Кальцо з П’етраасы (малюнак Генры Трэнка, 1875).
**Кальцо з П’етраасы** — залатое кальцо ў выглядзе шыйнай грыўні, знойдзенае ў кургане каля П’етраасы (цяпер П’етрааселе), жудзец Бузэў, паўднёвая Румынія (былая Валахія), у 1837 годзе. Яно было часткай вялікага залатога скарба, датаванага 250—400 гадамі нашай эры. Само кальцо, як часцей за ўсё лічыцца, мае рымска-міжземнаморскае паходжанне, на ёй ёсць надпіс на гоцкай мове (рунічны алфавіт «старшы Футарк»).

Кальцо з надпісам застаецца прадметам сур’ёзнай навуковай цікаўнасці, існуе шэраг тэорый наконт яго паходжання, прычыны захавання і датыроўкі. Надпіс, пашкоджаны неўзабаве пасля выяўлення, не можа быць прачытаны з упэненасцю, таму робяцца розныя спробы яго рэканструкцыі і інтэрпрэтацыі. Нядаўна з’явілася магчымасць рэканструяваць пашкоджаны ўчастак з дапамогай зноў знойдзеных выяў кальца ў яго першапачатковым стане. Кальцо з надпісам можа даць разуменне прыроды дахрысціянскай язычніцкай рэлігіі готаў.

Гісторыя
--------

### Паходжанне

Асноўны артыкул: **П’етраасельскі скарб**
Плакат з выявай скарба з П’етраасы, часткай якога з’яўляецца кальцо.
Арыгінальны скарб, выяўлены ў вялікім кальцавым кургане, вядомым як гара Істрыца каля П’етрааселе ў Румыніі, складаўся з 22 частак, сярод якіх былі мноства залатых пасудзін, талерак і кубкаў, а таксама ювелірныя вырабы, у тым ліку два кальцы з надпісамі. Калі скарб толькі выявілі, рэчы былі склеены ў неіндыфіцыруемую чорную масу, што прывяло да высноў, што скарб мог быць пакрыты нейкім арганічным матэрыялам (напрыклад тканінай ці скурай) да таго як быў закапаны ў зямлю Агульная вага знаходкі была каля 20 кг.

Дзесяць рэчаў, сярод якіх адно кальцо з надпісам, былі скрадзены неўзабаве пасля знаходкі скарба. А калі скраденыя рэчы былі зноў знойдзены, было высветлена, што кальцо было разрэзана прынамсі на чатыры часткі ювелірам з Бухарэста, пры гэтым адзін з сімвалаў надпіса быў значна пашкоджаны. На шчасце, да гэтага Лонданскае Арундэльскае таварыства зрабіла падрабязныя малюнкі, гіпсавую копію і фотаздымак кальца, і страчаны сімвал магчыма было аднавіць з адноснай пэўнасцю.

### Прычыны захавання

Як і ў большасці знаходак гэтага тыпу, застаецца незразумелым, чаму рэчы былі памешчаны ў курган, хаця ёсць некалькі праўдападобных версій. Тэйлар сцвярджае, што кальцападобны курган, у якім гэтыя рэчы былі знойдзены, верагодна, знаходзіцца на месцы язычніцкага храма, і на падставе аналіза знойдзенага надпіса, можна меркаваць, што яны былі часткай ватыўнага скарба. Праўда гэтая тэорыя ў значнай ступені ігнаруецца больш познімі даследаваннямі. У прыватнасці Лаенга (1997) адзначае, што ўсе астатнія рэчы ў скарбе мелі «пэўны рытуальны характар». Асабліва вартай увагі ў гэтай сувязі з’яўляецца фіяла, упрыгожаная выявамі (хутчэй за ўсё германскіх) багоў.

Прыхільнікі тэорыі аб асабістым скарбе Атанарыха мяркуюць, што золата было закапана ў спробе схаваць яго ад гунаў, якія перамаглі гоцкае племя грэйтрунгаў на поўначы ад Чорнага мора і пачалі рухацца ў бок Дакіі каля 375 года. Але застаецца незразумелым, чаму золата так і засталося закапаным, бо дамова Атанарыха з Феадосіям I (380) дазволіла яму і яго супляменнікам знаходзіцца пад абаронай Рымскай дзяржавы да яго смерці ў 381 годзе. Іншыя даследчыкі меркавалі, што скарб належаў валадару остготаў. Русу (1984) ідэнтыфікаваў Гайну, гоцкага палкаводца рымскай арміі, які быў забіты гунамі каля 400 года, як уладальніка скарба. Хаця гэтая версія дапамагла б патлумачыць, чаму клад застаўся закапаным, яна не можа даць адказ на пытанне, чаму такі прыкметны кальцападобны курган быў абраны ў якасці месца, дзе быў схаваны такі вялікі і каштоўны скарб.

### Датаванне

Былі прапанаваны розныя версіі пра час захвання скарба, якія шмат у чым засноўваюцца на паходжанні рэчаў, манеры пахавання і надпісе на кальцы. Тэйлар гаворыць аб дыяпазоне ад 210 да 250 года. У больш позніх даследваннях навукоўцы прапанавалі некалькі больш познія тэрміны: прыхільнікі тэорыі Атанарыха казалі пра пачатак 4-га стагоддзя, а даследчыкі Канстантынэску і Тамеску ўказвалі на пачатак 5 стагоддзя.

### Рэканструкцыя надпісу

Рэканструкцыя рунічнага надпісу з абруча.
На залатым абручы маецца рунічны надпіс («старэйшы Футарк»), пры гэтым 7-ы сімвал (верагодна ᛟ /o/) быў збольшага знішчаны, калі абруч парэзалі выкрадальнікі. Пашкоджаная руна выклікала шэраг навуковых дыскусій, падчас якіх яе прызнавалі як ᛃ /j/ (Reichert 1993, Nedoma 1993) ці, магчыма, ᛋ /s/ (Looijenga 1997). Калі прыняць да ўвагі здымак Арундэльскага таварыства, дык надпіс першапачаткова быў такі:

**gutaniowi hailag**
ᚷᚢᛏᚨᚾᛁᛟᚹᛁ ᚺᚨᛁᛚᚨᚷ
### Сэнс надпісу

Нягледзячы на адсутнасць кансэнсусу адносна дакладнай расшыфроўкі надпісу, навукоўцы згодныя з тым, што яго мова — нейкая форма готыкі, і што яна была зроблена ў рэлігійных мэтах. Тэйлар інтэрпрэтуе надпіс як відавочна паганскі па сваім характары і які сведчыць аб існаванні храма, для якога абруч быў вотыўным скарбам. Ён называў дату закладання скарбу (210—250) сыходзячы з таго факту, што пераход да хрысціянства готаў уздоўж Дуная, як лічыцца, быў практычна завершаны на працягу некалькіх пакаленняў пасля таго, як яны перасяліліся сюды ў 238 годзе.

Мак-Лаўд і Міес (2006) лічаць, што абруч мог уяўляць сабою «храмавы абруч» ці «святы прысяжны абруч», існаванне якіх у паганскія часы зафіксавана ў старажытнаскандынаўскай літаратуры і знаходзіць пацверджанне ў археалогіі. Акрамя таго, як яны мяркуюць, надпіс мог служыць доказам існавання пакланення «маці-багіням» сярод готаў, што паўтарае добра задакументаванае пакланенне «маці-багіням» у іншых рэгіёнах на нямецкім поўначы. Мак-Лаўд і Міес таксама мяркуюць, што з’яўленне абодвух агульнанямецкіх тэрмінаў, якія пазначаюць «святасць» (*wīh* і *hailag*), можа дапамагчы растлумачыць адрозненне паміж двума паняццямі на гоцкай мове. Яны мяркуюць, што абруч лічыўся святым не толькі з-за яго сувязі з адным ці некалькімі божаствамі, але таксама і сам па сабе.

Зноскі
------

1. ↑  Schmauder (2002:84).
2. ↑  Фотаздымак Арундэльскага таварыства, існаванне якога амаль стагоддзе заставалась невядомым навукоўцам, быў перавыданы Бернардам Місам у 2004 годзе
3. 1 2  Taylor (1879:8).
4. ↑  Looijenga (1997:28). See also MacLeod and Mees (2006:174)
5. ↑  Constantinescu (2003:2).
6. ↑  Constantinescu (2003:3,14).
7. ↑  Rusu (1984:207-229); referenced in Cojocaru (1999:11).
8. ↑  Constantinescu (2003:3,14); Tomescu (1994:230-235).
9. ↑  Reichert (1993), Nedoma (1993); referenced in Düwel (2001:32).
10. ↑  Taylor (1879:7-8).
11. ↑  MacLeod and Mees (2006:173-174); Ullberg (2007)
12. ↑  MacLeod and Mees (2006:174)
13. ↑  MacLeod and Mees (2006:174).

Літаратура
----------

* Antonsen, Elmer H. (2002). *Runes and Germanic Linguistics*. Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-017462-6. .
* Avram, Alexandru (Ed.) (1994). *Goldhelm, Schwert und Silberschätze: Reichtümer aus 6000 Jahren rumänischer Vergangenheit*. Frankfurt am Main: Sonderausstellung Schirn Kunsthalle.
* Cojocaru, V.; Besliu, C.; Manea, C. A. (June 1999). "Nuclear Analyses of the Pietroasa Gold Hoard". *Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry* **240** (3): 897–908. doi:10.1007/BF02349869. .  Архівавана 5 студзеня 2013.. PDF
* Constantinescu, B.; Bugoi, R.; Cojocaru, V.; Voiculescu, D.; Grambole, D.; Herrmann, F.; Ceccato, D.; Calligaro, T.;  *et al*. (August 2003). "Micro-PIXE Study of Gold Archaeological Objects". *Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry* **257** (2): 375–383. doi:10.1023/A:1024700316827. .  Архівавана 8 снежня 2012.. PDF; Summary Архівавана 1 кастрычніка 2021.
* Diculescu, Constantin (1923). *Die Wandalen und die Goten in Ungarn und Rumänien*. Leipzig: Mannus-Bibliothek, 34.
* Düwel, Klaus (2001). *Runenkunde*. Stuttgart: J.B. Metzler. ISBN 3-476-13072-X.
* Giurescu, Constantine (1976). *History of the Romanians*. Bucharest: Romanian Academy Publishing House. .
* Green, Dennis H. (2000). *Language and History in the Early Germanic World*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-79423-4. .
* Heizmann, Wilhelm; Pieper, Peter (2003). *Runica-Germanica-Mediaevalia (Ergänzungsbände zum Reallexikon der Germanischen Altertumskunde)*. Berlin, New York. pp. 595–646.
* Johnsen, Ingrid Sanness (1971). "Omkring tolkning av runeinnskriften på gullringen fra Pietroassa". *Mål og namn. Studiar i nordisk mål- og namnegranskin* (Oslo: Magerøy, Hallvard, KjellVenås): 172–186.
* Krause, Wolfgang; Jankuhn, Herbert (1966). *Die Runeninschriften im älteren Füthark*. Göttingen. .
* Krogmann, Willy (1978). *Die Kultur der alten Germanen: Teil I: Die materiellen Voraussetzungen*. Wiesbaden.
* Looijenga, Tineke (1997) (PDF). *Runes around the North Sea and on the Continent AD 150-700: Texts and Contexts*. University of Groningen.. Retrieved on 2008-04-08.
* MacLeod, Mindy; Mees, Bernard (2006). *Runic Amulets and Magic Objects*. Boydell Press. ISBN 1-84383-205-4. .
* Massmann, H.F. (1857). "Der Bukarester Runenring". *Germania: Vierteljahrsschrift für Deutsche Alterthumskunde (Hg.: F. Pfeiffer)* **2**: 209–213. .
* Mees, Bernard (2004). "Runo Gothica: The Runes and the Origins of Wulfila's Script". *Die Sprache: Zeitschrift für Sprachwissenschaft* **3**: 55–79.
* Nedoma, Robert (1993). "Abbildungen und Nachbildungen des unbeschädigten Runenrings von Pietroassa". *Die Sprache: Zeitschrift für Sprachwissenschaft* **35**: 226–234.
* Nordgren, Ingemar (2004). *The Well Spring of the Goths: About the Gothic Peoples in the Nordic Countries and on the Continent*. iUniverse. ISBN 0-595-33648-5. .
* North, Richard (1997). *Heathen Gods in Old English Literature*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-55183-8. .
* Odobescu, Alexandru (1889). *Le trésor de Petrossa: Étude sur l’orfèvrerie antique*. Paris-Leipzig: J. Rotschild.
* Reichert, Hermann (1993). "GUTANI? WI HAILAG". *Die Sprache: Zeitschrift für Sprachwissenschaft* **35**: 235–247.
* Rusu, M. (1984). "Tezaurul De La Pietroasele Şi Contextul Istoric Contemporan". *Cercetãri Arheologice* **7**: 207–229. .
* Schmauder, Michael (December 1, 2002). Corradini, Richard. ed. "The ‘Gold Hoards’ of the Early Migration Period". *The Construction of Communities in the Early Middle Ages: Texts, Resources and Artifacts* (Brill Academic Publishers): 81–107. ISBN 978-90-04-11862-1. .
* Steiner-Welz, Sonja (2005). *Runenkunde: Die Welt der Germanen*. Mannheim: Reinhard Welz Vermittler. ISBN 978-3-936041-15-6. . .
* Taylor, Isaac (1879). *Greeks and Goths: A Study on the Runes*. London: MacMillan and Co. . .
* Todd, Malcolm (1992). *The Early Germans*. Blackwell Publishing. ISBN 0-631-19904-7. .
* Tomescu, Dorina (1994). "Der Schatzfund von Pietroasa". *Goldhelm, Schwert und Silberschätze* (Frankfurt am Main: Sonderausstellung Schirn Kunsthalle): 230–235.
* Toril, Swan; Mørck, Endre; Westvik, Olaf J. (1994). *Language Change and Language Structure: Older Germanic Languages in a Comparative Perspective*. de Gruyter. ISBN 3-11-013538-8. .
* *Ullberg, Sara*. Kultplats helgad åt guden Ull hittad i Upplands Bro **(нявызн.)**.  Dagens Nyheter (13 снежня 2007). Праверана 29 лютага 2008.