**Мокаш** або **Макаш** — агульнаславянскае боства кіеўскага пантэона, багіня-заступніца жанчын, жаночай долі і жаночых заняткаў, асабліва прадзення. Яе ўшаноўвалі і як багіню шлюбу, родаў, урадлівасці. У беларускай міфалогіі прыйшло з найстаражытнейшага культу Маці-Зямлі .

Апісанне
--------

Паводле некаторых меркаванняў, Мокаш атаясняецца з вільгаццю (вадой), цемрай, прадзівам, належнасцю да жаночага. На думку У. М. Тапарова, імя Мокаш лічыцца звязаным з \*mok — «вільгаць, мокры, вільготны», а таксама з \*mokos — «прадзенне».

Акрамя некаторых мікратапонімаў, у пісьмовых і фальклорных крыніцах няма сведчанняў пра ўшанаванне багіні з імем Мокаш на тэрыторыі сучаснай Беларусі, таксама вядомы беларускі дыялектызм Максоніха — «злосная жанчына». Але пра існаванне вераванняў у багіню з такімі функцыямі сведчыць распаўсюджанне культу яе хрысціянскага аналага — Параскевы Пятніцы. На думку Т. Габрусь, адной з першых мураваных цэркваў Вільні ў 1345—1346 гадах быў храм пад тытулам гэтай святой. Паводле Яна Ласіцкага, у канцы XVI ст. праваслаўныя (на думку С. Санько, «беларусы») вельмі ўшаноўвалі, акрамя Бога і Божай Маці, таксама святога Міколу і Пятніцу. З пісьмовых крыніц XV—XVI стст. вядома, што быў звычай прысягаць імёнамі Бога, Божай Маці і святой Пятніцы[*крыніца?*]. Дзень Параскевы Пятніцы адзначалі 15 (28) кастрычніка. У яе верхняй іпастасі Мокашы ёй была блізкая палабская Жыва[*крыніца?*].

Некаторыя навукоўцы лічаць Мокаш жонкай Пяруна. Ёсць міф здрады Грымотніку з ягоным праціўнікам — падземным боствам. У пакаранне Мокаш пазбаўлена боскага і сямейнага статусу, саслана з неба на зямлю, у хтанічныя воды. У тапаніміі гэта атаясняецца з урочышчамі «*Мокашава балота*», «*Мокіш*». Акрамя таго, у паганскім календары чацвер атаясняўся з днём Пяруна, што найлепш прасочана ў палабскай традыцыі, а пятніца — з яго жонкай Мокашу. Пасля прыняцця хрысціянства ў 988 годзе кіеўскім князем Уладзімірам, ідалы былі знішчаны, паганства і яго абрады забаронены. Роля Мокашы перайшла да Святой Параскевы[*крыніца?*], якую называлі Параскева Пятніца. Але і пазней жанчыны тайна збіраліся і ўшаноўвалі Мокаш ахвяраваннямі ёй жыта і мёду. Як багіня плоднасці вядома на вышыўках у выглядзе выявы жанчыны з вялікай галавой і паднятымі ўверх рукамі, што сімвалізуе сувязь неба і зямлі[*крыніца?*].

Мокаш у пісьмовых і фальклорных крыніцах
----------------------------------------

Мокаш згадваецца ў Аповесці мінулых гадоў, як адзін з ідалаў пастаўленых Уладзімірам у Кіеве. Пра яе паведамлялася таксама ў рукапісе XIV ст. «О требокладении идольском» адзначана пра ўшанаванне жанчынамі Мокаш і пра тое, што існавалі адмысловыя служкі гэтага культу, жрыцы — ідаламольцы: «*… и Макошъ и да ище ся не явъ молять, да стаи призываюче идоломольц бабы, то же творят не токмо худши люди, нъ и богатых мужин жены*».

Ідал багіні Мокаш у вёсцы Макошын у Чэхіі.
У гаворках Падмаскоўя слова «мокосья» абазначае жанчыну лёгкіх паводзін. У старажытнарускіх тэкстах ушанаванне багіні супастаўлялася з блудам. Са «Слова некоего Христолюбца» вынікае, што Мокаш атаяснялі з сексуальным жыццём: «*И Мокошъ чтут и Кылоу; и Малакию иже есть роучьный блоудъ велми почитают, рекуще Буякини*». На думку Г. Ільінскага, сувязь Мокаш з сексуальным жыццём «вынікае з яе суседства з малакіяй або рукаблюддзем». У перакладзе з грэцкай мовы слова «малакія» азначае «спешчанасць, расслабленасць, мяккасць».

Дзень Мокаш
-----------

Ёсць меркаванне, што з дзён тыдня Мокашы была прысвечана пятніца. Напярэдадні гэтага дня і ў гэты дзень жанчынам забараняліся пэўныя віды працы (прадзенне, ткацтвам, нават кранаць калаўрот або верацяно, мыццё бялізны), на сексуальнае жыццё[*крыніца?*]. За парушэнне табу багіня магла цяжка пакараць — знявечыць жанчыну, пакалоць яе верацяном і прымусіць прасці па начах[*крыніца?*]. У студзені ў ахвяру Пятніцы кідалі кудзелю, выпрадзеную воўну і тканіну[*крыніца?*]. Паводле падання, з Пятніцай звязвалася практыка родаў у лазні[*крыніца?*]. Пятніца разглядалася як павітуха.[*крыніца?*].Нярэдка на абразах Пятніцу малявалі з распушчанымі валасамі[*крыніца?*]. Выява Пятніцы ў шэрагу выпадкаў змяшчалася на зрубе студні[*крыніца?*].

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Дучыц, Л.*, *Клімковіч, І.* Язычніцтва старажытных беларусаў / Л. Дучыц, І. Клімковіч. — Мн. : Харвест, 2018. — 368 с.
2. ↑  *Аўсейчык, У. Я.* Міфалогія: вучэб.-метад. комплекс для студэнтаў спецыяльнасці 1-21 03 01 «Гісторыя» / У. Я. Аўсейчык. — Наваполацк : ПДУ, 2013. — 156 с.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-ое выданне, дапоўненае. — Мінск: Беларусь, 2006. — 500 с.
4. 1 2 3  Дудзюк, З. І. Вяртанне забытага міфа / З. І. Дудзюк. — Мінск : Беларусь, 2013. — 144 с.
5. ↑  Габрусь, Т. Саборы помняць усё. Готыка і рэнесанс у сакральным дойлідстве Беларусі / Т.Габрусь. — Мінск : Беларусь, 2007. — 148 с.
6. ↑  Скварчэўскі, З. Па слядах багоў: нарысы беларускай міфалогіі  / З. Скварчэўскі. — Мінск : Медысонт, 2019. — 160 с.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мокаш на Вікісховішчы |

* Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько [і інш.]; склад. І. Клімковіч. — 2-ое выданне, дапоўненае. — Мінск: Беларусь, 2006. — 500 с.
* *Дучыц, Л.*, *Клімковіч, І.* Язычніцтва старажытных беларусаў / Л. Дучыц, І. Клімковіч. — Мн. : Харвест, 2018. — 368 с.
* *Аўсейчык, У. Я.* Міфалогія: вучэб.-метад. комплекс для студэнтаў спецыяльнасці 1-21 03 01 «Гісторыя» / У. Я. Аўсейчык. — Наваполацк : ПДУ, 2013. — 156 с.

| ⛭Славянская міфалогія |
| --- |
| Багі | Белабог1 ·  Божыч ·  Вялес ·  Дадола ·  Даждзьбог ·  Жыва ·  Лада1 ·  Леля1 ·  Маржана ·  Мокаш ·  Парэвіт ·  Парэнут ·  Пераплут ·  Пярун ·  Радзегаст1 ·  Ражаніцы ·  Род² ·  Руявіт ·  Сварог1 ·  Сварожыч ·  Сімаргл ·  Святавіт ·  Стрыбог ·  Траян ·  Трыглаў ·  Хорс ·  Цёця ·  Чарнабог ·  Яравіт ·  Ярыла² |
| Міфічныя істоты | Аднавочка ·  Алканост ·  Анчутка ·  Баба-Яга ·  Бабай ·  Балотнік ·  Бес ·  Лазнік ·  Берагіня ·  Бука ·  Вадзянік ·  Ваўкалак ·  Ведзьма ·  Вій ·  Вілія ·  Вупыр ·  Вурдалак ·  Вядзьмак ·  Вярліока ·  Вячорка ·  Гамаюн ·  Гуменнік ·  Дамавік ·  Дваравы ·  Дзянніца ·  Доля ·  Жыравік ·  Зара ·  Злыдні ·  Зміюлан ·  Зюзя ·  Ёўнік ·  Каргарушы ·  Кастрама ·  Каструбанька ·  Кашч ·  Кікімара ·  Крыў ·  Лель ·  Ліха ·  Ліхаманка ·  Лугавы ·  Люцыпар ·  Лясун ·  Мароз ·  Марок ·  Маўка ·  Начніцы ·  Палудніца ·  Палявы ·  Пушчавік ·  Пуннік ·  Пятніца ·  Рарог ·  Русалка ·  Салавей-Разбойнік ·  Сірын ·  Халера ·  Хлеўнік ·  Цмок ·  Чорт ·  Чугайстар ·  Чума ·  Чур ·  Шышыга ·  Яшчар |
| Міфічныя землі | Алатыр ·  Аркона ·  Белаводзе ·  Буян ·  Вырай ·  Калінаў мост ·  Кіцеж ·  Лукамор'е ·  Лысая гара ·  Пекла ·  Смародзіна рака ·  Трыдзевятае царства |
| **Заўвагі**: 1 гістарычнасць спрэчная; ² боскі статус спрэчны. |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |