**Ма́йя**, або **ма́я** (саманазва *Maya*) — група індзейскіх народаў у Мексіцы (паўвостраў Юкатан), Гватэмале, Гандурасе, Сальвадоры і Белізе. Мова мая належыць да сям'і моў мая-кічэ, частка мая ведае і іспанскую мову. Рэлігійна мая фармальна каталікі, але фактычна захоўваюць даўнія, з даіспанскіх часоў, вераванні. Асноўны занятак сучасных мая — земляробства.

Гісторыя народа Мая
-------------------

Асноўны артыкул: **Цывілізацыя Мая**
Мая — стваральнікі адной з самых старажытных цывілізацый Амерыкі (гл. цывілізацыя мая), якая існавала на тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Мексікі, Гандураса і Гватэмалы. Узнікненне цывілізацыі мая цесна звязана з альмекскай культурай у Мексіцы. Старажытныя мая займаліся падсечна-агнявым земляробствам, вырошчвалі кукурузу, фасолю, гарбузы, таматы, карняплоды, бавоўнік; разводзілі індыкоў і сабак, мяса якіх ішло ў ежу; займаліся таксама паляваннем, рыбалоўствам і пчалярствам. У 1 тыс. н.э. у народа мая з'явіліся гарады з каменнымі будынкамі. Вядома больш за 100 гарадоў, найбольш буйныя: Тыкаль, Капан, Чычэн-Іца, Ушмаль. У 9 ст. большасць гарадоў мая загінула, верагодна, у час ўварвання індзейскіх плямёнаў, якімі кіравалі тальтэкі. У 10 ст. на Юкатане з'явілася новая мая-тальтэкская дзяржава, якая пазней распалася на незалежныя гарады-дзяржавы. Пануючы слой грамадства мая складалі ваенная арыстакратыя і жрэцтва, якое мела складаную іерархію. У мая захоўваліся перажыткі радавых адносін, было развіта рабства. Жыхары сёлаў, якія складалі тэрыторыю абшчыны, неслі розныя павіннасці. У гарадах была развіта рамесная вытворчасць. Таксама значная была колькасць купцоў. Мая стварылі сваю іерагліфічныя пісьменнасць (гл. пісьмо мая), валодалі навуковымі ведамі ў галіне матэматыкі, медыцыны, астраноміі (у прыватнасці, дэталёва распрацаваным календаром, паводле якога вызначаліся тэрміны сельскагаспадарчых работ). У рэлігіі мая асабліва шанаваліся божаствы дажджу і ветру.

Аказалі супраціленне іспанскаму заваяванню Юкатана, якое пачалося ў 1527 і зацягнулася на некалькі дзесяцігоддзяў. Неаднаразова паўставалі і пасля ўстанаўлення незалежнасці Мексікі (буйнейшыя выступленні ў 1847—1854, 1904).

Старажытныя будынкі мая, змешчаныя на стылабатах, — чатырохгранныя ступеньчатыя піраміды, на усечаных вяршынях якіх знаходзяцца невялікія храмы (напрыклад, «Храм Сонца» ў Паленке, 2-я пал. 7 ст.), а таксама вузкія доўгія будынкі (рэзідэнцыі валадароў, жрэцтва і арыстакратыі), якія групуюцца вакол замкнёных двароў, і пляцоўкі для культавых гульняў. Скульптура (першапачаткова матэрыял — дрэва, затым — вапняк), прадстаўленая рэльефамі на сценах храмаў і стэлах (вельмі схематычнымі да 4 ст. больш натуральнымі ў 7 — пач. 8 ст.), атрымала асаблівае развіццё ў 2-й пал. 8 — 9 ст. калі ўтварыліся мясцовыя школы (Пэдрас-Неграс, Паленке, Капан і Кірыгуа). У гэты час з'явіліся ўраўнаважаныя шматфігурныя кампазіцыі, у якіх плоскі рэльеф свабодна спалучаўся з гарэльефам. Дасканаласці дасягнула дробная пластыка (статуэткі з тэракоты і вырабы з паўкаштоўных камянёў). Жывапіс мая прадстаўлены насценнымі роспісамі (яркія па колеры роспісы храма ў Банампаку, 2-я пал. 8 ст.) і малюнкамі на сасудах (міфалагічная або гістарычная тэматыка). Вядомыя малюнкі ў іерагліфічных рукапісах мая (сярод іх сваім мастацкім узроўнем вылучаюцца малюнкі з «Дрэздэнскага рукапісу»). У мая-тальтэкскі перыяд на паўвостраве Юкатан буйнымі архітэктурна-мастацкімі цэнтрамі былі гарады Чычэн-Іца, Ушмаль і Маяпан.

Месцы пражывання сённяшніх мая
------------------------------

Вызначыць агульную колькасць мая і дакладны рэгіён іх пражывання складана, бо значная колькасць нашчадкаў вялікай цывілізацыі размаўляе ўжо на іспанскай мове. Выразна адрозніваюць сябе *юкатэк* (мая Юкатана), тэкціцек, лакандон і некаторыя іншыя народы мая. Калі вызначаць па самаатаесамленню, то больш за ўсё мая пражывае ў паўднёвых штатах Мексікі: Ч'япас, Кампечэ, Юкатан, Кінтана-Роа і Табаска. У Белізе мая складаюць 10 % насельніцтва. У Гватэмале да народу мая сябе прылічвае больш за палавіну 12-мільённага насельніцтва краіны. Мая таксама пражываюць у заходняй частцы Гандураса і Сальвадора.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуска-рускі слоўнік. У 3 т. (Больш за 110.000 слоў). Пад рэд. А.Лукашанца; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 2012. — 4-е выд. перапрац. і дап. ISBN 978-985-11-0613-0
2. ↑  Паводле правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі 2008 года спалучэнне -йа- пасля галосных і ў пачатку слова на пісьме перадаецца праз -я-. Таксама адзначаецца, што гукавое спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі ў словах іншамоўнага паходжання на пачатку слова, пасля галоснага ў сярэдзіне слова і пасля галоснага на канцы слова перадаецца ётаванымі галоснымі, як і ў словах уласнабеларускіх.

Літаратура
----------

* Майя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 524-525. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (Т. 9).
* Народы Америки. Т. 2. — М. 1959;
* Галленкамп Ч. Майя (перев. с англ.) — М. 1966.

| ⛭Цывілізацыя мая |
| --- |
| 

| Агульныя звесткі |
| --- |
| Значныя гарады | 
* Капан
* Тыкаль
* Калакмуль
* Маяпанская ліга
	+ Маяпан
	+ Чычэн-Іца
	+ Ушмаль
* Паленке
* Яшчылан

 |
| Народы | 
* Народы мая і іх суседзі: Піпілі
* Татанакі
* Тальтэкі
* Ацтэкі

 |
| Заняткі | 
* Ваенная справа[en]
* Рамяство
* Гандаль[ru]
* Земляробства[ru]
* Жывёлагадоўля
* Будаўніцтва
* Водныя шляхі[ru]

 |
| Грамадства[en] | 
* Класавы падзел[en]
* Абшчына
* Сям’я і шлюб
* Дом
* Права

 |
| Міфалогія[ru] і рэлігія[ru] | 
* Жрэцтва[en]
* Святы[ru]
* Ахвярапрынашэнні[ru]
	+ Чалавечыя ахвярапрынашэнні[en]
* Святыя месцы
	+ Храмы
	+ Сеноты[ru]
	+ Свяшчэнныя пячоры[ru]

 |
| Пісьмо і літаратура[ru] | 
* **Мовы мая**
	+ Класічная мая
* Лічбы[ru]
* Паэзія[ru]
* Надпісы на кераміцы[uk]
* Кодэксы

 |

 |
| 

| Культура |
| --- |
| Навука | 
* Матэматыка[uk]
* Астраномія[ru]
* Астралогія[ru]
* Медыцына[ru]
* Каляндар[ru]

 |
| Мастацтва[en] | 
* Музыка[ru]
* Танцы[ru]
* Тэатр[ru]
* Скульптура[ru]
* Жывапіс[ru]
	+ Блакітны пігмент[en]
* Ткацтва[ru]
* Графіці[ru]
* Кераміка[ru]
* Архітэктура[ru]
	+ Гарады[en]
	+ Піраміды
	+ Дарогі

 |
| Іншае | 
* Кухня[ru]
* Адзенне[ru]
* Месаамерыканская гульня ў мяч

 |

 |
| 

| Гісторыя[en] |
| --- |
| Дамаяскія культуры | 
* Веракрус
* Ісапа
* Альмекі
* Тэатыўакан
* Эпіальмекі[ru]

 |
| Да канкісты | 
* Зараджэнне цывілізацыі мая
	+ Паўднёвая вобласць мая[en]
* Дакласічны перыяд мая[en]
* Класічны перыяд мая
* Заняпад цывілізацыі мая[en]

 |
| Эпоха канкісты і пасля яе | 
* Мая і канкіста[en]
	+ на Юкатане[en]
	+ у Гватэмале[en]
	+ у Петэне[en]
	+ у Ч’япасе[en]
* Каланіяльны перыяд у Мексіцы
	+ Новая Іспанія
* Паслякаланіяльная гісторыя мая
	+ Юкатанская вайна рас[ru]
* Сучасныя мая
	+ Сапатысцкі рух

 |
| Даследаванні | 
* Гісторыя дэшыфроўкі пісьма мая[ru]
* Гісторыя маяністыкі і маяністы (Ю. В. Кнарозаў
* Г. Г. Яршова
* М. Коу
* Т. А. Праскуракова
* Э. Томпсан)

 |

 |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Месаамерыканская храналогія
 |