Рэканструкцыя Дрэздэнскага кодэкса, 8-я і 9-я старонкі
**Ко́дэксы ма́я** (юкатэк. *pik hu'un*) — іерагліфічныя рукапісы цывілізацыі мая. Тэхнічна маянскі кодэкс уяўляе сабой складзеную ў выглядзе гармонікі паласу месаамерыканская паперы («аматль», на мове юкатэка *huun*), вырабленай з луба расліны аматэ (*Ficus insipida*). Складкі гармонікі — асобныя «старонкі» — маглі быць пакрыты выявамі і надпісамі з пярэдняга і адваротнага боку, абарот часам не запаўнялі тэкстам і малюнкамі.
Тэксты не прызначаліся для чытання падрад, структурна яны дзяліліся на тэматычныя блокі. Змястоўна захаваныя кодэксы мая з’яўляюцца жрэцкімі трэбнікамі (тэрмін Ю. В. Кнарозава), якія прысвечаны рытуалу, астраноміі і астралогіі, прароцтвам і варажбітным практыкам, разліку сельскагаспадарчых і каляндарных цыклаў. З іх дапамогай жрацы тлумачылі з’явы прыроды і дзеянні боскіх сіл і праводзілі рэлігійныя абрады.
Кодэксы былі прадметам паўсядзённага жрэцкага ўжытку і нярэдка змяшчаліся ў магілу пасля смерці ўладальніка. Традыцыя кодэксаў працягнулася ў каланіяльную эпоху ў хроніках і так званых зборніках «Чылам Балам» (запісаных лацініцай), у якіх прысутнічаюць усе пералічаныя тэмы, а таксама ўтрымліваюцца гістарычныя звесткі. Лексіка, граматыка і структура гістарычных тэкстаў прама суадносяцца з афіцыйнымі надпісамі мая класічнага перыяду, вядомымі з эпіграфікі.

Тэхналогію вытворчасці аматля індзейцы мая распрацавалі каля V стагоддзя, упершыню ў гісторыі Месаамерыкі. У Цэнтральнай Мексіцы аж да іспанскага заваявання для кніг выкарыстоўвалася вырабленая скура ягуара, аленя ці ламанціна. Усе кодэксы мая, якія дайшлі да нашых дзён, выраблены прыкладна ў XI—XIV стагоддзях, аднак у пахаваннях класічнага перыяду археолагі выяўляюць рэшткі кніг-кодэксаў у выглядзе зліплай масы з фрагментамі фарбы; на сёння не існуе тэхналогіі іх прачытання.

Мяркуючы па паведамленнях іспанскіх храністаў, яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя існавалі вялікія жрэцкія і ўрадавыя бібліятэкі, аднак іх знішчалі канкістадоры і каталіцкія місіянеры. Найбуйнейшае кніжнае аўтадафэ правёў у Мані ў 1562 годзе біскуп Юкатана Дыега дэ Ланда, тады былі спалены 27 рукапісаў. У адносна цэлым выглядзе к XIX стагоддзю захаваліся толькі тры кодэксы мая, названыя па гарадах, дзе яны захоўваюцца (Дрэздэнскі — адзіны, які захаваўся цалкам, Парыжскі і Мадрыдскі).

У 1971 годзе было абвешчана аб існаванні чацвёртага маянскага дакумента — Кодэкса Гралье, як мяркуецца, знойдзенага ў пахаванні ў Ч’япасе, але адносна яго сапраўднасці вядуцца дыскусіі. Захаваныя кодэксы мая прыцягнулі ўвагу даследчыкаў яшчэ ў XIX стагоддзі, неаднаразова перадрукоўваліся і сталі матэрыялам, на аснове якога Юрый Кнарозаў у 1950-я гады расшыфраваў пісьмо мая. Поўны пераклад усіх чатырох рукапісаў мая на рускую мову быў надрукаваны ў 1975 годзе. У 1999 годзе ў Мексіцы быў апублікаваны «Кампендыум Шкарэт», у якім утрымліваўся пераклад трох кодэксаў на іспанскую мову, каталог іерогліфаў з чытаннем і даследчыя матэрыялы Ю. В. Кнарозава.

Гісторыя
--------

Фрэска з грабніцы ў Уашактуне. Верагодна, у аналагічным стылі выконваліся і кодэксы класічнага перыяду
### Дакалумбава эпоха

Пра пісьмовую традыцыю мая вядома вельмі мала: нягледзячы на тое, што амаль 90 % тэкстаў мая могуць быць прачытаны, дагэтуль няма зводнага слоўніка іерагліфічнае мовы, навуцы не вядома значэнне каля 25 % пісьмовых знакаў. Наяўныя пісьмовыя крыніцы даіспанскага і каланіяльнага перыяду ўтрымліваюць толькі адрывачныя дадзеныя. Гісторыкі Месаамерыканскіх пісьмовых культур вымушаны звяртацца да рэканструкцыі і ўскосных крыніц: этнабатанічнага аналізу, малюнкаў на каменных стэлах і керамікі і т. д.

З канца ХХ стагоддзя ў маянскіх пахаваннях на тэрыторыі Мексікі і Гватэмалы сталі выяўляць спарахнелыя рэшткі кніг, пакладзеных у адну магілу з іх прыжыццёвымі ўладальнікамі. Пры раскопках у Эль-Мірадоры былі выяўлены дзве магілы прадстаўнікоў знаці раннекласічнага перыяду, датаваныя прыкладна 450-мі гадамі. Там і былі знойдзены найстаражытнейшыя маянскія кодэксы, прычым вырабленыя не толькі з аматэ, але і з апрацаванай скуры, паходжанне якой не ўдалося ўстанавіць. Рукапісы цалкам спарахнелі і набраліся вапнай, крышталі якой працялі тое, што засталося ад складзеных лістоў. Аналагічныя знаходкі былі зроблены пры раскопках пахаванняў у Уашактуне, Гуайтане, Сан-Агусцін-Акасагуастлане і Небахе (Гватэмала), у Алтун-Ха ў Белізе і Капане ў Гандурасе. Кнігі з Уашактуна і Алтун Ха адносяцца да ранняга класічнага перыяду, у Небахе і Капане — позняга класічнага, у Гуайтане — ранняга посткласічнага. У Капане быў знойдзены склеп з багатым інвентаром — вялікай колькасцю размаляванай керамікі і скульптуры, касцяных і нефрытавых вырабаў. Акрамя рэштак кодэксаў, быў знойдзены і посуд з пігментамі. Гэта дазволіла ідэнтыфікаваць пахаванага як пісца высокага рангу. Ні адна са спроб раскрыць кодэксы не мела поспеху: пісчы матэрыял спарахнеў і спрасаваўся ва ўмовах высокай вільготнасці; сярод праху выразна бачныя рэшткі мінеральных пігментаў. На думку Т. Уайтынга, гэтыя рэшткі ўжо ніколі не будуць прачытаны, хоць археолагі і захоўваюць іх.

К пачатку іспанскага заваявання ў мая была вялікая колькасць кодэксаў. У асноўным гэта былі жрэцкія трэбнікі, якія меліся ва ўсіх гарадах і нават паселішчах. Іменна гэта тлумачыць, што рэпертуар захаваных кодэксаў імі і абмяжоўваецца. Упрыгожаныя трэбнікі траплялі ў выглядзе трафея да іспанскіх заваёўнікаў і далей перапраўляліся ў Еўропу сярод іншай ваеннай здабычы і «дзівосаў» Новага Свету.

Рытуальныя тэксты ствараліся пад непасрэдным кіраўніцтвам вярхоўнага жраца. У перыяд гегемоніі Маяпанскай лігі гэта пасада была спадчыннай і ўтрымлівалася родам Ах Май. У далейшым кожны горад-дзяржава меў уласнага вярхоўнага жраца. Трэбнікі, відаць, перыядычна абнаўляліся ў адпаведнасці з рэлігійна-палітычнай кан’юнктурай; выпраўлены эталонны варыянт капіраваўся і распаўсюджваўся сярод радавога жрэцтва. Характэрна, што памерлых жрацоў працягвалі хаваць разам з іх рукапісамі.
Памеры бібліятэк, верагодна, былі значнымі і супастаўнымі з культурамі Старога Свету. Алонса дэ Сарыта пісаў, што ў 1540 годзе ён бачыў у гарах Гватэмалы «мноства рукапісаў, якія апісваюць гісторыю мясцовых індзейцаў за перыяд, які перавышае восемсот гадоў», якія перакладалі для яго самыя старыя людзі.

### Страта іерагліфікі

Дыега дэ Ланда, епіскап Юкатана. *Партрэт XVI ст. з манастыра ў Ісамалі*
Калі пачалася канкіста, каталіцкія місіянеры распрацавалі лацінскі алфавіт для мовы юкатэка і стварылі пры манастырах своеасаблівыя інтэрнаты для выхавання новага пакалення індзейскай арыстакратыі ў духу новых каштоўнасцей і еўрапейскай культуры.
Дакалумбава кніжная культура пасля стварэння друкарань у Мексіцы (1528) зусім не аказвала ўздзеяння на новае інфармацыйнае асяроддзе. Усяго захавалася 22 дакалумбавы кодэксы (усіх народаў — мая, ацтэкаў, міштэкаў) і яшчэ 50 было створана ў час канкісты ці адразу пасля яе заканчэння.

Сучасныя даследчыкі падкрэсліваюць, што маштабы знішчэння пісьмовых помнікаў місіянерамі ў вядомай ступені перабольшаныя. Для культуры мая знакавым лічыцца аўтадафэ 12 ліпеня 1562 года ў Мані, учыненае епіскапам Дыега дэ Ландай. Падставай для яго сталі звесткі аб адпадзенні нядаўна хрышчаных індзейцаў у язычніцтва і аб сумяшчэнні традыцыйных рэлігійных абрадаў з хрысціянскімі. Так, у 1561 годзе ў Мані было раскрыжавана немаўля, гэта значыць, па традыцыйных уяўленнях, адпраўлена з пасланнем да вышэйшых сіл, у дадзеным выпадку — да хрысціянскага Бога.
Згодна з паведамленнем езуіта Дамінга Радрыгеса, на гэтым аўтадафэ місіянеры знішчылі каля 5000 розных «ідалаў», 13 каменных алтароў і 27 меншых камянёў з выявамі, 197 сасудаў з малюнкамі і 27 рукапісаў на аленевай скуры. Зрэшты, знішчэнне рукапісаў практыкавалася і раней. Дэ Ланда згадваў, што ў 1541 годзе пасля ўзяцця горада Ціха місіянеры выявілі, што:

> 
> 
> Гэтыя людзі ўжывалі таксама пэўныя знакі (*caracteres*) ці літары (*letras*), якімі яны запісвалі ў сваіх кнігах свае старажытныя справы і свае навукі. Па іх, па постацях і некаторых знаках (*senales*) у постацях яны даведваліся свае справы, паведамлялі іх і навучалі. Мы знайшлі ў іх вялікую колькасць кніг гэтымі літарамі і, паколькі ў іх не было нічога, у чым не мелася б забабон і хлусні дэмана, мы іх усе спалілі; гэта іх надзвычайна засмуціла і прычыніла ім пакуты.
> 
> 
> 

Пасля ўсталявання іспанскага каланіяльнага рэжыму граматныя індзейцы перайшлі на лацінскую пісьменнасць; як мяркуецца, ужо к пачатку 1600 гадоў іерагліфічная традыцыя канчаткова спынілася. Вывучаць познія тэксты мая вельмі цяжка, усе наяўныя пераклады больш-менш прыблізныя і ў многіх месцах моцна разыходзяцца адзін з адным.
Жрацы мая, перайшоўшы на лацініцу, не раздзялялі слоў і не выкарыстоўвалі пунктуацыю. Калі перапісчык не разумеў сэнсу тэксту, ён мог дзяліць словы і фразы ў адвольным парадку, а асаблівасці ладу мовы прыводзілі да злучэння слоў. Акрамя таго, асобным гукам мовы мая не было адпаведнікаў у іспанскай і лацінскай мовах, пісцы пры адсутнасці арфаграфічнай нормы пазначалі іх рознымі спалучэннямі лацінскіх літар, прычым іх гучанне невядома. Дыега дэ Ланда пісаў пра гэта так:

> 
> 
> [Манахі] навучыліся чытаць і пісаць на мове індзейцаў і склалі такую граматыку, якая вывучалася, як лацінская. Аказалася, што яны не ўжываюць 6 нашых літар, а іменна: D, F, G, Q, R, S, у якіх не было ніякай патрэбы. Але яны вымушаны былі падвойваць і дадаваць іншыя, каб адрозніваць розныя значэнні некаторых слоў…
> 
> 
> 

### Позняя традыцыя

Рукапіс Чылам-Балама з Ішыля, выстаўлены ў Нацыянальным музеі антрапалогіі ў Мехіка
У пачатку XVII стагоддзя і ў наўа-, і ў маямоўных рэгіёнах Новай Іспаніі назіраўся ўсплёск літаратурнай актыўнасці нашчадкаў індзейскай знаці, прычым і на іспанскай, і на мясцовых мовах. Ва ўмовах перабудовы сацыяльнай структуры і скарачэння абарыгеннага насельніцтва, правіцелі-касікі сталі губляць традыцыйныя правы і прывілеі. Адказам стала вялікая колькасць дакументаў, у якой даказвалася высакароднасць паходжання і пералічваліся паслугі, некалі аказаныя канкістадорам продкамі просьбітаў. Нярэдка такія тэксты з’яўляюцца адзінымі крыніцамі, якія асвятляюць велізарныя перыяды ў гісторыі Ч’япаса і Табаска, а таксама Юкатана і Гватэмалы. Пасля расшыфроўкі іерагліфічных надпісаў класічнага перыяду выявілася, што змест, сінтаксічны лад, граматыка, тэрміналогія афіцыйных гістарычных і жрэцкіх тэкстаў часта блізкія познім тэкстам XVI—XVII стагоддзяў. Яркім прыкладам з’яўляюцца «Архіў Пашбалон — Мальданада», «Хроніка з Чык Шулуб Ч’ен» і «Летапіс Какчыкеляў».

Гэтаму працэсу знаходзіцца прамая аналогія ў Цэнтральнай Мексіцы, дзе на мяжы XVI—XVII стагоддзяў тварыў Фернанда дэ Альва Іштлільшочытль, які спрабаваў сумясціць храналогію мексіканскай гісторыі з агульнаеўрапейскай і ўбудаваць гісторыю Мексікі ў сусветную, бо

> 
> 
> …падзеі, якія адбыліся ў гэтым Новым Свеце, не менш значныя, чым дзеі рымлян, грэкаў, мідзійцы і жыхароў іншых язычніцкіх дзяржаў, якія заслужылі славу ва ўсім Сусвеце…
> 
> 
> 

У перапрацаваным выглядзе іерагліфічныя рукапісы мая сталі асновай зборнікаў «Чылам Балам», узыходзячых да традыцыйных жрэцкіх трэбнікаў класічнай і посткласічнай эпох, хоць і перапісаных лацініцай.
Змест іх хаатычны, яны ўключаюць прарочыя, медыцынскія, астралагічныя і гістарычныя тэксты. Рукапісы, якія захаваліся, ствараліся ў XVI—XVII стагоддзях і дайшлі да нас у выглядзе пазнейшых спісаў, мова якіх дэманструе адрозненні ад класічнай. У гэтым плане вылучаецца рукапіс так званага «Рытуалу Бакабаў», які ўключае 42 загаворы супраць хвароб. Там ад выпадку да выпадку згадваюцца Бог Айцец, Ісус Хрыстос, Адам, але часцей — старажытныя божаствы. Мова гэтага дакумента вельмі архаічная, у дадатак назвы лекавых сродкаў табуіраваны і перададзены іншасказаннямі; іерагліфічная першакрыніца іх несумненная. У пачатку XIX стагоддзя такія кнігі існавалі амаль у кожным індзейскім паселішчы, аднак у выніку Юкатанскай вайны рас мноства дакументаў было знішчана карнікамі.

У рукапісе Чылам-Балама з Чумаеля прыводзіцца эпічная «Песня Іца» — адзін з нямногіх помнікаў паэзіі мая. Яна ўнікальная тым, што з’яўляецца адзіным маянскім дакументам каланіяльнай эпохі, у якім даты прыведзены па «доўгім ліку» класічнай эры, што з’яўляецца доказам аўтэнтычнасці і старажытнасці тэксту. Прарочыя тэксты з рукапісаў «Чылам-Балама» пабудаваныя на паэтычнай аснове: прысутнічае паралелізм будовы фраз і рытмічнасць, якая звычайна не перадаецца ў перакладзе на іншыя мовы (у прыватнасці, на рускую і англійскую), і вялікая перагружанасць міфалагічным вобразамі. Характэрна, што лексіка і граматыка гэтых тэкстаў моцна адрозніваецца ад лексікі і граматыкі гутарковай мовы мая XVI—XVII стагоддзяў (у прыватнасці, рукапіснага «Слоўніка з Матуля»), вывучанага іспанскімі місіянерамі.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4  *Thomas J. Tobin*. The Construction of the Codex In Classic- and Postclassic-Period Maya Civilization (англ.)(недаступная спасылка) (25 ліпеня 2001). Архівавана з першакрыніцы 17 кастрычніка 2002. Праверана 10 красавіка 2015.
2. ↑  Whiting, 1998, p. 207—208
3. 1 2  Кнорозов, 1975, с. 228
4. ↑  Zorita, 1963, p. 271—272
5. 1 2  Кнорозов, 1975, с. 226
6. ↑  Krayna, 1999, p. 92
7. ↑  Ершова, 2002, с. 131
8. ↑  Кнорозов, 1955, с. 241
9. ↑  Кнорозов, 1955, с. 193
10. ↑  Кнорозов, 1955, с. 55
11. ↑  Керам, 1994, с. 328
12. ↑  Кнорозов, 1955, с. 136
13. ↑  *Талах В. М. (ред.)*. Документы Пашболон-Мальдонадо (Кампече, Мексика, XVII век). **(нявызн.)**. *kuprienko.info* (26 чэрвеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2012. Праверана 27 чэрвеня 2012.
14. ↑  *Талах В. М. (ред.)*. Хроника из Чик Шулуб Ч`ен (Юкатан, Мексика, XVI век). **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *kuprienko.info* (10 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2013. Праверана 10 жніўня 2012.
15. ↑  Талах, 2013, с. 38—39
16. ↑  Кинжалов, 1991, с. 97
17. ↑  Кинжалов, 1991, с. 100
18. 1 2  Кнорозов, 1955, с. 54
19. ↑  Кнорозов, 1963, с. 55
20. ↑  Кинжалов, 1991, с. 102

Літаратура
----------

* *Ершова, Г. Г.* Древняя Америка: полёт во времени и пространстве. Мезоамерика. — М.: Алетейя, 2002. — 392 с. — ISBN 5-89321-092-1.
* *Ершова, Г. Г.* Майя. Тайны древнего письма. — М.: Алетейя, 2004. — 296 с. — ISBN 5-89321-123-5.
* Историки Доколумбовой Америки и Конкисты. Книга первая. Фернандо де Альва Иштлильшочитль. Хуан Баутиста де Помар / пер. с исп. В. Н. Талаха; под ред. В. А. Рубеля. — К.: Лыбедь, 2013. — 504 с. — ISBN 978-966-06-0647-0.
* *Керам К.* Боги, гробницы, ученые. — М. : Республика, 1994. — 351 с. — ISBN 5-250-02261-8.
* *Кинжалов, Р. В.* Кинжалов: Орел, кецаль и крест. Очерки по культуре Месоамерики. — М.: Наука, 1991. — 190 с. — ISBN 5-02-027304-X.
* *Кнорозов, Ю. В.* Письменность индейцев майя. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1963. — 664 с.
* *Кнорозов, Ю. В.* Иероглифические рукописи майя. — Л.: Наука, Лен. отд, 1975. — 272 с.
* *Ланда, Диего де.* Сообщение о делах в Юкатане / пер. со староисп. Ю. В. Кнорозова. — М.: Изд-во АН СССР, 1955. — 328 с.
* *Талах, В. Н. Куприенко, С. А.* Америка первоначальная. Источники по истории майя, науа (астеков) и инков / ред. В. Н. Талах, С. А. Куприенко. — К.: Видавець Купрієнко С. А. 2013. — 370 с. — ISBN 978-617-7085-00-2.
* Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia / Eds. S. T. Evans and D. L. Webster. — N. Y.: Garland, 2001. — 992 p. — ISBN 978-0415873994.
* *Aveni, A. F.* Empires of Time: Calendars, Clocks and Cultures. — Tauris Parke Paperbacks, 2000. — 371 p. — ISBN 1-86064-602-6.
* *Coe, M. D.* The Art of the Maya Scribe / Ill. Justin Kerr. — N. Y.: Harry N. Abrams, 1997. — 240 p. — ISBN 9780810919884.
* *Ciudad Ruiz, A.; Lacadena, A.* El Códice Tro-Cortesiano de Madrid en el contexto de la tradición escrita Maya // *Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala*. — Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología, 1999. — P. 876—888. Архівавана з першакрыніцы 14 верасня 2011.
* *Krayna, Ph.* History, Unfolded // *Print*. — 1999. — Vol. 53. — P. 90—93.
* *Milbrath, S.* New Questions Concerning the Authenticity of the Grolier Codex // *Latin American Indian Literatures Journal: A Review of American Indian Texts and Studies*. — McKeesport, Pennsylvania: Penn State McKeesport, 2002. — Vol. 18. — P. 50—61. — ISSN 0888-5613.
* *Noguez, X.* Códices Mayas // *Arqueología Mexicana: Códices prehispánicos y coloniales tempranos — Catálogo*. — 2009. — Vol. 31. — P. 10—23.
* *Reents-Budet, D.* Painting the Maya Universe: Royal Ceramics of the Classic Period. — Durham: Duke UP, 1994. — 402 p. — ISBN 978-0-8223-1434-9.
* *Ruggles, C. L.* Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth. — ABC-CLIO, 2005. — 518 p. — ISBN 978-1851094776.
* *Ruvalcaba, J. L.* The Grolier Codex: A Non Destructive Study of a Possible Maya Document using Imaging and Ion Beam Techniques // *MRS Proceedings*. — Warrendale, Pennsylvania: US: Materials Research Society, 2007. — Vol. 1047. — P. 299—306. — ISSN 0272-9172. — DOI:10.1557/PROC-1047-Y06-07
* *Sharer, R. J.; Loa P. Traxler.* The Ancient Maya. — 6th, fully revised ed. — Stanford University Press, 2006. — 931 p. — ISBN 0-8047-4817-9.
* *Vail, G.* The Maya Codices // *Annual Review of Anthropology*. — Palo Alto, California: 2006. — Vol. 35. — P. 497—519. — ISSN 1545-4290. — DOI:10.1146/annurev.anthro.35.081705.123324
* *Whiting, Th. A.* The Maya Codices // *Maya by Peter Schmidt, Mercedes de la Garza, Enrique Nalda, eds*. — N. Y.: Rizzoli, 1998. — P. 206—215. — ISBN 0847821293.
* *Zorich, Z.* The Maya Sense of Time // *Archaeology*. — N. Y.: Archaeological Institute of America, 2012. — Vol. 65 (6). — ISSN 0003-8113. — DOI:10.2307/41804605
* *Zorita, Alonso de.* Life and Labor in Ancient Mexico. — New Brunswick: Rutgers Univ. Press, 1963. — 328 p.

Спасылкі
--------

### Факсімільныя рэпрадукцыі кодэксаў

* The Dresden Codex **(нявызн.)**.  Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.
* The Madrid Codex **(нявызн.)**.  Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.
* The Paris Codex **(нявызн.)**.  Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.
* The Grolier Codex **(нявызн.)**.  Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.

### Іншае

* Кодексы мая на www.mesoamerica.ru **(нявызн.)**. Праверана 12 красавіка 2015.
* Maya Writing **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Authentic Maya. Архівавана з першакрыніцы 13 чэрвеня 2007. Праверана 12 красавіка 2015.
* Maya Astronomy **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Authentic Maya. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2007. Праверана 12 красавіка 2015.
* *Ко, М.*. Содержание майяйских текстов **(нявызн.)**.  Русский филологический портал. Праверана 12 красавіка 2015.
* *Талах В. М.*. Вступ до ієрогліфічної писемності майя. Підручник мови майя (укр.).  www.kuprienko.info (19 сакавіка 2011). — учебник языка майя. Архівавана з першакрыніцы 22 жніўня 2011. Праверана 19 сакавіка 2011.
* *Талах В. М. (ред.)*. Хроника из Чик Шулуб Ч`ен (Юкатан, Мексика, XVI век). (руск.)(недаступная спасылка). *kuprienko.info* (10 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2013. Праверана 10 жніўня 2012.
* *Талах В. М. (ред.)*. Документы Пашболон-Мальдонадо (Кампече, Мексика, XVII век). (руск.). *kuprienko.info* (26 чэрвеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2012. Праверана 27 чэрвеня 2012.
* *Marhenke, Randa*. The Ancient Maya Codices **(нявызн.)**. *Maya Hieroglyphic Writing*.  Mesoweb (25 ліпеня 2003). Праверана 12 красавіка 2015.(недаступная спасылка)
* *Thomas J. Tobin*. The Construction of the Codex In Classic- and Postclassic-Period Maya Civilization (англ.)(недаступная спасылка) (25 ліпеня 2001). Архівавана з першакрыніцы 17 кастрычніка 2002. Праверана 10 красавіка 2015.

| ⛭Цывілізацыя мая |
| --- |
| 

| Агульныя звесткі |
| --- |
| Значныя гарады | 
* Капан
* Тыкаль
* Калакмуль
* Маяпанская ліга
	+ Маяпан
	+ Чычэн-Іца
	+ Ушмаль
* Паленке
* Яшчылан

 |
| Народы | 
* Народы мая і іх суседзі: Піпілі
* Татанакі
* Тальтэкі
* Ацтэкі

 |
| Заняткі | 
* Ваенная справа[en]
* Рамяство
* Гандаль[ru]
* Земляробства[ru]
* Жывёлагадоўля
* Будаўніцтва
* Водныя шляхі[ru]

 |
| Грамадства[en] | 
* Класавы падзел[en]
* Абшчына
* Сям’я і шлюб
* Дом
* Права

 |
| Міфалогія[ru] і рэлігія[ru] | 
* Жрэцтва[en]
* Святы[ru]
* Ахвярапрынашэнні[ru]
	+ Чалавечыя ахвярапрынашэнні[en]
* Святыя месцы
	+ Храмы
	+ Сеноты[ru]
	+ Свяшчэнныя пячоры[ru]

 |
| Пісьмо і літаратура[ru] | 
* **Мовы мая**
	+ Класічная мая
* Лічбы[ru]
* Паэзія[ru]
* Надпісы на кераміцы[uk]
* Кодэксы

 |

 |
| 

| Культура |
| --- |
| Навука | 
* Матэматыка[uk]
* Астраномія[ru]
* Астралогія[ru]
* Медыцына[ru]
* Каляндар[ru]

 |
| Мастацтва[en] | 
* Музыка[ru]
* Танцы[ru]
* Тэатр[ru]
* Скульптура[ru]
* Жывапіс[ru]
	+ Блакітны пігмент[en]
* Ткацтва[ru]
* Графіці[ru]
* Кераміка[ru]
* Архітэктура[ru]
	+ Гарады[en]
	+ Піраміды
	+ Дарогі

 |
| Іншае | 
* Кухня[ru]
* Адзенне[ru]
* Месаамерыканская гульня ў мяч

 |

 |
| 

| Гісторыя[en] |
| --- |
| Дамаяскія культуры | 
* Веракрус
* Ісапа
* Альмекі
* Тэатыўакан
* Эпіальмекі[ru]

 |
| Да канкісты | 
* Зараджэнне цывілізацыі мая
	+ Паўднёвая вобласць мая[en]
* Дакласічны перыяд мая[en]
* Класічны перыяд мая
* Заняпад цывілізацыі мая[en]

 |
| Эпоха канкісты і пасля яе | 
* Мая і канкіста[en]
	+ на Юкатане[en]
	+ у Гватэмале[en]
	+ у Петэне[en]
	+ у Ч’япасе[en]
* Каланіяльны перыяд у Мексіцы
	+ Новая Іспанія
* Паслякаланіяльная гісторыя мая
	+ Юкатанская вайна рас[ru]
* Сучасныя мая
	+ Сапатысцкі рух

 |
| Даследаванні | 
* Гісторыя дэшыфроўкі пісьма мая[ru]
* Гісторыя маяністыкі і маяністы (Ю. В. Кнарозаў
* Г. Г. Яршова
* М. Коу
* Т. А. Праскуракова
* Э. Томпсан)

 |

 |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Месаамерыканская храналогія
 |