Партрэт з «Тытулярніка». XVII ст.
**Іван III Васільевіч, Іва́н Вялі́кі** (22 студзеня 1440 — 27 кастрычніка 1505) — вялікі князь маскоўскі (1462—1505).

Бацька — Васіль II, вялікі князь маскоўскі. Маці — Марыя Яраслаўна, дачка князя Яраслава Бараўскога, была рускай княгіняй серпухаўскай галіны дома Данііла (род Даніілавічаў) і далёкай сваячкай яго бацькі. Прамое імя, дадзенае пры нараджэнни — Цімафей.

Івана III завуць «збіральнікам зямлі Рускай». Ён далучыў да Масквы мноства рускіх земляў, адбіў наступленне Літвы, вызваліў краіну ад мангола-татарскага нашэсця («Стаянне на Угры» 1480). Яго другая жонка Соф'я, пляменніца апошняга візантыйскага імператара, дапамагла Івану атрымаць правы і рэгаліі канстанцінопальскіх манархаў і спрыяла звароту краіны да еўрапейскай культуры. Новае палітычнае і рэлігійнае становішча маскоўскай дзяржавы паклала пачатак ідэі лічыць Маскву «трэцім Рымам» (лічачы першым і другім адпаведна Рым і Канстанцінопаль).

Падчас кіравання Івана III да Масквы былі далучаны Яраслаўль (1463), Ноўгарад (1478), Цвер (1485), Вятка, Перм і інш. гарады і землі.

Пры Іване III складзены Судзебнік 1497 года, разгарнулася вялікае будаўніцтва ў Маскве, вырас міжнародны аўтарытэт Рускай дзяржавы, адбылося афармленне тытула вялікі князь «усея Русі».

Аб’яднанне Русі
---------------

Ён правіў у Маскве 43 гады і за гэты час здолеў ператварыць Маскоўскую Русь у адзіную дзяржаву. Як пісаў расійскі гісторык М. М. Карамзін: «Адгэтуль гісторыя наша прымае годнасць сапраўды дзяржаўнай, апісваючы ўжо не бессэнсоўныя бойкі княжацкія, але дзеянне Царства, якое набывае незалежнасць і вялікасць. Разнаўладдзе знікае разам з нашым падданствам; утвараецца дзяржава моцная, як бы новая для Еўропы і Азіі, якія, бачачы яе са здзяўленнем, прапануюць ёй выдатнае месца ў іх сістэме палітычнай. Ужо саюзы і войны нашы маюць важную мэту: кожнае асобнае прадпрыемства з’яўляецца следствам галоўнай думкі, накіраванай на карысць Айчыны».

У 1478 годзе да Масквы быў далучаны Ноўгарад, у 1485 — Цвер, Шула, а таксама вялікая частка княства разанскага. На ўсёй тэрыторыі Паўночна-Усходняй Русі незалежнымі засталіся толькі Пскоў і частка Разанскага княства.

| **Маскоўскія князі (1276—1598)** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Даніл Аляксандравіч

|  |
| --- |
|  |
| Юрый Данілавіч |
| Іван Каліта

|  |
| --- |
|  |
| Сямён Горды |
| Іван II Красны

|  |
| --- |
|  |
| Дзмітрый Данскі

|  |
| --- |
|  |
| Васіль I

|  |
| --- |
|  |
| Васіль II Цёмны

|  |
| --- |
|  |
| Іван III

|  |
| --- |
|  |
| Васіль III, жонка Алена Васільеўна

|  |
| --- |
|  |
| Іван IV Грозны

|  |
| --- |
|  |
| Фёдар Іванавіч |

 |

 |

 |

 |

 |
| Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі

|  |
| --- |
|  |
| Васіль Касы |
| Дзмітрый Юр’евіч Шамяка |

 |

 |

 |

 |

 |

 |

Барацьба са свавольным і звыкнуўшыміся да волі Ноўгарадам была асабліва доўгай. Наўгародцы не маглі вырашыць, чыё заступніцтва прыняць: Масквы або Вялікага Княства Літоўскага. Івану III прыйшлося два разу хадзіць на Ноўгарад з войскамі (у 1471 і ў 1478 гадах). Пасля першага паходу на Ноўгарад (1471) Іван III прымусіў наўгародцаў «*ставіць архіепіскапа на Маскве*».

У выніку другога паходу (1478), веча было знішчана, як палітычны інстытут, а вечавы звон вывезены ў Маскву, як знак падначалення Наўгародскай зямлі маскоўскаму князю.

Адносіны з татарамі. Стаянне на Угры
------------------------------------

Менавіта Іван III здолеў канчаткова пакончыць з татара-мангольскім нашэсцем. Пводзе легенды, гэта адбылося наступным чынам. У 1480 хан Ахмат даслаў у Маскву чарговае пасольства з патрабаваннем даніны. Іван III Васілевіч паклікаў да сабе паслоў, але замест таго, каб заплаціць даніну, князь, дэманстратыўна разарваўшы і растаптаўшы нагамі партрэт хана, загадаў забіць усіх паслоў, акрамя аднаго. Гэтаму апошняму ён загадаў вяртацца дахаты і перадаць хану, каб пакінуў Маскву ў супакою, у адваротным выпадку князь паабяцаў зрабіць з ханам тое, што ўжо прарабіў з яго пасламі.

Хан Ахмат раз'юшыўся і, сабраўшы войскі, адправіўся ваяваць з непакорлівым князем. Акрамя таго, ён заручыўся падтрымкай і дапамогай літоўскага вялікага князя і польскага караля Казіміра.

Рускія, татарскія і літоўскія войскі сустрэліся 6 кастрычніка 1480 на берагах ракі Угры. Рускія стаялі на левым беразе, іх ворагі — на правым. Сілы былі прыкладна роўныя. Ні тыя, ні іншыя не вырашаліся напасці першымі. Так яны прастаялі да 11 лістапада 1480, калі ханскія войскі разгарнуліся і сыйшлі дадому. Гэтае супрацьстаянне татарскіх і рускіх войскаў атрымала назву «Стаянне на рацэ Угры». У выніку татарскага нашэсця, якое доўжылася больш двух стагоддзяў, скончылася.

А ў 1487 годзе Івану III ўдалося паставіць Казанскае ханства ў васальную залежнасць ад Маскоўскага княства.

Масква і Вільня
---------------

У выніку вайны 1494 года, першай пасля стаяння на Угры ў 1408 годзе, да Вялікага Княства Літоўскага да Масквы адышла Вязьма. У выніку вайны 1500—1503 гадоў, якая пачалася няўдалай для ВКЛ бітвай на Ведрашы (1500), скончылася адыходам да Масквы гарадоў Ноўгарад-Северскага, Старадуба, Гомеля, Бранска, Таропца, Мцэнска, Дарагабужа і іншых.

Культурная палітыка
-------------------

У 1479 у Маскве было скончана будаўніцтва новага каменнага Успенскага сабора. У 1485 Іван III пачаткаў вялікае будаўніцтва на тэрыторыі Маскоўскага Крамля. Па яго загаду будавалася Званіца Івана Вялікага, Гранавітая палата і інш. У 1492 на ўзбярэжжы Балтыйскага мора была закладзена крэпасць Івангорад.

Унутраная палітыка
------------------

У 1497 годзе Іван III увёў першы с часоў Кіеўскай Русі судзебнік, збор законаў дзяржавы. Ён быў складзены па загаду Івана III дзякам Гусевым на падставе «Рускай Праўды», судных грамат і традыцый маскоўскага судаводства.

Іван III Васілевіч быў жанаты з Візантыйскай царэўнай Соф'я. Жадаючы паказаць, што Масква ва ўсіх адносінах з'яўляецца пераемніцай Канстанцінопаля, Іван III упершыню на Русі ўвёў абрад шлюбу на царства. Акрамя таго, ён аб'яднаў Маскоўскі герб з гербам Візантыі: маскоўскага Георгія Пераможца, які забівае цмока, з візантыйскім двухгаловым арлом. Пры Іване III, з канца 15 ст. у звычай пачала ўводзіцца і візантыйская назва Русі — «*Расія*» — як назва Маскоўскай дзяржавы.

Замежнікі і падданыя называлі Івана III Васілевіча Вялікім князем Усея Русі і далі яму празванне «Вялікі».

Князь Іван III Васілевіч памёр 27 кастрычніка 1505 і пахаваны ў Архангельскам саборы Маскоўскага Крамля.

Сям'я
-----

Жонкі:

1. Марыя Барысаўна, княжна цвярская;
2. Сафія Фамінічна Палеалог, Візантыйская царэўна, пляменніца Канстанціна XI, апошняга імператара Візантыі.

Дзеці:

* сыны — Іван, Васілій, Юрый, Дзмітрый, Сямён, Андрэй;
* дочкі — Алена, Феадосія, Еўдакія.

Зноскі
------

1. 1 2  *Н. Чечулин* Иоанн III Васильевич // *Русский биографический словарь* — СПб.: 1897. — Т. 8. — С. 193–228.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4515376'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21175479'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25859017'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1960551'></a>
2. 1 2  Военная энциклопедия — СПб.: Иван Дмитриевич Сытин, 1913. — Т. 11.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4114391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4448234'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26160607'></a>
3. ↑  Иван III Васильевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. 1 2  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
5. ↑  Вернадский. «Россия в средние века»
6. ↑  Пасля аддзялення Пскова ад Ноўгарада ў 1348 годзе, Пскоў прызнае маскоўскага князя сваім галавой і згаджаецца абіраць на пскоўскае княжанне асоб, якія задавальняюць вялікага князя. З 1399 года гэтыя князі завуцца маскоўскімі намеснікамі. Васіль II дамагаецца права прызначаць пскоўскіх намеснікаў па сваім меркаванні, прычым яны прыносяць прысягу не толькі Пскову, але і вялікаму князю. Пры Іване III пскавічы адмаўляюцца ад права змяшчаць прызначаных да іх князёў
7. ↑
8. ↑  Россия, разд. Северо-Восточная Россия XIII—XV веков


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Васіль II** | **Вялікі князь маскоўскі**1462 – 1505 | Пераемнік**Васіль III** |


| ?Іван III Васільевіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Іван II Іванавіч Красны |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Дзмітрый Данскі |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Аляксандра Іванаўна[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Васіль I Дзмітрыевіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Дзмітрый Канстанцінавіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Еўдакія Дзмітрыеўна[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Васіліса Канстанцінаўна[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Васіль II |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Кейстут |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Вітаўт |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Бірута |  |
|  |  |  |  |  | Соф’я Вітаўтаўна |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Іван III Васільевіч |  |  |  |  | Ганна |  | Святаслаў Іванавіч |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Уладзімір Андрэевіч Храбры[d] |  | Андрэй Іванавіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Яраслаў Уладзіміравіч[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Альгерд |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Алена Альгердаўна[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Марыя Яраслаўна[d] |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Ульяна Аляксандраўна |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Марыя Фёдараўна Кошкіна-Галцяева[d] |  | Feodor Goltyay[d] |  | Feodor Koshka[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Рускі біяграфічны · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CONOR: 256130147 · GND: 118711032 · ISNI: 0000 0001 2136 0687 · LCCN: n86094847 · NKC: jn20000700783 · NLG: 152950 · NLP: a0000001190785 · NTA: 070582807 · NUKAT: n02047200 · LIBRIS: 216183 · SUDOC: 094151067 · VIAF: 62343402 |

 |