**Мангольскае заваяванне  (руск.) (бел. Харэзма  (руск.) (бел.** ў 1219—1221 гадах азнаменавала пачатак заваяванняў манголамі ісламскіх дзяржаў. У ходзе наступнай вайны, якая доўжылася менш за два гады, дзяржава Харэзмшахаў была разбурана.

Прычыны канфлікту
-----------------

Пасля заваявання Каракітайскага ханства  (руск.) (бел. Мангольская імперыя Чынгісхана стала межаваць з дзяржавай Харэзмшахаў, кіраванай шахам Ала ад-Дзінам Мухамедам.

Паводле персідскага гісторыка Джузджані  (руск.) (бел. Чынгісхан першапачаткова паслаў кіраўніку Харэзма Ала ад-Дзіну Мухамеду пасланне, у якім вітаў яго як свайго суседа:

> *«Я — хан зямель ўзыходзячага сонца, а вы — султан зямель заходзячага сонца. Давайце заключым цвёрдае пагадненне аб сяброўстве і міры».* 
> 
> 

Першапачатковае аб’яднанне Чынгісханам усіх манголаў, або «людзей лямцавых шатроў», а затым іншых качавых народаў, прайшло з адносна невялікім кровапраліццем і амаль без матэрыяльных страт. Мангольскія войны  (руск.) (бел. з чжурчжэнямі паказалі, наколькі жорсткімі могуць быць манголы. Шах Мухамед неахвотна пагадзіўся на гэты мірны дагавор, але ён не падоўжыўся доўга. Вайна пачалася менш за год пазней, калі ў харэзмійскім горадзе Атрар  (руск.) (бел. былі забітыя мангольскія пасланцы.

У 1218 годзе Чынгісхан прапанаваў Мухамеду заключыць саюз для ўзаемавыгаднага гандлю. Але шах вельмі падазрона паставіўся да жадання манголаў заключыць пагадненне, чаму спрыялі паведамленні шахскага пасла ў Чжунду  (руск.) (бел. (сталіца Кітая таго часу), які апісваў жорсткасць манголаў, што захапілі горад. Харэзмшах адмовіўся ісці на здзелку з «нявернымі» і па прапанове кіраўніка Атрара Іналчука Каір-хана  (руск.) (бел. пакараў смерцю паслоў-купцоў і разам з імі сто мангольскіх афіцэраў.

Затым Чынгісхан адправіў другую групу з трох паслоў (аднаго мусульманіна і двух манголаў), каб запатрабаваць пакарання Каір-хана, якога лічыў вінаватым у забойстве паслоў. Шах пагаліў абодвух манголаў і абезгаловіў мусульман, пасля чаго адправіў іх назад Чынгісхану. Мухамед таксама загадаў пакараць смерцю персанал каравана. Гэта было расцэнена як сур’ёзная абраза самога хана, які лічыў паслоў «святымі і недатыкальнымі» персонамі. Гэта стала для Чынгісхана падставай да нападу на Харэзм. Манголы перасеклі горы Цянь-Шаня і ўвайшлі ў дзяржаву шаха ў 1219 годзе.

Штурм Ургенча і мужнасць Наджм ад-дзіна Кубра
---------------------------------------------

У 1220 годзе Чынгісхан адправіў Талуя з 70-тысячнай арміяй на заваяванне Харасана, а ў пачатку 1221 года 50-тысячнае войска Джучы, Чагатая і Угедэя падступіла да сталіцы Харэзма — горада Ургенча. Пасля сямімесячнай аблогі манголы ўзялі яго, разграмілі, а жыхароў адвялі ў палон. Як пісаў гісторык Рашыд ад-Дзін  (руск.) (бел.:

> *«Манголы змагаліся жорстка і бралі квартал за кварталам і палац за палацам, зносілі іх і спальвалі, пакуль на працягу сямі дзён не ўзялі такім спосабам увесь горад цалкам».*
> *[Тады] яны выгналі ў стэп адразу ўсіх людзей, аддзялілі ад іх каля ста тысяч рамеснікаў і паслалі [іх] ва ўсходнія краіны. Маладых жанчын і дзяцей жа сагналі ў палон, а рэшту людзей падзялілі паміж ваярамі, каб тыя іх перабілі. Сцвярджаюць, што на кожнага мангола прыйшлося дваццаць чатыры чалавекі, колькасць жа ратнікаў [манголаў] была больш за пяцьдзясят тысяч. Карацей кажучы, усіх перабілі і войска [манголаў] занялося патокам і разрабаваннем. Разам разбурылі рэшткі дамоў і кварталаў.*
> 
> 

Чынгісхан пачуў пра шэйха шэйхаў, полюсе палюсоў Наджм-ад-Дзіне Кубра  (руск.) (бел. і ён паслаў яму сказаць: *«Я аддам Харэзм збіццю і рабаванню. Таму святому свайго часу трэба пакінуць асяроддзе харэзмійцаў і далучыцца да нас!».* Шэйх, у адказ сказаў: *«Вось ужо семдзесят гадоў, як я здавольваюся і пераношу горыч і слодыч лёсу ў Харэзме з гэтым народам. Цяпер, калі [наступіла] пара спаслання бед, калі я ўцяку і пакіну яго, гэта будзе далёкім ад шляху высакароднасці і велікадушнасці!»*. Наджм ад-Дзін Кубра загінуў падчас штурму горада.

Як пісаў Джувейні  (руск.) (бел.: *«Жыхары горада умацаваліся ў вуліцах і кварталах; на кожнай вуліцы яны пачыналі баі, і каля кожнага праходу ладзілі загароды. Войска [мангольскае] сасудамі з нафтай спальвала іх дамы і кварталы і стрэламі і ядрамі сшывала людзей аднаго з адным».* Калі горад быў захоплены, ацалелых жыхароў выгналі ў поле. Аддзялілі і адвялі ў рабства рамеснікаў (па Джувейні, больш за 100 тысяч), а таксама маладых жанчын і дзяцей, а іншых жыхароў падзялілі паміж ваярамі, прычым, па Джувейні, на долю кожнага воіна прыйшлося па 24 чалавекі, і ўсіх перабілі «сякерамі, кіркамі, шаблямі, булавамі». Пасля гэтага манголы адкрылі плаціны, вада Амудар’і хлынула і затапіла ўвесь горад, так што і ўтоеныя ў розных хованках людзі загінулі, і *«з жыхароў ніводзін не ацалеў».*

Зноскі
------

1. ↑  The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Il-Khanate) (англ.)(недаступная спасылка). *University of Calgary*. Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2013. Праверана 11 сакавіка 2019.
2. ↑  Ratchnevsky, Paul. *Genghis Khan: His Life and Legacy*, p. 120.
3. ↑  Монголами зовутся все те, кто живет в войлочных шатрах (руск.). *tratati.narod.ru*. Архівавана з першакрыніцы 11 сакавіка 2019. Праверана 11 сакавіка 2019.
4. ↑  Soucek, Svatopluk *A History of Inner Asia*
5. ↑  Hildinger, Eric. *Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700*
6. ↑  Prawdin, Michael. *The Mongol Empire*.
7. ↑  Ratchnevsky 1994, p. 129.
8. ↑  РАШИД АД-ДИН. СБОРНИК ЛЕТОПИСЕЙ. Рассказ об отправлении Чингиз-ханом сыновей своих — Джучи, Чагатая и Угедея — в Хорезм и о покорении ими той области **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 кастрычніка 2019. Праверана 20 верасня 2020.
9. 1 2  Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 1. Книга 2. М.-Л. АН СССР. 1952, с.217-218
10. ↑  Тихвинский С. Л. Татаро-монголы в Азии и Европе — М.: Наука, 1977, c.129

Літаратура
----------

* Hildinger, Erik. *Warriors of the Steppe: A Military History of Central Asia, 500 B.C. to A.D. 1700*, Sarpedon Publishers, 1997. (ISBN 1-885119-43-7)
* Morgan, David. *The Mongols*, 1986. (ISBN 0-631-17563-6)
* Nicolle, David. *The Mongol Warlords: Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane*, Brockhampton Press, 1998. (ISBN 1-853-14104-6)
* Ratchnevsky, Paul. *Genghis Khan: His Life and Legacy*. Translated and edited by Thomas Nivison Haining. Oxford: Blackwell, 1994. (ISBN 978-0631189497)
* Saunders, J.J. *The History of the Mongol Conquests*, Routledge & Kegan Paul Ltd, 1971. (ISBN 0-8122-1766-7)
* Soucek, Svat. *A History of Inner Asia*, Cambridge, 2000. (ISBN 978-0521657044)
* Stubbs, Kim. Facing the Wrath of Khan." *Military History* (May 2006): 30-37.
* France, John. «Journal of Medieval Military History, Volume 8». Published 18 Nov 2010. ISBN 9781843835967.

Спасылкі
--------

* Карта падзей, якія згадваюцца ў гэтым артыкуле.

| ⛭Мангольскія заваяванні |
| --- |
| Еўропа | 
Волжская Булгарыя
Русь
Літва
Польшча
Германія[en]
Венгрыя
Балгарыя[en]
Сербія[en]
Ключавыя падзеі
Паход Джэбэ і Субэдэя  (руск.) (бел.
Калка
Заходні паход  (руск.) (бел.
Сіць  (руск.) (бел.
Лягніца  (руск.) (бел.
Шаё  (руск.) (бел.
 |
| Каўказ | 
Грузія
Арменія
Паўночны Каўказ[en]
Дагестан
 |
| Цэнтральная Азія | 
Сярэдняя Азія
Каракітай
Харезм
 |
| Заходняя Азія | 
Бліжні Усход
Палесціна[en]
Сірыя
Анатолія
Лацінская імперыя[en]
Ключавыя падзеі
Паход Джэбэ і Субэдэя  (руск.) (бел.
Кёсе-даге  (руск.) (бел.
Аламут  (руск.) (бел.
Багдад  (руск.) (бел.
Айн-Джалут  (руск.) (бел.
 |
| Усходняя Азія | 
Заваяванні
Кітай
Цзінь
Сі Ся
Паўднёвая Сун
Далі
Карэя
Бірма
Уварванні
Тыбет[en]
Японія
Індыя
Тамерлан
Сінд[en]
Ява
Дайв’ет і Т’ямпа
 |