recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Крэсовія»** (польск.: Cresovia Grodno) — былы польскі футбольны клуб з горада Гродна.

Гісторыя
--------

Футбольная каманда Крэсовія была створана ў Гродне ў 1920-х гадах. Пачынаючы з 1929 года, калі была створана Беластоцкая рэгіянальная асацыяцыя футбола, каманда гуляла ў рэгіянальных спаборніцтвах польскай лігі Беласток — клас А. У 1926 годзе гульцы з Гродна занялі пятае месца ў Віленскай рэгіянальнай асацыяцыі футбола, а праз год яны перайшлі пад патранат Варшаўскай рэгіянальнай асацыяцыі футбола. У 1929 годзе клуб стаў чэмпіёнам Беластоцкай рэгіянальнай асацыяцыі футбола, але ў наступным годзе заняў апошняе месца ў групе.

У 1934 годзе клуб аб'яднаўся з клубам ВКС 76 п.п. Гродна і іншымі ваеннымі клубамі з Гродна, стварыўшы клуб ВКС Гродна.

Спасылкі
--------

* Ведай сваiх! Частка II: Гарадзенскi спартовы клуб «Крэсовiя» Архівавана 26 сакавіка 2014.
* Пра футбол у міжваенным Гродне  (польск.)
**Юрый Дзмітрыевіч Лібераў** (25 лютага 1921, в. Хмялевіцы, Ніжагародская губерня — 2008) — рускі мастак, пейзажыст і патрэтыст. Выдатнік народнай асветы РСФСР. Лаўрэат прэміі Ніжняга Ноўгарада (2002).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 25 лютага 1921 года ў в. Хмялевіцы Ніжагародскай губерні. Вучыўся ў Горкаўскім мастацкім вучылішчы на ​​працягу 1939—1951 гадоў. Член Саюза мастакоў Расіі з 1967 года. Жыў і працаваў у г. Горкі. Выкладаў у школе № 3 Заволжа (1955—1970).

Асноўная спецыялізацыя: пейзажы і партрэты.

З 1951 года — пастаянны ўдзельнік абласных выстаў. Экспанент занальных («Вялікая Волга», 1967, 1985, 1991, 2003), рэспубліканскай (Тула, 1977) мастацкіх выстаў. Персанальныя выставы: Горкі, Ніжні Ноўгарад: 1971, 1981, 1982, 1987, 1996, 2001, 2002; Заволжа, 1982).

Асноўныя працы: «Белая рэчка. Рыбакі» (1962), «Плошча Леніна» (1975), «Горкаўская ГЭС 2 лістапада 1955 года ў дзень пуску першага агрэгата» (1975), «Аблокі над Волгай» (1994), «Вясна на Вялікай Пакроўцы» (1994), «Парасоны каля банка» (1994), «Брамка» (1994).

Памёр у 2008 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Юрий Дмитриевич Либеров
2. ↑  Летний ставок — Либеров Юрий Дмитриевич 25.02.1921 —

Спасылкі
--------

* «А мир везде исполнен красоты…». Юрий Либеров
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казакоў.

**Юрый Леанідавіч Казакоў** (нар. 27 ліпеня 1950, г. п. Шуміліна, Віцебская вобласць) — беларускі гісторык. Спецыяліст па пытаннях канфесійнай гісторыі Беларусі XV—XVII стагоддзяў. Кандыдат гістарычных навук (1978), дацэнт (1982).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 27 ліпеня 1950 года ў г. п. Шуміліна Віцебскай вобласці.

Скончыў у 1972 годзе гістарычны факультэт БДУ, у 1975 годзе — аспірантуру БДУ.

З 1975 года працуе на гістарычным факультэце БДУ: выкладчык, дацэнт кафедры гісторыі Беларусі; загадчык кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў; намеснік дэкана гістарычнага факультэта; дацэнт кафедры гісторыі Беларусі Старажытнага часу і Сярэдніх вякоў.

Узнагароды
----------

Выдатнік адукацыі (2000).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Напрамкі даследаванняў: рэлігійныя працэсы і іх уплыў на стан беларускага грамадства ў канцы XVI — першай палове XVII стагоддзяў, грамадская думка і культура XVI—XVIII стагоддзяў, шляхта Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стагоддзях, гісторыя Беларусі другой паловы XX стагоддзя.

Бібліяграфія
------------

Удзел у калектыўных працах
* Мястэчкі ва ўладаннях каталіцкай царквы на тэрыторыі Беларусі ў сярэдзіне XVII—XVIII ст.: сацыяльна-эканамічнае развіццё. Мінск, 2021.
* Гісторыя Беларусі: дапаможнік. У 4 ч. Ч. 1: Ад старажытнасці да сярэдзіны XVI ст. Мінск, 2018.
* Становление и развитие белорусской государственности. Минск, 2011.
* Гісторыя Беларусі і сусветная цывілізацыя: дапаможнік. Мінск, 2008.
* Імёны ў гісторыі. Мінск, 1993.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6  Марозаў, 2022

Літаратура
----------

* КАЗАКОЎ Юрый Леанідавіч // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.
**Ядзерная восень** — гіпатэтычны стан клімату аднаго з рэгіёнаў Зямлі ў выніку абмежаванай ядзернай вайны. Для мадэлявання сітуацый ядзернай восені, як правіла, выкарыстоўваецца мадэль канфлікту, дзе сумарная магутнасць выбухаў складае ад 5 да 40 мегатон (звычайна гэта эквівалентна выкарыстанню 300—400 тактычных ядзерных боезарадаў і/або нейтроннай зброі). Як мяркуецца, такі канфлікт можа прывесці да негатыўных экалагічных наступстваў для рэгіёна — выпадзення кіслотных ападкаў, заражэння глебы і лакальных эпідэмій прамянёвай хваробы, гібелі некалькіх ураджаяў. Магчыма агульнае паніжэнне тэмпературы на 1-2 °C. Верагодна, у рэгіёне адбудзецца масавая гібель  шыракалістых лясоў. Іглічныя лясы, магчыма, здолеюць уцалець і ў перспектыве некалькі пашыраць свой арэал. У доўгатэрміновай перспектыве ў рэгіёне, які перажыў эфект «ядзернай восені», магчыма павелічэнне зімовага перыяду: пачатак зімы ў сярэдзіне кастрычніка, канец — у сярэдзіне красавіка.

Мадэляванне эфекту «ядзернай восені» выкарыстоўвалася экспертамі ў пачатку 1980-х гадоў пры аналізе магчымага ядзернага канфлікту ў Еўропе на базе еўраракет. У 2000-я гады падобны эфект мадэлюецца для гіпатэтычных абмежаваных ядзерных канфліктаў на Індастане і на Карэйскім паўвостраве. Эфект «ядзернай восені» можа ўзнікнуць і ў выніку паражэння ядзерных аб'ектаў аднае з дзяржаў (гіпатэтычная аперацыя ЗША супраць Ірана і КНДР).

Гл. таксама
-----------

* Ядзерная зіма
* Вулканічная зіма  (руск.) (бел.
* Год без лета  (руск.) (бел.

Спасылкі
--------

* Экалагічныя наступствы ядзернай вайны
Колькасць ядзерных боегаловак у ЗША і СССР / Расіі (уключаючы тактычную ядзерную зброю)
**Ядзерная вайна** — гіпатэтычны ваенны канфлікт паміж дзяржавамі або ваенна-палітычнымі блокамі, з ядзернай і / або тэрмаядзернай зброяй. У такой вайне галоўным сродкам паражэння з'яўляецца ядзерная зброя.

У другой палове XX стагоддзя лічылася адным з найбольш імаверных варыянтаў развіцця халоднай вайны.

Нават абмежаваны ядзерны канфлікт нясе ў сабе небяспеку радыеактыўнага забруджвання шырокіх тэрыторый і перарастання ва ўсеагульны канфлікт з удзелам некалькіх дзяржаў, якія валодаюць ядзернай зброяй. Па аналогіі з тэорыяй ядзернай зімы можна сказаць, што абмежаваная ядзерная вайна можа прывесці да эфекту ядзернай восені — доўгачасовых негатыўных экалагічных наступстваў у межах пэўнага рэгіёна.

Гл. таксама
-----------

* Трэцяя сусветная вайна
* Ядзерная зіма
* Ядзерная восень

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525276 · BNF: 119444520 · LCCN: sh85093115 · Microsoft: 11982227 · NDL: 00576797 · NKC: ph121272 |

 |
**Ягісі́ры** (яп.: 焼尻島) — востраў у Японскім моры на захад ад вострава Хакайда. Тэрыторыя - 5,34 км². Насельніцтва (2010 г.) - 237 чал. 

Ягісіры — нізкі скалісты востраў вулканічнага паходжання, які знаходзіцца ў 3,57 км на ўсход ад суседняга вострава Тэўры і ў 22,9 км на захад ад Хакайда. Працягласць берагавой лініі - каля 12 км. Найвышэйшы пункт - 97 м. 

З 1880 г. на Ягісіры забаронена секчы дрэвы. Дзякуючы гэтаму на ім захаваліся першародныя лясы. У іх расце 48 відаў дрэў, у тым ліку рэдкая разнавіднасць японскага цісу (каля 40 тысяч дрэў). Востраў уваходзіць у склад нацыянальнага парка Шаканбецу - Тэўры - Ягісіры. 

Мясцовае насельніцтва займаецца пераважна рыбалоўствам і абслугоўваннем турыстаў.

Спасылкі
--------

* Yagishiri Island
* Teuri Island, Yagishiri Island in Haboro Архівавана 10 сакавіка 2015.
* The Natural Forest of Yagishiri Архівавана 24 ліпеня 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 260555071 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Род.
**Род** — супольнасць кроўных сваякоў, якія вядуць паходжанне ад агульнага продка і маюць агульныя зацікаўленасці. Мае вялікае значэнне ў традыцыйным грамадстве. Вядзецца па мужчынскай лініі ў большасці краёў свету, у тым ліку ў Беларусі. Суродзічы карыстаюцца адным прозвішчам (у Беларусі з 16-га стагоддзя). Шляхціцы таксама выкарыстоўваюць родавыя гербы, што ў Беларусі ўвялі Гарадзельскім прывілеем 1413 года спачатку для шляхты каталіцкага хрышчэннеу, а Прывілеямі 1432 і 1434 гг. пашырылі і на шляхту праваслаўнага хрышчэння. Спачатку шляхціцы неслі агульнародавую адказнасць перад законам. Вялікі князь літоўскі Казімір Ягелончык устанавіў асабістую адказнасць шляхціцаў за злачынствы Прывілеем 1447 года. Суродзічы мелі права выкупу сваіх родавых маёнткаў (вотчын) з рук пабочных асоб. У Вялікім Княстве Літоўскім існавала каля 50 магнацкіх родаў (Радзівілы, Сапегі і Чартарыйскія), якія ўтваралі своеасаблівыя зацікаўленыя згуртаванні для пашырэння сваіх зямельных уладанняў і заняцця вышэйшых дзяржаўных пасадаў. У Расійскай імперыі ўрад увёў радаводныя кнігі для разбору шляхты.

Гл. таксама
-----------

* Клан
* Радавая абшчына

Зноскі
------

1. ↑  Род у гісторыі // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. — Т. 13. — С. 393. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4.
**Галоўны корпус Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта** — будынак у цэнтральнай частцы Гомеля, размешчаны па адрасе вул. Ланге, 5. Пабудаваны як будынак Гомельскага абкама КПБ у 1981 г. з цэглы (арх. В. I. Комар, Р. К. Ціхаў). У наш час будынак займае Гомельскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт.

Архітэктура
-----------

Стаіць з водступам ад чырвонай лініі забудовы вуліцы. Складаецца з 2 аб'ёмаў: асноўнага прамавугольнага ў плане 7-павярховага корпуса, да якога з боку дваровага фасада прыбудаваны аб'ём залы пасяджэнняў на 450 месцаў. Трохпавярховым аб'ёмам сталовай злучаны з Гомельскім абласным грамадска-культурным цэнтрам (былы Дом палітасветы).

Пластыку сіметрычна вырашанага галоўнага фасада ўзбагачаюць мерны рытм вертыкальных рэбраў ламанага контуру, абрамленні прамавугольных аконных праёмаў. Будынак завершаны шырокім прафіляваным карнізам. Фасады апрацаваны дэкаратыўнай тынкоўкай. Сцены цокаля і трохчасткавы партал галоўнага ўвахода абліцаваны чырвоным паліраваным гранітам.

Планіроўка калідорная. Парадная лесвіца асноўнага корпуса з падпорнай сценкай і дэкаратыўным кветнікам. Па 1-м паверсе размешчаны шырокі вестыбюль, памяшканні, якія раней прызначаліся для прыёму наведвальнікаў, на 2—7-м паверхах — кабінеты. У дэкаратыўным афармленні інтэр'ераў выкарыстаны мармур, фільзіт. У фае залы пасяджэнняў быў устаноўлены бюст У. І. Леніна.

Архітэктурна-мастацкае вырашэнне ансамбля забудовы дапаўняюць элементы добраўпарадкавання і малыя формы архітэктуры на прылеглай да будынкаў невялікай плошчы.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Гомельская вобласць. — 383 с. іл.

| ⛭Гомельскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт |
| --- |
| Факультэты | Лячэбны факультэт ·  Медыка-дыягнастычны факультэт ·  Факультэт замежных навучэнцаў ·  Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі ·  Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі | Галоўны корпус Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта |
| Іншае | Галоўны корпус ГДМУ ·  Будынак духоўнага вучылішча |
**Спорыцкая ледавіковая лагчына** — лагчына ў Беларусі, геалагічны помнік прыроды мясцовага значэння. Размешчана за 6 кіламетраў на паўднёвы захад ад г. Паставы Віцебскай вобласці паміж вёскамі Шыркі, Падаляны, Салаўі, Сіманькі, Вялікія Споры, Фалевічы, Яцавічы. Займае плошчу 14,5 кв. км. Паводле меркаванню навукоўцаў, Спорыцкая ледавіковая лагчына з’яўляецца эталонам сярод падобных аб’ектаў Беларусі. Добрая захаванасць ландшафтаў і адносная экалагічная чысціня ваколіц стварае выдатныя магчымасці для развіцця турызму. 8 кастрычніка 2015 года на тэрыторыі Спорыцкай ледавіковай лагчыны створаны рэспубліканскі гідралагічны заказнік «Споры»

На тэрыторыі заказніка знаходзіцца унікальная ледавіковая даліна. Яна з’явілася 20-17 тысяч гадоў таму ў выніку разворвання ледавіком горных парод, па якіх ён рухаўся. У выніку гэтага ўтварылася тыповая ледавіковая лагчына шырынёй 1-1,7 кіламетра і даўжынёй больш 7 кіламетраў. У параўнанні з навакольнымі ландшафтамі Спорыцкая лагчына апушчана на 25-30 метраў і аддзяляецца ад іх абрывістымі схіламі.

Пасля таяння ледавіка, цела якога было неаднародным і мела шматлікія трэшчыны і пустоты, у якіх назапашваліся абломкавыя пароды, утвораныя суглінкі і супескі аселі на паверхню, сфармаваўшы неверагодна разнастайны і маляўнічы рэльеф. Найбольш глыбокія часткі лагчыны запоўнілі воды, утварыўшы такім чынам прыгожую групу азёр, якая ўключае Светлае, Чэцверць, Світа, Світка, Асцюцьева, Споры і некалькі невялікіх вадаёмаў. Па ніжняй частцы лагчыны цячэ рака Спарыца, якая злучае ўсе азёры і нясе ваду на поўнач у Мядзелку.

Разнастайныя ўзгоркі, што ўзвышаюцца на дне Спорыцкай лагчыны і па яе схілах, надаюць асаблівую непаўторнасць ландшафту. Іх памеры 50х200 метраў, а адносная вышыня — да 35 метраў. Абсалютныя адзнакі паверхні тэрыторыі вагаюцца ў межах 137—199 м, вышыня ўзгоркаў дасягае 180,2 м. Самымі высокімі з іх з’яўляюцца: гара Гарадзішча на заходнім беразе азёр Світа і Світка — 180 м, гара Гаёк — 165, 4 м, гара Споркі на паўднёвым беразе возера Споры — 160 м. Узгоркі купала- і увалістападобныя з даволі абрывістымі схіламі да 25 градусаў. Складзены яны амаль поўнасцю марэннымі супескамі і суглінкамі. Дно лагчын і берагі азёр забалочаны, узгоркі пакрытыя лесам або занятыя лугамі.

Зноскі
------

1. ↑  В Витебской области появился новый заказник республиканского значения
2. ↑  Об объявлении республиканского гидрологического заказника «Споры» (недаступная спасылка)
3. 1 2 3  Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна

Спасылкі
--------

* Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна
**Грайскія Альпы** — горы, частка Заходніх Альпаў на тэрыторыі Францыі (Савоя), Італіі (П’емонт і Вале-д’Аоста) і Швейцарыі (захад кантона Вале). У Грайскіх Альпах размешчана найвышэйшая вяршыня Заходняй Еўропы — Манблан (4807 м).

Грайскія Альпы аддзелены ад Коцкіх Альп (на поўдні) перавалам Мон-Сеніс, ад Пенінскіх Альп (на паўночным усходзе) — перавалам Ферэ і далінай ракі Дора-Бальтэа, ад Альп Дафінэ (на захадзе) — далінай ракі Арк. На паўночным захадзе ад Грайскіх Альпаў ляжаць савойскія перадальпійскія масівы.

Заўвагі
-------

1. ↑  Шэраг крыніц лічыць, што масіў Манблан з’яўляецца самастойным, і не ўваходзіць у Грайскія Альпы.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4331776-5 · VIAF: 245810107 |
**Грамада́** (трансліт.: *Hramada*, руск.: Громада) — пасёлак у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Абідавіцкага сельсавета.

Гісторыя
--------

Паводле старажылаў, пасёлак заснаваны ў 1920-я гады, першымі жыхарамі былі перасяленцы з суседніх вёсак, у прыватнасці з Палянінавічаў. З 17 ліпеня 1924 года ў Быхаўскім раёне. У 1930-я гады вяскоўцы ўступілі ў калгас. Падчас Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 года да ліпеня 1944 года акупаваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

У 1982 годзе ў складзе калгаса «Расія» (з 2003 года СВК «Калгас „Расія"» з цэнтрам у Палянінавічах).

Паблізу вёскі, каля лесу, ёсць артэзіянская свідравіна — частка інфраструктуры былой сельскагаспадарчай фермы, якая дзейнічала ў савецкі перыяд і да пачатку XXI ст. дзе працавалі і жыхары Грамады. Ферма спецыялізавалася на мяса-малочнай жывёлагадоўлі. Станам на 2023 год захаваліся рэшткі падмурка фермы.

Населены пункт планіровачна складаецца з адной лінейнай вуліцы шыротнай арыентацыі. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. Станам на 2023 год, ацяпленне пераважна пячное, адзін дом з электраацяпленнем.

Мікратапонімы
-------------

Побач вёскі змешаны, пераважна хвойны лес, невялікае балота, якое мясцовыя жыхары называюць **Машок.** Назва, напэўна, ад вялікай колькасці моху ў гэтай мясцовасці, таксама расце багун, грыбы, буякі і інш. Засталіся сляды здабычы торфу ручным спосабам — невялікія ямы, запоўненыя вадой. На ўскрайку вёскі бярозавы гай, мясцовая назва — **Бярэзнік**.

У вёсцы ёсць невялікі вадаём прыроднага паходжання, які сілкуюць крыніцы. Захаваліся дубы, пасаджаныя дзецьмі першапасяленцаў Грамады.

Насельніцтва
------------

* 1982 год — 13 гаспадарак, 40 жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Абідавіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | 
* Абідавічы

 |
| Пасёлкі | 
* Грамада
* Забалотнае

 |
| Аграгарадкі | 
* Палянінавічы

 |
| Вёскі | 
* Анэліна
* Вець
* Доўгае
* Дружба
* Іскань
* Кругліца
* Кулага
* Лосеўка
* Палкі
* Погаркі
* Пралетарый
* Старое Сяло
* Сялец
* Трысціўка

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пенджаб.
 
**Пенджаб** (англ.: Punjab) — штат на паўночным захадзе Індыі, на граніцы з Пакістанам. Займае 15-е месца сярод штатаў па плошчы (50 362 км²) і 15-е па насельніцтву (24,2 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Чандыгарх, які кіруецца непасрэдна ўрадам Індыі як Саюзная тэрыторыя, бо ён з'яўляецца адначасова і адміністрацыйным цэнтрам штата Хар’яна. Найбуйнейшы горад — Горад Лудхіяна.

Геаграфія
---------

Краявіды Пенджаба
Большая частка тэрыторыі штата раўнінная, з мноствам рэк. Паўднёва-ўсходняя частка паўпустынная.

Эканоміка
---------

Пенджабскі селянінЭканамічна развіты штат, з высокім (па індыйскіх мерках) узроўнем жыцця. Штат мае набольш развітую інфраструктуру ў краіне, з 1974 усе вёскі штата электрыфікаваныя і падключаны да нацыянальнай электрасістэмы. Урадлівыя глебы дазваляюць атрымліваць вялікія ўраджаі зерневых, Пенджаб лічыцца «жытніцай Індыі»: тут атрымліваюць 20 % індыйскай пшаніцы, 14 % бавоўны і 9 % рысу. Прамысловасць штату вырабляе машыны і механізмы, навуковае абсталяванне, электратэхніку, тэкстыль, угнаенні, спартыўныя тавары. Развіты турызм.

Насельніцтва
------------

61 % насельніцтва штата — сікхі, 37 % — індуісты. Невялікая колькасць мусульман.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Спасылкі
--------

* Урад штата

| ⛭Штаты і тэрыторыі Індыі |
| --- |
| Штаты | 
* Андхра-Прадэш
* Аруначал-Прадэш
* Адыша
* Асам
* Біхар
* Гоа
* Гуджарат
* Джаму і Кашмір
* Джхаркханд
* Заходняя Бенгалія
* Карнатака
* Керала
* Мадх’я-Прадэш
* Маніпур
* Махараштра
* Мегхалая
* Мізарам
* Нагаленд
* Пенджаб
* Раджастхан
* Сікім
* Тамілнад
* Трыпура
* Утар-Прадэш
* Утаракханд
* Хар’яна
* Хімачал-Прадэш
* Чхатысгарх

 | Сцяг Індыі |
| Саюзныя тэрыторыі | 
* Андаманскія і Нікабарскія астравы
* Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу
* Ладакх
* Лакшадвіп
* Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі
* Пандышэры
* Чандыгарх

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4044457-0 · NKC: ge130379 · VIAF: 123122085 |
**Сандра Гатал** (ням.: Sandro Gotal; нар. 9 верасня 1991, Брэгенц, Аўстрыя) — аўстрыйскі футбаліст харвацкага паходжання, нападнік нямецкага клуба «Венцэнбах».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец клуба «Брэгенц», у складзе якога і пачаў дарослую кар’еру. Да 2014 года выступаў у Аўстрыі за клубы «Фёрст», «Вольфсберг», «Аўстрыя» і «Горн». У 2014 годзе перайшоў у харвацкі «Хайдук», дзе правёў паспяховы сезон (25 матчаў, 9 галоў). На наступны год стаў іграком швейцарскага «Санкт-Галена», але не здолеў замацавацца ў складзе. У першай палове 2016 года гуляў у арэндзе ў Турцыі, пазней стаў іграком польскага клуба «Пяст», але правёў толькі чатыры матчы і хутка пакінуў каманду. У пачатку 2017 года гуляў за ізраільскі «Ашдод», пасля чаго зноў апынуўся ў Харватыі, далучыўшыся да клуба «Істра 1961».

У студзені 2018 года падпісаў кантракт з беларускім клубам «Дынама» з Брэста. Разам з «Дынама» выйграў Суперкубак і Кубак Беларусі. У ліпені 2018 года па пагадненні бакоў пакінуў брэсцкую каманду.

У жніўні 2018 года папоўніў склад чэмпіёна Літвы марыямпальскай «Судувы», дапамог клубу ў сезоне 2018 заваяваць другі запар тытул. У верасні 2019 года пакінуў літоўскую каманду і неўзабаве вярнуўся ў Аўстрыю, стаўшы іграком «Гартберга». У верасні 2020 года далучыўся да нямецкага клуба «Донауштаўф» з рэгіянальнай Баварскай лігі. У студзені 2022 года перайшоў у рэгенсбургскую «Фартуна», а сезон 2022/23 пачаў у швейцарскім «Монтлінген», які пакінуў ужо ў верасні 2022 года. З 2023 года стаў гуляць за «Венцэнбах».

Дасягненні
----------

* Харватыя 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Харватыі: 2014/15
* Беларусь Уладальнік Кубка Беларусі: 2018
* Беларусь Уладальнік Суперкубка Беларусі: 2018
* Літва 01Чэмпіён Чэмпіён Літвы: 2018
* Літва Уладальнік Суперкубка Літвы: 2019

Зноскі
------

1. ↑  Sandro Gotal // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Sandro Gotal // FBref.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490'></a>
3. ↑  90minut.pl — 2003. Праверана 23 верасня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2818677'></a>
4. ↑  Австрийский форвард Готал подписал контракт с брестским "Динамо"
5. ↑  Брестское "Динамо" расторгло контракт с Готалом

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | 90minut · by.tribuna.com · FBref.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Прэсбол · ТФФ (ігрок) |
**Шута-Арызары** (макед.: Шуто Оризари, цыг.: *Shuto Orizari*, алб.: Shutkë) — муніцыпалітэт у паўночнай частцы горада Скоп’е, сталіцы Рэспублікі Паўночная Македонія. З’яўляецца адзіным у свеце муніцыпалітэтам, дзе цыганы (якія прадстаўляюць большасць насельніцтва) маюць асаблівыя правы і абіраюць свайго кіраўніка горада (з 2017 года — Курта Дудуш).

Геаграфія
---------

На поўдні мяжуе з муніцыпалітэтам Бутэль, на поўначы — з муніцыпалітэтам Чучар-Сандэва.

Гісторыя
--------

Шута-Арызары пачаў актыўна забудоўвацца пасля землятрусу 1963 года.

Пасля абнаўлення Скоп’е і яго ўскраін тут пачалі сяліцца пераважна цыганы па паходжанні. Шута-Арызары мае высокую ступень урбанізацыі, тут узніклі адміністрацыйныя і культурныя ўстановы.

У 1996 годзе ўтворана адміністрацыйная адзінка Шута-Арызары з былога аднайменнага гарадскога квартала і двух суседніх пасёлкаў — Горна-Арызары і Долна-Арызары (Верхняе і Ніжняе Арызары).

Эканоміка
---------

Эканоміка раёна знаходзіцца ў заняпадам стане, мясцовыя палітыкі нярэдка маніпулююць дзяржаўнымі субсідыямі на падтрымку цыганскага народа.

Дэмаграфія
----------

Паводле апошняга агульнамакедонскага перапісу, у муніцыпалітэце пражывала 22017 чалавек, з якіх:

* 1.438 (6,53 %) македонцы
* 13.342 (60,60 %) цыганы
* 6 675 (30,32 %) албанцы
* 177 (0,80 %) баснійцы
* 67 (0,30 %) сербы
* 56 (0,25 %) туркі
* 262 (1,19 %) іншыя

Плошча Шута-Арызары складае 7,48 км², шчыльнасць насельніцтва — 780,75 жыт/км².

Установы
--------

У Шута-Арызары ёсць дзве школы: «Браты Раміз і Хамід» (навучанне на македонскай, дадатковая прадмет — цыганская мова) і «26 ліпеня» з навучаннем на албанскай. Таксама ёсць бальніца, якая абслугоўвае таксама жыхароў суседніх сёлаў: Бразда, Кучавіштэ, Пабожжа і інш. Таксама існуе бясплатная сталовая, якая абслугоўвае бедных з панядзелка па пятніцу.

Зноскі
------

1. ↑  за конечност на резултати од гласањето во вториот круг на Локалните избори(недаступная спасылка), *Государственная избирательная комиссия Республики Македония*

Спасылкі
--------

* Портал на Општина Шуто ОризариАрхівавана 14 жніўня 2014.
* Општина Шуто Оризари во «АБВ — деловен именик»
**Мытныця** (укр.: Ми́тниця) — вёска ў Абухіўскім раёне Кіеўскай вобласці Украіны. Назва паходзіць ад мытні на польска-расійскай мяжы, якая была размешчана ў вёсцы.

Насельніцтва па перапісе 2001 года складала 779 чалавек. Вёска размешчана ў непасрэднай блізкасці ад трасы E95, з якой супадае М05. Паблізу ёсць транспартная развязка, якая вядзе на трасу.

Адлегласць да райцэнтра складае больш за 42 км. У вёсцы ёсць археалагічны помнік: тут заканчваецца адна з галінак Зміевых валаў.

Геаграфія
---------

У вёсцы бярэ пачатак рака Барахцянка, правы прыток Стугны.

Каля Мытныці ёсць два курганы і праходзіць адзін са Зміевых валаў (зараз называецца Мытныцкім).

Гісторыя
--------

Мытня ўзнікла ў XVII стагоддзі. Пасля заключэння «Вечнага міру» на мяжы паміж Маскоўскім царствам і Рэччу Паспалітай была адкрыта мытня, дзе бралі пошліну за тавары, якія ўвозяцца ў межы Расійскай дзяржавы. Адсюль і паходзіць назва вёскі.

На тэрыторыі вёскі Мытныця знаходзіцца два курганы, якія захаваліся з часоў казацтва. На пачатку XIX стагоддзя на ўскраіне вёскі знаходзілася карчма, у якой спыняўся Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка.

За баявыя заслугі на франтах нямецка-савецкай вайны 67 жыхароў вёскі ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі СССР, сярод іх Іван Сяргеевіч Танкавід, удастоены ордэна Славы трох ступеней.

У Мытныці была цэнтральная сядзіба калгаса імя Леніна, які меў 1467,2 га зямлі, у тым ліку 1104 га ворнай. Вырошчвалася пшаніца, кукуруза, гародніна, цукровыя буракі. Былі развіты малочная жывёлагадоўля, свінагадоўля і птушкагадоўля. За поспехі ў развіцці калгаснай вытворчасці 167 чалавек узнагароджаны ордэнамі і медалямі Савецкага Саюза, у тым ліку ордэнам Леніна — звеннявая А. І. Сарока.

У вёсцы ёсць школа, клуб, бібліятэка.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 177-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Украіны на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Васылькіўскага раёна |
| --- |
| Горад | **Васылькіў**1 |  |
| Пгт | Глэваха ·  Грэбінкы ·  Даслідныцкэ ·  Калыніўка |
| Вёскі | Багрын ·  Барахты ·  Бэзп’ятнэ ·  Бэрэзэншчына ·  Бобрыця ·  Барысіў ·  Варавычы ·  Вэлыка Бугаіўка ·  Вэлыка Вільшанка ·  Вэлыка Салтаніўка ·  Вільшанска Навасэлыця ·  Вінныцкі Ставы ·  Гвоздзіў ·  Даныліўка ·  Дэрэўянкы ·  Дзвінкавэ ·  Дзіброва ·  Зайціў ·  Залізнэ ·  Зарычча ·  Застугна ·  Здорыўка ·  Зазулі ·  Іванкавычы ·  Кабці ·  Каваліўка ·  Кадакы ·  Кажухіўка ·  Крушынка ·  Крачкы ·  Ксавэрыўка ·  Ксавэрыўка Друга ·  Кулыбаба ·  Лыпавы Скытак ·  Ласятын ·  Луб’янка ·  Мала Бугаіўка ·  Мала Салтаніўка ·  Мархаліўка ·  Мар’яніўка ·  Мытныця ·  Пэрэвіз ·  Пэтрыўка ·  Пінчукы ·  Плэсэцкэ ·  Пагрэбы ·  Палогы ·  Парадзіўка ·  Путрыўка ·  Пшэнычнэ ·  Раславычы ·  Рулыкіў ·  Салывонкы ·  Скрыпкы ·  Сакаліўка ·  Стэпаніўка ·  Трастынка ·  Трастынска Навасэлыця ·  Устыміўка ·  Хлэпча ·  Чэрванэ (Застугнянскі сельсавет) ·  Чэрванэ (Шэўчэнкіўскі сельсавет) ·  Чэрванэ Полэ ·  Шэўчэнкіўка ·  Яцькы |
| Пасёлкі | Зэлэны Бір |
| 1 не ўваходзіць у склад Васылькіўскага раёна. |
**«Жыццё і прыгоды сарая нумар XII»** (руск.: Жизнь и приключения сарая номер XII) — апавяданне сучаснага рускага пісьменніка Віктара Пялевіна, апублікаванае ў 1991 годзе ў складзе зборніка «Сіні ліхтар».

Змест
-----

У апавяданні «Жыццё і прыгоды сарая нумар XII» аўтар раскрывае антрапаморфную сутнасць прадметаў, якія ўмеюць думаць і пакутаваць. Галоўны герой, сарай Нумар XII, праходзіць унутраную эвалюцыю, якая прыводзіць да духоўнай свабоды, і часткова атрымлівае адказы на пытанні пра сэнс жыцця.

У апавяданні падымаецца тэма сталення. У самым пачатку, з'яўляючыся кучай дошак, галоўны герой амаль не ўсведамляў сябе. Затым ён стаў сараем для веласіпедаў, быў пафарбаваны ў чырвоны колер і атрымаў сваё імя — Нумар XII. З гэтага моманту ён пачаў усведамляць сябе асобай.

Будучы сараем для веласіпедаў, Нумар XII марыў пра тое, каб стаць веласіпедам і адправіцца ў падарожжа. Два суседа, сараі 13 і 14, у якіх захоўвалася гародніна, наводзілі на яго сум. Пасля продажу сарая Нумара XII веласіпеды з яго прыбралі. Іх замяніла бочка з салёнымі агуркамі. У Нумара XII пачалося сямейнае жыццё: бочка стала для яго жонкай, а агуркі — дзецьмі. З гэтага моманту сарай упадае ў дэпрэсію і губляе цікавасць да навакольнага свету.

У спробе вярнуцца да адчування юнацкага захаплення, сарай ахвяруе сабой і губіць бочку з агуркамі, а таксама суседнія сараі 13 і 14. На думку літаратуразнаўцы Т. Шчучкінай, у гэтым учынку праяўляецца слабасць і эгаістычнасць героя.

Зноскі
------

1. 1 2  *Щучкина Т. В.* Циклическое единство малой прозы В. Пелевина (сборник рассказов «Синий фонарь») // Вестник Санкт-Петербургского университета. Язык и литература. 2009.
2. 1 2 3 4  *Сергеева Е. Е.* 2011. 02. 028. Щучкина Т. В. Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «лит. Направления и течения»; Вып. 37) // Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 7, Литературоведение: Реферативный журнал. 2011.

Літаратура
----------

* *Щучкина Т. В.* Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «Лит. направления и течения»; Вып. 37).
**Эма Сціна Блакстэніус** (шведск.: Emma Stina Blackstenius; нар. 5 лютага 1996, Вадстэна, Эстэргётланд) — шведская футбалістка, нападаючая клуба «Гётэбарг» і зборнай Швецыі.

Клубная кар’ера
---------------

Блакстениус пачынала сваю кар’еру ў клубе «Вадстэна». У 2012 годзе выступала за клуб у 3-м дывізіёне, забіла 38 галоў і стала лепшым бамбардзірам. Намінавана на прыз лепшай футбалісткі года ў Эстэрготландзе. У 2013 годзе выступала за «Лінчэпінг», у дэбютным сезоне адзначылася 8 галамі і трыма галявымі перадачамі. У студзені 2014 года падоўжыла кантракт з клубам яшчэ на тры гады, пасля заканчэння якога перайшла ў французскі «Манпелье», падпісаўшы трохгадовае пагадненне.

Кар’ера ў зборнай
-----------------

Як гулец каманды Швецыі, складзенай з дзяўчын не старэйшыя за 19 гадоў, Блакстэніус прыняла ўдзел у чэмпіянаце Еўропы 2015 года і разам са зборнай стала чэмпіёнкай Еўропы, таксама стаўшы і лепшым бамбардзірам з вынікам у 6 забітых мячоў (два з іх былі забітыя ў фінале супраць Іспаніі, які завяршыўся з лікам 3:1 на карысць Швецыі). Дэбют за асноўную зборную прыйшоўся на 27 кастрычніка 2015 года, на матч супраць Даніі (перамога 1:0). 8 красавіка 2016 года Сціна забіла першы гол у матчы супраць Славакіі ў Попрадзе. На Алімпіядзе ў Рыа-дэ-Жанейра Сціна адзначылася двума галамі ў матчах супраць ЗША і Германіі, заваяваўшы сярэбраны медаль са зборнай.

На сусветным першынстве 2019 года, які праходзіў у чэрвені ў Францыі, Сціна ў матчы 1/8 фіналу супраць Канады забіла адзіны гол і ў выніку вывела зборную ў чвэрцьфінал (1:0). У матчы чвэрцьфіналу супраць зборнай Германіі забіла гол, а яе каманда атрымала перамогу 2:1 і выйшла ў паўфінал.

Зноскі
------

1. ↑  Stina Blackstenius // Soccerdonna — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>
2. 1 2 3  Blackstenius, Emma Stina // Sveriges befolkning 2000 — Sveriges Släktforskarförbund, 2020. Праверана 21 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106527645'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
3. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | FBref.com · FootballDatabase.eu · footofeminin.fr · Olympedia · soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · Алімпійскі камітэт Швецыі · УЕФА |
Бутанскія хлопчыкі, апрапанутыя ў гхо
**Гхо** — традыцыйнае нацыянальнае адзеннее мужчын Бутана. Гхо быў уведзены ў XVII стагоддзі Шабдрунгам Нгавангам Намг'ялам, каб надаць бутанцам большай самабытнасці. Гхо ўяўляе сабой халат да каленяў, які падпаясваюць поясам з тканіны kera. Па святах гхо апранаюць разам з кабні.

Працэс надзявання гхо з'яўляецца складаным, таму нават дарослыя мужчыны карыстаюцца старонняй дапамогай. Разам з гхо нармальным з'яўляецца апранаць шкарпэткі да каленяў.

Урад Бутана патрабуе, каб гхо апраналі ўсе, хто працуе ў дзяржаўных установах і школах. Мужчыны таксама павінны апранаць гхо на афіцыйныя мерапрыемствы. У сваёй сучаснай форме закон адносіцца да 1989 года, але афіцыйны дрэс-код Дрыглам Намжа значна старэй.
**Сціна Аса Марыя Экблад** (шведск.: Stina Åsa Maria Ekblad; нар. 26 лютага 1954, вёска Солф, Астработнія, Фінляндыя) — шведскамоўная фінская актрыса.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў вёсцы Солф у фінскай правінцыі Астработнія ў шведскай сям’і. Не маючы магчымасці атрымаць адукацыю на роднай мове ў Фінляндыі, у семнаццаць гадоў пераехала ў Данію, дзе скончыла школу і паступіла ў тэатральнае вучылішча. Як актрыса на працягу дзевяці гадоў працавала ў тэатры горада Одэнсэ. У 1975 годзе адбыўся яе дэбют на тэлебачанні: яна атрымала ролю ў фінска-шведскім тэлесерыяле *Amirika*. У 1980 годзе пераехала ў Стакгольм і паступіла ў Стакгольмскі гарадскі тэатр. У 1988 годзе перайшла ў Каралеўскі драматычны тэатр. Адначасова пачала выкладаць у Стакгольмскім вышэйшым тэатральным вучылішчы.

У кіно Экблад адзначана прэміяй «Залаты жук  (руск.) (бел.» за ролю Агнес фон Крусеншэрна  (руск.) (бел. ў фільме рэжысёра Май Сетэрлінг *«Amorosa»* (1986) і роля Тэа ў фільме рэжысёра Бу Відэрберга *«Ormens väg på hälleberget»* (1986). У далейшым яна яшчэ двойчы намінавалася на гэтую ўзнагароду: за 1996 і 2009 год.

Акрамя гэтага, Экблад увасобіла на экране некалькі разнапланавых жаночых вобразаў: халодную і бясполую Ісмаэль у фільме *«Fanny och Alexander»* (1982), душэўную Сіры фон Эсэн у тэлесерыяле *«August Strindberg ett liv»* (1985). Сярод галоўных роляў — маркіза дэ Сад у тэлефільме Інгмара Бергмана *«Markisinnan de Sade»* (1992). Таксама на працягу 2000 — 2010-х гадоў яна неаднаразова з’яўлялася ў ролі следчага Карын Ліндэр у серыяле пра інспектара Курта Валандэра.

У жніўні 2017 года Экблад выступіла ў якасці вядучага праграмы Sommarpratare на P1..

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 16 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. 1 2  Stina Ekblad – The Swedish Film Database **(нявызн.)**. Праверана 6 красавіка 2018.
3. ↑  Stina Ekblad (шведск.).  Sveriges radio. Праверана 22 жніўня 2017.
**Лі́тара** (ад лац.: litera) — графічны знак, які выкарыстоўваецца для азначэння на пісьме гукаў мовы. Літары складаюць асноўную частку графічных сродкаў мовы.

Існуюць два не цалкам дакладныя, але шырока вядомыя і ўжываныя тэрміны: **галосныя літары** і **зычныя літары**, якія апісваюць такія літары, якія азначаюць адпаведныя назве літары галосныя і зычныя гукі (фанемы).

Літары могуць азначаць адзін гук (**адназначныя літары**) і больш (напр. **двухзначныя**). Для шматзначных літар выдзяляюцца **асноўныя значэнні літары** — такія, якія азначаюць гукі ў моцнай пазіцыі і **другарадныя значэнні літары** — такія, якія азначаюць гукі ў слабой пазіцыі.

Апроч літар, у графічных сістэмах важную ролю граюць нялітарныя знакі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Літара

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4146835-1 · NKC: ph276422 |
**Лісічка трубкападобная** (*Craterellus tubaeformis*) — грыб сямейства лісічкавыя  (*Cantharellaceae*).

Апісанне
--------

Пладовае цела па форме блізкае да шапкі на ножцы, мае трубчастую будову з лейкападобнай верхняй часткай («шапкай»).

Шапка дыяметрам 2-6 см, лейкападобная з загнутым уніз, часта няроўным краем. Скурка ад карычневага да шаравата-жоўтага колеру, часам чырвоная, з дробнымі аксаміцістымі цёмнымі лускавінкамі.

Мякаць тонкая і шчыльная, эластычнай кансістэнцыі, белая. Смак слабы, нявостры, часам ялкавы; пах слабы, прыемны.

Ножка трубчастая, у спелых грыбоў адтуліна яе адкрываецца ў цэнтры шапкі. Вышынёй 3-8 см і дыяметрам 0,3-0,8 см, па форме цыліндрычная, часта сціснута па баках, хромава-жоўтага колеру, з узростам выліньвае да цьмяна-жоўтага колеру.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779049215 |
Звычайная сцірка
Аловак са сціркай
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гумка.
**Сцірка** (гу́мка, рызі́нка) — канцылярская прылада для выцірання з паперы слядоў алоўка ці ручкі, найчасцей зробленая з каўчуку ці гумы. Можа мець розныя колеры і памеры. Найбольш распаўсюджаная форма новай (некарыстанай) сціркі — блізкая да паралелепіпеда, распаўсюджаны колер — белы.

Гісторыя
--------

Гумка для сцірання была вынайдзена ў 1770 годзе Джозефам Прэслі пры адкрыцці кіслароду. Ён заўважыў, што кавалачкам каўчуку выціраць сляды алоўка зручней за ўсё. Ён сціраў графітавы пыл з валокнамі цэлюлозы не шкодзячы паперы. Але была адна праблема: праз некалькі дзён каўчук пачынаў гніць.
Дадаў сцірку да алоўка амерыканскі вынаходца Хайман Ліпман (1850 год). Аловак са сціркай быў запатэнтаваны ў сакавіку 1858 года.

Выкарыстанне
------------

Ад трэння сціркай па надпісу на паперы (аловак або ручка), кавалкі графіту ці чарніла сціраюцца з паверхні паперы і прыліпаюць да паверхні сціркі, якая ў сваю чаргу таксама сціраецца дробнымі кавалачкамі. У выніку выціраецца як паверхня паперы, так і частка сціркі ад выкарыстанага слоя.
Засохлыя і няякасныя сціркі (калі не страцілі выкарыстаны слой) пэцкаюць паперу, бо графіт, які прыліп да яе (не адыйшоўшы з выкарыстаным слоем гумы) мажа паперу.

Гл. таксама
-----------

* Ручка
* Аловак
* Папера
* Гума

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сцірка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Далецкі.
**Міхаіл Далецкі** (11 жніўня 1884 — 1942) — каталіцкі святар заходняга абраду, ганаровы канонік Пінскай кафедральнай капітулы, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя, душпастыр.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў в. Абабы Слабодскай воласці Новааляксандраўскага павета Віленскай губерні. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Ігнат і Іаанна (з дому Багародзяў) Далецкія. 

Атрымаў хатнюю адукацыю. Здаў экзамен на атэстат сталасці пры Кадэцкім корпусе імператара Аляксандра II у Пецярбургу. У 1904—1909 гадах вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 19 мая 1909 года біскупам Стэфанам Дзенісевічам у Пецярбургу. Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе вікарыя ў Пінску. У 1911 годзе — адміністратар Старчыцкай парафіі Слуцкага дэканата. На ўрачыстасцях з нагоды ўзвядзення ў сан біскупа Ф. Карэвіча ў 1914 годзе выступіў па пытанні ўжывання беларускай мовы ў касцёле.

Карэспандаваў і матэрыяльна падтрымліваў выданне першай беларускай каталіцкай газеты «Biełarus». З 1924 года — на пасадзе пробашча ў парафіі Уселюб Пінскай дыяцэзіі. У 1933 годзе прызначаны пробашчам і дэканам у Навагрудку.

Спасылкі
--------

* Электронная Энцыкляпэдыя. Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст. Далецкі Міхаіл **(нявызн.)**.
**Нукуфетау** (на мове тувалу *Nukufetau*) — атол у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча сушы - 3,1 км². Насельніцтва - 597 чал. (2017 г.).

Геаграфія
---------

Нукуфетау размешчаны ў 106 км на паўночны захад ад Фунафуці. Ён мае незвычайную прамавугольную форму і складаецца з 32 - 37 каралавых астравоў і рыфу, якія атачаюць шырокую лагуну. У адрозненні ад большасці іншых атолаў і астравоў Тувалу, Нукуфетау мае падыходы да сушы з боку акіяна і праход Тэафуоне ў заходняй частцы, па якому ў лагуну могуць заходзіць вялікія караблі.

Ва ўсходняй частцы атола захаваліся першародная флора і калоніі марскіх птушак.

Гісторыя
--------

Насельнік Нукуфетау, 1831 г.
Нукуфетау быў населены палінезійцамі ў першай палове 2 тысячагоддзя да н. э. У 1819 г. быў адкрыты амерыканскімі мараплаўцамі.

У 1891 г. усталяваны брытанскі пратэктарат.

У гады II Сусветнай вайны атол прыцягнуў увагу амерыканскіх ваенных. У 1943 г. яны пабудавалі на ім аэрадром і ўмацавалі праход Тэафуоне. На Нукуфетау хавалі загінулых амерыканскіх лётчыкаў.

У пасляваенны перыяд атол развіваўся як база рыбалоўства і рыбаперапрацоўкі. У 1978 г. Нукуфетау увайшоў у склад незалежнай дзяржавы Тувалу.

Інфраструктура
--------------

Большасць насельніцтва жыве ў вёсцы Сававе на паўднёвым захадзе атола. У 2004 г. мелася 118 сямейных гаспадарак. Галоўныя эканамічныя заняткі - рыбалоўства і гандаль.

На востраве Матулала захаваліся рэшткі амерыканскага ваеннага аэрадрома, які ў нашы дні не выкарыстоўваецца.

У Сававе ёсць пачатковая школа і гасцявы дом з двума нумарамі для турыстаў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* NUKUFETAU, TUVALU Архівавана 30 снежня 2012.
* Nukufetau tuvaluislands.com Архівавана 17 студзеня 2015.
**Сыгніўка** (укр.: Сигні́вка) — мясцовасць у Залізнычным раёне Львова, абмежаваная вуліцамі Патона, Выгоўскага і Гарадоцкай.

Гісторыя
--------

Існуе версія, што назва былога сяла паходзіць ад прозвішча ўладальнікаў мясцовага маёнтка братоў Сігні (італ.: Signi), што з часам трансфармавалася ў сучасную назву Сыгніўка (польск.: Signiówka, Sygniówka).

З канца XVIII ст. мясцовасць засялялі нямецкія каланісты. Перад Першай сусветнай вайной Сыгніўка мела статус прыгараднага сяла з насельніцтвам каля 2 тыс. чалавек, з якіх большасць было немцамі па паходжанню. У 1920-1930-х гг. раён пачалі хутка забудоўваць сядзібнымі дамамі для рабочых. Яшчэ ў 1920-х гг. пракладзеная вул. Пустая (сучасная вул. Выгоўскага). 11 красавіка 1930 г. Сыгніўка ўвайшла ў межы горада.

У савецкія часы ў межах раёна па праекце архітэктараў 3. Падлеснага, Л. Нівінай і С. Зэм'янкіна ў 1980-1990 гг. быў збудаваны жылы масіў Срыблясты. Яшчэ ў 1970-х гг. была пабудавана прафесійная спартыўная арэна Залізнычнага раёна Львова — стадыён "Сокал".

У другой палове 1960-х гг. на вул. Выгоўскага паміж вул. Любінскай і вул. Патона былі пракладзеныя лініі для тралейбуснага маршруту №10. У 1971 г. тралейбус №10 злучыў вул. Рашыўскую з цэнтрам горада. У 1972 г. быў зменены тралейбусны маршрут №3, які злучыў вул. Прапарную (сучасную вул. Рашыўскую) з тралейбусным дэпо. У 1974 г. тралейбусны маршрут №3 працягнулі да пл. Крапыўныцкага і на вул. Стрыйскую, аднак ужо ў 1977 г. на вуліцы Рашыўскай з'явіўся канцавы прыпынак тралейбуснага маршруту №3.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 177-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Украіны на беларускую мову»

| ⛭Мясцовасці Львова |
| --- |
| Галіцкі раён | 
* Цэнтр
* Замкавая гара
* Цытадэль
* Кракаўскае прадмесце
* Сафііўка
* Снопкіў

 | Герб Львова |
| Лычакіўскі раён | 
* Лычакіў
* Вынныкы
* Вэлыкі Крыўчыці
* Знэсіння
* Кайзэрвальд
* Лысынычы
* Маёрыўка
* Пагулянка
* Підбірці
* Прафесарская калонія
* Фылыпіўка
* Цэтнэрыўка
* Шцілерыўка
* Ялівэць
* Пасікы

 |
| Франкіўскі раён | 
* Вулька
* Кастэліўка
* Кульпаркіў
* Новы Світ
* Багданіўка

 |
| Залізнычны раён | 
* Білагоршча
* Жаўтнэвэ
* Лэвандзіўка
* Рудна
* Скнылівак
* Сыгніўка
* Багданіўка
* Клэпарыў

 |
| Шаўчэнкаўскі раён | 
* Брухавычы
* Воля-Гамулэцка
* Вэлыкі Грыбовычы
* Галоска
* Града
* Дубляны
* Завадзіў
* Замарстыніў
* Зарудці
* Зашкіў
* Збоішчы
* Збыранка
* Кам’янка
* Малі Грыбовычы
* Малэхіў
* Підзамчэ
* Підраснэ
* Раснэ
* Раснэ-Рускэ
* Клэпарыў

 |
| Сыхіўскі раён | 
* Сыхіў
* Боднарыўка
* Казэльныкы
* Новы Львоў
* Пірагіўка
* Пэрсэнкіўка
* Пасікы
* Снопкіў

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Уса.

**Уса́** — рака ў Дзяржынскім і Уздзенскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Нёман.

Назва
-----

Назва Уса балцкага паходжання.

Корань *Us-* таксама ў іншых (двух) гідронімах Уса (прыток Нёмана і прыток Бярэзіны), у назвах ракі Усія (прыток Угры), возера Усая.

У больш пашыраным выглядзе аснова *Us-ṷ-* (> *Усв*-) у назвах рэк Усвятка (у верхнім цячэнні Дняпра), Усвяж (прыток бярэзінскай Гайны), возера Усвят (на Задзвінні).

Корань *Us-* звязваюць з індаеўрапейскім \**aus- / \*us-* «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае *aušra* «зара», *apy-ūšris* «час перад світанкам», латышскае *\*Ūss* (балцкае боства зары).

Роднасны яму корань *Uš-* у назвах рэк Уша (прытокі Бярэзіны, Віліі, Нёмана), Ушача.

Назвы Уша і Уса канцэнтруюцца ў адным рэгіёне, паабапал лініі нёманска-дняпроўскага водападзелу. На ўсходзе — Уса і Уша выцякаюць і працякаюць адна побач з адной паміж Мінскам і Беразіном. На захадзе — дзве Усы і дзве Ушы сканцэнтраваныя паміж Маладзечнам і Нясвіжам.

Водныя назвы з коранем *Us- / Uš-* матываваныя блішчастасцю воднай паверхні.

Назва Уса значыць «Блішчастая (рака)».

Водаапісанне
------------

Даўжыня 115 км. Плошча вадазбору 1345 км². Сярднегадавы расход вады ў вусці 6,3 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,3 ‰.

Пачынаецца за 0,8 км на захад ад вёскі Шышкі Дзяржынскага раёна, цячэ па паўднёвых схілах Мінскага ўзвышша, упадае ў Нёман за 0,5 км на ўсход ад вёскі Пад’ельнікі Уздзенскага раёна. Асноўныя прытокі: Вязенская, Рапуса, Уздзянка (злева), Ператуць (справа). Даліна звілістая, у верхняй частцы V-падобная (шырыня 300—500 м), ніжэй трапецападобная, пашыраецца да 2 км. Пойма двухбаковая, шырынёй 200—400 м, ніжэй упадзення Уздзянкі 1—2 км, перасечана старыцамі і асушальнымі каналамі. Рэчышча на працягу 5,5 км (ад вёскі Саковічы да вёскі Чэрнікаўшчына) каналізаванае, на астатнім працягу моцна звілістае. Шырыня ракі ў межань 7—10 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Каля вёскі Уса створана сажалка (плошча 0,08 км²).

Заўвагі
-------

1. ↑  *Топоров В. Н.* Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.
2. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.
3. ↑  Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» (руск.)

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
**Мемарыяльны комплекс «Усакіна»** — мемарыяльны комплекс, знаходзіцца за 400 м на паўночны ўсход ад вёскі Усакіна. Будаўніцтва комплексу вялося метадам народнай будоўлі па праекту архітэктара А. П. Калніньша ў 1985 годзе. Мемарыял быў рэканструяваны ў 2021 годзе.

Апісанне
--------

Мемарыял аб’ядноўвае 4 помнікі. Пачынаецца комплекс мемарыяльным знакам у гонар Магілёўскага падпольнага абкама партыі. У 1943—1944 гадах тут базіраваўся Магілёўскі падпольны абкам КП(б) Беларусі і штаб ваенна-аператыўнай групы партызанскіх злучэнняў. Крыху далей размешчаны могілкі мемарыяла, у якіх знаходзіцца 18 брацкіх магіл. Сюды былі перавезены рэшткі загінулых партызан, пахаваных у розных месцах Усакінскага лесу.

На чорных плітах гранітнай сцяны Памяці больш за 400 імён загінулых герояў. Над брацкімі магіламі ўзвышаецца фігура салдата, адлітая з бронзы. Полымя Вечнага агню выбіваецца з чашы ў форме зоркі. Непадалёк у лесе — партызанскі лагер. Тут амаль усе так, як было ў сапраўдным паселішчы народных мсціўцаў: партызанскія зямлянкі, хлебапякарня, калодзеж-журавель, кухня. У цэнтры — штабныя зямлянкі, дзе распрацоўваліся і абмяркоўваліся планы баявых аперацый, зямлянка медсанчасці, зямлянка для друкарні, дзе рыхтаваліся выпускі партызанскіх газет, лістовак, працаваў друкарскі станок.

На другім кіламетры ад Усакіна знаходзіцца мемарыяльны комплекс «Вязень-Сялец». Абапал дарогі, што вядзе да помніка «Расколатая хата», пасаджана 140 маладых дрэўцаў. Яны нібы працягваюць жыццё знішчаных тут нацыстамі 140 мірных жыхароў вёсак Вязень і Сялец. Раздзеленыя невялікім полем, тут калісьці стаялі вёскі з такімі назвамі. У жніўні 1942 года мірныя жыхары гэтых вёсак былі расстраляны карнікамі з батальёна Дзірлівангера. Рэшткі мірных жыхароў пахаваны ў брацкай магіле ля падножжа помніка. Вёскі гэтыя пасля вайны не адрадзіліся. Як напамін пра іх — 2 вялікія камяні з надпісамі «Вязень» і «Сялец».

Зноскі
------

1. ↑  Мемарыяльны комплекс партызанскай славы «Усакіна» адкрыўся ў Клічаўскім раёне пасля рэканструкцыі