recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кантарыя.

**Мелітон Кантарыя** (5 кастрычніка 1920 — 27 снежня 1993) — младшы сяржант Чырвонай Арміі, разам з сяржантам М. А. Ягоравым пад кіраўніцтвам малодшага лейтэнанта А. П. Бераста ўзнялі Сцяг Перамогі на даху нямецкага рэйхстага раніцай 1 мая 1945 года. Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў грузінскім сяле (цяпер горад) Джвары (па іншых дадзеных у вёсцы Ілоры Ачамчірскага раёна Абхазскай АССР). Па нацыянальнасці грузін. Да прызыву ў Чырвоную Армію ў 1938 працаваў у калгасе. У баях Вялікай Айчыннай вайны са снежня 1941 года; разведчык 756-га стралковага палка 150-й стралковай дывізіі 3-й Ударнай арміі 1-га Беларускага фронту. Паводле афіцыйнай савецкай версіі, разам з сяржантам М. А. Ягоравым паставіў Сцяг Перамогі на даху рэйхстага падчас бітвы за Берлін. Групай кіраваў малодшы лейтэнант А. П. Бераста, ён, як і Ягораў і Кантарыя, быў прадстаўлены да звання Героя Савецкага Саюза, але ён быў узнагароджаны толькі ордэнам Чырвонага Сцяга.

За устанаўленне сцяга, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 8 мая 1946 яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем Ордэна Леніна і медалі Залатая Зорка за № 7090.

На шырока вядомым пастановачным фотаздымку карэспандэнта ТАСС Яўгена Халдзея «Сцяг Перамогі над рэйхстагам» 2 мая 1945 года ўдзельнічалі дагестанец Абдулхакім Ісмаілаў, кіяўлянін Аляксей Кавалёў і Аляксей Горычаў з Мінска.

Дэмабілізаваўся ў 1946, вярнуўся на радзіму, працаваў у калгасе, займаўся дробным гандлем. Затым пасяліўся ў Сухумі, сталіцы Абхазскай АССР, дзе працаваў дырэктарам крамы. У 1947 уступіў у ВКП (б). Быў дэпутатам Вярхоўнага Савета Абхазскай АССР. Падчас грузіна-абхазскага канфлікту быў вымушаны ў верасні 1993 пакінуць свой дом і перабрацца ў Тбілісі, а затым у Маскву, дзе неўзабаве і памёр. Пахаваны ў вёсцы Джвары Цаленджыхскага раёна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 130015075 · ISNI: 0000000358202329 · LCCN: n2005058516 · VIAF: 187287818 |
**Шакаладная фабрыка «Новасібірская»** — кандытарскае прадпрыемства, заснаванае ў 1942 годзе. Размешчана ў Кастрычніцкім раёне Новасібірска.

Гісторыя
--------

Фабрыка заснавана ў 1942 годзе ў Новасібірску на базе эвакуіраванага цэха Адэскай кандытарскай фабрыкі імя Розы Люксембург братоў Крахмальнікавых. Прадпрыемства размясцілі ў складскім памяшканні оптабакалеі на вуліцы Нікіціна ў доме нумар 14, дзе захоўваліся розныя сыпкія прадукты (чай, мука, крупы і г. д.). Памяшканне было не прызначана для вытворчай дзейнасці, стаяла задача пра яго пераўладкаванне. Будаўніцтвам фабрыкі займаліся пераважна жанчыны, будучыя работніцы фабрыкі, якія пасля асвоілі кандытарскую спецыяльнасць.

7 лістапада 1942 гады фабрыка выпусціла першую выпрабавальную прадукцыю. З першых дзён функцыянавання новае прадпрыемства пачынае выпускаць какава-парашок з цукрам і пліткавы шакалад для ваенных лётчыкаў. У першы год фабрыка вырабляла да 30 тон шакаладных вырабаў штомесяц, на ёй працавала 78 чалавек.

Са студзеня 1943 гады для прадпрыемства ўсталявалі дзяржплан, які прадпісваў штогод вырабляць 243 тоны вырабаў. Асартымент фабрычнай прадукцыі ў 1943 годзе складаўся з пліткавага і фігурнага шакаладу, мяккіх памадных і абмазных глазураваных цукерак, шакаладнага парашку і шэрагу гатункаў паўфабрыкатаў.

У 1944 годзе была запушчана другая чарга, пасля чаго фабрыка наладзіла выпуск больш працаёмкай прадукцыі, у асартыменце з’явіліся чатыры гатункі шакаладу і шакаладныя паўфабрыкаты (шакаладная глазура, цёртая какава і какава-алей).

Прадукцыя
---------

Прадпрыемства спецыялізуецца на вытворчасці шакаладных цукерак, шакаладу, шакаладных набораў, мармеладу і зефіру. Усяго фабрыка выпускае больш за 80 найменняў кандытарскіх вырабаў. Самыя вядомыя з іх — шакаладныя цукеркі «Новасібірскія», «Вогнішча», «Цэнтр дзяржавы», «Птушынае малако», «Мішка Касалапы», «Рамонак», «Ластаўка — весніца вясны», «Буры Веснік», «Сібірскі сувенір».
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кузен (значэнні).

**Жан Кузен Малодшы** (фр.: Jean Cousin le Jeune; 1522, Санс — 1594, Парыж) — французскі мастак-маньерыст.

Біяграфія
---------

Сын вядомага жывапісца і скульптара Жана Кузена Старэйшага (каля 1490 — каля 1560), якога часта параўноўвалі з яго вялікім сучаснікам Альбрэхтам Дзюрэрам.

Кніга «Кіраўніцтва па партрэтным жывапісе» — адна з самых вядомых сярод анатомій для мастакоў, з’явілася лагічным працягам выдадзенай некалькі раней кнігі яго бацькі «Кіраўніцтва па перспектыве» (1560). Першы выпуск «Кіраўніцтва» адбыўся ў Парыжы ў 1595 годзе, яно было выдадзена Давыдам Леклеркам. Гравіраваў «Кіраўніцтва» Жан Леклерк ужо пасля смерці Жана Кузена Малодшага, яе неаднаразова выдавалі ў XVII стагоддзі і пазней.

Зноскі
------

1. ↑  RKDartists Праверана 25 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Artists of the World Online · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 14003016, 12069002 · BNE: XX1054092 · BNF: 14966982m · GND: 124880649 · ISNI: 0000000386972769 · LCCN: n88038889 · NTA: 155628151 · NUKAT: n2010300699 · PTBNP: 376501 · LIBRIS: 295376 · SUDOC: 119648806 · VIAF: 106976378 · ULAN: 500001404 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кузен (значэнні).

**Жан Кузен Старэйшы** (фр.: Jean Cousin l’Ancien; каля 1490/1500 — каля 1560, Парыж) — французскі жывапісец, скульптар, гравёр і разьбяр па дрэве, адзін з пачынальнікаў французскай школы жывапісу.

Біяграфія
---------

Пра яго жыццё захавалася мала інфармацыі. Спачатку Жан Кузен займаўся жывапісам на шкле і ўпрыгожыў ім вокны Санскага сабора, хоры ў царкве святога Гервасія, у Парыжы, і царкву Багародзіцы ў Вільневе-сюр-Іоне. Гэтыя і некаторыя іншыя працы ў тым жа родзе, якія прыпісваюцца Кузену, не пазбаўлены высакароднасці стылю і паказваюць развітую тэхніку аўтара. З яго карцін, напісаных алейнымі фарбамі, найбольш цікаўныя «Страшны Суд» (у Луўры, у Парыжы) і «Eva prima Pandora» (Луўр).

У 1560 годзе ён выдаў трактат аб перспектыве і ў 1571 годзе — сачыненне аб прапорцыях чалавечага цела і аб спосабах яго выявы ў розных палажэннях і ракурсах (La vraie science de la pourtraicture etc.).

Жана Кузена часта параўноўвалі з яго вялікім сучаснікам Альбрэхтам Дзюрэрам. Яго сын, Жан Кузен Малодшы, таксама вядомы мастак і аўтар вядомай кнігі «Кіраўніцтва па партрэтным жывапісе», навучаўся пры бацьку каб стаць мастаком, выявіў вялікі талент і хутка дасягнуў узроўня бацькі. Працы бацькі і сына часам не могуць адрозніць нават адмыслоўцы.

Зноскі
------

1. ↑  Netherlands Institute for Art History<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q758610'></a>
2. ↑  *Bell A.* Encyclopædia Britannica — Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q455'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2846567'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2743906'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Artists of the World Online · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4708421 · BNF: 12467444s · GND: 118670271 · ICCU: BVEV051811 · ISNI: 0000000115880141 · LCCN: n88604539 · NTA: 155628143 · LIBRIS: 207575 · SUDOC: 074284258 · VIAF: 5029938 · ULAN: 500115218 |

 |
**Віцебская наступальная аперацыя** — франтавая наступальная аперацыя савецкіх войск.

У канцы 1943 і пачатку 1944 г. у выніку праведзеных Невельскай і Гарадоцкай аперацый Чырвоная армія наблізілася да горада Віцебск (БССР) і вяла тут цяжкія баі. Са снежня 1943 г. па сакавік 1944 г. да горада з поўдня сумесна з 39-й і 5-й арміямі настойліва спрабавала прабіцца 33-я армія Заходняга фронту, якая мела ў сваім састве 5 сталковых карпусоў. За 9 месяцаў на поўдні ад Віцебска загінулі 40 тыс. байцоў 33-й і 39-й армій. Вызваліць горад не ўдалося.

У ходзе аперацыі яе асноўныя задачы выкананы не былі. Савецкія войскі не змаглі авалодаць Віцебскам. Тым не менш 3-я нямецкая танкавая армія, якая абаранялася ў раёне горада, панесла вялікія страты і вымушана была ўвесці ў бой усе свае рэзервы. Войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту глыбока ахапілі Віцебскую групоўку праціўніка, стварыўшы ўмовы для яе наступнага разгрому ў Віцебска-Аршанскай аперацыі ў чэрвені 1944 года. Дзеянні Заходняга фронту былі прызнаныя няўдалымі. Страты савецкіх войск у гэтай аперацыі былі вельмі вялікія: 27 639 чалавек беззваротныя і 107 373 чалавекі санітарныя, агульныя страты склалі 135 012 чалавек.

З-за няўдалага наступлення Заходні фронт быў рэарганізаваны. Загадам Стаўкі ВГК ад 12 красавіка 1944 года № 220076 яго камандуючы генерал арміі Васіль Сакалоўскі, камандуючы артылерыяй фронту генерал-палкоўнік артылерыі Іван Камера і начальнік разведаддзела фронту палкоўнік Ільніцкі былі знятыя з пасад.

Заўвагі
-------

1. ↑  ХРОНІКА ВЫЗВАЛЕННЯ НАСЕЛЕНЫХ ПУНКТАЎ ВІЦЕБСКАЙ ВОБЛАСЦІ
2. ↑  Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооруженных сил. Статистическое исследование. Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М:"ОЛМА-ПРЕСС", 2001. — Стр. 315.
3. ↑  Борисенко Н. С. Девятимесячное стояние фронта **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 11 мая 2021. Праверана 10 мая 2021.
**Аршанскі льнокамбінат** — прадпрыемства па вырабе льняных тканін у Оршы.

Гісторыя
--------

У 1928—1937 гадах была ўзведзена і 1-я чарга Аршанскага льнокамбіната — першынца беларускага тэкстылю. У 1934 годзе для прадпрыемства пачалі друкаваць газету. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўскія захопнікі разбурылі камбінат. Аднаўленне камбіната пачалося ў 1944 годзе, але ўжо ў 1949 годзе выпуск тканін перавысіў даваенны. У 1963 годзе пабудавана 2-я, у 1972 г. — 3-я чарга камбіната. У 1973 годзе ў яго склад увайшла Аршанская льнопрадзільная фабрыка «Дняпро», якая стала асноўным пастаўшчыком пражы дывановым прадпрыемствам рэспублікі.

Камплект ручнікоў
3 1990 года камбінат — арэнднае вытворча-гандлёвае прадпрыемства, вырабляе бытавую, бялізнавую, сукеначна-касцюмную, дэкаратыўную і іншыя тканіны, якія карыстаюцца вялікім попытам не толькі ва ўсіх рэгіёнах Беларусі, але і за яе межамі. У 1997 годзе экспарт бытавых тканін у далёкае замежжа (ЗША, Германію, Швейцарыю, Нідэрланды і іншыя краіны) дасягнуў 9,8 млн м². З 2002 года рэспубліканскае ўнітарнае вытворча-гандлёвае прадпрыемства.

Амадея
31 студзеня 2020 года Савет Міністраў Беларусі прыняў пастанову № 55, якая прадугледжвае пакрыццё з бюджэту працэнтаў па крэдыту ($51,8 млн) на мадэрнізацыю камбіната, які быў выдадзены ў адпаведнасці з пагадненнем паміж урадам Беларусі і Экспартна-імпартным банкам Кітая ад 30 снежня 2015 года.

Знаходзіцца пад украінскімі санкцыямі з мая 2023 года.

Сучасны стан
------------

У складзе прадпрыемства 5 фабрык, дзейнічаюць 22 цэхі і 120 вытворчых участкаў. Ільнокамбінат вырабляе больш за 30 млн м. кв. ільняных тканін у год. Экспартуе да 80 % тканін у краіны СНД, Італію, Германію, Турцыю, Францыю, Нідэрланды, Швецыю, Літву, Чэхію і іншыя краіны.

Дырэктары
---------

* Георгій Васільевіч Сямёнаў (1941—1954, 1957—1972)
* Уладзімір Васілевіч Несцярэнка (з 2009)

Зноскі
------

1. ↑  Трыбуна тэкстыльшчыка, газета, г. Орша. Аршанскі раён
2. ↑  Проценты по кредитам некоторых предприятий легпрома в 2020 году возместят из бюджета (руск.). *БелТА* (2 лютага 2020).
3. ↑  Республіканське унітарне виробничо-торгове підприємство «Оршанский льонокомбінат» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 сакавіка 2024. Праверана 15 сакавіка 2024.

Літаратура
----------

* *Самоцветов К. В.* Оршанский льнокомбинат // Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 т. /редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн. 2007. — Т. 5. — С. 614.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 540. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 1. — Мн. 1996. — С.540-541.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar2186554 · БАП: 144878 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Студэнцкая думка.
**«Студэнцкая думка»** — грамадска-палітычны, навуковы і літаратурны часопіс Беларускага студэнцкага саюза. Выдаваўся ў 1924—1926, 1928—1930, 1935 гг. у Вільні на беларускай мове. Рэдактары-выдаўцы: А. Зянюк, І. Гагалінскі, К. Глінскі, Я. Шутовіч, М. Шкялёнак, С. Станкевіч, М. Якімец. Часопіс імкнуўся прадстаўляць «вгульны ідэйны кірунак адраджэнскай беларускай моладзі». Змяшчаў хроніку найважнейшых падзей грамадска-палітычнага і нацыянальна-культурнага жыцця ў Заходняй Беларусі, БССР, Чэхаславакіі, Латвіі, падрабязна асвятляў дзейнасць саюза, змяшчаў паведамленні аб працы Таварыства прыяцеляў беларусаведы, пра ўдзел вучняў Віленскай беларускай гімназіі ў нацыянальна-вызваленчай барацьбе. Шмат увагі аддаваў Аб’яднанню беларускіх студэнцкіх арганізацый у Празе, гісторыі беларускага студэнцкага руху, зберажэнню і папулярызацыі гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі. Узнімаў праблемы філасофіі, культуралогіі і паліталогіі, нацыянальна-культурнага адраджэння, псіхалогіі. Змяшчаў літаратуразнаўчыя і навуковыя працы, лекцыі, успаміны, паэтычныя творы, запісы вуснай народнай творчасці, апавяданні, рэпрадукцыі карцін. Выйшла 15 нумароў, з іх 1 канфіскаваны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Вабішчэвіч А. М.* «Студэнцкая думка» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 221. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
Сфінгаміелін
**Сфінгаміелін** — гэта тып сфінгаліпіду, які знаходзіцца ў клеткавай мембране жывёл. Асабліва гэтым фасфаліпідам багатая міелінавая абалонка аксонаў нервовых клетак (адсюль і назва).

Склад
-----

Сфінгаміелін уяўляе сабой адзіны фасфаліпід чалавека, аснова якога не ўключае гліцэрынавую рэшту. Сфінгаміелін складаецца са сфінгазіну, злучанага складанаэфірнай сувяззю з палярнай групай. Палярная група можа быць прадстаўлена фасфахалінам або фасфаэтаноламінам. Да другога вуглярода сфінгазіна за кошт аміднай сувязі далучана тлустая кіслата.

* СфінгаміелінСфінгаміелін
* СфінгазінСфінгазін

Лакалізацыя і функцыя
---------------------

Сфінгаміелін лакалізуецца на знешнім пласце ліпіднага біпласта клеткавай мембраны і можа ўдзельнічаць у перадачы клеткавага сігналу.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Сфингомиелин, церамиды и сфингозины

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 61322309, 2910183756 |
Сцяг Эфіопіі
**Сцяг Эфіопіі** - яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з гербам і гімнам). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох роўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй - зялёнага, сярэдняй - жоўтага і ніжняй - чырвонага колеру. У цэнтры сцяга размешчаны герб Эфіопіі, які ўяўляе сабой залатую пяціканцовую зорку з пяццю разбежнымі ад яе прамянямі у блакітным круглым шчыце. Суадносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 1:2.

Апісанне
--------

У сваім сучасным выглядзе прыняты 6 лютага 1996 года. Сіні колер сцяга Эфіопіі сімвалізуе свет, пентаграма — адзінства народаў Эфіопіі. Першапачатковы сімвалізм колераў адлюстроўваў хрысціянскія дабрадзеі. У афіцыйным знешнім сімвалізме зялёны ўвасабляе урадлівасць, працу і развіццё, жоўты — надзею, справядлівасць і роўнасць, чырвоны — ахвярнасць і гераізм у імя свабоды і роўнасці.


| ⛭Эфіопія паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Эфіопія»**
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Flags of the World |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
**Бой у Гавінавічах** — напад, арганізаваны беларускімі савецкімі партызанамі на жаўнераў Беларускага корпуса самааховы ў вёсцы Гавінавічах 10 жніўня 1942 года.

Перадумовы
----------

Слонімская нямецкая ўлада, што не жадала даваць зброю пакліканым і размешчаным у казармах некалькім сотням самаахоўцаў, паслала на ахову двара ў Гавінавічах звяз Самааховы, для якога адпусцілі крыху зброі. Гэтае заданне выпала на долю няпоўнага звязу на чале з Арлоўскім. Да звязу быў дададзены фельчар Аляксандар Талерчык з Парэчча.

У Гавінавічах звяз спыніўся ў доме былога двара Відухоўскага, колішні маёнтак, што стаяў на грудзе за царквою.

Бой
---

Бой пачаўся знянацку для самаахоўцаў на другую ноч іх знаходжання ў Гавінавічах. Іх абстралялі гарматай, такім чынам, партызаны разбурылі стары цагляны будынак, як адзначаў партызанскі камандзір Павел Пранягін, там таксама былі і немцы-інструктары, якія адразу пабяжалі да балота, але іх там забілі партызаны з кулямётаў. Бой цягнуўся нядоўга.

Некаторых з палонных расстралялі. Загінуў і камендант паліцыі ў Гавінавічах Юзік Равенка. Уцяклі толькі святароў сын са Слоніма Коля Лічко і сурынец Міхась Рубец. Двор партызаны спалілі ды ўзялі каля 40 кулямётаў і шмат набояў. Павел Пранягін, камандзір партызан, меркаваў, што гэта была «школа паліцаяў-кулямётчыкаў».

Страты самаахоўцаў
------------------

Паводле Барыса Данілюка, бой адбыўся пад канец ліпеня, і ў ім загінулі 20 ці 22 жаўнеры БСА. Паводле данясення савецкага агента Шчарына, там загінула каля 50 самаахоўцаў. Махсуд Холаў, таджык-партызан з атрада імя Шчорса, успамінаў пра 43 палонных. Камандзір гэтага партызанскага атрада Павел Пранягін даваў ацэнку страт БСА каля 20 забітых і 30 палонных.

Пахаванне самаахоўцаў
---------------------

Берлінская беларуская газета «Раніца» пра гэтае пісала:

> 
> *Ляглі ўжо і першыя ахвяры за Бацькаўшчыну. Загінуў смерцю жаўнера на сваёй баёвай постані камандовец Казлоўшчынскага Батальёна БСА, лейтэнант Пётра Казакевіч, што вярнуўся ў Слонім на працу для Бацькаўшчыны з Берліна. Загінуў лейтэнант Арлоўскі, камандовец роты БСА ў Слоніме.*
> *Арыгінальны тэкст* (бел. (тар.))  
> 
> *Ляглі ўжо й першыя ахвяры за Бацькаўшчыну. Паў сьмерцяю жаўнера на сваёй баёвай постані камандзер Казлоўшчынскага Батальёну БСА, ляйтэнант Пётра Казакевіч, што вярнуўся ў Слонім на працу для бацькаўшчыны з Бэрліну. Паў ляйтэнант Арлоўскі, камандзір роты БСА ў Слоніме*
> 
> 
> 

Забітых самаахоўцаў урачыста пахавалі на Ружанскіх могілках у жніўні 1942 года. Увосень таго ж года была ўшанаваная іхняя памяць, у гэтым прымалі ўдзел:

* Юрый Няпомнік — акруговы школьны інспектар
* Барыс Суравы — дырэктар настаўніцкай семінарыі
* Сямён Цітовіч — начальнік Слонімскага раёна
* Язэп Дакіневіч — камандзір Слонімскага батальёна беларускай самааховы
* Аляксей Васіленя — сакратар гарадской управы
* Канстанцін Кіслы — бурмістр
* Барыс Чыгрын і шмат самаахоўцаў

Спасылкі
--------

* Беларускі рэзыстанс 1 (10), 2011 (стар. 96—101)
**Фор Эсазімна Гнасінгбэ** (фр. Faure Essozimna Gnassingbé; нар. 6 чэрвеня 1966, Афагнан, Тога) — прэзідэнт Тога з 5 лютага па 25 лютага 2005 года і з 4 мая 2005 года.

Біяграфія
---------

Сын прэзідэнта Тога з 1967 года Гнасінгбэ Эядэмы.

Атрымаў адукацыю ў Францыі (Сарбона) па спецыяльнасці фінансавы менеджмент, і ў ваенным ліцэі ў Сен-Сір. У 1992—1997 гадах вучыўся ва Універсітэце Джорджа Вашынгтона ў ЗША, атрымаўшы ступень МВА і прайшоўшы стажыроўку ў шэрагу міжнародных арганізацый. У 1998 годзе ён вярнуўся ў Тога.

З кастрычніка 2002 года член парламента, з 29 ліпеня 2003 года міністр тэлекамунікацый.

Пасля смерці бацькі 5 лютага 2005 года, быў аб’яўлены пры падтрымцы арміі прэзідэнтам краіны (самалёт старшыні Нацыянальнай асамблеі Фамбары Уатара Начаба, які знаходзіўся ў Еўропе і які па канстытуцыі павінен быў выконваць абавязкі часовага прэзідэнта, прымусілі здзейсніць пасадку ў суседнім Беніне). Каб надаць законнасць пераходу ўлады, Нацыянальная асамблея 6 лютага «заднім чыслом» абрала Фора Гнасінгбе сваім старшынёй замест Начабы. Апроч гэтага, дэпутаты адмянілі канстытуцыйную норму аб правядзенні выбараў наступнага прэзідэнта на працягу 60 дзён. Фор Гнасінгбэ мог заставацца прэзідэнтам да канца прэзідэнцкага тэрміна свайго бацькі — гэта значыць, яшчэ тры гады.

Пад ціскам ЭКОВАС, ЕС, Афрыканскага Саюза і ААН, 25 лютага падаў у адстаўку з пасады старшыні Нацыянальнай асамблеі, дамогшыся абрання на гэтую пасаду (з паўнамоцтвамі часовага прэзідэнта краіны) свайго паплечніка Абаса Бонфа і прызначыў прэзідэнцкія выбары, якія і выйграў. Пераабраны на чацвёрты тэрмін у выніку прэзідэнцкіх выбараў 2020 года.

Зноскі
------

1. ↑  Faure Gnassingbe // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>

Шаблон:Прэзідэнты Тога

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani · OpenSanctions |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 166163266 · GND: 1024263339 · ISNI: 0000000044134968 · LCCN: no2005096177 · NTA: 29235892X · SUDOC: 119784637 · VIAF: 51429300 |

 |
**Антоні Леапольдавіч Александровіч**  (польск. Antoni Aleksandrowicz; 11 ліпеня 1893, Мінск (бо Марцынковічы каля Навагрудка) — 9 красавіка 1940, Катынь) — каталіцкі святар, ваенны капялан, маёр Войска Польскага, ахвяра Катыні.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і Леапольда Александровіча і Антаніны Тэрайковіч.

Пасля заканчэння гімназіі ў Мінске ў 1911 годзе паступіў у духоўную семінарыю ў Санкт-Петэрбурзе. У 1917 годзе быў пасвечаны ў каталіцкія святары і пачаў служэнне ў Мінскай епархіі. Служыў прэфектам школ у Бабруйску (1917—1918) і Мінску (1918—1919).

1 чэвреня 1919 годзе дабраахвотна ўступіў у Войска Польскае і стаў ваенным капеланам, у 1920 годзе стаў кіраўніком скаўтаў Мінска.

У час савецка-польскай вайны 1919—1921 гадоў — капелан 4-й арміі польскай.

У 1921 годзе стаў капеланам гарнізона ў Слоніме, у 1926 годзе стаў настаяцелем прыходу ў Слоніме, з 1 лютага 1930 года — капелан гарнізона Вільні.

23 кастрычніка 1931 года стал настаяцелем прыходу ў Баранавічах, дзе працаваў да верасня 1939 года.

Падчас баявых дзеянняў у складзе 78-га пяхотнага палка атрымаў кулявое раненне.

Был узят у палон савецкімі войскамі, пасля чаго да 02.03.19140 ўтрымліваўся у Старабельскім лагеры, пазней — у складзе групы ваеннапалонных-святароў — у Бутырскай цюрме ў Маскве, з 17.03.1940 — у Казельску. Справа была разгледжана 3 красавіка 1940 года тройкай.

У красавіку (у час паміж 9 і 11) 1940 года растраляны ў Катыні.

Рашэннем Міністра абароны Польшчы № 439/MON ад 05.10.2007 пасмяротна прысвоена званне падпалкоўніка.

Узнагароды
----------

* Сярэбраны ордэн Virtuti Militari V-й ступені,
* Крыж вераснёўскай кампаніі
* Сярэбраны «Крыж Заслугі»

Крыніцы
-------

1. ↑  Antoni Aleksandrowicz // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>
2. ↑  *Stowarzyszenia, Zarząd*. Ksiądz Antoni Aleksandrowicz(нявызн.). *Kapelani Katyńscy* (20 верасня 2020). Праверана 4 красавіка 2024.
3. ↑  Александровіч Антоній Леапольдавіч (1893)  (бел.). *Адкрыты спіс*. Праверана 4 красавіка 2024.
4. ↑  Александрович Антони (Aleksandrowicz Antoni s. Leopolda i Antoniny) (руск.)  **(нявызн.)**?. *Бессмертный барак*. Праверана 4 красавіка 2024.
5. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
 **(нявызн.)**. *archiwum-ordynariat.wp.mil.pl*. Праверана 4 красавіка 2024.
6. ↑  ANTHONY ALEKSANDROWICZ — MARTYROLOGY **(нявызн.)**. *www.swzygmunt.knc.pl*. Праверана 4 красавіка 2024.
7. ↑  *Piotr WAROWNY* Sprawozdanie z Regionalnej Konferencji Naukowej Studenckiego Koła Naukowego Historyków UPH „Ofiary i kaci Zbrodni Katyńskiej" // *Historia i Świat*. — 2013-09-08. — Т. 2. — С. 391–394. — ISSN 2299-2464. — DOI:10.34739/his.2013.02.21
**Ёруба** (мова ёруба Ọmọ Yorùbá) — група роднасных экватарыяльных народаў, якія насяляюць Заходнюю Афрыку (ад вусця ракі Нігер да Гвінейскага заліва: дзяржавы Нігерыя, Тога, Бенін, Гана). Ёсць невялікая дыяспара ў Канадзе. Агульная колькасць звыш 30 мільёнаў чалавек. 

Мова ёруба адносіцца да заходняй галіны бенуэ-кангалезскай сям'і (нігер-кангалезская макрасям'я). 

Ёруба — стваральнікі унікальнай самабытнай цывілізацыі субсахарскай Заходняй Афрыкі, якая спарадзіла такія гарады-дзяржавы, як Іле Ифе, навуковая цікавасць да якога не слабее з-за унікальных раскопак, зробленых знакамітым нямецкім этнографам Леа Фрабеніусам на пачатку мінулага стагоддзя. Лічыцца, што продкі ёруба стварылі археалагічную культуру Нок у I тыс. да н. э .

Выбітныя прадстаўнікі ёруба
---------------------------

* Воле Шайінка
* Амас Тутуола

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11939949g · LCCN: sh85149240 · NKC: ph117658 · SUDOC: 027335453 |
**Антаніна Васілеўна Няжданава** (1873 — 26 чэрвеня 1950) — руская і савецкая оперная спявачка (лірыка-каларатурнае сапрана), педагог. Народная артыстка СССР (1936). Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені (1943). Доктар мастацтвазнаўства (1944).

Біяграфія
---------

Скончыла Маскоўскую кансерваторыю па класе Умберта Мазеці ў 1902 годзе, была запрошаная салісткай ў Вялікі тэатр, дзе працавала больш за трыццаць гадоў, выконваючы галоўныя партыі ў операх рускіх і замежных кампазітараў.

У 1912 годзе яна адзіны раз у сваёй кар’еры выступіла ў Еўропе — у Парыжскай оперы праспявала партыю Джыльда ў оперы «Рыгалета» Дж. Вердзі.

Сярод іншых выкананых ёй партый — Людміла («Руслан і Людміла» М. І. Глінкі), Таццяна («Яўген Анегін» П. І. Чайкоўскага), Разіна («Севільскі цырульнік» Дж. Расіні), Лакмэ (аднайменная опера Л. Дэліба), Снягурка, Волхава («Садко»), Шэмаханская царыца («Залаты пеўнік» Рымскага-Корсакава) і многія іншыя. Найбольшую вядомасць Няжданавай прынеслі ролі Антаніды ў оперы М. І. Глінкі «Жыццё за цара» і Марфы ў «Царскай нявесце» М. А. Рымскага-Корсакава. Акрамя оперных партый Няжданава таксама выконвала камерныя вакальныя творы, часта выступаючы ў ансамблі з мужам М. С. Галаванавым. У шырокім рэпертуары Няжданавай значнае месца займалі народныя песні.

З 1936 года яна выкладала ў опернай студыі Вялікага тэатра, у Опернай студыі імя К. С. Станіслаўскага, у 1943—1950 гадах — у МДК імя П. І. Чайкоўскага (прафесар з 1943 года).

Зноскі
------

1. 1 2  Antonina Wassiljewna Neschdanowa // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
2. 1 2  Нежданова Антонина Васильевна // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 13002735 · BNC: a11498274 · BNF: 13897941k · GND: 14064301X · ISNI: 0000000083563028 · LCCN: n82084388 · NKC: xx0077010 · SUDOC: 124670695 · VIAF: 10114446 |

 |
**439-ы знішчальны авіяцыйны полк СПА** (**439-ы зап СПА**) - воінская часць знішчальнай авіяцыі СПА, якая брала ўдзел у баявых дзеяннях Вялікай Айчыннай вайны.

Гісторыя
--------

Сфарміраваны ў перыяд з 1 кастрычніка па 5 лістапада 1941 года пры 6-м запасным знішчальным авіяпалку Арлоўскай ваеннай акругі на аэрадроме Расказава Тамбоўскай вобласці на самалётах МіГ-3.

З 7 лістапада 1941 года па 6 красавіка 1942 года полк уваходзіў у склад 144-й знішчальнай авіядывізіі СПА Саратаўска-Балашоўскага раёна СПА. З 7 красавіка 1942 года перададзены ў склад 102-й знішчальнай авіядывізіі СПА Сталінградскага раёна СПА і прыступіў да баявой працы па прыкрыцці з паветра ваенных аб'ектаў і горада Сталінграда.

  

22 верасня 1942 года перанакіраваны ў склад 147-й знішчальнай авіядывізіі СПА на самалётах МіГ-3 і І-153.

  

  

29 чэрвеня 1943 года ўвайшоў у Заходні фронт СПА. 30 жніўня 1943 года папоўнены самалётамі Як-7б. У красавіку 1944 года ўключаны ў 80-ю дывізію СПА Паўночнага фронту СПА.

17 мая 1944 года з 147-й яд СПА перададзены ў склад 148-й знішчальнай авіядывізіі СПА 4-га корпуса СПА Паўночнага фронту СПА. Эксплуатаваў самалёты Як-7б і «Харыкейн». У ліпені ўвайшоў у 84-ю дывізію СПА Паўночнага фронту СПА. У верасні 1944 года вернуты ў 4-ы корпус СПА Паўночнага фронту СПА.

1 лістапада 1944 года перададзены ў склад 144-й знішчальнай авіядывізіі СПА 4-га корпуса СПА Паўночнага фронту СПА. У гэты час экплуатаваў Як-7б і Як-9. 24 снежня 1944 года ўключаны ў Заходні фронт СПА.

Камандзіры
----------

* капітан Кудраўцаў Дзмітрый Мікалаевіч, 10.1941 — 07.01.1942
* маёр Сямёнаў Сцяпан Іванавіч, 26.03.1942 — 25.09.1942
* маёр, падпалкоўнік Марчанка Георгій Аляксандравіч, 31.10.1942 — 30.06.1944
* маёр, падпалкоўнік Ткачэнка Аляксей Міхайлавіч, 02.07.1944 — 26.07.1946

Пасляваенная гісторыя палка
---------------------------

Пасля вайны грунтаваўся на аэрадроме Баранавічы.

15 чэрвеня 1946 года атрымаў новыя самалёты Р-39 і пачаў перавучванне. 23 снежня 1949 года полк атрымаў 38 рэактыўных МіГ-9 і прыступіў да іх засваення.

  

24 кастрычніка 1950 года полк з'ехаў разам з дывізіяй ва ўрадавую камандзіроўку ў Мукдэн (КНР), дзе выконваў задачы СПА і навучаў кітайскіх лётчыкаў. Пасля накіраваны на аэрадром Зябраўка (Гомельская вобласць, БССР).

Па прыбыцці на месца базавання атрымаў новую тэхніку — МіГ-15. З 1955 года полк пачаў асвойваць МіГ-17

  

У студзені 1958 года полк расфармаваны.
***Rhodobrium roseum*** - від брыевых імхоў сямейства {{bt-bellat|Брыевыя (сямейства){{!}}брыевыя|Bryaceae}}, які сустракаецца па большай частцы свету ў лясах або абароненых травяністых месцах. Рэдка ўтварае спарафіты і споры і ў асноўным размнажаецца вегетатыўна пры дапамозе сталонаў, гарызантальных сцеблаў, што ўкараняюцца ў вузлах, што прыводзіць да папуляцый раслін, якія з'яўляюцца стэрыльнымі або толькі жаночымі.

Апісанне
--------

Гэты від утварае характэрныя разеткі лісця на канцах другасных сцеблаў, якія, у сваю чаргу, вырастаюць з жылістага паўзучага першаснага сцябла. Разетка з 18-22 лісткоў чымсьці нагадвае маленькую зялёную ружу. Краі лісця закручаныя і дробна зубчастыя да кончыка ліста, які заканчваецца кароткім мукранатным вастрыём. Сярэдняя жылка ліста выступае. Лісце, якое расце на першасным сцябле, дробнае і падобнае на луску, у той час як прыкаранёвае лісце на другасных сцеблах таксама вельмі дробнае. Сустракаецца на нізкарослых лугах у адкрытых лясах, зрэдку ў лясах, верасах, на пясчаных дзюнах і крэйдавых лугах, а таксама на травяністых выступах скал і ствалах дрэў.

Выкарыстанне
------------

Карысны лекавы від. Такія экстракты, як урсолавая кіслата, флаваноіды і алкалоіды, выкарыстоўваліся ў кардыялагічных і іншых медыцынскіх даследаваннях. Імхі дэманструюць вялікую разнастайнасць марфалогіі і анатоміі гаметафітаў і спарафітаў. З-за іх невялікіх памераў цяжка адрозніць *Rhodobrium roseum* ад яго прымешкаў традыцыйнымі метадамі. У прыватнасці, *Rhodobrium roseum* часта блытаюць з такімі відамі, як {{bt-bellat||*Rhodobrium ontariense}}* і *{{bt-bellat||Plagiomnium actum}}*, *{{bt-bellat||Plagiomnium maximoviczii}}* і *{{bt-bellat||Mnium laevinarve}}* з блізкароднасных таксонаў.

1. ↑  Rose moss | plant, Rhodobryum roseum **(нявызн.)**. *Britannica.com*. Праверана 14 красавіка 2018.
2. ↑  Bryales | Rhodobryum roseum **(нявызн.)** (1 лютага 2010). Праверана 14 красавіка 2018.
3. ↑  Cao, Zhen; Wang, Zhenjie; Shang, Zhonglin; Zhao, Jiancheng (2017). "Classification and identification of Rhodobryum roseum Limpr. and its adulterants based on fourier-transform infrared spectroscopy (FTIR) and chemometrics". *PLOS ONE*. **12** (2): e0172359. doi:10.1371/journal.pone.0172359. PMC 5313229. PMID 28207900.
**Нацыянальная прагрэсіўная партыя** (фінск.: Kansallinen Edistspuolue; шведск.: Framstegspartiet) — ліберальная палітычная партыя ў Фінляндыі з 1918 па 1951 год. Заснаваная 8 снежня 1918 года, пасля грамадзянскай вайны, рэспубліканскай большасцю партыі Маладых фінаў і рэспубліканскай меншасцю Фінскай партыі (на наступны дзень манархісты абедзвюх партый заснавалі Нацыянальную кааліцыю).

Вядомымі членамі партыі былі Каарла Юха Стольберг і Рыста Руці, першы і пяты прэзідэнты Фінляндыі, а таксама Сакары Туаміая.

Нацыянальная прагрэсіўная партыя спыніла сваё існаванне ў пачатку 1951 года, бо большасць яе актыўных членаў перайшлі ў Народную партыю Фінляндыі[en]. Група меншасці, у тым ліку Сакары Туаміая, заснавала Ліберальную лігу[en].

Крыніцы
-------

1. ↑  Giovanni Capoccia (2005). *Defending Democracy: Reactions to Extremism in Interwar Europe*. JHU Press. p. 141. ISBN 978-0-8018-8038-4.
2. 1 2  *Vares, Vesa*. Suomalainen puoluehistoria: Murrosvuodet 1917–1919 **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  University of Turku (21 студзеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 19 студзеня 2013. Праверана 24 сакавіка 2024.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Анж-Фелікс Патасэ** (фр.: Ange-Félix Patassé; 25 студзеня 1937 — 5 красавіка 2011) — цэнтральнаафрыканскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр (1976—1978) і прэзідэнт Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі (1993—2003). Быў зрушаны падчас грамадзянскай вайны лідарам паўстанцаў Франсуа Базізэ.

Біяграфія
---------

Заснавальнік і лідар партыі Рух за вызваленне народа Цэнтральнай Афрыкі.

Патасэ стаў першым прэзідэнтам ЦАР, абраным шляхам дэмакратычных выбараў (1993), якія былі праведзены пад ціскам ААН і іншых міжнародных арганізацый. Быў пераабраны на пасаду прэзідэнта на выбарах 1999 года.

Падчас першага тэрміну знаходжання на пасадзе (1993—1999) адбыліся тры ваенныя бунту ў 1996—1997 гадах і абвастрыўся канфлікт паміж так званымі «паўночнікамі» (у лік якіх уваходзіў Патасэ) і «паўднёўцамі» (да якіх належаў яго папярэднік Андрэ Калінгба).

Падчас другога прэзідэнцкага тэрміну страціў падтрымку многіх сваіх даўніх саюзнікаў, а таксама Францыі, якая ўмешвалася, каб падтрымаць яго падчас першага тэрміну.

Для ўтрымання ўлады звяртаўся па дапамогу да лівійскага лідара Муамара Кадафі і атрадаў Жана-П’ера Бембы з ДРК. Пры падаўленні бунту Базізэ ў 2002 годзе атрымаў дапамогу ад Кадафі на ўмовах прадастаўлення Лівіі 99-гадовай манаполіі здабычы алмазаў, золата і іншых карысных выкапняў у ЦАР. Пры падаўленні таго ж бунту атрады Бембы зрабілі сур’ёзныя разбурэнні ў сталіцы ЦАР Бангі, а пасля выцяснення атрадаў Базізэ разрабавалі яе.

Патасэ быў скінуты ў сакавіку 2003 года, падчас свайго ад’езду на саміт афрыканскіх дзяржаў і пражываў у выгнанні ў Тога. Вярнуўся ў краіну ў студзені 2011 года для ўдзелу ў прэзідэнцкіх выбарах, на якіх прайграў Базізэ, атрымаўшы толькі 21,4% галасоў.

Памёр 5 красавіка 2011 года ў Камеруне.

Заўвагі
-------

1. 1 2  Ange-Félix Patassé // Brockhaus Enzyklopädie Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑  Ange-Felix Patasse // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>
3. ↑
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
5. ↑  Кусов, Виталий. "Патассе Анж-Феликс: президент Центральноафриканской республики". *Правители Африки: XXI век* [руская]. Архівавана з арыгінала 2021-01-21. Праверана 2017-12-15. `{{cite news}}`: Пададзена больш чым адно значэнне `|author=` і `|last=` specified (даведка)
6. ↑  Корреспондент.net: В Центральноафриканской Республике совершен государственный переворот
7. ↑  Свержение во время саммита **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 21 снежня 2015. Праверана 20 снежня 2015.
8. ↑  Экс-президент ЦАР Анж-Феликс Патассе скончался в Камеруне (руск.). *РИА Новости* (5 красавіка 2011). Праверана 8 студзеня 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13174480r · GND: 17312402X · ISNI: 0000000041030469 · LCCN: n2004152600 · NTA: 398253773 · SUDOC: 035208899 · VIAF: 41241860 |

 |
**Helleborus orientalis** (*Helleborus orientalis*) - від раслін сямейства {{bt-bellat|казяльцовыя|*Ranunculaceae*}}.

Назва
-----

У англійскай мове называецца "ружай паста" (англ.: lenten rose) з-за яе цвіцення на працягу посту.

Апісанне
--------

Гладкае або злёгку апушанае сцябло расце з моцнага карэнішча. Вялікае вечназялёнае лісце дзеліцца на 7 скурыстых сегментаў з вышчарбленымі бакамі. Хвосцік пурпурны. Галінастае сцябло нясе на сабе да 4-х нахіленых кветак 6-7 см шырынёй.

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
-------------------------------------

Расце ў цені і паўцені лістападных лясоў і на схілах гор.

Практычнае выкарыстанне
-----------------------

Папулярная дэкаратыўная расліна. Шырока вырошчваецца ў садках, з якіх можа распаўсюджвацца ў дзікую прыроду.

Галерэя
-------

* КвіткаКветка
* ПлодиПлады
* ЛистяЛісце
* Загальний виглядАгульны выгляд

Літаратура
----------

* Mick Lavelle ``An Illustrated Identifier and Encyclopedia of Wild Flowers and Flora: An authoritative guide to more than 750 wild flowers of the world`` // Hermes House, 2006—256 p. — P. 53 ISBN 10: 1846810213 ISBN 13: 9781846810213
Прадстаўніца аднаго з карэнных народаў Філіпін. Востраў Панай
**Абарыге́ны** (лац.: aborigines — ад *ab origines* — ад пачатку), таксама **тубыльцы** — аўтахтоны, старажытнае насельніцтва, карэнныя жыхары якой-небудзь мясцовасці (у процівагу перасяленцам).

Прадстаўніца аднаго з карэнных народаў Еўропы, саамаў, — Айлі Кескітала, прэзідэнт Саамскага парламента Нарвегіі ў 2005—2007 гг.
Прадстаўніца аднаго з карэнных народаў Індыі, кхондаў
Паводле старажытнарымскага падання, абарыгенамі называлі самае старажытнае племя, якое жыло каля падножжа Апенінскіх гор. Ад назвы гэтага племя абарыгенамі сталі называць увогуле старажытнае насельніцтва, карэнных жыхароў якой-небудзь мясцовасці (у процівагу перасяленцам). Напрыклад, славяне — абарыгены Усходняй Еўропы.

Этнагенез беларусаў праходзіў на той тэрыторыі, дзе яны жывуць і цяпер, іх таксама можна лічыць абарыгенамі гэтай тэрыторыі.

Назва абарыгены адпавядае старажытнагрэчаскаму тэрміну «аўтахтоны».

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Абарыгены на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119721095 · GND: 4187207-1 · LCCN: sh85090174 · NKC: ph119543 |
**Каралеўства вестготаў** — раннефеадальнае дзяржаўнае ўтварэнне, гістарычна першае з так званых варварскіх каралеўстваў, якія склаліся на тэрыторыі Заходняй Рымскай імперыі ва ўмовах яе распаду ў V стагоддзі.

Узнікла ў 418 годзе на тэрыторыі рымскай правінцыі Аквітанія (вакол  Тулузы — адсюль назва «**Тулузскае каралеўства**», якая выкарыстоўвалася ў якасці назвы дзяржавы ў 418—507 гадах) па дагаворы караля вестготаў Валіі з рымскім імператарам Ганорыем. Першым каралём вестгоцкай дзяржавы часам завуць Тэадорыха I.

Пасля паражэння  Аларыха II ў бітве пры Пуацье ў 507 годзе і страты большасці тэрыторый у Галіі, сталіца каралеўства была перанесена спачаткуў Нарбону, затым у  Барселону, і ў рэшце рэшт у Таледа — адсюль назва «**Таледскае каралеўства**», якая выкарыстоўвалася ў якасці назвы дзяржавы ў 580—712 гадах.

У 711—721 гадах з прычыны заваявання Іспаніі  арабамі каралеўства было знішчана, а большая частка яго тэрыторыі далучана да Халіфата.

Гл. таксама
-----------

* Вестготы
* Спіс каралёў вестготаў
* Гоцкая мова
* Вестгоцкая праўда

Зноскі
------

1. ↑  Вестготы **(нявызн.)**.  Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2012. Праверана 30 мая 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каралеўства вестготаў
**«Чырвоны мак»** — балет у трох дзеях з апафеозам Р. Гліэра. Напісаны ў 1927 годзе. Назву балету дало імя галоўнай гераіні — Тао Хоа, што азначае «чырвоны мак».

Прэм’ера адбылася 14 чэрвеня 1927 года ў Вялікім тэатры СССР. Пастаноўка Васіля Ціхамірава (2-я дзея) і Льва Лашчыліна (1-я і 3-я дзеі).

Другая рэдакцыя — 1948 год, трэцяя — 1957 год, чацвёртая была прадстаўленая публіцы ў лютым 2010 года ў Італіі; новая расійская пастаноўка створана У. В. Васільевым у Краснаярскім тэатры оперы і балета 23 лістапада 2010 года.

Дзеючыя асобы
-------------

* *Тао Хоа* — актрыса і танцоўшчыца
* *Лі Шан-фу* — яе жаніх
* *Галоўны наглядчык* — яе бацька
* *Хіпс* — англічанін, начальнік порта
* *Капітан савецкага карабля*
* *Гаспадар рэстарана і курыльні опіуму*
* *Два кітайца* — змоўшчыкі
* *Стары* — штукар
* *Памочнік штукара*
* *Хлопчык-вяшчальнік* пры тэатры
* *Кулі*
* *Паліцэйскія, наглядчыкі*
* *Кітаянкі*
* *Англійскія афіцэры*
* *Какоткі, малайскія танцоркі*
* *Савецкія і замежныя матросы, боі*
* *Феніксы, багі, багіні*
* *Кветкі, матылі, конікі*
* *Еўрапейскія дамы, лакеі*

Сюжэт
-----

Дзеянне балета адбываецца ў марскім порце Кітая 1920-х гадоў. Караблі з маракамі з розных краін свету, у тым ліку з Савецкага Саюза, прышвартаваны ў кітайскім марскім порце. Капітан савецкага карабля заўважае групу паўгалодных, змораных кулі  (руск.) (бел. якіх жорсткі начальнік порта прымушае працаваць яшчэ больш старанна.

Аднойчы ўначы, танцуючы для маракоў на борце карабля, прыгажуня Тао Хоа заўважае савецкага капітана, які спрабуе выратаваць бедных кулі ад начальніка порта. Уражаная добрым учынкам капітана, яна дорыць яму чырвоны мак у знак свайго кахання.

Калі пра гэта даведаецца жаніх Тао Хоа, авантурыст Лі Та Чу, ён зайздросціць і загадвае ёй забіць капітана. Яна адмаўляецца, і пазней яе забіваюць, калі на прыстані ўспыхвае бунт, тым самым ахвяруючы сваім жыццём дзеля капітана. Паміраючы, яна дорыць маладой кітаянцы яшчэ адну чырвоную кветку маку ў знак кахання і свабоды.

На беларускай сцэне
-------------------

Першы балетны спектакль у рэпертуары Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі.

Пастаўлены ў 1933 годзе (у 3 дзеях 7 карцінах; лібрэта М. Курылкі, пастаноўка Л. Крамарэўскага, дырыжор Г. Пятроў, мастак Дз. Крэйн; Тао Хоа — Л. Крамарэўская, Ю. Хіраска, А. В. Нікалаева; Лі Та Чу — Л. Крамарэўскі, Дз. Самохін); у 1950 годзе (у 3 дзеях 10 карцінах; лібрэта Курылкі і А. Ермалаева, балетмайстар С. Дрэчын, дырыжор А. Жаленц, рэжысёр Б. Мардвінаў, мастак П. Масленікаў; Тао Хоа — Б. Карпілава, Т. Караваева, А. Нікалаева; Малады Кулі — Я. Глінскіх, С. Дрэчын; Лі Шанфу — С. Дрэчын, Я. Вяпрынскі.

Зноскі
------

1. ↑  Балет Рейнгольда Глиэра Красный мак. Смертельный цветок. **(нявызн.)**.  www.potudan.ru. Праверана 12 снежня 2019.
2. ↑  Лащилин Лев Александрович (руск.).  ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА Московской государственной академии хореографии. Праверана 12 снежня 2019.

Літаратура
----------

* Чырвоны мак // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2. — 571 с. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0259-8.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лебедзева.

**Валянціна Міхайлаўна Лебедзева** (10 сакавіка 1955, Гомель — 8 лютага 2022) — беларускі гісторык.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 10 сакавіка 1955 года ў Гомелі.

У 1980 годзе скончыла гісторыка-філалагічны факультэт Гомельскага падагагічнага інстытута, затым — аспірантуру пры Белдзяржуніверсітэце.

З 1983 года працавала ў Гомельскім педагагічным інстытуце. Шмат гадоў працавала выкладчыцай на кафедры гісторыі ў Гомельскім дзяржаўным унівэрсітэце імя Ф. Скарыны. Аўтар прац па гісторыі Беларусі ХХ ст. гісторыі беларускага нацыянальна-вызваленчага руху (1-я палова ХХ ст.). Вывучала жыццё і творчасць гісторыка і фалькларыста М. Доўнар-Запольскага, архітэктара С. Шабунеўскага, рэвалюцыянэркі П. Бадуновай.

Памерла 8 лютага 2022 года.

Бібліяграфія
------------

* На паграніччы эпох і дзяржаў. Старонкі гісторыі Гомеля (1917—1918) / Валянціна Мятліцкая. — Гомель : Барк, 2021. — 223 с.

Зноскі
------

1. ↑  Памерла вядомы гісторык Валянціна Лебедзева

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі.

**Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў** — колішні рымска-каталіцкі сакральны комплекс у горадзе Чавусы Магілёўскай вобласці.

Гісторыя
--------

Кляштар кармелітаў быў заснаваны Мікалаем Казімірам Падбіпентам у 1653 годзе. Усе пабудовы першапачаткова былі драўлянымі. У 1747 годзе быў узведзены мураваны будынак храма і комплекс жылых кляштарных пабудоў.

У 1803 годзе пры кармеліцкім кляштары дзейнічала вучылішча, у якім навучалася 40 хлопчыкаў.

Пасля паўстання 1830—1831 гадоў быў закрыты (1832 год), а манахі выгнаны. Кляштар без жылых памяшканняў быў перададзены пад новы касцёл.

Пасля паўстання 1863—1864 гадоў касцёл быў закрыты і знаходзіўся ў запусценні. У 1868 годзе будынак касцёла быў перададзены пад юрысдыкцыю праваслаўнай царквы і быў асвечаны як Уваскрасенскі сабор.

Пры савецкай уладзе ў 1930-я гады сабор быў перааснашчоны ў клуб. А ў часы Другой сусветнай вайны храм быў зруйнаваны.

Цяпер на месцы былога кармеліцкага касцёла размяшчаецца рэстаран «Верасы».

Архітэктура
-----------

Касцёл і кляштар уяўлялі сабою манументальныя пабудовы ў стылі сталага барока. Дамінантай кампазіцыі была вялікая купальная трохнефавая базіліка. Галоўны фасад храма чляніўся па вертыкалі на тры ярусы, якія дынамічна звужаліся адзін да аднаго ўверх. Па баках ён быў фланкіраваны дзвюма барочнымі вежамі, прарэзанымі высокімі паўцыркульнымі вокнамі. Будынкі кляштара дамыкаліся да касцёла, былі двухпавярховымі з простым архітэктурным дэкорам.

Святары
-------

* Геранім Будрыс
* 1910-я — Валяр’ян Мацкевіч
* 1914 — Ян Дамінікавіч Сянкевіч
* 1923—1927 — Мікалай Канцэвіч
* 1927—1928 — Юзаф Станіслававіч Лук’янін
* 1928—1936 — Павел Мацвеевіч Казюнас

Заўвагі
-------

1. ↑  Гісторыя парафіі ў Чавусах **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2022. Праверана 22 студзеня 2020.
2. ↑  Касцёл кармэлітаў. Чавусы, Магілёўскі край **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2022. Праверана 22 студзеня 2020.
3. ↑  Парафія Дзевы Марыі
4. ↑  *Маракоў, Л.* Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі (1917—1964) / Леанід Маракоў. — Мінск: Смэлтак, 2009. — С. 607. — 776 с. — ISBN 978-985-6917-12-0.

Спасылкі
--------

* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Чавусы) на сайце Catholic.by (бел.)
**Старажытная Брытанія** — перыяд гісторыі Брытанскіх астравоў з дагістарычных часоў да Рымскага заваявання. Пасля апошняга ледавіковага перыяду (каля 15 тыс. да н.э.) гэтыя землі былі населеныя паляўнічымі, якія паступова ператварыліся ў аседлых жыхароў, якія займаліся сельскай гаспадаркай (у неаліце). Яны будавалі каменныя колы і хавалі сваіх правадыроў ў магільных курганах. Каля 400 да н.э. Брытанія была заваяваная кельтамі, а ў 54 да н.э. — рымлянамі на чале з Юліем Цэзарам.

Вядома пра вялікае паўстанне супраць рымскага панавання пад кіраўніцтвам каралевы Бадзікі (кельт. Boudic, Boudicca). У канцы IV стагоддзя рымскія войскі пакінулі Брытанскія астравы.

У 596 годзе кароль Кента Этэльберт I запрашае хрысціянскіх місіянераў. Пачынаецца хрысціянізацыя англа-саксонскай Брытаніі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) |