**Казяльцовыя** (*Ranunculaceae*) — сямейства двухдольных адна- і шматгадовых травяністых раслін, радзей кустоў і ліян.

Апісанне
--------

У межах сямейства казяльцовых прасочваецца эвалюцыя ад раслін з кветкамі правільнымі, ацыклічнымі і геміцыклічнымі, з нявызначаным лікам членаў кветкі, да кветак правільных, цыклічных са стабілізацыяй гінецэя да 5 і далей да кветак зігаморфных з далейшай рэдукцыяй гінецэя да 1 (рагулькі палявыя). Характэрна выпрацоўка прыстасаванняў да распаўсюджвання пладоў ветрам; у выніку плод становіцца аднанасенным, нераскрывальным (арэшак) і на ім узнікаюць прыдаткі-валаскі — сон раскрыты (*Pulsatilla patens*), павойнік (*Clematis*), княжык (*Atragene*).

Эвалюцыя кветак ішла ў напрамку прыстасавання да апылення рознымі насякомымі. Некаторыя віды не маюць нектарнікаў (павойнік, пылюшнік, кураслеп, пралеска), насякомых прывабліваюць пылком. Шэраг раслін мае даволі разнастайныя нектарнікі: паглыбленні пры аснове пладалісцікаў у лотаці (*Caltha*), у выглядзе ямкі ў аснове пялёстка (казялец, мышахвоснік), у выглядзе стамінодыяў (княжык сібірскі), з недаразвітых тычынак, з пялёсткаў (раўнаплоднік (*Isopyrum*), чэмер (*Helleborus*), чарнушка (*Nigella*)). Для распаўсюджання пладоў вадой (гідрахарыя) у некаторых відаў казяльцовых, якія растуць на балотах, семя ахавана ад намакання шчыльным эндакарпам, а пад эпідэрмай знаходзяцца буйныя паветраныя акаркавелыя клеткі, утвараючыя плавальны пояс (казялец даўгалісты (*Ranunculus lingua*), казялец ядавіты (*Ranunculus sceleratus*)). У лотаці балотнай (*Caltha palustris*) насенне разбухае і ператвараецца ў плавальны орган. Іншы раз вадой разносяцца плады, прыстасаваныя для пераносу ветрам. У многіх казяльцовых плады прыстасаваны да пераносу жывёламі на іх знешніх покрывах. Кручкаватыя і казяльца едкага (*Ranunculus acris*) і іншых з’яўляюцца органамі прымацавання да футра жывёл, пер’я птушак, адзення людзей (заахарыя, антрапахарыя). У казяльцовых назіраецца распаўсюджанне зачаткаў раслін жывёламі, птушкамі, якія з’ядаюць плады і насенне і распаўсюджваюць з экскрэментамі (эндазаахарыя). У многіх лясных відаў насенныя зачаткі раслін распаўсюджваюцца мурашкамі (мірмекахарыя).

Арэал
-----

На тэрыторыі Беларусі 18 родаў, каля 50 відаў, найбольш пашыраныя казялец, пылюшнік, кураслеп, рагулькі.

Роды
----

Паводле даных GRIN у сямейства Казяльцовыя ўваходзяць роды:

* Aconitum — Боцікі
* Actaea — Варанец
* Adonis — Адоніс
* Anemone — Кураслеп
* Anemonopsis
* Aphanostemma
* Aquilegia — Ворлікі
* Archiclematis
* Arcteranthis
* Asteropyrum
* Barneoudia
* Beesia
* Calathodes
* Callianthemoides
* Callianthemum
* Caltha — Лотаць
* Ceratocephala
* Clematis — Павойнік
* Consolida
* Coptis
* Delphinium — Рагулькі
* Dichocarpum
* Enemion
* Eranthis
* Garidella
* Glaucidium Siebold & Zucc. манатыпны род шматгадовых раслін з адзіным відам *Glaucidium palmatum* Siebold & Zucc. Назва гэтага роду раслін дакладна супадае з назвай роду птушак *Glaucidium* Boie.
* Hamadryas
* Helleborus — Чэмер
* Hydrastis L.
* Isopyrum — Раўнаплоднік
* Knowltonia
* Komaroffia
* Krapfia
* Kumlienia
* Laccopetalum
* Leptopyrum
* Megaleranthis
* Metanomone
* Myosurus — Мышахвоснік
* Naravelia
* Nigella — Чарнушка
* Oreithales
* Paraquilegia
* Paroxygraphis
* Peltocalathos
* Ranunculus — Лютик
* Semiaquilegia
* Thalictrum — Пылюшнік
* Trautvetteria
* Trollius — Пярэсна
* Urophysa
* Xanthorhiza

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Казяльцовыя — расліны багатыя алкалоідамі, гліказідамі, з-за чаго некаторыя з іх — важныя лекавыя, а таксама ядавітыя. Большасць казяльцовых раслін ядавітыя. Выкарыстоўваюцца ў медыцыне адоніс вясновы, боцікі і інш. Сярод казяльцовых ёсць дэкаратыўныя з прыгожымі кветкамі, фарбавальныя і пустазельныя віды. Дэкаратыўныя віды: ворлікі, боцікі, рагулькі, чарнушка. У травастоі лугоў расліны сямейства казяльцовых — непажаданы кампанент па прычыне ўтрымання ядавітых алкалоідаў і ў сувязі з гэтым іх не ядуць сельскагаспадарчыя жывёлы.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 147. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
5. ↑  Гл. спасылку GRIN у картцы расліны.
6. ↑  Адоніс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1). — С. 126.

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін. 2-е выд. — Мінск, 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX527559 · BNF: 12258138q · GND: 4158767-4 · LCCN: sh85111388 · Microsoft: 2779411416 · NDL: 00565851 · NKC: ph161665 |

 |