**Адукацыя** (лац.: educatio — выхаванне) — працэс і вынік набыцця сістэматызаваных ведаў, уменняў і навыкаў у навучальных установах або самаадукацыяй. У больш шырокім плане адукацыя - гэта культурна-адукацыйная прастора, якая ахоплівае сям'ю, разнастайныя навучальна-выхаваўчыя і пазашкольныя ўстановы, нефармальную адукацыю, сацыяльна-педагагічную інфармаструктуру, адукацыйныя працэсы на вытворчасці і ў грамадска-культурным жыцці, самаадукацыі і інш. дзе ўзнаўляецца і ўдасканальваецца інтэлектуальна-творчы і прафесійна-кваліфікацыйны патэнцыял народа. 

У залежнасці ад характару падрыхтоўкі чалавека да жыцця і працы адрозніваюць агульную адукацыю і спецыяльную адукацыю; у залежнасці ад аб’ёму — пачатковую, сярэднюю і вышэйшую (толькі спецыяльная); паводле адносін да царквы (уплыву царквы) — свецкая і канфесійная. Падраздзяленні адукацыі адрозніваюцца ў розных адукацыйных сістэмах.

Узровень агульнай і адмысловай адукацыі абумаўляецца патрабаваннямі вытворчасці, станам навукі, тэхнікі і культуры, а таксама грамадскімі адносінамі. Адукацыя — сацыяльны інстытут, які выконвае функцыі падрыхтоўкі і ўключэнні індывіда ў розныя сферы жыццядзейнасці грамадства, прылучэнні яго да культуры.

Беларуская нацыянальная сістэма адукацыі ўключае агульную, прафесійную адукацыю, сямейнае, грамадскае выхаванне, самаадукацыю і самавыхаванне. У залежнасці ад аб'ёму і тэрмінаў навучання адрозніваюць агульную адукацыю (пачатковы, базавы і сярэдні ўзроўні), прафесійную адукацыю (дапрафесійная арыентацыя, адбор, сярэдняя прафесійная падрыхтоўка), вышэйшую адукацыю (падрыхтоўка спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі для розных галін навукі, тэхнікі і культуры) і адукацыю дарослых (паслядыпломная адукацыя). Паводле формы навучання адукацыя бывае дзённая (стацыянарная), вячэрняя і завочная; паводле адносін да царквы - свецкая (незалежная ад уплыву царквы) і канфесійная, якую кантралюе царква. Змест адукацыі вызначаецца станам навукі, тэхнікі, культуры, мастацтва, міжнародным і нацыянальным стандартамі, вучэбнымі планамі і праграмамі.

Філасофія адукацыі
------------------

Iдэя якаснай адукацыі, якая развівае чалавека і грамадства, зыходзіць з разумення Асветы. Асвета — гэта прылучэнне чалавека да свядомага саўдзелу ў сваім жыцці — прыняцце маральнасці чалавечай прыроды.

Адукацыя пачынаецца з азначэння сябе: я — ёсць Чалавек Разумны. Мая разумная прырода патрабуе адукацыі і культуры, без чаго годнае жыццё немагчыма. Адукацыя — сістэма спазнання ісціны аб міры і жыцці, заснаваная на дыялогу вучня і настаўнікі.

Падыходы да адукацыі
--------------------

На працягу стагоддзяў вядуцца дыскусіі аб адукацыі — чаму і як трэба вучыць людзей.

* Элітарнасць або эгалітарнасць: ці трэба даваць усім аднолькавую адукацыю, або трэба рыхтаваць інтэлектуальную эліту, а астатнім даваць неабходны мінімум?
* Рабіць упор на практычна карысныя веды або на агульнае развіццё асобы?
* Ці павінна адукацыя быць спецыялізаванай або ўніверсальнай?

Адукацыя павінна спалучаць універсальнасць і спецыялізацыю, як таго патрабуе прырода інфармацыі і чалавека, які інафармацыю засвойвае. Універсальнасць дыктуецца Адзінствам прыроды міру, часткай якой з’яўляецца чалавек разумны, а спецыялізацыя — разнастайнасцю ўмоў жыцця і магчымасцяў індывіда. Элітарнасць у адукацыі падобная абмежаванасці ў мысленні, што несумесна з прыродай розуму.

«Мудры той, хто ведае не шматлікае, а патрэбнае» — Эсхіл «Не імкніся ведаць усё, каб не стаць ва ўсім невукам» — Дэмакрыт

Узроўні адукацыі
----------------

* Агульная адукацыя
	+ Дашкольная адукацыя
	+ Пачатковая агульная адукацыя
	+ Асноўная агульная адукацыя
	+ Сярэдняя (поўная) агульная адукацыя
	+ Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі
* Прафесійная адукацыя
	+ Пачатковая прафесійная адукацыя
	+ Сярэдняя прафесійная адукацыя
	+ Вышэйшая прафесійная адукацыя

```
 + Бакалаўрыят
 + Магістратура
```

* Паслявнузскае прафесійная адукацыя
	+ Аспірантура
	+ Дактарантура
	+ Падвышэнне кваліфікацыі
	+ Другая вышэйшая адукацыя
	+ Перападрыхтоўка

* Прафесійная падрыхтоўка
* Дадатковая адукацыя дарослых

Галіны адукацыі
---------------

* Горная адукацыя
* Натуральна-навуковая адукацыя
* Хіміка тэхналагічная адукацыя
* Радыетэхнічная адукацыя
* Будаўнічая адукацыя
* Матэматычная адукацыя
* Энергетычная адукацыя
* Сельскагаспадарчая адукацыя
* Медыцынская адукацыя
* Гістарычная адукацыя
* Педагагічная адукацыя
* Ваенная адукацыя
* Юрыдычная адукацыя
* Эканамічная адукацыя
* Тэалагічная адукацыя
* Бізнес-адукацыя

Навуковыя кірункі ў сферы адукацыі
----------------------------------

* Акмеалогія
* Андрагогіка
* Дыдактыка
* Дыдактычная эўрыстыка
* Гісторыя педагогікі
* Карэкцыйная педагогіка
* Метадалогія педагогікі
* Методыка навучання
* Педагогіка
* Педагагічная іннаватыка
* Педагагічная псіхалогія
* Педалогія
* Псіхалогія
* Сацыяльная педагогіка
* Параўнальная педагогіка
* Сурдапедагогіка
* Кіраванне адукацыяй
* Філасофія адукацыі

Практыка адукацыі
-----------------

* Арганізацыя вучэбнага працэсу
* Педагагічныя тэхналогіі
* Электроннае навучанне
* Дыстанцыйнае навучанне
* Стандарт адукацыі

Гл. таксама
-----------

* Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі

У Сеціве
--------

* Сістэмы дыстанцыйнага навучання

Зноскі
------

1. 1 2  БелСЭ, Т.1, С.132.
2. ↑  Юрыдычныя вызначэнні адукацыі могуць быць болей падрабязнымі, і адрознівацца ў розных нацыянальных заканадаўствах.

Літаратура
----------

* Александрова О. А. Образование: доступность или качество — последствия выбора // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 2. — С. 83-93.  (руск.)
* Воробьев Ю. Л. Периферийный рынок образовательных услуг: взгляд из провинции // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 3. — С. 62-70.  (руск.)
* Гуревич П. С. Психология элитарного образования // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 4. — С. 128—138.  (руск.)
* Гневашева В. А. Луков Вал. А. Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе.  (руск.)
* Ильинский И. М. Об элитарном образовании // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 3. — С. 6-13.  (руск.)
* Кузнецова Т. Ф. Философия, философская культура и гуманитаризация высшего образования // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 1. — С. 22-28.  (руск.)
* Образование в DMOZ.ORG  (руск.)
* Плаксий С. И. Качественные параметры высшего образования // Знание. Понимание. Умение. — 2004. — № 1. — С. 19-24.  (руск.)
* Сянькевіч Г. Р. Адукацыя // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 1. А — Афіна / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1969. — 624 с.: іл. карты. С.132.
* Адукацыя // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Новы · American Cycl. (1879) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX527117 · GND: 4112628-2 · LCCN: sh85040989 · LNB: 000053719 · Microsoft: 106432739 · NDL: 00567137 · NKC: ph127311, ph127419 |

 |