**І́жа** (трансліт.: *Iža*, руск.: Ижа) — аграгарадок у Вілейскім раёне Мінскай вобласці, на рацэ Нарач. Адміністрацыйны цэнтр Іжскага сельсавета.

Геаграфія
---------

Рака Нарач.
Знаходзіцца за 24 км на паўночны захад ад горада Вілейка, за 127 км ад Мінска. На правым беразе р. Нарач вышэй упадзення ў яе р. Вузлянка.

Гісторыя
--------

Вядомая як Іжа Кішчанская або Кішчанцы з XVII ст. Іжай называлася суседняя вёска, цяпер Каралеўцы (або Іжа Каралеўская).

1790. Фальварак Іжа і вёска Кішчанцы (сённяшняя вёска Іжа) налічвалі дымы: 1 духоўны, 32 чыншавыя і 2 агародныя.

1866. Дзяржаўная вёска, 262 жыхары.

1915—1917. Уваходзіць у зону ваенных дзеянняў Заходняга фронту расійскага войска.

1920. Іжанскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт.

У 1919 −1932 Іжа была цэнтрам вясковай гміны.

У самым пачатку міжваеннага перыяду Іжанская гміна ўваходзіла ў Вілейскі павет Навагрудскага ваяводства. 13 красавіка 1922 года гміна разам з усім Вілейскім паветам была далучана да Віленскай Зямлі, якая ўвайшла ў склад Польшчы. 20 студзеня 1926 года Віленская зямля пераўтвораная ў Віленскае ваяводства.

*Іжанская гміна*:

1919—1920 у Віленскай акрузе,
1920—1921 у Навагрудскай акрузе,
1921—1922 у Навагрудскім ваяводстве,
1922—1926 у складзе Віленскай зямлі,
1926—1932 у складзе Віленскага ваяводства.
У 1921 годзе ў Іжы жыло 513 чалавек.

Гміну ліквідавалі 21 красавіка 1932 года, я яе тэрыторыю ўключылі ў Куранецкую, Войстамскую і Вішнеўскую вясковыя гміны.

Іжа ўвайшла ў склад Вішнеўскай вясковай гміны, затым — Войстамскай вясковай гміны.

1931 — 107 двароў, 579 жыхароў. Вадзяны млын, тартак і сукнавальня шваграў Ліўчыца і Мінковіча.

У 1939 — у складзе Куранецкага раёна Вілейскай вобласці БССР.

### Другая сусветная вайна

1 верасня 1939. Пачатак вайны, напад гітлераўскай Германіі на Польшчу. Баявыя дзеянні Войска Польскага з удзелам некаторых жыхароў і ўраджэнцаў Іжы ў абарончых баях.

1941—1944. Акупацыя гітлераўскай Германіяй. 22 чэрвеня 1944 напад Гітлераўскай Германіі на СССР, у склад якой дагэтуль ўжо знаходзіцца Заходняя Беларусь, у т.л. Іжа. 1941—1943 — у Іжы знаходзіўся нямецка-паліцэйскі гарнізон.

15 мая 1941 з жыхароў вёскі ўтвораны партызанскі атрад «Іжа» у складзе партызанскай брыгады імя Даватара. Налічваў 43 чалавекі.

У выніку карнай аперацыі гітлераўцаў над мірнымі жыхарамі, якія былі заўважаны ў супрацоўніцтве з партызанамі або спачуванні ім, у чэрвені 1942 года на скрыжаванні вуліц у Іжы акупанты павесілі жыхара вёскі Засценкі камсамольца Уладзіміра Касяка і камсамольца з Іжы Іосіфа Місюля. У той самы дзень яны расстралялі яшчэ некалькі чалавек.

Вёска ў 1944 годзе спаленая. Па сведчаннях мясцовых жыхароў — савецкімі партызанамі з мэтай прадухілення магчымага выкарыстання будынкаў для абаронных мэт нямецкіх войск у час наступлення Чырвонай Арміі.

### Пасляваенны перыяд

1949, чэрвень. Утварэнне калгаса імя Пушкіна з гаспадарак жыхароў вёскі. Праз некалькі гадоў гаспадарка ўзбуйняецца праз далучэнне калгасаў з суседніх вёсак Засценкі, Дварэц, Курнікі. Пераймяноўваецца ў калгас імя Калініна з цэнтрам у Іжы.

Вясковыя палявыя работы ў 1947 (?) годзе пачыналіся з 6 гадзін 30 хвілін. Час на сняданне з 9 да 10 гадзін. На абед — з 13 да 15 гадзін. Канец работы а 20-й гадзіне. Падчас сенакосу і жніва работы пачыналіся з 6 раніцы і заканчваліся а 22-й гадзіне. Рабочы дзень конюхаў пачынаўся ў 3.00.

Канец 1951 года. Маладзечанская будаўніча-мантажнай канторай «Белсельэлектра» здае ў эксплуатацыю ГЭС у Іжы на рацэ Нарачанка. ГЭС належыць Вілейскаму райпрамкамбінату. Энергіяй Іжанскай ГЭС забяспечваюцца спажыўцы ў вёсках Іжа, Засценкі, Грэлікі і Пукелы праз адну павышаючую і дзве паніжаючыя мачтавыя трансфарматарныя падстанцыі і лініі электраперадач. Абслугоўвае электрагаспадарку электраманцёр Валянцін Касяк.

1956. У сельскім клубе пачаў працаваць першы тэлевізар у Іжы. Тэлепрыёмнік маркі КВН.

1 лютага 1957. Узбуйненне мясцовага калгаса і перайменаванне яго ў калгас «Рассвет» праз злучэнне калгасаў імя Сталіна (цэнтр у вёсцы Каралеўцы) і імя Калініна (цэнтр у Іжы). Цэнтр новай гаспадаркі размяшчаецца ў Іжы. Старшыня Адольф Іосіфавіч Дзевяцень (на пасадзе да 1963). Бухгалтар Ірына Птроўна Кірмель (пазней — Аўдзей).

У калгасе было 500 галоў буйной рагатай жывёлы, больш за 300 свіней, больш за 500 авечак і 250 коней. Зямлю апрацоўвала тэхніка Вілейскай (Шылавіцкай) МТС.

1959. Да калгаса «Рассвет» далучаецца калгас «Перамога» з цэнтрам у Слабадзе. У склад новага калгаса ўвайшлі вёскі Іжа, Каралеўцы, Слабада, Ляда, Берасніха, Канаціха, Куліха, Зенанова, Калодкі, Любкі, Вуткі, Дварэц, Засценкі, Курнікі, Ямы.

На 2003 год калгас «Рассвет» быў пераўтвораны ў сельскі вытворчы кааператыў (СВК) «Іжа». Кіраўнік — Уладзімір Міхайлавіч Чуковіч, ураджэнец і жыхар Іжы.

2011. СВК «Іжа» далучанае да ААТ «Чурлёны» (цэнтр аграгарадок Лыцавічы). Кіраўнік ААТ «Чурлёны» Пётр Мікалаевіч Міргалоўскі, ураджэнец і жыхар Іжы. Як гаспадарчы цэнтр Іжа страчвае свае пазіцыі. У вёсцы застаецца кантора вытворчага ўчастка «Іжа», створанага на базе былога СВК «Іжа».

Насельніцтва
------------

* 507 жыхароў, 223 двары (1997)
* 402 жыхары, 223 двары (2011)

Інфраструктура
--------------

* Сярэдняя школа
* Дом культуры
* Бібліятэка
* Амбулаторыя
* Аптэка
* Аддзяленне сувязі

Славутасці
----------

Капліца могілкавая
Рэшткі млына
* Мемарыяльны комплекс і помнік 128 землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну (1967).
* Драўляная царква Святога Іосіфа Абручніка. Пабудаваная ў 1929 г. Ад 1963 да 1989 не дзейнічала па сваім прызначэнні, была складам калгаса «Рассвет».
* Вадзяны млын (пачатак 20 стагоддзя, знішчаны ў 1980-х гадах)
* Мост праз раку Нарачанка (пачатак 20 стагоддзя, знішчаны ў 1980-х гадах)

Вядомыя асобы
-------------

* Анатоль Рогач — беларускі краязнаўца, даследчык гісторыі Беларускага Павілля. Выпускнік Іжанскай сярэдняй школы, ураджэнец суседняй вёскі Каралеўцы.
* Іван Касяк (1909—1989) - удзельнік 2-га Усебеларускага кангрэса ў Мінску ў чэрвені 1944 года. Дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША. У 1957—1989 старшыня Беларускага кангрэсавага камітэта Амерыкі. Аўтар часопіса «Беларуская думка»..
* Васіль Місюль - настаўнік, дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША. У 1954 годзе выступіў у Кангрэсе ЗША са сведчаннем злачынстваў савецкай улады ў Вілейскай турме ў 1941 годзе.

Іжанскі рачны слоўнічак
-----------------------

* **Гатар** — тартак.
* **Стаў** — 1) плаціна, 2) сажалка, вадасховішча, пойма ракі са стаячай перад плацінай вадой.
* **Джыгаць, джгаць** — скакаць (у ваду) нагамі ўніз.
* **Даваць нурца, нурцаваць** — ныраць. Толькі галавой уніз!
* **Жылка** — рыбацкая лёска.
* **Бродзень** — браднік. Сетка на рыбу, з якой упраўляюцца трое мужчын.
* **Палазы** — тое, што і бродзень.
* **Вангор** (гэ выбухны) — вугор.
* **Сялява** — усяго толькі верхаводка.
* **Грумель** (гэ выбухны) — пячкур.
* **Громж**, мн. грамжы (гэ выбухны) — лічынка-пескарыйка міногі ручаёвай (Lampetra planeri), лепшая прынада на вангароў, шчупакоў і іншую драпежную рыбу. Выкопваецца рукамі або шуфлем з пяску і глею з вады пры беразе рэчкі.
* **Жаранка** — смажаная рыба. Жаранка можа быць і лясной — з грыбоў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
2. 1 2 3 4 5 6  Барыс, Рогач, 2013
3. 1 2  Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923  (польск.)
4. ↑  Dziennik Ustaw z 1922 r. Nr 26, poz. 213 Архівавана 10 сакавіка 2016. — art.8 (польск.)
5. ↑  Dziennik Ustaw z 1932 r. Nr 20, poz. 153  (польск.)
6. ↑  Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 62
7. ↑  Памяць. Вілейскі раён, 2003, с. 365, 465
8. ↑  Рогач Анатоль Архівавана 18 чэрвеня 2015. // Рэгіянальная газета
9. ↑  Ля заснежанай Нарачанкі Архівавана 5 сакавіка 2016. // Рэгіянальная газета

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Памяць. Вілейскі раён. // . — Мн.: БелТА. 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3 000 экз. — ISBN 985-6302-56-0.
* *Барыс С. В. Рогач А. В.* Нарачанка і яе берагі. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2013. — 712 с. — 99 экз. — ISBN 978-985-6992-37-0.
* Iża, miasteczko, powiat wilejski, gmina Iża // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy (польск.). — Warszawa, 1882. — S. 337.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Іжа
* Манцэвіч А. Ля заснежанай Нарачанкі Архівавана 5 сакавіка 2016. // Рэгіянальная газета.
* Дэксніс В. У вёсцы Іжа дзяцей вучаць выбіраць будучыню ўжо сёння Архівавана 5 чэрвеня 2012. // Рэгіянальная газета.

| ⛭**Іжскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Іжа |
| Аграгарадкі | Лыцавічы |
| Вёскі | Баравыя ·  Берасніха ·  Вуткі ·  Дварэц ·  Засценкі ·  Зенанова ·  Золькі ·  Калодкі ·  Канаціха ·  Каралеўцы ·  Куліха ·  Курнікі ·  Леснікі ·  Любкі ·  Ляда ·  Макарычы ·  Муляры ·  Навадубава ·  Ролічы ·  Слабада ·  Спягла ·  Старадубава ·  Тарасавічы ·  Шляпы ·  Ямы |