**Савецка-літоўскі ўзброены канфлікт** або **Савецка-літоўская вайна**, у Літве — **вайна з бальшавікамі** (літ.: karas su bolševikais) — узброены канфлікт РСФСР з Літвой у 1918—1919 гадах. Канфлікт быў часткай грамадзянскай вайны ў Расіі, а ў прыватнасці наступлення РСЧА на Заходнім фронце.

Наступленне РСЧА
----------------

У выніку Беларускай аперацыі 12 снежня 1918 года часці Чырвонай Арміі, а менавіта Пскоўская стралковая дывізія (пазней літоўская), Інтэрнацыянальная дывізія і 17-я дывізія падышлі да Літвы ў колькасці каля 18—20 тыс. Пазней з РСФСР былі накіраваны яшчэ некалькі часцей, арганізаваны атрады для тылу. У бальшавікоў было дрэннае забеспячэнне войск правізіяй і коньмі, таму салдаты павінны былі адбіраць гэта ў літоўцаў. Армія ж Літвы спачатку не змагла аказаць сур’ёзнага супраціву, з прычыны малалікасці войск і іх дрэннай падрыхтоўкі.

Чырвонаармейцы імкліва захоплівалі адзін горад за адным: 22 снежня ўзяты Езяросы і Свянцяны, 23 снежня — Утэна, 27 снежня — Ракішкі, 5 студзеня — Вільня, 9 студзеня — Вілкамір і Панявеж, 15 студзеня — Шаўлі, 25 студзеня — Цельшы. У выніку пад савейкай уладай упынулася 2/3 тэрыторыі Літвы. Прасоўванне спынілася, калі латвійскія і нямецкія войскі напалі на «чырвоных» каля ракі Вэнта. 18 студзеня дзеля прадухілення нязручных баёў савецкія і нямецкія войскі падпісалі дагавор, які ўсталяваў дэмаркацыйную лінію. З-за гэтага РСЧА не магла наступаць на Коўна, часовую сталіцу Літвы, напроста.

### Акружэнне Коўна

Аперацыя па акружэнню Коўна пачалася 7 лютага. 1000 салдат Пскоўскай стралковай дывізіі атакавалі Кейданы, размешчаныя з поўначы ад горада, і сустрэлі супраціўленне літоўскіх войск з Панявежа, якімі камандаваў капітан Ёнас Вар’якоіс, і з Кейдан (усяго налічвалася каля 200 чалавек). Літоўцы здолелі ўтрымаць Кейданы, бо ім на дапамогу прыйшлі нямецкія войскі. 10 лютага літоўска-нямецкія сілы захапілі Шаты і вымусілі варожых вайскоўцаў адступіць. Пасля баёў за Кейданы паспяховыя вылазкі ў суседнія гарады стаў таксама праводзіць літоўскі Панявежскі добраахвотніцкі полк, чыёй мэтай была дэмаралізацыя чырвонаармейцаў і павышэнне даверу мясцовых жыхароў да антысавецкіх сіл. Поспех аперацый падняў баявы дух літоўцаў і прымусіў бальшавікоў паспрабаваць узяць Коўна з поўдня.

9 лютага 7-ы стралковы полк РСЧА (900 чалавек) захапіў Езна, а 12 лютага напаў на Аліту. 10 лютага 300 літоўцаў паспрабавалі нечакана атакаваць праціўніка, але пацярпелі няўдачу і адступілі. 13 лютага літоўска-нямецкія войскі адбілі ў РСЧА Езна. У ноч з 14 на 15 лютага немцы пры падтрымцы літоўскіх добраахвотнікаў адбілі Аліту. Такім чынам, савецкім войскам не ўдалося ўзяць Коўна і яны вырашылі заняць абарончыя пазіцыі, што дазволіла праціўніку выйграць час для навучання людскіх рэзерваў і падрыхтоўкі контрнаступлення.

Контрнаступленне літоўска-нямецкай арміі
----------------------------------------

Наступленне польскіх (сінія стрэлкі), літоўска-нямецкіх (цёмна-фіялетавыя стрэлкі) і латышскіх (белыя стрэлкі) войск. Сіняя лінія — польскі фронт у маі 1920 года.
Паўночныя раёны Літвы (Жмудзь) былі пад кантролем часцей РСЧА ў колькасці 3000 чалавек (іх мэта складалася ў тым, каб дасягнуць Балтыйскага мора і адрэзаць доступ нямецкаму забеспячэнню латвійскіх войск). Літоўскія камуністы ў Жмудзі былі найбольш актыўнымі, бо гэта быў самы кароткі шлях для рускіх ваеннапалонных у Расію. У Шаўлі яны сфармавалі полк у 1000 байцоў пад камандаваннем Ф. Р. Балтушыса-Жамойціса з былых рускіх ваеннапалонных і нямецкіх дэзерціраў. Таксама ў гэтым рэгіёне, у Шкудах, дзейнічалі партызаны, прыхільнікі нацыянальнага ўрада Літвы, аб’яднаныя П. Пляхавічусам.

Так як прасоўванне бальшавікоў да Усходняй Прусіі пачало турбаваць германскі штаб, ён паслаў атрад добраахвотнікаў пад камандаваннем Р. Гольца, з заданнем вызваліць чыгунку, якая злучае Лібаву, Мажэйкі, Радзівілішкі і Кейданы. Гэта было часткай маштабнага наступлення немцаў. У канцы лютага нямецкія войскі і літоўскія партызаны ўзялі Мажэйкі і Сяды, пераследвалі «чырвоных» да Куршан. Да сярэдзіны сакавіка немцы ўзялі Куршаны, Шаўлі, Радзівілішкі, Шадаў і Янішкі. 5 сакавіка ўрад Літвы абвясціў мабілізацыю мужчын, якія нарадзіліся з 1887 па 1889 год. Да 3 мая колькасць арміі дасягнула 440 афіцэраў і 10 729 ніжніх чыноў. Але толькі каля паловы з іх былі навучаны і падрыхтаваны да баявых дзеянняў. Уводзілася новая форма. 22 сакавіка Панявежскі добраахвотніцкі полк быў перайменаваны ў Асобны Панявежскі батальён. З 19 па 24 сакавіка РСЧА пакінула Панявеж, а 26 сакавіка горад занялі літоўскія войскі, але 4 красавіка яны зноў яго страцілі.

Літоўскае наступленне ў маі—чэрвені 1919 года. Даты паказваюць, калі горад быў узяты літоўскімі сіламі. Ружовая лінія — мяжа Літвы з 1990 года.
Першае арганізаванае наступленне літоўскіх войск было праведзена з 3 па 8 красавіка 1919 года. Былі арганізаваны ўдары на Вільню, ад Аліты да Даўг на поўдні і ад Кашадар да Жаслей. Да гэтага часу нямецкія войскі ўжо перасталі ўдзельнічаць у баях. Першапачаткова прасоўванне было паспяховым, але затым чырвонаармейцы здолелі спыніць праціўніка.

У сакавіку 1919 года ў канфлікт уступіла Польшча. Яе армія змагалася як з бальшавікамі, так і з літоўцамі. Польскае наступленне прымусіла літоўцаў перагледзець сваю стратэгію. Начальнік літоўскага штаба С. Жукаўскас спланаваў наступленне ў паўночна-ўсходнім кірунку. Мэтай быў Вілкамір. 3 мая Асобны Панявежскі полк і 18-ы нямецкі добраахвотніцкі полк узялі горад. Нягледзячы на рызыкоўнасць аперацыі, яна апынулася для літоўцаў удалай: у палон былі ўзятыя 500 чырвонаармейцаў. 7 мая Жукаўскас стаў галоўнакамандуючым і пачаў рэарганізацыю арміі.

18 мая літоўцы вярнулі сабе Куркле і Анікшты, з 19 па 23 мая — Панявеж, 2 чэрвеня — Уцяны. Пасля гэтага нямецкія добраахвотнікі перасталі аказваць падтрымку літоўцам, але ім на дапамогу прыйшлі латвійскія партызаны. 12 і 20 чэрвеня Чырвоная армія правяла ўдалыя контратакі, і фронт стабілізаваўся.

У той час, калі на паўночным усходзе Літвы працягваліся баі, адносіны Літвы з Польшчай пачалі зноў пагаршацца, у асноўным з-за тэрытарыяльных спрэчак у раёне Вільні і Віленскага краю, што затым прывяло да польска-літоўскай вайны.

Завяршальныя баі
----------------

З-за пагрозы для РСЧА новых баёў з палякамі фронт савецка-літоўскага канфлікту заціх больш чым на месяц, і савецкія войскі выкарыстоўвалі гэтае зацішша для рэарганізацыі часцей і іх папаўнення. У гэты час літоўскія войскі мелі два пяхотных палка і пяць асобных батальёнаў, у бальшавікоў было шэсць палкоў і адзін асобны батальён; літоўцы, аб’яднаўшыся з палякамі, запланавалі наступленне на Даўгаўпілс 9 жніўня, але тады так і не адважыліся яго разгарнуць.

Войскі з Укмерге першымі пачалі актыўныя баявыя дзеянні пад Зарасай, захапілі яго 25 жніўня і прайшлі каля 30 км. Войскі з Панявежыса разам з палякамі 26 жніўня пачалі наступаць уздоўж чыгункі да Турманту. Да 31 жніўня на поўдзень ад Даўгавы РСЧА кантралявала толькі Грыву (прыгарад Даўгаўпілса), але затым і яе страціла. 

Такім чынам, у верасні на тэрыторыі Літвы часцей РСЧА ўжо не было, іх ад літоўскіх войск аддзяляла Даўгава, баявыя дзеянні РСЧА з Літвой спыніліся.

Амаль праз год пасля заканчэння баявых дзеянняў быў падпісаны мірны дагавор.

Гл. таксама
-----------

* Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы

Літаратура
----------

* Ališauskas, Kazys (1953–1966). "Lietuvos kariuomenė (1918–1944)". *Lietuvių enciklopedija*. Vol. XV. Boston, Massachusetts: Lietuvių enciklopedijos leidykla. LCC 55020366.  (літ.)
* Blaževičius, Kazys (2004). *Lietuvos laisvės kovos 1919-1923 metais*. *XXI amžius*. Vol. 88. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)  (літ.)
* Čekutis, Ričardas (2007). *Laisvės kryžkelės. 1918–1920 m. laisvės kovos*. Bernardinai.lt. Праверана 2008-08-25. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка); Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)  (літ.)
* Čepėnas, Pranas (1986). *Naujųjų laikų Lietuvos istorija*. Vol. II. Chicago: Dr. Griniaus fondas. ISBN 5-89957-012-1.  (літ.)
* Davies, Norman (1998). *Europe: A History*. HarperPerennial. ISBN 0-06-097468-0.
* Davies, Norman (1982). *God's Playground: A History of Poland*. Vol. II. Columbia University Press. ISBN 0-231-05353-3.
* Eidintas, Alfonsas (1999). *Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918–1940* (Paperback ed.). New York: St. Martin's Press. ISBN 0-312-22458-3. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)
* Jēkabsons, Ēriks (2006). *Lietuvos kariuomenė Ilūkstės apskrityje 1919–1920 metais*. *Karo archyvas*. Vol. XXI. ISSN 1392-6489.
* Kamuntavičius, Rūstis (2001). *Lietuvos istorija 11–12 klasėms*. Vilnius: Vaga. ISBN 5-415-01502-7. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)  (літ.)
* Lane, Thomas (2001). *Lithuania: Stepping Westward*. Routledge. ISBN 0-415-26731-5.  (літ.)
* Langstrom, Tarja (2003). *Transformation in Russia and International Law*. Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 90-04-13754-8.
* Lesčius, Vytautas (2004). *Lietuvos kariuomenė nepriklausomybės kovose 1918–1920* (PDF). Lietuvos kariuomenės istorija. Vilnius: General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania. ISBN 9955-423-23-4.  (літ.)
* Łossowski, Piotr (1966). *Stosunki polsko-litewskie w latach 1918–1920*. Warsaw: Książka i Wiedza. OCLC 9200888.  (польск.)
* MacQueen, Michael (1998). *The Context of Mass Destruction: Agents and Prerequisites of the Holocaust in Lithuania*. *Holocaust and Genocide Studies*. Vol. 12. doi:10.1093/hgs/12.1.27.
* Raštikis, Stasys (1973). *Kovos dėl Lietuvos nepriklausomybės 1918–1919*. *Aidai*. Vol. 2. ISSN 0002-208X. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)  (літ.)
* Rauch, Georg von (1970). *The Baltic States: The Years of Independence*. University of California Press. ISBN 0-520-02600-4.
* Senn, Alfred Erich (1962). *The Formation of the Lithuanian Foreign Office, 1918–1921*. *Slavic Review*. Vol. 3. doi:10.2307/3000451. ISSN 0037-6779. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)
* Skirius, Juozas (2002a). "Lietuvos–Rusijos Sovietų Federacinės Socialistinės Respublikos taikos sutartis". *Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės*. Vilnius: Elektroninės leidybos namai. ISBN 9986-9216-9-4. Архівавана з арыгінала 2008-03-03. Праверана 2008-03-30. Архіўная копія ад 3 сакавіка 2008 на Wayback Machine  (літ.)
* Skirius, Juozas (2002b). "Nepriklausomybės kovos 1918–1920 metais". *Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės*. Vilnius: Elektroninės leidybos namai. ISBN 9986-9216-9-4. Архівавана з арыгінала 2008-03-03. Праверана 2008-08-26. Архіўная копія ад 3 сакавіка 2008 на Wayback Machine  (літ.)
* Snyder, Timothy (2004). *The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999*. Yale University Press. ISBN 0-300-10586-X.
* Truska, Liudas (1995). Antanas Drilinga (рэд.). *Lietuvos Respublikos prezidentai*. Vilnius: Valstybės leidybos centras. ISBN 9986-09-055-5.  (літ.)
* White, James D. (1994). *National Communism and World Revolution: The Political Consequences of German Military Withdrawal from the Baltic Area in 1918–19*. *Europe–Asia Studies*. Vol. 8. ISSN 0966-8136.