Бог Яшчар ва ўяўленні беларускага мастака Р. Плавінскага
**Яшчар** (**Яшчур**) — язычніцкае боства, якому пакланяліся продкі сучасных беларусаў, а таксама славянскае насельніцтва паўночнай Русі. Паводле А. Л. Барковай, Яшчар — гэта бог-змей, уладар мора і падземных вод. Яго капішчы размяшчаліся ля балот, азёр і рэк. Упершыню згаданы ў польскіх крыніцах ХV ст. пад імем Iаsse, Iesse (скарочаная форма — jaze — «змей»). У якасці ахвяр Яшчару прыносілі чорных кур і маладых дзяўчын, што адлюстравалася ў шматлікіх павер’ях, дзе змей (часцей за ўсё вуж) забірае сабе дзяўчыну і робіць сваёй жонкай. У Беларускіх сялян да ХХ ст. існавала гульня ў Яшчара, дзе юнак ці хлопчык, выконваючы ролю аднаіменнага персанажа, выбіраў сабе «нявесту». Дзяўчаты, узяўшыся за рукі, то падыходзілі да яго, то адыходзілі, пяючы пры гэтым:

> 
> 
> Сядзі, сядзі Яшчар,  
> 
> Гэй нам гэй!  
> 
> У залатым крэсле,  
> 
> У ляскавым кусце.  
> 
> Гарэшкі тлушча.  
> 
> Бяры сабе жонку.  
> 
> Каторую хочаш.  
> 
> Ці што ў чаравічках,  
> 
> Ці што ў панчошках,  
> 
> Ці хораша хозіць,  
> 
> Ці работку робіць  
> 
> 
> 
> — .
> 
> 

Дзяўчынкі па чарзе аддаюць Яшчару свае вяночкі, а потым кожная просіць свой вянок назад словамі:

> 
> 
> Пане яшчару, паночак!  
> 
> Аддай жа мой вяночак!  
> 
> Зіму-лета хадзіла,  
> 
> Ручкі-ножкі сцірала,  
> 
> Па красачцы збірала,  
> 
> У вяночак звівала  
> 
> 
> 
> — 
> 
> 

На думку Б. А. Рыбакова гульня можа быць рэшткай уяўлення аб змеепадобным бозстве, якое выбірае сабе «жонку» — дзяўчыну дзеля ахвярапрынашэння. На рускай поўначы захавалася аналагічная гулья, дзе імя Яшчара, аднак, трансфарміравалася ў Яшу. А. Л. Арэхі згадваюцца ў песні не выпадкова: арэшнік лічыўся ў народзе локусам змяі. Лічылася, што маланкі (пяруны) ніколі не б’юць у арэшнік. Улічваючы тое, што грамавержац у індаеўрапейскіх народаў часта з’яўляўся змееборцам, мае рацыю гіпотэза аб ворагаванні старажытных багоў Пяруна і Яшчара. Вянок, які Яшчар забірае ў дзяўчынак, можа сімвалізаваць чысціню і дзіцячую цнатлівасць, страціўшы якую дзяўчына ў народных уяўленнях робіцца падуладнай небяспечным сілам. Баркова атоесамлівае Яшчара са згаданым у Б. А. Рыбакова падземным двухгаловым Змеем, які кожны вечар праглынае сонца (якое старажытныя славяне маглі ўяўляць у выглядзе нябеснага лася), а раніцай выплёўвае яго з пашчы другой галавы. Некаторыя беларускія даследчыкі лічаць Яшчара татэмным продкам людзей.

Па А. Л. Барковай Яшчар першапачаткова быў галоўным бозствам наўгародцаў, пакуль Уладзімір (будучы хрысціцель) не насадзіў ім культ Пяруна.

Зноскі
------

1. ↑  Moszynski К. Kultura ludowa Slowian, § 475, s. 585.
2. ↑  Рыбаков Б. А. Язычество древних славян. Часть третья. Истоки славянской мифологии
3. ↑  Гульня "Яшчар"
4. ↑  Беларускі дзіцячы фальклор. Яшчар

Спасылкі
--------

* А. Л. Баркова. Работы по славянской мифологии и эпосу

  


| ⛭Беларуская міфалогія |
| --- |
| Багі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Славянскія багі | 
* Вялес
* Пярун
* Ярыла1
* Маці-Зямля
* Доля

 |
| Балцкія багі | 
* Дзіевас
* Пяркунас
* Лайма
* Аўшра
* Вялняс
* Жэміна

 |
| Персанажы фальклора | 
* Зара-Зараніца
* Сонца
* Месяц
* Юрай
* Ілля
* Улас

 |

 |
| Духі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Лес | 
* Вужалкі
* Зазоўка
* Гаёвы Дзед
* Гаёўкі
* Лясун
* Пушчавік

 |
| Балота | 
* Аржавенік
* Балотнік
* Лазавік
* Багнік
* Лойма

 |
| Рэкі, азёры | 
* Вадзянік
* Азярніцы
* Свіцязянкі‎
* Русалка

 |
| Гаспадарка | 
* Дамавік
* Дамавуха
* Гуменнік
* Ёўнік
* Красналюдкі
* Пячурнік
* Сёрбай
* Хлеўнік
* Хут
* Валасень
* Пуннік
* Лён і Лляніца
* Раёк

 |
| Нячысцікі | 
* Паветрыкі
* Прахі
* Пякельнікі
* Чорт
* Люцыпар
* Хіхітун
* Шэшачкі

 |
| Хваробы, бедствы | 
* Апівень
* Баба-вяліканка
* Бадзюля
* Белая Баба
* Змора
* Кадук
* Касны
* Копша
* Мара
* Начніцы
* Паморак
* Траска-Шухна
* Чорная Баба

 |
| Пагрозадля дзяцей | 
* Жалезная баба
* Жалезны чалавек
* Меша
* Расамаха
* Стрыга
* Хапун
* Цыгра

 |
| Іншыя духі | 
* Дзяды
* Зюзя
* Кладнік
* Кумяльган
* Ох
* Сон

 |

 |
| Людзі, пачвары | 
* Валатоўны
* Ваўкалак
* Ведзьма
* Вупыр
* Волат
* Дзіва Аднавокае
* Зачараваныя князёўны
* Камень-кравец
* Цмок
* Ядзеркі

 |
| Жывёлы | 
* Варгін
* Вужыны Цар
* Кук
* Рыбін Цар
* Хабёр
* Шкурапея

 |
| Расліны | 
* Папараць-кветка
* Кветкі-цары

 |
| Землі | 
* Вырай
* Залатая Гара
* Калінавы мост
* Рака Смародзіна
* Край свету
* Лысая гара
* Пекла

 |
| Сусвет | 
* Вецер
* Вечарніца
* Вясёлка
* Касмагонія
* Рабінавая ноч
* Сусвет
* Сусветнае Дрэва

 |
| Героі | 
* Бай
* Белаполь
* Брас
* Гом
* Машэка
* Менеск
* Радар
* Рыдан
* Рымар

 |
| **Заўвагі**: 1 гістарычнасць спрэчная; 2 боскі статус спрэчны. |