Праца элеронаў пры кіраванні нахілам. Калі працягваць трымаць элероны адхіленымі ў крайнім становішчы, тады досыць манеўраны самалёт пачне бесперапынна круціцца вакол сваёй падоўжнай восі.
**Элероны** (**рулі нахілу**) — аэрадынамічныя органы кіравання, сіметрычна размешчаныя на задняй абзе кансоляў крыла у самалётаў нармальнай схемы і самалётаў схемы «качка». Элероны прызначаны, у першую чаргу, для кіравання вуглом нахілу самалёта, пры гэтым элероны адхіляюцца дыферэнцыяльна, то ёсць у супрацьлеглыя бакі: для нахілу самалёта направа правы элероны паварочваецца ўверх, а левы — уніз; і наадварот. Прынцып дзеяння элеронаў складаецца ў тым, што ў часткі крыла, размешчанай перад элеронам, паднятым уверх, пад'ёмная сіла памяншаецца, а ў частцы крыла перад апушчаным элеронам пад'ёмная сіла павялічваецца; ствараецца момант сілы, змяняе хуткасць кручэння самалёта вакол восі, блізкай да падоўжнай восі самалёта.

Гісторыя
--------

Упершыню элероны з'явіліся на манаплане, пабудаваным новазеландскім вынаходнікам Рычардам Персі ў 1902, аднак самалёт здзяйсняў толькі вельмі кароткія і няўстойлівыя палёты. Першы самалёт, які здзейсніў цалкам кіраваны палёт з выкарыстаннем элеронаў, быў самалёт 14 Bis, створаны Альберта Сантас-Дюмоном. Раней элероны замяняла дэфармацыя крыла, распрацаваная братамі Райт.

Кіруючую паверхню, камбінуючую элероны і закрылкі, называюць флаперон (flaperon). Каб элероны працавалі як выпушчаныя закрылкі, іх сінхронна апускаюць уніз. Для працягу магчымасці кіравання нахілам, да гэтага адхілення элеронаў дадаецца звычайнае для элеронаў дыферэнцыяльнае адхіленне.

Для кіравання нахілам у самалётаў з дадзенай кампаноўкай можа таксама прымяняцца руль напрамку, спойлеры, газавыя рулі, зменлівы вектар цягі рухавікоў, дыферэнцыяльнае адхіленне рулёў вышыні, змяненне цэнтра мас самалёта і іншыя метады і іх камбінацыі.

Пабочныя эфекты
---------------

Адзін з пабочных эфектаў дзеянні элеронаў — некаторы момант рыскання ў процілеглым кірунку. Іншымі словамі, пры жаданні павярнуць направа і выкарыстанні элеронаў для стварэння нахілу направа самалёт падчас павелічэння нахілу можа трохі аповесці па рысканню налева. Эфект звязаны з з'яўленнем розніцы ў лабавым супраціве паміж правай і левай кансолі крыла, абумоўленай змяненнем пад'ёмнай сілы пры адхіленні элеронаў. Тая кансоль крыла, у якой элероны адхілены ўніз, валодае вялікім каэфіцыентам лабавога супраціву, чым іншая кансоль крыла. У сучасных сістэмах кіравання самалётам дадзены пабочны эфект мінімізуюць рознымі спосабамі. Напрыклад, для стварэння нахілу элероны адхіляюць таксама ў процілеглым кірунку, але на розныя вуглы.

На хуткасных самалётах з крылом вялікага падаўжэння можа выяўляцца эфект рэверсу элеронаў — з-за манеўранай нагрузкі, якая ўзнікае пры адхіленні элерона, размешчанага блізка да заканцоўцы крыла, крыло закручваецца і вугал нападу на ім змяняецца, што можа нівеліраваць эфект ад адхіленні элерона, а то і зусім даць зваротны. Напрыклад, пры адхіленні элерона ўніз (для павелічэння пад'ёмнай сілы паўкрыла) на заднюю абзу крыла дзейнічае сіла, накіраваная ўверх, крыло закручваецца наперад і вугал нападу на ім памяншаецца, што зніжае пад'ёмную сілу. Такім чынам, дзеянне элерона на крыле пры рэверсе нагадвае дзеянне трымера на элероне або рулі. У той ці іншай ступені рэверс элеронаў выяўляўся на многіх хуткасных самалётах (у прыватнасці, на Ту-134), а на Ту-22 з-за гэтага эфекту максімальную колькасць Маха было абмежавана да 1,4. Найбольш распаўсюджаныя метады прадухілення рэверсу элеронаў — выкарыстанне элеронаў-інтерцэптараў (інтэрцэптары размешчаны бліжэй да цэнтра хорды крыла і пры выпуску амаль не выклікаюць яго закручвання) альбо ўстаноўка бліжэй да цэнтраплану дадатковых элеронаў, пры гэтым знешнія (размешчаныя блізка да заканцовак) элероны, неабходныя для эфектыўнага кіравання на малых хуткасцях, адключаюцца пры вялікіх хуткасцях і папярочнае кіраванне ідзе за кошт унутраных элеронаў, якія не даюць рэверсу за кошт вялікай калянасці крыла ў раёне цэнтраплана.

Гл. таксама
-----------

* Канструкцыя самалёта
* Механізацыя крыла
* Элевоны
* Флапероны

Зноскі
------

1. ↑  крыллеў — для не манапланаў
2. ↑  пад самалётам можна таксама разумець крылатую ракету з падобнай схемай кампаноўкі
3. ↑  включая площадь самого элерона

Літаратура
----------

* Шульженко М. Н. Конструкция самолётов. Москва, «Машиностроение», 1971

| ⛭Кампаненты лятальнага апарата (ЛА) |
| --- |
| Канструкцыяпланера ЛА | 
 Аварыйная авіяцыйная турбіна  •  
 V-падобнае апярэнне  •  
 ВСУ  •  
 Гермашпангоўт  •  
 Гідраўлічная сістэма  •  
 Гаргрот  •  
 Гермакабіна  •  
 Гермашпангоўт  •  
 Гандола  •  
 Галоўны абцякатель  •  
 Стабілізатар  •  
 Задняя кромка крыла  •  
 Заліз  •  
 Кабіна  •  
 Кіль  •  
 Кесон  •  
 Корань крыла  •  
 Крыло  •  
 Ланжэрон  •  
 Мотагандола  •  
 Нервюра  •  
 Абшыўка  •  
 Насок крыла  •  
 Апярэнне  •  
 Падкос  •  
 Расчалка  •  
 Стабілізатар  •  
 Планер лятальнага апарата  •  
 Супрацьабледзяніцельная сістэма  •  
 Рампа  •  
 Сістэма адбору паветра  •  
 Сістэма кандыцыяніравання  •  
 Стойка  •  
 Стрынгер  •  
 Тэхнічны адсек  •  
 Ліхтар кабіны  •  
 Фюзеляж  •  
 Цэнтраплан 
 |
| Элементыкіравання палётам | 
 NOTAR  •  
 Аўтамат перакосу  •  
 Аэрадынамічны тормаз  •  
 Бакавая ручка  •  
 Вібрасігналізатар штурвала  •  
 Крутка крыла  •  
 Руль вышыні  •  
 Руль напрамку  •  
 Рулявы вінт  •  
 Ручка кіравання самалётам  •  
 Сервакампянсатар  •  
 Спойлер (интэрцэптэр)  •  
 Спойлерон  •  
 Стопар рулёў  •  
 Штурхацель штурвальнай калонкі  •  
 Трымер  •  
 Флаперон  •  
 Фенестрон  •  
 ЦПГО  •  
 Штурвал  •  
 Элевоны  •  
 Элероны 
 |
| Аэрадынаміка і механізацыя крыла | 
 ACTE  •  
 Адаптыўнае кіруемае крыло  •  
 Актыўнае аэрапруткае крыло  •  
 Аэрадынамічны грэбень  •  
 Бясхвостка  •  
 Вібрыруючы перадкрылак  •  
 Грэбень крыла  •  
 Заканцоўка крыла  •  
 Кальцавое крыло  •  
 Крыло змяняемай стрэлопадобнасці  •  
 Крыло зваротнай стрэлападобнасці  •  
 Наплыў крыла  •  
 Пластынчасты турбулізатар  •  
 Перадкрылкі  •  
 Качка  •  
 Шчыток Кругера 
 |
| Бартавоерадыяэлектроннаеабсталяванне(БРЭО) | 
 ACAS  •  
 GPS  •  
 БРЛС  •  
 Доплераўскі вымяральнік скорасці і зносу  •  
 TCAS  •  
 Радыявысатамер  •  
 Радыядальнамер  •  
 Радыякомпас  •  
 Радыятэхнічная сістэма блізкай навігацыі  •  
 Моўны інфарматар  •  
 Самалётны радыялакацыйны ачказчык  •  
 Самалётная перагаворная прылада  •  
 Станцыя папярэджвання пра аблучэнне  •  
 |
| Авіяцыйнаеабсталяванне(АО) | 
 EFIS  •  
 Аўтапілот  •  
 Авіяцыйны электрапрывад  •  
 Аўтамат вуглоў атакі і сігналізацыі перагрузак  •  
 Аўтамат цягі  •  
 АБСК  •  
 INS  •  
 Авіягарызонт  •  
 БРЛС  •  
 Бартавая СЭС ЛА  •  
 Варыяметр  •  
 Вышынямер  •  
 Гіравертыкаль  •  
 Датчык вугловой скорасці  •  
 Дэмпфер рыскання  •  
 ІЛШ  •  
 Індыкатар адхілення курса  •  
 Кіслароднае Абсталяванне  •  
 Компас  •  
 Карэктар вышыні  •  
 Курсавертыкаль  •  
 Камандна-пілатажны прыбор  •  
 Навігацыйныя агні  •  
 Планавы навігацыйный прыбор  •  
 Прыборная дошка  •  
 Прыёмнік паветранага ціску  •  
 Бартавыя агні  •  
 Сістэма паветраных сігналаў  •  
 Сістэма аварыйнай падачы кіслароду  •  
 Сістэма кіравання паветразаборнікам  •  
 Сістэма траекторнага кіравання  •  
 Сігнальнае табло  •  
 Сістэма кіравання палётам самалёта  •  
 Шкляная кабіна  •  
 Сігналізатар абляднення  •  
 Указатель курса  •  
 Указатель поварота и склізгацення  •  
 Указатель скорасці 
 Сістэма сігналізацыі пажара ў авіяцыі  •  
 ЭДСК  •  
 FADEC  •  
 |
| Сілавая ўстаноўка іпаліўная сістэма(СУ и ТС) | 
 EICAS  •  
 Паветраны вінт  •  
 Кок  •  
 Кальцо Тауненда  •  
 Конус паветразаборніка  •  
 Абцякальнік NACA  •  
 Несущий винт  •  
 ПАЗ  •  
 Пластынчасты адсякальнік  •  
 Падвясны паліўны бак  •  
 Прывад сталых абаротаў  •  
 Рэверс  •  
 РУХ  •  
 Звышгукавы паветразаборнік  •  
 Паліўны бак  •  
 Паліўная сістэма лятальнага апарата  •  
 Кіраванне вектарам цягм  •  
 Фарсажная камера 
 |
| Узлётна-пасадачныяпрылады | 
 Аўтамат тармажэння  •  
 Гідраўлічны амартызатар  •  
 Дэмпфер шымі  •  
 Закрылак  •  
 Закрылак Гоўджа  •  
 Закрылак са здзьмухам памежнага слоя  •  
 Парашутно-тармазная ўстаношка  •  
 Тармазны гак  •  
 Тормаз кола 
 |