«**Усяе Русі**» — прыстаўка да тытула рускіх вялікіх князёў і цароў, а таксама прадстаяцеляў Рускай праваслаўнай царквы (выкарыстоўваецца і ў нашы дні). У перакладзе са стараславянскай мовы азначае «Усёй Русі»

Прадстаўнікі духоўнай улады
---------------------------

У тытуле Кіеўскіх мітрапалітаў (якія пазней перамясцілі сваю рэзідэнцыю ва Уладзімір, а затым у Маскву) з'явілася з 1160-х гадоў, падкрэсліваючы адзінства царквы ва ўмовах феадальнай раздробненасці, якая панавала на Русі. Пасля падзелу ў XV стагоддзі агульнарускай мітраполіі на маскоўскую і кіева-літоўскую часткі прыстаўка «ўсяе Русі» захавалася за прадстаяцелямі абедзвюх кафедраў. Тытул «мітрапаліт усяе Русі» (без слова «Кіеўскі») выкарыстоўваўся маскоўскімі мітрапалітамі, а з 1589 года маскоўскімі патрыярхамі. У сінадальны перыяд патрыярхі не выбіраліся, а обер-пракуроры прыставак да свайго звання не мелі. Пасля аднаўлення патрыяршаства ў 1917 годзе быў выбраны Патрыярх Маскоўскі з прыстаўкай да тытула «ўсяе Расіі», што ўяўляла сабой элінізаваны варыянт словазлучэння «ўсяе Русі». Цяперашняя прыстаўка да тытула Патрыярхаў Маскоўскіх і ўсяе Русі ўвайшла ў традыцыю з верасня 1943 года. З 1863 года прыстаўка «ўсяе Русі» з'яўляецца таксама часткай тытула прадстаяцеля Рускай праваслаўнай стараверскай царквы, якая не прызнаецца сусветным праваслаўем кананічнай.

Кіеўскія мітрапаліты ў 1458—1688 гадах насілі прыстаўку да тытула «Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі (Расіі)». Пасля таго, як Кіеўская мітраполія ўвайшла ў склад Маскоўскага патрыярхата, іх прыстаўка да тытула была ўдакладнена словам «Малой» — «мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Малой Русі» (Расіі). Грэка-каталіцкія мітрапаліты пасля 1838 года змянілі прыстаўку «Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі» на «Галіцкі». Патрыярх Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата, якая не прызнаецца сусветным праваслаўем кананічнай, выкарыстоўвае прыстаўку да тытула «ўсяе Украіны-Русі».

Прадстаўнікі свецкай улады
--------------------------

У тытулах свецкіх кіраўнікоў прыстаўка ўжывалася эпізадычна. Яна не супадала з фактычнымі памерамі іх уладанняў, аднак змяшчала ў сабе ўяўленне аб намінальным палітычным адзінстве рускіх земляў і вяршэнстве яе ўладальніка ў княжацкай іерархіі.

У дамангольскі час прыстаўка выкарыстоўвалася да кіеўскіх князёў. У крыніцах яна сустракаецца ў дачыненні да Усевалада Яраславіча, Уладзіміра Манамаха, Юрыя Далгарукага, Расціслава Мсціславіча (ці Мсціслава Ізяславіча, імя князя, які кіраваў на той момант у Кіеве, не названа), Мсціслава Раманавіча Смаленскага і Рамана Мсціславіча Галіцка-Валынскага.

Пасля мангольскага нашэсця Кіеў прыйшоў у заняпад, а вялікія князі ўладзімірскія фармальна былі прызнаны ў Ардзе старэйшымі сярод усіх рускіх кіраўнікоў. У 1299 годзе з Кіева ва Уладзімір пераехаў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Максім. Першым бясспрэчным уладальнікам прыстаўкі з уладзімірскіх князёў быў Міхаіл Яраславіч Цвярскі. Пасля яго прыстаўку насілі ўсе маскоўскія князі, якія валодалі Уладзімірам, пачынаючы з Івана Каліты.

Пячатка Сімяона Гордага — «князя вялікага Усяе Русі»
Тытул «Гаспадар усяе Русі» на велікакняжацкай пячатцы Івана III
У багатай перапісцы на грэчаскай мове паміж візантыйскім патрыярхамі і імператарамі і вялікімі князямі Іван Каліта, Сімяон Горды, Іван II, Дзмітрый Данскі і Васіль I паслядоўна называюцца Μέγας ῥὴξ πάσης Ῥωσίας «вялікі кароль усёй Расіі». Так пішуць не толькі патрыярхі, але нават імператар Іаан Кантакузін у 1347 годзе. Лічыцца, што такое тытулаванне не было аднабаковым і выкарыстоўвалася самімі вялікімі князямі ў лістах, адрасаваных у Візантыю.

З канца XV стагоддзя тытул набывае афіцыйны характар і становіцца абавязковым элементам тытулатуры маскоўскіх вялікіх князёў.

Царскі і велікакняжацкі тытул на купале званіцы Івана Вялікага
З XVI стагоддзя ў тытулах маскоўскіх цароў зрэдку сустракаецца элінізаваная форма «ўсяе Расіі». З 1654 па 1721 год прыстаўка пашырылася да больш падрабязнай — так афіцыйны тытул Аляксея Міхайлавіча гучаў як «усяе Вялікай і Малой і Белай Расіі самадзержац». У эпоху Расійскай імперыі гасудараў тытул трансфармаваўся ў «Імператар усерасійскі».

Кіраўнікі Галіцка-Валынскага княства ў XIII—XIV стст. апроч княжацкага тытула сталі насіць падараваны Папам Рымскім тытул каралёў Русі. Паводле меркавання Я. Ісаевіча, пад «Руссю» яны мелі на ўвазе тэрыторыю свайго княства. Паводле меркавання Л. Вайтовіча, тытул быў прэтэнзійны і распаўсюджваўся на ўсю Русь. З прыстаўкай «усяе» ён напісаны ў лісце братоў Андрэя і Льва Юр'евічаў да магістра Тэўтонскага ордэна (1316) — *duces totius terrae Russiae, Galiciae et Lademiriae* («князі ўсёй зямлі Русі, Галіча і Уладзіміра») і ў грамаце князя Юрыя Тройдзенавіча (1335) — *dux totius Russiae Minoris* («князь усёй Малой Русі»).

Таксама тытул кіраўнікоў Русі выкарыстоўваўся некаторымі запарожскімі гетманамі. Так Багдан Хмяльніцкі, у дыпламатычнай перапісцы з асманскім султанам, падпісваўся як «Гетман Войска Запарожскага і ўсяе Русі».

Гл. таксама
-----------

* Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі
* Мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі (праваслаўны)
* Мітрапаліт Кіеўскі, Галіцкі і ўсяе Русі (грэкакаталіцкі)
* Цар усяе Русі
* Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі
* Мітрапаліт Маскоўскі і ўсяе Русі (РПСЦ)
* Патрыярх Кіеўскі і ўсяе Русі-Украіны

Заўвагі
-------

1. ↑  Горскі, 2007, с. 57—59
2. ↑  Жалованная грамота великого князя Ивана Даниловича Калиты печорским сокольникам. // Акты социально-экономической истории Северо-Восточной Руси конца XIV — начала XVI в. Т. 3. — М.; Л. 1964. — С. 15.
3. 1 2  Салаўёў, 1957, с. 142
4. ↑  С. В. Богданов (Тверь) ОБ ОПРЕДЕЛЕНИИ «ВСЕЯ РУСИ» В ВЕЛИКОКНЯЖЕСКОЙ ТИТУЛАТУРЕ XIV—XV в. (По материалам актов XIV—XV в.)
5. ↑  Исаевич Я. Д. «Королевство Галиции и Володимирии» и «Королевство Руси». // Древнейшие государства на территории СССР. Материалы и исследования. 1985 г. Москва, 1986. — С.62-63
6. ↑  Ісаєвич Я. Д. Галицько-Волинське князівство доби Данила Галицького та його нащадків. Львів, 2001. — С. 7.
7. ↑  Исаевич Я. Д. Галицко-Волынское княжество в конце XIII — начале XIV вв. // Древнейшие государства на территории СССР. Материалы и исследования. 1987 г. Москва, 1989. — С.71.
8. ↑  Л.Войтович. «Галицько-Волинські етюди». м. Біла Церква, Видавець Олександр Пшонківський 2011. — С.365; Л. Войтович. Король Данило Романович. Загадки і проблеми // Король Данило Романович і його місце в українській історії. Львів, 2003. — С. 24-С. 29; Войтович Л. В. Королівство Русі: реальність і міфи //*Дрогобицький краєзнавчий збірник*. — Вип. 7. — Дрогобич, 2003. — С.63-71 Архівавана 10 мая 2007.
9. ↑  Купчинський, Олег. Акти та документи галицько-волинського князівства XIII — першої половини XIV століть. Дослідження. Тексти. — Львів, 2004. — С. 150—151, 185. (укр.)
10. ↑  Ю. І. Терещенко. Династичний принцип влади і національна консолідація в добу Хмельниччини в оцінці В.Липинського Архівавана 19 кастрычніка 2013.

Літаратура
----------

* *Богданов С. В.* Об определении «всея Руси» в великокняжеской титулатуре XIV—XV в. (по материалам актов XIV—XV в.) // *Древняя Русь. Вопросы медиевистики.*. — 2008. — № 4.
* *Горский А. А.* Князь «всея Руси» до XIV века // *Восточная Европа в древности и средневековье: политические институты и верховная власть*. — М.: 2007. — С. 55—61. — ISBN 5-94067-195-0. Архівавана з першакрыніцы 11 сакавіка 2012.
* *Соловьев А. В.* Византийское имя России // *Византийский Временник*. — М.: Изд-во АН СССР, 1957. — Т. 12. — С. 134—155.

| ⛭Русь |
| --- |
| Храналагічны і палітычны падзел | Наўгародская • Кіеўская • Галіцка-Валынская • Уладзімірская • Маскоўская • Літоўская |  |
| Геаграфічны і этнаграфічны падзел | Паўночна-заходняя • Паўночна-Усходняя (каланізацыя) • Заходняя • Паўднёва-Заходняя • Вялікая • Малая • Белая • Чорная • Чырвоная • Новая • Галіцкая • Карпацкая • Прашаўская |
| Этапы развіцця | Хрышчэнне Русі • Палітычны распад Русі • Рускія княствы • Аб'яднанне Русі |
| Войны з качэўнікамі | Мангольскае нашэсце на Русь • Набегі крымскіх татараў на Русь |
| Этымалогія і лексіка | Назва Русі • «Усяе Русі» • Святая Русь |
| Звязаныя этнонімы | русы • русічы • русіны • беларусы • маларосы • рускія • карпацкія русіны • панонскія русіны |