«**Цыганка**» — балада Тамаша Зана, напісаная ў 1820 годзе і заснаваная на беларускім народным паданні.

Сюжэт
-----

Дзяўчына-сірата плача і сумуе па каханаму Ясю, якога ўланы забралі на вайну. Не дачакаўшчыся вяртання, яна шукае пацехі ў варажбе цыганкі, якая прадракае, што ён абавязкова вернецца. Тым часам уланы вяртаюцца з вайны і нясуць у труне цела забітага Яся, а дзяўчына, не маючы моцы перажыць смерць каханага памірае.

Балада мае патрыятычную ідэю, Аўтар сцвярджае, што смерць хлопца не была дарэмнай, бо ён аддаў жыццё за волю роднага края. Твор завяршае канцоўка: «лепей смерць, чым няволя».

Фальклорны матэрыял
-------------------

Як адзначае Станіслаў Станкевіч, балада з'яўляецца вяршыняй намаганняў паэта ў галіне выкарыстання народага элементу.Тамаш Зан заснаваў змест твора на шырока распаўсюджанай ў Беларусі народнай песні, у якой гаворыцца пра тое, як жонка альбо сястра (радзей каханка) марна сумуе ды чакае вяртання з вайны свайго мілага. Урэшце, доўгачаканы вяртаецца, але нежывы.

Сцэна чараў цыганкі таксама заснаваная на народных таемствах. Цыганка ўбівае яйка ў ваду і паказвае дзяўчыне прывід каханага, які вяртаецца з вайны. Падобны спосаб чараў практыкавалі на Наваградчыне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Цыганка наліе поўную шклянку вады і ўкіне туды два яйкі, і там ёй у вадзе пакажыцца той, каго яна хоча бачыць | "|

### Моўныя асаблівасці

Народнасць балады дасягае найбольшага выяўлення ў стылі і мове, выкарыстоўваючы простыя выразы і звароты, зачэрпнутыя з народнай песні. Пісьменнік і публіцыст Мар'ян Гавалевіч заўважыў, што:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Яна робіць уражанне, нібыта яе, расказаную ці праспяваную пры кудзелі, без усялякіх прэтэнзій на цудоўную форму і друк, наўпрост занатавалі на вячорках з вуснаў вясковай дзяўчыны | "|

Як адзначае Станіслаў Станкевіч, у баладзе шмат такіх параўнанняў, як «малако з крывёй твой твар», «лён, не валасы, у касе», якія ахвотна выкарыстоўвае народная песня. У народным стылі звяртаецца цыганка да дзяўчыны, называючы яе «мая лілея!», «галубка!», «зязюлька!», а таксама сяміскладовы верш балады блізкі да народай песні.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Станкевіч, С.* Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej / Валер Булгакаў. — 1-е выд.. — Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — С. 26. — 211 с. — ISBN 83-60456-21-6.
2. ↑  *Романов Е.* Материалы по этнографии Гродненской губернии / Ред. Е. Романов ; Управление Виленского учебного округа.. — Вильно: Издание Управления Виленского ўчебного округа, 1911. — Т. 1. — С. 102. — 238 с.
3. ↑  *Романов Е.* Сборник памятников народного творчества Северо-Западного края. — Вильно, 1866. — Т. 1. — С. 170.
4. ↑  *Добровольский В.Н.* Смоленский этнографический сборник. — Москва, 1903. — Т. IV. — С. 137, 145.
5. ↑  *Довнар-Запольский М.* Песни пинчуков. — Киев, 1895. — С. 52, 99.
6. ↑  *Булгаковский Д.* Пинчуки. — Этнографический сборник. — 1890. — С. 137, 145.
7. ↑  *Gawalewicz M.* Poeta promienisty. Z Filareckiej twórczości T. Zana // *Kraj*. — 1900. — № 41. — С. 543.

Літаратура
----------

* *Цьвірка, К.* Вечны выгнаннік і пілігрым. Жыццё і творчасць Тамаша Зана. — 1994. — № 2. — С. 17—24.
* Філаматы і філарэты / Укладанне, пераклад польскамоўных твораў, прадмова, біяграфічныя даведкі пра аўтараў і каментарыі К. Цьвіркі,. — Мн. 1998. — С. 197. — 400 с. — (Беларускі кнігазбор).

| ⛭Творы Тамаша Зана |
| --- |
| Паэмы | Табакерка |  |
| Балады | Цыганка ·  Свіцязь-возера |
| Іншае | Аб мэтах і спосабах утрымання прапанаванага Музеума ў Арэнбургу |