recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ангіяграма
**Ангіяграфія** — метад кантраснага рэнтгеналагічнага даследавання крывяносных сасудаў. Ужываецца ў рэнтгенаграфіі, рэнтгенаскапіі, камп’ютарнай тамаграфіі. Ангіяграфія вывучае функцыянальны стан сасудаў, вакольнага крывацёку і працягласць паталагічнага працэсу.

Напрыклад, ангіяграма сасудаў галаўнога мозгу са спецыфічнай карцінай дапамагае дыягнаставаць хваробу Моямоя.

Галіна даследаванняў
--------------------

Дазваляе выявіць пашкоджанні і заганы развіцця крывяносных сасудаў:

* анеўрызмы
* звужэнне сасудаў
* Мальфармацыя
* Парушэнні праходнасці сасудаў (атэрасклероз, трамбоз)
* Пашкоджанні і заганы развіцця розных органаў, пухліны і г. д.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11930896j · GND: 4002030-7 · LCCN: sh85005025 · LNB: 000298608 · Microsoft: 2780643987 · NKC: ph118428 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Плошча Свабоды.
**Плошча Свабоды** — плошча ў горадзе Кобрыне Брэсцкай вобласці Беларусі, размешчаная на месцы былой рыначнай плошчы — старажытнага цэнтра горада. 

Дамы па вул. Леніна на заходнім баку плошчы
У плане плошча — падоўжаны прамавугольнік, у цэнтры якога былі размешчаны крамы і гасціны двор, а па перыметры — жылыя і грамадскія будынкі, узведзеныя ў канцы XVIII — пачатку XIX ст. Першапачатковы ансамбль плошчы зменены: у 1920-я гады перабудаваны крамы, у 1960-я гады ў цэнтры пастаўлены будынак швейнай фабрыкі. Жылыя дамы (вул. Леніна, 15, 17, 19, 29; у 1970-я гг. перабудаваны) размешчаны па чырвонай лініі забудовы і выходзяць па плошчу тарцовымі фасадамі, якія трактаваліся як галоўныя. Першапачатковы выгляд і планіроўку захавалі жылыя дамы № 7, 9, 12 і 13 па паўднёвым баку плошчы. 3 грамадскіх пабудоў уцалеў будынак аптэкі.

Літаратура
----------

* *А. Ю. Пятросава, Т. І. Чарняўская.* 871. Забудова плошчы Свабоды // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — 368 с. іл.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Плошча Свабоды (Кобрын)
**Плошча Чапаева** — плошча у Ленінскім раёне горада Самара.

Плошча ўтворана вуліцамі Куйбышава, Фрунзэ, Вілонаўскай і Шастаковіча (былой Працоўнай).

Да плошчы прылягае Струкоўскі сад. На плошчы размешчаны Самарскі драматычны тэатр.

Ансамбль
--------

На плошчы імя Чапаева ў 1932 годзе збудаваны шматфігурны помнік чапаеўцам. Вышыня помніка 10 м, памеры — 17 на 22 м.

Аўтар — скульптар Мацвей Генрыхавіч Манізер. Копію помніка, выкананую ў 1933 годзе, можна ўбачыць у Санкт-Пецярбургу перад будынкам Вайсковай акадэміі сувязі імя C. М. Будзёнага.

Могілкі
-------

Мемарыяльная шыльда на доме №5 па вуліцы Шастаковіча
На плошчы пахаваны забіты 30 лістапада 1917 года рабочы Міхаіл Сцяпанаў, які ахоўваў уваход у будынак рэўкама (вул. Фрунзэ 167, цяпер у будынку Самарскі інстытут культуры). 26 снежня ў брацкай магіле былі пахаваны восем чырвонагвардзейцаў, загінулых пры тэракце ў склепе таго ж будынка, а таксама чырвонагвардзеец І. Булатаў, загінулы ў баях пад Арэнбургам. 

16 жніўня 1921 года на плошчы быў пахаваны начальнік транспартнай ЧК, загінулы пры ліквідацыі банды ў раёне Бузулука, А. Ф. Сілін. У студзені 1922 года былі пахаваны два чэкісты С. Салагубаў і В.Сямёнаў-Якаўлеў, загінулыя ад рук бандытаў.

Зноскі
------

1. ↑   Самара. В гостях у широкой Волги

Спасылкі
--------

* Плошча Чапаева на сервісе Яндэкс.Панарамы.
* Площадь им. Василия Чапаева 3D-панорамаКраеведческий портал «Самарская губерния. История и Культура»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ангстрэм (значэнні).
**А́нгстрэм** (Å) (шведск.: ångström, вымаўляецца [ˈɔ̀ŋstrœm]) — адзінка вымярэння даўжыні, роўная 10−10 м (0,1 нм або 100 пм). Ужываецца ў оптыцы, схематэхніцы, атамнай фізіцы і астраноміі. Названая ў гонар шведскага фізіка і астранома Андэрса Ёнаса Ангстрэма (A. J. Ångström, 1814—1874), які ўвёў яе ў 1868 годзе. Ангстрэм прыжыўся ў мове фізікаў, бо 10−10 м — гэта прыблізны памер атама вадароду. Прыкладна такім жа з'яўляецца крок атамнай рашоткі і гэтак далей. У выніку замест мноства нулёў можна аперыраваць звычайнымі дробамі. Дыяметр атама вадароду ўжо не 0,0000000005 м, а проста 1/2 Å.

Дадзеную адзінку не рэкамендуецца выкарыстоўваць у Міжнароднай сістэме СІ. Замест яе пераважней ужываць нанаметр (1 нм = 10 Å).

Ангстрэм часта завуць пазасістэмнай адзінкай. Тым не менш, яна вызначаецца праз адзінкі сістэмы СІ.

Знак ангстрэма
--------------

Нягледзячы на тое, што знак ангстрэма (Å) уключаны ў Юнікод як асобны знак (Angstrom sign, `U+212B`), аднак яго *кананічным раскладаннем* з'яўляецца загалоўная лацінская літара A з кружочкам зверху (Å, код `U+00C5`), г. з. гэтыя два знакі павінны быць неадметныя з пункта гледжання карыстача. Пераважней для пазначэння ангстрэма выкарыстоўваць літару A з кружочкам зверху (`U+00C5`).

З-за таго, што знак ангстрэма на шматлікіх клавіятурах адсутнічае, у некаторых тэкставых працэсарах выкарыстоўваюцца адмысловыя камбінацыі клавіш або каманды для яго ўводу. Напрыклад, у Microsoft Word — гэта камбінацыя Ctrl+Shift+@+A, а ў LaTeX — \AA.

Гл. таксама
-----------

* Пазасістэмныя адзінкі
* Міжнародная сістэма СІ
* Ікс адзінка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 37407028 |
**Плошча Стачак** (да 1923 года — Нарвская плошча) — плошча ў Кіраўскім раёне Санкт-Пецярбурга. Знаходзіцца на скрыжаванні праспекта Стачак, Стара-Пецяргофскага праспекта, Нарвскага праспекта і Перакопскай вуліцы. Узнікла ў XVIII стагоддзі. 11 чэрвеня 1813 года жыхары сустрэлі тут труну з целам М. І. Кутузава. У 1814 годзе тут была пабудавана драўляная трыумфальная брама ў гонар вяртання ў Пецярбург гвардзейскіх палкоў, які прымалі ўдзел у вайне 1812 года, у 1827—1834 гадах пабудавана Нарвская трыумфальная брама. 9 студзеня 1905 года на плошчы была расстраляная мірная дэмантрацыя рабочых Нарвскай заставы; у лютым і ліпені 1917 года праходзілі мітынгі рабочых. Падчас рэканструкцыі плошчы Стачак у 1925—1927 гадах пабудаваны ДК імя М.Горкага (д. 4), у 1929—1931 гадах пабудаваны ўнівермаг і фабрыка-кухня (д. 9/3). У 1980 годзе пабудаваны падземныя пераходы. На плошчы Стачак — станцыя метро «Нарвская».

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Ангільберт.
**Ангільберт** (або **Энгельбрэх** ці **Энгельберт**; англ.: Angilbert; каля 740/750 — 18 лютага 814) — абат і хрысціянскі святы. Дзень памяці — 18 лютага.

Вучань выдатнага навукоўца і паэта VIII стагоддзя Алкуіна (735—804), дзякуючы пратэкцыі апошняга быў прыняты пры двары караля Карла I Вялікага, дзе ўзначальваў прыдворную капэлу і, апроч гэтага, выступаў у ролі выхавальніка Піпіна — сына Карла I. Вучань апынуўся годны свайго настаўніка, і неўзабаве Ангільберт, за яго паэтычны талент, атрымаў пры двары мянушку Гамер.

Нягледзячы на тое, што кароль вельмі сурова, часам дэспатычна, ставіўся да сваіх дочак, ён не пярэчыў, калі адна з іх — Берта, стала ў сутнасці грамадзянскай жонкай Ангільберта, і ў іх нарадзіліся два сыны: (Нітгард і Гарнід).

У 790 годзе Ангільберт адправіўся на поўнач Францыі, дзе яму было даручана выконваць абавязкі настаяцеля абацтва Сен-Рык’е, дзе ён і пражыў да самай смерці 18 лютага 814 года і быў пахаваны пры храме Сен-Рык’е. У царкве дагэтуль захоўваюцца яго мошчы.

З лацінскіх вершаў (сабраных Мінем у 99-й частцы «*Раtrologie*») захаваўся адзін урывак эпасу пра Карла Вялікага, у якім апісваецца сустрэча Карла з Папам Львом III; у іншым вершы ён апісвае сваё хатняе жыццё, у трэцім вяртанне з поля бітвы другога сына Карла.

Зноскі
------

1. ↑  Angilbert // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Angilbert // Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168'></a>
3. ↑  Ангильберт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
4. ↑  Слоўнік святых Архівавана 16 лістапада 2011.

Спасылкі
--------

* St. Angilbert  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10979607 · BNF: 125354901 · GND: 11926997X · ISNI: 0000 0000 7820 598X · LCCN: n94077123 · NKC: kup19980000002185 · NTA: 160261554 · SUDOC: 03461771X · VIAF: 72200291 |

 |
Метэарыт Гоба
**Гоба** (Hoba) — буйнейшы сярод знойдзеных метэарытаў. Жалезісты метэарыт масай 60 тон і аб’ёмам 9 м³ быў знойдзены ў Намібіі ў 1920 годзе. Метэарыт упаў прыкладна 80 тыс. гадоў назад.

Знаходка метэарыта
------------------

Знойдзены ў Намібіі ў 1920 каля Гротфантэйна. Назву сваю атрымаў ад Hoba West Farm, дзе, уласна, яго і знайшоў ўладальнік фермы. Паводле яго слоў, ён натыкнуўся на метэарыт, калі араў адно са сваіх палёў.

Агульныя звесткі
----------------

Метэарыт Гоба
Метэарыт упаў прыкладна 80 тыс. гадоў таму. Знойдзены быў па чыстай выпадковасці, бо не засталося ні кратара, ні іншых слядоў падзення. Мабыць, атмасфера замарудзіла падзенне метэарыта, і вялікіх выкідаў энергіі не адбылося. Метэарыт таксама цікавы тым, што мае параўнальна гладкую і плоскую паверхню.

Метэарыт Гоба ўяўляе сабой шчыльнае металічнае цела памерамі 2,7×2,7×0,9 метраў, на 84 % складаецца з жалеза і на 16 % — з нікеля з невялікай прымессю кобальта. Зверху метэарыт пакрыты гідраксідамі жалеза. У плане крышталічнай будовы Гоба ўяўляе сабой багаты нікелем атаксіт.

Ахова метэарыта
---------------

У 1920 годзе маса метэарыта складала 66 тон, але эрозія, навуковыя даследаванні і вандалізм зрабілі сваю справу — метэарыт «схуднеў» да 60-ці тон. Гэта заахвоціла ўрад тагачаснай Паўднёва-Заходняй Афрыкі у сакавіку 1955 абвясціць метэарыт нацыянальным помнікам, каб захаваць ад вандалаў.

У 1985 годзе Rossing Uranium Ltd. вылучыла ўраду Паўднёва-Заходняй Афрыкі сродкі для ўзмацнення мер па ахове метэарыта ад вандалаў. У 1987 годзе ўладальнік фермы Hoba West ахвяраваў метэарыт і зямлю, на якой ён знаходзіцца, дзяржаве. Пасля гэтага ўрад у гэтым месцы адкрыў турыстычны цэнтр. Кожны год на метэарыт прыязджаюць паглядзець тысячы турыстаў. Акты вандалізму сышлі на нішто.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гоба (метэарыт)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Андаманскае мора**, паўзамкнёнае мора Індыйскага акіяна, паміж паўастравамі Індакітай і Малака, востравам Суматра, ланцугом Андаманскіх і Нікабарскіх астравоў.

* плошча мора каля 602 тыс. км²
* аб’ём вады складае каля 660 тыс км³
* сярэдняя глыбіня 1 043 м
* максімальная глыбіня 4 507 м
* салёнасць ад 20 да 34,5‰

Клімат трапічны, вільготны, мусонны. Ападкі складаюць болей 3 000 мм у год. Тэмпература вады складае ад 26°C да 30°C. Прылівы ў затоках даходзяць да 7,2м. Вядзецца актыўная лоўля тунца. У мора ўпадаюць наступныя рэкі: Іравадзі і Салуін. Асноўныя парты: Рангун, Пенанг, Пхукет і Белаван.

У снежні 2004 года ў моры адбылося землетрасенне, якое выклікала моцнае цунамі.

| ⛭Моры Індыйскага акіяна |
| --- |
| 
* Андаманскае
* Аравійскае
* Арафурскае
* Бенгальскі заліў\*
* Чырвонае
* Лакадыўскае
* Персідскі заліў\*
* Тыморскае

 |
| \* Па гідралагічных, гідрахімічных і інш. рэжымах адносіцца да мораў |

| Краіны ля Андаманскага мора |
| --- |
| 
✯ Сцяг Інданезіі Інданезія • Сцяг Індыі Індыя • Сцяг Малайзіі Малайзія • Сцяг М'янмы М’янма • Сцяг Тайланда Тайланд
 |
**Гродзенскі беларускі сялянскі з'езд**, Беларускі сялянскі з'езд у Гродне — сход прадстаўнікоў сялянства Гродзенскай губерні, адбыўся 15—16.12.1918.

Скліканы ў Гродне пасля выдання Граматы Рады Беларускай Народнай Рэспублікі ад 28.11.1918 аб неабходнасці стварэння беларускіх рад. Мелася на ўвазе, што на тэрыторыі, не занятай пасля дэнансацыі Брэсцкага міру бальшавікамі, будуць створаны беларускія органы ўлады, каб такім чынам перашкодзіць імкненню адроджанай польскай дзяржавы захапіць заходнія землі Беларусі, якія яшчэ заставаліся пад германскай акупацыяй і фармальна ўваходзілі ў склад Літоўскай Рэспублікі.

Старшынёй з'езда абраны намеснік старшыні Рады БНР А. Смоліч, намеснікам — А. Якубецкі. Парадак дня: аб палітычным становішчы, аб зямельнай справе, аб выплаце ваенных стратаў і дапамозе ахвярам вайны, аб школьнай справе.

«Дзеля абароны правоў беларускага народу на яго родную зямлю і вольнае, нацыянальнае развіццё» з'езд вырашыў стварыць моцную арганізацыю ў вёсках і паветах, арганізаваць сельскія і валасныя камітэты, абраў Гродзенскую павятовую Раду. Дэлегаты пратэставалі супраць стварэння пад кіраўніцтвам ксяндзоў і пры згодзе германскіх акупацыйных улад парафіяльных камітэтаў, якія былі першымі органамі польскай дзяржаўнасці на заходніх землях Беларусі. Каб процістаяць узброеным польскім атрадам, якія займаліся рабаўніцтвам у вёсках і мястэчках, з'езд даручыў валасным камітэтам арганізаваць міліцыю і запатрабаваць у немцаў зброю. Прыняў рэзалюцыю, паводле якой зямля павінна была «адысці да працоўнага народу без выкупу». Пры валасных камітэтах ствараліся зямельныя камісіі, якім належала правесці вопіс зямлі, клапаціцца аб гаспадарцы і засеве палёў. З'езд прыняў рэзалюцыю аб выплаце ваенных стратаў, выказаўся за ўдзел прадстаўнікоў Беларусі ў мірнай канферэнцыі «дзеля абароны права беларускага народу і сплаты ваенных стратаў», прасіў Віленскую Беларускую Раду стварыць Цэнтральны Камітэт для дапамогі пацярпелым ад вайны. Валасныя камітэты павінны былі ўзяць на сябе школьныя справы. Прадугледжвалася, што выкладанне павінна весціся на беларускай мове.

З'езд стварыў арганізацыйны камітэт для склікання Краёвага беларускага з'езду Гродзеншчыны, у яго склад увайшлі Ф. Данілюк, С. Якавюк, А. Басель, А. Якубецкі, А. Саўчыц, Л. Дзекуць-Малей, А. Алексючанка, П. Якубецкі і Я. Натусевіч. Аргкамітэт меў права кааптацыі. Меркавалася, што краёвы беларускі з'езд Гродзеншчыны будзе скліканы 9.1.1919 у Гродне, аднак германскія ўлады, якія супрацоўнічалі з польскімі арганізацыямі, не дазволілі яго правесці.

Літаратура
----------

* *Луцкевіч А.* Дзённік // Полымя. 1991. № 4—5.
* *Сідарзвіч А.* Гродзенскі беларускі сялянскі з'езд // ЭГБ ў 6 т. Т. 3. Мн. 1996.
**Хуна́нь** — правінцыя ў Кітаі, у басейне сярэдняга цячэння ракі Янцзы.

Плошча 210 тыс. км². Насельніцтва 65,96 млн чал. (2001). Адміністрацыйны цэнтр — горад Чанша.

Геаграфія
---------

Цэнтральная і ўсходняя часткі раўнінныя, на захадзе ўскраіна Гуйчжоўскага нагор'я, на поўдні адгор'і Наньліна. Буйныя рэкі — Янцзы (на поўначы), Юаньцзян, Цзышуй, Сянцзян. Клімат субтрапічны, мусонны.

Эканоміка
---------

Хунань — рысавая жытніца краіны, асноўныя плошчы на раўніне вакол возера Дунтынху. Вырошчваюць кукурузу, пшаніцу, ячмень, рамі, бавоўнік, чай, рапс, арахіс, джут, тытунь. Садоўніцтва (пераважна цытрусавыя).
Гадуюць рабочую жывёлу, свіней. Птушкагадоўля. Рыбалоўства.

Нарыхтоўка драўніны (кунінгаміі). Здабыча сурмы, свінцова-цынкавых руд, вальфраму, марганцу.

Прамысловасць: чорная і каляровая металургія, машынабудаванне (горнае, транспартнае, сельскагаспадарчае, элетратэхнічнае абсталяванне, электравозы, вагоны, станкі), хімічная (мінеральныя ўгнаенні, гумавыя вырабы), лёгкая, харчовая, у т.л. рысаачышчальная. Саматужныя промыслы.

Асноўныя прамысловыя цэнтры: Чанша, Сянтань, Хэн'ян, Чжучжоў, Іян.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑

Літаратура
----------

* Хунань // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 74.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хунань

| Адміністрацыйны падзел Кітайскай Народнай Рэспублікі |
| --- |
| Правінцыі | 
* Аньхой
* Ганьсу
* Гірын
* Гуандун
* Гуйчжоу
* Ляанін
* Сычуань
* Тайвань1
* Фуцзянь
* Хайнань
* Хубэй
* Хунань
* Хэбэй
* Хэйлунцзян
* Хэнань
* Цзянсі
* Цзянсу
* Цынхай
* Чжэцзян
* Шаньдун
* Шаньсі
* Шэньсі
* Юньнань

 |
| Аўтаномныя раёны | 
* Гуансі
* Нінся
* Сіньцзян
* Тыбет
* Унутраная Манголія

 |
| Гарады цэнтральнага падпарадкаванні | 
* Пекін
* Цяньцзінь
* Чунцын
* Шанхай

 |
| Спецыяльныя адміністрацыйныя раёны | 
* Ганконг
* Макаа

 |
| 1 — кантралюецца Рэспублікай Кітай |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12009405f · GND: 4026179-7 · LCCN: n79064833 · NKC: ge118448 · VIAF: 146568259 |
**Мядзведзь белы** (*Ursus maritimus*) — драпежнае млекакормячае сямейства мядзвежых.

Назва
-----

Часам гэты від вылучаюць у асобны род *Thalarctos*. Лацінская назва *Ursus maritimus* перакладаецца як «мядзведзь марскі».

Апісанне
--------

Даўжыня цела 1,6—2,5 м, зрэдку да З м, вышыня ў карку да 1,5 м, маса да 1000 кг. Поўсць белая, густая. Ніжняя паверхня ступняў укрытая валасамі. Адаптаваны да нізкіх тэмператур (падскурны тлушч можа дасягаць да 40% масы жывёлы).

Пашырэнне
---------

Тыповы прадстаўнік арктычнай фаўны: жыве на плывучых ільдах, узбярэжжы і астравах Паўночнага Ледавітага акіяна. У познім плейстацэне трапляўся на поўдні да Вялікабрытаніі, Даніі і Ньюфаўндленда.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гон звычайна ў сакавіку—красавіку. Цяжарныя самкі залягаюць на зіму ў снежныя бярлогі. Нараджаюць 1—3 дзіцянят раз у 2 гады (з самкай застаюцца каля 1,5 года). Добра плавае і нырае. Корміцца цюленямі, рыбай.

Ахова
-----

З 1976 знаходзіцца пад міжнароднай аховай, засенены ў Чырвоную кнігу МСАП. У свеце 10—20 тыс. асобін.

Літаратура
----------

* Белы мядзведзь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Гродзенскі палац Тызенгаўза** — палац А.Тызенгаўза, пабудаваны ў 1760—1770-я гады ў Гродне (архітэктары І. Г. Мёзер, Дж. Сака, мастакі П.Гежыдовіч, А.Грушэцкі). З пачатку 19 стагоддзя быў рэзідэнцыяй губернатара. Разбураны ў 1915 годзе. На паўночны ўсход ад палаца прафесарам Ж. Э. Жыліберам быў створаны Гродзенскі батанічны сад.

Будынак
-------

Абмерны чарцёж палаца Тызенгаўза
Палац быў кампазіцыйным цэнтрам Гарадніцы, галоўным фасадам выходзіў на плошчу і ўтвараў трапецападобны курданёр.

Аднапавярховы П-падобны ў плане мураваны будынак быў накрыты высокім вальмавым дахам з невялікамі мансардамі ў цэнтры бакавых крылаў і завяршаўся авальным у плане бельведэрам з купалам і скульптурнай выявай Цэрэры над галоўным уваходам.

Аздабленне фасадаў мела элементы стылю ракако, у каларыстычным вырашэнні — спалучэнне зялёнага колеру сцен, белых ляпных дэталей, чырвонай дахоўкі. Парадныя залы былі аздоблены плафонамі з размалёўкай і мармуровымі разнымі камінамі з карскага мармуру.

У ансамбль уваходзіў будынак Гродзенскага тэатра Тызенгаўза.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
**Лагойскі парк** — помнік садова-паркавага мастацтва.

Апісанне
--------

Створаны ў 1-ай палове ХІХ стагоддзя ў Лагойску на правым беразе ракі Гайна. Парк пейзажнага тыпу. Плошча 10 га.

Складаецца з 2-ух ландшафтных участкаў. На паўднёвым зберагліся рэшткі старажытных замкавых умацаванняў, валоў і равоў, на паўднёвым, пакатым у бок ракі схіле ў 1815 годзе быў пабудаваны ў стылі класіцызму 2-павярховы мураваны палац (не збярогся), каля якога закладзены пладовы сад. Ад палаца адкрываліся 3 перспектывы з кулісамі, утворанымі паркавымі насаджэннямі і згрупаванымі па прынцыпу светлавога кантрасту. У парку пераважаюць дрэвы мясцовых парод: ліпа, клён, дуб, елка, трапляюцца таполя белая, ясень пенсільванскі і інш.

Выкарыстоўваецца як гарадскі парк культуры і адпачынку.

* Руіны палацаРуіны палаца
* Памятны знак у паркуПамятны знак у парку

Спасылкі
--------

* Лагойскі парк на сайце «Архіварта»
**Гродзенскія дываны** — вырабы Гродзенскіх каралеўскіх мануфактур, заснаваных А. Тызенгаўзам у другой палове XVIII ст. Адметныя высокай тэхнікай ткацтва і прыгажосцю. Кампазіцыі гродзенскіх дываноў (ворсавых і шпалер) складаліся з раскіданых па полі букетаў, перавязаных стужкамі, вазонаў і кошыкаў з кветкамі. Колеравая гама звычайна блакітная і залацістая. Раслінны арнамент ворсавых дываноў (букеты руж на светлым фоне) вызначаўся лёгкасцю формаў і гарманічнасцю колеравых спалучэнняў. Французскія майстры, якія працавалі на мануфактурах, пераймалі заходне-еўрапейскія ўзоры і стваралі дываны ў стылях барока і класіцызму. Часам у гродзенскіх дыванах трапляюцца ўзоры ў мясцовых арнаментальных традыцыях.

Зноскі
------

1. ↑  Гродненские ковры // *Гродно. Энциклопедический справочник*. — Мн.: БелЭн, 1989. — С. 163. — ISBN 5-85700-015-7.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
**Хурма ўсходняя** (*Diospyros kaki*) — від шматгадовых дрэў роду хурма сямейства эбенавыя(*Ebenaceae*), які паходзіць з Азіі. Культывуецца як пладовая расліна па ўсім свеце, вядома мноства сартоў.

Плод неаплодненай жаночай кветкі (без насення)

Батанічнае апісанне
-------------------

Дрэва дасягае вышыні да 10 метраў (вядомыя выпадкі дасягненні вышыні 12 м). Вонкава расліна падобна да яблыні.

Лісце чаргавальнае, яйкападобна-даўгаватае, цёмна-зялёнае, знізу бялявае, шырокаланцэтападобнае. Увосень лісце набывае чырвоную афарбоўку.

Кветкі ў пазухах лісця — адзіночныя або некалькі, на кароткіх ножках. Хурма ўсходняя квітнее з мая па чэрвень. Кветкі жаўтлява-белыя могуць быць трох тыпаў: мужчынскія, жаночыя і змешаныя. Расліны, як правіла, аднадомныя з мужчынскімі і жаночымі кветкамі асобна на адным дрэве, але існуюць таксама двудомныя культуры. Апыленне ажыццяўляецца насякомымі. Калі жаночыя кветкі не аплодненыя, яны размнажаюцца шляхам партэнагенеза, а затым даюць плады без насення.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Святое.

**Свято́е** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Эса, на заходняй ускраіне горада Лепель.

Плошча паверхні возера 0,11 км², даўжыня 0,53 км, найбольшая шырыня 0,34 км, даўжыня берагавой лініі 1,35 км. Найбольшая глыбіня дасягае 8,7 м, сярэдняя 4,7 м. Аб'ём вады ў возеры 0,52 млн. м³. Плошча вадазбору 3,39 км².

Вадазбор спадзістахвалісты і дробнаўзгорысты, з марэнных суглінкаў і супескаў. Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй ад 2—3 да 8—14 м, спадзістыя, на поўдні стромкія. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пераважна зліваюцца са схіламі катлавіны. Паўночна-заходнія берагі нізкія і тарфяністыя, на захадзе возера месцамі сплавінныя. Уздоўж заходняга і паўночна-заходняга берага пойма шырынёй ад 30 да 200 метраў. Дно возера ўздоўж берагоў пясчанае, астатняя частка дна выслана гліністым ілам.  

Возера эўтрофнае. Упадаюць ручаі і каналы. Выцякае ручай у возера Проша.

Зноскі
------

1. ↑  Республика Беларусь. Витебская область. Лепельский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2009. — Доп.тираж 3 000 экз. (руск.)

Літаратура
----------

* *Макрыцкі А. М.* Святое возера // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 29, 51. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Лепельский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2009. — Доп.тираж 3 000 экз. (руск.)
**Лагойская астраблема** — старажытны метэарытны кратар каля г. Лагойск, у вярхоўі ракі Гайна на Беларусі.

Старажытны кратар пахаваны пад антрапагенавымі адкладамі. Адкрыты ў 1975 годзе пры бурэнні свідравіны ў раёне в. Кузевічы як структура з анамальнай геалагічнай будовай.

Дыяметр 12-15 км, глыбіня каля 500 м. Складзена з т.зв. брэкчыі — абломкаў, глыб, друзу парод рознага ўзросту. Частка парод дэфармаваная, сплаўленая. Астраблема ўтварылася 40-45 млн. гадоў таму. Уся маса кавалкаў была сцэментаваная ў больш позні час.

Адным з доказаў таго, што навукоўцы маюць справу з астраблемай, сталі знойдзеныя мінералы каэсіт і сцішавіт. Каэсіт утвараецца з кварцу пры высокім ціску, а пры яшчэ большым ціску ён становіцца сцішавітам. Дасягненне такога ціску на адносна невялікай глыбіні немагчыма без магутнага ўдарнага ўздзеяння.

Метэарытнае паходжанне структуры абгрунтавалі беларускія вучоныя А. Махнач, М. Вераценнікаў, Г. Ількевіч.

Дасканальнае вывучэнне нетраў кратару дазволіла скласці даволі падрабязную карціну таго, што адбылося ў гэтым месцы. На хуткасці 18 км/с з Зямлёй сутыкнуўся каменны метэарыт дыяметрам 629 метраў і вагой 439 мільёнаў тон. Пры гэтым адбыўся выбух энергіяй 71 эксаджоўль (у мільён раз магутней за выбух ядзернае бомбы, скінутай на Хірасіму ў 1945 годзе), а тэмпература, якой ён суправаджаўся, склала каля 2000°С.

Зноскі
------

1. ↑  nashaniva.by

Літаратура
----------

* *Глазовская Л.И. Громов Е.И. Парфенова О.В. Илькевич Г.И.* Логойская астроблема. — М.: Наука, 1991. — 141 с. с ил.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя пра кратар на *Earth Impact Database*
**Хумбаба**, **Хувава** — пачварны гігант у шумера-акадскай міфалогіі. 

Згодна міфічным уяўленням, Хумбаба быў створаны богам сонца і вартаваў міфічную мясціну пасялення багоў -  кедравы лес. У эпасе пра Гільгамеша апісваецца наступным чынам: галава падобная львінай, позірк і пашча - смерці, горла - патопу, дыханне - агню. Хумбаба чуе на вялікай адлегласці кожнага, хто парушае межы яго тэрыторыі. У пошуках неўміручасці Гільгамеш і Энкіду ўрываюцца ў лес і падманам забіваюць Хумбабу. Яго галаву перадаюць як ахвяру багам, але тыя гневаюцца і караюць Энкіду смерцю.

Гл. таксама
-----------

* Эпас пра Гільгамеша

Спасылкі
--------

* Пятая таблетка эпасу пра Гільгамеша: забойства Хумбабы
* Гліняная маска Хумбабы Архівавана 4 лютага 2012.
**Святы Радэрык**, або **святы Радрыга** (лац.: Rudericus, ісп. San Rodrigo, пакараны смерцю 13 сакавіка 857, Кордава) — адзін з кордаўскіх мучанікаў. Святы, шануецца Рымска-каталіцкай царквой (дзень памяці — 13 сакавіка).

Біяграфія
---------

Паводле падання, Радэрык быў хрысціянскім святаром, які пражываў у горадзе Кабра і меў двух братоў, адзін з якіх быў мусульманінам. У час адной з боек, якія пачаліся паміж яго братамі, Радэрык паспрабаваў іх разняць, але тыя ўдваіх напалі на яго і моцна збілі. Калі Радэрык ачуўся, ён даведаўся, што яго брат-мусульманін абвінаваціў яго перад гарадскімі ўладамі ў адступніцтве ад ісламу і пераходзе ў хрысціянства. Гэта злачынства каралася смерцю, таму Радэрык уцёк з горада, але пазней быў апазнаны, схоплены і дастаўлены ў Кордаву. Зняволены ў турме, ён цвёрда працягваў трымацца хрысціянскай веры, за што 13 сакавіка 853 года, разам са сваім таварышам па зняволенню, святым Саламонам, быў пакараны. Цела Радэрыка было скінута ў Гвадалквівір, але пазней ізноў здабыта і пакладзена ў царкве Сан-Хінес.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Joaquín Lorenzo Villanueva. *Año christiano de España*. Madrid: Imprenta Real, 1792 «Los SS. Rodrigo presbítero y Salomón», vol. 3, p. 336—341.

Спасылкі
--------

* Catholic News Agency: St. Roderick Архівавана 17 верасня 2017.  (англ.)
* Cartage: St. Roderick Архівавана 24 сакавіка 2007.  (англ.)
* San Rodrigo di Cordova (італ.)
* St. Roderic Hagiography (англ.)



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Іспанскі біяграфічны |
**Мазары́-Шары́ф** (дары مزار شریف — літаральна "святарная святыня") — самы вялікі горад у паўночным Афганістане (чацвёрты па велічыні ў краіне) і адначасова сталіца правінцыі Балх. Колькасць насельніцтва складае каля 183.000 чалавек (2002). Асноўнай мовай, якая ўжываецца ў горадзе, з'яўляецца дары. У Мазары-Шарыфе знаходзіцца святарная для шыітаў блакітная мячэць (*Rauze-e Szarif*), дзе пахаваны халіф Алі, дзякуючы гэтаму горад з'яўляецца адным з цэнтраў ісламскага паломніцтва.

З 1992 да 1997 г. горад з'яўляўся рэзідэнцыяй генерала Абдул-Рашыд Дустума. З 1998 года да 2001 кантраляваўся Талібанам. 25 лістапада 2001 г. каля Мазары-Шарыфа адбыўся бунт палонных талібаў, пры падаўленні якога загінула 700 чалавек.

Мазары-Шарыф калісьці быў сталіцай афганскага Туркестана, старажытнай імперыі якая знаходзілася паміж Гератам, гарамі Гіндукуш і ракой Амудар’яй на поўначы, знішчанай Чынгісханам у 1220 годзе.

Горад вядомы вытворчасцю дываноў і гандлем авечай поўсцю. Жыхары таксама займаюцца дробнай прамысловасцю, пераапрацоўкай металічных руд.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мазары-Шарыф
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Святое.

**Свято́е во́зера** — возера ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лукомка, каля вёскі Слабодка.

Плошча паверхні возера 0,12 км². Даўжыня 0,6 км, найбольшая шырыня 0,25 км, даўжыня берагавой лініі 1,45 км.  

Катлавіна выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны на поўдні і паўднёвым захадзе спадзістыя вышынёй да 6—10, астатнія схілы стромкія вышынёй да 20—25 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Каля паўднёва-ўсходняга берага возера забалочаная пойма шырынёй да 50 м.

Ручаём Святое злучана з Лукомскім возерам.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 36, 56. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
**Святы Апостал Павел** — абраз з касцёла в. Трабы Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці, які датуецца 1732 годам. Захоўваецца ў калекцыі Музея старажытнабеларускай культуры (інв. КП-347, Ж-211). Памер абраза — 92,5 × 75 см.

Апісанне
--------

Абраз у арыгінальнай раме
Выява Святога напісана на палатне алейнымі фарбамі, якое было прымацавана да дошкі, аформленай у вузкую драўляную разьбяную раму. Пры рэстаўрацыі палатно было дэманціравана з драўлянага шчыта і нацягнута на падрамнік. На раме ад абраза, як і на самім палатне, ніякіх надпісаў не было, аб чым дадаткова сведчыць і першапачатковае апісанне абраза ў кнізе паступленняў, аднак пры публікацыі ў альбомах яно фігуруе пад 1732 годам. Даціроўка ў дадзеным выпадку зроблена па аналогіі з абразом «Ян Непамук», паколькі абразы выкананы ў адным стылі і маюць практычна аднолькавыя памеры.

Зноскі
------

1. ↑  Галіна Флікоп-Світа. Датаваныя абразы XVII—XVIIІ стст. У зборах Музея старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. // Волинська ікона: дослідження та реставрація. Науковий збірник. Випуск 24. 2018
2. 1 2  ДАТАВАНЫЯ АБРАЗЫ ГРОДЗЕНШЧЫНЫ Архівавана 19 кастрычніка 2020.

Літаратура
----------

* Галіна Флікоп-Світа. Датаваныя абразы XVII—XVIIІ стст. У зборах Музея старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. // Волинська ікона: дослідження та реставрація. Науковий збірник. Випуск 24. 2018
**Беларускі цэментны завод** — прадпрыемства цэментнай прамысловасці ў горадзе Касцюковічы Магілёўскай вобласці. Працуе на базе Камунарскага радовішча мелу. Уваходзіць у склад холдынгу Беларуская цэментная кампанія.

Гісторыя
--------

У 1987 годзе ў адпаведнасці з рашэннем урада БССР N216 было пачата будаўніцтва Беларускага цэментнага завода, унікальнага па сваіх характарыстыках (упершыню ў сусветнай практыцы ўкаранёны «сухі» спосаб вытворчасці цэменту з высокавільготнага мелу). У 1993 годзе ў сувязі з недахопам грашовых сродкаў будаўніцтва завода было прыпынена. І толькі па заканчэнні доўгага часу, 11 верасня 1996 г. была ўведзена ў эксплуатацыю першая тэхналагічная лінія Беларускага цэментнага завода. З таго часу былі ўведзены ў строй новая печка "Обжиг" і лінія ўпакоўкі цэменту.

У 2003 годзе ўведзена ў эксплуатацыю газатурбінная ўстаноўка ГТЭ-15 магутнасцю 16 МВт, якая выпрацоўвала да 60 % электраэнергіі, неабходнай для патрэб прадпрыемства; у 2010 да яе далучылася другая ўстаноўка. У 2011 завод зрабіў першыя крокі па выкарыстанні пылавугальнага паліва ў цэментнай прамысловасці.

Сучаснасць
----------

У цяперашні час у склад прадпрыемства ўваходзяць 6 цэхаў, 2 тэхналагічныя лініі вытворчасці цэменту.
Выпускаюцца наступныя віды прадукцыі:

* цэмент марак ПЦ500-Д0, ПЦ500-Д20, ШПЦ -40 0, ЦЕМ-I 42, ЦЕМ- I I / А-Ш 42,5Н, СЕМ – I 42.5N, СЕМ – I I/А-S 42.5N, ПЦП 500
* вапна будаўнічая комавая 2 і 3 гатунку, вапна будаўнічая молатая парашкападобная 2 і 3 гатунку
* мел молаты

Дырэктары
---------

* Уладзімір Аляксеевіч Кісялёў
* Аляксандр Станіслававіч Даўгала

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------
**Двайко́вая** (або **біна́рная**) **сістэ́ма злічэ́ння** – пазіцыйная сістэма злічэння, якая мае аснову 2. Двайковая сістэма дазваляе запісаць любы лік з дапамогаю ўсяго двух лічбаў (0 і 1). Гэтая сістэма найбольш распаўсюджаная ў вылічальнай тэхніцы.

Двайковая сістэма мае надзвычай простыя правілы складання і памнажэння. Правілы складання і памнажэння адназначных двайковых лікаў можна прадставіць табліцамі з двума радкамі і стоўпчыкамі.

| + | 0 | 1 |
| --- | --- | --- |
| 0 | 0 | 1 |
| 1 | 1 | 10 |

| × | 0 | 1 |
| --- | --- | --- |
| 0 | 0 | 0 |
| 1 | 0 | 1 |

Складанне і памнажэнне шматразрадных двайковых лікаў выконваецца стандартным для пазіцыйных сістэм шляхам («у стоўпчык»).

Галоўны недахоп двайковай сістэмы – грувасткасць. Двайковае прадстаўленне ліка патрабуе прыкладна ў 3 разы больш лічбаў, чым дзесятковае. Для пераадолення гэтага недахопу ўжываюць шаснаццаткавую сістэму злічэння. Кожныя чатыры разрады двайковай сістэмы ўзаемна адназначна перадаюцца адным разрадам шаснаццаткавай сістэмы і, такім чынам, шаснаццаткавая сістэма дазваляе запісаць двайковыя лікі ў кампактнай форме. Шаснаццаткавае прадстаўленне ліка ў чатыры разы карацейшае, чым двайковае. Напрыклад,

100100112 = 1001 0011 2 = 9316
1010111100111000012 = 0010 1011 1100 1110 0001 2 = 2bce116

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4150805-1 · Microsoft: 48372109 · NDL: 00568548 |
**Беларускі экалагічны саюз** (*БелЭкаС*) — добраахвотная грамадская арганізацыя, якая ставіць за мэту актывізацыю прыродаахоўнай дзейнасці грамадзян, прадпрыемстваў, устаноў, аб’яднанне іх намаганняў для захавання экалагічнай раўнавагі ў рэспубліцы і паляпшэння асяроддзя пражывання насельніцтва. Заснаваны 3 красавіка 1989 года у Мінску на ўстаноўчай канферэнцыі з удзелам прадстаўнікоў АН Беларускай ССР, Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, грамадскіх арганізацый. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд, які праводзіўся адзін раз у 3 гады.

На 1-м з’ездзе БелЭкаС, які прайшоў у Мінску 1—2 ліпеня 1989 года, быў прыняты статут, абрана праўленне, прэзідэнт (Б. П. Савіцкі) і 3 віцэ-прэзідэнты (Р. Г. Гарэцкі, Я. П. Пятраеў, Л. Р. Тарасенка), зацверджана эмблема саюза (стылізаваная выява ліста папараці) і сцяг (бела-зялёна-белы з палосамі аднолькавай шырыні).

10 лютага 1990 года на Усебеларускім дэмакратычным форуме ў Мінску, скліканым па ініцыятыве БНФ «Адраджэньне», БелЭкаС увайшоў у перадвыбарчы Беларускі дэмакратычны блок (БДБ).

У красавіку 1991 года БЭС разам з музычным экалагічным рухам «Рок чистой воды» правялі дабрачынную акцыю, прысвечаную 5-й гадавіне катастрофы на Чарнобыльскай АЭС.

Станам на 1991 год у склад БелЭкаС уваходзіла каля 5 тыс. чал.

Аднак, далей правядзення розных мерапрыемстваў, БЭС прасунуцца не атрымалася. Арганізацыя павольна распадалася, і з цягам часу ад БЭС не засталося нічога, акрамя прыгожых дэкларацый, што прывяло да распаду ў 1994 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Регистрируется Белорусская партия «Зеленые» (руск.)(недаступная спасылка). *90s.by*. Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2020. Праверана 22 лістапада 2020.

Літаратура
----------

* Беларускі экалагічны саюз // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 462—463. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* *Тарасенка, Л. Р.* Беларускі экалагічны саюз / Л. Р. Тарасенка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 460.
* Статут Беларускага экалагічнага саюза = Устав Белорусского экологического союза. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — 56 с.
* Устав Белорусского экологического союза: Утвержденный 1 съездом Белорусского экологического союза 1 июля 1989 г. — Мн. 1989.
**Дванаццаты 5-гадовы план развіцця народнай гаспадаркі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі** на 1986—1990 гады .

Планы
-----

Галоўнай задачай ставіў карэнную рэканструкцыю машынабудаўнічага комплексу і на гэтай аснове тэхнічнага пераўзбраенне ўсёй народнай гаспадаркі.

Вынікі пяцігодкі
----------------

Аб’ём прамысловай прадукцыі ў 1988 годзе склаў 122% супраць 1985 года. Найбольш значна ён павялічыўся ў машынабудаванні і металургічнай прамысловасці: створаны 424 узоры новай тэхнікі, пабудаваны і ўведзены ў дзеянне 24 новыя прамысловыя прадпрыемствы. Працягвалася рэканструкцыя існуючых прадпрыемстваў. У той жа час у 1990 годзе у параўнанні з 1985 годам скарацілі выпуск прадукцыі чорная металургія, машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная прамысловасць, іншыя галіны.

За гады пяцігодкі павялічыўся ўраджай збожжа, але патрэбы ў ім забяспечваліся толькі на 60—70%. Крыху лепш ішлі справы ў жывёлагадоўлі. У параўнанні з 11-й пяцігодкай павысіліся сярэднегадавая вытворчасць малака і нарыхтоўка мяса ў забойнай вазе. Па-ранейшаму вострай праблемай заставалася забяспечанасць сельскай гаспадаркі кармавой базай. У цэлым аграрны сектар не поўнасцю адпавядаў патрабаванням рэспублікі ў забяспечанасці сельскагаспадарчай прадукцыі, хоць да таго ж доля рэспублікі ў агульнасаюзным фондзе заставалася значнай. У пачатку 1990-х г. уведзена талонная сістэма размеркавання шэрагу прадуктаў харчавання.

Развал СССР, фінансава-крэдытнай сістэмы, вялікія цяжкасці ў прамысловым развіцці і сельскай гаспадарцы, «старыя» падыходы да кіравання народна-гаспадарчым комплексам увогуле, аслабленне сувязей паміж саюзнымі рэспублікамі СССР прывялі да крызіснага стану эканомікі ў 12-й пяцігодцы.

Літаратура
----------

* *Юнцэвіч, А.* Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі БССР // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 23—24.
* Гиоргидзе, З. И. Геращенко, Л. Ф. Белоруссия за десять пятилеток / З. И. Гиоргидзе, Л. Ф. Геращенко; Академия наук БССР, Институт экономики. — Минск: Наука и техника, 1982. — 152 с.
* Эканамічная гісторыя Беларусі і замежных краін: Матэрыялы для самастойнай працы: Для студэнтаў і курса дзеннага і завочнага формаў навучання. — Мінск: ВП «Экаперспектыва», 1997. — 118, [2] с.




| Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі Беларускай ССР |
| --- |
| 
* Першая (1928—1933)
* Другая (1933—1937)
* Трэцяя (1938—1942)
* Чацвёртая (1946—1950)
* Пятая (1951—1955)
* Шостая (1956—1960)
* Сёмая (1961—1965)
* Восьмая (1966—1970)
* Дзявятая (1971—1975)
* Дзясятая (1976—1980)
* Адзінаццатая (1981—1985)
* Дванаццатая (1986—1990)

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ракаў (значэнні).
**Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў** (1840 — ?) — украінскі і беларускі архітэктар часоў Расійскай імперыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1840 годзе. Выхоўваўся ў Пецярбургскім будаўнічым вучылішчы з 1855 па 1861 год.

Выпушчаны з правам на чын калежскага сакратара і прызначаны архітэктарскім памочнікам у харкаўскую будаўнічую і дарожную камісію, а потым — памочнікам начальніка штучнага стала. У 1865 годзе, па пераўтварэнні будаўнічай камісіі, застаўся па-за штатам, але ў наступным жа годзе зноў паступіў на службу малодшым інжынерам Харкаўскай губерні. У 1868 годзе ўзведзены ў званне архітэктара і ў хуткім часе (1869) заняў месца харкаўскага гарадскога архітэктара.

Потым, у 1872 годзе, Аляксандр Дзмітрыевіч прылічаны да Тэхніка-будаўнічага камітэту  (руск.) (бел. і 2 студзеня 1873 года быў прызначаны губернскім архітэктарам  (руск.) (бел. у Віцебск.

Творчасць
---------

Жырардаўская мануфактура
Быў першым архітэктарам Жырардаўскай мануфактуры ў Харкаве, якая змяшчаецца па вул. Універсітэцкай  (укр.) (бел. 10, але пасля двух перабудоў — каля 1889 г. па праекце Уладзіміра Немкіна  (укр.) (бел. і ў 1912 годзе па праекце Уладзіміра Пакроўскага  (укр.) (бел. першапачатковы выгляд радыкальна змяніўся.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 284  (руск.)
2. ↑  Жирардовська мануфактура в Харкові  (укр.)
**Дваранства** — прывілеяваны стан у Маскоўскай дзяржаве і Расійскай імперыі.

Паняцце «дваранін» у значэнні «служыцель [княжацкага/баярскага] двара», «чалавек з [княжацкага/баярскага] двара» або «прыдворны» з’явілася даўно, з XV ст. у Маскоўскай дзяржаве «слугі» двара вялікага князя — «дваране» сталі асновай прывеліяванага стану, а 2-й паловы XVII ст. асноўнай назвай гэтага стану. Ранейшая асноўная назва прывілеяванага стану, успадкаваная ад часоў Русі — «баярства», у Маскоўскай дзяржава даволі рана стала разумецца як назва толькі вышэйшага яго слою.

Радавая знаць называлася «стаўбавымі дваранамі», тыя хто могу даказаць сваё дваранства на працягу больш за 100 гадоў (такім стаўбавымі дваранамі былі, напрыклад Еропкін, Скрабін, Травін і інш.).

У Расійскай імперыі ў 1722 годзе указам Пятра I была скасавана сістэма старых тытулаў і ўведзена сістэма на ўзор заходнееўрапейскіх, з’явіліся тытулы баронаў і графаў, якія раней не ўжываліся. Былі ўстаноўлены строгія правілы набыцця новага дваранства (напрыклад званне старшага афіцэра ў арміі і флоце аўтаматычнага надавала «асабістае дваранства», званне палкоўніка або марскога капітана — «спадчыннае дваранства». Тым жа часам абмежаваны абавязкі дваранства, абавязковая ваенная служба стала тычыцца толькі дваран, якія маюць маёнтак, яны таксама атрымалі поўную ўладу над сялянамі (пераследу і продажу) да адмены прыгоннага права Аляксандрам II ў 1861 годзе.

У Расіі дваранства надавалася тым, хто выйшлі на пенсію (вайскоўцам), як заахвочванне. Характэрны прыклад, бацька збройніка Сяргея Іванавіча Мосіна — сірата, прасталюдзін, адстаўны вайсковец, даслужыўся да падпаручніка, набілітаваны разам з двума сынамі ў дваранства па хадайніцтве Варонежскага дваранскага сходу ў 1860 годзе.

Дзяржаўны пераварот 1917 года адмяніў прывілеі дваранства, бальшавікамі быў арганізаваны тэрор (рэпрэсіі). Вялікая частка дваранства імігравала. Іншыя частка цяжка спрабавалі прыстасавацца да новай рэчаіснасці ў дзяржаве, супрацоўнічала з савецкай уладай, рабілі кар’еру (напрыклад Фелікс Дзяржынскі, Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі, Рыгор Катоўскі, Надзея Крупская і інш.). Камуністычная прапаганда абясцэньвала дваран ў афіцыйнай гісторыі, у кіно і літаратуры. Пасля распаду Савецкага Саюза пачалося адраджэнне дваранскіх традыцый, вывучэнне генеалогіі грамадствам. Ёсць нават мода на высакароднае паходжанне, што спрыяе камерцыйнай дзейнасці, і з’яўленню прэтэндэнтаў на сталец Расійскай імперыі. Усе падыходзяць з усёй сур’ёзнасцю.

Гл. таксама
-----------

* Дваранская радаводная кніга
* Спіс дваранскіх родаў Магілёўскай губерні

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
**Аляксандр Жукоўскі** (1926 — 8 лістапада 1973) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Баранавіцкай вобласці, сябра арганізацыі «Чайка».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1926 г. у в. Залессе Навагрудскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (зараз Слонімскі раён Гродзенскай вобласці). Вучыўся ў школах Залесся і Жыровічаў. Пасля Другой сусветнай вайны паступіў у Жыровіцкі сельскагаспадарчы тэхнікум. 

Падчас навучання ў тэхнікуме ў 1946 г. далучыўся да беларускай падпольнай арганізацыі «Чайка», якая ставіла за мэту змаганне за нацыянальныя правы і годнасць беларусаў, культуру, мову, гісторыю, свабоду і незалежнасць Беларусі. 

У сярэдзіне 1947 года арганізацыя была выкрытая ў сувязі з дэканспірацыяй Саюза вызвалення Беларусі, які выдаў савецкі агент Алесь Бажко. «Чайка» таксама была выкрытая: з СВБ некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь у выніку канспірацыйнай памылкі. Аляксандр Жукоўскі быў арыштаваны ў тым жа годзе і засуджаны ваенным трыбуналам да 6 гадоў савецкіх канцлагераў. Пакаранне адбываў у турмах Баранавічаў і Оршы, потым у канцлагеры № 2 у Інце (Комі АССР). 

У 1953 г. вызваліўся і вярнуўся ў родную вёску Залессе. Завочна закончыў Навагрудскі сельскагаспадарчы тэхнікум. Працаваў аграномам у Жыровіцкім саўгасе-тэхнікуме.

Памёр 8 лістапада 1973 г. пахаваны на вясковых могілках у в. Залессе.

Зноскі
------

1. ↑   Біяграфія Аляксандра Жукоўскага

Літаратура
----------

* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чаховіч.

**Чаховічы**, **Ляхавіцкія-Чаховічы** (польск.: Czechowicz, польск.: Lachowicki-Czechowicz) — баронскі і шляхецкі род гербу Астоя.

Гісторыя
--------

Радавод Чаховічаў пачынаецца з XVI стагоддзя, з часоў Жыгімонта III.

Уладанні
--------

Паводле інвентароў 1697, 1742 і 1776 гг. роду належала сядзіба ў вёсцы Багданаў (цяпер Валожынскі раён, Мінская вобласць, Беларусь). Пасля смерці Віктара Чаховіча перайшла яго сыну Казіміру (пам. у 1834 г). Пасля смерці ўдавы Казіміра яе прадалі з малатка адвакату Фердынанду Рушчыцу (1786—1848) герба Ліс, жанатаму на Ганне з Чаховічаў.

Маёнткам адной з ліній роду былі Мацкоўцы на Пастаўшчыне, якім род валодаў з 1741 года, атрымаўшы яго ад Сулістроўскіх. Маёнтак знаходзіўся на месцы сучаснай вёскі Мацковічы. Пра існаване сядзібнага комплексу нагадвае толькі нетыповая для вясковых паселішчаў планіроўка і сістэма штучных ставоў. Канфіскаваны пасля арышту Зыгмунта Чаховіча, прададзены за даўгі ў 1875 годзе разам з маёнткам Крашаны.

Ад жонкі Анелі з Арамовічаў Зыгмунт Чаховіч атрымаў маёнтак Бясяды. У канцы 19 стагоддзя Мечыслаў Чаховіч атрымаў ад бацькі Зыгмунта ў спадчыну фальварак Трусавічы (цяпер Лагойскі раён, Мінская вобласць).

Найбольш вядомыя
----------------

1. Зыгмунт Чаховіч (1831—1907), кіраўнік паўстання 1863—1864 гадоў.
2. Бярнард Чаховіч, завілейскі падкаморы, удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў.
3. Густаў Чаховіч (1837 — пасля 1871), удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў.
4. Лявон Чаховіч (1841—1913), удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў.

Гл. таксама
-----------

* Сядзібна-паркавы комплекс Чаховічаў, Трусавічы

Зноскі
------

1. 1 2  Шыпшына

Літаратура
----------

* *Tadeusz Gajl.* Polish Armorial Middle Ages to 20th Century. — Gdansk, 2007. — ISBN 978-83-60597-10-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чаховічы