recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дорпацкае ваяводства** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Рэчы Паспалітай у 1598 —— 1629 гг. Цэнтр — Дорпат.

Гісторыя
--------

Створана на тэрыторыі былога Дорпацкага біскупства ў Інфлянтах, якое ахоплівала гістарычна-геаграфічны рэгіён Угаўнія. У пачатку Інфлянцкай ваны 1558 — 1582 гг. у ліпені 1558 г. Дорпат быў заняты войскамі Івана IV, таму Дорпацкае біскупства не брала ўдзел ў актах падданства вялікаму князю літоўскаму Жыгімонту II Аўгусту і унійным працэсе з ВКЛ. Пасля адваявання Інфлянтаў у Рускага царства Стэфан Баторый разглядаў землі Дорпацкага біскупства як здабытую тэрыторыю, дзе ён не быў звязаны якімі-небудзь абавязкамі. У 1582 г. манарх падпісаў «Інфлянцкую канстытуцыю», паводле якой створаны Дорпацкі прэзідыят. Дорпацкі прэзідыят, як і іншыя саноўнікі Інфлянтаў, не атрымаў месца ў Сенаце Рэчы Паспалітай. Паводле «Інфлянцкай ардынацыі» 1598 г. прэзідыят перайменаваны ў ваяводства. Дорпацкія ваявода і кашталян сталі сенатарамі. У час вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600 — 1629 гг. шведскія войскі ў 1625 г. узялі Дорпат. Паводле Альтмаркскага перамір'я 1629 г. Дорпацкае ваяводства засталося за Швецыяй, але ў Рэчы Паспалітай працягвалася намінацыя на дорпацкія ўрады. Паводле Аліўскага міру 1660 г. Рэч Паспалітая канчаткова прызнала за Швецыяй заваяваную ёю частку Інфлянтаў. Намінацыя на ўрады дорпацкага ваяводы і кашталяна спынілася, але на іншыя дорпацкія ўрады (абозны, войскі, гараднічы, канюшы, лоўчы, мечнік, падкаморы, падстолі, падсудак, падчашы, пісар земскі, скарбнік, стольнік, стражнік, харунжы, чашнік) працягвалася да канца існавання Рэчы Паспалітай.

Літаратура
----------

* Tarvel, E. Stosunek prawnopaństwowy Inflant do Rzeczypospolitej oraz ich ustrój administracyjny w l. 1561 — 1621 / Enn Tarvel // Zapiski Historyczne. — 1969. — T. XXXIV. — Z. 1. — S. 49 — 77.
* Urzędnicy inflanccy XVI — XVIII wieku: spisy / Polska Akademia Nauk. Biblioteka Kórnicka, Instytut Historii; oprac. K. Mikulski, A. Rachuba. — Kórnik: Biblioteka Kórnicka, 1994. — 292 s. — (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII — XVIII wieku; T. 9).
* Дзярновіч, А. Дорпацкае княства / Алег Дзярновіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]; [мастак З. Э. Герасімовіч]. Т. 2: К — Я. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2007. — 788 с. — С. 594. — ISBN 978-985-11-0394-8.

| ⛭Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел  Вялікага Княства Літоўскага |
| --- |
| Ваяводствы | Віленскае (1413—1795) · Троцкае (1413—1795) · Полацкае (1504—1793) · Новагародскае (1507—1795) · Віцебскае (1508—1793) · Смаленскае (1508—1667) · Берасцейскае (1566—1795) · Менскае (1566—1793) · Мсціслаўскае (1566—1772) · Інфлянцкае (1667—1772) · Браслаўскае (1793—1795) · Гарадзенскае (1793—1795) · Жамойцкае (1793—1795) · Мерацкае (1793—1795) |  |
| Іншыя рэгіёны | Жамойцкае староства (XIII стагоддзе — 1795) · Курляндскае герцагства (1562—1795) |
| Ваяводствы, якія адышлі да
Польскага каралеўства ў 1569 | Кіеўскае (1471—1569) · Падляшскае (1513—1569) · Брацлаўскае (1566—1569) · Валынскае (1566—1569) |
**Inga** — род дрэў і кустоў сямейства Бабовыя, адносіцца да падсямейства Мімозавыя, уключае каля 370 відаў.

Гісторыя
--------

Першая частка кнігі «Хроніка Перу», (1553).
У 1553 годзе ў кнізе «Хроніка Перу» Педра Сьесы дэ Леона  (руск.) (бел. адзначалася:

> 
> Акрамя таго ёсць ананасы, гуаявы, гуавы [Інга], гуанаваны [анона], авакада, і некалькі відаў парэчак, якія маюць смачную лупіну, хрызафілумы [caymitos], слівы.— Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Первая. Глава XXVII.
> 
>

Апісанне
--------

Арэал большасці відаў — Амазонская нізіна, некаторыя віды сустракаюцца ў Цэнтральнай Амерыцы і на некаторых астравах Карыбскага мора.

Дрэвы, радзей кусты. Галіны — голыя або злёгку апушаныя, кветкі — жоўтыя або белыя, струкі жорсткія, доўгія, бабамі сілкуюцца насельнікі джунгляў. Струкі і лісце выкарыстоўваюцца ў народнай медыцыне. Сельскагаспадарчае значэнне мае *Inga edulis*, якая гадуецца таксама і ў Афрыцы. Яго струкі часам дасягаюць даўжыні да аднаго метра, а лісце — больш 20 см.

У некаторых відаў роду насенне можна пачынаць прарастаць, яшчэ знаходзячыся на дрэве.

Галерэя
-------

* Inga edulis на плантацыі ў ДР Конга*Inga edulis* на плантацыі ў ДР Конга
* Бабы трох відаў родуБабы трох відаў роду
* Inga sessilis, выява 1891 года*Inga sessilis*, выява 1891 года
* Боб і насенне Inga edulisБоб і насенне *Inga edulis*
* Inga sp. — Тулузскі музеум*Inga sp.* — Тулузскі музеум

Заўвагі
-------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Species of Inga Паводле сайта The Plant List (англ.) (лац.) (Праверана 25 мая 2013)
4. ↑  *Педро де Сьеса де Леон.*. Хроника Перу. Часть Первая. **(нявызн.)**.  www.kuprienko.info (А. Скромницкий) (24 ліпеня 2008). Архівавана з першакрыніцы 9 ліпеня 2012. Праверана 12 лістапада 2012.
5. ↑  Инга Архівавана 4 сакавіка 2016.
6. ↑  Inga edulis: a tree for acid soils in the humid tropics Архівавана 3 ліпеня 2009.
**Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства электрасувязі «Белтэлекам»** — тэлекмунікацыйная кампанія Рэспублікі Беларусь, забяспечвае тэхналогіі сувязі.

Гісторыя
--------

Будынак Белтэлекама па вул. Энгельса
Тэлефонныя жэтоны
Створаны 3 ліпеня 1995 года як Рэспубліканскае дзяржаўнае аб’яднанне. 1 жніўня 2004 года кампанія прайшла пераўтварэнне ў Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства электрасувязі. Абласныя ўнітарныя прадпремствы электрасувязі, а таксама УП «Мінская гарадская тэлефонная сетка», УП «Міжгародная сувязь», УП «Мінская тэлефонна-тэлеграфная станцыя» былі рэарганізаваны ў філіялы РУП «Белтэлекам» шляхам далучэння.

Сёння кампанія «Белтэлекам» уключае ў сябе 9 філіялаў і 3 вытворчасці ў складзе галаўнога структурнага падраздзялення прадпрыемства.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Белтэлекам
* Афіцыйны сайт Архівавана 6 кастрычніка 2018. (бел.)
**Абраныя святыя: Васіль Вялікі, Рыгор Багаслоў, Іаан Златавуст** — абраз, створаны ў другой палове XVIII стагоддзя, з Прачысценскай царквы г. п. Шарашова Пружанскага раёна. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

Сюжэт
-----

На аграфленым пазалочаным фоне з раслінным арнаментам і калонамі дарычнага ордара, на карычневым поземе паказаны ў рост анфасамі з доўгай сівой барадой Васіль Вялікі ў светла-блакітнай альбе з карункамі па нізе і чырвонай епітрахіллю, у блакітнай на зялёнай падкладцы фелоні, зялёным з вохрыстымі крыжамі амафоры і з шэрай паліцай; з невялікай шырокай карычневай барадой Рыгор Багаслоў у светла-блакітнай з карункамі альбе, з чорнай епітрахіллю, у чырвоным сакасе, вохрыстым з карычневымі крыжамі амафоры; з доўгай рыжай барадой Іаан Златавуст у светла-блакітнай з карункамі альбе, з карычнева-чырвонай епітрахіллю, у зялёным на карычнева-чырвонай падкладцы сакасе і светла-сінім амафоры.

Айцы царквы левай рукой знізу падтрымліваюць Евангелле ў чорных, бардовых, чырвоных пераплётах. Німбы пазалочаныя аграфленыя, абрамленне страчана.

Паходжанне
----------

Абраз выяўлены 6-й экспедыцыяй Дзяржаўнага мастацкага музея БССР у 1963 годзе у Прачысценскай царкве г. п. Шарашова Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці.

Ікона раскрыта брыгадай рэстаўратараў Дзяржаўнага Рускага музея ў складзе І. В. Ярыгінай, С. І. Голубева, М. Г. Малкіна, А. Т. Дзеднянкова ў 1974 годзе (Ленінград).

Выстаўкі
--------

* Творы мастакоў РСФСР, Украінскай і Беларускай ССР, прысвечаныя 1500-годдзю Кіева. Кіеў. 1982
* Рэстаўрацыя музейных каштоўнасцей у БССР. Мінск. 1985
* Тэмперны жывапіс Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 1988
* Іканапіс Беларусі XVII—XVIII стст. Яраслаўль. Масква. 1990

У культуры
----------

Паштовая марка Беларусі
У 1996 годзе выява іконы была выкарыстана на паштовай марцы «Белпошты».

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2 3 4  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 242.
**«DOTYK»** (*Дотык*) — штогадовы міжнародны фестываль квір-культуры, які мае за мэту пашырэнне ведаў пра існуючыя дыскрымінацыі, закранае актуальныя тэмы ідэнтычнасці і самавыяўлення, узнімае праблемы розных формаў ксенафобіі ў беларускім грамадстве, а таксама спрыяе аб’яднанню дыскрымінаваных людзей, павышэнню узроўня іх самасвядомасці, павелічэнню рэфлексіўнасці аўдыторыі.

Гісторыя
--------

DOTYK паўстаў напачатку 2015 года з ініцыятывы To Be. Queer (*Быць. Квір*) — стыхійнага і гнуткага згуртавання ініцыятыў, якое ў перыяд свайго існавання выступала ў ролі перамоўнай пляцоўкі для ідэйнай кансалідацыі актывістак і актывістаў, даследчыц і даследчыкаў, неабыякавых да праблем дыскрымінацыі. У сярэдзіне 2015 года згуртаванне спыніла сваё існаванне і DOTYK набыў самастойнасць. 

Першапачаткова DOTYK планаваўся як штогадовы кінафестываль з суправаджальнымі мерапрыемствамі, які б дапамагаў асэнсоўваць досвед дыскрымінаваных па якойсьці прыкмеце груп. Першы кінафестываль прайшоў у Мінску ў лютым 2015 года і ўключыў у сябе паказы мастацкіх і дакументальных фільмаў, анімацыі, правядзенне выстаў, лекцый, варкшопаў, канцэртаў і сустрэч з беларускімі і замежнымі гасцямі. Аднак у далейшым фармат праекта зведаў мноства змен. DOTYK перарос межы ўласна кінафестывалю і пачаў спалучаць розныя фарматы, ператварыўся ў фестываль квір-культуры, асвоіў розныя пляцоўкі, трапіў па-за межы сталіцы. Першы «Вандроўны DOTYK» прайшоў увосень 2015 года ў Брэсце, Віцебску і Гродне.

Фармат
------

У цяпершані час DOTYK імкнецца да таго, каб рэгулярна праводзіць культурна-адукацыйныя мерапрыемствы ў Мінску і абласных гарадах Беларусі. Апроч таго, DOTYK ахвотна супрацоўнічае з творчымі людзьмі незалежна ад ступені іх вядомасці і досведу, працуе над стварэннем арт-праектаў, актуальных у беларускім кантэксце. DOTYK выбудоўвае камунікацыю не на мове акадэміі, а на мове мастацтва – універсальнай мове чалавецтва, якая паказвае жывыя гісторыі і не спрашчае іх да статыстычных дадзеных, адлюстроўвае складанасць і разнастайнасць свету, паўсюдную варыятыўнасць.

Прынцыпы і каштоўнасці
----------------------

Каштоўнасці DOTYK грунтуюцца на прынцыпе недыскрымінацыі ў шырокім сэнсе. Фестываль імкнецца распаўсюдзіць веды пра тое, што маргіналізацыя тых ці іншых груп антыгуманная па сваёй сутнасці і што адрозненні не адмяняюць магчымасці суіснаваць ў атмасферы павагі і прыняцця. DOTYK выступае супраць ксенафобіі, шавінізму, расізму, сексізму, гама-, транс-, і біфобіі, мілітарызму, каланіялізму і іншых формаў сацыяльнага зняцэньвання.

Зноскі
------

1. ↑  Вандроўны DOTYK: як гэта было Архівавана 8 снежня 2015.

Спасылкі
--------

* DOTYK — афіцыйны сайт.
**ААТ «Беллакт»** — адзіны ў Беларусі вытворца сухога дзіцячага харчавання. Знаходзіцца ў г. Ваўкавыск Гродзенскай вобласці, вуліца Кастрычніцкая, 133.

Гісторыя
--------

У лютым 1967 года пачалось будаванне малочна-кансервавага камбіната дзіцячых прадуктаў у Ваўкавыску. 5 кастрычніка 1970 года прадпрыемства было ўведзена ў эксплуатацыю. У кастрычніку 1970 года была выпушчана першая прадукцыі: дзіцячыя сумесі «Малютка» і «Малыш».

У лютым 1976 года Указам Прэзідыума Вярхоўнага савета СССР Ваўкавыскі малочна-кансервавы камбінат дзіцячых прадуктаў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.

У лютым 1991 года камбінат ператвораны ў арэндавае прадпрыемства «Беллакт», у снежні ў народное предприятие. У чэрвені 1995 года народнае прадпрыемства «Беллакт» ператворана ў Ваўкавыскае ААТ «Беллакт».

Зноскі
------

1. ↑  История

Спасылкі
--------

* ААТ «Беллакт»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце · Аднакласнікі · Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
**Деферент** (лац.: deferens — які нясе) — паняцце, якое выкарыстоўваецца ў геацэнтрычнай мадэлі Пталямея. Згодна з гэтай мадэллю, кожная планета раўнамерна рухаецца па крузе (эпіцыкле  (руск.) (бел.), цэнтр якога, у сваю чаргу, рухаецца па іншым крузе, які і называецца **дэферэнтам**.

Падставай для такой штучнай канструкцыі паслужыла неабходнасць мадэляваць нераўнамерны рух планет, у прыватнасці, рэтраградны рух  (руск.) (бел. а таксама растлумачыць змяненне іх бачнай яркасці, звязанае са зменай адлегласці ад Зямлі.

Літаратура
----------

* *Еремеева А. И. Цицин Ф. А.* История астрономии (основные этапы развития астрономической картины мира). Изд. МГУ, 1989.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Яўнішка.
**Іпаліт Восіпавіч Яўнішка** (16 жніўня 1857 — ?) — архітэктар.

Біяграфія
---------

### Дзяцінства і адукацыя

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў 1857 годзе.

Скончыў Дынабургскае рэальнае вучылішча і Імператарскую Акадэмію мастацтваў па класе жывапісу (1882) і класе архітэктуры (1887). Атрымаў медалі: у 1886 годзе — 2 і 1 сярэбраныя; У 1887 годзе — 1 сярэбраны. 30 кастрычніка 1887 года — званне класнага мастака 3 ступені.

### Прафесійная дзейнасць

Працаваў звышштатным тэхнікам будаўнічага аддзялення маскоўскага губернскага праўлення. Прымаў удзел у будаўніцтве Верхніх гандлёвых радоў  (руск.) (бел. у Маскве.

У 1893 годзе прызначаны архітэктарам Забайкальскай вобласці. Аўтар праекта будынка казначэйства ў Нерчынску (1895).

У 1897 годзе пераведзены на пасаду павятовага архітэктара і інжынера ў Кільвары Сувалкскай губерні.

У 1911-1915 гадах працаваў малодшым інжынерам пры мінскім губернскім будаўнічым аддзяленні.

У 1917 годзе пражываў у Маскве, падаў прашэнне аб звальненні са службы па хваробе.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Энциклопедия Забайкалья  (руск.)
2. ↑  Ипполит Осипович Явнишко  (руск.)
3. ↑  Памятная книжка Минской губернии 1911 год  (руск.)
4. ↑  Памятная книжка Минской губернии на 1917 год  (руск.)

Літаратура
----------

* РГИА, ф. 789, оп. 10, д. 49
* ГАЧО, ф. 1, оп. 1(О), д. 6680
* Центральный исторический архив г. Москвы, ф. 54, оп. 178, д. 25
* Кондаков С. В. Список рус. художников. К юбилейному справочнику Императорской Академии художеств. — СПб. 1914. — Ч. 2. Библиогр.
* Зодчие Москвы времени эклектики, модерна и неоклассицизма (1830-1917-е). — М. 1998.

Спасылкі
--------

* Энциклопедия Забайкалья  (руск.)
**Дэфлятар валавага ўнутранага прадукту** (*Дэфлятар ВУП*) — індэкс сярэдняга росту цэн у кошыку (спажывецкі кошык), які ўключае ў сябе не толькі спажывецкія, крамныя цэны, але і цэны прамысловых вытворцаў, цэны будаўнічых паслуг і г.д. Аб'ём эканомікі вылічваецца ў бягучых цэнах, але кожны разумее, што 1 рубель у годзе Х каштаваў меней, чым у годзе Y, што за яго менш было купіць, ён быў умоўным эквівалентам меншай вартасці. Таму рост ВУП заўжды разлічваецца не ў бягучых рахунках, а ў супастаўных цэнах, з пералікам праз дэфлятар. Дэфлятар ВУП звычайна разлічваюць органы афіцыйнай статыстыкі, у Беларусі – Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь.

Разлік
------

Уяўляе сабой стаўленне намінальнага ВУП, выражанага ў рыначных цэнах бягучага года, да рэальнага ВУП, выражанага ў цэнах базіснага года.

{\displaystyle GDPdeflator={\frac {\Sigma (Q^{t}\*P^{t})}{\Sigma (Q^{t}\*P^{0})}}}

гэта значыць,

{\displaystyle GDPdeflator={\frac {NominalGDP}{RealGDP}}}

Дадзенае выражэнне потым, як правіла, памнажаецца на 100 для пераводу ў працэнты.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 63854197 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Абрамовічы.
**Абрамовічы** (**Абрагамовічы**) — шляхецкі род герба «Ляліва» ў Вялікім Княстве Літоўскім. Паходзілі ад Абрагама Ёзафавіча (п. у 1519), які нарадзіўся ў сям’і гандляра-яўрэя, пазней прыняў хрысціянства. За паслугі вялікім князям Аляксандру і Жыгімонту I атрымаў шляхецтва. Займаў пасады гараднічага (1495) і старосты ковенскага (1514), старосты салецкага, войта менскага і берасцейскага, падскарбія земскага (1510—19). Валодаў маёнткамі Вайдуны (Віленскі павет) і Грынкава (Гарадзенскі павет). Меў сыноў Васіля (у каталіцтве Ян, п. у 1546, быў войтам берасцейскім) і Канстанціна (войт менскі).

Літаратура
----------

* Абрамовічы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**«El cóndor pasa»** (бел.: Палёт кондара) — песня з аднаіменнай сарсуэлы, напісаная перуанскім кампазітарам Даніэлем Роблесам у 1913 на матыў традыцыйных народных мелодый жыхароў Анд.

У 1960-х група «Los Incas» выступіла з гэтай песняй у Парыжы, дзе як пачуў Пол Сайман, які пазней напісаў кавер-версію з новымі словамі. Песня стала сусветна вядомай дзякуючы выхаду ў альбоме Саймана і Гарфанкеля «Bridge Over Troubled Water» у 1970 пад назвай «El Condor Pasa (If I Could)». 

У 2004 песня «El Condor Pasa» была прызнаная нацыянальным здабыткам і культурнай спадчынай Перу.

Арыгінальны тэкст (на мове кечуа)
---------------------------------

Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq  

maymantan qawamuwachkanki,  

kuntur, kuntur  

apayllaway llaqtanchikman, wasinchikman  

chay chiri urqupi, kutiytan munani,  

kuntur, kuntur.  

Qusqu llaqtapin plaza-challanpin  

suyaykamullaway,  

Machu piqchupi Huayna piqchupi  

purikunanchiqpaq.

Пераклад
--------

О, магутны Кондар, уладар нябёсаў,  

аднясі мяне дамоў, на вяршыні Андаў!  

О, Кондар!  

Я хачу вярнуцца ў родныя мясціны,  
 
каб быць разам з маімі братамі інкамі.  

Аб гэтым я больш за ўсё сумую.  

О, Кондар!  

Чакайце мяне ў Куска, на галоўнай плошчы,  

І мы зможам разам  

прагуляцца ў Мачу-Пічу і Гаяна-Пічу.
**Мадонна з дзіцем** — карціна аўтарства Барталамеа Віварыні, якая захоўваецца ў Эрмітажы, падпісаная і датаваная 1490 годам.

Апісанне
--------

Поліптых са Святым Якавам, Мадоннай з Дзіцем і святымі
Перанесена з панэлі на палатно ў 1859 годзе. Падчас пераносу атрымала пашкоджанні, асабліва сур'ёзныя страты фарбы можна бачыць на тварах Божай Маці і Дзіцяці.

Карціна блізкая па кампазіцыі да «Поліптыха са Святым Якавам, Мадоннай з Дзіцем і святымі», які знаходзіцца ў калекцыі Музея Геці і намаляваны ў той самы год.

У «Мадонне з дзіцем» Віварыні адчуваецца ўвага да колеру і агульнае для мастакоў венецыянскага Адраджэння імкненне да багацця каляровага строю.

Правенанс
---------

Набытая ў Венецыі графам Паўлам Строганавым  (руск.) (бел. у 1857 годзе ў гандляра Паала Фабрыса. Перададзена ў Эрмітаж са Строганаўскага палаца ў Петраградзе ў 1922 годзе.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 7 снежня 2016.
2. 1 2 3  St Petersburg. Hermitage. Madonna and Child  (англ.)
3. ↑  35. Бартоломео Виварини. Мадонна с младенцем  (руск.)
4. ↑  Мадонна с младенцем. 1490 г.  (руск.)
**Мадонна з дзіцем пад яблыневым дрэвам** — карціна, якая напісана майстрам паўночнага рэнесансу Лукасам Кранахам Старэйшым ў 20-х гадах XVI стагоддзя ў перыяд росквіту свайго таленту.

Магчыма, карціна была абрэзаная.

Апісанне
--------

Колеравая гама карціны разнастайная і насычана высакародным чырвоным, жоўтым, залацістым, зялёным і іх адценнямі.

«Мадонна з дзіцем пад яблыняй» выказвае нямецкі народны ідэал прыгажосці чалавека і патрыятычныя пачуцці любові да роднай зямлі. Мастак адлюстраваў Мадону ў вобразе чароўнай зямной жанчыны з немаўляткам на руках, якая размясцілася ў яблыневым садзе. Яе рудыя валасы, як у прынцэс з нямецкіх казак, свабодна спадаюць па плячах. Адзенне Мадоны адпавядае вопратцы нямецкіх арыстакратак, празрыстая газавая тканіна, якая затуляе яе шыю, яшчэ больш павялічвае гэта падабенства з Венерай, Лукрэцыяй або алегарычнай фігурай Чадалюбові.

З мэтай падкрэсліць ролю Маці Божай, як захавальніцы святла і радасці свету, мастак змясціў беззаганную Дзеву Марыю і немаўля на высокай гары, узмацняючы перспектыву далёкім саксонскім пейзажам ля падножжа гор.

І Мадонна, і немаўля Ісус ўважліва глядзяць з карціны на гледача, нібы даючы нам зразумець, што ім дваім ўжо вядомы падрыхтаваны лёс і яны гатовыя яго прыняць без ценю сумневу. Погляд Маці Божай ледзь крануты смуткам і пяшчотай — яна ведае, што павінна страціць сына і зноў здабыць яго на нябёсах. Прамым намёкам на гэта служаць яблык і хлеб у руках Дзіцятка, сімвалы адкуплення граху.

Выстаўкі
--------

* 1899, Дрэздэн, *Cranach-Austellung*, n°84
* 1964, Бардо, *La Femme et l'Artiste, de Bellini à Picasso*, n°6
* 1972, Веймар, *Cranach 1472—1553. Austellung zu seinem 500. Geburtstage*, n°41

Сучаснае месцазнаходжанне
-------------------------

Паштовая марка СССР
Пераведзеная з дрэва на палатно карціна паступіла ў Эрмітаж у 1851 годзе, дзе і знаходзіцца цяпер.

У 1983 годзе савецкай поштай у серыі «Шэдэўры дзяржаўнага Эрмітажа. Нямецкі жывапіс» была выпушчана паштовая марка з выявай карціны.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Мадонна с младенцем под яблоней  (руск.)
2. 1 2 3 4  Мадонна с Младенцем под яблоней, Лукас Кранах Старший  (руск.)
3. 1 2  Мадонна с младенцем под яблоней. Лукас Кранах Старший. XV—XVI век  (руск.)
4. ↑  «Шедевры государственного Эрмитажа. Немецская живопись»  (руск.)

Літаратура
----------

* A. Nemloff, *Die Gemälde von L. Cranach d. Ä in der Staatlichen Ermitage*, in Bildende Kunst, 1959, n°3, pp. 176—177
* Государственный Эрмитаж. Живопись/Государственное Издательство Изобразительного Искусства: Москва-Ленинград - 1963
**Кі́лі** (англ.: Kili, маршал.: *Kōle*) — востраў на поўдні Маршалавых Астравоў, населены выхадцамі з атола Бікіні. Плошча - 6 км². Насельніцтва (2005 г.) - 600 чал.

Востраў уяўляе сабою невялікі падняты каралавы атол без традыцыйнай лагуны. Вышыня да 3 м. Даўжыня — 2,15 км. Найбольшая шырыня - 638 м. Кілі знаходзіцца ў 49 км на паўднёвы захад ад бліжэйшага атола Джалуіт і ў 296 км на паўднёвы захад ад Маджура, сталіцы Маршалавых астравоў.

Кілі быў адкрыты брытанскімі мараплаўцамі 19 верасня 1797 г. Населены толькі ў лістападзе 1948 г. выхадцамі з паўночнага атола Бікіні, эвакуяванымі з радзімы ў сувязі з ядзернымі выпрабаваннямі. Штогод 4 сакавіка на востраве арганізуецца Дзень Бікіні.

Асноўныя заняткі насельніцтва — рыбалоўства і земляробства (вырошчваюць какосавую пальму). 

Дзейнічае аэрапорт.

Зноскі
------

1. ↑  Ships visiting the Marshall Islands (until 1885) Kili Island
2. ↑  everyculture.com
3. ↑  BIKINI DAY Архівавана 17 кастрычніка 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Цэлер.

**Катрын Цэлер** (ням.: Katrin Zeller; 1 сакавіка 1979, Оберстдорф, Баварыя, ФРГ) — нямецкая лыжніца, прызёрка алімпійскіх гульняў і чэмпіянату свету. Усе свае медалі заваявала ў складзе эстафеты.

У кубку свету Катрын Цэлер дэбютавала ў 1999 годзе, у лістападзе 2006 года ўпершыню патрапіла на подыум на этапе Кубка Свету ў складзе эстафеты. Усяго на сённяшні момант мае 5 трапленняў на подыум на этапах Кубка Свету ў эстафеце, і аднойчы трапіла ў тройку ў асабістых спаборніцтвах.

На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы, заваявала срэбра ў эстафеце, у індывідуальных гонках паказала наступныя вынікі: спрынт - 14 месца, дуатлон 7,5 7,5 км - 24 месца, мас-старт 30 км - 20 месца.

На чэмпіянатах свету, за сваю кар'еру заваявала адну сярэбраную ў эстафеце. Усяго на сённяшні дзень прымала ўдзел у двух чэмпіянатах свету. У пачатку 2000-х гадоў на працягу некалькіх гадоў выпрабоўвала сур'ёзныя праблемы са спіной, гэта прымусіла яе прапусціць некалькі сезонаў, канчаткова загаіць траўму ёй удалося толькі ў 2005 годзе.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Катрын Цэлер
* Афіцыйны сайт Архівавана 13 сакавіка 2014.
* Катрын Цэлер — статыстыка на сайце FIS (англ.)
**Петралонская пячора** (грэч. Σπήλαιο Πετραλώνων) — пячора ў Грэцыі, размешчаная паблізу вёскі Петралона на паўвостраве Халкідзікі, у 55 км ад горада Салонікі. Пячора мае карставае паходжанне, знаходзіцца на заходнім схіле гары Катсіка, на вышыні прыкладна 270 м над узроўнем мора. Пры ўваходзе ў пячору створаны Антрапалагічны музей Петралоны. Петралонская пячора з'яўляецца месцам выяўлення парэшткаў старажытнага чалавека Еўропы і мае сляды выкарыстання чалавекам агню, якія лічацца найстаражытнейшымі.

Даследаванне
------------

Чэрап петралонскага архнтрапа
Рэканструкцыя ачага, каля якога быў знойдзены петралонсккі архантрап
Пячора была адкрыта ў маі 1959 года Філіпам Кадзарыдзісам, жыхаром вёскі Петралона. Пячора стала сусветна вядомай, калі 16 верасня 1960 года іншы жыхар Петралоны Хрыстас Сарыянідзіс знайшоў у пячоры чэрап архантрапа. Археалагічныя і антрапалагічныя даследаванні пачаліся неўзабаве пад кіраўніцтвам прафесара антрапалогіі Арыса Пуліанаса, які ўстанавіў, што знойдзенаму архантрапу каля 700 тысяч гадоў, адпаведна ён з'яўляецца найстаражытным чалавекам Еўропы. Шкілет дагістарычнага чалавека быў знойдзены сярод рэшткаў прымітыўных прылад працы, а таксама слядоў ачага. Петралонская пячора таксама лічыцца найстаражытным помнікам выкарыстання чалавекам агню. Чэрап петралонскага архантрапа цяпер захоўваецца ва ўніверсітэце Арыстоцеля ў Салоніках.

Гэтыя дадзеныя заснаваныя на дэталёвым вывучэнні стратыграфіі пячоры, складзенай 34 разнаўзроставымі пластамі, ядзерным, а таксама на фацыяльным і палеанталагічным аналізе. Сярод акамянеласцяў даследчыкамі былі знойдзеныя парэшткі львоў, гіен, мядзведзяў, пантэр, сланоў, насарогаў, плейстацэнавага мегацэрына (сямейства аленявых), бізонаў, а таксама 25 відаў птушак, 16 відаў грызуноў і 17 відаў рукакрылых. Узрост некаторых астанкаў каля 5 млн гадоў.

Даўжыня Петралонскай пячоры складае каля 2 кіламетраў. Уваход ўяўляе сабой штучны тунэль, працягласцю каля 100 метраў (тунэль пабудаваны ў 1974 годзе), ён праходзіць праз схіл гары, які падвергнуўся эрозіі і ахоплівае стары, натуральны ўваход. Тэмпература ў пячоры застаецца пастаяннай на працягу ўсяго года на ўзроўні каля 17 градусаў па Цэльсію. Па баках праходаў уладкаваны вітрыны, якія змяшчаюць каменныя і касцяныя прылады, косткі, сківіцы і зубы розных жывёл, знойдзеных ў пячоры. Немалую цікавасць для турыстаў уяўляюць і некалькі залаў з мудрагелістымі сталактытамі, сталагмітамі і сталагнатамі.

Гл. таксама
-----------

* Антрапалагічны музей (Петралона)

Зноскі
------

1. ↑  *Traces of fire at the Petralona Cave, the oldest known up to day*, A. N. Poulianos, in *Anthropos*, 4: 144-146. 1977.  (англ.)
2. ↑  Petralona Cave — Two words about
3. ↑  Σπηλαιο Αρχανθρωπων Πετραλωνα

Спасылкі
--------

* Petralona Cave Архівавана 5 кастрычніка 2015.
* Всё о находках останков древних людей в Петралоне
**Ка́тча** — возера ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Сож, за 26 км у напрамку на поўдзень ад Гомеля, прыкладна за 2,8 км на паўночны захад ад вёскі Студзёная Гута, за 2 км на захад ад аўтамабільнай дарогі М8 (E95).

Плошча паверхні возера 0,14 км². Даўжыня каля 1,5 км, найбольшая шырыня 0,1 км. Даўжыня берагавой лініі 3,05 км.  

Возера старычнае і знаходзіцца на пойме Сажа. Катлавіна выгнутая ў форме дугі. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м, спадзістыя. Берагавая лінія слабазвілістая. У паўднёвай частцы пратокамі Катча злучаецца з ракой Сож і возерам Асушное.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, плотка, краснапёрка, лінь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 520. — 522 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2011. — С. 28. — 68 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-107-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 3-2. (руск.)

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
Перламутравыя воблакі ў арктычным паветры
**Арктычнае паветра** — тып паветра, якое сфарміравалася  (гал.) (бел. ў Арктычным рэгіёне.

Апісанне
--------

Характарызуецца нізкімі тэмпературамі (да -55 ... -60°С), малой колькасцю вільгаці і значнай празрыстасцю. Пранікае далёка на поўдзень (да Сярэдняй Азіі, Міжземнамор'я і паўднёвых раёнаў ЗША) і прыносіць рэзкія пахаладанні ў любую пару года.

Адрозніваюць *марское арктычнае паветра*, што ў Еўропу прыходзіць праз незамярзаючыя Нарвежскае мора і частку Баранцава мора, і *кантынентальнае* , якое праходзіць над Карскім морам і ўсходняй часткай Баранцава мора.

Арктычнае паветра ў атмасферы над Беларуссю ў сярэднім 40-70 сутак за год, з ім звязаны веснавыя і асеннія замаразкі.

Рух і ўплыў паветра
-------------------

Мяжой арктычнага паветра з палярным паветрам  (гал.) (бел. з’яўляецца арктычны фронт. Калі паветра доўга падарожнічае па моры, узнікае марское арктычнае паветра. Паветра на шляху праграваецца і набірае вільгаць. Паветра, якое ў значнай ступені паступае з сушы, называецца кантынентальным арктычным. Пры паступленні арктычнага паветра верагоднасць кароткачасовых ападкаў невялікая, а надвор’е часта дрэннае, сухое і яснае. І арктычнае, і кантынентальнае палярнае паветра ўзімку прыносяць моцныя снежныя буры  (гал.) (бел. якія ў Беларусі называюць завеямі ці завірухамі. У гэтым тыпе паветра можна назіраць перламутравыя воблакі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Краснабаеў Б. С.* Арктычнае паветра // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.. С. 116.
* *Ham, C. J. van der; Korevaar, C. G.; Moens, W. D.; Stijnman, P. C.* (1998): *Meteorologie en Oceanografie voor de zeevaart*, De Boer Maritiem.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
**Петралатум** (ад сяр-вяк. лац. *petroleum* — нафта) — сумесь парафіну, цэрэзіну і алею (7-38 %), якая атрымліваецца пры дэпарафінізацыі рэшткавых нафтавых алеяў сернакіслай або селектыўнай ачысткі  (руск.) (бел.; глейкая светла-карычневая маса, тэмпература кроплепадзення 55-65 °C, тэмпература запальвання 230—255 °C.

Ужываюць як сыравіну для атрымання цэрэзіну, кампанент змазак, электраізаляцыйных складаў, антыазанат для гумы. Таксама ўваходзіць у склад дзіцячага пластыліну. З вакуум-дыстылятных нафтавых фракцый загушчаных петралатумам, парафінам і цэрэзінам атрымліваецца вазелін.

Шырока выкарыстоўваецца ў касметыцы.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Кілі́шак** (*Cyathus*) — род базідыяльных грыбоў сямейства гняздоўкавых.

Апісанне
--------

Маладыя пладовыя целы акруглыя вышынёю да 1,6 см, шырынёй да 1 см, прыкрытыя зверху аднаслойнай абалонкай (эпіфрагмай), спелыя — шырокакубкападобныя, з зубчастым краем. Перыдый (абалонка споранашэння) трохслойны, звонку рыжы ці цёмна-карычневы, лямцавы, унутры падоўжана-баразнаваты, свінцова-шэры да чорнага (кілішак паласаты) ці роўны, свінцовы або карычневы, светла-вохрысты звонку (кілішак Ола). Перыдыёлі — кавалкі глебы (унутранай часткі пладовага цела) — шматлікія, лінза- ці чачавіцападобныя, серабрыста-карычневыя, шэрыя або амаль чорныя, прымацаваны да перыдыю белым шнурам. Споры шара-, яйца- і эліпсападобныя, гладкія, бясколерныя.

Арэал
-----

Вядомы некалькі дзясяткаў відаў, пашыраных пераважна ў тропіках і субтропіках зямнога шара. На Беларусі выяўлены 2 віды: кілішак паласаты (*Cyathus striatus*) і кілішак Ола (*Cyathus olla*). Сапратрофы. Растуць у лясах, садах на гнілой драўніне, раслінных рэштках, радзей на глебе і гноі.

Значэнне
--------

Неядомыя.

Зноскі
------

1. ↑  Грыбы і грыбная кулінарыя : папулярны энцыклапедычны даведнік / Галіна Сяржаніна, Іван Яшкін. — Мінск : Беларуская асацыяцыя кулінараў, 2005. — 387с. [24] л. каляр. іл. ; 24 см. — На вокладцы аўтары не паказаны. — Бібліяграфія: с. 343—350. — Алфавітныя паказчыкі: с. 351—385. — 1000 экз. — ISBN 985-6081-34-3.

Літаратура
----------

* **Сяржаніна Г.*.* Кілішак // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · Mycobank · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779101786 |
**Мадонна з дзіцем у пейзажы** (італ.: Madonna col Bambino in un paesaggio) — карціна Джарджонэ, датаваная каля 1498—1500, якая захоўваецца ў Эрмітажы.

Датаванне і іканаграфія
-----------------------

Карціна патрапіла ў музей у 1817 годзе з калекцыі медыка Крайтана.

Як з большасцю работ, якія прыпісваюцца Джарджонэ, адсутнасць дакументацыі і цяжкасці выдзялення стылістычных характарыстык адносна кароткай кар'еры, у параўнанні з іншымі вучнямі і паслядоўнікамі, робяць атрыбуцыю і датыроўку асабліва цяжка. *Мадонна з дзіцем ў пейзажы*, верагодна, створана ў прамежку паміж 1495 і 1505, з перавагай у апошнія гады пятнаццатага стагоддзя.

У той час венецыянскія мастакі займаліся распрацоўцы новых відаў традыцыйнай іканаграфіі. Напрыклад, замест таго, каб маляваць Мадону на троне, у асяроддзі святых, яны часта размяшчалі ў ландшафце, як у гэтай карціне. Такія творы часта мелі невялікі памер і прызначаліся для хатніх ці прыватных часоўняў.

Апісанне
--------

Марыя намаляваная ў павароце тры чвэрці, яна трымае на каленях дзіця, прытрымліваючы яго галаву правай рукой. Ісус аголены, у той час як Мадонна апранута ў вопратку зялёнага і чырвонага колераў.

Карціна вельмі лірычная, залітая залатым святлом, якое стварае цёплае і ўтульна ціхае спалучэнне постацяў і пейзажу.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Джорджоне. Мадонна с Младенцем в пейзаже
2. ↑  Мадонна с Младенцем в пейзаже (N 212523)  (руск.)

Літаратура
----------

* Alessandra Fregolent, *Giorgione*, Electa, Milano 2001. ISBN 88-8310-184-7
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Храптовіч.
**Багдан Марцінавіч Храптовіч** (? — ?) — землеўласнік, заснавальнік галіны роду Храптовічаў-Багурынскіх.

Біяграфія
---------

Паходзіў з магнацкага роду Храптовічаў герба «Адравонж».

У 1528 годзе атрымаў ад дзядзькі Васіля Багданавіча маёнтак Багурын (Багурым) на Валыні. Ад Багдана пайшла галіна роду Храптовічаў-Багурынскіх.

Па заказу Багдана Марцінавіча Храптовіча Фёдар Кузьмін з Нясвіжа напісаў у 1538 г. Евангелле ў «малы аркуш».

Сям’я
-----

Быў двойчы жанаты. У першым шлюбе з дачкой Сенькі Алізара, у другім з Аўдоццяй Іванаўнай з Друцкіх-Горскіх. З Аўдоццяй меў дачку Багдану, якая выйшла замуж за Анікея Гарнастая, і сына Пятра, які ў першым шлюбе быў з Марцыянай Лубкоўнай, а ў дргуім з князёўна Настассяй Фёдараўнай Чартарыйскай.

Зноскі
------

1. ↑  *Галенчанка Г. Я.* Францыск Скарына — беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — С. 50. — 280 с. — ISBN 5-343-00891-7.

Літаратура
----------

* *Анатоль Грыцкевіч.* Храптовічы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Багдан Марцінавіч Храптовіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Багдан Марцінавіч Храптовіч |  | Марцін Храптовіч |  | Багдан Храптовіч[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Мадрыс** (ісп.: Madriz) — дэпартамент у Нікарагуа. 

Дэпартамент Мадрыс знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Нікарагуа, на яго поўначы праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Нікарагуа і Гандурасам. Плошча дэпартамента складае 1.602 км ². Колькасць яго насельніцтва складае 136.000 чалавек (ацэнка на 2006 год). Шчыльнасць насельніцтва - 85 чал./км ². Галоўны горад дэпартамента - горад Самота. Дэпартамент быў створаны з старога дэпартамента Нуэва Сеговія ў 1936 годзе і атрымаў сваю назву ад імя прэзідэнта Нікарагуа Хасэ Мадрыса. 

Асновай эканомікі дэпартамента Мадрыс з'яўляецца сельская гаспадарка, у якой занятыя больш за 75% насельніцтва.
Крыніца каля капліцы Марціна Тураўскага
**Капліца Марціна Тураўскага** — капліца ў горадзе Капыль (Мінская вобласць, Беларусь), названая ў гонар прападобнага Марціна Тураўскага.

Размяшчаецца ў гістарычным цэнтры горада з паўднёва-заходняга боку ад падножжа капыльскага замчышча. Непадалёк ад капліцы знаходзіцца крыніца.
У канцы 1990-х гадоў крыніца была ўпрыгожана. У 1999 годзе падчас хроснага ходу, які ўзначаліў мітрапаліт Філарэт, былі асвечаны капліца і крыніца каля яе.

Да капліцы можна трапіць пешшу ці пад'ехаць на аўтамабілі.

Спасылкі
--------

* Крыніца ў Капылі
* Капыль. Капліца Марціна Тураўскага // Соборы.ру
**Мадрыдскі метрапалітэн** (ісп.: Metro de Madrid) — сістэма ліній метрапалітэна і лёгкага метро ў сталіцы Іспаніі Мадрыдзе і некалькіх гарадах-спадарожніках (Арганда-дэль-Рэй, Хетафэ, Алькаркон, Леганес, Масталес). Адкрыты 17 кастрычніка 1919 г.. Належыць па развіцці да ліку найбольш дынамічных у свеце, цяпер займае 6-е месца па працягласці ў свеце і 2-е месца ў Еўропе (пасля лонданскага).

На 2011 год мелася 324 км пуцей (92 % пад зямлёй), 13 падземных ліній і 3 лініі лёгкага метро, 326 станцый (288 падземныя станцыі і 38 станцый лёгкага метро) і 1594 адзінак рухомага складу (у тым ліку 1059 маторных вагонаў).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мадрыдскі метрапалітэн
* Афіцыйны сайт
* Фатаграфіі Мадрыдскага метрапалітэна

| ⛭Метрапалітэны і падземныя трамваі Іспаніі |
| --- |
| Дзеючыя | Мадрыд | Барселона | Валенсія | Більбаа | Пальма-дэ-Мальёрка | Севілья | Алікантэ (лёгкарэйкавая сістэма) | Сцяг Іспаніі |
| Будуюцца і праектуюцца | Малага (падземны трамвай) |
| Адкладзеныя | *няма* |
**Капліца Маці Божай** — каталіцкая капліца на ўсходняй ускраіне вёскі Вістычы Брэсцкага раёна, непадалёку ад касцёла. Пабудавана ў XVIII стагоддзі з цэглы. Унесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі як «Вежа ўязной брамы былой сядзібы», рашэннем Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь ад 13 мая 2022 года назва была выпраўлена.

Капліца і касцёл у 1916 годзе
Капліца ў пачатку XX ст.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры класіцызму. Вырашана калонай, узведзенай на высокі 4-гранны пастамент. Калона накрыта шатровым дашкам, завершаным скульптурай Маці Божай (існавала да Вялікай Айчыннай вайны). Ніжні ярус крапаваны лучковымі нішамі, у франтальнай мемарыяльная дошка з надпісам *«Калона Божай Маці. Пастаўлена ў XVIII ст. Сімвал гонару і магутнасці заможных уласнікаў гэтых мясцін. Мае гістарычную, архітэктурную і мастацкую каштоўнасць. Ахоўваецца дзяржавай»*.

Зноскі
------

1. ↑  МІНІСТЭРСТВА КУЛЬТУРЫ МИНИСТЕРСТВО КУЛЬТУРЫ. ПАСТАНОВА. 14 мая 2022 г. № 27

Літаратура
----------

* Капліца Маці Божай // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 60. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капліца Маці Божай (Вістычы)
* Капліца Маці Божай (Вістычы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Allison Transmission, Inc.**  — амерыканская кампанія па вытворчасці аўтаматычных каробак перадач і гібрыдных сілавых установак.

Заснавана ў 1915 годзе.

Па некаторых ацэнках кампаніі належыць каля 75-80 % рынку аўтаматычных трансмісій.

Гісторыя
--------

Заснавана 14 верасня 1915 Джэймсам А. Алісанам у Індыянапалісе (штат Індыяна, ЗША) як **Speedway Team Company**, якая займалася распрацоўкай аўтамабіляў, а таксама абслугоўваннем гоначнай трасы Indianapolis Motor Speedway.

З пачаткам Першай сусветнай вайны пачынае вырабляць гусенічныя цягачы і кампаненты танкаў: кампрэсары наддзімання, рэдуктары, гусеніцы. Праз пяць гадоў кампанія атрымлівае назву **Allison Engineering Company**. Пасля пераключаецца на авіяцыйныя і суднавыя рухавікі магутнасцю да 425 к.с. рэдуктары і генератарныя ўстаноўкі.

У 1929 годзе Allison уваходзіць у склад карпарацыі General Motors, дзе працягвае вытворчасць рухавікоў, а таксама застаецца пастаўшчыком трансмісій для танкаў і іншай гусенічнай тэхнікі.

Пасля Другой сусветнай вайны пераходіць да вытворчасці камерцыйных трансмісій. Першая аўтаматычная трансмісія была выраблена ў 1946 годзе.

У жніўні 2007 года за 5,7 млрд долараў набытая Carlyle Group  (англ.) (бел. і Onex Corporation  (англ.) (бел..

Прадукцыя
---------

Allison hybride EP50-transmission
Кампанія Allison Transmission — вытворца аўтаматычных каробак перадач для камерцыйнага транспарту дарожнага і пазадарожнага прызначэння. Вытворчая гама ўключае 12 асноўных тыпаў прадукцыі.

У ліку спажыўцоў прадукцыі прыкладна 250 аўтамабільных і машынабудаўнічых заводаў.

Сярод спажыўцоў такія вытворцы тэхнікі, як:

* Renault Truck
* Volvo
* Scania
* Iveco
* КамАЗ

Каробкі перадач кампаніі выкарыстоўваюць і беларускія вытворцы: БелАЗ, МАЗ, МЗКЦ.

### Мадэльны шэраг

Прадукцыя Allison Transmission падзелена на серыі:

* 1000 Series
* 2000 Series
* 2400 Series
* 2000 MH
* 3000 MH
* 4000 MH
* AT545
* B300
* B400
* B500
* DP8000
* HD4060
* HD4560
* M5610
* M6610
* M9600
* MD3060
* MD3066
* MD3560
* MT643
* MT653DR
* S5610
* S6610
* S9600
* S9800

### Сферы ўжывання

Грузавыя аўтамабілі (развазная, смеццепрыбіральная, будаўнічая, пажарная і аварыйна-выратавальная тэхніка), аўтобусы, пазадарожная тэхніка, вайсковая тэхніка, а таксама абсталяванне для энергетынай і горна перапрацоўчай галін.

АКП Allison не ўжываюцца на легкавых і легкіх камерцыйных аўтамабілях менш за 5,5 тон поўнай масы.

Зноскі
------

1. ↑  Часопіс Камерцыйны транспарт, № 7 (91) лістапад 2011 г

Спасылкі
--------

* http://www.allisontransmission.com/ — Афіцыйны сайт
* Трансмиссия Allison. История развития — от судовых двигателей до гибридного привода // mpark.pro  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n2016056222 · VIAF: 5673147907511379210003 |
**Капліца ў Івашынавічах**  — драўляная праваслаўная могілкавая капліца ў в.Івашынавічы Вілейскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Пабудаваная з дрэва ў 1938 годзе. Месціцца ў цэнтры вёскі, на могілках. Богаслужэнні вядуцца толькі пры пахаванні нябожчыкаў.

Архітэктура
-----------

Твор народнага дойлідства. Вырашана прамавугольным зрубам пад двухсхільным дахам з паўвальмавым над алтарнай часткай. Да прытвору далучаны бабінец з дошак, накрыты вальмай. Над уваходам узвышаецца квадратная ў плане шатровая званіца. Асноўны аб’ём складаецца з дзвюх частак, алтарная частка арыентавана на захад.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капліца могілкавая (Івашынавічы)
* Капліца могілкавая (Івашынавічы) на сайце Radzima.org
* Капліца могілкавая (Івашынавічы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Правенанс** (фр.: provenance — паходжанне, крыніца) — гісторыя валодання мастацкім творам, прадметам антыкварыяту, яго паходжанне.

На мастацкіх і антыкварных рынках правенансам пацвярджаецца сапраўднасць прадметаў. Правенанс звычайна прыводзіцца і ў аўкцыённых каталогах. Правенанс можа значна павысіць цану мастацкага твору, прадмету антыкварыяту. Правенанс з'яўляецца адным з базісных паняццяў арт-банкінгу  (руск.) (бел. (фінансава-кансультацыйнае суправаджэнне інвестыцый у мастацтва).

Літаратура
----------

* *Коростылёва И.* Красота спасёт деньги // Финанс. — 2006. — 27 марта.

Спасылкі
--------

* Экспертиза: Провенанс приживается на отечественном рынке
* Что такое «провенанс» Архівавана 6 сакавіка 2016.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Петрапаўлаўская царква.
**Царква́ Святы́х Апо́сталаў Пятра́ і Па́ўла** — праваслаўны храм у Шарашове, збудаваны ў 1824 годзе. Помнік драўлянага дойлідства з рысамі архітэктуры класіцызму.

Гісторыя
--------

Калі ў 1760 годзе была пабудавана новая Прачысценская царква, стары будынак, 1700 года пабудовы, разабралі і перанеслі на могілкі на ўскрайку мястэчка. У 1820—1824 гадах гэтая царква была перабудавана і асвечаная ў гонар святых апосталаў Пятра і Паўла.

Ля ўсходняе (алтарнае) сцяны царквы знаходзіцца магіла заслужанага прафесара Віленскага ўніверсітэта Міхаіла Баброўскага, які быў настаяцелем у мясцовай парафіяльнай царкве.

Улетку 1995 года храм загарэўся ад удару маланкі ў суседняе дрэва, аднак агонь не паспеў нанесці значных пашкоджанняў. Пасля рамонту быў усталяваны новы прастол.

Царква дзейнічае, набажэнствы адбываюцца ў дзень святых Першавярхоўных апосталаў Пятра і Паўла, а таксама ў дні паміну спачылых.

Архітэктура
-----------

Роспісы на галоўным фасадзе
Адназрубная пабудова з трохграннай алтарнай апсідай накрытая двухсхільным дахам з вальмамі над алтаром. Шэсць калон надаюць порціку падабенства да класіцыстычнага. Галоўны фасад з трохвугольным франтонам, на якім размешчаныя два рамбічныя акенцы, увенчаны двух'яруснай фігурнай вежачкай. Астатнія вокны прамавугольныя.

У аздабленні храма выкарыстаныя паліхромная афарбоўка, дэкаратыўная шалёўка, роспіса на рэлігійныя сюжэты.

Інтэр’ер зальны. Скляпенні плоскія.

Зноскі
------

1. ↑  *Пракаповіч Н.С.*. Летапіс духоўнасці: культавая архітэктура **(нявызн.)**. Праверана 27 лістапада 2012.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Капліца Святых Пятра і Паўла (Шарашова) на Вікісховішчы |

* Капліца Святых Пятра і Паўла (Шарашова) на сайце Radzima.org
* Капліца Святых Пятра і Паўла (Шарашова) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Праваслаўе. By Архівавана 7 сакавіка 2019. (руск.)
**Дэтанацыя** (нармальная) - гідрадынамічны хвалевы працэс распаўсюджвання па рэчыву зоны хімічнай рэакцыі з звышгукавай хуткасцю. Іншае азначэнне - звышгукавы комплекс, які складаецца з ударнай хвалі і экзатэрмычнай хімічнай рэакцыі за ёй.
Механізм ператварэння энергіі на фронце дэтанацыйнай хвалі істотна адрозніваецца ад механізму дефлаграцыі - хвалі павольнага гарэння, якая суправаджаецца дагукавы плынямі.

Прынцыповая магчымасць з'явы дэтанацыі вынікае з таго, што пры праходжанні праз любое рэчыва фронту ўдарнай хвалі яно награваецца. Калі ударная хваля дастаткова моцная, то гэта награванне можа падпаліць гаручую сумесь, што і прыводзіць да дэтанацыі. Паверхня нармальнага разрыву, якая ўзнікае пры гэтым, называецца дэтанацыйнай хваляй. Змена тэрмадынамічных параметраў асяроддзя пры праходжанні праз фронт дэтанацыйнай хвалі апісваецца дэтанацыйнай адыябатай.

Часцей за ўсё ў звычайным жыцці дэтанацыя сустракаецца ў рухавіках унутранага згарання, напрыклад аўтамабільных. Рухавікі унутранага згарання, якія рэалізуюць цыкл Ота, пры дэтанацыі хутка руйнуюцца, так як разлічаны на павольнае гарэнне гаручай сумесі. Хуткае дэтанацыйнае згаранне рэзка павышае ціск у камеры згарання, што прыводзіць да хуткага выхаду рухавіка з ладу. Пры моцнай дэтанацыі - менш чым за хвіліну. Паліва з больш высокім актанавым лікам лепш супрацьстаіць дэтанацыі.

З'ява дэтанацыі ляжыць у аснове дзеяння брызантнага выбуховага рэчыва, шырока ўжываюцца як у ваеннай справе, так і ў грамадзянскай гаспадарчай дзейнасці пры вытворчасці выбуховых работ.

Шэраг важных вынікаў у тэорыі дэтанацыі належыць савецкаму фізіку-тэарэтыку Якаву Барысавічу Зяльдовічу.

Гл. таксама
-----------

* Выбух
* Хуткасць дэтанацыі
* Тэмпература выбуху
* Ціск дэтанацыі