Карціна Акселі Гален-Калела па сюжэце з Калевалы: каваль Сепі Ільмарынен выкоўвае чароўнае Сампа для Старой Лоухі, гаспадыні Пох'елы, далёкай суровай краіны саамаў, у якасці аплаты за руку яе дачкі
Карціна Акселі Гален-Калела па сюжэце з Калевалы: Вяйнямейнен бароніць Сампа ад Старой Лоухі
Мікаэль Агрыкала
Маціяс Аляксандэр Кастрэн
**Карэла-фінская міфалогія** - міфалогія карэлаў і фінаў, блізкароднасных фіна-ўгорскіх народаў. Некаторыя даследчыкі раней разглядалі таксама і саамскую міфалогію як частку агульнай карэла-фінскай міфалогіі.

Рысы паганскай рэлігіі і старажытнай міфалогіі фінаў доўгі час захоўваліся ў выглядзе розных паданняў, веры ў магутнасць слова пры загаворах і магічнай медыцыны, якая практыкавалася знахарамі, якія занялі месца знакамітых ведзьмакоў поўначы і ў асаблівасці фінскай Лапландыі. Акрамя гэтых перажыткаў, матэрыялам для навуковага аднаўлення старажытнай рэлігіі фінаў і першапачатковых міфаў, якія граюць такую важную ролю ў фінскай эпічнай паэзіі (гл. карэла-фінскі паэтычны эпас *Калевала*), могуць служыць некаторыя звесткі сярэднявечных пісьменнікаў, першых пратэстанцкіх прапаведнікаў XVI і XVII стст. і вучоных назіральнікаў народнага жыцця ў XVIII і пачатку XIX ст.

Гісторыя вывучэння
------------------

Першы спіс фінскіх багоў быў дадзены заснавальнікам фінскай пісьмовай літаратурнай мовы біскупам Мікаэлем Агрыкалай (каля 1510-1557).

Першым вопытам сістэматычнага выкладання фінскай міфалогіі лічыцца дысертацыя Гаўр. Арктапалітана *«De origine ас religione Femiorum»*; у 1782 годзе выйшла сачыненне Э. Ленквіста, *«Specimen âcad. de superstitione vet. Fennorum»*, у 1789 годзе - сачыненне Крыстфрыда Ганандэра *«Mythologia Fennica»*.

Вялікае значэнне для вывучэння фінскай міфалогіі мелі лекцыі Маціяса Кастрэна (1813-1852) *«Vorlesungen über finnische Mythologie»*, выдадзеныя ў Санкт-Пецябургу (1854). Гэтая яго праца, як і іншыя яго артыкулы аб чараўніцтве фінаў (*«Ueber d. Zauberkunst der Finnen»*) і агульны агляд багаслоўя і магіі фінаў падчас паганства (гл. «Kleinere Schriften», стар. 9, 225 сл.), паказвалі шлях для далейшага даследавання ў сувязі з параўнальным вывучэннем вераванняў іншых фінскіх народнасцяў і крытычна-генетычным вывучэннем пытанняў аб паходжанні фінскага эпасу. У 1883 году Фінскае літаратурнае таварыства выдала сачыненні Юлія Крона *«Аб паганскай рэлігіі фінаў»* - лекцыі аб старажытным кульце, прысвечаныя святым месцам, малюнкам багоў, шаманам, старажытным жрацам, ахвярнаму рытуалу у фінаў і роднасных народаў. У 1890 годзе выйшла фундаментальная праца Мікалая Харузіны *«Рускія лапары»*, у якой шырокая глава 4-я трактуе аб старажытнай рэлігіі лапароў і пра сляды старажытных вераванняў сярод сучасных рускіх лапароў. У 1900 годзе доктар Бертольд Кольбэ (Kohlbach) надрукаваў эцюд *«Der Mythus und Kult der alten Ungarn»* (*«Archiv für Religionswissenschaften»*, т. III, 322 сл.).

Можна таксама адзначыць працы В. Майнова аб міфалогіі мардвы (*«Les restes de la mythologie Mordvine»*, *«Journ. De la Soc. finno-ougrienne»*, V, 1889), аб рэлігіі вацякоў Смірнова, даследаванні Верашчагіна аб вацяках Сарапульскага павета Вяцкай губерні і Сасноўскага краю (пар. Бародкін, «Фінляндыя ў рускай друку», СПб. 1902). У фінаў, як і ва ўсіх народнасцяў фіна-ўгорскай і алтайскай групы, існаваў у найстаражытны час шаманізм, або рэлігія чараўніцтва. Акрамя таго, у іх выяўляюцца сляды шанавання прыроды, заступнікаў радавога ладу, духаў-продкаў і вядомых дэманаў і герояў. Сустракаюцца пачаткі богавыявы ў выглядзе драўляных дурняў з і святых камянёў (сейды).

Пантэон фінскіх багоў
---------------------

Да фінскіх багоў Кастрэн прылічае:

1. Юмала,
2. Укка,
3. Нябесныя свяцілы - Пейва (сонца), Куу (месяц), Отава (вялікая мядзведзіца) і Цехці (зоркі).

За гэтай першай катэгорыяй багоў паветраных і нябесных ідзе ў Кастрэна шэраг багоў вадзяных, зямных і падземных. Шанаванне сонца і агню (бог агню Пану (Panu) у адрозненне ад звычайнага Тулі) ў старажытных фінаў супадала; агонь лічыўся не самастойным бажаством, а сынам сонечнага святла. Пакланенне агню і сонцу захавалася ў вогнішчах «кокка», якія запальваюцца напярэдадні Іванава дня, а часам і ў ноч на Сёмуху; тады яны называюцца *helavalkea*, то бок агонь свята вясны. Кокка звычайна гараць на вяршынях гор ці дзе-небудзь на вадзе.

Спальванне кокка складае любімае народнае свята. Перш гэта рабілася ў гонар Бальдэра, падчас найвышэйшага стаяння сонца над гарызонтам. У лапландцаў калісьці культ сонца быў у значнай ступені распаўсюджаны, як можна меркаваць на падставе сонечных легенд, запісаных Харузіным. Сонца лапландцы малявалі сабе у выглядзе мужчыны, які жыве разам з жонкай і з маці. Дзень надыходзіць, калі сонца пачынае аб’язджаць свет альбо на мядзведзе, альбо на алені. Самым страшным богам для ведзьмакоў і чарцей з’яўляецца грамаўнік Укка, у лапландцаў - Айэке і Дэрмес (Т'ермес); ў яго быў молат, якім ён пабіў чараўнікоў. З ім у сувязі Стор'юнкарэ, бог палявання.

Вада шанавалася ў Фінляндыі ў многіх месцах у выглядзе *Pyhä järvi* (святое возера), *pyhä joki* (святая рака), *pyhä uesi* (святая вада); у рунах гэты персаналізм саступае абагульненню у Бозе Ахці або Ахто. Гэта боства мора фіны ўяўлялі сабе ў выглядзе шаноўнага старога з травяной барадой і хітонам з пены марской. Ён гаспадар вады, кароль марскіх хваляў і валадар птушак. Багацце сваё ён набыў ад апускання ў мора багатага Сампо. Жонка яго - Веламо. Да злых дэманаў вадзянікам належаць: *Hiisi* і *Wesi*, або *Meri-Tursas* (марская пачвара).

У лапландцаў Мадэр-акка і муж яе Мадэр-атча жывуць у паветраных сферах; абодва ўдзельнічаюць у стварэнні людзей. Мадэр-атча атрымаў дар тварыць душу, Мадэр-акка - цела. Калі дзіця павінна быць хлопчыкам, то яна пасылае яе да сваёй дачкі Укс-Акка, калі дзяўчынкай, то да другой дачцэ Саракка. Створанага такім чынам чалавека ўкладаюць у цела зямной маці. У эстаў Маан-Эма, жонка бога-грамаўніка Укка, клапоціцца не толькі аб жніве і плёне зямлі, але таксама аб апладненні жанчын. У фінаў няма гэтага апошняга ўяўлення.

Лясы і палі ажыўляюцца цэлай процьмай духаў-заступнікаў: Ліекіе - лясун, Віранканас - дух аўсянага поля і інш. Наогул у фінаў кожнаму прадмету ў прыродзе быў уласцівы *haltia* - геній-заступнік. Па словах Тапеліуса, старажытнапаганскага Ф. халціа дажылі яшчэ да гэтага часу ў выглядзе дамавікоў. Горы, азёры, рэкі, горныя крыніцы і нават самыя хаты маюць сваіх духаў-заступнікаў. У народзе існуе павер'е аб сустрэчах з імі простых смяротных.

Духам водных крыніц яшчэ шэсцьдзесят гадоў таму назад прыносілі ў выглядзе ахвяры дробную манету. Рабінавае дрэва свяшчэнна: калі паліць яго на агні, яно прадказвае жаніхам і нявестам будучыню. Ні ў якім разе не варта забіваць жаб і ластавак, таму што жаба была перш за чалавекам, а ластаўка спіць з года ў год на марскім дне. Павуку належыць прыносіць у ахвяру зубы ў чалавека, якія выпалі.

Змеі маюць публічныя сходы, на якіх раяцца адзін з адным. Свет падземны падуладны богу Туоні або Мана, сонца свеціць тут як на зямлі, няма недахопу ў вадзе, існуюць лясы, палі, лугі, водзяцца мядзведзі, ваўкі, змеі, рыбы - але агульны характар краіны цёмны і небяспечны. Сямейства смерці: Туонен-укка - бацька, Туонен-акка - яго жонка, старая жанчына з кручкаватымі пальцамі, Калма - бажаство, што валадарыць над трунамі і мерцвякамі (*Kalma* абазначае пах мёртвага цела), Туонен пойка - суровы, бязлітасны і крыважэрны сын, Туонен-цюттэрэт - дачкі, малыя ростам, з тварам чорнага колеру; адна з іх, Ловіатар, вырабляе ў саўдзеле з ветрам дзевяць пакут роду чалавецтва, іншая, Кіпу-цютта - дачка хвароб. Паэтычны малюнак гэтага свету ўяўляе вядомая руна Вейнемейнена пра паездку яго ў замагільнае царства.

Толькі самым спрытным і магутным шаманам-чарадзеям ўдалася паездка ў Туонелу. Супрацьлегласцю светламу святу лета з’яўляецца ў самую цёмную ноч года свята Божага Нараджэння. У Фінляндыі няма такой беднай хаціны, у якой не запальвалі б свечку ў гэтую ноч. Падлогу ў хаце высцілаюць саломай; вераб'і і хатняя жывёла атрымліваюць багаты корм. Лапары шанавалі Рота, валадара пекла, і святкавалі гэтага бога ў вечар пад Каляды. Пекла (Ротайма), па прадстаўленні лапароў, знаходзіцца глыбока ўнізе; туды ездзілі калдуны. Уваход у пекла - часам праз возера, часам праз расколіны зямлі. Жывуць там старыя бабулі-людаедкі, якія валодаюць дарам уваскрашаць памерлы. Душа жыве ў людзей бліжэй да левага боку, недалёка ад сэрца, па аналогіі з хвояй, у якой асяродак бліжэй да поўдня. Калі чалавек памірае, душа ідзе да Бога і знаходзіцца ў яго на працягу трох дзён; потым яна вяртаецца на зямлю і падарожнічае па тых месцах, дзе знаходзілася раней. За багамі, светлымі і цёмнымі, ішоў цэлы шэраг бажаствоў другарадных духаў, якія насяляюць зямлю і ваду, якія жывуць у лясах і на гарах.

Кастрэн прыводзіць іх чатыры катэгорыі:

1. геніі і дэманы прыроды;
2. духі і душы памерлых;
3. духі жывых людзей
4. дэманы павальных хвароб.

Tontu-дамавіка - частавалі кожную раніцу кашай. Пара насіў ўладару свайму тварог, алей і іншыя харчовыя запасы. *Maahinen* жыў пад парогам, у дрэвах, камянях і ў зямлі. Яму ахвяравалі першы кавалак новаспечаных хлябоў, першы глыток хатняга піва, гаспадыні - малако, для поспеху малочнай гаспадаркі. Наогул як у фінаў, так і ў лапароў духаў незлічонае мноства. Маса іх засяляюць лясы, горы, азёры Лапландыі, але ад іх лапары не чакалі вялікіх выгод і не баяліся іх. Адзін з найбольш важных - Акрувва, які жыве ў моры; ён прыносіць лапарам шчаслівую рыбную лоўлю. Часта ён выходзіць з марскіх хваль на бераг, прычосвае доўгія свае валасы, падымаецца ад вусця рэк уверх па плыні і прыводзіць рыб з мора ў рэкі. У водах жа жыве Тшадзеравган - вадзяны нябожчык; абодва гэтыя разрады духаў любяць музыку і часта гуляюць, але іх да гэтага часу ніхто не бачыў. Вадзяныя боствы у заходніх фінаў надзелены той жа любоўю да музыкі. Можна было меркаваць тут тоеснасць уяўленняў двух роднасных народнасцяў, але поўная адсутнасць ў лапароў любові да музыкі кажа на карысць запазычання. Сміерінатта - зладзейскай дух, які прыносіць свайму гаспадару маёмасць, крадзеную у іншых асоб.

Пра ідалаў і святыя месцы фінаў Кастрэн прыводзіць мала дадзеных. Ёсць скандынаўская «сага», што на берагах Паўночнай Дзвіны старажытныя біармцы мелі капішча з ідалам Юмалы у сярэдзіне. У звестках сярэднявечных прапаведнікаў гаворыцца толькі пра святыя дрэвы; з булы Папы Рыгора IX відаць, што тавасцы ганяюць хрысціян вакол святых дрэў да смерці ў расплату за тое, што яны адмовіліся ад паганскага культу. Больш разнастайна было ідалапаклонства ў лапароў. Для выявы бога-грамаўніка ўжывалася дрэва, і таму гэтаму ідалу надалі назву *драўляны бог* (муора юбмел): бралі бярозу, са ствала рабілі тулава, з каранёў галаву, у правую руку клалі малаток, у галаву убівалі жалезны цвік або кавалак крэменю. Вельмі верагодна, што ідэя такога малюнка занесена са Скандынавіі.

Ёсць паданне ў Эддзе, што Тор падчас бою з Гругнірам кінуў у яго свой молат і разбіў камень Гругніра на дзве часткі, адна з якіх трапіла Тору ў галаву. Іншы бог Стор'юнкарэ, называўся інакш каменны бог (Кіед-юбмел). Паводле адных пісьменнікаў, ён меў выгляд птушкі, паводле іншых - выгляд чалавека ці якой-небудзь жывёлы. Камяні, якія называліся сейдамі, ставіліся ў памяць продкам. Яны былі рассеяны ў розных месцах, так як лапары не хавалі сваіх нябожчыкаў ні ў курганах, ні ў дальменах. Каля сейдаў адбываліся ахвярапрынашэнні нябожчыкам. Можна выказаць здагадку, што лапары спыняліся пры сваіх перакачўках на месцах, дзе былі пахаваныя іх продкі. Абмазванне сейдаў тлушчам служыла сімвалічным кармленнем продкаў. Самі лапары цяпер у гэтых камянях бачаць закамянелых чараўнікоў: вядзьмак, які не выконваў некаторых умоў шаманскага рытуалу, ператвараўся ў камень. Даўней доўгі час кожны глава сям'і быў нойдай - ведзьмаком, і шаманства стаяла ў цеснай сувязі з радавой рэлігіяй. Калі сейд ў чым-небудзь апыняўся вінаватым, яго білі або сякерай адсякалі ад яго кавалак, каб прычыніць яму боль.

Само месца, дзе стаяў сейд, лічылася святым. Яго абносілі агароджай, і ніхто не ўваходзіў за межы яе без ахвярнай мэты. Жанчыны да яго не дапускаліся. Акрамя камянёў-сейдаў былі ў Лапландыі яшчэ драўляныя сейды, якія складаліся: а) з дрэў, карані якіх адлюстроўвалі галаву, і b) з калоў, убітых у зямлю. Капішчы захоўваліся ў лапароў да нядаўняга часу; месцы іх пералічаныя Харузіным на стар. 193. Вера ў загаворы (*luvut*) жывая да гэтага часу; імі вылечваюцца ад хвароб, забяспечваецца ўдача ў каханні, добры ўраджай, поспех у жывёлагадоўлі, рыбнай лоўлі і паляванні. Сярод масы забабонаў трапляюцца і прыдатныя народныя сродкі, напрыклад цяпер прыняты масаж. Чым бліжэй да поўначы жывуць ведзьмакі, тым больш саліднай яны карыстаюцца рэпутацыяй. У Швецыі ўсіх фінаў падазраюць у вядоўстве, у Нюландыі з недаверам глядзяць на тавастландцаў, у Тавастландыі асцерагаюцца жыхароў Эстэрботніі, а ў Эстэрботніі самымі грознымі чараўнікамі лічаць лапароў. Калі дзе-небудзь закружыцца віхор, то варта толькі кінуць чым-небудзь сталёвым, каб адразу ўбачыць лапарку, якая падняла сваёй мятлой гэты віхор.

Дакладна размежаваць міфы асобных народаў фіна-ўгорскай групы плямёнаў нельга, так як не хапае папярэдніх прац пра вераванні роднасных народаў і не зроблены неабходныя пошукі. Даследаванні Кастрэна высветлілі пакуль толькі галоўныя рысы шанавання прыроды у фінаў, некаторыя бакі радавога побыту і шанавання продкаў; намечаны скандынаўскія ўплывы ў міфалогіі і дэманалогіі, але шаманізм і ахвярны рытуал старажытных фінаў могуць быць высветлены толькі пры далейшым параўнальным вывучэнні фальклору роднасных народаў - ліваў, эстаў, лапароў, вацякоў, мардвы і інш. Да разраду так званых герояў належаць у фінаў Вяйнемейнен, Лоўхі, Лемінкяйнен, Ілмарынен і інш.

Гл. таксама
-----------

* Саамская міфалогія
* Эстонская міфалогія

Спасылкі
--------

* *Э. Вольтер.* Финская мифология // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.