У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Альбрэхт.

**А́льбрэхт Брандэнбу́рг-Ансбахскі** (ням.: Albrecht von Brandenburg-Ansbach; 17 мая 1490, Ансбах — 20 сакавіка 1568, Тапіяу) — апошні вялікі магістр Тэўтонскага ордэна і першы герцаг Прусіі.

Біяграфія
---------

Альбрэхт нарадзіўся 17 мая 1490 года ў Ансбаху. Трэці сын Фрыдрыха I Гогенцолерна, маркграф Брандэнбург-Ансбаха. Яго маці Соф’я Ягелонка была дачкой вялікага князя літоўскага і караля польскага Казіміра IV Ягелончыка, малодшага сына Ягайлы і Соф’і Гальшанскай.

Альбрэхт атрымаў выхаванне пры двары кёльнскага архібіскупа Генрыха IV, які зрабіў яго канонікам.

У 1511 годзе рыцары Тэўтонскага ордэна выбралі Альбрэхта сваім вялікім магістрам. Імкнуўся вызваліць Тэўтонскі ордэн ад васальнай залежнасці ад польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта I (свайго дзядзькі), якая існавала паводле Тарунскага міру 1466 года.

У снежні 1519 года пачалася вайна Тэўтонскага ордэна з Польшчай. Альбрэхт звяртаўся па дапамогу да Германіі, але імператар Карл V адмовіў яму. У лютым 1517 года ў Маскву прыбыў першы пасланец Ордэна Дытрых Шонберг, які вёў актыўныя перамовы з прадстаўнікамі вялікага князя Васіля III. Яны прывялі жа заключэння першага міжнароднага дагавора паміж Маскоўскім княствам і Тэўтонскім ордэнам. Саюзны трактат быў падпісаны 10 сакавіка 1517 года. Пасланцы Масквы неаднаразова з’яўляліся на землях Ордэна і не толькі з граматамі, але і з бочачкамі срэбра для наймання войска і працягу ваенных дзеянняў. Некаторыя аўтары лічаць, што ў памяць пра гэты саюз самая вялікая зала замка Кёнігсберг атрымала назву Маскоўскай залы (Залы маскалёў).
Большая частка Прусіі была спустошана вайной, і Альбрэхт быў вымушаны ў 1521 годзе заключыць з Польшчай 4-гадовае перамір’е ў Торне. Безвынікова прасіў дапамогі ў імператара і князёў.

Пазнаёміўшыся з Марцінам Лютэрам і Меланхтанам, гросмайстар каталіцкага ордэна Альбрэхт, стаў прыхільнікам іх ідэй і вырашыў правесці Рэфармацыю на землях ордэна. 28 лютага 1523 года рэфарматар звярнуўся з адкрытым лістом «Да рыцараў Нямецкага ордэна», пераконваючы іх у тым, што Ордэн даўно зжыў сябе і як клерыкальная, і як свецкая арганізацыя, што яго існаванне абсурдна, што замест распуснага ладу жыцця, у якім загразлі многія браты насуперак зароку бясшлюбнасці, варта перайсці да сапраўднай — шлюбнай — цноты. Гэты ліст падзейнічаў, і ўжо ўвесну 1523 года на рэйхстагу ў Нюрнбергу Альбрэхт публічна станоўча выказаўся пра рэфармацыйны рух. Эвалюцыя поглядаў вялікага магістра паслужыла сігналам для пэўных колаў у Польшчы, і вельмі хутка адбылася важная падзея, якая дала Альбрэхту шанец на мірнае ўрэгуляванне пруска-польскага канфлікту.

Каб правесці Рэфармацыю на землях ордэна, заручыўся падтрымкай польскага караля, 8 красавіка 1525 года быў падпісаны Кракаўскі мір, паводле якога Прусія, якая была раней ордэнскай царкоўнай дзяржавай, ператваралася ў васальнае адносна да Польшчы герцагства на чале з Альбрэхтам. Абвясціў таксама секулярызацыю Тэўтонскага ордэна і ўвядзенне ў Прусіі лютэранства. 10 красавіка на гарадской плошчы Кракава Альбрэхт прылюдна прынёс прысягу польскаму каралю як герцаг Прусіі.

Лукас Кранах Старэйшы. Партрэт Альбрэхта Брандэнбург-Ансбахскага, герцага Прусіі. 1533
Касаваліся ордэнскія службы, але карэнных змен у сістэму кіравання Альбрэхт не стаў уносіць — ордэнскія намеснікі сталі оберратамі (вярхоўнымі саветнікамі), комтуры — главамі ўпраў. Важнай падзеяй стала прыцягненне ў краіну замежных купцоў і перасяленцаў, якія беглі ад рэлігійных ганенняў. Гэты крок у пэўнай ступені змог выправіць цяжкае становішча ў эканоміцы.

У 1529 годзе Альбрэхт заклаў аснову замкавага кніжнага збору, які ператварыўся ў так званую «Сярэбраную бібліятэку». Бібліятэка папаўнялася за кошт пакупак і дароў. Акрамя таго, кнігагандлярам было прадпісана бязвыплатна перадаваць у яе фонды па адным асобніку кожнага выдання, што было ў продажы. Да канца жыцця Альбрэхта замкавая бібліятэка налічвала ўжо каля дзевяці тысяч тытулаў. Альбрэхт усяляк садзейнічаў развіццю кнігадрукавання ва ўласным краі.
Каб выдаваць кнігі на нямецкай і літоўскай мовах, заснаваў друкарню. У сувязі са сваімі выдавецкімі планамі ў 1530 (?) запрасіў у Каралевец «выдатнага і многавучонага мужа» Францыска Скарыну. Такім чынам ён паклаў пачатак не толькі прафесійнай друкарскай справе ў Прусіі, але і зародкам журналістыкі.

Клапаціўся пра асвету падданых у лютэранскім духу, адкрыцці ў гарадах лацінскіх школ, у 1540 годзе заснаваў гімназію ў Караляўцы, у 1544 — універсітэт (лац.: Collegium Albertinum), куды запрасіў выкладаць некаторых ліцвінаў і палякаў (Абрагам Кульва, С. Рафаловіч) і дзе атрымалі адукацыю многія беларускія і літоўскія пратэстанты. Нягледзячы на расходы, герцаг запрашаў у краіну адукаваных людзей. Надрукаваў на свае асабістыя сродкі падручнікі.

У 1545 годзе Альбрэхт прыслаў у Вялікае Княства Літоўскае пратэстанцкіх прапаведнікаў і заснаваў для яго грамадзян ва універсітэце спецыяльныя стыпендыі.

Час праўлення Альбрэхта характарызаваўся няўстойлівай палітычнай сітуацыяй у Прусіі: наяўнасць апазіцыі з боку шляхты і мяшчан, сялянскія паўстанні, барацьба паміж 2 групоўкамі лютэранскіх багасловаў. Ачагом хваляванняў, выкліканых самымі дробязнымі і гнюснымі жаданнямі, стаў новы ўніверсітэт; галоўнай прычынай таго, што варожасць стала непрымірымай, быў асабісты характар Озіяндэра, якому Альбрэхт быў абавязаны сваім далучэннем да Рэфармацыі і якога ён запрасіў у Прусію ў 1549 годзе. Зрэшты, погляды Озіяндэра прапаведаваліся і пасля яго смерці (у 1552 годзе), на чале яго паслядоўнікаў стаў пастар Ёган Функ. Да багаслоўскіх звад ад пачатку дадліся нязгоды палітычныя: апазіцыя чыноў супраць прыдворнай партыі, якая імкнулася да цэнтралізацыі ўлады, сустрэла падтрымку ў старалютэранскай партыі, прадстаўнікам якой удалося ўзвесці саветнікаў Альбрэхта, у тым ліку і пастара Функа, на эшафот.

Помнік герцагу Альбрэхту каля кафедральнага сабора Кёнігсберга
Пераймаючы прыклад еўрапейскіх княжацкіх двароў, Альбрэхт завёў свой хор і інструментальную капэлу, на чале якіх стаялі запрошаныя музыканты, прымаў асабісты ўдзел у складанні зборнікаў песень Прусіі і быў нават аўтарам харала *«Усё будзе так, як хоча Бог»*.

Герцаг Альбрэхт памёр 20 сакавіка 1568 года на 78-м годзе жыцця ў замку Тапіяу і быў пахаваны ў Кёнігсбергскім кафедральным саборы, каля ўсходняй сцяны ганаровай пахавальні, дзе галандцам Карнеліусам Флорэсам створана эпітафія. У той жа дзень у Нойгаўзене памерла другая жонка герцага Ганна Марыя ва ўзросце 36 гадоў.

Альбрэхт Брандэнбургскі ўвайшоў у гісторыю як адзін з найвялікшых нямецкіх дзеячаў эпохі Адраджэння. Менавіта у часы яго кіравання былі закладзены асновы эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця ў Прусіі.

Пасля смерці Альбрэхта I на прастол узышоў яго сын Альбрэхт Фрыдрых (1553—1618). Аднак быўшы чалавекам псіхічна хворым, ён не змог кіраваць герцагствам самастойна. Польскі кароль прызначыў рэгента — Георга Фрыдрыха, маркграфа Брандэнбург-Ансбахскага.

У 1618 годзе герцаг Альбрэхт Фрыдрых памёр, тым самым абарваўшы мужчынскую лінію ўспадкоўвання. Паводле ўмоў Кракаўскага дагавора, які падпісаў Альбрэхт I у абмен на згоду польскай кароны на пераўтварэнне ордэнскай дзяржавы ў свецкую, герцагства мусіла перайсці ў поўнае валоданне Польшчы. Аднак, па-майстэрску скарыстаўшыся цяжкім унутраным становішчам Польшчы, брандэнбургскія курфюрсты змаглі дамагчыся прызнання права пераходу да іх прастола. У гістарычных крыніцах з’явілася Брандэнбургска-Пруская дзяржава, у склад якой уваходзілі Брандэнбургскае курфюрства і Прускае герцагства.

У Кёнігсбергу каля замка быў пастаўлены помнік Альбрэхту, адліты Ёганам Фрыдрыхам Ройшам. Страчаны пасля Другой сусветнай вайны, ён быў адноўлены да 750-годдзя горада і пастаўлены на ранейшым пастаменце, але каля Кафедральнага сабора. Да юбілею адноўлена і скульптурная выява герцага працы Вільгельма Людвіга Шцюрмера на Каралеўскай браме. Кірха памяці Герцага Альбрэхта разабраная ў 1970-х гадах.

Сям’я
-----

Першай жонкай герцага была Даратэя, прынцэса дацкая (1526—1547); ад другой жонкі Ганны Марыі, герцагіні Браўншвайгскай (1550), у яго нарадзіўся яго псіхічнахворы спадчыннік Альбрэхт Фрыдрых (29 красавіка 1553).

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 16 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
2. ↑  Albert // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  *Lundy D. R.* Albrecht Herzog in Preußen // The Peerage Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
4. 1 2  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
5. 1 2 3 4 5 6  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
6. 1 2 3 4 5 6  Альбрэхт Брандэнбургскі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
7. 1 2 3 4 5 6 7 8  ЭнцВКЛ, 2005
8. ↑  Альбрэхт Прускі — дыпламат і рэфарматар

Літаратура
----------

* Альбрэхт Гогенцолерн // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Альбрэхт Брандэнбургскі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Альбрехт, магистр Тевтонского ордена // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Г. В. Кретинин, В. Н. Брюшинкин, В. И. Гальцов и др. «Очерки истории Восточной Пруссии» — Калининград: Янтарный сказ, 2002

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Альбрэхт (герцаг Прусіі)

| ⛭Кіраўнікі Прусіі |
| --- |
| Герцагства Прусія | 
* Альбрэхт
* Альбрэхт Фрыдрых
* Ёган Сігізмунд
* Георг Вільгельм
* Фрыдрых Вільгельм

 |  |
| Каралеўства Прусія | 
* Фрыдрых I
* Фрыдрых Вільгельм I
* Фрыдрых ІІ Вялікі
* Фрыдрых Вільгельм II
* Фрыдрых Вільгельм III
* Фрыдрых Вільгельм IV
* Вільгельм I

 |
| Каралеўства Прусія ў складзе Германскай імперыі | 
* Вільгельм I
* Фрыдрых III
* Вільгельм II

 |

| ⛭Вялікія магістры Тэўтонскага ордэна |
| --- |
| Акра (1198—1230) | 
* Генрых Вальпат фон Басенгайм
* Ота фон Керпен
* Генрых фон Туна (Барт)
* Герман фон Зальца

 |
| Манфор (1230—1271) | 
* Конрад Цюрынгскі
* Герхард фон Мальберг
* Генрых фон Гогенлоэ
* Гюнтэр фон Вюлерслебен
* Попа фон Остэрна
* Ана фон Зангерсгаўзен

 |
| Акра (1271—1291) | 
* Гартман фон Гельдрунген
* Бурхард фон Швандэн

 |
| Венецыя (1291—1309) | 
* Конрад фон Фейхтванген
* Готфрыд фон Гогенлоэ
* Зігфрыд фон Фейхтванген

 |
| Марыенбург (1309—1457) | 
* Карл фон Трыр
* Вернер фон Орзельн
* Лютэр Браўншвайгскі
* Дытрых фон Альтэнбург
* Людальф Кёніг фон Ватзау
* Генрых Дуземер
* Вінрых фон Кніпродэ
* Конрад Цёльнер фон Ротэнштайн
* Конрад фон Валенрод
* Конрад фон Юнгінген
* Ульрых фон Юнгінген
* Генрых фон Плаўэн
* Міхаэль Кюхмайстэр фон Штэрнберг
* Паўль фон Русдарф
* Конрад фон Эрліхсгаўзен

 |
| Кёнігсберг (1457—1525) | 
* Людвіг фон Эрліхсгаўзен
* Генрых Рэйс фон Плаўэн
* Генрых Рэфле фон Рыхтэнберг
* Марцін Трухзес фон Ветцгаўзен
* Ёган фон Тыфен
* Фрыдрых Саксонскі
* Альбрэхт Брандэнбург-Ансбахскі

 |
| Мергентгайм (1525—1809) | 
* Вальтэр фон Кронберг
* Вольфганг Шутцбар
* Георг Хунд фон Венкгайм
* Генрых фон Бобенгаўзен
* Максіміліян Аўстрыйскі
* Карл Аўстрыйскі
* Ёган Ойстах фон Вестэрнах
* Ёган Каспар фон Штадыян
* Леапольд Вільгельм Аўстрыйскі
* Карл Ёзэф Аўстрыйскі
* Ёган Каспар фон Ампрынген
* Людвіг Антон Нойбургскі
* Франц Людвіг Нойбургскі
* Клеменс Аўгуст Баварскі
* Карл Аляксандр Латарынгскі
* Максіміліян Франц Аўстрыйскі
* Карл Тэшэнскі

 |
| Вена (1809—1923) | 
* Антон Віктар Аўстрыйскі
* Максіміліян Ёзэф Аўстрыйскі
* Вільгельм Аўстрыйскі
* Яўген Аўстрыйскі

 |
| Вена (1923 — ц.ч.) | 
* Норберт Ян Непамук Кляйн
* Паўль Гайдэр
* Роберт Шэльцкі
* Марыян Тумлер
* Ільдэфонс Паўлер
* Арнальд Віланд
* Бруна Платэр

 |


| ?Альбрэхт (герцаг Прусіі) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Фрыдрых V[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Фрыдрых I[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Лізавета Майсенская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Альбрэхт III Ахіл[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Фрыдрых[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Лізавета Баварская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Мадалена Вісконці[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Фрыдрых I[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Фрыдрых I |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Фрыдрых II Лагодны[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Кацярына Браўншвайг-Люнебургская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ганна Саксонская |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Эрнст Жалезны |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Маргарыта Аўстрыйская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Цымбурга Мазавецкая[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Альбрэхт (герцаг Прусіі) |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Альгерд |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ягайла |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Ульяна Аляксандраўна |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Казімір IV Ягелончык |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Андрэй Вязынскі |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Соф’я Гальшанская |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Аляксандра Дзмітрыеўна[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Соф’я Ягелонка[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Альбрэхт IV[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Альбрэхт II, кароль Германіі |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Іагана Сафія Баварская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Лізавета Габсбург |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Жыгімонт I Люксембургскі |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Лізавета Люксембургская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Барбара Цылі |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | International Music Score Library Project · The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Праваслаўная · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Rodovid (рус.) · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX6091926 · BNF: 12049316n · GND: 118637673 · ISNI: 0000 0001 0881 5544 · LCCN: n86009480 · NKC: jn20031203001 · NLG: 229208 · NLP: A34129972, A11780691 · NTA: 070111537 · NUKAT: n95005488 · LIBRIS: 210380 · SUDOC: 028713079 · VIAF: 27084332 |

 |