recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Канстытуцыя 3 мая 1791 года»** — карціна Яна Матэйкі, напісаная да стагоддзя прыняцця першай польскай канстытуцыі. У гэтым творы злучаныя ў асобна ўзятым моманце мноства сюжэтных ліній развіцця польскай гісторыі. У дадзеным выпадку абраны момант пераходу паслоў Сейма з Залы пасяджэнняў у сабор св. Яна.

Па вуліцы ў кірунку да касцёла рухаюцца, акружаныя вітаючым іх натоўпам, творцы і прыхільнікі Канстытуцыі. Працэсію ўзначальвае кароль Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (17). Крыху наводдаль ад караля ідзе аўтар рэформы адукацыі Гуга Калантай (11). За яго спіной стаяць Ігнат Патоцкі (13) і Адам Чартарыйскі (14).

Ззаду нясуць на сваіх плячах двух маршалаў сейма — Станіслава Малахоўскага (1) і Казіміра Нестара Сапегу (5). Адзін з апорных — Юльян Нямцэвіч (6), другі (пад паднятым тэкстам Канстытуцыі) — Ігнат Закжэўскі (3). За ім відаць твар Тадэвуша Касцюшкі (4). Замыкаюць шэсце Станіслаў Сташыц (26) і Анджэй Замойскі (27). Апошні цягнее за сабой селяніна-разяваку з натоўпу (33). Паміж імі — Антоні Тызенгаўз (32).

Ля сцяны пад скульптурай стаіць Антон-Станіслаў Святаполк-Чацвярцінскі (21), павешаны варшавянамі у чэрвені 1794. Спіной да гледачоў з перавяззю стаіць адзін з самых багатых вяльможаў Польшчы, вялікі каронны гетман Рэчы Паспалітай Францішак-Ксаверы Браніцкі (10), будучы цесць Міхаіла Варанцова.

Упаў на зямлю Ян Сухаржэўскі (8). Побач у светлым з паднятай рукой Казімеж Канопка (29). Справа на кані — Юзаф Панятоўскі (34). Злева ўнізе ў натоўпе павярнуўся тварам да гледача Ян Кіліньскі (24). Акрамя таго, на карціне намаляваны Даратэя (герцагіня Курляндыі) (18), марганатычная жонка караля Эльжбета Грабоўска (19) і Ян Декерт (20), Антоній Златніцкі (22).

Сярод прадстаўленых на карціне сведак гістарычнай падзеі знаходзяцца і так званыя фігуры-каментары — вобразы, закліканыя незаўважна і ненавязліва падкрэсліць аўтарскае стаўленне да таго, што здарылася. На карціне даследчыкі знаходзяць як мінімум дзве падобныя фігуры: гэта стары яўрэй, які красамоўна жэстыкулюе (37, у правым ніжнім куце) і ксёндз Хофбаўэр (25, у ніжняга краю карціны, злева). Лічыцца, што гэтыя фігуры паказваюць крытычнае стаўленне мастака да адлюстроўваемай падзеі. Матэйка на самой справе быў перакананым кансерватарам, праціўнікам ліберальных палажэнняў Канстытуцыі.

Спасылкі
--------

* Marek Rezler, Z Matejką przez polskie dzieje: Konstytucja 3 maja

| Творы Яна Матэйкі |
| --- |
| 
* Станьчык (1862)
* Казанне Скаргі (1864)
* Рэйтан. Заняпад Польшчы (1866)
* Люблінская унія (1869)
* Стэфан Баторый пад Псковам (1872)
* Астраном Капернік, або размова з Богам (1873)
* Смерць караля Пшэмысла II (1875)
* Грунвальдская бітва (1878)
* Пруская даніна (1882)
* Канстытуцыя 3 мая 1791 (1891)

 |
**Свіслацка-Гродзенская монакліналь** — тэктанічная структура ў Гродзенскім, Мастоўскім і Бераставіцкім раёнах Беларусі, на захадзе Беларускай антэклізы, у межах Мазурскага пахаванага выступу.

Паверхня крышталічнага фундамента падае на захад, паўночны захад і паўднёвы захад на глыбіні ад -160 — -170 м да -400 м. Распасціранне монакліналі пераважна паўднёва-заходняе. Даўжыня каля 185 км, шырыня ад 15 да 85 км.

Платформавы чахол з ніжнепалеазойскіх (на паўднёвым захадзе, поўдні і паўночным захадзе), верхняпермскіх і верхнетрыясавых (на захадзе і паўночным захадзе), верхняюрскіх, ніжне- і верхнемелавых, палеаген-неагенавых і антрапагенавых утварэнняў (на ўсёй плошчы монакліналі). На крайнім поўдні на невялікіх участках трапляюцца вендскія адклады пратэразою. Магутнасць адкладаў платформавага чахла ад 290 м да 550 м. Паверхні розных гарызонтаў даантрапагенавых утварэнняў платформавага чахла падаюць у тых жа напрамнах, што і паверхня крышталічнага фундамента.

Літаратура
----------

* *Гарэлік З.* Свіслацка-Гродзенская монакліналь // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
**Збі́гнеў Алясні́цкі** (польск.: Zbigniew Oleśnicki; 5 снежня 1389 — 1 красавіка 1455), польскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, кардынал, дыпламат.

Біяграфія
---------

Алясніцкі нарадзіўся ў сям’і кракаўскага суддзі. Навучаўся ў Сандаміры, ва Уроцлаве і ў Ягелонскім універсітэце ў Кракаве. Пачынаючы з 1410 года супрацоўнічаў у канцэлярыі польскага караля Уладзіслава II Ягайлы, якому Алясніцкі ў тым жа годзе выратаваў жыццё ў Грунвальдскай бітве. З 1423 і да смерці — біскуп Кракаўскі. У перыяд з 1411 па 1429 гг. удзельнічаў у шматлікіх важных дыпламатычных місіях у якасці натарыуса, протанатарыуса і біскупа, між іншым пры двары караля Жыгімонта, на службе ў папы рымскага Яна XXIII і брандэнбургскага курфюрста Фрыдрыха I. Адначасова з гэтым Алясніцкі пераймае верхавенства ў царкоўнай іерархіі і ў колах дробнай палітычнай алігархіі, а ў часы кіравання караля Уладзіслава III (1434—1444) Алясніцкі быў па сутнасці рэгентам Польшчы. У знешняй палітыцы Алясніцкі выступаў за вяртанне Сілезіі да Польшчы, і спрыяў узмацненню польска-венгерскай уніі з мэтай сумеснай барацьбы супраць Асманскай імперыі. У 1440 годзе на венгерскі трон узышоў Уладзіслаў III. У 1435 годзе Алясніцкі садзейнічаў падпісанню спрыяльнага для Польшчы Брэсцкага міру ў Куявіі з Тэўтонскім ордэнам. Ва ўнутранай палітыцы Алясніцкі прытрымліваўся інтарэсаў алігархіі, магнатаў і царквы. Выступаў супраць каралеўскіх рэформ. У сваёй дыяцэзіі Збігнеў Алясніцкі змагаўся з любымі праявамі ерасі, з асаблівай жорсткасцю бароўся з гусізмам і яго пашырэннем у Польшчы. Пасля таго, як у 1447 годзе на трон узышоў кароль Казімір IV, Алясніцкі страціў палітычны ўплыў і далучыўся да апазіцыі. У 1444 годзе Збігнеў Алясніцкі быў абвешчаны кардыналам Базельска-Фларэнційскім саборам, а ў 1449 годзе зноў атрымаў кардынальскі тытул ад папы рымскага Мікалая V за сваю адданасць. Кардынал ахвотна ўсталёўваў кантакты з навукоўцамі і літаратарамі, сярод якіх былі, напрыклад, Іаан Лангінус і Энеа Сільвіа Пікаламіні, з апошнім Алясніцкі рэгулярна перапісваўся.

Зноскі
------

1. ↑  Sejm-Wielki.pl — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q93482363'></a>
2. 1 2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: zbigniew-olesnicki-h-debno-1389-1455-biskup-krakowski-kardynal · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 102564140 · ISNI: 0000 0001 2278 4393 · LCCN: n2001038708 · NKC: js2007409709 · NLP: A11867693 · NUKAT: n98028913 · SUDOC: 080452019 · VIAF: 37308299 · ULAN: 500323416 |

 |
**Хартыя’97** – беларуская грамадзянская ініцыятыва, якая была накіравана на праваабарончую дзейнасць і аб'яднанне палітычных сіл, апазіцыйных да палітыкі Аляксандра Лукашэнкі.

Хартыя’97 была складзена па аналогіі з Хартыяй 77 – дэкларацыяй, якая абвясціла прынцыпы пераадолення таталітарызму і аднаўлення дэмакратыі ў Чэхаславакіі. Хартыя’97 была абвешчаная 10 лістапада 1997 года. Хартыя канстатавала парушэнні правоў чалавека ў Беларусі, разбурэнне нацыянальнай культуры. Яе аўтарамі і ініцыятарамі выступілі журналісты незалежных сродкаў масавай інфармацыі, а яе тэкст быў апублікаваны ў вядучых няўрадавых газетах таго часу: «Имя», «Белорусская деловая газета», «Народная воля», «Свабода», «Свободные новости» і іншых.

У арганізацыйны камітэт грамадскай ініцыятывы ў розны час уваходзілі Андрэй Саннікаў, Аляксандр Мілінкевіч, Уладзімір Мацкевіч, Віктар Івашкевіч, Людміла Гразнова, Пётр Марцаў, Юрый Хашчавацкі і іншыя вядомыя дзеячы. Першымі пад тэкстам Хартыі’97 паставілі подпісы 100 вядомых у краіне палітыкаў, грамадcкіх і культурных дзеячаў, журналістаў. Пазней дакумент падпісалі больш за 100 тысяч грамадзян Беларусі.

24 студзеня 2018 года доступ да веб-сайта *chapter97.org* быў заблакаваны па ўсёй краіне ў адпаведнасці з рашэннем Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Радавыя чытачы парталу з Беларусі вымушаны карыстацца спецыяльнымі праграмамі, проксі-серверамі і ўсялякага роду ананімімайзерамі. З замежных IP-адрасоў доступ на сайт кампаніі вольны.

У жніўні 2022 года беларускія ўлады прызналі «Хартыю» экстрэмісцкім фарміраваннем. Раней у 2021–2022 гадах яе тэлеграм-канал, лагатып, сайт і старонкі ў сацыяльных сетках былі ўнесены ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў.

Зноскі
------

1. ↑  Alexa Internet — 1996. Праверана 1 снежня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q230051'></a>
2. ↑  Віншуем Хартыю’97 з юбілеем! Архівавана 3 ліпеня 2013.
3. 1 2  *Жуков, Евгений*. В Беларуси заблокировали оппозиционный сайт "Хартия-97" (руск.).  Deutsche Welle (24 студзеня 2018). Праверана 15 чэрвеня 2021.
4. ↑  МВД Белоруссии признало экстремистским издание "Хартия'97" (руск.). *Інтэрфакс* (31 жніўня 2022). Праверана 17 верасня 2022.
5. ↑  Республиканский список экстремистских материалов

Спасылкі
--------

* Сайт Хартыі’97
* Твітэр Хартыі’97
* Старонка ў сацыяльнай сетцы УКантакце
* Старонка ў сацыяльнай сетцы Facebook
* Telegram канал

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
**Вайна арманьякаў і бургіньёнаў** (фр.: La guerre civile entre Armagnacs et Bourguignons) — грамадзянская вайна ў 1407-1435 гг. на тэрыторыі Францыі паміж феадальнымі групоўкамі арманьякаў і бургіньёнаў. Яна адбывалася на фоне Стагадовай вайны і канфліктаў, да якіх прывёў Вялікі заходні раскол.

Арманьякамі зваліся прыхільнікі Арлеанскай галіны дынастыі Валуа, г.зв. Арлеанскі дом, на чале з графам д’Арманьяк Бернарам VII, які даў імя ўсёй партыі.

Бургіньёны — прыхільнікі Бургундскай галіны той жа дынастыі Валуа, г.зв. малодшы Бургундскі дом (герцагі Бургундыі — нашчадкі Філіпа II Смелага).

Першы перыяд
------------

Канфлікт паміж кіраўнікамі Бургундыі і Людовікам Арлеанскім пачаўся яшчэ пры жыцці першага герцага Бургундскага з дынастыі Валуа Філіпа Смелага. Паміж дзядзькам і пляменнікам у той час ішла завэлюмаваная барацьба за ўплыў на караля Францыі Карла VI. Крызіс у адносінах бургіньёнаў і арманьякаў адбыўся, калі пасля смерці Філіпа Смелага яго спадчыннік Жан Бясстрашны не змог захаваць пазіцыі свайго бацькі ў кіраванні Францыяй.

Імкненне супернікаў арманьякаў «аднавіць справядлівасць» прывяло да таго, што ў 1407 годзе герцаг Бургундыі Жан Бясстрашны арганізаваў забойства герцага Людовіка Арлеанскага, пасля чаго партыя бургіньёнаў захоўвала першынство аж да 1413 года, калі атрады арманьякаў узялі Парыж. Пасля гэтага ўлада перайшла да арманьякаў. У 1418 годзе ў выніку паўстання ў Парыжы арманьякі пазбавіліся ўлады, кантроль над сталіцай перайшоў у рукі бургіньёнаў. Пасля 1418 года ў Францыі існавалі два паралельныя ўрады — бургіньёнаў з намінальнай главой Ізабелай Баварскай і арманьякаў на чале з дафінам Карлам.

На фоне гэтай феадальнай міжусобіцы англічане ў 1415 годзе аднавілі ваенныя дзеянні супраць Францыі падчас Стагадовай вайны. Пасля дагаворы ў Труа у 1420 годзе бургіньёны становяцца саюзнікамі англічан.

Фіналам барацьбыдзвюх груповак стаў дагавор у Арасе ў 1435 годзе. Па ўмовах дагавора герцаг Бургундыі Філіп III Добры прызнаў караля Францыі Карла VII сваім сюзерэнам, наўзамен атрымаўшы незалежнасць і далучыўшы да сваіх уладанняў Пікардыю.

Спасылкі
--------

* *Арманьякі і Бургіньёны (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне)
Збруч каля сяла Збручанскэ (Украіна)
**Збруч** — прыток Днястра на захадзе Украіны.

Даўжыня 247 км, плошча басейна 3330 км². Працякае па Падольскаму ўзвышшу, на мяжы Цярнопальскай і Хмяльніцкай абласцей.

У 1793—1809 і 1815—1918 гадах Збруч з’яўляўся памежнай ракой паміж Расійскай імперыяй і Аўстрыйскай імперыяй (з 1867 — Аўстра-Венгрыяй). У 1921—1939 гадах па ёй праходзіла савецка-польская мяжа.

На берагах Збруча размешчаны Кудрынецкі замак, Чорнаказінецкі замак, запаведнік «Медаборы» і нацыянальны прыродны парк «Падольскія Тоўтры».

У вёскі Гусяцін у рацэ быў знойдзены старажытны ідал.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Харошаўскі сельсавет.
**Харо́шаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Чачэрскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Харошаўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Чачэрскага раёна Гомельскай акругі БССР. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Халоцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Харошаўскі сельсавет.
**Харо́шаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Добрушскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Харошаўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Добрушскага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Церахоўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет рэарганізаваны ў **Харошаўскі нацыянальны рускі сельсавет**. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Церахоўскім раёне БССР. У 1935 годзе рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Добрушскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Агародня-Гомельскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
| Данія Дацка-шведскія войны Швецыя |
| --- |
| 
Вайна за незалежнасць Швецыі •
Паўночная сямігадовая вайна •
Кальмарская вайна •
Торстэнсанская вайна •
Паўночная вайна 1655—1660
(1657–1658 / 1658–1660) •
Вайна за Сконэ •
Паўночная вайна 1700—1721 •
1788—1789 •
Напалеонаўскія войны
 |

**Вайна за незалежнасць Швецыі** (шведск.: Befrielsekriget, 1521—1523) — узброенае паўстанне XVI стагоддзя, якое прывяло да ўтварэння незалежнай шведскай дзяржавы.

Перадгісторыя
-------------

У 1397 годзе была абвешчана Кальмарская унія, у адпаведнасці з якой Нарвегія, Швецыя і Данія аб'ядноўваліся пад адзінай вярхоўнай уладай.

У 1448 годзе памёр бяздзетны Крыстафер III Баварскі, які ўзначальваў унію. Шведы абралі каралём Карла Кнутсана, спадзяючыся адрадзіць унію пад шведскім вяршэнствам (і ў наступным годзе Карл быў абраны таксама каралём Нарвегіі), але датчане аддалі перавагу зрабіць каралём Крысціяна Ольдэнбургскага. У 1470 годзе Карл Кнутсан памёр, і датчане прад'явілі правы на шведскі прастол, аднак шведы разбілі датчан у бітве пры Брункебергу, і абвясцілі рэгентам Стэна Стурэ Старэйшага.

У 1481 годзе памёр Крысціян, і дацкі прастол атрымаў у спадчыну яго сын Іаган. У 1483 годзе ён стаў таксама каралём Нарвегіі, а ў 1497 годзе здолеў вымусіць Стэна Стурэ Старэйшага адмовіцца ад рэгенцтва, і стаў каралём Швецыі, аднавіўшы Кальмарскую унію.

Калі ў 1500 годзе дацкія войскі былі разбіты войскамі сялянскай Дытмаршанскай рэспублікі ў бітве пры Хемінгштэце, то шведы абвясцілі незалежнасць ізноў, і зноў абвясцілі Стэна Стурэ Старэйшага рэгентам. У 1503 годзе Стэн Стурэ сканаў, і новым рэгентам Швецыі стаў яго пляменнік Свантэ Нільсан Стурэ, а калі ў 1512 годзе памёр і той — сын Свантэ Нільсана Стэн Стурэ Малодшы. У 1513 годзе сканаў кароль Крысціян, і дацкі прастол заняў яго сын Крысціян II, які ў выніку ў 1520 годзе каранаваўся і каралём Швецыі, уладкаваўшы для сваіх праціўнікаў «Стакгольмскую крывавую лазню».

Ход вайны
---------

Шведскі дваранін Густаў Васа быў адпраўлены закладнікам у Данію. Ён здолеў бегчы адтуль у Любек, а затым у Даларну. У Даларне ён імкнуўся падняць паўстанне супраць Даніі; спачатку ў яго было мала прыхільнікаў, і ён ужо жадаў бегчы ў Нарвегію, але затым справа пайшла паспяхова, і ў 1521 годзе паўстанне ахапіла ўвесь край. Густаў рушыў на Стакгольм; па дарозе, у Вадстэне, прадстаўнікі саслоўяў пакляліся яму ў вернасці як главе і ландсгеру ўсёй Швецыі. Атрымаўшы значную дапамогу з Любека, Густаў пачаў аблогу Стакгольма. Горад здаўся яму 20 чэрвеня 1523 г. Густаў быў абраны каралём Швецыі.

Вынікі і наступствы
-------------------

У 1563 годзе Данія развязала вайну, спрабуючы вярнуць уладу над Швецыяй, але ў 1570 годзе быў падпісаны Штэцінскі мір, па ўмовах якога дацкія каралі адмовіліся ад дамаганняў на карону Швецыі.

Літаратура
----------

* А. Б. Широкорад «Северные войны России», — Москва: издательство «АСТ», 2001. ISBN 5-17-009849-9
**Харсы́** (трансліт.: *Charsy*, руск.: Харсы) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Тамашоўскага сельсавета. Размешчаны за 56 км на поўдзень ад Брэста, за 13 км ад чыгуначнай станцыі Уладава, побач з аўтадарогай Брэст — Тамашоўка, на поўнач — лес, на захадзе — р. Заходні Буг і дзяржаўная граніца з Польшчай.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Камароўка» (цэнтр — аг. Тамашоўка).

Гісторыя
--------

У XIX стагоддзі вёска ў Дамачаўскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. У 1876 годзе з’яўлялася цэнтрам сельскай грамады, якой належала 422 дзесяціны зямлі. У 1886 годзе вёска — былое прыватнае ўладанне пры р. Буг, царкоўна-прыходская школа, капліца. У 1897 годзе ў сяле царква, школа, ветраны млын.

У 1905 годзе вёска ў Дамачаўскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Дамачаўскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы знішчылі 13 двароў, загубілі 8 жыхароў; 14 вяскоўцаў загінулі на фронце.

Інфраструктура
--------------

* Магазін
* Клуб
* Бібліятэка

Насельніцтва
------------

* 87 двароў, 584 жыхары (1876)
* 31 двор, 390 жыхароў (1886)
* 77 двароў, 516 жыхароў (1897)
* 76 жыхароў (1905)
* 71 двор, 316 жыхароў (1921)
* 88 двароў, 264 жыхары (1940)
* 376 жыхароў (1959)
* 357 жыхароў (1970)
* 75 гаспадарак, 150 жыхароў (1997)
* 60 гаспадарак, 117 жыхароў (2005)

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Харсы

| ⛭**Тамашоўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Тамашоўка |  |
| Вёскі | Камароўка ·  Орхава ·  Прыбарава ·  Рыцец ·  Селяхі ·  Харсы |
***Huldre*** — дацкі фолк-метал гурт з Капенгагена, які існаваў у 2006—2019 гадах. Музычны стыль групы характарызуецца дацкай і агульнаскандынаўскай народнай музыкай.

Удзельнікамі групы з’яўляліся Лаўра Эміліе Бек (скрыпка), Ласе Олуфсан (гітара), Б’ярне Крысціянсен (бас), Якаб Лун (ударныя), Троэльс Дуэхольм Нёргар (колавая ліра і флейты) і Нана Барслеў (вакал).

Яны выпусцілі адно дэма і два студыйных альбома.

Гісторыя
--------

*Huldre* з дыпломам за трэцяя месца на W:O:A Metal Battle i Danmark на Wacken Open Air ў 2014 годзе.
У 2010 годзе яны выпусцілі аднайменную дэма-версію. Дэбютны альбом «*Intet Menneskebarn*» быў выпушчаны ў 2012 годзе на лэйбле Gateway Music. Альбом атрымаў станоўчыя водгукі на дацкім сайце heavymetal.dk дзе ён атрымаў 10/10 магчымых балаў. Таксама альбом атрымаў такія адзнакі і ў шэрагу замежных СМІ ў жанры метал.

*Huldre* выйгралі ў 2014 годзе ў фінале W:O:A Metal Battle i Danmark, што прывяло іх да выступу на фестывалі Wacken Open Air, дзе яны сталі № 3 у міжнародным конкурсе Wacken Festival паміж металічнымі групамі.

Гурт правёў два развітальныя канцэрты спачатку ў Воксхале ў Орхусе і праз два тыдні ў Пумпэхусэце ў Капенгагене ў сакавіку 2019 года. На апошнім канцэрце *Heidra* іграла ў перапынку паміж двума выступамі гурта.

Склад
-----

* Нана Барслеў — вакал
* Б’ярнэ Крысціянсен — бас-гітара
* Троэльс Нёргор — колавая ліра, флейта
* Лаўра Бек — скрыпка
* Ласе Олуфсан — гітара, лютня
* Якаб Лун — ударныя

Дыскаграфія
-----------

* 2010 — *Huldre* (demo)
* 2012 — *Intet Menneskebarn*
* 2016 — *Tusmørke*

Зноскі
------

1. ↑  Huldre — *Intet Menneskebarn* Heavymetal.dk. Hentet 5/2-2016
2. ↑  Uddrag af anmeldelser af *Intet menneskebarn*
3. ↑  *Huldre til wacken Open Air* folkemusik.dk
4. ↑  Huldre. heavymetal.dk. Hentet 23/5-2019
5. ↑  Interview with Huldre after the Wacken award **(нявызн.)**.  Peek a boo magazine.
6. ↑  Kunsten at sige ordentligt farvel. Devilution. Hentet 22/4-2020
7. ↑  Kunsten at sige ordentligt farvel. Devilution. Hentet 22/4-2020

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Huldre на Вікісховішчы |

* Huldres hjemmeside
* Optræden i Wacken Battle
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Барздыка.
**Міхаіл Фёдаравіч Барздыка** (нар. 14 студзеня 1944, в. Шклянцы, Докшыцкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі графік.

Скончыў Мінскі мастацкі інстытут (1973), выкладаў у ім. 3 1975 года супрацоўнічаў з беларускімі выдавецтвамі. Творчасць адметная спалучэннем філасофскага разумення жыцця і лірычнай інтэрпрэтацыі (дыптых «Воблакі і камяні», 1988; «Метамарфозы», 1992; «Варыяцыі на тэму восені», 1994; «Падабенства», 1995, і інш.). Яго творы адзначаныя сярэбраным медалем на 22-м міжнародным са­лоне ў Бельгіі (1992) і залатым медалем Еўрапейскай AM [акадэміі мастацтваў] (1993). Многія творы прысвечаны Плешчаніцам і Лагойскаму раёну.

1979—1989 — стварэнне і існаванне творчай незалежнай суполкі трох мастакоў «БУКУБ»: Мікола Бушчык (Бу), Анатоль Кузняцоў (Ку) і Міхаіл Барздыка (Б).

У 2001 годзе праілюстрыраваў выданне кнігі «Сымон-музыка» Я. Коласа.

Зноскі
------

1. ↑  Борздыко Михаил Федорович Архівавана 23 ліпеня 2012.

Літаратура
----------

* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лагойскага раёна: У 2 кн. Кн. 2. / Рэд. кал. Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск.: БелЭН, 2004. 488 с. — С. 341—342
**Вій** — расійскі фільм, зняты рэжысёрам Алегам Сцепчанкам. Прэм'ера фільма адбылася 30 студзеня 2014 года.

Сюжэт
-----

Картограф Джонатан Грын, англічанін, здзяйсняе падарожжа па Еўропе. З Трансільваніі ён рушыць ва Украіну. Заблукаўшы, вучоны прыязджае на хутар, дзе адбываюцца дзіўныя містычныя з'явы… Грын разгадвае многія таямніцы хутара; ён даведваецца, што схавана ў старой царкве; і самае галоўнае — пазнае гісторыю Хомы Брута і паненкі-вядзьмаркі.
Сюжэт з'яўляецца вельмі аддаленым пераказам першакрыніцы — аднайменнай аповесці Гогаля.

Крытыка
-------

Па словах расійскага рэжысера, Алега Сцепчанкі, фільм "пранікае ў самую душу Гогаля, і наогул сам «Вій» — гэта аповесць яшчэ больш глыбокая, чым, нават, «Мёртвыя душы» ".

Жанр
----

Жанр фільма дакладна нявызначаны. Кінастужка змяшчае элементы многіх жанраў: прыгодніцкае кіно, містычны трылер і фэнтэзі, фільмы пра каханне.

1. ↑  выгрузка даных Freebase — Google.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q648625'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15241312'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1453477'></a>
2. ↑
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гулы.
**Міхаіл Уладзіміравіч Гулы** (нар. 1980, в. Асаўцы, Бярозаўскі раён, Брэсцкая вобласць) — дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1980 годзе ў в. Асаўцы Бярозаўскага раёна.

Скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію, Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь.

Працоўную дзейнасць пачаў у 2003 годзе ў якасці галоўнага агранома калгаса «Перамога» Камянецкага раёна, з 2003 па 2005 год аграном камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Саўгас-сад „Світанак"» Брэсцкага раёна.

У 2005—2008 гг. працаваў на розных пасадах у навучальна-вопытной гаспадарцы Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі. У 2008—2011 гг. першы намеснік начальніка ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Горацкага раённага выканаўчага камітэта. У 2011—2015 гг. дырэктар «Горацкай райаграпрамтэхнікі».

У 2015—2017 гг. першы намеснік старшыні Горацкага раённага выканаўчага камітэта — начальнік ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання. У 2017—2019 гг. дырэктар навучальна-вопытной гаспадарцы Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі.

У 2019—2021 гг. старшыня Кіраўскага раённага выканаўчага камітэта. 21 чэрвеня 2021 года прызначаны на пасаду старшыні Горацкага раённага выканаўчага камітэта.

Спасылкі
--------

* Старшыня Горацкага раённага выканаўчага камітэта
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чуйкін.
**Міхаіл Фаміч Чуйкін** (2 кастрычніка 1933, в. Міхалінава, Дубровенскі раён — 12 студзеня 1967) — работнік горнай прамысловасці, Герой Сацыялістычнай Працы (1965).

Біяграфія
---------

Пасля службы ў арміі ў 1956 годзе пачаў працаваць на Кіраўскім рудніку ў Мурманскай вобласці, спачатку насільшчыкам, затым праходчыкам, а пасля заканчэння курсаў (1964) — майстрам-узрыўніком.

У 1961 годзе ён у ліку першых гарнякоў прыйшоў на цяжкі ўчастак — будаўніцтва другой чаргі рудніка і працаваў там у складзе хуткаснай горнапраходчай брыгады. Унёс вялікі ўклад у справу своечасовага ўвода новых магутнасцей руднай базы.

За выдатныя вытворчыя дасягненні пры будаўніцтве і асваенні вытворчых магутнасцей горнаруднай базы ў сакавіку 1965 года прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

12 студзеня 1967 года пры выкананні службовых абавязкаў яго жыцце трагічна абарвалася. У горадзе Кіраўск адна з вуліц носіць імя Міхаіла Фаміча Чуйкіна.

Узнагароды
----------

* Герой Сацыялістычнай Працы (1965).
* Ордэн Леніна.

Літаратура
----------

* Чуйкін Міхаіл Фаміч // Памяць: Дубровенскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: А. Я. Гаўруцікаў [і інш.]; уклад.: А. Я. Гаўруцікаў, Р. П. Кахноўская; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Паліграфафармленне, 1997. — Кн. 1. — С. 503.
* Чуйкин Михаил Фомич // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 316.
* Чуйкин Михаил Фомич // Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник / сост.: И. Н. Кулан, В. И. Козак, Е. Е. Соколов; под общ. ред. А. Н. Новикова. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2014. — С. 233.
Этнакультурныя рэгіёны гістарычнай вобласці рассялення літоўскіх плямёнаў
**Прускія літоўцы** (летувінінкі, малалітоўцы) — асобая група літоўцаў, якая да 1945 года засяляла поўнач і ўсход Усходняй Прусіі — Малую Літву (цяпер Калінінградская вобласць Расіі і Клайпедскі край Літвы).

Паводле германскага перапісу 1890 года яны налічвалі 121 тыс. чал.

Вобласць рассялення малалітоўцаў Усходняй Прусіі ў пач. XV стагоддзя
У адрозненне ад астатніх літоўцаў, галоўным чынам каталікоў, былі галоўным чынам лютэранамі. Супрацьпастаўлялі сябе іншым літоўцам (літоўцы Вялікай Літвы), якіх яны звалі жамойтамі. Выкарыстоўвалі для літоўскай мовы іншую арфаграфію і гатычны шрыфт, па культуры былі блізкія да немцаў і з'яўляліся актыўнымі германскімі патрыётамі.

У 1945 годзе разам з астатнім насельніцтвам Усходняй Прусіі галоўным чынам перасяліліся ў Германію, дзе значна асіміляваліся з немцамі, частка засталася ў Літве.

Зноскі
------

1. 1 2  Pocyte, S. (2001). "Mažosios ir Didžiosios Lietuvos integracijos problema XIX a. - XX a. pradžioje". *Sociologija. Mintis ir veiksmas.* **1-2**: 77–89. ISSN 1392-3358. .   (літ.)
2. ↑  Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius, 1994, з. 27-28 (Дыялекталогія літоўскай мовы)

Спасылкі
--------

* Карта моў Усходняй Прусіі ў 1900 годзе вялікая  (ням.) (чырвоны = нямецкая, белы = польская, сіні = літоўская, жоўты = курсніекская, зялёны = незаселеныя або малазаселеныя лясы)
* Christoph Kairies. Das Litauertum in Ostpreußen südlich des Memelstromes im jahre 1921  (ням.)
* Online heritage book Memelland  (ням.)
**Пру́севіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лагойскага раёна Мінскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Прусевічы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Плешчаніцкага раёна Барысаўскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мінскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Плешчаніцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Лагойскага раёна. 30 студзеня 1976 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Акалоўскага (15 вёсак: Востраў, Глебаўшчына, Губа, Далькавічы, Забалоцце, Капатніца, Крутая Гара, Падчарніца, Першамайская, Прусевічы, Раўнядзь, Рубеж, Станавішча, Тарасіно, Чарніца) і Задор’еўскага (вёскі Васількоўка і Шылы) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 17 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 студзеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Антанова.

**Антано́ва** (трансліт.: *Antanova*, руск.: Антоново) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навасёлкаўскага сельсавета.

Геаграфія
---------

Знаходзіцца за 2,5 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Пухавічы на лініі Мінск — Асіповічы.

Назва
-----

Назва ўтворана ад ўласнага імя Антон, або вытворнага ад яго прозвішча ці імя па бацьку.

Гісторыя
--------

### Пад уладай Расійскай імперыі

Першае згадванне ў XVIII стагоддзі. У пачатку XX стагоддзя вядома як маёнтак Антонава Пухавіцкай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні.

### Найноўшы час

У Першую сусветную вайну ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў кайзераўскай Германіі.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі вёска увайшла ў склад БССР.

У жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў вёска знаходзілася пад польскай уладай.

У пачатку 1930-х гадоў створаны калгас «Чырвоны правадыр», працавала кузня.

У канцы чэрвеня 1941 года вёска акупаваная нямецкімі войскамі. У ліпені 1944 года вёска вызваленая.

Каля вёскі Антонава (за 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, у полі) размешчаны Геадэзічны цэнтр Рэспублікі Беларусь. Геадэзічны цэнтр пазначаны стандартным геадэзічным трыянгулятарам, што ўяўляе піраміду з трох металічных прэнтаў. Геадэзічны трыянгулятар каля вёскі Антонава быў усталяваны 31 мая 1996 года пасля правядзення экспедыцыі «Белгеадэзіі» і фірмы «Аэрогеокарт». На трыянгулятары ёсць таблічка, на якой напісана «Геаграфічны цэнтр Рэспублікі Беларусь».

З 2008 года каля вёскі Антонава праводзіцца марафонскі прабег «Геаграфічны цэнтр Беларусі».

Насельніцтва
------------


* пачатак XX ст. — 21 жыхар
* 1999 год — 65 жыхароў
* 2002 год — 32 двары, 60 жыхароў
* 2010 год — 48 жыхароў

Славутасці
----------

* Геаграфічны цэнтр Беларусі — на мясцовасці пункт абазначаны пірамідай, пад якой пастаўлена пліта з надпісам «Геаграфічны цэнтр Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

1. ↑  Верстовка Беларуси - центральная часть
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Навасёлкаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Навасёлкі |
| Пасёлкі | Мар'іна |
| Аграгарадкі | Бор ·  Гарэлец |
| Вёскі | Антанова ·  Вяндзеж ·  Гарадок ·  Града ·  Дайнава ·  Загай ·  Купалле ·  Ліпнікі ·  Ліпск ·  Люці ·  Лядцо ·  Міхайлава ·  Падвілле ·  Пцічанская ·  Пясчанка ·  Ржышча ·  Скрыль ·  Скрыль-Слабада ·  Хацешава ·  Янка Купала ·  Яснае |
| Хутары | Азёрны |
**Зоя Жалязоўская-Смаршчок** (15 снежня 1922 — 3 красавіка 2010) — беларуская грамадская дзяячка. Жонка айца Аўгена Смаршчка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 15 снежня 1922 года ў вёсцы Стараельня Наваградскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы. Тут яе дзед Язэп і два ягоныя браты набылі на трох 60 гектараў зямлі. Бацька Пётра Жэлязоўскі за палякамі займаў пасаду войта ў гміне, але перад прыходам саветаў яе пакінуў. Дзяўчына навучалася ў навагрудскай польскай гімназіі, а далей у савецкай сярэдняй, потым політэхнічнай школе.

Падчас Другой сусветнай вайны ў часе нямецкай акупацыі працавала тэлефаністкай. Далучылася да Саюза беларускай моладзі.

Пасля Другой сусветнай вайны апынулася ў Германіі. Добра сябравала з Людмілай Гутар, жонкай Барыса Рагулі. Вучылася ў Марбургу

Потым пераехала ў пераехала ў Бельгію і паступіла ў Лювенскі ўніверсітэт, які скончыла з дыпломам фармацэўта. У 1950 г. выйшла замуж за свайго калегу па ўніверсітэту беларуса Аўгена Смаршчка, які ў хуткім часе стаў праваслаўным святаром. Працавала ў розных бельгійскіх аптэках. Была сябрам Беларускага студэнцкага згуртавання, Саюза беларусаў Бельгіі. Ад 2002 г. дапамагала Беларускай грэка-каталіцкай парафіі ў Антверпене, пры закладаньні парафіі аказала моцную маральную падтрымку і сталася дабрадзейкай парафіі. Каштоўным для парафіяльнай бібліятэкі стаўся яе дар — некалькі скрыняў беларускіх кнігаў. Нягледзячы на паважны ўзрост, удзельнічала ў беларускім грамадскім жыцці і пікетавала беларускую амбасаду ў Бельгіі.

У 2004 годзе была адным з арганізатараў і ганаровых удзельнікаў З’езду апошняй хвалі палітычнай эміграцыі ў Антверпене, на якім прысутнічалі прадстаўнікі дыяспар Бельгіі, Галандыі, Вялікабрытаніі, Германіі, Польшчы, Чэхіі, Фінляндыі, Нарвегіі, Аўстрыі, Швецыі, запрошаныя з Беларусі каардынатар руху «Зубр» і прадстаўнік кааліцыі «Свабодная Беларусь», прадстаўнікі Еўрапарламента, журналісты, прадстаўнікі Міністэрства Юстыцыі і Камісарыята па справах уцекачоў Бельгіі.

У наступныя гады актыўна ўдзельнічала ва ўсіх мерапрыемствах, арганізаваных беларускай эміграцыяй. Напісала невялікія ўспаміны «Беларусак майго веку тут амаль няма» для кнігі «Паваенная эміграцыя» Аляксандра Адзінца.

Памерла 3 красавіка 2010 года ў Бельгіі. Пахаваная разам з мужам на мясцовых могілках у Хіверы (Hever), па вуліцы *Guido Gezellestraat*.

Зноскі
------

1. ↑  БЕЛАРУС. СУСТРЭЧА Ў АНТВЭРПЭНЕ
2. ↑  НАВІНЫ (бел.) // *Беларусы ў свеце*. — МІЖНАРОДНАЕ ГРАМАДСКАЕ АБ’ЯДНАННЕ «ЗГУРТАВАННЕ БЕЛАРУСАЎ СВЕТУ "БАЦЬКАЎШЧЫНА"», верасень 2004. — № 9 (№34).

Літаратура
----------

* Беларусак майго веку тут амаль няма / Зоя Смаршчок // Адзінец, А. Паваенная эміграцыя: скрыжаваннні лёсаў: зборнік успамінаў / Аляксандр Адзінец. — Мн.: Медисонт, 2007. — 704 с. [28] с. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны: Кніга 11). — C. 101, 111—114, 544.

Спасылкі
--------

* Памерла Зоя Смаршчок-Жалязоўская, беларуская дзяячка ў Бельгіі
**Антайсака** (малагас. *Antaisaka*, літаральна «людзі даліны») — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць частку ўсходу Мадагаскара. Агульная колькасць — 1 802 000 чал.

Гісторыя
--------

Як этнічная група, антайсака склаліся ў сярэднявеччы ў выніку кантактаў малагасійцаў усходняга ўзбярэжжа Мадагаскара з вонкавым светам. Яны першымі авалодалі майстэрствам апрацоўкі жалеза і дзякуючы выкарыстанню дзідаў з жалезнымі навершамі заваявалі значную частку вострава. Іх нашчадкамі лічацца заходнія сакалава, антаймуру, сіханака і інш.

Ужо да прыходу еўрапейцаў адзіная дзяржава антайсака распалася. У XIX ст. яны лічыліся грознымі ваярамі. Але ў выніку ваенных параз былі далучаны да Каралеўства Мадагаскар.

Асаблівасці культуры
--------------------

Галоўныя заняткі антайсака — сельская гаспадарка і рамяство. Паколькі мужчыны прытрымліваюцца забароны *фады* на працу на рысавых палетках, гэтую культуру вырошчваюць жанчыны. Мужчыны апрацоўваюць насаджэнні садавіны і кавы. Рамяство пераважна звязана са здабычай і апрацоўкай жалеза.

Жытлы драўляныя, каркаснага тыпу будуюцца на палях. Хаціны маюць дзве дзверы. Адна з’яўляецца звычайным уваходам. Другую на ўсходнім баку ладзяць для вымання нябожчыкаў. Вядомы таксама сямейныя драўляныя пабудовы-магільні *кібуры*. У іх хаваюць загадзя высушаныя целы (пахаванні адразу пасля смерці забаронены).

Для антайсака характэрныя замкнёныя шлюбы ўнутры абшчыны. Мяркуецца, што гэта традыцыя паходзіць з часоў сярэднявечча, калі кавалі імкнуліся абмежаваць наяўнасць сваякоў сярод іншых груп, каб не даць магчымасці даведацца аб сакрэтах апрацоўкі жалеза. Распаўсюджана палігамія, але мужчына звычайна бярэ ў шлюб сясцёр з адной сям’і.

Размаўляюць на дыялекце малагасійскай мовы.

Большасць антайсака прытрымліваецца традыцыйных рэлігійных вераванняў. Таксама распаўсюджаны хрысціянства (28 %) і іслам (6 %).

Зноскі
------

1. ↑  Antaisaka

Літаратура
----------

* James Stuart Olson, The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary, Greenwood Press, 1996, p. 31. ISBN-10: 0313279187. ISBN-13: 978-0313279188

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Антайсака

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85005481 · SUDOC: 027816494 |
**Біялагічныя заказнікі** — тэрыторыі, вылучаныя з мэтай захавання і аднаўлення каштоўных, a таксама рэдкіх і тых, што знікаюць, відаў раслін і жывёл.

У біялагічных заказніках вызначаны спецыяльны рэжым прыродакарыстання, які забяспечвае ахову асобных відаў, груп ці згуртаванняў раслін і жывёл з мэтай захавання генафонду, стварэння аптымальных умоў іх існавання або рацыянальнага выкарыстання пэўных раслінных і жывёльных рэсурсаў. Адметныя біялагічныя аб’екты ахоўваюцца і ў іншых заказніках (гідралагічных, ландшафтных і інш.).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хмяльніцкі.
**Мікала́й Мікала́евіч Хмяльні́цкі** (нар. 1969) — беларускі літаратуразнаўца. Кандыдат філалагічных навук, дацэнт кафедры славянскіх літаратураў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Біяграфія
---------

Скончыў філалагічны факультэт БДУ (1992), аспіранту­ру пры гэтай установе (1995). З 1995 г. працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. Выкладае польскую літаратуру, даследуе міжлітаратурныя сувязі, тыпалогію творчасці, прабле­мы нацыянальнага і ўніверсальнага ў польскім прыгожым пісьменстве.

З 1998 да 2001 г. выкладаў гісторыю славян­скіх літаратураў ва ўніверсітэце Гранады (Іспанія).

Аўтар даследавання «Адам Плуг — пісьменнік беларуска­польска­га літаратурнага сумежжа» (1998), вучэбнага дапаможні­ка «Польская драматургія XX стагоддзя» (2008). Мае больш за 70 навуковых артыкулаў у айчынным і замежным друку.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Роднае слова, 2010-5, с. 29
* Польская драматургія XX стагоддзя : дапаможнiк для студэнтаў / М. М. Хмяльницкі. ― Мінск, 2008. (1Н//140804(039))
* Фальклор і літаратура: феномен беларуска-польска-ўкраінскага культурнага сумежжа / Т. В. Кабржыцкая, М. М. Хмяльніцкі, Э. Ю. Дзюкава. ― Мінск, 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1055926445 · LCCN: n2012069386 · NUKAT: n2012045223 · VIAF: 301236490 |
Пальмірскае царства (жоўтым) ў 271 годзе да н.э.
**Пальмірскае царства** (альбо **Пальмірская імперыя**) — сепаратысцкае дзяржаўнае ўтварэнне на ўсходзе Рымскай імперыі ў 260—273 гадах.

Гісторыя
--------

Спачатку кіраўнікі горада Пальміра прызнавалі ўладу Рыма але потым, разбагацеўшы за кошт пасрэдніцкага гандлю паміж усходам і захадам, сталі падпарадкоўваць сабе навакольныя землі. Септымій Адэнат ІІ здолеў разграміць персаў, а пасля далучыў да сваіх уладанняў Сірыю, Месапатамію, частку Малой Азіі, паўночную Аравію. У выніку ўтварылася моцная дзяржава, здольная супрацьстаяць Рымскай імперыі.

Удава Адэната ІІ, Зенобія, пры падтрымцы паплечніцаў, заняла трон і кіравала за свайго малалетняга сына Вахбалата. Рымляне не пагадзіліся з тым, каб Зенобія ўзначальвала краіну, але царыца не палічылася з Сенатам і прымусіла бегчы ў Еўропу рымскага вайскавода, які быў пасланы супраць яе. Чужая дробным запалам, якія ўносяць блытаніну ў дзяржаўныя справы падчас кіравання жанчын, Зенобія прытрымлівалася жорсткай палітычнай лініі, карысталася цвёрдымі прынцыпамі. Калі было трэба дараваць вінаватаму, яна магла здушыць свой гнеў; калі трэба было пакараць, яна магла прымусіць змоўнуць голас жалю. За строгую ашчаднасць яе абвінавачвалі ў скупасці. Але, калі тое было трэба, яна заўсёды знаходзіла месца шчодрасці і літасці. Зенобія падпарадкавала Егіпет і значную частку Малой Азіі. Суседнія дзяржавы баяліся варагаваць з ёю і таму шукалі саюзу з Пальмірскім царствам. Зенобія спалучала даступнасць народу з велічнай раскошай азіяцкіх палацаў.

У 267 годзе Зенобія абвясціла Пальмірскае царства незалежным, а ў 271 годзе прыняла імператарскі тытул. У 272 годзе рымляне на чале з імператарам Аўрэліянам захапілі Пальміру і зверглі Зенобію. Антыёх, які узначаліў краіну з дапамогай рымлян, у 273 годзе падняў супраць іх паўстанне. Рымляне зноў захапілі Пальміру, знішчылі не толькі царства, але і разруйнавалі сам горад.

Літаратура
----------

* Сычев Н. В. Книга династий. М. 2008. с. 695—770.
**Акайхау** — горад на востраве Паўночны (Новая Зеландыя), у рэгіёне Нортленд. Знаходзіцца ля паўночнага ўзбярэжжа возера Амаперэ. 29 кастрычніка 1923 года да горада Акайхау была даведзена чыгунка, якая злучыла яго з горадам Окленд. Акайхау з’яўляўся самай паўночнай чыгуначнай платформай Новай Зеландыі. Аднак 1 лістапада 1987 года чыгуначная лінія была зачынена.

Па дадзеных 2001 года колькасць насельніцтва горада складала 687 чалавек (у 1996 годзе — 642 чалавека).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11). — карта Новай Зеландыі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іванчанка.

**Мікалай Міхайлавіч Іванчанка** (13 красавіка 1947, в. Александрыя, Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 13 красавіка 1947 года ў в. Александрыя Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці.

Скончыў Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут, інжынер-механік; Ленінградскі інжынерна-эканамічны інстытут імя П. Тальяці, арганізатар прамысловай вытворчасці.

Працаваў інжынерам Гомельскага завода металаканструкцый «Прамень»; інжынерам-тэхнолагам, старшым інжынерам, начальнікам зварачнай лабараторыі, намеснікам начальніка аддзела, намеснікам галоўнага інжынера Гомельскага радыёзавода; намеснікам галоўнага тэхнолага, намеснікам галоўнага інжынера, галоўным інжынерам аб'яднання «Стромаўталінія» ў г. Магілёве; загадчыкам аддзела па комплексным эканамічным і сацыяльным развіцці, першым намеснікам старшыні Магілёўскага гарвыканкама; генеральным дырэктарам выканаўчай дырэкцыі ААТ «ІСБС» у г. Магілёве, старшынёй сходу ўстаноў — прэзідэнтам вытворча-камерцыйнай фірмы «Адоніс» у г. Магілёве; першым намеснікам старшыні Магілёўскага гарвыканкама; віцэ-прэзідэнтам Магілёўскай асацыяцыі прамыслоўцаў і прадпрымальнікаў; генеральным дырэктарам ЗАТ «Магілёўская прамысловая кампанія» — віцэ-прэзідэнтам Магілёўскай асацыяцыі прамыслоўцаў і прадпрымальнікаў; генеральным дырэктарам Беларускага канцэрна па матэрыяльных рэсурсах «Белрэсурсы»; Намеснікам Кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь; памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — галоўным інспектарам па Мінскай вобласці.

Старшыня Беларускай федэрацыі сучаснага пяціборства.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны юбілейнымі медалямі «60 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў», «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», «90 гадоў міліцыі Беларусі», «60 гадоў Кемераўскай вобласці».

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае дачку.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)  (бел.)
**Ло́твічы** (трансліт.: *Lotvičy*, руск.: Лотвичи) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Палонкаўскага сельсавета. Размешчана за 27 км на паўночны захад ад Баранавіч, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Палонка на лініі Баранавічы—Ваўкавыск, на р. Іса. Насельніцтва 405 жыхароў, 164 гаспадаркі (2005).

Гісторыя
--------

Вядомы па пісьмовых крыніцах з XVI ст. як вёска, з'яўляліся ўласнасцю Яновічаў, потым Санапоўскіх, Сяброўскіх. З канца XVI ст. — Радзівілаў.

Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у складзе Расійскай імперыі. У 1905 годзе ў Люшнеўскай воласці Слонімскага павета Гродзенскай губерні. Побач з вёскай знаходзіўся маёнтак Лотвічы. У пачатку XX ст. тут адкрыта народнае вучылішча.

З 1921 года ў складзе Польшчы.

З 1939 года ў БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Навамышскім раёне Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 8 красавіка 1957 года ў Баранавіцкім раёне. З 12 кастрычніка 1940 года да 17 лістапада 1959 года цэнтр Лотвіцкага сельсавета.

У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года акупіраваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны загінулі 27 вяскоўцаў.

Паводле перапісу у 1972 годзе дзейнічалі камбінат бытавога абслугоўвання, сталовая, 2 клубы, 2 бібліятэкі, фельчарска-акушэрскі пункт, 8-гадовая школа, аддзяленне сувязі, 2 магазіны. Да Лотвічаў далучаны суседнія вёскі Ляшкі (яна ж Любінаўка) і Сяркі (у 1970).

Інфраструктура
--------------

Дзейнічае саўгасная сядзіба, рамонтна-механічныя майстэрні, ветэрынарны пункт, Дом быту, базавая школа, бібліятэка, клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, 2 магазіны.

Насельніцтва
------------

* **XX стагоддзе**:
	+ 1905 — 280 жыхароў, у маёнтку — 28 жыхароў.
	+ 1921 — 59 двароў, 323 жыхары.
	+ 1939 — 389 жыхароў.
	+ 1970 — 359 жыхароў.
	+ 1972 — 154 двары, 518 жыхароў.
	+ 1998 — 140 двароў, 279 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2005 — 405 жыхароў, 164 гаспадаркі.

Славутасці
----------

* брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан у цэнтры вёскі.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 лістапада, 21 снежня 1970 г. і 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Палонкаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Палонка |
| Аграгарадкі | Перхавічы |
| Вёскі | Вярхлессе ·  Вяршок ·  Ёлава ·  Іванкавічы ·  Лотвічы ·  Серабрышча ·  Скародзінцы ·  Ягадная |