**Аўчо́са** — рака ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Бася (басейн Сажа).

Даўжыня ракі 11 км. Плошча вадазбору 26 км².
Пачынаецца за 0,7 км на паўночны захад ад вёскі Лысая Гара. Вусце каля паўночнай ускраіны вёскі Карасі. Рэчышча каналізаванае на працягу 6,4 км ад вытоку да вёскі Акунёўка.

Назва
-----

Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *\*Vilkesà* (Вількеса́).

Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі *Vilkesà* (на поўначы ад Вільні).

Гідранімічны фармант -*es*- таксама ў такіх балцкіх гідронімах на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Падзвінні, як *Akesà* (> Ачоса), *Laukesà* (> Лучоса), *Velesà* (>Веляса). Ён шырока прысутны ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: *žalias* «зялёны» — *žalesà* «зеляніна; зяленіва», *rudas* «руды» — *Rudesa* «Рудая (рака)».

Па-за тэрыторыяй Літвы назву Аўчоса (Вількеса́) можна аднесці да гідранімічнай спадчыны балтаў Пасожжа і сумежных тэрыторый. На Пасожжы такога ж паходжання, што і назва Аўчоса, назва ракі Воўчаса, а на поўдні ад іх — назвы рэчак *Вовчасова* і *Вовчасок* (прытокі ракі Верэсня, на правабярэжжы Прыпяці ў яе ніжнім цячэнні), возера *Вовчас / Овчес* (на Падзесенні, ля дзесенскай рэчкі Віць каля горада Ноўгарад-Северскі).

Для ўсіх гэтых гідронімаў аднаўляецца форма тыпу *\*Vilkesà*. Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага \**vilkas*, якое далей да індаеўрапейскага *\*u̯l̥ku̯os*.

Блізкую балцкую «ваўчыную» назву магла мець і рака Сож. Менавіта вакол буйнога Сажа канцэнтруюцца гэтыя чатыры «ваўчыныя» рачныя назвы, разам з Аўчосай. Сожская назва таксама «ваўчыная», але фінская, звязаная з ліўскім *suž*, эстонскім *suzi*, фінскім *susi* «воўк». Яна мела ўзнікнуць на сожскіх вярхоўях, куды распаўсюджваўся ўплыў фіна-вугорскай па паходжанні археалагічнай культуры ямачна-грабенчатай керамікі. У пачатку сярэдняга неаліту (4400-4200 гг. да н.э.) яна насунулася з паўночнага ўсходу на тэрыторыю протабалтаў (Нарвенская і Нёманская археалагічныя культуры). Яе пашырэнне запынілася, крыху не даходзячы да Дзвіны, фрагментарна яе фіксуюць і на поўдні ад Дзвіны, у тым ліку на нарачанска-аўкштайцкім Паазер’і. Імаверна, сам Сож або адзін з яго прытокаў у верхнім цячэнні меў балцкую «ваўчыную» назву, якая была перакладзеная прыхаднымі фінамі і пазней пашырылася і на ўсё цячэнне Сажа.

Зноскі
------

1. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.
2. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.
3. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 155—156, 168, 181, 194—195.
4. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 544—545, 547, 608.
5. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 311—314.
6. ↑  S. Ambrazas. Daiktavardžių darybos raida II. Vilnius, 2000. С. 30, 99.
7. ↑  Гідронімія України в її міжмовних і міждіалектних зв’язках. — К. 1981. — С. 72—73.
8. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.
9. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. P. 541.
10. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 208.
11. ↑  A. Girininkas. Baltų kultūros ištakos II. Klaipėda, 2011. С. 102—107.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азёры, вадасховішчы / Маст.: Ю. А. Тарэеў, У. І. Цярэнцьеў. — Мн.: БелЭн, 2007. — 480 с.

Спасылкі
--------

* Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  (руск.)