**Хвоя звычайная**, або **Сасна звычайная** (*Pinus sylvestris*) — вечназялёнае дрэва роду хвоя сямейства хваёвых. У натуральных умовах расце ў Еўропе і Азіі.

Назва
-----

Хвоя звычайная, хвоя, сасна, хвалка, асохарніца, барына.

Апісанне
--------

Хвоя звычайная. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887
Шышкі
Парастак з шышкамі рознага ўзросту.
Паштовая марка Беларусі, 2004
Дрэва вышынёй 25-40 м і дыяметрам ствала 0,5-1,2 м. Самыя высокія дрэвы (да 45-50 м), растуць на паўднёвым узбярэжжы Балтыйскага мора.

Ствол прамы. Крона высока паднятая конусападобная, а затым круглявая, шырокая, з гарызантальна размешчанымі ў мутоўках галінамі.

Выгін ствала можа паўстаць пры пашкоджанні парасткаў матыльком сямейства Ліставёрткі (*Tortricidae*), відам *Rhyacionia buoliana*.

Кара ў ніжняй частцы ствала тоўстая, лускаватая, шэра-карычневая, з глыбокімі расколінамі. Лускавінкі кары ўтвараюць пласціны няправільнай формы. У верхняй частцы ствала і на галінах кара тонкая, у выглядзе шматкоў (лушчыцца), памяранцава-чырвоная.

Галінкаванне кальчаковае. Парасткі спачатку зялёныя, затым да канца першага лета становяцца шэра-светла-карычневымі.

Пупышкі яйкападобна-конусападобныя, памяранцава-карычневыя, пакрытыя белай смалой часцей тонкім, радзей больш тоўстым пластом.

Шышкі з дзеравяністымі насеннымі лусачкамі, выспяваюць на другі год пасля цвіцення.

Хваінкі размешчаны па дзве ў пучку, (2,5-) 4-6 (-9) см даўжынёй, 1,5-2 мм таўшчынёй, шэра-небудзь шэра-зялёныя, як правіла, злёгку выгнутыя, краю дробназубчатыя, жывуць 2-6 (-9) гадоў (у Сярэдняй Расіі 2-3 гады).

Верхні бок хваінак выпуклы, ніжні з жалабкамі, шчыльны, з добра прыкметнымі блакітна-белымі лініямі. У маладых дрэў хваінкі даўжэй (5-9 см), у старых карацей (2,5-5).

Мужчынскія шышкі 8-12 мм, жоўтыя ці ружовыя. Жаночыя шышкі (2,5 -) 3-6 (-7,5) см даўжынёй, конусападобныя, сіметрычныя або амаль сіметрычныя, адзіночныя або па 2-3 шт. Пры паспяванні матавыя ад шэра-светла-карычневага да шэра-зялёнага; спеюць у лістападзе-снежні, праз 20 месяцаў пасля апылення; адкрываюцца з лютага па красавік і неўзабаве ападаюць. Лускавінкі шышак амаль рамбічныя, плоскія або слабавыпуклыя з невялікім пупком, рэдка кручкаватыя, з завостранай верхавінай. Насенне чорнае, 4-5 мм, з 12-20 мм перапончатыя крыльцам.

Арэал і экалогія
----------------

Светлалюбнае, хуткарослае дрэва, непатрабавальнае да глебы і вільгаці. Добра аднаўляецца на лесасеках і пажарышчах, як асноўны лесаўтваральнік шырока выкарыстоўваецца ў лесакультурнай практыцы ва ўсіх кліматычных зонах. На поўначы арэала падымаецца на вышыню да 1 000 м над узроўнем мора, на поўдні да 1 200-2 500 м над узроўнем мора.

Шырокараспаўсюджанае дрэва Еўразіі, пачынаючы з Іспаніі і Вялікабрытаніі і далей на ўсход да басейна ракі Алдан і сярэдняй плыні Амура ва Усходняй Сібіры. На поўначы хвоя звычайная расце аж да Лапландыі, на поўдні сустракаецца ў Манголіі і Кітаі. Утварае чыстыя насаджэнні і расце разам з елкай, бярозай, асінай, дубам, малапатрабавальная да глебава-грунтавых ўмоў, займае часта непрыдатныя для іншых відаў плошчы: пяскі, балоты. На захадзе Кольскага паўвострава хвоя ўтварае мяжу лесу з тундрай.

На Беларусі хвоя звычайная — самая распаўсюджаная дрэўная парода. Утварае хваёвыя лясы, на якія прыходзіцца большая частка лясной плошчы краіны. Умовы росту — ад сухіх пясчаных выдмаў (дзюн) да верхавых балот. Найбольшыя масівы на Нарачана-Вілейскай, Верхнянёманскай, Полацкай, Палескай нізінах і Цэнтральнабярэзінскай раўніне.

### Разнавіднасці

Хвоя Каралева, Хойніцкі лясгас, Беларусь
У розных частках арэала навукоўцамі паказаныя разнавіднасці хвоі звычайнай, а таксама марфалагічныя і экалагічныя формы — экатыпы, якія бываюць характэрныя для пэўных раёнаў росту.

У цяперашні час навукоўцамі разглядалася 3 сапраўдных падвіды хвоі звычайнай:

* Pinus sylvestris var. hamata Steven — расце на Балканскім паўвостраве, у паўночнай Турцыі і Закаўказзі, на вышыні 500-2 600 м над узроўнем мора.
* Pinus sylvestris var. lapponica — расце ў Нарвегіі, Швецыі, Фінляндыі і прылеглых тэрыторыях Расіі паўночней 65° паўночнай шыраты (поўнач Карэліі і Мурманская вобласць). На Салавецкіх астравах у Белым моры яе рост складае да 30 м. Ігліца больш кароткая і цвёрдая. Насенне жаўтлява-карычневае. Нярэдка ўтварае хмызняковую форму, якая сцелецца.
* Pinus sylvestris var. mongolica Litv. — расце ў Манголіі, паўночна-заходнім Кітаі і паўднёвай Сібіры, на вышыні 300-2 000 м над узроўнем мора. Займае вялікія тэрыторыі ў Забайкаллі, у іншых месцах аддае перавагу сухім і пясчаным глебам. У запаведніку Сахонда ў Забайкаллі расце дрэва вышынёй 42 м.

### Экатыпы

У сувязі з шырокім арэалам хвоя звычайная распасціраецца ў раёнах, якія значна адрозніваюцца экалагічна. Дадзены від характарызуецца вельмі значнай разнастайнасцю. Эколагі выдзяляюць да 30 экатыпаў. Напрыклад, у басейне ракі Ангара расце Ангарская хвоя — экатып хвоі звычайнай.

Фарміраванне ў натуральных умовах адметных экатыпаў спрыяла з’яўленню вялікай колькасці навуковых назваў-сінонімаў віду, якія ў цяперашні час маюць статус nom. illeg. або nom. inval. і не выкарыстоўваюцца ў сістэматыцы.

Сінонімы:

* Pinus binatofolio Gilib.
* Pinus borealis Salisb.
* Pinus cretacea Kalen.
* Pinus ericetorum Thore
* Pinus erzeroomica Calvert ex Gordon
* Pinus fominii Kondr.
* Pinus frieseana Wich.
* Pinus genevensis Carrière
* Pinus genovensis Garsault
* Pinus hagenaviensis K.Koch
* Pinus krylovii Serg. & Kondr.
* Pinus lapponica (Hartm.) Mayr
* Pinus montana Hoffm.
* Pinus mughus Jacq.
* Pinus resinosa Savi
* Pinus rigensis Loudon
* Pinus rubra Mill.
* Pinus tartarica Mill.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

У сасны ў жыццёвым цыкле заканамерна чаргуюцца два пакаленні: спарафіт і гаметафіт. Споры сасны адрозніваюцца па велічыні і ўласцівасцях. Дробныя споры называюцца мікраспорамі, з іх утвараецца мужчынскі гаметафіт. Буйныя споры — гэта мегаспоры, з якіх развіваюцца жаночыя гаметафіты.

Мужчынскія зеленавата-жоўтыя шышкі групамі размяшчаюцца каля асновы маладых парасткаў. Да восі кожнай шышкі прымацаваны плевачныя лісцікі, на якіх размешчаны па два пыльнікі. У іх утвараецца вялікая колькасць мікраспор. Тут жа, унутры пыльніка, мікраспоры развіваюцца і ўтвараюць мужчынскія гаметафіты — пылковыя зярняты, сукупнасць якіх утварае мікраскапічна дробны пылок. Ён складаецца з некалькіх клетак, у ім няма антэрыдыяў.

Жаночыя шышкі чырванаватага колеру размяшчаюцца па адной, радзей па 2—3 паблізу верхавіны маладога парастка. На восі жаночай шышкі знаходзяцца дравяністыя лускавінкі двух тыпаў. У аснове больш буйных лускавінак размяшчаюцца па два семязачаткі. Звонку семязачатак ахаваны покрывам. У семязачатку ўтвараюцца чатыры мегаспоры. Тры з іх адміраюць, а чацвёртая дае шматклетачны жаночы гаметафіт — першасны эндасперм. У яго клетках назапашваюцца пажыўныя рэчывы. У эндасперме ўтвараюцца два архегоніі, у кожным з якіх знаходзіцца па адной яйцаклетцы.

Утварэнню насення ў сасны папярэднічаюць апыленне і апладненне. Позняй вясной вялікая колькасць пылку высыпаецца з пыльнікаў і разносіцца ветрам. Частка пылковых зярнят трапляе на семязачаткі. Пасля апылення пачынаецца працэс апладнення. Пылок не адразу прарастае. У сасны паміж апыленнем і апладненнем яйцаклеткі праходзіць каля года. Потым пылок пачынае прарастаць і ў яго ўтвараецца доўгая пылковая трубка. Яна расце ў напрамку да архегонія. У ёй ўтвараюцца мужчынскія гаметы — сперміі. Яны не маюць жгуцікаў і не могуць рухацца самастойна. Для палавога працэсу сасне не патрэбна вада, а два сперміі паступова перамяшча-
юцца да яйцаклеткі па пылковай трубцы. Кончык пылковай трубкі, якая дарасла да яйцаклеткі, разрываецца і вызваляе сперміі. Адзін са сперміяў пры гэтым зліваецца з яйцаклеткай, у выніку чаго ўтвараецца зігота. Другі спермій гіне. Гіне і другая, неаплодненая, яйцаклетка.

Зігота дзеліцца і ўтварае зародак — зачатак новага спарафіта сасны. Эндасперм таксама моцна разрастаецца, і ў ім назапашваюцца пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка. Адначасова з развіццём зародка адбываецца ператварэнне покрыва семязачатка ў лупіну семені. Так увесь семязачатак ператвараецца ў семя. У сасны гэтыя працэсы працягваюцца паўтара года.

На трэці год, пасля выспявання насення, лускавінкі жаночай шышкі разыходзяцца і насенне высыпаецца. Кожнае семя мае празрыстае крыльца — прыстасаванне для пераносу ветрам. Трапіўшы ў спрыяльныя ўмовы, насенне прарастае і дае пачатак новай расліне спарафіта. Такім чынам завяршаецца жыццёвы цыкл сасны.

Выкарыстанне чалавекам
----------------------

### Выкарыстанне драўніны

Асноўны артыкул: **Хвоя, драўніна**
Драўніна хвоі звычайнай шырока выкарыстоўваецца ў сталярных і плотніцкіх працах, для вырабу шпону, фанеры.

Карані, незвычайна гнуткія ў свежым стане, становяцца моцнымі і пругкімі пры высыханні; з іх вырабляюць рознае плеценае начынне, напрыклад, плецены посуд.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Кара дарослага дрэва ў ніжняй частцы ствала.  Папярочны спілаване ствала. |

### Сыравіна для хімічнай прамысловасці

Хвоя з’яўляецца крыніцай мноства каштоўных рэчываў і сумесяў, шырока выкарыстоўваюцца чалавекам.

Смала, якая здабываецца пры падсочцы з найстаражытных часоў, з’яўляецца каштоўнай сыравінай для хімічнай прамысловасці. З яе атрымліваюць два асноўных прадукту: каніфоль і шкіпінар. Гэтыя прадукты могуць быць падвергнуты больш глыбокай перапрацоўцы, з мэтай атрымання растваральнікаў, араматызатараў, клеючых рэчываў, люстраў і іншых прадуктаў.

З ігліцы, маладых парасткаў і шышак атрымліваюць эфірнае масла — хваёвы алей, або эфірны алей хвоі. Хваёвы алей можа прымяняцца ў службовых і жылых памяшканнях, бальнічных палатах, дзіцячых садках, школах, у саунах для араматызацыі паветра.

Зноскі
------

1. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 98. — 160 с. — 2 350 экз.
2. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.
3. ↑  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
4. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
5. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
6. ↑  З. Верас, Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік, Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра. Вільня, Субач 2, 1924
7. ↑  Kraskoŭski A. Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921
8. ↑  Рытов М. В.  (руск.) (бел. Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918
9. ↑  *Edited by Christopher J. Earle.*. Pinus sylvestris (англ.). *The Gymnosperm Database* (Last Modified 2012-11-23). Архівавана з першакрыніцы 30 студзеня 2013. Праверана 13 студзеня 2013.
10. ↑  Мир животных.ру: Побеговьюн зимующий.
11. 1 2  *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 45. *Pinus sylvestris* L. — Сосна обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 120. — ISBN 8-87317-091-6.
12. ↑  Сосна обыкновенная // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 70-73. — 592 с. — 120 000 экз.
13. 1 2  The Gymnosperm Database
14. ↑  Лантратова А. С. Деревья и кустарники Карелии: Определитель. — Петрозаводск: Карелия. 1991. — С. 74. — ISBN 5-7545-0369-5
15. ↑  Гл. **The Plant List** у картцы
16. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 568. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
* *Гроздова Н. Б. Некрасов В. И. Глоба-Михайленко Д. А.* Деревья, кустарники и лианы. — М.: Лесная пром. 1986.
* *Forrest, G. I.* 1980. Genotypic variation among native Scots Pine populations in Scotland based on monoterpene analysis. Forestry 53: 101—128.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12254537h · GND: 4188986-1 · LCCN: sh85118798 · Microsoft: 2779128174 · NKC: ph202627 |