recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
| Індаеўрапейцы |
| --- |
| * Албанцы
* Армяне
* Балты
* Кельты
* Германцы
* Грэкі
* Індаарыйцы
* Іранцы
* Раманцы
* Славяне

Гістарычныя
Хеты
Кельты
Германцы
Скіфы
Ілірыйцы
Італікі
Фракійцы
Тахары |
| Протаіндаеўрапейцы |
| Прарадзіма індаеўрапейцаў |
| * Курганная гіпотэза
* Анаталійская гіпотэза
* Армянская гіпотэза
* Індыйская гіпотэза
* Тэорыя палеалетычнай бесперапыннасці
 |
| Індаеўрапеістыка |
| Індаеўрапейскія мовы |
| * Мова
* Грамадства
* Рэлігія
 |
| * Г
* Р
* П
 |

**Ке́льты** (стар.-грэч.: Κέλτοι, лац.: Celtae) — блізкія па мове і матэрыяльнай культуры індаеўрапейскія народы. У другой палове 1-га тысячагоддзя да нашай эры займалі шырокую тэрыторыю ў Еўропе і Малой Азіі. У нашы дні жывуць пераважна на Брытанскіх астравах і ў Брэтані.

Паходжанне
----------

Распаўсюджанне кельтаў   

     Тэрыторыя Гальштацкай культуры да VI ст. да н. э.
     Кельцкая экспансія да 275 г. да н. э.
     Тэрыторыя на Пірэнейскім паўвостраве, дзе прысутнасць кельтаў застаецца спрэчнай
     Сучасныя кельцкія народы
     Тэрыторыі, дзе кельцкія мовы шырока прадстаўлены ў нашы дні

Упершыню ў грэчаскіх пісьмовых крыніцах кельты ўзгадваліся толькі ў сярэдзіне 1-га тысячагоддзя да н. э. Сучасныя лінгвісты лічаць, што пракельцкая мова вылучылася з агульнага індаеўрапейскага пласта ў канцы бронзавага веку, каля трох тысяч гадоў таму. Генетыкі адносяць старажытных кельтаў да носьбітаў ДНК-галагрупы R1b, якая ў наш час шырока распаўсюджана ў Заходняй Еўропе.

Археолагі звязваюць з’яўленне кельтаў непасрэдна з культурай палёў пахавальных урнаў (1300—750 гг. да н. э.). Яна ўзнікла на тэрыторыі сучаснай Паўднёвай Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі. Прадстаўнікі гэтай культуры займаліся земляробствам, шанавалі канёў, былі выдатнымі ювелірамі і металургамі, выраблялі бронзу, пазней навучыліся здабываць і апрацоўваць жалеза. Дзяржанні іх мячоў па-майстэрску дэкараваліся, рабіліся металічныя каркасы і ўпрыгажэнні для шчытоў, былі вядомы кальчугі.

Прыблізна ў IX стагоддзі да н. э. сфарміравалася першасная асабіста кельцкая Гальштацкая культура. Тады ж кельты з’явіліся ў басейне ракі Дунай. Да IV ст. да н. э. яны насялілі тэрыторыі Альп, Галіі, Брытанскія астравы, занялі значную частку Пірэнейскага паўвострава, Паўночнай Італіі. У III ст. да н. э. частка кельтаў таксама рассялілася ў Малой Азіі.

Сучасныя кельцкія народы
------------------------

* Брэтонцы
* Валійцы
* Ірландцы
* Корнцы
* Мэнцы
* Шатландцы

Гл. таксама
-----------

* Езус

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кельты
* CELTS Архівавана 18 студзеня 2013.
* George McCartney, A Brief History of the Celts Архівавана 24 мая 2013.
* Desmond Johnston, Some Thoughts on the Celts
* The Celts in Ancient History

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4030206-4 · NDL: 00565634 · NKC: ph117669, ph916839 |
**Уолтэр Грэцкі** (англ.: Walter Gretzky; 1938—2021) — канадзец беларускага паходжання, бацька хакеіста Уэйна Грэцкі.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў 1938 годзе ў горадзе Кэнінгу канадскай правінцыі Антарыа. Яго бацька Цярэнцій нарадзіўся на тэрыторыі Гродзенскай губерні і эміграваў з Расійскай імперыі перад Кастрычніцкай рэвалюцыяй. Пісалі, што дзед размаўляў з Уэйнам па-беларуску.

Уолтэр Грэцкі гуляў у хакей на юнацкім узроўні, але ў Нацыянальную хакейную лігу (НХЛ) прабіцца не змог. Да выхаду на пенсію ў 1991 годзе ён працаваў устаноўшчыкам і майстрам па рамонце абсталявання ў тэлефоннай кампаніі «Bell Canada».

Зноскі
------

1. ↑  Памёр бацька Уэйна Грэцкі. Ён валодаў беларускай мовай (бел.) // *Наша Ніва*. — 05.03.2021.
Тэрыторыя графстваў Вердэнберг, Вердэнберг-Зарганс і Манфор у XIV стагоддзіТэрыторыя графстваў Вердэнберг, Вердэнберг-Зарганс і Манфор у XIV стагоддзі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вердэнберг (значэнні).
**Вердэнберг** (ням.: Werdenberg) — графства ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі, якое размяшчалася на абодвух берагах Рэйна, на тэрыторыі, дзе цяпер знаходзяцца Ліхтэнштэйн, швейцарскі кантон Санкт-Гален і аўстрыйская зямля Форарльберг. Назву сваю яно атрымала ад замка Вердэнберг, цяпер змешчанага ў швейцарскай камуне Грабс (кантон Санкт-Гален). Графства Вердэнберг вылучылася з графства Манфор у 1230 годзе.

У 1260 годзе графства было падзелена на графства Вердэнберг і графства Зарганс. У 1308 годзе графства Вердэнберг ізноў падзялілася — на Вердэнберг-Хейлігенберг і Вердэнберг-Вердэнберг.

Вадуцская лінія графаў Вердэнберг перапынілася ў 1416 годзе, і Вадуц перайшоў баронам Брандзіса.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Карусель (значэнні).
Аформленая ў старым стылі французская карусель з лесвіцай на другі паверх у Ла-Рашэль (Францыя)
**Карусель** (ад фр.: carrousel, італ.: carosello) — атракцыён, які ўяўляе сабой платформу, якая верціцца, на якой усталяваны (альбо падвешаны да даху, альбо прымацаваны да цэнтральнай стойкі) сядзенні, зробленыя часцей за ўсё ў выглядзе коней, аўтамабіляў і іншых жывёл або транспартных сродкаў.

Карусель круціцца з дапамогай рухавіка (звычайна электрычнага) ці саміх адпачывальнікаў, якія перад пасадкай на карусель раскручваюць яе. Другі тып каруселі часта ўсталёўваецца на дзіцячых гульнявых пляцоўках.

Тыпы каруселяў
--------------

У залежнасці ад тыпу кручэння вакол вертыкальнай восі, каруселі дзеляцца на наступныя тыпы:

* карусель з простым кручэннем;
* карусель з хвалепадобным тыпам кручэння;
* карусель са складаным кручэннем;
* карусель з кручэннем і ўздымам.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карусель
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чыж (значэнні).

**Андрэй Чыж** (польск.: Andrzej Czyź), лац.: Andreas Czyź; 27 верасня 1763, Беларусь — 23 красавіка 1816, Полацк) — святар, педагог.

Уступіў у Таварыства Ісуса 13 жніўня 1783 г. у Полацку. Пасля выпрабаванняў у полацкім навіцыяце (1783—1785) выкладаў інфіму (1785—1786), граматыку, сінтаксіс і рускую мову (1787—1788), паэтыку і рускую мову (1788—1789), рыторыку і рускую мову (1789—1790) у Полацкім езуіцкім калегіуме. З 1790 па 1794 гг. праходзіў курс тэалогіі ў Полацку. У 1792 г. быў высвечаны на ксяндза.

Прафесар рыторыкі і паэтыкі (1794—1795) у Полацкім езуіцкім калегіуме. Рэгент канвікту і прафесар французскай мовы ў Магілёўскім езуіцкім калегіуме (1795—1797), прэфект школ у Полацку (1800—1802). У 1802—1806 гг. — рэгент езуіцкага канвікту ў Пецярбургу. Пасля пераўтварэння канвікту ў Высакародны калегіум (*Collegium nobilium*) быў яго нязменным рэктарам (1806—1815) і заслужыў на гэтай пасадзе добрую памяць многіх сваіх вучняў. 1813 г. — асістэнт генерала Таварыства Ісуса ў Расіі Тадэвуша Бжазоўскага.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Grzebień, L. (Ed.), *Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy*, 1996.
2. ↑  Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — С. 166—167.

Літаратура
----------

* Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — 632 с.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. L. Grzebień  (польск.) (бел.. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.
* Giżycki, J.M.  (руск.) (бел. Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków: Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s.
**Бенедыкт Малееўскі** (польск.: Benedykt Malejewski; 5 студзеня 1672, Пінскі павет – 16 студзеня 1686, Вільня) – езуіцкі педагог і паэт.

Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і на Піншчыне. Пляменнік уніяцкага архіепіскапа смаленскага Юрыя Маліеўскага. Скончыўшы курс рыторыкі ў езуіцкіх школах, 27 жніўня 1688 г. у Вільні ўступіў у Таварыства Ісуса. Пад кіраўніцтвам Крыштафа Пуцілоўскага займаўся ў настаўніцкай семінарыі пры Пінскім езуіцкім калегіуме (1690–1691), а потым на працягу года выкладаў сінтаксіс у Варшаве. Прайшоў курс філасофіі ў Пінскім езуіцкім калегіуме (1692–1695), а потым сам выкладаў паэтыку і рыторыку ў Пінску (1695–1696) і Вільні (1696–1697). З 1697 па 1701 гг. вывучаў тэалогію ў Віленскай акадэміі і Варшаўскім езуіцкім калегіуме. У 1703–1705 гг. у настаўніцкай семінарыі пры Полацкім калегіуме выкладаў рыторыку клірыкам-езуітам. У сувязі з хваробай быў перавезены ў ВІльню, дзе і памёр ва ўзросце 33 гадоў.

Паводле некралогу меў выдатныя здольнасці ў гуманітарных навуках. Апублікаваў панегірыкі: *Palatium principum honori, virtuti, prosapiae, Illmi... Principis Janussii Antoni Koributh Wiśniowiecki, palatonidae Bełzensis* (Вільня, 1695); *Augustus secundus in Sarmatia adoratus corona et primis honoribus cultus ab Academia Vilnensi... Per D. Franciscum Szyrwiński, Philosophiae auditorem* (Вільня, 1697), *Pastor angularis, Ecclesiae lapis, Illmus [Panegyricus dedicatus] Joannes Casimirus Bokum, Episcopus Premisliensis* (Вільня, 1702). Аўтар драматычнага твора для школьнага тэатра, пастаўленага ў Вільні ў 1696/1697 навучаным годзе: *Clypeus principum sive sapientia in coronato Bactrianorum capite, ab iuventute Acad. Vilnensis S.J. in scenam data*.

Зноскі
------

1. ↑  Grzebień, L. (Ed.), *Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy*, 1996.
2. 1 2  Królikowska, A. Profesorowie jezuickich seminariów nauczycielskich od XVI do XVIII wieku. Słownik biograficzny. / A.Królikowska. – Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie –Wydawnictwo WAM, 2017. – s. 106.

Літаратура
----------

* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995 / oprac. L. Grzebień  (польск.) (бел.. – Kraków: Wyd-wo WAM, 1996. – 882 s.
* Królikowska, A. Profesorowie jezuickich seminariów nauczycielskich od XVI do XVIII wieku. Słownik biograficzny. / A.Królikowska. – Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie –Wydawnictwo WAM, 2017. – 188 s.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шыла (значэнні).

**Міхаіл Давыдавіч Шы́ла** (9 лістапада 1920, в. Оўзічы, цяпер Іванаўскі раён, Брэсцкая вобласць —22 снежня 1998) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны і партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі. Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

М. Д. Шыла нарадзіўся ў вёсцы Оўзічы (зараз у Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі). Скончыў 7 класаў, працаваў на торфапрадпремстве. Падчас Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 г. па люты 1943 г. кіраваў камсамольскай падпольнай арганізацыяй у роднай вёсцы. З лютага 1943 г. партызан атрада імя С. Лазо партызанскай брыгады імя Молатава, дзейнічаўшай на тэрыторыі Пінскай вобласці. З 1944 г. у Чырвонай Арміі, на 1-м Беларускім і 3-м Прыбалтыйскім франтах. Удзельнік вызвалення Беларусі, Прыбалтыкі, Польшчы, баёў ва Усходняй Прусіі, Германіі.

Камандзір кулямётнага разліку 447-га стралковага палка (397-я стралковая дывізія, 61-я армія, 1-ы Беларускі фронт) гвардыі малодшы сяржант М. Шыла вызначыўся на тэрыторыі Польшчы 28.1.1945 г. пры адбіцці контратак праціўніка каля горада Шнайдэмюль (сучасны горад Піла) і 2.02.1945 г. у баі за населены пункт Рушэндорф (Русінава, на захад ад Піла).

Пасля вайны М. Д. Шыла працягваў службу ў Арміі, у 1946 годзе ў званні капітана звольнены ў запас. Працаваў загадчыкам цэнтральнай ашчаднай касы, пазней загадчыкам аддзела сацыяльнага забеспячэнне ў горадзе Іванава. У 1948 годзе скончыў Пінскую партшколу. Пасля выхаду на пенсію М. Д. Шыла пераехаў у Пінск, дзе займаўся ваенна-патрыятычным выхаваннем моладзі.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Медаль «За вызваленне Варшавы»
* Медаль «За ўзяцце Берліна»
* Медаль «Партызан Вялікай Айчыннай вайны» 1 ступені
* Медаль «За перамогу над фашысцкай Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне»

і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Шыла Міхаіл Давыдавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 10. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Навечно в сердце народном: Справочник / Главный ред. И. П. Шамякин. — 3-е изд. испр. и доп. — Мн.: БелСЭ, 1984. — С. 589. — 607 с. — 65 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* 7 лет с именем Героя Советского Союза // Сайт ДУА «Сярэдняя школа № 7 г. Пiнска» (руск.)
Месцазнаходжанне паўвострава на карце Антарктыды
Антарктычны паўвостраў
**Антарктычны паўвостраў** — адзін з буйнейшых паўвостраваў у свеце, самы паўночны ўскраек мацерыка Антарктыда.

Геаграфічныя каардынаты самай паўночнай кропкі (63°13′ пд. ш. 57°18′ з. д.HGЯO) з'яўляюцца самай паўночнай кропкай кантынентальнай Антарктыды.

Паўвостраў мае гарысты рэльеф, з хрыбтамі вышынёй прыкладна 2800 метраў над узроўнем мора. Вышэйшая кропка — гара Джэксан — 4196 метраў над узроўнем мора. Паўвостраў таксама вядомы як Зямля Грэяма і Зямля Палмера. З 1960-х гадоў Антарктычны паўвостраў атрымаў сваю цяперашнюю назву. Зямлёй Грэяма (Грэхама, Грэма) называецца паўночная яго частка, Зямлёй Палмера — паўднёвая.

На захад ад паўвострава знаходзіцца самы вялікі востраў Антарктыкі — Зямля Аляксандра I.

Клімат паўвострава самы мяккі на Антарктыдзе. Паўночнай часткай паўвострава абмежаваны арэал кветкавых раслін, якія растуць у Антарктыдзе (іх толькі два віда — луговік антарктычны і калабантус кіта).

Вакол узбярэжжа паўночнай часткі паўвострава магчыма круглагадовая навігацыя.

Глабальнае пацяпленне аказвае прыкметнае ўздзеянне на клімат паўвострава: толькі за другую палову XX стагоддзя сярэднегадавая тэмпература вырасла на 2,5°C. На шэльфе побач з Антарктычным паўвостравам знаходзіцца ледавік Ларсена, памеры якога ў апошнія гады рэзка скараціліся.

Нягледзячы на падпісаную Канвенцыю па Антарктычным тэрыторыям, тэрытарыяльныя прэтэнзіі на паўвостраў і прылеглыя тэрыторыі прад'яўляюць Вялікабрытанія, Аргенціна і Чылі.

Цікавыя факты
-------------

* Сусветнае пацяпленне найбольш закранула якраз Антарктычны паўвостраў.

Гл. таксама
-----------

* Антарктычныя Анды

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 12 студзеня 2011.

Спасылкі
--------

* Фатаграфіі Антарктычнага паўвострава з космаса на сайце Панараміё Архівавана 19 студзеня 2014.
Эмблема Азіякіх гульняў
**Азіяцкія гульні** — спартыўнае спаборніцтва, якое праводзіцца кожныя чатыры гады сярод атлетаў з усіх краін Азіі з 1951 года. Гульні рэгулююцца пад наглядам Міжнароднага алімпійскага камітэта. Медалі прысуджаюцца ў кожным відзе спорту: залаты — за першае месца, сярэбраны — за другое, бронзавы — за трэцяе.

Спаборніцтвы пачынаюцца Нацыянальным Алімпійскім камітэтам, якія прадстаўляюць сваю краіну. Дзяржаўны сцяг і гімн суправаджаюць цырымонію ўзнагароджання. Выкарыстоўваюцца табліцы, якія паказваюць колькасць медалёў, выйграных кожнай краінай. Выступаюць толькі прызнаныя дзяржавы, але некаторыя не суверэнныя дзяржавы таксама могуць удзельнічаць. Тайвань удзельнічае як «Кітайскі Тайбэй».

Пятнаццатыя летнія гульні праходзілі ў Досе — сталіцы Катара, з 1 па 15 снежня 2006 года. Шаснаццатыя летнія гульні прайшлі ў Гуанчжоў, у Кітаі з 12 па 27 лістапада 2010 г.

Літаратура
----------

* Азіяцкія гульні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Гульні на сайце Алімпійскага савета Азіі Архівавана 14 красавіка 2012.  (англ.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Паган.

**Пага́н** (англ. *Pagan*) — востраў у складзе Марыянскіх астравоў. Частка тэрыторыі Паўночныя Марыянскія астравы. Плошча — 47,23 км². З 1981 г. незаселены.

Гісторыя
--------

Востраў быў населены каля 3 тыс. гадоў таму продкамі чамора. У XVI—XIX стст. належаў Іспаніі. У 1899—1914 гг. — Германіі. У 1914—1944 гг. кантраляваўся Японіяй. Японцамі на Пагане была пабудавана буйная ваенная база (каля 2500 чал.). У 1944 г. захоплены ЗША.

У 1981 г. з-за актыўнасці мясцовага вулкана насельніцтва (некалькі дзесяткаў чалавек) было эвакуіравана.

У 2011 г. Японія прапанавала стварыць на Пагане звалку для смецця, якое ўтварылася ў выніку цунамі 2011 г. Існуюць планы амерыканскага камандвання па размяшчэнню на востраве ваеннага палігона для выпрабавання балістычных ракет.

Прырода
-------

Паган — пяты па велічыні востраў Марыянскіх астравоў. Мае вулканічнае паходжанне, складзены двума паўночным і паўднёвым стратавулканамі. Конус паўночнага вулкана Паган — вышэйшая кропка вострава (570 м). Яго кальдэра дасягае 7 км у дыяметры. З XVII ст. ён застаецца актыўным. Асабліва моцнае вывяржэнне 1981 г. прымусіла ўлады эвакуіраваць насельніцтва. Лава разбурыла мясцовую авіяпаласу.

Значная частка вострава пакрыта попелам і іншымі прадуктамі вывяржэння. Але на паўднёвай частцы і на ўзбярэжжы захаваліся багатая расліннасць і жывёльны свет (пераважна птушкі, кажаны, крабы, а таксама здзічэлая свойская жывёла).

Спасылкі
--------

* Save Pagan Island
* A Close-Up Look at an Active Volcano
* Linda W. Pratt, Vegetation Assessment of Forests of Pagan Island

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2013000084 |
**Чэшскі масіў** (Багемскі масіў; чэшск.: Český masiv) — горны масіў у цэнтральнай частцы Чэхіі і ў сумежных раёнах Германіі, Польшчы і Аўстрыі.

Геаграфія
---------

Масіў працягваецца з захаду на ўсход і мае ромбападобную форму. Працягласць яго складае каля 500 км, шырыня — да 300 км. Вышэйшая кропка — гара Снежка (1602 м).

Уяўляе сабой выступ старажытнага фундамента герцынскай складкавай вобласці. Складзены з гнейсаў, пігматытаў, крышталічных сланцаў і гранулітаў пратэразою, сланцаў, кварцытаў і пясчанікаў палеазою, перакрыты асадкавым чахлом з мелавых і кайназойскіх парод. У выніку неаген-антрапагенавых тэктанічных рухаў масіў быў расколаты разломамі і скідамі, па якіх выліваліся вулканічныя лавы. 3 тэктанічным прагінам на паўночным усходзе звязаны Верхнесілезскі — Астраўска-Карвінскі каменнавугальны басейн.

Цэнтральная частка (вышыня 300—600 м) — узгорыстая раўніна з асобнымі падняццямі. Па ўскраінах Чэшскага масіву ўзвышаюцца сярэдняй вышыні хрыбты: Шумава на паўднёвым захадзе, Рудныя горы на паўночным захадзе, Судэты на паўночным усходзе. У паўднёва-ўсходняй частцы масіву размяшчаецца Чэшска-Мараўскае ўзвышша.

На раўніне значная частка тэрыторыі апрацавана. У гарах да вышыні 1200—1400 м мяшаныя і хвойныя лясы. Вышэй — субальпійскія лугі і хмызнякі.

Часта сустракаюцца мінеральныя крыніцы. Тут размяшчаюцца курорты, у т.л. Карлавы Вары. Развіваецца турызм.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Чэшскі масіў // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн. 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Чэшскі масіў на Вікісховішчы |
**Паку́цценскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Горацкім раёне Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Галалобаўка.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Дрыбінскага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Пакуцце. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Галалобаўка. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Дрыбінскім раёне БССР, з 8 ліпеня 1931 года — у Горацкім раёне, з 12 лютага 1935 года — у Дрыбінскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. З 16 верасня 1959 года ў складзе Мсціслаўскага раёна, з 14 кастрычніка 1959 года — у складзе Горацкага раёна. 24 чэрвеня 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Расненскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Баджуні** (суахілі: Bajuni, самал.: Jubbada Hoose) — архіпелаг у Індыйскім акіяне ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа Самалі. Агульная плошча — каля 31 км². Насельніцтва — каля 1 000 чалавек.

Геаграфія
---------

Архіпелаг Баджуні стварае ланцуг з астравоў і скал, які цягнецца на 937 км уздоўж паўднёвага ўзбярэжжа Самалі. Пры гэтым плошча найбуйнейшага вострава Каяма дасягше ўсяго 6,38 км². Агульная колькасць астравоў — болей за 30, але населена толькі 9 з іх. 

Архіпелаг сфарміраваўся ў плейстацэнавы перыяд у выніку ваганняў акіяну і паступоваму адкладанню наносаў ракі Джуба. Паверхня водмелі была населена каралавымі паліпамі, якія ўтварылі працяглы прыбярэжны рыф. 

Для архіпелага характэрны трапічны мусонны клімат. Вільготныя сезоны здараюцца двойчы за год. У астатнія перыяды пануе засуха.

Прырода
-------

На некаторых астравах захаваліся мангравыя лясы. Фаўна паверхні астравоў бедная, аднак у навакольных водах сустракаюцца рэдкія віды каралаў, рыб, марскія чарапахі і дзюгоні.

Гісторыя і культурныя асаблівасці
---------------------------------

Верагодна, паўднёвае ўзбярэжжа Самалійскага паўвострава з'яўляецца першаснай тэрыторыі фарміравання этнаса суахілі. У высокім сярэднявеччы тут існаваў шэраг гарадскіх супольнасцей, узгаданных у арабскіх крыніцах. У XVI ст. нашэсце арома вымусіла мясцовае насельніцтва перасяляцца на поўдзень або прыбярэжныя астравы. Сучасныя тубыльцы архіпелага Баджуні — іх прамыя нашчадкі, якія размаўляюць на асобным дыялекце мовы суахілі. Самі астравіцяне лічаць сябе нашчадкамі арабаў і шыразцаў. 

У старажытнасці тубыльцы архіпелага актыўна гандлявалі з паўднёвымі краінамі, самалійцамі і арабамі. Немалую ролю адыгрываў гандаль рабамі. Згодна мясцовым паданням, баджуні паспяхова ваявалі з канкурэнтамі з Ламу. Сведчаннем поспеху мясцовых жыхароў той пары з'яўляюцца рэшткі па-майстэрску пабудаваных магільняў з каралавага вапняку, знаходкі шкляных і парцалянавых вырабаў. Аднак у другой палове XIX ст. пад ціскам Вялікабрытаніі гандаль рабамі быў спынены, што прывяло астраўную эканоміку ў заняпад. У 1895 г. астравіцяне трапілі пад адміністрацыйны кантроль брытанскіх каланіяльных уладаў. Іх асноўнымі заняткамі сталі рыбалоўства, дробны гандаль з узбярэжжам, вырошчванне какосаў, кукурузы і проса. Відавочна, ужо у гэты перыяд пачалося перасяленне з Баджуні ў іншыя краіны. У нашы дні большасць нашчадкаў выхадцаў з Баджуні жыве ў суседняй Кеніі, ЗША і Канадзе. 

У 1926 г. архіпелаг быў перададзены пад кантроль італьянцаў. У 1960 г. стаў часткай незалежнай дзяржавы Самалі, дзе баджуні ператварыліся ў этнічную і моўную меншасць. Хаця грамадзянская вайна ў Самалі амаль не закранула архіпелаг, многія мясцовыя жыхары аддалі перавагу бежанству і далейшаму перасяленню ў заходнія краіны. Паляпшэнне ваенна-палітычнай сітуацыі звязваецца з магчымасцю развіваць турызм.

Спасылкі
--------

* Bajuuni Island in Somalia Архівавана 2 сакавіка 2023.
* Bajun Historical Linguistics
* Information regarding the treatment of the Bajuni clan in Somalia
* THE MAMMALIAN FAUNA OF THE SOMȦLI REPUBLIC: STATUS ȦND CONSERVȦTION PROBLEMS
* Template for Submission of Scientific Information To Describe Ecologically or Biologically Significant Marine Areas
*Хрыстос вылечвае хворага*, Рэмбрант, 1649
**Вылячэнне хворага на вадзянку** — падзея новазапаветнага апавядання, адзін з цудаў Ісуса Хрыста.

Біблейскае апавяданне
---------------------

Падзея запісана ў Евангеллі ад Лукі 14:1-6.

Згодна з Евангеллем, у адну з субот Ісус увайшоў у дом вядомага фарысея на вячэру, за Ім увесь час уважліва назіралі. Там перад ім быў чалавек, які пакутаваў ад вадзянкі, гэта значыць, меў ненармальны ацёк цела.

Ісус спытаўся ў фарысеяў і тлумачальнікаў закона: *«Ці дазваляецца лекаваць у суботу?»* Але Яго апаненты ў адказ маўчалі. Тады Ісус, дакрануўшыся да чалавека, ацаліў яго і адпусціў дахаты. Тады ён спытаўся ў іх: *«Калі ў каго-небудзь з вас асёл альбо вол упадзе ў калодзеж, ці ж не адразу і выцягне яго і ў суботу?»* І на гэты раз у апанентаў Хрыста не было нічога, каб адказаць.

Гэты цуд, як і некаторыя іншыя (напрыклад, Вылячэнне згорбленай жанчыны), паказвае каштоўнасць жыцця чалавека перад цяжкімі рэлігійнымі правіламі фарысеяў: чалавека можна ацаляць, нягледзячы на рэлігійныя правілы, калі гэта дасць гаротніку магчымасць пазбавіцца ад пакут.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вылячэнне хворага на вадзянку

| ⛭Цуды Ісуса Хрыста |
| --- |
| Вылячэнне | 
* Жанчына з крывацячэннем
* Сляпы ў Віфсаідзе
* Сляпы ад нараджэння
* Сляпы Вартымей
* Два сляпыя ў Галілеі
* Слуга цэнтурыёна
* Пракажоны
* Дзесяць пракажоных
* Глуханямы з Дзесяціграддзя
* Хворы на вадзянку
* Жыхары Генісарэта
* Згорбленая жанчына
* Цешча Пятра
* Паралізаваны ў Віфездзе
* Паралізаваны ў Капернауме
* Сын царадворца
* Служка з адсечаным вухам
* Мужчына з завялай рукой

 |  |
| Выгнанне бесаў | 
* Сляпы і нямы
* Хлопчык
* Дачка хананіянкі
* Мужчына ў сінагозе Капернаума
* Герасінскі беснаваты
* Нямы
* На заходзе сонца

 |
| Уваскрэсенне памерлых | 
* Сын удавы з Наіна
* Дачка Іяіра
* Лазар

 |
| Кантроль над прыродай | 
* Лоў рыбы
* Манета ў роце рыбы
* Насычэнне мноства людзей
* Праклён смакоўніцы
* Вяселле ў Кане
* Суцяшэнне шторму
* Праабражэнне Ісуса
* Хаджэнне па вадзе

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дашкевіч.
**Георгій Віктаравіч Дашкевіч** (нар. 1 студзеня 1946, Ельск Гомельскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі (інжынер-электрык0, Акадэмію кіравання пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь (менеджарэканаміст).

Працоўную дзейнасць пачаў токарам саўгаса «Ельскі». Працаваў інжынерам-электрыкам, пасля службы ў радах Узброеных Сіл — тэхнолагам ельскага раённага аб’яднання «Сельгастэхніка». Быў начальнікам электрычных сетак Ельскага раёна, намеснікам старшыні і старшынёй Ельскага райвыканкама. Займаў пасады намесніка старшыні, першага намесніка старшыні Гомельскага аблвыканкама, галоўнага саветніка старшыні Гомельскага аблвыканкама.

Выбіраўся дэпутатам Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.

Узнагароды
----------

Мае Падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Узнагароджаны ордэнам Пашаны, Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  ПАРЛАМЕНТ. Национальное собрание Республики Беларусь четвертого созыва
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Адынец.

**Вінцэнт Адынец** (польск.: Wincenty Odyniec; 8 сакавіка 1865 — 1 чэрвеня 1952 ) — расійскі і польскі генерал, герой Першай сусветнай вайны.

Біяграфія
---------

Верагодна, належаў да шляхецкага роду Адынцоў герба «Адынец». Нарадзіўся 8 сакавіка 1865 года ў сям’і шляхціца ў Ліцвінаве пад Мінскам. Яго дзядзька Франц Вікенцьевіч Адынец быў генерал-лейтэнантам і членам Галоўнага артылерыйскага ўпраўлення Ваеннага міністэрства Расійскай імперыі.

Адукацыю атрымаў у Мінскім гарадскім вучылішчы і Віленскім пяхотным юнкерскім вучылішчы, з якога выпушчаны ў 1888 годзе падпаручнікам у 60-ы пяхотны Замосцкі полк.

У 1904—1905 гадах, быўшы ў чыне капітана браў удзел у руска-японскай вайне.

Пачатак Першай сусветнай вайны падпалкоўнік Адынец сустрэў на пасадзе камандзіра батальёна Замосцкага палка і ўжо 7 кастрычніка 1914 года Найвышэйшым загадам быў узнагароджаны ордэнам Св. Георгія 4-й ступені

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| За тое, што 12 жніўня 1914 года пад в. Вяржбова, быўшы начальнікам галаўнога атрада, захапіў і ўтрымаў вышыні, занятыя праціўнікам, чым спрыяў поспеху атрада і паражэнню праціўніка. | "|

У 1915 годзе Адынец быў узведзены ў палкоўнікі (са старшынствам ад 28 лістапада 1913 года) і неўзабаве прызначаны камандзірам 417-га пяхотнага Луганскага палка. 10 лістапада 1915 года ўзнагароджаны Георгіеўскай зброяй. 30 красавіка 1917 года атрымаў чын генерал-маёра (са старшынствам ад 28 лістапада 1915 года), служыў пры штабе Кіеўскай ваеннай акругі і камандаваў пяхотнай брыгадай. Улетку 1917 года ён быў пераведзены ў 1-ы Польскі корпус на пасаду камандзіра дывізіі.

У снежні 1918 года Адынец быў прыняты на службу ў Польскую армію і прызначаны памочнікам начальніка Літоўска-Беларускай дывізіі. У 1919 годзе камандаваў польскімі войскамі ў Беластоку і Ваўкавыску, а затым быў камандуючым 3-й Велікапольскай стралковай дывізіяй, узнагароджаны сярэбраным крыжам ордэна Virtuti Militari. У 1920 годзе Адынец з прычыны няўдалых дзеянняў супраць савецкіх войскаў быў зняты з пасады начальніка дывізіі і прызначаны ў распараджэнне Вярхоўнага галоўнакамандуючага, затым знаходзіўся пры Генеральным штабе. 1 лістапада 1921 года выйшаў у адстаўку. 26 кастрычніка 1923 года Адынец быў залічаны ў корпус генералаў запасу.

У адстаўцы жыў у Міляноўку, дзе памёр 1 чэрвеня 1952 года.

Крыніцы
-------

* «Летопись войны 1914 года». — № 32. Официальный отдел. — 28 марта 1915 г. — С. 62.
* «Разведчик». — № 1253. — 4 ноября 1914 г. — С. 762
* *Шабанов В. М.* Военный орден Святого Великомученика и Победоносца Георгия. Именные списки 1769—1920. Биобиблиографический справочник. М. 2004. — С. 671. — ISBN 5-89577-059-2
* *Stawecki P.* Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918—1939. — Warszawa, 1994. — ISBN 83-11-08262-6
Плады з праросткамі ў Rhizophora mangle
**Вівіпарыя** (ад лац. *vivus* — жывы і *pario* — нараджаю) — прарастанне насення ў яшчэ не спелых пладах, якія не страцілі фізіялагічную сувязь з матчынай раслінай. Ператварэнне кветак у цыбулінкі і клубянькі таксама называюць вівіпарыяй. Характэрная для мангравых раслін.

Пасля апладнення праростак расце альбо ўнутры плода (Aegialitis, Acanthus, Avicennia, Aegiceras), альбо прарастае праз плод вонкі (Rhizophora, Ceriops, Bruguiera, Nypa). Пасля паспявання сеянец можа ўкараніцца ў месцы падзення або застацца плаваць у вадзе, якая можа пераносіць яго на вялікія адлегласці. Сеянцы здольныя пераносіць высыханне і заставацца ў пасіўным стане на працягу тыдняў, месяцаў ці нават больш за год да таго часу, пакуль не патрапяць у спрыяльнае асяроддзе.

Вівіпарыя досыць рэдкая з’ява сярод вышэйшых раслін. Акрамя мангравых дрэў, шырока распаўсюджаная сярод марскіх траў, якія растуць на трапічных плыткаводдзях.

«Прарастанне на карню» у некаторых злакавых, не лічыцца вівіпарыяй, паколькі ў іх пачынаюць расці зярняўкі, якія страцілі фізіялагічную сувязь з матчынай раслінай.

Ілжывая вівіпарыя — спосаб вегетатыўнага размнажэння пры дапамозе размешчаных у вобласці суквецця пазушных пупышак з патоўшчаным сцяблом (бульбачак), ці з патоўшчанымі лускамі (бульбіл).

Зноскі
------

1. ↑  Вивипария. Биологический энциклопедический словарь. / Гл. редактор М. С. Гиляров. — М.: Советская энциклопедия, 1986.
2. ↑  Hogarth 2008.
3. ↑  Hogarth 2008, p. 36.
4. ↑  *Коровкин О.А.* Анатомия и морфология высших растений. Словарь терминов.. — М: Дрофа, 2007.

Літаратура
----------

* *Hogarth, P. J.* The Biology of Mangroves and Seagrasses. — Oxford University Press, 2008. — С. 30—38. — ISBN 978-0-19-856870-4. (англ.)
* *Tomlinson, P. B.* The Botany of Mangroves. — Cambridge University Press, 1994. — С. 147—151. — 419 с. — ISBN 0-521-25567-8. (англ.)
* Живородящие растения // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
Парася пад наркозам для навучання хірурга
**Вівісекцыя** (ад лац.: Vivus — жывы і лац.: sectio — рассячэнне) — выкананне аперацый на жывой жывёле для вывучэння функцый арганізма, дзеяння лекаў, рэчываў, распрацоўкі метадаў хірургічнага лячэння і г.д. Пры вівісекцыі даследаванне вядзецца падчас самой аперацыі — у вострым вопыце, напрыклад, з дапамогай раздражнення, перасадкі або выдалення таго ці іншага органа. У іншых выпадках, пры хранічным вопыце (пачатак гэтаму метаду паклаў І. П. Паўлаў), аперацыя служыць толькі падрыхтоўкай для далейшых даследаванняў (напрыклад, пры стварэнні фістулы сліннай залозы або страўніка). Вівісекцыя мае вялікае значэнне і ўжываецца ў медыцынскіх і фізіялагічных даследаваннях. Даследаванні праводзяць такім чынам, каб пакуты жывёл пры вівісекцыі былі мінімальнымі.

Літаратура
----------

* Вівісекцыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 139. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX528351 · BNF: 119398732 · LCCN: sh85144042 · Microsoft: 99383732 · NKC: ph127118 |
**Вантрабянка** — мясны выраб, каўбаса, зробленая з вантробаў. Традыцыйны выраб беларускай кухні. Лакальныя назва *патрашанка*, на 3аходняй Беларусі называюць таксама *сальцісонам*.

Адвараныя, парэзаныя, пасоленыя свіныя вантробы (лёгкія, печань, сэрца, ныркі), а таксама галавізна, прыпраўленыя часнаком, перцам і іншымі спецыямі, перамешваюць, кладуць у тоўстыя свіныя кішкі або страўнік і зноў вараць або падпякаюць у печы. Потым на 1—1,5 сутак прыціскаюць гнётам. Ядуць халодную.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Вераніка Аляксандраўна Буслаева** (3 кастрычніка 1978, Мінск) — беларуская тэатральная актрыса
, тэатральны рэжысёр
 і драматург
.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 3 кастрычніка 1978 года ў Мінску.

У 1997 паступіла ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і скончыла яго ў 2002 годзе, атрымаўшы спецыяльнасць «Рэжысёр, арганізатар тэатральнай дзейнасці, педагог спецыяльных дысцыплін».

З 2001 года працуе ў Рэспубліканскім тэатры беларускай драматургіі.

Акрамя працы ў РТБД займалася педагагічнай дзейнасцю: працавала педагогам-асістэнтам па рэжысуры ў Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў на курсе В. Анісенкі, а таксама выкладала сцэнічную мову у школе № 27 г. Мінска з тэатральным ухілам.

Рэжысёрскім дэбютам В. Буслаевай стаў спектакль «Усе мышы любяць цырк», пастаўлены ў Рэспубліканскім тэатры беларускай драматургіі.

Узнагароды і прэміі
-------------------

У 2004 годзе атрымала стыпендыю Спецыяльнага фонда Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі.

За ролю Сястры Іааны ў спектаклі «П'емонцкі звер» А. Курэйчыка атрымала спецыяльны прыз журы фестываля «Лістапад-2007».

Узнагароджана медалём Францыска Скарыны (2016).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Вераніка Буслаева Архівавана 25 сакавіка 2017.

Спасылкі
--------

* Вераніка Буслаева Архівавана 25 сакавіка 2017. // Дзяржаўная ўстанова Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь «Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі»
**Марабод** (*Maroboduus*; 2-я палова I стагоддзі да н.э. — 37, Равена, Рымская імперыя) — правадыр маркаманаў. Паходзіў са знатнаго роду. Юнаком жыл у Рыме, выхоўваўся пры двары імператара Аўгуста. Пасля перасялення маркаманаў (у 8 да н.э.) на тэрыторыю сучаснай Чэхіі Марабод аб’яднаў маркаманаў з суседнімі плямёнамі, узначаліўшы магутны саюз плямёнаў. Па рымскім узоры ён арганізаваў армію (70 тысяч чалавек пяхоты і 4000 конніцы). У 17 годзе н.э. армія Марабода была разбіта правадыром херускаў Армініем. У 19 годзе н.э. Марабод быў зрынуты знаццю і вымушаны быў прасіць прытулку ў рымлян.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Вялікая савецкая энцыклапедыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119547678 · NKC: xx0235947 · VIAF: 27884042 |
«Букварь языка словенска». Тытульны аркуш. Спірыдон Собаль. Магілёўская брацкая друкарня.
**Магілёўская брацкая друкарня** — друкарня, дзейнічала ў 1616—1773 гг. (з перапынкамі) у Магілёве. У 1616 г. выдадзены «Служэбнік» (2-е выданне 1617 г.), у 1619 г. — «Евангелле вучыцельнае» Кірылы Транквіліёна Стаўравецкага. Пасля гэтага на нейкі час друкарня спыніла дзейнасць. 19.03.1633 г. кароль Уладзіслаў IV даў Магілёўскаму праваслаўнаму брацтву прывілей на права адкрыцця друкарні і выданне вучэбных і іншых кніг на «рускай» (старабеларускай і царкоўна-славянскай), грэчаскай, лацінскай і польскай мовах. У 1636—1638 гг. гэта права брацтва, верагодна, перадала Спірыдону Собалю, які ў 1636 г. выдаў «Буквар языка славенска».

У 1676 г. брацтва атрымала ад караля Яна III Сабескага прывілей на адкрыццё друкарні пры Богаяўленскім манастыры і выданне кніг на «рускай» і польскай мовах. У 1680 г. друкарню ўзначаліў Максім Вашчанка, які ў 1698 г. атрымаў на яе прывілей без дазволу брацтва і стаў выдаваць кнігі ад свайго імя. У 1701 г. брацтва дамаглося пацвярджэння свайго ранейшага прывілея на друкарню. У розны час у друкарні працавалі друкары і гравёры: Васіль Вашчанка (сын Максіма), Фёдар Ангілейка, Афанасій П. (Пігарэвіч ?), М. Атушхевіч. У канцы 17 — 18 ст. ў друкарні выдаваліся царкоўныя, навучальныя, палемічныя кнігі: «Псалтыр» (1693), «Акафісты і каноны» (1693), «Малітваслоў» (1695), «Дыоптра» (1698), «Перла мнагацэннае» (1699), «Неба новае» (1699), «Трыфалагіён» (1754), «Часаслоў» (1762) і інш. У апошнія гады дзейнасці друкарня перавыдавала раней надрукаваныя кнігі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 455. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Магілёўская брацкая друкарня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 2505151112567237180000 |
Дзьмухавец лекавы (*Taraxacum officinale*), травяністая мнагалетняя расліна
**Шматгадовая расліна**, **мнагалетняя расліна** — расліна, якая жыве больш за два гады.

У батанічнай літаратуры шматгадовая расліна пазначаецца сімвалам Юпітэра (  ).

Травяністымі мнагалетнікамі называюць шматгадовыя расліны, надземныя часткі якіх не дранцвеюць, як гэта адбываецца ў дрэў і хмызнякоў, а дравяністымі мнагалетнікамі ўсе астатнія расліны. Тэрмін «шматгадовая расліна» часцей за ўсё ўжываюць менавіта да травяністых мнагалетнікаў, бо дрэвы і хмызнякі заўсёды шматгадовыя.

У травяністых мнагалетніх раслін на зіму адміраюць толькі надземныя органы, а падземныя (карэнішчы, клубні, цыбуліны) захоўваюцца. Вясной з пупышак, размешчаных на падземных органах, пачынаюць развівацца надземныя парасткі (напр. дзьмухавец, цюльпан, касач, бульба).

Гл. таксама
-----------

* Аднагадовыя расліны
* Двухгадовыя расліны

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Новы · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85099785 · Microsoft: 24461792 · NKC: ph126770 |
**Чылоў** (азерб.: Çilov) — востраў у Каспійскім моры. Уваходзіць у склад Азербайджана. Плошча — 12,3 км². Насельніцтва (2020 г.) — 1703 чалавекі.

Геаграфія
---------

Востраў Чылоў знаходзіцца за 15,3 км ад усходняга берага Апшэронскага паўвострава. Утварыўся ў выніку ваганняў Каспійскага мора. У нашы дні яго плошча дасягае 12,3 км². Паверхня пясчана-камяністая. Найвышэйшы пункт дасягае 8 м. Крыніц пітной вады няма. Каля вострава вядзецца здабыча нафты. 

Клімат мяккі засушлівы. На востраве створаны штучныя насаджэнні дрэў і хмызнякоў.

Гісторыя
--------

Востраў Чылоў здаўна наведваўся гандлярамі і рыбакамі. Пра гэта сведчаць знаходкі старажытных манет. Персы называлі яго Роніс, рускія — Жылой, азербайджанцы — Шахілан і Чылоў. У 1763 г. востраў быў узгаданы ў апісанні Каспійскага мора, зробленага расійскім географам Ф. Саймонавым. Ён паведамляў, што Чылоў быў бязлюдным, аднак на ім калісьці спыняўся Сцяпан Разін.

У XX ст. на востраве і каля яго пачалася здабыча нафты. У 1948 г. на ім было створана аднайменнае паселішча гарадскога тыпу. Нафтавікі з Чылова абслугоўваюць не толькі мясцовыя, але і іншыя нафтавыя платформы ў Каспійскім моры. Высоўваюцца планы стварэння турыстычнай зоны.

Спасылкі
--------

* Çilov adası - PİRALLAHI RAYON Icra Hakimiyyəti
* Bakının bu adası turizm cənnətinə çevriləcək
* Cilov adası susuzluqdan yanır - Blokada
* O uzaq, yaşıl ada...
**«Аб'еднаньне»** — штоквартальны часопіс, які выдаваўся ў Лондане ў 1948—1966(?) Хрысціянскім аб'яднаннем беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі. Паводле вызначэння рэдакцыі — «антыкамуністычнае перыядычнае англа-беларускае выданне». Змяшчаў матэрыялы на беларускай і англійскай мовах. Заснавальнік і рэдактар А. Варава.

Распаўсюджваўся сярод беларускай эміграцыі ў Вялікабрытаніі, ЗША, Аўстраліі, Канадзе. Змяшчаў даследаванні і архіўныя матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, весткі з жыцця эмігрантаў, вёў палеміку з афіцыйнымі савецкімі выданнямі па пытаннях нацыянальнай палітыкі, ідэалогіі. Падтрымліваў ідэі і дэкларацыі Беларускай цэнтральнай рады (БЦР) і 2-га Усебеларускага кангрэса (1944).

Сярод аўтараў Віктар Астроўскі і Радаслаў Астроўскі, А. Варава, Ю. Жывіца, А. Салавей.

Выйшла больш за 100 нумароў.

Літаратура
----------

* Пранчак, Л. І. «Аб'еднанне» / Л. І. Пранчак // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 10.
**Ключ 26** 卩 (піньінь jié) са значэннем «пячатка» са Спісу 214 ключоў Кансі, якія выкарыстоўваюцца пры напісанні іерогліфаў. Адзін з 23 ключоў, якія складаюцца з дзвюх рыс.

У слоўніку Кансі налічваецца 12 іерогліфаў з гэтым ключом (з 49 030).

Варыянты значэння
-----------------

Старажытны знак паходзіць ад выявы чалавекі, які сядзіць з падагнутымі нагамі. Ад гэтай выявы таксама паходзяць іерогліфы 㔾 «бутон, пупышка» і 卩 «калена».
У сучаснай мове выкарыстоўваецца ў значэнні «каленца бамбуку», «эканомія», «пячатка пасла».

Варыянты формы
--------------

* Гадальныя косткі ЦзягувэньГадальныя косткі Цзягувэнь
* Бронзавыя надпісы ЦзіньвэньБронзавыя надпісы Цзіньвэнь
* Малая пячатка ЧжуаншуМалая пячатка Чжуаншу

Прыклады іерогліфаў
-------------------

Парадак напісання ключа 卩
У табліцы прыведзены прыкладны спіс іерогліфаў з ключом 卩. 

| Дад.рысы | Прыклады |
| --- | --- |
| 0 | 卩 |
| 1 | 卪 |
| 2 | 卫 卬 |
| 3 | 卭 卮 卯 |
| 4 | 印 危 |
| 5 | 卲 即 却 卵 |
| 6 | 卶 卷 卸 卺 巻 |
| 7 | 卹 卻 卼 卽 |
| 8 | 卿 |
| 9 | 卾 |
| 11 | 厀 厁 |

Літаратура
----------

* *Fazzioli, Edoardo.* Chinese calligraphy : from pictograph to ideogram : the history of 214 essential Chinese/Japanese characters (англ.). — New York: Abbeville Press (англ.)русск. 1987. — ISBN 0-89659-774-1.
* *Lunde, Ken.* Appendix J: Japanese Character Sets // CJKV Information Processing: Chinese, Japanese, Korean & Vietnamese Computing (англ.). — 2-е выд. — Sebastopol, Calif.: O’Reilly Media, 2009. — ISBN 978-0-596-51447-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ключ 26
* Слоўнік Кансі анлайн (кіт.)
* Слоўнік іерогліфаў з індэксам іерагліфічных ключоў (англ.)
**Свентакшыскія пропаведзі** (польск.: *Kazania świętokrzyskie*) — польскія сярэднявечныя пропаведзі, верагодна, напісаныя у перыяд канца XIII — пачатку XIV стагоддзя. Лічацца самай старой прозай, напісанай на польскай мове.

Аўтар невядомы. Пропаведзі былі знойдзены Аляксандрам Брукнэрам у 1890 годзе. Назва была дадзена ад верагоднага месца іх паходжання (кніга, у якой яны раней захоўваліся, належала бібліятэцы кляштара бенедыкцінаў у Свентакшыскіх гарах. Помнік складаецца з адной цэлай пропаведзі і фрагментаў пяці іншых пропаведзяў.

Упершыню былі апублікаваны ў 1891 годзе.
Хлопчык-з-пальчык і Волат. Ілюстрацыя 1865 года.
**Казка** — жанр літаратурнай творчасці.

***Казка фальклорная*** — эпічны жанр вуснай народнай творчасці: празаічны вусны аповед аб выдуманых падзеях у фальклоры розных народаў. Від апавядальнага, у асноўным празаічнага фальклору (казачная проза), які ўключае ў сябе разнажанравыя творы, тэксты якіх абапіраюцца на выдумку. Казачны фальклор супрацьстаіць «пэўнаму» фальклорнаму апавяданню — неказачнай прозе (напрыклад, міф, быліна, гістарычная песня, духоўны верш, легенда, дэманалагічныя апавяданні, паданне, былічка).

***Казка літаратурная*** — эпічны жанр: арыентаваны на выдумку твор, цесна звязаны з народнай казкай, але, у адрозненне ад яе, належыць пэўнаму аўтару, не існаваў да публікацыі ў вуснай форме і не меў варыянтаў.

Літаратура
----------

* Людзей слухай, а свой розум май // Беларускія народныя казкі. — Мн.: Выдавецтва «Юнацтва», 1988, 207 с.
* А. К. Сержпутоўскі. Казкі і апавяданні беларусаў Слуцкага павета. — Мн.: Выдавецтва «Універсітэцкае», 2000, 270 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX528374 · LCCN: sh85046925 · NDL: 00561736 · NKC: ph124208 |
**Ключ 21** 匸 (піньінь xì) са значэннем «схаваная рэч» са Спісу 214 ключоў Кансі, якія выкарыстоўваюцца пры напісанні іерогліфаў. Адзін з 23 ключоў, якія складаюцца з дзвюх рыс.

У слоўніку Кансі налічваецца 17 іерогліфаў з гэтым ключом (з 49 030).

Варыянты значэння
-----------------

Старажытны знак паходзіць ад выявы нейкай рэчы, якая схавана пад пакрывалам ці вечкам. У сучаснай мове выкарыстоўваецца ў значэнні «хаваць», «змяшчаць», «складацца з чагосьці».

Варыянты формы
--------------

* Гадальныя косткі ЦзягувэньГадальныя косткі Цзягувэнь
* Бронзавыя надпісы ЦзіньвэньБронзавыя надпісы Цзіньвэнь
* Вялікая пячатка ЧжуаншуВялікая пячатка Чжуаншу
* Малая пячатка ЧжуаншуМалая пячатка Чжуаншу

Прыклады іерогліфаў
-------------------

Парадак напісання ключа 匸
У табліцы прыведзены прыкладны спіс іерогліфаў з ключом 匸. 

| Дад.рысы | Прыклады |
| --- | --- |
| 0 | 匸 |
| 2 | 匹 区 |
| 6 | 匼 |
| 7 | 匽 |
| 9 | 匾 匿 區 |

Літаратура
----------

* *Fazzioli, Edoardo.* Chinese calligraphy : from pictograph to ideogram : the history of 214 essential Chinese/Japanese characters (англ.). — New York: Abbeville Press (англ.)русск. 1987. — ISBN 0-89659-774-1.
* *Lunde, Ken.* Appendix J: Japanese Character Sets // CJKV Information Processing: Chinese, Japanese, Korean & Vietnamese Computing (англ.). — 2-е выд. — Sebastopol, Calif.: O’Reilly Media, 2009. — ISBN 978-0-596-51447-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ключ 23
* Слоўнік Кансі анлайн (кіт.)
* Слоўнік іерогліфаў з індэксам іерагліфічных ключоў (англ.)
**Ван Юаньцзі** (кіт.: 王元姬, 217—268), вядомая таксама як імператрыца Вэньмін (文明皇后, даслоўна: «культурная і разумеючая імператрыца") - удовая імператрыца з дынастыі Цзінь у Кітаі. Жонка {{нп3|Сыма Чжаа||ru|Сыма Чжао}}, рэгента дзяржавы {{нп3|Вэй (Трохцарства)|Цаа Вэй|ru|Вэй (Троецарствие)}}. Маці {{нп3|У-дзі (Заходняя Цзінь)|Сыма Яня|ru|У-ди (Западная Цзинь)}}, заснавальніка дынастыі Цзінь.

Біяграфія
---------

Ван Юаньцзі нарадзілася ў сям'і навукоўцаў. Яе дзед Ван Лан (王朗) быў чыноўнікам Цаа Вэй. Бацька, Ван Су (王肅), быў генералам Цаа Вэй і навукоўцам канфуцыянцам. У маладым узросце яна была вядомая сваёй даччынай пачцівасцю. Ва ўзросце 8 гадоў яна магла прачытаць "Паэзію «(詩) і »Тэорыю" (論). Калі ёй было 9 гадоў, яе маці захварэла, і ўся яе праца перайшла да Ван Юаньцзі. Ван Лан вельмі любіў яе. Ён памёр, калі ёй было 12 гадоў. Ван Юаньцзі вельмі сумавала, і цяпер паважна ставілася да Ван Су. Ва ўзросце 15 гадоў яна выйшла замуж за Сыма Чжаа, сына {{нп3|Сыма І||ru|Сыма И}}. Яна нарадзіла яму пяць сыноў і дачку. Згодна з традыцыйнай гістарыяграфіяй, яна распазнала празмернае славалюбства Чжун Хуэя і папярэдзіла мужа, што Чжун падыме мяцеж.

Пасля заснавання дынастыі Цзінь (265 год) Сыма Янь даў ёй тытул удовай імператрыцы. Лічыцца, што Ван сціпла сябе паводзіла і амаль не ўдзельнічала ў палітычных справах. У 268 годзе яна памерла і была пахавана побач з Сыма Чжаа з ушанаваннямі, належнымі імператрыцы.