**Вацлаў Пануцэвіч**, сапраўднае прозвішча **Папуцэвіч** (2-ая пал. 1910/1-ая пал. 1911, в. Малая Альшанка каля Гродна — 25 жніўня 1991, Чыкага; Псеўданімы: *Мікола Волаціч*, *Volacic Mikola*, *Volacic M.*; Крыптанімы: *В. П.*) — беларускі палітычны і рэлігійны дзеяч, гісторык.

Прозвішча
---------

Прозвішча Папуцэвіч перамененае на "Пануцэвіч" у 1945 г. (у часе вайны супрацоўнічаў з нямецкай адміністрацыяй).

Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) "Папуціс", які даў і сучаснае літоўскае прозвішча *Paputis*. У ім антрапанімічны суфікс -*ut*- і корань *Pap*-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах *Papas, Papeika, Papelis, Papšys*. Корань звязваецца з літоўскім *papas* "грудзь; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)", з латышскім *pāpa, pāpis, pāpulis* "покаўка, пупышка". Тыпалагічная паралель — прозвішчы "Цыца", "Цыцка". Імя тыпу "Папуціс" некалі было іменем-мянушкай, звязанай з асаблівасцямі камплекцыі яе носьбіта (паўнаваты, нізенькі).

Прозвішчы літоўскага паходжання каля Гродна не рэдкасць. Таксама, побач з Малой Альшанкай, з якой паходзіў В. Пануцэвіч (Папуцэвіч), — Гібулічы (ад антрапоніма *Gibulis*).

Ад аднакарэнных антрапоніма *Papšys, Papšulis* на тэрыторыі сучаснай Беларусі тапонімы Папшычы, Папшулі (у адным рэгіёне — адзін тапонім ля Глыбокага, другі ля Дзісны).

У даваенны час
--------------

Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. Вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Быў выключаны з ліку клерыкаў за беларускую дзейнасць. З 1936 вучыўся на юрыдычным факультэце Універсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні.

Удзельнічаў у працы «Акадэміцкага кола сяброў Беларусаведы» (1936—1939). Адзін з арганізатараў «руху маладых адраджэнцаў». З 1935 г. член БХД. З 1 снежня 1935 г. член рэдкалегіі «Студэнцкай Трыбуны», маладзёвага дадатку да «Беларускай Крыніцы». У 1935—1938 гадах быў рэдактарам часопіса «25 сакавіка» (лістапад 1936 — сакавік 1938). З 26 лютага 1936 года сакратар Віленскага аддзела БІГіК.

Пасля расколу БХД у 1936 належаў да «Беларускага фронту» кс. В. Гадлеўскага. Прымаў удзел у выданні газеты «Беларускі фронт». За надрукаваны рэдакцыйны артыкул «Залежнасць ці незалежнасць» у № 3 «Беларускага фронту» за 30 жніўня 1938 г. быў асуджаны на год турмы ўмоўна.

У час вайны
-----------

У верасні 1939 г. з пачаткам 2-й сусветнай вайны, мабілізаваны ў 81-ы стралковы полк, які фарміраваўся ў Гродне. 22 верасня 1939, пасля заняцця савецкімі войскамі Гродна, трапіў у палон. Быў вызвалены і жыў у Гродне.

Паводле Б. Грабінскага, прыкладна ў 1940 да В. Пануцэвіча ў Гродна ад варшаўскіх беларусаў (кс. В. Гадлеўскага, М. Шчорса і інш.) прыбыў сувязны, які адначасова з’яўляўся агентам НКУС, але В. Пануцэвіч «*адразу западозрыў, што пасылаюць хлопца бальшавікі, і заявіў у НКУС*».

Вядома, што нейкі Пануцэвіч у 1940 годзе выкладаў у гродзенскай школе № 1 беларускую мову і літаратуру. Дакладна вядома, што ўвосень 1941 г. В. Пануцэвіч жыў у Гродне па адрасе: вул. Паўночная, 5.

З пачаткам нямецкай акупацыі ў кастрычніку 1941 года разам з А. Русаком В. Пануцэвіч ездзіў у Вільню з мэтай наладзіць сувязь з Віленскім БНК. Вёў настаўніцкія курсы пры Гродзенскім БНК. 27 кастрычніка 1941 г. разам з Я. Малецкім сустракаўся з гродзенскім епіскапам Антоніем па справе беларусізацыі праваслаўнай царквы і арганізацыі ў Гродне беларускай праваслаўнай семінарыі.

Паводле Я. Малецкага, яго кандыдатура разглядалася мясцовымі нямецкімі ўладамі на пасаду бургамістра Гродна.

У сярэдзіне лістапада 1941 года пераехаў з Гродна ў Баранавічы. У 1941—1944 г. працаваў у падкантрольнай немцам адміністрацыі акругі Баранавічы.

На эміграцыі
------------

З 1944 г. у эміграцыі — спачатку ў Германіі, у перасыльных лагерах, дзе займаўся арганізацыяй беларускага скаўтынгу, а пасля 1949 г. — у ЗША.

Жыў у Чыкага. Узначальваў Задзіночанне беларускіх скаўтаў на чужыне. Кіраўнік скаўцкай дружыны «Арлы» ў Чыкага. У 1950 г. — сакратар Беларуска-амерыканскай нацыянальнай рады, з мая 1950 г. — віцэ-старшыня Беларуска-амерыканскага каталіцкага таварыства.

У пач. 1960-х заснаваў выдавецтва «Беларуская выдавецкая сябрына». Выдаваў рэлігійна-гістарычныя часопісы: «Беларуская царква» (выдаваўся кірыліцай), «Літва» (лацінкай).

Быў жанаты з дачкой Э. Будзькі — Ірэнай.

Пахаваны на могілках Святога Адальберта ў Найлсе[en], прыгарадзе Чыкага. Там жа пахаваныя яго родныя.

Творчасць
---------

Пакінуў значную творчую спадчыну.

Апрацоўваў і выдаваў казкі, чытанкі, пераклаў на беларускую мову «Падарожжа Гулівера да волатаў…» Дж. Свіфта, напісаў некалькі кніжак пра беларускі скаўтынг. Зрабіў пераклад літургіі св. Іаана Залатавуста (Чыкага, 1958), якім карысталіся ў беларускай грэка-каталіцкай Спаскай царкве ў Чыкага.

Асноўны масіў яго літаратурнага наробку — творы па гісторыі Беларусі:

* «Zamojdz і Litva: Roznyja krainy і narody» (Чыкага, 1953—1954),
* «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (Чыкага, 1965),
* «Крывіцкая этнаграфічная прастора»,
* «Зь гісторыі вышэйшых школ у Беларусі. 1. Віленская акадэмія»,
* «Пачаткі хрысьціянства на нашых землях»,
* «Плян Агінскага 1811 г.»,
* «Сьв. Афрасіньня Полацкая» ("Бібліятэчка «БГА», ?),
* «З гісторыі Беларусі альбо Крывіччыны-Літвы»,
* «Вінцэсь Гадлеўскі…» («Спадчына», 1993),
* «Літва і Беларусь»,
* «Берасьцейская вунія» ("Бібліятэчка «БГА», ?),
* «Сьвяты Язафат Кунцэвіч» (Чыкага, 1963; Полацк, «Сафія», 2000),
* «Паўстаньне 1863 на Беларусі»,
* «Гарадзеншчына ў нацыянальным руху ў 1918—1919 гадах» («Бацькаўшчына», 1960-я; «Пагоня», 1994),
* «Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква» ("Бібліятэчка «БГА», ?).

Шырока супрацоўнічаў з беларускім эмігранцкім перыядычным друкам («Бацькаўшчына», «Беларус» і інш.). Большасць твораў маюць вялікі аб'ём, яны выходзілі зусім малымі накладамі.

Нягледзячы на сваё прозвішча літоўскага паходжання, быў адным з папярэднікаў (разам з Я. Лёсікам і П. Урбанам) "ліцвінізму" (паранавуковай тэорыі, што аспрэчвае сувязь цяперашняй Літвы і цяперашніх літоўцаў з гістарычнай Літвой). У 2014 г. з ініцыятывы сучаснага прапагатара "ліцвінісцкай" тэорыі А. Тараса, была перавыдадзеная Папуцэвічава кніга "Літва і Жамойдзь. Розныя краіны і народы".

Зноскі
------

1. ↑  Па іншых звестках у в. Гожа каля Гродна або ў невызначанай вёсцы на Віленшчыне.
2. ↑  Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.
3. ↑  М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.
4. ↑  Малецкі Я. Пад знакам Пагоні. Таронта, Пагоня, 1976.
5. ↑  У Чыкага знойдзена магіла першага прэм’ер-міністра БНР Язэпа Варонкі
6. ↑  Swift, J. Падарожжа Гулівэра да волатаў у краіне Бробзынгнаг. Пераклаў В. П. [Вацлаў Пануцэвіч]. Фленсбург, 1949.
7. ↑  В. Папуцэвіч. Літва і Жамойдзь. Розныя краіны і народы. Мінск, 2014. 304 с.

Літаратура
----------

* Юрэвіч Л. «Выбраныя працы» Вацлава Пануцэвіча // Кантакты і дыялогі № 9, 2002
* Жлутка А. Пра Вацлава Пануцэвіча // Наша Вера № 2(5), 1998
* Пануцэвіч Вацлаў // Беларускі нацыяналізм: Даведнік / Укладальнік Пятро Казак. — Менск: Голас Краю, 2001. — 46 с.
* Надсан А. Працягваючы справу сьвятых апосталаў славянаў // Беларусіка — Альбарутэніка. Беларускі кнігазбор, —Мн. 2001. С. 29—38.
* Вашкевіч А. Яшчэ раз пра Вацлава Пануцэвіча // Куфэрак Віленшчыны. 2004, № 1(9). С. 99-100.
* Вашкевіч А. Вацлаў Пануцэвіч у Беларусі амаль невядомы Архівавана 16 сакавіка 2012. // Куфэрак Віленшчыны. 2002, № 2(7)
* Гарбінскі Ю. Папуцэвіч Вацлаў // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны. Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3.
* Малецкі Я. Пад знакам Пагоні. Таронта, Пагоня, 1976.

Спасылкі
--------

* Пануцэвіч В. Польская мова ў ХІV — ХVІІІ стст. і Каталіцкі Касьцёл у Вялікім княстве Літоўскім // Наша Вера № 2(5), № 3(6) 1998; № 1(7), № 2(8) 1999;
* Panucevic V. Krytycnyja zaciemki Pra nacyjanalny charaktar V.K.L. — artykul P. Urbana u ZAPISACH kn.3 // navukovy casapis LITVA nr.1. Studzien-Cervien 1967, Chicago USA;
* Panucevic V. Zamojdz і Litva: Roznyja krainy і narody. Ч. 1-5. (гл. змест(недаступная спасылка): ч.1. — арт. 1-4 ч.2. — арт. 5-7 ч.3. — арт. 8-10 ч.4. — арт. 11 ч.5. — арт. 12). — Чыкага, 1953—1954.
* Пануцэвіч В. Сьвяты Язафат Кунцэвіч. 1-е выд.: Чыкага, 1963; 2-е выд.: Полацк: «Сафія», 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 138317488 · ISNI: 0000 0000 3829 122X · LCCN: n2001112202 · NUKAT: n01020042 · VIAF: 38727622 |