|  |  |
| --- | --- |
|  | Магчыма, вы шукаеце архіпелаг ***Вогненная Зямля***. |

**Вялікі востраў Вогненная Зямля** (ісп.: Isla Grande de Tierra del Fuego) — найбуйнейшы востраў архіпелага Вогненная Зямля. Усходняя частка ўваходзіць у склад Аргенціны, заходняя — у склад Чылі. Плошча - 47992 км². Насельніцтва (2002 г.) - 110 000 чал.

Геаграфія
---------

Ледавік Вінчыгера каля Ушуаі
Востраў Вогненная Зямля знаходзіцца каля паўднёвага ўскрайка Паўднёвай Амерыкі, аддзелены ад яе Магеланавым пралівам. На поўдні абмежаваны пралівам Бігль. З’яўляецца адначасова самай буйной астраўной тэрыторыяй Аргенціны і Чылі, 29 па велічыні востравам у свеце. Форма Вогненнай Зямлі нагадвае трохкутнік. Даўжыня паўднёвай часткі - каля 440 км. Даўжыня з поўдня на поўнач - 278 км.

Вогненная Зямля марфалагічна звязаны з рэгіёнам Патагонія. Яе геалагічная гісторыя пачалася ў юрскі перыяд падчас распаду старажытнага кантынента Гандвана. У эпоху апошняга аледзянення была звязана з Паўднёвай Амерыкай сухапутным мастом, па якім, як мяркуюць, адразу пасля адступлення ледавіка каля 16 - 10 тысяч гадоў таму сюды прыйшлі жывёлы і людзі.

Вогненная Зямля знаходзіцца ў сейсмічна актыўнай зоне, на поўдні часцяком здараюцца землятрусы.

Паверхню вострава перасякаюць некалькі горных хрыбтоў, якія падвышаюцца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Найвышэйшымі лічацца горы Дарвіна — хрыбет, які цягнецца з захаду на ўсход у паўднёвай частцы Вогненнай Зямлі. Адна з яго вяршынь Монтэ-Шыптан (на тэрыторыі Чылі) дасягае 2469 м. На паўночным усходзе пераважаюць марэны, якія фарміруюць узгорысты ландшафт. У гарах можна сустрэць сталыя ледавікі і ледавіковыя азёры. Дзякуючы вільготнаму клімату ў нізінах распаўсюджаны тарфянікі. Заходні бераг перасякаюць глыбокія залівы і фіёрды.

Вядомыя карысныя выкапні — жалеза, пірыт, золата, нафта, прыродны газ, торф і інш.

Дзякуючы блізкасці да Антарктыды клімат даволі прахалодны. Ён часткова змягчаецца вільготнымі заходнімі вятрамі і высокімі паўднёвымі гарамі, што не даюць антарктычнаму паветру ўрывацца на астатнюю тэрыторыю вострава. Зіма цягнецца з канца мая да сярэдзіны верасня. Летні сезон пачынаецца ў чэрвені і скончваецца сярэдзінай жніўня. У раёне горада Ушуая сярэдняя тэмпература размяркоўваецца наступным чынам:

| Месяц | Тэмпература, °C |
| --- | --- |
| Студзень | 9,6 |
| Люты | 9,3 |
| Сакавік | 7,7 |
| Красавік | 5,7 |
| Май | 3,2 |
| Чэрвень | 1,7 |
| Ліпень | 1,3 |
| Жнівень | 2,2 |
| Верасень | 4,1 |
| Кастрычнік | 6,2 |
| Лістапад | 7,8 |
| Снежань | 9,1 |

Для ўзбярэжжа характэрны моцныя вятры да 40 км/гадз. і вышэй. На захадзе гадавая колькасць ападкаў можа дасягаць 4600 мм, на усходнім узбярэжжы — 508 мм.

Прырода
-------

Сфагнавыя імхі і лес на поўдні Вогненнай Зямлі
Востраў Вогненная Зямля падзяляецца на тры ярка акрэсленыя прыродныя зоны:

* Паўночная з перавагай травяніста-лугавай расліннасці
* Цэнтральная, або пераходная з прэрыямі і шырокалісцевымі лясамі
* Паўднёвая з перавагай субантарктычных лясоў, якія паднімаюцца ўздоўж схілаў гор да вышыні 600 м.

Распаўсюджаныя віды лясной флоры: бук-*ленга*, бук Магелана, хмызняк натафагус *ньірэ*, мясцовая разнавіднасць карыцы *Drimys winteri*, розныя віды архідэй, фіялак, угні, трыснягу. Часцяком сустракаюцца грыбы, мох, лішайнікі. Асаблівую эканамічную ролю на Вогненнай Зямлі здаўна мелі значныя запасы сфагнуму, які здабываюць і выкарыстоўваюць як таннае паліва.

У гарах дамінуе альпійская расліннасць, у тым ліку хмызняк-натафагус, болакс, азарэла і іншыя віды, якія выдатна растуць на камянях. Лугавая флора поўначы блізкая да патагонскай, у жывёлагадоўчых раёнах і каля гарадоў былі штучна інтрадуцыраваны цюльпаны, лубін, канюшына і г. д.

Наземная фаўна не вельмі разнастайная. Яна прадстаўлена гуанака, мясцовымі шэрымі лісамі, кульпеа і некалькімі відамі грызуноў. На востраве шмат казурак. На поўначы сустракаюцца яшчаркі. У прыбярэжнай зоне жывуць ластаногія, у тым ліку рэдкія цюлені-манахі, выдры. Дзякуючы чалавеку на Вогненную Зямлю трапілі трусы, андатра, бабёр. Яны хутка размножыліся, аднак уяўляюць небяспеку для мясцовай прыроды. Прыкладам таму з’яўляюцца бабры. Яны былі ўвезены ў аргенцінскую частку вострава ў 1946 г. для атрымання каштоўнага футра. У адсутнасці прамых ворагаў гэтыя жывёлы цудоўна адаптаваліся. Аднак з цягам часу выявілася, што бабры губяць мясцовыя лясы, бо большасць паўднёваамерыканскіх відаў дрэў хутка гіне, калі атрымоўвае пашкоджанні каранёў. У нашы дні з інтрадуцыраванымі відамі жывёл вядзецца бязлітасная барацьба.

Прырода Вогненнай Зямлі славіцца сваімі птушкамі. Востраў насяляюць шматлікія віды чайкавых, бакланы, галубы, качкі, гусі, смарагдавыя чыюкі, ястрабы, пінгвіны, крумкачовыя, кондары і інш. У марскіх водах каля вострава трапляюцца кіты, дэльфіны, вялікая разнастайнасць рыб, галаваногіх, малюскаў, членістаногіх.

* Пейзаж на поўдні Вогненнай ЗямліПейзаж на поўдні Вогненнай Зямлі
* Лес у выніку ўздзеяння баброўЛес у выніку ўздзеяння баброў
* ГуанакаГуанака
* Марскія львыМарскія львы

Гісторыя
--------

Карта
Найстаражытнейшыя чалавечыя паселішчы на востраве Вогненная Зямля ўзніклі ў 10 тысячагоддзі да н. э. - 9 тысячагоддзі да н. э. Прыкладна да 8500 г. да н. э. паміж Вогненнай Зямлёй і Паўднёвай Амерыкай існаваў сухапутны перасмык, што дазваляў перасяляцца на востраў з суседняй Патагоніі. Археалагічныя раскопкі паказалі, што першыя пасяленцы жылі пераважна дзякуючы эксплуатацыі прыродных рэсурсаў унутраных зямель, аднак у 7500 - 6000 гг. да н. э. адбылася паступовая адаптацыя да вобраза жыцця марскіх паляўнічых і рыбаловаў.

У 1520 г. калі востраў быў адкрыты іспанскай экспедыцыяй на чале Ф. Магелана, Вогненная Зямля была населена некалькімі народамі. Паўночную і цэнтральную часткі займалі качэўнікі она, асноўным заняткам для якіх было паляванне на гуанака. Паўднёва-усходнюю ўскраіну займалі хаўшы, блізкія па мове і културы да она. На поўдні і захадзе Вогненнай Зямлі жылі качэўнікі-рыбаловы яганы і алакалуфе. Розніца ў занятках вызначала пэўную ізаляванасць паляўнічых на гуанака ад рыбаловаў. Аднак лінгвісты сцвярджаюць адзінае паходжанне дзвюх груп народаў з Патагоніі. Гэта падцвярджаецца і даследаваннямі палеагенетыкаў.

Ф. Магелан даў востраву назву Вогненная Зямля (ісп.: Tierra del Fuego, згодна іншай версіі першасная назва была Зямля Дымоў ісп.: Tierra de los Humos) з-за мноства вогнішчаў тубыльцаў, якія ён убачыў з мора. Еўрапейскія картографы палічылі Вогненную Зямлю часткай кантынента Terra Australis Incognita. Гэта было канчаткова абвергнута галандскімі мараплаўцамі толькі ў 1615 г. пасля адкрыцця імі мыса Горн. Хаця ў XVI - XVIII стст. Магеланаў праліў з’яўляўся ажыўленым марскім шляхам, кантакты паміж еўрапейцамі і карэнным насельніцтвам былі вельмі абмежаванымі. Сітуацыя змянілася ў XIX ст. калі пачалося навуковае вывучэнне Вогненнай Зямлі. З сярэдзіны XIX ст. улады Чылі і Аргенціны стымулявалі перасяленне еўрапейскіх каланістаў, што ўпадабалі пагорыстыя тэрыторыі для авечкагадоўлі. У 1881 г. востраў быў падзелены паміж гэтымі краінамі на 2 часткі.

Еўрапейскай каланізацыі Вогненнай Зямлі паспрыяла "залатая ліхаманка" канца XIX - пачатку XX ст. У 1884 г. французская экспедыцыя паведаміла аб знаходках золата на ўсходзе вострава. На Вогненную Зямлю пачалі прыязджаць золатаздабытчыкі з Аргенціны і Чылі. Многія з іх былі выхадцамі з краін Усходняй Еўропы. Адным з найбольш вядомых быў румынскі інжэнер Юліюш Попер. Заснаваная ім кампанія не толькі здабывала каштоўны метал, аднак адбівала свае манеты, прызнаныя афіцыйнымі ўстановамі Аргенціны. "Залатая ліхаманка" цягнулася прыкладна 2 дзесяцігоддзі і скончылася вычарпаннем даступных радовішчаў. Яе сумным наступствам стала амаль поўнае вынішчэнне карэнных жыхароў у выніку прамых сутычак з еўрапейскімі пасяленцамі або распаўсюджвання прывезеных імі захворванняў. Спробы захавання жыццяў і вывучэння культуры абарыгенаў прадпрымаліся хрысціянскімі місіянерамі, аднак часцяком былі марнымі.

З 1949 г. на Вогненнай Зямлі вядзецца здабыча нафты. У апошнія дзесяцігоддзі імкліва развіваецца турызм.

Вогненная Зямля ў культуры
--------------------------

На востраве Вогненная Зямля адбываліся падзеі, адлюстраваныя ў сусветным кіно і літаратуры, у тым ліку ў рамане М. Рыда *The Land of Fire: A Tale of Adventure* ("Зямля агню: Прыгодніцкая казка") і аповесці Я. Маўра "Сын вады".

Зноскі
------

1. ↑  M. MENICHETTI, E. LODOLOA, A. TASSONE, Structural geology of the Fuegian Andes and Magallanesfold-and-thrust belt – Tierra del Fuego Island
2. ↑  Weather statistics for Ushuaia, Tierra del Fuego (Argentina) Архівавана 4 лістапада 2014.
3. ↑  Chile Culture Tierra del Fuego
4. ↑  britannica.com
5. ↑  Flora de Ushuaia Архівавана 14 ліпеня 2016.
6. ↑  Flora Архівавана 19 красавіка 2015.
7. ↑  D. M. Moore, The Alpine Flora of Tierra del Fuego
8. ↑  Fauna Архівавана 27 красавіка 2015.
9. ↑  Charles Choi, Tierra del Fuego: the beavers must die
10. ↑  Helaine Silverman, William Isbell, Handbook of South American Archaeology. - Springer Science & Business Media, 2008. P. 69 - 70
11. ↑  The Lost Tribes
12. ↑  Lack of Founding Amerindian Mitochondrial DNA Lineages in Extinct Aborigines from Tierra del Fuego-Patagonia
13. ↑  Early population differentiation in extinct aborigines from Tierra del Fuego-Patagonia: ancient mtDNA sequences and Y-chromosome STR characterization
14. ↑  Amy Lyons, Ferdinand Magellan 168 Success Facts - Everything you need to know about Ferdinand Magellan (Google eBook)
15. ↑  John R. Spears, The Gold Diggings of Cape Horn. A Study of Life in Tierra del Fuego and Patagonia

Спасылкі
--------

* Геаграфічнае становішча і даследаванні Архівавана 6 сакавіка 2016.
* Structural geology of the Fuegian Andes and Magallanes fold-and-thrust belt — Tierra del Fuego Island Архівавана 21 студзеня 2021.
* Tierra del Fuego — Land of Fire Архівавана 5 красавіка 2015.
* The Andes, Fauna and Nature: Tierra del Fuego

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 153546768 · GND: 4016988-1 · LCCN: sh96008111 · VIAF: 315145218 |