recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Наступленне ў Паўночным Іраку** пачалося 4 чэрвеня 2014 года, калі Ісламская дзяржава Ірака і Леванта (ІДІЛ) і саюзныя ёй сілы пачалі буйную аперацыю супраць іракскіх урадавых сіл пасля папярэдніх сутыкненняў, якія пачаліся ў снежні 2013 года. 

У пачатку чэрвеня 2014 года сітуацыя ў Іраку абвастрылася пасля таго, як суніцкія баевікі з ІДІЛ і лаяльныя ім мясцовыя радыкальныя фармаванні пачалі наступленне на поўначы краіны і захапілі шэраг населеных пунктаў. Пачаўшы з нападу на Самару 4 чэрвеня, за якім рушыў услед захоп Масула. 10 чэрвеня экстрэмістам удалося захапіць другі па велічыні горад у Іраку Масул з насельніцтвам больш за 1 млн чалавек, цэнтр правінцыі Найнава. Баевікі ІДІЛ пачалі прасоўванне на Багдад з мэтай устанаўлення поўнага кантролю над краінай.

11 чэрвеня захоплены горад Тыкрыт, радзіма былога прэзідэнта Садама Хусейна, баевікі занялі шэраг гарадоў і населеных пунктаў у правінцыі Салах-эд-Дзін. 12 чэрвеня курдскае ваенізаванае фарміраванне «Пешмерга» ўзяла пад кантроль горад Кіркук, цэнтр аднайменнай правінцыі.

Захоп тэрарыстамі ІДІЛ некалькіх правінцый і абвешчаны імі паход на Багдад паставілі пад пагрозу існаванне іракскай дзяржавы. У сувязі з гэтым 14 чэрвеня кіраўнік МЗС Ірака Хашыяр Зібары звярнуўся да Захаду з заклікам дапамагчы яго краіне ў барацьбе з ІДІЛ.

З 17 чэрвеня ідуць баі за нафтаперапрацоўчы завод у горадзе Байджы, адзін з трох вядучых у краіне. Практычна штодня завод і горад пераходзяць то да ўладаў, то да баевікоў ІДІЛ, то да мясцовых плямёнаў. 19 чэрвеня прэзідэнт ЗША Барак Абама заявіў, што Злучаныя Штаты гатовыя накіраваць у Ірак 300 ваенных.

Да канца чэрвеня ўрад страціў кантроль над сваімі межамі з Іарданіяй і Сірыяй. Прэм’ер-міністр Ірака Нуры аль-Малікі заклікаў да ўвядзення надзвычайнага становішча. Аднак, нягледзячы на крызіс у галіне бяспекі, парламент Ірака не дазволіў Малікі абвясціць надзвычайнае становішча; многія заканадаўцы з ліку арабаў-сунітаў і курдаў байкатавалі сесію, паколькі выступалі супраць пашырэння паўнамоцтваў прэм’ер-міністра.

На той момант групоўка ІДІЛ кантралявала 1/3 тэрыторыі краіны.

Зноскі
------

1. ↑  Хронология основных событий в Ираке с декабря 2011 года. Досье // ТАСС, 26 июня 2014
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бароўка.

**Ванда Юльянаўна Бароўка** (нар. 26 студзеня 1959, в. Васілеўшчына, Пастаўскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі літаратуразнавец. Доктар філалагічных навук (2011), дацэнт (1993), прафесар (2013).

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Беларуская мова і літаратура. Руская мова і літаратура», 1981; аспірантура, 1989; дактарантура, 2004).

Працавала ў СШ № 30 г. Віцебска (1981—1985, настаўнік беларускай мовы і літаратуры), Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П. М. Машэрава (з 1985, філалагічны факультэт, кафедра літаратуры, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: літаратуразнаўства; літаратура і гістарычная рэчаіснасць; літаратура і этнас; этнаграфія; гісторыя; філасофія; замежныя мовы.

Узнагароды
----------

Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2009).

Бібліяграфія
------------

* Мастацкае народазнаўства ў беларускай прозе XX стагоддзя : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 29.09.2010 : зацверджана 02.02.2011 / Бароўка Ванда Юльянаўна. — Мінск, 2010.
* Специфика художественной прозы Э. Скобелева / В. Ю. Боровко // Русскоязычная литература Беларуси конца XIX—XX века : сборник научных статей. — Минск, 2010. — С. 4—10.

Зноскі
------
**Міжнародны Музычны фестываль, прысвечаны Узеіру Гаджыбекаву** (азерб.: Üzeyir Hacıbəyov – Beynəlxalq musiqi festivalı) — праводзіцца ў верасні пачынаючы з 2009 года ў Азербайджане. Музычныя мерапрыемствы праводзяцца ў некалькіх гарадах Азербайджана, аднак асноўныя мерапрыемствы праходзяць у Баку. Да гэтага пачынаючы з 1995 года, 18 верасня (дзень нараджэння Узеіра Гаджыбекава) у Азербайджане адзначаўся як дзень нацыянальнай музыкі. Пачынаючы з 2009 года, таксама было прынята рашэнне праводзіць міжнародны музычны фестываль прысвечаны творчасці вядомага азербайджанскага кампазітара Узеіра Гаджыбекава. У працы фестывалю разам з азербайджанскімі музыкамі таксама прымаюць удзел музыканты з іншых краін свету. Акрамя канцэртаў таксама арганізуюцца спектаклі, пастаўленыя на аснове твораў Узеіра Гаджыбекава і навуковыя канферэнцыі закліканыя вывучаць творчая спадчына Гаджыбекава. У ролі арганізатараў фестывалю выступае Міністэрства культуры і турызму Азербайджана, а таксама Фонд Гейдара Аліева.

Фестываль, як правіла, праводзіцца 10 дзён. Адкрываецца ў Азербайджанскім дзяржаўным акадэмічным тэатры оперы і балета. У фестывалі прымаюць удзел вядомыя дырыжоры, салісты, маладыя выканаўцы, аркестры (камерныя, сімфанічныя), музычныя калектывы як з Азербайджана, так і з-за мяжы.

Мерапрыемствы праходзяць у розных музычных залах і ўстановах Азербайджана, у тым ліку Нацыянальным музеі мастацтваў, Дзяржаўнай філармоніі імя Мусліма Магамаева, таксама і ў рэгіёнах Азербайджана.

Зноскі
------

1. ↑  У Баку пройдзе III Міжнародны музычны фестываль Узеіра Гаджибейли  (руск.)
2. ↑  Міжнародны музычны фестываль(недаступная спасылка)  (руск.)
3. ↑  Тэатры пакажуць пастаноўкі на творы композитора Узеіра Гаджыбекава Архівавана 23 верасня 2015.  (руск.)
4. ↑  У Баку адкрыўся V Міжнародны музычны фестываль Узеіра Гаджибейли (ФОТА)  (руск.)
5. ↑  Дзяржаўны тэатр оперы і балета пакажа «Аб олмасын, бу олсун» у Агджабеди  (руск.)

Спасылкі
--------

* Фестываль Узеіра Гаджибейли Архівавана 7 красавіка 2014.  (руск.)
**Міжнародны рух[*крыніца?*] за забарону супрацьпяхотных мін** (англ.: International Campaign to Ban Landmines) — аб'яднанне грамадскіх арганізацый, якія выступаюць за забарону вытворчасці і выкарыстання супрапяхотных мін.

Рух быў заснаваны ў 1992 годзе, аб'яднаў агульнымі інтарэсамі Human Rights Watch, Medico International, Міжнародную арганізацыю інвалідаў (анг.: Handicap International), Фонд амерыканскіх ветэранаў вайны ў В'етнаме і іншыя арганізацыі. На сённяшні дзень у рух уваходзіць больш за 1400 груп, якія дзейнічаюць больш чым у 90 краінах свету. Арганізацыйная структура руху ўключае ў сябе кіруючы камітэт, які складаецца з чатырох членаў, кансультатыўны савет (21 чалавек) і пяць прадстаўнікоў.

У 1997 годзе намаганнямі руху быў падпісаны Атаўскі дагавор аб забароне супрацьпяхотных мін, які ўступіў у сілу ў 1999 годзе. На дадзены момант дагавор быў ратыфікаваны 156 краінамі.

| ⛭Нобелеўская прэмія міру |
| --- |
| 
* Бэці Уільямс / Мэйрыд Карыган (1976)
* Amnesty International (1977)
* Анвар Садат / Менахем Бегін (1978)
* Маці Тэрэза (1979)
* Адольфа Перэс Эсківель (1980)
* УВКААНСБ (1981)
* Альва Мюрдаль / Альфонса Гарсія Роблес (1982)
* Лех Валенса (1983)
* Дэсманд Туту (1984)
* УСПЯВ (1985)
* Элі Візель (1986)
* Оскар Арыяс Санчэс (1987)
* МС ААН (1988)
* Далай-лама XIV (1989)
* Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў (1990)
* Аун Сан Су Чжы (1991)
* Рыгаберта Менчу (1992)
* Нельсан Мандэла / Фрэдэрык Вілем дэ Клерк (1993)
* Ясір Арафат / Шымон Перэс / Іцхак Рабін (1994)
* Пагуошскія канферэнцыі / Джозеф Ротблат (1995)
* Карлуш Белу / Жазэ Рамуш-Орта (1996)
* МРСПМ / Джодзі Уільямс (1997)
* Джон Х’юм / Дэвід Трымбл (1998)
* Урачы без межаў (1999)
* Кім Дэ Джун (2000)

 |
| 
* Поўны пералік
* (1901—1925)
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* **(1976—2000)**
* (2001—2025)

 |
Паўднёвы вецер. Ясны дзень (Чырвоная Фудзі) — гравюра з серыі «Трыццаць шэсць відаў Фудзі»
Тасюсай Сяраку, акцёр тэатра кабукі *Атані Анідзі* ў ролі служкі *Эдахея*, 1794 год
**Укіё-э** — кірунак у выяўленчым мастацтве Японіі, які атрымаў развіццё з перыяду Эда. Слова *укіё*, літаральнае перакладаецца як «свет, які плыве», з'яўляецца амафонам да будысцкага тэрміну «свет смутку», але запісваецца іншымі іерогліфамі.

Гравюры ў стылі укіё-э - асноўны від ксілаграфіі ў Японіі. Гэтая форма мастацтва стала папулярнай ў гарадской культуры Эда (сучасны Токіа) ў другой палове XVII стагоддзя.

Заснавальнікам укіё-э лічыцца японскі жывапісец і графік Хісікава Маранобу.

Першапачаткова гравюры былі чорна-белымі — выкарыстоўвалася толькі туш, з пачатку XVIII стагоддзя некаторыя працы затым размалёўвалі ўручную з дапамогай пэндзля. У XVIII стагоддзі Судзукі Харунобу ўкараніў тэхніку шматколернага друку для вырабу нісікі-э («парчовыя малюнкі»).

Гравюры укіё-э былі даступныя па цане з-за магчымасці іх масавай вытворчасці. Яны прызначаліся ў асноўным для гарадскіх жыхароў, якія не маглі дазволіць сабе выдаткаваць грошы на карціны.

Для укіё-э характэрныя карціны штодзённага жыцця, сугучныя гарадской літаратуры гэтага перыяду. На гравюрах маляваліся гейшы, барцы сумо і папулярныя акцёры тэатра кабукі (якуся-э). Пазней стала папулярнай пейзажная гравюра.

Мастакі
-------

* Анда Хіросігэ

Літаратура
----------

* Forrer, Matthi, Willem R. van Gulik, Jack Hillier A Sheaf of Japanese Papers, The Hague, Society for Japanese Arts and Crafts, 1979. ISBN 90-70265-71-0
* Kaempfer, H. M. (ed.), Ukiyo-e Studies and Pleasures, A Collection of Essays on the Art of Japanese Prints, The Hague, Society for Japanese Arts and Crafts, 1978. ISBN 90-70216-01-9
* Lambourne, Lionel. Japonisme: Cultural Crossings Between Japan and the West. London, New York: Phaidon Press, 2005. ISBN 0-7148-4105-6

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Укіё-э

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119397415 · GND: 4186686-1 · LCCN: sh85139330 · NDL: 00573979 · NKC: ph965096 |
**Міжнародны Дзень Нягвалту** *(на іншых афіцыйных мовах ААН: англ.: International Day of Non-Violence,араб. اليوم الدولي للاعنف,‎‎ісп.: Día Internacional de la No Violencia,кіт.: 国际非暴力日,* *рус.* *Международный День Ненасилия)* усталяваны Генеральнай Асамблеі ААН 27 чэрвеня 2007а (рэзалюцыя ААН № A/RES/61/271). Адзначаецца, пачынаючы з 2007 года, штогод 2 кастрычніка у дзень нараджэння Махатмы Гандзі.

Мэта гэтага Міжнароднага Дня, як сказана ў рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі, — "жаданне зацвердзіць культуру свету, цярпімасці, разумення і ненасілля". Рэзалюцыя заклікае апавясціць усіх людзей аб гэтай даце, каб яны яе адзначалі і святкавалі.

Гл. таксама
-----------

* Міжнародны дзень міру
* Міжнародны дзень, прысвечаны цярпімасці

Спасылкі
--------

* Рэзалюцыя A/RES/61/271
* Сайт ААН, прысвечаны Міжнароднаму дню ненасілля
**Акліматыза́цыя** (ад лац.: ac (ad) — *да*, *для* і стар.-грэч.: κλίμα — *клімат*) — працэс прыстасавання арганізмаў да новых умоў існавання.

**Акліматызацыя жывёл і раслін** ажыццяўляецца праз няспадчынную змену абмену рэчываў у межах нормы рэакцыі арганізма (натуралізацыя) або пад уплывам натуральнага адбору праз змену генетычнай структуры віду (адаптацыя).

Акліматызаванымі лічацца віды, здольныя даваць у прыродных умовах паўнацэннае патомства і самастойна падтрымліваць сваю колькасць. Акліматызацыю выкарыстоўваюць як метад эксперыментальных даследаванняў або разглядаюць як комплекс мерапрыемстваў па мэтанакіраваным усяленні віду ў новыя месцы жыхарства для ўзбагачэння мясцовай флоры і фауны, увядзення ў культуру і развядзення (інтрадукцыя) ці аднаўлення ў раёнах былога пашырэння (рэакліматызацыя).

На Беларусі акліматызаваны некаторыя віды раслін (конскі каштан, клён амерыканскі, псеўдаакацыя, лубін шматлісты і інш.) і жывёл (андатра, янотападобны сабака, амерыканская норка, фазан, сярэбраны карась, амерыканскі сомік, чудскі сіг, сырок і інш.).

**Акліматызацыя чалавека** — складаны сацыяльна-біялагічны працэс, у якім вялікую ролю адыгрывае актыўны працэс стварэння сацыяльна арганізаванага асяроддзя працы і побыту, прыстасавання да кліматычных умоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11979121q · LCCN: sh85000377 · Microsoft: 119406331 · NKC: ph207448 |
*Гэта артыкул пра богаслужэбную кнігу. Пра богаслужэбныя ўставы гл. артыкул Богаслужэбны ўстаў*.
Тыпікон на грэчаскай 1685 года выданні
**Тыпіко́н** (царк.-слав: **Тѷпїко́нъ**), (грэч. **Τυπικόν** ад τύπος — узор, устаў) — кніга, у праваслаўнай літургіцы, якая змяшчае галоўным чынам устаў богаслужэння. У Тыпіконе знаходзіцца таксама каляндар з Маркавымі главамі, якія злучаюць рухомы і нерухомы гадавыя богаслужэбныя кругі; правілы аб пастах; правілы манастырскага супольнага жыцця і ўказанні аб правядзенні храмавых свят; трапезе і іншых аспектах царкоўнага і манастырскага жыцця.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781065286 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лёвен (значэнні).

**Ула Маргарэта Лёвен** (шведск.: Ulla Margareta Löfvén; нар. 29 мая 1951 года, Стура-Мальм, Катрынегольм, Сёдэрманланд, Швецыя) — шведскі палітык, сябра Сацыял-дэмакратычнай партыі, жонка прэм’ер-міністра Швецыі Стэфана Лёвена.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 29 мая 1951 года ў Стура-Мальме, камуна Катрынегольм, лен Сёдэрманланд.

У 1992 годзе падчас працы прадстаўніком мясцовага аддзялення ў прафсаюзе шведскай кампаніі *«Hägglunds & Söner»*, Ула пазнаёмілася са зваршчыкам Стэфанам Лёвенам, які праз два гады быў абраны прадстаўніком гэтай прафсаюзнай групы ад заводу і абараняў правы працоўных на гэтым прадпрыемстве.

Нягледзячы на тое, што Ула была замужам і ў яе было двое дзяцей, праз некаторы час яна развялася са сваім мужам, і ў лістападзе 2003 года выйшла замуж за Лёвена. У пары няма сумесных дзяцей. Вядома, што дома яны дзеляць абавязкі пароўну, а Лёвен называе сваю жонку «каханнем усяго яго жыцця».

На працягу некалькіх гадоў Ула працавала ў Стакгольмскім муніцыпалітэце. Да студзеня 2012 года, да таго як Стэфан Лёвен быў абраны старшынёй сацыял-дэмакратычнай партыі, Ула працавала ў адміністрацыі партыйнага раёна «S» у Стакгольме памочнікам сакратара партыі. Яна адказвала за сувязі з царквой.

Зноскі
------

1. 1 2  Ulla Margareta Löfvén. Ratsit.se.
2. ↑  Stefan och Ulla Löfven. Petterssonsblogg.se.
3. ↑  Stefan Löfven: «Hon är mitt livs kärlek». Expressen
4. ↑  Stefan Löfven avslöjar frun Ullas jobb-byte. Expressen

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Вячаслаў Пятровіч Оргіш** (нар. 28 лістапада 1949, вёска Маркаўшчына, цяпер у складзе г. Клічаў, Клічаўскі раён) — беларускі філосаф і сацыёлаг. Доктар філасофскіх навук (1992).

Біяграфія
---------

Скончыў БДУ (1977). З 1985 г. — у Інстытуце сацыялогіі НАН Беларусі. Навуковыя працы па праблемах філасофіі культуры, сацыялогіі рэлігіі, палітычнай сацыялогіі, гісторыі філасофскай і грамадскай думкі Беларусі.

Распрацаваў новыя канцэптуальныя падыходы да метадалогіі вывучэння філасофскай і культурна-гістарычных аспектаў хрысціянскага светапогляду, станаўлення грамадзянскай супольнасці і беларускай палітычнай культуры, як культуры палітычнага кансэнсусу асноўных сацыялістычных груп, дынамікі сацыяльна-палітычных працэсаў і развіцця нацыянальнай самасвядомасці ва ўмовах дзяржаўнай незалежнасці і суверэнітэту Рэспублікі Беларусь.

Навуковыя працы
---------------

* Античная философия и происхождение христианства. Мн. 1986.
* Древняя Русь: Образование Киевского государства и введение христианства. Мн. 1989. (у сааўт.).
* Истоки христианства: Культурно-истор. генезис. Мн. 1991.
* Динамика социальных процессов в условиях государственной независимости Беларуси: Социологич. анализ: Сб. науч. Трудов. Мн. 1999. (у сааўт.).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Оргіш Вячаслаў Пятровіч//Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах.–Мн. 2000. Т. 11.–С. 443.
| * Г
* Р
* П
Першая лінія |
| --- |
|  умоўныя абазначэнні

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | ТЧ-1 «Райымбек батыр»  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 
 | 
 |

 |  | Райымбек батыр  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  |  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 
 | 
 |

 |  | Жыбек Жолы -  Достык  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Алмалы  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Абай  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Байканур  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Тэатр імя М. Аўэзава  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 
 | 
 |

 |  | Алатау -  Алатау 2  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Сайран  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Масква  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Сары-Арка  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Бауыржан Момышулы  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | *Калкаман (буд.)*  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | *Заходні аўтавакзал (праект)*  |

 |

**«Жыбек Жолы»** (каз.: Жібек Жолы, у перакладзе *Шаўковы шлях*) — станцыя Алма-ацінскага метрапалітэна, якая размешчана на першай лініі паміж станцыямі «Райымбек батыр» і «Алмалы». Адкрыццё станцыі адбылося 1 снежня 2011 года ў складзе першага пускавога ўчастка Алма-ацінскага метрапалітэна «Райымбек батыр» — «Алатау».
**Вячаслаў Краскоўскі** (1927 — 1988) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Баранавіцкай вобласці, сябра арганізацыі «Чайка».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1927 г. у Навагрудку ў Польскай Рэспубліцы. У 1945 г. скончыў Наваградскую педнавучальню. У 1946 г. падчас вучобы ў Баранавіцкім настаўніцкім інстытуце далучыўся да мясцовай групы падпольнай беларускай арганізацыі «Чайка», якая планавала змаганне за беларускія нацыянальныя правы, годнасць, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць.

У сярэдзіне 1947 г. арганізацыю выкрылі савецкія спецслужбы пасля арыштаў сябраў Саюза вызвалення Беларусі, якія былі выдадзены ўладам савецкім агентам Алесем Бажко. Пачаліся арышты ўдзельнікаў «Чайкі»: у выніку канспірацыйнай памылкі некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь з СВБ. Вячаслаў Краскоўскі быў арыштаваны МДБ у чэрвені 1947 і засуджаны 16-18 кастрычніка 1947 г. у Баранавічах вайсковым трыбуналам паводле артыкулаў 63-I і 76 КК БССР да 10 гадоў канцлагераў і 5 гадоў пазбаўлення правоў. Пакаранне адбываў у баранавіцкай турме і канцлагерах Комі АССР, працуючы на вугальных шахтах Інты ў лагерах № 2 і 3.

У 1956 г. вызваліўся, пэўны час працаваў там жа на шахтах камбінату «Інтавугаль». Рэабілітаваны ў 1975 г. У 1977 г. выйшаў на пенсію і вярнуўся на радзіму, пераехаў у Салігорск. Працаваў электрыкам на прадпрыемствах Салігорска.

Памёр у 1988 г. пахаваны ў Навагрудку.

Зноскі
------

1. ↑   Біяграфія Вячаслава Краскоўскага

Літаратура
----------

* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3.
Набор зубоў чалавека
**Зубы** — утварэнні, якія складаюцца ў асноўным з цвёрдых тканак, прызначаныя для першаснай механічнай апрацоўкі ежы. У жывёл таксама выкарыстоўваецца ў якасці зброі для абароны і нападу або пагрозы (ашчэр).

У чалавека таксама ўдзельнічае ва ўтварэнні гукаў пры размове, а таксама з'яўляюцца важнай часткай шырокай усмешкі.

Будова і склад чалавечага зуба
Усярэдзіне зуба знаходзіцца злучальная тканка, пранізаная нервамі і крывяноснымі сасудамі (пульпа). Адрозніваюць малочныя і пастаянныя зубы, з іх 8 секачоў, 4 іклы, 8 перадкутніх і 8—12 кутніх зубоў. У дзяцей малочныя зубы пачынаюць праразацца ва ўзросце ад 3 месяцаў}. У перыяд ад 6 да 12 гадоў малочныя зубы паступова замяняюцца сталымі. Малочных зубоў усяго 20: 8 секачоў, 4 іклы і 8 кутніх.

У рэдкіх выпадках назіраюцца дадатковыя, звышкамплектныя зубы (як малочныя, так і пастаянныя).

Функцыі зубоў
-------------

Па асноўнай функцыі зубы дзеляцца на 4 тыпы:

* Секачы — пярэднія зубы, якія праразаюцца першымі ў дзяцей, служаць для захоплівання і разразання ежы.
* Іклы — конусападобныя зубы, якія служаць для раздзірання і ўтрымання ежы.
* Перадкутнія (перадкарэнныя ці малыя карэнныя)
* Кутнія (карэнныя) — заднія зубы, якія служаць для расцірання ежы, маюць тры вяршка на верхняй сківіцы і два — на ніжняй.

Захворванні зубоў
-----------------

* Карыес
* Пульпіт
* Пераядантыт
* Парадантыт
* Зубны камень
* Цэментома

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зубы

1. ↑   Папка ці тэчка. Кутні зуб - гэта каторы?
2. ↑   Папка ці тэчка. Кутні зуб - гэта каторы?
3. ↑   Папка ці тэчка. Кутні зуб - гэта каторы?
4. ↑   Папка ці тэчка. Кутні зуб - гэта каторы?
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кардовіч.**Віктар Кардовіч** (польск.: Wiktor Kordowicz; 23 студзеня (5 лютага) 1904, в. Астровік, Холмскі павет, цяпер Польшча — 5 чэрвеня 1982) — польскі педагог, грамадскі дзеяч, гісторык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Люблінскую настаўніцкую семінарыю (1925), гуманітарны факультэт Віленскага ўніверсітэта (1939). Працаваў настаўнікам у сярэдніх школах у Ражанцы (Лідскі павет), Лідзе, Вільні, у Віленскай настаўніцкай семінарыі. 3 1925 дзеяч Саюза вясковай моладзі ў Навагрудку і Саюза вясковай вучнёўскай моладзі ў Вільні (папярэднічалі стварэнню ў 1928 саюза «Віцы»). Падчас нацысцкай акупацыі Вільні ўдзельнік польскага падполля. Пасля вызвалення настаўнік у Віленскай польскай гімназіі. 3 1948 у Польшчы. Працаваў у Варшаўскім ліцэі імя Стафана Баторыя, у Варшаўскім гістарычным музеі, у Музеі гісторыі польскага рэвалюцыйнага руху, на кіраўнічых пасадах Аб’яднанай сялянскай партыі і інш.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар прац па гісторыі асветніцкай і педагагічнай думкі, грамадска-палітычнага руху XIX — пачатку XX стагоддзяў, у т. л. кнігі «Канстанцін Каліноўскі: Польская рэвалюцыйная дэмакратыя ў студзеньскім паўстанні ў Літве і Беларусі» (1955).

Бібліяграфія
------------

* Konstanty Kalinowski : rewolucyjna demokracja polska w powstaniu styczniowym na Litwie i Białorusi / Wiktor Kordowicz. ― Warszawa, 1955.

Заўвагі
-------

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.

Спасылкі
--------

* Kordowicz, Wiktor (гісторык ; 1904—1982) (польская мова)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1319 1457 · NUKAT: n2003092561 · VIAF: 165225178 |
**Яку́б Шынке́віч** (1884—1966) — татарскі рэлігійны і грамадскі дзеяч Беларусі, Літвы, Польшчы, доктар арыенталістыкі.

Біяграфія
---------

У 1925 годзе скончыў навучанне ў Берлінскім універсітэце, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. 28 кастрычніка 1925 года абраны віленскім муфціем усіх мусульман Польшчы. У 1926—1932 гадах з мэтай выпраўлення памылак у рэлігійных тэкстах некалькі разоў ездзіў на Усход. У 1926 годзе быў членам Сусветнага мусульманскага кангрэса ў Егіпце, у 1928 годзе наведаў мусульманскія суполкі ў Югаславіі і Балгарыі і Турцыю. У 1930 годзе зноў наведаў Егіпет, дзе быў прыняты каралём Фаудам І. З Егіпта здзейсніў хадж у Мекку і Медзіну. У 1935 годзе выдаў на польскай мове тлумачэнні Карана. Таксама спрыяў урэгуляванню прававога становішча мусульман Польшчы. 21 красавіка 1936 года падпісаў Статут пра стасункі дзяржавы і Мусульманскага рэлігійнага саюза. Падчас Другой сусветнай вайны супрацоўнічаў з нямецкімі акупантамі, спрыяў увядзенню татарскай адміністрацыі і стварэнню татарскай паліцыі. Дзякуючы яго намаганням, у маі 1944 года быў заснаваны Саюз татарскай моладзі. Памёр у эміграцыі ў ЗША.

Зноскі
------

1. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 14 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1042167737 · ISNI: 0000 0000 1424 033X · LCCN: no2018009910 · NUKAT: n2013065458 · SUDOC: 099429896 · VIAF: 280100490 |

 |
**Кадрые Нурмамбет** (рум.: Kadriye Nurmambet, крымскатат.: Qadriye Nurmambet; нар. 12 жніўня 1933, Базаржык, Каралеўства Румынія — 31 студзеня 2023, Бухарэст, Румынія) — румынская крымскататарская выканаўца народных песень і фалькларыстка. У сябе ў краіне атрымала мянушку *Салавей Дабруджы*.

Біяграфія
---------

Кадрые нарадзілася 21 жніўня 1933 года ў рэгіёне Дабруджа Каралеўства Румыніі (цяперДобрыч, Балгарыя) ў крымскататарскай сям’і. Яе бацька быў афіцэрам-артылерыстам. Калі Румынія саступіла Паўднёвую Дабруджу Балгарыі ў пачатку Другой сусветнай вайны, сям’я кадры пераехала на поўнач у Меджыдыю, дзе яе бацька быў прызначаны камандзірам гарнізона.

Яна вывучала права ў Бухарэсцкім універсітэце, скончыла яго ў 1957 годзе. Яна стала першай крымскататарскай жанчынай-юрыстам у Румыніі, служыла ў Канстанцы ў калегіі адвакатаў.

Нурмамбет мела цікавасць да фальклору і народнай музыкі яшчэ з дзяцінства, і з ранняга ўзросту выступала ў складзе крымскататарскіх і румынскіх фальклорных калектываў. У 1950 годзе яна выступіла на сцэне Румынскага атэнэума разам з шэрагам вядомых у краіне артыстаў.

У 1954 годзе прафесар Нацыянальнага ўніверсітэта музыкі ў Бухарэсце Тыберыў Аляксандру пахваліў яе выступ, і дзякуючы яму голас Кадрые загучаў на радыё. Яе першая пласцінка была выпушчаная ў 1960 годзе пад лэйблам Electrecord, за ёй рушылі ўслед іншыя: у 1963, 1974, 1980, 1982 і 1989 гадах.

Кадрые даведалася пра першыя народныя песні ад яе маці. Пазней яна праявіла моцную зацікаўленасць у збіранні традыцыйных песень. Яна падарожнічала па вёсках Дабруджы і шукала мясцовых жыхароў-носьбітаў крымскататарскай, нагайскай і турэцкай культуры. У 1957 годзе яна была запрошана для запісу больш за 90 традыцыйных татарскіх і турэцкіх песень для Залатога гукавога архіва Інстытута этнаграфіі і фальклору ў Бухарэсце. На працягу ўсяго свайго жыцця яна прыкладала вялікія намаганні, накіраваныя на захаванне традыцыйнай музыкі туркаў і татараў з Румыніі, навучаючы выканаўцаў фальклору.

Яе апошні студыйны альбом пад назвай *Татарскія і турэцкія традыцыйныя народныя песні* быў выпушчаны ў 2009 годзе пад лэйблам Electrecord.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5  Dicţionarul personalităţilor turco-tătare din România (рум.). — Constanta. — ISBN 9789739340274.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs |
**Макарані́чны верш** (італ.: poesia maccheronica, ад maccheroni — макароны) — від жартоўнага ці сатырычнага верша, камізм якога ствараецца перанасычанасцю тэксту варварызмамі, падпарадкаванымі марфалагічным законам роднай мовы паэта. Такі верш разлічаны на чытача, які ведае значэнне ўведзеных у верш замежных словаў і выразаў і можа ў поўнай меры спасцігнуць камічны эфект ад іх перайначвання, ад суседства з іншамоўнай лексікай. Макаранічныя вершы ўзніклі ў глыбокай старажытнасці, калі асобныя рымскія паэты перамяшалі сваю мову з грэчаскімі словамі. Аснова для з'яўлення макаранічных вершаў у беларускай паэзіі была яшчэ ў часы Сярэднявечча, калі на Беларусі шырока ўжываліся лацінская, стараславянская і польская мовы. Аднак найбольш раннія з такіх твораў — вершы «Плач пакінутага каханай» і «За пекнай паненкай аж душа сумуе» — датуюцца толькі канцом XVIII — пачаткам XIX ст. У іх высмейвалася «пальшчызна» засцянковай шляхты.

Гл. таксама
-----------

* Пераключэнне кодаў
* Змяшаная мова

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4208229-8 |
Не блытаць з дэнамінацыяй.
**Дэвальва́цыя** — зніжэнне залатога зместу грашовай адзінкі ва ўмовах залатога стандарту. У сучасных умовах тэрмін ужываецца для сітуацый значнага зніжэння курсу нацыянальнай валюты адносна цвёрдых валют (звычайна, долару ЗША, еўра, SDR). Дэвальвацыя разглядаецца як інструмент цэнтральных банкаў у кіраванні нацыянальнай валютай, супрацьлеглы рэвальвацыі.

Ва ўмовах вагання валютнага курсу не адбываецца прамога афіцыйнага прызначэння каштоўнасці нацыянальнай валюты. Цэнтральны банк можа хіба ўскоснымі метадамі (валютнымі інтэрвенцыямі) змяняць курс. У гэтых умовах дэвальвацыя будзе не вынікам прыняцця афіцыйнага дакументу, а вынікам змянення каштоўнасці валюты пад уздзеяннем рыначных механізмаў.

Найбольшыя дэвальвацыі
----------------------

Спіс найбольшых дэвальвацый пасля 1990 года.

| Краіна | Год | Велічыня, % |
| --- | --- | --- |
| Сцяг Беларусі Беларусь | 2011 | 54,4 |
| Сцяг Аргенціны Аргенціна | 2002 | 54 |
| Сцяг Эфіопіі Эфіопія | 1992 | 54 |
| Сцяг Расіі Расія | 1998 | 38 |
| Сцяг Беларусі Беларусь | 1999 | 37 |
| Сцяг Інданезіі Інданезія | 1998 | 37 |
| Сцяг Мексікі Мексіка | 1995 | 36 |
| Сцяг Паўднёвай Карэі Рэспубліка Карэя | 1997 | 34 |
| Сцяг Бразіліі Бразілія | 1999 | 33 |
| Сцяг Уругвая Уругвай | 2002 | 29 |
| Сцяг Эквадора Эквадор | 1999 | 29 |

Беларусь
--------

Асноўны артыкул: **Дэвальвацыя беларускага рубля**
Курс беларускага рубля з 2009 года прывязаны да «кошыку валют», у які ўваходзяць долар ЗША, еўра і расійскі рубель. На 2011 год калідор ваганняў курсу беларускага рубля адносна кошыка валют устаноўлены ў межах ±12%. 23 мая 2011 года Беларусь пабіла сусветны рэкорд па дэвальвацыі нацыянальнай валюты — рубель быў дэвальваваны на 54,4%. Беларуская дэвальвацыя, паводле звестак Сусветнага банка, стала самай вялікай за 20-гадовую сусветную гісторыю, абагнаўшы эфіопскую 1992 года і аргенцінскую 2002 года.

Гл. таксама
-----------

* Вальвацыя
* Рэвальвацыя

Зноскі
------

1. 1 2  Беларусь пабіла сусветны рэкорд па дэвальвацыі, *Наша Ніва*
2. ↑  Беларускі рубель звяжуць з «кошыкам валют», *Радыё Свабода*
3. ↑  Долар — 5000. Прэс-рэліз Нацбанка, *Наша Ніва*

Спасылкі
--------

* Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рудня.

**Ру́дня** — былая вёска ў Акцябрскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі. У 1954 годзе тэрыторыя вёскі ўвайшла ў склад новаўтворанага гарадскога пасёлка Акцябрскі.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

Размяшчалася на крайнім паўднёвым усходзе сучаснага Акцябрскага.

Гісторыя
--------

Першыя пісьмовыя згадкі пра вёску Рудня адносяцца да XVIII стагоддзя, калі яна ўваходзіла ў маёнтак Рудабелка, што належаў Дамініку Лапе. На 1908 год — у Рудабельскай воласці Бабруйскага павета Мінскай губерні.

З 1924 года — у Глускім, з 28 чэрвеня 1939 года — Акцябрскім раёне.
  
Падчас Вялікай Айчыннай вайны адзін з цэнтраў Акцябрска-Любанскай партызанскай зоны. 2 красавіка 1942 года у ходзе карнай аперацыі «Бамберг» немцы цалкам спалілі вёску разам з жыхарамі (341 чалавек, у тым ліку 161 дзіця), у тым ліку з суседніх вёсак (усяго загінула больш за 800 чалавек). Пасля вайны вёска не адрадзілася, увекавечана ў мемарыяльным комплексе Хатынь. На месцы вёскі пастаўлены абеліск.
  
31.08.1954 года тэрыторыя былой вёскі ўвайшла у склад гарадскога пасёлка Акцябрскі.

Насельніцтва
------------

### Дынаміка

* 1908 год — 37 двароў, 297 жыхароў.
* 1920 год — 291 жыхар.
* 1940 год — 75 двароў, 361 жыхар.

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць / С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — 632с.: іл. — 4000 экз. — ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Акцябрскага р-на. — Мн.: БЕЛТА, 1997. — 478 с. ISBN 985-6302-03-X
**«Гарадскія няўдачы»** — камічная кінанавела «Белдзяржкіно» рэжысёра Н.Чыкіна. Фільм выйшаў на экраны 4 мая 1927 года. Фільм не захаваўся.
у галоўнай ролі — В.Макараў (селянін).

Сюжэт
-----

Селянін Ягорыч прыязджае ў Маскву, каб прадаць на рынку парсючка. Упершыню апынуўшыся ў вялікім горадзе, ён становіцца мімаволі парушальнікам правілаў вулічнага руху: пераходзіць вуліцы ў неналежных месцах, ідзе па тратуары насустрач людскаму патоку, садзіцца не ў той трамвай ды яшчэ з пярэдняй пляцоўкі, займае месца кандуктара і г.д. Змучыўшыся, заплаціўшы штраф і страціўшы парсючка, Ягорыч так і не здолеў дабрацца да патрэбнага месца.

Літаратура
----------

* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926-1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рудня.

**Рудня** — вёска ў Гіжэнскім сельсавеце Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці.

Геаграфія
---------

Размешчана каля ракі Крупка ў 24 км ад Слаўгарада, у 78 км ад Магілёва, у 22 км ад чыгуначнай станцыі Верамейкі.

Гісторыя
--------

Упершыню згадваецца ў XVIII стагоддзі. У 1777 годзе вёска ў складзе Чэрыкаўскага павета Магілёўскай губерні.

У XIX стагоддзі вядома як фальварак. З 1842 года працаваў гарбарны завод, у 1855 годзе адкрыўся другі завод.

Паводле купчай 1867 году належала Шклярэвічу. У 1909 годзе ў складзе Прапойскай воласці Быхаўскага павета. У 1910 хутар Рудня ў Доўжанскай воласці Чэрыкаўскага павета, уладанне двараніна Нянькоўскага-Вайніловіча.

З 1919 года ў Гомельскай губерні РСФСР. З 1924 па 1930 год у Прапойскам раёне Магілёўскай акругі БССР, з 15 студзеня 1938 года ў Магілёўскай вобласці.

У 1931 годзе створаны калгас «Спартак».

Падчас Вялікай Айчыннай вайны з пачатку жніўня 1941 года па 3 кастрычніка 1943 года была захоплена нямецкімі войскамі. У маі 1943 года тут знаходзіўся партызанскі полк Сяргея Грышына — «Трынаццаць», таксама каля вёскі размяшчаліся партызаны асобых атрадаў № 15 і № 48.

З 1962 па 1965 год у Чавускім раёне. У 1990 годзе ў складзе калгаса «40 год Кастрычніка» з цэнтрам у вёсцы Ходараў. Працавала ферма буйной рагатай жывёлы.

Вёска пацярпела ад аварыі на Чарнобыльскай АЭС і трапіла ў зону з правам на адсяленне.

Насельніцтва
------------

* 2011 год — 16 чалавек
* 2010 год — 14 чалавек
* 1999 год — 23 чалавекі
* 1926 год — 318 чалавек

Інфраструктура
--------------

У вёсцы функцыянуе Дом сацыяльных паслуг.

Зноскі
------

1. 1 2 3  КОЛИЧЕСТВО НАСЕЛЕНИЯ СЛАВГОРОДСКОГО РАЙОНА Архівавана 7 снежня 2013. (руск.)
2. 1 2  Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слаўгарадскага раёна / Рэдкал. Г. К. Кісялёў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелТА, 1999. — С. 579.
3. ↑  *Департамент по ликвидации последствий катастрофы на Чернобыльской АЭС министерства по чрезвычайным ситуациям Республики Беларусь* Социально-радиационный паспорт // *Институт Радиологии*. — 2009. — С. 9.
4. ↑  Сайт раённай адміністрацыі Архівавана 27 студзеня 2014.

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, Кн. 3. Магілёўская вобласць / под научн. ред. Т. В. Белова. — Минск: БелЭн, 2009. — 544 с. — ISBN 978-985-11-0452-5

  


| ⛭**Гіжэнскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Гіжэнка |
| Аграгарадкі | Целяшы |
| Вёскі | Аляксандраўка 1 ·  Аляксандраўка 2 ·  Бярозаўка ·  Загліннае ·  Закрупец ·  Любаны ·  Ляцягі ·  Рудня ·  Усохі ·  Ходараў |
**Ру́дня-Шля́гінскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Рудня-Шлягіна.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага Рудня-Гулеўскага сельсавета, і рэарганізаваны ў **Рудня-Шлягінскі нацыянальны польскі сельсавет**. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. У 1935 годзе сельсавет рэарганізаваны ў беларускі. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Свяцілавіцкага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Рэчкаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ган.

**Юхан (Ёхан, Іаган) Готліб Ган** (шведск.: Johan Gottlieb Gahn; 19 жніўня 1745 — 8 снежня 1818) — шведскі хімік і мінералог. Першым атрымаў металічны марганец (1774) і вывучыў яго ўласцівасці.

Біяграфія
---------

Вучыўся ва Упсальскім ўніверсітэце (1762—1770), дзе пазнаёміўся з мінералогам Торбернам Бергманам і хімікам Карлам Шэеле. У 1769 годзе быў першым, хто выявіў, што ў касцях утрымоўваецца фосфар. Таксама ён прапанаваў спосаб атрымання фосфару з касцявога попелу за кошт апрацоўкі яе сернай кіслатой і аднаўленнем атрыманых кіслых фасфатаў вугалем пры награванні. У 1770 годзе пасяліўся ў горадзе Фалун, дзе ўнёс шэраг паляпшэнняў у вытворчасць выплаўлення медзі. Прымаў удзел у стварэнні заводаў, якія вырабляюць купарвас, серу і чырвоную фарбу. У 1774 г. К. Шэеле паказаў, што ў рудзе піралюзіту змяшчаецца невядомы метал і паслаў ўзоры руды Ю. Гану, які награваючы ў печы піралюзіт з вугалем, першым атрымаў металічны марганец (1774) і вывучыў яго ўласцівасці. У 1770—1784 гадах дырэктар медзеплавільнага завода ў Фалуне, з 1785 года член Бергкалегіі ў Стакгольме. У 1784 годзе быў абраны членам Шведскай каралеўскай акадэміі навук. Прыняў удзел у адкрыцці селену Ё. Я. Берцэліусам (1817).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  J Gottlieb Gahn — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
2. 1 2  Johan Gottlieb Gahn // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  Gahn, släkt Праверана 8 лістапада 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Шведскі біяграфічны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90837334 · GND: 119125595 · ISNI: 0000 0000 8119 5903 · LCCN: n98021121 · NKC: nlk20000085797 · NTA: 140592393 · LIBRIS: 187853 · VIAF: 40181487 |

 |
**Кру́глік** — васьмігранная ў плане драўляная абарончая вежа, вядомая ў ВКЛ ў XVI—XVII стагоддзях.

*Круглікі* звычайна мелі васьмігранную форму, часам васьміграннік мог ставіцца на адна- ці двухпавярховы чацвярык. Зверху накрываліся шатровым дахам. 

У Віцебскіх замках XVII стагоддзя былі Валконскі, Духаўскі, Шарамецеў, Бабарыкін і Мяшчанскі круглікі.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік — Мінск, 1993. — ISBN 5-85700-078-5
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. / Ред. колл.: И. П. Шамякин и др. — Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1881. — Т. 4. — 712 с. — 50 000 экз. (руск.)
**Юханна Марыя Элінор Сельстром** (швед. Johanna Maria Ellinor Sällström), у дзявоцтве — **Берглунд** (швед. Berglund); 30 снежня 1974, Стакгольм, Швецыя — 13 лютага 2007, Мальмё, лен Сконэ, Швецыя) — шведская актрыса. Лаўрэат прэміі «Залаты жук» (1998).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 30 снежня 1974 года ў Стакгольме. У 15-гадовым узросце дэбютавала на сцэне тэатра, сыграўшы ў экранізацыі камедыі Уільяма Шэкспіра «Сон у летнюю ноч». Яна здымалася ў кіно з 1994 года, за сваю кінакар’еру даўжынёю больш чым у дзесяць гадоў, сыграла каля 30-ці роляў у фільмах і серыялах. У 1998 годзе Юханна перамагла ў намінацыі «Лепшая жаночая роля» прэміі «Залаты жук» за ролю Сандры ў фільме «Пад паверхняй».

У 2000—2002 гады была замужам за Альбінам Сельстромам, ад якога нарадзіла сваю адзіную дачку — Талулу Сельстром (01.12.2001-23.11.2014).

У 2004 годзе адпачывала ў Тайландзе, Юханна і яе дачка Талула сталі ахвярамі землятрусу ў Індыйскім акіяне, ім цудам удалося выратавацца. Пасля гэтай падзеі ў Сельстом пачаліся сур’ёзныя праблемы з псіхікай. Юханна часта пакутавала ад дэпрэсій і праходзіла курс лячэння ў псіхіятрычнай клініцы, неўзабаве пасля выхаду з якой вырашыла звесці рахункі з жыццём. 32-гадовая актрыса скончыла жыццё самагубствам, наглытаўшыся таблетак 13 лютага 2007 года. 23 лістапада 2014 года, праз 7 гадоў пасля смерці Сельстром, яе дачка Талула таксама скончыла жыццё самагубствам за тыдзень да свайго 13-годдзя.

Зноскі
------

1. 1 2  Johanna Sällström // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
2. 1 2  Sällström, Johanna Maria Ellinor // Sveriges befolkning 2000 — Sveriges Släktforskarförbund, 2020. Праверана 4 студзеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106527645'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
3. 1 2  Sällström, Johanna Maria Ellinor // Sveriges dödbok 1830–2020 — Sveriges Släktforskarförbund, 2021. Праверана 4 студзеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110037048'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
4. ↑
5. ↑  Нацыянальная бібліятэка Францыі — 1537. Праверана 6 лютага 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Баранавіцкі павет (значэнні).
**Бара́навіцкі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі і БССР. Цэнтр — горад Баранавічы.

Утвораны 1 жніўня 1919 года Грамадзянскім ўпраўленнем Усходніх зямель з частак Слуцкага і Навагрудскага паветаў. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам 18 сакавіка 1921 года тэрыторыя павета замацавана за Польшчай, увайшла ў Навагрудскае ваяводства. Плошча 3497 км², насельніцтва 124,2 тыс. чалавек (1922). Падзяляўся на гміны. У снежні 1925 года скасаваны Паланэчкаўская і Чэрніхаўская гміны, замест іх створана Вольнаўская. У студзені 1926 года са Слонімскага павета ў Баранавіцкі павет перададзены Дабромысленская і Моўчадская гміны. На тэрыторыі павета ўтворана Дуброўская гміна.

У верасні 1939 года тэрыторыя павета далучана да СССР і перададзена ў склад БССР. З 4 снежня 1939 года павет у Баранавіцкай вобласці. 15 студзеня 1940 года павет скасаваны, на яго тэрыторыі ўтвораны раёны.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 299.

| ⛭Баранавіцкі павет (1919—1939) |
| --- |
| Гарады | 
* Баранавічы
* Клецк (да 1920)
* Ляхавічы (да 1926, з 1931)
* Мір (да 1920)
* Нясвіж (да 1920)

 |
| Вясковыя гміны | 
* Вольна (з 1926)
* Востраў
* Гавязна (да 1920)
* Гарадзея (да 1920)
* Гарадзішча (з 1926)
* Дабрамысль (з 1926)
* Дарава
* Жухавічы (да 1920)
* Клецк (да 1920)
* Крывошын
* Лань (да 1920)
* Ляхавічы
* Мір (да 1920)
* Моўчадзь (з 1926)
* Мядзведзічы
* Новая Мыш
* Паланечка (да 1926)
* Сіняўка (да 1920)
* Сноў (да 1920)
* Сталовічы
* Чэрніхава (да 1926)
* Ястрамбель

 |

| ⛭Паветы Навагрудскага ваяводства |
| --- |
| Паветы | Баранавіцкі · Валожынскі · Вілейскі (да 1922) · Дунілавіцкі (да 1922) · Дзісенскі (да 1922) · Лідскі · Навагрудскі · Нясвіжскі · Слонімскі · Стаўбцоўскі · Шчучынскі (з 1929) |  |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ульсан.

**Юхан Ульсан** (шведск.: Johan Olsson, нар. 19 сакавіка 1980, Скультуна, Вестманланд) — шведскі лыжнік, двухразовы алімпійскі чэмпіён у эстафеце (2010 і 2014), чэмпіён свету 2013 года ў мас-старце. Усяго за кар'еру выйграў шэсць медалёў на Алімпійскіх гульнях і чатыры — на чэмпіянатах свету.

Спартыўная кар'ера
------------------

Ульсан удзельнічаў у спаборніцтвах па лыжных гонках на юніёрскім узроўні з 1998 года.

У 2001 годзе дэбютаваў ў дарослых спаборніцтвах. У снежні 2003 года атрымаў сваю адзіную перамогу на этапе Кубка Свету.

На Алімпіядзе ў Турыне ў 2006 годзе заваяваў бронзавы медаль у эстафеце 4х10 км, а ў гонцы на 15 км заняў 6-е месца. На Алімпіядзе 2010 у Ванкуверы ў гонцы на 30 км (15+15) доўгі час ішоў першым, з максімальным адрывам ад групы паляўнічых у 25 секунд, аднак не ўтрымаў лідарства і ў выніку заняў трэцяе месца. У фінальнай гонцы на 50 км Ульсан таксама быў трэцім. На фінішы паміж ім і швейцарцам Дарыа Калонья пачатку разгарацца барацьба, калі Калонья на павароце перад фінальнай прамой паспрабаваў зраўняцца з Ульсанам. Але ў гэты самы момант Калонья ўпаў, а Ульсан такім чынам выйграў бронзу.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Юхан Ульсан — статыстыка на сайце FIS (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) · Olympedia · Olympic Channel · МАК · Алімпійскі камітэт Швецыі |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | LIBRIS: 369547 · VIAF: 306252222 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Александрыя (значэнні).
**«Александры́я»** — помнік сусветнай літаратуры, прыгодніцкі раман, прысвечаны апісанню жыцця, паходаў і подзвігаў Аляксандра Македонскага. Тэкст твора грунтуецца на белетрызаванай біяграфіі, складзенай у пачатку III ст. ў Егіпце на грэчаскай мове. Большасць герояў рамана (персідскі цар Дарый, індыйскі цар Пор, жонка Аляксандра Раксана, яго военачальнікі Антыёх і Пталамей) — рэальныя гістарычныя асобы, агульная схема паходаў і бітваў адпавядае самраўднасці. Аднак у цэлым «Александрыя» — мастацкі твор на гістарычную гэму, у якім шмат выдуманага, легендарнага і нават казачна-фантастычнага, напрыклад, у апісанні прыгод галоўнага героя ў Індыі.

Усходнім славянам твор вядомы ў 3 асноўных рэдакцыях: лацінскай (узнікла ў IV ст.), хранаграфічнай (XI—XII стст.) і сербскай (XIV ст.). На Беларусі у XV ст. быў перакладзены паўднёваславянскі варыянт «Александрыі». Непасрэднай крыніцай беларускага перакладу лацінскай рздакцыі было адно з польскіх друкаваных выданняў XVI ст. Раман бытаваў у розных скарочаных варыянтах, уключаўся ў гістарычныя зборнікі, хронікі, хранографы (гл. «Вялікая хроніка», «Хроніка ўсяго свету») і ўспрымаўся тагачасным чытачом як праўдзівае і дакладнае аддюстраванне і гістарычных падзей і рэалій.

Асноўныя беларускія спісы ўпершыню апублікаваў У. В. Анічэнка ў кнізе «Александрыя» (1962).

Літаратура
----------

* *В. А. Чамярыцкі.* «Александрыя» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.

Спасылкі
--------

* Александрыя на Pawet.net

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона |
**Юханна Сундберг** (шведск.: Johanna Gustafva Sundberg, у дзявоцтве *Гілберг* (шведск.: Gillberg) 20 студзеня 1828, парафія Катарына, Стакгольм — 18 лютага 1910, Стакгольм) — шведская балерына і балетны педагог. Адна з вядучых шведскіх балерын Каралеўскага шведскага балета ў сярэдзіне XIX стагоддзя.

Біяграфія
---------

Ва ўзросце васьмі гадоў Юханна стала вучаніцай Сафі Дагін і Пэра Эрыка Вальквіста  (англ.) (бел. ў Каралеўскім балеце ў Каралеўскай оперы. Дэбытава ў 1838 годзе ў оперы «Арміда  (англ.) (бел.». Яна выступала ва ўсіх вучнёўскіх балетах таго часу, такіх як *«Les marchandes de modes»*, «Марная засцярога  (руск.) (бел.» і іншых. важным дасягненнем Юханны стала фанданга ў *«Карнавальнай ночы»* Андэрса Селіндэра  (англ.) (бел..

У 1847 годзе вучылася ў Аўгуста Бурнанвіля ў Капенгагене. Юханна была адной з любімых балерын Аўгуста Бурнанвіля, і ён часта запрашаў яе падчас сваіх гасцявых выступленняў у Швецыі.

Сярод яе роляў былі: роля ігуменні ў «Роберт-д'ябал (опера)  (руск.) (бел.», Улы Вінбладс у «Бэлмане» Бурнанвіля; «Кірмаш у Бруге», «Вечарына ў Альбана» і «Мядовы месяц у Хардангеры» ў Бурнанвіля. Асабліва яе хвалілі за «Смак ордэна амаранта», а таксама за сольныя танцы і ўдзел у па-дэ-дэ ў *«Vierländarne»*, *«La Zinguarilla»*, *«The Girls of Xeres»*. Юханна выйшла на пенсію ў 1866 годзе, але пасля гэтага часам актыўна выступала ў якасці інструктара.

6 мая 1851 года Юханна выйшла замуж за акцёра Карла Густава Сундберга, ад якога нарадзіла дзяцей Ёгану Караліну Сундберг і Якаба Густава Харальда Сундберга.

Зноскі
------

1. 1 2  Husförhörslängd, Hovförsamlingen (AB, A) AIIa:4 (1863—1870) Bild 60 / sid 54
2. ↑  ssa.stockholm.se, Dödsbevis Архівавана 5 сакавіка 2016.
3. ↑  Klas Åke Heed: *Ny svensk teaterhistoria. Teater före 1800*, Gidlunds förlag (2007)

Літаратура
----------

* *Johanna Sundberg i Arvid Ahnfelt*, Europas konstnärer (1887)
* Klas Åke Heed: *Ny svensk teaterhistoria. Teater före 1800*, Gidlunds förlag (2007)