recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Парама́рыба** (нідэрл.: Paramaribo [ˌpaːraːˈmaːriboː]) — горад у Сурынаме, сталіца краіны.

Насельніцтва 243,5 жыхароў.

Гісторыя развіцця горада
------------------------

Парамарыба заснавалі французы ў 1640 годзе. Назва горада ў перакладзе з тупі-гуарані азначае «жыхары вялікай вады». З 1667 года горад разам з усёй тэрыторыяй Сурынама па дамове паміж Нідэрландамі і Вялікабрытаніяй перайшоў пад уладу Нідэрландаў і атрымаў статус адміністрацыйнага галандскага валодання Сурынам. Калонія была саступлена галандцам наўзамен тэрыторый у Паўночнай Амерыцы (раён сучаснага Нью-Ёрка). З 1954 года з’яўляўся цэнтрам аўтаномнага дзяржавы ў складзе Каралеўства Нідэрландаў. Афіцыйна сталіцай Рэспублікі Сурынам горад стаў пасля таго, як у 1975 годзе краіна дамаглася незалежнасці.

Культурнае значэнне
-------------------

У сталіцы знаходзіцца адзіны ў краіне ўніверсітэт, заснаваны ў 1968 годзе, горад мае адзін музей, у якім можна ўбачыць археалагічныя экспанаты, выставы па гісторыі сурынамскай культуры і натуральнай гісторыі рэгіёну. Цэнтр горада — плошча Незалежнасці, размешчаная ля сцен прэзідэнцкага палаца. Адразу за палацам размешчаны гарадскі парк, а на ўсход ад плошчы — Форт Зеландыя, прыбярэжная ўмацаваная крэпасць XVII стагоддзя. Увогуле, архітэктура горада ўяўляе сабой спалучэнне вялікіх цагляных каланіяльных будынкаў з травяністымі квадратамі плошчаў і драўлянымі пабудовамі, вузкімі вуліцамі, абсаджаная высокімі пальмамі.

Памятныя мясціны
----------------

* Мячэць Кейзерстрат

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 11. — С. 457, 458. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0198-2.
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Парамарыба



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4406196-1 · LCCN: n79059231 · LIBRIS: 156285 · SUDOC: 027407586 · VIAF: 150083605 |
**Магероя** (нарв.: Magerøya, ) — востраў у Баранцавым моры. Уваходзіць у склад Нарвегіі. Плошча - 436,6 км². Насельніцтва (2012 г.) - 3201 чалавек. На поўначы вострава месціцца мыс Нордкап, які лічыцца найбольш паўночным пунктам Еўропы.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Магероя месціцца на поўдні Баранцава мора ў 1398 км на паўночны ўсход ад Осла, сталіцы Нарвегіі. На поўдні аддзелены ад мацерыка вузкім пралівам (каля 1,2 км) і фіёрдам Магероя (каля 6,87 км). Праз апошні пракладзены тунэль і шаша, якая злучае востраў з астатняй часткай Нарвегіі. Яшчэ некалькі фіёрдаў разразаюць берагавую лінію і ўдаюцца ўглыб. Унутраныя раёны Магероі пакрыты скальнымі выступамі і раўніннай тундрай. Найбольшая вышыня — 417 м над узроўнем мора. 

Прыродны свет сушы бедны. Сярод раслін вылучаюцца карлікавыя бярозы, алешыны. Улетку на скалах гняздуе шмат птушак.

Гісторыя
--------

На Магероі знойдзены рэшткі старажытнага чалавека, што жыў каля 10 тысяч гадоў таму. Пісьмовыя крыніцы з'явіліся ў XVI ст. У той час востраў быў населены рыбакамі. У 1553 г. англійскі капітан Стывен Бора адкрыў мыс Нордкап, які палічыў найбольш паўночным пунктам Еўропы. 

Падчас II Сусветнай вайны насельнікі Магероі пацярпелі ад нацысцкай акупацыі. 

У нашы дні асноўныя віды дзейнасці астравіцян — рыбалоўства і абслугоўванне турыстаў.

Спасылкі
--------

* Magerøya – Store norske leksikon
* Magerøya - Historiske Rejser
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сяржанін.
**Андрэй Іванавіч Сяржанін** (1899—1975) — савецкі хірург.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 9 верасня (28 жніўня) 1899 года у мястэчку Любань (сёння Мінская вобласць, Беларусь) у сялянскай сям’і. Беларус. Скончыў медыцынскі факультэт БДУ (1927). Ардынатар клінікі пры кафедры тапаграфічнай, анатамічнай і аперацыйнай хірургіі ММІ (1930—1932). Асістэнт яго хірургічнай клінікі (1932—1936). Асістэнт, дацэнт кафедры агульнай хірургіі ВДМІ імя М. Н. Бурдэнкі (1937—1941). Член ВКП (б). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, ваенны ўрач. Дацэнт хірургічнай клінікі (1945—1947), загадчык кафедры дзіцячай хірургіі (1947—1950), загадчык кафедры факультэцкай хірургіі (1950—1974) ВДМІ імя М. Н. Бурдэнкі. Адначасова галоўны хірург Варонежа. Доктар медыцынскіх навук (1947). Прафесар (1948)

Памёр 13 красавіка 1975 года. Пахаваны ў Варонежы на Камінтэрнаўскіх могілках.

Навуковыя працы
---------------

Аўтар больш за 70 навуковых прац, прысвечаных хірургічнаму лячэнню органаў брушной поласці, пытанням траўматалогіі і ўралогіі, у тым ліку кнігі: «Лячэнне агнястрэльных раненняў суставаў у франтавым раёне» (Мінск, 1947) і іншыя.

Узнагароды і прэміі
-------------------

* заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1970)
* ордэн Леніна
* два ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
* ордэн Чырвонай Зоркі (6.3.1943)
* медаль

Зноскі
------
Дырэкцыйны вугал і збліжэнне мерыдыянаў
Збліжэнне мерыдыянаў для розных мерыдыянаў зоны
**Збліжэнне мерыдыянаў** — вугал паміж паўночным кірункам сапраўднага мерыдыяна дадзенай кропкі і вертыкальнай лініяй каардынатнай сеткі (ці лініяй, паралельнай ёй). Збліжэнне мерыдыянаў адлічваецца ад паўночнага кірунку сапраўднага мерыдыяна да паўночнага кірунку вертыкальнай лініі. Для кропак, размешчаных на ўсход ад сярэдняга мерыдыяна зоны, велічыня збліжэння станоўчая, а кропак, размешчаных заходней, — адмоўная,

Велічыня збліжэння мерыдыянаў на восевым мерыдыяне зоны роўная нулю і ўзрастае з выдаленнем ад сярэдняга мерыдыяна зоны (усяго Зямля падзелена на 60 зон, кожная па 6° даўгаты) і ад экватара; яе максімальнае значэнне будзе каля палюсоў і не перавышае 3°.

Збліжэнне мерыдыянаў, паказанае на тапаграфічных картах, адносіцца да сярэдняй (цэнтральнай) кропцы ліста; яе велічыня ў межах ліста карты маштабу 1:100000 у сярэдніх шыротах можа адрознівацца на 10—15' ад значэння, падпісанага па карце.

Збліжэнне мерыдыянаў магчыма вылічыць па формуле

{\displaystyle \gamma =(L-Lo)\sin B},

дзе {\displaystyle \gamma } — збліжэнне мерыдыянаў, {\displaystyle Lo} — даўгата асявога мерыдыяна зоны, {\displaystyle L} — даўгата дадзенай кропкі, {\displaystyle B} — шырата дадзенай кропкі.
**Збароў** — гарадзішча жалезнага веку і эпохі Кіеўскай Русі каля вёскі Збароў Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці, на левым беразе Дняпра. Пляцоўка ўмацавана валам і ровам. Выяўлены рэшткі паўзямлянкавага жытла мілаградскай культуры, у культурным пласце эпохі Кіеўскай Русі — рэшткі наземнага жытла з глінабітнай печчу, сляды сцен 2-камернай пабудовы, знойдзены фрагменты ляпной і ганчарнай керамікі, кавалкі бронзавых і шкляных бранзалетаў, бронзавы энкалпіён і іншае. На думку археолога Г. Ф. Салаўёвай, у XII ст. гарадзішча было рэзідэнцыяй рагачоўскіх князёў.

Літаратура
----------

* Збароў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
**Акруга Серанг** — акруга ў інданезійскай правінцыі Бантэн. Адміністрацыйны цэнтр акругі і сталіца правінцыі — горад Серанг, які з'яўляецца асобным муніцыпальным утварэннем.

У 11 км ад горада Серанг знаходзіцца Стары Бантэн, гістарычная сталіца султанату Бантэн. Да захаду ад акругі размешчаны порт Мерак, які ўваходзіць у склад горада Чылегон.

Акруга падзеленая на 28 раёнаў. Вышыні акругі вагаюцца ад 0 да 1778 м над узроўнем мора. Паўночныя вобласці ў асноўным раўнінныя, на паўднёвым захадзе размешчаныя горы. Зямля ўрадлівая дзякуючы алювіяльным і вулканічным пародам і мноства рэк, уключаючы Чыуджунг, Чыдурыян, Чыбантэн, Чвпасеуран, Чыпасанг.

Большая частка насельніцтва акругі вызнае іслам.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Акруга дзеліцца на наступныя раёны:

* Аньяр
* Бандунг
* Барос
* Бінуанг
* Баджанегара
* Чаренанг
* Чыканде
* Чыкёсал
* Чынанка
* Чыёмас
* Чыруас
* Гунунгсары
* Джавілан
* Кібін
* Копа
* Крагілан
* Краматвату
* Манчак
* Пабуаран
* Падарынчанг
* Памараян
* Пектыр
* Пантанг
* Пулаампел
* Танара
* Тыртаяса
* Тунджунг Тэджа
* Варынгінкурунг

Зноскі
------

1. ↑  Pemerintah Kabupaten Serang Архівавана 2 ліпеня 2012.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 31 сакавіка 2019.

| ⛭Бантэн |
| --- |
| Муніцыпалітэты | 
* Серанг
* Тангеранг
* Чылегон
* Тангеранг-Селатан

 | Герб правінцыі |
| Акругі | 
* Лебак
* Пандэгланг
* Серанг
* Тангеранг

 |
**Збеднены ўран** — уран, які складаецца ў асноўным з ізатопа ўрана-238 (U-238). Прыродны ўран складаецца прыкладна з 99,27% U-238, 0,72% U-235 і 0,0055% U-234. Так як у ядзерных рэактарах і ядзернай зброі выкарыстоўваецца U-235, прыродны ўран пры вытворчасці ядзернага паліва ўзбагачаецца ўранам-235 шляхам падзелу ізатопаў па масе. Пабочны прадукт узбагачэння называецца збедненым уранам; асноўная частка радыеактыўных ізатопаў (U-235 і U-234) здабываецца на этапе ўзбагачэння, і збеднены ўран нават менш радыеактыўны, чым уранавая руда (перыяд паўраспаду U-238 — 4,5 мільярда гадоў). Доза вонкавага апраменьвання ад збедненага ўрану складае каля 60 адсоткаў таго, што дае прыродны ўран той жа масы. 

Збеднены ўран знаходзіць прымяненне з-за высокай шчыльнасці (19,1 г/см³, для параўнання ў жалеза 7,8 г/см³), а таксама вялікага перасеку захопу нейтронаў. Ён выкарыстоўваецца ў якасці процівагі ў канструкцыях самалётаў і ракет, радыяцыйнай абароны ў медыцынскай прамянёвай тэрапіі і ў абсталяванні прамысловай радыёграфіі, а таксама кантэйнераў, якія выкарыстоўваюцца для транспарціроўкі радыеактыўных матэрыялаў. Ваенная прамысловасць выкарыстоўвае яго для вытворчасці камбінаванай брані і бранябойных падкаліберных снарадаў.

У шэрагу ваенных канфліктаў шырока ўжываліся боепрыпасы, начыненыя ім. Так, напрыклад, УС ЗША выкарыстоўвалі збеднены ўран ў вайне ў Персідскім заліве, аперацыі «Саюзная сіла», інтэрвенцыі ў Лівіі. У сувязі з тым, што рэчыва таксічна і аказвае згубнае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе і здароўе чалавека, яго прымяненне крытыкавалася.

Зноскі
------

1. ↑  Пыль обедненного урана Архівавана 28 чэрвеня 2008. // Радио Свобода, 16 октября 2002
2. ↑  Зоны бомбардировок в Косове заражены радиацией // NEWSru, 6 января 2001
3. ↑  Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном

Літаратура
----------

* Гудков С.В. Черников А.В. Брусков В.И. Химическая и радиационная токсичность соединений урана // Российский химический журнал : журнал. — 2014. — Т. LVIII, № 3,4. — С. 73-82.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 150199151 |
**Тэарэ́ма О́нсагера**, ці *суадносіны ўзаемнасці* — адна з асноўных тэарэм тэрмадынамікі нераўнаважных працэсаў.
Устанаўлівае сувязь паміж кінетычнымі каэфіцыентамі, якія вызначаюць інтэнсіўнасць перакрыжаваных працэсаў пераносу (гл. з'явы пераносу), а таксама паміж каэфіцыентамі перакрыжаваных хімічных рэакцый.

Напрыклад, тэарэма апісвае ўзнікненне патоку рэчыва пад уздзеяннем градыента тэмпературы (тэрмадыфузія) і наадварот — патоку цеплаты пад уздзеяннем градыента канцэнтрацыі (эфект Дзюфура), тэрмаэлектрычныя з’явы (з’ява Зеебека і эфект Пельцье).

Вынікае з мікраскапічнай абарачальнасці руху часціц (незалежнасці ўраўненняў, якія апісваюць іх рух, ад змены знака часу).

Устаноўлена Л. Онсагерам (1931).

Літаратура
----------

* Онсагера тэарэма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. С. 437.

Спасылкі
--------

* Онсагера теорема // Физическая энциклопедия.
**Абарона гонару і годнасці** — адна з формаў судовай аховы правоў фізічных і юрыдычных асоб. Грамадзянін або юрыдычная асоба маюць права патрабаваць праз суд абвяржэння недаказаных звестак, якія ганьбяць іх гонар, годнасць або дзелавую рэпутацыю. Ганебныя звесткі, распаўсюджаныя ў сродках масавай інфармацыі, абвяргаюцца там жа. Дакумент, які зыходзіць ад юрыдычнай асобы і змяшчае ганебныя звесткі, падлягае адмене. Іншыя выпадкі разглядаюцца судом. Маральная (немаёмасная) шкода кампенсуецца, памер яе вызначаецца судом.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
Сцяг Буганды.
Карта Уганды, Буганда пазначаная чырвоным колерам.
**Буганда** — традыцыйнае каралеўства ва Угандзе. Кіраўнікі Буганды называюць сябе кабака. З XVIII па XX стагоддзе каралеўства Буганда адыгрывала значную ролю ў цэнтральнай Афрыцы. Імя «Уганда», якая з'яўляецца назвай Буганды на мове суахілі, англічане выкарыстоўвалі ў 1894 годзе пры стварэнні пратэктарата з цэнтрам у Бугандзе. Нароўні з англійскай, выкарыстоўваецца мова луганда.

Гісторыя
--------

9 кастрычніка 1962 года тагачасны кабака Буганды сэр Эдвард Мутэса быў абвешчаны прэзідэнтам Незалежнай Федэратыўнай Рэспублікі Уганда. У 1966 годзе быў скінуты Мільтанам Аботэ. За гэтым рушылі гады рэпрэсій з боку Мільтана Аботэ і Ідзі Аміна.

Каралеўская сям'я вымушаная была бегчы. Сын апошняга кабакі Рональд Мувенда Мутэбі II вярнуўся ў 1986 годзе таму і быў каранаваны 31 ліпеня 1993 года 37-м кабакам. 19 снежня 1997 года былы каралеўскі палац Лубіры ў Кампале быў вернуты Бугандзе цэнтральным урадам Уганды.

Спасылкі
--------

* Антыанглійскае паўстанне ва Угандзе 1897-1901

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4088611-6 · LCCN: n80128734 · NKC: ge1011707 · VIAF: 132524890 |
**Stellantis NV** — транснацыянальная карпарацыя ў аўтамабілебудаванні, утвораная ў 2021 годзе ў выніку зліцця італьянска-амерыканскага аўтабудаўніка Fiat Chrysler Automobiles (FCA) з французскай кампаніяй Groupe PSA. Назва Stellantis паходзіць ад лац.: stellāre, што азначае «ззяць зоркамі».

Гісторыя
--------

У пачатку 2019 года Fiat Chrysler Automobiles паспрабаваў зліцца з французскай групай Renault і заключыў з кампаніяй папярэдняе пагадненне. Аднак французскі ўрад не падтрымаў гэтае пагадненне, і прапанова была адазвана.

Пасля Fiat Chrysler Automobiles звярнуўся з прапановай да Groupe PSA. Зліццё, афіцыйна ўзгодненае ў снежні 2019 года, дазволіла стварыць чацвёртага па велічыні аўтамабілебудаўніка ў свеце па аб'ёме вытворчасці і прывяло да штогадовай эканоміі затрат у памеры каля 3,7 млрд еўра (4,22 млрд даляраў).

21 снежня 2020 года Еўрапейская камісія аб'явіла аб сваім адабрэнні зліцця з мінімальнымі сродкамі прававой абароны для забеспячэння канкурэнцыі ў гэтым сектары.

Зліццё было пацверджана 4 студзеня 2021 года, пасля галасавання акцыянераў абедзвюх кампаній. Здзелка завяршылася 16 студзеня 2021 года. Таргі звычайнымі акцыямі аб'яднанай кампаніі пачаліся на Італьянская фондавай біржы і Euronext Paris 18 студзеня 2021 года, а на наступны дзень адбыўся лістынг на Нью-Ёркскай біржы, на ўсіх біржах акцыі атрымалі Біржавы сімвал "STLA".

Дзейнасць
---------

У складзе Stellantis 14 аўтамабільных марак: Abarth, Alfa Romeo, Chrysler, Citroën, Dodge, DS Automobiles, Fiat, Jeep, Lancia, Maserati, Opel, Peugeot, Ram і Vauxhall.

У 2022 годзе карпарацыя прадала па ўсім свеце 5,84 мільёна аўтамабіляў. Гэта чацвёрты па велічыні вытворца аўтамабіляў пасля Toyota, Volkswagen AG і Hyundai Motor Group.

Зноскі
------

1. ↑  SIRENE<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3509449'></a>
2. 1 2  Full year 2022 results — 2023.
3. ↑  FCA-PSA Merger Officially Finalized: Hello, Stellantis!(англ.), *motor1.com* (16 студзеня 2021). Праверана 16 чэрвеня 2022.
4. ↑  *Juan Felipe Munoz*. Stellantis: Fewer Sales And More Profits (англ.).  motor1.com (5 мая 2023). Праверана 6 мая 2023.
**Тэарэма Фалеса** — адна з тэарэм планіметрыі. У тэареме няма абмежаванняў на ўзаемнае размяшчэнне сякучых. Яна справядлівая як для перасякальных прамых, так і для паралельных.

|  |
| --- |
| 
Калі на адной з дзвюх прамых адкласці паслядоўна некалькі роўных адрэзкаў і праз іх канцы правесці паралельныя прамыя, якія перасякаюць другую прамую, то яны адсякуць на другой прамой адрэзкі, роўныя паміж сабой.
 |

Калі ў тэарэме Фалеса роўныя адрэзкі пачынаюцца ад вяршыні (часта ў школьнай літаратуры выкарыстоўваецца такая фармулёўка), то будзе верная таксама і адваротная тэарэма. Для сякучых прамых яна фармулюецца так: калі прамыя, якія перасякаюць дзве іншыя прамыя (паралельныя або не), адсякаюць на абедзвюх з іх роўныя (ці прапарцыянальныя) паміж сабой адрэзкі, пачынаючы ад вяршыні, то такія прамыя паралельныя.
Калі перасечаныя прамыя паралельныя адна адной, то неабходна патрабаваць роўнасць адпаведных адрэзкаў на абедзвюх перасечаных прамых, інакш дадзенае сцвярджэнне становіцца няверным (контрпрыклад — трапецыя, перасечаная прамой, якая праходзіць цераз сярэдзіны асноў).

Тэарэма Фалеса да гэтага часу выкарыстоўваецца ў марской навігацыі ў якасці правіла аб тым, што сутыкненне суднаў, якія рухаюцца з пастаяннай хуткасцю, непазбежна, калі захоўваецца курс суднаў адно на адно.

У замежнай нерускамоўнай літаратуры тэарэмай Фалеса часам называюць іншую тэарэму планіметрыі, а дакладней, сцвярджэнне аб тым, што ўпісаны вугал, які абапіраецца на дыяметр акружнасці, з'яўляецца прамым. Адкрыццё гэтай тэарэмы сапраўды прыпісваецца Фалесу, пра што ёсць сведчанне Прокла.

Літаратура
----------

* *Атанасян Л. C. і інш.* Геаметрыя 7-9. — Выд. 3.. — М .: Навука і тэхніка, 1992.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 68384681 |
**Тэарэма Менелая** — гэта класічная тэарэма афіннай геаметрыі.

Калі пункты {\displaystyle A',B'} і {\displaystyle C'} ляжаць адпаведна на прамых {\displaystyle BC,CA} і {\displaystyle AB} трохвугольніка {\displaystyle \triangle ABC}, то яны калінеарныя, тады і толькі тады калі

{\displaystyle {\frac {AB'}{B'C}}\cdot {\frac {CA'}{A'B}}\cdot {\frac {BC'}{C'A}}=-1.}
Тут {\displaystyle {\frac {AB'}{B'C}}}, {\displaystyle {\frac {CA'}{A'B}}} і {\displaystyle {\frac {BC'}{C'A}}} азначаюць адносіны накіраваных адрэзкаў. У прыватнасці, з тэарэмы вынікаюць суадносіны для даўжынь:

{\displaystyle {\frac {|AB'|}{|B'C|}}\cdot {\frac {|CA'|}{|A'B|}}\cdot {\frac {|BC'|}{|C'A|}}=1.}

Гісторыя
--------

Падобны вынік у сферычнай геаметрыі сустракаецца ў трактаце «Sphaerica» Менелая Александрыйскага (прыблізна 100-ы год нашай эры) і хутчэй за ўсё, аналагічны вынік на плоскасці быў ужо вядомы. Гэтая тэарэма носіць імя Менелая, бо ранейшых пісьмовых успамінаў аб гэтым выніку не захавалася.

Доказ
-----

Правядзем праз пункт *С* прамую, паралельную прамой *AB*, і абазначым цераз *K* пункт перасячэння гэтай прамой з прамой *A'C'*. Трохвугольнікі {\displaystyle \triangle AC'B'} і {\displaystyle \triangle CKB'} падобныя (па двум вуглам), таму

{\displaystyle {|AC'| \over |CK|}={|B'A| \over |B'C|}}
і, значыць —

{\displaystyle |CK|={|AC'|\cdot |B'C| \over |B'A|}}.
З другога боку, падобнымі з’яўляюцца таксама і тровугольнікі {\displaystyle \triangle BC'A'} і {\displaystyle \triangle CKA'}, таму

{\displaystyle {|C'B| \over |CK|}={|BA'| \over |A'C|}}
і, такім чынам —

{\displaystyle |CK|={|C'B|\cdot |A'C| \over |BA|'}}.
Але ў такім выпадку

{\displaystyle {|AC'|\cdot |B'C| \over |B'A|}={|C'B|\cdot |A'C| \over |BA'|}}
або

{\displaystyle {|AC'| \over |C'B|}\cdot {|BA'| \over |A'C|}\cdot {|CB'| \over |B'A|}=1}.
Магчымыя два размяшчэнні пунктаў {\displaystyle A',B'} і {\displaystyle C'}, альбо два з іх ляжаць на адпаведных баках трохвугольніка і адзін на падаўжэнні, альбо ўсе тры ляжаць на падаўжэннях адпаведных бакоў, адсюль для адносін накіраваных адрэзкаў маем

{\displaystyle {\frac {AB'}{B'C}}\cdot {\frac {CA'}{A'B}}\cdot {\frac {BC'}{C'A}}=-1.}

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 67327077 |
**Тэарэма косінусаў** — адна з тэарэм геаметрыі, абагульненне тэарэмы Піфагора.

Тэарэма сцвярджае:


|  |
| --- |
| 
Квадрат стараны трохвугольніка роўны суме квадратаў дзвюх другіх старон без падвоенага здабытку гэтых старон на косінус вугла паміж імі.
 |

Тое ж у выглядзе формулы:


|  |
| --- |
| 
Для трохвугольніка са старанамі *a*, *b*, *c* і вуглом *α*, процілеглым да стараны *a*, справядліва роўнасць:
{\displaystyle a^{2}=b^{2}+c^{2}-2bc\cos \alpha .}
 |

Доказ  

Разгледзім трохвугольнік ABC. З вяршыні C на старану AB апусцім вышыню CD. З трохвугольніка ADC маем:

{\displaystyle AD=b\cos \alpha ,}
{\displaystyle DB=c-b\cos \alpha .}
Запішам тэарэму Піфагора для двух прамавугольных трохвугольнікаў ADC і BDC:

{\displaystyle h^{2}=b^{2}-(b\cos \alpha )^{2}\qquad \qquad \qquad (1)}
{\displaystyle h^{2}=a^{2}-(c-b\cos \alpha )^{2}\qquad \qquad (2)}
Прыраўняем правыя часткі ўраўненняў (1) і (2):

{\displaystyle b^{2}-(b\cos \alpha )^{2}=a^{2}-(c-b\cos \alpha )^{2}.}
Пасля пераўтварэнняў маем:

{\displaystyle a^{2}=b^{2}+c^{2}-2bc\cos \alpha .}
Выпадак, калі адзін з вуглоў пры аснове тупы (і вышыня падае на працяг асновы), цалкам аналагічны разгледжанаму.

Выразы для старон *b* і *c*:

{\displaystyle b^{2}=a^{2}+c^{2}-2ac\cos \beta ,}
{\displaystyle c^{2}=a^{2}+b^{2}-2ab\cos \gamma .}

Варыяцыі і абагульненні
-----------------------

* Тэарэмы косінусаў (Сферычная геаметрыя)
* Тэарэмы косінусаў (геаметрыя Лабачэўскага)

Гл. таксама
-----------

* Тэарэма Піфагора
* Тэарэма сінусаў
* Тэарэма сінусаў (Сферычная геаметрыя)
**Бледная паганка**, **Мухамор зялёны**, **Белы мухамор**, **Паганка** (*Amanita phalloides*) — ядавіты шапкавы базідыяльны грыб сямейства мухаморавых.

Апісанне
--------

Шапка дыяметрам 5—10 см, званочкавая, пазней пуката-распасцёртая, бледна- або аліўкава-зялёная, радзей белаватая, слізкаватая, укрытая рэдкімі шматкамі. Пласцінкі белыя або ледзь зеленаватыя. Ножка белая, з кольцам у верхняй частцы, каля асновы расшыраная накшталт клубня, з адкрытай вольвай (похвай). Утварае мікарызу з лісцевымі дрэвамі.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўропе, Азіі, Паўночнай Амерыцы і Паўночнай Афрыцы. На Беларусі трапляецца пераважна ў заходніх і паўднёвых раёнах, расце ў свежых і вільготных шыракалістых і мяшаных лясах, у сфагнавых хвойніках з дамешкай бярозы.

Небяспека для чалавека
----------------------

Смяротна ядавіты грыб. Мае таксічныя поліпептыды: фалаідзін (смяротная доза для чалавека 0,02—0,03 г), фалаін, a- і p-аманіціны і інш. Нярэдкія выпадкі атручэння з-за памылак пры вызначэнні віду ў час збору грыбоў. Бледная паганка падобная да шампіньёнаў, сыраежак, паплаўкоў ці зялёнак. Трэба памятаць, што ў шампіньёнаў пласцінкі з узростам хутка афарбоўваюцца; у сыраежак не бывае ні вольвы, ні кальца, да таго ж яны адрозніваюцца характэрнай ломкасцю мякаці; паплаўкі адрозніваюцца меншымі памерамі, больш тонкай мякаццю (край капялюшыка ў іх звычайна з выяўленымі радыяльнымі баразёнкамі) і не маюць кольцы; у зялёнкі зеленаватыя пласцінкі, няма кальца і вольвы.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.

Літаратура
----------

* Бледная паганка // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* Бледная паганка // БЭ ў 18 т. Т. 3. — Мн.: БелЭн. 1996.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780778100 |
**Staurophora celsia** — начны матылёк з сямейства совак.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла 17-21 мм Размах крылаў 36-46 мм. Асноўная афарбоўка пярэдніх крылаў матылька смарагдава-зялёная. Маецца маленькая бурая кропка ў вялікай зялёнай пляме, разарваная па сярэдзіне і вонкавым краі хвалістай светла-бурай паласой. Пярэднія крылы зубчастыя з шэра-карычневымі перавязямі праз цэнтр крыла, а таксама ля іх вонкавага краю. Заднія крылы шэра-карычневага або бура-карычневага колеру, са светлым прыкаранёвым полем. Махры задніх крылаў пярэстыя.

Арэал
-----

На поўначы даходзіць да 64° паўночнай шыраты. Арэал уключае наступныя краіны — Аўстрыя, Чэхія, Данія, Эстонія, Фінляндыя, Германія, Венгрыя, Італія, Латвія, Літва, мацерыковая частка Нарвегіі, Польшча, Румынія, Расія (лясная зона еўрапейскай часткі Расіі і Сібір), Славакія, Швецыя, Швейцарыя.

На Украіне сустракаецца лакальна на Палессі, лесастэпавай і стэпавай зоне (Кіеўская, Жытомірская, Чарнігаўская, Сумская, Чаркаская, Луганская, Харкаўская вобласці) і ў Крыме.

Адсутнічае ў Паўночна-Заходняй Еўропе і ў Англіі.

Біялогія
--------

Матылькі сустракаюцца лакальна, пераважна ў хваёвых борах, у іглічных і змешаных лясах. Па лясных лугах і ўзлесках, над пясчанымі і вапнавымі глебамі, па прасеках і палян, на балотах і верашчатніках, у садах.

Развіваецца ў адным пакаленні. Час лёту з сярэдзіны жніўня па сярэдзіну верасня. Лёт можа доўжыцца да пачатку кастрычніка. Матылі актыўныя ў вячэрні і начны час. Сілкуюцца на квітнеючых раслінах.

Жыццёвы цыкл
------------

Пасля спарвання самкай яйкі адкладаюцца ў траву. Яйкі круглыя, нясуць падоўжныя рэбры. Іх афарбоўка светла-жоўтая. Зімуе яйка. Вусені шараватыя, шэра-белыя ці жаўтлявыя, з чырвонай галавой і груднымі нагамі. Стадыя вусеня з чэрвеня па жнівень. Яны жывуць утойліва ў дзёране і харчуюцца каранямі травы. Кармавыя расліны вусеняў: сівец (*Nardus*), пахучакаласнік духмяны (*Anthoxanthum odoratum*), пажарніца наземная (*Calamagrostis epigejos*), вострыца дзірваністая (*Deschampsia cespitosa*) і іншыя метлюжковыя.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Полумордвинов О.А, Монахов Е. М. 2002а.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тэарэма Ферма.
**Тэарэма Ферма-Эйлера** або **тэарэма аб прадстаўленні простых лікаў сумай двух квадратаў** сцвярджае:

|  |
| --- |
| 
Няцотны просты лік можна прадставіць у выглядзе сумы двух квадратаў (цэлых лікаў), калі і толькі калі ён мае выгляд 4*k* + 1.
 |

Інакш кажучы, для простага ліку *p* > 2 існаванне цэлых лікаў *x* і *y*, такіх што

{\displaystyle p=x^{2}+y^{2}}
раўназначна таму, што лік *p* пры дзяленні на 4 дае ў астачы 1:

{\displaystyle p\equiv 1{\pmod {4}}.}
У замежнай літаратуры гэта сцверджанне часта называюць **Каляднай тэарэмай Ферма**, бо яно стала вядома з пісьма П'ера Ферма, дасланага ім 25 снежня 1640 года.

Прыклады:

{\displaystyle 5=1^{2}+2^{2},\quad 13=2^{2}+3^{2},\quad 17=1^{2}+4^{2},\quad 29=2^{2}+5^{2},\quad 37=1^{2}+6^{2},\quad 41=4^{2}+5^{2}.}

Гісторыя
--------

Упершыню гэта сцвярджэнне сустракаецца ў Альбера Жырара ў 1632 годзе. П'ер Ферма заявіў у сваім пісьме Мерсену (1640), што ён даказаў гэту тэарэму, але доказу не прывёў. Праз 20 год у пісьме да Каркаві (жнівень 1659 года) Ферма намякае, што доказ заснаваны на метадзе бесканечнага спуску.

Першы абнародаваны доказ метадам бесканечнага спуску быў знойдзен Леанардам Эйлерам паміж 1742 і 1747 гадамі. Пазней доказы, заснаваныя на іншых ідэях, далі Жазэф Лагранж, Карл Гаус, Герман Мінкоўскі, Якобшталь і Дон Цагір. Апошні прывёў доказ у адзін сказ.

Доказ
-----

Адзін з самых кароткіх доказаў прыдумаў нямецкі матэматык Дон Цагір.

Абагульненне
------------

З гэтага сцверджання пры дапамозе тоеснасці Брахмагупты:

{\displaystyle (a^{2}+b^{2})(c^{2}+d^{2})=(ac-bd)^{2}+(ad+bc)^{2}=(ac+bd)^{2}+(ad-bc)^{2}}
выводзіцца агульнае сцверджанне:

|  |
| --- |
| 
Натуральны лік можна запісаць у выглядзе сумы квадратаў двух цэлых лікаў тады і толькі тады, калі любы просты лік выгляду 4*k* + 3 уваходзіць у яго раскладанне на простыя множнікі ў цотнай ступені.
 |

Часам іменна гэта сцверджанне разумеюць пад тэарэмай Ферма — Эйлера.

Зноскі
------

1. ↑  *Сендеров В. Спивак А.* Суммы квадратов и целые гауссовы числа. Источник Архівавана 15 красавіка 2012. — «Квант», № 3 (1999), стр. 14-22.
2. ↑  A One-Sentence Proof That Every Prime 4k+1 Is a Sum of Two Squares
3. ↑  Кароткі выклад доказу Дона Цагіра

Літаратура
----------

* *Бухштаб А. А.* Теория чисел. М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства просвещения РСФСР, 1960.- 375 с.
* *Сендеров В. Спивак А.* Суммы квадратов и целые гауссовы числа. Квант, № 3 (1999), стр. 14-22.
**Курс — сацыяльная дэмакратыя** (славацк.: Smer — sociálna demokracia, таксама *Кірунак — сацыяльная дэмакратыя*, да 2005 года — *Курс (трэці шлях)*) — левацэнтрысцкая палітычная партыя Славакіі. На дадзены момант з’яўляецца кіруючай.

Партыя была створана ў 1999 годзе папулярным левым палітыкам Робертам Фіца, які выйшаў з Дэмакратычнай левай партыі (славацк.: Strana demokratickej ľavice). На парламенцкіх выбарах 2004 года партыя дамаглася значнага поспеху, праведзячы 25 дэпутатаў у парламент. На выбарах у Еўрапарламент, якія адбыліся ў тым жа годзе, партыя атрымала 3 з 14 прызначаных для Славакіі мандатаў. У 2005 годзе ў партыю ўвайшло некалькі больш дробных левых партый, уключаючы Дэмакратычную левую партыю, а сама партыя была перайменавана.

На парламенцкіх выбарах 2006 года партыя заняла першае месца, атрымаўшы 29,1% галасоў і 50 месцаў у славацкім парламенце. Пасля выбараў быў заключаны саюз з дастаткова папулістычнымі партыямі — Народнай партыяй — Рухам за дэмакратычную Славакію і Славацкай нацыянальнай партыяй, дзякуючы чаму лідар партыі Роберт Фіца стаў прэм’ер-міністрам Славакіі. На выбарах у Еўрапарламент 2009 года партыя атрымала 5 з 13 мандатаў, прызначаных для Славакіі.

На папярэдніх парламенцкіх выбарах 12 чэрвеня 2010 года партыя атрымала 880 111 (34,79%) галасоў і 62 месца, перамогшы ў абсалютнай большасці раёнаў Славакіі. Аднак адзін з колішніх партнёраў па кааліцыі, РЗДС, не прайшоў у парламент, а Славацкая нацыянальная партыя атрымала 9 месцаў замест былых 20. Прадстаўнікі правацэнтрычных партый адмовіліся ўступаць у кааліцыю з Робертам Фіца. Такім чынам, нягледзячы на найбуйнейшую фракцыю, партыя згубіла пануючае становішча. Новым прэм’ер-міністрам стала Івета Радзічава.

Спасылкі
--------

* Статут партыі

| ⛭Славакія Палітычныя партыі Славакіі |
| --- |
| Сучасныя партыі | 
* Курс — сацыяльная дэмакратыя (83 месцы з 150 у нацыянальным парламенце — 5 месцаў з 13 у Еўрапарламенце)
* Хрысціянска-дэмакратычны рух (16 — 2)
* Звычайныя людзі (16 — 0)
* Мост (13 — 0)
* Славацкі дэмакратычны і хрысціянскі саюз — Дэмакратычная партыя (11 — 2)
* Свабода і салідарнасць (11 — 0)
* Славацкая нацыянальная партыя (0 — 1)
* Партыя венгерскай кааліцыі (0 — 2)
* Народная партыя — Рух за дэмакратычную Славакію (0 — 1)
* Кансерватыўныя дэмакраты Славакіі (0 — 0)
* Камуністычная партыя Славакіі (0 — 0)

 |
| Гістарычныя партыі | 
* Славацкая нацыянальная партыя
* Глінкава славацкая народная партыя
* Камуністычная партыя Чэхаславакіі
* Грамадскасць супраць гвалту

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2017053533 · NKC: pna2017953808 · VIAF: 305167460 |
**Тэарэ́ма Памеранчука́** ў квантавай тэорыі поля ўстанаўлівае, што поўныя эфектыўныя сячэнні ўзаемадзеяння часціцы і антычасціцы з адной і той жа мішэнню (нуклонам) пры нарастанні энергіі сутыкнення павінны супадаць.

Мае важнае значэнне для тэорыі моцнага ўзаемадзеяння элементарных часціц.

Сфармулявана І. Я. Памеранчуком у 1958.

Літаратура
----------

* Памеранчука тэарэма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 32. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

Спасылкі
--------

* Померанчука теорема // Физическая энциклопедия.
Трэнажор "Парашутыст" на выставе "Армія-2022".
**Парашутны спорт** — скачкі з парашутам з лятальных апаратаў, від авіяцыйнага спорту. Уключае ўласна спартыўныя скачкі (адзіночныя і групавыя) на дакладнасць прызямлення ў мішэнь радыусам 0,16 м з вышынь 800—1200 метраў і зацяжныя з выкананнем акрабатычных фігур у свабодным падзенні з вышынь 1800—2200 метраў. У праграмы спаборніцтваў таксама ўключаюцца і іншыя віды скачкоў: вышынныя з вышынь 7000 м і больш; акрабатычныя; камбінаваныя; парашутнае магабор’е: скачкі на дакладнасць прызямлення, стральба з малакалібернай вінтоўкі, бег (крос), плаванне і інш.

Узнік у канцы 1920-пачатку 1930-х гадоў. Міжнародная парашутная камісія ў складзе Міжнароднай авіяцыйнай федэрацыі (ФАІ) з 1950 года. Першы чэмпіянат свету адбыўся ў 1951 годзе ў Югаславіі. Рэкорды свету ФАІ рэгіструе ў 46 відах скачкоў. Найбольш развіты парашутны спорт у Германіі, ЗША, Канадзе, Польшчы, Расіі, Францыі і інш.

На Беларусі парашутны спорт развіваецца з 1930-х гадоў. Федэрацыю парашутнага спорту Беларусі створана ў 1995 годзе. Чэмпіянаты рэспублікі праводзяцца з 1953 года. Сярод беларускіх спартсменаў — чэмпіён свету і абсалюітны чэмпіён Еўропы — У. Гурны, чэмпіёны свету В. Слабадзянюк, М. Дзмітраў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Спартыўная каталанская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX526083 · BNF: 119415489 · GND: 4016376-3 · LCCN: sh85097736 · NDL: 00571658 · NKC: ph137695 |

 |
Парашуты на кітайскай паштовай марцы 1958 года
**Парашут** (фр.: parachute) — апарат для запаволення хуткасці падзення ў паветры чалавека або груза. Парашуты выкарыстоўваюцца ў авіяцыі, касманаўтыцы, парашутным спорце.

Фізіка адкрыцця і палёту парашута
---------------------------------

Пасля ўводу ў дзеянне прылады раскрыцця парашута, адбываецца адкрыццё кантэйнера парашутнай сістэмы. Выцяжны парашут, трапляючы ў паветраны струмень і выцягваючы стрэньгу на ўсю даўжыню, выцягвае камеру з закладзеным у яе купалам і кроквы. Стропы выцягваюцца з гумовых сот камеры, камера расчакоўваецца і з яе выходзіць купал. Купал пад дзеяннем набягаючага патоку паветра, пераадольваючы сілу супраціву слайдэра, напаўняецца. Поўнае напаўненне купалы адбываецца за 2-3 сек.

Гл. таксама
-----------

* Андрэ Жак Гарнерэн

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 95. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0198-2.
**Тэарэма Эйлера** ў тэорыі лікаў абвяшчае:


|  |
| --- |
| Калі {\displaystyle a} і {\displaystyle m} узаемна простыя, то {\displaystyle a^{\varphi (m)}\equiv 1{\pmod {m}}}, дзе {\displaystyle \varphi (m)} — функцыя Эйлера. |

Частковым выпадкам тэарэмы Эйлера з'яўляецца малая тэарэма Ферма (пры простым *m*). У сваю чаргу, тэарэма Эйлера з'яўляецца следствам тэарэмы Лагранжа.

Доказы
------

### З дапамогай тэорыі лікаў

Хай {\displaystyle x\_{1},\dots ,x\_{\varphi (m)}} — усе розныя натуральныя лікі, меншыя {\displaystyle m} і ўзаемна простыя з ім.

Разгледзім усе магчымыя здабыткі {\displaystyle x\_{i}a} для ўсіх {\displaystyle i} ад {\displaystyle 1} да {\displaystyle \varphi (m)}

Паколькі {\displaystyle a} ўзаемна просты з {\displaystyle m} і {\displaystyle x\_{i}} ўзаемна просты з {\displaystyle m}, то і {\displaystyle x\_{i}a} таксама ўзаемна просты з {\displaystyle m}, г. зн. {\displaystyle x\_{i}a\equiv x\_{j}{\pmod {m}}} для некаторага {\displaystyle j}.

Адзначым, што ўсе астачы {\displaystyle x\_{i}a} пры дзяленні на {\displaystyle m} розныя. Сапраўды, хай гэта не так, то існуюць такія {\displaystyle i\_{1}\neq i\_{2}}, што

{\displaystyle x\_{i\_{1}}a\equiv x\_{i\_{2}}a{\pmod {m}}}
або

{\displaystyle (x\_{i\_{1}}-x\_{i\_{2}})a\equiv 0{\pmod {m}}.}
Так як {\displaystyle a} ўзаемна просты з {\displaystyle m}, то апошняе роўнасць раўнасільная таму , што

{\displaystyle x\_{i\_{1}}-x\_{i\_{2}}\equiv 0{\pmod {m}}} или {\displaystyle x\_{i\_{1}}\equiv x\_{i\_{2}}{\pmod {m}}}.
Гэта супярэчыць таму, што лікі {\displaystyle x\_{1},\dots ,x\_{\varphi (m)}} парамі розныя па модулю {\displaystyle m}.

Перамножым ўсе параўнанні выгляду {\displaystyle x\_{i}a\equiv x\_{j}{\pmod {m}}}. Атрымаем:

{\displaystyle x\_{1}\cdots x\_{\varphi (m)}a^{\varphi (m)}\equiv x\_{1}\cdots x\_{\varphi (m)}{\pmod {m}}}
або

{\displaystyle x\_{1}\cdots x\_{\varphi (m)}(a^{\varphi (m)}-1)\equiv 0{\pmod {m}}}.
Паколькі лік {\displaystyle x\_{1}\cdots x\_{\varphi (m)}} ўзаемна просты з {\displaystyle m}, то апошняе параўнанне раўнасільнае таму, што

{\displaystyle a^{\varphi (m)}-1\equiv 0{\pmod {m}}}
или 

{\displaystyle a^{\varphi (m)}\equiv 1{\pmod {m}}.} ■
### З дапамогай тэорыі груп

Разгледзім мультыплікатыўную групу {\displaystyle \mathbb {Z} \_{n}^{\*}} абаротных элементаў колцы вылікаў {\displaystyle \mathbb {Z} \_{n}}. Яе парадак роўны {\displaystyle \varphi (n)} паводле вызначэння функцыі Эйлера. Паколькі лік {\displaystyle a} ўзаемна просты з {\displaystyle n}, элемент {\displaystyle {\overline {a}}} у {\displaystyle \mathbb {Z} \_{n}}, які адпавядае яму, з'яўляецца абаротным і належыць {\displaystyle \mathbb {Z} \_{n}^{\*}}. Элемент {\displaystyle {\overline {a}}\in \mathbb {Z} \_{n}^{\*}} спараджае цыклічную падгрупу, парадак якой, згодна з тэарэме Лагранжа, дзеліць {\displaystyle \varphi (n)}, адсюль {\displaystyle {\overline {a}}^{\varphi (n)}={\overline {1}}}. ■

Гл. таксама
-----------

* Функцыя Эйлера
* Малая тэарэма Ферма
**Буда-Кашалёўскі біялагічны заказнік** — заказнік у цэнтры Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці (Беларусь). Плошча 13 575 га. Яго тэрыторыя ахоплівае рэдкія захаваныя лясныя масівы ў марэнна-зандравым ландшафце, спрыяльным для сельскагаспадарчага асваення і таму амаль цалкам разаранага.

Створаны 13 красавіка 1988 года для захавання рэшткавых фрагментаў каштоўных дуброў з рэдкімі відамі ахоўных раслін, занесеных ў Чырвоную кнігу Беларусі, якія маюць вялікае навуковае, культурнае і эстэтычнае значэнне.

На тэрыторыі Дзяржаўнага біялагічнага заказніка «Буда-Кашалёўскі» забараняюцца пасьба скаціны, парушэнне глебавага покрыва, правядзенне меліярацыйных і іншых прац, якія выклікаюць змену натуральнага ландшафта і воднага рэжыму, рух механізаванага транспарту па-за дарогамі, не звязаны з вядзеннем лясной гаспадаркі, выкарыстанне ядахімікатаў, а на тэрыторыі асабліва ахоўных участкаў лесу з абмежаваным рэжымам лесакарыстання — правядзенне рубак галоўнага карыстання, раскарчоўка, здабыча жывіцы і драўняных сокаў, паляванне.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
У фізіцы элементарных часціц **барыённы лік** — гэта квантавы лік сістэмы, які прыблізна захоўваецца. Ён вызначаецца як:

{\displaystyle B={\frac {N\_{q}-N\_{\overline {q}}}{3}}}
дзе

{\displaystyle N\_{q}\ } — колькасць кваркаў і
{\displaystyle N\_{\overline {q}}} — колькасць антыкваркаў.
Чаму прысутнічае падзел на тры? Па законах моцнага ўзаемадзеяння поўны каляровы зарад часціцы павінен быць нулявым («белым»), (гл. канфайнмент). Гэтага можна дамагчыся злучэннем кварка аднаго колеру з антыкваркам адпаведнага антыколера, стварыўшы мезон з барыённым лікам 0, альбо злучэннем трох кваркаў ў барыён з барыённым лікам +1, альбо злучэннем трох антыкваркаў ў антыбарыён з барыённым лікам -1. Іншая магчымасць — гэта экзатычны пентакварк, які складаецца з 4 кваркаў і 1 антыкварка.

Такім чынам, кваркі заўсёды прысутнічаюць тройкамі, калі лічыць антыкварк за «адмоўны кварк». Гістарычна барыённы лік было вызначана задоўга да таго, як усталявалася сённяшняя кваркавая мадэль — так што замест змены вызначэння фізікі проста падзялілі даўно вядомы квантавы лік на тры. Зараз больш дакладна казаць аб захаванні **кваркавага ліку**.

Часціцы, якія не змяшчаюць кваркаў або антыкваркащ, маюць барыённы лік, роўны 0. Гэта такія часціцы, як лептоны, фатон, W- і Z-базоны.

Барыённы лік захоўваецца ва ўсіх узаемадзеяннях Стандартнай мадэлі. Некаторыя тэорыі прадказваюць працэсы, ў якіх не захоўваецца барыённы лік. Але такія працэсы ні разу не назіраліся.

«Захаванне» азначае, што сума барыённых лікаў ўсіх часціц ў пачатку рэакцыі роўная суме барыённых лікаў ўсіх часціц ў канцы рэакцыі.

Парушэнне закону захавання барыённага ліку можа прывесці да распаду пратона, але толькі калі барыённы лік зменіцца на адзінку.

Да гэтага часу ідэя тэорыі вялікага аб'яднання, якая з'яўляецца толькі гіпотэзай, дазваляе ператварыць барыён ў пучок лептонаў, тым самым парушыўшы законы захавання лептоннага і барыённага лікаў. Калі б распад пратона быў зарэгістраваны, ён стаў бы прыкладам такога працэсу.

Гл. таксама
-----------

* Распад пратона
* Лептонны лік
* Водар (фізіка)
* Ізатапічны спін

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4260189-7 · Microsoft: 174045041 |
**Буда-Кашалё́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Буда-Кашалёва.

Гісторыя
--------

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі БССР. З 27 кастрычніка 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Буда-Кашалёўскім раёне Беларускай ССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 27 верасня 1938 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Буда-Кашалёўскага пассавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Пілот-камікадзэ Кіёсі Агава
**Хацімакі** (яп.: **钵 巻**) — белая павязка на галаву, якая сімвалізуе ў японцаў непахіснасць намераў. У прыватнасці, іх павязвалі камікадзэ, кайтэн і іншыя тэйсінтай перад атакай.

Паводле падання, *упершыню* іх надзелі ў 1702 годзе легендарныя сорак сем ронінаў перад нападам на дом чыноўніка Кірэ Кодзукэ-но-Сукэ з мэтай адпомсціць за смерць свайго гаспадара — даймё Асано Такумо-но-камі Наганоры. Відавочна, белыя павязкі былі надзетыя імі з мэтай адрозніваць адзін аднаго ў начным нападзе.

Гл. таксама
-----------

* Сокэ Кубота Такаюкі

* Кёсі Куратомі

* Сіхан Вядзернікаў

* Сэнсэй Вядзернікава

* Gosoku Ryu

* INTERNATIONAL KARATE ASSOCIATION

* Куботан

* Black Belt

* Nisei Week

* Дзюкэндо
**Барэальнае падцарства** — частка Галарктычнага царства ва фларыстычным раянаванні ў біягеаграфіі. У яго ўваходзяць: Цыркумбарэальная вобласць, Усходнеазіяцкая вобласць, Атлантычна-Паўночнаамерыканская вобласць і Вобласць Скалістых гор.

У Галарктыцы гэта — самае шырокае падцарства, флора яго найбольш багатая, тут больш эндэмічных сямействаў, чым у двух іншых. Для некаторых яго абласцей характэрна вялікая колькасць старажытных і прымітыўных формаў расліннасці, рэліктаў.

Барэальная зона — зона з добра выяўленай снежнай зімой і досыць кароткім цёплым летам. У Еўразіі яна распасціраецца ад зоны тундры да 50° п. ш. а ў Паўночнай Амерыцы — ад арктычнай зоны да 40° п. ш.

Зноскі
------

1. ↑  бореальная зона // Экалогія.

Літаратура
----------

* *Воронов А. Г, Дроздов Н. Н. , Криволуцкий Д. А. , Мяло Е. Г.* Биогеография с основами экологии. — М.: Издательство МГУ, 1999. — 392 с. — ISBN 5-211-04155-0.
**«Lovehatetragedy»** (бел.: Каханнененавісці) — трэці студыйны альбом каліфарнійскага рок-гурта «Papa Roach[en]», які выйшаў у чэрвені 2002 года на лэйбле «DreamWorks». У параўнанні з папярэднім альбомам на «Lovehatetragedy» выкарыстоўваецца значна менш рэпу. Дыск разыйшоўся меншым тыражом, чым папярэдні «Infest[en]». Альбом дасягнуў максімальнага ўзроўню продажаў у ЗША і яму быў прысвоены залаты статус ад RIAA[en] за тыраж больш за 500 000 экзэмпляраў[en] у ліпені 2002 года. Па ўсім свеце альбом прадаўся тыражом у 3 000 000 копій. Дыск заняў №2 у чарце ЗША «Billboard 200[en]».

Список композиций
-----------------

| № | Назва | Працягласць |
| --- | --- | --- |
| 1. | «M-80 (Explosive Energy Movement)»  | 2:26 |
| 2. | «Life Is a Bullet»  | 4:05 |
| 3. | «Time and Time Again»  | 2:58 |
| 4. | «Walking Thru Barbed Wire»  | 3:04 |
| 5. | «Decompression Period»  | 3:59 |
| 6. | «Born with Nothing, Die with Everything»  | 3:49 |
| 7. | «She Loves Me Not»  | 3:29 |
| 8. | «Singular Indestructible Droid»  | 3:48 |
| 9. | «Black Clouds»  | 4:01 |
| 10. | «Code of Energy»  | 4:04 |
| 11. | «Lovehatetragedy»  | 3:11 |
| **39:00** |

Зноскі
------

1. ↑  Review:Papa Roach - The Connection (англ.)(недаступная спасылка).  *Revolver*. Архівавана з першакрыніцы 10 кастрычніка 2012. Праверана 10 лістапада 2012.

Спасылкі
--------



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Metacritic · MusicBrainz |
**Бустамантэ** (ісп.: Parque Bustamante) — гарадскі парк у муніцыпалітэце Правідэнсія ў Сант’яга. Размешчаны на месцы былога вакзала чыгуначнай станцыі і прылеглага сартавальнага парку. На поўначы абмежаваны праспектам Правідэнсія, на поўдні — вуліцай Марын, на захадзе — вуліцай Рамона Карнісера, на ўсходзе — бульварам Генерала Бустамантэ.

У парку маюцца веласіпедныя дарожкі, літаратурнае кафэ, скейтпарк. У апошнія гады вакол парку адчынены шэраг новых рэстаранаў. Парк з’яўляецца папулярным месцам актыўнага адпачынку на вольным паветры, штогод тут ладзяць тэатральны фестываль. Пад паркам праходзіць 5-ая лінія санцьягскага метрапалітэну, у самім парку размешчана станцыя «Парк Бустамантэ».

Гісторыя
--------

Парк атрымаў сваю назву ў гонар Хасэ Антоніё Бустамантэ — чылійскага генерала, які змагаўся з індзейскімі плямёнамі чакабука і майпу падчас станаўлення Чылі.

У XIX ст. на месцы парку існаваў праспект, які знік у 1894 годзе, каб вызваліць месца для чыгункі, якая злучыла Сант’яга з прыгарадам Пуэнта-Альта. У 1905-1911 гадах тут была пабудавана канцавая станцыя Пірке. У сувязі з ростам горада ў 1940 годзе участак чыгункі быў дэмантаваны, а будынак станцыі ў 1943 годзе знесены. У 1945 годзе адбылося залажэнне парку Бустамантэ. 27 снежня 1947 года ў паўночнай частцы парку быў усталяваны помнік Мануэлю Радрыгесу — нацыянальнаму герою Чылі. У маі 2008 года было адчынена кафэ Literario, якое ўключае ўласна кафэ, невялікую бібліятэку і зону для чытання з выглядам на парк. Крыху пазней быў адчынены скейтпарк.

Спасылкі
--------

* Парк Бустамантэ Архівавана 15 снежня 2011.  (ісп.)
* Два твары парку Бустамантэ Архівавана 4 сакавіка 2016.  (ісп.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кук.

**Бобатаў-Кук** (чарнагор.: Боботов Кук) — вяршыня горнага масіва Дурмітар ў Дзінарскім нагор'і, Чарнагорыя.

Вышыня над узроўнем мора - 2523 метра (2521 м). У яснае надвор'е з вяршыні можна ўбачыць гару Лоўчан, размешчаную практычна на іншым канцы краіны на Адрыятычным узбярэжжы, а таксама горы Капаёнік і Тара ў Сербіі. Раней Бобатаў-Кук лічыўся вышэйшым пунктам Чарнагорыі.

Першае зарэгістраванае ўзыходжанне здзейсніў ў 1883 годзе Оскар Баўман.

Зноскі
------

1. 1 2  Weisshorn, Switzerland (англ.).  peakbagger.com. Праверана 12 красавіка 2015.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Іван Мікітавіч Ту́фтаў** (24 снежня 1912 — 21 ліпеня 1974) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

І. М. Туфтаў нарадзіўся ў вёсцы Гарадзінец (зараз у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці). Пасля грамадзянскай вайны разам з сям'ёй пераехаў у Краснаярскі край. Жыў у вёсцы Шарыпаўка, працаваў у калгасе.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны на фронце з жніўня 1941 г. Удзельнічаў у Смаленскай бітве, абарончых баях на Доне, Сталінградскай бітве, Корсунь-Шаўчэнкаўскай, Уманска-Баташанскай и Яска-Кішынёўской аперацыях, баях за Будапешт у 1944 г, каля возера Балатон (Венгрыя) у 1945 г. і інш.  

Кулямётчык мотастралковага батальёна 45-й механізаванай брыгады 5-га механізаванага корпуса 6-й танкавай арміі 2-га Украінскага фронту радавы І. Туфтаў вызначыўся ў сакавіку 1944 г. пры фарсіраванні рэк Паўднёвы Буг у Вінніцкай вобласці (Украіна) і Днестр каля горада Магілёў-Падольскі.

Пасля дэмабілізацыі жыў і працаваў у Краснадарскім краі.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» (№ 4301) Героя Савецкага Саюза
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Ордэн Славы 3 ступені
* медалі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Туфтаў Іван Мікітавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 64. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Іван Мікітавіч Туфтаў на сайце «Героі краіны»
* Туфтов Иван Никитович(недаступная спасылка) (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |