**Будапе́шт** (венг.: Budapest (i) [ˈbudɒpɛʃt]) — сталіца Венгрыі і самы буйны горад краіны. Па колькасці насельніцтва, якая складала на сакавік 2007 года 1,7 млн жыхароў, Будапешт займае ў Еўрапейскім саюзе дзявятае месца. Горад утварыўся ў 1873 годзе ў выніку зліцця некалькіх венгерскіх гарадоў: Пешта, размешчанага на ўсходнім боку ракі Дунай, Буды і Обуды, займальных заходні бераг Дуная.

Гісторыя
--------

### Рымскі перыяд

Гісторыя Будапешту налічвае больш за дзве тысячы гадоў. Ужо ў I стагоддзі да н.э. на яго месцы існавала буйнае кельцкае паселішча Ак-Інк, а пасля таго як гэта тэрыторыя ўвайшла ў склад Рымскай імперыі, яно стала адміністрацыйным цэнтрам правінцыі Панонія. Горад быў пераназваны ў «Аквінум» — ад слова «аква» — «вада», і даслоўна перакладаўся як «багатыя воды». Напэўна, таму што тут было мноства гарачых крыніц. Рымляне хутка заўважылі гаючыя ўласцівасці тутэйшай вады і пабудавалі мноства купалень, шматлікія шляхетныя патрыцыі прыязджалі сюды падправіць здароўе. Акрамя гэтага яны праклалі ў горадзе брукаваныя камянём дарогі, пабудавалі вежы, амфітэатры і ўмацаванні, шматлікія з іх захаваліся дагэтуль. На сённяшні дзень у музеі «Аквінум» можна паглядзець на рэшткі гарадскіх рымскіх збудаванняў і багатую калекцыю археалагічных помнікаў.

Старажытная Буда
У сярэдзіне IV стагоддзя рымлян выцеснілі гуны і заснавалі ў гэтых месцах сваю імперыю. Венгерскія плямёны змянілі іх толькі ў самым канцы IX стагоддзя. На месцы былога рымскага Аквінума вырас венгерскі горад Буда — менавіта ён стаў цэнтрам дзяржаўнасці будучай дзяржавы. Залатым стагоддзем Буды звычайна лічаць XII—XV стагоддзі. З 1350 года Буда стала афіцыйнай рэзідэнцыяй венгерскіх каралёў. Тады тут вялося актыўнае будаўніцтва: быў пашыраны і перабудаваны сам замак, збудавана некалькі цэркваў, якія і цяпер прыцягваюць мноства турыстаў — напрыклад, царква Св. Мацяша. Гэта гатычная царква — адна з галоўных славутасцей Будапешту; яна, як і большасць сярэдневяковых сабораў на працягу цэлых стагоддзяў дабудоўвалася і перабудоўвалася.

### Нашэсце татара-манголаў

Татара-мангольскае нашэсце было для маладой краіны разбуральным: горад Буда быў цалкам разбураны. Пасля вызвалення ў сярэдзіне XIII стагоддзя на Крапасной гары быў збудаваны ўмацаваны замак — менавіта яго і сталі цяпер называць Будай. А раён былога Аквінума і горад, які вырас там, з тых часоў завецца Абудай ці па-іншаму Старой Будай. На процілеглым беразе Дунаю неўзабаве паўстала яшчэ адно паселішча, якое атрымала назву Пешт, там сяліліся галоўным чынам купцы і рамеснікі. Да другой паловы XIX стагоддзя так і існавала тры гарады — Буда, Абуда і Пешт. Толькі ў 1873 годзе адбылося аб'яднанне іх у адзін горад, які атрымаў назву Будапешт. Пешт стаў культурным, палітычным і гандлёвым цэнтрам краіны, а Буда гістарычным раёнам.

### Пад уладаю туркаў

Напачатку XVI стагоддзя Венгрыя была заваявана туркамі. Для горада гэта быў сумны час — каралеўскі палац быў разбураны, а царква Св. Мацьяша пераўтворана ў мячэць. Але туркі не толькі руйнавалі, яны яшчэ і будавалі. Ім спадабаліся тутэйшыя тэрмальныя крыніцы, і ў часы іх валадарства шматлікія старыя купальні былі перабудаваны, а таксама пабудавана дзевяць новых. На жаль, пабудаваныя ў Пешце купальні не захаваліся, да нас дайшлі толькі звесткі пра іх.

### У складзе Аўстра-Венгрыі

У 1686 годзе Венгрыя вызвалілася ад турэцкага валадарства і ўвайшла ў склад Аўстра-Венгрыі. Пры Габсбургах быў адноўлены Каралеўскі палац, у ім змясцілася рэзідэнцыя эрцгерцагаў. Зрэшты, у гэты перыяд актыўна развіваўся і рос галоўным чынам гандлёвы Пешт. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі была адменена забарона яўрэям сяліцца ў горадзе, тут утварылася значная яўрэйская абшчына. Сінагога, пабудаваная ў Пешце ў 1859 годзе, з'яўляецца самай вялікай у Еўропе. У 1873 годзе з'явілася электрычнае асвятленне на вуліцах горада, а ў 1887 годзе па іх быў пушчаны першы трамвай.

Асабліва актыўнае будаўніцтва вялося на мяжы XIX і XX стагоддзяў. Венгрыя тады пышна адзначала «Тысячагоддзе здабыцця Радзімы»: роўна за тысячу гадоў да гэтага першыя мадзьярскія плямёны абгрунтаваліся на Дунаі. З 1885 па 1906 год узводзіўся велічны будынак Парламента. Цяпер вялізарны неагатычны Парламент — адна з галоўных «візітных картак» Будапешта: ён звернуты фасадам да Дуная і нібыты парыць над ракой, падпарадкоўваючы сабе навакольныя прасторы. У 1905 годзе скончана будаўніцтва Сабора Св. Іштвана, з імем якога звязваюць пачатак дзяржаўнасці і прыняцце хрысціянства.

У тыя ж гады было створана адно з найпрыгажэйшых збудаванняў цяперашняй Буды — так званы Рыбацкі бастыён. Гэты пышны беласнежны будынак, які заснаваны на месцы былога рыбнага рынку. Цяпер бастыён з'яўляецца чымсьці накшталт гіганцкай назіральнай пляцоўкі, бо з яго галерэй адкрываецца пышны выгляд на Дунай і Парламент з аднаго боку і на царкву Св. Мацьяша з іншай. Да свята «Тысячагоддзя здабыцця Радзімы» ў Будапешце быў пабудаваны яшчэ адзін аб'ект — найстарэйшае ў Еўропе метро, першы напрамак якога быў пушчаны ў 1886 годзе.

### Дзве вайны — адзін горад

Перад самай Першай сусветнай вайной былі збудаваны знакамітыя купальні «Сечэньі». Купальні выдатна функцыянуюць дагэтуль, а цёплая вада адтуль абагравае таксама гарадскі заапарк, які размешчаны побач. Заапарк Будапешта, які функцыянуе з сярэдзіны XIX стагоддзя, таксама лічыцца адным з самых старых у Еўропе. Горад значна пацярпеў падчас Другой сусветнай вайны ад бамбардзіровак. Былі разбураны ўсе масты і велізарная колькасць будынкаў, папакутавалі шматлікія гістарычныя збудаванні. Аднаўленне вялося на працягу ўсёй другой паловы мінулага стагоддзя, і цяпер горад Будапешт ізноў паўстае перад намі ва ўсёй сваёй прыгажосці, прыцягваючы мноства турыстаў з усіх краін свету.

Геаграфія
---------

### Геаграфічнае становішча

Будапешт размешчаны ў нізінным Карпацкім басейне, абмежаваным Карпатамі, Альпамі і паўднёваславянскімі горнымі хрыбтамі. Дунай дзеліць горад на дзве часткі: пагорыстую і зялёную Буду і раўнінны Пешт. Вышэйшы пункт Будапешта — гара Янаша вышынёй 527 м, якая адносіцца да Будайскіх гор. З геатэктанічнага пункту гледжання Будапешт знаходзіцца на месцы разлома, чым тлумачыцца наяўнасць шматлікіх тэрмальных крыніц, якія прынеслі гораду славу курорта.

### Астравы

У межах Будапешта на Дунаі размешчана сем астравоў: Хаядзьяры сігет, Маргіт і Чэпель (частка раёна XXI), Палатаі (насамрэч — паўвостраў), Непсігет, Хараш-сігет і Мольнар-сігет з'яўляюцца часткай раёнаў III і XIII.

#### Востраў Маргіт

Асноўны артыкул: **востраў Маргіт**
Востраў Маргарыты названы ў гонар дачкі караля Белы IV — Маргарыты (па-венгерску — Маргіт). Востраў мае даўжыню 2,5 км і плошчу 0,965 км². Асноўную частку вострава займае парк і аздараўленчыя ўстановы. Востраў размешчаны паміж мастамі Маргіт (на поўдні) і Арпада (на поўначы). На востраве знаходзіцца водны парк, фітнес-цэнтр, веласіпедныя дарожкі і інш. месцы забаў.
У XIII стагоддзі на востраве быў заснаваны манастыр дамініканскага ордэна, дзе дзейнічала Маргіт. Маргіт кананізавана пад імем св. Маргарыты.

Пазней востраў прыйшоў у запусценне, і толькі ў XVIII стагоддзі на востраве быў пабудаваны палац, а сам востраў быў засаджаны рэдкімі пародамі дрэў і кветкамі. Да нашых дзён захаваліся разваліны манастыра і капліца.

* Від на востраў Маргіт з БудыВід на востраў Маргіт з Буды
* Капліца на востраве МаргітКапліца на востраве Маргіт
* Воданапорная вежа на востраве МаргітВоданапорная вежа на востраве Маргіт

### Клімат

Клімат Будапешта з'яўляецца ўмерана-кантынентальным. Зіма вельмі мяккая і кароткая, лета адносна працяглае і спякотнае, але звычайна без экстрэмальных тэмператур. Маразы звычайна недоўгачасовыя, і не вельмі моцныя.

| **Клімат Будапешта (норма 1981?2010)** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 17,7 | 18,8 | 25,0 | 30,7 | 33,5 | 36,3 | 40,7 | 39,4 | 34,4 | 29,0 | 20,4 | 19,3 | 40,7 |
| Сярэдні максімум, °C | 2,6 | 5,0 | 10,6 | 17,1 | 22,4 | 25,3 | 27,9 | 27,4 | 22,1 | 16,1 | 8,5 | 3,2 | 15,7 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | −0,4 | 1,4 | 6,0 | 11,8 | 16,8 | 19,8 | 22,0 | 21,5 | 16,6 | 11,1 | 5,1 | 0,5 | 11,0 |
| Сярэдні мінімум, °C | −2,9 | −1,7 | 2,1 | 6,8 | 11,5 | 14,5 | 16,4 | 16,0 | 11,8 | 7,1 | 2,3 | −1,6 | 6,9 |
| Абсалютны мінімум, °C | −22,2 | −18,6 | −14,8 | −3,6 | 0,0 | 3,9 | 8,3 | 6,0 | 0,0 | −6,5 | −13,4 | −17,3 | −22,2 |
| Норма ападкаў, мм | 35 | 28 | 33 | 40 | 59 | 70 | 51 | 56 | 43 | 36 | 50 | 41 | 542 |
| *Крыніца: «Надвор'е і Клімат»* |

Раёны горада
------------

Карта раёнаў Будапешта
* **Раён I** — гэта невялікая частка цэнтральнай Буды (заходняя), уключаючы Будайскую крэпасць.
* **Раён II** — таксама частка Буды (паўночны ўсход)
* **Раён III** — распасціраецца ўздоўж паўночнай часткі Буды
* **Раён IV** — знаходзіцца ў Пешце (усходняя і паўночная часткі)
* **Раён V** — знаходзіцца ў самым цэнтры Пешта
* **Раёны VI, VII, VIII і IX** — знаходзяцца да ўсходу і поўдню
* **Раён X** — размешчаны яшчэ ўсходней, таксама ў Пешце
* **Раёны XI і XII** — размешчаны ў Будзе, да поўначы.
* **Раёны XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XVIII, XIX і XX** (галоўным чынам, вонкавыя часткі горада) — утвараюць паўкола ў паўднёвай частцы Будапешту
* **Раён XXI** — распасціраецца ўздоўж Дуная (паўночны ўскраек астравы Чэпель) у паўднёвы бок
* **Раён XXII** — знаходзіцца на паўднёвым захадзе Буды
* **Раён XXIII** — гэта паўднёвая ўскраіна Пешта

Эканоміка
---------

Офісы ў цэнтральным бізнесовым раёне Будапешту. Тут знаходзяцца штаб-кватэры і офісы камапніяў OTP Bank і Erste Bank.
Будапешт з'яўляецца важным эканамічным цэнтрам, класіфікуецца як горад альфа-свету ў вывучэнні глабалізацыі і гарадоў сусветнай навукова-даследчай сеткі. На нацыянальным узроўні Будапешт, безумоўна, з'яўляецца галоўным горадам Венгрыі адносна эканомікі і бізнеса, на які прыпадае 39 % нацыянальнага даходу. Будапешт меў валавы сталічны прадукт амаль 100 млрд долараў у 2012 годзе, што робіць яго адной з найбуйнейшай рэгіянальнай эканомікай у Еўрапейскім саюзе. Згодна сасатыстыкай Еўрастата ВУП на душу насельніцтва па парытэце пакупніцкай здольнасці Будапешта складае 147 % ад сярэдняга паказчыку па ЕС, а гэта значыць, 37 632 еўра на душу насельніцтва.

Горад з'яўляецца буйным цэнтрам банкаўскай справы і фінансаў, рознічнага гандлю, транспарту, турызму, нерухомасці, медыя, рэкламы, юрыдычных паслуг, бухгалтарскага ўліку, страхавання, моды і мастацтва. У Будапешце размяшчаюцца не толькі штаб-кватэры амаль усіх нацыянальных інстытуцыяў і дзяржаўных устаноў, але і для многіх айчынных і міжнародных кампаній. У 2014 годзе ў горадзе было зарэгістраван 393 289 кампаній. Большасць з іх маюць штаб-кватэры ў цэнтральным бізнесовым раёне горада. Буйны рознічны гандаль таксама сканцэнтраваны ў цэнтры горада, у прыватнасці праз два найбуйнейшыя гандлёвыя цэнтры ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, цэнтр WestEnd City Center (на 186 тысяч м²) і Arena Plaza (180 тысяч м²).

Будапешт таксама мае і значны інавацыйны патэнцыял, як развіццё тэхналогій і запуск цэнтру, дзе шматлікія стартапы маюць свае штаб-кватэры і пачынаюць свой бізнес. Сярод добра вядомых такім стартапаў варта вылучыць Prezi, LogMeIn і Nav N Go. Добры паказчык, таксама, і патэнцыялу горада для інавацый і даследаванняў, пра што свьедчыць размяшчэння штаб-кватэры Еўрапейскага інстытута інавацый і тэхналогій. Акрамя таго, глабальны аспект навукова-даследчай дзейнасці горада праяўляецца праз адкрыццё ў Будапешце Еўрапейска-кітайскага навукова-даследчага інстытута. Іншыя важныя сектары ўключаюць таксама, як даследванні ў галіне натуральных навук, інфармацыйных тэхналогій і медыцынскіх даследаванняў, размяшчэнне ў горадзе некамерцыйных арганізацый і ўніверсітэтаў. Сярод вядочых бізнес-школ і ўніверсітэтаў у Будапешце маюцца Будапешцкая бізнесовая школа, CEU Business School і ўніверсітэт Корвіна, якія прапануюць цэлы спектр курсаў у галіне эканомікі, фінансаў і кіравання на англійскай, французскай, нямецкай і венгерскіх мовах выкладання. Узровень беспрацоўя ў горадзе адзін з самых нізкіх у краіне і складае 2,7 %, аркамя таго ў Будапешце працуюць многія тысячы замежных грамадзян.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Германія Берлін, Германія (1991)
* Аўстрыя Вена, Аўстрыя (1990)
* Літва Вільнюс, Літва
* Ірландыя Дублін, Ірландыя (2006)
* Харватыя Заграб, Харватыя (1994)
* Славакія Кошыцы, Славакія
* Партугалія Лісабон, Партугалія (1992)
* Украіна Львоў, Украіна (1993)
* Злучаныя Штаты Амерыкі Нью-Ёрк, ЗША (1991)
* Боснія і Герцагавіна Сараева, Боснія і Герцагавіна (1995)
* Турцыя Стамбул, Турцыя
* Ізраіль Тэль-Авіў, Ізраіль (1989)
* Злучаныя Штаты Амерыкі Форт-Уэрт, ЗША (1990)
* Германія Франкфурт, Германія (1990)

Памятныя мясціны
----------------

* Плошча Герояў, Будапешт

Вядомыя асобы
-------------

* Атыла Іожэф
* Рауль Валенберг
* Гары Гудзіні
* Майкл Кёртыс
* Фелікс Зальтэн
* Петэр Надаш
* Ферэнц Надашы
* Ферэнц Пушкаш
* Джордж Сорас
* Джон фон Нейман
* Зольтан Фабры (1917—1994) — кінарэжысёр і сцэнарыст.
* Лізавета Венгерская (1292—1338) — каталіцкая святая.

Гл. таксама
-----------

* Будапешцкая фондавая біржа
* Венгерскі музей натуральнай гісторыі
* Плошча Жыгманда Морыца

Зноскі
------

1. ↑  Magyarország helységnévtára, Detailed Gazetteer of Hungary — KSH.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1125966'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q88686710'></a>
2. ↑  The World According to GaWC 2010. www.lboro.ac.uk.
3. ↑  Online gazdasági újság Архівавана 3 сакавіка 2016.. Portfolio.hu
4. ↑  Global MetroMonitor. Brookings Institution
5. ↑  STADAT — 6.3.2.1.2. A regisztrált vállalkozások száma — GFO'11 Архівавана 6 мая 2013.. Ksh.hu
6. ↑  Budapest City Report 2013 Архівавана 19 красавіка 2014.. Jones Lang LaSalle.
7. ↑  Budapest to be CEE Region Headquarters for Chinese Research Institute Архівавана 19 красавіка 2014.. Promote CEE
8. ↑  Bachelor, Master and PhD study programs in foreign languages Архівавана 26 кастрычніка 2014.. Budapest Business School
9. ↑  Budapest status of employment Архівавана 23 красавіка 2014.. Budapest Public Employment Service Non-profit Company

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Будапешт

| Сцяг Венгрыі **Адміністрацыйныя цэнтры Венгрыі** |
| --- |
| 
**Будапешт** · Бекешчаба · Веспрэм · Дзьёр · Дэбрэцэн · Залаэгерсег · Капашвар · Кечкемет · Мішкальц · Ньірэдзьхаза · Печ · Сегед · Секешфехервар · Сексард · Сольнак · Сомбатхей · Татабанья · Шальгатар’ян · Эгер
 |

| ⛭Сталіцы Еўропы |
| --- |
| Сталіцы краін-членаў ААН | 
* Амстэрдам
* Андора-ла-Велья
* Анкара
* Астана
* Афіны
* Баку
* Берлін
* Берн
* Браціслава
* Брусель
* Будапешт
* Бухарэст
* Бялград
* Вадуц
* Валета
* Варшава
* Ватыкан
* Вена
* Вільнюс
* Дублін
* Ерэван
* Заграб
* Капенгаген
* Кіеў
* Кішынёў
* Лісабон
* ✰ Лондан
* Любляна
* Люксембург
* Мадрыд
* Манака
* Масква
* Мінск
* Нікасія
* Осла
* Парыж
* Прага
* Рыга
* Рым
* Рэйк’явік
* Сан-Марына
* Сараева
* Сафія
* Скоп’е
* ✰ Стакгольм
* Талін
* Тбілісі
* Тырана
* Хельсінкі
* Цэтынэ

 |
| Сталіцы іншых тэрыторый | 
* Ватыкан
* Гібралтар
* Дуглас
* Епіскопі
* Лонгйір
* Мальтыйскі палац
* Марыянхаміна
* Сент-Пітэр-Порт
* Сент-Хеліер
* Торсхаўн

 |
| Сталіцы непрызнаныхі часткова прызнаных дзяржаў | 
* Данецк
* Луганск
* Прышціна
* Ціраспаль

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (12-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX450882 · BNF: 119334051, 12081897r · GND: 4008684-7 · ISNI: 0000 0001 1551 6585 · LCCN: n79091691 · NDL: 00629139 · NKC: ge128848 · NLG: 2540 · LIBRIS: 141788 · SUDOC: 029128641 · VIAF: 154759119 |

 |