**Кра́мпус** — фальклорны антрапаморфны персанаж з рагамі, якога апісвалі як «*напалову казла, напалову дэмана*», каторы ў дні Раства карае дзяцей, якія пагана сябе паводзілі. Ён ёсць поўнай супрацьлегласцю Святому Мікалаю, які ўзнагароджвае харошых дзяцей падарункамі. Крампус ёсць адным з персанажаў, якія маюць дачыненне да Святога Мікалая ў некаторых краінах і рэгіёнах, такія як Аўстрыя, Баварыя, Харватыя, Чэхія, Венгрыя, Славакія, Славенія, у Паўднёвым Ціролі, Трэнціна і некаторых іншых частках Паўночнай Італіі. Паходжанне гэтай постаці да канца не высветлена, некаторыя фалькларысты і антраполагі лічаць яго паходжанне дахрысціянскім.

У традыцыйных парадах і святочных мерапрыемствах, як *Krampuslauf (*Крампус бяжы*),* малады хлапец пераапранаецца ў Крампуса; такая цырымонія адбываецца штогод у бальшыні альпійскіх гарадоў.

Паходжанне
----------

Святы Мікалай і Крампус наведваюць дзіця. Выява 1900-х гадоў
Апісваючы свае назіранні ў 1975 годзе ў часе пражывання ў невялікім горадзе Ірдынг у Штырыі, антраполаг Джон Лж. Гонігман пісаў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Фестываль святога Мікалая, які апісваецца, уключае агульнараспаўсюджаныя ў Еўропе элементы, у некаторых выпадках яны маюць свае карані ў дахрысціянскіх часах. Сам Мікалай стаў папулярным у Германіі прыблізна ў XII стагоддзі. Свята прысвечанае гэтаму заступніку дзяцей адбываецца толькі адзін раз узімку, калі дзеці становяцца аб’ектамі асаблівай увагі, іншыя святы — Дзень Святога Марціна, біблійны Дзень забойства немаўлят і Новы Год. Пераапранутыя чэрці, якія паводзяць сябе па-вар’яцку і прыносяць розныя нязручнасці, вядомыя ў Германіі прынамсі з XVI стагоддзя, а чэрці з маскамі жывёл, якія спалучаюць страшныя камічныя (schauriglustig) грымасы з’явіліся ў пастаноўках сярэднявечных цэркваў. У вялікай літаратуры, у бальшыні еўрапейскіх фалькларыстаў фігуруюць гэтыя істоты. ... У аўстрыйскай супольнасці, якую мы вывучалі, цалкам усведамляюць што «язычніцкія» элементы спалучаюцца з хрысціянскімі абрадамі звязанымі з Святым Мікалаем і іншымі зімовымі цырымоніямі. Яны вераць, што Крампус паходзіць ад язычніцкай звышнатуральнай істоты, якая асімілявалася з хрысціянскім вобразам д’ябла. | "|

Постаць Крампуса захавалася, а ў XVII стагоддзі Крампус быў уключаны ў хрысціянскія зімовыя святкаванні, дзе Крампус і Святы Мікалай існавалі разам.

Краіны колішняй Імперыі Габсбургаў збольшага запазычылі традыцыі святкавання 5 снежня, звязаныя з Крампусам і Святым Мікалаем, з аўстрыйскіх традыцый.

Выгляд
------

Святы Мікалай і Крампус наведваюць дом. Выява канца XIX ст.
Хоць Крампус з’яўляецца ў вялікай колькасці варыяцый, бальшыня з іх мае шэраг агульных рыс. Ён пакрыты поўсцю, звычайна карычневага або чорнага колеру, мае расшчэпленыя капыты замест рук і ногі казла. Ён мае доўгі звіслы завостраны язык і іклы.

Крампус носіць ланцугі, закліканыя сімвалізаваць звязванне чорта ў традыцыях хрысціянскай царквы. Для больш драматычнага эфекту ён пляскае ланцугамі. На ланцугі часам вешалі званы рознага памеру. У старых язычніцкіх версіях Крампус насіў з сабой бярозавыя розгі, якімі ён часам біў дзяцей. Такія бярозавыя розгі (*ruten*) верагодна маюць дахрысціянскае паходжанне з абрадаў прысвячэння. У некаторых варыянтах галінкі бярозы замяняе бізун. Часам Крампуса малююць з мехам або кошыкам за спінай, у якія ён забірае паганых дзяцей, каб патапіць, з’есці або адправіць у пекла. У некаторых старых версіях ёсць упамінанне, што ён клаў непаслухмяных дзяцей у мех і забіраў з сабой. Такую ж рысу мае напрыклад Чорны Піт.

Ноч Крампуса
------------

У частцы Еўропы свята Святога Мікалая адзначаюць 6 снежня. Напярэдадні ўвечары, 5 снежня, у ноч Крампуса (Krampusnacht) на вуліцах з’яўляецца злы валасаты чорт. Часам з Святым Мікалаем, часам адзін, Крампус наведваецца ў дамы і на работу да людзей. Святы звычайна апрануты ў царкоўную рызу біскупа, нясе з залаты цырыманіяльнае жазло. Супроць Санта-Клаўса, вядомага ў Паўночнай Амерыцы, на гэтае свята Мікалай прыходзіць толькі да харошых дзяцей, а Крампус адказны за наведванне дрэнных. Мікалай дорыць падарункі, а Крампус — вугаль і бярозавыя розгі.

Сучасная гісторыя
-----------------

Пасля выбараў 1923 года ў Аўстрыі, традыцыі звязаныя з Крампусам былі забароненыя рэжымам Долфуса дзякуючы Айчыннаму фронту і Хрысціянска-сацыяльнай партыі. У 1950-х гадах урад распаўсюджваў брашуры з назвай «Крампус — гэта злы чалавек». Да канца стагоддзя святкаванне з Крампусам адрадзілася і застаецца папулярным да нашых дзён. Традыцыі звязаныя з Крампусам таксама адраджаюцца ў Баварыі, разам з мясцовымі традыцыямі вырабу драўляных масак.

Галерэя
-------

* Маска КрампусаМаска Крампуса
* Крампус на паштоўцы, 1911 г.Крампус на паштоўцы, 1911 г.
* Крампус на паштоўцы, пач. XX ст.Крампус на паштоўцы, пач. XX ст.
* Св. Мікалай і Крампус у працэсіі, пач. XX ст.Св. Мікалай і Крампус у працэсіі, пач. XX ст.

Зноскі
------

1. 1 2  Basu, Tanya (19 December 2013) «Who is Krampus?» *National Geographic Magazine*
2. ↑  Williams, Victoria (30 November 2016). *Celebrating Life Customs around the World: From Baby Showers to Funerals [3 volumes]*. ABC-CLIO. ISBN 9781440836596.
3. ↑  Brunner, Christian (17 August 2015). *Mountain Magic : Celtic Shamanism in the Austrian Alps*. Lulu.com. ISBN 9781312995192.
4. ↑  *Crimmins, Peter*. Horror For The Holidays: Meet The Anti-Santa **(нявызн.)**.  NPR (15 снежня 2011). Праверана 25 November 2015.
5. ↑  Honigmann, John J (Autumn 1977). "The Masked Face". *Ethos*. Wiley (on behalf of the American Anthropological Association. **5** (3): 263–80.
6. ↑  Run, Kris Kringle, Krampus is Coming! **(нявызн.)**. *Der Spiegel*. Праверана 17 December 2011.
7. 1 2 3  Bruce, Maurice (March 1958). "The Krampus in Styria". *Folklore*. **69** (1): 44–47. doi:10.1080/0015587X.1958.9717121.
8. ↑  Zeller, Tom (24 December 2000). "Have a Very Scary Christmas". *The New York Times*.
9. ↑  Gatzke, Gretchen (1 December 2009). "Krampus? Who's That?". *The Vienna Review*. Праверана 17 December 2011. Архівавана 16 снежня 2021. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2021. Праверана 11 снежня 2021.
10. ↑  *Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean*, the Barbary Coast, and Italy, 1500—1800, Robert Davis, 2004
11. ↑  Horror for the Holidays: Meet the Anti Santa **(нявызн.)**.  National Public Radio. Праверана 22 December 2011.
12. ↑  Siefker, Phyllis (1997). *Santa Claus, last of the Wild Men: the origins and evolution of Saint Nicholas*. Jefferson, North Carolina: McFarland and Co. pp. 155–159. ISBN 0-7864-0246-6.
13. ↑  "Krampus disliked in Fascist Austria; Genial Black and Red Devil, Symbol of Christmas Fun, Is Frowned Upon". *The New York Times*. 23 December 1934.
14. ↑  "Throw Out Krampus". *Time*. 7 December 1953. p. 41. Архівавана з арыгінала 13 снежня 2011. Праверана 18 December 2011. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 13 снежня 2011. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 снежня 2011. Праверана 11 снежня 2021.
15. ↑  *Silver, Marc*. Merry Krampus? **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *NGM Blog Central*.  National Geographic Society (30 лістапада 2009). Архівавана з першакрыніцы 22 September 2010. Праверана 17 December 2011.
16. ↑  Erik Olsen, «In Bavaria, Krampus Catches the Naughty.» *New York Times*, 21 December 2014.
17. ↑  Alexandra, Zawadil (6 December 2006). "Santa's evil sidekick? Who knew?". Reuters. Архівавана з арыгінала 20 лістапада 2015. Праверана 11 снежня 2021. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 20 лістапада 2015. Праверана 16 студзеня 2022.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Крампус на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |