| Заходні фронтПершай сусветнай вайны |
| --- |
| 
Льеж •
Граніца •
Вялікае адступленне •
Марна (1) •
Антверпен •
Бег да мора •
Фландрыя •
Артуа (1) •
Шампань (1) •
Неў-Шапель •
Іпр •
Артуа (2) •
Шампань (2) •
Артуа (3) •
Вердэн •
Сома •
Арас •
Вімі Рыж •
Эна (2) •
Месіны •
Пашэндэйль •
Камбрэ •
Вясновае наступленне •
Марна (2) •
Стодзённае наступленне
 |

**Шампа́нская бі́тва (1915)**, таксама **Друга́я шампа́нская бі́тва** (фр.: La seconde bataille de Champagne, ням.: Herbstschlacht in der Champagne) (25 верасня — 6 лістапада 1915) — няўдалая спроба наступу французскіх войскаў супраць нямецкай арміі на шампанскім накірунку фронту ў часы Першай сусветнай вайны.

Раніцай 25 верасня 1915 года, франка-брытанскія войскі адначасова пачалі чарговыя шырокамаштабныя наступы ў Шампані (на ўсход ад Рэймса) і паблізу Артуа (у раёне Араса). На першым участку ў наступ на фронце 35 км перайшлі 2-я і 4-я французскія арміі, агульнае кіраўніцтва якім у Шампані ажыццяўляў камандуючы Цэнтральнай групы армій генерал Касцельно.

Пасля моцнага агнявога налёту артылерыі і мінамётаў па першай і другой лініях акопаў, маючы ў першым эшалоне 18, а ў другім 8 дывізій і ў ваенным рэзерве кавалерыйскія карпусы, перайшлі ў атаку французскія войскі генералаў Петэна і Лангля.

Карта бітваў на Заходнім фронце. Кампаніі 1915—1916 гадоў
На працягу шасці тыдняў французы спрабавалі прарваць абарончыя пазіцыі нямецкай імперскай арміі, але ўсе іх спробы былі дарэмнымі. Найбуйнейшым дасягненнем, які каштаваў сотні тысяч загінулых, параненых і зніклых без вестак, стала авалоданне пярэднім краем абароны нямецкіх падраздзяленняў на глыбіню не больш за 3-4 км.

Восеньская аперацыя ў Шампані і Артуа, якая рыхтавалася доўга, скрупулёзна і старанна, з тым, каб ажыццявіць *«буйны стратэгічны прарыў, які будзе мець неабходным следствам вызваленне нацыянальнай тэрыторыі»* Францыі, не ўвянчалася поспехам. Праблема прарыву нямецкага фронту засталася нявырашанай.

Пасля правалу аперацыі, як у Шампані, так і ў Артуа (у кастрычніку — снежні) англа-французскае камандаванне спыніла наступальныя дзеянні на ўсім франка-германскім фронце і перайшло да пазіцыйных форм барацьбы. Укараняліся крокі да ўдасканалення абарончых пазіцый і больш дбайнага абагульнення вопыту наступальных і абарончых баёў, праведзеных у кампаніі 1915 года.

Карта раёна, дзе працягвалася Другая шампанская бітва

Гісторыя
--------

### Планаванне і падрыхтоўка

Восеньскае наступленне саюзнікаў рыхтавалася, як аперацыя вялікага размаху. Неаднаразова план наступальнай аперацыі мяняўся і пераносіўся. У адпаведнасці з задумай аперацыі саюзнікі намячалі нанесці два магутных удару па сыходзячыхся напрамках: 2-й і 4-й французскімі арміямі ў Шампані і 10-й французскай і 1-й англійскай — на Артуа, з тым, каб прарваць абарону і стварыць умовы для акружэння і разгрому нямецкіх войскаў у паўночных дэпартаментах Францыі. Прарыў планавалася ажыццявіць значнымі сіламі і сродкамі, і на больш шырокім фронце, чым ва ўсіх папярэдніх аперацыях: у Шампані (на ўсход ад Рэймса) на участку шырынёй у 35 км, у Артуа (у раёне Араса) — шырынёй у 22 км.

2-я армія генерала Петэна і 4-я армія генерала Лангля мелі ў сваім складзе кожная па пяць армейскіх і аднаму кавалерыйскаму корпусу і 6 авіяэскадрылей, а ўсяго — 32 пяхотных і 5 кавалерыйскіх дывізій, да 200 самалётаў, 950 лёгкіх, 750 цяжкіх і 740 траншейных гармат і мінамётаў. Супрацьстаялыя ім сілы 3-й і 5-й нямецкіх армій мелі 9 пяхотных дывізій, 4 авіяатрадаў (40 самалётаў) і 700 лёгкіх і цяжкіх гармат.

Французы рыхтаваліся да наступу на працягу 2,5 месяцаў з вялікім размахам ва ўмовах максімальнай сакрэтнасці, каб забяспечыць раптоўнасць і рашучы поспех. За кошт перагрупіровак войскаў яны вызвалілі да 40 пяхотных дывізій і 30 батарэй цяжкай артылерыі. У Шампані, у тыле 2-й і 4-й армій, былі пабудаваны новы чыгуначны ўчастак і два масты праз раку Марна. Усе інжынерныя працы маскіраваліся. У раёны аперацый было подвезено да 6,3 млн артылерыйскіх снарадаў (з іх да 300 тыс. хімічных і 100 тыс. запальных)

Падрыхтоўчыя мерапрыемствы, якія праводзіліся на працягу доўгага часу ў Шампанм і Артуа, не прайшлі зусім незаўважанымі для праціўніка. Праз агентурныя дадзеныя і авіяцыйную разведку нямецкае камандаванне да сярэдзіны верасня даведалася аб падрыхтоўцы наступу, і прыняло меры да ўзмацнення 6-й і 3-й нямецкіх армій рэзервамі пяхоты, артылерыі і авіяцыі.

### Наступ французаў

22 верасня 1915 года французская артылерыя пачала артылерыйскую падрыхтоўку наступлення, якая працягвалася трое сутак. Днём і ноччу гаўбіцы, марціры і мінамёты знішчалі драцяныя загароды і кулямёты, разбуралі акопы, хады паведамленняў, хованкі. Агнём лёгкіх батарэй накрываліся акопы і раёны бліжэйшых рэзерваў. Другая пазіцыя нямецкай абароны, чыгуначныя вузлы і артылерыйскія батарэі праціўніка падвяргаліся ўздзеянню агню дывізіёнаў корпуснай і армейскай цяжкай артылерыі, абсталяванай дальнабойнымі 120-мм і 155-мм гарматамі. Іх агонь карэктаваўся з дапамогай 12 аэрастатаў і самалётаў-карэкціроўшчыкаў па радыё. Для засечкі батарэй прыцягваліся звукаметрычны і топагеадэзічныя ўзводы.

У 9 гадзін 15 хвілін 25 верасня 2-я і 4-я арміі Францыі перайшлі ў атаку пасля моцнага агнявога налёту артылерыі і мінамётаў па першай і другой лініях акопаў, маючы ў першым эшалоне 18, а ў другім — 8 дывізій і ў ваенным рэзерве кавалерыйскія карпусы. 1-ы эшалон меў задачу імклівым кідком авалодаць першай і другой пазіцыяй, другі эшалон — развіць прарыў да ракі Эна, кавалерыйскія карпусы — весці наступленне па тылах цэнтральных нямецкіх войскаў на паўднёвы захад. Пяхотныя карпусы мелі дзве дывізіі ў першай і ў другой лініі, якая наступала ў 700-800 м за першай. У такім баявым парадку атакуючыя хвалі трох карпусоў 2-й арміі (20-ы, 11-ы і 14-ы) і 2-гі каланіяльны корпус 4-й арміі да канца 25 верасня на 12-кіламетровым участку авалодалі акопамі першай пазіцыі і, выйшаўшы да другой, залеглі.

Левафланговыя карпусы 4-й арміі (32-гі і 4-ы) поспеху не мелі, 1-ы каланіяльны корпус 2-й арміі і 7-ы корпус 4-й арміі праніклі ў нямецкія акопы першай і другой лініі і завязалі ўпартыя траншейные баі. Паступова арганізаваны бой па ўсім фронце перарастаў у разрозненыя сутычкі асобных падраздзяленняў, ударная сіла якіх бесперапынна раставала.

У ноч на 26 верасня 3-я армія генерала Айнэма заняла пазіцыю па ўсёй лініі і спробы прарыву раніцай гэтай пазіцыі 11-м, 14-м армейскімі і 2-м каланіяльным карпусамі французскай арміі былі адбітыя. 27 верасня 2-й і 4-й арміям удалося засяродзіцца і, пасля шматгадзіннай артылерыйскай падрыхтоўкі, правесці атаку. На некаторых участках пяхота 14-га корпуса французаў уварвалася ў акопы другой пазіцыі, але з вялікімі стратамі была выбітая адтуль агнём немцаў і контратакамі. Левафланговыя карпусы армій за тры дні баёў авалодалі толькі другой, а часам і трэцяй лініяй акопаў першай пазіцыі.

28 і 29 верасня злучэнні 2-й і 4-й армій па загаду генерала Касцельно працягвалі атакі, аднак перадавыя падраздзяленні былі знішчаны або ўзятыя ў палон, а астатнія часці адбітыя агнём і контратакамі з вялікімі стратамі.

Далейшыя спробы французскага генералітэту прарваць моцную абарону нямецкіх войскаў былі марныя. Праціўнік павялічыў свае сілы ў 1,5 разы і развіў другую пазіцыю, давёўшы яе да некалькіх ліній акопаў. Двухдзённая артылерыйская падрыхтоўка чарговай спробы атакі гэтай пазіцыі (4—5 кастрычніка) не дала чаканых вынікаў, і атака 6 кастрычніка захлынулася. З 7 кастрычніка спробы прарыву пазіцыі былі спыненыя. Да 20 кастрычніка французы адбівалі контратакі нямецкіх войскаў і замацоўваліся на занятым рубяжы. Абодва бакі ўжывалі хімічныя і запальныя снарады.

У выніку правядзення гэтай аперацыі французы захапілі ў Шампані невялікі ўчастак першай пазіцыі па фронце ў 22 і ў глыбіню 3-4 км, а на фронце ў 12 км падышлі да другой пазіцыі.

Абмежаваныя аператыўна-тактычныя вынікі восеньскай аперацыі англа-французаў з’явіліся следствам таго, што яны недаацанілі сілу германскай абароны і цяжкасці яе прарыву франтальным ударам. Пры планаванні і падрыхтоўцы аперацыі не ўлічвалася неабходнасць прарыву другой пазіцыі нямецкай абароны, тэхнічныя і баявыя магчымасці цяжкай артылерыі з яе рознакалібернымі і ў асноўным састарэлымі сістэмамі, а таксама сіла пяхотнага агню. Падрыхтоўка прарыву ўскладалася толькі на артылерыю, але ёй аказалася не пад сілу выканаць у поўным аб’ёме ўсе заданні. Артылерыя не была падрыхтавана суправаджаць пяхоту агнём і коламі. А баявы парадак «хвалямі» меў слабую сілу пяхотнага агню. Дывізіі маглі весці агнявы бой толькі першымі баявымі лініямі. Магутныя агнявыя сродкі пяхоты (кулямёты і мінамёты), размяшчаючыся ззаду баявой лініі, у падтрымцы пяхоты, як правіла, удзелу не прымалі. Пяхота, скаваны нязграбным баявым парадкам «хваля», дзейнічаючы на вузкім участку ў 1,5 — 2 км, несла велізарныя страты. Яе наступальны парыў хутка згасаў. Кіраванне часцямі пагаршалася, а ўзаемадзеянне пяхоты з артылерыяй перарывалася.

*«З моманту пачатку атакі, — адзначалася ў справаздачы аб аперацыі, — артылерыйскі агонь наогул стаў мала сапраўдным... што спыняла парыў нашых войскаў»*.

Гл. таксама
-----------

* Першая шампанская бітва
* Трэцяя шампанская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Бітва пры Лаосі
* Бітва пры Арасе (1917)
* Францыя ў Першай сусветнай вайне

Заўвагі
-------

1. ↑  П. С. Смирнов. Прорыв укрепленной полосы, стр. 29.
2. ↑  История Т.3. стор. 77
3. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 3, p. 432–433.
4. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 3, p. 473.
5. ↑  История Т.3. стор. 79
6. ↑  История Т.3. стор. 69
7. ↑  История Т.3. стор. 70
8. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 3, p. 291, 536.
9. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 3, p. 240.
10. ↑  История Т.3. стор. 73
11. ↑  «Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 9, S. 48.
12. ↑  «Иностранные наставления для боя», вып. III. «Опыт сентябрьских боев 1915 г. (особенно в Шампани) с точки зрения общей атаки». Пг. 1916, стр. 5 — 6.

Літаратура
----------

* *Заянчкоўскі А. М.* Першая сусветная вайна = Первая мировая война. — СПб.: Палігон, 2000. — 878 с. — ISBN 5-89173-082-0.
* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — в 2-х томах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.
* *Edmonds, J. E.* (1928). Military Operations France and Belgium, 1915: Battles of Aubers Ridge, Festubert, and Loos. History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence II. London: Macmillan. OCLC 58962526.
* *Humphries, M. O.; Maker, J.* (2010). Germany's Western Front, 1915: Translations from the German Official History of the Great War II (1st ed.). Waterloo Ont.: Wilfrid Laurier University Press. ISBN 978-1-55458-259-4.

Спасылкі
--------

* Second Battle of Champagne, 25 Верасня-6 Лістапада 1915 г.  (англ.)
* Erich von Falkenhayn on the Champagne Offensive, September 1915  (англ.)
* Second Battle of Champagne  (англ.)

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |