**Месаамерыканская храналогія** — прынятая методыка апісання гісторыі дакалумбавых цывілізацый Месаамерыкі ў тэрмінах іменаваных эр і перыядаў, пачынаючы з самых ранніх сведчанняў наяўнасці чалавечых паселішчаў і да ранняга каланіяльнага перыяду, які паследаваў за іспанскай каланізацыяй Амерыкі.

Гісторыкі і археолагі падзяляюць гісторыю Месаамерыкі на тры ўмоўныя перыяды: дакласічны, класічны і посткласічны. Важна адзначыць, што названыя даты з'яўляюцца толькі ацэнкамі, і пераходы ад аднаго перыяду да другога не адбываліся адначасова і пры аднолькавых абставінах у розных народаў. Некаторыя даследчыкі нават аспрэчваюць гэты еўрацэнтрычны пункт гледжання, які вельмі падобны на храналогію Старажытнай Грэцыі.

Цывілізацыя Месаамерыкі з'яўляецца складанай камбінацыяй розных культур, якія ўзнікалі ў розны час. Працэсы, якія прыводзяць да стварэння кожнай з культурных сістэм Месаамерыкі, вызначаліся не толькі ўнутранай дынамікай адпаведнага грамадства, але і знешнімі і эндагеннымі фактарамі — напрыклад, міграцыямі насельніцтва або прыроднымі катаклізмамі.

Дакласічная эра
---------------

Найбольш значныя пасяленні дакласічнай эры ў цэнтральнай Мексіцы
Дакласічная або фармацыйная эра працягвалася з 2500 да н.э. да 200 н.э. Пачатак перыяду суадносяць са з'яўленнем керамічных прадметаў на захадзе рэгіёна. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што на ранняе развіццё ганчарнага справы ў гэтай вобласці паўплывалі сувязі паміж Паўднёвай Амерыкай і народамі, якія жывуць на ціхаакіянскім узбярэжжы сучаснай Мексікі. З'яўленне керамікі сведчыць аб аселым ладзе жыцця, які адрознівае месаамерыканскія народы ад суполак збіральнікаў і паляўнічых у пустэльных раёнах на поўначы.

У пачатку дакласічнай эры рухаючай сілай цывілізацыі Месаамерыкі выступала культура Капача — яе керамічныя вырабы былі шырока распаўсюджаныя ў рэгіёне.

Каля 1500 да н.э. заходнія культуры прыйшлі ў заняпад і асіміляваліся з іншымі народамі. У выніку такіх аб'яднанняў у даліне Мехіка паўстала культура Тлатылька, а на беразе Мексіканскага заліва — культура альмекаў.

Пачынаецца распрацоўка першых сістэм пісьменнасці і дваццацічнай сістэмы лічэння. Паскараецца стратыфікацыя грамадства, выкліканая з'яўленнем пэўных ведаў, такіх як астраномія, пісьменнасць, асновы камерцыі, недаступныя шырокім колам насельніцтва. Зачынаецца ўрбанізацыя.

Пад канец дакласічнай эры палітычнае і эканамічнае панаванне над рэгіёнам перамясцілася ў паселішчы даліны Мехіка. Вакол возера Тэскока некалькі вёсак, такія як Тлатылька і Куікуілька, выраслі ў сапраўдныя гарады. Прыкладна ў 0 годзе Куікуілька быў закінуты і панаванне над Мексіканскім басейнам перайшло да Тэатыўакана. У наступныя два стагоддзі так званы «Горад багоў» кансалідаваў уладу, стаўшы галоўным месаамерыканскім горадам першага тысячагоддзя і вядучым палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам на наступныя сем стагоддзяў.

Класічная эра
-------------

Важныя пасяленні класічнай эры (каля 600 н.э.)
Класічная эра ў Месаамерыцы працягвалася з 250 па 900 н. э. Перыяд адзначаецца дамінаваннем Тэатыуакана, які прытрымліваўся экспансіянісцкай палітыкі, што прывяла да кантрою над асноўнымі гандлёвымі шляхамі паўночнай Месаамерыкі.

У цэлым, гэты перыяд месаамерыканскай гісторыі характарызуецца найвышэйшым узроўнем развіцця мастацтваў, навукі, гарадоў, архітэктуры і сацыяльнай арганізацыі. Мая давялі каляндар, пісьменнасць і сваё веданне матэматыкі да іх вышэйшага пункту развіцця.

На поўначы Месаамерыкі класічная эра завяршылася заняпадам Театыуакана прыкладна ў 700 г. Гэта дазволіла развіцца рэгіянальным цэнтрам, якія пачалі змагацца за кантроль над гандлёвымі шляхамі і прыроднымі рэсурсамі. Палітычны лад рэгіёна набыў раздробленасць, і ні адзін горад не меў вядучых пазіцый. У гэты перыяд адбылося некалькі перасяленняў народаў, выкліканых уварваннем груп плямён з Арыдаамерыкі і іншых паўночных рэгіёнаў, прымушаючы насельніцтва Месаамерыкі перамяшчацца на поўдзень. Сярод прыбылых народаў былі наўа, якія пасля пабудуюць два найбольш важных горада посткласічнай эры - Тулу і Тэначтытлан.

Развал класічнай цывілізацыі Мая ў паўночных нізінах пачаўся прыкладна ў 810. Пад канец класічнай эры мая перасталі весці каляндар доўгага ліку, многія іх гарады згарэлі, былі закінутыя і зараслі джунглямі.

Посткласічная эра
-----------------

Посткласічная эра займае часавы прамежак ад 900 да заваявання Месаамерыкі іспанцамі паміж 1521 і 1697. Гэтая эра характарызуецца вялікай колькасцю войн. Палітычныя эліты, звязаныя са жрэчаскім класам, страцілі ўладу на карысць воінаў, а тыя паступова (прынамсі, за паўстагоддзя да прыхода іспанцаў) пачалі страчваць свае пазіцыі, адступаючы перад новым моцным класам гандляроў.

Сярод народаў першапачаткова дамініруюць тальтэкі, пасля — чычымекі. Апошнімі ўзвысіліся мешыкі (ацтэкі).

У гэты перыяд рэгіён атрымлівае з Паўднёвай Амерыкі тэхналогію металургіі.

Імперыя ацтэкаў была заваяваная ў 1521 іспанскімі войскамі пад камандаваннем Эрнана Картэса і іх індзейскімі саюзнікамі (татанакамі). Захоп Месаамерыкі завяршыўся ў 1697, калі іспанцы захапілі і спалілі Таясал.

Літаратура
----------

* *Соди Д.* Великие культуры Месоамерики. — перевод с испанского. — Москва: Знание, 1985. — 208 c. с.
* Carmack, Robert; et al. (1996). *The legacy of Mesoamerica: history and culture of a Native American civilization*. New Jersey: Prentice Hall. ISBN 0-13-337445-9. .
* Coe, Michael D. (1996). *Mexico: from the Olmecs to the Aztecs*. New York: Thames and Hudson. ISBN 0-500-27722-2. .
* Fernández, Tomás; and Jorge Belarmino (2003). *La escultura prehispánica de mesoamérica*. Barcelona: Lunwerg Editores. ISBN 84-9785-012-2.
* de la Fuente, Beatrice (2001). *De Mesoamérica a la Nueva España*. Oviedo, Spain: Consejo de Comunidades Asturianas. ISBN 84-505-9611-4.
* Gamio, Manuel (1922). *La Población del Valle de Teotihuacán: Representativa de las que Habitan las Regiones Rurales del Distrito Federal y de los Estados de Hidalgo, Puebla, México y Tlaxcala* (2 vols. in 3 ed.). Mexico City: Talleres Gráficos de la Secretaría de Educación Pública.
* Kirchhoff, Paul (1943). "Mesoamérica. Sus Límites Geográficos, Composición Étnica y Caracteres Culturales". *Acta Americana* **1** (1): 92–107.
* Kuehne Heyder, Nicola; and Joaquín Muñoz Mendoza (2001). *Mesoamérica: acercamiento a una historia*. Granda, Spain.: Diputación Provincial de Granada.
* López Asutin, Alfredo; and Leonardo López Luján (1996). *El pasado indígena*. Mexico: El Colegio de México. ISBN 968-16-4890-0. .
* Palerm, Ángel (1972). *Agricultura y civilización en Mesoamérica*. Mexico: Secretaría de Educación Pública. ISBN 968-13-0994-4.
* de Sahagún, Bernardino; Arthur J. O. Anderson and Charles E. Dibble (eds.) (1950-82). *Florentine Codex: General History of the Things of New Spain* (13 vols. in 12 ed.). Santa Fe: School of American Research. ISBN 0-87480-082-X.
* Wauchope, Robert (ed.) (1964-76). *Handbook of Middle American Indians* (16 vols. ed.). Austin: University of Texas Press. .
* Weaver, Muriel Porter (1993). *The Aztecs, Maya, and Their Predecessors: Archaeology of Mesoamerica* (3rd ed. ed.). San Diego: Academic Press. ISBN 0-01-263999-0. .
* West, Robert C.; and John P. Augelli (1989). *Middle America: Its Lands and Peoples* (3rd ed. ed.). Englewood Cliffs, N.J.: Prentice Hall. ISBN 0-13-582271-8. .
* Wolf, Eric Robert (1967). *Pueblos y culturas de Mesoamérica*. Bilioteca Era.
* Duverger, Christian (1999): *Mesoamérica, arte y antropología.* CONACULTA-Landucci Editores. Paris. ISBN 970-18-3751-7.
* Miller, Mary Ellen. (2001). *El arte de mesoamérica*. «Colecciones El mundo del arte». Ediciones Destino. Barcelona, España. ISBN 84-233-3095-8.
* Several Authors. (1996) «Historia General de Guatemala» ISBN 84-88522-07-4.

Спасылкі
--------

* Храналогія культур і цывілізацый Цэнтральнай Амерыкі Архівавана 7 верасня 2007.
* Храналогія Месаамерыканскай гісторыі
* Mesoweb Research Center
* FAMSI, Foundation for Mesoamerican Study
* European Mayanist
* The Mirador Basin Project
* Guatemala Cradle of the Maya Civilization

| ⛭Дакалумбавы культуры Месаамерыкі |
| --- |
| Пералік культур | **Ацтэкі** — Веракрус — Гуаяба — Ісапа — Капача — Какле — Куікуілька — Кускатлан — **Мая** — Міштэкі — Монтэ-Альта — Альмека-шыкаланка — **Альмекі** — Сапатэкі — Тараскі — Тэатыўакан — Тлатылька — Тальтэкі — Татанакі — Уастэкі — Чычымекі — Чалула — Шахтавыя магілы і Тэўчытлан — Шачыпала — Эпіёльмекі |  |
| Рознае | **Месаамерыканская храналогія** — Дакалумбавы руіны Мексікі — Каменныя шары — Месаамерыканская гульня ў мяч — Месаамерыканская піраміда — Месаамерыканскія сістэмы пісьма — Чынампа — **Мовы Месаамерыкі** |
| Глядзіце таксама | **Дакалумбавы культуры** — Арыдаамерыка — Канкіста |
| **Партал «Індзейцы»** |