**Пяты форт** — абарончае збудаванне Брэсцкай крэпасці, узведзенае ў 1878—1888 г. каля вёскі Гершоны (зараз — у межах Брэста), узор буйнога фартыфікацыйнага аб’екта, які адлюстроўвае маштабы цытадэльнага будаўніцтва XIX стагоддзя.

Гісторыя
--------

Будаўніцтва форта было выклікана неабходнасцю ўмацавання Брэсцкай крэпасці, абумоўленага змяненнямі, якія адбыліся ў вайсковай тэхніцы. У 1862 г. расійскім інжынерам, генералам Эдуардам Татлебенам быў распрацаваны план па ўдасканаленні крэпасці, які прадугледжваў будаўніцтва асобных фартоў. Месцы для іх узвядзення зацвердзіла ў 1876 г. камісія на чале з генерал-лейтэнантам інжынерных войскаў Мікалаем Обручавым. Праз два гады пачалося будаўніцтва дзевяці падобных аб’ектаў, аддаленых на 3.5—4 км ад самой крэпасці, з адлегласцю ў 4 км паміж імі. 

Пяты форт з’яўляецца адным з найбольш захаваных збудаванняў гэтай фартыфікацыйнай лініі. Працы па яго ўзвядзенні пачаліся ў 1878 годзе і завяршыліся праз дзесяць гадоў. У 1903 г. пабудова была рэканструявана: цагляныя скляпенні ўмацавалі бетонным пакрыццем таўшчынёй у 1.8—2 м. па ўсёй лініі адхона былі ўладкаваны адмысловыя нішы для 2—3 стралкоў, пры гэтым участкі адхона паміж імі служылі траверсамі і абаранялі вайскоўцаў ад флангавага агню. Пазней, у 1908—1914 гадах, адбылося новае ўдасканаленне форта, у ходзе якога ён быў значна перабудаваны; пад валамі і ўкрыццямі для пяхоты былі створаны склады для амуніцыі.

Нягледзячы на сваё абарончае прызначэнне, форт №5 значнага ўдзелу ў баявых дзеяннях Першай і Другой сусветнай войнаў не прымаў і выкарыстоўваўся проста як склад боепрыпасаў. Гэта адбылося ў выніку змянення стратэгіі вядзення войнаў, паводле якой пры надыходзе праціўніка па ўсёй шырыні фронта, гарнізон арганізавана адступаў, забіраючы з сабой увесь рыштунак і тэхніку. У адваротным выпадку, ён рызыкаваў апынуцца ў тыле ворага, без магчымасці паўплываць на сваё становішча.

Пасля Другой сусветнай вайны фартыфікацыйная адзінка некаторы час выкарыстоўвалася як склад і неўзабаве ўвогуле была закінута. У другой палове 1990-х г. была праведзена рэканструкцыя збудавання, пасля якой у памяшканнях размясціўся музей фартыфікацыі і ўзбраення «5-ты форт», які ўваходзіць у склад мемарыяльнага комплекса «Брэсцкая крэпасць». На тэрыторыі колішняга гарнізона таксама дзейнічае выстава ваеннай тэхнікі. У 1995 г. фартыфікацыйнае збудаванне ўняслі ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь

Архітэктура
-----------

Пяцікутны ў плане цагляны будынак, абнесены валам. Складаецца з гарнізоннай казармы, якая налічвае 11 казематаў, капаніра на 6 гарматаў, бакавых паўкапаніраў і тыльнага (гаржавога) капаніра. Усе збудаванні пятага форта Брэсцкай крэпасці злучаны падземнымі калідорамі, якія ў дадзеным выпадку называюцца патэрнамі. 

Пад валам з цэнтральным траверсам знаходзяцца казармы з анфіладнай сістэмай размяшчэння памяшканняў і скляпеністым перакрыццем. Роў з двума адзінарнымі і двума двайнымі эскарпамі (заднімі адхоннымі сценкамі рова) запоўнены вадой. Таўшчыня сценаў — 5-6 метраў. Памяшканні пад пярэднім валам маюць выхад ва ўнутраны двор.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Свод памятников истории и культуры Белоруссии 1990, с. 132.
2. 1 2  Пяты форт Брэсцкай крэпасці **(нявызн.)**.  Vedaj.by (2007—2019).
3. ↑  Музей «Форт № 5» **(нявызн.)**.  Ekskursii.by (2014—2019).

Літаратура
----------

* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад. В.Я.Абламскі, І.М.Чарняўскі, Ю.А.Барысюк. — Мінск: БелТА, 2009. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8.
* Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область/АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора, Белорус. Сов. Энцикл.; / Редкол.: С. В. Марцелев (гл. ред.) и др.. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1990. — 424 с. — ISBN 5-85700-017-3.

| ⛭Брэсцкая крэпасць |
| --- |
| Умацаванні | 
* Цытадэль
* Валынскае
* Цярэспальскае
* Кобрынскае

 |
| Цытадэль | 
* Белы палац
* Музей абароны крэпасці
* Брэсцкая (Трохарачная) брама
* Інжынернае ўпраўленне
* Холмская брама
* Мастацкі музей Брэста
* Гарнізонная царква
* Казарма 333 сталковага палка
* Цярэспальская брама
* Беластоцкая (Брыгідская) брама

 |
| Валынскае ўмацаванне | 
* Археалагічны музей «Бярэсце»
* Ваенны шпіталь
* Брэсцкі кадэцкі корпус
* Свята-Ражства-Багародзіцкі манастыр
* Паўднёвая (Мікалаеўская) брама

 |
| Цярэспальскае ўмацаванне | 
* Казармы транспартнай роты 17 Чырвонасцяжнага пагранічнага атрада
* Казармы курсаў шафёраў Беларускай пагранічнай акругі
* Варшаўскі праезд

 |
| Кобрынскае ўмацаванне | 
* Галоўны ўваход
* Кобрынская (Усходняя) брама
* Парахавы пограб
* Усходні форт
* Аляксандраўская (Паўночная) брама
* Заходні форт
* Паўночна-Заходняя брама (Графскі праезд)
* Казармы 125 сталковага палка

 |
| Форт №5 | 
* Форт «Граф Берг»
* Форт I
* Форт «8»
* Парахавы склеп №2
* Парахавы склеп №3

 |
| Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой» | 
* Смага
* Мужнасць
* Плошча Цырыманіялаў

 |
| Падзеі | 
* Будаўніцтва і разбурэнне гістарычнага Бярэсця
* Брэсцкія выступленні салдат
* Брэсцкі мір
* Абарона Брэсцкай крэпасці
	+ 1939
	+ 1941

 |