Сенатары Нан і Лугар выходзяць з Белага Дома ў 1991 годзе пасля нарады ў прэзідэнта ЗША Джорджа Буша-старэйшага па праграме Нана—Лугара.
**Праграма сумеснага змяншэння пагрозы** (англ.: Cooperative Threat Reduction Program, таксама **праграма Нана — Лугара** ў гонар сенатараў Сэмюэла Нана і Рычарда Лугара) — ініцыятыва, якая рэалізавалася пры ўдзеле DTRA (Агенцтва па змяншэнню пагрозы Міністэрства абароны ЗША) з 12 снежня 1991 года ў дачыненні да Расіі і краін СНД. У рамках праграмы ў перыяд з 1991 па 2012 год, па афіцыйных даных ЗША, было выдзелена 8,79 млрд долараў. На гэтыя грошы Расіі, Украіне, Казахстану і Беларусі давалася абсталяванне, паслугі і кансультацыі на ажыццяўленне ліквідацыі зброі масавага знішчэння.

Мэты
----

Заяўленыя мэты праграмы:

* знішчэнне ядзернай, хімічнай і іншых відаў зброі масавага знішчэння;
* транспарціроўка, захоўванне, вывад з эксплуатацыі і забеспячэнне эксплуатацыі зброі ў сувязі з яго знішчэннем;
* усталяванне кантраляваных мер засцярогі, якія перашкаджаюць распаўсюджванню зброі;
* прадухіленне непажаданага выкарыстання вопыту і ведаў у галіне стварэння ўзбраенняў;
* забеспячэнне працэсу дэмілітарызацыі абаронных галін прамысловасці і канверсіі ваенных магчымасцяў і тэхналогій;
* пашырэнне кантактаў паміж ЗША і краінамі СНД па ваенных пытаннях.

Гісторыя
--------

Праграма была прынята па ініцыятыве дзяржсакратара Дж. Бэйкера. Ён рэкамендаваў Адміністрацыі Прэзідэнта Буша аказаць разнастайную дапамогу былым рэспублікам СССР.

У лістападзе 1991 года праграма адобрана Кангрэсам ЗША.

17 чэрвеня 1992 года падпісана «Пагадненне паміж Злучанымі Штатамі Амерыкі і Расійскай Федэрацыяй адносна бяспечных і надзейных перавозак, захоўвання і знішчэння зброі і прадухілення распаўсюджвання зброі» на 7 гадоў.

15—16 чэрвеня 1999 года аформлены спецыяльны пратакол, які падоўжыў тэрмін дзеяння Пагаднення 1992 года яшчэ на 7 гадоў.

З сакавіка 2002 года па студзень 2003 года фінансаванне праграмы было прыпынена ЗША з-за падазрэнняў, што Расія хавае інфармацыю аб сваёй хімічнай і бактэрыялагічнай зброі.

У канцы 2002 года ў пасёлку Горны Саратаўскай вобласці быў уведзены ў эксплуатацыю завод па знішчэнні хімічнай зброі (іпрыт, люізіт). Ён ствараўся пры ўдзеле Германіі.

У маі 2009 года ў горадзе Шчучча Курганскай вобласці быў адкрыты завод па знішчэнні хімічнай зброі (у тым ліку зарына і V-газаў). Каля траціны кошту завода, амаль 1 млрд долараў, было прадастаўлена ў рамках праграмы Нана—Лугара.

У кастрычніку 2012 года Расія вырашыла, што не будзе падаўжаць дзеянне пагаднення «без істотнага перагляду яго ўмоў».

16 чэрвеня 2013 года скончыліся бягучыя дамоўленасці па праграме.

17 чэрвеня 2013 года прэзідэнты Расіі і ЗША абмеркавалі змены па пытаннях супрацоўніцтва, пачатага ў рамках праграмы Нана—Лугара і заключылі новае пагадненне. У ім, у параўнанні з зыходнай праграмай, было зменшана колькасць сумесных праектаў (выключаны пытанні ліквідацыі МБР, знішчэння хімічнай зброі, ядзернай бяспекі АЭС і работы па фізічнай абароне боегаловак) і значна абмежаваны доступ амерыканскіх інспектараў. Дадзенае пагадненне заснавана на рамачным пагадненні ад 2003 года аб шматбаковай ядзерна-экалагічнай праграме РФ і дадатку да яго ад 14 чэрвеня 2013 года.

Вынікі праграмы
---------------

На кастрычнік 2012 за час дзеяння праграмы, паводле інфармацыі з сайта Рычарда Лугара, дэактывавана 7610 ядзерных боегаловак (план да 2017 года — 9265). Знішчаны:

* 902 міжкантынентальная балістычныя ракеты,
* 498 шахтавых пускавых установак,
* 191 мабільная пускавая ўстаноўка,
* 33 атамныя падводныя лодкі,
* 684 балістычных ракет падводных лодак,
* 906 ракет класа «паветра-зямля» з ядзернымі боегалоўкамі,
* 155 бамбардзіроўшчыкаў,
* 194 ядзерных выпрабавальных тунэля.

Таксама выраблена 590 перавозак ядзернай зброі чыгуначным транспартам, палепшаная бяспека на 24 сховішчах ядзернай зброі, пабудавана і забяспечана 39 станцый маніторынгу біялагічных пагроз. Украіна, Казахстан і Беларусь сталі краінамі, якія не валодаюць ядзернай зброяй.

У той жа час расійскія спецыялісты адзначалі, што значная частка МБР і БРПЛ ліквідавалі за кошт Расіі.

У рамках праграмы быў створаны Міжнародны навукова-тэхнічны цэнтр (МНТЦ), які забяспечваў кароткатэрміновае (1—3 гады) фінансаванне праектаў, у якіх удзельнічала больш за 30 тысяч навукоўцаў і спецыялістаў з навуковых устаноў СНД, у тым ліку з устаноў Мінатама (Усерасійскі навукова-даследчы інстытут эксперыментальнай фізікі, Усерасійскі навукова-даследчы інстытут тэхнічнай фізікі і інш.), раней занятых у распрацоўцы і выпрабаваннях ЗМЗ і сродкаў яго дастаўкі.

Крытыка
-------

Крытыкі праграмы адзначалі, што значная частка сродкаў, што выдзяляліся па праграме, трацілася на заказы амерыканскім падрадчыкам і кансультантам, а амерыканскія спецыялісты ў ходзе інспекцый маглі атрымаць доступ да сакрэтнай інфармацыі.

Гл. таксама
-----------

* Лісабонскі пратакол
* Ядзернае раззбраенне Беларусі

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Евгений Козичев, Как работала программа Нанна—Лугара. История вопроса // Газета «Коммерсантъ», № 190 (4975), 10.10.2012
2. 1 2 3 4 5  Геннадий Хромов, Сотрудничество в области ликвидации сокращаемых стратегических вооружений и обеспечении безопасности ядерных материалов. Программа совместного снижения угрозы // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при МФТИ, 22 апреля 2003
3. ↑  Бёрнс, 2020, с. 120.
4. ↑  Russia opens WMD disposal plant **(нявызн.)**, *BBC* (29 мая 2009). Праверана 20 мая 2010.
5. ↑  «Russia Will Not Renew Arms Deal With US.» // по материалам Голоса Америки, 11 October 2012.
6. ↑  Майкл Боумен, Есть ли будущее у «Программы совместного уменьшения угрозы»? Архівавана 27 сакавіка 2015. // Голос Америки,
11.10.2012
7. ↑  Елена Черненко, Иван Сафронов, Беспрограммное обеспечение. Россия намерена впредь вести утилизацию ядерных арсеналов своими силами // Газета «Коммерсантъ», № 190 (4975), 10.10.2012
8. ↑  Олег Шульга, О бедной программе замолвите слово. Прошлое, настоящее и будущее Соглашения Нанна — Лугара без лозунгов и ярлыков // Независимое военное обозрение, 2012-11-30
9. ↑  Программа Нанна — Лугара между Москвой и Вашингтоном устарела Архівавана 2 студзеня 2014. // Голос России, 17 июня 2013
10. ↑  К программе Нанна—Лугара выпустили обновление. Россия и США будут бороться с ядерной угрозой на принципах равноправия // Газета «Коммерсантъ», № 106 (5137), 21.06.2013
11. ↑  Nunn-Lugar Scorecard // сайт сенатора Ричарда Лугара, октябрь 2012 (копия)
12. ↑  Отказ от программы Нанна-Лугара обойдется России в 400 млн долларов в год // Взгляд, 17 октября 2012; Счета Нанна—Лугара отправят в Минфин РФ. Пока США просят Москву не отказываться от денег на разоружение, Минобороны РФ уже ищет их в бюджете // Газета «Коммерсантъ», № 195 (4980), 17.10.2012

Літаратура
----------

* *Уильям Бёрнс.* Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns. The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5.

Спасылкі
--------

* Страница программы Нанна-Лугара на сайте сенатора Ричарда Лугара
* Kenneth Luongo and William Hoehn, «An ounce of prevention», Bulletin of the Atomic Scientists, March/April 2005. Discusses disagreements between U.S. and Russian officials, which the authors argue is undermining cooperative threat reduction programs.