**Ю́рый (Яго́р) По́пка** (7 кастрычніка 1912, хутар Высокі Груд Пружанскага павета, Расійская імперыя — 29 красавіка 1990, Ляймен, Германія) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, нацыяналіст, выдавец, пісьменнік. Псеўданімы: *Б. Жубровіч*, *Юрый Жывіца*, *Сымон Іванюковіч*, *Ягор Чарнагалоў*.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся на хутары Высокі Груд Гарадзечанскай воласці (Пружанскі павет). Бацька — Сымон Попка з вёскі Брады, маці — Ганна Іванюковіч з Прылуччыны. Меў чатырох старэйшых сясцёр: Марылю (памерла ў маладым узросце), Антаніну, Юлю і Серафіму.

З пачаткам Першай сусветнай вайны сям'я выехала ва Украіну, у Харкаўскую губерню. Адсюль бацька з'ехаў у Мурманск на працу. Пасля сканчэння вайны вярнуліся ў Высокі Груд.

Юрый захапіўся беларускасцю падчас навучання ў польскай гімназіі, набываў беларускія газеты, календары. У 30-я гады скантактаваўся з беларускімі студэнтамі Віленскай гімназіі.

У час нямецкай акупацыі ўзначальваў аддзел працы і сацыяльнага забеспячэння ў Пружанах, заснавальнік і старшыня Пружанскага аддзялення Беларускага камітэта ў Беластоку (1943—1944). Аддзяленне размяшчалася на рагу Царкоўнай і Гімназіяльнай вуліц. За час яго дзейнасці былі адкрытыя беларуская васьмікласная школа ў Пружанах (заняла будынак былой польскай гімназіі), школы ў Арабніках, Чахцы, Агародніках, Купічах, Дабучыне. 27 чэрвеня 1944 года Юрый Попка браў удзел у Другім Усебеларускім кангрэсе ў Мінску. 11 ліпеня 1944 у сувязі з надыходам Чырвонай арміі выехаў на захад.

Працаваў на фабрыцы ў Цвітаве, у баўэра ў Шусенрыдзе  (ням.) (бел. (каля Бібераху-на-Рысе, зямля Бадэн-Вюртэмберг). Пасля адкрыцця лагераў УНРРА пераехаў у Біберах-Бергергаўзен, пасля ў Віндсберг.

Актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці беларускай эміграцыі ў Германіі. Член замежнага сектару Беларускай незалежніцкай партыі, кіраўнік нацыяналістычнай арганізацыі «Згуртаванне беларускіх патрыётаў». У 1952—1954 — кіраўнік палітычна-прапагандысцкага аддзела Галоўнага штаба Беларускага Вызваленчага Фронту (пад псеўданімам Б. Жубровіч).

У 1971 годзе пераехаў у Ляймен (Бадэн), дзе заснаваў ва ўласнай кватэры на Гётэштрасэ, Беларускі музей. Адкрыццё адбылося 15 сакавіка 1982 года з удзелам мясцовых беларусаў і мэра Лаймена Г. Эрхбара. Экспанаты для яго былі сабраны з усяе Заходняе Германіі: паясы, убранне, лапці, лыжкі, посуд, кнігі. Выстаўленыя ўзнагароды заснавальніка, атрыманыя ад кіраўніцтва БЦР на эміграцыі, мандат і пасведчанне дэлегата II Усебеларускага кангрэса (1944), творы і перыядычныя выданні, якія выходзілі пад рэдакцыяй Юрыя Попкі і інш.

Помнік загінулым у 1939—1945 беларусам
У 1987 на могілках у раёне Лаймена Санкт-Ільгене яго стараннямі быў усталяваны помнік загінулым у 1939—1945 беларусам. Заснаваны ім Інстытут беларусаведы (*Institut der Bjelorussischen Kulturwissenschaften* або *Bjelorussisches Institut*) меў на мэце заахвочванне даследаванняў па гісторыі Беларусі. Тут выдаваліся кнігі Попкі і іншых эміграцыйных беларускіх аўтараў, а ад 1986 года і друкаваны орган «Весткі Інстытута беларусаведы» (*Berichte des Instituts der Bjelorussischen Kulturwissenschaften*, кн. 1—8, выходзіў да 1993).

Магіла Юрыя Попкі
Памёр у 1990 годзе. Пахаваны на могілках Санкт-Ільгена. На надмагіллі напісаны аповед жыцця памерлага: «Пасьля Другой усясьветнай вайны мая Радзіма была акупаваная ды падзеленая саветамі-расейцамі й палякамі. У знак пратэсту я не вярнуўся на сваю Радзіму. Аднак сваёй Бацькаўшчыне я застаўся верным. У маім сэрцы й маёй душы да апошніх дзён. На сваёй новай Радзіме, Нямеччыне, у Санкт-Ільгэне я выказваю ўдзячнасьць усім маім сябрам. Жыве Беларусь!»

Сваю маёмасць запаведаў «самастойнай беларускай дзяржаве»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Горад Лаймен — часовы ўладар маёй маёмасці. Сапраўдным уладаром станецца самастойная беларуская дзяржава, у якой будзе жыць беларускі народ… Гэтая самастойная беларуская дзяржава мусіць быць незалежнай ад палітыкі іншых краін… Акрамя майго прыватнага дому, дзе месціцца музей, я маю яшчэ два дамы. Прыбыткі, што будзе атрымліваць горад Лаймен за гэту нерухомасць, мусяць пакрываць кошты для патрэбаў музея, беларускага помніка й дагляду за маёй магілай. Рэшта мусіць накіроўвацца на культурныя патрэбы майго народа за мяжой і ў Беларусі, на фінансавую падтрымку «Нямецка-беларускай арганізацыі сумеснай працы ў галіне культуры», выплату ганарараў ці прэмій пісьменнікам, мастакам, журналістам ці выдаўцам кніг, што дэманструюць наш беларускі дух, культуру, гісторыю, сённяшні трагічны час для беларускага народа. Юрый Попка | "|

Пасля яго смерці экспанаты беларускага музея з кватэры пераведзеныя ў лайменскі краязнаўчы музей, які таксама знаходзіўся ў раёне Санкт-Ільген. Музея больш няма.

Літаратурная дзейнасць
----------------------

Першы літаратурны твор «Восенню» надрукаваў у 1938 годзе ў часопісе «Шлях моладзі», першы артыкул «Пазнавайма родны край!» — тамсама ў 1939. У 1942—1944 — адзін з аўтараў штотыднёвай беларускамоўнай беластоцкай газеты «Новая дарога».

Друкаваўся пад псеўданімам *Юрый Жывіца*. Ва ўласных творах адлюстраваў барацьбу беларускіх партызанаў і падпольнікаў за незалежнасць Беларусі ў ваенныя і пасляваенныя гады.

На эміграцыі заняўся найперш выдавецкай дзейнасцю. У Рэгенсбургу ў 1947 распачаў выхад бюлетэню «Adradћeсnie» разам з Янкам Чарнецкім і Станіславам Грынкевічам. Выдаваў таксама газеты і часопісы «Наш сцяг», «Вехі» (Пірмазенс-Віндсберг, 1956-1988, 34 нумары), «Беларуская праўда». Праз нейкі час рэдагаваў бюлетэні Беларускай Цэнтральнай Рады. Выдаваў часопіс «Напагатове» (1948), распаўсюджваў бюлетэнь «Весткі з Беларусі». Выдаў шмат кніг па гісторыі, этнаграфіі і культуры Беларусі, у т.л. працы У. Ігнатоўскага, А. Цвікевіча. 

Юрый Попка значыцца суаўтарам «Этнаграфічнае карты Беларусі», на якой да Беларусі аднесеныя Падляшша і ўся паўночная Чарнігаўшчына разам з Чарнігавым.

Бібліяграфія
------------

* *Jurij Živiza.* Abgebrochene Melodie / aus d. bjeloruss. Sprache v. Tamara Palesja. — Pirmasens: Viechi, 1960. — 8 с.
* *Жывіца, Юрый.* U sanatoriaj beli: raskazy-uspaminy. — Пірмазенс: «Вехі», 1961. — 20 с.
* *Жывіца, Юрый.* Умелы падыход. — Пірмазенс: «Вехі», 1962. — 20 с.
* *Жывіца, Юрый.* Пушча шуміць: аповесьць. — Пірмазенс: «Вехі», 1963. — 99 с.
* Радаслаў Астроўскі — Прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады, ягонае жыцьцё, праца і змаганьне. — Пірмазенс: «Вехі», 1964. — 74 с.
* *Juri Živiza.* Śviecić u tumanie: [Roman aus dem Leben des weißruthenischen Volkes, 1939―1949] = Сьвеціць у тумане / aus dem Weißruthenischen von Ferdinand Neureiter. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1985. — 169 с.
* *Juri Popko, Johannes Paulus (Papa, II.).* Briefe an Papst Wojtyla: in bjeloruss. u. dt. Sprache. — Pirmasens: Viechi, 1986.
* *Juri Popko.* Briefe an Papst Wojtyla in bjelorussischer und deutscher Sprache Dokumente in bjelorussischer und polnischer Sprache: die Zwei Gesichter des Papstes. — 2. — Bjelorussische Wahrheit, 1988. — 54 с.
* *Juri Popko.* Die Wurzeln der bjelorussischen (weißruthenischen) Nation und Kultur / Redakteur Juri Popko; Übersätzung von Ferdinand Neureiter. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1988. — 132 с.

**Кнігі, выдадзеныя Інстытутам беларусаведы**

* Летапіс Віленскай беларускай гімназіі, 1919—1944: зборная праца / рэд[актар] Юры Жывіца. — 2-е выд. папраўленае і дапоўненае. — Пірмазенс: «Вехі», 1983.
* **Ярмалковіч, В*.* Цярністы шлях Беларусі. — Пірмазенс: «Вехі», 1983.
* **Ostroŭski, R*.* Bjelorussland im X bis XVI Jahrhundert / aus der bjelorussischen Sprache von Ferdinand Neureiter. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1986. — 37 с.
* Das Igor-Lied: eine Heldendichtung. Übertragung von Rainer Maria Rilke, der neubjelorussische Text von Ryhor Baradulin mit Vorwort von Jazep Biełavieżski / Übersetzung von Ferdinand Neureiter. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1987. — 73 с.
* **Петрук, У*.* Падляшская архітэктура XIX ст. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1987.
* **Ярмалковіч, В*.* Права і дзяржава. Асноўныя паняцці права з нарысам гістарычнага развіцця дзяржаўнасці і права Беларусі. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1989. — 194 с.
* **Ярмалковіч, В*.* 3 падвіленскіх палёў. — Leimen: Bjelorussisches Institut, 1989. — 213 с.

Зноскі
------

1. ↑  *С. К.*. Другі Усебеларускі Кангрэс **(нявызн.)**.  Беларуская палічка (16 студзеня 2012).
2. ↑  *Сяргей Ёрш*. Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 25 ліпеня 2019.
3. ↑  *Дзмітрый Крывашэй.*. Беларусь — краіна эмігрантаў? **(нявызн.)**.  Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum Demokratyczne (26 снежня 2011).(недаступная спасылка)
4. ↑  Запавет эмігранта
5. ↑  Лёс стагоддзя ў лёсе чалавека
6. ↑  *Юрэвіч Лявон.*. Бацькаўшчына **(нявызн.)**. *Гісторыя газетаў «Бацькаўшчына» і «Беларус» (1947—2000)*.  Камунікат (26 снежня 2011).
7. ↑  *Володимир Леонюк.* Попко Юрій // Словник Берестейщини. — Львів: Видавнича фірма «Афіша», 1996. — С. 252. — ISBN 966-95063-0-1.
8. ↑  Запрос: a001="BY-NLB-ar106778" **(нявызн.)**. *Сводный электронный каталог*.  Нацыянальная бібліятэка Беларусі (26 снежня 2011).
9. ↑  Запрос: a001="BY-NLB-ar106778" **(нявызн.)**. *Сводный электронный каталог*.  Нацыянальная бібліятэка Беларусі (26 снежня 2011).
10. ↑  Віленская беларуская гімназія **(нявызн.)**. *Сводный электронный каталог*.  Нацыянальная бібліятэка Беларусі (26 снежня 2011).

Літаратура
----------

* *Ляднёва А.* Жывіца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

* *Здановіч Іван Юльянавіч.* Попка Юрый // Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэння з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік. — Пружаны, 2003. — С. 85.
* Попка Юры // Беларускі нацыяналізм: Даведнік / Укладальнік Пятро Казак. — Менск: Голас Краю, 2001. — 46 с.
* *Лявон Юрэвіч.* Юрый Жывіца. Маё паходжанне // Беларуская мемуарыстыка на эміграцыі. — Нью-Ёрк: Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва, 1999.
* *Лявон Юрэвіч.* Попка Юрый. // Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн.: БГА, 2002.

Спасылкі
--------

* Аляксандр Адзінец. Запавет эмігранта
* Міхась Лебедзь. Юрый Попка і яго ўнёсак у беларускую культуру на эміграцыі Архівавана 13 студзеня 2014.