**Эканоміка Смаленскай вобласці** — адна з эканомік Цэнтральнай федэральнай акругі Расійскай Федэрацыі.

Банкаўская сістэма
------------------

Банкаўская сістэма Смаленшчыны фармавалася адначасова з банкаўскай сістэмай Расіі ў 60-я гг. ХIХ ст. Заснаванне ў 1860 годзе Дзяржбанка Расіі спрыяла стварэнню ў параўнальна кароткі час шматузроўневай крэдытна-банкаўскай сістэмы, у якую ўваходзяць дзяржаўныя банкаўскія ўстановы (Дзяржбанк, Дваранскі зямельны банк, Сялянскі пазямельны банк); прыватныя банкі; таварыствы ўзаемнага крэдыту; ашчадныя касы. Юрыдычнай датай адкрыцця першага смаленскага камерцыйнага банка з’яўляецца 29 кастрычніка 1870 года. У гэты дзень імператар Аляксандр II падпісаў Статут Смаленскага таварыствы ўзаемнага крэдыту. Праз два гады — ў 1872 годзе — у Смаленску быў адкрыты першы прыватны банк «Гарадскі банк Пестрыкава і Ланіна», які праіснавала больш за 45 гадоў. У 1874 годзе засноўваецца Гжацкі гарадскі грамадскі банк, а ў 80-я гг. — Вяземскі і Рослаўльскі. Ужо да 1890 года ў Смаленску, акрамя мясцовых камерцыйных банкаў, функцыянавалі аддзялення Дзяржбанка, Дваранскага зямельнага і Сялянскага банкаў, а таксама філіялы буйных сталічных банкаў, у асноўным маскоўскіх. Акрамя гэтага, у Смаленску былі створаны так званыя банкірскія канторы Н. В. Шварца, Г. М. Зелікіна, І. І. Швейцера, Я. М. Магідава і інш.

Адначасова актыўна развівалася сетка ашчадных кас. З 1884 годзе яны адкрываюцца не толькі пры аддзяленнях Дзяржбанка Расіі, але і пры павятовых і губернскіх казначэйствах, а з 1889 — пры паштова-тэлеграфных установах, фабрычна-завадскіх прадпрыемствах. Ашчадкасы функцыянавалі як дзяржаўныя ўстановы, што падкрэслівае адказнасць дзяржавы за укладзеныя ў іх сродкі. На 1 студзеня 1911 года у Смаленскай губерні было адкрыта 79 дзяржаўных ашчадных кас, з іх 13 цэнтральных і 66 — пры паштова-тэлеграфных установах.

Найважнейшай складовай часткай крэдытнай сістэмы Расіі ў канцы ХIХ ст. сталі ўстановы кароткатэрміновага крэдыту, якія ўключаюць таварыствы ўзаемнага крэдыту, крэдытна-ашчадныя таварыствы і інш. З 1871 года пачынае функцыянаваць Смаленскае таварыства ўзаемнага крэдыту, якія абслугоўваюць дробную прамысловасць і гандаль; у 1906 годзе — Смаленскае крэдытнае таварыства. У 1912 годзе у Смаленскай губерні дзейнічала 95 устаноў дробнага крэдыту: 71 крэдытнае таварыства, 13 пазыковы-ашчадных таварыстваў, 11 сялянскіх саслоўных кас.

Па меры развіцця банкаўскай сістэмы пашыраліся і аперацыі банкаў. Яшчэ ў першыя гады іх узнікнення банкі атрымлівалі прыбытак у асноўным за кошт вэксальнай аперацый, то ўжо ў 80-я гг. банкі пашырылі вядзенне спецыяльных бягучых рахункаў, але большую частку даходаў пачалі прыходзіць па пазыковых аперацый. У цэлым банкаўская сістэма, якая склалася да 1913 года, што цалкам адпавядала патрэбам мясцовай прамысловасці і хутка развіваючаму гандлю.

На падставе Дэкрэта УЦВК ад 27 снежня 1917 года банкаўская справа ў Расіі было абвешчана дзяржаўнай манаполіяй. У Заходняй вобласці, куды ўваходзіла цяперашняя тэрыторыя Смаленскай вобласці, налічвалася 5 аддзяленняў Дзяржаўнага банка і іх філіялаў, 2 камунальных банка, 3 сельскагаспадарчых банка, агенцтва «Усекамбанка», 2 таварыствы ўзаемнага крэдыту.

Пасля распаду СССР Цэнтральны банк РСФСР прыняў на сябе абавязацельствы Цэнтрабанка СССР, яго матэрыяльную базу і маёмасць на тэрыторыі Расіі. Спецыялізаваныя банкі, якія знаходзіліся на тэрыторыі РФ, у тым ліку і ў Смаленскай вобласці, абвясціўшы аб сваім банкруцтве, актыўна прыватызаваліся. Адначасова пачалі стварацца камерцыйныя прыватныя і акцыянерныя банкі. У выніку рэформ 1991—1996 гг. на тэрыторыі Смаленскай вобласці функцыянуюць: Галоўнае Упраўленне Цэнтральнага Банка РФ па Смаленскай вобласці; Смаленскае аддзяленне Акцыянернага Камерцыйнага Ашчаднага Банка РФ, а ў гарадах і раёнах вобласці яго аддзялення і філіялы. Акрамя таго, у Смаленскай вобласці дзейнічаюць філіялы шэрагу камерцыйных банкаў іншых тэрыторый — «Аўтабанку», «Банка высокіх тэхналогій», «Міжнароднага акцыянернага банка», «Менатэп», «Прамыслова-будаўнічага банка», «Расійскі крэдыт», акцыянернага прафсаюзнага банка «Салідарнасць», Цэнтральнага грамадства Ўзаемнага Крэдыту" і інш. а таксама рэгіянальныя банкі — «Аскольд», «СКА Банк», «Смалявіч» (Смаленскі філіял Рослаўльскім АКБ), «Смаленскі Банк» і інш.

Аграрна-прамысловы комплекс
---------------------------

Аграрна-прамысловы комплекс прадстаўлены двума галоўнымі сферамі: сельскай гаспадаркай і перапрацоўкай сельскагаспадарчай прадукцыі, якія развіваюцца пад уздзеяннем прыродна-кліматычных і гістарычных фактараў.

### Сельская гаспадарка

Нізкае урадлівасць дзярнова-падзолістых закісленых глеб, залішняе ўвільгатненне на вялікай тэрыторыі, дробнаконтурнасць палёў і іх моцная камяністасць, асабліва ў паўночна-заходняй частцы, абумоўлівае традыцыйны тып сельскагаспадарчага асваення тэрыторыі, для якога характэрныя пастаянныя меліярацыя зямель, акультурванне і выраўноўванне палёў, абавязковае вапнаванне і ўнясенне арганічных угнаенняў. Утрыманне перагною рэдка перавышае 1,8 % і мае тэндэнцыю да памяншэння, а ўнясенне мінеральных, асабліва азотных угнаенняў, узмацняе кіслую рэакцыю глебы. Шырока назіраюцца водна-эразійны працэсы, найбольш моцна выяўленыя ў надрэчнага зоне, якія памяншаюць і без таго малыя памеры палёў (у сярэднім 4-5 га), таму для сельскагаспадарчага асваення гістарычна выкарыстоўваюцца ўзнёслыя ўчасткі і адрозныя павышаным урадлівасцю катлавіны старажытных ледавіковых азёраў.

Характэрнымі культурамі для ўсёй нечарназёмнай зоны з часоў сярэднявечча з’яўляюцца шэрыя хлеба, асабліва азімае жыта, традыцыйныя яравыя ячмень і авёс — культуры з кароткім вегетацыйным перыядам, якія могуць расці на кіслых глебах. Лішкі збожжа пастаўляліся ў Прыбалтыку, паўночныя і цэнтральныя раёны Расіі.

Са з’яўленнем шашэйных дарог і чыгунак у сярэдзіне XIX ст. смаленскія хлеба прайграюць таннаму збожжу з лесастэпавай зоны — цэнтральна-чарназёмных губерняў Расіі і выкарыстоўваюцца пераважна як фураж. У гэты перыяд поля актыўна асвойваюць кармавыя культуры (канюшына, кармавыя травы) і бульба (12 % плошчы раллі губерні). Адной з самых традыцыйных культур Смаленшчыны заўсёды з’яўлялася грэчка, значная доля пасеваў якой засяроджвалася ў паўднёвых паветах губерні (у Рослаўльскім — больш за 20 % яравых пасеваў). Пасевамі яравой пшаніцы вылучаўся Краснінскі павет. Распаханность тэрыторыі дасягала 30 %, больш за ўсё ворыва — ва ўсходніх (Сычэўскім, Юхнаўскім, Гжацкім) і заходнім Краснінскім паветах.

Пачынаючы з XVIII ст. на тэрыторыі вобласці з’яўляецца таварнае вырошчванне тэхнічных культур: першапачаткова канопляў, якая прыносіла вялікія прыбыткі. Каноплі Смаленшчыны давалі значную долю вытворчасці пянькі, якая праз Рыжскі порт адпраўлялася ў Англію і паслужыла для развіцця паруснага флоту Брытаніі.

У сярэдзіна XIX ст. калі на змену парусным флоту прыйшоў паравой, мяняецца і спецыялізацыя тэхнічных культур. Каноплі выцясняюцца блакітнымі палямі «візітнай карткі» Смаленшчыны — лёну, якія займаюць усе большыя плошчы, і да канца XIX ст. усходняя частка Смаленшчыны з’яўлялася найбуйнейшым вытворцам ільнавалакна ў Расіі. Праўда, як і ў ранейшыя гады, фактычна ўвесь таварны лён пакідае тэрыторыю губерні і вывозіцца пераважна ў Еўропу. Асабліва высока ён шануецца ў Францыі, Бельгіі, Германіі. Акрамя валакна, лён дае алей, заводы па вытворчасці якога размяшчаюцца ў Вяземскім і Рослаўльскім паветах. Найменш асвоены ў сельскагаспадарчай сферах былі Бельскі, Парэцкі і Рослаўльскі паветы.

У сістэме паляводства пераважае трохпольны севазварот, ва ўсходняй частцы губерні значныя пасевы канюшыны, якія дасягаюць 7,5 % плошчы ворыва. Асноўнай прыладай працы з’яўляецца драўляны плуг, у паўночных раёнах захоўваецца саха. Ва ўсходніх частках губерні актыўна выкарыстоўваюцца ўгнаенні, у тым ліку мінеральныя (томасшлак, суперфасфат). Ва ўсходняй частцы Рослаўльскага павета насельніцтва выкарыстоўвае фасфарытную муку мясцовай вытворчасці. У сувязі з нізкай ураджайнасцю, губерня збожжам сябе не забяспечвала, пры гэтым завоз хлеба пастаянна павялічваўся, асабліва ва ўсходнія ільнаводчыя паветы. У невялікіх колькасцях на тэрыторыі губерні працягваецца вырошчванне каноплі, распаўсюджанай, у асноўным, у цэнтральных і паўднёвых паветах губерні.

Структура жывёлагадоўлі практычна нязменная з часоў сярэднявечча да першай паловы XX ст. калі галоўнай цяглавай сілай з’яўляўся конь, пагалоўе якіх фактычна раўнялася пагалоўю буйной рагатай жывёлы, што звязана з прыродна-кліматычнымі ўмовамі і патрэбай у арганічных угнаеннях, якія спрыяюць развіццю гэтых галін жывёлагадоўлі. З XIII ст. актыўна развіваецца свінагадоўля, асабліва ў XV ст. калі Смаленшчына становіцца буйным экспарцёрам скур і сала на Захад. Традыцыйна на тэрыторыі Смаленшчыны ў заходняй яе частцы было мацней развіта свінагадоўля, а ва ўсходняй — жывёлагадоўля. Атрымала развіццё развядзенне дробнага рагатай жывёлы (асабліва аўчынна-шубнымі накірунку), дзве траціны колькасці якога складалі авечкі, адна частка — козы).

З другой паловы XIX ст. вялікае значэнне набывае малочная жывёлагадоўля, што звязана з развіццём транспарту і з’яўленнем малакаперапрацоўчай прамысловасці. Усходнія паветы адпраўлялі мяса ў Санкт-Пецярбург і Маскву. У Маскву ж збывалася і значная доля малочных прадуктаў. У цэнтральных і заходніх раёнах губерні развіваецца сыраварэнне, пераважна цвёрдых гатункаў сыру. Асабліва вылучаюцца Духаўшчынскі, Бельскі і Дарагабускі паветы.

Старажытныя карані мае пчалярства, якое пачыналася з бортніцтва ў XI—XII стст. калі воск і мёд былі адным з галоўных прадметаў экспарту Расіі, які доўжыўся да XVI ст. калі трысняговы цукар стаў завозіцца ў Еўропу партугальцамі з Індыі, і ўзніклі плантацыі цукровага трыснягу на Азорскіх астравах. У далейшым пчалярства, хоць і ў меншай меры, традыцыйна захоўвалася ў сялянскіх гаспадарках (вылучаліся Рослаўльскі, Краснінскі, Бельскі, Смаленскі, Юхнаўскі паветы).

Для XVII—XIX стст. было характэрна садоўніцтва. Смаленскія яблыні, вішні, слівы і прадукты іх перапрацоўкі (марынаваныя слівы і мочаныя яблыкі) былі прадметам экспарту ў Прыбалтыку і Маскву аж да 60-х гг. XIX ст. пакуль моцныя марозы не загубілі сады.

Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі ў значнай меры фармалася на працягу некалькіх стагоддзяў, хоць шэраг галін сельскагаспадарчай вытворчасці перажывае небывалы за ўсю гісторыю крызіс. Асабліва ільнаводства, адну з самых эфектыўных культур у ранейшыя часы. У сувязі з дэградацыяй сельскагаспадарчай вытворчасці ў значнай меры скарачаецца доля сельгасугоддзяў, зарастаюць хмызнякамі і лясамі паля. У структуры пасяўных плошчаў пераважаюць пераважна яравыя збожжавыя і кармавыя культуры, галоўнай з якіх стаў авёс. Асноўнай галіной сельскай гаспадаркі працягвае заставацца малочна-мясная жывёлагадоўля (больш за 55 % кошту прадукцыі галіны) малочна-мяснога напрамку.

### Перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі

З сельскагаспадарчай вытворчасцю цесна звязаны комплекс па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі. Большасць існуючых галін абапіраюцца на ўласную сыравінную базу. З дарэвалюцыйных часоў на тэрыторыі вобласці развіта вінакурэнне (вытворчасць спірту). Традыцыйна на перапрацоўку выкарыстоўваліся бульбу і жыта. На пачатак 2000 гадоў на тэрыторыі вобласці дзейнічае 8 спіртзавод: 2 — у Смаленскім раёне (Піскарыхінскі і Янаўскі), Крапівенскім спіртзавод у Манастыршчынскім, Рускаўскі — у Шумяцкім, Фралоўскі і Зарэўскі — у Хіславіцкі, Прачысценскі — у Гагарынскім, Пацёмкінскі — у Пачынкаўскім.

Найбольш шырока ў галіне прадстаўлена перапрацоўка малака. Самым старым прадпрыемствам гэтай галіны з’яўляецца Вачкаўскі завод па вытворчасці малака, размешчаны ў в. Вачкава і ўзнік яшчэ ў 1912 годзе.

Найбуйнейшымі прадпрыемствамі на пачатак XXI ст. з’яўляюцца: АТ «Руднякансервмалако» — камбінат, вытворчыя магутнасці якога былі пушчаны ў 1930-я гг. цяпер выпускае згушчанае малако, вяршкі, какава з малаком; «Гагарынкансервмалако» — сучаснае прадпрыемства, асноўная доля прадукцыі якога (сухое малако і сметанковае масла) паступае ў Маскву; а таксама Красноборскі сыраробны камбінат — найбуйнейшае прадпрыемства ў вобласці па вытворчасці плаўленых сыроў. Акрамя гэтага, у вобласці працуе 15 масласырзавод, асабліва вылучаюцца ТАА «Сыраробы» у п. Манастыршчына, АТ «Уграсыр» у п. Угра, Холм-Жыркоўскі сырзавод; меншае значэнне маюць Дарагабускі, Ельнінскі, Ершыцкий, Краснінскі, Хіславіцкі, Шумяцкі сырзаводы, якія спецыялізуюцца на вытворчасці тлустых сыроў. На Ярцаўскай і Вяземскай маслосырбазах адбываецца даспявання сыроў. Шматлікія малаказаводы, якія маюць як самастойнае значэнне, асабліва ў буйных гарадах (АТ «Раса» у Смаленску, «Вязьмамалако», «Пачынакмалако», «Сафонавамалако», «Ярцаўмалако»), так і заводы, якія ўваходзяць у больш буйныя вытворчыя грамадства: Стадолішчанскі і Мурыгінскі малаказаводы ў Пачынкаўскім раёне, Навадугінскі, Туманаўскі і Сычоўскі малаказаводы, якія адносяцца да камбіната «Гагарынмалако», Дзямідаўскі і Веліжскі малаказаводы — да Руднянскага малакакансервнаму камбінату.

Мясаперапрацоўка ў 2000х гадах прадстаўлена 5 мясакамбінатамі, размешчанымі ў Смаленску (АТ «Смолмяса» з вытворчасцю каўбасных вырабаў і мясных кансерваў) і іншых гарадах — «Вязьмамясапрадукт», «Сафонаўмясапрадукт», «Сычоўкамясапрадукт» і АТ «Агромяса» у с. Казлоўка ў прыгарадзе г. Рослаўля, якое мае найбуйнейшыя ў галіне магутнасці для перапрацоўкі мяса, і мноствам дробных цэхаў. Большасць буйных сельскагаспадарчых вытворцаў мяса адкрыла свае міні-цэхі, якія маюцца пры птушкафабрыках.

У вобласці размешчаны шэраг прадпрыемстваў па перапрацоўцы збожжа — 2 буйных млынкамбіната ў Смаленску і Вязьме, якія вырабляюць розныя віды мукі, камбікорму; буйная макаронная фабрыка (АТ «САОМИ» у Смаленску) і Пачынкаўскі камбікормавы завод. У 1995 г. у Духаўшчыне пушчаны млын магутнасцю перапрацоўкі 8 т мукі ў суткі і падрыхтавана да эксплуатацыі крупорушка для вытворчасці круп з аўса і ячменю. Шматлікія прадпрыемствы па вытворчасці хлеба, найбуйнейшым з якіх з’яўляецца хлебабулачныя-кандытарскі камбінат у Смаленску — «Сахко», які мае 3 філіяла ў горадзе, у тым ліку кандытарскі цэх, і асноўнае вытворчасць па Краснінскай шашы; а таксама акцыянернае таварыства «Смаленскі хлеб». Дадзеныя прадпрыемствы валодаюць адпаведнай збытавай сеткай фірмовых крамаў і булачных. Хлебакамбінаты і хлебазаводы маюцца ва ўсіх гарадах і раённых цэнтрах, а пякарні — у шматлікіх буйных сельскіх паселішчах.

Сярод прадпрыемстваў па перапрацоўцы гародніны маюцца як спецыялізаваныя заводы — Краснінскі, Якімавіцкі (Рослаўльскі раён), Смаленскі кансервавы завод, так і 4 шматпрофільных харчкамбінатаў. Асабліва вылучаецца Вяземскі, які вырабляе маянэз, крекеры; Руднянскі, перапрацоўчы бульбу і які выпускае кансервы; Рослаўльскі і Сафонаўскі, якія выпускаюць харчовыя канцэнтраты, разліў сокаў, газаванай вады.

Асноўнай праблемай, якая ўплывае на развіццё харчовай прамысловасці, з’яўляецца сыравінная, якая цесна звязана як з недахопам абаротных сродкаў, так і з падзеннем сельскагаспадарчай вытворчасці. Значна ўскладняе існуючую праблему і канкурэнцыя з боку імпарту больш таннага харчавання краін Захаду і блізкага замежжа (пераважна Беларусі і Украіны).

Традыцыйнай галіной АПК, якая мае старажытнае паходжанне, з’яўляецца першасная перапрацоўка лёну. Але прамысловая вытворчасць паўстала толькі ў 1925 г. i звязана з будаўніцтвам Сычоўскага і Цёмкінскага ільнозаводаў. На пачатак 2000х у вобласці налічвалася 31 льноперапрацоўчае прадпрыемства, большасць з якіх адчувала сыравінны дэфіцыт, звязаны з крызісам льнаводства.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *.*.. **(нявызн.)**.  Энциклопедия Смоленской области. Праверана 14 кастрычніка 2020.

| ⛭Эканоміка паводле рэгіёнаў Расіі |
| --- |
| Рэспублікі | Адыгея · Алтай · Башкартастан · Бурація · Дагестан · Інгушэція · Кабардзіна-Балкарыя · Калмыкія · Карачаева-Чаркесія · Карэлія · Комі · *Крым*1 · Мардовія · Марый Эл · Саха (Якуція) · Паўночная Асеція — Аланія · Татарстан · Тува · Удмурція · Хакасія · Чачня · Чувашыя |
| Края | Алтайскі ·  Забайкальскі ·  Камчацкі ·  Краснадарскі ·  Краснаярскі ·  Пермскі ·  Прыморскі ·  Стаўрапольскі ·  Хабараўскі |
| Вобласці | Амурская ·  Арлоўская ·  Архангельская ·  Арэнбургская ·  Астраханская ·  Белгародская ·  Бранская ·  Валагодская ·  Валгаградская ·  Варонежская ·  Іванаўская ·  Іркуцкая ·  Калінінградская ·  Калужская ·  Кастрамская ·  Кемераўская ·  Кіраўская ·  Курганская ·  Курская ·  Ленінградская ·  Ліпецкая ·  Магаданская ·  Маскоўская ·  Мурманская ·  Наўгародская ·  Ніжагародская ·  Новасібірская ·  Омская ·  Пензенская ·  Пскоўская ·  Разанская ·  Растоўская ·  Самарская ·  Саратаўская ·  Сахалінская ·  Смаленская ·  Свярдлоўская ·  Тамбоўская ·  Томская ·  Тульская ·  Уладзімірская ·  Ульянаўская ·  Цвярская ·  Цюменская ·  Чалябінская ·  Яраслаўская |
| Гарада федэральнага значэння | Масква ·  Санкт-Пецярбург ·  *Севастопаль*1 |
| Аўтаномная вобласць | Яўрэйская |
| Аўтаномныя акругі | Ненецкая ·  Ханты-Мансійская ·  Ямала-Ненецкая |
| 1 — тэрыторыі Украіны, пад кантролем Расіі. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны (гл. Рэзалюцыю 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН). |