**Уплісцыхе** (груз. უფლისციხე — літ. *Божая Крэпасць*) — старажытны пячорны горад, адзін з першых гарадоў на тэрыторыі Грузіі. Уплісцыхе высечаны ў скале, размешчанай за 12 км на ўсход ад горада Горы на левым беразе ракі Кура. Горад узнік у канцы II — пачатку I тысячагоддзя да н. э. перажыў некалькі ўздымаў і спадаў, быў канчаткова пакінуты ў XIX стагоддзі і з’яўляецца, такім чынам, шматслаевым археалагічным аб’ектам, адным з найважнейшых помнікаў грузінскай культуры. Унікальнасць помніка заключаецца ў тым, што ён, дзякуючы свайму парадку, захаваў у сабе рэшткі архітэктурных і культавых збудаванняў, пабудаваных на працягу некалькіх тысячагоддзяў. У перыяд росквіту Уплісцыхе ўключаў у сябе больш за 700 пячор і пячорных збудаванняў, з якіх толькі 150 захаваліся да цяперашняга часу.

Агульны выгляд гарадзішча з паўднёвага ўсходу

Гісторыя вывучэння
------------------

Замалёўка Уплісцыхе, выкананая рускім князем Рыгорам Гагарыным, 1847 год
Уплисцыхе шмат разоў згадваецца ў працах грузінскіх гісторыкаў сярэднявечча, такім чынам, старажытны горад ніколі не быў забыты гісторыяй. Напрыклад, гісторык і географ XVIII стагоддзя, Вахушці Баграціёні  (руск.) (бел. пісаў, што Уплісцыхе быў горадам да нашэсця манголаў, але 

> ... цяпер разбураны. Тут ёсць незвычайныя будынкі, высечаныя ў скале, вялікія залы, таксама выдзеўбаныя ў скале, вялікі тунэль, прабіты да ракі Куры. На захадзе — стромая скала і ўнутры яе велізарныя пячоры, цяпер недаступныя. Уяўляецца, што выходзяць з пячор воіны са стрэламі і дзідамі, коннікі, якія выступаюць у паход, і гэта месца, якое лічыцца прарыцалишчам, называецца Уплісцыхе.
> 
> 

Да сярэдзіны XX стагоддзя Уплісцыхе згадваўся таксама ў шэрагу апісальных прац, а ў 1957 годзе пачалося сістэматычнае навуковае вывучэнне помніка. З гэтага часу гарадзішча вывучае комплексная архітэктурна-археалагічная экспедыцыя Дзяржаўнага Музея мастацтваў Грузіі пад кіраўніцтвам Ш. Аміранашвілі і Г Санікідзе. За час вывучэння гарадзішча было расчышчана, з дапамогай дадатковых жалезабетонных канструкцый некаторыя  збудаванні былі ўмацаваны, а шэраг збудаванняў накрыты і закансерваваны. У 1977—[[1978] гадах экспедыцыя зрабіла самае значнае адкрыццё, выявіўшы ў яры з паўднёвага боку помніка схаваны скарб ранняга перыяду жыцця горада, прадметы якога паступілі ў грузінскія музеі. Знаходка праліла святло на некаторыя абставіны жыцця горада і пацвердзіла шэраг здагадак аб прызначэнні культавых аб'ектаў Уплісцыхе.

Некаторыя ўчасткі ва ўсходняй частцы гарадзішча застаюцца нераскапанымі і закансерваванымі для будучых даследаванняў.

Найстаражытны перыяд
--------------------

Паводле археалагічных дадзеных, Уплісцыхе стаў культавым цэнтрам у канцы II — пачатку I тысячагоддзя да н. э. Па выніках раскопак ва Уплісцыхе і яго ваколіцах навукоўцы мяркуюць такую версію развіцця падзей. Пасля асваення чалавекам ўрадлівых зямель дадзенага рэгіёну ў эпоху бронзы, культавы цэнтр мясцовасці першапачаткова знаходзіўся на ўзгорку Катланісхеві, які размешчаны за 3 км на захад ад Уплісцыхе. На гэтым узгорку выяўлена паселішча эпохі бронзы, якое праіснавала некалькі стагоддзяў. На мяжы II і I тысячагоддзяў да н. э. на Катланісхеві адбыўся моцны пажар, пасля чаго на пачатку жалезнага веку паганскі культавы цэнтр адтуль перамясціўся ва Уплісцыхе. Выбар менавіта скалы або пагорка для пасялення чалавека або для стварэння культавага цэнтра натуральны, так як скалы і горы здаўна з'яўляліся сімваламі магутнасці і вечнасці з аднаго боку, а з іншага боку стромкія схілы скал ўяўляюць сабой натуральнае ўмацаванне.

Пячор, якія цалкам можна аднесці да гэтай эпохі, ва Уплісцыхе няма, бо многія старажытныя збудаванні ў Уплісцыхе пазней перабудоўваліся і перарабляліся, аднак археалагічны матэрыял сведчыць аб рэгулярным культавым выкарыстанні многіх памяшканняў, пачынаючы з гэтага перыяду. У гэты перыяд ва Уплісцыхе зафіксавана пакланенне жаночаму сонечнаму бажаству, сімвалам якога пазней таксама было кола. Адзіны малюнак гэтага бажаства (гліняная статуэтка) была выяўлена толькі на ўзгорку Катланісхеві.

Ёсць археалагічныя даныя аб гандлёвых сувязях Уплісцыхе гэтага перыяду з Урарту і Мідыяй. З іншага боку, няма дадзеных аб уваходжанні Уплісцыхе ў якое-небудзь больш буйное дзяржаўнае ўтварэнне ў гэты перыяд. Відаць, ён існаваў як незалежны культавы цэнтр.

### Паходжанне назвы

Паселішча атрымала назву «Уплісцыхе» ужо ў найстаражытны перыяд. Згадкі сярэднявечных грузінскіх гісторыкаў звязваюць заснаванне паселішча з міфалагічным «Упласам, сынам Мцхетаса», прычым дакладнасць гэтых крыніц у цэлым пацвярджаецца археалагічнымі матэрыяламі. На падставе гэтага ў навуковай літаратуры назву «Уплісцыхе» звязваецца з Упласам. Тым не менш, у большасці папулярных крыніц замацавалася іншая трактоўка назвы, зробленая на базе сучаснай грузінскай мовы, у якой «Уплас» звязаны з агульным имянем «уладыка»: Уплісцыхе (груз. უფლისციხე) — «крэпасць уладара».

Эліністычны перыяд
------------------

Па меры росту колькасці паклоннікаў культавых аб'ектаў ва Уплісцыхе яго папулярнасць павялічвалася, і да IV стагоддзя да нашай эры Уплісцыхе становіцца горадам. У другой палове IV стагоддзя да н. э. насельніцтва асвойвае ўсю тэрыторыю паўднёвага схілу гары агульнай плошчай 9,5 гектараў. У наступны перыяд (верагодна ў канцы I — пачатку II стагоддзя н. э.) ў скалах былі высечаныя некалькі сотняў розных збудаванняў, у тым ліку храмы, грамадскія будынкі і жылыя дамы. Акрамя гэтага былі уладкаваны студні і вадасцёкі, гарадскія вароты, вуліцы і ўмацаванні горада. Усе гэтыя буйныя змены адбыліся, на думку археолагаў, за некалькі дзясяткаў гадоў.

Рост Уплісцыхе прыпадае на перыяд фарміравання Іберыі  (руск.) (бел. — Усходне-грузінскага царства, сталіцай якога становіцца Мцхета. Уплісцыхе вылучаўся сярод астатніх гарадоў Іберыі сваім пераважна культавым значэннем. Большасць яго збудаванняў мелі менавіта культавае прызначэнне, і Уплісцыхе, такім чынам, з'яўляўся менавіта храмавым горадам, галоўным культавым цэнтрам Іберыі. Такім чынам, роля Уплісцыхе можна параўнаць з старажытна-грэчаскімі Дэльфамі або старажытным Вані  (руск.) (бел. ў Калхідзе.

Росту горада дадаткова спрыяла тая акалічнасць, што ён знаходзіўся на адным з гандлёвых шляхоў, якія злучаюць Еўропу і Блізкі Усход, які праходзіў паміж Чорным і Каспійскімі марамі. Сцвярджэнні некаторых папулярных выданняў аб тым, што Уплісцыхе знаходзіўся на Вялікім шаўковым шляху, не дакладныя па геаграфічным і храналагічным меркаваннях. Больш карэктна весці гаворку проста аб «гандлёвым шляху».

### Уладкаванне горада ў эліністычны перыяд

Ва ўладкаванні Уплісцыхе гэтага часу прасочваюцца тыповыя рысы горада эліністычнага перыяду: загараджальны роў і сцены, якія абараняюць горад на тых участках, дзе няма натуральных перашкод; пракладзеныя дарогі; тунэль, які спускаецца да ракі; сістэма водазабеспячэння і адводу сцёкавых вод. Па старажытнай традыцыі, у горада быў не толькі таемны тунэль, але і чатыры ўваходу, арыентаваныя па баках света. Галоўныя вароты горада знаходзіліся з паўднёва-ўсходняй частцы скалы, праз іх у горад з усходу вяла галоўная (свяшчэнная) дарога. Паўднёва-ўсходнія вароты горада стаялі на вузкай дарозе, выдзеўбаныя ў скале і якая выходзіць да ракі Кура. Гэтая дарога была даступная толькі для пешаходаў. Паўночна-заходнія і паўночна-ўсходнія вароты мелі, відавочна, сімвалічнае значэнне і не выкарыстоўваліся на практыцы, так як выходзілі на стромкія скалы, якія баранілі Уплісцыхе з поўначы. З поўдня горад быў абаронены сцяной, прабітай у скале пасля яе апрацоўкі, і выкапаным ахоўным ровам. У паўднёва-ўсходніх галоўных варот быў уладкованы перакідны мост.

Уезды ў горад і ўмацавання|  |  |  |
| Свяшчэнная дарога, якая праходзіць да гораду з паўднёва-усходу | Свяшчэнная дарога, пераходзячая ў галоўную вуліцу. Выгляд з горада. | Стромыя скалы, якія абараняюць горад з паўночнага захаду. Уваход у цяпер недаступныя пячоры. |
|
|  |  |  |  |
| Таемны тунэль, які выходзіць да ракі | Высечаная ў скале пешаходная дарога, якая ідзе да паўднёва-заходніх брамы | Ахоўная сцяна на паўднёвай ўскраіне горада |

Водазабеспячэнне горада ажыццяўлялася двума спосабамі. З аднаго боку, натуральная крыніца, якая знаходзіцца на скалістай градзе, якая працягвае паўночную частку горада, злучаўся сістэмай каменных труб даўжынёй каля 5 кіламетраў з цэнтрам горада. З іншага боку, існаваў глыбокі калодзеж, куды паступала вада з ракі Куры. Спецыялісты мяркуюць, што калодзеж лічыўся святым, і яго вада выкарыстоўвалася не ў бытавых, а ў сакральных мэтах.

Архітэктура Уплісцыхе гэтага часу мае шмат скальных памяшканняў і таму нетыпова не толькі для Грузіі, але і для ўсяго закаўказскага рэгіёну. Будаўнікі імкнуліся перадаць у тоўшчы скалы дэталі, уласцівыя традыцыйнай архітэктуры з каменя ці дрэва. Многія высечаныя ў скале памяшканні ўпрыгожаны імітацыяй драўляных або каменных бэлек, калон і іншых архітэктурных элементаў. У гэтым сэнсе Уплісцыхе падобны да набацейскай  (руск.) (бел. Петры, якая таксама была збудаваная ў эліністычны перыяд, роўна як і некаторыя пабудовы ў Пафлагоніі. Не выключаны ўплыў парфянскай архітэктуры.

Асаблівасці архітэктуры Уплісцыхе   

Апрацоўка скалы для імітацыі іншых архітэктурных матэрыялаў і прыёмаў|  |  |  |
| Унутранае афармленне «Залы царыцы Тамары» | Афармленне «Прыгожага храма» | Столь «Храма з кесонамі» |

Збудаванне памяшканняў ва Уплісцыхе адбывалася ў два этапы: спачатку адбывалася грубае выдзёўбванне скальнай пароды, затым (па меры набліжэння да лініі сцяны) адбывалася тонкая прыцірка каменя да патрабаванай формы — працэс, які нагадвае працу скульптара. Пры прыцірцы выкарыстоўваліся вада і абразіўны камень, прычым працэс не толькі надаваў скальнай пародзе неабходную форму, але і наносіў надзейны ахоўны пласт на паверхню пароды (пяшчаніка). Гэты пласт быў закліканы прадухіліць разбурэнне канструкцый.

### Рэлігія ва Уплісцыхе эліністычнага перыяду

Рэлігія ва Уплісцыхе ўяўляла сабой тыповы набор політэістычных вераванняў свайго часу. У эліністычны перыяд у Уплісцыхе акрамя старажытнага культу пакланення бажаству Сонца пакланяліся іншым нябесным свяцілам і ўсяму пантэону грузінскіх паганскіх багоў, уключаючы багоў зямлі, падзямелля, вады і іншых, прычым кожнае з бажаствоў мела сувязі з адпаведнымі культавымі будынкамі. Пануючае становішча займаў, верагодна, храм Сонца, разбураны першымі хрысціянамі пасля хрысціянізацыі Грузіі ў 337 годзе н. э. Акрамя гэтага, ва Уплісцыхе захаваліся дзясяткі іншых культавых збудаванняў, якія актыўна выкарыстоўваліся ў той перыяд. 

Для пакланення хтанічным бажаствам  (руск.) (бел. выкарыстоўваліся буйныя ямы дыяметрам ад аднаго да чатырох метраў, прычым глыбіня некаторых з іх дасягала 12 метраў. Ямы выкарыстоўваліся для рытуальных ахвярапрынашэнняў жывел багам падземнага царства. Да правядзення дэталёвых раскопак і аналізу рэшткаў матэрыялу на дне ям іх прызначэнне заставалася нявысветленым. У якасці адной са здагадак выказвалася меркаванне, што буйныя ямы выконвалі функцыю турмы. Гэта здагадка аказалася няслушнай, аднак некаторыя папулярныя крыніцы да гэтага часу паказваюць на існаванне «падземных турмаў» ва Уплісцыхе.

Сярод даследчыкаў помніка няма адзінага меркавання аб тым, ці варта лічыць усе культавыя збудаванні храмамі ў класічным сэнсе гэтага слова, аднак большасць навукоўцаў сыходзяцца ў тым, што яны мелі менавіта рэлігійнае прызначэнне.

Рэлігійныя аб'екты Уплісцыхе эліністычнага перыяду|  |  |  |
| Рэшткі самых старажытных ахвярнікаў, якія былі размешчаны ў паўднёва-заходняга краю горада. Археолагі выявілі ў іх шматслойныя сляды ахвярапрынашэнняў жывел. | Адна з ахвярных ям для пакланення хтанічным боствам, перакрытая сучаснай кратамі. Яма з'яўлялася часткай старажытнага храма, які пазней быў перабудаваны ў хрысціянскую базіліку. | Храм Маквліяні — самы буйны (агульнай плошчай каля 300 кв. м) з якія захаваліся храмаў эліністычнага перыяду. Больш буйныя паганскія храмы былі перабудаваныя ў хрысціянскія цэрквы. |

Тамаз Санікідзэ, адзін з вядучых археолагаў гарадзішча, так рэканструе ход рэлігійнага свята ва эліністычным Уплісцыхе на падставе вынікаў раскопак:

> 
> 
> Жрацы на пачэсным месцы ўсталёўвалі статуэтку багіні... пачыналі званіць у званочкі і грамець у бразготкі, круціць колы, шыпы якіх, зачапляючы кляпала, утваралі жахлівы грохат, выпякалі свяшчэнныя хлябы з адбіткамі гліняных пячатак, рэзалі ахвярных жывёл і, акрапіўшы мяса святой вадой, варылі на свяшчэнным агні, свяшчэнным віном з вялікага склепа здзяйснялі ўзліванні ў гонар бажаства, пелі гімны, узносясы хвалу ўладыке і дзякавалі госпаду за даденыя ім жыццё і дастатак, з надыходам змяркання у якім-небудзь храме прадстаўлялі Містэрыю
> 
> 
> 

Кола ў якасці сімвала сонца шырока выкарыстоўвалася ва Уплісцыхе. Васьміспіцавыя колы выкарыстоўваліся для упрыгожванняў, неслі сакральны сэнс падчас рэлігійных святаў, а таксама перакрывалі ахвярныя ямы, як з рытуальных, так і з практычных меркаванняў.

### Гаспадарчае жыццё горада

Уплісцыхе эліністычнага перыяду існаваў за кошт розных ахвяраванняў, дарункаў і ахвярапрынашэнняў рэлігійнага характару. Асноўная плошча горада адводзілася культавым збудаванням, жылых памяшканняў было няшмат, ім не надавалася вялікага значэння. Унутры горада ажыццяўлялася вінаробства, аднак не па практычным меркаванням, а па культавым. Відаць, вырабленае тут віно лічылася святым. У эліністычны перыяд Уплісцыхе атачалі лясы, і вінаград прывозілі ў горад здалёк, спецыяльна падымалі на паўднёва-заходні схіл, дзе была абсталявана асноўная давільня. У паўночнай частцы горада размяшчалася вялікая вінасховішча («Вялікі марані»), разлічанае на 58 буйных карасаў. Некалькі невялікіх вінасховішчаў таксама прымыкалі да буйных культавых збудаванняў у цэнтральнай частцы горада.

Гаспадарчае жыццё Уплісцыхе   

у эліністычны перыяд|  |  |  |
| Невялікае вінасховішча («марані»), прымыкае да «Залы царыцы Тамары» | Давильня вінаграду, абсталяваная канаўкамі для сцякання соку і ямкамі для адводу мякаці | Жылое памяшканне ў паўночнай частцы гарадзішча |

У горадзе не выяўлена слядоў апрацоўкі металаў або ганчарнай вытворчасці. Верагодна, усе гэтыя матэрыялы, а таксама сельскагаспадарчая прадукцыя паступалі ў горад звонку ў якасці дароў.

Уплісцыхе у перыяд ранняга хрысціянства
---------------------------------------

У 337 годзе, пасля абвяшчэння хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй у Грузіі, паміж паганскім Уплісцыхе і першымі хрысціянамі ўзнікла супрацьстаянне, якое скончылася тым, што жрацы і жыхары Уплісцыхе былі падвергнуты ганенням, частка памяшканняў горада былі разбураны і спалены, на месцы двух галоўных язычніцкіх храмаў узніклі хрысціянскія цэрквы. Знойдзены царкоўны дакумент раннехрысціянскага часу, які заклікае аддаць смерці язычнікаў Уплісцыхе, і, магчыма, многія жрацы, а таксама некаторыя жыхары горада былі пакараныя ў гэты перыяд.

У царкву быў перабудаваны храм сонца, які знаходзіцца на самай верхняй частцы горада. Яшчэ адзін, вялікі па плошчы паганскі храм, які выходзіў на «Цэнтральную плошчу», у VI стагоддзі н. э. быў перабудаваны ў трохнефную хрысціянскую базіліку плошчай каля 400 кв. м. Абодва гэтыя збудаванні разбурыліся хутчэй астатніх, і ў раннім сярэднявеччы на галоўным месцы Уплісцыхе была пабудавана цалкам новая царква, якую называюць «царквой Уплісцулі» (царква Прынца). Гэта збудаванне адносіцца да X—XI стагоддзяў н. э. Трохнефную базіліку жыхары аднаўляць не сталі, і да ранняга сярэднявечча яна ператварылася ў хлебапякарню.

Вялікае вінасховішча было таксама знішчана першымі хрысціянамі. Як высветлілі археолагі, з яго вынеслі карасы  (руск.) (бел. абвалілі драўляныя канструкцыі, а затым падпалілі.

Хрысціянскія цэрквы ва Уплісцыхе|  |  |  |  |
| Абломкі трохнефнай хрысціянскай базылікі | «Царква Уплісцулі» | Інтэр'еры царквы Уплісцулі |

Яшчэ на працягу доўгага часу ва Уплісцыхе працягвалася тайнае пакланенне паганскім бажаствам. Археолагі выявілі закрытыя памяшкання, дзе і пасля ўвядзення хрысціянства працягвалі ажыццяўляцца невялікія культавыя абрады, прынашэнне у ахвяру жывёл. У цэлым жа, з увядзеннем хрысціянства само значэнне Уплісцыхе заканамерна рэзка ўпала, паток ахвяраванняў спыніўся, лік паломнікаў рэзка знізіўся. Горад па свайму значэнню зменшыўся да звычайнай крэпасці.

Уплісцыхе ў сярэднявеччы
------------------------

Рэшткі сярэднявечнага паселішча на паўднёва-заходняй ускраіне Уплісцыхе
У IX стагоддзі н. э. у жыцці Уплісцыхе адбылася рэзкая перамена, і ён зноў стаў іграць вялікую ролю ў жыцці Грузіі. Абставіны склаліся так, што з IX стагоддзя сталіца Грузіі, Тбілісі, знаходзілася ў руках арабаў, і галоўным цэнтрам Картлі, прадметам барацьбы за ўплыў і пасад, стаў Уплісцыхе. У IX—X стст. Уплісцыхе фактычна з'яўляўся галоўным горадам Картлі, яго насельніцтва ў гэты перыяд дасягала 20 тысяч чалавек. У гэты перыяд рака Кура, якая ў найстаражытны перыяд гісторыі горада абмывала скалу з паўночна-паўночна-захаду, ужо змяніла рэчышча, і з паўночна-заходняга боку ўтварыўся вялікі ўчастак урадлівай зямлі, дзе таксама ўзнікла паселішча. (Гэта паселішча праіснавала да 1968 года, калі па патрабаванню археолагаў мясцовыя ўлады перасялілі жыхароў у навакольныя вёскі).

Гісторыя Уплісцыхе гэтага часу вядомая па летапісным паведамленням, дзе адлюстроўваліся даволі рэгулярныя пераходы горада з рук у рукі. Стратэгічнае становішча Уплісцыхе рабіла яго натуральнай мэтай усіх кіраўнікоў, якія ставілі сваёй задачай заваяваць Картлі. Першапачаткова (з саракавых гадоў IX стагоддзя) Уплісцыхе валодаў грузінскі цар Баграт Курапалат  (руск.) (бел. потым наступіў працяглы перыяд арабскіх заваёў, у 904 годзе Картлі разам з Уплісцыхе заваяваў Эгрыс-Абхазэці (цар Абхазіі/Заходняй Грузіі) Канстанці III. Некаторы час Уплісцыхе знаходзіўся ў руках армян (пад правадырствам Сумбата Тыерзеркала) і арабаў: у 914 годзе Картлі спустошыла войска Саджа Абуль-Касіма. Пасля сыходу арабаў, Уплісцыхе зноў знаходзіўся ў руках цароў Заходняй Грузіі (Абхазіі). У 975 годзе кіраўніком Уплісцыхе стаў знакаміты Баграт III, прыёмны сын Давіда Курапалата  (руск.) (бел. які, заняўшы пасад у 978 годзе, упершыню аб'яднаў Грузію. Пасля гэтага ўладаркай Уплісцыхе доўгі час была маці Баграта III, Гурандухт. Наступны перыяд у летапісах асветлены менш падрабязна. Вядома, што Уплісцыхе пацярпеў ад нашэсця сельджукаў у 1080 годзе. У 1122 годзе грузінскі цар Давід Будаўнік вызваліў Грузію ад арабаў, дзяржаўны цэнтр перамясціўся ў Тбілісі, і значэнне Уплісцыхе стала падаць. На рубяжы XII—XIII стагоддзяў ва Уплісцыхе магла спыняцца царыца Тамара, аднак меркаванні навукоўцаў на гэты конт разыходзяцца. Тым не менш, адзін з ранейшых паганскіх храмаў, які быў перароблены ў царскія палаты яшчэ ў X стагоддзі, захаваўся ў вусных паданнях мясцовага насельніцтва XIX стагоддзя як «зала Царыцы Тамары».

«Зала царыцы Тамары»   

Пабудавана ў эліністычнай эпоху, у сярэднявеччы перароблены ў царскую рэзідэнцыю.|  |  |  |  |
| Бакавыя памяшканні залы | Вінасховішча («марані») пры зале | Агульны выгляд залы | Круглаz адтулінf для святла |

У XIII—XIV стагоддзях Уплісцыхе быў разбураны серыяй мангольскіх паходаў і пасля гэтага перастаў адыгрываць якую-небудзь значную ролю ў дзяржаўным жыцці.

### Лад горада ў раннім сярэднявеччы

Пры ўладкаванні горада эпохі сярэднявечча былі выкарыстаны захавашысяся ва Уплісцыхе культавыя збудаванні эліністычнага перыяду. Некаторыя з іх былі ператвораныя ў палацавыя памяшканні, а большасць стала выконваць гаспадарчыя функцыі. Сярэднявечны горад (у адрозненне ад культавага Уплісцыхе папярэдняй эпохі) уяўляў сабой тыповы горад-крэпасць са мноствам жылых і гаспадарчых пабудоў. Былыя язычніцкія храмы, такім чынам, ператварыліся ў пякарні, кузні, кладоўкі і жылыя дамы. Планіроўка сярэднявечнага горада гэтага часу ажыццяўлялася хаатычна, многія праходы былі неабгрунтавана перакрытыя. Архітэктурныя збудаванні сярэднявечнага перыяду гэтак жа, як і першыя хрысціянскія храмы, аказаліся менш трывалымі і даўгавечнымі, чым іх папярэднікі. Асноўны пралік пры іх збудаванні заключаўся ў тым, што пяшчанік скалы, на якой пабудаваны Уплісцыхе, не мог вытрымліваць шматузроўневыя канструкцыі, якія спрабавалі будаваць сярэднявечныя майстры. Акрамя таго, у сярэднявеччы ўжо не выкарыстоўвалася тая дбайная абразіўная апрацоўка скалы, якая надавала трываласць збудаванням эліністычнага перыяду.

«Аптэка» Уплісцыхе|  |  |  |
| Адным з цікавых аб'ектаў Уплісцыхе з'яўляецца г. зв. «Аптэка» *(злева)*. У ячэйках, складзеных з цэглы, *(па цэнтру)* археолагі выявілі сляды дзясяткаў розных лекавых траў, якія, видавочна, выкарыстоўваліся ў медыцынскіх або касметычных мэтах. Побач з ячэйкамі ў скале выдзяўблена ванная *(справа)*. Дакладна вядома, што «Аптэка» функцыянавала ў сярэднявеччы, аднак магчыма, што яна існавала ва Уплісцыхе і ў эліністычны перыяд. |

Заняпад Уплісцыхе
-----------------

Пасля мангольскіх набегаў XIII—XIV стагоддзяў Уплісцыхе перастаў быць горадам, страціў сваю значнасць. Манголы разбурылі ўмацаванні Уплісцыхе на паўднёвай ўскраіне, і горад ужо ніколі больш не аднавіў сваіх крапасных сцен. Звыш 5000 манахаў — жыхароў Уплісцыхе было забіта ў XIII стагоддзі падчас паходу Хулагу, унука Чынгісхана. Больш таго, мангольскія нашэсці змянілі ландшафт прылеглай мясцовасці: лясы, што атачалі Уплісцыхе былі спалены. З XIV стагоддзя Уплісцыхе выкарыстоўваўся хутчэй як часовае пасяленне — у выпадку нашэсцяў мясцовыя жыхары навакольных вёсак хаваліся ў яго пячорах ад небяспекі. Разам з тым, царква Уплісцулі, хоць і з перапынкамі, працягвала функцыянаваць і дзейнічае ў наш час. У XVIII стагоддзі да яе была прыбудавана новая званіца, сцены абкладзены новым пластом цэглы. Яе першапачатковы інтэр'ер і насценны роспіс былі знішчаны ў XIX стагоддзі, у цяперашні час сцены царквы спісаны аўтографамі салдат і афіцэраў частак рускай арміі, раскватараваных ў ваколіцах Уплісцыхе у 1848—1849 гг.

Уплисцихе ў XIX стагоддзі|  |  |  |
| Замалёўка Уплісцыхе англійскім падарожнікам 1876 года | Аўтографы рускіх салдат і афіцэраў на сценах царквы Уплісцулі |

Некаторыя падарожнікі XIX стагоддзя адзначалі наяўнасць ва Уплісцыхе людзей, якіх аўтары называлі трагладытамі  (руск.) (бел. верагодна, у сувязі з няхітрым ладам жыцця і ў сувязі з тым, што яны літаральна жылі ва ўжо занесеных зямлёй пячорах.

У 1920 годзе многія пабудовы Уплісцыхе пацярпелі з-за моцнага землятрусу. З гэтага перыяду ў гарадзішчы ніхто не сяліўся.

Уплісцыхе ў цяперашні час
-------------------------

План Уплісцыхе
З пяцідзесятых гадоў XX стагоддзя Уплісцыхе стаў турыстычным цэнтрам. Па меры паралельных работ па расчыстцы гарадзішча, якія праводзяцца з 1957 года археалагічнай экспедыцыяй, турыстычная каштоўнасць помніка павялічвалася: усё большая колькасць старажытных памяшканняў станавілася даступнай для наведвання. З больш за 700 збудаванняў горада каля 150 захаваліся да цяперашняга часу. Захаваўшыяся збудаванні адкрыты для турыстаў.

Да канца XX стагоддзя ўзрасла небяспека сур'ёзнага пашкоджання многіх будынкаў, звязаная з эрозіяй пясчаніку. Урад Грузіі не змог вылучыць дастаткова сродкаў для рэканструкцыі пячор Уплісцыхе, і новы невялікі землятрус, які адбыўся ў 2000 годзе, моцна пашкодзіў некаторыя будынкі.

У 2000 годзе Сусветны банк сумесна з урадам Грузіі выдзеліў грошы на рэканструкцыю часткі помніка, а таксама аплаціў узвядзенне турыстычнага цэнтра побач з Уплісцыхе, які мог бы прадастаўляць інфармацыю на розных мовах. Як былі выкарыстаныя гэтыя сродкі — на дадзены момант незразумела, так як турыстычны цэнтр звычайна зачынены, а грузінскі бок сцвярджае, што грошай, выдзеленых на рэканструкцыю, аказалася
недастаткова. Спецыялісты прагназуюць сур'ёзныя разбурэнні помніка на працягу наступных 30 гадоў, калі не будуць прыняты своечасовыя меры па кансервацыі існуючых расколін. Уплісцыхе знаходзіцца ў сейсмічна актыўным раёне, і наступныя землятрусы могуць таксама сур'ёзна пашкодзіць помнік, асабліва калі не будуць прыняты меры па яго кансервацыі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  *Какна Khimshiashvili* The Architecture of Uphlistsikhe, Georgia // Transactions of the Ancient Monuments Society, vol. 43, 1999 (Электронная версия Архівавана 18 жніўня 2004.)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  *T. Саникидзе* Уплисцихе, издательство Тбилисского государственного университета культуры и искусства им. Е. Такаишвили, Тбилиси, 2005
3. 1 2 3  *Plunkett R. Masters T.* Georgia, Armenia & Azerbaijan, Lonely Planet Publications, Footscray, 2004 ISBN 1-74059-138-0
4. 1 2 3 4 5 6 7  *Tim Burford* Georgia, Globe Pequot Press, New York, 2007 ISBN 1-84162-190-0]
5. 1 2 3  *Какна Khimshiashvili* Function of Some Uphlistsikhe Cave Complexes, неопубликованная работа (Электронная версия Архівавана 4 жніўня 2004.)
6. ↑  *Telfer J. B.* The Crimea and Transcaucasia; being the narrative of a journey in the Kouban, in Gouria, Georgia, Armenia, Ossety, Imeritia, Swannety, and Mingrelia, and in the Tauric range, H.S. King & co. London, 1876
7. 1 2  Georgia — World Report on Monuments and Sites in Danger 2001. Проверено 4 ноября, 2008.

Літаратура
----------

1. Очерки истории Грузии в восьми томах, издательство АН ГССР, Тбилиси, 1988-1990 т. т. 1 — 2, 5 ISBN 5-520-00498-6 (Электронная версія)
2. *T. Саникидзе* Уплисцихе, издательство Тбилисского государственного университета культуры и искусства им. Е. Такаишвили, Тбилиси, 2005

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Уплісцыхе на Вікісховішчы |

* Уплісцыхе на сайце ЮНЕСКА (англ.)
* Хрысціянскія царквы Уплисцихе Архівавана 5 ліпеня 2014.
* Летапісы, дзе згадваецца аб Уплісцыхе
* Навіны аб рэканструкцыі Уплісцыхе


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 243507839 |