«Уайтхёрст і сын» у музеі Дэрбі
**Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»** выраблены ў Дэрбі ў 1812 годзе пляменнікам Джона Уайтхёрста. У цяперашні час знаходзіцца ў музеі і мастацкай галерэі Дэрбі. Гадзіннік здольны паказваць час з дакладнасцю да хвіліны.

Вытворца
--------

Сям'я Уайтхёрстаў была вядомая ў Дэрбі ў якасці механікаў. Джон Уайтхёрст (1713—1788) быў родам з Конглтана, але свой гадзіннікавы бізнес распачаў у Дэрбі. Па прызначэнні на пасаду інспектра вагаў ён пераехаў у Лондан, а яго справу працягнуў пляменнік пад шыльдай «Уайтхёрст і сын». Прадпрыемства было вядомае сваімі вежавымі гадзіннікамі.

Канструкцыя
-----------

Канструкцыя гадзінніка заснаваная на разуменні геаметрыі Сонечнай сістэмы, у прыватнасці таго, як Сонца будзе адкідваць цень на пляскатую гарызантальную паверхню. Кожны дзень цягам гадавога цыклу цень будзе адрознівацца ад учорашняга, акрамя таго, цень адрозніваецца ў залежнасці ад размяшчэння гадзінніку, у прыватнасці яго шыраты. У той самы час даўгата не мае значэння для адлюстравання бачнага сонечнага часу. З другога боку, варта было ўлічыць і тое, што падчас руху Зямлі вакол Сонца па эліпсоідзе працягласць дня нязначна змяняецца, даючы сукупнае адхіленне ад сярэдняга значэння да 16 хвілін у лістападзе і лютым. Гэтае адхіленне, вядомае як складовая частка ураўнення часу, не бралася ва ўвагу да тае пары, пакуль не з'явіліся больш дакладныя за сонечныя механічныя гадзіннікі, што паказваюць сярэдні мясцовы час. Расклад руху цягнікоў патрабаваў нязменнага часу палудню і пастаяннай працягласці дня, што стала прычынай вынаходніцтва Сярэдняга грынвіцкага часу.

Гэты бронзавы гадзіннік падпісаны «Уайтхёрст і сын/Дэрбі/1812» (англ.: «Whitehurst and Son/Derby/1812») і меркавана прызначаўся для Джорджа Бенсана Страта (малодшага брата ўладальніка хлопкапральнай фабрыкі Уільяма Страта), для ўсталявання ў яго доме ў Белперы.

### Гноман

Гадзіннік выраблены надзейна, мае тоўсты гноман, адзін бок якога адкідвае цень да палудня, а шпіль з іншага боку адкідвае цень пасля палудня. Цыферблат складаецца з двух паўкружжаў, падзеленых патаўшчэннем шпіля. У такім варыянце гадзінніка вугал паміж цыферблатам і шпілем у дакладанасці роўны шыраце 53° 1′ 49, на якой размяшчаўся дом Дж. Б. Страта. Цыферблат павінен быў знаходзіцца дакладана гарызантальна, аднак у выпадку недалёкіх перамяшчэнняў паказанні гадзінніка можна было падкарэктаваць, крыху змяняючы становішча цыферблату на паверхні. Напрыклад, у цяперашні час сонечны гадзіннік знаходзіцца на шыраце 0° 6′ 49″, ці каля 1/10 градуса на палудзень. Адпаведна і нос гноману павінен быць падняты на такую велічыню.

### Цыферблат

У *гарызантальных сонечных гадзінніках* (або *вонкавых*), цыферблат, на які падае цень, знаходзіцца ў гарызантальным становішчы, і не перпендыкулярны шпілю, як у гадзінніках, што знаходзяцца на экватары. Таму цень нераўнамерна падае на яго ў розны час; пры стварэнні гадзіннікаў даводзіцца ўлічваць даўжыню гадзінавых рысаў. На цыферблаце выгравіраваная дакладнасць, даўжыня гадзінавых рысаў вылічвалася паводле формулы:

{\displaystyle \tan \theta =\sin \lambda \tan(15^{\circ }\times t)}
дзе λ — геаграфічная шырата сонечнага гадзіннінка (і вугал паміж шпілем і гарызонтам), θ — вугал паміж прынятай і палудневай гадзінавай рысамі (якая заўсёды паказвае сапраўдную поўнач) на плоскасці, а *t* — колькасць гадзін да або па палудні.

#### Разлікі

Для кожнай з гадзін ад 1 да 6 разлічваецца формула. Напрыклад, а 3-й гадзіне па палудні, падставіўшы ў формулу значэнні 53,03 і 3, атрымаем наступныя разлікі:

**Цыферблат у Белперы 53,03**| Адна гадзіна | 11,791779 |
| Дзве гадзіны | 24,219060 |
| Тры гадзіны | 37,922412 |
| Чатыры гадзіны | 53,460042 |
| Пяць гадзін | 71,020970 |
| Шэсць гадзін | 90,000000 |
|

Для гадзін да палудня атрымаем такія самыя вынікі, паколькі цыферблат сіметрычны, астатнія рысы з'яўляюцца люстэркавым адлюстраваннем папярэдніх. У такой самай манеры разлічваюцца паўгадзінавыя і хвілінавыя рысы.

#### Разлік часу

Шкалы канвяртацыі ураўнення часу
Ураўненне часу
З дапамогай пары шкалаў на цыферблаце выконваецца карэкцыя ураўнення часу. Першая шкала падае дату ў месяцах і днях, а насупраць гэтых значэнняў на другой шкале пазначаныя хвіліны, у якія ў гэты дзень гадзіннік будзе ісці хутчэй або павольней. Выгравіраваныя надпісы «гадзіннік павольнейшы», «гадзіннік хутчэйшы». 15 красавіка — адзін дзень, калі не патрабуецца пералік. Па гадзінніку Уайтхёрстаў можна нават было звяраць кішэнныя гадзіннікі, якія на той час (1812) не заўсёды хадзілі карэктна. Да 1820 гадзіннікавая вытворчасць была ўдасканалена: анкерны ход стаў паўсюдна прызнаны, і адпала патрэба ў частай калібрацыі.

Іншыя гадзіннікі
----------------

Яшчэ адзін гадзіннік Уайтгэрстаў, датаваны прыкладна 1800 годам, у 2005 быў прададзены за £1850.

Зноскі
------

1. 1 2  Glover, Stephen (1929). Noble, Thomas. ed. *History of the County of Derb*. Derby: Stephen Glover. pp. 599.. Retrieved on 2011-04-15.
2. ↑  Museum label, Derby Museum, accessed April 2011
3. ↑  Bridge Hill House Архівавана 31 кастрычніка 2011.
4. ↑  Lot 1913, Bamfords Auction house, accessed April 2011

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын» на Вікісховішчы |

* Mayall RN, Mayall MW (1938). *Sundials: Their Construction and Use* (3rd ed.). Cambridge, MA: Sky Publishing. ISBN 0-933346-71-9.
* Rohr RRJ (1996). *Sundials: History, Theory, and Practice* (translated by G. Godin ed.). New York: Dover. ISBN 0-486-29139-1. .  Slightly amended reprint of the 1970 translation published by University of Toronto Press (Toronto). The original was published in 1965 under the title *Les Cadrans solaires* by Gauthier-Villars (Montrouge, France).
* Waugh AE (1973). *Sundials: Their Theory and Construction*. New York: Dover Publications. ISBN 0-486-22947-5. .


| ⛭Музей і мастацкая галерэя Дэрбі |
| --- |
| Мастакі | 
* Уільям Джон Кофі
* Клуб замалёвак Дэрбі
* Джордж Хальцэндорф
* Альфрэд Джон Кін
* Дэвід Пейн
* Рональд Поўп
* Самуэль Рэйнер
* Томас Сміт
* Луіза Рэйнер
* Эрнст Таўнсенд
* Эрнст Эліс Кларк
* Джордж Цёрнер
* Генры Ларк Прат
* Гаральд Грыслі
* Фрэнсіс Легат Шантры
* Уільям Лакін Цёрнер
* Джозеф Райт з Дэрбі

 |
| Геалогія | 
* Эшфардскі чорны мармур
* Джон Фарэй
* Матлакіт
* Джон Мэйв
* Уайт Уотсан
* Джон Уайтхёрст
* Уільям Марцін

 |
| Ваенная гісторыя | 
* 9-ы/12-ы каралеўскія ўланы
* Уільям Гоўт
* Роберт Келс
* Фрэнсіс Актавіўс Грэнфел
* Дэвід Спенс

 |
| Прыродазнаўства | 
* Алентанскі бегемот
* Коднарскі замак
* Крэсвельская культура
* The King of Rome
* Уільям Хант Пэйнтэр
* Джозеф Уайтэкер
* Уільям Рычардсан Лінтан

 |
| Карціны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Джозеф Райт | 
* Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы
* Індзейская ўдава
* Рамэа і Джульета: сцэна ў грабніцы
* Алхімік, які адкрывае фосфар
* Магіла Вергілія
* Кузня
* Міраван
* Чалавек, які закопвае норы
* Філосаф пры святле каганца
* Томас і Ганна Бароу
* Палонны
* Палонны кароль

 |

Генерал Джонсан ратуе параненага французскага афіцэра ад тамагаўка паўночнаамерыканскага індзейца
* A Prospect of Derby
 |
| Фарфор | 
* Фарфоравая фабрыка Чэлсі
* Derby porcelain
* Royal Crown Derby
* Пінкстанскі фарфор
* Уільям Білінгслі
* Уільям Дзьюсбэры
* Андрэ Планшэ
* Білі Уотэрс

 |
| Гістарычная Брытанія | 
* Рымская крэпасць парка Стрэта
* Дэрвентыя
* Хенсанскі выцесаны човен
* Кальцавое рымскае паселішча Дэрбі
* Ікнілдская дарога
* The Street
* The Long Lane
* Курганныя могілкі Хіт Вуд

 |
| Навука і інжынерыя | 
* Atlas Coelestis
* Бенджамін Вальямі
* Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»

 |
| Іншае | 

|  |  |
| --- | --- |
| Арганізацыі | 
* Філасофскае таварыства Дэрбі
* Выстаўка ў Дэрбі, 1839
* Andrew Handyside and Company
* British Rail Research Division
* Маскі Татануа

 |
| Асобы | 
* Алькмунд з Дэрбі
* Пітэр Перэз Бурдэт
* Д’Эўэс Коўк
* Дэніэл Коўк
* Уільям Кэвендзіш
* Джэймс Фергусан
* Рычард Ніл Фрыман
* Альфрэд Эдуард Гудзі
* Джордж Харпур Кру
* Левелін Фрэдэрык Уільям Джуіт
* Джон Ломбэ
* Уільям Мандзі
* Джозеф Пікфард
* Вашынгтон Шырлі
* Джордж Соракалд
* Джозеф Стрэт
* Рычард Аркрайт
* Рычард Аркрайт малодшы

 |

QRpedia |
| 
* **Музей індустрыі Дэрбі**
	+ **Фабрыка Ломбэ**
* **Дом-музей Пікфарда**
* **Царква Святога Алькмунда**

 |