recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Трыццаць першы з'езд КПБ**. Адбыўся 28 лістапада — 1 снежня 1990 г. у Мінску. Прысутнічалі 717 дэлегатаў ад 717 тысяч членаў і кандыдатаў у члены партыі (разам з вайсковымі арганізацыямі; 678 тысяч членаў і кандыдатаў у члены КПБ). Парадак дня:

* справаздача ЦК КПБ і задачы партыйных арганізацый рэспублікі ў новых умовах (Я. Я. Сакалоў);
* справаздача Рэвізійнай камісіі КПБ (І. Ф. Якушаў);
* справаздача аб бюджэце і маёмасці КПБ (А. У. Навіцкі);
* канцэпцыя Праграмы КПБ
* пазіцыя і праграма дзеянняў КПБ у сувязі з пераходам рэспублікі на рыначныя адносіны;
* Статут КПБ;
* Палажэнне аб Кантрольнай камісіі (КК) КПБ;
* выбары 1-га сакратара ЦК КПБ;
* выбары старшыні КК КПБ, ЦК і КК КПБ;
* рэзалюцыі, заявы і звароты XXXI з'езда КПБ.

Па рашэнні дэлегатаў у парадак дня дадаткова ўключаны пункт пра выбранне на з'ездзе прамым тайным галасаваннем усіх сакратароў ЦК КПБ. З'езд працаваў ва ўмовах, калі сістэмны крызіс, што ахапіў краіну, пачаў пераходзіць у крытычную фазу, за якой насталі дэзарганізацыя эканомікі, страта кантролю над грашовым абарачэннем, напаўненнем рынку таварамі і паслугамі, палітычны хаос, распад дзяржаўных структур. У прынятых з'ездам пастановах і рэзалюцыях абагульнены прапановы дэлегатаў, сфармуляваны бачанне КПБ сітуацыі, што склалася ў краіне ў ходзе перабудовы, а таксама меры, што намячалася ажыццявіць для стабілізацыі эканамічна і сацыяльна-палітычнага становішча. Усяго зацверджана 11 пастаноў і 11 рэзалюцый. Прыняты зварот да ўсіх камуністаў краіны мацаваць СССР. З'езд абраў 1-га і 2-га сакратароў, а таксама 4 сакратароў ЦК КПБ. На пленуме ЦК КПБ сфарміраваны Бюро ЦК КПБ з 24 членаў (уключала сакратароў абкомаў партыі), Сакратарыят ЦК КПБ з 6 членаў, 7 пастаянных камісій ЦК, зацверджана структура апарату.

Літаратура
----------

* Матэрыялы XXXI з'езда Камуністычнай партыі Беларусі. — Мн. 1991.

| ⛭З’езды КП(б)Б і КПБ |
| --- |
| КП(б)Б | 
* I (1918)
* II (1919)
* III (1920)
* IV (1921)
* V (1921)
* VI (1922)
* VII (1923)
* VIII (1924)
* IX (1925)
* X (1927)
* XI (1927)
* XII (1929)
* XIII (1930)
* XIV (1932)
* XV (1934)
* XVI (1937)
* XVII (1938)
* XVIII (1940)
* XIX (1949)
* XX (1952)

 |
| КПБ | 
* XXI (1954)
* XXII (1956)
* XXIII (1959)
* XXIV (1960)
* XXV (1961)
* XXVI (1966)
* XXVII (1971)
* XXVIII (1976)
* XXIX (1981)
* XXX (1986)
* XXXI (1990)
* XXXII (1993)
* XXXIII (1996)
* XXXIV (1997)

 |
**Пралетарскі інтэрнацыяналізм** — марксісцкая канцэпцыя інтэрнацыяналізму, якая падкрэслівае адзінства інтарэсаў рабочых класаў розных краін. Паводле гэтай канцэпцыі, прыгнечаныя класы (пралетарыі) падобныя ў сваіх задачах, якія складаюцца ў неабходнасці звяржэння эксплуататараў (напрыклад, знакаміты лозунг «Маніфеста камуністычнай партыі» «Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!»). Класікі марксізму падкрэслівалі, што міжнацыянальныя праблемы адыходзяць на другі план у параўнанні з класавымі задачамі сусветнага пралетарыята. У прыватнасці, Ленін скептычна адносіўся да так званага патрыятызму, радуючыся паражэнню царскага ўрада ў першай сусветнай вайне і заклікаючы да ператварэння вайны імперыялістычнай у вайну грамадзянскую. Канцэпцыі пралетарскага інтэрнацыяналізму і дружбы паміж народамі ляглі ў аснову СССР — саюза раўнапраўных рэспублік.

Гл. таксама
-----------

* Інтэрнацыяналізм
* Дружба народаў
* Дзеці фестывалю

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Пролетарский интернационализм // Научный коммунизм: Словарь / Александров В. В. Амвросов А. А. Ануфриев Е. А. и др.; Под ред. А. М. Румянцева. — 4-е изд. доп. — М.: Политиздат, 1983. — С. 236. — 352 с.
Праламленне
**Праламленне**, **рэфракцыя** — з'ява змены напрамку светлавога промня або іншых хваль, якая ўзнікае на мяжы падзелу двух празрыстых, пранікальных для гэтых хваль, асяроддзяў або ў тоўшчы асяроддзя з непарыўна зменнымі ўласцівасцямі. Пераламленне ўласціва для шматлікіх відаў выпраменьвання рознай прыроды, напрыклад, электрамагнітных і гукавых хваль. 

Пераламленне ўзнікае, напрыклад, калі скорасць руху хваль у сумежных асяроддзях адрозніваецца. У гэтым выпадку складнік скорасці, паралельны мяжы падзелу, павінен быць аднолькавым да і пасля яе мінання, а сумарнае значэнне скорасці павінна змяніцца ў адпаведнасці з паказчыкам пераламлення. У выніку вугал падзення зыходнага промня і пераломленага промня будуць адрознівацца адзін ад аднаго.

Гл. таксама
-----------

* Адлюстраванне
* Эфект Кера
* Законы праламлення святла
* Паказчык праламлення
* Двайное праменепраламленне

Літаратура
----------

* *Болсун А. Н.* Краткий словарь физических терминов / Сост. А. И. Болсун. — Мн.: Вышэйшая школа, 1979. — С. 276. — 416 с. — 30 000 экз. (руск.)
* *Преломление волн* — артыкул з Фізічнай энцыклапедыі

Спасылкі
--------

* Рефракция (преломление света)(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мірны.

**Мі́рны** (трансліт.: *Mirny*, руск.: Мирный) — пасёлак у Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці, за 18 км на поўдзень ад Магілёва і чыгуначнай станцыі Лупалава на лініі Магілёў-Крычаў.

Транспартныя сувязі па шашы Санкт-Пецярбург-Адэса, якая праходзіць побач пасёлка.

Рэльеф раўнінны, на паўночным усходзе мяжуе з лесам.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў сакавіку 1965 года як цэнтральная сядзіба будаванай птушкафабрыкі. У 1969 годзе паселішча атрымала статус пасёлка і назву **Мірны**.

Планіроўка
----------

Планіровачна складаеца з трох кароткіх прамалінейных вуліц мерыдыянальнай арыентацыі, злучаных завулкамі. На поўдзень — адасоблены ўчастак забудовы. Жылыя дамы пераважна драўляныя, сядзібнага тыпу. Грамадскія будынкі рамешчаны сярод жылой забудовы.

Інфраструктура
--------------

У пасёлку працавалі адзяленне сувязі, дзіцячы сад-яслі, фельчарска-акушэрскі пункт, магазін.

Насельніцтва
------------

* 1990 — 294 жыхары, 86 гаспадарак
* 2007 — 250 жыхароў, 101 гаспадарка

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Сідаравіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сідаравічы |
| Пасёлкі | Мірны |
| Вёскі | Бароўка ·  Лыкава ·  Новая Мілееўка ·  Пална ·  Слабодка ·  Шылаў Вугал |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сада.

**Садо** (яп.: 佐渡島 *Садогасіма*) — востраў ва ўсходняй частцы Японскага мора. Належыць да прэфектуры Ніігата, Японія. З'яўляецца восьмым па велічыні японскім востравам.

Адміністрацыйным цэнтрам вострава з'яўляецца аднайменны горад Сада, які займае ўсю плошчу гэтага вострава.

Геаграфія
---------

На 1 студзеня 2008 года плошча вострава складала 855,26 км², насельніцтва — 65 037 чалавек.

Абрысы вострава з паветра нагадваюць нахіленую направа літару «Н». Яго рэльеф падраздзяляецца на тры асобныя зоны: горны раён Вялікага Сада на паўночным захадзе, пагорысты раён Малога Сада на паўднёвым усходзе і раўнінны раён Кунінака, размешчаны паміж імі.

Горы Вялікага Сада адносна высокія. Найвышэйшы пункт, гара Кімпоку (яп.: 金北山), — 1172 м. Гэты раён мае прыгожыя краявіды і з'яўляецца часткай нацыянальнага парку Сада-Яхіка-Ёнэ. Самае вядомае месца Вялікага Сада — заліў Сэнкаку (яп.: 尖閣湾).

Узгоркі Малога Сада адносна нізкія. Самы высокі пункт — гара Дайты (яп.: 大地山) вышынёй 645 м. Паўднёвая частка гэтага раёна таксама ўваходзіць у склад вышэйзгаданага парку.

Даволі шырокая раўніна Кунінака займае цэнтральную частку вострава. Яе глеба ўзбагачаецца водамі рэк, якія сцякаюць з суседніх гор. На ўсходзе і захадзе раўніну абмываюць воды заліваў, падобных па форме — Роцу і Мано. У апошні ўпадае найбуйнейшая рака вострава — Какуфу. На ўсходнім краі раўніны размешчана невялікае возера Камо.

Гісторыя
--------

Залатая капальня Сада
Востраў Сада спрадвеку служыў месцам ссылкі палітычных праціўнікаў. У VIII стагоддзі тут была сфармавана асобная правінцыя Сада. З 1185 правінцыя была падаравана Хонма Ёсіхісэ, чый дом працягваў кіраваць востравам да XVI стагоддзя. Аднак наступны падзел на дзве новыя галіны Хамоці-Хонма і Кавахарада-Хонма прывялі да міжусобнай вайны. Канфлікт паміж імі справакаваў Уэсугі Кэнсін, даймё Этыго. Падтрымліваючы то адных, то іншых прадстаўнікоў Хонма ён дамогся паслаблення іх ваеннай сілы. Канец кіраванню Хонма паклала адкрытае ўварванне самураяў Уэсугі, пад правадырствам Уэсугі Кагекацу, у 1589 г.

У XVI стагоддзі ў Сада былі адкрыты паклады золата. Да XVII стагоддзя яны заставаліся пад кантролем роду Уэсугі. У далейшым капальні Сада перайшлі да дому сёгунаў Такугава.

На працягу перыяду Эда (1603—1867) Сада знаходзіўся пад непасрэдным кантролем сёгуната.

1 сакавіка 2004 года ўсе населеныя пункты вострава аб'ядналіся ў горад Сада.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт горада Сада

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4487549-6 · NDL: 00634839 · NKC: ge931679 · VIAF: 247822258 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дон Жуан.

**Дон Жуан**, або **Пакараны распуснік** (KV 527, італ. Don Giovanni ossia Il dissoluto punito) — «вясёлая драма» (іт. dramma giocoso) у двух актах В. А. Моцарта на лібрэта Ларэнца да Понтэ.

Прэм’ера адбылася 29 кастрычніка 1787 годзе ў саслоўным тэатры ў Празе.

Гісторыя стварэння
------------------

Прага помніць поспех «Жаніцьбы Фігара», і ў лютым 1787 Моцарт падпісвае кантракт з тэатральным прадпрымальнікам Паскуале Бандзіні на складанне новай оперы для пражскага тэатру. Моцарт і да Понтэ працавалі лёгка, і прэм’ера прайшла, па сведчаннях самога Моцарта, «з самым гучным поспехам».

Прэм’ера
--------

У прэм’еры прымалі ўдзел Луіджы Баса (Дон Жуан), Джузэпэ Лолі (Камандор, Мазета), Тэрэза Сапарыці (Донна Ганна), Антоніа Бальёні (Дон Атавіа), Катарына Мичелли (Донна Эльвіра), Фелічэ Панцыяні (Лепарэла), Тэрэза Бандзіні (Цэрліна).

Прэм’ера ў Вене адбылася 7 мая 1788 г. Для спектакля ў Вене былі дапісаныя 2 арыі і адзін дуэт; заключны ансамбль («Ultima scena») не выконваўся, і опера сканчалася смерцю Дона Жуана.

У прэм’еры прымалі ўдзел Франчэска Альбертарэлі (Дон Жуан), Франчэска Бузані (Камандор і Мазета), Алаізія Вебер (Донна Ганна), Франчэска Марэла (Дон Атавіа), Кацярына Кавальеры (Донна Эльвіра), Франчэска Бенуччы (Лепарэла), Луіза Мамбелі (Цэрліна).

Літаратура
----------

* Jahn, Michael: *Wiener historischer Opernführer* 9 (2010) und 11 (2010). Der Apfel, Wien, ISBN 978-3-85450-299-9 und 978-3-85450-511-2.
* Kunze, Stefan: *Mozarts Opern*. Reclam, Stuttgart 1996, ISBN 3-15-010416-5.

Спасылкі
--------

* Лібрэта (на італ.:  і ісп.:  мовах)
* Артыкул пра оперу і запіс на Belcanto.ru
* Сюжэт оперы Дон Жуан Архівавана 5 сакавіка 2016.


1. 1 2 3 4 5  Archivio Storico Ricordi — 1808. Праверана 20 кастрычніка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3621644'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Спаткай.
**Аркадзь Аляксандравіч Спаткай** — беларускі інжынер і гаспадарчы дзеяч.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння Беларускага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту пачаў працу ў аддзеле генеральнага плана і транспарту «Белпрампраекта», дзе праектаваў чыгуначны транспарт для Наваполацкага НПЗ.

У студзені 1964 года Аркадзя Спаткая загадам старшыні Дзяржбуда СССР перавялі ў Мінскае аддзяленне (цяпер ААТ «Мінскі Прамтранспраект») Усесаюзнага НДІ «Прамтрансндіпраект».
Сумесна з «Белпрампраектам» быў распрацаваны і рэалізаваны (пры падтрымцы Дзяржплана і Дзяржбуда СССР) праект першага ў Савецкім Саюзе Віцебскага ўсходняга прамысловага вузла. На 32 працэнты скараціўся кошт будаўніцтва. І амаль на столькі ж плошча земляў.

Узнагароды
----------

За распрацоўку праекта Віцебскага ўсходняга прамысловага вузла і яго ажыццяўленне старшаму інжынеру Аркадзю Спаткаю была прысуджана Прэмія Савета Міністраў СССР за выдатныя праекты. А яшчэ тры праекты Аркадзя Спаткая экспанаваліся на ВДНГ СССР і былі ўдастоены медалёў.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4  Душа его наполнена ожиданием весны  (руск.)
Дон-1500 на ўборцы збожжа ў Валгаградскай вобласці
**Дон-1500** — савецкі збожжаўборачны камбайн, які выпускаецца заводам «Растсельмаш». «1500» у назве азначае шырыню малацільнага барабана.
Мадыфікацыі: ДОН-1500, ДОН-1500А, ДОН-1500Б, Дон-1500Н (для нечарназемнай зоны), Дон-1500Р (рысаўборачны, гусенічны).

Серыйна камбайн пачаў выпускацца з 1986 года, у наступным стаўшы адным з самых папулярных збожжаўборачных камбайнаў у СНД. У 2006 годзе на змену «Дон-1500» прыйшла серыя камбайнаў «Acros 530» і «Vector 410».

Камбайны «ДОН-1500» камплектуюцца дызельнымі рухавікамі Д-260 і ЯМЗ-238. Першапачаткова ўсталёўваўся рухавік СМД-31А.

Тэхнічныя характарыстыкі
------------------------

* Магутнасць рухавіка ЯМЗ-238 — 235 к. с.
* Шырыня захопу жняяркі — ад 6 да 8, 6 м
* Прапускная здольнасць малатарні — 10 — 12 кг/сек.
* Максімальная хуткасць:
	+ Транспартная — 22 км/г
	+ Рабочая — да 10 км/г
* Аб’ём бункера — 6 м3
* Колькасць клавіш соломотряса — 5
* Прадукцыйнасць, т/гадзіну — 14
* Дыяметр барабана, мм — 800
* Шырыня малатарні — 1500

На гэтыя камбайны ўсталёўваюцца капняльні, драбняльні і раскідвальнікі.

Гл. таксама
-----------

* Дон-1200
* СК-5 "Ніва"
* СК-6 "Колас"

Зноскі
------

1. ↑  Камбайны ДОН
**Аркадзь Лявонцьевіч Валадось** (нар. вёска Какошчыцы, Слонімскі раён) — беларускі і французскі оперны выканаўца (барытон), педагог, грамадскі дзеяч.

Скончыў Азярніцкую сярэднюю школу (1959), затым Мінскую кансерваторыю. Пасля больш як 10 гадоў быў вядучым барытонам у Кіраўскім тэатры ў Ленінградзе. Навучаўся ў «Ла Скала». З 1979 года жыве ў Францыі. Выступаў на вядучых оперных пляцоўках Еўропы, ЗША. З'яўляецца лаўрэатам многіх міжнародных конкурсаў, у тым ліку праведзеных у Бельгіі, Іспаніі, Францыі.

У Парыжы заснаваў асацыяцыю «Абмен: Францыя-Беларусь», якая садзейнічае наладжванню беларуска-французскага супрацоўніцтва ў галіне культуры, а таксама дзелавых сувязей. Пачынаючы з 1992 года Аркадзь Валадось арганізоўваў і праводзіў студэнцкія абмены паміж кансерваторыяй французскага горада Нансі (у якой у свой час выкладаў) і Беларускай дзяржаўнай акадэміяй музыкі. Так, па ініцыятыве і пры яго ўдзеле больш за 25 гадоў арганізоўваліся гастролі ў Францыі аркестра Рэспубліканскай гімназіі-каледжа пры Белдзяржакадэміі музыкі, а таксама сімфанічнага аркестра «Маладая Беларусь» гэтай жа акадэміі. У 2015 годзе выступіў ініцыятарам і прыняў асабісты ўдзел у арганізацыі нацыянальнага павільёна беларускіх мастакоў і скульптараў на выставе *Art Capital*, якая праходзіць у Парыжы пад патранатам прэзідэнта Францыі. У 2016 годзе Аркадзь Валадось выступіў ініцыятарам правядзення канцэрта, прысвечанага 110-годдзю Дзмітрыя Шастаковіча на радзіме прадзеда кампазітара — у Шэметаве Мядзельскага раёна. Канцэрт адбыўся ў касцёле Маці Божай Нястомнай Дапамогі.

16 лютага 2017 года ў Парыжы Аркадзю Валадосю ўручаны медаль Францыска Скарыны за значны асабісты ўклад у распаўсюджванне беларускай культуры за мяжой і ўмацаванне культурных сувязей паміж Рэспублікай Беларусь і Французскай Рэспублікай.

Сын Аркадзь Аркадзевіч Валадось[d] — вядомы піяніст.

Зноскі
------

1. ↑  blr.belta.by
2. ↑  Узнагароды Беларусі(недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гардзіцкі.
**Аляксей Кузьміч Гардзіцкі** (5 мая 1934, в. Пугачова Брэсцкага павета, з 1979 года ў межах Брэста — 24 жніўня 1999) — беларускі літаратуразнавец і літаратурны крытык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў аддзяленне беларускай мовы і літаратуры Брэсцкага педагагічнага інстытута (1956). Працаваў завучам Мікашэвіцкага дзіцячага дома, сакратаром райкама камсамола, журналістам на Брэстчыне. У 1959—1962 гадах — аспірант, у 1962—1966 — навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры АН БССР. Працаваў старшым рэдактарам Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў БССР па друку. Член СП БССР (1970). З 1972 — літкансультант СП БССР. Член КПСС.

Пахаваны на могілках у Камяніцы-Жыравецкай.

Творчасць
---------

З рэцэнзіямі і артыкуламі на літаратурныя тэмы пачаў выступаць у 1959 годзе (брэсцкая абласная газета «Заря»). Працы прысвечаны пытанняма сучаснай літаратуры, літаратурных узаемасувязей.

Аўтар кніг дыялогаў, інтэрв'ю, гутарак пра літаратуру «Дыялогі» (1968), «Сустрэчы» (1972), «Зразумець як сваё» (1977), «Вачыма сяброў» (1977), «Сябрына» (1986), «Гутаркі» (1988). Напісаў літаратуразнаўчую працу «Пра майстэрства дэталі» (1969) і брашуру «Творчасць Івана Шамякіна» (1971). Выступаў і як аўтар празаічных мініяцюр і літаратурных эцюдаў. Складальнік зборніка «Беларускія савецкія паэты» (на грузінскай мове, Тбілісі, 1978), біябібліяграфічных даведнікаў «Пісьменнікі савецкай Беларусі» (1981) і «Беларускія пісьменнікі: 1917—1990» (1994).

Зноскі
------

1. ↑  Ад нас адышлі // Кантакты і дыялогі. 1999, № 9-10
2. 1 2 3 4 5 6 7  Гордицкий Алексей Кузьмич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 161. — 737 с.
3. 1 2  Гардзіцкі Аляксей // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
4. ↑  Гардзіцкі А. К. Пісьменнікі Савецкай Беларусі: Кароткі даведнік / Склад. А. Гардзіцкі. — Мн.: Маст. літаратура, 1981. — 407 с. іл. С.82, 83

Літаратура
----------

* Ад нас адышлі // Кантакты і дыялогі. 1999, № 9-10;
* Гардзіцкі Аляксей // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.;
* Гардзіцкі А. К. Пісьменнікі Савецкай Беларусі: Кароткі даведнік / Склад. А. Гардзіцкі. — Мн.: Маст. літаратура, 1981. — 407 с. іл. С.82, 83;
* Гардзіцкі Аляксей // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995..

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n94005362 · VIAF: 274151112 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Церашкоў.
**Аляксей Дзмітрыевіч Церашкоў** (18 лютага 1893, вёска Карма, Добрушскі раён, Гомельская вобласць — 18 сакавіка 1960, Горкі, РСФСР) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

23 мая 1943 года генерал-маёр А. Д. Церашкоў прызначаны камандзірам 38-га стралковага корпуса, які ўзначальваў да Перамогі. Корпус у складзе 50-й, 49-й і 33-й армій прымаў удзел у Смаленскай, Бранскай, Гомельска-Рэчыцкай наступальных аперацыях. У Беларускай стратэгічнай наступальнай аперацыі генерал-маёр А. Д. Церашкоў паспяхова дзейнічаў пры акружэнні і знішчэнні Магілёўскай групоўкі праціўніка, а ў ходзе Мінскай аперацыі забяспечыў высокі тэмп наступлення, з ходу вызваліўшы гарады Чавусы і Чэрвень. Корпус вызначыўся пры фарсіраванні Віслы ў раёне горада Пулавы і утрыманьні пулавского плацдарма.

14 студзеня 1945 года ў ходзе Вісла-Одэрская стратэгічнай наступальнай аперацыі 38-ы стралковы корпус генерала А. Д. Церашкова ў складзе 33-й арміі 1-га Беларускага фронту прарваў абарону праціўніка на пулаўскім плацдарме і прыступіў да пераследу ворага. З ходу фарсіраваўшы раку Варта, байцы корпуса за 15 сутак з баямі прайшлі 400 кіламетраў, першымі з стралковых падраздзяленняў фронту ўступілі на тэрыторыю Германіі — Брандэнбурга, фарсіравалі Одэр і захапілі плацдарм у раёне горада Фюрстэнберг.

Званне Героя Савецкага Саюза было прысвоена Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 6 красавіка 1945 года.

Пасля разгрому Германіі генерал-лейтэнант Церашкоў удзельнічаў у савецка-японскай вайне.

У пасляваеннай час генерал-лейтэнант Церашкоў працягнуў службу: камандаваў корпусам, быў намеснікам камандуючага Горкаўскага ваеннай акругі па ВНУ. З 1953 года ў адстаўцы. Пражываў у горадзе Горкім.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

Аляксей Дзмітрыевіч Церашкоў на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Эдынбург (значэнні).

**Эдынбург-Сямі-Мораў** (англ.: Edinburgh of the Seven Seas) — адзінае паселішча на востраве Трыстан-да-Кунья, адміністрацыйны цэнтр астравоў Трыстан-да-Кунья. Насельніцтва — 238 чал. (2022 г.).

Гісторыя
--------

Атрымаў назву ў гонар брытанскага прынца Альфрэда, меўшага тытул герцага Эдынбургскага, пасля яго наведвання астравоў Трыстан-да-Кунья ў 1867. Пацярпеў ад вывяржэння вулкана ў 1961 г. быў астаўлены насельнікамі, а потым зноў адроджаны ў 1963 г.

Адміністрацыя
-------------

Кіруецца адміністратарам і Радай астравоў Трыстан-да-Кунья.

Інфраструктура
--------------

Эдынбург-Сямі-Мораў — самае аддаленае сталае паселішча ў свеце, да вострава Святой Алены — 2430 км, ад Паўднёвай Амерыкі — 3360 км, ад Афрыкі — 2816 км.

Мае сучасны порт — адзіны буйны транспартны вузел на астравах Трыстан-да-Кунья. Эканоміка: сельская гаспадарка, лоў і пераапрацоўка рыбы і лангустаў.

Усе тэлефонныя нумары маюць толькі 4 лічбы.

Працуюць 1 дзіцячы сад, 1 сярэдняя школа, 1 царква. Тэлебачанне стала даступным толькі з 2001 г. (транслюецца з Фалклендскіх астравоў).

* Знешні выглядЗнешні выгляд
* МогілкіМогілкі

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт з інфармацыяй для наведвальнікаў
* Афіцыйны інфармацыйны рэсурс
* Эвакуацыя трыстанцаў
Вадзяная пара на кубачкам гарачага гарбаты

**Выпарэнне** - працэс пераходу рэчывы з вадкага стану ў парападобны або газападобны, які адбываецца на паверхні рэчывы. Працэс выпарэння з'яўляецца зваротным працэсу кандэнсацыі (пераход з парападобнага стану ў вадкі). Выпарэнне (параўтварэнне), пераход рэчыва з кандэнсаванай (цвёрдай ці вадкай) фазы ў газападобную (пар); фазавы пераход першага роду.

Існуе больш разгорнутае паняцце выпарэння ў вышэйшай фізіцы.

**Выпарэнне** - гэта працэс, пры якім з паверхні вадкасці або цвёрдага цела вылятаюць (адрываюцца) часціцы (малекулы, атамы), пры гэтым Ek>Eп.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Выпарэнне цвёрдага цела завецца сублімацыяй (узгонкай), а параўтварэнне ў аб'ёме вадкасці - кіпеннем. Выпарэнне - эндатэрмічны працэс, пры якім паглынаецца цеплыня фазавага пераходу - цеплыня выпарэння, выдаткоўваная на пераадоленне сіл малекулярнага счаплення ў вадкай фазе і на працу пашырэння пры ператварэнні вадкасці ў пар.

Працэс выпарэння залежыць ад інтэнсіўнасці цеплавога руху малекул: чым хутчэй рухаюцца малекулы, тым хутчэй адбываецца выпарэнне. Акрамя таго, на выпарэнне ўплывае хуткасць вонкавай (па адносінах да рэчыва) дыфузіі, а таксама ўласцівасці самога рэчывы: да прыкладу, спірт выпараецца значна хутчэй вады. Важным фактарам з'яўляецца таксама плошча паверхні вадкасці, з якой адбываецца выпарэнне: з вузкай шклянкі яно будзе адбывацца больш павольна, чым з шырокай талеркі.

Гл. таксама
-----------

* Сублімацыя
* Кіпенне
* Параўтварэнне

Літаратура
----------

Лагатып ВікіслоўнікіЛагатып Вікіслоўнікі У Вікіслоўніку ёсць артыкул **«Выпарэнне»**
* Испарение // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Берман Л. Д.* Испарительное охлаждение циркуляционной воды, 2 изд. — М.-Л. 1957;
* *Фукс Н. А.* Испарение и рост капель в газообразной среде. — М. 1958;
* *Берд Р. Стьюарт В. Лайтфут Е.* Явления переноса, пер. с англ. — М. 1974;
* *Берман Л. Д.* «Теоретические основы хим. технологии», 1974, т.8, № 6, с. 811-22;
* *Шервуд Т. Пигфорд Р. Уилки Ч.* Массопередача, пер. с англ. — М. 1982. Л. Д. Берман.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11977682t · GND: 4187636-2 · LCCN: sh85045954 · Microsoft: 61441594 · NDL: 00575001 · NKC: ph228475 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бондар.

**Аляксей Георгіевіч Бондар** (15 кастрычніка 1908, в. Касцяшы, Уздзенскі раён — 3 лютага 1994) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, дзяржаўны дзеяч БССР. Заслужаны юрыст БССР (1968).

Біяграфія
---------

Член КПСС з 1930. Скончыў Беларускі дзяржаўны прававы інстытут пры Наркамаце юстыцыі БССР (1935). З 1935 у органах пракуратуры БССР. З ліпеня 1941 у складзе Мінскага падпольнага абкама КП (б) Б. У 1941-42 намеснік камандзіра Мінскага партызанскага злучэння. У 1943-44 упаўнаважаны ЦШПР пры штабе Бранскага фронту. З 1944 старшыня Вярхоўнага Суда БССР. З 1945 сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР. З 1949 пракурор БССР. З 1967 старшыня Вярхоўнага Суда БССР. Член ЦК КПБ у 1949-71, член Рэвізійнай камісіі КПБ з 1971 года.

Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР трох скліканняў (1950 г. 1954 г. 1958 г.). Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР другога, трэцяга, шостага і сёмага скліканняў (1947 г. 1951 г. 1963 г. 1967 г.).

Узнагароды
----------

За заслугі перад Радзімай Бондар А. Г. узнагароджаны ордэнамі: «Леніна» (1949 г.), «Чырвонай Зоркі» (1942 г.), «Чырвонага Сцяга» (1943 г.), «Працоўнага Чырвонага Сцяга» (1945), «Працоўнага Чырвонага Сцяга» (1967 г.), «Кастрычніцкай рэвалюцыі» (17 красавіка 1974 г.), «Дружбы народаў» (1978 г.); медалямі: «Партызану Вялікай Айчыннай вайны» 2 ступені, «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне», «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне», «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна», «20 гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне» і 2 ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР.

Зноскі
------

1. 1 2  Бондарь Алексей Георгиевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 72. — 737 с.
2. 1 2  БОНДАРЬ АЛЕКСЕЙ ГЕОРГИЕВИЧ(недаступная спасылка)  (руск.)

Спасылкі
--------

* *Зоя Калкоўская*. На алтары дзяржаўнасці **(нявызн.)**.  Дзяржаўная ўстанова «Уздзенскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей» (14 кастрычніка 2013).
* БОНДАРЬ АЛЕКСЕЙ ГЕОРГИЕВИЧ(недаступная спасылка)  (руск.)

| ⛭Генеральныя пракуроры Беларусі |
| --- |
| Генеральныя пракуроры Беларускай ССР | Адольф Гетнер ·  Майсей Сягаль ·  Нікандр Міхайлаў ·  Максім Ляўкоў  ·  Павел Кузьмін ·  Самуіл Новік ·  Іван Вятроў ·  Аляксей Бондар ·  Леў Максімаў ·  Іван Пастрэвіч ·  Адам Магільніцкі ·  Віктар Макараў ·  Георгій Тарнаўскі |
| Генеральныя пракуроры Рэспублікі Беларусь | Мікалай Ігнатовіч ·  Васіль Шаладонаў ·  Васіль Капітан ·  Алег Бажэлка ·  Віктар Шэйман ·  Пётр Міклашэвіч ·  Рыгор Васілевіч ·  Аляксандр Канюк ·  Андрэй Швед |
**Му́рам** — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Мурамскага раёна Уладзімірскай вобласці. Насельніцтва 118,2 тыс. чалавек (2009). Размешчаны на левым беразе ракі Акі, за 137 км ад Уладзіміра на мяжы з Ніжагародскай вобласцю.

Гісторыя
--------

Мурам — адзін з найстаражытнейшых рускіх гарадоў. Назва паходзіць з назвы фіна-угорскага племені мурама. Першым удзельным мурамскім князем лічыцца Глеб Уладзіміравіч. У 1088 годзе на пэўны час Мурам быў захоплены волжскімі балгарамі. Плацілі даніну Русі, з XII стагоддзя паступова асіміліраваліся рускімі.

З 1097 — сталіца Мурама-Разанскай зямлі. У самастойнае княства Мурамска-Разанская зямля вылучылася са складу Чарнігаўскага княства ў 1127 годзе пры князю Яраславе Святаславиічы. Пасля яго смерці (1129) на мурамскі сталец сеў і стаў першым мурамскім князем яго сын Святаслаў, пазней — унук Расціслаў. Пры Расціславе Мурама-Разанская зямля распалася на Мурамскае і Разанскае княствы, якія канчаткова адасобіліся пасля смерці Святаслава (1145). У Старой Разані князь пакінуў сына Глеба. Разанскі князь Глеб Расціславіч усімі сродкамі змагаўся са сваім паўночным суседам Растова-Суздальскім княствам. Вынікам стала перамога Усевалада Вялікае Гняздо (1208), які паланіў мясцовых князёў.

У 1219 годзе ў Разані княжыў Інгвар Ігаравіч, ягоным нашчадкам яму брат Юрый. Пры ім княства падвергнулася спусташэнню ордамі Батыя. Мурамскае княства складалася з Мурама з паветам. Залежала ад Уладзіміра-Суздальскага княства. Падвяргалася шматлікім набегам татараў. Апошнім мурамскім князем быў Юрый Яраславіч, якога ў 1355 сагнаў з прастола Фёдар Глебавіч. У 1392 вялікі князь маскоўскі Васіль I Дзмітрыевіч далучыў Мурамскае княства да Масквы.

Вядомыя асобы
-------------

* Дыянісій (Валядзінскі), праваслаўны дзеяч, мітрапаліт варшаўскі.

Галерэя
-------

* Троіцкі СаборТроіцкі Сабор
* Фота пач. ХХ ст.Фота пач. ХХ ст.

Вядомыя асобы
-------------

* Мікіта (Дабранраваў) (нар. 1962) — святар Рускай праваслаўнай царквы

| ⛭Уладзімірская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Аляксандраўскі
* Вязнікоўскі
* Гарахавецкі
* Гусь-Хрустальны
* Кальчугінскі
* Камешкаўскі
* Каўроўскі
* Кіржацкі
* Мелянкоўскі
* Мурамскі
* Петушынскі
* Селіванаўскі
* Собінскі
* Судагодскі
* Суздальскі
* Юр’еў-Польскі

 |  |
| Гарады | 
* Аляксандраў
* Вязнікі
* Гарахавец
* Гусь-Хрустальны
* Кальчугіна
* Камешкава
* Карабанава
* Касцярова
* Каўроў
* Кіржач
* Курлава
* Лакінск
* Меленкі
* Мурам
* Пакроў
* Петушкі
* Радужны
* Собінка
* Струніна
* Судагда
* Суздаль
* **Уладзімір**
* Юр’еў-Польскі

 |
| Пгт | 
* Балакірава
* Вольгінскі
* Гарадзішчы
* Гусеўскі
* Дабраград
* Красная Гарбатка
* Мелехава
* Мсцёра
* Нікалагоры
* Стаўрова

 |

| Залатое кальцо Расіі |
| --- |
| 
* Масква
* Сергіеў Пасад
* Аляксандраў
* Пераслаўль
* Растоў
* Яраслаўль
* Кастрама
* Іванава
* Суздаль
* Кідзекша
* Багалюбава
* Уладзімір

Дадатковыя пункты
Барысаглеб
Гарахавец
Гусь-Хрустальны
Калязін
Мурам
Нерахта
Палех
Плёс
Рыбінск
Тутаеў
Угліч
Улейма
Юр’еў-Польскі
 |
**Тупела** (англ.: Tupelo) — горад у штаце Місісіпі (ЗША). Насельніцтва — 38 312 чал. (2019 г.).

Геаграфія
---------

Горад Тупела знаходзіцца ў пагорыстай мясцовасці на паўночным усходзе Місісіпі за 257 км ад Джэксана. Клімат субтрапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература ліпеня дасягае +27,9°C, студзеня — +0,9°C. Тупела ўваходзіць у зону частых тарнада. Найбольш разбуральны адбыўся ў 1936 г.

Гісторыя
--------

Горад Тупела быў заснаваны перасяленцамі з Агая ў 1867 г. каля тагачаснай чыгуначнай магістралі. Галоўнымі заняткамі мясцовых жыхароў першапачаткова былі здабыча драўніны і транспартнае абслугоўванне камерцыйных грузаў (пераважна бавоўны). Некаторы час горад меў назву Гам-Понд, але пазней стаў вядомы як Тупела з-за аднайменных кізілакветных дрэў, што раслі ў наваколлі. Горад стаў знакаміты як радзіма амерыканскага спевака Элвіса Прэслі.

Эканоміка
---------

Тупела — важны транспартны цэнтр на поўначы Місісіпі, перакрыжаванне аўтамагістралей. У ім працуе рэгіянальны аэрапорт. Прамысловасць прадстаўлена прадпрыемствамі па вытворчасці дэталяў для аўтамабіляў і ваенных самалётаў, а таксама сельскагаспадарчай прадукцыі. Развіваюцца турызм, інфармацыйныя тэхналогіі, сферы фінансавага і медыцынскага абслугоўвання.

Спасылкі
--------

 Tupelo даведнік на сайце *Wikivoyage*

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тупела
* Афіцыйны сайт
* Галіны эканомікі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Заходні вакзал.
Вакзал Ньюгаці
**Вакзал Ньюгаці** (венг.: Nyugati pályaudvar — «Заходні вакзал»; скар. *Nyugati pu*) — адзін з трох асноўных вакзалаў Будапешта нароўні з Келеці і Дэлі. Размешчаны на плошчы Ньюгаці (венг.: Nyugati tér) у Пешце (VI раён). Побач размешчана станцыя 3-й лініі Будапешцкага метрапалітэна Ньюгаці паяўдвар.

Будынак вакзала быў пабудаваны ў 1874—1877 гадах кампаніяй Eiffel & Cie пад кантролем Гюстава Эйфеля замест старога будынка вакзала, які больш не адказваў узрослым патрабаванням. Будаўніцтва вялося без зносу старога будынка, прама над ім.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Ньюгаці**
**Тунэль кахання** (укр.: Тунель кохання) — помнік прыроды мясцовага значэння. Размешчаная каля пасёлка Клэвань, у Ровенскім раёне Ровенскай вобласці.

Гэта батанічны феномен — зялёны тунэль у лясным масіве, створаны зараснікамі дрэў і кустоў, якія спляліся паміж сабой і ўтварылі дзіўны шчыльны калідор дакладнай арачнай формы.

Тунэль кахання размешчаны на адрэзку (каля 4 км) чыгуначнага шляху, што вядзе ад пасёлка Клеэвань да пасёлка Оржыў.

Тунэль з’яўляецца месцам паломніцтва турыстаў і закаханых. Ёсць шэраг павер’яў пра тунэль і яго ўласцівасці. Некаторыя з маладых саджаюць тут кветкі, якія сімвалізуюць іх пачуцці.
**Міжамерыканскі дагавор аб узаемнай дапамозе** (Пакт Рыа-дэ-Жанэйра 1947 года), шырока вядомы як «**Пакт Рыа**» — пагадненне, падпісанае ў Рыа-дэ-Жанэйра большасцю амерыканскіх краін у 1947 годзе.

Галоўны прынцып гэтага дагавора заключаўся ў тым, што напад на любую краіну-ўдзельніцу дагавора будзе азначаць напад на ўсе краіны-ўдзельніцы дагавора. Такім чынам гэты дагавор з’яўляецца дамовай аб узаемнай абароне. Нягледзячы на тое, што дагавор быў адкрыты для падпісання ў 1947 годзе, апошняя дзяржава падпісала і ратыфікавала яго толькі ў 1982 годзе. Гэтай дзяржавай сталі Багамскія Астравы.

Краінай-захавальніцай Міжамерыканскага дагавора аб узаемнай дапамозе з’яўляецца Бразілія, арганізацыяй-дэпазітарыем для арганізацыйна-тэхнічных патрэб — Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў (ААД).

Гісторыя
--------

Дагавор быў прыняты і зацверджаны подпісамі ўсіх бакоў 2 верасня 1947 года ў Рыа-дэ-Жанэйра. Але ўступіў у сілу ён толькі 3 снежня 1948 года, а 10 снежня 1948 года дагавор быў зарэгістраваны ў ААН. Гэта своеасаблівае ўдасканаленне Чапультэпекскай дэкларацыі, падпісанай на міжамерыканскай канферэнцыі ў 1945 годзе ў Мехіка. ЗША падтрымлівалі палітыку кантынентальнай абароны па Дактрыне Манро.

За выключэннем Трынідада і Табага ў 1967 годзе і Багам у 1982 годзе, ні адна незалежная краіна не далучылася да дамовы пасля 1947 года.

У 2002 годзе, перад уварваннем ЗША ў Ірак, Мексіка, спасылаючыся на паводзіны Злучаных Штатаў у ходзе аргенціна-брытанскага канфлікту за Фалклендскія астравы ў 1982 годзе (Вашынгтон падтрымаў Вялікабрытанію), выйшла з Міжамерыканскага дагавора аб узаемнай дапамозе.

5 чэрвеня 2012 года міністры замежных спраў Балівіі, Венесуэлы, Нікарагуа і Эквадора, выступаючы на 42-й Генеральнай Асамблеі ААД ад імя Баліварыянскага альянсу народаў Амерыкі (АЛБА), заявілі аб выхадзе з Міжамерыканскага дагавора аб узаемнай дапамозе. Балівія, Куба, Нікарагуа і Эквадор выйшлі з дагавора ў 2012 годзе, Венесуэла — у 2013 годзе.

У чэрвені 2019 года парламент Венесуэлы, які ўзначальваўся апазіцыяй прэзідэнту Мадура, звярнуўся з просьбай аднавіць сяброўства Венесуэлы ў Міжамерыканскім дагаворы аб узаемнай дапамозе.

Краіны-удзельніцы
-----------------

* Аргенціна
* Багамы
* Бразілія
* Гватэмала
* Гандурас
* Калумбія
* Коста-Рыка
* Дамініканская Рэспубліка
* Панама
* Парагвай
* Перу
* Сальвадор
* ЗША
* Трынідад і Табага
* Уругвай
* Чылі

Заўвагі
-------

1. ↑  Чапультепекская конференция / пад рэд. А. А. Грамыка, І. М. Зямскова, В. А. Зорына, В. С. Сямёнава, М. А. Харламава. — М.: Политиздат, 1975. — С. 610—616. — 752 с.
2. ↑  АЛЬБА альянс требует ускоренной ликвидации Межамериканской системы взаимопомощи (исп.) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2019. Праверана 18 верасня 2019.
3. ↑  Венесуэла, похоже, восстанавливает членство в Межамериканском договоре о взаимной помощи (исп.) **(нявызн.)** (16 жніўня 2019). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2020. Праверана 18 верасня 2019.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя аб падпісанні, ратыфікацыі, дэнансацыі дагавора і агаворках да яго ОАС (англ.)
**«Пакуты маладога Вертэра»** (ням.: Die Leiden des jungen Werthers — у першых выданнях і ням. Die Leiden des jungen Werther - у сучасных) — сентыментальны раман у лістах Іагана Вольфганга Гётэ 1774 года. У рамане на фоне карціны нямецкай рэчаіснасці адлюстраваны драматычныя асабістыя перажыванні героя, якія скончыліся яго самагубствам.

Раман «Пакуты маладога Вертэра» стаў другім літаратурным поспехам Гётэ пасля драмы «Гёц фон Берліхінген». Як драму, так і раман у лістах адносяць да кірунку «Бура і націск». «Пакуты маладога Вертэра» носяць у некаторай ступені аўтабіяграфічны характар, у ім у вольнай інтэрпрэтацыі Гётэ распавёў пра сваю любоў да Шарлоты Буф. Гётэ пазнаёміўся з ёй падчас праходжання практыкі ў імперскім камеральным судзе Вецлара летам 1772 года. Матыў трагічнай развязкі любоўнай гісторыі, суіцыду Вертэра Гётэ навеяла смерць яго сябра Карла Вільгельма Іерузалема, які пакутаваў ад любові да замужняй жанчыны. Літаратурны вобраз Лоты абавязаны сваім з'яўленнем іншай знаёмай Гётэ таго часу - Максіміліяне фон Ларош.

Першае выданне рамана выйшла восенню 1774 года да Лейпцыгскага кніжнага кірмашу і адразу стала бестселерам. Перапрацаванае выданне выйшла ў 1787 годзе. Раман падарыў Гётэ славу ва ўсёй Германіі.

Гл. таксама
-----------

* Эфект Вертэра

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэксты твораў | Project Gutenberg |
| Тэматычныя сайты | MusicBrainz · LibraryThing |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119390688 · GND: 4099202-0 · LCCN: n82127505 · SUDOC: 027323692 · VIAF: 315947716 |
**Якуб Абрамавіч Чэхаўскі** (30 снежня 1879, Гродна — 31 ліпеня 1941) — атлет-асілак.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Гродзенскай мужчынскай класічнай гімназіі, дзе займаўся фізічнымі практыкаваннямі. Пасля заканчэння гімназіі Якуб запісаўся вальнапісаным у Гродзенскі гусарскі полк, які ў той час размяшчаўся ў Варшаве, куды і пераехаў.

Пасля заканчэння службы ў палку канчаткова вырашыў прысвяціць сваё жыццё цырку, французскай барацьбе, цяжкай атлетыцы на арэне цырка братоў Яфімавых. Пасля дэбют ў Гродне пад псеўданімам Ічаджы пачалося доўгае гастрольнае жыццё. Атлет аб’ездзіў усю Расію, шмат разоў выступаў у Германіі, Францыі і іншых краінах.

Якуб Чэхаўскі быў адным з лепшых барцоў свайго часу. Ён пераможна выступаў у шматлікіх чэмпіянатах па французскай барацьбе, але сусветную славу набыў як непераўзыдзены майстар у сілавых практыкаваннях з жывой вагой. Ён утрымліваў на грудзях памост, на якім размяшчаўся духавы аркестр з 30 музыкаў, або па якім праязджалі па чарзе тры грузавыя аўтамабілі, у становішчы барцоўскага моста мог утрымліаць на сабе 10 чалавек, а падкідваючы пудовыя гіры, лавіў іх на грудзі.

Асабліва праславіўся на выступленні ў 1913 годзе ў Пецярбургу, выканаўшы трук: на адной выцянутай руцэ па крузе пранёс шэсць салдат гвардзейскага палка. Быў узнагароджаны прызам «Ганаровы залаты пояс».

У лютым 1918 года ён быў абраны віцэ-старшынёй Усерасійскага саюза барцоў-атлетаў. У маі таго ж года разам з іншымі прафесійнымі атлетамі заснаваў спартыўны часопіс «Барэц-атлет». Ён выхаваў нямала добрых атлетаў, якія выступалі на памосце і дыване.

Свае выступленні знакаміты атлет Я. Чэхаўскі працягваў да 1937 года. Пасля сыходу на адпачынак пражыў нядоўга, памёр у ліпені 1941 года.

Магіла Якуба Чэхаўскога знаходзіцца ў Пецярбургу на Серафімаўскіх могілках.

Зноскі
------

1. ↑  Чэхаўскі Якуб Абрамавіч
**Пакупная здольнасць** — эканамічны паказчык, зваротна прапарцыйны колькасці валюты, неабходнай для пакрыцця пэўнага спажывецкага кошыка з тавараў і паслуг. Падзенне пакупной здольнасці валюты завецца інфляцыяй, рост пакупной здольнасці — дэфляцыяй. Пакупная здольнасць адной і той жа валюты можа істотна вар'іравацца ў розных краінах. Канцэптам для міжнароднага параўнання эканамічных паказчыкаў з'яўляецца пералік на парытэт пакупной здольнасці.

Паняцце пакупной здольнасці можа прымяняцца не толькі да валют, але і плацежаздольнасці насельніцтва. Пакупная здольнасць насельніцтва карэлюе з даходамі і можа стымуляваць ўзровень спажывання.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бекю.
**Якуб Якубавіч Бекю** — прамысловы дзеяч другой паловы ХVІІІ ст. супрацоўнік падскарбія А. Тызенгаўза.

Біяграфія
---------

Малодшы брат Яна Людвіка Бекю. З прускага Памор’я прыехаў у Варшаву, дзе пачаў працаваць бухгалтарам у кампаніі шэрсцяных мануфактураў. У 1771 г. запрошаны А. Тызенгаўзам у Гродна, дзе атрымаў пасады генеральнага інспектара гродзенскіх фабрыкаў і дырэктара мануфактурнага кантара (бюро), які кіраваў мануфактурамі ў каралеўскіх эканоміях на Літве. У 1772—1775 г. быў у камандзіроўцы з мэтаю агляду развіцця фабрык у Прусіі, Чэхіі, Італіі, Швейцарыі, Францыі, Галандыі. Завербаваў тут значную колькасць майстроў для мануфактураў у Гродне, наладзіў гандлёвыя сувязі. Да 1780 г. кіраваў гродзенскімі фабрыкамі як інспектар, а ў 1780—1787 г. апекаваў іх, будучы «маёрам». Далейшы лёс яго невядомы.

Сям’я
-----

У шлюбе з Цэцыліяй меў сына Генрыха-Якуба (нар. у 1779).

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Бекю Якуб Якубавіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.
Заходні Берлін на карце (1978)
**Заходні Берлін** (анг.: West Berlin, фр. Berlin-Ouest, нем. West-Berlin) — асаблівае палітычнае ўтварэнне, якое існавала з 1949 па 1990 год на тэрыторыі амерыканскага, французскага і брытанскага сектараў акупацыі Берліна. Заходні Берлін быў анклавам, з усіх бакоў акружаны тэрыторыяй ГДР, якая ўключала ў сябе савецкую зону акупацыі ўласна Германіі плюс савецкі сектар у Берліне (Усходні Берлін).

Плошча 480 км², Быў падзелены на 12 гарадскіх раёнаў. Насельніцтва 1,9 млн чал. (1987).

Гісторыя
--------

Утвораны пасля II сусветнай вайны. Статус Заходняга Берліна ў перыяд яго існавання вызначаўся сукупнасцю чатырохбаковых дагавораў СССР, Вялікабрытаніі, ЗША і Францыі (Ялцінская канферэнцыя). Органы ўлады Заходняга Берліна былі падкантрольныя ваеннай адміністрацыі акупацыйных улад.

23.6.1948 на Заходні Берлін пашырылася грашовая рэформа, праведзеная ў Заходняй Германіі. У адказ на гэта 24.6.1948 СССР перакрыў дарогі з Берліна на захад і ўстанавіў блакаду Заходняга Берліна (працягвалася 324 дні). Увесь гэты час жыццядзейнасць Заходняга Берліна праз «паветраны мост» забяспечвала авіяцыя саюзнікаў. 5.12.1948 у Заходнім Берліне праведзены выбары ў гарадскі парламент, 1.10.1950 прынята асобная заходнеберлінская канстытуцыя. У 1961 па рашэнню ўрада ГДР узведзена сістэма ўмацаванняў уздоўж мяжы Заходняга Берліна (Берлінская сцяна).

У 1971 прынята 4-баковае пагадненне, якое ўрэгулявала статус Заходняга Берліна як асобнай палітычнай адзінкі. У адрозненне ад Усходняга Берліна, які ўваходзіў у Германскую Дэмакратычную Рэспубліку і з'яўляўся, больш за тое, яе сталіцай, Заходні Берлін не быў часткай Федэратыўнай Рэспублікі Германія, ён не лічыўся федэральнай зямлёй, яго прадстаўнікі не мелі права голасу ў бундэстагу, а грамадзяне былі вызваленыя ад воінскай павіннасці. Вярхоўнай уладай у горадзе з'яўлялася трохбаковая ваенная камендатура. Заканадаўчую ўладу ажыццяўляла палата дэпутатаў (парламент), што выбіраюцца насельніцтвам на 4 гады, выканаўчую — Сенат Берліна (урад) на чале з кіруючым бургамістрам. Канстытуцыя ФРГ тут не дзейнічала, тым не менш, Заходні Берлін выкарыстоўваў у якасці валюты нямецкую марку ФРГ. Існаваў наземны і паветраны калідор, які злучаў Заходні Берлін і ФРГ.

Заходні Берлін быў буйным прамысловым цэнтрам — (машынабудаванне, хіміка-фармацэўтычная, харчовая, швейная прамысловасць). Асноўны знешнегандлёвы партнёр — ФРГ. Пасля аб'яднання ГДР і ФРГ (3.10.1990) асобны статус Заходняга Берліна скасаваны, абедзве часткі Берліна зліліся.

Зноскі
------

1. ↑  Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.1975 — Federal Statistical Office, 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63812020'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 15328381c · GND: 4069304-1 · LCCN: n79013828 · NKC: ge134014 · NLA: 36559094 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вакольны горад.
**Вакольны горад** — умацаваная гандлёва-рамесніцкая частка сярэдневяковай Горадні. Размяшчаўся на ўзвышшы Новага замку побач са Старым замкам. З XIV ст. вядомы як Гродзенскі Ніжні замак. З поўдня абмежаваны высокім абрывам берага Нёмана, з усходу — глыбокім ярам, які да XVIII ст. амаль цалкам абкружаў Новы замак, пазней засыпаны.

У 1987—1988 гг. А. К. Краўцэвіч даследаваў 40 м кв. у паўднёва-заходняй частцы. Культурны пласт да 3,3 м, светла-шэрага колеру. Амаль на самым мацерыку прасочваюцца сляды пажару. Выяўлены фрагменты керамічнага посуду XII — XIII стст. (у перадмацерыковым пласце — XI ст.), вялікая колькасць прамавугольнай (28х16,5х3,5 см.) і фігурнай плінфы, чатыры фрагменты маёлікавых плітак падлогі і тры фрагменты галаснікоў XII ст. Знаходкі дазваляюць меркаваць пра існаванне ў XII ст. на вакольным горадзе яшчэ адной, Васкрасенскай царквы — помніка Гродзенскай школы дойлідства. Астатнія матэрыялы датуюцца XV—XVIII ст. Частка раскопу прыйшлася на падмурак мураванага будынка XVI ст. Паводле гравюры М. Цюнта (1567—1568 гг.) тут быў «каралеўскі дом».

Сярод знаходак шмат кермічнага посуду, фрагменты фаянсавых талерак, шкляныя бутэлькі, кварты, стопкі, бутлі, слоікі XVII—XIX ст. маёлікавыя міскі і талеркі XVIII ст. шмат аптэчнага посуду ХІХ — ХХ ст. фрагменты гаршковай кафлі XIV—XV і XVI—XVII стст. з зялёнай палівай, паглыбленай выявай шматпялёсткавай разеткі і з дывановым арнаментам, металічныя абутковыя падкоўкі, дужка шпоры XV—XVI ст. цвікі і інш.

Літаратура
----------

* Вакольны горад / У. В. Алісейчык, Я. Г. Звяруга, А. К. Краўцэвіч, М. А. Ткачоў, А. А. Трусаў // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гродзенская вобл. / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; рэд. кал.: С. В. Марцэлеў і інш. — Мінск, 1986. — С. 79.
* Краўцэвіч, А. К. Гродзенскі вакольны горад / А. К. Краўцэвіч //Археалогія і нумізматыка Беларусі : энцыкл. — Мінск, 1993. — С. 189.

Спасылкі
--------

* Гродзенскі вакольны горад
Святыя кошыцкія мучанікі
**Ко́шыцкія мучанікі** (Марак Крыжын, Штэфан Понграц, Мельхіёр Градзецкі) — тры каталіцкія місіянеры, замардаваныя 7 верасня 1619 года ў Кошыцах падчас антыгабсбургскага паўстання Габрыэля Бетлена.

Гісторыя
--------

Падчас антыгабсбургскіх паўстанняў у Венгрыі ў Кошыцах дзейнічалі тры місіянеры з намерам рэкаталізаваць насельніцтва горада, якое ў выніку Рэфармацыі было пераважна пратэстанцкім.

Штэфан Понграц і Мельхіёр Градзецкі былі езуітамі, і Марак Крыжын быў эстэргамскім канонікам, пасланым архібіскупам у Красную над Горнадам (цяпер у складзе Кошыцаў), каб там загадваць уласнасцю былога бенедыкцінскага абацтва.

У перыяд антыгабсбургскіх паўстанняў (1604—1711) каралеўскія гарады часта пераходзілі на бок паўстанцаў. Калі ўвосень 1619 года паўстанцкія войскі аблажылі Кошыцы, у месце распачаўся пераслед каталікоў. Уночы з 6 на 7 верасня 1619 траіх кошыцкіх місіянераў схапілі і асудзілі на смерць. Каноніка замардавалі адразу, езуітаў вырашылі катаваннем змусіць выракчыся каталіцкай веры. Пасля таго, як абодва адмовіліся зрабіць гэта, ім адрубілі галовы. Іх мёртвыя целы дзеля застрашэння астатніх каталікоў у горадзе кінулі ў сцёкавы канал.

Такі ўчынак абурыў нават мясцовых пратэстантаў. Нарэшце мясцовы кат уночы таемна пахаваў мёртвых святароў. На месцы забойства кошыцкіх мучанікаў цяпер знаходзіцца касцёл прэманстрантаў, пабудаваны ў іх гонар езуітамі.

У 1620 годзе жонка венгерскага палаціна Пальфа, Катарына Форгачава, выявіла рэшткі мучанікаў. Іх перапахавалі спачатку ў яе ўладаннях у Ніжняй Шэбаставай (цяпер у складзе Прэшава) і ў Гертніку. У 1635 на запыт кардынала Петра Пазманя іх перавезлі ў Трнаву, дзе паклалі ў касцёле кларысак. У цяперашні час іх рэшткі падзялілі між уршулінскім касцёлам Св. Ганны і езуіцкім касцёла Найсвяцейшай Тройцы.

Працэс беатыфікацыі кошыцкіх мучанікаў распачаўся неўзабаве па іх гібелі, урэшце гэта здзейсніў Папа Рымскі Пій X 15 студзеня 1905. 2 ліпеня 1995 Папа Ян Павел II абвясціў траіх кошыцкіх мучанікаў святымі. Успамін паводле календара рымска-каталіцкай царквы — 7 верасня.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Кошыцкія мучанікі на Вікісховішчы |