recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Эбон** (англ.: Ebon, маршал.: *Epoon*) — атол на поўдні Маршалавых Астравоў. Плошча сушы — 5,75 км². Насельніцтва (2011 г.) — 706 чал.

Эбон знаходзіцца прыкладна ў 393 км на паўднёвы захад ад Маджура, сталіцы Маршалавых Астравоў. Складаецца з 22 астравоў, размешчаных на каралавым рыфе, які атачае шырокую лагуну (103,83 км²). На астравах знойдзены фасфаты.

У старажытнасці быў населены мікранезійцамі, продкамі сучасных маршальцаў. У 1799 г. адкрыты амерыканскімі гандлярамі. У XIX ст. стаў перавалачным пунктам для замежных кітабояў. У канцы XIX ст. быў усталяваны пратэктарат Германіі. У 1914—1945 гг. знаходзіўся пад кантролем Японіі. У 1948—1986 гг. — пад апекай ЗША.

Асноўныя гаспадарчыя заняткі эбонцаў — гадоўля рыбы на прамысловых фермах, вырошчванне какосавай пальмы. Дзейнічае аэрапорт.

Спасылкі
--------

* Marshall Islands Atoll Information: Ebon Atoll
* MARSHALL I. WEISLER, ATOLLS AS SETTLEMENT LANDSCAPES: UJAE, MARSHALL ISLANDS
**Жуль Шэрэ** (франц. Jules Chéret; 31 мая 1836, Парыж — 23 верасня 1932, Ніца) — французскі графік, адзін з заснавальнікаў сучаснага плаката.

Пасля заканчэння свайго вучнёўства Шэрэ ў 1854 годзе з’яжджае ў Лондан, дзе робіць эскізы для кампаніі па вытворчасці фурнітуры, але, расчараваны, неўзабаве вяртаецца ў Парыж.

У 1866 годзе мастак вяртаецца ў Парыж, дзе адкрывае майстэрню друку і графікі. Закупіўшы ў Англіі машыннае абсталяванне для друку буйнафарматных плакатаў і афіш, Ж.Шэрэ ў той жа час спрасціў тэхналагічны працэс каляровай літаграфіі, дамогшыся магчымасці рабіць адбіткі дзвюма рознымі фарбамі з аднаго «каменя». Акрамя гэтага, Шэрэ стварыў новы мастацкі стыль плакатнай выявы, папярэднік мастацтва мадэрн. На аснове закладзенай Шэрэ распрацоўкі майстэрства плаката асвоілі і развілі такія мастакі, як Тулуз-Латрэк, Т.-А.Стэйнлен, Эжэн Грасэ, Альбер Гіём.

Пасля шумнага поспеху сваіх прац Шэрэ спыняе непасрэднае кіраўніцтва друкаванай майстэрні, пакінуўшы за сабой толькі мастацкае кіраўніцтва. У перыяд з 1896 па 1900 г. ён выдае калекцыю лепшых плакатаў парыжскіх мастакоў у зменшаным фармаце. Гэтая серыя таксама мела вялікі поспех і выклікала мноства перайманняў. Мастак удзельнічаў у Сусветных выставах 1878 і 1889 гадоў, на якіх яго работы заваявалі залаты і сярэбраны медалі адпаведна. У 1890, 1900, 1910 і ў 1926 гадах Шэрэ быў узнагароджаны рознымі ступенямі Ордэна Ганаровага легіёна. Шэре быў сябруе са шматлікімі выбітнымі французскімі мастакамі. Сярод іх — Клод Манэ, Эдгар Дэга, Жорж Сёра, Агюст Радэн, Тэафіль Стэйнлен, Тулуз-Латрэк, Жак Віён.

Зноскі
------

1. ↑  Léonore database — ministère de la Culture. Праверана 11 лютага 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2886420'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a>
2. ↑  Jules Chéret // Internet Speculative Fiction Database — 1995. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164'></a>
3. ↑  Jules Chéret<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  *(unspecified title)* Праверана 11 лютага 2018.
5. ↑
6. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
**Марскія свінні** (*Phocoenidae*) — сямейства марскіх млекакормячых падатрада зубатых кітоў. Раней адносіліся да сямейства дэльфінавых.

Постаць
-------

Адрозніваюцца ад дэльфінаў будовай чэрапа і зубоў, якія маюць не канічную, а сплошчаную каронку. Марскія свінні драбнейшыя за сапраўдных дэльфінаў, з даўжынёй цела 1,5-2,5 м і вагой каля 120 кг, больш шчыльнага целаскладу. Галовы невялікія, прытупленыя, пазбаўленыя дзюбы. Спіннв плаўнік адсутнічае, альбо невялікі, трохкутнай формы; вельмі буйны ў самцоў віду *Phocoena dioptrica*. Пярэднія плаўнікі даволі кароткія. Афарбоўка цела кантрастная, з чорнымі, белымі і шэрымі ўчасткамі, альбо аднастайная. Сустракаюцца поўныя і частковыя альбіносы.
**Эбані́т** (ад стар.-грэч.: Ἔβενος - чорнае дрэва) — вулканізаваны натуральны або сінтэтычны каўчук з вялікім утрыманнем серы (30—50 % у разліку на масу каўчуку), звычайна цёмна-бурага або чорнага колеру. У якасці напаўняльнікаў выкарыстоўваецца эбанітавы і вугальны пыл, крэйда, каалін, тальк і інш.

Уласцівасці
-----------

У адрозненне ад мяккай гумы, эбаніт не мае высокай эластычнасці пры звычайных тэмпературах і нагадвае цвёрдую пластмасу. Валодае добрымі электраізаляцыйнымі ўласцівасцямі, негіграскапічыны, устойлівы да ўздзеяння кіслот і шчолачаў. Здольны да механічнай апрацоўкі.

* шчыльнасць 1,15—1,68 г/см³;
* модуль Юнга 02/03 гПа (20/10³ — 30·10³ кгс/см²);
* трываласць пры расцяжэнні 52—67 МН/м² (520—670 кгс/см²),
* удзельнае аб'ёмнае электрычнае супраціўленне 1014—1015 Ом·см.

Недахопамі эбанітаў з'яўляецца іх ломкасць, здольнасць разбурацца ў акісляльніках, хлараваных і араматычных вуглевадародах. Пад непасрэдным уздзеяннем сонечнага святла на паверхні эбанітаў утвараецца серная кіслата, якая змяншае паверхневае электрычнае супраціўленне.

Выкарыстанне
------------

Эбаніты галоўным чынам выкарыстоўваюцца ў электратэхніцы (выраб дэталяў электрычных прылад, акумулятарных бакаў). Таксама выкарыстоўваюцца пры вырабе ёмістасцей, выкарыстоўваемых у агрэсіўным асяроддзі, гуміраванні хімічнай апаратуры.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1.: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 37. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18. Кн. 1.).
* Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў / Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская. — Мн.: Народная асвета, 2003. — С. 274. — 287 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-12-0621-8.

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце ХиМиК.ру (руск.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эбаніт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 163210376 · NDL: 00561764 |
**Марскія жалуды** (*Balanus*) — самы распаўсюджаны і багаты відамі род у сямействе вусаногіх ракападобных. Марскія прымацаваныя арганізмы.

Апісанне
--------

Цела гэтых рачкоў пакрыта вонкавым вапняковым шкілетам, які складаецца з асобных вапняковых пласцінак і падобна вонкава на жолуд​​. Пласцінкі ўтвараюцца як прадукт выдзялення бакавых (мантыйных) складак скурных
покрываў. Па перыферыі размешчаны шэсць нерухомых пласцінак — дзве няпарныя (пярэдняя і задняя) і чатыры парныя. Яны ўтвараюць сценку ракавіны. Зверху знаходзяцца чатыры рухомыя пласцінкі, якія ўтвараюць вечка. Так фарміруецца складаная ракавіна, ці домік. Створкі вечка могуць раскрывацца і змыкацца дзякуючы мускулам, і з доміка час ад часу высоўваюцца вусікападобныя лоўчыя ногі, якія выконваюць характэрныя веерападобныя рухі, ствараючы ток вады.

Свабодна перамяшчаюцца толькі лічынкі, дарослыя асобіны вядуць прымацаваны спосаб жыцця, але часам пасяляюцца на рухомых аб’ектах. Марскія жалуды прымацоўваюцца да субстрату з дапамогай шырокай падэшвы. Яна фарміруецца з пярэдняй часткі галавы і антэнул рачка. Гэта звязана з тым, што рухомая лічынка перад метамарфозам прымацоўваецца да субстрату галаўным канцом з дапамогай размешчаных на антэнулах цэментных залоз. Такім чынам, дарослы рачок апынаецца ляжачым на дне ракавіны спінным бокам цела ўніз, а яго канцавіны накіраваны ўверх. Складка покрываў — мантыя, якая акружае цела, фарміруецца як выраст подэшвы.

Антэны ў марскіх жалудоў атрафіраваныя ў сувязі з прымацаваным спосабам жыцця. Задняя частка галавы рачка ўздутая, на ёй, на верхавіне невялікага хабатка, размешчана ротавая адтуліна. Будова ротавых частак спрошчаная, таму што яны не служаць для захопу ежы.

Грудны аддзел марскога жолуда нясе шэсць пар галінастых канцавін, размеры якіх павялічваюцца спераду назад. Яны падоўжаныя, пакрытыя доўгімі шчацінкамі з боку, звернутага да роту, і маюць выгляд «вусікаў».

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Ежай марскіх жалудоў з’яўляюцца планктонныя арганізмы — галоўным чынам, весланогія ракападобныя, а таксама водарасці і нават бактэрыі. Акрамя фільтрацыі дзякуючы руху грудных ножак адбываецца абнаўленне вады ў паражніне доміка, што неабходна для газаабмену і выдалення прадуктаў жыццядзейнасці. Дыханне ажыццяўляецца цераз покрывы. Рух крыві адбываецца за кошт скарачэння мускулаў.

Марскія жалуды маюць гермафрадытную палавую сістэму. Яйцаводы адкрываюцца ў аснове пярэдняй пары грудных ножак. Апладненне ўнутранае, перакрыжаванае.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Марскія жалуды** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.10. Мн. 2000, С.134

Літаратура
----------

* *Круглова О. Ю.* Класс Crustacea — Ракообразные: метод. рекомендации. В 2 ч. Ч. 1. Низшие ракообразные. — Минск: БГУ, 2014. - 41 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778806186 |
**Банкаўскі мост** (руск.: Ба́нковский мост) — пешаходны вісячы мост цераз канал Грыбаедава ў Цэнтральным раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Казанскі і Спаскі востраў. Пабудаваны ў 1825—1826 гадах па праекце інжынера В. Трэтэра. З’яўляецца адным з шасці мастоў «ланцужнога» тыпу канструкцыі, пабудаваных у Санкт-Пецярбургу ў 1820-я гады і адным з трох мастоў, якія захаваліся да нашага часу (разам з Львіным і Паштамцкім мастамі). Мост упрыгожваюць статуі крылатых львоў работы скульптара П. П. Сакалова: выбітныя ўзоры ампірнай манументальнай скульптуры. Малюнак крылатага льва Банкаўскага моста з’яўляецца часткай лагатыпа фабрыкі імя Крупскай. Аб’ект культурнай спадчыны Расіі федэральнага значэння.

Мост знаходзіцца паміж дамамі № 27 і 30 па набярэжнай канала Грыбаедава. Вось моста арыентавана супраць цэнтра брамы Дзяржаўнага асігнацыйнага банка — ля месца, дзе канал, змяняючы свой кірунак, робіць паварот. Каля моста размешчаны Казанскі сабор. Вышэй па цячэнні знаходзіцца Казанскі мост, ніжэй — Мучны мост. Бліжэйшая станцыя метрапалітэна (410 м) — «Неўскі праспект-2», выхад на Канал Грыбаедава.

Першапачаткова збудаванне называлася «ланцужным пешаходным мостам аб чатырох грыфах на Екацярынінскім канале». Цяперашняя назва вядомая з 1836 года. Мост атрымаў назву ад размешчанага побач Асігнацыйнага банка (цяпер у будынку размяшчаецца Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт).

| Масты цераз канал Грыбаедава |
| --- |
| 
* Трайны, Тэатральны
* Нова-Канюшанны
* Італьянскі пешаходны
* Казанскі
* Банкаўскі пешаходны
* Мучны пешаходны
* Каменны
* Дзямідаў
* Сянны пешаходны
* Какушкін
* Вазнясенскі
* Падзьячаскі
* Львіны пешаходны
* Харламаў
* Нова-Мікольскі
* Чырвонагвардзейскі пешаходны
* Пікалаў
* Магілёўскі
* Аларчын
* Каломенскі пешаходны
* Мала-Калінкін

 |
**Фердынанд Георг Фрабеніус** (ням.: Ferdinand Georg Frobenius; 26 кастрычніка 1849, Берлін — 3 жніўня 1917, Шарлотэнбург) — нямецкі матэматык, вядомы сваім укладам у тэорыю эліптычных функцый, дыферэнцыяльных ураўненняў і тэорыі груп. Ён таксама быў першым, хто ўвёў паняцце рацыянальнай апраксімацыі функцый (цяпер вядомае як апраксімацыя Падэ), і даў першы поўны доказ тэарэмы Гамільтана — Кэлі. Таксама ён унёс свой уклад у вызначэнне дыферэнцыяльна-геаметрычных аб’ектаў у сучаснай матэматычнай фізіцы, вядомых цяпер як мнагастайнасці Фрабеніуса.

Біяграфія
---------

Фердынанд Георг Фрабеніус нарадзіўся 26 кастрычніка 1849 года ў Шарлотэнбургу, прыгарадзе Берліна, ад бацькоў Фердынанда Фрабеніуса і Крысціны Элізабет Фрыдрых. У 1860 годзе, калі яму было амаль адзінаццаць гадоў, ён паступіў у Ёахімстальскую гімназію. У 1867 годзе адзін семестр наведваў заняткі ў Гётынгенскім універсітэце, затым працягнуў навучанне ва ўніверсітэце Гумбальта ў Берліне, дзе ён наведваў лекцыі Леапольда Кронекера, Эрнста Эдуарда Кумера, Карла Веерштраса. У 1870 годзе абараніў там дысертацыю пад кіраўніцтвам К. Веерштраса і Э. Э. Кумера. Некаторы час выкладаў у берлінскай гімназіі. У 1874 годзе, без звычайнай для гэтага хабілітацыі, быў прыняты на пасаду прафесара ў Берлінскі ўніверсітэт. На працягу сямнаццаці гадоў, паміж 1875 і 1892 гадамі, Фрабеніус працаваў у Цюрыху. Менавіта тамака ён ажаніўся, стварыў сям’ю, і прарабіў важную працу ў самых розных галінах матэматыкі. У 1892 годзе вярнуўся ў Берлінскі ўніверсітэт, заняўшы месца памерлага Леапольда Кронекера.

Член Прускай акадэміі навук (з 1893). Разам з Кронекерам, Лазарусам Імануэлем Фуксам і Германам Амандусам Шварцам належаў да вузкага кола вядомых берлінскіх матэматыкаў свайго часу.

Зноскі
------

1. 1 2  MacTutor History of Mathematics archive Праверана 22 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
2. 1 2  Ferdinand Georg Frobenius // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Матэматычная генеалогія — 1997.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q829984'></a>
4. ↑  MacTutor History of Mathematics archive Праверана 3 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Матэматычная генеалогія · zbMATH Open · MacTutor History of Mathematics archive |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90710566 · BNF: 12304771c · CiNii: DA03915435 · GND: 119045605 · ISNI: 0000 0000 8384 6351 · LCCN: n84801120 · NLA: 35278486 · NTA: 162279515, 119065320 · NUKAT: n02725602 · LIBRIS: 234888 · SUDOC: 031922198 · VIAF: 56675988 |

 |
Ферма моста
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ферма.
**Фе́рма** (фр.: ferme ад лац.: firmus — моцны, трывалы) — у будаўніцтве, стрыжнёвая нясучая канструкцыя.

Фермы выкарыстоўваюцца ў якасці пакрыцця будынкаў, пралётаў мастоў, нясучых канструкцый пад’ёмных кранаў, апор ліній электраперадачы, мачтаў і інш.

Ферма складаецца з прамых і паліганальных паясоў і рашотак. Элементы ферм злучаюцца зваркай, заклёпкамі, урубкамі і інш. У якасці матэрыялаў выкарыстоўваюцца металы, жалезабетон, драўніна і інш.

Металічная апора ЛЭП
Паводле тыпу рашотак фермы падзяляюцца на

* бэлечныя,
* бэлечна-кансольныя,
* арачныя,
* кансольныя.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16). — С. 358.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ферма (канструкцыя)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85138258 · Microsoft: 173534245 · NDL: 00573301 |
Старажытнарымская «фабрыка» па вырабу гарума (Баэла-Клаўдыя каля Тарыфы)
Мазаіка, якая паказвае посуд з лепшым з чатырох гатункаў гарума — *G(ari) F(los) SCAM(bri) SCAURI* (Пампеі, віла буйнога гандляра гарумам)
**Гарум** (таксама лац.: liquamen) — рыбны соус у рымскай кухні, папулярны сярод усіх саслоўяў Рыма. Згодна з паваранай кнігай Апіцыя IV стагоддзя н.э. гарум уваходзіў у склад большасці рэцэптаў (Апіцый ужывае другую назву падліўкі — liquamen, якая азначае «вадкасць»).

Гарум рыхтаваўся з крыві і вантроб рыбы шляхам ферментацыі. Рыбакі сартавалі ўлоў, асобна выстаўляючы розныя віды рыбы і яе часткі, каб вытворцы падліўкі самі маглі выбіраць неабходныя інгрэдыенты. Часцей за ўсё выкарыстоўваліся анчоўсы (хамса), тунец, скумбрыя, часам малюскі ў спалучэнні з араматычнымі травамі. Ферментацыя праводзілася ў вялікіх каменных ваннах пад дзеяннем сонца на працягу 2-3 месяцаў. Соусам гарум з'яўлялася празрыстая вадкасць, якая ўтваралася на паверхні рыбнай субстанцыі. У соус таксама дадаваліся воцат, соль і аліўкавы алей, перац або віно, ён ужываўся ён як заправа да розных страў. Гарум таксама лічыўся лекавым сродкам і ўжываўся пры ўкусах сабак, нарывах, паносе.

З-за моцнага спецыфічнага паху падрыхтоўка гарума у гарадах была забаронена. Гатовы соус закрываўся ў маленькія гліняныя пасудзіны і ў такім выглядзе пастаўляўся ў рымскія правінцыі. У некаторых рэгіёнах гарум цалкам замяняў кухарам соль.

Падобны рэцэпт прыгатавання рыбнага і вустрычнага соусаў існуе ў нашы дні ў народаў Паўднёва-Усходняй Азіі.

Адным з асноўных пастаўшчыкоў гарума ў Рымскай імперыі быў горад Ліксус.

Таксама лічыцца, што гарум быў адной з крыніц масавых захворванняў старажытных рымлян кішачнымі паразітамі-гельмінтамі, такім як Diphyllobothrium latum.

Зноскі
------

1. ↑  *Curtis, Rober I.* The Garum Shop of Pompeii. Cronache Pompeiane XXXI. — 1979. — С. 5-23. — 94 с.
2. ↑  *Curtis, Robert I.* "In Defense of Garum". — The Classical Journal, 78 (3). — 1983. — С. 232–240.
3. ↑  Lixus Архівавана 4 сакавіка 2016. (англ.)
4. ↑  Навука і жыццё

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Гарум**
* Encyclopaedia Romana. Garum
Марскі леапард з’яўляецца адным з прадстаўніком марскіх млекакормячых.
**Марскі́я млекакормячыя́** — водныя млекакормячыя, якія жывуць у акіяне ці іншых марскіх экасістэмах. Яны ўключаюць у сябе такіх жывёл, як то цюлені, кіты, сірэны, марскія выдры і белыя мядзведзі. Гэтыя млекакормячыя не ўтвараюць асаблівы таксон або сістэматычную групоўку, але хутчэй маюць поліфілічную сувязь дзякуючы канвергентнай эвалюцыі, бо яны дакладна не маюць агульнага продка. Марскія млекакормячыя аб’яднаныя праз іхную залежнасць ад марскага асяроддзя, дзе яны харчуюцца.

Спосабы адаптацыі марскіх млекакормячых да воднага жыцця значна вар’іруюцца паміж відамі. Як прыклад, кіты і сірэны цалкам праводзяць час у вадзе. Плаўняногія і марскія львы з’яўляюцца паўводнымі жывёламі, бо яны праводзяць большую частку свайго жыцця ў вадзе, але выходзяць на паверхню для спарвання, народзін і лінькі. У адрозненне ад гэтага, выдры і палярныя мядзведзі значна менш прыстасаваныя да воднага жыцця. Дыета розных марскіх млекакормячых значна адрозніваецца адзін ад аднаго. Гэтак, некаторыя з іх могуць харчавацца зоапланктонам, іншыя могуць есці рыбу, кальмараў, малюскаў, марскую траву, а некаторыя харчуюцца іншымі млекакормячымі. У той час як колькасць марскіх млекакормячых даволі малая ў параўнанні з колькасцю ўсіх млекакормячых на планеце, іхная роля ў розных экасістэмах даволі вялікая, асабліва ў дачыненні да падтрымання жыццядзейнасці марскіх экасістэм. Гэтая роля ў захаванні экасістэм выклікае асаблівую заклапочанасць, бо 23 % відаў марскіх млекакормячых знаходзяцца пад пагрозай вымірання.

Значна паўплывала на колькасць марскіх млекакормячых дзейнасць чалавека. Перш за ўсё яны сталі мішэнню для абарыгенных народаў, які палююць на іх праз атрыманне ежы і іншых рэсурсаў. Многія з млекакормячых таксама падвяргаліся камерцыйнай прамысловасці, што прывяло да рэзкага зніжэння ўсіх папуляцый прамысловых відаў, як то кіты і цюлені. Камерцыйнае паляванне прывяло да знікнення марской каровы, марской норкі, японскага марскога льва і карыбскага цюленя-манаха. Пасля таго, як камерцыйнае паляванне скончылася, некаторыя віды, як то шэры кіт і паўночны даўгалыч, аднавіліся ў лічбах. Наадварот, іншыя віды, як то паўночнаатлантычны кіт, знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Акрамя палявання, марскія млекакормячыя могуць быць забітыя праз заблытванне ў сетках рыбаловаў. Павелічэнне трафіку праз акіян выклікае сутыкненне хуткіх марскіх суднаў і буйных марскіх млекакормячых. Дэградацыя марскіх экасістэм таксама пагражае марскім млекакормячым і іхнай здольнасці знайсці і злавіць ежу. Шумавое забруджванне, напрыклад, можа адмоўна адбіцца на рэхалакацыі млекакормячых, а таксама наступствы глабальнага пацяплення дрэнна ўплываюць на арктычныя ўмовы.

Спасылкі
--------

* Цэнтр марскіх млекакормячых.
* Супольнасць па вывучэнні марскіх млекакормячых.
* Супольнасць MarineBio. Адукацыйны партал, прысвечаны марскому жыццю.
**Гарцынія** (*Garcinia*) — род вечназялёных дрэў і кустоў сямейства клузіевых.

Апісанне
--------

Лісце буйное даўгаватае або авальнае. Кветкі дробныя, адзіночныя або сабраны ў невялікія суквецці. Плод круглявы, велічынёй з яблык ці вішню, з шчыльнай абалонкай і сакавітай мякаццю, унутры з перагародкамі. Каля 220 відаў, пераважна ў трапічнай Азіі і Афрыцы.

Гаспадарчае значэнне
--------------------

Плады некаторых відаў гарцыніі, напрыклад мангастаны, ядомыя. Шэраг азіяцкіх відаў гарцыніі дае смалу — гумігут. З насення гарцыніі індыйскай (*Garcinia indica*) атрымліваюць алей «кокум», які ўжываецца ў ежу і для вырабу фарбаў. Некаторыя віды гарцыніі даюць каштоўную драўніну.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
Герб Ясаўскай пячоры.

**Ясаўская пячора** (славацк.: Jasovská jaskyňa, венг.: Jászói barlang) — сталактытавая пячора ў Славацкім Карсце. Пячора размешчана непадалёк ад вёскі Ясаў за 25 км ад горада Кошыцы. Пячора была адкрыта для турыстаў у 1846 годзе, што робіць яе найстарэйшай публічна даступнай пячорай Славакіі, у 1922—1924 годзе былі даследаваны дадатковыя адгалінаванні пячоры і праведзена электрычнае асвятленне. У цяперашні час маршрут для наведвальнікаў складае 843 метра ў даўжыню і займае каля 45 хвілін. Агульная даўжыня пячоры — 2 148 м.

У пячоры выяўлена мноства знаходкаў з палеаліта, неаліта і гальштацкай культуры. Разам з іншымі пячорамі Славакіі Ясаўская пячора ўваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ясаўская пячора

| Сцяг Славакіі Пячоры Славакіі |
| --- |
| 
Бабіратка  (славацк.) (бел. • Бістр'янская пячора  (славацк.) (бел. • Бэлянская пячора  (славацк.) (бел. • Бэнадзіктавая пячора  (славацк.) (бел. • Гомбасецкая пячора • Добшынская лядовая пячора • Доміца • Дэманаўская пячора свабоды • Краснагорская пячора • Охцінская араганітавая пячора • Ясаўская пячора
 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бабельсберг (значэнні).
Палац Бабельсберг на Хафелі
**Ба́бельсберг** (ням.: Potsdam-Babelsberg) — раён Патсдама, у якім размешчаны аднайменны парк, каледж кіно і тэлебачання, заснаваны ў 1954 г. універсітэцкія карпусы. У часы ГДР у гэтым раёне знаходзілася кінастудыя ДЭФА.

Гісторыя
--------

Упершыню згадваецца як асобнае паселішча ў 1375 годзе пры імператары Карле IV.

Падчас Патсдамскай канферэнцыі 17 ліпеня — 2 жніўня 1945 года на вілах жылога пасёлка Нойбабельсберг на беразе возера Грыбніцзэе (*Griebnitzsee*) пражывалі кіраўнікі дэлегацый СССР, ЗША і Вялікабрытаніі Сталін, Трумэн і Чэрчыль. Вілы носяць з тых часоў іх імёны.

Праз Бабельсберг праходзіла ўмоўная граніца паміж Заходнім Берлінам (раён Штэгліц-Цэлендорф) і ГДР, з пераходам на мосце Глініке, на якім адбыўся абмен савецкага разведчыка Рудольфа Абеля на збітага амерыканскага пілота Паўэрса.

У парку Бабельсберг з-за яго прыгранічнага размяшчэння знаходзіліся казармы афіцэраў Народнай арміі ГДР і Міністэрства дзяржаўнай бяспекі ГДР, якія выкарыстоўваліся пасля падзення Берлінскай сцяны як інтэрнаты для студэнтаў Патсдамскага ўніверсітэта.

У культуры
----------

Паводле сцэнарыя фільма «Сямнаццаць імгненняў вясны» менавіта ў Бабельсбергу жыў Шцірліц.

Літаратура
----------

* Karin Carmen Jung: *Die Böhmische Weberkolonie Nowawes 1751—1767 in Potsdam-Babelsberg*, Bauliche und städtebauliche Entwicklung, Haude & Spenersche Verlagsbuchhandlung, ISBN 3-7759-0407-7
* Filmmuseum Babelsberg: *Babelsberg — Gesichter einer Filmstadt*, Henschel Verlag Berlin. ISBN 3-89487-508-9
* Paul Sigel, Silke Dähmlow, Frank Seehausen und Lucas Elmenhorst, Architekturführer Potsdam, Dietrich Reimer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-496-01325-7.
* Herbert Knoblich, Almuth Püschel et al.: *Neuendorf — Nowawes — Babelsberg. Stationen eines Stadtteils.* Geiger-Verlag: Potsdam 2008 ISBN 9783895706530

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бабельсберг**
**Энь Шаа** (кіт.: 邵 恩; 3 кастрычніка 1954, Цяньцзінь) — кітайскі дырыжор.

Біяграфія
---------

Скончыў Пекінскую кансерваторыю, працаваў другім дырыжорам Сімфанічнага аркестра Кітайскага радыё. У 1988 годзе дэбютаваў у Еўропе. У 1989 годзе перамог у міжнародным дырыжорскім конкурсе венгерскага тэлебачання. У 1992—1995 гадах узначальваў Ольстэрскі аркестр, у 1996—2002 гадах Гілдфардскі філарманічны аркестр. З 2002 года кіруе Сімфанічным аркестрам Макаа. У сезоне 2006—2007 гадоў быў галоўным дырыжорам Нацыянальнага сімфанічнага аркестра Кітая. З 2006 года ўзначаліў таксама Сімфанічны аркестр славенскага радыё і тэлебачання, а з 2007 года яшчэ і Тайбэйскі кітайскі аркестр, які складаецца з кітайскіх традыцыйных інструментаў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Біяграфія на сайце агенцтва IMG Artists Архівавана 15 лістапада 2011.  (англ.)
* Біяграфія на сайце Тайбэйскага кітайскага аркестра(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 166965101 · CONOR: 47601763 · GND: 128701838 · ISNI: 0000 0000 7870 1588 · LCCN: no99086720 · VIAF: 10905138 |

 |
Павітуха прымае роды (еўрапейская гравюра, 1513 год)
**Бабка-павітуха, павівальная бабка, павітуха** — пажылая, спрактыкаваная і паважаная жанчына, якая валодала прыёмамі народнай медыцыны і выконвала акушэрскія функцыі ў час родаў, а таксама шматлікія абрады, звязаныя з адразаннем пупавіны, першым купаннем і спавіваннем дзіцяці, укладаннем яго ў калыску і інш. Акрамя таго, яна імкнулася «аблегчыць» пакуты парадзіхі магічнымі дзеяннямі, заснаванымі на веры ў звышнатуральныя сілы: развязвала вузлы, адмыкала замкі, расплятала косы і інш. Бабка-павітуха мела права даць дзіцяці імя («ахрысціць дзіця з вады»), яна самы шаноўны госць і распарадчык на радзінах, да якіх гатавала спец, абрадавую страву — бабіну кашу. У наш час ролю бабкі-павітухі звычайна выконвае старэйшая сваячка парадзіхі.

Вядомыя прадстаўніцы прафесіі
-----------------------------

* Марыя Фёдараўна Карпушчанкава
* Аляксандра Рыгораўна Белафостава

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн. 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бабка-павітуха**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777862052 |
**Касмала́** (руск.: Касмала́) — рака ў Алтайскім краі, левы прыток Обі.

Бярэ свой пачатак на забалочаным водападзеле на поўдзень ад вёскі Падстэпнае Рабрыхінскага раёна. Упадае ў пратоку Обі — Ціхую ў Паўлаўскім раёне Алтайскага края. Даўжыня ракі 119 км, плошча вадазбору 2550 км².

Вадазбор раўнінны, на Прыобскім плато. Даліна размешчана ў лагчыне старажытнага сцёку, у Касмалінскім істужачным бары. Пойма акумулюе значную частку адталых вод. Касмала зарэгулявана двума вадасховішчамі — у сяле Рабрыха (аб’ём каля 1 млн м³) і ў сяле Паўлаўск (2 млн м³), якія выкарыстоўваюцца для рыбаразвядзення, арашэння, адпачынку насельніцтва.

Разводдзе пачынаецца з пачатку красавіка і доўжыцца да сярэдзіны-канца мая. Максімальны ўздым узроўню вады 2-3,5 м, павялічваецца ад вытоку да вусця. Дажджавыя паводкі рэдкія і нязначныя. Улетку ў вярхоўі (да сяла Рабрыха) Касмала перасыхае, узімку ў верхнім і сярэднім цячэнні перамярзае, наледзі да 2 м. Ледастаў ад пачатку лістапада да сярэдзіны красавіка, таўшчыня лёду 1—1,2 м.

Заўвагі
-------
Разрэз боегалоўкі амерыканскай ракеты Honest John, бачны суббоепрыпасы M134, начыненыя зарынам.
Касета для суббоепрыпасаў ад адной з ракет, выпушчаных расійскімі войскамі з РСЗВ «Ураган» або «Смерч» па Харкаву падчас абстрэлу 4 сакавіка 2022 года.
**Касетны боепрыпас** — разнавіднасць боепрыпасаў тыпу «паветра-зямля» ці «зямля-зямля».

Пры разрыве або раскрыцці баявой часткі касетнага боепрыпасу вызваляецца або выкідваецца вялікая колькасць суббоепрыпасаў — боепрыпасаў меншага памеру. Звычайна прымяняецца для знішчэння асабовага складу і транспартных сродкаў. Прымяняюцца таксама для разбурэння ўзлётна-пасадачных палос і ліній электраперадачы, распылення хімічнай або біялагічнай зброі.

Выкарыстанне касетных боепрыпасаў небяспечна для грамадзянскага насельніцтва як пры прымяненні, так і пасля праз неспрацоўванне часткі суббоепрыпасаў, якія становяцца фактычна мінамі. Неспрацавалыя суббоепрыпасы могуць забіваць або калечыць грамадзянскіх асоб працяглы час пасля заканчэння баявых дзеянняў, а іх выяўленне і абясшкоджванне вымагае вялікіх выдаткаў.

Касетныя боепрыпасы забаронены Канвенцыяй па касетных боепрыпасах, заключанай у маі 2008 года. Станам на 17 ліпеня 2023 года да Канвенцыі далучылася агулам 123 дзяржавы, з іх 111 як дзяржавы-удзельніцы і 12 як падпісаўшы бок.

Зноскі
------

1. ↑  Convention on Cluster Munition Website

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касетны боепрыпас

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2003003051 · NDL: 01158250 |
**Каска-дэна** (саманазва *Kaska Dena*) — атабаскі народ, карэнныя жыхары паўночнага захаду Канады. Агульная колькасць (2016 г.) - 1 435 чал.

Каска-дэна насяляюць горны рэгіён на паўднёвым усходзе канадскай тэрыторыі Юкан і поўначы правінцыі Брытанская Калумбія. У мінулым вылучалася 5 тэрытарыяльных груп:

* *Tu'tcogotena*
* *Ki stagotena*
* *Espatodena*
* *Naatitu a gotena*
* *Tse lona*

Усе яны падзяляліся на фратрыі ваўка і крумкача, што мелі пераважна рытуальную функцыю. Галоўнай сацыяльнай адзінкай здаўна з'яўлялася пашыраная сям'я на чале мужчыны-паляўнічага. Да прыходу еўрапейцаў галоўнымі заняткамі былі паляванне на ласёў і карыбу, рыбалоўства і збіральніцтва. З 1820 г. былі ўцягнуты ў футравы гандаль з еўрапейцамі. Сем'і сезонна вандравалі па пэўных тэрыторыях. Жылі ў часовых паўзямлянкавых вігвамах. Іх будавалі жанчыны. 

У нашы дні вылучаюцца 4 аўтаномныя аб'яднанні каска-дэна, кожная з якіх мае статус «першаснай нацыі». Для каардынацыі супольнасці створана Рада Каска-Дэна. 

Каска-дэна збераглі вусны фальклор і музычную спадчыну. У XX ст. большасць вернікаў прынялі каталіцызм. Захаваліся толькі некаторыя рысы традыцыйных анімістычных вераванняў.

Спасылкі
--------

* Native Americans: Kaska History and Culture
* Kaska Dena Council
* Kaska
* The Kaska Tribe

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85071712 |
**Дом Сіроціных** — аб'ект культурнай спадчыны, які размяшчаецца па вуліцы Чэхава, 82 у горадзе Таганрогу Растоўскай вобласці. Ставіцца да катэгорыі помнікаў архітэктуры.

Гісторыя
--------

У першай палове XIX стагоддзя ў Таганрогу быў пабудаваны паўтарапавярховы асабняк. У 1870-х гадах дом знаходзілася ва ўласнасці М. Ф. Сіроцінай, якая была сястрой паэта Мікалая Фёдаравіча Шчарбіны. Ён перыядычна гасцяваў у гэтым доме.

Пісьменнік Антон Паўлавіч Чэхаў вучыўся разам з сынам Сіроціных — Уладзімірам. Яны сябравалі, і ён таксама часта бываў наведваў дом у школьны час, бываў тут у 1881 годзе, калі прыязджаў з Масквы. У. А. Сіроцін стаў казачым сотнікам, яго жонку клікалі Марыя. І менавіта яна з 1890-х гадоў лічыцца ўладальніцай гэтай дома. Шлюб не быў доўгім: Уладзімір і Марыя развяліся, і яна выйшла замуж другасна, у новым шлюбе ўзяўшы сабе прозвішча Стэйгер.

У 1915—1918 гадах гаспадаром асабняка быў Іван Акімавіч Рэгеці. Ён быў гандлёвым дэпутатам ад гарадскога Грамадскага ўпраўлення.

Паводле Рашэння № 301 ад 18.11.1992 года дом Сіроціных з'яўляецца помнікам архітэктуры і ставіцца да аб'ектаў культурнай спадчыны.

* 
*

Зноскі
------

1. 1 2  Жилой дом. Комплекс застройки улицы Архівавана 17 сакавіка 2017.
2. ↑  Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003
3. 1 2  Дом 82, Чехова улица Архівавана 17 сакавіка 2017.
|  |
| --- |
| **Касмалогія** |
|
|   |
| **Аб'екты і працэсы, якія вывучаюцца** |
| * Сусвет
	+ Назіраемы Сусвет
	+ Узрост Сусвету
* Буйнамаштабная структура Сусвету
	+ Фарміраванне структуры
* Рэліктавае выпраменьванне
* Цёмная энергія
* Схаваная маса
 |
| **Назіраемыя працэсы** |
| * Касмалагічнае чырвонае зрушэнне
* Расшырэнне Сусвету
* Фарміраванне галактык
* Закон Хабла
* Нуклеасінтэз
 |
| **Тэарэтычныя пошукі** |
| * Касмалагічныя мадэлі
	+ Касмічная інфляцыя
	+ Вялікі выбух
		- Храналогія Вялікага выбуху
	+ Сусвет Фрыдмана
		- Спадарожная адлегласць
	+ Мадэль Лямбда-CDM
* Касмалагічны прынцып
* Касмалагічнае ўраўненне стану
* Крытычная шчыльнасць
* Храналогія касмалогіі
 |

**Касмалагі́чная сінгуля́рнасць** (ад лац.: singularis — асобны, асаблівы) — асаблівы стан у пачатку касмалагічнага расшырэння Сусвету ў фрыдманаўскіх[ru] і некаторых іншых касмалагічных мадэлях агульнай тэорыі адноснасці (АТА), што ляжаць у аснове сучаснай касмалогіі. Характарызуецца разбежнымі значэннямі шчыльнасці энергіі матэрыі, інварыянтаў тэнзара крывізны[ru] і іншых параметраў.

Існаванне Сусвету ў часе ў рамках гэтых мадэлей у мінулым абмежавана касмалагічнай сінгулярнасцю.
Наяўнасць яе ў касмалагічных рашэннях АТА сведчыць аб непрыдатнасці класічнай АТА у вобласці экстрэмальных умоў. Рабілася мноства спроб рашэння праблемы сінгулярнасці, якія прывялі да пабудовы некаторых рэгулярных касмалагічных мадэлей, у прыватнасці, пабудаваны рэгулярныя закрытыя інфляцыйныя касмалагічныя мадэлі ў рамках АТА і калібровачных тэорый гравітацыі[ru].
Існаванне Сусвету ў такіх мадэлях у мінулым і будучым не абмежавана ў часе.
Стадыі касмалагічнага расшырэння папярэднічае стадыя сціскання, а замест сінгулярнасці выступае стан з экстрэмальна вялікімі (магчыма, планкаўскімі) значэннямі шчыльнасці энергіі, тэмпературы і іншых параметраў.
З гэтага стану пачынаецца расшырэнне Сусвету, якое падобна да Вялікага Выбуху і мае экспаненцыяльны характар у інфляцыйных мадэлях.

Згодна з тэарэтычнымі і назіральнымі данымі працягласць касмалагічнага расшырэння («узрост Сусвету») у межах 10—20 млрд гадоў.

Літаратура
----------

* Сінгулярнасць касмалагічная // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 397—398. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* *Силк Дж.* Большой взрыв: Пер. с англ. — М. 1982.
* *Вайнберг С.* Первые три минуты: Пер. с англ. — М. 1981.
* *Хокинг С.* Краткая история времени: От большого взрыва до черных дыр: Пер. с англ. — СПб. 2000.
* *Minkevich A.V.* Vacuum gravitational repulsion effect and regular inflationary cosmology // X International Seminar «Nonlinear Phenomena in Complex Systems». Minsk, 2001.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 93315710 |
**Дом Седэрхольма** (фінск.: Sederholmin talo) — найстарэйшы каменны будынак у гістарычным цэнтры Хельсінкі. Размешчаны на рагу Сенацкай плошчы па адрасе вул. Алексантэрынкату (фінск.: Aleksanterinkatu), 16-18.

Ёхан Седэрхольм
Двухпавярховы будынак быў пабудаваны ў 1775 годзе па праекце нямецкага архітэктара Самюэля Бернера  (фін.) (бел. для заможнага купца Ёхана Седэрхольма  (фін.) (бел. і лічыўся аднам з самых прыгожых дамоў горада. Першы паверх домf займалі крама і кантора Седэрхольма, на другім размяшчаліся жылыя пакоі, а ў сутарэннях — склады.

Спадчыннікі Седэрхольма валодалі домам да 1822 года. Затым асабняк змяніў некалькі ўладальнікаў, а ў 1865 годзе яго гаспадаром стаў купец і архітэктар Кісялёў. Ён перапланаваў дом, значна змяніўшы яго аблічча: пад вокнамі другога паверху з'явіліся балюстрады, а на фасадзе — тры дзверы. Сямейства Кісялёвых валодала домам да 1912 года. У 1949 годзе будынак набыў муніцыпалітэт Хельсінкі, і дом быў перабудаваны пад патрэбы гарадскога суда. Калі ў 1985 годзе суд пераехаў у іншы будынак, дом Седэрхольма быў перададзены музею горада Хельсінкі.

З 1995 года ў доме Седэрхольма размяшчаецца пастаянная экспазіцыя, якая знаёміць наведвальнікаў з купецкім побытам XVIII стагоддзя. У музеі таксама праводзяцца разнастайныя часовыя выстаўкі.

Зноскі
------

1. 1 2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дом Седэрхольма
11 студзеня 2023 года Федэральнае ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі  (англ.) (бел. на некалькі гадзін прыпыніла ўсе паветраныя рэйсы ў ЗША, пакуль не ліквідавала збой сваёй сістэмы кіравання палётаў. Гэта першы за 20 гадоў у краіне выпадак, пасля падзей 11 верасня 2001 года, калі паветраныя зносіны былі прыпынены.

Ход падзей
----------

10 студзеня падчас планавага тэхнічнага абслугоўвання сістэмы кіравання палётамі NOTAM  (англ.) (бел. інжынер Федэральнага ўпраўлення авіяцыі па памылцы замяніў у праграме адзін файл іншым. У 15:28 яна раптам перастала працаваць, а пазней зусім адключылася, што выклікала значныя збоі ў дзейнасці паветранага транспарту. У 7:30 раніцы наступнага дня Федэральнае ўпраўленне авіяцыі загадала авіякампаніям прыпыніць усе ўнутраныя рэйсы. Самалётам, якія ўжо знаходзіліся ў паветры, было дазволена працягнуць шлях у пункты прызначэння. Каля 8:30 палёты пачалі аднаўляцца. Паўнавартасна авіяцыйныя зносіны ў ЗША аднавілася да 9 гадзін.

Наступствы
----------

У агульнай складанасці 32 578 рэйсаў былі затрыманы, у тым ліку знешнія. Акрамя таго, пасля інцыдэнту ўпалі акцыі амерыканскіх авіяперавозчыкаў. Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн быў праінфармаваны аб збоі. Як заявіў Белы дом, ва ўрада не было ніякіх доказаў кібератакі на сістэму, але кіраўнік дзяржавы ўсё ж запатрабаваў правесці расследаванне.

Зноскі
------

1. ↑  *Liles, Jordan*. Was 2023 the First Time Since 9/11 that the FAA Grounded All US Flights? (англ.). *Snopes* (11 студзеня 2023). Архівавана з першакрыніцы January 12, 2023. Праверана 11 студзеня 2023.
2. ↑  Software maintenance mistake at center of major FAA computer meltdown: Official **(нявызн.)**, *ABC* (January 11, 2023).
3. 1 2 3  ATCSCC ADVZY 004 DCC 01/11/2023 NOTAM OUTAGE HOTLINE\_FYI **(нявызн.)**.  FAA (11 студзеня 2023). Праверана January 12, 2023.
4. ↑  ATCSCC ADVZY 006 DCC 01/11/2023 NOTAM SYSTEM EQUIPMENT OUTAGE\_FYI **(нявызн.)**.  FAA (11 студзеня 2023). Праверана January 12, 2023.
5. 1 2 3  *Shepardson, David*. U.S. flights beginning to resume after FAA system outage **(нявызн.)**.  Reuters (11 студзеня 2023). Архівавана з першакрыніцы January 11, 2023. Праверана January 11, 2023.
6. 1 2  *Muntean, Pete*. Flight departures halted across the United States due to FAA system outage **(нявызн.)**.  CNN (11 студзеня 2023). Архівавана з першакрыніцы January 12, 2023. Праверана January 11, 2023.
7. ↑  ATCSCC ADVZY 030 DCC 01/11/2023 NOTAM OUTAGE HOTLINE\_FYI **(нявызн.)**.  FAA (11 студзеня 2023). Праверана January 12, 2023.
8. ↑  Reuters.  U.S. investigating FAA outage, cause not clear, Biden says(англ.), *Reuters* (January 11, 2023).
**Sportingbet** PLC – брытанскі аператар электронных азартных гульняў. Кампанія каціруецца на Лонданскай фондавай біржы і ўваходзіць у FTSE SmallCap Index.

Кампанія была заснавана Маркам Бленфардам у 1997 годзе. У кастрычніку 2004 года Sportingbet паглынула кампанію Paradise Poker. 7 верасня 2006 года кампанія Sportingbet паведаміла, што яе тагачасны старшыня Пітэр Дыкс быў затрыманы ў Нью-Ёрку па ордэры на арышт штата Луізіяна падчас яго знаходжання ў ЗША па справах, не звязаных з онлайн гульнямі. Луізіяна з'яўляецца адным з нямногіх штатаў, дзе ёсць закон, які забараняе азартныя гульні ў інтэрнэце. У сакавіку 2007 года ўсе абвінавачанні з боку Луізіяны былі знятыя.

У кастрычніку 2006 года кампанія Sportingbet абвясціла, што Paradise Poker спыняе прыём дэпазітаў ад кліентаў у ЗША, хаця большасці з іх было дазволена працягнуць гуляць яшчэ месяц. Акрамя таго, кампанія Sportingbet прадала ўвесь бізнэс па спартыўных стаўках і казіно, які аперуе ў ЗША, у тым ліку Sportsbook.com і Sports.com, групе прыватных інвестараў за $ 1, як мяркуецца, з абавязкам каля $ 13200000.

У кастрычніку 2012 года кампанія Sportingbet абвясціла, што яе рада дырэктараў прыняла папярэднія ўмовы прапановы аб паглынанні за £530 млн ад брытанскай букмекерскай канторы William Hill.

9 кастрычніка 2020 года холдынг Entain атрымаў ліцэнзіі на апераванне ў Нямеччыне для чатырох сваіх брэндаў, сярод якіх лічыцца SportingBet.

У Беларусі з'яўляецца адным з нямногіх легальных букмекераў.

Спонсарства
-----------

Кампанія спансавала каманду Вулверхэмптан Уандэрэрс з Чэмпіянату Футбольнай лігі Англіі з сезона 2009-10 па сезон 2013-14.

Супрацоўніцтва з футбольнымі клубамі ўпершыню пачалося ў студзені 2009 года, калі балгарскі футбольны клуб Славія Сафія аб'явіў аб 3-гадовым спонсарскім кантракце. У выніку лагатып кампаніі з'явіцца на футболках клуба ў сезонах 2008/09, 2009/10 і 2010/11 Чэмпіянату Балгарыі [крыніца не паказаны 112 дзён].

Sportingbet таксама быў спонсарам каманды Стяуа Бухарэст з Румыніі ў сезонах 2009/10 і 2010/11. Лагатып кампаніі таксама з'явіўся на футболках рэзервовай каманды Стяуа Бухарэст II, якая цяпер гуляе ў Лізе.

У 2014 годзе Sportingbet падпісаў пагадненне з Еўралігай, паводле якога кампанія стала афіцыйным бетынг-партнёрам лігі ў Грэцы.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑   Архівавана 8 студзеня 2007.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑   Архівавана 20 лютага 2012.
9. ↑
**Дом Сімановіча** — аб'ект культурнай спадчыны, які размяшчаецца па вуліцы Чэхава, 30 у горадзе Таганрогу Растоўскай вобласці. Паводле Пастановы Кіраўнікі Адміністрацыі Растоўскай вобласці ад 16.01.1995 года № 7, падлягае захаванню і рэстаўрацыі.

Гісторыя
--------

Купец Чылікін пабудаваў новуы дом па вуліцы Чэхава, 30 пасля 1850-х гадоў. Валодаў ён ім да 1890-х гадоў, потым прадаў растоўскаму купцу Маркусу Гордану. Ужо ў 1906 годзе дом зноў памяняла ўласніка, ім стаў Лагачоў. А з 1915 года па 1918 год хатай валодаў Сімановіч, у гонар якога будынак і атрымаў сваю гістарычную назву. Хоць сам уладальнік у доме не жыў — здаваў яго ў арэнду для патрэб Акруговага паліцэйскага кіравання. У некаторай частцы памяшканняў месцаваўся акруговы камітэт па зямельных справах. У доме працавала друкарня. У XXI стагоддзі гэта жылы дом.

Апісанне
--------

Дом двухпавярховы, пабудаваны з каменя. Ганак з ажурнай паветкай размяшчаецца не па цэнтры — ссунута направа. Вугал дома валодае скругленай формай, над ім знаходзіцца арыгінальны франтон. Надаконную прастору ўпрыгожваюць розныя элементы дэкору.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Энциклопедия Таганрога
2. ↑  Постановление Главы Администрации Ростовской области от 16. 01. 1995 г. № 7 Архівавана 7 лістапада 2017.
Starstreak
**Старстрік** (англ.: Starstreak) — брытаннскі комплекс пераносны зенітна-ракетны комплекс (ПЗРК), прызначаны для паражэння нізкалятаючых паветраных цэляў (самалётаў, верталётаў, БПЛА). Вытворчасці брытанскай кампаніі «Thales Air Defense».

Гісторыя
--------

Праца над яго стварэннем пачалася ў пачатку 1980-х гадоў, у верасні 1997 года новая зброя трапіла ў войска. Ракетны комплекс цяпер вырабляецца ў некалькіх варыянтах — пераносны, на аснове лёгкай шматзараднай устаноўкі і для ўсталявання на шасі браніраваных машын ці на караблі.

Апісанне
--------

Для ўсіх комплексаў выкарыстоўваецца адзін тып ракеты, якая здольна ляцець з хуткасцю, што ў чатыры разы перавышае хуткасць гуку. Большасць сучасных ракет наводзяцца на цэль чуйнікамі, якія рэагуюць на цяпло рухавікоў.

Для навядзення на цэль ракеты «Starstreak» выкарыстоўваецца лазерны прамень нізкай інтэнсіўнасці, не выкрывальны для сістэм абароны лятальных апаратаў.

Сам боепрыпас выглядае таксама нетыпова. Замест звыклай для ўсіх зенітна-ракетных комплексаў ракеты, у «Starstreak» для паражэння цэлі выкарыстоўваюцца тры дроцікі з вальфраму даўжынёй каля метра і вагой трохі меншай за кілаграм. Баявая частка гэтых суб-боепрыпасаў мае дэтанатар запаволенага дзеяння, то-бок спачатку дроцік прабівае корпус цэлі, а пасля ўнутры адбываецца выбух. Вальфрамавы корпус ператвараецца ў тысячы аскепкаў.

Зноскі
------

1. ↑  Вялікабрытанія перадала Украіне сучасныя ракетныя комплексы Starstreak. У чым іх адметнасць?
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бажымоўскі.
**Ян Бажымоўскі** (польск.: Jan Borzymowski; 1610 — 1673) — дзеяч кальвінісцкай царквы Вялікага Княства Літоўскага.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Бажымоўскіх герба «Бяліна». Нарадзіўся ў сям’і Адама, які перасяліўся ў ВКЛ з Польшчы.

Вучыўся ў школе пры кальвінскім зборы ў Шыдлаве Расейнскага павета, з 1628 года ў Слуцкай гімназіі. 3 1631 катэхіст пры Кейданскім зборы. У 1636—1638 гадах вучыўся ў Лейдэне і Франекеры[ru] (Галандыя). Пасля вяртання міністр і прапаведнік збору ў Новым Месце. У 1653 годзе ўзначаліў Жамойцкі дыстрыкт кальвінісцкай царквы, адначасова у 1665 годзе — Віленскі. Актыўна ўдзельнічаў у сінодах 1650—1672 гадоў.

Уводзіў у кальвінісцкае богаслужэнне літоўскую мову, забяспечваў зборы літоўскімі канцыяналамі і малітоўнікамі. Перакладаў на літоўскую мову рэлігійныя песні і фрагменты катэхізіса, пачаў перакладаць Біблію (рукапіс загінуў каля 1681 у Біржах). Яго арыгінальныя творы і пераклады сабраны ў выданні «Кніга набажэнства хрысціянскага ў гонар адзінай Святой Тройцы» (*«Kniga Nabożnistes Krigscioniszkos Ant Garbos Diewny Traycey Szwentoy Wienatijam»*, Кейданы, 1653, накладам Я. Радзівіла).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Валерый Пазднякоў.* Бажымоўскія // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Ян Бажымоўскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Ян Бажымоўскі |  | Адам Бажымоўскі[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
У арыфметыцы і алгебры **восьмая ступень** — вынік перамнажэння васьмі аднолькавых множнікаў:

*n*8 = *n* × *n* × *n* × *n* × *n* × *n* × *n* × *n*.
Восьмую ступень ліку таксама можна выразіць, як здабытак ліку і яго сёмай ступені, як здабытак квадрата ліку і яго шостай ступені, як здабытак куба ліку і яго пятай ступені, або як здабытак чацвёртых ступеняў ліку:

*n*8 = *n* × *n*7 = *n*2 × *n*6 = *n*3 × *n*5 = *n*4 × *n*4.
Паслядоўнасць сёмых ступеняў неадмоўных цэлых лікаў пачынаецца лікамі:

0, 1, 256, 6561, 65536, 390625, 1679616, 5764801, 16777216, 43046721, 100000000, 214358881, 429981696, 815730721, 1475789056, 2562890625, 4294967296, 6975757441, 11019960576, 16983563041, 25600000000, 37822859361, 54875873536, 78310985281, 110075314176, … (паслядоўнасць A001016 у OEIS)

Гл. таксама
-----------

* Квадрат (алгебра)
* Куб (алгебра)
* Чацвёртая ступень
* Пятая ступень
* Шостая ступень
* Сёмая ступень
**«Star Trek»** ― класічная камп’ютарная гульня, заснаваная на тэлесерыяле «Зорны шлях[en]» на мове BASIC з тэкставым інтэрфейсам карыстальніка. Лічыцца, што першапачатковая версія гульні была створана Майкам Мэйфілдам (англ.: Mike Mayfield) у 1971 годзе, спачатку для міні-камп’ютараў[en] «Sigma 7», а затым была перанесена на дыялект HP BASIC для міні-камп’ютараў фірмы «Hewlett-Packard». Зыходная гульня «Star Trek» спарадзіла мноства партоў і варыянтаў.

Структура гульнявога свету стала асновай і прабацькай шматлікіх відэагульняў 1980-х, прысвечаных даследаванню космасу, сярод якіх найболей прыкметна вылучаецца і сама па сабе моцна кланаваная гульня «Star Raiders» фірмы «Atari».

Зноскі
------

1. ↑  EGA Trek Архівавана 17 кастрычніка 2006 года. на сайте classicgaming.com

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Тэматычныя сайты | MobyGames |