Дэманстрацыя ў падтрымку хрысціян-дэмакратаў перад выбарамі ў Бундэстаг Германіі 1990 года

| Дэмакратыя |
| --- |
| 
Каштоўнасці |
| * Законнасць
* Роўнасць
* Свабода
* Правы чалавека
* Права на самавызначэнне
* Кансэнсус
* Плюралізм
 |
| 
Тэорыя |
| * Тэорыя дэмакратыі
 |
| 
Разнавіднасці |
| * Афінская
* Буржуазная
* Імітацыйная
* Кансацыянальная
* Ліберальная
* Мажарытарная
* Парламенцкая
* Плебісцытарная
* Прадстаўнічая
* Прамая
* Пратэкціўная
* Сацыялістычная
* Сацыяльная
* Суверэнная
* Хрысціянская
* Электронная
 |

**Хрысціянска-дэмакратычныя партыі і рухі** (прафсаюзы, арганізацыі прадпрымальнікаў, арганізацыі і г.д.) вядуць сваё ідэалагічнае паходжанне ад рэакцыі каталікоў Італіі, Германіі і Францыі на лібералізм, нацыяналізм і сацыялізм дзевятнаццатага стагоддзя. Лічыцца, што менавіта дыскусіі дзевятнаццатага стагоддзя паміж клерыкальныя і свецкімі партыямі пачалі бурнае развіццё хрысціянска-дэмакратычнай думкі. Тэрмін "хрысціянская дэмакратыя" быў упершыню выкарыстаны ксяндзом Антоніа Пат'ера, а потым быў выкарыстаны Папам Рымскім Львом XIII.

Ідэалагічна хрысціянская дэмакратыя ўключае шматлікія погляды, якіх прытрымваюцца лібералы, кансерватары і сацыялісты ў шырэйшых рамках маральных і хрысціянскіх прынцыпаў:(Geoffrey K. Roberts and Patricia Hogwood).

* Разам з лібералізмам — акцэнт на правах чалавека і індывідуальнай ініцыятыве.
* У процівагу лібералізму — адхіленне лаіцызма і акцэнт на тым факце, што індывід з'яўляецца часткай супольнасці і мае абавязкі перад ёй.
* Разам з кансерватызмам — кансерватыўныя маральныя каштоўнасці (па пытаннях шлюбу, разводу, абортаў і інш.), прыхільнасць эвалюцыйнаму развіццю грамадства, акцэнт на законе і парадку і адхіленне камунізму.
* У процівагу кансерватызму — адкрытасць да змен (напрыклад, у структуры грамадства) і не абавязкова падтрымка сацыяльнага статус-кво.
* Разам з сацыялізмам — моцны акцэнт на сацыяльнай салідарнасці (дзяржава дастатку, дужанне з беднатой, высокія падаткі на багацце і інш.) і імкненне да абмежавання стыхіі рынку.
* У процівагу сацыялізму — падтрымка капіталізму і рыначнай эканомікі і непрыманне ідэі класавага дужання.

Гісторыя
--------

Папа Рымскі Леў XIII
Ватыкан упершыню асуджае дактрыну ліберальнай дэмакратыі ў працы «Syllabus Errorum» (1864) Рымскага Папы Пія IX. Яго пераемнік, Леў XIII (1878-1903), прызнае ў сваёй энцыкліцы «Immortale Dei» (1885), што дэмакратыя можа быць легітымнай формай праўлення. Галоўным укладам Льва ў развіццё хрысціянска-дэмакратычнай думкі становіцца яго энцыкліка «Rerum Novarum» (1891), які крытыкуе як лібералізм, так і сацыялізм і пацвярджае права працоўных на самаарганізацыю, заўважаючы пры гэтым, што найбольш эфектыўнай формай такога самакіравання павінны стаць каталіцкія прафсаюзы.

Вільгельм Кэтлер
У 1901 Папа Леў XIII выдаў энцыкліку «Graves de Communi Re» пасля якой дактрына і атрымлівае канчаткова назва - «хрысціянская дэмакратыя». Энцыкліка адзначыла розніцу ў мэтах сацыял-дэмакратаў і хрысціянскіх дэмакратаў.

Папа Рымскі Пій XI (1922-1939) умацоўвае традыцыю хрысціянскай сацыяльнай думкі сваёй публікацыяй «Quadragesimo Anno» (1931): энцыкліка паўтарае крытыку ліберальнага індывідуалізму і сацыялістычнага калектывізму, зробленае Львом XIII, і пацвярджае адабрэнне Львом правы працоўных на самаарганізацыю. Уплывовым пасажы становіцца аргумент Папы Рымскага ў карысць прынцыпу субсідарнасці, які заклікае дзяржаву да дэцэнтралізацыі сацыяльных функцый і садзейнічанне асацыяцыям ніжэйшага ўзроўню тыпу сям'і, прафесійных груп і мясцовага самакіравання. Ён востра негатыўна выказваўся з нагоды як сацыялізму, так і капіталізму, крытыкуючы апошні за зацвярджэнне «міжнароднага грашовага імперыялізму», а першы - за процідзеянне хрысціянскім прынцыпам.

У Германіі самым уплывовым прадстаўніком Хрысціянска-дэмакратычнага мыслення ў XIX стагоддзі выступае Вільгельм фон Кеттелер, біскуп горада Майнц. У сваіх казаннях і лістах Кеттелер крытыкуе лібералізм, зніжэння працоўнай сілы да статусу тавару і ігнараванне сацыяльных абавязкаў уласнасці. Ён таксама негатыўна выказваецца ў адрас сацыялізму, крытыкуючы апошні за прынцып прадстаўлення дзяржаве занадта вялікіх паўнамоцтваў і ігнараванне пераваг шырокага ўкаранення прыватнай уласнасці. Заклікаючы да фарміравання кааператываў і асацыяцый рабочых, Кеттелер пераконвае каталікоў даць асаблівай увагі праблемах працоўнага класа.

Заснавальнікам першай у Еўропе хрысціянска-дэмакратычнай партыі, якая з'яўляецца незалежнай ад царквы і выступае за сацыяльныя рэформы, стаў 1919 Луіджы Стурцо, каталіцкі святар і палітычны актывіст. Народная партыя Італіі (менавіта такую ​​назву носіць новае палітычнае ўтварэнне) атрымлівае значную падтрымку на выбарах, захоўваючы папулярнасць аж да свайго прымусовага роспуску Ватыканам, які ў той час адмоўна ставіўся да ўдзелу каталікоў у палітычным жыцці. Народная партыя Італіі становіцца своеасаблівым ідэалагічным падставай для з'яўлення Італьянскай Хрысціянска-дэмакратычнай партыі, якая ўзнікае неўзабаве пасля Другой Сусветнай вайны. Працэс стварэння падобных партый шырока разгортваецца ў Еўропе і Лацінскай Амерыцы.

У 1924 годзе, пасля трыумфу Беніта Мусаліні, Стурцо вымушаны сысці ў выгнанне, падчас якога ў Парыжы засноўвае міжнароднае палітычнае групоўкі, сярод іншых актывістаў якога лідарамі становяцца італьянец Альчыде Дэ Гаспер, француз Робер Шуман і немец Конрад Адэнаўэр. Менавіта тады, у 1920-х, пакладзены пачатак дыскусій з нагоды еўрапейскай інтэграцыі і магчымасці стварэння агульнага еўрапейскага рынку як сродкаў прадухілення далейшых войнам, дае свой ​​плён у 1950-х. Падставы Еўрапейскай эканамічнай супольнасці ўвасабляе ў жыццё мары першых хрысціянскіх дэмакратаў.

### Жак Марытэн і пасляваенная Еўропа

Тэарэтыкам, які ўнёс найбольшы ўклад у дакладнае пісьмовае фармулёўкі хрысціянска-дэмакратычнай філасофскай думкі стаў французскі каталіцкі філосаф Марытэн (1882-1973). Будучы да таго часу ўжо добра вядомым дзякуючы працам на тэму філасофіі Тамаша Аквінскага, Марытэн пачынае свае распрацоўкі ў вобласці палітычнай думкі ў другой палове 1930-х. Яго самыя вядомыя работы па гэтай тэме: «Усёабдымны гуманізм» (1936), «Хрысціянства і дэмакратыя» (1942), «Правы чалавека і натуральнае права» (1943) і «Чалавек і дзяржава» (1951) адстойвалі прынцыпы, як ён гэта філасофіі, якая грунтавалася на асноўных прынцыпах хрысціянства як наймоцнай асновы чалавечай волі.

Персаналісцкая канцэпцыя чалавечай прыроды, пераконваў Марытэн, заснаваная на поглядзе на чалавечую асобу, якая пераважае ліберальны індывідуалізм і сацыялістычны калектывізм. Дэмакратыя, па яго глыбокім перакананні, з'яўляецца палітычнай структурай, найбольш адпавядае развіццю і свабоднаму волевыяўленню чалавечай годнасці і свабоды, і менавіта таму лепш, чым іншыя формы праўлення, спрыяе дасягненню ўсеагульнага дабрабыту. Гэты дабрабыт прадугледжвае рэлігійны плюралізм і неўмяшання дзяржавы ў разнастайных грамадскіх ініцыятыў, разам з такімі агульнапрызнанымі свабодамі, як свабода мыслення, слова і сходу, што з'яўляецца адлюстраваннем дадзенай Богам волі. Падтрымліваючы Арыстоцеля і Тамаша Аквінскага, Марытэн даказваў, што прыватная ўласнасць - не толькі натуральнае права, але і прадмет сацыяльных абавязацельстваў.

Такім чынам, хрысціянскія дэмакраты засвойваюць ад Марытэна прынцып «адказнасці»: ідэю, што асоба павінна развівацца праз адказнасць перад іншымі людзьмі, асабліва перад сям'ёй і бліжэйшым асяроддзем (сябрамі, калегамі і інш.).

Хрысціянскія дэмакраты адрозніваюцца ад кансерватараў свайму прынцыпу «салідарнасці» - перакананнем, што толькі зацвярджэння салідарнасці, якая праймае ўсе пласты грамадства, у тым ліку салідарнасць багатага з бедным, зробіць паўнавартаснае развіццё чалавецтва. Гэта азначае працу над паляпшэннем сацыяльных умоў і не ў апошнюю чаргу прызнанне ролі прафсаюзаў. Большасць хрысціянска-дэмакратычных партый (за выключэннем хіба што Заходняй Германіі) маюць моцныя прафсаюзныя «крылы». Еўрапейская народная партыя (European People's Party - ЕРР) - аб'яднанне хрысціянска-дэмакратычных партый Еўрапейскага Саюза - падтрымлівае праграмы сацыяльнага дзеяння Еўрасаюза.

Іншы прынцып, вызнае хрысціянскімі дэмакратамі - «субсідыарнасць»: ідэя, што дзяржаўная ўлада павінна быць дэцэнтралізаванай магчыма большай ступені, але ў той жа час можа дасягнуць найвышэйшай канцэнтрацыі, нават наднацыянальнага ўзроўню, калі таго патрабуе складаная палітычная ці эканамічная сітуацыя. Таму еўрапейскія хрысціянскія дэмакраты заўсёды былі федэралістаў.
Працы Марытэна ваеннага перыяду на палітычныя тэмы перакладаюцца на шматлікія мовы і адразу ж пасля Другой Сусветнай вайны становяцца крыніцай натхнення для хрысціянска-дэмакратычных партый, якія як раз перажываюць працэс свайго «другога нараджэння», маючы шалёную папулярнасць на выбарах ва ўсе органы ўлады. Відавочны водгук новая плынь мае ў краінах, дзе хрысціянскія каштоўнасці за ўсё пацярпелі ад нацызму і дзе выдавалася відавочнай пагроза «камуністычнага прышэсце».

Пасля краху камуністычнага рэжыму ў краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы 1989 хрысціянскай-дэмакратычныя партыі з'яўляюцца на тэрыторыі былога СССР (пры гэтым значную вагу маюць прыбалтыйскія дзяржавы, сярод якіх - Літва, дзе сёння хрысціяне-дэмакраты знаходзяцца ў кіруючай кааліцыі з кансерватарамі) і ўсходнееўрапейскіх краінах, асабліва ў Чэшскай Рэспубліцы, Венгрыі (дзе, дарэчы, падобныя структуры ўжо функцыянавалі ў кароткім адрэзку паміж звальненнем у 1945 г. і пачаткам камуністычнага праўлення), Румыніі, Славакіі, Славеніі. У гэты ж час ствараецца першая хрысціянска-дэмакратычная партыя і ва Украіне — УХДП (найбольш дзейсныя і трывалыя структуры гэтай партыі ўвайшлі ў склад ХДС ), а 7 верасня 2011 зарэгістраваная ўжо новая палітычная партыя хрысціянска-дэмакратычнага кірунку «Дэмакратычны альянс».

Асноўныя палажэнні хрысціянска-дэмакратычнай тэорыі
---------------------------------------------------

1. Падначаленне матэрыяльнага духоўнаму.
2. Хрысціянская этыка, мелая, паводле хрысціянскага веравучэння, чароўнае, негістарычнае паходжанне.
3. "Хвалевая" скіраванасць гістарычнага працэсу, гэта значыць ваганні гістарычнага вакол лагічнага як прамога шляху да Бога.
4. Дваістая канцэпцыя "сацыяльнага", якая ўлічвае ў існым і канфлікт, і салідарнасць паміж людзьмі.
5. Хрысціянскае разуменне чалавека і грамадствы, уключальнае ў сябе інтэрпрэтацыю сацыяльнага міру [у сэнсе міру-супакою] як аднаго з сваіх момантаў.
6. Спалучэнне "дзяржавацэнтрычнага", "соцыяцэнтрычнага", "наднацыянальнага" і "антрапацэнтрычнага" бачання.
7. Першапачатковае адзінства чалавецтва, у якім працэс глабалізацыі выступае як канчатковае яго афармленне.
8. Ператварэнне належнага ў існае, нарматыўнага ў пазітыўнае.

Складовымі часткамі хрысціянска-дэмакратычнай тэорыі з'яўляюцца хрысціянская дэмакратыя, хрысціянскі сацыялізм і хрысціянская палітыка.

Шматграннасць хрысціянскай дэмакратыі
-------------------------------------

Нягледзячы на ​​плюралізм тэндэнцый і сацыяльную стракатасць сваіх прыхільнікаў, ХД-рух, як правіла, рабіў «Цэнтрысцкую» сацыяльна-эканамічную палітыку, накіраваную на інтэграцыю ўсіх слаёў насельніцтва ў эканамічнай сістэме.

Супрацьстаіць ліберальным капіталізмам, хрысціянска-дэмакратычны рух заўсёды апраўдваў умяшанне дзяржаўнай улады з мэтай карэкцыі эканамічных наступстваў. У спалучэнні з гэтым ХД-рух падтрымліваў і нават арганізоўваў сіндыкаты (прафсаюзы) і прафесійныя асацыяцыі, адпрэчваючы абмежаванні вытворчых адносін індывідуальнымі ўзаемаадносінамі. Можна сцвярджаць, што на сёння хрысціянска-дэмакратычны рух прымае сацыяльную рыначную эканоміку, які спалучае эканамічную свабоду і сацыяльную адказнасць.

Левае крыло руху хрысціянскіх дэмакратаў - прафсаюзныя (Італія, Германія, Бельгія) ці ідэалагічныя, больш інтэлектуалізаваныя левыя элементы, - ужо не праяўляюць варожасці да пытанняў прыватнай уласнасці, адстойваючы прынцып лепшага размеркавання даброт і сацыяльнае заканадаўства, якое спрыяе суб'ектам наёмнай працы. Зыходзячы з рэальнай сітуацыі, кансерватыўныя элементы гэтак жа кіруюцца гэтай мэтай.

У Лацінскай Амерыцы рэвалюцыйны клімат 60-70-х гадоў мінулага стагоддзя, ўсплёск партызанскай вайны, справакаваны ўплывам кубінскай рэвалюцыі, і цалкам пасрэдныя вынікі рэфарматарскіх палітычных курсаў тлумачаць рэвалюцыйную, нават сацыялістычную мову хрысціянска-дэмакратычных партый таго часу. На сёння гэта, за вельмі рэдкімі выключэннямі, ужо не адказвае рэаліям, і партыі, якія карыстаюцца лявацкай устаноўкамі, займаюць нязначныя пазіцыі.

Будучыня: ад містыкі да палітыкі
--------------------------------

Хрысціянска-дэмакратычны рух пачаўся як пратэст супраць лібералізму, сацыялізму і нацыяналізму. Яго выдатныя прадстаўнікі пераконвалі, што хрысціянская традыцыя падтрымлівае сярэднюю пазіцыю, якая стаіць над лібералізмам сваім цікавасцю рабочым класам і беднымі, над сацыялізмам - сваім акцэнтам на «дапаможнай» ролі дзяржавы і садзейнічанні прамежкавых груп і над нацыяналізмам - сваім ухвалой шырокіх міжнародных структур. Гэты рух абапіралася на студэнцтва і інтэлектуальную эліту як творчы водгук сучаснасці, які ўсё яшчэ падтрымліваў сувязі з заходнімі рэлігійнымі і філасофскімі традыцыямі. Там, дзе існавалі палітычныя сваркі паміж права-і левацэнтрыстаў пасля Другой Сусветнай вайны ў Еўропе і Лацінскай Амерыцы, хрысціянская дэмакратыя нярэдка выступала ідэалагічным і арганізацыйных базісам для магутных масавых партый, якія будаваліся на прынцыпах дэмакратыі, павагі да правоў чалавека і плюралізму.

Адмаўляючы класавы падыход, хрысціянскія дэмакраты імкнуцца прадстаўляць усе пласты насельніцтва, атрымліваючы свае галасы па сутнасці ад усіх сацыяльных груп, хоць іх электарат сярод прамысловых рабочых параўнальна невялікі.

Спрэчка паміж ідэалістамі і прагматыкамі яшчэ доўга будзе вызначаць будучыню хрысціянска-дэмакратычнага руху. Лявей яго крыло і больш рэлігійна матываваныя яго члены лічаць, што рух павінен заставацца верным сваім паходжанні і не схіляцца да кансерватызму, лібералізму ці сацыялізму, настойваючы на ​​тым, каб рэлігійнае натхненне зноў выконвала кіруючую ролю. Яны ўскладаюць свае надзеі на Цэнтральную і Усходнюю Еўропу, дзе завяршэння 50-гадовага панавання сацыялістычнага рэжыму адрадзіла або сфарміравала новыя хрысціянскія палітычныя групы.

Апазіцыйны лагер, уключаючы большасць нямецкіх хрысціян-дэмакратаў, адстойвае шырокі рух, які мог бы ахапіць усю Еўропу. Нямецкі ХДС і яго баварскі адпаведнасць ХСС ( Хрысціянска-сацыяльны саюз ) з'яўляецца прагматычнай апорай еўрапейскай хрысціянскай дэмакратыі, і гэта тлумачыцца тым, што заснавальнікамі ХДС свайго часу сталі людзі, якія да 1933 г. былі лібераламі, кансерватарамі або хрысціянскімі дэмакратамі. Такім чынам, гэта «змяшанае паходжанне» і вызначае на сёння іх палітычнае твар. ХДС і ХСС не заўсёды супадаюць у сваіх поглядах і рознагалоссі часта ўзнікаюць менавіта на палітычнай глебе - баварцы больш нацыяналістычна настроены і менш захапляюцца еўрапейскай інтэграцыяй.

На сёння ў Еўрапейскім Парламенце неабходнасць супрацьстаяння левым прымусіла Еўрапейскую народную партыю (ЕРР), які ўключае толькі ХД-партыі Еўрапейскага саюза, заключыць саюз з ірландскай «Fine Gael», грэчаскай «Новай дэмакратыяй» і іспанскай Народнай партыяй, ні адна з якіх не мае рэлігійнага афарбоўку. Пасля апошніх выбараў у Еўрапарламент дэпутаты ад брытанскіх кансерватараў заявілі аб уваходжанні ў фракцыю Еўрапейскай народнай партыі.

Згадваючы іншыя міжнародныя структуры, якія аб'ядноўваюць у сваіх шэрагах хрысціян-дэмакратаў, варта назваць Хрысціянска-дэмакратычны інтэрнацыянал (CDI) - сусветную арганізацыю хрысціянска-дэмакратычных партый; Маладзёжнай арганізацыі Еўрапейскай народнай партыі (YEPP) - саюз моладзевых хрысціянска-дэмакратычных арганізацый; Міжнародную асацыяцыю хрысціянскіх прадпрымальнікаў і Сусветную канфедэрацыю працы (ранейшая назва - Міжнародная Федэрацыя хрысціянскіх прафсаюзаў).

ХД-арганізыцыі На Беларусі
--------------------------

На Беларусі гісторыя хрысціянскай дэмакратыі пачынаецца з 1917-га года (гл. Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 1917 ). З набыццём Беларуссю незалежнасці пачалі з'яўляцца партыі і грамадскія арганізацыі Хрысціянска-дэмакратычнага кірунку, сярод іх:

* Беларуская хрысціянска-дэмакратычная злучнасць (БХДЗ)
* Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД)
* Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты
* Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя - БНФ

Зноскі
------

1. ↑  Да пачаткаў ХД- руха ў Еўропе

### Літаратура

* Маніфест християнських демократів України Архівавана 25 снежня 2013.
* Енцикліка Папи Лева ХIIІ «Нові речі» (Rerum Novarum)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85025033 · NDL: 00565965 · NKC: ph135347 |