У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свіцязь.

**Свіцязь** — возера ў Навагрудскім раёне, каля мяжы з Карэліцкім раёнам, за 22 км на поўдзень ад Навагрудка, у басейне Моўчадзі, на Навагрудскім узвышшы, за 3 км на поўдзень ад вёскі Валеўка.

Назва
-----

Назва Свіцязь — балцка-яцвяжскага паходжання.

Ад літоўскамоўных аўтахтонаў з-пад Зецелы (Дзятлава) запісаны варыянт назвы *Svitožis*. У такой форме бачны заходнебалцкі (яцвяжскі) моўны ўплыў, бо літоўскі корань быў бы *Švit-*.

З гэтай назвай параўноўваюць прускі тапонім *Switthe*. Далей звязана з каранямі *švait- : švit- : šviet-* (*svait- : svit- : sviet-*) з семантыкай «свяціць, блішчэць», «светлы, блішчасты».

Назва Свіцязь значыць «Блішчастае (возера)».

Такое значэнне назвы Свіцязі выглядае зразумелым з увагі на асаблівую празрыстасць вады ў возеры Свіцязь, якую вызначае высокае змяшчэнне іонаў срэбра ў складзе вады.

Іншае возера Свіцязь — каля вярхоў Прыпяці, таксама вызначаецца празрыстасцю вады.

У кірунку ад Нёмана з поўначы на поўдзень паўтараюцца не толькі дзве назвы «Свіцязь», але і дзве іншыя яцвяжскія назвы — возера З’ята («Зьято», на левабярэжжы Нёмана, праз яго цякла рака Дзятлаўка) і балота *Zyatha* (былое возера на поўдзень ад нёманскай ракі Шчара). Абедзве ад *\*Zeitō* «Блішчастае (возера)». Гэта можа сведчыць, што тэрыторыя яцвягаў на поўдні сягала вярхоў Прыпяці. Ва ўсіх гэтых чатырох назвах уласцівы яцвяжскай мове пераход *š, ž* > *s, z*.

Да гідранімічнай спадчыны яцвягаў у гэтым рэгіёне далучаюць і назвы Зэльва, Сіпа, а таксама Ясельда, Грыўда, Саколда, Голда, Нёўда, Сёгда, у якіх другі складнік паходзіць ад яцвяжскага \**udā* «вада, рака».

Гідраграфія
-----------

Плошча 2,24 км². Найбольшая глыбіня 15 м. Даўжыня 1,7 км, найбольшая шырыня 1,6 км. Аб’ём вады 7,84 млн м³. Плошча вадазбору 14 км².

Катлавіна возера суфазійнага тыпу, у літаратуры часам называецца карставым, утварылася ў выніку прасадкі чацвярцічных адкладаў у падземныя пустоты. Форма возера круглаватая, слаба выцягнутая з поўначы на поўдзень. Вадазбор буйнаўзгорысты, пераважна складзены з лёсападобных суглінкаў.

Схілы катлавіны параслі лісцевым, месцамі хвойным лесам, на поўдні і паўднёвым захадзе забалочаныя, тарфяністыя. Прыбярэжная частка возера да глыбіні 3—5 м выслана пяском, глыбакаводная — ілам. Слаба зарастае.

Выцякае рака Сваротва, аднак каля вытоку яе пабудаваная плаціна, якая амаль не прапускае ваду ў межанны перыяд. Паверхневых вадацёкаў (рэк і ручаёў), якія ўпадаюць у возера, няма.

Флора і фаўна
-------------

У возеры растуць лабелія Дортмана (*Lobelia dortmanna*) і палушнік азёрны (*Isoëtes lacustris*), занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі. Сустракаюцца каўлінія гнуткая (*Caulinia flexilis*) і рэдкі від прыбярэжнік аднакветкавы (*Littorella uniflora*).

У лясах, якія добра захаваліся вакол возера, шмат чарніц, брусніц, суніц; на тарфяных лугах можна бачыць насякомаедныя расліны — расіца круглалістая (*Drosera rotundifolia*) і тлушчанка звычайная (*Pinguicula vulgaris*), а ў лясных гушчарах сярод вялікай разнастайнасці травяністай расліннасці — рэдкія архідэі.

У заапланктоне возера мноства відаў, тыповых цяпер для паўночных азёр, і сярод іх таксама рэлікты эпохі «Вялікай зімы». Прысутная тут вельмі рэдкая раслінная форма *Tetradinium javanicum*, якая апісана толькі для Явы, пражывае малюск *Planorbis stelmachaelius*, вядомы толькі для азёр Францыі, Бельгіі і Германіі.

Прыродакарыстанне і ахова
-------------------------

Яліна ў Свіцязі
Возера шчыльна акружае лес у кіламетровую шырыню. У 1970 годзе возера Свіцязь і прылеглыя да яго тэрыторыі былі абвешчаныя экалагічным запаведнікам. На беразе возера знаходзіцца пансіянат «Свіцязь», шматлікія зоны адпачынку.

Возера Свіцязь абвешчана заказнікам разам з лясным масівам плошчай 847 гектараў. Тут насаджаныя дуб, елка, граб, ясень, клён, асіна на невялікіх плошчах чаргуюцца з чыстымі хвойнікамі, алешнікамі, утвараючы больш за 25 розных тыпаў лесу.

Свіцязь у культуры
------------------

### У паданнях

Здымак Свіцязі канца XIX стагоддзя
Вядома некалькі народных паданняў звязаных з возерам Свіцязь, у тым ліку пра яго ўзнікненне.

У некалькіх з гэтых паданнях фігуруе надзвычайная істота ў дзявочым абліччы, якая з’яўляецца са дна возера. Яна спачатку злуе на людзей, што яе патурбавалі, але потым распавядае ім, што на месцы возера Свіцязь стаяў горад, які пазней быў затоплены.

У астатніх паданнях асобна апісваецца затапленне паселішча і ўзнікненне на яго месцы возера.

У трэцім сюжэце (ён скантамінаваны з першым, пра дзяўчыну — «дух» возера) у паданнях фігуруюць старажытныя князі («Міндоўг», «Мендаг», «Туган»), якія змагаюцца з ворагам («рускі цар», «наезны вораг з поўначы», «князь рускі»). Гэты сюжэт пазнейшы — ён выглядае плёнам рамантычных настрояў і, імаверна, пазычаны з паэмы Адама Міцкевіча «Свіцязь».

Карціна «Свіцязь» польскага мастака Юліяна Фалата
### У паэзіі

Казімір Альхімовіч. Свіцязянка, 1898—1900
Паблізу Свіцязі нарадзіліся Ян Чачот і Адам Міцкевіч: Чачот — з Малюшычаў, Міцкевіч — з Завосся.

Чачот і Міцкевіч, а таксама іх сябар па Віленскім універсітэце і «Таварыстве філаматаў» Тамаш Зан — аўтары баладаў, натхнёных возерам Свіцязь і народнымі паданнямі пра яго. Яны напісаныя прыкладна адным часам, у паслястудэнцкія 1819—1821 гады.

У паэме Яна Чачота «Свіцязь» (1819) і ў паэме Тамаша Зана «Свіцязь-возера» (1820) паэты абапіраліся на распаўсюджаныя народныя паданні пра ўзнікненне возера на месцы горада, што праваліўся. Тое ж паданне натхніла Адама Міцкевіча на напісанне паэмы «Свіцязь». Ягоная ж паэма «Свіцязянка» развівае іншае вядомае паданне — пра дзяўчыну «дух» Свіцязі, у якую закахаўся просты чалавек. Трэцяя балада ў Міцкевіча з цыкла, прысвечанага Свіцязі, — «Рыбка».

Побач з возерам Свіцязь ляжыць камень, на якім (у беларускім перакладзе) выбітая страфа з балады «Свіцязь»:

Ktokolwiek będzisz w nowogródzkiej stronie,  

Do Płużyn ciemnego boru  

Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,  

Byś się przypatrzył jezioru.

Міцкевічава паэма «Свіцязянка» натхніла менскую паэтку Гэлену Цыпрынскую напісаць паэму «Свіслачанка» (польск. *Świsłoczanka*), апублікаваную ў 1909 годзе ў віленскай польскамоўнай літуанафільскай газеце «Litwa». У абедзвюх паэмах дзейнічае надзвычайная істота ў жаночым абліччы (увасабленне, адпаведна, возера Свіцязь і ракі Свіслач), з якой камунікуе просты чалавек.

### У кінематографе

У 2011 годзе на студыях Human Ark і Se-ma-for  (руск.) (бел. створаны анімацыйны фільм па матывах балады. Аўтар сцэнарыя і рэжысёр Каміль Поляк.

Зноскі
------

1. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. V. 1981. С. 322.
2. ↑  *В. Н. Топоров.* Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 290—291.
3. ↑
4. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2023. Праверана 6 красавіка 2023.
5. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. III. Vilnius, 1961. С. 601—602.
6. ↑  ЭПБ. Т. 4. С. 471
7. ↑  Легенды і паданні. Мн. 1983. № 683—691. С. 391—395.
8. ↑  Легенды і паданні. № 683—685.
9. ↑  Легенды і паданні. № 686—688.
10. ↑  Свіцязь
11. ↑  Свіцязянка
12. ↑  Рыбка
13. ↑  Helena Cyprinska. Świsłoczanka // Litwa. Nr. 17 (23). 1909. C. 248—251 [скразная нумарацыя].

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Свіцязь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 268. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* M. Domański  (польск.) (бел. *Świteź. Balladowe jezioro Adama Mickiewicza*, «Rota», 1998, nr 2/3.

Спасылкі
--------

* Изображение озера Свитязь на globustut.by  (руск.)
* Последствия аномальной жары: озеро Свитязь пора спасать от туристов!(недаступная спасылка)  (руск.)