**Помнік Кацярыне II** — манумент, усталяваны ў 1894 годзе ў горадзе Нахічэвані-на-Доне (цяпер у складзе Пралетарскага раёна Растова-на-Доне). Аўтарамі помніка былі скульптары Мацвей Апанасавіч і Мацвей Мацвеевіч Чыжовы (бацька і сын). Пасля прыходу савецкай улады скульптура Кацярыны II была знята з пастамента, а на яе месцы ўсталявалі помнік Карлу Марксу.

Гісторыя
--------

Упершыню паставіць у горадзе помнік Кацярыне II прапанаваў у 1873 годзе галосны нахічэванскай гарадской думы Якаў Хлытчыеў. Меркавалася, што помнік будзе ўсталяваны ў 1879 годзе — да стагоддзя горада. Хоць гэта прапанова і было падтрымана, сродкаў на збудаванне манумента не было. Ізноў да пытання пра ўсталёўку помніка вярнуўся Мінас Ільіч Балабанаў, які заняў у 1883 годзе пост гарадскога галавы У 1890 годзе ён дамогся правядзення збору сродкаў на помнік сярод усяго армянскага насельніцтва Расіі. У Санкт-Пецярбургу прайшоў конкурс на лепшы праект помніка. З 15 конкурсных прац быў абраны праект акадэмікаў скульптуры Мацвея Апанасавіча і Мацвея Мацвеевіча Чыжовых (бацькі і сына). У 1892 годзе былі даканцова ўзгоднены ўсе дэталі і тэксты на помніку. Бронзавая статуя была адліта ў Санкт-Пецярбургу і дастаўлена ў Нахічэвань па чыгунцы. 18 верасня 1894 года на Саборнай плошчы адбылася ўрачыстая цырымонія адкрыцця помніка. Пазней плошча была пераназваны ў *Кацярынінскую*. Збудаванне помніка абыйшлося ў 30 тысяч рублёў.

У 1917 годзе помнік знялі з пастамента, але пасля таго як горад занялі нямецкія акупацыйныя войскі (1918 годзе) і белагвардзейцы, яго вярнулі на месца. У 1920 годзе пасля прыходу савецкай улады скульптура была зноў дэмантавана і адпраўлена на пераплаўленне на завод «Чырвоны Аксай». На пастаменце помніка ў 1925 годзе была ўсталявана скульптура Карла Маркса. Гэты помнік быў знішчаны гітлераўцамі падчас вайны. Цяпер на гэтым месцы знаходзіцца помнік Карлу Марксу, усталяваны ў 1959 годзе.

У канцы 1990-х прадстаўнікі мясцовай армянскай дыяспары прапанавалі аднавіць помнік Кацярыне II на ранейшым месцы, але гэта ініцыятыва не была падтрымана. Пытанне пераносу помніка Карлу Марксу і аднаўленні на яго месцы помніка Кацярыне II ізноў стаў актыўна абмяркоўвацца ў 2005 годзе, калі ў Растове быў перасунуты помнік Кіраву. Паводле праекта 2009 года, аднаўленне помніка павінна абыйсціся ў 11 мільёнаў рублёў. Усе выдаткі на ўсталёўку помніка армянская абшчына гатова ўзяць на сябе. Аднак некаторыя жыхары горада выказваюцца супраць пераносу помніка Карлу Марксу, і пытанне аднаўлення помніка Кацярыне II пакуль не вырашаны.

Апісанне
--------

Бронзавая статуя Кацярыны II стаяла на гранітным пастаменце. Яе твар быў звернуты на захад. У левай руцэ імператрыцы знаходзілася грамата, а правай яна паказвала на гарадскія кварталы. На добрым боку пастамента быў надпіс: «*Імператрыцы Кацярыне II удзячныя армяне*». Надпіс на процілеглым боку пастамента казаў пра час збудавання помніка. Статую Кацярыны II скульптар М. А. Чыжоў вырабіў па эскізе М. В. Мікешына. Пастамент быў выраблены італьянскай фірмай С. А. Таніта.

* 
* 
*

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Кукушин B. C.* Разрушенные шедевры // История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья. — Ростов-на-Дону: ГинГО, 1995. — 275 с. — ISBN 5-88616-027-2.
2. 1 2  *Сергей Петрович* Маркса разведут с Екатериной // *Ростов Официальный*. — 2006. — № 12 (591). Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2019.
3. ↑  *Александр Шаповалов* Меняем Маркса на Катьку?. — 2005. — № 34 (561). Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2014.
4. ↑  Смирнов В. Летопись Ростова-на-Дону — Ростов-на-Дону: ЗАО "Книга", 1912. — С. 145.
5. ↑  *Андрианов В. И. Терещенко А. Г.* Памятники Дона. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1981. — С. 92.
6. ↑  *Елена Мухина* Маркс поменяет прописку? // *Ростов официальный*. — 2006. Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2019.
7. ↑  Памятник Екатерине II заменит Карла Маркса в Ростове к сентябрю 2010 года **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  РИА Новости (4 студзеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 22 лютага 2014. Праверана 13 жніўня 2013.
8. ↑  *Юлия Банишевская*. Самые нелепые памятники Ростова **(нявызн.)**.  Комсомольская правда (16 лютага 2006). Праверана 4 жніўня 2013.
9. ↑  Место памятника Карлу Марксу в Ростове может занять скульптура Екатерины **(нявызн.)**.  vesti.ru (11 жніўня 2011). Праверана 13 жніўня 2013.
10. ↑  *Илона Кувалдина*. Война бронзовых немцев **(нявызн.)**.  Официальный портал городской Думы и Администрации города. Праверана 13 жніўня 2013.