**Ба́йка Шлейхера** — назва, пад якою вядомы літаратурны твор, азагалоўлены як «авечка і коні» (*avis akvāsas ka*). Літаратурны твор складзены ў 1868 годзе нямецкім лінгвістам Аўгустам Шлейхерам (ад якога і атрымала назву), які дадзеным творам намагаўся прадэманстраваць мажлівасці тагачаснага мовазнаўства па рэканструкцыі незасведчаных моў-продкаў. Першапачатковая байка напісаная на праіндаеўрапейскай мове — мове, у выніку распаду якой утварылася большасць моў сучаснай Еўропы (праславянская, прагерманская, лаціна, старажытнагрэчаская, армянская і да т.п.), а таксама вялікая колькасць моў Пярэдняй і Паўднёвай Азіі (у прыватнасці, іранскія і індаарыйскія).

Асноўная мэта байкі — дэманстрацыя мажлівага выгляду мовы, якая дала пачатак усім мовам індаеўрапейскай сям’і, але разам з тым не была засведчана. З цягам часу выгляд словаў у байцы змяняўся ў залежнасці ад прагрэсу лінгвістычных даследаванняў і навуковых поглядаў асобных мовазнаўцаў з прычыны больш чым стогадовага развіцця сучаснай індаеўрапеістыкі і агульных прынцыпаў параўнальна-гістарычнага мовазнаўства. Акрамя праіндаеўрапейскай мовы, байка можа складацца на мовах, што ўзніклі ў выніку непасрэднага распаду праіндаеўрапейскай мовы і пазней сталі продкамі сучасных (напрыклад, пракельцкая, прагерманская, праславянская і да т.п.).

Першы перагляд шляйхеравага варыянту гучання байкі склаў нямецкі індаеўрапеіст Герман Хірт (выд. 1939), над другой рэдакцыяй працавалі амерыканскі і чэшскі лінгвісты Уілфрэд Леман і Ладзіслаў Згуста (выд. 1979). Іншай грунтоўнай перапрацоўкай варыянту байкі можна лічыць тэкст, складзены амерыканскім індаеўрапеістам і спецыялістам па тахарскіх мовах Дугласам Адамсам, і апублікаваны ў выданні *Энцыклапедыя індаеўрапейскай культуры*. Адны з апошніх рэдакцый выходзілі ў цяперашнія часы, у прыватнасці, варыянт паводле індаеўрапеіста і спецыяліста па балтыйскіх і славянскіх мовах Фрэдэрыка Кортланта (выд. 2007).

Асноўныя адрозненні
-------------------

Адрозненні ў выглядзе байкі перш за ўсё палягаюць у мовазнаўчых метадах, ужываных рознымі лінгвістамі, што прыводзіць да рознага выгляду рэканструяваных лексемаў праіндаеўрапейскай мовы, а таксама ў сімвалах, якія пазначаюць тую ці іншую фанему (напрыклад, нескладовае *u* можа пазначацца як *w* або *u̯*). На ўзор рэканструкцыяў іншых незасведчаных моў, разыходжанні ў аўтарскіх варыянтах рэканструкцыі таксама выкліканыя рознымі поглядамі на фаналагічны і марфалагічны лад праіндаеўрапейскай мовы.

Так, варыянт байкі паводле Шлейхера ў пэўнай ступені набліжаны да санскрыта, у якасці толькі другаснага крытэру разгледжаны вакалізм *o*/*e*.

У наступнай рэканструкцыі паводле Хірта ў якасці рысаў, наяўных у праіндаеўрапейскай мове, пачынаюць разглядацца вакалізм *o*/*e*, складовыя зычныя, лябіявелярныя, а таксама палаталізаваныя велярныя зычныя. Леман і Згуста ўвялі некалькі лексемаў, якія, на іх погляд, павінныя былі існаваць у праіндаеўрапейскай мове (напрыклад, адносны займеннік *kʷesjo* і назоўнік *nēr* «чалавек»), а таксама ў некаторай меры прынялі г.зв. ларынгальную тэорыю (тэорыя, згодна з якой у праіндаеўрапейскай мове існаваў асаблівы рад гартанных зычных, якія ў пазнейшых індаеўрапейскіх перайшлі ў галосныя) — прысутнічае літара *h*, якая пазначае адзіны (на думку даследчыкаў) праіндаеўрапейскі ларынгал. Дуглас Адамс стаў першым мовазнаўцам, які ў поўнай меры прыняў ларынгальную тэорыю і, як вынікае з тэксту, лічыў мэтазгодным існаванне ў праіндаеўрапейскай мове чатырох ларынгалаў, з-за чаго ў праіндаеўрапейскай мове паводле Адамса адсутнічае *ā*.

Згодна з Кортлантам тэкст байкі зазнае значныя фаналагічныя змены. Так, для рэканструкцыі праіндаеўрапейскай мовы даследчык ужываў глотальную тэорыю (тэорыя, згодна з якой у праіндаеўрапейскай мове існавалі тры шэрагі змычных зычных, не захаваныя ў сучасных індаеўрапейскіх), зычныя для якой паводле Кортланта ўказваюцца як спалучэнні тыпу літара для зычнага + апостраф (напрыклад, *t’*). Кортлант лічыў сапраўдным адсутнасць прыдыхальных звонкіх выбухных (напрыклад, *bʰ*). Зведвае большы прагрэс ларынгальная тэорыя: умоўныя знакі для таго ці іншага этымалагічна адпаведнага ларынгалу замяняюцца пазначэннямі канкрэтных ларынгальных зычных (напрыклад, замест *h1* — ʔ, глотальны выбухны; *h2* — ʕ, фарынгальны фрыкатыў; *h3* — ʕʷ, агублены фарынгальны фрыкатыў). Таксама, у параўнанні з іншымі лінгвістамі, зменены погляд адносна лёсу аблаўта ў многіх дзеяслоўных і назоўных формах.

Тэкст
-----

### А. Шлейхер

Рэканструкцыя паводле Аўгуста Шлейхера, 1868 г.

*Avis akvāsas ka*

Avis, jasmin varnā na ā ast, dadarka akvams, tam, vāgham garum vaghantam, tam, bhāram magham, tam, manum āku bharantam. Avis akvabhjams ā vavakat: kard aghnutai mai vidanti manum akvams agantam. Akvāsas ā vavakant: krudhi avai, kard aghnutai vividvant-svas: manus patis: varnām avisāms karnauti svabhjam gharmam vastram avibhjams ka varnā na asti. Tat kukruvants avis agram ā bhugat.
* **Нямецкі пераклад**:

Аўтарскі пераклад байкі.

*[Das] schaf und [die] rosse*

[Ein] schaf, [auf] welchem wolle nicht war (ein geschorenes schaf) sah rosse, das [einen] schweren wagen fahrend, das [eine] grofse last, das [einen] menschen schnell tragend. [Das] schaf sprach [zu den] rossen: [Das] herz wird beengt [in] mir (es thut mir herzlich leid), sehend [den] menschen [die] rosse treibend. [Die] rosse sprachen: Höre schaf, [das] herz wird beengt [in den] gesehen-habenden (es thut uns herzlich leid, da wir wissen): [der] mensch, [der] herr macht [die] wolle [derj schafe [zu einem] warmen kleide [für] sich und [den] schafen ist nicht wolle (die schafe aber haben keine wolle mehr, sie werden geschoren; es geht ihnen noch schlechter als den rossen). Dies gehört-habend bog (entwich) [das] schaf [auf das] feld (es machte sich aus dem staube).
* **Пераклад з нямецкай**:

Ніжэй прыведзены пераклад на беларускую мову з нямецкага перакладу тэксту.

*Авечка і коні*

Авечка, [на] якой не было поўсці (стрыжаная авечка), убачыла коней, якія везлі цяжкі воз [з] вялікім грузам і хутка неслі чалавека. Авечка сказала коням: сэрца туліцца [ў] мне (сэрца маё сумуе), бачачы коней, якія вязуць чалавека. Коні сказалі: слухай, авечка, сэрца туліцца [ад] пабачанага (нашае сэрца сумуе, таму што мы ведаем): чалавек — гаспадар, робіць поўсць авечкі цёплай вопраткай [для] сябе і [у] авечак няма поўсці (у авечак больш няма поўсці, яны астрыжаныя, ім горш, ніж коням). Пачуўшы гэта, авечка павярнула [ў] поле (збегла, уцякла).
### Г. Хірт

Рэканструкцыя, выкананая Германам Хіртам, 1939 г.

*Owis ek’wōses-kʷe*

Owis, jesmin wьlənā ne ēst, dedork’e ek’wons, tom, woghom gʷьrum weghontm̥, tom, bhorom megam, tom, gh’ьmonm̥ ōk’u bherontm̥. Owis ek’womos ewьwekʷet: k’ērd aghnutai moi widontei gh’ьmonm̥ ek’wons ag’ontm̥. Ek’wōses ewьwekʷont: kl’udhi, owei!, k’ērd aghnutai vidontmos: gh’ьmo, potis, wьlənām owjôm kʷr̥neuti sebhoi ghʷermom westrom; owimos-kʷe wьlənā ne esti. Tod k’ek’ruwos owis ag’rom ebhuget.
### У. Леман, Л. Згуста

Рэканструкцыя паводле Уілфрэда Лемана і Ладзіслава Згусты, ажыццёўленая ў 1979 годзе.

*Owis eḱwōskʷe*

Gʷərēi owis, kʷesjo wl̥hnā ne ēst, eḱwōns espeḱet, oinom ghe gʷr̥um woǵhom weǵhontm̥, oinomkʷe meǵam bhorom, oinomkʷe ǵhm̥enm̥ ōḱu bherontm̥. Owis nu eḱwobh(j)os (eḱwomos) ewewkʷet: «Ḱēr aghnutoi moi eḱwōns aǵontm̥ nerm̥ widn̥tei». Eḱwōs tu ewewkʷont: «Ḱludhi, owei, ḱēr ghe aghnutoi n̥smei widn̥tbh(j)os (widn̥tmos): nēr, potis, owiōm r̥ wl̥hnām sebhi gʷhermom westrom kʷrn̥euti. Neǵhi owiōm wl̥hnā esti». Tod ḱeḱluwōs owis aǵrom ebhuget.
### І. Данка

Рэканструкцыя паводле Ігнацы Данкі, 1986 г.

*Owis ek’woi kʷe*

Owis, jesmin wl̥nā ne ēst, dedork’e ek’wons woghom gʷr̥um weghontn̥s — bhorom meg'əm, monum ōk’u bherontn̥s. Owis ek’wobhos eweukʷet: K’erd aghnutai moi widn̥tei g’hm̥onm̥ ek’wons ag’ontm̥. Ek’woi eweukʷont: K’ludhi, owi, k’erd aghnutai dedr̥k’usbhos: monus potis wl̥nām owiōm temneti: sebhei ghʷermom westrom — owibhos kʷe wl̥nā ne esti. Tod k’ek’luwōs owis ag’rom ebhuget.
### Д. Адамс

Рэканструкцыя, выкананая Дугласам Адамсам у 1997 годзе.

[Gʷr̥hₓḗi] h₂óu̯is, kʷési̯o u̯lh₂néh₄ ne (h₁é) est, h₁ék̂u̯ons spék̂et, h₁oinom ghe gʷr̥hₓúm u̯óĝhom u̯éĝhontm̥ h₁oinom-kʷe ĝ méĝhₐm bhórom, h₁oinom-kʷe ĝhménm̥ hₓṓk̂u bhérontm̥. h₂óu̯is tu h₁ek̂u̯oibh(i̯)os u̯eukʷét: 'k̂ḗr hₐeghnutór moi h₁ék̂u̯ons hₐéĝontm̥ hₐnérm̥ u̯idn̥téi. h₁ék̂u̯ōs tu u̯eukʷónt: 'k̂ludhí, h₂óu̯ei, k̂ḗr ghe hₐeghnutór n̥sméi u̯idn̥tbh(i̯)ós. hₐnḗr, pótis, h₂éu̯i̯om r̥ u̯l̥h₂néhₐm sebhi kʷr̥néuti nu gʷhérmom u̯éstrom néĝhi h₂éu̯i̯om u̯l̥h₂néhₐ h₁ésti.' Tód k̂ek̂luu̯ṓs h₂óu̯is hₐéĝrom bhugét.

### Ф. Кортлант

Тэкст байкі, рэканструяваны паводле Фрэдэрыка Кортланта, 2007 г.

*ʕʷeuis ʔiḱ:ueskʷ:e*

ʕʷeuis i ʕueli nēʔst ʔeḱ:ums uēit:, t:o kʷ’rʕeum uoḱom uḱent:m, t:o mḱ’eʕm porom, t:o tḱmenm ʔoʔḱ:u prent:m. uēuk:t ʕʷeuis ʔiḱ:uos, ʕetḱo ʔme ḱ:ērt ʕnerm uit’ent:i ʔeḱ:ums ʕḱ’ent:m. ueuk:nt: ʔiḱ:ues, ḱ:luti ʕʷue, ʕetḱo nsme ḱ:ērt: uit’ent:i, ʕnēr p:ot:is ʕʷuiom ʕueli sue kʷermom uesti kʷ:rneut:i, ʕʷuēi kʷ:e ʕueli neʔsti. t:o ḱ:eḱ:luus ʕʷeuis pleʕnom pēuk’t.
### Р. Лур

Версія байкі, адноўленая згодна з даследаваннямі Размары Лур, 2008 г.

*h₂ówis h₁ék’wōskʷe*

h₂ówis, (H)jésmin h₂wlh₂néh₂ ne éh₁est, dedork’e (h₁)ék’wons, tóm, wóg’ʰom gʷérh₂um wég’ʰontm, tóm, bʰórom még’oh₂m, tóm, dʰg’ʰémonm h₂oHk’ú bʰérontm. h₂ówis (h₁)ék’wobʰos ewewkʷe(t): k’ḗrd h₂gʰnutoj moj widntéj dʰg’ʰmónm (h₁)ék’wons h₂ég’ontm. (h₁)ék’wōs ewewkʷ: k’ludʰí, h₂ówi! k’ḗrd h₂gʰnutoj widntbʰós: dʰg’ʰémō(n), pótis, h₂wlnéh₂m h₂ówjom kʷnewti sébʰoj gʷʰérmom wéstrom; h₂éwibʰoskʷe h₂wlh₂néh₂ né h₁esti. Tód k’ek’luwṓs h₂ówis h₂ég’rom ebʰuge(t).
### Дж. Войлес, Ч. Барак

Рэканструкцыя 2009 года, зробленая Джозефам Бойлесам і Чарльзам Баракам.

*Owis eḱwōs kʷe*

Owis, jāi wl̥nā ne eest, dedorḱe eḱwons, tom woǵʰom gʷr̥um weǵʰontm̥, tom bʰorom meǵm̥, tom ǵʰm̥onm̥ ōku bʰerontm̥. Owis eḱwobʰjos eweket: «Ḱerd angʰetai moi widontei ǵʰm̥onm̥ eḱwons aǵontm̥». Eḱwos wewekur: «Ḱludʰe, owei! Ḱerd angʰetai widontbʰjos: ǵʰm̥on, potis, wl̥nam owijōm kʷr̥neti soi gʷʰermom westrom; owibʰjos kʷe wl̥nā ne esti». Tod ḱeḱlōts owis aǵrom ebʰuget.
### Г. Мелчэрт

Рэканструкцыя гэтага ж года, выкананая Гаралдам Мелчэртам.

*H₂ówis (h₁)ék̂wōs-kʷe*

h₂áwej josméj h₂wl̥h₁náh₂ né h₁ést, só h₁ék̂woms derk̂t. só gʷr̥hₓúm wóĝhom wéĝhet; méĝh₂m̥ bhórom; só (dh)gĥémonm̥ h₂ṓk̂u bhéret. h₂ówis h₁ék̂wojbh(j)os wéwk(ʷ)et: (dh)ĝhémonm̥ spék̂joh₂ h₁ék̂ʷoms-kʷe h₂éĝeti, k̂ḗr moj aglmutór. h₁ék̂wōs tu wéwkʷont: k̂ludhí, h₂owei! tód spék̂jomes/n, n̥sméi aghnutór k̂ḗr: (dh)ĝhémō pótis sē h₂áwjōm h₂wl̥h₁nā́h₁ gʷhérmom wéstrom (h₁)wébht, h₂áwibh(j)os tu h₂wl̥h₁náh₂ né h₁ésti. tód k̂ek̂luwṓs h₂ówis h₂aĝróm bhugét.
### Э. Бёрд

Апошняя вядомая мадыфікацыя байкі выкананая амерыканскім лінгвістам з Кентукійскага ўніверсітэта Эндру Майлзам Бёрдам у 2013 годзе з рэканструяванай фанетыкай і фаналогіяй. Бёрдаў варыянт рэканструкцыі ў значнай ступені заснаваны на даследаваннях яго настаўніка прафесара Гаралда Крэйга Мелчэрта, лінгвіста з Каліфарнійскага ўніверсітэта. Навуковец здзейсніў уласную агучку сваёй версіі байкі. Варыянт байкі паводле Бёрда апублікаваны на сайце Амерыканскага археалагічнага інстытута.

*H₂óu̯is h₁éḱu̯ōs-kʷe*

h₂áu̯ei̯ h₁i̯osméi̯ h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁ést, só h₁éḱu̯oms derḱt. só gʷr̥hₓúm u̯óǵʰom u̯eǵʰed; só méǵh₂m̥ bʰórom; só dʰǵʰémonm̥ h₂ṓḱu bʰered. h₂óu̯is h₁ékʷoi̯bʰi̯os u̯eu̯ked: «dʰǵʰémonm̥ spéḱi̯oh₂ h₁éḱu̯oms-kʷe h₂áǵeti, ḱḗr moi̯ agʰnutor». h₁éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond: "ḱludʰí, h₂ou̯ei̯! tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ agʰnutór ḱḗr: dʰǵʰémō, pótis, sē h₂áu̯i̯es h₂u̯l̥h₁náh₂ gʷʰérmom u̯éstrom u̯ept, h₂áu̯ibʰi̯os tu h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁esti. tód ḱeḱluu̯ṓs h₂óu̯is h₂aǵróm bʰuged.
### Пераклад на беларускую мову

Ніжэй прыведзены пераклад на беларускую мову тэксту байкі.

*Авечка і коні*

Авечка, [на] якой не было поўсці, убачыла коней: аднаго, які вёз цяжкі воз, аднаго — вялікую ношу, аднаго, які хутка нёс чалавека. Авечка сказала коням: «Гарыць маё сэрца, калі бачу, што чалавек кіруе коньмі». Коні сказалі: «Слухай, авечка, нашае сэрца [таксама] гарыць ад пабачанага: чалавек, гаспадар, з авечай поўсці робіць сабе новую цёплую вопратку; а ў авечак не застаецца поўсці». Пачуўшы гэта, авечка збегла ў поле.

Іншыя версіі
------------

Ніжэй прыведзены пералік версій байкі Шлейхера, выкананых для некаторых з моў, што ўзніклі ў выніку распаду праіндаеўрапейскай мовы.

### Прагерманская мова

Волфрамам Ойлерам і Конрадам Бадэнгоерам была ажыццёўлена рэканструкцыя гэта байкі на прагерманскай мове — мове, якая паўстала як адзін з вынікаў распаду праіндаеўрапейскай мовы і значна пазней таксама зведала распад, даўшы пачатак германскім мовам (англійскай, нямецкай, шведскай, дацкай, галандскай і да т.п.).

Awiz, þazmai wullô ne wase, eχwanz gasáχwe, ainan kurun waganan wegandun, anþeran mekelôn burþînun, þridjanôn gumanun berandun. Awiz eχwamiz kwaþe: «Χertôn gaángwjedai mez seχwandi eχwanz gumanun akandun.» Eχwôz kwêdund: «Gaχáusî, awi, χertôn gaángwjedai unsez seχwandumiz: gumô, faþiz awjôn wullôn sez warman westran garwidi; avimiz wullô ne esti.» Þat gaχáusijandz awiz akran þlauχe.
### Іншыя мовы

Індаеўрапеісты-аматары Карлас Квілес Касас, Фернанда Лопес-Менчэра Дыес і іншыя сябры групы Dnghu, мэтай якой з’яўляецца стварэнне новае штучнай мовы, падобнай сваёй будовай да праіндаеўрапейскай, прапанавалі ўласныя рэканструкцыі байкі для розных стадый праіндаеўрапейскае і постпраіндаеўрапейскіх моў (праславянская, протагрэчаская, праіранская, прагерманская, пракельцкая, праанаталійская, пратахарская, прабалтыйская і протаармянская версіі).

* **Прабалта-славянская мова**:

Рэканструкцыя, выкананая К. Квілесам у 2007 годзе для прабалта-славянскай мовы з мэтай адлюстравання стану мовы каля на 1 г. да н.э.

*Avis asvas(-ke)*

Avis, kesjo vŭlna ne est, spek’et asvãs, inam gŭrõ vezam vezantŭ, inam(-ke) még’am bóram, inam(-ke) zemenam jasu berantŭ. Avis nu asvamas vjauket: sĕrd aznutĕ me vĕdẽti, asvãs azantŭ viram. Asvas vjaukant: sludi, awi! sĕrd aznutĕ nas vĕdŭntmas: mãg, pat’, vŭlnam avjam karnjauti sebi g’armam vastram. Avjam(-ke) vŭlna ne esti. Tod sesluvas avis ak‘ram buget.
Рэканструкцыя, выкананая К. Квілесам і Ф. Лопесам-Менчэра ў 2009 годзе для прабалта-славянскай мовы з мэтай адлюстравання стану мовы каля 1 тыс. да н.э.

*Awis eķwōs-ke*

Awis, kesja wilnā ne est, eķwas speķét, ainan grun waģan wéģantun, ainan-ke meģan baran, ainan-ke ģumanan ōķu bérantun. Awis nu eķwamas wjaukét: «Ķirdi ágnutei mei, eķwans ágantun wirán wíduntei». Eķwōs tu wjaukunt: «Ķludi, awi! ķirdi ágnutei insméi wídūntmas: ner, patis, awjam-ir wilnān sebi gormom westran kirnjautĭ». Áwjam-ke wilnā ne esti. Ta ķéķluwas awis agram bugít.
Удакладненая рэканструкцыя гэтых жа аўтараў для гэтай ж мовы гэтага ж перыяду, 2011 г..

*Awis eḳwōskʲe*

Awis, kasja wilnā ne est, eḳwas speḳét, ainan grun waġan wéġantun, ainanke megan baran, ainanke ġmanan ōku bérantun Awis nu eḳwamas wjaukʲét: «Ḳirdi ágnutei mei, ekwans ágantun wirán wíduntei». Eḳwōs tu wjaukunt: «Kludí, awi! ḳirdi ágnutei insméi wídūntmas: neras, patis, awjam ar wilnān sebi gormom westran kʲirnjautĭ». Áwjamkje wilnā ne esti. Ta kʲekluwas awis agram bugít.
* **Праславянская мова**:

Рэканструкцыя байкі на праславянскай мове, якая выкананая К. Квілесам у 2007 годзе і адлюстроўвае стан мовы на прыкладна VI ст. н.э.

*Ovĭs esvŭ-če*

Ovĭs, česo vlĭna ne jazĭt, esva speset, inŭ žarŭõ vozŭ vézõtẽ, inŭ-če meža borŭ, inŭ-če žmonŭ asŭ bérõtẽ. Ovĭs nŭ ésvomŭ vjučét: «Srĭd áznutĕ mĕ, esvŭ ágõtŭ virŭ vídẽti». Esva tu vjučõt: «Sludĭ, ove! srĭd áznutĕ ẽsmí vídẽtmŭ: ner, podĭs, óvjemĭ-rĭ vlĭnõ sĕbi germŭ vestrŭ črĭnjutĭ». Óvjemĭ-če vlĭna ne jázĭtĭ. To sésluvŭ ovĭs agrŭ bugĭt.

У папулярнай культуры
---------------------

Праіндаеўрапейская мова, рэканструяваная паводле ўяўленняў сучаснае лінгвістыкі, прадэманстраваная ў дыялогу між людзьмі і іншапланецянінамі ў навукова-фантастычным фільме Праметэй, знятым брытанскім рэжысёрам Рыдлі Скотам. Падчас дзеяння фільму ў адным з эпізодаў андроід зачытвае дадзеную байку ў якасці ўласных моўных практыкаванняў (варта адзначыць, што рэканструяваная праіндаеўрапейская мова гучыць таксама падчас спробы андроіда ўсталяваць дыялог з іншапланецянінам). У ролі лектара выступіў лінгвіст Аніл Кумар Більту з Школы ўсходазнаўства і афрыканістыкі Лонданскага ўніверсітэта.

Заўвагі
-------

1. 1 2  *Lühr R.* Von Berthold Delbrück bis Ferdinand Sommer: Die Herausbildung der Indogermanistik in Jena. — Vortrag im Rahmen einer Ringvorlesung zur Geschichte der Altertumswissenschaften. — Jena: Friedrich-Schiller-Universität, 2008. — С. 4.
2. ↑  Une fable en indo-européen (фр.).  CIEP (25 чэрвеня 2014). Архівавана з першакрыніцы 20 чэрвеня 2007. Праверана 6 сакавіка 2015.
3. ↑  Encyclopedia of Indo-European Culture (1997:501)
4. 1 2  *Kortlandt F.* For Bernard Comrie. — Frederik Kortlandt: Other electronic publications. — Leiden: Leiden University, 2007. — С. 243e. Архівавана 3 сакавіка 2016.
5. 1 2  *Schleicher A.* Eine fabel in indogermanischer Ursprache // Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung auf dem Gebiete der arischen, celtischen und slawischen Sprachen. Fünfter Band. — VI. — Berlin: Ferd. Dümmlers Verlagsbuchhandlung. Harrwitz und Gossmann, 1868. — С. 206-208. — 506 с.
6. ↑  У дадзеным фрагменце Шлейхер дапусціў факталагічную памылку з прычыны немагчымасці стрыжкі авечак праіндаеўрапейцамі, паколькі нажніцы былі вынайдзены чалавекам значна пазней, прыкладна праз 1—1,5 тыс. гг. пасля распаду праіндаеўрапейскай мовы. Праіндаеўрапейцы авечую поўсць выскубвалі. Паводле *Бромлей Ю. В. Подольный Р.* Пирамида языков // Человечество — это народы. — М.: Мысль, 1990. — С. 78. — 391 с. — ISBN 5-244-00452-2, 978-5-244-00452-6..
7. ↑  Выкананы праз рускі пераклад паводле *Звегинцев В. А.* История языкознания XIX и XX веков в очерках и извлечениях. Часть I. — 3 доп. изд. — М.: Просвещение, 1964. — С. 122. — 427 с..
8. ↑  *Hirt H.* VII // Die Hauptprobleme der indogermanischen Sprachwissenschaft. — Herausgegeben Und Bearbeitet Von Ahelmunt Arntz. — Halle/Saale: Max Niemeyer, 1939. — 226 с. — (Sammlung kurzer Grammatiken germanischer Dialekte. B. Ergänzungsheft 4).
9. ↑  *Lehmann W. P. Zgusta L.* Schleicher’s tale after a century // Studies in diachronic, synchronic, and typological linguistics: Festschrift for Oswald Szemerényi on the occasion of his 65th birthday / Ed. by Bela Brogyanyi; [contrib. by Olga Akhmanova … et al.]. — Amsterdam: John Benjamins B.V, 1979. — 2 dl.; XIV. — С. 455-466. — 994 с. — (Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. Series IV; Current Issues in Linguistic Theory, vol. 11. — ISSN 0304-0763). — ISBN 9-027235-04-X, 978-9-027235-04-6.
10. ↑  *Danka I. R.* Od zaczątku wiedzy o języku do rekonstrukcji języka indoeuropejskiego // Międzynarodowa komunikacja językowa : materiały konferencyjne / Red. Tadeusz Ejsmont; tł. streszczeń Halina Ejsmont; Uniwersytet Łódzki. Zrzeszenie Studentów Polskich, Studenckie Koło Naukowe Esperantystów UŁ. — VI. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1986. — С. 44-59. — 61 с. — ISBN 8-370162-05-3, 978-8-370162-05-4.
11. ↑  *Adams D. Q.* Schleicher’s tale // Encyclopedia of Indo-European Culture / Ed. by Mallory J. P. Adams D. Q. — XXXVII. — London-Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 500-503. — 829 с. — ISBN 1-884964-98-2, 978-1-884964-98-5.
12. ↑  *Voyles J. B. Barrack C.* viii // An Introduction To Proto-Indo-European And The Early Indo-European Languages. — Bloomington, IN: Slavica Publishers, 2009. — С. 31. — 647 с. — ISBN 0-89357-342-3, 978-0-89357-342-3.
13. ↑  *Meredith Bennett-Smith.* Is This How Our Ancestors Sounded? Linguist Recreates Proto-Indo-European Language, audio // *The Huffington Post*. — 2013.
14. ↑  *Eric A. Powell* Telling Tales in Proto-Indo-European // *Archaeology*. — 2013.
15. ↑  Как звучал индоевропейский праязык // *Полит.ру*. — 2013. Архівавана з першакрыніцы 12 студзеня 2014.
16. ↑  Выкананы праз рускі пераклад паводле *Герценберг Л.* История индоевропейского текста // Индоевропейское языкознание и классическая филология — XVI (чтения памяти И. М. Тронского). Материалы Международной конференции, проходившей 18-20 июня 2012 г / Отв. ред. Н. Н. Казанский. — СПб.: Наука, 2012. — С. 152. — 920 с. — ISBN 978-5-02-038298-5. Архівавана 30 кастрычніка 2012..
17. ↑  *Euler W. Badenheuer K.* Sprache und Herkunft der Germanen: Abriss des Protogermanischen vor der Ersten Lautverschiebung. — London/Hamburg: Verlag Inspiration Un Limited, 2009. — С. 213. — 244 с. — ISBN 978-3-9812110-1-6.
18. ↑  *Quiles C. López-Menchero F. & others.* Schleicher’s fable in proto-indo-european and its main proto-languages (Version 8, 07/3/2008). — Indo-European Language Association, 2008. Архівавана 24 снежня 2012.
19. ↑  *Quiles C. López-Menchero F. & others.* Schleicher’s fable in proto-indo-european and its main proto-languages (Version 8, 07/3/2008). — Indo-European Language Association, 2008. Архівавана 22 мая 2010.
20. ↑  *Quiles C.* A Grammar Of Modern Indo-European: Language & Culture, Writing System & Phonology, Morphology And Syntax. — 1st ed. — Dnghu Assoc, 2007. — С. 39. — 390 с. Архівавана 16 студзеня 2010.
21. ↑  *Quiles C.* A Grammar Of Modern Indo-European: Language & Culture, Writing System & Phonology, Morphology And Syntax. Version 4.15 (10/2009). — 2st ed. — Badajoz: Asociación Cultural Dnghu, 2009. — С. 52. — 828 с. — ISBN 1-4486-8206-1, 978-1-4486-8206-5.
22. ↑  *Quiles C. López-Menchero F.* A Grammar Of Modern Indo-European: Language & Culture, Writing System & Phonology, Morphology And Syntax. Version 5.00, April 2011. — 3nd ed. — Badajoz/Sevilla: Indo-European Language Association, 2011. — С. 75. — 790 с. — ISBN 1-4610-2213-4, 978-1-4610-2213-8.
23. ↑  *Quiles C. López-Menchero F.* A Grammar Of Modern Indo-European: Language & Culture, Writing System & Phonology, Morphology And Syntax. Version 5.20 Prometheus, October 2012. — Prometheus ed. — Badajoz/Sevilla: Indo-European Language Association, 2011. — С. 77. — 546 с. — ISBN 1-4800-4976-X, 978-1-4800-4976-5. Архівавана 7 мая 2016.
24. ↑  *Quiles C. López-Menchero F.* A Grammar Of Modern Indo-European: Language & Culture, Writing System & Phonology, Morphology And Syntax. — 1st ed. — Badajoz: Asociación Cultural Dnghu, 2007. — С. 41. — 440 с. — ISBN 8-4611-7639-1, 978-8-4611-7639-7.
25. ↑  *Mark Liberman.* Proto-Indo-European in Prometheus? // *Language Log*. — 2012.
26. ↑  *Stu Holmes.* The linguistics of Prometheus — what David says to the engineer // *thebioscopist.com*. — 2012.
27. ↑  *Quiles C. López-Menchero F.* A Grammar Of Modern Indo-European: Language & Culture, Writing System & Phonology, Morphology And Syntax. — 5.20 Prometheus. — Badajoz/Sevilla: Indo-European Language Association, 2012. — С. 8. — 546 с. — ISBN 1-4800-4976-X, 978-1-4800-4976-5. Архівавана 7 мая 2016.
28. ↑  Prometheus. Full Cast & Crew (англ.).  imdb.com (25 чэрвеня 2014).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Arntz, Helmut (ed.), Hirt, Hermann.* Die Hauptprobleme der indogermanischen Sprachwissenschaft. — Niemeyer, Halle a.d. Saale, 1939. — (Sammlung kurzer Grammatiken germanischer Dialekte. B. Ergänzungsheft 4).
* *Kortlandt, Frederik.* For Bernard Comrie. — 2007.
* *Lehmann, W. and L. Zgusta.* Schleicher's tale after a century. In Festschrift for Oswald Szemerényi on the Occasion of his 65th Birthday / ed. B. Brogyanyi. — Amsterdam, 1979.
* *Lühr, Rosemarie.* Von Berthold Delbrück bis Ferdinand Sommer: Die Herausbildung der Indogermanistik in Jena.
* *Mallory, J. P. and Adams, D. Q.* Encyclopedia of Indo-European Culture. — London, 1997.
* *Schleicher, August.* Fabel in indogermanischer Ursprache. — Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung auf dem Gebiete der arischen, celtischen und slawischen Sprachen. — Berlin: Dümmler, 5/1868.

Спасылкі
--------

* Тэкст байкі з даслоўнымі глосамі на англійскай мове (англ.), The Eclectorium