recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рух за нацыянальную незалежнасць Латвіі** (лат.: Latvijas Nacionālās Neatkarības Kustība, скарочана — **РННЛ**) — палітычная арганізацыя ў Латвіі, якая дзейнічала з 1988 года да сярэдзіны 1990-х гадоў.

Утварылася як радыкальнае крыло латвійскага нацыяналістычнага руху. У адрозненне ад Народнага фронту Латвіі, які першапачаткова падтрымліваў ідэю большай аўтаноміі для Латвіі ў рамках СССР, прыхільнікі РННЛ з самага пачатку выступалі за абвяшчэнне незалежнасці. Лідарамі РННЛ былі Эдуардс Бэрклаўс, Алэксандрс Кірштэйнс, Андрэйс Крастыньш, Эйнарс Рэпшэ і Юрыс Добэліс.

Пасля таго, як Латвія зноў здабыла незалежнасць, РННЛ стала палітычнай партыяй і атрымала назву **Нацыянал-кансерватыўная партыя**. Партыя атрымала 15 месцаў з 100 на парламенцкіх выбарах 1993 года і стала ўплывовай апазіцыйнай партыяй. У тым жа годзе выставіла свайго кандыдата на пасаду прэм’ер-міністра краіны, Ёахіма Сіегэрыста, які саступіў толькі на адзін голас і атрымаў другое месца. РННЛ выйгралі муніцыпальныя выбары ў сталіцы Латвіі, Рызе ў 1994 годзе, але пасля гэтага папулярнасць партыі хутка згасла. Яна страціла палову сваіх месцаў у парламенце пасля выбараў 1995 года і ўрэшце злілася з *Tēvzemei un Brīvībai* (партыяй Айчыне і свабодзе), іншай правай партыяй з падобнымі паходжаннем.

Пасля ўваходжання ў альянс з партыяй «Айчыне і свабодзе», палітычнае аб’яднанне стала ўсё больш актыўна прасоўваць ідэі аб «латышскім» бачанні будучыні Латвіі. З боку кіраўніцтва партыі меў месца шэраг спрэчных заяў пра заахвочванне спажывання латвійскіх тавараў і папярэджанне пра магчымую небяспеку з боку нелатышоў.

У суседняй Эстоніі існавала арганізацыя з аналагічнымі мэтамі і практычна ідэнтычнай назвай — Партыя нацыянальнай незалежнасці Эстоніі.

Гл. таксама
-----------

* Кансерватызм
* Нацыяналізм
* Дзяржаўны лад Латвіі

Зноскі
------

1. ↑  Latvians campaign for national independence, 1989-1991 | Global Nonviolent Action Database **(нявызн.)**.  Nvdatabase.swarthmore.edu. Праверана 5 лістапада 2015.
2. ↑  The restoration of Latvian independence 1986-1992 **(нявызн.)**.  Latvian History. Праверана 5 лістапада 2015.
3. ↑  ТБ/РННЛ абвяшчэнняў; ТБ/РННЛ рэклама; ТБ/РННЛ рэклама (лат.)
Д-2, выгляд з носа
Д-2, выгляд з кармы
**Д-2 «Нарадаволец»** — савецкая вялікая дызель-электрычная падводная лодка, пабудаваная ў 1927—1930 гадах, другі карабель тыпу Д.

Гісторыя карабля
----------------

Першапачаткова падводная лодка звалася «Народаволец», 21 жніўня 1934 была пераназвана ў Д-2, аднак як ва ўжытку, так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-2» так і «Народаволец».
Лодка была закладзена 5 сакавіка 1927 на Балтыйскім заводзе № 189 у Ленінградзе, завадскі № 178, спушчана на ваду 19 мая 1929 і 11 кастрычніка 1931 года ўвайшла ў склад Балтыйскага флота.

Улетку 1933, лодка здзейсніла пераход па Беламорска-Балтыйскаму каналу і 5 жніўня ўвайшла ў склад брыгады падводных лодак Паўночнага флота. 29 верасня 1939 Д-2 вярнулася на Балтыку і ўстала на рамонт і мадэрнізацыю. У Савецка-фінляндскай вайне ўдзелу не прымала.

Падчас пачатку Вялікай Айчыннай вайны была ў рамонце. 17 жніўня 1941 ўвайшла ў склад Балтыйскага флота.

### Баявыя паходы

* 23 верасня 1942 — 4 лістапада 1942
* 2 кастрычніка 1944 — 30 кастрычніка 1944
* 12 снежня 1944 — 20 студзеня 1945
* 20 красавіка 1945 — 18 мая 1945

### Паваенная служба

Да 1956 гады працягвала службу, затым перайшла ў ранг навучальных караблёў пад назвай УТС-6, у 1976 выведзена са складу флота, у 1987 канчаткова спісана. у 1989 годзе пераабсталявана ў музей. Усталявана ў Санкт-Пецярбургу на Васільеўскам востраве.

Гл. таксама
-----------

* Самуіл Нахманавіч Багарад

Спасылкі
--------

* 
* 
* 
* Архівавана 3 лютага 2009.
* 

| ⛭Савецкія падводныя лодкі тыпу Д — «Дзекабрыст» |
| --- |
| Д-1 · Д-2 · Д-3 · Д-4 · Д-5 · Д-6 |
**Ідумея, Эдом** — назва гістарычнай часткі Палесціны на поўдзень ад Мёртвага мора. Першапачатковымі яе жыхарамі былі харэі, якія потым змяшаліся з заваёўнікамі і стварылі магутную дзяржаву. Пазней, калі сфарміравалася Іўдзейскае царства, ідумеі, нягледзячы на падтрымку аманітаў і маавіцян, былі разгромлены іудзеямі. Паводле Бібліі гэтая тэрыторыя належала Ісаву, першароднаму сыну Ісака і Равекі, нашчадку патрыярха Якава. Спрадвечная варожасць да іудзеяў дасягнула найвышэйшага напалу ў часы аслаблення яўрэйскай манархіі, калі Навухаданосар II асадзіў Іерусалім ідумеі адразу перайшлі на бок халдзеяў і прымалі ўдзел у грабяжах і забойствах сваіх былых заваёўнікаў, садзейнічаючы разарэнню Іўдзейскага царства. Пасля разгрому Іўдзейскага царства і вываду яго жыхароў у вавілонскі палон, ідумеі авалодалі спустошанай зямлёю. Гэта племя і гістарычная назва іх зямлі канчаткова сышлі з гістарычнай арэны пасля разбурэння Іерусаліма рымлянамі ў 1 ст.

Гл. таксама
-----------

* Амалех

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф.: Творы… С. 167.
2. ↑  Скарына Ф.: Творы… С. 152.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 152, 167. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.
**«Флэтайран-білдынг»** (англ.: Flatiron Building; вядомы таксама пад назвай **«Прас»**) — небаскроб на Манхэтэне, у Нью-Ёрку, размешчаны на месцы перакрыжавання Брадвея, Пятай авеню і 23-й Усходняй вуліцы. Назва перакладаецца з англійскай як «Прас» з-за яго формы, якая нагадвае прас.

Аўтар праекта - Дэніел Бернхэм. Будаўніцтва 82-метровага будынка было скончана ў 1902 годзе. У той час «Флэтайран-білдынг» стаў адным з самых высокіх будынкаў у Нью-Ёрку. Першапачаткова будынак называўся «Фулер-білдынг», і толькі ў 1930-я гады атрымаў цяперашнюю назву. Сёння «Флэтайран-білдынг» - адзін з сімвалаў «Вялікага яблыка».

Цікавая асаблівасць «Флэтайран-білдынг» заключаецца ў тым, што ён быў адным з першых вышынных будынкаў, канструкцыі якога мацаваліся на каркас з сталёвых бэлек.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Флэтайран-білдынг
* Серыя фатаграфій небаскроба

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 5 лістапада 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
Д-3 на паштовай марцы
**Д-3 «Чырвонагвардзеец»** — савецкая вялікая дызель-электрычная падводная лодка, пабудаваная ў 1927—1930 гадах, трэці карабель тыпу Д.

Гісторыя карабля
----------------

Першапачаткова падводная лодка звалася «Чырвонагвардзеец», 21 жніўня 1934 была пераназвана ў Д-3, аднак як ва ўжытку так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-3» так і «Чырвонагвардзеец».
Лодка была закладзена 5 сакавіка 1927 на Балтыйскім заводзе № 189 у Ленінградзе, завадскі № 179, спушчана на ваду 12 ліпеня 1929 і 20 лістапада 1931 года ўвайшла ў склад Балтыйскага флота.

Улетку 1933, лодка здзейсніла пераход па Беламорска-Балтыйскаму каналу і 5 жніўня увайшла ў склад брыгады падводных лодак Паўночнага флота. У 1938 Д-3 стала першай савецкай лодкай, якая перасекла Грынвіч і ўвайшла ў заходняе паўшар’е. У 1938—1940 была ў рамонце.

### Баявыя паходы

* 22.06.1941 — 04.07.1941
* 17.07.1941 — 28.07.1941
* 16.08.1941 — 07.09.1941
* 22.09.1941 — 17.10.1941
* 22.11.1941 — 15.12.1941

17 студзеня 1942 узнагароджана ордэнам Чырвонага Сцяга

* 22.02.1942 — 16.03.1942

3 красавіка 1942 атрымала ганаровае званне «Гвардзейская»

* 02.05.1942 — 18.05.1942
* 10.06.1942 — загінула па невядомым прычынам

Магчымымі прычынамі згубы адмыслоўцы завуць падрыў на міне, памылку асабовага склада ці адмову тэхнікі. Усё 53 члены экіпажа зніклі разам з лодкай.

Спасылкі
--------

* 
* 
* Архівавана 14 лютага 2012.
* Архівавана 27 верасня 2013.
* 

| ⛭Савецкія падводныя лодкі тыпу Д — «Дзекабрыст» |
| --- |
| Д-1 · Д-2 · Д-3 · Д-4 · Д-5 · Д-6 |
**Карл Ауэр фон Вельсбах** (ням.: Carl Auer von Welsbach; 1 верасня 1858, Вена — 4 жніўня 1929, Мёльблінг) — аўстрыйскі хімік, даследчык рэдказямельных элементаў.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Венскім і Гейдэльбергскім універсітэтах (1878—1882). У 1882—1887 гадах працаваў у Венскім універсітэце разам з Адольфам Лібенам, у 1887—1900 гадах — на хімічным заводзе пад Венай, які вырабляў солі рэдказямельных элементаў. З 1900 года — кіраўнік металургічнага завода ў Трайбаху (Аўстрыя), дзе заснаваў вялікую хімічную лабараторыю, на аснове якой пазней узніклі Трайбахскія хімічныя заводы (Treibacher Industrie AG).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Асноўныя навуковыя працы Аўэра фон Вельсбаха прысвечаны вывучэнню рэдкіх зямель. У 1885 годзе ён паказаў, што элемент дыдым, адкрыты К. Г. Масандэрам, з’яўляецца сумессю двух іншых элементаў, якія ён назваў празеадымам і неадымам.

Аўэр фон Вельсбах выявіў таксама яркае свячэнне аксідаў цэрыя і іншых рэдка зямельных элементаў пры высокіх тэмпературах. У 1885 годзе ён вынайшаў і запатэнтаваў газакалільную сетку, якая нашмат узмацняла свяцільнасць газавага полымя, якое выкарыстоўвалася тады для асвятлення — так званы «аўэраўскі каўпачок».

Важным вынаходствам Аўэра фон Вельсбаха стаў выраб мішметала і цэрыева-жалезнага сплаву, які мог прымяняцца для вырабу штучных крэменяў для запальніц (1898).

У 1900 годзе Аўэр фон Вельсбах прапанаваў выкарыстоўваць у электрычных лямпах напальвання осміевую нітку замест вугальнай. З-за дарагоўлі осмія гэта ўдасканаленне не атрымала распаўсюджвання, аднак абумовіла пераход на вальфрамавыя ніткі.

Зноскі
------

1. 1 2  Carl Auer, Freiherr von Welsbach // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Carl Auer // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | zbMATH Open |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15545910j · GND: 118651013 · ISNI: 0000 0000 5535 3488 · LCCN: no2011159204 · NKC: ola2002150201 · NLP: A32043594 · VIAF: 57408300 |

 |
Герб Казахскай ССР **Герб Казахскай ССР** — дзяржаўны сімвал Казахскай ССР.

Герб Казахскай ССР грунтуецца на дзяржаўным гербе СССР.

Прыняты з Канстытуцыяй Казахскай ССР 26 сакавіка 1937 года на Надзвычайным Х Усеказахскім з'ездзе Саветаў.

```
*артыкул 121:*
Дзяржаўны герб Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 
складаецца з малюнка залатых сярпа і молата, зьмешчаных крыж-накрыж, дзяржальнямі дадолу,
на чырвоным фоне ў прамянях сонца і ў апраўленні каласоў, з надпісам на казахскай і рускай мовах:
«Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!». Наверсе гербу маецца пяціканцовая зорка, 
а ў ніжняй яго часткі - надпіс «Казахская С.С.Р.» на казахскай і рускай мовах.
```

```
«Барлық елдеpдің пролетарлары, бірігіңдер!» — «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!»
```

Аднак да таго часу не існавала нават эскіза гербу, і быў абвешчаны конкурс.

16 мая 1937 года быў абраны пераможца, з абрэвіятурамі **QSSR** і **КССР** на стужцы.

28 студзеня 1939 года Прэзыдыўм Вярхоўнай Рады Казаскай ССР сваім указам занёс зьмены ў герб. Былі змененыя ўсе надпісы на казахскай мове ў лацінізаваным алфавіце на надпісы ў алфавіце на аснове рускай азбукі (глядзіце Казахскі алфавіт), на галоўнай стужцы абрэвіятуру **QSSR** змяніла **ҚССP** (літара С часта адлюстроўвалася падобнай на лацінскую літару G). Адначасова молат стаў адлюстроўвацца накладзеным на серп.

У 1978 годзе было прынята новае Становішча аб Дзяржаўным гербе Казахскай ССР, у адпаведнасці з якім серп стаў ізноў адлюстроўвацца накладзеным на молат, была паменшаная інтэнсіўнасць чырвонага фону, паменшана колькасць прамянёў сонца.

Гл. таксама
-----------

* Сцяг Казахскай ССР
* Гімн Казахскай ССР

* Сцяг Казахстана
* Герб Казахстана
* Гімн Казахстана

У Сеціве
--------

* Герб Казахскай ССР
* Дзяржсімволіка Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі

| Гербы Рэспублік Савецкага Саюза |
| --- |
| Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік | 
Азербайджанская ССР • Армянская ССР • Беларуская ССР • Грузінская ССР • Казахская ССР • Кіргізская ССР • Латвійская ССР • Літоўская ССР • Малдаўская ССР • РСФСР • Таджыкская ССР • Туркменская ССР • Узбекская ССР • Украінская ССР • Эстонская ССР
 |
**Атоса** (па-старажытнаперсідску *Hutausā/Hutauthā*; каля 550 да н.э. — каля 475 да н.э. ці да 515 да н.э.) — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, дачка Кіра II і Касанданы; жонка каралёў Камбіза II, Гаўматы і Дарыя І. Яе імя перакладаецца як «*Абдораная дабром*».

Біяграфія
---------

Напачатку была жонкай свайго зводнага брата Камбіза II, які дзеля гэтага мусіў змяніць заканадаўства, якое з гэтага часу давала каралю права не падпарадкоўвацца законам. Пасля смерці Камбіза стала жонкай новага караля гаўматы. Пасля захопу ў 522 да н.э. улады Дарыем І, разам са сваёй сястрой Артыстонай і пляменніцай Парміс стала яго жонкай як задатак прызнання апошняга каралём Персіі.

Была адной з самых адукаваных жанчын свайго часу, умела пісаць, уласнаруч кіравала адміністраваннем каралеўскага палаца. Карысталася вялікай павагай і ўплывам, што дало ейнаму першынцу Ксерксу заняць каралеўскі пасад пасля смерці бацькі, хоць у Дарыя I былі і старэйшыя сыны (Артабазан, Арыябігн і іншы невядомы па імені). Лічыцца, што менавіта пад уплывам Атосы, Ксеркс I патрапіў пад уплыў магаў і адмовіўся ад талерантнае рэлігійнае палітыкі бацькі, што выявілася ў разбурэнні храмаў Вавілоніі і Грэцыі. Як пісаў Герадот (VII,3), «*Атоса заўсёды дасягала таго, што хацела*». Паводле яго ж, аддавала перавагу грэчаскім рабам.

Апроч Ксеркса нарадзіла Дарыю яшчэ прынамсі трох сыноў Ахемена, Гістаспа і Масіста.

Па адной з версій памерла да ўзыходжання Ксеркса I на пасад, магчыма да 515 да н.э. Аднак Герадот і Эсхіл сцвярджалі, што яна была яшчэ жывая падчас паходу Ксеркса I на Грэцыю ў 480 да н.э.

Атоса ў літаратуры
------------------

* Атоса была адным з галоўных персанажаў трагедыі Эсхіла «Персы».
* Атоса была таксама адной з ключавых дзеючых асоб рамана Гора Відала «Стварэнне».

Зноскі
------



| ?Атоса — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Камбіз I |  | Кір I |  | Тэісп |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Кір II Вялікі |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Астыяг |  | Cyaxares[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Атоса |  |  |  |  | Мандана Медыйская[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Арыеніс[d] |  | Аліят II |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Касандана[d] |  | Фарнасп[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Іраніка |
| Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
**Флот адкры́тага мо́ра** (ням. *Hochseeflotte*) — асноўны ваенны флот германскіх імперскіх ВМС падчас Першай сусветнай вайны. Базіраваўся ў г. Вільгельмсгафен, (Германія).

Гісторыя
--------

SMS Deutschland, першы флагманскі карабель Флота адкрытага мора
Флот адкрытага мора ствараў пастаянную пагрозу Брытанскім астравам і вымушаў брытанскі Гранд-Фліт на працягу ўсёй вайны знаходзіцца ў раёне Паўночнага мора, нягледзячы на недахоп караблёў на іншых тэатрах ваенных дзеянняў.

Брытанскі *Гранд-Фліт* колькасна пераўзыходзіў Флот адкрытага мора ў суадносінах 3/2. У першы год вайны назіралася роўнасць сіл (з прычыны распылення сіл брытанскага флота), у наступныя гады суадносіны змяніліся на карысць Гранд-Фліта. У такой сітуацыі Флот адкрытага мора пазбягаў адкрытых сутыкненняў з Гранд-Флітам і аддаваў перавагу стратэгіі рэйдаў у Паўночнае мора з мэтай выманіць частку Гранд-Фліта, адрэзаць яе ад асноўных сіл і знішчыць. Тым не менш, бітвы ў Гельгаландскай бухце (28 жніўня 1914 года), ля Догер-банкі і нават Ютландская бітва (31 мая 1916 года) не аказалі істотнага ўздзеяння на расстаноўку сіл у Паўночным моры.

Для прарыву блакады Германіі, якую ажыццяўляў брытанскі флот, германскія ВМС сканцэнтравалі свае рэсурсы на вядзенні неабмежаванай падводнай вайны. Не лічачы двух выхадаў у мора (у жніўні 1916 года і ў маі 1918 года), Флот адкрытага мора ўвесь час знаходзіўся на сваёй базе.

У кастрычніку 1918 года, ва ўмовах набліжэння паражэння ў вайне і росту незадаволенасці народных мас, адмірал Шэер вырашыў учыніць адчайную атаку на Гранд-Фліт. Ведаючы, што падобная аперацыя не будзе падтрымана, ён не праінфарміраваў урад аб сваёй задуме. Аднак, калі быў аддадзены загад аб выхадзе ў мора (30 кастрычніка), большасць маракоў адмовілася яго выконваць. План атакі быў адменены, але паўстанне маракоў перарасло ў рэвалюцыю, выклікала падзенне імперскага ўрада (9 лістапада) і сканчэнне вайны (11 лістапада).

### Лёс флота пасля Першай сусветнай вайны

Паводле ўмоў мірнага дагавора, Флот адкрытага мора мусіў быць інтэрніраваны на базе брытанскіх ВМС Скапа-Флоў на Аркнейскіх астравах. У ходзе «Аперацыі ZZ» (21 лістапада 1918 года) 60 лінейных караблёў Антанты эскартыравалі 11 лінейных караблёў, 5 лінейных крэйсераў, 9 крэйсераў і 48 эскадраных мінаносцаў Флота адкрытага мора на стаянку ў Скапа-Флоў.

21 чэрвеня 1919 года контр-адмірал Людвіг фон Ройтар загадаў камандам затапіць караблі, каб яны не дасталіся англічанам. Усяго быў затоплены 51 карабель. Дзевяць маракоў, якія загінулі пры затапленні, сталі апошнімі ахвярамі Першай Сусветнай вайны.

Камандуючыя
-----------

Флотам камандавалі: 

* Фрыдрых фон Інгеналь (1913—1915)
* Гуга фон Поль (1915—1916)
* Рэйнхард Шэер (1916—1918)
* Франц фон Хіпер (1918).

Літаратура
----------

* Scheer, Reinhard (1920). *Germany's High Seas Fleet in the World War*. Cassell and Company, ltd. OCLC 2765294. .
**Д-6 «Якабінец»** — савецкая вялікая дызель-электрычная падводная лодка, пабудаваная ў 1927—1931 гадах, шосты карабель тыпу Д.

Гісторыя карабля
----------------

Першапачаткова падводная лодка звалася «Якабінец», 21 жніўня 1934 была пераназвана ў Д-6, аднак як ва ўжытку так і ў афіцыйных дакументах звалася як «Д-6» так і «Якабінец».
Лодка была закладзена 14 красавіка 1927 на Заводзе ім. Марці № 198 у Мікалаеўе, завадскі № С-29/194, спушчана на ваду 12 мая 1930, 5 чэрвеня 1931 уступіла ў лад, 12 чэрвеня ўвайшла ў склад Чарнаморскага флота.

У сярэдзіне лютага 1941 года ўстала ў капітальны рамонт. Да 22 чэрвеня дэмантаж абсталявання быў выкананы настолькі, што карабель не мог плаваць. Д-6 была пакінута ў Севастопалі, падчас аблогі некалькі разоў атрымала пашкоджанні ад выбухаў снарадаў. У чэрвені 1942 года, пры пакіданні горада, Д-6 была падарвана. Увесну 1945 года драбы прызнаны непрыдатным для аднаўлення і разабраны на метал.

Спасылкі
--------

* 
* Архівавана 26 мая 2011.
* 

| ⛭Савецкія падводныя лодкі тыпу Д — «Дзекабрыст» |
| --- |
| Д-1 · Д-2 · Д-3 · Д-4 · Д-5 · Д-6 |
**Флюары́т** (ад лац.: fluor цячэнне), **плавікавы шпат**, мінерал, які належыць да фтарыдаў, фтарыд кальцыю CaF2, можа ўтрымліваць дамешкі рэдказямельных элементаў (з утрыманнем ітрыю — ітрафлюарыт).

Апісанне
--------

Утварае кубічныя крышталі, іх зросткі, зярністыя, валакністыя, масіўныя агрэгаты, зямлістыя масы. Празрысты ў дыяпазоне хваляў 0,125—10 мкм. Колер жоўты, зялёны, фіялетавы, чорны, бясколерны і інш. Малекулярная маса 78,08. Цвёрдасць 4, шчыльнасць ад 2,95 да 3,8 г/см³. Тэмпература плаўлення 1360 °C.

Пашырэнне
---------

Трапляецца ў магматычных пародах, гідратэрмальных жылах, даламітах, вапняках. 
Радовішчы флюарыту ёсць у Расіі, ЗША, Украіне, Германіі, Вялікабрытаніі і інш.

Выкарыстанне
------------

Флюарыт выкарыстоўваецца ў металургіі ў якасці крыніцы фтору і яго злучэнняў, у шкляной прамысловасці. Чысты флюарыт выкарыстоўваецца пры вырабе аптычных лінз і прызмаў. Флюарыт, актываваны прымесямі, у т.л. рэдказямельнымі элементамі, выкарыстоўваецца ў лазернай тэхніцы для пераўтварэння інфрачырвонага выпраменьвання ў бачнае святло. Таксама флюарыт выкарыстоўваецца ў якасці фотахромнага матэрыялу, цвёрдых электралітаў з высокай электраправоднасцю і інш.

Літаратура
----------

* Физический энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. Ред. кол. Д. М. Алексеев, А. М. Бонч-Бруевич, А. С. Боровик и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — 982 с. — 100 000 экз. (руск.)
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 431. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Флюорит / Василькова Н. Н. // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

* Флюорит // Артыкул на ХиМиК.ру  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85049445 · Microsoft: 2777081348 · NDL: 00563552 · NKC: ph335986 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларусь.
**«Універмаг Беларусь»** — універсальны магазін у Мінску, адно з найбуйнейшых гандлёвых прадпрыемстваў Беларусі. Размешчаны па адрасе вул. Жылуновіча, 4. Штат універмага налічвае каля тысячы супрацоўнікаў, гандлёвыя плошчы складаюць каля 7200 кв. м, якія штодня наведваюць 35 тыс. пакупнікоў.

Гісторыя
--------

Распараджэннем Савета Міністраў БССР ад 2 лістапада 1970 г. была зацверджана праектная дакументацыя на будаўніцтва ў цэнтры Заводскага раёна г. Мінска ўнівермага «Беларусь». Прадпрыемства створана ў адпаведнасці з загадам Міністэрства гандлю БССР № 50 ад 3 мая 1978 г. Універмаг адкрыўся 8 чэрвеня 1978 г.

Архітэктура
-----------

Будынак універмага быў узведзены ў 1978 годзе па праекце архітэктараў Я. Разанава і Г. Аквілава.

У кампазіцыі будынка дамінуе асноўны блізкі да квадрата ў плане аб'ём. Першапачаткова чатыры верхнія паверхі былі аб'яднаны ў суцэльны маналітны блок, які падтрымліваўся калонамі. Першы паверх паглыблены адносна верхніх і абкружаны шырокай галерэяй, у якую адкрыты цэнтральны галоўны ўваход і сіметрычна размешчаныя бакавыя ўваходы. У цэнтры асноўнага аб'ёму ўзвышаўся паверх, завершаны светлавым рэкламным надпісам. Пластыка фасадаў асноўнага аб'ёму была заснавана на кантрасце выразных гарызантальных паясоў са шкла і бетону і шматлікіх дробных вертыкальных чляненняў. Мерны рытм падвойных бетонных рэбраў-выступаў паўтараўся ў металічным каркасе зашклення. Вышэй па рэльефе да тыльнага фасада далучаны рознавялікія аб'ёмы.

На 1—4-м паверхах размяшчаюцца гандлёвыя залы, злучаныя паміж сабой па цэнтры эскалатарамі і 2 бакавымі лесвіцамі, адміністрацыйныя, складскія, бытавыя памяшканні, кафэ; на 5-6-м паверхах знаходзяцца канферэнц-зала, складскія і інш. памяшканні. У аддзелцы інтэр'ераў быў выкарыстаны метал, дрэва і мармур. Адвольная планіроўка дазваляе спалучыць рацыянальнае размяшчэнне гандлёвых ячэек з мэтанакіраваным рухам патокаў пакупнікоў. У рознавялікіх аб'ёмах — складскія, службовыя і інш. дапаможныя памяшканні.

Універмаг пасля перабудовы 
За сваю гісторыю ўнівермаг чатыры разы змяняў свой выгляд, змянялася таксама і прылеглая тэрыторыя. У канцы 1990-х гг. была праведзена рэканструкцыя будынка, і замест надбудовы былі ўзведзены два паўнавартасныя паверхі. Паводле аднаго з праектаў, тут меў быць размясціцца зімовы сад.

З 2003 года практычна ўсю плошчу галоўнага фасада займае фотапано.

Зноскі
------

1. 1 2 3  «Беларусь» изнутри: как устроен известный столичный
2. ↑  Об универмаге
3. 1 2 3  Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — Мінск. — 333 с.: іл. — ISBN 5-85700-006-8.

Літаратура
----------

Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — Мінск. — 333 с.: іл. — ISBN 5-85700-006-8.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Беларусь (універмаг)
* Афіцыйны сайт
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларусь.
**«Беларусь»** — штодзённая палітычна-эканамічная і літаратурная газета. Выдавалася на беларускай мове ў Мінску (21.10.1919 — 9.7.1920).

Рэдактар-выдавец у 1919 годзе Ядвіга Луцэвіч, з 1920 года рэдактар Язэп Лёсік, выдавец — Часовы беларускі нацыянальны камітэт, з 12.3.1920 прадстаўнік БНК Кузьма Цярэшчанка (Тарэшчанка). Газета лічылася пераемніцай газеты «Звон» (27 нумароў улучаны ў суцэльную нумарацыю). Неаднаразова канфіскоўвалася польскімі ўладамі, выходзіла з «белымі плямамі» цэнзуры. Развівала традыцыі газеты «Наша ніва», аб’ядноўвала нацыянальныя палітычныя партыі і групоўкі, якія адстойвалі ідэю суверэннай, непадзельнай і незалежнай Беларускай Рэспублікі ў этнаграфічных межах беларускага народа.

Разнастайныя матэрыялы газеты — ад рэдакцыйных артыкулаў і літаратурных твораў да карэспандэнцый з гарадоў, мястэчак і вёсак — знітоўвала ідэя адраджэння Беларусі, яе дзяржаўнасці і культуры, народнай гаспадаркі, самабытнага духоўнага аблічча нацыі. Гістарычную ролю Беларусі газета бачыла ў сінтэзе лепшых бакоў «усходняга» і «заходняга» тыпаў культуры, прымірэнні аднабокіх сацыяльна-палітычных тэндэнцый. Выкрывала грабежніцкую палітыку польскіх улад на Беларусі. Разнастайныя матэрыялы былі прысвечаны арганізацыі беларускай арміі. Шмат месца газета адводзіла барацьбе за стварэнне беларускіх школ. У артыкулах на эканамічныя тэмы шукала шляхі да аднаўлення сельскай гаспадаркі, прамысловасці і рамяства ў краіне. Асаблівае значэнне надавалася працоўнай кааперацыі, якая, на думку сацыялістычнага крыла аўтарскага калекгыву газеты, прывядзе Беларусь да дэмакратычнага сацыялізму. Газета апублікавала шэраг даследаванняў Я. Карскага па гісторыі беларускай літаратуры і культуры. Значнае месца займаў літаратурны аддзел. Друкаваліся творы Я. Купалы, З. Бядулі, М. Гарэцкага, К. Каганца, Я. Коласа, М. Чарота, У. Галубка і інш. Рэгулярна асвятляла тэатральнае жыццё ў Мінску.

Зноскі
------

1. ↑  ЭГБ, Т.1 с.484 У. Конан.
2. ↑  БЭ ў 18 т. Т. 3.

Літаратура
----------

* «Беларусь» // БЭ ў 18 т. Т. 3. Мн. 1996.
**Фундаментальны каталог** (скарочана **FK**), зорны каталог, які складаецца і суправаджаецца Астранамічным інстытутам у Гайдэльбергу і ўтрымлівае пазіцыі, рухі і іншую інфармацыю для ідэнтыфікацыі г.зв. фундаментальных зорак.

FK5
---

Пятае выданне Каталогу складаецца з дзвюх частак. Першая частка, актуальнае 5-е выданне каталогу (азначэнне **FK5**), была падрыхтаваная калектывам пад кіраўніцтвам В. Фрыке (1988), утрымлівае даныя на 1535 базавых фундаментальных зорак, і з'яўляе сабой дапрацаванае 4-е выданне (**FK4**, 1963, Фрыке і Копф), у якім папраўлены памылкі і ўлічана ўвядзенне сістэмы канстант Міжнароднага астранамічнага саюза (1976). У каталогу ўлічаныя звесткі з каля 300 іншых аглядных зорных каталогаў (Бонскі, Паўднёвы, Кардоўскі, Капскі фатаграфічны агляды і іншыя).

Другая частка каталогу, называная яго Пашырэннем (азначэнне **FK5E**), падрыхтаваная калектывам пад кіраўніцтвам В. Фрыке (1991), падае пазіцыі і рухі 3117 дадатковых фундаментальных зорак (магнітуды 5,5—9,7), узятых з Дадатку да 4-га выдання (азначэнне **FK4S**; Фрыке, 1963) і з спісу Міжнародных Эталонных Зорак (азначэнне **IRS**; Корбін, 1991). Гэтыя зоркі выдзелены ў асобную частку таму, што дакладнасць вымярэнняў у дачыненні да іх значна горшая за асноўную, першую, частку. Аднак, паводле намеру стваральнікаў, даныя Пашырэння таксама з'яўляюцца часткай 5-га выдання Фундаментальнага каталогу.

FK6
---

Зноскі
------

1. ↑  Якое, у сваю чаргу, з'яўляецца працягам 3-га выдання (FK3; Копф, 1937—1938).

Літ.: Fifth Fundamental Catalogue (FK5) Part I. Fricke W. Schwan H. Lederle T. (in collaboration with Bastian U. Bien R. Burkhardt G. du Mont B. Hering R. Jaehrling R. Jahreiss H. Roeser S. Schwerdtfeger H.M. Walter H.G.). Veroeff. Astron. Rechen-Institut Heidelb. No. 32 (1988)

| ⛭Астранамічныя каталогі |
| --- |
| Гістарычныя | Шы Шэня  • Гіпарха  • Альмагест  • Ас-Суфі  • Аль-Біруні  • Амара Хаяма  • Ат-Тусі  • Гурганскі зідж  • Уранаграфія  • Уранаметрыя  • Тыха Браге  • Галея  • Гевелія  • Джона Флемстыда  • Лакайля  • Месье  • Вольфа |
| Сучасныя | 2MASS  • Abell  • AC  • BD  • C  • CCDM  • CD  • COROT  • CPD  • DDO  • FK4/FK5  • GC  • GCVS  • Gl/GJ  • GSC  • HD  • HIP  • HR  • IC  • IDS  • KIC  • MCG  • NGC  • NHICAT  • NSV  • OGLE  • PD  • PGC  • RCW  • RECONS  • RNGC  • ROSAT  • SAO (CAO)  • SDSS  • STF  • TYC  • UGC  • WDSC |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларусь.
**Кінатэатр «Беларусь»** — кінатэатр у горадзе Брэсце, знаходзіцца на вул. Савецкай, 17. Пабудаваны ў 1977 годзе па праекце архітэктараў Р. Шылая, інжынераў У. Самцова, С. Мартынава.

Рэканструкцыя завяршылася зімой 2001 года. Працуюць тры залы — Вялікая, Малая і VIP, лічбавае абсталяванне, дэманстрацыя фільмаў у фармаце 3D. «Вялікая» зала разлічаны на 496 месцаў, у тым ліку 88 месцаў — канапы, 156 VIP-месцы. «Малая» зала падтрымлівае фармат 3D, разлічана на 232 пасадачныя месцы, у тым ліку 28 месцаў — канапы, 104 VIP-месцы, 100-стандартныя. У чэрвені 2017 года ўстаноўлены новыя крэслы і канапы. «VIP»-зала падтрымлівае фармат 3D, мае 20 месцаў-канапаў.

Архітэктура
-----------

Харальная сінагога, на аснове якой пабудаваны кінатэатр
План кінатэатра
Трохпавярховы будынак кінатэатра ўваходзіць у ансамбль новай забудовы вул. Савецкай. У аснову яго аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі пакладзены ўцалелы васьмігранны будынак харальнай сінагогі 19 ст. вакол якога ўзведзены сцены з высокімі зашклёнымі плоскасцямі (акрамя дваровай часткі, дзе зроблены падбудовы). Па 1-м паверсе касавы вестыбюль свабодна пераходзіць у фае малой залы на 400 месцаў. Тут жа 2 лесвіцы, якія вядуць па 2-і паверх у фае вялікай залы на 900 месцаў. На 3-м паверсе — тэхнічныя памяшканні, кінапраекцыйны комплекс. Пры будаўніцтве кінатэатра выкарыстаны прагрэсіўныя канструкцыі і новыя матэрыялы — ажурныя жалезабетонныя рамы, веерападобныя бэлькі перакрыцця, ганчарныя трубкі. У фае — панельная сістэма ацяплення, у залах — кандыцыянеры. 

Дэкаратыўная кампазіцыя «Беларусь»
Для ўнутранай аддзелкі выкарыстаны граніт і мармур. У фае 2 га паверха, на тарцовай сцяне, якая абмяжоўвае прастору фае справа, дэкаратыўная кампазіцыя «Беларусь» у тэхніцы сграфіта (мастак I. Крупскі). У цзнтры кампазіцыі жаночая фігура ў акружэнні алегарычных выяў, якія адлюстроўваюць мінулае, сучаснае і будучае краю. Пано вытрымана ў блакітна-шэрай гаме. У 2 паўцыркульных нішах фае каляровыя вітражы (мастакі М. Клімаў і У. Нікалаеў).

Зноскі
------

1. 1 2  *Т. I. Чарняўская, Г. М. Ярмоленка.* 32. Кінатэатр «Беларусь» // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — 368 с. іл.

Літаратура
----------

* *Т. I. Чарняўская, Г. М. Ярмоленка.* 32. Кінатэатр «Беларусь» // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — 368 с. іл.
* Брест: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1987. — 408 с. — 53 000 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Беларусь (кінатэатр, Брэст)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 150154592500943370002 |
**Юй** (кіт.: 大禹) — легендарны кітайскі імператар, утаймавальнік сусветнага патопу.

Паводле легенд, Юй жыў у канцы 3 тысячагоддзя да н. э. быў нашчадкам міфічнага імператара Чжуан-сюя. Яго бацька Гун змагаўся з паводкамі, якія працягваліся пасля сусветнага патопу, аднак не меў поспеху. Юй вырашыў завершыць справу бацькі і чатыры гады вандраваў па Кітаі. Пасля вывучэння рэк ён пачаў будаўніцтва абводных каналаў, дамбаў, а таксама паглыбленне дна глеістых рэк. Юй працаваў, харчаваўся і спаў разам з простымі рабочымі. Праца над утаймаваннем паводак цягнулася 9 гадоў. Падчас працы Юй падзяліў усё насельніцтва Кітая на 9 частак і загадаў кожнай жыць у пэўным рэгіёне. Такім чынам, ён стварыў першыя дзевяць дзяржаўных аб'яднанняў.

Апошнія гады жыцця Юй кіраваў як імператар. Памёр у старым узросце ад хваробы. Яго сын Цы заснаваў дынастыю Ся.

У старажытных кітайскіх дзяржавах існаваў свяшчэнны культ Юя, які падтрымлівалі самі імператары. У VI ст. н. э. для выпраўлення афіцыйных рытуалаў была пабудавана магільня Юя.

Спасылкі
--------

* Yu the Great Архівавана 17 красавіка 2009.
* Da Yu (Yu the Great)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Бракгаўза і Эфрона · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118925172 · ISNI: 0000 0000 7859 5076 · LCCN: n84023590 · NLA: 36625504 · VIAF: 16161085 |
**Прыродны запаведнік Срэбырна** (балг.: Природен резерват Сребърна) — запаведнік у паўночна-усходняй частцы Балгарыі, аб’ект са спіса Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Запаведнік уключае прэснае возера Срэбырна плошчай каля 600 га і яго ваколіцы. Ён размешчаны ў 16 км на захад ад балгарскага горада Сілістры і ў 1 км ад рэчышча Дуная. Запаведнік насяляе палова ўсіх відаў балгарскай фаўны (41 від), каля 100 відаў птушак, 24 з якіх адносяцца да рэдкіх ці знікаючых. Прыкладна 80 відаў прылятаюць у Срэбырну на зімоўку.

У 1992 годзе з-за неабдуманай сельскагаспадарчай дзейнасці чалавека стан возера рэзка пагоршыўся: яно пачало драбнець і паступова ператварацца ў балота. Папуляцыі многіх насельнікаў возера пачалі змяншацца. У выніку прыродны рэзерват Срэбырна быў аб’яўлены часткай Сусветнай спадчыны, якая знаходзіцца ў небяспецы. Толькі дзякуючы своечасовым дзеянням да 2003 года возера атрымалася аднавіць, і гэты аб’ект прыроднай спадчыны быў выключаны з "чорнага спіса".

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Балгарыі |
| --- |
|  | 
* Баянская царква
* Мадарскі коннік
* Пячорныя цэрквы ў Іванаве
* Фракійская грабніца ў Казанлыку
* Старажытны горад Нясебыр
* Нацыянальны парк Пірын
* Рыльскі манастыр
* Прыродны запаведнік Срэбырна
* Фракійская грабніца ў Свештарах

 |  |

1. ↑  Srebarna Nature Reserve Праверана 30 красавіка 2017.
**Фумбан** (фр.: Foumban) — горад у дэпартаменце Нун Заходняга рэгіёна Камеруна. Размешчаны за 225 км на паўночны захад ад Яўндэ.

Гісторыя
--------

Горад быў сталіцай султаната Бамум  (руск.) (бел.; палац султана, размешчаны ў горадзе, датаваны XVIII стагоддзем. Самы вядомы з султанаў Бамума — Ібрагім Нджоя  (руск.) (бел. — пабудаваў у Фумбане некалькі школ, пры каралю ў Камеруне стала выкарыстоўвацца піктаграфічнае пісьмо  (руск.) (бел. ён спрыяў мастацтвам. У Палацы султана цяпер размяшчаецца музей мастацтва Бамума, у якім прадстаўлены ўзоры разьбы па дрэве, рэалістычныя маскі з чырвонай медзі, вырабы з керамікі і калекцыя зброі з бамбука і рафіі.

Эканоміка
---------

На рынку ў Фумбане прадаюцца рамесныя вырабы. Горад з’яўляецца галоўным рамесным цэнтрам Паўночна-Заходняга Камеруна. Фумбан з’яўляюцца цэнтрам збору кавы, какавы і тытуню, якія адпраўляюцца на экспарт з Дуалы. Тут размешчаны завод па перапрацоўцы кавы, за некалькіх кіламетрах на захад — шакаладная фабрыка. Маюцца аэрадром, бальніца і мытны пункт.

Зноскі
------

1. ↑  «Foumban.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.

Літаратура
----------

* «Foumban.» Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11996107v · GND: 4093080-4 · LCCN: n84142014 · SUDOC: 172239818 · VIAF: 123221137 |
**Прыпісныя сяляне** — феадальназалежнае насельніцтва Расійскай імперыі ў XVII—сярэдзіне XIX стст. якое замест аброку і падушнага падатку было абавязана працаваць на казённых і прыватных заводах і фабрыках. У канцы XVII ст. і асабліва ў XVIII ст. ўрад дзеля падтрымкі буйной прамысловасці шырока практыкаваў прыпіску (звычайна без указання тэрміну) дзяржаўных сялян да заводаў ці мануфактур на Урале і ў Сібіры.

Фармальна сяляне заставаліся ўласнасцю дзяржавы, але прадпрымальнікі эксплуатавалі і каралі іх як сваіх прыгонных. Цяжкае становішча прыпісных сялян выклікала шматлікія паўстанні і ўцёкі. З XVIII ст. ўрад спыніў прыпіску сялян да заводаў. У пачатку XIX ст. прыпісныя сяляне пад назвай «неадменных работнікаў» увайшлі ў катэгорыю пасэсійных сялян, скасаваную ў 1861—1863 гг. пасля сялянскай рэформы.

Літаратура
----------

* Беловинский, Л. В. Приписные крестьяне // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — 784 с.: ил. с. — С. 534. — ISBN 978-5-699-24458-4.
* Панкратова, А. М. Формирование пролетариата в России (XVII—XVIII вв.) / А. М. Панкратова; АН СССР, Отделение истории. — М.: Изд-во АН СССР, 1963. — 491 с.
* Прыпісныя сяляне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10). — С. 75.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ідолта.

**Ідо́лта** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Вята, за 11 кіламетраў на паўночны захад ад горада Мёры.

Плошча паверхні 0,58 км². Даўжыня 1,7 кіламетраў, найбольшая шырыня 630 метраў, найбольшая глыбіня 13,1 м, даўжыня берагавой лініі 5,4 км. Плошча вадазбору 13,2 км².  

Катлавіна возера падпруднага тыпу, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 15-20 метраў, параслі лесам, на ўсходзе 2-5 метраў, разараныя, пад хмызняком, на захадзе невыразныя. Берагі нізкія, пясчаныя, пад хмызняком, на ўсходзе і паўночным захадзе сплавінныя. Мелкаводдзе да 2 метраў пясчанае, ніжэй глеістае. Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць 2 ручаі, на поўдні выцякае ручай у раку Вята. Шырыня палосы прыбярэжнай расліннасці 10—100 м.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, плотка, лінь, верхаводка.

Каля возера вёскі Ідолта, Мілашова.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 7. — 608 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0130-3.
* *Міронаў В. Р.* Ідолта // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.2 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 2. — 522 с. — 10 000 экз.
* Северная Беларусь: Атлас автотуриста / Гл. ред. И. Чумак. — Мн.: Квадрограф, 2010. — С. 10. — 48 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-6434-56-6. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Ідолта Архівавана 31 жніўня 2013.

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
**Ежы Валі́нскі** (1765?, г. Паставы — 28 чэрвеня 1840) — танцоўшчык.

Біяграфія
---------

Да 1785 года прыгонны А.Тызенгаўза. Вучыўся ў яго балетных школах у Гродне і Паставах (у Ф. Г. Ле Ду).

У 1785—1794 гадах уваходзіў у трупу «Таварыства танцоўшчыкаў яго каралеўскай вялікасці» ў Варшаве, удзельнічаў у спектаклях у каралеўскім замку і ў Лазенках, на сцэне Нацыянальнага тэатра.

Танцаваў сольныя партыі ў балетах «Казакі», «Лукас і Калінета», «Каралева Ванда».

Пасля паўстання 1794 года выступаў у Варшаве ў спектаклях антрэпрыз С.Галнiцкага і К.Аўсінскага.

У 1795 годзе працаваў у Гродне, пазней (да 1799 года) у трупах Трускаляскіх і В.Багуслаўскага.

У 1800—1823 гадах выкладчык танцаў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Ежы Валінскі // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
**«Ідыёт»** - літаратурна-публіцыстычны часопіс, які выдаецца ў Віцебску.

Маскоўскі перыяд
----------------

Першы нумар часопіса выйшаў у кастрычніку 1983 года ў Маскве; яго галоўным рэдактарам стаў студэнт філалагічнага факультэта Універсітэта Дружбы народаў імя Патрыса Лумумбы Вячаслаў Новікаў, першымі аўтарамі і чытачамі - яго аднакурснікі. Часопіс друкаваўся на пішучай машынцы ў адным, потым у некалькіх асобніках. Усяго ў Маскве выйшла 5 нумароў часопіса.

Віцебскі перыяд
---------------

У 1986 годзе Вячаслаў Новікаў быў размеркаваны на працу ў Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут. У Віцебску выпуск часопіса аднавіўся, цяпер у яго пісалі і яго чыталі не толькі былыя аднакурснікі Новікава, але і студэнты віцебскіх інстытутаў (намеснікам галоўнага рэдактара стаў студэнт медынстытута Ігар Гольдман). 
Часопіс па-ранейшаму друкаваўся на пішучай машынцы, звычайна накладам ў 5, часам ў 10 асобнікаў. 
У ліку аўтараў часопіса былі: Аляксандр Шышкан, Таццяна Алеева, Аляксандр Літусёў, Аляксандр Лапацін, Вольга Залеская, Артур Ісачэнкаў, Васіль Брус, Уладзімір Мартаў, Лера Сом, Віталь Сянько, Віталь Драздоў, Ігар Высоцкі, Косця Граматны, Генадзь Кацярынін, Света Бень. 

У часопісе таксама друкаваліся Яфім Лямпорт (1989), Міхаіл Ром (1989), Дзмітрый Растаеў (1989-90), Герман Волга (1990), Алена Казанцава (1991), Веніямін Блажэнных (1992-1994), Валерый Роньшын (1995-96 ), Славамір Адамовіч (1997). 

У 1993 годзе быў выпушчаны альманах на аснове матэрыялаў 25-ці нумароў часопіса «Ідыёт» (100 асобнікаў). 
У 1994 годзе № 29 ўпершыню выйшаў друкарскім спосабам (100 асобнікаў). 
У 1995 годзе часопіс «Ідыёт» быў уганараваны Малой Букераўскай прэміі, як «лепшы рускамоўны часопіс бліжняга замежжа». Грошы пайшлі на набыццё рэдакцыйнага камп'ютара; з той пары часопіс фарматуецца на камп'ютары. 

Усяго да цяперашняга часу выйшла 44 нумара.
**Іды́лія** (грэч. eidyllion — малюнак, невялікі паэтычны твор) — жанравая разнавіднасць букалічнай паэзіі; невялікі лірычны твор, у якім падаецца малюнак чароўнай прыроды, што супрацьпастаўляецца цяжкаму чалавечаму жыццю, або малюецца шчаслівае і мірнае жыццё простых людзей на лоне прыроды. Узнікла ідылія, як і пастараль, у антычнай літаратуры, пашырылася ў еўрапейскай літаратуры XVII—XVIII стст. З развіццём рэалізму ідылія як жанр знікае. Сёння слова ідылія часам ужываецца ў пераносным сэнсе. Ім называюць любы твор, у якім ідэалізавана, г. зн. прыхарошана, паказана жыццё чалавека, заўважаецца адыход пісьменніка ад надзённых турботаў часу.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
**Анамія** (ад фр.: anomie - адсутнасць закону, беззаконнасць) — стан грамадства, калі значная частка людзей ведае пра існаванне юрыдычных, маральных і іншых нормаў супольнага жыцця, але не лічыцца з імі і не падпарадкоўваецца ім. Тэорыю анаміі распрацаваў французскі сацыёлаг Э.Дзюркгейм. У манаграфіях «Аб падзеле грамадскай працы» (1893), «Самазабойства» (1897) ён падкрэсліваў, што анамія або дэзарганізацыя грамадскага жыцця найчасцей узнікае ў грамадстве, якое знаходзіцца ў стане глыбокага эканамічнага і сацыяльнага крызісу і ў якім імкненні, жаданні, запатрабаванні людзей у сваёй большасці не маюць шанцаў на рэалізацыю. 

Гэта прыводзіць да канфліктных сутыкненняў інтарэсаў розных індывідаў і суполак, а пры значных маштабах можа выклікаць грамадскую дэзінтэграцыю. Таму трэба знаходзіць сродкі і шляхі для гарманізацыі імкненняў і дзеянняў розных індывідаў і суполак. Паводле Дзюркгейма анаміі здольна пазбегнуць устойлівае і з'яднанае грамадства. Далейшае развіццё тэорыя анаміі набыла ў працах амерыканскіх сацыёлагаў І.Ламбда (лічыў анамію крыніцай сацыяльных беспарадкаў), Р.Мертана (вызначаў анамію як «канфлікт норм у сферы культуры»), нямецкага сацыёлага Р.Дарэндорфа (лічыў анаміяй такое становішча, калі нормы права, маралі і грамадскі парадак беспакарана парушаюцца на ўсіх ступенях грамадскай іерархіі).

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX552913 · BNF: 119781026 · GND: 4142557-1 · LCCN: sh85005412 · Microsoft: 60525332 · NDL: 00560267 · SUDOC: 027821617 |

 |
**М'ёса** (састарэлая назва **М'езен**) — найбуйнейшае возера ў Нарвегіі. Знаходзіцца ў паўднёвай частцы Нарвегіі, прыкладна ў 100 км на поўнач ад Осла. Асноўная рака, якая ўпадае ў возера — Гудбрансдалслоген на поўначы; галоўная рака, што выцякае — Ворма (прыток Гломы) на поўдні.

М'ёса ляжыць 123 м над узроўнем мора, глыбіня 195—468 м; берага разнастайныя і маляўнічыя. З самага паўднёвага мыса Мінесун у Эйдсволе да самай паўночнай кропкі ў Лілехамеры даўжыня возера складае 117 км. У самым шырокім месцы, каля Хамара, шырыня роўная 15 км. Плошча возера 365 км², а аб'ём ацэньваецца ў 56 км ³. Агульная даўжыня берагавой лініі — 273 км. Плаціны на выцякаючых рацэ Ворма, пабудаваныя ў 1858, 1911, 1947, і 1965 паднялі ўзровень вады ў агульнай складанасці прыкладна на 3,6 метра. За апошнія 200 гадоў было зарэгістравана 20 паводак, якія паднялі ўзровень М'ёсы на 7 метраў. Некалькі з гэтых паводак затапілі горад Хамар.

Гл. таксама
-----------

* Возера Фемун

1. ↑
2. 1 2 3  NVE Lake Database — Norwegian Water Resources and Energy Directorate. Праверана 21 лістапада 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q50434066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3357659'></a>
3. ↑
Ясеневы лес у Кнышынскай пушчы, Польшча
Зоны шыракалістых лясоў
**Шыракалістыя лясы** ўтвораны лістападнымі дрэвамі з шырокімі ліставымі пласцінкамі.

Зоны шыракалістых лясоў умераных паясоў Паўночнага і Паўднёвага паўшар'яў, размешчаныя бліжэй да экватара ад зон мяшаных лясоў (часам разглядаюцца як падзоны ў складзе адзінай лясной зоны ўмераных паясоў). Шыракалістыя лясы найбольш развіты на захадзе Еўразіі, у Паўночнай Амерыцы пашыраны на паўднёвы ўсход ад Вялікіх азёр.

Клімат зоны шыракалістых лясоў умераны, пераважна акіянічны, з халаднаватай зімой (сярэдняя тэмпература студзеня ад 5°С да -15 °С) і адносна працяглым цёплым летам (сярэдняя тэмпература ліпеня да 22°С). Ападкаў 600—1500 мм за год, што прыблізна адпавядае выпаральнасці. Рачная сетка густая, рэкі паўнаводныя.

3 дрэвавых парод пераважаюць віды дуба, бука, клёна, ліпы і інш. (тут трапляюцца і масівы хвойных лясоў, у Паўночным паўшар'і пераважна хваёвых). У Паўднёвай Амерыцы шыракалістыя лясы прадстаўлены невялікім ўчасткамі лясоў з паўднёвага бука.

Літаратура
----------

* Шыракалістых лясоў зоны // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. I. Мн. 2004.

| ⛭Прыродныя зоны |
| --- |
| Сушы | Арктычная пустыня ·  Антарктычная пустыня ·  Тундра ·  Лесатундра ·  Хвойны лес — Тайга ·  Падтайга ·  Мяшаныя лясы ·  Лісцевы лес: шыракалістыя лясы і драбналістыя лясы ·  Лесастэп ·  Стэп ·  Паўпустыня ·  Пустыня ·  Саванна ·  Субтрапічны лес ·  Дажджавы лес ·  Пераменна-вільготны лес ·  Вільготныя трапічныя лясы — Джунглі ·  Сухія трапічныя лясы — Каатынга ·  Вільготныя экватарыяльныя лясы: Сельва і Гілея ·  Альпійская ·  Субальпійская ·  Міжземнаморская ·  Вобласць вышыннай пояснасці ·  Прыбярэжныя і забалочаныя: плаўні, пойма, балоты, саланчакі, маршы |
| Сусветнага акіяна | Літаральная зона / Прыліўна-адліўная зона / Прыбярэжная зона ·  Мангравыя лясы ·  Лясы бурых водарасцей ·  Каралавыя рыфы ·  Нерытычная зона ·  Кантынентальны шэльф ·  Пелагічная зона ·  Ложа акіяна ·  Упадзіны: жолаб і рыфт ·  Гідратэрмальныя крыніцы сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў ·  Пакавы лёд |
| Біялогія — Геаграфія — Экалогія |