**Урал**, Уральскія горы — горная сістэма на мяжы Еўропы і Азіі. Тэрыторыя паміж Усходне-Еўрапейскай і Заходне-Сібірскай раўнінамі, у Расіі. Даўжыня 2100 км. Найвышэйшы пункт — гара Нарадная (1895 м).

Уральская горная сістэма цягнецца ад Карскага мора на поўначы да ракі Урал на поўдні больш як на 2 тыс. км, шырыня ад 40 да 150 км. Уздоўж усходняга падножжа Урала звычайна праводзяць граніцу паміж Еўропай і Азіяй. Складаецца з нізкагорных і сярэднягорных хрыбтоў, большасць якіх мае мерыдыянальны напрамак, часта парэзана шырокімі падоўжнымі далінамі і катлавінамі.

Прыпалярны Урал
Сярэдні Урал
Вылучаюць Палярны, Прыпалярны, Паўночны, Сярэдні і Паўднёвы Урал. Палярны Урал мае моцна расчлянёны рэльеф з вышынямі 1000—1300 м (гара Паер, 1499 м). Найбольш высокі Прыпалярны Урал (гара Нарадная, 1895 м). На Палярным і Прыпалярным Урале ёсць сляды плейстацэнавых горна-далінных зледзяненняў (кары, трогі, марэна), развіта сучаснае зледзяненне (больш за 140 невялікіх ледавікоў, плошча 25 км²); шматгадовая мерзлата. Паўночны Урал мае сярэднія вышыні хрыбтоў (800—1000 м) з плоскімі вяршынямі; верхнія часткі найбольш высокіх гор (гара Тэльпасіз, 1617 м) расчлянёныя. Сярэдні Урал — самая нізкая частка горнай сістэмы (300—500 м, гара Сярэдні Басег, 994 м) са згладжаным рэльефам. Паўднёвы Урал — сярэднягорны раён (максімальная вышыня 1640 м, гара Ямантау) са шматлікімі хрыбтамі і глыбокімі міжгорнымі катлавінамі. Уздоўж заходніх схілаў Урала і ў Перадураллі пашыраны карст. Шмат пячор (Дзівава пячора, Капава пячора, Кунгурская пячора, Сумганская пячора), карставых варонак, правалаў, падземных рэчак.

Урал — эпіплатформавыя адроджаныя горы герцынскай складкавасці Урала-Мангольскага геасінклінальнага пояса. Складзены з дакембрыйскіх крышталічных (гнейсы, амфібаліты, кварцыты), палеазойскіх асадкавых (пясчанікі, сланцы, вапнякі, кангламераты) і разнастайных паводле ўзросту магматычных (граніты, дыябазы, габра, розныя эфузіўныя) парод.

Урал багаты карыснымі выкапнямі: медныя, нікелевыя, хромавыя, жалезныя руды, каменны і буры вугаль, нафта, газ, калійныя і каменная солі, азбест, золата, плаціна, каштоўныя і вырабныя камяні.

Сярэдняя тэмпература студзеня ад −22 °C на поўначы да −15 °C на поўдні, ліпеня адпаведна 9 °C і 20 °C. Ападкаў на заходніх схілах 600—840 мм (на Прыпалярным Урале да 1000 мм на ўсходзе 300—500 мм за год).

Рэкі басейна Паўночнага Ледавітага акіяна (Пячора, прытокі ракі Об — Табол, Ісець, Тура, Сосьва), Каспійскага мора (Кама з Чусавой і Белай; Урал). Шмат азёр, пераважна на ўсходніх схілах (Таватуй, Увільды, Аргазі і інш.).

Большая частка Урала пад лясамі на горна-падзолістых і шэрых лясных глебах (верхняя мяжа лесу ад 300 м на поўначы 1200 м на поўдні). Заходнія схілы ўкрыты цёмнахвойнымі (елка, піхта, кедр), усходнія — хваёвымі, месцамі лістоўнічнымі і бярозавымі лясамі. У перадгор’ях Паўднёвага Урала лесастэп з астраўнымі шыракалістымі лясамі (на захадзе) і бярозавымі гаямі (на ўсходзе) на чарназёмных і шэрых лясных глебах. На крайнім паўднёвым усходзе кавыльна-разнатраўныя стэпы на чарназёмных і каштанавых глебах. На Палярным і Прыпалярным, часткова Паўночным і на вяршынях Паўднёвага Урала мохава-лішайнікая тундра і каменныя россыпы. Жывёльны свет: у тундры — паўночны алень, пясцы, лемінгі, белая і тундравая курапаткі; лясной — лось, буры мядзведзь, расамаха, лясная куніца; у стэпах — суслікі, хамякі, тушканчыкі і інш.

У межах Урала — Пячора-Ілыцкі запаведнік, Ільменскі, Башкірскі, Вісімскі запаведнікі.

Зноскі
------

1. ↑  Нарадная гара // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11). — С. 145.

| Горныя сістэмы Еўропы |
| --- |
|  | 
* Альпы
* Апеніны
* Ардэны
* Балканскія горы
* Вагезы
* Велебіт
* Вялікі Каўказ
* Гарц
* Горскі Котар
* Дынарскае нагор’е
* Ісландыя
* Кантабрыйскія горы
* Кардыльера-Бетыка
* Карпаты
* Каўказ
* Кембрыйскія горы
* Крымскія горы
* Матра
* Парнон
* Паўночна-Шатландскае нагор’е
* Пенінскія горы
* Пінд
* Пірын
* Пірэнеі
* Радопы
* Рыла
* Рэйнскія Сланцавыя горы
* Скандынаўскія горы
* Судэты
* Сьера-Марэна
* Тайгет
* Татры
* Урал
* Хібіны
* Цэнтральная Кардыльера
* Цэнтральны масіў
* Шварцвальд
* Юра

 |

| Горныя сістэмы Азіі |
| --- |
|  | 
* Алтай
* Антыліван
* Араканскія горы
* Армянскае нагор’е
* Быранга
* Верхаянскі хрыбет
* Вялікі Каўказ
* Гімалаі
* Гіндукуш
* Гісара-Алай
* Джугджур
* Загрос
* Заходні Саян
* Калымскае нагор’е
* Каракарум
* Каракскае нагор’е
* Куньлунь
* Малы Каўказ
* Маньчжура-Карэйскія горы
* Наньшань
* Памір
* Сіхатэ-Алінь
* Станавое нагор’е
* Таўр
* Туркмена-Харасанскія горы
* Тыбецкае нагор’е
* Цянь-Шань
* Хрыбет Чэрскага
* Урал
* Усходні Саян
* Хамар-Дабан
* Чукоцкае нагор’е
* Чыангшон (Анамскія горы)
* Эльбурс
* Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12009460k · GND: 4062082-7 · LCCN: sh85141266 · NKC: ge230081 · VIAF: 243436120 |