recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Схема будовы артэзіянскага басейна:  

1. ваданосны гарызонт  

2. водатрывалыя слаі  

3. вобласці жыўлення  

4. свідравіна з фантанаваннем  

5. узровень грунтавых водаў  

6. свідравіна без фантанавання  

7. артэзіянская крыніца
**Артэзі́янскія воды** (ад лац.: Artesium — лацінскай назвы французскай правінцыі Артуа) — напорныя пластавыя падземныя воды, якія залягаюць паміж водатрывалымі слаямі. Прымеркаваны да адмоўных геаструктур — сінкліналяў, мульдаў, прагінаў, упадзін. Напор узнікае пры гідраўлічнай ізаляванасці ваданосных гарызонтаў  (руск.) (бел. ад перавышэння вобласці жыўлення над вобласцю разгрузкі. Пры залішнім гідрастатычным ціску  (руск.) (бел. выліваюцца на паверхню зямлі або фантануюць пры ўскрыцці. Ва ўмовах актыўнага водаабмену артэзіянскія воды прэсныя, застойных — салёныя ці расолы. Артэзіянскія воды звычайна звязаны з артэзіянскімі басейнамі.

Беларусь
--------

На Беларусі ўскрыты амаль на ўсёй тэрыторыі на глыбіні ад некалькіх дзесяткаў метраў да некалькіх кіламетраў, належаць да Аршанскага гідрагеалагічнага басейна, Брэсцкага гідрагеалагічнага басейна, Прыпяцкага гідрагеалагічнага басейна і Беларускага гідрагеалагічнага масіву. Артэзіянскія воды з'яўляюцца асноўнай крыніцай пітнога водазабеспячэння.

Літаратура
----------

* Артэзіянскія воды // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Артэзіянскія воды
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чын.
**Чын** (груз. ჩინ, мрглавані: Ⴙ, нусхуры: ⴙ, мхедрулі: ჩ, МФА: [ʧʰin]) — дваццаць шостая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «1000». Беларускі адпаведнік — літара ч ([tʃ]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае č'.

* Чын мхедруліЧын мхедрулі
* Чын мрглаваніЧын мрглавані
* Чын нусхурыЧын нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴙ : U+10B9
* ჩ : U+10E9

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чын (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Мікалаў Апалонавіч Пыхачоў** (1 (13) кастрычніка 1851 — ?) — рускі ваенны дзеяч, генерал ад інфантэрыі (1911), камандзір Асобнага корпуса памежнай варты (1908—1917).

Біяграфія
---------

Паходзіў з дваранаў Палтаўскай губерніі. У арміі з 1867. Скончыў 3-е Аляксандраўскае вучылішча (1869). Удзельнічаў у руска-турэцкай вайне 1877—1878. У 1986—1904 — камандзір лейб-гвардыі Маскоўскага палка, у 1904—1905 — камандзір 1-й брыгады 2-й гвардзейскай пяхотнай дывізіі. У 1906—1908 — камандуючы 23-й пяхотнай дывізіяй. З 1908 па 1917 камандаваў Асобным корпусам памежнай варты.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Мікалай Апалонавіч Пыхачоў на сайце *Руская армія ў Вялікай вайне*

| Камандуючыя Асобным корпусам Пагранічнай варты |
| --- |
| 
Аляксандр Дзмітрыевіч Свін’ін (1893—1908) • Мікалай Апалонавіч Пыхачоў (1908—1917)
Рыгор Рыгоравіч Макасей-Шыбінскі (1917—1918)
 |
**Уместан** — бізнес-парк ва Умеа, Швецыя.

Апісанне
--------

Бізнес-парк ўзяў на сябе гэтую тэрыторыю ў 1998 годзе, калі быў закрыты Вестэрботэнскі полк, які раней тут рамяшчаўся. Муніцыпалітэт Умеа купіў усю вобласць для таго, каб стварыць бізнес-цэнтр і цэнтр ведаў. Будынкі былі адрамантаваныя, каб задаволіць патрэбы сучаснага бізнесу адносна камфорту, навакольнага асяроддзя і ІТ. Бізнес-парк змяшчае каля 40 будынкаў, якія маюць каля 120 розных арандатараў. Каля 3 000 чалавек наведваюць гэты раён кожны дзень.

У 2012 годзе Муніцыпалітэт Умеа прадаў парк у Лерстэне за каля 470 млн крон.

Гл. таксама
-----------

* Цэнтр абароны

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>
2. ↑  Enterprise and development on historic ground **(нявызн.)**. *umestan.se*.  Umestan Företagspa. Праверана 3 May 2014.
3. ↑  <span style="" lang="(шведск.)" >Historik(нявызн.). *umestan.se*.  Umestan Företagspa. Праверана 3 May 2014.
4. ↑  <span style="" lang="(шведск.)" >Nu är Umestan såld(нявызн.). *folkbladet.nu*.  Folkbladet. Праверана 3 May 2014.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уместан
* Афіцыйны сайт Уместана
**Гале** (сінгальск.: ගාල්ල, там.: காலி) — горад, адміністрацыйны цэнтр Паўднёвай правінцыі Шры-Ланкі. Насельніцтва - 99478 чал. (2011 г.), пераважна сінгалы, а таксама маўры, тамілы і бюргеры.

Геаграфія
---------

Гале знаходзіцца ў 119 км на поўдзень ад горада Каломба на ўзбярэжжы Індыйскага акіяна. Клімат субэкватарыяльны, засушлівы. Сезон мусонаў і сухі сезон амаль не вылучаюцца. Сярэдняя гадавая тэмпература вагаецца ў межах 25 - 27 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў - 240,3 мм.

Гісторыя
--------

Паселішча на месцы Гале ўзнікла ў глыбокай старажытнасці. Гале часцяком атаясамляюць з **Калі**, развітым гандлёвым цэнтрам на поўдні Шры-Ланкі, назва якога сустракаецца ў арабскіх, а пазней у кітайскіх тэкстах з XIV ст. Але найбольш праўдападобнай крыніцай існавання горада з'яўляецца сведчанне партугальцаў у 1505 г. Яны трапілі на Шры-Ланку выпадкова пад час буры. Гале стаў першым месцам на востраве, якое яны знайшлі, хаця жыхары порта адмовіліся даваць дазвол на ўваход іншаземнага карабля.

Паходжанне назвы горада таксама застаецца спрэчным. Яе выводзяць ад сінгальскага слова ගල ("скала") або партугальскага слова *galo* ("певень").

У XVI ст. Гале быў падначалены партугальцамі. У 1660 г. - галандцамі, якія пабудавалі тут моцную гранітную крэпасць з трыма бастыёнамі "Сонца", "Месяц" і "Зорка". У 1796 г. яна перайшла пад кантроль Вялікабрытаніі і выкарыстоўвалася як адміністрацыйны цэнтр поўдню Шры-Ланкі. У 1865 г. з'явіўся самастойны муніцыпалітэт Гале, які меў унутранае самакіраванне.

Горад моцна пацярпеў пад час цунамі 26 снежня 2004 года.

Інфраструктура
--------------

Асновай мясцовай эканомікі з'яўляюцца турызм, гандаль, а таксама перапрацоўчая прамысловасць. Гале - важны транспартны вузел Паўднёвай Шры-Ланкі. Працуюць порт, чыгуначная станцыя, аўтобусны вакзал.

Адукацыйныя ўстановы: 29 урадавых і 5 прыватных (пераважна рэлігійных) школ, а таксама ўніверсітэт Рухуна.

Славутыя мясціны
----------------

Старая частка Гале
Гале з'яўляецца адным з галоўных турыстычных цэнтраў Шры-Ланкі. Асабліва цікавую яго частку ўяўляюць сабою Стары Гале і крэпасць Гале, пабудаваныя ў XVII - XVIII стст. галандцамі. У 1988 г. яны былі ўключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Найлепш захаваліся гранітныя муры крэпасці, што прымыкаюць да Індыйскага акіяна, галандскі касцёл XVIII ст. у стылі барока і знешні бок рэзідэнцыі камандора крэпасці. У XIX - перш. пал. XX ст. рэзідэнцыя выкарыстоўвалася брытанскай каланіяльнай адміністрацыяй. Астатняя частка значна перабудавана. Стары Гале вядомы вузкімі вуліцамі і дамамі, кожны з якіх мае сваю назву.

У прадмесцях Гале, а таксама каля яго знаходзяцца цудоўныя пляжы. Асабліва вядомыя пляжы заліва Унаватуна.

Гарады-пабрацімы
----------------

1. Сцяг Нідэрландаў Вельзен, Нідэрланды

Галерэя
-------

* Гале ў 1754 г.Гале ў 1754 г.
* Знешні выгляд крэпасці ў сучаснасціЗнешні выгляд крэпасці ў сучаснасці
* Маяк на тэрыторыі крэпасціМаяк на тэрыторыі крэпасці
* Галандскі касцёл XVIII ст.Галандскі касцёл XVIII ст.
* БазарБазар
* Заліў УнаватунаЗаліў Унаватуна

Спасылкі
--------

* Гале на сайце ЮНЕСКА
* Турыстычны даведнік
* Порт Гале
* Культура і гісторыя
* Каталіцкая царква ў Гале
**Рыга-Арлоўская чыгунка** — назва ў 1868—1920 гг. сеткі чыгуначных дарог, якая праходзіла па тэрыторыі Ліфляндскай, Віцебскай, Курляндскай, Ковенскай, Магілёўскай, Смаленскай, Арлоўскай губерняў (цяпер тэрыторыя Беларусі, Латвіі, Расіі) 

Чыгунка злучала цэнтральныя раёны Расіі з партамі на Балтыйскім моры — Рыгай і Лібавай.

Перадгісторыя
-------------

Першай чыгункай, якая пазней увайшла ў адзіную Рыга-Арлоўскую, была лінія Рыга — Дынабург (з 1893 Дзвінск) пабудаваная ў 1858—1861 гг.

Затым пабудаваныя лініі: 

* Дынабург — Віцебск (1866),
* Віцебск — Арол (1868),
* Рыжска-Мітаўская чыгунка: Торэнсберг — Мітава—Мураўёва (1868—1873),
* Рыга-Бальдэрааская чыгунка: Рыга — Бальдераа (1872 г.)
* Рыга-Тукумская чыгунка: Засенгоф — Тукум (1877)
* Віцебска-Жлобінская чыгунка: Віцебск — Орша — Магілёў — Жлобін (1902).

У 1920 г. частка дарогі адышла да Латвіі. Астатняя частка стала называцца *Арлоўска-Віцебскай чыгункай* і ў 1922 годзе ўключана ў склад *Маскоўска-Беларуска-Балтыйскай чыгункі*.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* Риго-Орловская железная дорога(недаступная спасылка) (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чынук.
Гатункі
**Чынук** (англ.: Chinook) — назва амерыканскіх він, вытворчасць якіх наладжана ў даліне Якіма ў штаце Вашынгтон. 

Вінаград для вытворчасці віна ў даліне Якіма вырошчваюць з 1869 г. Аднак у перыяд 1920 - 1933 гг. у сувязі з забаронай вытворчасці і продажу алкагольных напояў у ЗША вінаробная галіна панесла значныя страты. Толькі ў апошняй чвэрці XX ст. яна зноў перажыла адраджэнне.

У 1983 г. было адчынена прыватнае вытворчае прадпрыемства «Чынук» для перапрацоўкі вінаграда даліны Якіма. Гэта найбуйнейшы вытворца він у штаце Вашынгтон. Пераважаюць гатункі сталовага віна на аснове сартоў савіньён блан, рыслінг, шарданэ і каберне.

Спасылкі
--------

* Chinook Wines, Yakima Valley WA
**Сен-Трапэ** (фр.: Saint-Tropez, акс.: Sant Tropetz, таксама сустракаюцца варыянты *Сан-Трапэ*, *Сан-Трапез*) — горад на поўдні Францыі на Лазурным Беразе, адно з самых прэстыжных месцаў адпачынку. Насельніцтва складае 5635 жыхароў (2005).

Гісторыя
--------

Першае паселішча на месцы сучаснага Сен-Трапэ было заснавана яшчэ ў II стагоддзі да н.э.. Сваю сучасную назву горад атрымаў у гонар святога Трафіма, які быў абезгалоўлены ў 60-я гады ў часы Нерона пры ганеннях на хрысціян у раёне сучаснай Пізы. Паводле падання яго цела было пакладзена ў старую лодку разам з пеўнем і сабакам, якую прыбіла да берага на месцы сучаснага горада.

У 1637 годзе ў жыхарамі Сен-Трапэ была адбітая атака 22 іспанскіх галеонаў. Да гэтага часу ў гонар гэтага ў горадзе праводзіцца традыцыйнае шэсце.

Да Першай сусветнай вайны Сен-Трапэ быў адным з галоўных портаў Францыі на Міжземным моры. У 1920-я — 1930-я гады менавіта тут Поль Сіньяк вынайшаў тэхніку пуантылізму.

Аднак, да 1950-х горад быў мала вядомы шырокай публіцы. Новую папулярнасць, асабліва сярод заможных людзей, ён атрымаў у 1956 годзе, калі ў Сен-Трапэ здымаўся вядомы фільм «І Бог стварыў жанчыну» з Брыжыт Бардо ў галоўнай ролі. Пазней папулярнасць гораду дадала серыя кінакамедый пра «Жандарма з Сен-Трапэ» з Луі дэ Фюнесам у галоўнай ролі.

Зноскі
------

1. ↑  база даных аб французскіх камунах — Institut national de l'information géographique et forestière. Праверана 26 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1665102'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20894925'></a>
2. ↑  The Search Engine that Does at InfoWeb.net Архівавана 14 сакавіка 2008.
3. ↑  San Torpete (Torpes, Torpè)
4. ↑  Сэн-Трапэ Архівавана 16 верасня 2009.
5. ↑  Сэн-Трапэ Архівавана 21 верасня 2009.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сен-Трапэ
* Афіцыйны сайт (фр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Тэматычныя сайты | INSEE |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 152779464 · GND: 4051325-7 · ISNI: 0000 0001 2176 1827 · LCCN: n81053358 · SUDOC: 026555808 · VIAF: 145424767 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сена.

**Се́на** — рака на поўначы Францыі.

Даўжыня 776 км, плошча басейну 78,6 тыс. км². Упадае ў праліў Ла-Манш, утвараючы эстуарый. Сярэдні расход вады 400–500 м³/с, зімовыя паводкі. У ніжнім цячэнні адчувае ўплыў прыліваў. Суднаходная ніжэй горада Труа. Злучаная каналамі з Шэльдай, Маасам, Рэйнам, Ронай, Луарай, Сонай. На Сене — гарады Парыж, Руан, у эстуарыі — порт Гаўр.

Гідраграфія
-----------

Выток Сены знаходзіцца ў паўднёвай частцы плато Лангр у Бургундыі, далей рака працякае ў шырокай даліне па Парыжскаму басейну; рэчышча яе тут звілістае, асабліва пасля Парыжа. Блізка ад Гаўра рака ўпадае ў бухту Сена праліва Ла-Манш (лейкападобны эстуарый даўжынёй звыш 25 км і шырынёй 2—10 км). У вусці ракі пабудаваны Мост Нармандыі, адзін з самых доўгіх падвесных мостаў у свеце.

Асноўныя прытокі: правыя — Марна, Уаза; левыя — Ёна.

Галерэя
-------

* Сена ў Парыжы. Від з моста Пон НефСена ў Парыжы. Від з моста Пон Неф
* Сена на карцеСена на карце

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Сена // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 324. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119582905 · GND: 4054330-4 · LCCN: sh85119617 · NDL: 00970894 · NKC: ge594235 |
**Саіс** (стар.-грэч.: Σαίς) — горад на захадзе дэльты Ніла, сталіца 5-га нома Ніжняга Егіпта. Сучасная назва — **Са эль-Хагар**.

Гісторыя
--------

Саіс існаваў ужо пры першых дынастыях фараонаў і згадваецца ў тэкстах пірамід як важны рэлігійны цэнтр. Горад таксама быў прамысловым цэнтрам: тут ткаліся егіпецкія палотны, якія ішлі на патрэбы культу і для стварэння мумій.

Саіс быў цэнтрам культу багіні Нейт; яе храм быў адным з найбольш вялікіх у Егіпце, яе жрацы славіліся сваёй вучонасцю і зрабілі Саіс цэнтрам навукі. Да іх накіроўваліся для гутаркі многія грэчаскія мудрацы і філосафы, у тым ліку Салон, Платон і Герадот.

Асаблівага росквіту горад дасягнуў у Трэці пераходны перыяд, калі падчас дадэкархіі яго цары сталі імкнуліся да аб’яднання пад сваёй уладай Егіпта і дзейнічалі, абапіраючыся на Асірыю, супраць кушытаў. З часоў Псаметыха I у Егіпце пачалася «саіская эпоха». Саіс становіцца сталіцай, расце і багацее. Нават Камбіз, скарыўшы Егіпет, знайшоў неабходным быць пасвечаным у містэрыі Нейт.

Пры Пталамеях у Саісе збіраліся з’езды егіпецкіх жрацоў.

Да якога часу існаваў Саіс — невядома; Макрызі згадвае пра яго яшчэ ў XV ст. Горад доўга быў рэзідэнцыяй монафізіцкага епіскапа. Упершыню на разваліны Саіса звярнуў увагу Карстэн Нібур (1762—1767), апісанне іх выкладзена ў працах Напалеонаўскай экспедыцыі, у Шампальёна і Лепсіуса.

У Саісе захаваліся свяшчэннае возера, на якім, паводле Герадота, ладзілі начныя святы ў гонар Асірыса, каласальная сцяна ў 790 крокаў даўжыні і 20 шырыні, а таксама ўзгорак, які пакрывае месца палаца і храма.

У літаратуры
------------

У Саісе адбываецца дзеянне рамана Наваліса «Вучні ў Саісе».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Літаратура
----------

* Саис // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Саіс на egyptology.ru

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7549979-4 · SUDOC: 027562921 · VIAF: 240123807 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шастапалаў.

**Мікалай Анісімавіч Шастапалаў** (19 снежня 1909, горад Рамны, Сумская вобласць — 2 ліпеня 1984) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Мінскай вобласці.

Біяграфія
---------

З 1927 года працаваў як рабочы. Член КПСС з 1931 года. З 1931 года ў Чырвонай Арміі. З чэрвеня 1941 года на фронце. У партызанах з сакавіка 1942 года: камандір групы, атрада, у снежні 1942 — маі 1943 і верасні 1943 — ліпені 1944 гадоў — 27-й партызанскай брыгады імя В. І. Чапаева, у маі — жніўні 1943 года камандаваў партызанскім злучэннем Слуцкай зоны, адначасова член падпольнага міжрайкама КП(б)Б. У 1944—1971 гадах на савецкай і адміністратыўна-гаспадарчай рабоце.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Адзінавер'е** (руск.: единоверие) — кірунак у стараабрадстве, паслядоўнікі якога захоўваюць адміністрацыйную сувязь з Рускай праваслаўнай царквой, але выкарыстоўваюць у багаслужэнні дарэформенны абрад. Пачатак гэтай з'яве быў пакладзены ў 1800 годзе для стараабрадцаў, якія пагадзіліся ўвайсці ў падпарадкаванне Сіноду, захавайшы стары абрад. Пераход у адзінаверніцтва вельмі стымуліраваўся ўрадам, якія стваралі для адзінавернікаў шматлікія прэферэнцыі.

Пасля выдання маніфеста аб умацаванні верацярпімасці ў 1905 годзе адзінаверніцкі рух пачаў спадаць. У 1917 годзе ў Расіі было каля 350 адзінаерніцкіх прыходаў і манастыроў.

У гады савецкай улады адзінаверніцкая супольнасць была амаль поўнасцю знішчана. Пасля 1991 года адзінаверніцтва пачало адраджацца "знізу", зараз гэта вельмі кансерватыўная плынь у РПЦ. На сёння ёсць каля 20 адзінаверніцкіх прыходаў, каля 10 інакаў і інакінь, каля 15 тыс. веруючых.

Акрамя РПЦ, некалькі адзінаверніцкіх прыходаў знаходзіліся раней ці знаходзяцца зараз у РПЦЗ (як кананічнай, так і ў раскольніцкіх юрысдыкцыях), а таксама ў некалькіх катакомбных юрысдыкцыях.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Аднаверства на Вікісховішчы |

* Патрыяршы цэнтр старажытнарускай набажэнскай традыцыі
* Праваслаўнае стараверства ва ўлонні Рускай Праваслаўнай Царквы Архівавана 17 мая 2014.
* Стараабрадныя прыходы РПЦ (Аднаверства). Кароткая гісторыя.
Дэпартамент Сена і Уаза на адмін. карце Францыі 1868 года
**Се́на і Уа́за** (фр.: Seine-et-Oise) — колішні дэпартамент Францыі. Створаны ў 1790, скасаваны ў 1968. Цэнтр — Версаль. Плошча дэпартамента складала 5603 км².

Меў код 78. Падзелены на наступныя тры новыя дэпартаменты: Эсон, Валь-д’Уаз і Івелін; шэраг яго камун увайшлі таксама ў іншыя дэпартаменты.

У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ў дэпартаменце Сена і Уаза было развіта земляробства, авечкагадоўля (парода рамбулье), воўнапрадзільная, панчошная вытворчасць; былі пабудаваны фарфоравы завод, чыгуналіцейны, машынабудаўнічыя і хімічныя заводы.

Зноскі
------

1. 1 2  Сены и Уазы департамент // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Літаратура
----------

* Сены и Уазы департамент // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12119464b · GND: 4241158-0 · ISNI: 0000 0001 2097 1267 · LCCN: n81097123 · SUDOC: 029603986 · VIAF: 168860481 |

 |
**Мікалай Апанасавіч Міхайлашаў** — (19 снежня 1917, станіца Прочнаакопская, Новакубанскі раён, Краснадарскі край — 7 лютага 2008) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Беларусі. Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў станіцы Прочнаакопская (цяпер Новакубанскі раён Краснадарскага края. Працаваў сакратаром шматтыражнай газеты кансервавага завода. Член КПСС з 1939 года. З 1939 года працаваў у органах дзяжбяспекі Пінскай вобласці. З чэрвеня 1941 года — у нямецкім тыле: камандзір групы, аддзяленя, узвода, намеснік камандзіра Чачэрскага партызанскага атрада, са жніўня 1942 года намеснік начальніка разведкі партызанскай брыгады «Уперад» НКДБ СССР, з мая 1943 года намеснік камандзіра атрада, потым — Добрушскай партызанскай брыгады імя І. В. Сталіна, з чэрвеня па кастрычнік 1943 года член Добрушскага падпольнага РК КП(б)Б. У красавіку — ліпені 1944 года камандзір партызанскай групы «Бура».

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 5 лістапада 1944 года старшаму лейтэнанту дзяржаўнай бяспекі Міхайлашаву, Мікалаю Апанасавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

У 1944—1976 гадах працаваў у органах КДБ БССР. Пасля сыходу ў адстаўку жыў у Мінске.

Аўтар кнігі «Бура гневу» (1971).

Памяць
------

У вёсцы Копішча каля Мінска адна з вуліц названа ў гонар Мікалая Міхайлашава.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* *Колпакиди А. Прохоров Д.* Внешняя разведка России. — СПб.—М. 2001.
* Кубани славные сыны. Кн. 2. — Краснодар, 1985.
* Люди легенд. — Вып. 2. — М. 1966.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. — Минск, 1984.
* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ждановіч.
**Мікалай Ждановіч** (нар. 1927) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. у Баранавіцкай вобласці, сябра арганізацыі «Чайка».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў 1927 г. у в. Вольна Навагрудскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (пазней Гарадзішчанскі раён Баранавіцкай вобласці).

У 1946—1947 г. далучыўся да падпольнай арганізацыі «Чайка», якая ставіла за мэту змаганне за нацыянальныя правы, годнасць, культуру, мову, гісторыю, свабоду беларусаў і незалежнасць Беларусі. У сярэдзіне 1947 г. арганізацыя была выкрытая савецкімі спецслужбамі ў сувязі з арыштамі сябраў Саюза вызвалення Беларусі (СВБ выдаў уладам савецкі агент Алесь Бажко). Пачаліся таксама арышты ўдзельнікаў «Чайкі», бо некаторыя сябры «Чайкі» утрымлівалі сувязь з СВБ у выніку канспірацыйнай памылкі.

Мікалай Ждановіч быў арыштаваны 10 кастрычніка 1947 г. Паводле матэрыялаў справы ў гэты момант не працаваў. Асуджаны 18 кастрычніка 1947 г. судовым ворганам як член антысавецкай арганізацыі паводле артыкулу 63-1 і 76 КК БССР на 8 гадоў савецкіх канцлагераў у Комі АССР.

Рэабілітаваны 3 кастрычніка 1956 г. Вярхоўным Судом БССР. Справа нумар 6816-С захоўваецца ў УКГБ Брэсцкай вобласці.

Далейшы лёс не вядомы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3.

Спасылкі
--------

* Ждановіч Мікалай Антонавіч (1927)
**Джордж Абела** (мальт.: Ġorġ Abela, англ.: George Abela, нар. 22 красавіка 1948) — мальтыйскі палітык-лейбарыст, прэзідэнт Мальты з 4 красавіка 2009 па 4 красавіка 2014.

Біяграфія
---------

Скончыўшы Мальтыйскі ўніверсітэт, з 1975 Джордж Абела працаваў юрыстам, актыўна ўдзельнічаючы ў дзейнасці прафсаюзных арганізацый. У 1982—1992 ён з’яўляўся прэзідэнтам Футбольнай асацыяцыі Мальты і шмат зрабіў для развіцця спартыўнай інфраструктуры. Затым ён быў абраны намеснікам старшыні Лейбарысцкай партыі па партыйных справах, а ў 1996 пасля перамогі партыі на парламенцкіх выбарах саветнікам прэм’ер-міністра Альфрэда Санта, але ўжо ў наступным годзе з-за рознагалоссяў з апошнім сышоў у адстаўку. У 1998 ён пакінуў партыйны пост, а ў 2000 годзе сышоў з прафсаюзнага кіраўніцтва, заняўшыся прыватнай юрыдычнай практыкай. У 2008 ён удзельнічаў у выбарах лідара лейбарыстаў, але заняў другое месца, атрымаўшы ў другім туры каля 34 % галасоў.

У 2009 парламент Мальты абраў Джорджа Абела новым прэзідэнтам краіны. Паколькі ва ўладзе ў краіне знаходзілася кансерватыўная Нацыяналістычная партыя, гэта стала першым выпадкам абрання на Мальце прэзідэнта ад дзеючай апазіцыі.

Зноскі
------

1. ↑  George Abela // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑  George Abela // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт прэзідэнта Мальты. Архівавана 6 жніўня 2009.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1202735037 · VIAF: 4925157952118265600007 |
**«Tygodnik Petersburski»** (бел.: Штотыднёвік Пецярбургскі) — палітычна-літаратурнае выданне, якое выходзіла ў Санкт-Пецярбургу ў 1830—1858 гадах пад рэдакцыяй Юзафа Працлаўскага і Францішка Малеўскага.

Дазвол на выданне газеты атрымаў Мікалай Маліноўскі, аднак сам выдаваць газету не здолеў і перадаў справу Юзафу Працлаўскаму. На старонках газеты асуджалася Лістападаўскае паўстанне, і ў выніку ўжо ў 1832 «Tygodnik Petersburski» стаў афіцыйнай урадавай газетай Царства Польскага і пачаў выходзіць двойчы на тыдзень (у серады і пятніцы).

З 1841 года — орган г. зв. «пецярбургскай катарыі»  (польск.) (бел. — прымірэнчай, праца́рскай, кансерватыўнай і артадаксальна каталіцкай групы пісьменнікаў (Казімір Буйніцкі, Ігнацы Галавінскі, Міхал Грабоўскі, Генрык Ржавускі, Аляксандр Пшаздзецкі, Юзаф Працлаўскі, Станіслаў Халанеўскі, Людвік Штырмер). Пэўны час супрацоўнікам «Тыднёвіка Пецярбургскага» з’яўляўся і Юзаф Крашэўскі. Уплыў катарыі быў такі аўтарытэтны, што іншы погляд на літаратуру і грамадскае жыццё выказваўся толькі ў непадцэнзурных выданнях. Аднак пасля выхаду двухтомніка «Mieszaniny obyczajowe» Генрыка Ржавускага ўзнялася вялікая хваля крытыкі, якую падтрымаў нават Юзаф Крашэўскі. Неўзабаве, аднак, і ён трапіў пад агонь крытыкі маладых літаратараў, якія заснавалі ў Кіеве альманах «Gwiazda», і гэта вярнула яго ў стан «Тыднёвіка Пецярбургскага».

Выданне змагалася з прагрэсіўнымі плынямі філасофскай думкі, выступала супраць дэмакратычных рамантычных тэндэнцый у сучаснай польскай літаратуры. Яго мэтай была прапаганда польскай нацыянальнай літаратуры, асабліва гістарычных раманаў вальтэрскотаўскага тыпу, апалагетных адносна шляхецкага мінулага. Згадкі пра культуру, мову мясцовага люду калі і траплялі ў артыкулы, дык толькі ў кантэксце выкарыстання на карысць польскай літаратуры ці культуры. Пасля падзей 1848 года «Tygodnik» страціў папулярнасць.

Зноскі
------

1. 1 2  *Мікола Хаўстовіч.*. Беларуская літаратура 30-40-х гг. XIX ст. **(нявызн.)**.  Кафедра гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта (3 сакавіка 2012).
2. ↑  «Tygodnik Petersburski» (польск.).  Interia.PL Sp. z o.o. (27 лютага 2012).

Спасылкі
--------

* Нумары газеты ў электронным фармаце(недаступная спасылка) на старонцы Федэрацыі лічбавых бібліятэк
* Вольная энцыклапедыя WIEM Архівавана 7 красавіка 2013. (польск.)
**Сенажа́ткаўскі нацыянальны польскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Сенажаткі.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Сенажаткаўскі сельсавет** у складзе Жлобінскага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жлобінскім раёне БССР. 20 жніўня 1933 года рэарганізаваны ў нацыянальны польскі сельсавет. 14 жніўня 1937 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Лукаўскага, Малевіцкага і Краснабярэжскага сельсаветаў.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Цішчанка.
**Мікалай Апанасавіч Ці́шчанка** (24 лютага 1925 — 8 студзеня 1996) — беларускі вучоны ў галіне анкалогіі, доктар медыцынскіх навук (1971), прафесар (1973).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Чарнатычы (зараз у Чарнігаўскай вобласці Украіны). У 1942—1945 гадах працаваў на металургічных заводах у Варашылаўградзе і Чалябінску. У 1952 годзе скончыў Адэскі медыцынскі інстытут. У 1953—1955 гг. працаваў у Магілёўскім абласным анкалагічным дыспансеры ўрачом, галоўным урачом. У 1956—1958 гадах праходзіў навучанне ў аспірантуры пры кафедры анкалогіі Ленінградскага інстытута ўдасканалення ўрачоў. У 1958—1959 гадах працаваў урачом у хірургічным аддзяленні 3-й гарадской клінічнай бальніцы Мінска. Абараніў дысертацыю на тэму «Радыкальная аперацыя выдалення рэгіянальных лімфавузлоў пры раку ніжняй губы» і ў 1959 годзе атрымаў ступень кандыдата медыцынскіх навук.

У 1959—1960 гадах працаваў асістэнтам кафедры хірургіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, з 1960 года — асістэнт кафедры анкалогіі, у 1968—1973 гадах — дацэнт, з 1973 года — прафесар. У 1970 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Матэрыялы да анатоміі і клінікі панкрэатадуадэнальнага рака». У 1982—1991 гадах — на пасадзе загадчыка кафедрай анкалогіі і медыцынскай радыялогіі, з 1992 года — прафесар.

Памёр 8 студзеня 1996 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на Паўночных могілках.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы па дыягностыцы і лячэнні пухлін страўнікава-кішэчнага тракту, падстраўнікавай залозы, жоўцевых шляхоў. Распрацаваў і ўкараніў метад радыкальных аперацый пры метастазах раку на шыі. Аўтар 112 навуковых прац, двух манаграфій, чатырох рацыяналізатарскіх прапаноў. Сааўтар патэнта «Способ пластики безнадкостничных дефектов покровных тканей черепа»

Сярод апублікаванага:

* Клиника и дифференциальная диагностика механических желтух. — Мн.: Беларусь, 1973.;
* Реабилитация радикально оперированных больных по поводу опухолей толстой кишки.

Узнагароды
----------

* Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»,
* значок «Выдатнік аховы здароўя» (1978),
* нагрудны знак імя М. І. Пірагова,
* ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь (1994),
* граматы Міністэрства аховы здароўя БССР і рэктарата Беларускага інстытута ўдасканалення ўрачоў.

Зноскі
------

1. 1 2  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Тищенко Николай Афанасьевич (руск.) // Сайт БелМАПА
3. ↑  PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы (руск.)

Літаратура
----------

* Цішчанка Мікалай Апанасавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17). — С. 132.

Спасылкі
--------

* Тищенко Николай Афанасьевич (руск.) // Сайт БелМАПА
* Цішчанка, Мікалай Апанасавіч (1925—1996) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
**«Tymczasowa gazeta Mińska»** (*Тымчасовая газета Мінская*) — беларуская штотыднёвая легальная газета. Выдавалася ў Мінску ў перыяд 18(1).7.1812 — 25(8).10.1812, у час акупацыі Мінска Напалеонам Банапартам. Першая газета, якая была выдадзена ў Мінску. Выйшла 25 нумароў. Друкавалася па-польску ў Мінскай губернскай друкарні. Разавы тыраж нумару невядомы.

Гісторыя
--------

Газета была заснавана праз 10 дзён пасля ўваходу Напалеонаўскай арміі ў Мінск (18 ліпеня 1812 года па старым стылі). Газета распавядае пра падтрыманне парадку ў горадзе, пра тое, як быў уладкаваны побыт мясцовых жыхароў, пра грашовыя і рэчавыя ахвяраванні, якія былі сабраны мінчанамі для дапамогі «французскай арміі-вызваліцельніцы», пра справы напалеонаўскіх войскаў у вайне супраць Расійскай Імперыі.

Газета ўтрымлівае шмат невядомых фактаў і прозвішчаў мясцовых людзей, якія змагаліся на баку Напалеона ці падтрымлівалі Напалеонаўскую армію грашыма ці сродкамі. Цытата з 25 нумару:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Найсвятлейшая Мацкевічава ашмянская земская суддзіха ахвяравала 12 фунтаў корпіі і бінтоў;
Ігнацій Даманскі, старшыня слуцкага земскага суда - дзве ласкі масла, адну асьміну пшаніцы;
Элеанора Азямблоўская ротмістрша - 2 фунты корпіі | "|

Таксама ў газеце прыводзяцца імёны 20 жыхароў тэрыторыі сучаснай Беларусі, якія былі ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай Францыі — ордэнам Ганаровага легіёна. Многія з гэтых імёнаў былі б невядомыя без гэтай газеты.

Пасля адступлення частак Напалеона з Мінска газета была ліквідавана.

Упершыню пасля 1812 года газета была заўважана ў 1909 годзе. У перыядычным выданні Рускага гістарычнага таварыства амаль усе нумары былі выкладзены на рускай мове, але скарочана. Матэрыялы былі названы самастойнай гістарычная крыніцай, якая «впервые выступает как документ, дающий обширный материал для исследования политической, общественной и бытовой жизни прошлого».

У 1910 годзе, пры выданні кнігі «Отечественная война и Русское общество» (Москва, 1910—1912, Т. 1-7) гэтыя ж нумары былі крыху дапоўненыя і перавыдадзеныя.

Да 2000 года Нацыянальная бібліятэка Беларусі не мела аніводнага экзэмпляра «Часовай мінскай газеты». У 2000 годзе дырэктар Цэнтра напалеонаўскіх даследаванняў (Францыя, Парыж), прафесар Фернан Бакур памяняў ксеракопіі гэтай газеты на ксеракопіі некаторых рукапісаў часоў Напалеона.

Зноскі
------

1. ↑  Сборник Российского исторического общества(СРИО), СПб, 1909. Т.128.
2. ↑  Часовая Мінская Газета, 2008, Мінск.
**Сцяг Радашковічаў** — адзін з афіцыйных сімвалаў гарадскога пасёлка Радашковічы Маладзечанскага раёна. Сцяг зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Беларусі 23 снежня 1999 года № 38.

Апісанне
--------

Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трыма касіцамі, якое складаецца з трох роўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — чырвонага, сярэдняй — зялёнага і ніжняй — белага колеру.

Сцяг Радашковічаў незвычайны па сваёй форме. У пераважнай большасці сучасныя флагі, як у Беларусі, так і ў іншых краінах, — прамавугольныя. Гэты ж мае так званыя косы, якія найбольш часта сустракаліся ў сярэднія вякі.

Аўтар сцяга А. А. Шпунт.

Гл. таксама
-----------

* Герб Радашковічаў

Зноскі
------

1. ↑  Сцяг Радашковіч

| ⛭Сцягі адзінак Мінскай вобласці |
| --- |
| Гарады | 
Барысаў ·  Беразіно ·  Валожын ·  Вілейка ·  Дзяржынск ·  Жодзіна ·  Капыль ·  Клецк ·  Крупкі ·  Любань ·  Маладзечна ·  Мар’іна Горка ·  Мінск1 ·  Мядзел ·  Нясвіж ·  Салігорск ·  Слуцк ·  Смалявічы ·  Старыя Дарогі ·  Стоўбцы ·  Узда ·  Чэрвень |  |
| Гарадскія пасёлкі | 
Гарадзея ·  Радашковічы |
| Раёны | 
Мінскі |
| 1 не ўваходзіць у склад вобласці |
**Белькавічы** — курганны каля Турына Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці.

Курган - 1
----------

### Апісанне

За 2.5 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе р. Свіслач, у лесе. Вышыня 1,1 м. дыяметр 5 м. Здзірванеў і зарос лесам, у цэнтры кургана вялікая яма.

### Даследаванні

Вядома з 1924 г. Абследавалі ў 1963 г. Ю.І. Драгун, у 1985 г. Т.С. Бубенька.

Курган - 2
----------

### Апісанне

За 3 км на паўночны ўсход ад вёскі, на левым беразе р. Лужыца, у лесе. Вышыня 1,6 м, дыяметр 8 м. У цэнтры насыпу вялікая яма.

### Даследаванні

Выяўлены ў 1924 г. абследавалі ў 1963 г. Ю.І. Драгун, у 1985 г. Т.С. Бубенька.

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Туры.
**Туры́** (трансліт.: *Tury*, руск.: Туры) — вёска ў Столінскім раёне Брэсцкай вобласці, на левым беразе ракі Гарынь. Уваходзіць у склад Харомскага сельсавета. Размешчаны на захад ад Давыд-Гарадка і шашы Р88, на поўдзень ад Хорска.

Гісторыя
--------

У летапісных крыніцах Туры вядомы з XVI стагоддзя. 8 чэрвеня 2010 года споўніўся 491 год ад заснавання вёскі Туры. Засяленне гэтай мясцовасці пачалося з узвышша каля рэчкі Туранка, якая пачыналася з ракі Гарынь і ўпадала ў яе ж з паўночнага боку ад Давыд-Гарадка. Забудоўвалася вёска з абодвух бакоў вуліцы працягласцю каля 0,5 км. Гэтая вуліца ў наш час мае назву «17 верасня». Продкі жыхароў Туроў паходзілі з Літвы і паўночнай Русі. У XVI—XVIII стагоддзях вёска ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. З 1793 года — у складзе Расійскай імперыі.

З 1921 года ў складзе Польшчы. З 1939 года ў складзе Беларускай ССР.

Славутасці
----------

Могілкі і званіца
* Капліца на могілках

Вядомыя асобы
-------------

* Н. Ф. Бакунец (1945 —) — Герой Сацыялістычнай Працы

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Турэ́, Ту́рскае, н.**

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Туры на Radzima.org

| ⛭**Харомскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Харомск |
| Вёскі | Вугалец ·  Лісовічы ·  Туры ·  Хорск |
**У́на Лахт** (эст.: Uno Laht; 30 красавіка 1924, г. Валга, Эстонія — 24 верасня 2008 Талін, Эстонія) — эстонскі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў пачатковай школе і ў прагімназіі горада Валга, з 1937 года жыў у Локсе і працягваў вучобу ў 5-й рэальнай і 7-й сярэдняй школах Таліна.

Увосень 1940 года ўступіў у эстонскі камсамол. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны паступіў у знішчальны батальён і пазней быў эвакуіраваны разам з ім. У 1942 годзе быў мабілізаваны ў Эстонскі стралковы корпус, ваяваў камандзірам мінамётнага ўзвода ў званні малодшага лейтэнанта. Пад Вялікімі Лукамі атрымаў цяжкае раненне, быў эвакуіраваны ў тыл. Пасля выздараўлення працаваў у Казані і вучыўся ў Казанскім універсітэце, дзе вывучыў англійскую мову. Адтуль Лахта накіравалі на курсы камсамольскіх працаўнікоў у Пушкін. У 1944—1946 гадах Лахт быў аператыўным працаўніком НКДБ Эстонскай ССР і браў удзел у аперацыях супраць «лясных братоў».

У 1946—1951 гадах працаваў у рэдакцыі газеты Ноартэ Хяэль, у 1951—1953 гадах быў карэспандэнтам Рахва Хяэль, пазней кансультантам па паэзіі Саюза пісьменнікаў. У час працы журналістам пачаў публікаваць фельетоны, нарысы, апавяданні і вершы. У 1953 годзе ўступіў у КПСС, выйшаў з партыі ў 1986 годзе і зноў уступіў у 1992 годзе. Жыў у Таліне.

Творчасць
---------

Зборнікам сатырычных вершаў «Малочныя зубы» (1954), «Запламбаваныя малочныя зубы» (1956), «Вэнджаныя вугры і росныя ружы» (1960), «Мая родная даматканая глуш» (1973), «Ружовы шум» (1981) і інш. уласцівы актуальнасць тэматыкі і сатырычная вастрыня. Аўтар зборнікаў гумарэсак і фельетонаў «Літаратурныя пародыі» (1969), навел «Ліквідацыя бардэля» (1974), прозы «На падножным корме» (1982), у якіх своеасабліва спалучаны сатырычныя і рамантычныя элементы, п'ес.

Пераклады
---------

На беларускую мову асобныя вершы Лахта пераклаў У. Шахавец.

Зноскі
------

1. ↑  Лахт Уно // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Uno Laht // Eesti biograafiline andmebaas ISIK Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25504413'></a>
3. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14432740p · GND: 186418752 · ISNI: 0000 0003 5833 3783 · LCCN: n86826183 · NUKAT: n2013188701 · SUDOC: 097531170 · VIAF: 206072163 |

 |
**Ару-Прэту** (парт.: Ouro Preto) — горад і муніцыпалітэт у Бразіліі, гістарычная частка якога уваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Горад быў заснаваны ў канцы 17 ст. на тэрыторыі штата Мінас-Жэрайс. Хутка ў гэтых месцах пачалася «залатая ліхаманка» і горад стаў своеасаблівым цэнтрам актыўнасці золаташукальнікаў, авантурыстаў і гандляроў.

Мінас-Жэрайс знакаміты сваімі барочнымі царквамі, мастамі і фантанамі. У штаце працаваў скульптар Антоніа Франсіска Алейжадзінью (1730—1814).

У 19 ст. радовішчы Мінас-Жэрайс былі вычарпаны. Разам з імі прыйшоў у заняпад і горад. Аднак і ў нашы дні ён застаецца своеасаблівай перлінай архітэктуры 18 ст.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

1. ↑
Царства Польскае (шэрым) і Прусія (сінім)
**Канвенцыя Альвенслебена** — пагадненне Расійскай імперыі і Каралеўства Прусіі, падпісанае ў Санкт-Пецярбургу 27 студзеня (8 лютага) 1863 года міністрам замежных спраў Расіі Аляксандрам Гарчаковым і генерал-ад’ютантам прускага караля Густавам фон Альвенслебенам (адсюль і назва дакумента).

Падпісанне
----------

У студзені 1863 года на тэрыторыях Рэчы Паспалітай, далучаных да Расійскай імперыі, пачалося паўстанне за аднаўленне дзяржаўнасці. Прусія неадкладна перакрыла мяжу і прывяла ў гатоўнасць войскі, каб перашкодзіць распаўсюджванню паўстання на сваёй тэрыторыі. Прэм’ер-міністр Ота фон Бісмарк накіраваў да расійскага імператара Аляксандра II персанальнага каралеўскага ад’ютанта Густава фон Альвенслебена абмеркаваць меры супольнага рэагавання на паўстанне. Бакі ўмовіліся на права кожнага пераходзіць мяжу пры неабходнасці пераследу польскіх паўстанцаў і наступнай перадачы іх расійскім ваенным трыбуналам.

Расійская імперыя здушыла паўстанне ўласнымі сіламі, і канвенцыя не была ратыфікаваная і ніколі не прымянялася на практыцы.

Наступствы
----------

### У Прусіі

Каралеўскі ад’ютант Густаў фон Альвенслебен
Бісмарк, які толькі нядаўна зрабіўся прэм’ер-міністрам і кіраваў без парламенцкай большасці, быў раскрытыкаваны прускімі лібераламі, якія падтрымлівалі палякаў, хоць і меней, чым у 1848 годзе. Прускі парламент нават накіраваў ноту імператару Вільгельму з асуджэннем дзеянняў Бісмарка. У выніку Вільгельм распусціў ландтаг.

### У свеце

Заходнія лібералы раскрытыкавалі канвенцыю, што выклікала сур’ёзны дыпламатычны крызіс. Занепакоенасць выказалі Вялікабрытанія і Аўстрыйская імперыя, а французскі імператар Напалеон III выказаў падтрымку паўстанню і прапанаваў зняць Бісмарка з пасады.

Канвенцыя ўмацавала пруска-расійскія сувязі, а расійска-французскія стасункі напружыліся пасля падтрымкі Напалеонам III палякаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Bismarck and Mitteleuropa. — 1994. — С. 93. — ISBN 0-8386-3512-1.
2. 1 2  Bismarck and his times. — Southern Illinois University, 1978. — С. 45. — ISBN 0-8093-0858-4.
3. 1 2  European diplomacy, 1870-1939. — Heinemann, 2002. — С. 7. — ISBN 0-435-32734-8.
4. ↑  Europe reshaped, 1848-1878. — Blackwell, 2000. — С. 252. — ISBN 0-631-21914-5.
5. ↑  Bismarck. — Pearson, 2004. — С. 94. — ISBN 0-582-03740-9.
6. ↑  Bismarck and the development of Germany: the period of unification, 1815-1871. — 1971. — С. 196.
7. ↑  Bismarck. — Routledge, 2002. — С. 92. — ISBN 0-415-21613-3.
8. ↑  A History of Modern Germany. — Princeton University Press, 1982. — С. 166. — ISBN 0-691-00797-7.
9. ↑  The Great Powers, 1814-1914. — Nelson, 1992. — С. 252. — ISBN 0-17-435056-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
**Хларэла** (*Chlorella*) — род зялёных водарасцей сямейства хларэлавых.

Апісанне
--------

Слаявішча хларэлы — мікраскапічная адзіночная нерухомая шарападобная, эліпсоідная клетка даўжынёй да 17 мкм са шчыльнай, тонкай, радзей адносна тоўстай, гладкай, часцей без слізі цэлюлознай абалонкай. У цытаплазме знаходзяцца буйны зялёны хларапласт і розныя арганоіды. Хларапласт прысценны, суцэльны, рассечаны або лопасцевы, чаша-, карытападобны, у выглядзе паяска ці іншай формы, з пірэноідам ці без яго. Асноўнае запасное рэчыва хларэлы — крухмал.

Пашырэнне
---------

Налічваецца больш за 50 відаў (дакладна ідэнтыфікавана каля 10). Пашырана ў пастаянных і часовых прэсных і салёных вадаёмах, у глебе, на камянях, скалах. Часта сустракаецца на кары дрэў, пакрываючы яе зялёным налётам. У сімбіёзе з гідрабіёнтамі ўтвараюцца г. зв. зоахларэлы, фікабіёнт лішайнікаў. На Беларусі 5 відаў: хларэла букавая, хларэла звычайная (*Chlorella vulgaris*), хларэла эліпсоідная і інш.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гэта водарасць паглынае мінеральныя солі ўсёй паверхняй цела. Размнажаецца хларэла толькі бясполым спосабам. Пры размнажэнні ў клетках утвараецца 4—8 (16) аўтаспор. Унутры клеткі ўтвараюцца нерухомыя споры, па будове вельмі падобныя на мацярынскую клетку, пасля разрыву абалонкі споры выходзяць у знешняе асяроддзе і растуць. Вядомы стадыі спакою — акінеты.

Выкарыстанне
------------

Хларэла — адна з самых зручных водарасцей для штучнага вырошчвання. Яна назапашвае шмат крухмалу, бялку, тлушчаў, вітамінаў і хутка размнажаецца. Культывуецца для харчовых мэт і на корм рыбе і жывёле. Выкарыстоўваецца для біялагічнай ачысткі сцёкавых вод, рэгенерацыі паветра ў замкнутых прасторах (касмічныя караблі, падводныя лодкі), вывучэння працэсаў фотасінтэзу.

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў і інш.; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9.
* *Міхеева Т.* Хларэла // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
* *Міхеева Т.* Хларэла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ун.
**Ун** (груз. უნ, мрглавані: Ⴓ, нусхуры: ⴓ, мхедрулі: უ, МФА: [un]) — дваццатая літара грузінскага алфавіту. Беларускі адпаведнік — літара у ([u]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае u.

* Ун мхедруліУн мхедрулі
* Ун мрглаваніУн мрглавані
* Ун нусхурыУн нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴓ : U+10B3
* უ : U+10E3

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ун (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Артэмісія I** (стар.-грэч.: Ἀρτεμισία) — кіраўніца Карыі, падданая персідскага валадара Ксеркса. Магчыма, мела тытул сатрапа. Удзельніца марской бітвы пры Саламіне.

Дакладныя гады жыцця Артэмісіі невядомы. Згодна Герадоту, яе бацька Лігдамед быў галікарнасцам. Маці паходзіла з Крыта. Пасля смерці мужа, сатрапа Карыі, яна ўзначаліла яго валоданні. У 480 г. да н. э. прыняла ўдзел у бітве пры Саламіне на баку персаў. Герадот паведамляў, што ў Артэмісіі ў той момант гадаваўся маленькі сын. Яна падрыхтавала і сама ўзначаліла 5 караблёў, на якіх плылі малаазіяцкія дарыйцы. Уплыў Артэмісіі быў значным. Герадот паведамляў, што да яе парадаў прыслухоўваўся сам Ксеркс. Артэмісія выступала супраць вялікай бітвы паміж флатамі персаў і грэкаў, паколькі лічыла, што грэкі пераўзыходзяць персаў на моры "як мужчына жанчыну". Аднак Ксеркс не паслухаў парады. 

Калі бітва пры Саламіне персамі была ўжо прайграна, карабель, на якім плыла кіраўніца Карыі, пераследваўся афінянамі. Каб пазбегнуць сутычкі з ворагам, Артэмісія пратараніла карабель саюзнікаў. Афіняне вырашылі, што яна перайшла на іх бок, і скончылі пераслед. Цікава, што за захоп Артэмісіі ў палон грэчаскае камандаванне абяцала 1000 драхм. 

Служкі Ксеркса прынялі патоплены Артэмісіяй карабель за грэчаскі і паведамілі валадару аб яе гераізме. Ксеркс нібы на гэта заўважыў: "Мае мужчыны ператварыліся ў жанчын, а жанчыны ў мужчын". Пасля няўдалай бітвы Артэмісія параіла Ксерксу адступіць з Грэцыі, хаця яго сухапутная армія ўсё яшчэ ўяўляла значную сілу. На гэты раз персідскі ўладар пагадзіўся з ёю. Артэмісія вярнулася са сваімі караблямі і сынамі Ксеркса ў Эфес і больш не прымала ўдзел у вайне .

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Герадот, VII:99
4. ↑  Герадот, VIII:68 - 69
5. ↑  Герадот, VIII:87 - 88, 93, 101 - 103