**Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925)** — дзейнасць беларускіх паўстанцаў супраць польскіх уладаў у Заходняй Беларусі. Цесна пераплецена з «актыўнай разведкай» савецкіх спецслужб. Антыпольскія сілы былі прадстаўлены камуністычнымі і эсэраўскімі фарміраваннямі. Першыя дзейнічалі пры падтрымцы савецкага кіраўніцтва, другія звязаны з беларускай эміграцыяй, літоўскімі і нямецкімі ўладамі. Абодва лагеры, нягледзячы на рознагалоссі, супрацоўнічалі ў барацьбе з Варшавай.

Антыпольскія сілы
-----------------

Пасля Рыжскага мірнага дагавора 1921 года, які завяршыў польска-савецкую вайну, Заходняя Беларусь увайшла ў склад Польшчы. З лета 1921 года супраць польскіх уладаў разгорнута ўзброеная барацьба. Партызанскі рух першай паловы 1920-х гадоў быў кароткачасовым і неаднародным. Акрамя таго, ён не набыў масавы характар. 

Частка партызан выступалі за ўз’яднанне з Савецкай Беларуссю. Атрады савецкай арыентацыі ўзначальвала Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ), падтрыманая з боку Разведупраўлення РСЧА ў рамках т.зв. «актыўнай разведкі». Іншая частка паўстанцаў бачыла канчатковую мэту ў станаўленні Беларусі, незалежнай як ад заходніх, так і ўсходніх суседзяў. Да дадзенай плыні ставіцца Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р). Яе баявыя групы карысталіся падтрымкай Літвы. Яны выступалі і супраць польскіх, і супраць савецкіх уладаў. Восенню 1921 года на канферэнцыі ў Празе эсэры прынялі рашэнне аб падрыхтоўцы паўстання як у заходняй, так і ўсходняй частцы Беларусі з мэтай дасягнення незалежнасці. Нягледзячы на рознагалоссі, эсэры і камуністы часта супрацоўнічалі. Больш за тое, у студзені 1923 года пачаліся актыўныя кансультацыі беларускіх палітыкаў з мэтай каардынацыі ўзброенай дзейнасці. Перамовы вяліся ў Каўнасе, Мінску і Маскве. Саюз двух палітычных сіл у рамках супрацьстаяння з Варшавай зарадзіўся яшчэ ў 1920 годзе, у час грамадзянскай вайны ў Расіі.

Беларускімі эсэрамі кіраваў Цэнтральны Беларускі паўстанцкі камітэт (ЦБПК) на чале з членам ЦК БПС-Р У. Пракулевічам (адзін з кіраўнікоў Слуцкага паўстання 1920 года). Былі сфарміраваны чатыры паўстанцкія групы (I — віленская, II — ашмянская, III — браслаўская, IV — гродзенская). Атрады, акрамя Польшчы, дзейнічалі на тэрыторыі Літвы і СССР — у Коўна (Каўнасе), Уцянах, Аранах і мястэчку Мерач. Аператыўнае кіраўніцтва ажыццяўляў Галоўны штаб беларускіх партызан на чале з палкоўнікам Успенскім. У падпарадкаванні Галоўнага штаба толькі на Гродзеншчыне знаходзілася 12 атрадаў, у кожным па некалькі дзясяткаў чалавек. Аднак палякі вельмі хутка разграмілі беларускіх эсэраў, што прывяло да крызісу ў іх шэрагах.

У красавіку 1922 года, калі эсэры былі разгромлены, частка баевікоў бегла ў Белавежскую пушчы, дзе ўзнік атрад атаман Чорта. Ён з’яўляўся часткай «Брацтва сялян-беларусаў» і прызнаваў Раду БНР. У маі падраздзяленне разбіта ў сутыкненні з палякамі.

Эсэры распаўсюдзілі сваю дзейнасць на Гарадзенскі, Бельскі і Беластоцкі паветы. Камуністы галоўным чынам актыўнічалі на Палессі, Новагародчыне і Віленшчыне. Першапачаткова, з сярэдзіны 1921 года, у заходнебеларускіх рэгіёнах дзейнічалі ячэйкі Кампартыі Польшчы, а на Віленшчыне — Кампартыі Літвы. У кастрычніку 1923 года была створана КПЗБ, якая і стала адказваць за партызанскі рух у краі:415—416. Да яе прасавецкі лагер прадстаўляў Саюз сялянскай самаабароны (ССА). Яго дыверсійныя групы дзейнічалі на тэрыторыі Віленскага і Ашмянскага паветаў. Меркавана, узброеныя групы таксама мела Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя (БРА), якая адкалолася ад БПС-Р. І БРА, і СКС выступалі за далучэнне да БССР.

У пачатку былі моцныя пазіцыі эсэраўскіх баевікоў. З сярэдзіны 1923 года паўстанцкія групы, якія дзейнічалі пад эгідай БК-Б, увайшлі ў камуністычны рух.

Замежная роля
-------------

Прасавецкай плыні істотнае садзейнічанне аказваў Разведупр, перакідаючы праз мяжу ў Заходнюю Беларусь атрады баевікоў. Меркавалася, што гэтыя сілы стануць ядром масавага ўзброенага руху, які ў перспектыве прывядзе да далучэння рэгіёну да СССР. Паўстанцкія групы фарміраваліся ў БССР і складаліся пераважна з прафесійных чэкістаў. Пасля перасячэння мяжы каманды папаўняліся жыхарамі заходнебеларускіх зямель.

Ключавым саюзнікам эсэраў выступіла Літва, якая прэтэндавала на Віленскі край. Польска-літоўскі канфлікт ствараў рызыку паўторнай успышкі ваенных дзеянняў, у якіх беларускае пытанне магло адыграць важную ролю. У каардынаваных выступленнях нацыянальных груп на тэрыторыі польскай дзяржавы літоўцы бачылі магчымасць вярнуць Вільню. Беларускія эмігранты, аб’яднаныя вакол урада БНР Вацлава Ластоўскага, пачалі супрацоўнічаць з урадам Літвы. Гэта сустрэла падтрымку з боку Германіі. Яна таксама імкнулася аслабіць пазіцыі польскай дзяржавы. Урад Ластоўскага атрымаў ад немцаў на падтрымку сваёй дзейнасці пазыку ў 40 млн марак. Грошы прызначаліся для арганізацыі барацьбы супраць Польшчы. Кіраўніцтвам баявых беларускіх фарміраванняў займалася літоўскае камандаванне.

Супрацьстаянне
--------------

Да 1922 года ў партызанскіх атрадах у Заходняй Беларусі налічвалася каля 5—6 тысяч чалавек. Найбольш буйнымі атрадамі савецкай арыентацыі камандавалі С. Ваўпшасаў, К. Арлоўскі, В. Корж, А. Рабцэвіч, эсэраўскімі – Г. Шыманюк, В. Разумовіч (у гады савецка-літоўскай вайны ўзначальваў Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы). У 1922 годзе баевікі правялі 878 аперацый, у 1923 — 503:418, у 1924—1925 гадах — 280. Яны падпальвалі сядзібы памешчыкаў, маёнткі асаднікаў і чыноўнікаў, ажыццяўлялі напады на паліцэйскія ўчасткі. Польскія ўлады вымушаныя былі ўвесці надзвычайнае становішча ў краі. Паўсюль дзейнічалі ваенна-палявыя суды, праводзіліся карныя экспедыцыі:374. Да 1923 года па палітычных артыкулах, у асноўным за ўдзел у антыпольскім руху, у турмы трапілі 1300 чалавек:415. У выніку дзеянняў партызанскіх атрадаў абстаноўка ў памежных раёнах Польшчы стала вельмі напружанай. У памежныя воласці сцягваліся рэгулярныя часці польскага войска, пераважна кавалерыйскія, а малаэфектыўная памежная паліцыя замянялася байцамі корпуса памежнай аховы. 

Да канца 1925 года намаганні ўладаў і паслабленне падтрымкі партызан мясцовым насельніцтвам прывялі да спынення дзейнасці паўстанцаў. Паражэнне руху было таксама выклікана рашэннем савецкіх уладаў у лютым 1925 года прыпыніць «актыўную разведку», у святле перамоваў паміж Масквой і Варшавай (акрамя таго, пасля 1923 года рэвалюцыйныя хваляванні ў Еўропе пайшлі на спад:419). У новых умовах ЦК КПЗБ вясной прыняў рашэнне аб забароне ўзброеных выступленняў. Затым адбылося расфарміраванне партызанскіх атрадаў. У другой палове 1925 года паўстанцкі рух цалкам згорнуты.

Пасля 1925 года барацьба ў Заходняй Беларусі набыла «рэвалюцыйна-дэмакратычны» характар, які спалучаў нелегальную і легальную дзейнасць. Узніклі першыя легальныя беларускія арганізацыі — Беларуская сялянска-работніцкая грамада, Таварыства беларускай школы і іншыя:419.

Храналогія
----------

Сярод найбольш буйных акцый вылучаюцца:

1922
* 11 чэрвеня: 10 партызан захапілі і спалілі маёнтак «Добрае дрэва» Лунінецкага павета.
* З 15 чэрвеня па 6 жніўня: на тэрыторыі Гарадзенскага і Іліцкага паветаў было праведзена 9 баявых аперацый, падчас якіх паўстанцы разграмілі тры памешчыцкія маёнткі, спалілі палац князя Друцка-Любецкага, узарвалі два паравозы на вузкакалейнай дарозе французскай фірмы і чыгуначны мост, знішчылі на вялікім працягу чыгуначнае палатно на лініі Ліда — Вільня. Пры гэтым у адным з баёў было забіта 10 польскіх уланаў.
* Жнівень: байцамі Ваўпшасава ў сваім маёнтку прылюдна расстраляны польскі памешчык Вішнеўскі. У гэтым жа месяцы партызаны здзейснілі налёт на маёнтак «Шпакоўшчына» Іліцкай воласці памешчыка Бароўскага.
* 14 кастрычніка: партызаны спалілі маёнтак «Струга» Столінскага павета.
* Снежань: разгромлены паліцэйскі ўчастак у с. Ілья.

1923
* 19 мая: 30 партызан разграмілі паліцэйскі ўчастак і ўпраўленне ў с. Чучавічы Лунінецкага павета.
* Май: на шашы Радашковічы — Краснае атрадам Залескага захоплены начальнік радашковіцкага паліцэйскага атрада паручнік Кухарскі з жонкай. Пазней адпушчаны.
* 27 жніўня: у ходзе налёту на с. Целяханы Косаўскага павета забітыя два паліцыянты і войт.
* 29 жніўня: дзесяць паўстанцаў напалі на маёнтак «Моладава» Драгічанскага павета.
* Верасень: байцы Арлоўскага здзейснілі налёт на цягнік на перагоне Буда — Баранавічы.
* 10 снежня: байцы Ваўпшасава напалі г. Давыд-Гарадок, разграміўшы паліцэйскі гарнізон.

1924
* 18 мая: 29 паўстанцаў разграмілі паліцэйскі ўчастак у с. Крывічы Вілейскага павета.
* 2 чэрвеня: 50 баевікоў захапілі маёнтак «Агарэвічы» Круговіцкага гміна.
* 18 ліпеня: байцы Ваўпшасава разграмілі польскі паліцэйскі ўчастак у с. Вішнева, а байцы Яблонскага — у с. Жодзішкі.
* 19 ліпеня: партызанскі атрад Ваўпшасава заняў лесапільны завод англа-французскай канцэсіі ў с. Жэрдэлі. Потым у міжрэччы рэк Іслач і Заходняя Бярэзіна паўстанцы разграмілі паліцэйскі кавэскадрон, у баі забіты начальнік валожынскага гарнізона Лапацінскі.
* 3 жніўня: атрад Ваўпшасава здзейсніў налёт на Стоўбцы. Разгромленыя гарнізон, чыгуначная станцыя, староства, павятовае ўпраўленне паліцыі, гарадскі паліцэйскі ўчастак. З мясцовай турмы вызваленыя члены КПЗБ. Пры гэтым 8 паліцэйскіх было забіта і трое паранена.
* 24 верасня: 17 партызан з атрадаў Арлоўскага і Ваўпшасава, зладзіўшы засаду на ўчастку Парахонск — Лоўча па чыгуначнай лініі Брэст — Лунінец, напалі на цягнік. У выніку яны схапілі ваяводу Палесся Станіслава Даўнаровіча. У гэты ж дзень былі разгромлены маёнтак «Юзэфаў» у Пінскім павеце і маёнтак «Дукшты» Свянцянскага павета.
* У ноч з 2 на 3 кастрычніка: 30 паўстанцаў разграмілі маёнтак і паліцэйскі ўчастак у с. Кажан-Гарадок.
* 14 кастрычніка: баевікі спалілі чыгуначны мост у Нясвіжскім павеце.
* 3 лістапада: 35 партызан Баранавіцкага атрада захапілі цягнік на чыгуначнай лініі Брэст — Баранавічы. Пры гэтым яны забілі аднаго паліцэйскага і паранілі двух афіцэраў.
* 12 лістапада: польскімі ўланамі ў в. Нагорная Часнакоўка схоплена 16 паўстанцаў.

1925
* З сакавіка па май: партызанамі праведзена 59 баявых аперацый.
* Красавік: польскія ўлады правялі масавыя арышты ў Заходняй Беларусі; арыштавана значная колькасць партызан і падпольшчыкаў.
* З чэрвеня па жнівень: паўстанцамі было праведзена 59 баявых аперацый.

Гл. таксама
-----------

* Спіс войн Беларусі

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4  Спецназ ГРУ
2. 1 2 3  Хромченко, Д. Н. Партизанское движение на территории Западной Беларуси в 1920-е гг. / Д. Н. Хромченко // Наука – образованию, производству, экономике : материалы 16-й Международной научно-технической конференции. – Минск : БНТУ, 2018. – Т. 4. – С. 66.
3. 1 2 3 4 5  Слешинский Войцех. Беларуские партизаны на «Крэсах Всходних» // Деды № 10 - 2012. С. 136-161
4. ↑  2012. 01. 024. Грицкевич А. П. Западный фронт РСФСР, 1918-1920: борьба между Россией и Польшей за Белоруссию. - Минск: Харвест, 2010. - 496 с
5. ↑  *Алег Латышонак* Здымак партызанаў атамана „Чорта" (беларуская мова) // *Ніва*. — 1 снежня 2013 г.. — № 48 (3003). — С. 12. — ISSN 0546-1960.
6. ↑  *Аляксей Трубкін* "Dziennik Białostocki" пра партызанаў БНР (беларуская мова) // *Беларускае Радыё Рацыя*. Архівавана з першакрыніцы 7 студзеня 2021.
7. 1 2 3 4 5  *И.И. Ковкель, Э.С. Ярмусик.* История Беларуси с древнейших времён до нашего времени. — Минск: «Аверсэв», 2000. — 592 с.
8. 1 2  Профессор Стрелец – про партизанское движение Западной Белоруссии // СБ. Беларусь сегодня, 6 сентября 2023
9. ↑  *Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик.* История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.. — Минск: «Вышэйшая школа», 2011. — 526 с. — ISBN 978-985-06-1917-4.
10. ↑  История Беларуси в контексте европейской цивилизации : учеб. пособие / С. А. Елизаров [и др.]. – 2-е изд. испр. – Минск : Вышэйшая школа, 2016 – 399 с. ISBN 978-985-06-2704-9.
11. ↑  Мезга, Н. Н. Советско-польские переговоры о договоре о ненападении 1925—1926 гг. и Беларусь // Современная научная мысль : журнал. — 2020. — С. 149—156.
12. ↑  Партизанское движение в Западной Белоруссии (Польша) 1921—1925 гг.

Спасылкі
--------

* Секретная работа на линии огня

| ⛭Польска-беларускія канфлікты XX стагоддзя |
| --- |
| Рэвалюцыя і грамадзянская вайна ў Расіі | ✰ Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года |
| Міжваенная Польшча | Партызанскі рух у Заходняй Беларусі (1921—1925) • Працэс 45-ці • Працэс 31-го • Працэс 72-х • Працэс 75-ці |
| Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР | Скідзельскае паўстанне • Злачынства ў Траццяках • Злачынства ў Малой Бераставіцы • Будоўлеўскі самасуд • Злачынства ў Лерыполі |
| Нямецкая акупацыя | Беларуска-польскі канфлікт у Генеральнай акрузе Беларусь |
| Пасляваенны час | Масавае забойства беларусаў Падляшша (1946) • Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі |