**«Зачараваны лес»** (фр.: La Forêt enchantée, руск.: «Очарованный лес», Ocharovanyi les) — фантастычны балет у адной дзеі, першапачаткова пастаўленая Львом Іванавым на музыку Рыкарда Дрыга,  упершыню прадстаўленая студэнтамі Імператарскай балетнай школы ў Санкт-Пецярбургу, Расія, пры школьным тэатры 5 красавіка (24 сакавіка па ст. ст.) 1887 года.

Гісторыя
--------

*«Зачараваны лес»* першапачаткова быў пастаўлены для штогадовых выпускных спектакляў Імператарскай балетнай школы. Балет быў першай арыгінальнай працай Льва Іванава пасля таго, як ён нядаўна быў прызначаны другім балетмайстрам у Імператарскіх тэатрах Санкт-Пецярбурга. Балет таксама стаў першай поўнай партытурай для балета кампазітара і дырыжора Рыкарда Дрыга пасля таго, як ён быў прызначаны на падвойную пасаду музычнага кіраўніка і капельмайстра ў Імператарскім балеце, а таксама быў галоўным дырыжорам балетных і італьянскіх оперных спектакляў у Марыінскім тэатры. У першых студэнцкіх спектаклях *«Зачараванага лесу»* выпускніца Аляксандра Вінаградава  (руск.) (бел. адыграла галоўную ролю *Валерыі*.

*«Зачараваны лес»* неўзабаве быў пераведзены ў рэпертуар Імператарскага балета. У балет былі ўнесены змены, у тым ліку змяненне імя персанажа балерыны з Валерыі на Ільку, а персанажа танцора з Петруса на Ёзі. Адбыліся і харэаграфічныя змены, сярод якіх пашырэнне Іванавым кардэбалета дрыяд. Першы спектакль адбыўся 15 мая (3 мая па ст. ст.) 1887 года ў Марыінскім тэатры на афішы з балетам Жуля Перо *«Ундзіна  (руск.) (бел.»*. У гэтай пастаноўцы галоўную партыю выконвала балерына Варвара Нікіціна  (руск.) (бел..

Пастаноўка і харэаграфія Льва Іванава падвергліся рэзкім нападам з боку сучасных крытыкаў пасля першага выступу на сцэне Марыінскага тэатра. Тэатральны крытык «Петербургской газеты  (руск.) (бел.» канстатаваў у сваёй рэцэнзіі, што *«… гэта першая спроба Іванава як самастойнага балетмайстра … акрамя адной варыяцыі з класічнымі адценнямі, у новым балеце няма рашуча нічога, годнага хвалы»*. Музыка Рыкарда Дрыга была ўспрынятая значна больш станоўча. Крытык газеты «Новы час» адзначаў, што *«… музыка гэтага балета выбітная ў сімфанічным сэнсе, выяўляе дасведчанага кампазітара, чалавека з густам і выдатнага аркестроўшчыка. У ім прыгожыя мелодыі, рытмы не перабольшаны, і ўсё слухаецца з задавальненнем ад пачатку да канца.»* У канчатковым выніку партытура Дрыга была апублікаваная ў 1909 годзе музычным выдаўцом Цымерманам  (англ.) (бел. у фартэпіяннай рэдукцыі і аркестравай частцы.

*«Зачараваны лес»* быў абраны дырэктарам Санкт-Пецярбургскіх Імператарскіх тэатраў Іванам Усевалажскім для наведвання Імператарскім рускім дваром у Пецяргофе ў 1889 годзе. Для гэтага спектакля галоўны балетмайстар балета Імператарскага тэатра Марыус Петыпа перапрацаваў балет і замовіў кампазітару Рыкарда Дрыга дапоўніць сваю арыгінальную партытуру музыкай для новых танцаў. Сярод гэтых дапаўненняў быў новы *Гранд па дрыяд* (фр.: Grand Pas des dryads), аранжыраваны для кардэбалета дрыяд на чале з новым персанажам па імені Каралева дрыяд, якога Петыпа стварыў для сваёй дачкі Марыі. Таксама былі ўключаны дзве новыя сольныя варыяцыі на галоўную ролю Ілкі і ляснога джына адпаведна. У варыяцыі для Ілкі было аблігата-сола для арфы ў аранжыроўцы Дрыга для арфіста-віртуоза Альберта Цабеля  (руск.) (бел.. Прэм’ера адноўленай пастаноўкі адбылася 25 ліпеня (13 ліпеня па ст.ст.) 1889 года, зноў з Варварай Нікіцінай  (руск.) (бел. у ролі Ілкі. Пасля выканання адноўленай версіі ў Пецяргофе балет рэгулярна ставіўся на сцэне Марыінскага тэатра, стаўшы ўлюбёнцам шматлікіх балерын мяжы ХХ стагоддзя. *«Зачараваны лес»* у апошні раз быў паказаны падчас летняга сезона Імперскага балета ў Красным Сяле 15 чэрвеня (2 чэрвеня па ст. ст.) 1907 года.

Музычныя творы з партытуры Рыкарда Дрыга да балета *«Зачараваны лес»* з’явіліся ў некалькіх балетах савецкага перыяду і працягваюць гучаць у розных творах, асабліва ў Расіі. Варыянт Дрыга 1889 года для *Ляснога джына* выкарыстоўваецца для суправаджэння мужчынскага сола ў так званым *па-дэ-дэ Марная засцярога* (фр.: La Fille mal Gardée pas de deux), якое з’яўляецца асноўным творам на гала-канцэртах і на спаборніцтвах. Пастаноўка Уладзіміра Бурмайстра?! 1950 года рамантычнага балета  (руск.) (бел. «Эсмеральда  (руск.) (бел.» (адноўленага ў 2009 годзе) для Музычнага тэатра Станіслаўскага  (руск.) (бел. ўключае некалькі фрагментаў з партытуры Дрыга. Харэограф Аляксей Ратманскі выкарыстаў музыку з *«Зачараванага леса»* для свайго *Grand pas des éventails*, які з’яўляецца ў фінальным акце пастаноўкі балета Вялікага тэатра 2007 года «Карсар  (руск.) (бел.».

Сюжэт
-----

У старым лесе ў Венгрыі Ілка гуляе са сваімі сябрамі. Раптам іх застае бура. У мітусні Ілка адлучаецца ад сваіх сяброў і не можа знайсці выхад з лесу. Калі бушуе бура, яна палохаецца і страчвае прытомнасць. Затым яе выяўляюць дрыяды і іншыя лясныя істоты, якія захапляюцца яе прыгажосцю, але палохаюць яе пры абуджэнні. Уваходзіць Лясны джын і неўзабаве ўлюбляецца ў Ілку. З дапамогай лясных істот Джын моліць Ілку стаць яго каралевай. Даведаўшыся, што ў яе ёсць жаніх-чалавек, Джын пагражае ёй, і яна зноў страчвае прытомнасць. Смяротныя набліжаюцца, і лясныя істоты выдаляюцца. Сяляне знаходзяць Ілку. Сярод іх Джозі, яе жаніх, якому яна распавядае пра свой досвед зносін з Лясным джынам. Балет заканчваецца весялосцю і танцамі.

Сцэны і танцы
-------------

Узяты з апублікаванай партытуры для фартэпіяна 1909 года і мемуараў Рыкарда Дрыга.

**Фантастычны балет у адной дзеі**

* № 01 *Introduction et scène*
* № 02 *Entrée et danse des Dryads*
* № 03 *L’apparition du Génie de la forêt: Scène dansante et galop*
* № 04 *Danse des petits Génies*
* № 05 *Pas d’action*
* № 06 *Danse des Dryads (coryphées)*
* № 07 *Variation pour la Première danseuse*
* № 08 *Coda-valse (Danse générale)*
* № 09 *Scène du désespoir d’Ilka —*

—a. *Allegro vivace*
—b. *Andante*
* № 10 *Csárdás —*

—a. *Vivacissimo: Paysans et Paysannes*
—b. *Entrée d’Ilka et Josy*
* устаўка: *Variation of the Genie of the Forest* (1889)
* устаўка: *Variation for Varvara Nikitina* (кадэнцыя для арфы для Альберта Цабеля, 1889)
* устаўка: *Grand Pas des dryads* (для Марыі Петыпа, 1889)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Wiley, Roland John.* The Life and Ballets of Lev Ivanov. — Oxford University Press, 1997. — ISBN 978-0198165675.
2. 1 2  *Travaglia, Silvio.* Riccardo Drigo, l'uomo e l'artista. — Guglielmo Zanibon, 1929.
3. ↑  *Drigo, Riccardo Eugenio.* Piano score of "La Forêt enchantée". — Zimmerman, 1909.


| Балеты Льва Іванава |
| --- |
| 
* Зачараваны лес
* Ацыс і Галатэя
* Гарлемскі цюльпан
* Палавецкія танцы
* Шчаўкунок
* Чароўная флейта
* Папялушка
* Лебядзінае возера
* Дачка Мікада

 |