recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Радыеактыўны элемент** - хімічны элемент, усё ізатопы якога радыёактыўныя. На практыцы гэтым тэрмінам часта называюць ўсякі элемент, у прыроднай сумесі якога прысутнічае хоць бы адзін радыеактыўны ізатоп, то бок, калі элемент праяўляе радыеактыўнасць ў прыродзе. Акрамя таго, радыеактыўнымі з'яўляюцца ўсе сінтэзаваныя на сённяшні дзень штучныя элементы, бо ўсе іх ізатопы радыеактыўныя.[1]

Асноўныя звесткі
----------------

Радыеактыўнымі элементамі ў строгім сэнсе з'яўляюцца ўсе элементы, якія ідуць у табліцы Мендзялеева пасля свінцу (уключаючы вісмута). Наступныя элементы ўтрымліваюць у прыродных сумесях хоць бы адзін радыеактыўны ізатоп: калій, кальцый, ванадый, германій, селен, крыптон, рубідый, цырконій, малібдэн, кадмій, індый, теллур, ксенон, барый, лантан, неадым, самарыі, эўропій, гадаліній, лютэцый, гафнія, вальфрам, рений, осмий, плаціна, вісмута, торый, уран (у спіс не ўключаны даччыныя элементы з шэрагаў ўрану і торыя, такія як радый, радон і астат, а таксама ўтвараюцца ў атмасферы пад дзеяннем касмічных прамянёў, такія як вуглярод-14).

Усе элементы, якія ідуць за уранам, называюцца трансуранавых элементамі. Ёсць здагадкі, што некаторыя далёкія трансуранавых элементы могуць быць не радыеактыўнымі ці, ва ўсякім разе, мець дастаткова доўгажывучых ізатопы, каб прысутнічаць у прыродзе.

Многія радыеактыўныя элементы маюць важнае практычнае значэнне. Уран і плутоній выкарыстоўваюць як дзелячы матэрыял у атамных рэактарах і ў ядзерную зброю. Некаторыя радыёактыўныя элементы ўжываюць для вырабу атамных электрычных батарэек з тэрмінам бесперапыннай працы да некалькіх гадоў. Доўгажывучых ізатопы прыродных радыеактыўных элементаў выкарыстоўваюцца ў геахраналогіі.[2]

Зноскі
------

1. ↑  Некрасов Б. В. Основы общей химии, т. 1, 1973, с. 29.
2. ↑  Периодический закон химических элементов // *Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд.* / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1990. — С. 185. — ISBN 5-7155-0292-6.
**Сігрыд Арнольдсан** (шведск.: Sigrid Arnoldson; нар. 20 сакавіка 1861, Стакгольм, Швецыя — 7 лютага 1943, Стакгольм, Швецыя) — шведская оперная спявачка (сапрана) і музычны педагог; вучаніца Дэзірэ Арта.

Біяграфія
---------

Сігрыд Арнольдсан нарадзілася 20 сакавіка 1861 года ў Стакгольме ў сям’і Карла Оскара Арнольдсана (англ.: Carl Oskar Arnoldson) — опернага спевака-тэнара, які з дзіцячых гадоў займаўся з дачкой вакалам. Таксама з Сігрыд ахвотна займаўся іншы шведскі оперны спявак, барытон Фрыц Арльберг (англ.: Fritz Arlberg). Пазней яна ўдасканальвала сваё майстэрства, займаючыся з самымі знакамітымі музычнымі педагогамі таго часу.

Прафесійны дэбют Сігрыд Арнольдсан адбыўся ў 1885 годзе ў Нацыянальным тэатры горада Прагі, дзе яна выканала ролю Разіны ў оперы Джаакіна Расіні «Севільскі цырульнік».

Валодаючы прыгожым каларатурным сапрана, з поспехам выступала ў ролі Маргарыты ў «Фаўсце», Джульеты ў «Рамэа і Джульеце» і Разіны ў «Севільскі цырульніке» (апошняя стала яе «візітнай карткай») і іншых операх. Яна неаднаразова гастралявала ў італьянскай оперы ў Маскве, Санкт-Пецярбургу, Варшаве і іншых буйных еўрапейскіх гарадах. Яе голас захоўваецца на некалькіх запісах, зробленых у горадзе Берліне для Gramophone Company паміж 1906 і 1910 гадамі.

У 1910 годзе Сігрыд Арнольдсан была прынята членам у Шведскую каралеўскую акадэмію музыкі. Яна сышла са сцэны ў 1911 году, пасля чаго больш 25 гадоў выкладала спяванне ў Вене.

У 1938 годзе Сігрыд Арнольдсан вярнулася ў родны горад, дзе працягвала выкладаць вакал да самай сваёй смерці.

Сігрыд Арнольдсан памерла 7 лютага 1943 года і была пахавана на мясцовых могілках.

Сігрыд Арнольдсан

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Sigrid Arnoldson-Fischof — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
2. ↑  LIBRIS — 2018. Праверана 24 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125'></a>
3. ↑  Арнольдсон Зигфрид // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
4. ↑  Сігрыд Арнольдсан (Sigrid Arnoldson) | Belcanto.ru **(нявызн.)**.  www.belcanto.ru. Праверана 22 кастрычніка 2019.

Спасылкі
--------

* Запіс спявачкі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Шведскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13995401n · GND: 116352256 · ISNI: 0000 0000 5364 656X, 0000 0003 6836 7530 · LCCN: no97020871 · LIBRIS: 307309 · VIAF: 10043866 |

 |
**Сігулдскі замак**, або **Новы Сігулдскі замак** (лат.: Siguldas viduslaiku pils) — замак у Сігулдзе, Латвія, пабудаваны ў 1878 годзе ў неагатычным стылі князямі Крапоткінымі.

Гісторыя
--------

Новы замак быў пабудаваны ў 1878 годзе побач з Сігулдскім сярэдневяковым замкам. У час Першай Сусветнай вайны быў разбураны. З 1922 года замак сталі выкарыстоўваць сябры Латышскага саюза пісьменнікаў, які ўкладваў сродкі ў яго рэстаўрацыю. У час Другой Сусветнай вайны замак становіцца штаб-кватэрай Паўночнай дывізіі нямецкай арміі, а пасля яе — санаторыем для дзяржаўных дзеячаў СССР. З 1993 па 2002 г. у замку размяшчаўся савет горада Сігулда, а з 2003 года — савет Сігулдскага края.

Гл. таксама
-----------

* Сігулдскі сярэдневяковы замак
* Турайдскі замак

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сігулдскі замак
**9-я партызанская брыгада імя С. М. Кірава** — партызанская брыгада, створаная ў чэрвені 1944 года на базе 539-га атрада, арганізаванага ў кастрычніку 1942 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Кіраўскага раёна. 27 чэрвеня 1944 года брыгада (831 партызан, 3 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камісару 102-га атрада брыгады У. А. Парахневічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

* 539-ы атрад;
* 101-ы атрад;
* 102-і атрад.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* В. Л. Нікіцін

### Камісар

* І. М. Пруднікаў

### Начальнік штаба

* П. С. Царапкін

Гісторыя
--------

Партызаны ў жніўні 1943 года ў раёне станцыі Рагачоў і ў чэрвені 1944 года ў раёне станцыі Латва ўдзельнічалі ў аперацыі «рэйкавая вайна». У кастрычніку 1943 года каля станцыі Чырвоны Бераг пусцілі пад адхон 4 эшалоны. У маі 1944 разбілі 13 аўтамашын, разбурылі 11 мастоў, 3,5 км палявой тэлеграфнай лініі. У чэрвені 1944 года вялі баі з ворагам, які адступаў уздоўж шашы Магілёў — Бабруйск.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Нарская-Хазанава Тамара Барысаўна** (руск.: Тамара Борисовна Нарская-Хазанова; нар. 17 ліпеня 1928, Быхаў Магілёўскай вобласці) — савецкі педагог-балетмайстар. Заслужаны работнік культуры РСФСР (1976).

Біяграфія
---------

У 1946 скончыла Горкаўскае харэаграфічнае вучылішча (артыстка балета), у 1951 — Ленінградскую ордэна Леніна дзяржаўную кансерваторыю імя М. А. Рымскага-Корсакава (педагог харэаграфіі). У 1944—1948 артыстка балета тэатра оперы і балета імя А. С. Пушкіна, педагог харэаграфічнага вучылішча ў Горкім, у 1951—1955 артыстка балета, галоўны балетмайстар ў г. Сталіна. Педагог-балетмайстар у тэатрах оперы і балета: г. Куйбышава (1956—1961), Чалябінска (Тэатр оперы і балета, 1961—1970).

Паставіла харэаграфічныя сцэны ў больш за 20 оперных спектаклях («Руслан і Людміла» і «Яўген Анегін» П. Чайкоўскага, «Алека» С. Рахманінава, «Царская нявеста» М. Рымскага-Корсакава, «Аіда» Дж. Вердзі, «Іван Сусанін» М. Глінкі і інш.).

З 1970 працуе ў ЧДІМК (Чалябінскі дзяржаўны інстытут мастацтва і культуры) дацэнтам, загадчыкам кафедры, прафесарам кафедры харэаграфіі (з 1996).

Вядучы выкладчык класічнага і гісторыка-бытавога танца, метадыст. Сярод вучняў — народныя і заслужаныя артысты Расіі, заслужаныя работнікі культуры РФ, салісты тэатральных балетных труп, кіраўнікі харэаграфічных калектываў. Аўтар 19 канцэртных праграм, 115 танцавальных твораў, варыяцый класічнага і гісторыка-бытавога танца.

Сям’я
-----

Сын — Нарскі Ігар Уладзіміравіч

Творы
-----

* «Теория и методика преподавания историко-бытового и современного танца»: (Программа для ин-тов искусства и культуры по спец. 2112). М. 1978. Соавт. В. М. Захаров;
* «Классический танец. Экзерсис на середине»: (Метод. разраб. для студентов 1-4 курсов ин-тов культуры). Ч. 1988;
* «Классический танец: экзерсис у палки»: (Метод. рекомендации для студентов 1-4 курсов ин-тов культуры). Ч. 1993;
* «Историко-бытовой танец». Учеб. пособие. Ч. 1996.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* 
* (недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Раманоўская.
**Тамара Герасімаўна Раманоўская** (нар. 3 сакавіка 1934, пас. Фралова, Хіславіцкі раён, Смаленская вобласць, РСФСР)  — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1955 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум. У 1955—1958 гадах тэхнік-архітэктар, старэйшы тэхнік-архітэктар Белдзяржпраекта. У 1964 годзе БПІ. У 1964—1990 гадах архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік групы, галоўны архітэктар праектаў Белдзяржпраекта; у 1990—1997 гадах індывідуальны прадпрымальнік — праектаванне архітэктурнай часткі праектаў.

Член Саюза архітэктараў з 1967 года.

Пражывае ў Мінску па вул. Андрэеўскай, 7.

Творчасць
---------

 НДЦКІ МУС БССР па вул. Валадарскага
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве); адміністрацыйныя будынкі Мінпрамбуда на вул. Мяснікова і Мінспецмантаж БССР на пл. Мяснікова (1972—1974), гасцініца «Планета» (1980), рэканструкцыя галоўнага корпуса АН БССР (1982—1984), навучальна-лабараторны корпус УЗЭІС па Старабарысаўскім тракце ў Мінску (1982), прафілакторый Мінскай ЦЭЦ-3 у пас. Зялёнае (1982), мікрараён № 1 (1969) і гандлёвы цэнтр па Віцебскім праспекце ў Магілёве (1983—1987), вылічальны цэнтр Статупраўлення Мінскай вобласці (1988), НДЦКІ МУС БССР (1986—1990) па вул. Валадарскага, паліклініка МУС БССР (1996). Аўтар праектаў: 7-павярховы гараж на 606 машынамесцаў і станцыя тэхабслугоўвання па вул. Трасцянецкай у Мінску (1989), 9-павярховыя жылыя дамы па вул. Кулібіна ў Мінску (1994—1997).

Узнагароды
----------

Узнагароджана Граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1980), Ганаровай граматай Фрунзенскага райкама КПБ (1980), Ганаровай граматай Упраўлення замежнага турызму пры Саўміне БССР, граматай Саюза архітэктараў БССР (1984), граматай МУС Рэспублікі Беларусь (1996). Мае дыплом 1 ступені за распрацоўку праекта гасцініцы «Планета».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Романовская Тамара Герасимовна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чарняўская.
**Тама́ра Ігна́таўна Чарня́ўская** (2 кастрычніка 1934, Масква) — беларускі гісторык архітэктуры. Кандыдат архітэктуры (1967).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 2 кастрычніка 1934 ў Маскве, у сям’і беларускага пісьменніка Ігната Дуброўскага (Чарняўскага), які ў той час працаваў намеснікам дырэктара па навучальнай частцы Усесаюзнага інстытута эканомікі сельскай гаспадаркі.

У 1959 скончыла Беларускі політэхнічны інстытут па спецыяльнасці «Архітэктура» (выкладчыкі Н. М. Макляцова, У. А. Чантурыя). У 1959—1960 гадах працавала ў Белдзяржпраекце. 3 1961 працавала ў Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР, з 1971 года — старшым навуковым супрацоўнікам, адначасова ў 1963—1971 — выкладчыкам у БПІ. У 1967 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Архітэктура горада Магілёва: (даследаванне планіроўкі і забудовы)».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1969, членскі білет № 459. Член КПСС з 1976 года. Пражывае ў г. Мінск.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследуе гістарычную планіроўку і забудову Віцебска, Магілёва, Мінска, помнікі архітэктуры Беларусі. Адна з аўтараў «Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі» (Мінск, 1984—1987), «Гісторыі беларускага мастацтва», цыклу навуковых артыкулаў па гісторыі беларускай архітэктуры ў БелСЭ, у навуковых і перыядычных выданнях. Аўтар манаграфій «Архітэктура Магілёва. З гісторыі планіроўкі і забудовы горада» (Мінск, 1973), «Архітэктура Віцебска. З гісторыі планіроўкі і забудовы горада» (Мінск, 1980), «Помнікі архітэктуры Мінска XVII — пачатку XX ст.» (Мінск, 1984, з А. Ю. Пятросавай).

Узнагароды
----------

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1990) за ўдзел у выданні «Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі» (адзін з аўтараў цыкла артыкулаў, член рэдкалегіі).

Творы
-----

* Архітэктура Магілёва. Мн. 1973;
* Архітэктура Віцебска. Мн. 1980;
* Памятники архитектуры Минска XVII — начала XX в. Мн. 1984 (разам з А. Ю. Пятросавай).

Зноскі
------

1. ↑  Сеятель. 06.09.2001

Літаратура
----------

* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. — ISBN 985-6302-33-1.
* Чарняўская Тамара Ігнатаўна // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Чернявская Тамара Игнатьевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Чернявская Тамара Игнатьевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Заборскі.
**Аляксандр Георгіевіч Заборскі** (нар. 27 красавіка 1952, г. Мінск) — беларускі архітэктар. Сын беларускага архітэктара Георгія Заборскага.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1975 годзе архітэктурна-будаўнічы факультэт БПІ па спецыяльнасці «архітэктура». У 1975—1978 гадах працаваў у інстытуце «Белдзяржпраект» архітэктарам, пасля старэйшым архітэктарам; у 1978—1983 гадах у інстытуце «Белкамунпраект» старэйшым архітэктарам, вядучым архітэктарам.

У 1983 годзе скончыў аспірантуру БПІ. Член Саюза архітэктараў СССР (пасля Беларусі) з 1983 года. У 1983—1992 гадах галоўны архітэктар архітэктурна-будаўнічага аддзела № 1 інстытута «Белмясцпрампраект». У 1985 годзе скончыў Вышэйшыя інжынерныя курсы САПР аб’ектаў будаўніцтва ў Цэнтральным навукова-даследчым інстытуце прамысловых будынкаў і збудаванняў у Маскве.

У 1992—1993 галоўны архітэктар праектаў спецыялізаванага малога дзяржаўнага праектнага прадпрыемства «СІНДА»; з 1993 года — дырэктар Творчай праектнай майстэрні архітэктара Заборскага А. Г. ТМ «АЛМЕГ» (цяпер ППУП «АЛМЕГ»).

Творчасць
---------

Пры яго ўдзеле запраектавана і пабудавана звыш 200 аб’ектаў па тэрыторыі былога СССР грамадзянскага і прамысловага профіля.

Сям’я
-----

Сын выдатнага беларускага архітэктара Георгія Заборскага. Мае сына Георгія Заборскага, таксама архітэктара.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Заборский Александр Георгиевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Тамара Лагун (дзявочае Барсук)** (26 сакавіка 1929 — ?) — дзяячка беларускага нацыянальнага супраціву, сябра глыбоцкай групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі Саюз беларускіх патрыётаў (СБП). Сястра Ларысы Барсук і Алены Барсук.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 26 сакавіка 1929 г. у в. Барсукі (Віленскае ваяводства, Польская Рэспубліка). У 1939—1944 вучылася ў Шкунціцкай школе, а ўвосень 1944 г. пайшла ў 9 клас Глыбоцкай СШ № 1. У 1946 г. праз навучэнку школы Лідзію Несцяровіч далучылася да нелегальнай беларускай арганізацыі «За Беларусь», якая пазней улілася да Саюза беларускіх патрыётаў: студэнты вырашылі папулярызаваць беларускую мову і культуру, ідэю незалежнасці Беларусі. Пазней Тамара Барсук успамінала: «Як я зразумела, якіх-небудзь радыкальных, рэвалюцыйных мэтаў у СБП не ставілі. Хацелі адстойваць сваё права на родную мову, на сваю гісторыю, культуру, на сапраўды суверэнную дзяржаву».

У лютым 1947 года савецкія спецслужбы пачалі арышты ўдзельнікаў арганізацыі: да пастаўскай групы ўвайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які падштурхоўваў да тэрарызму, выдаваўшы сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі. Тамара Барсук была арыштаваная ў сакавіку 1947 г. падчас заняткаў у школе. Супрацоўнікі савецкіх спецслужб учынілі ператрус на кватэры, дзе яна жыла. Тамара была дастаўленая ў мінскую турму, дзе адсядзела тры месяцы і дзе да яе неаднаразова ўжываліся фізічныя меры ўздзеяння. Была асуджаная 20 чэрвеня 1947 паводле артыкула 163 КК БССР на тры гады пазбаўлення волі. Пра гэтае яна ўспамінала так: «...маё сэрца балела за Бацькаўшчыну, забраную, зняволеную, пакінутую без мовы, без гісторыі, без усяго, што даецца Богам, лёсам кожнаму народу». Пакаранне адбывала ў Архангельску, Дудзінцы, Нарыльску.

Пасля вызвалення ўвесну 1950 г. вярнулася ў Глыбокае, працягнула вучобу ў СШ № 1. У паступленні ў Горацкую БСГА (Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія) было адмоўлена па прычыне нядобранадзейнасці. Скончыла завочнае аддзяленне Віцебскага педінстытугу, выкладала ў пачатковай школе ў вёсцы Шчумялі Шаркоўшчынскага раёна Віцебскай вобласці У 1953 г. пабралася шлюбам з Іванам Лагуном. Сям'я ў 1958 г. пераехала ў Глыбокае. Да выхаду на пенсію ў 1991 г. працавала настаўніцай у СШ № 2 Глыбокага.

Зноскі
------

1. ↑   Біяграфія Тамары Барсук

Спасылкі
--------

* Біяграфія Тамары Барсук на старонцы Леаніда Маракова

Літаратура
----------

* Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн. 1997. С. 20, 89, 283, 317-327, 340.
* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3.

Гл. таксама
-----------

* Саюз беларускіх патрыётаў
**Тамара Гаўрылаўна Слабодчыкава** (нар. 17 снежня 1952, г. Касцюковічы, Магілёўская вобласць) — беларускі дырыжор.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1977 годзе Беларускую дзяржаўную кансерваторыю, у 1979 годзе — аспірантуру Маскоўскай дзяржаўнай кансерваторыі. У 1979—1985 гадах выкладчык кафедры харавога дырыжавання Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі, у 1985—1998 гадах старшы выкладчык кафедры харавога дырыжавання, з 1998 года дацэнт кафедры. У 1980 годзе Т. Г. Слабодчыкава арганізавала хор «Акадэмія», з’яўляецца яго мастацкім кіраўніком і дырыжорам.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар 18 апублікаваных артыкулаў у энцыклапедычным выданні «Літаратура і мастацтва Беларусі».

Узнагароды
----------

Узнагароджана граматай Вялікага тэатра СССР за прапаганду класічнай харавой музыкі. Хор «Акадэмія», пад яе кіраўніцтвам, узнагароджаны сярэбранымі медалямі на міжнародных фестывалях у Італіі, Германіі, Чэхіі.

Спасылкі
--------

* Слабодчикова Тамара Гавриловна. 06.08.2011
**Мікалай Іпалітавіч Абры́ньба** (руск.: Николай Ипполитович Обрыньба; 2 сакавіка 1913, г.п. Епіфань, Тульская губерня, Расійская імперыя, цяпер Тульская вобласць, Расія — 5 лістапада 1993) — рускі жывапісец. Заслужаны мастак РСФСР (1969). Член Саюза мастакоў СССР.

Біяграфія
---------

Скончыў ў 1931 годзе Кіеўскі мастацкі тэхнікум, у 1936—1940 гадах у Кіеўскім мастацкім інстытуце, у 1940—1941 гадах — у Маскоўскім мастацкім інстытуце імя В. І. Сурыкава.

У Вялікую Айчынную вайну ўдзельнік партызанскага руху ў Беларусі. У Вяземскім «катле» патрапіў у палон, з якога бег. З 1942 года ў Чашніцкай партызанскай брыгадзе «Дубава» (Віцебская вобласць), камандаванне якой стварыла яму ўмовы для мастацкай творчасці. У 1943—1944 гадах у распараджэнні Цэнтральнага штаба партызанскага руху, пры якім дзейнічала партызанская карцінная галерэя (раней працавала ў брыгадзе «Дубрава»), якую складалі 8 карцін і малюнкі Абрыньбы і накіды, акварэлі, плакаты беларускага мастака-партызана М. Гуціева.

Творчасць
---------

Тэма гераізму беларускіх партызан — галоўная ў творчасці Абрыньбы. Сярод работ: «Выхад брыгады „Дубава" на аперацыю» (1942), «Памяці маіх сяброў, паўшых у барацьбе з фашызмам, прысвячаю: Нікіфараў Васіль, Маргевіч Вера, Караленка Дзмітрый, Шэнко Свяпан, Чайкін Міхаіл. 1942—1944» (1945—1967), «Прарыў» (1969), «Мост на Заходняй Дзвіне. 1942» (1970), «Франтавыя эцюды» (1976), партрэт П. К. Панамарэнкі (1974) і інш.

Карціны Абрыньбы захоўваюцца ў Львоўскай карціннай галерэі, Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, а таксама ў прыватных калекцыях у Расіі і за мяжой: Італіі, Францыі, Японіі, ЗША.

Аўтар кніг «Лёс апалчэнца» і «Мастак і час».

Узнагароды
----------

* Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (1944)
* Ордэн «Знак Пашаны»

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Абрыньба Мікалай Іпалітавіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2010. — Т. 1. — 704 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0496-9.
2. 1 2 3 4  Обрыньба Николай Ипполитович, художник

Літаратура
----------

* Абрыньба Мікалай Іпалітавіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2010. — Т. 1. — 704 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0496-9.

Спасылкі
--------

* Обриньба Николай Ипполитович  (руск.) // Праект «Партызаны Беларусі»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Макараў.
**Мікалай Акімавіч Макараў** (1 снежня 1905, Віцебск — 27 чэрвеня 1975) — Ганаровы грамадзянін Віцебска (1967), Герой Сацыялістычнай Працы (1943), Ганаровы чыгуначнік (1940, 1943). Удзельнік грамадзянскай і Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Мікалай Акімавіч Макараў нарадзіўся ў Віцебску. У 1927—1929 гг. служыў у Чырвонай Арміі. У 1933—1941 гадах працаваў у Віцебскім аддзяленні Заходняй чыгункі. У час Вялікай Айчыннай вайны ў 1941—1943 гг. удзельнічаў у забеспячэнні ваенных аперацый пад Масквой, Курскам, Сталінградам, Віцебскам і інш.

У 1943—1944 гг. М. А. Макараў начальнік Віцебскай аператыўнай групы чыгуначнікаў Віцебскага аддзялення чыгункі. З 1944 года начальнік аддзялення руху, з 1946 года начальнік Віцебскага аддзялення Беларускай чыгункі. З 1967 года М. А. Макараў працаваў інжынерам кабінета навукова-тэхнічнай інфармацыі аддзялення.

Званне Героя Сацыялістычнай Працы М. А. Макараву прысвоена за выкананне заданняў ваеннага камандавання па франтавых перавозках.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 5: Биографический справочник / Редкол. И. П. Шамякин (гл. редактор) и др. — Мн.: БелСэ им. П. Бровки, 1981. — Т. 5. — 740 с. ил. — 50 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Жэўжык.

**«Жэ́ўжык»** — беларускі альманах для дзяцей ад 6 гадоў. Выходзіць з сакавіка 2019 года.

У кожным нумары размяшчаюцца пазнавальная інфармацыя, разнастайныя займальныя заданні (галаваломкі, лабірынты, рэбусы і г.д.), коміксы, арыгінальныя майстар-класы.

Пяць нумароў выйшлі ў электроннай версіі, з іх першыя нумары былі два на 20 старонках, трэці, чацвёрты і пяты на 32 старонках. У снежні 2020 года шосты нумар выйшаў на паперы накладам 1000 асобнікаў на 36 старонках. Ён быў прысвечаны «Роднай мове».

У лістападзе 2021 года выйшаў другі друкаваны нумар пра музычныя інструменты на 52 старонках.

Зноскі
------

1. ↑  Часопіс «Жэўжык»: сучаснае беларускамоўнае выданне для дзетак, Будзьма, 6-12-2019

Спасылкі
--------

* Сайт Жэўжыка
**Фёдар Фёдаравіч Раўчакоў** (17 верасня 1910—20 красавіка 1952) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

Ф. Ф. Раўчакоў нарадзіўся ў вёсцы Кузькавічы (зараз ў Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці). Скончыў сярэднюю школу. У Чырвонай Арміі з 1928 года. У 1933 г. скончыў ваенную ветэрынарна-фельчарскую школу ў Ленінградзе і служыў у 25-й кавалерыйскай дывізіі. Удзельнік савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг. Падчас Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 г. на Паўднёва-Заходнім, 1-м Беларускім і 2-м Беларускім франтах. У 1943 годзе скончыў 2-е Маскоўскае пяхотнае вучылішча. Удзельнічаў у баях на ўзбярэжжы Ладажскага возера, абароне Ленінграда, вызваленні гарадоў Смаленск, Сафонава, на подступах да Віцебска, вызваленні Польшчы, Вісла-Одэрскай аперацыі і інш.

Рота 965-га стралковага палка 274-й стралковай дывізіі пад камандаваннем старшага лейтэнанта Ф. Раўчакова вызначылася 29 ліпеня 1944 года — у ліку першых фарсіравала раку Вісла і захапіла плацдарм у раёне горада Пулавы (Польшча), адбіла 8 контратак праціўніка, захапіла вышыню і садзейнічала пераправе іншых падраздзяленняў палка.

З 1945 года Ф. Ф. Раўчакоў у запасе. Жыў у Ленінградзе і працаваў у міліцыі. Памёр 20 красавіка 1952 г. Пахаваны ў вёсцы Буткава Лужскага раёна Ленінградскай вобласці.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» № 5955
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Медаль «За адвагу»
* Медаль «За баявыя заслугі»
* Медаль «За абарону Ленінграда»
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»

Памяць
------

* Імем Героя названа адна з вуліц у Быхаве.
* У вёсцы Кузькавічы помнік Ф. Ф. Раўчакову.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Раўчакоў Фёдар Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 378. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

Фёдар Фёдаравіч Раўчакоў на сайце «Героі краіны»

* *Владимир СТЕПАНЕНКО* Именем героя // СБ-Беларусь Сегодня (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Блахін.

**Фёдар Цімафеевіч Блахін** (1903, Раманаўка, цяпер Пільнінскі раён, Горкаўская вобласць — 30 ліпеня 1974) — Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і селяніна. Рускі. Член КПСС з 1944. Адукацыя сярэдняя. Працаваў загадчыкам аддзела Райхарчгандля, на будаўніцтве дарогі Горкі — Казань. У Савецкую Армію прызваны ў сакавіку 1943 года і накіраваны на фронт. Камандзір сапёрнага ўзвода 875-га стралковага палка (158-я стралковая дывізія, 39-я армія, Трэці Беларускі фронт) старшы сяржант Блахін з групай байцоў 26 чэрвеня 1944 года першым уварваўся на замініраваны мост праз Заходнюю Дзвіну, знішчыў ахову, перарэзаў бікфордаў шнур і ліквідаваў небяспеку падрыву. Дзякуючы яго мужнасці і знаходлівасці мост быў выратаваны, што стварыла ўмовы для далейшага паспяховага наступу і вызваленню г. Віцебска. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 24 сакавіка 1945 года. У 1945 годзе дэмабілізаваны, вярнуўся ў родныя мясціны, працаваў загадчыкам планавым аддзелам, затым старшынёй райвыканкама. Узнагароджаны ордэнам Леніна, Чырвонага Сцяга, медалямі. Ганаровы грамадзянін Віцебска. Пахаваны ў Горкім. Мемарыяльная дошка ўстаноўлена на выратаваным ім мосце ў Віцебску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1.
* Навечно в сердце народном: Справочник / Главный ред. И. П. Шамякин. — 3-е изд. испр. и доп. — Мн.: БелСЭ, 1984. — 607 с. — 65 000 экз.

Спасылкі
--------

* Фёдар Цімафеевіч Блахін на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Фёдар Яфімавіч Агейчанка** (нар. 30 студзеня (12 лютага) 1905, Выдрэя, Лёзненскі раён — 20 верасня 1954) — савецкі вучоны ў галіне паталагічнай анатоміі. Доктар медыцынскіх навук (1943), прафесар (1946).

Біяграфія
---------

У 1930 годзе скончыў Мінскі медыцынскі інстытут. У 1930—1931 гадах працаваў у Полацкай раённай бальніцы, у 1932—1935 гадах — аспірант Інстытута аховы здароўя дзяцей і падлеткаў у Маскве, у 1935—1937 гадах — старшы навуковы супрацоўнік інстытута, у 1937—1939 годах і 1940—1941 гадах — старшы навуковы супрацоўнік Цэнтральнага інстытута туберкулёзу. У перыяд савецка-фінскай вайны працаваў начальнікам патолагаанатамічнай групы Арміі (1939—1940).

У гады Вялікай Айчыннай вайны — начальнік патолагаанатамічнай лабараторыі (Бранскі, 2-і Прыбалтыйскі, Дальнеўсходні франты).

У 1945 годзе загадваў кафедрай паталагічнай анатоміі Кішынёўскага медінстытута. З 1954 года і да апошніх дзён прафесар Агейчанка кіраваў кафедрай паталагічнай анатоміі Мінскага медыцынскага інстытута.

Памёр Фёдар Яфімавіч 20 верасня 1954 года. Пахаваны ў Мінску.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 40 навуковых прац. Пад яго кіраўніцтвам іншыя супрацоўнікі абаранілі 8 кандыдацкіх дысертацый. Памяці настаўніка прысвечана выдадзеная вучнямі кніга «Патоморфология нервной системы при туберкулезе» (1958).

Узнагароды
----------

* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* ордэн Чырвонай Зоркі

Зноскі
------

1. ↑  Агейчанка Фёдар Яфімавіч

Літаратура
----------

* Агейченко Фёдор Ефимович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 9.
* Агейченко Фёдор Ефимович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.] / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2006. — Т. 2 : А-Герань. — С. 28.
* Агнищенко, Г. Профессор Ф. Е. Агейченко / Г. Агнищенко // Сцяг перамогі (Лёзна). — 1998. — 6 студз. — С. 2.
* Дрончанка, В. Пакінулі след у гісторыі раёна. Агейчанка Фёдар Яфімавіч / В. Дрончанка // Сцяг Перамогi (Лёзна). — 2006. — 4 лют. — С. 7.
**Фёдар Цярэнцьевіч Бібік** (1910, в. Майская, цяпер у складзе Мазыра — 5 мая 1945) — сапёр сапёрнага ўзвода 215-га гвардзейскага стралковага палка, яфрэйтар, поўны кавалер ордэна Славы.

Біяграфія
---------

нарадзіўся 19 сакавіка 1910 года ў вёсцы Першамайская, Мазырскага раёна Гомельскай вобласці. Беларус. Адукацыя няпоўная сярэдняя. працаваў цясляром у калгасе, потым слесарам на нафтабазе станцыіі Мазыр.

У Чырвоную Армію прызваны Мазырскім райваенкаматам Палескай вобласці Беларускай ССР. На фронце ў Вялікую Айчынную вайну з лютага 1944 года. асабліва вызначыўся ў баях за вызваленне Украіны і на тэрыторыі Польшчы.

Сапёр сапёонага ўзвода 215га гвардзейскага палка гвардыі яфрэйтар Фёдар Бібік 5 ліпеня 1944 года паўднёвее горада Ковеля Валынскай вобласці Украіны пад агнём ворага зрабіў праход у драцяной загародзе, праз які прайшлі штурмавыя групы. Загадам камандзіра 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі № 045 ад 20 ліпеня 1944 гвардыі яфрэйтар Бібік Фёдар Цярэнцьевіч узнагароджаны Ордэнам Славы 3-й ступені.

26 жніўня 1944 года у баях за пашырэнне плацдарму на левым беразе ракі Віслы, на паўднёвым захадзе ад горада Пулавы пад агнём ворага зрабіў праходы ў мінным полі для разведчыкаў. Загадам па 69-й арміі ад 19 кастрычніка 1944 года яфрэйтар Бібік Фёдар Цярэнцьевіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

19 студзеня 1945 года пад варожым агнём зрабіў праходы каля горада Лодзь, абязшкодзіўшы 90 супрацьпяхотных і 50 супрацьтанкавых мін, чым спрыяў наступленню стралковых падраздзяленняў. У наступных баях, 24 красавіка 1945 года быў цяжка паранены. Памер ад ран у палявым шпіталі 2 мая 1945 года. Быў пахаваны ў вёсцы Хайнерсдорф. У пасляваенныя гады ў сувязі з правядзеннем прамысловага будаўніцтва, парэшткі Ф. Ц. Бібіка былі перапахаваны ў брацкую магілу на нямецкіх могілках у горадзе Швет, раён Швет, Зямля Брандэнбург.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 за мужнасць, адвагу і гераізм яфрэйтар Бібік Фёдар Цярэнцьевіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені пасмяротна.

Узнагароджаны ордэнамі Славы 1-й, 2-й і 3-й ступені, медалямі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Фёдар Цярэнцьевіч Бібік на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* *Долготович Б. Д* Кавалеры ордена Славы. Минск, 2006.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр, Минск, 1984.

Спасылкі
--------

* Фёдар Цярэнцьевіч Бібік на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аляксееў.

**Фёдар Якаўлевіч Аляксееў** (1753, Санкт-Пецярбург — 11 (23) лістапада 1824, Санкт-Пецярбург) — расійскі жывапісец, адзін з заснавальнікаў рускага гарадскога пейзажа. Сучаснікі называлі яго «рускім Каналетам». Найбуйнейшы майстар рускай ведуты.

Біяграфія
---------

Сын вартаўніка Акадэміі навук. У 1764 годзе быў прыняты па прашэнні бацькі ў навучанне ў Імператарскую Акадэмію мастацтваў, да гэтага вучыўся ў гарнізоннай школе. У 1767 годзе сярод вучняў класа арнаментнай скульптуры, якім кіраваў Луі Ралан, далей у «маляўнічым класе» у Генрыха Фондэрмінта і Антоніа Перэзаноці. Скончыў Акадэмію мастацтваў з атэстатам 1-й ступені са шпагай (1773). У час навучання ўзнагароджваўся медалямі: малы сярэбраны (1771), малы залаты (1773). Атрымаў права на пенсійны працяг адукацыі за мяжой.

У 1773—1777 гадах удасканальваўся як тэатральны мастак у Венецыі, дзе пісаў і пейзажы («Набярэжная Ск’явоні ў Венецыі», 1775, Мастацкі музей, Мінск, «Унутраны выгляд двара з садам. Лоджыя ў Венецыі», 1776).

Пасля вяртання ў Расію працаваў дэкаратарам Імператарскіх тэатраў (1779—1786). Вольны час прысвячае капіраванню твораў італьянскіх майстроў гарадскога пейзажа (Дж. А. Каналета, Б. Белота, К. Ж. Вернэ) у Эрмітажы. Гэтыя копіі прынеслі жывапісцу поспех і вядомасць, дзякуючы чаму ён змог пакінуць працу над тэатральнымі дэкарацыямі і заняцца любімай справай — пейзажам.

У 1790-х гадах выступіў з краявідамі Санкт-Пецярбурга («Выгляд Палацавай набярэжнай ад Петрапаўлаўскай крэпасці», 1794, Траццякоўская галерэя), за якія ў 1794 годзе атрымаў званне акадэміка.

З 1803 года і да канца жыцця Ф. Я. Аляксееў выкладаў у пейзажным класе Акадэміі мастацтваў перспектыўны жывапіс.

Зноскі
------

1. ↑  Міжнародны ідэнтыфікатар стандартных найменняў — 2012. Праверана 17 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q423048'></a>
2. 1 2 3  *П. П—в* Алексеев, Федор Яковлевич // *Русский биографический словарь* — СПб.: 1900. — Т. 2. — С. 15–17.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21175473'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25859782'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1960551'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4360849'></a>
3. ↑  Алексеев, Федор Яковлевич // *Аконит — Анри* — 1926. — Т. 2. — С. 189.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q29475956'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20078554'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q43200216'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тараненка.

**Фёдар Фёдаравіч Таране́нка** (15 студзеня 1915, сяло Шчарбінаўка, Таранаўскі раён, Кустанайская вобласць — ?) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Мінскай і Брэсцкай абласцях.

Біяграфія
---------

З 1934 года на савецкай рабоце. З 1936 года служыў у Чырвонай Арміі. Член КПСС з 1940 года. Удзельнік польскага пахода Чырвонай Арміі, савецка-фінляндскай вайны (1939—1940). У партызанах з са жніўня 1942 года: начальнік штаба кавалерыйскай групы, брыгады, у чэрвені — лістападзе 1943 года і ў красавіку — ліпені 1944 камандзір партызанскай брыгады імя А. К. Флегантава. З ліпеня 1944 года ваяваў на 2-м Украінскім фронце. У 1945—1964 гадах працаваў выкладчыкам ваенных вучылішчаў, потым знаходзіўся на педагагічнай рабоце. У 1952 годзе скончыў Ваенную акадэмію імя Фрунзэ.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У лінейнай алгебры **галоўнай дыяганаллю** (часам **асноўнай дыяганаллю**) матрыцы з’яўляецца набор {\displaystyle A\_{i,j}}, дзе {\displaystyle i=j}.

Галоўная дыяганаль квадратнай матрыцы — дыяганаль, якая праходзіць праз верхні левы і ніжні правы кут. Напрыклад, у наступнай матрыцы элементы галоўнай дыяганалі роўныя адзінцы:

{\displaystyle {\begin{bmatrix}1&0&0\\0&1&0\\0&0&1\end{bmatrix}}}
Квадратная матрыца, у якой элементы па-за галоўнай дыяганаллю роўныя нулю, завецца дыяганальнай. Дыяганальная матрыца, у якой элементы на галоўнай дыяганалі роўныя адзінцы, завецца адзінкавай.

Сума элементаў галоўнай дыяганалі матрыцы завецца следам матрыцы.

Галоўнай дыяганаллю прамавугольнай матрыцы з’яўляецца дыяганаль, якая пачынаецца ў верхнім левым куце матрыцы і змяняецца ўніз і ўправа, пакуль не будзе дасягнуты правы ці ніжні край матрыцы. Напрыклад, у наступных матрыц элементы галоўнай дыяганалі роўныя адзінцы:

{\displaystyle {\begin{bmatrix}1&0&0&0\\0&1&0&0\\0&0&1&0\end{bmatrix}}}
{\displaystyle {\begin{bmatrix}1&0&0\\0&1&0\\0&0&1\\0&0&0\end{bmatrix}}}

Гл. таксама
-----------

* Дыяганальнае дамінаванне
* Спіс матрыц

Літаратура
----------

* *Weisstein, Eric W.* Main diagonal (англ.) на старонцы Wolfram MathWorld.
* Main diagonal in Mathwords
* Christian Voigt, Jürgen Adamy: Formelsammlung der Matrizenrechnung. Oldenbourg Wissenschaftsverlag, München 2007, ISBN 978-3-486-58350-2, S. 19.
* Peter Gabriel: Matrizen, Geometrie, Lineare Algebra. Birkhäuser Berlag, Berlin, Basel, Bosten 1996, ISBN 978-3-764-35376-6, S. 475.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Шын.
**Шын** (груз. შინ, мрглавані: Ⴘ, нусхуры: ⴘ, мхедрулі: შ, МФА: [ʃin]) — дваццаць пятая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «900». Беларускі адпаведнік — літара ш ([ʃ]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае š.

* Шын мхедруліШын мхедрулі
* Шын мрглаваніШын мрглавані
* Шын нусхурыШын нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴘ : U+10B8
* შ : U+10E8

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шын (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гушчын.
**Мікалай Ільіч Гушчын** (каля 1848 — 14 верасня 1904) — інжынер-архітэктар.

Біяграфія
---------

### Дзяцінства і адукацыя

Нарадзіўся каля 1848 года. У 1872 годзе скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства са званнем некласнага мастака.

### Прафесійная дзейнасць

Прафесійную кар’еру пачаў у Маскве, дзе плённа працаваў на працягу больш за дваццаці гадоў. З 1874 па 1876 год прымаў удзел у працах па пашырэнні Выхаваўчага дома  (руск.) (бел. пасля чаго, 3 лістапада 1876, атрымаў званне ганаровага члена маскоўскага савета дзіцячых прытулкаў. Пазней выконваў перабудовы Андрэеўскай багадзельні і займаўся планіроўкай Ямской Каломенскай слабады  (руск.) (бел..

Служыў пры Міністэрстве ўнутраных спраў. Вядома, што 31 кастрычніка 1880 года яго вырабілі ў калежскія рэгістратары, а ў 1883 годзе ў калежскія сакратары. У маі 1896 года сям’я Гушчыных пераехала ў Віцебск, дзе Мікалай Ільіч уступіў на пасаду малодшага інжынера віцебскага губернскага будаўнічага аддзялення.

У 1898 годзе заняў пасаду малодшага архітэктара будаўнічага аддзялення Краснаярскага абласнога праўлення.

Праз два гады загадам Міністэрства ўнутраных спраў ад 7 лютага 1898 года пераведзены ва Уладзівасток, дзе прызначаны малодшым архітэктарам будаўнічага аддзялення Прыморскага абласнога праўлення. М. Гушчын займаўся даследаваннямі і складаннем праектаў і каштарысаў пад’язных грунтавых дарог да станцый Свіягіна  (руск.) (бел. і Спаскае  (руск.) (бел.. У 1899 годзе ў час камандзіроўкі ў Нікалаеўск-на-Амуры праводзіў тэхнічны агляд і прыём прац па будаўніцтве Нікалаеўскай турмы і займаўся складаннем каштарысу для праекта па пабудове Нікалаеўскай грамадзянскай бальніцы. 17 ліпеня 1900 года загадам па грамадзянскай ведамству за № 58 за выслугу гадоў Мікалай Ільіч быў выраблены ў калежскія асесары.

Сям’я
-----

У Маскве Гушчын ажаніўся з Лізаветай Паўлаўнай Чурылінай, якая нарадзіла яму траіх сыноў: Уладзіміра — 13 студзеня 1875, Мікалая — 22 снежня 1875 і Паўла — 14 мая 1886 года.

Зноскі
------

1. 1 2  Базилевич М. ХУДОЖНИКИ АРХИТЕКТУРЫ НА ДАЛЬНЕМ ВОСТОКЕ(ПЕРВАЯ ПОЛОВИНА XIX – НАЧАЛО XX ВВ.)(недаступная спасылка)  (руск.)
2. 1 2 3 4  М. Е. Базилевич. Строительное отделение и областная чертежная при Приморском генерал-губернаторстве (1884—1917 гг.)  (руск.)
3. ↑  Памятная книжка по Витебской губернии на 1898 год. Стр. 27  (руск.)
4. ↑  РДГА ДУ. Ф. 1, Воп. 1, справы 2177, 2220, 6059
5. ↑  Крадин Н. П.  (руск.) (бел. АРХИТЕКТОРЫ И ИНЖЕНЕРЫ ВОСТОЧНЫХ ОКРАИН (Дальний Восток, Забайкалье, Якутия, Китай) 765 персоналий. Рукопись.
6. ↑  РДГА ДУ. Ф. 1. Воп. 14, Спр. 269
**Аляксандр Жыжэмскі** (? — красавік 1645) — каралеўскі дваранін, ляснічы аранскі і пералайскі, стольнік менскі 14 лютага 1635 — 31 кастрычніка 1640, чашнік вялікі літоўскі ў 1640—1643, падстолі вялікі літоўскі з 1643. У 1635 разам з пасадай менскага падстолія атрымаў маёнткі Еўцікеевічы ў Рэчыцкім і Карповічы ў Мазырскім паветах. З княжацкага роду Жыжэмскіх.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Чарняўскі В. Ф. Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў (Біяграфічны даведнік). Мн, 2007.
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т.. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фадзееў.
**Аляксандр Данілавіч Фадзееў** (1909 — ?) — беларускі медык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 мая 1909 года ў сям’і селяніна. Скончыў Астраханскі медыцынскі інстытут у 1931 годзе.

Працаваў у Бабруйску з пачатку 1943 па сакавік 1948 года загадчыкам хірургічным аддзяленнем Бабруйскай гарадской бальніцы, а затым абласной бальніцай і галоўным хірургам вобласці. Яму прысвоена званне «Заслужаны ўрач БССР».

З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны будынак бальніцы быў заняты немцамі пад ваенны шпіталь, а сама бальніца пераведзена ў будынак шпіталя, размешчанага на тэрыторыі Бабруйскай крэпасці. Хірургічная дапамога аказвалася па жыццёвых паказаннях. Хворыя паступалі ў бальніцу са сваімі пасцельнымі прыналежнасцямі, бялізнай і перавязачным матэрыялам. У гэтых цяжкіх умовах у шпіталі працаваў хірург Фадзееў Аляксандр Данілавіч, які меў сувязь з партызанамі і які дапамагаў ім.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4  Фадеев, Александр Данилович  (руск.)
**Ко́брынка**, **Кобрынскі канал** — рака ў Беларусі, у Кобрынскім раёне Брэсцкай вобласці, левы прыток ракі Мухавец (басейн Віслы).

Назва
-----

Рачная назва балцкага (магчыма, яцвяжскага) паходжання. Ад назвы ракі ўтварылася назва паселішча Кобрынь.

Найбліжэйшы аналаг — назва дняпроўскай ракі Кобрына (варыянт: Кобрын), правага прытоку Дняпра адразу на поўдні ад Кіева (пасля вусця ракі Стугны). Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра. Гэта адны з самых паўднёвых балцкіх гідронімаў. Назва *\*Kobr-in-* ад літоўскага *kobrinti*, *kūbrinti* «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся».

Ад *kūbrinti* таксама балцкія назвы «звілістых» рэк польск. *Kubra* (басейн Нарава), рус. *Кубрь* (у басейне Дзясны), літ. *Kūbris*.

Корань *Kobr-* таксама ў прускім тапоніме *Kobrun* (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 г.). Гэтую мясцовую назву звязваюць з прускім *kāubri*, літоўскім *kauburys*, *kūbrys* «пагорак, узвышша» (супольная з *kobrinti*, *kūbrinti* семантыка звязаная з адхіленнем ад роўнага руху ці роўнай паверхні).

Тыпалагічны адпаведнік — назва паўночнасмаленскай ракі Гжаць (< *\*Guž-et-*), ад літоўскага *gužas* «бусел», *gūžinti* «ісці сагнуўшыся, згорбіўшыся», *gužinėti* «хадзіць сагнуўшыся».

Назва кобрынскай ракі матываваная звілістасцю яе рэчышча.

Гідраграфія
-----------

Даўжыня ракі 11,5 км. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰. Плошча вадазбору 23 км². Пачынаецца каля вёскі Ізабелін, вусце ў межах горада Кобрын. Рэчышча каналізаванае.

Заўвагі
-------

1. ↑  П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.
2. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192.
3. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 169.
4. ↑  G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.
5. ↑  *Топоров В. Н.* Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 305—306.
6. ↑  V. Urbutis. Baltų kalbų garnio pavadinimai // Baltistica. 1966. II (2). C. 185.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Кобрынка // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — С. 49. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Общая характеристика речной сети Брестской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кобрынскі павет.
**Кобрынскі павет** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Падляшскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага ў XVI стагоддзі. Цэнтр — горад Кобрын.

Перадгісторыя
-------------

Папярэднікам Кобрынскага павета было Кобрынскае княства. Пасля смерці ў 1490 годзе князя Івана Сямёнавіча згас па мужчынскай лініі род князёў Кобрынскіх. Княства засталося ў пажыццёвым карыстанні ўдавы Фядоры. Двары Чаравачыцы і Грушавое адышлі ў якасці вена да мачахі памерлага князя Ульяны, пасля яе смерці — уласнасць Сангушкаў. Уладальнікам асноўнай часткі княства ў 1492 годзе стаў другі муж Фядоры Юрый Пацавіч (памёр у 1506), у 1508 — трэці муж Мікалай Радзівіл (памёр у 1509). Пасля смерці Фядоры ў 1512 княства перайшло ва ўладанне апошняй прадстаўніцы роду Кобрынскіх — князёўны Ганны Сямёнаўны, якая была замужам за Венцлавам Косцевічам.

Гісторыя
--------

Пасля яе смерці ў 1519 годзе уладанні Кобрынскіх былі ператвораны ў Кобрынскае стараства. Разам з Чаравачыцамі і Грушавам, а таксама маёнткамі, якія ў папярэднія часы былі падараваны князямі Кобрынскімі сваім васалам (Бухавічы, Імянін, Камень, Патрыкі, Прышыхвосты і інш.) і Кобрынскаму Спаскаму манастыру (Корчычы), яны ўтварылі Кобрынскі павет у складзе Падляшскага ваяводства. Косцевіч атрымаў пажыццёва статус кобрынскага намесніка. 33 былыя васалы князёў Кобрынскіх у 1528 годзе выстаўлялі ў войска 62 коннікаў, 18 баяр ішлі ў войска асабіста, 14 коннікаў выстаўлялі 8 баяр з Чаравачыц і Грушава. У 1532 годзе Кобрынскае стараства перайшло да каралевы Боны, якая далучыла да яго Чаравачыцы і Грушава, адсудзіўшы іх у Сангушкаў. У 1534 годзе праведзена праверка правоў на зямлю былых васалаў Кобрынскага княства, тыя з іх, хто вытрымаў праверку, атрымалі статус паўнапраўнай шляхты.

Кобрынскі павет праіснаваў да адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гадоў, у выніку якой далучаны да Берасцейскага павета. Паўторнае стварэнне Кобрынскага павета предугледжвалася соймавай канстытуцыяй 1791 года, аднак яе хуткае скасаванне не дало магчымасці яго стварыць.

Літаратура
----------

* Кобрынскі павет // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.