**Буква Зю** — рускі фразеалагізм, які азначае дзіўную, ненатуральную, скручаную форму прадмета. Фразеалагізм адносна малады, сэнс эвалюцыянуе у працэсе ўжытку.

Паходжанне фразеалагізма
------------------------

Гіпотэзу паходжання словазлучэння выказаў к. ф. н. А. В. Зяленін, які лічыць крыніцай фразеалагізма фільм пра Зора, адмысловым знакам якога была літара Z. Паводле Зяленіна, словазлучэнне распаўсюдзілася ў 1970—1980-я гады сярод студэнцкай моладзі, сваё новае імя літара Z атрымала праз замену ў найменні англійскай літары «Зэд» апошніх двух гукаў гукам «ю». Зяленін лічыць, што замена адбылася пад уплывам грэчаскіх літар мю и ню, чыя фанетычная форма, на яго думку, дзівіла студэнтаў.

Тым часам, фанетычнае спалучэнне «зю» даволі незвычайнае да рускай мовы. Так Л. В. Успенскі дае для склада «зю» прыкладамі толькі «зюзя» і «назюзиться».

Эвалюцыя фразеалагізма
----------------------

Зяленін лічыць, што першапачаткова, у 1980-я гады словазлучэнне «буква зю», азначала дзіўнае, скрыўленае палажэнне чалавечага цела, было распаўсюджана сярод аўтамабілістаў, які праводзілі шмат часу за рамонтам машын. Затым, у канцы 1980-х гадоў фразеалагізм трапіў у лецішчавы лексікон з сэнсам працяглай працы сагнуўшыся. Ужытак, ужо без сувязі з лецішчам або аўтамабілям, пашыраўся не толькі ў прастамоўі, але і ў перыядычным друку, і ў мастацкай літаратуры. 

> 
> «Старпом почему-то изгибается буквой зю и распрямляться не хочет»— М. Веллер. Легенда о морском параде
> 
> 

Ходам эвалюцыі фразеалагізм аддаліўся ад зыходнага сэнсу «падобны формай да літары Z» і пачаў азначаць скрыўленасць наогул. Цяпер словазлучэнне ўжываецца адносна кожнага аб'екта, які мае скрыўленую, дзіўную форму.

У сярэдзіне 1990-х гадоў фразеалагізм з'явіўся ў публіцыстыцы, спарадзіўшы семантычныя пераўтварэнні. Зяленін дае наступныя прыклады: 

> 
> «Машина по-прежнему стоит во дворе буквой зю»— Молодежь Эстонии. 2004. 21 января
> 
> 

 
> 
> «Некий красавец на моторке выписывал на воде букву зю»— Туризм и отдых. Минск. 2002. № 12
> 
> 

 
> 
> «Не все в этой стране ставит человека буквой зю»— Белорусская газета. 2000. № 14
> 
> 

 Словазлучэнне атрымала больш абстрактнае значэнне «кожны прадмет скрыўленай формы».

Распаўсюджанне фразеалагізма
----------------------------

З-за няпэўнасці значэння, фразеалагізм мае вялікія магчымасці моўнай трансфармацыі. Паводле меркавання А. В. Зяленіна, у бліжэйшы час ён з'явіцца ў фразеалагічных і тлумачальных слоўніках.

Фразеалагізм распаўсюджаны толькі ў рускай гаворцы метраполіі і, у меншай ступені, краін колішняга СССР. Фразеалагізм «(зігнутий) як буква зю» зацікавіў харкаўскага філолага Н. Ф. Уманцаву. Сярод рускамоўных у краінах далёкага замежжа фразеалагізм не прыжыўся. Паводле меркавання А. В. Зяленіна, гэта звязана з уплывам на тых рускамоўных лацінскага алфавіта, што змяншае магчымасць іншага, іранічнага погляду на літару Z.

Іншыя значэнні фразеалагізма
----------------------------

Частка значэнняў словазлучэння «буква зю» звязана з пераносам асноўнай сэнсавай нагрузкі з «зю» на «букву». Зяленін ахарактарызаваў гэты працэс як актуалізацыю першага, намінатыўнага, элемента словазлучэння. «Буква зю» цяпер можа мець на ўвазе неразборлівы почырк, загадкавы знак або проста каракулі.

Прыкладам, ёсць папулярная камп'ютарная праграма Буква Зю (Letter Zu) для транслітарацыі лацінскіх літар і іх камбінацый ў рускія літары.

У гэтым значэнні фразеалагізм, паводле назіранняў Зяленіна, стаў спараджаць другасныя, вытворныя ад звыклых *«ад А да Я»* або *«ад Альфы да Амегі»*.

У выданні «Большой словарь русских поговорок» Макіенка і Нікіцінай даецца яшчэ адно значэнне фразеалагізма — школьны жарганізм, жартоўная мянушка настаўніка матэматыкі. Там жа даецца і сугучны малады жарганізм *«корявый зю»* — дзіўнавата апрануты чалавек.

Зюганаў і «буква зю»
--------------------

Першы склад прозвішча Г. А. Зюганава актыўна выкарыстоўваецца ў яго мянушках.

У 1999 годзе Д. Быкаў у артыкуле пра палітычную кар'еру Г. А. Зюганава, пад назвай «Буква „Зю"», заўважае і тое, што прозвішча апошняга выклікае асацыяцыі з літарай «зю», вядомай позай хворага на радыкуліт.

На 65-гадовы юбілей Г. Зюганова яму, між іншага, супрацоўнікі прафсаюзаў падарылі апісанне «34-й літары Рускага алфавіту — літары ЗЮ» (гл. малюнак).

Зноскі
------

1. 1 2  *к. ф. н. А. В. Зеленин* «Буква зю» // *"Русская речь"*. — 2005. — В. 1. — С. 79-83.
2. ↑  Л. В. Успенский. По закону буквы у бібліятэцы Максіма Машкова, «Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю» стр. 129
3. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «Вы ползете под грязное брюхо машины… ползая на карачках и изгибаясь буквой зю»— Автопилот. 1995. № 19
> 
>
4. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «… стоишь с утра до вечера непонятной буквой зю»— Лица. 2002. № 6
> 
>
5. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «Какие упражнения надо делать первоклассникам, чтобы их спинки не стали похожи на букву зю»
6. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «Архитектор о стиле не думает… тут мы буквой зю изогнулись»
7. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «Обозначьте эту позу хоть буквой „зю", хоть чисто по-белорусски „на кукірышках", но она абсолютно далека от нормальной»
8. ↑  *Н. Ф. Уманцева* З антропогностичної компаративної фразеології села Циркуни на Харківщині(укр.) // *Вісник Харківського національного університету імені В. Н. Каразіна*. — Харьков: 2009. — В. 57. — № 854. — С. 182. Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2012.
9. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «Многие граждане вместо собственных данных ставят размашистую букву зю (дескать, кому надо, тот знает, кто я и где меня искать)»— Губернiя. -- Петрозаводск. 1998. № 47
> 
>
10. ↑  *Михаил Федотов* LetterZu 0.8 // *Компьютерная газета*. — Минск: ИД «Нестор», 2006.
11. ↑  Прыкладам ён дае цытату: 
> 
> «1700 школьников в 65 классах до буквы зю»
12. ↑  Словари и энциклопедии на Академике, Большой словарь русских поговорок. — М: Олма Медиа Групп. В. М. Мокиенко, Т. Г. Никитина. 2007.
13. ↑  Словари и энциклопедии на Академике, Большой словарь русских поговорок. — М: Олма Медиа Групп. В. М. Мокиенко, Т. Г. Никитина. 2007.
14. ↑  *Фельде О. В.* Лик постсоветской России в зеркале прозвищ // *Вестник ТГПУ*. — 2010. — В. 6 (96). Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2014.
15. ↑  *Е. С. Чинарова* Тактика манипулятивного воздействия на адресата в политическом дискурсе // *Вестник Челябинского государственного университета. Филология. Искусствоведение*. — 2009. — В. 39. — № 43 (181). — С. 150–152. Архівавана з першакрыніцы 26 лютага 2014.
16. ↑  *Быков Д.* Буква «зю» // *Журнал «Карьера»*. — 1999. — № 9. Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2012.
17. ↑  Евгений Рожков (2009-06-27). "Зюганову подарили бочку мёда и букву «зю»". Телеканал «Россия» («Вести»). Праверана 2012-01-04.

Літаратура
----------

* *Зеленин А. В.* «Буква зю» // *«Русская речь»*. — 2005. — В. 1. — С. 79-83.