Надзвычайныя праграмы перадачы падазраваных пад вартай — краіны, якія ўцягнутыя ў праграму, згодна з дакладам Фонду адкрытага грамадства. 
**Сакрэтныя турмы ЦРУ** — засакрэчаныя ўстановы за межамі ЗША, дзе, па сцвярджэнні амерыканскіх уладаў, утрымліваліся падазраваныя ў тэрарыстычнай дзейнасці. Звесткі аб дадзеных засакрэчаных месцах былі апублікаваны праваабарончымі арганізацыямі і сусветнай прэсай. Пачынаючы з 2 лістапада 2005 года, дадзеныя звесткі з’явіліся і ў амерыканскай прэсе («The Washington Post»).

У 2006 годзе прэзідэнт ЗША Джордж Буш-малодшы афіцыйна прызнаў факт існавання такіх турмаў. У сваёй прамове на дадзеную тэму ён заявіў пра тое, што гэтыя ўстановы былі неабходны па меркаваннях бяспекі і што ўтрымліваліся там толькі асабліва небяспечныя асобы, падазраваныя ў тэрарызме.

Геаграфія
---------

     ЗША     Затрыманыя нібыта правезены праз гэтыя краіны     Выдача падазрваных нібыта праведзена ў гэтых краінах     Затрыманыя былі з гэтых краінКрыніцы: Amnesty International. Human Rights Watch
Таемныя турмы размяшчаліся, у прыватнасці, на тэрыторыі краін Усходняй Еўропы (Польшча і Румынія). У чэрвені 2004 брытанская газета «The Observer» сцвярджала, што ў гэтай якасці выкарыстоўваюцца турма Аль-Тамара ў Марока, турма Мулхак аль-Мазра і штаб-кватэра мясцовай службы дзяржбяспекі ў Егіпце, а таксама ізалятары ў Літве, Польшчы, Катары, Саудаўскай Аравіі, Тайландзе і іншых краінах. 

Прэзідэнт Польшчы Аляксандр Квасьнеўскі даў згоду на размяшчэнне амерыканскай сакрэтнай турмы пасля тэрактаў у ЗША 11 верасня 2001 года. Па словах палітыка, ён прыняў рашэнне на падставе кодэкса НАТА аб узаемнай дапамозе ў выпадку нападу пасля таго, як даведаўся пра гібель палякаў у Сусветным гандлёвым цэнтры.

Катаванні
---------

Пачынаючы з сакавіка 2002 на сакрэтных базах у Еўропе і Азіі стала ўжывацца так званая «пашыраная тэхніка вядзення допыту», якая цалкам афіцыйна дазваляе прымяненне шэрагу відаў катаванняў да зняволенага. У рамках гэтай «тэхнікі» дапытваных запалохваюць, б’юць, прымушаюць стаяць на месцы да сарака гадзін, пазбаўляюць сну на тэрмін да 180 гадзін, пакідаюць распранутымі ў халодных камерах, аглушаюць пры дапамозе гучнай музыкі, імітуюць утапленне. Наглядчыкі пагражалі фізічнымі расправамі над сем’ямі зняволеных, у тым ліку дзяцей. Катаванні шырока ўжываліся ў тым ліку ў дачыненні да невінаватых людзей.

Зняволеных закопвалі ў равах, свідравалі ім дрылём зубы і чарапы, ужывалі ў іх дачыненні сексуальны гвалт. Прымяненне катаванняў пацвярджаў Крэйг Мюрэй, які паведаміў у інтэрв’ю французскай газеце «Le Temp», што ён быў непасрэдным сведкам катаванняў у сакрэтных турмах МІ-6, а таксама бачыў дзясяткі складзеных спецслужбамі дакументаў аб катаваннях у сакрэтных турмах са штампам па сведчаннях зняволенага.

У 2010 годзе міжнародная праваабарончая арганізацыя Physicians for Human Rights абвінаваціла лекараў ЦРУ ў саўдзеле пры катаваннях і вывучэнні метадаў павышэння іх эфектыўнасці.

У 2016 годзе Міністэрства замежных спраў Расіі заявіла аб неабходнасці прыцягнення да адказнасці за здзейсненыя ў сакрэтных турмах ЦРУ злачынствы кіраўнікоў тых краін, якія пагадзіліся размясціць іх на сваёй тэрыторыі.

Знішчэнне відэазапісаў допытаў
------------------------------

9 лістапада 2005 года амерыканскімі спецслужбамі знішчаны відэазапісы ЦРУ, на якіх змяшчаліся допыты меркаваных членаў Аль-Каіды Абу Зубайды (90 плёнак) і Абд аль-Рахіма аль-Нашыры (2 стужкі), праведзеныя ў 2002 годзе ў сакрэтнай турме ў Тайландзе. На дванаццаці стужках адлюстраваны допыты з выкарыстаннем «пашыраных метадаў» (катаванняў). Інфармацыя аб ліквідацыі відэазапісаў і іх змест сталі вядомы грамадскасці ў снежні 2007 года. У 2010 годзе спецыяльны пракурор Міністэрства юстыцыі Джон Дарэм, па выніках расследавання, пастанавіў не ўзбуджаць ніякіх крымінальных спраў супраць знішчальнікаў плёнак.

Закрыццё
--------

23 студзеня 2009 года прэзідэнт ЗША Барак Абама выдаў указ аб закрыцці ўсіх сакрэтных турмаў ЦРУ.

У красавіку таго ж года дырэктар ЦРУ Леон Панета абвясціў аб ліквідацыі турмаў за мяжой.

Рашэнні ЕСПЧ
------------

Еўрапейскі суд па правах чалавека ў 2014 і 2018 гадах па пазовах Абд Рахіма Нашыры і Абу Зубайды прызнаў факты грубага парушэння правоў чалавека ў сакрэтных турмах ЦРУ на тэрыторыі Польшчы, Румыніі і Літвы і прысудзіў ім кампенсацыю.

У мастацтве
-----------

На тэму сакрэтных турмаў ЦРУ зняты мастацкі фільм «Версія» (2007).

Заўвагі
-------

1. ↑  «Спецслужбами США осуществлялись незаконные аресты граждан на территории Европы» (Дик Марти // pk.kiev.ua, 28.06.2006).
2. ↑  Bush: Top terror suspects to face tribunals **(нявызн.)**, *CNN / AP* (6 верасня 2006). Праверана 6 верасня 2006.
3. ↑  Document **(нявызн.)**.  Amnesty International. Архівавана з першакрыніцы 30 студзеня 2016. Праверана 24 студзеня 2016.
4. ↑  Морозова В. И на Украине тюрьмы ЦРУ? // Красная звезда, 14.03.2006
5. ↑  Моторный А. В лесах под Киевом… // Объектив-Но
6. ↑  По информации Дика Марти, тюрьмы были размещены в Польше и в Румынии с согласия президентов этих стран — ПАСЕ против ЦРУ Архівавана 5 мая 2014. // Росбалт, 25.06.2007
7. ↑  Палестинец решил судиться с Литвой из-за «тюрьмы ЦРУ» Архівавана 29 кастрычніка 2011. // Лента.ру, 28.10.2011
8. ↑  Главная европейская тюрьма ЦРУ располагалась в Польше Архівавана 24 ліпеня 2012. // Лента.ру, 09.12.2005
9. ↑  См. Подозреваемых в терроризме ЦРУ пытает творчеством Эминема Архівавана 10 сакавіка 2013. // Лента.ру, 19.11.2005
10. 1 2  Комментарий Уполномоченного МИД России по вопросам прав человека, демократии и верховенства права К.К.Долгова в связи с обнародованием в США доклада о пытках в секретных тюрьмах ЦРУ **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  МИД России. Архівавана з першакрыніцы 23 лютага 2016. Праверана 16 лютага 2016.
11. ↑  Exclusive: Detainee alleges CIA sexual abuse, torture beyond Senate findings Архівавана 4 сакавіка 2016. // Reuters, 02.06.2015
12. ↑  ПАСЕ против ЦРУ — ПАСЕ, ЦРУ, секретные тюрьмы Архівавана 5 мая 2014. // Росбалт, 25.06.2007
13. ↑  Experiments in Torture: Medical Group Accuses CIA of Carrying Out Illegal Human Experimentation **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 17 студзеня 2018.
14. ↑  Key omission in memo to destroy CIA terror tapes **(нявызн.)** (July 25, 2010). Праверана June 19, 2017.
15. ↑  Tapes by C.I.A. Lived and Died to Save Image **(нявызн.)** (December 30, 2007). Праверана October 13, 2011.
16. ↑  Klasfeld, Adam.  CIA Won't Face Sanction for Destroying Tapes **(нявызн.)** (October 6, 2011). Праверана November 28, 2011.
17. ↑  CIA Destroyed Videos Showing Interrogations: Harsh Techniques Seen in 2002 Tapes **(нявызн.)** (December 7, 2007). Праверана October 13, 2011.
18. ↑  No Criminal Charges Sought Over C.I.A. Tapes **(нявызн.)** (November 9, 2010). Праверана October 14, 2011.
19. ↑  Официальный сайт Белого Дома США - Указ Президента №13491 - Обеспечение Законных Допросов (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012. Праверана 12 верасня 2012.
20. ↑  CIA shuts down its secret prisons (англ.). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012. Праверана 12 верасня 2012.
21. ↑  ЕСПЧ признал Польшу виновной по делу о секретных тюрьмах ЦРУ Архівавана 2 лютага 2017. // РБК, 24.07.2014
22. ↑  ЕСПЧ присудил по 100 тысяч евро компенсаций за пытки двум террористам — узникам тюрем ЦРУ в Румынии и Литве Архівавана 31 мая 2018. // NEWSru.com, 31.05.2018
23. ↑  Цугцванг для Вильнюса: решение ЕСПЧ неприятно удивило власти Литвы Архівавана 11 студзеня 2022. // Вести.ру, 10 января 2022

Спасылкі
--------

* Комментарий директора СВР Лебедева по вопросу
* Секретные тюрьмы ЦРУ // lenta.ru
* Доклад Amnesty International обвиняет ЦРУ в похищениях людей и пытках заключенных
* В плену у ЦРУ // Взгляд.ru
* Корабли-тюрьмы для подозреваемых в терроризме // inopressa.ru
* New York Times Topics - C.I.A. Interrogation Tapes **(нявызн.)**. *New York Times*. Праверана October 14, 2011.
* TPM's Timeline of the CIA's Torture Tapes **(нявызн.)**. *Talking Points Memo* (11 снежня 2007). Архівавана з першакрыніцы August 12, 2011. Праверана October 14, 2011.
* OPINION AND ORDER DENYING MOTION TO HOLD DEFENDANT CENTRAL INTELLIGENCE AGENCY IN CIVIL CONTEMPT **(нявызн.)** (5 кастрычніка 2011). Праверана November 28, 2011.

| ⛭ Сакрэтныя турмы ЦРУ |
| --- |
| Турмы | 
* Афганістан Солт-Піт
* Кэмп-Эгерс
* Куба Гуантанама
* Сунічныя палі
* Пені-Лейн
* Кэмп-Ноу
* Марока Тэмара
* Айн-Ауда
* Польшча Старэ-Кейкуты
* Шчытна-Шыманы
* Румынія 57-я авіябаза
* Бухарэст
* Літва Антавілей

 |
| Вязні | 
* Саудаўская Аравія Абу Зубайда
* Мустафа аль-Хаўсаві
* Хасан бін Аташ
* Абд ар-Рахім аль-Нашыры
* Емен Абдул аль-Салам аль-Хілаль
* Мусаб Амар Алі аль-Мудвані
* Іарданія Джаміль аль-Бана
* Ірак Бішэр Амін Халіль аль-Раві
* Алжыр Лаід Саідзі
* Эфіопія Біньям Махамед
* Кувейт Халед аль-Масры
* Афганістан Гуль Рахман
* Пакістан Халід Шэйх Махамед
* Маўрытанія Махамед Ульд Слахі
* Судан Самі аль-Хадж

 |
| Іншае | 
* Пашыраныя метады допыту
* Затрыманы прывід
* Катаванне вадой
* Надзвычайная выдача
* Гібель вязняў у Гуантанама (2006)

 |