| Гісторыя Харватыі |
| --- |
|  |
| Даславянскі перыяд |
| * Панонія
* Далмацыя
 |
| 
Старажытнахарвацкая дзяржава |
| * Далмацінская Харватыя
* Пасаўская Харватыя
* Каралеўства Харватыя
 |
| 
Пад уладай Венгрыі |
| * Каралеўства Харватыя і Славонія
* Каралеўства Далмацыя
* Славонская банавіна
* Каралеўства Славонія
 |
| Югаславія |
| * Дзяржава славенцаў, харватаў і сербаў
* Харвацкая банавіна
* Незалежная Дзяржава Харватыя
* Федэральная дзяржава Харватыя
* Сацыялістычная Рэспубліка Харватыя
 |
| Рэспубліка Харватыя |
| * Рэспубліка Сербская Краіна
 |

**Дзяржа́ва славе́нцаў, харва́таў і се́рбаў** (сербахарв.: Država Slovenaca, Hrvata i Srba/Држава Словенаца, Хрвата и Срба, вымаўл. [dr̩ʒaʋa sloʋenatsa xr̩ʋata i sr̩ba]; славенск.: Država Slovencev, Hrvatov in Srbov, вымаўл. [dərˈʒaʋa sloˈʋentseu̯ xərˈʋatou̯ in ˈsərbou̯]) — кароткатэрміновае дзяржаўнае ўтварэнне, створанае пад канец Першай сусветнай вайны на паўднёвых тэрыторыях Аўстра-Венгрыі з земляў, на якіх пражывалі славенцы, харваты і сербы. Не было прызнана міжнароднаю супольнасцю. Праз месяц па абвяшчэнні дзяржава далучылася да Каралеўства Сербія, шляхам чаго было ўтворана Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў.

Сербы, згаданыя ў назве новаабвешчанай дзяржавы, жылі не толькі ўласна ў Каралеўстве Сербія, жывучы таксама побач з харватамі і славенцамі ў некаторых рэгіёнаў Аўстра-Венгрыі, а менавіта ў Босніі і Герцагавіне, Харватыі-Славоніі (поўнач і паўночны захад сучаснае Харватыі), а таксама ў Далмацыі (уключна з чарнагорскім Прымор'ем). Ва ўлік дзяржавы не трапілі такія землі як Чарнагорыя або Ваяводзіна (разам з Банатам, Бочкаі і Бараньяй).

Стварэнне
---------

У 1918 годзе, у канцы існавання Аўстра-Венгрыі, імперыя зазнавала ўнутраныя крызісы, выкліканыя ў тым ліку і хваляваннямі серад шматлікага славянскага насельніцтва краіны. Этнічныя тэрыторыі той часткі паўднёвых славян, якія ўваходзілі ў склад Аўстра-Венгрыі, былі падзеленыя між наступнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі ўтварэннямі:

* Цыслейтанія:
	+ Аўстрыйскае Прымор'е, герцагства Крайна, каралеўства Далмацыя, якія знаходзіліся пад кіраваннем Аўстрыі. Суседнія герцагствы Штырыя і Карынтыя таксама ўключалі тэрыторыі са значнымі дзелямі паўднёвых славян у насельніцтве.
* Транслейтанія:
	+ Каралеўства Харватыя і Славонія, а таксама Фіумэ, што знаходзіліся пад кіраваннем Венгрыі. Апрача гэтых тэрыторый, у склад непасрэдна Венгрыі ўваходзілі Прэкмур'е, Меджымур'е, Баранья і тэрыторыі былога ваяводства Сербія і Тэмешварскі Банат.
* Боснія і Герцагавіна (мела статус кандамініума Аўстрыі і Венгрыі).

Мэры па ўмацаванні праюгаслаўскіх сіл у Харватыі-Славоніі былі ініцыяваныя г.зв. югаслаўскім парламенцкім клубам — груп паўднёваславянскіх дэпутатаў у парламенце Цыслейтаніі. 2—3 сакавіка 1918 года ў Заграбе адбылася сустрэча розных палітычных партый, у першую чаргу Славенскай народнай партыі і Партыі правоў на чале з Міле Старчавічам, пры гэтым былі выключаныя Харвацка-сербская кааліцыя і апазіцыйная ёй Харвацкая сялянская партыя. Па сустрэчы была складзеная агульная рэзалюцыя, у якой абвяшчаліся адзінства славенцаў, харватаў і сербаў; патрабаванне права на самавызначэнне і кіраванне тэрыторыяй, якія займаюць гэтыя народы. Тры народы апісваліся як адзіная нацыя з роўнапраўнымі яе часткамі.

У ліпені-жніўні 1918 года ў Спліце, Сушаку і Любляне былі створаныя г.зв. Народныя арганізацыі славенцаў, харватаў і сербаў, мэтай якіх было прасоўванне згаданае палітыкі. У канцы жніўня харвацка-славонскі бок зноў сустрэўся ў Заграбе для абмеркавання далейшых дзеянняў і спосабаў атрымання падтрымкі Харвацка-сербскай кааліцыі.

14 верасня таго ж года міністр замежных спраў Аўстра-Венгрыі Іштван Бурыян выступіў з заявай пра ўрэгуляванне Першай сусветнай вайны мірным шляхам і стаў відавочным хуткі канец. Да пачатку кастрычніка славенска-харвацка-сербскі рух планаваў стварэнне Нацыянальнага сходу. Святазар Прыбічавіч, лідар харвацка-сербскай кааліцыі, пайшоў на канфрантацыю з Срджанам Будышаўлевічам, якога Прыбічавіч падазраваў у наяўнасці планаў па падрыве кааліцыі. Тым не менш, абодва палітыкі здолелі прыйсці да кампрамісу, у выніку якога была дасягнута дамоўленасць далучэнне да любой Нацыянальнай Рады да фарміравання Нацыянальнага сходу. У той жа час арганізатары руху атрымлівалі дапамогу ад харвацкай Народнай партыі і сербскай Народнай радыкальнай партыі. 5—6 кастрычніка быў скліканы папярэдні сход і пачалося фарміраванне выканаўчых камітэтаў. Месцы былі размеркаваныя серад членаў усіх партый, але адзначаўся асаблівы характар гэтага размеркавання.

Пазней у кастрычніку таксама былі праведзеныя шматлікія сустрэчы, падчас якіх маніфест імператара Аўстра-Венгрыі Карла І пра федэралізацыю Цыслейтаніі быў адхілены. 28 кастрычніка міністр замежных спраў Аўстра-Венгрыі Андрашы Дзьюла накіраваў ураду ЗША мірную ноту, тады як бан Харватыі, Антун Міхалавіч паведаміў пра гэта імператара краіны і быў звольнены з інструкцыяй *рабіце як заўгодна*. Ваеннае міністэрства таксама дазволіла мясцовым ваенным фарміраванням падысці да народных радаў з мэтай дапамогі ў падтрымцы законнасці і парадку. Гэтыя акалічнасці былі ўспрыняты сербска-харвацка-славенскімі дзеячамі як фактар распаду Аўстра-Венгрыі, з-за чаго ўтварэнне агульнай дзяржавы стала лічыцца дасягальнай мэтай.

### Нацыянальная Рада

Нацыянальная Рада, таксама вядомая як Народная Рада была створана 5—8 кастрычніка ў Заграбе ў якасці пашырэння рашэнняў, прынятых раней славенска-харвацка-сербскімі дзеячамі ў сакавіку 1918 года. Рада абвясціла сябе палітычным прадстаўнічым органам славенцаў, харватаў і сербаў, якія жылі на той момант у Харватыі-Славоніі, Фіумэ, Далмацыі, Босніі і Герцагавіне, Істрыі, Трыесце, Крайне, Гарыцыі, Штырыі, Карынтыі, Бачцы, Банаце, Бараньі, Меджымур'і і іншых частках паўднёвага ўсходу Венгрыі. Быў створаны ўласны Цэнтральны камітэт і Прэзідыум. Сістэма складу Рады зыходзіла з прапорцыі, згодна з якой адзін яе член прадстаўляў 100 тыс. чал. Акрамя гэтага, у склад Рады ўваходзілі 5 прадстаўнікоў ад харвацкага Сабара (парламента), сойма Босніі і Герцагавіны і Рэйхсрата (парламенту ўсёй Цыслейтаніі) увогуле ў 95 чалавек. 32 членаў з правам голасу мусілі сфарміраваць кворум, для любога рашэння патрабавалася ⅔ ад галасоў.

19 кастрычніка Нацыянальная Рада апублікавала свой адказ на федэралізацыйныя прапановы Карла І, аб'явіўшы сябе вярхоўным прадстаўнічым органам усіх паўднёвых славян манархіі і патрабуючы ад свайго боку як прадстаўнікоў паўднёвых славян краіны вылучэння паўднёвых славян Аўстра-Венгрыі ў адзіную дзяржаву незалежна ад адміністрацыйна-тэрытарыяльных або дзяржаўных межаў.

29 кастрычніка 1918 года дзяржава была афіцыйна абвешчана, першым яе прэзідэнтам стаў Антан Корашац, славенец паходжаннем. Тым не менш, сербы Ваяводзіны, у тым ліку Бочкаі, Баната і Бараньі, аспрэчылі вынікі дзейнасці палітычных славенска-харвацка-сербскіх дзеячаў і стварылі сваю ўласную адміністрацыю пад вярхоўнай уладай Нацыянальнай Рады Сербіі; 25 лістапада Ваяводзіна ўвайшла ў склад Сербіі. Днём раней рэгіён Срэм (памежжа Сербіі і Харватыі), які хоць і стаў часткай Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў, палічыў патрэбным выйсці са складу новаўтворанай дзяржавы і ўвайсці ў склад Сербіі.

Канфлікт з Італіяй
------------------

У мэтах недапушчэння перадачы аўстра-венгерскага флоту, арсеналу і прыбярэжных умацаванняў краінам Антанты Карл І прыняў рашэнне аб перадачы гэтых рэсурсаў Нацыянальнай радзе, з-за чаго неўзабаве Рада накіравала краінам Антанты паведамленне пра гэту перадачу. Тым не менш, праз хуткі час флот быў атакаваны каралеўскімі ваенна-марскімі сіламі Італіі.

Аўстра-Венгрыя здолела дасягнуць перамір'я з Італіяй, якое было падпісана 3 лістапада 1918 года ў Віла-Джусці. Гэта пагадненне прадугледжвала ў тым ліку і заняцце Італіяй вызначаных тэрыторый Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў. У выніку перамір'я Італія заняла Істрыю і большую частку Далмацыі, застаючыся ў рэгіёне да 1921 года да ўступлення ў сілу Рапальскага дагавора.

Зносіны з Сербіяй
-----------------

Дзяржава славенцаў, харватаў і сербаў не атрымала дыпламатычнага прызнання ад самога свайго ўтварэння. У ноце ад 31 кастрычніка Нацыянальная Рада праінфармавала ўрады Вялікабрытаніі, Францыі, Італіі і ЗША пра сваю дэ-факта незалежнасць і пра намер утварыць новую дзяржаву з Сербіяй і Чарнагорыяй.

Падобная нота была адпраўлена ў прадстаўніцтвы Каралеўства Сербія і югаслаўскага камітэта ў Лондане. 8 лістапада на ноту адказаў сербскі прэм’ер-міністр Нікала Пашыч, прызнаўшы Нацыянальную Раду Заграба законным урадам славенцаў, харватаў і сербаў Аўстра-Венгрыі і заклікаў урады Вялікабрытаніі, ЗША, Францыі і Італіі паступіць на гэты ўзор.

23—24 лістапада Нацыянальная Рада заявіла пра намер аб’яднання ўсёй паўднёваславянскай тэрыторыі былой Аўстра-Венгрыі з Каралеўствам Сербіі і Чарнагорыі ў адзіную дзяржаву славенцаў, харватаў і сербаў. 28 членаў Рады былі абавязаныя далучыцца да вырашэння гэтага пытання з урадам Сербіі і прадстаўнікамі яе палітычных партый. Тым не менш, у значнай ступені гэтыя інструкцыі былі праігнараваныя, бо 28 членаў пачалі весці перамовы з непасрэдна сербскім рэгентам — Аляксандрам I Карагеоргіевічам.

Супраць аб’яднання выступіла Сялянская партыя Сцепана Радыча, аргументуючы гэта тым, што парламент Харватыі ніколі не даваў відавочнае згоды на гэты крок.

1 снежня гэтага ж года рэгент Аляксандр аб’явіў пра аб’яднанне «Сербіі з землямі незалежнай дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў у адзінае Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў». Нацыянальная Рада па заканчэнні сваёй дзейнасці ў выніку аб’яднання ніколі фармальна не ратыфікавала дэкларацыю. Парламент Сербіі зацвердзіў дакумент толькі 29 снежня. Апошняй функцыяй Нацыянальнай Рады стала складанне спісу прадстаўнікоў для г.зв. Часовага нацыянальнага прадстаўніцтва ў пачатку 1919 года.

Зноскі
------

1. ↑  *Писарев Ю. А.* № 1 // Создание Югославского государства в 1918 г.: уроки истории. — Новая и новейшая история, 1992.
2. ↑  *Mitrović, Andrej.* Serbia's Great War, 1914–1918. — London: Hurst & Company, 2007. Архівавана 3 сакавіка 2012.
3. 1 2  *Vladimir Ćorović.* knjiga šesta // Ilustrovana istorija Srba. — Belgrade, 2006.
4. 1 2  *Drago Njegovan.* Prisajedinjenje Vojvodine Srbiji. — Novi Sad, 2004.
5. 1 2 3 4 5 6 7  *Matijević, Zlatko.* 14 // Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba u Zagrebu: Osnutak, djelovanje i nestanak (1918/1919). — Fontes. — Hrvatski državni arhiv.
6. 1 2 3  *Boban, Ljubo.* 26 // Kada je i kako nastala Država Slovenaca, Hrvata i Srba. — Radovi - Journal - Institute of Croatian History, 1993. — Т. 1. — С. 187-198.
7. 1 2  *Štambuk-Škalić, Marina; Matijević, Zlatko.* Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba u Zagrebu 1918-1919. Izabrani dokumenti. — Fontes. — Hrvatski državni arhiv.
8. ↑  Архіўная копія (харв.)(недаступная спасылка). *Hrvatska seljačka stranka.*. Архівавана з першакрыніцы 7 красавіка 2013. Праверана 24 студзеня 2014.

| ⛭Распад Аўстра-Венгерскай імперыі |
| --- |
| Дзяржавы | Аўстрыя • Банат Лейта • Баснійская рэспубліка • Венгерская Народная Рэспубліка • Венгерская Савецкая Рэспубліка • Германская Аўстрыя • Дзяржава славенцаў, харватаў і сербаў • Венгрыя • Заходне-Украінская народная рэспубліка • Нямецкая Аўстрыя • Рэспубліка Баранья-Бая • Рэспубліка Банат • Польшча • Рэспубліка Команча • Рэспубліка Прэкмур'е • Рэспубліка Фіумэ • Руская народная рэспубліка лемкаў • Гуцульская Рэспубліка • Славацкая Савецкая Рэспубліка • Тарнобжэгская рэспубліка • Чэхаславакія |  |
| Войны іканфлікты | Ораўска-Спішскі канфлікт • Польска-ўкраінская вайна • Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю • Польска-чэхаславацкая вайна • Фіумскі канфлікт • Чэхаславацка-венгерская вайна |
| Дагаворы | Сен-Жэрменскі дагавор • Трыянонскі дагавор |