**Аблога Парыжа** — аблога французскай сталіцы прускімі войскамі падчас франка-прускай вайны, якая доўжылася з 19 верасня 1870 года па 28 студзеня 1871 года. У гэтай ваеннай аперацыі было задзейнічана 590 000 салдат, яна з’яўляецца самай буйной за ўсю гісторыю XIX стагоддзя.

Падрыхтоўка да аблогі
---------------------

У жніўні 1870 года 3-я пруская армія на чале з наследным прынцам Фрыдрыхам Прускім (будучым імператарам Фрыдрыхам III) рушыла ў бок Парыжа. Французскія сілы ў суправаджэнні Напалеона III былі разгорнутыя на дапамогу арміі, акружанай прусамі пры аблозе Меца  (англ.) (бел.. Гэтыя сілы былі разгромлены ў бітве пры Седане  (англ.) (бел. і дарога на Парыж засталася адкрытай. Асабіста ўзначальваючы прускія войскі, кароль Прусіі Вільгельм I разам са сваім начальнікам штаба Гельмутам фон Мольтке ўзяў 3-ю армію і новую прускую армію Маас пад кіраўніцтвам наследнага прынца Альбера Саксонскага  (англ.) (бел. і рушыў на Парыж практычна без супраціўлення. У Парыжы губернатар і галоўнакамандуючы абаронай горада генерал Луі Жуль Трашу  (руск.) (бел. сабраў сілы з 60 000 рэгулярных салдат, якім удалося ўцячы з Седана пад кіраўніцтвам Жазефа Вінуа  (руск.) (бел. або якія былі сабраныя з дэпо. Разам з 90 000 *Mobiles* (Тэрытарыялаў), брыгадай з 13 000 марскіх маракоў і 350 000 Нацыянальнай гвардыі, патэнцыйныя абаронцы Парыжа налічвалі каля 513 000 чалавек. Прымусова залічаныя нацгвардзейцы, аднак, не былі абучаныя. У іх было 2150 гармат плюс 350 у запасе і 8 000 000 кг пораху.

Рота нацыянальнай гвардыі Францыі
Французы чакалі, што вайна будзе весціся пераважна на нямецкай зямлі; толькі пасля паражэнняў пад Шпіхерэнам  (англ.) (бел. і Фрэшвілерам  (англ.) (бел. улады пачалі прымаць сур’ёзныя меры па арганізацыі абароны Парыжа. Быў сфарміраваны камітэт пад кіраўніцтвам маршала Ваяна  (руск.) (бел. якому быў выдзелены бюджэт у 12 мільёнаў франкаў на ўмацаванне абароны. Вакол горада былі пастаўлены бар’еры, 12 000 рабочых былі заняты для рыцця земляных валоў, загараджальны агонь  (руск.) (бел. быў размешчаны праз Сену, а некалькі падыходыў да горада былі закладзеныя мінамі з электрычным спрацоўваннем. Былі расчышчаны лясы і дамы для паляпшэння бачнасці агню, разрываліся дарогі, перакрыты чыгуначныя і гужавыя пад’езды да горада. Парыжскія катакомбы былі зачыненыя разам з некаторымі кар’ерамі і раскопкамі за межамі горада, каб забараніць прусам доступ да ўваходу.

Аблога
------

Прускія войскі хутка дасягнулі Парыжа, і 15 верасня Мольтке аддаў загад аб стварэнні цыркумвалацыйнай лініі  (руск.) (бел. горада. Армія наследнага прынца Альберта без супрацьдзеяння наблізілася да Парыжа з поўначы, адначасова наследны прынц Фрыдрых рушыў з поўдня. 17 верасня сілы пад камандаваннем Вінуа напалі на армію Фрыдрыха каля Вільнёва-Сен-Жоржа  (руск.) (бел. імкнучыся выратаваць там склад запасаў, але ў рэшце рэшт яна была адкінута артылерыйскім агнём. Чыгунка да Арлеана была перарэзана, і 18-га Версаль быў узяты. Да 19 верасня акружэнне было завершана, і аблога афіцыйна пачалася. Адказным за кіраўніцтва аблогай быў генерал (пазней фельдмаршал) фон Блюменталь  (руск.) (бел..

Канцлер Прусіі Ота фон Бісмарк прапанаваў абстрэльваць Парыж, каб забяспечыць хуткую капітуляцыю горада і зрабіць бессэнсоўнымі ўсе намаганні Францыі па вызваленні горада, але нямецкае вярхоўнае камандаванне на чале з каралём Прусіі адхіліла прапанову па настойванні генерала фон Блюменталя, на той падставе, што бамбардзіроўка закране мірных жыхароў, парушыць правілы баявых дзеянняў і накіруе меркаванне трэціх асоб супраць немцаў, не паскараючы канчатковую перамогу.

Генерал Луі Жуль Трашу
Таксама сцвярджалася, што хуткая капітуляцыя Францыі пакіне новыя французскія арміі непераможнымі і дазволіць Францыі аднавіць вайну неўзабаве пасля гэтага. Новыя французскія арміі трэба было б спачатку знішчыць, а Парыж замарыць голадам і вымусіць капітуляваць.

Трашу мала верыў у здольнасці Нацыянальнай гвардыі, якая складала палову сіл, якія абаранялі горад. Такім чынам, замест таго, каб зрабіць якую-небудзь істотную спробу прадухіліць інвестыцыі немцаў, Трашу спадзяваўся, што Мольтке паспрабуе ўзяць горад штурмам, і французы змогуць спадзявацца на абарону горада. Яна складалася з 33 км (21 мілі) сцяны Цьера  (руск.) (бел. і кальца з шаснаццаці асобных фартоў, усе з якіх былі пабудаваны ў 1840-х гадах. Мольтке ніколі не меў намеру нападаць на горад, і гэта зрабілася відавочным неўзабаве пасля пачатку аблогі. Трашу змяніў свой план і дазволіў Вінуа  (руск.) (бел. выступіць супраць прусаў на захад ад Сены. 30 верасня Вінуа атакаваў Шэвілі  (ням.) (бел. з 20 000 салдат і быў моцна адбіты 3-й арміяй. Затым 13 кастрычніка 2-й баварскі корпус быў выбіты з Шатыёна  (руск.) (бел. але французы былі вымушаныя адступіць перад прускай артылерыяй.

Генерал Кэры дэ Бельмар  (англ.) (бел. камандаваў самай моцнай крэпасцю на поўначы ад Парыжа ў Сен-Дэні.

«Вайна: абарона Парыжа — студэнты збіраюцца ўмацоўваць умацаванні». «Illustrated London News» ад 1 кастрычніка 1870 г.
29 кастрычніка дэ Бельмар без загаду напаў на прускую гвардыю ў Ле Буржэ  (руск.) (бел. і захапіў горад. Гвардыя была мала зацікаўлены ў тым, каб вярнуць свае пазіцыі ў Ле Буржэ, але наследны прынц Альберт усё роўна загадаў вярнуць горад. У бітве пры Ле Буржэ  (руск.) (бел. прускай гвардыі ўдалося вярнуць горад і ўзялі ў палон 1200 французскіх салдат. Пачуўшы аб капітуляцыі французаў пры Мецы  (руск.) (бел. і паразе пад Ле Буржэ, маральны дух у Парыжы пачаў падаць. Жыхары Парыжа пачалі пакутаваць ад наступстваў нямецкай блакады. 31 кастрычніка, у дзень, калі ўрад пацвердзіў капітуляцыю Меца, і праз дзень пасля таго, як было абвешчана аб вяртанні Ле Буржэ, раз’юшаны натоўп аблажыў і ўварваўся ў «Гатэль-дэ-Віль  (руск.) (бел.», узяўшы Трашу і яго кабінет у закладнікі. Лідэры паўстанцаў (у тым ліку Гюстаў Флуранс  (руск.) (бел. Шарль Дэлеклюз  (руск.) (бел. Луі Агюст Бланкі  (руск.) (бел.) спрабавалі зрынуць урад Трашу і сфармаваць новы на чале, але яны не змаглі прыйсці да пагаднення. Тым часам батальёны лаяльных Нацыянальнай гвардыі на чале з Жулем Феры  (руск.) (бел. і атрад *Mobiles* на чале з прэфектам паліцыі Эдмонам Адамам рыхтаваліся вярнуць будынак. Перамовы паміж бакамі завяршыліся мірнай эвакуацыяй будынка паўстанцамі рана раніцай 1 лістапада і вызваленнем закладнікаў. Нягледзячы на тое, што не абяцаў ніякіх рэпрэсій супраць рэвалюцыянераў, урад паспяшаўся арыштаваць і пасадзіць у турму.

Паветраныя шары ўцякаюць з аблогі Парыжа
«Луі Блан», пілотаваны Эжэнам Фарко  (англ.) (бел. быў 10-м аэрастатам (пошта на паветраных шарах  (англ.) (бел.) з 66, адпраўленых падчас аблогі.
У надзеі падняць баявы дух 30 лістапада Трашу распачаў найбуйнейшую атаку з Парыжа, хоць надзеі на прарыў не было. Тым не менш ён паслаў Агюста-Аляксандра Дзюкро  (руск.) (бел. з 80 000 салдат супраць прусаў у Шампіньі  (руск.) (бел. Крэтэі  (руск.) (бел. і Вілье  (англ.) (бел.. У бітве пры Вілье  (руск.) (бел. французам удалося захапіць і ўтрымаць пазіцыі ў Крэтэі і Шампіньі. Да 2 снежня Вюртэмбергскі корпус вярнуў Дзюкро ў абарону, і бітва была скончана да 3 снежня.

21 снежня французскія войскі паспрабавалі яшчэ адзін прарыў у Ле Буржэ ў надзеі сустрэцца з арміяй генерала Федэрба  (руск.) (бел.. Трашу і Дзюкро былі заахвочаны захопам Федэрбам Ама  (руск.) (бел. 9 снежня, прыкладна ў 65 мілях ад Парыжа. Надвор’е было надзвычай халодным, і добра пастаўленая і схаваная пруская артылерыя нанесла цяжкія страты наступаючым французам. Салдаты размясціліся ноччу без паліва для цяпла, бо тэмпература ўпала да 7° па Фарэнгейце (-14° па Цэльсіі). Было больш за 900 выпадкаў абмаражэнняў і 2000 ахвяр з французскага боку. На баку Прусіі было менш за 500 загінулых.

19 студзеня была зроблена апошняя спроба прарыву  (руск.) (бел. каля замку Бюзенваль у Рюэй-Мальмезон  (руск.) (бел. недалёка ад прускай штаб-кватэры, на захад ад Парыжа. Наследны прынц лёгка адбіў атаку, нанёсшы больш за 4000 страт, пры гэтым пацярпеўшы крыху больш за 600. Трашу падаў у адстаўку з пасады губернатара і пакінуў генерала Жазефа Вінуа  (руск.) (бел. са 146 000 абаронцаў.

На працягу зімы ў прускім вярхоўным камандаванні пачала ўзнікаць напружанасць. Фельдмаршал Гельмут фон Мольтке і генерал Леанард фон Блюменталь  (руск.) (бел. якія кіравалі аблогай, былі ў першую чаргу заклапочаныя метадычнай аблогай, якая разбурыла б асобныя фарты вакол горада і павольна задушыла сілы абароны з мінімумам нямецкіх страт.

Каляднае меню, 99-ы дзень аблогі. Сярод незвычайных страў — фаршыраваная галава асла, кансамэ  (руск.) (бел. са слана, смажаны вярблюд, рагу з кенгуру  (руск.) (бел. тэрын  (руск.) (бел. з антылопы, мядзведжыя рэбры, кот з пацукамі, і ваўчыныя галёнкі ў аленіным соусе.
Але з цягам часу ўзрастала заклапочанасць тым, што працяглая вайна стварае занадта вялікую нагрузку на эканоміку Германіі і што працяглая аблога пераканае французскі ўрад нацыянальнай абароны  (англ.) (бел. што Прусію ўсё яшчэ можна перамагчы. Працяглая кампанія таксама дасць Францыі час, каб аднавіць новую армію і пераканаць нейтральныя дзяржавы ўступіць у вайну супраць Прусіі. Для Бісмарка Парыж быў ключом да злому ўлады непрымірымых рэспубліканскіх лідэраў Францыі, своечасовага спынення вайны і забеспячэння міру, выгадных для Прусіі. Мольтке таксама быў занепакоены тым, што нямецкія арміі, якія інвеставалі ў горад, паступаюць з недастатковымі зімовымі запасамі, і сярод салдат у акружэнні ўспыхваюць такія хваробы, як сухоты. Акрамя таго, аблогавыя аперацыі канкуравалі з патрабаваннямі працяглай кампаніі Луары супраць астатніх французскіх палявых армій.

З-за моцнага недахопу ежы парыжане былі вымушаныя забіваць усіх жывёл, якія былі пад рукой. Першымі зарэзалі пацукоў, сабак  (руск.) (бел. катоў  (руск.) (бел. і коней  (руск.) (бел. якія сталі звычайнай стравай у рэстаранным меню. Пасля таго, як запасы гэтых жывёл скончыліся, грамадзяне Парыжа пераключыліся на жывёл у заапарку ў «Садзе раслін». Нават Кастор і Палукс  (руск.) (бел. адзіная пара сланоў у Парыжы, былі забітыя дзеля іх мяса  (англ.) (бел..

Эліяху Б. Уошберн
Часта заяўляюць, што паветраны медыцынскі транспарт  (руск.) (бел. упершыню меў месца ў 1870 годзе падчас аблогі Парыжа, калі 160 параненых французскіх салдат былі эвакуіраваны з горада на паветраным шары, але гэты міф быў канчаткова абвергнуты шляхам поўнага прагляду запісаў экіпажа і пасажыраў кожнага паветранага шара, які пакінуў Парыж падчас аблогі.

Падчас аблогі адзіным кіраўніком дыпламатычнай місіі буйной дзяржавы, які застаўся ў Парыжы, быў міністр ЗША ў Францыі Эліяху Б. Уошберн. Як прадстаўнік нейтральнай краіны, Уошберн змог адыграць унікальную ролю ў канфлікце, стаўшы адным з нямногіх каналаў сувязі ў горад і з горада на працягу большай часткі аблогі. Ён таксама ўзначаліў шлях у аказанні гуманітарнай дапамогі замежным грамадзянам, у тым ліку этнічным немцам.

Бамбардзіроўка
--------------

Пруская артылерыя падчас асады
У студзені, па радзе Бісмарка, немцы выпусцілі на горад каля 12 000 снарадаў на працягу 23 начэй, спрабуючы зламаць маральны дух Парыжа. Нападу на горад папярэднічала бамбардзіроўка паўднёвых фартоў з Шатыёнскіх вышынь 5 студзеня. У той дзень гарматы фортаў Ісі  (англ.) (бел. і Ванв маўчалі, што дазволіла прускай артылерыі перасунуцца на 750 ярдаў бліжэй да Парыжа. Гэта мела вырашальнае значэнне, бо з папярэдняга становішча гарматы былі здольныя дасягнуць толькі ўскраін горада. У той жа дзень на Левы бераг упалі першыя снарады.

Прускія артылерысты нацэлілі свае гарматы пад максімальна магчымыя вуглы і павялічылі зарады, каб атрымаць беспрэцэдэнтную далёкасць. Нягледзячы на тое, што снарады дасягнулі моста Нотр-Дам і вострава Сен-Луі, ніводзін не дабраўся да Правага берага. Да 20 000 бежанцаў збеглі з Левабярэжжа, што ўзмацніла і без таго перагружаныя харчовыя запасы правабярэжных акругаў. Купалы Пантэона і Дома Інвалідаў былі частымі мішэнямі артылерыстаў, і ў выніку асабліва пацярпелі ваколіцы гэтых будынкаў. Снарады таксама трапілі ў бальніцу Сальпетрыер  (руск.) (бел. і тэатр Адэон (тады выкарыстоўваўся як шпіталь), што прымусіла некаторых меркаваць, што прусакі наўмысна нацэліліся на бальніцы. Мольтке ў адказ на скаргу Трашу на гэты конт адказаў, што спадзяецца ў хуткім часе перасунуць артылерыю бліжэй, каб яго артылерысты маглі лепш ідэнтыфікаваць сцягі Чырвонага Крыжа.

Каля 400 чалавек загінулі або былі параненыя ў выніку бамбардзіроўкі, якая «мала паўплывала на дух супраціўлення ў Парыжы». Дэлесклюз  (руск.) (бел. заявіў: «Французы 1870 года — гэта сыны тых галаў, для якіх бітвы былі святам». У рэчаіснасці ўзровень разбурэння не адпавядаў таму, што чакалі прусы. Снарады часта наносілі невялікія пашкоджанні будынкам, у якія яны трапілі, і многія падалі на адкрытых месцах удалечыні ад людзей. Англійскі аглядальнік Эдвін Чайлд пісаў, што «ўсё больш і больш пераконваўся ў немагчымасці эфектыўнай бамбардзіроўкі Парыжа, дамы будуюцца з такіх цвёрдых каменных блокаў, што іх можна разбураць толькі па частках. Адна бомба проста выцясняе адзін камень, нягледзячы на іх вялізную вагу…»

Капітуляцыя
-----------

Нямецкі парад у Парыжы
25 студзеня 1871 года Вільгельм I загадаў Мольтке кансультавацца з Бісмаркам па ўсіх будучых аперацыях. Бісмарк неадкладна загадаў бамбіць горад з буйнакаліберных асадных гармат Крупа  (англ.) (бел.. Гэта стала прычынай капітуляцыі горада 28 студзеня 1871 года.

Таемныя перамовы аб перамір’і пачаліся 23 студзеня 1871 года і працягваліся ў Версалі паміж Жулем Фаўрам  (руск.) (бел. і Бісмаркам да 27-га. З французскага боку была заклапочанасць, што Нацыянальная гвардыя паўстане, калі навіна аб капітуляцыі зробіцца публічнай. Парада Бісмарка была наступнай: «Выклікайце паўстанне, пакуль у вас яшчэ ёсць армія, з дапамогай якой можна яго задушыць». Канчатковыя ўмовы, на якіх былі ўзгодненыя, заключаліся ў тым, што французскія рэгулярныя войскі (менш адной дывізіі) будуць раззброены, Парыж выплаціць кампенсацыю ў памеры дзвесце мільёнаў франкаў, а ўмацаванні па ўсім перыметры горада будуць здадзены. Узамен перамір’е было падоўжана да 19 лютага.

Практычна адразу ў галадаючы горад пачалі паступаць харчовыя пастаўкі з правінцый, а таксама караблі з Вялікабрытаніі і ЗША. Брытанія адпраўляла караблі Каралеўскага флоту, загружаныя армейскімі прадуктамі харчавання, у той час як прыватныя арганізацыі, такія як Фонд дапамогі лорда-мэра  (руск.) (бел. і Камітэт дапамогі Лондана, зрабілі значныя ахвяраванні. Па словах прадстаўніка Вялікабрытаніі, адказнага за раздачу прадуктаў харчавання, у пачатку лютага Камітэт дапамогі Лондану ахвяраваў «амаль 10 000 тон мукі, 450 тон рысу, 900 тон печыва, 360 тон рыбы і амаль 4000 тон паліва, з каля 7000 галоў жывёлы». Злучаныя Штаты адправілі ежы на суму каля 2 мільёнаў долараў, але большая яе частка была затрымана ў порце Гаўра з-за недахопу рабочых для разгрузкі суднаў. Прыбыццё першага брытанскага канвою з прадуктамі ў Ле-Аль выклікала бунт і рабаванне, «у той час як на працягу сямі гадзін паліцыя, здавалася, нямогла ўмяшацца».

Трыццаць тысяч прускіх, баварскіх і саксонскіх войскаў правялі кароткі парад перамогі ў Парыжы 1 сакавіка 1871 года, і Бісмарк ушанаваў перамір’е, адправіўшы ў горад цягнікі з прадуктамі. Нямецкія войскі адышлі праз два дні, каб заняць часовыя лагеры на ўсход ад горада, каб быць выведзеныя адтуль, калі Францыя выплаціць узгодненую вайсковую кампенсацыю  (руск.) (бел.. Пакуль парыжане чысцілі вуліцы, «забруджаныя» трыумфальным уваходам, за час кароткай і сімвалічнай акупацыі горада не адбылося сур’ёзных інцыдэнтаў. Часткова гэта адбылося таму, што немцы пазбягалі такіх раёнаў, як Бельвіль, дзе, як паведамляецца, варожасць была высокай.

Паветраная пошта
----------------

*«Голуб»* П. Пюві дэ Шаван  (руск.) (бел.. Карціна-кампаньён у музеі Арсэ адлюстроўвае паветраны шар.
Пошта на паветраных шарах  (англ.) (бел. была адзіным сродкам, з дапамогай якога ажыццяўлялася сувязь з абложанага горада з астатняй часткай Францыі. Выкарыстоўваць паветраныя шары для перавозкі пошты ўпершыню прапанаваў фатограф і паветраплавальнік Фелікс Надар, які заснаваў *Compagnie des Aérostatiers* з адным паветраным шарам *«Нептун»* для выканання прывязных узлётаў для назіранняў. Аднак прускае акружэнне горада зрабіла гэта бессэнсоўным, і 17 верасня Надар напісаў у Савет абароны Парыжа і прапанаваўшы выкарыстоўваць паветраныя шары для сувязі са знешнім светам: з падобнай прапановай выступіў і паветраплавацель Эжэн Гадар  (руск.) (бел..

Першы запуск паветранага шара быў ажыццёўлены 23 верасня з дапамогай «Нептуна», які перанёс 125 кг (276 фунтаў) пошты ў дадатак да пілота. Пасля трохгадзіннага палёту ён прызямліўся ў Краконвіле за 83 км (52 мілі) ад Парыжа. Пасля гэтага поспеху была створана звычайная паштовая служба са стаўкай 20 сантымаў за ліст. Былі створаны дзве майстэрні па вытворчасці паветраных шароў, адна пад кіраўніцтвам Надара ў танцавальнай зале Элізэ-Манмартр  (руск.) (бел. (пазней перанесена на Паўночны вакзал), і другая пад кіраўніцтвам Гадара на Арлеанскім вакзале  (англ.) (бел.. Было зроблена каля 66 палётаў на паветраным шары, а адзін выпадкова паставіў сусветны рэкорд далёкасці, калі апынуўся ў Нарвегіі. Пераважная большасць з іх дасягнула поспеху: толькі пяцёра былі захоплены прусамі, а трое прапалі без вестак, магчыма, апынуліся ў Атлантычным акіяне або Ірландскім моры. Колькасць перавезеных лістоў ацэньваецца прыкладна ў 2,5 мільёна.

Ад’езд Леона Гамбеты
Некаторыя паветраныя шары таксама перавозілі пасажыраў, у першую чаргу Леона Гамбета, ваеннага міністра ў новым урадзе, які быў вывезены з Парыжа 7 кастрычніка. Аэрастаты таксама пераносілі паштовых галубоў  (руск.) (бел. з Парыжа, якія выкарыстоўваліся для галубінай пошты  (руск.) (бел.. Гэта быў адзіны сродак, з дапамогай якога камунікацыя абложанага горада ажыццяўлялася з астатняй Францыяй. Спецыяльна пракладзены тэлеграфны кабель на рэчышчы Сены быў знойдзены і перарэзаны прусамі 27 верасня, кур’еры, якія спрабавалі прабіцца праз нямецкія лініі, былі амаль усе перахопленыя, і хоць спрабавалі іншыя метады, у тым ліку спробы выкарыстоўваць паветраныя шары, сабак і каністры з паведамленнямі, якія плылі па Сене, усе яны былі беспаспяховымі. Галубоў даставілі на базу, спачатку ў Тур, а потым у Пуацье, дзе яны былі накормленыя і адпачылі, і потым былі гатовыя да зваротнага шляху. Тур знаходзіцца прыкладна за 200 км (120 міль) ад Парыжа і Пуацье прыкладна за 300 км (190 міль). Перад вызваленнем іх загрузілі дэпешамі. Першапачаткова галубіная пошта выкарыстоўвалася толькі для афіцыйных паведамленняў, але 4 лістапада ўрад абвясціў, што прадстаўнікі грамадскасці могуць адпраўляць паведамленні, якія абмяжоўваліся дваццаццю словамі з платай у 50 сантымаў за слова.

Затым яны былі скапіяваныя на аркушы кардона і сфатаграфаваны М. Берсвілем, фатографам з Тура. Кожны аркуш змяшчаў 150 паведамленняў і быў выраблены ў выглядзе адбітка памерам каля 40 на 55 мм (1,6 на 2,2 цалі): кожны голуб мог несці дзевяць такіх адбіткаў. Фатаграфічны працэс быў дадаткова ўдасканалены Рэнэ Дагронам  (англ.) (бел. каб можна было перавозіць больш: Дагрон са сваім абсталяваннем быў вывезены з Парыжа 12 лістапада на трапна названым паветраным шары *«Ньепс  (руск.) (бел.*», ледзь пазбегнуўшы захопу прусамі. Працэс фатаграфавання дазволіў адпраўляць некалькі копій паведамленняў, так што, хоць толькі 57 з 360 выпушчаных галубоў дасягнулі Парыжа, больш за 60 000 з 95 000 адпраўленых паведамленняў былі дастаўлены. (некаторыя крыніцы даюць значна большую лічбу — каля 150 000 афіцыйных і 1 мільён прыватных паведамленняў, але гэтая лічба вызначаецца шляхам падліку ўсіх копій кожнага паведамлення.)

Наступствы
----------

Абвяшчэнне Германскай імперыі 18 студзеня 1871 года ў Люстранай галерэі  (руск.) (бел. Версальскага палаца, распісанай Антонам фон Вернерам.
У канцы аблогі Вільгельм I быў абвешчаны імператарам Германіі 18 студзеня 1871 года ў Версальскім палацы. Каралеўствы Баварыя, Вюртэмберг і Саксонія, землі Бадэн і Гесэн, вольныя гарады Гамбург і Брэмен былі аб’яднаны з Паўночнагерманскім саюзам для стварэння Германскай імперыі. Папярэдняя мірная дамова была падпісана ў Версалі, а канчатковая мірная дамова, Франкфурцкі мір, была падпісана 10 мая 1871 года. Ота фон Бісмарк змог замацаваць Эльзас-Латарынгію ў складзе Германскай імперыі.

Працяглая прысутнасць нямецкіх войскаў на межах горада выклікала гнеў парыжан, потым узнікла крыўда на французскі ўрад, і ў сакавіку 1871 года парыжскія рабочыя і члены нацыянальнай гвардыі паўсталі і стварылі Парыжскую камуну, радыкальны сацыялістычны ўрад, які праіснаваў да канца мая таго ж года.

Зноскі
------

1. ↑  Moltke 1892, p. 166.
2. ↑  Horne 2002, p. 62.
3. ↑  Ollier 1873, p. 495.
4. ↑  Howard, 2001; p. 319
5. ↑  Horne, 1965; p. 63-64
6. ↑  Howard, 2001; p. 319
7. ↑  Moltke 1892, pp. 116–119.
8. ↑  Howard 1961, p. 352.
9. ↑  Howard 1961, p. 318.
10. ↑  Ollier 1873, pp. 334–338.
11. ↑  Howard 1961, p. 334.
12. ↑  Horne, 1965; p. 107—113
13. ↑  Horne, 1965; p. 110—111
14. ↑  Horne, 1965; p. 115—118
15. ↑  Horne, 1965; p. 118—119
16. ↑  Horne, 1965; p. 190
17. ↑  Horne, 1965; p. 191—193
18. ↑  Howard 1961, p. 327.
19. ↑  Lam 1988, pp. 988–991.
20. ↑  McCullough 2011.
21. ↑  Howard 1961, pp. 357--370.
22. ↑  Horne, 1965; p. 203—204, 212
23. ↑  Horne, 1965; p.213
24. ↑  Howard, 1961; p. 361
25. ↑  Horne, 1965; p. 212—213
26. ↑  Horne, 1965; p. 213—214
27. ↑  Howard, 1961; p. 362
28. ↑  Cobban 1961, p. 204.
29. ↑  Howard, 1961; p. 361
30. ↑  Horne, 1965; p. 216—217
31. ↑  Horne 2002, p. 240.
32. ↑  Horne 2002, p. 248.
33. ↑  Horne, 1965; p. 248
34. ↑  Horne, 1965; p. 248—249
35. ↑  Horne 2002, p. 263.
36. ↑  Holmes 2013, p. 268.
37. ↑  Fisher 1965, p. 45.
38. ↑  No. 1132: The Siege of Paris **(нявызн.)**. *www.uh.edu*. Архівавана з першакрыніцы 29 March 2016. Праверана 7 May 2018.
39. ↑  Holmes 2013, pp. 292–193.
40. ↑  Fisher 1965, p. 22.
41. ↑  Fisher 1965, p. 70.
42. ↑  Holmes 2013, p. 286.
43. ↑  *Lawrence, Ashley*. A Message brought to Paris by Pigeon Post in 1870-71 **(нявызн.)**.  Microscopy UK. Архівавана з першакрыніцы 9 August 2014. Праверана 18 July 2014.
44. ↑  Levi 1977.

Літаратура
----------

* Cobban, Alfred (1961). *A History of Modern France: From the First Empire to the Fourth Republic 1799–1945*. Pelican Book. Vol. II. London: Penguin. OCLC 38210316.
* Fisher, John (1965). *Airlift 1870: The Balloon and Pigeon Post in the Siege of Paris*. London: Parrish. OCLC 730010076.
* German General Staff (1884). *The Franco-German War 1870–71: Part 2; Volume 3*. Перакладчык Clarke, F.C.H. London: Clowes & Sons.
* Holmes, Richard (2013). *Falling Upwards*. London: Collins. ISBN 978-0-00-738692-5.
* Horne, Alistair (2002) [1965]. *The Fall of Paris: The Siege and the Commune 1870–71* (repr. Pan ed.). London: Macmillan. ISBN 978-0-330-49036-8.
* Howard, Michael (1961). *The Franco Prussian War*. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-26671-0.
* Levi, Wendell (1977). *The Pigeon*. Sumter, SC: Levi. ISBN 978-0-85390-013-9.
* McCullough, D. (2011). *The Greater Journey: Americans in Paris*. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-1-4165-7176-6.
* Moltke, Field Marshal Count Helmuth von (1892). *The Franco-German War of 1870*. Vol. I. New York: Harper and Brothers.
* Ollier, E (1873). *Cassells History of the War between France and Germany 1870-1871*. Vol. I. London, Paris, New York: Cassell, Petter, and Galpin.
* Lam, D. M. (October 1988). "To Pop A Balloon: Air Evacuation During The Siege of Paris, 1870". *Aviation, Space, and Environmental Medicine*. Alexandria, VA: Aerospace Medical Association. **59** (10): 988–991. ISSN 0095-6562.