Копія нямецкага ядзернага рэактара ў сучасным музеі ў Германіі.
**Нямецкая ядзерная праграма** — спроба Германіі распрацаваць і вырабляць ядзерную зброю падчас Другой сусветнай вайны. Гэтая праграма пачалася ў красавіку 1939-га, усяго за некалькі месяцаў пасля адкрыцця дзялення ядра ў студзені 1939 года, але скончылася некалькі месяцаў пазней з-за нямецкага ўварвання ў Польшчу, паколькі многія вядомыя фізікі былі забраныя ў вермахт. Другая спроба пачалася пад адміністрацыйнай эгідай вермахта ў дзень пачатку Другой сусветнай вайну (1 верасня 1939 г.). Праграма ў канчатковым выніку пашырылася на тры асноўныя намаганні: Uranmaschine (ядзерны рэактар), вытворчасці цяжкай вады і ўрану і дзяленне ізатопаў ўрану. У рэшце рэшт было ацэнена, што дзяленне ядра не ўнясе значны ўклад у заканчэнне вайны, а ў студзені 1942 года, Heereswaffenamt аднесла праграму да даследчага савета рэйху, працягваючы фінансаваць праграму. У гэты час праграма была падзелена паміж дзевяці асноўных інстытутаў, у якіх галоўныя інжынеры дамінавалі на даследаванні і вызначэнні сваіх мэтаў. У той час, лік навукоўцаў, якія працавалі над прыкладным ядзерным дзяленням, стаў змяншацца, пры гэтым многія пачалі прымяняць свае таленты ў больш надзённых патрэбаў ваеннага часу.

Самыя ўплывовыя людзі ў Uranverein былі Курт Дзібнер, Абрахам Эзаў, Вальтэр Гёрл, і Эрых Шуман; Шуман быў адным з самых магутных і ўплывовых фізікаў у Германіі. Дзібнер на працягу ўсяго тэрміну рэалізацыі праекта атамнай энергетыкі шмат кантраляваў даследаванні дзялення ядраў і зрабіў больш, чым Вальтэр Ботэ, Клаўс Клузіус, Ота Ган, Павел Хартэк або Вернер Гейзенберг. Абрахам Эзаў быў прызначаны паўнамоцным прадстаўніком Германа Герынга для ядзерна-фізічных даследаванняў у снежні 1942; Вальтэр Гёрл стаў яго пераемнікам у снежні 1943 года.

Палітызацыя нямецкай навуковай супольнасці ў рамках нацыянал-сацыялістычнага рэжыму загнала многіх фізікаў, інжынераў і матэматыкаў з Германіі яшчэ ў 1933 годзе. Тыя яўрэі, якія не пакінулі краіну, былі хутка выдалены з нямецкіх устаноў, адбывалася далейшае змяншэнне шэрагу акадэмій. Палітызацыя універсітэтаў, разам з патрабаваннямі для працоўнай сілы з боку ўзброеных сіл Германіі (многія навукоўцы і тэхнічны персанал былі мабілізаваны, нягледзячы на наяўнасць карысных навыкаў), у канчатковым выніку ліквідавала ўсё, акрамя пакалення фізікаў.

У канцы вайны, саюзныя дзяржавы спаборнічалі за права атрымаць тыя часткі праекту, якія можна было ўратаваць (персанал, матэрыяльныя компаненты), як гэта было з праграмай Фау-2.

Перадгісторыя
-------------

У снежнi 1938 года нямецкія фізікі Ота Ган і Фрыц Штрасман ўпершыню ў свеце ажыццявілі штучнае расшчапленне ядра атама ўрану і накіравалі рукапіс у навуковым часопісе Naturwissenschaften («Прыродазнаўства») пра гэта; адначасова, яны звярнуліся з гэтымі вынікам да Лізэ Майтнер, якая збегла ў ліпені ў Нідэрланды, а затым у Швецыю. Майтнер і яе пляменнік Ота Роберт Фрыш правільна інтэрпрэтавалі гэтыя вынікі як дзяленне ядра. Фрыш пацвердзіў гэта эксперыментальна 13 студзеня 1939 года.

24 красавіка 1939 у вышэйшыя ваенныя інстанцыі Нямеччыны паступіў ліст за подпісам прафесара Гамбургскага універсітэта Паўля Хартака і яго супрацоўніка доктара В. Грота, у якім паказвалася на прынцыповую магчымасць стварэння новага віду высокаэфектыўнага выбуховага рэчыва. У ім гаварылася, што "тая краіна, якая першай здолее практычна авалодаць дасягненнямі ядзернай фізікі, набудзе абсалютную перавагу над іншымі". 29 красавіка 1939 г. імперскае міністэрства навукі, выхавання і народнай адукацыі па даручэнні кіраўніка спецыяльнага аддзела фізікі імперскага даследчага савета — дзяржаўнага саветніка прафесара Абрахама Эзау правяло абмеркаванне пытання «аб ядзернай рэакцыі, якая самастойна распаўсюджваецца» на якое, сярод іншых, быў запрошаны прафесар Э. Шуман, кіраўнік даследчага аддзела Упраўлення ўзбраенняў сухапутных сіл III Рэйха.

Ліст Хартака і Грота было перададзена фізіку Курту Дзібнеру з навуковага аддзела Упраўлення ўзбраенняў. Па настойлівым просьбам Дзібнера Упраўленне ўзбраенняў, не чакаючы прыняцця афіцыйнага рашэння вышэйшых ваенных уладаў, вызваліла Дзібнера ад выканання ўсіх пабочных работ і даручыла яму займацца толькі пытаннямі ядзернай фізікі, стварыўшы для гэтага спецыяльнае аддзяленне. У чэрвені 1939 Дзібнер арганізаваў збудаванне першай у Германіі рэактарнай зборкі на палігоне Кумерсдорф пад Берлінам.

У 1939 рабочая група прафесара А. Эзау па праблеме ядзернай энергіі пры рэйхсміністэрстве адукацыі ініцыявала прыняцце закона аб забароне вывазу ўрану з Германіі. У бельгійскай фірмы Union Miniere ў Бельгійскім Конга было тэрмінова закуплена вялікая колькасць уранавай руды.

Пачатак практычных работ па стварэнні ядзернай зброі
----------------------------------------------------

26 верасня 1939 Упраўленне вайсковых ўзбраенняў для разгляду пытання пра спосабы стварэння ядзернай зброі сабрала спецыялістаў у галіне ядзернай фізікі, на якое былі запрошаны Паўль Хартак, Ганс Вільгельм Гейгер, Вальтэр Ботэ, Курт Дзібнер, а таксама Карл-Фрыдрых фон Вайцзэккер і Вернер Гейзенберг. На ім было прынята рашэнне засакрэціць усе працы, якія маюць прамое або ўскоснае стаўленне да уранавай праблемы. Ажыццяўленне праграмы, якая атрымала назву **«Уранавы праект»** — (ням.: Uranprojekt Kernwaffenprojekt) Удзельнікі нарады лічылі магчымым стварэнне ядзернай зброі за 9-12 месяцаў.

Усяго ў Германіі было 22 навуковыя арганізацыі, наўпрост звязаныя з атамным праектам, у ліку якіх ключавыя функцыі выконвалі:

* Фізічны інстытут Таварыства кайзера Вільгельма;
* Інстытут фізічнай хіміі Гамбургскага універсітэта;
* Фізічны інстытут Вышэйшай тэхнічнай школы ў Берліне;
* Фізічны інстытут Інстытута медыцынскіх даследаванняў (Гайдэльберг);
* Фізіка-хімічны інстытут Лейпцыгскага універсітэта. Прафесар Хэйн. Арганічныя злучэнні ўрану;
* Лабараторыя неарганічнай хіміі Вышэйшай тэхнічнай школы ў Мюнхене. Прафесар Хибер. Даследаванне карбанільных злучэнняў ўрану;
* Хімічны інстытут Бонскага універсітэта. Прафесар Ш. Монт. Вывучэнне галагенідаў ўрану;
* Інстытут арганічнай хіміі Вышэйшай тэхнічнай школы ў Данцыгу. Прафесар Г. Альберс. Алкагаляты ўрану.

Распрацоўкамі ведаў імперскі міністр ўзбраенняў Альберт Шпеер, адміністрацыйным кіраўніком групы Гейзенберга, Ота Гана, Вайцзэккера і інш, стаў фізік Эрых Шуман.

Канцэрн "ИГ Фарбеніндустры» пачаў выраб шасціфторыстага ўрану, прыдатнага для атрымання ўрану-235, а таксама збудаванне паўпрамысловай ўстаноўкі па падзелу ізатопаў. Яна ўяўляла сабой дзве канцэнтрычныя трубы, адна з якіх (унутраная) награвалася, а другая (вонкавая) астуджалася. Паміж імі павінен быў падавацца газападобны шасціфторысты уран і пры гэтым больш лёгкія ізатопы (уран-235) павінны былі б падымацца ўверх хутчэй, а больш цяжкія (уран-238) павольней, што дазволіла б аддзяляць іх адзін ад аднаго (метад Клузіуса — Дзікеля) .

Тады ж Вернер Гейзенберг пачаў тэарэтычныя працы па канструяванню ядзернага рэактара. У сваёй справаздачы "Магчымасць тэхнічнага атрымання энергіі пры расшчапленні ўрану", завершаным ў снежні 1939 г. Гейзенберг прыйшоў да наступнай высновы: «У цэлым можна лічыць, што пры сумесі ўран - цяжкая вада ў шары радыусам каля 60 см, акружаным вадой (каля 1000 кг цяжкай вады і 1200 кг ўрану), пачнецца спантаннае вылучэнне энергіі». Адначасова Гейзенберг разлічыў параметры іншага рэактара, у якім уран і цяжкая вада не змешваліся, а размяшчаліся слаямі. На яго думку, «працэс расшчаплення падтрымліваўся б доўгі час», калі б ўстаноўка складалася з слаёў ўрану таўшчынёй 4 см і плошчай каля 1 м2, якія перамяжоўваліся слаямі цяжкай вады таўшчынёй каля 5 см, прычым пасля трохразовага паўтору слаёў ўрану і цяжкай вады неабходны пласт чыстага вугляроду (10-20 см), а ўвесь рэактар ​​звонку таксама павінен быць акружаны слоем чыстага вугляроду.

На падставе гэтых разлікаў фірма «Ауэрге» атрымала заказ на выраб невялікіх колькасцяў ўрану, а нарвежская фірма Norsk Hydro павінна была паставіць цяжкую ваду. У двары Фізічнага інстытута ў Берліне для пацверджання разлікаў Гейзенберга пачалося збудаванне рэактарнай зборкі.

5 студзеня 1940 доктарам Целыпавым ад імя Таварыства кайзера Вільгельма і 17 студзеня 1940 года генералам Бекерам ад Упраўлення ўзбраенняў быў падпісаны дагавор аб перадачы Фізічнага інстытута ў вядзенне арміі на час вайны.

Першай няўдачай германскага ядзернага праекта стала тое, што ўстаноўка для падзелу ізатопаў па метадзе Клузіуса - Дзікеля, змантаваная ў Леверкузене, апынулася непрацуючай, і ў пачатку 1941 навукоўцы вымушаныя былі прызнаць, што падзел ізатопаў ўрану гэтым метадам немагчымы. У выніку нямецкія навукоўцы выдаткавалі на бясплодныя эксперыменты каля года.

Нямецкія фізікі распрацавалі не менш за пяць спосабаў узбагачэння ўрану. Заканамерна тое, што сярод іх найбольш перспектыўным лічыўся «інерцыйны спосаб» - гэта значыць падзел ізатопаў з дапамогай адмысловай цэнтрыфугі. Лічыцца, што праект цэнтрыфугавання не быў рэалізаваны, таму што ў доктара Грота, які займаўся будаўніцтвам цэнтрыфугі, не хапіла цярпення і грошай, каб давесці працу да канца. Таксама ёсць меркаванні, што блізкі да поспеху быў і барон М. фон Ардэне, у лабараторыі якога быў пабудаваны «электрамагнітны сепаратар», які па сваіх характарыстыках не паступаўся аналагічнай амерыканскай прыладзе.

У канцы 1940 Гейзенберг праводзіў эксперымент па стварэнні рэактарнай зборкі на аснове выкананых ім раней разлікаў, але ланцуговую рэакцыю выклікаць не ўдалося і Гейзенберг і яго супрацоўнікам стала ясна, што тэарэтычныя разлікі, пакладзеныя ў аснову эксперыменту, няслушныя.

Існуе меркаванне, што нямецкія навукоўцы не змаглі ажыццявіць самападтрымоўваемую ядзерную рэакцыю ў сувязі з тым, што ў Нямеччыне не было дастатковай колькасці цяжкай вады як матэрыялу запавольніка нейтронаў, тады як больш даступны графіт ў якасці запавольніка нейтронаў немцы не выкарыстоўвалі з-за знакамітай «памылкі Ботэ» (прафесара Вальтэра Боте). Але гэта не зусім так. Ботэ не зрабіў ніякай памылкі, проста доследны ім графіт не быў дастаткова чыстым, а кіраўнікі праекта не заняліся пытаннем даследаванні магчымасці атрымання больш чыстага графіту.

У серыі вопытаў, праведзеных у жніўні - верасні 1941 г. ў Лейпцыгу, В. Гейзенберг, К. Ф. фон Вайцзэккер і Р. Дзепель дамагліся станоўчага выніку размнажэння нейтронаў, што служыла доказам ланцуговай рэакцыі, якая працякала ў масе ўрану, аднак гэтая рэакцыя яшчэ не была самападтрымоўваемай.

У запісцы ад 27 лістапада 1941 г. Гейзенберг прапанаваў усе работы па ўранаваму праекту падзяліць на неабходныя, важныя і няважныя. Неабходнымі ён лічыў толькі такія, якія робяць магчымым будаўніцтва ў самы кароткі тэрмін па меншай меры аднаго дзеючага рэактара, важнымі тыя, якія могуць павысіць якасць працы рэактара, іншыя працы Гейзенберг прылічыў да дробных.

Да лютага 1942 года быў пабудаваны першы нямецкі рэактар. Гэта быў вопытны рэактар ​​Лейпцыгскага інстытута, распрацаваны прафесарам Гейзенбергам і прафесарам Р. Дзепелем.

«Уранавая машына» (так называлі рэактар) складалася з двух алюмініевых паўсфер, з змешчанымі ўнутры 572 кілаграмамі ўрану ў выглядзе парашка і 140 кілаграмамі цяжкай вады. Вага рэактара, размешчанага ўнутры рэзервуара з вадой, набліжаўся да тоны. Усярэдзіне сферы з уранавай начыннем быў змешчаны своеасаблівы імпульсны нейтронны ініцыятар ў выглядзе радый-берыліевай першаснай крыніцы нейтронаў. Вымярэння патоку нейтронаў з загружанага рэактара паказалі, што паверхня рэактара дасягала значна больш нейтронаў, чым выпраменьвала іх першасная радый-берыліевых крыніца і Р. Дзепель паслаў паведамленне ў аддзел ўзбраенняў вермахта, што рэактар ​​працуе.

Некалькі пазней «уранавая машына» выбухнула. Лічыцца, што «цеплавы выбух» адбыўся ў выніку звычайнай хімічнай рэакцыі ўрану ў выглядзе тонказробненага парашка з цяжкай вадой, што пракралася праз абалонку. Але такая версія не вытрымлівае крытыкі, так як дзіўна было б меркаваць, што нямецкім навукоўцам былі невядомыя хімічныя ўласцівасці даўно адкрытага і вывучанага элемента. Немагчыма выказаць здагадку і тое, што немцы, якія выпускалі ў той час ужо практычна перадсерыйны турбарэактыўныя рухавікі з вельмі малымі механічнымі допускамі, не змаглі ліквідаваць уцечку вады пад атмасферным ціскам ўнутр абалонкі рэактара. Існуюць здагадкі, што рэактар ​​усё ж выйшаў на крытычную кропку, і яго выбух рушыў услед менавіта з-за тэмпературы ўнутры рэактара, якая пачала расці, і наступнага разбурэння абалонкі актыўнай зоны, якая прывяла да хімічнай рэакцыі ўрану з цяжкай вадой, пажару і прыпынку рэактара.

4 чэрвеня 1942 імперскім міністрам ўзбраення і боепрыпасаў А. Шпеерам было склікана нарада ваеннага кіраўніцтва і вучоных па ядзернай праблеме. На ім Гейзенберг сказаў, што рашэнне вытворча-тэхнічных праблем павінна заняць не менш за два гады, і то пры ўмове, калі кожнае патрабаванне навукоўцаў будзе выконвацца. У выніку для праекта былі выдзелены грашовыя сродкі, фонды на дэфіцытныя матэрыялы, былі зацверджаны мінімальныя тэрміны будаўніцтва бункера для атамнага рэактара ў Берліне, вырабу металічнага ўрану і пастаўкі абсталявання для падзелу ізатопаў.

У лютым 1943 нарвежскім дыверсантам, засланым з Вялікабрытаніі, удалося знішчыць завод па вытворчасці цяжкай вады ў Нарвегіі.

У сакавіку 1943 г. у сувязі з настроямі кіраўніцтва краіны Упраўленне ўзбраенняў адмовілася ад работ па уранавым праекце і яны былі перададзеныя ў вядзенне імперскага даследчага савета.

Група доктара Дзібнера таксама распрацоўвала схему ядзернай выбухной прылады ў выглядзе шара з выбуховага рэчыва, усярэдзіне якога знаходзіўся шар з матэрыялу, якія дзеляцца.

Доктар Трынкс распрацоўваў нават не ядзерную, а вадародную бомбу. Гэтая праца захавалася ў шасцістаронкавым дакументальным справаздачы «Вопыты ўзбуджэння ядзерных рэакцый з дапамогай выбухаў». Доктар Трынкс спрабаваў рэзка нагрэць цяжкі вадарод пры дапамозе сціску сярэбранага шара звычайным выбуховым рэчывам. Трынкс разлічваў, што зможа стварыць ядзерную бомбу на такім прынцыпе. Трынкс некалькі разоў паўтараў спробы ініцыявання тэрмаядзерных рэакцый ў цяжкім вадародзе, але не выявіў выхаду радыеактыўнага выпраменьвання.

У студзені 1944 Гейзенберг атрымаў адліваныя уранавыя пласціны для вялікай рэактарнай зборкі ў Берліне, для якой майстраваўся спецыяльны бункер.

Апошні эксперымент па атрыманні ланцуговай рэакцыі быў намечаны на студзень 1945 г. але 31 студзеня ўсё абсталяванне спешна дэмантавалі і адправілі на поўдзень Германіі.

Нямецкі эксперыментальны ядзерны рэактар ​​у Хайгерлохе, красавік 1945
У канцы лютага 1945 рэактар ​​B VIII прыбыў з Берліна ў вёску Хайгерлох недалёка ад швейцарскай мяжы. Рэактар ​​складаўся з актыўнай зоны, якая складаецца з 664 кубікаў ўрану агульнай вагой 1525 кг, акружанай графітавым запавольвацелем-адбівальнікам нейтронаў вагой 10 тон. У сакавіку 1945 г. у актыўную зону дадаткова ўлілі яшчэ 1,5 тоны цяжкай вады. 23 cакавіка 1945 г. прафесар Гёрл патэлефанаваў у Берлін і далажыў, што рэактар ​​працуе. Але радасць была заўчасная - рэактар ​​не здолеў дасягнуць крытычнай кропкі. Пасля пераразлікаў аказалася, што колькасць ўрану неабходна павялічыць яшчэ на 750 кг, а акрамя таго павялічыць колькасць цяжкай вады, запасаў якой ужо не заставалася. Канец Трэцяга рэйху няўмольна набліжаўся, і 23 красавіка ў Хайгерлох ўвайшлі амерыканскія войскі. Рэактар ​​быў вывезены ў ЗША.

Заява інтэрнаваных нямецкіх навукоўцаў для прэсы
------------------------------------------------

3 ліпеня 1945 г група нямецкіх навукоўцаў і апаратура была дастаўлена ў былую сядзібу Фарм-Хол у Англіі, дзе была ўсталяваная падслухоўвальная тэхніка. 6 жніўня 1945 г старэйшы афіцэр сядзібы Фарм-Хол маёр Рытнер, пацвердзіў выбух атамнай бомбы пры першай у свеце атамнай бамбардзіроўцы Японіі Злучанымі Штатамі. Навукоўцы, якіх збянтэжылі весткі аб амерыканскім атамным праекце, склалі водгук на газетныя публікацыі, якія былі да таго часу ім даступныя .

> 
> 
> У апошніх паведамленнях друку быў дапушчаны шэраг недакладнасцяў у асвятленні работ па стварэнні атамнай бомбы, якія нібыта вырабляліся ў Германіі. У сувязі з гэтым нам хацелася б коратка ахарактарызаваць нямецкія работы па уранавай праблеме.
> 
> 
> 1. Дзяленне атамнага ядра ўрану адкрыта Ганоам і Штрасманам ў Інстытуце кайзера Вільгельма ў снежні 1938 г. Гэта вынік чыста навуковых даследаванняў, якія не мелі нічога агульнага з прыкладнымі мэтамі. Толькі пасля апублікавання паведамленняў пра тое, што падобнае адкрыццё амаль адначасова зроблена ў розных краінах, з'явілася думка аб магчымасці ланцуговай ядзернай рэакцыі і яе практычнага выкарыстання для атамных энергетычных установак.
> 2. У пачатку вайны была ўтворана група з навукоўцаў, якія атрымалі ўказанні даследаваць практычныя прымяненні гэтага адкрыцця. У канцы 1941 папярэднія даследаванні паказалі, што атамную энергію можна выкарыстоўваць для атрымання пара і, такім чынам, для прывядзення ў рух розных машын. З іншага боку, улічваючы тэхнічныя магчымасці, даступныя ў Германіі, у той момант нельга было стварыць атамную бомбу. Таму ўсе наступныя працы былі накіраваны на стварэнне атамнага рухавіка, для чаго, акрамя ўрану, з'явілася неабходнасць у цяжкай вадзе.
> 3. Для атрымання вялікіх колькасцяў цяжкай вады быў пераабсталяваны нарвежскі завод у Рьюкане. Аднак, дзеяннямі спачатку партызан, а затым авіяцыі гэты завод быў выведзены з ладу і зноў пачаў працаваць толькі да канца 1943.
> 4. Адначасова ва Фрайбургу праводзіліся эксперыменты па ўдасканаленні метаду, які не патрабуе цяжкай вады і заснаванага на павелічэнні канцэнтрацыі рэдкага ізатопа ўрану - ўрану-235.
> 5. Вопыты па атрыманні энергіі, у якіх выкарыстоўваўся наяўны запас цяжкай вады, праводзіліся ў Берліне, а пасля ў Хайгерлоке (Вюртэмберг). Да моманту заканчэння вайны яны прасунуліся настолькі, што ўстаноўка па атрыманні энергіі магла б быць пабудавана за кароткі час.
> 
> 
>

Прычыны няўдачы праекта
-----------------------

Пытанне аб магчымасці стварэння навукоўцамі Трэцяга рэйха атамнай бомбы застаецца адкрытым да гэтага часу.

У 1939-1941 гадах нацысцкая Германія мела адпаведныя умовы для стварэння атамнай зброі: яна мела неабходныя вытворчыя магутнасці ў хімічнай, электратэхнічнай, машынабудаўнічай прамысловасці і каляровай металургіі, а таксама дастатковыя фінансавыя сродкі і матэрыялы агульнага прызначэння. Навуковы патэнцыял таксама быў вельмі высокі, і меліся неабходныя веды ў галіне фізікі атамнага ядра.

Часта сцвярджаецца, што атамная бомба ў нацысцкай Нямеччыне не была створана, таму што таталітарны нацысцкі рэжым перашкаджаў развіццю навуковай творчасці, нецярпіма ставіўся да вучоных яўрэйскай нацыянальнасці, гэта значыць стварэнні атамнай бомбы перашкаджаў існы ў Нямеччыне палітычны лад. Існуе іншая кропка гледжання аб тым, што ў краіне, фактычна якая стаяла каля вытокаў адкрыцця ядзернай энергіі (Ота Ган, Ліза Мэйтнер, Макс Борн, Ота Фрыш, Рудольф Пайерлс), існавала досыць навукоўцаў, якія прынялі нацысцкі рэжым дастаткова спакойна і працягвалі паспяхова і творча працаваць. У Нямеччыне нават пасля ад'езду шматлікіх навукоўцаў, якія не прынялі нацызм або якія выпрабоўвалі цяжкасці ў сувязі з яўрэйскім паходжаннем, заставалася шмат навукоўцаў, не менш славутых і плённых, чым якія з'ехалі, напрыклад Вернер Гейзенберг, Карл фон Вайцзэккер, Вальтэр Ботэ, Манфрэд фон Ардэне і многія іншыя .

Агульнапрынята меркаванне, што, акрамя шэрагу выкананні такіх памылак вучоных у пачатку работ, праект не быў паспяхова рэалізаваны з прычыны выбару «цяжкаводнага» шляху, неаптымальнага з пункту гледжання хуткасці дасягнення ланцужных ядзерных рэакцый, неабходнай для стварэння ядзернай зброі. На ажыццяўленне гэтай методыкі, як і разгорнутага толькі да канца прац «графітавага» шляху, не хапіла часу да ваеннага разгрому Рэйха.

Распаўсюджана меркаванне пра ігнараванне кіраўнікамі рэйха (у прыватнасці Гімлерам, Герынгам, Кейтелям, Борманам) атамнай праблемы. Выснова пра гэта часам робіцца на той падставе, што яны асабіста не ўдзельнічалі ў адпаведных нарадах. Аднак і на нарадах па ракетнай праграме ні Гімлер, ні Герынг, ні іншыя кіраўнікі рэйха не ўдзельнічалі, што не перашкаджала ім быць у курсе праблем. У той жа час, вядома, што ў сярэдзіне вайны ў кіраўніцтве краіны ўзялі верх настроі аб неабходнасці засяроджвання навуковых, вытворчых і фінансавых рэсурсаў толькі на праектах, якія даюць больш хуткую аддачу ў выглядзе стварэння новых відаў зброі. У сувязі з гэтым уранавы праект быў перададзены з прыярытэтнай ваеннай навукі ў грамадзянскую, што затармазіла яго ажыццяўленне гэтак жа, як і хуткае давядзенне да баявога прымянення першых у свеце баявых балістычных ракет Фау-2 і стварэнне па праекце «Амерыка» міжкантынентальных ракет A-9/A-10 і часткова-арбітальнага бамбавіка Silbervogel і шэрагу іншых праектаў.

Вядома таксама, што на германскія атамныя даследавання было затрачана ў дзвесце разоў менш сродкаў і ў іх было занята ў паўтары тысячы разоў менш людзей, чым у амерыканскім «Манхэтэнскім праекце».

Выкарыстанне нямецкіх вучоных у СССР
------------------------------------

Асноўны артыкул: **Стварэнне савецкай атамнай бомбы**
З 1945, адначасова з пошукам на тэрыторыі зрынутай Германіі нямецкіх навукоўцаў і інжынераў ўсіх спецыяльнасцяў, якія маюць хоць бы ўскоснае стаўленне да ваенных даследаванняў і вытворчасці, пачынаецца пошук і вываз на тэрыторыю СССР лепшых нямецкіх навукоўцаў-ядзершчыкаў.

Частка немцаў-навукоўцаў, якіх вывезлі ў СССР, была знойдзена ў лагерах для ваеннапалонных. Усяго было выяўлена 1600 чалавек, якія мелі дачыненне да ядзерных даследаванняў, сярод іх 111 дактароў фізіка-матэматычных навук.

З выяўленых нямецкіх фізікаў-ядзершчыкаў для вывазу ў СССР было адабрана каля 300-400 спецыялістаў. М. Г. Первухін і А. П. Завенягін пісалі Л. Берыі: «... Адабрана 208 спецыялістаў. Акрамя раней накіраваных у інстытуты "А" і "Г" і лабараторыю "В" 89 ваеннапалонных спецыялістаў, лічыць магчымым дадаткова накіраваць на аб'екты 9-га ўпраўлення МУС СССР 190 чалавек, у тым ліку ў інстытуты "А" і "Г" - 93 чалавека; ў лабараторыю "В" - 41 чалавек; ў інстытут "Б" - 37 чалавек; у ​​групу праф. Дзепеля - 19 чалавек ... »

Сярод вывезеных для працы над савецкай атамнай бомбай спецыялістаў былі такія карыфеі сусветнай навукі як прафесар Г. Герц, прафесар М. Фольмер, прафесар P. Депель, прафесар Х. Позе, прафесар М. фон Ардэне, прафесар П. Цісен, Др. М. Штэенбек, Др. Н. Рыль і многія іншыя.

Прафесар Густаў Герц (лаўрэат Нобелеўскай прэміі) узначаліў інстытут пад шыфрам «Г» у г. Сухумі, які займаецца праблемай падзелу ізатопаў метадам газавай дыфузіі. Ардэне ўзначальвае інстытут пад шыфрам «А», які займаецца падзелам ізатопаў магнітным спосабам.

Прафесар Х. Позе узначаліў інстытут пад шыфрам «У» у Обнінску, які займаецца распрацоўкай ядзерных рэактараў і агульнай тэорыяй ядзерных працэсаў.

Прафесара Р. Дзепель і М.Фольмер працавалі ў знакамітым цяпер «плутоніевым інстытуце» НДІ-9. Допель стварае апаратуру для вымярэнняў кінетыкі ядзерных выбухаў, а Фольмер праектуе завод па вытворчасці цяжкай вады.

Доктар М. Штеенбек ў інстытуце «А» праектаваў ў СССР цэнтрыфугі для падзелу ізатопаў ўрану метадам газавага цэнтрыфугавання. Да гэтага, усё сваё свядомае жыццё, ён займаўся ў асноўным фізікай газавага разраду, фізікай плазмы. У Сухумі ўпершыню быў вымушаны заняцца праблемай падзелу ізатопаў, пасля няўдалых спробаў тэставання метаду кандэнсацыі, ім сумесна з інжынерамі Гернатам Цыпе і Рудольфам Шефлерам быў распрацавана арыгінальная газавая цэнтрыфуга Цыпе для падзелу ізатопаў ўрану, асноўная схема і вузлы якой выкарыстоўваюцца да гэтага часу ва ўсіх краінах. Прафесар П. Цісен распрацоўвае і стварае дыяфрагмы для газадыфузійных установак падзелу ізатопаў, якія пачалі вырабляць пад яго кіраўніцтвам у Электрасталі і былі паспяхова ужытыя на заводзе ў Новауральску. Ужо пасля выбуху першай савецкай атамнай бомбы шматлікія навукоўцы-атамшчыкі з Германіі атрымалі вышэйшыя савецкія ўрадавыя ўзнагароды. Прафесар Н. Рыль атрымаў званне Героя Сацыялістычнай Працы СССР. Многія нямецкія спецыялісты былі ўзнагароджаны ўзнагародамі СССР або вялікімі грашовымі прэміямі. Фон Ардэне быў таксама ўзнагароджаны дзяржаўнай прэміяй СССР. Пад кіраўніцтвам прафесара Рыля ў г. Нагінску былі адпрацаваны прамысловыя тэхналогіі атрымання чыстага ўрану. Дакументы таго часу кажуць: «Цяпер вытворчасць ўрану праз чатырохфторыстую соль (па метадзе доктара Рыля) хутка павялічваецца, і ў цяперашні час цэха асноўнага завода пераходзяць на працу цалкам па гэтым метадзе».

Гл. таксама
-----------

* Зброя адплаты
* Гісторыя ядзернай зброі

Зноскі
------

1. ↑  Judt, Matthias; Burghard Ciesla (1996). *Technology transfer out of Germany after 1945*. Routledge. p. 55. ISBN 978-3-7186-5822-0.
2. ↑  O. Hahn and F. Strassmann *Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle* (*On the detection and characteristics of the alkaline earth metals formed by irradiation of uranium with neutrons*), *Naturwissenschaften* Volume 27, Number 1, 11–15 (1939). The authors were identified as being at the *Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie*, Berlin-Dahlem. Received 22 December 1938.
3. ↑  Ruth Lewin Sime *Lise Meitner's Escape from Germany*, *American Journal of Physics* Volume 58, Number 3, 263- 267 (1990).
4. ↑  Lise Meitner and O. R. Frisch *Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction*, *Nature*, Volume 143, Number 3615, 239–240 (11 February 1939). The paper is dated 16 January 1939. Meitner is identified as being at the Physical Institute, Academy of Sciences, Stockholm. Frisch is identified as being at the Institute of Theoretical Physics, University of Copenhagen.
5. ↑  O. R. Frisch *Physical Evidence for the Division of Heavy Nuclei under Neutron Bombardment*, *Nature*, Volume 143, Number 3616, 276–276 (18 February 1939) Архівавана 3 жніўня 2004.. The paper is dated 17 January 1939. [The experiment for this letter to the editor was conducted on 13 January 1939; see Richard Rhodes *The Making of the Atomic Bomb* 263 and 268 (Simon and Schuster, 1986).]
6. ↑  In 1944, Hahn received the Nobel Prize for Chemistry for the discovery of nuclear fission. Some historians have documented the history of the discovery of nuclear fission and believe Meitner should have been awarded the Nobel Prize with Hahn. See the following references: Ruth Lewin Sime *From Exceptional Prominence to Prominent Exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry* Ergebnisse 24 Forschungsprogramm *Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus* (2005); Ruth Lewin Sime *Lise Meitner: A Life in Physics* (University of California, 1997); and Elisabeth Crawford, Ruth Lewin Sime, and Mark Walker *A Nobel Tale of Postwar Injustice*, *Physics Today* Volume 50, Issue 9, 26–32 (1997).
7. ↑  Овчинников В. В. Горячий пепел. Хроника тайной гонки за обладание ядерным оружием.— М. Издательство АПН, 1984.— С. 8—9.
8. ↑  Всеволод Овчинников. Горячий пепел. Хроника тайной гонки за обладание атомным оружием./М.1984 — С.20.
9. 1 2  Всеволод Овчинников. Горячий пепел. Хроника тайной гонки за обладание атомным оружием./М.1984 — С.21.
10. ↑  Антон Первушин Чудо-оружие третьего рейха
11. ↑  Роковая ошибка(недаступная спасылка)
12. ↑  Иойрыш Абрам Исаакович, Морохов Игорь Дмитриевич, Иванов Сергей Кузьмич А-бомба
13. ↑  Гровс Л. «Теперь об этом можно рассказать», Глава двадцать четвертая. Реакция немецких учёных. — М.: Атомиздат, 1964.
14. ↑  Дорнбергер В. ФАУ-2 М.: Центрполиграф, 2004, стр. 242
15. ↑  В.Овчинников. Горячий пепел(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Bernstein, Jeremy *Hitler’s Uranium Club: The Secret Recording’s at Farm Hall* (Copernicus, 2001) ISBN 0-387-95089-3
* Bernstein, Jeremy *Heisenberg and the critical mass*, *Am. J. Phys.* Volume 70, Number 9, 911—916 (2002)
* Bernstein, Jeremy *Heisenberg in Poland*, *Am. J. Phys.* Volume 72, Number 3, 300—304 (2004). See also *Letters to the Editor* by Klaus Gottstein and a reply by Jeremy Bernstein in *Am. J. Phys.* Volume 72, Number 9, 1143—1145 (2004).
* Beyerchen, Alan D. *Scientists Under Hitler: Politics and the Physics Community in the Third Reich* (Yale, 1977) ISBN 0-300-01830-4
* Gimbel, John *U.S. Policy and German Scientists: The Early Cold War*, *Political Science Quarterly* Volume 101, Number 3, 433—451 (1986)
* Gimbel, John *Science, Technology, and Reparations: Exploitation and Plunder in Postwar Germany* (Stanford, 1990)
* Goudsmit, Samuel with an introduction by R. V. Jones *Alsos* (Toamsh, 1986)
* Heisenberg, Werner *Research in Germany on the Technical Applications of Atomic Energy*, *Nature* Volume 160, Number 4059, 211—215 (August 16, 1947). See also the annotated English translation: *Document 115. Werner Heisenberg: Research in Germany on the Technical Application of Atomic Energy [August 16, 1947]* in Hentschel, Klaus (editor) and Ann M. Hentschel (editorial assistant and translator) *Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources* (Birkhäuser, 1996) 361—379.
* Hentschel, Klaus (editor) and Ann M. Hentschel (editorial assistant and translator) *Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources* (Birkhäuser, 1996) ISBN 0-8176-5312-0. [This book is a collection of 121 primary German documents relating to physics under National Socialism. The documents have been translated and annotated, and there is a lengthy introduction to put them into perspective.]
* Hoffmann, Dieter *Between Autonomy and Accommodation: The German Physical Society during the Third Reich*, *Physics in Perspective* 7(3) 293—329 (2005)
* Kant, Horst *Werner Heisenberg and the German Uranium Project / Otto Hahn and the Declarations of Mainau and Göttingen*, Preprint 203 (Max-Planck Institut für Wissenschaftsgeschichte, 2002)
* Landsman, N. P. *Getting even with Heisenberg*, *Studies in History and Philosophy of Modern Physics* Volume 33, 297—325 (2002)
* Macrakis, Kristie *Surviving the Swastika: Scientific Research in Nazi Germany* (Oxford, 1993)
* Mehra, Jagdish and Helmut Rechenberg *The Historical Development of Quantum Theory. Volume 6. The Completion of Quantum Mechanics 1926—1941. Part 2. The Conceptual Completion and Extension of Quantum Mechanics 1932—1941. Epilogue: Aspects of the Further Development of Quantum Theory 1942—1999.* (Springer, 2001) ISBN 978-0-387-95086-0
* Norman M. Naimark *The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945—1949* (Belkanp, 1995)
* Riehl, Nikolaus and Frederick Seitz *Stalin’s Captive: Nikolaus Riehl and the Soviet Race for the Bomb* (American Chemical Society and the Chemical Heritage Foundations, 1996) ISBN 0-8412-3310-1.
* Oleynikov, Pavel V. *German Scientists in the Soviet Atomic Project*, *The Nonproliferation Review* Volume 7, Number 2, 1 — 30 (2000) Архівавана 7 сакавіка 2008.. The author has been a group leader at the Institute of Technical Physics of the Russian Federal Nuclear Center in Snezhinsk (Chelyabinsk-70).
* Walker, Mark *German National Socialism and the Quest for Nuclear Power 1939—1949* (Cambridge, 1993) ISBN 0-521-43804-7
* Walker, Mark *Eine Waffenschmiede? Kernwaffen- und Reaktorforschung am Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik*, *Forschungsprogramm «Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus»* Ergebnisse 26 (2005)
* Albrecht, Ulrich, Andreas Heinemann-Grüder, and Arend Wellmann *Die Spezialisten: Deutsche Naturwissenschaftler und Techniker in der Sowjetunion nach 1945* (Dietz, 1992, 2001) ISBN 3320017888
* Bernstein, Jeremy and David Cassidy *Bomb Apologetics: Farm Hall, August 1945*, *Physics Today* Volume 48, Issue 8, Part I, 32-36 (1995)
* Beyerchen, Alan *What We Know About Nazism and Science*, *Social Research* Volume 59, Number 3, 615—641 (1992)
* Bethe, Hans A. *The German Uranium Project*, *Physics Today* Volume 53, Issue 7, 34-36
* Cassidy, David C. *Heisenberg, German Science, and the Third Reich*, *Social Research* Volume 59, Number 3, 643—661 (1992)
* Cassidy, David C. *Uncertainty: The Life and Science of Werner Heisenberg* (Freeman, 1992)
* Cassidy, David C. *A Historical Perspective on Copenhagen*, *Physics Today* Volume 53, Issue 7, 28 (2000). See also *Heisenberg’s Message to Bohr: Who Knows*, *Physics Today* Volume 54, Issue 4, 14ff (2001), individual letters by Klaus Gottstein, Harry J. Lipkin, Donald C. Sachs, and David C. Cassidy.
* Eckert, Michael *Werner Heisenberg: controversial scientist* physicsweb.org (2001)
* Heisenberg, Werner *Die theoretischen Grundlagen für die Energiegewinnung aus der Uranspaltung*, Zeitschrift für die gesamte Natruwiessenschaft*, Volume 9, 201—212 (1943). See also the annotated English translation:* Document 95. Werner Heisenberg. The Theoretical Basis for the Generation of Energy from Uranium Fission [February 26, 1942] *in Hentschel, Klaus (editor) and Ann M. Hentschel (editorial assistant and translator)* Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources *(Birkhäuser, 1996) 294—301.*
* Heisenberg, Werner, introduction by David Cassidy, translation by William Sweet *A Lecture on Bomb Physics: February 1942*, *Physics Today* Volume 48, Issue 8, Part I, 27-30 (1995)
* Hentschel, Klaus *The Metal Aftermath: The Mentality of German Physicists 1945—1949* (Oxford, 2007)
* Hoffmann, Dieter *Zwischen Autonomie und Anpassung: Die Deutsche Physikalische Gesellschaft im Dritten Reich*, *Max-Planck-Institut für Wissenschafts Geschichte Preprint 192* (2001)
* Hoffmann, Dieter and Mark Walker *The German Physical Society Under National Socialism*, *Physics Today* 57(12) 52-58 (2004)
* Hoffmann, Dieter *Between Autonomy and Accommodation: The German Physical Society during the Third Reich*, *Physics in Perspective* 7(3) 293—329 (2005)
* Hoffmann, Dieter and Mark Walker *Zwischen Autonomie Und Anpassung*, *Physik Journal* Volume 5, Number 3, 53-58 (2006)
* Hoffmann, Dieter and Mark Walker *Peter Debye: «A Typical Scientist in an Untypical Time»* Deutsche Physikalische Gesellschaft (2006) Архівавана 23 студзеня 2009.
* Hoffmann, Dieter and Mark Walker (editors) *Physiker Zwischen Autonomie Und Anpassung* (Wiley-VCH, 2007)
* Karlsch Rainer *Hitlers Bombe. Die geheime Geschichte der deutschen Kernwaffenversuche.* (Dva, 2005)
* Karlsch, Rainer and Heiko Petermann *Für und Wider «Hitlers Bombe» (Waxmann, 2007)*
* Krieger, Wolfgang *The Germans and the Nuclear Question* German Historical Institute Washington, D.C. Occasional Paper No. 14 (1995)
* Pash, Boris T. *The Alsos Mission* (Award, 1969)
* Powers, Thomas *Heisenberg’s War: The Secret History of the German Bomb* (Knopf, 1993)
* Renneberg, Monika and Mark Walker *Science, Technology and National Socialism* (Cambridge, 1994, first paperback edition 2002)
* Rhodes, Richard *The Making of the Atomic Bomb* (Simon and Schuster, 1986)
* Rose, Paul Lawrence, *Heisenberg and the Nazi Atomic Bomb Project: A Study in German Culture* (California, 1998). For a critical review of this book, please see: Landsman, N. P. *Getting even with Heisenberg*, *Studies in History and Philosophy of Modern Physics* Volume 33, 297—325 (2002).
* Schaaf, Michael *Heisenberg, Hitler und die Bombe. Gespraeche mit Zeitzeugen.* (GNT-Verlag, 2001)
* Schumann, Erich *Wehrmacht und Froschung* in Richard Donnevert (editor) *Wehrmact und Partei* second expanded edition, (Barth, 1939) 133—151. See also the annotated English translation: *Document 75. Erich Schumann: Armed Forces and Research [1939]* in Hentschel, Klaus (editor) and Ann M. Hentschel (editorial assistant and translator) *Physics and National Socialism: An Anthology of Primary Sources* (Birkhäuser, 1996) 207—220.
* Sime, Ruth Sime *From Exceptional Prominence to Prominent Exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry* Ergebnisse 24 Forschungsprogramm *Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus* (2005).
* Ruth Lewin Sime *The Politics of Memory: Otto Hahn and the Third Reich*, Physics in Perspective *Volume 8, Number 1, 3-51 (2006). Sime is retired from teaching chemistry at Sacramento City College.*
* Walker, Mark *National Socialism and German Physics*, *Journal of Contemporary Physics* Volume 24, 63-89 (1989)
* Walker, Mark *Heisenberg, Goudsmit and the German Atomic Bomb*, *Physics Today* Volume 43, Issue 1, 52-60 (1990)
* Walker, Mark *Nazi Science: Myth, Truth, and the German Atomic Bomb* (Perseus, 1995)
* Walker, Mark *German Work on Nuclear Weapons*, *Historia Scientiarum; International Journal for the History of Science Society of Japan*, Volume 14, Number 3, 164—181 (2005)
* Walker, Mark *Eine Waffenschmiede? Kernwaffen- und Reaktorforschung am Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik*, *Forschungsprogramm «Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus»* Ergebnisse 26 (2005)
* Mark Walker *Otto Hahn: Responsibility and Repression*, *Physics in Perspective* Volume 8, Number 2, 116—163 (2006). Mark Walker is Professor of History at Union College in Schenectady, New York.

Спасылкі
--------

* Иойрыш Абрам Исаакович, Морохов Игорь Дмитриевич, Иванов Сергей Кузьмич. А-бомба
* Антон ПЕРВУШИН.Чудо-оружие третьего рейха
* Ядерный приоритет нацистов Архівавана 16 кастрычніка 2008.
* Александр Волков: СЕКРЕТЫ ЯДЕРНЫХ ДОСЬЕ. В ПОИСКАХ ПРОПАВШЕГО ОРУЖИЯ
* У Гитлера была атомная бомба?
* (February 2002) Aaserud, Finn. *Release of documents relating to 1941 Bohr-Heisenberg meeting* Архівавана 21 кастрычніка 2012.  (англ.)
* GlobalSecurity.org *German Special Weapons*  (англ.)
* Niels Bohr Archive *Release of documents relating to 1941 Bohr-Heisenberg meeting* Архівавана 26 мая 2012. (6 February 2002)  (англ.)
* (June 2008) Annotated bibliography on the German atomic bomb project from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues Архівавана 8 чэрвеня 2017.  (англ.)
* Walker, Mark *Nazi’s & the Bomb* from Public Broadcasting Service  (англ.)

| Атамныя праекты сярэдзіны XX стагоддзя |
| --- |
| 
Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Стварэнне савецкай атамнай бомбы • Злучаныя Штаты Амерыкі Манхэтэнскі праект • Германія Нямецкая ядзерная праграма
 |