У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Новамаскоўск.
**Новамаскоўск** — горад ва Украіне, цэнтр раёна ў Днепрапятроўскай вобласці. Прыстань на рацэ Самара (прыток ракі Дняпро). Заснаваны ў 1650 годзе. 70 547 жыхароў (2011). Чыгуначны вузел.

Гісторыя
--------

Першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснага Новамаскоўска адносяцца да III тысячагоддзя да н. э. Пры раскопках курганоў ямнай культуры бронзавага стагоддзя археолагі выявілі пахаванне, у якіх знайшлі зброю, крамянёвыя прылады працы, гліняныя ляпныя гаршчкі. У 1932 годзе падчас будаўніцтва жэсцекатальнага завода раскапана і даследавана некалькі курганоў катакомбнай і зрубнай культур (II—I тысячагоддзя да н. э).

### Перыяд Запарожскай Сечы

У 17 стагоддзі ў наваколлях і паблізу сучаснага Новамаскоўска запарожскія казакі заснавалі некалькі хутароў-зімоўнікаў. Ужо ў 1672 годзе у Арлоўскім Куте існаваў Самарскі Пустынна-Мікалаеўскі манастыр.

У 1688 на беразе Самары, згодна з дадаткам да Пераяслаўскіх артыкулаў, для абароны межаў Расійскай імперыі ад татарскіх набегаў пабудавана крэпасць Нова-Багародск. Пры крэпасці было заснавана паселішча пад назвай Старая Самара. Крэпасць праіснавала да 1711 года, калі па ўмовах Пруцкага міру межы былі адсунутыя на поўнач. У 1736 годзе адноўлена пад назвай Самарскага ретраншамента.

Пасля на зямлі паміж Старой Самарай і кляштарам пачалі вяртацца запарожцы. Яны заснавалі тут слабаду Самарчык або Новаселіцу. Значную частку насельніцтва складалі таксама перасяленцы з Старой Самары. У 1744 г. сенацкі указам адноўлена ўлада Коша Запарожскай Сечы і Новаселіца стала цэнтрам Самарскай Паланкі. У першай палове 18 стагоддзя тут было пабудаванае вартаўнічае ўмацаванне для абароны слабады ад татарскіх нападаў.

У пачатку другой паловы 18 стагоддзя ў Новаселіцы пражывала 9227 жыхароў. Развітае было земляробства, а з часам атрымаў шырокае распаўсюджванне і гандаль.

У жніўні 1774 года ў Старой Самары пад кіраўніцтвам Васіля Журбы былі спробы да паўстання ў падтрымку сялянскага паўстання Емяльяна Пугачова.

### Развіццё горада ў 19 стагоддзі

Пасля ліквідацыі Запарожскай Сечы Новаселіца ўвайшла спачатку ў склад Азоўскай губерні. У 1784 годзе ўтворана Кацярынаслаўскае намесніцтва.

Горад Кацярынаслаў І заснавалі ў нізіне, якую часта затапляла падчас паводкі, таму яго перанеслі на высокі правы бераг Дняпра ў масніц, а на яго месцы стварылі павятовы горад Новамаскоўск, цэнтр Новамаскоўскага павета Кацярынаслаўскага намесніцтва. Але па той жа прычыне частых паводак, яго перанеслі ўніз па Самары да Багародзіцкага ретраншамента.

У канцы 18 стагоддзя ў Новамаскоўску фармуецца мясцовае дваранства — былыя казацкія старшыны, талерантныя да ўрада. У 1793 г. палкавы старшына Васіль Сцяпанаў (Чарняўскі) узначаліў дваранства г. Новаселіца.

З 26 верасня 1794 г. па царскага ўказу горад Новаселіца перайменаваны ў Новамаскоўск. Зручнае размяшчэнне горада на рацэ і бліжэйшыя ўрадлівыя землі спрыялі яго росту.

У пачатку 19 стагоддзя Новамаскоўск быў невялікім павятовым горадам, у якім пражывала 7919 жыхароў. Горад меў 1095 драўляных дамоў. Тройчы ў год тут адбываліся кірмашы.

Напярэдадні рэформы 1861 года ў Новамаскоўску пражывала 9786 жыхароў. Асноўную частку эканомікі склаў сельскагаспадарчую вытворчасць. Было некалькі дробных прадпрыемстваў лёгкай прамысловасці.

У 1824 г. адкрыта першая школа. У 1861 г. дзейнічалі раённае, прыходскае, казённае і яўрэйскае вучылішча. У 1885 г. адкрыта чатырохгадовае земскае рамеснае вучылішча. У ім выкладалі кавальскую, слясарную, цяслярскую справу. У вучылішчы прымалі хлопчыкаў 14 гадоў, якія скончылі народную школу.

Паводле перапісу 1897 года колькасць насельніцтва Новамаскоўска складала 12 900 чалавек.

### 20 стагоддзе

У кастрычніку 1905 года ў горадзе адбываліся масавыя беспарадкі і страйкі, у сутыкненнях паліцыі і працоўных загінулі 2 чалавекі. Для іх падаўлення было абвешчана ваеннае становішча і ўведзены сотню казакоў і роту салдатаў.

Напярэдадні Першай сусветнай вайны эканамічнае жыццё горада некалькі ажывілася. Гэтаму спрыяла будаўніцтва двух чыгуначных шляхоў Харкаў—Херсон і галіны Паўлаград.

У ходзе рэвалюцыйных і ваенных падзей 1918—1920 гадоў у Новамаскоўску неаднаразова мянялася ўлада. У снежні 1919 года ў Новамаскоўску канчаткова была ўсталяваная савецкая ўлада. Пасля горад увайшоў у склад УССР. У 1923 г. у склад горада ўвайшлі прыгарад Падол, Перавал, Кушчаўка, Чырвоны Кут.

У 1927 годзе адкрылася рэгулярнае аўтобуснае паведамленне з Днепрапятроўскам.

У 1932 г. пачата будаўніцтва найбуйнейшага ў той час у Савецкім Саюзе жэсцекатальнага завода. 28 сакавіка 1935 г. быў уведзены ў эксплуатацыю лістапракатны стан. Завод вырабляў тонкаліставы метал, дэкаратыўны і ацынкаваны дах, белую жэсць і забяспечваў гэтай прадукцыяй абарончыя заводы. На ім працавала да 6000 рабочых.

У 1937 г. у склад горада ўключаны прыгарады Воранаў Кут і Жыватылеў Кут. У тым жа годзе адкрыта шпалапрапітачны завод.

У пачатку 1941 года ў горадзе пражывала 38 800 жыхароў.

У ходзе Вялікай Айчыннай вайны сілы Савецкай Арміі занялі горад 22 верасня 1943 года.

У 1961 г. сяло Кулябоўка ўвайшло ў склад горада. У тым жа годзе жэсцекатальны завод перайменаваны на Металургічны.

У 1963 г. камуністы паўторна зачынілі Свята-Троіцкі сабор і адкрылі там Гісторыка-краязнаўчы музей.

У 1972 г. адкрыты завод жалезабетонных і электратэхнічных вырабаў. У 1973 адкрыта новая швейная фабрыка. У 1977 адкрыта новая мэблевая фабрыка. У 1981 годзе пабудаваны новы аўтавакзал.

У 1988 г. аднавіў дзейнасць Свята-Троіцкі сабор.

Прамысловасць
-------------

Заводы: трубны, жалезабетонных вырабаў, хлебакамбінат, мэблевая і швейная фабрыка.

Памятныя мясціны
----------------

* Новамаскоўская (Самарска) сінагогаМастацкі музей народнага прыкладнога мастацтва
* Рэшткі манастыра (17 ст).
* Троіцкі сабор
* Сінагога

Зноскі
------

1. ↑  *Державна служба статистики України* Чисельність наявного населення України на 1 січня 2021 року — Київ: Державна служба статистики України.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1899'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107450340'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7603543'></a>
2. 1 2  Материалы для историко-статистического описания Екатеринославской епархии, вып. 1 (руск.)
3. ↑  Памятная книжка Екатеринославской губернии на 1864 год.  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

| Днепрапятроўская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Дніпроўскі
* Крыварожскі
* Кам’янскі
* Нікапальскі
* Новамаскоўскі
* Паўлаградскі
* Сынэльныкаўскі

 | Сцяг Днепрапятроўскай вобласціСцяг Днепрапятроўскай вобласціГерб Днепрапятроўскай вобласціГерб Днепрапятроўскай вобласці |
| Гарады | 
* Апосталавэ
* Вільнагірск
* Вэрхіўцэвэ
* Вэрхнёдніпроўск
* **Дніпро**
* Жоўці Воды
* Зэлэнадольск
* Кам’янскэ
* Крывы Рог
* Марганэць
* Нікапаль
* Новамаскоўск
* Пакроў
* Паўлаград
* Підгароднэ
* Пэршатравэнск
* Пэрэшчэпынэ
* П’ятыхаткы
* Сынэльныкавэ
* Тэрніўка

 |
| Пгт | 
* Абухіўка
* Авіятарскэ
* Аулы
* Бажэдарыўка
* Васылькіўка
* Вышнэвэ
* Гвардзійскэ
* Гірныцкэ
* Губыныха
* Дніпроўскэ
* Дэмурынэ
* Залізнычнэ
* Іларыёнавэ
* Карнаухіўка
* Крынычкы
* Курыліўка
* Лыхіўка
* Магдалыніўка
* Мар’іўка
* Мэжава
* Мэліяратыўнэ
* Мыкалаіўка *(Дніпроўскі раён)*
* Мыкалаіўка *(Крыварожскі раён)*
* Новамыкалаіўка
* Новапакроўка
* Пакроўскэ
* Прасяна
* Пэтрапаўліўка
* Пэтрыкіўка
* Пысьмэннэ
* Радушнэ
* Раздоры
* Сад
* Салонэ
* Сафііўка
* Слабажанскэ
* Слаўгарад
* Тамакіўка
* Хрыстафорыўка
* Царычанка
* Чаплынэ
* Чэрвонагрыгорыўка
* Чэркаскэ
* Чартамлык
* Шырокэ
* Юр’іўка

 |