| ⛭Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) |
| --- |
| 
**1654**  Смаленск •
Гомель •
Мсціслаўль •
Шклоў (1) •
Шклоў (2) •
Шапялевічы •
Дуброўня •
Віцебск •
Стары Быхаў (1)
**1655**  Ахматаў •
Магілёў (1) •
Вільня •
Львоў •
Гарадок •
Азерная •
Слуцк •
Бярэсце 
**Аднаўленне баявых дзеянняў** 
**1658**  Кіеў •
Веркі •
Варва •
Коўна 
**1659** 
Мядзель •
Стары Быхаў (2) •
Канатоп 
**1660**  Магілёў-Падольскі •
Ляхавічы •
Барысаў •
Палонка •
Магілёў (2)•
Любар •
Слабодзішча •
Бася •
Чуднаў 
**1661**  Друя •
Кушлікі •
Вільня (2) •
Пераяслаў 
**1662**  Канеў •
Бужын 
**1663**  Перакоп 
**Кампанія Яна ІІ Казіміра** 
**1664**  Рослаў •
Глухаў •
Пірагоўка •
Касулічы •
Дрокаў 
**Заключны этап**  Віцебск (2) •
Ставішча •
Медвін •
Себеж 
**1665**  Корсунь •
Белая Царква •
Дзвіна 
**1666**  Дынабург •
Батог
 |

**Трубяцкая разня** — масавае забойства мірнага насельніцтва Мсціслава, учыненае 22 ліпеня 1654 войскамі Маскоўскай дзяржавы ў пачатку Трынаццацігадовай вайны (1654—1667). У разні загінулі амаль усе жыхары горада (каля 15 тыс. чал.), сам Мсціслаў надоўга заняпаў і больш ніколі не дасягнуў былой велічы.

Гісторыя
--------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Фрэскі кармеліцкага касцёла ў Мсціславе: узяцце маскавітамі замка (злева) і разня мірнага насельніцтва (справа) |

Па захопе Рослава, у ліпені 1654 маскоўскія войскі на чале з Аляксеем Трубяцкім узялі ў аблогу Мсціслаў. Пад ахову ваяводскага горада з магутным горадам (замкам) збегся паспаліты люд з далёкіх ваколіцаў, захапіўшы з сабой дакументы і ўсю магчымую рухомую маёмасць: «*…все панове обывателе воеводства Мстиславского… до города Мстиславского з жонами, з детьми, з справами и зо всеми маетностями заехавшы спровадили*».

Мсціслаў абараняла ваколічная шляхта і мяшчане пад камандаю Яна Статкевіча. Маскоўскія ваяводы даволі хутка захапілі і спалілі астрог, але здабыць замак не здолелі. Тады яны паабяцалі амсціслаўцам «*великие дары и волности*», агітавалі здацца, аднак абаронцы горада, «*сурова отповедаючы*» адбіваліся і спадзяваліся на дапамогу.

У выніку прыступу 22 ліпеня «*великою потугою и усилством през штурм*» захопнікі авалодалі местам. Паводле шматлікіх сведчанняў відавочцаў тых падзей, пераможцы «*горад агнём выпалілі і людзей пасеклі*»; «*народ усялякі шляхецкі, мяшчан і жыдоў, а таксама простых людзей у пень высеклі, потым адтрубіўшы, сярод трупаў жывых знаходзілі і ў палон на Маскву забіралі, а скарбы ўсялякія забраўшы, замак і паркан увесь агнём спалілі і дазвання спустошылі*». Падчас узяцця горада, як сцвярджаюць гістарычныя крыніцы, захопнікі знішчылі шмат помнікаў пісьменства.

У маскоўскіх дакументах адзначалася, што пры захопе Мсціслава агулам забілі больш за 10 тысяч чалавек, у некаторых актах сустракаюцца паведамленні пра 15 тысяч ахвяр. У жывых пакінулі толькі 700 чалавек, пераважна рамеснікаў, якіх прывялі да прысягі маскоўскаму гаспадару і неўзабаве гвалтоўна вывезлі ў глыб Масковіі.

Сучаснасць
----------

У касцёле Найсвяцейшай Дзевы Марыі захавалася фрэска XVII ст. прысвечаная Трубяцкой разні. На ёй адлюстроваецца аблога горада і забіцце манахаў. Прозвішчы загінуўшых законнікаў: Ігумен (прыёр) а. Мельхіёр Таргоўскі, прапаведнік а. Аляксей Борх, а таксама а. Арсень Гладышэвіч.

Як сведчаць археалагічныя раскопкі Замчышча, ніжэй за сучасныя гароды ідзе магутны пласт разбурэння, друзу і вугалю, рэчаў XVII ст. чыгунных і каменных ядраў, зруйнаваных дамоў з багатымі кафлянымі печкамі і г. д.

Зноскі
------

1. ↑  ЭнцВКЛ1, 2005
2. ↑  ЭнцВКЛ2, 2005
3. ↑  *Сагановіч Г.* Невядомая вайна: 1654—1667 / Генадзь Сагановіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995.

Літаратура
----------

* *Грыцкевіч А.* Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* *Мялешка В.* Мсціслава абарона // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 320. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* *Сагановіч Г.* Невядомая вайна: 1654—1667 / Генадзь Сагановіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995.— 143, [2] с.: іл. — ISBN 5-343-01637-5.