**Кеты** (саманазва *кет* «чалавек») — народ, карэнныя насельнікі Сібіры. Жывуць пераважна ў нізоўях ракі Енісей.

Паходжанне
----------

Згодна з паданнямі саміх кетаў, іх продкі рушылі на раку Енісей праз горы, паколькі ратаваліся ад «каменных людзей» *тысьтадь*. Потым з поўдню на іх напаў магутны народ *кілік*, і яны былі вымушаныя прасунуцца далей на поўнач.

Адзінага навуковага погляду на паходжанне кетаў і блізкіх да іх енісейскіх народаў не маецца. Археолагамі не выяўлены канкрэтныя археалагічныя культуры, якія атаясамліваюцца з іх продкамі. Сярод расійскіх навукоўцаў пануе так званая паўднёвая гіпотэза, згодна з якой продкі кетаў сфарміраваліся у II тыс. да н. э. на поўдні ці нават на поўдзень ад Сібіры ў выніку змяшэння старажытных еўрапеоідаў і мангалоідаў. Перасяленне продкаў кетаў на Енісей адбылося не пазней за I тыс. н. э. Некаторыя вучоныя знаходзяць у мове сучасных кетаў рэшткі каўказскіх і сіна-тыбецкіх моў, што нібы пацвярджае паўднёвае паходжанне.

Адваротная думка пра паходжанне кетаў у XX ст. сфарміравалася ў ЗША. Амерыканскія лінгвісты выявілі сувязь паміж мовамі індзейцаў-атабаскаў і кетаў. Яны высунулі меркаванне, што першапачаткова на тэрыторыі Берынгіі існавала агульная супольнасць енісейцаў і на-дэне, але енісейцы вярнуліся ў Сібір, а носьбіты моў на-дэне рушылі далей у Паўночную Амерыку. Генетыкі часткова пацвярджаюць сувязь кетаў з некаторымі індзейскімі народамі, але адносяць перасяленне продкаў гэтых індзейцаў у Паўночную Амерыку да перыяду каля 6 — 10 тысяч гадоў таму, калі Берынгіі ўжо не існавала. Такім чынам, магчымая супольнасць енісейцаў і на-дэне павінна была сфарміравацца на тэрыторыі Азіі.

Гісторыя
--------

У XVII ст. калі на Енісеі з’явіліся рускія, кеты жылі ўздоўж сярэдняй плыні ракі, займаліся рыбалоўствам і паляваннем. Рускія абклалі кетаў ясаком і пабудавалі ў іх землях некалькі буйных астрогаў. У XVIII ст. яны былі падзелены на воласці, што садзейнічала паступоваму заняпаду родавай сацыяльнай сістэмы і далейшай асіміляцыі. Рускія купцы і пасяленцы актыўна гандлявалі з кетамі, наймалі іх на працу ў якасці следапытаў і лаўцоў рыбы.

У савецкі час традыцыйны лад жыцця быў фактычна разбураны. З 1930-х гг. арганізоўваліся саўгасы і прамгасы. Кеты былі вымушаныя асела жыць у сельскіх паселішчах і гарадах, вучыцца на рускай мове. У выніку асіміляцыі гэты народ знаходзіцца на грані знікнення.

*Агульная дынаміка колькасці кетаў у Расіі ў XX ст.:*

Традыцыйная культура
--------------------

Кецкія лодкі з берасцяным верхам, 1914 г.
Кеты здаўна вялі качавы і паўкачавы вобраз жыцця, займаліся пераважна пешым паляваннем і ловам рыбы. Да нашых дзён кецкія паляўнічыя лічацца выдатнымі ляснымі следапытамі. Яны ўмеюць вызначаць кірунак па руху вады, месцазнаходжанню мурашнікаў і драўняных нарастаў, нахілу хмызняку і г. д. Раней вялікую ролю ў прамысловым жыцці адыгрывалі сезонныя і кліматычныя прыкметы. На аленя і лася палявалі па першаму снежнаму насту, на вавёрак — у ветраны дзень. Рыбу лавілі з пачатку вясны — дзяўблі друзлы лёд у вусцях малых рэк і апускалі ў ваду сеткі. Яшчэ з восені на азёрах усталёўвалі загародкі для лову ментуза. Для лову язя самаробныя загародкі фарбавалі адварам альховай кары.

Збіральніцтва лічылася дапаможным заняткам. У мінулым кожная сям’я нарыхтоўвала запас сушоных арэхаў і ягад, увесну — бярозавы сок. З чагі, лісця чарніцаў і брусніцаў, карэння шыпшыны заварвалі гарбату. Яловую кару дадавалі ў паўсядзённую ежу. Расліны таксама ішлі на лекі. Узварам сушоных кветак ракітніку ратаваліся ад прастуды, каранямі шчаўя — ад страўнікавых захворванняў, гарбатай з ягелю — ад галаўнога болю. Пры тэмпературы прыкладвалі да лба анучу, прасякнутую журавінавым сокам. У народнай медыцыне таксама карысталіся свежай кроўю і печанню капытных жывёлін, жоўцю мядзведзя, лічынкамі аваднёў і інш.

Аленегадоўля з’явілася ў паўночных груп кетаў адносна позна, у XVIII—XIX стст. Алені мелі пераважна транспартны характар. Качавалі з месца на месца на вялікіх лодках з берасцяным верхам. Карысталіся таксама лыжамі, валакушамі, дзяўбанымі лодкамі, нартамі. Хатнія заняткі мужчын — разьбярства па косці і дрэву, кавальская справа. Кецкія паляўнічыя лукі, нажы і скрэблы карысталіся попытам у суседзяў. Жанчыны апрацоўвалі скуры, бяросту, гатавалі ежу, рабілі вопратку і хатняе начынне.

Традыцыйная вопратка (у мужчын і жанчын) — суконны або лямцавы халат, футравая парка. Узімку карысталіся здымнай падшэўкай з заячых скур.

Звычайным жыллём лічыўся канічны чум, крыты карой дрэваў. Будавалі таксама зямлянкі, буданы з хмызняку, маленькія свірны на палях. Зрубныя жытлы з’явіліся толькі ў пачатку XX ст.

Фальклор кетаў надзвычай багаты. Распаўсюджаны міфы, эпічныя паданні, у тым ліку аб герою Бальне (Чаромхавай Булаве) і яго братах Белегэне і Тарэце, якія ператварыліся ва ўцёсы, гістарычныя апавяданні аб ваенных сутычках з казакамі, эвенкамі і ненцамі, чароўныя казкі і загадкі.

Мова
----

Кецкая мова адносіцца да енісейскай групы моў і ў цяперашні час з’яўляецца ізаляванай. Вылучаюць тры гутарковыя дыялекты (некаторыя даследчыкі лічаць іх мовамі). У 1930-я гг. быў распрацаваны кецкі алфавіт на аснове лацінкі, але практычна не выкарыстоўваўся. У 1980-х распрацаваны алфавіт на аснове кірыліцы.

Рэлігія
-------

З XVII ст. адбывалася далучэнне вернікаў-кетаў да праваслаўнай царквы, аднак захаваліся рэшткі анімістычных культаў і шаманізму.

У міфалагічных паданнях кетаў сусвет падзяляўся на верхнюю (нябесную) і ніжнюю (зямную) часткі. Сувязь паміж імі адбывалася праз дзірку. Пасля стварэння зямлі яна некалькі разоў наваднялася, але людзі і звяры ратаваліся на тарфяных купінах. Кеты верылі, што ў выніку наступнай сусветнай паводкі купіны ўсплывуць, і зноў народзяцца іх героі.

Галоўнае месца ў традыцыйнай рэлігіі займаў магутны бог неба Есь і набліжаная да яго добрая паўднёвая гаспадыня Тамэм. Яны супрацьстаялі гаспадыні зла Хаседэм, пра якую казалі, што яна сілкуецца чалавечымі душамі. Ніжэй за іх стаялі шматлікія добрыя і злыя духі. У сем’ях захоўваліся выразаныя з дрэва ці мамантавай косці фігуркі духа *алэл*, апранутага ў звярыныя скуры і анучы. *Алэл* ахоўваў гаспадароў, прыносіў дабрабыт. Але лічылася, што ён можа пакінуць фігурку пры парушэнні пераемнасці пакаленняў. Існавалі спецыялізаваныя *алэлы*, што бераглі сям’ю ад мышэй ці хвароб.

Зараджэнне шаманскай практыкі адносілі да Альбэ і Доха. Альбэ лічыўся першым чалавекам і ўдзельнікам стварэння свету. Млечны Шлях называлі шляхам Альбэ. Дох быў першым сапраўдным шаманам, які быццам бы жыў ужо ў нізоўях р. Енісей. Штогод ён адпраўляўся з птушкамі на поўдзень, а ўлетку вяртаўся зноў. Шаманам мог стаць чалавек, які перараджаўся ў выніку ўсялення ў яго духаў. У грамадстве ён адыгрываў ролю лекара, казачніка, прадракальніка, займаўся камланнем і аховай шаманскіх дрэваў. Незвычайная сіла шаманаў падкрэслівалася ў міфах пра аднаго з іх, Пуртаса. Пасля згубы ён застаўся напалову жывым, напалову мёртвым. Апошнім вялікім шаманам лічыўся міфічны Васька Лясоўкін, забіты ворагамі. Аднак, акрамя добрых шаманаў, былі і злыя — «мядзведжыя», што прыносілі шкоду.

Зноскі
------

1. ↑  Малолетко, А. Древние народы Сибири. Этнический состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. — Томск: Томский университет, 2012. С. 182—219.
2. ↑  Edward Vajda, A Siberian link with Na-Dene languages
3. ↑  Mark A. Sicoli, Gary Holton, Linguistic Phylogenies Support Back-Migration from Beringia to Asia
4. ↑  Описание гаплогруппы Q-M242 Архівавана 4 кастрычніка 2017.
5. ↑  Native American mitochondrial DNA analysis indicates that the Amerind and the Nadene populations were founded by two independent migrations

Спасылкі
--------

* Кеты і іншыя енісейскія народы Архівавана 6 красавіка 2019.
* На зямлі старажытных кетаў Архівавана 13 студзеня 2011.
* Кецкая мова