recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Patella vulgata*
**Сподачкі**, **марскія сподачкі** — тры сямействы (*Patellidae*, *Tecturidae*, *Lepetidae*) падкласа пярэдняшчэлепных малюскаў класа бруханогіх.

Пашыраны ў морах усіх акіянаў. Найбольш вядомая патэла чарнаморская (*Patella pontica*).

Дыяметр ракавіны да 25 см. Ракавіна спрошчаная, сіметрычная, мае форму каўпачка або перакуленага ўверх дном сподачка (адсюль назва). Маюць адно перадсэрдзе, рэдукаваныя шчэлепы.

Раздзельнаполыя, некаторыя гермафрадыты. Апладненне вонкавае.

Некаторыя ядомыя.

Літаратура
----------

* Спо́дачкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 118. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* University of Hawaii Educational page from Christopher F. Bird, Dep’t of Botany. Photos and detailed information distinguishing the different varieties.
* Lottia gigantea: taxonomy, facts, life cycle, bibliography Архівавана 27 чэрвеня 2009.
* Acmaeidae at the NCBI taxonomy website

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777124643 |
Шэсце венецыянскага дожа.
**Дож** (італ.: doge, ад лац.: dux — правадыр) — тытул кіраўніка дзяржавы у некаторых італьянскіх рэспубліках.

Венецыянскі дож
---------------

### Паходжанне тытула

Тытул існаваў у Венецыі на працягу больш чым дзесяці стагоддзяў, з 8 ст. па 18 ст. Узнік у 697 годзе, у той час Венецыя фармальна падпарадкоўвалася Візантыі. Першым дожам стаў Анафеста. Меркавана, першыя дожы выконвалі функцыі намеснікаў Візантыйскай імперыі.

### Абавязкі дожа

Улада дожа строга абмяжоўвалася. Напрыклад, дож не меў права з’яўляцца на публіцы без суправаджэння, не мог аднаасобна сустракацца з іншаземнымі вяльможамі або пасламі, не мог адзін распячатваць афіцыйныя пісьмы. У дожа не магло быць уласнасці на тэрыторыі іншых дзяржаў. Ён не мог пакідаць тэрыторыю Палаца дожаў і базілікі Сан-Марка.

Звычайна дожы кіравалі да самай смерці, хаця здараліся выпадкі пазбаўлення пасады. Прыбыткі дожа на пасадзе былі невялікімі. Пасля 1501 г. была распрацаваная працэдура пасмяротнага пакрыцця шкоды, нанесенай дожам у перыяд кіравання, напрыклад у выніку крадзяжоў: Суд мёртвых.

Адным з цырыманіяльных абавязкаў дожа было ажыццяўленне цырымоніі *заручын дожа з морам*. Дож кідаў кольца ў Адрыятыку з дзяржаўнага карабля — галеры, якая насіла назву Бучынтора або Букентаўр. Традыцыя з’явілася пасля 1000 года, у адзначэнне заваявання Далмацыі 26-м дожам П’етра Арсеола II.

Галаўны ўбор дожа
Адзенне дожа складалася з шапкі-каўпака адмысловай формы, мяча, пурпурнай або залатой мантыі, з каўняром з футра гарнастая  (ням.) (бел. і чырвоных чаравікоў, падобных да чаравікоў візантыйскіх імператараў.
Штогод у Вялікдзень дож узначальваў працэсію ад Сан-Марка да жаночага кляштара Сан Закарыа, дзе галоўная манахіня кляштара ўручала яму новую шапку (corno ducale), пашытую манашкамі. Шапка мела форму рога, была цвёрдай, выраблялася з парчы.

З часам абавязкі дожа ўсё больш перакладаліся на венецыянскіх службоўцаў.

### Скасаванне тытула

Тытул быў скасаваны Напалеонам у 1797 годзе. Венецыя трапіла ў залежнасць ад Аўстрыі, пасля гэтага мелі месца іншыя формы кіравання, але да інстытута дожаў Венецыя больш не вярнулася.

Генуэзскі дож
-------------

Тытул дожа насіў галава Генуэзскай рэспублікі. Форма кіравання была запазычана ў Венецыі ў 1339 годзе з мэтай навесці парадак сярод мноства палітычных сіл, існаваўшых на той момант у рэспубліцы. З 1384 да 1515 г. найболей годныя і папулярныя грамадзяне займалі пост дожа, за выключэннем перыядаў замежных акупацый. У 1528 інстытут дожа быў адноўлены арыстакратамі, але абмежаваны тэрмінам кіравання два года. Тытул спыніў існаванне, як і ў Венецыі, пад ціскам французскіх заваёўнікаў.

У іншых дзяржавах
-----------------

Яшчэ адной рэспублікай, якая выбірала дожаў, была маленькая Сенарыка[en]. Яна звалася так у гонар сталіцы, якая была размешчанна на захад ад Церама на Адрыятычным узбярэжжы Цэнтральнай Італіі. Тытул існаваў з 1343 г. да моманту далучэння рэспублікі да Неапалітанскага каралеўства ў 1797 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Кароткая храналогія гісторыі Венецыі
* Спіс венецыянскіх дожаў
* Спіс кіраўнікоў Генуі
Тры грады Салпаўселькя і канцавая марэна цэнтральнай Фінляндыі (фінск.: fi:Sisä-Suomen reunamuodostuma).
**Салпаўсе́лькя**, хрыбты Салпаўс (фінск.: Salpausselkä, ад фінск.: *salpa* — засаўка і фінск.: Selkä — хрыбет) — узвышша на поўдні і паўднёвым усходзе Фінляндыі, вышыня да 247 м.

Уяўляе сабой 3 паралельныя канцовыя марэнныя грады, якія сфармаваліся падчас ледавіковага перыяду. Марэны Салпаўселькя цягнуцца на 550 км уздоўж паўночных берагоў Фінскага заліва і Ладажскага возера. Адлегласць паміж градамі 30—50 км. Характэрны ўзгорыста-марэнны рэльеф. Грады складзены з пясчанікаў, галечнікаў, марэннага матэрыялу.

Частка марэн знаходзіцца пад вадой, некаторыя бачныя на астравах, як Уцё (фінск.: Utö) — самы паўднёвы населены востраў Фінляндыі. Самае буйное ўтварэнне — суседні востраў Юрма (фінск.: Jurmo), практычна цалкам уяўляе з сябе марэну з валуноў.

Для Салпаўселькі характэрныя хвойныя і мяшаныя лясы. Некаторыя рэкі (Іматра і інш.) утвараюць парогі і вадаспады.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Салпаўселькя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 115. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Reunamuodostumat Архівавана 27 верасня 2007.  (фін.)
* geologia.fi — Harjut ja Salpausselat  (фін.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Міцько.
**Сяргей Аляксандравіч Міцько** (нар. 28 лістапада 1981, г. Магілёў) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1984 годзе БПІ. У 1984—1987 гадах архітэктар, старэйшы архітэктар праектнага інстытута «Белдзяржпраект»; у 1987—2007 гадах старэйшы архітэктар, вядучы архітэктар, галоўны архітэктар аддзела праектнага інстытута «Белпрампраект», з 2007 года галоўны архітэктар СП ТАА «Белпрамбаўплан кансалт ГмбХ».

Член Беларускага саюза архітэктараў з 2009 года.

Жыве ў Мінску, у доме па праспекце Незалежнасці, 16

Творчасць
---------

Асноўныя працы: Лядовы палац у Гомелі, Шклоўскі завод газетнай паперы.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны дыпламамі Нацыянальных фестываляў архітэктуры (2000, 2001).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Митько Сергей Александрович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каханоўская.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шабуня.
**Яніна Каханоўская** (дзяв. **Шабуня**; 26 лістапада 1905, Мінск — 16 ліпеня 2005, Нью-Ёрк, ЗША) — беларуская грамадская дзяячка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і Аляксандра Апалінаравіча Шабуні і Эміліі з Луцкевічаў, малодшай дачкі Яна Баляслава, сястры беларускіх дзеячаў Івана і Антона Луцкевічаў. Мела малодшага брата Эдварда. У першым шлюбе з Вадзімам Каралёвым, пара разышлася пасля здрады мужа. Каралёў ажаніўся другі раз з архітэктарам Наталляй Макляцовай. Другі муж Яніны, Лявон Федаровіч, шмат выпіваў.

Яніна Шабуня з маці Эміліяй каля дома Луцкевічаў у Мінску. 1940-я.
Скончыла Мінскую польскую гімназію і агульнаадукацыйныя курсы, працавала медыцынскай лабаранткай.

З 1944 года ў эміграцыі, спачатку ў Германіі, потым у ЗША. Пасялілася ў Нью-Ёрку. Узяла сабе і дзецям прозвішча *Каханоўская* ад Аўгена Калубовіча (Каханоўскага), хоць шлюбу яны не афармлялі.

Брала ўдзел у дзейнасці БАЗА (сакратар Галоўнай управы), уваходзіла ў кіраўніцтва жаночых структураў арганізацыі, а таксама ва ўправы Нью-Ёркскага і Манхэтанскага аддзелаў. Сябра рэдкалегіі газеты «Беларус» і БІНІМа.

Памерла 16 ліпеня 2005 года. Пахаваная разам з маці ў Іст-Брансуіку на могілках царквы Жыровіцкай Божай Маці БАПЦ.

Сям’я
-----

Ад першага шлюбу з Вадзімам Каралёвым мела дачку Юлію (у шлюбе Андрусішына). Ад другога мужа Лявона Федаровіча мела дачку Элеанору (у шлюбе Норык). З Аўгенам Калубовічам (Каханоўскім) дзяцей не мела. Сын дачкі Юліі, Данчык (Багдан Андрусішын), стаў вядомым беларускім спеваком.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Родавы пярсцёнак Луцкевічаў. 10.10.2015
2. 1 2 3  *Юрэвіч, Л.* Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Прадм. і рэд. Н. Гардзіенка. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — 660 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кн. 20). — ISBN 978-985-7007-43-1.

Літаратура
----------

* *Юрэвіч, Л.* Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Прадм. і рэд. Н. Гардзіенка. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — 660 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кн. 20). — ISBN 978-985-7007-43-1.


| ?Яніна Каханоўская — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Аляксандр Апалінаравіч Шабуня[d] |  | Апалінар Шабуня[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Яніна Каханоўская |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ян Баляслаў Луцкевіч |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Эмілія Луцкевіч[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Зоф’я з Лычкоўскіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
**Гродзенская павятовая Рада** — орган улады ў снежні 1918 — красавіку 1919 ў Гродне.

Утворана 15—16.12.1918 Гродзенскім беларускім сялянскім з'ездам. У Раду ўваходзілі А. Якубецкі (старшыня), Я. Натусевіч, У. Курбскі, З. Качан, А. Грыкоўскі, Л. Дзекуць-Малей, А. Алексючанка, Я. Міхайлоўскі, П. Міськевіч, М. Сарока, Р. Злоцкі, А. Сініма, С. Гайко, А. Ламашэвіч. Прадугледжвалася, што ў Раду ўвойдзе па аднаму прадстаўніку ад тых воласцяў, якія не мелі сваіх дэлегатаў на з'ездзе. Дзейнасць Рады праходзіла ва ўмовах германскай акупацыі Гродзенскага павета, які фармальна належаў Літоўскай Рэспубліцы, таму германскія ўлады чынілі ёй перашкоды. Адначасова ў Гродне і яго ваколіцах дзейнічалі польскія арганізацыі і ўзброеныя атрады, якія рыхтавалі глебу для ўстанаўлення польскай улады і амаль не сустракалі процідзеяння з боку немцаў. Гродзенская павятовая Рада працавала ў цесным кантакце з Радаю Народных Міністраў БНР, якая 27.12.1918 пераехала з Вільні ў Гродна, а таксама з камісарам Гродзенскага павета ад Міністэрства беларускіх спраў Літвы П. Крачэўскім. Спыніла дзейнасць пасля акупацыі Гродна польскімі войскам.

Літаратура
----------

* *Луцкевіч, А.* Дзённік / А. Луцкевіч // Полымя. 1991. № 4—5.
* *Сідарэвіч, А.* Гродзенская павятовая Рада // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карпіцкі.
**Аляксандр Сяргеевіч Карпіцкі** (нар. 28 чэрвеня 1960, Каменец ) — беларускі вучоны, доктар медыцынскіх навук, прафесар. Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь (2004).

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Віцебскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце па спецыяльнасці «лячэбная справа». З другога курса пачаў займацца хірургіяй — спачатку агульнай, цікавасць да таракальнай прыйшла пазней. У складзе групы з пяці студэнтаў у канцы 1970-х — пачатку 1980-х займаўся навуковымі даследаваннямі па ўздзеянні лазерных прамянёў на гнойныя раны.

Пасля заканчэння інстытута ў 1983 годзе два гады працаваў ардынатарам у Віцебскім медыцынскім інстытуце клінічнай ардынатуры. Затым вярнуўся на малую радзіму, працаваў урачом-хірургам Камянецкай цэнтральнай раённай бальніцы (1985—1987).

З 1987 года па 1998 год быў малодшы навуковы супрацоўнік, дацэнт кафедры шпітальнай хірургіі Віцебскага медінстытута. З 1998 года па 2000 го загадваў аддзяленнем таракальнай хірургіі ў Віцебскім абласным анкалагічным дыспансеры. З 1 жніўня 2000 года — галоўны ўрач Брэсцкай абласной бальніцы.

Не раз абіраўся ў Брэсцкі абласны Савет дэпутатаў, узначальваў пастаянную камісію па пытаннях сацыяльна-культурнай сферы і сацыяльнай абароны насельніцтва. З 2019 года член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Мае вышэйшую кваліфікацыйную катэгорыю па спецыяльнасцях «Хірургія», «Анкалогія», «Грамадскае здароўе і ахова здароўя». Доктар медыцынскіх навук (1999), прафесар (2003). Аўтар больш за 260 друкаваных прац, у т. л. трох манаграфій «Протезирование трахеи», «Трахеобронхопластические операции», курса лекцый «Доврачебная помощь при травмах и порезах». Мае 15 аўтарскіх пасведчанняў і патэнтаў на вынаходніцтвы Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі, 8 рацыяналізатарскіх прапаноў.

Узнагароды
----------

А. С. Карпіцкі ўзнагароджаны знакам «Выдатнік аховы здароўя» (2007), медалём «За працоўныя заслугі» (2009), Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь; яму прысвоена ганаровае званне «Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь» (2014).

Літаратура
----------

* Яскевіч, С. Фармат адкрытага дыялогу : [аб прамой тэлефоннай лініі і анлайн-канферэнцыі сенатара А. Карпіцкага ў Камянецкім раёне] / Святлана Яскевіч // Звязда. 2020. 8 мая. С. 14 (дадатак: Мясцовае самакіраванне ; № 17.).
* Медаль «За працоўныя заслугі» : [атрымаў гал. урач Брэсцкай абласной бальніцы А. С. Карпіцкі] // Народная трыбуна. 2009. 27 чэрвеня. С. 1.
* Брестская областная больница / А. С. Карпицкий // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. Минск, 2009. Т. 1, кн. 1. С. 147—148.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Харын.

**Юрый Андрэевіч Ха́рын** (13 жніўня 1930, с. Чаразера, Валагодская вобласць, Расія — 30 красавіка 2021) — беларускі філосаф. Доктар філасофскіх навук (1973), прафесар (1974). Заслужаны работнік адукацыі Беларусі (1991).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1953 годзе Ленінградскі ўніверсітэт. З 1957 года ў Куйбышаўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце, з 1973 года ў Беларускім інстытуце народнай гаспадаркі. З 1976 па 2003 гады загадчык кафедры Беларускага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі, адначасова з 1995 года галоўны рэдактар часопіса «Чалавек. Грамадства. Свет».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы па праблемах дыялектыкі, метадалогіі навук, пазнання, сацыяльнай філасофіі, методыцы выкладання філасофска-гуманітарных дысцыплін у вышэйшай і сярэдняй школе. Распрацаваў новыя канцэптуальныя падыходы да даследавання актуальных тэарэтыка-метадалагічных праблем гуманізацыі грамадскіх адносін, сацыяльнага дзеяння, духоўна-культурнай сінергіі сучаснага беларускага грамадства. Адзін з аўтараў і навук, рэдактар серыі навучальных дапаможнікаў па гуманістыцы.

Творы
-----

* Диалектика социального отрицания. Мн. 1972;
* Социальное действие. Мн. 1980 (у сааўтарстве);
* Марксистская социальная диалектика. Мн. 1985;
* Очерки философии социального действия. Мн. 1994 (у сааўтарстве);
* Пятый круг бытия // Бел. думка. 1997. № 2;
* Философия: Учеб. пособие для студентов вузов. 5 изд. Мн. 2002 (у сааўтарстве).

Літаратура
----------

* Харын Юрый Андрэевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лабуш.
**Аляксандр Сяргеевіч Лабуш** (11 жніўня 1957, в. Пухавічы, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — акцёр

 тэатра і кіно.

Біяграфія
---------

У 1974 годзе скончыў сярэднюю школу і працаваў мастацкім кіраўніком Пухавіцкага дома культуры. У 1975 годзе паступіў у Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (майстэрня Б. І. Луцэнкі).

За выкананне ролі Бацькі ў дыпломным спектаклі «Пункт гледжання» В. Шукшына быў узнагароджаны дыпломам і прэміяй Беларускага саюза тэатральных дзеячаў.

У 1979 годзе за выкананне паэтычнай кампазіцыі па творах У. Маякоўскага стаў лаўрэатам Усесаюзнага конкурсу чытальнікаў імя Яхантова.

У Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы, дзе служыў да нядаўняга часу, згуляў больш 40 роляў.

Працаваў выкладчыкам Беларускай акадэміі мастацтваў.

Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1982 года.

Узнагароды
----------

Творчы ўнёсак артыста ў развіццё беларускага тэатральнага мастацтва быў адзначаны адмысловым дыпломам Беларускага саюза тэатральных дзеячаў.

Фільмаграфія
------------

«Вясельная ноч» (1980),
«Подых навальніцы» (1982, Хоня),
«Прабач нас, першае каханне» (1984, Кастусь),
«Сівая легенда» (т/ф-опера БТ, 1987, Раман),
«Мы ўсё адтуль вяртаемся.» (т.-спект. БТ, 1989),
«Мая душа, як каршак дзікі.» (т.-спект. БТ, 1990, Юры Багдановіч),
«Плач перапёлкі» (1991, Халадзiлау),
«Крыж на зямлі і месяц у небе» (т/ф БТ, 1992, Чэрноцкi),
«У жніўні 44-га» (старшыня сельсавета),
«Ідылія» (гл. роля),
«Зоркая Венера» (пастух; усё — 2000).

Тэатральныя ролі
----------------

«Месье Амелькар плаціць»,
«Сон у летнюю ноч»,
«Чорная панна Нясвіжа».

Зноскі
------
**Аляксандр Сяргеевіч Самара́даў** (2 лютага 1919, г. Красны Холм, Краснахолмскі павет, Цвярская губерня, РСФСР, цяпер Цвярская вобласць, Расія — 12 сакавіка 1998) — беларускі спявак (лірычны барытон). Заслужаны артыст Беларусі (1973).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1956 годзе Беларускую кансерваторыю, клас Я. Віцінга. Творчую дзейнасць пачаў у 1940 годзе. У 1944—1950 гадах на партыйнай рабоце. З 1952 года саліст Дзяржаўнага акадэмічнага народнага хору Беларусі, у 1954—1973 — Беларускай дзяржаўнай філармоніі, у 1976—1992 гадах артыст хору Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі.

Творчасць
---------

У канцэртным рэпертуары творы рускай і замежнай класікі, арыі, рамансы і песні расійскіх і беларускіх кампазітараў, народныя песні.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Самарадаў Аляксандр Сяргеевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 133. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
**Stellar** (Хангыль: 스텔라) — паўднёвакарэйскі музычны гёрл-гурт сфарміраваны ў 2011 годзе удзельнікам папулярнага гурта Shinhwa Эрыкам Мунам, на лэйбле The Entertainment Pascal. Гурт праіснаваў 7 гадоў і быў расфарміраваны ў лютым 2018 года.

Пасля няўдалага дэбюта ў жніўні 2011 года гурт пакінулі адразу дзве ўдзельніцы, ў снежні 2012 года іх месца занялі Мінхі і Хёын. З абноўленым складам Stellar выпусцілі сінглы «UFO» (люты 2012-га) і «Study» (ліпень 2013-га), аднак першы поспех прыйшоў толькі ў 2014-м годзе, з рэлізам «Marionette», які адрозніваўся ад папярэдніх работ сваім «правакацыйным» канцэптам. Тытульная песня альбома паднялася на 35-е месца ў лічбавым чарце Gaon, стаўшы самым камерцыйна паспяховым сінглам. Канцэпт захаваўся і ў наступных рэлізах.

У жніўні 2017 года, пасля заканчэння тэрміну дзеяння кантрактаў, гурт пакінулі Гаён і Чонюль .

У пачатку 2018 года ў сеціве пачалі распаўсюджвацца чуткі аб расфарміраванні гурта, а ўжо ў лютым Мінхі праз сацыяльныя сеткі паведаміла, што яна і Хёын вырашылі не працягваць кантракты са сваім агенцтвам і, як следства, гурт будзе расфарміраваны .

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  2014년 09주차 Digital Chart **(нявызн.)**. *Gaon Chart*.  Korea Music Content Industry Association. Праверана 26 January 2016.
3. ↑
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · Instagram · Last.fm · Last.fm · Spotify |
| Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
**Юрый Вуеш** (в.-луж.: Jurij Wuješ, 15 студзеня 1905, вёска Небельчыцы каля Будзішына, Германія — 22 снежня 1968, Будзішын, ГДР) — сербалужыцкі паэт, педагог, публіцыст, перакладчык, тэатральны дзеяч. Пісаў на верхнялужыцкай мове.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 студзеня 1905 года ў сялянскай сям’і ў сербалужыцкай вёсцы Небельчыцы ў ваколіцах Будзішына. З 1911 па 1918 год навучаўся ў народнай сярэдняй школе ў вёсцы Небельчыцы. З 1919 года вучыўся ў каталіцкім педагагічным вучылішчы ў Будзішыне, якое скончыў у 1926 годзе. Потым працаваў да 1929 года настаўнікам у горадзе Хросчыцы (Кроствіц). З 1929 па 1940 год быў настаўнікам у роднай вёсцы Небельчыцы.

З 1940 па 1945 год удзельнічаў у Другой сусветнай вайне. Пасля дэмабілізацыі з 1946 па 1949 год працаваў настаўнікам у Варнсдорфе. З 1949 па 1954 год быў галоўным рэдактарам газеты «Nowa Doba» і з 1954 па 1958 год — галоўным рэдактарам выдавецтва «Nowa Doba».

З 1958 па 1963 год быў рэжысёрам сербалужыцкага народнага тэатра і з 1963 года па 1968 год — галоўным драматургам Нямецка-сербалужыцкага народнага тэатра ў Будзішыне.

Памёр 22 снежня 1968 года ў Будзішыне. Пахаваны на могілках святога Мікалая ў Будзішыне.

Сачыненні
---------

Займаўся перакладамі з нямецкай і славянскіх моў.

Сачыненні
* *Hdyž rěči wutroba*, паэтычны зборнік, 1959;
* *Serbska poezija*, анталогія, 1980.

Узнагароды
----------

* Лаўрэат прэміі імя Якуба Чышынскага (1966).

Літаратура
----------

* Гугнин А. А. Введение в историю серболужицкой словесности и литературы от истоков до наших дней, Российская академия наук, Институт славяноведения и балканистики, научный центр славяно-германских отношений, М. 1997, стр. 160, ISBN 5-7576-0063-2
* Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984

Спасылкі
--------

* Біяграфія  (верхнялуж.)
* Біяграфія Архівавана 14 мая 2021.  (верхнялуж.)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000 0001 0872 9021 · LCCN: nr91019933 · NKC: mzk2014836495 · NTA: 132003929 · NUKAT: n94201881 · VIAF: 15230273 |

 |
**Рычард Вітольдавіч Пікель** (20 жніўня (1 верасня) 1896, Тыфліс — жнівень 1936, Масква) — савецкі дзяржаўны і грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

З лета 1917 г. член Мінскага камітэта РСДРП(б), выканкома Мінскага Савета рабочых дэпутатаў, Паўночна-Заходняга абласнога камітэта РСДРП(б). З лютага 1918 г. член выканкома Заходняй вобласці, старшыня Смаленскага гарадскога Савета і Савета народнай гаспадаркі Заходняй камуны. З 1 студзеня 1919 г. старшыня Савета народнай гаспадаркі ССРБ, член Цэнтральнага бюро КП(б)Б. У красавіку 1919 г. адзін з рэдактараў газеты «Звязда». Член ЦВК ЛітБел ССР, ЦК КП(б)ЛіБ, старшыня Мінскага губрэўкома.

З кастрычніка 1919 г. кіраўнік палітаддзела 6-й і 16-й армій. З мая 1921 г. кіраўнік палітупраўлення войск Украіны і Крыма. З красавіка 1922 г. камісар вааенна-акадэмічных курсаў вышэйшага камсастава РСЧА. З сакавіка 1924 г. загадчык сакратарыята старшыні выканкома Камінтэрна (Р. Я. Зіноўева). З 1927 на розных кіруючых пасадах у Наркамаце асветы і іншых дзяржаўных органах. У 1936 г. абвінавачаны ў «тэрырарыстычнай дзейнасці супраць кіраўнікоў партыі і дзяржавы» і расстраляны. Рэабілітаваны ў 1988 г. Аўтар публіцыстычных твораў па гісторыі ўстанаўлення бальшавіцкай улады на беларускіх землях.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Селяменеў, В. Пікель Рычард Вітольдавіч / Вячаслаў Селяменеў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 5: М—Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с. — С. 492. — ISBN 985-11-0141-9.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Трухін.
**Аляксандр Сямёнавіч Трухін** (нар. 22 лістапада 1953, г. Меднагорск, Арэнбургская вобласць, РСФСР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1977 годзе Беларускі політэхнічны інстытут (выкладчыкі У. А. Чантурыя, С. Д. Філімонаў, В. І. Анікін). У 1977—1979 гадах архітэктар БелНДІПгорадабудаўніцтва; у 1979—1982 гадах загадчык сектара архітэктуры аддзела рабочай групы па стварэнні Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту; у 1982—1988 гадах галоўны архітэктар праектаў у Дэпартамент знешніх сувязяў Беларускага Экзархата.

Член Саюза архітэктараў з 1987 года.

Творчасць
---------

 Царква ў гонар Мінскага абраза Маці Божай у Чыжоўцы 
Працы: помнік архітэктуры XIX ст.; былыя гандлёвыя рады ў г. Пружаны; царква ў гонар Мінскага абраза Маці Божай ў мікрараёне Чыжоўка (1993—1994); эскізны праект Свята-Богаяўленскай царквы ў мікрараёне Лошыца ў г. Мінску (2002; не рэалізаваны, будуецца па іншым праекце), за ўзор была ўзятая царква ў Новым Свержані ў стылі беларускага барока.

Узнагароды
----------

Пераможца Рэспубліканскага агляду-конкурсу на найлепшы архітэктурны твор года ў намінацыі «Установы аховы здароўя» за праект «Лячэбна-аздараўленчага цэнтра» (1995). Узнагароджаны Дыпломам Нацыянальнага фестывалю архітэктуры за праект царквы ў гонар Мінскага абраза Маці Божай у мікрараёне Чыжоўка (2000). Лаўрэат Нацыянальнага фестывалю архітэктуры ў намінацыі «Культавыя будынкі і збудаванні» за эскізны праект Свята-Богаяўленскай царквы ў Лошыцы (2003).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Трухин Александр Семёнович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
2. ↑  Белорусская церковь в Лондоне номинирована на звание лучшего здания Европы

Літаратура
----------

* Трухин Александр Семёнович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Square, Inc** - кампанія якая разрабляе паслугу для мабільнай аплаты розных паслуг, заснавая Джэкам Дорсі і Джымам МакКелві у Сан-Францыска, Каліфорнія.

Гісторыя
--------

Арыгінальнае натхненне для Square адбылося з Джэкам Дорсі ў 2008 годзе, калі Джым МакКелві не змог зрабіць продаж яго шкляных кранаў і фітынгаў, таму што ён не мог прымаць крэдытныя карты.
Назва "Square" ставіцца да счытвальнікаў карт карэ, якія ў форме квадрата. Назва таксама ставіцца як ідыёматычны тэрмін для ўрэгулявання даўгоў: "squaring up." Некалькі іншыя назвы для кампаніі былі разгледжаны, у тым ліку Squirrel, Stash, і Wallet.

Спасылкі
--------

* squareup.com — афіцыйны сайт
* Square, Inc ў сацыяльнай сетцы «Twitter»

1. 1 2   Праверана 18 лістапада 2021.
2. ↑  The Unicorn List — 2016. Праверана 17 ліпеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q97466108'></a>
**Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі** (24 снежня 1806 — пасля 1845) — беларускі архітэктар. Прадстаўнік класіцызму.

Біяграфія
---------

Скончыў Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў у 1830 годзе. У 1833-37 гадах займаў пасаду магілёўскага губернскага архітэктара.

Творчасць
---------

Па яго праектах у Магілёве пабудаваны флігелі ваеннага шпіталя (1833) і да палаца ў сядзібе «Піпенберг» (1836), павятовае і прыходскае вучылішчы (1834; усе не зберагліся).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гітлін.
**Леанід Міхайлавіч Гітлін** (22 лютага 1948, г. Лепель, Віцебская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1973 годзе. З 1973 года — архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у БелНДІПгорадабудаўніцтва. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: генпланы Новалукомля (1975), Асіповічаў (1977), ПДП жылога раёна ў паўночнага прамвузла (1979), праекты забудовы вул. Горкага—Ульянаўскай (1980), мікрараёнаў № 4 (1981), 7 (1982) і 6 (1984) у Бабруйску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Гитлин Леонид Михайлович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Stemonitidaceae** — сямейства міксаміцэтаў парадку Stemonitales, шырока распаўсюджанае ў прыродзе. Уключае 6 родаў.

Апісанне
--------

Плазмодый  (руск.) (бел. далікатны, спачатку празрысты, затым можа быць белым або злёгку жоўтым. Спарангій шарападобны, эліптычны, цыліндрычны, з больш ці менш выяўленай ножкай.

Споры ў масе цёмна-карычневыя ці амаль чорныя.

Распаўсюджаныя, сустракаецца галоўным чынам летам і восенню на гнілым дрэве, адмерлых галінах, лісці.

Роды
----

* Leptoderma
* Macbrideola
* Meriderma
* Paradiachea
* Stemonitis
* Symphytocarpus

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780045602 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзяменцьеў.
**Юрый Рыгоравіч Дзяменцьеў** (нар. 30 красавіка 1940, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 196] годзе. Працаваў архітэктарам, галоўным спецыялістам аддзела ў Белпрампраекце, з 1982 года — старшы рэферэнт у Савеце Міністраў БССР, з 1989 года — галоўны архітэктар Белдзіпрагандлю. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1975 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Інстытут будаўніцтва і архітэктуры Дзяржбуда БССР
Адзін з аўтараў прамысловых комплексаў НВА «Гранат», «Шабаны», электратэхнічнага завода (усе ў 1982), комплексу НДІ будаўніцтва і архітэктуры (1980) у Мінску, завода металаканструкцый у Маладзечне (1979).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны дыпломамі ВДНГ СССР і БССР, бронзавым медалём ВДНГ СССР (1986) за ўдзел у распрацоўцы прапаноў па развіцці маналітнага домабудавання ў рэспубліцы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дементьев Юрий Григорьевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Стальмакоў.

**Юрый Міхайлавіч Стальмако́ў** (24 кастрычніка 1902 — 9 сакавіка 1958) — кінарэжысёр. Заслужаны артыст БССР (1955).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў горадзе Клімавічы Магілёўскай губерні (сучасны адміністрацыйны цэнтр Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі). У 1928 годзе скончыў Дзяржаўны тэхнікум кінематаграфіі ў Маскве. Працаваў на кінастудыях СССР, у тым ліку на кінастудыі «Савецкая Беларусь» у 1932—1941 гадах. З 1945 года Ю. М. Стальмакоў на кінастудыі «Беларусьфільм».

Творчасць
---------

Рэжысёр дакументальнага кіно з 1935 года. Здымаў кіначасопісы «Савецкая Беларусь» (з сярэдзіны 1930-х гадоў) і «Піянер Беларусі» (з 1952 года). Рэжысёр фільмаў «Выбары ў Вярхоўны Савет БССР» (1939), «Суд народа» (1946) і «Бабруйскі працэс» (1946), «Фізічная геаграфія БССР» (1935, разам з Л. Пушам), «Пушкін» (1937), «Ваенная гігіена» (1940), «Пераможны май» (1945), «Суд народа» (1946), «Свята вызвалення» (1946) і інш.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Стальмако́ў Юрый Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 138. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Іх паўсядзённасць — творчасць // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Клімавіцкага раёна / галоўны рэдактар У. І. Лемяшонак. — Мінск, 1995. — С. 624.
* *Юткевич С. И.* Кинословарь в 2-х томах. — Москва, Советская энциклопедия, 1966. (руск.)

Спасылкі
--------

* Стальмакоў Юрый Міхайлавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 136015 |
**Сенненска-Аршанская партызанская зона** — тэрыторыя на поўдні Віцебскай вобласці ў міжрэччы Заходняй Дзвіны, Дняпра, Улы, Лукомкі, Бабра, якую кантралявалі партызаны ў Вялікую Айчынную вайну. Склалася да жніўня 1942 года, уключала 70% Аршанскага, Сенненскага, Багушэўскага і Талачынскага раёнаў, якія абаранялі 13 партызанскіх брыгад, каля 12 тысяч партызан: імя А. Ф. Данукалава, Багушэўская, 1-я і 2-я імя К. С. Заслонава, «Граза», М. П. Гудкова, 1-я і 16-я Смаленскія, Сенненская, 1-я Беларуская і 2-я Беларуская імя П. К. Панамарэнкі, Лёзненская, таксама групы закінутыя з Вялікай зямлі. Да верасня 1943 года зона займала каля 1500 км². Кіраўніцтва абаронай і ўнутранным жыццём зоны ажыццяўлялі Беларускі штаб партызанскага руху, Віцебскі падпольны абкам КП(б)Б, Сенненскія, Аршанскія, Багушэўскія, Талачынскія, Дубровенскія падпольныя райкамы КП(б)Б і ЛКСМБ. Выдаваліся падпольныя раённыя газеты. Партызанскія фарміраванні зоны ўзаемадзейнічалі з падпольшчыкамі Оршы, Віцебска, пасёлка Асінторф і іншымі. У перыяды барацьбы з карнікамі на дапамогу партызанам зоны прыходзілі партызанскія фарміраванні Магілёўшчыны. Гітлераўцы неаднаразова спрабавалі ліквідаваць зону, правялі карныя аперацыі ў жніўні 1942 года «Грыф», «Сава», «Рысь», у верасні-кастрычніку «Карлсбад», у верасні-кастрычніку 1943 года «Паляванне на зайцоў», «Паляванне на качак», вясной—летам 1944 — «Прагулка на сёмуху». У пачатку 1944 года ў час карнай аперацыі «Баклан» гітлераўцам удалося значна пацясніць партызан, але пачатак Беларускай аперацыі перашкодзіў выкарыстаць гэтую перавагу.

У памяць аб баявых дзеяннях партызанскіх фарміраванняў, якія абаранялі зону, пастаўлены помнікі ў месцах іх базіравання, на брацкіх магілах партызан.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *У. С. Пасэ.* Сенненская партызанская зона // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — С. 289. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.
**Хёнір** (стар.-сканд.: **Hœnir**, ці **Hönir**) — у скандынаўскай міфалогіі з’яўляецца адным з Асаў. Ён згадваецца ў «Прадраканні вёльвы» як адзін з трох багоў (разам з Одзінам і Лодурам), якія стварылі першых людзей.

Атэстацыi
---------

У «Прадраканні вёльвы», пры стварэнні першых людзей, Аск і Эмбла, Хёнір і Лодур дапамагаюць Одзіну. Паводле малодшай Эды Хёнір нібыта даў розум чалавеку.

У Бачанне Гюльві замест іх згадваюцца Вілі і Ве. Паколькі Сноры Стурлусан ведаў «Прадраканне вёльвы», магчыма, Хёнір быў іншым імем Вілі. Акрамя таго, паводле «Прадраканню вёльвы», Хёнір быў адным з нямногіх багоў, якія перажылі Рагнарок. У «сазе пра Інглінгаў» разам з Мімірам ён адправіўся да ванаў у якасці закладніка, каб заключыць перамір’е пасля вайны асаў і ванаў. Там Хёнір быў нерашучым і разлічваў на Міміра ва ўсіх сваіх рашэннях, бурчачы неабавязковымі адказамі, калі Мімір адсутнічаў.

Хёнір таксама мае другарадную ролю ў Хаустлёнге і Прамовах Рэгіна.

У сярэднявечнай фарэрскай баладзе «Казка пра Локі» Хёнір абараняе хлопчыка фермера, выклікаючы сем лебедзяў.

Тэорыі
------

Паводле Віктара Рыдберга і іншых навукоўцаў, такіх як Гудбранд Вігфусан, эпітэты *langifótr* «Доўганогі» і *aurkonungr* «кароль гразі», разам з грэцкім роднасным κύκνος «лебедзь» і санскрыцкім शकुन (*śakuna*) «птушка прадвесця», мяркуюць, што Хёнір быў звязаны з буслом. Здаецца, гэта таксама пацвярджаецца гісторыяй еўрапейскіх дзяцей пра бусла, які дастаўляе дзяцей бацькам, і роляй Хёніра ў «Казке пра Локі», што яшчэ больш пацвярджае яго асацыяцыі з птушкамі.

Зноскі
------

1. ↑  MacCulloch, J.A.(2005). The Celtic and Scandinavian Religions. Cosimo, Inc. ISBN 1-59605-416-6.
2. ↑  Joseph S. Hopkins for Mimisbrunnr.info, November 2021. Lokka Táttur. 1. Introduction.
3. ↑  Rydberg 1886, p. 552

Літаратура
----------

* Viktor Rydberg 1886, *Undersökningar i germanisk mythologi, first part*.

Спасылкі
--------

* MyNDIR (My Norse Digital Image Repository) Ілюстрацыі Хёніра з рукапісаў і ранніх друкаваных кніг.

| ⛭Асы |
| --- |
| Багі | 
* Андхрымнір
* Бальдр
* Бёр
* Брагі
* Буры
* Валі
* Ве
* Відар
* Вілі
* Даг
* Дэлінг
* Локі
* Магні
* Мейлі
* Модзі
* Од
* Одзін
* Рыг
* Тор
* Уль
* Форсеці
* Хеймдаль
* Хермод
* Хёд
* Хёнір
* Цюр

 |
| Багіні | 
* Біль
* Вар
* Вёр
* Геўён
* Глін
* Гна
* Ёрд
* Ідун
* Лефн
* Нана
* Нот
* Сага
* Сігюн
* Сін
* Сіф
* Снотра
* Сьёфн
* Труд
* Фрыг
* Фула
* Эйр

 |
| Іншыя | 
* Квасір

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
**«Тамерлан і іншыя вершы»** (англ.: Tamerlane and Other Poems) — першы паэтычны зборнік амерыканскага паэта і пісьменніка Эдгара Алана По, апублікаваны ў ліпені 1827 года. Мяркуецца, што дагэтуль захавалася толькі 12 асобнікаў арыгінальнага выдання.

По пакінуў сваю прыёмную сям’ю і пераехаў у Бостан у 1827 годзе, каб уладкавацца на працу. Пасля некаторых няўдачных спроб ён запісваецца ў шэрагі войска Злучаных Штатаў і бярэ з сабой некалькі рукапісаў сваіх вершаў, якія неўзабаве аддае ў друк тыпографу пад імем Кальвін Ф. С. Томас. 40-старонкавы зборнік быў названы «Тамерлан і іншыя вершы» не змяшчаў імені По. У свет выйшлі толькі 50 асобнікаў, якія не паспелі атрымаць якой-небудзь значнай літаратурнай крытыкі. Вершы, якія складалі гэты зборнік былі напісаныя пад значным уплывам творчасці Джорджа Байрана. Як і ў іншых будучых паэмах По, у «Тамерлане і іншых паэмах» выкарыстоўваюцца тэмы кахання, смерці і гонару.

Спасылкі
--------

* List of known extant copies of *Tamerlane and Other Poems*, Edgar Allan Poe Society online  (англ.)
**Тальтан** (саманазва *Tā̀łtā̀n*) — атабаскі народ, карэнныя жыхары паўночнага захаду Канады. Агульная колькасць (2020 г.) - 2 600 чал.

Тальтан здаўна насялялі горную мясцовасць на паўночным захадзе Брытанскай Калумбіі, дзе займаліся паляваннем і рыбалоўствам, здабывалі абсідыян. Да кантактаў з еўрапейцамі яны не мелі палітычнай еднасці, падзяляліся на 6 тэрытарыяльных груп, якія ў сваю чаргу ўключалі фратрыі Ваўка і Крумкача і 4 матрылінейных рода. Лічыцца, што адзін з іх узнік у выніку змяшэння з тлінкітамі. Кожны род валодаў пэўнымі землямі, імёнамі, танцамі, песнямі, рытуальнымі грабёнкамі. На чале яго стаяў спадчынны правадыр. Яго ўлада перадавалася па жаночай лініі. Ніжэйшую сацыяльную прыступку займалі рабы. Агульную назву **тальтан** атрымалі ад тлінкітаў па найменню мясцовасці, дзе вёўся абмен паміж плямёнамі. 

У 1838 г. Кампанія Гудзонава заліва заснавала на землях тальтан гандлёвы пост. Значную дапамогу гандлярам і даследчыкам аказала жанчына-правады Нахані. Аднак кантакты з еўрапейцамі прывялі да распаўсюджвання эпідэмічных захворванняў і хуткаму скарачэнню насельніцтва. Тальтан згубілі частку паляўнічых тэрыторый у выніку дзейнасці еўрапейскіх здабытчыкаў золата. У другой палове XIX ст. да тальтан далучыліся прадстаўнікі іншых атабаскаў. Гэта, а таксама дэпапуляцыя, наёмная праца замест звыклых заняткаў, попыт на прамысловыя тавары садзейнічалі разбурэнню традыцыйнага грамадства. З пачатку XX ст. большасць вернікаў прынялі хрысціянства. 

У нашы дні тальтан тэрытарыяльна падзелены на 2 аўтаномныя «першасныя нацыі», якія маюць агульнае кіраванне. Робяцца захады для адраджэння народнай культуры і роднай мовы. Правадыры тальтан удзельнічаюць у экалагічным руху.

Зноскі
------

1. ↑  Tahltan in Canada

Спасылкі
--------

* Tahltan Central Government
* Tahltan — The Canadian Encyclopedia
* Tahltan — First Nations

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Канадская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85131923 |
Наземны нафтаправод на Алясцы
**Нафтаправод** — інжынерна-тэхнічнае збудаванне трубаправоднага транспарту, прызначанае для транспарціроўкі нафты спажыўцу. Адрозніваюць магістральныя і прамысловыя нафтаправоды.

Гісторыя
--------

У 1863 годзе рускі вучоны Д. І. Мендзялееў прапанаваў ідэю выкарыстання трубаправода пры перапампоўванню нафты і нафтапрадуктаў, патлумачыў прынцыпы будаўніцтва трубаправода і прадставіў пераканаўчыя аргументы ў карысць дадзенага віду транспарту.

У канцы 1878 года на Апшэронскім паўвостраве быў уведзены ў эксплуатацыю першы расійскі нафтаправод працягласцю каля 10 кіламетраў для перапампоўкі нафты ад Балаханского радовішча на нафтаперапрацоўчыя заводы Баку. Праект трубаправода быў распрацаваны знакамітым інжынерам В. Г. Шухавым. Нафтаправод будаваўся пад яго непасрэдным тэхнічным кіраўніцтвам. У далейшым Шухов распрацаваў тэарэтычныя і практычныя асновы праектавання, будаўніцтва і эксплуатацыі магістральных трубаправодаў. У артыкуле «Нафтаправоды» (1884) і ў кнізе «Трубаправоды і іх прымяненне ў нафтавай прамысловасці» (1894) В. Г. Шухов прывёў дакладныя матэматычныя формулы для апісання працэсаў праходжання па трубаправодах нафты, мазуту, стварыўшы класічную тэорыю нафтаправодаў. В. Г. Шухов быў аўтарам праектаў першых расійскіх магістральных нафтаправодаў: Баку — Батумі (883 км, 1907), Грозны — Туапсэ (618 км, 1928).

Сучаснасць
----------

Расійская кампанія «Транснафта» і яе даччыныя грамадства валодаюць найбуйнейшай у свеце сістэмай нафтаправодаў, даўжыня якой складае 48 708 км (на чэрвень 2006).

Крадзеж нафты з нафтаправодаў
-----------------------------

У постсавецкай Расіі стала папулярным крадзеж нафты з магістраляў.Гэта прыводзіць да забруджвання глебы і вады, а таксама да пажараў.

Гл. таксама
-----------

Нафтавыя басейны і магістральныя нафтаправоды ў краінах СНД і Балтыі
* Першы расійскі нафтаправод
* Нафтагазавая арматура
* «Транснафта»
* Нафтаправод Грозны — Туапсэ
* Нафтаправод «Дружба»
* «Ўсходні нафтаправод»
* «Каспійскі трубаправодны кансорцыум»
* Нафтаправод Баку — Батумі
* «Нафтаправод Баку — Тбілісі — Джэйхан»
* Нафтаправод Адэса-Броды
* Трубаправод
* Газаправод
* «Цячы перад разбурэннем», канцэпцыя

Літаратура
----------

* *Кудинов В. И.* Основы нефтегазопромыслового дела. Архівавана 11 кастрычніка 2008. М.: ИКИ, 2005. 720 с. ISBN 5-93972-333-0

М.
* *Шаммазов А. М. и др.* История нефтегазового дела России. М.: Химия, 2001. 316 с. ISBN 5-7245-1176-2
* *Шухов В. Г.* Проекты нефтепроводов (техническая документация): Центральный исторический архив Москвы Архівавана 20 верасня 2008. фонд № 1209, опись 1, дела № 49, 54; Архив Российской Академии Наук, фонд № 1508, опись 1, дела № 17, 25, 29, 30, 37, 38.

Спасылкі
--------

* Карты нафта - і газаправодаў Архівавана 11 кастрычніка 2011.
* Гісторыя нафтаправодаў у Расіі Архівавана 29 красавіка 2007.
* Трубаправодны транспарт у Расіі
* Уладзімір Рыгоравіч Шухов
**Lětopis**, поўная назва — **Lětopis — Časopis za rěč, stawizny a kulturu Łužiskich Serbow** (Летапіс — часопіс мовы, гісторыі і культуры лужыцкіх сербаў) — навуковы лужыцкі часопіс, які выдаецца ў Германіі. Навуковае выданне і друкаваны орган Сербскага інстытута. Друкуецца выдавецтвам «Домавіна».

Гісторыя
--------

Гістарычным папярэднікам выдання лічыцца грамадска-культурны і літаратурны часопіс «Časopis Maćicy Serbskeje», які выдавала з 1848 па 1937 гады лужыцкае таварыства Маціца сербская. Першы нумар сучаснага часопіса бы выдадзены ў 1952 годзе.

Артыкулы ў часопісе большай часткай друкуюцца на верхнялужыцкай, ніжнялужыцкай, нямецкай мовах. Зрэдку друкуюцца артыкулы на рускай, польскай і чэшскай мовах.

У часы ГДР часопіс штогод выдаваў 4 асобных тамы з пэўным зместам, якія класіфікаваліся літарамі A, B, C і D. Том *A* утрымліваў артыкулы на тэму лужыцкага мовазнаўства. У томе *B* друкаваліся артыкулы па гісторыі лужычанаў, іх палітычнаму і грамадскаму жыццю і іх адносінам з нямецкім насельніцтвам. Том *С* прысвячаўся лужыцкаму народазнаўству, і ў томе *D* друкаваліся артыкулы прысвечаныя лужыцкай культуры, этнаграфіі і фальклору.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ein kleines Lexikon — Sorben/Serbja Domowina-Verlag, Bautzen, ISBN 3-7420-0405-0

Спасылкі
--------

* Інфармацыя і архіў на сайце Сербскага інстытута Архівавана 8 красавіка 2016.

| ⛭ СМІ на лужыцкай мове |
| --- |
| 
* Časopis Maćicy Serbskeje
* Internecy
* Katolski Posoł
* Lětopis
* Nowy Casnik
* Łužyca
* Płomjo
* Pomhaj Bóh
* Produktionsgruppe Sorbischer Film
* Radijo Satkula
* Rozhlad
* Serbski rozhłós
* Serbske Słowo
* Serbska šula
* Serbske Nowiny
* Sorabia-Film-Studio
* Wuhladko

 |
**Нафталі Маскілейсан** (20 лютага 1829, Радашковічы, Віленская губерня — 19 лістапада 1897, Мінск) — яўрэйскі паэт, аўтар артыкулаў па даследаванні Агады.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Радашковічах (цяпер Маладзечанскі раён, Мінская вобласць, Рэспубліка Беларусь) у сям’і рабіна і аўтара каментароў да Талмуда і Шулхан аруха *Абрагама Маскілейсана* (1788−1848, Мінск). У 1832 сям’я Маскілейсанаў перабралася ў Мінск. Публікаваўся ў перыядычных выданнях на старажытнаяўрэйскай мове — «Ха-Цфіра  (руск.) (бел.» і «Хамеліц». Як добры стыліст ён зарэкамендаваў сябе зборнікам лістоў «Міхтабім ле-ламед» (1870). Плёнам дваццацігадовай працы з’яўляецца перавыданае ім у перапрацаваным і значна выпраўленым выглядзе вядомае сачыненне Іехіеля Гейльпрына  (руск.) (бел. «Седэр га-Дарот[en]» (Варшава, 1878—1882). Падрыхтаваў да друку і апублікаваў рукапісы працы свайго бацькі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* *Нафталі Маскілейсан* — артыкул з РЕЭ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1013003535 · ISNI: 0000 0001 2024 8407 · LCCN: nr91044565 · NLA: 35974490 · NTA: 300319525 · VIAF: 44158034 |

 |
**Белы насарог** (*Ceratotherium simum*) — найбуйнейшы прадстаўнік сямейства насарогаў.

Знешні выгляд
-------------

Белы насарог — другая па велічыні сухапутная жывёла на планеце, пасля слана. Гэта велізарнае млекакормячае — маса старых самцоў дасягае часам 4-4,5 тон, часам нават да 5 (звычайна, зрэшты, 2-2,5 тоны), а даўжыня цела — 4,2 метра. Вышыня ў карку — 1,6-2 м. Уласна, белага ў ім нічога няма, і назва гэта, відаць, паходзіць ад скажоннага бурскага слова wijde (шырокі, шырокапысы), якое англічане па гучанні перарабілі ў белы.

Распаўсюджанне
--------------

Зараз агульная колькасць белага насарога — прыкладна 10—11 тыс. галоў, што, відаць, больш, чым 20—25 гадоў таму. Арэал яго разарваны на два аддаленых адзін ад аднаго раёна.

Першы раён — Паўднёвая Афрыка. Белыя насарогі жывуць у ПАР, Намібіі, Зімбабве.

Другі раён знаходзіцца далей на поўнач. Гэта паўночныя і паўночна-ўсходнія раёны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга і паўднёвы Судан.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 166657906 · GND: 4146541-6 · LCCN: sh85146506 · Microsoft: 2909358697 · NKC: ph135301 |
**Пуэрта-Уільямс** — невялікі чылійскі горад і порт на востраве Наварына (архіпелаг Вогненная Зямля на беразе праліва Бігля). Сталіца правінцыі Чылійская Антарктыка. Сапернічае з Ушуаяй за званне самага паўднёвага горада на свеце.

Гісторыя
--------

Да іспанскай каланізацыі тэрыторыю займалі плямёны яганаў, вядомыя еўрапейскім падарожнікам з XVI стагоддзя. Да канца XIX стагоддзя Вогненная Зямля не выклікала ў еўрапейцаў цікавасці з пункту гледжання каланізацыі ў першую чаргу праз суровы клімат. Сітуацыя змянілася ў 1890 годзе, калі на востраве было знойдзена золата. Праз два гады на ўсходнім беразе вострава была заснавана вёска Пуэрта-Тора. Пуэрта-Уільямс з’явіўся ў 1953 годзе перш за ўсё як ваенна-марская база, праз тое, што Пуэрта-Тора была нязручнай для яе размяшчэння. Паступова ў горадзе развілася і грамадзянская эканоміка, перш за ўсё рыбалоўства, турызм і абслугоўванне караблёў, што заходзяць у порт. Развіццё мясцовай эканомікі выклікала за сабой і павелічэнне колькасці насельніцтва — у 2002 годзе Пуэрта-Уільямс налічваў 2874 жыхары (з улікам персаналу ваенна-марской базы), што больш чым на 100 чалавек пераўзыходзіць паказчыкі мінулага перапісу (1992 год, 1841 чалавек).

Клімат
------

Згодна з класіфікацыяй Кёпена, клімат у Пуэрта-Уільямсе з’яўляецца пераходным паміж марскім і субантарктычным з нязначнымі хістаннямі тэмператур на працягу года. Лета кароткае, халаднаватае, зіма працяглая, з вялікай колькасцю ападкаў, мяккая. У год выпадае да 3000 мм ападкаў, што разам з халаднаватым кліматам спрыяе ўтварэнню горных ледавікоў у наўколлях горада.

Эканоміка
---------

Пуэрта-Уільямс з’яўляецца зыходным пунктам і базай шматлікіх навуковых экспедыцый па даследаванні Антарктыкі і Вогненнай Зямлі. Горад служыць таксама базай забеспячэння для маякоў і метэаралагічных станцый рэгіёна.

Асновай эканомікі Пуэрта-Уільямса з’яўляецца турызм. У порт горада рэгулярна заходзяць прыватныя яхты і пасажырскія лайнеры, якія здзяйсняюць круізы па Антарктыцы і вакол Мыса Горн. Турысты могуць хадзіць у пешыя паходы па наваколных гарах, на якіх растуць унікальныя Магеланавы лясы, самы паўднёвы лясны масіў на Зямлі. Таксама папулярна марская рыбалка і паездкі на кацярах да велізарных калоній пінгвінаў і марскіх коцікаў. У летнія месяцы магчыма плаванне на яхтах да Мыса Горн і Антарктычнага паўвострава. Значную ролю ў эканоміцы горада грае рыбалоўства і абслугоўванне ваенна-марской базы.

Выгляд на праліў Бігля з гор на поўдні ад Пуэрта-Уільямса

Зноскі
------

1. ↑  2017 Chile census Праверана 26 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21001879'></a>

Спасылкі
--------

* Карта паўднёвага Чылі