recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хаманд.

**Уільям Аляксандр Хаманд** (англ.: William Alexander Hammond; 28 жніўня 1828, Анапаліс (Мэрыленд) — 5 студзеня 1900, Вашынгтон) — амерыканскі ваенны медык, неўролаг. Генерал арміі Саюза. Першы амерыканскі лекар, які цалкам прысвяціў сябе неўралогіі, аўтар першага амерыканскага падручніка па неўралогіі, адзін з заснавальнікаў Амерыканскай неўралагічнай асацыяцыі, узначальваў яе ў 1882 годзе.

Біяграфія
---------

Хаманд нарадзіўся ў Анапалісе і быў другім сынам медыка Джона Уізлі Хаманд і Сары Пінкні. Ён вырас у пенсільванскім Харысбергу, дзе навучаўся ў прыватных настаўнікаў. З 1844 года ён браў урокі медыцыны ў Нью-Ёрку ва Уільяма ван Бюрэна, затым навучаўся ў Школе медыцыны Нью-Ёркскага ўніверсітэта з 1847 па 1848 год. На момант выпуску яму было 20 гадоў, хаця меркавалася, што выпускнікі павінны мець узрост мінімум 21 год. У той жа час ён падаў заяву на пасаду вайсковага медыка ў войску ЗША і 3 ліпеня 1849 года быў прыняты на гэтую пасаду. Ужо на наступны дзень ён ажаніўся з Элен Нісбет, дачкой пенсільванскага адваката.

На працягу 15 гадоў служыў вайсковым лекарам у войску ЗША. Удзельнічаў у войнах сіу. З 1860 года загадваў кафедрай у медыцынскім універсітэце штата Мэрыленд.

Пасля пачатку Грамадзянскай вайны, вярнуўся ў войска і ў 1862 годзе быў прызначаны Генеральным хірургам паўночнікаў (1862—1864), стаўшы самым маладым на той момант Генеральным хірургам у гісторыі ЗША. У 1864 годзе асуджаны трыбуналам за злоўжыванні, звольнены з войска, беспаспяхова пратэставаў, пасля звальнення заняў ва ўніверсітэце Нью-Ёрка кафедру нервовых хвароб і псіхіятрыі. Затым працаваў у Вермонцкім універсітэце.

У 1878 годзе Кангрэс аднавіў слуханні па справе Хаманда, і ў 1879 годзе быў адноўлены ў званні і ў праве насіць мундзір, без права атрымання пенсіі.

Пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Хаманд першым у 1870 годзе назіраў і апісаў нервовую хваробу атэтоз. Першым праводзіў доследы па прымяненні літыя пры лячэнні маніякальнага сіндрому. Свае назіранні апісаў у кнізе «The medical and surgical history of the rebellion». У 1871 годзе апублікаваў свой вядомы «Трактат аб хваробах нервовай сістэмы» (Treatise on diseases of the nervous system).

Зноскі
------

1. 1 2  William Alexander Hammond // SNAC — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q29861311'></a>
2. 1 2  William Alexander Hammond // Find a Grave — 1996. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>
3. ↑  Find a Grave — 1996.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · American National Biography |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12380219k · GND: 119029472 · ISNI: 0000 0000 8113 4078 · LCCN: n79095254 · NKC: nlk20000087969 · NLA: 35167078 · NTA: 090680251 · NUKAT: n2015139274 · PTBNP: 1171676 · SUDOC: 032690037 · VIAF: 34539053 |

 |
**Аліса Георгіеўна Коанен** (руск.: Али́са Гео́ргиевна Коонен; 5 (17) кастрычніка 1889, Масква — 20 жніўня 1974, Масква) — расійская і савецкая актрыса, Народная артыстка РСФСР (1935), жонка А. Я. Таірава.

Біяграфія
---------

У 16 год яна паступіла ў ММТ, вучылася ў Станіслаўскага. Ёй апекаваўся мецэнат Мікалай Тарасаў. Упершыню выйшла на сцэну ММТ у ролі Госці ў «Гора ад розуму» (1906). У 19 гадоў сыграла сваю першую вялікую ролю — Міціль у спектаклі «Сіняя птушка» паводле Метэрлінка (1908).

У 1913 годзе Аліса Коанен перайшла працаваць у Свабодны тэатр К. А. Марджанава, які праіснаваў толькі адзін сезон. Там яна сустрэла свайго будучага мужа — Аляксандра Таірава.

У 1914 годзе, калі ён арганізаваў Камерны тэатр, яна перайшла туды працаваць і неўзабаве стала вядучай актрысай. Валодала шырокім творчым дыяпазонам: ад трагічнай Федры да Жырафле-Жырофля ў аднайменнай аперэце Ш. Лекока, але асабліва вялікую вядомасць яна атрымала выкананнем роляў трагічнага плана. У Камерным тэатры актрыса прапрацавала да 1949 гады, калі тэатр быў расфармаваны і Таіраў быў выгнаны з тэатра і пераведзены на пасаду рэжысёра Тэатра ім. Я. Б. Вахтангава. Аліса Коанен рушыла ўслед за ім, але да працы ў тэатры яны не прыступілі. У студзені 1950 года Коанен і Таіраву былі ўсталяваныя персанальныя пенсіі саюзнага значэння.

У жніўні 1950 года ў выніку рэарганізацыі Камерны тэатр быў перайменаваны ў Маскоўскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна. Таіраў памёр у верасні таго ж года.

Зноскі
------

1. ↑  Коонен Алиса Георгиевна // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  *Brozović D. Ladan T.* Alisa Georgijevna Koonen // Hrvatska enciklopedija — LZMK, 1999. — 9272 с. — ISBN 978-953-6036-31-8<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1264934'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q429032'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18446'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1789619'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16265802p · GND: 116331690 · ISNI: 0000 0001 1438 0823 · LCCN: n89619462 · NKC: xx0159262 · NLP: A25082322 · NTA: 189630655 · VIAF: 13055272 · РДАЛМ: 10456367 |

 |
**Норфалцкі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Norfolk State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Норфалк у штаце Вірджынія.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Гэта гістарычна "чорны" ўніверсітэт, дзе традыцыйна большасць студэнтаў складаюць афраамерыканцы.

Установа была заснавана 18 верасня 1935 года як Норфалцкае падраздзяленне Вірджынскага саюзнага ўніверсітэта. 85 студэнтаў наведалі першыя заняткі, якія адбыліся ў 1935 годзе. У 1942 годзе вучэльня стала незалежнай і атрымала назву Норфалцкі політэхнічны каледж. Калі каледж атрымаў статус універсітэта ў 1979 годзе, генеральная асамблея штата змяніла яго назву на Норфалцкі дзяржаўны ўніверсітэт.

Структура
---------

* Школа бізнесу
* Школа адукацыі
* каледж вольных мастацтваў
* Каледж інжынерыі, навукі і тэхналогій
* Школа сацыяльнай працы
* Школа дадатковага навучання
* Ганаровы каледж
* Школа аспірантуры

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Вірджынія

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Андрэй Бурсаў, 1990-я гг.

**Андрэй Васільевіч Бурсаў** (нар. 21 жніўня 1976, Мінск, Беларусь) — беларускі паэт, мастак, фатограф і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Мінску ў 1976 годзе.

1986—1990 гг. — Мінская дзіцячая мастацкая школа.

1994—1999 гг. — перакладчыцкі факультэт Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта.

У 1997—1999 гг. друкаваўся ў газеце «Наша Ніва», часопісах «Першацвет» і «ARCHE».

2000 г. — лаўрэат прэміі «Дэбют» Саюза беларускіх пісменнікаў.

У 2007 г. выдавецтва "Лімарыус" выдала зборнік «Беларусь і беларусы ў прасторы і часе», у якой быў змешчаны артыкул вядомага брытанскага філоляга-славіста, прафэсара, папулярызатара беларускай літаратуры Арнольда Макміліна «Два прыклады постмадэрнай беларускаф паэзіі: Арцём Кавалеўскі і Андрэй Бурсаў» (на англійскай мове). У 2010 г. гэты артыкул быў цалкам уключаны ў кнігу Арнольда Макміліна "Belarusian Literature From The 1970s To The Present Day". А. Макмілін адзначае: "Бурсаў – паэт не просты і не лёгкі, асабліва з-за яго вакабуляра, які злучаe ў сабe розныя слоўцы: архаізмы і дыялeктызмы, жаргон і слэнг, а таксама вульгарызмы. Да таго ж і правапіс аўтара падаeцца даволі мудрагелістым, калі нe сказаць эксцэнтрычным. Нават у тым, як самі вeршы выглядаюць на папeры, адчуваeцца яскравы індывідуальны стыль".. 

Аўтар двух зборнікаў паэзіі, прозы і перакладаў: «Дзівін» (2002) і «Празнеб’е» (2009). Аўтар называе свае вершы "граняслоўямі". Слова "гранесловіе" можна знайсці ў слоўніку старажытнабеларускай мовы «Сіноніма славенароская» 17-га ст. у якім яно ўжываецца ў якасці сіноніма да слова "верш" .

Перакладае мастацкую і навукова-даследчыцкую літаратуру з/на беларускую і англійскую мовы.

Кнігі
-----

Вокладка першай кнігі А. Бурсава «Дзівін»
• 2002 г. — «Дзівін»,

• 2009 г. — «Празнеб’е».

Выставы
-------

• 10.05.2002 — Прэзентацыя-1 кнігі «Дзівін» (вершы, фатаграфіі, хэпенінг). Галерэя ЕГУ (Мінск),

• 26.06.2002 — Фота-варажба (прэзентацыя-2 кнігі «Дзівін» (вершы, фатаграфіі, хэпенінг)). Галерэя ЕГУ (Мінск),

• 2007 г. — Персанальная выстава «Першаклад» (жывапіс, вершы, пазлы). Галерэя «Падземка» (Мінск),

• 2009 г. — Персанальная выстава «Златадзён» (жывапіс, вершы). Музей гісторыі беларускай літаратуры (Мінск).

Крыніцы
-------

1. ↑  Карціна дня: «Барацьбіт» Андрэя Бурсава, Будзьма беларусамі, 21.11.2011,
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Дзівін / Dzivin (2002),
8. ↑  Празнеб’е / Praźniebïe (2009),
9. ↑  Прєзєнтацыя-1 кнігі «Дзíвін» (вершы, здымкі, хɛпэнінг). Галерыя EГУ (Менск),
10. ↑  Прєзєнтацыя-2 кнігі «Дзíвін» (вершы, здымкі, хɛпэнінг). Галерыя EГУ (Менск),
11. ↑  Выстава Андрэя Бурсава «Першаклад», Настаўнік.info, 28.11.2007,
12. ↑  Адкрыццё выставы Андрэя Бурсава «Златадзён», 16.01.2009, Будзьма беларусамі,
**Восем дзівакоў з Янчжоу** (кіт. 揚州八怪, піньінь *Янчжоу ба гуай*) — творчы калектыў кітайскіх мастакоў дынастыі Цын, якія пражывалі ў Янчжоў  (руск.) (бел..

Гісторыя
--------

Праца Гаа Сяна (1688—1753). Уваходзіў у творчы калектыў «Восем дзівакоў з Янчжоу»
Тэрмін «Восем дзівакоў з Янчжоу» аб’яднаў мастакоў па прынцыпе стаўлення да мастацтва, а не ў адносінах да жыцця. Іх так назвалі, таму што яны ў сваіх творах адмовіліся ад традыцыйных ідэй у жывапісе на карысць стылю, дзе прыярытэтам лічыліся выразнасць і індывідуальнасць. Большасць з іх паходзілі з бедных або няшчасных сем’яў. У свой час іх карціны былі даволі вядомымі. Паступова кожны з іх стаў прафесійным мастаком аднаго пэўнага жанру: партрэта, пейзажу і г. д.

Членамі «Янчжоу ба гуай», які не меў выразнага складу і пэўных храналагічных рамак, традыцыйна лічацца мастакі:

* Ван Шышэнь (汪士慎) (1686—1759);
* Гаа Сян (高翔) (1688—1753);
* Лі Фанін (李方膺) (1655—1755);
* Лі Шань (李鱓/李鳝) (1682/1686—1755/1757);
* Ло Пінь  (руск.) (бел. (罗聘) (1733—1799);
* Хуан Шэнь  (руск.) (бел. (黄慎) (1687—1768);
* Цзінь Нун  (руск.) (бел. (金农) (1687—1763/1764);
* Чжэн Се  (укр.) (бел. (郑燮) (1693—1765/1766).

У Янчжоу тых часоў пражывала нямала іншых жывапісцаў, якіх таксама прылічаюць да творчага аб’яднання «васьмі дзівакоў»: Хуа Янь, Гаа Фенхань і т.д.

Творчасць янчжоўскіх майстроў паслужыла ўзорам для так званых мастакоў «новай хвалі» (прадстаўнікоў «Шанхайскай групы» другой паловы XIX ст.), такім чынам істотна паўплываўшы на далейшае развіццё кітайскага жывапісу.

У Цэнтры сучаснага Янчжоу адкрыты «мемарыяльны музей», прысвечаны «васьмярым эксцэнтрыкам» — Янчжоу багуай цзіняньгуань  (кіт.) (бел..

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Кравцова М. Е.* Янчжоу ба гуай // Духовная культура Китая: Энциклопедия. — М.: Восточная литература, 2010. — Т. 6: дополнительный: Искусство / Ред. М. Л. Титаренко, А. И. Кобзев, С. А. Торопцев, С. М. Аникеева, М. А. Неглинская, А. Е. Лукьянов. — 1031 с. — С.899-902. — ISBN 5020184292; ISBN 9785020363823
* *Соколов-Ремизов С. Н.* Восемь янчжоуских чудаков: Из истории китайской живописи XVIII века. — Москва: Государственный институт искусствознания, 2000. — 348 с.

Спасылкі
--------

* Восемь чудаков из Янчжоу

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85041396 |
**Вера Вайцюлевіч** (псеўданім *Вера Гаротная*; 25 мая 1902, Бярозкі, Дрысенскі павет, Віцебская губерня, цяпер Краслаўскі край Латвіі — 16 ліпеня 1986, Рыга) — беларуская паэтэса.

Біяграфія
---------

Вучылася ў беларускай школе.

Першы яе верш надрукаваны 19 студзеня 1927 года ў газеце «Голас Беларуса». А ў 1932 годзе сваім коштам выдала ў Рызе лацінкаю маленькі паэтычны зборнік «Вершы. Dzejas» (пяць арыгінальных тэкстаў і іх пераклад на латышскую мову). Творы прысвяціла тагачаснаму прэзідэнту Латвіі Янісу Чакстэ, дзесяцігадоваму юбілею абвяшчэння Латвійскай дзяржавы, Райнісу і іншым.

Былі публікацыі і ў часопісе «Беларуская школа ў Латвіі».

Арганізоўвала ў Рызе начлежкі для латгальскіх землякоў. Спрабавала ствараць і рэлігійныя прытулкі.

Пасля вайны, калі культурна-асветная дзейнасць беларусаў у Латвіі згасла, яна некалькі разоў наведвала Менск.

Творчую спадчыну маці захавала яе дачка Уладзіслава Душкіна, мастак-мадэльер.

Творы рыжанкі Веры Вайцюлевіч (Гаротнай) у Менску друкаваліся ў «Голасе Радзімы», «Народнай газеце», часопісе «Зрок».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* «Крывіцкія руны» / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Русава.

**Людміла Русава** (11 чэрвеня 1954 — 30 мая 2010) — беларуская мастачка і перформерка. З 1990 года — член Беларускага саюза мастакоў.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1954 годзе ў пасёлку Дашчанае Архангельскай вобласці, РСФСР.

У 1973 годзе скончыла Мінскае мастацкае вучылішча імя А. Глебава, затым ў 1979 годзе — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут, аддзяленне манументальна-прыкладнога мастацтва.

15 гадоў працавала мастачкай на Барысаўскім камбінаце дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

Удзельніца творчых аб’яднанняў «Форма» і «Плюраліс».

Памёрла 30 мая 2010 ў Мінску.

Работы Людмілы Русавай знаходзяцца ў зборы Нацыянальнага мастацкага музея (Мінск, Беларусь), у Мастацкім музеі Цымерл (ЗША, Нью-Джэрсі), у муніцыпалітэце Бона, а таксама прыватных калекцыях у Мінску, Вільнюсе, Рызе, Гданьску, Варшаве, Стакгольме, Берліне і Бостане.

Творчая дзейнасць
-----------------

У 1970 — 1980-я гады ў Мінску разам з Ігарам Кашкурэвічам стварыла нефармальную групу мастакоў «Плюраліс».

У 1980—1990 гадах была ўдзельніцай шматлікіх перфарматыўных групавых праектаў. Групавая выстава «Ажыўленне Казіміра» (Мінск, Палац мастацтва, 1989), «Супрэматычнае ўваскрашэнне Казіміра» (Масква, 1990), выставы мастацтва актуальнай пазіцыі «In-formation» (Віцебск, 1994, 1995, 1996), персанальны праект Людмілы Русавай «Т» (Мінск, галерэя «Шостая лінія», 1995).

У 1997 годзе Русава ўдзельнічае ў Тыдні перформансу, прысвечаным рэжысёру і рэфарматару сцэны Антанену Арто (Мінск, галерэя «Шостая лінія»).

З 1999 года ў Мінску удзельнічала ў міжнародным фестывалі перформансу «Navinki».

У 2000 годзе выпусціла кнігу «Наскрозь». У яе ўвайшлі тэксты 1994—1999 гадоў, якія складаюць цэласны, структураваны аўтарскі тэкст, а таксама графічныя працы «Муміфікаваны знак», што неаднаразова дэманстраваліся раней на выставах у Беларусі і за мяжой.

У гэтым жа годзе зрабіла «фотапраект як фотаперформанс» разам з Сяргеям Ждановічам — «Гульня ў лялькі».

У 2003 годзе ў галерэі «NOVA» праходзіў сінтэтычны праект Людмілы Русавай «Месца танцаў-2003».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Спасылкі
--------

* 
* Архівавана 9 сакавіка 2023.
* 
* 
* Архівавана 9 сакавіка 2023.
* 
* 
* 
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свабода.
**«Свабода»** — выданне, адзіны нумар якога быў падрыхтаваны ў Санкт-Пецярбургу і надрукаваны ў фальварку Лябёдка (цяпер у межах в. Галавічполе, Шчучынскі раён) у 1902.

Газета «Свабода» была задумана як орган Беларускай рэвалюцыйнай партыі. У рэдакцыйнай працы восенню 1902 ўдзельнічалі Вацлаў Іваноўскі, Алаіза Пашкевіч, Іван Луцкевіч, Лявон Малецкі. Рукапісныя матрыцы (кірыліцай) падрыхтавалі Вінцэнт Валейка і Рамуальд Мілер. Падрыхтаваныя матэрыялы былі перавезены ў Лябёдку, якая належала Іваноўскім. Пад канец 1902 васьмістаронкавы нумар нелегальна аддрукавалі на гектографе накладам 200 асобнікаў Вацлаў Іваноўскі, Тадэвуш Іваноўскі, а таксама Вінцэнт Валейка з братамі. На тытульным аркушы значылася: «Свабода, № 1, 1903 г.».

Аднак затым «Свабода» была знішчаная (верагодна самімі выдаўцамі) і не дайшла да чытача. Пасля гэтага адзіны ці адзін з нямногіх пазасталых асобнікаў сканфіскавала ў студзені 1903 ў старэйшага з братоў Іваноўскіх, Юры Іваноўскага, варшаўская паліцыя, а сам ён быў арыштаваны і на 4 гады сасланы ў Наўгародскую губерню. З актаў справы Ю. Іваноўскага газета «Свабода» пасля знікла, і больш да нашага часу не было знойдзена ніводнага экзэмпляра выдання.

Як пісаў Адам Станкевіч, спасылаючыся на паведамленне Вацлава Іваноўскага, у «Свабодзе» былі змешчаны два артыкулы, адзін з якіх — на палітычную тэму, а другі — аб нацыянальнай свядомасці беларусаў. Змест гэтых артыкулаў невядомы. Затое вядомы паэтычны дэбют Алаізы Пашкевіч — верш «Мужыцкая доля». Верш Уладзіслава Сыракомлі «Добрыя весці», змешчаны ў «Свабодзе», быў перароблены выдаўцамі: антырасійскія акцэнты арыгінальнага тэксту замянілі на антыцарскія, ідэя класавай згоды паміж сялянствам і шляхтай, якую прапагандаваў Сыракомля, саступіла месца работніцка-сялянскай салідарнасці. Верш гэты захаваўся ў Архіве новых актаў у Варшаве, як адзіны сапраўдны фрагмент «Свабоды».

У 1990 у Мінску пад такой самай назвай пачала выходзіць грамадска-палітычная газета, рэдакцыя якой лічыла яе пераемніцай выдання «Свабоды», надрукаванага ў 1902.

Гл. далей: Свабода (1990)

Зноскі
------

1. ↑  Аб удзеле ў рэдакцыйнай працы І. Луцкевіча вядома ад В. Іваноўскага, але гэты факт не пацвярджаецца іншымі публікацыямі
2. ↑  Праўдападобна ініцыятарам знішчэння накладу выдання быў уладальнік Лябёдкі Леанард Іваноўскі, бацька братоў Іваноўскіх

Літаратура
----------

* Туронак Ю. Па слядах «Свабоды» // Ніва. 25.10.1981, 1.11.1981.
* Туронак Ю. Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі. — Мн. 2006. ISBN 985-6530-40-7 (бел.)
* Лаўрэш Л. Іваноўскія і Валейкі // НАША СЛОВА № 39 (1398), 26 верасня 2018.
| ⛭Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) |
| --- |
| 
**1654**  Смаленск •
Гомель •
Мсціслаўль •
Шклоў (1) •
Шклоў (2) •
Шапялевічы •
Дуброўня •
Віцебск •
Стары Быхаў (1)
**1655**  Ахматаў •
Магілёў (1) •
Вільня •
Львоў •
Гарадок •
Азерная •
Слуцк •
Бярэсце 
**Аднаўленне баявых дзеянняў** 
**1658**  Кіеў •
Веркі •
Варва •
Коўна 
**1659** 
Мядзель •
Стары Быхаў (2) •
Канатоп 
**1660**  Магілёў-Падольскі •
Ляхавічы •
Барысаў •
Палонка •
Магілёў (2)•
Любар •
Слабодзішча •
Бася •
Чуднаў 
**1661**  Друя •
Кушлікі •
Вільня (2) •
Пераяслаў 
**1662**  Канеў •
Бужын 
**1663**  Перакоп 
**Кампанія Яна ІІ Казіміра** 
**1664**  Рослаў •
Глухаў •
Пірагоўка •
Касулічы •
Дрокаў 
**Заключны этап**  Віцебск (2) •
Ставішча •
Медвін •
Себеж 
**1665**  Корсунь •
Белая Царква •
Дзвіна 
**1666**  Дынабург •
Батог
 |

**Бітва пад Шапялевічамі** або **бітва пад Барысавам** — адна з бітваў вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. Адбылася ў пачатку вайны 24 жніўня 1654 года каля Шапялевіч (цяпер у Круглянскім раёне) і скончылася перамогай маскоўскіх войск пад камандаваннем князя Аляксея Трубяцкога над войскамі Вялікага Княства Літоўскага пад камандаваннем вялікага гетмана Януша Радзівіла.

Пасля таго, як войска Януша Радзівіла 12 жніўня 1654 года ў бітве пад Шкловам нанесці паражэнне арміі князя Чаркаскага, гетман з 5-тысячным войскам вырашыў стрымаць наступленне другой расійскай арміі на чале з Трубяцкім (каля 15 тыс. чалавек), якая 20 жніўня пераправілася на правы бераг Дняпра.

Радзівіл рушыў пад Шапялевічы, тут падчас пераправы стрымаў перадавыя маскоўскія атрады, аднак пасля падыходу галоўных сіл маскоўская пяхота заняла Шапялевічы, а кавалерыя пад яе прыкрыцем пачала абыходзіць войскі Радзівіла з фланга. Спроба контратакі не ўдалася. 25 жніўня пяхота Радзівіла пацярпела паражэнне і адступіла, абоз і артылерыя былі захоплены праціўнікам. Таксама захоплены сцяг і карэта параненага Радзівіла, які ледзь выратаваўся сам.

У Рэчы Паспалітай больш не засталося сілаў паміж Дняпром і Бярэзінай. Паражэнне пры Шапялевічах абумовіла хуткае падзенне Смаленска (гл. Аблога Смаленска, 1654). Армія Вялікага княства Літоўскага перастала існаваць як арганізаваная вайсковая сіла, але ўжо ў верасні 1654 года Януш Радзівіл абвясціў, што вялікалітоўскае армія зноў гатова да баявых дзеянняў.

Зноскі
------

1. ↑  Bobiatyński K. «Od Smoleńska do Wilna. Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654-1655». 2004. Inforteditions
«Эцюд у барвовых тонах»: Шэрлак Холмс разглядае вуліку, якая была пакінута наўмысна - тое ж чырвоная сялёдка
**Чырвоная сялёдка** (англ.: red herring) — тактыка ў спрэчцы, пры якой увага падманутага звяртаецца на нейкую з’яву, якая не мае дачынення да спрэчкі. Чырвонай сялёдкай могуць быць як лагічныя памылкі, так і формы маўлення, якія блытаюць падманутага суразмоўніка. Чырвоныя сялёдкі могуць ужывацца наўмысна ў літаратуры, напрыклад у дэтэктывах, каб адгарнуць увагу чытача ад падзеяў, якія могуць намякнуць на разгадку, але чырвоныя сялёдкі так жа сама ўжываюцца ў палітыцы, каб адгарнуць увагу людзей ад пэўнае праблемы. Так жа сама чырвоныя сялёдкі могуць ужывацца ненаўмысна.

Тэрмін гэты трапіў ва ўжытак у 1807 годзе дзякуючы палемісту Уільяму Кобету, які расказаў гісторыю аб тых, як заблытаў паляўнічых сабак пахам вэнджанай сялёдкі і тыя згубілі след краляці.

Зноскі
------

1. ↑  *Oxford English Dictionary*. red herring, n. Third edition, September 2009
Павялічаная выява, выкананая ў растравай графіцы: злева — з паўторам пікселяў, справа — з бікубічнай інтэрпаляцыяй
**Пі́ксель** (*en:pixel*, скар. ад *en:picture's element*, элемент выявы) — найдрабнейшая адзінка лічбавай выявы ў растравай графіцы.

Кожны піксель выявы — аб'ект, які характарызуецца пэўным колерам або градацыяй шэрага колеру. Адзін піксель можа захоўваць інфармацыю толькі пра адзін колер, што і асацыюецца з ім.

Таксама піксель — гэта найменшая адзінка выявы, якая атрымоўваецца з дапамогай графічных сістэм вываду інфармацыі (камп'ютарныя маніторы, прынтары і г. д.).
У сучасных графічных сістэмах часцей за ўсё мае квадратную форму.
Ад колькасці пікселяў залежыць дэталёвасць выявы.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Краўчанка.
**Усевалад Ігнатавіч Краўчанка** (14 кастрычніка 1915, в. Каплічы, Мінская губерня, Расійская імперыя — 27 жніўня 1961, Каны, Францыя) — беларускі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 14 кастрычніка 1915 года ў вёсцы Каплічы Мінскай губерні (цяпер — Калінкавіцкі раён Гомельскай вобласці) ў сям’і настаўніка. Пасля заканчэння рабфака ў Мазыры (1933) і да 1941 г. працаваў у рэдакцыі раённай газеты «Калгаснік Мазыршчыны» (пазней рэарганізаванай у абласную газету «Бальшавік Палесся»). Адначасова завочна вучыўся на літаратурным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (скончыў два курсы). У першы год вайны — супрацоўнік армейскай газеты «Боевое знамя». Потым на журналісцкай рабоце ў Саратаўскай вобласці, з мая 1943 г. — загадчык аддзела партызанскага жыцця ў газеце «Савецкая Беларусь». Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў з 1939 г.

З 1945 года — адказны сакратар часопіса «Полымя». З 1950 года — адказны сакратар, у 1953—1961 гадах — галоўны рэдактар часопіса «Бярозка». 

Памёр 27 жніўня 1961 года ў Канах (Францыя).

Творчасць
---------

Першае апавяданне надрукаваў у 1933 г. (часопіс «Чырвоная Беларусь»). Аўтар зборнікаў аповесцей, апавяданняў «На крутым павароце» (1937), «Калгасныя навелы» (1940), «Зямля гудзе» (1945), «Станаўленне» (1947), «У імя Радзімы» (1948), «Жыта красуе» (1951), «Вясна на Палессі» (уключаны аднаактовыя п’есы, 1952), «Крыгаход» (1957), «Не поле перайсці» (1958), «Зорка Венера»(1960), «Над хвалямі Прыпяці» (выбранае, 1964), «Крыгалом» (1985). Выйшлі кнігі для дзяцей «Таямніца аднае вышкі» (1935). «Дзве сяброўкі» (1948, 1959), «Падарунак» (1950), «Тэорыя імавернасці» (1958), «Злачынства ля Зялёнай тоні» (1961), «Таямніца вугла альфа» (выбранае, 1973).

Выдаў зборнік аднаактовых п’ес «Апошняя варажба» (1960).

Пераклаў з рускай і ўкраінскай моў на беларускую «Бялее парус адзінокі» В. П. Катаева (1949), «Сцяганосцы» А. Ганчара (у сааўтарстве з І. Мележам, 1949), «Служу Радзіме» І. Кажадуба (1950), аповесць А. П. Гайдара «Цімур і яго каманда», апавяданне А. П. Чэхава «Анна на шыі» і інш.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі.

Зноскі
------



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2011101174 · VIAF: 8289154260885224480003 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аніскевіч.
**Руслан Генадзевіч Аніске́віч** (17 лютага 1967, Мінск) — беларускі юрыст і дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Юрыдычную дзейнасць пачынаў з пасады памочніка старшыні суда Савецкага раёна горада Мінска ў 1995 годзе. Пасля заканчэння ў 1997 годзе юрыдычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта быў прызначаны суддзёй суда Савецкага раёна горада Мінска, у 2007 — суддзёй Мінскага гарадскога суда.

З 2009 года пачаў працаваць на пасадзе суддзі Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. У 2014 годзе быў прызначаны суддзёй, сакратаром Пленума Вярхоўнага Суда. З красавіка 2015 года з’яўляўся намеснікам Старшыні, старшынёй судовай калегіі па крымінальных справах Вярхоўнага Суда.

У 2015 годзе прысвоены вышэйшы кваліфікацыйны клас.

15 кастрычніка 2020 года вызвалены ад пасады намесніка Старшыні Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь.

Спасылкі
--------

* Біяграфія на сайце юрфака БДУ Архівавана 16 кастрычніка 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Маас.

**Васіль Фёдаравіч Маас** (? — пасля 1900, Коўна) — расійскі архітэктар, архітэктар мінскага губернскага праўлення.

Біяграфія
---------

Навучаўся ў Акадэміі мастацтваў. У 1864 годзе атрымаў 2 сярэбраны медаль за праект тэатра; у 1865 г. — званне класнага мастака 3 ступені за праект сельскай царквы.

### Дзейнасць у Адэсе

З 1856 года працаваў у Адэсе, дзе некаторы час працаваў архітэктарам у Адэскім інжынерным упраўленні i выкладаў у Адэскай рысавальнай школе. Сярод іншага спраектаваў у горадзе будынкі гідрапатычай установы па вул. Елізавецінскай, 16; семінарыі і царквы на рагу Аляксандраўскага праспекта і вул. Паштовай (Жукоўскага), цяпер там тэхнікум; Земскага банка па вул. Садовай, 3; будынак 3-й мужчынскай гімназіі, цяпер корпус універсітэта ўнутраных спраў на Успенскай.

### Дзейнасць у Мінску

Пад старасць у 1889 годзе Васіль Маас па невядомай прычыне пераехаў у Мінск, дзе стаў архітэктарам губернскага праўлення. У Мінску распісаў плафон глядзельнай залы Гарадскога тэатра.

Спрабаваў стварыць школу для мастакоў з малазабяспечаных пластоў грамадства, якая магла б зарабляць правядзеннем выставак. 3 мэтай збору сродкаў па ініцыятыве В. Мааса у 1891 годзе ў Мінскy была адкрыта мастацкая выстаўка, на якой экспанаваліся творы мясцовых мастакоў, якая стала першай выстаўкай прафесійнага выяўленчага мастацтва ў Беларусі і паклала пачатак рэгулярнай выставачнай дзейнасці беларускіх мастакоў. Адкрылася яна 24 мая 1891 года ў залах Дваранскага сходу. Было прадстаўлена каля 100 карцін, у ліку якіх знаходзіліся творы А. Бартэльса, Я. Матэйкі, І. Айвазоўскага, Э. Сукоўскага, Я. Тышыньскага  (польск.) (бел. Мяшчэрскага. Аднак яна не мела таго поспеху, на які разлічвалі арганізатары. Пасля пакрыцця расходаў засталася зусім нязначная сума.

У канцы 1891 года В. Ф. Маас стварыў мастацка-сталярную майстэрню, у якой не толькі бясплатна выкладаў, але і выдаваў вучням штотыдзень па 50 капеек са сваіх сродкаў, каб даць ім магчымасць хадзіць на заняткі. Для майстэрні было выдзелена памяшканне пры летнім тэатры ў гарадскім садзе. З надыходам летняга тэатральнага сезона майстэрня пазбавілася памяшкання і з-за адсутнасці грошай на наём іншага спыніла існаванне.

Але В. Ф. Маас не здаецца. У 1894 годзе ён звяртаецца ў Акадэмію мастацтваў з просьбай дапамагчы ў арганізацыі мастацкай школы. Пры гэтым паведамляе, што мінскія жывапісцы — баталіст А. Папоў і акварэліст Э. Сукоўскі згодныя гэтак жа, як і ён, выкладаць бясплатна. Аднак і гэтая спроба скончылася безвынікова.

Дзейнасць В. Мааса сустрэла супраціў з боку чыноўнікаў, у выніку чаго ён пасля 1900 года з’ехаў у Коўна, дзе і памёр.

Зноскі
------

1. ↑  Памятная книжка Минской губернии на 1900 год  (руск.)
2. ↑  Василий Федорович Маас  (руск.)
3. 1 2  Фарміраванне беларускай нацыі. Культура Беларусі другой паловы XIX ст. — пачатку XX ст.  (руск.)
4. ↑  Застигла музика міста (архітектура) Архівавана 17 красавіка 2018.
5. 1 2 3  Потрясающе красивый дом на Коблевской(недаступная спасылка)  (руск.)
6. 1 2 3 4 5 6  Витрина городской жизни  (руск.)

Спасылкі
--------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кенэдзі.

**Ніна Кенэдзі** (англ.: Nina Kennedy; нар. 5 красавіка 1997 г. Перт) — аўстралійская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў скачках з шостам. Чэмпіёнка свету 2023 года, чэмпіёнка Гульняў Садружнасці 2022 года, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2022 года. Удзельніца Алімпійскіх гульняў 2020 года. Трохразовая чэмпіёнка Аўстраліі (2018, 2021, 2022). Уладальніца нацыянальнага рэкорду — 4,90 м (2023).

Біяграфія
---------

Ніна Кенэдзі нарадзілася 5 красавіка 1997 года ў Перце. Займаецца скачкамі з шастом з 2010 года. Трэніруецца пад кіраўніцтвам Аляксандра Парнова. У 2013 годзе Ніна дэбютавала на міжнароднай арэне на чэмпіянаце свету сярод юнакоў.

Зноскі
------

1. ↑  Nina KENNEDY // Athletics Australia — 1897. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2869069'></a>
2. ↑  World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · World Athletics |
**Вілма Анна Хелена Мурта** (фінск.: Wilma Anna Helena Murto; нар. 11 чэрвеня 1998, Куусьёкі, Заходняя Фінляндыя) — фінская скакуха з шостам, чэмпіёнка Еўропы 2022 года, чэмпіён Еўропы ў памяшканні 2023 года, член зборнай Фінляндыі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 і 2020/21.

Біяграфія
---------

У 2014 годзе, ва ўзросце 16 гадоў дэбютавала на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы сярод юніёраў у Юджыне, паказаўшы 25-ы вынік (3,75 м).

31 студзеня 2016 года ў Цвайбрукене ўстанавіла новы сусветны (ва ўзросце да 20 гадоў) юнацкі рэкорд для крытых памяшканняў, дзе ўзяла вышыню 4,71 м, пабіўшы ранейшы рэкорд Фінляндыі, устаноўлены Міннай Ніканен (4,6 м).

Яна выйграла залаты медаль на чэмпіянаце Еўропы па лёгкай атлетыцы 2022 года ў Мюнхене, скокнуўшы на 4,85 м, паўтарыўшы рэкорд чэмпіянатаў Еўропы, раней усталяваны Кацярынай Стэфанідзі, і ўсталяваўшы новы рэкорд Фінляндыі.

Зноскі
------

1. ↑  Wilma Murto // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
2. ↑  Wilma MURTO // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
3. ↑  Wilma Murto — 2006. Праверана 17 жніўня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · Red Bull · Tilastopaja · World Athletics · Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database |
**Зубачы́** (трансліт.: *Zubačy*, руск.: Зубачи) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Сялецкага сельсавета. Размешчана за 21 км ад Бярозы, за 18 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.

Гісторыя
--------

У 1864 годзе — вёска ў Сашыцкай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. У канцы XIX ст. — у Сялецкай воласці. Паводле перапісу 1897 года дзейнічаў хлебазапасны магазін.

У 1915 годзе акупіраваны германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені 1920 года ўстаноўлена савецкая ўлада. З 1921 года — у складзе Польшчы, у 1924 годзе ў Сялецкай гміне Пружанскага павета Палескага ваяводства, 25 будынкаў.

З 1939 года ў БССР, з 1940 года вёска ў Сашыцкім сельсавеце.

У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Акупанты загубілі 6 жыхароў вёскі, на франтах загінулі 9 воінаў-землякоў. Часці 152-й стралковай дывізіі 28-й арміі 1-га Беларускага фронту 13 ліпеня 1944 года выйшлі да р. Ясельда ў раёне вёсак Зубачы, Сашыца, Сялец, пры фарсіраванні ракі разгарэўся ўпарты бой. 15 ліпеня 1944 года воіны дывізіі выбілі гітлераўцаў з пазіцый і вызвалілі шэраг населеных пунктаў Бярозаўскага раёна. На ўшанаванне памяці савецкіх воінаў, якія загінулі ў гэтых баях, насыпаны 15-метровы Курган Славы і ўстаноўлена пліта з памятным надпісам.

З 16 ліпеня 1954 года вёска ў Сялецкім сельсавеце.

Планіроўка
----------

Планіровачна складаецца з кароткай вуліцы, арыентаванай з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, да якой у цэнтры прымыкаюць 2 завулкі (з паўднёвага захаду і ўсходу).

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**:
	+ 1897 — 30 двароў, 119 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
	+ 1905 — 165 жыхароў.
	+ 1924 — 122 жыхары.
	+ 1940 — 46 двароў, 275 жыхароў.
	+ 1959 — 57 гаспадарак, 200 жыхароў.
	+ 1970 — 223 жыхары.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2005 — 23 двары, 40 жыхароў.

Славутасці
----------

* Курган Славы (1967) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 113Д000142шыфр 113Д000142

Вядомыя асобы
-------------

* Пётр Уладзіміравіч Свентахоўскі (1939—2006) — беларускі мастак.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Зубачэ́**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Сялецкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сялец |
| Аграгарадкі | Нарутавічы |
| Вёскі | Аніцавічы ·  Асаўцы ·  Асека ·  Варажбіты ·  Зубачы ·  Куроўшчына ·  Міхнавічы ·  Панасавічы ·  Плехаўшчына ·  Рагачы ·  Сашыца ·  Утраны ·  Ясевічы |
**Коза Ностра** (на сіцылійскай мове Cosa Nostra — «Наша справа») — сіцылійская злачынная арганізацыя, некаторымі вызначаецца як мафія.

Дзейнічае на Сіцыліі з пачатку XIX стагоддзя, ператварыўшыся ў пачатку XX стагоддзя ў міжнародную арганізацыю. Першапачаткова арганізацыя займалася абаронай (якая ўключала самыя жорсткія метады) уладальнікаў апельсінавых плантацый і дваран, якія валодалі буйнымі зямельнымі ўчасткамі, у асноўным ад сябе ж саміх. Гэта былі зародкі рэкету. Пазней Коза Ностра пашырыла арэал сваёй дзейнасці, стаўшы злачыннай групоўкай ва ўсіх адносінах. З 20 стагоддзя галоўным кірункам дзейнасці Козы Ностра стаў бандытызм.

Арганізацыя складалася з групы, званай «сям’ёй» (famiglia). Сама «сям’я» мела жорсткую іерархічную структуру, падпарадкаваную так званаму Хроснаму бацьку — padrino. Тэрыторыя дзейнасці «сям’і» падзялялася на своеасаблівыя «акругі», якія маглі складацца з вуліц, раёнаў або нават цэлых правінцый. Кожная акруга кантраляваўся звычайна трыма сем’ямі, якія абіралі свайго лідара (такога лідара называюць часам capo di capi — галава галоў). Гэты лідар выбіраў свайго намесніка і яшчэ ад аднаго да трох дарадцаў (кансільеры).

Літаратура
----------

* Коза Ностра // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.374

Спасылкі
--------

* Von den Anfängen bis zur Gegenwart der Organisierten Kriminalität unter dem Schwerpunkt der Cosa Nostra Архівавана 29 красавіка 2012. (ням.)
Якудза, як напісана на катакане (ヤクザ)
Групоўка якудзы. На целах удзельнікаў мудрагелістыя татуіроўкі
**Якудза** — традыцыйная форма арганізаванай злачыннасці ў Японіі, групоўкі якой займаюць лідарскае становішча ў крымінальным свеце краіны. Бярэ пачатак ад вандроўных самураяў, члены групоўкі карыстаюцца самурайскім рытуаламі і для ідэнтыфікацыі выкарыстоўваюць татуіроўкі. Традыцыйнымі займаюцца наступнымі відамі злачынстваў: вымагальніцтва, шантаж, кантрабанда, гандаль наркотыкамі, прастытуцыя, азартны бізнес, кантралююць шэраг рэстаранаў і кафэ, кампаніі грузаперавозак. У пачатку 1960-х гадоў членаў якудзы налічвалася 180000 тысяч. Яны аб’яднаны ў 2000 банд, дробныя групоўкі ўваходзяць у склад буйных крымінальных груповак. Групоўкі маюць строгую іерархію, строгі кодэкс паводзінаў.

Літаратура
----------

* Peter B. E. Hill: The Japanese mafia. Yakuza, mafia and the state. Oxford 2003
* Taro Yamada, Guido Keller (Hrsg.): Bizzaria. 555 japanische Eigenarten und Mafia-Adressen. Angkor Verlag, 2002, ISBN 3-936018-07-3.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Якудза
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нарбут.
**Войцех Нарбут** (польск.: Wojciech Narbutt; 1762—1837) — пісьменнік, каралеўскі шамбялян, пасол Чатырохгадовага Сойма.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Нарбутаў герба «Трубы». Нарадзіўся ў радавым маёнтку Сукурча ў Лідскім павеце. Бацькі — Тадэвуш Нарбут, лідскі падкаморы, і Кацярына з Вяжэвічаў.

Вучыўся ў калегіуме піяраў у Вільні, пасля, з 1774 да 1776 г. — у Collegium Nobilium у Варшаве.

1775 г. — заўважаны Адамам Чартарыйскім становіцца пісарам, а пасля шамбялянам караля.

1788—1792 — быў паслом Чатырохгадовага Сойма ад Лідскага павета. Уваходзіў у склад дэпутацыяў па праверцы Вайсковага Дэпартамента Пастаяннай Рады. Быў прыхільнікам Канстытуцыі 3 мая. Быў сябрам Згуртавання сяброў урадавай канстытуцыі.

1794 г. — прыняў удзел у паўстанні. Атрымаў патэнт паручніка войскаў Рэчы Паспалітай.

З 1801 г. стаў настаўнікам Дамініка Радзівіла.

Далейшы лёс малавядомы. Займаўся гаспадаркай у радавым маёнтку. У 1809—1812 гг. быў маршалкам Лідскага павета.

Сям’я
-----

Быў жанаты з Ганнай з Эйсмантаў. Меў 2 дачок.

Зноскі
------

1. ↑  Wojciech Narbutt
2. 1 2


| ?Войцех Нарбут — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Войцех Нарбут |  | Тадэвуш Нарбут |  | Казімір Юзаф Нарбут[d] |  | Міхал Нарбут[d] |  | Францішак Нарбут[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: wojciech-narbutt-h-traby · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 825154260593424480005 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бахараў.

**Пётр Міхайлавіч Бахараў** (7 студзеня 1920, в. Грыневічы, Лагойскі раён, Мінская вобласць — 1986) — падпалкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Пётр Бахараў нарадзіўся 7 студзеня 1920 года ў вёсцы Грыневічы Лагойскага раёна Мінскай вобласці ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў у калгасе, пасля манцёрам радыёвузла ў сяле Ніжні Інгаш Краснаярскага краю. У 1940 годзе быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію.

З чэрвеня 1941 года — на Паўднёва-Заходнім, Бранскім, Цэнтральным, Беларускім, 1-м Беларускім франтах Вялікай Айчыннай вайны. У 1943 годзе уступіў у ВКП(б). Да верасня 1943 года гвардыі лейтэнант Пётр Бахараў быў камсоргам батальёна 239-га гвардзейскага стралковага палка 76-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро пры фарсіраванні Дняпра ў Брагінскім раёне.

21 верасня 1943 разам са ўзводам бранябойшчыкаў Бахараў адным з першых пераправіўся праз Дняпро у раёне сяла Мысы Рэпкінскага раёна Чарнігаўскай вобласці, і ўзначаліў абарону плацдарма ад контратакі нямецкіх падраздзяленняў. У ходзе контратакі было падбіта 3 варожых танка. 28 верасня група байцоў на чале з Бахаравым фарсіравала Днепр, ліквідавала варожы заслон на востраве, на правым беразе захапіла і ўтрымала плацдарм.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года гвардыі лейтэнант Пётр Бахараў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка».

Пасля заканчэння вайны Бахараў служыў ва ўнутраных войсках МУС СССР. У 1967 годзе ў званні падпалкоўніка быў звольнены ў запас. Пражываў у Краснаярску. Памёр у лістападзе 1986 года. Пахаваны ў Краснаярску.

Быў таксама ўзнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені і Чырвонай Зоркі, а таксама шэрагам медалёў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Бахарев Пётр Михайлович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 46. — 737 с.
2. 1 2 3 4 5  Бахарев Пётр Михайлович (руск.). . Праверана 2012-2-13.
3. ↑  Герои Советского Союза (руск.)(недаступная спасылка). . Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2012. Праверана 2012-2-13.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 357. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382
* Достоин звания героя. 2-е изд. перераб. и доп. Красноярск, 1975. / стр.115-116;
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск,1984. / стр.47.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шварцэ.
**Браніслаў Шва́рцэ** (польск.: Bronisław Antoni Szwarce; 7 кастрычніка 1834, Лакрыст каля г. Дынан, Францыя — 18 лютага 1904, Львоў) — дзеяч рэвалюцыйнага руху на Беларусі і ў Польшчы ў 1860-я гады.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 7 кастрычніка 1834 года ў французскай Брэтані. Яго бацька, Юзаф Шварцэ, удзельнічаў у паўстанні 1830-1831 гадоў і вымушаны быў выправіцца ў эміграцыю. Бунтоўны характар бацькі перадаўся сыну, які ў 1848 годзе ўдзельнічае ў еўрапейскай „вясне народаў": 14-гадовы хлопец змагаецца на барыкадах Парыжа супраць караля Луі Філіпа ў імя Рэспублікі. У першы раз аказваецца за кратамі. 

Скончыў у 1855 годзе інжынерную школу ў Парыжы. Пераехаў у Вену, дзе правёў два гады, будуючы аўстрыйскую чыгунку. У 1859 годзе ў Варшаве, а ўжо ў красавіку 1860 года ўладкаваўся ў французскую кампанію, якая будавала чыгунку Пецярбургска-Варшаўскую чыгунку. Браніслаў Шварцэ заняў пасаду памочніка будаўніка на станцыі Беласток. 

Вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод сялян Гродзенскай губерні, стварыў Беластоцкую рэвалюцыйную арганізацыю і кіраваў ёй. 

Прыхільнік апоры паўстання на народныя масы, на рэвалюцыйны саюз з рускім і інш. народамі. Арганізаваў выданне агітацыйнай літаратуры на беларускай мове («Гутарка старога дзеда» і інш.). 

3 ліпеня 1862 года член Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве па падрыхтоўцы паўстання, адзін з лідараў «чырвоных». Выступаў супраць «сепаратызму» К. Каліноўскага. 23 снежня 1862 года арыштаваны і зняволены ў Шлісельбургскую крэпасць, потым высланы ў Сібір, дзе супрацоўнічаў з нарадавольцамі. 

Шварцэ ў пачатку XX стагоддзя
3 1891 года ў Галіцыі, перакладаў на польскую мову творы М. Някрасава, А. Пушкіна. Аўтар успамінаў «Сем гадоў у Шлісельбургу» (1893) і інш. 

Магіла на Лычакаўскіх могілках
Памёр у Львове. Пахаваны на Лычакаўскіх могілках.

Зноскі
------

1. ↑  Cmentarz Łyczakowski we Lwowie — С. 255.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63568307'></a>
2. 1 2  *Васіль ГЕРАСІМЧЫК*. Кіраўнік Беластоцкага кола Браніслаў Шварцэ (з гісторыі паўстання 1863-1864 гг.) **(нявызн.)**. *Ніва* (20 сакавіка 2016). Праверана 20 жніўня 2023.
3. 1 2 3 4  *Г. В. Кісялёў.* Шварцэ Браніслаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Літаратура
----------

* *Г. В. Кісялёў.* Шварцэ Браніслаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* Браніслаў Шварцэ на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 119054493 · ISNI: 0000 0001 0974 9550 · LCCN: no94021288 · NKC: js2014851469 · NUKAT: n01010930 · VIAF: 56188554 · БАП: 139545 |

 |
**Маньчжурская аперацыя** — наступальная аперацыя Савецкіх Узброеных Сіл і Мангольскай арміі, праведзеная падчас Другой сусветнай вайны, па вызваленні Маньчжурыі ад японскай акупацыі.

Перадумовы і прычыны
--------------------

На 1945 год Японская імперыя захапіла Карэю, Маньчжурыю (паўночна-ўсходняя правінцыя Кітая), Індакітай і Інданезію.

На Ялцінскай канферэнцыі 1945 году, дзе паміж СССР, ЗША і Брытаніяй абмяркоўвалася пасляваенная Еўропа, таксама ўздымалася пытанне аб уступленні Савецкага Саюза ў вайну ў Азіяцка-Ціхаакіянскім рэгіёне з Японіяй. Гэта было выгадна не толькі англічанам і амерыканцам, але і савецкаму лідару Сталіну, які хацеў вярнуць Паўднёвы Сахалін і Курылы, якія адышлі да Японіі пасля руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Таксама на ўключэнне СССР у вайну з Японіяй настойліваў кітайскі галоўнакамандуючы Чан Кайшы.

Ход баявых дзеянняў
-------------------

Могілках пакутнікаў Савецкай Чырвонай Арміі, пабудаванае ў Маньчжурыі пасля Маньчжурскай аперацыі
8 жніўня Савецкі Саюз аб’яўляе вайну Японіі.

9 жніўня 1945 года перадавыя савецкія разведвальныя атрады пачалі наступленне. Адначасова авіяцыя нанесла масіраваныя ўдары па ваенных аб’ектах у Харбіне, Сіньцзіне і Цзіліне, па раёнах засяроджвання войскаў, вузлах сувязі і камунікацыях японцаў у памежнай зоне. Савецкі Ціхаакіянскі флот перарэзаў камунікацыі, якія злучалі Карэю і Маньчжурыю з Японіяй.

16 жніўня пасля разлютаваных баёў, якія вялі з праціўнікам часці 1-й Чырванасцяжнай і 5-й армій, быў узяты горад Муданьцзян.

19 жніўня японскія войскі амаль паўсюдна сталі здавацца ў палон, у той жа час у Мукдэне савецкія войскі ўзялі ў палон імператара Маньчжоу-го Пу І. Да 20 жніўня савецкія войскі выйшлі на маньчжурскую раўніну. З 18 па 27 жніўня былі высаджаны паветраныя дэсанты ў Харбіне, Фэнцяне, Сіньцзіне, Цзіліне, Родзюне, Дайрэне, Хэйдзё і іншых гарадах, а таксама выкарыстаныя рухомыя перадавыя атрады.

2 верасня Японія капітуліравала.

Спасылкі
--------

* 
*
Не блытаць з афганскімі маджахедамі.

**Саветы шуры маджахедаў Дэрны** — кааліцыя ісламісцкіх груповак, якія выступалі за ажыццяўленне законаў шарыяту ў лівійскім горадзе Дэрна. Акрамя спроб увесці строгія сацыяльныя нормы, альянс быў вядомы сваёй канфрантацыяй з фельдмаршалам Х. Хафтарам і лівійскім філіялам Ісламскай Дзяржавы Ірака і Леванта (ІДІЛ).

11 мая 2018 года Саветы Шуры былі распушчаны пад ціскам надыходзячых сіл ЛНА і заменены сіламі абароны Дэрны.

Саветы шуры маджахедаў Дэрны былі створаны былым членам Лівійскай ісламскай баявой групы Салімам Дэрбі 12 снежня 2014 года. Групоўка ваявала з ІДІЛ за ўладу ў горадзе. У чэрвені 2015 года баевікі ІДІЛ забілі старэйшага лідара Саветаў Шуры Насэра Акра. У адказ групоўка абвясціла джыхад супраць ІДІЛ. Вайна ішла з пераменным поспехам.

Зноскі
------

1. 1 2  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 чэрвеня 2018. Праверана 18 мая 2019.
2. ↑
3. ↑
4. ↑  War in Libya and its Futures: State of Play - Islamist Forces (2) **(нявызн.)**. *Red (Team) Analysis*.
5. ↑  Al-Qaida-linked militants attack IS affiliate in Libya **(нявызн.)**. *Associated Press* (10 чэрвеня 2015). Праверана 10 June 2015.
6. ↑  Osama Bin Laden’s Files: The Arab Revolutions **(нявызн.)**. *Foundation for Defense of Democracies*.
7. ↑

Спасылкі
--------

* *Truitte, Kevin*. The Derna Mujahideen Shura Council: A Revolutionary Islamist Coalition in Libya **(нявызн.)**. *www.universiteitleiden.nl*. Праверана 15 студзеня 2019.