**Ноам (Аўрам Ноам) Хомскі** (англ.: Noam Chomsky [ˈnoʊm ˈtʃɒmski]; 7 снежня 1928, Філадэльфія, штат Пенсільванія, ЗША) — амерыканскі лінгвіст, палітычны публіцыст, філосаф і тэарэтык. Інстытуцкі прафесар лінгвістыкі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута, аўтар класіфікацыі фармальных моў, званай *іерархіяй Хомскага*.

Яго працы ўнеслі значны ўклад у заняпад біхевіярызму і садзейнічалі развіццю кагнітыўных навук. Апроч лінгвістычных прац, Хомскі шырока вядомы сваімі радыкальна-левымі палітычнымі поглядамі, а таксама крытыкай знешняй палітыкі ўраду ЗША. Сам Хомскі заве сябе лібертарным сацыялістам і прыхільнікам анарха-сіндыкалізму.

«Нью-Ёрк таймс Бук Рэвю» аднойчы напісала: «Калі судзіць па энергіі, размаху, навізне і ўплыве яго ідэй, Ноам Хомскі — магчыма, самы важны з жывучых сёння інтэлектуалаў» (зрэшты, як Хомскі з іроніяй адзначыў, далей у гэтым артыкуле выяўляецца незадаволенасць тым, што яго палітычныя працы, якія часта вінавацяць «Нью-Ёрк таймс» у перакручванні фактаў, «зводзяць з розуму шчырасцю»). Паводле дадзеных «Arts and Humanities Citation Index», паміж 1980 і 1992 годамі Хомскі быў самым цытаваным з жывучых навукоўцаў і восьмым па частасці выкарыстання крыніцай для цытат увогуле.

Імя
---

Па-англійску імя пішацца *Avram Noam Chomsky*, дзе Avram (אברם) и Noam (נועם) — яўрэйскія імёны, а Chomsky — славянскае па паходжанні прозвішча Хомскі (ch — польскі і нямецкі спосаб перадачы гуку [х]). Англійскамоўныя ж, як і ён сам, прамаўляюць імя, як яно чытаецца ў адпаведнасці з англійскімі правіламі чытання: **Эврэм Ноум Чомскі**(гук).

Біяграфія
---------

Ноам Хомскі нарадзіўся ў 1928 годзе ў Філадэльфіі, штат Пенсільванія, у яўрэйскай сям’і. Яго бацькі — вядомы габраіст, прафесар Уільям Хомскі (William Chomsky, 1896—1977, нарадзіўся ў мястэчку Купель Валынскай губерні) і Элсі Сімонаўская (нарадзілася ў Бабруйску). Роднай мовай яго бацькоў быў ідыш, аднак у сям’і на ім не гаварылі.

З 1945 года Ноам Хомскі вывучаў філасофію і лінгвістыку ва Універсітэце Пенсільваніі. Адным з яго выкладнікаў быў прафесар лінгвістыкі Зеліг Харыс. Менавіта ён параіў Хомскаму скласці сістэматычную структуру якой-небудзь мовы. Палітычныя пагляды Харыса таксама зрабілі моцны ўплыў на Хомскага.

У 1947 годзе Хомскі пачынае сустракацца з Кэрал Шац, з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў дзяцінстве, а ў 1949 годзе яны пажаніліся. У іх было трое дзяцей; яны заставаліся ў шлюбе да яе смерці ў 2008 годзе. У 1953 годзе яны разам з жонкай нейкі час жылі ў кібуцы ў Ізраілі. На пытанне, ці было знаходжанне там расчараваннем, ён адказаў, што яму там падабалася, аднак ён не мог выносіць ідэалагічную і нацыяналістычную атмасферу.

Хомскі атрымаў доктарскую ступень ва Універсітэце Пенсільваніі ў 1955 годзе, але чатыры гады перад гэтым большасць сваіх даследаванняў праводзіў у Гарвардскім універсітэце. У доктарскай дысертацыі ён пачаў развіваць некаторыя свае лінгвістычныя ідэі, якія потым раскрыў падрабязней у кнізе «Сінтаксічныя структуры» 1957 года.

У 1955 годзе Хомскаму паступіла прапанова ад Масачусецкага тэхналагічнага інстытута (MIT), дзе з 1961 года ён пачаў выкладаць лінгвістыку.

Менавіта ў гэты час ён аказаўся залучаным у палітыку, прыкладна з 1964 года публічна выступаючы супраць удзелу ЗША ва В’етнамскай вайне. У 1969 Хомскі апублікаваў кнігу-эсэ пра В’етнамскую вайну «American Power and the New Mandarins» (Амерыканская дзяржава і новыя мандарыны). З гэтага часу Хомскі стаў шырока вядомы дзякуючы сваім палітычным паглядам, выступам і яшчэ некалькім кнігам па тэме. Яго пагляды, найчасцей класіфікавальныя як лібертарны сацыялізм, былі шырока падтрыманы левымі і, адначасна, выклікалі шквал крытыкі з боку ўсіх іншых абласцей палітычнага спектра. Нягледзячы на ўцягнутасць у палітыку, Хомскі працягвае займацца лінгвістыкай і выкладаннем.

Унёсак у лінгвістыку
--------------------

Найболей вядомая праца Хомскага «Сінтаксічныя структуры» (1957) зрабіла велізарны ўплыў на развіццё навукі пра мову ва ўсім свеце; многія кажуць пра «хамскіянскую рэвалюцыю» ў лінгвістыцы (змене навуковай парадыгмы ў тэрмінах Куна). Успрыманне тых ці іншых ідэй створанай Хомскім тэорыі спараджаючай граматыкі (генератывізму) адчуваецца нават у тых кірунках лінгвістыкі, якія не прымаюць яе асноўных становішчаў і выступаюць з рэзкай крытыкай дадзенай тэорыі.

З часам тэорыя Хомскага эвалюцыянавала (так што пра яго тэорыі можна казаць і ў множным ліку), але фундаментальнае становішча яе, з якога, на думку стваральніка, выводзяцца ўсе іншыя — пра прыроджаны характар здольнасці казаць на мове — заставалася непарушным. Яно ўпершыню выказана ў ранняй працы Хомскага «Лагічная структура лінгвістычнай тэорыі» 1955 года (перавыдадзена ў 1975), у якой ён увёў панятак трансфармацыйнай граматыкі. Тэорыя разглядае *выразы* (паслядоўнасці слоў), адпаведныя абстрактным «павярхоўным структурам», якія, у сваю чаргу, адпавядаюць яшчэ больш абстрактным «глыбінным структурам». (У сучасных версіях тэорыі адрознення паміж павярхоўнымі і глыбіннымі структурамі шмат у чым сцерліся.) Трансфармацыйныя правілы разам са структурнымі правіламі і прынцыпамі апісваюць як стварэнне, так і інтэрпрэтацыю выразаў. З дапамогай канчатковага набору граматычных правіл і паняткаў людзі могуць стварыць неабмежаваную колькасць прапаноў, у тым ліку ствараць прапановы, нікім раней не выказаныя. Здольнасць такім чынам структураваць нашы выразы з’яўляецца прыроджанай часткай генетычнай праграмы людзей. Мы практычна не ўсведамляем гэтыя структурныя прынцыпы, як не ўсведамляем большасці іншых сваіх біялагічных і кагнітыўных асаблівасцей.

Нядаўнія версіі тэорыі Хомскага (такія, як «Мінімалісцкая праграма») утрымваюць моцныя цверджанні пра ўніверсальную граматыку. Згодна яго гледжанням, граматычныя прынцыпы, што ляжаць у грунце моў, з’яўляюцца прыроджанымі і нязменнымі, а адрозненні паміж мовамі свету могуць быць растлумачаны ў тэрмінах параметрычных усталёвак мозгу, якія можна параўнаць з перамыкачамі. Выходзячы з гэтага пункту погляду, дзіцяці для вывучэння мовы трэба толькі вывучыць лексічныя адзінкі (то бок словы) і марфемы, а таксама вызначыць патрэбныя значэнні параметраў, што робіцца на грунце некалькіх ключавых прыкладаў.

Такі падыход, паводле думкі Хомскага, тлумачыць дзіўную хуткасць, з якой дзеці вывучаюць мовы, падобныя этапы вывучэння мовы дзіцём па-за залежнасцю ад пэўнай мовы, а таксама тыпы характэрных памылак, якія робяць дзеці, якія засвойваюць родную мову, тым часам як іншыя, здавалася б, лагічныя памылкі, не здараюцца. На думку Хомскага, неўзнікненне ці ўзнікненне такіх памылак сведчыць пра карыстаны метад: агульным (прыроджаным) ці які залежыць ад пэўнай мовы.

Ідэі Хомскага мелі вялікі ўплыў на навукоўцаў, якія даследуюць працэс засваення мовы дзецьмі, хочучы некаторыя з іх з гэтымі ідэямі і не згодны, вынікаючы эмерджыянісцкім ці канектывісцкім тэорыям, якія засноўваюцца на спробах тлумачэння агульных працэсаў апрацоўкі інфармацыі мозгам. Зрэшты, практычна ўсе тэорыі, што тлумачаць працэс засваення мовы, пакуль з’яўляюцца спрэчнымі, і праверка тэорый Хомскага (як і іншых тэорый) працягваецца.

Унёсак у псіхалогію
-------------------

Працы Ноама Хомскага зрабілі значны ўплыў на сучасную псіхалогію. З пункту гледжання Хомскага лінгвістыка з’яўляецца падзелам кагнітыўнай псіхалогіі. Яго праца «Сінтаксічныя структуры» дапамагла ўсталяваць новую сувязь паміж лінгвістыкай і кагнітыўнай псіхалогіяй і лягла ў грунт псіхалінгвістыкі. Яго тэорыя ўніверсальнай граматыкі была ўспрынята многімі як крытыка ўстояных у той час тэорый біхевіярызму.

У 1959 годзе Хомскі публікуе крытыку працы Б. Ф. Скінэра «Вербальныя паводзіны». Гэта праца шмат у чым праклала шлях кагнітыўнай рэвалюцыі, змены асноўнай парадыгмы амерыканскай псіхалогіі з біхевіяральнай на кагнітыўную. Хомскі адзначае, што бясконцая колькасць сказаў, якія можа будаваць чалавек, з’яўляецца важкай падставай адпрэчваць біхевіярысцкую канцэпцыю навучання мове праз падмацаванне (замацаванне) умоўнага рэфлексу. Дзеці малодшага ўзросту могуць складаць новыя прапановы, якія не былі падмацаваны мінулым паводніцкім досведам. Разуменне мовы абумоўлена не гэтулькі мінулым досведам паводзін, колькі так званым *механізмам засваення мовы* (Language Acquisition Device — LAD), якія з’яўляюцца ўнутранай структурай псіхікі чалавека. Механізм засваення мовы вызначае аб’ём дапушчальных граматычных канструкцый і дапамагае дзіцяці асвойваць новыя граматычныя канструкцыі з пачутай ім гаворкі.

Пагляд на крытыку навуковай культуры
------------------------------------

Хомскі ў корані не згодзен з дэканструкцыянісцкай і постмадэрнісцкай крытыкай навукі:

> 
> 
> Я правёў значную частку майго жыцця ў працы над такімі пытаннямі, выкарысоўваючы адзіныя вядомыя мне метады; тыя метады, якія асуджаюцца тут як «навука», «рацыяналізм», «логіка» і гэтак далей. Таму я чытаў розныя працы, маючы надзею, што яны дазволяць мне «пераступіць» гэтыя абмежаванні ці, можа, прапануюць зусім іншы курс. Баюся, я быў расчараваны. Магчыма, гэта мая ўласная абмежаванасць. Досыць часта «мае вочы цьмянеюць», калі я чытаю шматскладовыя развагі на тэмы постструктуралізму і постмадэрнізму; тое, што я разумею, — гэта ці ў значнай ступені труізм, ці памылка, — але гэта толькі частка ўсяго тэксту. Сапраўды, існуе мноства іншых рэчаў, якія я не разумею, прыкладам, артыкулы па сучаснай матэматыцы ці фізічныя часопісы. Але тут ёсць розніца. У другім выпадку я ведаю, як прыйсці да разумення, і рабіў гэта ў асабліва цікавых для мяне выпадках; і я ведаю, што людзі з гэтых абласцей могуць вытлумачыць мне ўтрыманне з улікам майго роўня, так што я магу дасягнуць жаданага разумення (хай частковага). Наадварот, падобна, ніхто не можа вытлумачыць мне, чаму сучасны пост-то-ці-іншае не з’яўляецца (па большай частцы) труізмам, памылкай ці тарабаршчынай, і я не ведаю, як паступаць далей.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> 
> I have spent a lot of my life working on questions such as these, using the only methods I know of; those condemned here as "science", "rationality", "logic" and so on. I therefore read the papers with some hope that they would help me "transcend" these limitations, or perhaps suggest an entirely different course. I'm afraid I was disappointed. Admittedly, that may be my own limitation. Quite regularly, "my eyes glaze over" when I read polysyllabic discourse on the themes of poststructuralism and postmodernism; what I understand is largely truism or error, but that is only a fraction of the total word count. True, there are lots of other things I don't understand: the articles in the current issues of math and physics journals, for example. But there is a difference. In the latter case, I know how to get to understand them, and have done so, in cases of particular interest to me; and I also know that people in these fields can explain the contents to me at my level, so that I can gain what (partial) understanding I may want. In contrast, no one seems to be able to explain to me why the latest post-this-and-that is (for the most part) other than truism, error, or gibberish, and I do not know how to proceed.
> 
> 
> 
> 

Хомскі адзначае, што крытыка «навукі белых мужчын» мае шмат агульнага з антысеміцкімі, палітычна матываванымі атакамі нацыстаў супраць «яўрэйскай фізікі» падчас існавання руху «Нямецкая фізіка», скіраванымі на аганьбаванне вынікаў, атрыманых навуковымі яўрэямі:

> 
> 
> Фактычна, сама ідэя «навукі белых мужчын», баюся, напамінае мне «яўрэйскую фізіку». Магчыма, гэта яшчэ адзін мой недахоп, але калі я чытаю навуковую працу, я не магу сказаць, ці з’яўляецца ці аўтар белым і мужчына ён. Гэта ж справядліва ў дачыненні абмеркавання працы ў класе, у офісе ці дзе-небудзь яшчэ. Я моцна сумняюся, што нябелыя, немужчынскага полу студэнты, сябры і калегі, з якімі я працаваў, былі б моцна ўражаны дактрынай, згодна якой іх мысленне і разуменне адрозніваецца ад «навукі белых мужчын» з-за іх «культуры ці полу і расы». Падазраю, што «здзіўленне» будзе занадта мяккім словам для іх рэакцыі.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> 
> In fact, the entire idea of "white male science" reminds me, I'm afraid, of "Jewish physics". Perhaps it is another inadequacy of mine, but when I read a scientific paper, I can't tell whether the author is white or is male. The same is true of discussion of work in class, the office, or somewhere else. I rather doubt that the non-white, non-male students, friends, and colleagues with whom I work would be much impressed with the doctrine that their thinking and understanding differ from "white male science" because of their "culture or gender and race." I suspect that "surprise" would not be quite the proper word for their reaction.
> 
> 
> 
>

Палітычныя пагляды
------------------

Ноам Хомскі на Сусветным сацыяльным форуме 2003 года.
Хомскі з’яўляецца адной з самых вядомых фігур левага крыла амерыканскай палітыкі. Ён характарызуе сябе ў традыцыях анархізму (лібертарнага сацыялізму), палітычнай філасофіі, якую ён коратка тлумачыць як адмаўленне ўсіх формаў іерархіі і іх выкараненне, калі яны не апраўданы. Хомскі асабліва блізкі да анарха-сіндыкалізму. У адрозненне ад многіх анархістаў, Хомскі не заўсёды выступае супраць выбарчай сістэмы; ён нават падтрымваў некаторых кандыдатаў. Ён вызначае сябе як «fellow traveler» («спадарожнік») анархісцкай традыцыі, па кантрасце з «чыстым» анархістам. Гэтым ён тлумачыць сваю гатовасць часам супрацоўнічаць з дзяржавай.

Хомскі таксама лічыць сябе сіяністам, хоць ён адзначае, што яго вызначэнне сіянізму ў наш час большасцю разглядаецца як антысіянізм. Ён сцвярджае, што такое разыходжанне ў думках выклікана зрухам (з 1940-х) у значэнні слова «сіянізм». У інтэрв’ю «C-Span Book TV» ён заявіў:

> 
> 
> Я заўсёды падтрымваў ідэю яўрэйскай этнічнай радзімы ў Палестыне. Гэта не тое ж самае, што яўрэйская дзяржава. Існуюць моцныя довады ў падтрымку этнічнай радзімы, але ці павінна там быць яўрэйская дзяржава, ці мусульманская дзяржава, ці хрысціянская дзяржава, ці белая дзяржава, — гэта зусім іншае пытанне.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> 
> I have always supported a Jewish ethnic homeland in Palestine. That is different from a Jewish state. There's a strong case to be made for an ethnic homeland, but as to whether there should be a Jewish state, or a Muslim state, or a Christian state, or a white state — that's entirely another matter.
> 
> 
> 
> 

У цэлым, Хомскі не прыхільнік палітычных званняў і катэгорый, і аддае перавагу, каб яго пагляды казалі самі за сябе. Яго палітычная актыўнасць складаецца, галоўным чынам, у напісанні часопісных артыкулаў і кніг, а таксама ў публічных выступах. Сёння ён адзін з самых вядомых левых дзеячаў, асабліва сярод навукоўцаў і студэнтаў універсітэтаў. Хомскі часта падарожнічае па ЗША, Еўропе і іншым краінам.

Хомскі быў адным з галоўных прамоўцаў на Сусветным сацыяльным форуме 2002 года.

### Хомскі пра тэрарызм

У адказ на аб’яву ЗША «вайны з тэрарызмам» у 1980-х і 2000-х гадах, Хомскі сцвярджае, што асноўнымі крыніцамі міжнароднага тэрарызму з’яўляюцца вядучыя сусветныя дзяржавы, прыкладам ЗША. Ён скарыстае вызначэнне тэрарызму, што выкарыстоўваецца ў кіраўніцтвах войска ЗША, апісвальнага тэрарызм як «наўмыснае выкарыстанне гвалту ці пагрозы гвалту для дасягнення палітычных ці рэлігійных ідэалагічных мэт праз запалохванне ці прымус». Таму, ён лічыць тэрарызм аб’ектыўным апісаннем вызначаных дзеянняў, без уліку матываў. Хомскі адзначае:

> 
> 
> Беспадстаўнае забойства невінаватых грамадзянскіх асоб — гэта тэрарызм, а не вайна з тэрарызмам. («9-11», з. 76)
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> *Wanton killing of innocent civilians is terrorism, not a war against terrorism.*
> 
> 
> 
> 

Цытата з нагоды эфектыўнасці тэрарызму:

> 
> 
> Першае, фактам з’яўляецца то, што тэрарызм працуе. Ён не церпіць няздачу. Ён працуе. Гвалт звычайна спрацоўвае. Гэта сусветная гісторыя. Другое, гэта сур’ёзная аналітычная памылка, казаць, як гэта агульнапрынята, што тэрарызм — зброя слабых. Як і іншыя сродкі гвалту, гэта перадусім зброя моцных, фактычна ў пераважнай большасці выпадкаў. Ён разглядаецца як зброю слабых, таму што моцныя таксама кантралююць сістэму дактрын, і іх тэрор не лічыцца тэрорам. Гэта практычна ўніверсальнае. Я не магу спамянуць гістарычнага контрпрыкладу, нават горшыя масавыя забойцы глядзелі на свет такім чынам. Прыкладам, вазьміце нацыстаў. Яны не праводзілі палітыку тэрору ў акупаванай Еўропе. Яны баранілі мясцовае насельніцтва ад тэрарызму партызан. І як у астатніх рухах супрацівы, там быў тэрарызм. Нацысты ўжыццяўлялі палітыку контртэрарызму.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> 
> … One is the fact that terrorism works. It doesn’t fail. It works. Violence usually works. That’s world history. Secondly, it’s a very serious analytic error to say, as is commonly done, that terrorism is the weapon of the weak. Like other means of violence, it’s primarily a weapon of the strong, overwhelmingly, in fact. It is held to be a weapon of the weak because the strong also control the doctrinal systems and their terror doesn’t count as terror. Now that’s close to universal. I can’t think of a historical exception, even the worst mass murderers view the world that way. So pick the Nazis. They weren’t carrying out terror in occupied Europe. They were protecting the local population from the terrorisms of the partisans. And like other resistance movements, there was terrorism. The Nazis were carrying out counter terror.
> 
> 
> 
> — 
> 
> 

### Крытыка палітыкі ЗША

Хомскі з’яўляецца паслядоўным крытыкам урадаў ЗША і іх палітыкі. Ён паказвае дзве прычыны сваёй асаблівай увагі да ЗША. Першае, гэта яго краіна і яго ўрад, таму праца па вывучэнні і крытыцы менавіта іх будзе мець большы эфект. Другое, ЗША з’яўляюцца адзінай на бягучай момант звышдзяржавай, і таму вядуць агрэсіўную палітыку, як і ўсе звышдзяржавы. Зрэшты, Хомскі бегла крытыкаваў і сапернікаў ЗША, такіх, як Савецкі Саюз.

Адным з ключавых памкненняў звышдзяржаў, па цверджанні Хомскага, з’яўляецца арганізацыя і рэарганізацыя навакольнага свету ва ўласных інтарэсах з выкарыстаннем вайсковых і эканамічных сродкаў. Так, ЗША ўступілі ва В’етнамскую вайну і ўключальны яе Індакітайскі канфлікт з-за таго, што В’етнам, ці, дакладней, яго частка, выйшла з амерыканскай эканамічнай сістэмы. Хомскі таксама крытыкаваў умяшанне ЗША ў справы цэнтральна- і паўднёваамерыканскіх краін і вайсковую падтрымку Ізраіля, Саудаўскай Аравіі і Турцыі.

Хомскі ўвесь час акцэнтуе ўвагу на сваёй тэорыі, згодна якой вялікая частка амерыканскай вонкавай палітыкі грунтуецца на «пагрозе добрага прыкладу» (што ён лічыць іншай назвай тэорыі даміно). «Пагроза добрага прыкладу» палягае ў тым, што якая-небудзь краіна магла б паспяхова развівацца па-за сферай уплыву ЗША, такім чынам падаючы яшчэ адну працоўную мадэль для іншых краін, у тым ліку тых, у якіх ЗША моцна зацікаўлены эканамічна. Гэта, па цверджанні Хомскага, неаднаразова падахвочвала ЗША да інтэрвенцыі для прыгнечання «незалежнага развіцця, нягледзячы на ідэалогію» нават у рэгіёнах свету, дзе ў ЗША няма значных эканамічных, ці злучаных з нацыянальнай бяспекай, інтарэсаў. У адной са сваіх найболей вядомых прац «Чаго сапраўды хоча Дзядзька Сэм» Хомскі скарыстаў менавіта гэту тэорыю для тлумачэння ўварванняў ЗША ў Гватэмалу, Лаос, Нікарагуа і Грэнаду.

Хомскі лічыць, што палітыка ЗША часоў «Халоднай вайны» тлумачылася не толькі антысавецкай паранояй, але ў большай меры жаданнем захаваць ідэалагічнае і эканамічнае дамінаванне ў свеце. Як ён напісаў у «Дзядзьку Сэму»: «Чаго ЗША сапраўды хочуць, так гэта *стабільнасці*, што азначае бяспеку для верхавіны грамадства і буйных замежных прадпрыемстваў».

Хоць Хомскі крытыкуе вонкавую палітыку ЗША амаль ва ўсіх яе праявах, у многіх сваіх кнігах і інтэрв’ю ён выяўляў захапленне воляй слова, якой карыстаюцца амерыканцы. Нават іншыя заходнія дэмакратыі, такія як Францыя ці Канада, не гэтак ліберальныя ў гэтым пытанні, і Хомскі не выпускае магчымасць крытыкаваць іх за гэта, як, прыкладам, у справе Форысана. Тым не менш, многія крытыкі Хомскага разглядаюць яго дачыненне да вонкавай палітыкі ЗША як атаку на каштоўнасці, на якіх заснавана амерыканскае грамадства, мабыць, выпускаючы з выгляду яго дачыненне да волі слова.

### Пагляды на сацыялізм

Хомскі з’яўляецца непрымірымым апазіцыянерам да (яго словамі) «карпарацыйна-дзяржаўнаму капіталізму», практыкаванаму ЗША і іх саюзнікамі. Ён — прыхільнік анархічных (лібертарна-сацыялістычных) ідэй Міхаіла Бакуніна, якія патрабуюць эканамічнай свабоды, а таксама «кантролю за вытворчасцю самімі працаўнікамі, а не ўладальнікамі і кіраўнікамі, якія стаяць над імі і кантралююць усе развязкі». Хомскі заве гэта «сапраўдным сацыялізмам» і лічыць сацыялізм у духу СССР падобным (у тэрмінах «таталітарнага кантролю») на капіталізм у духу ЗША, сцвярджаючы, што абедзве сістэмы грунтуюцца на розных тыпах і роўнях кантролю, а не на арганізацыі і эфектыўнасці. У абарону гэтай тэзы ён часам адзначае, што філасофія навуковага кіравання Ф. У. Тэйлара з’явілася арганізацыйным базісам як для савецкай індустрыялізацыі, так і для карпарацыйнай Амерыкі

Хомскі адзначае, што заўвагі Бакуніна пра таталітарную дзяржаву з’явіліся прадказаннем будучага савецкага «казармавага сацыялізму». Ён паўтарае словы Бакуніна: «…праз год … рэвалюцыя стане горш, чым сам цар», апелюючы да той ідэі, што тыранічная савецкая дзяржава з’явілася натуральным вынікам бальшавіцкай ідэалогіі дзяржаўнага кантролю. Хомскі вызначае савецкі камунізм як «ілжывы сацыялізм» і сцвярджае, што, насуперак агульнай думцы, распад СССР вынікае разглядаць як «маленькую перамогу сацыялізму», а не капіталізму.

У кнізе «For Reasons of State» Хомскі бароніць ідэю пра тое, што заміж капіталістычнай сістэмы, у якой людзі — «рабыні зарплаты», і заміж аўтарытарнай сістэмы, у якой развязкі прымаюцца цэнтралізавана, грамадства можа функцыянаваць без аплатнай працы. Ён кажа, што людзі павінны быць вольныя выконваць тую працу, якую самі выбралі. Тады яны змогуць паступаць у адпаведнасці са сваімі жаданнямі, а вольна абраная праца будзе і «ўзнагародай самай па сабе» і «сацыяльна карыснай». Грамадства існавала б у стане мірнай анархіі, без дзяржавы ці іншых кіраўніцкіх інстытутаў. Праца, якая прынцыпова непрыемная ўсім, калі такая знойдзецца, размяркоўвалася б паміж усімі членамі грамадства.

Асноўныя працы
--------------

* Noam Chomsky: Three models for the description of language, IRE Transactions on Information Theory, 2 (1956). С. 113—124.

Публіцыстыка
------------

* Хомски: Признать «недочеловеками» Архівавана 11 верасня 2016. («4th Media»), 8.01.2012
* Имперский путь. Часть I. Гегемония и её Альтернативы Архівавана 15 жніўня 2016. («Tom Dispatch»), 14.02.2012
* Имперский Путь. Часть II. В перспективе — упадок Америки Архівавана 8 верасня 2016. («Tom Dispatch»), 15.02.2012
* Ноам Хомский: Кому принадлежит Земля? («Noam Chomsky: Who Owns the Earth?», «The New York Times»), 2013
* Ноам Хомски на рабкор.ru

Зноскі
------

1. ↑  Хомский Ноам // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 13 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
3. ↑  Хомский Ноам / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. ↑
5. ↑   Праверана 1 жніўня 2023.
6. ↑  www.nasonline.org Праверана 20 лютага 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213150'></a>
7. ↑
8. 1 2  NNDB — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>
9. ↑   Праверана 20 лютага 2022.
10. ↑   Праверана 20 лютага 2022.
11. ↑  Chomsky Is Citation Champ
12. ↑  Noam Chomsky Biography Архівавана 28 мая 2010.
13. ↑  Noam Chomsky Архівавана 28 мая 2010.
14. ↑  Psychology History Архівавана 9 ліпеня 2010.
15. ↑  Carol Chomsky; at 78; Harvard language professor was wife of MIT linguist — The Boston Globe
16. ↑  Noam Chomsky interviewed by Shira Hadad Архівавана 23 верасня 2015.
17. ↑  Noam Chomsky Bio Архівавана 5 сакавіка 2016.
18. ↑  The Cognitive Science Millennium Project Архівавана 11 кастрычніка 2011.
19. ↑  Noam Chomsky’s Influence on Psychology — Associated Content — associatedcontent.com
20. ↑  Chomsky, Noam (1928-) | Encyclopedia of Psychology | Find Articles at BNET
21. ↑  A Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior, by Noam Chomsky Архівавана 29 верасня 2015.
22. 1 2  Britannica. Impact and aftermath of the cognitive revolution
23. ↑  Rationality/Science, by Noam Chomsky Архівавана 24 студзеня 2015.
24. ↑   Архівавана 8 снежня 2004.
25. ↑  *Noam Chomsky*. The New War Against Terror (англ.)(недаступная спасылка).  chomsky.info // Delivered at the Massachusetts Institute of Technology, (18 кастрычніка 2001). Архівавана з першакрыніцы 11 кастрычніка 2013. Праверана 14 верасня 2013.
26. ↑  Radical priorities
27. ↑  Например: *«That is absolutely typical of corporate capitalism, state capitalism… Архівавана 25 верасня 2015.»* (*Chronicles of Dissent*, 1992)

Літаратура
----------

* *Гросс М. Лантен А.* Теория формальных грамматик/ Пер. с фр. — М.: Мир, 1971. — 296 с.
* *Литвинов В. П.* Мышление Ноама Хомского: Курс лекций / Международная академия бизнеса и банковского дела. — Тольятти, 1999.
* *Гурьянова Н. В.* Понятие языка, знания языка и овладения этим знанием в концепции языка и мышления Н. Хомского // Учён. зап. Ульянов. гос. ун-та. — (Серия: Образование). — Ульяновск, 1999. — Вып. 2. — С. 182—191.
* *Капишин А. Е.* «Генеративная лингвистика» Н. Хомского // Иностранный язык в школе. — 2002. — № 2. — С. 81—86.
* *Гурьянова Н. В.* Современная лингвистическая концепция Н. Хомского : Автореф. дис. … канд. филол. наук: 10.02.19 / [Московский гос. лингвистический ун-т]. — М. 1998.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Ноам Хомскі ў Вікіцытатніку |
| s: | Ноам Хомскі ў Вікікрыніцах |
| commons: | Ноам Хомскі на Вікісховішчы |

* Афіцыйны блог Хомскага (англ.)
* Jeffrey Blankfort пра Хомскага. part#1 part#2 part#3 (англ.)
* 10 способов манипулирования людьми с помощью СМИ — разработка Н. Хомского Архівавана 23 кастрычніка 2012.
* Комплекс Хомского
* Ноам Хомский в библиотеке сайта журнала «Скепсис»
* *Тарасов А. Н.* «Хомскианская революция» в России // Скепсис, 23 сентября 2003 — 15 февраля 2004 (В сокращенном виде Архівавана 13 чэрвеня 2013. опубликован в «Политическом журнале», 2004, № 9)
* Ноам Хомский. Секулярное священство и опасности, которые таит демократия Архівавана 4 студзеня 2010.
* Преодоление Хомского left.ru
* Дискуссия в МГУ: Помогает ли Хомский понять сознание?
* Галерея мерзавцев Хомского left.ru
* Ноам Хомский и его борьба против нового мирового порядка
* Константин Гусов: Неолиберализм как нелиберализм или Ноам Хомский — лингвист-политолог Архівавана 17 красавіка 2013.
* Ольга Митренина. Бесцветные зелёные идеи живут и побеждают
* Гегемония и её Альтернативы Архівавана 15 жніўня 2016.

| ⛭Фанетыка і фаналогія |
| --- |
| Асноўныя паняцці | 

|  |  |
| --- | --- |
| Фанетыка | Гук мовы • Моўная плынь • Сегментацыя • Артыкуляцыйны апарат • Фанацыя • Артыкуляцыя • Лабіялізацыя • Месца ўтварэння зычных • Фарманта • Галосныя • Зычныя • Націск • Тон • Інтанацыя • Склад • Мора • МФА • Фанетычная транскрыпцыя • Універсальныя фанетычныя класіфікацыі • Фанетычная транскрыпцыя беларускай мовы |
| Фаналогія | Фанема • Апазіцыя • Пазіцыя • Нейтралізацыя • Дыферэнцыяльны прызнак • Мінімальная пара • Фаналагізацыя • Алафон • Варыянт фанемы • Варыяцыя фанемы • Архіфанема • Гіперфанема • Чаргаванне • Фанематычная транскрыпцыя |

 |
| Асобы | І. А. Бадуэн дэ Куртэнэ • Дж. Джоунз • М. С. Трубяцкі • Л. У. Шчэрба • Л. Р. Зіндэр • Р. І. Аванесаў • Р. В. Якабсон • Н. Хомскі • А. І. Падлужны |
| Раздзелы і дысцыпліны | *Артыкуляторная фанетыка • Акустычная фанетыка • Перцэптыўная фанетыка • Акцэнталогія • Арфаэпія • Інтаналогія • Сілабіка* |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook (англ.) |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Last.fm · Spotify |
| Тэматычныя сайты | Google Scholar · Матэматычная генеалогія · ORCID · Scopus · zbMATH Open · AllMovie · AllMusic · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Internet Speculative Fiction Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | JewAge · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12502026 · BIBSYS: 90052767 · BNC: a10065660 · BNE: XX849732 · BNF: 11896756j · CiNii: DA0040532X · CONOR: 6935651 · EGAXA: vtls000877011 · GND: 118520520 · GTAA: 89329 · ICCU: CFIV103508 · ISNI: 0000 0001 2143 0999 · LCCN: n79104267 · LNB: 000006828 · NDL: 00435949 · NKC: jn19990003846 · NLA: 36206986 · NLG: 65877 · NLP: a0000001178491 · NSK: 000004866 · NTA: 068309929 · NUKAT: n93080639 · LIBRIS: 181558 · SUDOC: 026787865 · VIAF: 89803084 · ULAN: 500288286 |

 |