recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Асадныя сяляне** — катэгорыя феадальна-залежных сялян ВКЛ у XVI ст. галоўнай павіннасцю якіх была асада. Паводле «Уставы на валокі» 1557 года, яны, як і цяглыя сяляне, плацілі чынш, давалі дзякла і стацыю натурай або грашамі, адбывалі талокі і згоны. Кошт усіх асноўных павіннасцяў складаў 106 грошаў з валокі дрэннай зямлі. Асадныя сяляне пераважалі ў дзяржаўных уладаннях і складалі значную колькасць у маёнтках буйных феадалаў. З развіццём фальварка доля асадных сялян змяншалася. На ўсходзе Беларусі большасць сялян былі асадныя.

Літаратура
----------

* Спірыдонаў, М. Ф. Асадныя сяляне / М. Ф. Спірыдонаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с. [8] к.: іл. — С. 202. — ISBN 5-85700-074-2.
**Асака воласападобная** (*Carex capillaris*) — від шматгадовых травяністых раслін сямейства Асаковыя.

Апісанне
--------

Шматгадовая густадзярністая расліна вышынёй 10—20 см. Лісце шырынёй 1—2 мм, тонкае, плоскае, у 2—3 разы карацей за сцябло. Верхні каласок тычынкавы, белаваты, лінейны, даўжынёй 0,5—1 см; бакавыя — песцікавыя, у колькасці 2—5, малакветкавыя, рыхлыя, амаль лінейныя, даўжынёй 1—1,5 см, на доўгіх ніткападобных ножках, панікаюць. Ніжні прыкветкавы ліст з доўгай похвай, карацейшы за суквецце. Лускавінкі песцікавых каласкоў бледна-бурыя або бледна-зялёныя з шырокімі белымі перапончатымі краямі. Мяшочкі ўздутыя, акруглыя, зеленавата-бурыя, са слаба шурпатым, радзей гладкім носікам.

Пашырэнне
---------

Галарктычны рэліктавы від. Пашырэнне: Скандынавія, Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, Міжземнамор’е, паўночныя і заходнія раёны Усходняй Еўропы, Каўказ, Сібір, Далёкі Усход, Паўночная Амерыка. У Беларусі сустракаецца на паўднёва-ўсходняй мяжы пашырэння ў асобных лакалітэтах і астраўных участках росту. Месцы росту: сырыя і вільготныя лугі, берагі рэк і ручаёў, ускрайкі нізінных і пераходных балот.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Расце невялікімі, часам буйнымі і вельмі буйнымі (да 30—50 м у дыяметры) групамі. Цвіце ў траўні—чэрвені, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннае і вегетатыўнае.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
**Фістуліна пячоначная** або **пячоначніца звычайная** (*Fistulina hepatica*) — шапкавы базідыяльны грыб з парадку агарыкальных.

Апісанне
--------

Пладовае цела дыяметрам 10—30 см, таўшчынёй да 6 см, вельмі мясістае і шчыльнае, сядзячае ці з кароткай тоўстай бакавой ножкай, часам заглыбленай у субстрат. Паверхня шапкі радыяльна-паласатая, аранжава-чырвоная, крывава-чырвоная, у старасці пурпурна-бурая. Край прытуплены. Тканіна тоўстая, мясістая, у маладых грыбоў сакавітая. Смак кіславаты.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Еўропа, Каўказ, Паўночная Амерыка. На Беларусі ахоўваецца ў нацыянальным парку «Белавежская пушча».

Сустракаецца ў лісцевых лясах. Расце на пнях, ствалах жывых і мёртвых лісцевых дрэў, пераважна дуба і каштана.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Выклікае бурую гніль. Драўніна дуба пры працяглым уздззеянні грыба размякчаецца. Пладовыя целы ўтвараюцца ў чэрвені — верасні.

Выкарыстанне
------------

Дэкаратыўны ядомы грыб.

Спасылкі
--------
**Бенгальская раўніна** — раўніна на тэрыторыі Індыі і Бангладэш, усходняя частка Інда-Ганскай раўніны.

Раўніна займае агульную дэльту рэк Ганг і Брахмапутра. Гэтая дэльта лічыцца найбуйнейшай у свеце, і раўніна распасціраецца па мерыдыяне на 370 км, а па шыраце — прыкладна на 500 км. Выходзіць да паўночнага ўзбярэжжа Бенгальскага заліва і мае вышыню, якая не перавышае 200 м, Бенгальская раўніна схільная да частым паводак, выкліканых ліўнямі і нагонамі вады з заліва. Сезон дажджоў тут працягваецца з чэрвеня па кастрычнік. Прыбярэжная паласа (раўніна Сундарбан) занятая джунглямі, балотамі і мангравымі зараснікамі.

Бенгальская раўніна з’яўляецца адным з самых густанаселеных раёнаў свету, галоўны занятак насельніцтва раўніны — земляробства.

Літаратура
----------

* Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Фітацэнон** — абагульнены безрангавы фітацэноз, які вылучаецца на першым этапе класіфікацыі расліннасці (пры выкарыстанні эколага-фларыстычнага падыходу). Затым, на далейшых этапах фітацэнону прысвойваецца адпаведны ранг. 

Тэрмін у фітацэналогіі, прапанаваны ў 1965 годзе Э. ван дэр Маарэлем. Фітацэнон вылучаецца шляхам складання зводнай табліцы відавога складу апісанняў, разліку сталасці ўсіх адзначаных відаў, а затым, па чарзе супастаўляючы радкі відаў з сярэдняй сустракаемасцю (якія з'яўляюцца, як правіла, діферэнцыруючымі), вылучэння ў актыўную табліцу групы відаў з падобным размеркаваннем. Згрупаваныя па падабенстве фларыстычнага складу слупкі (г.зн. апісанні) і будуць з'яўляцца фітацэнонамі.

Літаратура
----------

* *Миркин Б. М. Розенберг Г. С. Наумова Л. Г.* Словарь понятий и терминов современной фитоценологии. — М.: Наука, 1989. — 223 с. (руск.)
* *Миркин Б. М. Наумова Л. Г. Соломещ А. И.* Современная наука о растительности. — М.: Логос, 2001. — 264 с. (руск.)
**Бена Шолта**, нямецкі варыянт — **Бена Шольцэ** (в.-луж.: Beno Šołta, ням.: Benno Scholze, 16 кастрычніка 1891, Радзібор, Лужыца, Германія — 14 жніўня 1968, Дрэздэн, ГДР) — каталіцкі святар, перакладчык, пісьменнік і грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 16 кастрычніка 1891 года ў сям'і выкладчыка гімназіі ў Радворы. Скончыў сярэднюю сербалужыцкую школу, пасля чаго з 1907 па 1915 год навучаўся ў Лужыцкай семінарыі ў Празе, дзе таксама з 1912 года навучаўся ў Маластранскай гімназіі. У 1915 годзе ўступіў у сербалужыцкую культурна-асветніцкую арганізацыю «Маціца сербская». У 1916 годзе быў пасвечаны ў святара, пасля чаго служыў у парафіі ў Лейпцыгу. У 1920-я гады працягнуў сваё навучанне ў Лейпцыгскім універсітэце ў класе прафесара Мацея Муркі. Разам з Юрыем Гаўштынам Шветлікам займаўся перакладам Бібліі на верхнялужыцкую мову. 

У 1926 годзе быў прызначаны настаяцелем у Маркранштадце, дзе служыў да 1938 года. З 1938 па 1941 год быў настаяцелем у Пірне. Дапамагаў польскім рабочым, за што быў арыштаваны ў 1941 годзе па так званай «справе настаяцеляў» і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер Дахаў, дзе прабыў да канца Другой сусветнай вайны. У 1945 годзе вярнуўся ў Пірну, дзе служыў настаяцелем да выхаду на пенсію ў 75-гадовым узросце. У 1945 годзе разам з Янам Цыж-Гайнічанскім удзельнічаў у арганізацыі Лужыцкасербскага нацыянальнага камітэта. 
У 1972 годзе быў удастоены пасмяротна прэміі імя Якуба Чышынскага.

Сачыненні
---------

* *Statok bjez hospodarja*, 1963;
* *Serbski ludowy ansambl*/ Staatliches Ensemble für sorbische Volkskultur, 28 + 4 s. Staatliches Ensemble für sorbische Volkskultur, Budyšin;
* *Kopa směcha anekdoty ze serbskeho žiwjenja*.

Літаратура
----------

* Гугнин А. А. Введение в историю серболужицкой словесности и литературы от истоков до наших дней, Российская академия наук, Институт славяноведения и балканистики, научный центр славяно-германских отношений, М. 1997, стр. 169, 170, ISBN 5-7576-0063-2
* Jan Meškank: Šołta, Beno. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 548sl.
*Pernis apivorus*
**Асае́д звычайны**, пчалаед (*Pernis apivorus*) — драпежная птушка з сямейства ястрабіных. Адзіны прадстаўнік роду звычайных асаедаў (*Pernis*), які распаўсюджаны ў Еўропе.

Апісанне
--------

Даўжыня цела звычайнага асаеда — ад 55 да 60 сантыметраў, размах крылаў дасягае 150 см, важыць дарослая птушка звычайна ад 500 да 1000 грам.

Апярэнне спіны шэра-бурае, брушка белае з шаравата-жоўтым адценнем у самцоў і бурае з цёмнымі плямкамі або стракацінамі ў самак. На хвасце 3 шырокія белыя паласы.

Распаўсюджанне
--------------

Пашыраны ў Еўразіі. Арэал цягнецца ад Партугаліі праз Еўропу да Каўказа і Сярэдняй Азіі. На тэрыторыі Беларусі нешматлікі пералётны від. Зімуе асаед звычайны ў Афрыцы на поўдзень ад Сахары.

Аддае перавагу не вельмі высокім самкнутым лісцевым альбо мяшаным дрэвастоям; радзей — хваёвым барам. Часцей селіцца паблізу сухіх адкрытых тэрыторый, а таксама ў ландшафце з невялікімі лясамі, лугамі, балотамі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца насякомымі (восы, мухі, жукі і інш.).

Прылятае ў красавіку—маі. Гнёзды звычайна на высокіх лісцевых або хваёвых дрэвах каля лясных ускрайкаў, у сярэдзіне кроны, паблізу ствала ў развілцы, на вышыні 10—20 м над зямлёй. У выглядзе плоскага кола. Аснова з галін рознага памеру, высцілка з кары, шэрсці, сухой травы і лішайнікаў. На краі гнязда, звычайна зверху, свежыя галінкі з лісцем (звычайна бяроз і асін, але таксама і хваёвых дрэў). Новае гняздо можа выглядаць як зялёная купіна дыяметрам 59—65 см. Займае таксама гнёзды іншых вялікіх птушак, якія потым высцілае.

Нясе 2—3 яйцы, уздутыя альбо амаль эліптычныя, жоўтыя з мазкамі карычнева-ржавага або арэхавага колеру; акрамя таго, на iх мноства цёмных плям. Памеры: 49,5 х 40,5 мм.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2). — С. 19.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Асаед звычайны
* Звычайны асаед: старонка Мінскага заапарка Архівавана 24 жніўня 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Новы |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4197604-6 |
**Ацылут** (*Ацылот*; іўр.: האצילות) — кабалістычны тэрмін, азначаючы «эманацыю» ці «праменевыпраменьванне». Тэрмін часта ўжываецца для азначэння пераноса чагосьці духоўнага з адной рэчы на іншую. Тэрмін запазычаны з сачынення Шлома ібн Габіроля «Крыніца жыцця» («Мекор Хаім»), напісанага па-арабску і перакладзенага ў 1150 годзе на старажытнаяўрэйскую, а потым на лацінскую мову («Fons vitæ»).

Тэрмін таксама можа ўжывацца кабалістамі ў вузкім сэнсе, для азначэння аднаго з чатырох светаў кабалы (Ацылут, Брыа, Іецыра, Асіа). Іцхак Лурыя і Машэ Кардавера (XVI ст.) увялі гэтых чатыры света ў кабалу, і свет Ацылут, па іх меркаванню, складаўся з дзесяці сфірот. Пазней кабалісты сталі тлумачыць Ацылот словам «перавага», маючы на ўвазе вышэйшы і найбольш дасканалы свет.

Космас уяўляецца кабалістамі як вялікае цэлае, як жывая істота з трох часцін, канцэнтрычна абдымаючых адна адну; а над усіх гэтым пануе, як вышэйшы правобраз — свет непасрэднай эманацыі — Ацылут.

Гл. таксама
-----------

* Эманацыя

Зноскі
------

1. ↑  Каббала // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.

Літаратура
----------

* Ацилот // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.
**ААТ «Брэсцкі завод бытавой хіміі»** — прадпрыемства па вытворчасці парфумерыі і бытавой хіміі. Знаходзіцца ў г. Брэст, вул. Беларуская, 51.

Выпускала парфумерна-касметычную прадукцыю (лакі і мусы для валасоў Belaluxe і Цудоўная лэдзі, пены для галення Brillet і Blaze, шампуні і бальзамы для валасоў, гелі для душа, пены для ваннаў, вадкае мыла), бытавую хімію (асвяжальнікі паветра, сродкі для мыцця, кандыцыянеры, інсектыцыды і рэпеленты, антыстатыкі), аўтакасметыку, сродкі для будаўніцтва і рамонту (змазкі, клейныя сродкі, антысептык, насычэнні для драўніны), сродкі тэхнічнага прызначэння.

Гісторыя
--------

Прадпрыемства створана ў 1970 годзе, першая лінія здадзена ў эксплуатацыю ў 1973 годзе, другая — у 1975 годзе.

У 2005 годзе ў складзе завода былі два цэхі — аэразольных прэпаратаў і сінтэтычных мыйных сродкаў, клеяў і палімернай тары.

30 лістапада 2016 года на прадпрыемстве пачалася працэдура санацыі.

Да 2017 года на заводзе працавала 98 чалавек, а цэхамі прадпрыемства карысталіся амаль 30 прадпрыемстваў.

30 лістапада 2019 года завод быў прызнаны банкрутам з пачаткам ліквідацыйнай вытворчасці да 30 верасня 2020 года. Пасля тэрмін ліквідацыйнай вытворчасці неаднаразова працягваўся.

Узнагароды
----------

Гран-пры, залаты і срэбны медаль на конкурсе Хрустальны лотас (2009, 2011), прэмія Лепшы тавар года Рэспублікі Беларусь, Навінка года (2009, 2011).

Зноскі
------

1. ↑  Пастанова суда па справе «59-3Б/2016»

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.
**Фіш** (англ.: Fish, афр.: Vis) — рака на паўднёвым захадзе Афрыкі. Найдаўжэйшая рака ў межах Намібіі.

Даўжыня — 650 км. Расход вады — 0,48 м³/с.

Рака Фіш бярэ пачатак у гарах Наўклуфт каля горада Марыенталь. У верхняй частцы рэчышча пабудавана дамба і ўтворана прэснаводнае вадасховішча. У сярэдняй плыні цячэ праз густа населеныя тэрыторыі. Вада ракі Фіш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы і забеспячэнні пітной вадой насельніцтва Намібіі. Упадае ў раку Аранжавая. Апошнія 160 км цячэ праз каньён, адзін самых буйных у свеце. Тэрыторыя каньёна ўваходзіць у склад нацыянальнага парка Аі-Аіс Рыхтэрсвельд.

Спасылкі
--------

* Fish River Canyon
* Namibia — Food and Agriculture Organization

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2001006853 · VIAF: 315140370 |
**Бемоль** — у сучаснай музычнай натацыі знак альтэрацыі, які пазначае паніжэнне стаячай справа ад яго ноты на адзін паўтон. Адзінарны бемоль пазначаецца знакам \flat , падобным на маленькую лацінскую літару b, трохі выцягнутую знізу. Часам існуе неабходнасць панізіць ноту на цэлы тон; для гэтага ўжываецца дубль-бемоль \flat\flat , які ўтвараецца або проста выпісваннем двух бемоляў падрад, або яшчэ і ўзяццем іх пад адно рабро (гарызантальную рысу).

У табліцы знакаў Юнікод ёсць знакі бемоля ♭ (U+266D) і дубль-бемоля 𝄫 (U+1D12B).

Гл. таксама
-----------

* Дыез
* Бекар

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (онлайн) |
**Бой пад Крутамі** (укр.: Бій під Крутами) — бой, які адбыўся 17 (30) студзеня 1918 года на чыгуначнай станцыі Круты пад пасёлкам Круты і паблізу вёскі Пам'ятнэ, у 130 кіламетрах на паўночны ўсход ад Кіева, 18 км на ўсход ад Ніжына.

Гэты бой доўжыўся 5 гадзін паміж 4-тысячным падраздзяленнем Чырвонай гвардыі пад кіраўніцтвам эсэра Міхаіла Мураўёва і атрадам з кіеўскіх курсантаў і казакоў «Свабоднага казацтва», што ў цэлым налічваў каля чатырох сотняў воінаў.

У баі пад Крутамі абаронцы ўкраінскай дзяржаўнасці атрымалі пераканаўчую ваенную перамогу. Наступ праціўніка быў спынены і ажыццёўлена арганізаванае адступленне, руйнуючы за сабой шляхі і масты. Расійска-бальшавіцкія салдаты страцілі баяздольнасць на чатыры дні. Агрэсар вымушаны быў падцягнуць новыя сілы, адрамантаваць падарваныя і разбураныя масты і чыгуначныя рэйкі, і толькі пасля гэтага працягваць свой наступ на Кіеў не чыгункай, а на рэквізаваных сялянскіх колах, запрэжаных коньмі, па размоклай дарозе.

Гэтая затрымка ворага дазволіла ўкраінскай дэлегацыі заключыць Брэсцкі мір, які выратаваў маладую ўкраінскую дзяржаўнасць.

Сучаснікаў асабліва ўразіла пахаванне 27 юнакоў, якія трапілі пасля бою ў палон да бальшавікоў і былі імі пакараныя. На пахаваннях у Кіеве каля Аскольдавай магілы старшыня Украінскай Цэнтральнай Рады Міхаіл Грушэўскі назваў юнакоў, якія загінулі ў няроўнай барацьбе, героямі, а паэт Павел Тычына прысвяціў гераічнаму ўчынку верш «Памяці трыццаці».

Дзесяцігоддзямі гісторыя бою або замоўчвалася, або абрастала міфамі і выдумкамі, як у замежнай, так і ва ўкраінскай гістарыяграфіі. У 2006 годзе на месцы бою быў усталяваны помнік. З нагоды 80-й гадавіны бою Манетны двор выпусціў у абарот памятную манету наміналам 2 грыўні.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85073326 |
**Любецкі з'езд** — першы вядомы з'езд князёў Кіеўскай Русі. Адбыўся ў 1097 года ў горадзе Любеч (на Дняпры).

З'езд адбываўся з ініцыятывы Уладзіміра Манамаха з удзелам Святаполка II, Васількі Расціславіча, Алега і Давыда Святаславічаў і іншых рускіх князёў. Мэтай было спыніць міжусобіцы з-за ўдзелаў, прымірыцца і аб'яднацца супраць полаўцаў, што здзяйснялі набегі на Русь.

Было прынятае рашэнне пра падзел княстваў наступным чынам:

* Святаполку Ізяславічу, як найстарэйшаму, застаўся Кіеў з Туравам і Пінскам і тытул вялікага князя;
* Уладзіміру II Манамаху — Пераяслаўскае княства, Суздальска-Растоўская зямля, Смаленск і Белавозера;
* Алегу, Давыду і Яраславу Святаславічам — Чарнігаў і Северская зямля, Разань, Мурам і Тмутаракань;
* Давыду Ігаравічу — Уладзімір-Валынскі з Луцкам;
* Васільку і Валадару Расціславічам — Церабавель, Чэрвень, Перамышль.

Любецкі з'езд абвясціў прынцып успадкавання князямі земляў сваіх бацькоў. Гэтае рашэнне скасавала лесвічнае права  (англ.) (бел. якое існавала ў Кіеўскай Русі два стагоддзі, і канстатавала з'яўленне на Русі новага палітычнага ладу, асновай якога было складзенае буйное феадальнае землеўладанне.

Аднак Любецкі сход не мог цалкам спыніць міжусобныя сутычкі. Амаль адразу ж яго дагаворы былі парушаны Давыдам Ігаравічам са згоды Святаполка, якія паланілі і асляпілі Васільку Расціславіча, каб адабраць яго ўладанні. Гэты ўчынак выклікаў абурэнне астатніх князёў, і дзеля залагоджвання канфлікту спатрэбіўся новы сход, які адбыўся 10 жніўня 1100 года ва Уветычах  (руск.) (бел.. У выніку князі здолелі дабіцца перамір'я і дамагчыся важнага пералому ў барацьбе з палавецкімі набегамі.

У 1103 годзе аб'яднаныя дружыны Святаполка Кіеўскага, Уладзіміра Манамаха і іншых князёў у бітве пад Суценяй разграмілі орды качэўнікаў. Загінулі 20 палавецкіх ханаў. У 1111 годзе ў верхавінах Паўночнага Данцу Уладзімір Манамах з саюзнікамі нанёс полаўцам новую буйную паражэнне. У выніку наступальны парыў палавецкіх ханаў стаў сцішвацца. Бакі ўсе часцей будавалі свае стасункі на дагаварных пачатках, нярэдка змацоўваючы іх дынастычнымі шлюбамі.

Гл. таксама
-----------

* Уветыцкі з'езд

Літаратура
----------

* Греков Б. Д. Киевская Русь, М. 1953;
* Рыбаков Б. А. Первые века русской истории, М. 1964.
**Біятрыбалогія** — раздзел навукі, які займаецца вывучэннем трэння, зносу  (руск.) (бел. і змазкі  (сербахарв.) (бел. біясістэм, асабліва суставаў чалавека, такіх як сцёгны і калені. У цэлым гэтыя працэсы вывучаюцца ў кантэксце механікі кантактнага ўзаемадзеяння  (руск.) (бел. і трыбалогіі  (руск.) (бел..

Калі дзве паверхні труцца адна аб адну, эфект трэння кожнай паверхні будзе залежаць ад трэння, зносу і змазкі ў месцы кантакту. Напрыклад, сцегнавыя і вялікабярцовыя кампаненты каленных імплантатаў рэгулярна труцца адзін аб аднаго падчас паўсядзённых заняткаў, такіх як хада ці ўздымаў па лесвіцы. Калі працаздольнасць вялікабярцовага кампанента неабходна прааналізаваць, прынцыпы кантактнай механікі і трыбалогіі выкарыстоўваюцца для вызначэння прадукцыйнасці зносу імплантата і эфектаў змазкі сінавіяльнай вадкасці.

Дадатковыя аспекты біятрыбалогіі ўключаюць аналіз пашкоджанняў паверхняў выніку кантакту паверхняў, якія датыкаюцца падчас руху.

Зноскі
------

1. ↑  Davim, J. Paulo (2013). *Biotribology*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-61705-2.
2. ↑  Whitney, G. A.; Jayaraman, K.; Dennis, J. E.; Mansour, J. M. (2014). "Scaffold-free cartilage subjected to frictional shear stress demonstrates damage by cracking and surface peeling". *J Tissue Eng Regen Med.*. doi:10.1002/term.1925.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ph1143151 |
Асайд плыткі Victor 17929.
Бісайд Victor 17929.
**Бок «А» і бок «Б»** (тое ж сама **асайд і бісайд**) — гэта тэрміны, што выкарыстоўваюцца каб спаслацца на песні, запісаныя па розных баках фанаграфічнае плыткі. Тэрмін трапіў ва ўжытак з нагоды таго, што найтыповейшы сінгл у заходняй музыцы ўтрымоўвае на асайдзе непасрэдна сам хіт, які прадзюсары імкнуцца пакінуць на радыё ці ў іншае шырокае інфаполе, а на бісайдзе звычайна ўтрымоўваецца «*меней добрая*» песня, на якую прадзюсары асабліва не спадзяюцца, у нейкім сэнсе філер. Але, з цягам ужытку некаторыя бісайды зрабіліся папулярнейшымі за свае адпаведныя асайды, некаторыя плыткі маюць аднолькава папулярныя і асайд, і бісайд, а наяўнасць бісайдаў спарадзіла культуру калекцыянераў менавіта бісайдаў.

З выхадам з ужытку плытак у 2000-ых гадах і тэрміны гэтыя пачалі выходзіць з ужытку, але ж метафарычна ў некаторых жанрах эстэтыка прымушвае музыкаў і да гэтае пары выкарыстоўваць гэтыя тэрміны. У лічбавую эпоху сінгл у большасці выпадкаў утрымоўвае толькі адную песню, аднак раз-пораз у якасці бонусу музыка дабаўляе ў сінгл другі трэк, дзе-нідзе такая практыка і зараз завецца бісайдам.

Зноскі
------

1. ↑  Plasketes, Professor George (January 28, 2013). *B-Sides, Undercurrents and Overtones: Peripheries to Popular in Music, 1960 to the Present*. Ashgate Publishing.
**Біялагічны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны** — адзін з факультэтаў Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны.

Апісанне
--------

Факультэт быў арганізаваны на базе хіміка-біялагічнага аддзялення Гомельскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута ў 1930 годзе, а пазней стаў называцца біёлага-глебавым факультэтам з аддзяленнямі заалогіі, батанікі і фізіялогіі раслін, фізіялогіі чалавека і жывёл.

Першым загадчыкам хіміка-біялагічнага аддзялення быў І. М. Марголін. Пасля перайменавання ВНУ ў Гомельскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя В. П. Чкалава дэканам хіміка-біялагічнага факультэта стаў доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар Ф. М. Харытановіч (быў таксама загадчыкам кафедры фізіялогіі раслін і асноў сельскай гаспадаркі).

Асноўная навуковая дзейнасць накіравана на распрацоўку эфектыўных і эканамічна мэтазгодных шляхоў устойлівага развіцця забруджаных радыенуклідамі тэрыторый, удасканаленне мерапрыемстваў па абароне насельніцтва ў выпадку аварый на атамных станцыях і доўгатэрміновага пражывання на тэрыторыі радыеактыўнага забруджвання. Навуковае забеспячэнне і суправаджэнне рэабілітацыйных і абаронных мерапрыемстваў.

Кафедры
-------

* Кафедра батанікі і фізіялогіі раслін
* Кафедра заалогіі, фізіялогіі і генетыкі
* Кафедра хіміі
* Кафедра лесагаспадарчых дысцыплін

Спецыяльнасці
-------------

* Біялогія (навукова-педагагічная дзейнасць)
* Лясная гаспадарка

Дэканы
------

* І. М. Марголін
* Фёдар Мікалаевіч Харытановіч (1975—?)
* Леанід Міхайлавіч Сапегін (1978—1982)
* Віктар Сяргеевіч Аверын

Зноскі
------

1. ↑  БИОЛОГИЧЕСКИЙ ФАКУЛЬТЕТ

| ⛭Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны |
| --- |
| Факультэты | Філалагічны факультэт ·  Факультэт замежных моў ·  Факультэт гісторыі і міжкультурных камунікацый ·  Юрыдычны факультэт ·  Эканамічны факультэт ·  Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання ·  Факультэт фізікі і інфармацыйных тэхналогій ·  Геолага-геаграфічны факультэт ·  Біялагічны факультэт ·  Факультэт псіхалогіі і педагогікі ·  Факультэт фізічнай культуры ·  Факультэт завочнага навучання і даўніверсітэцкай падрыхтоўкі ·  |
| Інстытуты | Інстытут Канфуцыя ·  Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі |
| Іншае | Газета «Гомельскі ўніверсітэт» ·  Часопіс «Весткі ГДУ» ·  Часопіс «Праблемы фізікі, матэматыкі і тэхнікі» |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Маркін.
**Дзмі́трый Фёдаравіч Ма́ркін** (1899, Пулкава — 1942, в. Мясны Бор[ru], Наўгародская вобласць) — савецкі гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Член УКП(б) з 1924 года.

Удзельнік Грамадзянскай вайны. З 1922 года — на гаспадарчай, грамадскай і палітычнай працы: рабочы-гумаўшчык, майстар цэха завода цацак, работнік парткама «Чырвоны трохкутнік», сакратар парткама Ленаблдарупра, сакратар парткама транспартнага ўпраўлення Ленінградскага саюза спажывецкіх таварыстваў, загадчык ОРГО Ленпрамбудсаюза, інструктар Куйбышаўскага райкама УКП(б), 1-ы сакратар Мазырскага акружкама УКП(б), 1-ы сакратар Арганізацыйнага бюро ЦК КП(б) Беларусі па Палескай вобласці, 1-ы сакратар Палескага абласнога камітэта КП(б) Беларусі, на партыйнай рабоце ў Ленінградзе, у штабе 2-й Ударнай арміі.

Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання.

Загінуў у 1942 годзе ў Мясным Бару[ru].

Спасылкі
--------

* Филиппов С. Территориальные руководители ВКП(б) в 1934—1939 гг. Справочник. — Москва, РОССПЭН, 2016. (рус.)
* Маркин

| ⛭ Першыя сакратары Палескага абласнога камітэта Камуністычнай партыі Беларусі |
| --- |
| Дзмітрый Фёдаравіч Маркін (1938—1939) • Уладзімір Георгіевіч Кудраеў (1940—1941) • Пётр Адамавіч Лявіцкі (1941—1944) • Іван Сямёнавіч Былінскі (1944—1946) • Іван Нічыпаравіч Карасёў (1946—1948) • Уладзімір Елісеевіч Лабанок (1948—1954) |
**Бо́йкаўшчына** (укр.: Бо́йківщина) — украінскі этнакультурны рэгіён, край бойкаў, размешчаны ў Заходняй Украіне.

Размяшчэнне
-----------

Бойкаўшчына размешчана на паўночных і паўднёвых схілах Карпат, распасціраецца ад рэк Лімныца і Церэсва (на ўсходзе) да рэк Уж і Сян (на захадзе), ахоплівае горныя раёны Львоўскай, Івана-Франкоўскай і Закарпацкай абласцей, ахоплівае каля 8 тысяч км².

Гісторыя
--------

Праз Бойкаўшчыну здаўна праходзіў галоўны гандлёвы і ваенны шлях з Украіны ў Венгрыю і Заходнюю Еўропу.

У 1772—1918 гадах Бойкаўшчына знаходзілася ў складзе ўладанняў Габсбургаў (пасля Аўстрыйскай імперыі і Аўстра-Венгрыі), у 1919—1939 гадах — Польшчы. Пасля далучэння ў 1939 годзе Заходняй Украіны і ў 1945 годзе Закарпацця да УССР уваходзіць у склад Украінскай дзяржавы.

Вядомыя ураджэнцы
-----------------

На Бойкаўшчыне нарадзіліся многія вядомыя дзеячы, у прыватнасці гетман Пётр Сагайдачны, генеральны суддзя з часоў Хмяльніччыны Іван Крэхавецкі, пісьменнік Іван Франко.

Галерэя
-------

* Бойкі, Калушскі павет, 1910 г.Бойкі, Калушскі павет, 1910 г.
* Фота пачатку XX ст.Фота пачатку XX ст.
* Бойкаўская царква (Музей народнай архітэктуры і побыту «Шаўчэнкаўскі гай», г. Львоў)Бойкаўская царква (Музей народнай архітэктуры і побыту «Шаўчэнкаўскі гай», г. Львоў)

Гл. таксама
-----------

* Бойкі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чарнякоў.
**Дзмітрый Уладзіміравіч Чарнякоў** (нар. 6 сакавіка 1974, Гомель) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 6 сакавіка 1974 года ў Гомелі.

Скончыў Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога, інжынер-прамцеплаэнергетык; Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны, эканаміст. Мае патэнт на вынаходніцтва.

Працоўную дзейнасць пачаў слесарам-рамонтнікам па рамонце абсталявання кацельні цэха паравадаканалізацыі Гомельскага хімічнага завода. Служыў ва ўнутраных войсках Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь. Працаваў інжынерам-тэхнолагам цэха паравадаканалізацыі Гомельскага хімічнага завода, начальнікам участка цеплавой электрастанцыі цэха паравадаканалізацыі рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Гомельскі хімічны завод», начальнікам цэха паравадаканалізацыі, намеснікам дырэктара па ідэалагічнай працы і кадрах адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі хімічны завод», галоўным інжынерам адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі хімічны завод».

Працуе дырэктарам адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі хімічны завод».

Абраны членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ад Гомельскай вобласці (вылучаны ад г. Гомель).

Узнагароды
----------

* ганаровая грамата адміністрацыі Савецкага раёна г. Гомеля,
* ганаровая граматай Парламенцкай Асамблеі АДКБ.

Зноскі
------

1. ↑  Дирекция. ОАО «Гомельский Химзавод»
**Пік вечнага святла** — гэта пункт на паверхні якога-небудзь цела ўнутры Сонечнай сістэмы, заўсёды асветлены Сонцам, за выключэннем зацьменняў Сонца іншымі нябеснымі целамі.

Упершыню здагадка пра існаванне такіх пунктаў выказаў французскі астраном Каміль Фламмріон ў 1879 годзе. Ён лічыў, што пікі вечнага святла (фр.: pics de lumiere eternelle) могуць існаваць на полюсах Месяца.

Такія пункты могуць быць вельмі карысныя пры даследаванні і каланізацыі космасу дзякуючы, па-першае, таму, што прыборы, якія працуюць ад энергіі Сонца, змогуць атрымліваць яе незалежна ад пары сутак, а па-другое, перапад тэмператур у такіх пунктах адносна малы.

Грунтуючыся на малюнках, атрыманых ад зонда Clementine, навукоўцы з універсітэта Джона Хопкінса (англ.: Johns Hopkins University) вызначылі, што чатыры пункты на краі кратэра Перы, які знаходзіцца паблізу паўночнага полюса Месяца, могуць з'яўляцца пікамі вечнага святла. На менш гарыстым паўднёвым полюсе падобных пунктаў не было выяўлена. Выявы былі атрыманы толькі для летняга сезона паўночнага полюса Месяца, і невядома, ці трапляюць гэтыя кропкі ў цень у зімовы сезон.

Запушчаны ў 2003 годзе спадарожнік Еўрапейскага касмічнага агенцтва «Смарт-1» пачаў даследаванне месяцавых полюсаў, каб дакладней вызначыць размяшчэнне пікаў вечнага святла. Ён будзе назіраць за полюсамі і даследаваць сезонныя змены іх асветленасці. Пункты, якія апынуцца пікамі вечнага святла, могуць у будучыні стаць месцам пасадкі касмічных апаратаў для правядзення імі працяглых даследаванняў.

Існуюць здагадкі аб наяўнасці пікаў вечнага святла на паверхні Меркурыя.

| ⛭Месяц |
| --- |
| Асаблівасці | 
Унутраная структура •
Гравітацыя •
Тапаграфія •
Магнітнае поле •
Атмасфера
 | Поўны месяц |
| Арбіта Месяца | 
Фазы
(Маладзік •
Першая чвэрць •
Поўнік •
Апошняя чвэрць •
Блакітны месяц) •
Сонечнае зацьменне •
Месячнае зацьменне •
Сонечнае зацьменне на Месяцы •
Прылівы і адлівы
 |
| Паверхня | 
Геаграфічныя структуры
(моры •
кратары •
горы •
даліны •
разоры) •
Селенаграфія •
Бачны бок •
Адваротны бок •
Басейн Паўднёвы полюс — Эйткен •
Лёд •
Пік вечнага святла •
Касмічнае надвор'е •
Кароткачасовыя месяцовыя з’явы
 |
| Навука аб Месяцы | 
Геалогія (храналогія) •
Мінералогія •
Сейсмалогія •
Мадэль ударнага фармавання Месяца •
KREEP •
ALSEP •
Лазерная лакацыя •
Позняя цяжкая бамбардзіроўка •
Месяцовыя пароды •
Выпятрэнне •
Месяцатрус •
Маскон •
Рэгаліт •
Метэарыты
 |
| Даследаванне | 
Даследаванне •
Праграма «Месяц» •
Праграма «Апалон» •
Каланізацыя •
Месяцовая змова •
Горад Груйтуйзена
 |
| Іншае | 
Каляндар •
Месяц •
Паўмесяц •
Міфалогія •
Мастацтва •
Ілюзія •
Паходжанне •
Гіпатэтычныя натуральныя спадарожнікі Зямлі
 |
**Уто́к** — сукупнасць нітак, якія ідуць упоперак тканіны, дывана і іншых тэкстыльных вырабаў.

1 — аснова, 2 — уток
Ніткі утку пераплятаюцца з ніткамі асновы ў працэсе ткацтва тканіны або дывана і звычайна перпендыкулярныя ніткам асновы. Паколькі ніткі утку ўспрымаюць меншыя механічныя ўздзеянні пры вырабе тканіны, іх робяць з менш якаснай сыравіны, чым ніткі асновы.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 284. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* Уток Архівавана 9 лютага 2012. // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дземідовіч.
**Павел Пятровіч Дземідовіч** (29 чэрвеня (10 ліпеня) 1871, в. Мікалаеўшчына Мінскага павета, цяпер Стаўбцоўскі раён Мінскай вобласці — 7 сакавіка 1931, Мінск; Псеўданімы і крыптанім: *Белорусс*; *Дачник*; *Д.*) — беларускі этнограф, фалькларыст, краязнавец, педагог.

Біяграфія
---------

Верагодна, брат А. Дземідовіча. Скончыў Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю (1890), Віленскі настаўніцкі інстытут (1897). Настаўнічаў у Мінскім і Навагрудскім паветах. Выкладаў у Выбаргскай настаўніцкай семінарыі і на настаўніцкіх курсах у Выбаргу і Юр'еве (цяпер Тарту). З 1908 г. супрацоўнік аддзялення этнаграфіі Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце. Публікаваўся ў выданнях «Виленский вестник», «Этнографическое обозрение», «Живая старина». З 1915 настаўнік у Віцебску. З 1919 у Мінску; арганізатар і загадчык беларускай гімназіі. У ліп. 1920 — вер. 1921 у Наркамаце асветы БССР. З 1921 выкладчык Мінскага інстытута народнай адукацыі. Арыштаваны ў лютым 1921 г. па абвінавачанні ў антысавецкай дзейнасці. З 1922 выкладаў у сярэдніх школах Мінска. З 1925 член этнаграфічнай секцыі Інбелкульта. Частку сваіх збораў перадаў М. Доўнар-Запольскаму. Спадчына П. Дземідовіча выкарыстана пры падрыхтоўцы выданняў «Легенды і паданні» (1983), «Земляробчы каляндар» (1990) серыі «Беларуская народная творчасць».

Верагодна, меў сына Паўла.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.
* *Гурскі А. І.* З любоўю да народа: З жыцця і фальклорна-этнаграфічнай дзейнасці Д. Г. Булгакоўскага і П. П. Дземідовіча — Мн. 1989.
* ЭГБ, т. 3.
* Дземідовіч Павел Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. С. 104.
**Ісер Залман Мелцэр** (1870, Мір — 1953, Іерусалім) — выбітны рабін, кіраўнік ешывы і галахічны аўтарытэт у Беларусі і ў Палесціне.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і рабіна Боруха Перэца Мельцэра. З ранняга дзяцінства праявіў выдатныя здольнасці і з 10 гадоў ужо займаўся з галоўным рабінам мястэчка Мір р. Іом Тоў Ліпманам, а затым у вядомы гарадскі ешыбот. З 1884 па 1891 вучыўся ў валожынскай ешыве пад кіраўніцтвам р. Нафтана Цві Іехуды Берліна і р. Хаіма Салавейчыка. Па рэкамендацыі кіраўніка ешывы ажаніўся ў 1892 з Беле Хіндэ, дачкой рабіна Шрагі Файвела Франка, багацея з Алексота (прадмесця горада Каўнас) і аднаго з галоўных спонсараў ешывы рава Ісраэля Салантэра. Пасля вяселля наблізіўся да «старца са Слабодкі» (да равы Натана Цві Фінкеля) і ва ўзросце 24 гадоў ён быў прызначаны кіраўніком Слабадской ешывы ў 1894. У 1897 па даручэнні рава Фінкеля стварыў новы ешыбот слабадскога тыпу ў Слуцку, дзе стаў на чале ешывы і неўзабаве пасля эміграцыі ў ЗША рабіна Слуцка таксама заняў яго месца. У 1923 раву Мелцэру прыйшлося пакінуць сваю пасаду з-за пераследаў і шматразовых арыштаў савецкімі ўладамі і ён збег у Клецк, які таксама быў цэнтрам вывучэння Торы, але знаходзіўся на тэрыторыі Польшчы. У 1925 рэпатрыяваўся ў Палесціну, дзе стаў на чале ешывы Эц Хаім і займаў гэту пасаду да сваёй смерці. Стаў адным з заснавальнікаў Агудат Ісраэль і камітэта па справах ешыботаў у Вільні. Падтрымліваў стварэнне дзяржавы Ізраіль і патрабаваў ад кіраўніцтва Агудат Ісраэль рэальных дзеянняў па засяленні Зямлі Ізраіля (Эрэц Ісраэль). У Палесціне зблізіўся з равам Кукам, якога называў «князем Торы».

Зноскі
------

1. ↑  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847329'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847326'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 105344768X · ISNI: 0000 0000 6696 9640 · LCCN: n85329959 · VIAF: 72849762 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пікавая дама.

А. П. Баначыч ў «Пікавай даме»
**«Пі́кавая дама»** — опера П. І. Чайкоўскага ў 3 дзеяннях, 7 карцінах, лібрэта М. І. Чайкоўскага па матывах аднайменнай аповесці А. С. Пушкіна. Опера напісана ў Фларэнцыі ранняй вясной 1890 года, першая пастаноўка — 7 (19) снежня 1890 года ў Марыінскім тэатры, Пецярбурга.

Ёсць яшчэ адна опера з той жа назвай і на той жа сюжэт: кампазітара Ф. Галеві  (руск.) (бел. — «Пікавая дама» (фр.: La dame de pique) 1850 па аповесці А. C. Пушкіна ў перакладзе на французскую Праспера Мерымэ.

Гісторыя стварэння
------------------

Адміністрацыя Імператарскага Тэатра прапанавала Чайкоўскаму напісаць оперу на сюжэт, створаны Іванам Усевалажскім  (руск.) (бел. на аснове аповесці Пушкіна ў 1887 годзе. Кампазітар адмовіўся, матывуючы гэта адсутнасцю ў сюжэце «належнай сцэнічнасці». Праз два гады Чайкоўскі прыняў заказ. «Пікавая дама» пісалася ў Фларэнцыі. Клавіры быў завершаны за вельмі кароткі тэрмін — 44 дня. Пазней, працуючы сумесна з Мікалаем Фігнерам  (руск.) (бел. тэнарам, які павінен быў выконваць галоўную ролю ў оперы, Чайкоўскі перапрацаваў арыю Германа ў сёмай сцэне, стварыўшы дзве яе версіі ў розных танальнасцях.

Пры працы над лібрэта пушкінскі сюжэт быў прыкметна зменены Мадэстам Чайкоўскім  (руск.) (бел.. Змененая ў тым ліку і прозвішча галоўнага героя — У Пушкіна персанаж носіць прозвішча руск.: Герма**нн**, тады як персанаж оперы — руск.: Герма**н**, і гэта яго імя. Такое напісанне з’яўляецца не памылкай, а наўмыснай зменай.

У працэсе кампазіцыі Чайкоўскі рэдагаваў лібрэта, і сам напісаў словы да некаторых фрагментаў, у тым ліку дзве арыі (Ялецкага, у другім акце і Лізы — у трэцім).

Сусветная прэм’ера оперы адбылася ў Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу 19 снежня 1890 года. Дырыжыраваў Эдуард Напраўнік.

Кіеўская прэм’ера «Пікавай дамы» адбылася 31 снежня 1890 года (дырыжор Іосіф Прыбік), а маскоўская, у Вялікім тэатры, — 4 лістапада 1891 года (дырыжор Іпаліт Альтані  (руск.) (бел.).

Літаратура
----------

* *Г. Кристи.* Работа Станиславского в оперном театре. — М. Искусство, 1952. — 282 с.
* *А. А. Соловцов.* Книга о русской опере. — М. 1960.
* *Г. В. Копытова.* В.Э. Мейерхольд: Пиковая дама - замысел, воплощение, судьба. — М. Композитор, 1994. — 404 с.
* *В. Коршиков  (руск.) (бел..* Хотите, я научу вас любить оперу… — М. Студия "Ять", 2007. — 246 с.

Спасылкі
--------

* Опера «Пиковая дама»
* Содержание и аудиозапись на сайте belcanto.ru
* Партытуры «Пікавай Дамы» у Вікіпедыі на нямецкай і французскай мовах
* Музыковедческий анализ Бориса Асафьева
* Либретто оперы Пиковая дама  Архівавана 22 ліпеня 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гальперын.

**Ісер Харэль** (іўр.: איסר הראל, сапраўднае прозвішча **Гальперын**; 1912, Віцебск — 18 лютага 2003, Ізраіль) — кіраўнік службаў разведкі і бяспекі Ізраіля з 1948 па 1963 гады.

Кіраўнік разведкі і контрразведкі
---------------------------------

### Шай

Праца ў разведцы для Харэля пачалася ў 1944 годзе. За два гады да гэтага ўнутры Хага была сфарміравана 1. Служба бяспекі «Шэрут Едыёт» (іўр. שירות ידיעות, «Інфармацыйная служба») або скарочана «Шай», у рамках якой Харэлю была даручана праца ў так званым «Яўрэйскім дывізіёне» або аддзеле ўнутранай бяспекі.

На момант прыходу туды Харэля ўвесь аддзел складаўся з трох чалавек — начальніка, сакратара і самога Харэля. У яго кампетэнцыі была інфармацыя аб правай апазіцыі «Хагане», у прыватнасці «Іргун» і «ЛЕХІ». У 1946 годзе Харэль узначаліў Яўрэйскі дывізіён, а ў 1947 годзе — стаў кіраўніком Тэль-Авіўскага рэгіянальнага аддзела «Шай».

У гэты ж час ён атрымаў мянушку «Ісер-маленькі» — фармальна за рост 155 сантыметраў, а яшчэ каб адрозніваць ад «Вялікага Ісера» — Бэера, які ўзначальваў да гэтага часу ўсю службу «Шай».

### Шабак

Служба агульнай контрразведкі (пасля Агульная служба бяспекі) Шын-Бэт была створана праз некалькі тыдняў пасля абвяшчэння Ізраіля — 30 чэрвеня 1948 года. Новую спецслужбу ўзначаліў Ісер Харэль. У пачатку 50-х гадоў ажыццяўлялася актыўнае сачэнне за правымі экстрэмістамі з Іргуна і ЛЕХІ, а затым за левымі актывістамі з партыі «МАПАЙ», якіх Харэль падазраваў у шпіянажы на карысць СССР.

Харэль быў перакананы, што сапраўдныя абаронцы Ізраіля павінны прытрымлівацца цвёрдых маральных прынцыпаў і практычна пурытанскіх правілаў паводзін. Усё сваё жыццё і працу падпарадкаваў гэтаму прынцыпу.

Харэль асабіста ўзначальваў аперацыю па злове нацысцкага ваеннага злачынца Адольфа Эйхмана 11 мая 1960 года ў Аргенціне. Пра гэтыя падзеі ён напісаў дзве кнігі: «Дом на вуліцы Гарыбальдзі» і «Выкраданне ката».

Шматлікія традыцыі ў «Масад» пайшлі менавіта ад Харэля, напрыклад эканомія, недавер да тэхнікі і надзвычайная сакрэтнасць.

Зноскі
------

1. ↑  Міжнародны ідэнтыфікатар стандартных найменняў — 2012. Праверана 17 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q423048'></a>
2. ↑  Isser Harel // Faceted Application of Subject Terminology Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3294867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q846596'></a>
3. ↑  Isser Harel // Babelio — 2007.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Кароткая яўрэйская · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · OpenSanctions |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1272352 · GND: 121190412 · ISNI: 0000 0001 0655 1063 · LCCN: n83001537 · NDL: 00442461 · NKC: jn20020320009 · NLP: A23156764 · NTA: 072515201 · NUKAT: n2012217006 · LIBRIS: 339331 · SUDOC: 192441159 · VIAF: 78823770 |

 |
**Іскандэ́р Сады́кавіч Дау́таў** (1923—1943) — кулямётчык 4-га эскадрону 58-га гвардзейскага кавалерыйскага палка 16-й гвардзейскай Чарнігаўскай кавалерыйскай дывізіі, гвардыі радавы, Герой Савецкага Саюза. Узнагароджаны ордэнам Леніна.

Біяграфія
---------

Іскандэр Даутаў нарадзіўся 2 верасня 1923 года ў горадзе Іслількуль ў сям’і рабочага. Па нацыянальнасці татарын. У 1927 годзе сям’я Даутавых пераехала з Омскай вобласці ў Петрапаўлаўск. Скончыў сем класаў школы, затым школу ФЗУ пры мясакамбінаце Петрапаўлаўска. У 1940—1942 гадах вучыўся ў Петрапаўлаўскім сельскагаспадарчым тэхнікуме.

У 1942 годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію, на франтах Вялікай Айчыннай вайны — з мая 1943 года. 26 верасня 1943 года кулямётчык 4-га эскадрону 58-га гвардзейскага кавалерыйскага палка 16-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі Іскандэр Даутаў ў ліку першых пераправіўся праз раку Дняпро ля вёскі Ніўкі Брагінскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі і, уварваўшыся ў траншэю праціўніка, знішчыў некалькі фашыстаў у рукапашным баі. У адзін з момантаў бою гітлераўцы пасадзілі каля сотні аўтаматчыкаў у лодкі з мэтай зайсці па рацэ ў тыл 4-га эскадрону і не даць магчымасці пераправіцца іншым падраздзяленням 58-га гвардзейскага кавалерыйскага палка. Іскандэр Даутаў адкрыў агонь з кулямёта, усталяванага ля берага Дняпра, і знішчыў дзясяткі гітлераўскіх салдатаў і пашкодзіў некалькі лодак. У перастрэлцы Іскандэр Даутаў загінуў.

Пахаваны ў брацкай магіле вёскі Няданчычы Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці (Украіна).

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года Даутаву Іскандэру Садыкавічу пасмяротна было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза за ўзорнае выкананне баявога задання камандавання ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза.
* Ордэн Леніна.

Памяць
------

У горадзе Петрапаўлаўску (Казахстан) усталяваны бюст героя. Яго імем названы прафтэхвучылішча № 26 у Петрапаўлаўску і вуліца ў вёсцы Неданчычы. Ія І. С. Даутава высячэна залатымі літарамі на мемарыяльных дошках разам з імёнамі ўсіх 78-і Герояў Савецкага Саюза 112-й Башкірскай (16-й гвардзейскай Чарнігаўскай) кавалерыйскай дывізіі, усталяваных у Нацыянальным музеі Рэспублікі Башкартастан і ў Музеі 112-й (16-й гвардзейскай) Башкірскай кавалерыйскай дывізіі (г. Уфа).

Зноскі
------

1. ↑  *М. К. Козыбаев и др.* Алма-Ата. Энциклопедия. — Алма-Ата: Гл. ред. Казахской Советской энциклопедии, 1983. — 608 с. — 60 000 экз.
2. 1 2 3 4 5  *Герои страны*. Искандер Садыкович Даутов (руск.). Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2012. Праверана 29 сентября 2008.(руск.) .  з першакрыніцы 21 сакавіка 2012. Праверана 29 сентября 2008.
3. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Спасылкі
--------

Искандер Садыкович Даутов на сайце «Героі краіны»
Нагрудны знак лаўрэата Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь
**Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь** — вышэйшае прызнанне заслуг дзеячаў навукі і тэхнікі, літаратуры, мастацтва і архітэктуры перад грамадствам і дзяржавай. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь прысуджае адзін раз у два гады (кожны цотны год) Дзяржаўныя прэміі. Асобе, якой прысуджана Дзяржаўная прэмія, прысвойваецца званне «Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь», уручаюцца дыплом, ганаровы знак лаўрэата, грашовая прэмія.

У Рэспубліцы Беларусь прадугледжаны наступныя дзяржаўныя прэміі: 

* *Дзяржаўная прэмія ў галіне навукі і тэхнікі*
* *Дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры*

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Літаратура
----------

* Дзяржаўныя прэміі Рэспублікі Беларусь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 159. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Дзяржаўныя прэміі Рэспублікі Беларусь
* Указ Президента Республики Беларусь от 5 мая 2006 г. № 300 // Национальный правовой Интернет–портал Республики Беларусь
* Положение о Государственных премиях Республики Беларусь Архівавана 14 снежня 2014.
«Надпіс Мосціча» — эпітафія на помніку пач. 10 ст. у Балгарыі. Графічна вылучаны тытул балгарскіх цароў.
**Цар** (ад лац.: Cæsar, па-старажытнагрэчаску: Καῖσαρ): адзін з тытулаў манархаў у ўсходнеславянскай і паўднёваславянскай традыцыі; тытул быў роўным імператарскаму тытулу, або абвяшчаўся роўным таму (гл. гісторыя).

Этымалагічна слова «цар» (усходнесл. *царь*; англ. *tsar*, *czar*) выводзіцца са слова «цэсар» (усходнесл. *цҍсарь*), якое, у сваю чаргу, было выведзена з імені Цэзара, першага рымскага імператара (пар. ням. *Kaiser* імператар). Сэнсава словы «цар» і «цэсар» з'яўляліся перакладам грэч. тытулу «васілеўс» (імператар)

Тытулы «цар» і «імператар» фактычна ўзыходзяць да той самай крыніцы і азначаюць той самы гісторыка-культурны аб'ект, але на розных мовах.

Гісторыя
--------

Да 15 ст. словам «цар» у усходнеслав. тэкстах азначалі візантыйскіх імператараў, біблейскіх і наогул старажытных валадароў, з 13 ст. ― мангола-татарскіх ханаў.

У Балгарыі тытул «цар» з'явіўся ў 913, калі Сімяон I быў каранаваны на царства канстанцінопальскім патрыярхам. Да таго ж перыяду адносяцца і першыя вядомыя артыфакты з гэтай формай слова («надпіс Мосціча»). У Сербіі тытулам «цар» называліся некалькі валадароў у 14 ст. У маскоўскай літаратуры тытул у дачыненні да маскоўскіх вялікіх князёў пачалі ўжываць з 15 ст. а самі яны пачалі карыстацца гэтым тытулам з сяр. 15 ст. (гл. цары расійскія).

Тытул «цэсар» ва ўсходнеславянскіх сярэднявечных тэкстах ужываўся ў дачыненні да імператара Святой Рымскай імперыі (старабел. *цесаръ*, *цэсаръ* ад польск. *cesarz* < лац. *Caesar*; старарус. *цҍсарь*).

Тытулы царскай сям'і
--------------------

* *Царыца* — асоба якая валадарыць, альбо жонка мужа цара.
* *Царэвіч* — сын цара або царыцы.
* *Цэсарэвіч* — спадчыннік мужчынскага полу, поўны тытул *Спадчыннік Цэсарэвіч*.
* *Цароўна* — дачка цара або царыцы.

Зноскі
------

1. ↑  У пераноснай мове слова «цар» ужываецца для азначэння першынства, дамінавання: «леў — цар звяроў».
2. ↑  Успенскі. Отзвуки концепции «Москва — Третий Рим»…
3. ↑  Платонаў. Лекцыі па гісторыі…
4. ↑  Булыка. Даўнія запазычанні беларускай мовы. Мн. 1972.

Літаратура
----------

* *Успенский Б.* Отзвуки концепции «Москва — Третий Рим» в идеологии Петра Первого // Семиотика истории. Семиотика культуры.
* *Платонов С.* Полный курс лекций по русской истории. ― Петроград : [Б.м.], [1917].