**Марцін Фрыдрых Густаў Эміль Німёлер** (ням.: Martin Friedrich Gustav Emil Niemöller; 14 студзеня 1892, Ліпштат, Германія — 6 сакавіка 1984, Вісбадэн, ФРГ) — нямецкі пратэстанцкі тэолаг, пастар пратэстанцкай евангельскай царквы, адзін з самых вядомых у Германіі непрымальнікаў нацызму. Аўтар вядомага выслоўя «Калі яны прыйшлі…»

Прэзідэнт Сусветнага савета цэркваў, лаўрэат Міжнароднай Ленінскай прэміі міру (1967).

Маладосць
---------

Марцін Німёлер нарадзіўся ў Ліпштаце, Паўночны Рэйн — Вестфалія, 14 студзеня 1892 года ў сям'і лютэранцкага пастара Генрыха Німёлера і яго жонкі Паўлы Мёллер. Выхоўваўся ён у кансерватыўным асяроддзі. У 1900 годзе сям'я пераехала ў Эльберфельд, дзе ён скончыў школу, здаўшы экзамены ў 1910 годзе.

Ён пачаў кар'еру афіцэра ў ваенна-марскім флоце Германскай імперыі. У 1915 годзе быў прызначаны на падводную лодку «Thüringen», а ў кастрычніку таго ж года перайшоў на падлодку «Вулкан» (ням.: Vulkan).

Веймарская рэспубліка
---------------------

20 ліпеня 1919 ажаніўся з Эльзай нее Брэмер. У гэтым самым годзе ўладкаваўся на ферму каля Оснабруку, але фермерам стаць не здолеў, на маючы дастаткова грошай на ўласную ферму. Пазней ён вярнуўся да сваёй ідэі зрабіцца лютэранскім пастарам і пачаў вывучаць пратэстанцкую тэалогію ў Вестфальскім універсітэце Вільгельма ў Мюнстэры (1919—1923).

Высвечаны ў духоўны сан 29 чэрвеня 1924. Пасля аб'яднаная евангельская царква старапрускай уніі прызначыла яго вікарыем мюнстэрскай Царквы Збавіцеля. У 1931 Німёлер стаў пастарам Царквы Ісуса Хрыста (у кангрэгацыі з Царквой Св. Ганны) ў Далеме, багатым прадмесці Берліну.

Трэці рэйх
----------

Як і бальшыня пратэстанцкіх пастараў, Німёлер адкрыта падтрымліваў правых апанентаў Веймарскай рэспублікі. Ён вітаў прыход Гітлера да ўлады ў 1933 годзе, спадзеючыся, што гэта стане пачаткам нацыянальнага адраджэння. Аднак ён быў нязгодны з «Арыйскім абзацам». У 1936 годзе ён з групай пратэстанцкіх царкоўных дзеячаў падпісаў пэтыцыю, якая рэзка крытыкавала нацысцкую палітыку і абвяшчала «арыйскі абзац» несумяшчальным з хрысціянскай дабрадзеяй міласернасці. Нацысцкі рэжым адрэагаваў масавымі арыштамі і абвіначваннямі супраць амаль 800 пастараў і царкоўных юрыстаў.

У 1933 годзе Німёлер заснаваў Надзвычайны сход пастараў  (ням.) (бел. — аб'яднанне пастараў для «змагання з узрастаючай дыскрымінацыяй хрысціян яўрэйскага паходжання». Да восені 1934 Німёлер разам з іншымі лютэранскімі і пратэстанцкімі пастарамі, такімі як Карл Барт і Дытрых Банхёфер, стварылі Спавядальную царкву  (ням.) (бел. — пратэстанцкую групу, якая супрацьстаяла нацыфікацыі пратэстанцкіх цэркваў  (ням.) (бел.. Пісьменнік і нобелеўскі лаўрэат Томас Ман апублікаваў пропаведзі Німёлера ў ЗША і ўхваліў яго мужнасць.

Трэба адзначыць, што Німёлер абараняў толькі навернутых у хрысціянства яўрэяў, адначасна робячы зняважлівыя выказванні ў бок прадстаўнікоў іўдзейскай веры. У адной з пропаведзяў 1935 года ён заўважыў: «Якія прычыны [іхняе] відавочнай кары, якая доўжыцца тысячагоддзямі? Дарагія браты і сёстры, прычына відавочная: яўрэі ўкрыжавалі Хрыста!»

Арышт і зняволенне
------------------

Німёлер быў арыштаваны 1 ліпеня 1937 і 2 сакавіка 1938 прадстаў перад «Асаблівым судом»  (ням.) (бел. па падазрэнні ў антыдзяржаўнай дзейнасці. Ён быў прыгавораны да сямімесячнага зняволення і штрафу 2000 рэйхсмарак. Паколькі час яго знаходжання пад вартай пераўзыходзіў тэрмін судовага прыгавору, ён быў вызвалены з-пад варты ў зале суду, аднак адразу ж па выхадзе з яе быў затрыманы гестапа. Утрымліваўся ў канцлагерах Заксенгаўзен і Дахау. У канцы красавіка 1945 года быў перамешчаны ў Ціроль разам са 140 іншымі вядомымі вязнямі, адкуль быў вызвалены 5-й амерыканскай арміяй 5 мая.

Пасля вайны
-----------

Німёлер ніколі не адмаўляў уласнай віны ў часы існавання нацысцкага рэжыму. У 1955 годзе было апублікавана яго вядомае выслоўе «Калі яны прыйшлі…» — у якім ён асуджаў бяздзейнасць падчас прыходу да ўлады нацыстаў і паступовага вынішчэння імі пэўных сацыяльных слаёў. У 1959 годзе, адказваючы на пытанне Альфрэда Вінера, яўрэйскага даследчыка расізму і ваенных злачынстваў нацысцкага рэжыму, Марцін пісаў, што яго васьмігадовае зняволенне стала паваротным пунктам у яго жыцці, пасля якога ён пачаў глядзець на рэчы іначай.

У 1947—1961 Німёлер з'яўляўся прэзідэнтам пратэстанцкае царквы ў Гесэне і Насау. Ён быў адным з ініцыятараў «Штутгарцкай дэкларацыі вінаватасці»  (ням.) (бел. падпісанай выбітнымі асобамі нямецкіх пратэстанцкіх цэркваў. Дакумент прызнаваў, што цэрквы зрабілі недастаткова высілкаў для супрацьстаяння нацыстам.

Уражаны сустрэчай з Отам Ганам (празваным «бацькам ядзернай хіміі») у ліпені 1954, Німёлер стаў палкім пацыфістам і ўдзельнікам кампаніі за ядзернае раззбраенне. У 1959 годзе нават быў прыцягнуты да адказнасці за тое, што выказваўся пра войска вельмі непахвальным чынам. Яго візіт да лідара камуністычнага В'етнама Ха Шы Міна ў разгары В'етнамскай вайны меў вялікі розгалас. Німёлер таксама прымаў актыўны ўдзел у пратэстах супраць вайны ў В'етнаме і «Двухшляхавага рашэння НАТА»  (англ.) (бел..

У 1961 годзе Марцін стаў прэзідэнтам Сусветнага савета цэркваў. У 1966 годзе атрымаў Ленінскую прэмію міру.

Памёр у Вісбадэне 6 сакавіка 1984 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Martin Stöhr*. «…habe ich geschwiegen». Zur Frage eines Antisemitismus bei Martin Niemöller (ням.).
2. ↑  *Current Biography 1943*, с. 555
3. 1 2 3 4  "Niemöller, "8:698.
4. ↑   Архівавана 24 жніўня 2011. Нямецкі гістарычны музей
5. ↑  Тэкст пропаведзі па-англійску: Martin Niemöller, First Commandment, London, 1937, с. 243—250.
6. ↑  georg-elser-arbeitskreis.de (ням.)
7. 1 2  Spartacus Educational website
8. ↑  *Гаральд Марк'юз (прафесар гісторыі ўніверсітэту Санта-Барбары)*. «Штутгарцкая дэкларацыя вінаватасці», уводзіны і пераклад (англ.). Праверана 30 ліпеня 2006.
9. ↑  WDR online:*«Soldaten sind Mörder!»*
10. ↑  Храналагічная шкала Німёлеравага жыцця Архівавана 5 жніўня 2012.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Марцін Німёлер у Вікіцытатніку |
| commons: | Марцін Німёлер на Вікісховішчы |

 У Вікіцытатніку ёсць старонка па тэме **Марцін Німёлер**
* Хто такі Марцін Німёлер?
* Біяграфія Марціна Німёлера
* Тэкст «Штутгарцкай дэкларацыі вінаватасці»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10206385 · BIBSYS: 90057290 · BNF: 11948184r · CiNii: DA06950126 · GND: 118587900 · GTAA: 133289 · ISNI: 0000 0001 1477 8073 · LCCN: n50003848 · NDL: 00524783 · NKC: skuk0004319 · NLA: 35995411 · NLP: a0000002915008 · NSK: 000140296 · NTA: 069649898 · NUKAT: n2014146238 · LIBRIS: 315551 · SUDOC: 027441091 · VIAF: 94035448 |

 |