**Парламенцкія выбары ў лістападзе 1933 года** (ням.: Reichstagswahl) — пазачарговае агульнанароднае галасаванне па выбарах германскага парламента — Рэйхстаг. Адбыліся 12 лістапада 1933 адначасова з рэферэндумам па пытанні аб выхадзе Германіі з Лігі Нацый. Другія выбары пасля прыходу да ўлады нацыянал-сацыялістаў; першыя пасля забароны дзейнасці ўсіх партый, за выключэннем нацыянал-сацыялістычнай. Выбаршчыкам быў прапанаваны адзіны спіс кандыдатаў без магчымасці ясна выяўленага галасавання «супраць».

Палітычны кантэкст выбараў
--------------------------

Перыяд пасля выбараў Рэйхстага, якія адбыліся 5 сакавіка 1933 года, характарызаваўся фарміраваннем аднапартыйнай дыктатуры нацыянал-сацыялістаў, выключэннем іншых сіл з легальнага палітычнага працэсу.

Да моманту правядзення галасавання з парламента былі выгнаныя камуністы (8 сакавіка 1933); выдадзены закон «Аб ліквідацыі бядотнага становішча народа і дзяржавы» (ням.: Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich, Ermächtigungsgesetz, 23 сакавіка 1933), які перадаў усю паўнату дзяржаўнай улады ўраду; праведзена публічная акцыя па спаленні кніг, якія не адпавядаюць ідэалогіі нацыянал-сацыялізму (10 мая 1933); па абвінавачванні ў нацыянальнай здрадзе была забароненая найбуйнейшая апазіцыйная палітычная сіла — Сацыял-дэмакратычная партыя (22 чэрвеня 1933). 14 ліпеня 1933 былі распушчаныя ўсе палітычныя партыі за выключэннем нацыянал-сацыялістычнай і ўведзеная забарона на стварэнне новых партый.

Пераход усёй паўнаты улады да Гітлера і яго паплечнікаў супаў з заканчэннем вострай фазы сусветнага эканамічнага крызісу, якое суправаджалася эканамічным ажыўленнем і скарачэннем колькасці беспрацоўных. Распачатае эканамічнае аднаўленне актыўна выкарыстоўвалася ўладамі ў прапагандысцкіх мэтах.

На міжнароднай арэне Германія апынулася ў ізаляцыі. Вялікабрытанія выступіла з ініцыятывай аб усталяванні міжнароднага кантролю над германскімі ўзбраеннямі. У адказ Гітлер заявіў аб выхадзе з перамоў па раззбраенні і паставіў пытанне аб выхадзе Германіі з Лігі Нацый. Гэты крок выклікаў шырокую грамадскую падтрымку, віншавальны ліст кіраўніку ўрада, у прыватнасці, накіраваў Марцін Німёлер.

На 12 лістапада былі прызначаныя новыя парламенцкія выбары і рэферэндум па пытанні аб выхадзе з Лігі Нацый. Дата галасавання была прызначаная не выпадкова — яна была максімальна набліжаная да 11 лістапада, даты падпісання Камп’енскага перамір’я.

Адзіны спіс кандыдатаў у дэпутаты быў складзены Міністэрствам унутраных спраў пры ўдзеле Нацыянал-Сацыялістычнай партыі. Акрамя нацыстаў, у яго былі ўключаныя вядомыя палітычныя і грамадскія дзеячы, якія прадстаўлялі распушчаныя правыя партыі — Нямецкую нацыянальную народную партыю, Нямецкую народную партыю, Партыю Цэнтра, Баварскую народную партыю.

Агітацыйны банэр «Адзіны народ, адзіны правадыр, аднагалоснае „так"»

Агітацыйная кампанія
--------------------

Асноўным лозунгам выбарчай кампаніі нацыянал-сацыялісты зрабілі заклік «з Гітлерам супраць вар’яцтва ўзбраення» (ням.: Mit Hitler gegen den Rüstungswahnsinn). Ён атрымаў шырокую грамадскую падтрымку. 11 лістапада са зваротам да народа ў падтрымку ўрада ў радыёзвароце выступіў прэзідэнт Паўль фон Гіндэнбург. З аналагічнымі заявамі выступілі вядомы лекар Фердынанд Зауэрбрух, філосаф Марцін Хайдэгер, драматург Герхарт Гаўптман. У падтрымку адзінага спісу выступіла каталіцкая царква і буйныя прадпрымальнікі.

Выбарчы бюлетэнь. Поле «супраць» адсутнічае

Вынікі галасавання
------------------

Па выніках выбараў кандыдаты ад адзінага спісу нацыянал-сацыялістаў занялі ўсе месцы ў рэйхстагу (661), у тым ліку 22 крэслы, якія прызначаліся для «спецыяльна запрошаных» для ўдзелу ў працы парламента асоб. У буйных гарадах было зафіксавана значнае пратэстнае галасаванне. У Любеку было зафіксавана 22 % несапраўдных галасоў. У прыгарадзе Гамбургу Альтоне за спіс прагаласавалі толькі 77,4 % выбаршчыкаў, у самім Гамбургу — 78,1. У Брэмене нацыстаў падтрымалі 79,6 %, у Берліне — 78,6 %, у Лейпцыгу — 79,8 %. У сярэднім па краіне нацысты атрымалі 92,11 % галасоў (39 655 224 — «за», 3 398 249 несапраўдных бюлетэняў; агульная колькасць выбаршчыкаў — 45 178 701).

Гл. таксама
-----------

* Рэферэндум у Германіі (1933)

Літаратура
----------

* Gerhard Schulz: Deutschland seit dem Ersten Weltkrieg 1918—1945 Göttingen 1982.
* Heinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen. Bd. 2, Bonn 2005.
* Nohlen, D & Stöver, P (2010) Elections in Europe: A data handbook. ISBN 978-3-8329-5609-7

| Парламенцкія выбары ў Сцяг Германіі Германіі |
| --- |
| 
1871 • 1874 • 1877 • 1878 • 1881 • 1884 • 1887 • 1890 • 1893 • 1898 • 1903 • 1907 • 1912 • 1919 • 1920 • 1924 (май) • 1924 (снежань) • 1928 • 1930 • 1932 (ліпень) • 1932 (лістапад) • 1933 (сакавік) • 1933 (лістапад) • 1936 • 1938 • 1949 • 1953 • 1957 • 1961 • 1965 • 1969 • 1972 • 1976 • 1980 • 1983 • 1987 • 1990 • 1994 • 1998 • 2002 • 2005 • 2009 • 2013 • 2017 • 2021
 |