recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кулонаўская блакада** - блакаванне праходжання электронаў праз квантавы пункт, уключаны паміж двума тунэльнымі кантактамі, абумоўленае адштурхваннем электронаў у кантактах ад электрона на пункце, а таксама дадатковым кулонаўскім патэнцыйным бар'ерам, які стварае электрон, што сядзіць на пункце. Аналагічна таму, як поле ядзерных сіл пры альфа-распадзе [1] перашкаджае вылету альфа-часціцы, кулонаўскі бар'ер перашкаджае вылету электрона з пункта, а таксама трапленню новых электронаў на яго. Эксперыментальна кулонаўская блакада праяўляецца як пікападобная залежнасць праводнасці пункту ад патэнцыялу пункту, гэта значыць ад напружання на дадатковым электродзе (засаўцы).

Гэта з'ява назіраецца тады, калі кулонаўская энергія e²/2C (абумоўленая нават адным электронам з зарадам e; C-ёмістасць пункту) квантавага пункту прыкметна больш, чым тэмпература і адлегласць паміж ўзроўнямі квантавага пункту.

Зразумець гэтую з'яву можна наступным чынам. Хай з дапамогай дадатковага электрода патэнцыял пункту усталяваны ў V і на пункце знаходзяцца N дадатковых электронаў. Няхай C - ёмістасць пункту. Тады, каб пасадзіць на пункт дадатковы электрон, трэба здзейсніць працу

{\displaystyle {\frac {(N+1)^{2}e^{2}}{2C}}-{\frac {N^{2}e^{2}}{2C}}-eV+\delta \epsilon =e\left[\left(N+{\frac {1}{2}}\right)e/C-V\right]+\delta \epsilon ,}
дзе {\displaystyle \delta \epsilon } — дадатковая энергія, абумоўленая рознасцю ўзроўню Фермі электронаў на пункце і ў кантактах. Пры пэўным падборы напружання на засаўцы і адносных палажэнняў узроўняў Фермі, кантактаў і пункта выконваюць суадносіны {\displaystyle \left(N+{\frac {1}{2}}\right)e/C-V=0}, {\displaystyle \delta \epsilon =0}, гэта значыць патэнцыйны бар'ер для пераходу электрона з кантакту у пункт знікае. Гэта і назіраецца як пік у праводнасці пункту. З-за канчатковай тэмпературы пункту ўзровень Фермі ў кантактах злёгку размыты, гэта робіць шырыню пікаў кулонаўскай блакады канчатковай. Гэта значыць звычайна шырыня піку ў адзінках *eV* парадку тэмпературы пункту ў адзінках {\displaystyle ~k\_{B}T}.

Гл. таксама
-----------

* Аднаэлектронны транзістар

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 117206207 |
Уваход у кабарэ
Публіка ў чаканні шоў
Клуб даў назву шэрагу падобных устаноў па ўсім свеце
**Crazy Horse** (фр.: Le Crazy Horse de Paris — дзікі, неаб’езджаны конь) — знакамітае парыжскае кабарэ, заснаванае ў 1951 годзе. Кабарэ займае памяшканне былога віннага пограба ў хаўсманаўскім доме па авеню Георга V, 12. 

Адметнай рысай, галоўным нумарам, стаў прынцып адбору танцораў і танцоўшчыц. Яны павінны былі валодаць вельмі жорсткім, які стаў пазней характэрна вядомым, «фірмовым» наборам знешніх дадзеных, такіх як высокі рост, складнасць, падцягнутасць, агульная падабенства рысаў і нават аб'ём і форма грудзей.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Таторы.

**Таторы** — цэнтральны горад Японіі і адміністрацыйны цэнтр прэфектуры Таторы. Таторы ляжыць на поўдні вострава Хонсю, недалёка ад узбярэжжа Японскага мора. Таторы атрымаў статус горада 1 кастрычніка 1889 года. У 2004 годзе тэрыторыя горада была пашырана за кошт некаторых прылеглых да яго населеных пунктаў. 10 верасня 1943 года горад быў часткова разбураны землятрусам. Плошча горада — 765,66 км², насельніцтва — 193 487 чалавек (1 жніўня 2014), шчыльнасць насельніцтва — 252,71 чал./км².

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн — карта Японіі
**Жаканет** (ад фр.: jaconas) — белая, тонкая, гладкая баваўняная тканіна паміж муслінам і батыстам.

Гэта мякка апрацаваны падкладачны матэрыял, напоўнены аздобнай сумессю з аднаго боку і падобны на сярпянку  (ням.) (бел.. Выкарыстоўваецца ў якасці падшэўкі для жаночага адзення і як дапаможны матэрыял  (ням.) (бел. для вырабаў з футра, таксама выкарыстоўваецца ў вытворчасці цацак і вырабаў са скуры  (руск.) (бел. і як жаканетная стужка  (ням.) (бел. ў электратэхніцы.

У якасці матэрыялу для жаночага адзення ён, імаверна, першапачаткова прыйшоў з Глазга ў Шатландыі, пазней з Францыі, а таксама з Германіі, напрыклад, з Плаўэна  (ням.) (бел..

Зноскі
------

1. ↑  Alfons Hofer: *Textil- und Modelexikon*. 7. Auflage, Band 1, Deutscher Fachverlag, Frankfurt am Main 1997, Stichwort «Jaconet». ISBN 3-87150-518-8.
**«Альбом Бернардоні»** — архіўная калекцыя графічных матэрыялаў 16 стагоддзя з Нясвіжа. Створаны Дж. М. Бернардоні. Уключае 71 графічны аркуш на паперы з вадзянымі знакамі, якая выкарыстоўвалася ў справаводстве  (руск.) (бел. і кнігадрукаванні ў Вялікім Княстве Літоўскім y 1560—1590-я гг. На абодвух баках аркушаў кітайскай тушшу  (руск.) (бел. выкананы архітэктурныя чарцяжы ў артаганальнай праекцыі  (руск.) (бел. і пэўным маштабе. Паводле зместу падзяляецца на 2 групы: праектныя і абмерныя чарцяжы культавых і свецкіх збудаванняў Нясвіжа, Клецка і Гродна і чарцяжы-копіі з выявамі класічных архітэктурных ордараў з трактатаў тэарэтыкаў архітэктуры Адраджэння Дж. Віньёлы, А. Паладыа, С. Серліа  (руск.) (бел. і Г. Блюма  (ням.) (бел..

У 1989 годзе беларускія даследчыкі Т. Габрусь і Г. Галенчанка зрабілі навуковую атрыбутацыю рукапіснага помніка, вызначылі яго аўтарства. «Альбом Бернардоні» — каштоўная крыніца па гісторыі беларускай архітэктуры і будаўніцтва. Захоўваецца ў рукапісным аддзеле Цэнтральнай навуковай бібліятэкі АН Украіны  (руск.) (бел. ў Кіеве пад назвай «Кніга, якая змяшчае планы, фасады і дэталёвыя чарцяжы розных будынкаў канца XVI ст.».

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Валянцiн Калнiн. Зорны шлях Яна Марыi Бернардонi
**Крынічная Надзеі** (трансліт.: *vulica Kryničnaja*, руск.: Криничная улица) — вуліца ў Наваполацку.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўднёва-ўсходняй частцы горада ў раёне катэджнай забудовы. Цягнецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход ад вуліцы Маладзёжнай (фактычна гэта ўжо мясцовая дарога, якая спалучае Наваполацк з Экіманню і Полацкам) у бок берага ракі да вуліцы Прыбярэжнай. 

Працягласць вуліцы складае 400 метраў. Рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца. На процілеглым беразе Заходняй Дзвіны знаходзіцца вёска Чарнешчына. Гэта самая паўднёвая вуліца Наваполацка, якая бліжэй за іншыя знаходзіцца да Полацка.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне Наваполацкага гарадскога Савета дэпутатаў ад 22 верасня 2015 г. № 81 «О нормализации наименований элементов улично-дорожной сети города Новополоцка» на Нацыянальным прававым Інтэрнэт-партале Рэспублікі Беларусь (руск.)

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
**Нонтхабуры** (тайск. นนทบุรี) — горад у аднайменнай правінцыі Тайланда. Частка Вялікага Бангкока.

Насельніцтва на пачатку 2015 г. складала 257 тысяч чалавек. Знаходзіцца за 20 км на поўнач ад Бангкока на рацэ Чаўпхрая. Горад існаваў ужо ў аютхайскі перыяд гісторыі Тайланда. Ён двойчы мяняў сваё месцазнаходжанне. Спачатку ў 1665 годзе сіямскі цар Нараі перанёс Нонтхабуры да крэпасці Менам Ом, а ў 1928 годзе кароль Прачадзіпак (Рама VII) перамясціў яго на сучаснае месца.

З 1 студзеня 1943 па 9 мая 1946 года Нонтхабуры ўваходзіў у склад Бангкока.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
**Гарадзецкі музей мастацтва і этнаграфіі** (да 1994 года **Дзіўнаўскі музей мастацтва і этнаграфіі**) — колішні музей у в. Гарадзец Шаркаўшчынскага раёна Віцебскай вобласці. Адкрыты 21 лістапада 1982 года ў будынку былога лютэранскага храма XIX ст. Працаваў на грамадскіх пачатках, філіял Германавіцкага музея культуры і побыту.

Экспазіцыя
----------

Мае 2 залы (плошча экспазіцыі 150 кв. м), больш 1 тыс. экспанатаў (1988). 

Экспазіцыя складалася з 2 аддзелаў: этнаграфічнага, у якім экспанаваліся прадметы старажытнай матэрыяльнай культуры беларусаў, матэрыялы археалагічных раскопак на тэрыторыі раёна (крамянёвыя нажы, старажытная зброя, жаночыя ўпрыгожанні, калекцыя манет), у т.л. гарадзішча полацкіх крывічаў VIII — першай паловы XI ст. якое знаходзіцца на мысе правага берага Мнюты (плошча 1 га), вырабы народнага ганчарства, кавальства, пляцення з лазы і саломкі, ткацтва, фрагменты тканін са слуцкіх мануфактур (18 ст.), музычныя інструменты, рыбалоўныя прылады і інш. і мастацкага, дзе прадстаўлены жывапісныя і графічныя творы беларускіх мастакоў Я. Драздовіча, П. Сергіевіча, В. Цвіркі, Л. Шчамялёва, У. і М. Басалыгаў, П. Драчова, Я. Куліка, А. Марачкіна, В. Маркаўца, А. Кашкурэвіча, А. Паслядовіч, У. Тоўсціка, М. Купавы, У. Сулкоўскага, У. Савіча і інш.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Дзіўнаўскі музей мастацтва і этнаграфіі // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.
2. 1 2 3  *М. М. Купава.* Дзіўнаўскі музей мастацтва і этнаграфіі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
3. 1 2  *Локотко А. И.* Туристическая мозаика Беларуси (руск.) / А. И. Локотко [и др.]; науч. ред. А. И. Локотко. — Мн.: Беларуская навука, 2011. — С. 175. — 640 с. : ил. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-08-1248-3.

Літаратура
----------

* *М. М. Купава.* Дзіўнаўскі музей мастацтва і этнаграфіі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Дзіўнаўскі музей мастацтва і этнаграфіі // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Джос (значэнні).
**Джос** — горад у Нігерыя. Адміністрацыйны цэнтр штата Плато.

Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы Нігерыі, на плато Джос. Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. Насельніцтва ў 1981 годзе складала каля 100 тыс. чалавек.

Эканоміка і культура
--------------------

Горад Джос з’яўляецца чыгуначным вузлом і горназдабываючым цэнтрам краіны. Дзейнічаюць дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, універсітэт, заснаваны ў 1952 годзе Джоскі музей, музей Інстытута афрыканскіх даследаванняў (заснаваны ў 1957 годзе), заапарк.

Літаратура
----------

* Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 476. — 672 с. с илл. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4096634-3 · SUDOC: 178630446 · VIAF: 140719562 |
**Белару́ская Аўтано́мная Правасла́ўная Царква́** — аб'яднанне беларускіх епархій абнаўленчай царквы, якое існавала ў 1924—1934.

Гісторыя
--------

Абнаўленцы заяўлялі аб падтрымцы сацыялістычнага грамадства, дэмакратызавалі царкоўнае кіраванне, патрабавалі перагляду дагматыкі, этыкі, літургіі і іншых бакоў рэлігінна-царкоўнага жыцця. Аб'яднанне ўтворана ў маі 1924 на чале са Свяшчэнным сінодам і мітрапалітам Магілёўскім і Беларускім на Першым Беларускім абласным царкоўным саборы (Магілёў). Да канца 1920-х г. уключала каля 500 парафій, галоўным чынам ва ўсходніх абласцях (Аршанская, Віцебская, Высачанска-Веліжская, Магілёўская і Мсціслаўская епархіі). 

У снежні 1924 з падпарадкавання БАПЦ выйшлі парафіі Дубровенскага раёна, якія абвясцілі ўласную царкоўную незалежнасць. 3 пачатку 1930-х г. ва ўмовах пераходу СССР да жорсткай антырэлігійнай палітыкі і агульнага крызісу абнаўленства БАПЦ хутка страціла свае пазіцыі і ў снежні 1934 пастановай Свяшчэннага сінода праваслаўных цэркваў у СССР была ліквідавана, яе парафіі вярнуліся пад уладу Маскоўскай патрыярхіі. Выдавала часопіс «Белорусский православный вестник» (Магілёў, 1924—1927).

Мітрапаліты
-----------

* Уладзімір 1924—1926
* Іосіф (І. П. Крачатовіч) 1926—1934.

Літаратура
----------

* *Антонаў В. В.* Беларуская аўтаномная праваслаўная царква // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 367.
* *Шиленок Д. Ф. свящ.* Из истории Православной Церкви в Белоруссии. 1922—1939. Обновленческий раскол в Белоруссии. — М.: Издательство Крутицкого подворья, Общество любителей церковной истории, 2006. — 216 с. — (Материалы по истории Церкви. Кн. 38).
**Кулонаўскі бар'ер** — патэнцыйны бар'ер, які неабходна пераадолець атамным ядрам (якія зараджаны дадатна) для таго, каб зблізіцца адзін з адным для ўзнікнення прыцягнення, выкліканага караткадзеючым моцным узаемадзеяннем нуклонаў (ядзернымі сіламі). Кулонаўскі бар'ер з'яўляецца следствам таго, што, паводле закону Кулона, аднолькава зараджаныя целы адштурхваюцца. На малых адлегласцях (парадку 1 фм) ядзерныя сілы паміж двума пратонамі мацнейшыя за кулонаўскія сілы, якія расштурхваюць аднолькава зараджаныя часціцы; аднак ядзерныя сілы ўбываюць з ростам адлегласці значна хутчэй за кулонаўскія сілы. У выніку залежнасць сумарнага патэнцыялу ўзаемадзеяння ядраў ад адлегласці мае максімум (вяршыню кулонаўскага бар'ера) на некаторай адлегласці. 

Сіла ўзаемадзеяння двух пратонаў ці двух лёгкіх ядраў як функцыя адлегласці паміж імі.
Кулонаўскі бар'ер перашкаджае ходу тэрмаядзернай рэакцыі ў плазме. Справа ў тым, што нават пры тэмпературах у некалькі тысяч кельвінаў (калі рэчыва ужо пераходзіць у стан плазмы), кінетычнай энергіі ядраў усё яшчэ недастаткова для іх збліжэння на адлегласць, пры якой ядзерныя сілы прыцягнення стануць большымі за сілы кулонаўскага адштурхвання. Толькі пры тэмпературах парадку мільёнаў кельвінаў верагоднасць пераадолець кулонаўскі бар'ер за кошт тунэлявання становіцца прыкметнай, і пачынае ісці самападтрымная тэрмаядзерная рэакцыя. Менавіта такія ўмовы рэалізуюцца ў цэнтры зорак, у прыватнасці, унутры Сонца.

Кулонаўскім бар'ерам называюць таксама патэнцыйны бар'ер, які павінна пераадолець альфа-часціца для вылету з ядра пры альфа-распадзе. Лагічна гэты тэрмін не зусім слушны, паколькі кулонаўскае ўзаемадзеянне адштурхвае альфа-часціцу ад ядра (тым самым спрыяючы яе вылету), тады як *прыцягненне* альфа-часціцы да ядра абумоўлена ядзернымі сіламі; патэнцыйны бар'ер, які перашкаджае альфа-распаду, ствараецца менавіта ядзернымі сіламі. Кулонаўскі бар'ер (разам з меней значным цэнтрабежным бар'ерам) пры альфа-распадзе пераадольваецца дзякуючы тунэляванню. Верагоднасць тунэлявання моцна (экспанентна) залежыць ад вышыні і шырыні бар'ера, таму перыяд паўраспаду альфа-актыўных ядраў хутка расце з памяншэннем энергіі распаду: ядры з энергіяй распаду каля 8 МэВ распадаюцца за мікрасекунды (напрыклад, 214Po), тады як альфа-распад з энергіяй каля 2 МэВ адбываецца ў сярэднім за час, што значна перавышае ўзрост Сусвету (напрыклад, 180W).

Велічыня кулонаўскага бар'ера вызначаецца формулай

{\displaystyle B\_{k}={\frac {Zze^{2}}{R}}}

дзе {\displaystyle \ Z}, {\displaystyle \ z} — атамныя нумары налятаючай (вылятаючай) часціцы і ядра адпаведна, {\displaystyle \ R} — эфектыўны радыус ядра (адлегласць, на якой моцнае ўзаемадзеянне пачынае пераважаць над кулонаўскім), {\displaystyle \ e} — зарад электрона.

Гл. таксама
-----------

* Цэнтрабежны бар'ер

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 113612514 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кулой.

**Кулой** (руск.: Куло́й) — рака ў Валагодскай і Архангельскай абласцях Расійскай Федэрацыі, правы прыток ракі Вага (басейн Паўночнай Дзвіны). У спісе Дзвінскіх земляў (XV стагоддзе) растоўскага князя Івана Уладзіміравіча рака згадваецца як Калуй.

Найбуйнейшыя прытокі — Сіўчуга (левы), Каляньга (правы), Вялікая Сельменьга (правы). Побач з ракой размешчаны пасёлак Кулой Вельскага раёна Архангельскай вобласці.

Даўжыня ракі — 206 км, плошча басейна — 3300 км², сярэднегадавы расход вады за 53 км ад вусця — 14,29 м³/с.

Жыўленне змяшанае, з перавагай снегавога. Замярзае ў кастрычніку — лістападзе, часам у снежні, адкрываецца ад лёду ў красавіку — пачатку мая.

Шырыня ракі ў верхнім цячэнні каля 20-30 метраў, у ніжнім 50-60 метраў. Рэчышча звілістае, утварае вялікія петлі. Цячэнне сярэдняе, месцамі даволі хуткае, аднак парогі адсутнічаюць.

Сістэма воднага аб’екта: Вага → Паўночная Дзвіна → Белае мора.
**«Беларускае тэлебачанне і радыё»** — штотыднёвая газета на беларускай мове Дзяржаўнага камітэту БССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні. Заснавана ў 1957 г. Да 1960 г. называлася «Гаворыць Мінск», у 1960—1970 гг. — «Беларускае радыё і тэлебачанне», з 1970 г. «Беларускае тэлебачанне і радыё». Друкуе тэле- і радыёпраграмы, якія трансліруюцца і рэтрансліруюцца на Беларусі па 19 каналах, анонсы тэле- і радыёперадач, інтэрв’ю з іх удзельнікамі і стваральнікамі, тэхнічныя кансультацыі і іншае.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
**Кулебяка**, **кулебяк** — пірог з начынкай, традыцыйная руская страва, якая атрымала шырокае распаўсюджанне ў свеце.

Гісторыя
--------

Пачатковыя старарускія кулебякі гатаваліся з XVII ст. выключна з дражджавога цеста, з некалькімі праслойкамі фаршу — з капусты, грэчневай кашы, крутых яек, сушанай і варанай рыбы, грыбоў, цыбулі і інш. Мяркуюць, што назва паходзіць ад нямецкага *Kohlgebäck* — «запечаная (ў цесце) капуста». У XIX ст. французскія кулінары, якія працавалі ў Расіі, надалі кулебякам міжнародную вядомасць і адаптавалі іх рэцэптуру пад патрабаванні «высокай кулінарыі»: іх пачалі гатаваць з больш далікатнага «французскага» цеста, у якасці начынкі ўжываць дзічыну, шампіньёны, рыс, ласося і г.д. Мода на кулебякі пад французскім уплывам трапіла і на двары шляхты Польшчы, Беларусі, Літвы, дзе кухмістры мясцовых магнатаў стваралі свае арыгінальныя рэцэпты кулебякаў («а-ля Сапега», «а-ля Радзівіл» і г.д.)

Прыгатаванне
------------

Традыцыйны кулебяк робіцца з дражджавога цеста, раскатанага ў прамавугольнік таўшчынёй 1 см; у цэнтр выкладаецца фарш, часта з некалькіх розных пластоў, загортваецца, старанна зляпляецца. Згорнуты кулебяк выкладаецца швом уніз на нашмараваную тлушчам бляху, пакідаецца на пэўны час, каб цеста «падышло». Перад запяканнем у духоўцы нашмароўваецца яйкам і наколваецца ў некалькіх месцах відэльцам. Кулебяк звычайна падаюць парэзанымі на кавалкі, палітыя таплёным маслам — як самастойную страву і як дадатак да булёнаў, супоў.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Кулебяк // Праект «Наша ежа»
**Лаўка Агінскага** — музычная лаўка ў гонар выдатнага кампазітара Рэчы Паспалітай Міхала Клеафаса Агінскага. Устаноўлена ў 2015 годзе ў Мінску побач з Кафедральным саборам Святога Духа і плошчай Свабоды. 

Лаўка выканана з метала і стылізавана пад герб роду Агінскіх, на якім святы Георгій на белым кані забівае чорнага цмока. Унізе па-руску размяшчаецца надпіс: *«Выдающемуся сыну отечества — Огинскому Михаилу Клеофасу»*. Прысесці, адпачыць і паслухаць класічную музыку можа кожны. Крэатыўная лаўка — падарунак жыхарам і гасцям горада ад грамадскага фонду «Чыстае дзеянне», прысвечаны 250-годдзю з дня нараджэння знакамітага беларускага класіка Міхала Клеафаса Агінскага. Яшчэ такія музычныя інсталяцыі ёсць у Вене і Варшаве, там гучаць творы Моцарта і Шапэна.
**Ла́ўра** (грэч. Λαύρα — літаральна «гарадская вуліца», «квартал») — назва найбольш буйных і ўплывовых праваслаўных мужчынскіх манастыроў.

Вядомы з 4—6 ст.: лаўрамі называліся манастыры св. Феадосія каля Іерусаліма (Палесціна), св. Афанасія на Афоне[ru] (Грэцыя).

У Расійскай імперыі статус лаўры мелі Кіева-Пячэрская лаўра (з 1598), Троіца-Сергіева лаўра (з 1744), Аляксандра-Неўская лаўра (з 1797), Пачаіўская лаўра (з 1833, цяпер у Цярнопальскай вобласці Украіны).
Да 18 ст. лаўры падначальваліся непасрэдна патрыярху, з 1721 — сіноду. Карыстаюцца асаблівымі правамі, колькасць манахаў у лаўрах не абмяжоўваецца. Кіруюць лаўрамі намеснікі ў сане архімандрыта.

Літаратура
----------

* Лаўра // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 159. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Лавра // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шэлег.
**Вольга Міхайлаўна Шэ́лег** (29 студзеня 1931, в. Стары Свержань, Стаўбцоўскі раён, Мінская вобласць — 12 жніўня 1965) — беларускі мовазнавец. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971).

Скончыла ў 1955 годзе БДУ. Працавала настаўніцай. З 1957 года ў Інстытуце мовазнаўства АН Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Удзельнічала ў комплексе прац па беларускай лінгвагеаграфіі. Даследавала беларускую дыялекталогію. Адзін з аўтараў «Інструкцыі па збіранню матэрыялаў для складання абласных слоўнікаў беларускай мовы» (вып. 1—2, 1959—60), «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» (1963), «Нарысаў па беларускай дыялекталогіі» (1964).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
**Макс Саламонавіч Скобла** (руск.: Скобло Макс Соломонович; 1899, Віцебск — 1963, Томск) — савецкі неўролаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар.

Біяграфія
---------

У 1926 годзе скончыў Ваенна-медыцынскую акадэмію. З чэрвеня 1926 г. малодшы лекар Харкаўскага акруговага ваеннага шпіталя. З жніўня таго ж года выкладчык кафедры нервовых хвароб. З 1933 г. прыват-дацэнт Ленінградскага інстытута ўдасканалення ўрачоў. У 1934 г. загадчык кафедры нервовых хвароб 3-га Ленінградскага медыцынскага інстытута, па сумяшчальніцтве загадчык нервовым аддзяленне бальніцы імя Мечнікава (з 1934 г. бальніцы імя Нячаева). Па сумяшчальніцтве з 1929 года кансультант, намеснік дырэктара, а ў 1936—1937 гг. дырэктар Ленінградскага нейрахірургічнага інстытута. Працаваў кансультантам-неўрапатолагам Цэнтральнай бальніцы Дальстроя СССР (Магадан). У 1946 годзе быў датэрмінова вызвалены. У маі—жніўні 1946 г. загадчык нервова-псіхічным аддзяленнем і кансультант-неўрапатолаг Магаданскай гарадской бальніцы і паліклінікі. З верасня 1946 па красавік 1949 г. прафесар кафедры нервовых хвароб Томскага медыцынскага інстытута. Адначасова складаўся кансультантам Томскага абласнога шпіталя інвалідаў вайны і гарадской бальніцы. У Томскім медыцынскім інстытуце чытаў лекцыі студэнтам санітарна-гігіенічнага, стаматалагічнага і педыятрычнага факультэтаў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* (недаступная спасылка)
**Scandinavian Airlines** (скарочна **SAS**) — нацыянальная авіякампанія Даніі, Швецыі і Нарвегіі з вузлавым аэрапортам у Капенгагене. SAS — адзін з заснавальнікаў Star Alliance, найстарэйшага і найбуйнейшага авіяцыйнага альянса.

Гісторыя
--------

Airbus A320neo у ліўрэі SAS
Scandinavian Airlines утварыліся ў 1946 годзе, першапачаткова як партнёрства паміж шведскай прыватнай кампаніяй Svensk Interkontinental Lufttrafik і нацыянальнымі авіякампаніямі Даніі і Нарвегіі — Det Danske Luftfartselskab і Det Norske Luftfartselskap. У 1948 да іх далучылася нацыянальная авіякампанія Швецыі Aerotransport. У 1951 годзе кампаніі зліліся ў адзіны кансорцыюм.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Scandinavian Airlines

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15163886r · GND: 1079426-8 · ISNI: 0000 0001 2243 1344 · LCCN: n80160439 · Microsoft: 1342100751 · NKC: pna2014829842 · VIAF: 130189799 |

 |
**Льежская купель або купель ў царкве Святога Варфаламея** (*Fonts baptismaux de Saint-Barthélemy*) — купель у Царкве Святога Варфаламея  (руск.) (бел. г. Льежа, шэдэўр мааскай школы ліцця.

Гісторыя
--------

Імя заказчыка гэтай купелі дакладна невядома. Па сведчанні абата Хеліна гэта быў епіскап льежскі Отберт  (руск.) (бел. які даручыў збудаваць купель у гонар дзей імператара Генрыха IV. Аўтарам гэтага шэдэўра быў вядомы ліцейшчык, прадстаўнік мааскай школы Рэнье з Юі  (англ.) (бел.. Праца пачалася ў 1107 годзе, а завяршылася ў 1118. Спачатку купель размяшчалася ў царкве Божай Маці з купеллю (Notre-Dame-aux-Fonts), якая знаходзілася паблізу кафедральнага сабора Святога Ламберта  (англ.) (бел.. У 1796 годзе, падчас падзей Вялікай Французскай рэвалюцыі царква Божай Маці з купеллю была разбурана. Шэдэўр да 1804 года хаваўся ў прыватным доме. Пасля гэтага ён трапіў у царкву Святога Варфаламея, дзе купель і знаходзіцца да гэтага часу. Сёння купель працягвае выкарыстоўвацца пры абрадзе хрышчэння.

Апісанне
--------

Дыяметр купелі складае 91 см, яна крыху звужаецца да падставы. Матэрыял: бронза і латунь са значным працэнтам медзі. Спачатку была створана дакладная форма з воску, якую пасля апрацавалі цэглай і ўлілі туды расплаўлены метал. Пасля астуджэння купель паліравалася дробным пяском. Па завяршэнні на яе нанеслі тонкі пласт золата.

Па баках размешчаны вобразы Святога Пятра, Івана Багаслова, Іаана Хрысціцеля, Хрышчэння Ісуса Хрыста, хрышчэнне сотніка Карнэлія. У стылістыцы адчуваецца ўплыў візантыйскага мастацтва. Спачатку купель размяшчалася на 12 валах, што стаялі на каменнай аснове ў выглядзе храма цара Саламона  (руск.) (бел.. Пазней падчас падзей 1796 года 2 валы было страчана.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Joseph Philippe, «L’art mosan et les fonts célèbres de Renier l’orfèvre», dans La vie liégeoise, n° 3, mars 1978, pp. 3-17.
* Calkins, Robert G.; Monuments of Medieval Art, Dutton, 1979, ISBN 0-525-47561-3
**Пядзенік чубаты** (*Colotois pennaria*) — матылёк з сямейства пядзенікаў.

Апісанне
--------

Размах крылаў 45-50 мм. Пярэднія крылы самца пафарбаваны ў чырванавата- або рудавата-бурыя тоны з цёмным напыленнем. Нясуць на сабе дзве папярочныя цёмныя лініі, паміж якімі знаходзіцца цёмная кропка. У вяршыні пярэдняга крыла знаходзіцца чорная пляма з белым цэнтрам. Афарбоўка крылаў самкі жоўта-шэрая, часам белая. Пляма ў вяршыні пярэдняга крыла чорнага колеру, малазаўважная. Заднія крылы ў абодвух палоў святлей пярэдніх. Па ім праходзіць адна цёмная лінія, з унутранага боку ад якой маецца цёмная кропка.

Арэал
-----

Сярэдняя і Паўднёвая Еўропа, Малая Азія, сярэдняя паласа Расіі, Каўказ.

Біялогія
--------

Вусень
Час лёту ў верасні-кастрычніку. Вусень чорна-бурага або шэра-бурага колеру з нерэзкім светлым малюнкам, часам з жаўтлявымі плямамі. Вусень харчуецца на бярозе, дубе, таполі, вярбе, ліпе, алешыне, сліве, грушы, яблыні, і вязе. Кукалка чырвона-жоўтага колеру.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777545382 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Міхалёў.
**Сцяфан Барысавіч Міхалёў** (нар. 10 сакавіка 1926, в Караблёва, Смаленская вобласць, Расія — 13 верасня 2014, Мінск) — беларускі вучоны ў галіне аўтаматызаваных сістэм праектавання і аўтаматызацыі працэсаў кіравання вытворчасцю. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1986), доктар тэхнічных навук (1974), прафесар (1982). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Адэскі політэхнічны інстытут (1955). З 1957 года на Мінскім заводзе аўтаматычных ліній, інжынер-тэхнолаг, галоўны тэхнолаг.

З 1967 года дырэктар Цэнтральнага навукова-даследчага і праектна-тэхналагічнага інстытута арганізацыі і тэхнікі кіравання (ЦНДІТК, г. Мінск). У 1985—1992 гадах генеральны дырэктар НДА «Цэнтрсістэм» — дырэктар ЦНДІТК.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Работы ў галіне тэорыі стварэння аўтаматызаваных сістэм праектавання і аўтаматызацыі працэсаў кіравання вытворчасцю ў машынабудаванні і прыборабудаванні. Тэарэтычна абгрунтаваў і распрацаваў метадалогію стварэння аўтаматызаваных сістэм кіравання прадпрыемствамі, тыпізацыі элементаў аўтаматызаваных сістэм. Правёў даследаванні па вывучэнні структур складаных аўтаматызаваных сістэм праектавання вырабаў і тэхналогіі, іх дэкампазіцыі і інтэграцыі.

Аўтар больш за 100 навуковых прац, у тым ліку 6 манаграфій, 25 кніг і брашур.

Узнагароды
----------

Дзяржаўная прэмія СССР (1984) за распрацоўку тэарэтычных асноў, стварэнне і шырокае ўкараненне арганізацыйнага кіравання з выкарыстаннем ЭВМ.

Узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (1971, 1981), Дружбы народаў (1986), «Знак Пашаны» (1966), Айчыннай вайны II ступені (1985), медалямі.

Асноўныя працы
--------------

* Автоматизация процессов подготовки производства. Мн. 1973.
* Методические основы разработки АСУ. Мн. 1975 (совм. с Б. А. Соболевым, Е. А. Жалнеровичем).
* Автоматизация технологической подготовки производства. Мн. 1982 (совм. с С. М. Мирзоевым).
* АСУ на промышленном предприятии: методы создания: Справочник. М. 1989 (совм. с Р. С. Седеговым, А. С. Гримбергом, Е. И. Велесько).

Зноскі
------

1. ↑  Стэфан Барысавіч Міхалёў

Літаратура
----------

* Национальная академия наук Беларуси: 1928—2008 гг. : документы и материалы / Н. В. Василевская, М. В. Мясникович, Інстытут гісторыі (Нацыянальная акадэмія навук Беларусі) «Белорусская наука», 2008 г. — 765 с

Спасылкі
--------

* Сцяфан Барысавіч Міхалёў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
**Salvia nubicola** — від роду Шалфей (*Salvia*) сямейства ясноткавыя (*Lamiaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

*Salvia nubicola* дасягае 3 метраў у вышыню і шырыню, расце прама, мае ярка-зялёнае лісце трохкутнай формы. Хвосцік, як правіла, прыкладна такой жа даўжыні, як і ліставая пласцінка. Расліна пакрыта шматлікімі суквеццямі бледна-жоўтага колеру даўжынёй 10 см.

Арэал
-----

*Salvia nubicola* — шматгадовая травяністая расліна, паўсюдна распаўсюджаная ў шырокай вобласці, якая ўключае Афганістан, Бутан, Індыю, Пакістан, Паўднёва-Заходнюю Азію і Еўропу. Расце на вышыні ад 2000 да 4300 метраў у сухіх лясах, асабліва ўтвораных хвояй веймутавай гімалайскай (*Pinus wallichiana*). Часта расце вялікімі калоніямі на лясных палянах. Яна асабліва распаўсюджана ў даліне Мукцінатх.

Класіфікацыя
------------

### Таксанамія

Від **Salvia nubicola** уваходзіць у род Шалфей (*Salvia*) падсямейства *Nepetoideae* сямейства Ясноткавыя (*Lamiaceae*) парадку Ясноткакветныя (*Lamiales*).

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 21 семейство (па Сістэме APG II) |   | яшчэ 110—130 родаў |   |
|   |   |   |   |   |
|   | парадак **Ясноткакветныя** |   |   | падсямейства **Nepetoideae** |   |   | вид **Salvia nubicola** |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Ясноткавыя** |   |   | род **Шалфей** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадка кветкавых раслін (па Сістэме APG II) |   | яшчэ 7 падсямействаў (па Сістэме APG II) |   | яшчэ 700 — 900 відаў |
|   |   |   |

Выкарыстанне
------------

Расліна выкарыстоўваецца ў традыцыйнай тыбецкай медыцыне.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780683001 |
**Пюру Сойры** (фінск.: Pyry Soiri; нар. 22 верасня 1994, Тамісаары) — фінскі футбаліст намібійскага паходжання, паўабаронца хельсінкскага ХІКа і нацыянальнай зборнай Фінляндыі.

Клубная кар’ера
---------------

Нарадзіўся ў Фінляндыі, але хутка пераехаў у Афрыку, дзе і пачаў займацца футболам. У 2010 годзе вярнуўся ў Фінляндыю і трапіў у сістэму клуба «МюПа». У 2012 годзе выступаў у арэндзе ў клубах ЯПС і КТП, пасля вяртання ў «МюПа» ў сезоне 2013 звычайна выхадзіў на замену, а на наступны год замацаваўся ў асноўным складзе. У 2015 годзе перайшоў у ВПС, дзе адразу стаў іграком асновы. Паспяхова правёў сезон 2016, у якім забіў 10 галоў у чэмпіянаце Фінляндыі.

У лютым 2017 года падпісаў трохгадовы кантракт з беларускім клубам «Шахцёр» з Салігорска. У складзе салігарчан стаў звычайна выступаць на пазіцыі левага паўабаронцы, хоць і не меў трывалага месца ў аснове, чаргуючы выхады ў стартавым складзе і на замену.

У студзені 2018 года праходіў прагляд у дацкім клубе «Сількебарг», з якім трэніраваўся на зборы ў Іспаніі, але не падышоў. У выніку вярнуўся ў «Шахцёр» і пачаў у яго складзе сезон 2018, аднак трывалага месца ў аснове не меў.

У жніўні 2018 года перайшоў у аўстрыйскі клуб «Адміра Вакер», а ў чэрвені 2019 года далучыўся да дацкага «Эсб’ерга». У жніўні 2021 года па пагадненні бакоў разарваў кантракт з дацкім клубам.

У студзені 2022 года вярнуўся ў Фінляндыю, стаўшы іграком ХІКа.

Міжнародная кар’ера
-------------------

Выступаў за моладзевую зборную Фінляндыі.

6 кастрычніка 2017 года дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Фінляндыі, выйшаўшы на замену ў другім тайме адборачнага матча чэмпіянату свету 2018 супраць Харватыі. У канцы гэтай сустрэчы адзначыўся голам, тым самым усталяваўшы канчатковы лік 1:1.

Дасягненні
----------

* Беларусь 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2017
* Фінляндыя 01Чэмпіён Чэмпіён Фінляндыі: 2022

Зноскі
------

1. ↑  Pyry Soiri // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Финский полузащитник Пюрю Сойри стал игроком "Шахтера"
3. ↑  Сойри не перейдет в датский «Силькеборг»
4. ↑  Вингер "Шахтера" переехал в Австрию

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · eu-football.info (ігрок) · FBref.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · National Football Teams.com · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Прэсбол · УЕФА |

| ⛭Зборная Фінляндыі — Чэмпіянат Еўропы 2020 |
| --- |
| Сцяг Фінляндыі | 
* 1 Градэцкі (б)
* 2 Араюуры
* 3 О’Шонесі
* 4 Тойвіа
* 5 Вяйсянен
* 6 Камара
* 7 Тэйлар
* 8 Лод
* 9 Енсен
* 10 Пукі
* 11 Шулер
* 12 Ёранен (б)
* 13 Сойры
* 14 Спарв
* 15 Хямяляйнен
* 16 Лам
* 17 Алхо
* 18 Уранен
* 19 Каўка
* 20 Пах’янпала
* 21 Лапалайнен
* 22 Райтала
* 23 Якала (б)
* 24 Валакары
* 25 Іваноў
* 26 Форс
* трэнер: Марку Канерва

 |
**Парламенцкія выбары ў Палату абшчын Канады 2015 года** прайшлі 19 кастрычніка 2015 года.

Выбары былі праведзены па мажарытарнай выбарчай сістэме з 338 выбарчымі акругамі (упершыню, раней было 308, дададзена 15 месцаў у Антарыа, па 6 у Альберце і Брытанскай Калумбіі і 3 у Квебеку, што звязана з вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года).

Выбары былі прызначаны парламентам 2 жніўня 2015 года. Такім чынам выбарчая кампанія стала найдаўжэйшай у сучаснай гісторыі краіны.

Узначаленая Джасцінам Трудо апазіцыйная Ліберальная партыя Канады атрымала перамогу на на выбарах, пасля чаго дзеючы прэм’ер-міністр Стывен Харпер падаў у адстаўку.

Зноскі
------

1. ↑  Canada election 2015: Stephen Harper confirms start of 11-week federal campaign **(нявызн.)**, *CBC News* (August 2, 2015). Праверана August 2, 2015.

Спасылкі
--------

* Elections.ca  (англ.)  (фр.)
**Пяво́зера, Пяўвозера** (руск.: Пяозеро, фінск.: Pääjärvi) — возера ў Расіі, на поўначы Карэліі. З 1966 года, разам з Тапвозерам, з’яўляецца часткай Кумскага вадасховішча, утворанага на рацэ Коўда.

Плошча паверхні складае 659 км². Даўжыня 69 км, найбольшая шырыня 31,4 км, даўжыня берагавой лініі 256 км. Найбольшая глыбіня дасягае 49 м, сярэдняя складае 14 м. Плошча вадазбору 1430 км². Аб’ём вады 10,1 млн м³. Празрыстасць вады вагаецца ад 4 да 6,5 м.

Катлавіна Пявозера ледавікова-тэктанічнага паходжання, няправільнай формы, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, падзеленая на паўночную і паўднёвую часткі звужэннем і падводнай градой. Найбольшыя глыбіні назіраюцца ў заходняй частцы возера. Берагавая лінія звілістая, утварае залівы. Берагі ўзвышаныя, камяністыя або пясчаныя, укрытыя лесам. Паўднёвыя і месцамі ўсходнія берагі нізкія і забалочаныя. На возеры маецца вялікая колькасць астравоў (больш за 30). Большая частка дна возера пакрытая ілам.

Замярзае Пявозера часцей за ўсё ў сярэдзіне лістапада, ускрываецца ў другой палове мая.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2001
2. 1 2 3 4 5  Пяозеро // Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (руск.)

Літаратура
----------

* Пявозера // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 155. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* *Гречушникова М. Г.* Пяозеро // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»  (руск.)
* Озеро Пя-озеро (Пяо-озеро, Пувозеро) // Государственный водный реестр России  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Гранат |
**Туканавыя**, перцаедныя (*Ramphastidae*) — сямейства даволі буйных птушак з несувымерна вялікай, сціснутай з бакоў, яркаафарбаванай дзюбай. Самыя буйныя прадстаўнікі атрада дзятлападобных. Налічваюць 36 відаў.

Апісанне
--------

Даўжыня да 63 см, маса да 300 г. Афарбоўка апярэння кантрастная, пераважае чорны колер з яркімі ўчасткамі жоўтага, зялёнага, чырвонага і інш.; у дробных відаў пераважаюць адценні зялёнага. Дзюба вялікая (часам амаль роўная даўжыні цела), лёгкая (з пнеўматычнымі поласцямі), сціснутая з бакоў, ярка афарбаваная, загнутая ўніз; краі зазубраныя. Язык доўгі, вузкі, яго канец і краі махрыстыя. Крылы кароткія, шырокія. Хвост у большасці відаў кароткі. Ногі вялікія, моцныя.

Пашырэнне
---------

Туканы засяляюць раўнінныя і горныя (да 3000 м) трапічныя лясы Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі: ад поўдня Мексікі да поўначы Аргенціны. Гняздуюць ў натуральных або выдзяўбаных дзятламі дуплах.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Расліннаедныя, могуць паядаць таксама насякомых, малюскаў, яшчарак і інш. Манагамы. Адкладваюць да 4 яец.

Промысел, прыручэнне
--------------------

Лёгка прыручаюцца. Аб'ект промыслу.

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А.* Туканавыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13610388w · LCCN: sh85136233 · Microsoft: 2776659157 · NKC: ph126785 |
**Басітхан ібн Західхан Шашы** (1878, махаля  (руск.) (бел. Себзар  (узб.) (бел. Ташкент — 22 мая 1959) — узбекскі вучоны-энцыклапедыст, лекар, мастак, перакладчык, выдавец і паэт.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і лекара, з сямігадовага ўзросту бацька выхоўваў Басітхана ў духу павагі да медыцыны. Будучы навуковец атрымаў адукацыю ў Ташкенцкім медрэсэ Кукельдаш  (руск.) (бел. затым пераехаў у Бухару, дзе вучыўся ў медрэсэ Міры Араб.

Навуковая дзейнасць и творчасць
-------------------------------

Басітхан перакладаў кнігі на арабскай і персідскай мовах, прысвечаныя розным галінам навукі. У 1942 годзе ён ажыццявіў першы пераклад на ўзбекскую мову фундаментальнай працы Абу Алі ібн Сіны «Канон медычнай навукі  (руск.) (бел.» і напісаў каментары да яго. Дадзены каментаваны пераклад, вядомы пад назвай «Пашыраны канон» («Канун ал-мабсут») быў выдадзены ў 2003—2004 гадах у Ташкенце. Выданне было сустрэта з вялікай цікавасцю з боку лекараў і даследчыкаў.

У 1950 годзе па даручэнні кіраўніцтва Акадэміі навук Узбекістана  (руск.) (бел. Шашы стварыў два творы па медыцыне («Карысныя якасці лекаў і ежы» і «Назва лекаў і хвароб»), якія сталі падручнікамі для студэнтаў вышэйшых медыцынскіх навучальных устаноў.

Ён стварыў таксама такія працы як «Энцыклапедычны слоўнік па медыцыне», «Кніга аб некаторых функцыях геаметрыі», «Уводзіны ў навуку аб падзеле спадчыны», «Карысныя парады мусульманам», «Крыніца асветы», «Злодзей і суддзя», «Ісціны сакрэтаў», «Свяцільня прамянёў», «Значэнне імёнаў».

Басітхан ібн Західхан Шашы пакінуў значны след у гісторыі культуры народаў Цэнтральнай Азіі. Працы вучонага з’яўляюцца важнай крыніцай для даследчыкаў, якія цікавяцца спадчынай ібн Сіны, якія прыязджаюць у Ташкент з усяго свету для вывучэння яго прац.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Баситхан ибн Захидхан Шаши (1878—1959) — первый переводчик на узбекский трудов ибн Сины(недаступная спасылка)  (руск.)
Сінагога Бейт Хасідзім пасля пагрома
**Львоўскі пагром** — яўрэйскі пагром, які адбыўся ў Львове з 22 па 24 лістапада 1918 года, і быў арганізаваны палякамі падчас польска-ўкраінскай вайны пасля ўзяцця горада. У пагроме удзельнічалі некаторыя польскія салдаты і грамадзянскія асобы, верагодна, жадаючы адпомсціць яўрэям за падтрымку ўкраінскай арміі.

Гісторыя
--------

Па словах сведак (у тым ліку журналіста Францішка Салезія Крысяка) падчас польска-ўкраінскіх баявых дзеянняў яўрэйская міліцыя інфармавала ўкраінцаў аб дзейнасці польскіх войскаў, і нават адстрэльвала ваюючых палякаў, можа, таму, што была не ў стане адрозніць салдат ад звычайных злачынцаў, тым больш, што салдаты выкарыстоўвалі шмат розных тыпаў абмундзіравання. Вызваленыя з турмы палякі таксама вялі барацьбу з украінцамі. 22 лістапада, пасля першых чутак аб беспарадках, генерал Баляслаў Роя ўвёў надзвычайнае становішча і спецыяльныя суды. Пасля гэтага на працягу 23—24 лістапада польскія сілы змаглі навесці парадак у горадзе.

Гэтыя падзеі шырока асвятляліся еўрапейскай і амерыканскай прэсай, уключаючы The New York Times.

Ахвяры
------

Гісторыкі называюць розную колькасць ахвяр і пацярпелых. Уільям Хаген, спасылаючыся на даклад, падрыхтаваны для польскага МЗС, сцвярждае, што каля 150 яўрэяў былі забітыя і 500 яўрэйскіх крамаў і іх прадпрыемстваў былі разрабаваныя, у той час як у дакладзе Моргента 1919 года гаворыцца пра смерць 64 яўрэяў. Брытанскае ўрадавае расследаванне пад кіраўніцтвам сэра Сцюарта Самуіла паведамляла, што 52 яўрэяў былі забітыя, 463 атрымалі раненні і вялікая колькасць яўрэйскай уласнасці была скрадзена. Яўрэйскія тагачасныя крыніцы паведамлялі пра 72 смяротных выпадка і 433 параненых. Адначасова афіцыйнымі гарадскімі дакументамі падцвержана 41 смерцяў. Брытанскі гісторык Норман Дэвіс сцвярждае аб агульнай колькасці ў 340 смерцяў у выніку гвалту, з якіх дзве траціны складалі ўкраінскія хрысціяне, а астатнія 70 былі яўрэямі, і, абапіраючыся на гэтыя лічбы, ён задаецца пытаннем, ці гэтыя абставіны могуць быць дакладна апісаны як «пагром».

Зноскі
------

1. ↑  Engelking B. Tych F. Żbikowski A. Żyndul J.: Pamięć. Historia Żydów Polskich przed, w czasie, i po Zagładzie, Warszawa 2004, стар. 187
**Льежскі сабор Святога Паўла** — кафедральны сабор у Льежы, рэзідэнцыя біскупа Льежскага.

Да 1795 года статус кафедральнага сабора ў Льежы меў Сабор Ламберта Маастрыхцкага, але разбуранага падчас Французскай рэвалюцыі. А сабор Святога Паўла быў адной з сямі калегіяльных цэркваў горада. Будынак сучаснага сабора будавалася з X стагоддзя, дабудоўвалася ў XIII-XV стст і рэканструявана ў сярэдзіне XIX стагоддзі. Хор, трансэпт і галоўны неф датуюцца XIII стагоддзем, апсіды — XIV стагоддзем, гэтыя элементы пабудаваны ў гатычным (*«праменным»*) стылі. Познія рэканструкцыі ўтрымліваюць стылі барока і класіцызму.

Статус кафедральнага сабора царква Святога Паўла атрымала толькі з прыходам Напалеона па просьбе жыхароў Льежа.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Льежскі сабор Святога Паўла**
* La place de la Cathedrale et ses environs Архівавана 8 лютага 2020.
**Тургя́лей** (літ.: Turgeliai, традыцыйная беларуская назва — **Тургелі**) — мястэчка ў Шальчынінкайскім раёне Вільнюскага павета Літвы. Цэнтр Тургялейскай сянюніі. Размешчана на рацэ Мяркіс, за 18 км на ўсход ад Шальчынінкая. Насельніцтва на 2011 год — 588 чалавек.

Гісторыя
--------

У мястэчку, 1938 г.
### Вялікае Княства Літоўскае

Упершыню Тургелі ўпамінаюцца ў XV стагоддзі пад назвай *Малы Мерач*. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Віленскага павета Віленскага ваяводства.

У 1511 годзе ў Тургелях быў пабудаваны касцёл.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Тургелі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Віленскім павеце Віленскай губерні.

Каля 1892 года ў Тургелях было 18 будынкаў.

### Найноўшы час

У 1920 годзе Тургелі апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

Пасля заняцця тэрыторыі ў выніку паходу ў Заходнюю Беларусь у верасні 1939 года ўлады СССР перадалі мястэчка Літве.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: ~1892 год — 277 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 588 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1837)
* Капліца-пахавальня Кабылінкіх (1850)

Галерэя
-------

* Краявіды Тургялея
* КасцёлКасцёл
* Інтэр’ер касцёлаІнтэр’ер касцёла
* КапліцаКапліца
* ГарадзішчаГарадзішча

Вядомыя асобы
-------------

* Эдвард Паўловіч (1825—1909) — беларускі мемуарыст, мастак і асветнік.

У мястэчку пахаваны рэктар Віленскага ўніверсітэта, правазнаўца, эканаміст-фізіякрат Сымон Малеўскі (1759—1832).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Krzywicki J. Turgiele // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka (польск.). — Warszawa, 1892. S. 638.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тургялей
* Тургелі на сайце Radzima.org
**Качскі пустынны запаведнік дзікай прыроды** (гудж.: કચ્છ ડેઝર્ટ સન્ક્ટુઆરી, англ.: Kutch Desert Wildlife Sanctuary) месціцца на захадзе індыйскага штата Гуджарат у раёне Качскі Ран. Займае тэрыторыю 7506,22 км².

Запаведнік быў створаны на памежжы з Пакістанам у 1986 г. для захавання ўнікальнай прыроды найбуйнейшага саланчака Паўднёвай Азіі. Большую частку года Качскі пустынны запаведнік уяўляе сабою пустыню з салёнымі заглеенымі глебамі. У кароткі сезон мусонаў яна ператвараецца ў плыткаводдзе. На паверхні застаюцца ўзвышшы, якія ператвараюцца ў месца выратавання дзікіх раслін і жывёл. 

Запаведнік насяляюць дзікія капытныя, гіены, ваўкі і 184 віды рэдкіх птушак, у тым ліку дроп, стэпавыя арлы, журавы. Качскі пустынны запаведнік дзікай прыроды — адзінае месца ў краіне, дзе гняздуюць і размножваюцца фламінга.

Спасылкі
--------

* Kutch Desert Wildlife Sanctuary
* ECOLOGICAL STUDY AND WILDLIFE CONSERVATION PLAN