнесярэдненямецкі (Ostmitteldeutsch)**

* Цюрынгска-верхнесаксонскі (Thüringisch-Obersächsisch)
* Лужыцкі (Lausitzisch)
* Сілезскі (Schlesisch)
* Верхнепрускі (Hochpreußisch)
* Эрцгебіргскі (Erzgebirgisch)

#### Паўднёванямецкія дыялекты

Паўднёванямецкая група дыялектаў (Oberdeutsch) распаўсюджана ў паўднёвай частцы Германіі, у Швейцарыі і Аўстрыі. Паўночная частка паўднёванямецкай прасторы занята ўсходне- і паўднёвафранкскімі дыялектамі, якія ўваходзяць у буйную групу франкскіх дыялектаў, у якіх пазней адбылося другое перамяшчэнне. Гэтая група працягваецца на паўночным захадзе да Нідэрландаў і Бельгіі. Адпаведна, заходнюю і ўсходнюю частку займаюць дзве найбуйнейшыя групы прасторы — алеманскія і баварскія дыялекты.

* **Верхнефранкскі (Oberfränkisch)**

* Усходнефранкскі (Ostfränkisch)
* Паўднёвафранкскі (Südfränkisch)

* **Алеманскі / Швейцарскі (Westoberdeutsch / Alemannisch *im weiteren Sinne*)**

* Швабскі (Schwäbisch)
* Ніжнеалеманскі (Niederalemannisch)
* Верхнеалеманскі (Hochalemannisch)
* Горнаалеманскі (Höchstalemannisch)

* **Баварскі (Ostoberdeutsch / Bairisch)**

* Паўночнабаварскі (Nordbairisch)
* Сярэднебаварскі (Mittelbairisch)
* Паўднёвабаварскі (Südbairisch)

### Нацыянальныя варыянты

Вывеска ў двары венскай вуліцы: тыповы аўстрыцызм.
Знак, які забараняе стаянку аўтамабіля, Базель: тыпова швейцарскае словаўжыванне.
Асноўны артыкул: **Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы**
Гл. таксама: Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы і Швейцарскі варыянт нямецкай мовы
Наддыялектныя формы — аўстрыйскі  (руск.) (бел. і швейцарскі варыянты нямецкай мовы  (руск.) (бел. — цесна звязаныя з дыялектамі, на тэрыторыі распаўсюджання якіх яны ўжываюцца. Так, аўстрыйскі варыянт адносяць да аўстра-баварскіх дыялектаў  (руск.) (бел. а швейцарскі — адпаведна, да швейцарскага дыялекту  (руск.) (бел.. Але ні той, ні другі нельга пераносіць выключна на дыялекты, бо абодва варыянты ўнармаваны і выкарыстоўваюцца на пісьме.

Аўстрыйскі і швейцарскі варыянты маюць уласныя адрозненні ад стандартнай нямецкай мовы, якія ўкосна адпавядаюць дыялектам гэтых рэгіёнаў і праяўляюць сябе ў першую чаргу ў зносінах з носьбітамі літаратурнай мовы. У цэлым немцы свабодна разумеюць швейцарцаў і аўстрыйцаў, аднак у радзе выпадкаў фанетычныя і лексічныя асаблівасці гэтых варыянтаў не адпавядаюць літаратурнай норме, тым самым ствараючы бар’еры для міжнацыянальных зносін. Напрыклад, аўстрыйскія назвы месяцаў *Jänner* і *Feber* адрозніваюцца ад нямецкіх *Januar* і *Februar*, а некаторыя граматычныя канструкцыі гэтага варыянта (напрыклад, часавая форма прэтэрыта  (руск.) (бел. і ўсе часы кан'юнктыва  (руск.) (бел.) носяць зусім іншую семантычную афарбоўку. У швейцарскім варыянце, як і ў аўстрыйскім, таксама існуюць шматлікія лексічныя неадпаведнасці, якія складана ўспрымаюцца носьбітамі нямецкай мовы. Напрыклад, часта выкарыстоўваюцца словы французскага паходжання (*Billett* замест *Fahrkarte*, *Velo* замест *Fahrrad*, *Poulet* замест *Hühnerfleisch*). Акрамя гэтага, існуюць адрозненні ў маўленні, якія ствараюць дадатковыя складанасці для разумення мовы: адрозненні ў вымаўленні выбухных  (руск.) (бел. /p/, /t/, /k/ (аўстрыйскі варыянт) і спіранта  (руск.) (бел. /ç/, адсутнасць гартаннай змычкі  (руск.) (бел. (у швейцарскім варыянце).

І аўстрыйскі, і швейцарскі варыянты шырока распаўсюджаны ў краінах свайго ўжывання. Нягледзячы на тое, што дзяржаўнай мовай з’яўляецца літаратурная нямецкая, статус гэтых варыянтаў намнога больш трывалы, бо аўстрыцызмы  (руск.) (бел. і гельвецызмы  (руск.) (бел. шырока ўжываюцца ў сродках масавай інфармацыі і ў гутарковым маўленні  (руск.) (бел..

Нямецкая пісьменнасць
---------------------

Асноўны артыкул: **Нямецкі алфавіт**
Прапісныя літары нямецкага алфавіта з асобнымі спалучэннямі літар.
У нямецкім алфавіце выкарыстоўваецца 26 пар лацінскіх літар (малыя  (руск.) (бел. і вялікія); літары ўмлаўтных  (руск.) (бел. гукаў (*ä*, *ö*, *ü*), і лігатура *ß* (эсцэт) у склад алфавіта не ўваходзяць. Пры алфавітным упарадкаванні *ä*, *ö*, *ü* не адрозніваюцца ад *a*, *o*, *u* адпаведна, за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі ўмлаўтам, — у гэтым выпадку слова з умлаўтам ідзе пасля; *ß* выкарыстоўваецца пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў і прыроўніваецца да спалучэння *ss*. Аднак пры пералічванні нямецкіх літар літары *ä*, *ö*, *ü* прыводзяць не побач з адпаведнымі літарамі *a*, *o* і *u*, а ў канцы спіса. У слоўніках нямецкія словы размяшчаюцца без уліку умлаўта.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| літара | назва |  | літара | назва |  | літара | назва |  | літара | назва |  | літара | назва |
| A a | а | F f | эф | L l | эль | Q q | ку | (Ü ü) | у-умлаўт |
| (Ä ä) | а-умлаўт | G g | гэ | M m | эм | R r | эр | V v | фау |
| B b | бэ | H h | ха | N n | эн | S s | эс | W w | вэ |
| C c | цэ | I i | і | O o | о | (ß) | эсцэт (ss) | X x | ікс |
| D d | дэ | J j | ёт | (Ö ö) | о-умлаўт | T t | тэ | Y y | іпсілан |
| E e | э | K k | ка | P p | пэ | U u | у | Z z | цэт |
|

Да лацініцы ў нямецкай мове для пісьма ўжываліся руны, якія пасля хрысціянізацыі германскіх зямель поўнасцю выйшлі з ужытку. Да пачатку XX ст. афіцыйна выкарыстоўваўся гатычны шрыфт  (руск.) (бел. (у тым ліку і ў слоўніках, выдадзеных у іншых краінах). Існавалі таксама асаблівы гатычны рукапісны шрыфт  (руск.) (бел. і фрактура  (руск.) (бел. (выкладаліся ў школах да 1941 года). Антыква выкарыстоўваецца спачатку неафіцыйна з XIX ст. а пасля лістападаўскай рэвалюцыі 1918 года ўводзіцца афіцыйна. Пры нацыстах гатычны шрыфт быў вернуты і некаторы час ужываўся афіцыйна, але затым нацысцкая ж прапаганда  (руск.) (бел. пачала ганенні на гатычныя шрыфты, угледзеўшы ў іх рысы яўрэйскага квадратнага пісьма  (руск.) (бел.. Цяпер яны выкарыстоўваюцца толькі ў дэкаратыўных мэтах ці пры выданні кніг.

Лінгвістычная характарыстыка
----------------------------

### Фанетыка і фаналогія

Асноўны артыкул: **Фанетыка нямецкай мовы**
Нямецкая фанетыка і фаналогія — гэта найперш фанетычная і фаналагічная сістэма літаратурнай нямецкай мовы, бо сама нямецкая мова неаднародная, мае некалькі стандартных варыянтаў  (руск.) (бел. у залежнасці ад краіны распаўсюджання, і мноства дыялектаў  (руск.) (бел. кожны з якіх мае свае ўласныя фанетычныя асаблівасці.

У канцы XVIII ст. эталонным нямецкім вымаўленнем лічылася саксонскае, што тлумачыцца моцным уплывам саксонскіх дзеячаў мастацтва і навукі на нямецкую культуру  (руск.) (бел. ў цэлым. Ужо ў XIX ст. вымаўленне, характэрнае для мовы жыхароў паўночнай Германіі, істотна ўмацавала свае пазіцыі, што, з аднаго боку, было выклікана ўзмацненнем Прусіі і стварэннем пад яе эгідай аб’яднанай Германскай імперыі, з другога — ужо замацаванымі ў вуснай мове стандартамі паўночнагерманскага вымаўлення.

Гэтае вымаўленне было кадыфікавана ў «Сцэнічным вымаўленні» (*Deutschen Bühnenaussprache*) Тэадора Зібса  (руск.) (бел. ў 1898 годзе. Сучасныя арфаэпічныя слоўнікі  (руск.) (бел. ў цэлым адпавядаюць нормам, устаноўленым Зібсам, адрозніваючыся ад іх толькі нязначна. Так, напрыклад, сучаснае вымаўленне гука [r]  (руск.) (бел. ужо не адпавядае фанеме /r/. Прызнанымі сёння нормамі вымаўлення лічацца нормы Конрада Дудэна, прыведзеныя ў яго «Арфаэпічным слоўніку» (*Duden-Aussprachewörterbuch*), які апісвае ўсе асноўныя правілы фанетыкі і фаналогіі, але ў той жа час не заўсёды адлюстроўвае сучасны стан нямецкага вымаўлення. Прычынай гэтых неадпаведнасцей з’яўляюцца змены ў маўленні немцаў, выкліканыя радам фактараў, сярод якіх значнае месца занімае ўплыў сучаснай заходняй культуры. Тым не менш, нормы літаратурнай нямецкай мовы і яе фанетыкі і фаналогіі працягваюць выкладацца ў нямецкіх школах  (руск.) (бел. і вышэйшых навучальных установах.

#### Сістэма галосных і зычных гукаў

Фанетыка нямецкай мовы налічвае 44 гукі, сярод якіх адрозніваюць 16 галосных, 3 дыфтонгі  (руск.) (бел. 22 зычныя і 3 афрыкаты  (руск.) (бел. (гукаспалучэнні [kv] і [ks] часта разглядаюць у радзе афрыкат, аднак у МФА яны не ўлічваюцца). Акрамя стандартнага набору гукаў у нямецкай могуць выкарыстоўвацца таксама гукі [ʌ]  (руск.) (бел. (*D**u**blin*), [æ]  (руск.) (бел. (*C**a**nberra*), [ə:]  (руск.) (бел. (*New J**er**sey*), [ɔ:]  (руск.) (бел. (*H**a**ll*), [ɶ:]  (руск.) (бел. (*Chef d'**ɶu**vre*), [w]  (руск.) (бел. (***W**aterproof*), [θ]  (руск.) (бел. (*Commonweal**th***), [ð]  (руск.) (бел. (*Ciuda**d**Trujillo*), [ʤ]  (руск.) (бел. (***G**in*), якія ўжываюцца пераважна ў словах іншамоўнага паходжання.

У залежнасці ад становішча языка нямецкія галосныя падзяляюцца на галосныя пярэдняга  (руск.) (бел. (*i, e, ä, ö, ü*) і задняга радоў  (руск.) (бел. (*a, o, u*). Яны бываюць доўгімі і кароткімі, прычым 8 галосных літар даюць 16 галосных гукаў. Працягласць галосных звязваецца з якасцю склада, які яны ўтвараюць. У гэтых адносінах адрозніваюць адкрытыя (заканчваюцца на галосны ці складаюцца з аднаго галоснага) і закрытыя склад і (заканчваюцца на адну або некалькі зычных). Дыфтонгам  (руск.) (бел. называецца злітнае вымаўленне ў адным складзе двух галосных. У залежнасці ад удзелу голасу нямецкія зычныя падзяляюцца на глухія  (руск.) (бел. звонкія  (руск.) (бел. (выбухныя  (руск.) (бел. і шчылінныя  (руск.) (бел.) і санорныя  (руск.) (бел. (гучныя). Пад афрыкатамі  (руск.) (бел. разумеюць злітнае вымаўленне двух зычных.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

Зычныя гукі нямецкай мовы| Гук | Характарыстыка | Літарныя адпаведнасці | прыклад |
| --- | --- | --- | --- |
| [p] | выбухны глухі | *p, pp, b* | ***P**ass* [**p**as] |
| [b] | выбухны звонкі | *b, bb* | ***b**aden* ['**b**a: dən] |
| [t] | выбухны глухі | *t, tt, th, d* | *sa**tt*** [za**t**] |
| [d] | выбухны звонкі | *d, dd* | ***d**ort* [**d**ɔrt] |
| [k] | выбухны глухі | *k, ck, ch, g* | ***K**ette* ['**k**εtə] |
| [g] | выбухны звонкі | *g, gg* | *Ro**gg**en* ['rɔ**g**ən] |
| [f] | шчылінны глухі | *f, ff, v, ph* | ***F**eder* ['**f**e: dər] |
| [v] | шчылінны звонкі | *w, v* | ***W**elt* [**v**εlt] |
| [s] | шчылінны глухі | *s, ss, ß* | *Flu**ss*** [flʊ**s**] |
| [z] | шчылінны звонкі | *s* | ***s**agen* ['**z**a: gən] |
| [ʃ] | шчылінны глухі | *sch, s, ch* | ***sch**ön* [**ʃ**ø:n] |
| [ʒ] | шчылінны звонкі | *g, j* | ***G**enie* [**ʒ**e’ni:] |
| [j] | шчылінны звонкі | *j, y* | ***j**ung* [**j**ʊŋ] |
| [ç] | шчылінны глухі | *ch, g* | *Köni**g*** ['kø:nɪ**ç**] |
| [x] | шчылінны глухі | *ch* | *no**ch*** [nɔ**x**] |
| [h] | шчылінны глухі | *h* | *wo**h**er* [vo’**h**e:ɐ] |
| [r] | звонкі санорны | *r, rr, rh* | ***R**ose* ['**r**o: zə] |
| [ɐ] | вакалізаваны [r] | *r, er* | *hie**r*** [hi:**ɐ**] |
| [l] | санат | *l, ll* | ***L**iebe* ['**l**i: bə] |
| [m] | насавы санат | *m, mm* | *ko**mm**en* ['kɔ**m**ən] |
| [n] | насавы санат | *n, nn* | ***N**ame* ['**n**a: mə] |
| [ŋ] | насавы санат | *ng, n* | *da**n**ken* ['da**ŋ**kən] |
| [p͡f] | афрыката | *pf* | ***Pf**erd* [**p͡f**e: rt] |
| [t͡s] | афрыката | *z, tz, c, t* | ***Z**ahn* [**t͡s**a: n] |
| [t͡ʃ] | афрыката | *tsch, tch* | *Ma**tch*** [mε**t͡ʃ**] |
| [kv] | гукаспалучэнне | *qu* | ***Qu**elle* ['**kv**εlə] |
| [ks] | гукаспалучэнне | *x, chs* | *se**chs*** [zε**ks**] |

 | 

Галосныя гукі нямецкай мовы| Гук | Характарыстыка | Літарныя адпаведнасці | Прыклад |
| --- | --- | --- | --- |
| [a] | адкрыты кароткі | *a* | *M**a**nn* [m**a**n] |
| [a:] | адкрыты доўгі | *a, aa, ah* | *T**a**t* [t**a:**t] |
| [ε] | адкрыты кароткі | *e, ä* | *H**e**ld* [h**ε**lt] |
| [ε:] | адкрыты доўгі | *ä, äh* | *B**ä**r* [b**ε:**r] |
| [ə] | слабы, рэдукаваны | *e* | *leb**e**n* ['le: b**ə**n] |
| [e:] | закрытый доўгі | *e, ee, eh* | *l**e**gen* ['l**e:**gən] |
| [ɪ] | адкрыты кароткі | *i* | *W**i**nd* [v**ɪ**nt] |
| [i:] | закрытый доўгі | *i, ih, ie, ieh* | *W**ie**n* [v**i:**n] |
| [ɔ] | адкрыты кароткі | *o* | *w**o**llen* ['v**ɔ**lən] |
| [o:] | закрытый доўгі | *o, oo, oh* | *K**oh**l* [k**o:**l] |
| [œ] | адкрыты кароткі | *ö* | *L**ö**ffel* ['l**œ**fəl] |
| [ø:] | закрытый доўгі | *ö, öh, oe* | *H**öh**le* ['h**ø:**lə] |
| [ʊ] | адкрыты кароткі | *u* | *H**u**nd* [h**ʊ**nt] |
| [u:] | закрытый доўгі | *u, uh* | *g**u**t* [g**u:**t] |
| [ʏ] | адкрыты кароткі | *ü, y* | *f**ü**nf* [f**ʏ**nf] |
| [y:] | закрытый доўгі | *ü, üh, y* | *f**üh**len* ['f**y:**lən] |
| [aɪ̯] | дыфтонг | *ei, ey, ai, ay* | *B**ay**ern* ['b**aɪ̯**ɐn] |
| [aʊ̯] | дыфтонг | *au* | *H**au**s* [h**aʊ̯**s] |
| [ɔʏ̯] | дыфтонг | *eu, äu* | *L**eu**te* ['l**ɔʏ̯**tə] |

 |

#### Транскрыпцыйныя знакі

Традыцыйна ў нямецкай транскрыпцыі  (руск.) (бел. для вывучэння або чытання складаных слоў выкарыстоўваюць адмысловыя знакі, якія паказваюць на розныя асаблівасці вымаўлення: *[:]* (працягласць), *[']* (націск), *[•]* (паўпрацягласць), *[’]* (цвёрды прыступ  (руск.) (бел. галоснага ў пачатку слова). Так, напрыклад, слова *Uhu* мае транскрыпцыю *['’u: hu•]*: відавочна, што слова чытаецца з прыступам на першым гуку, націск падае на першы склад, *u* — доўгі, канцавая галосная вымаўляецца паўдоўга, *h* — вымаўляецца (у адрозненне ад звычайнага ўжывання паміж двума галоснымі, як, напрыклад, у слове *fliehen*). У звычайных слоўніках, якія не прадугледжваюць раскрыцця фанетычных асаблівасцей слоў, знакі *[’]* і *[•]* апускаюцца.

#### Націск

Слоўны націск у нямецкай мове носіць фіксаваны характар і амаль не змяняе свайго становішча ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з прыстаўкамі націск падае альбо на прыстаўку, альбо на корань. У сувязі з гэтым вылучаюць націскныя (*un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-*) і ненаціскныя прыстаўкі (*be-, ge-, ent-, emp-, er-, miss-, ver-, zer-*), якія іначай называюцца паўпрэфіксамі і прэфіксамі (націскальнасць з’яўляецца адной з прычын проціпастаўлення гэтых афіксаў). Большасць нямецкіх суфіксаў ненаціскныя, аднак існуе цэлая група націскных суфіксаў (*-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et*). У складаных словах націск бывае галоўным (звычайна падае на першы кампанент слова) і другарадным. Другарадны націск звычайна падае на другі кампанент (напрыклад, як у слове *Zeít-verschiébung*), аднак існуюць і выключэнні (напрыклад, як у слове *Jáhr-húndert*), а ў абрэвіятурах адносіцца да апошняй літары (*die BRD [be:’ɛr’de:]*).

Націск у сказе  (руск.) (бел. падае на якія-небудзь знамянальныя словы, г.зн. службовыя словы націску пазбаўленыя. Націск, рухі тону  (руск.) (бел. тэмп  (руск.) (бел. і паўзы ў сукупнасці даюць інтанацыю  (руск.) (бел.. Галоўны націск ва ўсёй фразе называецца фразавым націскам  (руск.) (бел. для якога характэрныя паніжэнні ці павышэнні тону: *Was "machen Sie?*. Лагічны націск  (руск.) (бел. паказвае на слова, якое той, хто гаворыць, хоча лагічна вылучыць: *"Er kommt heute — Er "kommt heute.*

### Марфалогія

Асноўны артыкул: **Граматыка нямецкай мовы**
Па сваёй марфалагічнай структуры нямецкая мова з’яўляецца флектыўна-аналітычнаю. Флектыўнасць  (руск.) (бел. і аналітызм  (руск.) (бел. пераважаюць у мове і ўтвараюць дамінанту яе марфалагічнага строю.

* **Флектыўнасць**

Сінтэтычна спрагаецца дзеяслоў у нямецкай мове ў цяперашнім  (руск.) (бел. (Präsens  (руск.) (бел.) і прошлым часе  (руск.) (бел. (Präteritum  (руск.) (бел.); сінтэтычна скланяецца прыметнік, выступаючы ў атрыбутыўнай функцыі; субстантыўныя  (руск.) (бел. прыметнікі таксама маюць канчаткі і скланяюцца па склонах  (руск.) (бел.. Практычна ўсе займеннікі скланяюцца сінтэтычна, аднак сустракаюцца і суплетыўныя формы (асабліва ў асабовых займеннікаў  (руск.) (бел.): *ich — meiner — mir; er — ihm; wir — uns*. Што да скланення назоўнікаў, то тут назіраецца даволі своеасаблівая карціна: назоўнікі, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага скланення (у нямецкай іх чатыры), скланяюцца альбо флектыўна-аналітычна, г.зн. па склонах змяняецца не толькі імя, але і артыкль (моцнае, слабае і змешанае скланенні), альбо толькі аналітычна, змяняецца толькі артыкль, імя ж застаецца ва ўсіх склонах нязменным (жаночае скланенне). З лічэбнікаў толькі парадкавыя  (руск.) (бел. змяняюцца па склонах і маюць тыя ж канчаткі, што і прыметнікі.

* **Аналітызм**

Аналітычна ўтвараюцца ў нямецкай мове:

1. чатыры з шасці дзеяслоўных часавых форм як у абвесным  (руск.) (бел. так і ва сувязным ладзе (кан’юнктыве)  (руск.) (бел. (Perfekt  (руск.) (бел. Plusquamperfekt  (руск.) (бел. Futurum I  (руск.) (бел. Futurum II  (руск.) (бел.);
2. усе часавыя формы залежнага стану  (руск.) (бел.;
3. умоўны лад (Konditionalis I і Konditionalis II);
4. артыкль + назоўнік уяўляюць сабой таксама аналітычную з’яву, бо носьбітам семантыкі  (руск.) (бел. з’яўляецца імя, а выразнікам яго граматычных катэгорый (род, лік, склон, суаднесенасць-несуаднесенасць) артыкль.

* **Інкарпарацыя**

Інкарпарацыя  (руск.) (бел. хоць і не з’яўляецца дамінуючым марфалагічным тыпам нямецкай мовы, усё ж сустракаецца ў ёй вельмі часта. Прыкладамі інкарпарацыі ў нямецкай мове з’яўляюцца:

1. усе складаныя словы: *Damenschuhabsatz* — абцас жаночных чаравікаў.
2. зліццё прыназоўнікаў з артыклямі: *im* (*in + dem*), *ins* (*in + das*), *zum* (*zu + dem*), *zur* (*zu + der*), *vom* (*von + dem*), *am* (*an + dem*), *ums* (*um + das*) і так далей.
3. інтэрпазіцыя часціцы *zu* паміж прыстаўкай і коранем дзеяслова: *Wir haben keine Zeit, unsere Freunde an**zu**rufen*.

* **Аглютынацыя**

Аглютынацыя  (руск.) (бел. сустракаецца ў нямецкай мове даволі рэдка. Прыклад аглютынацыі: *der Bär — die Bär**in** — die Bär**inn**en*. Суфікс *-in* (*-inn*) перадае толькі жаночы род  (руск.) (бел. а суфікс *-en* — толькі множны лік  (руск.) (бел..

#### Артыкль

Асноўны артыкул: **Артыкль у нямецкай мове**
Артыкль у нямецкай мове  (руск.) (бел. — гэта службовае слова, якое ўказвае на род, лік і склон назоўніка (таму яго яшчэ называюць родавым словам). Адрозніваюць пэўныя  (руск.) (бел. (*der, die, das, die*) і няпэўныя артыклі  (руск.) (бел. (*ein, eine, ein*, множнага ліку ў няпэўнага артыкля няма). Яны могуць скланяцца як указальныя  (руск.) (бел. (*dieser, jener*), прыналежныя  (руск.) (бел. (*mein, dein, sein*), пытальныя  (руск.) (бел. (*welcher?, was für ein…?*) і няпэўныя (*jeder, mancher*) займеннікі, адмоўны займеннік *kein*, а таксама займеннікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (*alle, viele, einige, mehrere*).

Скланенне артыкляў| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род | Множны лік |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *der (ein)* | *die (eine)* | *das (ein)* | *die* |
| Genitiv | *des (eines)* | *der (einer)* | *des (eines)* | *der* |
| Dativ | *dem (einem)* | *der (einer)* | *dem (einem)* | *den* |
| Akkusativ | *den (einen)* | *die (eine)* | *das (ein)* | *die* |

Няпэўны артыкль часцей за ўсё стаіць перад назоўнікамі, якія ўпамінаюцца ўпершыню ці мала вядомыя. Пэўны артыкль ужываецца, калі прадмет ужо ўпамінаўся, а таксама пры наяўнасці азначэння (назоўнік у форме роднага склону, парадкавы лічэбнік  (руск.) (бел. прыметнік у Superlativ). Артыкль можа быць апушчаны ў выпадках, калі перад назоўнікам стаіць займеннік ці колькасны лічэбнік  (руск.) (бел. калі назоўнік — назва краіны ці горада (ніякі род), абстрактнае паняцце, ці ён абазначае нейкае рэчыва ў невядомай колькасці.

#### Назоўнік

Асноўны артыкул: **Назоўнік у нямецкай мове**
Нямецкія назоўнікі  (руск.) (бел. ў адзіночным ліку маюць чатыры тыпы скланення: моцнае для мужчынскага і ніякага роду, слабае — для мужчынскага роду, жаночае — для жаночага роду і змешанае — для некаторых назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду. Імёны ўласныя  (руск.) (бел. маюць канчатак *-s* толькі ў родным склоне.

Скланенне назоўнікаў у адзіночным ліку| Склон | Моцнае скланенне | Слабае скланенне | Жаночае скланенне | Змешанае скланенне |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *der Berg* | *der Mensch* | *die Frau* | *der Name* |
| Genitiv | *des Berg(e)s* | *des Menschen* | *der Frau* | *des Namens* |
| Dativ | *dem Berg* | *dem Menschen* | *der Frau* | *dem Namen* |
| Akkusativ | *den Berg* | *den Menschen* | *die Frau* | *den Namen* |

Множны лік назоўнікі ўтвараюць па пяці тыпах (1 тып — суфікс *-e*; 2 тып — суфікс *-(e)n* (заўсёды без умлаўта); 3 тып — суфікс *-er* (па магчымасці з умлаўтам); 4 тып — без суфікса (з умлаўтам і без яго); 5 тып — суфікс *-s* (для скарочаных і складанаскарочаных слоў, а таксама запазычанняў  (руск.) (бел.; без умлаўта).

Множны лік назоўнікаў| Тып | Лік | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **I** | Адзіночны — множны | *der Platz — die Plätze* | *die Stadt — die Städte* | *das Jahr — die Jahre* |
| **II** | Адзіночны — множны | *der Junge — die Jungen* | *die Uhr — die Uhren* | *das Bett — die Betten* |
| **III** | Адзіночны — множны | *der Mann — die Männer* | — | *das Bild — die Bilder* |
| **IV** | Адзіночны — множны | *der Vogel — die Vögel* | *die Tochter — die Töchter* | *das Gebäude — die Gebäude* |
| **V** | Адзіночны — множны | *der Park — die Parks* | *die Mutti — die Muttis* | *das Hotel — die Hotels* |

У множным ліку ўсе назоўнікі скланяюцца аднолькава. У давальным склоне к форме множнага ліку прыбаўляецца *-n*, калі гэта форма яшчэ не мае такога канчатка (ці канчатка *-s*) у назоўным склоне.

Скланенне назоўнікаў у множным ліку| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род |
| --- | --- | --- | --- |
| Nominativ |  *die Männer* | *die Frauen* | *die Kinos* |
| Genitiv | *der Männer* | *der Frauen* | *der Kinos* |
| Dativ | *den Männern* | *den Frauen* | *den Kinos* |
| Akkusativ | *die Männer* | *die Frauen* | *die Kinos* |

#### Прыметнік

Асноўны артыкул: **Прыметнік у нямецкай мове**
Нямецкія прыметнікі  (руск.) (бел. змяняюцца толькі калі выступаюць як азначэнні  (руск.) (бел. да назоўнікаў. Яны маюць тры тыпы скланення:

* **слабае** — прыметнік стаіць пасля пэўнага артыкля ці займеннікаў *dieser, jener, jeder, welcher*; ён набывае канчатак *-en* ва ўсіх склонах адзіночнага ліку, акрамя назоўнага; вінавальны склон для жаночага і ніякага роду маюць канчатак *-e*, а ў множным ліку ўсіх склонаў набывае *-en*;
* **моцнае** — мае месца, калі перад прыметнікам няма азначальніка, пэўнага артыкля, за выключэннем роднага склону мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, дзе выкарыстоўваецца слабы канчатак *-en*;
* **змешанае** — прыметнік стаіць пасля няпэўнага артыкля, прыналежнага займенніка ці адмоўнага займенніка *kein*; моцныя канчаткі для назоўнага і вінавальнага склону, слабыя — для роднага і давальнага.

Слабае скланенне| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род | Множны лік |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *der gute Mann* | *die gute Frau* | *das gute Kind* | *die guten Leute* |
| Genitiv | *des guten Mannes* | *der guten Frau* | *des guten Kindes* | *der guten Leute* |
| Dativ | *dem guten Mann(e)* | *der guten Frau* | *dem guten Kind(e)* | *den guten Leuten* |
| Akkusativ | *den guten Mann* | *die gute Frau* | *das gute Kind* | *die guten Leute* |

Моцнае скланенне| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род | Множны лік |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *süßer Wein* | *warme Milch* | *frisches Gemüse* | *gute Bücher* |
| Genitiv | *süßen Weines* | *warmer Milch* | *frischen Gemüses* | *guter Bücher* |
| Dativ | *süßem Wein(e)* | *warmer Milch* | *frischem Gemüse* | *guten Büchern* |
| Akkusativ | *süßen Wein* | *warme Milch* | *frisches Gemüse* | *gute Bücher* |

Змешанае скланенне| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род |
| --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *ein großer Platz* | *eine große Stadt* | *ein großes Land* |
| Genitiv | *eines großen Platzes* | *einer großen Stadt* | *eines großen Landes* |
| Dativ | *einem großen Platz(e)* | *einer großen Stadt* | *einem großen Land(e)* |
| Akkusativ | *einen großen Platz* | *eine große Stadt* | *ein großes Land* |

Нямецкія прыметнікі і прыслоўі могуць утвараць ступені параўнання. Усяго іх тры:

1. **звычайная** (Positiv) — звычайны прыметнік ці прыслоўе;
2. **вышэйшая**, ці **параўнальная** (Komparativ) — да прыметніка ці прыслоўя далучаецца суфікс *-er*, каранёвыя галосныя *a, o* ці *u* могуць набываць умлаўт  (руск.) (бел.;
3. **найвышэйшая** (Superlativ) утвараецца пры дапамозе суфікса *-(e)st* і, як правіла, прадстаўлена ў некалькіх формах:

* у нескланяльнай форме з часціцай **am** і нязменным **-(e)sten** у якасці акалічнасці ці часткі выказніка: *am schönsten*;
* у скланяльнай форме з пэўным артыклем у якасці азначэння перад назоўнікам **der/die/das -(e)ste**: *der/die/das interessanteste, …* і
* у асаблівай форме ад некаторых прыметнікаў і прыслоўяў на **-(e)ns**: *möglichst, schleunigst, …* .

Некаторыя прыметнікі і прыслоўі не ўтвараюць ступені па агульных правілах: *hoch — höher — höchste*, *gut — besser — beste* і інш.

#### Займеннікі

Асноўны артыкул: **Займеннік у нямецкай мове**
Нямецкія займеннікі  (руск.) (бел. могуць замяняць назоўнікі там, дзе гэта неабходна. Да іх адносяцца асабовыя  (руск.) (бел. (*ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie*), пытальныя  (руск.) (бел. (*wer?, was?*), няпэўныя (*man, etwas, jemand, alle, alles, viele, einige*) і адмоўныя займеннікі (*nichts, niemand*), а таксама безасабовы займеннік *es* і займенныя прыслоўі. Усе астатнія займеннікі суправаджаюць назоўнікі. Пытальныя і асабовыя займеннікі скланяюцца па трох склонах, бо формы роднага склону перайшлі ў разрад прыналежных.

Скланенне асабовых займеннікаў| Склон | Пытальныя займеннікі | 1 асоба адз. л. | 2 асоба адз. л. | 3 асоба адз. л. | 1 асоба мн. л. | 2 асоба мн. л. | 3 асоба мн. л. | Ветлівая форма |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *wer? was?* | *ich* | *du* | *er, sie, es* | *wir* | *ihr* | *sie* | *Sie* |
| Dativ | *wem?* | *mir* | *dir* | *ihm, ihr, ihm* | *uns* | *euch* | *ihnen* | *Ihnen* |
| Akkusativ | *wen? was?* | *mich* | *dich* | *ihn, sie, es* | *uns* | *euch* | *sie* | *Sie* |

Прыналежныя займеннікі адказваюць на пытанне *wessen?* (чый?, чыя?, чыё?, чые?). Яны адпавядаюць асабовым займеннікам у родным склоне: *mein, dein, sein, ihr, sein, unser, ihr, sie, Sie*. Кожны прыналежны займеннік дапасоўваецца ў родзе, ліку і склоне з назоўнікам, з якім ён звязаны. У адзіночным ліку ён скланяецца як няпэўны артыкль, а ў множным як пэўны.

Скланенне прыналежных займеннікаў| Склон | Мужчынскі род | Жаночы род | Ніякі род | Множны лік |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominativ | *mein* | *meine* | *mein* | *meine* |
| Genitiv | *meines* | *meiner* | *meines* | *meiner* |
| Dativ | *meinem* | *meiner* | *meinem* | *meinen* |
| Akkusativ | *meinen* | *meine* | *mein* | *meine* |

Няпэўна-асабовы займеннік *man* ужываецца, калі асоба толькі маецца на ўвазе, ён не перакладаецца на беларускую мову. Уся канструкцыя перакладаецца як безасабовы сказ  (руск.) (бел.. Вельмі часта ён ужываецца з мадальнымі дзеясловамі (*man kann, man darf* і т. д.). Безасабовы займеннік *es* ужываецца як дзейнік у спалучэнні з безасабовым дзеясловам (*Es regnet. Es ist Sonntag. Wie geht es Ihnen? Es ist etwas passiert?*). Займенныя прыслоўі служаць для абазначэння неадушаўлёных прадметаў. Яны бываюць указальнымі (утвараюцца з указальнага прыслоўя *da* і адпаведнага прыназоўніка: *dabei, dafür, damit, darüber, dazu* і інш.) і пытальнымі (пытальнае прыслоўе *wo* і прыназоўнік: *wobei, wofür, womit, worüber, wozu*). Пытанні аб адушаўлёных прадметах утвараюцца іначай. Для іх выкарыстоўваецца спалучэнне прыназоўніка і пытальнага займенніка *wer* у адпаведным склоне (*Um wen geht es?*).

#### Лічэбнік

Асноўны артыкул: **Лічэбнік у нямецкай мове**
Нямецкія лічэбнікі  (руск.) (бел. падзяляюць на колькасныя  (руск.) (бел. (*eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs* і т. д.) і парадкавыя  (руск.) (бел. (*erste, zweite, dritte, vierte, fünfte, sechste*). Субстантывіраваныя лічэбнікі, якія выконваюць часта функцыю дзейніка  (руск.) (бел. у якасці лічэбнікаў не заўсёды ўлічваюць.

Першыя адказваюць на пытанне *«колькі?»* і могуць быць простымі (1—12, 100, 1000), складанымі (13—19; утвараюцца ад адзінак і ліку *zehn*) і вытворнымі. Колькасныя лічэбнікі ад 20 да 99 ўтвараюцца спалучэннем у адно слова назвы лічэбніка першага парадку, злучніка *und* і лічэбніка другога парадку (напрыклад, 35 — *fünfunddreißig*, літаральна «пяць-і-трыццаць»). Утварэнне лічэбнікаў парадку соцень і тысяч адбываецца спалучэннем у адно слова колькасці тысяч, затым соцень, затым указання састаўной часткі лічэбніка, адпаведнага лічэбніку другога ці першага парадку. Лічэбнікі, пачынаючы з мільёна і больш, пішуцца асобна з указаннем іх колькасці ў пачатку састаўнога лічэбніка (напрыклад, 1 364 819 — *eine Million dreihundertvierundsechzigtausendachthundertneunzehn*).

Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне *«які? якая? якое?»* і дзеляцца на наступныя групы:

* выключэнні: *der/die/das erste (1.), dritte (3.), sieb(en)te (7.), achte (8.)* ;
* астатнія лічэбнікі да 19 (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс *-t-* і канчатак, напрыклад, *der/die/das fünfte (5.)*) і
* ад 20 і далей (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс *-st-* і канчатак; *der/die/das einundzwanzigste (21.)*).

Каб утварыць дроб, да колькаснага лічэбніка трэба дадаць суфікс *-tel* (1/4 — *Viertel*, 3/5 — *drei Fünftel*). Дзесятковы дроб  (руск.) (бел. чытаецца з коскай (0,348 — *Null Komma dreihundertachtundvierzig*).

#### Прыназоўнік

Нямецкія прыназоўнікі ўжываюцца перад назоўнікамі і асабовымі займеннікамі  (руск.) (бел. такім чынам вызначаючы іх склон  (руск.) (бел.. У сувязі з гэтым вылучаюць тры групы прыназоўнікаў, якія кіруюцца адпаведна давальным (*mit, aus, nach, zu, bei, von, außer, seit, gegenüber, entgegen*), вінавальным (*für, gegen, durch, ohne, um, bis, entlang*) ці родным склонам (*während, trotz, wegen, (an)statt, unweit*).

Двайному кіраванню падпарадкоўваюцца прыназоўнікі *in, an, auf, vor, hinter, über, unter, neben, zwischen*, якія могуць выкарыстоўвацца з вінавальным і давальным склонамі. Пры гэтым прымаецца пад увагу, якое значэнне мае выказнік  (руск.) (бел. у сказе. напрыклад: *Sie hängt ein Bild über die Couch* (Akk.) — *Das Bild hängt über der Couch* (Dat.). У дадзеным выпадку важна, якое пытанне прымяняецца да прыназоўніка — *wohin?* ці *wo?*.

#### Дзеяслоў

Асноўны артыкул: **Дзеяслоў у нямецкай мове**
Часавыя ступені нямецкай мовы.Часавыя ступені нямецкай мовы.
Нямецкі дзеяслоў  (руск.) (бел. мае пяць асноўных катэгорый: асоба  (руск.) (бел. (1-я, 2-я, 3-я), лік (адзіночны  (руск.) (бел. і множны  (руск.) (бел.), час  (руск.) (бел. (прошлы  (руск.) (бел. цяперашні  (руск.) (бел. і будучы  (руск.) (бел.), стан  (руск.) (бел. (незалежны і залежны  (руск.) (бел.) і лад  (руск.) (бел. (абвесны  (руск.) (бел. загадны  (руск.) (бел. і умоўны  (руск.) (бел.). Акрамя асабова-часавых форм у дзеяслова ёсць таксама неасабовыя формы: Infinitiv I  (руск.) (бел. Infinitiv II  (руск.) (бел. Partizip I  (руск.) (бел. і Partizip II  (руск.) (бел.. У залежнасці ад асаблівасцей формаўтварэння адрозніваюць слабыя, моцныя і няправільныя дзеясловы. У залежнасці ад кіравання адрозніваюць пераходныя  (руск.) (бел. якія патрабуюць наяўнасці дапаўнення ў Akkusativ, і непераходныя дзеясловы, якія дапаўненняў не патрабуюць. Дзеясловы могуць быць зваротнымі (абазначаюць дзеянне, накіраванае на дзеючую асобу), а таксама мадальнымі (дзеясловы *dürfen, können, mögen, müssen, sollen, wollen* і дзеяслоў *lassen*, які часта да мадальных не адносяць).

У нямецкай мове шэсць часоў  (руск.) (бел.:

* **Präsens** — просты цяперашні час, які ўтвараецца ад інфінітыўнага кораня дзеяслова з дапамогай асабовага канчатка. Напрыклад: *Ich **schreibe** einen Brief*.
* **Präteritum** — просты прошлы час, які складаецца з аднаго сэнсавага дзеяслова. Утвараецца ад асновы другой (прэтэрытнай) формы дзеяслова пры дапамозе асабовага канчатка. Напрыклад: *Ich **machte** schon die Tür **auf***. Асабовыя канчаткі ў дзеясловаў у гэтым часе блізкія да Präsens, за выключэннем першай і трэцяй асобы адзіночнага ліку.
* **Perfekt** — складаны прошлы час. Складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова  (руск.) (бел. *haben* ці *sein* у Präsens. Напрыклад: *Ich **habe** die Geschichte **erzählt**; Ich **bin** zu schnell **gefahren***. Дапаможныя дзеясловы спрагаюцца, а іх выбар залежыць ад лексічнага значэння  (руск.) (бел. сэнсавага дзеяслова.
* **Plusquamperfekt** — складаны прошлы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова *haben* ці *sein* ў форме Präteritum. Напрыклад: *Er **hatte** den Regenschirm nicht **genommen***.
* **Futur I** — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і дапаможнага дзеяслова *werden*. Напрыклад: *Ich **werde** um jeden Preis **kommen***.
* **Futur II** — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv II і дапаможнага дзеяслова *werden*. Напрыклад: *Morgen um neun Uhr abend **werde** ich **gekommen sein***.

Спражэнне дзеясловаў у незалежным стане абвеснага ладу| Präsens Aktiv | Präteritum Aktiv | Perfekt Aktiv | Plusquamperfekt Aktiv | Futur I Aktiv |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *ich mache* | *ich machte* | *ich habe gemacht* | *ich hatte gemacht* | *ich werde machen* |
| *du machst* | *du machtest* | *du hast gemacht* | *du hattest gemacht* | *du wirst machen* |
| *er (sie, es) macht* | *er (sie, es) machte* | *er (sie, es) hat gemacht* | *er (sie, es) hatte gemacht* | *er (sie, es) wird machen* |
| *wir machen* | *wir machten* | *wir haben gemacht* | *wir hatten gemacht* | *wir werden machen* |
| *ihr macht* | *ihr machtet* | *ihr habt gemacht* | *ihr hattet gemacht* | *ihr werdet machen* |
| *sie (Sie) machen* | *sie (Sie) machten* | *sie (Sie) haben gemacht* | *sie (Sie) hatten gemacht* | *sie (Sie) werden machen* |

Стан залежыць ад характару дзейніка  (руск.) (бел.. Ён можа быць незалежным (Aktiv — дзеянне зыходзіць ад дзейніка) і залежным (Passiv — дзеянне накіравана на сябе). У пасіўнага стану ёсць усе тыя ж часавыя формы, што і ў актыўнага. Усе яны ўтвараюцца па адной схеме. Präsens Passiv утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *werden* у Präsens і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Präteritum Passiv — *werden* у Präteritum і Partizip II. Perfekt і Plusquamperfekt Passiv — *werden* у адпаведнай форме (асаблівая форма *worden*) і Partizip II. Futur Passiv — *werden* у Futur і Partizip II.

Спражэнне дзеясловаў у пасіўным стане абвеснага ладу| Präsens Passiv | Präteritum Passiv | Perfekt Passiv | Plusquamperfekt Passiv | Futur I Passiv |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *ich werde gefragt* | *ich wurde gefragt* | *ich bin gefragt worden* | *ich war gefragt worden* | *ich werde gefragt werden* |
| *du wirst gefragt* | *du wurdest gefragt* | *du bist gefragt worden* | *du warst gefragt worden* | *du wirst gefragt werden* |
| *er (sie, es) wird gefragt* | *er (sie, es) wurde gefragt* | *er (sie, es) ist gefragt worden* | *er (sie, es) war gefragt worden* | *er (sie, es) wird gefragt werden* |
| *wir werden gefragt* | *wir wurden gefragt* | *wir sind gefragt worden* | *wir waren gefragt worden* | *wir werden gefragt werden* |
| *ihr werdet gefragt* | *ihr wurdet gefragt* | *ihr seid gefragt worden* | *ihr wart gefragt worden* | *ihr werdet gefragt werden* |
| *sie (Sie) werden gefragt* | *sie (Sie) wurden gefragt* | *sie (Sie) sind gefragt worden* | *sie (Sie) waren gefragt worden* | *sie (Sie) werden gefragt werden* |

Статыў (пасіў стану, або кароткі пасіў) перадае ўжо не працэс дзеяння, а яго вынік. Ён утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *sein* у адпаведнай форме і другога дзеепрыметніка пераходнага сэнсавага дзеяслова.

Сувязны лад  (руск.) (бел. (Konjunktiv — выражае жаданне ці магчымасць) мае тыя ж часавыя формы, што і абвесны  (руск.) (бел. (Indikativ). Präsens Konjunktiv утвараецца пры дапамозе інфінітыўнай асновы, суфікса  *-e*  і асабовага канчатка, але каранёвая галосная пры гэтым застаецца нязменнай. У 1-й і 3-й асобе адзіночнага ліку суфікс і асабовы канчатак зліваюцца, што не дапускае падваення зычнай. Формы Präteritum Konjunktiv слабых дзеясловаў супадаюць з формамі прэтэрыта абвеснага ладу. Формы прэтэрыта кан’юнктыва моцных дзеясловаў утвараюцца з асновы дзеяслова ў прэтэрыце абвеснага ладу з дапамогай суфікса *-e* і асабовых канчаткаў прэтэрыта. Каранёвыя галосныя *a, o, u* атрымліваюць умлаут  (руск.) (бел.. Існуе таксама цэлы рад дзеясловаў, Präteritum Konjunktiv якіх не падпарадкоўваецца агульным правілам: гэта няправільныя дзеясловы *sein (wäre), tun (täte), gehen (ginge), stehen (stände)*; няправільныя дзеясловы *haben (hätte), werden (würde), bringen (brächte)*; прэтэрыта-прэзэнсныя дзеясловы (акрамя  *sollen*  і *wollen*): *dürfte, könnte, möchte, müsste, wüsste*. Perfekt Konjunktiv утвараецца пры дапамозе дапаможных дзеясловаў *haben* ці *sein*, якія стаяць у Präsens Konjunktiv, і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Plusquamperfekt Konjunktiv утвараецца з дапамогай тых жа дапаможных дзеясловаў у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Futurum I і Futurum II Konjunktiv утвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *werden* у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II адпаведна. Акрамя гэтых форм ёсць яшчэ дзве, аналагаў якім няма ў беларускай мове. Гэта Konditionalis I і Konditionalis II. Яны ўтвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова *werden* у Präteritum Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II.

Загадны лад  (руск.) (бел. (Imperativ) мае чатыры формы: 2-ая асоба адзіночнага ліку (*arbeite, nimm*), 1-ая асоба множнага ліку (*arbeiten wir / wollen wir arbeiten, nehmen wir / wollen wir nehmen*), 2-ая асоба множнага ліку (*arbeitet, nehmt*) і ветлівая форма (*arbeiten Sie, nehmen Sie*). Таксама загадны лад можна ўтварыць інфінітывам ( *Nicht aus dem Fenster lehnen!* ) або другім дзеепрыметнікам ( *Hiergeblieben!* ). Пабуджальнасць у нямецкім могуць выражаць некаторыя граматычныя канструкцыі (напрыклад, haben / sein + zu + Infinitiv, мадальны дзеяслоў + Infinitiv).

Інфінітыў  (руск.) (бел. (Infinitiv) і дзеепрыметнік  (руск.) (бел. (Partizip) удзельнічаюць ва ўтварэнні розных граматычных канструкцый і часавых форм.

Інфінітыў утварае інфінітыўныя групы і канструкцыі з прыназоўнікам *zu* (інфінітыўныя групы тыпу *um zu, ohne zu, (an) statt zu*; канструкцыя *haben/sein + zu + Infinitiv*) і без яго (з мадальнымі дзеясловамі, дзеясловамі руху і іншымі дзеясловамі-выключэннямі). Інфінітыў выконвае розныя сінтаксічныя ролі: дзейнік  (руск.) (бел. (*Es ist eine Vergnügen, zu reiten*), выказнік  (руск.) (бел. (*Vielleicht haben Sie die Absicht, auch unsere Vororte mit ihren schönen Palästen und Parks zu besuchen*), дапаўненне  (руск.) (бел. (*Marion war von Herzen froh (darüber), in diesem schrecklichen halbzerstörten Haus nicht allein zu sein*) і акалічнасць  (руск.) (бел. (*Er fährt nach Moskau, um seine Eltern zu besuchen*).

Нямецкі дзеепрыметнік бывае двух відаў: Partizip I (аснова дзеяслова ў Präsens і суфікс *-(e)nd*) і Partizip II (аснова дзеяслова, прыстаўка *ge-* і суфікс *-(e)t* (для слабых дзеясловаў) ці *-en* (для моцных дзеясловаў)). Першы дзеепрыметнік часта выступае ў ролі азначэння да назоўніка (*Das zu lesende Buch*) і акалічнасці (*Aus dem Kino zurückgehend, besprachen die Leute den Film*). Другі дзеепрыметнік ужываецца пры ўтварэнні складаных часавых форм Perfekt і Plusquamperfekt (*Mein Freund hat das Institut absolviert*), ва ўсіх часавых формах пасіўнага стану (*Der Text wird/wurde nacherzählt, nachdem er zweimal vorgelesen worden ist/worden war*) і як азначэнне да назоўніка ў дзеепрыметных групах (*Die von mir gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch*).

### Сінтаксіс

Асноўны артыкул: **Сінтаксіс нямецкай мовы**
Сінтаксіс нямецкай мовы развіваўся на працягу ўсяе гісторыі існавання мовы  (руск.) (бел. аднак канчатковае нармаванне адбывалася толькі ў XIX—XX стагоддзях. Пунктуацыя нямецкай мовы сярэдневякоўя і новага часу выключала вялікую колькасць знакаў прыпынку, таму сказы былі простымі, аднак са з’яўленнем коскі ў ранненоваверхненямецкім перыядзе  (руск.) (бел. адбыўся вялікі рывок у развіцці нямецкага сказа, што вызначыла яго сённяшнюю структуру.

Нямецкія сказы  (руск.) (бел. бываюць простымі  (руск.) (бел. і складанымі  (руск.) (бел.. Просты сказ звычайна складаецца з двух слоў — дзейніка  (руск.) (бел. і выказніка  (руск.) (бел. (неразвіты сказ), аднак можа ўключаць і даданыя члены сказа (развіты сказ). Складаныя сказы складаюцца з двух або некалькіх простых сказаў. Адпаведна, яны бываюць складаназлучанымі  (руск.) (бел. (бяззлучнікавыя і злучнікавыя), якія складаюцца з двух незалежных сказаў, і складаназалежныя  (руск.) (бел. якія складаюцца з галоўнага і аднаго ці некалькіх даданых сказаў  (руск.) (бел..

Сувязь у складаназлучаным сказе ажыццяўляецца пры дапамозе злучальных злучнікаў *und, aber, oder, denn, deshalb, darum, doch, dann, so, also*, а таксама пры дапамозе парных злучнікаў *bald… bald, nicht nur… sondern auch, sowohl… als auch, entweder… oder*. Даданы сказ у складзе складаназалежнага ўводзіцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў (*dass, wenn, als, weil*), адносных займеннікаў (*der, die, das, die*), пытальных займеннікаў  (руск.) (бел. (*wer, was, welcher*), прыслоўяў (*wo, wann*), пытальных займенных прыслоўяў (*woran, wovon, woruber*) і інш. Іх выбар залежыць ад віду даданага сказа. Гэтыя сказы бываюць: дапаўняльнымі, азначальнымі, акалічнаснымі (месца, часу, спосабу дзеяння, параўнання, ступені, выніку, прычыны, мэты, умовы і ўступкі) і далучальнымі.

Парадак слоў у нямецкім сказе напрамую залежыць ад яго характару. У простым апавядальным сказе адрозніваюць прамы і адваротны парадак слоў. У першым выпадку маецца на ўвазе, што ўсе члены сказа займаюць толькі свае выразна ўстаноўленыя пазіцыі: спачатку дзейнік, затым выказнік і даданыя члены сказа. Напрыклад, *Der Lehrer kommt bald*. Пры адваротным парадку слоў адбываецца інверсія: *Bald kommt der Lehrer*. Пры састаўным або складаным выказніку зменная частка становіцца на сваё месца, а нязменная ідзе ў канец: *Ich stimme zu*.

У пытальным сказе без пытальнага слова выказнік становіцца на першае месца ў сказе: *Hat er das gemacht?*. У пытальным сказе з пытальным словам (*wer?, was?, wann?, wo?, wohin?, woher?, wie?, warum?, wozu?* і інш.) на першым месцы стаіць само пытальнае слова, а выказнік ідзе за ім: *Was hat er gemacht?*.

У адмоўных сказах часцей за ўсё сустракаецца адмоўная часціца *nicht*, якая звычайна выкарыстоўваецца перад адмаўляемым словам: *Nicht alle verstehen das*. Аднак калі адмаўляецца выказнік, то часціца ставіцца ў канец сказа перад нязменнай часткай: *Das weiß ich nicht*. Калі адмаўляецца назоўнік, то перад ім ставіцца адмоўны займеннік *kein*, які замяшчае няпэўны артыкль і ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, ліку і склоне: *Ich habe keine Zeit*. Двайнога адмаўлення ў нямецкай мове няма, г.зн. канструкцыі *«нічога / ніколі не …»* перадаюцца толькі адным адмаўленнем (у дадзеным выпадку словамі *nichts* ці *niemand*).

### Словаўтварэнне

Асноўны артыкул: **Словаўтварэнне нямецкай мовы**
Словаўтварэнне нямецкай мовы атрымала вельмі добрае развіццё. Багацце элементаў слоў, як уласна нямецкіх, так і запазычаных  (руск.) (бел. дазваляе «збіраць» самыя розныя словы. У 1999 годзе парламент нямецкай зямлі Мекленбург — Пярэдняя Памеранія разгледзеў праект закона пад назвай *«Rinderkennzeichnungs- und Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz»* («Закон аб перадачы абавязкаў кантролю маркіроўкі ялавічыны»). Гэтае слова афіцыйна з’яўляецца самым доўгім у нямецкай мове (63 літары, 7 частак). У Сеціве прыводзяцца спасылкі на слова з 79 літар — *«Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft»  (ням.) (бел.* («Таварыства служачых малодшага звяна органа па наглядзе за будаўніцтвам пры галоўным упраўленні электрычнага абслугоўвання дунайскага параходства»). Апошняе па новых правілах прыбаўляе яшчэ адну літару (*…schi**fff**ahrt…*). Падобных складаных слоў у нямецкай мове вельмі шмат.

Месца нямецкага словаўтварэння ў сістэме мовы да гэтага часу да канца не вызначана. Звычайна яно разглядаецца ў рамках лексікалогіі ці граматыкі, аднак, будучы звязаным і з граматыкай, і з лексікай, словаўтварэнне валодае ўласнымі, толькі яму ўласцівымі рысамі. Словаўтварэнне можа разглядацца як з дыяхроннага  (руск.) (бел. так і з сінхроннага  (руск.) (бел. погляда. Гэта важна для разумення гістарычнага развіцця словаўтваральнай формы, выразнага размежавання словаўтваральных працэсаў і сучаснай структуры слова. З сінхраніяй і дыяхраніяй перакрыжоўваюцца працэсуальны і статыстычны аспекты (словаўтварэнне ў руху і статыцы).

Мінімальная адзінка слова называецца марфемай. У сваю чаргу марфемы могуць быць граматычнымі і лексічнымі. Словаўтваральны аналіз слова можа быць марфемным (дзяленне на самыя дробныя значныя адзінкі: *be-auf-trag-en*) і па «непасрэдна-складніках» ( *Erfrischung → erfrischen + -ung → er- + frisch* ). Нямецкае словаўтварэнне вылучае простыя, вытворныя і складаныя словы. Словаўтваральныя мадэлі  (руск.) (бел. ўяўляюць сабой класіфікацыю гэтых слоў і ўключаюць восем узроўняў: мадэль каранёвых слоў, мадэль бязафікснага словаўтварэння, прэфіксальная, суфіксальная мадэлі, мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння, мадэль асноў з паўпрэфіксамі і паўсуфіксамі і азначальнае словаскладанне. Гл. таксама: Афіксы ў нямецкай мове.

| Мадэль | Апісанне |
| --- | --- |
| Мадэль каранёвых слоў | Каранёвыя словы не раскладаюцца на марфемы і нематываваныя. Нямецкія каранёвыя словы, як правіла, маюць адзін—два склады (*Tisch, klug, Abend*), але ёсць і трохскладовыя (*Ameise*); запазычаныя каранёвыя словы могуць уключаць больш чым два склады. На перыферыі каранёвых слоў знаходзяцца гукапераймальныя словы (*paff, piep, miau*) і абрэвіятуры. |
| Мадэль бязафікснага (імпліцытнага) словаўтварэння | Узаемапераход часцін мовы, функцыянаванне адной і той жа асновы ў якасці розных часцін мовы (*grünen vi, grün a, Grün n*). Словаўтваральны афікс адсутнічае, як словаўтваральны сродак разглядаецца наяўнасць унутранай флексіі (*binden — Band, krank — kränken*). |
| Прэфіксальная мадэль | Сувязная словаўтваральная марфема папярэднічае ўтваральнай аснове (*entlaufen, missgelaunt, Unruhe*). Прэфікс надае слову пэўную катэгарыяльную прыкмету (напрыклад, прэфікс *be-* надае дзеясловам *besetzen, besticken* значэнне забеспячэння). |
| Суфіксальная мадэль | Сувязная словаўтваральная марфема знаходзіцца пасля ўтваральнай асновы (*Schönheit, nächtlich*). Суфікс падводзіць адпаведную лексічную адзінку пад больш шырокую семантычную катэгорыю. Напрыклад, суфікс назоўнікаў жаночага роду *-ung* мае значэнне дзеяння працэсу, асобных дзеянняў, актаў (*Abdankung, Beaufsichtigung*); з’яў (*Lösung*); тэхнічных прылад (*Abdichtung*); неадушаўлёных прадметаў, часам зборнасці (*Besegelung, Kleidung*). |
| Мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння | Лексічныя адзінкі, утваральныя асновы якіх адначасова спалучаюцца як з прэфіксам, так і з суфіксам (*Gefrage, befrackt*). |
| Мадэль асноў з паўпрэфіксамі | Многія паўпрэфіксы семантычна адпавядаюць прыназоўнікам (*ab-, an-, mit-, vor-, zu-*). Большасць паўпрэфіксаў аддзяляльныя, але ёсць і выключэнні (*über-, um-*); паўпрэфіксы могуць групавацца ў семантычныя катэгорыі (узмацненне — *hoch-, allzu-, blitz-*; негатыўнасць — *teufels-, sau-*). |
| Мадэль асноў з паўсуфіксамі | Адрозніваюцца ад суфіксаў абмежаванасцю выражаных імі семантычных катэгорый (наяўнасць, багацце — *-voll, -reich*; напрамак — *-weg, -seits*; здольнасць, каштоўнасць — *-fertig, -fächig*). |
| Словаскладанне | Бывае азначальным і неазначальным. Пад першым разумеецца спалучэнне дзвюх асноў (*Freiheitsliebe, Braunkohle*), другі тып уключае «імператыўныя імёны» (*Vergißmeinnicht*), злучальныя складанні (*Freundfeind*) і некаторыя іншыя віды злучэнняў. Да складання адносяцца таксама злучэнні частотных кампанентаў. |

### Лексіка

Асноўны артыкул: **Лексіка нямецкай мовы**
Да спрадвечных слоў нямецкай мовы адносяцца лексемы  (руск.) (бел. якія ў тым ці іншым выглядзе сустракаліся яшчэ ў прагерманскай мове, з розных дыялектаў якой узніклі сучасныя германскія мовы, у тым ліку і літаратурная нямецкая. Большая частка гэтых слоў была атрымана ў спадчыну прагерманскай мовай, у сваю чаргу, з праіндаеўрапейскай мовы. Да іх адносяцца, напрыклад: займеннікі *ich* (прагерм. *\*ek*), *du* (*\*þū*), *mein* (*\*mīnaz*) і т. д.; лічэбнікі *ein* (прагерм. *\*ainaz*), *zwei* (*\*twai*), *hundert* (*\*hundaradą*) і т. д.; назоўнікі *Vieh* (прагерм. *\*fehu*), *Haus* (*\*hūsą*), *Feuer* (*\*fōr*) і інш.; такія дзеясловы як *gehen* (прагерм. *\*gāną*), *stehen* (*\*stāną*), *sehen* (*\*sehwaną*) і інш.

Запазычаныя словы пранікалі ў нямецкую мову, як правіла, з іншых індаеўрапейскіх моў, што тлумачыцца гістарычнымі культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі сувязямі Германіі з суседнімі тэрыторыямі. Разам з індаеўрапейскімі запазычаннямі ў нямецкай прысутнічае культурная лексіка з неіндаеўрапейскіх моў.

Запазычаныя словы могуць часткова захоўваць свае першапачатковыя вымаўленне і арфаграфію. Прыкладамі запазычанняў з лацінскай мовы з’яўляюцца: *Koch* (лац.: coquus), *Wein* (*vīnum*), *Straße* (*strāta*), *Prozess* (*processus*), *schreiben* (*scrībere*) і інш. Са старажытнагрэчаскай былі запазычаныя словы, звязаныя з навукай, рэлігіяй, міфалогіяй і грамадска-палітычным ладам: *Meter* (ст.-грэч. μέτρον), *Elektron* (ήλεκτρον), *Mathematik* (μαθηματική), *Historie* (ἱστορία), *Theologie* (θεολογία), *Liturgie* (λειτουργία), *Mythos* (μῦθος), *Thron* (θρόνος), *Demokratie* (δημοκρατία) і інш. Словы лацінскага і грэчаскага паходжання, а таксама часткі вытворных слоў узнікалі ў нямецкай на працягу ўсяе яе наступнай гісторыі цераз іншыя мовы.

З італьянскай мовы прыйшлі эканамічныя тэрміны і словы, звязаныя з мастацтвам: *Bank* (італ.: banca), *Bankrott* (*banca rotta*), *Bilanz* (*bilancia*), *Risiko* (*risico*, *risco*), *Kapital* (*capitale*), *Arie* (*aria*), *Oper* (*opera*), *Sinfonie* (*sinfonia*). З французскай паходзяць словы, звязаныя з модай і бытам: *Figur* (фр.: figure), *Garderobe* (*garde-robe*), *Toilette* (*toilette*), *Friseur* (*friser*). З англійскай мовы ў нямецкую была запазычана вялікая колькасць слоў (англіцызмаў  (руск.) (бел. і амерыканізмаў  (руск.) (бел.), звязаных з тэхналогіямі, СМІ, а таксама маладзёжнай культурай: *E-Mail* (англ.: e-mail), *Show* (*show*), *Keyboard* (*keyboard*), *Ticket* (*ticket*), *T-Shirt* (*T-shirt*), *Party* (*party*), *Date* (date), *Baby* (*baby*), *Story* (*story*).

Вялікі ўплыў  (руск.) (бел. аказала арабская мова, з якой былі ўзятыя словы: *Matratze* (араб. مطرح), *Elixir* (الإكسير), *Arsenal* (دار الصناعة), *Ziffer* (صفر) і іншыя. У нямецкай таксама прысутнічаюць шматлікія гебраізмы — запазычанні з іўрыта і ідыша: *betucht* (іўр.: בָּטַח), *koscher* (ככּשר‎), *dufte* (טוֹב‎), *mauscheln* (מֹשֶׁה‎ ці מָשָׁל‎), *zocken* (צחוק‎), *Chuzpe* (חֻצְפָּה‎‎), *Schlamassel* (ідыш: שלימזל‎).

Асобную катэгорыю складаюць словы, якія складаюць нацыянальную культурную лексіку. Напрыклад, з кітайскай словы *Feng Shui* (кіт.: 風水), *Mahjong* (麻將), *Kungfu* (功夫), *Ketchup* (茄汁), *Tee* (茶). З японскай: *Kamikaze* (яп.: 神風), *Ninja* (忍者), *Aikido* (合気道), *Origami* (折り紙), *Karaoke* (カラオケ), *Tsunami* (津波). З рускай: *Sputnik* (*спадарожнік*), *Sowjet* (*савет*), *Pogrom* (*пагром*), *Datsche* (*дача*), *Kosaken* (*казак*) і іншыя.

У розны час нямецкая мова запазычала таксама з суседніх германскіх, славянскіх, раманскіх моў, а таксама (пры дапамозе) цюркскіх, фіна-ўгорскіх, індыйскіх  (руск.) (бел. іранскіх, палінезійскіх  (руск.) (бел. афрыканскіх  (руск.) (бел. і іншых моў.

Гл. таксама
-----------

* Германскія мовы
* Гісторыя нямецкай мовы
* Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце
* Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы
* Дыялекты нямецкай мовы
* Нямецкі алфавіт
* Граматыка нямецкай мовы
* Фанетыка нямецкай мовы
* Шматмоўны корпус Tatoeba

Крыніцы
-------

1. ↑  Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010 (парт.)(недаступная спасылка).  Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística. Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2012. Праверана 13 лістапада 2014.
2. ↑  Língua alemã (парт.)(недаступная спасылка).  Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode. Архівавана з першакрыніцы 27 ліпеня 2016. Праверана 13 лістапада 2014.
3. ↑  *Haubel M.* Die päpstliche Schweizergarde // *Österreichische Militärische Zeitschrift*. — 2007. — № 3. — С. 311-316.
4. ↑  Sprache – Identität und Schlüssel (ням.).  Nordschleswig.de. Праверана 13 лістапада 2014.
5. ↑  *Bauer R.* Deutsch als Amtssprache in Südtirol(ням.) // *Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes*. — 1994. — С. 63–84.
6. ↑  Deutsch in Namibia (ням.)(недаступная спасылка).  Allgemeine Zeitung (18 ліпеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2008. Праверана 13 лістапада 2014.
7. ↑  Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN) (ням.)(недаступная спасылка).  DiN. Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
8. ↑  Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays (ням.).  Bundeszentrale für politische Bildung (9 студзеня 2008). Праверана 13 лістапада 2014.
9. ↑  *Danowski R.*. Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989 (ням.).  Ostpreussen-info.de. Праверана 13 лістапада 2014.
10. ↑  *Erbe M.* Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten. — Stuttgart: Kohlhammer, 2002. — С. 198. — ISBN 3-17-015771-X.
11. ↑  *Hartweg F.* Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?(ням.) // *Argumente und Materialien*
zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen*. — 2002. — № 35. — С. 63-75. Архівавана з першакрыніцы 16 мая 2012.*
12. 1 2  EU-Verwaltung - Bedienstete, Sprachen und Standorte (ням.).  Europa.eu. Праверана 13 лістапада 2014.
13. ↑  *Marten T. Sauer F. J.* Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt. — Berlin: Inform-Verlag, 2005. — С. 7. — ISBN 3-9805843-1-3.
14. 1 2  Die meistgesprochenen Sprachen der Welt (ням.).  Sprachkreis Deutsch (14 мая 2012). Праверана 13 лістапада 2014.
15. ↑  UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q925553'></a>
16. 1 2 3  Немецкий язык // Языкознание. Большой энциклопедический словарь  (руск.) (бел. / Гл. ред. В. Н. Ярцева  (руск.) (бел.. — 2-е изд.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — С. 329. — ISBN 5-85270-307-9.
17. 1 2 3 4 5 6  Немецкий язык **(нявызн.)**.  Энциклопедия Кругосвет. Праверана 6 лістапада 2011.
18. 1 2 3 4 5  *Wohlgemuth J.*. Allgemeiner Längsschnitt vom Indogermanischen zum Neuhochdeutschen (ням.).  Linguist.de. Праверана 5 кастрычніка 2012.
19. ↑  Москальская О. И. История немецкого языка 2006, с. 15-18.
20. ↑  Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
21. 1 2 3 4  Жирмунский В. М. История немецкого языка 1948, с. 28.
22. ↑  Москальская О. И. История немецкого языка 2006, с. 32-33.
23. ↑  *Stefan Sonderegger.* Althochdeutsche Sprache und Literatur: eine Einführung in das älteste Deutsch. Darstellung und Grammatik. — Berlin, 1987. — ISBN 3-11-004559-1.
24. ↑  Geschichte der Deutschen Sprache: Frühneuhochdeutsch (ням.)(недаступная спасылка).  Christian-Albrechts-Universität zu Kiel. Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2013. Праверана 4 кастрычніка 2012.
25. ↑  *Thielemann L.*. Anglizismen im Deutschen (ням.). Праверана 13 лістапада 2014.
26. ↑  *Meier-Brügger M. Krahe H.  (руск.) (бел..* Indogermanische Sprachwissenschaft. — Berlin: Walter de Gruyter, 2002. — ISBN 3-11-017243-7.
27. ↑  *Zimmer S.* Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches // Reallexikon der germanischen Altertumskunde. — Berlin: de Gruyter, 2006. — Т. 31. — С. 572–573. — ISBN 3-11-018386-2.
28. ↑  Жирмунский В. М. История немецкого языка 1948, с. 9-13.
29. ↑  *Лебек С.* Франки // Происхождение франков. V-XI века. — М.: Скарабей, 1993. — Т. 1. — ISBN 5-86507-001-0.
30. ↑  Жирмунский В. М. История немецкого языка 1948, с. 21-22.
31. ↑  *Cercignani F.* The Consonants of German: Synchrony and Diachrony. — Milano: Cisalpino, 1979. — С. 26-48.
32. ↑  Niebaum H. Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen 2006, S. 222.
33. ↑  *Moser H.* Annalen der deutschen Sprache von den Anfangen bis zur Gegenwart. — Stuttgart, 1961. — С. 16.
34. ↑  *Besch W.* Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache. — Walter de Gruyter, 1998. — ISBN 3-11-011257-4.
35. ↑  *Wolfgang Haubrichs, Herwig Wolfram  (руск.) (бел..* Theodiscus // Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. — Berlin, New York, 2005. — ISBN 3-11-018385-4.
36. ↑  Жирмунский В. М. История немецкого языка 1948, с. 38.
37. ↑  *Thordis Hennings.* Einführung in das Mittelhochdeutsche. — Berlin, 2003. — ISBN 3-11-017818-4.
38. ↑  *Peter von Polenz.* Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage). — Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1987. — ISBN 3-11-007998-4.
39. ↑  *Jan von Flocken.*. Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
40. ↑  *Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.* Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit. — Niemeyer, Tübingen, 2005. — ISBN 3-484-25133-6.
41. ↑  *Andreas Gardt.* Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland. — Walter de Gruyter, 1999. — ISBN 3-11-015788-8.
42. ↑  *Klemperer V.* LTI — Lingua Tertii Imperii. Notizbuch eines Philologen. — Leipzig, 1996. — С. 24. — ISBN 3-379-00125-2.
43. ↑  *Alexandre Pirojkov.* Russizismen im Deutschen der Gegenwart. Bestand, Zustand und Entwicklungstendenzen. — Berlin: Weissensee-Verlag, 2002. — ISBN 3-934479-69-3.
44. ↑  *Ammon U.* Zur Entstehung von Staatsvarietäten während der 40jährigen Teilung Deutschlands // Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten. — Berlin, New York: de Gruyter, 1995. — С. 385–390. — ISBN 3-11-014753-X.
45. ↑  Москальская О. И. История немецкого языка 2006, с. 30.
46. ↑  *Burmasova S.* Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004). — Bamberg: University of Bamberg Press, 2010. — С. 222. — ISBN 978-3-923507-71-9.
47. ↑  Rechtschreibreform. Eine Zusammenfassung von Dr. Klaus Heller **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
48. ↑  Welche Auswirkungen hat die Rechtschreibreform auf unseren Alltag? **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 верасня 2008. Праверана 6 лістапада 2011.
49. ↑  Rechtschreibung. Die Rückkehr **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
50. ↑  *Schäuble W.* Zwei Jahrzehnte Politik für Aussiedler und nationale Minderheiten(ням.) // *Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven*. — 2009. — Т. 38. — С. 17-22. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2015.
51. ↑  Spezial-Eurobarometer 243: Die Europäer und ihre Sprachen (ням.).  Europa.eu. Праверана 13 лістапада 2014.
52. ↑  *Nossol A.* Kulturelle Identität und Konfessionalität(ням.) // *Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven*. — 2009. — С. 101-102. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2015.
53. ↑  *Rosenberg P.* Die Entwicklung der europäischen Sprachenvielfalt und die Rolle der Minderheiten – der linguistische Befund(ням.) // *Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven*. — 2009. — С. 135-149. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2015.
54. ↑  *Weber M.* Deutsche Minderheiten in der europäischen Siedlungsgeschichte(ням.) // *Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven*. — 2009. — Т. 38. — С. 42-43. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2015.
55. ↑  *Siebenhaar B.*. Sprachliche Variation. Sprachkontakt (ням.).  Universität Leipzig. Праверана 13 лістапада 2014.
56. ↑  Australia **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
57. ↑  Bavarian **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
58. ↑  Argentina **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
59. ↑  Belgium **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
60. ↑  Brazil **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
61. ↑  German, Colonia Tovar **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
62. ↑  Germany **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
63. ↑  Denmark **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
64. ↑  Italy **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
65. ↑  *Устиненко А.*. Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане **(нявызн.)**.  Новости — Казахстан (15 мая 2013). Праверана 13 лістапада 2014.
66. ↑  Kazakhstan **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
67. ↑  Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Агентство республики Казахстан по статистике. Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2010. Праверана 27 студзеня 2012.
68. ↑  Canada **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
69. ↑  Liechtenstein **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
70. ↑  Luxembourg **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
71. ↑  Namibia **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
72. ↑  Paraguay **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 27 студзеня 2012.
73. ↑  Poland **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 27 студзеня 2012.
74. ↑  Russian Federation **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
75. ↑  *Stricker G.* Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland(ням.) // *Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland*. — 1997. — С. 13-34.
76. ↑  Вот какие мы - россияне: Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года **(нявызн.)**.  Российская газета — №5660 (284) (22 снежня 2011). Праверана 27 студзеня 2012.
77. ↑  Romania **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
78. ↑  *Lauer J.*. Siebenbürger Sachsen - gestern, heute, morgen (ням.). Праверана 12 студзеня 2012.
79. ↑  Slovakia **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
80. ↑  United States **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
81. ↑  Language-learning trends in the United States (англ.).  Vistawide.com. Праверана 27 студзеня 2012.
82. ↑  Ukraine **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
83. ↑  Der Dialekt in Zahlen (ням.).  Amt für Sprache und Kultur im Elsass (OLCA). Праверана 6 лістапада 2011.
84. ↑  Culture et Bilinguisme de Lorraine - Zweisprachig, unsere Zukunft (фр.). Праверана 12 студзеня 2012.
85. ↑  Czech Republic **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
86. ↑  Obyvatelstvo podle národnosti podle výsledků sčítání lidu v letech 1921-2001 (чэшск.)  **(нявызн.)**?. Праверана 6 лістапада 2011.
87. ↑  Switzerland **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
88. ↑  South Africa **(нявызн.)**.  Ethnologue  (руск.) (бел.. Праверана 13 лістапада 2014.
89. ↑  Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка 1983, с. 16-31.
90. ↑  Москальская О. И. История немецкого языка 2006, с. 26-28.
91. ↑  *Hans Hermans.*. Meer over de Benrather taalgrens (гал.) (18 лістапада 2009). Праверана 20 верасня 2012.
92. ↑  *Eckhard Eggers.* Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas" der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003. — Steiner, Stuttgart, 2005. — ISBN 3-515-08762-1.
93. ↑  *König W.* Niederdeutsch und Niederländisch // dtv-Atlas zur deutschen Sprache. 9. Auflage. — München, 1992. — С. 103. — ISBN 3-423-03025-9.
94. ↑  *Arend Mihm.* Sprache und Geschichte am unteren Niederrhein. Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung. — Köln, 1992.
95. ↑  *Foerste W.* Geschichte der niederdeutschen Mundarten // Deutsche Philologie im Aufriss, 2. überarbeitete Auflage - unveränderter Nachdruck. — Berlin: Erich Schmidt Verlag, 1966. — С. 1730–1898.
96. ↑  *Friedrich Engels.*. Fränkische Zeit. Anmerkung: Der fränkische Dialekt (ням.). Праверана 12 лістапада 2011.
97. ↑  Alemannisch (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 ліпеня 2012. Праверана 12 лістапада 2011.
98. ↑  Bayerische Landesbibliothek Online. Sprechender Sprachatlas von Bayern (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 ліпеня 2012. Праверана 12 лістапада 2011.
99. ↑  Website zu den Deutschschweizer Dialekten (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
100. ↑  *Joachim Scharloth.*. Zwischen Fremdsprache und nationaler Varietät. Untersuchungen zum Plurizentrizitätsbewusstsein der Deutschschweizer (ням.).  Universität Zürich, Switzerland (16 красавіка 2004). Праверана 26 лістапада 2011.
101. ↑  *Ulrich Ammon.* Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten. — Berlin/New York: de Gruyter, 1995.
102. ↑  *Peter Wiesinger.* Die deutsche Sprache in Österreich. Eine Einführung. In: Wiesinger (Hg.): Das österreichische Deutsch. Schriften zur deutschen Sprache. Band 12. — Wien, Köln, Graz, 1988.
103. ↑  *Hans Bickel, Christoph Landolt.* Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz. — Mannheim, Zürich: Dudenverlag, 2012. — ISBN 978-3-411-70417-0.
104. ↑  *Robert Sedlaczek.* Das österreichische Deutsch. — Wien: Ueberreuter, 2004. — ISBN 3-8000-7075-8.
105. ↑  *Siebenhaar B. Wyler A.*. Dialekt und Hochsprache in der deutschsprachigen Schweiz (ням.) (16 красавіка 1997). Праверана 26 лістапада 2011.
106. ↑  *Pollak W.* Was halten die Österreicher von ihrem Deutsch? Eine sprachpolitische und soziosemiotische Analyse der sprachlichen Identität der Österreicher. — Wien: Österreichische Gesellschaft für Semiotik/Institut für Soziosemiotische Studien, 1992.
107. ↑  Москальская О. И. История немецкого языка 2006, с. 28.
108. ↑  Немецкий алфавит: Study German **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
109. ↑  Когда используется «ß» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2014. Праверана 20 студзеня 2014.
110. ↑  О Немецком алфавите **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
111. ↑  Das deutsche Alphabet (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2013. Праверана 17 студзеня 2012.
112. ↑  Виды немецкого письма **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 студзеня 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
113. ↑  *Christopher Burke.*. Paul Renner: the Art of Typography **(нявызн.)**.  New York: Princeton Architectural Press (16 красавіка 1998). Праверана 6 лістапада 2011.
114. ↑  *Werner König.* Phonologische Regionalismen in der deutschen Standardsprache. — Berlin, 1997. — 246—270 с.
115. ↑  richtich oder richtick — was ist richtig? (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
116. ↑  Seminar für Sprachmethodik: Phonologie. Ein sprachwissenschaftliches Lehrbuch. — Bonn: Verlag für Kultur und Wissenschaft, 2000.
117. ↑  *Ursula Hirschfeld.* Welche Aussprache lehren wir? In: Jahrbuch Deutsch als Fremdsprache. — 1997. — С. 175-188.
118. 1 2 3  *Носков С. А.* Немецкий язык для поступающих в вузы. — Мн. 2002. — 415 с. — ISBN 985-06-0819-6.
119. ↑  *Helmut Richter.* Grundsätze und System der Transkription (IPA). — Tübingen, 1973.
120. ↑  Germanische Sprachen: Deutsch (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 студзеня 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
121. ↑  Немецкий язык для всех: Der Artikel. Артикль **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
122. ↑  *Heinz V.* Das System der Artikelformen im gegenwärtigen Deutsch. — Tübingen, 1979. — ISBN 3-484-10359-0.
123. ↑  Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Имя существительное (Substantiv) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
124. ↑  *Смирнова Т. Н.* Deutsch Intensiv. Начальный этап. — М. 2005. — 352 с. — ISBN 5-329-01422-0.
125. ↑  Имя прилагательное (Das Adjektiv). Склонение прилагательных. **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
126. ↑  Степени сравнения прилагательных и наречий (Die Komparationsstufen der Adjektive) **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 студзеня 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
127. ↑  Немецкий язык: от А до Я: Степени сравнения прилагательных и наречий **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 21 верасня 2014.
128. ↑  Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Местоимение (Pronomen) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
129. ↑  Личные местоимения в немецком языке — Personalpronomen **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 лістапада 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
130. ↑  Лингвотек. Притяжательные местоимения (Possesivpronomen) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
131. 1 2 3  *Михаленко А. О.* Морфология // Deutsche Sprache. — Красноярск: СибГАУ, ИФиЯК СФУ, 2010. — С. 12-76. — ISBN 978-5-699-20204-1.
132. ↑  ЦДО: Местоименные наречия в немецком языке **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 ліпеня 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
133. ↑  Trilinguis: Языковой портал. Немецкие числительные **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
134. ↑  FunnyGerman.com. Числительное (Zahlwort) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
135. ↑  Числительные в немецком языке **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 лістапада 2011. Праверана 6 лістапада 2011.
136. ↑  Немецкий язык: от А до Я: Опорные таблицы и схемы: Порядковые числительные **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 студзеня 2014. Праверана 15 студзеня 2014.
137. ↑  Немецкий язык - это просто. Числительное (Zahlwort) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
138. ↑  Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Предлог (Preposition) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
139. 1 2  *Мышковая И. Б.* Времена немецкого глагола. — СПб. 2007. — 96 с. — ISBN 978-5-91281-007-7.
140. ↑  Немецкое причастие (Partizip) **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
141. ↑  Audio-class.ru. Немецкие глаголы сильного спряжения **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 ліпеня 2012. Праверана 6 лістапада 2011.
142. ↑  Study German. Грамматика немецкого языка: Модальные глаголы **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
143. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Präsens (Gegenwart) (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
144. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Imperfekt (Prateritum, Vergangenheit) (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
145. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Perfekt (vollendete Gegenwart) (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
146. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Plusquamperfekt (Vorvergangenheit) (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
147. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Futur I (Zukunft) (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
148. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Futur II (vollendete Zukunft) (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
149. ↑  Deutsch.lingo4u.de. Konjunktiv (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
150. ↑  Конструкция «zu + инфинитив» **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
151. ↑  *Мышковая И. Б.*. Времена немецкого глагола. Глава 8. Немецкое причастие **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
152. ↑  Deutsch-Online. Причастия настоящего и прошедшего времени (Partizip 1, Partizip 2) **(нявызн.)**. Праверана 6 лістапада 2011.
153. ↑  *Otto Behaghel.* Deutsche Syntax. — Winter, Heidelberg, 1928.
154. ↑  *P. Eisenberg.* Das Wort (Bd. 1), Der Satz (Bd. 2) — Grundri? der deutschen Grammatik. — Stuttgart, 2004.
155. ↑  *Снегирёва Н. С.* Синтаксис немецкого языка. — ОмГУ, 2004. — 149 с.
156. ↑  *Локштанова Л.*. О системных различиях в грамматическом строе немецкого языка **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Partner. Архівавана з першакрыніцы 14 мая 2012. Праверана 28 студзеня 2012.
157. ↑  *Носков С. А.* Немецкий язык для поступающих в вузы. § 3. Порядок слов в вопросительном предложении. — Мн. 2002. — С. 268-269. — ISBN 985-06-0819-6.
158. ↑  *Носков С. А.* Немецкий язык для поступающих в вузы. § 5. Порядок слов в предложениях с отрицанием. — Мн. 2002. — С. 270-273. — ISBN 985-06-0819-6.
159. ↑  Wie ist das längste deutsche Wort (ohne Gedankenstriche)? (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
160. ↑  *Rainer Perkuhn.*. Das längste deutsche Wort? Ein fiktives Gespräch mit wahrem Hintergrund (ням.). Праверана 6 лістапада 2011.
161. ↑  *Schmidt W.* Deutsche Sprachkunde. 7. Aufl. — Berlin, 1972.
162. ↑  *Jung W.* Grammatik der deutschen Gegenwartssprache. — Leipzig, 1996.
163. ↑  *Зуева А. Н. Молчанова И. Д. и др.* Словарь словообразовательных элементов немецкого языка. — М. 1979. — 536 с.
164. ↑  *Wiese H.* Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt. — Berlin: Logos Verlag, 2010. — ISBN 978-3-8325-1601-7.
165. ↑  Гл. адп. артыкулы ў *Kluge F.* Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache / bearbeitet von Elmar Seebold. — 24. durchgesehene und erweiterte Auflage. — Berlin, New York: Walter de Gruyter, 2001. — ISBN 978-3-11-017473-1. Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm  (руск.) (бел.. 16 Bände in 32 Teilbänden. — Leipzig, 1854-1961. Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache (ням.).  Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Праверана 13 лістапада 2014.
166. 1 2  *Best K.-H.* Wo kommen die deutschen Fremdwörter her? // *Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft*. — 2001. — № 5. — С. 7-20.
167. ↑  *Schildt J.* Abriss der Geschichte der deutschen Sprache. — Berlin, 1976. — С. 29.
168. ↑  *Körner H.* Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes // *Glottometrics*. — 2004. — № 7. — С. 25-49.
169. ↑  Fremdwörter und Lehnwörter (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 ліпеня 2012. Праверана 8 лістапада 2011.
170. ↑  Latein im Deutschen (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2011. Праверана 8 лістапада 2011.
171. ↑  *Wolff F.* Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz. — Wiesbaden: VMA-Verlag, 1999. — ISBN 3-928127-63-2.
172. ↑  *Best K.-H.* Italianismen im Deutschen // *Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft*. — 2006. — № 13. — С. 77-86.
173. 1 2  *Best K.-H.* Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion // *Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag*. — 2001. — С. 263-270.
174. ↑  *Telling R.* Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten. — Berlin: Volk und Wissen Volkseigener Verlag, 1987. — ISBN 3-06-521804-6.
175. ↑  *Carstensen B. Busse U.* Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945. — Berlin, New York: de Gruyter, 2001. — Т. 1. — С. 25-47.
176. ↑  *Best K.-H.* Anglizismen – quantitativ // *Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft*. — 2003. — № 8. — С. 7-23.
177. ↑  *Burmasova S.* Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004). — Bamberg: University of Bamberg Press, 2010. — ISBN 978-3-923507-71-9.
178. ↑  *Eisenberg P.* Anglizismen im Deutschen // *Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache*. — 2013. — С. 57-119.
179. ↑  *Osman N.* Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft. — München, 1992. — ISBN 3-406-34048-2.
180. ↑  *Unger A.* Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen. — Stuttgart: Reclam, 2007. — ISBN 978-3-15-010609-9.
181. ↑  *Best K.-H.* Hebraismen im Deutschen // *Glottometrics*. — 2014. — № 27. — С. 10-17.
182. ↑  *Stern H.* Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten. — Tübingen: Niemeyer, 2000. — ISBN 3-484-39102-2.
183. ↑  *Best K.-H.* Sinismen im Deutschen und Englischen // *Glottometrics*. — 2008. — № 17. — С. 87–93.
184. ↑  *Best K.-H.* Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche // *Glottometrics*. — 2009. — № 19. — С. 80-84.
185. ↑  Частка гэтых слоў супадае з беларускімі.
186. ↑  *Best K.-H.* Slawische Entlehnungen im Deutschen // *Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt*. — 2003. — С. 464-473.
187. ↑  *Best K.-H.* Iranismen im Deutschen // *Glottometrics*. — 2013. — № 26. — С. 1-8.
188. ↑  *Eisenberg P.* Das Fremdwort im Deutschen. — Berlin, New York: de Gruyter, 2011. — ISBN 978-3-11-023564-7.

Літаратура
----------

* Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. Немецкий язык // Лингвистический энциклопедический словарь. — М. 1990. С. 329—330.
* *Бах А.* История немецкого языка. — М.: Либроком, 2011. — 346 с. — ISBN 978-5-397-01659-9.
* *Берков В. П.* Современные германские языки. — М.: АСТ, 2001. — 336 с. — ISBN 5-17-010576-2.
* *Домашнев А. И.* Труды по германскому языкознанию и социолингвистике. — СПб.: Наука, 2005. — 1113 с.
* *Жирмунский В. М.* История немецкого языка. — М.: Издательство литературы на иностранных языках, 1948. — 300 с.
* *Жирмунский В. М.* Общее и германское языкознание. — Л.: Наука, 1976. — 698 с.
* *Зуева А. Н. Молчанова И. Д. и др.* Словарь словообразовательных элементов немецкого языка. — М. 1979. — 536 с.
* *Левковская К. А.* Немецкий язык. Фонетика, грамматика, лексика / К. А. Левковская. — 2-е изд.. — М.: Академия, 2004. — 368 с. — ISBN 5-7695-1996-7.
* *Маккензен Л.* Немецкий язык. Универсальный справочник. — М.: Аквариум, 1998. — 592 с. — ISBN 5-85684-101-8.
* *Москальская О. И.* История немецкого языка. Deutsche Sprachgeschichte. — М.: Академия, 2006. — 288 с. — ISBN 5769530235.
* *Мышковая И. Б.* Времена немецкого глагола. — СПб. 2007. — 96 с. — ISBN 978-5-91281-007-7.
* *Погадаев В. А.* Немецкий язык. Краткий справочник. — М. 2003. — 318 с. — ISBN 5-8123-0155-7.
* *Ольшанский И. Г. Гусева А. Е.* Лексикология: Современный немецкий язык. — М.: Академия, 2005. — 416 с. — ISBN 5-7695-1812-X.
* *Снегирёва Н. С.* Синтаксис немецкого языка. Syntax der deutschen Sprache: Theorie, Übungen und Textbeispiele. — Омск: ОмГУ, 2004. — 149 с. — ISBN 5-7779-0312-6.
* *Филичева Н. И.* Диалектология немецкого языка. — М.: Выс. школа, 1983. — 192 с.
* *Филичева Н. И.* История немецкого языка. — М.: Академия, 2003. — 204 с. — ISBN 5769509325.
* *Филичева Н. И.* Немецкий литературный язык. — М.: Выс. школа, 1992. — 176 с. — ISBN 5-06-001718-4.
* *Ammon U.* Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: das Problem der nationalen Varietät. — Berlin, New York: de Gruyter, 1995. — ISBN 3-11-014753-X.
* *Ammon U. Bickel H. Ebner J. u. a.* Variantenwörterbuch des Deutschen  (руск.) (бел.. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol. — Berlin: Walter de Gruyter, 2004. — ISBN 3-11-016574-0.
* *Besch W.* Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung. — Berlin: de Gruyter, 1982. — ISBN 3-11-005977-0.
* *Helbig G. Buscha J.* Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. — Berlin: Langenscheidt, 2007. — 736 с. — ISBN 978-3-468-49493-2.
* *Krech E.-M. Stock E. Hirschfeld U.* Deutsches Aussprachewörterbuch. — Berlin, 2009. — ISBN 978-3-11-018202-6.
* *Niebaum H. Macha J.* Einführung in die Dialektologie des Deutschen. — Tübingen, 2006. — ISBN 3-484-26037-8.
* *Pahlow H.* Deutsche Grammatik — einfach, kompakt und übersichtlich. — Leipzig: Engelsdorfer Verlag, 2010. — 135 с. — ISBN 978-3-86268-012-2.
* *Polenz P. von.* Geschichte der deutschen Sprache. — Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1987. — ISBN 3-11-007998-4.
* *Regh F.-J.* Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt. — Mechernich: Lern-WOLF Verlag, 2009.
* *Schildt J.* Abriss der Geschichte der deutschen Sprache. — Berlin: Akademie-Verlag, 1976.
* *Siebs Th.* Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch. — Berlin, 2007. — ISBN 978-3-11-018203-3.
* Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004. — München, Mannheim: Rat für deutsche Rechtschreibung  (руск.) (бел. 2006.
* Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

 ***на нямецкай мове***


* Нямецкія мовы // Этналог  (англ.)
* Немецкий культурный центр им. Гёте **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 мая 2012. Праверана 18 жніўня 2011.
* Canoonet: Deutsche Wörterbücher und Grammatik (ням.). Праверана 4 кастрычніка 2012.
* Duden. Rechtschreibregeln (ням.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 мая 2012. Праверана 26 ліпеня 2011.
* На каком языке говорят немцы? (руск.)(недаступная спасылка). *Partner-Nord № 52, 22.06.2007*. Архівавана з першакрыніцы 22 жніўня 2011. Праверана 26 ліпеня 2011.
* Deutsch-online: Грамматика немецкого языка (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2011. Праверана 26 ліпеня 2011.
* DeutschDoma: Грамматика немецкого языка (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2012. Праверана 26 ліпеня 2011.
* Грамматика немецкого языка - Deutsche Grammatik (руск.). Архівавана з першакрыніцы 22 жніўня 2011. Праверана 26 ліпеня 2011.
* Grammatik im Deutschunterricht (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 верасня 2011. Праверана 26 ліпеня 2011.
* Интересный немецкий язык (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2012. Праверана 7 мая 2015.
* Studygerman.ru — Портал изучения немецкого языка (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 мая 2012. Праверана 7 мая 2015.
* deutsch.info — Бесплатная многоязычная онлайн-платформа, которая сочетает изучение немецкого языка с практическими советами о жизни и работе в Германии и Австрии (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 студзеня 2014. Праверана 7 мая 2015.

| ⛭✯ Нямецкая мова |
| --- |
| Сцяг Германіі Мовы Германіі • Сцяг Аўстрыі Мовы Аўстрыі • Сцяг Швейцарыі Мовы Швейцарыі • Сцяг Люксембурга Мовы Люксембурга • Сцяг Ліхтэнштэйна Мовы Ліхтэнштэйна • Сцяг Бельгіі Мовы Бельгіі |
| Будова мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Пісьменнасць і фанетыка | Пісьменнасць (✯ руны ·  швабахер ·  фрактура ·  канцылярскі шрыфт ·  гатычны курсіў ·  шрыфт Зютэрліна ·  народны шрыфт ·  шрыфт Офенбаха) • Алфавіт (эсцэт ·  умлаўт) • Фанетыка (табліца МФА ·  практычная транскрыпцыя) |
| Марфалогія | Часціны мовы: Артыкль • Назоўнік • Прыметнік • Прыслоўе • Займеннік • Лічэбнік • Дзеяслоў • Прыназоўнік • Злучнік • Выклічнік
Катэгорыі і формы: Род • Асоба • Лік • Склон • Час • Стан • Лад • Інфінітыў • Дзеепрыметнік |
| Лексіка | Словаўтварэнне (афікс ·  прэфікс ·  суфікс ·  словаскладанне) • Запазычанні (лацінскія ·  славянскія ·  арабскія ·  італьянскія ·  французскія ·  англійскія) • Сінанімія і антанімія • Фразеалогія |
| Сінтаксіс і правапіс | Сказ (члены сказа ·  словазлучэнне ·  сінтаксічныя сувязі)
Арфаграфія • Пунктуацыя • Гісторыя правапісу (1876 ·  1901 ·  1944 ·  1996) |

 |
| Распаўсюджанне | 

|  |  |
| --- | --- |
| Як родная | Нямецкамоўныя краіны (Германія ·  Аўстрыя ·  Швейцарыя ·  Бельгія ·  Ліхтэнштэйн ·  Люксембург) • Краіны Еўропы і Азіі (краіны Балтыі ·  Данія ·  Францыя ·  Італія ·  Нідэрланды ·  Польшча ·  Румынія ·  Чэхія ·  Венгрыя ·  Расія ·  Казахстан) • Краіны Паўднёвай Амерыкі (Бразілія ·  Мексіка ·  Аргенціна ·  Парагвай ·  Чылі) • Краіны Паўночнай Амерыкі (Канада ·  ЗША) • Краіны Афрыкі (Намібія ·  ПАР) • Папуа — Новая Гвінея і Аўстралія |
| Як замежная | Вывучэнне • Мова міжнародных арганізацый |

 |
| Гісторыя | Deutsch (этымалогія) • Германскае перамяшчэнне зычных (Закон Грыма ·  Закон Вернера) • Прагерманская мова • Верхненямецкае перамяшчэнне зычных • Старажытнаверхненямецкая мова (граматыка) • Сярэдневерхненямецкая мова (граматыка) • Ранняноваверхненямецкая мова (граматыка) • Новаверхненямецкая мова • Мова нацысцкай Германіі • Мова ГДР |
| Разнавіднасці | Літаратурная мова • Гутарковая мова (літаратурна-гутарковы ·  агульнарэгіянальны ·  гарадскі ·  жаргон) • Дыялекты (ніжненямецкія • верхненямецкія: сярэдненямецкі і паўднёванямецкі) • Варыянты мовы (бундэсдойч ·  швейцарскі ·  аўстрыйскі ·  люксембургскі) • Кантактныя мовы, крэолы і варыянты па-за Еўропай (алеман каланьера ·  алеманьёл ·  аманадойч ·  барасадойч ·  бельгранадойч ·  дэнгліш ·  зюдвестэрдойч ·  квеля ·  кюхендойч ·  лаўна-дойч ·  наталер-дойч ·  нямецка-плацкі дыялект ·  пенсільванска-нямецкая мова ·  панашэму ·  тэхасдойч ·  унсердойч ·  хунсрукскі дыялект ·  хутэрская мова) |
| Постаці | Іаган Гутэнберг • Марцін Лютэр • Пладаноснае таварыства (Марцін Опіц ·  Андрэас Грыфіус ·  Ганс Якаб Крыстофель фон Грымельсгаўзен) • Іаган Крыстаф Готшэд • Іаган Крыстаф Адэлунг • Ёган Вольфганг фон Гётэ • Якаб і Вільгельм Грым • Младаграматыкі • Конрад Дудэн • Тэадор Зібс |

| Сучасныя германскія мовы |
| --- |
| Скандынаўскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Усходнескандынаўскія мовы | Дацкая мова ·  Сканскі дыялект ·  Шведская мова ·  Эльўдальскі дыялект |
| Заходнескандынаўскія мовы | Ісландская мова ·  Нарвежская мова (Букмал  ·  Нюнорск)  ·  Фарэрская мова |

 |
| Заходнегерманскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Англа-фрызскія мовы | Англійская мова ·  Усходнефрызская мова ·  Заходнефрызская мова ·  Паўночнафрызская мова ·  Шатландская мова |
| Ніжнефранкскія мовы | Афрыкаанс ·  Зеландскі дыялект ·  Лімбургская мова ·  Нідэрландская мова ·  (Заходне)фламандская мова |
| Ніжненямецкая мова/Ніжнесаксонскія дыялекты | Велюўскі дыялект ·  Вестэрквартырскі дыялект ·  Гронінгенска-паўночнадрэнцкі дыялект ·  Дрэнцкія дыялекты ·  Нямецка-плацкі дыялект ·  Аверэйсельскі дыялект ·  Твенцка-ахтэрхукскі дыялект |
| Верхненямецкія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сярэдненямецкіядыялекты | Верхнесаксонскі дыялект ·  Вілямоўская мова ·  Ідыш ·  Люксембургская мова ·  ✯ Нямецкая мова ·  Пенсільванска-нямецкі дыялект і інш. |
| Паўднёванямецкіядыялекты | Алеманскі дыялект ·  Баварскі дыялект ·  Вальзерскі дыялект · Цымбрская мова ·  Швейцарскі дыялект і інш. |

 |

 |


| ⛭Афіцыйныя мовы Еўрапейскага Саюза |
| --- |
| 
* англійская
* балгарская
* венгерская
* іспанская
* грэчаская
* дацкая
* ірландская
* італьянская
* латышская
* літоўская
* мальтыйская
* нідэрландская
* ✯ нямецкая
* партугальская
* польская
* румынская
* славацкая
* славенская
* фінская
* французская
* чэшская
* шведская
* эстонская

 | Сцяг Еўрасаюза |

| ⛭Немцы |
| --- |
| Культура | Літаратура • Музыка • Кухня • Выяўленчае мастацтва • Кінематограф • Тэатр • Архітэктура • Імёны • Касцюм (Баварскі) |
| Дачыненне да рэлігіі | Каталіцызм • Праваслаўе • Евангелічная царква • Іслам |
| ✯ Нямецкая мова | Германія • Аўстрыя • Швейцарыя • Бельгія • Данія • Францыя • Румынія • Чэхія • Расія • Бразілія • Парагвай |
| Рознае | Нацыянальны рух • Гісторыя • Фольксдойчэ • Этнаграфічныя групы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · American Cycl. (1879) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119756721 · GND: 4113292-0 · LCCN: sh85054365 · Microsoft: 154775046 · NDL: 00561611 · NKC: ph115512 · SUDOC: 027789829 |

 |