Не блытаць з інфармацыйнай вайной — супрацьстаяннем прапаганды, дэзінфармацыі, фэйкаў і іх абвяржэннем паміж Расіяй і Украінай.

| Расійска-ўкраінская вайна |
| --- |
| 
Гістарычныя перадумовы |
| * Канфлікт вакол вострава Тузла
* Еўрамайдан
* Прарасійскія выступы
* Расійская дыверсійная дзейнасць
 |
| 
Асноўныя тэмы |
| * Анексія Крыма Расіяй
* Вайна на ўсходзе Украіны
* Інцыдэнт у Керчанскім праліве
* Расійска-ўкраінская эканамічная вайна
* Расійска-ўкраінская інфармацыйная вайна
* Расійска-ўкраінская кібервайна
	+ Хакерскія атакі на Украіну (2017)
	+ Хакерскія атакі на Украіну (2022)
* Расійска-ўкраінская царкоўная вайна
	+ Анэксія Кіеўскай мітраполіі
	+ Мінская схізма
* Расійска-ўкраінская культурная вайна
* Расійска-ўкраінская юрыдычная вайна
	+ Справа «Украіна супраць Расійскай Федэрацыі»
* Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022)
	+ Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)
 |
| * Г
* Р
* П
 |

**Расійска-ўкраінская кібервайна** — складнік супрацьстаяння паміж Расіяй і Украінай, якое ў 2014 годзе перарасло ў адкрытае ўзброенае ўварванне Расіі ва Украіну.

Першыя атакі на інфармацыйныя сістэмы прыватных прадпрыемстваў і дзяржаўныя ўстановы Украіны фіксавалі падчас масавых пратэстаў у 2013 годзе.

Расійска-ўкраінская кібервайна стала першым канфліктам у кіберпрасторы, калі была здзейснена паспяховая атака на энергасістэму з вывядзеннем яе з ладу. На думку Адміністрацыі Прэзідэнта ЗША хакерская атака на Украіну з боку Расіі ў чэрвені 2017 года з выкарыстаннем віруса NotPetya стала самай вядомай хакерскай атакай.

У лютым 2014 пачалася расійская ўзброеная агрэсія супраць Украіны, якая вялася таксама і ў кіберпрасторы. Будучы дырэктар амерыканскага Агенцтва нацыянальнай бяспекі Майкл Роджэрс з гэтай нагоды адзначаў, што разам з ваеннай аперацыяй па захопе Крыма Расія пачала супраць Украіны кібервайну. Кібервайной называюць расійскія атакі і ўкраінскія эксперты.

Агляд
-----

### Пачатак канфлікту

Кіберпагрозы Украінскай дзяржаве і грамадству ўмоўна можна падзяліць на два ключавыя ўзроўні. Першы — «класічныя» кіберзлачынствы — як цалкам арыгінальныя, так і ўжо звычайныя, для сваёй рэалізацыі яны маюць патрэбу толькі ў сучасных інфармацыйных тэхналогіях.

Другі — злачынствы, ўдельные для геапалітычнай барацьбы (ці такія злачынствы на мясцовым узроўні, якія маюць патэнцыял паўплываць на палітычнае становішча дзяржавы): хактывізм, кібершпіянаж і кібердыверсіі. Адначасова тэхнікі ажыццяўлення нападаў у абодвух выпадках дэманструюць нямала агульнага. Напрыклад, фішынгавыя тэхнікі могуць быць выкарыстаны як для завалодання сродкамі грамадзян, так і з мэтай кібершпіянажу.

Першым масіраваным выпадкам хактывізму, з якім сутыкнулася Украіна, былі падзеі вакол закрыцця файлаабменнага сэрвісу ex.ua. Пасля спроб праваахоўных органаў умяшацца ў працу файлаабменнага сэрвісу былі ажыццёўлены DDoS-атакі на больш за 10 інтэрнэт-сайтаў органаў дзяржаўнай улады, у тым ліку на сайце Прэзідэнта Украіны і на сайце Міністэрства ўнутраных спраў Украіны. Падзеі вакол ex.ua упершыню наглядна прадэманстравалі, наколькі ўкраінскае дзяржава не гатова ні ідэалагічна, ні тэхнічна да падобных нападаў. Менавіта адсутнасць прамой эканамічнай шкоды стала прычынай таго, што рэальных высноў тых падзей так і не было зроблена, а краіна аказалася непадрыхтаванай да эфектыўнага супрацьстаяння агрэсіі Расійскай Федэрацыі ў кібернетычнай сферы.

Наступная хваля хактывізму адбылася на фоне палітычнага супрацьстаяння ў кастрычніку 2013 – лютым 2014 (падзеі Рэвалюцыі годнасці). Гэтае супрацьстаянне актыўна адбывалася ў сацыяльных сетках, дзе назіраўся значны ўсплёск цікавасці да праблемы. З першага дня Еўрамайдана невядомыя пачалі масава выкарыстоўваць нетботы для засмечвання інфармацыйнага поля, увядзення людзей у зман і распаўсюджванне чутак. Напрыклад, у Twitter, дзе можна адсочваць усе падзеі па хэштэгу #євромайдан, дзясяткі нетботаў укідвалі разнастайнае інфасмецце.

Таксама былі скарыстаны механізмы ўскладнення традыцыйных камунікацый, у прыватнасці мабільнай сувязі (праз аўтаматычныя званкі на тэлефоны асобных актывістаў ці палітыкаў, што зрабіла немагчымым выкарыстанне іх мабільных тэлефонаў у працы).

Пасля пачатку ўзброенай агрэсіі Расійскай Федэрацыі супраць Украіны, кампаніі, якія спецыялізаваліся на прадастаўленні паслуг кібербяспекі, сталі рэгістраваць рост колькасці кібератак на інфармацыйныя сістэмы ў краіне. Як правіла, кібератакі былі накіраваны на схаванае выкраданне важнай інфармацыі, верагодна для прадастаўлення Расіі стратэгічнай перавагі на поле бою. Ахвярамі расійскіх кібератак сталі ўрадавыя ўстановы Украіны, краін ЕС, Злучаных Штатаў, абаронныя ведамствы, міжнародныя і рэгіянальныя абаронныя і палітычныя арганізацыі, аналітычныя цэнтры, сродкі масавай інфармацыі, дысідэнты.

З пачаткам расійска-ўкраінскай вайны сталі з'яўляцца атрады антыўкраінскіх хактывістаў, якія называюць сябе «Кіберберкутам», і праўкраінскі «Кіберсотня Майдана», «Анонімусы» з расійскай або ўкраінскай «прапіскай» і г.д. Нягледзячы на складанасці ў вызначэнні ступені супрацоўніцтва хакерскіх груповак з дзяржаўнымі органамі, абапіраючыся на сабраныя доказы, можна сцвярджаць, што прарасійскія хакерскія групоўкі знаходзяцца на тэрыторыі Расіі, і што іх дзейнасць адбываецца на карысць крамлёўскага рэжыму.

Можна сцвярджаць, што з пачатку расійска-ўкраінскай вайны ў асяроддзі даследнікаў кібербяспекі палепшыліся магчымасці выяўлення, адсочванні і абароны ад груповак расійскіх хакераў. Сярод магчымых тлумачэнняў можна прывесці тое, што з абвастрэннем супрацьстаяння, расійскім хакерам не хапае часу на своечасовае абнаўленне і ўдасканаленне тактыкі, тэхналогій і метадаў дзейнасці.

Даследнікі кампаніі FireEye вылучылі дзве групоўкі расійскіх хакераў, якія актыўна праявілі сябе ў расійска-ўкраінскай кібервайне: так званая APT29 (таксама вядомая як Cozy Bear, Cozy Duke) і APT28 (таксама вядомая як Sofacy Group, Tsar Team, Pawn Storm, Fancy Bear).

У перыяд паміж 2013 і 2014 гадамі некаторыя інфармацыйныя сістэмы ўрадавых устаноў Украіны былі здзіўленыя кампутарным вірусам, вядомым як Snake/Uroborus/Turla. Гэта разнавіднасць шкоднаснага праграмнага забеспячэння надзвычай складаная, устойлівая да контрмер, і, як мяркуецца, створана ў 2005 годзе[⇨].

Пачынаючы з 2013 года, пачалася «аперацыя Армагедон» — расійская кампанія сістэматычнага кібершпіянажу па інфармацыйных сістэмах урадавых устаноў, праваахоўных і абаронных структур. Атрыманая такім чынам інфармацыя, верагодна, магла садзейнічаць Расіі і на полі бою. Істотным адхіленнем ад гэтага правіла стала кібердыверсія — атака на «Прыкарпаццеаблэнерга».

### Рэформы сектара кібербяспекі Украіны

У траўні 2014 года зменамі закона «Аб Дзяржаўнай службе спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі Украіны» быў замацаваны афіцыйны статус каманды рэагавання на кіберпагрозы ва Украіне CERT-UA. Раней каманда працавала пры дзяржслужбе на грамадскіх пачатках. Штат CERT-UA да таго часу складаў 10 чалавек, кіраўніком быў Іван Сакалоў, існавалі намеры пашырыць каманду.

#### Санкцыі супраць расійскіх распрацоўшчыкаў «антывірусаў»

У верасні 2015 года пасля зацвярджэння Прэзідэнтам Украіны ўступіла ў сілу рашэнне СНБА ад 2 верасня 2015 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)». Згодна з рашэннем, санкцыі ўводзяцца тэрмінам на адзін год і тычацца асоб і кампаній, якія маюць дачыненне да анэксіі Крыма і агрэсіі на Данбасе. У спіс санкцыйных кампаній патрапілі і расійскія распрацоўшчыкі антывіруснага праграмнага забеспячэння «Доктар Вэб» і «Лабараторыя Касперскага». Гэтым рашэннем дзяржаўным органам улады было забаронена закупляць ПА гэтых распрацоўшчыкаў. Галоўная прычына — стварэнне рэальных або патэнцыйных пагроз нацыянальным інтарэсам, бяспекі, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці, садзейнічанне тэрарыстычнай дзейнасці і/або дзейнасць, якая прывяла да акупацыі тэрыторыі Украіны. А ўжо 25 верасня 2015 года Кабінет міністраў Украіны даручыў Дзяржаўнай службе спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі забараніць набыццё, абнаўленне і выкарыстанне ў органах дзяржаўнай улады праграмнага забеспячэння «Лабараторыі Касперскага».

#### Стратэгія кібербяспекі Украіны

16 сакавіка 2016 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка падпісаў указ, якім увёў рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 27 студзеня «Аб Стратэгіі кібербяспекі Украіны». У канцэпцыі адзначаецца: «Эканамічная, навукова-тэхнічная, інфармацыйная сфера, сфера дзяржаўнага кіравання, абаронна-прамысловы і транспартны комплексы, інфраструктура электронных камунікацый, сектар бяспекі і абароны Украіны становяцца ўсё больш уразлівымі для разведвальна-выбухной дзейнасці замежных спецслужбаў у кіберпрасторы. Гэтаму спрыяе шырокая, часам дамінуючая, прысутнасць у інфармацыйнай інфраструктуры Украіны арганізацый, груп, асоб, прама або ўскосна звязаных з Расійскай Федэрацыяй».

#### Нацыянальны каардынацыйны цэнтр кібербяспекі

Указам № 242 ад 7 чэрвеня 2016 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка стварыў Нацыянальны каардынацыйны цэнтр кібербяспекі і прызначыў яго кіраўніком сакратара Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Аляксандра Турчынава. На цэнтр ускладзена адказнасць за аналіз стану кібербяспекі, гатоўнасці да процідзеяння кіберпагрозам, фінансаваму і арганізацыйнаму забеспячэнню праграм і мер па забеспячэнню кібербяспекі, прагназаванню і выяўленню патэнцыяльных і рэальных пагроз у сферы кібербяспекі, удзел у арганізацыі і правядзенні міжнацыянальных і міжведамасных кіберучэнняў і трэнінгаў.

#### Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў ва Украіне

Асноўны артыкул: **Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў ва Украіне**
Загадам № 133/2017 ад 15 траўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка ўвёў у дзеянне рашэнне СНБА Украіны ад 28 красавіка 2017 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)», якім забараніў інтэрнэт-правайдэрам прадастаўляць паслугі па доступе карыстальнікам сеткі інтэрнэт у шэраг расійскіх інфармацыйных рэсурсаў і парталаў, у тым ліку і сацыяльных сетак «VK» і «Аднакласнікі». Таксама доступ быў абмежаваны да парталаў «Mail.ru», «Яндэкс», расійскім кампаніям распрацоўшчыкаў-антывірусаў «Лабараторыя Касперскага» і «Доктар Вэб». Заблакаваны доступ да сайта «КиноПоиск».

#### Траставы фонд НАТА

Траставы фонд НАТА па садзейнічанні Украіне ў развіцці нацыянальнай здольнасці па кібернетычнай абароне (далей — ТФ НАТА) быў пачаты рашэннем Саміту НАТА ў верасні 2014 года. Альянс вызначыў Румынію краінай-лідэрам Фонду з боку НАТА. Інтарэсы ўкраінскага боку прадстаўляе СБ Украіны.

Па стане на 1 ліпеня 2017 года тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне, прадугледжаныя для пастаўкі ва Украіну ў рамках першага этапу праграмы Траставага Фонду, знаходзяцца ва Украіне (на базе СБ Украіны, МЗС Украіны і Дзяржспецсувязі) і праходзяць інтэграцыю ў агульную інфраструктуру Нацыянальнай сістэмы кібербяспекі адпаведна да праекту. Вынікам сумеснай працы ўкраінскіх і румынскіх экспертаў стала стварэнне ў СБУ і Дзяржспецсувязі Сітуацыйных цэнтраў рэагавання на кампутарныя пагрозы. Яны дазволяць забяспечыць аналіз інцыдэнтаў бяспекі на аб'ектах крытычнай інфраструктуры і прымяняць першачарговыя меры процідзеяння. Яны дазволяць забяспечыць аналіз інцыдэнтаў бяспекі на аб'ектах крытычнай інфраструктуры і прымяняць першачарговыя меры процідзеяння.

Рашэннем Каардынацыйнай рады Траставага фонду (ліпень 2017 года) украінскім бокам ухвалена рашэнне аб далейшым кірунку развіцця нацыянальнай сістэмы кібербяспекі з улікам магчымасцяў Траставага фонду, а менавіта:

* павышэнне тэхнічных магчымасцей Украіны ў сферы кібербяспекі аб'ектаў крытычнай інфраструктуры шляхам аснашчэння аўтаматызаванымі датчыкамі падзей і падключэння да нацыянальнай сеткі сітуацыйных цэнтраў Дзяржспецсувязі і СБ Украіны;
* стварэнне Цэнтраў кібернетычнай бяспекі ў сістэме Узброеных сіл Украіны і Нацыянальнай паліцыі з іх наступным інтэграваннем у Нацыянальную сетку сітуацыйных цэнтраў.

26 студзеня 2018 года Служба бяспекі Украіны адкрыла Сітуацыйны цэнтр забеспячэння кібербяспекі, створаны на базе Дэпартамента контрвыведніцкай абароны інтарэсаў дзяржавы ў галіне інфармацыйнай бяспекі СБУ. Тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне для працы Цэнтра было атрымана СБУ ў 2017 годзе ў рамках выканання першага этапа Пагаднення аб рэалізацыі траставага фонду Украіна-НАТА па кібербяспецы.

#### Пагрозы кібербяспекі і меры па іх нейтралізацыі

31 жніўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Пётр Парашэнка падпісаў Указ № 254/2017, якім увёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 10 ліпеня 2017 года «Аб стане выканання рашэння Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 29 снежня 2016 года „Аб пагрозах кібербяспекі дзяржавы і неадкладныя меры па іх нейтралізацыі", уведзенага ў дзеянне Указам Прэзідэнта Украіны ад 13 лютага 2017 года № 32».

Згодна з указам, урад у трохмесячны тэрмін павінен урэгуляваць пытанне аб забароне дзяржаўным органам і прадпрыемствам дзяржаўнай формы ўласнасці закупляць паслугі па доступе ў інтэрнэт у аператараў тэлекамунікацый, у якіх адсутнічаюць дакументы аб пацвярджэнні адпаведнасці сістэмы абароны інфармацыі, устаноўленым патрабаванням у сферы абароны інфармацыі.

Таксама Кабінет міністраў Украіны павінен увесці ў рамках развіцця дзяржаўна-прыватнага партнёрства механізм прыцягнення фізічных і юрыдычных асоб на ўмовах аўтсорсінгу для выканання задач кіберабароны дзяржаўных электронных інфармацыйных рэсурсаў.

СБУ павінна падрыхтаваць і падаць на разгляд парламента законапраект аб размежаванні крымінальнай адказнасці за злачынствы ў сферы выкарыстання кампутараў і кампутарных сетак, учыненыя ў адносінах да дзяржаўных і іншых інфармацыйных рэсурсаў, аб'ектаў крытычнай інфармацыйнай інфраструктуры і іншых аб'ектаў, а таксама адпаведнага размежавання падследнасці.

Дзяржспецсувязі разам з Нацпаліцыяй Украіны павінны неадкладна актывізаваць супрацоўніцтва з замежнымі партнёрамі па супрацьдзеянні кібератакам на крытычную інфармацыйную інфраструктуру, правядзенню расследаванняў такіх кібератак, устанаўленню прычын і ўмоў, якія спрыялі іх здзяйснення, а таксама прыцягненню міжнароднай тэхнічнай дапамогі для забеспячэння кіберабароны дзяржаўных электронных інфармацыйных рэсурсаў, аб'ектаў крытычнай інфармацыйнай інфраструктуры.

На працягу 2017 года ўрад павінен забяспечыць фінансаванне расходаў на праектаванне абароненага цэнтра апрацоўкі даных для размяшчэння дзяржаўных электронных інфармацыйных рэсурсаў; прыняць меры па стварэнню Нацыянальнага цэнтра аператыўна-тэхнічнага кіравання сеткамі тэлекамунікацый Украіны і яго функцыянавання; забяспечыць безумоўнае выкананне дзяржаўнымі органамі заканадаўства ў сферы тэхнічнай абароны інфармацыі, а таксама аператыўна рэагаваць ва ўстаноўленым парадку на выяўленыя парушэнні.

Таксама рэкамендавана Нацыянальнаму банку Украіны з удзелам Дзяржспецсувязі і СБУ неадкладна прыняць меры, накіраваныя на ўдасканаленне кіберабароны сістэмна важных банкаў Украіны.

Урад таксама павінен прапрацаваць пытанні вызначэння Дзяржспецсувязі органам, адказным за захаванне рэзервовых копій інфармацыі і звестак дзяржаўных электронных інфармрэсурсаў, а таксама па ўстанаўленні парадку перадачы, захоўвання і доступу да гэтых копій.

7 кастрычніка 2021 года, у рамках авалодання кібердаменам узброенага супрацьборства пачаты праект стварэння кібервойскаў у сістэме МА Украіны. Пра гэта падчас брыфінгу аб стане і перспектывах лічбавай трансфармацыі абсталявання Узброеных Сіл высокатэхналагічным узбраеннем і ваеннай тэхнікай паведаміў намеснік Генеральнага дырэктара — кіраўнік экспертнай групы планавання і ўкаранення палітык Дырэктарата палітыкі лічбавай трансфармацыі і інфармацыйнай бяспекі ў сферы абароны Міністэрства абароны Украіны палкоўнік Сяргей Галушка.

#### Сітуацыйны цэнтр забеспячэння кібербяспекі

26 студзеня 2018 года Служба бяспекі Украіны адкрыла Сітуацыйны цэнтр забеспячэння кібербяспекі, створаны на базе Дэпартамента контрвыведніцкай абароны інтарэсаў дзяржавы ў галіне інфармацыйнай бяспекі СБУ. У 2017 годзе СБУ атрымала тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне для працы Цэнтра ў рамках выканання першага этапа Пагаднення аб рэалізацыі траставага фонду Украіна-НАТА па кібербяспецы.

Ключавымі аддзеламі Цэнтра стануць сістэма выяўлення і рэагавання на кіберінцыдэнты і лабараторыя камп'ютарнай крыміналістыкі. Яны дазволяць папярэджваць кібератакі, усталёўваць іх паходжанне і аналізаваць для ўдасканалення процідзеяння. Пры падтрымцы міжнароднай супольнасці ў Украіне будзе створана сетка сітуацыйных цэнтраў кібербяспекі, базавым з якіх стане кіеўскі.

Важнай асаблівасцю работы сітуацыйнага цэнтра стане яго адкрытасць для супрацоўніцтва з усімі суб'ектамі гарантавання кібербяспекі: установамі, арганізацыямі, прадпрыемствамі і профільнымі спецыялістамі. Па словах СБУ, цэнтр гатовы прадастаўляць неабходную абарону не толькі аб'ектам крытычнай інфраструктуры, дзяржаўным установам і прадпрыемствам - любы прадстаўнік буйнога, сярэдняга і нават малога бізнесу можа звярнуцца ў цэнтр па кансультацыі і дапамогу.

Кібератакі
----------

### Аперацыя «Змяя»

Асноўны артыкул: **Змяя (сеткавы чарвяк)**
Даследчыкі брытанскай фірмы *BAE Systems Applied Intelligence* зафіксавалі ў 2013-2014 гадах ўсплёск выяўленых выпадкаў заражэння інфармацыйных сістэм прыватных прадпрыемстваў і дзяржаўных устаноў Украіны сеткавым чарвяком (з руткітам), які яны назвалі «Змяя» (англ.: Snake, укр.: Змія). Даследнікі з нямецкай фірмы *GData* назвалі гэтага чарвяка «Уроборос», англ.: uroborus (таксама англ.: ouroborus — гадзюка ў грэцкай міфалогіі, або англ.: sengoku і англ.: snark). Па меркаванні даследнікаў абедзвюх фірмаў, гэты чарвяк магчыма злучаны і быў створаны на аснове чарвяка Agent.BTZ, які ў 2008 году ўразіў інфармацыйныя сістэмы Цэнтральнага камандавання ЎС ЗША.

Пік выяўлення нападаў з выкарыстаннем чарвяка «Уроборос» супаў з развіццём масавых пратэстаў. На працягу студзеня 2014 года было зафіксавана 22 выпадкі інфікавання інфармацыйных сістэм, пры гэтым на працягу 2013 года «Уроборос» быў знойдзены не больш за 8 разоў. Ва Украіне зламыснікі з ужываннем уробороса атрымлівалі поўны доступ да здзіўленых сістэм. На думку брытанскіх экспертаў, ёсць усе падставы меркаваць, што за «Уроборос» стаяць спецслужбы Расійскай Федэрацыі.

### Атака на «Выбары»

Гл. таксама: Прэзідэнцкія выбары ва Украіне 2014 года

Падчас датэрміновых Прэзідэнцкіх выбараў ва Украіне 2014 года спецыялістамі CERT-UA былі абясшкоджаны атакі на аўтаматызаваную сістэму «Выбары» (укр.: Вибори).

21 траўня 2014 года зламыснікі з групоўкі КіберБеркут ажыццявілі паспяховую кібератаку на інфармацыйную сістэму «Выбары» Цэнтральнай выбарчай камісіі Украіны. Ім удалося вывесці са строю ключавыя вузлы карпаратыўнай сеткі і іншыя кампаненты інфармацыйнай сістэмы ЦВК. Амаль 20 гадзін праграмнае забеспячэнне, якое павінна было паказваць бягучыя вынікі падліку галасоў, не працавала як мае быць. У дзень выбараў, 25 траўня, за 12 хвілін да закрыцця выбарчых участкаў (19:48 EET), зламыснікі размясцілі «карцінку Яраша» на серверах ЦВК.

Увечары 25 траўня спецыялістамі CERT-UA была атрымана інфармацыя аб тым, што на расійскіх тэлеканалах анансавалі навіну аб нібы выйгрышы на «прэзідэнцкай гонцы» Дзмітрыя Яраша, заснавальніка праварадыкальнай партыі «Правы сектар». У мэтах пацверджання гэтай інфармацыі на расійскім ТБ была прадэманстравана карцінка, якую ў сетцы ўжо назвалі як «Карцінка Яраша». 25 траўня, у 20:16:56 быў зафіксаваны першы зварот да вэбсайта ЦВК выключна па IP-адрасе ўнутранага вэбсервера з указаннем у GET-запыце поўнага шляху да карцінкі «result.jpg» з IP-адрасу 195.230.85.129. Гэты адрас уваходзіць у дыяпазон IP-адрасоў тэлеканала ОРТ.

У выніку атакі «Першы канал» расійскага тэлебачання паведаміў сваім гледачам аб тым, што найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў у першым туры на выбарах прэзідэнта Украіны набраў лідэр «Правага сектара» Дзмітрый Яраш. Пра гэта гаварылася ў выпуску вячэрніх навін, прысвечаным пазачарговым выбарам прэзідэнта Украіны. Вядучая паведаміла, што, нягледзячы на дадзеныя экзіт-полаў, якія сведчаць аб перамозе Пятра Парашэнкі ў першым туры, на сайце ЦВК з'явілася «дзіўная карцінка» (так званая «Карцінка Яраша»). Па іх інфармацыі, Дзмітрый Яраш набраў 37,13% галасоў выбаршчыкаў, за фаварыта Пятра Парашэнкі прагаласавала толькі 29,63%.

Раніцай наступнага дня, 26 траўня, серверы сістэмы «Выбары», якія прымалі і апрацоўвалі дадзеныя аб падліку галасоў, атрымалі размеркаваную DoS-атаку, і былі недаступнымі ў прамежку паміж 1-3 гадзінамі раніцы.

Акрамя інфармацыйнай сістэмы ЦВК, кібератакам падвергліся і іншыя арганізацыі, якія мелі вельмі аддаленае дачыненне да выбараў, ахвярай мог стаць сайт, які змяшчае старонку са словам «выбары». Аднак большасць нападаў супраць такіх сайтаў адрозніваліся нізкім узроўнем тэхнічнай рэалізацыі. А атака супраць ЦВК адрознівалася высокай складанасцю і тэхналагічнасцю. Па словах Мікалая Коваля, тагачаснага кіраўніка CERT-UA, атака на інфармацыйную сістэму ЦВК стала адной з самых складаных кібератак, якія яму тады прыйшлося расследаваць.

І хоць адказнасць за атакі ўзяла на сябе групоўка быццам бы хактывістаў КіберБеркут, Мікалай Коваль мяркуе, што вялікая складанасць атакі можа сведчыць аб тым, што за ёй стаялі падраздзяленні іншай дзяржавы. Таксама ў сетцы ЦВК было выяўлена шкоднаснае праграмнае забеспячэнне, якое злучаецца з групоўкай APT28/Sofacy Group.

Апытаныя амерыканскай газетай *Christian Science Monitor* адмыслоўцы па кампутарнай бяспецы назвалі напад на інфармацыйную сістэму «Выбары» надзвычай небяспечным, а таксама папярэджаннем на будучыню аб уразлівасці кампутарных сістэм, уцягнутых у выбарчы працэс. Магчымасць зрыву выбараў, ці маніпуляцыя вынікамі выбараў, набыла новую вагу падчас выбараў Прэзідэнта ЗША 2016 года пасля паспяховай кібератакі супраць Дэмакратычнай партыі.

### Атакі на энэргетычныя кампаніі Украіны

Асноўныя артыкулы: **Кібератака на энергетычныя кампаніі Украіны** і **Кібератака на Укрэнерга**
23 снежня 2015 года адбылася першая ў свеце пацверджаная атака, накіраваная на вывядзенне са строю энергасістэмы: расійскім зламыснікам удалося паспяхова атакаваць камп'ютарныя сістэмы кіравання ў дыспетчарскай «Прыкарпаццеаблэнерга», было выключана каля 30 падстанцый, каля 230 тысяч жыхароў заставаліся без электрычнасці ад адной да шасці гадзін. Атака праводзілася з выкарыстаннем траянскай праграмы BlackEnergy.

У той жа час адначасовым атакам падвергліся «Чарнаўцыаблэнерга» і «Кіеваблэнерга», але з меншымі наступствамі. Паводле інфармацыі аднаго з аблэнерга, падключэнне зламыснікаў да яго інфармацыйных сетак адбывалася з падсетак глабальнай сеткі Internet, якія належаць правайдэрам у Расійскай Федэрацыі.

У цэлым кібератака насіла комплексны характар і складалася, сама меней, з наступных складнікаў:

* папярэдняе заражэнне сетак з дапамогай падробленых лістоў электроннай пошты з выкарыстаннем метадаў сацыяльнай інжынерыі;
* захоп кіравання АСДК з выкананнем аперацый выключэнняў на падстанцыях;
* вывядзенне са строю элементаў ІТ-інфраструктуры (крыніцы бесперабойнага сілкавання, мадэмы, RTU, камутатары);
* знішчэнне інфармацыі на серверах і працоўных станцыях (утылітай KillDisk);
* атака на тэлефонныя нумары кол-цэнтраў з мэтай адмовы ў абслугоўванні абясточаных абанентаў.

Перапынак у электразабеспячэнні склаў ад 1 да 3,5 гадзін. Агульны недаадпуск — 73 МВт·г (0.015% ад сутачнага аб'ёму спажывання Украіны).

Наступная кібератака адбылася ноччу з суботы на нядзелю, 17 на 18 снежня 2016 года: на падстанцыі «Паўночная» (укр.: Північна) адбыўся збой у аўтаматыцы кіравання, з-за чаго спажыўцы паўночнай часткі правага берага Кіева і бліжэйшых раёнаў вобласці засталіся без току. Няспраўнасці былі ўхіленыя на працягу 1 гадзіны 15 хвілін. Асноўнай версіяй стала кібератака — знешняе ўмяшанне праз сеткі перадачы даных. Аператар падстанцыі кампанія «Укрэнерга» спачатку не стала пацвярджаць кібератаку, аднак прыцягнутыя да расследавання спецыялісты па кампутарнай бяспецы пацвердзілі, што збой адбыўся ў выніку кібератакі. Прамежкавыя вынікі расследавання былі прадстаўлены спецыялістамі Аляксеем Ясінскім ад кампаніі *Information Systems Security Partners* (Украіна) і Марынай Кратафіл ад *Honeywell Industrial Cyber Security Lab* 10 студзеня 2017 года на канферэнцыі *S4* ў Фларыдзе, ЗША. Аднак нападнікі не сталі наносіць істотнай шкоды, затое гэтая атака павінна была паслужыць «дэманстрацыяй сілы». Як і ў папярэдніх выпадках, гэтая атака была часткай больш маштабнай фішынгавай аперацыі супраць дзяржаўных устаноў Украіны.

### Аперацыя «9 траўня»

Украінскія хакеры кіберальянсу ананімных груп FalconsFlame і Trinity з 00:00 9 траўня 2016 года правялі аперацыю #OpMay9, у рамках якой здзейснілі не менш за 9 паспяховых узломаў сайтаў тэрарыстычнай арганізацыі «ДНР», а таксама расійскіх сайтаў агрэсіўнай антыўкраінскай прапаганды і рэсурсаў расійскіх прыватных ваенных кампаній (ПВК), якія дзейнічаюць пад пратэкцыяй ФСБ РФ ва Украіне і Сірыі.

На зламаных сайтах хакеры пакінулі хэштэгі #OpMay9 #оп9траўня, а таксама па тры кароткіх відэа пра Другую сусветную вайну і ўклад украінскага народа ў перамогу над нацызмам.

Перад тым, 29 красавіка 2016 года, тыя ж групы хакераў спынілі існаванне папулярнага сайта расійскіх прапагандыстаў, які пазіцыянаваў сябе як сеткавае інфармацыйнае агенцтва «Anna News». Альянс хакерскіх груп Falcons Flame і Trinity запісаў відэазварот і размясціў яго на сайце пасля поўнага знішчэння інфармацыі (артыкулаў, баз дадзеных і бекапаў). У відэа таксама быў згаданы мем «Львоўскае метро».

Акрамя ўзлому прапагандысцкіх сайтаў, групы хакераў сумесна з валанцёрамі групы InformNapalm змаглі знайсці доказы прымянення расійскімі тэрарыстамі сучасных сродкаў РЭБ у вайне на ўсходзе Украіны, у прыватнасці — Р-330Ж «Жыхар».

### Аперацыя «Прыкормка»

У траўні 2016 года кампанія ESET (з галаўным офісам у Браціславе) апублікавала даклад па выніках праведзенага аўдыту, ў якім выкрыла кампанію кібершпіянажу ўкраінскіх хакераў (верагодна афіляваных са спецслужбамі) па інфармацыйных сістэмах марыянетачных утварэнняў расійскіх тэрарыстаў на акупаваным усходзе Украіны. Даклад быў падрыхтаваны выхадцам з Расіі, выпускніком Паўднёва-Уральскага дзяржаўнага ўніверсітэта (Чалябінск, Расія) Антонам Чарапанавым. Аўтар даследавання выступіў з дакладам на форуме *Positive Hack Days*, які праходзіў 17-18 траўня ў Маскве.

У трэцім квартале 2015 года спецыялісты ESET выявілі раней невядомае модульнае сямейства шкоднасных праграм — *Prikormka*. Наступныя даследаванні паказалі, што гэтая пагроза пачала распаўсюджвацца сама меней з 2008 года. За перыяд актыўнасці найбольш шкоднасныя праграмы зафіксаваны ва Украіне. Доўгі час Prikormka заставалася незаўважанай з-за адносна нізкіх суадносін пагроз да 2015 года. Аднак у 2015 годзе колькасць гэтага небяспечнага праграмнага забеспячэння істотна вырасла.

Асноўным спосабам заражэння, вызначаным адмыслоўцамі ESET падчас даследаванняў, стала распаўсюджванне фішынгавых электронных лістоў з прымацаванымі шкоднаснымі файламі або са спасылкамі для загрузкі небяспечнага файла, размешчанага на выдаленым серверы. Пасля адкрыцця замаскіраванага небяспечнага ўкладання, Prikormka адлюстроўвае дакумент-прынаду для падману і адцягнення ўвагі патэнцыйнай ахвяры, якая чакае непасрэдна адкрыцця дакумента, не падазраючы аб пагрозе. Гэты метад спрацоўвае ў выпадках, калі карыстальнікі не валодаюць тэхнічнай падкаванасцю і не выконваюць правілы бяспекі пры працы за камп'ютарам.

Зламыснікі выкарыстоўваюць прыёмы сацыяльнай інжынерыі для пераканання ахвяры адкрыць шкодныя ўкладанні, сярод якіх выкарыстанне правакатыўных і прывабных назваў укладанняў электроннай пошты. Прыклады такіх назваў:

* Нацгвардейцы со шприцами сделали из донецкого мальчика мишень для ракет.exe
* Последнее обращение командира бригады 'Призрак' Мозгового Алексея Борисовича к солдатам и офицерам ДНР и ЛНР.scr
* Места дислокации ВСУ в зоне проведения АТО.scr

Таксама былі выяўлены прыкметы, што аперацыя «Прыкормка» была накіравана і на інфармацыйныя сістэмы «Правага сектара» і іншыя арганізацыі.

Варта адзначыць, што антывірус распрацоўкі ESET дастаткова распаўсюджаны сярод дзяржаўных устаноў Украіны, што можа стварыць магчымасць атрымліваць доступ да інфармацыі ў гэтых сістэмах.

### Узлом «Першага канала»

Гл. таксама: Першы канал (Расія)
У пачатку чэрвеня 2016 года валанцёры каманды Інфармнапалм паведамілі пра паспяховы ўзлом карпаратыўнага сервера расійскага «Першага канала» ўкраінскім кібер-альянсам хакераў FalconsFlame, Trinity і Рух8. Аперацыя пачалася 25 траўня, а першыя вынікі з'явіліся 5 чэрвеня. У выніку ўзлому былі апублікаваныя анкетныя дадзеныя ўсіх супрацоўнікаў «Першага канала». Акрамя таго, з'явілася магчымасць зламаць асабістыя паштовыя скрыні і хмарныя сховішчы супрацоўнікаў.

Першым расійскім прапагандыстам, інфармацыю аб якім раскрылі актывісты, стаў журналіст Сяргей Зенін. Было высветлена, што расійскі прапагандыст звяртаўся па кансультацыі ў ESET Russia пры стварэнні праекта з галоўнай задачай *«Паказаць, як далёка зайшлі ЗША ў сваёй уяўнай барацьбе з тэрарызмам і наколькі небяспечныя гульні АНБ з лічбавымі тэхналогіямі»*. У чэрвені 2014 года адбылася першая камандзіроўка Зеніна на захоплены расійскімі тэрарыстамі Данбас. Атрымаў «акрэдытацыю» ў марыянеткавым рэжыме «ДНР» пад нумарам 116.

Таксама было ўстаноўлена, што Зенін абмяркоўваў з журналістам маскоўскага офіса Reuters Антонам Зверавым (акрэдытацыя ў «ДНР» пад нумарам 232) розныя версіі збівання Боінга малайзійскіх авіяліній. Прычым Звераў прыводзіў урыўкі інтэрв'ю з расійскімі баевікамі, з якіх можна было даведацца аб прадастаўленні Расіяй устаноўкі ЗРК «Бук», яе маршруце, прыблізным месцы пуску ракеты.

### Паралізацыя работы Дзяржказначэйства Украіны

6 снежня 2016 года хакерская атака на ўрадавыя сайты (Дзяржзначэйства Украіны і іншых) і на ўнутраныя сеткі дзяржорганаў прывяла да маштабных затрымак бюджэтных выплат. Ужо 7 снежня (досыць аператыўна, як для дзяржаўных органаў) Кабмін вылучыў 80 мільёнаў грыўняў для абароны ад хакераў. Для вываду са строю сервераў выкарыстоўваўся вірус *KillDisk*. Атака адбывалася з выкарыстаннем траянскай праграмы *BlackEnergy*, той жа, што і ў атацы на Прыкарпаццеаблэнерга.

### Кампраметацыя ArtOS

Асноўны артыкул: **Кампраметацыя ArtOS**
У снежні 2016 года спецыялісты фірмы *CrowdStrike* апублікавалі вынікі ўласнага даследавання ўзораў праграмы Попр-Д30.apt распрацаванай капітанам 55-й асобнай артылерыйскай брыгады Украіны Яраславам Шарсцюком недзе ў прамежку паміж 20 лютага і 13 красавіка 2013 года. 28 красавіка таго ж года ўліковы запіс сацыяльнай сеткі УКантакце з ідэнтычным імем стаў распаўсюджваць гэтую праграму са сваёй старонкі руск.: «Програмное обеспечение современного боя» (*«Праграмнае забеспячэнне сучаснага бою»*). Як засцерагальнік да некантралюемага распаўсюджвання, пасля загрузкі і ўсталёўкі праграмы карыстальнік павінен звярнуцца да распрацоўшчыка за ключом для разблакіравання яе работы.

Пры гэтым, верагодна, гаворка ідзе аб праграме *ArtOS* або яго папярэдніка — калькулятары артылерыйскіх паправак. Праграмна-апаратны комплекс з выкарыстаннем гэтай праграмы дае магчымасць скараціць час, неабходны на ідэнтыфікацыю і ўражанне аб'екта ў чатыры разы — да дзвюх хвілін. Акрамя таго, комплекс здольны вырашаць да 70 працэнтаў тактычных і баявых задач, якія стаяць перад артылерыстамі.

Ужо 21 снежня 2014 года ўпершыню быў заўважаны на ўкраінскім ваенным інтэрнэт-форуме файл устаноўкі праграмы скампраметаваны імплантатам *X-Agent*. Хутчэй за ўсё, скампраметаваны варыянт быў створаны ў прамежку паміж канцом красавіка 2013–пачаткам снежня 2014 года — менавіта тады, калі палітычны крызіс перарос у расійска-ўкраінскую вайну з анэксіяй Крыма і баявымі дзеяннямі на ўсходзе Украіны.

Імплантат (траянец) *X-Agent* не меў разбуральных функцый, аднак мог быць скарыстаны для выкрадання інфармацыі з адраснай кнігі смартфона, змесціва SMS-паведамленняў, часопіса званкоў і г.д. У прыватнасці, зламыснікі мелі магчымасць з яго дапамогай устанавіць месцазнаходжанне (каардынаты) заражанай прылады.

Адказнасць за аперацыю даследнікі ўскладаюць на групоўку APT28 (таксама вядомую як Fancy Bear, Sofacy Group).

Значэнне
Даследнікі не змаглі ўсталяваць дакладную колькасць заражаных прылад і наступствы гэтай аперацыі: невядома, ці былі выпадкі выхаду ў інтэрнэт з планшэтаў падчас баявых дзеянняў, наколькі масавай была праграма з інтэрнэту, бо арыгінальнае ПЗ было распаўсюджана закрытым спосабам, і г.д. Цалкам магчыма, што сам факт існавання скампраметаванага варыянту праграмы варожы бок выкарыстоўвае для ўскладнення выкарыстання важнай і эфектыўнай артылерыйскай праграмы на планшэтах ВСУ, ці нават як чарговую кампанію «здрады» для дэмаралізацыі праціўніка.

Трэба адзначыць, што даследаванне *CrowdStrike* было абнародавана на фоне гарачых дыскусій аб уплыве расійскіх спецслужбаў на ход выбарчай кампаніі ў ЗША. Таму, нягледзячы на адсутнасць выразных доказаў непасрэднай сувязі паміж гэтай кібершпіёнскай аперацыяй і баявымі стратамі ўкраінскіх вайскоўцаў, на думку амерыканскіх даследчыкаў гэты эпізод важны тым, што дазваляе сцвярджаць аб прамых сувязях паміж хакерамі, якія зламалі сістэмы Дэмакратычнай партыі ЗША, і Галоўным разведвальным упраўленнем ГШ РФ.

### Сацыяльныя сеткі

Гл. таксама: Сацыяльная сетка, Інфармацыйная вайна, Інфармацыйная аперацыя і OSINT
Канфлікт адбываўся і ў інтэрнет-службах сацыяльных сетак.

У прыватнасці, асобныя даследаванні паказваюць, што ўдалымі маніпуляцыямі магчыма ўплываць на грамадскую думку, а таксама красці прыватную інфармацыю важных асоб. Расійскія сілавыя ведамствы загадзя рыхтаваліся да магчымых канфліктаў у сацыяльных сетках: так, напрыклад, расійскі прапагандысцкі рэсурс RT яшчэ ў 2012 годзе паведамляў аб выдзяленні Службай знешняй разведкі Расійскай Федэрацыі каля $1 млн на стварэнне трох сістэм для назірання за сацыяльнымі сеткамі і ўплыву на іх. Сістэма «Дыспут» павінна была адсочваць распаўсюджванне інфармацыі ў блогасферы, ў прыватнасці, выяўляць папулярныя запісы і аўтараў. Сістэма «Манітор-3» заклікана дапамагаць збіраць дадзеныя для OSINT-разведкі. Сістэма «Шторм-12» павінна садзейнічаць распаўсюджванню інфармацыі і ўплываць на грамадскую думку.

Прынамсі, з 2013 года была створана арганізацыя для ўплыву на грамадскую думку, якая стала шырока вядомая як «тролі з Ольгіна». Ужо ў 2014 годзе ольгінскія тролі сталі актыўна працаваць на ўтварэнне на Захадзе грамадскай думкі неабходнага крамлёўскаму рэжыму. Нават праз два гады пасля пачатку вайны, ў 2016 годзе, была выяўленая сетка ботаў у сацсетках, якія распаўсюджвалі ў інтэрнэце заклікі да гвалту супраць украінскай улады і заклікі выходзіць на «Трэці Майдан».

Расійскія праўладныя Інтэрнэт-СМІ і адпаведныя актывісты ў сацыяльных сетках паказалі вельмі высокую актыўнасць напярэдадні і падчас анексіі Крыма. Шэраг расійскіх сайтаў, якія займаюцца пастаянным інфармацыйна-псіхалагічным супрацьборствам на ўкраінскім напрамку, актыўна асвятлялі падзеі, якія адбываюцца, размяшчалі публікацыі з неправеранай і ілжывай інфармацыяй, ажыццяўлялі актыўнае бягучае аналітычнае каменціраванне ходу падзей. Гэтыя навіны альбо цалкам складаліся рэдакцыямі саміх выданняў, альбо спасылаліся на інфармацыю "дружалюбных актывістаў" у сацсетках. У прыватнасці, ў сацсетцы Facebook можна было ўбачыць цэлыя групы (*communities*) людзей, якія свядома распаўсюджвалі панічныя настроі і ілжывыя звесткі, якія мелі на мэце стварыць вобраз «непераможнага расійскага войска». Варта адзначыць, што іх паведамленні ў сваіх стужках навін перадрукоўвалі і Інтэрнэт-СМІ, а часам і больш традыцыйныя СМІ.

Прыцягненне платных троляў, сетак ботаў, стварэнне сайтаў са скрыўленымі «навінамі» стала неад'емнай часткай расійскай прапаганды, паколькі, як сведчаць эксперыменты, уплыў прапаганды на чалавека тым больш эфектыўны, чым больш крыніц паступлення інфармацыі, чым большай падтрымкай ён карыстаецца сярод астатніх членаў супольнасці, і г.д.

Прыклад каардынацыі некаторых расійскіх інтэрнэт-прапагандыстаў быў альянсам украінскіх хакераў FalconsFlame, Trinity, Рух8 і КіберХунта.

Службы сацыяльных сетак сталі інструментам каардынацыі не толькі расійскіх прапагандыстаў, але і расійскіх шпіёнаў на тэрыторыі Украіны, баевікоў з Расіі і агульнага ўладкавання дзейнасці тэрарыстычных арганізацый кіраваных расійскімі спецслужбамі. Дзякуючы ўдаламу выкарыстанню (сярод іншага) метадаў сацыяльнай інжынерыі, актывістам цэнтра «Міратворац» удалося ўзяць пад кантроль уліковы запіс расійскай тэрарысткі Алены Гейштэравай у сацыяльнай сетцы «Аднакласнікі». У выніку праведзенай аперацыі «Гейша» былі выкрыты расійскія шпіёны, баевікі, тэрарысты як ва Украіне, так і за яе межамі.

Расійскія падраздзяленні ўварвання, усталяваныя ў выніку OSINT-разведкі сацыяльных сетак расійскіх вайскоўцаў актывістамі групы Інформнапалм
Сацыяльныя сеткі сталі важнай крыніцай інфармацыі для разведкі OSINT. Сярод вядомых прыкладаў — фільм Сымона Астроўскага *«Selfie Soldiers»*, дзе на аснове апублікаваных у сацыяльных сетках фатаграфій прасочаны шлях кадравага расійскага ваеннага Бата Дамбаева з Расіі на Данбас, пад Дэбальцэвэ, і назад, дадому. Сталі з'яўляцца ячэйкі валанцёраў-актывістаў (у прыватнасці: Інфармнапалм, Bellingcat і іншыя), якія на аснове здабытых з сацыяльных сетак OSINT-дадзеных выкрывалі прытворства расійскай прапаганды, нават расследавалі збіццё Boeing 777 рэйса MH17 каля Данецка.

#### Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў

Асноўны артыкул: **Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў ва Украіне**
Загадам № 133/2017 ад 15 траўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка ўвёў у дзеянне рашэнне СНБА Украіны ад 28 красавіка 2017 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)» якім забараніў інтэрнэт-правайдэрам прадастаўляць паслугі па доступе карыстальнікам сеткі інтэрнэт у шэраг расійскіх інфармацыйных рэсурсаў і парталаў, у тым ліку і сацыяльных сетак УКантакце і Аднакласнікі. На думку аналітыкаў, прамы доступ да базы дадзеных сацыяльных сэрвісаў з надзвычайнай лёгкасцю дазваляе расійскім спецслужбам выявіць найшырэйшы спектр інфармацыі, якую звычайныя грамадзяне і вайскоўцы загружаюць у сацсеткі.

### Масавая хакерская атака 2017 года

Асноўныя артыкулы: **Хакерскія атакі на Украіну 2017 года** і **Petya**
27 чэрвеня 2017 года на прадпрыемствах рознай формы ўласнасці і памеру, дзяржаўныя і недзяржаўныя ўстановы была ажыццёўлена маштабная хакерская атака з выкарыстаннем сеткавага чарвяка сямейства Petya. Новы ўзор шкоднаснага праграмнага забеспячэння атрымаў розныя назвы ад розных даследнікаў, у прыватнасці: Diskcoder.C, ExPetr, PetrWrap, Petya, або NotPetya і іншыя.

Па меркаванні даследнікаў фірмы ESET, дадзеная атака была ажыццёўлена групоўкай TeleBots, якая мае пэўныя сувязі з групоўкай BlackEnergy-«Sandworm», адказнай за кібератаку на энергетычныя прадпрыемствы Украіны ў снежні 2015 года. Папярэднія напады гэтай групоўкі былі заўважаныя яшчэ ў снежні 2016 года, калі супраць фінансавых кампаній і аб'ектаў крытычнай інфраструктуры Украіны былі здзейснены напады з выкарыстаннем, у тым ліку варыянту KillDisk для АС Linux.

Праграму KillDisk групоўка выкарыстоўвала для поўнага знішчэння дадзеных. Вымагальніцтва ніколі не стаяла на парадку дня, ні ў першую хвалю нападаў у снежні 2016 года, ні ў другую хвалю таго ж месяца, калі ў праграму было дададзена апавяшчэнне аб выплаце выкупу ў суме 222 біткойну (каля $250 тысяч на той час).

У 2017 годзе атакі групоўкі сталі больш дзёрзкімі і вытанчанымі: ў прамежку паміж студзенем і сакавіком 2017 года зламыснікам удалося атрымаць несанкцыянаваны доступ да камп'ютарных сетак украінскага распрацоўшчыка праграмнага забеспячэння і з выкарыстаннем VPN-тунэляў адтуль атрымаць доступ да камп'ютарных сетак фінансавых устаноў. Пры атацы групоўка скарысталася, сярод іншага, бэкдорам Python/TeleBot.A, які быў перапісаны з мовы Python на мове Rust і выкарыстоўвае Telegram для абмену камандамі з аператарам. Другі бэкдор быў напісаны на VBScript і выкарыстаў шлюз Tor з даменным імем transfinance.com[.]ua і IP-адрасам 130.185.250[.]171 для зносін з аператарам. Для гарызантальнага распаўсюджвання групоўка скарысталася ўтылітамі CredRaptor, мадыфікаваным Mimikatz, і PsExec.

Апошнім крокам нападу стала шыфраванне файлаў з выкарыстаннем алгарытмаў AES-128 і RSA-1024. Таксама для сервераў пад кіраваннем не Windows, групоўка стварыла праграму Python/Filecoder.R, якая шыфравала дадзеныя з выкарыстаннем алгарытмаў RSA-2048 і AES-256.

18 траўня 2017 года пачалася атака з выкарыстаннем праграмы XData (таксама вядомая як Win32/Filecoder.AESNI.C). Першапачатковым вектарам нападу стала праграма M.E.Doc. Чарвяк XData мела магчымасць аўтаматычнага распаўсюджвання з выкарыстаннем Mimikatz і PsExec. Аднак неўзабаве зламыснікі апублікавалі ключы дэшыфравання файлаў на форуме BleepingComputer, і атака даволі хутка сышла на нішто і не прыцягнула вялікай увагі.

У сувязі з інцыдэнтам кампанія-распрацоўшчык M.E.Doc ўпусціла афіцыйную заяву. У ім кампанія сцвярджала, што распаўсюджванне віруса адразу пасля абнаўлення іх праграмнага забеспячэння з'яўляецца толькі выпадковым супадзеннем. Распрацоўнік M.E.Doc «сочыць за бяспекай уласнага кода». Для гэтага кампанія заключыла пагадненні з «вялікімі антывіруснымі кампаніямі» і дае ім бінарныя файлы праграм для аналізу і пацверджання бяспекі. Распрацоўнікі запэўнілі, што гэта адбываецца перад кожным абнаўленнем.

Паведамленне, якое адлюстроўваецца пасля завяршэння шыфравання галоўнай табліцы файлаў файлавай сістэмы NTFS
Аднак атака 27 чэрвеня 2017 года ўжо прыцягнула ўвагу сваім маштабам і наступствамі як ва Украіне так і за яе межамі. Першапачатковым вектарам заражэння новай мадыфікацыяй віруса Petya (таксама вядомы як Diskcoder.C, ExPetr, PetrWrap, ці NotPetya) зноў стаў сервер абнаўленняў праграмы M.E.Doc. Менавіта дзякуючы яе распаўсюджанасці і набору метадаў гарызантальнага распаўсюджвання атака набыла такі маштаб.

Новы чарвяк выкарыстаў тры метады для гарызантальнага распаўсюджвання:

* уразлівасць EternalBlue,
* спалучэнне Mimikatz і PsExec,
* WMIC.

У адрозненне ад чарвяка WannaCry гэты вірус шукаў ахвяр толькі ўсярэдзіне лакальных сетак.

Таксама ў адрозненне ад XData новы Petya мае значныя заганы, якія альбо робяць немагчымым аднаўленне зашыфраваных дадзеных, альбо значна ўскладняюць працэс дэшыфравання. Для шыфравання дадзеных былі скарыстаны алгарытмы AES-128 і RSA-2048, а для шыфравання табліц файлаў у файлавай сістэме — Salsa20.

Аб наяўнасці праблем з бяспекай у сістэме абнаўленняў M.E.Doc ужо было вядома. Таксама ўжо пасля нападу адмыслоўцам фірмы ESET атрымалася знайсці бэкдор у выглядзе зашыфраванай PHP праграмы medoc\_online.php на гэтым серверы. Аналіз інфармацыі ўжо пасля нападу, 3 ліпеня, паказаў, што на серверы было ўсталявана састарэлае ПА са шматлікімі ўразлівасцямі, для якога ўжо былі добра вядомыя метады атак. Начальнік Дэпартамента кіберпаліцыі Нацыянальнай паліцыі Украіны палкоўнік Сяргей Дземядзюк у інтэрв'ю журналістам Associated Press заявіў, што распрацоўшчыкам M.E.Doc «шмат разоў казалі пра гэта стваральнікі антывірусаў. Такая халатнасць можа прычыніцца пачатку крымінальнага расследавання». Акрамя ўсяго іншага сервер абнаўленняў upd.me-doc.com.ua (IP адрас 92.60.184[.]55) фізічна знаходзіўся ў хостынг-правайдэра WNet (ТАА «Дабл-ю нэт Украіна»), у якога толькі ў пачатку чэрвеня таго ж года Служба бяспекі Украіны праводзіла ператрусы і канфіскоўвала абсталяванне праз прадастаўленне кампаніяй тэлекамунікацыйных паслуг ФСБ РФ у Крыме, Ваентелекам РФ і псеўдадзяржаўным прадпрыемствам сувязі. Па інфармацыі спецслужбы, з-за незаконнай маршрутызацыі трафіку ў анэксаваны Крым ФСБ РФ планавала атрымаць доступ і здымаць інфармацыю з украінскага сегмента сеткі правайдэра.

Ёсць усе падставы сцвярджаць, што сервер абнаўленняў M.E.Doc быў выкарыстаны зламыснікамі не толькі для нападаў 18 траўня і 27 чэрвеня з XData і Petya адпаведна. Тым самым шляхам зламыснікі мелі магчымасць атрымаць несанкцыянаваны доступ да крытычна важных устаноў: аб гэтым сведчыць скарыстаны сервер кіравання з імем bankstat.kiev[.]ua.

Адказнасць за атаку на Расію ўсклалі ўсе пяць краін-членаў FVEY: Аўстралія, Вялікабрытанія, Канада, Новая Зеландыя, Злучаныя Штаты, а таксама ўрады Даніі і Украіны. Адміністрацыя Прэзідэнта ЗША назвала гэты напад найбуйнейшым хакерскім нападам у гісторыі.

#### Bad Rabbit (кастрычнік 2017)

У кастрычніку 2017 года адбыўся масавы напад вірусам-чарвяком *Bad Rabbit*. Першапачаткова заражэнне ахвяр адбывалася з-за шэрагу скампраметаваных вэбсайтаў. Даследнікі мяркуюць, што за гэтым вірусам могуць стаяць распрацоўшчыкі віруса NotPetya. Некалькі пазней кіраўнік кіберпаліцыі Украіны Сяргей Дземядзюк заявіў, што напад з ужываннем віруса *Bad Rabbit* паслужыла прычыненнем для больш вытанчанай атакі на прадпрыемствы-карыстальнікаў расійскіх праграм сямейства 1С.

Сапраўднай мэтай нападу было атрыманне несанкцыянаванага доступу да канфідэнцыйных і фінансавых дадзеных. Атака чарвяком была толькі яркім прыкрыццём для адцягнення ўвагі. І нягледзячы на большае распаўсюджванне чарвяка ў Расіі, другая прыхаваная частка нападу служыць доказам таго, што асноўнай мішэнню былі ўкраінскія прадпрыемствы. Карыстальнікі ПЗ 1С атрымлівалі фішынгавыя лісты быццам бы ад імя распрацоўшчыкаў гэтай праграмы. Усяго вядома аб 15 прадпрыемствах, якія пацярпелі ад гэтай часткі атакі.

### Псеўдамінаванне

На працягу 2018–2019 гадоў ва Украіне зафіксавана хваля масавых паведамленняў аб замініраванні шэрагу аб'ектаў: вакзалаў, аэрапортаў, гандлёвых цэнтраў, навучальных устаноў, бальніц, урадавых устаноў і іншых месцаў, якія прадугледжваюць вялікую колькасць людзей. У прыватнасці, ў чэрвені 2019 года паступіла 211 электронных паведамленняў і выклікаў аб залажэнні выбуховых прылад па розных адрасах горада. Падобная сітуацыя адбылася ў Харкаве, дзе зафіксавана 42 ілжывых выкліку аб замініраванні, і г. Кіеў — 12 выклікаў. Па дадзеных міністэрства ўнутраных спраў, гэтыя паведамленні паступалі з тэрыторыі Расійскай Федэрацыі і АРДЛА з выкарыстаннем часовых электронных скрынь і інтэрнэт-тэлефаніі.

### Масавыя кібербоі (студзень-люты 2022)

Гл. таксама: Кібератакі на ўкраінскія дзяржаўныя сайты (2022)
#### Атака на ўкраінскія дзяржаўныя і банкаўскія сайты

Падчас расійска-ўкраінскага крызісу было атакавана каля 22 дзяржаўных органаў і 70 украінскіх вэбсайтаў 14 студзеня 2022 года. На ўражаных сайтах быў размешчаны дэфейс, у якім быў прадстаўлены тэкст аб асуджэнні ўкраінскага нацыяналізму на польскай, украінскай і расійскай мовах. На выяве была крыніца атакі, якая паказвае на Польшчу, аднак у тэксце на польскай ёсць істотныя граматычныя памылкі. Лічыцца, што гэта была тыповая расійская хакерская атака з мэтай запалохвання і кампраметацыі Польшчы.

15 лютага 2022 у 20:21 адбылася падобная DDoS-атака ўкраінскіх сайтаў, за якой, як лічаць украінскія чыноўнікі, стаіць Расія. Сайты каля 15 банкаў, а таксама з даменам gov.ua не працавалі 5 гадзін. Былі атакаваны сайты «ПрыватБанка» і «Ашчадбанка», а таксама Мінабароны, Узброеных сіл і Міністэрства па пытаннях рэінтэграцыі часова акупаваных тэрыторый Украіны. На думку міністра Міхаіла Фёдарава, 15 лютага адбылася найбуйнейшая ў гісторыі Украіны кібератака, якая каштавала мільёны долараў. Аднак, на думку некаторых экспертаў, кошт гэтага нападу не перавышае некалькі тысяч долараў.

#### Атака на ўкраінскія сайты падчас расійскага ўварвання

Гл. таксама: Уварванне Расіі ва Украіну (2022)
23 лютага 2022 года, за дзень да расійскага ўварвання ва Украіну, адбыліся чарговыя атакі на дзяржаўныя і банкаўскія сайты. Прыблізна ў 16.00 былі пашкоджаныя сайты Вярхоўнай рады, Кабінета міністраў Украіны і Міністэрства замежных спраў, СБУ і іншыя. Міністэрства адукацыі і навукі Украіны з мэтай прадухілення кібератацыі закрыла доступ да свайго вэбсайта. Чыноўнікі з ЗША звязваюць атаку з Расіяй. Па дадзеных кампаніі ESET, атака стала магчымай з-за заражэння сотняў кампутараў вірусам HermeticWiper, які быў скампіляваны яшчэ 28 снежня 2021 года.

24 лютага ноччу і раніцай падчас расійскага наступу быў атакаваны сайт Кіеўскай аблдзяржадміністрацыі, некаторыя іншыя рэсурсы былі адключаныя для захоўвання дадзеных. На сайтах i.ua і meta.ua, паводле інфармацыі Дзяржаўнай службы спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі, рассылаліся шматлікія электронныя лісты з фішынгавымі спасылкамі на прыватныя адрасы ўкраінскіх вайскоўцаў і іх сваякоў. Даследаванне кампаніі Google паказала, што фішынгавая кампанія адбывалася з тэрыторыі Беларусі. Акрамя таго, фішынгавыя лісты накіроўвалі таксама ўкраінскім чыноўнікам, а таксама польскім вайскоўцам з моманту з'яўлення ўкраінскіх бежанцаў на польскай мяжы.

Тады ж Служба бяспекі Украіны паведаміла, што заблакавала 7 тыс. ботаў з Расіі, якія распаўсюджвалі ілжывую інфармацыю аб баявых дзеяннях. Асноўнымі пляцоўкамі для распаўсюджвання дэзінфармацыі, паводле яе слоў, былі *Telegram*, *WhatsApp* і *Viber*.

#### Атакі IT-арміі Украіны

У адказ на папярэднія атакі Міхаіл Фёдараў аб'явіў аб стварэнні IT-арміі Украіны, ў якую ўвойдуць спецыялісты розных галін для блакіравання дэзінфармацыі ў Інтэрнеце, а таксама для нападаў на расійскія сайты. Праз некалькі гадзін былі атакаваны дзясяткі расійскіх банкаў, дзяржаўных і навінавых сайтаў і іншых рэсурсаў. Некаторыя расійскія каналы пачалі трансліраваць украінскія песні.

1 сакавіка 2022 года ўкраінскія хакеры паведамілі аб сваіх дзеяннях. Былі выведзены са строю крытычна важныя інфармацыйныя сістэмы акупанта. Нягледзячы на супраціў расійскіх кібервойскаў, нанесены значны ўрон інфармацыйнай інфраструктуры. Яшчэ 24 лютага была выведзена са строю распрацоўка «Сістэматыкі» — аўтаматызаваная сістэма «Выбары», па якой Пуцін фальсіфікаваў выбары і несумленным шляхам станавіўся прэзідэнтам. Былі выведзены са строю іншыя распрацоўкі «Сістэматыкі», як сістэмы электроннага дакументазвароту акупацыйных уладаў на тэрыторыі АР Крым і так званых «ДНР» і «ЛНР». Спісы тых, хто падтрымліваў акупацыю, накіравалі ва ўкраінскія праваахоўныя органы. 25 лютага была знішчана сістэма кіравання Федэральнага казначэйства РФ разам з бекапамі. Расійскія ўлады замоўчваюць вынікі атакі і сам факт кібератак з боку Украіны, каб не разбураць міф аб «непераможнасці расійскай арміі».

Зноскі
------

1. 1 2  *John E Dunn*. Invisible Russian cyberweapon stalked US and Ukraine since 2005, new research reveals **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Techworld* (7 сакавіка 2014). Архівавана з першакрыніцы 13 красавіка 2016. Праверана 10 траўня 2016.
2. 1 2  *Кім Зеттер, Wired*. Хакерська атака Росії на українську енергосистему: як це було **(нявызн.)**. *ТЕКСТИ* (17 сакавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2022. Праверана 18 сакавіка 2016.
3. 1 2 3  Statement from the Press Secretary **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  The White House (15 лютага 2018). Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2018. Праверана 16 лютага 2018.
4. ↑  *Мая Яровая*. Американский адмирал подтвердил, что Россия ведет кибервойну против Украины **(нявызн.)**. *AIN.UA* (17 сакавіка 2014). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2016. Праверана 11 траўня 2016.
5. ↑  Russian Electronic Warfare in Ukraine: Between Real and Imaginable - Jamestown(англ.)  **(нявызн.)**?, *Jamestown*. Праверана 27 мая 2017.
6. 1 2 3 4 5 6  Д. В. Дубов (2014). "Розділ 4. Забезпечення національних інтересів України в глобальному та національному кіберпросторах". *Кіберпростір як новий вимір геополітичного суперництва Монографія*. Київ: Національний інститут стратегічних досліджень. ISBN 978-966-554-240-7.
7. 1 2 3 4 5 6  Jen Weedon, FireEye (2015). "Beyond 'Cyber War': Russia's Use of Strategic Cyber Espionage and Information Operations in Ukraine". In Kenneth Geers (рэд.). *Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine*. Tallinn: NATO CCD COE Publications. ISBN 978-9949-9544-5-2. Архівавана з арыгінала 2016-08-16. Праверана 2016-05-10. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 16 жніўня 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2016. Праверана 13 кастрычніка 2022.
8. ↑  В Украине узаконили кибервойска **(нявызн.)**.  АИН (21 траўня 2014 року). Архівавана з першакрыніцы 8 красавіка 2016. Праверана 9 чэрвеня 2016.
9. ↑  Закон України. Про Державну службу спеціального зв’язку та захисту інформації України **(нявызн.)**.  Офіційний сайт ВРУ. Архівавана з першакрыніцы 30 снежня 2016. Праверана 9 чэрвеня 2016.
10. ↑  *Ольга Мінченко*. Україна ввела санкції проти російських розробників антивірусів «Доктор Веб» і «Лабораторія Касперського» **(нявызн.)**.  Watcher (17 верасня 2015). Архівавана з першакрыніцы 8 жніўня 2016. Праверана 10 чэрвеня 2016.
11. ↑  Кабмін заборонив органам влади співпрацювати з російською "Лабораторією Касперського" **(нявызн.)**..  Українські новини (25 верасня 2015). Архівавана з першакрыніцы 1 красавіка 2016.
12. ↑  Порошенко затвердив стратегію кібербезпеки України **(нявызн.)**. *Газета «День»* (16 сакавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2016. Праверана 16 сакавіка 2016.
13. ↑  За кібербезпеку України відповідатиме Турчинов **(нявызн.)**.  Тексти (8 чэрвеня 2016).
14. ↑  Указ Президента України №242/2016. Про Національний координаційний центр кібербезпеки **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2016. Праверана 8 чэрвеня 2016.
15. 1 2  Порошенко підписав наказ про заборону "Яндекс", "Вконтакте" й "Одноклассники" **(нявызн.)**.  День (16 траўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 19 траўня 2017. Праверана 19 траўня 2017.
16. 1 2  *Олег Дмитренко*. Указ про блокування ВКонтакте, Яндекс та Mail.Ru опубліковано, і він набрав чинності **(нявызн.)**.  Watcher (17 траўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 20 траўня 2017. Праверана 19 траўня 2017.
17. 1 2 3  У СБУ відбулася церемонія завершення першого етапу Трастового фонду НАТО зі сприяння Україні в зміцненні кіберзахисту **(нявызн.)**.  CБУ (4 ліпеня 2017).
18. 1 2 3 4  *Сергей Кулеш*. СБУ открыла в Киеве Ситуационный центр обеспечения кибербезопасности с системой реагирования на киберинциденты и лабораторией компьютерной криминалистики **(нявызн.)**.  ITC.ua (26 студзеня 2018). Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2018. Праверана 29 студзеня 2018.
19. ↑  Президент увів у дію рішення РНБОУ щодо посилення заходів із кібербезпеки держави **(нявызн.)** (31 жніўня 2017 року). Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2017. Праверана 31 жніўня 2017.
20. 1 2 3 4 5 6 7  *Олег Дмитренко*. Порошенко ввів у дію рішення РНБО щодо кардинального посилення заходів кібербезпеки держави **(нявызн.)**.  Watcher (31 жніўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2017. Праверана 31 жніўня 2017.
21. ↑  У системі Міноборони України започатковано проєкт створення кібервійськ.07.10.2021, 15:16 **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 кастрычніка 2021. Праверана 7 кастрычніка 2021.
22. ↑  The Snake Campaign **(нявызн.)**.  BAE Systems (9 кастрычніка 2014). Архівавана з першакрыніцы 22 ліпеня 2020. Праверана 11 траўня 2016.
23. ↑  Uroburos. Highly complex espionage software with Russian roots **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  G Data SecurityLabs (1 лютага 2014). Архівавана з першакрыніцы 7 кастрычніка 2020. Праверана 11 траўня 2016.
24. ↑  *Майя Яровая*. Британский эксперт: Россия развязала против Украины кибервойну **(нявызн.)**. *AIN.UA* (11 сакавіка 2014). Архівавана з першакрыніцы 1 траўня 2016. Праверана 11 траўня 2016.
25. ↑  *Прес-служба Держспецзв’язку*. Коментар Держспецзв’язку щодо інциденту в ЦВК **(нявызн.)**(недаступная спасылка) (23 траўня 2014). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 26 траўня 2014.
26. 1 2 3  Nikolay Koval (2015). "Revolution Hacking". In Kenneth Geers (рэд.). *Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine*. Tallinn: NATO CCD COE Publications. ISBN 978-9949-9544-5-2. Архівавана з арыгінала 2016-08-16. Праверана 2016-05-10. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 16 жніўня 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2016. Праверана 13 кастрычніка 2022.
27. ↑  Розслідування: Як «Картинка Яроша» потрапила на ОРТ в день виборів **(нявызн.)**. *Watcher* (29 траўня 2014). Архівавана з першакрыніцы 16 чэрвеня 2016. Праверана 22 сакавіка 2016.
28. ↑  "Перший канал" Росії повідомляє, що на виборах президента України перемагає Ярош **(нявызн.)**.  iPress.ua. Архівавана з першакрыніцы 3 лютага 2016. Праверана 10 жніўня 2016.
29. 1 2  *Mark Clayton*. CS Monitor Looks at Russia’s Cyber-Attack on Ukraine’s Election System **(нявызн.)**. *International Republican Institute*.  Christian Science Monitor (17 чэрвеня 2014). Архівавана з першакрыніцы 12 кастрычніка 2020. Праверана 26 сакавіка 2022.
30. ↑  *Pam Fessler*. Hacking An Election: Why It's Not As Far-Fetched As You Might Think **(нявызн.)**.  NPR (1 серпня 2016). Архівавана з першакрыніцы 8 серпня 2016. Праверана 10 серпня 2016.
31. ↑  *Ben Wofford*. How to Hack an Election in 7 Minutes **(нявызн.)**.  Politico (5 жніўня 2016). — «With Russia already meddling in 2016, a ragtag group of obsessive tech experts is warning that stealing the ultimate prize—victory on Nov. 8—would be child’s play.»  Архівавана з першакрыніцы 11 серпня 2016. Праверана 10 серпня 2016.
32. 1 2 3  Міненерговугілля має намір утворити групу за участю представників усіх енергетичних компаній, що входять до сфери управління Міністерства, для вивчення можливостей щодо запобігання несанкціонованому втручанню в роботу енергомереж **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Міністерство енергетики та вугільної промисловості України (12 лютага 2016). Архівавана з першакрыніцы 22 ліпеня 2020. Праверана 11 ліпеня 2016.
33. ↑  Основной версией недавнего отключения электричества в Киеве названа кибератака хакеров **(нявызн.)**.  ITC.ua (19 снежня 2016). Архівавана з першакрыніцы 21 ліпеня 2020. Праверана 18 студзеня 2017.
34. ↑  *Kim Zetter*. The Ukrainian Power Grid Was Hacked Again **(нявызн.)**.  Vice Motherboard (10 снежня 2017). Архівавана з першакрыніцы 18 студзеня 2017. Праверана 18 студзеня 2017.
35. ↑  9 зломів 9 траўня: українські хакери успішно провели операцію #OpMay9 **(нявызн.)**. *InformNapalm.org* (9 траўня 2016). Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2016. Праверана 11 траўня 2016.
36. ↑  Хакери знищили сайт російських пропагандистів «Anna News» і розмістили відеозвернення **(нявызн.)**. *InformNapalm.org* (29 красавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2016. Праверана 11 траўня 2016.
37. ↑  ЗС РФ використовували станцію Р-330Ж у боях за Дебальцеве. Знімки робочого терміналу **(нявызн.)**. *InformNapalm.org* (2 траўня 2016). Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2016. Праверана 11 траўня 2016.
38. 1 2 3 4  *Alexey Minakov*. Антивірусна компанія ESET на службі терористів Донбасу **(нявызн.)**.  Інформнапалм (1 чэрвеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 16 ліпеня 2020. Праверана 6 лютага 2017.
39. 1 2  *Антон Черепанов*. Операція Groundbait («Прикормка»): Аналіз інструментарію спостереження **(нявызн.)**.  ESET (18 траўня 2016). Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2016. Праверана 1 чэрвеня 2016.
40. ↑  Українські хакери зламали російський "Перший канал" **(нявызн.)**.  Інформнапалм (9 чэрвеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 20 верасня 2016. Праверана 13 чэрвеня 2016.
41. ↑  Злом пропагандистів РФ. Частина 1. Зенін: сприяння терористам, офшори та відпочинок у Європі **(нявызн.)**.  Інформнапалм (6 чэрвеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 15 ліпеня 2020. Праверана 13 чэрвеня 2016.
42. ↑  Взлом пропагандистов РФ. Часть 2: переписка о МН17 **(нявызн.)**.  Інформнапалм (14 чэрвеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 16 ліпеня 2020. Праверана 16 чэрвеня 2016.
43. ↑  Щодо роботи інформаційно-телекомунікаційної системи Казначейства **(нявызн.)**, *Урядовий портал* (6 грудня 2016). Праверана 11 снежня 2016.
44. 1 2  Україна програє кібервійну. Хакери атакують державні фінанси **(нявызн.)**, *Економічна правда* (9 грудня 2016). Праверана 11 снежня 2016.
45. 1 2 3  *CROWDSTRIKE GLOBAL INTELLIGENCE TEAM*. Use of Fancy Bear Android malware in tracking of Ukrainian field artillery units **(нявызн.)**.  CrowdStrike (22 снежня 2016). Архівавана з першакрыніцы 24 грудня 2016. Праверана 12 січня 2017.
46. ↑  *Евгения Фаенкова*. Артиллерийская математика. История разработчика Ярослава Шерстюка **(нявызн.)**.  Українська Правда. Життя (8 лістапада 2015). Архівавана з першакрыніцы 14 січня 2017. Праверана 12 січня 2017.
47. ↑  *Олеся Блащук*. ArtOS: в Украине создали программный комплекс управления огнем артиллерии **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  AIN (04 траўня 2016). Архівавана з першакрыніцы 23 снежня 2016. Праверана 12 студзеня 2017.
48. ↑  *Коваленко Богдана*. Запорожский артиллерист сделал коллегам подарок на миллион **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Индустриалка (3 лістапада 2015). Архівавана з першакрыніцы 23 снежня 2016. Праверана 12 студзеня 2017.
49. ↑  Є гіпотеза, що російські хакери за допомогою трояну намагаються відстежити дії української артилерії **(нявызн.)**.  Texty.org.ua (22/12/2016). Праверана 22/12/2016.
50. ↑  *Ellen Nakashima*. Cybersecurity firm finds evidence that Russian military unit was behind DNC hack **(нявызн.)**.  Washington Post (22 снежня 2016). Архівавана з першакрыніцы 15 студзеня 2017. Праверана 12 студзеня 2017.
51. ↑  Schelling Thomas C. Micromotives and macrobehavior. New York: W.W. Norton and Co.; 1978.
52. 1 2  Shakarian, Paulo; Shakarian, Jana; Ruef, Andrew (2013). "9. Losing Trust in Your Friends: Social Network Exploitation". *Introduction to cyber-warfare: a multidisciplinary approach*. Amsterdam ; Boston: Syngress. ISBN 978-0-12-407814-7.
53. ↑  Московський слід колорадського Жука, або Хто і як готує «Майдан-3» Архівавана 9 ліпеня 2016.. Укрінформ. 21.01.2016
54. ↑  Щодо інформаційно-психологічної складової агресії Російської Федерації проти України (за результатами подій 1-2 березня 2014 року) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Національний інститут стратегічних досліджень. Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2016. Праверана 15 ліпеня 2016.
55. ↑  *Christopher Paul, Miriam Matthews*. The Russian "Firehose of Falsehood" Propaganda Model **(нявызн.)**. *Perspectives*.  RAND Corporation (9 кастрычніка 2016). doi:10.7249/PE198. Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2016. Праверана 15 ліпеня 2016.
56. ↑  Зламана схема координації російських пропагандистів: завдання, оплата, звіти **(нявызн.)**.  Інформнапалм (8 ліпеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 21 верасня 2016. Праверана 15 ліпеня 2016.
57. ↑  *Роман Зайцев*. Отчет о проведенной Центром Миротворец спецоперации "Гейша" **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  PSB-News (27 ліпеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 27 ліпеня 2016. Праверана 28 ліпеня 2016.
58. ↑  Selfie Soldiers: Russia Checks in to Ukraine **(нявызн.)**.  Vice (16 чэрвеня 2015). Архівавана з першакрыніцы 15 верасня 2018. Праверана 15 ліпеня 2016.
59. ↑  Andrey Savchenko (укр.). *www.facebook.com*. Праверана 19 мая 2017.
60. ↑  *Andrey Savchenko*. Про блокування соціальних мереж **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2017.
61. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  *Anton Cherepanov, ESET*. TeleBots are back: Supply-chain attacks against Ukraine **(нявызн.)**.  We Live Security (30 чэрвеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 21 ліпеня 2020. Праверана 4 ліпеня 2017.
62. ↑  *Павел Красномовец*. Все, что известно про вирус-вымогатель XData: кто под угрозой и что делать **(нявызн.)**.  AIN (24 траўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
63. ↑  *Russell Brandom*. Ukranian company that spread Petya could face criminal charges for vulnerability. The hack was easier than we thought **(нявызн.)**.  The Verge (3 ліпеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 3 ліпеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
64. ↑  *Paul McEvatt*. Petya, Medoc and the delivery of malicious software **(нявызн.)**.  Fujitsu Information Security (30 чэрвеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 3 ліпеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
65. ↑  Вірус Petya: компанії M.E.Doc загрожує кримінальна справа **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Факти.ICTV (4 ліпеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 4 ліпеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
66. ↑  *Raphael Satter*. Official: firm at center of cyberattack knew of problems **(нявызн.)**.  Associated Press (4 ліпеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 5 ліпеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
67. ↑  СБУ викрила українського Інтернет-провайдера на незаконній маршрутизації трафіку до Криму в інтересах російських спецслужб (відео) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Служба безпеки України (1 чэрвеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 17 чэрвеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
68. ↑  Інтернет для ФСБ, шпигунство та ігнорування указу Президента: СБУ пояснили обшуки в Wnet **(нявызн.)**.  5 канал (1 чэрвеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 13 ліпеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
69. ↑  Australian Government attribution of the ‘NotPetya’ cyber incident to Russia **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  The Hon Angus Taylor MP. Minister for Law Enforcement and Cybersecurity (16 лютага 2018). Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2018. Праверана 16 лютага 2018.
70. ↑  Russian military ‘almost certainly’ responsible for destructive 2017 cyber attack **(нявызн.)**.  National Cyber Security Centre (15 лютага 2018). Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2018. Праверана 16 лютага 2018.
71. ↑  *Greta Bossenmaier*. CSE Statement on the NotPetya Malware **(нявызн.)**.  Communications Security Establishment (15 лютага 2018). Архівавана з першакрыніцы 3 ліпеня 2018. Праверана 16 лютага 2018.
72. ↑  New Zealand joins international condemnation of NotPetya cyber-attack **(нявызн.)**.  Government Communications Security Bureau (16 лютага 2018). Архівавана з першакрыніцы 17 лютага 2018. Праверана 16 лютага 2018.
73. ↑  Claus Hjort: Rusland stod bag cyberangreb mod Mærsk **(нявызн.)**, *Berlingske Business* (15 лютага 2018). Праверана 16 лютага 2018.
74. ↑  СБУ встановила причетність спецслужб РФ до атаки вірусу-вимагача Petya.A **(нявызн.)**.  СБУ (1 ліпеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 5 ліпеня 2017. Праверана 4 ліпеня 2017.
75. ↑  [ Exclusive: Ukraine hit by stealthier phishing attacks during BadRabbit strike
Pavel Polityuk, Alessandra Prentice] **(нявызн.)**.  Reuters (2 лістапада 2017). Архівавана з першакрыніцы 3 лістапада 2017. Праверана 3 лістапада 2017.
76. ↑  МінТОТ — про псевдомінування: поліцію «смикають» кожні 2-3 години **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 6 липня 2019. Праверана 6 липня 2019.
77. ↑  Повідомлення про мінування стали активними, вони надходять з РФ і окупованих територій — МВС(недаступная спасылка)
78. ↑  Від кібератаки 14 січня постраждали 22 державних органи **(нявызн.)**. *cip.gov.ua* (24 студзеня 2022). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
79. ↑  Шевченко, Лев.  Розбір | Хакери змогли зламати 70 урядових сайтів, зокрема сайт «Дії». Як це вдалося? **(нявызн.)**, *liga.net* (14 студзеня 2022). Праверана 28 лютага 2022.
80. 1 2  Що відомо про DDoS-атаку на держсайти та банки: пік до 150 Гбіт/с, ймовірно з РФ (укр.). *AIN.UA* (16 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 19 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
81. ↑  Щодо кібератаки на сайти військових структур та державних банків **(нявызн.)**. *cip.gov.ua* (15 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 24 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
82. ↑  Михайло Федоров: «Україна змогла відбити найбільшу за всю історію країни кібератаку» (укр.). *thedigital.gov.ua*. Архівавана з першакрыніцы 18 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
83. ↑  «Ніякої «найпотужнішої кібератаки в історії України» не було». Інтернет-бізнесмени тролять Мінцифри і Міноборони(нявызн.). *dev.ua*. Архівавана з першакрыніцы 18 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
84. ↑  Державна служба спеціального зв’язку та захисту інформації України **(нявызн.)**. *cip.gov.ua* (15 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 24 лютого 2022. Праверана 28 лютого 2022.
85. ↑  Сайти банків та органів влади зазнали масової DDoS-атаки (укр.). *www.ukrinform.ua*. Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
86. ↑  Штати пов’язують останні кібератаки в Україні з діями РФ – Білий дім (укр.). *www.ukrinform.ua*. Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
87. ↑  HermeticWiper: New data‑wiping malware hits Ukraine (англ.)  **(нявызн.)**?. *WeLiveSecurity* (24 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
88. ↑  Сайт Київської ОДА атакують хакери (укр.). *www.ukrinform.ua*. Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
89. ↑  Email-адреси українських військових атакують хакери (укр.). *www.ukrinform.ua*. Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
90. ↑  Menn, Joseph.  Belarus conducted widespread phishing campaigns against Ukraine, Poland, Google says(нявызн.), *Washington Post* (8 сакавіка 2022). Праверана 8 сакавіка 2022.
91. ↑  СБУ заявляє, що викрила російську «ботоферму війни» (укр.). *Радіо Свобода* (26 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 26 лютага 2022.
92. ↑  *Павлюк, Олег*. Україна створює ІТ-армію — Федоров (укр.). *Суспільне | Новини* (26 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 28 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
93. ↑  *Павлюк, Олег*. Хакери атакували російські сайти і, ймовірно, зламали російські телеканали (укр.). *Суспільне | Новини* (26 лютага 2022). Архівавана з першакрыніцы 26 лютага 2022. Праверана 28 лютага 2022.
94. 1 2  Як борються українські кібервійська Архівавана 2 сакавіка 2022. УП, 1 березня 2022

Літаратура
----------

Пра расійска-ўкраінскую кібервайну
* Kenneth Geers, рэд. (2015). *Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine*. Tallinn: NATO CCD COE Publications. ISBN 978-9949-9544-5-2. Архівавана з арыгінала 2016-08-16. Праверана 2016-05-10. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 16 жніўня 2016.
* *APT28: A Window Into Russia's Cyber Espionage Operations?*. FireEye. жовтень 2014. Архівавана з арыгінала 28 траўня 2016. Праверана 27 траўня 2016. `{{cite book}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
* Răzvan BENCHEA, Cristina VATAMANU, Alexandru MAXIMCIUC, Victor LUNCAŞU (16 снежня 2015). *APT28 Under the Scope - A Journey into Exfiltrating Intelligence and Government Information* (PDF). Bitdefender. Архівавана з арыгінала (PDF) 25 верасня 2016. Праверана 15 ліпеня 2016.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
* Jarno Limnéll (2015). "The Exploitation of Cyber Domain as Part of Warfare: Russo-Ukrainian War" (PDF). *International Journal of Cyber-Security and Digital Forensics* [англійская]. Stockton Center for the Study of International Law. **4** (4): 521–532. ISSN 2305-0012. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання мае пусты невядомы параметр: `|dead-url=` (даведка)
* Oliker, Olga, Lynn E. Davis, Keith Crane, Andrew Radin, Celeste Gventer, Susanne Sondergaard, James T. Quinlivan, Stephan B. Seabrook, Jacopo Bellasio, Bryan Frederick, Andriy Bega and Jakub P. Hlavka. (2016). *Security Sector Reform in Ukraine*. Santa Monica, CA: RAND Corporation. doi:10.7249/RR1475-1. ISBN 9780833095978. Архівавана з арыгінала 7 лістапада 2017. Праверана 31 кастрычніка 2017.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
* *Олександр Саприкін*, Інтернет-ресурси як інструмент інформаційної війни та інформаційна безпека України // *Воєнна історія*. — с.43, 2015

Сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-медыя
* Sanda Svetoka (May 2016). Anna Reynolds, Production & Copy Editor Linda Curika (рэд.). *Social Media as a Tool of Hybrid Warfare*. NATO Strategic Communications Centre of Excellence. ISBN 978-9934-8582-6-0. Архівавана з арыгінала 13 ліпеня 2016. Праверана 12 ліпеня 2016. `{{cite book}}`: `|editor=` мае агульную назву (даведка)
* Juris Beņķis, рэд. (травень 2016). *Framing of the Ukraine–Russia conflict in online and social media*. Рига, Латвія: NATO Strategic Communications Centre of Excellence. Архівавана з арыгінала 22 траўня 2016. Праверана 27 траўня 2016. `{{cite book}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
* Mariia Zhdanova, University of Glasgow та Dariya Orlova, European Journalism Observatory. *Computational Propaganda in Ukraine: Caught Between External Threats and Internal Challenges* (PDF). Working Paper. Vol. 2017.9. Project on Computational Propaganda. Архівавана з арыгінала (PDF) 12 ліпеня 2017. Праверана 13 ліпеня 2017.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link) Архівавана 12 ліпеня 2017.

Спасылкі
--------

* Де Степан Мазура? даследаванне «Тралесферы» расійскіх спецслужбаў у Facebook
* *Andy Greenberg*. How An Entire Nation Became Russia's Test Lab for Cyberwar **(нявызн.)**.  Wired (20 чэрвеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 21 чэрвеня 2017. Праверана 21 чэрвеня 2017.
* *Matthias Williams et al*. Ukraine finally battens down its leaky cyber hatches after attacks **(нявызн.)**.  Reuters (1 жніўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 2 жніўня 2017. Праверана 2 жніўня 2017.
* Няўдалая атака Fancy Bear на ўкраінскую артылерыю Архівавана 23 верасня 2017. // *ІнформНапалм*, 22 верасня 2017

### Відэа

* Друга річниця "українських кібервійськ" - 10.08.2016 на YouTube: інтэрв'ю з заснавальнікам валанцёрскай арганізацыі «Украінскія Кібер Войскі» Яўгенам Дакукіным

### Дакументы

* Дактрына інфармацыйнай бяспекі Расійскай Федэрацыі (руск.: Доктрина информационной безопасности Российской Федерации), зацверджаная 9 верасня 2000 года.
* Тэкст загаду № 133/2017 з дадаткамі Архівавана 23 верасня 2017. які заблакаваў доступ да папулярных расійскіх інтэрнэт-парталаў

| ⛭Уварванне Расіі ва Украіну |
| --- |
| 
* Гістарычныя перадумовы прарасійскіх беспарадкаў (2014)  (укр.) (бел.
* Другая халодная вайна
* Рэвалюцыя годнасці
* Анексія Крыма Расіяй
* Расійска-ўкраінская вайна
* Вайна на ўсходзе Украіны
* Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022)
* Мінскія пагадненні

 |
| Ход канфлікту | 
* Храналогія расійскага ўварвання ва Украіну (2022)  (укр.) (бел.
* Гарады  (англ.) (бел.

 |
| Баявыя дзеянні | 
* Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну паводле абласцей і населеных пунктаў
* Зброя  (укр.) (бел.

 |
| Гібрыдныя дзеянні | 

|  |  |
| --- | --- |
| Інфармацыйныя | 
* Расійска-ўкраінская інфармацыйная вайна  (укр.) (бел.
* Расійская дэзінфармацыя падчас расійска-ўкраінскай вайны  (укр.) (бел.
* Дзе вы былі восем гадоў?  (руск.) (бел.

 |
| Кібердзеянні | 
* Расійска-ўкраінская кібервайна
* Хакерскія атакі на Украіну
* IT-армія Украіны  (укр.) (бел.
* Task Force KleptoCapture  (англ.) (бел.
* Уцечка даных Раскамнагляду  (англ.) (бел.

 |

 |
| Удзел іншыхкраіні арганізацыйу вядзенні вайны  (англ.) (бел. | 
* Гуманітарная і вайсковая дапамога Украіне  (укр.) (бел.
* Удзел Чачні ў расійскім уварванні ва Украіну  (укр.) (бел.
* Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну
* Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны
* ПВК «Вагнер»
* ЗША ва ўварванні Расіі ва Украіну  (англ.) (бел.
* Кітай ва ўварванні Расіі ва Украіну  (руск.) (бел.

 |
| Міжнародныя, дыпламатычныя і іншыя мірныя захадыдля прыпыненняканфлікту | 
* Міжнародная рэакцыя на расійскае ўварванне ва Украіну  (укр.) (бел.
* Негвалтоўнае супраціўленне грамадзянскага насельніцтва Украіны ў ходзе ўварвання Расіі  (руск.) (бел.
* Антываенныя пратэсты  (укр.) (бел.
	+ Беларусь
	+ Расія  (руск.) (бел.
* Не вайне!  (руск.) (бел.
* Спіс нобелеўскіх лаўрэатаў, якія падпісалі ліст у падтрымку Украіны  (руск.) (бел.
* Рэзалюцыя Савету Бяспекі ААН 2623  (укр.) (бел.
* Адзінаццатая пазачарговая спецыяльная сесія Генеральнай Асамблеі ААН  (укр.) (бел.
* Перамовы паміж Украінай і Расіяй
* Антываенны камітэт Расіі  (укр.) (бел.
* Трохбаковая сустрэча  (укр.) (бел.

 |
| Санкцыі і байкотыда ўдзельнікаўканфлікту | 
* Байкот Беларусі і Расіі
* Санкцыі супраць Расіі  (укр.) (бел.
	+ Кампаніі  (укр.) (бел.
* Адключэнне Беларусі ад SWIFT  (укр.) (бел.
* Адключэнне Расіі ад SWIFT  (укр.) (бел.
* Спіс грамадзян Расіі і Украіны, падвергнутых санкцыям з боку ЗША і ЕС у сувязі з канфліктам ва Украіне  (руск.) (бел.

 |
| Страты | Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну паводле напрамкаў |
| Наступствы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Папуляцыйныя | 
* Эвакуацыя насельніцтва Украіны
* Эвакуацыя насельніцтва ДНР і ЛНР  (руск.) (бел.
* Міграцыйны крызіс  (англ.) (бел.
* Жанчыны  (англ.) (бел.
* Аперацыя «Ганга»  (укр.) (бел.

 |
| Экалагічныя | 
* Уплыў расійска-ўкраінскай вайны на атамныя электрастанцыі  (укр.) (бел.
* Пажар на нафтабазе ў Васыльківе  (укр.) (бел.
* Уцечка аміяку на заводзе Сумыхімпрам  (англ.) (бел.

 |
| Эканамічныя  (англ.) (бел. | 
* Валютны крызіс у Расіі  (укр.) (бел.
* Рэпарацыі Расіі пасля ўварвання ва Украіну  (укр.) (бел.

 |
| Юрыдычныя | 
* Законнасць уварвання  (укр.) (бел.
* Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда  (укр.) (бел.
* Судовы працэс  (укр.) (бел.
* Ваенныя злачынствы
* Закон пра фэйкі  (укр.) (бел.

 |
| Культурныя | 
* Украінская культурная спадчына  (укр.) (бел.
* Асвятленне ў Вікіпедыі  (англ.) (бел.
* Слава Украіне!
* Русский военный корабль, иди на хуй
* Прывід Кіева
* Bayraktar (песня)  (укр.) (бел.
* Z (маркіроўка вайсковай тэхнікі УС РФ)  (руск.) (бел.

 |
| Іншае | 
* Ацэнкі ўварвання Расіі  (руск.) (бел.
* Горад-герой Украіны

 |

 |
| Сумежныя тэмы | 
* Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага (Украіна)  (руск.) (бел.
* Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР
* Пераход царкоўных грамад да ПЦУ

 |