**Духоўна-рыцарскія ордэны** — у Заходняй Еўропе ваенна-манаскія арганізацыі рыцараў, якія ствараліся ў перыяд крыжовых паходаў у 12—13 стст. пад кіраўніцтвам каталіцкай царквы галоўным чынам для крыжовых паходаў і вайны з нявернымі: супраць Ісламу ў Святой зямлі, у Іспаніі ці ў Турцыі, або супраць язычнікаў у Літве, у Эстоніі ці ў Прусіі з мэтай распаўсюджвання каталіцтва (пасля Рэфармацыі часам і пратэстанцтва). Пазней ордэны маглі стаць свецкімі.

Да духоўна-рыцарскіх ордэнаў адносяцца ордэны: Іаанітаў, Тампліераў, Тэўтонскі ордэн, Ордэн Алькантара, Ордэн Калатравы і інш.

Членства
--------

Як манахі, члены духоўна-рыцарскіх ордэнаў давалі зарокі ўстрымання, паслушэнства, беднасці. Як рыцары-феадалы яны насілі зброю, удзельнічалі ў заваявальных паходах. Маладых прыхільнікаў называлі неафітамі. Неафіт павінен быў прайсці абавязковы абрад прысвячэння.

Структура ордэна
----------------

Структура духоўна-рыцарскіх ордэнаў была іерархічнай. Кожны ордэн узначальваў вялікі магістр (гросмайстар), які выбіраўся пажыццёва і зацвярджаўся Папам. Яму падпарадкоўваліся начальнікі «правінцый» (мясцовых падраздзяленняў ордэна) — прыёры, а таксама маршалы (якія распараджаліся фінансамі ордэна), камандоры (кашталяны замкаў і крэпасцей) і інш. Яны складалі генеральны капітул, які склікаўся перыядычна і меў заканадаўчую ўладу. Большую частку ордэнаў складалі браты-рыцары.

Гісторыя
--------

Дзякуючы падараванням, захопам, ліхвярскім і гандлёвым здзелкам духоўна-рыцарскія ордэны зарабілі вялікія станы, сталі буйнымі зямельнымі ўласнікамі, якія жорстка эксплуатавалі залежнае сялянства, і набылі значную эканамічную і палітычную сілу. З умацаваннем у еўрапейскіх дзяржавах цэнтралізаванай улады духоўна-рыцарскія ордэны паступова страцілі значэнне, хоць некаторыя з іх (напрыклад, Тэўтонскі) працягваюць існаваць дагэтуль.

Спіс ордэнаў
------------

| Эмблема | Назва | Год заснавання | Год роспуску | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Ордэн гаспітальераў | 1099 | існуе | З'яўляецца найстаражытным рыцарскім ордэнам. Пэўны час уваходзіў у склад Ордэна тампліераў, але пасля арышту апошніх стаў самастойным ордэнам |
|  | Ордэн Тампліераў | 1119 | 1312 | Адзін са старажытных ордэнаў. з-за арышту некалькіх рыцараў стаў тайным таварыствам |
|  | Ордэн Святога Лазара | 1142 | існуе |  |
|  | Ордэн Калатравы | 1158 | 1838 |  |
|  | Ордэн Сант'яга | 1170 | існуе |  |
|  | Ордэн Манжуа | 1173 | 1221 | Быў далучаны да Ордэна Калатравы. |
|  | Ордэн Авіса | 1176 | 1910 | У 1917 г. адноўлены ў якасці асабліва грамадзянскага ордэна. |
|  | Тэўтонскі ордэн | 1193 | існуе | Быў распушчаны ў 1809 годзе падчас Напалеонаўскіх войнаў. Адноўлены ў 1834, як манаскі |
|  | Ордэн Сан-Хорхэ дэ Альфама | 1201 | 1400 | У 1400 г. увайшоў у склад Ордэны Мантэсы. |
|  | Ордэн мечнікаў | 1202 | 1237 | У 1237 г. увайшоў у склад Тэўтонскага ордэна як Лівонскае ландмайстарства тэўтонскага ордэна. |
|  | Добрынскі ордэн | 1216 | 1235—1240 |  |
|  | Ордэн Мантэсы | 1317 | 1835 |  |
|  | Ордэн Хрыста | 1323 | 1789 | Правапераемнік тампліераў на тэрыторыі Партугаліі. У 1917 г. адноўлены ў якасці асабліва грамадзянскага ордэна. |
|  | Ордэн Святой Труны Гасподняй | 1099 | існуе |  |
|  | Ордэн Дракона | 1408 | ~1437 |  |
|  | Ордэн Св. Марыі Віфліемскай | 1459 | існуе | З 1479 спыняе функцыянаваць у якасці цэласнай ваеннай арганізацыі. |
|  | Ордэн Святога Георгія | 1464 |  |  |
|  | Ордэн Святога Стэфана | 1561 |  |  |
|  | Ордэн Святога Духа | 1578 | 1830 |  |
|

Гл. таксама
-----------

* Ордэн, арганізацыя
* Манаскія ордэны
* Рыцарскія ордэны

Літаратура
----------

* Forey, Alan John. The Military Orders: From the Twelfth to the Early Fourteenth Centuries. Basingstoke: Macmillan Education, 1992.
* Повседневная жизнь тамплиеров в XIII веке. Жорж Бордонов.издательство: Мол. гвардия
* *Акунов В.В.* История военно-монашеских орденов Европы. — Москва: Вече, 2012. — 468 с. — ISBN 978-5-9533-5706-7.

Спасылкі
--------

* The Military Orders  (англ.)