**Валынская трагедыя** (укр.: Волинська трагедія, польск.: Tragedia Wołynia/wołyńska) — масавае знішчэнне Украінскай паўстанцкай арміяй-АУН(б) этнічнага польскага цывільнага насельніцтва і, у меншых маштабах, цывільных асоб іншых нацыянальнасцей, улучаючы ўкраінцаў, на тэрыторыі Валыні, якая да верасня 1939 года знаходзілася пад кіраваннем Польшчы. Пачалося ў сакавіку 1943 года і дасягнула піку ў ліпені 1943 года. Деянні польскага боку ў адказ пачаліся з канца лета 1943 года, яны прывялі да значных ахвяр сярод украінскага цывільнага насельніцтва.

Перадгісторыя
-------------

Луцкае ваяводства. Звезеныя на ідэнтыфікацыю і пахаванні трупы палякаў - ахвяр разаніны, 26 сакавіка 1943 г.
Гісторыкі паказваюць, што вытокі канфлікту ляжалі ў агульным мінулым польскага і ўкраінскага народаў, ва ўзаемнай прадузятасці і крыўдах. У асноўныя прычыны канфлікту ўлучаюць:

* Гістарычныя падзеі XVI—XVIII стагоддзяў, напоўненыя вельмі жорсткімі сялянскімі бунтамі і казацкімі паўстаннямі, якія тушыліся струменямі крыві і пакінулі пасля сябе двухбаковыя крыўды і пачуццё сацыяльнай несправядлівасці.
* Досвед і высновы з прайгранай украінцамі вайны з Польшчай 1918—1919 гадоў, якія паказвалі на Польшчу як на адну з асноўных перашкод пры стварэнні незалежнай Украіны.
* Неўрэгуляваныя агульнапалітычныя ўмовы пасля Першай сусветнай вайны, якія пазбавілі ўкраінцаў магчымасці мець уласную дзяржаўнасць.
* Нацыянальная палітыка міжваеннай Польшчы на яе ўсходніх тэрыторыях, заснаваная на нацыяналізме і адхіленні іншых нацыянальнасцяў ад удзелу ў дзяржаўным і грамадскім жыцці (пытанне аўтаноміі і самакіравання, праблема зямельнай рэформы, палітыка ў сферы адукацыі, парушэння грамадзянскіх праў і свабод, рэпрэсіі супраць украінцаў), якая не ліквідавала ранейшыя сацыяльныя канфлікты, але, наадварот, іх абвастрыла.
* Тэрарыстычная і сабатажная дзейнасць УВА, а потым і АУН, на тэрыторыі Польшчы ў міжваенны перыяд.
* Антыпольская дзейнасць АУН у час Другой сусветнай вайны, абумоўленая галоўным чынам прынятай ідэалогіяй інтэгральнага нацыяналізму Д. Данцова і фармавала свядомасць украінскага грамадства ў духу варожасці да палякаў як такім, якія былі перашкодай для стварэння незалежнай Украіны.
* Падбухторвальная роля абодвух таталітарных рэжымаў (савецкага і нямецкага) ва ўзмацненні ўкраінска-польскага канфлікту.
* Дэмаралізавальны ўплыў вайны, якая прынесла велізарнае маральнае спусташэнне і адыход ад нормаў сацыяльных паводзін, абумовіўшы крывавы і злачынны характар канфлікту.
* Бескампрамісныя пазіцыі як польскага ўрада, так і кіраўніцтва АУН у тэрытарыяльным пытанні.

Развіццё і ход канфлікту
------------------------

Найболей крывавы эпізод украінска-польскага канфлікту ў сярэдзіне 20 стагоддзя, які многімі гісторыкамі (перадусім — польскімі) вылучаецца з агульнай карціны ўкраінска-польскага ўзброенага канфлікту. Даволі часта польскія гісторыкі трактуюць дадзеныя падзеі выключна як антыпольскую акцыю УПА, а ўкраінскія акцэнтуюць увага на матывах, што прывялі да правядзення УПА гэтай акцыі, а таксама надаюць значную ўвагу зваротным дзеянням Арміі Краёвай супраць грамадзянскага ўкраінскага насельніцтва, у тым ліку на тэрыторыі Польшчы.

Хоць выпадкі знішчэння ўкраінцаў і палякаў зафіксаваны з 1942 года:55, маштабны характар гэтыя дзеянні набылі ўвесну 1943 года, калі Валынскі краявы провад АУН(б) прыняў рашэнне пра выгнанне з Валыні мясцовых палякаў. Дзеянні ўкраінскіх узброеных атрадаў спачатку былі накіраваны супраць палякаў — службоўцаў нямецкай адміністрацыі, якія ахоўвалі лясы і дзяржаўныя маёнткі (*легеншафты*). Потым яны пашырыліся таксама на пражываючых у сельскай мясцовасці палякаў — спачатку на прыбылых у міжваенны перыяд, а потым і тых, якія жылі там стала. Свайго піка падзеі дасягнулі 11 ліпеня 1943 гады, калі адначасна было атакавана больш 150 польскіх населеных пунктаў. У плынь 1943 года на тэрыторыі Валыні было створана да 100 польскіх баз самаабароны, вялікая частка з якіх была знішчана атрадамі УПА. Ацалелі толькі буйныя, якія мелі добрую матэрыяльную падтрымку з боку Арміі Краёвай і карысталіся дапамогай савецкіх партызан:87-89. З канца лета (асабліва актыўнае — з восені) яны сталі праводзіць «прэвентыўныя» напады на базы УПА з мэтай адпомсціць за дзеянні атрадаў УПА. Апроч таго, праводзіліся рэйды на суседнія ўкраінскія сёлы для папаўнення харчовых запасаў, пры гэтым нярэдка здараліся забойствы мясцовых жыхароў, а некалькі ўкраінскіх сёл было спалена часткова ці цалкам:88-90,95.

У знішчэнні палякаў брала ўдзел частка грамадзянскага насельніцтва ўкраінскіх сёл, а ў знішчэнні ўкраінцаў — укамплектаваныя палякамі атрады дапаможнай паліцыі і жандармерыі, што падпарадкоўваліся немцам:140-142.

Падчас баявых дзеянняў атрадаў Арміі Краёвай супраць атрадаў УПА таксама папакутавала значная частка ўкраінскага насельніцтва:154-158. Асобныя атрады Арміі Краёвай, насуперак загадам свайго камандавання пра недапушчальнасць удзелу ў «пацыфікацыйных» акцыях супраць украінскіх сёл, пераходзілі да «сляпых» акцый адплаты:161,165-167.

Падчас праведзенага ў Польшчы даследавання «Карта» было ўсталявана, што ў выніку дзеянняў УПА-АУН(б) і СБ АУН(б), у якіх бралі ўдзел частка мясцовага ўкраінскага насельніцтва і часам атрады ўкраінскіх нацыяналістаў іншых плыняў, лік загінулых на Валыні палякаў склаў не менш 36 543 — 36 750 чалавек, у якіх былі ўсталяваны імёны і месцы згубы. Апроч таго, тым жа даследаваннем было налічана ад 13 500 да больш за 23 000 палякаў, акалічнасці згубы якіх не высветлены:48,279.

У цэлым гісторыкі салідарныя ў тым, што ахвярамі разаніны толькі на Валыні стала не менш 30-40 тысяч палякаў, імавернасныя ацэнкі некаторых спецыялістаў павялічваюць гэтыя лічбы да 50-60 тысяч, а з улікам іншых тэрыторый лік ахвяр сярод польскага насельніцтва дасягнуў 75-100 тысяч, у часе дыскусіі пра колькасць ахвяр з польскага боку даваліся ацэнкі ад 30 да 80 тысяч.

Ва Украіне падобныя падлікі не праводзіліся, лік загінулых з украінскага боку ацэньваецца ў некалькі тысяч чалавек, пры гэтым адны гісторыкі пішуць пра колькасць загінулых украінцаў толькі на Валыні ад 2 да 3 тысяч, іншыя пра тое, што ў 1943—1944 гадах непасрэдна ад дзеянняў падпарадкаваных Арміі Краёвай польскіх узброеных фарміраванняў загінулі не менш 2000 грамадзянскіх украінцаў:279.

Наступныя ацэнкі
----------------

Гданьск. Помнік палякам, знішчаным АУН — УПА на Валыні і ва ўсходняй Польшчы ў 1943—1945 гадах.
Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны ў СССР гэтыя падзеі не мелі шырокай агалоскі, толькі ў Польскай Народнай Рэспубліцы выйшла некалькі прац, прысвечаных дадзенай тэматыцы. Ізноў да падзей 1943—1945 гадоў гісторыкі і палітыкі звярнуліся пасля распаду СССР. У 1992 годзе Украіну наведала польская дэлегацыя, якой было дазволена правесці даследаванні на месцах падзей. Вынікамі яе працы стала выяўленне больш 600 месцаў масавых пахаванняў, праведзеныя эксгумацыі шэрага з іх пацвердзілі факты, выкладзеныя ў архіўных дакументах. Ва Украіне фундаментальныя даследаванні дадзенай тэмы пачаліся ў 1997 годзе ў рамках Урадавай камісіі па праблеме АУН-УПА. У канцы 1990-х гадоў была створана супольная камісія польскіх і ўкраінскіх гісторыкаў для працы па асвятленні гэтых падзей. Яе праца паказала наяўнасць выяўных адрозненняў у трактоўцы падзей польскімі гісторыкамі і шэрагам украінскіх гісторыкаў — выхадцаў месцаў падзей.

Да 60-годдзя падзей у 2003 годзе прэзідэнтамі Украіны і Польшчы была прынята «Супольная заява „Пра замірэнне ў 60-я ўгодкі трагічных падзей на Валыні"», у якім абодва прэзідэнты выяўлялі глыбокае шкадаванне з нагоды былых трагічных момантаў супольнага мінулага ўкраінскага і польскага народаў. Прэзідэнты адзначылі, што шматвяковая гісторыя адносін польскага і ўкраінскага народаў мае шмат як светлых, так і трагічных бакоў. Прэзідэнты аддалі даніну памяці ахвярам братазабойчых канфліктаў, выказалі спачуванне родным і блізкім загінулых, прызналі патрэбным супольны пошук гістарычнай праўды і ажыццяўленне публічнага маральнага асуджэння арганізатараў і выканаўцаў злачынстваў супраць польскага і ўкраінскага народаў, прызналі, што трагічны лёс спасціг абодва народы, аднак асабліва папакутавала польскае насельніцтва на Валыні, выказалі надзею на тое, што падобнае ў будучыні не паўторыцца.

Нягледзячы на палярныя погляды, да 60-годдзя падзей у 2003 годзе была прынята агульная заява, што адзначыла факт масавага знішчэння палякаў і тое, што ва ўкраінска-польскім супрацьстаянні яны былі бокам, які пераважна бараніўся.

Нягледзячы на гэту выснову, дэпутатам Вярхоўнай Рады Украіны з вялікімі намаганнямі атрымалася прыняць супольную польска-ўкраінскую парламенцкую заяву па гэтай падзеі, тэкст якой складаўся з агульных фраз, а адказнасць за знішчэнне палякаў ускладаецца на неназваныя «ўзброеныя фармаванні ўкраінцаў».

15 ліпеня 2009 года Сойм Польшчы ў сваёй пастанове (прынятай ухвальнымі ўсклікамі без працэдуры галасавання) канстатаваў, што АУН і УПА здзейснілі «антыпольскую акцыю — масавыя забойствы, што мелі характар этнічнага чышчання і якія валодалі прыкметамі генацыду», апроч таго, у рэзалюцыі Сойм «паважае памяць ваяроў Арміі Краёвай, Самаабароны Усходніх Зямель і Сялянскіх батальёнаў, якія ўсталі на драматычнае змаганне па абароне польскага грамадзянскага насельніцтва, а таксама з болем успамінае пра ахвяр сярод украінскага грамадзянскага насельніцтва».

15 ліпеня 2013 года Сойм Польшчы прыняў адмысловую рэзалюцыю, прысвечаную 70-годдзю «Валынскага Злачынства» (такая назва выкарыстана ў рэзалюцыі), дзе адзначаецца што злачынствы, дасканалыя АУН і УПА, мелі «арганізаваны і масавы маштаб», што надало ім «характар этнічнага чышчання з прыкметамі генацыду». Таксама ў рэзалюцыі Сойма завецца лічба загінулых палякаў у 1942—1945 гг. на тэрыторыі Валыні і Усходняй Галічыне — каля 100 тысяч чалавек. Таксама ў рэзалюцыі Сойм заявіў пра тое, што ён «паважае памяць грамадзян II Рэчы паспалітай Польскай, па-зверску забітых украінскімі нацыяналістамі. Сойм Польскай Рэспублікі выяўляе найвышэйшае прызнанне салдатам Войска Краёвай, Самаабароны Усходніх Зямель і Сялянскіх Батальёнаў, якія ўступілі ў гераічнае змаганне ў абарону палякаў». У параўнанні з рэзалюцыяй ад 15 ліпеня 2009 года ў рэзалюцыі 2013 года інакш сфармуляваны тэза пра ахвяр сярод украінцаў: «Сойм Польскай Рэспублікі выяўляе сваю падзяку ўкраінцам, якія рызыкуючы, а часам і аддаючы сваё жыццё, баранілі польскіх сабратоў ад жахлівай смерці ад рук Арганізацыі Украінскіх Нацыяналістаў і атрадаў Украінскага Паўстанцкага Войска». Рэзалюцыя была прынята 263 галасамі пры 33 супраць і 146, якія ўстрымаліся. На вынікі галасавання паўплывала тое, што шэраг апазіцыйных партый настойваў на значна больш цвёрдым варыянце рэзалюцыі, у якім падзеі кваліфікаваліся як «генацыд», а таксама 11 ліпеня (дзень у 1943 годзе, у які ўкраінскімі сіламі былі атакаваны 99 населеных пунктаў на Валыні, населеных палякамі) прапанавалася абвясціць «Днём памяці ахвяр Валынскага Злачынства», аднак у выніковым варыянце рэзалюцыі ўсе гэтыя прапановы былі адпрэчаны. Выніковы варыянт рэзалюцыі на пасяджэнні Сойма бараніў міністр замежных спраў Польшчы Радаслаў Сікорскі.

22 ліпеня 2016 года парламент Польшчы прызнаў падзеі Валынскай разні генацыдам.

Заўвагі
-------

1. ↑  Ґжеґож Мотика, Антипольська акція ОУН-УПА, Український Альманах 2003. — Варшава, 2003
2. 1 2 3  І.І. Ільюшин. ВОЛИНСЬКА ТРАГЕДІЯ 1943 // Енциклопедія історії України: Т. 1: А-В / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України.- К.: В-во «Наукова думка», 2003. — 688 с.: іл. 966-00-0734-5
3. ↑  СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ ІХ-Х МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.) //Воєнна історія, № 3-4 за 2003 год
4. 1 2 3  Ільюшин І. ОУН-УПА і українське питання в роки Другої світової війни: в світлі польських документів. — К.: Інститут історії України НАН України, 2000
5. ↑  Мищак Іван. Сучасна українська та польська історіографії про волинську трагедію 1943 року // Історіографічні дослідження в Україні. Вип. 18. — К.: Ін-т історії України НАН України, 2008. — 488 с.
6. 1 2 3  Ільюшин І. І. Протистояння УПА і АК (Армії Крайової) в роки Другої Світової війни на тлі діяльності польського підпілля в Західній Україні / Відп. ред. С. В. Кульчицький. НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2001. — 289 с.
7. ↑  Siemaszko W. Siemaszko E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939—1945. T.1—2. — Warszawa, 2000 S.1038
8. ↑  Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Інститут історії НАН України.2004р, стр.273
9. 1 2  Ільюшин І. Українська Повстанська Армія і Армія Крайова: Протистояння в Західній Україні (1939—1945 рр.) — Київ: Києво-Могилянська академія, 2009. — 399 с.
10. ↑  Grzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka 1942—1960, str. 410
11. 1 2  Ґжеґож Мотика Волинь 1943 року Архівавана 7 сакавіка 2016.
12. 1 2  Grzegorz Motyka. Zapomnijcie o Giedroyciu: Polacy, Ukraińcy, IPN. Gazeta Wyborcza, 24 maja 2008
13. ↑  Ryszard Torzecki, *Polacy i Ukraińcy…* , s. 267
14. ↑  Aleksander Korman, Rozmiary i metody eksterminacji kresowej ludności polskiej przez terrorystów OUN-UPA w latach 1939—1947, «Na Rubieży» 1995, nr 3 (13), s. 3
15. ↑  Tadeusz A. Olszański, *Historia Ukrainy XX w.*, Warszawa 1993, s. 191
16. ↑  Józef Turowski, Pożoga. Walki 27 Wołyńskiej Dywizji AK, Warszawa 1990, s. 48
17. ↑  W. Romanowski, *ZWZ-AK na Wołyniu 1939—1944*, Lublin 1993, s. 104
18. ↑  Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Інститут історії НАН України.2004р
19. ↑  Українсько-польське протистояння // Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія: Фаховий висновок робочої групи істориків при Урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА / НАН України; Інститут історії України. — К.: Наук. думка, 2005. — 53 с.
20. ↑  Заявление президентов
21. ↑  Україна-Польща: важкі питання. Т. 9. Матеріали IX і Х міжнародних наукових семінарів «Українсько-польські відносини під час Другої світової війни». Варшава, 6-10 листопада 2001 р. / Наук. ред. М. М. Кучерепа. — Луцьк: ВМА «Терен», 2004.
22. ↑  Стенограмма пленарного заседания
23. ↑  Українська правда: Кучма умовив більшість підтримати заяву по Волинській трагедії Архівавана 5 студзеня 2019.
24. ↑  «Постановление Сейма Республики Польша от 15 июля 2009 года в отношении трагической судьбы поляков на Восточных Землях»(польск.)
25. ↑  Корреспондент.net: Свобода требует от Польши «прекратить антиукраинскую истерию»
26. ↑  Kronika sejmowa. NR 42 (767) VII kadencja 15 lipca 2012 r.
27. ↑  Сейм Польшчы прызнаў Валынскую разню генацыдам і выказаў падзяку жаўнерам Арміі Краёвай, Самаахове Літвы і Беларусі

Літаратура
----------

* *Władysław Siemaszko[en], Ewa Siemaszko[en].* Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistoẃ ukraińskich na ludności polskiej Wołynia, 1939-1945. — Warszawa: Wydawnictwo von Borowiecky, 2000. — 1433 с. — ISBN 83-87689-34-3. (польск.)
* *Tadeusz Piotrowski[en].* Genocide and rescue in Wolyń: recollections of the Ukrainian Nationalist ethnic cleansing campaign against the Poles during World War II / edited by Tadeusz Piotrowski. — Jefferson[en]: McFarland & Company, 2000. — 321 с. — ISBN 0-7864-0773-5. (англ.)
* Забытый геноцид: «Волынская резня» 1943–1944 годов: Сборник документов и исследований / составитель А. Р. Дюков. — Сборник. — М.: Алексей Яковлев, 2008. — 144 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-903588-09-1.
* Польсько-українські стосунки в 1942—1947 роках у документах ОУН та УПА: у 2 т. — Т. 1: Війна під час війни. 1942—1945. / Відп. ред. та упоряд. В. М. В’ятрович. Львівський національний університет імені Івана Франка; Центр досліджень визвольного руху. — Львів: Центр досліджень визвольного руху, 2011. — 792 с.
* Польсько-українські стосунки в 1942—1947 роках у документах ОУН та УПА: у 2 т. — Т. 2: Війна під час війни. 1945—1947 / Відп. ред. та упоряд. В. М. В’ятрович. Львівський національний університет імені Івана Франка; Центр досліджень визвольного руху. — Львів: Центр досліджень визвольного руху, 2011. — 576 с.
* Радевич-Винницький, Ярослав (2000). *Кривава книга. Передрук видань 1919 та 1921 років*. Дрогобич: Відродження. ISBN 5-7707-4786-2.
* Вашкевіч А. "Распятыя дзеці": як фота сямейнай трагедыі выкарысталі для распальвання варожасці // Наша гісторыя, №2, 2019, с. 54-55. ISBN 2617-2305

Фільмы
------

* «Синдром памяти». Документальный фильм Архівавана 17 красавіка 2014..

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Валынская разня**
* «Сайт памяці Валынскай трагедыі» (польск.) (укр.) (англ.) — Інстытут нацыянальнай памяці
* «Воєнна історія» #3\_4 за 2003 рік Документи з відзначення 60-ї річниці трагічних подій
* Ґжеґож Мотика Польська реакція на дії УПА: масштаб і перебіг каральних акцій
* Ґжеґож Мотика Волинь 1943 року Архівавана 7 сакавіка 2016.
* Матеріали Всеукраїнської наукової конференції «Волинська трагедія: через історію до порозуміння», м. Луцьк, 19-20 червня 2013 р. Архівавана 10 снежня 2013.
* Pojednanie przez trudną pamięć. Wołyń 1943 / Поєднання через важку пам’ять. Волинь 1943 / Reconciliation through Difficult Remembrance. Volhynia 1943
* СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ IX—X МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.)
* *Репа Я.*. «Волынская резня» омрачает отношения Украины и Польши **(нявызн.)**.  Би-би-си Украина (3 ліпеня 2013). Архівавана з першакрыніцы 6 ліпеня 2013. Праверана 4 ліпеня 2013.
* *PAWEŁ SMOLEŃSKI.*. Miało być cicho i spokojnie (польск.).  Gazeta Wyborcza (24 чэрвеня 2013). Праверана 2015-6-20.
* *Snyder T.* The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943(англ.) // *Past & Present*. — Oxford University Press, 2003. — Т. 179. — № 1. — DOI:10.1093/past/179.1.197

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2018001832 |