Не блытаць з афіцыйным Днём Незалежнасці Рэспублікі Беларусь — дзяржаўным святам, якое прымеркавана да дня вызвалення горада Мінска ад нацысціх войскаў 3 ліпеня 1944 года.
**Дзень Волі**, **Дзень Незалежнасці** — беларускае свята, гадавіна абвяшчэння незалежнасці першай нацыянальнай дзяржавы — Беларускай Народнай Рэспублікі (25 сакавіка 1918 года прынята Трэцяя Устаўная грамата). У Рэспубліцы Беларусь святкуецца на неафіцыйным узроўні, таксама адзначаецца беларускай дыяспарай.

Назва
-----

Паштоўка БНР
Першая афіцыйная назва свята — *Дзень абвяшчэння (дзяржаўнай) Незалежнасці Беларусі*. Упершыню назву надалі ў 1921 годзе ў «Дэкларацыі ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі з прычыны трэцяй гадавіны абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці Беларусі», якая пачынаецца словамі: *Дзень 25 сакавіка — нацыянальнае сьвята Беларусі <…> Тры гады таму … Беларуская Дзяржаўная Рада … абвесьціла наш край Дзяржавай вольнай ад нікога незалежнай. <…> Моцна трымае Рэвалюцыйны Беларускі Урад у сваіх руках сьцяг незалежнасьці і непадзельнасьці роднага краю*. Гэтая назва таксама зазначаецца ў «Адозьве Рады БНР і Рады Міністраў БНР да беларускага й жыдоўскага народаў» ад 25 сакавіка: *…вялікі гістарычны дзень 25 сакавіка 1918 году — Дзень апавешчаньня Незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі*.

Назва Дзень Волі ўпершыню з’явілася ў спецыяльным выпуску газеты «Свабода», які выйшаў у 1990 годзе.

Гісторыя
--------

Асноўныя артыкулы: **Беларуская Народная Рэспубліка** і **Трэцяя Устаўная грамата**
25 сакавіка 1918 года ў Менску Рада Беларускай Народнай Рэспублікі (былы выканаўчы камітэт Усебеларускага з’езда) прыняла Трэцюю Устаўную грамату, згодна з якой Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася вольнай і незалежнай дзяржавай. Рада БНР пастанавіла, што Брэсцкі мірны дагавор, падпісаны бальшавікамі і немцамі, страціў моц, таму заклікала перагледзець яе ўмовы.

Дзяржаўнымі сімваламі Беларускай Народнай Рэспублікі сталі бела-чырвона-белы сцяг і герб Пагоня, дзяржаўнай і абавязковай мовай — беларуская (з 12 красавіка 1918 года). Ад 11 кастрычніка 1918 года дзейнічала часовая канстытуцыя, праводзілася выдача пашпартоў.

Святкаванне
-----------

Святкаванне ўгодкаў абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Віленскай беларускай гімназіі, 1935 г.
Упершыню ўгодкі абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі адзначылі ў 1919 годзе ў Гродне. Другое адзначэнне прыпала на польскую акупацыю. У Менску ў будынках беларускіх арганізацый прайшлі культурныя мерапрыемствы, вучні беларускіх школ і прытулкаў наведалі каталіцкія і праваслаўныя набажэнствы. У Юбілейным доме ў Менску адбыўся Урачысты Сход Нацыянальнага Камітэта. Таксама святкаванне прайшло ў Гродне ў будынку Беларускай хаткі.

З 1921 года цэнтрам святкавання Дня Незалежнасці становіцца Вільня ў падуладнай Польшчы Заходняй Беларусі, арганізацыяй займаўся Беларускі нацыянальны камітэт. 29 сакавіка 1921 года ў віленскім Браніфратэрскім касцёле Адам Станкевіч правёў урачыстую імшу, якую завяршыў казаннем на беларускай мове. Святая імша стала трывалай традыцыяй святкавання 25 сакавіка ў Вільні, пазней набажэнства праводзілася ў касцёле Святога Мікалая. Апошняе агульнае святкаванне віленскіх беларусаў прайшло ў 1925 годзе, якое таксама было сумешчана з юбілеем выдавецкай дзейнасці Францішка Скарыны. У святкаванні заўсёды актыўна ўдзельнічалі вучні Віленскай беларускай гімназіі і беларускія студэнты ўніверсітэта Стэфана Баторыя.

Дзень Волі-2007 у Мінску
У кастрычніку 1925 года на Другой Усебеларускай канферэнцыі ў Берліне частка міністраў БНР перадала свае мандаты ўраду БССР. Сярод беларускага руху Заходняй Беларусі пашырылася думка, што ідэя БНР вычарпаная, а Заходняя Беларусь мусіць стаць часткай Савецкай Беларусі. Найбольш да гэтага схіляліся дзеячы Беларускай сялянска-работніцкай грамады. На пасяджэнні віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта ў пачатку сакавіка 1926 года было вырашана адмовіцца ад шырокага святкавання гадавіны незалежнасці. Адгэтуль арганізацыяй святкаванняў Дня Незалежнасці сталі займацца прадстаўнікі БХД, якія не пагадзіліся з беларускімі сацыялістамі. 25 сакавіка 1926 года прайшлі святочныя набажэнствы ў касцёле Святога Мікалая і ў Пятніцкай царкве. У сярэдзіне 1930-х геаграфія святкаванняў выйшла за межы Вільні, найперш у асяродкі, што знаходзіліся пад уплывам БХД. Святкаванні праходзілі ў Ашмянах, Жодзішках, Смаргоні, вёсцы Шутавічы і іншых месцах. Урачыстасці ў Вільні адбываліся да Другой сусветнай вайны, але апошнія гады яны праходзілі з моцнымі перашкодамі з боку польскіх уладаў.

Праспект Незалежнасці ў Мінску, перакрыты АМАП, 25 сакавіка 2017
У часы Другой сусветнай вайны пад нямецкай акупацыяй працягнулася традыцыя святкавання гадавінаў 25 сакавіка. У 1942 годзе генеральны сакратар акругі Беларусь Вільгельм Кубэ даў дазвол на правядзенне ўрачыстых мерапрыемстваў, прысвечаных гадавіне абвяшчэння БНР. У 1944 годзе святкаванні прайшлі па ўсёй Беларусі, адбылася ўрачыстая прысяга жаўнераў Беларускай краёвай абароны.
У выніку пасляваеннай эміграцыі ў ЗША сфармаваліся вялікія беларускія асяродкі, якія працягнулі традыцыю святкавання Дня Незалежнасці. Намаганнямі беларускіх арганізацый i грамадзян у ЗША пасля Другой сусветнай вайны сенатары, губернатары і мэры адпаведных адміністрацыйных адзінак неаднаразова абвяшчалі і праводзілі 25 сакавіка *Беларускія дні* ў шэрагу штатаў і гарадоў. Неаднаразова праца Сената і Кангрэса ЗША пачыналася 25 сакавіка малітвай за Беларусь, чытанай беларускім святаром. У 1957 годзе мэр Нью-Ёрка Роберт Ф. Вагнэр малодшы  (англ.) (бел. абвясціў 25 сакавіка Днём Незалежнасці Беларусі ў Нью-Ёрку і запрасіў жыхароў горада «*далучыцца да грамадзян беларускага паходжання ў малітвах за мір, свабоду і справядлівасць у свеце*».
У 1966 годзе распараджэннем мэра Чыкага Рычарда Дж. Дэйлі  (англ.) (бел. 25 сакавіка адзначалася як Дзень Незалежнасці Беларусі. Афіцыйна віншаванні беларусам з нагоды Дня Незалежнасці выказвалі прэзідэнты ЗША: Дуайт Эйзенхаўэр, Рональд Рэйган, Джордж Буш (старэйшы), Біл Клінтан. У 1995 годзе мэр Нью-Ёрка Рудольф Джуліяні абвясціў нядзелю 26 сакавіка Днём Беларускай Незалежнасці.

Дзень Волі-2018 у Баранавічах
Дзень Волі-2018 у Каложскім парку, Гродна
У некаторых гарадах з актыўнымі беларускімі асяродкамі 25 сакавіка на адміністрацыйных будынках вывешваліся бела-чырвона-белыя сцягі. Рэгулярна ўздымаўся бела-чырвона-белы сцяг на будынку гарадской ратушы ў Брэдфардзе (Англія, Вялікабрытанія), на быдынку ратушы горада Ошава (Канада). Да сёння ў Дзень Волі вывешваецца бела-чырвона-белы сцяг на будынку гістарычнага музея ў Саўт-Рыверы (Нью-Джэрсі, ЗША).

Публічныя святкаванні ў Беларусі аднавіліся ў 1989 годзе, з перформанса мастака Алеся Пушкіна ў Мінску. З гэтага часу ў Беларусі праводзяцца палітычныя акцыі, мітынгі, шэсці, прысвечаныя даце 25 сакавіка. У 1990 годзе на мітынгу ў Мінску сабралася некалькі соцень чалавек. У 1993 годзе святкаванні праходзілі па ўсёй краіне, у будынку дзяржаўнай філармоніі ва ўрачыстасцях удзельнічаў старшыня Вярхоўнага Савета Беларусі Станіслаў Шушкевіч і тагачасны старшыня Рады БНР Язэп Сажыч.

У 1996 годзе святкаванні супалі з падзеямі Мінскай вясны. Тады на мітынг, які праходзіў на Траецкай Гары, прыйшло каля 50 тыс. чалавек, гэта была самая масавая акцыя на Дзень Волі. Адбыліся сутычкі са спецназам і масавыя затрыманні. З 1999 года пачаліся затрыманні і адміністрацыйныя пакаранні ўдзельнікаў за бела-чырвона-белыя сцягі як «незарэгістраваную сімволіку». Адгэтуль затрыманні і разгоны на Дзень Волі ў Беларусі сталі рэгулярнымі. У 2000 годзе на акцыю ў Мінску прыйшло каля 10 тыс. чалавек, беларускія ўлады выставілі ў горадзе вялікую колькасць вайсковай тэхнікі, каля 200 чалавек былі затрыманыя. 25 сакавіка 2005 года да Дня Волі была прымеркаваная акцыя пратэсту на Кастрычніцкай плошчы ў Мінску, арганізаваная Андрэем Клімавым. Акцыя была разагнаная, дзясяткі людзей затрыманыя, Андрэй Клімаў быў асуджаны на 1,5 года «хіміі». У 2006 годзе на Дзень Волі ў Мінску адбылася акцыя пратэсту супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў, у выніку супрацьстаяння з міліцыяй былі затрыманыя дзясяткі чалавек, Аляксандр Казулін як арганізатар акцыі асуджаны да турэмнага зняволення. У 2017 годзе Дзень Волі супаў з пратэстамі супраць Дэкрэта № 3, акцыі прайшлі ў Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне. У Мінску на вуліцы была выведзеная вайсковая тэхніка, адбыліся масавыя затрыманні і збіццё мірных удзельнікаў.

Святкаванне стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі на Траецкай Гары ў Мінску, 2018 год
У 2018 годзе ў рамках 100-годдзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі святкаванні прайшлі па ўсёй краіне. Святочныя вулічныя канцэрты і мітынгі прайшлі ў Баранавічах (Малады парк), Брэсце (Плошча Свабоды), Гродне (Каложскі парк). Канцэрты прайшлі ў Гомелі (арт-прастора Каўчэг), Слуцку (Гарадскі Дом культуры), Лідзе (Лідскі гісторыка-мастацкі музей), Пружанах (Палац культуры). Пікет і мітынг адбыліся ў Кобрыне (плошча перад Палацам культуры) і Салігорску (стадыён Будаўнік). Беларускім цэнтрам святкавання стала Траецкая Гара ў Мінску перад Оперным тэатрам, на якой прайшлі канцэрт і мітынг. У Беластоку ў царкве Святога Яна Тэолага прайшла святая літургія і малебен за беларускі народ, святочны канцэрт у Падляшскай оперы і філармоніі. Святочныя шэсці прайшлі ў Варшаве (Польшча), Вільнюсе (Літва), Кіеве (Украіна), Любліне (Польшча), Філадэльфіі (Пенсільванія, ЗША).

Дзень Волі ў Каложскім парку Гродна, 2019
У 2019 годзе дазволеныя вулічныя канцэрты ў Беларусі прайшлі ў Гродне (субота 23 сакавіка, Каложскі парк) і Мінску (нядзеля 24 сакавіка, Кіеўскі сквер). Адразу пасля выступу на сцэне ў Мінску быў затрыманы міліцыяй Зміцер Дашкевіч, а праз некаторы час затрыманы арганізатар святкавання Віталь Рымашэўскі. Змітру Дашкевічу быў прысуджаны штраф 1147,5 беларускіх рублёў за заклік паставіць свечкі ў Курапатах. 25 сакавіка ў Мінску планавалася некалькі несанкцыянаваных акцый. На Кастрычніцкай плошчы была затрыманая актывістка Алена Талстая, якая прыкавала сябе да слупа, таксама затрыманыя некалькі магчымых удзельнікаў і мінакоў. На пешаходнай Камсамольскай вуліцы былі затрыманыя музыкі Павел Аракелян, Зміцер Вайцюшкевіч, Ігар Варашкевіч і Лявон Вольскі, якія планавалі зайграць у гонар свята. А 21-й гадзіне 25 сакавіка ў розных гарадах Беларусі адбыўся флэшмоб па запуску феерверкаў.

У 2022 ў Дзень Волі годзе байцы батальёна імя Кастуся Каліноўскага прынялі прысягу.

У культуры
----------

У 1920 годзе Янка Купала напісаў верш «25.III.1918 — 25.III.1920. Гадаўшчына — памінкі»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Не свята светлае спраўляці Сягоння будзе наш народ.  А трызну па айчыне-маці  Ён справе ў гэты цяжкі год | "|

Прыняццю Трэцяй Устаўной граматы прысвечаныя вершы «На 25 сакавіка» (1932) і «На дзень 25.III.1933» (1933) Язэпа Германовіча (Вінцук Адважны), «25 сакавіка» (1935) Міхася Машары, вершы «Паслухай, што кажа курган» (1944), «25 сакавік» (1946) і «Былі героі» (1962) Алеся Змагара, «25 сакавік» (1950 г.) Наталлі Арсенневай. Даце 25 сакавіка прысвяцілі свае вершы Народныя паэты Беларусі Рыгор Барадулін («25 сакавіка»)  і Ніл Гілевіч.

Гл. таксама
-----------

* 25 сакавіка (1936) — часопіс студэнцкай моладзі Універсітэта Стэфана Баторыя. Выдаваўся ў 1936—1939 гг. у Вільні на беларускай мове.

Зноскі
------

1. 1 2  *Вінцук Вячорка*. Дзень Волі. Дзень Незалежнасьці. Як называць галоўнае сьвята (бел. (тар.)).  svaboda.rog (26 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 20-11-2018. Праверана 20-11-2018.
2. ↑  Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі Т.1,кн.2 1998, с. 1059.
3. ↑  Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі Т.1,кн.2 1998, с. 1057—1058.
4. 1 2  Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый). Вучэбн. дапаможнік / В. І. Галубовіч, З. В. Шыбека, Д. М. Чаркасаў і інш.; Пад рэд. В. І. Галубовіча і Ю. М. Бохана. — Мн.: Экаперспектыва, 2005. С. 315
5. ↑  Сідарэвіч А. Беларуская Народная Рэспубліка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. С. 386.
6. 1 2 3 4 5 6  Вашкевіч А. Чарнякевіч А. 2008.
7. ↑  *Павел Бераснеў*. Чаму Сталін не падпісаў дакумент аб стварэнні Беларускай арміі ў 1942 годзе? **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  tut.by (24 снежня 2010). Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2018. Праверана 26-11-2018.
8. ↑  *Уладзімір Скрабатун*. Язэп Малецкі **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  westki.info (29 красавіка 2009). Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2018. Праверана 26-11-2018.
9. ↑  Кіпель, С.242—245
10. ↑  Віншаваньне з угодкамі БНР ад Кангрэсу ЗША 2.4.1978 (бел. (тар.)).  radabnr.org (2 красавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
11. ↑  Мэр Нью-Ёрка абвесьціў 25 сакавіка Днём Незалежнасьці Беларусі ў сваім горадзе — 1957 г. (бел. (тар.)).  radabnr.org (21 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
12. ↑  Сьвяткаваньне 25 сакавіка ў ЗША ў 1960-я (бел. (тар.)).  radabnr.org (8 сакавіка 2018). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
13. ↑  Віншаваньне з Днём Волі ад прэзыдэнта ЗША Дуайта Айзэнгаўэра — 1958 (бел. (тар.)).  radabnr.org (15 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
14. ↑  Рональд Рэйган: «Божа, блаславі Беларусь» — віншаваньне з Днём Волі, 1988 г. (бел. (тар.)).  radabnr.org (24 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
15. ↑  Віншаваньне з Днём Волі ад прэзыдэнта ЗША Джорджа Буша (старэйшага) — 1989 (бел. (тар.)).  radabnr.org (24 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
16. ↑  Віншаваньне з Днём Волі ад Прэзыдэнта ЗША Біла Клінтана — 1995 г. (бел. (тар.)).  radabnr.org. Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
17. ↑  Дзень Беларускай Незалежнасьці — афіцыйная прякламацыя мэра Нью-Ёрка, 1995 г. (бел. (тар.)).  radabnr.org (18 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2018. Праверана 27-11-2018.
18. ↑  *Наталля Гардзіенка*. Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі **(нявызн.)**.  hardzin.livejournal.com (5 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30-11-2018.
19. ↑  *Наталля Гардзіенка*. Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы **(нявызн.)**.  hardzin.livejournal.com (16 верасня 2012). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30-11-2018.
20. ↑  Бел-чырвона-белы сцяг залунаў і ў ЗША: у Саўт-Рыверы ўрачыста адзначылі Дзень Волі — фотафакт **(нявызн.)**.  nashaniva.by/images.google.by (24 сакавіка 2013). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30-11-2018.
21. ↑  *Арцём Мартыновіч*. Сапраўдны Дзень волі – калі Пушкін на асле, а кіраўнік краіны на мітынгу **(нявызн.)**.  euroradio.fm (24 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30-11-2018.
22. 1 2 3 4 5 6  *Ганна Соўсь*. 15 фактаў пра Дзень Волі. Самыя прыкметныя і вызначальныя акцыі (бел. (тар.)).  svaboda.org (23 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 30-11-2018.
23. ↑  Дзень Волі 2017: Мінск, Віцебск, Гродна, Гомель, Брэст — самыя яркія фота з усёй краіны **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  horki.info (25 сакавіка 2017). Архівавана з першакрыніцы 5 снежня 2018. Праверана 5-12-2018.
24. ↑  Дзень Волі ў Баранавічах **(нявызн.)**.  racyja.com. Архівавана з першакрыніцы 3 снежня 2018. Праверана 3-12-2018.
25. ↑  Дзень Волі ў Брэсце праходзіць на плошчы Свабоды **(нявызн.)**.  nashaniva.by (25 сакавіка 2018).
26. ↑  У Гродне адзначылі 100 гадоў БНР **(нявызн.)**.  volkovysk.by (25 сакавіка 2018). Архівавана з першакрыніцы 4 снежня 2018. Праверана 4-12-2018.
27. ↑  *Зінаіда Цімошак*. Дзень Волі ў Слуцку: Канцэрт дазволілі, каб папаляваць на арганізатараў? **(нявызн.)**.  novychas.by (26 сакавіка 2018). Праверана 4-12-2018.
28. ↑  *Барыс Баль*. Дзень Волі ў Лідзе **(нявызн.)**.  racyja.com. Праверана 4-12-2018.
29. ↑  Свята 100-годдзя БНР у Пружанах удалося **(нявызн.)**.  racyja.com. Праверана 4-12-2018.
30. ↑  Акцыя да стагоддзя БНР прайшла і ў Кобрыне **(нявызн.)**.  nashaniva.by (25 сакавіка 2018). Праверана 4-12-2018.
31. ↑  Дзень Волі праходзіць на салігорскім стадыёне ВІДЭА **(нявызн.)**.  nashaniva.by (25 сакавіка 2018). Праверана 4-12-2018.
32. ↑  Дзень Волі 2018 у Беластоку **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  racyja.com. Архівавана з першакрыніцы 26 сакавіка 2022. Праверана 4-12-2018.
33. ↑  *Эдуард Жолуд*. Дзень Волі ў Варшаве **(нявызн.)**.  racyja.com. Праверана 4-12-2018.
34. ↑  *Ольга Витебская*. 24 марта в Вильнюсе уже начали отмечать День Воли. Как это было (руск.).  vkurier.by (25 сакавіка 2018). Архівавана з першакрыніцы 27 сакавіка 2022. Праверана 4-12-2018.
35. ↑  Studenci z Białorusi obchodzą dziś Dzień Niepodległości (польск.).  lublin112.pl (25 сакавіка 2018). Праверана 4-12-2018.
36. ↑  100-летие Беларуской Народной Республики отпраздновали в Филадельфии (руск.)(недаступная спасылка).  belphilly.org (26 сакавіка 2018). Архівавана з першакрыніцы 4 снежня 2018. Праверана 4-12-2018.
37. ↑  Дзень Волі ў Гародні **(нявызн.)**.  racyja.com. Праверана 27-03-2019.
38. ↑  Дзень Волі ў Менску **(нявызн.)**.  racyja.com. Праверана 27-03-2019.
39. ↑  Затрымалі і адпусьцілі аднаго з арганізатараў Дня Волі. Рымашэўскага забралі, бо пытаў, за што забралі Дашкевіча (бел. (тар.))  **(нявызн.)**?.  svaboda.org (24 сакавіка 2019). Праверана 27-03-2019.
40. ↑  Дашкевіча пакаралі штрафам за заклік паставіць знічы ў Курапатах **(нявызн.)**.  belsat.eu (26 сакавіка 2019). Праверана 27-03-2019.
41. 1 2  Дзень Волі – 2019. Максымальна сьцісла (бел. (тар.))  **(нявызн.)**?.  svaboda.org (25 сакавіка 2019). Праверана 27-03-2019.
42. ↑  Байцы батальёна Кастуся Каліноўскага прынялі прысягу (ВІДЭА)
43. ↑  *Сергей Трефилов*. Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали (руск.).  kp.by (23 сакавіка 2018). Архівавана з першакрыніцы 5 снежня 2018. Праверана 5-12-2018.
44. ↑  Адважны, В. Выбраныя творы / Вінцук Адважны; уклад. прадм. камент. І. Багдановіч. — Мінск : Кнігазбор, 2011. — 592 с. — с. 20
45. ↑  Беларуская крыніца — 1933. — № 13 Архівавана 1 кастрычніка 2017.
46. ↑  Шлях моладзі. - 1935. - №3 (76). - с.1
47. ↑  Алесь Змагар. Да згоды. Кліўлянд, Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.
48. ↑  Наталля Арсеннева. 25-ты сакавік **(нявызн.)**.  nashaniva.by. Архівавана з першакрыніцы 5-12-2018. Праверана 5-12-2018.
49. ↑  Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка **(нявызн.)**.  nashaniva.by. Праверана 5-12-2018.
50. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 сакавіка 2022. Праверана 15 студзеня 2022.

Літаратура
----------

* Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі / Уклад. падрыхт. тэксту, уступ. арт. камент. пер. паказ. С. Шупы. — 1998. — Т. 1, кн. 1. — 850 с. — ISBN 9986-9219-2-9.
* Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі / Уклад. падрыхт. тэксту, уступ. арт. камент. пер. паказ. С. Шупы. — 1998. — Т. 1, кн. 2. — 851—1721 с. — ISBN 9986-9219-3-7.
* Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый). Вучэбн. дапаможнік / В. І. Галубовіч, З. В. Шыбека, Д. М. Чаркасаў і інш.; Пад рэд. В. І. Галубовіча і Ю. М. Бохана. — Мн.: Экаперспектыва, 2005.
* *Вашкевіч А. Чарнякевіч А.* 25 сакавіка: вытокі нацыянальнага сьвята // *ARCHE Пачатак* : часопіс. — 2008. — № 3. — С. 62—85. Архівавана з першакрыніцы 3 лютага 2012.
* *Кіпель В.* Беларусы ў ЗША / Пераклад С. Шупы. — Мн.: Беларусь, 1993. — 352 с. [16]л. укл. ISBN 5-338-00884-X
* *Сідарэвіч А.* Беларуская Народная Рэспубліка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзень Волі

| ⛭Паўстанні, бунты і мірныя пратэсты ў Беларусі |
| --- |
| XVI ст. | 
* Мяцеж Глінскіх (1508)
* Паўстанне Налівайкі (1594—1596)

 |
| XVII ст. | 
* Магілёўскія паўстанні (1606—1610)
* Магілёўскае паўстанне (1618)
* Віцебскае паўстанне (1623)
* Давыд-Гарадоцкае паўстанне (1648—1650)
* Магілёўскае паўстанне (1661)

 |
| XVIII ст. | 
* Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў
* Паўстанне на Каменшчыне (1754—1756)
* Паўстанне 1794 года

 |
| XIX ст. | 
* Барцянскае выступленне сялянаў (1802—1804)
* Брэсцка-Кобрынска-Пружанскія выступленні сялянаў (1818—1823)
* Бешанковіцкае выступленне рамеснікаў і сялянаў (1821—1822)
* Паўстанне 1830—1831 гадоў
* Трыпуцінскія выступленні сялянаў (1834—1836)
* Паўстанне 1863—1864 гадоў
* Лагішынскі зямельны бунт (1874)
* Аленскае выступленне сялянаў (1880—1882)

 |
| XX ст. | 
* Хваляванні ў Гомелі (1903)
* Бярэзінскія выступленні працоўных (1905)
* Баранавіцкае выступленне рабочых і салдатаў (1905)
* Ваўкавыскія хваляванні навабранцаў і салдатаў (1905)
* Паўстанне гомельскага перасыльнага пункта (1916)
* Аршанскае паўстанне (1918)
* Веліжскае паўстанне (1918)
* Гомельская забастоўка чыгуначнікаў (1918—1919)
* Палескае паўстанне (1918—1919)
* Нясвіжскае паўстанне (1919)
* Койданаўскае змаганне (1920)
* Слуцкае паўстанне (1920)
* Брэсцкія выступленні беспрацоўных (1931—1932)
* Асташынскае паўстанне (1932)
* Першы барысаўскі галодны бунт (1932)
* Другі барысаўскі галодны бунт (1933)
* Забастоўка ў Белавежскай пушчы (1932—1933)
* Нарачанскае выступленне рыбакоў (1935—1939)
* Забастоўкі на Лідчыне (1935—1936)
* Скідзельскае паўстанне (1939)
* Масавыя хваляванні ў Слуцку (1967)
* Хваляванні ў Мінску (1970)
* Дэманстрацыя хіпі ў Гродне (1971)
* Мітынг-рэквіем «Дзяды» (1988)
* Антыкамуністычны мітынг БНФ (1990)
* Красавіцкія забастоўкі (1991)
* Галадоўка дэпутатаў (1995)
* Забастоўка працаўнікоў мінскага метрапалітэна (1995)
* Мінская вясна (1996—1997)
* Марш свабоды (1999)

 |
| XXI ст. | 
* Марш свабоды (2000)
* Джынсавая рэвалюцыя (2006)
* Плошча 2010
* Маўклівыя пратэсты (2011)
* Плюшавы дэсант (2012)
* Маршы недармаедаў (2017)
* Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам (2018—2021)
* Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй (2019)
* Страйк (2020)
* Пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў (2020—2021)

 |
| Штогадовыя | 
* Дзень Волі (25 сакавіка)
* Чарнобыльскі шлях (26 красавіка)
* Акцыя Любові (14 лютага)

 |