recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Араторыя** (лац.: oratorium, італ.: oratorio) — буйная шматчасткавая кампазіцыя для спевакоў-салістаў (часам чытальніка), хору і сімфанічнага аркестра пераважна эпіка-драматычнага характару, прызначаная для канцэртнага выканання. Мае агульныя рысы з операй (сюжэт, наяўнасць арый, рэчытатываў, ансамбляў, хароў), адрозніваецца ад яе адсутнасцю акцёрскай ігры, дэкарацый (як выключэнне бываюць сцэнічныя араторыі), перавагай апавядальнасці над драматычным дзеяннем. У параўнанні з кантатай мае большыя памеры, ярка выражаную сюжэтную аснову.

Гісторыя
--------

Зарадзілася на мяжы 16—17 стагоддзяў у Італіі. На пачатку араторыі пісалі на біблейскія, евангельскія або антычныя сюжэты. Росквіт жанру ў 18 стагоддзі звязаны з творчасцю Г. Ф. Гендэля, які стварыў класічны тып манументальнай героіка-эпічнай араторыі, і І. С. Баха, пасіёны якога насычаны глыбокім філасофскім зместам. Пад уплывам асаблівасцяў розных нацыянальных культур араторыя мадыфікавалася. Адбывалася яе сімфанізацыя (кампазітары венскай класічнай школы) або лірызацыя (кампазітары-рамантыкі). У 20 стагоддзі адрадзілася цікавасць да араторыі, якая інтэнсіўна збліжаецца з операй, кантатай, сімфоніяй.

Араторыя ў беларускай музыцы
----------------------------

У беларускай музыцы першыя араторыі створаны у 1930-я гады (блізкая да араторыі вакальна-сімфанічная паэма «Над ракою Арэсай» М. Аладава, незакончаная араторыя «Вызваленне» Яўгена Цікоцкага).

У 1960-я гады напісаны араторыі «Песня пра Кубу» С. Картэса, «Званы» Я. Глебава, «Мы—беларусы» К. Цесакова, першая камерная араторыя «Песні Хірасімы» (для чытальніка, салістаў — барытона і сапрана) Дзмітрыя Смольскага.

З 1970-х гадоў беларускія араторыі вылучаюцца разнастайнасцю тэматыкі і жанравымі разнавіднасцямі. Сярод найбольш значных — «Мая радзіма» Дз. Смольскага, «Свяці, зара» Я.Глебава, «Зямля Беларусі» У. Дарохіна, «Памяці паэта» С. Картэса, «Памяць Хатыні» В. Войцека, «Хатынь» К. Цесакова.

У 1980-1990-х гадах створаны «Бітва за Беларусь» А. Багатырова, «Лісткі з календара» А. Залётнева, «сказ пра Ігара» і «Іканастас» Л. Шлег, «Зорка паэта» Э. Наско, «Беларускае вяселле» К. Цесакова і інш.

Большасць беларускіх араторый ярка публіцыстычныя, напоўненыя грамадзянскім пафасам. Для іх уласціва апора на беларускую паэзію, прыёмы развіцця, інтанацыйныя і ладавыя асаблівасці беларускага музычнага фальклору, увядзенне нацыянальных інструментаў.

У шэрагу араторый выкарыстаны новыя сродкі выразнасці, у тым ліку прыёмы моўнай дэкламацыі з фіксаванымі гукавышыннай лініяй і рытмам, санорныя эфекты, элементы алеаторыкі, серыйнай тэхнікі, падпарадкаваныя мастацкім мэтам.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 552 с.: іл.
**Мемарыял Воінскай Славы** — мемарыял, размешчаны за 1,5 км ад в. Лудчыцы (Быхаўскі раён Магілёўскай вобласці). Пабудаваны на Лудчыцкай вышыні, месцы жорсткіх баёў за вызваленне Беларусі ў 1943 і 1944 гадах. Адкрыты 24 чэрвеня 1984 года. Аўтары: скульптары П. Белавусаў і У. Лятун, архітэктары В. Бялянкін і М. Мызнікаў, інжынер Б. Шчарбакоў.

Архітэктура
-----------

Скульптура Баяна
Дамінантай мемарыяла з’яўляецца пастаўленая на ўзгорку сімвалічная фігура Баяна (вышыня 10 м, сілумін), які апявае подзвіг воінаў-герояў. Каля падножжа ўзгорку пляцоўка, па краі яе на авальнай сцяне змешчаныя гарэльефныя партрэты Герояў Савецкага Саюза, якім прысвоена гэта званне за баі на Быхаўшчыне: I. А. Барысевіча, П. Д. Вінічэнкі, С. Іскаліева, У. К. Марцінава, Г. С. Размадзе, Г. Якубава (вышыня каля 3,5 м, бетон, мармуровая крошка); пад партрэтамі на абліцаванай чорным гранітам частцы сцяны імёны і званні герояў. На пляцоўцы размешчаныя гранітная пліта з бронзавай пяціканцовай зоркай і чашай для запальвання рытуальнага агню і абліцаваная гранітам стэла (вышыня каля 3 м) з інфармацыйным надпісам.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Магілёўская вобласць. — 408 с. іл.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мемарыял Воінскай Славы (Лудчыцы)
* Мемарыял Воінскай Славы (Лудчыцы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
Палацінская капэла  (руск.) (бел. (Актагон) у Аахене, зараз у цэнтральнай частцы сабора
Вартоўня Лоршскага манастыра  (ням.) (бел.
**Каралінгская архітэктура** — стыль Паўночна-Еўрапейскай дараманскай архітэктуры  (руск.) (бел. які адносіцца да перыяду Каралінгскага Адраджэння канца VIII — IX стагоддзяў, калі Каралінгская дынастыя панавала ў Заходнееўрапейскай палітыцы. Гэта была свядомая спроба пераймаць Рымскай архітэктуры  (руск.) (бел. і з гэтай мэтай майстры запазычылі ад раннехрысціянскай  (руск.) (бел. і візантыйскай архітэктуры, але, тым не менш, увялі і ўласныя новаўвядзенні, надаўшы ў выніку сваім творам ўнікальны характар.

Вартоўня  (ням.) (бел. ля ўваходу ў Лоршскі кляштар, пабудаваны каля 800 года, з’яўляецца прыкладам класічнага  (англ.) (бел. натхнення для Каралінгскай архітэктуры, пабудаваная як трайная арачная зала, што дамінуе над варотамі, з арачным фасадам, перамежнага класічнымі  (англ.) (бел. калонамі і пілястрамі наверсе

Палацінская капэла ў Аахене  (руск.) (бел. была пабудавана паміж 792—805 і была натхнёная васьмікутнай юстыніянаўскай царквой Сан-Вітале ў Равене, пабудаванай ў VI стагоддзі, але ў Аахене зроблены высокі манументальны заходні ўваходны комплекс, які цяпер называецца *вестверк* — rаралінгская інавацыя.

Каралінгскія храмы, як правіла, з’яўляюцца базілікамі, як раннехрысціянскія  (руск.) (бел. храмы ў Рыме, і звычайна маюць вестверкі, якія, магчыма, сталі папярэднікамі для заходніх фасадаў пазнейшых сярэднявечных сабораў. Арыгінальны вестверк захаваўся сёння ў абацтве Корвей  (руск.) (бел. пабудаваным у 885 годзе.

Значныя прыклады
----------------

* Лоршскі кляштар, вартоўня (каля 800)
* Бенедыкцінскі манастыр Святога Іаана  (руск.) (бел. Мюстаір  (руск.) (бел. (каля 800)
* Палацінская капэла ў Аахене  (руск.) (бел. (792—805)
* Араторый  (руск.) (бел. у Жэрміньі-дэ-Прэ  (укр.) (бел. (806)
* Імператарскі палац у Інгельхайме  (англ.) (бел. (завершаны пасля 814)
* Абацтва  (фр.) (бел. ў Сен-Фільбер-дэ-Гран-Лье  (укр.) (бел. (815)
* Саборная царква Святога Урсмара ў Лобе  (руск.) (бел. Бельгія (819—823)
* Царква Святога Міхаіла ў Фульдзе  (англ.) (бел. ратонда і крыпта (822)
* Базіліка Эйнхарда ў Штайнбаху  (ням.) (бел. (827)
* Царква Святога Юстына ў Франкфут-Хёхсце  (англ.) (бел. (830)
* Замак Бройх  (руск.) (бел. Мюльгайм-на-Руры (884)
* Абацтва Корвей  (руск.) (бел. (885)
* Царква Святога Георгія на востраве Райхенау (888)

Значныя каралінгскія архітэктары
--------------------------------

* Ода Мецкі  (англ.) (бел. архітэктар Ахенскага палаца  (руск.) (бел. з Палацінскай капэлай  (руск.) (бел.

Зноскі
------

1. ↑  A Visitor's Guide to Carolingian Germany and the Low Countries **(нявызн.)**. Праверана 6 June 2018.

Літаратура
----------

* Conant, K. J.  (англ.) (бел. (1978) *Carolingian and Romanesque Architecture, 800—1200*
* Pevsner, N. (1963) *An Outline of European Architecture*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNE: XX533982 · BNF: 119340500 · LCCN: sh85006711 · NKC: ph1061630 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Райтман.

**Піліп Райтман** (14 лютага 1922, Шарашова, Польская Рэспубліка — 8 жніўня 2018, Галіфакс, Канада) — грамадскі дзеяч за мяжой, прадпрымальнік.

Біяграфія
---------

Падчас Другой сусветнай вайны ў 1941 годзе, калі горад захапілі немцы, Піліп і яго сям’я былі дэпартаваныя ў Пружанскае гета. Зiмой 1942 года праз станцыю Аранчыцы яны былі перавезены ў Аўшвіц-Біркенау. Бацькі, трое братоў і дзве сястры Піліпа былі забітыя ў газавых камерах. Сам Піліп і двое братоў, якія засталіся жывыя, былі адабраны для працы.

Пасля Аўшвіц-Біркенау, Піліп пабываў у Заксенгаўзене, Араніенбургу, Дахау, Ландсбергу. У 1945 годзе Ландсберг быў вызвалены амерыканскай арміяй. Эміграваў у Паўночную Амерыку (ЗША). У 1946 годзе працаваў разносчыкам. Падчас наведвання Манрэаля (Канада) Піліп сустрэў Дораці Смайлстайн, з якой пасля ажаніўся. У шлюбе ў іх нарадзіліся два сыны.

Да 1979 года ён стварыў паспяховую гандлёвую кампанію і пераехаў жыць у Галіфакс.

Узнагароды
----------

Быў удастоены ганаровай падзякі ад некалькіх універсітэтаў, а таксама Ордэна Новай Шатландыі.

Зноскі
------

1. ↑  Pilip Rajtman
2. ↑  Philip Riteman
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Глушкі.

**Глушкі́** — возера ў Столінскім раёне Брэсцкай вобласці, за 44 км на паўночны ўсход ад горада Столін, за 6,7 км на поўнач ад аграгарадка Альшаны, на пойме ракі Прыпяць.

Плошча паверхні 0,0046 км². Даўжыня 0,35 км, найбольшая шырыня 0,07 км. Даўжыня берагавой лініі 0,48 км.

Возера старычнага тыпу. Знаходзіцца на тэрыторыі ландшафтнага заказніка «Сярэдняя Прыпяць».

Спасылкі
--------

* Агульная характарыстыка азёр Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
* Морфаметрычныя параметры азёр Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
**Пілі́п Аляксе́евіч Самуйле́нка** (1902, в. Патапаўка Кашалёўскай воласці Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні — ?) — савецкі дзяржаўны дзеяч БССР і УССР, адзін з кіраўнікоў лесагаспадарчай галіны Беларусі. Міністр лясной прамысловасці Украінскай ССР, міністр лясной прамысловасці Беларускай ССР. Дэпутат Вярхоўнага Савета Украінскай ССР 2-га склікання, Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і лесніка. Скончыў сельскую школу. У 1921 годзе скончыў лесатэхнічны тэхнікум.

У 1921—1930 гадах памочнік ляснічага і памочнік ацэншчыка; на кіраўнічай рабоце ў сістэме Наркамата лясной прамысловасці СССР.

У 1930—1933 гадах — студэнт Ленінградскай лесатэхнічнай акадэміі.

У 1933—1934 гадах — старшы інжынер Наркамата лясной прамысловасці СССР.

У 1934—1936 гадах — дырэктар Томнікаўскага лясніцтва Мардоўскай АССР. У 1937—1938 гадах — кіраўнік трэста «Паўночкарэлес» у Карэльскай АССР.

У 1938—1940 гадах — начальнік Галоўнага ўпраўлення лесанарыхтовак і сплава ў Паўночна-Заходніх раёнах Наркамата лясной прамысловасці СССР.

10 сакавіка 1940 — 6 верасня 1950 года — наркам (пасля міністр) лясной прамысловасці Украінскай ССР. У часы Вялікай Айчыннай вайны выконваў задачы Дзяржаўнага камітэта абароны СССР па забеспячэнні патрэб Чырвонай Арміі.

У верасні 1950 — ліпені 1957 года — міністр лясной і папяровай прамысловасці Беларускай ССР, міністр лясной гаспадаркі Беларускай ССР.

З ліпеня 1957 па сакавік 1958 года — начальнік упраўлення лясной прамысловасці Савета народнай гаспадаркі Беларускай ССР. У сакавіку 1958 — 1964 — начальнік упраўлення лясной, цэлюлозна-папяровай і дрэваапрацоўчай прамысловасці Савета народнай гаспадаркі Беларускай ССР.

Пасля на пенсіі.

Літаратура
----------

* Газета «Деснянська правда» (Чарнігаў) — 1947  — 14 студзеня.

Спасылкі
--------

* Беллесбумпром. История Архівавана 4 верасня 2016.  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Глыбач (значэнні).

**Глыбач** — возера ў Беларусі, ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 24 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы, за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Бярозава, на паўночны ўсход ад Бярозаўскага возера.

Возера знаходзіцца ў басейне ракі Тураўлянка. Плошча паверхні складае 0,17 км². Найбольшая глыбіня возера — 18,5 м. Даўжыня возера — 0,65 км, найбольшая шырыня — 0,39 км. Даўжыня берагавой лініі — 1,66 км. Аб’ём вады ў возеры складае 1,08 млн м³, плошча вадазбору возера — 1 км².

Катлавіна круглаватай формы. Схілы катлавіны возера маюць вышыню да 13 м, знаходзяцца пад хмызняком. На захадзе і поўдні вышыня схілаў складае 2—4 м.

Берагі возера супадаюць з схіламі катлавіны, на поўначы і захадзе нізкія.

З Глыбач выцякае ручай у возера Бярозаўскае.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Беларусь. Ушачско-Лепельский озёрный край: карта для рыбака / Ред. С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2009. — 3 000 экз. (руск.)

| Ушацкія азёры |
| --- |
| 
* Атолава
* Бярозаўскае
* Вяркудскае
* Глыбач
* Гомель
* Замошша
* Зашчаты
* Крывое
* Любжынскае
* Мугірына
* Оршына
* Павульскае
* Паўазер’е
* Сосенка
* Суя
* Турасы
* Туроўля
* Урода (Урада)
* Чарсцвяцкае
* Чорная Урада
* Янова

 |
**Ара́сіа Мануэ́ль Ка́ртэс Ха́ра** (ісп.: Horacio Manuel Cartes Jara, нар. 5 ліпеня 1956) — бізнесмен, выбраны прэзідэнтам Парагвая 21 красавіка 2013 года. На прэзідэнцкіх выбарах прадстаўляў кансерватыўную Партыю Каларада.

Займаецца бізнесам, звязаным з тытунем, напоямі і мясной прадукцыяй, яму належыць каля 12 фірмаў. У 1989 годзе Картэс быў асуджаны за фінансавыя махінацыі, але пасля абвінавачванне было знята. У 2000 годзе паліцыя затрымала на яго віле самалёт, гружаны наркотыкамі (марыхуанай і какаінам), але Картэс пазбег пакарання, сцвярджаючы, што самалёт здзейсніў экстраную пасадку.

Уступленне Арасіа Картэса на пасаду прэзідэнта адбылося 15 жніўня 2013 года.

Зноскі
------

1. ↑  Paraguay: Presidential Candidate Horacio Cartes Rolls Up Sleeves To Win Electoral Support Архівавана 7 снежня 2013.. Eurasia Review, March 18, 2013
2. ↑  Выбарчая камісія Парагвая: На прэзідэнцкіх выбарах перамог А. Картэс. Архівавана 11 мая 2013.
**Пхеньянскі інстытут лёгкай прамысловасці імя Хан Док Су**, — вышэйшая навучальная ўстанова ў Пхеньяне (КНДР). Створаны ў верасні 1959. Імя Хан Док Су (першага старшыні Асацыяцыі карэйскіх грамадзян у Японіі) прысвоена ў 1995. 

Факультэты: 

* тэхналогіі апрацоўкі харчапрадуктаў,
* тэкстыльнай тэхналогіі,
* бытавой хімічнай тэхналогіі,
* машыназнаўства
* папяровай тэхналогіі.

У інстытуце больш за 40 кафедр, навукова-даследчы інстытут і дактарантура, навучальная майстэрня і аналітычная лабараторыя.

Літаратура
----------

*Чвэ Бон Чхор*. Пхеньянский институт легкой промышленности имени Хан Док Су // Корея сегодня. — № 3 (714). — 2008 (У Сеціве(недаступная спасылка)).
**Інгер Бергрэн** (шведск.: Inger Berggren, 23 лютага 1934 — 19 ліпеня 2019) — шведская спявачка.

Біяграфія
---------

Інгер Бергрэн нарадзілася ў 1934 г. у парафіі Марыі Магдалены ў Стакгольме. Яна пачала спяваць у аркестры Торэ Сванэруда, затым выступала з Торэ Эрлінгам, Сімонам Брэмам і Ётэ Вільгельмсонам. Яе дэбютнае выступленне адбылося ў 1952 годзе з песняй *Nära*, некаторы поспех спадарожнічаў песні *Vals Intim*. Але сапраўдны поспех прыйшоў да Інгер Бергрэн праз дзесяць гадоў з песняй *Sol och vår* («Сонца і вясна»), з якой яна стала пераможцам шведскага музычнага фестывалю *Melodifestivalen 1962*. Гэтую песню было вырашана выставіць на конкурс Еўрабачанне-1962, які праводзіўся ў Люксембургу. Іншая спявачка, Лілі Берглунд, таксама праходзіла праслухоўванні на шведскім радыё, але ў выніку была абраная Інгер Бергрэн. Яна з гэтай песняй выступала шостай і заняла 7-е месца. У тым жа годзе песня Інгер Бергрэн *Elisabeth serenade* («Серэнада Элізабэт») пратрымалася 33 тыдні ў топ-спісе Швецыі. У наступным годзе на конкурсе *Melodifestivalen 1963* яе песня *Twist till menuett* заняла першае месца, хоць Інгер сама не выступала. У конкурсе *Melodifestivalen 1967* яна ўдзельнічала ў якасці кампазітара, і песня *Vem frågar vinden* ў выкананні Товы Карсан заняла пятае месца.

Інгер Бергрэн выступала з песнямі ў 1950-1970-х гадах. Некаторыя яе песні былі шведскімі версіямі амерыканскіх хітоў. У 1970-х гадах яна выкладала спевы ў камуне Тэбю у лене Стакгольм. Яна таксама працавала капельмайстрам у гарадскім тэатры Стакгольма.

Інгер Бергрэн памерла 19 ліпеня 2019 годзе. У яе было дзве дачкі: Элізабэт Юхансан і Гуніла Рер, якая абрала прафесію актрысы і рэжысёра.

Фільмаграфія
------------

* Anderssonskans Kalle i busform (1973)
* Spanarna (ТБ-серыял, 1983)
* Sömnen (1984)

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 10 студзеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. 1 2 3 4  *(unspecified title)* Праверана 26 жніўня 2020.
3. ↑   Праверана 29 ліпеня 2019.
4. ↑   Праверана 29 ліпеня 2019.

Літаратура
----------

* Dagens Nyheter, 16 верасня 1951, стар 33

Спасылкі
--------

* 
* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Last.fm · SoundCloud · Spotify · Яндэкс Музыка · YouTube |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Серабракоў.

**Піліп Іванавіч Серабракоў** (8 студзеня 1906, вёска Целялюй, Гразінскі раён, Ліпецкая вобласць — 1984) — адзін з арганізатараў партызанскага руху ў Мінскай і Баранавіцкай абласцях.

Біяграфія
---------

Член КПСС з 1931 года. З 1929 года — на службе ў Чырвонай Арміі. У партызанах — з лютага 1942 года: камандзір групы, наамеснік камандзіра атрада, у верасні 1942 — жніўні 1943 гадоў камандаваў 18-й партызанскай брыгады імя М. В. Фрунзэ, з верасня 1943 года — у Лідскім міжрайпартцэнтры, з кастрычніка — памочнік кіраўніка, адначасова член штаба Лідскага партызанскага злучэння. З кастрычніка 1944 на службе ў Савецкай Арміі. З 1955 года працаваў на заводзе ў Мінску.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.



1. ↑
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Алор.

**Алор** (індан.: Alor) — архіпелаг з 2 буйных і некалькіх малых астравоў у складзе Малых Зондскіх астравоў (Інданезія). Агульная плошча — 2928,88 км². Насельніцтва (2020 г.) — 211 872 чалавекі.

Большасць астравоў маюць вулканічнае паходжанне. Найбуйнейшы востраў Алор займае плошчу 2124,93 км², знакаміты 2 неактыўнымі вулканамі вышынёй 1 839 м і 1 423 м. 

Карэнныя насельнікі размаўляюць на папуаскіх мовах. Таксама распаўсюджаны мясцовы дыялект малайскай мовы.

Аснова эканомікі — сельская гаспадарка. На востраве Алор паступова развіваецца турызм.

Спасылкі
--------

 Alor Archipelago даведнік на сайце *Wikivoyage*

* Alor Islands — Geography, History, and Languages — Britannica
* From words to history in Alor Pantar


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
Вокладка развітальнае песні "Алоха Оэ" апошняй каралевы Гаваяў ЛіліўокаланіВокладка развітальнае песні "Алоха Оэ" апошняй каралевы Гаваяў Ліліўокалані
**Ало́ха** — слова гавайскага паходжання з шырокім спектрам значэнняў. Алоха выкарыстоўваецца каб выказаць пачуцці прыхільнасці, любові, спачування, пажаданні міру, а таксама як прывітанне і развітанне. Алоха таксама ўжываецца як мянушка штату Гаваі і як назва традыцыйнай гавайскай кашулі  (англ.) (бел..

Этымалогія
----------

Алоха паходзіць ад прота-палінезійскага кораню *\*qarofa*, чым таксама тлумачыцца прысутнасць падобных словаў у іншых палінезійскіх мовах. *Aroha* ў Маары і *alofa* ў Самоа і Тонга таксама значаць *каханне* ці *любоў* (адсюль назва сталіцы Тонга — Нукуалофа, у перакладзе *жытло любові*).

Згодна з народнай этымалогіяй, слова ўтварылася з двух каранёў: *alo*, што значыць *прысутнасць*, *твар*, *дзяліць*, і *hā*, што перакладаецца як *подых жыцця*. Тым не менш, у параўнанні з *hā*, апошні гук у слове *aloha* не падаўжаецца.

Ужытак
------

Выкарыстанне *алоха* для вітання пашырылася пасля кантактаў гавайцаў з еўрапейцамі і амерыканскімі місіянерамі, якія папулярызавалі яго ўжытак у дадатку да гавайскіх словаў *kakahiaka* (раніца), *ʻauinalā* (дзень) і *ahiahi* (вечар). У цяперашні час *алоха* ўжываецца сярод насельніцтва Гаваяў само па сабе ці ў спалучэнні з абдымкамі (з сям'ёй і сябрамі) як універсальнае прывітанне і развітанне.

Таксама папулярная канцэпцыя *дух алоха* (Aloha spirit), што для жыхароў Гаваяў адлюстроўвае глыбейшы сэнс светаадчування і чалавечых суадносін у духу добразычлівасці, гасціннасці, узаемнае дапамогі і разумення.

Шырока вядомая песня Алоха Оэ  (англ.) (бел. напісаная апошняй каралевай Гаваяў Ліліўокалані як развітанне з каралеўствам пасля захопу ўлады ўзброенымі амерыканскімі плантатарамі і нашчадкамі хрысціянскіх місіянераў у дзяржаўным перавароце 17 студзеня 1893 года.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бекер.

**Інгрыд Міклер-Бекер** (ням.: Ingrid Mickler-Becker; нар. 26 верасня 1942 г. Гезеке, Арнсберг) — нямецкая лёгкаатлетка, двухразовая алімпійская чэмпіёнка, двухразовая чэмпіёнка Еўропы 1971 года.

Біяграфія
---------

Інгрыд Бекер нарадзілася ў 1942 годзе ў Гезеку. Яе бацька загінуў на Другой сусветнай вайне. Інгрыд выступала ў лёгкай атлетыцы за клубы LG Geseke і USC Mainz. У 1959 годзе яна перамагла на юнацкім чэмпіянаце Германіі ў бегу на 100 м.

Бекер удзельнічала ў летніх Алімпійскіх гульнях 1960 года ў Рыме, але не заняла прызавых месцаў. Яна была самым юным членам зборнай ФРГ. На летніх Алімпійскіх гульнях 1964 года яна заняла чацвёртае месца ў скачку ў даўжыню і восьмае ў пяцібор’і.

На летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года ў Мехіка Бекер перамагла ў пяцібор’і. На Чэмпіянаце Еўропы па лёгкай атлетыцы 1971 года ў Хельсінкі яна перамагла ў скачку ў даўжыню і ў эстафеце 4х100 метраў у складзе зборнай ФРГ. Яна таксама заняла другое месца ў бегу на 100 м, уступіўшы прадстаўніцы ГДР Рэнатэ Штэхер.

На летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года ў Мюнхене Бекер перамагла ў эстафеце 4×100 метраў у складзе зборнай ФРГ. Пры гэтым немкі ўстанавілі новы сусветны рэкорд 42,81 с.

У 1968 і 1971 гадах Бекер была ўдастоена тытула Спартсменкі года Германіі. У 1968 годзе яна была ўзнагароджана Сярэбраным лаўровым лістом. У 2006 годзе Міклер-Бекер была ўключана ў Залу славы нямецкага спорту.

З 1977 года Бекер была членам Нацыянальнага алімпійскага камітэта Германіі. Яна скончыла педагагічную адукацыю, працавала настаўнікам у Майнцы. Бекер выйшла замуж за Фрыдэля Міклера, у шлюбе нарадзіўся сын Філіп. Сям’я некаторы час жыла ў ЗША, дзе Інгрыд вучылася ў Мічыганскім універсітэце. З 1990 года Міклер-Бекер была статс-сакратаром у Міністэрстве сацыяльных спраў зямлі Рэйнланд-Пфальц ад ХДС на працягу паўтара года.

Зноскі
------

1. ↑  Ingrid Mickler-Becker // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Tilastopaja · Track and Field Statistics · Discogs · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1012433102 · GTAA: 80526 · ISNI: 0000 0004 4884 7083 · VIAF: 171745052 |
**Расейнскі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка, якая існавала ў 1791—1795 гадах у складзе Жамойці Вялікага Княства Літоўскага. Цэнтр — горад Расейны. У Расейнскі павет увайшла паўднёвая частка Жамойці з гарадамі і мястэчкамі Айрагола, Відуклі, Вількія, Кайраны, Крожы, Панемань, Паюры, Рэтаў, Тандзягола, Ясвойны і інш. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе большая частка тэрыторыя павета далучана да Расійскай імперыі, раёны на поўдзень ад Нёмана — да Прусіі.

Літаратура
----------

* Расейнскі павет // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
**Пілі́п Кізе́віч** (15 лістапада 1898, в. Стральцы[*удакладніць*], Гродзенскі павет — 17 студзеня 1985, Беласток) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

У верасні 1926 года — скарбнік Гродзенскага павятовага камітэта Беларускай сялянска-работніцкай грамады. У 1927 годзе становіцца членам Гродзенскай гарадской управы Таварыства беларускай школы. На выбарах у Сейм 1928 года ўваходзіў у склад Беларускага сялянска саюза.

Міхаіл Пяткевіч, Фелікс Стацкевіч, Сяргей Паўловіч, Мітрафан Кепель; у другі радзе: Рыгор Шырма, Піліп Кізевіч, Мікалай Марцінчык.
На з’ездзе павятовых дэлегатаў Таварыства беларускай школы ў Гродне 12 ліпеня 1928 года быў абраны скарбнікам Гродзенскага акруговага і павятовага праўленняў Таварыства беларускай школы. Удзельнік Гродзенскага акруговага з’езда Таварыства беларускай школы 14 кастрычніка 1928 года, дзе абраны дэлегатам на агульны сход ТБШ у Вільні. Быў сябрам Галоўнай управы ТБШ. Часта друкаваўся ў «Летапісе Таварыства беларускай школы» і іншых выданнях. 

На яго імя было аформлена валоданне беларускай кнігарняй у Гродне. 7 ліпеня 1929 года арыштаваны паліцыяй. У 1932–1933 гадах разам з сябрамі Беластоцкай акруговай управы ТБШ ладзіць цыкл лекцый па ўсёй акрузе. 

Пасля Другой сусветнай вайны жыў у Беластоку. У верасні 1949 года на Беласточчыне сталі арганізоўвацца школы з беларускай мовай навучання. У 1950 годзе быў прыняты на пасаду візітатара школ. Тры гады працаваў на ніве беларускай асветы на Беласточчыне.

Увайшоў у аргкамітэт па стварэнні Беларускага грамадска-культурнага таварыства (БГКТ). 26 лютага 1956 года адбыўся першы з’езд таварыства, на якім ён быў абраны намеснікам старшыні Галоўнага праўлення БГКТ.

Працаваў дырэктарам прадпрыемства гарадскога водазабеспячэння.

Пахаваны на могілках каталіцкай парафіі Усіх Святых у Беластоку.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Памяці Дзядзькі Піліпа **(нявызн.)**.
* Cmentarz parafii Wszystkich Świętych. FILIP KIZIEWICZ **(нявызн.)**.
Сэр **Джордж Расэл Драсдэйл** штат Амерыка (7 лютага 1912 — 29 чэрвеня 1981), таксама вядомы як **Тас Драсдэйл** — аўстралійскі мастак. Лаўрэат прэмію Віна за «Сафала» ў 1947 годзе, прадстаўляў Аўстралію на Венецыянскай біенале ў 1954 годзе.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 7 лютага 1912 г. у Багнор-Рэджысе (Сусекс, Англія) у сям’і англа-аўстралійскіх жывёлаводаў, якія пасяліліся ў Мельбурне ў 1923 годзе. Адукацыю атрымаў у гімназіі Джылонга. З 1938 па 1939 год вучыўся ў Мельбурнскай школе мастацтваў, затым у Лондане і Парыжы. Усё жыццё ён дрэнна бачыў і з 17 гадоў практычна аслеп на левае вока з-за разрыву сятчаткі (што пазней прывяло да адмовы ў заяўцы на вайсковую службу).

У 1947 годзе ён атрымаў прэстыжную прэмію Віна за «Сафалу» і прадстаўляў Аўстралію на Венецыянскай біенале ў 1954 годзе.

Памёр у Сіднеі 29 чэрвеня 1981 года.

Зноскі
------

1. 1 2  Russell Drysdale // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  George Russell Drysdale // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
**Пачае́віцкае** — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Лукомка, за 6 км у напрамку на поўдзень ад Чашнікаў, каля аграгарадка Пачаевічы.

Плошча паверхні возера 0,11 км². Даўжыня 0,57 км, найбольшая шырыня 0,28 км, даўжыня берагавой лініі 1,56 км. Найбольшая глыбіня 11 м, сярэдняя 4,3 м. Аб'ём вады ў возеры 0,47 млн м³. Плошча вадазбору каля 1 км².  

Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны ў ніжняй частцы стромкія. Вышыня схілаў 6—9 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі ў самай паўночнай частцы зліваюцца са схіламі катлавіны, астатнія сплавінныя. Шырыня сплавіны дасягае 15 м. Уздоўж усходняга берага забалочаная пойма шырынёй 20—49 м. Дно возера каля паўночнага берага пясчанае. Астатнюю частку дна высцілаюць гліністы іл і крэменязёмісты сапрапель. Возера эўтрофнае і слабапраточнае. Прыбярэжная надводная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці да 4—20 метраў ад берага возера. У паўднёвай частцы пратокай возера злучаецца з ракой Лукомка.

У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, гусцяра, плотка, краснапёрка, лінь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — С. 154. — 599 с. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Иванов-Смоленский В. Г. Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 4. (руск.)
**Алонса Кана** (ісп.: Alonso Cano de Almansa; 19 сакавіка 1601, Гранада — 3 верасня 1667, Гранада) — іспанскі мастак і скульптар.

Біяграфія
---------

Сын скульптара і архітэктара Мігеля Кана Пачэка, яго маці Марыя Альманса Пачэка выкладала малюнак. У 1614 годзе пераехаў у Севілью, дзе вучыўся жывапісу ў Франсіска Пачэка, настаўніка Веласкеса, а скульптуры — у Хуана Марцінеса Мантаньеса. Сябраваў з Веласкесам. Першае вядомае палатно — партрэт святога Франсіска Борджа — адносіцца да 1624 года. У 1629 годзе стварыў сваю самую вялікую працу — алтарны абраз царквы Санта Марыя дэ Лебрыха ў Севільі. У 1638 годзе перабраўся ў Мадрыд, быў блізкі да графа-герцага дэ Аліварэсу.

У 1644 годзе быў абвінавачаны ў забойстве жонкі, зняволены ў турму, падвяргаўся катаванням, але здолеў даказаць сваю невінаватасць. Пераехаў у Валенсію з намерам пайсці ў манастыр. У 1652 годзе вярнуўся ў родны горад, дзе, пры садзейнічанні караля Філіпа IV, стаў эканомам кафедральнага сабора. Упрыгожыў яго галоўную капліцу і быў прызначаны галоўным жывапісцам сабора, але неўзабаве памёр. Пахаваны ў крыпце кафедральнага сабора Гранады.

Жывапіс Алонса Кана ўяўляе сабой сінтэз маньерызму і барока, у ім моцна выяўлены італьянскі ўплыў.

Сярод выдатных вучняў Кано скульптар Педра дэ Мена.

Зноскі
------

1. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
2. 1 2 3
3. 1 2
4. ↑  Нацыянальная бібліятэка Іспаніі — 1711. Праверана 1 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q750403'></a>
5. ↑  Alonso Cano // RKDartists Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
6. ↑   Праверана 5 чэрвеня 2023.
7. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Іспанскі біяграфічны · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a11438903 · BNE: XX948596, XX1523066 · BNF: 149711189 · GND: 122041119 · ISNI: 0000 0000 8343 0743 · LCCN: nr88012222 · NKC: xx0123575 · NTA: 070381003 · NUKAT: n2012079571 · PTBNP: 128646 · SUDOC: 053509625 · VIAF: 39650163 · ULAN: 500115519 |

 |
**Інгмар Лідака** (латыш. Ingmārs Līdaka, нар. 13 жніўня 1966) — латвійскі заолаг, актывіст прыродаахоўных арганізацый і палітык. З 2018 года старшыня праўлення Рыжскага заапарка. Член Латвійскай Зялёнай партыі, былы дэпутат Рыжскай думы і некалькіх скліканняў Сейма.

У 1984 годзе скончыў Вэцумніецкую сярэднюю школу. З 1984 па 1989 год вучыўся на біялагічным факультэце Латвійскага ўніверсітэта. У 1989 годзе пачаў працу ў Рыжскім заапарку. У 1995 уступіў у ЛЗП. Быў абраны ў Рыжскую думу 2001 года. У 2006 годзе абраны ў 9-ы Сейм.

Таксама І. Лідака быў дэпутатам 10, 11 і 12 Сейма. У сакавіку 2018 года стаў старшынёй праўлення Рыжскага заапарка, у сувязі з гэтым страціў дэпутацкі мандат.

Зноскі
------
**Інгул** (укр.: Інгул) — рака ва Украіне, левы прыток Паўднёвага Буга.

Цячэ па тэрыторыі Кіраваградскай і Мікалаеўскай абласцей. Даўжыня — 354 км, плошча басейна — 9890 км².

Бярэ пачатак з паўночнага захаду ад Крапіўніцкага, цячэ ў паўднёвым напрамку ў межах Прыдняпроўскага ўзвышша, у нізоўях — па Прычарнаморскай нізіне, дзеліцца на рукавы. Каля Мікалаева ўпадае ў Паўднёвы Буг. Даліна амаль на ўсім працягу трапецыепадобная, шырынёй да 4 км, глыбінёй да 60 м. У вярхоўі мае вузкае, звілістае рэчышча, скалістыя берагі з выхадамі гранітаў і гнейсаў, у ніжнім і сярэднім цячэнні расшыраюцца да 30 м і больш. Нахіл ракі 0,4 м/км.

Сцёк зарэгуляваны шматлікімі сажалкамі і вадасховішчамі. Жыўленне снегавое і дажджавое. Узімку здараецца ледастаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Каталог річок України — Київ: 1957. — 192 с.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q71283660'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1899'></a>

Літаратура
----------

* *Яковенко Ю. П.* Інгул // Географічна енциклопедія України: у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. Т. 2 — К.: «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1990.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 315137050 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Клас.
**Клас** – некалькі разрадаў ліка, якія групуюцца дзеля зручнасці запісу і чытання вялікіх лікаў.

У сучасных мовах клас складаецца з трох разрадаў. Кожны клас мае сваю назву:

| № | №№ разрадаў | назва |
| --- | --- | --- |
| 1 | 1 – 3 | адзінкі |
| 2 | 4 – 6 | тысячы |
| 3 | 7 – 9 | мільёны |
| 4 | 10 – 12 | мільярды |
| 5 | 13 – 15 | трыльёны |
| 6 | 16 – 18 | квадрыльёны |
| 7 | 19 – 21 | квінтыльёны |
| 8 | 22 – 24 | секстыльёны |
| 9 | 25 – 27 | сэптыльёны |
| 10 | 28 – 30 | актыльёны |
| 11 | 31 – 33 | нанальёны |
| 12 | 34 – 37 | дэкальёны |

Пры чытанні лікаў значэнні іх класаў называюцца асобна, пасля чаго называецца сам клас. Назва класа адзінак апускаецца. Апускаюцца таксама класы, якія маюць нулявыя значэнні. Напрыклад,

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2 | 2 | 7 | 0 | 4 | 9 | 0 | 0 | 0 | 4 | 5 | 0 | 8 | 1 | 1 |
| дзвесце | дваццаць | сем |  | сорак | дзевяць |  |  |  | чатырыста | пяцьдзясят |  | васемсот | адзінаццаць |
| трыльёнаў | мільярдаў |  | тысяч |  |

Пры запісе лікаў класы для зручнасці аддзяляюцца адзін ад аднаго прабеламі. Напрыклад:

34 200 023 101
Пчаліны воск
**Пчаліны воск** — тлушчападобнае жаўтаватае рэчыва, якое выдзяляецца васковымі залозамі меданосных пчол і выкарыстоўваецца імі для пабудовы пчаліных сотаў.

Воск выдзяляецца з арганізма пчалы ў вадкім стане, ён гусне на паверхні васковых люстэрачкаў у выглядзе пласцінак. Толькі што выдзелены пчаліны воск белы, пасля ад пропалісападобных рэчываў набывае жоўтую афарбоўку.

Хімічны састаў воску складаны. У ім каля 50 хімічных злучэнняў, якія можна падзяліць на тры групы: свабодныя тлустыя кіслоты (13—15 %), складаныя эфіры (70—75 %), гранічныя вуглевадароды (12—15 %), вітамін А, мінеральныя солі, смолы, раслінныя пігменты і інш. У састаў воску ўваходзяць фарбавальныя рэчывы, ад якіх залежыць колер, а таксама араматычныя рэчывы, што трапляюць у воск з мёду і пяргі і надаюць яму своеасаблівы пах. Тэмпература плаўлення 60—65 °С. Шчыльнасць 950—970 кг/м³. Нерастваральны ў вадзе і гліцэрыне, добра раствараецца ў арганічных растваральніках. Воск  мае высокія бактэрыцыдныя ўласцівасці, якія не губляюцца нават пасля тэрмічнай апрацоўкі.

Большую частку воску атрымліваюць, вытопліваючы яго з выбракаваных старых, пашкоджаных і сапсаваных сотаў, якія называюць сушшу. Пэўную колькасць воску дае ператопка вечкаў ячэек, васковых абрэзкаў, "язычкоў", смецця са дна вулляў, у якім ёсць воск. Такі воск называюць пчальніковым. Воск, атрыманы пры заводскай перапрацоўцы пчальніковых вытапкаў, мярвы, называюць вытворчым. Пры сонечнай васкатопцы атрымліваецца больш чысты, светлажоўты воск.

Вашчына
Акрамя прыгатавання вашчыны, на якую ідзе асноўная колькасць воску, ён шырока выкарыстоўваецца ў прамысловасці, уваходзіць у састаў лыжнай мазі, масцікі для прышчэплівання дрэў, цэменту для склейвання мармуру і гіпсу, алоўкаў для малявання на шкле і інш. Шырока выкарыстоўваюць воск у касметыцы ў складзе пажыўных, вяжучых, ачышчальных, адбельных крэмаў, памад, розных іншых касметычных прэпаратаў. Робяць з яго і свечкі.

Зноскі
------

1. ↑  Пра пчаліны воск — уласцівасці, прымяненне, цікавыя факты Архівавана 21 мая 2017.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4006533-9 · LCCN: sh85012857 · Microsoft: 2776793449 · NKC: ph165960 |
**Юбілейная вуліца** (трансліт.: *vulica Jubiliejnaja*, руск.: улица Юбилейная) — вуліца ў цэнтральнай частцы Наваполацка.

Апісанне
--------

Размешчана ў цэнтральнай частцы горада (3-ці мікрараён) і цягнецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад ад вуліцы Маладзёжнай да вуліцы Блахіна. Працягласць вуліцы складае 450 метраў, шырыня — па адной паласе ў кожны бок. Рэгулярны рух грамадскага транспарту па вуліцы адсутнічае.

Сацыяльныя аб’екты
------------------

* басейн "Садко"
* аптэка
* яслі-сад № 10
* інтэрнаты № 1 і № 3 ПДУ
* станцыя хуткай дапамогі
* Белдзяржстах
* дзіцячая бібліятэка імя А. С. Пушкіна

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
**Ірына Ігараўна Дзеранчук**, народжаная **Бурая** (нар. 16 красавіка 1958, г. Мінск) — беларуская савецкая спартсменка (хуткаснае падводнае плаванне). Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1975).

Біяграфія
---------

З 1979 трэнер ЦК ДТСААФ БССР па хуткасных відах падводнага плавання. Чэмпіёнка свету (1976, Гановер, ФРГ — падводнае плаванне з аквалангам на 100 і 400 і ныранне на 50 м), Еўропы (1975, Вітэль, Францыя — падводнае плаванне з аквалангам на 100, ныранне на 25 м, эстафета 4×100 м — плаванне ў ластах), СССР (1976 г. — ныранне на 50 м, 1977 — падводнае плаванне з аквалангам на 100 і 400 м, ныранне на 50 м).

Пераможца і прызёр міжнародных і усесаюзных спаборніцтваў, рэкардсменка свету (1975-77).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Бурая Ирина Игоревна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 92. — 737 с.

Спасылкі
--------

* 1st World Championship -finswimming  (англ.)
**Мегарэльеф** ((руск.: мегарельеф, англ.: megarelief, ням.: Megarelief n, Grossrelief n)) — самыя буйныя элементы рэльефу зямной паверхні: мацерыковыя выступы, упадзіны акіянаў, горныя паясы, горныя і раўнінныя краіны, разломы планетарнага маштабу, выяўленыя ў рэльефе і г. д.

Формы мегарэльефу абумоўлены сіламі агульнапланетарнага характару, якія ўзаемадзейнічаюць з усімі іншымі сіламі эндагеннага і экзагеннага характару.

Зноскі
------

1. ↑  *Андрыеўская З. Я. Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік — Мн.: Народная асвета, 1994. — 367 с. — ISBN 985-03-0054-X С. 167.

Літаратура
----------

Мала гірнича енциклопедія  (руск.) (бел.. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького  (руск.) (бел.. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
**Кларыса Баджэр** (англ.: Clarissa Munger Badger; 1806—1889) — амерыканская мастачка, батанічны ілюстратар, таксама малявала на тэкстылі.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 20 мая 1806 года ў горадзе Мадысан акругі Нью-Хейвен, штат Канектыкут, у сям’і Джорджа Мангера — партрэтыста і гравёра, і яго жонкі Парнел Келсі Мангер. Старэйшы брат Кларысы — Джордж і яе малодшая сястра — Кэралайн таксама сталі мастакамі.

У 1828 годзе яна выйшла замуж за Мілтана Баджэра, пастара Паўднёвай Царквы ў горадзе Андовер, штат Масачусетс, пазней які стаў памочнікам сакратара Амерыканскага хатняга місіянерскага таварыства. У іх было пяцёра дзяцей, двое з якіх дажылі да паўналецця, і абодва сталі ўрачамі. Яе муж захварэў на хваробу Брайта, яны пераехалі ў родны горад Кларысы, дзе яе муж памёр у 1873 годзе.

Кларыса Баджэр памерла 14 снежня 1889 года ў горадзе Мадысан. Была пахавана на гарадскіх могілках West Cemetery.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Find a Grave — 1996. Праверана 17 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>
2. ↑


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n2009165157 · VIAF: 102951714 |
карта возера
**Цю́рыхскае во́зера** (ням.: Zürichsee, фр.: Lac de Zurich) — возера ў Швейцарыі, знаходзіцца на вышыні 409 метраў над узроўнем мора паміж кантонамі Санкт-Гален, Швіц і Цюрых; плошча 88 км², найбольшая даўжыня 40 км, шырыня ад 1 да 4 км, мае серпападобную форму; на ўсходнім канцы прымае ў сябе раку Лінт, якая цячэ з Гларнскіх Альпаў, з возера выцякае рака Лімат.

Каса ля Гурдэна, якая злучаецца чыгуначнай дамбай з мысам у Раперсвіль, дзеліць возера на дзве няроўныя часткі: меншую — Верхняе возера (Obersee), паміж кантонамі Швіц і Санкт-Гален, і большую частку — Ніжняе возера (Untersee), якая ляжыць у межах кантона Цюрых. Ніжняе — галоўная частка Цюрыхскага возера — адрозніваецца большай глыбінёй (143 м), чым Верхняе, неглыбокае і парослае чаротам.

Па абодвух берагах праходзіць чыгунка. На возеры два вострава: Уфенау і Люцэлау. У 1854 годзе на Цюрыхскім возеры пры Мейлене адкрыты былі першыя ў Швейцарыі палевыя пабудовы.

Суднаходства
------------

Рэгулярныя пасажырскія перавозкі па возеры ажыццяўляе параходства '*Zürichsee Schifffahrtsgesellschaft*. Флот гэтага параходства складаецца з сямнаццаці суднаў, сярод якіх — два старадаўнія колавыя параходы: *Stadt Zürich* (1909 года пабудовы) і *Stadt Rapperswil* (1914 года пабудовы).

Таксама на возеры адкрыта аўтамабільная паромная пераправа, паміж Хоргенам і Майленам. Аператар пераправы — кампанія *Zürichsee-Fähre Horgen-Meilen AG*. На пераправе выкарыстоўваецца пяць паромаў, якія ходзяць з інтэрвалам у 10 хвілін.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Цюрыхскае возера**
* Афіцыйны сайт параходства Zürichsee Schifffahrtsgesellschaft
* Афіцыйны сайт паромнай пераправы ürichsee-Fähre Horgen-Meilen AG
* Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
**«Смаргонская акадэмія»** — жартоўная назва промысла адлову і дрэсіроўкі мядзведзяў, заснаванага князямі Радзівіламі ў Смаргоні; адна са школ беларускіх скамарохаў.

Промысел існаваў з XVII ст. да канца XVII ст. паводле іншых звестак — да пачатку ХІХ ст. Мядзведзяў дрэсіравалі паблізу Смаргоні (на г.зв. «французскіх узгорках») у некалькі этапаў. Спачатку маладых мядзведзяў вучылі «танцаваць», для чаго саджалі па 2—3 у адмысловую клетку, у якой падагравалася дно, і прывучалі стаяць на задніх лапах, перамінацца з адной лапы на другую (болевы рэфлекс пад удары бубна, мелодыю дуды і іншых інструментаў), потым вучылі барукацца, кланяцца. Павадыры («мядзведнікі») з вучонымі звярамі хадзілі па заробкі на кірмашы Расіі, Венгрыі, Германіі і іншых краін, вялі прыбытковы гандаль дрэсіраванымі мядзведзямі. Сцэна з дрэсіраваным мядзведзем была і ў батлейцы, паказвалі лялек — скамароха і мядзведзя, якіх называлі «смаргонскі вучыцель з вучнем» (1902, Міншчына).

Падобныя акадэміі былі і ў іншых гарадах. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў было каля дзесяці скамарохаў-мядзведнікаў (Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі). У кнізе «Литовские епархиальные ведомости» № 23 за 1869 год пра візітаванне ў грэкакаталіцкіх цэрквах, у 1784 годзе, напісана, што у Глыбокім была царква Святой Тройцы, якая мела філіяльную царкву на вуліцы Дворнай (вядомая па інвентарах царква Святога Пятра). Пры царкве Святога Пятра было брацтва Святога Антонія, якое падзялася на тры аддзелы: св. Антонія (шаўцоў і гарбароў), Трох Свяціцеляў (краўцоў) і св. Мікалая — мядзведнікаў. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам — спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам. Раней прынята было лічыць, што мядзведжая акадэмія ў Смаргоні заснавана Радзівіламі, але навейшыя звесткі паказваюць на Зяновічаў, як заснавальнікаў і Радзівілаў, як пераемнікаў гэтай справы.

Сучасны герб Смаргоні
У 2004 годзе прыняты герб Смаргоні — сярэбраным полі на чырвонай рашотцы чорны мядзведзь, якім стаіць на задніх лапах і трымае ў пярэдніх лапах герб Радзівілаў. За аснову гербавага сюжэту ўзяты факт існавання «Смаргонскай акадэміі».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  «*Дудары Глыбоцкага краю*» В. Воранаў
3. ↑  Пра ўстанову афіцыйных геральдычных сімвалаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Гродзенскай вобласці: Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 снежня 2004 г. №590 **(нявызн.)**.  Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012. Праверана 30 красавіка 2009.
4. ↑  Смаргонь **(нявызн.)**.  Геральдыка Беларусі. Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2011. Праверана 30 красавіка 2009.

Літаратура
----------

* *Барышаў Г.* «Смаргонская акадэмія» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.
* Смаргонская акадэмія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 50. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Цюркан Акёл** (турэцк.: Türkân Akyol; нар. 12 кастрычніка 1928, Канстанцінопаль, Турцыя — 7 верасня 2017, Анкара, Турцыя) — турэцкі палітык, лекар і навуковец. Яна стала першай турэцкай жанчынай-міністрам урада і першай жанчынай-рэктарам універсітэта ў Турцыі.

Раннія гады
-----------

Нарадзілася 12 кастрычніка 1928 года ў Канстанцінопале. Атрымлівала пачатковую адукацыю ў розных гарадах Турцыі, бо яе бацька быў штабным афіцэрам. У 1947 годзе скончыла школу для дзяўчынак Эрэнкёй у Стамбуле.

Кар’ера вучонага і палітыка
---------------------------

Акёл атрымала медыцынскую адукацыю ва універсітэце Анкары, скончыла яго ў 1953 годзе. Яна стала лекарам-пульманолагам і працягнула акадэмічную кар’еру ў сваёй альма-матэр. У 1965 годзе стала дацэнтам, а ў 1970 годзе — прафесарам. Паміж 1959 і 1965 гадамі Акёл праводзіла навуковыя даследаванні ў Злучаных Штатах, Францыі і Нідэрландах.

25 сакавіка 1971 года яна была прызначаная міністрам аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння у кабінеце Ніхата Эрыма, стаўшы такім чынам першай жанчынай-міністрам урада Турцыі. 13 снежня таго ж года яна сышла ў адстаўку са сваёй пасады і вярнулася ва ўніверсітэт.

У 1980 годзе Акёл была абрана рэктарам універсітэта Анкары, стаўшы першай жанчынай-рэктарам Турцыі. Яна прапрацавала на гэтай пасадзе да 1982 года, пасля чаго звольнілася з-за рознагалоссяў з Саветам вышэйшай адукацыі. Акёл выкладала ва ўніверсітэце да 1983 года, калі Эрдал Іньёню прапанаваў ёй стаць сузаснавальнікам сацыял-дэмакратычнай партыі (SODEP, пазней Сацыял-дэмакратычная народная партыя). Акёл стала намеснікам старшыні партыі.

Цюркан Акёл увайшла ў парламент у якасці дэпутата ад правінцыі Ізмір пасля ўсеагульных выбараў 1987 года. Яна вярнулася да выкладчыцкай дзейнасці пасля заканчэння тэрміну працы ў парламенце ў 1991 годзе. У 1992 годзе яна была прызначана міністрам па справах жанчын і сям’і ў кааліцыйным урадзе Сулеймана Дэмірэля. У 1993 годзе яна была зноў прызначаная міністрам у кабінеце Тансу Чылер, першай турэцкай жанчыны прэм’ер-міністра.

Памяць
------

Яе імя носіць бальніца ў горадзе Бурса.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Ankara Üniversitesi Rektörleri-Prof. Dr. Türkan Akyol (тур.)(недаступная спасылка).  Ankara University. Архівавана з першакрыніцы 13 мая 2012. Праверана 8 лютага 2013.
2. ↑  Ankara Tıp'ın Göğüs Hastalıkları Ana Bilim Dalı Yenilendi(нявызн.). Праверана 2013-\*2-08.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцюкоўскі сельсавет.
**Касцюко́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Барысаўскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Касцюкі.

Утвораны 21 жніўня 1925 года як **Касцюкоўскі (Касцюковіцкі) сельсавет** у складзе Зембінскага раёна Барысаўскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Менскай акругі. З 22 верасня 1927 года ў складзе Барысаўскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Велікастахаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.