**Імператар Тай-цзун дынастыі Ляа** (кіт.: 遼太宗), 902—947, імя пры нараджэнні — **Елюй Яагу**, кітайскае імя — **Дэгуан** (кіт.: 德光)- другі імператар {{нп3|Ляа|Кіданьскай імперыі|ru|Ляо}} (926—947).

Уступленне на трон
------------------

Дэгуан быў другім сынам {{нп3|Абаацзі||ru|Абаоцзи}}, заснавальніка Імперыі кіданяў. Хоць яго бацька хацеў, каб трон атрымаў у спадчыну старэйшы сын, удовая імператрыца Інцянь (кіданьскае імя {{нп3|Шулюй||ru|Шулюй}}) аддавала перавагу Дэгуану, бо лічыла, што ён лепш адпавядае ідэалам стэпаў, у адрозненне ад старэйшага {{нп3|Елюй Туюй|Туюя|ru|Елюй Туюй}}, які любіў кітайскую культуру. Разам з гэтым, ён карыстаўся папулярнасцю сярод дваранства кіданяў і шмат зрабіў для ўмацавання войска. Сцвярджалася, што яго нараджэнне, як і Абаацзі, суправаджалася цудоўнымі азнакамі.

У 922 годзе прызначаны бацькам галоўнакамандуючым. У 920-х гадах камандаваў часткамі кіданьскай арміі ў заходнім паходзе: яго войскі перасеклі Гобі і захапілі Іншань і Паўночна-ўсходні Ордас. Таксама ўдзельнічаў у паходзе супраць бахайцаў. Вестка пра смерць бацькі заспела яго, калі ён душыў паўстанні бахайскіх гарадоў.

На пахаванні Абаацзі высветлілася, што дакладна невядома, хто з'яўляецца спадчыннікам. Пэўныя колы кіданьскай шляхты жадалі бачыць старэйшага Туюя, браты бацькі самі жадалі ўлады, бо па кіданьскім звычаі сталец атрымалі ў спадчыну браты. Шулюй была за Яагу.

Пасля смерці свайго бацькі ў 926 годзе Елюй Дэгуан заняў імператарскі прастол пад тронным імем "Тай-цзун". Фармальна імператрыца-маці правяла »выбары" імператара, прымусіўшы кіданьскую знаць выбіраць паміж Дэгуанам і Туюем. У Шулюй была асабістая армія, таму кідані паслухмяна абвясцілі Дэгуана. У канцы 927 года Туюй зачытаў афіцыйны зварот, у якім паведаміў кіданям, што адмаўляецца ад правоў на пасад на карысць Яагу. У той жа дзень Яагу быў абвешчаны імператарам Тай-цзунам. Шулюй стала "{{нп3|Удовая імператрыца|ўдовай імператрыцай||Empress dowager}}".

### Пакаранні смерцю кіданьскай шляхты

Яго маці - імператрыца Шулюй, скарысталася з'ездам кіданьскай шляхты і пакарала смерцю многіх старых вяльможаў Абаацзі, пад падставай выразы павагі духу нябожчыка імператара. Каля 300 кіданяў было забіта на магіле Абаацзі. Рэпрэсіі спыніліся, калі імператрыцы-маці нагадалі, што па кіданьскім звычаі жонка павінна ісці за каганам і ў магілу. Шулюй адсекла сабе руку і пахавала з Абаацзі, пасля гэтага пакаранні спыніліся.

Праўленне
---------

### Першыя гады (926-927 год)

926-927 гады сышлі на фармальнасці, звязаныя з пахаваннем Абаацзі, рашэннем адміністрацыйных пытанняў, прыёмам і адпраўкай паслоў. Кіраўніком палацавага сакратарыята быў прызначаны {{нп3|Хань Яньхуэй||ru|Han Yanhui}}. Пасол {{нп3|Позняя Тан|Позняй Тан|ru|Поздняя Тан}} Яа Кун, якога Абаацзі арыштаваў, адпусцілі на радзіму і ён з'ехаў разам з кіданьскім паслом Асы Мэйгунэем. Даведаўшыся пра смерць Абаацзі і забойства Лі Цюньсюя, Лу Вэньцзінь[en] са 100 000 чалавек уцёк з Цыньхуандаа, дзе ён быў васальным кіданям губернатарам у Познюю Тан, дзе ён быў памілаваны, а яго людзі вызваленыя ад падаткаў на тры гады і расселеныя.

У 3-м месяцы 927 года {{нп3|Баадзін|баадзінскі|ru|Баодин}} {{нп3|цзедушы||ru|Цзедуши}} Ван Ду[en] пачаў перамовы з Тай-цзунам з нагоды пераходу на кіданьскі бок разам з акругай Дзінчжоу. Танскія войскі ўдарылі па Ван Ду, якога палічылі адкрытым мяцежнікам. Першымі на дапамогу Ван Ду прыбылі {{нп3|татабы||ru|Татабы}}, якіх ён прыцягнуў падарункамі іх правадыру Тунэю. Кідані выслалі войскі пад камандаваннем генералаў Сідулі і Тэла. Войскі Яньцю[en] былі разбітыя пад {{нп3|Дзінчжоу||ru|Динчжоу}}, дзе танскі генерал Ван Яньцю[en] ужыў папераджальны ўдар да таго як кідане і Ван Ду змаглі пашыхтавацца. Паколькі націск танскіх войскаў не памяншаўся Тай-цзун быў вымушаны паслаць на дапамогу таксама генералаў Нелігуня і Сала.

У 7-м месяцы 927 года Ван Ду паведаміў, што Тэла забіты, Нелігунь і Сала патрапілі ў палон. Кідані былі разбітыя ўшчэнт, рэшткі воінаў, якія разбегліся, перабілі мясцовыя жыхары. Імператар узяў віну за правал паходу на сябе. Ван Ду і татабскі правадыр Тунэй загінулі ў 928 годзе. У канцы года імператар адправіў Тулюйбу з войскамі супраць лясных плямёнаў угу. Гэты паход завяршыўся паспяхова. Вялікі паход супраць {{нп3|Позняя Тан|Позняй Тан|ru|Поздняя Тан}}, ужо на чале з Тай-цзунам рыхтаваўся на пачатак 928 года. Калі кідані гатовыя былі выступіць, прыйшлі звесткі пра тое, што Тан згодная на мір. Па радзе ваеначальнікаў імператар ўсё ж выступіў. На мяжы кіданьскія войскі сустрэлі танскіх паслоў, якія накіроўваліся прапанаваць мір. Вырашыўшы, што паход сарваны, Тай-цзун вярнуўся ў сталіцу.

### Кіраванне Бахай — {{нп3|Дундань||ru|Дундань}} (927-928)

Нядаўна каранаваны імператар Тай-цзун заваяваў царства Пархэ (вядомае як Бахай па-кітайску), скончыў вайну, распачатую яго бацькам у 906 годзе. На месцы заваяванага Бахая была створана марыянеткавая дзяржава {{нп3|Дундань||ru|Дундань}}. Праз некалькі месяцаў пачаліся паўстанні бахайцаў у розных абласцях. Пасля смерці {{нп3|Абаацзі||Абаоцзи}} паўстанні ўзмацніліся, таксама выявіўся малодшы брат былога бахайскага вана. {{нп3|Елюй Ючжы||zh|耶律羽之}}, былы міністрам у Дундань, прапанаваў у 928 годзе Тай-цзуну вырабіць масавыя дэпартацыі бахайцаў з тым, каб асноўная частка насельніцтва была сканцэнтравана ў басейне Ляахэ, а залішняе насельніцтва пераселена. Пасля маштабных перасяленняў на гістарычнай тэрыторыі Бахая засталося толькі 20 000 сямействаў жыхароў. Многія бахайцы былі звернутыя ў дзяржаўных або прыватных рабоў, іншыя беглі ў Карэю. Сталіцай Дундани быў абвешчаны горад Дунпин, цяпер Ляаян, якая стала таксама Паўднёвай, а затым ўсходняй сталіцай Ляа. Ініцыятарам пераносу сталіцы быў Туюй.

### Заваяванне зямель Кітая (929-947 год)

### Падрыхтоўка да вайны 929-934

Амаль увесь 929 год быў прысвечаны адміністрацыйным мерапрыемствам, рэлігійным цырымоніям і паляванням. Таксама лёгкія атрады кіданьскай конніцы здзяйснялі набегі на угу. У 10-м месяцы імператар адправіў Елюя Ліху[en] напасці на Юнчжунскую акругу ў раёне Датуна, якая лічылася ўжо кіданьскім валоданнем.

Увесну 930 года прыйшла вестка, што ліху ўзяў Хуайчжоу, цяпер {{нп3|Шочжоу||ru|Шочжоу}} і ў наступным месяцы вярнуўся дадому. Ліху быў прызначаны спадчыннікам прастола і галоўнакамандуючым арміі.

Небяспека зыходзіла таксама ад {{нп3|Елюй Туюй|Туюя|ru|Елюй Туюй}} - старэйшага брата Тай-цзуна, які па волі Абаацзі быў прызначаны ванам Дундані, з чым не жадаў мірыцца, паколькі мог разлічваць на прастол Ляа. Фактычна Туюя, які адрозніваўся да таго ж высокай цікавасцю да кітайскай культуры і адоранага мастака, было загадана ахоўваць ганаровай варце, фактычна не спускаўшай з яго вачэй. Улетку 929 года ён знаходзіўся ў паўднёвай сталіцы, пісаў вершы і аддаваўся іншым задавальненням. Лі Сыюань паслаў яму таемную запіску з тэкстам: "Прыйдзі!». Туюй знаходзіўся пад пастаянным наглядам слуг Яагу.

У 930 годзе Туюй сказаў, што адпраўляецца на паляванне. Сабраўшы 40 чалавек світы ён прыбыў на бераг, дзе яго чакаў танскі карабель, дасланы загадзя. Ён пакінуў брату вершаванае пасланне з якога вынікае, што на ўладу ён не прэтэндуе, але жыць так больш не можа. На караблі ён бег разам з жонкай, у Познюю Тан, дзе змяніў імя і прозвішча, і жыў у бяздзейнасці, аблашчаны імператарам. Магчыма лёгкасць уцёкаў Туюя тлумачыцца тым, што яны былі спланаваныя Яагу.

Імператар Тай-цзун выкарыстаў (або скарыстаўся яго рэальным уцёкамі) ўцёкі Туюя. Кідані рыхтаваліся з вайной супраць Позняй Тан, кіраванай дынастыяй {{нп3|Цюркі-шато|шатоскага|ru|Тюрки-шато}} паходжання, але дзякуючы ўмеламу кіраванні Цунсюя і Сыюань дынастыя, хоць і не любімая кітайскім насельніцтвам, трымалася даволі моцна. Так, што Яагу палічыў за лепшае займацца ўнутранымі справамі і чакаць падыходнага моманту. Кідані і танцы некалькі разоў на год абменьваліся пасольствамі з паднясеннем дароў.

У 932 годзе ў гонар Абаацзі была ўзведзена трыумфальная арка, а чыноўнікі былі ўзнагароджаны падарункамі. Яагу адправіў у Тан паслоў з патрабаваннем вярнуць шляхетных палонных, у іх ліку ваеначальніка Шыла (Жэла або Чала). Танцы адпусцілі толькі аднаго з палонных і кідані здзейснілі набег на {{нп3|Харынгер||ru|Хорингэр}}. Прызначэнне Шы Цзінтана губернатарам Хэдуна прывяло да пераходу Чжан Яньчаа, губернатара Юйчжоу на бок кіданяў з-за палітычных рознагалоссяў з Шы. 

У пачатку 933 года Елюй Ліху[en] разам з Сагэ быў прызначаны камандуючым у паходзе супраць дансянаў. Паход быў паспяховы і Ліху быў узнагароджаны, у яго гонар уладкаваны пір. Праз каля 2 месяцаў прыбыў пасол з Тан і запатрабаваў ад кіданяў спыніць вайну з дансянамі, на што Яагу здзекліва адказаў: «Спыніў вайну з народам дансян!», маючы на ўвазе, што дансяны ўжо разгромленыя і дасылаюць даніну. У канцы года памерла маці Абаацзі - вялікая ўдовая імператрыца {{нп3|Яанянь Яньмуцзінь|||Yaonian Yanmujin}}. Неўзабаве перамены здарыліся ў Тан: 15 снежня 933 года памёр Лі Сыюань, на пасад быў узведзены яго сын Лі Цунхоу пазіцыі якога былі не так моцныя. Ліху адправіўся ў Тан для здзяйснення памінак.

### Разгром Позняй Тан (934-937)

У 4-м месяцы 934 года Лі Цункэ[en], прыёмны сын імператара Мін-цзуна, зрынуў законнага сына Мін-цзуна — Лі Цунхоу. Дэгуан заявіў, што Туюй напісаў яму ліст з просьбай даслаць кіданьскую армію і пакараць узурпатара. У дзяржаве Тан пачаўся разброд з-за сутыкнення суперніцкіх партый. Паход пачаўся ў 8-м месяцы 934 года. За месяц кіданьскія войскі прайшлі Юньчжоу. Кідані на чале з Дэгуанам узялі Датун і некалькі гарадоў на паўднёвым захадзе ад Датуна. У горадзе Ліньцю мясцовыя жыхары, ужо не чакаючы дапамогі ад танскіх войскаў, самі вынеслі кіданям даніну і былі пашкадаваныя. У след за імі сталі здавацца і жыхары іншых гарадоў. Дэгун быў вымушаны разгарнуць войска, калі даведаўся, што яго жонка цяжка хварэе з-за чарговых родаў. Неўзабаве яна памерла і Яагу цяжка гараваў. Страціўшы ініцыятыву, кідані не адважыліся зноў нападаць.

Кіданям пашанцавала, што супраць узурпатара паўстаў Шы Цзінтан - генерал-губернатар у Тайюані. Улетку 935 года Шы Цзінтан займаў пасаду генерал-губернатара Шаньсі і валодаў значнай аўтаноміяй ад Лі Цункэ[en]. Ганец ад Цункэ прыбыў у стаўку Шы - горад Сіньджоу і сталі раздаваць салдатам летняе адзенне, многія пры гэтым сталі славіць імператара Цункэ. Цзінтан загадаў пакараць смерцю 36 самых крыклівых у навучанне войску. Цункэ ў 936 годзе выдаў загад аб пераводзе Шы ў іншае губернатарства, той адмовіўся пакідаць пасаду. Цункэ абвясціў Шы мяцежнікам, пакараў смерцю захопленых ім братоў і 4 сыноў Шы і адправіў супраць яго войска. Цзінтан, разумеючы, што ў адзіночку яму не справіцца з Лі Цункэ, адправіў Тай-цзуну ліст з просьбай аб дапамозе. Узамен ён абяцаў кіданям землі і прызнанне васальнай (фармальна ён прызнаваў Тай-цзуна бацькам) залежнасці. Дэгуан вырашыў, што лепшага моманту выступіць супраць Тан не прадставіцца, пры гэтым ён параіўся з маці — Шулюй. Дэгуан сабраў 50 000 войска і адправіўся ў паход. Войскі ішлі праз цясніну Ян'угу ({{нп3|Утайшань||ru|Утайшань}}). Увайшоўшы ў тайюаньскую вобласць, кідані ўсталі на паўночным беразе ракі Фэнь. Шы Цзінтан раіў памарудзіць са бітвай хоць бы суткі. Але кідані ўжо сутыкнуліся з войскамі Гаа Сінчжоу[en] і Фу Янцына[en]. Ад Цзінтана на дапамогу быў адпраўлены Лю Чжыюань[en] Яагу загадаў ударыць 3000 лёгкіх кавалерыстаў, якія пасля атакі кінуліся ў наўмысныя ўцёкі. Корпус Чжана Цзінда[en] і Ян Гуанюаня[en] падаспеў на дапамогу танскім войскам і стаў выбудоўвацца на правым флангу, але яны яшчэ не паспелі стуліць шэрагу, калі па іх ўдарыла кіданьская армія. Асноўныя танскія сілы, павярнуліся, каб выратаваць свой правы фланг, але іншая частка кіданьскай арміі ўдарыла па іх, так што "абараніць галаву і хвост стала немагчыма». Сувязь паміж пяхотай і конніцай у танскіх войсках перапынілася. Правы фланг танскіх войскаў пабег і ўся армія рассыпалася. Палонных было каля 10 000. Цзінда змог умацавацца ў лагеры і адбіць напад Елюя Дзілу. 1000 салдат здаліся ў палон Цзінтану і былі пакараны смерцю па радзе Чжыюаня. Але неўзабаве кідані блакавалі ў лагеры групоўку танскіх войскаў. Аблога танскіх войскаў са сталіцы Цзінтана - Цзіньяна (Таюань) была знятая і адбылася ўрачыстая сустрэча Яагу і Цзінтана. Пры гэтым Цзінтан спытаў Яагу аб прычынах гэтакай ранняй атакі кіданяў і атрымаў адказ, што кідані чакалі сустрэць ўмацаванні танскіх войскаў на сваім шляху і калі іх не аказалася — скарысталіся момантам. Цзінда ўсё яшчэ меў 50 000 воінаў і 10 000 коней у лагеры. 

Цункэ лічыў армію не гатовай да супрацьстаяння кааліцыі кіданяў і Цзінтана і абвясціў дадатковы набор 2000 коней і 5000 воінаў, што выклікала незадаволенасць з-за павышэння падаткаў. Дарадцы рэкамендавалі скарыстацца дынастычнымі звадамі сярод кіданяў, але Цункэ не прыйшоў да якога-небудзь рашэння. Скарыстаўшыся затрымкай, Дэгуан у 10-м месяцы абвясціў Цзінтана імператарам {{нп3|Позняя Цзінь (936—947)|Цзінь|ru|Поздняя Цзинь (936—947)}}. Варта звярнуць увагу, што кідані першапачаткова ўзвялі Цзінтана ў тытул Цзінь-вана, а не імператара (хуандзі). Цункэ, тым часам адправіў Чжаа Яньшоу[en] з 20 000 у цясніну Туанбагу, Фань Яньгуан[en] заняць Сіян з такім жа войскам, неўзабаве да яго далучылася 10 000 воінаў Чжаа Дэцзюня[en] з суседняй вобласці. Але танскія войскі не адважваліся атакаваць кіданяў на раўніне ў Таюані. Цункэ сам падышоў з 30 000 арміяй, але не бачачы магчымасці прабіцца на дапамогу абложанаму лагеру Цзінда, упаў духам. Яагу зрабіў афіцыйную прапанову Цзінтану: стаць імператарам Кітая і падтрымліваць саюз з кіданямі. Асаблівага выбару ў Цзінтана не было і ён пагадзіўся стаць імператараў. Пакуль доўжыліся ўрачыстасці, якія суправаджалі каранацыю, кідані адбівалі напады войскаў Тан, што прыйшлі ў рух.

Пасля 80 дзён аблогі Цзінда скончылася правізія і фураж, але ён заявіў афіцэрам, што жывым не здасца і прапанаваў абезгаловіць яго. Афіцэры адсеклі яму галаву і прывезлі Дэгуану, кідані вельмі хвалілі стойкасць Цзінда і загадалі пахаваць яго з усімі ўшанаваннямі. Елюй Іньдзішы паведаміў, што войска Дэцзюня, даведаўшыся пра тое, што лагер здаўся, звярнулася ва ўцёкі, кідаючы даспехі і зброю. Лёгкая конніца кіданяў пад камандаваннем Гаа Маханя пераследвала і вынішчала беглых. 10 000 воінаў здаліся ў палон, Дэцзюнь таксама здаўся.

Дарога на Лаян была адкрыта. Яагу ўзнагародзіў Цзінтана «як бацька сына» і сказаў, што новапрызначанаму імператару варта накіравацца ў яго сталіцу. Для аховы Цзінтану быў выдзелены эскорт з 5000 кіданяў на чале з Дзілібі, таксама яны павінны былі сачыць, каб імператар не збег. Сам Дэгун заявіў, што вернецца дадому як толькі ўлягуцца беспарадкі. Падвяргаць асноўную армію небяспекі вайны на незнаёмых землях Яагу не хацеў. Войскі Чжаа Дэцзюня здаліся кіданям і патрапілі ў палон. 

Туюй быў забіты ў 937 годзе па загадзе імператара Лі Цункэ, яму было 37 гадоў. Да гэтага імператар раіў яму скончыць з сабой, але той вагаўся. Генералы Цункэ сталі адпраўляць да Цзінтана лісты з прапановамі аб здачы. Кіданьскія коннікі перакрылі дарогі на захад ад Лаяна, каб прадухіліць уцёкі. Лі Цункэ разам з сям'ёй і бліжэйшымі слугамі пайшоў у вежу ў Лаяне, там яны пакончылі з сабой і гвардзейцы падпалілі вежу. Неўзабаве Цзінтан уступіў у Лаян, кіданяў размясцілі ў храме Тяньгунсы, кітайскіх воінаў вярнулі ў лагеры. Да таго часу Дэгуан ужо рухаўся на поўнач. У пачатку 937 афіцэр {{нп3|У Луань||zh|吳巒}} у акрузе Датун зачыніў вароты перад Дэгунам, паказаўшы, што насельніцтва ненавідзіць кіданяў. Фань Яньгуан хацеў перайсці ў прамое падданства кіданям, але Дэгуан адмовіў.

Ляа атрымала (у форме дару) стратэгічна важную тэрыторыю, вядомую як Шаснаццаць акруг. Цзінтан абвясціў дынастыю {{нп3|Позняя Цзінь (936—947)|Позняя Цзінь|ru|Поздняя Цзинь (936—947)}}. Кідані таксама атрымлівалі ад Цзінтана шматлікія падарункі і 300 000 адрэзаў шоўку ў год.

### Мірны час (937—943)

У 937 годзе Яагу павярнуў войска на поўнач. Увесну было абвешчана, што дзяржава з гэтага часу павінна называцца Вялікае Ляа (кіт. "Да Ляа»). Апарат кіравання быў пашыраны і дапоўнены кітайскімі чыноўнікамі. Так Чжаа Яньшоу[en] быў прызначаны старшынёй ваеннага савета і начальніка палітычных спраў. Горад Юньчжоу у асобе губернатара Ша Яньсюаня прысягнуў кіданям, калі іх армія падалася непадалёк. Але чыноўнік У Луань падняў просты народ супраць кіданяў і замкнуў вароты. Гэта раззлавала Яагу. Чжан Лі[en], які трапіў у палон, заявіў, што многія кітайцы гатовыя бегчы на поўдзень або загінуць, але не стаць падданымі варвараў-кіданяў. Тым не менш, імператар пакараў палкамі перакладчыка Гаа Тан'іна, які дрэнна паводзіў з Чжан Лі, а таго ўзнагародзіў і прыцягнуў на службу. У пачатку лета Яагу зрабіў часовай сталіцай Кайфын. Неўзабаве прыбылі паслы ад Лі Бяня[en], які, умацаваўшыся на поўдні, планаваў захоп Кітая і адраджэнне Тан (дынастыя Паўднёвая Тан). Дэгуан прыняў прыгажунь у гарэм і раскошныя дары.

938 год пачаўся з унутраных спраў і наладжвання адносін з «васальным» Шы Цзінтанам. Кіданьскія военачальнікі знаходзіліся пры двары Цзінь і назіралі за паводзінамі Цзінтана і выплатай «падарункаў»: 300 тысяч адрэзаў шоўку штогод, не лічачы разавых дароў Яагу і амаль усім высокапастаўленым кіданям. Дэгуан абвясціў амністыю і абвясціў новы год першым годам эры "хуэй тун«, гэта значыць »сустрэча і саюз". Неўзабаве прыбыў Чжаа Ян з Цзінь і фармальна перадаў Ляа Шаснаццаць акруг разам з картай краіны. У Ючжоу была заснавана паўднёвая сталіца кіданяў.

У 939 годзе Дэгуан пакараў палкамі двух чыноўнікаў цышы за карупцыю. На іх месцы былі прызначаныя два кіданьскія генералы, заўгодныя народу. Вінаватых цышы расстралялі з лукаў.

У 940 годзе Дэгуан даведаўся, што падданыя Цзінь незадаволеныя аблогавым паляваннем кіданяў. Яагу загадаў паведаміць Цзіньтану, што аблавы патрэбныя кіданям, не для забавы, а для трэніровак воінаў. У канцы года Дэгуан выдаў указ, які прадпісваў насельніцтву (невядома ці толькі кітайскаму) займацца земляробствам і вырабам тканін, таксама мужчынам прадпісвалася пры смерці жонкі браць у жонкі {{нп3|Сарарат|адну з яе незамужніх сясцёр|ru|Сорорат}}. Землі былога {{нп3|Тагон (дзяржава)|Тагона|ru|Тогон (государство)}} перайшлі да Ляа, насельніцтва ненавідзела кіданяў за жорсткасць і сквапнасць і {{нп3|цзэдушы||ru|Цзедуши}} Ань Чунжун[en] адвёў некалькі тысяч юрт тагонцаў у Цзінь. Яагу загадаў выдаць уцекачоў.

У 941 годзе Дэгуан загадаў аб'ядноўваць адзінокіх і ўдовых, калі яны не могуць пракарміцца, у адну гаспадарку для сумеснай дзейнасці. Ань Чунжун, хоць і вярнуўся ў Ляа, стаў таемна забіваць паслоў Яагу. Асмялеўшы ён затрымаў пасла па імені Села і адправіў лёгкую конніцу ў набег на Ючжоу (раён Пекіна). Ён адправіў ліст Шы Цзінтану з прапановай пачаць сумесную вайну супраць кіданяў і абяцаючы сабраць 100 000 войска з туюхуняў, цюрак, цыбі і іншых не-кітайскіх плямёнаў. Цзінтан адхіліў гэтую прапанову. У гэтым годзе кідані здзейснілі невялікі набег на дансянаў. Таксама імператар загадаў чыноўнікам весці журнал усёй афіцыйнай дзейнасці, каб мець магчымасць параўноўваць бягучыя справы са справамі Абаацзі. З Цзінь даслалі даніну ў выглядзе 200 лян золата, за магчымасць правесці ахвярапрынашэнні. У сярэдзіне года жыхары Шочжоу выгналі {{нп3|цзэдушы||ru|Цзедуши}} Елюя Хуалі і збіраліся вярнуцца ў Цзінь. Яагу загадаў аблажыць горад. Амбань які вёў аблогу быў забіты, так што Дэгуан загадаў вынішчыць усё мужчынскае насельніцтва горада, а 30 сем'яў жанчын і дзяцей паўстанцаў аддаць у рабства сям'і загінулага амбаня.

Новы год (942 года) быў адзначаны Дэгуанам: кіданьскія амбані і іншаземныя паслы звозілі ў сталіцу даніну, а Дэгуан тут жа ўсё дарыў сваёй жонцы, сваякам і чыноўнікам. Дэгуан выдаў загад: "дамагацца ад людзей прыватных дабрадзейных прамоваў». Тады ў сталіцу прыехаў {{нп3|Елюй Хайсы||zh|耶律海思}}. Ён быў апрануты ў аўчыну і ехаў на быку замест каня, а значыць быў надзвычай бедны і прыходзіўся сваяком імператару. Ён сказаў, што прыехаў "паразважаць пра справы" з Дэгуанам. Дэгуан збіраўся з'ехаць на паляванне, але Хайсы загадаў перадаць, што не будзе чакаць, тады Дэгуан загадаў паклікаць беднага кіданя. Пагаварыўшы з ім, Дэгуан паклікаў Елюй Аньдуаня, які даўно служыў Абаацзі і Елюй Пудэ. Тыя пагаварылі з Хайсы і паведамілі, што той разбіраецца ў справах лепш, чым яны. Тады Дэгуан загадаў Хайсы ацаніць Аньдуаня і Пудэ і той вельмі дакладна ахарактарызаваў іх. Дэгуан развесяліўся і загадаў Хайсы заняцца справамі будаўнічага міністэрства. Ведаючы пра яго беднасці, імператар адарыў Хайсы, але той усё дары раздаў сваякам і сябрам.

Шы Цзінтан памёр 28 ліпеня 942 года. Яго прыёмны сын Шы Чжунгуй[en] заняў прастол без зацвярджэння і заняў антыкіданьскую пазіцыю. Дэгуан не звяртаў асаблівай увагі, уладкоўваючы малебны і раздачу ежы будыйскім манахам, паколькі яго жонка хварэла. Цзін Яньгуан узначаліў урад Цзінь і стаў пагражаць кіданям. У лісце Дэгуан выявіў, што Цзінь больш не прызнае сябе васалам Ляа, але імператар Чжунгуй называе, сябе «ўнук» у адносінах да Дэгуана. Пасол (і гандлёвы агент) кіданяў Цяо Жун быў афіцыйна апавешчаны аб пазіцыі Цзінь: са смерцю Цзінтана спыніліся асабістыя васальныя адносіны, новы імператар быў абавязаны Дэгуану толькі маральна. Кідані сталі рыхтавацца да вайны. Яны былі гатовыя выставіць 50 000 воінаў пад камандаваннем Чжаа Яньшоу, якому Яагу паабяцаў цзіньскі прастол. Цзіньцы абяцалі сабраць 100 000 воінаў, але ў рэальнасці валодалі значна меншымі сіламі.

### Разгром Цзінь (943-946)

У 943 годзе Дэгуна паставілі перад фактам, што Цзіньскі ўрад пераязджае ў Кайфын, далей ад кіданяў. Верагодна, кідані даведаліся ад злоўленага шпіёна аб ваяўнічых планах Чжунгуя. У самым канцы 943/пачатку 944 года Дэгуан пераехаў у паўднёвую сталіцу, дзе былі сабраныя 4 арміі, пад камандаваннем: Чжаа Яньшоу[en], Чжаа Яньчжаа[en], Елюй Аньдуаня, Цзелі.

Кідані ўвайшлі ў Хэбэй у 944 годзе. Першым ішоў 50-тысячны корпус Яньшоу, які падышоў да Бэйчжоу ({{нп3|Цынхэ (Сінтай)|Цынхэ|ru|Цинхэ (Синтай)}}). Аньдуань аблажыў Сіньчжоу і Дайчжоу. Бэйчжоу быў узяты без аблогі дзякуючы здрадзе Шаа Кэ, які паведаміў кіданям аб велізарных запасах харчавання, сабраных у Бэйчжоу. Камендант горада У Луань спаліў абложныя машыны кіданяў каля паўночнай брамы, але Шаа Кэ адкрыў паўднёвую. Горад быў бязлітасна разрабаваны. Яньшоу быў прызначаны Вэй-ванам. Чжань Яньцзэ[en] з цзіньскімі войскамі падаспеў на дапамогу, але не адважваўся атакаваць. Дэгуан прапанаваў мірныя перамовы, на ўмовах перадачы яму ўсіх зямель на поўнач ад Хуанхэ. Імператар Цзіньпін накіраваўся ў Чаньчжоу. Яагу спыніўся ля горада {{нп3|Дамін (Ханьдань)|Юаньчэн|ru|Дамин (Ханьдань)}}, а іншыя кіданьскія палкаводцы атакавалі Таюань. Цзіньскія войскі вырашылі абараняцца ля Ліяна ў Хэбэі. Яагу адмовіўся ад перамоваў. Неўзабаве свае вароты перад кіданямі адкрыў горад Ляачэн, кіраўнік якога Чжоу Жу здаўся кіданям. Ён паказаў Мада зручнае месца пераправы праз Хуанхэ. Мада пераправіўся ля Мацзякоу і атакаваў Дунпін. Кіданьскі план складаўся ў злучэнні сіл з Ян Гуаньюнем[en], паўсталым у Шаньдуне.

Між тым у 2-м месяцы 944 года ўжо 4 цзіньскія арміі па 10 000 чалавек высунуліся на сустрэчу кіданям. Ля горада Цічэн (цяпер Пуян) цзіньцы ўпершыню знялі кіданьскую аблогу. Кіданьскі амбань Мада загадаў 10 000 сваіх пяхотнікаў стаць лагерам і ўмацавацца, а 10 000 кавалерыі ахоўваць іх пакуль яны абкопваюцца. Лі Шоучжэнь[en] разбіў кіданяў, калі асноўная частка кіданьскай арміі рыхтавалася да пераправы, а войскі Мада яшчэ не паспелі ўмацавацца. Дэгуан планаваў злавіць цзіньскія войскі ў засаду ў Дуньцю, калі яны пагоняцца за адыходзячымі кіданямі. Пачаліся моцныя дажджы і Дэгуан ужо думаў павярнуць войска, але Яньшоу пераканаў яго, што з-за разліву рэк цзиньские войскі таксама заціснутыя і ўразлівыя для раптоўнай атакі.

Дэгун загадаў Яньшоу і Яньчжаа атакаваць правы фланг групоўкі Гаа Сінчжоу[en], якая стала ля Пуяна. Сам Дэгуан атакаваў бы яго злева. Да вечара войскі Дэгуна спрабавалі прабіць левы фланг. Цзіньскія войскі адбівалі атакі адборнай ляаской конніцы стральбой з арбалетаў, а пасля ўдарылі па цэнтры, тады Сінчжоу завагаўся. Даведаўшыся ад шпіёна, што частка цзіньскіх войскаў прыціснутая каля ракі і дрэнна абаронена частаколам, Дэгуан ударыў па іх. Тыя адразу пабеглі, у распачатай паніцы цзіньскае войска распалася і было разгромлена кіданямі. Аднак асноўная частка цзіньскіх войскаў імператарскага корпуса заставалася цэлай і была гатовая адбіць кіданяў. Дэгуан вырашыў адступаць на поўнач, сабраўшы і сагнаўшы ўсё што зможа. Яньшоу замацаваўся ў Бэйчжоу. Кідані сталі збіраць насельніцтва для згону на поўнач. 

У 4-м месяцы Дэгуан вярнуўся ў Пекін. У 5-м месяцы прыйшла вестка аб узяцці Мада Дэчжоу. У 7-м месяцы цзіньцы папрасілі міру, але атрымалі адмову. Наступ цзіньскіх войскаў у раёне Фэйху быў спынены Елюем Куна. У 9-ым месяцы кіданьскія войскі былі разбітыя Бай Вэнькэ ля Цэліфэна. Мяцеж Ян Гуаньюня ў Шаньдуне быў падаўлены ў канцы года па кітайскім летазлічэнні, так што кідані страцілі добрую магчымасць злучыцца з ім.

Адпачыўшы на поўначы (у верхняй сталіцы) да канца года, Яагу зноў сабраў войска і выступіў у Губэйкоу[en], дзе паляваў і вырабляў агляд войскаў. Наступ на поўдзень было вырашана весці ў раёне Чжэндзіна.

У пачатку 845 года Дэгуан падзяліў войска на тры часткі і атакаваў {{нп3|Сінтай (Хэбэй)|Сінчжоу|ru|Синтай (Хэбэй)}}, {{нп3|Юннянь|Мінчжоу|ru|Юннянь}}, {{нп3|Цысянь|Цычжоу|ru|Цысянь}}. На гэты раз кідані былі жорсткія і знішчылі насельніцтва гэтых гарадоў. Анекдот, прыведзены Е Лен-лі распавядае, што Дэгуан загаду спаліць тутавае дрэва, якое нагадала яму пра шаўковыя халаты кітайскіх чыноўнікаў. Авангард цзіньскіх войскаў у 1000 коннікаў даведаўся аб прасоўванні некалькіх дзесяткаў тысяч кіданяў. Хуан Фуюй і Мужун Янчаа[en], якія ўзначальвалі цзіньскую армію, змагаліся з кіданямі ў раёне Ліньчжана. Не адзін з бакоў не мог атрымаць перамогу, хоць баі былі вельмі ўпартымі. У рэшце рэшт войскі пад камандаваннем Ань Шэньцы фарсіравала раку і ўдарыла па кіданям збоку. Кідані сталі адступаць. Дэгуан таксама стаў адступаць, хоць колькасна кідані мелі значную перавагу.

У наступным месяцы армія пад камандаваннем Ду Вэя[en] ударыла па войсках Яагу і пачала вызваляць захопленыя кіданямі горада. Чжаа Яньшоу падышоў да {{нп3|Аньго (Баадзін)|Цічжоу|ru|Аньго (Баодин)}}. Ён адправіў горшых воінаў пераганяць рагатую жывёлу ў межах бачнасці вартавых горада. Кіраўнік горада Шэнь Бінь паслаў коннікаў адбіць скаціну, але яны тут жа патрапілі ў кіданьскую засаду. Пакінуты без войска горад быў узяты кіданямі на наступны дзень. 

У баі ля горада {{нп3|Тайчжоу (Цзянсу)|Тайчжоу|ru|Тайчжоу (Цзянсу)}} Чжаа Яньшоу разграміў войскі Ду Вэя і сталі пераследваць іх, знішчаючы. Ду Вэй і Лі Шоучжэнь пабудавалі выжылую пяхоту ля Янчэна у глыбокае карэ або фалангу. Кідані безвынікова атакавалі 20 разоў. Такім чынам цзіньскія войскі адступалі, але каля вёскі Баньтуань Яагу з асноўнай арміяй акружыў іх. Цзіньцы спешна ўсталі лагерам і ўсталявалі частакол. Ноччу Дэгуан прыняў наступныя рашэнні: войскі мусяць спешыцца, выдраць калы і узброіцца кароткай зброяй (мячы, кінжалы, булавы). Раніцай падзьмуў моцны вецер. Кідані падпалілі лагер з наветранага боку і пачалі наступаць у пешым страі. Цзіньскія воіны прымусілі сваіх генералаў дзейнічаць, вырашыўшы, што лепш загінуць змагаючыся з кіданямі, чым згарэць у лагеры. Чжан Яньцзэ[en], Яа Юаньфу, Хуан Фуюй і іншыя змаглі адкінуць кіданяў на некалькі сотняў крокаў. Вецер узмацніўся і з-за дыму стала цёмна. У мітусні Фу Яньцын[en] змог вывесці з лагера 10 000 кавалерыстаў і ўдарыць у фланг кіданям. Калі цзіньская пяхота таксама рынулася ў атаку, кідані, якія не прывыклі да пешага бою, пабеглі. Дэгуан знаходзіўся пад рэальнай пагрозай гібелі. Спачатку ён адступаў у сваёй імператарскай калясніцы, але праз 10 лі перасеў на аднаго клуначнага вярблюда і так выратаваўся ўцёкамі. Цзіньцы ўсталі ля горада Дзінчжоу. Гэта было найцяжэйшае паражэнне Ляа, але, як высветлілася, кідані змаглі аднавіць сілы хутчэй, чым разлічвалі іх супернікі.

Наступ цзіньцаў у абласцях Гаа і Ян быў спынены кіданямі, якія там жылі. Яагу вярнуўся ў паўднёвую сталіцу (Пекін) і спачатку пакараў палкамі тых камандзіраў, што пазбягалі бою, а затым узнагародзіў тых хто сумленна выконваў свой абавязак. У пачатку восені да Дэгуана прыбыў пасол Мэн Шоучжун і прывёз прапанову міру, але кідані адхілілі яго. Яагу вярнуўся ў {{нп3|Байрын-Цзацы|верхнюю сталіцу|ru|Байрин-Цзоци}} ў пачатку зімы.

Наступны, 946 быў выкарыстаны для падрыхтоўкі новай арміі. У 9-ым месяцы, у дзень "чорнага дракона» Дэгуан зладзіў агляд войскаў. Яньшоу, які высунуўся раней, разбіў Чжан Яньцзэ у Дзінчжоу праз некалькі дзён. У канцы 946/пачатку 947 года кідані аблажылі Чжэндзін. Кіданьская разведка своечасова паведаміла пра набліжэнне цзіньскіх войскаў і Дэгуан загадаў адборным войскам разбурыць усе пантонныя масты. Цзіньцы павярнулі сталі чакаць. Ля {{нп3|Хэцзянь|Інчжоу|ru|Хэцзянь}} цзіньскія войскі Лян Ханчжана сустрэлі кіданяў, якія рухаліся двума калонамі з Дзінянем і Гаа Маханем[zh] на чале. Цзіньцы вырашылі атакаваць, але былі цалкам разбітыя. Тады Ду Вэй вырашыў заняць мост Чжундуцяа і не даваць кіданям магчымасці пераправіцца. Гэта дапамагло — кідані ніяк не маглі прабіцца або пераправіцца і прыхільнікі міру сталі ўгаворваць Яагу змірыцца з паражэннем. Яньшоу з пяхотай і Гаа Яньвэнь з конніцай змаглі прабіць цзіньскі строй і кідані пераправіліся. Пры панічных уцёках было забіта некалькі дзясяткаў тысяч цзіньскіх воінаў, уключаючы некаторых камандзіраў. Ду Вэй вырашыў размясціць рэшту войска па гарадах. Цзэдушы Лі Інь перайшоў на бок кіданяў разам з войскам і насельніцтвам. Цяпер кідані сталі адчуваць сябе больш упэўнена і пачалі займаць пераправы, браць у акружэнні цзіньскія гарнізоны, адпраўляць раз'езды для збору фуражу і разразання цзіньскіх камунікацый.

У канцы 946 Ду Вэй, Чжан Яньцзэ, Лі Шоучжэнь перайшлі на бок кіданяў з 200 000 салдат ля горада Шыцзячжуан. Пакінуўшы 1000 коннікаў у Вэйчжоу, Дэгуан паспяшаўся на поўдзень, разлічваючы на хуткую здачу Шы Чунгуя. У горадзе Бяньлян амбань Селі прывёз Чунгую загад Дэгуана аб здачы, той прыняў яго на каленях і фактычна здаўся. Сан Вэйхань[en], галоўны саветнік, які праводзіў антыкіданьскую палітыку, быў арыштаваны і неўзабаве забіты. Чжан Яньцзэ арыштаваў былога імператара. Сталіца Цзінь — Кайфын быў захоплены. Каля брамы Фэнцзюмынь Чунгуй хацеў сустрэцца з Дэгуанам, але той адмовіўся ад сустрэчы і загадаў павезці былога імператара ў храм Фэньчансы. Амаль усе цзіньскія чыноўнікі былі памілаваныя і атрымалі назад свае пасады. У Кайфыне Елюй Яагу загадаў пакараць смерцю Чжан Яньцзэ за тое што ён арыштаваў імператара Цзінь без загаду Яагу, пакараў смерцю Сан Вэйханя і многіх іншых чыноўнікаў і распусціў сваіх салдат так, што яны разрабавалі горад. Яньцзэ быў абезгалоўлены, а яго цела сваякі забітых ім людзей разарвалі на часткі і з'елі. Выбітны навуковец Чжан Лі[en] хадайнічаў перад Дэгуанам аб прызначэнні новага ўрада з мясцовых і вываду кіданьскіх войскаў, частка якіх узмоцнена займалася рабаваннем, але Яагу адмовіў, лічачы неабходным злавіць многіх прыхільнікаў упалай дынастыі. Сам Чунгуй быў сасланы ў бахайскія землі.

У другім месячным месяцы Яагу абвясціў, што з гэтага часу дзяржава Кідань афіцыйна называецца «Вялікае Ляа» або «Да Ляа» (大遼, назва не прыжылася і дзяржаву называлі проста «Ляа») і пачатак эры «Вялікая гармонія» (大同, Датун). Яньшоу быў абвешчаны да-{{нп3|Чэнсян|чэнсянам|ru|Чэнсян}}, гэта значыць прэм'ер-міністрам і фактычна намеснікам нованабытых зямель. Імперыю папоўніла звыш 1 млн аселых жыхароў. Яньшоу адразу прапанаваў Яагу зацвердзіць бюджэт дзяржавы і прызначыць задаволенасць кіданьскай арміі, але Яагу адказаў, што гэта не прынята ў Ляа і адправіў воінаў «касіць траву і хлеб», гэта значыць рабаваць мясцовае насельніцтва. Некалькі соцень лі вакол сталіцы было цалкам разрабавана, тых хто супраціўляўся, забівалі. Потым Яагу абвясціў аб поўнай канфіскацыі маёмасці насельніцтва сталіцы і іншых абласцей, паколькі яму трэба было ўзнагародзіць 300 000 воінаў, а ў казне не было грошай. Але ў гэты раз Яагу стаў збіраць скарбы толькі для сябе, так што воіны сталі наракаць, да таго ж не ўсім падабаліся новыя прызначэнні імператара. На землях, якія запалі ў анархію, збіраліся разбойніцкія шайкі, якія паступова збіваліся ў цэлыя арміі.

Абвяшчэнне на поўнач і смерць (947)
-----------------------------------

Лю Чжыюань[en], адзін з цзэдушы, паслаў Дэгуану дзіўнай прыгажосці шаўковую матэрыю і коней, але сам не з'яўляўся. Дэгуан зразумеў, што той проста чакае моманту, калі можна будзе скінуць кіданьскую ўладу. Той сапраўды збіраўся паўстаць супраць Ляа, але чакаў моманту, калі кідані стануць адыходзіць на поўнач. У 3-м месяцы 947 года ён аб'явіў сябе імператарам дынастыі Позняя Хань (947—950). Многія кітайскія военачальнікі сталі пераходзіць да яго. У пачатку 4-га месяца Дэгуан загадаў сцягнуць у сталіцу ўсё, што толькі можна павезці каштоўнага, сагнаць людзей, у тым ліку палацавых служанак, чыноўнікаў, манахаў і рамеснікаў. Ён пакінуў некаторых для ўціхамірвання «паўстання» і сабраў картэж для вяртання на поўнач, на падставе «летняй спякоты».

Кідані заўважылі неспрыяльныя азнакі, уключаючы знічку над ханскім штандарам. На пераправе ў раёне Сюньсянь Яагу звярнуўся да дарадцаў і сказаў, што раскайваецца ў роспуску войска для рабавання, канфіскацыях і стварэнні безуладдзя на далучаных землях. У красавіку 947 года Тай-цзун захварэў. Ён памёр 18 мая, у горадзе Луаньчэн, знаходзячыся на шляху ў сталіцу.

Кідані не мелі выразнай структуры перадачы ўлады. Да Абаацзі ўлада пераходзіла ад брата да брата. Па кітайскіх законах улада павінна пераходзіць старэйшаму сыну старэйшай жонкі. Сам Дэгуан атрымаў уладу ў выніку »выбараў", быўшы зацверджаны ў якасці спадчынніка пры жывым бацьку. Пачалася барацьба за ўладу.

Літаратура
----------

Лагатып ВікітэкіЛагатып Вікітэкі
У Вікітэцы ёсць арыгінал тэксту па гэтай тэме.
 Гл. ***Ляо ши. Цзюань 3***

Лагатып ВікітэкіЛагатып Вікітэкі
У Вікітэцы ёсць арыгінал тэксту па гэтай тэме.
 Гл. ***Ляо ши. Цзюань 4***

* *Е Лун Лі.* История государства киданей / Вяткин Р.В.; пер. с кит. Вяткин Р.В.. — 2-е изд. — М.: Наука — Восточная литература, 1979. — 696 с. — 550 экз.
* *Крадин Н. Н. Ивлиев А. Л.* История киданьской империи Ляо (907-1125). — М.: Наука — Восточная литература, 2014. — 351 с. — 550 экз. — ISBN 978-5-02-036566-7.
* Шаблон:Книга

* 
* 
* 



1. ↑  政事令 — Чжэншылін
2. ↑  阿思 沒骨餒, магчыма чытанне як два імені
3. ↑  奚禿里
4. ↑  鐵剌
5. ↑  突呂不
6. ↑  耶律羽之
7. ↑  Крадин 2014.
8. ↑  萴剌
9. ↑  撒割
10. 1 2  ЛШ 2007. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFЛШ2007 (даведка)
11. ↑  大遼
12. ↑  樞密使
13. ↑  政事令
14. ↑  吳巒
15. ↑  耶律畫里
16. ↑  Біялагічна: стрыечны брат
17. ↑  喬榮
18. ↑  解里
19. ↑  邵珂
20. ↑  周儒
21. ↑  麻答, двоюродный брат Яогу
22. ↑  安審琦
23. ↑  方阵 — «квадратны строй»
24. ↑  壬辰
25. ↑  迪輦