**Ціндаа** *Qingdao (i)* (англ.: Qingdao, ням.: Tsingtau, кіт. трад. 青島, спр. 青岛, піньінь *Qīngdǎo*, літаральна: «востраў цёмнага колеру») — горад субправінцыйнага значэння ў Кітаі на ўсходзе правінцыі Шаньдун. Горад размешчаны на паўвостраве Шаньдун, на беразе Жоўтага мора і з’яўляецца найважнейшым портам, ваеннай базай і прамысловым цэнтрам. У горадзе выкарыстоўваецца ціндааскі дыялект (кіт. трад. 青島話, спр. 青岛话, піньінь *qīngdǎohuà*, пал. *циндаохуа*) кітайскай мовы. Марскі курорт.

У лютым 1994 года Ціндаа быў унесены ў спіс 15 галоўных гарадоў КНР.

Фізіка-геаграфічная характарыстыка
----------------------------------

Ціндаа размешчаны на поўдні Шаньдунскага паўвострава на беразе Жоўтага мора за 555 км на паўднёвы ўсход ад Пекіна. З усходу горад абмываецца Жоўтым морам; з поўначы мяжуе з гарадской акругай Яньтай, з захаду — з гарадской акругай Вэйфан. У 40 км ад цэнтра горада знаходзіцца гара Лаашань (1133 м).

Прыморская зона дзяржаўнага ўзроўню. Яе працягласць — 25 км, шырыня — 3 км. Марскія пляжы горада з дробным пяском абмываюцца цёплымі хвалямі Жоўтага мора.

### Клімат

Клімат у Ціндаа вільготны, мусонны. Сярэднегадавая тэмпература — +12,4 °C. Улетку душна, часта ідуць дажджы, сярэдняя тэмпература жніўня — 25,3 °C; узімку — моцны вецер, але не вельмі холадна, сярэдняя тэмпература ў студзені −0,9 °C. Самы прыемны час — восень і вясна. Сярэдні ўзровень гадавых ападкаў — 720 міліметраў.


| **Клімат Ціндаа** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне |
| *Крыніца: Ганконгская абсерваторыя* |

Гісторыя
--------

### Да 1891

Археалагічныя знаходкі сведчаць пра тое, што людзі пачалі сяліліцца на тэрыторыі цяперашняга горада Ціндаа яшчэ 6000 гадоў назад. У часы Усходняй дынастыі Чжоу (770—256 да н.э.) быў заснаваны горад Цзімо (цяпер гэта месца знаходзіцца на тэрыторыі гарадскога павета Пінду), тады другі па велічыні ў Шоньдуне. У далейшым мясцовасць шмат разоў згадваецца ў розных крыніцах. Так, менавіта адсюль у 221 годзе да н.э. пасля аб’яднання Кітая першы імператар імперыі Цынь, Цынь Шыхуан, адпраўляў караблі ў Карэю і Японію. У-дзі, адзін з імператараў імперыі Хань, прынёс рытуальныя ахвяры на гары Буцзі побач з сучасным Ціндаа і распарадзіўся пабудаваць некалькі храмаў.

Пры імперыях Тан і Сун гэтыя месцы былі месцам стыкоўкі марскіх маршрутаў паўночнага і паўднёвага Кітая. Пры імперыі Юань гэтая мясцовасць сталі паўднёвым ускрайкам Цзяачжоу-Лайчжаускага канала, пракапанага праз Шаньдунскі паўвостраў.

Пры імперыі Мін тут размячалася важная ваенна-марская база, якая насіла назву Цзяааа.

У 1890-я гады імперыя Цын вырашыла стварыць на гэтым месцы ваеннае ўмацаванне, якое абараняла ад нападаў з мора. 14 чэрвеня 1891 года быў заснаваны горад Ціндаа, аднак будаўніцтва яго вялося даволі павольнымі тэмпамі.

### Нямецкая і японская акупацыя

Асноўны артыкул: **Акупацыя Ціндаа**
Эскіз карты Ціндаа, прыблізна 1906 г.
У 1897 годзе горад у складзе тэрыторыі «Заліў Цзяачжоу» па канцэсіі быў перададзены Германіі. Падставай да перадачы быў так званы «інцыдэнт у Цзюе», калі ў 1897 годзе два нямецкія місіянеры былі забіты ва ўсходнім Шоньдуне, і нямецкі ўрад выставіў ультыматум імператару, патрабуючы абароны хрысціян.

Немцы ператварылі Ціндаа ў стратэгічна важны порт, які кіраваўся Марскім упраўленнем (ням.: Reichsmarineamt), у адрозненне ад іншых нямецкіх калоній, што падпарадкоўваліся Упраўленню калоній (ням.: Reichskolonialamt). У Ціндаа базіравалася нямецкая Імператарская Усходне-азіяцкая крэйсерская эскадра, праводзячая ваенныя аперацыі па ўсім Ціхім акіяне. З 1898 года тут базіраваўся Трэці марскі батальён. Нямецкі ўрад правёў перапланіроўку вуліц і стварыў гарадскі план, які існуе і цяпер. У той час быў пабудаваны і піваварны завод (англ.: Tsingtao Brewery), які функцыянуе дагэтуль і вырабляе 12 % усяго кітайскага піва. Нямецкі ўплыў распаўсюдзіўся на ўсю правінцыю Шаньдун, у якой узніклі шматлікія прадпрыемствы з нямецкім капіталам.

Карта Ціндаа ў 1912 годзе
Перад пачаткам Першай сусветнай вайны нямецкія баявыя караблі пад камандаваннем адмірала фон Шпее пакінулі Ціндаа, каб дайсці да Германіі і пазбегнуць небяспекі блакавання іх у гавані ваенна-марскімі сіламі Антанты.

Пасля пачатку вайны ў 1914 годзе японскі флот пры некаторым удзеле брытанскага блакіраваў Ціндаа — саюзнікі абвясцілі вайну Германіі ў адпаведнасці з англа-японскім дагаворам. Японскія войскі трымалі аблогу Ціндаа з 31 кастрычніка па 7 лістапада 1914 года. Паводле вынікаў вайны на Парыжскай канферэнцыі было вырашана пакінуць захопленыя тэрыторыі ў правінцыі Шаньдун Японіі і не перадаваць іх Кітаю, што выклікала масавыя хваляванні.

У 1922 годзе горад быў вернуты кітайскім уладам. Пасля ўтварэння гаміньданаўскага ўрада ў Нанкіне ў 1929 годзе быў утвораны Спецыяльны горад Ціндаа (青岛特别市), у 1930 годзе ператвораны ў звычайны горад. Японія зноў акупавала Ціндаа ў студзені 1938 года падчас тэрытарыяльнай экспансіі ўздоўж кітайскага ўзбярэжжа пры дапамозе сумеснай аперацыі сухапутных войскаў і марской пяхоты.

### Пасля Другой сусветнай вайны

Пасля Другой сусветнай вайны Ціндаа зноў атрымаў статус «спецыяльнага горада», і гаміньданаўскія ўлады дазволілі ЗША выкарыстоўваць Ціндаа ў якасці базы Заходняга Ціхаакіянскага флоту. Аднак 2 чэрвеня 1949 года горад быў заняты камуністычнымі войскамі (самым апошнім з буйных гарадоў паўночнага Кітая).

У 1949 годзе горад быў падзлены на 7 раёнаў. У 1951 годзе да горада былі далучаны некаторыя тэрыторыі Спецыяльнага раёна Цзяачжоу (胶州专区), на якіх быў утвораны Лаашанскі прыгарадны раён, і былі расфарміраваны чатыры гарадскія раёны. У 1958 годзе пад юрысдыкцыю Ціндаа перайшлі паветы Цзяасянь і Цзяанань са складу Спецыяльнага раёна Чанвэй (昌潍专区) і павет Цзімо са складу Спецыяльнага раёна Лаян (莱阳专区). У 1961 годзе павет Цзімо быў перададзены ў склад Акругі Яньтай (烟台地区), а паветы Цзяасянь і Цзяанань вернутыя ў склад акругі Чанвэй; Лаашанскі прыгарадны раён быў ператвораны ў павет Лаашань. У 1978 годзе павет Цзімо са складу Акругі Яньтай і паветы Цзяасянь і Цзяанань са складу акругі Чанвэй ізноў былі перададзены пад юрысдыкцыю Ціндаа. У 1983 годзе пад юрысдыкцыю Ціндаа перайшлі павет Лайсі са складу акругі Яньтай і павет Пінду са складу акругі Вэйфан

З 1984 года Кітай пачаў праводзіць адкрытую палітыку ў дачыненні да замежных інвестыцый. У выніку Ціндаа даволі хутка ператварыўся ў сучасны партовы горад. 5 лістапада 1984 года тры караблі ВМС ЗША ўпершыню пасля 1949 года наведалі Ціндаа. Гэта быў першы заход ваенных караблёў ЗША ў кітайскі порт пасля доўгага перапынку.

У 1987 годзе павет Цзяасянь быў ператвораны ў гарадскі павет Цзяачжоу. У 1988 годзе павет Лаашань быў ператвораны ў раён гарадскога падпарадкавання. У 1989 годзе паветы Пінду і Цзімо былі ператвораны ў гарадскія паветы. У 1990 годзе паветы Цзяанань і Лайсі таксама былі ператвораны ў гарадскія паветы. У 2012 годзе гарадскі павет Цзяанань быў далучаны да раёна Хуандаа.

У наш час Ціндаа ўяўляе сабой буйны прамысловы цэнтр. Нядаўна быў пабудаваны новы дзелавы цэнтр горада на ўсход ад старога дзелавога раёна. Па-за межамі цэнтра размешчана вялікая індустрыяльная зона, дзе размешчаны прадпрыемствы хімічнай прамысловасці і цяжкага машынабудавання, а таксама навукаёмістыя галіны.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Горад субправінцыйнага значэння Ціндаа падзяляецца на 6 раёнаў і 4 гарадскіх павета:

| Карта | # | Статус | Назва | Іерогліфы | Піньінь | Насельніцтва  (2010  заўв.) | Плошча  (км2) | Шчыльнасць насельніцтвы  (/км²) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| 1 | Раён | Шынань | 市南区 | Shìnán qū | 544.800 | 30,01 | 18.153,95 |
| 2 | Раён | Шыбэй | 市北区 | Shìběi qū | 1.020.700 | 63,18 | 16.155,43 |
| 3 | Раён | Хуандаа | 黄岛区 | Huángdǎo qū | 1.392.600 | 2220,1 | 627,27 |
| 4 | Раён | Лаашань | 崂山区 | Láoshān qū | 379.500 | 389,34 | 974,73 |
| 5 | Раён | Ліцан | 李沧区 | Lǐcāng qū | 512.400 | 95,52 | 5364,32 |
| 6 | Раён | Чэн'ян | 城阳区 | Chéngyáng qū | 737.200 | 553,2 | 1332,61 |
| 7 | Гарадскі павет | Цзяачжоу | 胶州市 | Jiāozhōu shì | 843.100 | 1210 | 696,78 |
| 8 | Гарадскі павет | Цзімо | 即墨市 | Jímò shì | 1.177.200 | 1727 | 681,64 |
| 9 | Гарадскі павет | Пінду | 平度市 | Píngdù shì | 1.357.400 | 3166 | 428,74 |
| 10 | Гарадскі павет | Лайсі | 莱西市 | Láixī shì | 750.200 | 1522 | 492,9 |
|

Эканоміка
---------

Від на начны горад з тэлевышкі, дзелавы цэнтр 2007 г.
Ціндаа — гэта буйны эканамічны цэнтр Кітая. Тут размешчаны прадстаўніцтвы банкаў, вытворчыя магутнасці шматлікіх буйных кампаній і прадстаўніцтвы шматлікіх міжнародных фірмаў.

Прамысловасць: тэкстыльная (баваўняная, шарсцяная, ільняная, трыкатажная), транспартная, радыётэхнічная, металургічная, хімічная, электронная, гумавая, харчовая, тытунёвая, гарбарная, цэментавая. База рыбалоўства.

Ціндаа з’яўляецца адным з пяці самых буйных замежнагандлёвых портаў Кітая.

Міжнародныя адносіны
--------------------

### Гарады-пабрацімы

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Японія Сіманасекі, Японія — з 1979
* Злучаныя Штаты Амерыкі Лонг-Біч, ЗША — з 1985
* Мексіка Акапулька, Мексіка — з 1985
* Германія Вільгельмсгафен, Германія — з 1992
* Украіна Адэса, Украіна — з 1993
* Паўднёвая Карэя Тэгу, Паўднёвая Карэя — з 1993
* Ізраіль Нес-Цыёна, Ізраіль — з 1997
* Нідэрланды Велзен, Нідэрланды — з 1998
 | * Вялікабрытанія Саўтгемптан, Вялікабрытанія — з 1998
* Ірландыя Голуэй, Ірландыя — з 1999
* Чылі Пуэрта-Монт, Чылі — з 1999
* Германія Падэрборн, Германія — з 2003
* Расія Перм, Расія — з 2003
* Філіпіны Ілаіла, Філіпіны — з 2003
* Уругвай Мантэвідэа, Уругвай — з 2004
* Літва Клайпеда, Літва — з 2004
 | * Іспанія Більбаа, Іспанія — з 2004
* Францыя Нант, Францыя — з 2005
* Злучаныя Штаты Амерыкі Маямі, ЗША — з 2005
* Расія Санкт-Пецярбург, Расія — з 2006
* Новая Зеландыя Норт-Шоэр-Сіці, Новая Зеландыя — з 2008
* Бразілія Віла-Велья, Бразілія — з 2009
 |

### Гарады-партнёры

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Швецыя Гётэбарг, Швецыя — з 1994
* Германія Мангейм, Германія — з 1995
* Паўднёвая Карэя Інчхон, Рэспубліка Карэя — з 1995
* Злучаныя Штаты Амерыкі Сан-Францыска, ЗША — з 1997
* Малдова Кішынёў, Малдова — з 1997
* Судан Порт-Судан, Судан — з 1998
* Злучаныя Штаты Амерыкі Арланда, ЗША — з 1998
* Марока Танжэр, Марока — з 1999
* Харватыя Рыека, Харватыя — з 1999
* Паўднёвая Карэя Пхентхэк, Рэспубліка Карэя — з 1999
* Японія Нарута, Японія — з 1999
* Швецыя Вестэргётланд, Швецыя — з 1999
* Аўстралія Адэлаіда, Аўстралія — з 2000
 | * В’етнам Дананг, В’етнам — з 2000
* Рэспубліка Кіпр Нікасія, Рэспубліка Кіпр — з 2000
* Канада Эдмантан, Канада — з 2000
* Злучаныя Штаты Амерыкі Окленд, ЗША — з 2000
* Злучаныя Штаты Амерыкі Лос-Анджэлес, ЗША — з 2000
* Данія Скаген, Данія — з 2000
* Францыя Брэст, Францыя — з 2002
* Японія Кобэ, Японія — з 2003
* Японія Фукуока, Японія — з 2003
* Паўднёвая Карэя Пусан, Рэспубліка Карэя — з 2003
* Паўднёвая Карэя Кунсан, Рэспубліка Карэя — з 2003
* Аўстралія Кэрнс, Аўстралія — з 2003
* Філіпіны Ілаіла, Філіпіны — з 2003
 | * Італія Венецыя, Італія — з 2004
* Аўстрыя Браўнау-на-Іне, Аўстрыя — з 2004
* Злучаныя Штаты Амерыкі Сент-Луіс, ЗША — з 2004
* Японія Кітакюсю, Японія — з 2005
* Злучаныя Штаты Амерыкі Х’юстан, ЗША — з 2006
* Расія Санкт-Пецярбург, Расія — з 2007
* Германія Рэйнска-Рурскі рэгіён, Германія — з 2008
* Бразілія Віла-Велья, Бразілія — з 2009
* Канада Рычманд, Канада — з 2009
* Германія Рэгенсбург, Германія — з 2009
 |

Зноскі
------

1. ↑  Seventh National Population Census of the People's Republic of China<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q65059106'></a>
2. ↑  Прыморскі горад — Ціндаа — Міжнароднае радыё Кітая
3. ↑  Эскадра была практычна цалкам знішчана ў Фалклендскіх астравоў, сам фон Шпее і двое яго сыноў загінулі на флагманскім крэйсеры «Шарнгорст».
4. ↑  *Исаков И. С.* Операция японцев против Циндао в 1914 г. — М—Л.: Военмориздат, 1941.

Літаратура
----------

* Путеводители с Дмитрием Крыловым: Китай, Москва, Эксмо, 2007 год.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Ціндаа**
* Сайт урада Ціндаа Архівавана 10 жніўня 2020.  (кіт.)
* Сайт пра горад Ціндаа  (руск.)
* Форум горада Ціндаа Архівавана 15 кастрычніка 2014. (рус.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12476614c · GND: 4061118-8 · LCCN: n81039748 · NKC: ge426524 · SUDOC: 033962421 · VIAF: 295275460, 238997432 |

 |