Японская пісьменнасць

**Японская пісьменнасць**

**Кандзі • 漢字**

**Кана • 仮名**

* Катакана • 片仮名
* Хірагана • 平仮名

*Ужыванне*

* Фурыгана • 振り仮名
* Окурыгана • 送り仮名

*Гістарычныя*

* Ман'ёгана • 万葉仮名
* Хэнтайгана • 変体仮名

*Транскрыпцыі*

* Ромадзі • ローマ字
	+ Кунрэй-сікі • 訓令式
	+ Ніхон-сікі • 日本式
	+ Хэпбёрн • ヘボン式

**Лацініца** · 
**Кірыліца**



**Фурыгана**  (яп.: 振り仮名) — фанетычная падказка ў японскай мове. Складаецца з дробных знакаў каны, змешчаных побач кандзі ці іншых сімвалаў і падказвае іх маўленне. У гарызантальным тэксце фурыгана змяшчаецца над лініяй тэксту, у вертыкальным — справа ад яго, як паказана ніжэй. Фурыганы набіраюць кеглем «агат». Часам яе завуць **рубі** або **ёмігана** (яп.: 読仮名)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 漢 | かん |
| 字 | じ |

 | ці | 

|  |  |
| --- | --- |
| かん | じ |
| 漢 | 字 |

 |

Выгляд
------

Фурыгана можа суправаджаць кожны іерогліф асобна або цэлае спалучэнне, прычым у другім выпадку знакі фурыгана цэнтруюцца над усім спалучэннем, не паказваюць чытанне кожнага асобнага іерогліфа. Другі спосаб сустракаецца часцей, бо некаторыя словы ў японскай мове маюць нестандартнае чытанне, якое адрозніваецца ад звычайных *кун'ёмі* або *он'ёмі* асобных іерогліфаў. Напрыклад, у слове, якое значыць «дарослы» (大人) першы кандзі, узяты асобна, быў бы прачытаны як *дай*, а другі — *дзін* ці *нін*; у спалучэнні ж яны разам чытаюцца як *отона*, і нельга сказаць, што першы знак прадстаўляе тут гукі *о* ці *ото*, а апошні *тона* ці *на*.

Калі трэба адрозніць японскае маўленне *кун'ёмі* ад вытворнага з кітайскага маўлення *он'ёмі*, напрыклад у слоўніках кандзі, японскае маўленне запісваецца хіраганай, а кітайскае — катаканай. Такое адрозненне сустракаецца толькі ў слоўніках і даведкавай літаратуры. У звычайным тэксце найчасцей ужываецца хірагана. Адзінае выключэнне — кітайскія тапонімы, імёны і, часам, назвы страў — яны запісваюцца з дапамогай кандзі і тлумачацца фурыганай у форме катаканы.

У фурыгане часам няма адрознення паміж звычайнымі знакамі каны і паменшанымі формамі, ужыванымі для падваення зычных і палаталізацыі галосных. Напрыклад, слова 却下 *кякка* звычайна запісваецца хіраганай як きゃっか, але фурыганай яно можа быць расшыфравана як きやつか. Гэта характэрна для тэксту, набранага на старых друкарскіх станках -- раней пунсонаў фурыганы для паменшаных знакаў каны не было. Цяпер тыпаграфіі камп'ютарызаваныя, і такі выгляд фурыганы сустракаецца радзей.

Ужыванне
--------

На ўказальніку фурыгана паказвае вымаўленне лацінскіх літар «JR» і кандзі для назвы станцыі — *Намба*.
Найчасцей фурыгана ўжываецца ў тэкстах для дзяцей, якія пакуль не здольныя прачытаць і зразумець незнаёмыя ім кандзі, але могуць зразумець слова па фанетычный транскрыпцыі, запісанай хіраганай. Так як японскія дзеці вучаць хірагану раней за катакану, у тэкстах для дашкольнікаў фурыгана таксама прыводзіцца і для сімвалаў катаканы. У дзіцячых кніжках фурыгана даецца да ўсіх іерогліфаў — па-японску гэта завецца *сōрубі* (総ルビ).

У астатніх тэкстах фурыгана можа быць надпісана над словам з рэдкім кандзі. У газетах і часопісах фанетычныя падказкі даюцца да ўсіх слоў з кандзі, якія не ўваходзяць у спіс Дзёё кандзі.

Фурыгана, звычайна, сустракаецца на чыгуначных указальніках разам з кандзі і ромадзі, нават калі маўленне назвы станцыі шырока вядома. Фурыгана часта сустракаецца на картах, калі ў тапоніма незвычайная назва.

### У імёнах

Японскіе імёны звычайна запісваюцца іерогліфамі. Як запіс кандзі можа чытацца па розным, уключаючы асаблівае чытанне для ўласных імён — наноры, імёны часта суправаджаюцца фурыганай. У японскіх анкетах і афіцыйных дакументах побач з графой для запісу імя з дапамогай кандзі заўсёды ёсць графа для фурыганы. Замежныя імёны звычайна запісваюцца катаканай.

Фурыгана можа ўжывацца для транскрыпцыі замежных імён, запісаных праз кандзі: асабліва для кітайскіх і карэйскіх. Кітайскія імёны звычайна вымаўляюцца на японскі манер і транскрыбіруюцца хіраганай. Карэйскія імёны вымаўляюцца як мага бліжэй да арыгінала, прычым маўленне запісваецца катаканай. Таксама фурыгана можа ўжывацца ў рэдкіх выпадках, калі замежныя імёны атрымалі кандзі для свайго запісу, напрыклад, імёны футбольнага гульца Руі Рамоса (瑠偉・ラモス) і грамадскага дзеяча Дэвіда Алдвінкля (有道 出人, Арудо: Дэбіто).

### Для вывучэння замежных моў

Кандзі і іх спалучэнні звычайна суправаджаюцца фурыганай у падручніках японскай мовы для замежнікаў.

Фурыгана часта ўжываецца ў падручніках замежных моў для японцаў. Словы запісваюцца літарамі замежнага алфавіта, напрыклад, знакі азбукі хангыль у падручніку карэйскай мовы будзе суправаджаць фурыгана, паказваючы іх маўленне.

### Для каламбураў і падтэксту

Некаторыя аўтары дадаюць фурыгану да жаргоннага маўлення слоў: само слова запісваецца праз кандзі, а фурыганай даецца яго жаргоннае маўленне.

Адсылкі ў тэксце на вышэйсказанае выгляду «гл. вышэй», таксама часта запісваюцца фурыганай прыназоўнік *сорэ* (それ) «гэта» ці *арэ* (あれ) «тое».

У караокэ, калі тэкст песні запісаны з выкарыстаннем кандзі, вельмі часта словы суправаджаюцца фурыганай, праз высокую верагоднасць сустрэць слова з нестандартным чытаннем, аўтарскія неалагізмы і інш.

Як іерогліф адказны за сэнс, а фурыгана — за гучанне, іх можна скамбінаваць для стварэння каламбура ці перадачы значэння замежных слоў. Можна запісаць слова «зялёны» іерогліфамі (緑色, *мідорыіро* ці *р'ёкусёку*) і дадаць да яго фурыгану, якая перадае гучанне англійскага слова «green» (зялёны). Гэта робяць на субцітрах да замежных фільмаў, калі трэба звязаць японскія субцітры з мовай герояў, або каб дазволіць перакладчыку захаваць арыгінальнае гучанне імя ці паняцця, запісаўшы яго сэнсавае значэнне з дапамогай кандзі (напрыклад, Skywalker («Скайуокер») з «Зорныя войны»). Таксама часта ў японскай мастацкай літаратуры фурыгана ўжываецца для надання слову дадатковых значэнняў. Напрыклад, у навуковай фантастыцы слова «Зямля» (яп.: 地球 *цікю:*) можа быць дапоўнена фурыганай слова «радзіма» (яп.: ふるさと *фурусато*).

Адлюстраванне ў электронных тэкставых рэдактарах і браўзерах
------------------------------------------------------------

### Рэдактары

* OpenOffice.org, Microsoft Word маюць убудаваную падтрымку агата (з'яўляецца пры ўключэнні падтрымкі азіяцкіх моў).

### Браўзеры

Ёсць парада W3C для ўжывання агата ў XHTML — Ruby Annotation, для ўжывання тэга **<ruby>**.

* Браўзер Internet Explorer не падтрымлівае XHTML 1.1, але падтрымлівае нестандартнае ўжыванне тэга ruby ў HTML.
* У браўзерах Netscape, Mozilla Firefox падтрымка тэга Ruby уключаецца з дапамогай старонняга пашырэння.
* У браўзеры Opera падтрымка агата магчыма з дапамогай карыстальніцкага скрыпта (user javascript adds) HTML Ruby.

Іншыя тэкставыя падказкі японскай мовы
--------------------------------------

### Кунтэн

У варыянце японскага пісьма пад назвай *камбун*, якое з'яўляецца японскай стылізацыяй класічнай кітайскай мовы, часам дадаюць невялікія сімвалы, якія называюцца *кунтэн*. У адрозненні ад фурыганы, якая падказвае маўленне, *кунтэн* паказвае японскія граматычныя структуры, якіх няма ў камбуне, а таксама паказваюць, як слова павінны быць перастаўлены з улікам японскай структуры сказу.

### Фурыкандзі

Фурыгана зрэдку ўжываецца для паказу не маўлення, а сэнсу слова. Напрыклад, калі ў японскім тэксце сустракаецца замежнае слова, запісанае лацінкай, яно можа быць перакладзена ў тэксце з дапамогай фурыганы. Сёння гэта сустракаецца радзей, але ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя для перакладу і тлумачэння запазычаных слоў, запісаных катаканай, ужывалі кандзі ў выглядзе фурыганы. Па-японску гэта завецца *фурыкандзі* (振り漢字), бо слова *фурыгана* прадугледжвае ўжыванне *каны*.

Аналагі ў іншых мовах
---------------------

На Тайвані маленькія літары сістэмы чжуінь фухао — тайваньскага аналага каны для кітайскай мовы — часам друкуюць у вучэбнай і дзіцячай літаратуры справа ад іерогліфаў для ўказання іх маўлення.

Зноскі
------

1. ↑  www.W3.org