recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**В** — трэцяя літара беларускага алфавіта. Паходзіць з кірыліцкай В («ведзі»). Славянскае і лацінскае В вымаўляюцца па-рознаму. У сучаснай беларускай мове абазначае звонкія губна-зубныя фанемы («в») і («в'»), якія ў адрозненне ад рускай мовы не знаходзяцца ні ў якіх функцыянальных суадносінах з губна-зубнымі фанемамі («ф») і («ф'») і пасля галосных перад зычнымі, а таксама на канцы слоў пераходзіць у «ў» («траўка», «любоў»). Ужываецца ў афіцыйных абрэвіятурах – ВНУ. Пры класіфікацыі мае значэнне «трэці» (група «в»), пры лічбавай нумарацыі – дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (шыфр № 2 в).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Энцыклапедычны лексікон · Сучаснай Украіны |
**Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна** — прыватная ўстанова, якая існавала ў 1907—1918 гадах у Мінску.

Будынак
-------

У 1907—1912 гадах размяшчалася ў доме № 3 па сучаснай вуліцы Валадарскага, затым у доме №27 па Магазіннай вуліцы.

Навучанне
---------

Мела прыходскі і 7 асноўных класаў. Навучанне платнае. Вывучаліся: законы яўрэйскай веры, руская, нямецкая, французская мовы, гісторыя, геаграфія, прыродазнаўства, хімія, матэматыка, законазнаўства, чарчэнне, чыстапісанне, ваенная гімнастыка, спевы. У 1915 годзе вучылася 325 юнакоў. У 1915 годзе эвакуіравана ў Пензу. Закрыта ў 1918 годзе.

Вядомыя выкладчыкі
------------------

* Леў Абрамавіч Альпяровіч — беларускі мастак, які ў 1912-13 выкладаў у вучылішчы

Гл. таксама
-----------

* Мінскае рэальнае вучылішча

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Люцко.
**Аляксандр Міхайлавіч Люцко́** (23 студзеня 1941 — 4 верасня 1997) — вучоны ў галіне ядзернай фізікі і радыеэкалогіі, кандыдат фізіка-матэматычных навук (1969), прафесар (1997).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Чыжэвічы Салігорскага раёна Мінскай вобласці). У 1963 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (фізічны факультэт). Працаваў у Навукова-даследчым інстытуце анкалогіі і медыцынскай радыялогіі. З 1970 года выкладаў на кафедры ядзернай фізікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1978—1987 гг. на пасадзе загадчыка лабараторыяй інструментальных і радыеізатопных метадаў даследавання Ціхаакіянскага інстытута біяарганічнай хіміі. З 1992 г. А. М. Люцко на пасадзе рэктара створанага пры Беларускім дзяржаўным універсітэце Міжнароднага вышэйшага каледжа па радыеэкалогіі імя А. Дз. Сахарава.

Займаўся альпінізмам. Загінуў пры ўзыходжанні на гару ў Іспаніі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

А. М. Люцко належаць навуковыя працы па ізатопнай біяінтраскапіі, радыеактыўных індыкатарах для біятэхналогій. Займаўся вывучэннем наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

Аўтар 69 апублікаваных навуковых прац, у тым ліку 2-х манаграфій і 4-х навучальных дапаможнікаў па радыяцыйнай бяспецы для сярэдніх школ. Па ініцыятыве А. М. Люцко і пад яго кіраўніцтвам была распрацавана Канцэпцыя радыеэкалагічнай адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь.

Быў абраны сапраўдным членам Нью-Ёркскай акадэміі навук. Уваходзіў шэраг міжнародных арганізацый.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9.
2. 1 2 3 4 5  Люцко Александр Михайлович Архівавана 11 красавіка 2019. (руск.) // Сайт Міжнароднага дзяржаўнага экалагічнага інстытута імя А. Дз. Сахарава Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта
3. ↑  Старонка памяці на сайце Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (руск.)

Літаратура
----------

* *Ткачук І. Б.* Люцко Аляксандр Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 413. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Люцко Александр Михайлович Архівавана 11 красавіка 2019. (руск.) // Сайт Міжнароднага дзяржаўнага экалагічнага інстытута імя А. Дз. Сахарава Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта
* Старонка памяці на сайце Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава (руск.)
**Мало́н лабэ** (стар.-грэч.: Μολὼν λαβέ — прыйдзі, вазьмі) — «крылатая» фраза, легендарны адказ спартанскага цара Леаніда I на пісьмовае патрабаванне персідскага пасла здаць зброю напярэдадні бітвы пры Фермапілах.

Фраза стала дэвізам 1-й грэчаскай арміі і амерыканскага Цэнтральнага камандавання спецыяльнымі аперацыямі.

Фраза
-----

Паводле легенды, фраза была вымаўлена пры наступных акалічнасцях. У час паходу Ксеркса I у Грэцыю падчас грэка-персідскіх войнаў Ксеркс даслаў у Фермапілы ганца з двума словамі: «складзі зброю». Леанід адказаў лаканічна: «прыйдзі і вазьмі».

Слова «малон» — аарыст і актыўны дзеепрыметнік у адзіночным ліку ад дзеяслова *βλώσκω* (*blōskō*). Аарыст «лабэ» — загадны лад другой асобы адзіночнага ліку *λαμβάνω* (*lambanō*). Такім чынам, верагодна, больш блізка пераклад: «Прыйдучы, вазьмі!».

Фраза была выкарыстана ў фільмах «Трыста спартанцаў» (1962) і «300 спартанцаў» (2007).

Гл. таксама
-----------

* Но пасаран

Зноскі
------

1. ↑  Плутарх, «Выслоўі спартанцаў», 51, 11
2. ↑  Праект «Персей»
**«Запісы»** — навуковы часопіс беларускай эміграцыі, орган Беларускага інстытута навукі і мастацтва.

Гісторыя
--------

«Запісы» пачалі выдавацца ў 1952 г. ў Нью-Ёрку намаганнямі заснавальнікаў і супрацоўнікаў Беларускага інстытута навукі і мастацтва. У 1952 – 1954 гг. у ЗША ўбачылі свет 6 тамоў. Наступныя кнігі выдаваліся ў Мюнхене (ФРГ). Агулам у 1962 – 1970 гг. ў ФРГ выйшла 5 тамоў. У перыяд з 1974 да 1999 гг. «Запісы» зноў выдаваліся ў Нью-Ёрку. Тут падрыхтавана 12 нумароў. Пасля чарговага перапынку выданне «Запісаў» аднавілася ў 2002 г. як супольны нью-ёркска-мінскі праект. У 2018 г. пабачыў свет 39 выпуск альманаху «Запісы БІНіМ» (тэма нумару «Італійская мазаіка» ўключае ў сябе розныя праявы беларускай прысутнасці на Апенінах).

Галоўныя рэдактары: Вітаўт Тумаш, Станіслаў Станкевіч, Томас Бэрд (з 1983).

Зноскі
------

1. ↑  nashaniva.by

Літаратура
----------

* *Ляднёва А. Сяргеева Г.* «Запісы» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* *Мамонька У.* Праблемы культуры і мастацтва ў «Запісах» // Культура беларускага замежжа. Кн. 1. — Мн. 1993.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пуцейка.
**Аляксандр Міхайлавіч Пуце́йка** (нар. 5 красавіка 1941, Мінск) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут у 1967 годзе. У 1967—1991 гадах на Мінскім мастацкім камбінаце.

Творчасць
---------

Працуе пераважна ў галіне жывапісу, у т.л. акварэлі. Творы вызначаюцца дакладнасцю перадачы выяў, скульптурнасцю мадэліроўкі аб’ёму, гарманічным спалучэннем чыстых каляровых плям, ураўнаважанасцю кампазіцыі: «Аўтапартрэт» (1961), «Край партызанскі» (1967), «Танцы ў Паланзе» (1975), «Новае возера» (1978), «Сям’я» (1979), «Эстафета» (1987), «Вясна» (1989), «Рыбакі на Прыпяці» (1993), «Аўтапартрэт з галубамі» (1997), «Няміга. Вячэрні звон» (1999), «Музыка» (2001), серыя «Пейзажы Іспаніі» (2000). Аўтар акварэльнага цыкла па матывах рамана М. Булгакава «Майстар і Маргарыта» (1995).

У 2004 годзе падаў партрэт Аляксандра Лукашэнкі ў параднай форме галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі на выстаўку сучаснага беларускага мастацтва, прысвечаную 60-годдзю вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Аднак мастсавет пад кіраўніцтвам народнага мастака Беларусі Віктара Грамыкі забараніў яму выстаўляцца, спаслаўшыся на нізкую мастацкую якасць твора.

Сям’я
-----

У шлюбе з мастачкай Людмілай Пуцейка.

Зноскі
------

1. 1 2  Пуцейка Аляксандр Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
2. ↑  Портрет Александра Лукашенко забраковали за антихудожественность. 29 июня 2004 13:57

Літаратура
----------

* Пуцейка Аляксандр Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar166001 |
Конка на Захар’еўскай вуліцы, 1918 г. Перыяд БНР і нямецкай акупацыі.
**Мінская конка** — грамадскі транспарт на коннай цязе ў Мінску (Менску), які дзейнічаў з 1892 па 1928 гады (з перапынкам з 1918 па 1921 год у сувязі з нямецка-бальшавіцкай і польска-савецкай вайной). Ліквідавана ў 1928 годзе з мэтай развіцця ў горадзе электрычнага транспарту, трамвая.

Гісторыя
--------

Конка на Захар’еўскай вуліцы, 1918 г.
Ідэя будаўніцтва коннай чыгункі ў Мінску з’явілася яшчэ ў сярэдзіне 1870-х гадоў, калі з развіццём чыгуначнага транспарту ў Расійскай імперыі і з’яўленнем ў Мінску двух чыгуначных вакзалаў, Брэсцкага і Лібава-Роменскага, востра паўстала пытанне аб перамяшчэнні пасажыраў паміж імі.

У лістападзе 1887 года быў зацверджаны праект аршанскага купца Сяргея Самуілавіча Пергамента па будаўніцтве ў Мінску конкі. Урачыстае адкрыццё адбылося 10 мая 1892 года. У студзені 1913 года ў абслугоўванні мінскай конкі было задзейнічана 99 коней. У спецыяльнай стайні на вуліцы Базарнай у штаце абслугі былі конюхі і ветэрынары.

У 1921 годзе менская конка была адноўлена пасля трохгадовага перапынку і называлася ўжо чырвонай конкай у адпаведнасці з павевамі часу. Тады ж было створана Аб’яднанае ўпраўленне мясцовага транспарту Беларусі, у якое ўвайшлі два вагонныя паркі (адзін з якіх знаходзіўся на вуліцы Базарнай), 170 коней, а таксама гаспадаркі ў Людамонце і Міхалова для абслугоўвання існуючай маёмасці.

Аўтобусы, якія з’явіліся ў Менску ў 1924 годзе, не маглі канкураваць з конкай: калі на працягу 1926—1927 гадоў менская конка перавезла больш за 1 млн. 700 тыс. чалавек, а аўтобусы — толькі 774 тысячы пасажыраў. Аўтобусы часта ламаліся, запчастак не хапала, а ўзімку аўтобусны рух практычна заміраў з-за адсутнасці якаснай гумы.

У 1929 годзе па маршрутах конкі, якая спыніла існаванне годам раней, пусцілі трамваі.

Музей гісторыі мінскай конкі
----------------------------

Музей Мінскай конкі быў адкрыты 3 сакавіка 2017 года ў гістарычнай частцы горада — Верхнім горадзе, на вуліцы Кірылы і Мяфодзія, каля гатэля «Манастырскі» на тэрыторыі кляштара бернардынцаў, які існаваў з XVII па сярэдзіну XIX стагоддзя. Адкрыццё музея адбылося ў дзень 950-годдзя з дня першай летапіснай згадкі аб горадзе Мінску і было прымеркавана да 125-годдзя з дня пуску ў Мінску конкі.

Зноскі
------

1. 1 2  Музей истории минской конки: появление первого кондуктора и где в столице ковали первые подковы Архівавана 24 чэрвеня 2021.
2. ↑  Тут калісьці бразгала конка…
3. ↑  Минская конка. Музей истории города Минска
Ведзьмін круг
**Ве́дзьміны кругі́**, або **ведзьміны кольцы** — характэрныя для некаторых шапкавых грыбоў размяшчэнні пладовых цел па перыферыі круга, абумоўленыя раўнамерным ростам грыбніцы (міцэлію) ад цэнтра да перыферыі. Могуць дасягаць у дыяметры некалькіх дзесяткаў метраў. У сярэдзіне круга пладовыя целы не развіваюцца. Часцей назіраюцца ў апенек лугавых, шампіньёнаў, маслякоў. Трапляюцца на лугах, радзей у лясах. У старажытнасці з'яўленне ведзьміны кругі прыпісвалі нячыстай сіле, чарам ведзьмаў (адсюль назва).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ведзьміны кругі
**Біёніка** (адстар.-грэч.: βίον — *элемент жыцця*, літаральна *які жыве*) — кірунак у кібернетыцы, засяроджаны на вывучэнні асаблівасцяў будовы і жыццядзейнасці арганізмаў з мэтай стварэння больш дасканалых тэхнічных сістэм або ўстройстваў.

Існуюць тры кірункі біёнікі:

* **біялагічны** — вывучэнне з'яў і працэсаў, якія адбываюцца ў жывых арганізмах з мэтай наступнага выкарыстання іх у тэхнічных аспектах;
* **тэхнічны** — пабудова новых і ўдасканаленне старых тэхнічных сістэм на аснове біялагічных ведаў;
* **тэарэтычны** — высвятленне магчымасці стварэння тэхнічнага ўстройства шляхам папярэняга выпрабавання яго мадэлі.

Першай спробай мадэлявання жывога (крыла птушкі) лічаць працы Леанарда да Вінчы (1452—1519).

Як самастойная навукавылучылася з кібернетыкі ў 1960 годзе на першым сімпозіуме па біёніцы ў Дайтане (ЗША).

На Беларусі распрацоўваюцца біятэхнічныя сістэмы, сукупнасці біялагічных і тэхнічных элементаў, звязаных паміж сабой у адзіным контуры кіравання. Створаны комплекс маніторных дыягнастычных і біятэрапеўтычных сістэм, якія выкарыстоўваюцца ў кардыялогіі (Г. І. Сідарэнка). Прапанавана эксперыментальнае мадэляванне кіруючых сістэм (эмбрыябіёніка), што рэалізуецца ў выглядзе аперацыі органапексіі (Д. М. Голуб).

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Біёніка на Вікісховішчы |

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) · Treccani · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119665169 · LCCN: sh85014250 · Microsoft: 91316289 · NDL: 00560470 · NKC: ph118918 |
**Прыкмета Белаглазава** — адна з прыкмет біялагічнай  (руск.) (бел. смерці, якая можа быць выяўлена ўжо праз 10-15 хвілін пасля яе наступу. Заключаецца ў набыцці чалавечай вочнай зрэнкай  (руск.) (бел. характэрнай авальнай або шчылінападобнай формы пры сцісканні вочнага яблыка. Атрымала сваю назву ў гонар расійскага медыка і земскага лекара М. М. Белаглазава; вядомы таксама як **сімптом**, **проба** або **феномен Белаглазава**, **сімптом** або **феномен «кацінага вока»** і г. д.

Сутнасць феномену зводзіцца да таго, што пры сцісканні вочнага яблыка мёртвага чалавека, яго зрэнка набывае авальную форму, a ў здаровага жывога чалавека такой рэакцыі не назіраецца. Гэту з’яву звязваюць з непазбежным падзеннем артэрыяльнага ціску пасля смерці і адсутнасцю актыўнасці цэнтральнай нервовай сістэмы, якая праяўляецца ў адсутнасці тонусу вочнай мускулатуры (дылататараў і сфінктараў зрэнак, якія адказваюць за іх форму).

Гэтая спроба атрымала шырокае распаўсюджанне пры канстатацыі факту смяротнага зыходу падчас першаснага агляду чалавечага трупа, аднак яе выкарыстанне пры даследаванні чалавечых парэшткаў у моргу праз хаця б 1,5 — 2 гадзіны пасля смерці можа не адбыцца з-за трупнага адубення, якое ахоплівае і вочныя цягліцы, прыводзячы да страты іх эластычнасці.

Тым не менш адзначаецца, што прыкмета Белаглазава можа быць зафіксавана ў выпадках уяўнай смерці, падчас аганальнага перыяду і пры каматозных станах рознай прыроды і паходжання.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Шигеев В.Б. Шигеев С.В.* Белоглазова проба // Наставления по судебно-медицинскому вскрытию мёртвых тел. — Москва: «August Borg», 2014. — С. 16. — 376 с. — ISBN 978–5–4253–0710–1.
2. ↑  *Буромский И. В. Клевно В. А. Пашинян Г. А.* Белоглазова признак // Судебно-медицинская экспертиза. Термины и понятия. Словарь для юристов и судебно-медицинских экспертов. — Москва: Норма, 2006. — С. 33. — 256 с. — (Словари для юристов-профессионалов). — ISBN 5-89123-961-2.
3. ↑  *Калмин О. В. Федулов О. И.* Феномен Белоглазова // Избранные вопросы судебной медицины. Учебное пособие. — Пенза, 2000. — С. 27. — 112 с.

Спасылкі
--------

* Белоглазова признак(нявызн.)(недаступная спасылка). *www.nedug.ru*. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2018. Праверана 21 верасня 2017.
* Признак Белоглазова(нявызн.). *www.etolen.com*. Праверана 21 верасня 2017.(недаступная спасылка)
**Б’ёркбарнская сядзіба** (шведск.: Björkborns herrgård) — сядзіба ў камуне Карлскуга ў цэнтральнай частцы Швецыі. Пабудавана ў 1812—1815 гадах, на месцы, дзе яшчэ з 1639 існаваў невялічкі металургічны завод. Сядзібай валодала металургічная кампанія Буфорс, якую ў 1894 узначаліў Альфрэд Нобель. У верасні 1894 кампанія перадала сядзібу ў распараджэнне свайго дырэктара, дзе ён і пражыў амаль да сваёй смерці ў 1896 г. Да 1972 сядзіба працягвала выкарыстоўвалася ў якасці жылога памяшкання.

Музей Нобеля ў Карлскузе/Б’ёркбарн Альфрэда Нобеля
--------------------------------------------------

У 1978, пасля капітальнага рэмонту, у сядзібе быў адкрыты музей, які паказваў, як жыў А.Нобель.
Музей Нобеля ў Карлскузе ўключае ў сябе Сядзібу Б’ёркбарн і лабараторыю Альфрэда Нобеля. Музей з’яўляецца фондам, фундатарамі якой ёсць камуна Карлскуга, хімічны канцэрн AkzoNobel, абарончы канцэрн Saab Dynamics і Фонд Нобеля.

Выстаўкі музея распавядаюць пра А.Нобеля і яго жыццё. Уся яго бібліятэка знаходзіцца тамсама. Лабараторыя з’яўляецца рэканструкцыяй лабараторыі, у якой працаваў А.Нобель. Для дзетак утвораны невялічкі навуковы цэнтр, г.зв. «Вынаходніцкая хатка» (шведск.: Fiffiga huset). У былой стайні музей ладзіць розныя канцэрты, выстаўкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.

Галерэя
-------

* Б’ёркбарнская сядзіба ўзімку.Б’ёркбарнская сядзіба ўзімку.
* Лабараторыя Альфрэда Нобеля.Лабараторыя Альфрэда Нобеля.
* Пасмяротная маска Альфрэда Нобеля.Пасмяротная маска Альфрэда Нобеля.
* Мініяцюрныя ордэны Альфрэда Нобеля.Мініяцюрныя ордэны Альфрэда Нобеля.

Гл. таксама
-----------

* Музей Нобеля

Зноскі
------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

Літаратура
----------

* Ragnar Sohlman, Ett testamente, Atlantis 2000

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Б’ёркбарнская сядзіба
* Афіцыйная старонка Архівавана 11 студзеня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 156041892 |
**«Дзённік Ганны Франк»** (нідэрл.: Het achterhuis, даслоўна «У задняй частцы дома», другі пераклад — «Прытулак») — запісы на нідэрландскай мове, якія вяла яўрэйская дзяўчынка Ганна Франк з 12 чэрвеня 1942 года па 1 жніўня 1944 года ў перыяд нацысцкай акупацыі Нідэрландаў. З пачатку 1944 года Ганна пачала літаратурна апрацоўваць свае запісы, у прыватнасці, замяняючы імёны дзеючых асоб, спадзеючыся на публікацыю дзённіка пасля вызвалення Нідэрландаў, аднак гэтая праца засталася няскончанай. Апошні запіс у дзённіку датаваны 1 жніўня 1944 года, праз тры дні гестапа арыштавала ўсіх, хто хаваўся ў прытулку. Сама Ганна памерла ў канцэнтрацыйным лагеры Берген-Бельзен. Яе запісы захаваліся і былі перададзены ейнаму ацалеламу ў Асвенціме бацьку Ота Франку, які ў 1947 годзе склаў скарочаны варыянт для публікацыі. Ота Франк завяшчаў арыгінал дзённіка Нідэрландскаму дзяржаўнаму інстытуту ваеннай дакументацыі.

Упершыню твор быў выдадзены ў Нідэрландах у 1947 годзе, у ЗША і Вялікабрытаніі ў 1952 годзе пад назвай «Дзённік дзяўчынкі» (англ.: The Diary of a Young Girl). На аснове дзённіка было створана некалькі мастацкіх твораў.

Зноскі
------

1. ↑  Koninklijke Bibliotheek — 1798. Праверана 21 лютага 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1526131'></a>
2. ↑  Нямецкая нацыянальная бібліятэка — 1912. Праверана 21 лютага 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзённік Ганны Франк
* Сайт прысвечаны Ганне Франк, Халакосту і Другой сусветнай вайне

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | LibraryThing · LibraryThing |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11942728g · GND: 4198214-9 · LCCN: n80048914 · NUKAT: n2015210210 · SUDOC: 027371042 · VIAF: 214026744 |

 |
**Вежа Брэмені** (эст.: Bremeni torn - «брэменская вежа») — абарончае збудаванне Талінскай крапасной сцяны, якое належыць да ліку чатырохпавярховых падковападобныя вежаў. Праз Вежу Брэмені праходзіць Брэмені кяйк, які злучае вуліцу Уўс з вуліцай Венэ.

Знешняя сцяна таўшчынёй больш за 2 метры, унутраная сцяна таўшчынёй 1 метр. У вежы падвойныя замкі, так як у пачатку XX стагоддзя вежа выкарыстоўвалася як парахавое сховішча.

На другі паверсе, дзе была турма, можна трапіць з гарадской сцены па лесвіцы. Там неасветлены, з маленькімі паветранымі вокнамі пакой з ўмураванымі ў сцены жалезнымі кольцамі.

На трэціх і чацвёртых паверхах памяшканні з амбразурамі і камінамі.


|  Вежы Таліна |
| --- |
| 
Вежа Брэмені •
Вежа Кулдзяла •
Дзявочая вежа •
Доўгі Герман •
Кік-ін-дэ-Кёк •
Тоўстая Маргарыта
 |
«**Варшаўская цыганэрыя**» (польск.: Cyganeria warszawska) — група маладых польскіх літаратараў пачатку 1840-х гадоў, якіх аб’ядналі агульны настрой пратэсту і суместная ідэйна-эстэтычная праграма.

Дзейнасць групы
---------------

Партрэт Рамана Зморскага аўтарства Цыпрыяна Каміля Норвіда.
Група склалася ў 1839 годзе ў Варшаве. Дэбютавала ў «Przegld Warszawski» і «Pismiennictwie Krajowym». Арганізатары групы — паэт Севярын Філеборн і празаік Юзаф Богдан Дзеконьскі. Удзельнікі: Севярын Зянон Сярпінскі, Раман Зморскі, Аляксандр Невяроўскі, Тэафіл Ленартовіч, Ян Маяркевіч, Антон Чайкоўскі, Уладзімеж Вольскі, Нарцыза Жміхоўска, Рычард Бервінскі, Кіпрыян і Людвік Норвіды, Юзаф Багуцкі і іншыя .

З 1841 года група года выдавала ўласныя часопісы — «Nadwiślanin» ("Надвіслянін), 1841—1842), «Jaskulka» («Ластаўка», 1843), якія рэдагуваў Раман Зморскі. Выдання аплачваў Эдвард Дэмбоўскі.

Тэрмін «В. ц.» уведзены пазней Аляксандрам Невяроўскім у цыкле артыкулаў «Wspomnienie o Cyganerii Warszawskiej» у газеце «Кур’ер Варшаўскі» (1864).

Абвясціўшы сябе «ворагамі салонаў», літаратары, якія адгадавалі доўгія валасы і прыляпілі бароды, блукалі ў падношанай вопратцы па польскай правінцыі і запісвалі народныя песні, звычаі, лічачы іх праўдзівай паэзіяй. У іх творах часта прысутнічаў змрочны рамантызм: вятры, цёмныя аблокі, гром, маланкі, вісклівыя сабакі, прывіды, могілкі, дзікая мясцовасць.

У той час сталі папулярнымі паэмы В. Вольскага «Бацька Гіляр» (1843) і «Галька» (напісанаяя ў 1845, але не апублікаваная па цэнзурных умовах), якая пакладзеная ў аснову лібрэта оперы Станіслава Манюшкі. У абедзвюх паэмах — трагічная гісторыя кахання сялянскай дзяўчыны і пана. Да гэтага часу адносіцца і фантастычная паэма Р. Зморкага «Lesław».

Некаторыя ўдзельнікі групы былі звязаны з польскімі таемнымі патрыятычнымі арганізацыямі.

Зноскі
------

1. ↑  *Цыбенко Е. З.* «Варшавская цыганерия» // *Литературная энциклопедия терминов и понятий*. — М.: НПК Интелвак, 2001. — С. 111. — ISBN 5-93264-026-X.
2. ↑  *Францев В. А.* Польский славянофил Роман Зморский. 1822—1867. К истории польского славяноведения. — Прага: Политика, 1919. — С. 22.
3. ↑  *Kawyn S.* Cyganeria warszawska. — Wroclaw: Wydawnictwo Ossolineum, 1967. — 323 с.
4. ↑  *Dominika Skiba.* Cyganeria artystyczna i cyganowanie w romantycznej Warszawie. — Wrocław: Ossolineum, 2016. — 292 с. — ISBN 978-83-65588-55-5.
Сыр "Ля Рош"
**Блакітныя сыры** — група сыроў, якая мае зялёна-блакітнаваты колер сырнай масы, які ёй надае грыбніца высакароднай цвілі (спецыяльныя віды цвілі роду Penicillium, напрыклад Penicillium roqueforti або Penicillium glaucum)

Прыгатаванне
------------

Для падрыхтоўкі гэтых сыроў тварогавую масу перад паспяваннем засяваюць спорамі цвілі і доўгімі іголкамі або іншымі спосабамі робяць паветраныя каналы ўнутры сырнай масы. Паветра дае магчымасць блакітнай цвілі развіцца ўнутры сыру.

Цвіль надае такім сырам асаблівы водар.

Гатункі
-------

* Данаблю
* Сент-Агюр

Гл. таксама
-----------

* Бле д’Авернь
* Бло Кастэло

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
**Ілона Марыя Гузенбаўэр** (нар. 16 верасня 1947 года, Гумерсбах, Паўночны Рэйн-Вестфалія) — аўстрыйская спартсменка, якая выступала ў скачках у вышыню, экс-рэкардсменка свету (1,92 м у Вене). Бронзавая прызёрка на Алімпіядзе 1972 года ў Мюнхене, дзесяціразовая чэмпіёнка Аўстрыі (1966—1973, 1975 і 1976).

Асабісты рэкорд у скачках у вышыню (1,93 м) устанавіла ў 1972 годзе.

1972, Алімпійскія гульні ў Мюнхене
----------------------------------

На Алімпійскія гульні 1972 года ў Мюнхене Гузенбаўэр прыехала фаварыткай. Лічылася, што канкурэнцыю ёй можа аказаць толькі балгарская спартсменка Іарданка Благоева. У папярэдніх спаборніцтвах яна лёгка з першай спробы ўзяла кваліфікацыйную мяжу 1,76 м. Аднак на наступны дзень, 4 верасня, у фінале адбылася нечаканасць. Малавядомая 16-гадовая спартсменка з Германіі Ульрыке Мейфарт, асабісты рэкорд якой складаў усяго 1,85 м, прадэманстравала бліскучую серыю скачкоў, узяўшы з першай спробы вышыні 1,71; 1,76; 1,79; 1,82 і 1,85, а таксама вышыню 1,88, якая на 3 см перавышала яе асабістае дасягненне. Вышыню 1,88 м, акрамя Мейфарт пераадолелі толькі дзве ўдзельніцы — Ілона Гузенбаўэр і Іарданка Благоева. Благоева, як і Мейфарт, брала ўсе папярэднія вышыні з першай спробы і дзяліла з ёй першую пазіцыю, Гузенбаўэр ішла трэцяй, маючы пяць няўдалых спроб, у тым ліку адну на вышыні 1,88 м. Вырашальнай стала вышыня 1,90 м. Мейфарт узяла яе з другой спробы, абедзве яе суперніцы пацярпелі няўдачу. Такім чынам, Гузенбаўэр заняла толькі трэцяе месца.

Зноскі
------

1. ↑  Ilona Gusenbauer // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
2. ↑  Ilona Gusenbauer // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
**Варшаўскі заапарк** — заапарк у Варшаве, Польшча. Размешчаны ў варшаўскім раёне Прага.

Гісторыя
--------

Рашэнне аб стварэнні Гарадскога заапарку было прынятае 14 чэрвеня 1927 года. Дзеля гэтага быў выдзелены ўчастак плошчай у 32 гектары і сродкі з гарадскога бюджэту. 11 сакавіка 1928 года заапарк быў афіцыйна адкрыты.

Падчас Другой сусветнай вайны заапарк быў знішчаны.

Рашэнне пра адбудову заапарку пасля ваенных знішчэнняў было прынята ў 1946 годзе. Паўторнае адкрыццё адбылося 22 ліпеня 1949 года.

У 1990-х гадах тут узнік вальер для панд, адкрыўся дом для паўзуноў, сланоў, насарогаў, беспазваночных, ягуараў, а таксама вальер для птушак. У 2010 годзе адбылося ўрачыстае адкрыццё новага аб’екту, прызначанага для бегемотаў і акулаў.

Станам на 1 студзеня 2011 года ў заапарку ўтрымлівалася больш за 3,5 тысяч жывёл — прадстаўнікоў 553 відаў. Цяперашняя плошча парку складае больш за 39 гектараў.

Дырэктары
---------

* Венанты Бурдзінскі
* Анджэй Крушэвіч (з 2009)

Зноскі
------

1. ↑  Варшаўскі заапарк запрашае на торт (ФОТА)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Варшаўскі заапарк

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2009160739 · VIAF: 305236264 |
Блакітны дамініканскі бурштын 
**Блакітны Бурштын** (англ.: Blue amber) — бурштын з рэдкай блакітнай афарбоўкай. Часцей за ўсё ён сустракаецца ў бурштынавых шахтах каля Сант’яга, а таксама здабываецца ў Мексіцы, Нікарагуа і Дамініканскай Рэспубліцы. Малавядомы праз сваю рэдкасць, ён існуе з часу адкрыцця дамініканскага бурштыну. У некаторых гарадах Цэнтральнай Амерыкі, размешчаных у «бурштынавых» раёнах, былі створаны музеі сонечных камянёў. Самы вядомы з іх   — мексіканскі музей інклюзаў «Схаваны камень», які мае калекцыю ў 10 000 асобнікаў.

Уласцівасці
-----------

Пры штучным асвятленні блакітны бурштын падобны на звычайны бурштын, але пад уздзеяннем сонечнага святла ён мае інтэнсіўнае флюарэсцэнтнае блакітнае ззянне. Пры ультрафіялетавым святле ён свеціцца ярка-малочна-блакітным колерам. Гэты эфект параўнальны з акіянам, які, хоць і празрысты, можа змяняць колер ад светла-сіняга да цёмна-сіняга і чорнага ў залежнасці ад глыбіні, масы, салёнасці і г. д.

Блакітны бурштын мае вельмі прыемны пах, які адрозніваецца ад звычайнага бурштыну пры рэзанні або паліроўцы.

Зноскі
------

1. ↑  Leif Brost and Ake Dahlstrom. The Amber Book, Geoscience Press, Inc. Tucson, AZ, 1996 ISBN 0-945005-23-7
2. ↑  Manuel A. Iturralde-Vennet 2001. Geology of the Amber-Bearing Deposits of the Greater Antilles. Caribbean Journal of Science, Vol. 00, No. 0, 141—167, 2001
3. ↑  Martínez, R. & Schlee, D. (1984): Die Dominikanischen Bernsteinminen der Nordkordillera, speziell auch aus der Sicht der Werkstaetten. — Stuttgarter Beitr. Naturk. C, 18: 79-84; Stuttgart.
4. ↑  Stoney statements(нявызн.).  Clear Lake Gem & Mineral Society (12 березня 2012). Архівавана з першакрыніцы 4 березень 2016. Праверана 1 липня 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779019468 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Блакітныя азёры, значэнні.
**Блакі́тныя азёры** — дзяржаўны ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці і Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці.

Заказнік «Блакітныя азёры» размешчаны ў паўночна-заходняй частцы Мядзельскага раёна і займае плошчу 1500 га (15 км²). Функцыянуе на тэрыторыі нацыянальнага парку «Нарачанскі».

Заказнік быў створаны ў 1972 годзе з мэтай аховы каштоўнага азёрна-марэннага ландшафту і ўнікальных спалучэнняў прыродна-раслінных комплексаў. Лясы паўднёва-таежныя хваёвыя і яловыя, пераважаюць бары і ельнікі-зеленамошнікі кіслічнага, чарнічнага, бруснічнага, верасовага, арляковага тыпаў. На вяршынях вялікіх узгоркаў трапляюцца лішайнікавыя хвойнікі, у падлеску — ядловец і бружмель. На невялікіх участках растуць бяроза павіслая, асіна, дуб, вяз. У флоры заказніка 538 відаў вышэйшых раслін, у т.л. каля 40 рэдкіх ахоўных відаў, адзінае на Беларусі месца, дзе растуць меч-трава звычайная, цюльпан лясны і чарнакорань голы.

На тэрыторыі заказніка размяшчаецца Балдуцкая група азёр — Блакітныя азёры. Рэльеф заказніка прадстаўлены складанай сістэмай озавых градаў і камавых узгоркаў, якія чаргуюцца з глыбокімі ўпадзінамі азёр (Балдук, Глубля, Глубелька, Ячмянец, Імшарац, Вільчынія і іншыя). Кожнае з іх своеасаблівае і непаўторнае.

Рэльеф — складаная сістэма озавых градаў і камавых узгоркаў, якія перамежваюцца запоўненымі вадой глыбокімі ўпадзінамі. На тэрыторыі заказніка знаходзіцца Балдуцкая група азёр, якія, уласна кажучы, і завуцца Блакітнымі азёрамі. Азёры адметныя глыбокімі катлавінамі і чыстай вадой.
**Но́рвілішкес** (літ.: Norviliškės), традыцыйная беларуская назва **Нарвілішкі** — невялікая вёска ў Шальчынінкайскім раёне Вільнюскага павета Літвы. Размешчана за 12 км на паўночны ўсход ад Дзіевянішкеса амаль на мяжы з Беларуссю. У 1986 годзе ў Норвілішкесе налічвалася 58 жыхароў, у 2001 годзе — 24.

Гісторыя
--------

Сядзіба ў Нарвілішках упершыню згадваецца ў 1586 годзе. У 1617 годзе ўладальнікі сядзібы перадалі частку зямлі ордэну францысканцаў. Каля 1745 года яны пабудавалі кляштар і касцёл у стылі рэнесанс. Кляштар быў рэканструяваны ў канцы XVIII стагоддзя Казімірам Камінскім. Пасля Лістападаўскага паўстання расійскія ўлады зачынілі кляштар і касцёл і ператварылі яго ў баракі, а пазней у школу. Новая драўляная царква была пабудавана ў 1929 годзе.

Фестываль be2gether у 2007 годзе
24—26 жніўня 2007 года ў Норвілішкесе ўпершыню прайшоў буйны музычнага фестываль be2gether з удзелам гуртоў з Літвы (IR, Skamp, Mountainside), Польшчы (Myslovitz), Эстоніі (Tanel Padar & the Sun), Вялікабрытаніі (Joana & the Wolf), Беларусі (Drum Ecstasy, Ляпіс Трубяцкой, IQ48) і іншых краін.

Славутасці
----------

Кляштар францысканаў
* Кляштар францысканаў
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі
* Старыя каталіцкія могілкі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Норвілішкес
* Норвілішкес на сайце Radzima.org
* «be2gether — музыка аб'яднанай Еўропы» — артыкул пра фестываль на сайце «Тузін Гітоў»(недаступная спасылка)
**Блакітная сойка, паўночнаамерыканская блакітная сойка** *(Cyanocitta cristata)* — пеўчая птушка.

Апісанне
--------

Даўжыня цела каля 28 см, размах крылаў 42 см, важыць каля 52 г. Вызначаецца блакітнай афарбоўкай пер’я на спіне, кароткім блакітным хахалком, чорным кальцом вакол шыі, бела-блакітна-чорным узорам на крылах і чорна-белымі палоскамі ўздоўж хваста.

Арэал
-----

Від распаўсюджаны выключна ў Паўночнай Амерыцы. Жыццёвы арэал птушкі прасціраецца ад усходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі праз поўдзень Канады да Мексіканскага заліва. Папуляцыі поўночных регіёнаў — пералётныя птушкі, якія зімой адлятаюць на поўдзень.

Спосаб жыцця
------------

Блакітная сойка — лясны жыхар, але сёння ўсё часцей і пераважна ўзімку сустракаецца таксама нападалёку ад сельскагаспадарчых мурогаў, у вёсках, парках і прадмесцях невялікіх гарадоў. Асобіны паўночнаамерыканскай сойкі жывуць пераважна парамі альбо невялікімі сямействамі. У пералётны перыяд птушкі збіраюцца ў вялікія групы. Побач з тыповым *піііе-піііе* у рэпертуры птушкі вялікая колькасць іншых гукаў: сойка пераймае галасы іншых відаў, добра імітуе драпежных птушак. Такім чынам блакітная сойка засцерагае іншых птушак віда і абараняе свой жыццёвы арэал ад ворагаў.

Ахова
-----

Рэдкі від, занесены ў спіс ахоўваемых птушак IUCN 2004.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Блакітная сойка
* **YouTube**: Блакітная сойка ласуецца арэшкамі  (Даўжыня 03:52)
* **YouTube**: Блакітная сойка шукае галінкі для гнязда  (Даўжыня 01:56)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2910689989 |
**Блакітніца аргус** (*Plebejus argus*) — матылёк сямейства Блакітніцы.

♂

Знешні выгляд імага
-------------------

Даўжыня пярэдняга крыла 11-15 мм. Для дадзенага тыпу матылькоў характэрныя серабрыстыя плямкі на крылах, чорная аблямоўка на канцах крылаў і, характэрныя для сямейства Блакітніц, махры. Афарбоўка крылаў самак і самцоў адрозніваюцца: у самцоў крылы сіняга колеру, а ў самак — карычневага.

Кармавыя расліны вусеняў
------------------------

Ulex europaeus і іншыя бабовыя, верас.

Распаўсюджанне
--------------

Гэты від блакітніц жыве на верасовых пустках Еўропы і Азіі (акрамя арктычных абласцей) і назіраць яго можна на шырокіх прасторах аж да Японіі.

Жыццёвы цыкл
------------

Лёт з пачатку чэрвеня да пачатку жніўня, а ўвосень пачынаюць адкладаць яйкі на адраўнелых сцеблах раслін каля мурашнікаў, дзе яны хаваюцца на зіму. У год дае адно-два пакаленні. Вусені, якія з’яўляюцца вясной, маюць зялёную, з чорнай у светлым абрамленні лініяй на спіне, афарбоўку. Харчуюцца толькі вечарам і ноччу бутонамі і пупышкамі, аддаючы перавагу маладым раслінам, а днём хаваюцца сярод лістоты. Вырастаючы, яны акукляюцца ў верхнім слоі глебы, пад камянямі або ў раслінным ападзе, але часцей у мурашніках. Мурашак прыцягвае салодкая вадкасць, якая выдаткоўваецца з адмысловых залоз на 10 сегменце цела вусеня, але і пасля акуклення і адразу пасля з’яўлення матылькоў мурашы працягваюць пра іх клапаціцца.

* ЯйкаЯйка
* ВусеньВусень
* КукалкаКукалка

Зноскі
------

1. ↑  Голубянка Аргус / Plebejus argus (Linnaeus, 1758)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777175821 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Блакітныя азёры, значэнні.
Схема групы Балдуцкіх азёр
**Блакітныя азёры**, **Балдуцкая група азёр** — група азёраў у Беларусі, на мяжы Мядзельскага раёна Мінскай вобласці з Пастаўскім раёнам Віцебскай вобласці і Астравецкім раёнам Гродзенскай вобласці, на захадзе Беларускага Паазер'я, у басейне ракі Страча, на тэрыторыі ландшафтнага заказніка Блакітныя азёры.

Уключае невялікія азёры Балдук, Балдучыца, Глубля, Глубелька, Ячмянец, Мёртвае, Імшарац, Карасік. Агульная плошча 1,5 км².

Утварылася ў час паазерскага зледзянення, размешчана сярод комплексу водна-ледавіковых формаў рэльефу (адносныя вышыні 25—30 м), парослага хваёвым і хваёва-яловым лесам. Азёры адметныя чыстай вадой і адсутнасцю антрапагенных экалагічных парушэнняў, у іх растуць рэдкія ахоўныя водныя расліны (хвоснік звычайны і меч-трава звычайная). Па азёрах праходзіць турысцкі маршрут.

Возера Глубелька
Блакітныя азёры з Балдуцкай групы азёр не трэба блытаць з Блакітнымі азёрамі, якія знаходзяцца ў Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці.

Гл. таксама
-----------

* Блакітныя азёры — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці і Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн. 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

| ⛭Балдуцкая група азёр |
| --- |
| вадаёмы парку «Блакітныя азёры» | Акунёк ·  Балдук ·  Балдучыца ·  Вільчынія ·  Глубля ·  Глубелька ·  Глухое возера ·  Імшарац ·  Мёртвае возера ·  Карасік ·  Свіно ·  Ячмянец |
| іншыя1 | Вялікі Болцік ·  Малы Болцік |
| 1 уваходзяць у Балдуцкую групу азёр, але не належаць да парку «Блакітныя азёры» |
Шэйх **Фазаль Райкан аль-Гаўд Аль-Німраві** (араб. فصال القعود‎‎; памёр 25 чэрвеня 2007) — іракскі чыноўнік. У перыяд амерыканскай акупацыі займаў пасаду губернатара правінцыі Анбар (з ліпеня 2004 года па студзень 2005 года).

Фазаль аль-Гаўд дапамог сфармаваць групоўку племянных суніцкіх лідараў пад назвай «Савет выратавання Анбара». Мэта арганізацыі складалася ў тым, каб аб’яднацца з амерыканскімі сіламі супраць паўстанцаў Аль-Каіды ў суніцкіх раёнах Ірака, такіх як Аль-Анбар. Аднак сама арганізацыя пакутавала ад міжусобіц.

Аль-Гаўд забіты 25 чэрвеня 2007 года ў выніку самападрыву смяротніка ў гатэлі «Мансур» у Багдадзе разам з 11 іншымі людзьмі. Шасцёра з забітых, уключаючы чыноўніка, з’яўляліся членамі Савета выратавання Анбара, які ў той час збіраўся ў гатэлі. Следчыя меркавалі, што мэтай нападу былі лідары суніцкіх плямёнаў. У выніку выбуху таксама загінуў Рахім аль-Малікі, вядомы іракскі паэт і тэлевізійны прадзюсар тэлеканала «Аль-Іракія».

Спасылкі
--------

* McClatchy Newspaper Service: A U.S. ally in Iraq is murdered
* Washington Post:Baghdad Blast Targets Sunni Tribal Leaders (Accessed September 14, 2007)
**Вітаў калодзеж** (у арыгінале — *Витов колодезь*) — урочышча ў межах былога Гомельскага староства. Згадваецца ў «Адказной кнізе на Гомельскі маёнтак» 1776 г. у фрагменце, звязаным з «отграничением» (вызначэннем меж) зямель, якія значыліся за вёскай Ваўковічы і шэрагу іншых населеных пунктаў:

> 
> «…поуз Довгий Мох Плетыще от грунтов капитулских, что нине суть владения полковника Сымонова, на бор в колодезь Витов. От колодезя бором Рубежами в речку Деменку. З речки Деменки в речку Узу».

Супастаўленне звестак «Адказной кнігі» з «Генеральным планам Беліцкага павета» 1784 г. і сучаснай картай Гомельшчыны, дазваляюць выказаць меркаванне, што Вітаў калодзеж знаходзіўся ў паласе на паўночны захад ад цяперашняй вёскі Шчэрбаўка ў напрамку да вёскі Іванькаў Гомельскага раёна (урочышча Княжацкі Рог). Атаясаміць Вітаў калодзеж з пэўным сучасным аб’ектам пакуль немагчыма.

У назве «Вітаў калодзеж» магла ўвасобіцца гістарычная памяць народа аб вялікім князі літоўскім Вітаўце. З іншага боку, нельга выключаць, што азначэнне «Вітаў» было ўмоўным і безадносна да рэальнай гістарычнай постаці падкрэслівала старадаўнасць аб’екта.

Зноскі
------

1. ↑  З «Адказной кнігі на Гомельскі маёнтак П.А. Румянцава» 1776 г. // Памяць : гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я — Мінск : БЕЛТА, 1998. — С. 128.
2. ↑  Генеральный план Белицкого уезда / Генеральное межевание Могилевской губернии 1784 г.
3. ↑  Гомель. План города. Гомельский район. Карта  [Карты] / редактор В. А. Змачинская. — Минск : Белкартография, 2018.

Літаратура
----------

* Парфененко Д. Фащенко М. К вопросу об урочище «Витов колодезь» в бывшем Гомельском старостве // Тэзісы ўдзельнікаў рэспубліканскага конкурсу навуковых даследчых краязнаўчых работ навучэнцаў. — Мінск, УА "РЦЭК", 2021. — С. 25—27.
**Ілфрэкум** (англ.: Ilfracombe, чытаецца як |*IL|frə|koom*|) — горад на паўднёвым захадзе Англіі ў графстве Дэваншыр. Агульнае насельніцтва (2011 г.) — 11 184 чал.

Вядомы з 1086 г. хаця паселішча існавала і раней. Мяркуецца, што назва перакладаецца з англасаксонскай мовы як «Даліна сыноў Альфрэда». З XIII ст. да канца XIX ст. з'яўляўся важным міжнародным портам. 

У нашы дні асновай мясцовай гаспадаркі з'яўляюцца лёгкая прамысловасць, рыбалоўства і абслугоўванне турыстаў. Ілфрэкум славіцца сваёй архітэктурай XIII — XXI стст.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n82134235 · VIAF: 126695376 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Вітаўт.
**Вітаўт Казіміравіч Пу́тна** (літ.: Vytautas Putna, 31 сакавіка (12 красавіка) 1893, вёска Мацканцы, Віленская губерня — 11 чэрвеня 1937, Масква, СССР) — савецкі ваенны дзеяч; камкор (1935). Расстраляны ў часе рэпрэсій у РСЧА (1937).

Біяграфія
---------

Сын селяніна-літоўца. У 1915 прызваны ў войска. Удзельнік Першай сусветнай вайны. У 1917 годзе скончыў школу прапаршчыкаў, камандаваў батальёнам. У лютым 1917 уступіў у РСДРП, бальшавік.

У красавіку 1918 годзе ўступіў у Чырвоную Армію. З траўня 1918 года — ваенкам Віцебскага ваеннага камісарыята, з верасня 1918 па травень 1919 камісар 1-й Смаленскай (пазней 26-я стралковая) дывізіі, з траўня 1919 года — камандзір 228-га Карэльскага палка, з ліпеня — камандзір 2-й брыгады гэтай дывізіі, са снежня 1919 годзе — начальнік 27-й стралковай дывізіі, якая дзейнічала на Усходнім фронце супраць калчакаўцаў.

Удзельнік задушэння Кранштацкага паўстання (1921) і падаўлення сялянскіх паўстанняў на Ніжняй Волзе.

У 1923 годзе прымыкаў да трацкісцкай апазіцыі, ад якой пасля адышоў. Вучыўся на Ваенна-акадэмічных курсах вышэйшай камскладу (1923). З 1923 года начальнік і камісар 2-й Маскоўскай пяхотнай школы, працаваў у цэнтральным апараце РСЧА, камандзір корпуса.

У Кітаі з 1923 года. Першы кіраўнік Калганскай групы ваенных саветнікаў.

У 1927—1931 гадах — ваенны аташэ ў Японіі, Фінляндыі, Германіі.

З 1934 года — ваенны аташэ ў Вялікабрытаніі.

У 1936 адкліканы ў СССР і 20 жніўня 1936 годзе арыштаваны (Справа Тухачэўскага). На следстве да яго ўжываліся катаванні. Прызнаў сябе вінаватым ва ўдзеле ў антысавецкай, трацкісцкай, ваенна-фашысцкай змове. Разам з Міхаілам Тухачэўскім, Іонам Якірам, Іеранімам Убарэвічам, спецыяльнай прысутнасцю Вярхоўнага суда СССР 11 чэрвеня 1937 года прысуджаны да смяротнага пакарання. У ноч на 12 чэрвеня расстраляны ў склепе Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда СССР. Рэабілітаваны 15 студзеня 1957 года.

Аўтар прац па гісторыі грамадзянскай вайны. Узнагароджаны трыма ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР (1932).

Зноскі
------

1. ↑  Аб узнагародзе да 15-годзьдзя Кастрычніцкай рэвалюцыі ўдзельнікаў барацьбы за вызваленьне БССР ад белапалякаў і лепшых удзельнікаў сацыялістычнага будаўніцтва // *Зьвязда* : газэта. — Менск: 10 лістапада 1932. — № 251 (4503).

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6 Кн. 1. Пузелі — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн.1. — С. 8. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.

Спасылкі
--------

* Путна Витовт Казимирович(недаступная спасылка) // Вялікая Савецкая Энцыклапедыя  (руск.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1080502092 · ISNI: 0000 0000 8246 8379 · LCCN: nr95002939 · VIAF: 61432669 |
**Запіскі раскрадальнікаў грабніц** (кіт. 盜墓筆記 Dàomù bìjǐ) — кітайскі інтэрнэт-раман, які напісаў Сюй Лэй (кіт. 徐磊 Xú Lěi; таксама вядомы як Кенэдзі Сюй) пад псеўданімам Наньпай Саньшу (南派三叔), і маньхуа (коміксы) на на яго аснове.

Першапачаткова кніга публікавалася ў інтэрнэце, дзе яна дагэтуль даступная. Раман перакладаўся на англійскую пад назвай **Grave Robber’s Chronicles**.

Сюжэт
-----

У Се (吳邪) атрымаў ад дзядулі, які займаўся пошукамі скарбаў у старых грабніцах, дзіўны надпіс на шоўку. Ён прынёс яго свайму дзядзьку У Саньшэну (吳三省), і той расшыфраваў яго і сказаў, што надпіс паказвае шлях да грабніцы з эпохі Ваюючых царстваў. Сабраўшы кампанію, у тым ліку заўсёды маўклівага Чжана Цыліна (張起靈), яны адправіліся на пошукі скарбаў.

Коміксы і маньхуа
-----------------

Ёсць дзве серыі коміксаў па матывам «Запісак».

Коміксы ў амерыканскім стылі называюцца «Daomu» (у кітайскім перакладзе 盜墓者 Dàomùzhě), і сцэнарый для іх пісаў Колін Джонсан (Colin Johnson). Сюжэт зменены ў параўнанні з кнігай; галоўнага героя завуць Шон.

Маньхуа ў кітайскім стылі называецца таксама, як раман (盜墓筆記; на вокладцы напісана англійская назва Grave Robbery Note). Кітайская версія бліжэй да арыгінальнага рамана.

Зноскі
------

1. ↑  Amazon.com. Cavern of the Blood Zombies (Grave Robbers' Chronicles)
2. ↑  Daomu #1 comic review Архівавана 25 чэрвеня 2012.

Спасылкі
--------

* Поўны тэкст рамана (на кітайскай мове)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Speculative Fiction Database |
**Факсіміле** (ад лац.: fac simile «рабі падобнае») — дакладная копія графічнага арыгінала — рукапісу, малюнка, чарцяжа, гравюры, подпісу, манаграмы.

У ранейшы час факсіміле рабілася з дапамогай прамалёўкі арыгінала праз празрыстую паперу і затым перанос на метал або дрэва і літаграфаванне, у найноўшы жа час выраб падобных здымкаў вельмі палегчыла фатаграфія, фататыпія, фотагравюра, фотацынкатыпія і фоталітаграфія, якія даюць магчымасць атрымліваць безумоўна верныя факсіміле чыста механічным шляхам.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.534
Баявы парадак македонскага войска. Псілы размешчаны наперадзе.
**Псілы** — лёгкая стралковая (лучнікі і прашчнікі) пяхота Візантыі. Назва капіюе найменне застрэльшчыкаў старажытнагрэчаскіх войскаў (у Візантыі вельмі хутка замест рымскай укаранялася грэчаская ваенная тэрміналогія). У роўнай са скутаторамі долі складалі пяхоту Візантыі і прыкрывалі апошніх у баі стральбой. Апранутыя ў скураныя або стеганые латы і ўзброеныя сякеркамі, яны маглі пастаяць за сябе ў рукапашным дужанні. Яны таксама насілі круглыя малыя шчыты. Лучнікаў называлі таксама **токсотамі**.

А дроцікаметальнікаў клікалі псілаямі. Часам мелі на ўзбраенні адналязавыя мячы. У візантыйскай арміі меліся і пельтасты, якія выконвалі функцыі сярэдняй пяхоты.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
**Гайзінькалнс** (лат.: Gaiziņkalns), або **Гайзіньш** (лат.: Gaiziņš), — найвышэйшы ўзгорак Латвіі. Вышыня над узроўнем мора — 311,94 м; вышыня ад падножжа гары — 61,6 м. Знаходзіцца на Відзэмскім узвышшы, у Маданскім краі.

На вяршыні знаходзіцца памятны камень, на якім сказана, што «17 жніўня 1930 года найвышэйшую вяршыню Латвіі наведаў прэзідэнт Альберт Квіесіс». На гару ідзе 5 пад’ёмнікаў (абсталяваны лыжныя базы). У 1978 годзе пачалося будаўніцтва 45-метровай назіральнай пляцоўкі на вяршыні, якая ў выніку так і засталася недабудаванай і доўгі час знаходзілася ў аварыйным стане, пакуль не была дэмантаваная шляхам падрыву зімой 2012 года. У добрае надвор’е з узгорка можна ўбачыць вежы Цэсвайнскага замка, які знаходзіцца за 24 км ад узгорка.