У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Неапаль (значэнні).

**Неа́паль** (ад грэч.: *Νέα Πόλις* — новы горад; італ.: Napoli) — трэці па велічыні горад Італіі пасля Рыма і Мілана і самы буйны горад паўднёвай Італіі.

Неапаль з'яўляецца сталіцай рэгіёна Кампанія. Насельніцтва самога Неапаля складае прыкладна адзін мільён чалавек, а разам з прыгарадамі вакол Неапаля жывуць тры мільёны чалавек. Горад размешчаны на беразе Неапалітанскага заліва ў непасрэднай блізкасці ад знакамітага вулкана Везувій. Неапаль мае міжнародны аэрапорт і буйны марскі порт. Ваенна-марская база.

Гісторыя
--------

Заснаваны каля 600 да н.э. як грэчаская калонія выхадцамі з г. Кумы. У 326 да н.э. заваяваны рымлянамі. У канцы V ст. н.э. ў складзе остгоцкай дзяржавы. 3 сярэдзіны VI ст. тут замацаваліся візантыйцы. У 1139 г. горад быў заваяваны нарманамі і далучаны да Сіцылійскага каралеўства, пасля 1266 г. яго сталіца. У 1268 г. быў захоплены французскім герцагам Карлам Анжуйскім. У 1282—1442, 1501—04 сталіца Неапалітанскага каралеўства. 3 1504 г. — у складае Каралеўства Абедзвюх Сіцылій. У 1799 г. тут абвешчана Партэнапейская рэспубліка. У 1806—15 Неапаль — сталіца залежнага ад Францыі Неапалітанскага каралеўства, з 1815 — Каралеўства Абедзвюх Сіцылій.

Неапаль — адзін з цэнтраў рэвалюцыі 1848—49 у Італіі. У 1860 г. горад быў вызвалены войскамі Дж. Гарыбальдзі і ўвайшоў у склад аб'яднанага Італьянскага каралеўства. У час фашысцкай дыктатуры Б. Мусаліні — буйная ваенна-марская база. Пасля выхаду Італіі з ІІ Сусветнай вайны акупаваны ў 1943 г. нямецкімі войскамі; вызвалены ў выніку паўстання (т.зв. Чатыры дні Неапаля).

Транспарт
---------

Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт у Неапалітанскім заліве Тырэнскага мора. Міжнародны аэрапорт.

Метрапалітэн.

Прамысловасць
-------------

Нафтаперапрацоўка і нафтахімія, металургія, машынабудаванне, лёгкая, харчовая прамысловасць (вялікія макаронныя фабрыкі).

Навука, адукацыя, культура
--------------------------

Неапалітанскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха II дзейнічае з 1224 года. Кансерваторыя. Абсерваторыі. Батанічны сад. Марскі акварыум. Нацыянальны музей, буйнейшы ў Еўропе археалагічны музей, мастацкія галерэі. Оперны тэатр «Сан-Карла». Цэнтр міжнарднага турызму.

Планіроўка і архітэктура
------------------------

Размешчаны амфітэатрам на прыбярэжных пагорках. У цэнтральнай частцы захавалася антычная рэгулярная планіроўка.

Сярод помнікаў: раннехрысціянскія катакомбы з фрэскамі (II—V ст.), баптыстэрый Сан-Джавані з мазаікамі (V ст.), замкі Кастэль дэль Ова (з XII ст.) і Кастэль Нуова (1279—84, перабудаваны ў 1443—53, Г. Сагрэра; трыумфальная арка Альфонса Арагонскага са статуямі і рэльефамі, 1452—67, арх. і скульпт. Г. Сагрэра, скульпт. Ф. Лаўрана, П. да Мілана, рэнесанс), гатычныя касцёлы, часткова перабудаваныя ў стылі барока, — Сан-Ларэнца, Сан-Даменіка (абодва XIII ст.), Санта-Марыя дэль Карміне (1283—1300), сабор (1294—1323); палацы і касцёлы ў стылях рэнесансу і барока; у стылі класіцызму — кляштар Чэртоза ды Сан-Марціна (1325, Ф. ды Віта, Т. ды Камаіна; 1580—1623, Дж. Дозіо, са зборам неалалітанскага і еўрапейскага жывапісу XVII—XVIII ст.), тэатр «Сан-Карла» (1737—1816), касцёл Сан-Франчэска ды Паала (1817—46, П. Б'янкі). 3 пабудоў XX ст. вылучаюцца будынак вакзала (1954—60, арх. Дж. Вакара, М. Кампанела, інж. П. Л. Нерві і інш.) і інш.

Славутасці
----------

* Сабор Святога Януарыя
* Лютэранская царква
* Сан-Карла

Наваколлі
---------

Каля Неапаля руіны старажытнарымскіх гарадоў Пампеі і Геркуланум, Палацца Рэале ў Казерце (з 1752, Л. Ванвітэлі).

Выдатныя асобы
--------------

* Уолтэр Холбрук Гаскел, англійскі фізіёлаг. Нарадзіўся ў Неапалі.
* Энрыка Каруза — оперны спявак
* Даменіка Скарлаці
* Даменіка Чымароза
* Джорджа Напалітана
* Аўгуста Дэ Лука — фатограф
* Джамбатыста Віка

Зноскі
------

1. ↑  Dati Istat — Popolazione residente all’1/9/2009

Літаратура
----------

* Неапаль // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1045500 · BNF: 11865052c · GND: 4041476-0 · ICCU: TO0V097222 · ISNI: 0000 0001 2152 7379 · LCCN: n79015689 · NDL: 00628848 · NKC: ge128524 · SUDOC: 026395088 · VIAF: 137842517 |

 |

| Камуны правінцыі Неапаль |
| --- |
| Герб | 
* Аджэрола
* Анакапры
* Арцана
* Атав’яна
* Афрагола
* Ачэра
* Баколі
* Барана-д’Іскія
* Боскарэале
* Боскатрэказэ
* Брушана
* Віка-Экуенсэ
* Віларыка
* Вішана
* Вола
* Гран’яна
* Грума-Невана
* Джульяна-ін-Кампанья
* Іскія
* Казаваторэ
* Казальнуова-дзі-Наполі
* Казамарчана
* Казамічола-Тэрмэ
* Казандрына
* Казола-дзі-Наполі
* Казорыя
* Кайвана
* Кальвіццана
* Кампазана
* Капры
* Карбанара-дзі-Нола
* Кардзіта
* Кастэламарэ-дзі-Стабія
* Кастэла-дзі-Чыстэрна
* Кваліяна
* Куарта
* Коміцыяна
* Крыспана
* Лака-Амена
* Летэрэ
* Ліверы
* Марана-дзі-Наполі
* Марыльяна
* Марыльянела
* Маса-дзі-Сома
* Маса-Лубрэнсэ
* Меліта-дзі-Наполі
* Мета
* Мантэ-дзі-Прачыда
* Мун’яна-дзі-Наполі
* Неапаль
* Нола
* Пальма-Кампанія
* Памільяна-д’Арка
* Пампей
* Паццуолі
* Пімонтэ
* Поджамарына
* Полена-Трок’я
* Порцічы
* Прочыда
* П’яна-дзі-Сарэнта
* Ракараінола
* Сан-Віталіяна
* Сан-Джорджа-а-Крэмана
* Сан-Джузепэ-Везувіяна
* Сан-Джэнара-Везувіяна
* Сан-Паола-Бель-Сіта
* Сан-Себасцьяна-аль-Везувіа
* Сант’Анастазія
* Сант’Ан’ела
* Сант'Антоніа-Абатэ
* Сант’Анціма
* Санта-Марыя-ла-Карыта
* Сарэнта
* Саўяна
* Серара-Фантана
* Сома-Везувія
* Стрыяна
* Торэ-Анунцыята
* Торэ-дэль-Грэка
* Трэказэ
* Туфіна
* Тэрціньё
* Форыа
* Фратамаджорэ
* Фратамінорэ
* Чыміціле
* Чычыяна
* Чэркола
* Шышана
* Эркалана

 |