**Аквілея** (італ.: Aquileia) — камуна ў Італіі, размяшчаецца ў рэгіёне Фрыўлі-Венецыя-Джулія, падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру Удзінэ. У старажытнасці вялікі і знакаміты горад у Паўночнай Італіі, у краіне венетаў.

Насельніцтва складае 3480 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 96 чал./км². Займае плошчу 36 км². Паштовы індэкс — 33051. Тэлефонны код — 0431.

Заступнікам населенага пункта лічыцца святы Santi Ermacora e Fortunato.

Гісторыя
--------

Заснаваны рымлянамі ў 183—181 гг. да н.э. прыблізна за 12 км ад узбярэжжа Трыесцкага заліва, паміж рэкамі Санцыусам і Націса, для ўтрымання ў падпарадкавання венетаў і як апора супраць націску кельцкіх, імерыйскіх і істрыйскіх плямёнаў і Македоніі. Эміліева дарога, галоўны шлях Паўночнай Італіі, была працягнута да Аквілеі, тут перасякаліся дарогі, што вялі ў Панонію, Норык, Істрыю, Далмацыю.

Важны гандлёвы пункт, Аквілея мела не менш важнае значэнне і ў стратэгічным плане, як ключ Італіі на ўсходзе, і таму з прычыны адноснай даступнасці Юлійскіх Альпаў была надзвычай добра ўмацавана, галоўным чынам высілкамі Марка Аўрэлія. Сцены гэтага горада стрымалі ў 167 г. н.э. націск германцаў у маркаманскай вайне, тыя ж сцены спынілі ў 238 годзе войска імператара Максіміна, якое наступала з Дуная, а сам імператар быў забіты пры аблозе гэтага горада.

Тады як у часы рымскіх цэзараў многія гарады паступова прыходзілі ў заняпад, Аквілея, насупраць, усё больш і больш развівала свой дабрабыт; імператар Дыяклетыян пабудаваў тут адзін са сваіх палацаў. У IV стагоддзі, калі пад яе сценамі быў забіты Канстанцін II, насельніцтва Аквілеі вылічала сотні тысяч; яна лічалася чацвёртым па значэнні горадам імперыі (паводле ацэнкі Аўсонія, дзявяты). Канец яе магутнасці паклаў Атыла, які пасля доўгай аблогі разбурыў у 452 годзе гэты горад; яго спусташэнне давяршылі лангабарды ў 568 годзе.

Мазаіка «Добры Пастыр» на падлозе базілікі ў Аквілеі

Пасля варварскіх нашэсцяў Аквілейская гавань павінна была саступіць сваё значэнне гавані, што знаходзілася на вонкавым беразе лагуны ў Града. Частка насельніцтва Аквілеі перамясцілася ў Града, а частка бегла на захад, дзе заснавала Венецыю. Але і ў перыяд эканамічнага заняпаду на месцы Аквілеі доўга цяплілася царкоўнае жыццё, засяроджанае вакол велізарнай базілікі IV стагоддзя. Ад гэтага будынка да нашага часу захавалася частка баптыстэрыя і цудоўная мазаічная падлога; увесь астатні масіў храма быў узведзены нанова ў 1031 годзе, а ў 1379 годзе абноўлены ў гатычным стылі.

З 554 па 1751 гады, на працягу 1200 гадоў, Аквілея з’яўлялася цэнтрам Аквілейскага патрыярхата, у першы перыяд свайго існавання мяцежнага ў стеўленні да Папы Рымскага. У Аквілеі адбывалася некалькі царкоўных сабораў: у 381 годзе (супраць арыян), у 558, 698 і 1184 гады. Сімвал веры, прыняты ў Аквілейскай царкве, некаторымі дадатковымі формуламі адрозніваўся ад Нікейскага.

Сучасная камуна
---------------

Сучасная Аквілея — камуна з насельніцтвам 3503 жыхары ў італьянскай правінцыі Удыне (рэгіён Фрыўлі-Венецыя-Джулія). Большая частка тэрыторыі старажытнага горада не забудавана і чакае археалагічных даследаванняў, якія дагэтуль праводзіліся выбарча і выпадкова. З 1998 года археалагічная зона Аквілея з сярэдневяковай базілікай унесена ў спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Дэмаграфія
----------

Дынаміка насельніцтва:

У мастацтве
-----------

Разбурэнне Аквілеі Атылай стала адпраўным пунктам у сюжэце оперы Дж. Вердзі «Атыла».

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аквілея

| Населеныя пункты правінцыі Удзінэ |
| --- |
| 
* Аела дэль Фрыулі-Венецыя-Джулі
* Авара
* Амара
* Ампецца
* Акуйлея
* Арта-Тэрмэ
* Артэнья
* Атыміс
* Бан’ярыя-Арса
* Базіліяна
* Бертыёла
* Бічыніка
* Бардана
* Буя
* Бутрыа
* Каміна-аль-Тальямента
* Кампафарміда
* Кампалонга-Тапальяна
* Карліна
* Касака
* Каст’ёнс-дзі-Страда
* Кавацца-Карніка
* Чэрчывента
* Чэрвін’яна-дэль-Фрыулі
* К’ёпрыс-Вісконэ
* К’юзафортэ
* Чывідале-дэль-Фрыулі
* Кадройпа
* Каларэда-дзі-Мантэ-Альбана
* Камельянс
* Корна-дзі-Разацца
* Казеана
* Дзін’яна
* Дон’я
* Дрэнкія
* Энемонца
* Фаедзіс
* Фаган’я
* Ф’юмічэла
* Флайбана
* Фаргарыя-нель-Фрыулі
* Форні-Авольтры
* Форні-дзі-Сопра
* Форні-дзі-Сота
* Джэмона-дэль-Фрыулі
* Гонарс
* Грымака
* Лацізана
* Лаука
* Лестыцца
* Лін’яна-Саб’ядора
* Лігазула
* Лузевера
* Ман’яна-ін-Рыўера
* Маяна
* Мальбаргета-Вальбруна
* Манцана
* Марана-Лагунарэ
* Марцін’яка
* Мерэта-дзі-Томба
* Моджа-Удзінэзэ
* Маймака
* Мантэнарс
* Мартэльяна
* Маруцца
* Муццана-дэль-Турн’яна
* Німіс
* Азопа
* Пан’яка
* Палаццола-дэла-Стэла
* Пальманова
* Палуцца
* Пазіян-дзі-Прата
* Паўлара
* Павія-дзі-Удзінэ
* Пачэнія
* Пантэба
* Парпета
* Павалета
* Паццуола-дэль-Фрыулі
* Прадамана
* Прата-Карніка
* Прэчэніка
* Прэмарыяка
* Прэонэ
* Прэпота
* Пульфера
* Рагон’я
* Равасклета
* Равеа
* Рэяна-дэль-Раяле
* Рэманцака
* Рэзія
* Рэз’юта
* Рыгалата
* Рывэ-д’Аркана
* Рывін’яна
* Ронкіс
* Руда
* Сан-Даніэле-дэль-Фрыулі
* Сан-Джорджа-дзі-Нагара
* Сан-Джавані-аль-Натызонэ
* Сан-Леанарда
* Сан-П’етра-аль-Натызонэ
* Сан-Віта-аль-Торэ
* Сан-Віта-дзі-Фаган’я
* Санта-Марыя-ла-Лонга
* Саўрыс
* Савон’я
* Седэльяна
* Сак’евэ
* Стрэн’я
* Сутрыа
* Тайпана
* Тальмасанс
* Тарчэнта
* Тарвізіа
* Таван’яка
* Тэор
* Тэрца-д’Акуйлея
* Тальмецца
* Тарэана
* Тарвіскоза
* Тразагіс
* Трэпа-Карніка
* Трэпа-Грандэ
* Трычэзіма
* Трывін’яна-Удзінэзэ
* Удзінэ
* Варма
* Венцонэ
* Верцэгніс
* Віла-Санціна
* Віла-Вічэнціна
* Віска
* Цульё

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Catholic (1997—…) · Pauly-Wissowa · Treccani · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX461180 · GND: 4002522-6 · LCCN: n50059847 · NKC: ge338926 · SUDOC: 027369927 · VIAF: 148893013 |

 |