У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каліфорнія (значэнні).
 
**Каліфорнія** (англ.: California) — штат на захадзе ЗША. Займае 1-е месца па колькасці насельніцтва і 3-е па плошчы тэрыторыі (пасля Аляскі і Тэхаса). Штат знаходзіцца на ўзбярэжжы Ціхага акіяна. Мяжуе са штатамі Арэгон, Невада і Арызона, а таксама з Мексікай на поўдні. Сталіца штата — горад Сакрамента. Буйныя гарады — Лос-Анжэлес, Сан-Дыега, Сан-Хасэ, Сан-Францыска, Санта-Ана, Глендэйл, Мадэста.

Геаграфія
---------

Геаграфія Каліфорніі адрозніваецца разнастайнасцю ад узбярэжжа Ціхага акіяна да хрыбта Сьера-Невада на ўсходзе краіны, ад пустыні Махавэ на паўднёвым усходзе да лесу Рэдвуд-Дуглас на паўночным захадзе. У сярэдняй частцы штата знаходзіцца Цэнтральная даліна, адзін з самых прадуктыўных сельскагаспадарчых раёнаў у свеце. У Каліфорніі размяшчаюцца самае высокае (гара Уітні) і самае нізкае (Даліна Смерці) месца ЗША. Амаль 40 % Каліфорніі пакрыта лясамі — нямала для параўнальна засушлівага штата. На тэрыторыі знаходзяцца Іасеміцкі нацыянальны парк і Нацыянальны парк Кінгс-Каньён. Каля паўднёвага ўзбярэжжа Каліфорніі месціцца архіпелаг Чанэл. Ён складаецца з 8 астравоў, 5 з якіх уваходзяць у склад аднайменнага марскога запаведніка. На рацэ Фетэр Оравілская плаціна.

Гісторыя
--------

Тэрыторыя Каліфорніі была населена ў 12 тысячагоддзі да н. э. Да прыходу еўрапейцаў тут жылі шматлікія плямёны індзейцаў вінтун, ёкутаў, каўіла, вапа, мона, тымбіша, чумашаў, тонгва, серана, паютэ, шашонаў, махавэ, чэмехуэві, пома, ката, хупа, талова, мівок, эселен, оланяў, юрок, юкі, віёт, яна і г. д. Некаторыя даследчыкі лічаць, што чумашы і тонгва мелі даеўрапейскія кантакты з палінезійцамі. 

Пачынаючы з канца васямнаццатага стагоддзя раён, вядомы як Альта Каліфорнія, быў каланізаваны Іспанскай імперыяй, стаўшы часткай віцэ-каралеўства Новая Іспанія. У 1821 Мексіка, у тым ліку Верхняя Каліфорнія, стала Першай Мексіканскай імперыяй, спачатку як манархія і з наступным пераходам да рэспублікі. У 1846 група амерыканскіх пасяленцаў у Саноме абвясціла незалежнасць Каліфарнійскай рэспублікі. У выніку Амерыкана-мексіканскай вайны Мексіка саступіла Каліфорнію ЗША. Каліфорнія стала 31-м штатам 9 верасня 1850.

У дзевятнаццатым стагоддзі Каліфарнійская залатая ліхаманка парадзіла драматычныя сацыяльныя, эканамічныя і дэмаграфічныя змены ў Каліфорніі, вялікі прыток людзей і эканамічны рост. Асноўныя падзеі ў пачатку 20 стагоддзя ўключалі з’яўленне ў Лос-Анджэлесе цэнтра амерыканскай забаўляльнай індустрыі, а таксама рост буйнамаштабнага турыстычнага сектара.

Эканоміка
---------

У дадатак да квітнеючай сельскагаспадарчай галіны Каліфорніі важны ўклад у эканоміку штата ўносяць аэракасмічная, нафтаперапрацоўчая галіны, а таксама сектар інфармацыйных тэхналогій. Калі б Каліфорнія была асобнай краінай, яна займала б месца сярод 10 найбуйнейшых эканомік у свеце, з ВУП аналагічным Італіі, і была б 35-й па колькасці насельніцтва краінай.

Судовая сістэма
---------------

Іерархія судовай сістэмы Каліфорніі складаецца з Вярхоўных, Апеляцыйных і Вышэйшых судоў. Вышэйшыя суды -- дзяржаўныя суды першай інстанцыі з шырокай юрысдыкцыяй датычна крымінальных спраў, у тым ліку крымінальных злачынстваў і правапарушэнняў. Запісы па кожнай справе захоўваюцца ў рэестры з пэўнымі звесткамі, такімі як нумар крымінальнай справы, дата падачы справы і імя зарэгістраванага боку.

У Каліфорніі 58 вышэйшых судоў, па адным у кожнай акрузе. Каліфарнійскія суды абслугоўваюць амаль 34 мільёны чалавек. Бюджэт судовай улады складае 1,5% ад агульнага дзяржаўнага фонду.

Памятныя мясціны
----------------

* Блайцкія фігуры
* Мафусаіл (дрэва)

Вядомыя асобы
-------------

* Лора Зіскін
* Джэніфер Эністан
* Марк Хопус

Зноскі
------

1. ↑  2020 United States Census / пад рэд. Бюро перапісу насельніцтва ЗША Праверана 20 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q637413'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23766566'></a>
2. ↑   Архівавана 23 ліпеня 2020.
3. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каліфорнія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb · DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12669286 · BIBSYS: 90031446 · BNC: a11459566 · BNE: XX450919 · BNF: 118625808, 15238429k, 11933409d · CiNii: DA01200672 · GND: 4029307-5 · ISNI: 0000 0001 2180 0988 · LCCN: n79041717 · NDL: 00346206 · NKC: ge134103 · NLA: 35024695 · SUDOC: 026363275 · VIAF: 147680367 |

 |

| ⛭ Адміністрацыйныя адзінкі ЗША |
| --- |
| Штаты (≛ спіс, ≛ сцягі) | 
* Агая
* Айдаха
* Аклахома
* Алабама
* Аляска
* Арканзас
* Арызона
* Арэгон
* Аява
* Ваёмінг
* Вашынгтон
* Вермонт
* Вірджынія
* Вісконсін
* Гаваі
* Джорджыя
* Дэлавэр
* Заходняя Віргінія
* Ілінойс
* Індыяна
* Каларада
* Каліфорнія
* Канектыкут
* Канзас
* Кентукі
* Луізіяна
* Мантана
* Масачусетс
* Мінесота
* Місісіпі
* Місуры
* Мічыган
* Мэн
* Мэрыленд
* Небраска
* Невада
* Нью-Гэмпшыр
* Нью-Джэрсі
* Нью-Ёрк
* Нью-Мексіка
* Паўднёвая Дакота
* Паўднёвая Караліна
* Паўночная Дакота
* Паўночная Караліна
* Пенсільванія
* Род-Айленд
* Тэнесі
* Тэхас
* Фларыда
* Юта

 | Злучаныя Штаты Амерыкі |
| Федэральная акруга | 
* ✰ Калумбія

 |
| Астраўныя тэрыторыі | 
* Амерыканскае Самоа
* Бэйкер
* Гуам
* Хаўленд
* Джарвіс
* Джонстан
* Кінгмэн
* Мідуэй
* Наваса
* Паўночныя Марыянскія астравы
* Пальміра
* Пуэрта-Рыка
* Віргінскія астравы
* Уэйк

 |

| ⛭Каліфорнія |
| --- |
| Сталіца | 
* Сакрамента

 |  |
| Найбуйнейшыя гарады | 
* Лос-Анджэлес
* Сан-Дыега
* Сан-Хасэ
* Сан-Францыска
* Лонг-Біч
* Фрэсна
* Сакрамента
* Окленд
* Санта-Ана
* Анахайм

 |
| Акругі | 
* Аламіда
* Алпайн
* Амадор
* Б’ют
* Вентура
* Глен
* Гумбальт
* Дэл-Норт
* Ёла
* Імперыял
* Іньё
* Калаверас
* Калуза
* Керн
* Кінгс
* Контра-Коста
* Ласен
* Лейк
* Лос-Анджэлес
* Мадэра
* Мано
* Мантэрэй
* Марын
* Марыпоса
* Мендасіна
* Мерсед
* Модак
* Напа
* Невада
* Орындж
* Плумас
* Плэйсер
* Рыверсайд
* Сакрамента
* Салана
* Сан-Беніта
* Сан-Бернардына
* Сан-Дыега
* Сан-Луіс-Абіспа
* Сан-Матэа
* Санома
* Сан-Францыска
* Сан-Хаакін
* Санта-Барбара
* Санта-Клара
* Санта-Круз
* Сатэр
* Сіскію
* Станіслаус
* Сьера
* Трыніці
* Туалэмі
* Туларэ
* Тэхейма
* Фрэсна
* Шаста
* Эль-Дарада
* Юба

 |
| Артыкулы па тэме | 
* Геаграфія
	+ Аэрапорты
	+ Аўтамагістралі
	+ Нацыянальныя паркі
* Гісторыя
	+ тэрыторыя Каліфорнія
* Культура
	+ Музыка
* Славутасці
* Урад
* Губернатар
	+ Спіс
* Сімвалы
	+ Сцяг
	+ Пячатка
	+ Гімн

 |