**Тэначтытлан** (кл.-ацт. *Tenōchtitlan*) — старая назва сталіцы Мексікі горада Мехіка. Горад быў сталіцай Ацтэкскай імперыі з XIV стагоддзя да 1521 года. Заснаваны каля 1325 на востраве пасярод салёнага возера Тэскока.

Гісторыя
--------

Старажытныя ацтэкі былі паляўнічымі-качэўнікамі. Яны качавалі па тэрыторыі сучаснай Паўночнай Амерыкі. Паводле легенды, Бог сонца і вайны Уіцылапочтлі сказаў ацтэкам-індзейцам, каб яны размясціліся там, дзе ўбачаць такую карціну: арол на кактусы будзе трымаць у сваіх кіпцюрах змяю. Блукаючы ў паўднёвых землях Паўночнай Амерыкі амаль 130 гадоў, яны ўбачылі тое, аб чым казаў ім бог сонца. У 1325 г. яны заснавалі горад на заходнім беразе возера Тэскока і назвалі яго Тэначтытлан, што ў перакладзе азначае «месца калючых кактусаў». Возера было багата рыбай і вадаплаўнай птушкай, на беразе было шмат дзічыны. Па іншай версіі, горад названы ў гонар правадыра Тэнача. У 1337 на поўнач ад Ценачцітлана заснаваны горад-спадарожнік Тлатэлолька.

Апісанне горада
---------------

### Геаграфія

Горад хутка рос: 7,5 квадратных км і 100 000 жыхароў — такія былі дадзеныя прыкладна праз 100 гадоў пасля яго заснавання. А праз яшчэ 100 гадоў горад вырас да 13,5 квадратных км і да 212 500 жыхароў (па іншых дадзеных 350 000 і нават да 500 000 жыхароў). Гэта азначае што да 1500 года гэта быў самы вялікі горад на зямлі. У горадзе было шмат каналаў і азёр, так што даводзілася нярэдка перасоўвацца з дапамогай лодак, як у сучаснай Венецыі. Сам горад быў акружаны незлічонай колькасцю дамб і мастоў, якія агароджвалі яго ад рэк і азёр.

Тэначтытлан падзяляўся на чатыры кварталы: Тэапан, Маятлан, Куэпапан і Астакалька. У цэнтры горада знаходзіўся рытуальны цэнтр, акружаны ахоўнай сцяной Каатэпантлі («змяіная сцяна»). Горад быў забудаваны храмамі, школамі, службовымі пабудовамі і хатамі. Будынкі з-за друзлага грунта ўзводзіліся на доўгіх палях.

Тэначтытлан. Малюнак Раберта Куева дэль Рыа
### Сельская гаспадарка

У горадзе была развіта сельская гаспадарка, нягледзячы на тое, што ён стаяў на вадзе. Ацтэкі стваралі цэлыя палосы ўрадлівай зямлі, выкарыстоўваючы глей і водарасці. Гэтыя штучна створаныя палі зваліся чынампы. Чынампы адрозніваліся вылучнай урадлівасцю (часам ураджай здымаўся 7 раз у год), і ацтэкі ўмелі і любілі вырошчваць на іх шмат раслін і кветак. Таксама яны вырошчвалі на гэтых палях шмат разнастайнай гародніны. Усё гэта яны адвозілі на велізарны рынак у цэнтры Тэначтытлана, які мог змясціць ад 25 да 100 тысяч чалавек.

### Гандаль

Іспанцы, якія заваявалі Тэначтытлан, былі здзіўлены, убачыўшы, наколькі моцна развіты гандаль у ацтэкаў. Ацтэкі былі цудоўнымі гандлярамі. Усе тавары на рынках Тэначтытлана праходзілі старанны агляд, перш чым патрапіць на прылавак. Іспанцы сцвярджалі, што грошай у ацтэкаў не было. Пакупнікі абменьваліся сваімі таварамі з прадаўцамі. Часам адплачвалі за тавар бабамі какава. Махляроў і злодзеяў, калі яны трапляліся, жорстка каралі.

### Архітэктура

У цэнтры гораду былі пабудаваныя два галоўныя 30-мятровыя храмы (гл. Тэмпла Маёр) у выглядзе пірамід: для богаў Уіцылапочтлі і Тлалока. Тлалок быў богам вады і дажджоў. На гэтых храмах-пірамідах ацтэкі здзяйснялі ахвярапрынашэнні. Яны выразалі ў жывога чалавека сэрца каменным (абсідыянавым) нажом. Ацтэкі жылі ў невялікіх аднапавярховых пабудовах, зробленых з дубцоў, глею, гліны. У такіх маленькіх хатках жылі цэлыя групы людзей, якія выконвалі нейкі адзін від працы. Кожны клан сяліўся асобным жылым масівам. Але кіраўнікі ацтэкаў жылі ў велічэзных палацах, акружаных вялікімі, прыгожымі садамі. Іх палацы размяшчаліся бліжэй да храмаў. Простыя людзі, наадварот, сяліліся далей ад храмаў.

У горадзе мелася сетка акведукаў для забеспячэння пітной вадой. Галоўны акведук браў пачатак з крыніцы на ўзгорку Чапультэпек.

Заняпад
-------

Іспанцы, якія прыплылі ў Амерыку ў XVI стагоддзі, былі здзіўлены багаццем гарадоў ацтэкаў, іх прыгажосцю і пышнасцю. Эрнан Картэс са сваімі жаўнерамі і саюзнікамі-індзейцамі ўвайшоў у горад 8 лістапада 1519 года, але 1 ліпеня 1520 года быў змушаны бегчы. Іспанцы зноў атакавалі горад 4 чэрвеня 1521 года. Тэначтытлан быў узяты праз 70 дзён пасля пачатку аблогі, 13 жніўня. Імператар ацтэкаў Мантэсума II быў забіты, горад — разбураны. Было забіта 200 000 жыхароў. Заваёўнік гораду ацтэкаў Эрнан Картэс абвясціў горад валоданнем караля Іспаніі. З Тэначтытланам заняпала і імперыя ацтэкаў (спыніла сваё існаванне ў 1520—1522 гадах).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Тэначтытлан** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.10. Мн. 2000, С.266. Артыкул **Мексіка**, раздзел **Архітэктура**

| ⛭Ацтэкі |
| --- |
| Перадгісторыя | Акальуа ·  Тальтэкі ·  Чычымекі |  |
| Гарады і рэгіёны | Аскапацалька ·  Каатлінчан ·  Тэначтытлан ·  Тлатэлолька ·  Тэскока |
| Кіраўнікі Ценачтытлана | Тэноч (? — каля 1350) ·  Акамапычтлі (1376—1395) ·  Уітцыліўітль (1395—1417) ·  Чымальпапока (1417—1427) ·  Іцкаатль (1427—1440) ·  Мантэсума I (1440—1469) ·  Ашаякатль (1469—1481) ·  Тысак (1481—1486) ·  Аўісотль (1486—1502) ·  Мантэсума II (1502—1520) ·  Куітлаўак (1520) ·  Куаўтэмак (1520—1521) |
| Супернікі і суседзі | Кускатлан ·  Міштэкі ·  Атомі ·  Сапатэкі ·  Тараскі ·  Тлашкальтэкі ·  Акальуа |
| Войска, зброя | Армія ·  Зброя ·  Палкаводцы ·  Тактыка ·  Кветкавыя войны ·  Дзідакідалка ·  Воіны-арлы ·  Воіны-ягуары |
| Грамадства, сям'я, эканоміка | Права ·  Эканоміка ·  Адукацыя ·  Сям'я ·  Абшчына ·  Дарогі ·  Ірыгацыя ·  Каналы ·  Гандаль ·  Земляробства ·  Жывёлагадоўля ·  Кераміка |
| Міфалогія і рэлігія | Міфалогія ацтэкаў ·  Ахвярапрынашэнні ацтэкаў ·  Ацтлан ·  Талан Істаксіўатль ·  Міктлан ·  Папакатэпетль ·  Сенцон Татачтын ·  Танальпаўалі ·  Танатыу ·  Тапільцын Сэ Акатль Кецалькаатль ·  Чыкамостак ·  Кецалькаатль ·  Каатлікуэ ·  Мішкаатль ·  Сіпактлі ·  Тлалок ·  Уіцылапочтлі ·  Чак ·  Эекатль ·  Аметэотль ·  Месаамерыканская гульня ў мяч ·  Тэмпла Маёр ·  Дзень Мёртвых ·  Нагваль ·  Таналь |
| Мова, пісьмо, крыніцы | Астэкскае пісьмо ·  Астэкскія мовы ·  Гісторыя народа чычымекаў ·  Ацтэкскія кодэксы ·  Кодэкс Борджыя ·  Кодэкс Батурыні ·  Кодэкс Мальябекі ·  Кодэкс Мендоса ·  Кодэкс Тэлерыяна-Рэменсіс ·  Трынаццатае паведамленне ·  кодэкс Аскатытлан ·  Бурбонскі кодэкс ·  Ватыканскі кодэкс A (3738) ·  кодэкс Вейтыя ·  кодэкс Каскатцын ·  карта Куаўтынчана ·  кодэкс Тудэла ·  кодэкс Іштлільшочытль ·  кодэкс Рамірэс ·  кодэкс Абен ·  кодэкс Асуна ·  аналы Тлатэлолька ·  кодэкс Уэшацынка ·  Фларэнтыйскі кодэкс ·  Кодэкс Чымальпапокі ·  Легенда пра Сонцы ·  кодэкс Шалотль ·  Libellus de medicinalibus indorum herbis |
| Навукі, філасофія | Філасофія ·  Матэматыка ·  Медыцына ·  Батаніка ·  Астраномія ·  Каляндар ·  Камень Сонцы ·  Танальпаўалі ·  Сістэма рахунку, мёр і ваг ацтэкаў |
| Культура, мастацтвы, літаратура | Музыка ·  Песні ·  Тэатр ·  Паэзія ·  Літаратура ·  Скульптура ·  Статуя Каатлікуэ ·  Архітэктура ·  Піраміды Ацтэкаў ·  Жывапіс ·  Ткацтва |
| Рознае (побыт, асобы, іншае) | Альтэпетль ·  Кухня ацтэкаў ·  Адзежа ацтэкаў · Тлатаані ·  Траісты саюз ацтэкаў ·  Чынампы ·  Кульцы ·  Ксалаітцкуінтлі |
| Канкістадоры | Педра дэ Альварада ·  Эрнан Картэс ·  Хуан дэ Грыхальва ·  Франсіска Васкес дэ Каранада ·  Хуан Радрыгес Кабрылья ·  Хероніма дэ Агільяр ·  Гансала дэ Сандаваль |
| Храністы, гісторыкі, лінгвісты | Акоста ·  Берналь Дыяс ·  Бернардзіна дэ Саагун ·  Маталініа ·  Гамара ·  Іштлільшочытль ·  Кірога ·  Памар ·  Чымальпаін |
| Губернатары | Антоніа дэ Мендоса ·  Себасцьян дэ Фуэнлеаль |
| Падзеі | Іспанскае заваяванне ацтэкаў ·  Ноч смутку ·  Аблога Ценачтытлана |
| Гл. таксама: **Дакалумбавы цывілізацыі** ·  **Месаамерыканская храналогія** |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4401405-3 · VIAF: 242273504 |