recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Лаўровы лес Мадэйры** (парт.: Laurissilva da Madeira) — субтрапічны лес, характэрны для горных раёнаў вострава Мадэйра. Занесены ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Агульная плошча - 15 тысяч га.

Лаўровы лес — тып субтрапічнага лесу, распаўсюджаны ў вільготных рэгіёнах з мяккім кліматам. Звычайна ён сустракаецца ў гарах, дзе высокія вяршыні затрымліваюць больш вільгаці, чым на раўніне. У трацічны перыяд лаўровыя лясы ахоплівалі ўвесь поўдзень Еўропы, аднак падчас наступлення ледавіка зніклі і захаваліся толькі ў Макаранезіі. 

Для Мадэйры характэрна тое, што мясцовы лаўровы лес да XV ст. не ведаў уздзеяння чалавека. Асноўныя віды раслін, якія фарміруюць мясцовую флору — рэліктавыя персея, піконія, апалонія, клетра, драцэна, папараці і інш. Пасля каланізацыі Мадэйры плошча лесу значна скарацілася. У наш час лаўровы лес, падобна субтрапічным лясам на Канарскіх астравах, складае асобны пояс *монтэвердэ*. Гэта месца насяляюць рэдкія віды казурак, малюскаў, птушак, кажаноў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лаўровы лес Мадэйры

* Сайт ЮНЕСКА
* Сайт аховы птушак Мадэйры
* Вечназялёныя лясы Мадэйры

| ≛ Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Партугаліі |
| --- |
|  | 
Вінаробны раён Алту-Дору  ·  Цэнтр горада Ангра-ду-Эраіжму  ·  Гістарычны цэнтр горада Гімарайнш  ·  Даліна Коа  ·  Лаўровы лес Мадэйры  ·  Манастыр Алкабаса  ·  Манастыр Баталья  ·  Манастыр іеранімітаў і вежа Белен  ·  Манастыр Хрыста  ·  Вінаробны ландшафт вострава Піку  ·  Гістарычны цэнтр горада Порту  ·  Культурны ландшафт Сінтры  ·  Гістарычны цэнтр горада Эвара  ·  Каімбрскі ўніверсітэт
 |  |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Варанцоў.
**Даніла Сямёнавіч Варанцоў** (24 снежня 1886, Слаўгарад — 21 ліпеня 1965) — украінскі электрафізіёлаг, акадэмік АН Украіны (1957).

Біяграфія
---------

Скончыў Пецярбургскі ўніверсітэт (1912), спецыялізаваўся ў лабараторыі М. Я. Увядзенскага. У 1922 г. арганізаваў кафедру фізіялогіі ў Смаленскім універсітэце. У 1930 г. загадчык кафедры Казанскага ўніверсітэта, а ў 1935—1941 гг. Кіеўскага медінстытута. У 1945 г. стварыў аддзел агульнай фізіялогіі ў Інстытуце фізіялогіі Кіёўскага ўніверсітэта і ў 1956 г. лабараторыю электрафізіялогіі ў Інстытуце фізіялогіі АН УССР.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Асноўныя працы вучонага — па электрафізіялагічным вывучэнні працэсаў узбуджэння і тармажэння ў нервовай тканцы. Адкрыў (1924) і прааналізаваў следавую электраадмоўнасць, якая ўзнікае ў нерве пасля імпульсу. Вывучаў прыроду павольных электрычных ваганняў у цэнтральнай нервовай сістэме.

Аўтар прац «Агульная электрафізіялогія» (1961), «Фізічны электратон нерваў і мышц» (1966, у сааўтарстве).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Варанцоў Д. С.//Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.: т. 4: Варанецкі — Гальфстрым/Гал. рэд.: Г. П. Пашкоў.-Мн. 1997.-С. 6.
* Варанцоў Д. С.//Памяць: гісторыка-дакумент. хроніка Слаўгарадскага раёна.-Мн. 1999.-С. 510.

Спасылкі
--------

* Архівавана 26 жніўня 2018. Варанцоў Даніла Сямёнавіч

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ola2005284339 · VIAF: 7092154260880024480008 |
Вароты Сакурада сёння
**Інцыдэнт каля варот Сакурада** (яп.: 桜田門外の変) — забойства главы японскага ўрада Іі Наосукэ апазіцыянерамі, якое адбылося 24 сакавіка 1860 года каля варот Сакурада замка Эда.

Гісторыя
--------

Іі Наосукэ
Прычынамі забойства была незадаволенасць японскіх кансерватараў палітыкай Іі Наосукэ, які сілай зрабіў свайго кандыдата сёгунам, падпісаў нераўнапраўныя дагаворы з замежнымі дзяржавамі і пачаў рэпрэсіі супраць апазіцыі. У 1858 годзе самураі княстваў Сацума, Міто, Цёсю, Этыдзэн і Інсю пачалі падрыхтоўку ліквідацыі «тырана». Асабліва моцнымі антыўрадавыя настроі былі ў Сацуме і Міто, якія панеслі найбольшыя страты падчас палітычных пераследаў.

У лютым 1860 года 18 самураяў гэтых княстваў, якія страцілі свае ўладанні, заключылі саюз «За справядлівасць». 24 сакавіка таго ж года яны напалі на калону Іі Наосукэ за варотамі Сакурада замка Эда. Кіраваў нападам Сэкі Тэцуносукэ. У яго групу ўваходзілі 17 выхадцаў з Міто — Акабэ Сандзюра, Сайта Кэмоцу, Сана Такэносукэ, Адзэкі Тыкасіціра, Хіраока Нэнодзіра, Інада Дзюдза, Марыяма Сігэносукэ, Кайга Сакіносукэ, Курасава Цюсабура, Ямагуты Тацуносукэ, Сугіяма Яітыра, Масіко Кімпаты, Хасуда Ітыгора, Коібу Тыканамэ, Хірокі Мацуносукэ, Моры Гарокура, а таксама выхадзец з Сацумы — Арымура Дзідзаэмон. Нападаючыя сярод белага дня паспяхова знішчылі суправаджэнне калоны і зарэзалі арганізатара рэпрэсій.

Паводле «Мэты забойства тырана» (яп.: 斬奸趣意書), якую апазіцыянеры напісалі перад інцыдэнтам, іх галоўным заданнем было спыненне пераследаў і змяненне курсу сёгуната, а не звяржэнне ўрада. Аднак гэта забойства нанесла вялікі ўдар па прэстыжы сёгуната і стала адной з прычын падзення ўрада.

Літаратура
----------

* *Sir Ernest Satow.* A Diplomat in Japan. — Stone Bridge Classics, 2006. — ISBN 9781933330167.

Спасылкі
--------

* Інцыдэнт каля варот Сакурада (яп.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 мая 2012. Праверана 7 снежня 2010.
Невядомы мастак. Алегорыя, што выяўляе месяц **плювіёз**
**Плювіё́з** (фр.: pluviôse, паводле лац.: pluviosus — дажджлівы) — 5-ы месяц (20/21 студзеня — 18/19 лютага) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў з кастрычніка 1793 па 1 студзеня 1806.

Як і ўсе месяцы французскага рэспубліканскага календара, складаўся з 30 дзён, якія падзяляліся на 3 дэкады. Кожны дзень меў назву сельскагаспадарчай расліны, акрамя пятага ды дзясятага дзён, якія мелі назву свойскай жывёлы і сельскагаспадарчай прылады адпаведна.

| Французскі рэспубліканскі каляндар |
| --- |
| 
* Вандэм’ер
* Брумер
* Фрымер
* Нівоз
* Плювіёз
* Вантоз
* Жэрміналь
* Фларэаль
* Прэрыяль
* Месідор
* Тэрмідор
* Фрукцідор

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лаўрэнава.
**Інэса Аляксееўна Лаўрэнава** (нар. 23 снежня 1950, г. Кіеў, УССР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1973 годзе архітэктурны факультэт БПІ. У 1973—1976 гадах архітэктар майстэрні раённай планіроўкі Мінскага філіяла ЦНДІПгорадабудаўніцтва, у 1977—1985 старэйшы архітэктар, у 1986 годзе вядучы архітэктар, у 1986—1988 гадах загадчыца групы архітэктурнай майстэрні, у 1988—1992 гадах галоўны архітэктар праекта аддзела раённай планіроўкі, у 1992—1996 галоўным архітэктар праектаў аддзела комплексных даследаванняў тэрытарыяльных сістэм, у 1997—1998 — аддзела экалогіі тэрытарыяльных сістэм, у 1998—2005 гадах загадчыца сектара рэабілітацыі тэрыторый, якія падвергліся радыеактыўнаму забруджванню, аддзела экалогіі тэрытарыяльных сістэм, у 2006—2008 загадчыца групы аддзела транспартных сістэм; з 2008 загадчыца групы архітэктурна планіровачнай майстэрні «БелНДІПгорадабудаўніцтва».

Член Беларускага саюза архітэктараў з 1981 года.

Жыве ў Мінску па пр. Машэрава.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 40 праектных работ і асобных кірункаў па комплекснай тэрытарыяльнай арганізацыі Рэспублікі Беларусь, абласцей і адміністрацыйных раёнаў Беларусі і Расіі. Кіраўнік 10 навукова-даследчых работ па горадабудаўнічым абгрунтаванні рэабілітацыі тэрыторый і населеных пунктаў у раздзеле «Рэабілітацыя забруджаных тэрыторый. Сацыяльна-эканамічнае развіццё раёнаў, пацярпелых ад Чарнобыльскай катастрофы» ў складзе Дзяржпраграм Рэспублікі Беларусь па мінімізацыі і пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы на ЧАЭС на 1996—2000 і 2001—2005

Узнагароды
----------

Пастановай Дзяржбуда БССР і БРК прафсаюзаў ёй прысвоена званне «Ударнік адзінаццатай пяцігодкі» (1986). Узнагароджана Ганаровымі граматамі інстытута за творчы і працоўны ўнёсак пры распрацоўцы праектаў (1979, 1980,1981, 1983, 1985, 1986, 2000). Ветэран працы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Лавренова Инесса Алексеевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Плюралізм** (ад лац. Pluralis — множны) — філасофска-светапоглядная пазіцыя, згодна з якой існуе некалькі незалежных адзін ад аднаго пачаткаў, першапрычын, відаў быцця, а таксама разнастайнасць ісцін, тэорый, метадаў, формаў і прынцыпаў ведаў, аднолькава раўнавартасных з пункту гледжання суб’екта спазнання.

Тэрмін «плюралізм» увёў Хрысціян Вольф у 1712 годзе, як супрацьлегласць манізму, у якім прызнаецца адзіная аснова ўсяго існага.
Разнавіднасцю плюралізму з’яўляецца дуалізм, які зводзіць колькасць незалежных пачаткаў да двух.
Класічным плюралістам, які прызнаваў больш за два незалежных першапачатка, лічыцца Эмпедокл. Ён вучыў, што свет утвораны чатырма элементамі — зямлёй, вадой, паветрам і агнём, якія вечныя, нязменныя і, такім чынам, не ўплываюць адзін на аднаго і не пераходзяць адзін у другі. Усё ў свеце тлумачыцца іх механічным змешваннем.

Адрозніваюць наступныя віды плюралізму:

* Філасофскі плюралізм
* Ідэалагічны плюралізм
* Палітычны плюралізм
* Рэлігійны плюралізм
* Касмічны плюралізм

Літаратура
----------

Г. Д. Левин Плюрализм / Новая философская энциклопедия: В 4 т. М.: Мысль. Под редакцией В. С. Стёпина. 2001.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Львоў.
**Тапонім «Львів»** (бел.: Львоў) — субстантывіраваны прыналежны склон на *-ов-* ад старажытнаўкраінскага асабістага імя Лѣвъ, якое насіў сын князя Данііла Галіцкага.

На працягу сваёй гісторыі Львоў ні разу не мяняў назвы. Фанетычна больш старой з'яўляецца форма *Львовъ*; этымалагічным правапісам старажытная форма і найноўшае гучанне спалучаліся ў напісанні Львôвъ. Форма «Львів» у слоўніках упершыню з'явілася ў слоўніку ў 1886 (першы том "маларасійска-нямецкага слоўніка" Е. Жэлехоўскага) (што ў жывой гаворцы гэтая форма існавала раней - няма сумневу), але яшчэ ў 1864 годзе М. Номіс фіксуе прымаўку «Львів не всякому здорів» ("Украінскія прымаўкі, прыказкі і г.д.").

Адносна Львова традыцыйнымі з'яўляюцца шмат эпітэтаў. Распаўсюджанай з'яўляецца назва «Горад Льва». Час ад часу ўжываюцца такія параўнанні, назвы і словазлучэнні, як «горад львоў», «горад спячых львоў», «Каралеўскі горад», «Жамчужына кароны Еўропы», «Горад-музей», «сталіца Галічыны», «маленькі Парыж», «маленькая Вена», «украінскі П'емонт», «Бандэрштадт», «культурная сталіца Украіны» і іншыя.

Назвы на іншых мовах
--------------------

Назва «Львів» у іншых мовах вельмі разнастайная. Грэкі ўжывалі да канца XIII ст. назвы: Літвон, Літвада; царгародскі, александрыйскі і іерусалімскі патрыярхі называлі Львоў «Леовіас», або «Леантопаліс».

У турэцкай мове назва Львова была: «Ілі», «Ільба», «Ілібат», «Ілібаў», «Ільбадзір», на армянскай мове Львоў называўся «Ілоф», на габрэйскай — «Лемберґ».

Заходнееўрапейскія мовы перанялі або лацінскую форму «Леопаль», або нямецкую «Лемберґ».

Зноскі
------

1. ↑  *Дашкевич Н.П.* Княжанне Данііла Галіцкага па рускіх і замежных вестках. — К. 1873. — ст. 91—92
2. ↑  Lwów // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom V: Kutowa Wola — Malczyce (польск.). — Warszawa, 1884. — S. 554.
3. ↑   (руск.) *Ніканаў В.А.* Кароткі тапанімічны слоўнік. — М. 1966. — ст. 244
4. ↑  *Стрыжак О.С.* Этымалагічныя эцюды: Адкуль назва краю. — УМЛШ. — 1968. — ст. 83

Літаратура
----------

* *Я.Рудныцкі.* Назва "Львоў" і яе паходжанне// Наш Львоў. Юбілейны зборнік 1252-1952. - Нью-Ёрк: «Червона калина», 1953. — стор. 41-44
* *Л.Т.Масенка.* Львовъ // Этымалагічны слоўнік летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі / Вык. рэд. О.С.Стрыжак. — К.: Наукова думка, 1985. — 256 с. — ст. 84-85
* *М.П.Янко.* Тапанімічны слоўнік Украіны. — К.: Знання, 1998, ст. 217
**Мак-Мёрда** — частка шэльфавага ледавіка Роса, паўночнай мяжой якой з’яўляецца праліў Мак-Мёрда  (англ.) (бел. і востраў Роса, а паўднёвай — скалісты мыс Мінна-Блаф  (англ.) (бел.. Даследаванні паказваюць, што гэтая мясцовасць мае зусім іншыя характарыстыкі, чым астатняя частка ледавіка Роса, і можа мець уласную назву.

A. Гейне, які правёў даследаванне ў 1962—1963 гадах, прапанаваў абмежаваць гэты ўчастак востравам Роса, паўвостравам Браўн, востравам Блэк і востравам Уайт, аднак Кансультатыўны камітэт па антарктычных назвах  (англ.) (бел. (US-ACAN) пашырыў яе на поўдні да мыса Мінна-Блаф.

У сакавіку 2010 года, апусціўшы фотакамеру на 182 метры у глыбіню шэльфавага ледавіка Мак-Мёрда, навукоўцы знайшлі там жывога прадстаўуніка сямейства Лізіянасіды  (англ.) (бел. атрада бакаплаваў.

Зноскі
------

1. ↑  McMurdo Ice Shelf **(нявызн.)**. *Geographic Names Information System. United States Geological Survey*. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2021. Праверана 10 верасня 2013.
2. ↑  NASA discovers life hidden 600 feet below Antarctic ice **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *CNN*. Архівавана з першакрыніцы 9 лістапада 2020. Праверана 16 сакавіка 2010.
**Паліка́раўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Грэскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр сельсавета — вёска Палікараўка.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Апалінскі сельсавет** у складзе Грэскага раёна Слуцкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Апаліны. 21 кастрычніка 1924 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Палікарпаўка (Палікараўка), сельсавет перайменаваны ў Палікарпаўскі (Палікараўскі). З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мінскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Грэскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у Слуцкім раёне. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Грэскага раёна, з 21 чэрвеня 1935 года — Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Грэскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года ў складзе Бабруйскай вобласці. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Першамайскага сельсавета.

Станам на 1 студзеня 1947 года ў склад сельсавета ўваходзілі 12 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Белорусская ССР: административно-территориальное деление на 1 января 1947 года / Информационно-статистический отдел Президиума Верховного Совета БССР. — Минск: Государственное издательство БССР, 1947. — 300 с.
**Дзяра́ба**, **дрозд шэры** (*Turdus viscivorus*) — птушка сямейства драздовых.

Апісанне
--------

Параўнальна вялікіх памераў. Даўжыня цела 26-29 см, размах крылаў 42-47,5 см. Верх цела шэра-карычневы, ніз з цёмнымі расплывістымі плямкамі на крэмавым фоне. Маладыя з плямкамі на спіне. Спеў меланхалічны, флейтавы, асобныя часткі паўтараюцца па некалькі разоў. Позыў — сухое «хррр-цррр-цррр», а таксама — «ціі», «сііт, сі-сіт», асцерагае сухім, траскучым «шчэр».

Пашырэнне
---------

Арэал: Еўропа, Сібір да Енісея на поўдні да Кашміра і Непала, поўнач Ірана, Каўказ, Малая Азія, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Насяляе вялікія спелыя хваёвыя лясы (звычайна больш вільготныя), ускрайкі старых лісцевых лясоў, групы дрэў паблізу лугоў і пашаў. У апошнія гады ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе пасяляецца ў гарадскіх і прыгарадных парках і садах. Галоўным чынам гняздуецца ў аддаленні ад населеных пунктаў. У Еўропе даходзіць да 1800 м над у.м.

Пералётны, на поўдні і захадзе — аселы. На Беларусі нешматлікі на гнездаванні пералётны і транзітна мігруючы від.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца насякомымі і іх лічынкамі, ягадамі (амяла, рабіна і інш.), насенне якіх пашырае (яно не ператраўліваецца).

Гняздо робіць у ніжняй або цэнтральнай частцы кроны высокага дрэва, каля ствала ці ў развілцы тоўстага сука; у высокіх кустах, рэдка ў скальных нішах і на будынках. Яно слаістае, знешняя частка з галінак, каранёў, моху, сухой травы і лісця; унутраная частка — з глею і гліны, часам ёсць трава, лісце і парахня (праз верх гнязда пераходзіць на знешнюю частку). Высцілка з тонкай і сухой травы.

Яйкі (4-5, часам 3-6) з крыху завостраным вузейшым канцом. Дужа разнастайная афарбоўка: светла-блакітныя, зялёна-блакітныя, жоўта-зеленаватыя, палева-жоўтыя, бледна-зялёныя і светла-зялёныя (з рознымі адценнямі) з вялікімі і даволі густымі чырвона-карычневымі (да пурпуровых) плямкамі. Памеры: 31 х 22 мм.

Падвіды
-------

* *T. v. viscivorus* — Еўропа, Малая Азія, поўдзень Расіі;
* *T. v. deichleri* (*T. v. reiseri*) — Марока, поўнач Алжыра і Туніса, Сардзінія, Корсіка;
* *T. v. tauricus* — Крым;
* *T. v. bonapartei* — Сібір, Цэнтральная Азія, Гімалаі.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus |
| Таксанамія | eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
Выгляд на сабор
**Сабор Усіх Святых** (англ.: Cathedral of All Saints) — кафедральны сабор у горадзе Дэрбі (у Кафедральным квартале), афіцыйная рэзідэнцыя біскупа Дэрбі.

Гісторыя
--------

Кафедральны сабор Дэрбі будаваўся з сярэдзіны XIV стагоддзя, меркавана, на аснове будынка які існаваў раней; вядома толькі, што на месцы сабора была царква, упершыню ўзгаданая ў сярэдзіне X стагоддзі. Вежа сабора пабудавана ў 1510—1530 гг у перпендыкулярным гатычным стылі. У 1725 годзе архітэктар Джэймс Гібс перабудаваў сабор, дадаўшы элементы ў стылі класіцызму.

Апісанне
--------

Вышыня вежы сабора каля 65 м. Плошча сабора — 1017 м², што робіць яго самым маленькім англіканскім саборам у Англіі.

У саборы знаходзяцца прадстаўнікі арыстакратычнага сямейства Кавендышаў, уключаючы Бес з Хардвіка, Генры Кавендыша і Джарджыяну Кавендыш.

Глядзіце таксама
----------------

* Сярэднявечныя англійскія саборы

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Christ Church Cathedral — Miscellany // web.archive.org.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (англ.).
**Саборная плошча** — плошча ў Галіцкім раёне Львова (Украіна). Знаходзіцца паміж Галіцкай плошчай і пачаткам вуліц Віннічэнкі і Івана Франко.

Гісторыя
--------

Упершыню згадваецца ў 1650 годзе як Бернардзінская плошча, названая так хутчэй за ўсё па размешчанаму тут Бернардынскаму манастыру. Калі ўлічыць, што касцёл і манастыр былі закладзеныя каля паўднёва-ўсходняга вугла гарадскіх фартыфікацый яшчэ ў 1460 годзе львоўскім старастам Анджэем Адравонжам, то назва з’яўляецца толькі пасля адкрыцця новага каменнага касцёла (1600—1630). Пасля манастыр быў умацаваны сценамі і вежамі і стаў складовай часткай абарончай сістэмы Львова. Пасля таго Глінянскі тракт, які да таго праходзіў ад Галіцкай брамы ўздоўж паўднёвага краю гарадскіх умацаванняў, вымушаны быў абыходзіць бернардынскі манастыр, перад якім паўстала вялікая плошча, ад якой, акрамя Глінянскага тракта, адыходзілі яшчэ Грэчаскі шлях, які ішоў па цяперашніх вуліцах Франко і Зялёнай да Валахіі. У пачатку XIX стагоддзя вялікая плошча, якая паўстала на месцы разабраных аўстрыйцамі паўднёвых умацаванняў Бернардынскага манастыра, пачала забудоўвацца.

Некалькі дамоў на плошчы былі пабудаваныя яўрэйскай суполкай Львова з цэглы, атрыманай пасля разборкі Нізкага замка горада ў 1802 годзе. У 1860-х гадах плошчу добраўпарадкавалі. Ратуша выдзеліла месца пад забудову рынка (сучасны Галіцкі рынак), які адкрылі ў 1876 годзе. З часам рынак атачылі дамы, і ён некалькі змяніў аблічча, але канструкцыі падстрэшкаў над гандлёвымі сталамі часткова захаваліся да нашага часу. Сёння ўсё яшчэ можна бачыць рэшткі сцен у скверы на Саборнай плошчы, якія былі разабраныя ў XIX стагоддзі. На плошчы размешчана барочная калона Святога Яна з Дуклі, усталяваная ў XVII стагоддзі.

Паміж сучаснымі Саборнай плошчай і вуліцай Івана Франко яшчэ ў канцы XIX стагоддзя разбілі невялікі сквер з лавачкамі, які захаваўся нязменным да нашага часу, а насупраць вул. Пякарскай знаходзілася крыніца.

У кастрычніку-снежні 1945 года плошча насіла імя Чарняхоўскага. У 1946 годзе плошчы далі назву Ўз’яднання — у гонар далучэння Заходняй Украіны да Украінскай ССР у верасні-лістападзе 1939 года ў выніку пакта Молатава — Рыбентропа. З 1993 года плошча называецца Саборнай — у гонар Акта ўз’яднання (саборнасці) Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі і Украінскай Народнай Рэспублікі, які быў абвешчаны 22 студзеня 1919 года на Сафійскай плошчы ў Кіеве.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Саборная плошча (Львоў)
**Ма́кавіцкі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Глускага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Макавічы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Глускага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Глускім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў Глускім раёне Палескай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Мінскай вобласці, з 23 студзеня 1960 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 24 чэрвеня 1960 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Завалочыцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Зборнік законаў Беларускай ССР і указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. — 1960, № 20.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Сабу́р** — высушаны сок з лісця розных відаў раслін роду Алоэ (*Aloe*).

Кавалкі чорна-бурага колеру ці парашок. Мае непрыемны пах і горкі на смак. Добра раствараецца ў гарачай вадзе, спірце і растворах шчолачаў. Найбольш значны складнік — алаіны (сумесь гліказідаў).

Выкарыстанне
------------

Сабур выкарыстоўваецца пераважна ў ветэрынарыі ў якасці слабільнага і жаўцягоннага сродку, мясцова — для дэзінфекцыі і паскарэння эпітэлізацыі.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сабур // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 49. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Сабур // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Яна Хрысціцеля.
**Сабор Святога Яна Хрысціцеля** (польск.: Archikatedra św. Jana Chrzciciela, польск.: Katedra św. Jana) — галоўны каталіцкі храм Варшавы, сабор Варшаўскай архідыяцэзіі. Размешчаны ў Старым горадзе, у складзе якога ўваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Гісторыя
--------

Сабор Святога Яна Хрысціцеля быў пабудаваны ў 1390 годзе ў стылі цаглянай готыкі як месца каранацый і пахаванняў князёў Мазовіі, стаўшы галоўным храмам горада. Напачатку XVII стагоддзя сабор быў аформлены ўнутры ў стылі барока, у 1618 алтар упрыгожыла карціна Джакама Пальмы-малодшага «Мадонна са святымі Янам Хрысціцелем і Станіславам». У 1705 у саборы адбылася каранацыя Станіслава Ляшчынскага, а ў 1764 — апошняга польскага караля Станіслава Панятоўскага, які ў 1791 годзе тут жа прысягнуўся на вернаць Майскай канстытуцыі. Пасля аднаўлення Польшчай незалежнасці сабор набыў нароўні з Вавелем ролю нацыянальнага пантэона.

Галоўны неф
Агульны выгляд сабора
У 1944 нароўні з астатнім гістарычным цэнтрам горада сабор Святога Яна Хрысціцеля быў разбураны нямецкімі акупацыйнымі войскамі падчас прыгнечання Варшаўскага паўстання, было страчана ўсё ўнутранае ўбранне. Пасля вайны сабор быў адноўлены з узнаўленнем меркаванага першапачатковага аблічча.

Сабор Святога Яна Хрысціцеля служыць месцам пахавання шэрагу выдатных дзеячаў польскай гісторыі і культуры. У ім пахаваны першы прэзідэнт Польшчы Габрыэль Нарутовіч, пісьменнік Генрых Сянкевіч, мазавецкія князі, мастак Марчэла Бачыярэлі, архібіскуп варшаўскі Стэфан Вышынскі, палітычныя і ваенныя дзеячы, музыканты Каралеўскай капэлы. У 1990-я гады ў сабор быў перанесены прах караля Станіслава Панятоўскага, піяніста і дзяржаўнага дзеяча Ігнацыя Падзярэўскага, прэзідэнта краіны Ігнацыя Масціцкага.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сабор Святога Яна Хрысціцеля (Варшава)
* Афіцыйны сайт (польск.)
* Старонка на сайце епархіі Архівавана 27 верасня 2007. (польск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Патані (значэнні).
 
**Патані** (тайск. ปัตตานี) — правінцыя на поўдні Тайланда. Мяжуе з правінцыямі: Яла, Наратхіват і Сангкхла. Патані размешчана на паўвостраве Малака, на поўначы абмываецца Сіямскім залівам. Патані — адна з чатырох правінцый Тайланда, большасць насельніцтва ў якой складаюць малайцы-мусульмане (88 % ад усяго насельніцтва). Яны размаўляюць на мове яві, якую звычайна лічаць дыялектам малайскай мовы.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑  ทำเนียบท้องที่ พุทธศักราช 2546 เล่ม 1 — กระทรวงมหาดไทย, 2003. — С. 301.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23793867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q640365'></a>
**Таўтаграма** — літаратурная форма: тэкст, у якім усе словы ці амаль (за выняткам прыназоўнікаў, злучнікаў і г.д.) словы пачынаюцца з адной і той жа літары. Сучасныя даследчыкі адносяць гэтую форму да акраканструкцый. Сустракаюцца паэтычныя і празаічныя (радзей) таўтаграмы.

Гісторыя формы
--------------

Развілася з пашыранага ў старажытнай паэзіі алітэрацыйнага верша, у якім радкі пачыналіся з адной літары. У эпоху Сярэднявечча таўтаграма набыла асаблівую папулярнасць. Таўтаграмныя фрагменты можна знайсці ў "Слове пра паход Ігараў". У 1530 г. манах-дамініканец Жан-Леон Плацэнтый стварыў паэму на лацінскай мове "Пабоішча парсюкоў" (лац.: Pugna porcorum), усе словы якой пачынаюцца з літары *p*, напрыклад:

> Plaudite porcelli, porcorum pigra propago.  
> 
> 
> 
> Progreditur, plurea porci pinguedine pleni  
> 
> Pugnantes pergunt, pecudem pare prodigiosa  
> 
> Perturbat pede petrosas plerumque plateas,  
> 
> Pars portentose populorum prata profanat  
> 
> 
> 
> Pars pungit populando potens...
> 
> 

Вядомасць атрымала і паэма Хрысціяна Піэра "Хрыстос укрыжаваны" (лац.: Christus Crucifixus, 1576).

Таўтаграма ў беларускай літаратуры
----------------------------------

Усходнеславянскія таўтаграмы ўпершыню з'явіліся ў вусным фальклоры (прымаўкі, скорагаворкі, моўныя гульні і г.д.), а пазней гэтая форма перайшла ў дзіцячыя кнігі. У «дарослай» паэзіі беларускія аўтары выкарыстоўваюць прынцып таўтаграмы з 1920-х. Першую «чыстую» таўтаграму (усе словы верша з адной літары) апублікаваў у 1975 г. Рыгор Крушына (верш «Спевы сняжынак»). Да гэтай формы звярталіся ў сваёй творчасці і іншыя паэты: Эдуард Акулін, Ірына Хадарэнка, Сяргей Чыгрын, Віктар Жыбуль, Вера Бурлак і г. д.

Прыклад таўтаграмы на беларускай мове:

Каваў каваль каня.  

Конь каваля капытом,  

Каваль каня кнутом.

Зноскі
------

1. ↑  Віктар Жыбуль, "Гісторыя і тэорыя паліндрому" Архівавана 27 жніўня 2007.

Літаратура
----------

* "Поэтический словарь" А.П. Квятковского (рус.)
**Быкі́** — валуны, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння на Беларусі. Два блокі чырвонага буйназярністага граніту за 4 км на поўнач ад в. Іканы Барысаўскага раёна Мінскай вобласці, на захад ад дарогі Зембін—Бягомль. Даўжыня паўночнага блока З м, шырыня 1,8 м, паўднёвага — адпаведна 2,5 м і 1,4 м, вышыня да 2,1 м, агульны абвод 14,3 м. Аб'ём 17 м³, маса каля 50 т. Прынесены са Скандынавіі каля 200 тысяч гадоў назад. На паверхні Быкоў расце 21 від лішайнікаў і 8 відаў імхоў, сярод якіх ёсць рэдкія. Назва «Быкі» звязана з легендай, паводле якой Бог ператварыў у камяні быкоў і аратага, што працаваў на Вялікдзень.

Літаратура
----------

* «Быкі». Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Таўцівіл Кейстутавіч**, у хрышчэнні **Конрад** (каля 1355 — верасень 1390) — сын Кейстута. Актыўны прыхільнік Вітаўта ў міжусобнай вайне з Ягайлам.

Прыкладна падчас зняволення Кейстута ў Крэве, яго смерці і ўцёкаў Вітаўта да Ордэна, Ягайла выгнаў Таўцівіла і яго брата Войдата з удзела — Наваградскага княства. Таўцівіл таксама ўцёк да Ордэна і далучыўся да барацьбы Вітаўта супраць Ягайлы. 21 кастрычніка 1383 года Таўцівіл быў ахрышчаны паводле каталіцкага абраду пад імем *Конрад*.

У 1384 годзе бакі дамовіліся, Вітаўт і Таўцівіл вярнуліся ў Літву, аднак, з-за супрацьдзеяння Скіргайлы, дамоўленасці не былі цалкам выкананы. Пакрыўджаны Вітаўт у 1389 годзе зноў пачаў міжусобіцу, Таўцівіл падтрымліваў брата, яны спрабавалі ўзяць Вільню, але няўдала. Таўцівіл разам з Вітаўтам зноў з'ехаў да Ордэна. Вераснем 1390 года аб'яднанае войска Вітаўта і крыжаносцаў аблажыла Вільню, падчас аднаго са штурмаў Крывога замка Таўцівіл загінуў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Ivinskis Z.* Tautvilas… P. 488—489.

Літаратура
----------

* *Ivinskis Z.* Tautvilas // Lietuvių enciklopedija. — Vol. XXXII. — Boston, Massachusetts: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953–1966. — P. 488—489.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
Балота, рачулка Камсіна і царкоўная зямля (ЦЗ) каля Прудка, 1784 г.Балота, рачулка Камсіна і царкоўная зямля (ЦЗ) каля Прудка, 1784 г.
**Бязоднае балота** — балота, якое да сярэдзіны ХХ ст. існавала на паўночны ўсход ад былой вёскі Прудок у Гомелі.

Пачало асушацца для пашырэння тэрыторыі пад жылую забудову, а таксама з мэтай ліквідаваць небяспеку, якая сыходзіла ад балота (там нярэдка танулі людзі і свойская жывёла). Было засыпана разам з невялікім азярцом. На вызваленым ад балота абшары паступова сфармавалася цяперашняя вуліца Юнацкая і іншыя вуліцы Прудка. Рэшткі дрэнажнай сістэмы дагэтуль прысутнічаюць на ўчастку вуліцы Ніжняй, паралельным 2-му завулку Крупскай.

Былое балота доўга давалася прудкоўцам у знакі, асабліва вёснамі і падчас моцных дажджоў. Здаралася, што не толькі на вуліцах, але і ў дамах стаяла вада. Па звестках старажылаў, найбольш адчувальнай была паводка 1966 г.

Фарманта «Бязоднае» ў тапоніме ўказвае на ўяўленні жыхароў аб надзвычайнай глыбіні балота. Між тым, супаставіць азначаны тапонім з гістарычна вядомымі праблематычна. Балота ў раёне Прудка без указання назвы зафіксавана «Генеральным планам Беліцкага павета» 1784 г. У яго раёне тады працякала невялікая рачулка Камсіна, утвараючы азярцо. Апошняе, па ўсім відаць, мела сугучную назву. Прынамсі, у «Рэестры рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. згадваецца аб’ект Камсін (без тлумачэння яго спецыфікацыі), які разам з зямлёй Токарава поле трымаў святар валатаўской Мікольскай царквы.

Назва «Камсін» («Камсіна») можа разглядацца як рэлікт старажытнай балцкай гідраніміі, бо знаходзіць апелятывы ў літоўскай і латышскай мовах: «kamšà» *(літ.)*, «kamsa» *(лат.)*  — 1) суччам і галлём высланая дарога, гаць; 2) багністае месца; 3) запруда ў рацэ; «kamšỹnė» *(літ.)* — 1) гразкае балоцістае месца; 2) гаць.

Зноскі
------

1. ↑  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 187.
2. ↑  Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 15.
3. ↑  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 188.
4. ↑  Генеральный план Белицкого уезда / Генеральное межевание Могилевской губернии 1784 г.
5. ↑  Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 376.
6. ↑  Невская Л. Г. Словарь балтийских географических апеллятивов / Л. Г. Невская // Балто-славянский сборник [Текст] / [Отв. ред. В. Н. Топоров] ; АН СССР. Ин-т славяноведения и балканистики. — Москва : Наука, 1972. — С. 334.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мітрашэнка.
**Аляксандр Якаўлевіч Мітрашэнка** (1897—1964) — беларускі ўрач-хірург. Кандыдат медыцынскіх навук, дацэнт. Заслужаны ўрач БССР (1948).

Біяграфія
---------

Выкладаў на кафедрах агульнай хірургіі, шпітальнай хірургіі, узначальваў кафедру агульнай хірургіі, быў прарэктарам па вучэбнай рабоце Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: ваенна-палявая, поласцевая хірургія; хірургічнае лячэнне валлёвай хваробы; аператыўнае лячэнне артэрыявенозных анеўрызмаў, эмбалій лёгачнай артэрыі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Митрошенко, Александр Яковлевич (кандидат медицинских наук ; 1897—1964)  (руск.)

Літаратура
----------

* Медицинские династии Беларуси : биографические очерки. — Минск, 2012
У стане бязважкасці кроплі вады прымаюць круглую форму
**Бязважкасць** — стан цела, пры якім адсутнічае ўнутранае напружанне, абумоўленае сілай прыцягнення. Хоць тэрмін нулявая гравітацыя часта выкарыстоўваецца як сінонім, бязважкасць на арбіце не з'яўляецца вынікам адсутнасці сілы цяжару ці нават яе значнага змяншэння (фактычна сіла прыцягнення Зямлі на вышыні 100 км толькі на 3% менш, чым на паверхні).
Прычына бязважкасці заключаецца ў тым, што сіла цяжару надае целу і яго апоры аднолькавае паскарэнне. Гэты вывад справядлівы для ўсіх цел, якія рухаюцца толькі пад уздзеяннем сілы прыцягнення, то бок знаходзяцца ў свабодным падзенні.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 37752432 · NDL: 00567953 |
**Патна** (хіндзі: पटना) — горад у паўночнай частцы Індыі, порт на рацэ Ганг, адміністрацыйны цэнтр штата Біхар. Адно з найстарэйшых бесперапынна заселеных паселішчаў у свеце. Сучасная Патна размешчана на паўднёвым беразе Ганга, які нясе змяшаныя воды рэк Гхагхры, Сон і Гандак. Насельніцтва складае 2 046 652 жыхары (2011). Працягласць горада ў даўжыню 25 км, у шырыню — да 10 км. Развіты тэкстыльная, харчовая прамысловасць, рамёствы. Маюцца ўніверсітэт і музей горада.

Старажытная Патна, якая насіла назва Паталіпутра, сталіца імперый Нандаў, Маур’яў, Шунгаў  (руск.) (бел. і Гупта, была велічным горадам і цудам таго часу. Яна размяшчалася каля месца зліцця Ганга з Сонай. Паталіпутра была таксама знакамітым цэнтрам адукацыі і выяўленчых мастацтваў. Яе насельніцтва пры Маур’ях (каля 300 г. да н.э.) складала каля 400 000 чалавек.

Будысцкія, індуісцкія і джайнісцкія паломнікі імкнуліся ў Вайшалі, Раджгір, Наланду, Бодх-Гаю і Павапуры, якія знаходзіліся паблізу, і ў саму Патну, якая таксама з’яўлялася свяшчэнным горадам для сікхаў (тут нарадзіўся дзясяты і апошні гуру сікхоў Габінд Сінгх). Яна з’яўлялася ідэальным перавалачным пунктам на шляху ў любое месца ў гэтай акрузе. Помнікі старажытнасці ў горадзе і вакол яго з’яўляюцца сведкамі яго славутага мінулага.

Горад таксама з’яўляецца буйным адукацыйным і медыцынскім цэнтрам. Абнесены сцяной стары раён, які мясцовае насельніцтва называе Патна Сіці, з’яўляецца буйным гандлёвым цэнтрам.

Геаграфія
---------

### Клімат


| **Клімат Патны** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне |
| Абсалютны максімум, °C | 29,3 | 39,0 | 41,4 | 45,0 | 45,6 | 46,1 | 40,1 | 39,9 | 39,0 | 44,3 | 35,1 | 33,9 |
| Сярэдні максімум, °C | 22,0 | 26,5 | 32,6 | 37,2 | 37,7 | 36,5 | 33,2 | 33,1 | 32,8 | 32,0 | 29,0 | 24,2 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | 15,5 | 19,3 | 24,7 | 29,6 | 31,3 | 31,6 | 29,8 | 29,7 | 29,1 | 26,8 | 22,1 | 17,3 |
| Сярэдні мінімум, °C | 8,9 | 12,1 | 16,8 | 22,0 | 25,0 | 26,7 | 26,3 | 26,3 | 25,4 | 21,7 | 15,1 | 10,4 |
| Абсалютны мінімум, °C | 1,1 | 5,1 | 9,2 | 15,1 | 18,0 | 19,3 | 20,6 | 21,6 | 20,2 | 11,4 | 8,4 | 4,0 |
| *Крыніца: पटना का मौसम* |

Зноскі
------

1. ↑  Patna City Census 2011 data Праверана 11 жніўня 2018.
2. ↑  Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above (англ.).  Provisional Population Totals, Census of India 2011. Праверана 3 верасня 2012.
3. ↑  Паталипутра

Спасылкі
--------

* *Патна* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* История Индии (Антонова К. А. Бонгард-Левин Г. М. Котовский Г. Г.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4221553-5 · LCCN: n80034426 · VIAF: 143062107 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Балыка.
**Аляксандр Яфімавіч Балыка** (нар. 17 лютага 1936, в. Кавалі, Бабруйскі раён) — беларускі архітэктар. Кандыдат архітэктуры (1971), дацэнт (1978).

Біяграфія
---------

У 1962 годзе скончыў Беларускі політэхнічны інстытут. Працаваў у Аблміжкалгаспраекце, старэйшым інжынерам-архітэктарам домабудаўнічага камбіната ў Віцебску, з 1966 года — аспірант кафедры архітэктуры, асістэнт, старэйшы выкладчык, дацэнт, з 1983 года загадчык кафедры архітэктуры прамысловых будынкаў Беларускага політэхнічнага інстытута.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Член КПСС з 1964 года. Пражывае ў г. Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя работы: праекты планіроўкі Полацкага і Аршанскага СБУ (1967), пасёлкаў Расна Камянецкага раёна, Нарач (1969) Мядзельскага раёна, саўгаса «Лясное» Капыльскага раёна (1970) і інш. Аўтар публікацый па пытаннях архітэктуры вёскі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Балыко Александр Ефимович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-188255 |
**Тургайская лагчына**, *Тургайская даліна* — эразійна-тэктанічная лагчына з плоскім дном, якая перасякае з поўначы на поўдзень Тургайскае плато, злучае раўніны Заходняй Сібіры і паўночную частку Туранскай нізіны, у Казахстане. Даўжыня каля 800 км, шырыня 20-75 км, вышыня да 125 метраў. Адпавядае восевай зоне Тургайскага прагіну. Складзена са старажытнаалювіяльных і азёрна-алювіяльных адкладаў. Дрэніруецца рэкамі Убаган (на поўначы) і Тургай (на поўдні). Шмат мелкаводных салёных азёр (Сарыкапа і інш.). На поўначы — стэпы, на поўдні — паўпустыні, якія выкарыстоўваюцца як паша. На тэрыторыі Турганскай лагчыны — Наурзумскі запаведнік.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**Аляксандр дэ Род** (фр.: Alexandre de Rhodes; 15 сакавіка 1591, Авіньён, Францыя — 5 лістапада 1660, Ісфахан, Іран) — французскі манах-езуіт, у XVII стагоддзі праводзіў актыўную місіянерскую дзейнасць у Індакітаі. Аказаў вялікі ўплыў на распаўсюджанне хрысціянства ў В’етнаме, стварыў в’етнамскі алфавіт на аснове лацінкі.

Біяграфія
---------

Аляксандр нарадзіўся ў Авіньёне (Францыя) 15 сакавіка 1591 годзе, у 1612 годзе ўвайшоў у Таварыства Ісуса і ў 1619 годзе быў накіраваны ў якасці місіянера ў Індакітай.

Знаходзячыся больш 10 год у Ханоі, Дэ Род напісаў Катэхізіс на в’етнамскай мове, стварыў в’етнамскую пісьменнасць на аснове лацінскага алфавіта, якая выкарыстоўваецца па сённяшні дзень. У сваім дакладзе Аляксандр казаў, што пры ім прынялі хрысціянства больш 6 000 мясцовых жыхароў.

У 1630 годзе Аляксандр дэ Род быў высланы з В’етнама і правёў наступныя 10 год у Макаа. Пазней ён яшчэ раз вяртаўся ў Індакітай, дзе правёў яшчэ 6 гадоў, прыгаворваўся да смяротнага пакарання, якое пазней было заменена на сасланне.

У 1649 годзе Дэ Род вярнуўся У Рым, дзе звяртаўся з просьбамі аб павелічэнні фінансавання каталіцкіх місый у Індакітаі. Пазней яго накіравалі ў Персію, дзе Аляксандр дэ Род памёр у 1660 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  **(not translated to mul)*, *(not translated to mul)** Вікіпедыя / пад рэд. — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q181'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q876040'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q185'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52'></a>
2. 1 2  *Marini G. F.* Delle missioni de' padri della Compagnia di Giesu nella Provincia del Giappone, e particolarmente di quella di Tumkino — 1663.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q65600556'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q68107239'></a>
3. ↑  Alexandre de Rhodes // AlKindi<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q101207543'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104244355'></a>

Спасылкі
--------

* Артыкул у каталіцкай энцыклапедыі аб Аляксандры Дэ Родзе (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11140146 · BIBSYS: 1007632 · BNE: XX1743945 · BNF: 12937993m · GND: 100322719 · ICCU: BVEV062762 · ISNI: 0000 0001 0797 4391 · LCCN: n85049058 · NKC: ola2010616912 · NLP: A36734858 · NTA: 071085718 · NUKAT: n2013007846 · PTBNP: 235886 · SUDOC: 050638823 · VIAF: 17353013 |

 |
Капетдаг
**Туркмена-Харасанскія горы** — горная сістэма на поўначы Іранскага нагор'я, пераважна на тэрыторыі Ірана.

Даўжыня больш за 600 км, шырыня да 50 км. Вышыня да 3314 м (г. Кенгзошк). Падоўжаным паніжэннем (Кучана-Мешхедскі дол) падзелены на Капетдаг і Нішапурскія горы.

Капетдаг
--------

Асноўны артыкул: **Капетдаг**
Капетдаг (туркменск. Köpetdag шматгор'е) — паўночная частка Туркмена-Харасанскіх гор, знаходзіцца пераважна ў Іране і на паўднёвым захадзе Туркменістана.

Нішапурскія горы
----------------

Нішапурскія горы знаходзяцца на паўночным усходзе Ірана, гэта паўднёвая паласа Туркмена-Харасанскіх гор.

Даўжыня каля 350 км, вышыня да 3314 м (г. Кенгзошк). Складаюцца з асобных хрыбтоў, падзеленых шырокімі далінамі. Складзены з вапнякоў і пясчанікаў з выхадамі інтрузій з парфіраў і гранітаў. Участкі бедленду. Тэрмальныя крыніцы, радовішча бірузы. Перадгорныя пустыні змяняюцца з вышынёй паўпустынямі і горнымі стэпамі.

Літаратура
----------

* Капетдаг // БелЭн у 18 т. Т. 8. Мн. 1999.
* Нішапурскія горы // БелЭн у 18 т. Т. 11. Мн. 2000.



| Горныя сістэмы Азіі |
| --- |
|  | 
* Алтай
* Антыліван
* Араканскія горы
* Армянскае нагор’е
* Быранга
* Верхаянскі хрыбет
* Вялікі Каўказ
* Гімалаі
* Гіндукуш
* Гісара-Алай
* Джугджур
* Загрос
* Заходні Саян
* Калымскае нагор’е
* Каракарум
* Каракскае нагор’е
* Куньлунь
* Малы Каўказ
* Маньчжура-Карэйскія горы
* Наньшань
* Памір
* Сіхатэ-Алінь
* Станавое нагор’е
* Таўр
* Туркмена-Харасанскія горы
* Тыбецкае нагор’е
* Цянь-Шань
* Хрыбет Чэрскага
* Урал
* Усходні Саян
* Хамар-Дабан
* Чукоцкае нагор’е
* Чыангшон (Анамскія горы)
* Эльбурс
* Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е

 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Бяздоннае.

**Бяздо́ннае** — возера ў Слонімскім раёне Гродзенскай вобласці ў басейне ракі Іванаўка (Акоўка), за 25 кіламетраў у напрамку на захад ад горада Слонім, прыкладна за 0,8 км на захад ад вёскі Клепачы.

Плошча паверхні возера 0,2 км². Даўжыня 0,76 км, найбольшая шырыня 0,53 км. Плошча вадазбору 1,8 км². Возера праточнае — працякае рака Іванаўка (Акоўка).

За 20 метраў на поўдзень ад возера знаходзіцца каменны могільнік канца XIV — пачатку XVI стагоддзяў. На пляцоўцы памерам 200х50 м больш за 100 магіл.

Паводле мясцовага падання, у даўнія часы на месцы возера была вёска. Аднойчы завітаў сюды Бог у абліччы старога жабрака і папрасіў кавалак хлеба. Толькі адна жанчына злітавалася над ім, дала яму бохан у дарогу. Вырашыў Бог пакараць людзей за сквапнасць, а жанчыну папярэдзіў, каб ішла з вёскі і не азіралася. Але яна не вытрымала і на пагорку за вёскай азірнулася — за спінай раскінулася вялікае возера. А жанчына ператварылася ў камень, падобны на жаночую фігуру з доўгай касой.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-98. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1985 г.

Літаратура
----------

* Бяздоннае возера // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 393. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 702 с.; іл.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 370. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Блакітная кніга Беларусі // Белорусский Посейдон Архівавана 26 жніўня 2015.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Туркана (значэнні).

**Турка́на** (саманазва *Niturkana*) — народ з групы нілотаў у Кеніі і Эфіопіі. Колькасць – 1068 тысяч чалавек. Належыць да эфіопскай пераходнай расы. Размаўляюць на мове туркана. 

Асноўны занятак – качавая жывёлагадоўля. Жытло робяць з сухога гною.

Сацыяльная арганізацыя – родаплемянныя групы, на чале якіх стаяць правадыры. Характэрныя мужчынскія ўзроставыя групы.

Пашыраныя шматлікія ўпрыгожанні, дзіўныя прычоскі, расфарбоўка цела вохрай. Традыцыйны напой – свежая кроў хатняй жывёлы.

Зноскі
------

1. ↑  Turkana

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Туркана на Вікісховішчы |
**Аператыўны флот** — у структуры ВМС ЗША і шэрагу іншых краін вышэйшае аператыўнае аб'яднанне ваенна-марскіх сіл, якое ўключае аператыўныя злучэння розных родаў боегатовых сіл. Прызначэннем аператыўнага флоту з'яўляецца рашэнне задач аператыўнага і стратэгічнага маштабу як самастойна, так і ва ўзаемадзеянні з іншымі відамі ўзброеных сілаў у межах зоны сваёй адказнасці. 

На пачатак 2010-х гадоў у ЗША на пастаяннай аснове дзейнічалі 2-й (да 2011 г.), 3-й, 4-й, 5-й, 6-й і 7-й аператыўныя флоты. Баявы склад аператыўных флатоў перыядычна абнаўляецца (на ратацыйнай аснове) боегатоўнымі караблямі, лятальнымі апаратамі, судамі забеспячэння, падраздзяленнямі марской пяхоты і абслуговым персаналам са складу Ціхаакіянскага і Атлантычнага флатоў.

Літаратура
----------

* Оперативный флот // Ваенна-марскі слоўнік = Военно-морской словарь (руск.) / под. ред. адмирала флота В. Н. Чернавина. — М.: Воениздат, 1990. — С. 290—291. — 511 с. — ISBN 5-203-00174-X.


| ⛭Сучасная іерархія ваенных фарміраванняў |
| --- |
| Падраздзяленні | 
* пост
* звяно
* аддзяленне/экіпаж/разлік
* узвод
* рота/батарэя/эскадрылля
* батальён/дывізіён

 |
| Часці | 
* асобная рота/эскадрылля
* асобны батальён/дывізіён/дывізіён караблёў
* полк

 |
| Злучэнні | 
* брыгада/брыгада караблёў
* дывізія/дывізія караблёў
* корпус

 |
| Аб’яднанні | 
* эскадра
* аператыўная эскадра
* армія
* група армій
* аператыўны флот
* фронт/акруга (група)/флот
* тэатр ваенных дзеянняў
* войскі (сілы)
* узброеныя сілы

 |
**Мочаўтварэнне** — працэс, які бесперапынна адбываецца ў нефрыдыях  (руск.) (бел. або іншых выдзяляльных органах  (руск.) (бел. беспазваночных і ў нырках пазваночных жывёл і чалавека. Забяспечвае выпрацоўку мачы і мочавыдзяленне. Складаецца з працэсаў ультрафільтрацыі  (руск.) (бел. рэабсорбцыі  (руск.) (бел. (зваротнае ўсмоктванне) і канальцавай сакрэцыі.

Пачатковы этап мочаўтварэння — ультрафільтрацыя плазмы крыві адбываецца ў ныркавых клубочках (са 100 л вадкасці, што праходзіць праз клубочкі ныркі чалавека, у мачу ператвараецца 1 л). У першаснай мачы ёсць амаль усе рэчывы плазмы крыві, акрамя бялкоў. Большая частка вады і неабходных для арганізмаў рэчываў (амінакіслоты, глюкоза, вітаміны і інш.) зваротна ўсмоктваецца ў канальцах. У прасвет нефрона адбываецца сакрэцыя арганічных кіслот, іонаў вадароду, некаторых прадуктаў абмену, чужародных рэчываў і інш. Рэгуляцыя мочаўтварэнне ажыццяўляецца праз ныркі эферэнтнымі нервамі і гармонамі, напрыклад, альдастэрон  (руск.) (бел. паратгармон  (руск.) (бел..

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).