**Ян Караль Хадкевіч** (1560 — 24 верасня 1621, Хоцін) — вайсковы і дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Гетман вялікі літоўскі (1605), ваявода віленскі (1616). Прадстаўнік старажытнага магнацкага роду Хадкевічаў, што паходзіў ад кіеўскіх баяраў (XV ст.). Належаў да найстарэйшай, быхаўскай, галіны роду і ад бацькі атрымаў у спадчыну тытул графа «на Шклове, Мышы і Быхаве».

Адзін з самых таленавітых вялікалітоўскіх палкаводцаў 17 ст. Прадстаўнік старажытнага магнацкага роду Беларусі і Літвы, што паходзіў ад праваслаўскіх баяраў 15 ст. Ян Караль Хадкевіч належаў да старэйшай, быхаўскай, галіны роду і ад бацькі атрымаў у спадчыну тытул графа на Шклове, Мышы і Быхаве. Вучыўся ў Віленскай і Інгальштацкай (Германія) акадэміях. Падчашы літоўскі (1596—1599), генеральны стараста жамойцкі (1599—1616), адначасова гетман польны (1601—1605), адміністратар Інфлянтаў з 1603, вялікі гетман літоўскі з 1605, ваявода віленскі з 1616; стараста дорпацкі, вяленскі, любашанскі.

У 1596 удзельнічаў у падаўленні паўстання Налівайкі (1595—1596). У вайну Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629) вызначыўся ў бітве пад Кокенгаўзенам (1601), Дорпатам (1603), Белым Каменем (1604) і асабліва ў бітве пад Кірхгольмам (1605), дзе перамог з меншымі сіламі. Спачатку быў праціўнікам вайны Рэчы Паспалітай з Расіяй (1609—1618), пасля камандваў войскам у паходах 1611 на Маскву, прывозіў у 1611—1612 харчаванне і боепрыпасы для гарнізона ў Крамлі. У жніўні-верасні штурмаваў Маскву, але не прабіўся на дапамогу гарнізону. У 1613—1615 абараняў Смаленскае ваяводства ад расійскіх войскаў. У 1617—1618 узначаліў войска, якое пайшло з каралевічам Уладзіславам (фармальна царом Расіі з 1610) здабываць маскоўскі трон. Разам з украінскім казацкім войскам гетмана П. Канашэвіча-Сагайдачнага заняў Тушына. У 1621 узначаліў беларуска-літоўскае, польскае і казацкае войска, супраць туркаў і крымскіх татар, у час пераможнай Хоцінскай бітвы памёр.

Доўгі час сакратаром у Я. К. Хадкевіча служыў Шыман Старавольскі.

Продкі Хадкевіча
----------------

У сям'і Хадкевічаў была традыцыя актыўнага ўдзелу ў палітычным жыцці Вялікага княства Літоўскага. Яго бацька, Ян Геранімавіч Хадкевіч (1537—1579), быў кашталянам віленскім (сенатарам) і адміністратарам Інфлянтаў (Лівоніі). Дарэчы, бацька ў 1568 г. атрымаў ад імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Фердынанда тытул графа з назвамі галоўных гарадоў і маёнткаў, якія належалі Яну Хадкевічу. Дзед вядомага беларускага палкаводца, Геранім Хадкевіч (1500—1561), быў кашталянам віленскім і ўваходзіў у склад паноў рады Вялікага княства Літоўскага. А брат дзеда, Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч, які памёр у 1572 г. быў кашталянам віленскім і гетманам вялікім літоўскім. Гэтыя традыцыі роду, багатыя латыфундыі, галоўным чынам на Беларусі, і сваяцкія сувязі з магнацкімі сем'ямі Беларусі і Польшчы давалі магчымасць здольнаму і амбіцыйнаму чалавеку рабіць сваю кар'еру.

Ян Караль Хадкевіч быў сынам Яна Хадкевіча, у той час яшчэ стольніка літоўскага, і Крысціны Збароўскай, дачкі польскага магната Марціна Збароўскага, ваяводы пазнаньскага, а потым кашталяна кракаўскага. Адзін з братоў маткі, Ян Збароўскі, быў гетманам надворным у Польшчы; іншыя яе браты займалі пасады ваявод і кашталянаў.

Дзяцінства і юнацтва
--------------------

Дзяцінства Яна Караля праходзіла ў гады Лівонскай вайны. Ён быў сведкам ваенных дзеянняў у Беларусі і Прыбалтыцы і вельмі цікавіўся вайсковай справай. Калі хлопчыку было некалькі гадоў, бацька ўзяў яго ў паход супраць маскоўскіх войскаў Івана Грознага, што ўварваліся ў Беларусь. Беларуска-літоўскім войскам камандавалі гетманы вялікі Мікалай Радзівіл і польны Рыгор Хадкевіч, дзядзька яго бацькі. Асобным атрадам камандаваў і сам Ян Хадкевіч, які раней удзельнічаў у бітве над Улай у 1564 г. Такім чынам, 8-гадовы хлопчык пабачыў, як жаўнеры ездзяць падчас паходу, як становяцца на месцы лагерам і, галоўнае, як удзельнічаюць у баях.

Пасля папярэдняй хатняй адукацыі ў 1573 г. Ян Караль разам са сваім старэйшым братам Аляксандрам (каля 1560—1626), які потым стаў ваяводам троцкім, пачаў вучобу ў Віленскім езуіцкім калегіуме, а потым і ў Віленскай акадэміі. Калі кароль Стэфан Баторый у сакавіку 1579 г. праязджаў праз Вільню з войскам, каб здабыць Полацк, ад імя студэнтаў акадэміі яго вітаў малады Ян Караль Хадкевіч урачыстай прамовай. Ён вылучаўся сваёй здольнасцю да навукі і ўжо тады вылучаўся моцным характарам, хаця і без перашкоды ўстанаўліваў кантакты з людзьмі. Пасля смерці бацькі атрымаў у спадчыну не толькі маёнткі, але і тытул графа на Шклове, Мышы і Быхаве.

У 1586—1589 гг. малады Ян Караль Хадкевіч разам з братам вучыўся ў езуіцкай акадэміі ў Інгальштаце (Баварыя), дзе вывучаў філасофію і права. У верасні 1589 г. яны атрымалі пасведчанні аб паспяховым заканчэнні курса вучобы. Потым браты паехалі ў Італію, у Падую. Аляксандр Хадкевіч застаўся ў Італіі, а Ян Караль наведаў Мальту, дзе ў мальтыйскіх рыцараў азнаёміўся з дзеяннямі артылерыі, з агнястрэльнай зброяй, фартыфікацыяй і правіламі аблогі крэпасцей. За мяжой Ян Караль Хадкевіч, апрача акадэмічнага курса, шмат увагі прысвячаў вайсковым ведам і тэорыі вайсковай справы.

Пачатак кар'еры
---------------

Пасля вяртання на радзіму ў 1590 г. Хадкевіч стаў вайскоўцам. Ужо ў 1595 г. Хадкевіч камандаваў уласнай ротай з 50 коннікаў, а потым камандаваў ротай у 100 коннікаў на Украіне.

### Паўстанне Налівайкі

Асноўны артыкул: **Паўстанне Налівайкі**
У канцы 1594 года на Украіне падняліся казакі на чале з Севярынам Налівайкам, парабаваўшы на Валыні шляхту, рушылі на Палессе. Заняўшы Петрыкавічы, казакі заказалі «подарки собе давать». Калі ж з суседняга Слуцка не прыслалі адкупнога, дык сваявольная шайка ў дзве тысячы ліхадзеяў 6 лістапада штурмам здабыла слуцкі замак. У няволю трапіла з двума дзецьмі і сваячніца Хадкевіча, жонка ягонага стрыечнага дзядзькі Гераніма. Нарэшце на чале 600 вершнікаў да горада падышоў Мікалай Буйвід. Але з-за звычайнага ўжо свавольства шляхты военачальнік нічога годнага не дабіўся. Казакі заселі ў абкружаным вазамі табары і адтуль адстрэльваліся з гармат і пулгакаў (мушкетаў). Шляхта адступіла.

Нарэшце ў Капыль сабралася тры тысячы шляхціцаў, якія гатовыя былі зброяй паслужыць Бацькаўшчыне. Да іх далучыўся са сваім почтам і Ян Кароль Хадкевіч. Па дарозе ён наведаў у Станькаве Крыштофа Радзівіла. Вялікі гетман даручыў начальстваваць над аддзелам Хадкевічу.

Польскае 17-тысячнае войска было разбіта мяцежнікамі каля Белай Царквы. Аднак Налівайка не скарыстаўся перамогай і заняўся рабаваннем паноў і шляхты. А да Станіслава Жулкеўскага, падаспелі з новымі сіламі камянецкі староста Патоцкі і Хадкевіч. Налівайка ўпусціў свой шанц. Два тыдні, засеўшы ў табары каля Лубнаў, адбіваліся мяцежнікі ад урадавага войска. Па адных звестках, яны пацярпелі паражэнне. Але па другіх — Налівайка паверыў Жулкеўскаму, які ад імя караля абяцаў дараванне мяцежнікам, калі яны складуць зброю. Налівайка заключыў з Жулкеўскім перамір'е і адправіўся ў Варшаву для падпісання поўнага міру, дзе яго схапілі і пакаралі смерцю.

У першай бітве пад Каневам, які быў узяты 14 красавіка 1596 г. Я. К. Хадкевіч выявіў свой вайсковы талент. Вызначыўся ён і падчас аблогі казацкага табара пад Лубнамі (25 мая-7 чэрвеня 1596 г.). За свае вайсковыя заслугі Ян Караль Хадкевіч атрымаў пасаду падчашага літоўскага, а праз тры гады, у 1599 г. яму было нададзена Жамойцкае староства, што раўнялася ваяводскай пасадзе, і ён увайшоў, такім чынам, у склад сената Рэчы Паспалітай.

### Паход у Малдову

У 1600 годзе Ян Караль Хадкевіч разам з братам Аляксандрам на чале ўласнай коннай роты ўдзельнічаў у паходзе гетмана вялікага кароннага Яна Замойскага ў Малдову, якую заняў гаспадар Валахіі Міхай Мужны (Вітязул), каб аб'яднаць Дунайскія княствы. Рэч Паспалітая намагалася захаваць палітычную залежнасць ад яе Малдовы і ўстанавіць там уладу залежнага ад яе гаспадара. Бітва войска Яна Замойскага з арміяй Міхая Мужнага адбылася ў ваколіцах Плаешці 20 кастрычніка 1600 г. і закончылася перамогай Замойскага. Хадкевічы былі ў перадавым атрадзе добраахвотнікаў, якія ўдарылі па сілах гаспадара Міхая і зрабілі ўклад у перамогу. Гетман Ян Замойскі сярод лепшых воінаў вылучаў Яна Караля Хадкевіча. У выніку перамогі ў Валахіі ў кастрычніку 1600 г. быў пасаджаны на трон стаўленнік Рэчы Паспалітай Сымон Магіла з малдаўскага баярскага роду. У тым жа годзе Яну Каралю Хадкевічу быў нададзены тытул гетмана польнага літоўскага.

Зноскі
------

1. ↑  Ходкевич Ян Кароль // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Гісторыя Сапегаў : жыццяпісы, маёнткі, фундацыі — Мн.: Віктар Хурсік, 2017. — С. 56. — 586 с. — ISBN 978-985-7025-75-6<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q122382124'></a>
3. 1 2  *Анатоль Грыцкевіч*. Ян Караль Хадкевіч Архівавана 1 сакавіка 2012.. Гісторыя Беларусі, асобы.

Літаратура
----------

* Пашкоў Г. П. «Вялікае Княства Літоўскае».

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ян Караль Хадкевіч
* У Вільні з’явіўся помнік вялікаму гетману літоўскаму Яну Каралю Хадкевічу да 400-ай гадавіны яго смерці: Фота
* «Вялікі воін» з кнігі «Уладары Вялікага Княства»(недаступная спасылка)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Крыштоф Радзівіл Пярун** | **Гетман вялікі літоўскі**1605–1621 | Пераемнік**Леў Сапега** |


| ?Ян Караль Хадкевіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Іван Хадкевіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Аляксандр Іванавіч Хадкевіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Агнешка Бельская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Геранім Аляксандравіч Хадкевіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Іван Васілевіч Яраславіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Васіліса Іванаўна з Яраславічаў[d] |  |  |  |
|  |  | Ян Геранімавіч Хадкевіч |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Еўдакія з Варатынскіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Ян Шэмет[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ганна з Шэметаў[d] |  |  |  | Мікалай Іванавіч Ільініч |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Альжбета з Ільінічаў[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Ян Караль Хадкевіч |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Ганна Нацаўна[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Анджэй Збароўскі[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Марцін Збароўскі[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Эльжбета Шыдлавецкая[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Крысціна са Збароўскіх[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Станіслаў Канарскі[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Ганна з Канарскіх[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Соф’я з Лянцкаронскіх[d] |  | Stanisław Lanckoroński[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

| ⛭Гетманы вялікія літоўскія |
| --- |
| 
* Канстанцін Астрожскі (1497–1500)
* Сямён Гальшанскі (1500—1501)
* Станіслаў Кезгайла (1501—1502)
* Станіслаў Кішка (1503—1507)
* Канстанцін Астрожскі (*другі раз*, 1507—1530)
* Юрый Радзівіл «Геркулес» (1531—1541)
* Мікалай Радзівіл «Руды» (1553—1566)
* Рыгор Хадкевіч (1566—1572)
* Мікалай Радзівіл «Руды» (*другі раз*, 1576—1584)
* Крыштаф Радзівіл «Пярун» (1589—1603)
* Ян Караль Хадкевіч (1605—1621)
* Леў Сапега (1625—1633)
* Крыштаф Радзівіл (1635—1640)
* Януш Кішка (1646—1654)
* Януш Радзівіл (1654—1655)
* Павел Ян Сапега (1656—1665)
* Міхал Казімір Пац (1667—1682)
* Казімір Ян Сапега (1682—1703)
* Міхал Сервацы Вішнявецкі (1703—1707)
* Казімір Ян Сапега (*другі раз*, 1707—1708)
* Ян Казімір Сапега (1708—1709)
* Рыгор Агінскі (1709)
* Людвік Канстанцін Пацей (1709—1730)
* Міхал Сервацы Вішнявецкі (*другі раз*, 1735—1744)
* Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька» (1744—1762)
* Міхал Юзаф Масальскі (1762—1768)
* Міхал Казімір Агінскі (1768—1793)
* Шыман Марцін Касакоўскі (1793—1794)

 |  |

| ⛭Ваяводы віленскія |
| --- |
| 
* Войцех Манівід (1413—1424)
* Гедыгольд (1425—1432)
* Ян Даўгірд (1433—1443)
* Івашка Гаштольд (1443—1458)
* Івашка Манівідавіч (1458)
* Міхал Кезгайлавіч (1458—1476)
* Алехна Судзімонтавіч (1477—1491)
* Мікалай Радзівіл «Стары» (1492—1509)
* Мікалай Радзівіл (1510—1521)
* Альбрэхт Гаштольд (1522—1539)
* Ян Глябовіч (1542—1549)
* ✰ Мікалай Радзівіл «Чорны» (1551—1565)
* Мікалай Радзівіл «Руды» (1566—1584)
* Крыштаф Мікалай Радзівіл «Пярун» (1584—1603)
* Мікалай Крыштаф Радзівіл «Сіротка» (1604—1616)
* Ян Караль Хадкевіч (1616—1621)
* Леў Сапега (1623—1633)
* Крыштаф Радзівіл (1633—1640)
* Януш Скумін Тышкевіч (1640—1642)
* Крыштаф Хадкевіч (1642—1652)
* Януш Радзівіл (1653—1655)
* Павел Ян Сапега (1656—1665)
* Міхал Казімір Радзівіл (1666—1668)
* Юрый Караль Глябовіч (1668—1669)
* Міхал Казімір Пац (1669—1682)
* Казімір Ян Сапега (1682—1703)
* Януш Антоні Вішнявецкі (1704)
* Казімір Ян Сапега (1705—1720)
* Людвік Канстанцін Пацей (1722—1730)
* Казімір Дамінік Агінскі (1730—1733)
* Міхал Сервацы Вішнявецкі (1735—1744)
* Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька» (1744—1762)
* Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1762—1764)
* Міхал Казімір Агінскі (1764—1768)
* Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1768—1790)
* Міхал Геранім Радзівіл (1790—1795)

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10051395 · BNF: 14882245r · BPN: 05228739 · GND: 120033143 · ISNI: 0000 0001 1028 0913 · LCCN: n85029240 · LNB: 000316773 · NKC: js2007382463 · NUKAT: n99092405 · LIBRIS: 369767 · SUDOC: 253192978 · VIAF: 62368820 |

 |