Падводная лодка К. Шыльдэра
**Казімір Гаўрылавіч Чарноўскі** (1791, маёнтак Карытніца, Ігуменскі павет, Мінская губерня — 8 лістапада 1847, Сарапул) — адзін з першых вынаходнікаў падводнага карабля.

Біяграфія
---------

Казімір нарадзіўся ў сям’і небагатага памешчыка. Хлопчык не меў вялікага інтарэсу да навук, але захапляўся чытаннем. Неўзабаве ён вырас, ажаніўся з Эміліяй, дачкой багатага варшаўскага гандляра. Нарадзіўся сын, але сямейнае жыццё не склалася і жонка з’ехала жыць да бацькі, пакінуўшы мужа ў маёнтку.

Ва ўзросце 34 гадоў у 1824 годзе ён прыязжае ў Пецярбург, вучыцца ў Медыка-хірургічнай акадэміі  (руск.) (бел..

Рэвалюцыйныя настроі, якія драмалі ў ім з ранняй маладосці ў студэнцкім асяроддзі афармляюцца, але зносіны на тэмы, забароненыя ўладамі перарываюцца даносам, у выніку якога Чарнаўскі ў 1829 годзе трапляе ў турму за прыналежнасць да рэвалюцыйнага таварыства.

Праца над падводным караблём
----------------------------

Жадаючы выбрацца з-за кратаў, К. Чарнаўскі напісаў ліст самаму Мікалаю I, у якім абяцаў пры наяўнасці грашовых сродкаў, людзей і будаўнічых матэрыялаў за 40 дзён пабудаваць падводную лодку — карабель, якога на той час не было ні ў адной краіне свету, не з дрэва, як прапанавалі замежныя «калегі», а з металу, прычым Чарнаўскі меркаваў выкарыстоўваць лодку для лоўлі жэмчугу ў Фінскім заліве або, пры абсталяванні яе гарматамі, для ваенных мэтаў. Пісьмо трапіла на стол імператара, які прачытаў яго, зацікавіўся і запатрабаваў ад Чарнаўскага спачатку даць праект судна. Вязнік разумеў, што доўга імператар чакаць не будзе, таму ўжо праз тры тыдні яго праца «Описание подводных судов» (бел.: Апісанне падводных суднаў) была ў імператарскай канцылярыі. «Апісанне…» было адпраўлена на тэхнічную экспертызу да генерал-маёра шляхоў зносін П. Базена  (руск.) (бел. які адказаў на праект дэталёвым аналізам ўсіх недахопаў на 22-х старонках. Ён азначыў адсутнасць аптычнай трубы, недапрацоўкі ў канструкцыі вентыляцыйнай сістэмы, малы аб’ём баластных цыстэрнаў і мноства іншых. Базен таксама звярнуў увагу на неабходнасць прыцягнення да работ дасведчаных спецыялістаў, бо падазраваў у аўтары праекта дылетанта, які калі і нахапаўся такіх-сякіх інжынерных ведаў, але ўсё больш дэманстраваў прабелы ў тэхнічнай адукацыі. Пры гэтым агульная ідэя была прынята і рэкамендавалася працягнуць працу з Чарнаўскім у дадзеным кірунку.

Аднак нягледзячы на аптымістычнае заключэнне Базена, Чарнаўскага памылкова пераводзяць на больш строгія ўмовы трымання ў турме, туды, дзе ён не мог атрымліваць нават ручку і паперу. У адчаі ён пытаўся скончыць жыццё самагубствам, але быў своечасова спынены наглядчыкамі.

Чарнаўскі спрабаваў працаваць над сваім праектам у турме, з вялікімі цяжкасцямі дабіўшыся права на пісьмовыя прыналежнасці, але толькі ў 1832 годзе Базен атрымаў новы праект на 62 старонках. Праект быў дэталёва разгледжаны, але на гэты раз заключэнне было не такім аптымістычным:

|  |
| --- |
| 

Праект служыць новым доказам таго, што ўяўленне, не кіраванае грунтоўнымі ведамі ў навуках, не ў стане вырабіць карыснага вынаходніцтва.

*Арыгінальны тэкст* (руск.)  

*Проект служит новым доказательством того, что воображение, не управляемое основательными познаниями в науках, не в состоянии произвесть полезного изобретения*

 |

У 1834 годзе К. Чарнаўскі быў выпушчаны з турмы, але сасланы ў Архангельск. Там небарака-вынаходнік працаваў у губернскім кіраванні. Але нягледзячы на блізкасць мора не над караблём, а над арганізацыяй паўстання. Ён усталёўваў сувязі са ссыльнымі, з маракамі. Планаваў да пачатку навігацыйнага сезону захапіць 2 ваенных карабля, фрэгат, некалькі рыбацкіх шхун, правіянт, зброю, а таксама наштосьці коней. Пасля чарговага даносу К. Чарнаўскі апынуўся ў цэнтры ўвагі імперскіх следчых, якія высветлілі, што ён паспеў прыцягнуць на свой ​​бок больш за 800 чалавек, прычым з усімі Черновский кантактаваў асабіста.

За падрыхтоўку гэтага паўстання Чарнаўскі ў 1839 годзе сасланы ў г. Сарапул, дзе і памёр праз 7 гадоў.

Канструкцыя лодкі Чарнаўскага
-----------------------------

Гісторыкі дагэтуль у здзіўленні, як без складаных інструментаў, кніг і даведнікаў К. Г. Чарнаўскі змог за тры тыдні стварыць аб’ёмнае і цалкам навукова аргументаванае апісанне першага ў Расійскай імперыі праекта падводнай лодкі. Ён прадугледзеў практычна ўсё — і сістэму перамяшчэння пад вадой, і балоны з кіслародам, і спецыяльныя міны з хімічным запалам для ўзбраення падлодкі, і амартызатар для донных апусканняў і нават скафандр. Упершыню ў сусветнай практыцы Казімір Чарноўскі абгрунтаваў неабходнасць выкарыстання для будаўніцтва падлодкі металу і надання караблю абцякальнай цыліндрычнай формы.

Асновай лодкі павінен быць металічны цыліндрычны корпус з завостраным носам і плоскай, нібы абсечанай кармой даўжынёй 10 і дыяметрам 3 метры. Знутры лодку прапаноўвалася абцягнуць скурай для цеплаізаляцыі. Рухацца яна павінна была за кошт сямі пар вёслаў, якія ставіліся на спецыяльныя кранштэйны і пры неабходнасці лёгка прыбіраліся ўнутр або ж наадварот, вылучаліся праз скураныя абшэўкі. Для манеўравання пад вадой планавалася выкарыстоўваць 4 вяслы, якія вылучаліся з кармы — таму яе і давялося рабіць плоскай. Апусканне меркавалася ажыццяўляць за кошт напаўняецца вадой скураных рэзервуараў ў колькасці 28, для ўсплывання баласт з іх павінен быў выціскацца з дапамогай рычагоў. А ўсплыванне павінна было атрымацца дзякуючы наватарскай высоўнай рубцы з ілюмінатарамі: пры яе вылучэнні ўнутраны аб’ём субмарыны павялічваўся і за кошт гэтага яна ўсплывала.

Галоўная яго знаходка складалася ў міне, якую можна было ўсталёўваць з-пад вады на дно корпуса карабля праціўніка. Казімір Гаўрылавіч вынайшаў і ўласны узрывальнік да гэтай міны, прычым, прынцып яго выкарыстоўваецца і дагэтуль, толькі замест квасцоў, прапанаваных ім, карыстаюцца кавалачкам цукру.

Значэнне
--------

К. Чарноўскі адным з першых прапанаваў будаваць карабель цыліндрычнай формы, з металічным корпусам, забяспечаным рухомым перыскопам. Ёсць думка, што рускі генерал К. А. Шыльдэр, які пабудаваў у 1834 годзе першую металічную падводную лодку, быў знаёмы з праектам Чернавского і запазычыў некаторыя тэхнічныя ідэі адтуль.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  Казимир Черновский  (руск.)
3. 1 2 3 4 5 6  СУБМАРИНА ИЗ КАЗЕМАТА  (руск.)
4. ↑  В нынешнем году исполняется 180 лет уникальному проекту, разработанному минским инженером Архівавана 24 чэрвеня 2012.  (руск.)
5. 1 2 3 4  Проект подводной лодки К. Черновского  (руск.)
6. ↑  Наши капитаны Немо Архівавана 4 верасня 2014.  (руск.)

Літаратура
----------

* *Быховский И. А.*  Рассказы о русских кораблестроителях. — Л. 1966. (руск.)

Спасылкі
--------

* Техническое описание проекта К. Чернавского  (руск.)
* Проект подводной лодки К.Черновского с чертежом  (руск.)
* Глубокое погружение Архівавана 14 студзеня 2017.  (руск.)
* Подводная лодка Шильдера Архівавана 11 сакавіка 2016.  (руск.)