**Ага́рыкальныя**, агарыкавыя, пласціністыя (*Agaricales*) — парадак вышэйшых базідыяльных грыбоў з групы гіменаміцэтаў.

Класіфікацыя
------------

Адрозніваецца 12 сямействаў, каля 8 тыс. відаў, пашыраных ва ўсіх кліматычных паясах абодвух паўшар’яў. На Беларусі 110 родаў уключаюць 1,5 тысяч відаў. Найбольшыя сямействы: агарыкальныя, ці шампіньёнавыя (*Agaricaceae*), і балетавыя (*Boletaceae*), якія вылучаюць у самастойны парадак. Сярод іншых сямействаў: аманітавыя, ці мухаморавыя (*Amanitaceae*), бальбітыевыя (*Bolbitiaceae*), гіграфоравыя (*Hygrophoraceae*), гнаевіковыя (*Coprinaceae*), макрухавыя (*Gomphidiaceae*), павуціннікавыя (*Cortinariaceae*), радоўкавыя (*Tricholomataceae*), энталомавыя, ці ружовапласціннікавыя (*Entolomataceae*), свінухавыя (*Paxillaceae*), страфарыевыя (*Strophariaceae*), сыраежкавыя (*Russulaceae*).

Апісанне
--------

Пладовыя целы аднагадовыя, звычайна мяккамясістыя, радзей пругкія, маюць шапку і ножку (звычайна цэнтральную). Гіменафор пласціністы або трубчасты, у многіх спачатку прыкрыты прыватным пакрывалам (плеўка з рыхлага спляцення гіфаў), якое пазней разрываецца і застаецца ў выглядзе кольца на ножцы (напр. віды з роду маслякоў); у іншых развіваецца таксама і агульнае пакрывала (спачатку на ўсім пладовым целе, потым застаецца накшталт кубачка-вольвы на ножцы і як шматкі на шапцы, напр. шампіньён ядомы, грыбы з роду вальварыела). Пласцінкі могуць быць свабодныя, прымацаваныя да ножкі краем або зубцом, сыходныя па ножцы і інш. Ножка рознага колеру, кансістэнцыі і формы (цыліндрычная, патоўшчаная, звужаная, гладкая слізістая, укрытая лускавінкамі або валакністая, шчыльная, пустая і інш.), часам бакавая ці яе зусім няма (шапка сядзячая). Споры аднаклетачныя, іх памеры, форма, колер зменлівыя.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Большасць агарыкальных — сапратрофы на глебе, подсціле, драўніне, мікарызаўтваральнікі (забяспечваюць водна-салявое жыўленне дрэў), радзей — паразіты на жывых дрэвах, пладовых целах інш.

Спажыванне
----------

Многія (амаль 200 відаў) — каштоўныя ядомыя грыбы: баравік (*Boletus*), падасінавік (*Leccinum aurantiacum*), падбярозавік (*Leccinum scabrum*), маслякі (*Suillus*), зялёнка (*Tricholoma equestre*), падзялёнка (*Tricholoma portentosum*), шампіньён (*Agaricus*), рыжык (*Lactarius deliciosus*), вешанка звычайная (*Pleurotus ostreatus*), грузд (*Lactarius*), сыраежка (*Russula*) і інш. Ёсць ядавітыя: мухаморы (*Amanita*) (чырвоны (*Amanita muscaria*), жоўта-зялёны (*Amanita citrina*), парфіравы (*Amanita porphyria*), пантэрны (*Amanita pantherina*), бледная паганка (*Amanita phalloides*) і інш.), апенька несапраўдная серна-жоўтая (*Hypholoma fasciculare*), пабеленая і белаватая гаварушкі, валаконніцы (земляная ( *Inocybe geophylla*), надарваная (*Inocybe lacera*) і Келе (*Inocybe queletii*)), страфарыя Гарнемана (*Stropharia hornemannii*) і інш.

Гл. таксама
-----------

* Падвішань
* Лускаўніца
* Макруха
* Свінуха
* Страфарыя
* Энталома
* Агнёўка яловая
* Калоцыбе фіялкавая
* Ліяфіл зрослы

Літаратура
----------

* Агарыкальныя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · Mycobank · NCBI · Tropicos · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779107324, 2910485680 · NKC: ph318959 |