**Аніс**, **аніс звычайны**, або **бядрынец анісавы** (*Pimpinélla anísum*) — аднагадовая травяністая расліна сямейства парасонавыя (*Apiaceae*).

Назвы
-----

Аніс звычайны, аныш, ганыш, гануш, ганус.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |

|  |
| --- |
|   |
|   |
| Зверху ўніз:Суцвецце.Насенне. |

Аднагадовая, тонка- і коратка-апушаная травяністая расліна. Корань тонкі, верацянопадобны, стрыжнёвы. Сцябло вышынёй да 30-60 см, прамое, круглявае, бароздавае, коратка апушанае, у верхняй частцы галінастае.

Прыкаранёвае лісце круглавата-сэрцападобнае, з зубчастым краем, на доўгіх чаранках, сцябловае — складанаперыстарассечанае.

Кветкі дробныя, пяцічленныя, невыразныя, сабраны на канцах галін у складаныя парасонікі 2,5-6 см у папярочніку, з 7-15 каротка-рассеяна-апушанымі прамянямі. Абгортка адсутнічае ці яна адналісцевая, лісточкі абгорткі ніткападобныя, у ліку аднаго — некалькіх. Пялёсткі белыя, даўжынёй каля 1,5 мм, па краях расніцавыя і на спінцы каротка-шчацініста-апушаныя, з загнутай унутр верхавінай, звонку апушаныя. Тычынак пяць; песцік з ніжняй двухгнёздавай завяззю і двума слупкамі.

Плод-двухсямянка, шырока-сэрцападобна-яйкападобны, яйкападобны ці зваротна-грушападобны, карычнева-шэры ці шэра-зялёны, даўжынёй 3-4 мм, некалькі сціснуты з бакоў, са слаба выступаючымі спінавымі рэбрамі. Плады з прыемным пахам і саладкавата-рэзкім густам. Паўплодзікі з пяццю рабрынкамі, двума сакраторнымі канальчыках на плоскім і шматлікімі дробнымі канальчыках на выпуклым баку. Вага 1000 «семачкаў» (паўплодзікаў) 2-3,6 г.

Святло-, цяпло- і вільгацелюбівая расліна, патрабавальная ўрадлівасці глебы. Размнажаюць насеннем. Плады маюць да 6 % эфірнага і да 28 % тлустага алею.

Цвіце ў чэрвені — ліпені, плоданасіць у жніўні.

Арэал
-----

Радзіма з дакладнасцю невядомая, многія лічаць — Міжземнамор’е або Блізкі Усход. Некаторыя аўтары (Дэкандоль, Калестані і інш.) дзікарослым продкам лічаць Anisum creticum Calest. = *Pimpinella cretica* Poir.

Разводзіцца на насенне ва ўсёй Паўднёвай Еўропе, у Малой Азіі, Мексіцы і Егіпце.

Культывуецца ў Еўропе, Азіі, Паўднёвай Афрыцы і Амерыцы. На Беларусі малапашыраная культура, вырошчваецца ў адкрытым грунце і цяпліцах. У Расіі аніс расце як культурная расліна на вялікіх плошчах пераважна ў Варонежскай, Белгародскай, Курскай абласцях, у меншых памерах — у Краснадарскім краі прыкладна з 30-х гадоў XIX стагоддзя.

Таксанамія
----------

Від **Аніс** уваходзіць у род Бядрынец (*Pimpinella*) сямейства Парасонавыя (*Apiaceae*) парадку Парасонакветныя (*Apiales*).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 8 сямействаў (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ каля 150 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Парасонакветныя** |   |   | род **Бядрынец** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Парасонавыя** |   |   | від**Аніс** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін(згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ больш 300 родаў |   |
|   |   |   |

Раслінная сыравіна
------------------

### Нарыхтоўка

Для лячэбных мэт выкарыстоўваюцца плады аніса — лац.: Fructus Anisi vulgaris. Іх нарыхтоўваюць падчас паспявання, калі плады першых парасонікаў пабурэлі, а плады астатніх парасонікаў яшчэ зялёныя. Зрэзаныя расліны звязваюць у снопікі і сушаць пад навесамі. Пасля сушкі іх абмалочваюць і на веялках аддзяляюць плады ад прымешак.

|  |
| --- |
|  |
| Эфірны анісавы алей. |

### Хімічны склад

Сухія плады ўтрымліваюць 1,2-3,5 % (часам 6 %) эфірнага алею, 8-28,4 % тлустага алею, да 19 % бялковых рэчываў, а таксама цукры і арганічныя кіслоты.

Галоўныя кампаненты эфірнага алею — анетол  (руск.) (бел. (да 80 %) і мецілхавікол  (руск.) (бел. (10 %), акрамя таго, алей змяшчае анісавы альдэгід  (руск.) (бел. анісавы кетон, анісавы спірт, анісавую кіслату  (руск.) (бел. α-феландрэн  (руск.) (бел. α-пінен  (руск.) (бел. дыпентэн  (руск.) (бел. камфен  (руск.) (бел. ацэтальдэгід, аніскетон. Эфірны алей атрымліваюць перагонкай парай пладоў анісу.

### Фармакалагічныя ўласцівасці

Прэпараты з аніса валодаюць супрацьзапаленчым, антысептычным, спазмалітычным, анестэзуючым і ветрагонным уласцівасцямі, дзейнічаюць як слабільнае. Плады анісу і яго прэпараты ўзмацняюць функцыю залозавага апарата бронхаў і кішачніка, павышаюць сакраторную функцыю страўнікава-кішачнага тракту, памяншаюць спазмы гладкай мускулатуры кішачніка. Павышаюць сакрэцыю малочных залоз і стымулююць маторную функцыю маткі. Малатаксічны.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Аніс ужываюць з глыбокай старажытнасці, пра гэта сведчыць насенне, выяўленае ў палевых пабудовах каменнага стагоддзя. Згадвалі пра яго старажытныя егіпцяне, старажытнагрэчаскія лекары — Гіпакрат, Тэафраст і Дыяскарыд  (руск.) (бел..

З Егіпта аніс прыйшоў на палі Еўропы і ў многія іншыя часткі свету. У Расіі пачалі вырошчваць гэтую культуру ў пачатку XIX стагоддзя.

Тлусты алей выкарыстоўваецца ў мылаварэнні, а яго шчыльная частка служыць заменнікам какава.

Выкарыстоўваецца ў парфумерыі і медыцыне.

Ад паху аніса гінуць насякомыя: вошы, клапы, молі, тараканы, чмялі, а таксама кляшчы.

Аніс — добрая нектараносная расліна.

Адходы перапрацоўкі пладоў анісу выкарыстоўваюць на корм свойскай жывёлы.

### Выкарыстанне ў кулінарыі

Вострапрыпраўная расліна.

Плады і атрыманы з іх анісавыя алей знаходзяць шырокае прымяненне ў хлебапякарнай, кандытарскай і лікёрагарэлачнай прамысловасцях.

У якасці вострай прыправы выкарыстоўваюцца пераважна плады, якія маюць інтэнсіўны лёгкі асвяжальны водар. Часцей за ўсё аніс дадаюць у розныя пірагі, печыва, пернікі, аладкі, кексы  (руск.) (бел. малочныя  (руск.) (бел. і фруктовыя супы, да шпінату замест мушкатовага арэха  (руск.) (бел. і іншыя стравы.

На аснове аніса вырабляюць моцныя спіртныя напоі, такія як аніс, пасціс  (руск.) (бел. перна, рыкард, уза, цыпура, арак, ракы  (руск.) (бел. самбука, абсент, масціка  (руск.) (бел. пачаран.

### Ужыванне ў медыцыне

Лекавыя сродкі: эфірны анісавы алей  (руск.) (бел. (уваходзіць у склад опіумна-бензойнай настойкі і груднога эліксіра  (руск.) (бел.), плады аніса, зборы  (руск.) (бел. (гарбата), тлусты алей, грудны эліксір, нашатырна-анісавыя кроплі.

Дапамагаюць пры запаленні нырак і мачавога пузыра, выводзяць пясок з мочавыдзяляльных шляхоў. Ужываецца пры ўздуцці жывата, для стымуляцыі сакраторнай функцыі печані і падстраўнікавай залозы. Прэпараты аніса, у тым ліку ў лекавых зборах, рэкамендуюцца таксама пры анацыдных гастрытах, метэарызме і іншых парушэннях функцыі страўнікава-кішачнага тракта. Якія кормяць маці для павелічэння колькасці малака, для аддзялення макроты пры кашлю, а таксама пры коліках карысна ўжываць анісавы чай.

Анісавыя алей і плады ўжываюць галоўным чынам у якасці адхарквальнага сродку пры катары дыхальных шляхоў, трахеітах, ларынгітах і іншых захворваннях органаў дыхання. Анісавы алей часта камбінуюць з іншымі эфірнымі алеямі, антыбіётыкамі; яны ўваходзяць у склад розных адхарквальных мікстур.

Прэпараты валодаюць слабым дэзінфікуючым дзеяннем.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 15. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Назва згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Анис обыкновенный // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 23-24. — 200 с. — 130 000 экз.
6. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
7. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вільня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
8. ↑  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
9. ↑  Слоўнік тэрміналёгіі агульнае расьлінагадоўлі (праект). Менск: Інбелкульт, 1930
10. ↑  Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. Н. В. Цицин. — м: Медгиз, 1962. — С. 42. — 702 с.
11. 1 2  Паводле кнігі «Флора СССР» (гл. раздзел Літаратура).
12. 1 2  Паводле кнігі «Энциклопедия лекарственных растений» (гл. раздзел Літаратура).
13. ↑  *Абрикосов Х. Н. и др.* Анис // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 16. Архівавана 7 студзеня 2012.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А-Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 552 с.:іл.
* Анис // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
* Род 1015. Анис — Anisum Gaertn. // Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редактор тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1950. — Т. XVI. — С. 445—446. — 648 с. — 3 500 экз.
* *Мазнев Н. И.* Анис обыкновенный // Энциклопедия лекарственных растений. — 3-е изд. испр. и доп. — М.: Мартин, 2004. — С. 75—76. — 496 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-8475-0213-3.
* *Мазнев Н. И.* Травник для всей семьи. — М.: Лада, РИПОЛ классик, Дом. XXI век, 2006.
* *Кузнецова М. А.* Лекарственное растительное сырье и препараты. — М.: Высшая школа, 1987.

| ⛭Спецыі |
| --- |
| Аер звычайны • Ангельскае зелле • Аніс • Асафетыда • Бадзян • Базілік • Букет гарні • Ваніль • Гваздзік • Гваздзіковае дрэва • Дандур • Мацярдушка звычайная • Імбір • Калган • Каперсы • Кардамон • Карыца • Кмен • Кроп • Кунжут • Куркума • Саладкакорань • Лімоннае сорга • Мак • Маціс • Ядловец • Мушкатовы арэх • Мята • Пажытнік блакітны • Пастарнак • Папрыка • Перац белы • Перац доўгі • Перац духмяны • Перац чырвоны • Перац агароднінны • Перац чорны • Палын горкі • Размарын звычайны • Фенхель • Цыбуля мядзведжая (чарамша) |  |
| Катэгорыя:Спецыі |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4142493-1 · LCCN: sh85005298 · Microsoft: 2910150002 |