recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Стандартныя абазначэнні
**Тэарэма сінусаў** — тэарэма пра сувязь паміж старанамі трохвугольніка і процілеглымі да іх вугламі.

Тэарэма сцвярджае:

|  |
| --- |
| 
Для адвольнага трохвугольніка са старанамі *a*, *b*, *c* і адпаведнымі ім процілеглымі вугламі *α*, *β*, *γ* справядліва роўнасць
{\displaystyle {\frac {a}{\sin \alpha }}={\frac {b}{\sin \beta }}={\frac {c}{\sin \gamma }}=2R,}
дзе *R* — радыус акружнасці, апісанай вакол трохвугольніка.
 |

Доказ  

Дастаткова даказать, што

{\displaystyle {\frac {a}{\sin \alpha }}=2R.}
Правядзём дыяметр *BG* апісанай акружнасці.
Па ўласцівасці вуглоў, упісаных у акружнасць, вугал *GCB* прамы, а вугал *CGB* роўны або {\displaystyle \alpha }, калі пункты *A* і *G* ляжаць па адзін бок ад прамой *BC*, або {\displaystyle \pi -\alpha } ў процілеглым выпадку.
А раз

{\displaystyle \sin(\pi -\alpha )=\sin \alpha ,}
у абодвух выпадках атрымліваем

{\displaystyle a=2R\sin \alpha .}
Даслоўна паўтарыўшы тое ж разважанне для дзвюх другіх старон трохвугольніка, атрымліваем:

{\displaystyle {\frac {a}{\sin \alpha }}={\frac {b}{\sin \beta }}={\frac {c}{\sin \gamma }}=2R.}

Гл. таксама
-----------

* Тэарэма косінусаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 154966278 |
**Заходняе Ся**, **Сі-Ся** (кіт. 西夏, піньінь *Xī Xià*), ці *Вялікае Ся*, *Да-Ся* (кіт. 大夏, піньінь *Dà Xià*) — дзяржава, якая існавала ў канцы 10 — пачатку 13 ст. на тэрыторыі сучасных кітайскіх правінцый Ганьсу, Шэньсі і Нінся-Хуэйскага аўтаномнага раёна.

Створана народам мінья (тангуты), які ў 7—8 стст. прыйшоў з Тыбета і пасяліўся на плато Ордас як васал кітайскай імперыі Тан.

У 982 г. тангуцкі князь (ван) Цзі-цянь пачаў паўстанне супраць імперыі Сун, якая ў 1006 г. фактычна прызнала незалежнасць Заходняга Ся.

У 1038 г. кіраўнік Юань-хаа (1032—48) прыняў тытул імператара (хуандзі), што паклала пачатак войнам з сунскім Кітаем, якія працягваліся аж да пачатку 12 ст. калі Паўночны Кітай быў захоплены чжурчжэнямі.

Перыяд адносна мірнага развіцця Заходняга Ся ў 12 ст. — час найбольшага росквіту яго культуры. Шырокі ўжытак набыло своеасаблівае тангуцкае пісьмоberu, створанае ў сярэдзіне 11 ст.

З пачатку 13 ст. дзяржава вяла барацьбу з манголамі, знішчана імі ў 1227 г. Тангуцкае насельніцтва асімілявана кітайцамі, ісламізаваныя тангуты сталі асновай сучаснага кітайска-моўнага мусульманскага насельніцтва Паўночна-Заходняга Кітая.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Літаратура
----------

* Сі-Ся, Заходняе Ся // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 422—423. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Заходняе Ся

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
**Двожац Гданьскі** (польск.: Dworzec Gdański) — станцыя лініі М1 Варшаўскага метрапалітэна.

Апісанне
--------

Двухпавярховая станцыя - платформа і галерэя. Астраўная платформа мае шырыню 12 м і даўжыню 120 м. Па абодва бакі платформы размешчаны эскалатары, стацыянарныя лесвіцы і адзін ліфт. З мезаніна вакзала праз шкляныя вокны можна назіраць за рухам цягнікоў па платформе. Станцыя вытрыманая ў адценнях шэрага і серабрыстага колеру, каля ліфта і эскалатараў гараць маленькія зялёныя ліхтары.

На тэрыторыі станцыі знаходзяцца: гандлёвыя кропкі, банкамат, туалеты.

Зноскі
------
Тэасо́фія (ад грэч. theós — бог і sophía — мудрасць, веда)

1. У шырокім сэнсе — містычнае богапазнанне. У Арэапагітыках сінонім тэалогіі. Пазней, у вадрозненне ад тэалогіі, якая абапіраецца на адкрыцці і дагматы, тэасофіяй пачалі называць вучэнні пра Бога, заснаваныя на сістэматычна выкладзеным суб’ектыўным містычным досведзе. Часта да Т. Залічваюць містычныя вучэнні 16—18 ст. якія стаяць асобна ад царкоўнай хрысціянскай традыцыі (Якуб Бёмё, Парацэльс, Эмануэль Сведэнборг і інш.).

2. Релійна-містычнае вучэнне расійскай пісьменніцы Е. П. Блавацкай (1831—1891), выкладзенае ў кнізе. «Тайная дактрына», 1888, і яе паслядоўнікаў.

Літаратура
----------

* *Guenon R.* Le theosophisme. Histoire d’une pseudoreligion. — P. 1921. (фр.); Rene Guenon. Theosophy: History of a Pseudo-Religion. ISBN 0-900588-79-9
* *Bichimair G.* Christentum, Theosophie und Anthroposophie. — W. 1950. (ням.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэасофія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4059789-1 · Microsoft: 500070807 · NDL: 00571166 · NKC: ph116434 |
**Індык свойскі** — адзін з распаўсюджаных відаў хатніх птушак з атрада курападобных, які вядзе свой ​​пачатак ад звычайнай індычкі.

Паходжанне і гісторыя прыручэння
--------------------------------

Даместыкацыя звычайнай індычкі праходзіла ў Новым Свеце, дзе карэнныя жыхары прыручылі дзікую індычку задоўга да адкрыцця Амерыкі еўрапейцамі. У 1519 годзе індычак завезлі ў Іспанію (адсюль яшчэ адна, састарэлая, назва — «іспанскія куры»), а праз 5 гадоў яны распаўсюдзіліся ў Францыі, Англіі і па ўсёй Еўропе. Іншая ранняя назва індыка свойскага — «турэцкія куры», якая замацавалася за птушкай у англійскай мове («turkey»).

Апісанне
--------

Індыкі з'яўляюцца другімі па велічыні хатнімі птушкамі пасля страўсаў. Жывая маса дарослых індыкоў 9-35 кг, індычак 4,5-11 кг. Маюць моцныя доўгія ногі і шырокі хвост. На галаве і шыі размешчаны характэрныя скурныя штварэнні («каралы»), з верхняй частцы дзюбы самцоў звешваецца мясісты прыдатак, які дасягае ў перыяд ўзбуджэння птушкі 12-15 см. Апярэнне бывае белае, бронзавае, чорнае і іншае ў залежнасці ад пароды і разнавіднасці.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 7. — 608 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0130-3.
**Бальмаседа** (ісп.: Parque Balmaceda) — гарадскі парк у сталіцы Чылі горадзе Сант’яга. Размешчаны уздоўж паўднёвага берага ракі Мапоча ў раёне Правідэнсія. Першапачаткова быў створаны пад назвай Японскі парк у 1930 годзе, падчас Другой сусветнай вайны быў перайменаваны ў Брытанскі парк. Пазней, у 1945 годзе, назва была зменена на сучасную ў гонар прэзідэнта Чылі ў 1886—1891 гадах Хасэ Мануэля Бальмаседа.

Парк працягваецца ад плошчы Бакведана на захадзе да плошчы Авіяцыі на ўсходзе, на захадзе ён пераходзіць у парк Фарэсталь, на поўдні да яго прылягае парк Бустамантэ. У парку размешчана літаратурнае кафэ. На супрацьлеглым беразе ракі знаходзіцца раён Барыё Белавіста, вядомы сваім начным жыццём і вялікай колькасцю рэстаранаў і крам.

Спасылкі
--------

Гісторыя парка Бальмаседа
**Бясклетачныя**, або **Няклетачныя** (лац.: Acellularia, Acytota, Aphanobionta) — сукупнасць жывых арганізмаў, якія не маюць клетачнай структуры.

«Бясклетачныя» часта ўжываюць як сінонім вірусаў. Тэрмін увайшоў ва ўжыванне пасля адкрыцця ў 2003 годзе мімівіруса, самага складанага з вядомых на той момант вірусаў, які, магчыма, эвалюцыянаваў з клетачнай формы жыцця.

Апроч вірусаў, да бясклетачных часам адносяць віроіды, а таксама інфекцыйныя агенты, якія не маюць уласнага геному, зашыфраванага ў ДНК ці РНК (напрыклад, прыёны).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Новы |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 92178133 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чырвоная гвардыя.
Чырвоныя камандзіры падчас Грамадзянскай вайны.
**Чырвоная гвардыя** (фінск.: Punakaarti) — узброеныя атрады фінскіх рабочых і сельскай беднаты. Яе правобразам паслужылі баявыя дружыны працоўных падчас рэвалюцыі 1905 года. Атрады Чырвонай гвардыі прынялі актыўны ўдзел у грамадзянскай вайне 1918 года і падпарадкоўваліся Савету народных упаўнаважаных Фінляндыі. Іх колькасць павялічылася з 30 тысяч на пачатку вайны да 70 тысяч падчас узброенага супрацьстаяння. Нягледзячы на велізарную колькасць, армія была слабай з-за адсутнасці прафесійнага камандаванне, пэўнай арганізацыі і вучобы. Войскі былі недысцыплінаваныя, членства ў чырвонай гвардыі было добраахвотным, толькі ў сакавіку-красавіку «чырвоныя» звярнуліся да прымусовай мабілізацыі.

Чырвоныя гвардыі таксама фармавалася ў Баварыі, Венгрыі, Даніі, Расіі, Германіі, Італіі і іншых краінах з развітым рабочым рухам.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Чырвоная гвардыя (Фінляндыя) на Вікісховішчы |

* Carsten Palmær och Raimo Mankinen. Finlands röda garden. En bok om klasskriget 1918. Oktober, 1973
**Бясконцая калона** (рум.: Coloana fără sfârşit або *Coloana infinitului*) — цыкл скульптур румынскага скульптара Канстанціна Бранкузі, над якім ён перыядычна працаваў на працягу 19 гадоў. Самая вядомая Бясконцая калона была пабудавана ў румынскім горадзе Тыргу-Жыу.

Цыкл скульптур
--------------

Даследчык Іонэл Жыаноу (Ionel Jianou) прыводзіць пяць версій Бясконцай калоны з дуба і адну з гіпсу і сталі, створаных Бранкузі з 1918 па 1937. У Бясконцай калёны Бранкузі зноў адкрыў такі матыў румынскага фальклору, як «нябесная калона» (рум.: columna cerului), які з’яўляецца часткай міфалагічнай тэмы «Восі Свету  (руск.) (бел.» (*axis mundi*), распаўсюджанай сярод многіх народаў Зямлі. У румынскай народнай творчасці «нябесная калона» ўяўляла сабой архаічнае, дахрысціянскага вераванне, якое хутка было христианизировано, аб чым сведчаць згадкі аб калоне ў калядных каліндах  (руск.) (бел..

Бранкузі абраў не традыцыйную форму калоны, якая азначае толькі нябесную апору, а форму, якая складаецца з паўтаральных рамбоідаў  (руск.) (бел. перадае сімвалізм ўзыходжання. Іанэл Жыаноу падкрэслівае, што ромбападобная форма нагадвае дэкаратыўны стыль калон у сялянскай архітэктуры. Бранкузі назваў калону Бясконцай, паколькі па яго задуме яна накіравана не проста на неба, а ў бязмежную прастору за межамі чалавечага свету. Аб гэтай жа прасторы ідзе гаворка і ў іншай серыі скульптур Бранкузі «Птушка ў прасторы  (руск.) (бел.».

Калона ў Тыргу-Жыу
------------------

У канцы 1934 года Канстанцін Бранкузі прыняў прапанову Жаночай лігі жудеца Горж пабудаваць помнік у гонар салдат, якія загінулі каля ракі Жыу пры абароне горада ад нямецкіх войскаў у 1916 годзе. Спачатку Бранкузі хацеў узвесці толькі калону, але потым было вырашана зрабіць скульптурны комплекс, які складаецца з «Стала маўчання», «Брамы пацалунку» і «Бясконцай калоны».

Праца была скончаная 28 кастрычніка 1938 года. Вышыня калоны склала 29,33 метра. Яна складаецца з 17 чыгунных ромбападобных блокаў.

Па задуме Бранкузі гэтая «Бясконцая калона» павінна сімвалізаваць ўзыходжанне душ загінулых салдат на неба і адначасова падтрымліваць нябесны звод.

У 1950-х гадах камуністычны ўрад палічыў працу Бранкузі праявай буржуазнага духу. Быў падрыхтаваны план зносу, які так і не быў прыведзены ў выкананне.

У 1998—2000 гг. былі праведзены работы па аднаўленні калоны.

Літаратура
----------

* *Ionel jianou.* Brancusi. — Tudor Publishing, 1963.
* *alexandra Parigoris* Endless Column Restored // *Sculpture*. — Jan./Feb. 2002. — № 1. (англ.)

Спасылкі
--------

* Архівавана 6 лістапада 2006.  Архівавана 22 лістапада 2005. — версіі Бясконцай калоны
**Дваццаць восьмая зорка** — альбом беларускага рок-гурта Мроя, запісаны ў 1989 годзе, выдадзены ў 1990 і перавыдадзены ў 1997 ды 2009 гадах.

Змест
-----

1. «Дваццаць восьмая зорка»
2. «Мама-мафія»
3. «Шмат»
4. «Кастрычніцкі цягнік»
5. «Апошні інспэктар»
6. «Аўстралійская полька»
7. «Зямля»
8. «Я — рок-музыкант»

Удзельнікі
----------

* Алег Дземідовіч: ударная ўстаноўка, дадатковы спеў
* Юрась Ляўкоў: бас-гітара, дадатковы спеў
* Лявон Вольскі: спеў, клавішы
* Венедыкт Конеў-Петушкевіч: гітара, дадатковы спеў

Дадатковыя звесткі
------------------

Улетку 1989 года беларускія музычныя журналісты Анатоль Мяльгуй і Вітаўт Мартыненка пішуць ліст на ўсесаюзную фірму грамзапіса «Мелодыя» з прапановай зрабіць запіс песень таленавітых музыкаў з гурта Мроя з наступным іх выданнем. Акрамя гэтага яны апублікавалі дзясяткі артыкулаў, каб прыцягнуць увагу да катастрафічнага стану беларускай музыкі. Кіраўнікі «Мелодыі» адрэагавалі даволі хутка і праз некалькі месяцаў даслалі ў Мінск вялікую перасоўную станцыю МСА дзеля запісу альбома гурта.

На пласцінку, якая выйшла масавым накладам у 1990 годзе, патрапіла 8 песень. Музыкі стварылі невытлумачальную і запатрабаваную «перабудовачным» слухачом атмасферу: цяжкі хардавы гук, надрыўны вакал і абавязковая сацыяльная заклапочанасць у тэкстах. Вокладку аформілі ў цьмяных традыцыях англійскага гурта Pink Floyd: Вольскі і Дземідовіч зрабілі з пластыліну твары ўдзельнікаў гурта, абгарнулі пап’е-машэ і сфатаграфавалі.

У 1997 годзе альбом быў перавыдадзены на касеце фірмай BMAgroup.

У 2006 песня «Шмат» з гэтага альбому была ўключаная ў зборнік «Чарнобыльскі вецер».

У 2009 годзе BMAgroup перавыдала альбом на CD у серыі «Беларускі Музычны Архіў». У перавыданне дадаткова ўвайшлі песні «Паляваньне на вядзьмарак» і «Ён яшчэ вернецца», а таксама кліп і відэа-запіс песні «Я — рок-музыкант» з канцэрта «Музыкі свету — дзецям Чарнобыля», які адбыўся ў 1993 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Вітаўт Мартыненка. Новая кніга. Героі нашага рок-н-рольнага часу // Беларус. №570. Ліпень 2010 г.
2. ↑  Рок-гурт Мроя. Дваццаць восьмая зорка Prastora.by — інтэрнэт-крама кніг на беларускай мове.

Спасылкі
--------

* Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім. Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола. Гурт Мроя
**«Аўтапартрэ́т Ро́берта Карнэ́ліуса»** — адна з самых старых партрэтных фатаграфій у гісторыі. У 1839 годзе амерыканец Роберт Карнэліус[en] сфатаграфаваў самога сябе і падпісаў выяву: «Першы ў свеце фотаздымак» (англ.: The first light picture ever taken). Выкарыстоўваны метад быў названы дагератыпам, у гонар першага фатографа Луі Дагера. У XXI стагоддзі гэты аўтапартрэт стаў лічыцца першым сэлфі ў свеце.

Зноскі
------

1. ↑  *Павлова, Марина*. 10 самых старых фотографий в истории человечества (руск.). *Flytothesky.ru*. Праверана 30 снежня 2021.

Спасылкі
--------



* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LOC: 2004664436 |
**Апе́графа** (*Opegrapha*) — род лішайнікаў сямейства рачэліевых.

Апісанне
--------

Слаявіна ў выглядзе шараватай або матавай скарынкі, прымацаваная да субстрату гіфамі. Пладовыя целы нібы ўрэзаны ў слаявіну, авальныя ці падоўжаныя, маюць добра выяўлены край. Сумкі булавападобныя з 8 спорамі, танкасценныя. Споры падоўжаныя, да іголкападобных, прамыя або выгнутыя, папярочна-чатырохклетачныя. Водарасці размяшчаюцца хаатычна.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў розных раслінна-кліматычных зонах. На Беларусі найбольш вядомыя апеграфа чорная (*Opegrapha atra*) і апеграфа матавая (*Opegrapha diaphora*). Растуць на ствалах і галінках клёна, граба, асіны, ясеня. Спараносяць у вільготны перыяд зімой і вясной.

Значэнне
--------

Індыкатары забруджвання навакольнага асяроддзя.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Апеграфа // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · Mycobank · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779811059 |
**Аўтаматызаванае тэставанне праграмнага забеспячэння** — частка працэсу тэставання на этапе кантролю якасці ў працэсе распрацоўкі праграмнага забеспячэння. Яно выкарыстоўвае праграмныя сродкі для выканання тэстаў і праверкі вынікаў выканання, што дапамагае скараціць час тэставання і спрасціць яго працэс.

Спасылкі
--------

* Портал об автоматизации тестирования ПО
* Лекции В. В. Кулямина. Методы автоматизации тестирования. Лекция 1(недаступная спасылка), Лекция 2 Архівавана 7 сакавіка 2016. Лекция 3(недаступная спасылка).
* Что такое автоматизация тестирования и в каких случаях она может быть полезной
* Академические статьи о тестировании
|  |
| --- |
| **Бяскідскі тунэль** |
| **Вобласць ужывання** | чыгуначны |
| **Пралягае пад** | Бяскідскі хрыбет |
| **Агульная даўжыня** | 1822 м (новы тунэль), 1750 м (стары, да 2016 г) |
| **Дыяметр тунэля** | 10,5×8,5 м |

**Бяскідскі тунэль** — другі па даўжыні (пасля Лутугінскага) чыгуначны тунэль ва Украіне. Размешчаны ў Карпатах, на Бяскідскім перавале. Адносіцца да 5-га Пан’еўрапейскага транспартнага калідора (Італія — Славенія — Венгрыя — Славакія — Украіна).

Даўжыня тунэля складае 1764,5 м, з парталамі 1822 г.

Чакаецца, што першы цягнік адправіцца па новым тунэлі ў другім квартале 2018 года. Пасля завяршэння будаўніцтва прапускная здольнасць тунэлю павялічыцца з 47 да 100 пар цягнікоў у суткі, а хуткасць праходжання вырасце з 15-40 да 60-70 км/гадзіну.

Дзеючы аднакалейны Бяскідскі тунэль пабудаваны ў 1886 годзе і з’яўляецца другім па даўжыні чыгуначным тунэлем ва Украіне. Будаўніцтва новага тунэлю было разпачата 29 кастрычніка 2013 года і плануецца скончыць у II квартале 2018 года.

Для ўкраінскай дзяржавы тунэль мае край важнае значэнне, паколькі праз яго перавозяцца грузы да заходняй мяжы краіны ў Закарпатскай вобласці, а таксама больш за 60 % транзітных грузаў у кірунку Заходняй і Цэнтральнай Еўропы.

Гісторыя
--------

Тунэль быў спраектаваны і пабудаваны яшчэ ў часы Аўстра-Венгрыі ў 1886 годзе. За час эксплуатацыі паравознай цягі на гэтым участку чыгункі тунэль быў вельмі нязручным адрэзкам шляху для чыгуначнікаў і пасажыраў, паколькі падчас руху цягніка усярэдзіне тунэлю ён напаўняўся парай і дымам. Таму пры праездзе Бяскідскага тунэлю пасажыры вагонаў вышэйшага класа зачынялі наглуха вокны і прыкрывалі раты і насы хусткамі.

У часы Другой сусветнай вайны у ходзе Львоўска-Сандамірскай аперацыі пры адступленні нямецка-венгерскіх войскаў інжынерна-сапёрныя падраздзяленні 1-й венгерскай арміі ўзарвалі аздабленне тунэлю і парталаў, што прывяло да абвалу паўночнай і цэнтральнай частак. Рух цягнікоў на лініі Стрый — Мукачава быў спынены на два гады. Сіламі чыгуначных і інжынерных войскаў савецкай арміі тунэль быў адрамантаваны за два гады і уступіў у строй у ліпені 1946 года.

Спасылкі
--------

* У Карпатах добудували Бескидський тунель
**Бяссоніца**, **інсамнія**, **агрыпнія** — парушэнне начнога сну. Выяўляецца цяжкім засынаннем, частым на працягу ночы або раннім абуджэннем ці поўным знікненнем глыбокага сну. Прычыны бяссоніцы: няўстойлівасць сну з дзяцінства (спадчынная, ад некаторых перанесеных у дзяцінстве хвароб), парушэнні ўмоў і дынамічнага стэрэатыпу сну (начная работа, дзённае фізічнае і псіхічнае ператамленне, познія заняткі, нязвыклае месца сну і інш.), хваробы нервнай сістэмы, траўмы галаўнога мозга, змены біялагічных рытмаў і фізіялагічных працэсаў у арганізме пры пераходзе ў сталы і старэчы ўзрост. Бессоніца — абавязковы сімптом некаторых хвароб, напрыклад алкагалізму, цяжкіх неўрозаў і псіхозаў. Лячэнне: правільны рэжым працы і адпачынку, заняткі фізкультурай, водныя працэдуры, заспакаяльныя і снатворныя сродкі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX527001 · BNF: 119320824 · GND: 4052584-3 · LCCN: sh85066717 · NDL: 00563661 · NKC: ph124705 |

 |
**Такліно́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Такліноў.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Шкуратоўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Натуральнае ўтварэнне на паверхні Марса, у якім многія бачаць чалавечы твар, спарадзіла шэраг гіпотэз аб яго штучным паходжанні
Фатаграфія «твару», зробленая ў 2001 годзе на станцыі «Mars Global Surveyor»
**Апафенія** (ад грэч. ἀποφαίνω — выказваю меркаванне, раблю відавочным) — перажыванне, якое складаецца ў здольнасці бачыць структуру або ўзаемасувязі ў выпадковых або бессэнсоўных дадзеных. Тэрмін быў уведзены ў 1958 годзе Клаусам Конрадам  (ням.) (бел. які вызначыў яго як «нематываванае бачанне ўзаемасувязяў», якое суправаджаецца «характэрным пачуццем неадэкватнай важнасці» (анармальнае ўсведамленне значэння).

Конрад першапачаткова апісваў гэту з'яву ў прымяненні да скажэння рэальнасці, таго, што адбываецца ў псіхозе, аднак цяпер тэрмін шырэй выкарыстоўваецца для апісання падобнай тэндэнцыі ў здаровых індывідаў, не абавязкова мяркуючы пры гэтым наяўнасць псіхічнага захворвання.

З пункту гледжання статыстыкі, апафенія класіфікуецца як памылка першага роду. Апафенія часта служыць тлумачэннем паранармальных або рэлігійных сцвярджэнняў, выкарыстоўваецца ў журналісцкіх спекуляцыях.

Гл. таксама
-----------

* Парэйдалія
* Сінхранічнасць
* Эфект Барнума
* Аптычная ілюзія

Літаратура
----------

* Апофения // Энциклопедия заблуждений: собрание невероятных фактов, удивительных открытий и опасных поверий = The Skeptic's Dictionary: A Collection of Strange Beliefs, Amusing Deceptions, and Dangerous Delusions. — М.: Диалектика, 2005. — С. 35—37. — ISBN 5-8459-0830-2.

Спасылкі
--------

* Apophenia (англ.). *The Skeptic's Dictionary*.
**Аўтаміксіс** — самаапладненне; зліццё палавых клетак, якія належаць адной асобіне; досыць распаўсюджаны сярод аднаклетачных, многіх грыбоў і дыятомавых водарасцей.

Аўтаміксіс — гэта тэрмін, які ўключае некалькі рэпрадуктыўных механізмаў, некаторыя з іх адносяцца да партэнагенезу.

У шырокім разуменні аўтаміксіс можа быць вызначаны як від апладнення, які ўключае зліццё двух прадуктаў (з чатырох магчымых) аднаго і таго ж меётычнага дзялення. Калі зліцце гэтых меётычных прадуктаў адбылося да таго, як яны паспелі да гамет, тады гэты працэс называецца партэнагенезам. У аўтаміктычным партэнагенезе новыя асобіны адрозніваюцца адна ад адной, а таксама адрозніваюцца ад мацярынскай асобіны. Часам меёмычныя прадукты, якія зліваюцца з'яўляюцца дакладнымі копіямі, якія часам называюцца паўклонамі (англ.: half a clone). Аднак яны ўсе-такі ўнікальныя і не з'яўляюцца клонамі мацярынскай асобіны.

Зноскі
------

1. ↑  Про автоміксис на сайті Словник.
2. ↑  Mogie, M. (1986).
3. ↑  Milius, S. (2007) Virgin Birth: Shark has daughter without a dad, Science News vol 171, pp 323-324.
**Аўтапартрэт** — карціна беларускага мастака Міхаіла Станюты (1881—1974), напісаная ў 1935 годзе. З'яўляецца часткай збору Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі ў Мінску.

Гісторыя
--------

Да 1930-х гадоў Міхась Пятровіч Станюта дасягнуў сваёй творчай сталасці; у той жа час, гэта перыяд рэзкага пералому ў беларускай культуры. Пачалося праследаванне нацыянальнай інтэлігенцыі, з'явіўся новы тэрмін савецкай эстэтыкі — «сацыялістычны рэалізм». У «Аўтапартрэце» 1935 года ў поўнай меры перададзена той стан разгубленасці, у якім знаходзіўся тады 54-гадовы майстар.

Апісанне
--------

Працу адрознівае цёмны каларыт, дужая рэалістычная манера; у ёй няма традыцыйных атрыбутаў, якія паказваюць на прафесійную прыналежнасць партрэтаванага: перад намі не творца, не прыхільнік мастацтва, а задуменны, пажылы чалавек. Гэты партрэт ярка ілюструе канцэпцыю новага тыпу мастака, якая ўзнікла ў савецкі час — не творчай індывідуальнасці, а працаўніка культуры.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Міхась Пятровіч Станюта Архівавана 5 сакавіка 2016.
**Аўтапартрэт Леанарда** — аўтапартрэт, які прыпісваецца Леанарда да Вінчы. Знаходзіцца ў Каралеўскай бібліятэцы ў Турыне. Лічыцца, што мастак намаляваў яго ў 60-гадовым узросце.

Апісанне
--------

Партрэт напісаны сангінай на паперы і адлюстроўвае галаву пажылога мужчыны ў трохчацвяртным павароце ў правы бок. Выкананы тонкімі лініямі, штрыхоўка ідзе злева направа, па звычцы Леанарда. Папера мае трохі карычняватае адценне ад соляў жалеза, назапашаных з часам з-за вільготнасці. Цяпер не экспануецца па прычыне далікатнасці.

Атрыбуцыя
---------

Нягледзячы на вядомасць, вакол працы ўсё яшчэ ходзяць спрэчкі. Ідэнтыфікацыя партрэта была зроблена ў XIX стагоддзі на аснове падабенства малюнка з выявай Леанарда ў выяве Платона на фрэсцы Рафаэля «Афінская школа» і высокай стылявой якасці працы. Аднак мастацтвазнавец Франк Цёльнер лічыць аўтапартрэт падробкай ці ў лепшым выпадку копіяй, паколькі, па некаторых даных, пры рэнтгенаўскай здымцы пад выявай старца знайшлі жывапіс XVIII стагоддзя.

Зноскі
------

1. ↑  *Цёльнер Ф.* Леонардо да Винчи = Leonardo da Vinci / Пер. В. Большакова. — М.: Taschen, Арт-Родник, 2008. — (Назад к истокам видения). — ISBN 978-5-88896-143-8.

Літаратура
----------

* *Fritjof Capra.* The science of Leonardo: inside the mind of the great genius of the Renaissance Author. — Random House of Canada, 2007. — С. 19. — ISBN 0385513909.
* *Shana Priwer, Cynthia Phillips.* 101 things you didn't know about Da Vinci: the secrets of the world's most eccentric and innovative genius revealed! — Adams Media, 2005. — С. 167–168. — ISBN 1593373465.
* *Milena Magnano.* Leonardo. — Milano: Mondadori Arte, 2007. — С. 134. — ISBN 978-88-370-6432-7.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шутава.
**Святлана Аляксандраўна Шутава** (1 чэрвеня 1967, Магілёў) — беларуская журналістка, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7 склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 12 сакавіка 1971 года ў Магілёве.

Cкончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Журналістыка».

Працавала рэдактарам, загадчыкам аддзела інфармацыі, галоўным рэдактарам Магілёўскага абласнога радыё рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства радыётэлецэнтр "Тэлекампанія «Магілёў»; галоўным рэдактарам абласной газеты «Магілёўскія ведамасці»; галоўным рэдактарам камунальнага выдавецкага ўнітарнага прадпрыемства "Інфармацыйнае агенцтва «Магілёўскія ведамасці».

17 лістапада 2019 года абрана дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7 склікання. З’яўляецца членам Пастаяннай камісіі Палата прадстаўнікоў па дзяржаўным будаўніцтве, мясцовым самакіраванні і рэгламенце. Уваходзіць у склад рабочай групы Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Фінляндскай Рэспублікі.

Абіралася дэпутатам, намеснікам старшыні Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць восьмага склікання. Старшыня Магілёўскай абласной арганізацыі грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз журналістаў».

Замужам, мае дваіх сыноў.

Узнагароды
----------

* Медаль Францыска Скарыны (2019)

Зноскі
------

1. ↑  Сведения о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь седьмого созыва 17 ноября 2019 года по Могилевской области Архівавана 30 верасня 2020.
2. ↑  Шутава Святлана Аляксандраўна
3. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 29 красавіка 2019 г. № 163 «Аб узнагароджанні»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фаменка.

**Святлана Валер’еўна Фаменка** (укр.: Світлана Валеріївна Фоменко; нар. 19 лістапада 1976 г. Кіеў, Украіна) — украінскі грамадска-палітычны дзеяч, выконвала абавязкі міністра культуры, моладзі і спорту (з 10 сакавіка 2020 г.).

Біяграфія
---------

Святлана Фаменка нарадзілася 19 лістапада 1976 г. у Кіеве. Скончыла Кіеўскі ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі (1999, магістр; спецыяльнасць — «Рамана-германскія мовы і літаратура»), Нацыянальную акадэмію дзяржаўнага кіравання пры Прэзідэнце Украіны (2011, спецыяльнасць «Публічнае адміністраванне», спецыялізацыя «Еўрапейскае супрацоўніцтва»), аспірантуру НАДУ (2015).

Грамадска-палітычная дзейнасць
------------------------------

У 2004—2006 гадах дарадца генеральнага дырэктара Генеральнай дырэкцыі Кіеўскага гарадскога савета па абслугоўванні замежных прадстаўнікоў. З сакавіка 2007 года — галоўны спецыяліст, з 2008 года — начальнік аддзела міжнароднага супрацоўніцтва і еўрапейскай інтэграцыі Упраўлення міжнародных сувязей апарата ВА КМР (КМДА). З 2013 года — начальнік Упраўлення міжнароднага супрацоўніцтва Міністэрства культуры Украіны.

У жніўні-снежні 2014 года — намеснік Міністра культуры Украіны па пытаннях еўрапейскай інтэграцыі. З 2015 года — памочнік-кансультант народнага дэпутата Украіны Віктара Яленскага, намесніка старшыні Камітэта ВРУ па пытаннях культуры і духоўнасці. З красавіка 2016 года — Першы намеснік Міністра культуры Украіны.

Са студзеня 2020 года — намеснік Міністра культуры, моладзі і спорту Украіны па пытаннях еўрапейскай інтэграцыі. З 10 сакавіка 2020 года — часова выконваючая абавязкі міністра культуры, моладзі і спорту Украіны.
**Людміла Іванаўна Турышчава** (нар. 7 кастрычніка 1952, Грозны) — савецкая гімнастка. Чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка, шматразовая чэмпіёнка свету і Еўропы. Заслужаны майстар спорту СССР (1970). Прэзідэнт Федэрацыі гімнастыкі Украіны (1991—2000).

Свой першы залаты алімпійскі ўзнагароду Людміла выйграла ў 16-гадовым узросце, гэта адбылося на Алімпійскіх гульнях у Мехіка 1968 года. У складзе зборнай СССР разам з Зінаідай Варонінай, Наталляй Кучынскай, Ларысай Петрык, Вольгай Карасёвай і Любоўю Бурдой, Турышчава дамаглася перамогі ў камандным першынстве. Упершыню абсалютнай чэмпіёнкай свету Людміла стала ў 1970 годзе ў Любляне, ў 1971 годзе дадаўся тытул абсалютнай чэмпіёнкі Еўропы. Неўзабаве спартсменка пераязджае з Грознага ў Растоў-на-Доне, паступае ў Растоўскі педагагічны інстытут, працягваючы выступаць на самым высокім узроўні.

На XX Алімпійскія гульні ў Мюнхене спартсменка прыехала лідарам савецкай зборнай і заваявала дзве залатыя ўзнагароды ў камандным і асабістым мнагабор’і. У 1973 годзе зноў стала абсалютнай чэмпіёнкай Еўропы, год праз — абсалютнай чэмпіёнкай свету.

У 1974 годзе скончыла Растоўскі педінстытут.

На сваёй трэцяй Алімпіядзе ў Манрэалі Турышчава, капітан савецкай гімнастычнай зборнай, заваявала золата ў камандным першынстве, дзве сярэбраныя ўзнагароды за выкананне вольных практыкаванняў і апорнага скачка і бронзавую ўзнагароду ў асабістым мнагабор’і. Адразу пасля завяршэння Алімпійскіх гульняў яна сышла з вялікага спорту, перакваліфікавалася ў трэнера. У агульнай складанасці за сваю спартыўную кар’еру Людміла Турышчава атрымлівала ўзнагароды розных турніраў і спаборніцтваў 137 разоў.

З 1977 года замужам за выбітным украінскім лёгкаатлетам Валерыем Барзовым. Пасля вяселля пераехала ў Кіеў. Дачка Таццяна (нар. 1978) — мадэльер, жыве з мужам у канадскім горадзе Таронта.

Зноскі
------

1. 1 2  Турищева Людмила Ивановна // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Lyudmila Ivanovna Turishcheva // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIG · Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118624695 · ISNI: 0000 0000 2056 4939 · LCCN: n80132483 · VIAF: 18015240 |
**Святлана Рыжова** (1 верасня 1976 — 4 красавіка 2013) — беларуская футбалістка.

Біяграфія
---------

На працягу сваёй кар’еры выступала за магілёўскую «Надзею» (1991), «Бабруйчанку» (1992—1999), польскі клуб з Коніна «Медык» (2000—2004), мінскую «Зорку-БДУ» (2005—2006), віцебскі «Універсітэт» (2007—2009), «Мінчанку-БДПУ» (2010—2011). У 2012 годзе абараняла гонар роднага горада Магілёва ў складзе «Надзеі-СДЮШАР-7».

Дасягненні
----------

Сярэбраны прызёр чэмпіянату СССР 1991 года, чэмпіён (1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2007, 2008, 2009), сярэбраны (1992, 1993, 2005, 2006) і бронзавы (1996, 2011) прызёр чэмпіянату Рэспублікі Беларусь. Уладальнік Кубка Рэспублікі Беларусь (1996, 1997, 1998, 1999, 2009, 2011). Сярэбраны (2001, 2002, 2004) і бронзавы (2000, 2003) прызёр чэмпіянату Польшчы по футболу, сярэбраны (2000, 2002) і бронзавы (2001) прызёр чэмпіянату Польшчы па міні-футболу. У 2004 годзе ў складзе «Бабруйчанкі» Святлана Рыжова дайшла да чвэрцьфіналу Лігі чэмпіёнаў УЕФА, што з’яўляецца адным з галоўных дасягненняў жаночага клубнага футбола нашай краіны.

Зноскі
------

1. ↑  Заявки команд высшей лиги — 2011. — вып. 29. — С. 10. — ISSN 1998-6742<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107633801'></a>
2. ↑  Турнір па міні-футболу сярод ветэранаў памяці Святланы Рыжовай адбудзецца 24 лістапада ў Магілёве
3. ↑  Футболистке, прославлявшей Бобруйск, нужна ваша помощь Архівавана 24 мая 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway |
**Бухта Андрэева** — невялікая бухта ў Азоўскім моры, змесцаваная ў паўночнай частцы Таганрогскага мыса, у межах горада, побач з Таганрогскім металургічным заводам.

Гісторыя
--------

Бухта Таганрогскага металургічнага завода, цяпер бухта Андрэева, была ўладкавана ў месцы прылягання балкі Вялікая Чарапаха да Таганрогскага заліва на мяжы XIX і XX стагоддзяў. Сюды былі пракладзены дзве чыгуначныя галіны, што звязалі бухту з тэрыторыяй завода. Водная тэрыторыя гавані мела тры прыстані, збудаваныя са змяшаных металічных і драўляных канструкцый. Да іх швартаваліся грузавыя судны, што дастаўлялі для металургічнага завода сыравіну з Керчы і Украіны. Пазней тут быў пабудаваны элеватар.

У красавіку 2015 года бухта Андрэева трапіла ў поле зроку СМІ ў сувязі з надзвычайнай сітуацыяй: у ваду зваліўся будаўнічы кран, што вырабляў на беразе працы. Кранаўшчыка з вады вынялі самі будаўнікі і даставілі яго ў лякарню хуткай дапамогі Таганрога. Пацярпелы кранаўшчык атрымаў адкрытую чэрапна-мазгавую траўму.

Этымалогія
----------

Назва «Бухта Андрэева» ўмацавалася ў тапаніміцы дзякуючы Таганрогскаму металургічнаму заводу, які ў 1930-х гадах зваўся «Таганрогскі дзяржаўны металургічны завод ім. Андрэева» ў гонар буйнага савецкага партыйнага і дзяржаўнага дзеяча А. А. Андрэева.

Геаграфія
---------

Бухта Андрэева размяшчаецца ў паўночнай частцы Таганрогскага мыса, у межах горада, побач з Таганрогскім металургічным заводам, у пункце скрыжавання Сацыялістычнай вуліцы і вуліцы Адмірала Круйса.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Назаренко В.* Историческая справка Архівавана 12 мая 2014. // ngo-taganrog.ning.com. — 2010. — 14 июня.
2. 1 2 3  *Челнокова В.* В Таганроге в бухте Андреева в море упал строительный кран // www.ruffnews.ru. — 2015. — 19 апр.
3. ↑  И дольше века льётся сталь / Под ред. Н. И. Фартушного. — Ростов-на-Дону: Принт-Сервис, 2006. — 288 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Склярэнка.
**Людміла Адольфаўна Склярэнка** (22 красавіка 1944, г. Трасцянэць, Сумская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут у 1968 годзе. Працавала ў Мінскпраекце, Белмясцпрампраекце, з 1977 года — старшы архітэктар у Белжылпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1976 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): блокі цэхаў заводаў трактарнага (1976) і пластмас (1982). Дзіцячая шахматна-шашачная школа і рэканструкцыя будынка ЦК ЛКСМБ (1986) у Мінску, добраўпарадкаванне алімпійскага комплексу «Стайкі» ў Мінскім раёне (1980).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Скляренко Людмила Адольфовна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Тэрэзін** (чэшск.: Terezín) — назва былой крэпасці і гарнізоннага мястэчка ў раёне Літамержыцы ва Усцецкім краі Чэхіі. Падчас Першай і Другой сусветнай вайны у Тэрэзіне знаходзіліся канцэнтрацыйныя лагеры.

Гісторыя
--------

Крэпасць збудаваная ў 1780—1790 гады. З канца XIX стагоддзя ў крэпасці таксама знаходзілася турма.

### Першая сусветная вайна

Тэрэзінская крэпасць у гады Першай сусветнай вайны выкарыстоўвалася як канцлагер для ваеннапалонных. У Тэрэзіне з 1914 па 1915 гады ўтрымліваліся палітычныя зняволеныя — галіцкія русіны. Сюды былі дэпартаваныя жыхары Галіцыі і Букавіны — русіны, якія сімпатызавалі або магчыма сімпатызавалі Расіі, высланыя з сваіх абласцей па заявах палякаў і украінафілаў. Іншым буйным канцлагерам для русафілаў быў Талергоф.

### Другая сусветная вайна

Падчас Другой сусветнай вайны ў Тэрэзінштате было заснавана «ўзорнае гета», у якім знаходзілася каля 140 000 чалавек (з іх 33 000 памерлі падчас знаходжання ў гета). У Тэрэзінскім гета мелася самакіраванне. Спецыяльна да візіту прадстаўнікоў Чырвонага Крыжа немцы выпусцілі «грошы гета», на якіх быў намаляваны безназоўны рабін, і якія ў рэальнасці не выкарыстоўваліся. Нямецкія ўлады разглядалі Тэрэзінштат як часовае месцазнаходжанне для яўрэяў аж да «канчатковага рашэння», таму каля 88 000 насельнікаў Тэрэзінштата былі паступова дэпартаваныя ў Асвенцым і іншыя лагеры смерці. Да канца вайны ў гета знаходзілася 17 247 чалавек, якія выжылі.

Частка крэпасці была аддзеленая ад гета і служыла як турма гестапа, праз якую за гады вайны прайшло каля 90 000 чалавек, з іх 2600 памерлі там жа. Тэрэзін быў вызвалены савецкімі войскамі 9 мая 1945 года.

Вядомыя вязні
-------------

* Гаўрыла Прынцып
* Аляксандр Канстанцінавіч Іпсіланці

Зноскі
------

1. ↑  Historický lexikon obcí České republiky 1869–2005: 1. díl / пад рэд. J. Růžková, J. Škrabal — ČSÚ, 2006. — 759 с. — ISBN 978-80-250-1310-6<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22696185'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22696171'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3504917'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22696163'></a>
2. ↑  *Ваврик В.*
3. ↑  *McCormick M.*

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэрэзін

| ⛭Гарады Усцецкага края |
| --- |
| Дзечын | 
* Бенешаў-над-Плоўчніцы
* Варнсдорф
* Велькі-Шэнаў
* Вернержыцы
* Дзечын
* Дольні-Поўстаўна
* Йілава
* Йіржыкаў
* Красна-Ліпа
* Мікулашавіцы
* Румбурк
* Хршыбска
* Чэска-Каменіцы
* Шлукнаў

 |  |
| Літамержыцы | 
* Богушавіцы-над-Огржы
* Будыне-над-Огржы
* Гоштка
* Лібахавіцы
* Літамержыцы
* Ловасіцы
* Роўдніцы-над-Лабем
* Тэрэзін
* Тршэбеніцы
* Ушцек
* Шцеці

 |
| Лоўні | 
* Бльшані
* Вроўтак
* Жацец
* Крыры
* Лоўні
* Подбаржані
* Посталапрты

 |
| Мост | 
* Гора-Свата-Катаржыны
* Горні-Йіржацін
* Літвінаў
* Крышан
* Мезібаржы
* Мост

 |
| Цепліцы | 
* Біліна
* Гроб
* Дубі
* Духцаў
* Кошцяны
* Крупка
* Ледвіцы
* Осек
* Цепліцы

 |
| Усці-над-Лабем | 
* Трміцы
* Усці-над-Лабем
* Хабаржавіцы

 |
| Хомутаў | 
* Вейпрты
* Віслуні
* Йіркаў
* Кадань
* Клаштарац-над-Огржы
* Лоўчна-пад-Клінаўцам
* Машцёў
* Хомутаў

 |
**Сусветны смутак** (ням.: Weltschmerz, *вэльтшмэрц;* у тым жа сэнсе ўжывалася фр. mal du siècle — хвароба стагоддзя) — тэрмін, які ўведзены нямецкім пісьменнікам Жанам Полем і азначае пачуцці, што перажывае нейкая асоба, якая зразумела, што фізічная рэальнасць ніколі не зможа задаволіць патрэбнасці розуму гэтай асобы. Гэты від песімістычнага погляду шырока распаўсюджаны ў творчасці аўтараў, якія працавалі ў стылі рамантызму, такіх як лорд Байран, Джакама Леапардзі, Франсуа-Рэнэ дэ Шатабрыян, Альфрэд дэ Мюсэ, і Генрых Гейнэ.

Літаратура
----------

* Braun W. A. Types of Weltschmerz in German Poetry, 1905; Lasserre P. Le romantisme français, 1907.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гуткоўская.
**Святлана Вячаславаўна Гуткоўская** (нар. 6.9.1959, г. Какшэтаў, Казахстан) — беларуская вучоная-фалькларыст, балетмайстар. Кандыдат філалагічных навук (1994), дацэнт (2000). Член Беларускага саюза музычных дзеячаў (1998).

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі інстытут культуры (спецыяльнасць «Культурна-асветная работа», кваліфікацыя «Культасветработнік, кіраўнік харэаграфічнага калектыва», 1982), Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы АН Беларусі (аспірантура, спецыяльнасць «Фалькларыстыка», 1993).

Працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў (у 1982—1983 — галіновая навукова-даследчая лабараторыя беларускай танцавальнай творчасці, малодшы навуковы супрацоўнік; факультэт традыцыйнай беларускай культуры і сучаснага мастацтва, кафедра харэаграфіі, прафесар, з 1998 — загадчык кафедры).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: харэаграфічны фальклор; харэаграфічнае мастацтва; методыка выкладання харэаграфічных дысцыплін у вышэйшай школе.

### Бібліяграфія

* Народная танцавальная культура беларускага Падняпроўя : дысертацыя .. кандыдата філалагічных навук : 10.01.09 : абаронена 15.04.1994 : зацверджана 00.00.1994 / Гуткоўская Святлана Вячаславаўна. — Мінск, 1993.

Узнагароды
----------

Медалі Францыска Скарыны (2011), «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў» (2009), нагрудны знак «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2010), ганаровы знак Беларускага прафсаюза работнікаў культуры (2010).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4
2. 1 2 3 4 5  Гуткоўская, Святлана Вячаславаўна (кандыдат філалагічных навук ; фалькларыстыка ; харэаграфія ; род. 1959)

Літаратура
----------

* Гуткоўская Святлана Вячаславаўна / Ю. М. Чурко // Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. — С. 393.
* Гуткоўская Святлана Вячаславаўна // Культура Беларусі : энцыклапедыя. — Мінск, 2012. — Т. 3. — С. 321.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar157584 |
**Гема Фрызіус** (нідэрл.: Gemma Frisius; 8 снежня 1508, Докюм, Фрысландыя — 25 мая 1555, Лёвен) — нідэрландскі матэматык, урач, картограф, філосаф, гравёр, майстар астранамічных інструментаў, педагог.

Стварыў ў 1536 годзе адзін з найстарэйшы глобусаў, палепшыў шэраг інструментаў свайго часу, якія выкарыстоўваюцца ў прыкладной матэматыцы, геадэзіі і навігацыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў беднай сям’і. З юнацтва быў кульгавы. Пасля смерці бацькоў пераехаў у Гронінген, з 1525 года навучаўся ў Лёвенскім каталіцкім універсітэце, у спісе дысцыплін якога былі матэматыка і астраномія. У 1536 годзе атрымаў вучоную ступень доктара медыцыны. Быў пакінуты на медыцынскім факультэце ўніверсітэта ў Лёвене, дзе працаваў да сваёй смерці.

Падчас вучобы заняўся вырабам глобусаў і матэматычных інструментаў. Дзякуючы якасці і дакладнасці прылад атрымаў шырокую вядомасць у навуковым свеце, атрымаў высокую ацэнку ад Ціха Брагэ.

У 1533 годзе ўпершыню апісаў метад трыянгуляцыі, які выкарыстоўваюць у картаграфіі і геадэзіі па гэты дзень. У 1530 (або 1533) годзе быў першым, хто апісаў спосаб вызначэння геаграфічнай даўгаты з дапамогай дакладнага гадзінніка.

У 1544 годзе з дапамогай камеры-абскуры Гема Фрызіус назіраў сонечнае зацьменне. Займаючыся астраноміяй і картаграфіяй вёў перапіску з М. Капернікам. Быў адным з першых прыхільнікаў геліяцэнтрычнай сістэмы свету.

Зноскі
------

1. 1 2  MacTutor History of Mathematics archive Праверана 22 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
2. 1 2  Frisius Gemma // Biografisch Portaal — 2009. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
3. ↑  Gemma Frisius // The Stuttgart Database of Scientific Illustrators 1450–1950 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21417186'></a>
4. ↑  Gemma Frisius // Early Modern Letters Online<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q44526767'></a>
5. ↑  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
6. 1 2 3  ECARTICO Праверана 14 ліпеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24694883'></a>
7. ↑  Матэматычная генеалогія — 1997.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q829984'></a>
**Гематаксіны** — рэчывы мікробнага, расліннага або жывёльнага паходжання, якія пашкоджваюць абалонкі эрытрацытаў крыві і выклікаюць іх гемоліз. Гематаксіны — пераважна ферменты тыпу лецытыназ або фасфаліпаз, расшчапляюць ў абалонцы эрытрацытаў фасфаліпіды, або сапанінаподобныя рэчывы, якія ўздзейнічаюць на іншы кампанент абалонкі — халестэрын. 

Адрозніваюць наступныя гематаксіны: мікробнага паходжання (гематаксіны стафілакокаў, стрэптакокаў і інш.); расліннага паходжання (токсаальбуміны, рыцын, крацін, сапаніны і абрын); жывёльнага паходжання. Да апошніх адносяцца арахналізіны некаторых павукоў (*Latrodectus*, *Atrax*, *Lycosa* і інш), Гематаксіны паразітычных чарвякоў (*Dibothriocephalus*), змяіныя яды, асабліва яды змей сямейства *Viperidae*, *Crotalidae* і інш.

Адчувальнасць эрытрацытаў розных відаў жывёл да аднаго і таго ж гематаксіну неаднолькавая. Змяіныя яды (напрыклад, яд кобры) лізіруюць эрытрацыты марскіх свінак, сабак і чалавека, але не дзейнічаюць на эрытрацыты буйной рагатай жывёлы, авечак і коз. Лецыцін і халестэрын ў вялікіх дозах папярэджваюць дзеянне гематаксінаў.
**Крэпасць Ісуса** (англ.: Fort Jesus, парт.: Fortaleza de Jesus) — помнік сусветнай спадчыны ў горадзе Мамбаса ў Кеніі. Уяўляе сабою партугальскую крэпасць, пабудаваную ў 1593 - 1596 гг.

Гісторыя
--------

У XVI ст. Партугалія падпарадкавала гарады ўсходняга ўзбярэжжа Афрыкі і манапалізавала гандаль у Індыйскім акіяне. Аднак у 1585 - 1586 гг. і 1588 - 1589 гг. партугальскія валоданні ва Ўсходняй Афрыцы атакаваў асманскі флот на чале Алі Бея. З'яўленне аднаверцаў-мусульман прывяло да паўстання мясцовых насельнікаў-суахілі. У 1589 г. партугальцы здолелі зноў авалодаць буйным портам Мамбаса і іншымі гарадамі паўночна-усходняга ўзбярэжжа. 

Для захавання далейшага кантролю Партугалія пачала будаўніцтва крэпасцяў у прыбярэжнай зоне. Крэпасць Ісуса ў Мамбасе павінна была стаць адным з галоўных ваенных умацаванняў, абараняць порт і мытню, арганізаваную імі для прадухілення самастойных гандлёвых кантактаў суахілі з мусульманскімі гандлярамі з іншых краін. 

Крэпасць была пабудавана ў 1593 - 1596 гг. па праекце італьянскага архітэктара Джавані Батысты Каіраці, які імкнуўся выкарыстоўваць рэнесансны падыход перавагі сіметрыі і прамых ліній. Пасля заканчэння будаўніцтва крэпасць у плане нагадвала чалавечае цела.

У XVII ст. партугальцы пакінулі Мамбасу. Аднак мясцовыя ўладары і султаны Амана выкарыстоўвалі яе надалей для абароны горада, а таксама як турму. Да 1875 г. яна 9 разоў падвяргалася аблозе. 

У 1958 г. крэпасць была абвешчана гістарычным будынкам. У 2011 г. уключана ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Тут створаны музей, адкрыты для наведвальнікаў.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
План XVII ст.
 |  | 
Унутры крэпасці.  |

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Крэпасць Ісуса (Мамбаса) на Вікісховішчы |

* unesco.org
* Fort Jesus in Mombasa: A Portuguese Fortress in Kenya Архівавана 28 верасня 2013.
* Timeline of Portuguese Activity in East Africa, 1498-1700
**Сусветны дзень паэзіі** — штогадовае свята, адзначаецца 21 сакавіка згодна з рэзалюцыяй трыццатай сесіі Генеральнай канферэнцыі ЮНЕСКА ад 15 лістапада 1999 г. Згодна з рашэннем ЮНЕСКА, асноўнай мэтай зацверджання свята з'яўляецца падтрымка моўнай разнастайнасці праз магчымасці паэтычнага слова. Акрамя гэтага, гэты дзень мусіць садзейнічаць развіццю паэзіі, вяртанню да вуснай традыцыі паэтычных чытанняў, аднаўленню дыялогу паэзіі з іншымі відамі мастацтва: тэатрам, музыкай, жывапісам і г.д. Таксама надаецца ўвага заахвочванню выдавецкага бізнесу і стварэнню прывабнага вобразу паэзіі ў СМІ, каб мастацтва паэзіі больш не лічылася неактуальным.

ЮНЕСКА заклікае сваіх членаў дачыніцца да святкавання сусветнага дня паэзіі як на нацыянальным, так і на мясцовым узроўні пры актыўным удзеле няўрадавых арганізацый, муніцыпальных і прыватных устаноў — музеяў, паэтычных суполак, культурніцкіх асацыяцый і да г.п.

Зноскі
------

1. ↑  World Poetry Day, 21 March **(нявызн.)**. Праверана 21 сакавіка 2012.