У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Неапаль (значэнні).
**Герцагства Неапаль** — фактычна незалежная дзяржава ў Паўднёвай Італіі ў VII — XII стст. фармальны васал Візантыйскай імперыі. На працягу пяці стагоддзяў свайго існавання прымаў актыўны ўдзел у палітычнай барацьбе ў Італіі.

Неапаль у VI—VII стагоддзях
---------------------------

Італія ў 572—573 годзе
Візантыйскія імператары пасля падзення Заходняй Рымскай імперыі не перасталі разглядаць яе землі як частку сваёй, таксама Рымскай, імперыі. Пры імператары Юстыніяне I (527—565), нарэшце, склаліся спрыяльныя ўмовы для падпарадкавання Канстанцінопалю незалежных варварскіх каралеўстваў. У выніку дваццацігадовых візантыйска-гоцкіх войнаў Візантыйская імперыя ліквідавала Каралеўства остготаў і ўсталявала свой поўны кантроль над Італіяй. Аднак прайшло трынаццаць гадоў, і ў 568—572 годзе, пасля смерці імператара Юстыніяна I, лангабарды заваявалі ўсю Паўночную і большую частку астатняй Італіі і стварылі тут уласнае Лангабардскае каралеўства.

Тым часам Неапаль быў значным горадам з насельніцтвам 30-35 тысяч чалавек, і ён здолеў застацца не заваяваным лангабардамі.

Для эфектыўнай барацьбы з новымі праціўнікамі землі Цэнтральнай і Паўднёвай Італіі, якія заставаліся пад кантролем Візантыі, былі аб'яднаны ў так званы Равенскі экзархат, кіраўнік якога карыстаўся амаль імператарскай уладай.

У 615 годзе Неапаль паўстаў супраць экзарха. Пасля прыгнечання паўстання экзарх Элеўферый заснаваў у Неапалі ў 638 годзе новую адміністрацыйную адзінку — герцагства на чале з *дукам* (грэчаскі тытул «*дука*» эквівалентны заходняму «*герцаг*»). Неапалітанскі дука прызначаўся на сваю пасаду экзархам і падпарадкоўваўся візантыйскаму стратыгу Сіцыліі. Заснаванае такім чынам герцагства ахоплівала тэрыторыю, прыкладна адпаведную сучаснай правінцыі Неапаль, і складалася з, апроч уласна гарады, наваколлі Везувія, паўвостраў Сарэнта, Джуліяна, Аверсу, Афраголу, Нолу, а таксама астравы Іск'я і Прачыда.

У 661 годзе імператар Канстант II, адзіны з візантыйскіх імператараў які перасяліўся ў Італію, дараваў Неапалю права самакіравання. Неапалітанскі герцаг Васіль, які атрымаў тытулы патрыцыя і консула, валодаў значнай уладай, а пад кантроль герцагства перайшлі Гаэта і Амальфі. У гэту эпоху Неапалітанскае герцагства працягвала заставацца грэчаскім па насельніцтве і мове, а на мясцовых манетах чаканіліся профілі імператараў і грэчаскія надпісы.

Неапаль пад сюзерэнітэтам Папы
------------------------------

У VIII стагоддзі Неапаль паступова выходзіць з пад кантролю Візантыі і прымае заступніцтва Рымскіх Пап. Прызначаны Візантыяй герцаг Іаан I (711—719) у сваёй барацьбе супраць лангабардаў не дачакаўся дапамогі ад імператара, але затое атрымаў падтрымку з Рыма. Пачатак іканаборскай смуты ў Візантыі прывёў да разрыву Пап з Візантыяй, і прыклад з пантыфікаў узялі і неапалітанскія герцагі. У 763 годзе герцаг Стэфан II прызнаў сюзерэнітэт Пап над Неапалем. Кіраванне Стэфана II азначала для Неапаля паварот ад іканаборскай Візантыі да папскага Рыма.

Герцагства Неапаль у 9 ст.
Напачатку IX стагоддзя лацінская мова выцясняе грэчаскую з афіцыйных дакументаў, неапалітанскія манеты пачынаюць чаканіцца з лацінскімі надпісамі, а месца імператара на манетах займае Святы Януарый — заступнік горада. Дакументы па-ранейшаму датаваліся гадамі кіравання візантыйскіх імператараў, але фактычна візантыйцы не мелі ніякага кантролю над герцагствам. Так, у 812 годзе імператар заклікаў сваіх італьянскіх васалаў падтрымаць візантыйскі флот на Сіцыліі ў барацьбе супраць арабскіх піратаў, але неапалітанскі герцаг Анфім праігнараваў імператарскі загад. У той жа час гарады Гаэта і Амальфі, якія ўваходзілі ў склад герцагства, накіравалі свой флот на Сіцылію. Такім чынам, неапалітанцы прадэманстравалі сваю незалежнасць ад Канстанцінопаля, а іх васалы, насупраць, выканалі свой абавязак перад імператарам.

У VIII-IX стст. тытул герцага не быў спадчынным. У 818 годзе стратыг Сіцыліі прызначыў герцагам Неапаля Феактыста, не дачакаўшыся згоды імператара. Канстанцінопаль не прызнаў гэта прызначэнне і накіраваў у Неапаль свайго герцага — Феадора II. У 821 годзе апошні, у сваю чаргу, быў выгнаны з Неапаля, а пасада перайшла да выбранага мясцовым насельніцтвам Стэфана III.

Адукацыя і развіццё спадчыннага герцагства
------------------------------------------

Герцагства Неапаль і яго суседзі ў 1000 годзе
У 840 годзе на неапалітанскі прастол ўзыйшоў герцаг Сергій I, не чакаючы зацвярджэння ў Канстанцінопалі. У 850 годзе Сергій I прызначыў свайго сына суправіцелем, паклаўшы пачатак перадачы ўлады ў герцагстве па спадчыне. На працягу IX стагоддзя Неапаль стаў моцнай рэгіянальнай дзяржавай, якая ўдзельнічала ў шматлікіх мясцовых канфліктах. У адрозненне ад гандлёвых цэнтраў Гаэты і Амальфі, якія дамагліся фактычнай незалежнасці ад герцагаў, Неапаль валодаў значным ваенным флотам, які прыняў удзел у бітве пры Осціі супраць сарацынаў у 849 годзе. У пэўныя моманты Неапаль аб'ядноўваў свае сілы з мусульманамі супраць моцных лангабардскіх суседзяў — княстваў Беневента і Капуі. Доўгае супрацьстаянне з апошнімі ў выніку прывяло да памяншэння тэрыторыі герцагства.

Росквіт Неапалітанскага герцагства даводзіцца на кіраванне герцага-біскупа Афанасія і яго найбліжэйшых пераемнікаў (двое з іх, Рыгор IV і Іаан II, прынялі ўдзел у 915 годзе ў бітве пры Гарыльяна). Затым герцагства паступова прыходзіць у заняпад, а на кароткі час (1028—1029) скараецца свайму суседу Пандульфу IV, князю Капуі, празванаму «*Воўк з Абруца*».

Страта незалежнасці
-------------------

У барацьбе супраць Капуі герцаг Сергій IV заклікаў на дапамогу нарманаў і першым з паўднёваітальнскіх кіраўнікоў дараваў ім лен — графства Аверсу (1030). Для ўмацавання сваіх сувязяў з новым графам Аверсы Райнульфам Дрэнга Сергій IV аддаў яму ў жонкі сваю сястру. Пасля яе смерці (1034) Райнульф перайшоў на бок князя Капуі, а расчараваны Сергій IV пакінуў уладу і сышоў у манастыр. Сын Сергія IV Іаан V уступіў у саюз з князем Салерна Гвемарам IV і здолеў захаваць незалежнасць Неапаля.

У выніку ўмелага лавіравання неапалітанскія герцагі даўжэй за ўсіх сваіх суседзяў захоўвалі сваю незалежнасць ад нарманаў. Толькі ў 1137 годзе Сергій VII прызнаў сваім сюзерэнам Ражэра II і ў якасці яго васала прыняў удзел у бітве пры Рыньяна супраць Райнульфа Аліфанскага, у якой і загінуў 30 кастрычніка 1137 года. Пасля гібелі герцага ў Неапалі было ўсталявана рэспубліканскае кіраванне, але ўжо ў 1139 годзе неапалітанцы прызналі ўладу Ражэра II. Тытул герцага Неапаля Ражэр II дараваў свайму сыну Альфонса, але апошні кіраваў Неапалем толькі як каралеўскі васал. Пасля смерці Альфонса ў 1144 годзе Неапаль канчаткова перайшоў пад прамое кіраванне кароны.

Спіс герцагаў Неапаля
---------------------

### Прызначаныя герцагі

* 661—666 Васіль
* 666—670 Феафілакт I
* 670—673 Казьма
* 673—677 Андрэй I
* 677—684 Кесар I
* 684—687 Стэфан I
* 687—696 Банелюс
* 696—706 Феадосій I
* 706—711 Кесар II
* 711—719 Іаан I
* 719—729 Феадор I
* 729—739 Георгій
* 739—755 Рыгор I
* 755—766 Стэфан II
* 767—794 Рыгор II
* 794—801 Феафілакт II
* 801—818 Анфім
* 818—821 Феактыст
* 821 Феадор II
* 821—832 Стэфан III
* 832—834 Бонус
* 834 Леў
* 834—840 Андрэй II
* 840 Кантард

### Спадчынныя герцагі

* 840—864 Сергій I
* 864—870 Рыгор III
* 870—877/878 Сергій II
* 877/878—898 Афанасій
* 898—915 Рыгор IV
* 915—919 Іаан II
* 919—928 Марын I
* 928—968 Іаан III
* 968—992 Марын II
* 992—997/999 Сергій III
* 997/999—1002 Іаан IV
* 1002—1034/1036 Сергій IV
	+ 1027—1029/1030 пад кантролем Пандульфа IV
* 1034/1036—1042 Іаан V
* 1042—1077/1082 Сергій V
* 1077/1082—1107 Сергій VI
* 1107—1120/1123 Іаан VI
* 1120/1123—1137 Сергій VII

Літаратура
----------

* Skinner, Patricia. *Family Power in Southern Italy: The Duchy of Gaeta and its Neighbours, 850—1139*. Cambridge University Press: 1995.
* Naples in the Dark Ages Архівавана 10 сакавіка 2007. by David Taylor and Jeff Matthews
* Норвич, Джон. Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание: 1016—1130 гг. — М, 2005. ISBN 5-9524-1751-5

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Герцагства Неапаль