Дантэ Габрыэль Расеці, *Гамлет і Афелія*
**Трагічная гісторыя пра Гамлета, прынца дацкага** (англ.: The Tragical Historie of Hamlet, Prince of Denmarke) або проста **Га́млет** — трагедыя Уільяма Шэкспіра, адна з самых вядомых яго п’ес, і адна з самых знакамітых п’ес у сусветнай драматургіі. Напісана ў 1600—1601 гадах. Гэта самая доўгая п’еса Шэкспіра — у ёй 4042 радкі і 29 551 слова.

Легенда пра дацкага прыца Гамлета, які помсціць за забойства свайго бацькі яго брату, была вядомая задоўга да Шэкспіра. Асноўныя элементы сюжэту трагедыі ўжо прысутнічаюць ў адпаведным эпізодзе «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка і прысвечана першым чынам помсце — у ёй галоўны герой шукае помсты смерці свайго бацькі. Частка даследчыкаў злучаюць лацінскае імя Amletus з ісландскім словам Amloði (amlóð|i m -a, -ar 1) небарака, няшчасны; 2) халтуршчык; 3) дурань, балван.)

Як мяркуюць даследчыкі, сюжэт п’есы запазычаны Шэкспірам з п’есы Томаса Кіда.

Найбольш верагодная дата сачыненняў і першай пастаноўкі 1600-01 (тэатр «Глобус», Лондан). Першы выканаўца загалоўнай ролі — Рычард Бёрбедж; Шэкспір гуляў цень бацькі Гамлета.

Крыніцы
-------

Легенда пра дацкага прыца Гамлета, які помсціць за забойства свайго бацькі яго брату, была вядомая задоўга да Шэкспіра. Асноўныя элементы сюжэту трагедыі ўжо прысутнічаюць ў адпаведным эпізодзе «Дзеяў данаў» Саксона Граматыка (глядзіце Амлет).

Персанажы
---------

Асноўныя персанажы «Гамлета» такія:

* Клаўдзій, кароль Даніі.
* Гамлет, сын папярэдняга і пляменнік цяперашняга караля.
* Гертруда, маці Гамлета, удава папярэдняга і жонка цяперашняга караля.
* Прывід айца Гамлета
* Палоній, лорд камергер.
* Лаэрт, сын Палонія.
* Афелія, дачка Палонія.
* Гарацыа, сябар Гамлета.
* Разенкранц, Гільдэнстэрн — прыдворныя.
* Акцёры

Сюжэт
-----

У калеўскім замку Эльсінор афіцэрам некалькі начэй з’яўляецца прывід, падобны на нядаўна памерлага караля. Яны расказваюць пра гэта Гарацыа, той выходзіць з імі на варту і спрабуе загаварыць з прывідам, але той не адказвае. Гарацыа і афіцэры вырашаюць на наступную ноч паклікаць Гамлета.

Гамлет падаўлены смерцю бацькі, а таксама тым, што меней чым праз два месяцы пасля яго смерці новы кароль, брат памерлага, абвяшчае пра намер ажаніцца з яго ўдавой, маці прынца.

Лаэрт збіраецца ў Францыю, а перад ад’ездам навучае сваю сястру Афелію асцярожна ставіцца да залётаў Гамлета, бо не ўпэўнены ў яго намерах.

На наступную ноч Гамлет выходзіць на варту і бачыць прывіда, які кліча яго за сабою. Сябры спрабуюць спыніць Гамлета, але той усё ж ідзе. Застаўшыся з ім сам-насам, прывід яго бацькі распавядае, што ён не памер ад укуса змяі, як усе лічаць, а быў атручаны братам, і заклікае сына да помсты. Гамлет не ўпэўнены, што гэта сапраўды дух яго бацькі, а не пякельная здань, і хоча высветліць, ці праўду ён сказаў. Для гэтага ён прыкідваецца вар’ятам. Палоній вырашае, што прынц звар’яцеў ад кахання да яго дачкі, і расказвае пра гэта каралю і каралеве.

У Эльсінор прыбываюць Разенкрац і Гільдэнстэрн, даўнія прыяцелі Гамлета. Кароль і каралева падвучваюць іх прыглядаць за прынцам, але той хутка разумее гэта. Тымчасам у замак прыбываюць акцёры, і Гамлет вырашае выкарыстаць іх, каб выпрабаваць караля. Кароль і Палоній падслухваюць размову Гамлета з Афеліяй. Насуперак іх чаканням, Гамлет адвяргае Афелію ды кажа ёй ісці ў манашкі. Клаўдзій вырашае паслаць Гамлета ў Англію.

Джон Уільям Уотэрхаўз, Афелія (1889)
Гамлет навучае акцёраў паставіць п’есу, якая павінная напомніць Клаўдзію пра яго ўчынак, калі ён сапраўды вінаваты. Клаўдзій выходзіць на сярэдзіне п’есы, і яго пляменнік ўпэўніваецца, што прывід сказаў праўду. Гамлет ідзе да маці і рэзка з ёю размаўляе. Напужаная, яна кліча на дапамогу, і яе крык падтрымлівае Палоній, які хаваецца за шпалерай ў пакоі. Прыняўшы Палонія за караля, Гамлет забівае яго. Пасля гэтага Клаўдзій вырашае, што Гамлет павінны ехаць у Англію адразу ж, і пасылае разам з ім Разенкранца і Гільдэнстэрна, якія вязуць тайны загад Клаўдзія забіць Гамлета.

Афелія вар’яцее, верагодна з-за смерці бацькі. З Францыі вяртаецца Лаэрт, і патрабуе ў Клаўдзія адказу за смерць Палонія. Клаўдзій запэўнівае Лаэрта, што сам ён не вінаваты. Піраты прыносяць Гарацыа ліст ад Гамлета, згодна якому карабель, на якім плыў прынц, быў захоплены, а сам ён трапіў у палон і вяртаецца ў Данію. Гарацыа выходзіць яму насустрач. Клаўдзій расказвае Лаэрту, што Палонія забіў Гамлет. Атрымаўшы навіну, што Гамлет вяртаецца, кароль і Лаэрт дамаўляюцца зладзіць фехтавальнае спаборніцтва, на якім Лаэрт зможа забіць Гамлета. Прыходзіць вестка, што Афелія патанула, упаўшы ў раку.

Вяртаючыся, Гамлет і Гарацыа бачаць пахаванне Афеліі. Лаэрт, які прысутнічае там, накідваецца на Гамлета, але кароль супакойвае юнака, нагадаўшы пра іхнюю дамову. Гамлет расказвае Гарацыа, што, западозрыўшы няладнае, прачытаў каралеўскае пісьмо пакуль Разенкранц і Гільдэнстэрн спалі, і падмяніў яго новым, у якім гаварылася, што забіць трэба саміх пасланцаў.

Калі Гамлет згаджаецца ўдзельнічаць у фехтавальным спаборніцтве, кароль і Лаэрт намазваюць атрутай рапіру апошняга, а кароль у дадатак атручвае віно ў келіху, з якога мусіць піць Гамлет. Гамлет першы раз раніць Лаэрта, і каралева п’е за здароўе сына з яго келіху. Лаэрт раніць Гамлета атручанай рапірай, затым у ходзе бою яны абменьваюцца зброяй і рану атручанай рапіраю атрымоўвае таксама Лаэрт. Гертруда кажа, што віно атручана, і памірае. Лаэрт расказвае, як кароль падвучыў яго атруціць рапіру, прабачае Гамлету забойства бацькі і просіць прабачыць яго. Гамлет дае яму прабачэнне, і Лаэрт памірае таксама. Гамлет забівае караля атручанай рапірай, і сам памірае ад раны. Уваходзяць паслы з Англіі, абвяшчаючы, што Разенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя. Салют у гонар памерлага прынца завяршае п’есу.

У сусветнай культуры
--------------------

### Мастацтва

* П’еса і фільм Тома Стопарда «Разенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя» даюць пастмадэрнісцкую трактоўку трагедыі з пункту гледжання другасных персанажаў.

* Раман Джона Апдайка «Гертруда і Клаўдзій» ўяўляе сабой прыквэл да «Гамлета».

* Эпізоды трагедыі натхнялі многіх мастакоў, у тым ліку Джона Уільяма Уотэрхаўза і Дантэ Габрыэля Расеці.

### Фразэалогія

Шматлікія цытаты з «Гамлета» сталі фразэалагізмамі ў многіх мовах свету. Самая вядомая сярод іх — *Быць альбо не быць?*

### Пераклады

Як класічны твор сусветнага ўзроўню, «Гамлет» быў перакладзены на больш як пяцьдзясят моў.
Поўны пераклад на беларускую мову выканаў Юрка Гаўрук (1935, 1964).

Зноскі
------

1. ↑  Гамлет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  Берков В. П. Бёдварссон А. Исландско-русский словарь. — М. 1962.
3. ↑  Тэатральная энцыклапедыя
4. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гамлет

| ⛭Уільям Шэкспір |
| --- |
| 
* Attribution studies
* ✯ Пытанне аўтарства
* Біяграфія
* Уплыў
* Партрэты
* Рэлігія
* Рэпутацыя
* Сексуальнасць
* Стыль
* Спіс твораў
* Раннія выданні
* Спіс п’ес Шэкспіра in quarto
* Датоўка п’ес

 |
| П’есы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Трагедыі | 
* *Антоній і Клеапатра*
* *Гамлет*
* *Карыялан*
* *Кароль Лір*
* *Макбет*
* *Атэла*
* *Рамэа і Джульета*
* *Ціт Андронік*
* *Ціман Афінскі*
* *Траіл і Крэсіда*
* *Юлій Цэзар*

 |
| Камедыі | 
* *Дарэмныя высілкі кахання*
* *Бура*
* *Венецыянскі купец*
* *Віндзорскія свавольніцы*
* *Два веронцы*
* *Два шляхетныя родзічы*
* *Дванаццатая ноч*
* *Зімовая казка*
* *Як вам гэта спадабаецца*
* *Камедыя памылак*
* *Канец — справе вянец*
* *Мера за меру*
* *Многа шуму з нічога*
* *Перыкл*
* *Сон у летнюю ноч*
* *Утаймаванне наравістай*
* *Цымбелін*

 |
| **Хронікі** | 
* *Кароль Джон*
* *Эдуард III*
* *Рычард II*
* *Генрых IV, частка 1*
* *Генрых IV, частка 2*
* *Генрых V*
* *Генрых VI, частка 1*
* *Генрых VI, частка 2*
* *Генрых VI, частка 3*
* *Рычард III*
* *Генрых VIII*

 |

 |  |
| Паэмы | 
* Санеты
* *Венера і Адоніс*
* *Збэшчанне Лукрэцыі*
* *Фенікс і галубка*
* *Гарачы пілігрым*
* *Скарга закаханай*

 |
| Апокрыфы | 

|  |  |
| --- | --- |
| П’есы | 
* *Сэр Томас Мор*
* *Кардэніа* (згублена)
* *Узнагароджаныя высілкі кахання* (згублена)
* *The Birth of Merlin*
* *Locrine*
* *The London Prodigal*
* *The Puritan*
* *The Second Maiden's Tragedy*
* *Double Falsehood*
* *Thomas of Woodstock*
* *Сэр Джон Олдкасл*
* *Thomas Lord Cromwell*
* *Ёркшырская трагедыя*
* *Fair Em*
* *Mucedorus*
* *The Merry Devil of Edmonton*
* *Arden of Faversham*
* *Edmund Ironside*
* *Вортыгерн і Равена*
* Ireland Shakespeare forgeries

 |
| Паэзія | 
* *To the Queen*
* *A Funeral Elegy*

 |

 |
| Рознае | 
* Чандасаўскі партрэт
* Чэстэраўскі зборнік
* Шэкспіраўская бібліятэка Фолджэра
* Карціны па сюжэтах твораў Уільяма Шэкспіра
* Адаптацыі
* Shakespeare (мова праграмавання)
* Шэкспіраўскі Глобус
* Стратфард-он-Эйван
* Скульптуры
* Надмагільны помнік Шэскпіру
* Экранізацыі твораў
* *Something wicked this way comes*
* *Каралеўскі шэкспіраўскі тэатр*
* *ShakespeaRe-Told*
* Шэкспіраўскія персанажы
* Тэатральная тэхніка ў эпоху Шэкспіра
* Жонка Шэкспіра

 |