recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ту́пі-гуара́ні** — найбуйнейшая галіна моўнай сям'і тупі. Распаўсюджана ў краінах Паўднёвай Амерыкі. Агульная колькасць носьбітаў — каля 6 млн чалавек.

Паходжанне
----------

Большасць даследчыкаў лічаць, што агульны продак моў тупі-гуарані сфарміраваўся каля 2500 гадоў таму ў басейне ракі Амазонка. Адтуль носьбіты гэтых моў пачалі перасяляцца ў іншыя рэгіёны. Даныя лінгвістаў часткова падцверджаны антраполагамі.

Класіфікацыя
------------

Мовы тупі-гуарані падзяляюцца на 8 груп:

* Гуарані
* Гуараю
* Тупі
* Тэнетэхара
* Каябі
* Кавахіб
* Камаюра
* Аямпі

Спасылкі
--------

* Origin and dispersion of the Tupiguarani
* Tupian Languages (Tupi-Guarani)
**Герб Крупак** — геральдычны знак горада Крупак (Мінская вобласць, Беларусь).

Апісанне
--------

Блакітнае поле іспанскага шчыта перасякае сярэбраны хвалісты пояс, які сімвалізуе раку і падзяляе шчыт на дзве часткі. У верхняй частцы сярэбранае кола вадзянога млына, у ніжняй -- сярэбраная сцябло травы Крупкі дуброўнай з залатымі кветкамі. Герб зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 22 чэрвеня 1999 года пад № 35.

Рака
----

Выказвалася думка пра паходжанне назвы горада ад рэчкі Крупкі (Крупенiцы, Курнееўкі), якая цяпер працякае праз горад і ўпадае ў Бобр, быццам гідронім *Крупка* ў старабеларускай мове меў значэнне *'кароткі, незамярзалы рачны прыток'*, а Крупка была менавіта такой да маштабнай меліярацыі. Аўтары засноўваюць сцвярджэнне на аналогіі, на іх думку, назвы многіх паселішчаў у рэгіёне паходзіць ад гідронімаў, прыкладамі яны даюць вёскі Начу на рацэ Начы, Еленку на Еленцы, Мажаны на Можы, Свiрыдаўку на Свiрыдаўцы, Плісу на Плісе, пасёлак Бобр на Бабры. Аднак, Гістарычны слоўнік беларускай мовы ведае слова *крупка* ў адзіным значэнні *'дробназярністая соль'*. Паходжанне ж тапонімаў трэба разглядаць паасобку і ў гістарычным кантэксце, бо зваротная з'ява -- названне ракі ад паселішча на ёй, была настолькі ж распаўсюджаная.

Вадзяны млын
------------

На думку аўтараў вадзяны млын быў візітнай карткай мястэчка Крупкі на працягу XVII—XIX стагоддзяў. Упершыню ён згадваецца ў тарыфе падымнага падатку Аршанскага павета за 1667 год, згадваецца і пазней -- у 1765, 1812, 1859 гадах. Слоўнік геаграфічны Каралеўства Польскага і іных краёў славянскіх 1880 года выдання паведамляе: *«У мястэчку Крупцы губерні Магілёўскай на Бабры ёсць млыны, на якіх вырабляецца найдалікатнейшая мука пшанічная і пад назвай Крупецкай альбо Крупчаткі развозіцца да найгалоўнейшых гарадоў»*.

Трава-кветка
------------

Травяністая расліна Крупка дуброўная расце па берагах Бабра і Крупеніцы і ў ваколіцах горада. Найменне расліны супадае з імем ракі і горада, што падалося складальнікам герба вартым змяшчэння як "галінкі" на гербе горада.

Зноскі
------

1. 1 2   Архівавана 20 кастрычніка 2022.
2. ↑  ГСБМ. -- Т. 16. -- С. 183.
3. ↑  Bobr // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna (польск.). — Warszawa, 1880. S. 258.

Спасылкі
--------

* Герб города Крупки // «Геральдика Беларуси»  (руск.)
* ГЕРБ ГОРАДА КРУПКІ Архівавана 2 кастрычніка 2018. //

| ⛭Гербы адзінак Мінскай вобласці |
| --- |
| Гарады | 
* Барысаў
* Беразіно
* Валожын
* Вілейка
* Дзяржынск
* Жодзіна
* Заслаўе
* Капыль
* Клецк
* Крупкі
* Лагойск
* Любань
* Маладзечна
* Мар’іна Горка
* Мінск1
* Мядзел
* Нясвіж
* Салігорск
* Слуцк
* Смалявічы
* Старыя Дарогі
* Стоўбцы
* Узда
* Фаніпаль
* Чэрвень

 |  |
| Гарадскія пасёлкі | 
* *Бобр*
* Гарадзея
* Івянец
* Радашковічы
* *Чырвоная Слабада (Вызна)*

 |
| Раёны | 
* Мінскі

 |
| 1 не ўваходзіць у склад вобласці*Курсівам* пазначаны гербы, якія не маюць афіцыйнага статуса ў сучаснай Беларусі |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ганчарова.
**Валянціна Сцяпанаўна Ганчарова** (нар. 9 студзеня 1952, в. Мікулічы, Брагінскі раён) — беларускі народны майстар у галіне мастацкага саломапляцення.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1975 годзе Мазырскі педагагічны інстытут. Працавала майстрам лозапляцення Мазырскай фабрыкі мастацкіх вырабаў, з 1998 года — дырэктар Мазырскага цэнтра рамёстваў. У творчасці арганічна спалучае традыцыі мясцовага народнага мастацтва з уласнымі пошукамі і дасягненнямі.

Узнагароды
----------

Удзельнік, прызёр, лаўрэат рэспубліканскіх выставак, конкурсаў, фестываляў народнай творчасці.

Зноскі
------

1. 1 2  *Я. М. Сахута.* Ганчарова Валянціна Сцяпанаўна // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

Літаратура
----------

* *Я. М. Сахута.* Ганчарова Валянціна Сцяпанаўна // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.
**Генрык Лаўмянскі** (польск.: Łowmiański; 22 жніўня 1898, Даўгуджэй, цяпер Літва — 4 верасня 1984, Познань) — польскі гісторык-медыевіст і славяназнавец.

Вучыўся ва ўніверсітэце Св. Уладзіміра ў Кіеве, м.інш. у вядомага гісторыка Мітрафана Доўнар-Запольскага. У 1919 г. пераехаў у Вільню, у Універсітэт Стэфана Баторыя, з 1934 г. — прафесар. Напісаныя Г. Лаўмянскім у 1920-1930-я працы застаюцца актуальнымі. Гісторыкам была і жонка — Марыя Лаўмянская, разам яны падрыхтавалі да выдання (1939) фундаментальны том «Актаў віленскіх цэхаў», але пачатак 2-й сусветнай вайны пакінуў кнігу ў рукапісе.

У красав. 1945 г. кіраўніцтва Пазнаньскага ўніверсітэта прапанавала Г. Лаўмянскаму ўзначаліць кафедру Усходняй Еўропы, і ў сяр. мая 1945 г. Г. Лаўмянскі пакінуў Вільню. З сабою Лаўмянскі перавёз унікальную бібліятэку, якой карысталіся некалькі пакаленняў студэнтаў. У Познані быў заснаваны асяродак вывучэння ВКЛ, праз нейкі час пачаў выходзіць навуковы альманах «*Lituano-Slavica Posnanensia*», прысвечаны гісторыі ВКЛ. З 1951 г. — дырэктар Інстытуту гісторыі Пазнаньскага ўніверсітэта. Правадзейны член Польскай АН (1952).

Рэдактар 1-га тому Гісторыі Польшчы (1957). Аўтар прац па гісторыі польскага Сярэднявечча, даследванняў па гісторыі Расіі і інш. славянскіх краін. У працы «Праблема ролі нарманаў ва ўзнікненні славянскіх дзяржаў» (1957) Г. Лаўмянскі раскрытыкаваў нарманісцкую тэорыю. Фундаментальная праца Г. Лаўмянскага «Старажытнейшая гісторыя Польшчы» (1963) адзначаная ў 1964 г. Дзяржаўнай прэміяй.

Загінуў, у Г. Лаўмянскага быў зусім слабы зрок, трапіўшы пад трамвай.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дзярновіч А. Спадчына прафэсара Лаўмяньскага // Наша Ніва on-line: Культура. 2006, жн. 18, 0:23 — Эл.рэсурс nashaniva.by
* БСЭ.
**Гарадоцкая кераміка** — ганчарныя вырабы з г. Гарадок. Промысел вядомы здаўна, найбольш развіцця дасягнуў у канцы XIX — першай палове XX ст. Выраблялі чырванагліняны гартаваны, тэракотавы і глазураваны посуд гаспадарчага прызначэння (гаршкі, збанкі, гладышы, вазоны, міскі, старажытныя амфарападобныя пасудзіны з 2 ручкамі — карчагі) простых выразных форм. Промысел існаваў да 1980-х гг. У наш час адроджаны майстрамі мясц. Дома рамёстваў і фальклору.

Літаратура
----------

* *Я. М. Сахута.* Гарадоцкая кераміка // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.
**SMAR-100BPM** — мадэрнізаваны варыянт беларускага аўтамата серыі VSK-100 пад патрон 7,62-мм з кампаноўкай «Бул-пап». Распрацаваны вытворча-тэхнічным кластарам «Вусце».

Прыцэльная далёкасць SMAR-100BPM складае 500 метраў, эфектыўная далёкасць стральбы — да 400 метраў. У залежнасці ад перавагі стрэлка крама можа выкарыстоўвацца на 30 або 40 патронаў. Аўтамат абсталяваны прыборам беспламеннай і малашумнай стральбы новага тыпу, у зброі палепшана кучнасць і дакладнасць бою. Вага SMAR-100BPM складае 4,3 кілаграма.

Мадэрнізацыя VSK-100 дазволіла павысіць яго тактыка-тэхнічныя характарыстыкі. Змены, унесеныя ў лінейныя параметры цаўя і верхняй накладкі, нязначна павялічылі яго даўжыню. Таксама палепшылі цэнтроўку аўтамата. Пры гэтым вага зброі не павялічылася і ў стралка захавалася магчымасць весці прыцэльную стральбу, трымаючы аўтамат адной рукой. У той жа час з’явілася магчымасць усталёўваць на зброю рознага тыпу сошкі. Стала зручней ажыццяўляць замену магазіна дзякуючы вынасу вонкі цягі спускавога механізму і пакарочвання рычага змены магазіна. За кошт гэтага ўдвая скарочаны час яго замены. Паднятая лінія прыцэльвання дазволіла скараціць час дакладнага навядзення зброі на мэту. Павялічаная вышыня верхняй накладкі абважвання дазваляе ўсталяваць новыя механічныя прыцэльныя прыстасаванні, здольныя працаваць асобна або сумесна з аптычнымі або каліматарнымі прыцэламі. У сваю чаргу адсутнасць прыклада забяспечыла эфектыўнае прымяненне аўтамата ў памяшканнях, у тэхніцы або выкананні задач ва ўмовах шчыльнай забудовы населенага пункта.

Гл. таксама
-----------

* VSK-100BP

Зноскі
------

1. ↑  Белорусский bullpup-автомат испытали в войсках
2. ↑  Госкомвоенпром презентовал автомат SMAR-100BPM с компоновкой "булл-пап" Архівавана 23 снежня 2021.
3. ↑  В войсках завершились исследовательские испытания отечественного стрелкового оружия
Неабходны кампанент сплайсасомы U2AF звязаны з кароткім поліпірымідзінавым фрагментам РНК.
**Поліпірымідзінавы** **тракт** - гэта вобласць прэ-матрычнай РНК (мРНК), якая спрыяе зборцы сплайсасомы, бялковага комплексу, які спецыялізуецца на ажыццяўленні РНК сплайсінгу у працэсе посттранскрыпцыйнай мадыфікацыі. Вобласць багатая пірымідынавымі нуклеатыдамі, асабліва урацылам, і звычайна мае даўжыню 15-20 пар асноў, размешчаных прыкладна за 5-40 пар асноў перад 3'-канцом інтрона, што выразаецца падчас сплайсінгу.

Шэраг бялковых фактараў звязваецца з поліпірымідзінавым трактам або асацыюецца з ім, у тым ліку сплайсасомны кампанент U2AF і *поліпірымідзінавы* *тракт-звязваючы бялок* (PTB), які мае рэгуляторную ролю ў альтэрнатыўным сплайсінгу. Асноўная функцыя PTB заключаецца ў глушэнні экзонаў, у выніку чаго асобная вобласць экзона, звычайна прысутная ў складзе спелай мРНК, замест гэтага выразаецца, што прыводзіць да экспрэсіі другой ізаформы бялку, які кадуе мРНК. Паколькі PTB паўсюдна экспрэсіруецца ў многіх вышэйшых эўкарыёт, лічыцца, што ён падаўляе ўключэнне «слабых» экзонаў з дрэнна выяўленымі месцамі сплайсінгу. Звязвання PTB недастаткова для падаўлення "надзейных" экзонаў.

Падаўленне або адбор экзонаў мае вырашальнае значэнне для правільнай экспрэсіі тканкаспецыфічных ізаформ. Напрыклад, гладкая мускулатура і шкілетная мускулатура экспрэсуюць альтэрнатыўныя ізаформы, якія адрозніваюцца ўзаемавыключальным выбарам экзонаў у альфа-трапаміязіне.

Спасылкі
--------

1. ↑  Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J. (2004). *Molecular Cell Biology.* WH Freeman: New York, NY. 5th ed.
2. ↑  Wagner EJ, Garcia-Blanco MA. (2001). Polypyrimidine tract binding protein antagonizes exon definition. *Mol Cell Biol* 21(10):3281-3288.
3. ↑  Gooding C, Roberts GC, Smith CW. (1998). Role of an inhibitory pyrimidine element and polypyrimidine tract binding protein in repression of a regulated alpha-tropomyosin exon. *RNA* 4:85-100.
4. ↑  Gooding C, Roberts GC, Moreau G, Nadal-Ginard B, Smith CW. (1994). Smooth muscle-specific switching of alpha-tropomyosin mutually exclusive exon selection by specific inhibition of the strong default exon. *EMBO J* 13(16):3861-72.
**Віктар Іванавіч Арцем'еў** (нар. 21 сакавіка 1927, в. Радзішына, Шклоўскі раён) - беларускі пісьменнік, журналіст, краязнавец.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 21 сакавіка 1927 года на хутары Чарэйцаў Круг. в. Радзішына Шклоўскага раёна ў вялікай сям'і сялян-сераднякоў. Скончыў Радзішанскую пачатковую школу, а ў 1941 годзе сямігодку. У час Вялікай Айчыннай вайны давялося пабываць у перасыльным канцлагеры ў Оршы, потым на пасяленні ў Круглянскім раёне. У 1944 годзе, пасля вяртання з выгнання, В. І. Арцем'еў прайшоў гадавую школу калгасніка-ўдарніка, а затым паступіў і ў 1948 г. скончыў Магілёўскае культасветвучылішча.

Працягнуў сваю адукацыю спачатку ў вячэрнім універсітэце марксізму-ленінізму пры Мінскім гаркаме КПБ (1950 г.), а затым завочна ў Мінскім педінстытуце імя М. Горкага, дзе атрымаў спецыяльнасць бібліятэкар-бібліёграф. Працаваў у Парычах загадчыкам раённай бібліятэкі і літсупрацоўнікам раённай газеты «Ленінская перамога». Быў інспектарам па бібліятэках ва ўпраўленні культуры Магілёўскага аблвыканкама, загадчыкам Чэрыкаўскага раённага аддзела культуры, загадчыкам метадычнага аддзела Магілёўскай абласной бібліятэкі імя У. І. Леніна, выкладчыкам Магілёўскага бібліятэчнага тэхнікума імя А. С. Пушкіна і па сумяшчальніцтве – карэспандэнтам-арганізатарам бюро прапаганды мастацкай літаратуры Саюза пісьменнікаў БССР. 

Член Саюза пісьменнікаў Беларусі.

Жыве ў Магілёве.

Творчасць
---------

У якасці пазаштатнага карэспандэнта публікаваў свае артыкулы ў мясцовых і рэспубліканскіх перыядычных выданнях. З 1948 года як няштатны карэспандэнт выдаецца ў мясцовых і рэспубліканскіх перыядычных выданнях. Выступае ў перыядычных выданнях на тэмы захавання гістарычных помнікаў, у абарону прыроды. 

Аўтар амаль двух дзясяткаў кніг. Бібліёграф паэта Аляксея Пысіна, вядомы беларускі краязнаўца, крытык і публіцыст. 

Займаецца траўніцтвам.

Узнагароды
----------

Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Якуба Вусікава Магілёўскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі.

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Сайт Шкловской БС **(нявызн.)**. *lib-shklov.mogilev.by*. Праверана 2 студзеня 2024.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гараднякоў.
**Валерый Мікалаевіч Гараднякоў** (10 лістапада 1941, с. Грачоўка, Арэнбургская вобласць, Расія — 11 лютага 2004) — беларускі мастак тэатра.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1969 годзе школу-студыю імя У. І. Неміровіча-Данчанкі пры Маскоўскім мастацкім акадэмічным тэатры. У 1968—1984 гадах мастак Магілёўскага абласнога драматычнага тэатра.

Творчасць
---------

Сярод аформленых спектакляў: «Трывога» А. Петрашкевіча (1974), «Мядовы месяц» К. Губарэвіча (1975), «Наследны прынц» М. Матукоўскага (1976), «Верачка» А. Макаёнка (1979), «Дарослая дачка маладога чалавека» В. Слаўкіна (1980), «Карусель» паводле М. Зошчанкі (1982), «Гандлярка і паэт» паводле І. Шамякіна (1983), «Жаніцьба Бальзамінава[ru]» (1984), «Шалёныя грошы[ru]» А. Астроўскага (1998), «Кім» А. Дударава (2001), «Трамвай „Жаданне"» Т. Уільямса (2003) і інш.

Зноскі
------

1. 1 2  Гараднякоў Валерый Мікалаевіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

Літаратура
----------

* Гараднякоў Валерый Мікалаевіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.
**Бібліятэка ўніверсітэта Осла**  (нарв.: Universitetsbiblioteket i Oslo, UBO) — галоўная навуковая бібліятэка ў структуры універсітэта Осла.

Гісторыя
--------

Бібліятэка была заснавана разам з універсітэтам у 1811 годзе. Першым дырэктарам бібліятэкі быў Георг Свердруп. Доўгі час выконвала ролю нацыянальнай бібліятэкі. Размешчана ў старым кампусе ўніверсітэта.

У 1913 годзе было завершана будаўніцтва бібліятэчнага корпуса *Henrik Ibsens gate*. З 1876 да 1922 года дырэктарам бібліятэкі быў Аксель Дролсум.

У 1989 годзе была заснавана нацыянальная бібліятэка, якая толькі ў 1998 годзе ўзяла на сябе традыцыйныя функцыі нацыянальнай бібліятэкі. У тым жа годзе ўніверсітэцкая бібліятэка пераехала ў новае памяшканне — Дом Георга Сведрупа, размешчаны ў новым кампусе.

Структурныя падраздзяленні
--------------------------

* Бібліятэка медыцыны і навук пра здароўе
* Бібліятэка гуманітарных і грамадскіх навук
* Бібліятэка права
* Бібліятэка матэматыкі і прыродазнаўчых навук

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бібліятэка ўніверсітэта Осла
* Афіцыйны сайт
Крыжовая гара
**Грабарка** (польск.: Grabarka) — святое месца праваслаўных жыхароў Падляшша.

Паводле традыцыі, у гэтым месцы ў 1710 схаваліся жыхары наваколляў падчас эпідэміі халеры ці чумы. Яны выкарыстоўвалі ваду з мясцовай крыніцы, якая адрознівалася вельмі чыстай вадою. Людзі зберагліся ад хваробы, а гэта месца стала шанавацца з тых часоў як цудадзейнае. На пагорку была пастаўлена драўляная ўніяцкая царква, якая стала філіяй уніяцкай парафіі ў Сямятычах. Пасля ліквідацыі ўніяцтва яе змяніла драўляная праваслаўная царква, перанесеная ў 1898 з Мельніка.

Гара стала месцам пілігрымак на свята Спаса, або Перамянення Гасподняга (з 18 на 19 жніўня), у час якіх пілігрымы дастаўляюць драўляныя пакутныя крыжы і ўсталёўваюць іх на схіле гары.

Мураваная царква Перамянення Гасподняга паўстала на месцы папярэдняй, драўлянай, якая была падпалена і згарэла ўначы на 13.7.1990. Яе мураваную копію абшалявалі дрэвам. Навокал яе тысячы пакутных крыжоў, у асноўным драўляных. На ўсход ад царквы знаходзяцца праваслаўныя могілкі. У 1947 з'явіўся тут жаночы праваслаўны кляштар св. Марты і Марыі, пры ім знаходзяцца капліца, плябанія і дом пілігрыма. Ля падножжа гары б'е крынічка, што шануецца як цудадзейная, накрытая каплічкай, якая абапіраецца на 6 слупоў і ўвенчаная цыбулепадобным купалам.

Ва ўрачыстасцях, якія адбыліся 18-19 жніўня 2015 года, прымаў удзел новаабраны прэзідэнт Польшчы Анджэй Дуда.

Зноскі
------

1. ↑  Драўляныя цэрквы Беласточчыны / Уклад.: Ева і Андрэй Кечынскія. — Беласток-Белавежа: Беларускі Саюз у Польшчы, 1999.
2. ↑

Літаратура
----------

* Podlasie: przewodnik / Tadeusz Glinka; et al. — Warszawa, 2000. ISBN 83-7200-591-5
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гурт (значэнні).
**Гурт** (ням.: Gurt — літаральна «*пояс*», «*папруга*») — бакавая паверхня (рабро) манеты, абмежаваная плоскасцямі аверса і рэверса. 3 другой паловы XVI стагоддзя на гуртах некатовых заходнееўрапейскіх манет змяшчалі легенды (надпісы), з канца XVII стагоддзя рабілі карбоўку (геаметрычны або раслінны арнамент) з мэтаю ўскладніць падробку і псаванне манет. Пазней спецыяльная апрацоўка гурта стала ўсеагульнай.

Зноскі
------

1. ↑  Гурт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Літаратура
----------

* Гурт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Армія вызвалення Руанды** (фр.: Armée pour la Libération du Rwanda, ALiR) — руандыйская паўстанцкая групоўка. У асноўным складалася з членаў Інтэрахамвэ і экс-вайскоўцаў Узброеных Сіл Руанды, якія ўдзельнічалі ў генацыдзе супраць тутсі. У гады Другой кангалезскай вайны фракцыя базавалася ва ўсходніх раёнах Дэмакратычнай Рэспублікі Конга ўздоўж мяжы з Руандай, вядучы барацьбу з руандыйскай і ўгандыйскай арміямі.

У 2000 годзе групоўка разам з рухам супраціўлення хуту ўвайшла ў склад Дэмакратычных сіл вызвалення Руанды.

Спасылкі
--------

* Army for the Liberation of Rwanda (ALIR)
* Army for the Liberation of RwandaАрхівавана 9 сакавіка 2021.
**Капітолій** (лац.: Capitolinus) — адзін з сямі пагоркаў, на якіх паўстаў Старажытны Рым. Мае дзве вяршыні — Капітоль (вышыня 46 м) і Цытадэль (*Arx*; вышыня 49,2 м), паміж імі месціцца западзіна Асылум (*Asylum*; вышыня 36,5 м). Капітолій, найменшы з усіх пагоркаў Рыму, узвышаецца каля паўднёвага берагу Тыбра, на паўночны захад ад Палаціна, над размешчаным у доле Форумам. Палітычны і культурны цэнтр Старажытнага Рыму. На Капітоліі завяршаліся трыўмфальныя шэсці рымскага войска. У пачатку Сярэднявечча антычныя пабудовы былі разбураныя. У гонар рымскага Капітолія названы будынак Кангрэсу ЗША ў Вашынгтоне.

Гісторыя
--------

Капіталійскі палац і музеі (арх. Мікеланджэла Буанароці).
Паводле падання ў час этрускаў зваўся Сатурнійскім або Тарпейскім пагоркам, стромкі схіл адной з яго вяршыняў — Тарпейскай скалы, служыў месцам пакаранняў. У рэспубліканскі час на тым месцы быў пабудаваны храм Юноны Дарадчыцы. Новую назву атрымаў ад перанесенага з Квірынала свяцілішча сабінаў, якое звалася Капітоліям, каля яго адбываліся паседжанні сената і народныя сходы. Доўгі час захоўваўся і стары Капітолій (*Capitolium vetus*), які знаходзіўся на Квірынале.

Гл. таксама
-----------

* Рымскія пагоркі
* Тарпейская скала
* Капіталійскі храм
* Капіталійскія музеі
* Статуя Марка Аўрэлія
* Капітолій, Вашынгтон
* Forum Holitorium

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капітолій

| 7 рымскіх узгоркаў |
| --- |
| 
Авенцін  ·  Вімінал  ·  Капітолій  ·  Квірынал  ·  Палацін  ·  Цэлій  ·  Эсквілін

---

Ватыканскі ўзгорак  ·  Пінцый  ·  Янікул
 |
**Джон Мак-Карці** (4 верасня 1927 - 24 кастрычніка 2011) - амерыканскі кагнітыўны навуковец і інфарматык, адзін з заснавальнікаў дысцыпліны штучнага інтэлекту і ўласна тэрміну «штучны інтэлект». Мак-Карці з'яўляецца стваральнікам сямейства моў праграмавання Lisp, удзельнічаў у стварэнні мовы ALGOL, вынайшаў зборку смецця (англ. *garbage collection*) і папулярызаваў падзел вылічальнага часу (англ. *time-sharing*).

Мак-Карці атрымаў мноства ўзнагарод, сярод іх Прэмія Цьюрынга ў 1971 годзе за ўклад у галіне штучнага інтэлекту, Нацыянальны навуковы медаль ЗША і Прэмія Кіёта.





1. ↑  John McCarthy – A.M. Turing Award Laureate (англ.). *amturing.acm.org*.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Маўнт-Вернан (значэнні).
Дом-музей Джорджа Вашынгтона
**Ма́ўнт-Ве́рнан** (англ.: Mount Vernon) — плантацыя Джорджа Вашынгтона каля горада Александрыя ў акрузе Фэрфакс (штат Вірджынія) на беразе ракі Патомак, у 24 км да поўдня ад сталіцы ЗША. З 1960 года мае статус Нацыянальнага гістарычнага помніка.

Памесце названа старэйшым братам палітыка ў гонар брытанскага адмірала Вернана. Джордж Вашынгтон, атрымаў у спадчыну плантацыю ў 1751 годзе, пабудаваў двухпавярховы драўляны сядзібны дом (1757) і шэраг іншых збудаванняў (уключаючы бровар). Ён увесь час жыў у Маўнт-Вернане ў прамежках паміж выкананнем дзяржаўных абавязкаў, да самай смерці ў 1799 годзе. У памесце захаваліся мэбля першага прэзідэнта ЗША і яго асабістыя рэчы. Тут жа ён пахаваны разам з жонкай Мартай.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт дому-музея Дж. Вашынгтона  (англ.)
* 3D інтэрактыўная мадэль Маўнт-Вернана
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Маўнт-Вернан**
**Невадскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Nevada State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова, якая месціцца ў горадзе Хендэрсан у штаце Невада, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Універсітэт быў адкрыты 3 верасня 2002 года як Невадскі дзяржаўны каледж. Яго галоўны кампус размешчаны на тэрыторыі плошчай 206 га ў паўднёвых перадгор'ях Хендэрсана. У сакавіку 2023 года заканадаўчы сход штата Невада прыняў закон аб змене назвы вучэльні з Невадскага дзяржаўнага каледжа на Невадскі дзяржаўны ўніверсітэт. Закон ўступіў ў сілу 1 ліпеня 2023 года.

Структура
---------

* Школа адукацыі
* Школа медсястрынства
* Школа вольных мастацтваў, навук і бізнесу

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Невада

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мейсан.

Дама **Сандра Прунела Мейсан** (англ.: Sandra Prunella Mason; нар. 17 студзеня 1949, Сент-Філіп) — барбадаскі грамадскі і палітычны дзеяч, Генерал-губернатар Барбадаса (2018—2021). Прэзідэнт Барбадаса з 30 лістапада 2021 года.

Сандра Мейсан з’яўлялася практыкуючым адвакатам, выконвала функцыі суддзі высокага суда ў Сент-Люсіі і суддзі апеляцыйнага суда ў Барбадасе. Яна стала першай жанчынай, дапушчанай да гэтай пасады на Барбадасе. Таксама займала пасаду старшыні камісіі Карыкам па ацэнцы рэгіянальнай інтэграцыі, была першым магістратам, прызначаным паслом Барбадаса, і першай жанчынай, якая працавала ў апеляцыйным судзе краіны. Была прызначаная ў склад Арбітражнага Суда Сакратарыята Садружнасці і некаторы час выконвала абавязкі генерал-губернатара Барбадаса.

Зноскі
------
**Тарпа́н** (*Equus ferus ferus*) — дзікі конь.

Апісанне
--------

Адрозніваюць 2 падвіды: тарпан стэпавы і тарпан лясны. Вышыня ў карку тарпана стэпавага да 137 см, тарпан лясны драбнейшы. Склад цела дужы, масць шэрая. Уздоўж спіны чорная паласа, грыва і хвост чорныя.

Паходжанне
----------

Тарпаны доўгі час разглядаліся або як прамыя нашчадкі дзікіх каней плейстацэнавай эпохі ў Еўропе або як непасрэдныя продкі сучасных свойскіх коней. Даследаванне генетыкаў, апублікаванае ў 2021 г. выявіла, што тарпаны з'яўляліся вынікам змяшэння еўрапейскіх дзікіх коней са свойскімі коньмі Ямнай культуры.

Гісторыя
--------

Польскія конікі
Тарпанападобныя коні ў Налібоцкім заказніку, Беларусь
Былі пашыраны ў Еўропе і заходнім Казахстане. Тарпан стэпавы вынішчаны ў XVIII—XIX ст. Тарпан лясны — на пачатку XIX ст. У 1930-х г. у Германіі і Польшчы працавалі над узнаўленнем тарпана ляснога. Пасля вайны тарпанападобныя коні трапілі ў Германію, затым вярнуліся ў Польшчу. У 1962 і 1968 з Польшчы на Беларусь завезена 5 асобін у Белавежскую пушчу. З'явіліся папуляцыі ў Нідэрландах, Румыніі, Латвіі. Дзікіх коней з Нідэрландаў у 2019 годзе завезлі ў Налібоцкую пушчу, дзе атрымаўся статак у 151 галаву, які затым павялічыўся.

Зноскі
------

1. ↑  Librado, P. Khan, N. Fages, A. et al. The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes. Nature 598, 634–640 (2021)
2. ↑  greenbelarus.info

Літаратура
----------

* *Самусенка Э.* Тарпан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**4-я Клічаўская партызанская брыгада** — партызанская брыгада, створаная ў лістападзе 1942 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Клічаўскага, Быхаўскага, Кіраўскага і Бялыніцкага раёнаў. У маі 1943 года брыгада была расфарміравана.

Склад
-----

Брыгада была створана ў складзе 620-га, 760-га, 61-га, 25-га атрадаў. Пасля расфарміравання брыгады, 760-ы атрад быў перададзены 6-й Маглёўскай партызанскай брыгадзе, атрады 620-ы, 25-ы, 61-ы былі вызначаны як асобна дзейныя.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* М. С. Міхалап.

### Камісары

* Міхайлаў;
* А. А. Хачатран.

### Начальнікі штаба

* І. Б. Рутман;
* В. П. Дрожнікаў.

### Гісторыя

Партызаны зрывалі нямецкія перавозкі на чыгуначных участках Магілёў — Рагачоў, Магілёў — Шклоў, Магілёў — Асіповічы. 10 студзеня — 20 сакавіка 1943 года ўдзельнічалі ў знішчэнні нямецкіх гарнізонаў у Клічаве, вёсках Суша Клічаўскага, Дручаны Бялыніцкага раёнаў (Бялыніцкія аперацыі). У маі 1943 года вялі баі з карнікамі.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Гістагенез** (ад стар.-грэч.: ἱστός — тканка + γένεσις — адукацыя, развіццё) — развіццё тканак, сукупнасць заканамерных працэсаў, якія забяспечваюць ўзнікненне, існаванне і аднаўленне тканак жывёл арганізмаў з іх спецыфічнымі ў розных органах уласцівасцямі. Вывучэнне гістагенезу розных тканак і яго заканамернасцяў — адна з задач гісталогіі. Тэрмінам *гістагенез* прынята пазначаць развіццё тканак у антагенезе. Аднак заканамернасці гістагенезу не могуць разглядацца ў адрыве ад эвалюцыйнага развіцця тканак (філагістагенеза). У аснове гістагенезу ляжыць клеткавая дыферэнцоўка, якая пачынаецца з самых ранніх стадый эмбрыягенезу — развіццё нарастальных морфа-функцыянальных адрозненняў паміж спецыялізаванымі клеткамі. Размнажэнне клетак, іх узаемаперасоўванні і іншыя працэсы прыводзяць да фарміравання эмбрыянальных зародкаў, якія ўяўляюць сабой групы клетак, заканамерна размешчаныя ў целе зародка. У выніку тканкавага дыферэнцыявання эмбрыянальных зародкаў узнікае разнастайнасць тканак розных органаў цела. У постзародкавым перыядзе працэсы гістагенезу падзяляюць на 3 асноўных тыпы: у тканках, клеткі якіх не размнажаюцца (напрыклад, нервовая тканка); у тканках, размнажэнне клетак якіх звязана перш за ўсё з ростам органа (напрыклад, парэнхіма стрававальных залоз, нырак), у тканках, якія характарызуюцца пастаянным абнаўленнем клетак (напрыклад, крывятворная тканка, многія покрыўныя эпітэліі).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 191548132 |
***Eligma narcissus*** — від матылькоў з сямейства {{bt-bellat||Nolidae}}.

Апісанне
--------

 Вусень
Лоб і базальныя членікі вусікаў звычайна з пучкамі лускі. Вочы голыя, вачэй няма. Пярэднія крылы з добра развітым малюнкам з палос і перавязяў і з трыма вельмі характэрнымі пучкамі выступаючых лускавінак.

Арэал
-----

Арэал віду ахоплівае Паўночны, Цэнтральны і Усходні Кітай, некаторыя раёны Карэі і Японіі. Таксама сустракаецца ў Паўднёвым Кітаі, Тайвані, Індыі і іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі.

Біялогія
--------

Матылі актыўныя ноччу. У Палеарктычнай вобласці арэалу віду ў год развіваецца 2 пакаленні матылькоў. Кукалка ўпадае ў спячку. Вусень харчуецца на такіх дрэвах як: {{bt-bellat||*Ailanthus}}*, {{bt-bellat||Toona}}, {{bt-bellat||Canarium}}, {{bt-bellat||*Prunus persica*}}, {{bt-bellat||*Amygdalus persica}}*. Акукліваюцца вусені ў моцным, нібы з зробленым з пергаменту, кокане.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
*

Спасылкі
--------

* Eligma narcissus (Cramer, 1775), Nolidae, Eligminae Архівавана 19 липня 2018. .


1. ↑  hkmoths.com **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 квітня 2012. Праверана 16 липня 2018.
2. ↑  Eligma narcissus (Cramer) **(нявызн.)**.  ICAR-National Bureau of Agricultural Insect Resources. Архівавана з першакрыніцы 17 серпня 2016. Праверана 23 липня 2016.
3. ↑  hkmoths.com **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 квітня 2012. Праверана 16 липня 2018.
4. ↑  Eligma narcissus (Cramer) **(нявызн.)**.  ICAR-National Bureau of Agricultural Insect Resources. Архівавана з першакрыніцы 17 серпня 2016. Праверана 23 липня 2016.
5. ↑  Dai, LS; Zhu, BJ; Zhao, Y; Zhang, CF; Liu, CL (2016). "Comparative Mitochondrial Genome Analysis of Eligma narcissus and other Lepidopteran Insects Reveals Conserved Mitochondrial Genome Organization and Phylogenetic Relationships". *Sci Rep*. **6**: 26387. doi:10.1038/srep26387. PMC 4879558. PMID 27222440.
Раз’яднальнік РНДЗ-1-110 на падстанцыі
**Раз’ядна́льнік** — электратэхнічнае прыстасаванне для раз’яднання і пераключэння асобных участкаў электрычных ланцугоў пры адсутнасці ў іх току. Робіцца ў выглядзе рухомага і нерухомага кантактаў, замацаваных на ізалятарах. Стварае бачны разрыў электрычнага ланцуга і выкарыстоўваецца ў размеркавальных устройствах і на ЛЭП для стварэння бяспекі прафілактычных і рамонтных работ на адключаных участках.

Вобласць прымянення
-------------------

Раз'яднальнікі высокага і звышвысокага напружання звычайна знаходзяцца ў адкрытых размеркавальных прыстасаванняў і часта прыводзяцца ў дзеянне электрычнымі рухавікамі. Такія раз'яднальнік даступныя ў розных варыянтах, напрыклад, рычажныя, паваротныя, пантографныя або іншыя.

Працэс уключэння або размыканне раз'яднальніка адбываецца пры адсутнасці нагрузкі на лініі, або калі ток мінімальны.

Аднак праз ёмістыя рэактыўныя токі ўчастка лініі, пры ўключэнні паміж кантактамі можа ўзнікнуць слабая дуга.

Пры працы размеркавальнага прыстасавання ў дыяпазоне высокага напружання гэтая дуга прыводзіць да ўзнікнення моцнага шуму і высокачастотных перашкод.

У сетцы сярэдняга напружання раз'яднальнікі таксама можна знайсці на апорах як мачтавыя (полюсныя) раз'яднальнікі, якія ўключаюцца ўручную з зямлі пры дапамозе механічнай сувязі. Для прадухілення несанкцыянаванага пераключэння, такія пераключальнікі абараняюць навясным замком.

Літаратура
----------

* Раз'яднальнік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Раз’яднальнік
Бутэлька соевага малака
**Соевае малако** — вадкасць расліннага паходжання, якая вырабляецца з соевых бабоў. Вонкава падобнае да малака. Радзіма соевага малака — Усходняя Азія. Як і іншыя віды расліннага малака (рысавае, аўсянае, міндальнае), соевае малако выкарыстоўваецца ў кулінарыі. З соевага малака вырабляюцца тофу, соевы ёгурт і іншыя напоі (напрыклад, малочныя кактэйлі).

Для вытворчасці соевага малака пюрыруюцца папярэдне замочаныя на некалькі гадзін соевыя бабы. Атрыманая маса варыцца, фільтруецца і астуджваецца.

У прамысловай вытворчасці соевага малака размочаныя соевыя бабы пюрыруюцца ў вадзе, у якой былі замочаныя, затым маса адціскаецца, а вадкасць награваецца на працягу кароткага часу да тэмпературы 135—150 °C.

У хатніх умовах соевае малако можа быць прыгатавана за 15—20 хвілін з замочаных ці сухіх соевых бабоў.

Соевае малако змяшчае соевы бялок (каля 3 %), а таксама мікраэлементы. Многія гатункі дадаткова ўзбагачаны кальцыем і вітамінам B12, якія змяшчаюцца і ў каровіным малацэ. Соевае малако лёгка засвойваецца арганізмам.
**Капу́сная бяля́нка**, **капу́сніца** (*Pieris brassicae*) — матыль з сямейства бялянак.

Апісанне
--------

Крылы шырокія, белыя, пярэднія крылы з чорнымі вугалкамі. Размах крылаў да 6 см. Даўжыня пярэдняга крыла 25-33 мм.

* Pieris brassicae ♂*Pieris brassicae* ♂
* Pieris brassicae ♂  △*Pieris brassicae* ♂ △
* Pieris brassicae ♀*Pieris brassicae* ♀
* Pieris brassicae  ♀ △*Pieris brassicae* ♀ △

Выражаны палавы дымарфізм. У самак ёсць 2 чорныя плямы на кожным пярэднім крыле і булавападобная пляма — на заднім. У самцоў па адной чорнай пляме толькі на кожным з задніх крылаў. Акрамя таго, полавыя адрозненні добра бачныя на сподзе, які ў самак жаўтаваты (асабліва яркі жоўты колер у матылёў другога пакалення).

Дае дзве генерацыі, якія адраджаюцца ў сярэдзіне лета. Маладыя вусені жаўтаватыя, дарослыя жоўта-зялёныя.
На целе вусеняў ёсць залозы, выдзяленні якіх небяспечныя, могуць раздражняць скуру чалавека.

Пашырэнне
---------

Арэал вельмі шырокі: Паўночная Афрыка, Еўропа, умераны пояс Азіі на ўсход да Японіі. Мігрантныя асобіны трапляюцца на поўнач ад палярнага круга.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Жыве ў агародах, садах, на палях, узлесках, палянах, узбочынах дарог. Лёт у маі—жніўні. Найбольш часта сустракаецца паблізу паселішчаў, дзе вырошчваюцца крыжакветныя.

Вусені ў чэрвені верасні, небяспечныя шкоднікі капусты, бручкі, радыскі, рэпы, аб'ядаючць лісце, пакідаючы больш грубыя жылкі. Назіраюцца два пакаленні за год, на поўдні можа з'яўляцца трэцяе пакаленне.

Вусень
Маладыя вусені некаторы час нерухомыя, трымаюцца разам. Затым, распаўзаючыся, пачынаюць саскрабаць мякаць з ніжняга боку ліста, ліняюць 4 разы, стадыя развіцця, у залежнасці ад умоў надвор'я, працягваецца 13-38 дзён. Маладыя вусені аб'ядаюць пераважна ніжні бок лістоў кармавой расліны, а старэйшых узростаў — верхні. Яны выядаюць адтуліны ў лістах і качанах капусты, якія фарміруюцца, забруджваюць іх экскрэментамі. У пошуках пажывы могуць міграваць, засяляючы суседнія ўчасткі. 

Поўны цыкл развіцця завяршаецца за 26-73 дзён. Зімуюць кукалкі на раслінных рэштках.

Меры барацьбы
-------------

Знішчэнне пустазелля, ручны збор вусеняў. Апырскванне мікрабіялагічнымі прэпаратамі супраць вусеняў малодшага ўзросту.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал. М. А Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1993. — 732 с. — ISBN 5-85700-079-3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85102053 · Microsoft: 2777013218 |
**Апостальская адміністратура Эстоніі** (лац.: Administratio Apostolica Estoniensis) — тэрытарыяльна-адміністрацыйная адзінка структуры Рымска-Каталіцкай царквы з цэнтрам у горадзе Талін, Эстонія. Апостальская адміністратура распаўсюджвае сваю дзейнасць на ўсю тэрыторыю Эстоніі.

Гісторыя
--------

Пасля здабыцця незалежнасці Эстоніі ў 1918 годзе дзяржава гарантавала грамадзянам свабоду сумлення. Святы Прастол прызнаў Эстонію 10 кастрычніка 1921 года. У 1924 годзе ўтворана апостальская адміністратура Эстоніі.

Да моманту, калі Эстонія ў 1940 годзе была далучана да СССР, у краіне налічвалася каля 5 тысяч каталікоў. У савецкі перыяд Каталіцкая царква ў Эстоніі падвяргалася рэпрэсіям, былі закрыты ўсе храмы, акрамя двух, многія святары прайшлі праз турмы і лагеры.

Пасля распаду СССР і аднаўлення незалежнасці Эстоніі 28 жніўня 1991 года былі зноў усталяваны дыпламатычныя адносіны паміж Эстонскай Рэспублікай і Святым Прастолам. У 1993 годзе краіну наведаў Папа Рымскі Ян Павел II.

Сучасны стан
------------

Паводле звестак на 2017 год у краіне налічвалася 6 500 каталікоў, 14 святароў і 9 прыходаў. Кафедральным саборам апостальскай адміністратуры Эстоніі з’яўляецца сабор Святых Пятра і Паўла ў Таліне.

Паводле звестак перапісу 2000 года каталікі Эстоніі размяркоўваліся па нацыянальнасці наступным чынам: эстонцы — 1736, палякі — 867, беларусы — 831, літоўцы — 749, рускія — 713, украінцы — 290, латышы — 182, фіны — 77, немцы — 73, іншыя — 227.

Каталіцкія прыходы існуюць у Таліне, Тарту, Пярну, Валзе, Ахтмэ, Нарве, Сіламяэ, Ракверэ і Ківіылі. У Таліне таксама размешчаны адзіны ў краіне грэка-каталіцкі прыход, які адміністрацыйна адносіцца да Украінскай грэкакаталіцкай царквы.

Ардынарыі
---------

* Эдуард Профітліх (1931—1942), у 1936 годзе стаў першым у гісторыі эстонскім каталіцкім біскупам.
* Філіп Жан-Шарль Журдан (1 красавіка 2005 — нашы дні)

Гл. таксама
-----------

* Дэрпцкае біскупства
* Рэвельскае біскупства
* Эзель-Вікскае біскупства

Зноскі
------

1. ↑  Apostolic Administration of Estonia
2. ↑  Вынікі перапісу 2000 года. Рэлігія і нацыянальнасць
3. ↑  Сайт Каталіцкай царквы ў Эстоніі(недаступная спасылка)
**РШВСМ-БДПА** — беларускі мужчынскі баскетбольны клуб з Мінска. Прадстаўляў Рэспубліканскую школу вышэйшага спартыўнага майстэрства па гульнявых відах спорту (цяпер — Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі) і Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію (цяпер — Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт).

Гісторыя
--------

Каманда РШВСМ-БДПА была заснавана ў 1999 годзе.

У сезоне 1999/00 каманда з’яўлялася базавай для юніёрскай зборнай Беларусі (U-18) і складалася з баскетбалістаў 1982—1984 гадоў нараджэння (у тым ліку Уладзімір Верамеенка, Расціслаў Вяргун і Аляксей Сухавецкі). У сезоне 2000/01 да каманды далучыліся некалькі вопытных баскетбалістаў (у тым ліку Аляксандр Кудраўцаў і Анатоль Якубенка).

У 2001 годзе каманда была расфарміравана, большасць гульцоў перайшла ў БК «Мінск» (у далейшым — БНТУ).

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Ліга | Чэмпіянат Беларусі | Кубак | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1999/00 | Вышэйшая ліга | 7 | н/у |  |
| 2000/01 | Вышэйшая ліга | 5 | Групавы этап |  |

Трэнер
------

* Міхаіл Аркадзевіч Фейман (1999—2001)

Вядомыя баскетбалісты
---------------------

* Сцяг Беларусі Аляксандр Асіповіч (1999—2001)
* Сцяг Беларусі Сяргей Багдановіч (2000/01)
* Сцяг Беларусі Уладзімір Верамеенка (1999/00)
* Сцяг Беларусі Расціслаў Вяргун (1999/00)
* Сцяг Беларусі Павел Габрусевіч (1999—2001)
* Сцяг Беларусі Аляксандр Ігнацік (1999—2001)
* Сцяг Беларусі Аляксандр Кудраўцаў (2000/01)
* Сцяг Беларусі Аляксей Сухавецкі (1999—2001)
* Сцяг Беларусі Сяргей Чарыкаў (1999/00)
* Сцяг Беларусі Анатоль Якубенка (2000/01)

Крыніцы
-------

1. ↑  РЦОП ПО ИГРОВЫМ ВИДАМ СПОРТА
*Ixobrychus minutus*
**Малы́ буга́й**, **чапля-лазянік** або **ваўчок** (*Ixobrychus minutus*) — птушка сямейства Чаплевыя (*Ardeidae*), самая дробная чапля.

Агульныя характарыстыкі
-----------------------

Даўжыня цела 32—39 см, маса 130—170 г, даўжыня крыла каля 15 см. Цела сціснутае з бакоў. Малы бугай — адзіны прадстаўнік атрада буслападобных, у якіх самец і самка адрозніваюцца афарбоўкай. У дарослых самцоў афарбоўка верха галавы, спіны, махавых і рулявых пёраў чорная, шыя і грудзі вохрыстыя з бураватай падоўжнай палосай, брушка белаватае. Крыючыя пёры крыла жоўтыя, дзюба і ногі зеленаватыя. Самка са спіны бурая са стракацінкамі, жывот, галава і шыя вохрыстыя. Дзюба даўгая, прамая, вострая. Дзюба ў самкі жоўтая з бурым канцом. Маладыя падобныя да самак, але з больш выразнымі палосамі і больш плямістыя. Ногі доўгія, зялёнага колеру.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны: Еўропа (акрамя поўначы), паўднёва-заходняя частка Азіі, паўднёвае ўзбярэжжа Аўстраліі, астравы і паўднёва-ўсходняе ўзбярэжжы Новай Гвінеі, Афрыка на поўдзень ад Сахары, Мадагаскар, Паўночная Афрыка — толькі лакальна. На тэрыторыі Беларусі шырока распаўсюджаны, але даволі рэдкі на гнездаванні від. Насяляе густыя зараснікі над берагамі кантынентальных вадаёмаў паблізу лугоў, а таксама ўчасткі трыснягу з групамі кустоў.

Пералёты від, паўднёвыя папуляцыі аселыя. Пералёты адбываюцца ўначы. Месца зімовак у Афрыцы на поўдзень ад Сахары, а таксама на поўдні гнездавога арэала.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца воднымі насякомымі, дробнай рыбай, земнаводнымі, часам яйкамі і птушанятамі дробных прыбярэжных птушак.

Пары, якія гняздуюцца, трымаюцца адасоблена на значнай адлегласці адна ад другой. Гняздо робіць у густых кустах, на паваленых дрэвах, радзей у трыснягу, ажурнае і спружыністае, з галінак, укладзеных спіральна да цэнтра (часам скупа выслана лістамі водных раслін). Яйкі (5—9) авальныя, амаль з аднолькавымі тупымі канцамі, белыя (часам з блакітнавата-зялёным адценнем), часта з больш тоўстымі ўчасткамі з вапны; памеры 34 х 26 мм.

Дзякуючы скрытнаму спосабу жыцця і здольнасці маскіравацца, бугай рэдка пападаецца на вочы нават тады, калі ён пасяляецца побач з жыллём чалавека, але голасам выдае сваю прысутнасць.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 346. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Малы бугай


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7847598-3 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Касцючэнка.

**Аляксандр Аляксандравіч Касцючэнка** (1958 — 26 жніўня 2019, Мінск) — беларускі мастак-пастаноўшчык, сцэнограф, галоўны мастак Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь.

Біяграфія
---------

З дзяцінства займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва, потым у мастацкай школе. Скончыў у 1988 годзе Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут. У 1998—2000 — слухач Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (кваліфікацыя «Менеджар-эканаміст»). У 2001—2008 — у Нацыянальным акадэмічным драматычным тэатры імя М. Горкага (галоўны мастак), з 2009 года — галоўны мастак Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета.

Пастаянны ўдзельнік і прызёр усесаюзных і рэспубліканскіх выстаў, член Беларускага саюза мастакоў (2000).

Творчасць
---------

У Вялікім тэатры оперы і балета стварыў сцэнаграфію каля 15 — ці оперных і балетных спектакляў. Сярод іх:

Балеты

* «Колазварот» А. Залятнёва
* «Папялушка[ru]» С. Пракоф’ева
* «Трыстан і Ізольда[ru]» Р. Вагнера
* «Зала чакання» А. Хадоскі
* «Метамарфозы» І. С. Баха
* «Анастасія» В. Кузняцова

Оперы

* «Царская нявеста[ru]» М. Рымскага-Корсакава
* «Набука» Дж. Вердзі
* «Макбет» Дж. Вердзі
* «Тоска[ru]» Дж. Пучыні
* «Сельскі гонар[ru]» П. Масканьі
* «Фаўст» А. Г. Радзівіла
* «Севільскі цырульнік» Дж. Расіні
* «Сівая легенда» Дм. Смольскага
* «Віні-Пух» В. Пятровай
* «Сем прыгажунь» К. Караева.

У 2011 годзе ажыццявіў рэканструкцыю сцэнаграфіі выдатнага беларускага мастака Яўгена Чамадурава ў новай пастаноўцы оперы «Аіда».

Апошняй працай мастака стаў балет па матывах рамана Льва Талстога — «Ганна Карэніна» (прэм’ера ў лістападзе 2019).

Таксама афармляў спектаклі для Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы, Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа, Беларускага дзяржаўнага маладзёжнага тэатра.
Супрацоўнічаў з многімі вядомымі рэжысёрамі, у прыватнасці з Мадэстам Абрамавым, Віталінам Баркоўскім, Аляксандрам Гарцуевым, Валянцінай Ераньковай, Вітасам Грыгалюнасам, Міхаілам Краснабаевым, Барысам Луцэнкам і інш.

Усяго ў Беларусі і блізкім замежжы аформіў больш за 50 спектакляў.

Зноскі
------

1. ↑  Аляксей Стрэльнікаў  (ВД) (бел.. «Бедны-бедны Журдэн»
2. ↑  Памёр галоўны мастак беларускай Оперы // nashaniva.by 26 жніўня 2019

Спасылкі
--------

* Конкурс сцэнаграфіі імя І. М. Ушакова — 2014 Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Главный художник Большого театра Александр Костюченко: «Первое, что я делаю на сцене — чувствую ее спиной при абсолютно пустом зале»  (руск.)
* СБ: Смена декораций  (руск.)
*Mergellus albellus*
**Луток**, ці **Савук-луток** (*Mergellus albellus*) — вадаплаўная птушка сямейства Качыныя (*Anatidae*) з бела-стракатым апярэннем.

Апісанне
--------

Дробная, добра пазнавальная качка шчыльнага целаскладу, якая мае шмат агульнага з крахалямі і часта аб’ядноўваюцца з імі ў адзін род. Сярод агульных прыкмет — чубок падоўжаных пёраў на галаве і вузкая кароткая дзюба, бакі якой пакрытыя зубцамі. Памерам крыху буйнейшая за чырка-свістунка: даўжыня цела 38-44 см, вага самца 510—935 г, вага самкі 500—680 г. Самец у шлюбным уборы белы з чорнай спінай і кантрасным чорным малюнкам на галаве, шыі і крылах. Чорныя дэталі апярэння: авальнай формы пляма паміж вокам і дзюбай, шырокія падоўжныя палосы або плямы па баках патыліцы, якія сыходзіліся на патыліцы, і вузкія папярочныя палосы на баках грудзей.

Самка ў любы час года больш стракатая: адрозніваецца рудавата-бурым верхам галавы і задняй часткі шыі, белым горлам і валлём, попельна-шэрай спінай і белым брухам. Улетку ў самкі паміж асновай дзюбы і вокам — чорная пляма.

Пашырэнне
---------

Паштовая марка Беларусі, 1996
Жыве на прэснаводных вадаёмах на поўначы Еўропы, у Сібіры і на Далёкім Усходзе, у Беларусі вядома толькі адзінае месца гнездавання рыбгас «Белае». Зімуе на поўдзень ад гнездавога арэала. Філагенетычна займае прамежкавае становішча паміж тыповымі крахалямі і гогалямі, і мае знешнія прыкметы абедзвюх груп птушак. Плавае з апушчаным у ваду хвастом, добра нырае.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Луток
* Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны» Архівавана 16 чэрвеня 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |