**Тамборская мова** — мёртвая мова тамборскай культуры з інданезійскага вострава Сумбава, якая цалкам загінула ў красавіку 1815 года падчас вывяржэння вулкана Тамбора. Колькасць носьбітаў тамборскай мовы перад вывяржэннем ацэньваецца ў 11 тысяч чалавек.

Старонка з «Гісторыі Явы» Томаса Стэмфарда Рафлза, якая змяшчае частку параўнальнага слоўніка некалькіх моў, у тым ліку тамборскай

Лексіка
-------

Адзінай крыніцай лінгвістычных даных пра тамборскую мову з’яўляецца спіс з 48 слоў, які запісаў брытанскі каланіяльны адміністратар Томас Стэмфард Рафлз незадоўга да вывяржэння. Разам са словамі іншых моў рэгіёну спіс быў апублікаваны ў кнізе Рафлза «Гісторыя Явы». Вось гэтыя словы:

* seena — адзін
* kálae — два
* nih — тры
* kude-in — чатыры
* kutélin — пяць
* báta-in — шэсць
* kúmba — сем
* koného — восем
* láli — дзевяць
* saróne — дзесяць
* sisaróne — дванаццаць
* simári — сто
* doh — чалавек
* sia-in — мужчына
* óna-yit — жанчына
* homóri — бацька
* yelai — маці
* kokóre — галава
* saing'óre — вока
* saing kóme — нос
* búlu — валасы
* sóntong — зубы
* sumóre — жывот
* taintu — рука
* maimpo — ступня
* kiro — кроў
* kóngkong — дзень
* tádung — ноч
* kidjum — сон
* sílam — мёртвы
* si-yang — белы
* naido — чорны
* sámar — добры
* gonóre — дрэнны
* maing’aing — агонь
* naino — вада
* gónong — зямля
* ilah — камень
* kíwu — свіння
* kilaíngkong — птушка
* andik — яйка
* karáyi — рыба
* ingkong — сонца
* mang’ong — месяц
* kingkong — зорка
* moríhoh — Бог
* hok-hok — сядзець
* mákan — есці

Верагодна, спалучэнне літар *ng’* перадае велярны насавы зычны [ŋ], а злучок можа азначаць гартанную змычку [ʔ].

Лексіка тамборскай мовы, за выключэннем некалькіх запазычанняў, адрозніваецца ад лексікі навакольных моў, як аўстранезійскіх, так і іншых. Тамборскую мову адносяць або да ізаляваных моў, або, па выніках фаналагічнага аналізу, — да папуаскай моўнай сям’і. На падставе археалагічных знаходак выказвалася таксама гіпотэза аб прыналежнасці тамборскай мовы да аўстраазіякай сям’і.

Да запазычанняў з малайскай ці яванскай мовы адносяцца словы «búlu» («валасы») і «mákan» (есці). Генрых Цолінгер у 1850 годзе прапанаваў яшчэ некалькі магчымых крыніц для некаторых слоў са спіса: «naino» («вада») — з мадурскага «ain», «andik» («яйка») — з яванскага «endokh», «homóri» — з бугійскага «horo-anie» («мужчына»), «sia-in» («мужчына») — ад слова «ese» на дыялекце санган мовы біма. Яшчэ некалькі прапаноў Цолінгера выглядаюць малаверагоднымі: «si-yang» («белы») — за малайскага «siang» («поўдзень»), «gonong» («зямля») — з малайскага «gunung» («гара») і «hok-hok» («сядзець») — з нямецкага «hocken» («прысядаць»). Таксама разглядаюцца як магчымыя запазычанні настыпныя словы: «doh» («чалавек») — з мовы біма «dou», «seena» («адзін») — з аўстранезійскіх моваў, «moríhoh» — з санскрыту, «taintu» («рука») — з транснавагвінейскіх моў. Апошні выпадак можа тлумачыцца не толькі моўнымі кантактамі, але і генетычнай роднасцю.

Фаналогія
---------

На падставе даступнага спісу слоў магчыма рэканструяваць наступную сістэму зычных гукаў:

|  | Губныя | Альвеалярныя | Палатальныя | Велярныя | Глатальныя |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Выбухныя | Глухія |  | t |  | k | (ʔ) |
| Звонкія | b | d | dʒ | g |  |
| Насавыя | m | n |  | ŋ |  |
| Фрыкатыўныя |  | s |  |  | h |
| Плаўныя |  | r, l |  |  |  |
| Апраксіманты | w |  | j |  |  |

Сістэма галосных магла складацца з пяці гукаў: /a/, /e/, /i/, /o/ /u/. Варта адзначыць, што рэканструкцыя можа быць няпоўнай: тамборская мова таксама магла мець імплазіўныя зычныя, галосныя сярэдняга рада, насавыя галосныя ці зычныя з прыдыханнем — фанемы, якія сустракаюцца ў іншых мовах рэгіёну і якія, магчыма, не атрымалася праз англійскую ці малайскую арфаграфіі, якімі карыстаўся Рафлз.

Націск, імаверна, заўсёды на перадапошнім складзе.

Марфалогія
----------

Два словы ў спісе, якія называюць часці цела, пачынаюцца з «saing-» («saing'óre» — «вока» і «saing kóme» — «нос»). Магчыма, словы «sóntong» («зубы») і «sumóre» («жывот») таксама пачынаюцца з рэдуцыраванай формы прыстаўкі «saing-», якая можа мець значэнне прыналежнасці. Тым не менш, у спісе ёсць іншыя словы, якія абазначаюць часці цела, але не пачынаюцца з адпаведнага прэфікса.

Шэраг словаў, якія абазначаюць з’явы навакольнага свету, маюць аднолькавыя канчаткі «-kong» ці «-ong»: «kóngkong» («дзень»), «kilaíngkong» («птушка»), «ingkong» («сонца»), mang’ong («месяц»), «kingkong» («зорка»), «gónong» («зямля»), што можа сведчыць аб наяўнасці суфіксацыі ў тамборскай мове.

Слова «hok-hok» («сядзець») паказвае, што ў тамборскай мове была магчыма рэдуплікацыя. Імваерна, яна была звязана з дзеясловамі.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  Hammarström 2018, p. 288.
2. ↑  *Eve Okura.* Endangerment of Language Isolates // Language Isolates (англ.) / Lyle Campbell. — Routledge, 2018. — С. 344–371. — (Routledge Language Family Series). — ISBN 978-1-317-61091-5. — DOI:10.4324/9781315750026-13.
3. ↑  *Hein Steinhauer* The Indonesian Language Situation and Linguistics: Prospects and Possibilities(англ.) // *Bijdragen Tot de Taal-, Land- En Volkenkunde*. — Т. 150. — № 4. — С. 755-784.
4. 1 2 3 4  Donohue 2018, p. 523. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDonohue2018 (даведка)
5. ↑  Donohue 2018, p. 535. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDonohue2018 (даведка)
6. 1 2  Donohue 2018, p. 522. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDonohue2018 (даведка)
7. ↑  Crawfurd 1852, p. 93.
8. 1 2 3  Donohue 2018, p. 525. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDonohue2018 (даведка)
9. 1 2  Donohue 2018, p. 524. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDonohue2018 (даведка)
10. ↑  Donohue 2018, pp. 524–525. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDonohue2018 (даведка)

Літаратура
----------

* *John Crawfurd.* Dissertation // A Grammar and Dictionary of the Malay Language. With a Preliminary Dissertation (англ.). — Лондан: Smith, Elder and Co, 1852. — Т. 1. Dissertation and grammar.
* *Mark Donohue* The Papuan Language of Tambora(англ.) // *Oceanic Linguistics*. — 2007. — Т. 46. — № 2. — С. 520–537. — ISSN 1527-9421. — DOI:10.1353/ol.2008.0014
* *Harald Hammarström.* Language isolates in the New Guinea region // Language Isolates (англ.) / Lyle Campbell. — Routledge, 2018. — С. 287–322. — (Routledge Language Family Series). — ISBN 978-1-317-61091-5. — DOI:10.4324/9781315750026-11.