**Ві́цебская губерня** — губерня Расійскай імперыі. Створана ў 1802 годзе, адпавядае паўночна-ўсходняй частцы сучаснай Віцебскай вобласці Беларусі, а таксама ўсходняй часткі Латвіі (у тым ліку гарады Дзвінск, Рэжыца і Люцын) і некаторым раёнам Расіі (Невель і Себеж — Пскоўская вобласць, Веліж — Смаленская вобласць). Адміністрацыйны цэнтр — горад Віцебск.

Гісторыя
--------

Губерня ўтворана ў 1802 годзе пасля скасавання Беларускай губерні.

У час французскай-рускай вайны 1812 года імператара Напалеона 16 ліпеня ў Віцебску сустракала дэпутацыя з мясцовага дваранства. Ужо з першых дзён акупацыі французскі імператар заняўся стварэннем сістэмы кіравання губерняй і горадам. Паўнамоцтвы Камісіі часовага ўрада Вялікага Княства Літоўскага[be-x-old], створанай Напалеонам 1 ліпеня 1812 г. не распаўсюдзіліся на тэрыторыю Віцебскай і Магілёўскай губерняў. Пытанне пра аб’яднанне гэтых тэрыторый з ВКЛ заставалася адкрытым, таму што яны маглі стаць прадметам палітычнага гандлю ў магчымых мірных перамовах з Аляксандрам I. Для аказання дапамогі ў стварэнні адміністрацыі Віцебскай губерні былі прыцягнуты князь Людвіг Радзівіл і член ваеннага камітэта князь Павел Сапега.

6 жніўня 1812 г. Напалеонам была створана адміністрацыйная камісія — орган кіравання Віцебскай губерняй, у склад якой увайшлі пяць чалавек на чале з французскім інтэндантам маркізам А. Д. дэ Пастарэ[ru]. Ваенным губернатарам горада быў прызначаны генерал А. Ф. Шарпанцье[ru], якога 18 верасня 1812 г. змяніў генерал Ф. Р. Пужэ. Членамі камісіі сталі князь Людвіг Радзівіл і князь Павел Сапега, якія прыбылі ў Віцебск, а таксама мясцовыя прадстаўнікі дваранства: граф Іосіф Борх, губернскі маршалак шляхты, граф Іосіф Шадурскі, былы губернскі маршалак шляхты, Міхаіл Вейсенгоф, які быў маршалкам дваранства Рэжыцкага павета ў 1806 г. Абавязкі генеральнага сакратара камісіі выконваў Іван Шчыт, які быў засядацелем 2-га дэпартамента галоўнага суда Віцебскай губерні ў 1805 г. Такім чынам, Напалеонам былі задзейнічаны найбольш уплывовыя і паважаныя ў дваранскім асяроддзі прадстаўнікі вышэйшага саслоўя, чацвёра з якіх належалі да тытулаванага дваранства, астатнія — займалі ключавыя пасады ў іерархіі выбарных ад дваранства чыноўнікаў Віцебскай губерні ў першае дзесяцігоддзе XIX стагоддзя.

Уладу ў дванаццаці паветах Віцебскай губерні планавалася перадаць у рукі падпрэфектаў, якія былі прызначаны Напалеонам з ліку мясцовых павятовых маршалкаў дваранства. Так, у Віцебскім павеце падпрэфектам быў прызначаны — Станіслаў Багамолец, Полацкім — Іосіф Рыпінскі, Себежскім — Сямён Уляноўскі, Невельскім — Ігнацій Хржаноўскі, Гарадоцкім — Іосіф Жаба, Суражскім — Іван Любашчынскі, Веліжскім — Акінфій Булычаў, Дрысенскім — Траян Свалынскі, Дынабургскім — Франц Моль, Люцынскім — Мікалай Карніцкі, Рэжыцкім — Фадзей Вейсенгоф, Лепельскім — Мікалай Грабніцкі. У рэальнасці, не ва ўсіх паветах Віцебскай губерні ўдалося арганізаваць дзейнасць падпрэфектур. Паводле даных даследчыка А. У. Ерашэвіч падпрэфектуры існавалі толькі ў Дынабургскім, Лепельскім, Полацкім, Суражскім, Веліжскім і Віцебскім паветах.

Для кіраўніцтва горадам Віцебскам была створана муніцыпальнае праўленне. Выканаўчая ўлада ў горадзе належала мэру — Рамуальду Багамольцу, падкамораму гарадоцкага павятовага суда, у якога ў памочніках знаходзіліся два чалавека — Якаў Жаба, падкаморы віцебскага павятовага суда і гарадскі галава Лёрка. Таксама існавала гарадская рада, членамі якой былі мяшчанін Пётр Бібка, Фёдар Красоўскі, які быў віцебскім паліцмайстрам у 1806 г. выкладчыкі гімназіі Рыхлоўскі і Кандратовіч, засядацелі віцебскага ніжняга земскага суда — Каспер Зброжак і Алаізій Лапа.

Увосень 1812 г. расійская армія пачала актыўны наступ. Дзякуючы паспяховай дзейнасці корпуса генерала П. Х. Вітгенштэйна былі ўзяты Себеж, Рэжыца, Люцын, Дынабург і Полацк. 26 кастрычніка 1812 г. быў вызвалены ад французаў Віцебск атрадам генерала В. І. Гарпэ. Расійскім войскам удалося ўзяць у палон ваеннага губернатара Віцебска генерала Пужэ, 10 афіцэраў і 400 салдат. Былі ўзяты ў палон і члены пранапалеонаўскай адміністрацыі: губернскі маршалак дваранства граф Іосіф Борх, генеральны сакратар Іван Шчыт, паліцмайстар Фёдар Красоўскі і ксёндз Палонскі. Узятыя ў палон чыноўнікі былі адпраўлены ў Санкт-Пецярбург. 15 лістапада 1812 г. па распараджэнні міністра паліцыі яны былі дэпартаваны на жыхарства ў Алонецкую губерню. Выданнем маніфеста ад 12 снежня 1812 г. была абвешчана амністыя.

У 1823—1869 гг. уваходзіла ў склад Беларускага, Віцебскага, Магілёўскага і Віленскага генерал-губернатарстваў.

На пачатак ХХ стагоддзя ў губерні налічвалася 12 гарадоў, 41 мястэчка, 19750 вёсак. Плошча каля 39 тыс. кв. вёрст. Насельніцтва 1,669 млн (1904) або 1,74 млн (не пазней 1910), з іх 237 (255) тыс. у гарадах. Паветы:

* Віцебскі,
* Веліжскі,
* Гарадоцкі,
* Дзвінскі (былы Дынабургскі),
* Дрысенскі,
* Лепельскі,
* Люцынскі,
* Невельскі,
* Полацкі,
* Рэжыцкі,
* Себежскі.

З 1917 года Віцебская губерня ў складзе Заходняй вобласці, з 1918 года ў складзе Заходняй камуны РСФСР. Да пачатку сакавіка 1918 адбылося наступленне германскіх войск, якое было спынена на лініі Полацк—Орша, і толькі ва ўсходніх паветах Віцебскай губерні захавалася савецкая ўлада. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Віцебская губерня абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Германскія войскі адышлі пад канец 1918 года. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Віцебская губерня ўвайшла ў Беларускую ССР, аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў выключыць яе са складу рэспублікі. I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, прызнаў Віцебскую губерню часткай РСФСР.

У 1919—1924 гг. Віцебская губерня ў складзе РСФСР. Разам з утварэннем Гомельскай губерні ў склад Віцебскай губерні быў перададзены Сенненскі павет. У 1920 годзе інфлянцкія паветы — Дзвінскі, Люцынскі і Рэжыцкі — адыйшлі да Латвіі; у склад Віцебскай губерні з Гомельскай губерні перададзены Аршанскі павет.

У 1923 годзе былі скасаваны Гарадоцкі, Дрысенскі і Сенненскі паветы, а Лепельскі перайменаваны ў Бачэйкаўскі.

Віцебская губерня была скасавана ў 1924 годзе ў сувязі з узбуйненнем БССР. У склад БССР былі перададзены са складу Віцебскай губерні Аршанскі, Бачэйкаўскі, Віцебскі і Полацкі паветы (з іх у чэрвені Бачэйкаўскі павет быў скасаваны, а астатнія пераўтвораны ў аднайменныя акругі). Па-за межамі БССР пакідаліся Веліжскі, Невельскі, Себежскі паветы Віцебскай губерні, якія былі перададзены ў Пскоўскую губерню.

Прадстаўнікі дваранства
-----------------------

* Гербоўнік Віцебскага дваранства

Вядомыя асобы
-------------

* Браніслаў Вярыга
* Ігнацій Касовіч
* Соф’я Кавалеўская
* Эдвард Роп
* Іасафат Агрызка

Гл. таксама
-----------

* Віцебскія паўстанцкія атрады
* Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Віцебск)
* Віцебскі губернскі статыстычны камітэт

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  А. А. Игнатьева. ДВОРЯНСТВО ВИТЕБСКОЙ ГУБЕРНИИ В СОСТАВЕ ПРОНАПОЛЕОНОВСКОЙ АДМИНИСТРАЦИИ В ПЕРИОД ВОЕННОЙ КАМПАНИИ 1812 ГОДА Архівавана 10 чэрвеня 2020.

Літаратура
----------

* Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Раюк, А.Р.* Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Полацкай (Віцебскай) губерні ў 1772—1863 гг. / А.Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі ; навук. рэд. А.І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2017. — Вып. 22. — С. 380—383.
* *Шыдлоўскі, С.А.* Культура прывілеяванага саслоўя Беларусі: 1795–1864 гг. / С.А. Шыдлоўскі. – Мінск : Беларус. навука, 2011. – 168 с.

Спасылкі
--------

* Мапы і спісы населеных месцаў Віцебскай губерні
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Віцебская губерня

| ⛭Паветы Віцебскай губерні (1802—1924) |
| --- |
| Аршанскі (з 1920) ·  Бачэйкаўскі (з 1923) ·  Веліжскі ·  Віцебскі ·  Гарадоцкі (да 1923) ·  Дзвінскі (да 1920) ·  Дрысенскі (да 1923) ·  Лепельскі (да 1923) ·  Люцынскі (да 1920) ·  Невельскі ·  Полацкі ·  Рэжыцкі (да 1920) ·  Себежскі ·  Сенненскі (1919—1923) ·  Суражскі (да 1866) | Герб Віцебскай губерні |

| ⛭Расійская імперыя |
| --- |
| Губерні | 
* *Азоўская*¹
* Аланецкая
* Арлоўская
* Архангельская
* *Архангелагародская*
* Арэнбургская
* Астраханская
* Бакінская
* *Беларуская*
* *Белгародская*
* Бесарабская
* *Брацлаўская*
* *Вазнясенская*
* Валагодская
* Валынская
* Варонежская
* Віленская
* Віцебская
* Вяцкая
* Гродзенская
* *Грузіна-Імярэцінская*
* *Грузінская*
* *Дэрбенцкая*
* Елізаветпальская
* Енісейская
* *Ізяслаўская*
* *Інгерманландская*
* Іркуцкая
* Казанская
* Калужская
* *Калыванская*
* Кастрамская
* *Каўказская*
* Кацярынаслаўская
* Кіеўская
* Ковенская
* Курляндская
* Курская
* Кутаіская
* *Літоўская*
* Ліфляндская
* Магілёўская
* *Маларасійская*
* Маскоўская
* *Мікалаеўская*
* Мінская
* *Наварасійская*
* Наўгародская
* Ніжагародская
* *Ноўгарад-Северская*
* Падольская
* Палтаўская
* Пензенская
* Пермская
* Петраградская
* *Полацкая*
* Пскоўская
* Разанская
* *Рыжская*
* *Рэвельская*
* Самарская
* *Санкт-Пецярбургская*
* Саратаўская
* *Сібірская*
* Сімбірская
* *Слабодска-Украінская*
* *Слонімская*
* Смаленская
* Стаўрапольская
* Табольская
* Тамбоўская
* Таўрычаская
* Томская
* Тульская
* Тыфліская
* Уладзімірская
* Уфімская
* *Фінляндская*
* Харкаўская
* Херсонская
* Холмская
* Цвярская
* Чарнаморская
* Чарнігаўская
* *Шэмахінская*
* Эрыванская
* Эстляндская
* Яраслаўская

 |  |
| Вобласці | 
* Амурская
* *Армянская*
* Батумская
* *Беластоцкая*
* Войска Данскога
* Дагестанская
* Забайкальская
* Камчацкая
* Карская
* *Квантунская*
* Кубанская
* Прыморская
* Сахалінская
* Тургайская
* Уральская
* Церская
* Якуцкая

 |
| Вобласці Сцяпнога края | 
* Акмолінская
* Сяміпалацінская

 |
| Вобласці Туркестанскага края | 
* Закаспійская
* Самаркандская
* Сырдар’інская
* Сямірэчанская
* Ферганская

 |
| губерніВялікага Княства Фінляндскага | 
* Аба-Б’ёрнеборгская
* Вазаская
* Выбаргская
* Куапіоская
* Нюландская
* Санкт-Міхельская
* Тавастгуская
* Улеаборгская

 |
| губерніЦарства Польскага | 
* *Аўгустоўская*
* Варшаўская
* Калішская
* Келецкая
* *Кракаўская*
* Ломжынская
* Люблінская
* *Мазавецкая*
* *Падляская*
* Петракоўская
* Плоцкая
* Радамская
* *Сандамірская*
* Сувалкаўская
* *Сядлецкая*

 |
| Іншыя | 
* Бухарскі эмірат
* Хівінскае ханства
* *Букееўская арда*
* *Руская Амерыка*

 |
| ¹ — Курсівам пазначаны губерні і вобласці, якія былі перайменаваныя ці скасаваныя станам на 1914 год |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона |