recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ганаро́вы грамадзяні́н го́рада По́лацка** — званне за выбітны ўклад у развіццё і росквіт горада Полацка.

Гісторвя
--------

Ганароваму грамадзяніну Полацка таварышу Дэйнісу
У 1967 годзе, калі па ўсёй краіне святкавалася 50-годдзе Савецкай улады, у Полацку было зацверджана Палажэнне аб прысваенні звання «ГАНАРОВЫ ГРАМАДЗЯНІН ГОРАДА ПОЛАЦКА» «за шматгадавую і плённую дзейнасць у розных арганізацыях горада, а таксама за заслугі ў справе камуністычнага выхавання». У лік узнагароджаных увайшло 9 чалавек, удзельнікаў грамадзянскай і Вялікай Айчыннай войнаў, якія пражылі дастойнае жыццё і сталі прыкладам для моладзі. У наступныя гады званне прысвойвалася некалькі разоў: у 1970, 1979 і 1987 гадах.

Пасля ўтварэння Рэспублікі Беларусь толькі адзін палачанін у 1995 годзе быў удастоены гэтага высокага звання.

У пачатку ХХІ стагоддзя гарадскім кіраўніцтвам было перагледжана і абноўлена Палажэнне аб прысваенні звання, і з 2003 па 2016 год яго атрымала 12 чалавек. На сённяшні дзень званне Ганаровага грамадзяніна горада Полацка прысвоена 36 людзям розных сфер дзейнасці, сярод якіх кіраўнікі прадпрыемстваў і арганізацый, працоўныя, ваеннаслужачыя, настаўнікі, пісьменнікі, музыкі, святары і інш. З гонарам і гордасцю гэтыя людзі носяць званне «ГАНАРОВЫ ГРАМАДЗЯНІН ГОРАДА ПОЛАЦКА».

Спіс
----

### 1967—1979

* П. Р. Паповіч
* А. Р. Нікалаеў
* Н. Ш. Сіманоўскі
* А. А. Дабравольскі
* В. С. Свірко
* І. М. Ліхачоў
* В. С. Барэйка
* Г. С. Пятроў
* С. П. Партноў
* М. І. Чысцякоў
* В. А. Пянькоўскі
* І. П. Дэйніс
* З. М. Тусналобава-Марчанка
* А. П. Глебаў
* П. Р. Якаўлевіч
* Н. А. Кляпацкая
* С. А. Пашкевіч
* І. П. Казлоў

### 1987

* П. К. Пацэй
* Г. М. Лебедзева
* А. А. Савіцкі
* Л. І. Грыгор’ева
* В. П. Кундалевіч

### 1995

* М. М. Пятрэнка

### 2003—2016

* Н. С. Салодкая
* Н. І. Шчасная
* К. М. Пагарэлая
* Н. Я. Гальпяровіч
* Э. М. Бабенка
* Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі Філарэт
* архіепіскап Полацкі і Глыбоцкі Феадосій
* ігумення Еўдакія.
* У. С. Тачыла
* Я. А. Барысаў
* П. І. Цімашэнка
* П. М. Кляймёнаў

### 2017

* Андрэй Уладзіміравіч Праневіч
* Сямён Яфімавіч Сушчын

### 2019

* Сяргей Уладзіміравіч Аніскевіч

Зноскі
------

1. ↑  Ганаровыя грамадзяне горада Полацка
2. ↑  Навуковая канцэпцыя стацыянарнай выставы «Ганаровыя грамадзяне горада Полацка»
3. ↑  Звания «Почетный гражданин города Полоцка» удостоен врач-хирург Сергей Анискевич
**Падклецце** — у драўляным дойлідстве, ніжні, звычайна нежылы паверх дома або гаспадарчай пабудовы. Падклецце ў сялянскім будаўніцтве на Беларусі сустракаліся рэдка, пераважна на паўночным-усходзе. Вядомы ў сядзібным і замкавым дойлідстве 16—18 ст. У падклеццях жылых дамоў размяшчалі каморы, стайні і інш. гаспадарчыя памяшканні, часам жыллё прыслугі, кухню, пякарню. Рабілі падклецці ў некаторых гаспадарчых збудаваннях (клецях, свірнах). Ролю падклецці ў гарадскім жыллі 18 — пач. 20 ст. нярэдка выконвалі ніжнія мураваныя паверхі, дзе размяшчаліся складскія памяшканні, крамы, майстэрні.
Харлау у графстве Эсэкс
**Ха́рлау** - горад і адміністрацыйны раён графства Эсэкс, Англія. Размешчаны ў заходняй частцы графства, на мяжы з Хартфардшырам, на рацэ Сторт. Горад знаходзіцца паблізу аўтамагістралі М11 і з'яўляецца часткай лонданскага прыгараднага пояса. На тэрыторыі раёна пражывае 78,889 чалавек (па ацэнцы 2010 года).

Гісторыя
--------

Харлау быў адным з «Новых гарадоў», адбудаваных у паваенны час у Паўднёва-Усходняй частцы Англіі, і стаў адным з першых гарадоў Вялікабрытаніі, у якім у паваенны час былі пабудаваны высокапавярховыя жылыя дамы. У горадзе працавалі шматлікія архітэктары, у тым ліку Джэйн Дру і Фрэдэрык Гіберд.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Гавіржаў, Чэхія
* Ставангер, Нарвегія

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Харлау
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нарбут.
**Францішак (Франц-Салезій) Нарбут** (польск.: Franciszek Narbutt; 9 лістапада 1845, маёнт. Шаўры, Лідскі павет — 7 снежня 1892, Трновец-над-Вагам, Венгрыя) — капітан узброеных сіл паўстанцаў 1863-64 гг.

Біяграфія
---------

Адзін з сыноў Тэадора Нарбута. Брат удзельнікаў паўстання — Людвіка, Баляслава і Станіслава Нарбутаў.

Скончыў Шляхецкі інстытут у Вільні, вучыўся на факультэце права Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе ўступіў у падпольную арганізацыю польскіх студэнтаў. Пасля таго, як арганізацыю раскрылі, вымушаны быў у 1861 годзе пакінуў вучобу і ад’ехаў у Вільню. Потым нелегальна з’ехаць за граніцу Расіі. Спачатку ў Брусель, потым у Жэневу.

З пачаткам паўстанне ў 1863 годзе далучыўся да атрадаў Мар’яна Лангевіча, які дзейнічаў у Сандамірскім ваяводстве, дзе адразу служыў у пяхотным аддзеле ў рангу капітана, а потым прымаў удзел у стварэнні кавалерыйскага аддзела, дзейнічаў у Люблінскім ваяводстве.

Пасля паражэння нацыянальна-вызваленчага руху на Беларусі эмігрыраваў у Францыю, дзе нейкі час галадаў, пакуль не сустрэў сваю сястру Тэадору Манчуанску, якая дапамагла яму. Потым з’ехаў у Бельгію, нарэшце пераехаў у Венгрыю, дзе і асеў. Там Францішак Нарбут ажаніўся з Ізабелай Сейлар, працаваў чыгуначным інжынерам на чыгунках Малдовы і Венгрыі.

Памёр у венгерскім горадзе Торнуш 7 снежня 1892 года, дзе і пахаваны.

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя Лідскага паўстання: успаміны пра Людвіка Нарбута, Зоф’я Кавалеўская, Наша Слова, 26-08-2021
2. ↑  Тэадор Нарбут: Зачараваны старажытнай Літвой Архівавана 3 лютага 2022. Інстытут беларускай гісторыі і культуры

Літаратура
----------

* ЭГБ, т 5. — Мн. 1999. С. 279—280;
* Лідскі летапісец. № 3, 1997.


| ?Францішак Нарбут — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Іахім Нарбут[d] |  | Ігнацій Нарбут[d] |  | Казімір Нарбут[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Тэадор Нарбут |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ізабела з Наневічаў[d] |  |  |
|  | Franciszek Narbutt |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  | Крысціна з Садоўскіх[d] |  | Ignacy Padewski[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
**Канадскі рабочы кангрэс (КРК)** (англ.: Canadian Labour Congress; фр.: Congrès du travail du Canada) — канадская нацыянальная асацыяцыя прафсаюзаў. Створаны ў 1956 годзе шляхам зліцця Канадскага кангрэса прафсаюзаў і Канадскага кангрэса працы.

Большасць прафсаюзаў, якія ўваходзяць у Канадскі рабочы кангрэс, з’яўляюцца аддзяленнямі адпаведных прафсаюзаў ЗША, названых міжнароднымі (як, напрыклад Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў). Вышэйшым органам кангрэса лічацца скліканыя праз два гады з'езды.

У 1961 годзе кіраўніцтва КРК і Федэрацыі кааператыўнай садружнасці падпісалі пагадненне аб стварэнні сацыял-дэмакратычнай Новай дэмакратычнай партыі Канады, дзейнасць якой спрыяла рэалізацыі сацыяльных праграм.

Канадскі рабочы кангрэс з’яўляецца сябрам Міжнароднай канфедэрацыі прафсаюзаў.

Спасылкі
--------

* Some background on Canada’s early labour history (From Desmond Morton’s Working People: An Illustrated History of the Canadian Labour Movement (5th Edition) and Labour in Canada) // Ёркскі ўніверсітэт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 0722 7628, 0000 0001 0719 8900 · LCCN: n82138807 · SUDOC: 180883429 · VIAF: 123772405 |
1 пфеніг 1865 года
**Білонная манета** (ад фр.: billon) — разменная непаўнацэнная металічная манета, намінальная вартасць якой перавышае вартасць металу і затрат на яе выраб; заменнік золата. Як знак вартасці абслугоўвае пераважна рознічны тавараабарот, выконваючы функцыі сродку абарачэння і абмежаванага сродку плацяжу. 3 1933 года ва ўсіх краінах свету ў абарачэнне ўведзены толькі Б.м. якія вырабляюць з серабра невысокай пробы, медзі, нікелю, алюмінію і іншых металаў. Колькасць білонных манет абумоўлена патрэбамі грашовага абароту, a гранічны тэрмін іх зносу вызначаецца на аснове практычнага вопыту. У наменклатуры дзяржаўных разліковых білетаў Нацыянальнага банка Беларусі (з 1992) білонная манета адсутнічае.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Зако́н дзе́йных мас** вызначае суадносіны паміж канцэнтрацыямі прадуктаў рэакцыі і зыходных рэчываў у стане хімічнай раўнавагі; адзін з асноўных законаў фізічнай хіміі.

Адкрыты ў 1864—67 гг. нарвежскімі вучонымі К. Гульдбергам і П.Вааге, якія назвалі «дзейнай масай» рэчыва яго колькасць у адзінцы аб'ёму (канцэнтрацыю), адсюль назва.

Паводле закону дзейных мас пры нязменнай тэмпературы скорасць элементарнай гамагеннай рэакцыі прама прапарцыянальная здабытку канцэнтрацыі рэагуючых рэчываў у ступенях, роўных стэхіяметрычным каэфіцыентам гэтых рэчываў ва ўраўненні хімічнай рэакцыі.

Напрыклад, для элементарнай хімічнай рэакцыі віду:

{\displaystyle ~\nu \_{1}\mathrm {A} \_{1}+\nu \_{2}\mathrm {A} \_{2}+\nu \_{3}\mathrm {A} \_{3}\to \mathrm {B} }
закон дзейных мас можна запісаць у выглядзе:

{\displaystyle v=kC\_{A\_{1}}^{\nu \_{1}}C\_{A\_{2}}^{\nu \_{2}}C\_{A\_{3}}^{\nu \_{3}},}
дзе {\displaystyle v} — скорасць хімічнай рэакцыі, {\displaystyle k} — канстанта скорасці рэакцыі.

Законам дзейных мас карыстаюцца пры разліках у хімічнай кінетыцы і тэрмадынаміцы.

Літаратура
----------

* Дзейных мас закон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. С. 103.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кастравіцкі.
**Карл Міхайлавіч Кастравіцкі** (каля 1804 — пасля 1846) — дзяржаўны службовец.

Біяграфія
---------

Суддзя Мінскага губернскага межавога суда ў 1832—1835 гадах, губернскі сакратар у 1835 годзе, засядацель Мінскага сумленнага суда ў 1835—1838 гадах, дэпутат Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад Слуцкага павета ў 1841—1844 гадах, уладальнік радавога маёнтка Навасёлкі Мінскага павета (на 1843 год — 238 душ прыгонных муж. полу).

Сям’я
-----

У шлюбе з Ганнай Тэкляй з Оштарпаў (1809 — пасля 1846), дачкой Льва Францавіча Оштарпа, мінскага губернскага маршалка шляхты, і Алены з Кунцэвічаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Ошторп Лев (Леон) Францевич // Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства (1793-1917) : биографический справочник / сост. Ю.Н. Снапковский; редкол.: В.И. Адамушко [и др.]. — Минск: Беларусь, 2016. — 398 с. — ISBN 978-985-01-1200-2.
**Закон Янтэ** (нарв.: Janteloven) — устойлівы выраз для тлумачэння скандынаўскага менталітэту. Збор правілаў, сфармуляваны пісьменнікам Акселем Сандэмусэ ў рамане «Уцякач перасякае свой след», выдадзеным у 1933 годзе, паводле якога грамадства не прызнае права сваіх членаў на індывідуальнасць.

Дзеянне рамана адбываецца ў выдуманым горадзе Янтэ, населеным галоўным чынам рабочымі, для якіх галоўнай каштоўнасцю з'яўляецца сацыяльная роўнасць. Яна забяспечваецца зборам няпісаных правіл, любая спроба парушыць іх караецца грамадскай пагардай. Пісьменнік сцвярджаў, што прататыпам Янтэ быў яго родны горад Нюкёбінг.

Дзесяць правіл
--------------

Дошка з правіламі на дацкай мове ў Нюкёбінгу
1. Не думай, што ты асаблівы
2. Не думай, што ты ў тым жа становішчы, што і мы
3. Не думай, што ты разумнейшы за нас
4. Не хваліся тым, што ты лепшы за нас
5. Не думай, што ты ведаеш больш за нас
6. Не думай, што ты важнейшы за нас
7. Не думай, што ты добра штосьці ўмееш рабіць
8. Не смейся з нас
9. Не думай, што нам ёсць да цябе справа
10. Не думай, што ты можаш нас чамусьці навучыць

Гл. таксама
-----------

* Lagom

Зноскі
------

1. ↑  Göteborgs universitet, Humanistiska fakulteten, Institutionen för filosofi, lingvistik och vetenskapsteori Subject: 2.5 What is "Janteloven"? Архівавана 6 верасня 2009. (англ.) (шведск.)

Спасылкі
--------

* *Viveka Adelswärd* Avundsjukan har urgamla anor(шведск.) // *Svenska Dagbladet*. — Stockholm: 2003. — В. 2 лістапада.
* *Marc Auchet* La «Loi de Jante» et l'imaginaire social Scandinave(фр.) // *Nordiques*. — 2004. — В. No 4. — С. 45—63. — ISSN 1761-7677.
**Нягое I Басараб** (рум.: Neagoe I Basarab) (пам. 15 верасня 1521) — гаспадар Валахіі з дынастыі Краявеску (1512—1521). Сын вялікага валашскага ворніка баярына Пырву Краявеску.

Магутны баярскі род Краявеску быў выгнаны валашскім гаспадаром Уладам Тынэрам з Валахіі. Краявеску беглі ў турэцкія ўладанні, дзе атрымалі ваенную дапамогу. У студзені 1512 г. валашскі гаспадар Улад Тынэр быў разгромлены ў бітве пад Бухарэстам, узяты ў палон і забіты. Новым гаспадаром быў абвешчаны Нягое Краявеску, які прыняў прозвішча Басараб і прадставіўся сынам гаспадара Басараба IV Цэпелюша.

Валашскі гаспадар Нягое Басараб змог дамагчыся пэўнай стабільнасці, павялічыць дабрабыт дзяржавы і яе прэстыж. Імкнуўся рэарганізаваць дзяржаўныя, падатковыя і судовыя органы кіравання. Падтрымліваў цесныя сувязі з Трансільваніяй і Малдавіяй, усталяваў адносіны з Польшчай, Венецыяй, Свяшчэннай Рымскай імперыяй і Папскім Прастолам. Нягое Басараб збіраўся прыняць удзел у антытурэцкай кааліцыі.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нягое I Басараб


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Улад V Тынэр** | **Гаспадар Валахіі** 1512 — 1521 | Пераемнік**Тэдош I** |


| ?Нягое I Басараб — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Нягое I Басараб |  | Basarab Țepeluș cel Tânăr[d] |  | Basarab II of Wallachia[d] |  | Dan II of Wallachia[d] |  | Dan I of Wallachia[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Праваслаўная |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1336536 · BNF: 12775380m · GND: 1089176287 · ISNI: 0000 0001 0975 4413 · LCCN: n90644995 · NKC: jo20191054936 · NLG: 96026 · NUKAT: n98035799 · SUDOC: 110411137 · VIAF: 29659219, 245146462775827772755 |

 |
Залежнасць паміж узроўнем беспрацоўя і тэмпам росту ВУП (ЗША, 1947—2002)
**Закон Оўкена** — эмпірычная залежнасць паміж тэмпам росту ВУП і тэмпам росту беспрацоўя, якая прадугледжвае, што зніжэнне тэмпу росту ВУП на 2 % прыводзіць да павышэння ўзроўню беспрацоўя на 1 %. Пры гэтым кропкай адліку бярэцца тэмп росту ВУП у 3 % у год.

Закон названы па імені амерыканскага эканаміста Артура Оўкена. У рэальнасці гэта не закон, а тэндэнцыя са мноствам абмежаванняў па краінах, рэгіёнах, свеце ў цэлым і перыядах часу.

{\displaystyle {\frac {Y-Y\*}{Y\*}}=-Bu\_{c}},

дзе Y — фактычны ВУП, Y\* — патэнцыйны ВУП,
{\displaystyle u\_{c}} — узровень цыклічнага беспрацоўя,
B — эмпірычны каэфіцыент адчувальнасці (звычайна прымаецца 2). Па кожнай краіне ў залежнасці ад перыяду будзе свой каэфіцыент B.

З формулы выходзіць, што калі цыклічнае беспрацоўе ў краіне адсутнічае, фактычны ВНП роўны патэнцыйнаму, то ёсць у эканоміцы задзейнічаны ўсе магчымыя вытворчыя рэсурсы.

Следства з закона Оўкена:

{\displaystyle {\frac {Y\_{1}-Y\_{0}}{Y\_{0}}}=-{\frac {B(u\_{1}-u\_{0})}{1-Bu\_{0}}}}

* {\displaystyle Y\_{1},u\_{1}} — ВНП і ўзровень беспрацоўя ў бягучым перыядзе
* {\displaystyle Y\_{0},u\_{0}} — ВНП і ўзровень беспрацоўя ў базавым перыядзе

Практыка паказвае, што закон Оўкена выконваецца далёка не заўсёды, гэта значыць не з’яўляецца універсальным эканамічным законам.

Зноскі
------

1. ↑  Райзберг Б. А. Лозовский Л. Ш. Стародубцева Е. Б. Современный экономический словарь. — 5-е изд. перераб. и доп. — М.: ИНФРА-М, 2006.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777176714 |
**«Санкт-Паўлі»** (ням.: St. Pauli) — нямецкі футбольны клуб з горада Гамбург. Заснаваны ў 1910 годзе. Нягледзячы на тое, што ў клуба пакуль вельмі сціплыя дасягненні, ён мае вялікую фанацкую падтрымку — пераважна сярод людзей з левымі палітычнымі поглядамі, як на радзіме, так і ва ўсім свеце.

Футбольны клуб уваходзіць у склад аднайменнага спортклуба. Апроч футбольнай каманды, ў складзе клуба ёсць секцыі рэгбі, боўлінга, бокса, веласпорту, настольнага тэніса, амерыканскага футбола, шахмат і іншых. Такім чынам, спартыўнае таварыства налічвае 8 000 удзельнікаў.

Гісторыя
--------

Клуб быў заснаваны 15 мая 1910 года, аднак сапраўды самастойнай каманда стала ў 1924 годзе, калі адкалолася ад спартыўнага таварыства «Hamburg-St. Pauli Turnverein 1862» («Гімнастычнае таварыства Гамбург-Санкт-Паўлі 1862»). Непасрэдна да 1945 года «Піраты» ўяўлялі «каманду-ліфт», якая са зменным поспехам выступала, то ў першай, то ў другой лігах. Прычынай такой нестабільнасці была адсутнасць трэнера. Першыя два сезоны пасля заканчэння вайны (1945/1946 і 1946/1947) клуб правёў у Гарадской Лізе Гамбурга. Наступныя 16 сезонаў — па 1963 год выступалі ў дывізіёне «Оберліга Норд». З 1963 па 1974 гады — у Рэгіяналлізе Норд, з 1974 па 1977 гады — у новаўтворанай Другой Бундэслізе Норд. У сезоне 1977/1978 каманда выйшла ў Першую Бундэслігу, але заняла 18 месца, і зноў панізілася ў класе. Пасля дэбютнага сезону, каманда яшчэ 6 разоў выступала ў эліце, самы працяглы перыяд — з 1988 па 1991 гады. Самае «важкае» дасягненне — 10 месца ў сезоне 1988/1989.

У 2006 годзе «Санкт-Паўлі» ў Кубку Германіі дайшоў да паўфіналу. У 2007 годзе клуб вярнуўся ў другі дывізіён, дзе правёў два сезоны, і, па выніках сезону 2009/10 ізноў забяспечыў сабе пуцёўку ў эліту нямецкага футбола.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ФК Санкт-Паўлі
* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | FootballDatabase.eu · playmarkerstats.com · Transfermarkt |
| Нарматыўны кантроль | GND: 2104300-0 · LCCN: n2004154174 · VIAF: 263115991 |
**Зако́н Магні́цкага** (таксама **Акт Магніцкага**, англ.: Russia and Moldova Jackson-Vanik Repeal and Sergei Magnitsky Rule of Law Accountability Act of 2012) — прыняты ў снежні 2012 года ў ЗША закон, які адмяняе папраўку Джэксана-Вэніка і ўводзіць персанальныя санкцыі ў адносінах асоб, адказных за парушэнні правоў чалавека і прынцыпу верхавенства права ў Расіі. Названы ў гонар памерлага ў вязніцы Сяргея Магніцкага. Спачатку быў накіраваны ў першую чаргу супраць асоб, якія мелі дачыненне да смерці Магніцкага.

Пад санкцыямі маюцца на ўвазе візавыя абмежаванні на ўезд у ЗША і блакаванне фінансавых актываў у банках ЗША.

Таксама пад тэрмінам *закон Магніцкага* ці *акт Магніцкага* зрэдку называюць нарматыўныя акты іншых краін, якія накіраваныя супраць карупцыі ў Расіі.

Зноскі
------

1. ↑  Текст «закона Магнитского» на русском языке Архівавана 15 верасня 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2013014029 · VIAF: 296385607 |
**«Рыу Аві»** (парт.: Rio Ave Futebol Clube) — партугальскі футбольны клуб з горада Віла-ду-Конды, які выступае ў Лізе Сагрыш. Заснаваны ў 1939 годзе. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «Эштадыу ду Рыу Аві», які ўмяшчае 12 815 гледачоў. Найвышэйшым дасягненнем клуба ў чэмпіянаце Партугаліі з’яўляецца пятае месца ў 1982 і 2018 гадах.

Гісторыя
--------

Футбольны клуб «Рыу Аві» быў заснаваны ў 1939 годзе групай з пяці чалавек (Жуан Перэйра душ Сантуш, Албіну Марэйра, Жуан Дыяш, Эрнесту Брага і Жазэ Амару). На агульным галасаванні па выбары назвы клуба фігуравалі такія назвы, як «Vilacondense Futebol Clube» і «Vila do Conde Sport Club», але ў выніку была выбрана «Рыу Аві». Свой першы матч новаспечаны клуб правёў 6 мая 1939 года ў Бейрышы, дзе саступіў мясцовай камандзе. 29 студзеня 1940 года «Рыу Аві» афіцыйна абзаводзіцца ўласным стадыёнам, які атрымаў назву «Эштадыу да Авеніда».

Дасягненні
----------

* Фіналіст Кубка Партугаліі: 1984, 2014
* Пераможца ЛігаПро (5): 1981, 1986, 1996, 2003, 2022

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт клуба
**Жоўта-зялёныя водарасці**, рознажгуцікавыя водарасці (*Xanthophyceae*) — аддзел водарасцей.

Апісанне
--------

Аднаклетачныя, шматклетачныя, радзей каланіяльныя і цэнабіяльныя арганізмы разнастайнай формы. Рухомыя, плаваюць пасіўна або прымацаваныя. Колер ад светла- да цёмна-жоўта-зялёнага, рэдка зялёны або блакітны з-за наяўнасці ў хларапластах, акрамя хларафілу, вялікай колькасці жоўтых пігментаў (ксантафілы, караціны). Клеткі адна-, радзей шматядравыя з абалонкай, радзей голыя. Крухмал, як запасное рэчыва, адсутнічае (характэрная прыкмета). Жыўленне пераважна аўтатрофнае. Размнажэнне вегетатыўнае, бясполае (зааспорамі, аўтаспорамі і інш.), рэдка полавае (іза- і аагамія). Аднаклетачныя рухомыя віды і зааспоры маюць два жгуцікі рознай даўжыні (адсюль другая назва).

Пашырэнне
---------

Вядома каля 560 відаў і ўнутрывідавых таксонаў. Пашыраны па ўсім зямным шары пераважна ў прэсных, некаторыя — у салёных вадаёмах і глебе. Планктонныя арганізмы, радзей бентасныя. На Беларусі адзначана больш за 50 відаў з 22 родаў: арахнахлорыс (*Arachnochloris*), афіяцытыум (*Ophiocytium*), батрыдыум (*Botrydium*), батрыдыёпсіс (*Botrydiopsis*), вашэрыя (*Vaucheria*), гетэротрыкс (*Heterothrix*), гетэракокус (*Heterococcus*), манодус (*Monodus*), плеўрахлорыс (*Pleurochloris*), трыбанема (*Tribonema*), тэтраэдрыела (*Tetraedriela*), харацыёпсіс (*Characiopsis*) і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Паводле EOL. Гл. картку.

Літаратура
----------

* Жоўта-зялёныя водарасці // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780925309, 2909393303 |
**РубіСтар** — беларуская грузавая авіякампанія са штаб-кватэрай у Мінску і хабам у Нацыянальным аэрапорце Мінск.

Гісторыя
--------

УП «Рубістар» было створана ў 2000 годзе як агенцтва па продажы грузавых перавозак па паветры.

У 2002 годзе авіякампанія атрымала ліцэнзію ў якасці авіяперавозчыка, якую выдаў Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь.

Флот
----

 Ан-12 кампаніі RubyStar
RubyStar Airways мае ў сваім падпарадкаванні наступныя паветраныя судны:

* 5 Ан-12
* 2 Іл-76
* 1 Boeing 747-400

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2

| ⛭Авіякампаніі Беларусі |
| --- |
| Дзеючыя | 
* Авіякампанія Гродна
* Белавія
* Belcanto Airlines
* Genex
* Rada Airlines
* РубіСтар
* ТАЕ Авія

 |
| Былыя | 
* Гомельавія

 |
Храм Мінервы на форуме
**Форум Нервы** (лац.: Forum Nervæ) — трэці з чатырох імператарскіх форумаў Рыма, таксама зваўся *Forum Transitorium*. Будаўніцтва гэтага форума было пачата пры імператары Веспасіяне ці Даміцыяне, аднак скончана толькі ў 98 годзе пры Нерве і названы ў яго гонар.

Форум размяшчаўся паміж Форумам Аўгуста і Храмам Міру імператара Веспасіяна, адсюль назва *Forum Transitorium*: форум — «праход» ці «пасаж» (120 на 45 метраў). Форум таксама злучаў Аргілет (*Argiletum*, вуліца ці жылы раён Старажытнага Рыма) і Рымскі Форум.

На форуме Нервы знаходзіўся невялікі храм, прысвечаны Мінерве, які быў разбураны ў 1606 годзе па загаду Папы Паўла V для будаўніцтва фантана *Acqua Paola* і капэлы Борджа ў Санта Марыя Маджорэ), а таксама калоннай залы. Да нашых дзён захаваліся толькі 2 гранітныя калоны (так званыя *Colonacce* — *Велізарныя калоны*), частка сцяны і рэльеф з выявай Мінервы. Вялікая частка гэтага форума таксама пахавана пад вуліцай Віа дэі Форы Імперыялі.

Гл. таксама
-----------

* Імператарскі форум

Літаратура
----------

* *Stierlin, Henri.* Imperium Romanum. — Köln: Benedikt Taschen Verlag GmbH, 1996. — ISBN 3-8228-8729-3.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Форум Нервы**
Выраблены ў хатніх умовах фузар.
**Фузар Фарнсуорта — Хірша** — прылада, сканструяваная амерыканскім вынаходнікам Філа Тэйларам Фарнсуортам  (руск.) (бел. для атрымання кіраванай тэрмаядзернай рэакцыі.

У адрозненне ад многіх сістэм для атрымання кіраванай тэрмаядзернай рэакцыі, якія павольна награваюць плазму, змешчаную ў магнітную пастку, у фузары высокаэнергетычныя іёны наўпрост упрыскваюцца ў вобласць, дзе адбываецца тэрмаядзерная рэакцыя. Рэалізацыя гэтай канцэпцыі мяркуецца, дасць магчымасць значна паменшыць памеры і кошт тэрмаядзернага рэактара. Для ўтрымання плазмы ў фузары выкарыстоўваецца метад электрастатычнага ўтрымання плазмы  (руск.) (бел..

Ідэя фузара у розных мадыфікацыях была выкарыстана ў працах такіх навукоўцаў як Уільям Кронк Элмар  (англ.) (бел. Джэймс Леслі Так  (англ.) (бел. і Кен Уотсан, пазней Джордж Майлі  (англ.) (бел.. З 1994 па 2006 год Роберт Басард  (укр.) (бел. па кантракце з ВМС ЗША пабудаваў некалькі мадэляў рэактараў Поліўэл  (руск.) (бел..

Ні адзін варыянт фузара Фарнсуорта, створаны на дадзены момант, не наблізіўся блізка да крытэрыя Лоўсана  (руск.) (бел.. Сусветныя ўрады не разглядаюць гэты выгляд рэактара як перспектыўны і вядуць распрацоўкі рэактараў іншых тыпаў, часцей за ўсё такамакаў  (руск.) (бел.. У прыватнасці найбуйнейшы такамак будуецца ў рамках міжнароднага праекта ITER  (руск.) (бел..

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Richard Hull, The Farnsworth/Hirsch Fusor / Bell Jar, Vol.6, No..3/4, Summer/Autumn 1997 (англ.)
* Tom Ligon, The world's Simplest Fusion Reactor, And How to Make It Work / Analog Science Fiction and Fact, December 1998  (англ.)
* Matthew Smith, Confining plasma in a spherically-канвергентных electrostatic potential well: the Farnsworth-Hirsch fusor, 2005  (англ.)
**Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь** — дзяржаўная ўзнагарода Рэспублікі Беларусь.

Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь узнагароджваюцца грамадзяне і арганізацыі Рэспублікі Беларусь, а таксама грамадзяне замежных дзяржаў за заслугі ў развіцці заканадаўства, парламентарызму, мясцовага самакіравання, ва ўмацаванні дэмакратыі, міждзяржаўных і міжпарламенцкіх сувязей, за дзейнасць па забеспячэнні правоў і свабод грамадзян, вялікі ўклад у фарміраванне і рэалізацыю сацыяльнай і эканамічнай палітыкі Рэспублікі Беларусь.

Спіс асоб, узнагароджаных Ганаровай граматай
--------------------------------------------

Асноўная катэгорыя: **Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь**
**Палкаводзец** — ваенны дзеяч, военачальнік, які ўмела кіруе ўзброенымі сіламі або буйнымі вайсковымі фарміраваннямі (як правіла, аператыўна-стратэгічнымі аб’яднаннямі) падчас вайны або ўзброенага канфлікта; які валодае мастацтвам падрыхтоўкі і вядзення ваенных дзеянняў.

Да палкаводцаў адносяць ваенных лідараў, якія валодаюць талентам, творчым мысленнем, здольнасцю прадбачыць развіццё падзей падчас вайны, воляй і рашучасцю, багатым баявым вопытам, высокімі арганізатарскімі здольнасцямі, інтуіцыяй і іншымі якасцямі, якія дазваляюць з найбольшай эфектыўнасцю выкарыстоўваць наяўныя сілы і сродкі для дасягнення перамогі, або з меншымі ці роўнымі сіламі наносіць паражэнне пераўзыходзячым сілам праціўніка. Гэтыя якасці палкаводца абумоўліваюць высокі аўтарытэт, дазваляюць яму своечасова і правільна прадбачыць і ацэньваць становішча, якое складваецца, прымаць і рэалізоўваць найбольш аптымальныя рашэнні.

Кожная гістарычная эпоха, вялікая вайна высоўвае на пярэдні план сваіх палкаводцаў. Выбітнымі вайскаводамі старажытнасці лічацца:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Эпамінонд
* Калімах
* Мільтыяд
* Аляксандр Македонскі
* Неарх
* Ганібал
 | * Парменіён
* Гней Пампей Вялікі
* Публій Карнелій Сцыпіён Афрыканскі
* Гай Марый
* Гай Юлій Цэзар
* Аэцый
* Атыла
 | * Альфонса I Воін
* Велізарый
* Бабур
* Халід ібн аль-Валід
* Карл I Вялікі
* Салах ад-Дзін
* Святаслаў Ігаравіч
 |

Сярэднявечча  можа быць асоба адзначана імёнамі Цімура, Карла Вялікага, Чынгісхана, Субедэя  і Тамерлана.

З часам засеялі імёны такіх выдатных военачальнікаў, якіх можна паўнапраўна лічыць геніямі ваеннага мастацтва. Сярод іх Морыц Аранскі, Анры дэ Цюрэн, Ян III Сабескі, Джон Чэрчыль, Фрыдрых II Вялікі , А. В. Сувораў, М. І. Кутузаў, Напалеон I і г.д.. Усе яны адыгралі каласальную ролю ў дасягненні перамогі ў войнах свайго часу, узбагацілі ваеннае мастацтва.

Актыўная творчая дзейнасць палкаводцаў у значнай ступені спрыяе прагрэсу ваеннай навукі і ваеннага мастацтва.

Гл. таксама
-----------

* Армія
* Генералісімус
* Галоўнакамандуючы
* Камандзір
* Военачальнік
* Флатаводзец

Літаратура
----------

* Советская военная энциклопедия / Маршал Советского Союза Н. В. ОГАРКОВ — председатель. — М.: Воениздат, 1978. — Т. 6. — С. 427-428. — 655 с. — ISBN 00101-223.  (руск.)
**Нядзе́ля** — дзень тыдня паміж суботай і панядзелкам. У многіх краінах — выхадны дзень. У хрысьціянскіх народаў гэты дзень прысвечаны Богу, адсюль пайшла назва гэтага дня ў беларускай мове: ня дзелаць, не рабіць. У рускай мове назва гэтага дня («воскресенье») таксама мае рэлігійныя карані — у гонар уваскрашэння Ісуса Хрыста на трэці дзень пасля распяцця.

У многіх народаў (пачынаючы са старажытных егіпцян, ад якіх гэтую традыцыю перанялі рымляне) дзень быў прысвечаны Сонцу. Гэта назва перайшла да германскіх плямёнаў (англ.: Sunday, ням.: Sonntag). У Індыі нядзеля называецца «равівар» — «дзень Сонца».

Нядзеля — другі з выходных дзён. У некаторых народаў гэта апошні дзень тыдня, але ў асобных культурах лічыцца першым днём наступнага тыдня.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нядзеля

| Тыдзень |
| --- |
| 
* Панядзелак
* Аўторак
* Серада
* Чацвер
* Пятніца
* Субота
* Нядзеля

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4055595-1 · LCCN: sh85130512 · NKC: ph115427 |
**Карл (Чарлі) Май** (ням.: Karl (Charly) Mai; 27 ліпеня 1928 — 15 сакавіка 1993) — нямецкі футбаліст, паўабаронца. Чэмпіён свету 1954 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

Біяграфія
---------

Большую частку кар’еры Май выступаў за «Гройтэр Фюрт» — усяго правёў за гэту каманду 400 матчаў. У 1958—1961 гадах таксама выступаў за мюнхенскую «Баварыю», а завяршаў кар’еру футбаліста ў сціплых камандах Швейцарыі і Аўстрыі. У 1950 годзе разам з «Фюрт» выйграў чэмпіянат Оберлігі Зюд.

Карл Май быў гульцом асноўнага складу на пераможным для зборнай ФРГ чэмпіянаце свету ў Швейцарыі 1954 года. У фінале чэмпіянату свету Маю ўдалося нейтралізаваць дзеянні Шандора Кочыша, які забіў на турніры да таго моманту ўжо 11 галоў. Зеп Хербергер надзвычай цаніў гульнявы стыль Чарлі Мая, якога ён параўноўваў з гульцом зборнай Германіі 1930-х гадоў Андрэасам Купферам.

Свой адзіны гол за зборную Карл Май забіў 28 мая 1955 года. Гэта быў пераможны гол у таварыскім матчы супраць Ірландыі. Усяго за зборную ФРГ ён правёў 21 матч. У 1958 годзе выступаў таксама за другую зборную ФРГ.

Пасля заканчэння кар’еры футбаліста Карл Май стаў трэнерам. Ён узначальваў «Інгальштат» у сезоне 1963/1964 ў Рэгіянальнай лізе Зюд. Далей засяродзіўся на працы з аматарскімі камандамі: ESV Ingolstadt (1964/1965), MTV Ingolstadt (1965-1967), Wacker München (1969, фіналіст аматарскага чэмпіянату), FC Deisenhofen, SV 73 Nürnberg. Таксама працаваў школьным настаўнікам фізкультуры ў родным горадзе Фюрт.

Быў жанаты з 1952 года, шлюб быў бяздзетным. З 1975 перанёс 6 аперацый, у асноўным звязаных з страўнікава-кішачным трактам. У пачатку 1990-х яму выдалілі правае лёгкае. Памёр у 1993 годзе ад лейкеміі ва ўзросце 64 гадоў.

У 2004 годзе спартыўнаму комплексу яго роднага клуба «Гройтэр Фюрт» было нададзена імя Чарлі Мая.

Зноскі
------

1. ↑  Karl Mai † // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>

Літаратура
----------

* *Руднік В.* Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

| ⛭Зборная ФРГ — Чэмпіянат свету 1954 — чэмпіён |
| --- |
| Сцяг Германіі | 
* 1 Турэк (б)
* 2 Лабанд
* 3 Кольмаер
* 4 Баўэр
* 5 Эрхарт
* 6 Экель
* 7 Позіпаль
* 8 Май
* 9 Мебус
* 10 Лібрых
* 11 Метцнер
* 12 Ран
* 13 Морлак
* 14 Клот
* 15 О. Вальтэр
* 16 Ф. Вальтэр
* 17 Херман
* 18 Бізінгер
* 19 Пфаф
* 20 Шэфер
* 21 Кубш (б)
* 22 Квяткоўскі (б)
* трэнер: Зеп Хербергер

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | eu-football.info (ігрок) · FootballDatabase.eu · Fussballdaten.de · National Football Teams.com · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Нямецкі футбольны саюз · Discogs |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Munzinger |
Падлесак у хваёвым лесе
**Падлесак** — група раслін у лесе, якія растуць у цені дрэў, якія ўтвараюць полаг. Складаецца з кустоў і нізкіх дрэў, якія ніколі не вырастаюць да вышыні асноўнага дрэвастою, чым адрозніваюцца ад падросту  (англ.) (бел.. Падлесак ў шыракалістых і мяшаных лясах часцей за ўсё складаецца з маліны, ляшчыны, брызгліны, крушыны, ядлоўцу, рабіны, а ў лісцяных, цёмнахвойных і светлахвойных лясах у яго склад уваходзяць вольха, карлікавая бяроза і карлікавая вярба. Кізіл і падуб таксама, як правіла, уваходзяць у падлесак.

Да падлеску даходзіць значна менш святла, таму ўтваральныя яго расліны ценелюбівыя і ажыццяўляюць фотасінтэз пры абмежаваным асвятленні. У змешаных лясах лісце верхняга яруса з'яўляецца пазней, чым у падлеску, што дае магчымасць раслінам ніжняга яруса фотасінтэзаваць без зацянення полагам. Гэты кароткі перыяд (1-2 тыдні) дазваляе раслінам падлеску падтрымліваць вугляродны баланс на працягу ўсяго года.

Вільготнасць у падлеску таксама вышэй, чым на адкрытых участках. Полаг затрымлівае сонечнае выпраменьванне, памяншаючы тэмпературу паверхні зямлі і, адпаведна, інтэнсіўнасць выпарэння. Высокая вільготнасць дазваляе расці грыбам і іншым рэдуцэнтам  (руск.) (бел.. Дзякуючы гэтаму падлесак адыгрывае вялікую ролю ў жыцці лесу — ўплывае на фарміраванне ствалоў дрэў, спрыяе ачышчэнню іх ад сукоў, а таксама ўплывае на мікраклімат  (руск.) (бел. і глебу лесу. У водаахоўных лясах падлесак змацоўвае глебу і абараняе берагі азёр і рэк ад размыву.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Падлесак: Геаграфічны слоўнік  (Праверана 8 чэрвеня 2009)(Праверана 8 чэрвеня 2009)
* *Падлесак (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh95001613 · Microsoft: 139669111 |
**Муха́фаза**  (араб. محافظة‎‎‎ muḥāfaẓä, мн.л. араб. محافظات‎‎‎ muḥāfaẓāt) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка шэрагу арабскіх дзяржаў — Бахрэйна, Егіпта, Іарданіі, Ірака, Емена, Кувейта, Лівана і Сірыі, а таксама (нароўні з рэгіёнамі) Амана. Ва ўсіх названых краінах мухафаза адносіцца да першага ўзроўню адміністрацыйнага падзелу; у Саудаўскай Аравіі яна адносіцца да другога ўзроўню адміністрацыйнага падзелу (пасля правінцыі). На беларускую мову звычайна перакладаецца як вобласць, радзей — як губерня.

Гл. таксама
-----------

* Адміністрацыйны падзел Бахрэйна
* Адміністрацыйны падзел Егіпта
* Адміністрацыйны падзел Іарданіі
* Адміністрацыйны падзел Ірака
* Адміністрацыйны падзел Емена
* Адміністрацыйны падзел Кувейта
* Адміністрацыйны падзел Лівана
* Адміністрацыйны падзел Сірыі
* Адміністрацыйны падзел Амана
* Адміністрацыйны падзел Саудаўскай Аравіі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Фандакаўскі мост** — аўтамабільны мост цераз раку Бярэзіну ў Бабруйску Магілёўскай вобласці. Па трасе праходзіць Георгіеўскі праспект, які злучае горад з аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння Р93. Неафіцыйную назву Фандакаўскі мост атрымаў ад размешчанага побач фанерна-дрэваапрацоўчага камбіната (ФанДАК).

Будаўніцтва моста з жалезабетонных балак каробчатага сячэння пачалося ў 1980-я гады. Складаецца з дзвюх галін, даўжыня якіх складае каля 400 м. Мост мусіў звязаць горад з новым жылым масівам на левым беразе Бярэзіны, які так і не быў пабудаваны. Будаўніцтва аднавілася ў канцы 1990-х гг. 3 верасня 2001 года мост быў урачыста адкрыты ў прысутнасці Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі.

У снежні 2017 года быў закрыты пабудаваны па той жа тэхналогіі мост цераз Прыпяць у Жыткавіцкім раёне, на якім з’явіліся расколіны. Камісія, якая абследавала Фандакаўскі мост, прызнала яго патэнцыйна аварыйным.

Гл. таксама
-----------

* Шчаткаўскі мост
* Цітаўскі мост
* Мост цераз Прыпяць (Жыткавіцкі раён)
* Калінінскі мост (Наваполацк)
* Аўтамабільны мост цераз Сож (Гомельскі раён)

Зноскі
------

1. 1 2  Закроют ли «фандоковский» мост?

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Рубеж** — гарадзішча каля вёскі Рубеж Бешанковіцкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца 0,4 км на ўсход ад вёскі.

Апісанне
--------

Пляцоўка дыяметрам 38 м. Паўночны схіл стромкі, з поўдня прасочваюцца рэшткі рова, з усходу і захаду схілы разараны. Абследавалі ў 1956—1957 гадах Л. В. Аляксееў, у 1972 годзе М. М. Чарняўскі, у 1981 годзе Э. М. Зайкоўскі. Знойдзены рэшткі лупяной керамікі днепра-дзвінскай культуры (VIII—VII ст. да н. э — IV ст. н. э.). Матэрыялы абследавання захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі АН БССР.

Літаратура
----------

* Гарадзішча (в. Рубеж) // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 130.

Спасылкі
--------

* Рубеж (гарадзішча) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Білева.
**Білева** — мікрараён у паўднёва-ўсходняй частцы Віцебска паміж Маскоўскім праспектам і праспектам Будаўнікоў. Назву атрымаў ад аднайменнай вёскі (часткова захавалася), уключанай у гарадскую тэрыторыю. 

Актыўна забудоўвацца 9-10-павярховымі буйнапанельнымі дамамі. У сувязі са значнай аддаленасць ад асноўных магістраляў гарадскога транспарту з'яўляецца бюджэтным. Будуецца школа. У перспектыве, пасля падаўжэння праспекта Будаўнікоў да мікрараёна і яго ўладкавання, — стане нароўні з мікрараёнам Поўдзень адным з асноўных спальных раёнаў горада. На сённяшні дзень у мікрараёне працуе дзве прадуктовыя крамы, салон-цырульня і рамонт абутку і адзення.

Асноўныя вуліцы
---------------

* вуліца Багатырова
* вуліца Баграмяна
* вуліца Караткевіча
Заліў Фандзі падчас прыліва і адліва
**Фандзі**  (англ.: Bay of Fundy, фр.: Baie de Fundy) — заліў у паўночна-ўсходняй частцы заліва Мэн, абмывае ўзбярэжжа Канады і ЗША.

Фандзі, нараўне з залівам Унгава, вядомы сваімі рэкорднымі прылівамі (да 18 м). Даўжыня заліва каля 300 км, шырыня да 90 км, глыбіня да 214 м.

Акваторыя заліва — адзін з прыкладаў ватавага мора.

Найбуйнейшы порт на берагах заліва — Сент-Джон (Нью-Брансуік).

Заліў мае велізарны патэнцыял гідраэнергіі, плануецца пабудова некалькіх прыліўных электрастанцый. Акрамя таго ў заліве развіта рыбалоўства.

Рэкі, якія ўпадаюць у заліў: Сен-Круа, Сент-Джон.

Былая назва заліва Фандзі — Французскі заліў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фандзі


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4134099-1 · LCCN: sh85052376 · VIAF: 315125002 |
**«Спортынг»** (ісп.: Real Sporting de Gijón) — іспанскі футбольны клуб з Хіхона, Астурыя. Заснаваны 1 чэрвеня 1905 года. Вядомыя пад мянушкай «чырвона-белыя» з-за паласатай кашулі. Хатні стадыён «Эль Малінон» — найстарэйшы прафесійны футбольны пляц у Іспаніі, выкарыстоўваецца з 1908 года. З іспанскай мовы назва клуба перакладаецца як «Вялікі млын», бо стадыён размяшчаўся ля старога вадзянога млына.

З 1912 года да клуба дадаецца назва «Рэал» («каралеўскі»), пасля таго як кароль Іспаніі Альфонса XIII бярэ патранаж над клубам. З 1941 па 1970 гады назва клуба была скарочана да *Real Gijon*, бо выкарыстанне іншамоўных слоў было забаронена. У агульнай табліцы Ла Лігі займае 15 радок. З’яўляецца адным з дзевяці клубаў Іспаніі, што ніколі не апускаліся ніжэй за другі дывізіён. Гістарычны праціўнік — «Рэал Аўеда», гульні паміж клубамі маюць назву астурыйскае дэрбі.

Да таго, як пачаў праводзіца чэмпіянат Іспаніі, клуб 15 разоў станавіўся пераможцам Астурыі. Найвышэйшае дасягненне ў Ла Лізе — другое месца ў сезоне 1978/1979. Двойчы быў фіналістам Кубка Іспаніі: у 1981 і 1982 гадах.

Зноскі
------

1. ↑  Orlegi Sports adquiere la mayoría accionarial del Real Sporting Праверана 29 чэрвеня 2022.
2. ↑  Alejandro Irarragorri, nuevo presidente del Sporting Праверана 29 чэрвеня 2022.
3. ↑  Miguel Ángel Ramírez, nuevo entrenador del Real Sporting Праверана 17 студзеня 2023.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ФК Спортынг Хіхон
* Афіцыйны сайт Архівавана 24 красавіка 2010. (ісп.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | BDFutbol |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 124371341 |

| ⛭Футбольныя клубы іспанскай Сегунды ў сезоне 2022/23 |
| --- |
| 
* Альбасетэ
* Алькаркон
* Амарэб’ета
* Андора
* Аўеда
* Бургас
* Вільярэал B
* Картахена
* Левантэ
* Леганес
* Мірандэс
* Расінг Сантандэр
* Расінг Фероль
* Рэал Вальядалід
* Сарагоса
* Спортынг
* Тэнэрыфэ
* Уэска
* Эйбар
* Эльдэнсэ
* Эльчэ
* Эспаньёл

 |
Жывая агароджа
Фармаваная жывая агароджа ў Лейпцыгу
**Жыва́я агаро́джа** — радавая пасадка з кустоў або дрэў са шчыльнымі густымі кронамі аднолькавай вышыні. У зялёным будаўніцтве жывыя агароджы выкарыстоўваюць для аховы дарог, зямельных участкаў, агароджвання жылой забудовы, афармлення прысад, бульвараў, сквераў, у паркавых і лесапаркавых кампазіцыях і інш. Яна павінна быць густой, аблісцелай па ўсёй вышыні, мець геаметрычна правільную форму. У дэкаратыўных мэтах жывую агароджу рэгулярна падстрыгаюць.

Высокімі (вышэй за 2,5 м) жывымі агароджамі ці зялёнымі сценамі, выдзяляюць кампазіцыйныя цэнтры лесапаркаў, адмяжоўваюць паркі ад вуліцы або плошчы, Сярэднія (выш. 1—2,5 м) робяць у скверах і на бульварах. Нізкімі (ніжэй за 1 м), або бардзюрамі, афармляюць партэры, кветнікі, газоны, паркавыя дарожкі.

На Беларусі для стварэння жывой агароджы прыдатныя туя, елка звычайная, ліпа, граб, спірэі, барбарыс, біручына, глогі, самшыт і інш.

Літаратура
----------

* Жывая агароджа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Жывая агароджа

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4023932-9 · LCCN: sh85059912 · Microsoft: 2775930994 · NDL: 00564720 · NKC: ph128049 |
Памятная шыльда ў Марціне
**Марцінская дэкларацыя** (славацк.: Martinská deklarácia) — дакумент, прыняты на сходзе прадстаўнікоў славацкіх палітычных плыняў у Марціне 30 кастрычніка 1918 г. Яго падпісанты заявілі аб праве славацкага народа на самавызначэнне. Паводле вынікаў сходу Славацкі нацыянальны савет быў абвешчаны адзінай найвышэйшай палітычнай сілай славацкага народа. У дэкларацыі ўтрымліваўся пункт пра афіцыйнае скасаванне саюза Славакіі з Венгрыяй і ўтварэнне новага саюза з чэшскім народам.

Зноскі
------

1. ↑  Славацкая надзея: досвед дэмакратычных трансфармацый **(нявызн.)**. Праверана 26 лютага 2011.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

Лагатып ВікіцытатнікаЛагатып Вікіцытатніка У Вікікрыніцах ёсць тэксты па тэме  
**Марцінская дэкларацыя**
**Жывібунд** (літ.: \*Živinbudas) — літоўскі князь. Называецца сярод пяці старэйшых літоўскіх князёў у іх дагаворы 1219 г. з галіцка-валынскімі князямі.

У дагавор названы імёны 21 князя, пяць з якіх старэйшыя, таксама ёсць думка, што старэйшым названы толькі Жывібунд. У кожным разе, Жывібунд названы першым у пераліку, што дае падставу для думкі пра яго як вярхоўнага кіраўніка літоўскіх земляў.

Магчыма, Жывібунд узначальваў літоўскія дружыны падчас вайны з Галіцка-Валынскім княствам. Апроч Галіцка-Валынскага летапісу, таксама ўспамінаецца Густынскім летапісам пад 1218 годам: *«В лето 6726… Данилъ… пойде зъ Галича ку Мстиславу, тестю своему, и любезьне прият бысть от него. И посем пойде въ Володымер свой, идеже прийдоша к нему послы о мире от князей литовских. Въ Литве же тогда старей бе князь Живибунъдъ»*.

Некаторыя гісторыкі лічаць Жывібунда продкам вялікага князя літоўскага Трайдзеня (1270—1282).

Зноскі
------

1. ↑  ПСРЛ. Т.40. Густынская Летопись. — М. 2003.
2. ↑  Гл. напрыклад радавод у *William Urban.* The Baltic Crusade. — 2nd ed.. — Chicago, Illinois, 1994. — ISBN 0-929700-10-4. дзе даецца пералік людзей, вядомых толькі з XVI ст. крыніцай пазначана «Хроніка Быхаўца».

Літаратура
----------

* Lietuviškoji tarybinė enciklopedija. — T. 4: Gariga-Jančas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1978. — 639, [1] p. [6] žml. lap. — P. 683.
* *Rowell C. S.* (1994). Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295—1345. Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series. Cambridge University Press. xxxiii. ISBN 9780521450119.
* *Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kunevičius* (2000) [1995]. The History of Lithuania Before 1795 (English ed.). Vilnius: Lithuanian Institute of History. pp. 50-51. ISBN 9986-810-13-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фуга (значэнні).
Экспазіцыя фугі до мінор з першага тома «Добра тэмпераванага клавіра» І. С. Баха
**Фуга** (ад лац.: fuga бег, уцёкі) — поліфанічны музыкальны твор, заснаваны на імітацыйным правядзенні ва ўсіх галасах адной, радзей дзвюх і болей тэм па пэўным танальна-гарманічным плане; найвышэйшая форма поліфаніі.

Гісторыя
--------

Развівалася ў 17 стагоддзі з канцоны, рычэркара, матэта, дасягнула кульмінацыі ў творчасці І. С. Баха і не страціла значэння да нашага часу.

Часта фузе папярэднічае прэлюдыя ці іншая ўступная п’еса імправізацыйнага складу (фантазія, таката).

Можа ўваходзіць у санатны, сюітны ці варыяцыйны цыкл, у буйную вакальна-сімфанічную кампазіцыю (араторыя, меса і інш.).

У беларускай музыцы вядомы фугі для фартэпіяна Дз. Камінскага.

Склад
-----

Адрозніваюцца колькасцю тэм (*простыя* — на адну тэму, *двайныя* — на дзве тэмы, *трайныя* — на тры тэмы і г.д.) і галасоў (найбольш пашыраны 3- і 4-галосыя).

Тэма фугі выразная, вобразна акрэсленая.

*Раздзелы фугі*:

* **экспазіцыя**, дзе тэма праводзіцца па чарзе ўсімі галасамі ў галоўный і дамінантавай танальнасцях;
* **распрацоўка** з больш свабодным танальным планам
* **рэпрыза**, заключная частка з перавагай галоўнай танальнасці і больш сціплым паследаваннем імітацый (стрэта).

Асноўныя раздзелы, а часам асобныя правядзенні тэмы злучаюцца інтэрмедыямі.

Зноскі
------

1. ↑  Булыка А. М. Слоўнік іншамоўных слоў: У 2 т. Т. 2: М — Я — Мн.: БелЭн, 1999. — 736 с.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**Фузарыёзная гніль буракоў** — грыбковае захворванне буракоў, выкліканае грыбам віду *Fusarium oxysporum*.

Апісанне
--------

Захворванне пашкоджвае карані ў перыяд вегетацыі, потым заносіцца ў кагаты. Яго развіццю спрыяюць пашкоджанні карэньчыкаў буракоў механічныя або насякомымі ў засушлівыя перыяды. Часцей гніюць унутраныя тканкі кораня, дзе ўтвараюцца поласці, запоўненыя белай і ружаватай грыбніцай узбуджальніка хваробы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Шуканаў А. С.* Гнілі буракоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *Шуканаў А. С.* Гнілі буракоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.