**«Нурлы кош»** (каз.: **Нұрлы көш**; літар. «светлая кочевка», «светлы пераезд») ― дзяржаўная праграма Рэспублікі Казахстан для рацыянальнага рассялення і садзейнічанне ва ўладкаванні:

* этнічных імігрантаў;
* былым грамадзянам Казахскай ССР, якія прыбылі для ажыццяўлення працоўнай дзейнасці на тэрыторыі Рэспублікі Казахстан;
* грамадзянам Казахстана, якія пражываюць у няўдалых раёнах краіны.

У цяперашні час рэалізуецца праграма на 2009 — 2011 гады. Праграма зацверджана пастановай Урада Рэспублікі Казахстан ад 2 снежня 2008 года № 1126.

Перадумовы для прыняцця праграмы
--------------------------------

Асноўнымі перадумовамі для прыняцця праграмы былі неспрыяльная дэмаграфічная сітуацыя ў Казахстане пасля развалу СССР, а таксама матывы падтрымкі замежных этнічных казахаў шляхам перасялення іх на гістарычную радзіму і прадастаўлення ім грамадзянства Казахстана.

У сваім выступе на III Сусветным курултаі казахаў (верасень 2005 года) Прэзідэнт Казахстана Назарбаеў прывёў наступныя ацэнкі:

> «У цяперашні час замежныя казахі пражываюць у больш за 40 краінах свету, прычым пераважная іх большасць — у суседніх і сумежных з Казахстанам дзяржавах. Па апошніх звестках, у Узбекістане пражывае паўтара мільёны казахаў, у Кітаі — 1 мільён 500 тысяч, у Расіі — каля мільёна, у Туркменістане — 100 тысяч, у Манголіі — 80 тысяч, у Кыргызстане — 45 тысяч казахаў. З іншых краін казахі найбольш шматлікія і кампактна пражываюць у Турцыі, Іране і Афганістане. У краінах Еўропы казахі прадстаўлены жменька, а ў краінах Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі іх налічваюцца адзінкі.»
> 
> 

Самы вялікі працэнт этнічных казахаў за мяжой — гэта нашчадкі тых, хто пакінуў Савецкі Саюз у 1920-е — 1930-е гады, уцякаючы ад палітычных беспарадкаў, рэпрэсій, гвалтоўнай калектывізацыі і голаду, прынеслі пакуты большай частцы казахскага насельніцтва. Лічыцца, што 200 000 казахаў пакінулі Савецкі Саюз, пераехаўшы пераважна ў Кітай, Манголію, Індыю, Афганістан, Іран і Турцыю, у той час як колькасць казахаў у суседніх савецкіх рэспубліках у перыяд з 1926 па 1930 гг. павялічылася ў 2,5 разы, склаўшы звыш 794 000 чалавек. У выніку «славянскай» іміграцыі, распачатай у 18 — 19 стагоддзях і працягнем ў савецкі перыяд, а таксама масавым перасяленнем і гвалтоўнай міграцыяй насельніцтва на тэрыторыю Казахстана, казахі ператварыліся ў нацыянальнае меншасць на сваёй уласнай радзіме. Да 1959 г. колькасць рускіх перавысіла колькасць казахаў у КазССР. Нягледзячы на тое, што ў наступныя гады гэтая тэндэнцыя змянялася, у 1989 г. у працэнтных адносінах колькасць казахаў толькі ненашмат перавышала колькасць рускіх. Але па дадзеных апошняга перапісу насельніцтва, якая праводзілася ў 2009 годзе доля казахаў павялічылася да — 63,1 % насельніцтва, доля рускіх знізілася да — 23,7 % за кошт гэтай палітыкі.

Задачы праграмы
---------------

Для дасягнення мэты Праграмы прадугледжваецца вырашыць наступныя задачы:

* стымуляванне рассялення ўдзельнікаў Праграмы ў адпаведнасці з патрэбамі эканомікі ў працоўных рэсурсах і для рэалізацыі прарыўных праектаў;
* распрацоўка і рэалізацыя новых механізмаў сацыяльнай падтрымкі ўдзельнікаў Праграмы;
* забеспячэнне ўдзельнікаў Праграмы жыллём шляхам крэдытавання жыллёвага будаўніцтва і куплі жылля;
* забеспячэнне ўстойлівай занятасці ўдзельнікаў Праграмы;
* удасканаленне нарматыўнай прававой базы рэгулявання міграцыйных працэсаў

Квота на перасяленне
--------------------

Квота іміграцыі оралманов вызначаецца на кожны каляндарны год з улікам змянення колькасці насельніцтва, эканамічных і фінансавых паказчыкаў краіны. Памер квоты сцвярджаецца указам Прэзідэнта РК. У 1993 годзе была ўстаноўлена першая гадавая квота, згодна з якой былі ажыццёўлены прыезд або рэпатрыяцыя 10 000 сем'яў (прыкладна 40 000 чалавек). У 1990-я гады памер квоты істотна мяняўся, знізіўшыся да 500 сем'яў у 1999 і 2000 гг. З паляпшэннем эканамічных умоў у Казахстане, пачынаючы з 2002 года, памер квоты істотна вырас, склаўшы ў 2005 г. 15 000 сем'яў.
Хадайніцтва аб уключэнні ў квоту можа быць пададзена альбо да прыезду, з-за мяжы (у дыпламатычную або консульскую місію РК) або пасля прыбыцця ў Казахстан. Заяўкі ад асоб, якія ўжо знаходзяцца ў краіне, павінны быць пададзеныя праз Камітэт па міграцыі Міністэрства працы і сацыяльнай абароны насельніцтва ў г. Астана або мясцовыя дэпартаменты. Разам з тым, выразныя прававыя крытэрыі ўключэння сем'яў оралманов ў квоту пакуль яшчэ не былі замацаваны ні ў законе «Аб міграцыі насельніцтва», ні ў спадарожных нарматыўна-прававых актах. З прычыны гэтага, пры ўключэнні ў квоту нярэдка дапускаюцца выбіральнасць і карупцыя.
Оралманы ж, не ўключаныя ў квоту, могуць, тым не менш, падаваць дакументы на набыццё казахстанскага грамадзянства, а таксама атрымаць льготы, якія прадстаўляюцца ўсім оралманам, па-за залежнасці ад уключэння іх у квоту. Гэта больш абмежаваны пакет ільгот, цяжка параўнальны з тымі, якія належаць уключаным у квоту оралманам.

Чаканыя вынікі
--------------

Рэалізацыя Праграмы дазволіць:

* упарадкаваць працэсы этнічнай, унутранай і знешняй міграцыі і падпарадкаваць іх інтарэсам сацыяльна-эканамічнага развіцця рэгіёнаў;
* павысіць якасць жыцця значнай часткі этнічных і ўнутраных мігрантаў;
* стымуляваць вяртанне высокакваліфікаваных спецыялістаў, якія раней выехалі з Казахстана;
* папярэдзіць узнікненне сацыяльных рызык, звязаных з цяжкасцямі адаптацыі і інтэграцыі мігрантаў, беспрацоўем і стыхійнай міграцыяй;
* забяспечыць далейшае развіццё працэсаў нацыянальнай кансалідацыі, умацаванне сацыяльнай стабільнасці і згоды, паляпшэнне дэмаграфічнай сітуацыі

Адаптацыя оралманов
-------------------

Урад Казахстана аказвае оралманам неабходную сацыяльную дапамогу і падтрымку. У цяперашні час з улікам аднаразовай дапамогі, сродкаў для набыцця жылля, кампенсацыі расходаў па праезду і правозу маёмасці, кожнай сям'і, у сярэднім якая складаецца з 5 чалавек, вылучаецца 833 тыс. тэнге.

У краіне функцыянуюць 14 цэнтраў часовага размяшчэння оралманов. З 2008 года пачалі сваю працу цэнтры адаптацыі і інтэграцыі оралманов ў гарадах Караганда, Шымкент і вёсцы Аксукент Паўднёва-Казахстанскай вобласці. Пачата будаўніцтва тыпавога цэнтра адаптацыі ў горадзе Актау.

Рэалізуюцца ў цэнтрах праграмы адаптацыі прадугледжваюць кансультаванне па прававых пытаннях, навучанне дзяржаўнай мове і па жаданні — рускай мове, прафесійную падрыхтоўку, перападрыхтоўку і павышэнне кваліфікацыі.

Усім оралманам забяспечана даступнасць медыцынскага абслугоўвання, адукацыі і сацыяльнага забеспячэння; яны аднесены да адной з мэтавых груп, у дачыненні да якіх прымяняюцца меры садзейнічання занятасці. Больш за 66 % оралманов працаздольнага ўзросту занятыя ў розных сферах вытворчасці, кожны чацвёрты заняты ў сельскай гаспадарцы.

Для аказання дапамогі оралманам пры абласных акиматах (адміністрацыях вобласці) створаны Саветы оралманов, якія займаюцца вывучэннем і рашэннем пытанняў оралманов ў новых умовах пражывання.

Створана і ўдасканальваецца інфармацыйная база дадзеных «Оралман», якая ў далейшым будзе інтэграваная ў ствараную адзіную інфармацыйную сістэму сацыяльнай сферы, што дазволіць аператыўна аказваць этнічным імігрантам поўны пералік сацыяльных паслуг.

У цяперашні час у Казахстане ажыццяўляюцца праекты па вырашэнню жыллёвых пытанняў этнічных імігрантаў. Так, у горадзе Шымкенце Паўднёва-Казахстанскай вобласці рэалізуецца праект па перасяленню з Рэспублікі Узбекістан каля 2-х тыс. сем'яў этнічных імігрантаў. Для арганізацыі іх кампактнага пражывання на аснове прыцягнення да будаўніцтва саміх перасяленцаў і выкарыстання мясцовых будаўнічых матэрыялаў вядзецца будаўніцтва 2 тыс. катэджаў у новым мікрараёне «Асар». У горадзе Алма-Аце рэалізуецца праект «Байбесык» па ўзвядзенню 185 дамоў; у Сарыаркинском раёне г. Астаны распрацаваны праект будаўніцтва мікрараёна «Нурбесык».

Крытыка
-------

* Замежнымі інвестарамі не ў поўнай меры выконваюцца асаблівыя ўмовы па прафесійнай падрыхтоўцы мясцовага персаналу і замене імі замежных спецыялістаў.
* Стыхійнае перамяшчэнне ўнутраных мігрантаў стварае сацыяльнае напружанне, пагаршае незбалансаванасць ўнутранага рынку працы.
* Рассяленне этнічных імігрантаў па рэгіёнах адбываецца без уліку тэрытарыяльнага размяшчэння прадукцыйных сіл, мае месца другасная міграцыя. Значная частка оралманов пражываюць сёння ў працазалішніх рэгіёнах — у Паўднёва-Казахстанскай, мангістауская вобл, Алмацінскай і Жамбылская абласцях, тады як паўночныя рэгіёны сутыкаюцца з дэфіцытам кваліфікаваных працоўных рэсурсаў.
* Сістэма сацыяльнай падтрымкі оралманов патрабуе далейшага ўдасканалення. Асноўная частка сацыяльных выплат накіроўваецца на жыллёвую падтрымку і пераезд сем'яў, уключаных у квоту іміграцыі. Не адпавядае патрабаванням сённяшняга дня механізм жыллёвага ўладкавання, з прычыны чаго каля паловы сем'яў оралманов не маюць жылля.
* Адсутнічае комплексны падыход і каардынацыя дзеянняў органаў дзяржаўнага кіравання, занятых рашэннем міграцыйных пытанняў.
* Па дадзеных мясцовых выканаўчых органаў трэцяя частка этнічных імігрантаў працаздольнага ўзросту не занята працоўнай дзейнасцю.
* Нізкая эфектыўнасць іміджавай і інфармацыйна-прапагандысцкай працы сярод прадстаўнікоў казахскай дыяспары ў замежных краінах.
* Оралманы адчуваюць цяжкасці ў атрыманні прафесійнай адукацыі, прыладзе дзяцей у дашкольныя ўстановы.
* Таксама казахстанскае ўрад часта не стрымлівае свае фінансавыя абяцанні оралманам. Атрыманых сродкаў ужо недастаткова для набыцця жылля, захоўваецца запазычанасць перад оралманами.

Гл. таксама
-----------

* Оралманы
* Праграма вяртання суайчыннікаў у Расію

Заўвагі
-------

1. ↑  У Астане праходзіць III Сусветны курултай казахаў з удзелам прэзідэнта РК Архівавана 24 красавіка 2016.
2. ↑  Становішча оралманов ў Казахстане.(недаступная спасылка)
3. ↑  Перепись населения **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2013. Праверана 30 лістапада 2016.
4. 1 2 3 4  Праграма «Нұрлы көш» на 2009-2011 гады
5. ↑  Задача — дапамагчы оралманам — Намадаў, Казахстан Архівавана 22 кастрычніка 2020.

Спасылкі
--------

* Выраўноўванне магчымасцяў: шляхі адаптацыі маладога пакалення оралманов да сучаснай адукацыйнай сістэме Казахстана