recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Купал з фантанам і скульптурай «Тры буслы» над атрыумам гандлёвага цэнтра «Сталіца»
**Тры буслы** — скульптурная кампазіцыя святломузычнага фантана на плошчы Незалежнасці ў Мінску, размешчаная на шкляным купале над атрыумам гандлёвага цэнтра «Сталіца». З’яўляецца цэнтральнай кампазіцый мастацка-дэкаратыўнага афармлення плошчы, якая была задумана і зацверджана ў 2006 годзе, але па тэхнічных прычынах пры добраўпарадкаванні плошчы не рэалізавана. Устаноўлена ў канцы чэрвеня 2009 года. Аўтары «Трох буслаў» — скульптары Алена Хараберуш і Леанард Пакульніцкі. Аўтар гербаў абласных гарадоў на фантане — скульптар Алег Купрыянаў. Праект добраўпарадкавання плошчы распрацаваны архітэктарамі Міхаілам Гаўхфельдам, Вячаславам Данілавым, Віктарам Нікіціным, Аляксандрам Чудовічам («Мінскпраект»).

Вышыня скульптуры, выкананай з сілуміну, складае 4 метры. Скульптурная кампазіцыя адлюстроўвае буслоў, якія вылятаюць з буслянкі, метафарычна звітай з кароны дубу, снапоў жыта і вянка. Паводле Алены Хараберуш, сааўтара скульптуры: «Буслы — гэта сімвал любові да радзімы, а таксама гэта сям’я. Можа, гэта і трывіяльна, аднак плошча Незалежнасці, нягледзячы на яе новы выгляд, зусім не навабуд, таму штось авангарднае было б для яе непрыдатнае».

Эмблема Маскоўскага раёна Мінска
Скульптура змешчана на эмблеме Маскоўскага раёна Мінска. Паводле апісання, тры буслы сімвалізуюць тры рэспублікі: Беларусь, Расію і Украіну, аб’яднаныя вянком дружбы народаў і агульным гняздом, — адзінай гісторыяй трох краін.

Зноскі
------

1. ↑  Аисты в Минске. 26.06.2009(недаступная спасылка)
2. ↑  Бронзавыя буслы ўпрыгожаць плошчу Незалежнасці. Навіна аддзяленняў ад 31 мая 2007 Архівавана 27 чэрвеня 2019.
3. ↑  Символика района
**Прако́п Дзяні́савіч Малако́віч** (8 (20) ліпеня 1895, в. Зубарэвічы Бабруйскага павета, цяпер Глускі раён Магілёўскай вобласці — 26 верасня 1937, Масква) — дзяржаўны дзеяч БССР.

Біяграфія
---------

Удзельнік Першай сусветнай вайны. У 1917 годзе старшыня палкавога камітэта. Адзін з арганізатараў разгрому бунту корпуса Ю. Доўбар-Мусніцкага ў Бабруйскім павеце і барацьбы з нямецкімі акупантамі.

У 1919—1920 года ваенны камісар Бабруйскага, Дарагабужскага паветаў, ваенны камісар сувязі Заходняга фронту. З 1920 года старшыня Бабруйскага павятовага выканаўчага камітэта. З 1922 года народны камісар унутраных спраў БССР. У 1923 годзе абраны першым старшынёй Вярхоўнага суда БССР.

З 1923 года старшыня Амурскага губернскага рэвалюцыйнага камітэта і выканкама.

З 1928 года сакратар Гомельскага акруговага камітэта КП(б)Б.

З 1931 года ў Народным камісарыяце сувязі СССР, начальнік Упраўлення падрыхтоўкі кадраў.

Арыштаваны 19 красавіка 1937 года ў Маскве па адрасе: вул. Серафімовіча, д. 2, кв. 48, 26 верасня асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР за «ўдзел у антысавецкай тэрарыстычнай арганізацыі правых», «шкодніцкую работу ў сістэме наркамата сувязі» і за «падрыхтоўку тэрарыстычных актаў, накіраваных супраць кіраўнікоў ВКП(б) і Савецкага ўрада» і ў той жа дзень расстраляны. 25 мая 1957 года рэабілітаваны.

Член ЦВК БССР у 1920—1923 і 1927—1931 гадах, кандыдат у члены яго Прэзідыума ў 1927—1929 гадах. Член ЦБ КП(б)Б у 1922—1923 гадах. Член ЦК КП(б)Б у 1927—1930 гадах. Кандыдат у члены Бюро ЦК КП(б)Б у 1928 годзе і член Бюро ЦК КП(б)Б 1929—1930 гадах.

Крыніцы
-------

1. ↑  БелЭн, 2000
2. 1 2 3 4  Маракоў, 2005

Літаратура
----------

* Малаковіч Пракоп Дзянісавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 8. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.

Спасылкі
--------

* МОЛОКОВИЧ Прокоп Денисович. Старонка на сайце Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Архівавана 18 лістапада 2019.
Паштовая марка Беларусі
**Expo 2010**, афіцыйна: **Expo 2010 Shanghai China** (кіт.: *中国2010年上海世界博览会*; pinyin: *Zhōngguó 2010 Nián Shànghǎi Shìjìe Bólǎnhuì*) — сусветная выстаўка, якая праходзіла ў Шанхаі (КНР) з 1 мая па 31 кастрычніка 2010. Асноўная тэма выстаўкі — «Найлепшы горад, найлепшае жыццё» падкрэслівае новы амбіцыйны статус Шанхая як «новага вялікага сусветнага горада». Expo 2010 — самая вялікая (5,2 км² экспазіцый, 192 краіны-ўдзельніцы) і дарагая (4 млрд долараў) сусветная выстаўка ў гісторыі.

Цырымонія адкрыцця
------------------

На цырымоніі адкрыцця 1 мая выступілі Джэкі Чан, Андрэа Бачэлі і інш.

Беларусь на Expo 2010
---------------------

Беларусь аб'явіла аб намеры прыняць удзел у шанхайскай выстаўцы ў 2006 і падпісала адпаведнае пагадненне ў 2008. За ўдзел у выстаўцы адказвае Урад Беларусі, нацыянальным выставачным аператарам прызначана Беларуская гандлёва-прамысловая палата. Краіна ўдзельнічае асобным павільёнам, які размясціўся ў прэстыжнай зоне С, у якой экспануецца большасць краін-удзельніц, у т.л. ўсе еўрапейцы.

Тэма беларускага павільёна — комплексная: культурная разнастайнасць у горадзе, матэрыяльны дабрабыт у горадзе, навукова-тэхнічныя інавацыі ў горадзе, паляпшэнне ўмоў жыцця, урбанізацыя. Павільён павінен выявіць гісторыка-культурную спадчыну беларускіх гарадоў на прыкладзе Мінска, які цалкам адрадзіўся пасля Другой сусветнай вайны, а таксама пазнаёміць наведвальнікаў з беларускай прыродай ва ўзаемадзеянні з гарадскім і сельскім асяроддзем і нацыянальным патэнцыялам у галіне экатурызму.

Дэвізам беларускай экспазіцыі стане «Горад-клад». Клад, па задумцы Урада і БелТПП, абазначае скарбніцу нацыянальных культурных каштоўнасцей, дасягненняў навукі, творчасці і вытворчасці. 13 галаграм у беларускім павільёне будуць імітаваць рэдкія экспанаты з Нацыянальнага музея.

Нацыянальны дзень Беларусі на Expo 2010 — 11 кастрычніка.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сусветная выстаўка (2010) на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт Expo 2010 Архівавана 30 кастрычніка 2010.
* Паведамленне БелТА

| Сусветныя выстаўкі |
| --- |
| 
* Лондан 1851
* Парыж 1855
* Лондан 1862
* Парыж 1867
* Вена 1873
* Філадэльфія 1876
* Парыж 1878
* Мельбурн 1886
* Барселона 1888
* Парыж 1889
* Чыкага 1893
* Брусель 1897
* Парыж 1900
* Сент-Луіс 1904
* Льеж 1905
* Мілан 1906
* Сіэтл 1909
* Брусель 1910
* Гент 1913
* Сан-Францыска 1915
* Парыж 1925
* Барселона 1929
* Чыкага 1933
* Брусель 1935
* Парыж 1937
* Нью-Ёрк 1939
* Брусель 1958
* Сіэтл 1962
* Нью-Ёрк 1964
* Манрэаль 1967
* Сан-Антоніа 1968
* Осака 1970
* Спокан 1974
* Акінава 1975
* Ноксвіль 1982
* Новы Арлеан 1984
* Цукуба 1985
* Ванкувер 1986
* Брысбен 1988
* Севілья 1992
* Генуя 1992
* Тэджон 1993
* Лісабон 1998
* Гановер 2000
* Нагакутэ 2005
* Сарагоса 2008
* Шанхай 2010
* Ёсу 2012
* Мілан 2015
* Дубай 2020

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 16054506-7 · LCCN: n2006033189 · SUDOC: 14675512X |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жылін.
**Яўген Ільіч Жы́лін** (20 сакавіка 1939, г. Гомель — 12 лютага 2019, Мінск) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і Ільі і Аляўціны Жыліных. У 1961—1966 гадах вучыўся ў Мінскім мастацкім вучылішчы, у 1966—1971 гадах у Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце ў Міхаіла Савіцкага, Анатоля Бараноўскага і Віталя Цвіркі. Выкладаў у інстытуце ў 1972—1975 гадах.

У пачатку 1972 года мастак упершыню прыняў удзел у Рэспубліканскай выстаўцы ў Мінску, аднак сапраўдны поспех і вядомасць прыйшлі толькі пасля яго трэцяй выстаўкі, таксама якая адбылася ў Мінску ў 1977 г. На гэтай выстаўцы ўпершыню былі паказаны яго акварэльныя працы «Світанак», «Раніца ў вёсцы», «Партрэт невядомай», у той жа час мастак пачаў свой цыкл пейзажаў «Беларускае Палессе». У 1996—1999 г. даволі працяглы час працаваў і праводзіў выстаўкі ў Германіі на персанальных выстаўках, прысвечаных у тым ліку чарнобыльскай трагедыі. У Мінску персанальныя выстаўкі праходзіліся ў найбуйнейшых беларускіх музеях і выставачных залах у 1983, 1989, 1994, 1999 і 2004 гадах.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1974 года. У 1993 годзе ўдзельнічаў у стварэнні творчага аб'яднання «Верасень» і доўгі час быў яго старшынёй.

Творчасць
---------

Працуе ў станковай і кніжнай графіцы, жывапісе. Творчасці ўласцівы настальгічная рамантычнасць, багацце колеравай гамы (цыклы «Настальгія», «Мужчына і жанчына», карціны «Сон каралевы», «Красавіцкія мары», усе 1994). Аўтар акварэлей «Лета на Віліі» (1977), «Палескія краявіды» (1980), «Півоні» (1994), «Кветкі ў трох збанах» (1995), літаграфій «Лета» і «Цішыня» (абедзве 1972), «Восеньскі пейзаж» і «Успаміны пра лета» (абедзве 1981), «Поле» (1982), жывапісных твораў «Адыходзячыя ў аблокі» (1993), трыпціха «Дзецям Чарнобыля прысвячаецца» (1993—1994), «Выкраданне Еўропы» (1994) і інш.

Праілюстраваў каля 70 кніг, многія з якіх адзначаны дыпломамі («Дарункі лесу» К. Цвіркі, 1969, «Такіх кветак не бывае» В. Гарбука, 1971, «Дзівы» І. Васілеўскага, 1972, і інш.).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Скончался белорусский художник Евгений Жилин — Культура и кино на N1.BY
3. 1 2 3  Жылін Яўген Ільіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Літаратура
----------

* Жылін Яўген Ільіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 7079 6510 · NUKAT: n2012050978 · VIAF: 250169553 · ЗЭКББ: NLB-ar114194 |
**Забастоўка 2023 года ў Германіі** — агульнанацыянальная забастоўка работнікаў транспарту, якая адбылася ў сакавіку 2023 года ў Германія. Акцыя арганізавана Ver.di  (ням.) (бел. і EVG  (ням.) (бел. двума буйнымі транспартнымі прафсаюзамі, якія запатрабавалі павышэння заработнай платы для сваіх членаў на 10,5 %, каб кампенсаваць рост цэн на прадукты харчавання і энергію. Гэтая забастоўка стала адной з найбуйнейшых за дзесяцігоддзі ў краіне і закранула буйныя аэрапорты, уключаючы Мюнхен, Франкфурт і Гамбург, грамадскі транспарт і найбуйнейшы марскі порт. Чыгуначныя зносіны, а таксама раннія ранішнія рэгіянальныя і прыгарадныя цягнікі былі прыпынены па ўсёй Германіі.

У выступленні прынялі ўдзел больш за 400 000 транспартнікаў, што зрабіла яе найбуйнейшай акцыяй транспартнікаў пасля серыі забастовак 1990-х гадоў. Яе мэта складалася ў тым, каб паслужыць папярэджаннем ураду і працадаўцам аб магчымых наступствах няздольнасці дамовіцца аб павышэнні заработнай платы, што будзе ісці ў нагу з інфляцыяй. Забастоўка насіла ў асноўным мірны характар, але выклікала сур’ёзныя праблемы з паездкамі і гандлем у краіне, якая з’яўляецца найбуйнейшай эканомікай Еўропы. Праз 24 гадзіны забастоўка завяршылася, пасля чаго перамовы паміж прафсаюзамі і працадаўцамі аднавіліся.

Зноскі
------

1. ↑  Strikes in Germany disrupt flights and trains, 'paralyzing' Europe's biggest economy | CNN Business **(нявызн.)** (27 сакавіка 2023).
2. ↑  Commutes Come to a Halt in Germany as Transport Workers Strike **(нявызн.)** .
3. ↑  Germany's transport workers stage strike, demanding higher wages **(нявызн.)**.
**Уцечка сакрэтных дакументаў Пентагона** — незаконнае абнародаванне («уцечка») сакрэтных дакументаў Міністэрства абароны ЗША («Пентагон»), якое адбылося ў красавіку 2023 года.

Два камплекты сакрэтных дакументаў ЗША, якія тычацца расійска-ўкраінскай вайны, былі незаконна апублікаваны ў Twitter, Discord, Telegram і 4chan. Уцечка таксама ўключала падрабязнасці аб Паўночнай Карэі, Кітаі, Іране і Аб’яднаных Арабскіх Эміратах. Прадстаўнікі ЗША заявілі, што за інцыдэнтам, верагодна, стаіць Расія. На адным з распаўсюджаных слайдаў пазначана 16 000 — 17 500 расіян, забітых з пачатку ўварвання Расіі ва Украіну, і 61 000 — 71 500 забітых украінцаў.

Паводле The New York Times, першакрыніцай уцечкі сакрэтных дакументаў Пентагона аказаўся закрыты анлайн-чат Thug Shaker Central. Яго мадэратарам быў 21-гадовы пілот Нацгвардыі ВПС ЗША Джэк Тэйшэйра. Затым у Інтэрнэце было апублікавана некалькі версій слайдаў, прычым у пазнейшых, распаўсюджаных расійскімі каналамі, колькасць ахвяр зменена на карысць Расіі. Bellingcat таксама прадаставіў доказы таго, што некаторыя слайды былі адрэдагаваны.

13 красавіка Генеральны пракурор ЗША абвясціў, што нацгвардзеец Джэк Тэйшэйра быў затрыманы ў штаце Масачусетс супрацоўнікамі ФБР па справе аб уцечцы сакрэтных дакументаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  New Batch of Classified Documents Appear on Social Media Sites **(нявызн.)**. *The New York Times* (7 красавіка 2023).
2. 1 2 3  WSJ News Exclusive | Pentagon Investigates More Social-Media Posts Purporting to Include Secret U.S. Documents **(нявызн.)**. *WSJ*.
3. 1 2  Russia likely behind U.S. military document leak, U.S. officials say **(нявызн.)**, *Reuters* (8 красавіка 2023).
4. ↑  Pentagon investigating alleged classified documents circulating on social media of US and NATO intelligence on Ukraine | CNN Politics **(нявызн.)**. *CNN* (7 красавіка 2023).
5. ↑  nytimes.com
**Балотнік звычайны** (*Callitriche palustris*) або **Балотнік балотны** — від кветкавых травяністых раслін роду Балотнік (*Callitriche*) сямейства Трыпутнікавыя (*Plantaginaceae*), распаўсюджаны ў паўночным паўшар’і. Этымалогія: лац.: palustris — «балотны».

Апісанне
--------

Гэта аднагадовыя падводныя расліны з плывучымі разеткамі, або яны растуць на мокрым брудзе. Лісце ярка-зялёнае. Ліставыя пласціны языкападобнага лісця (4)5,6—9,7 × 0,5—1,2 мм, выемчатыя, з адной жылкай, ліставыя пласціны пашырана-эліптычнага лісця 3,6—9,9(10,3) × 1,2—4,3(4,5) мм. Мужчынскія і жаночыя кветкі сядзяць разам у адных і тых жа пазухах лісця. Прыкветкі напаўпразрыстыя, бялёсыя. Пылок 6—24 × 5—23 мкм, жоўты. Плады — чырвоныя каробачкі, 0,9—1.4 × 0,8—1,1 мм; крыльцы шырынёй 0,05—0,16 мм або адсутнічаюць. Тычынкі маюць даўжыню ўсяго каля 5 міліметраў.

Распаўсюджанне
--------------

Азія: Азербайджан, Арменія, Грузія, Расія, Кітай, Японія, Казахстан, Кыргызстан, Таджыкістан; Еўропа (Беларусь, Эстонія, Латвія, Літва, Украіна, Аўстрыя, Бельгія, Чэхія, Германія, Венгрыя, Нідэрланды, Польшча, Славакія, Швейцарыя, Данія, Фінляндыя, Ісландыя, Нарвегія, Швецыя, Вялікабрытанія, Балгарыя, Італія, Румынія, Францыя, Іспанія); Паўночная Амерыка (Грэнландыя, Канада, Сен-П’ер і Мікелон, ЗША). Від натуралізаваны ў Аўстраліі, штат Вікторыя.

Гіграфіт, гідрафіт, мезафіт. Ценевынослівая расліна. Насяляе азёры, сажалкі, балоты, ручаі, канавы і рысавыя палі.

Ва Украіне расце ў канавах, сажалках, невялікіх азёрах і рэках, на балотах — дастаткова вядома ў Заходняй Украіне, на Палессі і ў лесастэпе  (укр.) (бел. радзей у стэпе, зрэдку ў горным Крыму.

Галерэя
-------

* 
* Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 28. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Dictionary of Botanical Epithets  (англ.)
5. 1 2  Болотник болотный: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

Спасылкі
--------

* Болотник болотный: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* Germplasm Resources Information Network (GRIN)  (англ.)
* Flora of China  (англ.)
* Болотник болотный, или обыкновенный, Водяная звёздочка (*Callitriche palustris* L.) // Архив природы России  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777520738 |
**Генрых Бургер** (ням.: Heinrich Burger; 31 мая 1881, Мюнхен — 27 красавіка 1942, Мюнхен) — нямецкі фігурыст, які выступаў у адзіночным і парным катанні. У пары з Ганнай Хюблер станавіўся алімпійскім чэмпіёнам (1908), двухразовымі чэмпіёнам свету і Германіі.

Хюблер і Бургер - першыя алімпійскія чэмпіёны ў парным катанні. Да 1908 года спаборніцтвы па фігурным катанні на Алімпіядах не праводзіліся.

Бургер дастаткова паспяхова выступаў на міжнародных спаборніцтвах і ў адзіночным разрадзе. Быў сярэбраным прызёрам чэмпіянату свету (1904, 1906), сярэбраным прызёрам чэмпіянату Еўропы (1905) і трохразовым чэмпіёнам Германіі.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia |
**IATE** (англ.: Inter-Active Terminology for Europe — літар. «інтэрактыўная тэрміналогія для Еўропы») — шматмоўная база даных тэрмінаў, якія выкарыстоўваюцца ў дакументах Еўрапейскага саюза. Праект запушчаны ў 1999 годзе для падавання адзінага доступу да ўсіх рэсурсаў па тэрміналогіі Еўрасаюза з мэтай спрашчэння доступу да інфармацыі, а таксама забеспячэння стандартызацыі сярод органаў ЕС. Улетку 2004-га база даных пачала выкарыстоўвацца ў інстытутах і агенцтвах ЕС. Тэсціраванне агульнадаступнага інтэрфейсу пачалося напачатку 2007-га, 28 чэрвеня 2007 года ён быў афіцыйна адкрыты для свабоднага доступу.

Гл. таксама
-----------

* Афіцыйныя мовы Еўрапейскага саюза

Зноскі
------

1. ↑  A single database for all EU-related terminology (InterActiveTerminology for Europe) in 23 languages opens to the public (англ.).  European Union (28 чэрвеня 2007). Праверана 11 кастрычніка 2010.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Гемоліз** — працэс разбурэння эрытрацытаў з вылучэннем з іх у навакольнае асяроддзе гемаглабіну.

Фізіялагічны гемоліз, які завяршае жыццёвы цыкл эрытрацытаў (каля 120 дзён), адбываецца ў арганізме чалавека і жывёл бесперапынна. У фізіялагічных умовах штодня гемолізу падвяргаецца 0,8 % усёй масы эрытрацытаў. Канчатковы распад эрытрацытаў адбываецца пераважна ў селязёнцы. Пры распадзе эрытрацытаў з вызваленага гемаглабіну шляхам складаных ператварэнняў утвараецца адзін з пігментаў жоўці — білірубін, па колькасці якога ў крыві і яго вытворных у кале і мачы можна меркаваць аб ступені гемолізу. Вызваленае ў працэсе распаду гемаглабіну жалеза дэпануецца ў рэтыкулаэндатэліяльных клетках печані і селязёнкі. Пасля складаных ператварэнняў жалеза звязваецца з 

g-глабулінавай фракцыяй бялку крыві і ўдзельнічае ў выпрацоўцы новага гемаглабіну.

Адхіленне ў балансе паміж літычным агентам і інгібітарам можа прывесці да перавагі працэсу кроваразбурэння над кроваўтварэннем, г.зн. да паталагічнага гемолізу. Паталагічны гемоліз назіраецца пры гемалітычнай анеміі, гемаглабінапатыях, пад уплывам гемалітычная ядаў (таксіны некаторых бактэрый, свінец, мыш’як, нітрабензол, і інш), з прычыны ўтварэння аўтаіммунных і ізаэрытрацытарных антыцелаў пры пераліванні несумяшчальнай крыві, пры рэзусным канфлікце, уздзеянні некаторых хімічных агентаў, холаду; у адчувальных асоб — пры прыёме некаторых лекавых рэчываў, удыханні пылка некаторых раслін і інш.

Пры паталагічным гемолізе разбурэнне эрытрацытаў адбываецца ва ўсіх клетках рэтыкулаэндатэліяльнай сістэмы (печань, касцявы мозг, лімфатычныя вузлы і інш.), а таксама можа назірацца ў сасудзістым рэчышчы. У гэтым выпадку вялікая частка гемаглабіну разбураных эрытрацытаў звязваецца са спецыфічным бялком — гаптаглабінам, а лішак, праходзячы праз нырачны фільтр, з’яўляецца ў мачы — гемаглабінурыя. Распад адразу вялікай масы эрытрацытаў (напрыклад, пры гемалітычнай анеміі) суправаджаецца цяжкім станам арганізма (гемалітычны шок) і можа прывесці да смерці.

Літаратура
----------

* Renz-Polster H, Krautzig S, Braun J: Basislehrbuch Innere Medizin. 3. Auflage 2005, ISBN 3-437-41052-0.

Спасылкі
--------

* Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг.; Первая медицинская помощь. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1994 г.; Энциклопедический словарь медицинских терминов. — М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779902561 · NKC: ph804777 |
**Лая́н** (кіт. трад. 洛陽, спр. 洛阳, піньінь *Luòyáng*) — горад у цэнтральнай частцы Кітая, на рацэ Лахэ (басейн Хуанхэ), у правінцыі Хэнань.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 12 ст. да н.э. Насельніцтва 760 тыс. жыхароў (1990).

Эканоміка
---------

Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог. Горад — буйны цэнтр вытворчасці трактароў, горнага абсталявання і падшыпнікаў. Развіта таксама гумава-тэхнічная, тэкстыльная, харчовая прамысловасць, прамысловасць будаўнічых матэрыялаў.

Архітэктурныя помнікі
---------------------

Каля Лаяна — шматлікія падземныя грабніцы (больш за 1000), у т.л. пачатку н.э. За 10 км на ўсход — храм Баймасыberu (68 г. н.э.) — адзін з першых будыйскіх храмаў у Кітаі, за 15 км на поўдзень — будыйскі пячорны храм Лунмынь (495—898 гг. цяпер музей).

Музеі
-----

Абапіраючыся на багатыя гістарычныя і культурныя рэсурсы, Лаян ператвараецца ў музейную сталіцу Кітая. У горадзе адкрыты 66 музеяў, сярод іх Лаянскі музей старажытных грабніцbeen, Лаянскі музейbeen і інш. Тут захоўваецца амаль 420 тысяч гісторыка-культурных рэліквій.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Акаяма, Японія
* Лескавац, Сербія
* Плоўдзіў, Балгарыя
* Сукагава[d], Японія (1 жніўня 1993)
* Тальяці, Расія (красавік 2000)
* Тур, Францыя (1982)

Зноскі
------

1. ↑  Seventh National Population Census of the People's Republic of China<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q65059106'></a>
2. ↑  Лаян становіцца музейнай сталіцай Кітая
3. ↑
4. ↑

Літаратура
----------

* Лаян // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 168. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лаян

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11973868v · GND: 4249839-9 · LCCN: n2007078357 · NDL: 00647718 · NKC: ge1031638 · SUDOC: 027766462 · VIAF: 129228752 |

 |
«**Бацькаў запавет**» (кірг.: Atanyn Kereezi) — кыргызскі мастацкі фільм 2016 года рэжысёраў Бакыта Мукула і Дастана Жапара уўлу.

Фільм быў прадстаўлены ў асноўнай конкурснай праграме ігравога кіно 23-га Мінскага міжнароднага кінафестывалю «Лістапад».

Сюжэт
-----

У Бішкек прылятае Азат, які 15 год пражыў у эміграцыі з бацькамі ў ЗША. Ён адпраўляецца ў роднае сяло, каб выканаць апошнюю волю памерлага бацькі і выплаціць яго пазыкі. Прыбыўшы на месца, хлопец бачыць, што родная хата і гаспадарка закінутыя, а малодшы брат бацькі, Чора, тут больш не жыве. Нягледзячы на няветлiвы прыём, Азат пачынае рамантаваць закінутую хату, вяртае бацькаўскія пазыкі. Неўзабаве з’яўляецца Чора. Іх сустрэча адкажа на галоўнае пытанне: што сапраўды завяшчаў сыну памерлы бацька.

Узнагароды
----------

Паводле рэсурса «*Internet Movie Database*» фільм быў адзначаны 16 кінаўзнагародамі і яшчэ 7 намінацыямі.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  A Father's Will (2016) — IMDb (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 27 студзеня 2023.
3. 1 2  Бацькаў запавет  (бел.).  Сайт кінафестывалю «*Лістапад*». Праверана 27 студзеня 2023.
4. ↑  A Father's Will (2016) — Awards (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 27 студзеня 2023.

Спасылкі
--------

* Бацькаў запавет на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database |
План Замкавай царквы ў Ваўкавыску
**Замкавая царква** — помнік архітэктуры XII ст. на тэрыторыі Замкавай гары Ваўкавыска. З’яўляецца помнікам Гродзенскай школы дойлідства.

Асаблівасці храма
-----------------

Археолагамі выяўлены толькі падмурак царквы, па невядомых прычынах будаўніцтва храма было спынена. Калі меркаваць па падмурку і форме плана, будынак павінен быў уяўляць 6-слупавую і 3-нефавую царкву. Памеры храма — прыблізна 22 х 16 м. Падкупальная прастора павінна была стварацца 4 заходнімі (а не ўсходнімі, як гэта звычайна было) крыжападобнымі ў плане слупамі. Цэнтральная апсіда паўкруглая, бакавая прамавугольная. Да паўднёва-заходняга вугла будынка павінна была прымыкаць квадратная ў плане вежа, у якой, верагодна, магла б знаходзіцца лесвіца на хоры.

Побач з падмуркам знойдзены складзеная ў штабелі плінфа, вялікая яма з вапнай (плошчай больш за 30 м², пласт вапны таўшчынёй 1—1,2 м), шмат камянёў з адшліфаваным бокам, падрыхтаваных для будаўніцтва і пакладзеных у рад. Выяўленая на Замчышчы плінфа некалькіх тыпаў: прамавугольная памерамі 3,5—4,5 х 14,7—16,5 х 26—28,5 см, трапецападобная, з круглаватым вуглом, з паўкруглым кароткім канцом, на тарцах плінфаў ёсць рэльефныя знакі.

Археалагічныя даследаванні царквы
---------------------------------

У 1925 Ю. Ядкоўскі папярэдне вызначыў месцазнаходжанне храма і адкапаў склад старажытнай плінфы. У 1956 В. Р. Тарасенка выявіў падмурак храма. У 1958 Г. І. Пех зрабіў поўную зачыстку фундамента. Пазней храм вывучалі П. А. Рапапорт (1959), М. К. Каргер (1966), будаўнічы матэрыял царкьы даследаваў Я. Г. Звяруга (1967).

Літаратура
----------

* Зверуго Я. Г. Древний Волковыск X—XIV вв. Минск, 1975
* Раппопорт П. А. Русская архитектура X—XIII вв.: кат. памятников. Ленинград, 1982
* Трусов О. А. Памятники монументального зодчества Белоруссии XI—XVII вв.: архит.-археол. анализ. Минск, 1988
* Археалогія Беларусі: энцыклапедыя, Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. У 2 т. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009, Т. 1. А-К, 496 с. ISBN 978-985-11-0354-2

| ⛭Гродзенская школа дойлідства |
| --- |
| Гродна | ✰ Барысаглебская царква •
Васкрасенская царква • 
Княжацкі церам • 
Малая царква • 
Мураваныя сцены XII ст. • 
Ніжняя царква • 
Прачысценская царква | Каложская царква |
| Ваўкавыск | Замкавая царква |
**Zilog, Inc.** — кампанія-вытворца мікрапрацэсараў. Звычайна сустракаецца назва **ZiLOG** (афіцыйная назва з 1998 года да чэрвеня 2007 года).

Гісторыя
--------

Кампанія **Zilog** была заснавана ў 1974 годзе трыма інжынерамі Intel, якіх не задавальняла тое, што Intel надавала мала ўвагі распрацоўцы працэсараў, акрамя пасля выпуску працэсара Intel 8080.

Ініцыятарам заснавання новай кампаніі быў Федэрыка Фаджын (Federico Faggin), галоўны распрацоўшчык працэсара Intel 4004 і Intel 8080, яго асноўнай ідэяй было стварэнне кампаніі, цалкам прысвечанай распрацоўцы мікрасхем. Да новага праекта далучыўся былы менеджар Intel Ральф Унгерман (Ralph Ungermann) і японскі інжынер Масатошы Сіма (Masatoshi Shima) — таксама рапрацоўшчык Intel 4004.

Каманда неадкладна распачала работу над новым CPU. За выснову быў узяты 8080, які быў значна ўдасканалены, а галоўнае — быў значна танейшы вырабаў Intel. Гэта быў знакаміты **Z80**.

У 1980 году Zilog стала даччынай кампаніяй Exxon, але адміністрацыя і супрацоўнікі выкупілі кампанію назад у 1989. У 1998 Zilog была набыта кампаніяй Texas Pacific Group, якая рэарганізавала яе ў канцы 2001 года.
У студзені 2008 года Zilog адхіліла прапанову Universal Electronics Inc па набыцці кампаніі.

### Храналогія вытворчасці працэсараў

* Zilog Z80 (1976 год)
* Zilog Z8000 (1978 год)
* Zilog Z8 (1979 год)
* Zilog Z800 (1985 год)
* Zilog Z80000 (канец 1985 года)
* Zilog Z280 (пачатак 1986 года)
* Zilog Z180 (канец 1986 года)
* Zilog Z380 (1994 год)
* Zilog eZ80 (2001 год)
* Zilog eZ8 (2005 год)
* Zilog Z16 (2006 год)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Zilog  (англ.)

| ⛭Мікракантролеры |
| --- |
| Архітэктура | 

|  |  |
| --- | --- |
| 8-біт | 
* MCS-51
* MCS-48
* PIC
* AVR
* Z8
* H8
* COP8
* 68HC08
* 68HC11

 |
| 16-біт | 
* MSP430
* MCS-96
* MCS-296
* PIC24
* MAXQ
* Nios
* 68HC12
* 68HC16

 |
| 32-біт | 
* ARM
* MIPS
* AVR32
* PIC32
* 683XX
* M32R
* SuperH
* Nios II
* Am29000
* LatticeMico32
* MPC5xx
* PowerQUICC
* Parallax Propeller

 |

 |
| Вытворцы | 
* Analog Devices
* Atmel
* Silabs
* Freescale
* Fujitsu
* Holtek
* Hynix
* Infineon
* Intel
* Microchip
* Maxim
* Parallax
* NXP Semiconductors
* Renesas
* Texas Instruments
* Toshiba
* Ubicom
* Zilog
* Cypress
* Інтэграл
* Миландр

 |
| Кампаненты | 
* Рэгістр
* Працэсар
* SRAM
* EEPROM
* Флэш-памяць
* Кварцавы рэзанатар
* Кварцавы генератар
* RC-генератар
* Корпус

 |
| Перыферыя | 
* Таймер
* АЛП
* ЛАП
* Кампаратар
* ШІМ-кантролер
* Лічыльнік
* LCD
* Датчык тэмпературы
* Watchdog Timer

 |
| Інтэрфейсы | 
* CAN
* UART
* USB
* SPI
* I²C
* Ethernet
* 1-Wire

 |
| АС | 
* FreeRTOS
* μClinux
* BeRTOS
* ChibiOS/RT
* eCos
* RTEMS
* Unison
* MicroC/OS-II
* Nucleus
* Contiki

 |
| Праграмаванне | 
* JTAG
* C2
* Праграматар
* Assembler
* Перапыненне
* MPLAB
* AVR Studio
* MCStudio

 |
**Прыродазнаўчы музей Інстытута беларускай культуры** — музей пры прыродазнаўчай секцыі Інбелкульта. Заснаваны 10 ліпеня 1926, адкрыты 1 красавіка 1927 года. 

Меў калекцыі: заалагічную, батанічную, геалагічную і глебазнаўчую. Заалагічная калекцыя налічвала каля 3,5 тыс. экзэмпляраў птушак, каля 1 тыс. экзэмпляраў млекакормячых і 1,5 тыс. відаў беспазваночных жывёл; гербарый беларускай флоры каля 1.2 тыс. відаў; геалагічная калекцыя — да 300 узораў мясцовых парод і глебавых маналітаў. 7 лістапада 1927 на базе заалагічнай калекцыі заснаваны заалагічны музей. Батанічная калекцыя перададзена кафедры батанікі, геалагічныя — Інстытуту геалагічных навук Інбелкульта.

Зноскі
------

1. 1 2  *М. I. Галенчык.* Прыродазнаўчы музей Інстытута беларускай культуры // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *М. I. Галенчык.* Прыродазнаўчы музей Інстытута беларускай культуры // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Крыжаўзвіжанская царква.
**Свята-Крыжаўзвіжанская царква** — праваслаўная царква ў аграгарадку Сухопаль Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці, збудаваная ў 1903 годзе. Помнік архітэктуры псеўдарускага стылю, ахоўваецца дзяржавай.

Гісторыя
--------

Надмагілле іерэя Паўла Балабушэвіча
Знаходзіцца ў цэнтры вёскі. Царква збудаваная з цэглы на месцы старой драўлянай царквы, якая была заснавана меркавана ў канцы XVII стагоддзя. Двойчы драўляны будынак згараў, а сучасны збудаваны з цэглы і асвечаны 26 кастрычніка 1903.

Храм дзейнічаў бесперапынна і за савецкім часам.

Архітэктура
-----------

Храм чатырохчасткавай падоўжна-восевай кампазіцыі, створанай двух’яруснай званіцай над папярочным прытворам, прамавугольнай у плане трапезнай, кубападобнай малітоўнай залай, пяціграннай апсідай з бакавымі рызніцамі. У сілуэце дамінуюць цыбулепадобныя галоўкі гранёнага шатра званіцы (2 васьмерыкі над прамавугольным прытворам) і васьміграннага барабана над чатырохсхільным пакатым дахам асноўнага аб’ёму. Галоўны і бакавыя ўваходы ў выглядзе прытвораў пад двухсхільнымі дахамі аформлены вуглавымі лапаткамі, зубчастымі карнізамі, прамавугольнымі панэлямі. Лучковыя аконныя праёмы (у 2 ярусы ў асноўным аб’ёме) дэкарыраваны плоскімі ліштвамі. Аб’ёмы апяразаны прафіляванымі карнізамі, зубчастымі фрызамі, вуглавымі лапаткамі, слаістымі ў прасценках бакавых фасадаў асноўнага аб’ёму.

Інтэр’ер
--------

Інтэр’ер
Прастора трапезнай адкрыта ў малітоўную залу шырокім арачным прасветам. Апсіда вылучана драўляным іканастасам. Абраз 19 ст. «Спас Пантакратар».

Зноскі
------

1. ↑  Архіўная копія (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 31 мая 2014.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Сухопаль)
* Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Сухопаль) на сайце Radzima.org
* Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Сухопаль) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Праваслаўе.by Архівавана 4 красавіка 2013. (руск.)
* Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Сухопаль) на сайце «Архіварта»
* 2023 г. — 120 гадоў з часу пабудовы Крыжаўзвіжанскай царквы ў в. Сухопаль (Пружанскі р-н; 1903), помніка архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю // Краязнаўства Берасцейшчыны
Уплыў індустрыялізацыі на рост ўзроўню даходаў з 1500. На графіку паказаныя валавы ўнутраны прадукт (паводле парытэту пакупніцкай здольнасці) на душу насельніцтва паміж 1500 і 1950 гадамі..
Карта паказвае размеркаванне глабальнай прамысловай вытворчасці.
**Індустрыяліза́цыя** — гістарычны працэс тэхніка-эканамічнага пераходу ад аграрнага да прамысловага спосабаў грамадскай вытворчасці, які праходзіць праз машынную стадыю вытворчасці тавараў і паслуг. Паняцце індустрыялізацыі выкарыстоўваецца для абазначэння гістарычнай эпохі еўрапейскай  прамысловай рэвалюцыі, якая пачалася ў другой палове 18 стагоддзя ў Англіі. Пазней яна паступова распаўсюдзілася на іншыя краіны Еўропы і Паўночнай Амерыкі. У Азіі і Лацінскай Амерыцы пачалася ў сярэдзіне 20 стагоддзя.

Зноскі
------

1. ↑  Depicting data excerpted from *Contours of the World Economy, 1-2030 AD. Essays in Macro-Economic History* by Angus Maddison, Oxford University Press, 2007, ISBN 978-0-19-922721-1, p. 382, Table A.7.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Іраніка · Britannica (онлайн) · Treccani · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11950230c · GND: 4026776-3 · LCCN: sh85065956 · Microsoft: 41866144 · NDL: 00566180 · NKC: ph121091 |

 |
**Кальцавы бульвар** (арм.: Օղակաձեւ Զբոսայգի), таксама **Парк маладосці** — парк у раёне Кентрон горада Ерэван, сталіцы Арменіі.

Гісторыя
--------

Быў агаданы ў генеральным плане развіцця горада 1924 года, у выніку праект ажыццёўлены толькі часткова — парк ахапляе цэнтральную частку горада з поўначы, усходу і паўднёвага ўсходу. Цягнецца ад праспекта Тыграна Маца і сабора Святога Рыгора Асветніка на поўдні да возера Паплавок і праспекта Маштоца на поўначы. Мае форму сярпа даўжынёй каля 2,5 кіламетраў і шырынёй 120 метраў, унутраную мяжу якога складаюць вуліцы Маскавяна і Ханджана, а вонкавую — вуліца Ісаакяна, вуліца Алека Манукяна і вуліца Ерванда Кочара. З поўначы на поўдзень парк перасякаюць вуліца Трачана, вуліца Абавяна, вуліца Налбандзяна, вуліца Герацы, праспект Саят-Новы і вуліца Варданяна.

Славутасці
----------

У парку ўсталявана мноства помнікаў, сярод іх — помнікі класіку армянскай паэзіі Авеціку Ісаакяну, пісьменніку і рэвалюцыянеру XIX стагоддзя Мікаэлу Налбандзяну, паэту і музыканту XVIII стагоддзя Саят-Нова. У ліку паркавых скульптур — кампазіцыя «Рукі», сімвалізуючая сяброўства паміж Ерэванам і яго італьянскім горадам-братаннікам Карара, якая была падорана праз год пасля візіту ў Італію ў 1962 годзе дэлегацыі працаўнікоў Ерэвана. У скверы непадалёк знаходзіцца копія зваротнага гасцінца ерэванцаў — туфавая стэла-фантан, якую падпіраюць два баранчыкі, аўтарства архітэктара Рафо Ісраэляна.

У парку знаходзяцца будынкі Дома шахмат імя чэмпіёна свету Тыграна Петрасяна і Дома камернай музыкі імя Камітаса. У паўночнай частцы парка знаходзіцца выхад са станцыі метро Ерытасардакан.

Галерэя
-------

* Рукі дружбы, падараныя горадам КарараРукі дружбы, падараныя горадам Карара
* Помнік паэту Егішэ ЧарэнцуПомнік паэту Егішэ Чарэнцу
* Статуя палкаводца Вардана МаміканянаСтатуя палкаводца Вардана Маміканяна

Зноскі
------

1. ↑  Паркі Ерэвана на афіцыйным сайце горада
2. ↑  *Egishe Sargsi︠a︡n, Konstantin Surenovich Khudaverdi︠a︡n.* Армения: страна и люди : путеводитель. — 1998. — С. 116. — 207 с.
3. ↑  Советская Армения. Справочник-путеводитель. — Издательство ЦК КП Армении, 1980. — 35 000 экз.
4. 1 2  Путеводитель «Армения. НКР». — Ереван: «Тигран-Мец», 2012. — 700 с.
**Байдарская даліна** (укр.: Байдарська долина, крымскатат.: Baydar uva, Байдар ува) — катлавіна ў паўднёва-заходняй часткі Крымскага паўвострава, па рацэ Чорнай. 

Даўжыня 16 км, шырыня да 8 км. У даліне — палі, сады, вінаграднікі. Схілы навакольных узвышшаў (вышыня да 500 м) пакрытыя драўнянай і хмызняковай расліннасцю. Па Байдарскай даліне в праходзіць шаша Ялта — Севастопаль.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Байдарская даліна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Сучаснай Украіны |
Кают-кампанія ў другім адсеку падводнай лодкі С-56 (карабель-музей ва Уладзівастоку). Каюта камандзіра справа за фанернай перагародкай.
**Кают-кампанія** — агульнае памяшканне для абеду, сумеснага адпачынку або афіцэрскі сход на караблі.

Тэрмін паходзіць ад спалучэння слоў: з галандскай мовы — «kajuit» — «домік» і французскай — «compagnie» — «грамадства». Кают-кампаніі маюцца практычна на ўсіх судах і караблях, калі толькі дазваляюць іх памеры. На буйных ваенных караблях можа мецца некалькі кают-кампаній.

Кают-кампанія на караблях расійскага флоту
------------------------------------------

Кают-кампанія на караблях Расійскага імператарскага флоту была месцам адпачынку і агульнага стала афіцэраў, але і памяшканнем, дзе праходзілі агульныя сходы, своеасаблівым «парламентам».

Галоўным тут быў старшы афіцэр. Ен выступаў у якасці старшыні на сходах і уладжваў канфлікты паміж афіцэрамі. Пры галасаванні ў старшага афіцэра былі два галасы, так што яго меркаванне было вырашальным у выпадку, калі галасы дзяліліся пароўну. Камандзір карабля не быў членам кают-кампаніі, прыйсці ў яе ен мог толькі па запрашэнні, выключэннем былі выпадкі, калі было неабходна паведаміць афіцэрам важную навіна ці правесці ваенны савет. Звычайна камандзіра запрашалі на нядзельны абед.

У кают-кампаніі дзейнічалі свае няпісаныя правілы. У прыватнасці, усе члены кают-кампаніі звярталіся адзін да аднаго па імені па бацьку, без воінскіх званняў, можна было курыць без дазволу камандзіра карабля, забаранялася абмяркоўваць расійскія палітычныя праблемы, нельга было дакранацца да рэлігіі і асабістых адносін. За напрамкам дыскусій сачыў старшы афіцэр. У той жа час афіцэры мелі права і магчымасць крытыкаваць камандзіра (у рамках статута).

Колькасць памяшканняў і становішча залежалі ад рангу карабля.

Гл. таксама
-----------

* Афіцэрскі сход

Зноскі
------

1. ↑  Манвелов, Николай 2008. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFМанвелов,\_Николай2008 (даведка)

Літаратура
----------

* *Николай Манвелов.* Жизнь и смерть на корабле Российского Императорского флота. — М.: Издательство «Яуза», Эксмо, 2008. — 416 с. — ISBN 978-5-699-266-86-9.

Спасылкі
--------

* 


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4443222-7 |
**Цюркскі каганат** — дзяржава племяннога саюза цюркаў у 552—745 гг. на тэрыторыі Цэнтральнай і Сярэдняй Азіі, Паўночнага Кітая.

На чале дзяржавы стаяў каган. У 545 г. цюркі разграмілі уйгурскія плямёны, у 551 — жужанаў. У 555 годзе пад уладай цюркаў былі ўсе народы Цэнтральнай Азіі, у т.л. кідані ў Заходняй Маньчжурыі і енісейскія кіргізы. У 560-я гады яны перамаглі дзяржаву Эфталітаў, у 570-я гг. ў залежнасць ад Цюркскага каганата трапілі паўночнакітайскія дзяржавы Чжоў і Цы. У саюзе з Візантыяй Цюркскі каганат пачаў вайну супраць Ірана за кантроль над Вялікім шаўковым шляхам; у 571 г. годзе мяжа паміж імі праходзіла па р. Амудар’я, а ў 588—589 да каганата далучаны і некаторыя вобласці на заходнім беразе Амудар’і. У 576 г. цюркі захапілі Баспор (Керч), у 581 г. узялі ў аблогу Херсанес Таўрычаскі. У канцы VI ст. з-за міжусобіц і палітычнага крызісу Цюркскі каганат распаўся на ўсходнюю (цэнтральнаазіяцкую) і захднюю (сярэднеазіяцкую) часткі. Асноўныя землі Заходняга Цюркскага каганата ў 658—659 акупіраваны кітайскімі войскамі. У 704 г. Заходні Цюркскі каганат вызваліўся ад кітайскай залежнасці, але напады суседзяў і ўнутраныя супярэчнасці прывялі яго да гібелі ў 740. Усходні Цюркскі каганат у 609—619 аднавіў свой уплыў у Цэнтральнай Азіі, але пасля паражэння ў 630 г. у вайне трапіў у залежнасць ад Кітая. У 691—716 на кароткі час ён пашырыў сваю тэрыторыю ад Маньчжурыі да Сырдар’і; цюркскія атрады дайшлі да Самарканда. У 712—713 гг. ён пацярпеў паражэнне ў бітвах з арабамі. Усходні Цюркскі каганат распаўся на ўдзельныя княствы, а на яго месцы ўзнік Уйгурскі каганат (745—840).

Заўвагі
-------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Мала́йцы Шры-Ланкі** (малайск.: Melayu Sri Lanka) — крэольскае насельніцтва Шры-Ланкі інданезійскага паходжання. Агульная колькасць (2012 г.) — 40 189 чал.

Гісторыя
--------

Зносіны паміж жыхарамі Шры-Ланкі і Зондскага архіпелага пачаліся ў VI — VII стст. У XIII ст. малайцы, узброеныя атручанымі стрэламі, на чале з раджой Чандрабхану ўварваліся на поўнач вострава. Аднак перасяленне жыхароў Зондскіх астравоў і Малакі на Шры-Ланку адбывалася пераважна ў перыяд каланіяльнага панавання галандцаў (1640—1796 гг.). Большасць з іх служыла ў галандскай каланіяльнай арміі. За службу яны атрымоўвалі магчымасць набываць зямлю і іншую маёмасць. У 1723 г. на Шры-Ланку былі высланы 44 высакародныя асобы з Явы разам са служкамі і рабамі.

Пасля падпарадкавання Шры-Ланкі брытанцамі (1796—1818 гг.) малайцы атрымалі магчымасць удзельнічаць у працы мясцовых органаў кіравання і займаць пасады ў каланіяльнай адміністрацыі. Згодна з брытанскім заканадаўствам 1924—1965 гг. малайцы маглі мець асобнага прадстаўніка ў Заканадаўчай радзе. У 1922 г. было створана Малайскае таварыства Цэйлона (у нашы дні — Малайскае таварыства Шры-Ланкі). У 1944 г. была заснавана партыя Усецэйлонскі малайскі палітычны саюз, якая вітала антыкаланіяльную барацьбу народаў Інданезіі і Шры-Ланкі.

Пасля набыцця незалежнасці Шры-Ланкі частка малайскага насельніцтва пакінула краіну. Палітычныя змены прывялі да змяншэння ўплыву гэтай нацыянальнай меньшасці. Але з 1980-х гг. назіраецца адраджэнне культуры малайцаў Шры-Ланкі, усталяванне сувязяў з Малайзіяй і Інданезіяй.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў — мусульмане-суніты.

Мова
----

Малайцы Шры-Ланкі размаўляюць на крэольскай мове, асновай якой з’яўляюцца аўстранезійскія мовы, запазычанні з тамільскай і сінгальскай моў. Малайская мова Шры-Ланкі пераважна ўжываецца ў вуснай форме. Запісы на аснове сінгальскага, тамільскага і арабскага алфавітаў рэдкія.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Малайцы Шры-Ланкі на Вікісховішчы |

* PERSATUAN MELAYU SRI LANKA
* Orang Melayu: The story of Sri Lanka's Malay folks by Asiff Hussein
* SRI LANKAN MALAY: A UNIQUE CREOLE
* Tony. P. Miskin, CHRONOLOGICAL EVENTS IN THE HISTORY OF SRI LANKAN MALAYS
Распаўсюджанне французскай мовы
**Франкафоны** (лац.: francus «франкскі, французскі» і стар.-грэч.: φωνή «гук») у шырокім сэнсе — франкамоўнае насельніцтва планеты, гэта значыць, насельніцтва такіх краін, як Францыя, Бельгія, Швейцарыя, Конга і іншых, што ўваходзяць у так званую франкафонію, якая з’яўляецца вынікам французскай каланізацыі.

Канадскі кантэкст
-----------------

У больш вузкім кантэксце канадскага грамадства выкарыстоўваецца як дэмаграфічны тэрмін для вызначэння франкамоўных жыхароў краіны, якія складаюць 23,7 % насельніцтва краіны (перапіс 2001), у адрозненне ад англамоўных (англафоны, 59,2 %) ці іншамоўных (алафоны, 17,1 %) грамадзян.

### Франкаканадцы

Часцей за ўсё тэрмін выкарыстоўваецца ў статыстыцы і публіцыстыцы ў адносінах да жыхароў французскай правінцыі Квебек (квебекцы) і франкамоўных жыхароў правінцыі Нью-Брансуік (акадзійцы), з іх складанай дэмалінгвістычнай гісторыяй. У гэтых правінцыях французская мова носіць статус афіцыйнай (у Нью-Брансуіку — разам з англійскай). Акрамя таго, франкамоўныя меншасці жывуць і ў іншых правінцыях Канады, з іх найбольш буйную супольнасць складаюць франка-антарыйцы.

#### Квебек

| Моўны склад Квебека, родная мова, перапіс 2006 |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| франкафоны |    | 79.6% |
| алафоны |    | 12.2% |
| англафоны |    | 8.2% |
|  |

Бельгія
-------

Тэрмін «франкафоны» таксама выкарыстоўваецца ў федэратыўным каралеўстве Бельгія для аб’яднання паняццяў «валоны» і «брусэльцы», для большасці з якіх роднай з’яўляецца на бягучы момант французская мова. Ім звычайна супрацьпастаўляюцца нідэрландафоны (фламандцы) і немцы ўсходніх кантонаў.

### Французская мова ў свеце

Тэрмін шырока выкарыстоўваецца ў абедзвюх афіцыйных мовах Канады і асабліва часта ў французскай мове па ўсім свеце.

Гл. таксама
-----------

* Франкафонія — арганізацыя супрацоўніцтва франкамоўных краін
* Нямецкамоўныя краіны
* Лузафоны
* Англасфера
* Англафоны
* Іспанідад
* Нідэрландскі моўны саюз

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Дзяржкамстата Канады  (англ.)  (фр.)
* Таварыства франкафонаў у Санкт-Пецярбургу  (фр.)
Мотабол
**Мотабол** — адзін з відаў мотаспорту — гульня з мячом на матацыклах.

Пляцоўка для гульні мае даўжыню 90—120 м, шырыню 45—75 м. Час гульні — 80 хв. (4 перыяды па 20 мін. перапынкі па 10 хв.). Разметка падобная на футбольную, але няма цэнтральнага кругу, а брамная пляцоўка мае форму паўкола. Пакрыццё поля звычайна не грунтавае, а гаравае ці асфальтавае; асфальт прыцярушваюць пяском дзеля лепшага счаплення шынаў матацыкла.

Гуляюць мячом, памеры якога значна больш футбольнага. У кожнай камандзе 5 чалавек — брамнік і 4 палявых гульцы на матацыклах.

Мэта гульні — забіць як мага больш галоў у браму (вароты) праціўніка.

Матабольны матацыкл мае рабочы аб'ём цыліндраў да 175 см³, і мала адрозніваецца ад звычайнай кросавай машыны. Мены датычаць толькі органаў кіравання, бо адна нага матабаліста занятая мячом, і ўсталявання на пярэдняе кола матацыкла дугаў для вядзення мяча.

Гісторыя
--------

Лічыцца, што першымі гуляць з мячом на матацыклах пачалі ў Францыі ў 1920-я гг. Гульня зрабілася такой папулярнай, што мотабольныя каманды з'явіліся ў Англіі, Германіі, Бельгіі, Італіі. Пачалі праводзіцца чэмпіянаты гэтых краін, а ў 1933 годзе адбылася першая міжнародная гульня. Першая мотабольная гульня ў СССР адбылася ў 1937 г. і правялі яе студэнты маскоўскага інстытута фізкультуры.

Новы мотабольны бум пачаўся ў Еўропе, з пачатку 1960-х гг. Пачаў праводзіцца кубак Еўропы. Вельмі папулярным мотабол быў у СССР, дзе існавалі сотні каманд. Матчы праходзілі на цэнтральных стадыёнах — у Лужніках і на «Дынама», трансляваліся па тэлебачанні; каментатарам некаторых быў Вадзім Сіняўскі, а суддзёй некаторых — Юрый Гагарын. Праводзіліся чэмпіянаты СССР (з 1965), чэмпіянаты БССР (з 1966).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.350.
2. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.10. Мн. 2000, С.527.
Не блытаць з Мікольская царква (Пінск).
**Мікалаеўская царква** — колішні праваслаўны храм у Пінску, які размяшчаўся на праваслаўнай частцы могілак па вуліцы Спакойнай.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1823 годзе з дрэва, перабудавана ў 20 ст. на сродкі вернікаў. Была прыпісана да Свята-Фёдараўскай царквы.

Калоны ганка
Царква была ўнесена ў Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі (1984). Царква не збераглася, засталіся дзве калоны ганка.

З царквы паходзіць абраз Маці Божай Адзігітрыі (першая палова XVII ст.), які захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі.

Архітэктура
-----------

План царквы
Царква — помнік архітэктуры з рысамі класіцызму. Асноўны зруб, аднолькавы па шырыні з бабінцам, пераходзіць у пяцігранную апсіду. Зрубы накрыты агульным дахам. Над бабінцам ўзвышаецца чацверыковая званіца з галоўкай. Фасады ўпрыгожаны пілястрамі. Пры ўваходзе — ганак з 2 калонамі.

Зноскі
------

1. ↑  Драўляныя сакральныя помнікі Берасцейшчыны: нарысы гісторыі, археалогіі і культуры / В. В. Мароз; [рэдакцыйны савет: У. У. Андрыевіч (галоўны рэдактар) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2018. — С. 402. — 511 с. — 600 экз. — ISBN 978-985-11-1055-7.

Літаратура
----------

* 1241. Царква на могілках // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — С. 296. — 368 с. іл.