recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Малакавоз у Беларусі
Малакавоз у Расіі
Малакавоз на паштовай марцы
**Малакавоз** (скарачэнне ад [малако] + [вазіць] — тып адмысловай тэхнікі, разнавіднасць аўтамабіля-цыстэрны ці прычэпа, прызначанага для перавозкі малака. Цеплаізаляцыя цыстэрны дазваляе транспартаваць малако на працягу 10 гадзін пры тэмпературы паветра да +35 градусаў. Кузаў малакавоза выканан у выглядзе цыстэрны ці бункера, вырабленых з нержавеючай сталі. У СССР з-за недастатковага ўзроўню прамысловай вытворчасці аўтацыстэрны для перавозкі малака вырабляліся з алюміневых сплаваў. Праблема алюміневых сплаваў у тым, што яны не адказваюць асноўным патрабаванням, прад'яўляемым да перавозкі харчовых прадуктаў, асноўная прычына -- акісленне. Адзіны матэрыял, які пры кантакце з харчовымі прадуктамі не акісляецца --нержавеючая сталь.

Разнавіднасці малакавозаў
-------------------------

Чыгуначны вагон-малакавоз
Існуюць малакавозы, выкананыя на базе аўтамабіляў, прычэпаў і паўпрычэпаў. Таксама існуюць вагоны-малакавозы.

Прымяненне
----------

Малакавозы прымяняюцца для збору малака малаказборшчыкамі для малаказаводаў.

Вядомыя кіроўцы малакавозамі
----------------------------

Каля 20 гадоў працаваў кіроўцам малакавоза вядомы савецкі акцёр Аляксей Катышаў  (руск.) (бел..

Зноскі
------

1. ↑  КАТЫШЕВ Алексей  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Малакавоз
**Facebook** (чытаецца як [ˈfeɪsˌbʊk] ці Фэйсбук) — найвялікшая сацыяльная сетка, заснаваная ў 2004 годзе Маркам Цукербергам і яго суседзямі па пакоі падчас навучання ў Гарвардскім універсітэце. Дзякуючы свайму сайту Марк Цукерберг у 23 гады стаў самым маладым мільярдэрам у свеце.

Першапачаткова сайт быў названы thefacebook.com, але пазней быў зменены на сучасны варыянт *facebook* і дасяжны толькі для студэнтаў гэтага ўніверсітэта. Аднак затым доступ быў пашыраны для іншых універсітэтаў Бостана, а пасля і для студэнтаў усіх навучальных устаноў ЗША, якія маюць электронны адрас у дамене .edu. Пачынаючы з верасня 2006 года сайт быў адкрыты для ўсіх карыстальнікаў ва ўзросце ад 13 год. Аўдыторыя Facebook перавышае 700 мільёнаў карыстальнікаў.

Даход Facebook за 2009 год паводле ўласнай ацэнцы кампаніі склаў 700 млн долараў ЗША.

Станам на ліпень 2011 года ў Facebook было зарэгістравана 299 тыс. карыстальнікаў з Беларусі (103 месца ў спісе краін). Сярэдняя пранікненне склала 3,11 % ад насельніцтва Беларусі, а сярод беларускіх карыстальнікаў інтэрнэту — 6,75 %.

Функцыі
-------

Facebook дазваляе ствараць профіль з фотаздымкамі, запрашаць сяброў, дасылаць паведамленні, змяняць свой статус. Facebook таксама дае магчымасць ствараць суполкі па інтарэсах.

У 2007 годзе Facebook абвясціў ініцыятыву, якая дазваляе пабочным праграмістам ствараць праграмы для пэўных паслуг і зарабляць на гэтым. Дадзеная акцыя дазваляе інтэграваць шматлікія функцыі (гульні, прылады абмену музыкай ды відэа), што ў сваю чаргу, стымулявала актыўнасць карыстальнікаў.

Facebook прапаноўвае мноства функцый, з дапамогай якіх карыстальнікі могуць камунікаваць і ўзаемадзейнічаць адзін з адным. Трымальнікі ўліковых запісаў могуць кантраляваць узровень доступу да прыватнай інфармацыі, якая апублікаваная ў профілі, а таксама вызначаць, хто мае доступ да той ці іншай часткі.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 3 лютага 2022.
2. ↑
3. ↑  The Full Story Of How Facebook Was Founded
4. ↑  Миллиардер в 23 года? В ИТ это возможно!
5. ↑  Статыстыка сацыяльных сетак Socialbakers
6. ↑  Facebook задекларировал прибыль в $700000000
7. ↑  Статыстыка Facebook па Беларусі
8. ↑  Facebook Platform Launches

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Facebook у Вікіцытатніку |
| commons: | Facebook на Вікісховішчы |

* Парни из Facebook: Где они сейчас?  Архівавана 24 студзеня 2012. 11 мая 2010

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Лентапедыя · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 9076306 · GND: 7679337-0 · LCCN: n2007076967 · LNB: 000166889 · NKC: ph567279 · VIAF: 186061244 |

 |
**Дом сям'і Робевых** (макед.: Куќа на Робевци) — гістарычны будынак у горадзе Охрыд, Паўночная Македонія. Дом быў пабудаваны ў яго цяперашнім выглядзе ў 1863—1863 гадах Тодарам Петкавым з вёскі Гары каля Дэбара  (руск.) (бел.. Цяпер дом з'яўляецца ахоўваемым помнікам культуры і належыць Нацыянальнаму музею.

Гісторыя
--------

Дом сям'і Канеўцэ, яшчэ адзін прыклад традыцыйнай архітэктуры Охрыда
Будаўніцтва першага дома сям'і Робевых было завершана 15 красавіка 1827 года, аб чым сведчыць надпіс на мармуровай каменнай пліце. Гэтая вядомая купецкая сям'я жыла ў доме на працягу 35 гадоў, пакуль паміж 1861 і 1862 гадамі мясцовы злачынец Устрэф Бег не спаліў яго.

Праз два гады паміж 1863 і 1864 гадамі дом быў адбудаваны зноў. Ён быў падзелены на дзве часткі: левую і правую. Канстанцін Робеў жыў у левай частцы дома, а ягоны брат, Атанас Робеў - у левай. Галоўным будаўніком быў Тодар Петкаў. Сям'я жыла ў гэтым доме да 1900 года, калія яны пераехалі ў Біталу і сталі выкарыстоўваць гэты дом у якасці летняй рэзідэнцыі.

З 1913 па 1919 год, падчас балканскіх войнаў і Першай сусветнай вайны ў доме размяшчаліся сербскія салдаты. Дом быў узяты пад ахову як культурна-гістарычны музей Македоніі пасля Другой сусветнай вайны. Апошняя яго рэканструкцыя праводзілася ў 1990-ых гадах.

Музей
-----

Столь на трэцім паверсе
Трохпавярховы дом з'яўляецца ахоўваемым помнікам культуры. Эпіграфічныя помнікі з Охрыда размешчаны на цокальным паверсе дома, у тым ліку такія каштоўныя аб'екты як «Milokas» (знойдзены на Эгнацыявай дарозе  (руск.) (бел.), два торсы багіні Ісіды і іншыя. Археалагічныя аб'екты старажытнасці і сярэднявякоўя размешчаны на другім і трэцім паверхах.

Верхняя частка дома служыць ў якасці выставачнай прасторы для аб'ектаў, зробленых майстрамі охрыдскай разьбы, твораў вядомых мастакоў з горада Охрыд і наваколляў. Ва ўсходняй частцы дома знаходзяцца асобныя рэчы сям'і Робевых.

Цікавыя факты
-------------

* Выява «Торса багіні Ісіды», выстаўленага ў доме Робевых, надрукавана на банкноце ў 10 дэнараў. Торс Ісіды адносіцца да 2-га стагоддзя да н. э. і з'яўляецца адным з самых каштоўных артэфактаў, знойдзеных на тэрыторыі Паўночнай Македоніі.

Спасылкі
--------

* The Robewi family house
* Робевци — непризнатото македонско кнежевско семејство(недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліндквіст.

**Ула Ліндквіст** (шведск.: Ulla Lindkvist; 30 жніўня 1939 — 6 жніўня 2015) — шведская арыентыроўшчыца, першая чэмпіёнка свету і Еўропы па спартыўным арыентаванні.

Біяграфія
---------

Ула Ліндквіст з’яўляецца самай яскравай зоркай жаночага спартыўнага арыентавання пачатку 1960-х гадоў. У 1961 годзе была створана Міжнародная федэрацыя спартыўнага арыентавання і было вырашана праводзіць чэмпіянаты Еўропы. Першы чэмпіянат Еўропы прайшоў у верасні 1962 года ў Нарвегіі каля мястэчка Лётэн (нарв.: Løten). Першай чампіёнкай Еўропы сярод жанчын стала Ула Ліндквіст.

Праз два гады, на другім чэмпіянаце Еўропы Ула Ліндквіст заняла трэцяе месца, саступіла толькі прадстаўніцы Швейцарыі Маргрыт Томэн і сваёй суайчынніцэ Ганне-Марыі Вальстэн.

У 1965 годзе было вырашана пра змяненне чэмпіяната Еўропы ў чэмпіянат свету. На новым міжнародным турніры Ула зноў станавілася пераможцай — яна двойчы брала золата ў 1966 і ў 1968 гадах, а ў 1970 годзе на чэмпіяце свету ў ГДР заняла другое месца.. Такім чынам, Ула займала пераможныя месцы на чэмпіянатах Еўропы і свету на працягу амаль 10 год.

Ула Ліндквіст восем разоў запар (з 1967 па 1974) перамагала на буйнейшых шведскіх спаборніцтвах па арыентаванню О-Рынген.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Sveriges första världsmästarinna har lämnat oss **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2015. Праверана 23 лістапада 2015.
3. 1 2  World Orienteering Championship, senior statistics 1966-2006 (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 лютага 2011. Праверана 04.02.2009.
4. 1 2  European Orienteering Championship, senior statistics 1962-1964, 2000-2004 (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 лютага 2011. Праверана 04.02.2009.
**Элісан Сёдзі Анідзука** (24 чэрвеня 1946 — 28 студзеня 1986) — амерыканскі астранаўт гавайска-японскага паходжання, член экіпажа шатла «Чэленджэр».

Біяграфія
---------

Скончыў школу ў Кеалакекуа ў 1964 годзе. У чэрвені 1969-га атрымаў ступень бакалаўра па аэранаўтыцы і астранаўтыцы ва ўніверсітэце Каларада, а ў снежні таго ж года — ступень магістра па той жа спецыяльнасці.

У 1970 годзе пачаў службу ў ВПС ЗША ў якасці борт-інжынера, пасля лётчыка-выпрабавальніка. Праходзіў службу на авіябазе Мак-Клелан ў акрузе Сакрамента. Са жніўня 1974-га па ліпень 1975 — навучанне ў Школе лётчыкаў-выпрабавальнікаў. Пасля заканчэння школы атрымаў прызначэнне ў Цэнтр лётных выпрабаванняў авіябазы Эдвардс.

У 1978 годзе ў складзе 8-га набору трапіў у атрад астранаўтаў НАСА. Першы палёт у космас ажыццявіў у складзе экспедыцыі STS-51C на касмічным чоўне «Дыскаверы» у студзені 1985 года. Затым быў прызначаны ў экіпаж місіі STS-51L на «Чэленджэр». Касмічны карабель пацярпеў катастрофу пры запуску 28 студзеня 1986 года. Анідзука загінуў разам з усімі астатнімі членамі экіпажу. Пахаваны на Нацыянальным ціхаакіянскім мемарыяльным могілках у Ганалулу. Пасмяротна прысвоена званне палкоўніка.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйная біяграфія на сайце НАСА

| Касмічны медаль пашаны Кангрэса |
| --- |
| 
* Армстранг (1978)
* Борман (1978)
* Конрад (1978)
* Глен (1978)
* Грысам (1978)
* Шэпард (1978)
* Янг (1981)
* Стафард (1993)
* Ловел (1995)
* Лусід (1996)
* Чафі (1997)
* Уайт (1997)
* Шэперд (2003)
* Хасбанд (2004)
* Мак-Кул (2004)
* Андэрсан (2004)
* Чаўла (2004)
* Браўн (2004)
* Кларк (2004)
* Рамон (2004)
* Скобі (2004)
* Сміт (2004)
* Рэзнік (2004)
* Мак-Нэр (2004)
* Анідзука (2004)
* Джарвіс (2004)
* Мак-Оліф (2004)
* Крыпен (2006)

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | American National Biography · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 135066 · LCCN: n86105656 · NDL: 00621234 · VIAF: 252979092 |
**Таццяна Міхайлаўна Каламійцава** (2 жніўня 1914, Санкт-Пецярбург — 28 сакавіка 1994, Мінск) — савецка-беларуская дырыжор, першая жанчына-дырыжор у БССР. Народная артыстка БССР (1964).

Біяграфія
---------

Вучылася ў Адэскай кансерваторыі па класе дырыжыравання, пачынала свой прафесійны шлях дырыжорам-асістэнтам ў дзяржаўным сімфанічным аркестры СССР.

Таццяна Каламійцава прыбыла ў Мінск адразу пасля вызвалення горада ад акупантаў у 1944-м. Тут яе запрасілі працаваць дырыжорам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. Яна кіравала шматлікімі пастаноўкамі, у ліку якіх опера «Трубадур» (Д. Вердзі), опера «Пікавая дама», балеты «Шчаўкунок» і «Лебядзінае возера» Пятра Чайкоўскага. Яна часта дырыжыравала і прадстаўленнямі беларускіх творцаў — напрыклад, «Палымяныя сэрцы» В. Залатарова, «Выбранніца» Я. Глебава, «Алеся» (Я. Цікоцкага).

Таццяна Міхайлаўна запомнілася многім, таму што яна была першай жанчынай-дырыжорам у СССР. У Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета да гэтага часу ідзе опера Джакама Пучыні «Мадам Батэрфляй» у пастаноўцы гэтай легендарнай жанчыны.

Тэатральныя пастаноўкі
----------------------

* **Оперы:**
	+ «Яўген Анегін» (П. Чайкоўскі)
	+ «Пікавая дама» (П. Чайкоўскі)
	+ « Алеся» (Я. Цікоцкі)
	+ «Трубадур» (Д. Вердзі)
	+ «Любоўны напой»(Г. Даніцэці)
* **Балеты:**
	+ «Папялушка»(С. Пракоф’еў)
	+ «Шчаўкунок» (П. Чайкоўскі)
	+ «Лебядзінае возера» (П. Чайкоўскі)
	+ «Выбранніца» (Я. Глебаў)
* **Аперэты:**
	+ «Лятучая мыш»(І. Штраус)

Узнагароды
----------

* Народная артыстка БССР (1964).
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Белорусский балет в лицах / Ю. М. Чурко. — Минск, 1988. — C. 167—170
2. 1 2   Архівавана 25 лютага 2021.
3. ↑
4. 1 2  Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2002. — Т. 1. — С. 432

Спасылкі
--------

* Каламійцава Таццяна Міхайлаўна на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13830030h · GND: 1158531591 · ISNI: 0000 0004 2529 7453 · LCCN: n86065354 · VIAF: 31015991 · БАП: 128662 |

 |
«**О́йра**» ці «**Ойра-ойра**» — парны побытавы танец памерам 3/4 такту, тэмп умерана хуткі. На Беларусі з'явіўся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя. Атрымаў папулярнасць ва Усходняй Еўропе.

Апісанне
--------

Выконваецца ў парах па коле. Блок рухаў паўтараецца некалькі разоў запар: плясканне ў далоні, простыя крокі, сінхроннае выцягванне нагі на «насок-абцас», загляданне адзін аднаму ў твар ды іншыя. Выканаўцы падчас танцу часта выгуквалі «ой-ра!», адкуль і паходзіць назва танцу. Пазней з'явіліся таксама і прыпеўкі:

Што за танец ойра, ойра!  

Да чаго ж ты стройна, стройна…

Сучаснасць
----------

У канцы 80-х з актывізацыяй адраджэнскага руху танец ізноў пачаў адраджацца ў Беларусі ўжо паводле прыбалтыйскага ўзору — трохкрокі, стуканні аднайменнымі нагамі (правымі, пасля левымі), тое ж з плячыма і ўрэшце бака́мі. Пры гэтым прыгаворваюць «Ойра-ойра!»

Зноскі
------

1. ↑  *Аляксандра Дорская.*. Танцы пасля «Жар-птушкі» **(нявызн.)**.  Будзьма беларусамі! (1 лістапада 2013). Праверана 1 лістапада 2013.
2. ↑  Архіўная копія (руск.)(недаступная спасылка). *Вокзал*.  Вокруг света в 80 танцев. Архівавана з першакрыніцы 6 верасня 2018. Праверана 7 верасня 2015.
3. ↑  *gorynlexx.*. Ойра (руск.). *quay\_dances*.  LiveJournal (24 красавіка 2009). Праверана 1 лістапада 2013.

Літаратура
----------

* Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя; Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.— 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9.

Спасылкі
--------

* Відэапрыклад на YouTube
* Апісанне латвійскага варыянту і ноты  (англ.)
1939 год, фатаграфія з нямецкага архіва
**Каю́та** (нідэрл.: kajuit, ням.: Kajüte) — памяшканне на судне або караблі, абсталяванае для пражывання людзей, а таксама розных службовых мэтаў (буфет, кают-кампанія і інш.).

Агульныя звесткі
----------------

Каюта мае замкненую прастору і змяшчае звычайна да чатырох чалавек. Можа складацца з аднаго або некалькіх памяшканняў (напр. з кабінета, спальні і ваннай). Памяшканне на судне, разлічанае для размяшчэння большай колькасці чалавек, звычайна называецца кубрык. Як правіла, у каютах пражываюць афіцэры і пасажыры. Традыцыйна персанальную асобную каюту мае капітан судна. А тэрмін «каюта» ў большай меры выкарыстоўваецца і ў дачыненні да грамадзянскіх судоў, як да пасажырскіх, так і грузавых.

Пасажырскія каюты могуць падзяляцца на некалькі класаў па камфартабельнасці — паводле ўзроўню прадстаўляючыхся выгод і паслуг. Як правіла, пасажырскія каюты падзяляюцца на класы ў залежнасці ад тыпу і кампаноўкі пасажырскага/круізнага судна. Каюты эканом-класа часцяком абсталяваны толькі спальным месцам і пісьмовым сталом і па сваёй кампаноўцы ў дакладнасці нагадваюць стандартнае 4-х мясцовае купэ чыгуначнага вагона: чатыры спальных месцы — два ў ніжнім ярусе, два ў верхнім, пасярэдзіне невялікі столік. Гэтак жа могуць быць шафы або паліцы пад багаж або ручную паклажу. На шэрагу судоў частка кают эканом-класа звернутая ўнутр корпуса судна і не мае вокнаў/ілюмінатараў.

Каюты 1 або 2 класа маюць санвузел, больш камфартабельныя спальныя месцы і месцы для адпачынку. На шэрагу круізных судоў есць і каюты, праўзыходячыя па ўзроўні камфорту і паслуг нават першы клас. Такія кабіны ўяўляюць апартаменты і вонкава нічым не адрозніваюцца ад дарагіх гасцінічных нумароў вышэйшага класа.

Вялікае памяшканне для абеду, сумеснага адпачынку і зносін каманднага складу судна называюць кают-кампаніяй.

Гл. таксама
-----------

* Карабель
* Судна
* Кубрык

Спасылкі
--------

* *Ловягин Р. М.* Корабль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля |
**Тахтамы́ш** (тат. Туктамыш хан, Tuqtamış xan) (? — 1406) — хан залатаардынскі, сын Туй-хаджы аглана, нашчадка Джучы.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

У выніку міжусобнай барацьбы вымушаны быў у 1370-я г. шукаць прыстанішча ў сярэднеазіяцкага эміра Тамерлана (Цімура). Пасля паражэння золата-ардынскага цемніка Мамая ў Кулікоўскай бітвы (1380), пры дапамозе Тамерлана, авалодаў стальцом Залатой Арды і выпраіў паслоў да рускіх князёў з навінамі аб сваім уцарэнні. Князі прынялі паслоў з павагаю і ў сваю чаргу адправілі паслоў з падарункамі для новага хана. Жадаючы разагнаць боязь, якая апанавала татараў пасля Кулікоўскай бітвы, Тахтамыш загадаў абабраць рускіх паслоў і захапіць іх караблі, а сам у 1382 з вялікім войскам пайшоў на Маскву і захапіў яе. Умацаваўшы сваё становішча ў Залатой Ардзе, прымае рашэнне весці барацьбу супраць Тамерлана, якому быў абавязаны стальцом. У вайне 1389-95 разбіты і ўцёк у Вялікае княства Літоўскае.

Быў паселены са сваёй дружынай у Лідзе ў асабняку, які доўгі час называлі Тахтамышавым дваром. Прызнаваўся многімі татарскімі феадаламі ханам у выгнанні. Вялікі князь Вітаўт разлічваў вярнуць Тахтамышу рэальную ўладу ў Залатой Ардзе і атрымаць ад яго ярлык на Вялікае княства Уладзімірскае (цэнтр у Маскве, заставалася васалам Арды). У 1397 і 1398 Тахтамыш удзельнічаў разам з Вітаўтам у двух паходах на Дон і ў Крым супраць Цімур-Кутлака — золатаардынскага стаўленіка Цімура. 3 гэтых паходаў Вітаўт і Тахтамыш прывялі шмат татарскіх сем’яў (з крымскіх татар — праціўнікаў Цімур-Кутлука), якія добраахвотна перасяліліся ў ВКЛ і былі размешчаны на р. Вака і ў в. Сорак Татар (цяпер у Літве), у Брэсцкім, Лідскім, Мінскім, Навагрудскім, Трокскім паветах, каля Чаркас і Канева (Украіна).

У бітве на Ворскле 1399 войскі Вітаўта, у т.л. дружына Тахтамыша, былі разбіты Цімур-Кутлукам. Тахтамыш уцёк у Сібір, дзе быў забіты ханам Шадыбекам.

Сям’я
-----

Дзеці:

* Джэлал ад-Дзін (старэйшы сын)   
 Керымберды   
 Кепек   
 Кадыр-Бердзі   
 Джабар-Бердзі   
 Саіід-Ахмед   
 Сенцяк   
 (усяго 13 сыноў ад розных жонак і наложніц)

Гл. таксама
-----------

* Старосты лідскія

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Канапацкі І. Б.* Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць. — Мн. 1993;
* *Канапацкі І. Б. А. І. Смолік* Гісторыя і культура беларускіх татар. — Мн. 2000.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Радавода *Тахтамыш* на «Радаводзе». Дрэва продкаў і нашчадкаў


| ?Тахтамыш — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Тахтамыш |  | Tuli Kwadja[d] |  | Chimtay[d] |  | Ilbasan[d] |  | Sasibuqa[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 129617288 · VIAF: 67550482 |
Чытальная зала Рыкардзіянскай бібліятэкі
**Рыкардзіянская бібліятэка** (лац.: Biblioteca Riccardiana) — бібліятэка ў Фларэнцыі, Італія. Бібліятэка размяшчаецца ў Палацца Медычы-Рыкардзі. Бібліятэка была заснавана ў 1600 годзе Рыкарда Рыкардзі як асабістая бібліятэка яго сям'і. З 1670 года яна знаходзіцца ў палацы Медычы на Віа Ларга. Для публічнага доступу бібліятэка была адкрыта ў 1715 годзе, а з 1815 года яна адносіцца да Акадэміі дэла Круска.

У бібліятэцы захоўваецца копія «Прыродазнаўчыя гісторыі» Плінія, датаваная X стагоддзем, і аўтограф рукапісу «Гісторыі Фларэнцыі»  (англ.) (бел. Нікало Макіявелі. Таксама ў бібліятэцы захоўваецца шэраг біблейскіх манускрыптаў: Мінускулы 368  (англ.) (бел. 369  (англ.) (бел. і 370  (англ.) (бел..

Галерэя
-------

* Уваход з віа Джыноры Уваход з віа Джыноры
* Фрэска Лукі ДжарданаФрэска Лукі Джардана
* Фрэска Фрэска

Літаратура
----------

* Francesco Lumachi, *Firenze - Nuova guida illustrata storica-artistica-anedottica della città e dintorni*, Firenze, Società Editrice Fiorentina, 1929
* Giovanna Lazzi, *La Biblioteca Riccardiana di Firenze. L’ambiente, le collezioni, i servizi*, Firenze, Polistampa, 2009

Спасылкі
--------

* Biblioteca Riccardiana Firenze Афіцыйная старонка Архівавана 15 красавіка 2021.
* Biblioteca Riccardiana
* Манускрыпты Рыкардзіянскай бібліятэкі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лісаў.

**Мікалай Дзмітрыевіч Лісаў** (нар. 22 мая 1952(1952-05-22), Вуглы, Магілёўская вобласць) — беларускі біёлаг. Кандыдат біялагічных навук (1982), дацэнт. Член-карэспандэнт Міжнароднай акадэміі экалогіі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 22 мая 1952 года ў в. Вуглы Шклоўскага раёна Магілёўскай вобласці.

Скончыў у 1978 годзе Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага, у 1981 годзе аспірантуру ў Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М. В. Ламаносава (лабараторыя біялогіі развіцця раслін пры кафедры вышэйшых раслін біялагічнага факультэта). У сакавіку 1982 года ў МДУ імя М. В. Ламаносава абараніў кандыдацкую дысертацыю.

З 1982 года працуе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка. На працягу 18 гадоў працаваў загадчыкам кафедры агульнай біялогіі, загадчыкам кафедры батанікі і асноў сельскай гаспадаркі. Цяпер працуе дацэнтам кафедры агульнай біялогіі і батанікі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Галіна навуковых інтарэсаў: марфалогія і фізіялогія раслін; канструяванне зместу біялагічнай адукацыі ў школе і ў вышэйшых навучальных установах; біялогія развіцця раслін; экалагічная цыталогія.

Лісавым апублікавана больш за 400 работ, з іх 24 кнігі. Сярод кніг — два падручнікі для сярэдняй школы («Биология. 6 класс», 2015; «Биология. 10 класс», 2014); навучальныя дапаможнікі для студэнтаў ВНУ, навучэнцаў сярэдняй школы і абітурыентаў; метадычныя дапаможнікі для настаўнікаў.

З’яўляецца кіраўніком калектыву па распрацоўцы канцэпцыі, праграм і навучальных дапаможнікаў па біялогіі для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі. Удзельнічаў у распрацоўцы адукацыйных стандартаў, навучальных планаў і праграм для біялагічных спецыяльнасцей педагагічных ВНУ.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Лисов Н. Д. – авторы издательства Аверсэв (руск.). *www.aversev.by*. Праверана 19 верасня 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar2437771 |
**Саляная шахта ў Бохні** (з XII стагоддзя да 1772 года - частка Кракаўскай жупы) на поўдні Польшчы — адна са старэйшых у свеце і Еўропе саляных шахт і самая старая ў Польшчы. Знаходзіцца на тэрыторыі горада Бохня, Малапольскае ваяводства, Польшча. Аб'ект сусветнай спадчыны ЮНЭСКА. Помнік культуры Малапольскага ваяводства.

Гісторыя
--------

Шахта была заснавана ў 1248 годзе, калі тут былі знойдзены запасы каменнай солі, і, як лічыцца, праз прыкладна 2000 ці нават 3500 гадоў пасля адкрыцця запасаў солі ў дадзеным рэгіёне (у той час яе атрымлівалі шляхам выпарвання). Пасля заснавання шахта стала часткай Каралеўскай саляной кампаніі.

Пасля выдання Казімірам Вялікім у 1368 годзе статута саляных шахт пачаўся экспарт солі на Русь і ў Венгрыю. У XIV стагоддзі колькасць работнікаў на шахце складала ад 120 да 150, да XV-XVI стагоддзяў узрасло да 500. Пасля першага падзела Рэчы Паспалітай у 1772 года шахта апынулася ў складзе Аўстрыйскай імперыі, і яе заняпад, што пачаўся яшчэ ў XVII стагоддзі, змяніўся новым росквітам, калі быў здзейснены капітальны рэмонт шахты. У 1794 годзе тут было адкрыта новае радовішча солі. Шахта знаходзілася пад аўстрыйскім кантролем да 1918 года, пасля чаго яна зноў апынулася ў складзе Польшчы.

Дабыча солі ў шахце працягвалася да 1965 года, пасля чаго яна была зачынена. 11 снежня 1981 года саляная шахта была ўнесена ў рэестр ахоўных помнікаў Малапольскага ваяводства (№ А-238). 26 верасня 2000 года прэзідэнт Польшчы Аляксандр Квасьнеўскі абвясціў саляную шахту нацыянальным гістарычным помнікам, а ў 2013 годзе яна стала аб'ектам Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА, пасля таго як была аб'яднана ў адзін аб'ект з Саляной шахтай у Вялічцы, якая знаходзіцца ў 20 км на захад ад яе.

Зноскі
------

1. ↑  Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych — wojewódstwo małopolskie
2. ↑  Wielichka and Bochnia Royal Salt Mines (extension to the Wieliczka Salt Mine). *UNESCO World Heritge Centre*, 03/07/2013

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка  (польск.)

Гл. таксама
-----------

* Саляная шахта ў Вялічцы

| ⛭Польшча Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Польшчы |
| --- |
| Гістарычны цэнтр | Кракаў ·  Варшава ·  Замасць ·  Торунь |  |
| Культура | Аўшвіц-Біркенау ·  Саляныя шахты Вялічцы і Бохні ·  Замак Марыенбург ·  Кальварыя Зэбжыдоўска ·  Цэрквы міру ў (Явары і Свідніцы) ·  Цэрквы Малой Польшчы ·  Парк Мускау ·  Зала Стагоддзя |
| Прырода | Белавежская пушча1 ·  Карпацкія лясы |
| 1 — таксама на тэрыторыі Беларусі |
**Дэнфун-41**, **DF-41** (кіт. трад. 東風-41, спр. 东风-41, піньінь *Dōngfēng-41*) — кітайская цвёрдапаліўная міжкантынентальная балістычная ракета чацвёртага пакалення, якая эксплуатуецца Ракетнымі войскамі Народна-вызваленчай арміі (былы Другі артылерыйскі корпус). DF-41 — чацвёртае і апошняе пакаленне стратэгічных ракет серыі Дэнфун, распрацаваных Кітаем. Ракета была афіцыйна прадстаўлена на вайсковым парадзе ў гонар Нацыянальнага дня Кітая 1 кастрычніка 2019 года.

Канструкцыя
-----------

Паведамляецца, што ракета мае працоўны дыяпазон ад 12 000 да 15 000 км. Лічыцца, што яна мае максімальную хуткасць 25 махаў і здольная дастаўляць ГЧР (да 10). Паведамляецца, што распрацоўка тэхналогіі ГЧР з'яўляецца адказам на разгортванне нацыянальнай сістэмы супрацьракетнай абароны ЗША, якая зніжае патэнцыял Кітая ў галіне ядзернага стрымлівання. Праект пачаўся ў 1986 годзе і зараз можа быць звязаны з праграмай Цзюйлан-2.

Хоць былі паведамленні аб тым, што DF-41 можа несці ад 6 да 10 боегаловак, ваенныя эксперты лічаць, што ён, хутчэй за ўсё, нясе толькі 3 боегалоўкі, а дадатковая карысная нагрузка выкарыстоўваецца для многіх сродкаў пранікнення.

Выпрабаванне
------------

Амерыканскі сайт The Washington Free Beacon паведаміў у жніўні 2012 года, што DF-41 прайшоў першыя лётныя выпрабаванні 24 ліпеня 2012 года.

1 кастрычніка 2019 года Кітай у свой 70-гадовы юбілей прадэманстраваў ракеты на вялікім ваенным парадзе.

Зноскі
------

1. ↑  China's strategic deterrents on display (англ.). *China Daily* (2 кастрычніка 2019). Праверана 31 ліпеня 2022.
2. ↑  DF-41 (Dong Feng-41 / CSS-X-20) (англ.). *Center for Strategic and International Studies* (8 кастрычніка 2019). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2017. Праверана 31 ліпеня 2022.
3. ↑  Archived copy **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 жніўня 2014. Праверана 31 ліпеня 2022.
4. 1 2  DF-41 (CSS-X-10) (China) - Jane's Strategic Weapon Systems (англ.). *Janes.com* (1 чэрвеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 26 сакавіка 2011.
5. ↑  *Arjun Subramanian P*. DF-41: China's answer to the US BMD efforts (англ.).  Institute for Defence Studies and Analyses (12 лістапада 2012). Праверана 31 ліпеня 2022.
6. ↑  Kristensen, Hans M.; Norris, Robert S. (2018). "Chinese nuclear forces, 2018". *Bulletin of the Atomic Scientists* **74** (4): 289–295. doi:10.1080/00963402.2018.1486620. Bibcode: 2018BuAtS..74d.289K.
7. ↑  *Gertz, Bill*. China test fires new long-range missile (англ.). *Washington Free Beacon* (15 жніўня 2012). Праверана 31 ліпеня 2022.
8. ↑  China displays new hypersonic nuclear missile on 70th anniversary **(нявызн.)**. *www.aljazeera.com*.
**Ламеха Гірма** (англ.: Lamecha Girma; нар. 26 лістапада 2000, Асэла, Аромія) — эфіёпскі лёгкаатлет, спецыялізуецца ў бегу з перашкодамі і на доўгія дыстанцыі. Віцэ-чэмпіён свету 2019 года ў бегу на 3000 метраў з перашкодамі.

Біяграфія
---------

Ламеха Гірма ўпершыню стартаваў на лёгкаатлетычных спаборніцтвах у 2018 годзе ва ўзросце 17 гадоў на чэмпіянаце U20 сваёй краіны. Там ён змог заняць 5-е месца на дыстанцыі 3000 м з перашкодамі, паказаўшы вынік 8.46,23 мін. Увесну 2019 года ён таксама выступаў у гэтай дысцыпліне на чэмпіянаце Афрыкі да 20 гадоў у Абіджане. Там ён заваяваў бронзавы медаль з вынікам 8.48,56 мін.

4 кастрычніка 2019 года Ламеха Гірма ў горадзе Доха стаў віцэ-чэмпіёнам свету ў бегу на 3000 метраў з перашкодамі, усталяваўшы новы нацыянальны рэкорд Эфіопіі і паказаўшы вынік 8.01,36.

22 жніўня 2023 года заваяваў срэбра ў стыпльчэзе на трэцім чэмпіянаце свету запар. У Будапешце Ламеха Гірма прайграў Суфіяну Эль-Бакалі 1,91 сек.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · TheSports.org · Tilastopaja · World Athletics |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Я абвінавачваю (значэнні).
Артыкул у газеце «*Арор*».
Шарж на Эміля Заля і яго артыкул. Паштоўка, 1899 год.
«**Я абвінава́чваю**» (фр.: J’Accuse…!) — артыкул французскага пісьменніка Эміля Золя, апублікаваны 13 студзеня 1898 года ў штодзённай газеце «*Арор[en]*» (фр.: «L’Aurore»), рэдактарам якой быў Жорж Клемансо.

Артыкул напісаны ў форме адкрытага ліста, адрасаванага прэзідэнту Францыі Феліксу Фору. У ім знакаміты пісьменнік абвінаваціў французскі ўрад у антысемітызме і супрацьзаконным заключэнні ў турму капітана артылерыі Альфрэда Дрэйфуса. Заля ўказваў на прадузятасць ваеннага суда і на поўную адсутнасць рэальных доказаў. Выкладзены цудоўнай французскай мовай, падрабязны, лагічны, старанна прадуманы і знішчальна аргументаваны артыкул быў заснаваны на матэрыялах, прадстаўленых пісьменніку начальнікам французскай контрразведкі палкоўнікам Пікарам[en], перакананым у невінаватасці Дрэйфуса.

Ліст быў надрукаваны на першай паласе газеты і здзейсніў эфект разарванай бомбы як у самой Францыі, так і далёка за яе межамі, падзяліўшы на дрэйфусараў і антыдрэйфусараў грамадскае меркаванне практычна ўсёй Еўропы.

У сувязі з гэтай публікацыяй Заля быў абвінавачаны ў паклёпе і асуджаны 23 лютага 1898 года. Каб пазбегнуць турмы, пісьменнік збег у Англію. Ён змог вярнуцца ў Францыю толькі пасля самагубства палкоўніка Анры[fr] і ўцёкаў маёра Эстэрхазі[en], двух, апроч самога Дрэйфуса, галоўных фігурантаў яго справы, у чэрвені 1899 года.

Артыкул Заля выклікаў шырокі рэзананс у культурным свеце, стаўшы доказам таго ўплыву, які інтэлектуальная эліта здольная аказаць на тых, хто знаходзіцца пры ўладзе. Сёння ён прызнаны класічным шэдэўрам газетнай публіцыстыкі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Артыкул «J’Accuse…!» на сайце «*Retronews[fr]*»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX2501547 · GND: 4301171-8 · SUDOC: 079375421 · VIAF: 310269318 |
**Тыяна Барталета** (англ.: Tianna Bartoletta, народжаная — **Мэдысан** (англ.: Madison); нар. 30 жніўня 1985, Элірыя, штат Агая, ЗША) — амерыканская лёгкаатлетка, спецыялізуецца ў бегу на спрынтарскія дыстанцыі і ў скачках у даўжыню. Трохразовая алімпійская чэмпіёнка (2012 і 2016 гадоў у эстафеце 4×100 м і 2016 года ў скачку ў даўжыню), чэмпіёнка свету 2014 года ў эстафеце 4×100 м, трохразовая чэмпіёнка свету ў скачках у даўжыню.

На Алімпійскіх гульнях 2012 года Тыяна бегла на першым этапе фіналу эстафеты 4×100 м, у якім зборная ЗША ўстанавіла новы сусветны рэкорд (40,82). На дыстанцыі 100 метраў на Гульнях у Лондане Тыяна дайшла да фіналу, дзе стала чацвёртай з асабістым рэкордам 10,85 сек (ад трэцяга месца яе аддзялілі 0,04 сек).

У 2012 годзе выйшла замуж за інвест-мэнэджара Джона Барталета, пасля Алімпійскіх гульняў у Лондане стала выступаць пад прозвішчам Барталета.

У скачках у даўжыню на Алімпіядзе 2016 перамагла з асабістым рэкордам — 7,17 м.

Зноскі
------

1. ↑  Tianna Bartoletta // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Тэматычныя сайты | Diamond League · FIBT · Olympedia · Olympic Channel · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК · МАК · Алімпійскі камітэт ЗША |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
**Суфіян Эль-Бакалі** (араб. سفيان البقالي‎; нар. 7 студзеня 1996 г. Фес) — мараканскі лёгкаатлет, спецыялізуецца ў бегу з перашкодамі. Алімпійскі чэмпіён 2020 года, двухразовы чэмпіён свету (2022 і 2023), прызёр чэмпіянатаў свету 2017 і 2019 гадоў. Адзін з шасці алімпійскіх чэмпіёнаў у гісторыі Марока.

Біяграфія
---------

Ва ўзросце васемнаццаці гадоў ён заняў чацвёртае месца на чэмпіянаце свету сярод юніёраў 2014 года па лёгкай атлетыцы, а затым дэбютаваў на чэмпіянаце Афрыкі 2014 года па лёгкай атлетыцы, заняўшы дзясятае месца на дыстанцыі 3000 метраў з перашкодамі. Ён таксама ўдзельнічаў у бегу па перасечанай мясцовасці і быў 18-м сярод юніёраў на чэмпіянаце свету па кросе 2015 года.

На Алімпійскіх гульнях 2016 года ў Рыа-дэ-Жанейра ён палепшыў свой асабісты рэкорд 8.14.35 хвілін і заняў выніковае чацвёртае месца. Нёс сцяг Марока на цырымоніі закрыцця Гульняў.

Ён выйграў сярэбраны медаль на чэмпіянаце свету 2017 года ў Лондане.

4 кастрычніка 2019 года Суфіян Эль-Бакалі ў горадзе Доха стаў бронзавым прызёрам чэмпіянату свету ў бегу на 3000 метраў з перашкодамі, паказаўшы вынік 8.03,76.

2 жніўня 2021 года перамог у стыпльчэзе на Алімпійскіх гульнях у Токіа з вынікам 8:08.90, Ламеха Гірма з Эфіопіі адстаў на 1,48 сек. Гэта было першае алімпійскае золата для Марока ва ўсіх відах спорту з 2004 года, калі дзве перамогі на Гульнях у Афінах атрымаў знакаміты Хішам эль-Геруж.

18 ліпеня 2022 года ўпершыню стаў чэмпіёнам свету, перамогшы ў Арэгоне з вынікам 8:25.13.

22 жніўня 2023 года Эль-Бакалі выйграў золата ў стыпльчэзе на чэмпіянаце свету ў Будапешце з вынікам 8:03.53. Ламеха Гірма адстаў на 1,91 сек.

Зноскі
------

1. ↑  World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК |
**Смалёўка зеленаватая** (*Silene chlorantha*) — від раслін сямейства Гваздзіковыя (*Caryophyllaceae*), распаўсюджаны ў Еўразіі.

Апісанне
--------

Шматгадовая травяністая расліна, 30-80 см вышынёй. Сцёблы адзінкавыя, негалінаваныя, голыя. Прыкаранёвае лісце ланцэтнае, на доўгіх хвосціках, з выразнай сярэдняй жылкай; сцябловае лісце да верхавіны ўсё меншае, ад ланцэтнага да лінейнага. Суквецце вузка-мяцёлкавае, рэдкае; кветкі на тонкіх ніткападобных кветаножках, размешчаны на восі, радзей на кароткіх галінках. Прыкветкі плёнкавыя, бураватыя, па баках з рэдкімі вейчыкамі. Чашачка вузка цыліндрычная, пры плодзе булавападобная, голая, бледная, з зялёнымі жылкамі, часам злёгку пурпурна афарбаваная. Пялёсткі зеленаватыя, амаль да аснавання падзеленыя на лінейныя долі. Каробачка авальная, ≈ 8 мм даўжынёй, на кароткай (2 мм) ножцы.

Распаўсюджанне
--------------

Від распаўсюджаны ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе і ўмеранай Азіі.

Ва Украіне від расце на травяністых схілах, у светлых месцах — на ўсёй тэрыторыі, звычайны.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 122. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  www-sbras.nsc.ru **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 студзеня 2021. Праверана 16 верасня 2019.  (руск.)
5. ↑  plantsoftheworldonline.org **(нявызн.)**.  (англ.)
6. ↑  bgbm.org **(нявызн.)**.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
**Чаркесы**, *адыгэ* — народ у Расіі, карэннае насельніцтва Карачаева-Чаркесіі. Жывуць таксама ў Турцыі, Сірыі, Іарданіі і іншых краінах Паўднёва-Заходняй Азіі. У краінах Паўднёва-Заходняй Азіі пад назвай «чаркесы» аб’ядноўваюцца змяшаныя паміж сабой прадстаўнікі паўночнакаўказскіх народаў (адыгейцы, кабардзінцы, убыхі, інгушы, чачэнцы, асеціны, лезгіны і інш.), продкі якіх перасяліліся з Расіі ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзяў. Адносяцца да балкана-каўказскай расы вялікай еўрапеоіднай расы. Размаўляюць на кабардзіна-чаркескай мове абхаза-адыгскай групы паўночнакаўказскай сям’і. Пісьменнасць на рускай графічнай аснове.

Тэрмін «чаркесы», верагодна, паходзіць ад этноніма «керкеты», які выкарыстоўвалі старажытнагрэчаскія аўтары для абазначэння часткі старажытнаадыгскіх плямёнаў. Пазней грузіны пачалі называць чаркесамі ўсіх адыгаў, а ў XVIII—XIX стагоддзях гэтак называлі ўсіх каўказскіх горцаў. У пачатку 1920-х гадоў пры ўтварэнні Карачаева-Чаркесіі чаркесамі пачалі называць яе адыгскае насельніцтва, якое часткова складалася з нашчадкаў заходнеадыгскіх (адыгейскіх) груп, але ў асноўным з пераселеных у 1820—1840-х гадах за Кубань (т. зв. беглых) кабардзінцаў. У 2-й палове XX стагоддзя ўтварылася новая адыгская народнасць — чаркесы, блізкая па культуры і тоесная паводле мовы з кабардзінцамі.

Літаратура
----------

* Народы мира. — М.: «Советская энциклопедия», 1988. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13609516j · GND: 4061098-6 · LCCN: sh94003019 · NKC: ph234805 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Надзім.

**Аршад Надзім** (нар. 2 студзеня 1997, Ханевал, Пенджаб) — пакістанскі кідальнік дзіды, прызёр чэмпіянату свету 2023 года, прызёр Азіяцкіх гульняў 2018 года, чэмпіён Гульняў Садружнасці 2022. Удзельнік летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Токіа.

Спартыўная кар’ера
------------------

У 2018 годзе Аршад прыняў удзел у летніх Азіяцкіх гульнях, якія адбыліся ў Джакарце. Там ён заваяваў бронзавы медаль з вынікам 76,05 метраў. На Гульнях Садружнасці ў гэтым жа годзе яму ўдалося стаць восьмым з вынікам 80,75 метраў.

У горадзе Доха, на чэмпіянаце свету 2019 года, пакістанец не здолеў кваліфікавацца ў фінал, паказаўшы толькі 16-ы вынік — 81,52 метра, аднак гэтым кідком устанавіў новы нацыянальны рэкорд.

На летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года ў Токіа, Аршад стаў пятым з вынікам 84,62 метра.

У 2022 годзе на чэмпіянаце свету ў Юджыне ён стаў пятым з вынікам 86,16 метраў. На Гульнях Садружнасці, якія адбыліся ў 2022 годзе ў Бірмінгеме, яго дзіда паляцела да адзнакі 90,18 метраў і прынесла яму лепшы вынік у кар’еры і золата турніру.

27 жніўня 2023 года Аршад Надзім стаў сярэбраным прызёрам чэмпіянату свету. У фінале спаборніцтваў у Будапешце пакістанскі дзідамятальнік паказаў вынік 87,82 метра.

Зноскі
------

1. ↑  Arshad Nadeem // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Tilastopaja · World Athletics |
**«999»** (**Three nine**) — украінскі рок-гурт з горада Львова. Лідар гурта — гітарыст і вакаліст Аляксандр Ведзенін.

Гурт заснавалі Аляксандр Мельнік, Глеб Толстый і Ігар Толоха ў 1986 годзе. Гурт распадаецца праз год. Аднак ў 1988 годзе Аляксандр Ведзенін і Толоха зноў яго збіраюць. Музыкі прымаюць удзел у фестывалі «Голосєєво-88». У канцы 1988 года гурт ізноў распадаецца і збіраецца зноў толькі праз год. У трэцім складзе гурт заваёўвае «Гран-пры» ў Львове і становіцца лаўрэатам фестывалю «Червона Рута». Пазней яны паспяхова гастралююць па Сярэдняй і Заходняй Еўропе, даюць бясплатны канцэрт на плошчы ў Мюнхене.

Песні "Галілей" і "Вальс з ядом" неаднаразова трапляюць на верхавіну польскіх і украінскіх чартаў.

Склад
-----

* Олена Романовська — вакал
* Аляксандр Ведзенін — гітара
* Глеб Толстой — барабаны
* Андрєй Степанов — скрыпка
* Юрій Чуб — бас
* Віктар Рыжый — флейта
* Алег Скіпчак — ксілафон

Дыскаграфія
-----------

* «Загублений серед конвалій» (1992)
* «The Best Of «999» (1994)

Спасылкі
--------

* «999» на facebook
* «999» на SoundClick
* «999» на RockLab.ru Архівавана 17 лістапада 2015.
* «999» аудіо
* «999» на фестивалі «Червона Рута»
* «999» на фестивалі «Мелодія»(відео)
* «999» Свято (відео)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1498 6067 · VIAF: 132685706 |
**Цэнтр даследаванняў і распрацовак у галіне інфармацыйных тэхналогій і тэлекамунікацый**, раней вядомы як **Інстытут інфарматыкі і прыкладной матэматыкі (ІІПМ)** — гэта навукова-даследчы тэхналагічны інстытут у Тыране, Албанія, афіляваны з 2007 года з Тыранскім політэхнічным універсітэтам. Інстытут быў заснаваны ў 1986 годзе на базе Цэнтра вылічальнай матэматыкі. Які ў сваю чаргу быў заснаваны ў 1971 годзе на базе Універсітэта Тыраны, а ў 1973 годзе, калі была заснавана Акадэмія навук Албаніі, стала адной з навуковых устаноў, якая ўваходзіла ў склад Акадэміі.

Маючы адных з самых вядомых спецыялістаў у галіне інфарматыкі і прыкладной матэматыкі, ІІПМ адыграў галоўную ролю ва ўсіх распрацоўках інфарматыкі ў Албаніі, укараняючы сучасныя метады і тэхналогіі ў розныя сферы албанскай рэчаіснасці, такія як: эканоміка, машынабудаванне, геалогія і горназдабыўная прамысловасць, медыцына і ахова здароўя, фермерства, развядзенне жывёл і г.д.; у падрыхтоўцы новых спецыялістаў, а таксама ў прапанове розных навуковых паслуг, устаноўцы і абслугоўванні камп’ютэрных сістэм і г.д.

У 2007 годзе рашэннем Савета Міністраў (№ 146 ад 28 сакавіка 2007 г.) ІІПМ быў распушчаны і рэструктурызаваны як частка Політэхнічнага універсітэта ў Тыране. ІІПМ быў перайменаваны ў «Цэнтр даследаванняў і распрацовак у галіне інфармацыйных тэхналогій і тэлекамунікацый» (пасля пастановы Савета Міністраў ад 5.12.2007 № 824).

Зноскі
------

1. ↑  About us (in Albanian)

Спасылкі
--------

* itc.upt.al/qkzh.html/qkzh.html — афіцыйны сайт
«Ранняя вясна  (англ.) (бел.», выява дынастыі Паўночная Сун  (укр.) (бел. мастак Го Сі (каля 1020 — каля 1090)
Малюнак дынастыі Юань мастак Гаа Ке-гун (1248—1310)
Выява часоў Імперыі Мін, мастак Шэнь Чжоу  (руск.) (бел. 1467. «Велічная гара Лу»
Малюнак часоў дынастыі Цын, мастак Ван Хуэй  (укр.) (бел. 1679
**Шань-шуй** (кіт.: 山水 літаральна «Гара-воды») — традыцыйныя кітайскія пейзажныя кампазіцыі з выявамі гор і вады.

Інтэрпрэтацыя і тэхніка
-----------------------

Горы, скалы, патокі, аблокі, туман — сакральныя элементы кітайскага космасу, якія сімвалізуюць мужчынскі і жаночы пачатак, а таксама іх узаемадзеянне (гл. Інь і ян). Для малюнка выкарыстоўваюцца мінеральныя фарбы або чорная туш; выявы суправаджаюцца каліграфічнымі надпісамі.

Гісторыя
--------

Жанр склаўся ў пачатку нашай эры. Яго папярэднікамі лічацца каменныя рэльефы, бронзавыя курыльніцы і люстэркі Дынастыі Хан (206 г. да н. э. — 220: напрыклад, выява міфічнай гары Куньлунь  (англ.) (бел.). Самы высокі росквіт *шань-шуй* у жывапісе — X—XIII стагоддзі (мастакі Го Сі, Лі Тан, Ма Юань). Аналагічная тэматыка прысутнічае таксама ў класічнай пейзажнай лірыцы  (укр.) (бел..

Вядомыя мастакі
---------------

### Дынастыя Суй і раней

* Чжань Цзыцянь  (руск.) (бел. (550—617)

### Дынастыя Тан і перыяд міжусобіцы

* У Даа-цзі  (руск.) (бел. (685—758).
* Цзін Хаа  (руск.) (бел. (855—915)
* Гуань Тун (870—960)
* Дун Юань  (руск.) (бел. (?—962)
* Хуан Цюань (900—965)
* Цзюйжань  (руск.) (бел. (X стагоддзе)

### Дынастыя Сун

* Фань Куань  (руск.) (бел. (990—1020)
* Цуй Бо  (руск.) (бел. (1050—1074)
* Лі Гунлінь  (руск.) (бел. (1049—1106)
* Мі Фу (1051—1107)
* Ван Сімэн  (руск.) (бел. (1096—1119)
* Ся Гуй (1180—1230)

### Дынастыя Юань

* Чжаа Мэнфу  (руск.) (бел. (1254—1322)
* У Чжэнь (1280—1354)
* Хуан Гунван (1269—1356)

### Дынастыя Мін

* Ван Мэн  (руск.) (бел. (1308—1385)
* Лі Цзай  (укр.) (бел. (?—1431)
* Дай Цзінь (1388—1462)
* Тан Інь (1470—1524)
* Вэнь Чжэнмін (1470—1559)
* Чэнь Чунь (1482—1544)
* Дун Цічан (1555—1636)

### Дынастыя Цын

* Лань Ін (1585—1666)
* Ван Шымінь  (укр.) (бел. (1592—1680)

Зноскі
------

1. 1 2  *Сотрудники НИИ теории и истории изобразительных искусств Российской академии художеств*. Энциклопедический словарь «Изобразительное искусство и архитектура» (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 лютага 2011. Праверана 11 кастрычніка 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NDL: 00570186 |
**Беатрыс Чэбет** (англ.: Beatrice Chebet; нар. 5 сакавіка 2000 года, Кенія) — кенійская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў бегу на 5000 і 10000 метраў. Прызёр чэмпіянатаў свету 2022 і 2023 гадоў. Чэмпіёнка Афрыкі 2022 года і пераможца Гульняў Садружнасці 2022 года.

У чэрвені 2018 года, ва ўзросце 18 гадоў, Чэбет выйграла забег на нацыянальнай турніры на дыстанцыі 5000 метраў сярод спартсменаў да 20 гадоў. Праз месяц, у Тампэрэ, яна стала першай кенійкай якая заваявала тытул чэмпіёнкі свету па лёгкай атлетыцы сярод спартсменаў да 20 гадоў.

На чэмпіянаце свету па кросе 2019 года Чэбет атрымала залаты медаль. Таксама ў 2019 годзе яна выйграла нацыянальны чэмпіянат Кеніі па кросе сярод спартсменаў да 20 гадоў.

У 2022 годзе яна змагла ўварвацца ў эліту лёгкай атлетыкі. У ліпені на чэмпіянаце свету ў Юджыне яна заваявала сярэбраны медаль у бегу на 5000 м з вынікам 14:46.75. На чэмпіянаце Афрыкі ў Маўрыкія яна стала чэмпіёнкай, а ў Бірмінгеме на Гульнях Садружнасці заваявала залаты медаль на дыстанцыі 5000 метраў.

26 жніўня 2023 года выйграў бронзавы медаль на дыстанцыі 5000 метраў на чэмпіянаце свету ў Будапешце з вынікам 14:54.33.

Зноскі
------

1. ↑  Beatrice Chebet // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ARRS · World Athletics |
**Важак**, або **Вожак**, або **Ваяк**, або **Вояк** (англ.: Wojak, паходзіць ад польск.: wojak), тое ж сама вядомы як **Я ведаю гэта пачуццё, бро!** — гэта графічны мем, які паказвае лысага і крыху сумнага чалавека, намалёванага ў Пэйнце. З’явіўся каля 2010.

Важак спачатку і на працягу шмат год выкарыстоўваўся ў шматлікіх мемах, дзе трэба было паказаць пакуты адрынутага, непатрэбнага, але, часам, суперажыўнага чалавека (напрыклад, у мемах «Ізгой на дыскатэцы», «Рабяты, можна я ўжо пайду?», «Я ведаю гэта пачуццё, бро!»). З цягам часу мем выйшаў за межы першапачатковага ужывання, і стаў выкарыстоўвацца у найшырачэзных межах мемнае прасторы, дзе патрабаўся каментарый ад спазналага жыццё, часам крыху іранічнага, анона.

Менавіта калі Важак стаў ужывацца для адлюстравання тыповага анона, ён спарадзіў сотні іншых мемаў, сярод якіх, у тым ліку:

* NPC-важак
* Плачучы важак
* Бумер і 30-гадовы бумер
* Зумер
* Думер
* Блумер
* Глумер
* Трад-вайф
* Думер-гёрл
* Сойжак
* Так!-хлопец і яго ўродлівы антыпод
* Брэйнлет
* Кумер
* Туінкжак (думер-бой)
* Афраамерыканскія важакі

Спасылкі
--------

* Старонка Важака ў энцыклапедыі Know Your Meme