Спадарожнікавы здымак Усходна-Афрыканскай рыфтавай сістэмы
**Рыфт** — буйная лінейная ўпадзіна ў зямной кары, якая ўтвараецца ў месцы разрыву кары ў выніку яе расцяжэння або падоўжнага руху. Існуе дзве мадэлі ўтварэння рыфтаў: мадэль Верніке і мадэль Макензі. У апошні час геолагі часцей выкарыстоўваюць змешаную мадэль.

Акіянічныя рыфты
----------------

У акіянах рыфт развітыя ў так званых зонах спрэдзінга - цэнтральных частках сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў, дзе адбываецца адукацыя новай акіянічнай кары. У цэнтральнай частцы гэтых рыфтаў перыядычна ўтвараюцца разломы, праз якія на дно акіяна паступае базальтавы расплаў.

Кантынентальныя рыфты
---------------------

На кантынентах цяпер актыўнай з'яўляецца сістэма Усходна-Афрыканскі рыфт, дзе пры актыўным вулканізму адбываецца рассоўванне і вытанчанасць кантынентальнай кары і ў некаторых месцах (Афар) ужо фармуецца акіянічная кара. Развіццё гэтай зоны можа прывесці да ўтварэння новага акіяна. Такія рыфты ўтвараюцца ў выніку ўзняцця да паверхні вялікіх участкаў гарачай мантыі — плюмаў, прыўздымаюцца і расцягваюць кару. Для актыўных рыфтаў характэрны інтэнсіўны вулканізм.

### Аўлакагены

Тыя рыфты, якія сканчаюць развіццё, так і не ператварыўшыся ў акіян, паступова запаўняюцца асадкавымі пародамі, і геалагічна праяўляюцца як буйныя лінейныя дэпрэсіі, запоўненыя асадкамі вельмі вялікай магутнасці па параўнанні з нармальным асадкавым чахлом. Называюцца яны аўлaкагенамі, да іх часта прымеркаваны буйныя радовішчы соляў, вугалю, нафты і прыроднага газу. Упершыню такія структуры былі апісаны Шацкім на Усходне-Еўрапейскай платформе. Прыклад тыповага аўлакагена - дэвонскі Данецкі прагін, з буйнымі радовішчамі вугалю.

### Байкальская рыфтавая сістэма

Прыкладам рыфта са складаным будынкам і гісторыяй з’яўляецца Байкальская рыфтавая сістэма. Дагэтуль няма адзінага меркавання пра яе паходжанне. З аднаго боку цяпер у гэтым раёне адсутнічае вулканізм і ёсць толькі актыўныя тэктанічныя рухі і землетрасенні. Аднак адносна нядаўна ў бліжэйшых дробных рыфтавых упадзінах дзейнічалі актыўныя вулканы, а ў Манголіі чацвярцічны вулканізм быў развіты вельмі шырока.

Агульная будынак рэгіёна дазваляе шэрагу даследчыкаў сцвярджаць, што Байкал ўяўляе сабой пасіўны рыфт, гэта значыць утварыўся ў выніку руху па велізарным разломам, які перасякаюць Еўразію з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Байкальская ўпадзіна паводле гэтай тэорыі сфарміравалася з-за разлома, які ішоў пад вуглом да асноўнага разлома. Такі механізм у літаратуры называецца «pull-apart». Гэтым тлумачыцца рамбічная форма Байкальскай упадзіны, а таксама тэктанічныя рухі пры землетрасеннеах.

Іншая тэорыя тлумачыць утварэнне Байкальскай рыфтавай сістэмы ўзняццем пад ім гарачай мантыі — плюма, гэта значыць лічыць яго актыўным. Гэтая тэорыя дазваляе растлумачыць вулканізм рэгіёна.

| ⛭Прыродныя зоны |
| --- |
| Сушы | Арктычная пустыня ·  Антарктычная пустыня ·  Тундра ·  Лесатундра ·  Хвойны лес — Тайга ·  Падтайга ·  Мяшаныя лясы ·  Лісцевы лес: шыракалістыя лясы і драбналістыя лясы ·  Лесастэп ·  Стэп ·  Паўпустыня ·  Пустыня ·  Саванна ·  Субтрапічны лес ·  Дажджавы лес ·  Пераменна-вільготны лес ·  Вільготныя трапічныя лясы — Джунглі ·  Сухія трапічныя лясы — Каатынга ·  Вільготныя экватарыяльныя лясы: Сельва і Гілея ·  Альпійская ·  Субальпійская ·  Міжземнаморская ·  Вобласць вышыннай пояснасці ·  Прыбярэжныя і забалочаныя: плаўні, пойма, балоты, саланчакі, маршы |
| Сусветнага акіяна | Літаральная зона / Прыліўна-адліўная зона / Прыбярэжная зона ·  Мангравыя лясы ·  Лясы бурых водарасцей ·  Каралавыя рыфы ·  Нерытычная зона ·  Кантынентальны шэльф ·  Пелагічная зона ·  Ложа акіяна ·  Упадзіны: жолаб і рыфт ·  Гідратэрмальныя крыніцы сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў ·  Пакавы лёд |
| Біялогія — Геаграфія — Экалогія |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4157973-2 · LCCN: sh85114066 · Microsoft: 50682988 |