Плакат часу ўкраінізацыі, на якім напісана "Сын! Запішыся ў школу чырвоных камандзіраў, і абарона Савецкай Украіны будзе забяспечана."Плакат часу ўкраінізацыі, на якім напісана: "Сын! Запішыся ў школу чырвоных камандзіраў, і абарона Савецкай Украіны будзе забяспечана."
**Карэнізацыя** — палітычная і культурная кампанія савецкай улады ў нацыянальным пытанні ў 1920-я і пачатку 1930-х гадоў, закліканая згладзіць супярэчнасці паміж цэнтральнай уладай і насельніцтвам нацыянальных рэспублік СССР. Карэнізацыя праяўлялася ў падрыхтоўцы і прасоўванні на кіруючыя пасады прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў, стварэнні нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій, укараненні моў нацыянальных меншасцяў у справаводства, у адукацыю, заахвочванні выдання СМІ на мясцовых мовах. У канцы 1930-х гадоў (часткова яшчэ ў 1932—1933 гадах) карэнізацыя была згорнутая, многія яе актыўныя ўдзельнікі былі рэпрэсаваны. На змену карэнізацыі прыйшло паўсюднае ўкараненне рускай мовы як мовы міжнацыянальных зносін.

Прыкладамі карэнізацыі сталі, у прыватнасці, беларусізацыя і ўкраінізацыя.

Пачатак
-------

Нацыянальная палітыка была сфармулявана бальшавіцкай партыяй ў 1913 годзе, за чатыры гады да іх прыходу да ўлады ў Расіі. Уладзімір Ленін паслаў маладога Іосіфа Сталіна (сам грузін і, такім чынам, член этнічнай меншасці) у Вену, якая была вельмі этнічна разнастайным горадам з-за яго статусу як сталіцы Аўстра-Вугорскай імперыі. Сталін адправіў справаздачу ў Маскву са сваімі ідэямі для палітыкі. Яна была абагульнена ў брашуры Сталіна (яго першае навуковае выданне), Марксізм і нацыянальнае пытанне (1913). Як ні дзіўна Сталін будзе у канчатковым выніку асноўным прыхільнікам яе канчатковага расчлянення і адраджэнне русіфікацыі.

Сутыкнуўшыся з масавай нярускай апазіцыяй свайму рэжыму, Ленін ў канцы 1919 года пераканаў сваіх паплечнікаў, каб іх ўрад быў вымушаны спыніць культурныя адміністрацыйныя і лінгвістычныя палітыкі, якія праводзіліся ў у нярускіх рэспубліках. У 1923 году пачалася карэнізація, якой прадугледжвалася выкладанне і кіраванне на мове рэспублікі; і прасоўванне нярускіх на кіруючых пасадах у рэспубліканскіх адміністрацыях і партыі, у тым ліку на час стварэнне спецыяльнай групы саветаў пад назвай "нацсаветы" (нацыянальныя саветы) у іх уласным «нацраёне» (нацыянальныя раёны) на аснове канцэнтрацыі меншасцяў ў межах рэспублік меншасцяў. Напрыклад, ва Украіне ў канцы 1920-х гадоў былі нават нацсаветы для рускіх і эстонцаў.

Гэтая палітыка мусіла часткова звярнуць назад дзесяцігоддзі русіфікацыі або прасоўвання рускай культуры і мовы на нярускіх тэрыторыях, якія мелі месца ў імперскі перыяд. Гэта ўціхамірала шмат раней небальшавіцкіх нярускіх па ўсёй краіне. Гэта таксама выклікала варожасць сярод некаторых рускіх і русіфікаваных нярускіх у нярускіх рэспубліках.

У 1920-я гады, грамадства яшчэ не было «сацыялістычным». Была варожасць па адносінах да рускіх і да іншых нацыянальнасцей з боку рускіх, але былі таксама канфлікты і суперніцтва сярод іншых нацыянальнасцяў.

Меры па ажыццяўленні карэнізацыі
--------------------------------

Праводзілася карэнізацыя шляхам вылучэння на кіруючыя партыйныя і адміністрацыйныя пасады мясцовых нацыянальных кадраў розных узроўняў, а таксама праз неулачные спробы прымусіць ўжо наяўныя рускамоўныя партыйныя і адміністрацыйныя кадры ў нацыянальных ускраінах засвоіць мову мясцовага насельніцтва. Гэтая палітыка разам з палітыкай падтрымкі і развіцця нацыянальных культур, пры ўсёй сваёй супярэчлівасці і няўдачах, мела істотнае значэнне для нацыянальнага станаўлення і культурнага развіцця нярускіх народаў СССР.

У раёнах пражывання нацыянальных меншасцяў ўсталёўваліся працэнтныя квоты іх прадстаўніцтвы, а таксама тэрміны перакладу 22 лістапада 1923 гады ЦВК Кіргізскай АССР прыняў дэкрэт, які прадугледжваў пераклад у перыяд са студзеня па ліпень 1924 года ўсяго афіцыйнага справаводства ў казахскіх воласцях на казахскую мову. II сесія ЦВК Кіргізскай АССР запатрабавала 100% карэнізацыі штатаў у раёнах пражывання казахскага насельніцтва і 50% карэнізацыі ў раёнах са змяшаным па этнічнай складу насельніцтвам. У 1936 году казахі складалі 67% КазЦИКа, 64% кіраўніцтва рэспубліканскіх наркаматаў, 53% кіруючых работнікаў выканкамаў, 56% старшыняў абласных выканкамаў, 69% райвыканкамаў, 65% старшыняў аулсоветов. На 1 студзеня 1937 года казахі складалі 46,8% колькасці партыйнай арганізацыі рэспублікі.

У некаторых мясцовасцях карэнізацыя ў 1920-я гады суправаджалася адабраннем у рускіх сялян іх зямель на карысць мясцовых народаў і абмежаваннем міграцыі з РСФСР. У 1920-1921 гадах савецкая ўлада распачала шэраг мер па абмежаванні перасялення рускамоўных жыхароў у Казахстан, а таксама па канфіскацыі ў мясцовых рускіх часткі зямель на карысць казахаў. Пастанова Савнаркама Кіргізскай аўтаномнай савецкай сацыялістычнай рэспублікі ад 8 лістапада 1920 году забараніла самавольнае сялянскае перасяленне. Казахі , якія вярнуліся ў пачатку 1920-х гадоў з Кітая (куды беглі пасля падаўлення паўстання 1916 году), выявілі, што на пакінутых землях з'явіліся паселішчы рускамоўнага насельніцтва. Улады Казахскай АССР выселілі рускамоўнае насельніцтва, перадаўшы зямлю з пабудовамі казахам. Усяго былі ліквідаваны 120 рускіх і ўкраінскіх сёлаў, 32 хутара, 95 заімак і выселена 6466 гаспадарак (з іх амаль палова ў Джэтысуйскай губерні). У другой палове 1920-х гадоў на тэрыторыі Казахстана вынятак земляў у рускамоўных перасяленцаў прыняў масавы характар ​​і суправаджаўся іх выездам. Афіцыйныя статыстыкі ў 1929 году паведамлялі, што ішло выцісканне «еўрапейскага» насельніцтва, у выніку якога лік гаспадарак у цэлым па рэспубліцы скараціўся на 14%, а рускае і ўкраінскае насельніцтва савецкага Казахстана зменшылася на 700 тыс. чалавек. Такая палітыка працягвалася нядоўга. 8 лютага 1927 года Прэзідыум УЦВК РСФСР зраўнаваў у правах землекарыстання казахскае і рускамоўнае насельніцтва. У лютым 1929 года была знята забарона на перасяленне ў Казахстан сялян з еўрапейскай часткі СССР.

Вынікам карэнізацыі стала стварэнне поліэтнічнай сістэмы адукацыі. Напрыклад, у Украінскай ССР да вясны 1938 года было 21656 школ, у якіх выкладанне вялося на 21 мовах. З украінскай мовай выкладання мелася 18101 школа, з рускай - 1550 школ, ідышам - 312, малдаўскай - 163, узбекскай - 19, беларускай - 9, балгарскай - 54, польскай - 50, нямецкай - 512, чэшскай - 14, грэка-элінскай - 12, татарскай - 5, армянскай - 4, туркменскай - 2, кіргізскай - 1, шведскай - 1, казахскай - 1, змешаных - 838. Многія нацыянальныя школы былі малакамплектнымі (напрыклад, у чэшскай школе Кіева было 3 класа і 19 вучняў), а частка іх вучняў дрэнна ведала рускую мову, а таксама мову выкладання, нізкім быў узровень забеспячэння настаўнікамі і вучэбнымі дапаможнікамі. Гэтая поліэтнічная сістэма адукацыі ў 1930-я гады хутка расла. У 1930/31 навучальным годзе ў СССР у нацыянальных школах навучаліся 7.620.400 чалавек, а ў 1938/39 навучальным годзе ўжо 14.146.152 чалавека. Для падрыхтоўкі настаўнікаў у СССР ў 1939 годзе дзейнічалі 411 нацыянальных педагагічных вучылішчаў са 116.200 навучэнцамі.

Актыўна ішла карэнізацыя друку. У 1936 году 62% усіх часопісаў Украінскай ССР выходзіла на ўкраінскай мове. У запісцы Л. З. Мехліса, якая паступіла ў ЦК ВКП(б) 30 кастрычніку 1937 году, паведамлялася, што ў Украінскай ССР выходзіць толькі адна абласная рускамоўная газета «Сацыялістычны Данбас», у астатніх абласцях рэспублікі няма нводнай рускамоўнай газеты абласнога значэння.

Карэнізацыя ў нацыянальных утварэннях РСФСР
-------------------------------------------

Карэнізацыя ахапіла не толькі саюзныя рэспублікі, але і нацыянальныя аўтаноміі ў складзе РСФСР. Сярод іх былі аўтаноміі, у якіх колькасна пераважала рускае насельніцтва. Апошняя акалічнасць не было падставай для выключэння аўтаноміі з карэнізацыі.

У Бурат-Мангольскай АССР, дзе пераважалі рускія (55,2% насельніцтва паводле Усеагульнага перапісу 1926 году), карэнізацыю пачала ў 1924 годзе спецыяльна створаная камісія. Аднак план па карэнізацыі апарата з-за недахопу кваліфікаваных работнікаў з ліку мясцовых кадраў амаль адразу праваліўся, і ў 1926 годзе яго прыйшлося распрацаваць зноўку. Трохгадовы план 1926 года павінен быў быць рэалізаваны ў 1927 - 1929 гадах і давесці прадстаўніцтва бурат ў рэспубліканскіх установах да 37,7%, а ў аймачных і нізавых савецкіх і кааператыўных органах бурат павінна было быць 33%. Да 1936 года бураты складалі 32,7% работнікаў рэспубліканскіх арганізацый і ўстаноў.

У Татарскай АССР ўкараненне татарскай мовы ў справаводства фармальна пачалося з Дэкрэта Усетатарскага ЦВК і СНК Татарскай АССР ад 25 чэрвеня 1921 года "Аб рэалізацыі татарскай мовы ў межах Татрэспублики». Прадугледжваўся пераклад да 1930 годзе асноўнага справаводства на татарскую мову ва ўстановах і прадпрыемствах, размешчаных у раёнах, дзе татары складалі большасць насельніцтва. У далейшым рэспубліканскія нарматыўныя акты вынікалі адзін за адным. Іх патрабаванні не выконваліся на месцах, але паўтараліся ва ўсіх новых інструкцыях. Напрыклад, у 1922 г. адна інструкцыя прадпісала да 1 лютага 1923 года перакласці ўсе шыльды, штампы і друку ва ўсіх установах Татарскай АССР на татарскую і рускую мову. 21 верасня 1923 года выйшла новая пастанова ЦВК Татарскай АССР, якая патрабавала выканаць такія жа ўказанні. Пасля гэтых няўдач вылучэнне сродкаў на ўкараненне татарскай мовы спынілася. На 1926/27 і 1927/28 гады сродкі на ўкараненне татарскай мовы ў рэспубліцы не былі вылучаныя. Задача па перакладзе справаводства на татарскую мову так і не была вырашана.

### Карэнізацыі школы ў нацыянальных аўтаноміях РСФСР

У рамках карэнізацыі была зроблена спроба стварыць школы з навучаннем на нацыянальных мовах у нацыянальных рэспубліках РСФСР. Вынікі гэтай палітыкі істотна адрозніваліся па аўтаномным рэспублікам. Аддзел прапаганды і агітацыі ЦК ВКП(б) паведамляў сакратару ЦК ВКП(б) Г. М. Маленкаву, што да 1940/41 навучальнага года сітуацыя складвалася наступным чынам:

* З 1-га па 10-ы клас уключна навучанне на роднай мове існавала толькі ў адной рэспубліцы - Татарскай АССР;
* У 5 - 7 класах нацыянальных школ пераклад навучання на нацыянальныя мовы завяршаўся ва ўсіх аўтаномных рэспубліках РСФСР (акрамя дагестанскага АССР і Кабардзіна-Балкарскай АССР);
* У 1- 4 класах сярэдніх школ (і ў пачатковай школе) ва ўсіх нацыянальных рэспубліках навучанне ішло на нацыянальных мовах.

Такім чынам карэнізацыя ў нацыянальных рэспубліках РСФСР дала да пачатку Вялікай Айчыннай вайны абмежаваны вынік - былі карэнізіраваны пачатковыя школы і збольшага сярэднія. Старэйшая школа была коренизирована толькі ў Татарскай АССР.

Карэнізацыя савецкай ссылкі
---------------------------

Калектывізацыя прывяла да з'яўлення ў СССР «кулацкай спасылкі». Пры гэтым на спецпасяленні кулакі пражывалі з сем'ямі, у якіх былі дзеці школьнага ўзросту. Былі сярод сасланых кулакоў сем'і з нацыянальных аўтаномій. Савецкія ўлады спрабавалі спачатку ствараць для дзяцей ссыльных нацыянальную школу, такім чынам «карэнізіруя» ссылку. У 1932 году АДПУ і Наркамасвет стварылі для дзяцей ссыльных з Украіны і Казахстана 532 нацыянальныя школьныя групы з навучаннем на нацыянальных мовах, для навучання ў якіх меркавалася прыцягваць настаўнікаў з нацыянальных рэспублік. Ад гэтай ідэі адмовіліся ўжо да 1935 годзе і навучанне дзяцей ссыльных стала вырабляцца толькі на рускай мове.

Карэнізацыя Чырвонай Арміі
--------------------------

```
*Асноўны артыкул:* **Национальныя воінскія падраздзяленні РККА**
```

Карэнізацыя праводзілася таксама ў Чырвонай Арміі. Па традыцыі, якая склалася з дарэвалюцыйных часоў, у РККА ў першыя гады савецкай улады не служылі прадстаўнікі карэнных народаў нацыянальных ускраін.

Карэнізацыя ў РККА выказалася ў стварэнні вайсковых часцей, укамплектаваных па нацыянальнай прыкмеце, у выкарыстанні нацыянальных моў на ваеннай службе, у стварэнні нацыянальных ваенна-навучальных устаноў і кватаванні месцаў у ваенных навучальных установах для асоб пэўных нацыянальнасцяў. Ідэолагам выступіў М. В. Фрунзе, які лічыў нярускія кантынгенты «крыніцай дадатковай мошчы» Чырвонай Арміі. Ужо да канца 1924 года нацыянальныя часткі і злучэнні існавалі ў некаторых рэспубліках - у Грузінскай, Армянскай, Азербайджанскай, Беларускай, Бухарскай і Украінскай ССР, Крымскай, Якуцкай і Дагестанскай АССР. Для стварэння нацыянальных частак выкарыстоўвалася таксама так званая «канцэнтрацыя» - прадстаўнікоў аднаго этнасу засяроджвалі ў адной тэрытарыяльнай вайсковай часткі, якая фармальна нацыянальнай не лічылася. Пры гэтым у выніку «канцэнтрацыі» ўзнікалі не толькі нацыянальныя дывізіі, але і больш дробныя фарміравання ў звычайных вайсковых частках - палкі, батальёны, батарэі, роты, эскадроны, ўзводы.

Многія вайскоўцы-«нацыяналы» не валодалі рускай мовай. Аднак 31 ліпеня 1925 г. было выдадзена пастанова Прэзідыума Савета Нацыянальнасцяў ЦВК СССР «Аб увядзеннi ў нацыянальных частках выканаўчых каманд на рускай мове». Статуты перакладаліся на нацыянальныя мовы. Акрамя таго, на нацыянальных мовах выдавалі ваенна-палітычную літаратуру.

Карэнізацыя ваенна-навучальных устаноў пачалася ў 1924 годзе. 9 чэрвеня 1924 гаду выйшаў загад наркама па ваенных і марскіх справах «Аб нацыяналізацыі ваенна-навучальных устаноў», у адпаведнасці з якім на базе розных курсаў былі адкрыты нацыянальныя ваенна-навучальныя ўстановы для падрыхтоўкі каманднага саставу на роднай мове. Колькасць такіх устаноў хутка ўзрасла:

* На 1 сакавіка 1924 года - 7 устаноў і 2973 курсанта;
* На 1 лістапада 1924 году - 13 устаноў і 4961 курсант;
* На 1 кастрычніка 1925 года - 20 устаноў і 6328 курсантаў.

Большасць нацыянальных ваенных школ была ў хуткім часе ліквідавана. У 1929 годзе ў СССР было толькі 9 нацыянальных ваенных школ.

У нацыянальных ваенных школах сярод курсантаў колькасна пераважалі «нацыяналы», але і рускіх было нямала. У 1925 годзе толькі 76,6% курсантаў нацыянальных школ не былі рускімі па нацыянальнасці. Акрамя таго, для прадстаўнікоў некаторых нацыянальнасцяў (немцаў, мардвы, удмуртаў, чувашоў, комі-зыран, малдаван) прадугледжвалася вылучэнне спецыяльных месцаў у ваенных навучальных установах на тэрыторыях іх кампактнага пражывання.

Спыненне карэнізацыі
--------------------

Частковае згортванне карэнізацыі адбылося ў 1932-1933 гадах - на ўсёй тэрыторыі РСФСР украінізацыя была згорнутая на падставе сумеснай дырэктывы ЦК ВКП(б) і СНК СССР ад 15 снежня 1932 года. Выкананне дырэктывы на месцах правялі хутка і за некалькі тыдняў перайшлі ад ўкраінізацыі да русіфікацыі. Ужо 28 снежня 1932 году бюро абкама ВКП(б) Цэнтральна-Чарназёмнай вобласці ў мэтах выканання сумеснай дырэктывы ЦК ВКП(б) і СНК СССР ад 15 снежня 1932 г. прыняў наступныя рашэнні:

* З 1 студзеня 1933 года спыніць выкладанне ўкраінскай мовы ва ўсіх школах I і II ступеней (акрамя сёмых груп выпуску бягучага навучальнага года);
* З 1 студзеня 1933 скасаваць усе курсы па падрыхтоўцы настаўнікаў ўкраінскай мовы;
* Замяніць ва ўсіх навучальных планах выкладанне ўкраінскай мовы і літаратуры на выкладанне рускай мовы і літаратуры;
* З 15 студзеня 1933 года спыніць выкладанне ўкраінскай мовы ў педагагічных тэхнікумах (акрамя трэціх курсаў);
* Ліквідаваць Барысаўскі і Волоконовский ўкраінскія педагагічныя тэхнікумы;
* Спыніць выкладанне ўкраінскай мовы ў Белгарадскім педагагічным інстытуце;
* Скасаваць курсы па навучанні украінскай мовы для тэхнічнага складу сельсаветаў.

26 снежня 1932 года выйшла распараджэнне № 59 па Цэнтральна-Чарназёмнай вобласці, якое ліквідавала ўкраінізацыі ў судаводстве. Гэты дакумент прадпісваў:

* Перавесці усё справаводства ў судах і пракуратуры на рускую мову;
* Неадкладна спыніць перапіску на ўкраінскай мове;
* Спыніць выплачваць работнікам-ўкраінцам любыя надбаўкі за працу на ўкраінскай мове;
* Ліквідаваць ўкраінскую касацыйную групу абласнога суда.

З гэтых мер відаць, што украінізацыя на тэрыторыі РСФСР ў 1933 годзе была цалкам згорнута і заменена русіфікацыяй. Тым не менш у РСФСР захаваліся ўкраінскія нацыянальныя раёны (50 раёнаў да 1 снежня 1933 гады) і ўкраінскія сельсаветы.

У 1937-1938 гадах быў прыняты шэраг мер па хуткаму згортванню карэнізацыі і вяртанню да ўмеранай русіфікацыі. Такі паварот меў таксама цалкам аб'ектыўныя прычыны. Напрыклад, карэнізацыя школы ў шэрагу нацыянальных рэспублік прывяла да таго, што выпускнікі нярускіх школ часта не ведалі рускай мовы і таму не маглі працягнуць навучанне ў ВНУ. У 1938 году новы наркам асветы П. А. Цюркін канстатаваў, што ў шматлікіх нацыянальных школах Кіргізіі, Туркменіі, Таджыкістана і Узбекістана руская мова «цалкам не выкладаецца». Пасля гэтага, у 1938 годзе было ўведзена абавязковае навучанне рускай мове ва ўсіх нацыянальных пачатковых школах з 2-га класа, а ў няпоўных сярэдніх школах з 3-га класа. 7 сакавіка 1938 года сумесная пастанова ЦК ВКП(б) і СНК СССР «Аб нацыянальных частках і фарміраваннях РККА» пераўтварыла нацыянальныя вайсковыя часці і злучэнні, ваенныя вучылішча і школы ў агульнасаюзныя з экстэрытарыяльным прынцыпам камплектавання. Згортванне карэнізацыі суправаджалася выкрывальнымі кампаніямі ў савецкай прэсе ў дачыненні да яе прыхільнікаў. Напрыклад, 20 мая 1938 года «Праўда» выкрывала «гнілую пазіцыю Наркамасветы Башкірыі»: «Ворагі народа - буржуазныя нацыяналісты, працяглы час арудаваў у органах народнай адукацыі Башкірыі, праводзілі палітыку ізаляцыі башкірскай моладзі ад рускай культуры, ўзводзілі тысячы перашкод на шляху выкладання рускай мовы і рускай літаратуры ў башкірскіх і татарскіх школах ». 28 сакавіка таго ж года «Праўда» раскрытыкавала ўжо Наркамасвет Украінскай ССР. Буржуазныя нацыяналісты, адзначалася ў артыкуле, «пусцілі ў абарачэнне шкодніцкую" тэорыйку "пра цяжкасці двухмоўя»: «"Тэорыя" гэтая заключалася ў тым, што ўкраінскім дзецям, якія вывучаюць сваю родную мову, цяжка адначасова навучацца і рускай мове. Свядома грэбуючы вопытам старой рускай школы, у якой выкладанне двух моў пачыналася ў першым ці ў другім класе, яны ўзмоцнена ўкаранялі гэтую "тэорыйку" і ў галовы педагогаў. Нядбайныя настаўнікі атрымалі "важкі" аргумент для апраўдання непаспяховасці вучняў». У якасці прыкладу згадваўся нізкі ўзровень падрыхтоўкі настаўнікаў рускай мовы: «У студзені бягучага года, падчас кантрольнай сесіі настаўнікаў-завочнікаў трэцяга Кіеўскага педагагічнага тэхнікума, толькі адзін з ста настаўнікаў напісаў дыктоўку па рускай мове на "пасрэдна ", астатнія - на" дрэнна "».

24 студзеня 1938 года Аргбюро ЦК ВКП(б) прадпісала рэспубліканскім наркаматам пераўтварыць нацыянальныя (нямецкія, фінскія, польскія, латышскія, эстонскія і іншыя) школы, абвешчаныя «агменямі буржуазна-нацыяналістычнага ўплыву на дзяцей», у звычайныя савецкія школы з выкладаннем «або на мове адпаведнай рэспублікі, або на рускай ».

Адначасова ішла ліквідацыя нацыянальных раёнаў і нацыянальных сельсаветаў. 17 снежня 1937 года Палітбюро ЦК ВКП(б) зацвердзіла пастанову «Аб ліквідацыі нацыянальных раёнаў і сельсаветаў», у якой было сказана, што «многія з гэтых раёнаў былі створаны ворагамі народа з шкодніцкімі мэтамі» і прадпісвалася «ЦК КП (б) Украіны, Далёкаўсходні, Алтайскі, і Краснадарскі крайкомы, ЦК КП (б) Казахстана, Крымскі, Арэнбургскі, Ленінградскі, Архангельскі абкамы, на тэрыторыі якіх знаходзяцца нацыянальныя раёны і сельсаветы, да 1 студзені 1938 г. прадставіць у ЦК ВКП(б) прапановы аб ліквідацыі гэтых раёнаў шляхам рэарганізацыі ў звычайныя раёны і сельсаветы ».

Нарэшце, былі часткова адноўлены пазіцыі рускамоўнай прэсы. 17 снежня 1937 года Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла абавязаць ЦК КП(б)У «арганізаваць з 19 снежня усеўкраінскую вялікую штодзённую газету на рускай мове, як орган ЦК КП(б)У і УУЦВК. Выпускаць газету аднолькавым тыражом з газетай "Камуніст" », а таксама« ў месячны тэрмін арганізаваць кіруючыя газеты на рускай мове. У першую чаргу павінны быць створаны рускія газеты ў Харкаве, Днепрапятроўску, Адэсе і Мікалаеве ».

Сур'ёзна ўдарыла па карэнізацыі Вялікая Айчынная вайна. У ходзе вайны ў РСФСР былі ліквідаваныя некаторыя нацыянальныя аўтаноміі (немцаў Паволжа, Калмыцкая АССР, Крымская АССР, Чачэна-Інгушская АССР), а прадстаўнікі іх тытульных народаў прымусова пераселеныя ў іншыя мясцовасці СССР. У месцах спасылкі навучанне вялося толькі на рускай мове. Адпаведна нацыянальная школа з выкладаннем на мовах гэтых народаў спыніла сваё існаванне.

Познія спробы карэнізацыі (пасля 1938 году)
-------------------------------------------

У Паўночна-Асяцінскай АССР з 1940 году была зроблена спроба карэнізацыі школы. Пастанова бюро абкама ВКП(б) і Савнаркама Паўночна-Асяцінскай АССР «Аб карэнізацыі нацыянальных школ у Паўночна-Асяцінскай АССР» ад 6 снежня 1940 года перакладала выкладанне прадметаў у 5 - 7-х класах асецінскіх нацыянальных школ на асяцінскую мову. Гэтая спроба правалілася. Сакратар Паўночна-Асяцінскага абкама ВКП(б) К. Д. Кулаў ў 1952 годзе дакладваў сакратару ЦК ВКП(б) Г. М. Маленкаву пра прычыны правалу:

* Не былі падрыхтаваны кадры настаўнікаў для асецінскіх школ. Кулаў адзначаў, што Паўночна-Асецінскі дзяржаўны педагагічны інстытут нават ў 1952 годзе не рыхтаваў настаўнікаў для асецінскіх школ;
* Нізкая якасць падручнікаў на асецінскай мове. Кулаў паведамляў, што падручнікі былі перакладаны на асяцінскую мову спехам і таму яны «сур'ёзна тармозяць засваенню асноў навук навучэнцамі-асецінамі».

У выніку Кулаў падкрэсліваў, што ўзровень ведаў вучняў карэнізіраваных асецінскіх школ у 1952 годзе быў вельмі нізкім, з прычыны чаго іх выпускнікі адчувалі цяжкасці пры паступленні ў вучылішча, тэхнікумы і ВНУ (там выкладанне ішло на рускай мове). Таму Кулаў прасіў са спасылкай на сумесную Пастанову СНК СССР і ВКП(б) ад 13 сакавiка 1938 гады ў парадку выключэння з 1 верасня 1952 года 5 - 7 класах асецінскіх школ навучанне ажыццяўляць на рускай мове (з пакіданнем асяцінскага мовы як прадмета). Ад карэнізацыі Кулаў не адмаўляўся і паведамляў, што такія меры патрэбныя «надалей да падрыхтоўкі неабходных умоў для паспяховага правядзення карэнізацыі сямігадовай асяцінскай школы».

Вынікі карэнізацыі
------------------

Карэнізацыя прывяла да таго, што ва ўсіх нацыянальных аўтаноміях РСФСР паўстала пачатковая школа з выкладаннем на роднай мове. Частка аўтаномій (а стала быць і нацыянальныя школы) была ліквідавана ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

У 1949 годзе сітуацыя з навучаннем на нацыянальных мовах па аўтаномным рэспублікам РСФСР была наступнай:

* Татарская АССР - на татарскай мове ішло навучанне па 10-ы клас уключна;
* Башкірская і Чувашская АССР - на нацыянальных мовах выкладанне асобных прадметаў ажыццяўлялася па 10-ы клас ўключна. Акрамя таго, у гэтых рэспубліках існавала навучанне па 7-ы клас на нацыянальных мовах (акрамя асобных прадметаў);
* Паўночна-Асяцінская АССР - на асецінскім мове выкладанне ішло па 7 клас (акрамя асобных прадметаў);
* Усе астатнія рэспублікі - выкладанне на нацыянальных мовах ажыццяўлялася толькі ў 1 - 4 класах.

Такім чынам ад палітыкі карэнізацыі адукацыі да 1949 годзе ў большасці рэспублік РСФСР засталося выкладанне на роднай мове ў пачатковых класах школ.

Гл. таксама
-----------

* Беларусізацыя
* Украінізацыя
* Казахізацыя Савецкага Казахстана
* Тытульная нацыя

Зноскі
------

1. ↑  **^**Нацыянальная палітыка прайшла праз некалькі этапаў. Для агульнай шкалы см на рускай мове ў Вікіпедыі артыкул пра «нацыянальнай палітыцы Расеі» (ru:Национальная политика России) Для прадметнага аналізу, глядзіце Слезкіна (1994).
2. ↑  **^**Копія можа быць знойдзена тут: http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03.htm.
3. ↑  **^**Для далейшага абмеркавання глядзіце Юрыя Слезкіна: "The USSR as a Communal Apartment, Or How a Socialist State Promoted Ethnic Particularism," *Slavic Review* 53, No. 2 (Summer 1994): 414-452.
4. ↑  Перайдзіце да: Timo Vihavainen: *Nationalism and Internationalism. How did the Bolsheviks Cope with National Sentiments?* in Chulos & Piirainen 2000, p. 79.
5. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917—1991 годы). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. — М.: Б.и. 2015. — С. 231.
6. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 235-
7. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 303.
8. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 218-219.
9. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 220-221.
10. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 239.
11. ↑  *Казіеў С. Ш.* Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 256.
12. ↑  Казіеў С. Ш. Савецкая нацыянальная палітыка і праблемы даверу ў міжэтнічных адносінах у Казахстане (1917-1991 гады). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М .: Б.І. 2015. - С. 261-262.
13. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 751-752. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
14. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 752. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
15. ↑  Панкратава Е. В. Нацыянальныя школы сярэдняга Паволжа ў 1930-х - пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскай дзяржаўнага педагагічнага універсітэта. - 2011. - № 25. - С. 546.
16. ↑  Панкратава Е. В. Нацыянальныя школы сярэдняга Паволжа ў 1930-х - пачатку 1940-х гг. // Весці Пензенскай дзяржаўнага педагагічнага універсітэта. - 2011. - № 25. - С. 547.
17. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 742-743. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
18. ↑  Базарава В. В. Аб праблемах карэнізацыі ў нацыянальных аўтаноміях Усходняй Сібіры ў 1920-я - 1930-х гг. // Улада. - 2013. - № 12. - С. 176.
19. ↑  Палхаева Е.Н. Жукава Н.Е. Сацыяльнае развіццё грамадства ў Бурат-Мангольскай АССР у 20-е - 30-я гг. XX ст. // Веснік Бурацкай дзяржаўнага універсітэта. - Спецвыпуск. - 2012. - С. 68.
20. ↑  Юсупава Л. А. Да пытання адзяржаўлення татарскага мовы ў ТАССР ў 1920-я гг. // Філалогія і культура. - 2012. - № 3 (29). - С. 234.
21. ↑  Юсупава Л. А. Да пытання адзяржаўлення татарскай мовы ў ТАССР ў 1920-я гг. // Філалогія і культура. - 2012. - № 3 (29). - С. 235.
22. ↑  Юсупава Л. А. Да пытання адзяржаўлення татарскай мовы ў ТАССР ў 1920-я гг. // Філалогія і культура. - 2012. - № 3 (29). - С. 236.
23. ↑  Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. - М .: РОССПЭН, 2013. - С. 333.
24. ↑  Іваноў А. С. Адукацыйная серада i іерархічнасць на спецпасяленні ў Заходняй Сібіры (1940-1950-я гг.) // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2016. - Т. 27. - № 5 (27). - С. 48.
25. ↑  Іваноў А. С. Адукацыйная серада i іерархічнасць на спецпасяленні ў Заходняй Сібіры (1940-1950-я гг.) // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2016. - Т. 27. - № 5 (27). - С. 48, 53.
26. ↑  Безугольны А. Ю. прызыўную заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2013. - № 3. - С. 105.
27. ↑  Безугольны А. Ю. Нацыянальныя фарміравання РККА ў 1930-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2016. - Т. 27. - № 5 (27). - С. 61.
28. ↑  Безугольны А. Ю. прызыўное заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2013. - № 3. - С. 110.
29. 1 2  Безугольны А. Ю. прызыўное заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2013. - № 3. - С. 112.
30. 1 2  Безугольны А. Ю. прызыўное заканадаўства і камплектаванне Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі прадстаўнікамі нярускіх нацыянальнасьцяў у 1920-я гг. // Веснік калмыцкія інстытута гуманітарных даследаванняў РАН. - 2013. - № 3. - С. 111.
31. ↑  Драздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем'е, 1923 -1933 гг. - М. СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. - С. 433.
32. ↑  Драздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем'е, 1923 -1933 гг. - М. СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. - С. 433-434.
33. ↑  Драздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем'е, 1923 -1933 гг. - М. СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. - С. 434.
34. ↑  Драздоў К. С. Палітыка ўкраінізацыі ў Цэнтральным чарназем'е, 1923 -1933 гг. - М. СПб .: Цэнтр гуманітарных ініцыятыў, 2012. - С. 451.
35. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 748-749. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
36. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 750. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
37. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 747-748. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
38. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 746. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
39. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 746-747. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
40. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 745. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
41. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «ўкраінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 744. Рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
42. ↑  Барысёнак Е. Ю. Канцэпцыі «украінізацыі» і іх рэалізацыя ў нацыянальнай палітыцы ў дзяржавах ўсходнееўрапейскага рэгіёну (1918-1941 гг.). Дысертацыя на атрыманне вучонай ступені доктара гістарычных навук. - М. 2015. - С. 743-744. рэжым доступу: http://www.inslav.ru/sobytiya/zashhity-dissertaczij/2181-2015-borisenok
43. 1 2  Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. - М .: РОССПЭН, 2013. - С. 339.
44. ↑  Савецкая нацыянальная палітыка: ідэалогія і практыкі. - М .: РОССПЭН, 2013. - С. 336.