**Наступленне на Масул** (таксама званае аперацыяй **«Фатах»**; англ.: Counter-Daesh campaign) — ваенная аперацыя, якая праводзілася з 24 сакавіка 2016 года па 10 ліпеня 2017 года арміяй ўрада Ірака і яго саюзнікамі ў мухафазе Найнава супраць ІД. Галоўнай мэтай аперацыі з’яўлялася вызваленне сталіцы Найнавы і другога па велічыні горада Ірака Масула. Гэта найбуйнейшае разгортванне іракскіх узброеных сіл з часоў ўварвання заходняй кааліцыі ў Ірак у 2003 годзе.

Да 23 студзеня 2017 года ўрадавыя войскі адбілі ў ІД усю ўсходнюю частку горада. 19 лютага 2017 года пачалося наступленне на заходнюю частку Масула.

Папярэднія падзеі
-----------------

Асноўны артыкул: **Падзенне Масула (2014)**
Масул, другі па насельніцтву (1,5 мільёна) горад Ірака, быў узяты ІД у чэрвені 2014 года. Горад, у асноўным населены сунітамі, быў хутка захоплены баевікамі дзякуючы недаверы насельніцтва да новых шыіцкіх уладаў Ірака. Менавіта ў Саборнай мячэці Масула лідар ІДІЛ Абу Бакр аль-Багдадзі абвясціў стварэнне халіфата, які ахопліваў Ірак і Сірыю. Да 2017 года Масул заставаўся апошняй цытадэллю ІД у Іраку.

Сілы бакоў
----------

### Сілы кааліцыі

Колькасць задзейнічанай у аперацыі іракскай арміі налічвала 85 тыс. салдат, аднак, сюды ўваходзіць таксама шыіцкае апалчэнне, а таксама іранскія і хазарэйскія добраахвотнікі. Акрамя іракскай арміі ў наступленні прымалі ўдзел 60 тыс. курдскіх апалчэнцаў, а таксама менш значныя групоўкі мясцовых асірыйскіх хрысціянаў і туркменаў-сунітаў (па 2 тыс. байцоў). Паветраную падтрымку забяспечвалі самалёты ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі, Германіі, ААЭ і Турцыі.

Нягледзячы на ​​прысутнасць кааліцыйных сіл, прэм’ер-міністр Ірака Хайдэр аль-Абадзі заявіў, што толькі іракская армія і іракская дзяржаўная паліцыя ўвойдуць у сам горад.

Эксперты меркавалі, што здушыць супраціў ІД у Масуле і правесці зачыстку горада здольна толькі армія ЗША. Амерыканскі ўрад накіраваў у раён Масула элітныя падраздзяленні — часці 101-й паветрана-дэсантнай і 1-й пяхотнай дывізій. У Ірак перакінута і 82-я паветрана-дэсантная дывізія.

### Сілы ІД

Адносна сіл ІД існуюць супярэчлівыя звесткі. Лік іх сіл ацэньваецца ў 17 тысяч баевікоў. Прадстаўнік рэгіянальнага ўрада Курдыстана адзначыў, што ІД у Масуле карысталіся вялікай падтрымкай мірных жыхароў з ліку сунітаў.

Вялікія страты іракскім сілам наносілі снайперы і смяротнікі. Калі смяротнікі на начыненых выбухоўкай аўтамабілях выкарыстоўваліся ў якасці ўдарных падраздзяленняў, то снайперы ў асноўным былі ўкамплектаваны падрыхтаванымі кадрамі, якія атрымалі вопыт у папярэдніх бітвах за Фалуджу, Рамадзі, Тыкрыт і г. д. выкарыстоўваліся для абароны горада і адлюстраванні штурмавых аперацый іракскага войска. На ўзбраенні ў такіх снайперскіх падраздзяленняў меліся як лёгкія, так і цяжкія снайперскія вінтоўкі, што значна запавольвала прасоўванне бранятэхнікі іракскіх сіл.

Тэрарысты ІД выкарыстоўвалі мірных жыхароў у якасці жывога шчыта, а таксама вялікую колькасць замініраваных аўтамабіляў, з якіх яны загадзя збудавалі падабенства барыкад. Эфектыўным сродкам абароны таксама сталі «шахід-мабілі» — загружаныя выбухоўкай з паражальнымі элементамі джыпы, кіраваныя смяротнікамі. Акрамя таго, байцы ІД выкарыстоўвалі беспілотныя лятальныя апараты з відэакамерамі для карэкціроўкі дзеянняў, пераразмеркавання наяўных рэсурсаў і выяўлення варожай тэхнікі і асабістага складу.

Журналіст «Газета.ру» Аляксандр Рыбін, які пабываў у Масуле, лічыў, што «бессэнсоўна» вінаваціць байцоў ІД у тым, што яны «прыкрываюцца» мірнымі жыхарамі. На яго думку, ІД не змагло б утрымаць такую ​​масу насельніцтва ад уцёкаў, таксама сунітаў цалкам задавальняла жыццё пад уладай радыкалаў. Ён меркаваў, што масіраваныя ўдары па раёнах з грамадзянскім насельніцтвам выкліканыя непрафесіяналізмам урадавых войскаў (пераважна шыітаў), якіх рыхтавалі амерыканскія акупацыйныя сілы, першапачаткова для падаўлення грамадзянскага непадпарадкавання.

Па стане на 1 снежня 2016 г. ІД ужылі супраць іракскіх войск і саюзнікаў больш за 600 аўтамабіляў, начынены выбухоўкай. Некаторыя аўтамабілі са смяротнікамі рухаліся да мэты ў суправаджэнні беспілотнікаў, якія здымалі відэа для прапагандысцкіх фільмаў; таксама некаторыя беспілотнікі скідвалі невялікія бомбы. Гэта адно з самых масавых ужыванняў смяротнікаў у сучаснай гісторыі з моманту нападаў камікадзэ Японскай імперыі.

Па словах прадстаўніка курдаў, групоўка прымяніла 17 аўтамабіляў са смяротнікамі, каб адкрыць дарогу Абу Бакр аль-Багдадзі для уцёкаў з Масула.

Наступленне 2016 года
---------------------

Наступленне пачалося 24 сакавіка 2016 года каля горада Махмура. Першай мэтай аперацыі з’яўлялася вызваленне размешчанага на захад ад Махмура горада Каяра (50 км ад Масула). Пры руху ад Махмура да Каяра армія Ірака заняла некалькі вёсак, якія раней знаходзіліся пад кантролем ІД. У аперацыі ўдзельнічала таксама падраздзяленне Корпуса марской пяхоты ЗША, якая аказвала арміі Ірака артылерыйскую падтрымку, і замежная авіяцыя.

4 чэрвеня курдскія апалчэнцы спыніліся ў 30-40 км на ўсход ад Масула.

9 ліпеня армія Ірака адбіла размешчаны побач з горадам Каяра стратэгічны ваенны аэрапорт. Сілы ІД адступілі да горада, узарвалі каярскі мост і падпалілі нафтавыя свідравіны, каб стварыць перашкоды для дзейнасці авіяцыі.

Новае маштабнае наступленне пачалося раніцай 14 жніўня, курдскім сілам удалося выбіць баевікоў ІД з сямі вёсак на паўднёвы ўсход ад Масула.

23 жніўня іракскія сілы пачалі наступленне з мэтай поўнага вызвалення горада Каяра. За два дні да пачатку аперацыі міністэрства абароны Іраку заклікала грамадзянскае насельніцтва горада неадкладна пакінуць яго. Наступленне ажыццяўлялася сухапутнай арміяй Ірака, шыіцкіх апалчэннем, ВПС Ірака і авіяцыяй міжнароднай кааліцыі. 23 жніўня іракскім сілам удалося заняць цэнтр горада. Паведамлялася, што падчас баёў ваенныя знішчылі 23 замініраваных аўтамабіля і дзесяткі байцоў ІД, у тым ліку камандуючага сіламі ІД у Каяра чачэнца Абу Футухі.

Штурм Масула (2016—2017)
------------------------

У ноч на 17 кастрычніка 2016 года прэм’ер-міністр Ірака Хайдэр аль-Абадзі абвясціў аб пачатку аперацыі па вызваленні Масула.

Некалькі тыдняў кааліцыя на чале з ЗША бамбіла аб’екты, а іракская армія рабіла паступовыя крокі ў кірунку горада. За 72 гадзіны да пачатку наступлення «Тайфуны», «Тарнада» і беспілотнікі ВПС Вялікабрытаніі былі нацэлены на ракетныя ўстаноўкі, запасы боепрыпасаў, гарматы і мінамёты. Іракскай арміяй над горадам былі раскіданы ўлёткі з заклікамі да людзей не дапамагаць ІД, калі пачнецца бітва, і заставацца як мага далей ад пазіцый сіл ІД.

21 кастрычніка фарміраванні ІД контратакавалі і напалі на горад Кіркук у 140 км на ўсход ад Масула. Ім удалося заняць 7 кварталаў горада, а таксама вызваліць зняволеных з мясцовай турмы. На думку экспертаў, баевікі вырабілі адцягваючы манеўр, каб перашкодзіць войскам кааліцыі засяродзіцца вакол Масула. 22 кастрычніка ўлады Ірака абвясцілі аб тым, што наступленне ІД на Кіркук спынена, а нападнікі альбо забіты, альбо здзейснілі самападрыў.

31 кастрычніка ўрадавыя сілы Ірака падышлі на адлегласць менш за кіламетр да Масула. Паступіла паведамленне ад Reuters, што іракскі спецназ увайшоў у раён Аль-Караме.

1 лістапада іракскія шыіцкія апалчэнцы заявілі, што іх атрады ўсталявалі кантроль над шашой паміж Масулам і сірыйскай Ракай, дарога была асноўным шляхам забеспячэння сіл баевікоў, якія ўтрымлівалі Масул.

4 лістапада брытанскае агенцтва Reuters, са спасылкай на іракскае камандаванне, заявіла аб вызваленні 6 усходніх раёнаў.

Тым часам прагнозы амерыканскіх ваенных экспертаў аб узяцці Масула да 8 лістапада не апраўдаліся: па стане на 29 лістапада Масул заставаўся пад кантролем ІД.

Лінія фронту на канец лістапада 2016 г.
28 снежня расійскія СМІ са спасылкай на МЗС Ірака паведамілі пра тое, што іракская армія вызваліла большую частку горада (40 з 56 кварталаў).

23 студзеня 2017 года ўрад Ірака заявіў аб тым, што ён кантралюе ўсю тэрыторыю ўсходняга Масула, усе раёны горада, якія знаходзяцца на левым беразе Тыгра.

19 лютага, пасля некалькіх дзён авіяўдараў па пазіцыях ІД, пачалося наступленне на заходнюю частку Масула. У першыя гадзіны аперацыі арміі Ірака ўдалося заняць дзве вёскі на поўдзень ад аэрапорта Масула.

20 лютага Сілы народнай мабілізацыі занялі дарогу, якая злучае два буйных горада — Масул і Тала-Афар.

23 лютага ваенныя Ірака занялі аэрапорт Масула і ваенную базу Эль-Газлані, якія знаходзяцца на паўднёвых ўскраінах заходняга горада.

1 сакавіка заходні Масул быў цалкам акружаны войскамі Ірака, пасля таго як урадавыя сілы адбілі ў ІД апошнюю пакінутую пад яго кантролем дарогу з Масула ў бок Сірыі.

Іракскія ваенныя вядуць агонь па баевіках з буйнакалібернага кулямёта, сакавік 2017.
У чэрвені паў апошні аплот джыхадзістаў, Стары горад і прылеглыя да яго тры квартала, якія абаранялі не больш за 400 баевікоў (да 29 чэрвеня — менш за 200), паводле інфармацыі Багдада. Камандаванне іракскіх узброеных сілаў планавала завяршыла ўзяцце Старога горада ў самыя кароткія тэрміны (да 29-га — знакавай даты — дню абвяшчэння Халіфата).

29 чэрвеня ваеннае ведамства Ірака аб’явіла аб поўным вызваленні Масула ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы». Аднак па стане на 8 ліпеня баі ў Старым горадзе працягваліся.

Наступствы
----------

10 ліпеня прэм’ер-міністр Ірака Хайдэр аль-Абадзі абвясціў аб поўным вызваленні Масула ад ІД, а таксама асабіста прыбыў у горад, дзе і павіншаваў вайскоўцаў з перамогай. Шэраг заходніх палітыкаў павіншаваў кіраўніцтва і народ Ірака з вызваленнем Масула. Горад быў узяты пад кантроль урадавых войскаў і фактычна аперацыя па яго вызваленні завершана.

15 ліпеня іракскі ўрад правяў у Багдадзе ваенны парад, прысвечаны вызваленню Масула.

У ліпені міністр Хашыяр Зебары, спасылаючыся на даныя курдскай разведцы, заявіў, што ў горадзе застаюцца баевікі ІД, якія вольна перасоўваюцца і вызваляюцца за хабар ад арышту з-за высокага ўзроўню карупцыі сярод іракскіх узброеных сіл. За 1000 долараў чалавек можа прайсці праз ваенны кантрольна-прапускны пункт, а за 1500 — праехаць на аўтамабілі. Паводле яго слоў, ёсць верагоднасць, што ІД вывезла і схавала большую частку ўзбраення і рыштунку ў пустынях Заходняга Ірака і ўсходняй Сірыі.

Ваенныя злачынствы
------------------

Amnesty International выпусціла справаздачу аб катаваннях і пакараннях смерцю мірных жыхароў з боку ваенных і ваенізаваных фармаванняў Ірака, якія супрацьсталі ІД. Справаздача апублікавана на падставе даных, атрыманых ад 470 пацярпелых чалавек, а таксама іх сваякоў, сведак, чыноўнікаў і гуманітарных актывістаў. Human Rights Watch адзначыла жорсткае абыходжанне шыіцкага апалчэння ў адносінах да мірных жыхароў. У інтэрв’ю Аль-Джазіра падчас штурму Фалуджы ў чэрвені 2016 пацярпелыя аналагічна адзначалі катаванні з боку апалчэнцаў. Таксама з’яўляліся навіны аб катаваннях і пакараннях смерцю іракскімі ваеннымі палонных, якія падазраваліся ў датычнасці да ІД.

Па сведчанні аднаго з мясцовых жыхароў на чэрвень 2017 года:

> 
> «У выніку бамбардзіровак у Масуле ўсе масты праз Тыгр разбураны, 5-павярховы медыцынскі цэнтр знесены, аэрапорт стаў кучай друзу. Большая частка інфраструктуры горада, уключаючы водазабеспячэнне і энергазабеспячэнне, перасталі функцыянаваць, універсітэт падарваны, тысячы дамоў не прыдатны для жылля і, вядома, ніхто не лічыць загінуўшых мірных жыхароў».

У сакавіку 2017 года авіяцыя ЗША нанесла магутны авіяўдар па заходнім прыгарадзе Масула, у выніку якога загінулі сотні мірных жыхароў.

Прадстаўнік Amnesty International заявіла, што «войскі кааліцыі на чале з ЗША, выкарыстоўваюць тактыку татальнага знішчэння будынкаў, не лічачыся з ахвярамі сярод мірнага насельніцтва». Па яе словах, «цяжкія страты» мірнага насельніцтва прымушаюць выказаць здагадку, што кааліцыя «абуральна парушае» нормы міжнароднага гуманітарнага права. На яе думку, падобныя «неадпаведныя і невыбарчага нападу» могуць быць прыроўнены да ваенных злачынстваў.

Гібель мірных жыхароў
---------------------

У ліпені 2017 года міністр Хышыяр Зебары, спасылаючыся на даныя курдскай разведцы, заявіў, што ў выніку штурму Мосула загінула больш за 40 тысяч мірных жыхароў. Паводле яго слоў, мірнае насельніцтва загінула ў выніку масіраваных авіяўдараў кааліцыі, бязлітасных артылерыйскіх абстрэлаў урадавых войскаў і дзеянняў ІД. Катастрафічныя разбурэнні на захадзе горада выкліканы паветранымі ўдарамі, артылерыйскімі снарадамі і ракетамі.

У верасні 2017 года была апублікавана інфармацыя аб тым што, у Масуле з-пад завалаў дасталі целы 2650 загінуўшых мірных жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  "U.S. sees Iraqi offensive to retake Mosul in April–May time frame". Праверана 29 March 2016.
2. ↑  10000%20Peshmerga%20forces%20to%20participate%20in%20Mosul%20operation%0A "10000 Peshmerga forces to participate in Mosul operation". Праверана 29 March 2016. `{{cite news}}`: horizontal tab character у `|url=` на пазіцыі 69 (даведка); Праверце значэнне `|url=` (даведка) Архівавана 9 красавіка 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2016. Праверана 5 лютага 2020.
3. ↑  "US combat troops in anti-IS Mosul offensive". Праверана 29 March 2016.
4. ↑  Pentagon: More troops needed to train Iraqis | WWLP.com
5. ↑  US-led coalition suffers 5,000 casualties in battle for Mosul
6. ↑  Mosul will be completely 'destroyed' in battle to liberate it from Isis, senior Iraqi politician warns
7. ↑  No Peshmerga, Shia militia will enter Mosul: US
8. ↑  "US, Peshmerga and Iraqi Army launch offensive". Праверана 29 March 2016.
9. ↑  "Kurdish Peshmerga forces hit ISIS positions in Mosul". Архівавана з арыгінала 2016-03-29. Праверана 29 March 2016. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadlink=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 29 сакавіка 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 сакавіка 2016. Праверана 5 лютага 2020.
10. ↑  MIDEAST - Turkey hits ISIL positions in northern Iraq after Turkish soldier killed **(нявызн.)**. Праверана 27 сакавіка 2016.
11. ↑  Иракская армия начала наступление на Мосул, захваченный «ИГ»
12. ↑  Ирак: армия и пешмерга готовятся к штурму Мосула // euronews.com
13. 1 2  Iraqi army launches offensive to push Isis out of Mosul, The Guardian, 24 марта 2016
14. 1 2  Iraqi forces claim recapture of eastern Mosul after 100 days of fighting
15. ↑  Iraq begins battle to free western Mosul from IS
16. ↑  A Precarious Alliance Takes on Islamic State
17. 1 2 3  *Дмитрий Юров*. Полный крах: почему операция США по освобождению Мосула рассыпается (руск.). *ТРК ВС РФ «Звезда»*.  tvzvezda.ru (29 лістапада 2016). Праверана 29.11.2016.
18. ↑  Коалиция штурмует Мосул
19. ↑  «Большую поддержку ИГ оказывают мирные жители»
20. ↑  Страшная война в Мосуле: снайперы и машины со взрывчаткой — BBC Русская служба
21. ↑  Почему взятие Мосула не приближает разгром ИГ в Ираке
22. ↑  Islamic State has unleashed over 600 car bombs in Mosul battle
23. ↑  Pentagon Confronts a New Threat From ISIS: Exploding Drones
24. ↑  ISIL ramps up fight with weaponised drones
25. ↑  ISIS is using DJI Phantom drones to drop bombs over Mosul Архівавана 23 мая 2019.
26. ↑  ISIS Suicide Bombers In Mosul Are Terrifyingly Effective
27. ↑  Isis used 17 suicide car bombs 'to help leader Abu Bakr al-Baghdadi flee Mosul'
28. ↑  В иракский Махмур для наступления на Мосул стянуты спецназ и артиллерия США
29. ↑  В Ираке силы безопасности перешли в наступление на город Мосул, занятый «Исламским государством»
30. ↑  Иракцы начали наступление на Мосул
31. ↑  "2016 Mosul Offensive". Праверана 29 марта 2016. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|accessdate=` (даведка)
32. ↑  Курдское наступление на окрестности Мосула остановилось
33. ↑  Iraqi army takes key base south of Mosul from ISIS, Alarabiya.net, 9 July 2016
34. ↑  Iraqi forces push ISIL back from airbase in Mosul Архівавана 5 лютага 2020.
35. ↑  Iraqi army waits for Qayara bridge repair before final push to retake town
36. ↑  Rudaw zooms in on Qayara as army and ISIS fight for its control
37. ↑  Иракские курды начали наступление в районе Мосула // Би-би-си, 14 августа 2016
38. ↑  Iraqi Troops Enter Qayyarah, Kill IS Leader in Town
39. ↑  Армия Ирака освободила от ИГ Кайяру и готовит наступление на Мосул
40. ↑  Assault launched to reclaim Qayyarah to the south of Mosul
41. ↑  Иракские войска вошли в Каяру и уничтожили местного чеченского лидера ИГ
42. ↑  Силы Ирака начали битву за освобождение Мосула от ИГ //sputnik.by
43. ↑  Iraqi Forces Attack Mosul, a Beleaguered Stronghold for ISIS
44. ↑  Иракские ВВС разбросали листовки над Мосулом, с призывами не помогать ИГ // РИА
45. ↑  Боевики ИГ атаковали Киркук и захватили семь кварталов города **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 22 кастрычніка 2016. Праверана 22 кастрычніка 2016.
46. ↑  Силы Ирака заявили об окончании контрнаступления ИГИЛ на Киркук
47. ↑  Iraq pushes into town near Mosul after IS assault on Kirkuk Архівавана 23 кастрычніка 2016.
48. ↑  Иракские военные вошли в Мосул Архівавана 1 лістапада 2016. //vesti.az
49. ↑  Иракские ополченцы взяли под контроль шоссе между Мосулом и Раккой
50. ↑  Иракские войска отбили у террористов ИГ шесть районов Мосула
51. ↑  Иракская армия освободила большую часть Мосула
52. ↑  Iraqi forces 'capture eastern Mosul,' defence ministry says
53. ↑  Iraq begins battle to free western Mosul from IS // BBC World Service
54. ↑  PMUs begin west Mosul invasion, bring down IS defenses // iraqinews.com
55. ↑  *Mohamed Mostafa*. PMUs take over last village on Mosul-Tal Afar route, police kill 9 militants **(нявызн.)**.  Iraqi News (20 лютага 2017). Праверана 20 February 2017.
56. ↑  Iraq retakes Mosul airport; 'ISIS is now trapped,' US envoy says
57. ↑  Mosul offensive: Iraqi forces recapture airport in bid to retake city
58. ↑  Иракские военные полностью освободили аэропорт Мосула от боевиков **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 лютага 2017. Праверана 5 лютага 2020.
59. ↑  Iraqi army controls main roads out of Mosul, trapping Islamic State // reuters
60. ↑  Армия Ирака взяла под контроль последнюю крупную дорогу из Мосула // РБК
61. ↑  СМИ: Мосул полностью освобожден от боевиков ИГ
62. ↑  Мосул освободили от боевиков ИГ
63. ↑  Twitter Хайдер Аль-Абади: Мы объявляем об освобождении Мосула
64. ↑  США по-русски: Освобождение Мосула
65. ↑  Statement by the EU High Representative/Vice-President Federica Mogherini and Commissioner for Humanitarian Aid & Crisis Management Christos Stylianides following the liberation of Mosul
66. 1 2  The massacre of Mosul: 40,000 feared dead in battle to take back city from Isis as scale of civilian casualties revealed
67. ↑  Amnesty International сообщила о казнях мирных жителей военными в Ираке (руск.). *РИА Новости*.  ria.ru (18 кастрычніка 2016). Праверана 19.10.2016.
68. ↑  Опасные защитники Ирака (руск.). *Лента.ру* (3 октября 2016). Праверана 19.10.2016.
69. ↑  Fallujah civilians: 'Militias take turns to torture us' (англ.). *Аль-Джазира*.  aljazeera.com (16 чэрвеня 2016). Праверана 19.10.2016.
70. ↑  After the liberation of Mosul, an orgy of killing
71. ↑  More than 200 civilians killed in suspected U.S. airstrike in Iraq
72. ↑  Ирак: Оставшиеся по рекомендации войск коалиции в Мосуле мирные жители погибли в результате авианалётов Архівавана 28 ліпеня 2019.
73. ↑  Из-под руин зданий в Мосуле извлечены тела 2650 погибших