**Інгушэ́ція** (руск.: Республика Ингушетия; інгуш.: ГӀалгӀай Мохк) — суб’ект Расійскай Федэрацыі, размешчаны на Паўночным Каўказе. Мяжуе з Чачнёй, Паўночнай Асеціяй і Грузіяй.

Інгушэція не мяжуе з Кабардзіна-Балкарыяй, нягледзячы на тое, што наяўнасць такой мяжы адзначана на афіцыйных сайтах абедзвюх рэспублік. Інгушэцію ад КБР аддзяляе вельмі вузкая паласа зямлі, на якой знаходзіцца паселішча з асяцінскай назвай Хурыкау («Сонечнае сяло») пераважна населенае інгушамі. Хоць сітуацыя з гэтым пярэсмыкам няпростая, фармальна і юрыдычна ён адносіцца да Паўночнай Асеціі. Паміж Паўночнай Асеціяй і Інгушэціяй існуе тэрытарыяльная спрэчка — Інгушэція аспрэчвае частку Прыгараднага раёна Паўночнай Асеціі на ўсход ад Уладзікаўказа. Па тэрыторыі Інгушэція — самы маленькі рэгіён Расіі (не ўлічваючы гарадоў федэральнага падначалення Масквы і Санкт-Пецярбурга).

Інгушэція размешчаная на паўночных схілах перадгор’я Вялікага Каўказскага хрыбта, у цэнтральнай яго частцы. Назва рэспублікі паходзіць ад рускага наймення карэннага насельніцтва (інгушы — верагодня, ад назвы сяла Ангушт). Саманазва народа — «галагай».

Насельніцтва
------------

Колькасць насельніцтва 465,0 тыс. чал. (2005); інгушы (77,3 %), чачэнцы (20,4 %), рускія (1,2 %). Шчыльнасць насельніцтва: 141,6 чал./км², удзельная вага гарадскога насельніцтва: 42,6 %.

Гісторыя
--------

Інгушэція ўвайшла ў склад Расійскай імперыі ў 1810 годзе. У 1860 годзе па ўказе імператара Аляксандра II ва ўсходняй частцы Паўночнага Каўказа была створана Церская вобласць, у склад якой увайшлі Чачэнская, Ічкерыйская, Інгушская і Нагорная акругі.

Пасля ўсталявання Савецкай улады, у сакавіку 1920, Церская вобласць была расфармавана, а Чачэнская (аб’яднаная з Ічкерыйскай) і Інгушская (аб’яднаная з Нагорнай) акругі сталі самастойнымі тэрытарыяльнымі ўтварэннямі. 20 студзеня 1921 года, Чачня і Інгушэція разам з Карачаева-Чаркесіяй, Кабардзіна-Балкарыяй і Паўночнай Асеціяй увайшлі ў зноў створаную Горскую АССР. 7 лістапада 1924 года Горская АССР была ліквідаваная, у сувязі з чым была ўтворана Інгушская АА у складзе РСФСР.

Будынак адміністрацыі Прэзідэнта ў Магасе 15 студзеня 1934 была створана Чачэна-Інгушская аўтаномная вобласць, якая 5 снежня 1936 года стала Чачэна-Інгушскай АССР (ЧІАССР). У лютым 1944 года ў сувязі з дэпартацыяй чачэнцаў і інгушоў аўтаномія была расфармаваная, пры гэтым Інгушэція ўвайшла ў Паўночна-Асяцінскую АССР у якасці Назранскага раёна.

9 студзеня 1957 з вяртаннем дэпартаваных жыхароў Чачэна-Інгушская АССР была адноўлена (пры гэтым Прыгарадны раён, які да гэтага часу ўжо засялілі асяціны, быў уключаны ў склад Паўночнай Асеціі). 15 мая 1991 года ЧІАССР пераназвана ў Чачэна-Інгушскую Рэспубліку. 1 кастрычніка 1991 года рашэннем Вярхоўнага Савета РСФСР Чачэна-Інгушская Рэспубліка была падзеленая на Чачэнскую і Інгушскую Рэспублікі. У склад рэспублікі ўвайшлі тры адміністрацыйных раёна былой Чачэна-Інгушэціі: Сунжанcкі, Малгабекскі і Назранскі. Сталіцай абраны былы раённы цэнтр Назрань. Будуецца новая сталіца — горад Магас.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Рэспубліка падзяляецца на 4 раёны:

* Джэйрахскі раён
* Малгабекскі раён
* Назранаўскі раён
* Сунжанскі раён

У Інгушэціі 4 горада: Магас (сталіца рэспублікі), Назрань, Малгабек, Карабулак. На тэрыторыі рэспублікі знаходзіцца самы вялікі ў Расіі па колькасці жыхароў сельскі населены пункт — станіца Арджанікідзаўская (65,5 тысяч чалавек), а таксама самы маленькі ў Расіі горад — Магас (301 чалавек).

Зноскі
------

1. ↑  Артыкул 14 часткі 1 Канстытуцыі Інгушэціі.
2. ↑
3. ↑  З магчымымі параўкамі на тэрытарыяльныя спрэчкі Інгушэціі з Чачнёй і Паўночнай Асеціяй.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Інгушэція на Вікісховішчы |

* Афіціыйны сайт Інгушэціі
* Навіны Інгушэціі

| Інгушэція |
| --- |
| Раёны | Джэйрахскі ·  Малгабекскі ·  Назранаўскі ·  Сунжанскі |
| Гарады | Карабулак ·  **Магас** ·  Малгабек ·  Назрань ·  Сунжа |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | Джэйрах |

| ⛭Адміністрацыйны падзел Расіі   Сцяг Расіі |
| --- |
| Рэспублікі | 
* Адыгея
* Алтай
* Башкартастан
* Бурація
* Дагестан
* *ДНР*1
* Інгушэція
* Кабардзіна-Балкарыя
* Калмыкія
* Карачаева-Чаркесія
* Карэлія
* Комі
* *Крым*1
* *ЛНР*1
* Мардовія
* Марый Эл
* Паўночная Асеція
* Татарстан
* Тува
* Удмурція
* Хакасія
* Чачня
* Чувашыя
* Якуція

 | Герб Расіі |
| Краі | 
* Алтайскі
* Забайкальскі
* Камчацкі
* Краснадарскі
* Краснаярскі
* Пермскі
* Прыморскі
* Стаўрапольскі
* Хабараўскі

 |
| Вобласці | 
* Амурская
* Арлоўская
* Архангельская
* Арэнбургская
* Астраханская
* Белгародская
* Бранская
* Валагодская
* Валгаградская
* Варонежская
* *Запарожская*1
* Іванаўская
* Іркуцкая
* Калінінградская
* Калужская
* Кастрамская
* Кемераўская
* Кіраўская
* Курганская
* Курская
* Ленінградская
* Ліпецкая
* Магаданская
* Маскоўская
* Мурманская
* Наўгародская
* Ніжагародская
* Новасібірская
* Омская
* Пензенская
* Пскоўская
* Разанская
* Растоўская
* Самарская
* Саратаўская
* Сахалінская
* Смаленская
* Свярдлоўская
* Тамбоўская
* Томская
* Тульская
* Уладзімірская
* Ульянаўская
* *Херсонская*1
* Цвярская
* Цюменская
* Чалябінская
* Яраслаўская

 |
| Гарады федэральнага значэння | 
* Масква
* Санкт-Пецярбург
* *Севастопаль*1

 |
| Аўтаномная вобласць | 
* Яўрэйская

 |
| Аўтаномныя акругі | 
* Ненецкая
* Ханты-Мансійская
* Чукоцкая
* Ямала-Ненецкая

 |
| Скасаваныя | 
* Агінская Бурацкая аўтаномная акруга
* Камчацкая вобласць
* Карацкая аўтаномная акруга
* Комі-Пярмяцкая аўтаномная акруга
* Пермская вобласць
* Таймырская (Далгана-Ненецкая) аўтаномная акруга
* Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга
* Чыцінская вобласць
* Эвенкійская аўтаномная акруга

 |
| **Федэральныя акругі** | 
* Далёкаўсходняя
* Паўднёвая
* Паўночна-Заходняя
* Прыволжская
* Сібірская
* Уральская
* Цэнтральная

 |
| 1 — на міжнародна прызнаных тэрыторыях Украіны, анексаваных Расіяй у 2014 і 2022 гадах. |