recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Свята-Уваскрасенская царква** — праваслаўны храм у цэнтры в. Альгомель (Столінскі раён). Помнік народнага дойлідства. Прыпісная да Магдалінаўскай царквы.

Пабудавана ў 1817 г. з дрэва па фундацыі памешчыка Рамана Фарэйстэра.

Архітэктура
-----------

Да чатырохсценнага зруба з захаду далучана чацверыковая званіца, падзеленная на два ярусы карнізам з разным аркатурным фрызам і завершаная шатром з макаўкай. Такое ж завяршэнне мае васьмігранны светлавы барабан над двухсхільным дахам аб'ёму малітоўнай залы. Вертыкальна ашаляваныя сцены расчлянёны лучковымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах і брусамі-сцяжкамі ў прасценках.

«Троіца старазапаветная», другая чвэрць ХVІІІ ст. Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь
«Уваскрэсенне – Сашэсце ў пекла». XVІIІ ст. Музей старажытнабеларускай культуры НАН РБ
Унутры зала перакрыта столлю на падугах, яе прастора пашырана васьмігранным пірамідальным скляпеннем барабана. Апсіда вылучана драўляным разным трох'ярусным іканастасам 18 ст.: 12 абразоў апостальскага чыну, «Спас з прадстаячымі» дэісуснага чыну, «Благавешчанне» (падпісаны: «Року 1759, месяца второго пятого дня… раб Божы Стефан Кардаш справил образ Богу на хвалу») у святочным чыне, «Маці Божая Адзігітрыя» ў мясцовым чыне. Да іканастасных па мастацкай трактоўцы падобны насценныя абразы «Сашэсце ў пекла» (17 ст.), «Маці Божая Адзігітрыя», «Васіль Вялікі», «Троіца старазапаветная» і «Дэісус» (усе 18ст.; перанесены з Івана-Багаслоўскай царквы в. Вялікае Малышава Столінскага раёна), «Пакроў Багародзіцы» (19ст.).

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн. БелЭн, 2007.
* Іканапіс Беларусі XV—XVIII стагоддзяў. Мн. 1998. С. 75, 120.
* Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. Спб. 1864.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Уваскрасенская царква (Альгомель)
* Свята-Уваскрасенская царква (Альгомель) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Уваскрасенская царква (Альгомель) на сайце Radzima.org
* Свята-Уваскрасенская царква (Альгомель) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Уваскрасенская царква (Альгомель) на сайце «Архіварта»
**Спроба дзяржаўнага перавароту ў Польшчы, 1919** - няўдалая спроба перавароту ў пачатку студзеня 1919 года ў Польшчы. 4-5 студзеня 1919 года, правыя нацыянал-дэмакраты паспрабавалі зрынуць урад Енджэя Марачэўскага і Юзэфа Пілсудскага. Лідары путчу - Марыян Янушайціс-Жэгота і князь Яўстафій Сапега.
Путчысты арыштавалі ўрад Марачэўскага, але не Пілсудскага. Некаторыя вайсковыя падраздзяленні адмовіліся ісці праз заблытанасць або нечаканасць загадаў, і ў канчатковым выніку пераварот завяршыўся арыштамі змоўшчыкаў і вяртаннем да статусу-кво. Путчысты не былі пакараныя смерцю, а, наадварот, у сярэдзіне студзеня кааптаваліся ў кааліцыйны ўрад.

Зноскі
------

1. ↑   (польск.) Próba zamachu stanu w Polsce Архівавана 16 красавіка 2013.. Retrieved on 20 September 2007
2. ↑   (польск.) Bohdan Urbankowski, *Józef Piłsudski: marzyciel i strateg*, (Józef Piłsudski: Dreamer and Strategist), Tom pierwszy (first tome), Wydawnictwo ALFA, Warsaw, 1997, 83-7001-914-5, p. 499-501

Спасылкі
--------

* (польск.) Пераварот згадваецца ў польскім парламенце Артурам Горскім Архівавана 3 красавіка 2007.
**«Спрат»** — беларускі рок-гурт з Брэста.

Гісторыя
--------

Гурт заснаваны ў Брэсце ў 2006 годзе ў БрДТУ. Мае ў сваёй дыскаграфіі альбом «Не чакай» (2006), міні-альбом «На плынях вясны», сінглы «180» (прысвечаны Ларысе Геніюш і Уладзімеру Караткевічу) (2010), «Тут заставацца» (2016), «Кропка» (2017), «Тыдзень» (2018), «Беларускі Рок-н-Рол (feat. Iлля Курачкін, Алесь Лютыч, Павел Прохараў, Алег Сцепанюк, Сяргей Стэцюк, Улад Філіпаў)» (2019), «Стары Знаёмы» (2019). На песні «Кропка» і «Тыдзень» зняты відэакліпы. За час свайго існаваньня гурт браў удзел у фэстывалях: «Адборышча», «Рок-кола», «Тузін. Unplugged», «Рок-Булава» ды іншых.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка «Спрат» у сацыяльнай сетцы «УКантакце»
* Группа «Спрат»: Раньше было так: выпустил альбом — и ты уже музыкант

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs |
**Справа ўрачоў** — крымінальны працэс[ru] у Беларусі. Па справе былі затрыманыя 35 работнікаў медустаноў і 5 прадстаўнікоў камерцыйных структур. Яны падазраюцца або абвінавачваюцца па артыкулах аб дачы хабару, атрыманні хабару і незаконнай грашовай узнагароды.

Паводле намесніка начальніка следчага ўпраўлення КДБ Канстанціна Бычака, урачы-артапеды і кіраўнікі беларускіх устаноў аховы здароўя, дзейнічаючы ў інтарэсах замежных камерцыйных арганізацый, выкарыстоўваючы сваё службовае становішча, стваралі ўмовы для набыцця і ўстаноўкі беларускім пацыентам эндапратэзаў канкрэтных замежных вытворцаў, за што прадстаўнікі гэтых кампаній перадавалі беларускім урачам незаконнае грашовае ўзнагароджанне з разліку па 200 еўра за кожную праведзеную аперацыю. Па дадзеным факце Следчае ўпраўленне КДБ пачало расследванне крымінальнай справы па ч. 1, 2 і 3 арт. 430 («Атрыманне хабару»), ч. 1 арт. 431 («Дача хабару»), а таксама ч. 1 арт. 433 («Незаконнае грашовае ўзнагароджанне») Крымінальнага кодэксу Беларусі. Паводле слоў прадстаўніка КДБ, падчас правядзення следчых дзеянняў былі канфіскаваныя незаконна атрыманыя грашовыя ўзнагароды, у прадстаўнікоў камерцыйных арганізацый — даныя «чорнай бухгалтэрыі». Таксама Бычак заявіў, што:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Абсалютная большасць абвінавачаных супрацоўнічаюць са следствам, даюць прызнальныя паказанні і робяць захады да выплаты ў даход дзяржавы даходу, атрыманага злачынным шляхам. | "|

18 красавіка 2022 года сітуацыя з затрыманымі артапедамі-траўматолагамі абмяркоўвалася на сустрэчы Аляксандра Лукашэнкі са старшынёй КДБ Іванам Церцелем, генпракурорам Андрэем Шведам і міністрам аховы здароўя Дзмітрыем Піневічам. Лукашэнка прапанаваў вырашыць, што рабіць з затрыманымі. Ён таксама заявіў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Не проста падказвалі людзям, якія ляжаць на аперацыйным стале, якія імпартныя запчасткі ім у цела ўставіць там артапедычныя, а прыстойна за гэта ад замежнікаў атрымлівалі хабар. У некаторых па 300 тысяч, па 650 тысяч еўра выявілі толькі дома. | "|

Гл. таксама
-----------

* Справа хірургаў (2004)
* Справа ўрачоў (2018)

Зноскі
------

1. 1 2 3  У КДБ расказалі падрабязнасці «справы артапедаў». 18-04-2022
Вінаградная лаза
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лаза.
**Лаза** — назва тонкай і доўгай разнавіднасці сцябла (травяністага або адраўнелага), характэрны галоўным чынам для раслін роду Вінаград (*Vitis*), а таксама для некаторых іншых (у прыватнасці, некаторых відаў роду Вярба (*Salix*)); у вузкім сэнсе звычайна ўжываецца менавіта ў дачыненні да уцёкаў вінаграда і ўсяго сямейства Вінаградавыя (*Vitaceae*). Часам лазой памылкова называюць усю расліну вінаграду.

Пры дапамозе асаблівых атожылкаў (вусікаў) лаза абвівае расліны і іншыя апоры, што дазваляе ёй ажыццявіць сваю асноўную функцыю — падтрымку ўсяго расліны для ажыццяўлення яго далейшага росту. Яна таксама служыць для вегетатыўнага размнажэння. Багацце мяккіх тканін забяспечвае лазе гнуткасць, меншую ўразлівасць перад пашкоджаннямі і здольнасць хутка аднаўляць ўцёкі ў выпадку іх з’яўлення. Гнуткасць лазы дазваляе таксама павялічыць шанцы выжывання расліны ў выпадку страты апоры.

Нярэдка расліны, якія развіваюцца дзякуючы лазе, ўступаюць у канкурэнтныя адносіны з раслінай-«апорай» (з-за святла і пажыўных рэчываў) або здольныя пашкодзіць яго.

Гл. таксама
-----------

* Паўзучыя расліны
* Лазапляценне

Зноскі
------

1. ↑  Vine Ecology: How lianas affect trees, arboreal animals, forests and ecological succession Архівавана 18 лістапада 2019.
2. ↑  ЛОЗА
3. ↑  vine: definition of vine in Oxford dictionary (British & World English) Архівавана 6 кастрычніка 2014.
4. ↑  ЛОЗА
5. ↑  Kerala herbal Plants from Mannuthy Nursery Архівавана 19 лютага 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85027051 · Microsoft: 2781214258 · NDL: 00573537 · NKC: ph124358 |
Лажэры-От
**Лажэры-От** — велізарнае скальнае навісанне, якое знаходзіцца недалёка ад Лез-Эзі-дэ-Таяк-Сірой у французскім дэпартаменце Дардонь. Познепалеалітычнае археалагічнае паселішча.

Першыя працы ў мясцовасці пад кіраўніцтвам Э. Лартэ і Г. Крысці, былі праведзены ў 1863 годзе. У ходзе раскопак пад навісаннем былі адкрытыя багатыя стратыграфічныя серыяцыі  (англ.) (бел. якія змяшчаюць узроўні гравецкай, арыньякскай, салютрэйскай і мадленскай культур. Знаходкі ўтрымліваюць прыклады першабытнага мастацтва, у прыватнасці, вырабленую са слановай косці статую жанчыны (так званая *Венера*) і рэльефную разьбу па косці.

Зноскі
------

1. ↑  Encyklopedia Historyczna Świata. — Kraków, 1999. — Т. 1. — С. 495. — ISBN 83-85909-48-6.
2. 1 2  *Barbara Ann Kipfer.* Encyclopedic Dictionary of Archaeology. — New York, 2000. — С. 302. — ISBN 0-306-46158-7.
3. ↑  *Richard Barber.* The Companion Guide to Gascony and the Dordogne. — Woodbridge, 1999. — С. 182. — ISBN 1-900639-27-0.
4. ↑  *edited by Ian Shaw and Robert Jameson.* A Dictionary of Archaeology. — Malden, 1999. — С. 354. — ISBN 0-631-17423-0.
**Выбары ў Вярхоўны Савет Беларускай ССР восьмага склікання** адбыліся 13 чэрвеня 1971 года на тэрыторыі БССР. Праходзілі па аднамандатных акругах па мажарытарнай выбарчай сістэме. Усяго былі абраныя 425 дэпутаты.

Вынікі
------

Асноўны артыкул: **Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання**
У выбарах у Вярхоўны Савет БССР прынялі ўдзел 99,98 % зарэгістраваных выбаршчыкаў. За кандыдатаў блока камуністаў і беспартыйных галасавала 99,94 % выбаршчыкаў, якія ўдзельнічалі ў выбарах. У склад дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР восьмага склікання былі абраныя 425 дэпутатаў, у тым ліку 112 працоўных (26,4 %), 102 сялян (24 %). Сярод дэпутатаў налічвалася 157 жанчын (36,9 %), 331 беларус, 76 рускіх, 5 украінцаў і 13 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей. 296 дэпутатаў былі членамі або кандыдатамі ў члены КПБ, 30 камсамольцы. У параўнанні з папярэднім скліканнем склад дэпутатаў абнавіўся на 79 %.

Зноскі
------

1. ↑  Першая сэсія Вярхоўнага Савета Беларускай ССР восьмага склікання (15—16 ліпеня 1971 г.). Стэнаграфічная справаздача. Мн. 1971.

| ⛭Сцяг БССР Выбары ў Беларускай ССР |
| --- |
| Выбары ў Вярхоўны Савет БССР | 1938 ·  1940 ·  1947 ·  1951 ·  1955 ·  1959 ·  1963 ·  1967 ·  1971 ·  1975 ·  1980 ·  1985 ·  1990 |
**Выбары ў Вярхоўны Савет Беларускай ССР шостага склікання** адбыліся 3 сакавіка 1963 года на тэрыторыі БССР. Праходзілі па аднамандатных акругах па мажарытарнай выбарчай сістэме. Усяго былі абраны 421 дэпутат.

Вынікі
------

Асноўны артыкул: **Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання**
У выбарах у Вярхоўны Савет БССР прынялі ўдзел 5 324 954 зарэгістраваных выбаршчыкаў (99,96 %). За кандыдатаў блока камуністаў і беспартыйных галасавала 99,83 % выбаршчыкаў, якія ўдзельнічалі ў выбарах. У склад дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР шостага склікання былі абраны 421 дэпутат, у тым ліку 87 працоўных (20,67 %), 108 сялян (25,67 %), 151 жанчына (35,87 %). 292 дэпутатаў былі членамі або кандыдатамі ў члены КПБ. Сярод дэпутатаў былі 309 беларусаў, 82 рускіх, 20 украінцаў і 10 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей. 215 дэпутатаў мелі вышэйшую адукацыю. У параўнанні з папярэднім скліканнем склад дэпутатаў абнавіўся на 81 %.

Зноскі
------

1. ↑  Первая сессия Верховного Совета Белорусской ССР шестого созыва (28—29 марта 1963 г.). Стенографический отчет. Мн. 1963.

| ⛭Сцяг БССР Выбары ў Беларускай ССР |
| --- |
| Выбары ў Вярхоўны Савет БССР | 1938 ·  1940 ·  1947 ·  1951 ·  1955 ·  1959 ·  1963 ·  1967 ·  1971 ·  1975 ·  1980 ·  1985 ·  1990 |
**Свята-Троіцкая царква** — праваслаўны храм на хутары Ляшчынава Астравецкага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў пачатку 20 ст. з дрэва як стараабрадніцкая.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры мадэрна. Вырашана базілікальным двух’ярусным аб’ёмам, накрытым двухсхільным дахам. Над фасадам узведзена чатырохгранная шатровая званіца, завершаная макаўкай. Уваход вылучаны кансольным двухсхільным казырком. Бакавыя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах, апяразаны разнымі зубчастым фрызам і падзорам.

Інтэр'ер
--------

Малітоўная зала падзелена на 3 рознай вышыні нефы гранёнымі слупамі, перакрыта плоскай столлю з адкрытай бэлечнай канструкцыяй, умацаванай вуглавымі падкосамі. Над унутраным прытворам размешчаны хоры з балюстрадай агароджай, якой вылучана і алтарная частка з паўкруглай вімай.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* [ Свята-Троіцкая царква (Ляшчынава)] на сайце Radzima.org
* [ Свята-Троіцкая царква (Ляшчынава)] на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
Межы беспалётных зон на поўначы і поўдні Ірака.
**Іракскія беспалётныя зоны** былі ўведзены міжнароднай кааліцыяй пасля завяршэння вайны ў Персідскім заліве (1991) для забеспячэння бяспекі курдскага і шыіцкага насельніцтва ў Іраку і праіснавалі да пачатку Іракскай вайны (2003).

У сакавіку 1991 года адразу пасля завяршэння міжнароднай ваеннай аперацыі «Бура ў пустыні» ў Іраку пачалося паўстанне курдаў і шыітаў, якое, аднак, было хутка задушана іракскай арміяй. Услед за гэтым ЗША і шэраг іншых краін разгарнулі гуманітарную аперацыю «Суцяшэнне» (Provide Comfort) на поўначы краіны для дапамогі курдскім бежанцам. Для таго, каб перашкодзіць выкарыстанню іракскай авіяцыі супраць курдаў, ЗША, Вялікабрытанія і Францыя абвясцілі аб стварэнні так званай «беспалётнай зоны», мяжа якой была ўсталявана па 36-й паралелі. З’яўленне самалётаў ВПС Ірака ў гэтым раёне было забаронена.

Другая забароненая зона была ўведзена над поўднем Ірака для абароны шыітаў у жніўні 1992 года (на поўдзень ад 32-й паралелі). У якасці прававога абгрунтавання свайго рашэння саюзнікі спасылаліся на рэзалюцыю Савета Бяспекі ААН 688 (1991), хоць фактычна тэкст рэзалюцыі не санкцыянаваў стварэнне падобных зон. Ірак ніколі не прызнаваў іх.

Абедзве беспалётныя зоны патруляваліся баявой авіяцыяй саюзнікаў (Францыя спыніла ўдзел у патруляванні ў 1998 годзе). На поўначы гэта ажыццяўлялася ў рамках аперацыі «Provide Comfort», а з 1997 года — «Паўночны дазор» (Northern Watch). На поўдні праводзілася аперацыя «Паўднёвы дазор» (Southern Watch), з 2002 года — «Паўднёвы фокус» (Southern Focus).

Спасылкі
--------

* No-fly zones: The legal position (BBC, 2001)  (англ.)
* Full-text of Resolution 688 Архівавана 8 кастрычніка 2016.  (англ.)
* Operation Northern Watch  (англ.)
* Operation Southern Watch  (англ.)
* Robert Dryfus article about illegality of NFZs  (англ.)
* The Embarrassment and Illegality of the No-Fly Zones  (англ.)
**Гарадская акруга Адыгейск** (адыг.: Адыгэкъал къалэ округ) — гарадская акруга ў складзе Рэспублікі Адыгея Расійскай Федэрацыі. Утворана ў межах *Адыгейскай рэспубліканскай гарадской акругі*.

Адміністрацыйны цэнтр — горад Адыгейск.

Геаграфія
---------

Размешчана ў паўночна-заходняй частцы Рэспублікі Адыгея, ля паўднёвага ўзбярэжжа Краснадарскага вадасховішча.

З захаду, поўначы і ўсходу гарадская акруга акружана землямі Тэўчэжскага раёна Адыгеі. На поўдні мяжуе з гарадской акругай горада Гарачы Ключ Краснадарскага края.

Плошча тэрыторыі гарадской акругі складае 32,39 км².

Знаходзіцца ў раўніннай зоне рэспублікі. Рэльеф мясцовасці пераважна роўны, без рэзкіх перападаў адносных вышынь. На паўднёвы захад ад гарадской акругі паступова пачынаюць узвышацца горы. Сярэднія вышыні на тэрыторыі акругі складаюць каля 57 метраў над узроўнем мора.

Гідраграфічная сетка ў асноўным прадстаўлена рэкамі Псекупс, Дыш і Чатук, якія ўпадаюць у Краснадарскае вадасховішча ракі Кубань, крыху на поўнач ад гарадской акругі. У нізоўях вялікая частка натуральнага сцёку рэк, разводзяцца па меліярацыйна-арашальных каналах.

Клімат на тэрыторыі акругі вільготны ўмераны, з адчувальным уплывам блізкасці Чорнага мора. Сярэднія паказчыкі тэмпературы паветра вагаюцца ад +24 °С у ліпені да 0 °С у студзені. Найбольш высокія тэмпературы паветра назіраюцца ў пачатку жніўня, а найбольш нізкія ў канцы студзеня ці ў пачатку лютага. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае каля 770 мм. Велічыня адноснай вільготнасці няўстойлівая. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае ў перыяд з лістапада па люты.

Зноскі
------

1. ↑  АКТМУ Праверана 13 сакавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4330203'></a>
2. ↑
3. ↑  Устав муниципального образования «Город Адыгейск» Архівавана 11 кастрычніка 2016.: *Официальное наименование муниципального образования — муниципальное образование «Городской округ город Адыгейск». Наименования "муниципальное образование городской округ «Город Адыгейск», "муниципальное образование «Город Адыгейск», МО «Город Адыгейск» и «Город Адыгейск» равнозначны.*
4. ↑  ОКТМО 79703000
5. ↑  Закон Республики Адыгея от 5 мая 2000 года N 171 «Об административно-территориальном устройстве Республики Адыгея» **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2018. Праверана 21 верасня 2019.

| ⛭Адыгея |
| --- |
| Раёны | 
* Гіягінскі
* Кашэхабльскі
* Краснагвардзейскі
* Майкопскі
* Тахтамукайскі
* Тэўчэжскі
* Шаўгенаўскі

 | Сцяг АдыгеіСцяг АдыгеіГерб АдыгеіГерб Адыгеі |
| Гарадскія акругі | 
* Адыгейск
* Майкоп

 |
| Гарады | 
* Адыгейск
* **Майкоп**

 |
| Пгт | 
* Тлюстэнхабль
* Энем
* Ябланоўскі

 |
| Сёлы і аулы — цэнтры раёнаў | 
* Гіягінская
* Кашэхабль
* Краснагвардзейскае
* Панежукай
* Тахтамукай
* Тульскі
* Хакурынахабль

 |
**«Аксель Шпрынгер АГ»** (ням.: Axel Springer AG) — адзін з найбуйнейшых еўрапейскіх выдавецкіх і медыяканцэрнаў, які выпускае звыш 150 найменняў газет і часопісаў у больш за 32 краінах, уключаючы Германію, Францыю, Іспанію, Расію, Швейцарыю, Венгрыю, Польшчу, Чэхію і інш. Агульны лік працаўнікоў у кампаніі перавышае 10000 чалавек, а гадавы прыбытак складае больш 2 млрд €.

Найбольш вядомыя выданні ў Германіі — «Die Welt», «Bild», «Auto Bild», «ComputerBild», «Maxim», «YAM!» і мн. інш.

Спасылкі
--------

* Axel Springer Russia Архівавана 2 лютага 2012.
* Афіцыйны сайт Axel Springer AG Архівавана 1 лютага 2011.  (англ.)
* Архівавана 15 чэрвеня 2007.
|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

Беспазваночныя

**Беспазваночныя** (*Invertebrata*) — пазасістэматычная група, што аб’ядноўвае жывёл, якія не маюць унутранага восевага шкілета (хорды або хрыбта).

Назву ў пачатку XIX стагоддзя прапанаваў французскі заолаг Жан-Батыст Ламарк.

Падзяляюцца на два падцарствы:

* *прасцейшыя*, або аднаклетачныя
* *шматклетачныя*, у якіх адпаведна 5-9 і да 26 тыпаў жывёл.

Узніклі беспазваночныя яшчэ ў дакембрыі (1,5-2 млрд гадоў назад, магчыма, і раней). Каля 1 млрд гадоў назад ад аднаклетачных (прасцейшых) развіліся шматклетачныя жывёлы. Прамежкавая ступень паміж імі — каланіяльныя прасцейшыя. У кембрыі ўжо існавалі прадстаўнікі многіх тыпаў беспазваночных.

Да беспазваночных належаць тыпы інфузорый, губак, кішачнаполасцевых, ігласкурых, малюскаў, некаторых ніжэйшых чарвей, членістаногіх і шэраг іншых, усяго да 1-2 млн відаў.

Сярод сучасных беспазваночных найбольшай колькасцю відаў вызначаюцца членістаногія — да 1 млн і малюскі — 250 тыс.

Беспазваночныя пашыраны ва ўсіх біятопах Зямлі. Сярод іх па колькасці відаў пераважаюць насякомыя. На Беларусі каля 11 тыпаў беспазваночных, больш за 30 тысяч відаў, найбольш насякомых.

Важны момант у эвалюцыі беспазваночных — пераход ад радыяльнай (кішачнаполасцевыя) да двухбаковай (білатэральнай) сіметрыі, якая ўласціва больш высокаарганізаваным беспазваночным. Вышэйшыя беспазваночныя маюць другасную поласць цела (цэлом); лічыцца, што яны далі пачатак першым хордавым жывёлам.

Беспазваночныя ўдзельнічаюць у біялагічным кругавароце рэчываў і энергіі ў біясферы. Доля іх складае да 95 % біямасы наземных жывёл. Многія беспазваночныя — корм для звяроў, птушак і рыб, носьбіты ўзбуджальнікаў розных хвароб, шкоднікі сельска-гаспадарчых раслін; выкарыстоўваюцца таксама на харчовыя, лекавыя, гаспадарча-тэхнічныя мэты, для барацьбы са шкоднымі жывёламі. Некаторыя ахоўваюцца: 85 відаў беспазваночных занесена ў Чырвоную кнігу Беларусі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11932138x · GND: 4066359-0 · LCCN: sh85067691 · LNB: 000058705 · Microsoft: 13474642 · NDL: 00567926 · NKC: ph114139 |

 |
Гісторыя **школьнай адукацыі ў Эстоніі** пачынаецца з першых манастырскіх і саборных школ, што з'явіліся ў XIII—XIV стагоддзях. Першая чытанка на эстонскай мове была выдадзена ў 1575 годзе. Найстарэйшым універсітэтам Эстоніі з'яўляецца Тартускі ўніверсітэт, заснаваны шведскім каралём Густавам II Адольфам у 1632 годзе. У 1919 годзе ўніверсітэцкія курсы ўпершыню пачалі чытацца на эстонскай мове.

Сённяшняя адукацыя ў Эстоніі падзелена на асноўную, прафесійную і дадатковую адукацыю. Адукацыйная сістэма базуецца на чатырохузроўневай аснове, што ўключае ў сябе дашкольную, пачатковую, сярэднюю і вышэйшую адукацыю. Існуе шырокая сетка школ і адукацыйных інстытутаў. Эстонская адукацыйная сістэма складаецца з дзяржаўных, муніцыпальных, публічных і прыватных адукацыйных устаноў.

Школьная адукацыя
-----------------

На дадзены момант у Эстоніі 589 школ.

Зноскі
------

1. ↑  Министерство образования и развития
2. ↑  Эстонская образовательная информационная система Архівавана 17 чэрвеня 2009.  (эст.)

| ⛭Эстонія паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Эстонія»**
 |
**Сімвал Кронекера** (або **дэльта Кронекера**) — індыкатар роўнасці элементаў, фармальна: функцыя двух цэлых зменных, якая роўная 1, калі яны роўныя, і 0 у адваротным выпадку.

{\displaystyle \delta \_{ij}=\left\{{\begin{matrix}1,&i=j\\0,&i\neq j\end{matrix}}\right.}
Напрыклад, {\displaystyle \delta \_{12}=0\ }, але {\displaystyle \delta \_{33}=1\ }.

Гісторыя
--------

Сімвал быў уведзены Кронекерам у 1866 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Сімвал Леві-Чывіты
* Дэльта-функцыя

Зноскі
------

1. ↑  *Символ Крокенера* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 476. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 39482219 |
**Адытыўнае змешванне колераў** — метад сінтэзу колеру, заснаваны на складанні *адытыўных колераў*, то бок колераў непасрэдна выпраменьваючых аб'ектаў. Метад аснованы на асаблівасцях структуры зроку чалавека, у прыватнасці на такой з’яве як метамерыя.

Змешваючы тры асноўныя колеры — чырвоны, зялёны і сіні — у пэўных суадносінах, можна стварыць большасць успрыманых чалавекам колераў.

Адзін з прыкладаў ужывання адытыўнага сінтэзу — камп'ютарны манітор, каляровая выява на якім ствараецца колернай прасторай RGB і атрымліваецца з чырвоных, зялёных і сініх кропак.

У супрацьлегласць адытыўнаму змешванню колераў існуюць схемы субстрактыўнага сінтэзу. У гэтым выпадку колер фармуецца за конт аднімання з адбітага ад паперы (ці праходзячага праз празрысты носьбіт) святла пэўных колераў. Самая распаўсюджаная мадэль субстрактыўнага сінтэзу — CMYK, шырока ўжывальная ў паліграфіі.

Гл. таксама
-----------

* Метады каляровай фатаграфіі
* Колеравая мадэль
* Субстрактыўны сінтэз
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кантон.
Асноўны артыкул: **Адміністрацыйны падзел Францыі**
**Канто́н** (фр.: Canton) у Францыі — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе акругі, якая ў сваю чаргу ахоплівае некалькі камун (прынамсі ў сельскай мясцовасці — у гарадах, насупраць, адна камуна можа адпавядаць некалькім кантонам). Усяго ў Францыі налічваецца 4054 кантона, уключаючы 175 заморскіх.

Функцыі кантонаў
----------------

Кантоны ў першую чаргу з'яўляюцца структурнай асновай выбарчай сістэмы. Кожны кантон абірае свайго прадстаўніка ў Генеральны савет адпаведнага дэпартамента. Інакш арганізаваны толькі савет Парыжа.

Гісторыя
--------

Падзел на кантоны і дэпартаменты быў уведзена ў Францыі ў 1790 годзе. Першапачатковы варыянт закона прадугледжваў аб'яднанне кантонаў у раёны (districts), але ў 1800 годзе замест раёнаў былі заснаваны акругі.

Гл. таксама
-----------

* Спісы камун Францыі
* Спіс акруг Францыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
LC Authorities (здымак экрана)
**Library of Congress Control Number (LCCN)** (першапачаткова — Library of Congress Catalog Card Number; дапушчаецца — Library of Congress) — кантрольны нумар Бібліятэкі Кангрэса ЗША, серыйная сістэма лікавай каталагізацыі запісаў у Бібліятэцы Кангрэса ЗША, ідэнтыфікатар базы даных і індыкатар запісу ў амерыканскай нацыянальнай бібліяграфіі.

Гэту сістэму запісу не варта блытаць з
унутранай сістэмай класіфікацыі Бібліятэкі Кангрэса ЗША.

Гісторыя ўжывання
-----------------

Кантрольная бібліяграфічная нумарацыя ў бібліятэцы ўведзена з 1898 года, першапачаткова абрэвіятура LCCN пазначала нумар карткі ў Бібліятэцы Кангрэса ЗША. У наш час гэты тэрмін выкарыстоўваецца як код у картатэцы Бібліятэкі Кангрэса, нароўні з іншымі кодамі.

Кантрольны нумар з'яўляецца ўнікальным для кожнага асобнага выдання. Выкарыстоўваецца бібліятэкамі свету для каталагізацыі ўсіх выдадзеных амерыканскіх кніг. Кантрольны нумар запісваецца ў відзе двухзначнай (для 1898—2000 гадоў) або чатырохзначнай лічбы (пачынаючы з 2001 года) года выдання з шасцізначным унікальным лічбавым ідэнтыфікатарам (часткова аддзеленым злучком). Нулі напачатку ідэнтыфікатара могуць апускацца. Нумары выданняў 1898, 1899, 1900, 1998, 1999, 2000 гадоў адрозніваюць толькі па памеры (у старых яны карацейшыя).

Бібліятэкары ўсяго свету выкарыстоўваюць гэты ідэнтыфікатар падчас каталагізацыі большасці кніг, якія вядомыя ў ЗША. Гэта дапамагае зрабіць іх даступнымі ў Інтэрнэце і праз іншыя сродкі масавай інфармацыі.

LCCN у сістэме бібліякадыфікацыі
--------------------------------

| Код | Сфера | Назва | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- |
| GND | Асобы, Карпарацыі, Суб'екты | Gemeinsame Normdatei | Нямецкая нацыянальная бібліятэка (DNB) і іншых еўрапейскіх бібліятэк |
| LCCN | Асобы | Кантрольны нумар Бібліятэкі Кангрэса | Цяпер выкарыстоўваецца ў праектах Вікімедыя толькі для персон |
| RSL | Асобы |  | Даныя з Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі (РДБ) |
| VIAF | Персоны | Virtual International Authority File | Міжнародныя даныя ад Online Computer Library Center (OCLC) |

Спасылкі
--------

* Structure of the LC Control Number (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Расказаў.
**Аляксандр Сямёнавіч Расказаў** (нар. 17 кастрычніка 1912, Уладзімірская вобласць — 22 чэрвеня 1944, Валатоўкі, Шумілінскі раён) — Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

Скончыў пяць класаў. З пачатку 1930-х гадоў працаваў у калгасе «Чырвоная вёска», спачатку калгаснікам, потым — загадчыкам фермай.

У сярэдзіне 1930-х гадоў паехаў у горад Вязнікі Іванаўскай вобласці (зараз ва Уладзімірскай вобласці), працаваў там сталяром і тынкоўшчыкам. Пазней пераехаў у Маскву, працаваў прарабам на будаўніцтве і бляхаром у домакіраўніцтве.

25 чэрвеня 1941 года прызваны ў Чырвоную Армію. З 27 жніўня 1941 года ў дзеючай арміі на франтах Вялікай Айчыннай вайны.

У ноч на 22 чэрвеня 1944 года атрымаў загад падрыхтаваць праход па мінных палях і драцяных загародах перад варожымі пазіцыямі ў раёне вёскі Валатоўкі (Шумілінскі раён). Пры размініраванні група была знойдзена і абстраляная ворагам, двое сапёраў загінулі, а сам атрымаў цяжкае раненне. Цаной жыцця забяспечыў выкананне баявой задачы.

Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена пасмяротна 24 сакавіка 1945 года.

Пахаваны на воінскіх могілках у Валатоўках.

Зноскі
------

1. ↑  Якубов, Осман
2. ↑  Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Віцебская вобласць. — 496 с. іл.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Алякса́ндр Спірыдо́навіч Пуха́еў** (1 верасня 1926 - 18 кастрычніка 2014) — асецінскі паэт, публіцыст, перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сяле Схліт у Паўднёвай Асеціі Грузінскай ССР. Пасля заканчэння філалагічнага факультэта Тбіліскага дзяржаўнага ўніверсітэта займаўся педагагічнай і журналісцкай працай. З 1962 года — рэдактар аддзела паэзіі літаратурна-мастацкага часопіса «Фідзіуаг» (па-беларуску «Веснік»). З 1968 да 1990 года з'яўляўся галоўным рэдактарам гэтага часопіса.

Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1965 года. З 2004 года — сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў, з 2006 года — сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі. Заслужаны дзеяч культуры Паўднёвай Асеціі.

З'яўляецца аўтарам 16 зборнікаў вершаў і паэм, перакладчыкам 8 кніг.

У 2000 годзе Аляксандр Пухаеў атрымаў грамадзянства Рэспублікі Беларусь. Жыў у Віцебску.

Зноскі
------

1. ↑  Біяграфія А. С. Пухаева(недаступная спасылка) — Афіцыйны сайт Віцебскага Гарвыканкама

Спасылкі
--------

* Архівавана 6 сакавіка 2016. Газета «Паўночная Асеція»
**Лар’ян** (фр.: Lorient, брэт.: An Oriant) — партовы горад і камуна на паўночным захадзе Францыі, размяшчаецца ў дэпартаменце Марбіян рэгіёна Брэтань.

Гісторыя
--------

Горад Лар’ян узнік у першай палове XVII стагоддзя ў вусці ракі Блавэ падчас росквіту гандлю з Індыяй. Першапачаткова склады для марскога гандлю размяшчаліся ў Порт-Луі, а ў 1628 годзе на ўсход ад Порт-Луі былі пабудаваны дадатковыя склады, якія сталі вядомыя як усходнія (па-французску: Orient — усход). Пасля 1664 года ў Лар’яне была пабудавана суднаверф французскай Ост-Індскай кампаніі, што спрыяла далейшаму росту горада.

Падчас Другой сусветнай вайны ў горадзе знаходзілася база нямецкіх падводных лодак. Горад падвяргаўся масіраваным авіяналётам саюзнікаў і быў практычна цалкам разбураны, асабліва моцныя бамбардзіроўкі праводзіліся ў студзені—лютым 1943 года. У сучасным Лар’яне пераважае архітэктура 1950-х гадоў.

Эканоміка
---------

Асноўнае значэнне ў эканоміцы Лар’яну мае порт, галоўнымі галінамі ў эканоміцы ёсць гандаль, рыбалоўства, пасажырскія перавозкі.

Культура
--------

Для прыцягнення турыстаў праводзяцца спартыўныя спаборніцтвы на вадзе і штогадовы з 1971 года, агульна-кельцкі фестываль этнічнай музыкі.

Гарады-пабрацімы Лар’яна
------------------------

* Сцяг Ірландыі Голуэй, Ірландыя
* Сцяг Іспаніі Віга, Іспанія
* Сцяг Вялікабрытаніі Біркенхед, Вялікабрытанія
* Сцяг Латвіі Вэнтспілс, Латвія
* Сцяг Германіі Людвігсхафен, Германія
* Сцяг Чэхіі Чэске-Будзеёвіцы, Чэхія
* Сцяг Турцыі Дэнізлі, Турцыя

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лар’ян
* Афіцыйны сайт горада Архівавана 24 лютага 2017.
**Фінал НБА 2018** — чэмпіёнская серыя Нацыянальнай Баскетбольнай Асацыяцыі сезона 2017/2018 і заключная серыя плэй-офа. Праходзіў з 31 мая да 8 чэрвеня 2018 года.

Чэмпіёны Заходняй канферэнцыі Голдэн Стэйт Уорыярз і чэмпіёны Усходняй канферэнцыі Кліўленд Кавальерс выйшлі ў фінал НБА ў чацвёрты раз запар, што стала першым выпадкам у гісторыі галоўных прафесійных ліг Паўночнай Амерыкі.

Голдэн Стэйт перамаглі Кліўленд з лікам у серыі 4:0. Такім чынам, упершыню з 2007 года каманда выйграла фінальную серыю з лікам 4:0. Самым каштоўным гульцом фінала ў другі раз запар стаў Кевін Дзюрэнт з Голдэн Стэйт Уорыярз.

Крыніцы
-------

Спасылкі
--------
**Фінал НБА 2019** — чэмпіёнская серыя Нацыянальнай Баскетбольнай Асацыяцыі сезона 2018/2019 і заключная серыя плэй-офа. Праходзіў з 30 мая да 13 чэрвеня 2019 года.

Чэмпіёнамі Заходняй канферэнцыі ў пяты раз запар сталі Голдэн Стэйт Уорыярз, стаўшы другой камандай у гісторыі, якая выйшла ў фінал НБА больш за 4 разы запар (пасля таго, як Бостан Селтыкс выходзіў у фінал з 1959 да 1966 года). Чэмпіёнамі Усходняй канферэнцыі ўпершыню сталі Таронта Рэптарс, стаўшы першай канадскай камандай у гісторыі фіналаў НБА.

Таронта перамаглі Голдэн Стэйт з лікам у серыі 4:2. Самым каштоўным гульцом фінала ў другі раз стаў Каўай Леанард з Таронта.

Крыніцы
-------

Спасылкі
--------
**Філі́т** (ад грэч. phýllon — ліст) — сланцаватая метамарфічная горная парода, пераходная ад гліністага (аспіднага) сланца да слюдзянога.

Філіт у Музеі золата ў горадзе Златорыя (Польшча)
Філіт складаецца з тонкіх пласцінак або лускавінак серыцыту і хларыту з уключэннямі гліністых часцінак, крышталёў і зерняў кварцу, біятыту, графіту, кальцыту, даламіту, магнетыту, пірыту і інш. Мае дробназярністую цвёрдую структуру. Колер ад светла-шэрага да чорнага. Характэрны шаўкавісты бляск на паверхнях сланцаватасці (у адрозненне ад гліністых сланцаў) і здольнасць расколвацца на тонкія пласцінкі. Шчыльнасць 2,75—2,77 г/см².

Паходжанне і радовішчы
----------------------

Філіт утвараецца пры рэгіянальным метамарфізме пясчана-гліністых асадкавых парод, туфаў, туфітаў і туфагенных парод ва ўмовах зеленасланцавай фацыі. Філіты шырока распаўсюджаны ў многіх рэгіёнах. Характэрны верхняй частцы старажытных дакембрыйскіх платформ і краявых зон складкавых горных абласцей.

Радовішчы ў Францыі (Брэтань, Ардэны), Англіі (крафства Дэваншыр), Германіі, Польшчы, Чэхіі (Судэты), ЗША, Расіі (Усходняя Сібір) і інш.

Са з'явай пірытызацыі філітаў (наяўнасць рассеяных уключэнняў пірыту) звязаная іх залатаноснасць і наяўнасць вялікіх і багатых россыпаў, з якіх дабываецца значная колькасць золата (басейны рэк Віцім і Алдан).

Сінонімы
--------

Дробназярністы слюдзяны сланец, мікракрышталічны сланец, слюдзяны шыферны сланец, крышталічны шыферны сланец.

Выкарыстанне
------------

Феліты выкарыстоўваюцца ў вытворчасці сланцавай мукі. Некаторыя з філітаў выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве ў якасці дахавага матэрыялу.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Филлит (руск.) // Энцыклапедыя Кругасвет
2. 1 2 3  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 397. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).
3. 1 2 3 4  Филлит: описание и изображения горной породы // Экологический центр "Экосистема"™ (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 397. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* Филлит (руск.) // Энцыклапедыя Кругасвет
* Филлит: описание и изображения горной породы // Экологический центр "Экосистема"™ (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Філіт на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4295102-1 · Microsoft: 26815474 |
**Пелапанеская вайна** — вайна між Пелапанескім (на чале са Спартай) і Дэласкім (на чале з Афінамі) саюзамі грэчаскіх полісаў на працягу 431—404 гг. д. н. э. Скончылася паразай Дэласкага саюзу. Умоўна падзяляецца на тры стадыі:

* Архідамава вайна (431—421).
* Сіцылійская вайна (420—413).
* Дэкелейская, або Іанійская, вайна (413—404).

Перад падзеямі
--------------

Галоўнай прычынай вайны была барацьба за гегемонію ў Грэцыі.

Сілы бакоў
----------

Спарта мела моцнае войска (60 тыс. ч.), Афіны — войска 40 тыс. ч. і моцны флот (300 трыер, разам з саюзнікамі).

Пасля падзей
------------

Параза ў вайне прывяла да роспуску Дэласкага саюзу і перадачы афінскага флоту Спарце, прызнання гегемоніі Спарты.

У час Пелапанескай вайны завяршыўся пераход ад выкарыстання апалчэння да найманага войска. Манеўранасць войск павысілася са з’яўленнем пелтастаў, пашырылася разнастайнасць ужываных баявых парадкаў. Атрымалі развіццё барацьба на марскіх шляхах і марская блакада.

Гл. таксама
-----------

* Нікіеў мір

Літаратура
----------

* Fine, John V.A. *The Ancient Greeks: A critical history* (Harvard University Press, 1983) ISBN 0-674-03314-0
**Шупе́йкаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Шупейкі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Горвальскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Рэчыцкага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Баравікоўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Каардынаты: Sky map 02гадз 04мін 34,29с\_+25° 24′ 51,5″

**HD 12661** — жоўтая зорка (спектральны клас G6) у сузор’і Авен на адлегласці каля 120 св. гадоў ад Сонца. Мае планетную сістэму (адкрыты дзве экзапланеты).

Фізічныя характарыстыкі
-----------------------

Жоўтая сонцападобная зорка HD 12661 ледзь больш і масіўней Сонца.

Планетная сістэма
-----------------

Схема арбіт планет у сістэме HD 12661
Параўнальныя памеры   
планет і зоркі HD 12661
Да цяперашняга часу (май 2007) вядома пра існаванне дзвюх планет у HD 12661.

### Планета b

*Асноўны артыкул:* HD 12661 b

Газавы гігант больш чым ў два разы масіўней Юпітэра. Адкрыты ў 2000 годзе.

### Планета c

*Асноўны артыкул:* HD 12661 c

Газавы гігант. Адкрыты ў 2002 годзе.

| Планета | Маса (*M*J) | Радыус (*R*J) | Перыяд абароту (дзён) | Вялікая паўвось арбіты (а. а.) | Эксцэнтрысітэт арбіты |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| b | 2.3 | ? | 263.6 | 0.83 | 0.35 |
| c | 1.57 | ? | 1444.5 | 2.56 | 0.2 |

Дадатковыя звесткі
------------------

Радыус эфектыўнай зямной арбіты 1,1 а. а.

Спасылкі
--------

* Энцыклапедыя пазасонечных планет (The Extrasolar Planets Encyclopaedia): HD 12661 Архівавана 5 мая 2012.
* Астронет: Notes for HD 12661
**Агесандр з Родаса** (стар.-грэч.: Άγήσανδρος; II—I стст. да н.э.) — вядомы па адзіным згадванні ў Плінія старажытнагрэчаскі скульптар, сын Антэнадора, бацька скульптараў Афінадора і Палідора. Пра час жыцця Агесандра і яго сыноў гарачыя спрэчкі ідуць з часоў Вінкельмана (які лічыў Агесандра сучаснікам Лісіпа).

Разам з сынамі выканаў (верагодна, скапіраваў з больш старажытнага арыгінала) скульптурную групу «Лаакоан і яго сыны» (40-20 гг. да н.э.). Яна была знойдзена ў 1488 годзе ў тэрмах Ціта на Эсквілінскім узгорку ў Рыме, у наш час захоўваецца ў Ватыканскіх музеях (Рым). У 1959 г. у мястэчку Сперлонга былі выяўлены фрагменты некаторых іншых прац Агесандра з сынамі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Агесандр (англ.). — у Smith's Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118832115 · ISNI: 0000 0000 2477 8942 · LCCN: n85229191 · NKC: jo2017964102 · VIAF: 35898854 · ULAN: 500021781 |

 |
**Лыжка з Полацка** — драўляная лыжка, знойдзеная ў Полацку. Пластычная форма лыжкі дапоўнена арнаментам на ручцы. Ён нескаладаны, выкананы нажом ці разцом контурнай лініяй: двайны зігзаг («воўчы зуб»), пляцёнка, паяскі, рамбічная сетка. Гэты дэкор як па характару выканання, так і па матывах вельмі блізкі да аздаблення касцяных вырабаў.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**Лыжны спорт** уключае ў сябе лыжныя гонкі на розныя дыстанцыі, скачкі з трампліна, дваябор’і (скачкі з трампліна і лыжная гонка з гандыкапам), гарналыжны спорт, а таксама сноўборд. Ён зарадзіўся ў Нарвегіі ў XVIII стагоддзі. У Міжнароднай федэрацыі — ФІС (FIS; заснавана ў 1924) — каля 60 дзяржаў (1991). З 1924 лыжны спорт уваходзіць у праграму зімовых Алімпійскіх гульняў, чэмпіянаты свету праводзяцца з 1925 г. (афіцыйна з 1937 г.).

Гл. таксама
-----------

* Біятлон

Літаратура
----------

* Спортивная энциклопедия Беларуси / редкол.: Ю. Л. Сиваков (пред.) [и др.].- Мн. БелЭн, 2005. — 504 с.: ил. ISBN 985-11-0309-8

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Спартыўная каталанская · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11933275n · GND: 4077484-3 · LCCN: sh85123208 · NDL: 00571663 · NKC: ph115188 |
**Луіс Майкл Элшэмус** (4 лютага 1864 — 29 снежня 1941) — амерыканскі мастак, майстар пейзажаў і стылю ню. Мастак меў акадэмічную адукацыю, але большая частка яго работ мае характар наіўнага мастацтва.

Біяграфія
---------

Луі Элшэмус нарадзіўся ў багатай сям’і непадалёк ад Ньюарк, Нью-Джэрсі. Элшэмус атрымаў адукацыю ў Еўропе, пасля чаго правёў два гады ў Карнэлскім універсітэце вывучаючы мастацтвазнаўства ў мастацкай студэнцкай Лізе Нью-Ёрка. Ён таксама вучыўся жывапісу ў прыватным парадку ў амерыканскага пейзажыста Роберта Кранеля (Crannell) (1839—1904). Пасля ён вучыўся таксама ў Бугеро, у Акадэміі Жуліяна ў Парыжы і шмат падарожнічаў па Еўропе, Афрыцы і Паўднёвым моры, вярнуўшыся ў сямейны асабняк у Нью-Ёрку.

Зноскі
------

1. 1 2  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Louis M. Eilshemius // Internet Speculative Fiction Database — 1995. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164'></a>
3. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тан.
**Тан** (груз. თან, мрглавані: Ⴇ, нусхуры: ⴇ, мхедрулі: თ, МФА: [tan]) — восьмая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «9». Беларускі адпаведнік — літара т з прыдыхам ([tʰ]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае t'.

* Тан мхедруліТан мхедрулі
* Тан мрглаваніТан мрглавані
* Тан нусхурыТан нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴇ : U+10A7
* თ : U+10D7

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тан (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Тамілнад** (англ.: Tamil Nadu) — штат на поўдні Індыі, на ўзбярэжжы Бенгальскага заліва, мяжуе са штатамі Андхра-Прадэш, Карнатака, Керала, саюзнай тэрыторыяй Пандышэры. Займае 11-е месца сярод штатаў па плошчы (130 058 км², параўнальна з плошчай Грэцыі) і 6-е па насельніцтву (67 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтр — Чэнаі. Самы вялікі горад — Мадурай.

Геаграфія
---------

Паўпустыня на поўдні штатаЗаходняя і паўднёвая часткі штата халмістыя, з багатай расліннасцю, усходняя — прыбрэжныя раўніны з урадлівымі глебамі, паўночная — спалучае халмы і раўніны. Тамілнад — адзіны штат Індыі, на тэрыторыі якога ляжаць і Заходнія, і Усходнія Гаты. Сейсмічная актыўнасць нізкая. Клімат мусонны.

Эканоміка
---------

Аддзяленне Infosys у ЧэнаіТамілнад з'яўляецца самым урбанізаваным штатам (47% у 2005) і другім (пасля Махараштры) па прамысловай магутнасці штатам Індыі.

Найбольш развітыя галіны прамысловасці — ІТ-індустрыя (другое месца ў краіне пасля Карнатакі), машынабудаванне (40% нацыянальнай вытворчасці аўтамабіляў, заводы Ford, Hyindai, Nissan), чорная металургія, энергетыка, тэкстыльная прамысловасць.

У сельскай гаспадарцы занята адносна невялікая частка насельніцтва. Пры гэтым штат стаіць на першым месцы ў Індыі па вырошчванні арахісу і цукровага трыснягу і на другім (пасля Пенджаба) па збору рысу.

Добра развіты турызм. Турыстычныя цэнтры - Чэнаі, Махабаліпурам, Уці, Еркаўд.

Насельніцтва
------------

Большасць жыхароў штата — тамілы. На тамільскай мове гавораць 89,5%, тэлугу — 5,7%, канада — 1,7%, урду — 1,5% (2001). Шырока распаўсюджана і ўсеагульна выкарыстоўваецца ангельская мова. 

Індуізм спавядае 88% насельніцтва, хрысціянства — 6%, іслам — 5,6% (2001). Хрысціянская абшчына Тамілнада самая шматлікая ў краіне. 

Індэкс узроўню чалавечага развіцця ў Тамілнадзе — адзін з самых высокіх у краіне — 0.736 (сярэдні па Індыі — 0.619).

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Updated population estimates for Tamil Nadu as of 01/07/2008.

У Сеціве
--------

* Урад штата

| ⛭Штаты і тэрыторыі Індыі |
| --- |
| Штаты | 
* Андхра-Прадэш
* Аруначал-Прадэш
* Адыша
* Асам
* Біхар
* Гоа
* Гуджарат
* Джаму і Кашмір
* Джхаркханд
* Заходняя Бенгалія
* Карнатака
* Керала
* Мадх’я-Прадэш
* Маніпур
* Махараштра
* Мегхалая
* Мізарам
* Нагаленд
* Пенджаб
* Раджастхан
* Сікім
* Тамілнад
* Трыпура
* Утар-Прадэш
* Утаракханд
* Хар’яна
* Хімачал-Прадэш
* Чхатысгарх

 | Сцяг Індыі |
| Саюзныя тэрыторыі | 
* Андаманскія і Нікабарскія астравы
* Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу
* Ладакх
* Лакшадвіп
* Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі
* Пандышэры
* Чандыгарх

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11942390s · GND: 4078142-2 · LCCN: n80061081 · NKC: ge157448 · VIAF: 132221136 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Баравое.

**Баравое** — возера ў Глускім раёне Магілёўскай вобласці, за 9,5 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Глуск, за 1,4 км на паўднёвы захад ад вёскі Згода. Адносіцца да басейна ракі Даколька.

Плошча каля 0,22 км², даўжыня 0,52 км, найбольшая шырыня 0,42 км. Даўжыня берагавой лініі 1,55 км.  

Возера акружана вялікай забалочанай поймай, да якой прылягаюць балоцістыя лугі, якія параслі хмызняком. Берагі нізкія, пясчаныя, пад хмызняком і рэдкалессем, на поўдні забалочаныя.

У возеры водзяцца карась, акунь, плотка, лешч, лінь і іншыя віды рыб.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-118 Архівавана 4 мая 2013.