Казахстан мае разгалінаваную чыгуначную сетку агульнай працягласцю каля 15341 кіламетраў (2013 г.); 6 тысяч двухкалейныя лініі і каля 5 тысяч — электрыфікаваныя. Разгорнутая даўжыня галоўных пуцей — 18,8 тыс. км, станцыйных і спецыяльных пуцей — 6,7 тыс. км. Значэнне чыгуначнага транспарта ў Казахстане вельмі вялікае. Больш 68 % усяго грузаабароту і звыш 57 % пасажыразвароту краіны прыпадае на чыгунку. У чыгуначнай галіне на 2013 год былі заняты больш 160 тысяч чалавек, што складала амаль 1 % насельніцтва Казахстана (16 911 911 на 2013 год).

Гісторыя
--------

### Гісторыя будаўніцтва чыгункі Казахстана

#### Дарэвалюцыйны перыяд

Упершыню чыгунка прайшла па тэрыторыі сучаснага Казахстана ў 1893—1894 годзе. Гэта была вузкакалейная (1000 мм) чыгуначная лінія Пакроўская Слабада — Уральск працягласцю 369 км, з якіх 113 км праляглі ў Казахстане. Апроч таго, 190 км Транссіба таксама прайшлі праз Казахстан у раёне горада Петрапаўлаўск.

Годам заснавання чыгуначнага транспарта ў Казахстане лічыцца 1904 год, калі пачалося будаўніцтва Арэнбург-Ташкенцкай чыгункі працягласцю 1668 км. Гэта магістраль была ўведзена ў эксплуатацыю ў 1905—1906 гадах, злучыўшы еўрапейскую Расію з Сярэдняй Азіяй. Уздоўж чыгуначнай лініі выраслі гарады і прамысловыя цэнтры: Акцюбінск, Новаказалінск, Туркестан, Кызыларда, Аральск і іншыя.

У 1914—1924 гадах пабудавана Сямірэчанская чыгунка Арысь-Пішпек — частка будучыні Турксіба, у 1915 годзе — магістраль Чалябінск — Троіцк — Кустанай. Па казахстанскай зямлі праляглі 122 км пабудаванай у 1915—1917 гадах Алтайскай чыгункі (Новасібірск-Сяміпалацінск). Апроч гэтага, на паўночным усходзе Казахстана да 1918 г. функцыянавала 117-кіламятровая Ускрэсенская дарога нармальнай шырыні Экібастуз-Ускрэсенская прыстань (Ярмак, цяпер Аксу), а ў цэнтральным Казахстане 40-кіламятровая вузкакалейная дарога Караганда — Спаскі завод і 120-кіламетровая Байканурскія вугальныя капальні — Карсакпай.

#### Савецкі перыяд

Агульная працягласць чыгункі на тэрыторыі Казахстана да 1918 года дасягнула 2 575 км. Першую чыгуначную лінію ў савецкі перыяд пабудавалі ў 1920—1922 гадах ад Петрапаўлаўска да Какчэтаў. У 1924 годзе была пабудавана чыгуначная лінія Кулунда — Паўладар. Для развіцця нафтапромыслаў Эмбы ў 1926 годзе была пабудавана вузкакалейная чыгунка Гур’еў — Досер.

Эпахальнай падзеяй стала будаўніцтва Туркестана-Сібірскай магістралі працягласцю 1444 км, якое доўжылася ў 1927—1930 гадах. Яна звязала Казахстан з Сібір’ю і спрыяла эканамічнаму развіцця рэспублікі і засваенню многіх пустэльных земляў.

У 1930-я гады былі таксама пабудаваны лініі: Караганда — Балхаш (490 км) (цэнтральны Казахстан), Чымкент — Ленгер (поўдзень Казахстана), Локаць-Абарона (235 км) (казахстанскі Алтай), потым працягнутая да Ленінагорска і Зыранаўска.

У 1936—1939 гады пракладзена лінія, якой Казахстан злучыўся з Цэнтральнай Расіяй, — Уральск — Ілек з выхадам на Саратаў.

У гады Вялікай Айчыннай вайны працягвалася будаванне стратэгічна важных чыгуначных магістраляў: магістраль Гур’еў — Кандагач-Орск (1936—1944), якая звязала нафтапромыслы Эмбы з Уралам і палепшыла зносіны паміж шэрагам рэгіёнаў РСФСР; лінія Акмолінск-Карталы (1939—1943), забяспечылая, у прыватнасці, эфектыўную дастаўку вугалю Караганды на Паўднёвы Урал; лініі Коксу-Цекелі-Талдыкарган і Атосу-Каражал. Працягласць казахстанскіх сталёвых магістралей дасягнула 10 тысяч км. Перыяд Вялікай Айчыннай вайны адзначаны і стварэннем на чыгунках Казахстана вытворчай базы па рамонце рухомага састава і пуцявой гаспадаркі.

Зноскі
------

1. ↑  Основные показатели железнодорожного транспорта за 2003—2013 годы **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2015. Праверана 27 красавіка 2016.
2. ↑  Четверть всех работников железнодорожной отрасли Казахстана составляет молодежь
3. ↑  Обзор истории железных дорог Казахстана

Спасылкі
--------

* Казахстанские железные дороги Архівавана 14 мая 2016.
* Казахстан: итоги работы железнодорожного транспорта в 2006 году
* Развитие железных дорог Архівавана 28 сакавіка 2007.
* Шар — Усть-Каменогорск: новая жизнь региона Архівавана 2 жніўня 2008.
* Пущена Алтынсарино-Хромтау Архівавана 6 лістапада 2013.

| ⛭Чыгуначны транспарт у Еўропе |
| --- |
| Дзяржавы-члены ААН | 
* Аўстрыя
* Азербайджан
* Албанія
* Андора
* Арменія
* Беларусь
* Бельгія
* Балгарыя
* Боснія і Герцагавіна
* Вялікабрытанія (англ.)
* Венгрыя (англ.)
* Германія (англ.)
* Грэцыя
* Грузія
* Данія (англ.)
* Ірландыя
* Іспанія (англ.)
* Ісландыя
* Італія (англ.)
* Казахстан
* Рэспубліка Кіпр
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Паўночная Македонія (англ.)
* Мальта (англ.)
* Малдова
* Манака
* Нідэрланды
* Нарвегія
* Польшча
* Партугалія
* Расія
* Румынія
* Сан-Марына (англ.)
* Сербія
* Славакія
* Славенія (англ.)
* Турцыя
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя (англ.)
* Швецыя
* Эстонія

 |
| Іншыя тэрыторыі | 
* Абхазія · Азорскія астравы
* Акратылі і Джэкерыя
* Аландскія астравы
* Ватыкан
* Гернсі (англ.)
* Гібралтар (англ.)
* Джэрсі (англ.)
* Косава (англ.)
* Мадэйра
* Востраў Мэн
* Нагорна-Карабахская Рэспубліка
* Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка · Шпіцберген
* Турэцкая рэспубліка Паўночнага Кіпра (англ.)
* Фарэрскія астравы (англ.)
* Паўднёвая Асеція
* Ян Маен

 |

| ⛭Краіны Азіі: Чыгуначны транспарт |
| --- |
| Незалежныя дзяржавы | 
ААЭ · Азербайджан¹ · Аман · Арменія · Афганістан · Бангладэш · Бахрэйн · Бруней · Бутан · В'етнам · Грузія¹ · Егіпет² · Емен² · Іарданія · Ізраіль · Інданезія³ · Індыя · Ірак · Іран · Казахстан4 · Камбоджа · Катар · Паўднёвая Карэя · Паўночная Карэя · Кіпр · Кітай · Кувейт · Кыргызстан · Лаос · Ліван · Малайзія · Мальдывы · Манголія · М'янма · Непал · Пакістан · Расія4 · Саудаўская Аравія · Сінгапур · Сірыя · Таджыкістан · Тайланд · Туркменістан · Турцыя4 · Узбекістан · Усходні Тымор · Філіпіны · Шры-Ланка · Японія
 |
| Залежныя тэрыторыі | 
Акратыры і Дэкелія · Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне · Ганконг · Макаа
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы | 
Абхазія¹ · Азад Кашмір · Дзяржава Ва · Вазірыстан · Іракскі Курдыстан · Сірыйскі Курдыстан · Тайвань · Нагорны Карабах · Палесціна · Паўночны Кіпр · Дзяржава Шан · Паўднёвая Асеція¹
 |
| ¹ Часткова ў Еўропе або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы. ² Таксама ў Афрыцы. ³ Таксама ў Акіяніі. 4 Таксама ў Еўропе. |