**Н**, **н** (назва: **эн**) — літара ўсех славянскіх кірылічных алфавітаў (14-я ў балгарскім, 15-я ў беларускім рускім, 16-я ў сербскім, 17-я ў македонскім і 18-я ва ўкраінскім і русінскім); выкарыстоўваецца таксама ў алфавітах некаторых неславянскіх моў. У стара- і церкоўнаславянскай азбуках называецца «нашь» (ст.-сл.) або «на́шъ» (ц.-сл.). У ранняй кірыліцы з’яўляецца 16-й па чарзе, выглядит как  і мае лічбавае значэнне 50; у глаголіцы па ч чарзе 16-я, выглядит как  і мае лічбавае значэнне 70. Паходжанне кірылічнай літары — вялікая ўстаўная грэчаская літара ню (Ν, ν); глагалічную звычайна ўзводзяць да аднаго з варыянтаў малай курсіўнай формы той жа літары. Да XIV стагоддзя (хоць і не паўсюдна) перакладзіна ў N-падобнай кірылічнай форме літары **Н** некалькі павярнулася супраць гадзіннікавай стрэлкі, і літара атрымала сённяшні выгляд (з якім і ўвайшла ў грамадзянскі шрыфт, стаўшы падобнай да лацінскай **H**); зрэшты, часам у царкоўнаславянскіх выданнях (асабліва ў вязі загалоўкаў) і ў паўднёвых славян (у стандартным рукапісным шрыфце сербаў і чарнагорцаў) стары N-падобны абрыс захоўваецца. Паварот перакладзіны N → Н адбываўся адначасова з пераўтварэннем H → И, таму канфлікту з-за супадзення дзвюх літар ніколі не было; тым часам, у некаторых почырках і нават тыпаграфічных шрыфтах розніца паміж імі амаль незаўважная. Ва ўсім іншым форма літары **Н** была дастаткова ўстойлівай, толькі ў басанчыцы N-падобны стары абрыс «выпрастаўся», атрымаўшы прамыя вуглы замест вострых, і стаў выглядаць падобна на **ґ** з верхнім клювам такой жа велічыні, як і ніжняя рыса ().

Вымова
------

**Н** — застаўка ў кнізе «Три века» 1912 года.
У стараславянскай мове літара **Н** магла вымаўляцца цвёрда і мякка; у апошнім выпадку магла забяспечвацца дужкай зверху або кручком зверху справа (што выглядала падобна на пазнейшую літару **Ҥ**, якая з’яўляецца лігатурай з **Н** і **Г**, якая мае іншы сэнс: не мяккай [нʼ], а гука накшталт англійскага *ng*). Гэта жа ўласцівасць дваякага вымаўлення [н]/[нʼ] захавалася ў большасці славянскіх моў, у тым ліку і ў беларускай; у сербскай жа для мяккага варыянта Вук Караджыч увёў спецыяльны абрыс *Њ*, які пазней увайшоў і ў македонскі алфавіт.

Такім чынам, у беларускай мова літара **н** азначае звонкі насавы (пярэдня-, сярэдня- або задняязычны) гук: цвёрды [н] або мяккі [нʼ]. Мяккае вымаўленне на пісьме адзначаюць наступныя літары **е**, **ё**, **і**, **ю**, **я**, **ь**. Падвойнае **нн** перад такімі галоснымі вымаўляецца як падоўжанае [нʼ] (суседняя мяккасць), як у словах *насен’не*, *пытан’не* і інш.

Ужыванне
--------

Вялікая «Н» — умоўнае абазначэнне ньютана (адзінкі вымярэння сілы ў сістэме СІ).

Маленькая «н» — скарачэнне для прыстаўкі *нана-* (напрыклад: нВ — нанавольт, 10−9 вольта).

Зноскі
------

1. ↑  Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—2017.
2. ↑  Цяпер часам у навуковых і рэкламных мэтах у некаторых славянскіх мовах ужываюць стылізаваныя пад старажытнасць шрыфты з N-падобнай літарай **H** і Н-падобнай літарай **И**, выкарыстанне якіх часам блытае: калі такім шрфтам вылучаны толькі асобныя словы, ці яшчэ літары, то зразумець, што азначае знак **Н**, не заўсёды лёгка, ці ўвогуле немагчыма.

Літаратура
----------

* *Булич С. К.* Н // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Карский Е. Ф.* Славянская кирилловская палеография / отв. ред. акад. В. И. Борковский. — 2-е изд. факсимильное. — Л. М.(факс.): Из-во АН СССР; из-во «Наука» (факс.), 1928, 1979 (факс.). — С. 195. — 494 с. — 2 700 экз.
* Н, н // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—2017.

Спасылкі
--------


| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
| [[Выява:{{{Выява}}}|120px]] |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |