**Аты́ла** (лац.: Attila, грэч. Ἀττήλας, памёр 453) — правадыр гунаў з 434 па 453 год, што аб’яднаў пад сваёй уладай варварскія плямёны ад Рэйна да Паўночнага Прычарнамор’я.

Памяць пра правадыра гунаў захоўвалася на працягу стагоддзяў у вусновым германскім эпасе і перайшла ў скандынаўскія сагі. У ранніх паданнях германцаў, складзеных у эпоху Вялікага перасялення народаў, Атыла ў спісе вялікіх варварскіх правіцеляў ставіўся на першае месца наперадзе легендарных германскіх каралёў.

Паходжанне і прыход да ўлады
----------------------------

Год і месца нараджэння Атылы засталіся невядомыя. Вельмі прыблізна яго ўзрост можна ацаніць на падставе сведчанняў відавочцы Прыска Панійскага, які ў 448 годзе даў апісанне Атылы як чалавека з барадой, толькі кранутай сівізною. Старэйшы сын Атылы, якога ён паслаў княжыць сярод акаціраў ​​у 448 годзе, быў у такім узросце, што яму патрабаваўся апякун у асобе военачальніка Анегесія. Усё гэта дазваляе выказаць здагадку нараджэнне Атылы ў першым дзесяцігоддзі V стагоддзя. Сучасныя навукоўцы выказваюць розныя здагадкі па этымалогіі імя *Атыла*, знаходзячы карані ў зусім розных мовах.

Да 440-х гадоў гуны не дастаўлялі адмысловых клопатаў Заходняй і Усходняй Рымскай імперыі, выступаючы часцей як федэраты Заходняй імперыі супраць яе ворагаў-германцаў. Месца іх рассялення ў 420-я гады адзначана каля Паноніі, што прыкладна зараз знаходзіцца ў раёне сучаснай Венгрыі. Яны вандравалі за Дунаем на шырокіх прасторах паміж яго вусцем і Рэйнам, пакараючы мясцовыя варварскія плямёны.

Бацька Атылы Мундзук быў з царскага роду гунаў. Яго браты Актар (або Аптар) і Руа (Роас, Ругіла) былі правадырамі ў гунаў. Прыск згадвае таксама іх чацвёртага брата Аіварсія. Аб Мундзуке нічога не вядома, акрамя таго, што ён быў бацькам будучых правадыроў Атылы і Бледы. Аптар адзначаны ў «Царкоўнай гісторыі» Сакрата Схаластыка як правадыр гунаў, які ў 420-я гады змагаўся супраць бургундаў на Рэйне і памёр ад абжорства.

Найбольшую вядомасць у крыніцах атрымаў Руа. У 433 годзе Руа, якому Візантыя выплачвала штогадовую даніну ў 350 літры золатам, стаў пагражаць Візантыі скачаваннем мірнай дамовы з-за ўцекачоў, якія хаваліся ад гунаў на тэрыторыі імперыі. У ходзе перамоўнага працэсу і лакальных набегаў Руа памёр.

У 434 годзе пляменнікі Руа Бледа і Атыла сталі правадырамі гунаў. Верагодна, Бледа быў старэйшым з братоў, бо «Гальская хроніка 452 года» паведамляе толькі яго імя як спадчынніка Руа. Аднак Бледа нічым не праявіў сябе, у той час як гісторык Прыск у апісанні падзеяў заўсёды згадвае Атылу як правадыра, з якім імперыя была вымушана дамаўляцца. Працягнуўшы перамовы, пачатыя Руа, Атыла прымусіў візантыйскага імператара Феадосія Малодшага выплачваць штогадовую даніну ў падвойным памеры і наклаў іншыя цяжкія ўмовы захавання мір. Мірная дамова падтрымлівалася семгод, на працягу якіх гуны ваявалі супраць варварскіх плямёнаў за межамі Рымскай імперыі.

Адной з вядомых падзеяў стаў разгром гунамі адной з першых германскіх дзяржаў, Бургундскага каралеўства на Рэйне, у 437 годзе. Паводле Ідацыя, у выніку нашэсця загінула 20 тысяч бургундаў, а тым хто выжыў Заходняя Рымская імперыя падала для паселішча новыя землі ў Галіі на сярэдняй Роне, у вобласці сучаснай мяжы Францыі і Швейцарыі.

Дзеці
-----

Элак, Эмнетзур, Ултзіндур, Ірна (Эрнак), Дэнгізіх, Чаба і інш.

Гл. таксама
-----------

* Тэадэмір

Крыніцы
-------

1. ↑  Большая российская энциклопедия — М.: Большая российская энциклопедия, 2004. Праверана 8 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1768199'></a>
2. ↑  World History Encyclopedia — 2009. Праверана 8 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54817642'></a>
3. ↑  *Seeck O.* Attila // *Kategorie:RE:Band II,2* — 1896. Праверана 8 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26415062'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q65666'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1138524'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20687233'></a>
4. ↑  Encyclopædia Britannica Праверана 8 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
5. ↑  Bury 1923, p. 271.
6. ↑  Сакрат Схаластык. «*Царкоўная гісторыя*», 7.30
7. ↑  *Kallie Szczepanski.*. Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *about.com*. Архівавана з першакрыніцы 16 студзеня 2013. Праверана 2 лютага 2013.
8. ↑  Herbert 1849, p. 333.
9. ↑  Імёны пералічваюцца ў Іардана ў «Гетыцы»
10. ↑  Homant Balint. Szekly\'liler. // Bulleten, 20. Ist. S. 601
11. ↑  Творы скандынаўскага і германскага эпасу, такія як «Старэйшая эда» і «Песня пра Нібелунгаў», а таксама пазнейшыя сярэднявечныя сачыненні завуць імёны і іншых дзяцей Атылы (Атлі) — Шарпфэ, Ортэ, Эрпэ і Эйціл — аднак даказаць іх рэальнае існаванне не ўяўляецца магчымым (Dictionary of Medieval Heroes: Characters in Medieval Narrative Traditions ... - Willem Pieter Gerritsen, Anthony G. Van Melle, Tanis M. Guest).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* J. Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians, Oxford University Press US, 2006, ISBN 0-19-515954-3
* J. B. Bury, History of the Later Roman Empire, ch.9
* *William Herbert.* Attila: King of the Huns. — London, 1849.
* Иордан, «О происхождении и деяниях гетов».
* E. A. Thompson, Peter Heather, The Huns, Blackwell Publishing, 1999, ISBN 0-631-21443-7

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Атыла

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Кругасвет · Ларуса · Літаратурная · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (9-th) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Infernal (6e éd.) · Notable Names Database · Pauly-Wissowa · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны · Гранат |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · WeRelate · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12383012 · BIBSYS: 90393177 · BNC: a11136297 · BNE: XX979135, XX536045 · BNF: 11960874v · GND: 118504959 · ISNI: 0000000108022077 · LCCN: n50030729 · LNB: 000193564 · NDL: 00620293 · NKC: jn20000720015 · NLA: 61540393 · NLG: 68817 · NLR: 000010786 · NLP: a0000001689194 · NSK: 000368266 · NTA: 072823259 · NUKAT: n98021110 · РДБ: 000027909 · LIBRIS: 318961 · SUDOC: 027604551 · VIAF: 48005872, 79741671, 713154381062430292481, 5145856987522920907, 32151776820218012587, 264149196564974792607, 27862417, 397152138690410982720 · ULAN: 500372098 |

 |