**Атакаменьё** (у Чылі ісп.: Atacameño), або **атакама** (у Аргенціне ісп.: Atacama), саманазва **ліканантаі́** (*Likanantaí*, літаральна «жыхары зямлі») — народ індзейскага паходжання ў Чылі і Аргенціне. Агульная колькасць (2021 г.) — 41 000 чалавек.

Гісторыя
--------

Культура атакаменьё пачала фарміравацца з 400 г. н.э. на поўначы сучаснай дзяржавы Чылі. Для яе былі характэрныя чырвоная паліраваная кераміка, антрапаморфныя пасудзіны. Прыкладна з 900 г. продкі атакаменьё трапілі пад моцны ўплыў культуры Тыўанака, чырвоная кераміка была выціснута чорнай. Наскальныя піктаграмы перыяду 1000—1450 гг. паказваюць важнасць жывёлагадоўлі, выкарыстанне лам у якасці транспартнага сродку, вылучэнне пласта заможных уладальнікаў статкаў. Відавочна, у гэты перыяд адбылося пашырэнне тэрыторый, населеных атакаменьё. Адной з прычын, якая вымушала іх шукаць прытулак у горных раёнах — змены клімату і засуха.

Бліжэй да XV ст. атакаменьё пачалі будаваць буйныя сталыя паселішчы *пукара*, якія мелі каменныя ўмацаванні. У XV ст. яны былі заваяваны інкамі. У 1512—1556 гг. — іспанцамі. Атакаменьё разам з андскімі народамі ўдзельнічалі ў паўстанні Тупака Амару II ў XVIII ст. У 1824 г. населеныя імі тэрыторыі былі падзелены паміж незалежнымі дзяржавамі Балівіяй і Аргенцінай, прычым існавала сталая міграцыя з Балівіі ў Аргенціну ў пошуках працы. У 1883 г. Балівія страціла тэрыторыі на карысць Чылі. Чылійскія ўлады садзейнічалі развіццю горнай прамысловасці і заахвочвалі перасяленне на поўнач выхадцаў з іншых рэгіёнаў і замежжа. Гэта абумовіла хуткую асіміляцыю атакаменьё. Да сярэдзіны XX ст. яны страцілі родную мову кунcа ў якасці сродку зносін.

З канца XX ст. назіраецца адраджэнне самасвядомасці нашчадкаў атакаменьё як у Чылі, так і ў Аргенціне. У Чылі яны прызнаны карэнным народам. З дапамогай навукоўцаў адбываюцца спробы ўзнаўлення і адраджэння кунcа.

Традыцыйная культура
--------------------

Рэшткі сярэднявечнага паселішча Тулор у Чылі
Атакаменьё насялялі 3 адрозныя экалагічныя рэгіёны: пустыню Атакама, дзе займалі некалькі аазісаў, берагі ракі Лоа ў раёне Антафагасты і схілы паўднёвых Анд. Іх асноўнымі заняткамі здаўна былі ручное земляробства і адгонная жывёлагадоўля. Істотны недахоп вільгаці ва ўсіх 3 рэгіёнах вымушаў займацца ірыгацыяй і тэрасаваннем схілаў гор. Дзякуючы гэтаму атакаменьё вырошчвалі бульбу, кукурузу, аксамітнік, ражковае дрэва, тытунь і г. д. Зямлю ўгнойвалі гуана.

Змены надвор’я рабілі земляробства неустойлівым спосабам забеспячэння, таму жывёлагадоўля з’яўлялася абавязковай часткай гаспадаркі. Да прыходу іспанцаў атакаменьё трымалі лам, якія давалі мяса, поўсць і скуры. Акрамя таго, з дапамогай лам займаліся транспартыроўкай тавараў. Недахоп харчу кампенсаваўся за лік абмену паміж супольнасцямі, а таксама гандлёвых зносін з народамі ціхаакіянскага ўзбярэжжа і Альтыплана.

Старажытныя атакаменьё былі выдатнымі рамеснікамі. На месцы іх паселішчаў археолагі знаходзяць складаныя прылады, у тым ліку матыкі, капальныя кіі з лёзамі, сякеры, лыжкі і інш. Хаця яны выраблялі кераміку, частка посуду прывозілася ад дыягіта і аймара. Атакаменьё здабывалі соль, золата і медзь.

Традыцыйныя паселішчы былі дастаткова буйнымі, часам умяшчалі да некалькіх тысяч чалавек. Яны складаліся з каменных пабудоў з трысняговымі дахамі і мноствам невялікіх пакояў. Уваход у пакой знаходзіўся на даху, так што прыходзілася карыстацца лесвіцамі. Атакаменьё таксама належалі крэпасці *пукара*, традыцыя ўзвядзення якіх была запазычана ў Альтыплана. У XV ст. крэпасці былі пераўтвораны ў адміністрацыйныя цэнтры, адкуль кіравалі намеснікі інкаў.

Вопраткай мужчын і жанчын была кароткая кашуля, па-над якой часам апраналі скураны арнаментаваны плашч. На нагах насілі сандалі, што вырабляліся са скур і трыснягу. Мужчыны і жанчыны ўпрыгожваліся пацеркамі, шпількамі і заколкамі. Існавалі звычаі дэфармацыі зубоў і чэрапаў.

Атакаменьё шанавалі розных багоў, якія на іх думку, жылі на вулкане Ліканкабур. Яго вяршыня, а таксама суседнія горы лічыліся свяшчэннымі, па павер'ях маглі ўплываць на надвор'е і ўраджай. Пад уплывам Тыўанака распаўсюдзіліся культы, звязаныя з ужываннем галюцынагенаў. Падчас заваявання інкамі практыкаваўся культ сонца, на пагорках узводзіліся сонечныя храмы і стадолы. У каланіяльную эпоху распаўсюдзіўся каталіцызм. Аднак і ў нашы дні захоўваюцца старажытныя замагільныя рытуалы, у тым ліку пахаванне нябожчыка з неабходнымі для далейшага існавання рэчамі і жалоба блізкіх сваякоў і сяброў на працягу года.

Зноскі
------

1. ↑  Atacameno, Kunza

Спасылкі
--------

* Consejo de Pueblos Atacameños Архівавана 24 чэрвеня 2021.
* Atacameños — Chile Precolombino
* Atacama — Pueblos Originarios de América
* Atacamas: Cultura, lenguas, viviendas, vestimenta y gatronomía
* Claudia Zapata Silva, Atacameños y Aymaras: el desafío de la «verdad histórica»
* Héctor Morales Morgado, GÉNESIS, FORMACIÓN Y DESARROLLO DEL MOVIMIENTO ATACAMEÑO (NORTE DE CHILE)

| ⛭Андскія культуры |
| --- |
| Балівія | 
* Аймара
* Ванкарані
* Мольё
* Тыўанака
* Чанэ
* Чырыпа

 |  |
| Калумбія | 
* Ілама
* Ётока
* Каліма
* Кімбая
* Купісніке
* Нарыньё
* Сан-Агусцін
* Тайрона
* Т’ерадэнтра
* Тумака
* Чыбча
* Эль-Абра

 |
| Перу | 
* **Археалагічныя помнікі Перу**
* **Дакалумбава храналогія Перу**
* Акарай
* Вікус
* Віру
* Ліма
* Мочэ (Мачыка)
* Наска
* Нортэ-Чыка
* Паракас
* Рекуай
* Салінар
* Сікан (Ламбаеке)
* Тальян
* Уары
* Чавін
* Чанка
* Чанкай
* Чачапоя
* Чыму
* Чынча
* Чынчора
* Чырыбая

 |
| Чылі | 
* Аканкагуа
* Атакаменьё
* Дыягіта
* Чынчора

 |
| Эквадор | 
* Баія
* Вальдывія
* Каньяры
* Лас-Вегас
* Мантэньё-Уанкавілка
* Мачалілья
* Мілагра-Кеведа
* Нарыньё
* Ла-Таліта
* Чарэра

 |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Інкі
Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі
Патагонскія культуры
 |

| ⛭Патагонскія культуры |
| --- |
| 
* Аверыяс
* Агуада
* Аламіта
* Ансільта
* Атакаменьё
* Араўканы (мапучэ)
* Белен
* Гуарані
* Дыягіта
* Кандэларыя
* Кандаруасі
* Санагаста
* Санта-Марыя
* Сьенага
* Сунчытуяк
* Тастыль
* Тэўэльчэ
* Тулор
* Чанга
* Чынчора

 |  |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі
Андскія культуры
 |