**Y-храмасомны Адам** — паняцце з археагенетыкі, якое азначае найбольш блізкага агульнага продка ўсіх сучасных людзей па мужчынскай лініі. Гэта імя не азначае аднаго пэўнага чалавека, паколькі генетычныя даследаванні пастаянна мяняюць ацэнкі жыцця бліжэйшага агульнага продка.

Гапплагрупы серыі А00, А0, А, У, СЛ, Е, J1, T, R1b ў Афрыцы
Y-храмасомны Адам алегарычна названы ў гонар біблейскага Адама, але ён не быў першым або адзіным мужчынам свайго часу. Y-храмасома чалавека з'яўляецца палавой храмасомай, якая перадаецца выключна ад бацькі да сына, і ад Y-храмасомы «Адама» павінны паходзіць Y-храмасомы ўсіх сённяшніх мужчын. Сучаснікі Y-храмасомнага Адама і мужчыны, якія жылі да няго мелі іншую Y-храмасому, аднак іх род па мужчынскай лініі з часам быў абарваны, і такім чынам, нашчадкі Y-храмасомнага Адама па мужчынскай лініі з часам выціснулі з папуляцыі людзей іншыя Y-храмасомныя гаплагрупы.

Часавыя рамкі
-------------

Прыблізны час існавання Y-храмасомнага Адама вызначаецца метадам малекулярнага гадзінніка: ведаючы колькасць аснаванняў у храмасоме і частату іх мутацый, можна вызначыць, колькі прайшло часу з моманту з'яўлення храмасомы. Y-храмасома мае маленькую даўжыню і нізкую частату мутацый. Гэта запавольвае ідэнтыфікацыю палімарфізму храмасомы і, як следства, зніжае дакладнасць ацэнкі частаты мутацыі Y-храмасомы.

Першапачатковыя даследаванні (Томсан і сааўтары, 2000 год) паказалі, што Y-храмасомны Адам жыў каля 59 тысяч гадоў таму.

Больш познія даследаванні (Круцыяні і сааўтары, 2011 г.) далі больш раннія даты жыцця — 142 000 гадоў таму.

У сакавіку 2013 года ў артыкуле ў часопісе American Journal of Human Genetics група даследчыкаў заявіла, што з'явілася інфармацыя аб новай гаплагрупе, што значна аддаліла час Y-храмасомнага Адама — ад 581 000 да 237 000 гадоў таму (з максімальнай верагоднасцю 338 000 гадоў таму).

Тым не менш, у жніўні 2013 года з'явіліся новыя звесткі аб тым, што Адам жыў 156-120 тысяч гадоў таму з максімальнай верагоднасцю 138 тысячы гадоў таму.

Па дадзеных параўнання Y-храмасомы неандэртальца з пячоры Эль-Сідрон і афрыканца з гаплагрупай A00 час падзелу ліній неандэртальцаў і сучасных людзей ацанілі па Y-храмасоме ў 588 тыс. гадоў таму (95% даверны інтэрвал: 806-447 тыс. гадоў назад), а час з'яўлення Y-храмасомнага Адама — у 275 тыс. гадоў таму (95% даверны інтэрвал: 304-245 тыс. гадоў таму).

Мітахандрыяльная Ева
--------------------

Асноўны артыкул: **Мітахандрыяльная Ева**
Існуе падобнае малекулярна-біялагічная паняцце — «Мітахандрыяльная Ева». Падобна да таго, як Y-храмасома перадаецца толькі ад бацькі да сына, так і мітахандрыяльная ДНК перадаецца толькі па матчынай лініі. Таму навукоўцы змаглі ўсталяваць час жыцця апошняга агульнага продка ўсіх людзей па мацярынскай лініі. ДНК мітахондрый значна карацей Y-храмасомы і часцей муціруе.

Паводле ацэнак даследчыкаў на 2000-ы год, час жыцця Y-храмасомнага Адама вызначалі як 59 000 гадоў таму назад, што на 84 тыс. гадоў менш па ўзросту, чым час жыцця мітахандрыяльнай Евы (143 000 гадоў таму назад). Адным з тлумачэнняў гэтага было тое, што і з-за практыкі шматжонства жанчыны мелі больш шанцаў перадаць дочкам свае мітахандрыяльныя ДНК, чым мужчыны сынам — Y-храмасомы: калі ў мужчыны маецца некалькі жонак, ен эфектыўна адхіляе іншых мужчын ад размнажэння і перадачы храмасомаў у наступныя пакаленні. З іншага боку шматжонства не перашкаджае жанчынам перадаваць ДНК мітахондрый сваім дзецям. Гэтая розніца можа прывесці да памяншэння прамых мужчынскіх ліній па адносінах да жаночых.

Гл. таксама
-----------

* Y-храмасомныя гаплагрупы ў этнічных групах

Зноскі
------

1. ↑  Y-DNA Haplogroup Tree
2. ↑  Seeing the wood for the trees: a minimal reference phylogeny for the human Y chromosome. Oven M, Geystelen A, Kayser M, Decorte R, Larmuseau M. Human Mutation, Volume 35, Issue 2, pages 187–191, February 2014
3. 1 2  Mendez, Fernando; Krahn, Thomas; Schrack, Bonnie; Krahn, Astrid-Maria; Veeramah, Krishna; Woerner, August; Fomine, Forka Leypey Mathew; Bradman, Neil; Thomas, Mark (7 March 2013). "An African American paternal lineage adds an extremely ancient root to the human Y chromosome phylogenetic tree" (PDF). *American Journal of Human Genetics*. **92** (3): 454. doi:10.1016/j.ajhg.2013.02.002. Архівавана з арыгінала (PDF) 24 верасня 2019. Праверана 25 сакавіка 2018. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 24 верасня 2019. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2019. Праверана 25 сакавіка 2018. (primary source)
4. ↑  Takahata, N (1993). "Allelic genealogy and human evolution". *Mol. Biol. Evol*. **10** (1): 2–22. PMID 8450756. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)
5. 1 2  Thomson, J.; et al. (2000). "Recent common ancestry of human Y chromosomes: Evidence from DNA sequence data". *PNAS*. **97** (13): 6927–9. doi:10.1073/pnas.97.13.6927. PMC 34361. PMID 10860948. `{{cite journal}}`: Непасрэднае ўжыванне et al. у: `|last=` (даведка)
6. ↑  *Blaine Bettinger*. Mitochondrial Eve and Y-chromosomal Adam **(нявызн.)**. *The Genetic Genealogist* (20 ліпеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 5 красавіка 2013.
7. ↑  Fulvio Cruciani, Beniamino Trombetta, Andrea Massaia, Giovanni Destro-Biso, Daniele Sellitto y Rosaria Scozzari 2011, A Revised Root for the human Y-chromosomal Phylogenetic Tree: The Origin of Patrilineal Diversity in Africa
8. ↑  Cruciani, Fulvio; Trombetta, Beniamino; Massaia, Andrea; Destro-Bisol, Giovanni; Sellitto, Daniele; Scozzari, Rosaria (2011). "A Revised Root for the Human Y Chromosomal Phylogenetic Tree: The Origin of Patrilineal Diversity in Africa". *The American Journal of Human Genetics*. **88** (6): 814. doi:10.1016/j.ajhg.2011.05.002.
9. ↑  Наиболее близкие общие предки современных людей жили в одну эпоху - Газета.Ru / Наука
10. ↑  *Fernando L. Mendez* et al. The American Journal of Human Genetics: The Divergence of Neandertal and Modern Human Y Chromosomes, 2016.
11. ↑  Genetic 'Adam never met Eve' **(нявызн.)**, *BBC News* (30 кастрычніка 2000). Праверана 8 сакавіка 2013.
12. ↑  Stone; et al. (2007). "Fundamentals of Human Evolution". *Genes, Culture and Human Evolution*. ISBN 1-4051-3166-7. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|chapterurl=` ігнараваны (прапануецца `|chapter-url=`) (даведка); Непасрэднае ўжыванне et al. у: `|last=` (даведка)
13. ↑  Cavalli-Sforza, Luigi Luca (2007). "Human Evolution and Its Relevance for Genetic Epidemiology" (PDF). *Annual Review of Genomics and Human Genetics*. **8**: 1–15. doi:10.1146/annurev.genom.8.080706.092403. PMID 17408354.

Спасылкі
--------

* Сыновья Адама Александр Чубенко, проект «Элементы.ру»

| ⛭Генетыка |
| --- |
| Асноўнае | Храмасома ·  ДНК · Нуклеатыд ·  РНК · Ген · Геном · Алелі |
| Раздзелы генетыкі | Класічная генетыка · Малекулярная генетыка · Папуляцыйная генетыка · Генетыка развіцця · Экалагічная генетыка · Эпігенетыка · Медыцынская генетыка |
| Археагенетыка | Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі · Брытанскіх астравоў · Еўропы · Італіі · Блізкага Усхода · Паўднёвай Азіі · Мітахандрыяльная Ева · Y-храмасомны Адам · Генагеаграфія |
| Звязаныя тэмы | Генетык · Геноміка · Генетычны код · Малекулярная эвалюцыя · Генетычная інжынерыя · Генетычная разнастайнасць · Спадчыннасць · Гены і асяроддзе · Генетычная генеалогія |