recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Мангры, штат Керала, Індыя
**Мангры**, або **мангравыя лясы** (ад англ.: mangrove) — зараснікі вечназялёных дрэў і хмызнякоў на прыліўна-адліўнай паласе глеістых узбярэжжаў вільготных тропікаў, якія ахаваны ад прыбою.

Мангры сканцэнтраваны па плоскіх берагах усходняга і заходняга (Гвінейскія мангры) узбярэжжаў Афрыкі, на востраве Мадагаскар, Сейшэльскіх і Маскарэнскіх астравах, па берагах Паўднёвай Азіі і Паўночнай Аўстраліі, Цэнтральнай і Паўночнай Амерыкі. Найбольш паўночны раён распаўсюджання манграў — каля 32° пн.ш. у Фларыдзе і на Бермудскіх астравах, у Чырвоным моры (заліў Акаба) і на поўдні Японіі. У Паўднёвым паўшар’і мангровы адыходзяць яшчэ далей ад экватара. На ўсходнім узбярэжжы Афрыкі яны дасягаюць наваколляў Дурбана (33° пд.ш.), а ва Усходняй Аўстраліі — 38° пд.ш. Найменшую працягласць арэал манграў мае на Ціхаакіянскім узбярэжжы Амерыкі, ад Ніжняй Каліфорніі да 3°48' пд.ш. у Паўднёвай Амерыцы — яе распаўсюджанне на поўдзень абмяжоўвае халоднае цячэнне Гумбальдта. У Атлантычным акіяне мангровы дасягаюць 28°20' на поўдні Бразіліі. На ўзбярэжжы Афрыкі яны растуць галоўным чынам у эстуарыях буйных рэк, і распаўсюджанне іх на поўдзень перашкаджае каля 9° пд.ш. сухі клімат кантынента. Такім чынам, з пункту гледжання геаграфіі мангравыя біяцэнозы лічацца інтразанальнымі.

Распаўсюджанне манграў
Мангры складаюцца звычайна з вечназялёных дрэў вышынёй 10-15 м. Найбольш высокаствольныя дрэвы (да 27-30 м) сустракаюцца ў манграх Усходняга паўшар’я. Залежна ад частаты і працягласці затаплення, характару субстрата (глеісты ці пясчаны), суадносінаў прэснай і марской вады (у вусцях рэк) расліны ў мангравых зарасніках размешчаны паясамі, у кожным з якіх дамінуюць адзін-два (часам некалькі) віды.

Колькасць відаў раслін, якія ўтвараюць мангравыя зараснікі, адносна невялікі — каля 20 відаў, што адносяцца да сямействаў рызафоравых, вербенавых, мірысінавых, санетарыевых і камбрэтавых.

Гл. таксама
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мангры на Вікісховішчы |

* Мангравыя экарэгіёны

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 75. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4217650-5 · LCCN: sh85080527 · Microsoft: 68874143, 2909336968 · NDL: 00567445 · NKC: ph122609 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Быхавец.
**Бы́хавец** — возера ў Беларусі, ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці, за 4 км на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Ушачы, за 0,6 км на паўднёвы захад ад вёскі Арэхаўна, у басейне ракі Крашанка.

Плошча паверхні 0,005 км². Даўжыня 0,09 км, найбольшая шырыня 0,08 км. Найбольшая глыбіня 3,0 м, сярэдняя — 1,64 м. Даўжыня берагавой лініі 0,26 км. Аб’ём вады ў возеры 0,01 млн м³.

Размешчана сярод балота. Схілы катлавіны невыразныя. Злучана меліярыцыйнымі канавамі: на поўдні — з возерам Папова, на поўначы — з ракой Крашанка.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

Спасылкі
--------

* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
Маршрут транспартавання грузаў з выкарыстаннем Паўночнага марскога шляху (пазначаны сінім) і альтэрнатыўны шлях, які выкарыстоўвае Суэцкі канал (чырвоны)
**Паўно́чны марскі́ шлях** — самы кароткі марскі шлях паміж Еўрапейскай часткай Расіі і Далёкім Усходам, нацыянальная адзіная транспартная камунікацыя Расіі ў Арктыцы.

Праходзіць па морах Паўночнага Ледавітага акіяна (Баранцава, Карскае, Лапцевых, Усходне-Сібірскае, Чукоцкае) і часткова Ціхага акіяна (Берынгава). Паўночны марскі шлях абмежаваны заходнімі ўваходамі ў новазямельскія пралівы і мерыдыянам, якія праходзяць на поўнач ад мыса Жадання, і на ўсход у Берынгавым праліве ад паралелі 66 градусаў паўночнай шыраты і мерыдыянам 168 градусаў 58 хвілін 37 секунд заходняй даўгаты. Даўжыня Паўночнага марскога шляху ад Карскіх Варот да бухты Правідзення каля 5600 км. Адлегласць ад Санкт-Пецярбурга да Уладзівастока па Паўночным марскім шляху складае звыш 14 тыс. км (праз Суэцкі канал — звыш 23 тыс. км).

Паўночны марскі шлях абслугоўвае парты Арктыкі і буйных рэк Сібіры (увоз паліва, абсталявання, прадуктаў харчавання, вываз лесу, карысных выкапняў).

Альтэрнатыва Паўночным марскім шляху — транспартныя артэрыі, якія праходзяць праз Суэцкі або Панамскі каналы.

У 1939 годзе ў першым паходзе па Паўночнаму марскому шляху прымаў удзел палярны даследчык і акіянолаг М. М. Сомаў.

Зноскі
------

1. ↑  Сомов Михаил Михайлович на сайце «Героі краіны»

| ⛭Гістарычныя гандлёвыя шляхі |
| --- |
| Старажытны свет | 
Марскі шлях •
Царскі шлях •
Алавяны шлях •
Бурштынавы шлях •
Шлях пахаў •
Інда-рымскі гандаль
 |  |
| Сярэднявечча | 
Вялікі шаўковы шлях •
Дарогі рахданітаў •
Волжскі гандлёвы шлях •
Шлях з вараг у грэкі •
Завалоцкі шлях •
Ганзейскія шляхі •
Транссахарскі гандаль •
Вялікі колавы шлях •
Кітайскі чайны шлях •
Дарогі інкаў
 |
| Новы час | 
Дарога спецый •
Манільскія галеоны •
Срэбраны флот •
Трохвугольны гандаль •
Сібірскі гасцінец
 |
| Гіпатэтычныя | 
Шлях з немец у хазары •
Старажытны чайны шлях
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4042565-4 · Microsoft: 2776145128 · NDL: 00563386 · NKC: ge346727 · VIAF: 238350193, 170284198 |
**Цэнтр мас** (або **Цэнтр іне́рцыі**) — пункт, які з’яўляецца характарыстыкай размеркавання мас у механічнай сістэме. Пры разглядзе механічнай сістіэмы ў шэрагу выпадкаў дапушчальна прыняць яе за матэрыяльны пункт, маса якога роўная да масы сістэмы, а палажэнне ў прасторы вызначаецца палажэннем цэнтра мас.

Палажэнне (радыус-вектар) цэнтра мас механічнай сістэмы вызначаюцца за наступнай формулай:

{\displaystyle \mathbf {r\_{c}} ={\frac {\sum \limits \_{i}\mathbf {r\_{i}} m\_{i}}{\sum \limits \_{i}m\_{i}}},}
дзе {\displaystyle \mathbf {r\_{i}} } і {\displaystyle m\_{i}} — адпаведна радыус-вектары і масы элементаў сістэмы.

Для суцэльнага цела (з непарыўным размеркаваннем масы) цэнтр мас вызначаецца як аб'ёмны інтэграл

{\displaystyle \mathbf {r\_{c}} ={1 \over M}\int \limits \_{V}\rho (\mathbf {r} )\mathbf {r} dV,}
дзе {\displaystyle \rho (\mathbf {r} )} — шчыльнасць цела (у агульным выпадку непастаянная для розных пунктаў), M — агульная маса цела.

Паняцце цэнтра мас не з’яўляецца эквівалентным да паняцця цэнтра цяжару. Тым не менш, калі значэнне паскарэння вольнага падзення (g) аднолькавае для ўсіх пунктаў сістэмы, цэнтры мас і цяжару супадаюць.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11983251p · LCCN: sh85021847 · Microsoft: 31733177 |
КАБ — 500ОД на МАКС 2009.
**Кіраваныя авіяцыйныя бомбы (КАБ)**, або **карэктаваныя авіяцыйныя бомбы (КАБ)**, у англамоўнай літаратуры называныя **разумнымі бомбамі** (англ.: smart bomb) — адзін з відаў кіраваных авіяцыйных сродкаў паражэння  (руск.) (бел. (КАСП).

УАБ ўяўляюць сабой авіяцыйныя бомбы, забяспечаныя сістэмай кіравання і навядзення.

Тыпы КАБ
--------

Некаторыя падпадзяляюць КАБ на наступныя тыпы і віды:

* з радыёкамандным навядзеннем;
* з тэлевізійным навядзеннем;
* з інфрачырвоным саманавядзеннем — КІА парадку некалькіх дзясяткаў метраў;
* з лазерным навядзеннем — КІА менш за дзясятак метраў;
* з GPS-прыёмнікам палепшанай дакладнасці (JDAM) — КІА каля дзясятка метраў.
* c ГЛОНАСС-прыёмнікам палепшанай дакладнасці (КАБ-500З) — КІА каля дзясятка метраў.

Параўнанне КАБ з кіраванымі ракетамі
------------------------------------

Важнай характарыстыкай авіяцыйнага боепрыпасу з’яўляецца каэфіцыент напаўнення — адносіны масы выбуховага рэчыва да поўнай масы бомбы. Для авіяцыйных кіраваных ракет ён складае 0,2 — 0,5 (такія нізкае суадносіны абумоўлены неабходнасцю размяшчэння ў корпусе ракеты рухавіка, паліўных бакаў, сістэм карэкцыі і навядзення), для некіравальных авіяцыйных бомбаў ён блізкі да 1, для КАБ значэнне гэтага каэфіцыента — 0,7-0,9. Пры гэтым вобласць магчымых скідаў бомбы з вялікіх вышынь толькі нязначна саступае зоне далёкай мяжы пуску ракеты. Пры практычна аднолькавых стартавай масе і далёкасці пуску (скіду) КАБ можа несці значна больш выбуховага рэчыва, чым авіяцыйная ракета.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* + *Миропольский Ф. П. и др.* Авиационные средства поражения / под ред. Ф. П. Миропольского. — М. 1995. — 255 с.
	+ Управление и наведение маневренных беспилотных летательных аппаратов на основе современных информационных технологий / под ред. М. Н. Красильщикова и Г. Г. Серебрякова. — М.: Физматлит, 2003. — 280 с.
	+ *Ефимов Е.* Управляемые авиационные бомбы зарубежных стран // Зарубежное военное обозрение. — М. 1995. — № 4. — С. 30-40. — ISSN 0134-921X.

Спасылкі
--------

* Чудеса техники: управляемые авиационные бомбы
* Военная кафедра СГАУ: «Умные» бомбы
* How Smart Bombs Work

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Мангуп**, **Дарос**, **Феадора**, **Мангуп-Кале** — сярэднявечны горад, сталіца княства Феадора, сталіца Мангупскага княства, крэпасць Асманскай імперыі. Размешчаны на вяршыні гары, якая ўзвышаецца над узроўнем навакольных далін на 250—300 м з плата плошчай каля 90 га і шматлікімі крыніцамі. Агульная даўжыня умацаванняў 1500 м, даўжыня абарончага контуру (з натуральнымі перашкодамі — скалістымі абрывамі ад 20 да 70 м) складае 6600 м. Зараз на тэрыторыі Украіны у Бахчысарайскім раёне.

Гісторыя
--------

Першыя паселішчы на месцы крэпасці былі заснаваныя готамі ў IV ст. ў другой палове V ст. былі пабудаваныя першыя ўмацаванні. У гэты час горад зваўся **Дарос** і быў сталіцай Доры (Крымскай Готыі). У VI ст. у горадзе ўзводзіцца вялікая царква, горад становіцца цэнтрам Гоцкай дыяцэзіі.

У канцы VII ст. Дарос падпарадкаваны Хазарскім каганатам, у горадзе некаторы час размяшчаўся хазарскі гарнізон. Вызвалены у пачатку антыхазарскага паўстання начале з Янам Гоцкім.

З сярэдзіны VIII ст. Дорас быў cталіцай княства Феадора, якое кантралявала Паўднёва-Заходні Крым і знаходзілася пад уплывам Візантыі. Сам горад часам таксама звалі **Феадора**. Але з пачатку X ст. Дорас разам з княствам апынуўся пад уплывам двух канкуруючых сіл — Русі і кіпчакоў. У той жа час горад ад кіпчакоў атрымаў назву **Мангуп**.

У XIII ст. трапіў у залежцасць ад Залатой Арды і выплочваў хану вялікую даніну. З таго часу Мангуп быў сталіцай Мангупскага княтсва.

У 1475 Мангуп і Мангупскае княства захоплены войскамі Асманскай імперыі. Асманы перабудавалі крэпасць, якая ў перыяд іх кіравання звалася **Мангуп-Кале**. Да 1774 Мангуп-Кале быў цэнтрам кадылыка (самой дробнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі Асманскай імперыі), які ўваходзіў у склад эялета (правінцыі) з цэнтрам у Кефе. У 1774 крэпасць была пакінутая асманскім гарнізонам, а ў 1790 паселішча пакінулі апошнія насельнікі — суполка караімаў.
Кірасіры ў латах, якія даюць залп з пісталетаў перад асноўнай атакай
**Кірасі́ры** — від цяжкай кавалерыі, коннікі якой былі абаронены кірасай (ахоўнае ўзбраенне з двух пласцін, выцягнутых па форме грудзей і спіны і злучаных спражкамі на плячах і баках), і мелі на ўзбраенні палаш, пісталеты і карабін. У Заходняй Еўропе кірасіры з'явіліся ў кан. 17 ст. У 18 - пач. 19 ст. кірасірскія палкі, прызначаныя для нанясення вырашальнага ўдару, існавалі ў большасці еўрапейскіх армій. У пач. 20 ст. кірасы былі ліквідаваныя (акрамя параднай формы), а назва «кірасірскі» захавалася па традыцыі за асобнымі палкамі ў некаторых арміях.

Гл. таксама
-----------

* Рэйтары

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph369303 |
**Цэнтральна-Канектыкуцкі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Central Connecticut State University) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, галоўны кампус якой месціцца ў горадзе Нью-Брытэн, штат Канектыкут, ЗША. 

Заснаваны ў 1849 годзе як дзяржаўная нармальная школа, вучэльня з'яўляецца старэйшым універсітэтам штата, які фінансуецца дзяржавай. 

ВНУ складаецца з чатырох школ: каледж вольных мастацтваў і сацыяльных навук, школы бізнесу, школа адукацыі і прафесійных студый і школы тэхнікі, навукі і тэхналогіі. 

Больш за палову студэнтаў жывуць за межамі кампуса, а 96 % студэнтаў з'яўляюцца жыхарамі Канэктыкута. 

Вучэльня з'яўляецца часткай сістэмы каледжаў і універсітэтаў штата Канэктыкут.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Канектыкут

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цэнтральна-Канектыкуцкі дзяржаўны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 2085201-0 · ISNI: 0000 0001 2184 3689 · LCCN: n84099518 · Microsoft: 154264771 · NKC: ko2008471561, ko2008471562, ko2008471563 · VIAF: 150587016 |

 |
Рэгіёны Венгрыі
**Цэнтральна-Задунайскі край** (венг.: Közép-Dunántúl) — статыстычны (NUTS 2) рэгіён Венгрыі, які ўключае медзье Комарам-Эстэргам, Феер, Веспрэм. На поўначы мяжуе са Славакіяй, з поўдня абмежаваны возерам Балатан, на ўсходзе — Дунаем.

Плошча рэгіёна складае 11 237 км². (пяты па плошчы рэгіён Венгрыі). Насельніцтва — 1 094 104 чалавек (даныя 2011 года). Узровень беспрацоўя ў 2001 годзе складаў 4,6 %.

Рэгіён дынамічна развіваецца, мае добрае геаграфічнае размяшчэнне і кваліфікаваную рабочую сілу. Наяўная інфраструктура патрабуе дадатковага развіцця для прыцягнення інвестыцый.

На тэрыторыі рэгіёна знаходзіцца адно з самых цёплых азёр Еўропы Веленцэ. Асноўныя славутасці размешчаны ў гарадах Секешфехервар, Веспрэм. Нацыянальны парк Прыбалатанскага ўзвышша.

У Херэндзе з 1826 года вырабляецца фарфор (Herend).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Buranbaeva, Mladineo, 2011, с. 5-6
2. 1 2  Reuvid, 2005, с. 8
3. ↑  Насельніцтва Венгрыі Архівавана 27 верасня 2007.
4. 1 2  Reuvid, 2005, с. 6-7

Літаратура
----------

* *Reuvid J.* Doing Business With Hungary. — GMB Publishing Ltd, 2005. — 280 с. — ISBN 9781905050239.
* *Buranbaeva O. Mladineo V.* Culture and Customs of Hungary. — ABC-CLIO, 2011. — 214 с. — ISBN 9780313383700.

| ⛭Адміністрацыйны падзел Венгрыі |
| --- |
| Рэгіёны Венгрыі | Паўночная Венгрыя • Паўночны Альфёльд • Паўднёвы Альфёльд • Цэнтральная Венгрыя • Цэнтральна-Задунайскі край • Заходне-Задунайскі край • Паўднёва-Задунайскі край |  |
| Медзье Венгрыі | Баранья • Бач-Кішкун • Бекеш • Медзье Боршад-Абаўй-Земплен • Ваш • Веспрэм • Дзьёр-Мошан-Шопран • Зала • Комарам-Эстэргам • Ноград • Пешт • Сабальч-Сатмар-Берэг • Тольна • Феер • Хайду-Біхар • Хевеш • Чонград • Шомадзь • Яс-Надзькун-Сольнак
горад, прыраўнаваны да медзье — Будапешт |
**Гарла́чык жоўты** (*Nuphar*) — род кветкавых раслін сямейства гарлачыкавых.

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовыя бессцябловыя травяністыя расліны з моцным тоўстым гарызантальным карэнішчам і плаваючым на паверхні вады авальна-зліптычным, вялікім глыбока-сэрцападобным скурыстым лісцем на доўгіх чаранках. Кветкі адзіночныя, двухполыя, жоўтыя ці аранжавыя, з моцным пахам, дыяметрам да 2—5 см, на доўгіх кветаножках, з 5 жоўтымі, знізу зялёнымі чашалісцікамі і шматлікімі пялёсткамі. Рыльца амаль лейкападобнае, з 10-20 прамянямі. Плод — падобная да гарлачыку (адсюль назва) шматнасенная сакавітая зялёная ягада.

Арэал і экалогія
----------------

Адрозніваецца больш за 10 відаў. Пашыраны пераважна ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар’я; на Беларусі трапляюцца звычайны гарлачык жоўты, або жоўтая вадзяная лілея (*Nuphar lutea*), і вельмі рэдкі гарлачык жоўты малы (*Nuphar pumila*). Растуць у азёрах, вадасховішчах, у рэках з павольнай плынню на глыбіні да 2 м, нярэдка ўтвараюць зараснікі. Вядомы міжвідавыя гібрыды.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Лекавыя, кармавыя і дэкаратыўныя расліны. Карэнішча мае ядавіты алкалоід нуфарын, крухмал, дубільныя і іншыя рэчывы.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 87. — 160 с. — 2 350 экз.

Літаратура
----------

* *Марозава Т.* Гарлачык жоўты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Кубышка: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776788438 |
**«AlphaZero»** — камп’ютарная праграма распрацоўкі кампаніі «DeepMind» (ва ўласнасці Google), пераемнік алгарытма «AlphaGo Zero». У адрозненне ад апошняй, распрацаваная з магчымасцю гульні не толькі ў го, але таксама ў шахматы і сёгі.

5 снежня 2017 года «DeepMind» выпусціў праграму «AlphaZero», якая на працягу наступных 24 гадзін прааналізавала правілы ўсіх трох гульняў і перамагла ўсе камп’ютарныя праграмы-чэмпіёны: Stockfish (шахматы), elmo (сёгі) і 3-хдзённую версію праграмы AlphaGo Zero (го). Для трэніроўкі «AlphaZero» карысталася «саманавучаннем» з дапамогай 5000 TPU першага пакалення і навучаннем нейронных сетак з дапамогай 64-х TPU другога пакалення, пры гэтым не маючы доступу да дэбютных ці эндшпільных кнігаў.

Матч паміж «AlphaZero» і «Stockfish 8» са 100 гульняў скончыўся на карысць першай з вынікам 28 перамогаў, 0 паразаў і 72 нічыі. У адрозненьне ад «Stockfish» і «elmo», якія за секунду знаходзяць 70 мільёнаў і 35 мільёнаў пазіцый адпаведна, «AlphaZero» шукае ўсяго 80 000 пазіцый, кампенсуючы гэта глыбінёй нейроннай сеткі, каб абраць найбольш аптымальныя варыянты.

У матчы ў сёгі супраць «elmo» «AlphaZero» перамог у 90 партыях са ста, прайграў 8 разоў і двойчы згуляў унічыю. У гульні з «AlphaGo Zero» у го «AlphaZero» перамог у 60 партыях і прайграў у 40.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Шахматны матч AlphaZero — Stockfish
Тратнерхоф на вуліцы Грабер у Вене — былая штаб-кватэра УСІА.
**Упраўленне савецкай маёмасцю ў Аўстрыі** ці **УСМА** (руск.: УСИА, Управление советским имуществом в Австрии) было ўтворана ў савецкай зоне акупацыі Аўстрыі ў 1946 годзе і дзейнічала да вываду войск СССР з Аўстрыі ў 1955 годзе. УСМА дзейнічала як дэ-факта дзяржаўная карпарацыя і кантралявала больш за 400 экпрапрыяваных аўстрыйскіх фабрык, транспартных і гандлёвых кампаній. Актывы УСІА ўключалі раней незалежныя аўстрыйскія кампаніі (ÖAF), заводы, якія калісьці належалі нямецкім карпарацыям (AEG), і былыя прадпрыемствы СС (DEST). На сваім піку ў 1951 годзе ў кангламераце працавала каля 60 тысяч чалавек або 10% аўстрыйскіх індустрыяльных працоўных. УСІА была вызвалена ад аўстрыйскіх тарыфаў, ігнаравала падаткаабкладанне і магла гандляваць з Усходняй Еўропай, нягледзячы на жалезную заслону і заходнія гандлёвыя эмбарга. Экстарытарыяльная карапарацыя спрабавала быць самадастатковай і была вельмі слаба інтэграванай з астатняй часткай аўстрыйскай эканомікі.
Барэльеф у Каралеўскім замку ў Познані
**Камісіі добрага парадку** (лац.: Boni Ordinis) — органы мясцовай адміністрацыі ў гарадах з каралеўскай юрысдыкцыяй Рэчы Паспалітай. Першая камісія створана ў 1765 г. для размеркавання даходаў Варшавы. Сойм 1768 г. стварыў падобныя камісіі для ўладкавання фінансаў і гаспадаркі буйных гарадоў і мястэчак. 3 1777 юрыдычны статус камісій афармляўся каралеўскімі прывілеямі, членаў камісій прызначаў кароль. У ВКЛ дзейнічалі ў гарадах «сталічнага значэння»: Магілёве, Полацку, Віцебску (ва ўсіх — да 1772 г.), Берасці, Вільні, Гародні, Менску, Новагародку, Пінску. Вызначалі гарадскія даходы, клапаціліся пра стан гарадской гаспадаркі, догляд убогіх і хворых за кошт царкоўных ахвяраванняў. Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гг. замяніў камісіі добрага парадку камісіямі парадкавымі цывільна-войсковымі і Камісіяй паліцыі абодвух народаў.

Зноскі
------

1. ↑  Korzon, T. Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764 – 1794): badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego / Tadeusz Korzon. T. 2. – Kraków – Warszawa: L. Zwoliński – T. Paprocki, 1897. – [4], 428, [1] s. [20] k. tabl. złoż.: il. — S. 296.

Літаратура
----------

* Gordziejew, J. Próby reform miejskich w Grodnie w okresie Oświecenia // Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. — 2001. — Rok 46. — S.
* Анішчанка, Я. Камісіі добрага парадку / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 25.
**Урад Рэспублікі Сербскай** (сербск.: Влада Републике Српске) — галоўны орган выканаўчай улады Рэспублікі Сербскай — энтытэта Босніі і Герцагавіны. Яго паўнамоцтвы ўсталяваны Канстытуцыяй РС і шэрагам законаў. Паводле закона, 8 міністраў павінны быць сербамі, 5 — башнякамі, 3 — харватамі. Прэм'ер-міністр можа таксама прызначыць аднаго міністра з прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў. Урад складаецца з прэм'ер-міністра, віцэ-прэм'ераў і шаснаццаці міністраў, якія абіраюцца паводле нацыянальнай квоты. Міністраў абірае Народная скупшчына РС, носьбіт заканадаўчай улады.

Гісторыя
--------

Папярэднікам урада быў міністэрскі савет з 24 чалавек, створаны 20 снежня 1991 года. Ён праіснаваў да 27 сакавіка 1992 года. Яму на змену прыйшоў першы ўрад, заснаваны 22 красавіка 1992 года ў Пале. Яго ўзначаліў Бранка Джэрыч, а складаўся яно з трох міністраў. На пасяджэнні ў Баня-Луцы 12 мая былі створаны яшчэ дзевяць міністэрстваў і вызначаны план працы. У кастрычніку таго ж года Джэрыч пайшоў у адстаўку з-за нязгоды з палітыкай міністраў Міча Станішычам і Мамчыла Мандзічам. Новым прэм'ер-міністрам стаў Уладзімір Лукіч.

Гл. таксама
-----------

* Архіў Рэспублікі Сербскай

Зноскі
------

1. ↑  з 20 снежня 1991 года па 7 сакавіка 1992 года
2. ↑  20 лет правительству РС (серб.). Праверана 19 лістапада 2012.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт урада (серб.). Архівавана з першакрыніцы 9 студзеня 2013. Праверана 19 лістапада 2012.
**Цэнтр малых планет** (ЦМП; англ.: Minor Planet Center, MPC) знаходзіцца ў Смітсанаўскай астрафізічнай абсерваторыі (SAO), якая з'яўляецца часткай Гарвард-Смітсанаўскага цэнтра астрафізікі (CfA) разам з Гарвардскай універсітэцкай абсерваторыяй (HCO).

Гэта афіцыйная арганізацыя пры садзейнічанні Міжнароднага астранамічнага саюза, збірае і сістэматызуе даныя назіранняў за малымі целамі Сонечнай сістэмы і каметамі, вылічвае іх арбіты і публікуе гэту інфармацыю праз цыркуляр малых планет. Яна падтрымлівае бясплатныя анлайн сэрвісы для назіральнікаў, каб дапамагчы ім у назіранні за малымі планетамі і каметамі. Поўны каталог арбіт малых планет (MPCORB) можа быць свабодна загружаны.

Цэнтр малых планет быў заснаваны ва ўніверсітэце Цынцынаці ў 1947 годзе пад кіраўніцтвам Пола Херджэта. Пасля сыходу Херджэта ў адстаўку ў 1978 годзе Цэнтр быў перакладзены ў Смітсанаўскую астрафізічную абсерваторыю, кіраўніком прызначаны Браян Марсдэн. З 2006 года дырэктарам ЦМП з'яўляецца Цімаці Спар.

Гл. таксама
-----------

* Спіс кодаў абсерваторый
* Часавае абазначэнне астэроіда

Спасылкі
--------

* Цэнтр малых планет на Вікі-рэсурсе
* Цэнтр малых планет, афіцыйны сайт
* Каталог малых планет на сайце Цэнтра малых планет
**Камітэ́т абаро́ны журналі́стаў** (**КАЖ**, англ.: Committee to Protect Journalists, CPJ) — міжнародная няўрадавая арганізацыя, якая займаецца зборам інфармацыі пра рэпрэсіі і забойствы журналістаў па ўсім свеце. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Нью-Ёрку.

Гісторыя
--------

У 1981 годзе група амерыканскіх карэспандэнтаў за мяжой заснавала КАЖ у адказ на пагрозы з боку аўтарытарных урадаў.

Дзейнасць
---------

КАЖ ладзіць рашучыя публічныя пратэсты і выкарыстоўвае дыпламатычныя каналы для дасягнення эфекту. КАЖ друкуе артыкулы, прэс-рэлізы, адмысловыя справаздачы, двойчы ў год выдае часопіс «Dangerous Assignments» (бел.: «Небяспечныя камандзіроўкі»), а таксама штогадовыя агляды па свабодзе прэсы ў свеце пад назвай «Attacks on the Press» (бел.: «Атакі на прэсу»).

Штогод КАЖ узнагороджвае прэміяй *International Press Freedom Awards* журналістаў і праваабаронцаў, якія перажылі збіванні, пагрозы, застрашэнні і зняволенне за сваю працу.

Пачынаючы з 1992 года, КАЖ таксама штогадова складае спіс журналістаў, якія загінулі пры выкананні сваіх абавязкаў. З часу стварэння спісаў налічана 845 забітых журналістаў.

Камітэт абароны журналістаў — адзін з заснавальнікаў Міжнароднай асацыяцыі па абароне свабоды слова (IFEX), глабальнай сеткі больш чым 90 грамадскіх арганізацый, якія займаюцца адсочваннем парушэнняў у галіне свабоды выказванняў па ўсім свеце і займаюцца абаронай журналістаў, пісьменнікаў і іншых пераследаваных за спробу рэалізацыі свайго права на свабоду выказванняў.

Гл. таксама
-----------

* Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова
* Свабода слова ў Беларусі
* Спіс журналістаў, забітых ў Расіі  (руск.) (бел.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 22 жніўня 2021.
2. ↑  «Write to CPJ» (англ.).  Камітэт абароны журналістаў. Праверана 26 ліпеня 2010.
3. ↑
4. ↑   Архівавана 5 верасня 2009.
5. ↑  845 Journalists Killed since 1992 (англ.).  Камітэт абароны журналістаў. Праверана 2 студзеня 2011.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт КАЖ
* Афіцыйны сайт IFEX

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13333322k · GND: 5148408-0 · ISNI: 0000 0001 0943 6730, 0000 0004 5376 5859 · LCCN: n83127434 · NKC: ko2002103141 · SUDOC: 03574233X · VIAF: 140750628 |

 |
**Камісія паліцыі Вялікага княства Літоўскага** - цэнтральны калегіяльны орган улады ВКЛ па падтрымцы грамадскай бяспекі і парадку. Створаны Гарадзенскім соймам 1793 г. адначасова з Кароннай камісіяй паліцыі замест Камісіі паліцыі абодвух народаў. У склад камісіі павінен быў уваходзіць 1 сенатар і 5 прадстаўнікоў ад шляхты, выбраных на сойме; яе пасяджэнні мусілі адбывацца пад старшынствам вялікага або надворнага маршалка ВКЛ. У камісію былі выбраны М.Радзівіл (кашталян віленскі), В.Гарэцкі (войскі віленскі), С.Валовіч (падкаморы рэчыцкі), С.Корсак, М.Мараўскі, А.Казакоўскі. Вялікі маршалак ВКЛ Л.Тышкевіч мала ўдзельнічаў у працы камісіі, на яе пасяджэннях звычайна старшынстваваў Валовіч. Была падсправаздачная сойму, падначалена Дэпартаменту паліцыі Пастаяннай Рады. Камісіі падпарадкоўваліся мясцовыя камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя. У задачы камісіі ўваходзіў нагляд над дзейнасцю мясцовай адміністрацыі (было фактычна скасавана самакіраванне гарадоў), справы «бяспекі, спакою і публічнай выгоды», цэнзура, нагляд над шпіталямі, барацьба з бадзяжніцтвам. У апарат камісіі ўваходзілі пісар, судовы і эканамічны рэгенты, генеральны сакратар, пленіпатэнт, архівіст, касір, геаметр. Камісія пачала працу ў Гародні 28 снежня 1793 г. Займалася арганізацыяй новых гарадских магістратаў, упарадкаваннем асвятлення і гандлю ў Вільні, рэгуляваннем цэн, шпітальнай справай і інш. Дзейнічала да пачатку паўстання 1794 г. да якога далучыліся амаль усе яе члены.

Літаратура
----------

* Zahorski, A. Centralne instytucje policyjne w Polsce w dobie rozbiorów. - Warszawa, 1959.
* Анішчанка, Я. Камісія паліцыі Вялікага княства Літоўскага / Яўген Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г.П.Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я.К.Анішчанка [і інш.]. Том 2: К — Я. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 26.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Меркель.
**Гар́ліб Хе́львіг Ме́ркель** (ням.: Garlieb Helwig Merkel, лат.: Garlībs Helvigs Merķelis; 31 кастрычніка 1769, Ледурга, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя — 9 мая 1850, Катлакалнс, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя) — ліфляндскі публіцыст нямецкага паходжання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і святара ў Ліфляндыі. З 17 гадоў працаваў дарэктарам у сем'ях памешчыкаў і пастараў. У 1790-я гг. далучыўся да гуртка рыжскіх гуманістаў і асветнікаў, ля вытокаў якога стаяў некалі Гердэр. Пад уплывам сваіх старэйшых сяброў у 1794 годзе прыступіў да сачынення сваёй кнігі «Латышы» (ням.: Die Letten, vorzüglich in Livland am Ende des philosophischen Jahrhunderts; 1797 годзе), у якой у самых чорных тонах апісвалася жыццё ліфляндскага сялянства, выкрываліся зверствы памешчыкаў-немцаў, утрымліваўся заклік да ўрада Расіі ўмяшацца ў ліфляндскія справы і палегчыць жыццё народа.

Кніга Меркеля выклікала абурэнне сярод памешчыкаў Ліфляндыі, і Меркель вымушаны быў на 10 гадоў пакінуць сваю радзіму. Ён адправіўся ў Веймар, дзе зблізіўся з Гердэрам, у 1800 годзе перабраўся ў Берлін, дзе быў сурэдактарам штотыднёвіка «Ernst und Scherz» (1803—1806, разам з Аўгустам фон Кацэбу). У 1816 годзе Меркель вярнуўся ў Ліфляндыю і з тых часоў жыў там амаль бязвыезна. У далейшым у Рызе былі выдадзены яго кнігі «Пра Германію, дзе я правёў дзесяць гадоў» (ням.: Über Deutschland, wie ich es nach einer zehnjährigen Entfernung wiederfand; 1818) і «Карціны і характарыстыкі з майго жыцця» (ням.: Darstellungen und Charakteristiken aus meinem Leben; 1839—1840, 2 тамы), тады як памфлет «Свабодныя латышы і эстонцы» (ням.: Die freien Letten und Esthen; 1820) быў надрукаваны ў Лейпцыгу.

З 1923 года імя Меркеля носіць былая вуліца Паўлучы у Рызе (лат.: Merķeļa iela).

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 2 мая 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
2. ↑  *Anda Juta Zālīte.* Rīgas ielu, laukumu, parku un tiltu nosaukumu rādītājs (No 18. gs. lidz mūsdienām). Latvijas Nacionālā bibliotēka. Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs, 2000 ISBN 9984-607-31-3

Літаратура
----------

* *Черпинска А.* Образ врага в публицистике Гарлиба Меркеля периода войны 1812 г. // Французский ежегодник 2012: 200-летний юбилей Отечественной войны 1812 года. — М. 2012. — С. 383—395.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 144729313 · GND: 118581147 · ISNI: 0000 0001 1027 1080 · LCCN: n84237369 · LNB: 000017475 · NKC: mub2015868569 · NLG: 150230 · NTA: 070779813 · NUKAT: n02021052 · LIBRIS: 314399 · SUDOC: 086129724 · VIAF: 54373362 |

 |
Гарлем, скрыжаванне 135-й вуліцы і 7-й авеню.
**Гарлем** (англ.: Harlem) — раён у паўночнай частцы нью-ёркскай акругі Манхэтэн, традыцыйна лічыцца афраамерыканскім сектарам горада, а таксама радзімай гангстэраў і апорай развіцця афраамерыканскіх крымінальных груповак.

Гісторыя
--------

Першае еўрапейскае паселішча на месцы цяперашняга Гарлема з'явілася ў 1637 годзе. Першыя гады свайго існавання яно падвяргалася набегам мясцовага індзейскага племя ленапэ, што вымусіла многіх першых перасяленцаў пакінуць гэтыя месцы. Тым не менш, гэтаму паселішчу ўдалося выжыць і з 1658 яно стала вядома як Новы Гарлем, атрымаўшы назву ў гонар квітнеючага ў тыя часы галандскага горада Утрэхт.

З 1880 года ў Гарлеме пачалі сяліцца кампактныя групы цёмнаскурых гараджан, у першую чаргу, у раёне 125-й і 130-й вуліц. Масавы прыток афраамерыканскага насельніцтва ў Гарлем пачаўся ў 1904 годзе дзякуючы дзейнасці афраамерыканскага рыэлтара Філіпа Пэйтана. Да 1930 раён зрабіўся пераважна афраамерыканскім.

Архітэктура
-----------

Нягледзячы на ​​блізкасць ад небаскробаў Манхэтэна, у Гарлеме ў асноўным трох-шасціпавярховыя дамы. Пераважны тут архітэктурны стыль, як і ў многіх месцах Нью-Ёрка, у тым ліку ў Брукліне, нагадвае галандскія, англійскія і іншыя еўрапейскія традыцыі. Дамы ў гэтым стылі трапляюцца ў асноўным на "стрыт" - вуліцах, не загружаных транспартам. У Гарлеме можна сустрэць і ўзоры віктарыянскай архітэктуры.

Літаратура
----------

* «The Making of Harlem», James Weldon Johnson, The Survey Graphic, March 1925
* *WPA Guide to New York City* 1939
* Francis A. J. Ianni, *Black Mafia: Ethnic Succession in Organized Crime*
* «244,000 Native Sons», LOOK Magazine, May 21, 1940, p.8+
* «Harlem: The Making of a Ghetto. Negro New York, 1890—1930». Gilbert Osofsky, 1963
* TIME Magaine, vol. 84, No.5, July 31, 1964. «Harlem: No Place Like Home»
* Newsweek, August 3, 1964,. «Harlem: Hatred in the Streets»
* McCord C and HP Freeman. «Excess Mortality in Harlem.» New England Journal of Medicine 322(1990):173-177
* «Crack’s Decline: Some Surprises from U.S. Cities», National Institute of Justice Research in Brief, July 1997
* «How New York Cut Crime», Reform Magazine, Autumn 2002 p.11
* *The Economic Redevelopment of Harlem*, PhD Thesis of Eldad Gothelf, submitted to Columbia University in May 2004
**Дамінік Рудні́цкі** (польск.: Dominik Rudnicki; 4 жніўня 1676, Усходняя Беларусь — 10 кастрычніка 1739) — беларускі і польскі пісьменнік.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Паходзіў з беларускай шляхты. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай акадэміі (каля 1694). Настаўнічаў у езуіцкіх калегіумах Слуцка, Горадні, Мсціслава, Новагародка. 3 1720 у Варшаве, пракуратар Літоўскай правінцыі езуітаў. 3 1730 у Нясвіжы.

Творчасць
---------

У рукапісных зборніках Д. Рудніцкага (вядомыя з публікацыяў А. Брукнера і У. Ператца, загінулі ў Варшаве ў 1944) акрамя польскіх было 9 беларускіх вершаваных твораў, напісаных ім, або народных, апрацаваных. У іх праявіліся рысы позняга барока: алегорыя, гратэск, марнасць і хуткаплыннасць жыцця. Адчуваецца арыентацыя на народную песню. Аўтар інтэрмедый на польскай мове, казанняў, зборніка «Свабодны голас у вершаванай форме» (выд. 1741).

Ім створана алегарычная сістэма вобразаў у вершаваным сатырычным цыкле «Звярыныя гратэскі» (творы «Ваенны паход грыбоў», «Птушыны баль», «Камара з дуба цяжкі ўпадак» і інш.).

Зноскі
------

1. 1 2

Літаратура
----------

Лагатып ВікіцытатнікаЛагатып Вікіцытатніка У Вікікрыніцах ёсць тэксты па тэме  
**Дамінік Рудніцкі**

* *Мальдзіс А. І.* На скрыжаванні славянскіх традыцый. — Мн. 1980. — С. 72-78, 116—126.
* Eustachiewicz M. Twórczość Dominika Rudnickiego. Wrocław, 1966.
* *Мальдзіс А. В.* Рудніцкі Дамінік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 430. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Сергій (Сяргей)**, свецк. **Ягор Пракопавіч Ахатэнка** (укр.: Єгор Прокопович Охотенко; 12 сакавіка 1890, с. Малыя Гарошкі Жытомірскага павета, цяпер Украіна — 2 кастрычніка 1971, Адэлаіда, Аўстралія) — епіскап Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (УАПЦ), першаіерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ).

Біяграфія
---------

Паходзіў з сялянскай сям'і: бацькі — Пракоп і Феадоля Ахатэнкі. У 1911—21 — у Богаяўленскім манастыры ў Жытоміры, дзе атрымаў першапачатковую духоўную адукацыю. Пастрыжаны ў манахі 28.6.1919. Першыя гады на шляху да святарскага сану правёў у Жытоміры. Служыў аканомам Архірэйскага дома і адначасова наведваў святарскія курсы. У 1925 у Кіеве рукапаложаны ў іераманахі. З 1932 г. — архімандрыт. Святарскія абавязкі выконваў у праваслаўных прыходах у мясцовасцях Карасцень, Народзічы, Эмільчыцы, Кулешы на Украіне. За рэлігійную дзейнасць праследваўся савецкімі ўладамі. У 1937 быў арыштаваны органамі бяспекі і высланы на папраўчыя работы ў Бярдзянск. На пачатку Другой сусветнай вайны быў вызвалены. Служыў настаяцелем сабора ў Мелітопалі. Прыняў епіскапскае пасвячэнне 1.8.1943 у праваслаўным кафедральным саборы ў Кіраваградзе. 

З 1944 — у эміграцыі. Па просьбе беларускіх палітычных, грамадска-культурных і рэлігійных дзеячаў і са згоды вышэйшых іерархаў УАПЦ садзейнічаў адбудове БАПЦ у эміграцыі. 4-5.06.1948 удзельнічаў у 1-м саборы БАПЦ у г. Констанц (Германія), дзе быў абраны ў склад часовага кіраўніцтва БАПЦ і духоўнай Кансісторыі. На сесіі сабора БАПЦ 20.12.1949 выбраны галавою сабора і ўзведзены ў сан архіепіскапа. Прымаў удзел у аднаўленні кіруючых і адміністрацыйных структур БАПЦ.

У 1950 пераехаў у Аўстралію. Пасяліўся ў г. Адэлаідзе, узначальваў Аўстралійскую епархію БАПЦ і працягваў сваю святарскую дзейнасць сярод беларускіх вернікаў.

Пахаваны на грэчаскіх могілках у Адэлаідзе.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3


| ⛭Прадстаяцелі Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы |
| --- |
| 
* Мелхіседэк (Паеўскі) (1922—1931)
* Філарэт (Раменскі) (1931—1937)
* Панцялеймон (Ражноўскі) (1942—1946)
* Аляксандр (Іназемцаў) (1946—1948)
* Сергій (Ахатэнка) (1948—1971)
* Андрэй (Крыт) (1972—1983)
* Ізяслаў (Бруцкі) (1984—2007)
* Святаслаў (Логін) (з 2008)

 | Герб Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы |
**Помнік «Мірны атам»** — манумент, узведзены ў Валгадонску, сімвалізуючы, развіццё атамнага машынабудавання і энергетыкі ў горадзе. З'яўляецца адным з галоўных знакаў Валгадонска. Помнік працы скульптара Юрыя Уладзіміравіча Аляксандрава спачатку быў усталяваны на плошчы перад аэрапортам «Валгадонск» у Цымлянску ў 1981 годзе. Аднак праз некалькі месяцаў помнік давялося перанесці, з-за таго, што старшыню выканкама Растоўскай вобласці М. І. Іваніцкаму падчас наведвання Валгадонска здалося, што манумент занадта вялікі ў параўнанні з прывакзальнАй плошчай і будынкам аэравакзала. Новае месца вызначылі пасярэдзіне кругавога руху на скрыжаванні праспектаў Курчатава і Будаўнікоў, дзе ён стаіць і дасёння.

Апісанне
--------

Грунтам канструкцыі з'яўляюцца стылізаваныя арбіты электронаў атама, аплеценыя лазой вінаграду. Гронкі вінаграду на мануменце ствараюць дадатковую сімвалічную сувязь з Цымлянскам, вядомым сваёй традыцыяй вінаробства. Горад славіцца сваім вінаградам і вінамі з яго, якія неаднаразова атрымвалі прызы на выстаўках. Пастамент помніка мае нахільныя бакавыя сценкі. Па выточным праекце, форма пастамента перагукалася з выглядам навігацыйнай вежы і нахільных сцен будынка аэравакзала. Эскіз архітэктурнай кампазіцыі, пададзены Аляксандравым, быў без бавы зацверджаны творчай групай па распрацоўцы канцэпцыі манументальна-мастацкага афармлення Валгадонска. Заказ на выраб дэталяў манумента — каркаса, абкладкі з нержавелай сталі і латуневых дэталяў (лазы і гронак вінаграду), атрымаў завод «Атаммаш».

Зноскі
------

1. ↑  Памятник «Мирный атом» (руск.).  Rutraveller. Праверана 15 студзеня 2017.
2. 1 2  Почему «Мирный атом» переехал из Цимлянска в Волгодонск (руск.).  Блокнот. Праверана 15 студзеня 2017.
**Дан Лаўстсен** (дацк. Dan Laustsen; нар. 15 чэрвеня 1954, Ольбарг, Данія) — дацкі кінааператар. Намінаваўся на прэміі «Оскар» і BAFTA за аператарскую працу ў фільме «Форма вады».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 чэрвеня 1954 года ў горадзе Ольбарг, Данія. Вучыўся ў нацыянальнай кінашколе Даніі з 1975 па 1979 год. Вядомы працай у фільмах «Ліга выбітных джэнтльменаў», «Сайлент Хіл», «Баргравы пік» і «Джон Уік 2». Пяціразовы ўладальнік Дацкай кінапрэміі «Роберт» за лепшую аператарскую працу ў фільмах «Ледзяныя птушкі» (1983), «Цень Эмы» (1988), «Цуд у Вальбю» (1989), «Я — Дзіна» (2002) і «Гісторыя чужога кахання» (2007).

Член Дацкага таварыства кінааператараў з 1979 года.

Зноскі
------

1. 1 2  danskefilm.dk — 1999. Праверана 17 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5159753'></a>
2. ↑  Danish Film Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323348'></a>
**Сергій Радакоўскі** (руск.: Сергий Родаковский; 1882, Жыткавічы, Мазырскі павет, Мінская губерня — пасля 21 сакавіка 1933, Менск, турма АДПУ) — протаіярэй, настаяцель Свята-Троіцкай царквы ў вёсцы Таль Любаньскага раёна, адзін з 23 свяшчэннамучанікаў Мінскіх.

Біяграфія
---------

Сергій Радакоўскі нарадзіўся ў 1882 годзе ў Жыткавічах Мінскай губерні ў сям’і псаломшчыка Пятра Радакоўскага. Сваяк блажэннай Валянціны Мінскай. У 1904 годзе пасля паспяховага заканчэння Мінскай духоўнай семінарыі быў рукапаложаны ў іерэя. З 1905 года служыў у Пакроўскай царкве Паручына-Ясенецкага прыхода Навагрудскага павета, цяпер Баранавіцкі раён. З 1908 года прызначаны настаяцелям Свята-Успенскай царквы у вёсцы Лаўрышава Навагрудскага павета Мінскай губерні, дзе праслужыў дзесяць гадоў. У час Першай Сусветнай вайны выехаў у Пераслаўль-Залескі, служыў святаром санітарнага цягніка, а ў 1916—1917 гадах праходзіў паслухмянства палкавога святара.

Святарства
----------

У канцы 1917 года вярнуўся ў Мінск. Узначаліў прыход у вёсцы Таль Бабруйскага павета Мінскай губерні. Мясцовыя савецкія ўлады імкнуліся закрыць царкву і, знайшоўшы зручную прычыну — нясвоечасовую ўплату прыходам непамерных падаткаў, у 1930 годзе арыштавалі і накіравалі Сергія Радакоўскага на прымусовыя работы па нарыхтоўцы драўніны. Праз 6 месяцаў вярнуўся ў в. Таль, але яго дом канфіскавалі, і святар вымушаны быў з сям’ёй жыць, пераходзячы з хаты ў хату, у сваіх прыхаджанаў.

Зноў арыштаваны 22 лютага 1933 года. Паводле пастановы калегіі АДПУ 21 красавіка 1933 года асуджаны з псаломшчыкам царквы Андрэем Лутовічам і старастам Аляксеем Муравейкам за «антысавецкую агітацыю» да вышэйшай меры пакарання з канфіскацыяй маёмасці. Расстраляны. Рэабілітаваны пракуратурай Мінскай вобласці 23.11.1989.

У 1999 годзе Сінодам Беларускай праваслаўнай царквы далучаны да ліку святых навамучанікаў.

Спасылкі
--------

* Звесткі аб беларускіх навамучаніках  (руск.)
**Помнік Івану Шамякіну** — помнік у Добрушы, размешчаны на плошчы Леніна, у пачатку бульвара па праспекце Міру. Прысвечаны Народнаму пісьменніку Беларусі Івану Шамякіну, ураджэнцу Добрушчыны.

Рашэнне аб адкрыцці помніка было прынята ў 2021 годзе, калі адзначалася 100-годдзе з дня нараджэння пісьменніка. У аб’яўленым конкурсе на найлепшы праект помніку беларускаму пісьменніку прынялі ўдзел сем работ скульптараў і творчых калектываў. У склад журы ўвайшлі прадстаўнікі раённай улады, абласнога выканаўчага камітэта, работнікі «Інстытута Гомельграмадзянпраект» і Міністэрства культуры Беларусі. Пераможцам прызналі работу аўтарскага калектыву ў складзе скульптараў Уладзіміра Піпіна і Канстанціна Касцючэнкі.

Дзеля ўстаноўкі помніка быў дэмантаваны і перанесены на іншы бок плошчы помнік Леніну, пастаўлены ў 1966 годзе.

Помнік устаноўлены 25 жніўня 2022 года і будзе ўрачыста адкрыты ў Дзень беларускага пісьменства 3 верасня.

Зноскі
------

1. 1 2  Помнік Івану Шамякіну ўстанавілі ў Добрушы 25.08.2022
2. ↑  «Мяккі ленінапад»: у рамках падрыхтоўкі да Дня беларускага пісьменства ў Добрушы прыбяруць помнік Леніну // Тэлеграм-канал «Спадчына»
Сергуцкі канал
**Сергуцкі канал**, **Сергучоўскі канал** — самы вялікі з каналаў Бярэзінскай воднай сістэмы на Беларусі.

Пракладзены ў XVIII стагоддзі ад мястэчка Броды да р. Сергуч. 

Даўжыня 8,7 км, на канале 3 шлюзы. Канал праходзіць справа ад прыроднага рэчышча ракі Сергуч на адлегласці 0,3—0,5 км, менавіта па ім ідзе асноўны сцёк ракі.

Цяпер канал пралягае па тэрыторыі Бярэзінскага біясфернага запаведніка, выкарыстоўваецца толькі для ўнутраных, мясцовых патрэб.

Сергучоўскаму каналу прысвяціў адзін з нарысаў Віталь Вольскі (1947—1948).

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сергуцкі канал на Вікісховішчы |
**Цэнтрабе́жная сі́ла** — сіла інерцыі, што дзейнічае на цела ў неінерцыяльнай сістэме адліку, якая верціцца адносна інерцыяльнай сістэмы. Цэнтрабежнай яна назывецца таму, што накіравана ў напрамку ад цэнтра вярчэння.

Як і іншыя сілы інерцыі, цэнтрабежная сіла з'яўляецца фіктыўнай і ўводзіцца для таго, каб у неінерцыяльнай сістэме можна было ўжываць законы Ньютана.

У інерцыяльнай сістэме адліку, каб цела магло вярцецца з вуглавой скорасцю {\displaystyle \omega }, на яго павінна дзейнічаць сіла F, якая надасць яму нармальнае паскарэнне {\displaystyle a\_{n}={\omega }^{2}r}, дзе r — радыус вярчэння. Адпаведна другому закону Ньютана, гэтая сіла павінна быць роўная

{\displaystyle F=m\omega ^{2}r,}
дзе m — маса цела.

У сістэме адліку, якая верціцца вакол той жа восі з той жа вуглавой скорасцю {\displaystyle \omega }, цела з'яўляецца нерухомым. Каб у гэтай сістэме адліку выконваўся першы закон Ньютана, трэба ўвесці сілу {\displaystyle F\_{cf}}, роўную сіле F па велічыні і процілеглую па напрамку. Гэта і ёсць цэнтрабежная сіла. Яна ўраўнаважвае сілу F і, у адпаведнасці з першым законам Ньютана, абумоўлівае нерухомаць цела.

Такім чынам, велічыня центрабежнай сілы складае

{\displaystyle F\_{cf}=m{\omega }^{2}r=m{\frac {v^{2}}{r}}.}
Такім чынам, центрабежная сіла тым большая, чым большая скорасць v, і чым меншы радыус r.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX544264 · GND: 4257608-8 · LCCN: sh85021931 · Microsoft: 50735335 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Галынскі.


**Ян Юзафавіч Галынскі**, або **Іван Восіпавіч Галынскі** (руск.: Иван Осипович Голынский, польск.: Jan Hołyński; 1746 — 1817) — дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са старажытнага беларускага роду Галынскіх. Нарадзіўся ў сям’і мсціслаўскага войта Юзафа Галынскага і Петранэлы з Жукоўскіх. Меў брата Міхала.

Клімавіцкі павятовы маршалак у 1772—1775 і 1778—1781 гадах. У 1776—1778 гг. за часы маршалка Юдыцкага, ад імя шляхты губерні Ян Галынскі, разам з Янам Юзафовічам і Янам Жукоўскім ігралі важную ролю ў канфлікце паміж шляхтай і магілёўскім губернатарам М. Кахоўскім[ru], які жадаў падпарадкаваць сабе судаводства ў губерні. Сутыкненне прынцыпаў аўтарытарна-валявога кіравання і рэгіянальнага шляхецкага самакіравання скончылася (паводле рашэння Кацярыны II) заменай Кахоўскага на Пасека[ru].

Ян Галынскі не толькі хваліўся ўплывам на генерал-губернатарскую і губернатарскую ўладу, але і быў руплівым гаспадаром, што дазволіла яму набыць у Рыгора Пацёмкіна яго вялікую частку Крычаўскага староства і стаць латыфундыстам.

Маршалак дваранства Магілёўскага намесніцтва ў 1781—1789 гадах. Наступным магілёўскім намесніцкім маршалкам стаў яго брат Міхал Юзафавіч Галынскі.

Літаратура
----------

* *Краснолуцкий, А.Ю.* Злая судьба рода Голынских? / А.Ю. Краснолуцкий. — Санкт-Петербург : Политехн. ун-т, 2009. — 233 с.
* *Раюк, А.Р.* Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Магілёўскай губерні ў 1772—1863 гг. / А.Р. Раюк, І.М. Рыжанкоў // Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнародн. навук.-практычн. канф. Магілёў, 26-27 чэрв. 2013 г. / уклад. А.М. Бацюкоў, І.А. Пушкін. — Магілёў : УА МДУХ, 2013. — С. 314—319.


| ?Ян Юзафавіч Галынскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Казімір Галынскі[d] |  | Стэфан Казімір Галынскі[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Юзаф Антоні Галынскі[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Ян Юзафавіч Галынскі |  |  |  |  | Тэафілія з Маскевічаў[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Петранэля з Жукоўскіх[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |