У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сафійскі сабор.

**Сабо́р Свято́й Сафі́і** — галоўны праваслаўны храм Вялікага Ноўгарада, створаны ў 1045—1050-х гадах. З’яўляецца найстаражытнейшым захаваным храмам на тэрыторыі Расіі, пабудаваным славянамі.

Гісторыя
--------

У 1046 годзе вялікі князь Яраслаў Мудры і княгіня Ірына (Інгегерда) накіраваліся ў Ноўгарад з Кіева да сына Уладзіміра на закладку ім Сафійскага сабора. Сабор быў закладзены на месцы Уладычнага двара і будаваўся прыкладна да 1050 года замест згарэлага перад гэтым 13-главага драўлянага храма 989 года, але не на тым жа месцы, а на поўнач ад яго. Асвечаны сабор быў па дадзеных розных летапісаў у 1050 ці 1052 годзе епіскапам Лукой.

У 1066 годзе, паводле Наўгародскага першага летапісу, полацкі князь Усяслаў Брачыславіч ажыццявіў паход на Вялікі Ноўгарад. Узяўшы горад, ён забраў у палон частку гараджан, а таксама зняў і вывез у Полацк званы з Наўгародскае Сафіі: «приде Всеславъ и възя Новъгород, съ женами и съ детми; и колоколы съима у святыя Софие». У разуменні людзей Старажытнай Русі, дзе захоўвалася яшчэ шмат перажыткаў язычніцтва, багі ў знешніх і ўнутраных войнах аказвалі актыўную дапамогу і падтрымку сваім прыхільнікам. Таму ваюючыя бакі, каб спыніць актыўную дзейнасць багоў з варожага лагера, імкнуліся разбурыць алтары і святыні праціўніка. Лічыцца, што частка вывезеных скарбаў і царкоўнага начыння была выкарыстана пры аздабленні Сафійскага сабора ў Полацку.

Храм меў пяць нефаў і тры галерэі, у якіх размяшчалася некалькі дадатковых прастолаў  (руск.) (бел.. Паўночная галерэя некалькі разоў перабудоўвалася.

Першапачаткова сцены храма не былі пабелены, за выключэннем крывалінейных у плане апсід і барабанаў, пакрытых слоем цамянкі. Унутраны бок сцен таксама быў аголены, тады як скляпенні з самага пачатку былі абмазаны цамянкай і пакрыты фрэскамі. Такое афармленне было выбрана пад уздзеяннем архітэктуры Канстанцінопаля, у якой мармуровая абліцоўка сцен спалучалася з мазаікамі на скляпеннях; аднак тут мармур быў заменены вапняком, а мазаіка — фрэскамі. Верагодна, ужо ў 1151 годзе сцены былі поўнасцю абмазаны цамянкай.

На заходнім партале ўстаноўлены бронзавыя Магдэбургскія дзверы ў раманскім стылі з вялікаю колькасцю гарэльефаў і скульптур.

Не пазней за XVIII стагоддзе дзеля умацавання сцен к паўднёваму і паўночнаму фасаду прыбудавалі па тры контрфорсы. Пры рэстаўрацыі 1893—1900 гадоў контрфорсы з паўднёвага фасада былі разабраны, і храму было вернута паскляпеннае пакрыццё. Рэстаўрацыю сабора ажыццяўляў архітэктар М. С. Курдзюкоў.

У 1922 годзе, у ходзе канфіскацыі царкоўных каштоўнасцей, сабор быў абрабаваны. У 1929 годзе яго закрылі і адкрылі ў ім антырэлігійны музей. У музеі былі прадстаўлены скарбы, якія захоўваліся ў рызніцы сабора, як прыклад «казачных багаццяў царквы». У час акупацыі Ноўгарада нямецка-фашысцкімі войскамі храм быў пашкоджаны і разрабаваны, пасля вайны — поўнасцю адноўлены і стаў аддзелам Наўгародскага музея-запаведніка. У 1991 яго перадалі Рускай праваслаўнай царкве, і 16 жніўня 1991 яго асабіста асвяціў патрыярх Алексій II. У 2005—2007 адбылася рэстаўрацыя купалаў сабора.

Архітэктурныя асаблівасці
-------------------------

План сабора ў канцы XIX стагоддзя
Сафійскі сабор з контрфорсамі (паўднёвы бок) да рэстаўрацыі 1893—1900 гг.
«Магдэбургскія дзверы»
Фотаздымак 1900 года. Аўтар: AeJse Trasarebre
Сабор прадстаўляе сабою пяцінефны крыжова-купальны храм. Храмы падобнага тыпу будаваліся на Русі толькі ў XI стагоддзі, да іх, акрамя наўгародскае Сафіі, адносяцца: Сафійскія саборы ў Кіеве і Полацку, а таксама Кіеўская царква Ірыны і Георгія. У храма тры апсіды — цэнтральная пяцігранная, і бакавыя — акруглыя. З трох старон цэнтральны будынак акружаюць шырокія двухпавярховыя галерэі. Час стварэння галерэі і яе першапачатковы выгляд з’яўляюцца прадметам навуковых спрэчак, але, верагодна, яе зрабілі ўжо пры будаўніцтве храма.

Сабор мае пяць галоў, шостая вянчае лесвічную вежу, размешчаную ў заходняй галерэі на поўдзень ад увахода. Макаўкі галоў выкананы ў форме старажытнарускіх шлемаў.

Асноўны аб’ём сабора (без галерэй) мае даўжыню 27 м і шырыню 24,8 м; разам з галерэямі даўжыня складае 34,5 м, шырыня 39,3 м. Вышыня ад узроўню старажытнай падлогі, якая знаходзіцца на 2 метры ніжэй за сучасную, да вяршыні крыжа цэнтральнага купала — 38 м. Сцены храма маюць таўшчыню 1,2 м і складзены з вапняку розных адценняў. Камяні не апрацаваныя (падчасаны толькі той бок, што выходзіць на паверхню сцен), змацаваны вапнавым растворам з прымессю тоўчанай цэглы (т. зв. цамянка). Аркі, арачныя перамычкі і скляпенні выкладзены з цэглы. У галоўнай апсідзе і ў парусах пад сярэднім барабанам унутраныя сцены запоўнены галаснікамі — керамічнымі сасудамі акруглае формы. У некаторых месцах праз адтуліны галаснікі маюць выхад ва унутраную прастору, дзякуючы чаму, нягледзячы на значны аб’ём будынка, рэха ў ім адсутнічае. Акрамя таго, прымяненне ў кладцы пустацелых і адначасова акруглых форм значна знізіла нагрузку барабана на падпружныя аркі.

Інтэр’ер блізкі да кіеўскага храма, хоць прапорцыі выцягнутых па вертыкалі арак і вузкіх вертыкальных кампартыментаў паміж слупамі прыкметна адрозніваюцца. Дзякуючы гэтаму, інтэр’ер мае іншы характар. Некаторыя дэталі былі спрошчаны: трайныя аркады былі заменены двухпралётнымі (пазней іх ніжнія ярусы былі заменены шырокімі аркамі).

Роспісы і іконы Сафійскага сабора
---------------------------------

Старажытная фрэска ў барабане храма
Упершыню сабор быў распісаны ў 1109 годзе, але ад гэтага роспісу засталіся толькі фрагменты фрэсак цэнтральнага купала з фігурамі прарокаў і архангелаў, у цэнтры паміж якімі да Вялікай Айчыннай вайны размяшчаўся страчаны ад пападання снарада абраз Хрыста Пантакратара. Акрамя таго, у Марцір’еўскай паперці захавалася старажытная насценная выява роўнаапостальных Канстанціна і Алены. Ёсць версія, што гэта выява павінна была стаць асноваю для мазаікі, бо яна выканана моцна разбаўленымі фарбамі. Асноўны захаваны роспіс храма адносіцца да канца XIX стагоддзя.

У саборы тры іканастасы. З іх найбольш вядомы галоўны (іконы XV—XVI стагоддзяў, святочны рад ікон XIV стагоддзя захоўваецца ў экспазіцыі музея) і Калядны (XVI стагоддзе, асобныя іконы — XIX стагоддзе, ікона «Спас на прастоле» XIV стагоддзя). Сярод ікон асабліва вылучаюцца:

* Ікона Божай Маці «Знаменне»
* Яўфімій Вялікі, Антоній Вялікі, Сава Асвячоны
* Сафія, Прамудрасць Божая (XV стагоддзе). Знаходзіцца ў цэнтральным іканастасе. Вылучаецца глыбокім сімвалізмам нават у параўнанні з іконамі такога ж тыпу. Напрыклад, Прамудрасць у наўгародскай версіі мае чырвоны колер, абазначаючы Хрыстову ахвяру.
* Ціхвінская ікона Багародзіцы (XVI век). Знаходзіцца ў Калядным іканастасе. Гэта ікона знаходзілася з наўгародцамі падчас заключэння Сталбоўскага міру. Рыза на іконе зроблена па заказу царэўны Соф’і.

Мошчы
-----

У саборы пастаянна знаходзяцца астанкі шасці святых: княгіні Ірыны, яе сына Уладзіміра, князёў Мсціслава і Фёдара, епіскапа Мікіты і архіепіскапа Іаана. Царкоўнае меркаванне аб прыналежнасці астанкаў не адпавядае гістарычнай рэчаіснасці. Таксама ў саборы можна бачыць надмагільныя помнікі архірэяў XVIII—XIX стагоддзяў.

Магдэбургскія дзверы
--------------------

Асноўны артыкул: **Магдэбургскія дзверы**
**Ма́гдэбургскія**, ці іначай **Корсунскія вароты** — назва бронзавых дзвярэй першапачаткова прыдзела Раства Багародзіцы Сафійскага сабора ў Вялікім Ноўгарадзе; затым гэтыя дзверы, адрэстаўраваныя майстрам Аўрамам, былі перанесены ў заходні партал сабора. На працягу некалькіх стагоддзяў вароты служылі ўрачыстым уваходам у сабор. У цяперашні час яны адкрываюцца толькі ў святы, калі богаслужэнне вядзе архіепіскап Наўгародскі і Старарускі.

Крыж галоўнага купала і легенда аб голубе
-----------------------------------------

Фрагмент барабана цэнтральнага купала са страчанымі фрэскамі
На крыжы цэнтральнага купала знаходзіцца свінцовая фігура голуба — сімвала Святога Духа. Па легендзе, калі ў 1570 годзе Іван Грозны жорстка расправіўся з жыхарамі Ноўгарада, на крыж Сафіі прысеў адпачыць голуб. Убачыўшы адтуль страшнае пабоішча, голуб акамянеў ад жаху. Пасля Багародзіца адкрыла аднаму з манахаў, што гэты голуб пасланы ў суцяшэнне гораду — і пакуль ён не зляціць з крыжа, горад будзе пад яго аховаю.

5 ліпеня 1942 года, у час артабстрэлу савецкімі войскамі нямецкай камендатуры, якая размяшчалася ў Крамлі (па звестках разведкі, у гэты дзень павінна было з’ехацца ўсё вышэйшае франтавое камандаванне нямецкіх войск), была страчана выява Спаса Уседзяржыцеля (роспіс 1109 года) у цэнтральным купале сабора, былі пашкоджаны фрэскі ў барабане, месцамі былі прабіты скляпенні і сцяна. Па сведчанню В. С. Панамарова, які да лета 1942 года знаходзіўся ў Ноўгарадзе, агонь быў накіраваны ледзь не па самым саборы, чыя залатая макаўка служыла добрым прыцэльным арыенцірам.

У час абстрэлу было выпушчана 80 снарадаў, 5 з якіх трапілі па саборы. Пасля гэтага, па загаду нямецкага камандавання, згодна з даўно ўжо распрацаваным планам, з Ноўгарада ў Пскоў, Рыгу і Германію было вывезена мноства твораў мастацтва, сярод якіх былі таксама каштоўнасці з Сафійскага сабора: іканастасы, мазаічныя пліты і інш.

Галоўны крыж сабора, які павіс на ланцугах, па загаду нямецкага каменданта горада знялі. Залатую абшыўку пашкоджанага купала нямецкія салдаты пусцілі на сувеніры (табакеркі, посуд і пад.). У Ноўгарадзе ў той час размяшчаўся інжынерны корпус іспанскай «Блакітнай дывізіі», якая ваявала на баку фашысцкай Германіі. Крыж у якасці трафея яны вывезлі ў Іспанію. У 2002 годзе па запросу губернатара Наўгародскае вобласці да пасольства Іспаніі ў Расіі было высветлена, што крыж знаходзіцца ў капліцы музея Ваенна-інжынернай акадэміі Іспаніі ў Мадрыдзе. Настаяцель кафедральнага Сафійскага сабора, архіепіскап Наўгародскі і Старарускі Леў, атрымаўшы звесткі аб месцазнаходжанні купальнага Сафійскага крыжа, пры сустрэчы з прэзідэнтам Расіі У. У. Пуціным запытаўся пра магчымасць вяртання крыжа ў Ноўгарад. У выніку перагавораў расійскага прэзідэнта і караля Іспаніі іспанскі бок прыняў рашэнне перадаць крыж Сафійскага сабора Расіі.

* Арыгінальны крыж з голубам, які вянчаў сабор да ВАВАрыгінальны крыж з голубам, які вянчаў сабор да ВАВ
* Цэнтральны купал сабора з голубамЦэнтральны купал сабора з голубам
* ГолубГолуб
* Голуб, які завяршаў крыж у савецкі часГолуб, які завяршаў крыж у савецкі час

16 лістапада 2004 года ў Храме Хрыста Збавіцеля ён быў вернуты Патрыярху Маскоўскаму і ўсяе Русі Алексію II міністрам абароны Іспаніі і цяпер размешчаны ўнутры Сафійскага сабора. Па заказу Наўгародскай адміністрацыі была зроблена дакладная копія знойдзенага ў Іспаніі крыжа. Яна перададзена іспанскаму боку замест арыгінальнага. Крыж жа, што цяпер знаходзіцца на цэнтральным купале, зроблены ў 2006 годзе і ўстаноўлены 24 студзеня 2007 года.

Іншыя выдатнасці
----------------

Сафійскі сабор на 5-рублёвай купюры Расіі
Манета з серыі «Старажытныя гарады Расіі» — Вялікі Ноўгарад. У цэнтры дыска — выява Сафійскага сабора
* **Аляксееўскі крыж**, пастаўлены архіепіскапам Алексіем у памяць палеглых у Кулікоўскай бітве.
* **Царскае малітоўнае месца**, устаноўленае па загаду Івана Грознага. Наўгародскія майстры рабілі яго на працягу двух гадоў.
* **Панікадзіла** галоўнага купала, нямецкай работы, падорана Барысам Гадуновым.

Гл. таксама
-----------

* Сафійскі сабор, Канстанцінопаль
* Сафійскі сабор, Полацк
* Сафійскі сабор, Кіеў

Зноскі
------

1. ↑  Старажытнейшыя за Сафію толькі аланскія храмы Х ст. якія захаваліся ў пасёлку Ніжні Архыз Карачаева-Чаркесіі
2. ↑  *Въ лѣто 6574 (1066)* // *Новгородская первая летопись старшего извода*.
3. ↑  Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов / под ред. А. Н. Насонова. — М. Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 268 с
4. ↑  Ю. М. КЕЖА. САКРАЛІЗАЦЫЯ КНЯЖАЦКАЙ УЛАДЫ ВА ЎСХОДНЕСЛАВЯНСКІМ ГРАМАДСТВЕ Архівавана 2 лістапада 2018.
5. ↑  Новгородская София — антирелигиозный музей\С. М. Смирнов. Воспоминания о времени моей работы в Новгородском музее\\Новгородский исторический сборник, вып. 6(16), СПб. 1997 г. Архівавана 11 студзеня 2012.
6. ↑  Г. М. Штендер. Первичный замысел и последующие изменения галерей и лестничной башни Новгородской Софии//Древнерусское искусство. Проблемы и атрибуции. М. «Наука», 1977, с. 30-54
7. ↑  Архитектура Софии Архівавана 25 жніўня 2007.
8. ↑  *Янин В. Л.* Некрополь Новгородского Софийского собора. Церковная традиция и историческая критика. М.: «Наука», 1988
9. ↑  *Пономарёв В. В.* Судьбы монументальных памятников Великого Новгорода. Великий Новгород, 2006. С. 309
10. ↑  *Трифонова А. Н.* История Великого Новгорода в XX веке. — М.: Северный паломник. — С. 212. — 390 с. — ISBN 978-5-94431-299-0.

Літаратура
----------

* *Брунов Н. Травин. Н.* Собор Софии в Новгороде//Сообщения института Истории и Теории архитектуры. Вып. 7, 1947, Стр. 1-41
* Никитина Ю. И. Софийский собор. — 4-е изд. перераб. и доп. — Л.: Лениздат, 1980. — 80 с.
* *Раппопорт П. А.* Зодчество Древней Руси. — Л.:Наука,Ленинградское отделение, 1986
* *Комеч А. И.* Роль пределов в формировании общей композиции Софийского собора в Новгороде // Средневековая Русь: Сб7 памятни Н. Н. Воронина. М. 1976. С. 147—150.
* Михеев С. М. *Заметки о надписях-графитти новгородского Софийского собора* (часть I, часть II) // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2010. N3(41). С. 74-84.

* артыкулы з часопіса «София»:

1. *Жервэ А.*Страницы строительной истории Софии Новгородской\\"София" № 1 за 1999 г.
2. *Рождественская Т.*Еще раз о надписях на свитках пророков в куполе Новгородского Софийского собора\\"София" № 2 за 1999 г.(недаступная спасылка)
3. *Столова Г.* Память их в род и в род (К десятилетию освящения Новгородского Софийского собора)\\"София" № 4 за 2001 г.(недаступная спасылка)
4. *Савушкина Н.*Библиотека Софийского собора\\"София" № 1 за 2004 г.(недаступная спасылка)
5. *Царевская Т.*Крест главного купола Софийского собора\\"София" № 4 за 2004 г.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Софийский собор\\"Русский город"
* О деревянной Софии Новгородской\\"Новгород Он-Лайн"