**Александрыйская праваслаўная царква**, афіцыйна — **Патрыярхат Александрыі і ўсёй Афрыкі**, таксама — **Александрыйскі Патрыярхат** (грэч. Πατριαρχεῖον Ἀλεξανδρείας καὶ πάσης Ἀφρικῆς) — памесная праваслаўная царква, якая займае 2-е месца ў дыптыху аўтакефальных памесных цэркваў.

Юрысдыкцыя (кананічная тэрыторыя) — уся Афрыка (з прылеглымі астравамі). Афіцыйны тытул прадстаяцеля — Папа і Патрыярх Александрыйскі і ўсяе Афрыкі. З’яўляючыся адным з самых старажытных патрыярхатаў, паводле падання заснаваным апосталам Маркам, з 1920-х гадоў вядзе актыўную місіянерскую дзейнасць сярод насельніцтва трапічнай і экватарыяльнай Афрыкі.

Гісторыя
--------

Паводле падання, заснавана каля 42 года н.э. апосталам і евангелістам Маркам у Александрыі. Для заснаванай у Александрыі Царквы ён паставіў першага епіскапа Аніяна. У Александрыі евангеліст завяршыў свой зямны шлях, зведаўшы пакуты ад натоўпу раз’юшаных прыхільнікаў паганства (у 62 або 68 годзе). Яго цела было пахавана хрысціянамі ў царкве Вукола.

Станаўленне александрыйскай царквы ў першыя два стагоддзі пасля Раства Хрыстова праходзіла ў супрацьстаянні з рознага роду культамі і рэлігійнымі сектамі шматнацыянальнай Александрыі. Важную ролю ў барацьбе з гностыкамі, іўдзеямі і язычнікамі да канца II стагоддзя ў Александрыі мелі дзідаскалы. Некалькі пакаленняў дзідаскалаў III—IV стагоддзяў (Пантэн, Клімент, Арыген і інш.) заклалі асновы Александрыйскай школы багаслоўя, якая стала адным з найважнейшых багаслоўскіх цэнтраў хрысціянскага свету.

У 202 годзе рымскі імператар Септымій Север (193—211) наведаў Палесціну, пасля чаго забараніў пад пагрозай жорсткіх пакаранняў зварот у іўдаізм і хрысціянства. Ганенні, якія спыніліся неўзабаве пасля яго смерці, не дасягнулі мэты. Наадварот, стойкасць нявінных пакутнікаў падштурхнула да звароту ў хрысціянства многіх александрыйцаў.

На працягу першых трох стагоддзяў была пабудавана вялікая колькасць храмаў і ўведзены ўласны чын літургіі — Літургія апостала Марка (Александрыйская). У III стагоддзі ў Александрыйскай царкве дзякуючы дзейнасці Антонія Вялікага з’явілася манаства. Яно распаўсюдзілася ў Егіпце. Да канца IV стагоддзя яго асноўнымі цэнтрамі сталі Фіваіда і Нітрыя. Пасля вопыт манаскага жыцця распаўсюдзіўся на тэрыторыі Палесціны, Сірыі і іншых краін. Афіцыйнай і літургічнай мовай Александрыйскай царквы была грэчаская. Большасць Александрыйскіх багасловаў таксама выкарыстоўвалі грэчаскую мову.

З сярэдзіны III стагоддзя Александрыйскі епіскап мае ганаровы тытул Папы. Упершыню яго выкарыстаў Іракл Александрыйскі. Да ўзвышэння Канстанцінопаля Александрыя была галоўным хрысціянскім цэнтрам на Усходзе. З 451 года за Александрыйскім епіскапам зацвердзіўся тытул Патрыярха. Александрыйскі патрыярхат быў трэцім па значэнні пасля Рыма і Канстанцінопаля.

Да часу праўлення свяціцеля Апанаса Александрыйскага аднеосіцца знамянальная падзея: каля 330 года Александрыйская Царква пашырыла сваю юрысдыкцыю за межы Рымскай імперыі — у Аксум, куды быў пастаўлены біскупам святы Фрумент. Пазней хрысціянства распаўсюдзілася і ў іншых, суседніх з Егіптам краях, у прыватнасці, у Нубіі і Аравіі. Аўтаномныя царквы, Эфіёпская і Аравійская, знаходзіліся ў кананічнай залежнасці ад стальца апостала Марка. Магчыма, што ў VI стагоддзі ў падначаленні Александрыйскага Патрыярхату былі перададзеныя вобласці Паўночна-Заходняй Афрыкі (Карфагенская Царква) і Паўднёвай Іспаніі, далучаныя да Візантыі пры імператары Юстыніяне I.

| ⛭Праваслаўныя цэрквы |
| --- |
| Аўтакефальныя | 
* Албанская
* Александрыйская
* Амерыканская
* Антыяхійская
* Балгарская
* Грузінская
* Іерусалімская
* Кіпрская
* Канстанцінопальская
* Македонская
* Польская
* Румынская
* Руская
* Сербская
* Украінская
* Чэшскіх зямель і Славакіі
* Эладская

 | Праваслаўны крыж |
| Аўтаномныя | 
* Сінайская
* Кітайская
* Фінляндская
* Эстонская
* Японская
* Крыцкая (*паўаўтаномная*)

 |
| Самакіравальныяў складзе РПЦ | 
* Латвійская
* Малдаўская
* РПЦЗ
* Украінская
* Эстонская

 |
| Самакіравальныяў складзе КП | 
Украінская ПЦ ў Канадзе
Украінская ПЦ ў ЗША
Іншыя
Бесарабская
Ахрыдская
 |
| Некананічныяюрысдыкцыі | 
* Апостальская ПЦ
* Беларуская АПЦ
* Катакомбнікі
* Латвійская аўтаномная
* Расійская ПАЦ
* Расійская Праваслаўная Царква
* Расійская Сапраўдна-Праваслаўная Царква
* Руская Праваслаўная Царква ў выгнанні
* Сапраўдна-Праваслаўная Царква ва Украіне
* Стараверы
* Старастыльнікі
	+ Балгарскія
	+ Грэцкія
	+ Румынскія
* Турэцкая ПЦ
* Украінская АПЦ (абноўленая)
* Украінская АПЦ (кананічная)
* Чарнагорская ПЦ
* Абхазская ПЦ

 |