Эдып і Сфінкс
**Эдып** (грэч. Οἰδίπους, Oidípous, лац.: Oedipus) у старажытнагрэчаскай міфалогіі — цар Фіваў, сын Лая і Іакасты.

Дзяцінства
----------

Аракул прадказваў Лаю, што калі ён жэніцца на Іакасце, тое памрэ ад рукі свайго сына. Непаслухаўшыся прадказанні, Лай жэніцца на Іакасце. Пасля нараджэння, асцерагаючыся за сваё жыццё, ён загадвае пракалоць ногі нованароджанага Эдыпа і выкінуць яго ў падножжа гары Кіферон. На трэці дзень пасля нараджэння, узімку , Эдып кінуты ў гарах, у даліне Кіферона. Яму скавалі суставы ног. Там яго знайшоў карынфскі пастух .

Пастух аднёс хлопчыка ў Карынф да цара Паліба, які выхаваў яго як роднага сына, даўшы яму імя Эдып, гэта значыць «які мае ўспухлыя ногі». Дзіця было выгадаваны ў мястэчку Тэнея ля Карынфа .

Праўленне ў Фівах
-----------------

Гюстаў Маро, *Эдып і Сфінкс*, 1864
Калі ён дасягнуў сталасці, аднагодкі сталі вінаваціць яго, што ён прыёмыш, тады ён адправіўся ў Дэльфы. Калі Эдып вырас, дэльфійскі аракул праз Піфію прадказаў яму , што ён заб'е свайго бацьку і жэніцца на сваёй маці.

Пазбягаючы Паліба, якога лічыў сваім бацькам, Эдып адправіўся ў Фівы. Па дарозе ў Дэльфы, у ростані трох дарог  ён сустрэў Лая, уступіў у спрэчку з яго вазніцай і забіў свайго бацьку. Паводле трагікаў, Лай наехаў колам яму на нагу , за што Эдып забіў яго кіем. Затым Эдып абмыў кроў пасля бацьказабойства ў крыніцы, названай Эдыподыя .

З'явіўшыся ў Фівах, Эдып вызваліў горад ад Сфінкс, разгадаўшы яе загадку , за што Фівы абралі Эдыпа сваім царом, і ён жаніўся на ўдаве Лая, гэта значыць на сваёй маці Іакасце (у Гамера яна носіць імя Эпікасты ). Ад яе ён меў сыноў — Этэакла і Палініка і дочак Антыгону і Ісмену. Іншыя версіі завуць жонкамі Эдыпа таксама Еўрыганію і Астымедусу.

У пакаранне за такое злачынства (хай і дасканалае неўсвядомлена) багі паслалі на Фівы маравую пошасць  і абвясцілі, што язва не спыніцца, пакуль не будзе выгнаны з горада забойца Лая. Пазнаўшы праўду, яго жонка Іакаста павесілася, Эдып у роспачы асляпіў сябе .

Калі сыны сталі грэбаваць ім, ён скляў сваіх сыноў .

Смерць
------

Антыгона і Эдып пакідаюць Фівы
Затым няшчасны сляпы пакінуў Фівы ў суправаджэнні сваёй дачкі Антыгоны і пасля доўгіх вандраванняў памёр у Калоне, каля Афін, у храме Эрыній. Уступіў на афінскую зямлю ў Конным Калоне. Магіла ў свяцілішчы Эрынмй у Афінах , па меркаванні Паўсанія, косці перавезены з Фіваў. Гесіёд апісвае, што Эдып памёр у Фівах. Яго пахавалі там, але затым як грэшніка перанеслі ў паселішча Кеас у Беотыі, а затым у свяшчэнны ўчастак Дэметры. Надмагільныя гульні па Эдыпу згаданы ў «Іліядзе» .

| Міфічныя цары Фіваў |
| --- |
| 
Калідн • Кадм • Палідор • Пенфей • Лабдак • Ніктэй • Лік • Амфіён • Лай • Крэонт (двойчы) • Эдып • Этэокл • Лаадамант • Ферсандр • Тысамен • Автэсіён • Дамасіхтон • Пталамей • Ксанф
 |

Эдып у наступнай традыцыі
-------------------------

Эдып у Калоне
Паданне пра Эдыпа сустракаецца ўжо ў Гамера, Гесіёда і кіклічных паэтаў. Эдып — дзеючая асоба трагедыі Эсхіла «Эдып», яго сатыраўскай драмы «Сфінкс» (фр.235-236 Рат); трагедый Сафокла «Цар Эдып» і «Эдып у Калоне», трагедый Еўрыпіда «Эдып»  і «Фінікіянкі», трагедыі Мелета Малодшага «Эдыподыя», трагедый Ахея Эрэтрыйскага, Ксенокла Старэйшага, Нікомаха, Нікомаха Афінскага, Філокла Старэйшага, Дыягена, Каркіна Малодшага , Феадэкта, Тымокла і невядомага аўтара «Эдып», дзвюх трагедый Лікафрона «Эдып», камедыі Еўбула «Эдып», трагедыі Цэзара «Эдып» і Сенекі «Эдып».

У найноўшы час паданне пра Эдыпа было выкарыстана Гуга фон Гофмансталем; у музыцы — Ігарам Стравінскім і Джорджэ Энеску. Сюжэт пра Эдыпа стаў хрэстаматыйным прыкладам таго, як герой дарэмна спрабуе пазбегнуць прызначанага яму лёсу.

Паданне пра Эдыпа займае важнае месца ў рамане Мілана Кундэра «Невыносная лёгкасць быцця», аднак у ім разглядаецца не няўхільнасць лёсу, а мараль, якая змянілася з часоў Эдыпа (ці павінен чалавек «выколваць сабе вока», калі ён пазнаў пра злачыннасць сваіх дзеянняў толькі пасля здзяйснення злачынства?).

У псіхааналізе вядомы феномен пад назвай эдыпаў комплекс — несвядомая эратычная цяга дзіцяці да бацькі процілеглага полу (і звязанае з ім агрэсіўнае пачуццё да бацькі сваёй полу).

Зноскі
------

1. ↑  Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.2. С.657-659, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.2. С.482-483
2. ↑  Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 5, 7-9; 6, 3; 7, 1
3. ↑  Арыстафан. Жабы 1190
4. ↑  Сафокл. Цар Эдып 716—719, 1026—1035
5. ↑  Страбон. Геаграфія VIII 6, 22 (стар.380)
6. ↑  Сафокл. Цар Эдып 779; Гігін. Міфы 67
7. ↑  Піндар. Алімпійскія песні II 40; Сафокл. Цар Эдып 788—799
8. ↑  Сафокл. Цар Эдып 734
9. ↑  Еўрыпід. Фінікіянкі 37-46; Гігін. Міфы 67
10. ↑  Сафокл. Цар Эдып 811
11. ↑  Паўсаній. Апісанне Элады IX 18, 6
12. ↑  Сафокл. Цар Эдып 392—399
13. ↑  Гамер. Адысея XI 271—276
14. ↑  Сафокл. Цар Эдып 22-30
15. ↑  Эсхіл. Сямёра супраць Фіваў 778—784; Сафокл. Цар Эдып 1270—1279
16. ↑  Фіваіда, фр.2 Бернабе; Сафокл. Эдып у Калоне 1375—1379; Еўрыпід. Фінікіянкі 766
17. ↑  Еўрыпід. Фінікіянкі 1706; Паўсаній. Апісанне Элады I 30, 4
18. ↑  Сафокл. Эдып у Калоне 42
19. ↑  Паўсаній. Апісанне Элады I 28, 7
20. ↑  Гесіёд. Пералік жанчын, фр.192 М.-У.
21. ↑  Схолии к Софоклу. Эдип в Колоне 91 // Примечания В. Н. Ярхо в кн. Софокл. Драмы. М. 1990. С.552-553
22. ↑  Гамер. Іліяда XXIII 679
23. ↑  Арыстафан. Жабы 1182—1187
24. ↑  Арыстоцель. Рыторыка III 16

Гл. таксама
-----------

* Сафокл
* Цар Эдып
* Трагедыя
* Эдыпаў комплекс
* Зігмунд Фрэйд
* Псіхааналіз

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Эдып на Вікісховішчы |


| ⛭Старажытнагрэчаская міфалогія і рэлігія |
| --- |
| Геаграфія · Храналогія · Флора · Фаўна · Коні · Катастарызм |
| Першапачатковыя бажаствы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Протагены | Хаос · Хронас · Ананке · Эрат/Фанет · Гея · Уран · Понт/Таласа · Тартар · Эфір · Гемера · Эрэб · Нікта · Афіён |
| Мойры (Лёсы) | Клато · Лахесіс · Атрапас |

 |
| Тытаны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Тытаны | Акіян · Гіперыён · Кой · Кронас · Крый · Япет |
| Тытаніды | Тэфіда · Тэя · Феба · Рэя · Мнемасіна · Феміда · Дыёна |
| Дзеці тытанаў | ***Гіперыёны:*** Геліяс · Селена · Эас · ***Кеяніды:*** Лета · Астэрыя · ***Крыяніды:*** Астрэй · Палант · Перс · ***Япеты:*** Атлант · Праметэй · Эпіметэй · Менетый |

 |
| Алімпійскія багі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Дадэкатэан | Зеўс · Гера · Пасейдон · Дэметра · Гестыя · Афрадыта · Апалон · Арэс · Артэміда · Афіна · Гефест · Гермес |
| Іншыя алімпійцы | Дыяніс · Геракл · Асклепій · Эрот · Ірыда · Геба · Іліфія · Эніё · Фобас · Дэймас · Гармонія · Ганімед · Эрыда · Гіпнос |
| Музы | Каліопа · Кліо · Эрато · Эўтэрпа · Мельпамена · Палігімнія · Тэрпсіхора · Талія · Уранія |
| Харыты (Грацыі) | Аглая · Еўфрасіна · Талія |
| Оры | Дыка · Эўномія · Эйрэна · Фало |
| Стыксы | Ніка · Кратас · Бія · Зел |

 |
| Багі воднай стыхіі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Асноўныя | Пасейдон · Амфітрыта · Трытон · Акіян · Тэфіда · Понт/Таласа · Нерэй · Глаўк Марскі · Пратэй · Форкій · Кето · Фетыда |
| Акіяніды | Асія · Гесіёна · Дарыда · Эўрынома · Метыда · Немесіда · Стыкс · Электра · Філіра · Перса · Плеёна · Клімена · Каліроя |
| Нерэіды | Амфітрыта · Фетыда · Галатэя · Немертэя · Галена · Сао |

 |
| Хтанічныя бажаствы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Асноўныя | Аід · Персефона · Гея · Дэметра · Геката · Танатас |
| Эрыніі | Тысіфона · Алекто · Мегера |
| Народжаныя на зямлі | Гекатанхейры · Кіклопы · Гіганты · Карыбанты · Меліі · Тэльхіны · Тыфон · ***Суддзі:*** Мінас · Эак · Радамант |

 |
| Зямля | 

|  |  |
| --- | --- |
| Групы | Амазонкі · Вятры · Кентаўры · Драконы · Гарпіі · Сатыры · Німфы |
| Німфы | Арэяды · Дрыяды і Гамадрыяды · Наяды · Нерэіды · Напеі · Ліманіяды · Плеяды |
| Героі | Геракл · Ахіл і Траянская вайна · Адысей і Адысея · Ясон і Арганаўты · Персей і Гаргона Медуза · Эдып супраць Фіваў · Тэсей і Мінатаўр · Трыпталем |

 |
| ***Катэгорыі:*** Рэлігія і міфалогія · Багі і багіні · Героі і гераіні · Міфічныя істоты**Партал** |


| ?Эдып — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Кадм |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Палідор[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Гармонія |  |
|  |  | Лай |  | Лабдак |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Эдып |  |  |  |  | Ніктэіда[d] |  | Ніктэй |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Іакаста |  | Менекей[d] |  | Оклас[d] |  | Пенфей[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Universalis · Настольны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118589393 · LCCN: no2014018217 · NKC: jo2016908826 · NLA: 66227723, 66227724 · LIBRIS: 167432 · SUDOC: 027512312 · VIAF: 804472, 306386829, 46151776729718010105, 316807818, 198582747, 501146284397315331501, 747158790548538850483, 1904159477637527990006 |

 |