recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Domus Vista** — вышынны жылы дом у Даніі, Капенгагене, у камуне Фрэдэрыксберг. Будаўніцтва завершана ў 1969 годзе. Вышыня будынка 101,95 м. 

Гэта другі па вышыні будынак у Даніі і другі па вышыні жылы будынак ва ўсёй Скандынавіі. Найвышэйшы ж жылы будынак Скандынавіі гэта Turning Torso, збудаванае ў 2005 годзе.

У будынку Domus Vista размяшчаецца 470 жылых кватэр на трыццаці паверхах, па 17 кватэр на паверх. Паводле першапачатковага плану ў будынку павінна было быць 28 паверхаў, але падчас будаўніцтва было прынята рашэнне пра надбудову яшчэ двух паверхаў. Першапачаткова ніжнія два паверху прызначаліся для гасцініцы і рэстарана, але ў 1970 годзе гасцініца была зачынена. Замест яе на першых двух паверхах цяпер размяшчаецца гандлёвы цэнтр і філіял бібліятэкі.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лебедзь.

**Ле́бедзі** (Cygnus) — род вадаплаўных птушак з атраду гусепадобных сямейства качыных.

Знешні выгляд
-------------

Пер'е лебедзяў — чыста белага, або шэрага ці чорнага колераў. Ад гусей іх адрознівае больш доўгая шыя, якая дазваляе на большай глыбіні абшукваць дно ў пошуках ежы, а таксама іх памеры — яны з'яўляюцца самымі буйнымі воднымі птушкамі.

Размах крылаў дасягае двух метраў, а маса можа перавышаць 15 кг. Лапы даволі кароткія, з-за чаго на зямлі яны выглядаюць даволі няўклюднымі. Затое лятальная мускулатура вельмі развітая і дазваляе пераадольваць тысячы кіламетраў пры штогадовых пералётах у вырай і назад.

Птушанятамі апекуюцца абодва бацькі цягам году пасля нараджэння. Манагамныя. Лебядзіная пара трымаецца разам да канца жыцця. Калі адзін з іх памірае, то другі больш не шукае сабе пару.

Класіфікацыя
------------

Cygnus olor
Існуе сем відаў (на тэрыторыі Беларусі 3: лебедзь-шыпун, лебедзь-клікун, лебедзь малы):

* Лебедзь чорны
* Лебедзь малы
* Лебедзь-трубач
* Лебедзь чарнадзюбы
* Лебедзь-клікун
* Лебедзь чарнашыйны
* Лебедзь-шыпун

Часам за лебедзя прымаюць каскаробу, аднак гэтая птушка адносіцца да роду *Coscoroba* і, хоць па сваіх памерах больш за гуся, усё ж бліжэй да качак, чым да лебядзёў.

У філятэліі
-----------

* Марка МалдовыМарка Малдовы
* Марка ФінляндыіМарка Фінляндыі

У геральдыцы
------------

* Герб «Лебедзь»Герб «Лебедзь»

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Лебедзі** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.9. Мн. 1999, С.175
2. ↑  Ігар Акімушкін. Сляды нябачаных зьвяроў Архівавана 15 кастрычніка 2007. (руск.)
Генуэзская фартэцыя ў Судаку
**Генуэ́зская фартэ́цыя** (руск.: Генуэзская фортеция, укр.: Генуезька фортеця) — фартэцыя у горадзе Судак, што на паўвостраве Крым. Пабудавана генуэзцамі з 1371 да 1460 года на былым каралавым рыфе — гары Кыз-Куле-Бурун, або *Крэпасная*. Плошча фартэцыі каля 30 га.

Гісторыя
--------

Першыя фартыфікацыйныя збудаванні сучаснага Судаку былі ўзведзеныя візантыйцамі ў VI—VII стагодздзях. Потым фартэцыяй завалодалі хазары, у X—XII стагодздзях — зноў візантыйцы. У XIII стагодздзі Сугдзея становіцца венецыянскай калоніяй, але апошнія былі хутка выцеснены з Крыму генуэзцамі. У 1365 годзе яны захапілі Сугдзею, а крыху пазней — і ўвесь поўдзень Крыму. Менавіта ў гэты перыяд была пабудавана асноўная частка сучаснай фартэцыі, таму за ёй і замацавалася назва *генуэзскай*.

У 1475 туркі распачалі аблогу фартэцыі, у выніку чаго консул з войскам уцёк морам, а жыхары здаліся заваёўнікам. На некалькі стагодздзяў Сугдэя апынулася ў складзе Атаманскай імперыі, пакуль у XVIII стагодздзі Крым не быў далучаны да Расійскай імперыі. У 1960-я гады савецкія ўлады спрабавалі надаць фартэцыі першасны выгляд, але беспаспяхова.

Панарама генуэзскай фартэцыіПанарама *генуэзскай фартэцыі*

Фартэцыя ў савецкім кіно
------------------------

* Атэла (1955)
* Кольцы Альманзора (1977)
* Піраты XX стагодздзя (1979)
* Адысея капітана Блада (1991)
* Майстэр і Маргарыта (тэлесерыял) (2005)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Генуэзская фартэцыя (Судак) на Вікісховішчы |
Замак Арсіні ў Нероле, Лацый
**Арсі́ні** — рымскі феадальны род. З яго выйшлі пяць Рымскіх Папаў, 34 кардыналы, кандацьеры.

Паходжанне
----------

Герб роду Арсіні
Па легендзе Арсіні вядуць свой ​​радавод ад сям'і Юліяў-Клаўдзіяў.

Арсіні былі звязаны з сям'ёй Бабонэ, якая існавала ў Рыме ў XI стагоддзі. Спачатку сям'я насіла прозвішча Бабонэ-Арсіні (Папа Цэлесцін III (Джачынта Бабонэ-Арсіні). Асобага становішча, багацця і ўлады Арсіні дамагліся ў XIII ст.

Арсіні былі прыхільнікамі партыі гвельфаў.

Прадстаўнікі роду былі адзін час дэспатамі Эпіра (Мікалай Арсіні, 1318—1323; Іаан Арсіні, 1323—1335).

Знаходзіліся ў варожых адносінах з рымскім родам Калона, пакуль барацьба не была спынена папскай булай у 1511.

Вядомыя прадстаўнікі
--------------------

* Бенедыкт XIII, Папа Рымскі
* Мікалай III, Папа Рымскі
* Цэлесцін III, Папа Рымскі
* Кардынал П'етра Арсіні
* Кардынал Лаціна Арсіні
* Кардынал Джардана Арсіні

Спасылкі
--------

* Арсіні ў каталіцкай энцыклапедыі
* Арсіні

| ⛭«Чорная арыстакратыя» |
| --- |
| Папскі гербПапскі герб | 
* Тэафілакты
* Крэсчэнці
* Арсіні
* Калона
* Масіма
* Каэтані
* Русполі
* Матэі
* Борджыя
* Пікаламіні
* Дэла Роверэ (Лантэ)
* Кіджы
* Банкампаньі
* Альдабрандзіні
* Баргезэ
* Людавізі
* Барберыні
* Памфілі
* Распільёзі
* Адэскалькі
* Тарлонія

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Мемнан.
**Ме́мнан** (грэч. Mεμνων; каля 380 да н.э. Родас — 333 да н.э. Лесбас) — грэчаскі военачальнік, які служыў у персідскай арміі Дарыя III.

Ранняе жыццё
------------

Мемнан быў выхадцам з вострава Родас. Разам са старэйшым братам Ментарам Мемнан спачатку служыў у якасці найміта ў персідскага сатрапа Фрыгіі Артабаза. У 362—360 гадах да н.э. некалькі сатрапаў Малой Азіі паднялі агульнае паўстанне супраць цара Артаксеркса III. Артабаз і разам з ім Ментар і Мемнан, якія кіравалі ў Траадзе, далучыліся да паўстанцаў. Аднак паўстанне правалілася, і Артабаз быў вымушаны бегчы ў Македонію. За ім каля 353 года да н.э. рушыў услед Мемнан. Аднак Ментар змог памірыцца з Артаксерксам і захапіў для яго Егіпет. У 342 годзе да н.э. ён дапамог Артабазу і Мемнану вярнуцца ў Азію. Пасля смерці Ментара Мемнан атрымаў пасаду галоўнага военачальніка ўсіх персідскіх войскаў у Малой Азіі і ажаніўся з яго ўдавой, дачкой Артабаза Барсіне (Артабаз жа быў у шлюбе з сястрой Ментара і Мемнана).

Уварванне македонцаў
--------------------

У 336 годзе да н.э. у Малую Азію ўварваліся македонскія войскі пад кіраўніцтвам Аляксандра Вялікага. Перад бітвай на рацэ Гранік Мемнан прапанаваў персідскім военачальнікам ваенны план, сутнасць якога складалася ў выкарыстанні тактыкі выпаленай зямлі. Персы павінны былі знішчаць палі, засыпаць студні, адводзіць скаціну ў тыл і спальваць свае гарады з мэтай недапушчэння іх захопу ці выкарыстання македонскай арміяй. Аднак персы адхілілі гэты план, з прычыны таго, што лічылі недазвольным знішчэнне маёмасці сваіх жа падданых. Дарый III усё ж змог ацаніць стратэгічныя задумы Мемнана і ў 334 годзе да н.э. прызначыў яго галоўнакамандуючым персідскіх сіл.

### Барацьба з Аляксандрам

Стаўшы галоўнакамандуючым, Мемнан зрабіў стаўку на барацьбу з Аляксандрам у яго тыле. З гэтай мэтай ён умацаваў Галікарнас і пачаў узмацняць флот персаў у Эгейскім моры, маючы на мэце перанесці ваенныя дзеянні ў Грэцыю. Верагодна, Мемнан меў план падняць грэчаскія гарады, якія знаходзіліся тады пад уладай Македоніі (і рэгента Аляксандра ў Еўропе, ненавіснага грэкам Антыпатра). Аляксандр распусціў свой флот, і Мемнан разлічваў у поўнай меры скарыстацца гэтым промахам македонцаў. Аднак у жніўні 333 гада да н.э. Мемнан быў забіты падчас аблогі горада Мітэлены на востраве Лесбас. З яго смерцю персідскае войска страціла каштоўнага і вопытнага камандзіра.

### Тактыка Мемнана

Бібліяграфія
------------

* Hazel, John; *«Who’s who in the Greek World»,* «Memnon», Routledge (2000)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: nb2008001433 · NUKAT: n2010041191 · VIAF: 73383776 |



1. ↑  livius.org — 1996. Праверана 20 студзеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q769362'></a>
***Branchipus schaefferi*** — від жабраногіх ракападобных.

Апісанне
--------

Цела злёгку сціснутае з бакоў, даўжыня да 12-25 мм. Покрывы паўпразрыстыя, што робіць гэтых рачкоў незаўважнымі для драпежнікаў. Жабраногі ўвесь час знаходзяцца ў руху, плаваючы спінным бокам цела ўніз.

На галаве добра заўважнае шво, якое раздзяляе яе на дзве часткі. Пярэдняя частка нясе антэны, задняя — ротавыя канечнасці, прыкрытыя верхняй губой. Маецца пара фасетачных вачэй на доўгіх рухомых сцяблінках і наупліяльнае вочка. Грудны аддзел складаецца з 11 сегментаў і нясе лістападобныя плавальныя канечнасці. Брушка доўгае, цыліндрычнае, складаецца з 9 сегментаў. У самцоў на ім маюцца два капулятыўных органы, у самак прымацоўваецца яйцавы мяшок. Брушны аддзел заканчваецца адросткам (тэльсанам) з вілачкамі, пакрытымі валаскамі.

Кожная ножка складаецца з асноўнага членіка і некалькіміх прыдаткаў, адзін з якіх відазменены ў жабру.

Арэал
-----

Сустракаюцца адносна рэдка ў нешматлікіх часовых вадаёмах лесастэпавай і стэпавай зон Усходняй Еўропы, у Беларусі — толькі на Палессі.

Спосаб жыцця
------------

Кормам жабраногам служаць раслінны і жывёльны планктон і арганічны дэтрыт, завіслы ў вадзе. Пры недахопе пажыўных рэчываў жабраног падплывае да дна і ўзмучвае там глеістыя адклады.

*Branchipus schaefferi* у акварыуме
Рух ножак жабраногаў паслядоўны. Рухаючыся назад, канечнасці штурхаюць цела рачка, а загінаючыся ўніз, ствараюць ток вады з харчовымі часцінкамі, які накіроўваецца па баразёнцы на брушным баку цела да рота.

Яйцы могуць трываць высыханне (нават да некалькіх месяцаў). Пасля ўзнікнення часовых вадаёмаў з яец вельмі хутка выходзяць лічынкі (праз 2 гадзіны), якія прыкладна цераз 8 дзён становяцца дарослымі асобінамі.

Зноскі
------

1. ↑  *Jura Cz*. Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy, Wyd. PWN, 1997  (польск.)
2. ↑  *Grabda E.* (red.) Zoologia, bezkręgowce, tom II, część pierwsza (wydanie drugie zmienione), PWN, Warszawa 1985  (польск.)

Літаратура
----------

* *Круглова О. Ю.* Класс Crustacea — Ракообразные: метод. рекомендации. В 2 ч. Ч. 1. Низшие ракообразные — Мн.: БГУ, 2014.  (руск.)

Спасылкі
--------

* ecosystema.ru  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Арсі Хар’ю** (фінск.: Arsi Harju; нар. 18 сакавіка 1974, Курыка, Фінляндыя) — фінскі штурхальнік ядра, алімпійскі чэмпіён 2000 года ў Сіднеі, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2001 года ў Эдмантане і чэмпіянату Еўропы ў памяшканні 1998 года ў Валенсіі.

Біяграфія
---------

Арсі дэбютаваў на міжнароднай арэне ў 1992 годзе. У 1999 годзе выйграў чэмпіянат Фінляндыі ў памяшканні, а ў 2000 годзе — на адкрытым паветры. Першы раз сышоў са спорту ў 2005 годзе. З 2010 года працуе асабістым трэнерам фінскай штурхальніцы ядра Суві Хелін. У 2011 годзе на некаторы час вярнуўся да спаборніцтваў, але, не здолеўшы набраць былую форму, у 2012 годзе завяршыў спартыўную кар’еру канчаткова.

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑  Arsi Harju // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
Правінцыі, якія заключылі пагадненне, пазначаны зялёным колерам
Алегорыя Адрыяна ван дэ Венэ, якая адлюстроўвае Генцкае прымірэнне
**Ге́нцкае прымірэ́нне** (нідэрл.: Pacificatie van Gent) — пагадненне паміж паўночнымі і паўднёвымі правінцыямі Нідэрландаў падчас Нідэрландскай рэвалюцыі XVI стагоддзя, якое было заключана 8 лістапада 1576 года ў Генце.

Паўстанне супраць іспанскага валадарства, успыхнуўшы ў 1572 годзе на поўначы Нідэрландаў, у верасні 1576 года распаўсюдзілася на паўднёвыя правінцыі краіны ў выніку мецяжу іспанскіх наймітаў, што прывяло да разабавання Антверпена 4 лістапада таго ж года.

«Генцкае прымірэнне» прадугледжвала:

* сумесную барацьбу паўночных і паўднёвых правінцый супраць іспанскай арміі наймітаў у Нідэрландах;
* усеагульную амністыю ўдзельнікам руху;
* захаванне каталіцтва на Поўдні і кальвінізму на Поўначы краіны;
* адмену распараджэнняў і канфіскацый, праведзеных герцагам Альбам, а таксама законаў супраць ератыкаў.

Уладанні каталіцкай царквы і вярхоўная ўлада караля Філіпа II прызнаваліся недатыкальнымі. Генцкае прымірэнне ўяўляла сабой спробу кампрамісу рэвалюцыйнай буржуазіі і кальвінісцкага дваранства паўночных правінцый з каталіцкім дваранствам і кансерватыўным бюргерствам паўднёвых правінцый, якія пайшлі на гэта пад ціскам рэвалюцыйнага патрыятычнага руху народных мас. Мэтай кампрамісу было захаваць адзінства Нідэрландаў на аснове захавання іспанскай каралеўскай улады, але пры некаторых саступках з яе боку. Ён не вырашаў карэнных сацыяльна-палітычных супярэчнасцей, якія ўзніклі падчас рэвалюцыі. Са стварэннем контррэвалюцыйнай Араскай уніі ў валонскіх правінцыях і рэвалюцыйнай Утрэхцкай уніі ў 1579 годзе пагадненне фактычна страціла сілу.

Літаратура
----------

* Генцкае прымірэнне. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Генцкае прымірэнне
**Мемарыяльны комплекс на месцы Лупалаўскага лагера смерці** ў Магілёве, размяшчаецца па пр. Шміта. Лагер быў створанага нацыстамі восенню 1941 года для масавай загубы савецкіх ваеннапалонных. Тэрыторыя была абпесена калючым дротам, па якім прапускалі электрычны ток. Вязняў трымалі ў антысанітарных умовах, марылі голадам, катавалі, расстрэльвалі. Да 1943 г. гітлераўцы загубілі тут больш за 40 тысяч вязняў.

Бетонныя вертыкалі
Брацкая магіла савецкіх воінаў знаходзіцца на тэрыторыі былога лагера. Пахаваны 53 воіны, якія загінулі ў чэрвені 1944 г. у баях супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў па подступах да Магілёва ў раёне Лупалава. Сярод іх — воіны 238-й дывізіі 121-га стралковага корпуса 50-й арміі і 369-й дывізіі 62-га стралковага корпуса 49-й арміі 2-га Беларускага фронту.

На ўшанаванне памяці вязняў лагера смерці і воінаў Чырвонай Арміі, якія загінулі ў раёне Лупалава ў 1944 г. у 1948 г. узведзены мемарыяльны комплекс. На магілах ваеннапалонных устаноўлены абеліск, на брацкай магіле савецкіх воінаў — скульптура салдата з аўтаматам. У 1984 г. пастаўлены 2 бетонныя вертыкалі, аб’яднаныя ў ніжняй частцы гарызантальнай перамычкай. У верхняй частцы вертыкалей размешчаны фрагменты кратаў. Пляцоўка выкладзена бетоннымі плітамі з кветнікавымі газонамі. Перад уваходам на тэрыторыю комплексу запалены Вечны агонь.

Літаратура
----------

* 47. Месца лагера смерці, брацкая магіла савецкіх воінаў // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Магілёўская вобласць. — 408 с. іл.
Генуэзская дзяржава на карце Італіі (1796).
**Генуэзская рэспубліка** — сярэдневяковая дзяржава.

Утварылася пасля распаду імперыі Карла Вялікага, кіравалася консуламі. Нягледзячы па разбурэнне Генуі ў 935 годзе сарацынамі, Генуэзская рэспубліка рабілася ўсё болей магутнай, і ў 958 годзе была фармальна прызнана італьянскім каралём Берэнгарам II. З 1000 года пачалася значная гандлёвая экспансія генуэзцаў, у выніку была створана магутная марская рэспубліка, якая валодала апорнымі пунктамі, гандлёвымі базамі і паселішчамі на большай частцы Міжземнамор’я і берагах Чорнага мора. Удзел у крыжовых паходах яшчэ болей пашырыў яе гандлёвыя рынкі і ператварыў Генуэзскую рэспубліку ў магутную марскую дзяржаву. Многія стагоддзі Генуя ўладарыла на морах, супернічала і вяла зацяжныя войны са сваімі галоўнымі сапернікамі — Пізай і Венецыяй. У 1104 годзе генуэзскі флот налічаў 70 караблёў. Марской моцай Генуэзскай рэспублікі карысталіся многія еўрапейскія валадары. З 1120 года тэрыторыя Генуэзскай рэспублікі павялічвалася за кошт падначалення суседніх прыбярэжных месцаў — Савоны, Альбенга і інш. Каля 1177 года Генуя падпарадкавала сабе Манака, Ніцу і Манферат, пазней захапіла астравы Эльбу, Корсіку і Сардзінію. Генуэзцы кантралявалі гандаль з Усходам і ў канцы XII ст. паводле дагавора з Візантыяй манапольна гаспадарылі на марскіх гандлёвых шляхах, якія праходзілі ўздоўж крымскага ўзбярэжжа, выцесніўшы Венецыянскую рэспубліку. Пра колішнюю магутнасць Генуі нагадваюць руіны крымскіх генуэзскіх крэпасцей у Інкермане, Судаку, Феадосіі. Аднак з канца XIV ст. пачаўся павольны заняпад ваеннай магутнасці Генуі.

Літаратура
----------

* Генуя // Византийский словарь: в 2 т. / Общ. ред. К. А. Филатов. — СПб.: Амфора: РХГА: Издательство Олега Абышко, 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11931556q · GND: 4020185-5 · SUDOC: 154396494 · VIAF: 142696729 |
**А́рта Да́дэ** (алб.: Arta Dade; 15 сакавіка 1953, Тырана) — албанскі педагог і палітык. Член Сацыялістычнай партыі Албаніі. Міністр культуры (1997—1998), міністр замежных спраў (2001—2002).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Тыране 15 сакавіка 1953 года. Пасля заканчэння школы з 1972 па 1975 год вучылася ў Тыранскім універсітэце на аддзяленні англійскай мовы факультэта замежных моў. Пасля заканчэння ўніверсітэта працавала настаўнікам у сярэдняй школе з паглыбленым вывучэннем замежных моў *Asim Vokshi* у Тыране. У 1985 годзе яна была пераведзена ў Тыранскі ўніверсітэт, дзе выкладала на аддзяленні англійскай мовы факультэта замежных моў да 1997 года. У 1992 яна завяршыла навучанне ў аспірантуры ў Вялікабрытаніі.

У 1991 годзе далучылася да Сацыялістычнай партыі Албаніі, а праз год была выбрана ў савет партыі. Адыгрывала важную ролю ў гэтай партыі падчас падзей 1997 года. У 1998 годзе стала сакратаром Сацыялістычнай партыі па міжнародных адносінах (некалькі разоў пераабіралася на гэту пасаду).

У 1997 упершыню атрымала мандат члена Народнага сходу, дзе прадстаўляла вобласць Фіеры. У 2001 і 2005 гадах пераабіралася ў Народны сход, такім чынам яна заставалася ў парламенце да 2009 года.

У 1997-1998 гадах працавала міністрам культуры, моладзі і спорту, а ў 2001-2002 — міністрам замежных спраў і намеснікам прэм'ер-міністра. Яна таксама з'яўлялася віцэ-старшынёй албанскай дэлегацыі ў Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы.

З 2013 года — старшыня албанскага камітэта па знешняй палітыцы. З 2016 года — старшыня групы па Малдове Парламенцкай Асамблеі АБСЕ.

Аўтар шэрагу артыкулаў на палітычныя і сацыяльна-эканамічныя тэмы.

Разведзена, мае двух дзяцей.

Зноскі
------

1. ↑  PACE Member File **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Assembly.coe.int*. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2019. Праверана 18 лістапада 2016.
2. 1 2  Arta Dade Архівавана 6 красавіка 2017. // Partisë Socialiste të Shqipërisë
3. ↑  Historical Dictionary of Albania
4. ↑  Albanian Parlament - Chairwoman of Foreign Policy Committee, Mrs. Arta Dade receives the Minister for Dialogue of the Republic of Kosovo, Mrs. Edita Tahiri and the delegation accompanying her **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Parlament.al* (14 лістапада 2016). Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2020. Праверана 18 лістапада 2016.
5. ↑   Архівавана 18 красавіка 2016.
6. ↑  Эмиссар ОБСЕ — в парламенте Архівавана 8 мая 2017.

Літаратура
----------

* Alan Day: A political and economic dictionary of Eastern Europe. Routledge: 2002, s. 163. ISBN 9781857430639.
* Robert Elsie: Historical Dictionary of Albania. Scarecrow Press: 2010, s. 96-97. ISBN 9780810861886.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арта Дадэ
* Профіль на сайце СПА Архівавана 6 красавіка 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Мемарыяльны комплекс «Стоневічы»** — мемарыяльны комплекс каля вёскі Стоневічы (Іўеўскі раён, Гродзенская вобласць, Беларусь).

Гісторыя
--------

Першая акцыя нацыстаў па знішчэнню іўеўскіх яўрэяў была праведзена 2 жніўня 1941 года. Немцы з дапамогай паліцаяў сабралі яўрэяў ва ўзросце 20-60 гадоў, усяго 220 чалавек, якіх вывезлі ў напрамку вёскі Стоневічы ў 2 км ад Іўя і расстралялі. Астатніх яўрэяў сагналі ў гета, у якое да мая 1942 года перасялілі каля 3000 чалавек — усё яўрэйскае насельніцтва Іўеўскага раёна.

12 мая 1942 года большая частка яўрэйскага насельніцтва Іўеўскага гета была знішчана ва ўрочышчы каля в. Стоневічы. Для арганізацыі і выканання гэтага масавага забойства ў Іўе з Ліды быў дасланы атрад гестапа. Вязняў гета на падставе праверкі пашпартнага рэжыму сабралі на базарнай плошчы. Перад імі выступіў нямецкі афіцэр, які паведаміў, што ўсе будуць пакараны за нейкі «крадзеж зброі». Пасля гэтага яўрэяў сталі выводзіць групамі на вуліцу каля касцёла, дзе іх раздзялялі на дзве групы. Працаздольных яўрэяў аддзялілі, а астатніх, збіваючы, немцы і паліцэйскія пагналі ў лес пад Стоневічы, дзе іх чакалі выкапаныя магілы. Забівалі вязняў групамі па 10-15 чалавек, а дзяцей кідалі ў яму жывымі. Магілы засыпалі хлорнай вапнай і зямлёй. Усяго ў гэты дзень было забіта 2304 чалавека.

Помнік
------

У 1957 годзе на брацкіх магілах вязняў гета была ўстаноўлена стэла. А ў 1987 годзе быў створаны мемарыяльны комплекс, які складаецца з дзвюх магіл і сцяны плачу. На сцяне выбіты словы паэта Арона Вергеліса: «В мертвом лесу, упираясь во взгляд, камни заплаканные стоят».

* 
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Мемарыяльны комплекс каля в. Стоневічы(недаступная спасылка)
2. ↑  Памяти Ивьевских евреев

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Гродзенская вобласць. — 371 с. іл. — С. 204
Мемарыяльная дошка Уладзіміру Караткевічу ў Мінску (вул. Карла Маркса, 36)
**Мемарыяльная дошка** — пліта (звычайна з каменя, металу) з надпісам і выявай (рэльеф, гравіроўка), якая ўвекавечвае памяць пра выдатную асобу ці знамянальную падзеі. Устанаўліваецца звычайна на фасадах, радзей у інтэр'ерах будынкаў.

У Беларусі мемарыяльныя дошкі вядомыя з 19 ст. (А. Міцкевічу ў Навагрудку, У. Сыракомлі ў касцёле езуітаў у Нясвіжы). Шмат мемарыяльных дошак пастаўлена ў 1960—2000-я гг. Для ўзбагачэння мастацкага вобразу ў кампазіцыю мемарыяльных дошак часта ўключаюць выявы-сімвалы віду дзейнасці асобы, якой яны прысвечаны: кніга на мемарыяльнай дошцы Міколу Гусоўскаму, капітэль іанічнага ордара — архітэктару У. А. Каралю, фрагмент габелена — А. М. Кішчанку, партрэтная выява мастака з палітрай — В. Цвірку; форму разгорнутай кнігі маюцьмемарыяльныя дошкі А. Пашкевіч (Цётцы); П. Глебку. А. Куляшову, М. Лынькову, у выглядзе дрэва мемарыяльныя дошкі І. Мележу; тэатральнай заслоны на дошцы П. С. Малчанаву, Л. П. Аляксандроўскай, Л. І. Ржэцкай, Г. П. Глебаву, Б. В. Платонаву; выява цымбал на мемарыяльнай дошцы Р. Р. Шырму. Шмат разнастайных па кампазіцыі мемарыяльных дошак прысвечана падзеям Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года, грамадзянскай вайны і інтэрвенцыі 1918—1920 гадоў, Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945 гадоў.

Літаратура
----------

* Мемориальная доска // Республика Беларусь: Энциклопедия в 6 т. Т. 4.: Картография — Миноговые / редкол. Г. П. Пашков и др. — Минск: БелЭн, 2007. — 768 с. ISBN 978-985-11-0385-6

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мемарыяльная дошка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4412312-7 · LCCN: sh85061194 · NKC: ph123921 |
**Артакама** — прадстаўніца роду Фарнакідаў.

Была дачкой сатрапа Фрыгіі Артабаза II, які з часам перайшоў на македонскую службу. Яе маці, верагодна, была адзіная вядомая жонка Артабаза — сястра родасцаў Мемнана і Ментара. У 324 да н.э. стала другой жонкай македонскага военачальніка Пталамея, будучага егіпецкага фараона Пталамея І. Дзяцей з ім не мела.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Artakama Архівавана 1 сакавіка 2006.


| ?Артакама — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Фарнабаз II |  | Фарнак II Фрыгійскі |  | Фарнабаз I |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Артакама |  | Артабаз II |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Дарый II[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Апама[d] |  | Artaxerxes II of Persia[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Парысаціда[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
| Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
**Нацыянал-сацыялістычная арганізацыя вытворчых ячэек** **(НСБО)** (ням.: Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation (NSBO)) — прафсаюз у Германіі, які існаваў з 1927 па 1935 гады і супрацоўнічаў з НСДАП.

Першыя першасныя прафсаюзныя арганізацыі былі створаны ў Берліне ў 1927 годзе пад ціскам левага крыла НСДАП, у прыватнасці гаўляйтара сталічнай партыйнай арганізацыі Ёзэфа Гебельса і Грэгара Штрасера. У цэлым НСБО не мела вялікіх поспехаў сярод працоўных, аднак да канца 1931 года колькасць прафсаюза дасягнула 300 тысяч чалавек.

Пасля прыходу НСДАП да ўлады 2 мая 1933 года ўсе ненацысцкія прафсаюзы былі забароненыя і НСБО засталася адзінай легальнай працоўнай арганізацыяй у Германіі. Аднак, такое становішча доўга не прадлілася і пад кіраўніцтвам НСДАП была створана другая працоўная арганізацыя — Германскі працоўны фронт. У 1935 годзе Германскі працоўны фронт паглаціў НСБО.

Зноскі
------

1. ↑  Reinhard Kühnl, *Die nationalsozialistische Linke 1925—1930*, Marburger Abhandlungen zur Politischen Wissenschaft Vol. 6, Meisenheim am Glan 1966.
2. ↑  Volker Kratzenberg, *Arbeiter auf dem Weg zu Hitler? Die Nationalsozialistische Betriebszellen-Organisation. Ihre Entstehung, ihre Programmatik, ihr Scheitern 1927—1934,* Frankfurt/Bern/New York 1987.
3. ↑  Gunther Mai, *Die Nationalsozialistische Betriebszellen-Organisation. Zum Verhältnis von Arbeiterschaft und Nationalsozialismus*, VfZG 31. Jg. 1983, Pages 573—613.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ko2009518576 · VIAF: 137795200 |
**Мемарыяльны музей Івана Сікоры** — музей, створаны ў 1988 г. у вёсцы Алашкі (Шаркаўшчынскі раён, Віцебская вобласць). У 1999 г. будынак музея капітальна адрамантаваны.

Музей збірае і захоўвае матэрыял аб жыцці і дзейнасці садавода-селекцыянера Івана Сікоры. У музеі 11 раздзелаў: развіццё садоўніцтва ў Беларусі; кабінет І. П. Сікоры; бібліятэка І. П. Сікоры; М. Прышвін, Л. Лявонаў у лёсе І. П. Сікоры; перапіска І. П. Сікоры з доктарам навук, прафесарам М. А. Лісавенкам; навукова-даследчая праца І. П. Сікоры; П. Сергіевіч, М. Машара; А.К .Шчаслівы (фатаграфіі, ксеракопіі, арыгіналы пісем вучонага); энтузіясты садоўніцтва; І. П. Сікора і юныя натуралісты; дары садоў.

На тэрыторыі музея размешчаны пладаносны сад агульнай плошчай 3 гектары, колькасцю 245 дрэў, і малады сад (356 дрэў). Супрацоўнікі музея абсталявалі гадавальнік для саджанцаў пладовых дрэў.

У 2002 г. было прывіта 240 саджанцаў, з іх 100 штук — гатунку «Памяць Сікоры», 100 штук — «Беларуская малінаўка», 20 — «Сікораўская антонаўка», 20 — белы наліў. Пасаджана 150 кустоў чорных парэчак. Саджанцы, вырашчаныя супрацоўнікамі музея, рэалізоўваюцца насельніцтву.

Літаратура
----------

* Мемарыяльны музей Івана Сікоры // Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. 2004 — С. 452.
**Тадэвуш Гаштальд** (нар. 1 студзеня 1932, Вільня — 14 ліпеня 2000, Кашалін) — польскі гісторык, беларусіст, грамадскі дзеяч. Доктар габілітаваны, прафесар Вышэйшай педагагічнай школы ў Слупску (Польшча).

Біяграфія
---------

Паходзіў з сям’і, здаўна аселай у Ашмянскім павеце. У 1945 годзе сям’я пераехала ў Польшчу ў г. Хошчна. Вучыўся ва Уроцлаўскім універсітэце.

З 1969 года працаваў у Вышэйшай педагагічнай школе ў Слупску (Польшча). Прафесар, займаўся навукова-даследчай дзейнасцю. У сферы яго даследаванняў — гісторыя заходнепаморскага раёна ў ХІХ—ХХ стст. дзейнасць польскіх ваеннапалонных у канцлагерах у час 2-й сусветнай вайны. З’яўляецца аўтарам шматлікіх артыкулаў, 10 манаграфій, сярод якіх «Па слядах паморскай аперацыі» (1973), «Культурнае жыццё ў лагерах польскіх ваеннапалонных у СССР (1939—1945)» (1994) і інш. Сааўтар 7 навуковых даследаванняў, рэдактар калектыўных зборнікаў.

З 1993 года па 2000 год рэдагаваў часопіс-бюлетэнь «Ашмянская зямля», дзе друкаваліся матэрыялы, прысвечаныя актуальным пытанням гісторыі і культуры Беларусі. Цікавіўся падзеямі, што адбываліся ў Беларусі, папулярызаваў ідэі беларушчыны, цеснага культурнага ўзаемадзеяння польскага і беларускага народаў.

Літаратура
----------

* Гаштальд Тадэвуш // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2017 год / склад. Г. У. Палубінская. — Ашмяны, 2016. — С. 13.
* Тамільчык, І. Гаштальд Тадэвуш / І.Тамільчык // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна/ рэдкал.: Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 576. (Звязаны лёсам з Ашмяншчынай).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CiNii: DA17607260 · GND: 103421300 · ISNI: 0000 0001 1763 3582 · LCCN: n81050665 · NKC: js20231177827 · NUKAT: n94006760 · SUDOC: 076072959 · VIAF: 52106050 |

 |



1. 1 2 3 4  Czech National Authority Database Праверана 21 лютага 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
Спадарожны струмень ад знішчальніка-бамбавальніка McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle, які заканчвае дазапраўку
**Спадарожны струмень** (спадарожны след) — гэта паветранае цячэнне ў выглядзе віхраў, зрываемых з заканцовак крыла самалёта ў палёце.

Кожны віхор утвараецца з-за імкнення паветра перацячы з вобласці павышанага ціску (пад крылом) у вобласць зніжанага ціску (над крылом). Хоць віхры хутка згасаюць (каля 5 хвілін), але ўсё ж за цяжкім самалётам яны могуць цягнуцца на кіламетры. Знаходжанне ў спадарожным следзе іншага самалёта стварае эфект «язды па купінах» з-за высокай турбулентнасці, некалькі авіякатастроф адбылося з-за пападання ў спадарожны след і немагчымасці аднавіць кіраванне самалётам. Авіядыспетчары ўлічваюць гэты эфект пры арганізацыі ўзлётаў і пасадак, вытрымліваючы інтэрвалы, дастатковыя для развейвання або зносу ветрам спадарожных струмянёў з зоны глісады. У апошні час для кантролю спадарожных струмянёў у зоне глісады пачынаюць ужываць лідары.

Для памяншэння страт энергіі на ўтварэнне спадарожнага следу на канцах крылаў усталёўваюцца спецыяльныя заканцоўкі, якія на выгляд нагадваюць невялікія «крылцы» — аэрадынамічныя грабяні або вінглеты (ад англ.: winglets), размешчаныя вертыкальна або нахільна. Усталёўка гэтых элементаў дазваляе павялічыць пад'ёмную сілу крыла і знізіць расход паліва. Да недахопаў адносяць паменшаную ўстойлівасць да бакавога ветру.

Галерэя
-------

* Завіхрэнні на закрылку камерцыйнага лайнераЗавіхрэнні на закрылку камерцыйнага лайнера
* Спадарожны струмень Cessna 182 у аэрадынамічнай трубеСпадарожны струмень Cessna 182 у аэрадынамічнай трубе
* Завіхрэнні з наплыву крылаў F/A-18Завіхрэнні з наплыву крылаў F/A-18
* Вінтавыя рухачы канвертаплана V-22 утвараюць зону павышанага ціску і ствараюць бачныя завіхрэнніВінтавыя рухачы канвертаплана V-22 утвараюць зону павышанага ціску і ствараюць бачныя завіхрэнні
**Тадэвуш Гавін** (нар. 3 ліпеня 1951, Ласосна каля Гродна) — публіцыст і польскі грамадскі дзеяч на Беларусі, адзін з заснавальнікаў і першы старшыня Саюза палякаў на Беларусі (1990—2000). Цяперака ганаровы старшыня СПБ і дзеяч дэмакратычнай апазіцыі на Беларусі.

Біяграфія
---------

У 1972 скончыў Вышэйшую школу войскаў сувязі ў Арле. Праз дзесяць год — выпускнік Вайсковай акадэміі сувязі ў Ленінградзе. Першапачаткова служыў у пагранічных войсках на Далёкім Усходзе, з 1987 па 1991 выконваў абавязкі начальніка аддзела сувязі савецкай пагранічнай часткі ў Гродне. Выйшаў у адстаўку ў званні падпалкоўнікa.

На працягу 1988—1990 быў старшынёй Польскага культурна-асветніцкага таварыства імя Адама Міцкевіча. З 1990 па 2000 гг. — кіраўнік Саюза палякаў на Беларусі. У пачатку 90-х гадаў XX стагоддзя быў саветнікам па справах нацыянальнасцей Старшыні Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь Станіслава Шушкевіча. Пасля прыходу да ўлады Аляксандра Лукашэнкі ў 1994 годзе падтрымаў дэмакратычную апазіцыю і разам з яе прадстаўнікамі падпісаў *Хартыю 97*, ў якой былі сфармуляваны ідэі вольнай і дэмакратычнай Беларусі. Арганізаваў пратэсты ў Гродне і ў Мінску супраць ліквідацыі ў беларускіх школах класаў з польскай мовай навучання (1999), а потым супраць іншых парушэнняў асноў дэмакратыі ў краіне, за што шматразова арыштоўваўся і атрымоўваў штрафы.

У 1995 удзельнічаў у выбарах у Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь XIII склікання ад выбарчай акругі нумар 127 у Гродне. У трох турах атрымаў найбольшую колькасць галасоў, аднак зняў сваю кандыдатуру ў канцы барацьбы..

Публікацыі
----------

* «Zwycięstwa i porażki. Odrodzenie polskości na Białorusi w latach 1987—2000»
* «Związek Polaków na Białorusi. Historia niszczenia niezależności. 1988—2005»
* «Związek Polaków na Białorusi. 1988—2005. Historia działalności»

Зноскі
------

1. ↑  Polish Science Праверана 31 ліпеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q97032597'></a>
2. ↑  *Głos znad Niemna*, nr 49-50/1995, 4-10 снежня 1995

| Кіраўнікі Саюза палякаў на Беларусі |
| --- |
| 
* Тадэвуш Гавін
* Тадэвуш Кручкоўскі
* Анжаліка Борыс
* Іосіф Лучнік

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16644735d · GND: 1161624708 · ISNI: 0000 0000 7856 0172 · LCCN: no95049074 · NUKAT: n97032899 · VIAF: 101943854 |

 |
**Тадэвуш Нарбут** герба «Трубы» (каля 1740 — ?) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Сын Казіміра Юзафа Нарбута[pl].

Палкоўнік пяцігорскі, лідскі падстолі з 1768 г. стольнік з 1778 г. падкаморы Лідскага павета (1782—1792) і каралеўскі шамбелян. Пасол на сейм 1776 года. Пры ратыфікацыі першага падзелу Рэчы Паспалітай ён выступіў супраць і за гэта пераследваўся ўладамі.

Ад першага шлюбу каля 1760 г. нарадзіліся тры дачкі: Канстанцыя, Аляксандра і Тэкля, ад другога шлюбу, з Кацярынай Вяжэвіч, — сын Войцех, каралеўскі шамбелян, пасол сейма 1788 г. ад Лідскага павета, дачка Ганна і сын Станіслаў (? — 1858), смаленскі канонік і пробашч касоўскі.

Заўвагі
-------

1. ↑  library.by

Літаратура
----------

* *Лаўрэш Л.* Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6—16.


| ?Тадэвуш Нарбут — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Тадэвуш Нарбут |  | Казімір Юзаф Нарбут[d] |  | Міхал Нарбут[d] |  | Францішак Нарбут[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |
**Мараплаўства**, або **мараплаванне** — мастацтва плаванне па морах, рэках і азёрах на любых суднах з ужываннем для гэтага ўсяго комплексу ведаў, аб'яднанага ў навуцы «суднаваджэнне». Таксама часта пад мараплаўства маецца на ўвазе гісторыя ўзнікнення і развіцця мараплаўства ад старажытных часоў да нашых дзён.

Адрозніваюць мараплаванне гандлёвае і ваеннае. Гандлёвым мараплаўствам называюць дзейнасць, звязаную з выкарыстаннем суднаў для перавозкі грузаў, пасажыраў, багажу і пошты, для рыбных і іншых марскіх промыслаў, здабычы карысных выкапняў, выканання буксірных, ледакольных і выратавальных аперацый, а таксама для іншых гаспадарчых, навуковых і культурных мэтаў. Ваенным мараплаўства называюць ваенна-палітычную дзейнасць дзяржаў у Сусветным акіяне з мэтай забеспячэння іх знешнепалітычных інтарэсаў шляхам арганізаванага выкарыстання ваенных караблёў і суднаў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вадкоўскі.

**Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі** (1801 — пасля 1845) — падпрапаршчык Сямёнаўскага палка. Дзекабрыст.

Біяграфія
---------

### Сям'я

Парны партрэт Фёдара і Кацярыны Вадкоўскіх — бацькоў Аляксандра Фёдаравіча
Паходзіў з дваранскай сям'і. Малодшы сын сапраўднага тайнага саветніка, камергера і сенатара Фёдара Фёдаравіча Вадкоўскага (1764—1806) і Кацярыны Іванаўны Вадкоўскай (нар. 1766) народжанай графіні Чарнышовай  (руск.) (бел..

Малодшы брат Івана Фёдаравіча і Фёдара Фёдаравіча Вадкоўскіх  (руск.) (бел..

Кацярына Фёдараўна Вадкоўская-Крыўцова, сястра Аляксандра Фёдаравіча.
Сёстры Вадкоўскіх — Соф'я Фёдараўна Вадкоўская-Безабразава-Ціміразева і Кацярына Фёдараўна Вадкоўская-Крыўцова актыўна ўдзельнічалі ў лёсе братоў-дзекабрыстаў праз сваіх мужоў-губернатараў. Яны блізка сябравалі з А. С. Пушкіным, В. А. Жукоўскім. Пасаджаным бацькам на вяселлі Кацярыны быў гісторык М. М. Карамзін. А яе адзіная дачка — Соф'я Мікалаеўна Крыўцова стала жонкай Пампея Мікалаевіча Бацюшкава  (руск.) (бел. своднага брата паэта К. М. Бацюшкава.

Жонка — Надзея Андрэеўна Волкава. Дзяцей не было.

### Адукацыя

С дзяцінства быў аддадзены ў пансіён ў Маскве, дзе знаходзіўся амаль два гады, пасля чаго быў у Петрапаўлаўскім вучылішчы паўтара года, а потым ужо выхоўваўся ў Пецярбургу і скончыў свае навукі з французскім настаўнікам абатам Лямры.

### Дзекабрысты

За спачуванне салдатам падчас іх выступу ў палку  (руск.) (бел. (1820) у Пецярбургу пераведзены ў Крамянчугскі пяхотны полк  (руск.) (бел. пазней у 17-ы Егерскі  (руск.) (бел.. Член Паўночнага таварыства  (руск.) (бел. дзекабрыстаў з 1823.

Арыштаваны падчас паўстання Чарнігаўскага палка  (руск.) (бел. ў студзені 1826 (планаваў падняць свой ​​полк для падтрымкі паўстанцаў). Высланы ў дзеючую армію на Каўказ. З 1830 пад наглядам паліцыі ў Тамбоўскай губерні.

Дакладная дата смерці А. Вадкоўскага не вядомая. У бібліяграфічным слоўніку «Дзеячы рэвалюцыйнага руху ў Расіі» год смерці Аляксандра Фёдаравіча паказаны «пасля 1837». Але, аказваецца, апошняе згадка пра дзекабрыстаў ставіцца да 1845. 11 кастрычніка 1845 года памерла бяздзетная В. А. Ланская, якая даводзілася Аляксандру Фёдаравічу стрыечнай сястрой. Яна валодала маёнткам ў Яраслаўскай губерні. Аляксандр адмовіўся ад сваёй долі маёнтка Ланской і перадаў яе на карысць роднага пляменніка Фёдара Іванавіча Вадкоўскага — сына старэйшага брата Івана. Апошні ў 1848 па падзеле са сваёй роднай сястрой Варварай Іванаўнай перадаў ёй яраслаўскі маёнтак.

Такім чынам, жыццё Аляксандра Вадкоўскага абарвалася пасля 1845 г.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Из рода Вадковских(недаступная спасылка)  (руск.)
2. ↑  Сапрыгина Е. За завесой времени. — «Русская литература», 1989, № 2, стр 197.

Літаратура
----------

* Мельнікаў, М. Ф. Вадкоўскія / М. Ф. Мельнікаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 179.

Спасылкі
--------

* Из рода Вадковских(недаступная спасылка)  (руск.)
**Аляксандр Харытонавіч Усціловіч**, **Усціновіч** (1897, в. Мянькі Ваўкавыскага пав. цяер у Бераставіцкім раёне — 1937) — дзеяч рэвалюцыйнага руху.

Біяграфія
---------

Удзельнік Кастрычніцкай рэвалюцыі (1917) у Петраградзе, задушэння мяцяжу Керанскага—Краснова. У 1917—18 член Выканкома Беларускай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі ў Петраградзе. Са студзеня 1918 камісар Бепарускага нацыянальнага камісарыята (Белнацкома), з ліпеня 1918 намеснік кіраўніка справамі. 3 лютага 1918 камавдзір атрада Чырвонай гвардыі (300 чал.), які ўвайшоў у Камуністычны атрад Петраградскага камітэта РКП(б). У ліпені 1918 дэлегат Усерасійскага з'езда беларускіх бежанцаў у Маскве. Пасля грамадзянскай вайны на партыйнай і савецкай рабоце. У 1937 неабгрунтавана арыштаваны, расстраляны. У 1973 рэабілітаваны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

*Карнілоеіч Э.* Усціловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
Царква **Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні**, пабудавана для абшчыны фларэнтыйцаў у Рыме.

Будаўніцтва ў 1509 годзе распачаў Антоніа да Сангала мал. затым пад кіраўніцтвам іншых архітэктараў. Будаўніцтва храма было завершана стагоддзе праз: купал збудаваны па праекце Карла Мадэрна (1620), тут пазней пахаванага, фасад дабудаваны ў XVIII стагоддзі.
Над інтэр'ерам працавалі першым чынам тасканскія майстры. Варта ўвагі статуя Св. Іаана, працы Міна вуль Рэамэ, Антоніа Раджы аўтар мармуровай скульптурнай групы «Хрышчэнне Хрыста» ля галоўнага алтара. Алтар — апошняя праца Бараміні, які таксама пахаваны ў Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні.

Тытулярная царква
-----------------

Царква Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні з'яўляецца тытулярнай царквой, кардыналам-святаром з тытулам царквы *Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні* з 24 сакавіка 2006 года, з'яўляецца італьянскі кардынал Карла Кафара.

Літаратура
----------

* Heinz-Joachim Fischer: *Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt.* DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шпілеўскі.
**Алякса́ндр Фра́нцавіч Шпіле́ўскі** (28 мая 1953, Бабруйск) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь (2001—2014).

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1981), Вышэйшую школу КДБ СССР (1990), юрыст. Дзяржаўны саветнік мытнай службы II рангу.

З 1974 па 1992 гады служыў у КДБ БССР на розных пасадах. Апошняе месца службы — начальнік адзелу Мінскага гарадскога ўпраўлення па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю. З 1992 па 1996 гады працаваў начальнікам упраўлення, начальнікам інспекцыі Кантрольнай палаты Рэспублікі Беларусь па горадзе Мінску. У 1995 годзе абраны ў склад Вярхоўнага Савета XIII склікання, адкуль перайшоў у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу. У 2000 годзе абраны ў склад Палаты прадстаўнікоў II склікання. Дэпутат Парламенцкага сходу Беларусі і Расіі. 

З 8 мая 2001 года быў памочнікам прэзідэнта — галоўным інспектарам па Мінску. 24 верасня 2001 прызначаны старшынёй Дзяржаўнага мытнага камітэта Беларусі. 6 лістапада 2014 пайшоў у адстаўку з пасады старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 15 верасня 2017.
2. ↑
3. ↑   Архівавана 15 красавіка 2021.

Спасылкі
--------

* Профіль(недаступная спасылка)  (руск.) на праекце «Хто ёсць хто на Беларусі»

| Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь |
| --- |
|  | 
Пётр Крэчка в.а.(1991—1992) •
Генадзь Шкурдзь (1992—1994) •
Пётр Крэчка (1994—1997) •
Вікенцій Макарэвіч (1997—2001) •
Аляксандр Шпілеўскі (2001—2014) •
Юрый Сянько (2014—2020)
Уладзімір Арлоўскі (з 2020)
 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 6096154260440424480002 |
**Застаўская вуліца** — вуліца ў Маскоўскім раёне Санкт-Пецярбурга. Нумарацыя дамоў узрастае з усходу на захад, пачынаючыся ад Віцебскага праспекта і сканчаючыся за Маскоўскім праспектам каля ўваходу на абутковую фабрыку «Скараход».

Утворана ў 1888 годзе ў паўночнай частцы Маскоўскай заставы адначасова з уключэннем у Забалканскі праспект адрэзка Маскоўскай шашы паміж Маскоўскімі варотамі і Рошчынскай вуліцай, да якога вуліца падыходзіць з абодвух бакоў.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Сан Джавані ін Фонтэ** (італ.: Chiesa di San Giovanni in Fonte — царква Яна Хрысціцеля ў купелі) — царква ў горадзе Верона (Італія). Пабудавана ў 1123 годзе ў якасці баптыстэрыя пры кафедральным саборы горада.

Хрышчальная купель
Царква мае тры нефы, цэнтральны завяршаецца апсідай, якая выходзіць у двор Біскупскага палаца. Нефы падзелены калонамі, увянчанымі капітэлямі ад больш ранняй пабудовы. Сцены царквы ўпрыгожваюць фрэскі і маляўнічыя палотны XIII—XV стагоддзяў працы Паола Фарынаці, Джавані Карота і Фальканета.

У цэнтральным нефе ўстаноўлена купель канца XII стагоддзя, выразаная з суцэльнага кавалка веронскага мармуру. Купель мае васьмігранную форму, кожная грань упрыгожана рэльефам на евангельскія сюжэты: ад Дабравешчання да Хрышчэння. Стварэнне рэльефаў прыпісваюць Брылота, аўтару акна-ружы «*Кола фартуны*» у базіліцы Сан Зено.

Зноскі
------

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сан-Джавані ін Фонтэ на Вікісховішчы |

* *Рэнца К’ярэлі.* Верона. — Фларэнцыя: Bonechi Edizioni, 2006. — С. 53. — ISBN 88-7204-523-1.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4773748-7 · LCCN: n2016010536 · VIAF: 244308495 |
**Мемарыяльны комплекс** у Расонах знаходзіцца ў цэнтральным парку.

Гісторыя
--------

У брацкай магіле пахаваны 1285 савецкіх воінаў і партызан, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, і 8 падпольшчыкаў, расстраляных нямецкімі войскамі 16 верасня 1942 года. Сярод пахаваных — Герой Савецкага Саюза Уладзімір Антонавіч Хамчаноўскі, маці Героя Савецкага Саюза і Героя Сацыялістычнай Працы, дзяржаўнага дзеяча Пятра Міронавіча Машэрава — Дар’я Пятроўна.

У 1965 годзе па ініцыятыве П. М. Машэрава на месцы пахавання савецкіх воінаў, партызан і падпольшчыкаў узведзены мемарыяльны комплекс (архітэктары: В. Занковіч, Л. Левін).

Апісанне
--------

Кампазіцыйны цэнтр комплексу — светлая гарызантальная пліта памерамі 5x5 м і чорны квадратны ў плане пілон з бетона і граніта, вышынёй 5 м. Комплекс устаноўлены ў глыбіні парку па восі галоўнай алеі. Перспектыву замыкае сцяна з 21 па чарзе выступаючай і заглыбленай пліты (1,5х1,5 м) з імёнамі пахаваных. Злева ад сцяны — 3, справа — 2 кубы з мемарыяльнымі дошкамі. Уваход у алею з боку вуліцы пазначаны кубам з надпісам-прысвячэннем.

У канцы 2017 года на месцы мемарыяла пачалася рэканструкцыя.

Зноскі
------

1. ↑  Мемарыяльны комплекс. Расонскі раён, г. п. Расоны

Літаратура
----------

* Кірэйшын, М. В. Мемарыяльны комплекс / М. В. Кірэйшын, Т. Р. Чуракова // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 381.
* Помнікі гісторыі і культуры Расоншчыны // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Расонскага раёна / рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]; мастак А. М. Хількевіч. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1994. — С. 547—554.
* Расонскі раён // Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад.: В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — С. 201—203.
**Каланыя** (ад цюрк. - па-душны падатак), катэгорыя цяглых слуг на Украіне ў XV — XVI стст. Былі людзьмі несвабоднымі, але вышэйшымі па статусе за рабоў: мелі права сведчыць у судзе, заключаць некаторыя грамадзянскія здзелкі, весці працэсы па маёмасных справах праз упаўнаважаных. За выкананне службы карысталіся надзелам зямлі, першапачаткова без выплаты падаткаў. У XVI ст. былі абавязаны плаціць падымны і інш. падаткі, выконвалі замкавую службу.

Літаратура
----------

* Клепатский, П.Г. Очерки по истории Киевской земли. Том 1: Литовский период. – Одесса: Типография «Техник», 1912.