recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ко́пыш** — балота вярховага (67 %), пераходнага (25 %), нізіннага (8 %) тыпаў на паўднёвым усходзе Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці Беларусі, у водазаборы ракі Талька. Плошча 1,2 тыс. га. Глыбіня торфу да 5,3 м, сярэдняя 2,3 м. На 1978 год запасы торфу складалі 2,8 млн т. Раней вялася здабыча торфу. Амаль усё балота занята хвойным лесам. Асушана дрэнажом каля 100 га, выкарыстоўваецца пад ворыва і сенажаць.

На балоце біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння.

Літаратура
----------

* Копыш // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — С. 57. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пастарнацкі.
**Фёдар Ігнатавіч Пастарнацкі** (25 (13) снежня 1845, в. Дукора Ігуменскі павет Мінскай губерні — 20 (7) жніўня 1902, в. Пяцеўшчына) — расійскі навуковец у галіне ўнутранай медыцыны, адзін з заснавальнікаў бальнеалогіі і курарталогіі ў Расіі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і святара. Скончыў Мінскую духоўную семінарыю, паступіў на медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта, які скончыў ў 1871 годзе атрымаўшы дыплом лекара з адзнакай.

З 1872 года малодшы доктар пяхотнага палка, пазаштатны ардынатар тэрапеўтычнай клінікі медыцынскага факультэта, выкладчык ваенна-фельчарскай школы, старэйшы доктар шпіталя. З 1879 года ардынатар Брэст-Літоўскага ваеннага шпіталя, адкуль Ф. Пастарнацкі накіраваны ў клініку кафедры агульнай дыягностыкі і тэрапіі Пецярбургскай ваенна-медыцынскай акадэміі прафесара Ю. Т. Чудноўскага.

Вёў вялікую педагагічную і навуковую работу. У 1888 годзе абараніў доктарскую дысертацыю пра дзеянне гарачкапаніжальных сродкаў на тэмпературу цела пры ліхаманцы. З 1888 года прыватдацэнт, з 1893 — прафесар шпітальнай тэрапеўтычнай клінікі Ваенна-медыцынскай акадэміі і яе загадчык.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Ф. Пастарнацкі шмат зрабіў для вывучэння захворванняў унутраных органаў. Вядома манаграфія — «Піэліт». Тэрапеўт прапанаваў арыгінальны метад пальпацыі нырак. Сімптом Пастарнацкага шырока выкарыстоўваецца ў практыцы. Выкарыстоўваў медыцынскую апаратуру: кардыёграф, уратаскоп.

Адзін з важных бакоў дзейнасці прафесара Пастарнацкага — прымяненне фізіятэрапеўтычных і курортных метадаў лячэння. У прыватнасці, ён вывучаў уздзеянне каўказскіх мінеральных водаў на арганізм хворага. Пастарнацкі актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі Усерасійскай гігіенічнай выстаўкі (1894). Праз некалькі гадоў па выстаўцы з яго настойлівай прапановы адбыўся 1-ы з’езд па кліматалогіі, бальнеалогіі і гідрабіялогіі.

Памяць
------

У двары Крупіцкай урачэбнай амбулаторыі ўсталяваны мемарыяльны камент, на яе фасадзе - памятны знак у гонар прафесара Ф. І. Пастарнацкага. Адна з вуліц Крупіцы носіць яго імя.

Зноскі
------

1. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 8 чэрвеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. ↑  И. В. Загашвили, А. С. Рудой. ЧТОБЫ ПОМНИЛИ (ПАМЯТИ ПРОФЕССОРА Ф. И. ПАСТЕРНАЦКОГО)  (руск.)

Літаратура
----------

* *Бялоў С.* Мінская праўда. 1997. 9 студз.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17). — С. 169.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 5576 0497 · NKC: nlk20010096590 · VIAF: 9803154260412724480007, 84825156 |
Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украінскай дзяржавы.      **Палеская акруга**
**Палеская акруга** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Украінскай дзяржавы. Створана 14 жніўня 1918 года па пастанове Савета міністраў. Адміністрацыйны цэнтр размяшчаўся ў горадзе Мазыр. Узначальваў старостам. Іншая назва — **Палескае староства**.

Кароткае апісанне
-----------------

У склад акругі ўвайшлі:

* Мазырскі павет Кіеўскай губерні
* Рэчыцкі павет Кіеўскай губерні
* Пінскі павет Валынскай губерні
* Паўднёвыя раёны Слуцкага павета
* Паўднёвыя раёны Бабруйскага павета

У часы Расійскай імперыі ўсе землі Палескай акругі ўваходзілі ў склад Мінскай губерні.

Уваходжанне Палесся ў склад Украіны было адобрана Германскай імперыяй, якая не прызнавала самастойнасці Беларускай народнай рэспублікі.

Крыніцы
-------

1. ↑  Бойко, Олена. Територія, кордони і адміністративно-територіальній поділ Української Держави гетьмана П. Скоропадського (1918) // *Регіональна історія України*. Збірник наукових статей. — 2009. — Випуск 3.— С. 223.
*Казакі пішуць пісьмо да султана*. Карціна І. Рэпіна, 1878—1891.
**Запарожская Сеч**, **Казацкая рэспубліка** — палітычная і вайскова-адміністрацыйная арганізацыя ўкраінскага казацтва, якая ўтварылася ў першай палове XVI ст.

Гісторыя
--------

Размяшчалася на тэрыторыі Запарожжа, каля вострава Хорціца. Узнікненне Запарожскай сечы было абумоўлена каланізацыяй Сярэдняга Прыдняпроўя феадаламі Вялікага княства Літоўскага, узмацненнем прыгоннага і нацыянальнага прыгнёту і прабуджэннем самасвядомасці ўкраінскага народа. За першыя дзесяцігоддзі XVI ст. Сечы ўдалося падпарадкаваць сваёй уладзе значную тэрыторыю Сярэдняга Прыдняпроўя і зазваць на свой бок значную частку казакоў, прыток якіх павялічыўся пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай (1569). Войска Сечы ўзначаліла барацьбу ўкраінскага народа супраць Рэчы Паспалітай. Пасля злучэння левабярэжнай Украіны з Расіяй Запарожская Сеч захоўвалася расійскімі ўладамі для абароны паўднёвых меж ад набегаў крымскіх татараў. У сувязі з прызнаннем крымскім ханам расійскага падданства (1774) асноўная ваенная функцыя Запарожскай Сечы страціла сваё значэнне. У 1775 Кацярына II сваім указам скасавала Запарожскую Сеч. Частка запарожцаў збегла ў межы Асманскай імперыі, частка была пераселена Кацярынай II на Кубань (гл. кубанскія казакі).

Вайсковы лад
------------

Ёзэф Брандт. *Абоз запарожцаў*
Войска дзялілася на палкі і сотні. Сотня ўяўляла сабой тактычную адзінку войска і мела колькасць 180 чалавек. Полк складаўся з трох сотняў агульнай колькасцю 540 чалавек. Агульнараспаўсюджаным сродкам падчас стэпавых паходаў у запарожцаў быў табар, гэта значыць, чатырохвугольны шэраг вазоў, які мог усталёўвацца ў некалькі шэрагаў і змацоўваўся ланцугамі.

Казацкі полк у 1610 годзе налічваў каля 2000 казакоў, дзяліўся на 4 роты, па 500 казакаў у кожнай. Роты дзяліліся на сотні, а сотні на курані. На чале палка стаяў палкоўнік, пад ім абозны і пісар. На чале роты стаяў ратнік[*крыніца?*], на чале сотні — сотнік, а на чале кураня — атаман. У 1625 годзе казакі дзяліліся на 6 палкоў, у 1648 — на 23.

Гл. таксама
-----------

* Казацтва

Спасылкі
--------

* Энцыклапедыя ўкраінскага казацтва(недаступная спасылка) Архівавана 23 студзеня 2010.
**Прыбугскае Палессе** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Брэсцкім раёне. Заснаваны ў 2003 для захавання ўнікальных прыродных ландшафтаў з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл. 

Плошча 7950 га. Асноўны від ландшафту — пласкахвалістая водна-ледавіковая раўніна з дзярнова-падзолістымі пясчанымі і забалочанымі тарфяна-балотнымі глебамі.

Пад лясамі 93% плошчы; прадстаўлены ўсе фармацыі лясоў Беларусі (за выключэннем шэраальховых), пераважаюць хваёвыя лясы. Ёсць унікальныя раслінныя згуртаванні: хвойнікі плюшчавы, чыставуставы; лугавая садружнасць райграсу сярэднееўрапейскага; лясы брызглінавыя, ядлоўцавыя з дрэвападобнымі экзэмплярамі вышынёю да 10 м; лясы з вішні птушынай (чарэшні). У флоры болыл за 500 відаў сасудзістых раслін, з якіх у Чырвоную кнігу занесены чыставуст каралеўскі, увярэднік лясны, каласняк пясчаны, гваздзік картузіянскі, гайнік цёмна-чырвоны, кадзіла сармацкае, касач сібірскі і інш. 

У фаўне 58 відаў млекакормячых, 166 — птушак, усе віды рэптылій і амфібій, што пашыраны на Беларусі, 32 віды рыб. 75 відаў жывёл уключаны ў Чырвоную кнігу, у т.л. соня арэшнікавая, барсук, начніцы сажалкавая і Натэрэра, шыракавушка еўрапейская, вячэрніца малая, кажанок паўночны, арлан-белахвост, гагара чорнаваллёвая, скапа і інш.

Літаратура
----------

* *Лабанок П.* Прыбугскае Палессе // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

| Біясферныя рэзерваты Беларусі |
| --- |
| 
Белавежская пушча ·  Бярэзінскі біясферны запаведнік ·  Гродзенская пушча ·  Прыбугскае Палессе
 |
Валынскае Палессе як фізіка-геаграфічная вобласць Украінскага Палесся.
**Валынскае Палессе** (укр.: Волинське Полісся) — фізіка-геаграфічная вобласць Украінскага Палесся, цягнецца з захаду на ўсход паміж рэкамі Заходні Буг і Случ (прыток Гарыні). Займае большую частку Валынскай вобласці і паўночна-заходнюю частку Ровенскай вобласці Украіны, на поўначы мяжуе з Беларускім Палессем.

Тэрыторыя ляжыць у межах заходняха схіла Украінскага шчыта і Валына-Падольскай монакліналі. Характарызуецца значным пашырэннем ледавіковых і карставых форм рэльефу, далінніх ландшафтаў, залішнім увільгатненнем, развіццём пераўвільготненых зямель і балот, шматлікіх (звыш 200) азёр, высокай лясістасцю. Тут пераважаюць нізінныя ландшафты зоны мяшаных лясоў (45 %), лугава-балотныя ландшафты (каля 10 %) і марэнна-зандавыя раўніны, у т.л. Валынская града. Сярод дачацвярцічных адкладаў найбольш пашырана пароды мелавога ўзросту, якія абумоўліваюць развіццё карставых форм рэльефу — азёрных катлавін (найбольшае — возера Свіцязь), леек, фарміраванне дзярнова-карбанатных глеб. Валынскае Палессе мае густую гідраграфічную сетку, якая складаецца з вярхоўя ракі Прыпяць і яе прытокаў (Тур'і, Стыра, Гарыні і інш.). У межах вобласці — Шацкі нацыянальны прыродны парк.

Літаратура
----------

* *Маринич О. М.* Волинське Полісся // Енциклопедія Сучасної України. Т. 5: «Вод» — «Гн» / Гол. редкол.: І. М. Дзюба, А. І. Жуковський, М. Г. Железняк та ін.; НАН України, НТШ. Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2006. 728 с. — ISBN 966-02-3355-8  (укр.)
**Гельмут Фаска** (в.-луж.: Helmut Faska; нар. 8 красавіка 1932, вёска Вуежк, Верхняя Лужыца, Германія) — сербалужыцкі вучоны-сарабіст, лінгвіст і славіст. Дырэктар Сербалужыцкага інстытута (1990—1992). Адзін з аўтараў «Сербалужыцкага лінгвістычнага атласа» (Serbski rěčny atlas).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 8 красавіка 1932 года ў сербалужыцкай вёсцы Вуежк. Пасля Другой сусветнай вайны вучыўся ў Чэшскай гімназіі ў Варнсдорфе. У 1951 годзе працягнуў навучанне ў пашыранай сербалужыцкай гімназіі ў Будзішыне. З 1953 года вывучаў славістыку ў Лейпцыгскім універсітэце, па заканчэнні якога працягнуў сваё навучанне ў Маскоўскім універсітэце. З 1958 года працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце сербалужыцкага народазнаўства (сёння — Сербалужыцкі інстытут). У 1969 годзе абраны старшынёй «Верхнялужыцкай моўнай камісіі». З 1988 года займаўся навукова-выкладчыцкай дзейнасцю.

З 1965 па 1996 год сумесна з Гельмутам Еньчам і Фрыда Міхалкам займаўся выданнем 15-томнага «Сербалужыцкага моўнага атласа». У 1981 годзе ў супрацоўніцтве з Фрыда Міхалкам напісаў акадэмічнае сачыненне *«Gramatika hornjoserbskeje spisowneje rěče přitomnosće. Morfologija»*. У 1984 годзе за сваю навуковую дзейнасць удастоены прэміі імя Якуба Чышынскага. У 1990—1992 гадах дырэктар Сербалужыцкага інстытута.

У час, калі быў членам Міжнароднай славянскай камісіі, удзельнічаў у стварэнні «Агульнаславянскага лінгвістычнага атласа» (General Slavic Linguistic Atlas).

У 2003 годзе выдаў падручнік верхнялужыцкай мовы *«Pućnik po hornjoserbšćinje»* (Даведнік па верхнялужыцкай мове), які стаў асновай стандартнага метадалагічнага дапаможніка для выкладчыкаў верхнялужыцкай мовы.

Зноскі
------

1. ↑  Hornjoserbska rěčna komsija (HRK) Архівавана 27 снежня 2014 года.

Літаратура
----------

* Ad multos annos, Drogi Panie Profesorze! // Zeszyty Łużyckie, t. 45, Warszawa, 2011

Спасылкі
--------

* Бібліяграфія  (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90713893 · GND: 12846318X · ISNI: 0000 0001 1676 7335 · LCCN: n80136242 · NKC: jx20071122044 · NTA: 068892357 · NUKAT: n97010451 · SUDOC: 199455546 · VIAF: 77366478 |

 |
Дынаміка выяўлення калязямных астэроідаў рознымі праектамі пачынаючы з 1995 года
**Spacewatch** — гэта праект універсітэта Арызоны, мэтай якога з'яўляецца пошук і адкрыццё малых целаў Сонечнай Сістэмы.

Праект быў заснаваны ў 1980 годзе прафесарам Томам Герэльсам у Кіт-Пікскай абсерваторыі, а цяпер яго ўзначальвае доктар Роберт Макмілан.

Прылады
-------

0,91-м f/3 рэфлектар
* код абсерваторыі: 691
* поле зроку: 2,9 квадратных градусу
* стандартная працоўная вытрымка: 120 з
* пранікальнасць: 21,7 V

1,8-м f/2,7 рэфлектар
* код абсерваторыі: 291
* поле зроку: 0,78°, дрыфт-скан
* пранікальнасць: 22,2 V

Адкрыцці
--------

Адкрыцці, здзейсненыя ў рамках гэтага праекта, вельмі разнастайныя. Было выяўлена некалькі невядомых раней калязямных астэроідаў:

* 1991 VG
* 1997 XF11,

астэроідаў з групы Кентаўраў:

* (5145) Фол
* (7066) Нес
* (8405) Асбал

і некалькі аб'ектаў пояса Койпера:

* (20000) Варуна
* (55637) 2002 UX25.

Ізноў быў адкрыты астэроід (719) Альберт  (англ.) (бел. які да гэтага часу амаль 90 лёт лічыўся страчаным. Акрамя таго, была адкрыта перыядычная камета 125P/Spacewatch. Адзін са спадарожнікаў Юпітэра — Калірое — таксама абавязана сваім адкрыццём гэтаму праекту. У гонар гэтага праекта быў названы адзін з астэроідаў галоўнага пояса — (4255) Spacewatch  (англ.) (бел. дарэчы таксама адкрыты ў рамках гэтага праекта.

Гл. таксама
-----------

* Цэнтр малых планет
* Pan-STARRS
* Лабараторыя пошуку калязямных астэроідаў імя Лінкальна
* Агляд Каталіна

Зноскі
------

1. ↑  *The Spacewatch Project*. Arizona Board of Regents. 2010.

| Праекты па пошуку малых целаў Сонечнай сістэмы |
| --- |
| 
PLS · T1S · T2S · T3S · PCAS · NEAT · LINEAR · LONEOS · Catalina · DES · Spacewatch · BATTeRS · UDTS · UDAS · UESAC · CINEOS · ODAS · NEOWISE · Pan-STARRS
 |
**Но́вая Гусяві́ца** (трансліт.: *Novaja Husiavica*, руск.: Новая Гусевица) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Гусявіцкага сельсавета.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

У 25 км на паўднёвы ўсход ад Буда-Кашалёва, 11 км ад чыгуначнай станцыі Уза (на лініі Жлобін — Гомель), 30 км ад Гомеля.

### Гідраграфія

На ўсходзе і поўначы меліярацыйныя каналы.

Транспартная сетка
------------------

Аўтамабільная дарога Крыўск — Уваравічы. Планіроўка складаецца з ледзь выгнутай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, да якой далучаюцца дзве крывалінейныя вуліцы з завулкамі. Забудова двухбаковая, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

Гісторыя
--------

Па пісьмовых крыніцах вядомая з пачатку XIX стагоддзя, калі вёска Гусявіца падзялілася на дзве: Старая Гусявіца і Новая Гусявіца, у Рудзянецкай воласці Беліцкага павета Магілёўскай губерні. Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ў валоданні графіні А. М. Мелінай. Па перапісу 1897 года знаходзіліся: школа граматы, хлебазапасны магазін, 2 ветракі, карчма. Больш за палову гаспадарак займаліся вырабам фурманак, калёс, санак. У 1909 годзе 1338 дзесяцін зямлі, школа, млын.

З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Новагусявіцкага сельсавета Уваравіцкага раёна Гомельскай акругі. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Вольная праца», дзейнічалі вятрак, дрэваапрацоўчая майстэрня і кузня.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў баях за вёску ў лістападзе 1943 года загінулі 12 савецкіх салдат (пахаваны ў брацкай магіле на могілках). На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 189 жыхароў, у памяць пра якіх у 1971 годзе ў цэнтры вёскі ўсталяваны абеліск.

У 1959 годзе ў складзе калгаса імя В. І. Леніна (цэнтр — вёска Старая Гусявіца). Лесапільня, млын, швейная майстэрня, базавая школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, сталовая, магазін.

Насельніцтва
------------

### Колькасць

* 2004 год — 215 гаспадарак, 623 жыхары.

### Дынаміка

* 1897 год — 114 двароў, 795 жыхароў (паводле перапісу).
* 1909 год — 817 жыхароў.
* 1959 год — 564 жыхары (паводле перапісу).
* 2004 год — 215 гаспадарак, 623 жыхары.

Вядомыя ўраджэнцы
-----------------

* Аркадзь Тарасавіч Кобрусеў (нар. 1937) — Герой Сацыялістычнай Працы (1988).

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2004. — 632 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0303-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Гусявіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Старая Гусявіца |  |
| Пасёлкі | Грыгараўка ·  Зара ·  Люткава ·  Пушча ·  Уладзіміраўка ·  Чырвоны Свет |
| Аграгарадкі | Пянчын |
| Вёскі | Аляксандраўка ·  Новая Гусявіца |
Бернскі дублон (Respublica Bernensis)
**Дублон** (ісп.: doblón — двайны) — іспанская залатая манета вартасцю ў 4 эскуда (2 пістоля, адкуль і паходзіць назва). Чаканка манеты пачалася ў 1566 годзе і працягвалася да 1849 года. Часам дублонамі завуць таксама манеты, роўныя 2 эскуда (пістоль) і 8 эскуда (квадрупль).

Дублон быў вельмі папулярны як у Еўропе, так і ў іспанскіх уладаннях Новага Свету. На ўзор дублона, які насіў у Францыі назву *пістоль*, быў створаны залаты французскі луідор і некаторыя іншыя тыпы залатых манет краін Еўропы.

Папулярнасць дублона ў якасці рэзервовай валюты для ўсяго Новага Свету прывяла да таго, што значная колькасць манет была схавана, што добра адлюстравана ў мастацкай літаратуры на пірацкую тэму, дзе дублоны — неад’емны складнік пірацкіх скарбаў.
**Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі** (21 (9) ліпеня 1863 — 4 мая 1930) — беларускі педагог, гісторык, музейны работнік і краязнавец. Член Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (1911—1918).

Біяграфія
---------

У 1886 годзе скончыў Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут, да 1896 выкладаў рускую мову ў Беластоцкім рэальным вучылішчы, з 1896 па 1903 гісторыю і геаграфію ў Мінскай гімназіі. У 1903—1906 гг. памочнік архіварыўса Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актаў, кіраўнік канцылярыі Віленскай навучальнай акругі.

У 1911—1918 гг. жыў у Віцебску ў доме № 4 па вуліцы Талстога. Працаваў дырэктарам рэальнага вучылішча (1911—1917), лектарам і выкладчыкам у навучальных установах (1918—1921), загадчыкам музея В. Федаровіча, навуковым супрацоўнікам і намеснікам дырэктара гістарычнага музея (1921—1927). У 1919—1924 гг. з'яўляўся членам камісіі па ахове помнікаў даўніны і мастацтва, акруговага грамадства краязнаўства (1924—1927).

Краязнаўчую дзейнасць пачаў з раскопак курганоў у Барысаўскім павеце. Аўтар прац па гісторыі Мсціслава, Мінскай гімназіі, старажытнай архітэктуры Віцебска і Беларусі, арганізацыі музейнай справы ў Віцебску.

Ушанаванне памяці
-----------------

* У Віцебску ў гонар Уладзіміра Краснянскага ўсталявана мемарыяльная дошка

Зноскі
------

1. ↑  Мемарыяльная дошка Уладзіміру Краснянскаму

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6-і т. Т. 4. Кадэты — Ляшчэня. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 252. — 432 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 751 с. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 9437154260542524480001 · БАП: 129184 |
**Смо́льня** — сяліба ў Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці, адна з мемарыяльных сядзіб Якуба Коласа. Аддалена на 1,5 км ад Мікалаеўшчыны.

У 1910 годзе сям’я Міцкевічаў пераязджае са згарэлай Мікалаеўскай карчмы ва ўрочышча Смольня каля мястэчка, дзе яна атрымала дазвол будавацца. У ёй жылі маці Якуба Коласа Ганна, дзядзька Антось, браты Уладзь, Міхась і Язэп, сёстры Міхаліна, Алена і Марыя. З прычыны таго, што Якуб Колас падчас будаўніцтва сялібы адбываў пакаранне ў Мінскім астрозе за настаўніцкі з’езд, упершыню ён наведаў яе ў 1911 годзе. У тым жа годзе ён пасадзіў у Смольні ліпы, пад якімі ў 1912 годзе праходзіла першая сустрэча Якуба Коласа з Янкам Купалам. Паэт бываў у Смольні ў 1911—1914 гадах, дзе працаваў над паэмамі «Новая зямля» і «Сымон-музыка». Апошні раз наведаў сялібу 30 красавіка 1956 года.

У 1967 годзе ў Смольні быў адкрыты літаратурны музей, размешчаны ў адмыслова пабудаваным цагляным будынку. Пабудовы часоў паэта ў 1972 годзе былі адноўлены, і зараз у іх выстаўляюцца побытавыя рэчы, якімі карысталіся Міцкевічы, фотаздымкі, каштоўныя дакументы, рэдкія выданні твораў паэта.

Ліпы, пасаджаныя Якубам Коласам у 1911 годзе, з’яўляюцца батанічным помнікам прыроды мясцовага значэння.

Зноскі
------

1. ↑  Смольня — філіял музея Якуба Коласа

| ⛭Якуб Колас |
| --- |
| Паэмы | 
* ✰ Новая зямля
* Сымон-музыка

 |  |
| Раманы | 
* На ростанях
* На шляхах волі

 |
| Коласаўскія мясціны | 
* Дом, дзе жыў Якуб Колас
* Акінчыцы
* Альбуць
* Карчма
* Ласток
* Смольня

 |
| Помнікі | 
* Мінск
* Мікалаеўшчына
* Вайсковыя могілкі

 |
| Асобы | 
* Ганна Юр’еўна Міцкевіч
* Міхал Казіміравіч Міцкевіч
* Антон Лёсік
* Язэп Лёсік
* Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч
* Міхась Канстанцінавіч Міцкевіч

 |
| Установы, падзеі і рэчы, звязаныя з імем Коласа | 
* Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа
* Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа
* Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа
* Плошча Якуба Коласа
* З’езд настаўнікаў Мінскай губерні
* Літаратурна-этнаграфічны музей Якуба Коласа
* Партрэт
* Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа
* Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ
* Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа
* Філіял Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа
* Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі
* Школа імя Якуба Коласа
* Вуліца (Гомель)
* Вуліца (Мінск)
* Купала і Колас

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Майсеня.

**Анатоль Іосіфавіч Майсеня** (4 студзеня 1959 — 12 лістапада 1996) — беларускі журналіст і палітолаг.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 4 студзеня 1959 года ў вёсцы Вялікая Ліпа Нясвіжскага раёна ў сям’і настаўнікаў. Скончыў Мінскі дзяржаўны інстытут замежных моў і аспірантуру Інстытута філасофіі і права Акадэміі навук Беларусі. Кандыдат філасофскіх навукаў. Працаваў каментатарам на Беларускай тэлевізіі, карэспандэнтам інфармацыйных праграм ТСН і «Вести» па Беларусі, палітычным аглядальнікам «Народнай газеты».

З кастрычніка 1992 года — прэзідэнт Нацыянальнага цэнтра стратэгічных ініцыятыў «Усход-Захад». У 1995 годзе Майсеня балатаваўся на выбарах у Вярхоўны Савет 13 склікання.

### Аўтакатастрофа

12 лістапада 1996 года па дарозе з канферэнцыі ў Італіі Анатоль Майсеня трапіў у аўтамабільную аварыю на шашы Брэст — Мінск і памёр па дарозе ў шпіталь. Паводле афіцыйнай версіі следства, Майсеня «не справіўся з кіраваннем» аўтамабілям і зрабіўся прычынцам аварыі.

Паводле неафіцыйнай версіі, аварыя магла быць падстроенай з мэтай забойства Майсені. У прыватнасці, як забойства абазначыў смерць Майсені тагачасны міністр унутраных спраў Юрый Захаранка. Заява Захаранкі каталізавала плёткі пра тое, што забойства было арганізавана беларускімі ўладамі дзеля ліквідацыі ўплывовага апанента напярэдадні рэферэндума 1996 года.

Магіла Анатоля Майсені на Паўночных могілках
У 1996 годзе за артыкул «Беларусь во мгле» Беларуская асацыяцыя журналістаў пасмяротна ўзнагародзіла Анатоля Майсеню прэміяй за найлепшы аналітычны матэрыял.

Зноскі
------

1. ↑  Неоконсерватизм как отражение кризиса современного буржуазного политического сознания в США : Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филос. наук: 09.00.02 / Майсеня Анатолий Иосифович; Акад. наук Бел. ССР, Ин-т философии и права. — Мн. 1986. — 26 с.
2. ↑

Спасылкі
--------

* Погибшему журналисту Анатолию Майсене исполнилось бы 50 лет (руск.)
* Мікола Раманоўскі. «Страна несбывшихся надежд» Анатоля Майсені Архівавана 18 мая 2012.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13598729w · ISNI: 0000 0001 1062 4763 · LCCN: n98037098 · NKC: jn20000701127 · NTA: 17166518X · NUKAT: n98032093 · SUDOC: 179346830 · VIAF: 51861948 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Торлін.
**Яўген Кірылавіч Торлін**, часам **Тарлін** (6 (18) сакавіка 1862 — ?) — грамадзянскі інжынер, архітэктар.

Біяграфія
---------

### Дзяцінства і адукацыя

Нарадзіўся ў 1862 годзе. Са стараабрадніцкай сям'і.

Сярэднюю адукацыю атрымаў у Кіеўскім рэальным вучылішчы. У 1882 годзе паступіў у Пецярбургскі інстытут грамадзянскіх інжынераў. Выпушчаны ў 1892 годзе па першым разрадзе.

### Прафесійная дзейнасць

Жаночая гімназія імя князя Далгарукава ў Навазыбкаве
Будынак былой гарадской думы ў Гомелі па вул. Савецкай, 1
У час свайго студэнцтва Я. Торлін удзельнічаў у якасці памочніка гарадскога архітэктара Мікалаева ў пабудовах епархіяльнага жаночага вучылішча і мураванай царквы ў г. Кіеве. Па адбыцці воінскай павіннасці прызначаны ў 1888 годзе гарадскім архітэктарам у г. Гомелі і пасаду гэту займаў прынамсі да 1892 года.

Акрамя абавязкаў па службе Я. Торлін выконваў таксама прыватныя працы па пабудове мураваных і драўляных пабудоў у г. Гомелі і бліжэйшых павятовых гарадах, напрыклад, жаночай гімназіі імя князя Далгарукава ў Навазыбкаве.

Творчасць
---------

* Розныя гарадскія будынкі і збудаванні ў г. Гомелі:
	+ Прыстань пры р. Сож
	+ Гасціны двор
	+ Мураваны двухпавярховы будынак з падвалам для гарадскіх устаноў
	+ Прыватныя пабудовы ў горадзе і іншае
* Будынак жаночай гімназіі ў г. Навазыбкаве Чарнігаўскай губерні

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 347
**Мінская балотная доследная станцыя** — першая навуковая ўстанова на Беларусі. Была заснавана паводле рашэння Мінскага земства 21 жніўня 1911 года. Першым дырэктарам быў А. Ф. Флёраў. Доследная гаспадарка станцыі знаходзілася ля прыпынку Лахва Палескай чыгункі.

Доследы вяліся на 7,5 дзесяцінах балотнай глебы. Вывучаліся пытанні земляробства, раслінаводства, лугаводства, меліярацыі, глебазнаўства, аграхіміі і агратэхнікі. У 1912—1917 гадах выдаваўся адмысловы навуковы часопіс «Болотоведение» (бел.: «Балотазнаўства») (з 1915 года выходзіў у Маскве), які друкаваў справаздачы пра дзейнасць станцыі, навуковыя артыкулы, прысвечаныя распрацоўцы і гаспадарчаму выкарыстанню балотаў, тарфянікаў, паведамленні пра новыя машыны па асушэнні забалочаных глебаў і здабычы торфу, агляды айчыннай і замежнай літаратуры па балотнай справе.

У 1912 годзе станцыя прыняла ўдзел у юбілейнай сельскагаспадарчай і саматужнай выставе, арганізаванай Смаленскім таварыствам сельскай гаспадаркі. У навуковым аддзеле экспанаваліся фотаздымкі балотаў, узоры балотных глеб і расліннасці, чорнага (моранага) дуба, у навукова-прыкладным — фотаздымкі даследчай балотнай гаспадаркі ў Лахве, узоры культур, вырашчаных на даследчых дзялянках, адмысловыя прылады працы, балотныя чаравікі для коней. Тады ж супрацоўнікі станцыі ўдзельнічалі ў нарадзе па кармавых раслінах, лугаводству і асушэнні балотаў Беларусі.

У 1913 годзе Мінская балотная станцыя ператварылася ў раённую. Пад яе дзейнасць падпалі Мінская, Валынская, Гродзенская, Чарнігаўская і Магілёўская губерні.

У 1930 годзе на базе станцыі і аддзела асушэння і культуры балотаў Беларускага дзяржаўнага інстытута сельскай гаспадаркі арганізаваўся навукова-даследчы інстытут балотнай гаспадаркі.

Станцыя знаходзілася на рагу цяперашніх мінскіх вуліц Максіма Багдановіча і Сурганава.

Зноскі
------

1. ↑  Шыбека З. В. Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — С. 276—278.

Літаратура
----------

* *Шыбека З. В. Шыбека С. Ф.* Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.
Мезон Карэ (I ст. да н.э.)
**Мезон Карэ** (фр.: Maison Carree; літар. «квадратны дом») — найбольш захаваны старажытнарымскі храм на тэрыторыі Францыі. Размешчаны ў цэнтры Німа (Праванс). Паводле надпісу, які раней існаваў над уваходам, асвечаны пасербамі імператара Аўгуста каля 1 г. да н.э. Даўжыня храма 25 м, шырыня 12 м.

У IV ст. храм быў перараблены ў царкву, што выратавала яго ад разбурэння. У часы Французскай рэвалюцыі тут размяшчаліся стайні. У 1823 г. будынак абвешчаны нацыянальным музеем, у ім размешчана экспазіцыя старажытнарымскага мастацтва.

Па ўзоры Мезон Карэ ў XVIII ст. была пабудавана велізарная царква Св. Магдаліны ў Парыжы. На іншым боку плошчы ў Німе размешчана сучасная мастацкая галерэя (архітэктар — Норман Фостэр).


1. 1 2  base Mérimée — ministère de la Culture, 1978.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q68471231'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q809830'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
3. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гурскі.
**Мікалай Іванавіч Гу́рскі** (4 чэрвеня 1905, в. Свінка, Капыльскі раён, Мінская вобласць — 5 ліпеня 1972) — беларускі мовазнавец. Кандыдат філалагічных навук (1950), прафесар (1962).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 4 чэрвеня 1905 года ў вёсцы Свінка Капыльскага раёна. 

Скончыў Мінскі педагагічны інстытут у 1937 годзе. Настаўнічаў, выкладаў у БДУ. Удзельнік партызанскага руху ў Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. 

З 1944 года ў Мінскім педагагічным інстытуце, дэкан гісторыка-філалагічнага, літаратурнага факультэтаў, прарэктар па навуковай рабоце, загадчык кафедры рускай мовы, кафедры гісторыі рускай мовы.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследаваў пытанні беларускага, рускага і славянскага мовазнаўства. Аўтар «Параўнальнай граматыкі рускай і беларускай моў» (1962; 2-е выд. 1972). Сааўтар шэрагу падручнікаў і дапаможнікаў для сярэдніх і вышэйшых навучльных устаноў («Беларуская мова», ч. 1—2, 1961—1962; «Руская мова», ч. 1—2, 1962—1965, і інш.).

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2  Мікалай Іванавіч Гурскі на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

Літаратура
----------

* {{крыніцы/БЭ|5|Гурскі Мікалай Іванавіч|[[І. К. Германовіч]}}

Спасылкі
--------

* Мікалай Іванавіч Гурскі на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кудзіненка.

**Андрэй Анатолевіч Кудзіне́нка** (нар. 20 кастрычніка 1971, Брэст, Беларусь) — беларускі кінарэжысёр. Сын архітэктара Анатоля Кудзіненкі.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую акадэмію мастацтваў у 1998 годзе, затым аспірантуру, падчас вучобы атрымліваў стыпендыю адмысловага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, якая мае творчыя дасягненні. Андрэй Кудзіненка — адзін з апошніх вучняў легенды «Беларусьфільма» Віктара Турава. Пасля сканчэння Акадэміі здымаў кароткаметражныя фільмы, рэкламу. У 2002 годзе Кудзіненка зняў поўнаметражны дэбют «Битва пяти воинств» (бел.: «Бітва пяці воінстваў»).

Зняў фільм «Акупацыя. Містэрыі» (2004). Істужку, якая апавядае пра жыццё ў акупаванай нацыстамі Заходняй Беларусі, запрасілі ў афіцыйную праграму Ратэрдамскага міжнароднага кінафэсту. Услед за гэтым «Акупацыю» паказалі ў паралельнай праграме Маскоўскага міжнароднага кінафестывалю. У Беларусі фільм быў забаронены да паказу Міністэрствам культуры Беларусі. Кудзіненка паехаў у Расію, дзе ўдзельнічаў у шэрагу праектаў, папрацаваў у камандзе Паўла Лунгіна. У 2009 годзе рэжысёр атрымаў запрашэнне «Беларусьфільма», а на пачатку 2010 года Міністэрства культуры вярнула фільм «Акупацыя. Містэрыі» ў адзіны дзяржаўны рэгістр, і 15 лютага 2010 года адбылася беларуская прэм’ера фільма.

На кінастудыі «Беларусьфільма» Андрэй Кудзіненка пачынаў працу над «Масакрай», гэты фільм сам рэжысёр акрэсліў як сінтэз містычнага трылера, меладрамы і эротыкі. Сюжэт «Масакры» (сцэнарыст Аляксандр Качан) грунтуецца на навеле Праспера Мерымэ пра мядзведзя-пярэваратня («Локіс») і па матывах старажытных беларускіх легенд.

Уладальнік прыза «За найлепшы дэбют» на фестывалі «Літаратура і кіно» (Гатчына, Расія), «За найлепшы эксперыментальны фільм» на MediaWave’ 99 (Венгрыя).

У кастрычніку 2012 і 2014 гадоў выступіў членам журы кінафестывалю беларускага кіно «Bulbamovie», які праходзіў у Варшаве (Польшча). З 2015 года куратар мультымедыйнага праекту «Хронотопь».

Зноскі
------

1. ↑  Кіно, якое павінен паглядзець кожны беларус **(нявызн.)**. *web.archive.org* (23 снежня 2016). Праверана 20 студзеня 2024.

Спасылкі
--------

* Кудзіненка: Я ня бачу сябе ў расійскім кіно // svaboda.org
* «ХРАНАТОПь» Беларуская. Андрэй Кудзіненка запрашае да сучаснай міфалогіі // novychas.by

| ⛭Фільмы Андрэя Кудзіненкі |
| --- |
| Мастацкія | Бітва пяці ваярстваў (2002) • Акупацыя. Містэрыі (2004) • Розыгрыш[ru] (2008) • Масакра (2010) • Hard Reboot (2014) • Хронотопь #375 (2015) |
| Дакументальныя | Планета XX (2000) • Фанат (2017) • Валянцін Вінаградаў, альбо беларускае кіно, якога няма (2018) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2015039959 · VIAF: 315534237 |
**Гоцкі альманах** (*Almanach de Gotha*) — самы аўтарытэтны даведнік па генеалогіі еўрапейскай арыстакратыі, які штогод выдаваўся на нямецкай і французскай мовах у 1763—1944 гадах у горадзе Гота (герцагства Саксен-Кобург-Гота).

Уключаў радаводы кіруючых дамоў і найбольш значных родаў тытулаванага (пераважна медыятызаванага) дваранства Еўропы. Пачынаючы з 1997 года прадпрынята некалькі спроб аднавіць выданне альманаха.

Гл. таксама
-----------

* Агульны гербоўнік дваранскіх родаў Расійскай імперыі

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Гоцкага альманаха
* Гоцкі альманах у базе *Internet Archive*
**Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў, ФНІ** ( фр.: **Front des Nationalistes et Intégrationnistes**, **FNI** ) — паўстанцкая групоўка, якая ўдзельнічала ў Ітурыйскім канфлікце. Прадстаўляла этнас ленду і ваявала супраць народа хема. 

  

Рух вінавацяць у засаде і забойстве дзевяці міратворцаў Арганізацыі Аб'яднаных Нацый каля горада Кафе ў лютым 2005 года  Палітычны лідар FNI Фларыбер Нджабу быў арыштаваны кангалезскімі ўладамі, у той час як ваенны кіраўнік Эцьен Лона здаўся.

Паводле Бі-Бі-Сі, у 2005 годзе пакістанскія міратворцы заключылі з баевікамі здзелку. Паводле дамоўленасці, у абмен на золата пакістанцы вярнулі ФНІ канфіскаваную зброю.

У справаздачы Human Rights Watch за 2005 год  паказана сувязь паміж ФНІ і горназдабыўной карпарацыяй AngloGold Ashanti, даччынай кампаніяй Anglo American plc. Кампанія AngloGold Ashanti прызнала, што яе супрацоўнікі неаднаразова плацілі грошы баевікам у абмен на доступ да залатых руднікоў у правінцыі Ітуры.

У маі 2006 года ў баях з ФНІ адзін міратворца МАНДРК быў забіты і сем трапілі ў палон (усе непальцы).

22 жніўня 2007 года ФНІ, Кангалезскі рэвалюцыйны рух і Фронт патрыятычнага супраціўлення Ітуры пагадзіліся разброіцца і спыніць баявыя дзеянні.

Заўвагі
-------

1. ↑  9 U.N. Peacekeepers in Congo Killed by Militia Fighters, New York Times, 26 February 2005
2. ↑  "UN troops 'traded gold for guns'" by Martin Plaut, *BBC News*, 22 May 2007
3. ↑  The Curse of Gold | Human Rights Watch **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 11 снежня 2008.
4. ↑  Rebels hold DR Congo peacekeepers, BBC News, 30 May 2006
5. ↑  DR Congo: Ex-militia Members Agree To Disarm Scoop
**Бітва на Калцы** (руск.: Битва на реке Калка, укр.: Битва на річці Калка) — бітва паміж Мангольскай імперыяй, чые войскі ўзначальвалі з Джэбэ і Субэдэя, і кааліцыяй некалькіх старажытнарускіх княстваў, у тым ліку Кіеўскага і Галіцка-Валынскага, і полаўцаў, пад агульным камандаваннем Мсціслава Удатнага і Мсціслава Старога. Бітва адбылася 31 мая 1223 года на беразе ракі Калкі (цяпер Данецкая вобл. Украіны) і скончылася перамогай манголаў.

Пасля мангольскага нашэсця ў Цэнтральную Азію і распаду імперыі Харэзмшахаў, мангольскія сілы пад камандаваннем Джэбэ і Субутая захапілі Ірак. Джэбэ прасіў дазволу Чынгісхана працягнуць свой паход яшчэ на некалькі гадоў, перад тым як вярнуцца да галоўнай арміі праз Каўказ. У чаканні адказу Чынгісхана, арміі двух палкаводцаў адправілася ў рэйд на Грузію. Чынгісхан дазволіў працягнуць іх экспедыцыю, і прайшоўшы праз Каўказ, яны перамаглі кааліцыю каўказскіх плямёнаў, а потым полаўцаў. Палавецкі хан збег да двара цесця князя Мсціслава Галіцкага, якога ён пераканаў дапамагчы полаўцам у змаганні з манголамі. Мсціслаў Галіцкі сфарміраваў альянс старажытнарускіх князёў, уключаючы Мсціслава III.

Аб'яднаная старажытнаруская армія спачатку разграміла ар'ергард мангольскага войска, пераследавала манголаў, якія імітавалі адступленне, на працягу некалькіх дзён пакуль не падышлі да свайго асноўнага войска каля ракі Калкі. Мсціслаў Галіцкі і яго саюзнікі полаўцы напалі на манголаў, не чакаючы падыходу астатняга войска і былі разбіты. Падчас далейшай падзей некалькі іншых рускіх князёў былі разбіты, і Мсціслаў Кіеўскі быў вымушаны адступіць да ўмацаванага лагера. Пасля правядзення трохдзённых перамоваў ён здаўся ў абмен на абяцанне бяспечнага выхаду для сябе і сваіх воінаў. Аднак, пасля таго, як яны здаліся, манголы зарэзалі іх, і закатавалі Мсціслава Кіеўскага. Мсціслаў Галіцкі ўцёк, а манголы вярнуліся ў Азію, дзе яны далучыліся да Чынгізхана.

| ⛭Мангольскія заваяванні |
| --- |
| Еўропа | 
Волжская Булгарыя
Русь
Літва
Польшча
Германія[en]
Венгрыя
Балгарыя[en]
Сербія[en]
Ключавыя падзеі
Паход Джэбэ і Субэдэя  (руск.) (бел.
Калка
Заходні паход  (руск.) (бел.
Сіць  (руск.) (бел.
Лягніца  (руск.) (бел.
Шаё  (руск.) (бел.
 |
| Каўказ | 
Грузія
Арменія
Паўночны Каўказ[en]
Дагестан
 |
| Цэнтральная Азія | 
Сярэдняя Азія
Каракітай
Харезм
 |
| Заходняя Азія | 
Бліжні Усход
Палесціна[en]
Сірыя
Анатолія
Лацінская імперыя[en]
Ключавыя падзеі
Паход Джэбэ і Субэдэя  (руск.) (бел.
Кёсе-даге  (руск.) (бел.
Аламут  (руск.) (бел.
Багдад  (руск.) (бел.
Айн-Джалут  (руск.) (бел.
 |
| Усходняя Азія | 
Заваяванні
Кітай
Цзінь
Сі Ся
Паўднёвая Сун
Далі
Карэя
Бірма
Уварванні
Тыбет[en]
Японія
Індыя
Тамерлан
Сінд[en]
Ява
Дайв’ет і Т’ямпа
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2002010259 · NKC: ph779436 |
**Канструктарскае бюро** (**КБ**) — абазначэнне савецкіх часоў для галіновых арганізацый, якія займаліся распрацоўкай новай тэхнікі.

ОКБ або КБ мела нумар, ведамасную прыналежнасць і, часам, найменне.

У цяперашні час канструктарскія бюро ўяўляюць сабой камерцыйную арганізацыю, падрадчыка (аутсорсер), якая займаецца распрацоўкай інжынернага праекта.

Вядомыя канструктарскія бюро
----------------------------

* КБ Антонаў (ОКБ-153)
* КБ Ильюшын (ОКБ-39) и (ОКБ-240)
* КБ Калашнікаў
* КБ Сухой
* КБ Тупалеў (ОКБ-156)
* КБ Якаўлева (ОКБ-115)

Гл. таксама
-----------

* ЦКБ
* ОКБ
* СКБ
* СПКБ
* КБМ
* Шарашка
* Пералік канструктарскіх бюро СССР і Расіі
* Дысплей, КБ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776583511 |
**Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч** (1919—2001) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

Уладзімір Кірмановіч нарадзіўся 5 лістапада 1919 года ў горадзе Кобрыне (цяпер — Брэсцкая вобласць Беларусі). Першыя дваццаць гадоў свайго жыцця жыў на тэрыторыі Польшчы. Скончыў сем класаў школы. У верасні 1940 года Кірмановіч быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У красавіку 1942 года ён скончыў курсы малодшых лейтэнантаў і быў накіраваны на фронт Вялікай Айчыннай вайны. Прымаў удзел у баях на Бранскім, Цэнтральным, Паўднёвым, 4-м Украінскім, 1-м і 2-м Прыбалтыйскім франтах, быў паранены. Удзельнічаў у Курскай бітве, вызваленні Украінскай ССР, Крыма і баях за Прыбалтыку.

Да жніўня 1944 годзе капітан Уладзімір Кірмановіч камандаваў знішчальна-супрацьтанкавай артылерыйскай батарэі 202-й танкавай брыгады 19-га танкавага корпуса 51-й арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту. 22 жніўня 1944 года ў баі ля вёскі Букайшыс Добельскага раёна Латвійскай ССР батарэя Кирмановича знішчыла 6 варожых танкаў, 2 САУ, вялікую колькасць салдат і афіцэраў. Калі разлік адной з гармат батарэі цалкам выйшаў са строю, Кірмановіч сам стаў да гарматы і знішчыў 2 нямецкіх танка. Батарэі ўдалося ўтрымаць захопленыя рубяжы.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм», капітан Уладзімір Кірмановіч быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» за нумарам 7588.

Пасля заканчэння вайны Кирманович працягнуў службу ў Савецкай Арміі. У 1955 годзе ён скончыў Ваенную акадэмію імя Фрунзе, пасля чаго служыў у розных вайсковых навучальных установах. У 1974 годзе ў званні палкоўніка Кірмановіч быў звольнены ў запас. Пражываў у Харкаве. Памёр 5 лютага 2001 года, пахаваны на харкаўскіх могілках № 2.

Быў таксама ўзнагароджаны ордэнамі Чырвонага Сцяга, Аляксандра Неўскага, двума ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені, ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені, трыма ордэнамі Чырвонай Зоркі, шэрагам медалёў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* *Баграмян И. Х.* Так мы шли к победе — М.: Воениздат, 1977.
**Дзед-глыбачанін** — бронзавая манументальна-дэкаратыўная скульптура ў г. Глыбокае (Беларусь), размешчана на беразе возера Кагальнае.

Скульптура ўяўляе сабой зборны вобраз жыхара горада, прататыпам з'яўляецца мясцовы педагог, гісторык, краязнаўца Аляксандр Сабалеўскі. Ініцыятарамі стварэння і спонсарамі сталі яго ўнукі — Дзмітрый і Антон. На помнік было выдаткавана каля 1,3 млрд рублёў. Аўтарам стаў мінскі скульптар Аляксандр Тухто, праца над скульптурай вялася каля года. Адкрыты помнік быў на свяце горада 3 чэрвеня 2015 года.

Скульптура адлюстроўвае пажылога інтэлігентнага мужчыну ў капелюшы, на каленях у якога ляжыць кніга. Мужчына вяртаецца з рыбалкі, а ў лодцы знаходзіцца злоўленая рыба. Побач з мужчынам сядзіць кот. Акрамя таго ў помніку знайшлі адлюстраванне вобразы глыбоцкіх храмаў, касцёла і царквы, якія сімвалізуюць духоўнасць, добрасуседства вернікаў розных канфесій.

Зноскі
------

1. 1 2  Скульптуру «Дзед-глыбачанін» адкрылі ў Глыбокім Архівавана 30 кастрычніка 2020.. Радыё Рацыя
**Рыгор Сцяпанавіч Мастыка** (21 лістапада 1912, вёска Істоміна, Віцебскі раён — 12 студзеня 1992) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, доктар ветэрынарных навук (1962), прафесар (1963), заслужаны дзеяч навукі БССР (1974). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў сямігодцы, якая дзейнічала ў камуне ў вёсцы Сялюты (зараз у Віцебскім раёне). Пасля заканчэння ў 1933 годзе аднагадовых урачэбных курсаў пры Віцебскім ветэрынарным інстытуце, працаваў ветэрынарным фельчарам у саўгасе ў Арлоўскай вобласці. У 1939 годзе скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут, працаваў асістэнтам кафедры аператыўнай хірургіі. У чэрвені 1941 года разам з інстытутам быў эвакуіраваны ў Куйбышаўскую вобласць і працаваў ветэрынарам навучальнай гаспадаркі Куйбышаўскага сельскагаспадарчага інстытута.

З ліпеня 1942 па 1945 год Р. С. Мастыка на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Пасля заканчэння вайны па жнівень 1946 г. працаваў хірургам ветэрынарнага аддзела Беламорскай ваеннай акругі.

У 1946 годзе вярнуўся ў Віцебск, працаваў асістэнтам на кафедры анатоміі жывёл, а з верасня 1948 года — асістэнтам кафедры агульнай і прыватнай хірургіі ветэрынарнага інстытута. З 1956 па 1979 год загадчык кафедры агульнай, прыватнай і аператыўнай хірургіі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Р. С. Мастыка распрацаваў метады лячэння запаленчых працэсаў у ранах, метады аперацый і прафілактыкі траўматызму ў сельскагаспадарчых жывёл, методыкі прымянення антыбіётыкаў і іншых антысептычных рэчываў і інш.

Аўтар больш за 60 апублікаваных навуковых і метадычных работ. З’яўляўся сааўтарам падручніка «Прыватная ветэрынарная хірургія», Ветэрынарнай энцыклапедыі, аўтарам манаграфій «Саветы жывёлаводам і ветспецыялістам», «Асептычнае і септычнае запаленне ў жывёл» і інш.

Пад яго кіраўніцтвам выканана 5 кандыдацкіх дысертацый.

Узнагароды
----------

Р. С. Мастыка ўзнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі 2 ступені, медалямі «За абарону Сталінграда», «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», «50 гадоў узброеных сіл СССР».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.
2. ↑  История детского дома в Селютах Витебского района Архівавана 27 студзеня 2016. // Газета «Жыццё Прыдзвіння»

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия в 5 т. (руск.) / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. Биографический справочник. — 737 с. — 50 000 экз.
* Мастыка Рыгор Сцяпанавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 202. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Мастыко Григорий Степанович Архівавана 4 сакавіка 2016.  (руск.)
* Мастыка Рыгор Сцяпанавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
**Фератрон** — унікальная двухбаковая працэсійная ікона са збору Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь, створаная ў XVIII стагоддзі.

Апісанне
--------

Ікона спалучае ў сабе рысы дэкаратыўна-прыкладнога і выяўленчага мастацтва. На фератроне да драўлянага разьбянога картуша з аднаго боку прымацавана жывапісная, напісаная на палатне алейнымі фарбамі выява Ісуса Хрыста, з другога — выява Маці Божай Ружанцовай з укленчанымі перад ёй Святымі Дамінікам і Розай Лімскай. Апошнія ў адпаведнасці з канонамі іканаграфіі прадстаўлены ў чорна-белай вопратцы манахаў-дамініканцаў.

Гісторыя
--------

Канкрэтных звестак аб іконе няма, вядома толькі, што яна патрапіла у фонды гістарычнага музея ў 1971 годзе падчас экспедыцыі па Віцебскай вобласці. У наш час працягваюцца даследчыя працы над іконай у гэтым кірунку. З-за дрэннага стану ікона да рэстаўрацыі ніколі не экспанавалася.

У 2012 годзе на вылучаныя Міністэрствам культуры сродкі ікона была адноўлена калектывам рэстаўратараў ААТ «Белрэстаўрацыя» на чале з Уладзімірам Нікіціным. 

4 сакавіка 2013 адноўлены фератрон быў урачыста прэзентаваны ў Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь.

Спасылкі
--------

* ДВУХБАКОВЫ АБРАЗ ХVІІІ СТ. УПЕРШЫНЮ ПРАДСТАНЕ ПЕРАД ГЛЕДАЧАМІ ПАСЛЯ РЭСТАЎРАЦЫІ
* Помнік сакральнай культуры
* Уникальная икона ХVIII века представлена в Минске
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў аграгарадку Астроўна, Бешанковіцкі раён, Віцебская вобласць. Знаходзіцца на паўночнай ускраіне аграгарадка, каля шашы на Віцебск.

Гісторыя
--------

Пахаваны 177 воінаў 54-га гвардзейскага стралковага палка 19-й гвардзейскай стралковай дывізіі 39-й арміі Беларускага фронту, якія загінулі пры вызваленні аграгарадку ад нямецкіх войск у 1944 годзе.

Помнік
------

Помнік — скульптура воіна з аўтаматам у руках. Вышыня — 2,5 м. Пастамент жалезабетонны, вышынёй 2,2 м. Аснова 2,5×1,0 м. На пастаменце размешчаны пліты з прозвішчамі загінуўшых воінаў. Пахавана 511 чалавек, якія загінулі пры вызваленні Бешанковіцкага раёна, у тым ліку в. Астроўна.

Помнік устаноўлены ў 1969 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  ПОМНІКІ ГІСТОРЫІ
2. ↑  Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. Бешанковіцкі раён, в. Астроўна

Літаратура
----------

* Брацкая магіла савецкіх воінаў // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 124.