recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Малахо́ўцы** (трансліт.: *Malachoŭcy*, руск.: Малаховцы) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Малахавецкага сельсавета. Размешчана за 14 км на поўдзень ад Баранавічаў, за З км ад аўтадарогі Баранавічы — Уцёс, на р. Мышанка. Насельніцтва 151 жыхар, 80 гаспадарак (2005).

Гісторыя
--------

У 1885 годзе ў Ястрамбельскай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні, дзейнічаці млын, царква. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы дзейнічаў вадзяны млын. Асноўным заняткам насельніцтва былі земляробства і жывёлагадоўля. Існавалі таксама промыслы: возніцтва, ткацтва, прадзенне, сплаў лесу і іншыя.

З 1921 года ў складзе Польшчы, у Ястрамбельскай гміне Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Навамышскім раёне Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 8 красавіка 1957 года ў Баранавіцкім раёне. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета.

У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 8 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны загінулі 36 вяскоўцаў.

Інфраструктура
--------------

Дзейнічаюць ветэрынарны ўчастак, рамонтна-механічныя майстэрні, сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, аддзяленне сувязі, магазін.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**:
	+ 1885 — 23 двары.
	+ 1897 — 66 двароў, 380 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
	+ 1909 — 84 двары, 464 жыхары.
	+ 1921 — 61 дом, 306 жыхароў.
	+ 1939 — 610 жыхароў.
	+ 1959 — 553 жыхары.
	+ 1970 — 417 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2005 — 151 жыхар, 80 гаспадарак.

Славутасці
----------

* Свята-Мікалаеўская царква 1920-я гг.

Вядомыя асобы
-------------

* І. К. Кабушкін — Герой Савецкага Саюза.
* Алесь Жамойцін — беларускі паэт.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Малахавецкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Мірны |
| Пасёлкі | Светлы |
| Вёскі | 
* Багушы
* Вялікая Валахва
* Глінішча
* Емяльянаўка
* Замошша
* Кадычыцы
* Кунцавічы
* Малая Валахва
* Малахоўцы
* Млынок
* Навасады
* Рагозніца
* Скварчыцы
* Уцёс
* Ястрамбель

 |
П'етра Веры
**П'етра Веры** (12 снежня 1728, Мілан - 28 чэрвеня 1797) — італьянскі асветнік, філосаф, эканаміст, юрыст. 

Быў звязаны з французскімі энцыклапедыстамі.

Займаючы адміністрацыйныя пасады, садзейнічаў правядзенню ў Ламбардыі ў 1760-80-х гг. мытных і фінансавых рэформаў. Быў віцэ-прэзідэнтам падліковай палаты, затым дзяржаўным дарадцам і старшынёй Міланскага патрыятычнага таварыства заахвочвання земляробства, рамёстваў і мануфактур. У 1786 годзе, з-за пераўтварэння Міланскага герцагства, пазбавіўся ўсіх пасад у аўстрыйскай адміністрацыі. Праз дзевяць гадоў, у занятым французамі Мілане быў прызначаны членам гарадскога праўлення.

Памёр у гарадской ратушы ў 1797 годзе.

Працы
-----

*Meditazioni sulla economia politica*
* Meditazioni sulla economia politica, Gen. 1771;
* Varii opuscoli di economia publica, у кн.: Scrittori classici italiani di economia politica. Parte moderna, t. 16, ed. P. Custodi, Mil. 1804;
* Storia di Milano, v. 1-4, Mil. 1830.
Пры ўпадзенні ракі Дубіса ў Нямунас
**Сярэднелітоўская нізіна** (літ.: Vidurio Lietuvos žemuma) размешчаная на тэрыторыі Літвы. Знаходзіцца ў басейне Нямунаса (Нёмана), выцягнулася з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. У геамарфалагічных адносінах гэта донна-марэнная раўніна са слядамі ўздзеяння расталых ледавіковых вод. Паверхня складзена ў асноўным маламагутнымі ледавіковымі валуннымі суглінкамі і азёрна-ледавіковымі адкладамі. Тут значная забалочанасць тэрыторыі, шматлікія азёры. На паўночнай ускраіне паверхня расчляняецца сеткай лажбін сцёку расталых ледавіковых вод. На паўднёвым усходзе пераважаюць азёрна-ледавіковыя і марэнныя раўніны з асобнымі ўзгорыстымі масівамі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карстэнс.

**Асмус Якаб Карстэнс** (ням.: Asmus Jacob Carstens; 10 мая 1754, горад Санкт-Юрген, Шлезвіг — 25 мая 1798, Рым) — дацкі і нямецкі мастак, прадстаўнік класіцызму.

Жыццё і творчасць
-----------------

Нарадзіўся ў сям’і млынара. У 22 гады паступае ў Капенгагене ў Каралеўскую Дацкую акадэмію мастацтваў, аднак курс не скончыў — заняткі Карстэнс наведваў рэдка, на штудыі малюнка аголенай натуры наогул не з’яўляўся. Як мастак сфарміраваўся больш дзякуючы самаадукацыі. Займаўся таксама вывучэннем філасофіі, класічнай і кельцкай міфалогіі. Асноўным напрамкам у творчасці мастака была графіка і малюнак. Адмовіўся ад прысвоенага яму Акадэміяй срэбнага медаля, пасля чаго быў выключаны з Акадэміі.

З 1783 года Карстэнс жыў у Любеку і займаўся партрэтным жывапісам. У 1787—1793 гадах Карстэнс жыў і працаваў у Берліне. Пасля ўдзелу ў Акадэмічнай выставе, з карцінай «Падзенне анёлаў» у 1789 годзе да яго прыходзіць вядомасць. Па прадстаўленні прускага міністра двара мастак атрымлівае замову на афармленне каралеўскіх палацаў, а ў 1790 годзе становіцца прафесарам жывапісу берлінскай Акадэміі майстэрстваў. Да гэтага часу адносіцца яго малюнак «Бахус і Амур», які паслужыў асновай для напісанай мастаком у Рыме ў 1795 годзе аднайменнай карціны алеем.

У 1792 годзе Карстэнс атрымаў ад Акадэміі магчымасць для паездкі ў Рым. Тут ён вывучаў творы антычнага мастацтва, працы Рафаэля і Мікеланджэла, што ўплывала на манеру малюнка мастака ў гэты перыяд. У 1795 годзе ён пачынае працу над карцінай «Ноч і яе дзеці, Сон і Смерць», якая лічыцца найважнейшым творам Карстэнса. У тым жа годзе з вялікім поспехам прайшла выстава работ мастака ў Рыме, у былым атэлье Пампеа Батоні. Памёр у 1798 годзе ў Рыме і пахаваны на мясцовых пратэстанцкіх могілках. Адной з галоўных задач мастацтва, якую ставіў перад сабой мастак, было асэнсаванне класічных, антычных культурных традыцый і іх адраджэнне ў сучасным мастацтве.

У 1883 годзе ў Капенгагене быў адкрыты бронзавы помнік А. Я. Карстэнсу.

Зноскі
------

1. 1 2  Asmus Jacob Carstens<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Asmus Carstens // KulturNav — 2015. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323063'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a>
3. 1 2  LIBRIS — 2012. Праверана 24 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125'></a>
**Асматы́чны ціск**, **дыфу́зны ціск** — тэрмадынамічны параметр, лішкавы гідрастатычны ціск раствору, які перашкаджае дыфузіі растваральніку праз паўпранікальную перагародку (напрыклад, праз клетачную мембрану). Характарызуе імкненне раствору да зніжэння канцэнтрацыі пры сутыкненні з чыстым растваральнікам. Роўны лішкаваму вонкаваму ціску, які патрэбна прыкласці з боку раствору, каб спыніць осмас.

Асматычны ціск абумоўлены змяншэннем хімічнага патэнцыялу растваральніку ў прысутнасці растворанага ў ім рэчыва. Вымярэнні асматычнага ціску пачаў нямецкі батанік і хімік В. Пфефер (ням.: Wilhelm Friedrich Philipp Pfeffer) у 1877 годзе ў растворы трысняговага цукру. Па яго даных хімік Я. Х. Вант-Гоф (нідэрл.: Jacobus Henricus (Henry) van 't Hoff) ў 1887 годзе выявіў супадзенне формы залежнасці асматычнага ціску ад канцэнтрацыі цукру ў растворы з законам Бойля-Марыота для ідэальнага газу.

Асматычны ціск адыгрывае важную ролю ў жыццядзейнасці жывых клетак і арганізмаў. Адноснае пастаянства асматычнага ціску забяспечваецца водна-салявым абменам (осмарэгуляцыя).

Вымярэнне асматычнага ціску выконваюць з дапамогай асмометраў статычным і дынамічным метадамі. Велічыня асматычнага ціску можа дасягаць некалькіх МПа.

Гл. таксама
-----------

* Осмас

Зноскі
------

1. ↑  *Болсун А. Н.* Краткий словарь физических терминов / Сост. А. И. Болсун. — Мн.: Вышэйшая школа, 1979. — С. 242, 243. — 416 с. — 30 000 экз. (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 38. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0188-5 (Т. 11).
* Большая медицинская энциклопедия. В 30-и т. Т. 17.: Ниландера проба — Остеопатии / Гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 17. — С. 447, 448. — 512 с. — 150 800 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Осмотическое давление(недаступная спасылка) // БСЭ  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Новы · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4172912-2 · Microsoft: 9603476 |
**Anabasis salsa** — від кветкавых раслін роду *Anabasis* сямейства аксамітнікавыя (*Amaranthaceae*).

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

У прыродзе арэал віду ахоплівае Еўразію — паўднёва-ўсходнія раёны Еўрапейскай часткі Расіі, усходнія раёны Азербайджана, паўночныя раёны Ірана і Цэнтральнай Азіі.

Расце ў вялікіх колькасцях па саланчаках, у пустынных ценозах на шчабністай саланцаватай глебе, у палынова-саланчаковых пустынях і такырах.

Батанічнае апісанне
-------------------

Паўкустарнічак вышынёй 5-25 см, унізе з дравяністымі, моцна разгалінаванымі галінкамі, якія выпускаюць шматлікія, светла — або шыза-зялёныя або рэзка шызыя, цыліндрычныя, дыяметрам аснаванні 1-2 мм, голыя, аднагадовыя парасткі, якія складаюцца, большай часткай, з 5-12 то падоўжаных (да 40 мм), то моцна скарочаных (да 2-3 мм) міжвузелляў.

Лісце мясістае, ніжняе і сярэдняе развітае, даўжынёй 2-5 мм, паўцыліндрычнае, у верхняй палове ледзь пашыранае, тупаватае, часта з вельмі кароткай, лёгка спадаючай шчацінкай, звычайна дугападобна назад адхіленае; верхняе мала развітае; прыкветнае шырокае, лускападобнае, яйкападобна-трохграневае, тупаватае.

Кветкі адзінкавыя, з бакоў з шырокаяйкападобнымі, травяністымі, тупымі, кароткімі прыкветнічкамі, сабраныя ў коласападобныя суквецці. Лісточкі калякветніка плёнчатыя, тупыя, пры пладах амаль не зменлівыя, але становяцца перапончатымі; тры з іх круглява-авальныя, два — даўгавата-авальныя. Ніткі тычынак чаргуюцца з яйкападобнымі, мясістымі, залозіста-расніцавымі лопасцямі дыска.

Плод шырока-яйкападобны, сакавіты, чырвоны, з кравяна-чырвоным сокам, заўсёды злёгку перавышае калякветнік.

Значэнне і прымяненне
---------------------

Займаючы вялікія плошчы ў паўпустыні, мае вялікае кармавое значэнне для вярблюдаў, з’яўляючыся для іх восенню і зімой добрым нажыровачным кормам, вясной і летам есца горш. Для коней, авечак і коз шкодны, паколькі, па мясцовых паказаннях, выпадае поўсць і валасы грывы і хвастоў. Кармавая пашавая маса вызначаецца ў 160—300 кг/га.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).

Літаратура
----------

* Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1936. — Т. VI. — 956 + XXXVI с. — 5 200 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
**Малашчацінкавыя чэрві, алігахеты** (*Oligocheata*) — падклас кольчатых чарвей.

Вядома каля 27 сямействаў, больш за 5 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды, жывуць у глебе, прэсных вадаёмах, каля 200 відаў марскія. На Беларусі 8 сямействаў, больш за 60 відаў; найбольш трапляюцца дэндрабена васьмігранная (*Dendrobaena octaedra*), малы чырвоны чарвяк (*Lubricous rubellus*), наіда зменлівая, або змейка вадзяная зменлівая, стылярыя азёрная (*Stylaria lacustris*), трубачнік звычайны (*Tubifex tubifex*), шчацінкабрух празрысты (*Chaetogaster diaphanous*), эаласома гемпрыхава (*Aeolosoma hemprichi*), энхітрэус белы (*Enchytraeus albidus*).

Даўжыня ад 0,5 мм да 3 м. Цела цыліндрычнае, злёгку сплошчанае або чатырохграннае, складаецца з 5 — 600 членікаў (сегментаў), на кожным з іх (акрамя ротавага) 4 пучкі шчацінак рознай формы.

Кормяцца пераважна расліннымі рэшткамі, ёсць драпежнікі і эктапаразіты.

Пераважна гермафрадыты, некаторым уласціва бясполае і вегетацыйнае размнажэнне. Яйцы развіваюцца ў кокане. Развіццё прамое. Здольныя да рэгенерацыі.

Удзельнічаюць у мулаўтварэнні і мінералізацыі асадкаў у прэсных вадаёмах, уплываюць на структуру глеб, садзейнічаюць самаачышчэнню вадаёмаў. Некаторыя — прамежкавыя і рэзервуарныя гаспадары ўзбуджальнікаў гельмінтозаў дзікіх і свойскіх жывёл. Корм для рыб, птушак, землярыек, кратоў і інш.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX533330 · BNF: 11938304m · LCCN: sh85094601 · Microsoft: 2908625808 · NKC: ph123090 |
**Асма́ны** (таксама зваліся **атаманы**) — падданыя Асманскай імперыі (1453—1923 гг.). У больш вузкім сэнсе — падданыя, якія спавядалі іслам, або падданыя, якія размаўлялі на цюркскіх мовах. У склад асманаў уваходзілі прадстаўнікі розных народаў імперыі, а таксама выхадцы з іншых краін (Ірана, Індыі, Афганістана, краін Усходняй Еўропы, Закаўказзя і г. д.). У Еўропе традыцыйна называліся туркамі, хаця ў самой Асманскай імперыі гэты тэрмін доўгі час меў абразлівы характар. Назва **асманы** паходзіць ад імя першага султана Асманскай імперыі.

Паходжанне
----------

У XI стагоддзі велізарныя тэрыторыі Азіі, уключаючы тэрыторыі цяперашніх Турцыі і Туркменістана, апынуліся пад уладай дзяржавы сельджукаў. Пры султане Мелецы (1072—1092) магутнасць царства турак-сельджукаў дасягнула свайго апагею; пры спадчынніках Мелека яно распалася на мноства невялікіх дзяржаў, так зв. бейлікаў.

У XIII стагоддзі адно з турэцкіх плямёнаў — кайы — пад правадырствам Эртагрул-бея, выгнанае з качавання ў туркменскіх стэпах, рушыла на Захад і спынілася ў Малой Азіі, дзе яны аказалі садзейнічанне султану найбуйнейшай з турэцкіх дзяржаў — Румскага (Канійскага) султаната — Алаэдзіну Кей-Кубаду ў яго барацьбе з Візантыяй. За гэта Алаэдзін аддаў Эртагрулу ў леннае валоданне прастору зямлі ў вобласці Віфінія паміж Ангорай і Бурсай (але без гэтых гарадоў). Асман I, сын і спадчыннік Эртагрула (1288—1326), у барацьбе з аслабленай Візантыяй далучаў да сваіх уладанняў вобласць за вобласцю, але, нягледзячы на ўзрослую магутнасць, прызнаваў сваю залежнасць ад Коньі. У 1299 годзе, пасля смерці Алаэдзіна, ён прыняў тытул «султан» і адмовіўся ад падпарадкавання румскім султанам. Па імі Асмана яго падданыя сталі звацца асманскімі туркамі, ці асманамі.

Да 1487 годзе асманы падпарадкавалі сваёй уладзе ўсе мусульманскія ўладанні Малаазіяцкага паўвострава. Назва «асманы» стала больш прэстыжнай, чым проста «туркі», і паступова ўсе мусульмане Асманскай імперыі (прычым не толькі туркамоўныя), а таксама тых, што прынялі іслам хрысціяне Асманскай імперыі сталі называць сябе асманамі.

Пазней, да XVII стагоддзя пад уладай асманаў апынуўся ўвесь Балканскі паўвостраў, землі Валахіі, Малдовы, Венгрыі, Харватыі, поўдня Украіны, Егіпта, Туніса, Кірэнаікі, Алжыра, Месапатаміі, Каўказа, Крыма і значная частка Аравійскага паўвострава.

Змена этноніма
--------------

Асноўны артыкул: **Туркі**
Пасля падзення Асманскай імперыі, Мустафа Кемаль памяняў саманазву і назваў народ туркамі, а рэспубліку — Турэцкай Рэспублікай.

Гл. таксама
-----------

* Туркі
* Асманская імперыя

Зноскі
------

1. ↑  Отец всех турок Архівавана 18 кастрычніка 2021.

Спасылкі
--------

* Гласарый. Туркі — асманы Архівавана 10 лістапада 2007.
* Туркі-асманы. Гісторыя Архівавана 22 кастрычніка 2006.
**Цюхі́нічы** (трансліт.: *Ciuchiničy*, руск.: Тюхиничи) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Матыкальскага сельсавета. Размешчаны за 8 кіламетраў на поўнач ад Брэста, 8 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Брэст-Цэнтральны.

Насельніцтва
------------

* 170 гаспадарак, 414 жыхароў (2005)
* 37 двароў, 249 жыхароў (1897)
* 471 жыхар (1905)
* 159 жыхароў (1921)
* 374 жыхары (1959)
* 324 жыхары (1970)

Гісторыя
--------

У 19 стагоддзі вёска і цэнтр аднайменнага маёнтка ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Паводле рэвізійных матэрыялаў 1858 года 133 сялянскія душы. У 1870 годзе з’яўлялася цэнтрам сельскай грамады. У 1897 годзе працавалі млын, школа граматы, хлебазапасны магазін, кузня і карчма. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр Цюхініцкага сельсавета. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 11 вяскоўцаў. 8 верасня 1959 года Цюхініцкі сельсавет ліквідаваны, яго тэрыторыя тэрыторыя далучана да Матыкальскага савета.

Знаходзіцца ў складзе сельскагаспадарчага прадпрыемства "Селекцыйна-гібрыдны цэнтр "«Заходні».

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цюхінічы

| ⛭**Матыкальскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Вялікія Матыкалы |  |
| Вёскі | 
* Баброўцы
* Вельямовічы
* Вялікая Ракавіца
* Галачова
* Заполле
* Збарамірава
* Кавярдзякі
* Малая Ракавіца
* Малыя Матыкалы
* Нехалсты
* Скокі
* Ставішча
* Старое Сяло
* Сычы
* Цюхінічы
* Чыжэвічы
* Чылеева

 |
| Хутары | Матыкалы |
**Пётр Васілевіч Палятаеў** (24 студзеня 1914, ст. Навасергіеўская, Арэнбургская вобласць, Расія — 1989) — фізіёлаг. Доктар біялагічных навук (1967), прафесар (1968). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Омскі сельскагаспадарчы інстытут (зоатэхнічны факультэт, 1937), Сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева (аспірантура, 1947).

Працаваў у Яраслаўскай доследнай станцыі па жывёлагадоўлі (1937—1939), Алтайскім сельскагаспадарчым інстытуце (1947—1958, загадчык кафедры фізіялогіі, адначасова дэкан зоатэхнічнага факультэта), Валагодскім малочным інстытуце (1958—1968, загадчык кафедры фізіялогіі), Гомельскім дзяржаўным універсітэце (1969—1971, загадчык кафедры фізіялогіі чалавека, жывёл і біяхіміі), Белгарадскім дзяржаўным педагагічным інстытуце (з 1971, професар кафедры анатоміі і фізіялогіі чалавека і жывёл, у 1971—1986 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: фізіялогія жывёл; педагогіка вышэйшай і сярэдняй школы.

Бібліяграфія
------------

* Физиологические особенности лактации жирномолочных коров : автореферат диссертации … доктора биологических наук / Полетаев П. В. ― Свердловск, 1966.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ад памочніка машыніста да прафесара / А. Палуян // Университет профессорский / Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины. — Гомель, 2005. — С. 237—238.
**Юзабіліці-тэставанне**, **тэставанне зручнасці выкарыстання** — даследаванне, якое выконваецца з мэтай вызначэння, ці зручны некаторы штучны аб'ект (такі як вэб-старонка, карыстальніцкі інтэрфейс або прылада) для яго меркаванага прымянення. Такім чынам, праверка зручнасці выкарыстання вымярае эрганамічнасць аб'екта або сістэмы. Праверка эрганамічнасці сканцэнтравана на пэўным аб'екце або невялікім наборы аб'ектаў, у той час як даследаванні ўзаемадзеяння чалавек-камп'ютар у цэлым - фармулююць універсальныя прынцыпы.

Праверка эрганамічнасці - метад ацэнкі зручнасці прадукту ў выкарыстанні, заснаваны на прыцягненні карыстальнікаў у якасці тэставальнікаў, выпрабавальнікаў і сумаванні атрыманых ад іх высноў.

Спасылкі
--------

* Якоб Нильсен, Хоа Лоранжер. Web-дизайн: удобство использования Web-сайтов = Prioritizing Web Usability. — М.: «Вильямс», 2007. — С. 368. — ISBN 0-321-35031-6.
**Юдыт Янс Лейстэр** (нідэрл.: Judith Jans Leyster, а таксама Leijster; 28 ліпеня 1609, Харлем — 10 лютага 1660, Хемстэдэ) — нідэрландская мастачка Залатога стагоддзя.

Пісала жанравыя творы, партрэты і нацюрморты. Працы Джудыт Янс высока шанаваліся сучаснікамі, але пасля смерці, пра Лейстэр амаль забыліся. Да 1893 года ўсе яе творы прыпісваліся Франсу Халсу ці яе мужу Яну Мінсэ Маленару. Толькі ў канцы 19 стагоддзя Лейстэр атрымала прызнанне за свае мастацкія здольнасці.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і краўца і півавара. У 1633 была прынята ў Гільдыю Святога Лукі — саюз мастакоў Харлема. У 1636 годзе выйшла замуж за мастака Маленара, пераехала ў Амстэрдам. Нарадзіла пецярых дзяцей. Пераважная частка яе работ адносіцца да 1629—1635 гадоў.

Некаторыя навукоўцы мяркуюць, што Лейстэр зрабіла кар’еру ў жывапісе, каб дапамагчы сваёй сям’і пасля банкруцтва яе бацькі. Яе першая вядомая падпісаная праца датавана 1629 годам. Да 1633 года яна была чальцом Гарлемскай гільдыі Святога Лукі.

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Judith Leyster // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
3. ↑  Judith Leyster // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
4. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
«**Асно́вы сацыя́льна-псіхалагі́чнай тэо́рыі»** — галоўная і найбольш вядомая праца Барыса Парыгіна, манаграфія выдадзеная ў 1971 годзе маскоўскім выдавецтвам «Думка[ru]» накладам 20 000 асобнікаў.

Асноўныя ідэі
-------------

У дадзенай працы была сфармуляваная і прадстаўлена канцэпцыя вузлавых праблем сацыяльнай псіхалогіі, перш за ўсё асобы і чалавечых зносін. У кнізе разглядаюцца метадалагічныя асновы сацыяльна-псіхалагічнай тэорыі, яе вытокі, структура, функцыі, філасофскія аспекты. У прыватнасці, месца псіхалагічнага фактару ў структуры сацыяльных адносін і грамадскай свядомасці. Распрацавана арыгінальная канцэпцыя асобы. Вялікая ўвага нададзена праблемам сацыяльна-псіхалагічных зносін, у сувязі з чым аналізуюцца: структура зносін, суадносіны паняццяў «зносіны і еднасць», «зносіны і сацыяльныя адносіны», важнейшыя механізмы зносін (заражэнне, перакананне, перайманне, мода і т. д.).

Значэнне
--------

Кніга, якая базавалася на больш раннім апублікаваным даследаванні Парыгіна — **Сацыяльная псіхалогія як навука** (1965), мела вялікі рэзананс у навуковым асяроддзі СССР і за мяжой, што знайшло адлюстраванне ў апублікаваных артыкулах і рэцэнзіях. Манаграфія неаднаразова перавыдавалася. Найбольш вядомыя перавыданні выйшлі: Германія (Кёльн, 1975, 1982; Берлін, 1975, 1976); Японія (Токіа, 1977).

Перавыданні
-----------

* 1982. Grundlagen der sozialpsychologischen Theorie (на нямецкай мове). — Köln: Pahl-Rugenstein Verlag. 264 S. ISBN 3-7609-0186-7, ISBN 978-3-7609-0186-2
* 1977. 社会心理学原論, 海外名著選〈76〉, (на японскай мове). — 明治図書出版 (Токіо), 281 S.
* 1976. Grundlagen der sozialpsychologischen Theorie (на нямецкай мове). — Berlin: VEB, 266 S.
* 1975. Grundlagen der sozialpsychologischen Theorie (на нямецкай мове). — Köln: Pahl-Rugenstein, 265 S. OBr. ISBN 3-7609-0186-7
* 1975. Grundlagen der sozialpsychologischen Theorie (на нямецкай мове). — (1. Aufl.) Berlin: Deutscher Verlag der Wissenschaften, 264 S.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Sächsische Landesbibliothek. Staats- und Universitätsbibliothek (Dresden)
* Интервью с Б. Д. Парыгиным «Я ВЫСТУПАЮ С КОНЦЕПЦИЕЙ ДИАЛОГА»
* National Library of Australia. Boris Parygin Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Статья Б. Д. Парыгина ФИЛОСОФСКО-СОЦИОЛОГИЧЕСКОЕ НАПРАВЛЕНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ ПСИХОЛОГИИ
* Классику отечественной социальной психологии Б. Д. Парыгину — 80 лет
* Social Psychology in the Soviet Union, by Levy Rahmani, 1973
* B. D. Parygin — 8 work
**Пётр Жылінскі** (1817—1887) — рымска-каталіцкі дзеяч, доктар багаслоўя.

Біяграфія
---------

Святар ад 1842 года. Пробашч Віленскай Вастрабрамскай парафіі. Прэлат прэпазіт Віленскае кафедры, афіцыял кансісторыі. У 1866 і ў 1868—1883 гадах адміністратар Віленскай дыяцэзіі ў сувязі з ссылкай у Вятку біскупа Адама Станіслава Красінскага. Выявіў сябе як актыўнага прыхільніка русіфікацыі касцёла. Бліжэйшымі памочнікамі яму ў гэтай справе былі ксяндзы Эдвард Тупальскі, Антоній Нямекша і Фердынанд Сенчыкоўскі. У лістападзе 1869 года падчас аўдыенцыі ў Аляксандра II заявіў, што з’яўляецца сапраўдным патрыётам Расіі і гатовы ўсім ахвяраваць дзеля Айчыны і цара. У 1871 годзе даў дазвол на выданне рускамоўнага катэхізму «*Рымска-каталіцкі катэхізіс пра паслухмянасць і адданасць прастолу і Айчыне нашай Расіі або тлумачэнне 4-й запаведзі Госпада, якая датычыць начальства і яго ўлады*». У 1876 годзе для паскарэння русіфікацыі касцёлаў былой Мінскай дыяцэзіі падзяліў яе на два візітатарствы — Мінскае і Слуцкае на чале з Фердынандам Сенчыкоўскім і Янам Юргевічам адпаведна. Палітыка адміністратара выклікала рэзкі супраціўленне вернікаў і святароў. 23 студзеня 1878 года Жылінскі атрымаў ліст ад кардынала Кацерыні, у якім Ватыкан абвінавачваў яго ў самавольным уступленні ў кіраванне дыяцэзіяй, а таксама ў спробах пазбыцца лепшых ксяндзоў і ўвесці ў касцёл рускую мову. Рым патрабаваў ліквідацыі пасад візітатараў. Пад канец 1882 года Пётр Жылінскі выехаў у Ватыкан, дзе адрокся ад ранейшых «памылак» і атрымаў адпушчэнне грахоў.

Узнагароджаны Ордэнам святой Ганны 2-й ступені з імператарскай каронай, Ордэнам святога Станіслава 2-й ступені з імператарскай каронай, залатым нагрудным крыжам, крыжам і медалём у гонар Крымскай вайны 1853—1856 і медалём у гонар здушэння паўстання 1863—1864 гадоў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. / Пад рэд. С. Куль-Сяльверставай. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 322 с. ISBN 985-417-345-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пётр Жылінскі
* Католическое духовенство Виленской епархии на 1872 г.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Краснапольскі сельсавет.
**Краснапо́льскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Краснапольскага раёна Калінінскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Краснаполле.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Краснапольскага раёна Калінінскай акругі БССР. 24 верасня 1926 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Краснапольскага местачковага Савета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кавалькова.

**Вольга Аляксандраўна Кавалькова** (нар. 26 студзеня 1984, Мінск) — беларуская грамадска-палітычная дзяячка.

Біяграфія
---------

Скончыла Акадэмію МУС Беларусі ў 2006 годзе па спецыяльнасці «юрыст». Атрымала спецыяльнасць «бухгалтар» у Рэспубліканскім інстытуце павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў (2005 год) і спецыяльнасць «палітолаг» ва Усходнееўрапейскай школе палітычных даследаванняў.

Працавала з 2004 па 2008 год у раённых адміністрацыях Мінска, пасля юрыстам, старшынёй і галоўным бугалтарам у жыллёва-будаўнічых спажывецкіх кааператывах, у 2011—2014 гадах — лектарам у Інстытуце павышэння кваліфікацыі.

З 2011 года член партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя». Сустаршыня БХД.

Падчас прэзідэнцкіх выбараў 2020 года — давераная асоба Святланы Ціханоўскай. 18 жніўня У складзе Каардынацыйнай рады. 19 жніўня абрана ў Прэзідыум Рады.

24 жніўня ля прахадной МТЗ затрымалі сябраў Каардынацыйнай рады Вольгу Кавалькову і Сяргея Дылеўскага. Знаходзілася ў ІЧУ на Акрэсціна.

З’ехала з Беларусі. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Вользе Кавальковай 12 гадоў пазбаўлення волі.

Зноскі
------

1. ↑  Кавалькову перавялі ў ізалятар на Акрэсціна, Наша Ніва, 24-08-2020
2. ↑  tass.ru

Спасылкі
--------

* Жыццяпіс Вольгі Кавальковай Архівавана 26 верасня 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце · Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1243219289 · VIAF: 6440160364955463680002 |
**Суй** — дынастыя ў Кітаі ў 581—618 гг.

Заснавана палкаводцам Ян Цзянем, які ў 581 г. скінуў імператара з дынастыі Паўночная Чжоў (што закончыла панаванне на поўначы Кітая некітайскіх дынастый) і абвясціў сябе імператарам Вэньдзі (581—604). У 589 г. ён аб’яднаў пад сваёй уладай Паўночны і Паўднёвы Кітай, чым паклаў канец перыяду паўднёвых і паўночных дынастый. Ажыццявіў рэформы з мэтай стварэння моцнай цэнтралізаванай дзяржавы.
Пры яго пераемніку імператару Ян Гуану (Яндзі; 605—617), кіраванне якога вылучалася крайнім дэспатызмам, пабудавана асноўная частка Вялікага канала.

Знешнія войны (у Карэі, В’етнаме і інш.) пагоршылі эканамічнае становішча краіны, а высокія падаткі выклікалі народнае паўстанне (611—618). Ян Гуан быў забіты сваімі салдатамі, а ўладу ў 618 г. захапіў намеснік у Таюані — Лі Юань, які заснаваў дынастыю Тан.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Суй // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 258. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4289362-8 · LCCN: sh85024058 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шакола.
**Пётр Валяр’янавіч Шакола** (6 лістапада 1946, г. Ашмяны, Беларусь — 2018) — беларускі паэт, краязнавец, педагог.

Біяграфія
---------

З першага па дзевяты клас вучыўся ў гарадской СШ № 1, а затым у вячэрняй, сярэднюю школу закончыў у 1964 годзе. Працаваў рабочым, інспектарам аддзела сацзабеспячэння. З 1965 па 1968 год служыў у Савецкай Арміі (аператар зенітнаракетнага дывізіёна). У 1968—1970 гадах — настаўнік фізкультуры і выхавацель прышкольнага інтэрната Жупранскай СШ. З 1970 па 1985 гг. займаў розныя службовыя пасады ў дзяржаўных, партыйных і сельскагаспадарчых органах.

У 1975 годзе закончыў завочна Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут і атрымаў спецыяльнасць вучонага агранома, у 1992 годзе — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці біёлаг, выкладчык біялогіі і хіміі. З 1985 года працаваў у школах Ашмянскага раёна (Янканцаўскай НСШ, Рудзішскай БШ, Цудзенішскай СШ, Анкудскай БШ) настаўнікам, дырэктарам.

Творчасць
---------

Пісаць вершы пачаў з дзяцінства, але асаблівага плёну творчасць паэта дасягнула ў сталым узросце. Тэматыка яго паэзіі рознабаковая: любоў да Радзімы, прырода роднага краю, каханне. Гэта паэмы, вершы, гумарэскі. На некаторыя з яго вершаў мясцовы кампазітар М. Р. Розенберг напісаў песні: «Прывітальная», «Маёй каханай», «Любімыя Ашмяны» і інш. Самастойна выдаў зборнікі «Я вазьму ў далоні свет сонца» (2004), «А рука пацягнулася зноў да пяра» (2006), «Каб мог бы я спыніць імгненне» (2008), «У рыфмы словы апрануцца» (2010). «Ашмяны — родны кут» (2012), «Зазірні ў запаснікі памяці» (2015) і інш.

Друкаваўся на старонках раённай газеты «Ашмянскі веснік».

Літаратура
----------

* Беліцкая, А. «Завітаю ў запаснікі памяці…»: сустрэча з Пятром Шаколам у краязнаўчым музеі / Аліна Беліцкая // Ашмянскі веснік. — 2011. — 17 снежня. — C.9.
* Шакола Пётр Валяр’янавіч // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2021 год / склад. Г. У. Палубінская.-Ашмяны, 2020. — С. 35-36.
* Шакола Пётр Валяр’янавіч // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна/ рэдкал.: Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн.: БЕЛТА, 2003.- С. 591—592). (З крыніц народных).
**Сузана Эркулана-Оўзель** (парт.: Suzana Herculano-Houzel) — бразільскі нейрабіёлаг. Асноўная сфера яе дзейнасці — параўнальная нейраанатомія  (руск.) (бел.; яе вынікі ўключаюць метад падліку нейронаў мозгу чалавека і іншых жывёл і ўзаемасувязь паміж плошчай кары галаўнога мозгу і таўшчынёй і колькасцю картыкальных зморшчын.

Біяграфія
---------

Сузана Эркулана-Оўзель нарадзілася ў 1972 годзе ў Рыа-дэ-Жанэйра. Яна скончыла біялагічны факультэт Федэральнага універсітэта Рыа-дэ-Жанэйра  (руск.) (бел. (1992), атрымала ступень магістра ва Універсітэце Кейс-Вестэрн-Рэзерв універсітэт  (руск.) (бел. (1995) і ступень доктара нейрабіялогіі ва Універсітэце П’ера і Марыі Кюры (1999). Яна таксама была навуковым супрацоўнікам Інстытута даследаванняў мозгу Макса Планка  (англ.) (бел. (1999).

Эркулана-Оўзель была выкладчыкам Федэральнага універсітэта Рыа-дэ-Жанейра  (руск.) (бел. з 2002 па май 2016 года, затым яна перайшла ва Універсітэт Вандэрбільта  (руск.) (бел..

Яна выдала кнігі па папулярызацыі навукі і вядзе калонкі для газеты Folha de S.Paulo  (англ.) (бел. і часопіса Scientific American Brazil  (англ.) (бел.. Яна была першым бразільскім спікерам на канферэнцыі TED Global у 2013 годзе.

У 2004 годзе яна выйграла прэмію Жазэ Рэйса  (англ.) (бел. ў галіне навуковай камунікацыі.

Публікацыя
----------

* Human Advantage: A New Understanding of How Our Brain Became Remarkable. Editor: The Mit Press; (2016). ISBN 0262034255

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 9 снежня 2019.
2. ↑  Neurocientista Suzana Herculano-Houzel deixa o país (парт.)(недаступная спасылка). *piauí*. Архівавана з першакрыніцы 3 мая 2016. Праверана 9 лютага 2023.

Спасылкі
--------

* suzanaherculanohouzel.com — афіцыйны сайт
* Suzana Herculano-Houzel’s Currículo Lattes at CNPq

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | ResearchGate · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Google Scholar · ORCID · zbMATH Open |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 170528314 · CONOR: 285439587 · GND: 1128924366 · ISNI: 0000 0004 5393 6806 · LCCN: n2015070390 · NTA: 408469110 · NUKAT: n2018178000 · SUDOC: 09016847X · VIAF: 110145003297761300597 |

 |
**Ка́мба** (саманазва *Akamba*) — народ ва Усходняй Афрыцы. Жывуць пераважна ў Кеніі, а таксама ў Танзаніі і Угандзе. Агульная колькасць (2017 г.) - каля 4 627 000

Гісторыя
--------

Згодна паданням, у XVI ст. камба перасяліліся з перадгор'яў Кіліманджара ў пагорыстыя саванны цэнтральнай Кеніі. Лінгвісты сапраўды знайшлі сувязь мовы камба з мовай чага, народа, што да нашых дзён жыве каля Кіліманджара. Першасным заняткам камба была пастаральная жывёлагадоўля. Аднак пасля перасялення яны таксама занялісь земляробствам. 

У канцы XVIII ст. камба ўсталявалі гандлёвыя сувязі з узбярэжжам Індыйскага акіяна, пастаўлялі суахілі і арабам рабоў і слановую косць. Лічыцца, што частка вызваленых рабоў-камба ўдзельнічала ў вызваленні Уругвая ад іспанцаў. У 1820 г. яны перасяліліся ў Парагвай. У 2009 г. там жыло 807 іх нашчадкаў. З 1849 г. афрыканскія камба таксама падтрымлівалі сувязі з еўрапейскімі вандроўнікамі і місіянерамі. 

У другой палове XIX ст. камба моцна пацярпелі ад неўраджаеў, эпідэміі сярод кароў і заняпаду гандлю рабамі. Гэта абумовіла іх супрацоўніцтва з каланіяльнымі ўладамі пасля каланізацыі Кеніі Вялікабрытаніяй. Многія камба служылі ў брытанскай арміі. У 1928 - 1935 гг. неураджаі і эканамічны крызіс выклікалі міграцыю камба ў гарады. З гэтага перыяду адбываецца пашырэнне антыкаланіяльнай барацьбы. У пасляваенны час камба падтрымлівалі рух мау-мау.

Зноскі
------

1. ↑  Kamba
2. ↑  THE KAMBA OF PARAGUAY

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Камба на Вікісховішчы |

* The Kamba tribe
* Ethnology of A-Kamba and other East African tribes
* KAMBA PEOPLE: INTELLIGENT, BRAVE, SKILLFUL CRAFT MEN, DRUMMING AND DANCING PEOPLE OF KENYA WHO ALSO FOUNDED AFRICAN TOWNS IN PARAGUAY
* Kamba - Pre-Colonial History
* Kamba - Religion and Beliefs
**Рада польскай мовы** (польск.: Rada Języka Polskiego) — дарадча-кансультацыйная ўстанова, якая займаецца пытаннямі выкарыстання польскай мовы. Працуе ў Польскай акадэміі навук.

Утворана рашэннем Прэзідыума Польскай акадэміі навук № 17/96 як камітэт пры Прэзідыуме Польскай акадэміі навук. Ён дзейнічае з мая 2000 года на падставе Закона аб польскай мове ад 7 кастрычніка 1999 года.

У склад Рады ўваходзяць 38 чалавек, якія прадстаўляюць галіны навукі (літаратура, мастацтвазнаўства, філасофія логікі, права, фізіка, інфарматыка, медыцына) і культуры (пісьменнікі, журналісты, акцёры).

Адным з заснавальнікаў і першым кіраўніком Рады быў прафесар Валерый Пісарэк. З траўня 2000 г. Раду ўзначальвае прафесар Анджэй Маркоўскі.

У польскай мове агульнаўжывальным варыянтам лічыўся «на Украіне», а ў 2022 годзе Рада польскай мовы прапанавала выкарыстоўваць сінтаксіс «в Украіне», і яе члены прызналі гэты варыянт адзіна правільным.

Задача
------

* аналіз стану польскай мовы і пытанняў дзяржаўнай моўнай палітыкі;
* распаўсюджванне ведаў аб польскай мове;
* ацэнка і парады ў выдавецкай справе;
* удакладненне лексікі, граматыкі, вымаўлення, арфаграфіі і пунктуацыі;
* вырашэнне пытання аб выкарыстанні польскай мовы ў галіне навукі і тэхнікі;
* апека над культурай польскай мовы ў школах;
* устанаўленне арфаграфічных і пунктуацыйных правіл;
* аналіз незвычайных імёнаў для дзяцей.

Глядзіце таксама
----------------

* Інстытут польскай мовы ПАН

Зноскі
------

1. ↑  Polskie Radio S.A Архівавана 20 грудня 2014. Kryzys na Ukrainie

Спасылкі
--------

* Rada Języka Polskiego Архівавана 24 лютого 2017.
* *Ustawa z dnia 7 październija 1999 r. o języku polskim* Архівавана 14 листопада 2012.
Альпы, гара Манблан
**Альпійская складкавасць** — эра тэктагенезу, што адбываўся з канца мелу і пераважна ў кайназоі.

Выявілася ў межах геасінклінальных абласцей, якія развіваліся ў мезазоі і раннім палеагене, завяршылася ўзнікненнем маладых горных утварэнняў — альпідаў.

Да вобласці належаць складкавыя горы: у Еўропе Альпы, Пірэнеі, Андалускія горы, Апеніны, Карпаты, Дынарскае нагор’е, Стара-Планіна, Крымскія горы; у Азіі Каўказ, Пантыйскія горы, Таўр, Туркмена-Харасанскія горы, Эльбурс, Загрос, Сулейманавы горы, Гімалаі, складкавыя ланцугі Бірмы, Інданезіі, Камчаткі, Японскіх і Філіпінскіх астравоў; у Паўночнай Амерыцы складкавыя хрыбты Ціхаакіянскага ўзбярэжжа Аляскі і Каліфорніі; у Паўднёвай Амерыцы Анды; таксама архіпелагі, якія акаймоўваюць Аўстралію з усхода, у т.л. а-вы Новая Гвінея і Новая Зеландыя. Альпійская складкавасць месцамі закранула і суседнія платформы — Юрскія горы і частку Пірэнейскага п-ва ў Заходняй Еўропе, паўночную частку гор Атлас у Паўночнай Афрыцы, Таджыкскую дэпрэсію і паўднёва-заходнія адгор’і Гісарскага хрыбта ў Сярэдняй Азіі, усходнюю частку Скалістых гор у Паўночнай Амерыцы, Антарктычны паўвостраў у Антарктыдзе і інш.

На тэрыторыі Альпійскай складкавасці захоўваецца тэктанічная актыўнасць, што выяўляецца ў моцным расчляненні рэльефу, высокай сейсмічнасці, шматлікіх дзеючых вулканах.

Літаратура
----------

* Альпійская складкавасць // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Санга.
**Са́нга**, **санго** — афіцыйная мова ЦАР. Належыць да адамава-ўбангійскіх моў у складзе нігера-кангалезскіх моў.

Узнікла і развівалася як крэалізаваная мова. Як на першай мове, на ёй гавораць каля 400 тыс. чал. як на другой — каля 5 млн чал.

Пашырана ў ЦАР, а таксама памежных раёнах Рэспублікі Кон­га, ДР Конга, Камеруна і Чада. Мова міжэтнічных зносін.

Спасылкі
--------

* Большая российская энциклопедия Архівавана 12 лістапада 2017.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4349162-5 · LCCN: sh85117265 · Microsoft: 2780927497 · NDL: 00570109 |
**Крыві́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лоеўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Крывін.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Лоеўскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Ручаёўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Альта-Парана** (ісп.: Alto Paraná) — дэпартамент Парагвая з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Сьюдад-дэль-Эстэ.

Гісторыя
--------

У каланіяльныя часы на тэрыторыі цяперашняга дэпартамента знаходзілася мноства паселішчаў. Многія з іх мелі вельмі важнае значэнне, напрыклад, Антыверас, Сьюдад-Рэаль і Віларыка-дэль-Эспірыту-Санта.

Значны рост насельніцтва ў гэтай вобласці пачаўся ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзя. Гарадскія цэнтры пачалі з’яўляцца вакол ваенных баз, якія служылі для абароны ад нападаў бандэйрантаў. Прыкладна ў гэты час былі заснаваныя гарады, якія існуюць да гэтага часу, такія як: Віла-Куругуаці, Ігацімі, Каагуасу, Ліма і Ахос.

Пасля Парагвайскай вайны гэтыя землі былі прададзеныя, створаны буйныя маёнткі, якія спецыялізаваліся на вырошчванні матэ.

Дэпартамент Альта-Парана створаны ў 1945 годзе. У 1990 годзе межы дэпартамента набылі сучасны выгляд.

Зноскі
------


| Дэпартаменты Парагвая |
| --- |
| 
* Альта-Парагвай
* Альта-Парана
* Амамбай
* Бакерон
* Гуайра
* Ітапуа
* Каагуасу
* Каасапа
* Канендыю
* Кансепсьён
* Кардыльера
* Місьёнес
* Ньеэмбуку
* Парагуары
* Прэсідэнтэ-Аес
* Сан-Педра
* Сентраль
* Сталічная акруга

 | Парагвай |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сан.
**Сан** (груз. სან, мрглавані: Ⴑ, нусхуры: ⴑ, мхедрулі: ს, МФА: [san]) — васямнаццатая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «200». Беларускі адпаведнік — літара с ([s]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае s.

* Сан мхедруліСан мхедрулі
* Сан мрглаваніСан мрглавані
* Сан нусхурыСан нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴑ : U+10B1
* ს : U+10E1

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сан (грузінская літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
Не блытаць з *возера Дубраўскае*

**Ду́бра** — возера ў Беларусі, у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Абабіца, за 17 км на паўночны ўсход ад горада Браслаў, каля вёскі Дундзеры. Належыць да Абабіцкай групы азёр і знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні возера складае 1,06 км². Даўжыня 2,22 км. Найбольшая шырыня 0,71 км, даўжыня берагавой лініі 6,1 км. Найбольшая глыбіня 2,9 м, сярэдняя 1,9 м. Аб’ём вады 2,1 млн м³. Плошча вадазбору 19,3 км².  

Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй да 3 м, пад лугам. Уздоўж паўночна-ўсходняга берага парослая хваёвым лесам пясчаная озавая града вышынёй да 9 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, у залівах забалочаныя, тарфяністыя, 2 астравы агульнай плошчай 0,7 га. Уздоўж берагоў пойма шырынёй ад 5—10 да 250—300 м. Мелкаводдзе да глыбіні 0,5—1 м (акрамя заліваў) пясчанае. Большая частка дна возера выслана слоем крэменязёмістага сапрапелю. Возера слабапраточнае. Упадае пратока з возера Берца, выцякае пратока ў возера Абаб’е. Надводная расліннасць утварае палосу шырынёй да 25 м, залівы зарастаюць падводнай расліннасцю поўнасцю.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лінь, карась, плотка, краснапёрка і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-07. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год. (руск.)

Літаратура
----------

* *Курловіч М. М.* Дубра // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 9. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас / Ред. И. Н. Шлык. — Мн.: РУП «Белкартография», 2008. — С. 5. — 36 с. — 5 000 экз. — ISBN 978-985-508-049-8. (руск.)
**Санато́рый** (лац. *sanatorium* ад *sano* — лячу, аздараўляю) — санаторна-курортная арганізацыя для дарослых, дарослых і дзяцей, дзяцей, якая забяспечвае прадастаўленне санаторна-курортных паслуг у адпаведнасці з устаноўленым для яе профілем з прымяненнем прыродных лячэбных фактараў.

Паводле характару захворванняў падзяляюцца на:

* агульнасаматычныя;
* спецыяльныя (для хворых на сардэчна-сасудзістыя, нервовыя, страўнікава-кішэчныя, туберкулёзныя і інш.)

Лячэнне ў санаторыях праходзіць з пераважным выкарыстаннем прыродных фактараў (клімат, мінеральныя воды, гразі і г.д.) у спалучэнні з дыетычным харчаваннем, лячэбнай фізкультурай, фізіятэрапеўтычнвмі працэдурамі. Большасць з санаторыяў размяшчаюцца на курортах, мясцовыя — ў прыгарадных зонах.

Санаторна-курортныя паслугі і дапамога
--------------------------------------

Санаторна-курортнымі называюць паслугі па аказанні санаторна-курортнай дапамогі, пражыванні, харчаванні, правядзенні вольнага часу і іншыя сэрвісныя паслугі, што прадастаўляюцца ў санаторна-курортных арганізацыях.

Санаторна-курортная дапамога — сістэма арганізацыйных, медыцынскіх і сацыяльна-эканамічных мерапрыемстваў, накіраваных на задавальненне навукова-абгрунтаванай патрэбнасці грамадзян у санаторна-курортным лячэнні і аздараўленні.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. 1 2  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* *Вальчук Э. А.* Санаторый // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 145. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Санато́рыі // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 645. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
**Сан** (польск.: San, укр.: Сян) — рака ва Украіне (Туркіўскі раён, Львоўская вобласць) і Польшчы. Самы вялікі карпацкі (правы) прыток Віслы (басейн Балтыйскага мора).

Выток у Карпатах (Верхнія Бяскіды) на вышыні 900 м; значная частка верхняга цячэння — па мяжы Польшчы і Украіны. Па выхадзе з гор цячэ па халмістай раўніне, затым — па Сандамірскай нізіне. Упадае ў Віслу каля горада Сандаміра. Важнейшыя прытокі — Віслок (левы), Танеў (правы).

Разводдзе ў лютым-траўні, летам — самы нізкі ўзровень; летнія паводкі рэдкія. Сан выкарыстоўваецца для сплаву лесу; у ніжнім цячэнні суднаходны.

У верхнім цячэнні ўладкована Солінскае вадасховішча, ГЭС.

На Сане стаяць гарады Санак, Пшэмысль, Яраслаў.

У адпаведнасці з Сакрэтным дадатковым пратаколам да Дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам (вядомаму як «Пакт Молатава-Рыбентропа»), па рэках Сан, Нараў і Вісла праходзіла мяжа сфер інтарэсаў Трэцяга Рэйха і СССР у Польшчы. З верасня 1939 г. Сан з'яўляецца памежнай ракой паміж СССР і Германіяй (з 1946 г. і ў цяперашні час — паміж Украінай і Польшчай толькі на невялікім участку ля вытока ракі).

Сан згадваецца ў песні «Ще не вмерла України», аснове дзяржаўнага гімна Украіны: «Станем, браття, у бій кривавий від Сяну до Дону». Аднак у афіцыйную рэдакцыю гімна гэтая частка песні не ўвайшла. Пры гэтым Украіна мае выхад да Сану, але не да Дона.

Літаратура
----------

* Сан, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907. (руск.)
* Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. (руск.)
* Сан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 143. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4118318-6 · LCCN: sh87001334 · VIAF: 2146153090405252758 |