Майсей Сляпян. Плябанскі млын у Мінску. Пачатак 1920–х.
**Плябанскія млыны** — комплекс вадзяных млыноў на Свіслачы ў Мінску.

Вядомы прынамсі з 1690 года, калі 7 жніўня менскі архімандрыт уніяцкіх Узнясенскага і Святадухавага манастыроў Гедэён Шумлянскі і смаленскі канонік, дэкан менскай плябаніі Ян Юравіч Саўгін падпісалі міравое пагадненне, якім абавязаліся не рабіць адзін другому шкодаў датычна плябанскай плаціны, разам рамантаваць яе пры патрэбе, а плаціну раздзялілі адмысловым знакам роўна пасярэдзіне, дамовіліся лавіць рыбу невадам у млынавым ставе, а ўлоў дзяліць праўдзіва пароўну. Аднак маёмасныя канфлікты за млыны трывалі ўвесь час іх існавання, да пачатку XX ст.

З гэтага вынікае, што млыны існавалі ўжо да гэтага часу і канфлікт паміж іх уласнікамі млыноў быў даўні. Станам на 1690 год левабярэжны млын Траецкаму касцёлу, правабярэжны — уніяцкай царкве, але да уніі 1596 года Узнясенскі і Святадухаў манастыры былі праваслаўнымі і, напэўна, гэта тлумачыць падзел млыноў, адзін належаў каталікам, другі -- праваслаўным.

Пасля 1809 года правабярэжны млын разам з тытулам Святой Тройцы перайшоў да мінскага дамініканскага кляштара, а потым да касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы. Левабярэжны млын пасля скасавання уніі перайшоў да праваслаўнага Архірэйскага двара.

З боку Траецкай Гары да млыноў ішла аднайменная Плябанская вуліца (у 1866 годзе перайменавана ў Шырокую, пазней у Куйбышава).

Гісторыя з Плябанскімі млынамі
------------------------------

Адзін з плябанскіх млыноў у 1916 годзе.
У 1893 годзе месцічы, якія жылі каля млыноў паскардзіліся на вялікія шкоды ад Плябанскай плаціны, яна стрымлівала цячэнне і прычынялася забалочванню і паводкам, у маларухомай вадзе збіраліся брудныя сцёкі з суседніх рынка і бальніцы, што спрыяла распаўсюджанню эпідэмічных захворванняў. Пасля абследавання гарадскі санітарны камітэт вызначыў мэтазгоднасць зносу плаціны. Тады гарадская ўправа пачала перамовы з канторай Архірэйскага двара і плябаніяй касцёла Святой Тройцы. Праваслаўныя пагадзіліся знесці млын за 12,6 тыс. рублёў, каталікі — за 10 тысяч. Але такіх грошаў у горада не было, а хадайніцтва на атрыманне ўрадавай пазыкі не ўхвалілі.

Справа пра выкуп млыноў разглядалася Сінодам, які ў сакавіку 1900 года дазволіў прадаць архірэйскі млын, але толькі на знос без права на прылеглую зямлю. Такая ўмова не задаволіла гарадскія ўлады, якія хацелі выкупіць млын разам з зямлёй. У сваю чаргу архірэйскі дом, каб падкрэсліць свае ўласніцкія правы, пачаў рамантаваць млын і сваю частку плаціны. У 1901 годзе ўлады спрабавалі зруйнаваць млын судовым парадкам, але беспаспяхова. Тым часам Архірэйскі дом мадэрнізаваў абсталяванне свайго млына і адпаведна кошт яго ўзняўся.

Пасля вялікай вясновай паводкі 1906 года, якая амаль разбурыла плаціну, зноў стала пытанне пра выкуп. Праз некалькі гадоў горад купіў у Свята-Траецкага касцёла яго млын разам з прылеглай зямлёй за першапачатковую суму 10 тысяч рублёў. Управа спадзявалася атрымаць правы і на астатнюю частку плаціны. У 1909 годзе падчас вясновага крыгаходу гарадскі галава Стэфановіч загадаў зняць засаўкі на абедзвюх частках плаціны, каб прадухіліць паводку ў горадзе. Аднак архіепіскап Міхаіл за парушэнне правоў уласнасці прыцягнуў увесь склад гарадской управы да суда, гарадскі галава Стэфановіч страціў пасаду.

У 1911 годзе ўправа аднавіла перамовы наконт выкупу плаціны і млына. Аднак пры падпісанні канечных дакументаў высветлілася, што горад заплаціўшы значна большую суму (17 тыс. рублёў) так і не атрымаў правы на зямлю пад і вакол плаціны. Тым часам жыхары прыбярэжных раёнаў як і раней цярпелі ад паводак і пілі непрыдатную да спажывання ваду (у ёй, у прыватнасці, ішло гніенне трупаў жывёл, затрыманых плацінай).

У маі 1913 года тэрмін арэнды архірэйскага млына скончыўся. Але гарадская ўправе так і не здолела дамовіцца пра выкуп, таму арэнду працягнулі на дзесяцігоддзе. Плаціна не была знесена. 

Гарадскія ўлады неаднаразова выступалі з прапановамі знесці плаціну і млыны па яе краях. Але тыя знаходзіліся ў прыватнай уласнасці, і закон быў на баку ўладальнікаў. Таму кожную вясну, калі ўзровень Свіслачы пачынаў імкліва паднімацца, плаціна затрымлівала прыбывалую ваду, што толькі ўзмацняла паводку.

Урэшце, паводка ў 1917 годзе разбурыла плаціну, а рэвалюцыя скасавала прыватную ўласнасць, таму млыны і плаціна не аднаўляліся. Такім чынам, пытанне, якое толькі па дакументах стаяла амаль тры стагоддзі, было закрыта.

Зноскі
------

1. ↑  Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссіею. — В тип. Губернскаго правленія, 1880. — С. 260-262. — 672 с.
2. ↑  Шыбека 1994, с. 114. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFШыбека1994 (даведка)

Літаратура
----------

* Шыбека З. В. Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994.— 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 2-я. — Мн.: БЕЛТА, 2002. — 714 с.: іл. — ISBN 985-6302-46-3.

Спасылкі
--------

* Людміла Рублеўская. Ночы на Плябанскіх Млынах. Містычная аповесць Архівавана 5 лістапада 2007. // Дзеяслоў №28, 2007-3