recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Аршанская арганізацыя эсэраў**. Асобныя гурткі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Оршы ўзніклі ў 1904 — 1905 гг. У іх уваходзілі сяляне, рабочыя, прадстаўнікі сярэдніх пластоў насельніцтва. У 1906 г. гурткі аб’ядналіся ў групу, якую ўзначальваў камітэт, што складаўся з прадстаўнікоў гурткоў. Група з’яўлялася філіяй Магілёўскай арганізацыі эсэраў. Будучы нешматлікай (у гуртках налічвалася каля 20 — 30 чал.), у рэвалюцыю 1905 — 1907 гг. яна дзейнічала сумесна з Аршанскай арганізацыяй РСДРП і Аршанскім сацыял-дэмакратычным камітэтам Бунда, удзельнічала ў правядзенні Аршанскіх выступленняў працоўных 1905, Аршанскай павятовай канферэнцыі сялян 1906, выпуску лістовак. Сярод 22 дружыннікаў, якія загінулі ў час яўрэйскага пагрому ў Оршы ў кастрычніку 1905 г. былі і члены мясцовай арганізацыі эсэраў. Пра больш познюю дзейнасць арганізацыі звесткі невядомы. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. летам і восенню арганізацыя актывізавала работу, падтрымлівала інтэнсіўную сувязь з ЦК партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Восенню 1917 г. у Аршанскай арганізацыі эсэраў сфарміравалася левае крыло, якое па найважнейшых пытаннях рэвалюцыі ішло за бальшавікамі. Аршанскі бальшавік І. Р. Дзмітрыеў пісаў, што іх уплывам былі ахорлены эсэраўскія гурткі Оршы і павета. Эсэры мелі значны ўплыў у Аршанскім Савеце рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, асабліва ў перыяд яго фарміравання, калі эсэр Памяранцаў быў выбраны старшынёй выканкома першага аб’яднанага Савета рабочых, салдацкіх і афіцэрскіх дэпутатаў (красавік 1917 г.). Пра палітычны рэйтынг эсэраў сведчыць і той факт, што з двух дэлегатаў ад Оршы на II Усерасійскі з’езд Саветаў у кастрычніку (лістападзе) 1917 г. побач з бальшавіком выбраны левы эсэр А. П. Карэлін. У сувязі з тым, што правыя эсэры разам з меншавікамі і бундаўцамі не прынялі Кастрычніцкі пераварот, бальшавікі ў лістападзе 1917 г. правялі перавыбары Савета, які ўзначаліў левы эсэр Эдэлькінд. Але палітычны блок левых эсэраў Оршы з бальшавікамі пасля перамогі бальшавіцкай рэвалюцыі быў недаўгавечны.

Левыя эсэры адмоўна аднесліся да заключэння Брэсцкага міру 1918 г. і стварэння ў вёсках камбедаў. Выканком Аршанскага Савета, большасць у якім складалі левыя эсэры, не асудзіў леваэсэраўскі мяцеж (6 — 7 ліпеня 1918 г.) у Маскве. Выключаныя са складу выканкома Савета левыя эсэры на чале з М. В. Буевічам падрыхтавалі антысавецкі Аршанскі леваэсэраўскі мяцеж, які быў прызначаны на 6 жніўня 1918 г. Але часці Чырвонай Арміі, што прыбылі ў Оршу з Віцебска і Смаленска, ліквідавалі яго. Звесткі пра дзейнасць аршанскіх эсэраў пасля грамадзянскай вайны адсутнічаюць.

Літаратура
----------

* Красная книга ВЧК. Т. 1. – 2-е изд. – М. 1990.
* Спиридович, А. И. Революционное движение в России. Вып. 2. Партия социалистов-революционеров и её предшественники. – Пг. 1916.
* Фельштинский, Ю. Г. Большевики и левые эсеры, октябрь 1917 – июль 1918: На ути к однопартийной диктатуре. – Париж, 1985.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казловіч.
**Аляксей Аляксеевіч Казловіч** (нар. 16 ліпеня 1959, в. Блудзень, Бярозаўскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1981 годзе архітэктурны факультэт Брэсцкага інжынерна-будаўнічага інстытута; праходзіў у 1983 годзе навучанне ў Маскоўскім архітэктурным інстытуце, у 2000 годзе Інстытуце гарадскога развіцця і жыллёвых стратэгій[ru] г. Ратэрдаме. У 1981—1989 гадах архітэктар Бераставіцкага раёна Гродзенскай вобласці. У 1981—1983 гадах служыў у Савецкай Арміі. У 1989—1994 гадах старшыня Гродзенскага абласнога камітэта прафсаюзаў працаўнікоў УКБ і архітэктурных службаў; у 1994—1997 гадах архітэктар Ленінскага раёна г. Гродна; у 1997—2000 гадах намеснік галоўнага архітэктара г. Гродна; у 2000—2005 гадах генеральны дырэктар ТАА «Вікторыя-Гродна»; з 2005 — індывідуальны прадпрымальнік — архітэктар.

Член Беларускага саюза архітэктараў, член праўлення Гродзенскай абласной арганізацыі БСА. Узнагароджаны ганаровымі граматамі БСА, Гродзенскага гарвыканкама, Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў.

Творчасць
---------

Аўтар больш як 1000 рэалізаваных праектаў сядзібных дамоў і іншых аб’ектаў.

Літаратура
----------

* Козлович Алексей Алексеевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў** — заснавана 1935 г. у г. Орша як швейная арцель, з 1937 г. арцель «20 гадоў Кастрычніка». У 1938 г. абсталявана вытворчае памяшканне, у 1960 г. плошчы прадпрыемства пашыраны. У 1971 г. пабудаваны новы будынак. У 1998 г. фабрыка правяла тэхнічнае перааснашчэнне вытворчасці. З 2000 г. РУП з сучаснай назвай.

Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў у розныя гады займалася выпускам блуз, бялізны, ручным ткацтвам, вырабам абрусаў і інш. З 1993 г. фабрыка знаходзіцца ў складзе дзяржаўнага канцэрна «Белмастпромыслы». Дзейнічаюць цэхі (2007): пашыву, закройны, ткацкі; эсксперыментальная лабараторыя, участак вышыўкі. Вырабляюцца касцюмы, курткі, сарафаны, спадніцы з ільну, сталовая і пасцельная бялізна з мастацкай вышыўкай.

Цікавыя факты
-------------

У рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь карыстаюцца сталовай бялізнай, якая вышыта золатам на блакітным і бардовым ільне. Яна выраблена аршанскімі майстрыхамі. У Нацыянальнай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь знаходзіцца васьміметровы абрус, шасціметровая дарожка і сурвэткі, якія выкананы на гэтай фабрыцы.

На экспарт прадукцыя ідзе ў Латвію, Літву, Канаду, ЗША, Нідэрланды, Аўстралію, Велікабрытанію, Расію.

Зноскі
------

1. ↑  Лён, 2009, с. 105

Літаратура
----------

* Лён (руск.) / сост. Л. В. Ловчая; под общ. ред. И. А. Голуба; худож. В. В. Котович. — Минск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. — 168 с.: ил..
* Оршанская фабрика художественных изделий // Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 т. / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн. 2007. — Т. 5. — С. 612.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: PLRB-ar14019329 |
**Крымская калона** (руск.: Крымская колонна) — помнік у горадзе Пушкін (Санкт-Пецярбург). Пабудавана ў 1777 годзе ў выглядзе тасканскай калоны (архітэктар Я. А. Брус) з сібірскага мармуру і называлася Сібірскай калонай; у 1783 годзе ў памяць пра далучэнне Крыма да Расіі атрымаў назву Крымская калона. У 1785 годзе ўпрыгожана бронзавай кампазіцыяй (скульптар Г. І. Казлоў), якая нагадвае турэцкія і татарскія даспехі. Вышыня — 11,4 м.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Адамовіч.
**Эмерык Адамовіч** (польск.: Emeryk Adamowicz; 1819, Мінск, Расійская імперыя — (?), Мінск) — мінскі мастак і фатограф.

Біяграфія
---------

Сын Леапольда.

Вучыўся ў Мінскай губернскай гімназіі. Вучыўся мастацтву ў Яна Дамеля.

Пасля заканчэння Акадэміі мастацтваў у Санкт-Пецярбургу ён атрымаў пасведчанне выкладчыка малявання і чыстапісання. Працаваў у Бабруйскім 5-класным дваранскім павятовым вучылішчы (з 1840 года), з 1844-га — у Дынабургскай гімназіі (сучасны Даўгаўпілс, Латвія), а потым, у 1851 г. вярнуўся ў родны Мінск і стаў выкладаць маляванне ў Мінскай губернскай гімназіі.

27 жніўня 1860 г. мінскі карэспандэнт газеты «Kurier Wileński» апісаў дзейнасць Эмерыка Адамовіча:

> Настаўнік каліграфіі і малюнку ў Мінскай гімназіі п. Эмерык Адамовіч тры гады таму адкрыў літаграфічную майстэрню, а праз год — і друкарню. Першапачаткова літаграфічная майстэрня вырабляла толькі этыкеткі для вінакурняў, цыгарных фабрык і аптэк, сёння, пад старанным кіраўніцтвам заснавальніка, яна карпатліва і дакладна вырабляе глобусы розных памераў на польскай і рускай мове; прыгожыя гравюры да Бібліі, якую неўзабаве надрукуе п. Адамовіч для народу і дзяцей, і ўвогуле, кожны дзень адкрытая і падтрымліваецца ў парадку. Друкарня ўжо пачынае выдаваць Біблію, першы друкарскі выраб у творчасці п. Адамовіча.
> 
> 

У 1864-м ён афіцыйна пакінуў сваю службу ў гімназіі, каб цалкам прысвяціць сябе фатаграфаванню.

Стварыў майстэрню ва ўласным доме, што на вуліцы Шырокай (сучасная вуліца Куйбышава). Працаваў у ёй сам Эмерык Адамовіч з памочнікам. У майстэрні меўся адзін апарат. Усё неабходнае для вырабу «фатаграфічных картак, партрэтаў і груп рознай велічыні» закупляў у Санкт-Пецярбургу і Мінску.

Адзін з першых, хто засвоіў у Мінску стэрэафатаграфію. Здымкі рабіліся пры дапамозе спецыяльнай камеры з двума аб’ектывамі. Стерэапары наклейваліся на кардон і для атрымання эфекту аб’ёму змяшчаліся ў спецыяльны апарат. Асноўную масу сюжэтаў для стэрэафотаздымкаў складалі віды Мінска.

У 1879-м (і да закрыцця студыі ў 1894 годзе) правы ўласнасці пераходзяць да жонкі фатографа Жазэфіны (у дзявоцтве Шрэтэр). У гэтым жа самым доме па Шырокай вуліцы працаваў друкарскі завод Адамовічаў, які спецыялізаваўся на вырабе этыкетак для тытунёвай фабрыкі, бланкаў атэстатаў для Мінскай гімназіі, геаграфічных карт, нот і іншай друкарскай прадукцыі, а таксама жывапісная майстэрня Ягора Зотава, што вырабляла абразы.

Адзін з сыноў Эмерыка Адамовіча — Багуслаў (1870—1944) — стаў знакамітым польскім паэтам, пісьменнікам, мастаком.

Зноскі
------

1. ↑  Bogusław Adamowicz. Powrót // Tygodnik Wileński", 1911, nr 13.
2. 1 2  Адкрыццё Эмерыка. Культура. № 41 (1271) 08.10.2016 — 14.10.2016 г.
3. ↑  Kurier Wileński, 1860, nr. 71.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Князеў.

**Аляксей Арсенцьевіч Князеў** (1923—1943) — старшы сяржант Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Аляксей Князеў нарадзіўся 9 мая 1923 года ў сяле Броніца (у 1931—1963 гг. сяло Мста, цяпер у Наўгародскім раёне Наўгародскай вобласці). Да прызыву ў армію працаваў у пажарнай ахове пасёлка Пралетарый, размешчаным на процілеглым ад Броніцы беразе ракі Вялікая Ніша. У верасні 1941 года Князеў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. З лістапада таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Прымаў удзел у баях на Рэзервовым, Заходнім, Сталінградскім, Данскім, Бранскім, Цэнтральным і Беларускім франтах.

Да снежня 1943 года гвардыі старшы сяржант Аляксей Князеў камандаваў аддзяленнем кулямётнай роты 215-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Беларускага фронту. Вызначыўся ў час баёў за вызваленне Гомельскай вобласці Беларускай ССР. 3 снежня 1943 года падчас бою за вёску Вялікія Аўцюкі Калінкавіцкага раёна Князеў агнём свайго кулямёта нанёс праціўніку вялікія страты. Калі яго кулямёт быў знішчаны гусеніцамі варожага танка, ён працягваў адбівацца гранатамі. У тым баі ён загінуў. Пахаваны ў Вялікіх Аўцюках.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 3 чэрвеня 1944 года за «адвагу і гераізм, праяўленыя пры вызваленні Беларусі» гвардыі старшы сяржант Аляксей Князеў пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнам Леніна і медалём «За адвагу».

Памяць
------

У гонар Князева названы вуліцы ў Пралетарыі і Калінкавічах, у Броніцы, на доме, дзе ён жыў, устаноўлена мемарыяльная дошка і заснаваны спартыўны прыз імя Аляксея Арсенцьевіча Князева.

Зноскі
------

1. ↑  Князев Алексей Арсеньевич Архівавана 16 студзеня 2014..
2. 1 2 3 4  Аляксей Арсенцьевіч Князеў на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* *Тэммо А. М. Вязинин И. Н.*  Золотые Звёзды новгородцев. — Л. 1987.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»** — дзяржаўная сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў аграгарадку Смальяны Аршанскага раёна Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

Гістарычны пачатак адукацыі каледжа быў пакладзены ў студзені 1900 года па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова, які ўтварыў найнізкую сельскагаспадарчую школу першага разраду. Школа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года.

У снежні 1918 года на базе сельскагаспадарчай школы быў утвораны і пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум, які ў 1922 годзе быў ператвораны ў прафшколу.

У 1930 годзе з Касцюковічаў у Смальяны пераведзены сельскагаспадарчы тэхнікум. У часы вайны ў навучальным корпусе была ўладкавана казарма для салдат, у падвальным памяшканні — турма. Пасля вайны праца ў тэхнікуме аднавілася.

Навучальныя заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, але ўжо ў 1945 годзе быў зроблены першы пасляваенны выпуск у колькасці 26 чалавек. Пабудаваліся і ўступілі ў строй навучальныя карпусы, вучэбна-вытворчыя аб’екты. У 1973 годзе Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум быў ператвораны ў саўгас-тэхнікум. З 1998 года саўгас-тэхнікум рэфармаваны ў сельскагаспадарчы тэхнікум. У 2001 годзе тэхнікуму прысвоены статус каледжа.

У 2019 годзе быў перайменаваны ў Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж.

Характарыстыка
--------------

Каледж мае два навучальныя корпусы, дом культуры, сталовую, тры інтэрнаты, вучэбна-вытворчыя майстэрні. Корпусы месцяць 40 спецыялізаваных кабінетаў і лабараторый, два камп’ютарныя класы, лабараторыю тэхнічных сродкаў навучання. Працуе бібліятэка, кніжны фонд налічвае каля 49 тысяч асобнікаў, маецца чытальная зала. На тэрыторыі каледжа створана шмат спартыўных збудаванняў.

Каледж мае вучэбна-вытворчую гаспадарку, вучэбна-вытворчы севазварот, вучэбны палігон, вучэбна-вытворчыя майстэрні, калекцыйна-доследнае поле, сад, цяпліцу, вучэбна-геадэзійны палігон.

Зноскі
------

1. ↑  Цяпер гэта аршанскі коледж. — Аршанскі рэгіянальны партал, 7 сакавіка 2019.  (бел.)
2. ↑  Смальянскі аграрны дзяржаўны каледж. — Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць, 18 красавіка 2017.  (бел.)

Літаратура
----------

* *Бондарава, Т.* Быць гаспадаром на сваёй зямлі / Т. Бондарава // Настаўніцкая газета. — 2017. — 8 ліп. — С. 13.
* *Бондарава, Т.* Справа гонару / Т. Бондарава // Настаўніцкая газета. — 2017. — 1 крас. — С. 5.
* *Гатоўская, Л.* Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню / Л. Гатоўская // Аршанская газета. — 2016. — 4 лістап. — С. 1.
* *Кавалёва, А.* І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах / А. Кавалёва // Аршанская газета. — 2000. — 23 лістап. — С. 1, 3.
* *Ціханава, В.* Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа / В. Ціханава // Аршанская газета. — 2002. — 16 лістап. — С. 3.
* Смальянскі аграрны каледж // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 46. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Аршанскі дзяржаўны медыцынскі каледж** — установа сярэдняй спецыяльнай адукацыі г. Орша. Размяшчаецца па адрасе вул. Леніна, 195.

Гісторыя
--------

Будынак былога рэальнага вучылішча, у якім арандавала памяшканні школа медсясцёр
У 1925—1927 гадах былі заснаваныя курсы медсясцёр у адной з гарадскіх школ. З 1 верасня 1936 года гэтыя курсы былі ператвораныя ў двухгадовую школу медсясцёр. У школе навучалася 90 чалавек.

Да 1937 года ў будынку Аршанскай водагразелячэбніцы размяшчаліся вячэрнія курсы медсясцёр, на якіх вучыліся жыхары горада без адрыву ад вытворчасці.

27 чэрвеня 1944 года Орша была вызвалена ад нацысцкіх захопнікаў і на пасяджэнні Аршанскага гарадскога савета было прынята рашэнне аб аднаўленні школы медсясцёр. Першы год займаліся ў жылым будынку льнокамбіната, затым перайшлі ў будынак СШ №1.

Школа медыцынскіх сясцёр у 1952 годзе
У 1954 годзе двухгадовая школа медсясцёр атрымала статус вучылішча, адкрыліся фельчарскае і акушэрскае аддзяленні. У красавіку 1956 года будынак знеслі, бо мост побач, па якім праходзіла траса Магілёў-Віцебск, зрабіўся аварыйным, і неабходна было тэрмінова будаваць новы.

Трэці раз вучылішча адкрылася ў студзені 1962 года на падставе загаду Міністэрства аховы здароўя БССР ад 16 верасня 1961 года. У 70-х гадах пачалося будаўніцтва новага будынка вучылішча. Вясной 1972 года вучылішча пераехала ў новы будынак. Тут мелася 9 аўдыторый, 17 кабінетаў, сталовая на 220 пасадачных месцаў, спартыўная зала, актавая зала на 500 месцаў, бібліятэка з чытальнай залай на 60 месцаў.

У 1988 годзе адкрыта новае стаматалагічнае аддзяленне на базе 11 класаў. У 1996 годзе адкрыта аддзяленне зубных тэхнікаў.

У 2006 годзе **Аршанскае дзяржаўнае медыцынскае вучылішча** становіцца Аршанскім дзяржаўным медыцынскім каледжам.

Дырэктары
---------

* да 1936(?) — Каўфман
* 1936—1937 — Кагановіч
* 1937—1941 — В. Л. Крацэр
* 1944—1947 — Казакова
* 1947—1953 — М. П. Усевіч
* 1953—1956 — А. Заводчыкава
* 1956—1958 —  Булгак
* 1962—1965 — К. Паморцава
* 1965—1969 — А. П. Пятроў
* 1969—1998 — А. І. Янкоўскі
* з чэрвеня 1998 — Уладзімір Уладзіміравіч Красоўскі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйны сайт
**Аляксандр Мах** (11 кастрычніка 1902, в. Паларыкава — 15 кастрычніка 1980, Браціслава) — славацкі палітык нацыяналістычнай арыентацыі.

Аляксандр Мах належаў да Славацкай Народнай партыі, якая мела прафашысцкую арыентацыю. Мах высунуўся на пярэдні план у 1938 годзе пасля падпісання Мюнхенскага пагаднення і стаў блізкім паплечнікам Войцеха Тука і Фердынанда Дурканскага.

Мах стаў міністрам унутраных спраў ва ўрадзе Войтэха Тука ў Першай Славацкай рэспубліцы, а таксама быў кіраўніком Глінкавай Гвардыі. Ён быў намеснікам прэм’ер-міністра Караля Сідара з сакавіка 1939 года.

Мах дамагаўся цеснага супрацоўніцтва з нацысцкай Германіяй. Быў адказны за дэпартацыю яўрэяў і падаўленне антыфашысцкага руху. 4 красавіка 1944 года збег у Аўстрыю, дзе жыў у вёсцы Манзэе і быў схоплены амерыканцамі. Быў выдадзены Чэхаславакіі, дзе сядзеў у пражскай турме Панкрац, потым быў пераведзены ў Браціславу. У 1946 годзе пачаўся судовы працэс. У 1947 годзе атрымаў пакаранне ў выглядзе 30 гадоў турэмнага зняволення. 9 мая 1968 года Мах быў амніставаны прэзідэнтам Людвікам Свобадай па стане здароўя. Пасля вызвалення жыў на дачы сына каля Браціславы. Памёр у 1980 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Shari J. Cohen, *Politics without a past*, 1999, p. 68
2. ↑  Stanislav J. Kirschbaum, *A history of Slovakia*, 1996, p. 182

Літаратура
----------

* VNUK, František. Mať svoj štát znamená život : politická biografia Alexandra Macha. Vyd. 1. Bratislava : Odkaz : Ozveny, 1991. ISBN 80-85193-11-6
**Аляксе́й Анто́навіч Януке́віч** (нарадзіўся 30 чэрвеня 1976, Мінск) — намеснік старшыні Партыі БНФ.

Біяграфія
---------

У 1997 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт па спецыяльнасці «кіраванне замежнаэканамічнай дзейнасцю».

З 1996 года - член партыі БНФ, з 1999 г. — член сойма, з 2003 г. — намеснік старшыні.

Высоўваўся кандыдатам у дэпутаты на выбарах у мясцовыя Саветы (2003 і 2007 гады), у Палату прадстаўнікоў (2004, 2008, 2016 гады).

Падчас прэзідэнцкіх выбараў 2006 года быў даверанай асобай Аляксандра Мілінкевіча.

5 верасня 2009 года на XII з'ездзе партыі БНФ абраны новым старшынёй Партыі БНФ (замест Лявона Баршчэўскага). На выбарах за Янукевіча было пададзена 174, за Лявона Баршчэўскага - 144 галасы. Абіраўся на новы тэрмін на пасаду сташыні Партыі БНФ ў 2011 і 2014 гадах. У 2017 у сувязі з унясеннем зменаў у статут, якія абмежавалі колькасць магчымых тэрмінаў на пасадзе старшыні партыі, сыйшоў з пасады. 30 верасня 2017 году на XVIII справаздачна-выбарчым з'ездзе Партыі БНФ абраны намеснікам старшыні Партыі БНФ.

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Люблю Беларусь (2010)

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Прэмію «Люблю Беларусь» нарэшце ўручылі ляўрэатам  (бел.).  Радыё Свабода (20 лютага 2010). Архівавана з першакрыніцы 20 сакавіка 2021. Праверана 20 сакавіка 2021.

Спасылкі
--------

* Профіль на праекце «Кто есть кто в Республике Беларусь» Архівавана 6 снежня 2010.  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Розін.
**Аляксандр Майсеевіч Ро́зін** (28 лістапада 1881 — 10 красавіка 1942) — вучоны, геолаг, прафесар (1938), член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР (1940).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Магілёве. У 1908 годзе скончыў Фрайбергскую горную акадэмію ў Германіі. З 1909 года працаваў горным інжынерам па разведцы і выкарыстанню радовішчаў фарбуючых руд і вогнетрывалых глін на Ляхвай Гары каля Лоева. З 1927 года працаваў у Вышэйшым Савеце народнай гаспадаркі БССР на пасадзе намесніка начальніка горнага аддзела. З 1931 года — намеснік начальніка Беларускага геолагаразведачнага трэста, з 1933 года — начальнік групы даследаванняў і кансультант па мінеральнай сыравіне Навукова-даследчага інстытута прамысловасці БССР. У 1937—1941 гадах у Беларускім геалагічным упраўленні на пасадах намесніка начальніка, прафесара-кансультанта, начальніка сектара. У 1941—1942 гадах знаходзіўся ва эвакуацыі ў Куйбышаўскай вобласці, працаваў геолагам.

Памёр 20 красавіка 1942 года. Пахаваны на Гарадскіх могілках у Самары.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У 1908—1937 гадах займаўся разведкай карысных выкапняў на тэрыторыі Беларусі. Даследаваў тарфяныя масівы Гомельскай вобласці, радовішчы кварцавых пяскоў, крэйды, фасфарытаў, фарбавых руд, вогнетрывалых глін і інш. На аснове геолага-геафізічных дадзеных выказаў меркаванне аб магчымасці наяўнасці на паўднёвым усходзе Беларусі саляносных тоўшч. Адзін з арганізатараў геалагічнай службы ў БССР. Аўтар каля 20 навуковых прац.

Узнагароды
----------

* Дзяржаўная прэмія СССР 1952 года (пасмяротна) за адкрыццё і разведку Старобінскага радовішча калійных солей.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2001

Літаратура
----------

* Розін Аляксандр Майсеевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 400. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Розин Александр Моисеевич // Национальная академия наук Беларуси: энцикл. справ. (руск.) / Нац. акад. наук Беларуси, Изд. дом «Беларуская навука»; редкол.: В. Г. Гусаков (гл. ред.) [и др.]. — Минск.: Беларуская навука, 2017. — С. 474. — 599 с.: ил. с. — ISBN 978-985-08-2046-4.

Спасылкі
--------

* Беларусь у асобах і падзеях — Розін Аляксандр Майсеевіч // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* *Сергей Бойко* За нами — исторический оптимизм // Портал о нефти и химии Беларуси «Нефтехимия» (руск.)
* Аляксандр Майсеевіч Розін у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
**Крымская платформа** (укр.: Кримська платформа, англ.: Crimea Platform, крымскатат.: Qırım platforması) — ініцыяваны Украінай і яе прэзідэнтам Уладзімірам Зяленскім міжнародны каардынацыйны механізм, накіраваны на павышэнне эфектыўнасці міжнароднага рэагавання на працяглую акупацыю Крыма, абарону правоў чалавека ў Крыме і дэакупацыю паўвострава.

Гісторыя стварэння
------------------

У 2014 годзе Міжнародныя арганізацыі прызналі акупацыю і анексію Крыма незаконнымі і асудзілі дзеянні Расіі, а краіны Захаду ўвялі эканамічныя санкцыі супраць Расіі. ЕС і ЗША праводзяць паслядоўную палітыку непрызнання расійскіх дзеянняў у Крыме і Севастопалі.

Гл. таксама: Крымская дэкларацыя[uk]

Аднак, з разгортваннем агрэсіі Расіі на Данбасе, пытанне дэакупацыі АР Крым і Севастопаля практычна знікла з парадку дня міжнароднай палітыкі. Каб вярнуць тэму ў цэнтр палітычнага і экспертнага дыялогу з міжнароднымі партнёрамі ў 2020 годзе ва Украіне з’явілася ідэя стварання стала дзеючай платформы для абмеркавання пытання дэакупацыі Крымскага паўвострава.

Пра планы такой пляцоўкі ўпершыню заяўлялі ў Міністэрстве па пытаннях рэінтэграцыі часова акупаваных тэрыторый Украіны, а на 75-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН у верасні 2020 года Прэзідэнт Зяленскі заклікаў краіны-ўдзельніцы далучыцца да стварэння такой платформы. 26 лютага 2021 года Уладзімір Зяленскі падпісаў Указ «Пра асобныя меры, накіраваныя на дэакупацыю і рэінтэграцыю часова акупаванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля», якім пастанавіў утварыць арганізацыйны камітэт па падрыхтоўцы і правядзенні ва Украіне ўстаноўчага саміту Крымскай платформы. Паводле Указа, МЗС Украіны забяспечвае каардынацыю ўдзелу Украіны ў дзейнасці Крымскай платформы. Старшыня арганізацыйнага камітэта па падрыхтоўцы ўстаноўчага саміту Крымскай платформы — міністр замежных спраў Украіны Дзмітрый Кулеба.

Устаноўчы саміт «Крымскай платформы» прайшоў 23 жніўня 2021 года.

Кірункі работы
--------------

Міністр замежных спраў Украіны Дзмітрый Кулеба вызначыў пяць чаканых прыярытэтаў працы «Крымскай платформы»:

> Па-першае, бяспека, уключна са свабодай мараплаўства. Па-другое, забеспячэнне эфектыўнасці санкцыйных абмежаванняў супраць дзяржавы-агрэсара. Па-трэцяе, абарона правоў чалавека і міжнароднага гуманітарнага права. Па-чацвёртае, абарона адукацыйных, культурных, рэлігійных правоў. Па-пятае, пераадоленне негатыўнага ўплыву часовай акупацыі Крыма на эканоміку і навакольнае асяроддзе. — Дзмітрый Кулеба
> 
>

Зноскі
------

1. ↑  Афіцыйны сайт «Крымскай платформы»
2. ↑  Рэзалюцыя 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН «Тэрытарыяльная цэласнасць Украіны», прынятая 27 сакавіка 2014 года ў адказ на анексію Крыма Расіяй
3. ↑  Резніков про міжнародний майданчик для переговорів щодо Криму: «Все в процесі» (укр.)
4. ↑  23 жніўня ў Кіеве праходзіць устаноўчы саміт Крымскай платформы
5. ↑  Кулеба назвав п’ять пріоритетів роботи «Кримської платформи» (укр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Telegram · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
**Аршанскі аўтобус** — адзіны від грамадскага транспарту ў горадзе Орша Віцебскай вобласці Беларусі. Маршруты абслугоўвае Аўтобусны парк № 3 г. Оршы, філіял ААТ «Віцебскаблаўтатранс».

Маршруты
--------

* Вакзал — Школа № 20
* Рамзавод — Школа № 20
* Задняпроўе — Гразілаўка
* Сельгастэхніка — Ачыстныя
* Цэнтр — Ільнокамбінат
* Цэнтр — Марата
* Драздовіча — Завод «Буддэталь»
* Пралетарская — Вагоннае дэпо
* Вакзал — Гразілаўка
* 1-ы Мікрараён — Завод «Металіст»
* Школа № 20 — Сельгастэхніка
* Вакзал — Андрэеўшчына
* Вакзал — Водаканал
* **16a** Вакзал — Задняпроўе
* Салянікава — Андрэеўшчына
* Водаканал — Завод «Металіст»
* Водаканал — Андрэеўшчына
* Вакзал — Салянікава

Абвесткі
--------

У другой палове 2015 года прыпынкі ў аўтобусах сталі абвяшчаліся не па-беларуску, а па-руску. Назвы прыпынкаў на рускай мове былі запісаныя ў выкананні вядоўцы мясцовага тэлеканала «Скіф» Сяргея Бойкі. У лістападзе таго ж года аршанскія актывісты, у тым ліку з Таварыства беларускай мовы, сабралі подпісы пад зваротамі да дырэктара аўтапарка № 3 Сяргея Мацкевіча з просьбай вярнуць у транспарт беларускую мову. У адказе аўтапарк патлумачыў свае дзеянні тым, што яму «паступіла скарга грамадзянкі, якая была незадаволеная памылкамі» ў беларускамоўным варыянце абвестак, і прапанаваў аўтарам зваротаў самім зрабіць новую фанаграму. Перапіска з аўтапаркам расцягнулася на гады. Гараджане прапаноўвалі сваю дапамогу ў справе перакладу. У 2016 годзе кіраўніцтва аўтапарку запэўнівала, што ўжо мае адмысловы аўдыёфайл з назвамі прыпынкаў па-беларуску, але ён так і не быў выкарыстаны. Аршанцы звярнуліся ў галаўное прадпрыемства — ААТ «Віцебскаблаўтатранс», які 22 снежня 2018 года адказаў, што не бачыць падстаў вяртаць у транспарт беларускую мову.

Зноскі
------

1. 1 2  У Віцебску вырашылі, што беларускай мовы ў аршанскіх аўтобусах ня будзе. 4 студзеня 2019
2. ↑  Аршанскія актывісты прапануюць вярнуць у транспарт родную мову
3. ↑  Аўтапарк прапанаваў аршанцам самім заняцца перакладам на беларускую. 28 лістапада 2015
4. ↑  Абвесткі застануцца па-расейску. 03.01.2019

Спасылкі
--------

* Аўтобусны парк № 3
* Маршруты гарадскога грамадскага транспарту. Орша

| ⛭Грамадскі транспарт у Беларусі |
| --- |
| Метро | Мінскі метрапалітэн |
| Трамвай | Віцебскі трамвай • Мінскі трамвай • Мазырскі трамвай • Наваполацкі трамвай |
| Тралейбус | Бабруйскі тралейбус • Брэсцкі тралейбус • Віцебскі тралейбус • Гомельскі тралейбус • Гродзенскі тралейбус • Мінскі тралейбус • Магілёўскі тралейбус |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Левін.

**Аляксандр Майсеевіч Левін** (16 сакавіка 1918, г. Екацярынаслаў, Украіна — 17 лютага 1998) — спецыяліст у галіне цепла- і газазабеспячэння. Доктар тэхнічных навук (1968), прафесар (1971). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Харкаўскі механіка-машынабудаўнічы інстытут (паравозабудаўнічы факультэт, 1941).

Працаваў у інстытуце «ГіпраНДІгаз» (г. Саратаў, намеснік дырэктара па навуцы), Саратаўскім політэхнічным інстытуце (1964—1976, загадчык кафедры «Цеплагазазабеспячэнне і вентыляцыя», дэкан архітэктурна-будаўнічага факультэта), Полацкім дзяржаўным універсітэце (з 1976, у 1978—1990 — загадчык кафедры газазабеспячэння, водазабеспячэння і гідраўлікі, у 1990—1998 — прафесар кафедры цеплагазаводазабеспячэння і вентыляцыі).

Навуковыя інтарэсы: гідраўліка; нестацыянарны рух у газаправодах; працэсы інжэкцыі; эмісія шкоднасцей пры спальванні газу; метады разліку газавых сетак; распрацоўка спецыльных прыбораў.

Бібліяграфія
------------

* Исследование процессов распределения и сжигания газа в городских системах газоснабжения : автореферат диссертации … доктора технических наук : 482 / Левин Александр Моисеевич. — Москва, 1967.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Левін Аляксандр Майсеевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 179. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Левин Александр Моисеевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 422.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ларкін.
**Генадзь Сцяпанавіч Ларкін** (1 студзеня 1932, г. Саратаў) — беларускі і расійскі архітэктар. Кандыдат архітэктуры (1971).

Біяграфія
---------

Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут у Свярдлоўску ў 1955 годзе, аспірантуру ў 1962 годзе. Працаваў у Чыце, Пермі, з 1971 года — старшы навуковы супрацоўнік у БелНДІПгорадабудаўніцтва, з 1977-га — загадчык аддзела ў БелНДІдзіпрасельбудзе, з 1985 года — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў БелНДІПгорадабудаўніцтва.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1973 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: серыя індывідуальных дамоў у Чыце (1956), інтэр’еры Дома культуры імя Маякоўскага ў Пермі (1958); у аўтарскім калектыве: генплан і праект планіроўкі прыгараднай зоны горада (1963), 14-павярховы адміністрацыйны будынак (1971) у Пермі, генеральная схема комплекснай тэрытарыяльнай арганізацыі БССР (1987).

Аўтар больш як 100 навуковых прац, у т.л.: «Рэгуляванне рассялення ў буйных вузлах апрацоўчай прамысловасці» (1970), «Фарміраванне сістэм рассялення ў Беларускай ССР» (1974), «Комплексная раённая планіроўка» (1980), «Асноўныя кірункі навуковых даследаванняў у вобласці рэгулявання рассялення на сучасным этапе» (1981).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ларькин Геннадий Степанович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Аршанская ЦЭЦ** — цеплаэлектрацэнтраль, размешчаная ў г. Орша Віцебскай вобласці. Філіял «Віцебскэнерга».

Уведзена ў дзеянне ў 1961 годзе. У 1998 уведзена ў эксплуатацыю першая ў краіне парагазавая ўстаноўка, якая ўключае 2 газавыя турбіны па 24 МВт, 2 катлы-ўтылізатары, паравую турбіну магутнасцю 12 МВт. У структуры прадпрыемства 5 цэхаў асноўнай вытворчасці: катлатурбінны, электрычны, хімічны, цеплавой аўтаматыкі і вымярэнняў, па падрыхтоўцы торфабрыкету «Усвіж-Бук»; кацельні «Орша Усходняя» і «Барань» і інш. Комплекс парагазавай устаноўкі і выкарыстаныя тэхналогіі не маюць аналагаў у энергетыцы рэспублікі. Станам на 2009 год усталяваная электрычная магутнасць складае 72,96 МВт, цеплавая — 455 Гкал/г. У 2009 выпрацавана 0,257 млрд. кВт-г электрычнай і 549,357 тыс. Гкал цеплавой энергіі.

У снежні 2013 года ўведзена ў эксплуатацыю міні-ЦЭЦ «Барань» на МВТ, усталяванай магутнасцю 3,25 МВт. У 2016 годзе заменены зношаны турбаагрэгат ст. № 1 магутнасцю 6 МВт на новы магутнасцю 12,825 МВт.

Зноскі
------

1. ↑  РУП «Віцебскэнерга». Аршанская ЦЭЦ

Літаратура
----------

* Оршанская ТЭЦ // Рэгіёны Беларусі: энцыклапедыя. У 7 т. = Регионы Беларуси: энциклопедия. В 7 т. (руск.). — Мн.: БелЭн. — ISBN 978-985-11-0463-1.

Спасылкі
--------

* РУП «Віцебскэнерга». Аршанская ЦЭЦ

| ⛭Цеплавая энергетыка Беларусі |
| --- |
| Цеплаэлектрацэнтралі | 
* Аршанская
* Бабруйская 1
* Бабруйская 2
* Баранавіцкая
* Брэсцкая
* Віцебская
* Гомельская 1
* Гомельская 2
* Гродзенская
* Жлобінская
* Жодзінская
* Лідская
* Магілёўская 1
* Магілёўская 2
* Мазырская
* Мінская 2
* Мінская 3
* Мінская 4
* Мінская 5
* Наваполацкая
* Пінская
* Полацкая
* Светлагорская

 |
| Дзяржаўныя раённыя электрастанцыі | 
* Беларуская
* Бярозаўская
* Лукомская

 |
| Мясцовыя цеплаэлектрацэнтралі | 
* Асіповіцкая
* Вілейская
* Заходняя (Пінск)
* Маладзечанская
* Паўночная (Гродна)
* Салігорская
* Шчучынская

 |
| Энергетыка Беларусі |
**Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя** — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова для падрыхтоўкі настаўніц пачатковых народных вучылішчаў. Існавала ў 1911—1919 гг. Існавала ў 1911—1919 гг. Яе адкрыццё было прымеркавана да 50-гадовага юбілею адмены прыгоннага права (1861 г.). Падпарадкоўвалася папячыцелю Віленскай навучальнай акругі. Тэрмін навучання 4 гады. Мела падрыхтоўчы клас і ўзорнае пачатковае вучылішча, у якім семінарысткі прыходзілі практыку. У 1914/1915 навучальным годзе ў падрыхтоўчым і 3 класах семінарыі навучалася 113 выхаванак, у пачатковым вучылішчы — 27 вучняў; на ўтрыманне семінарыі і вучылішча дзяржава выдаткоўвала 31,8 тыс. руб. губернскае земства — каля 2,6 тыс. руб.

Вывучаліся прадметы: Закон Божы, руская мова і літаратура, царкоўнаславянская мова, педагогіка, псіхалогія, матэматыка, гісторыя, геаграфія, прыродазнаўства, фізіка, графічныя мастацтвы (чыстапісанне, маляванне, чарчэнне), методыка навучальных прадметаў, ручная праца, рукадзелле, спевы, музыка, сельская гаспадарка, фізічныя практыкаванні і іншае. Да 1917 г. царкоўнаславянская мова выключана з праграмы, скарочана праграма Закону божага. Дырэктар семінарыі У. І. Андрыянаў. настаўнікі Н. А. Крэсціянава (руская мова і літаратура), Г. В. Малаха (матэматыка), М. А. Васільева (гісторыя і геаграфія), Т. У. Лазарава (прыродазнаўства і фізіка), П. Я. Лазараў (графічныя мастацтвы) і інш. Сярод іх — выпускнікі Маскоўскага ўніверсітэта, Пецярбургскіх жаночых вышэйшых курсаў, Маскоўскага Строганаўскага прамыслова-мастацкага вучылішча і інш.

У ліпені 1917 г. семінарыя рэарганізавана ў сярэднюю педагагічную навучальную ўстанову для асоб абодвух полаў. З 1918 г. рыхтавала выкладчыкаў для 1-й ступені адзінай працойнай школы. У 1919 г. пераўтворана ў 3-гадовыя педагагічныя курсы.

Літаратура
----------

* *Сянькевіч Г. Р.* Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя / Г. Р. Сянькевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с. [8] к.: іл. — С. 188. — ISBN 5-85700-074-2.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 539. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0036-6 (т.1).
Цэнтральная Італія ў старажытнасці
**Фідэны** (лац.: Fidēnae) — старажытны горад Сабінскай вобласці, які знаходзіўся на паўночны ўсход ад Рыма, паміж Тыбрам і Аніенам, на высокай і непрыступнай гары. Насельніцтва Фідэнаў было, відаць, мяшанае з сабінян, этрускаў і лацінян. У 437 годзе да н.э. Фідэны далучыліся да Веяў. Праз два гады горад быў узяты рымлянамі і спустошаны. Пры Тыберыі ў Фідэнах абрынуўся спехам пабудаваны драўляны тэатр, пры гэтым загінула 20 тысяч (паводле Тацыта — 50 тысяч) чалавек.

Літаратура
----------

* Фидены // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
*Anser anser*
**Шэрая гусь** (*Anser anser*) — вадаплаўная птушка сямейства качыных, адзін з самых вядомых відаў дзікіх гусяў. Прыручана больш трох тысяч год назад (гл. Гусь свойская).

Апісанне
--------

Шэрая гусь — птушка даўжынёй да 70—90 см і вагой каля 2,1—4,5 (зрэдку да 6) кг, размах крылаў 147—180 см. Апярэнне шэра-бурае з хвалістым малюнкам на шыі і чэраве. Мае светлае абрамленне пёраў на спіне. Дзюба ружовая або аранжавая. Самец прыкметна буйнейшы за самку.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны. Шэрая гусь гняздуе на ціхіх вадаёмах Паўночнай і Цэнтральнай Еўропы, а таксама ва ўмераным поясе Азіі і да Далёкага Усходу. Асноўная частка гнездавых папуляцыі шэрай гусі канцэнтруецца ў дэльце Днястра і Дуная. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі на гнездаванні і нешматлікі ў час транзітных міграцый від. Зімуе ў Паўднёвай Еўропе і Азіі, часам у Паўночнай Афрыцы.

Тыповыя біятопы — неглыбокія вадаёмы паблізу вялікіх лугоў, вялікія па плошчы балоты, на поўначы таксама жыве ўздоўж марскіх узбярэжжаў і фіёрдаў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо дыяметрам 60—100 см на сухім узгорку (купіне травы, у трыснягу, карані якога добра зрасліся паміж сабой), амаль колападобнае, у знешняй частцы са сцёблаў і лісця трыснягу, ва ўнутранай — з лісця трыснягу. Унутраныя краі, а таксама латок высланы шэрым пухам.

Яйкі (3—8) крыху падоўжаныя з тупым вузейшым канцом, бела-жаўтаватыя або бела-зеленаватыя. Памеры: 83 х 59 мм.

Падвіды
-------

* *А. а. аnser* — цэнтр і захад Еўропы;
* *A. a. rubrirostris* — паўднёвы-ўсход і ўсход Еўропы, таксама Азія.
* *A. a. silvestris* — Ісландыя, Шатландыя і ўзбярэжжа Нарвегіі (адрозніваюць некаторыя аўтары)

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред М. С. Гиляров. Ред. колл. А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 571. — 864 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-002-9.

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце APUS.RU Архівавана 6 сакавіка 2016.  (руск.)
* *Серый гусь (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
Майк Тайсан **Майк Тайсан** (англ.: Mike Tyson; 30 чэрвеня 1966, Бруклін, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі баксёр-прафесіянал, абсалютны чэмпіён свету ў цяжкай вагавой катэгорыі па версіях WBC (1986-1990, 1996), WBA (1987-1990, 1996) і IBF (1987-1990). З'яўляецца ўладальнікам некалькіх сусветных рэкордаў, не пабітых па гэты дзень: самы малады чэмпіён свету ў цяжкай вазе (у 20 гадоў); самы малады абсалютны чэмпіён свету ў цяжкай вазе (у 21 год); баксёр, выдаткаваўшы найменшы час з моманту дэбюту на заваяванне тытулаў чэмпіёна і абсалютнага чэмпіёна свету ў цяжкай вазе (адзін год і восем з паловай месяцаў і два гады і пяць месяцаў адпаведна). Мянушка - «Жалезны Майк».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook (англ.) · Твітэр (англ.) |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram (англ.) · Spotify · TikTok · YouTube (англ.) |
| Тэматычныя сайты | BoxRec · AllMusic · AllMusic · AlloCiné · Discogs · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · КиноПоиск · Metacritic · MusicBrainz · Rotten Tomatoes · Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Munzinger · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 54687 · BNE: XX1142586 · BNF: 12369385d · CONOR: 245466723 · GND: 118907816 · GTAA: 162426 · ISNI: 0000 0000 7832 8170 · LCCN: n88026939 · NDL: 00621583 · NKC: jn20030414007 · NLP: A16373856 · NTA: 073868930 · NUKAT: n2003004604 · SUDOC: 032717423 · VIAF: 50024284 |

 |
**Мядзведжы востраў** (нарв.: Bjørnøya) — востраў у Паўночным Ледавітым акіяне. Уваходзіць у склад Нарвегіі. Плошча — 178 км². Насельніцтва складаецца з супрацоўнікаў метэаралагічнай станцыі (9 чал. у 2008 г.)

Геаграфія
---------

Мядзведжы востраў месціцца ў 224,5 км на поўдзень ад Шпіцбергена, у 1643 км на паўночны ўсход ад Осла, сталіцы Нарвегіі. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 20,1 км. Найбольшая шырыня — 15,39 км. Паўночная і заходняя часткі ўяўляюць сабою плато, вышынёй да 40 м. На ўсходзе і поўдні знаходзяцца невялікія горныя масівы. Найвышэйшы пункт Мядзведжага вострава дасягае 563 м. На востраве каля 740 азёр. Берагі стромкія, скалістыя. Толькі на поўначы вылучаецца некалькі камяністых пляжаў.

Востраў мае складаную геалагічную гісторыю. Найстаражытнейшыя горныя пароды адносяцца да перыяда 1000—600 млн гадоў, самыя маладыя — 210—245 млн гадоў. Паверхня складаецца пераважна з вапнякоў, даламітаў, пясчаніка, сланцаў. На Мядзведжым востраве часцяком знаходзяць акамянелыя аманіты, старажытныя брахіяподы, каралы. На поўдні ў выніку эрозіі сустракаюцца карставыя пустэчы, невялікія пячоры і гроты.

Карысныя выкапні — торф, даламіт, вугаль.

Клімат прахалодны арктычны, але даволі мяккі для гэтых шырот. Сярэдняя тэмпература студзеня трымаецца каля −8,1 °C, у ліпені падвышаецца да +4,4 °C.

Прырода
-------

Для прыроды Мядзведжага вострава характэрны арктычныя тундры з травяністай расліннасцю. На вяршынях гор густыя мохавыя зараснікі. У азёрах сустракаюцца прэснаводныя гальцы. Да XIX ст. на востраве мелася вялікая калонія маржоў, знішчаная здабытчыкамі. Белыя медзведзі, якія далі назву Мядзведжаму, трапляюць зрэдку ў зімовыя месяцы. Фаўна сушы прадстаўлена пераважна птушкамі, што прылятаюць сюды гнездаваць у летнія месяцы.

Амаль уся тэрыторыя Мядзведжага вострава, акрамя невялікай плошчы вакол метэаралагічнай станцыі на поўначы, у нашы дні з’яўляецца запаведнікам.

Гісторыя
--------

Адкрыты 10 чэрвеня 1596 г. галандскай экспедыцыяй Вілема Барэнца. У далейшым сезонна наведваўся нарвежцамі, галандцамі, англічанамі і паморамі, якія займаліся здабычай маржоў, кітоў і рыбы. На Мядзвежым захаваліся пабудовы нарвежскіх кітабояў і пахаванні памораў. У 1898 г. нямецкая кампанія арганізавала першую беспаспяховую спробу здабычы вугля. У 1916—1925 гг. вугаль здабываўся нарвежскай кампаніяй. У гэты перыяд насельніцтва Мядзвежага вострава дасягала 182 чал. З 1919 г. працуе нарвежская радыёстанцыя, з 1923 г. — метэаралагічная станцыя.

Спасылкі
--------

* The geological evolution of Bjørnøya, Arctic Norway
* Bear Island (Bjørnøya)
* Bjørnøya Meteorologiske Stasjon
* Bjørnøya’s history and cultural remains Архівавана 10 красавіка 2016.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кобрынскі.
**Міхаіл Яфімавіч Кобрынскі** (нар. 3 кастрычніка 1951, г. Рэчыца, Гомельская вобласць) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі. Доктар педагагічных навук (2001), прафесар (2002).

Біяграфія
---------

Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Фізічнае выхаванне», 1973; спецыяльнасць «Гісторыя», 1983).

Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 1999, спартыўна-педагагічны факультэт масавых відаў спорту, кафедра педагогікі, прафесар, у 1999—2012 — рэктар).

Навуковыя інтарэсы: маральна-духоўнае выхаванне; алімпійская адукацыя; кіраванне фізічнай культурай і спортам.

Узнагароды
----------

Ордэн СССР «Знак Пашаны» (1986), званне «Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Кобринский Михаил Ефимович

| ⛭Рэктары БДУФК |
| --- |
| Мікалай Калюноў (1949—1962) ·  Леанід Жарыкаў (1962—1970) ·  Канстанцін Кулінковіч (1970—1977) ·  Аляксей Сёмкін (1977—1985) ·  Віктар Сакалоў (1985—1995) ·  Міхаіл Кобрынскі (1999—2012) ·  Рыгор Касячэнка (2012—2017) ·  Сяргей Рэпкін (з 12 мая 2017) |
**Сёмга**, **ласось высакародны** (*Salmo salar*) — рыба сямейства Ласасёвыя (*Salmonidae*), атрада Ласосепадобныя (*Salmoniformes*).

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 1,5 м, маса да 39 кг. Цела даволі тоўстае, верацёнападобнае. Рот канцавы, верхнесківічная костка заходзіць за вертыкаль задняга краю вока. Луска дробная, серабрыстая. У дарослых рыб у моры спіна зялёная або блакітная, на баках — х-падобныя плямы. Ніжэй бакавой лініі плям няма ці яны вельмі рэдкія. Пуза серабрыстае. Плаўнікі цёмныя. Перад нерастам цела цямнее, на баках і галаве з’яўляюцца чорныя, чырвоныя і аранжавыя плямы, у самцоў падаўжаюцца і скрыўляюцца сківіцы. Скура на спіне патаўшчаецца.

Пашырэнне
---------

Прахадны від. Пашырана ў паўночнай частцы Атлантычнага акіяна, паўночна-заходняй частцы Паўночнага Ледавітага акіяна каля берагоў Еўропы і Паўночнай Амерыкі. Уваходзіць у рэкі Еўропы ад поўначы Партугаліі да ракі Кара. Па ўзбярэжжы Паўночнай Амерыкі распаўсюджваецца ад ракі Канектыкут на поўдні да Гудзонава праліва і Грэнландыі на поўначы. Існуе азёрная форма сёмгі — азёрны ласось (*S.s. morpha sebago*) у буйных паўночных азёрах Лабрадора, Ладажскім, Анежскім. На тэрыторыі Беларусі да пабудовы на рэках плацін заходзіла на нераст з Балтыйскага мора ў рэкі Нёман, Заходняя Дзвіна, Вілія, Буг. Апошнім часам від адзначаны ў вадацёках басейна ракі Вілія на тэрыторыі Астравецкага і Смаргонскага раёнаў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

У рэкі заходзіць пераважна восенню. Моладзь жыве ў рэках да 5 гадоў, корміцца беспазваночнымі і дробнай рыбай, у моры — рыбай і ракападобнымі.

Ікра сёмгі
Нераст адбываецца ў вярхоўях рэк з кастрычніка па снежань. Перад нерастам самцы набываюць шлюбны ўбор. Ласосі, якія ўвайшлі ў раку, не кормяцца. Самка вырывае ў пясчана-галечном грунце яму (даўжынёй да 2-3 метраў) і закопвае у яе аплодненую ікру, утвараючы нерестовы бугор. Плоднасць да 26000 ікрынак. Ікра буйная, аранжавая. Асноўная маса ласосяў адкладвае ікру адзін раз у жыцці. Пасля нерасту вялікая частка рыб гіне, астатнія скочваюцца ў моры, дзе зноў набываюць серабрыстую афарбоўку і пачынаюць харчавацца.

Промысел і развядзенне
----------------------

Каштоўны аб’ект промыслу і развядзення.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сёмга, ласось высакародны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 359—360. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11967402k · GND: 4033961-0 · LCCN: sh85116821 · LNB: 000264467 · NKC: ph115176 |
Міхкель Веске
**Міхкель Веске** (эст.: Mihkel Veske; 28 студзеня 1843 - 16 мая 1890, Казань) —эстонскі этнограф, лінгвіст, спецыяліст па фіна-угорскіх мовах. Грамадскі дзеяч, актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху. Прафесар Тартускага, з 1874, Казанскага (з 1886) універсітэтаў. Адзін з заснавальнікаў младаграматычнай школы ў фіна-угразнаўстве. Вядомыя яго працы: "Даследаванні па параўнальнай граматыцы фінскай мовы" (1873), "Даследаванні аб прыслоўях чарэміскай мовы" (частка 1, 1889), "Славяна-фінскія культурныя адносіны па дадзеных мовы" (1890). Апублікаваў анталогію "Эстонскія народныя песні" (т. 1-2, 1879-83).