Арэал бенгальскай мовы на Індастане
**Бенга́льская мова** (саманазва: বাংলা; трансл. *Bāṇlā*, вымаўл. [ˈbaŋla]) — мова бенгальцаў, распаўсюджаная на паўночным усходзе Індыйскага субкантынента, з'яўляецца адной з самых пашыраных моў свету. Бенгальская — сёмая мова свету па колькасці носьбітаў (каля 193 млн чал.). Бенгальскую мову часта называюць «бенгалі», што з'яўляецца транслітарацыяй яе англійскага наймення. Самі носьбіты называюць сваю мову «бангла», ці (радзей) — «бонго-бхаша».

Бенгальская мова з'яўляецца дзяржаўнай мовай Бангладэш і мовай штата Бангла (Заходняя Бенгалія) ў Індыі. Канстытуцыя Індыі замацавала за ёй статус адной з афіцыйных моў Індыі. Па-бенгальску размаўляюць таксама ў індыйскіх штатах Асам, Біхар і Арыса.

Выдзяляюцца дзве асноўныя дыялектныя групы: *заходняя* (асноўны дыялект раёна Набадвіпа) і *ўсходняя* (асноўны дыялект раёна Дакі), а таксама адасоблены дыялект Чытагонга.

Характэрныя асаблівасці моўнага ладу агульныя і для суседніх моў — орыя і асамскай мовы.

Пісьменнасць
------------

Пісьменнасць бенгальскай мовы — бангакхор, якая (як і дэванагары, гурмукхіberu і іншыя пісьмёны Індыі) паходзіць ад пісьма брахмі.

Класіфікацыя
------------

Бенгальская мова адносіцца да ўсходняй падгрупы індаарыйскай групы індаіранскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям'і. Бенгальская блізкая да асамскай мовы і мовы орыя.

Лінгвістычныя рысы
------------------

Геаграфічна яна з'яўляецца адной з самых усходніх з індаеўрапейскіх моў і на працягу многіх стагоддзяў кантактавала з мовамі іншых моўных сямей (сіна-тыбецкай, аўстразійскай і дравідыйскай), з-за чаго бенгальская мова значна адрозніваецца ад іншых моў сям'і, праяўляючы і ў фанетыцы, і ў граматыцы рысы, якія адрозніваюць яе ад роднасных новых індаарыйскіх моў.

### Фанетыка, фаналогія

У фанетыцы мовы згублена фаналагічнасць (сэнсаадрознівальная роля) даўжыні галосных, сібілянты (свісцячыя) фанетычна прадстаўленыя адным варыянтам, знятае проціпастаўленне паміж губна-губнымі і губна-зубнымі зычнымі, фанетычна спрошчаныя або мадыфікаваныя спалучэнні зычных з глайдаміberu. Таксама варта адзначыць гармонію галосных (рэдкую для індаеўрапейскіх моў), наяўнасць насавых галосных, супрацьпастаўленых ненасавым галосным, прыдыхальных зычных — непрыдыхальным зычным, гемінацыю (падваенне) зычных, оканне.

### Марфалогія, сінтаксіс

Самымі яркімі граматычнымі адрозненнямі бенгальскай мовы ад роднасных ёй індаарыйскіх моў з'яўляецца страта дапасавальных катэгорый роду і ліку, утварэнне новых сінтэтычных асабовых дзеяслоўных форм, страта эргатыўнай канструкцыі пры захаванні рада семантычных рыс, уласцівых мовам ненамінатыўнай кантэнсіўнай тыпалогіі.

Граматычны лад мае аглюцінатыўны характар словаўтварэння і словазмянення, распаўсюджаныя службовыя словы, рэдуплікацыя і размяшчэнне побач граматычна і семантычна звязаных адзінак. Постпазіцыя галоўнага слова ў словазлучэнні і службовага элемента ў марфалагічных і сінтаксічных утварэннях. Словаўтварэнне праз суфіксацыю і словаскладанне. Прэфіксацыя ў лексіцы санскрыту. Словазмяненне субстантыўных імёнberu і займеннікаў па склонах і ліках, дзеясловаў — па часах і асобах у індыкатыве і імператыве.

Адсутнічае катэгорыя роду. Адрозніваюцца катэгорыі адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці, пэўнасці-няпэўнасці, якія адлюстроўваюцца ва ўтварэнні форм скланення і ў выкарыстанні азначальна-паказальных афіксаў — часціц, што далучаюцца да імён і займеннікаў. Наяўнасць катэгорыі ветлівасці (субардынацыі). Развітая сістэма часавых форм. Распаўсюджанасць словазлучэнняў з службовымі дзеясловамі (дзеяслоўна-дзеяслоўных і дзеяслоўна-іменных). Адсутнасць адмоўных форм займеннікаў і прыслоўяў.

Гісторыя
--------

Гісторыя бенгальскай мовы прасочваецца па пісьмовых помніках з 10—12 ст. Выдзяляецца тры перыяды:

* старабенгальскі,
* сярэднебенгальскі (14—18 стст.),
* новабенгальскі (з кан. 18 ст.).

Цяпер мова прадстаўлена дзвюма літаратурнымі формамі: «шадху-бхаша» і «чоліт-бхаша» (або чолці). Першая, архаічная, закансервавала старыя марфалагічныя формы, якія выйшлі з ужытку ў якасці гутарковай, сфарміравалася на аснове заходняга дыялекту Набадвіпаberu і да 20-30-х гадоў мінулага стагоддзя была адзінай літаратурнай формай. Неабходнасць яе вывучэння, побач з сучаснай літаратурнай формай «чолці-бхаша», дыктуецца тым, што і дагэтуль на «шадху-бхаша» складаюцца афіцыйныя дакументы (у прыватнасці — Канстытуцыя Бангладэша), выдаецца навуковая літаратура. Акрамя таго, цяпер рэдакцыйныя артыкулы ва ўсіх значных газетах пішуцца на «шадху-бхаша». Дыялектнай базай сучаснай літаратурнай формы «чолці-бхаша» стала гаворка Калкаты, найвялікшага горада бенгаламоўнага абсягу. Суіснуючы са старой літаратурнай формай спачатку толькі як гутарковая, а потым, намаганнямі вялікага бенгальскага пісьменніка Рабіндраната Тагора і яго сучаснікаў, узведзеная ў ранг літаратурнай мовы, гэтая форма паступова выцесніла сваю папярэдніцу, звёўшы яе ўжыванне да ўжо згаданых галін. Цяпер якраз «чолці-бхаша» з'яўляецца асноўным аб'ектам вывучэння бенгалістаў.

Побач з літаратурнымі формамі, бенгальская мова прадстаўлена шэрагам дыялектаў, найбуйнейшымі з якіх з'яўляецца калкацкі, або заходні (што стаў асновай «чолці-бхаша»), дакскі, або ўсходні (асноўны дыялект Бангладэша), а таксама чытагонскі (дыялект найбуйнейшага партовага горада Бангладэша — Чытагонга), яны настолькі моцна адрозніваюцца ад літаратурнай мовы, што бенгальцы з іншых рэгіёнаў сцвярджаюць, што з цяжкасцямі разумеюць іх. З 1947 года, гэта значыць з моманту падзелу бенгаламоўнага абсягу і ўключэння заходняй і ўсходняй яго частак у розныя дзяржаўныя адзінкі (Індыю і Пакістан), працэс разыходжання заходняга і ўсходняга дыялектаў узмацніўся.

Барацьба за статус бенгальскай мовыberu прывяла да ўзброенага процістаяння, а пазней да аддзялення Усходняга Пакістана і ўтварэння незалежнай дзяржавы Бангладэш.

Стаўшы дзяржаўнай мовай Бангладэша (былога Усходняга Пакістана да 1975), усходняя норма мовы ўсё менш арыентуецца на традыцыйна больш прэстыжную калкацкую гаворку (будучы адарванай ад яе індыйска-бенгальскай мяжой), дыялектныя адрозненні становяцца нарматыўнымі. Пры вывучэнні бенгальскай мовы даводзіцца ўлічваць фанетычную, лексічную, а часам і граматычную своеасаблівасць усходнебенгальскага дыялекту. Такім чынам, пры глыбокім вывучэнні бенгальскай мовы прыходзіцца вучыць, па сутнасці, тры, хоць і блізкія, але ўсё ж розныя мовы, бо моўная сітуацыя ў Індыі і Бангладэшы такая, што нельга пакідаць па-за ўвагай ніводнай з трох яе форм.

У літаратуры і кіно
-------------------

Бенгальская мова з’яўляецца захавальнікам і носьбітам вялікай бенгальскай культуры. Ужо самы старажытны захаваны тэкст на бенгальскай мове «Чар’ячар’ятыка», датаваны 10—11 стагоддзямі н.э. прыцягнуў да сябе ўвагу навукоўцаў-індолагаў не толькі як першы помнік на новаіндыйскай мове, але і як выдатны твор літаратуры і як апошні створаны на тэрыторыі Індыі помнік будыйскай культуры. Сучасная бенгальская мова склалася к канцу 18 ст. Першая друкаваная кніга па-бенгальску з’явілася ў 1778 годзе.

Гімн Бангладэша, гімн Індыі, гімн Шры-Ланкі і Нацыянальная песня Індыіbeen першапачаткова былі складзены на бенгальскай мове.

Імёны бенгальскіх пісьменнікаў, паэтаў, філосафаў увайшлі ў скарбніцу не толькі індыйскай, але і сусветнай культуры. Адны з іх: Рабіндранат Тагор і Свамі Вівеканандаberu. Не меншую, чым літаратура і філасофія, славу набыло ў свеце і бенгальскае кіно. Шырока вядомыя бенгальскія рэжысёры Рытвік Гхатакberu, Сацьяджыт Рай, Мрынал Сен, Гаўтам Гхошbeen, Будадэў Дасгуптаbeen і іншыя.

Зноскі
------

1. ↑  Бенгальская мова // Лінгвістычная энцыклапедыя Ethnologue (англ.)
2. 1 2  Спіс моў па колькасці носьбітаў // Лінгвістычная энцыклапедыя Ethnologue (англ.)
3. ↑  Канстытуцыя Індыі  (англ.), ст. 330, Восьмы дадатак да артыкулаў 344 (1) і 351. Мовы.
4. 1 2 3  *Зограф Г. А.* Бенгальский язык // *Лингвистический энциклопедический словарь*. — 1990. — С. 72.
5. ↑  Masica, C. 1991. *The Indo-Aryan Languages.* p. 221.

Літаратура
----------

* Г. А. Зограф. Бенгальский язык // Большой энциклопедический словарь. Языкознание / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — 2-е изд. [репринтное]. — М.: Большая российская энциклопедия, 1998. — 685 с.: ил. ISBN 5-85270-307-9 (БРЭ) С. 72.
* *Зограф Г. А. Крючкова Е. Р. Мазурова Ю. В.* Бенгальский язык // Языки мира: Новые индоарийские языки. — М.: Academia, 2011. — С. 396—429. — ISBN 978-5-87444-394-8.
* Быкова Е. М. Бенгальский язык, М. 1966.
* Alam, M. 2000. *Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric)*. S. N. Printers, Dhaka.
* Cardona, G. and Jain, D. 2003. *The Indo-Aryan languages*, RoutledgeCurzon, London.
* Chatterji, S. K. 1921. *Bengali Phonetics*. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
* Chatterji, S. K. 1926. *The Origin and Development of the Bengali Language*. Calcutta Univ. Press.
* Ferguson, C. A. and Chowdhury, M. 1960. *The Phonemes of Bengali*, Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar. 1960), pp. 22–59.
* Hayes, B. and Lahiri, A. 1991. *Bengali intonational phonology*, Natural Language & Linguistic Theory, Springer Science.
* Klaiman, M. H. 1987. *Bengali*, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490–513.
* Masica, C. 1991. *The Indo-Aryan Languages.* Cambridge Univ. Press.
* Radice, William. 1994. *Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.*Hodder Headlin, Ltd. London.
* Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. *Bengali language handbook*. Center for Applied Linguistics, Washington.
* Sen, D. 1996. *Bengali Language and Literature*. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

Спасылкі
--------

Лагатып «Вікіслоўнікі»Лагатып «Вікіслоўнікі»
У Вікіслоўніку спіс слоў бенгальскай мовы змяшчаецца ў катэгорыі ***«Бенгальская мова»***

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***на бенгальскай*** 


* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бенгальская мова
* Бенгальская мова // Лінгвістычная энцыклапедыя Ethnologue (англ.)
* Бенгальский язык Архівавана 17 чэрвеня 2014. // сайт МГИМО (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119359872 · GND: 4005498-6 · LCCN: sh85013150 · Microsoft: 19235068 · NDL: 00560592 · NKC: ph210492 |

 |

| ⛭Індаарыйскія мовы |
| --- |
| Старажытнаіндыйскія мовы | 
* старажытнаіндыйская мова
	+ ведыйская мова
	+ санскрыт

 |
| Сярэднеіндыйскія мовы | пракрыты (палі) |
| Новаіндыйскія мовы | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Заходнія | 

|  |  |
| --- | --- |
| паўночная група | 
* сіндхі
* лахнда
* усходні панджабі

 |
| заходняя група | 
* гуджараці
* раджастхані

 |
| цэнтральная група | заходні хіндзі |

 |
| Усходнія | 

|  |  |
| --- | --- |
| усходняя група | 
* бенгальская мова
* асамская мова
* усходні хіндзі
* біхары
* одыя

 |
| паўднёвая група | маратхі |

 |

 |

| ⛭ Афіцыйныя мовы Індыі |
| --- |
| На федэральным узроўні | англійская **·** хіндзі |
| На ўзроўні штатаў | асамская **·** бенгальская **·** бода **·** догры **·** гуджараці **·** канада **·** кашміры **·** конкані **·** майтхілі **·** малаялам **·** маніпуры **·** маратхі **·** непалі **·** одыя **·** панджабі **·** санскрыт **·** санталі **·** сіндхі **·** тамільская **·** тэлугу **·** хіндзі **·** урду **·** раджастхані |