recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дом па Камсамольскай вуліцы, 8** — будынак у гістарычным цэнтры Магілёва.

Гісторыя
--------

Пабудаваны ў апошняй трэці XIX ст. на Біскупскім завулку як жылы будынак, быў прыватнаўласніцкім. Да 1917 г. верхні паверх быў жылым, на ніжнім знаходзіліся гандлёвыя крамы. У 1920-я гг. тут размяшчаліся магазін гародніны і майстэрня мастака Лейзера Цыліна.

У гады Вялікай Айчыннай вайны будынак быў пашкоджаны. Адноўлены ў 1948 г. і выкарыстоўваўся як жылы.

У 1998 г. рэканструяваны. Зараз знаходзіцца ў прыватнай уласнасці.

Архітэктура
-----------

Двухпавярховы цагляны атынкаваны будынак. Фасад вылучаецца прастатой. Аконныя праёмы прамавугольныя, з дэкаратыўнымі абрамленнямі ў выглядзе меандра. Паміж першым і другім паверхам — простая гарызантальная цяга. Галоўны фасад мае атыкавае завяршэнне. Дах двухсхільны.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  kropki.by — інтэрактыўная мапа Магілёва

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дом па Камсамольскай вуліцы, 8 (Магілёў)
Выява турніру. Вальтэр фон Клінген
**Рыцар** (ням.: Ritter, першапачаткова — коннік, вершнік) — сярэдневяковы дваранскі ганаровы тытул у Еўропе.

Рыцарства як ваеннае і землеўладальніцкае саслоўе ўзнікла ў франкаў у сувязі з пераходам у VIII ст. ад народнага пешага войска да коннага войска васалаў. Пад уздзеяннем царквы і паэзіі, яно выпрацавала маральны і эстэтычны ідэал воіна, а ў эпоху Крыжовых паходаў, пад уплывам узніклых тады духоўна-рыцарскіх ордэнаў, замкнулася ў спадчынную арыстакратыю, лічыўшую сябе міжнародным ваенным ордэнам. Узмацненне дзяржаўнай улады, перавага пяхоты над конніцай, вынаходства агнястрэльнай зброі, стварэнне пастаяннага войска ператварылі феадальнае рыцарства, к канцу сярэдніх вякоў, у палітычнае саслоўе нетытулованага дваранства.

Рыцарскія доблесці
------------------

Рыцарскія доблесці —

* мужнасць (*pronesse*)
* вернасць, адданасць (*loyaute*)
* велікадушнасць (*largesse*)
* разважлівасць (*le sens*, у сэнсе ўмеранасці)
* пачцівасць, куртуазнасць (*courtoisie*)
* пачуццё гонару (*honneur*)

Рыцарскія запаведзі — быць верным хрысціянінам, ахоўваць царкву і Евангелле, абараняць слабых, любіць радзіму, быць мужным у бітве, падпарадкоўвацца і быць верным сеньёру, казаць праўду і трымаць сваё слова, ахоўваць чысціню нораваў, быць шчодрым, змагацца супраць зла і абараняць дабро і г. д.

Замкі
-----

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Рыцар на Вікісховішчы |

Помнікамі сярэдневяковага рыцарства застаюцца замкі XII—XIV стст. З адпадзеннем рыцарства такія замкі ператвараліся часам у разбойніцкія гнёзды, апорныя пункты для сістэматычнага рабавання прыезджых суседзяў. Рудольф Габсбургскі знішчыў у Германіі вялікую колькасць такіх разбойніцкіх гнёздаў.

Сучаснасць
----------

Рыцарскія традыцыі сёння адраджаюцца ў выглядзе турніраў і фэстаў.

Зноскі
------

1. ↑  Змаганні рыцараў і народныя спевы. У Вілейцы ўпершыню прайшоў фэст "Гонару Продкаў 2015" (Фота) Архівавана 8 ліпеня 2015.//«Рэгіянальная газета»

Літаратура
----------

* *Gautier.* La Chevalerie. — P. 1884.
* Schreckenstein R. von. Die Ritterwurde und der Ritterstand. — Freiburg im Br. 1886.
* Schulz A. Das hofische Leben zur Zeit der Minnesinger. — 1879—1880. — (2. Aufl. — 1889.).
* Kohler Die Entwickelung des Kriegswesens und der Kriegfuhrung in der Ritterzeit.
* Henne am Rhyn. Geschichte des Rittertums. — Leipzig.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13516297v · GND: 4050152-8 · LCCN: sh85072692 · LNB: 000053100 · NDL: 00565995 · NKC: ph125377 |

 |
**Брэбенескуль** (укр.: Бребенескул) — адна з самых высокіх вяршыняў хрыбта Чарнагора.

Размешчана пасярэдзіне хрыбта, на мяжы Івана-Франкоўскай і Закарпацкай абласцей, паміж вяршынямі Мунчэль (1998 м) на паўднёвым усходзе і Рэбра (2001 м) на паўночным захадзе.

Вышыня — 2035 м (па іншых дадзеных 2032 ці 2038). Паверхня купалападобная. На схілах распаўсюджаны старажытна-ледавіковыя формы рэльефу, сляды працэсаў марознага выветрывання. Гара пакрыта альпійскімі і субальпийскімі лугамі, характэрныя каменныя россыпы і асыпкі.

На захад вяршыні размешчана самае высакагорнае возера Украіны — Брэбенескуль.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Болатава.

**Жанна Андрэеўна Болатава** (руск.: Жанна Андреевна Болотова; нар. 19 кастрычніка 1941, Возера-Карачы, Новасібірская вобласць, РСФСР) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно; заслужаная артыстка РСФСР (1974). Народная артыстка РСФСР (1985). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 19 кастрычніка 1941 года ў курортным пасёлку Возера-Карачы Новасібірскай вобласці РСФСР. Яе бацька — Андрэй Іванавіч Болатаў (1919—1988), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944), маці — Зінаіда Канстанцінаўна Болатава (1919—1993). Пазней з бацькамі пераехала ў Маскву.

Дэбютавала ў кіно ў 1957 годзе (у 16 гадоў) у фільме рэжысёраў Льва Куліджанава і Якава Сегеля «Дом, у якім я жыву».

У 1964 годзе скончыла УДІК (майстэрня народных артыстаў СССР Сяргея Герасімава і Тамары Макаравай). Была актрысай Тэатра-студыі кінаакцёра.

Узнагароды
----------

* Дзяржаўная прэміі СССР (1977) — *за фільм «Уцёкі містэра Мак-Кінлі»*.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 10 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  Shanna Bolotowa // filmportal.de — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
**Trichia decipiens** — від слізевікоў парадку *Trichiida*, які звычайна стварае калоніі на паверхні гнілой драўніны.

Апісанне
--------

Пладовыя целы знаходзяцца на канцы невялікага сцябла, спачатку чырвоныя, потым становяцца карычневымі. Іх памер каля міліметра, але ўсё ж бачны няўзброеным вокам. У адваротным выпадку від цяжка выявіць, за выключэннем фазы размнажэння, у вільготны перыяд, калі ён утварае споры ў калоніі. У іншы час ён перамяшчаецца як амёба паасобку або групамі ў выглядзе слізі, напрыклад, у паражнінах дрэў. Вырваўшыся, споры аб’ядноўваюцца, утвараючы клетку, якая выкарыстоўвае бактэрыі ў якасці ежы. Від з’яўляецца важнай крыніцай харчавання для знікаючых відаў жукоў, у там ліку *Agathidium pulchellum*.

Зноскі
------

1. ↑  Suomen ensimmäinen limasienten määritysopas **(нявызн.)**. *SYKE* (19 чэрвеня 2013). Праверана 13.11.2017.

Спасылкі
--------

* Laji.fi: Nuijanuoranen (*Trichia decipiens*)
* UniProt: Taxonomy — Trichia decipiens  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781394293 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пабеда.

**Пабе́да** (трансліт.: *Pabieda*, руск.: Победа), да 1947 года **Сапалава** — вёска ў Мсціслаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Ходасаўскага сельсавета. За 20 км на паўднёвы захад ад Мсціслава, 81 км ад Магілёва, 5 км ад чыгуначнай станцыі Ходасы на лініі Орша-Сураж.

Рэльеф рашнінны. На поўначы цячэ р. Альхоўка (прыток р. Белая Натапа), а на паўднёвым усходзе з ёю злучаны меліярацыйны канал. Транспартныя сувязі на мясцовай дарозе і далей па шашы Мсціслаў-Магілёў.

Гісторыя
--------

У 1667 г. сяло Сапалава ў Мсціслаўскім ваяводстве, шляхецкая ўласнасць, якая была знішчана ў вайну 1654—1667 гадоў. У 1880-я гады апроч земляробства частка жыхароў займалася сталярным промыслам. У 1897 годзе Доўгавіцкай воласці Чэрыкаўскага павета Магілёўскай губерні. У 1909 годзе паблізу вёскі быў аднайменны маёнтак, які належаў Дубягу.

Савецкая ўлада ўстаноўлена ў студзені 1918 г. арганізаваны калгас «Чырвоны дзень», абслугоўвала яго Ходасаўская МТС імя Тэльмана. Працавала ваўначоска. У 1940 годзе да вёскі далучана **в. Шапялі**.

У Вялікую Айчыннаю вайну ад 14 ліпеня 1941 г. да 28 верасня 1943 г. была акупавана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У 1999 г. у складзе саўгаса імя Тэльмана.

Станам на 2016 год у складзе Мсціслаўскага «Райаграпрамтэхзабеспячэння».

Насельніцтва
------------

* 1880 год — 30 двароў, 184 жыхары
* 1897 год — 14 двароў, 74 жыхары
* 1909 год — 14 двароў, 67 жыхароў; у маёнтку — 2 двары, 18 жыхароў
* 2007 год-18 двароў, 28 жыхароў
* 2016 год- 7 двароў, 9 жыхароў

Галерэя
-------

* Дарога ў вёску ПабедаДарога ў вёску Пабеда
* ВідВід

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Сапа́лава, н.**

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пабеда (Мсціслаўскі раён)

| ⛭**Ходасаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ходасы |
| Аграгарадкі | Забалацце |
| Вёскі | Бескаўка ·  Бязводзічы ·  Бялынец ·  Васількова ·  Ваўкаўцы ·  Кісялёўка ·  Краснае ·  Лыкінка ·  Міхайлава ·  Пабеда ·  Прыбярэжжа ·  Пятрыгі ·  Пячкавіцкі ільнозавод ·  Пячкавічы ·  Ракітанка ·  Старынка ·  Сычоўка ·  Усполле ·  Чорная Сасна ·  Шэйкі ·  Юшкавічы ·  Ясьманава |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сфера (значэнні).
сфера (каркасная праекцыя)
**Сфера** (грэч. σφαῖρα — мяч) — замкнёная паверхня, геаметрычнае месца кропак у прасторы, роўнааддаленых ад дадзенай кропкі, званай цэнтрам сферы. Сфера таксама з'яўляецца целам кручэння, утвораным пры кручэнні паўакружнасці вакол свайго дыяметра. Плошча сферы ў градуснай меры з улікам зменлівасці значэння памераў дуг складае 41252.96 кв. градусаў.

Сфера з'яўляецца прыватным выпадкам эліпсоіда, у якога ўсе тры восі (паўвосі, радыусы) роўныя. Сфера з'яўляецца паверхняй шара.

Аб'ёмы цыліндру, упісанай у яго сферы, якая кранаецца яго асновы, і двух конусаў, якія маюць агульную вяршыню ў цэнтры асновы і асновы, роўныя асновам цыліндру, знаходзяцца ў суадносінах 1:2:3

Гл. таксама
-----------

* Целы вярчэння
* Шар
* Сфера Рымана
* Псеўдасфера
* Нябесная сфера
* Дзікая сфера
* Гіперсфера
* Метрычная прастора
* Парадокс Смейла
* Целавы вугал
* Пакаванне шароў
* Сферычная сістэма каардынат
* Шаравы пласт
* Сегмент
* Эліпс
* Эліпсоід
* Акружнасць
* Радыян
* Крывізна
* Сфера Дайсана
* Сферычны пласт

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сфера
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Камарова.
**Камаро́ва** (трансліт.: *Kamarova*, руск.: Комарово) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Будслаўскага сельсавета.

Гісторыя
--------

У 1868 г. вёска маёнтка Княгінін Вілейскага павета Віленскай губерні, 16 двароў, 128 жыхароў. У 1868 г. вёска Будслаўскай воласці Вілейскага павета, 16 двароў, 195 жыхароў. У 1904 г. у вёсцы 245 жыхароў, ў 1908 г. 264 жыхары. У 1921 г. вёска ў складзе Будслаўскай гміны Дунілавіцкага, потым Вілейскага паветаў Віленскага ваяводства, 48 двароў, 245 жыхароў. З 12.10.1940 г. у Будслаўскім сельсавеце Крывіцкага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай абласцей. з 20.01.1960 г. у Мінскай вобласці, з 25.12.1962 г. ў Мядзельскім раёне. У 1949 г. у вёсцы створаны калгас «Чырвоны колас». З 1965 вёска ў складзе саўгаса «Будслаўскі» (цэнтр — вёска Будслаў), з 04.09.1991 г. — калгаса «Будслаўскі».

Насельніцтва
------------

* 195 жыхароў (1960)
* 29 двароў, 46 жыхароў (1997)

Інфраструктура
--------------

Бібліятэка, магазін.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Будслаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Будслаў |
| Пасёлкі | Будслаў |
| Вёскі | Алешкі ·  Альжуткі ·  Альхоўка ·  Антанова ·  Баркоўшчына ·  Забегі ·  Ілава ·  Камарова ·  Курчына ·  Матыкі ·  Палессе ·  Петрачкі ·  Равячка ·  Рэпішча ·  Сіўцы ·  Слабада ·  Яцкавічы |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Камарова.
**Эма Пятроўна Камарова** (9 ліпеня 1929, Кемерава) — беларуская вучоная-міколаг. Кандыдат біялагічных навук (1956).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Кемераве. Пасля трох курсаў вучобы на біялагічным факультэце Томскага дзяржаўнага ўніверсітэта ў сувязі з пераездам перавялася ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пасля заканчэння якога ў 1952 годзе паступіла ў аспірантуру пры Інстытуце біялогіі Акадэміі навук БССР. У 1956 годзе ёй была абаронена дысертацыя на атрыманне вучонай ступені кандыдата біялагічных навук па тэме «Трутавыя грыбы найгалоўных лясных парод БССР» пад кіраўніцтвам В. Ф. Купрэвіча.

З 1955 года працавала ў Аддзеле фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР спачатку на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка, а ў 1960 годзе ёй было прысвоена званне старшага навуковага супрацоўніка. Э. П. Камаровай старанна вывучаны відавы склад дрэваразбуральных грыбоў Беларусі і напісаная манаграфія «Вызначальнік трутавых грыбоў Беларусі».

З 1966 года працавала ў лабараторыі фізіялогіі хворай расліны, даследуючы фізіялогію і біяхімію прыроднага і індукаванага імунітэту жыта супраць іржаўнай інфекцыі. За навуковыя ідэі, якія спрыяюць стварэнню мадэляў для вывучэння механізмаў ржаўнаўстойлівасці жыта была ўдастоена 3-й прэміі на конкурсе АН БССР «на найлепшую навуковую ідэю» ў 1985 годзе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя цікавасці: відавы склад дрэваразбуральных грыбоў Беларусі; механізмы ржаўнаўстойлівасці жыта; ліяфільная сушка аб’ектаў біялагічнага паходжання.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4  КОМАРОВА Эмма Петровна Архівавана 21 кастрычніка 2019.  (руск.)
3. ↑  Комарова, Эмма Петровна (кандидат биологических наук; род. 1929)  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кастрычніцкі раён.
 
**Кастрычніцкі раён г. Гродна** — адзін з двух адміністрацыйных раёнаў горада Гродна. Старшынёй адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Гродна з’яўляецца Пацэвіч С. Л.

Гісторыя
--------

Кастрычніцкі раён горада Гродна быў утвораны Пастановай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР 7 красавіка 1978 года. У 1978 годзе тэрыторыя раёна складала 3,4 тыс. га, пражывала на дадзенай тэрыторыі 86 тыс. жыхароў. У 2008 годзе ў гарадскую рысу былі ўключаны зямельныя вучасткі агульнай плошчай 7913 га, а таксама шэраг накакольных вёсак.

Насельніцтва
------------

Па выніках перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 года на тэрыторыі раёна пражывала 183,5 тыс. чалавек.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Гродна (руск.)

1. ↑
**Функцыянальнае праграмаванне** — парадыгма праграмавання, якая разглядае вылічэнні як разлікі матэматычных функцый, і пазбягае станаў і зменных даных. Адносіцца да дэкларатыўнай парадыгмы праграмавання, гэта азначае, што праграмы складаюцца з выразаў. У функцыянальным кодзе выхадное значэнне залежыць толькі ад аргументаў на ўваходзе функцыі, таму пры выкліку функцыі *f* двойчы з тым жа значэннем аргумента *х* будзе атрыманы той жа вынік *f(x)* кожны раз. Ліквідацыя пабочных эфектаў, г.зн. змен стану, якія не залежаць ад параметраў функцыі, можа зрабіць нашмат лягчэйшым разуменне і прадказанне паводзін праграмы, што з'яўляецца адным з ключавых матываў для развіцця функцыянальнага праграмавання.

Функцыянальнае праграмаванне мае свае карані ў лямбда-злічэнні, фармальнай сістэме, распрацаванай у 1930-я гады для даследаванняў вылічальнасці, праблемы развязвальнасці, вызначэння функцый, прымянення функцый, і рэкурсіі.

У асноўным увагу на функцыянальныя мовы праграмавання, асабліва «чыста функцыянальныя», звяртаюць акадэмічныя даследчыкі, а не распрацоўшчыкі камерцыйнага праграмнага забеспячэння. Тым не менш, функцыянальны стыль праграмавання падтрымліваецца спецыялізаванымі мовамі, сярод якіх Erlang (паралельныя праграмы)
, R (статыстыка), Mathematica (сімвальныя вылічэнні), J і K (фінансавы аналіз), і інш.

Праграмаванне ў функцыянальным стылі таксама магчымае ў мовах, якія не прызначаны спецыяльна для функцыянальнага праграмавання. Напрыклад, імператыўная мова праграмавання Perl з'яўляецца прадметам кнігі, якая апісвае, як прымяніць канцэпцыі функцыянальнага праграмавання. C# 3.0 і Java 8 дадалі канструкцыі, якія робяць праграмаванне ў функцыянальным стылі больш натуральным.

Зноскі
------

1. ↑  Hudak, Paul (September 1989). "Conception, evolution, and application of functional programming languages" (PDF). *ACM Computing Surveys*. **21** (3): 359–411. doi:10.1145/72551.72554. Архівавана 31 студзеня 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 студзеня 2016. Праверана 7 кастрычніка 2015.
2. ↑  Who uses Erlang for product development? **(нявызн.)**. *Frequently asked questions about Erlang*. Праверана 5 жніўня 2007.
3. ↑  Armstrong, Joe (June 2007). *A history of Erlang*. Third ACM SIGPLAN Conference on History of Programming Languages. San Diego, California. Праверана 2009-08-29.
4. ↑  *Department of Applied Math, University of Colorado*. Functional vs. Procedural Programming Language **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 лістапада 2007. Праверана 28 жніўня 2006.
5. ↑  Wolfram Language Guide: Functional Programming **(нявызн.)** (2015). Праверана 24 жніўня 2015.
6. ↑  Dominus, Mark J. (2005). *Higher-Order Perl*. Morgan Kaufmann. ISBN 1-55860-701-3.

Літаратура
----------

* Савіцкі М. Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: / Мікола Савіцкі. Мн.: Энцыклапедыкс. 2009. ISBN 978-985-6742-83-8

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX547935 · BNF: 121910539 · GND: 4198740-8 · LCCN: sh87007844 · Microsoft: 42383842 · NKC: ph572639 |

 |
**Каза́нне** — від царкоўна-рэлігійнай прапаведніцкай літаратуры, належыць да аратарскай прозы. Блізкае да слова, але больш вузкае і пэўнае па значэнні. Асноўныя тыпы — урачыстае і дыдактычнае казанні. Яго вытокі ў вусных «словах» — прамовах першых прапаведнікаў. Класічныя ўзоры казанняў пакінулі раннехрысціянскія пісьменнікі Іаан Златавуст, Грыгорый Багаслоў, Васіль Вялікі, Яфрэм Сірын, якія развівалі традыцыі антычнай аратарскай прозы.

Найбольш яркія помнікі ўрачыстага казання на Русі — глыбокапатрыятычнае «Слова пра закон і дар божы[ru]» Іларыёна і паэтычныя, напоўненыя багатай эмацыянальнай вобразнасцю «словы» Кірылы Тураўскага. Іх традыцыі прадаўжалі Грыгорый Цамблак, Л. Карповіч, М. Сматрыцкі і інш. (апошнія пакінулі ўзоры яшчэ аднаго віду казанняў — пахавальнага).

Лепшыя казанні вылучаюцца стройнасцю кампазіцыі, дасканаласцю і пераканальнасцю выкладу, багаццем вобразна-паэтычнай мовы. Як вусная прамова-пропаведзь казанне бытуе і ў наш час, але сфера яго ўжывання стала больш вузкай.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *В. А. Чамярыцкі.* Казанне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

Літаратура
----------

* *В. А. Чамярыцкі.* Казанне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
| Каланіяльная вайна Партугаліі |
| --- |
| Ангола • Гвінея-Бісау • Мазамбік |

**Вайна за незалежнасць Гвінеі-Бісау** — узброены канфлікт на тэрыторыі Партугальскай Гвінеі.

Ход падзей
----------

На момант разгортвання вайны ў Партугальскай Гвінеі Лісабон ужо сутыкнуўся з нацыянальна-вызваленчым рухам у Анголе.

У студзені 1963 года супраць партугальцаў падняла паўстанне Афрыканская партыя незалежнасці Гвінеі і Каба-Вердэ (ПАІГК). Першай справай мяцежнікі атакавалі штаб партугальскіх войск у Ціце блізу сталіцы краіны Бісау. 

Паступова ПАІГК разгарнула баявыя дзеянні па ўсёй краіне. Партугальскія войскі сышлі ў глухую абарону, абараняючы гарады і свае базы. Тым самым яны аддалі ініцыятыву праціўніку. У выніку партугальская пяхота несла страты ад бясконцых нападаў, што сур’ёзна адбівалася на баявым духу часцей. Партызаны на фоне поспехаў набывалі ўсё больш прыхільнікаў. Пад кантролем ПАІГК да 1967 г. аказалася 2/3 тэрыторыі калоніі.

Ваенны губернатар Антоніа ды Спінола правёў у канцы 1960-х гадоў шэраг рэформаў, некалькі выправіўшы сітуацыю. Найбольш важным было фарміраванне амфібійных падраздзяленнеў. Гэта рэзка павысіла мабільнасць партугальскай арміі, улічваючы, што тэатр ваенных дзеянняў характарызаваўся багаццем рэчак і балот, а таксама неразвітай інфраструктурай. На лязо атакі ў амфібійных аперацыях заўсёды дзейнічалі фузілеры — спецыяльныя штурмавыя атрады марской пяхоты. Сярод іншага быў утвораны афрыканскі камандас, цалкам укамплектаваны афрыканцамі, у тым ліку і афіцэрскі склад. Таксама каланіяльныя ўлады пачалі выкарыстоўваць напалм і дефаліянты. Такім чынам, пачынаючы з 1968 г. партугальцы перайшлі да наступальнай тактыцы, прычым дзейнічалі вельмі неардынарна, спрабуючы знішчыць не толькі ваенныя, але і палітычныя структуры ПАІГК. 

У ноч з 21 на 22 лістапада 1970 г. партугальская марскі дэсант атакаваў сталіцу суседняй Гвінеі Канакры, прэзідэнт якой Ахмед Сяку Турэ падтрымліваў паўстанцаў. Партугальцы мелі намер зрынуць Турэ і знішчыць лідара ПАІГК Амілкара Кабрала. Аднак яны не змаглі знайсці ні таго, ні іншага. Вайскоўцы знішчылі штаб баевікоў, некалькі іх катэраў і вызвалілі сваіх палонных. Гвінейская армія абаранялася вельмі слаба, у адрозненне ад байцоў ПАІГК. Нападнікі адступілі, амаль не панёсшы страт.

20 студзеня 1973 года агенты партугальскай разведкі забілі Кабрала. Але барацьба працягвалася, атрады баевікоў нарошчвалі сілы, на іх ўзбраенні з’явіліся савецкія ПЗРК «Страла-2», павышалася вывучка байцоў. 

24 верасня 1973 г. ПАІГК абвясціла незалежнасць краіны, што было прызнана Генеральнай Асамблеяй ААН. Але толькі праз год, пасля красавіцкай рэвалюцыі, Партугалія прызнала незалежнасць Гвінеі-Бісау.

Гл. таксама
-----------

* Аперацыя эсмінца «Бывалы» ў Гвінеі

Літаратура
----------

* Коновалов, И.П. (2012). *Африканские войны современности*. Пушкино: Центр стратегической конъюнктуры. ISBN 978-5-906233-01-1.

1. ↑  Twentieth Century Atlas - Death Tolls **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 11 кастрычніка 2018. Праверана 6 студзеня 2015.
**Лесахі́мія** — раздзел хіміі, галіна ведаў, якая вывучае прыроду, уласцівасці і хімічныя пераўтварэнні лясной расліннай сыравіны і тэхналогію яе перапрацоўкі.

У якасці сыравіны выкарыстоўваюцца асобныя часткі дрэва, якія адрозніваюцца па хімічнаму складу і ўласцівасцям, — драўніна, кара, лісце, жывіца і інш. Прадуктамі прамысловай перапрацоўкі з’яўляюцца цэлюлоза, драўняны вугаль, каніфоль і каніфольныя кляі, шкіпінар, дубільныя рэчывы, палімеры тэрпенаў, эфірныя алеі і інш.

Лесахімія ў Беларусі
--------------------

Каніфоль
Навуковыя даследаванні ў галіне лесахіміі Беларусі пачаліся ў 1929 годзе ў Інстытуце хіміі Акадэміі навук БССР. Вядуцца ў Інстытуце фізіка-арганічнай хіміі НАН Беларусі і Беларускім дзяржаўным тэхналагічным ўніверсітэце. Сярод вучоных у галіне лесахіміі: У. В. Шкатэлаў, К. М. Караткоў, Х. А. Чэркас, М. І. Міцкевіч, І. І. Бардышаў, В. В. Базыльчык.

Гл. таксама
-----------

* Лесахімічная прамысловасць Беларусі

Зноскі
------

1. 1 2  Беларусь 1995. sfn error: шмат якараў (2×): CITEREFБеларусь1995 (даведка)

Літаратура
----------

* Лесахімія // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 423. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Лесахімічная прамысловасць // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 423. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Химическая энциклопедия. / Под ред. И. Л. Кнунянца. — М.: Советская энциклопедия, 1988. (руск.)
* Лесохимия // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тартускі мірны дагавор.
Расійска-эстонская мяжа па дагаворы
Даверанасць, выдадзеная У. І. Леніным А. Ёфэ на прадстаўленне інтарэсаў РСФСР па падпісанні дагавора
**Тартускі (Юр'еўскі) мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй** (эст.: Tartu rahu), — дагавор, заключаны паміж Савецкай Расіяй і Эстоніяй 2 лютага 1920 года ў эстонскім горадзе Тарту (у рускім тэксце дагавора — *Юр'еў*), пасля заканчэння баявых дзеянняў Эстонскай вайны за незалежнасць, у якім узброеныя сілы самаабвешчанай Эстонскай Рэспублікі пры садзейнічанні Паўночна-Заходняй арміі, Брытанскага ваенна-марскога флоту, фінскіх, шведскіх і дацкіх добраахвотнікаў супрацьстаялі на паўночна-заходняй тэрыторыі былой Расійскай імперыі узброеным сілам Савецкай Расіі (з лістапада 1918 па снежань 1919 года).

2 лютага 1920 года на мірнай канферэнцыі ў горадзе Тарту главы дэлегацый Эстоніі — Яан Поска і Расіі — Адольф Ёфэ падпісалі дагавор, паводле якога Савецкая Расія адмовілася ад якіх-небудзь правоў на Эстонію і першай прызнала дэ-юрэ Эстонскую Рэспубліку. Першы міжнародны мірны дагавор, зняволены Савецкай Расіяй падчас Грамадзянскай вайны. Успрымаўся як «прарыў» міжнароднай блакады Савецкай Расіі.:557

Дагавор быў ратыфікаваны УЦВК Савецкай Расіі ўжо 5 лютага 1920 года, Устаноўчым сходам Эстонскай Рэспублікі — 13 лютага 1920 года.:560

Гісторыя дагавора
-----------------

13 красавіка 1919 года ЦК РКП(б) прыняў рашэнне звярнуцца да Эстоніі з мірнымі прапановамі. 15 і 25 красавіка савецкія мірныя прапановы пры пасродніцтве венгерскага ўрада былі перададзены Эстоніі, але яны засталіся без адказу. 20 чэрвеня 1919 года на пасяджэнні эстонскай дэлегацыі ў Парыжы (дзе тым часам праходзіла Парыжская мірная канферэнцыя) пераважала меркаванне, што для дасягнення прызнання сваёй самастойнасці Эстонія павінна пайсці іншым шляхам, а менавіта — заключыць мір з Савецкай Расіяй. 31 жніўня 1919 года Наркамзамспраў Савецкай Расіі зноў звярнуўся да ўрада Эстоніі з прапановай мірных перамоў. 5 верасня Эстонія пагадзілася пачаць мірныя перамовы з РСФСР. Перамовы пачаліся 17 верасня 1919 г. у Пскове і неўзабаве былі перапынены Эстоніяй (з-за наступу арміі Дзянікіна на Маскву). 5 снежня ў горадзе Тарту адкрылася савецка-эстонская мірная канферэнцыя, дзе перамовы былі зноў адноўлены. 31 снежня было падпісана перамір'е паміж Савецкай Рэспублікай і Эстоніяй.

Зноскі
------

1. ↑  Выказванні пасла Расіі ў Эстоніі ў стаўленні 80-годдзя Тартускага мірнага дагавора цалкам адпавядаюць пазіцыі МЗС Расіі Архівавана 4 сакавіка 2016.
2. ↑  Н. М. Межевич, «Российско-Эстонская граница: История формирования и современное значение для развития Северо-Запада России», Псковский регионологический журнал, 2007 г. № 4, стр. 139
3. 1 2  *Корнатовский Н. А.* Борьба за Красный Петроград. — Москва: АСТ, 2004. — 606 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-022759-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй
* «Дагавор на сайце пасольства Эстоніі ў Расіі» Архівавана 29 чэрвеня 2007.
* Тартускі дагавор: Новы выклік для Эстоніі і Расіі(недаступная спасылка) // Novosti ERR, 02.02.2010
**О́мбудсман** (ад шведск.: ombudsman — прадстаўнік чыіх-небудзь інтарэсаў) — спецыяльна выбраная або прызначаная службовая асоба ў шэрагу краін для кантролю за захаваннем правоў чалавека рознымі адміністрацыйнымі органамі. Выбіраецца або прызначаецца як службовая асоба парламентам, кіраўніком дзяржавы або ўрадам. У некаторых краінах гэтыя функцыі выконваюць прыватныя асобы і аб’яднанні.

У адрозненне ад пракуратуры омбудсман ажыццяўляе кантроль і вядзе расследаванне з пункту гледжання законнасці, эфектыўнасці, мэтазгоднасці, добрасумленнасці, справядлівасці. Дзейнічае і па скаргах грамадзян і па ўласнай ініцыятыве.

Такіх службовых асоб называюць: уласна омбудсман — у скандынаўскіх краінах; народны абаронца ў Іспаніі і Калумбіі; пасрэднік — у Францыі; адвакат народа — у Румыніі; упаўнаважаны па правах чалавека — у Расіі.

Вынікі сваёй дзейнасці омбудсман паведамляе парламенту або органу, які яго ўпаўнаважыў для прыняцця адпаведных мер і аднаўлення парушаных правоў.

Літаратура
----------

* Омбудсман // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Амблітэл узброены** (*Amblyteles armatorius*) — від наезнікаў сямейства {{bt-bellat||Ichneumonidae}}, упершыню апісаны Іаганам Рэйнхалдам Форстэрам у 1771 годзе.

Апісанне
--------

Насякомае можа дасягаць даўжыні 12-16 мм, без уліку вусікаў, якія дасягаюць каля 9 мм. Галава і грудзі гэтага віду чорныя, за выключэннем жоўтага шчытка. Брушка жоўтае, у самак больш авальнае, з шырокімі чорнымі палосамі. Ногі жоўтыя, за выключэннем задніх, якія чорна-жоўтыя. У гэтага віду адсутнічае джала, таму характэрныя меткі прадстаўляюць сабой ахоўную мімікрыю. Самка мае вельмі кароткі яйцаклад, які не выступае з брушка.

Дарослых асобін звычайна можна знайсці летам на кветках, асабліва на відах сямейства {{bt-bellat|парасонавыя|Apiaceae}}. Яны харчуюцца нектарам і пылком. Дарослыя асобіны зімуюць. Самкі гэтага віду адкладаюць яйцы ў вусеняў молі. Пасля вылуплення лічынкі харчуюцца сваімі гаспадарамі, у асноўным прадстаўнікамі сямействаў {{bt-bellat|Соўкі|Noctuidae}} і {{bt-bellat|Чубаткі|Notodontidae}}, але таксама некаторымі відамі сямействаў {{bt-bellat|Пядзенікі|Geometridae}}, {{bt-bellat||Erebidae}}, {{bt-bellat|Паўлінавочкі|Saturniidae}} і {{bt-bellat|Коканапрады|Lasiocampidae}} (у тым ліку {{bt-bellat||*Calliteara pudibunda}}*, {{bt-bellat||*Odontopera bidentata}}*, {{bt-bellat||*Macrothylacia rubi}}* і {{bt-bellat|паўлінава вока малое|*Saturnia pavonia}}*).

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
-------------------------------------

З'яўляецца палеарктычным відам, які прысутнічае на большай частцы Еўропы, на Блізкім Усходзе і ва Усходнім царстве. Звычайна гэтыя наезнікі сустракаюцца ў жывых агароджах, на лугах і ўзлесках яловых лясоў.

1. ↑  *Nature Spot*
2. ↑  *Insectoid.info* **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 12 сакавіка 2017. Праверана 10 ліпеня 2014.
3. 1 2  *Commanster* **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2013. Праверана 10 ліпеня 2014.
4. ↑  *Fauna Europaea*
***Ophrys tenthredinifera*** — від кветкавых раслін сямейства архідныя (*Orchidaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Гэта травяністая расліна вышынёй ад 5 да 25 см, прыкаранёвае лісце яйцападобна-ланцэтнае, у разетцы. Прыкветкі вялікія ружовыя. Суквецце складаецца з ад 2 да 10 кветак. Пялёсткі ў форме сэрца, апушаныя. Губа жоўта-карычневая, святлейшая па краі.

Распаўсюджанне
--------------

Від расце ў Міжземнаморскім рэгіёне ад Партугаліі і Марока да Турцыі. Расце на лугах, гарыгах, кустарнікавых раёнах і лясах на карбанатных пясчаніках і вапняках да вышынь 850-1100 метраў.

Спасылкі
--------

* Encyclopedia of Life Архівавана 27 вересня 2015.
* Orchids of Italy Архівавана 28 вересня 2015.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сілезія (значэнні).
Сцяг
Герб
**Чэшская Сілезія** (чэшск.: České Slezsko, сіл.: Ślůnsk Česki) — зямля на паўночным усходзе Чэшскай рэспублікі, чэшская частка Сілезіі. У мінулым вядомая пад назвамі **Мараўская** або **Судэцкая Сілезія** (1938—1945). Да 1918 года большая частка рэгіёну ўваходзіла ў склад Аўстра-Венгрыі (Аўстрыйская Сілезія). Адміністрацыйна ўключана ў Мараўскасілезскі край Чэшскай рэспублікі.

Геаграфія
---------

Рэгіён на карце Чэхіі
Тэрыторыя Чэшскай Сілезіі распасціраецца на ўсход і захад ад горада Острава і ўключае ў сябе вялікую частку сучаснага Мараўскасілезскага края і, на крайнім захадзе, невялікую частку Оламаўцкага края з наваколлем горада Ясенік. Наступнымі па значнасці гарадамі пасля Остравы з’яўляюцца Опава, Карвіна і Тршынец. Вобласць размяшчаецца ў Судэцкіх горах, пераходзячых на ўсходзе ў Карпаты. Галоўныя рэкі: Одэр (Одра), Опава і Олшэ, якая працякае часткай па мяжы з Польшчай.

Гісторыя
--------

Сучасная Чэшская Сілезія ўяўляе сабой тую частку Сілезіі, якая замацавалася за Аўстрыяй у канцы Першай Сілезскай войны (падчас Вайны за аўстрыйскую спадчыну) у 1742 годзе. Да 1900 года герцагства Верхняй і Ніжняй Сілезіі са сталіцай у Трапау займала плошчу ў 5140 км² з насельніцтвам у 670 тыс. чал. Да сучаснай Чэшскай Сілезіі таксама належыць Глучын, які быў да 1920 годзе ўключаны ў склад Германіі.

У 1918 годзе былое герцагства ўвайшло ў склад Судэцкай правінцыі Аўстрыі, аднак па Сен-Жэрменскаму мірнаму дагавору 1919 года перайшло да Чэхаславакіі за выключэннем часткі Цешынскай Сілезіі на ўсход ад ракі Олшэ, якая ўвайшла ў склад Польшчы.

Паводле Мюнхенскага пагаднення 1938 года большая частка Чэшскай Сілезіі ўвайшла ў склад рэйхсгау Судэцкая вобласць і заселена немцамі. Пасля Другой сусветнай вайны гэтыя землі былі вернуты Чэхаславакіі, а нямецкае насельніцтва дэпартавана (гл.: Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны). Мяжа з Польшчай была ўсталявана часткова па рацэ Олшэ (афіцыйна паводле дагавора 1958 года).

| ⛭Гістарычныя вобласці Чэхіі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
Багемія ў складзе Чэхіі
**Багемія**
Сцяг Багеміі
 | 
Маравія ў складзе Чэхіі
**Маравія**
Сцяг Маравіі
 | 
Частка Сілезіі ў складзе Чэхіі
**Чэшская Сілезія**
Сцяг Чэшскай Сілезіі
 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85122479 · NKC: ge138041 · VIAF: 244276872 |
**Малая Іліяда** (стар.-грэч.: Ἰλιὰς μικρά) — старажытнагрэчаская паэма, частка эпічнага цыклу пра падзеі Траянскай вайны. Аўтарства прыпісваецца Лесху з Лесбаса (VII ст. да н. э.) 

Да нашага часу не захавалася.

Крыніцы
-------

Захавалася толькі 14 фрагментаў і спасылак на падзеі, апісаныя ў «Малой Іліядзе», зробленыя старажытнагрэчаскімі пісьменнікамі. Аднак найбольш поўны выклад падзей застаўся дзякуючы пераказу Еўтыхія Прокла (II ст.).

Змест
-----

«Малая Іліяда» апавядае пра падзеі дзесятага года Траянскай вайны, якія храналагічна ідуць паміж падзеямі, апісанымі ў Эфіяпідзе і Аблозе Троі. Цэнтральнай постацю «Малой Іліяды» фактычна з'яўляецца Адысей. Паэма пачынаецца з яго перамогі над Аяксам у спаборніцтве за даспехі Ахіла. Аякс у вар'яцтве робіць напад на натоўп ахейцаў, а потым скончвае жыццё самагубствам.

Калхас прадракае, што грэкі здолеюць захапіць Трою, калі вярнуць стрэлы Геракла, што засталіся ў героя Філактэта, які на шляху да Троі быў атручаны змяёй і быў вымушаны спыніцца на Лемнасе. Адысей і Дыямед вяртаюцца за Філактэтам. Махаон загойвае яго рану. Пасля з'яўлення ля муроў Троі Філактэт змагаецца з Парысам і забівае яго. Менелай здзекуецца з цела мёртвага суперніка, аднак траянцы выносяць яго з поля бою. 

Пасля смерці Парыса яго браты спрачаюцца за права ажаніцца з Аленай. Перамагае Дэіфоб. Гелен у роспачы пакідае Трою і ідзе да гары Іда, дзе трапляе ў палон да Адысея. Ён прадракае, што Троя будзе захоплена, калі грэкі вывязуць рэшткі Пелапа з Пісы Элідскай, выкрадуць статую Палады з траянскага храма і прывязуць Неапталема, сына Ахіла. Ахейскі карабель адплывае ў Эліду. Адысей прывозіць Неапталема і перадае яму даспехі бацькі. Перад юнаком з'яўляецца прывід Ахіла і натхняе яго на бітву. Адысей і Дыямед пераапранаюцца ў жабракоў і трапляюць у Трою. Алена пазнае іх, але не выдае траянцам. У выніку героі паспяхова выкрадаюць статую. 

Па парадзе Афіны грэкі будуюць Траянскага каня, куды месцяцца выбраныя воіны. Астатнія адступаюць на востраў Тэнедас. Траянцы бураць частку мура і зацягваюць каня ў свой горад.

Значэнне
--------

Відавочна, у адрозненни ад вялікай «Іліяды», «Малая Іліяда» не мела адзінай рэдакцыі, таму ў канспекце Еўтыхія Прокла некаторыя падзеі, апісаныя Лесхам паўтараюць тое, што было ўключана ў «Аблогу Троі» Стасіна. Тым не меней, Арыстоцель заўважаў, што «Малая Іліяда» дала сюжэт для 8 старажытнагрэчаскіх трагедый.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* The Epic Cycle Little Iliad
* Sara Kaczko Rewriting Homer: Dictys, Septimius and the (Re-)shaping of the Trojan War Material
* Ingrid Holmberg The Creation of the Ancient Greek Epic Cycle
* A Dictionary of Greek and Roman biography

| ⛭Эпічны цыкл (Траянская вайна) |
| --- |
| *Кіпрыі* (11 песень) • Іліяда (24 песні) • *Эфіяпіда* (5 песень) • *Малая Іліяда* (4 песні) • *Разбурэнне Іліёна* (2 песні) • *Вяртанні* (5 песень) • Адысея (24 песні) • *Тэлегонія* (2 песні) |
**Шульга́н-Таш**, **Ка́пава пячора** — карставая пячора ў Бурзянскім раёне, Башкартастан, Расія. Знаходзіцца ў запаведніку «Шульган-Таш», на правым беразе р. Белай, за 200 км на паўднёвы ўсход ад Уфы.
Шырока вядомая дзякуючы знойдзенаму ў ёй палеалітычныму жывапісу, узрост якога ацэньваецца ў 16 тысяч гадоў.

Пячора ўяўляе сабой слабаразгалінаваную трохпавярховую спелеасістэму працягласцю каля 3 км з вертыкальнай амплітудай 165 м (з улікам сіфонных падводных поласцей) з вялікімі заламі, галерэямі, падземнымі азёрамі і ракой. З трох гіпсаметрычных узроўняў ніжні займае рака Падземны Шульган, якая і ўтварыла гэтую пячору.

Малюнкі з пячоры
Наскальныя малюнкі былі адкрыты заолагам запаведніка А. В. Руміным у 1959 г. У 1960—1964 гг. жывапіс вывучаўся О. Н. Бадэрам. З пачатку 1980-х гадоў даследаванні працягваюцца В. Е. Шчалінскім з супрацоўнікамі. Агульная працягласць усіх даследаваных хадоў пячоры ў двух ярусах — каля 2 км. Каля 40 малюнкаў мамантаў, насарога, коней, бізона і розных знакаў, зробленых чырвона-бурай охрай. У пячоры вядуцца раскопкі, пры якіх выяўленыя камякі охры і вапняковая камлыга з малюнкам, якая адвалілася ад сцяны. Радыевугляродная дата пласта — 14680±150.

Пячора ўваходзіць у спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Расіі.

Зноскі
------

1. ↑  *Соколов Ю. В*. Перечень подземных полостей Республики Башкортостан длиннее 50м (руск.).  Сайт Уфимского спелеоклуба им. В. Нассонова. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2012. Праверана 6 снежня 2019.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Пячора Шульган-Таш на Вікісховішчы |

* Калекцыя малюнкаў пячоры Шульган-Таш Архівавана 5 ліпеня 2015.  (руск.)
* Віртуальны тур па наваколлю пячоры Шульган-Таш Архівавана 28 красавіка 2018.  (руск.)
* Капава пячора на сайце «Наш Урал» Архівавана 4 красавіка 2016.  (руск.)
* Пра Капаву пячору на сайце Башкірскага дзяржаўнага ўніверсітэта Архівавана 14 красавіка 2016.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 315139831 |
**Ара́тарская проза** — помнікі красамоўства, а таксама літаратурныя творы, напісаныя ў прамоўніцкім стылі. Найбольшага росквіту дасягнула ў Грэцыі (V—IV стст. да н.э.) і Рыме (I ст. да н.э.), дзе выпрацавана тэорыя аратарскага мастацтва — рыторыка. Узоры класічнага красамоўства — прамовы Цыцэрона, буйнейшага тэарэтыка і практыка аратарскай прозы. У перыяд Сярэднявечча мела пераважна царкоўна-рэлігійны характар. Эпоха Адраджэння садзейнічала развіццю свецкай аратарскай прозы.

На Беларусі першыя выдатныя прадстаўнікі царкоўнага красамоўства Іларыён і Кірыла Тураўскі. Жанравую сувязь з аратарскай прозай мае «Слова пра паход Ігараў». У XVI—XVII стст. у перыяд рэлігійнай палемікі бытавалі «слова», прамова, казанне, пропаведзь. Развіццю аратарскай прозы садзейнічалі і арацыі. Выдатным прамоўцам быў грамадска-палітычны дзеяч і дыпламат Л. Сапега (прамова на Варшаўскім сойме 1588). Сярод прадстаўнікоў беларускага царкоўнага красамоўства вылучаліся Л. Карповіч, М. Сматрыцкі і Сімяон Полацкі. У 17—XVIII стст. на Беларусі з’явіліся гумарыстычна-парадыйныя і сатырычныя творы, складзеныя ў прамоўніцкім стылі («Прамова Мялешкі», «Прамова русіна», Жыровіцкія арацыі і інш.). У стылі прамоў напісаны публіцыстычныя маналогі, «словы» да чытачоў К. Каліноўскага ў газета «Мужыцкая праўда».

У аратарскай прозе XX ст. пакінуў след сваімі палкімі прамовамі ў польскім сейме Б. Тарашкевіч, які выступаў у абарону нацыянальных і сацыяльных правоў працоўных Заходняй Беларусі. Цесна звязаныя з надзённымі праблемамі грамадскага жыцця творы аратарскай прозы — каштоўная крыніца ведаў пра культурнае і гістарычнае мінулае краіны.

Літаратура
----------

* *В. А. Чамярыцкі.* Аратарская проза // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**Бітва пад Факша́намі 21 ліпеня (1 жніўня) 1789**, бітва паміж руска-аўстрыйскім войскам пад камандаваннем А. В. Суворава (25 тыс. чал.) і турэцкім войскам Асман-пашы (30 тыс. чал.) падчас руска-турэцкай вайны 1787—1792 гадоў.

Саюзнік Расіі ў вайне 1787—1792 гадоў, Аўстрыйская манархія, вылучыла для сумесных з рускімі баявых дзеянняў корпус пад камандаваннем фельдмаршала прынца Саксонскага Фрыдрыха Кобурга (18 тысяч чалавек), які стаяў ўздоўж ракі Сірэт. У задачу А. В. Суворава, які ўзначальваў 7-тысячную правафлангавую 3-ю дывізію ўваходзіла ўзаемадзеянне з гэтым корпусам. Яна размяшчалася паміж рэкамі Дубец і Сірет у раёне Бырлада. Турэцкі 30-тысячны корпус Асмана-пашы размяшчаўся ў лагеры ў раёне Факшан і ля пераправы праз раку Путна. Мэтай яго было разбіць сваіх супернікаў, прынца Кобургскага і Суворава паасобку.

Турэцкі план стаў вядомы Фрыдрыху Кобургу, які паслаў Сувораву дэпешу аб тым, што ў адзіночку ён не можа супрацьстаяць турэцкаму войску і просіць Суворава прыйсці да яго на дапамогу. Сувораў са сваім атрадам 16 (27) ліпеня неадкладна выступіў на злучэнне з саюзнікам. Яго атрад за 26 гадзін прайшоў 40 вёрст і злучыўся з аўстрыйцамі ўвечар 17 (28) ліпеня.

Пасля сутачнага адпачынку ў 3 гадзіны раніцы 19 (30) ліпеня аб’яднаны руска-аўстрыйскі атрад пад камандаваннем А. В. Суворава выступіў у паход, які доўжыўся ўвесь дзень, і на ноч спыніўся ў Марынешці. Высланы Суворавым выведывальны атрад у раёне ракі Путна сутыкнуўся з дазорным атрадам туркаў, якія рухаліся наперадзе асноўных сіл. Турэцкі атрад быў пабіты і панёс вялікія страты. Сустрэча з руска-аўстрыйскім атрадам стала поўнай нечаканасцю для турак, якія лічылі, што ім супрацьстаяць толькі аўстрыйцы.

У ноч з 20 (31) ліпеня на 21 ліпеня (1 жніўня) руска-аўстрыйскія войскі пераправіліся праз Путну і пачалі наступ на Факшаны, якія знаходзіліся ў 15 км, адбіваючы дробныя конныя атрады турак. Праз тры гадзіны пасля пачатку наступлення атакі турэцкай кавалерыі ўзмацніліся. Асноўная бітва пачалося ў 10 гадзін раніцы, калі туркі адкрылі артылерыйскі агонь па наступаючым рускім часцям. Рускім пушкарам неўзабаве атрымалася падавіць батарэі Асмана-пашы. Затым, у выніку коннай атакі правае крыло Асмана-пашы было змята і адцеснена на тысячу крокаў. Падчас далейшай атакі пяхотай турэцкія войскі адступілі. Частка з іх атулілася за сценамі манастыроў Святога Самуіла і Святога Іаана. Рускія войскі пасля артабстрэлу здолелі захапіць вялікую частку манастыра Святога Самуіла, пасля чаго туркі падарвалі парахавы склеп, што аднак, пацягнула толькі лёгкія раненні ў рускіх. Аўстрыйскія жа войскі тэм часам узялі манастыр Святога Іаана, паланіўшы 52 чалавека.

У 13 гадзін бой быў скончаны поўнай перамогай руска-аўстрыйскі войскаў. Саюзнікі страцілі каля 400 чалавек забітымі (з іх рускіх — 15 чалавек), туркі 1600 чалавек і 12 пушак. Турэцкія войскі адышлі да рэк Без і Рымнік, доўга яшчэ праследуемыя лёгкай конніцай саюзнікаў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Ваенная Сыціна |
**Факша́ны** (рум.: Focşani, *Факша́нь*) — горад у Румыніі, у рэгіёне Малдавія, адміністрацыйны цэнтр жудзеца Вранча.

Насельніцтва — 73868 жыхароў (2011).

Гісторыя
--------

У шматлікіх летапісах пазначаўся як «горад на рацэ Мілкаў». У 1482 годзе тут была ўсталявана мяжа паміж Валахіяй і Малдавіяй. Назва горада адбываецца ад баярскай сям'і Фокша, вядомай з часоў Штэфана Вялікага. Знаходзячыся на стыку двух княстваў, горад з'яўляўся важным гандлёвым цэнтрам.

Помнік Сувораву каля горада Факшаны
Бітва пры Факшанах 21 ліпеня 1789 года, якая скончылася перамогай руска-аўстрыйскіх войскаў, стала адным з асноўных падзей Руска-турэцкай вайны 1787—1792.

Горад адыграў немалаважную ролю ў аб'яднанні Румыніі. Тут з 1859 па 1862 год засядаў Цэнтральны камітэт, які ажыццяўляў распрацоўку Канстытуцыі Румыніі. У гонар аб'яднання на цэнтральнай плошчы горада быў збудаваны абеліск.

Гарады-пабрацімы
----------------

Факшаны з'яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў:

* Італія Цівалі, Італія
* Італія Патэнца, Італія
* Грэцыя Патры, Грэцыя
* Нідэрланды Хертагенбос, Нідэрланды
* Ізраіль Рамат-Ган, Ізраіль

Зноскі
------

1. ↑  Rezultate recensământ Vrancea. Cifre provizorii: doar 73.868 de persoane mai locuiesc, stabil, în Focşani! | Vrancea Media

Спасылкі
--------

* Бітва пры Факшанах. 1789 г.
**Любоў Іванаўна Віралайнен** (дзявочае прозвішча — *Уражэнка*; нар. 14 студзеня 1941, Барысаў, Мінская вобласць) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно, заслужаная артыстка РСФСР (1980).

Біяграфія
---------

Любоў Віралайнен нарадзілася 14 студзеня 1941 года ў Барысаве (цяпер Мінская вобласць, Беларусь). Па нацыянальнасці беларуска. У час Вялікай Айчыннай вайны і акупацыі разам з сям’ёй трапіла ў нямецкі канцэнтрацыйны лагер.

Вучылася ў школе ў Смаленску. Пачала здымацца ў кіно яшчэ дзіцем. Скончыла студыю ў Ленінградскім акадэмічным Вялікім драматычным тэатры імя М. Горкага (1965) і стала актрысай гэтага тэатра.

З 1969 года — актрыса «Ленканцэрта», з 1972 года — актрыса кінастудыі «Ленфільм».

Атрымала вядомасць пасля сыгранай ёю ролі ў фільме знакамітага кінарэжысёра Сяргея Герасімава «Любіць чалавека».

Зноскі
------
**Пішчуха звычайная**, **паўзунок звычайны** (*Certhia familiaris*) — дробная птушка з атрада вераб’інападобныя, прадстаўнік роду пішчухі (паўзункі).

Апісанне
--------

Невялікіх памераў птушка, даўжыня цела 12—13 см, размах крылаў 17,5—21 см. Карычневы, бакі цела больш светлыя, на версе галавы выразныя плямкі іржавага колеру на надхвосці. У маладых верх цела светла-карычневы. Мае выгнутую дзюбу, фігурныя карычневыя надкрылы, белыя падкрыллі. Жорсткія хваставыя пёры дапамагаюць узбірацца ўверх па ствалах дрэў.

Спеў даволі доўгі, чысты шчэбет, які заканчваецца трэллю. Значна адрозніваецца спевам ад падобнага віду караткапальцавага паўзунка (*Certhia brachydactyla*).

Пашырэнне
---------

Арэал ад Пірэнеяў і Брытанскіх астравоў цягнецца праз Цэнтральную Азію да Ціхага акіяна і Японіі, уключае Гімалаі, Алтай, Блізкі Усход.

Звычайны паўзунок мае каля дзевяці падвідаў, якія свабодна скрыжоўваюцца на тэрыторыі Еўразіі. Падвіды жывуць у лясах розных тыпаў, у той час як падобны від *Certhia brachydactyla* жыве звычайна ў іглічных лясах і на больш высокіх шыротах. Звычайны паўзунок можа насяляць хвойныя або змяшаныя лясы ўмеранай вільготнасці. На ўсходзе арэала — таксама лісцевыя лясы ў далінах, у Вялікабрытаніі таксама курціны дрэў сярод палёў, жыве ў вялікіх садах, парках, засяляе жывыя агароджы.

Аселы, толькі паўночныя папуляцыі мігрыруюць. На Беларусі звычайны на гнездаванні аселы і качуючы ўзімку від.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Звычайны паўзунок гняздуе ў шчылінах кары дрэў, асабліва, на секвоядэндроне. Самкі звычайна адкладаюць пяць ці шэсць крапчатых ружовых яек.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Спасылкі
--------

* Пищуховые: Обыкновенная пищуха (*Certhia familiaris*) // Архив природы России {{ref-ru}]

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Зеўксіпа.
**Зеўксіпа** (жонка Пандыёна, стар.-грэч.: Ζευξίππη «якая запрагае канёў») — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі, наяда, сястра Праксіфеі (жонкі Эрыхтонія). Жонка Пандыёна I, сына сваёй сястры. Дзеці ад Пандыёна I: Прокна, Філамела, блізняты Эрэхтэй і Бут.

Зноскі
------

1. ↑   Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 14, 8


| ?Зеўксіпа (жонка Пандыёна) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  | Кронас |  | Уран |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Пасейдон |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Рэя |  |  |  | Гея |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Зеўксіпа |  | Бут |  |  | Тэлеон[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Акіян |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Зеўскіпа[d] |  | Эрыдан[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Тэфіда[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |