**Новасібірск** (руск.: Новосибирск, да 1926 года — **Нова-Нікалаеўск**) — трэці па колькасці насельніцтва горад Расіі, найбуйнейшы горад яе азіяцкай часткі, адміністрацыйны цэнтр Сібірскай федэральнай акругі, Новасібірскай вобласці і Новасібірскага раёна (у склад апошняга не ўваходзіць), цэнтр Заходне-Сібірскага эканамічнага раёна. Горад абласнога значэння, утварае муніцыпальнае ўтварэнне горад Новасібірск са статусам гарадской акругі. Месца знаходжання Паўнамоцнага прадстаўніцтва Прэзідэнта РФ у Сібірскай федэральнай акрузе, прэзідыума Сібірскага аддзялення Расійскай акадэміі навук, Пятага апеляцыйнага суда агульнай юрысдыкцыі і Касацыйнага ваеннага суда.

Цэнтр Новасібірскай агламерацыі. Найбуйнейшы гандлёвы, дзелавы, культурны, транспартны, адукацыйны і навуковы цэнтр Сібіры.

Заснаваны ў 1893 годзе, статус горада атрымаў 28 снежня 1903 (10 студзеня 1904) года. Насельніцтва — 1 635 338 чалавек (2023), самы шматнаселены горад азіяцкай часткі Расіі і самае вялікае ў Расіі муніцыпальнае ўтварэнне — горад без статусу суб’екта Расійскай Федэрацыі.

Размешчаны на абодвух берагах ракі Об побач з Новасібірскім вадасховішчам, утвораным на Обі, перагароджанай плацінай Новасібірскай ГЭС. Тэрыторыя горада — 502,7 км².

Гісторыя
--------

Узнік у 1893 годзе як Новая вёска разам з будаўніцтвам чыгуначнага маста цераз р. Об, пры правядзенні Транссібірскай магістралі. У 1894 годзе Новая вёска перайменавана ў пасёлак Аляксандраўскі, а ў 1895 годзе — у пасёлак Нованікалаеўскі, пераўтвораны ў снежні 1903 года (па новым стылі — у студзені 1904 года) у горад Нованікалаеўск Томскай губерні. У 1902 годзе ў чыгуначным дэпо была створана першая сацыял-дэмакратычная група. Савецкая ўлада ў горадзе абвешчана 13 (26) снежня 1917 года. 26 мая 1918 года ўлада ў Нованікалаеўску перайшла ў рукі белагвардзейскага ўрада, а 18 лістапада 1918 — калчакоўцаў. 14 снежня 1919 года горад заняты Чырвонай Арміяй. У 1921-25 гадах — цэнтр Нованікалаеўскай губерні, з 1925 — акруговы горад Сібірскага краю. З 1930 года Новасібірск — цэнтр Заходнесібірскага краю, з 1937 — Новасібірскай вобласці У 1930-я гады Новасібірск ператварыўся ў буйны прамысловы, навуковы і культурны цэнтр. У час Вялікай Айчыннай вайны 1941—45 у горадзе былі размешчаны многія прамысловыя прадпрыемствы і насельніцтва, эвакуіраваныя з заходніх раёнаў СССР.

Прамысловасць
-------------

Новасібірская ЦЭЦ-5
Новасібірск — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Заходняй Сібіры. Звышвысокая канцэнтрацыя прамысловай вытворчасці; тры чвэрці ўсёй прамысловай прадукцыі Новасібірскай вобласці вырабляецца ў горадзе. Інстытут тэрытарыяльнага планавання «Урбаніка» ў 2013 годзе ацаніў агульны аб’ём прамысловай вытворчасці горада ў 158,3 млрд рублёў, змясціўшы Новасібірск на 43 месца ў рэйтынгу прамысловых гарадоў Расіі. Аснову прамысловага сектара горада складаюць каля 230 буйных і сярэдніх у асноўным высокатэхналагічных прадпрыемстваў. Вядучымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца энергетыка, газазабеспячэнне, водазабеспячэнне, металургія, металаапрацоўка, машынабудаванне, на іх долю прыпадае 94 % усёй прамысловай вытворчасці горада.

Найбуйнейшымі прамысловымі кампаніямі горада з’яўляюцца: Рэгіянальныя электрычныя сеткі, Новасібірскі завод хімканцэнтратаў (атамная прамысловасць), Сібірская харчовая кампанія, камбінат паўфабрыкатаў «Сібірскі Гурман», кампанія «Праксіма», птушкафабрыка «Кастрычніцкая», КДВ Новасібірск (харчовая прамысловасць), Элсіб, НДІ вымяральных прыбораў — Новасібірскі завод ім. Камінтэрна (машынабудаванне, радыётэхніка), Новасібірскі прыладабудаўнічы завод (машынабудаванне), Новасібірскі металургічны завод імя Кузьміна (чорная металургія), завод «Ферум» (чорная металургія), Новасібірскі патронны завод, ВПК-Ойл, Сібіяр (хімічная і нафтахімічная прамысловасць), завод «Экран» (шкляная прамысловасць), Газпрам міжрэгіёнгаз Новасібірск (размеркаванне і рэалізацыя газу).

Адукацыя
--------

* Новасібірская дзяржаўная кансерваторыя імя М. І. Глінкі
* Новасібірскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт
* Новасібірскі дзяржаўны тэатральны інстытут
* Новасібірскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
* Сібірскі дзяржаўны ўніверсіэт воднага транспарту
* Сібірскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін

Культура
--------

### Музеі

* Новасібірскі дзяржаўны краязнаўчы музей
* Новасібірскі дзяржаўны мастацкі музей
* Новасібірскі музей чыгуначнай тэхнікі

### Тэатры

* Новасібірскі тэатр оперы і балета
* Новасібірскі абласны тэатр лялек
* Стары дом (тэатр, Новасібірск)
* Чырвоная паходня

### Кінатэатры

У горадзе больш за 20 дзеючых кінатэатраў, найстарэйшымі з якіх з’яўляюцца кінатэатр ім. У. Маякоўскага (1923 год, раней называўся «Раскіно» і «Саўкіно»), «Перамога» (1926 год — «Пралеткіно» і «Кастрычнік»), «Аўрора», «Гарызонт». Ёсць залы з падтрымкай стэрэафільмаў. У горадзе працуе кінатэатр «Сінема Парк» з залай IMAX і IMAX 3D, а таксама кінатэатры з падтрымкай тэхналогіі 4D.

Транспарт
---------

Чыгуначны вакзал Новасібірск-Галоўны
З Новасібірска пачынаецца магістральная федэральная аўтамабільная дарога М52 «Чуйскі тракт». У горадзе працуюць Новасібірскі метрапалітэн, Новасібірскі трамвай, Новасібірскі аўтобус і Новасібірскі тралейбус.

У горадзе ёсць 3 аўтамабільныя масты цераз Об — Дзімітраўскі, Акцябрскі, Бугрынскі. Дадатковая пераправа — цераз плаціну ОбГЭС. Вядзецца будаўніцтва чацвёртага моста ў створы вуліц Іпадромскай і Станцыйнай (групай «ВІС»). У Новасібірскім раёне каля пасёлка Мочышча знаходзіцца паўночны мост праз Об, ён выкарыстоўваецца транзітным транспартам і жыхарамі Новасібірска для выезду з горада. У межах горада размешчаны 2 вялікія аўтамабільныя масты цераз раку Іня.

Спорт
-----

* «Сібір-Арэна»
* Сібір (канцэртна-спартыўны комплекс)
* стадыён «Спартак»

Славутасці
----------

* Сабор Аляксандра Неўскага (Новасібірск)
* Сабор Праабражэння Гасподняга (Новасібірск)
* Троіца-Уладзімірскі сабор
* Дом артыстаў (Новасібірск)
* Дом грузчыкаў (Новасібірск)

Гарады-пабрацімы
----------------

* Арол, Расія (4 жніўня 2014)
* Варна, Балгарыя
* Ерэван, Арменія
* Краснаярск, Расія (2013)
* Ларнака[d], Кіпр (28 чэрвеня 1993)
* Мінеапаліс, ЗША
* Мінск, Беларусь (2012)
* Омск, Расія (5 жніўня 2006)
* Сапара, Японія
* Тэджон, Паўднёвая Карэя (22 кастрычніка 2001)

Вядомыя асобы
-------------

Асноўны артыкул: **Вядомыя асобы Новасібірска**
* Уладзімір Юр’евіч Анцюфееў
* Любоў Пятроўна Баннава (нар. 1953) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Георгіевіч Булатаў
* Алёна Ігараўна Заварзіна
* Андрэй Пятровіч Звягінцаў
* Альберт Канстанцінавіч Зензін (1940—1984) — беларускі архітэктар.
* Людміла Аляксандраўна Жлоба (нар. 1947) — беларускі архітэктар.
* Юрый Іванавіч Івашчанка (нар. 1943) — беларускі архітэктар.
* Уладзімір Дзмітрыевіч Маркаў (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
* Валянцін Сяргеевіч Кароўкін
* Вячаслаў Глебавіч Купрыянаў
* Андрэй Мукавозчык (нар. 1963) — беларускі калумніст.
* Васіль Васільевіч Нікіфараў
* Іосіф Мацвеевіч Панамароў (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
* Андрэй Уладзіміравіч Панін
* Барыс Сямёнавіч Папоў (нар. 1940) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Барысавіч Пушны
* Аляксей Іванавіч Сарокін (нар. 1938) — беларускі архітэктар.
* Аляксандр Леанідавіч Сахно (нар. 1939) — беларускі архітэктар.
* Станіслаў Нічыпаравіч Князеў (нар. 1948) — беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, юрыст, гісторык. Доктар юрыдычных навук (2005), прафесар права (2001). Генерал-маёр (1994).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  *(unspecified title)* — 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41806478'></a>
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  Twinnings of Larnaka Праверана 14 жніўня 2018.
7. ↑
8. ↑
9. ↑

Літаратура
----------

* Новасібірск // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 361. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Новасібірск
* Афіцыйны сайт

| ⛭Новасібірская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Ардынскі
* Баганскі
* Балотнінскі
* Барабінскі
* Венгераўскі
* Даволенскі
* Здвінскі
* Іскіцімскі
* Калыванскі
* Карасуцкі
* Каргацкі
* Качанёўскі
* Кочкаўскі
* Красназёрскі
* Куйбышаўскі
* Купінскі
* Кыштоўскі
* Маслянінскі
* Машкоўскі
* Новасібірскі
* Северны
* Сузунскі
* Татарскі
* Тагучынскі
* Убінскі
* Усць-Тарцкі
* Чанаўскі
* Чарапанаўскі
* Чыстаазёрны
* Чулымскі

 |  |
| Гарады | 
* Балотнае
* Барабінск
* Бердск
* Іскіцім
* Карасук
* Каргат
* Куйбышаў
* Купіна
* **Новасібірск**
* Об
* Тагучын
* Татарск
* Чарапанава
* Чулым

 |
| Пгт | 
* Ардынскае
* Горны
* Дарогіна
* Калывань
* Кальцова
* Качанёва
* Краснаобск
* Красназёрскае
* Лінёва
* Масляніна
* Машкова
* Пасяўная
* Станцыённа-Аяшынскі
* Сузун
* Чаны
* Чык
* Чыстаазёрнае

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Баган
* Венгерава
* Давольнае
* Здвінск
* Кочкі
* Кыштоўка
* Севернае
* Убінскае
* Усць-Тарка

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX6060724 · BNF: 11945176d · GND: 4042717-1 · LCCN: n82029398 · NKC: ge307739 · SUDOC: 027401790 · VIAF: 264260819 |

 |