Табліца паходжання атамаў хімічных элементаў

| Ядзерныя працэсы |
| --- |
| Радыеактыўны распад |
| * Альфа-распад
* Бэта-распад
* Кластарны распад
* Двайны бэта-распад
* Электронны захват
* Двайны электронны захват
* Гама-выпраменьванне
* Унутраная канверсія
* Ізамерны пераход
* Нейтронны распад
* Пазітронны распад
* Пратонны распад
* Спантаннае дзяленне
 |
| Ядзерны сінтэз |
| * Тэрмаядзерная рэакцыя
	+ Пратон-пратонны цыкл
	+ CNO-цыкл
	+ Трайны альфа-працэс
	+ Геліевая ўспышка
	+ Гарэнне вугляроду
	+ Вугляродная дэтанацыя
	+ Гарэнне неону
	+ Гарэнне крэмнію
* Нейтронны захват
	+ r-працэс
	+ s-працэс
* Захват пратонаў
	+ p-працэс
	+ rp-працэс
* Нейтранізацыя
* Рэакцыі сколвання
 |

**Ядзерны сінтэз** — працэс утварэння ядраў хімічных элементаў цяжэй вадароду ў ходзе рэакцыі ядзернага сінтэзу (зліцця).

У астрафізіцы
-------------

У астрафізіцы адрозніваюць першасны ядзерны сінтэз, які праходзіў на пачатковых стадыях існавання Сусвету ў працэсе Вялікага Выбуху і зорны ядзерны сінтэз.

### Першасны ядзерны сінтэз

Ядзерныя рэакцыі пры першасным ядзерным сінтэзе.

У працэсе першаснага ядзернага сінтэзу ўтвараюцца элементы не цяжэй літыю, стандартная мадэль Вялікага Выбуху прадказвае наступнае суадносіны элементаў: H — 75 % , 4He — 25%, D — 3×10−5,, 3He — 2×10−5, 7Li — ×10−9, што добра ўзгадняецца з эксперыментальнымі дадзенымі вызначэння складу рэчыва ў аб'ектах з вялікім чырвоным зрушэннем (па лініях ў спектрах квазараў).

### Зорны ядзерны сінтэз

Частка самых лёгкіх ядраў, акрамя першаснага ядзернага сінтэзу, ўтвараюцца ў зорках. Асноўнай крыніцай энергіі зорак галоўнай паслядоўнасці з'яўляецца сінтэз гелію-4 з вадароду ў пратон-пратонным цыкле і (для зорак, больш цяжкіх, чым Сонца) у CNO-цыкле. У pp-цыкле, як прамежкавыя прадукты, утвараюцца дэйтэрый, гелій-3 і літый-7. Гелій-4 утворыцца таксама пры гарэнні першаснага дэйтэрыю, якое можа адбывацца нават у карычневых карлікаў, дзе яшчэ немагчымы pp-працэс з-за занадта малой тэмпературы і ціску ў цэнтры .

Сінтэз больш цяжкіх ядраў таксама адбываецца ў зорках. Вуглярод-12 напрацоўваецца ў патройнай геліевай рэакцыі (уключаючы яе выбухападобную праяву, вядомую як геліевая ўспышка, у ядрах чырвоных гігантаў):

{\displaystyle {}\_{2}^{4}{\textrm {He}}+{}\_{2}^{4}{\textrm {He}}\rightarrow {}\_{4}^{8}{\textrm {Be}}},
{\displaystyle {}\_{4}^{8}{\textrm {Be}}+{}\_{2}^{4}{\textrm {He}}\rightarrow {}\_{6}^{12}{\textrm {C}}}
Некаторыя іншыя лёгкія ядры (да фтору 19F уключна) могуць сінтэзавацца ў нетрах адносна маламасіўных зорак у CNO-цыкле.

Ядры да жалеза 56Fe сінтэзуюцца шляхам зліцця больш лёгкіх ядраў у нетрах масіўных зорак. У залежнасці ад умоў, тут задзейнічаны такія працэсы, як гарэнне вугляроду (уключаючы выбухападобнае), кіслароду, неону, крэмнію, захоп ядрамі альфа-часціц (альфа-працэс).

Сінтэз цяжкіх і звышцяжкіх ядраў ідзе шляхам павольнага або хуткага нейтроннага захопу (гл. s-працэс, r-працэс), імаверна ў прадзвышновых і пры выбухах звышновых. Утварэнне нейтронадэфіцытных цяжкіх ядраў ідзе праз p-працэс і rp-працэс (павольны і хуткі захоп пратонаў).

Эксперыментальным пацвярджэннем факта зорнага ядзернага сінтэзу служыць нізкае ўтрыманне цяжкіх элементаў у старых зорках, якія ўзніклі на ранніх стадыях эвалюцыі Сусвету з матэрыі, якая ўтварылася ў ходзе першаснага ядзернага сінтэзу і хімічны склад якой не зменены зорным ядзерным сінтэзам.

### Выбухны ядзерны сінтэз

Адбываецца пры ўспышках звышновых і іншых хуткабежных працэсаў, звязаных з стратай зоркай гідрастатычнай раўнавагі.

Зноскі
------

1. ↑  *Постнов К.А.*. Лекции по общей астрофизике для физиков **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2011. Праверана 10 лютага 2014.
2. ↑  Взрывной нуклеосинтез - Физическая энциклопедия

Літаратура
----------

* НУКЛЕОСИНТЕЗ // Физическая энциклопедия. В 5-ти томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.
* BBN For Pedestrians // New J.Phys. 6 (2004) 117
* Б.C. Ишханов, И.М. Капитонов, И.А. Тутынь "Нуклеосинтез во вселенной" - М. Изд-во Московского университета. 1998.