**Арабскае заваяванне Егіпта** — ваенная аперацыя арабскай арміі, распачатая ў снежні 639 года. Невялікі, усяго 3 500 чалавек, атрад палкаводца Амра ібн Аль-Аса ўварваўся ў Егіпет з Палесціны і прыкладна за год заваяваў усю вялікую і густанаселеную краіну.

Перадгісторыя
-------------

Перад арабскім заваяваннем Егіпет быў візантыйскай правінцыяй. Падчас вайны Персіі і Візантыі ён быў часова захоплены персідскім царом Хасровам II у 616—629 гадах.

Да пачатку арабскіх заваяванняў візантыйскую ўладу ў Егіпце прадстаўляў мелькіцкі патрыярх Кір, прызначаны кіраўніком Егіпта ўвосень 631 года. У той час у Егіпце было шырока распаўсюджана монафізіцтва, з якім у імперыі змагаліся як з ерассю. Кір адразу ж пачаў агрэсіўна ўкараняць у краіне монафеліцтва, імкнучыся тым самым прымірыць монафізітаў з афіцыйнай царквой. Аднак монафеліцтва не прызналі ні першыя, ні другія. Кір з дапамогай арміі спрабаваў прымусіць коптаў-монафізітаў прызнаць монафеліцкі дагмат, салдаты ўрываліся ў манастыры і нават падвяргалі коптаў катаванням. Многія беглі ў горы і пустыні, з Александрыі збег патрыярх Веніямін. Палітыка Кіра прывяла да таго, што ў Егіпце супрацьстаянне паміж масай жыхароў і імперскімі ўладамі стала нават большай, чым у Сірыі і Палесціне. У выніку, падчас арабскага заваявання монафізіты не аказвалі значнага супраціўлення захопнікам і нават з радасцю сустракалі іх. Разам з тым, у Егіпце існавалі яшчэ і ачагі гнастыцызму, да якіх варожа адносіліся і монафізіты, і афіцыйная царква.

Паход Амра
----------

Арабскае ўварванне ў Егіпет адбылося непасрэдна пасля ўварвання ў Палесціну. Гэта здарылася ў 18 годзе хіджры, у 639 годзе ад Р. Х. За год да гэтага быў узяты Іерусалім, а ўлетку 639 года ў Палесціне здарылася чума, якая нанесла сур'ёзную шкоду арабскай арміі. Таму дзіўна само рашэнне адправіць саслабленую чумой армію ў небяспечны рэйд на Егіпет. Усе гісторыкі сыходзяцца на тым, што халіф Умар асцерагаўся за лёс атрада і паслаў ліст, у якім загадваў Амру вярнуцца, калі толькі той яшчэ не ўвайшоў у Егіпет.

Уварванне ў Егіпет было практычна асабістай ініцыятывай Амра б. Ал-Аса. Ібн Абдальхакам піша, што Амр яшчэ ў даісламскі час бываў у Егіпце, ведаў яго дарогі і бачыў багацце краіны. Магчыма, на рашэнне Амра паўплывалі звесткі, сабраныя падчас набегаў на Сінайскі паўвостраў. А. Бальшакоў мяркуе, што ключавым фактарам сталі асабістыя амбіцыі Амра: ён мог прэтэндаваць на пасаду аміра Палесціны, але гэту пасаду атрымаў Муавія б. Абу Суфйан. Магчыма, Амр быў пакрыўджаны сваім становішчам і гэта падштурхнула яго да рызыкоўнага кроку. З гэтай прычыны ён пакінуў Палесціну тайна, уначы пакінуўшы лагер дзесьці паміж Бейт Джэбрынам і Іерусалімам.

12 снежня 639 года ён ужо быў у егіпецкім горадзе ал-Арышы. Менавіта тут, як лічыцца, ён і атрымаў ліст халіфа Умара, і не павярнуў менавіта таму, што фармальна ўжо быў у Егіпце.

У Егіпце
--------

Заваяванне арабамі Егіпта
Арабская армія выйшла з ал-Арышы, падышла да горада ал-Фарам (Пелузій) і аблажыла яго. З-за адсутнасці аблогавай тэхнікі аблога расцягнулася на адзін ці два месяцы. У выніку горад быў узяты, а сцены яго знесены. У Амра не было магчымасці пакінуць там гарнізон.

Ад Пелузія армія Амра рушыла традыцыйным шляхам — уздоўж усходняга краю дэльты Ніла да яе пачатку. Першай перашкодай апынуўся горад Білбейс, камендантам якога быў Арэтон — былы камендант Іерусаліма, які ўцёк у Егіпет. Ён здзейсніў спробу начнога нападу на арабаў, але быў разбіты. Праз месяц аблогі Білбейс быў узяты штурмам. Візантыйцы страцілі (як лічыцца) 1000 чалавек забітымі і 3000 палоннымі. Гэта адбылося прыкладна ў канцы лютага ці пачатку сакавіка 640 года.

Затым Амр апынуўся ў крэпасці Ум Дунайн і горадзе Бабілон (у паўднёвай частцы сучаснага Каіра). Паслядоўнасць баёў пад Бабілонам складана аднавіць з-за разыходжанняў і нелагічнасцей у крыніцах. Рашучая бітва адбылася толькі ў ліпені. Да візантыйцаў далучыліся войскі Анастасія і Феадосія. Ці атрымліваў падмацаванні Амр, не зусім зразумела. У бітве Амр здолеў разбіць візантыйцаў і вымусіць іх уцякаць.

Адразу пасля бою Амр прыступіў да аблогі Бабілона. Гэта была вельмі моцная крэпасць, якая мела сцены вышынёй 18 метраў і шырынёй 2, складзеныя з каменя і цэглы. Яе складана было ўзяць і штурмам і зморам. А тым часам пачаўся разліў Ніла, што сур'ёзна перашкаджала весці баявыя дзеянні.

У гэты момант Кір пачаў перамовы з арабамі, прапануючы ім узяць атрымаць выкуп і пакінуць Егіпет. Ён прапанаваў 1000 дынараў халіфу, 100 Амру, і па 2 кожнаму воіну, усяго 15-20 тыс. дынараў. Мабыць, Кір жадаў развязаць сабе рукі, таму што ў краіне ўскладнілася сацыяльнай становішча, зноў паднялі галаву монафізіты. Амр, які апынуўся ў складанай сітуацыі, пагадзіўся на гэты дагавор. Аднак, даведаўшыся пра дагаворы, імператар Іраклій адклікаў Кіра ў Канстанцінопаль, а затым адправіў у ссылку. Грошы выплачаны не былі, Амр абвясціў дагавор ануляваным і ўвосень, пасля спаду вады ў Ніле, аднавіў ваенныя дзеянні.

Амр рушыў на поўнач. Падчас гэтага паходу да яго далучыліся копты, як актыўныя монафізіты, так і свецкія людзі. Іаан Нікіўскі згадвае нейкіх Каладжы і Сабендыса, якія перайшлі на бок арабаў са сваімі атрадамі. Нягледзячы на гэта, рух арабскай арміі ўскладнялася нязручным рэльефам мясцовасці.

Візантыйскі камандуючы Феадор выйшаў з Александрыі і падышоў да горада Самануду. Гарадское апалчэнне адмовілася далучыцца да Феадора, аднак візантыйскай арміі ўдалося нанесці арабам паражэнне. Амр адступіў да Бусіра. Няўдача прывяла да таго, што Каладжы і Сабендыс пакінулі яго армію і перайшлі на візантыйскі бок. Амр здзейсніў набег на Думйят, пацярпеў там няўдачу і адышоў назад да Бабілона, аднавіўшы яго аблогу.

Здача Александрыі
-----------------

Амр накіраваў войскі ў Александрыю, якая была аддадзена яму ў адпаведнасці з пагадненнем, падпісаным 8 лістапада 641. Візантыя назаўжды пазбавілася горада. Амра часам абвінавачваюць ў цяжкім граху перад сусветнай культурай — спаленні па загадзе Умара знакамітай Александрыйскай бібліятэкі. Спецыялісты ж адзначаюць, што гэта ўсяго толькі набожная легенда, якае прыпісвае Умару дабрадзейны ўчынак — знішчэнне кніг, якія супярэчаць Карану, але ў папулярнай літаратуры гэта легенда часам падаецца як гістарычны факт. Аднак ні Іаан Нікіўскі, які нямала паведамляў пра рабаванні і пагромы падчас арабскага заваявання, ні які-небудзь іншы хрысціянскі гісторык, варожы да ісламу, не згадвае пра спаленне бібліятэкі. Хутчэй за ўсё самай вялікай бібліятэкі да таго часу ўжо не існавала

Наступствы
----------

Спроба вярнуць Александрыю была прадпрынята ў 645 годзе, аднак гэта спроба скончылася правалам у 646 годзе, пасля поўнага разгрому візантыйскай арміі. У 654 Канстант II паслаў буйны флот для адваявання Егіпта, аднак флот быў разбіты арабамі, якія да гэтага часу добра ўмацаваліся на моры. Больш сур'ёзных спроб адваяваць у арабаў Егіпет Візантыя не прадпрымала, аж да 1168, калі візантыйцы ўдзельнічалі, у саюзе з Іерусалімскім каралём Амары, у няўдалай аблозе егіпецкага горада Даміеты.

Гл. таксама
-----------

* Аблога Канстанцінопаля, 717—718 — другая аблога Канстанцінопаля арабамі
* Рымскі Егіпет
* Араба-візантыйскія войны
* Арабскія заваяванні

Зноскі
------

1. ↑  Ибн Абдальхакам Завоевание Египта, ал-Магриба и ал-Андалуса. пер. с арабского С. Б. Певзнера, Москва,1985 г. стр. 74
2. ↑  О. Г. Большаков История халифата т.2 М. 1993 стр.104
3. 1 2  О. Г. Большаков История халифата т.2 М. 1993 стр.108
4. ↑  О. Г. Большаков История халифата т.2 М. 1993 стр.112
5. ↑  О. Г. Большаков История халифата т.2 М. 1993 стр.122

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* А. А. Васільеў, Гісторыя Візантыйскай імперыі: раннія арабскія заваяванні
* Edward Gibbon, *History of the Decline and Fall of the Roman Empire* Архівавана 21 ліпеня 2005. Частка 51
* Іаан Нікіўскі *The Chronicle of John, Bishop of Nikiu* Часткі CXVI-CXXI

| ⛭**Арабскія заваяванні** |
| --- |
| Мутах – Табук – Датхін – Фіраз – Канстанцінопаль: 1-я аблога – Канстанцінопаль: 2-я аблога – Араба-візантыйскія войны 780-1180 |
| Уварванне ў візантыйскую Сірыю | Босра – Ажнадаян – Мардж-Рахіт – Фахл – Дамаск – Марадж-аль-Дэбай – Эмес – Ярмук – Іерусалім – Хазір – Алепа |
| Уварванне ў візантыйскі Егіпет | Геліяполь – Александрыя – Нікіу |
| Уварванне ў візантыйскую Паўночную Афрыку | Карфаген |
| Уварванне ў візантыйскую Сіцылію | Арабскае заваяванне Сіцыліі |
| Бітва счэпленых – Бітва на рацэ (633) – ал-Валаджа – Улайс – Хіра – Аль-Анбар – Айн Тамр – Дамат аль-Джандаль – Музаях – Санія – Зумаіль – Фіраз – Бітва на масце (634) – Кадысія – Ктэсіфон – Нехавенд |
| **Уварванне ў персідскі Афганістан** | Уварванне ў персідскі Афганістан |
| **Уварванне ў персідскую Індыю** | Уварванне ў персідскую Індыю |
| Бітвы пры Беленджэры (652, 722, 732) – Бітва пры Ардэбіле (730) – Паход Мервана ў Хазарыю (737) – Бітва пры Масуле (799) |
| Гвадалет – Тулуза – Кавадонга – Рэканкіста |
| Пуацье – Нарбона – Авіньён – Нім |
| Талаская бітва |