recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Енсен.

**Александэр Віга Енсен** (дацк.: Alexander Viggo Jensen; 22 чэрвеня 1874, Капенгаген — 2 лістапада 1930, Капенгаген) — дацкі гімнаст, лёгкаатлет, стралок і цяжкаатлет, чэмпіён і прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1896, першы пераможца Гульняў ад Даніі.

Енсен удзельнічаў у летніх Алімпійскіх гульнях 1896, спаборнічаючы ў чатырох відах спорту, і ў летніх Алімпійскіх гульнях 1900, спаборнічаючы толькі ў стральбе.

Асноўным амплуа Енсена на Гульнях у Афінах была цяжкая атлетыка. Ён спаборнічаў у абедзвюх дысцыплінах — штуршок дзвюма і адной рукой. У першым спаборніцтве, асноўная барацьба ішла паміж ім і брытанцам Ланчэстанам Эліятам. Яны паднялі аднолькавую вагу ў 111,5 кг, але суддзі прысудзілі перамогу датчаніну. Праўда ў наступным спаборніцтве, ён падняў 57 кг, што было на 14 кг менш за вынік Эліята, і Енсен заняў другое месца.

У спаборніцтвах па стральбе, лепшы яго вынік быў у спаборніцтве на армейскай вінтоўцы на 300 м. Атрымаўшы 1305 ачкоў, ён заняў трэцяе месца. Таксама, ён удзельнічаў у стральбе з армейскай вінтоўкі на дыстанцыю 200 м, але, паказаўшы вынік 1640 ачкоў, ён заняў шостае месца.

Сярод лёгкаатлетычных дысцыплін, Енсен удзельнічаў у штурханні ядра і кіданні дыска. У першым спаборніцтве, ён заняў чацвёртае месца (вынік невядомы), а ў другім у яго пазіцыя паміж 5 і 9 месцам.

Апошнім відам спорту, у якім выступаў Енсен, стала гімнастыка. Ён спаборнічаў толькі ў лажанні па канаце, і заняў чацвёртае месца.

Праз чатыры гады, Енсен удзельнічаў у летніх Алімпійскіх гульнях у Парыжы. Ён удзельнічаў толькі ў стральбе з вінтоўкі. У стральбе стоячы, ён заняў 11-е месца разам са сваім суайчыннікам Андэрсам Нільсенам, набраўшы 277 ачкоў. У стральбе з калена, Енсен, набраўшы 290 ачкоў, падзяліў 13 месца з нарвежцам Хельмерам Хермандсенам. У стральбе лежачы, ён ізноў апынуўся з ім на адной пазіцыі, але ўжо на 10 месцы, набраўшы па 308 ачкоў. Затым, усе гэтыя вынікі былі складзены, і ён заняў ужо 15 месца. Апошняй яго дысцыплінай была камандная стральба, і яго каманд стала 4-й.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* *Віга Енсен — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*
* Інфармацыя пра ўдзел Віга Енсена на Алімпійскіх гульнях Архівавана 6 сакавіка 2016.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Track and Field Statistics · МАК |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
**Чажашы** (груз. ჩაჟაში) ― вёска ў Мясційскім муніцыпалітэце краю Самэгрэла-Зема Сванеці, Грузія. Яна размешчана ў паўднёвых перадгор'ях Вялікага Каўказа, у вярхоўях даліны ракі Інгуры, на вышыні 2160 м над узроўнем мора. Вёска з'яўляецца часткай гістарычнай вобласці Сванеціі і цэнтрам супольнасці Ушгулі. Сярэднявечныя абарончыя збудаванні унесены ў рэестр Нацыянальнай спадчыны Грузіі, а таксама ўваходзяць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА.

Геаграфія
---------

Чажашы з'яўляецца галоўным паселішчам супольнасці Ушгулі, якая ўяўляе сабой кангламерат з чатырох вёсак. Таксама Чажашы ― адно з самых высока размяшчаюцца населеных месцаў у Еўропе. Сяло ўваходзіць у склад Мясційскага муніцыпалітэта, размешчана прыкладна ў 45 км да захаду ад горада Месціа (адміністрацыйнага цэнтру муніцыпалітэта). Знаходзіцца на месцы зліцця рэк Інгуры і Шаўтскала.

Культурная спадчына
-------------------

У Чажашы размяшчаюцца дзясяткі пабудоў, збудаваных пачынаючы з часоў Сярэднявечча і Ранняга Новага Часу. У іх лік уваходзяць 13 добра захаваўшыхся Сванскіх вежаў: у асноўным гэта трох-ці пяціпавярховыя будынкі, прылеглыя да сямейных дамоў. Захаваліся таксама і чатыры сярэднявечныя замкі, прычым адзін з іх, паводле мясцовых легенд выкарыстоўваўся ў якасці летняй рэзідэнцыяй царыцай Тамарай (правіла ў 1184-1213 гг.). Тут ёсць дзве каменныя царквы і некалькі падсобных будынкаў пры іх. Час пабудовы цэркваў, асвячоныя ў імя святога Георгія і Хрыста Збавіцеля, датуюцца X―XI і XII стагоддзямі, адпаведна. Царква святога Георгія з'яўляецца часткай замка Тамары. Другая царква багата распісана фрэскамі. Пачынаючы з 2000 года, урад Грузіі і Нацыянальны Камітэт Міжнародны савет па захаванні помнікаў і славутых месцаў (ІКАМОС Грузія), заключылі пагадненне аб міждысцыплінарных даследаваннях культурнай спадчыны вёскі і ажыццяўлення праектаў па рэстаўрацыі і кансервацыі помнікаў архітэктуры.

Насельніцтва
------------

Чажашы ― гэта невялікая вёсачка. Па дадзеных перапісу 2014 года, пастаянна тут пражывае ўсяго 28 чалавек, усе яны адносяць сябе да сванаў, этнічнай падгрупы грузінаў.

Зноскі
------

1. ↑  Upper Svaneti (англ.).  UNESCO World Heritage List. Праверана 27 September 2016.
2. ↑  Abashidze, Irakli, ed (1987). "ჩაჟაში (Chazhashi)" (in Georgian). *ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11 [Georgian Soviet Encyclopaedia, vol. 11]*. Tbilisi: Metsniereba. pp. 82–83.
3. ↑  მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა 2014 **(нявызн.)**.  საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). Праверана 7 ნოემბერი, 2016.
**Уладзiмiр Пятровiч Адаскевiч** (нар. 29 верасня 1956, пас. Радунь, Воранаўскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі ўрач-дэрматавенеролаг. Доктар медыцынскіх навук (1996), прафесар (2000). Кіраўнік навуковай школы «Дыягностыка і лячэнне распаўсюджаных хранічных дэрматозаў».

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1979; дактарантура, спецыяльнасць «Кожныя і венерычныя хваробы», 1995).

Выкладчык Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта (з 1979 года, кафедра дэрматавенералогіі, з 1997 года — загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: неадкладныя станы ў дэрматалогіі; хваробы прыдаткаў скуры; алергадэрматозы; дэрматозы твару; фізіятэрапія ў дэрматалогіі; змешаныя інфекцыі, якія перадаюцца палавым шляхам.

Узнагароды
----------

Нагрудны знак «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь» (2003), памятныя медалі Польскага дэрматалагічнага таварыства (2001, 2014), бронзавы знак Еўрапейскай акадэміі дэрматалогіі і венералогіі (2012), званні «Ганаровы доктар медыцыны Польскага дэрматалагічнага таварыства» (2014), «Ганаровы член Балтыйскай асацыяцыі дэрматавенеролагаў» (2014).

Літаратура
----------

* Адаскевіч Уладзімір Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 330. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Адаскевич Владимир Петрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 43. (руск.)

Спасылкі
--------

* Персанальная старонка на сайце ВДМУ  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 140939, 169777 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Самовіч.
**Уладзімір Пятровіч Самовіч** (22 студзеня 1928, Мінск — 2009, Брэст) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Ганаровы грамадзянін горада Брэста (1998).

Біяграфія
---------

У 1948 годзе паступіў у Брэсцкі педагагічны інстытут. Пасля заканчэння інстытута працаваў першым сакратаром Камянецкага, пазней Івацэвіцкага райкамаў камсамола, з 1952 годзе — сакратар, другі сакратар Брэсцкага абласнога камітэта ЛКСМБ. З 1958 года на партыйнай рабоце. Першы сакратар Брэсцкага гарадскога камітэта КПБ (1971—1985), загадчык аддзела Брэсцкага абкама партыі. Кандыдат гістарычных навук.

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 7—10-га скліканняў, абіраўся членам ЦК КПБ, дэпутатам Брэсцкага гарадскога савета. Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Працоўнага Чырвонага Сцяга, двума ордэнамі «Знак Пашаны», пяццю медалямі. На доме, у якім жыў У. П. Самовіч, устаноўлена мемарыяльная дошка.

Спасылкі
--------

* Профіль на сайце Брэсцкага гарвыканкама Архівавана 30 жніўня 2020.  (руск.)
* Профіль на сайце БрДУ  (руск.)
**Тэрарыстычны акт** (скарочана **тэракт**) — гэта выкарыстанне зброі, здзяйсненне выбуху, падпалу ці іншых дзеянняў, якія стваралі небяспеку для жыцця ці здароўя людзей або прычынення значнай маёмаснай шкоды ці іншых цяжкіх наступстваў, калі такія дзеянні былі здзейснены з мэтай парушэння грамадскай бяспекі, застрашвання насельніцтва, правакацыі ваеннага канфлікту, міжнароднага ўскладнення, або з мэтай уплыву на прыняцце рашэнняў ці здзяйснення або нездзяйснення дзеянняў органамі дзяржаўнай улады ці органамі мясцовага самакіравання, службовымі асобамі гэтых органаў, аб’яднаннямі грамадзян, юрыдычнымі асобамі, або прыцягненне ўвагі грамадскасці да пэўных палітычных, рэлігійных ці іншых поглядаў вінаватага (тэрарыста), а таксама пагроза здзяйснення названых дзеянняў з той жа мэтай.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэрарыстычны акт
**Чаві́н-дэ-Уантар** (ісп.: Chavín de Huantar) — помнік археалогіі ў Перу, цэнтр старажытнай Чавінскай цывілізацыі. Уключаны ў 1985 г. у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Плошча — 14,79 га.

Гісторыя
--------

Чавін-дэ-Уантар знаходзіцца ў 272 км на поўнач ад Лімы ў горнай даліне на вышыні 3150 м над узроўнем акіяну. Уяўляе сабою рэшткі сакральнага цэнтра з некалькімі храмамі і 2 буйнымі пляцамі. Галоўны храм мае пірамідальную форму з пляскатай вяршыняй. Мяркуецца, што ён быў пабудаваны паміж 1200 г. да н. э. і 750 г. да н. э. і выкарыстоўваўся па прызначэнню да 500 г. да н. э. — 400 г. да н. э.

Рэшткі галоўнага храма вылучаліся ў XVI ст. калі былі ўпершыню апісаны іспанцамі. У канцы XIX ст. яны вывучаліся італьянскімі і нямецкімі даследчыкамі. У 1919 г. раскопкамі Чавін-дэ-Уантар займаўся перуанскі антраполаг Хуліа Сесар Тэльё[es]. Ён увёў паняцце «культура Чавін» і палічыў яе пачаткам усіх Андскіх цывілізацый. Вывучэнне археалагічнага помніка працягваецца да нашых дзён.

Захаванне
---------

Хаця ў 1985 г. Чавін-дэ-Уантар быў уключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, тут амаль не праводзіліся мерапрыемствы па кансервацыі археалагічных аб’ектаў. У 1998 г. Нацыянальны інстытут культуры Перу[es] звярнуўся за экстранай дапамогай для стабілізацыі і абароны гэтага месца. Для перанакіравання турыстычнага і іншага транспарту была пабудавана новая пад’язная дарога. Пры гэтым Стэнфардскі ўніверсітэт загадзя арганізаваў раскопкі, каб зберагчы любыя артэфакты, што маглі б быць пашкоджанымі ў выніку будаўніцтва. Фонд сусветнай спадчыны[en] завяршыў інвентарызацыю, ачысьціў і захаваў усю калекцыю артэфактаў, што раней захоўваліся ў розных сховішчах і будынках для інструментаў. Для захавання помніка археалогіі былі прыцягнуты мясцовыя жыхары, якія атрымалі спецыяльныя веды на арганізаваных для іх курсах.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чавін-дэ-Уантар
* Chavin (Archaeological Site) — UNESCO World Heritage Centre
* Chavín de Huantar — New World Encyclopedia
* Chavin Civilization
* Life Across the River: Agricultural, Ritual, and Production Practices at Chavin de Huantar, Peru

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12047582h · GND: 4229712-6 · LCCN: n81106982 · SUDOC: 028691954 · VIAF: 127854359 |
Бронзаўка *Protaetia aeruginosa*.  

Выгляд з брушнога боку
**Стэрніт** — брушная склератызаваная частка сегментарнага колца членістаногіх. Ступень развіцця стэрнітаў і будова ў розных групах членістаногіх адрозніваюцца. Як правіла, яны крыху менш (а на сегментах, якія нясуць канечнасці, нярэдка значна менш), чым склерыты спінной часткі сегмента — тэргіты, але ў некаторых нешматлікіх групах стэрніты могуць перавышаць тэргіты па памерах. Так у імага жукоў стэрніты брушка заўважна шырэйшыя за тэргіты, прычым апошнія пагружаныя ў западзіну паміж ўзвышальнымі па баках краямі першых. У імага многіх насякомых з поўным ператварэннем (напрыклад двухкрылых, матылькоў, ручайнікаў) аснаванні ног збліжаныя, а стэрніты, якія знаходзяцца паміж імі, пагружаныя ўнутр грудзей і бачныя толькі пры ўскрыцці. У гэтым выпадку іх называюць крыптастэрнітамі.

Склератызаваныя ўтварэнні спінной паверхні членістаногіх называюцца тэргітамі, а бакавых — плейрытамі.

Літаратура
----------

* «Биологический энциклопедический словарь.» Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд. исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Алейнік.

**Уладзімір Пятровіч Алейнік** (12 верасня 1959, Смалявічы) — беларускі савецкі скакун у ваду з 10-мятровага трампліну. Заслужаны майстар спорту СССР (1978). З 1974 інструктар Спартыўнага камітэта БССР. У 1976 годзе паступіў у Беларускі інстытут фізічнай культуры. Срэбны і бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў, двойчы чэмпіён Еўропы і двойчы чэмпіён СССР (1976, 1980). Пераможца і прызёр міжнародных і ўсесаюзных спаборніцтваў.

Біяграфія
---------

Першы медаль (бронзу) атрымаў у 16-гадовым узросце на Летніх Алімпійскіх гульнях у Манрэалі, у наступным годзе атрымаў сваё адзінае золата на міжнародных спаборніцтвах — стаў чэмпіёнам Еўропы ў Ёнчэпінгу. Далейшыя выступы таксама былі даволі ўдалыя, хоць і не прыносілі больш першых месцаў.

У 1986 скончыў выступы з скачкамі ў ваду і заняўся лыжнай акрабатыкай. У 1987-м выйграў першы чэмпіянат і Кубак СССР па гэтаму віду. Выступаў на этапах Кубка свету ў Лэйк-Плэсідзе і Монт-Габрыэле, але з-за траўмы скончыў актыўную спартыўную кар'еру. У 89-м годзе Алейніка запрасілі трэнерам аўстрыйскай нацыянальнай каманды па фрыстайле. На гэтай пасадзе ён працаваў да 2002 года. Пасля стаў спартыўным чыноўнікам.

Зноскі
------

1. 1 2 3  т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.
2. 1 2  Пируэты судьбы Владимира Алейника Архівавана 22 лютага 2013.  (руск.)

Літаратура
----------

* т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.

Спасылкі
--------

* *Уладзімір Пятровіч Алейнік — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*
* Пируэты судьбы Владимира АлейникаАрхівавана 22 лютага 2013.  (руск.)
* Vladimir Aleynik Архівавана 5 красавіка 2011.  (англ.)
* Vladimir ALEYNIK on www.the-sports.org  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FINA · Olympedia · TheSports.org |
**Петраградскі востраў** (да 1914 (Санкт-)Пецярбургскі востраў, да 1703 года Фамін востраў, фін. Koivusaari 'Бярозавы востраў') — востраў у вусці Нявы, у Петраградскім раёне Санкт-Пецярбурга. Самы вялікі востраў Петраградскай стараны. Даўжыня — 4,2 км, шырыня — 2,5 км. Плошча — 6,35 км². Злучаны Троіцкім мастом з Цэнтральным раёнам, Біржавым і Тучковым — з Васільеўскім востравам, Мала-Пятроўскім — з Пятроўскім востравам, Лазараўскім і Вялікім Крастоўскім — з Крастоўскім востравам, Сампсоніеўскім і Грэнадзерскім — з Выбаргскай стараной, сям’ю невялікімі мастамі цераз Карпаўку — з Аптэкарскім востравам.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1  (руск.)
| Фазавыя пераходы |
| --- |
| * Паняцце фазы
* Раўнавага фаз
* Квантавы фазавы пераход
* Крытычны пункт
 |

**Тэрмадынамі́чная фа́за** — тэрмадынамічна аднастайная па складзе і ўласцівасцях частка тэрмадынамічнай сістэмы, аддзеленая ад іншых фаз паверхнямі раздзела, на якіх скокам змяняюцца некаторыя ўласцівасці сістэмы. Іншае вызначэнне: Фаза - гамагенная частка гетэрагеннай сістэмы. У аднакампанентнай сістэме розныя фазы могуць быць прадстаўлены рознымі агрэгатнымі станамі або рознымі паліморфнымі мадыфікацыямі рэчыва. У шматкампанентнай сістэме фазы могуць мець розны склад і структуру.

Асноўныя паняцці
----------------

Газ заўсёды складаецца з адной фазы, вадкасць можа складацца з некалькіх вадкіх фаз рознага складу (Ліквацыя, вадкасная нязмешваемасць), але двух розных вадкасцяў аднаго складу ў раўнавазе суіснаваць не можа. Рэчыва ў цвёрдым стане можа складацца з некалькіх фаз, прычым некаторыя з іх могуць мець аднолькавы склад, але розную структуру (паліморфныя мадыфікацыі, алатропія).

Розныя фазы валодаюць рознымі варыянтамі ўпакоўкі малекул (для крышталічных фаз, рознымі крышталічнымі рашоткамі), і, такім чынам, сваімі характэрнымі значэннямі каэфіцыента сціскальнасці, каэфіцыента цеплавога пашырэння і іншымі характарыстыкамі. Акрамя таго, розныя фазы могуць валодаць рознымі электрычнымі (сегнетаэлектрыкі), магнітнымі (ферамагнетыкі), і аптычнымі ўласцівасцямі (напрыклад, цвёрды кісларод).

Гл. таксама
-----------

* Правіла фаз
* Пераахаладжэнне
* Перагрэў
* Phase-change Dual — тэхналогія запісу аптычных дыскаў, заснаваная на падвойнай змене фазавага стану рэчыва.

| ⛭Тэрмадынамічныя станы рэчыва |
| --- |
| Цвёрдае цела | 
* Аморфнае
* Крышталічнае
* Аэрагель
	+ тэмпература плаўлення
	+ сублімацыя

 |
| Вадкасць | 
* Электраліт
* Перагрэтая вадкасць
* Пераахалоджаная вадкасць
* Расплавы
	+ крытычны пункт
	+ тэмпература кіпення

 |
| Газ | Пара |
| Плазма | 
* Электрамагнітная
* Кварк-глюонная
* Глазма

 |
| 

| Гл. таксама |
| --- |
| 
* Звышкрытычная вадкасць
* Выраджанае рэчыва
* Статыстыка Фермі — Дзірака
* Кандэнсат Базэ — Эйнштэйна
* Дзіўная матэрыя
* Ураўненне стану
* Крывая астуджэння
* Квантавая вадкасць
* Тэрмадынамічная фаза
* Фазавы пераход
* Тэорыя катастроф
* Цвёрды гелій
* λ-пункт
* Дысперсныя сістэмы
	+ раствор
	+ калоід
	+ грубадысперсная сістэма
	+ свабоднадысперсная калоідная сістэма
		- дым
		- золі
* Тэрмадынамічныя фазы квантавай вадкасці
	+ звышцякучасць
	+ звышцякучае цвёрдае цела
* Звычайныя і стандартныя ўмовы

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 44280652 |
**Раман Сямёнавіч Ваткін** (11 чэрвеня 1925, г. Данецк — 23 чэрвеня 1998) — беларускі трэнер па спартыўнай гімнастыцы. Заслужаны трэнер БССР (1962), заслужаны трэнер СССР (1973), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1971).

Біяграфія
---------

У восьмым класе Рома Ваткін стаў чэмпіёнам Данецкай вобласці па гімнастыцы, у бегу на 100 метраў і скачках у даўжыню. Нарматыў майстра спорту СССР выканаў ў 1950 годзе. Стаўшы чэмпіёнам Беларусі па спартыўнай гімнастыцы, утрымліваў гэтае званне 10 разоў і быў нават уключаны ў зборную СССР.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1952 годзе. З 1980 дзяржаўны трэнер зборнай каманды СССР па спартыўнай гімнастыцы па БССР. Сярод выхаванцаў М. Мілігула  (англ.) (бел.. Старэйшы трэнер зборнай каманды гімнастаў БССР — пераможцы Спартакіяды народаў СССР (1975)  (руск.) (бел..

Сям’я
-----

* сын Яўген Раманавіч Ваткін — трэнер па хакеі на траве
* сын Уладзімір Раманавіч Ваткін — трэнер па спартыўнай гімнастыцы
* унучка Валерыя Уладзіміраўна Ваткіна  (англ.) (бел. — спартсменка (мастацкая гімнастыка)

Узнагароды
----------

«За вызваленне Варшавы», «За ўзяцце Будапешта», «За ўзяцце Вены», а таксама «ордэн Айчыннай вайны» і два медалі «За баявыя заслугі».

Зноскі
------

1. 1 2  Ваткин Роман Семёнович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 105. — 737 с.
2. 1 2  Династия Ваткиных Архівавана 17 сакавіка 2017.  (руск.)
3. ↑  Valeriya Vatkina Архівавана 6 лістапада 2012.  (англ.)

Спасылкі
--------

* Династия Ваткиных Архівавана 17 сакавіка 2017.  (руск.)
**Раман Уладзіміравіч** (пам. 6 студзеня 1119) — князь валынскі (1118—1119), адзін са старэйшых сыноў Уладзіміра Манамаха.

Біяграфія
---------

У 1117 годзе ўзнік канфлікт паміж Уладзімірам Манамахам і сынам Святаполка Ізяславіча Яраславам, магчымай прычынай чаго быў перавод Манамахам свайго старэйшага сына Мсціслава з Ноўгарада ў Белгарад каля Кіева.

У 1118 годзе Манамах у саюзе з Расціславічамі выгнаў Яраслава з Уладзіміра-Валынскага і пасадзіў на княжанне Рамана Уладзіміравіча. Пасля смерці Рамана (1119) намеснікам Манамаха на Валыні стаў Андрэй Уладзіміравіч.

Сям'я і дзеці
-------------

**Жонка** (з 11 верасня 1114) — дачка Валадара Расціславіча Перамышльскага.

Звестак пра нашчадкаў няма.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Іпацьцеўскі летапіс
* Л.Войтович КНЯЗІВСЬКІ ДИНАСТІЇ CXIДНОЇ ЄВРОПИ


| ?Раман Уладзіміравіч (князь валынскі) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Яраслаў Уладзіміравіч |  | Уладзімір Святаславіч |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Усевалад Яраславіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Олаф Шатконунг |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Інгігерда |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Раман Уладзіміравіч |  | Уладзімір Манамах |  |  |  |  |  | Эстрыд Абадрыцкая |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Канстанцін IX Манамах |  | Theodosios Monomachos[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Манамахіня[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Марыя Склірэна[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Rodovid |
Тэрмалюмінесцэнцыя мінералу
**Тэрмалюмінесцэнцыя** — люмінесцэнтнае свячэнне, якое ўзнікае ў працэсе награвання рэчывы. Рэчыва неабходна папярэдне распачаць УФ святлом, іянізавальным выпраменьваннем, электрычным полем ці механічным уздзеяннем. Так паводзяць сябе неарганічныя рэчывы, у тым ліку люмінафоры рознага прызначэння (лямпавыя, тэлевізійныя і інш), лазерныя крышталі, шкла, многія палімеры (напрыклад, полістырол, поліаміды, поліэтылентэрэфталат, поліалефіны, фтор- і хлорзмяшчаючыя палімеры, усё каучукі і некаторыя іншыя ).

Прымяненне
----------

Тэрмалюмінесцэнцыя (ТЛ) — адзін з метадаў вывучэння фізічных уласцівасцяў цвёрдых цел. Акрамя таго, ТЛ выкарыстоўваецца ў якасці метаду дазіметрычнага кантролю іанізуючага выпраменьвання. Залежнасць інтэнсіўнасці ТЛ ад дозы апраменьвання мае лінейны ўчастак росту. Дыяпазон яго залежыць ад крышталяфосфару. Магчыма рэгістрацыя доз як па інтэнсіўнасці піка, так і па плошчы пад пікам (метад святласумы). Апошні больш выгадны пры нізкіх дозах, так як часам складана вылучыць выразны пік з фону. 

ТЛ можа выкарыстоўвацца для выяўлення штучнай змены афарбоўкі камянёў:

* Пасля награвання тапазаў да 300-400 °C карычневыя і жоўтыя тапазы набываюць ружовае адценне, а ўжо наяўная жоўтая афарбоўка ўзмацняецца пасля апрамянення жоўтых тапазаў. Найбольш дзейсны метад адрознення прыроднай афарбоўкі ад афарбоўкі, выкліканай апрамяненнем, - тэрмалюмінесцэнцыя.

Уласцівасці тэрмалюмінесцэнцыі
------------------------------

Крывая тэрмплюмінесцэнцыі ўяўляе залежнасць інтэнсіўнасці святлення ад тэмпературы (часу). Як вядома, тэмпература прапарцыйная глыбіні пасткі (яе энергіі актывацыі). Акрамя таго, асноўнымі параметрамі ТЛ з'яўляюцца: частотны фактар ​​(колькасць узаемадзеянняў рашоткі з фатонамі у секунду) і парадак кінетыкі тэрмалюмінесцэнцыі. Парадак кінетыкі знаходзіцца ў межах ад 1 да 2, і вызначае перавагу рэкамбінацыйных працэсаў альбо працэсаў з паўторным захопам электрона на пастку). На крывую ТЛ ўплывае хуткасць нагрэву. Пры павелічэнні хуткасці крывая зрушваецца направа, што тлумачыцца інерцыйнасцю працэсаў. Акрамя таго, у некаторых крышталях магчыма памяншэнне плошчы пад крывой (святласумы) пры павелічэнні хуткасці нагрэву - тэмпературнае тушэнне. Яно звязана з наяўнасцю ўнутры забароненай зоны крышталя глыбокіх пастак, якія паглынаюць частку выпраменьвання. Тэмпературнае тушэнне гэтак жа мае сваю энергію актывацыі і канстанту тэмпературнага тушэння.

Гл. таксама
-----------

* Радыётэрмалюмінесцэнцыя

Зноскі
------

1. ↑  [Франк М. Штольц В. Дозиметрия ионизирующего излучения [Текст] - М: Атомиздат, 1973. - 246 с.]
2. ↑  Советы по облагораживанию натуральных камней — www.webois.org.ua
3. ↑  Шварц, К. К. Термолюминесцентная дозиметрия / [Текст]. -Рига: Зинатне, 1968. — 180 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4135966-5 · Microsoft: 102073756 |
**Тэрмадынамі́чная імаве́рнасць**, ці **статысты́чная вага́** — колькасць спосабаў, пры дапамозе якіх можа быць рэалізаваны пэўны стан фізічнай сістэмы.

У адрозненне ад матэматычнай імавернасці *P* (якая можа прынімаць толькі значэнні 0 ≤ *P* ≤ 1), тэрмадынамічная імавернасць *W* ≥ 1.

У тэрмадынаміцы стан сістэмы вызначаецца значэннямі шчыльнасці, ціску, тэмпрературы і іншых вымерных велічынь, т.зв. параметраў стану, якія характарызуюць сістэму ў цэлым (макрастан). Канкрэтны макрастан сістэмы можа рэалізавацца мноствам спосабаў (мікрастанаў), якія адрозніваюцца класічным ці квантавым размеркаваннем часціц сістэмы па каардынатах, імпульсах і энергіях.

Сувязь паміж тэрмадынамічнай імавернасцю і энтрапіяй выражаецца прынцыпам Больцмана.

Тэрмадынамічная імавернасць выкарыстоўваецца ў статыстычнай фізіцы для вызначэння характарыстык сістэмы, якая знаходзіцца ў тэрмадынамічнай раўнавазе.

Літаратура
----------

* Імавернасць тэрмадынамічная // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. С. 207.
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Петракаўка.
**Петракаўка** (руск.: Петраковка) — вёска ў Гардзееўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Рудневараб’ёўскага сельскага паселішча.

Гісторыя
--------

Узгадваецца з канца XVIII стагоддзя (першапачатковая назва — Пятроўка, Жарнаўка).

Да Лютаўскай рэвалюцыі вёска ў складзе Суражскага павета Чарнігаўскай губерні. 20 лістапада 1917 года вёска абвяшчалася часткай Севершчыны Украінскай Народнай Рэспублікі. 25 снежня 1917 года вёска ўключана ў склад Украінскай рэспублікі Саветаў.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў Бранскую губерню.

З 1929 года ў складзе Клінцоўскай акругі, а з 1932 года ў Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзена ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшла ў склад Бранскай вобласці.

Пасля аварыі на ЧАЭС вёска аднесена да зоны радыеактыўнага забруджвання і мае статус зоны пражывання з ільготным сацыяльна-эканамічным статусам.

Станам на 2020 год вёска фактычна не існуе.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ГКНП 13-012-2011 «Тэхнічная інструкцыя па перадачы найменняў геаграфічных аб’ектаў з рускай мовы на беларускую мову»
2. ↑  Постановление Правительства РФ от 08.10.2015 № 1074 «Об утверждении перечня населенных пунктов, находящихся в границах зон радиоактивного загрязнения вследствие катастрофы на Чернобыльской АЭС».

| ⛭ Населеныя пункты Гардзееўскага раёна |
| --- |
| Сёлы | 
* Вялікі Бор
* **Гардзееўка**
* Гліннае
* Жоўнец
* Кажаны
* Казарычы
* Кузняцы
* Пярэцін
* Пятрова Буда
* Смяльч
* Стругава Буда
* Тварышына
* Унашава
* Шыраеўка

 |  |
| Вёскі | 
* Алісаўка
* Антонаўка
* Дзмітрыеўка
* Завод-Карэцкі
* Калыбелі
* Малаўдзёбнае
* Міхайлаўка
* Наваселле
* Нежча
* Нованавіцкая
* Паконь
* Папоўка
* Петракаўка
* Рудня-Вараб’ёўка
* Старанавіцкая
* Старая Палана
* Стругаўка
* Удзел
* Фёдараўка 1-я
* Фёдараўка 2-я
* Хармынка
* Чарнетаўка
* Чорны Ручай
* Ямнае

 |
| Пасёлкі | 
* Барэц
* Беліца
* Дуброўка
* Заліпоўе
* Зялёны Клін
* Іпуць
* Крашчэнскі
* Мірны
* Мядзведаўка
* Смелы
* Сугродаўка
* Уладзіміраўка
* Шамры

 |
**Себгатула Маджадэдзі** (нар. 1925) — пуштунскі духоўны лідар, кіраўнік маджахедаў у 1989—1992 гадах, прэзідэнт Афганістана з 28 красавіка па 28 чэрвеня 1992 года.

Нарадзіўся ў Гераце. Належыць да суфійскага ордэна Накшбандыя. У 1940-я гады вывучаў ісламскую тэалогію ў вядомым каірскім універсітэце Аль-Азхар. Вярнуўшыся ў Кабул, выкладаў тэалогію. Яго сям’я падвергнулася рэпрэсіям падчас праўлення Х. Аміна. У 1979 годзе на тэрыторыі Пакістана заснаваў Нацыянальны фронт выратавання Афганістана (НФСА). Лічыўся прадстаўніком умерана-ісламісцкага крыла маджахедаў.

27 красавіка 1992 года атрады паўстанцаў ўвайшлі ў Кабул, а 28 красавіка ў сталіцу прыбыў Себгатула Маджадэдзі і ў прысутнасці замежных дыпламатаў атрымаў уладу з рук віцэ-прэзідэнта ранейшага рэжыму Хатэфа. Ён стаў прэзідэнтам Ісламскай Дзяржавы Афганістан, а таксама кіраўніком Савета Джыхаду (камісіі з 51 члена, назначаных у адпаведнасці з Пешаварскім пагадненнем). Была прадэманстравана пераемнасць улады: абвешчаныя ўсеагульная амністыя і адмова ад пераследу функцыянераў ранейшага рэжыму. У тым жа годзе Моджадэдзі перадаў уладу таджыкскай этнічнай групоўцы Бурханудзіна Рабані. Аднак грамадзянская вайна на гэтым не скончылася. Пуштунскія (Гульбедзін Хекмаціяр), таджыкскія (Ахмад Шах Масуд, Ісмаіл-хан) і узбекскія (Абдул-Рашыд Дустум) палявыя камандзіры працягвалі змагацца паміж сабой.

У 2004 годзе старшыняваў на ўсеафганскім кангрэсе Лоя-джырга. У снежні 2005 года быў абраны Старшынёй верхняй палаты (Мешрана Джырга) Нацыянальнага сходу Афганістана.

Зноскі
------

1. ↑  Sibghatullah Mojaddedi //
2. ↑

| ⛭Кіраўнікі Афганістана з 1973 года |
| --- |
| Рэспубліка Дауда (1973—1978) | Мухамед Дауд |
| Дэмакратычная Рэспубліка (1978—1992) | Нур Махамад Таракі · Хафізула Амін · Бабрак Кармаль · Хаджы Махамед Чамкані (в. а.) · Махамад Наджыбула  ·  А.Р. Хатэф (в. а.) |
| Ісламская Дзяржава Афганістан (1992—1996) | Себгатула Маджадэдзі · Бурханудзін Рабані |
| Ісламскі Эмірат Афганістан (1996—2001) | Мухамед Амар |
| Ісламская Рэспубліка (з 2001) | Бурханудзін Рабані · Хамід Карзай · Ашраф Гані |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1177933802 · GTAA: 133381 · LCCN: no97021045 · VIAF: 75918762 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ваньковіч.
**Апалінарый Янавіч Ваньковіч** (? — 15 чэрвеня 1857, Дрэздэн)  — дзяржаўны дзеяч, памешчык.

Біяграфія
---------

Належаў да сярэднезаможнага каталіцкага шляхецкага роду Ваньковічаў гербу «Ліс». Сын Яна Адамавіча Ваньковіча.

З 1 ліпеня па 5 жніўня 1812 г. быў сябрам аддзела харчавання ў адміністрацыйнай камісіі Мінскага дэпартамента. У 1814—1818 г. — мінскі павятовы маршалак. Купіў ад Ст. Ратынскага в. Востраў над Бярэзінкай у Ігуменскім павеце, якую потым пакінуў сыну (у 1860
было 2 747 дзесяцінаў зямлі, 328 муж. і 355 жан. душ).

Член масонскіх ложаў «Паўночная паходня», «Гара Табар», ніжэйшага капітула «Святыні Спакою».

Памёр 15 чэрвеня 1857 года ў Дрэздэне, там пахаваны.

Сям’я
-----

У шлюбе з Ізабэлай з Абуховічаў. Меў сына Леана (Лявон, нар. 21.07.1831), камер’юнкер двара расійскага і маршалак шляхты Мінскага павета, жонка П. Манюшка.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Ваньковіч Апалінары Янавіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Апалінарый Ваньковіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Ян Жыгімонт Ваньковіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Уладзіслаў Тадэвуш Ваньковіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Адам Ваньковіч[d] |  |  |  |  | Соф’я Храпавіцкая[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Ян Ваньковіч |  |  |  |  | Тэрэза Філіповіч[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Апалінарый Янавіч Ваньковіч |  |  |  |  | Казіміра з Гердовічаў[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Тэадора Пёра[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
Рысавыя тэрасы «Лунцзі» у акрузе Луншэн, КНР
Сельскагаспадарчыя тэрасы для вырошчвання рысу ў правінцыі Юньнань (Кітай).
**Тэрасавае земляробства** — размяшчэнне палёў для культывавання розных кільтур на многіх узроўнях пагорка, у выглядзе шырокіх прыступак. Метад выкарыстоўваецца з мэтай кансервацыі глебы для запаволення або недапушчэння эрозіі паверхні, гэтак жа як і для ўтрымання ірыгацыйных вод.

Метад у розныя часы выкарыстоўваўся або працягвае выкарыстоўвацца ў Кітаі, Індакітаі, Інданезіі, на Філіпінах, у Андах. Асобныя прыклады, верагодна, існавалі ў старажытным Вавілоне (Вісячыя сады Семіраміды), у старажытным Рыме (Віла Папірусаў ў Геркулануме). Такая форма земляробства асабліва прыдатная для культур, якія патрабуюць вялікай колькасці вады, напрыклад, рысу. Акрамя таго, на тэрасах лягчэй ажыццяўляць механічны і ручны засеў і збор ураджаю, чым на плантацыях раўніннага тыпу.

Спасылка
--------

* Терасавыя палі свету  (англ.)
Апанажы французскай кароны пры Карле VI
**Апана́ж** (фр.: apanage «удзел», ад познелац.: appano «забяспечваю хлебам») — частка спадчынных зямельных уладанняў ці грашовае ўтрыманне, якія перадаваліся некаранаваным членам каралеўскай сям'і.

Там, дзе прастол мог быць атрыманы ў спадчыну (па салічнай сістэме) толькі асобамі мужчынскага пола, апанаж не падаваўся прынцэсам, хоць нерухомая маёмасць ім і давалася. Дзе існаваў для манарха так званы *цывільны ліст* (гэта значыць дакладна вызначаны памер утрымання), там апанаж узгадняўся з гэтым памерам і, як усе фінансавыя сродкі, ваціраваўся ў палаце народных прадстаўнікоў.

Пры прызначэнні апанажу трымаліся адной з наступных галоўных сістэм: 1) сістэма, пры якой кожнаму прынцу пры дасягненні ім паўналецця прызначаецца апанаж, вызначаецца нерухомая маёмасць, якая пераходзіць ў выпадку яго смерці зноў да дзяржавы; 2) спадчынная сістэма, пры якой прызначаны апанаж пераходзіць пасля смерці таго, хто яго атрымаў, да яго спадчыннікаў, дзеліцца паміж імі і вяртаецца дзяржаве, толькі калі яго лінія згасне.

У Расійскай імперыі ўтрыманне членаў імператарскай сям'і было вызначана імператарам Паўлам I (5 красавіка 1797) зусім на іншых пачатках — на падставе створаных тады ўдзельных маёнткаў.

Гл. таксама
-----------

* Удзельнае княства

Спасылкі
--------

* Апанаж // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Апалчэнне (значэнні).
**Апалчэ́нне** — часовае ваеннае фарміраванне (пераважна добраахвотнае) з цывільнага насельніцтва  (руск.) (бел. для адпору ворагу ў надзвычайных умовах.

Вядома са старажытнасці. Пры феадалізме ўніверсальная сістэма агульнай мабілізацыі. Доўгі час масавае народнае апалчэнне было асноўным спосабам разгортвання войска, ядро якога складала княжацкая (каралеўская, ханская) дружына. Апалчэннем называюць таксама сярэдневяковыя ваенныя фарміраванні міліцыйнага тыпу (рыцарскае, дваранскае, гарадское апалчэнні). У Расіі вядомы масавыя апалчэнні ў 1611—1612  (руск.) (бел. 1812, 1855—1856 гадах.

У 1874—1917 гадах часткай ўзброеных сіл Расійскай імперыі з’яўлялася дзяржаўнае апалчэнне, якое прызначалася для папаўнення дзеючай арміі і дапаможнай службы ў ваенны час. Аналагічная катэгорыя ваеннаабавязаных у Венгрыі называлася гонвед, у Аўстра-Венгрыі і Германіі — ландвер і ландштурм.

Вялікае значэнне народнае апалчэнне мела ў Вялікую Айчынную вайну 1941—1945 гадоў.

Беларусь
--------

На тэрыторыі Беларусі апалчэнне называлася пагоняй. У XIII—XIV стст. адыгрывала важнейшую ролю ў абароне краіны. У сталым сярэднявеччы масавую мабілізацыю сялян замяніла феадальнае апалчэнне, якое ахоплівала ўсіх землеўладальнікаў. Велічыня зямельнага надзелу вызначала памер вайсковай павіннасці (земскай службы). Ухвалу (пастанову) аб скліканні ўсеагульнага апалчэння мог прыняць толькі вальны сойм. Войскі апалчэння мелі ўласную вялікую харугву. Кіраваў апалчэннем найвышэйшы, з XVII ст. вялікі гетман літоўскі. Нярэдка камандаванне прымаў кароль і вялікі князь літоўскі. Апалчэнне з тэрыторыі ўсёй дзяржавы склікалася ў 1528, 1567, 1654 і іншыя гады. З XVII ст. эфектыўнасць такой формы арганізацыі войска знізілася, але інстытут апалчэння існаваў да канца XVIII ст.

Літаратура
----------

* Апалчэнне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч** — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, педагог. Адзін з прадстаўнікоў школы «заходнерусізму».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і псаломшчыка Літоўскай праваслаўнай епархіі Вінцэнта Ярушэвіча, які жыў у Віленскай губерні. Відавочна, першыя ўрокі ён атрымаў у бацькоўскім доме і ў адной з царкоўна-прыходскіх школ. Далей вучыўся ў Віленскім духоўным вучылішчы (1877—1881), Літоўскай духоўнай семінарыі (1881—1888). Апошнюю скончыў выдатна — па першым разрадзе — і быў накіраваны ў Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію. Скончыўшы яе ў 1893 г. распачаў педагагічную кар'еру ў Віленскім духоўным вучылішчы, Смаленскай духоўнай семінарыі. У 1899 г. зноў быў накіраваны ў Вільню, а ў верасні 1907 г. стаў дырэктарам першай на Беларусі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі. Пасля яе эвакуацыі ў 1915 г. жыў і працаваў у Смаленску. Памёр паміж 1918 і 1924 гг.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У духоўнай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу быў вучнем Міхаіла Каяловіча і Платона Жуковіча. Пад іх уплывам студэнтам пачаў пісаць навуковую работу, у якой адным з першых прысвяціў увагу постаці князя Канстанціна Іванавіча Астрожскага. Гэта работа была надрукавана ў Смаленску ў 1897 г. пад назвай «Ревнитель православия, князь Константин Иванович Острожский (1461—1530) и православная Литовская Русь в его время». Работа выклікала неадназначную рэакцыю навуковай супольнасці, у прыватнасці яе вельмі крытыкаваў М. Любаўскі.
Пазней пісаў у асноўным папулярныя навуковыя артыкулы, у 1914 г. выдаў нарыс, прысвечаны гісторыі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі.

Цікавіўся мясцовымі археалагічнымі помнікамі, вывучэннем беларускай мовы. Склаў яе вялікі слоўнік, які налічваў 9 505 беларускіх слоў і 12 000 іх рускіх адпаведнікаў. Гэты даведнік амаль не даследаваны сучаснымі лінгвістамі. Таксама, відавочна, склаў адну з першых беларускіх граматык, якая пакуль што не выяўлена.

Творы
-----

* Ярушевич А. В. Молодечно и его ўчебные заведения : к пятидесятилетию Молодечненской учительской семинарии 1864―1914 гг. -Вильна: Русский почин, 1914.
* Ярушевич А. Ревнитель православия, князь Константин Иванович Острожский (1461—1530) и православная литовская Русь в его время. — Смоленск, 1897.

Зноскі
------

1. ↑  Czech National Name Authority Database as Linked Data, Báze národních jmenných autorit v podobě propojených dat Праверана 30 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106982540'></a>

Літаратура
----------

* Астанковіч С. П. Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч (1867-да 1924) — да пытання аб біяграфіі і навуковай спадчыне // XVII международные Кирилло-Мефодиевские чтения. В ответственности за творение. Культура и образование перед лицом экологических вызовов. Доклады научно-практической конференции 26-28 мая 2011 г. Мн.: БГАТУ, 2011 Архівавана 17 студзеня 2012..
* Астанковіч С. Апанас Ярушэвіч: штрыхі да партрэта гісторыка і мовазнаўцы // ARCHE, 2011, № 11, С. 384—396.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1195539878 · NKC: js20191054149 · VIAF: 9708154260499924480007 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Магільнік.

 *Aquila heliaca*
**Арол-магільнік** (*Aquila heliaca*) — арол, буйная драпежная птушка сямейства ястрабіныя.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 72-83 см, размах крылаў 190—210 см. Самка большая за самца. Буры з белымі плямамі рознай велічыні на плячах. Гэтыя плямы звычайна адсутнічаюць ў аднагадовых птушак. Палавую сталасць і дарослае апярэнне набываюць прыкладна ў 5 гадоў, з цягам часу апярэнне цямнее і белыя плямы павялічваюцца. Хвост з папярочнай паласой, але гэта не заўседы ўдаецца разгледзець.

Мае падабенства з беркутам, адрозніваючыся ад яго меншымі памерамі, больш цёмнай агульнай афарбоўкай апярэння і светлай, жаўтлявага колеру галавой. Папуляцыя з Пірэнейскага паўвострава, якую раней традыцыйна разглядалі ў якасці аднаго з падвідаў магільніка, у цяперашні час звычайна вылучаецца ў самастойны від іспанскі магільнік (Aquila adalberti).

Пашырэнне
---------

Пералётны від. Гняздуецца ў стэпавай і лесастэпавай паласе Еўразіі на ўсход да Байкала і цэнтральных раёнаў Кітая. Засяляе адкрытыя прасторы з астраўкамі лесу або асобнымі высокімі дрэвамі. Асноўныя біятопы: разрэджаныя ўчасткі старых, вялікіх па плошчы ліставых і змяшаных лясоў на раўнінах і ў невысокіх гарах (200—1000 м), лесастэпы і стэпы з групамі высокіх дрэў, прырэчныя лясы (на Каўказе), паўпустыні з зараснікамі саксаулу, а таксама ў сельскагаспадарчым ландшафце. Узімку жыве ў саванне з групамі дрэў, насяляе адкрытыя, сухія ландшафты, часта водна-балотныя тэрыторыі. Месца зімовак: Балканы, Малая Азія, паўночна-ўсходняя Афрыка (дэльта р. Ніл), поўнач Індыі, Пакістан, Індакітай і ўсход Кітая.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Палюе на сярэдняга памеру дзічыну — суслікаў, пясчанак, суркоў, невялікіх зайцоў, некаторых дробных птушак. На Беларусі вельмі рэдкі выпадкова залётны від.

Гняздо ў кроне высокага дрэва альбо ў зарасніках саксаулу. У выглядзе кола, аснова з сухіх галін; высцілка з сухіх травяністых раслін і галінак. Пад час адсутнасці прыкрывае яйкі і птушанят зялёнымі галінкамі. Памеры новага гнязда: дыяметр 1-2,4 м, вышыня 0,6-1,8 м.

Яйкі 2-3 (1-4), амаль эліптычныя або ўздутыя, белыя з чырвона-карычневымі або шэра-фіялетавымі мазкамі або плямкамі. Памеры 73,5 х 56,5 мм

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Арол-магільнік** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.1. Мн. 1996, С.501

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Universalis |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1045403865 · NKC: ph487818 |
**Крос-Рывер** (англ.: Cross River) — федэральны штат у Нігерыі. Назва бярэ пачатак ад ракі Крос. Адміністрацыйны цэнтр Крос-Рывера — горад Калабар.

Геаграфія
---------

Штат Крос-Рывер знаходзіцца на крайнім паўднёвым усходзе Нігерыі, на яе мяжы з Камерунам (з усходу). На поўнач ад штата Крос-Рывер знаходзіцца федэральны штат Бенуэ, на захад — штат Абія, на паўночны захад — штат Эбаньі, на паўднёвым захадзе — штат Аква-Ібом. З поўдня ён абмываецца водамі Атлантычнага акіяна.

Гісторыя
--------

Гэты федэральны штат быў заснаваны 27 мая 1967 года пад назвай «Паўднёвы ўсход» (Паўднёва-Усходні штат). 3 лютага 1976 года ён быў перайменаваны ў *Крос-Рывер*. Першым губернатарам штата быў Удуакаха Дж. Эзуэне (у 1967—1975). Цяперашні губернатар — Ліель Імоке (з мая 2007).

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Адміністрацыйна штат падзяляецца на 18 тэрыторый мясцовага кіравання.

Эканоміка
---------

Асновай эканомікі Крос-Рывера з’яўляецца сельская гаспадарка, якая падпадзяляюцца на дзяржаўны і прыватны сектары. Калі ў прыватных гаспадарках занятыя пераважна дробныя фермеры, то дзяржаўны сектар валодае буйнымі плантацыямі, дзе вырошчваюцца рыс, ямс, маніёк, маіс, бананы, какава, каўчук, арахіс і какосавая пальма. Акрамя гэтага, вялікую ролю гуляюць рыбалоўства і жывёлагадоўля — развядзенне авечак, коз, свіней, а таксама хатняй птушкі, трусоў і т. п. З карысных выкапняў на тэрыторыі штата здабываецца вапняк, тытанавая і алавяная руды.

У Калабары знаходзяцца акіянскі порт і міжнародны аэрапорт.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* *Abasiattai, Monday B.* A history of the Cross River region of Nigeria. — Enugu: Harris Publishers, in association with University of Calabar Press, 1990. — 263 p. — ISBN 9789780070014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12409921r · LCCN: n80038443 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Галынскі.
**Міхал Юзафавіч Галынскі**, або **Міхаіл Восіпавіч Галынскі** (руск.: Михаил Осипович Голынский, польск.: Michał Hołyński) — дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са старажытнага беларускага роду Галынскіх. Нарадзіўся ў сям’і мсціслаўскага войта Юзафа Галынскага і Петранэлы з Жукоўскіх. Меў брата Яна (1746—1817).

Магілёўскі намесніцкі маршалак дваранства ў 1789—1795 гадах. У 1796 г. Магілёўскае і Віцебскае намесніцтвы былі аб’яднаны ў адну Беларускую губерню, а губернскі маршалак стаў прызначацца: у 1796—1797 гг. ім быў граф Дзмітрый Зубаў[ru], брат вядомага Платона Зубава[ru], а пасля выконвалі абавязкі Ян-Непамуцэн Цеханавецкі, Міхал Юзафавіч Галынскі і Антон Косаў.

У 1810 годзе валодаў маёнткамі ў Чэрыкаўскім (366 дзесяцін, 43 двары, 1 615 прыгонных душ), Чавускім (280 дзесяцін, 7 двароў, 30 прыгонных душ) і Клімавіцкіх (15 000 дзесяцін, 658 двароў, 2 796 прыгонных душ) паветах.

Сям’я
-----

Ад першай жонкі Тэклі з Нагурскіх, дачкі Якуба Нагурскага, меў дачку Кацярыну, якая пайшла за Булгарына.

Ад другой жонкі Тэрэзы з Цеханавецкіх меў дачку Клацільду, якая пайшла за Яна Ігнатавіча Цеханавецкага, абранага клімавіцкім павятовым маршалкам (1817—1820).

Зноскі
------

1. ↑  Имения и заводы Голынских в Могилёвской губернии Архівавана 21 лютага 2020.

Літаратура
----------

* *Краснолуцкий, А.Ю.* Злая судьба рода Голынских? / А.Ю. Краснолуцкий. — Санкт-Петербург : Политехн. ун-т, 2009. — 233 с.
* *Раюк, А.Р.* Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Магілёўскай губерні ў 1772—1863 гг. / А.Р. Раюк, І.М. Рыжанкоў // Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнародн. навук.-практычн. канф. Магілёў, 26-27 чэрв. 2013 г. / уклад. А.М. Бацюкоў, І.А. Пушкін. — Магілёў : УА МДУХ, 2013. — С. 314—319.


| ?Міхал Юзафавіч Галынскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Казімір Галынскі[d] |  | Стэфан Казімір Галынскі[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Юзаф Антоні Галынскі[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Міхал Юзафавіч Галынскі |  |  |  |  | Тэафілія з Маскевічаў[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Петранэля з Жукоўскіх[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
Крона Цар-дуба ў Тадуліна
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Крона.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Карона.
**Крона**, **Карона** — надземная разгалінаваная частка дрэва. У ёй фарміруюцца лісце, кветкі і плады, адбываюцца асноўныя жыццёвыя працэсы расліны — дыханне, транспірацыя, фотасінтэз і інш. Памеры кроны залежаць ад узросту, хуткасці росту і генетычна абумоўленай будовы. Дрэвы першай велічыні маюць дыяметр кроны больш за 10 м, напрыклад, дуб, клён вастралісты, ясень; другой — 5—10 м, напрыклад, граб, груша звычайная; 3-й — 2—5 м, напрыклад, рабіна, чаромха. Форма кроны спадчынная, але мяняецца з узростам і ў залежнасці ад умоў існавання. Бываюць кроны павойныя, падушка- і парасонападобныя, пірамідальныя, ніцыя, сцелістыя, сцягападобныя і інш. У дэкаратыўным садаводстве і пладаводстве крону фарміруюць штучна.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.

Літаратура
----------

* Крона. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · У. Даля |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2009005863 |

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крона дрэва