recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Аляксандр Коктыш** (1967 — 25 кастрычніка 2021) — беларускі журналіст і рэдактар.

Біяграфія
---------

Ад пачатку 1990-х працаваў загадчыкам аддзела інфармацыі ў газеце «Звязда» і аглядальнікам у агенцтве «Інтэрфакс». З 1994 года і да пачатку 2000-х — адказны за эканамічную тэматыку ў тыднёвіку «Свободные новости». Быў намеснікам галоўнага рэдактара ў беларускім выпуску маскоўскай газеты «Труд». Член Беларускай асацыяцыі журналістаў, быў задзейнічаны ў працы кіроўных органаў арганізацыі.

Паралельна ў якасці прэс-сакратара ўдзельнічаў у палітычных кампаніях Віктара Ганчара і Васіля Лявонава.

Нечакана памер 25 кастрычніка 2021 года, з-за праблем з сэрцам.

Зноскі
------

1. ↑  На 55-м годзе жыцьця памёр беларускі журналіст Аляксандар Коктыш, Радыё Свабода, 25-10-2021  (бел. (тар.))
**Аляксандр Кірылавіч Шэ́лепень** (13 кастрычніка 1918 — 12 чэрвеня 1964) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1946).

Нарадзіўся ў вёсцы Забор’е Полацкага павета (цяпер Расонскі раён). Скончыў 7 класаў Клясціцкай сярэдняй школы, працаваў у Юхавіцкім леспрамгасе.

У Чырвонай Арміі з 1938 г. У баявых дзеяннях падчас Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 г. на Заходнім фронце ў якасці камандзіра гарматнага разліку ў артылерыйскай часці. У 1942 г. скончыў курсы малодшых лейтэнантаў стаў. Ваяваў на Волхаўскім, Ленінградскім, 1-м Беларускім франтах, удзельнік бітвы за Маскву, Берлінскай аперацыі.

Камандзір батарэі 121-й гаўбічнай артылерыйскай брыгады (2-я артылерыйская дывізія, 6-ы артылерыйскі корпус прарыву, 5-я ударная армія, 1-ы Беларускі фронт) старшы лейтэнант А. К. Шэлепень вызначыўся ў ходзе Берлінскай аперацыі. 16 красавіка 1945 года ў раёне горада Цэхін падчас контратакі праціўніка з групай байцоў батарэі аўтаматным агнём і гранатамі падтрымаў бой стралковых падраздзяленняў.  

22—28 красавіка 1945 г. у вулічных баях батарэя разбурыла 26 аб’ектаў з агнявымі кропкамі, 4 барыкады, знішчыла шмат жывой сілы праціўніка. Калі разлік адной з гармат выйшаў са строю, А. К. Шэлепень сам абстрэльваў варожыя агнявыя пункты, чым садзейнічаў прасоўванню падраздзяленняў 26-га стралковага корпуса ўглыб Берліна.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 года старшаму лейтэнанту Шэлепеню А. К. прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Пасля вайны да 1947 г. А. К. Шэлепень служыў у Савецкай Арміі, капітан. У 1951—1953 гг. працаваў старшынёй Полацкага абкама прафсаюза работнікаў дзяржгандлю і спажыўкааперацыі. Потым жыў і працаваў у Казахстане, Карэльскай АССР.

Пахаваны на Сулажгорскіх могілках у Петразаводску.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені
* Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені
* медалі

Памяць
------

Імем героя названа вуліца ў гарадскім пасёлку Расоны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 28. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Аляксандр Кірылавіч Шэлепень на сайце «Героі краіны»
* Прыдзвінскі край — Героі Савецкага Саюза — Шэлепень А. К.(недаступная спасылка)
* Знаменитые люди Россонщины Архівавана 25 мая 2012.  (руск.)
* Могила А. К. Шелепеня, Героя Советского Союза(недаступная спасылка) // Сайт ГКУ Республики Карелия «Республиканский центр по государственной охране объектов культурного наследия»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Лінія Гіндэнбурга ў раёне Булекурта (Bullecourt), выгляд з паветра
Перспектыва лініі Гіндэнбурга
**Лінія Гіндэнбурга** — працяглая сістэма абарончых збудаванняў на паўночным усходзе Францыі падчас Першай сусветнай вайны. Лінія была пабудавана немцамі зімой 1916—1917. Яна працягнулася на 160 км ад Ланса (каля Араса) да ракі Эна каля Суасона.

Рашэнне пра будаўніцтва абарончай лініі прынялі Паўль фон Гіндэнбург і Эрых Людэндорф падчас бітвы на Соме.

Будаўніцтва лініі дазволіла, выпрастаўшы лінію фронту, скараціць яго даўжыню на 50 км, у выніку вызвалілася 13 дывізій для вырашэння іншых задач.

На лініі Гіндэнбурга былі збудаваныя бетонныя бункеры і кулямётныя агнявыя кропкі, працягнуты калючы дрот у некалькі радоў, абсталяваны тунелі, траншэі і бліндажы для пяхоты.

Лінія падзялялася на 5 частак, названых у гонар герояў германскага эпасу (пералічаныя з поўначы на поўдзень):

* Пазіцыя «Вотан» (ням.: Wotan Stellung: ад наваколля сучаснага Ліля да Сен-Кантэна).
* Пазіцыя «Зігфрыд» (ням.: Siegfried Stellung, не блытаць з лініяй Зігфрыда!).
* Пазіцыя «Альберых» (ням.: Alberich Stellung)
* Пазіцыя «Брунхільда» (ням.: Brunhilde Stellung)
* Пазіцыя «Крымхільда» (ням.: Kriemhilde Stellung)

Пазіцыя «Зігфрыд» лічылася самай моцнай.

Адступленне на лінію Гіндэнбурга пачалося ў лютым 1917 года з прымяненнем тактыкі «выпаленай зямлі». Нямецкае камандаванне думала, што новая лінія абароны непрыступная, аднак ужо ў ходзе бітвы пры Камбрэ ў 1917 годзе брытанскія войскі пры падтрымцы танкаў прарвалі абарону, а ў час бітвы за лінію Гіндэнбурга (Стодзённае наступленне) ў 1918 годзе яна была пераадоленая.

Гл. таксама
-----------

* Лінія Мажыно
* Лінія Зігфрыда
* Лінія Манэргейма
* Лінія Сталіна
* Лінія Молатава
* Лінія Салпа
* Атлантычны вал

Зноскі
------

1. ↑  Gilbert, Martin.

Спасылкі
--------

* The Hindenburg Line: The Apotheosis of German Fortifications on the Western Front in the Great War  (англ.)
* Sir Raymond Edward Priestley, Breaking the Hindenburg line : the story of the 46th (North Midland) Division / with an introduction by G. F. Boyd (1919 г.)  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Канадская · Britannica (онлайн) |
Карта абарончых межаў Зімовай лініі
**Лі́нія Гі́тлера** — дадатковая абарончая лінія ў сістэме нямецкіх фартыфікацыйных пабудоў пад агульнай назвай **Зімовая лінія** ў Цэнтральнай Італіі ў гады Другой сусветнай вайны.

«Лінія Гітлера» была пабудавана на адлегласці 15 км ад асноўнай лініі абароны — Лініі Густава — і мела асноўнымі апорнымі пунктамі фартыфікацыйныя пабудовы, якія абапіраліся на населеныя пункты Аквіна і П'едымонтэ.

На войскі, якія займалі «Лінію Гітлера», ускладалася задача ўтрымання абароны ў выпадку прарыву войскамі саюзнікаў асноўнага рубяжу лініі Густава ў раёне Монтэ-Касіна.

На пачатку мая 1944 Гітлер асабіста настаяў на перайменаванні лініі, таму што хацеў мінімізаваць прапагандысцкі ўплыў, калі лінія будзе прарваная.

24 мая 1944 лінія была прарвана войскамі 8-й брытанскай арміі з падтрымкай II-га польскага корпуса. 25 мая польскія войскі захапілі П'едымонтэ, і лінія абароны пала.

Гл. таксама
-----------

* Італьянская кампанія, Другая сусветная вайна
* Бітва пад Монтэ-Касіна
* Лінія Густава
* Зімовая лінія

Літаратура
----------

1. Smith, Col. Kenneth V. (1944). *WWII Campaigns, Naples-Foggia 9 September 1943-21 January 1944*(недаступная спасылка). Washington: US Army Center of Military History. CMH Pub 72-17.
2. Muhm, Gerhard. *«German Tactics in the Italian Campaign Архівавана 27 верасня 2007.»*

Спасылкі
--------

* Карта нямецкіх фартыфікацыйных ліній
* CBC Archive
* Архівавана 21 ліпеня 2006.
**Від на жыхарства**, або **пасведчанне на права жыхарства**, — дакумент, які пацвярджае асобу замежнага грамадзяніна або чалавека без грамадзянства i пацвярджае атрыманне дазволу на пастаяннае пражыванне ў дзяржаве знаходжання.

У Беларусі від на жыхарства выдаецца замежным грамадзянам і асобам без грамадзянства, якія атрымалі дазвол на сталае пражыванне ў краіне.

Від на жыхарства звычайна з'яўляецца дакументам, які дае права на свабодны выезд з краіны і ўезд у яе падчас дзеяння дазволу на пастаяннае пражыванне. Тым самым часам у некаторых краінах наяўнасць пасведчання на права жыхарства не вызваляе ад неабходнасці атрымання ўязных і выязных віз грамадзянамі, якія стала пражываюць на іх тэрыторыі.

Некаторыя краіны маюць у сваім заканадаўстве палажэнні, якія дазваляюць заможным іншаземцам атрымліваць від на жыхарства без права на працу, — напрыклад, Швейцарыя, Аўстрыя, Іспанія, Італія, Мальта і Эстонія. Аднак у названых краінах іншаземцы могуць атрымаць і іншы тып віду на жыхарства — з правам на працу.

Гл. таксама
-----------

* Green card
* Блакітная карта
* Дазвол на часавае пражыванне
* Месца жыхарства

Зноскі
------

1. ↑  verbum.by Архівавана 26 лютага 2023 года.
2. ↑   Архівавана 16 сакавіка 2013.
**Уяндзіна** (руск.: Уя́ндина; якуцк.: Уйаандьы) — рака ў Расіі, працякае па тэрыторыі Якуціі. Утвараецца пры зліцці рэк Бакы і Іргічан, упадае ў раку Індыгірку на 599 км ад яе вусця.

Працякае па Абыйскай нізіне, на тэрыторыі Усць-Янскага і Абыйскага улусаў. Даўжыня ракі — 586 км. Плошчу вадазборнага басейна розныя крыніцы ацэньваюць па-рознаму, у адных крыніцах яна ацэньваецца ў 177 000 км², у іншых крыніцах, яе плошча ацэньваецца ў 41 000 км².

Рэчышча ракі моцна звілістае, замярзае ў кастрычніку, выкрываецца ў канцы траўня — пачатку чэрвеня, характэрныя наледзі. Рака не суднаходная. Вышыня вытоку вышэй за 169 метраў над узроўнем мора. Вышыня вусця каля 23 метраў над узроўнем мора.

У 2015 годзе на рацэ Уяндзіна ў вечнай мерзлаце на тэрыторыі Абыйскага раёна былі ўпершыню выяўлены дзве муміі дзіцянят пячорнага льва.
**1-ы Мі́нскі прыгарадны сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе гарадской рысы горада Мінска. Цэнтр — горад Мінск.

Утвораны 1 студзеня 1925 года як **Пятроўшчынскі сельсавет** у складзе гарадской рысы горада Мінска. Цэнтр — вёска Лошыца Немаршанская. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Пятроўшчына. 7 красавіка 1927 года перайменаваны ў 1-ы Мінскі прыгарадны сельсавет з цэнтрам у горадзе Мінск. 17 лютага 1930 года аб’яднаны са Сляпянскім сельсаветам у Мінскі прыгарадны сельсавет.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Старажытнаегіпецкі картуш Тутмаса III, Карнак, Егіпет.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Картуш.
У егіпецкіх іерогліфах **картуш** — гэта прадаўгаваты контур з гарызантальнай лініяй унізе ці збоку, які паказвае, што напісаны ў ім тэкст з'яўляецца царскім іменем. Картуш уваходзіць ва ўжытак у пачатку Чацвёртай дынастыі пры фараоне Снофру; папярэднікам картуша быў серэх. На старажытнаегіпецкай мове картуш называўся *шэну* і, па сутнасці, з'яўляўся павялічаным кальцом шэн. У дэматычнай пісьменнасці картуш вырадзіўся ў пару дужак і вертыкальную лінію.

З пяці тытульных імён фараонаў у картуш абрамлялася троннае імя (прэномен) і ўласнае імя (номен), якое давалася пры нараджэнні.

Часам у форме картуш выконваліся амулеты, якія адлюстроўвалі імёны фараонаў і клаліся ў грабніцы. Гэтыя артэфакты маюць вялікае значэнне для археолагаў, бо дазваляюць вызначыць час пахавання і яго прыналежнасць. У некаторыя перыяды гісторыі Егіпта на такіх амулетах імёны не пісаліся ў сувязі з асцярогай, што чалавек, які завалодаў картушам з іменем, можа атрымаць уладу над носьбітам імені.

Зноскі
------

1. ↑  Allen, James Peter, *Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs*, Cambridge University Press 2000, p. 65
2. ↑  cf. Thomas Eric Peet, William Leonard Stevenson Loat, *The Cemeteries of Abydos. Part 3. 1912—1913*, Adamant Media Corporation, ISBN 1-4021-5715-0, p. 23
3. ↑  Alfred Wiedemann, *Religion of the Ancient Egyptians*, Adamant Media Corporation 2001, ISBN 1-4021-9366-1, pp. 293—295
Лінія Фоша (цёмным зялёным колерам) і іншыя варыянты польска-літоўскай мяжы
**Лінія Фоша** — дэмаркацыйная лінія паміж войскамі польскімі і літоўскімі, вызначана Вышэйшым саветам Антанты 26 ліпеня 1919 года ў сувязі з патрэбай дэмаркацыі двух нацый пасля адступлення нямецкага акупанта. 

Прапазіцыя была кампрамісам паміж ранейшай прапановай Антанты і польскімі жаданнямі. Лінія пачыналася пры прускай мяжы ля мястэчка Віштынец і бегла ў кірунку паўднёва-ўсходнім да Нёману, адтуль ў кірунку паўночна-ўсходнім ля Аранаў і Дубінкаў. Пры Польшчы заставаліся: Сувалкі, Краснапаль, Сейны, Бержнікі, Араны, Трокі, Вільня. 

Літоўцы не прызналі лініі і захапілі частку Сувальшчыны да ракі Чорная Ганча, што стала прычынай паўстання палякаў. 

Лінія Фоша часткова супадае з лініяй Керзана, якая стала падставай для бягучай мяжы Польшчы і Літвы.

Літаратура
----------

* *Kronika powstań polskich 1794—1944*, Wydawnictwo Kronika, Warszawa, ss. 355, 357. ISBN 83-86079-02-9.
Карта абароных межаў Зімовай лініі. Лінія Густава адлюстраваная сінім колерам
**Лі́нія Гу́става** (ням.: Gustav-Linie) — асноўная абаронная лінія ў сістэме нямецкіх фартыфікацыйных пабудоў пад агульнай назвай «Зімовая лінія» ў Цэнтральнай Італіі ў гады Другой сусветнай вайны.

Аснову абароннай лініі Густава стварала сістэма фартыфікацыйных пабудоў, узведзеная вакол старадаўняга кляштара Монтэ-Касіна, які размяшчаўся паблізу горада Касіна і меў пануючую над паланінай Ліры пазіцыю. Умацаванні вакол кляштара стваралі для тых, хто абараняўся, выдатныя магчымасці супрацьстаяць войскам саюзнікаў, якія наступалі з паўднёвага кірунку.

На «Лініі Густава» адбыліся такія бітвы, як бітва пад Монтэ-Касіна і бітва за Анцыа.

Гл. таксама
-----------

* Італьянская кампанія, Другая сусветная вайна
* Бітва пад Монтэ-Касіна
* Зімовая лінія
* Лінія Гітлера

Спасылкі
--------

* Карта нямецкіх фартыфікацыйных ліній
* The Liri Valley: Canada's Breakthrough to Rome Архівавана 4 лютага 2012.
* Bericht über die Schlacht Архівавана 9 сакавіка 2009.
* «Падзенне лініі Густава» — відэа на YouTube
* «Анцыа і лінія Густава» — відэа на YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Ларуса · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph316255 |
**Нукулаэлаэ** (на мове тувалу *Nukulaelae*) — атол у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча — 1,82 км². Насельніцтва — 300 чал. (2017 г.).

Геаграфія
---------

Нукулаэлаэ знаходзіцца прыкладна ў 110 км на паўднёвы ўсход ад Фунафуці. На мове тувалу яго назва значыць «зямля пяскоў». Сапраўды, атол уяўляе сабою каралі з 19 невялікіх астраўкоў, большасць з якіх — гэта нізкія выспы. Найвышэйшы пункт не перавышае 1,5 м. Пад час моцных штормаў і трапічных цыклонаў амаль уся паверхня аказваецца пад вадой. Шырокая лагуна (41,12 км²) цалкам аддзеленая ад акіяна каралавым рыфам.

Насельніцтва (393 чал.) жыве у 2 вёсках на востраве Фагау́а ва ўсходняй частцы Нукулаэлаэ.

Атолу пагражае глабальнае пацяпленне. Падняцце ўзроўню акіяна пагражае поўным затапленнем сушы.

Гісторыя
--------

Паводле паданняў, Нукулаэлаэ быў адкрыты палінезійцам Валоа з атола Ваітупу. Ён пасадзіў тут какосавыя пальмы і пазней пераехаў на новае месца жыхарства з сям’ёй. У сяр. XIX стагоддзе ст. мясцовае насельніцтва складала каля 300 чал.

У 1821 г. атол быў адкрыты амерыканскімі мараплаўцамі. У 1861 г. сюды прыехалі місіянеры-палінезійцы з астравоў Кука. Жыхары Нукулаэлаэ сталі першымі тувалу, якія прынялі хрысціянства. У 1863 г. дзве трэці тубыльцаў былі падманам захоплены ў рабства перуанскімі гандлярамі жывым таварам.

У 1891 г. быў усталяваны брытанскі пратэктарат. У 1978 г. атол увайшоў у склад незалежнай дзяржавы Тувалу.

Славутыя мясціны
----------------

На адзіным населеным востраве Фагауа (раней меў назву Фангауа) знаходзіцца касцёл — сэрца мясцовага грамадскага жыцця.

На пакінутым востраве ў паўднёвай частцы атола — разбураная вёска Ніука.

На востраве Тумілота — мемарыял *Элекана* у гонар прыняцця хрысціянства, пабудаваны ў форме ступеністай піраміды. Існуе таксама вялікі камень *Тэ Фалеатуа*, каля якога астравіцяне праводзяць хрысціянскія службы.

Спасылкі
--------

* Nukulaelae on tuvaluislands.com Архівавана 17 студзеня 2015.
* Nukulaelae janeresture.com Архівавана 8 студзеня 2019.
* Nukulaelae Atoll
**Фараж Ахмад Нажмудзін** або **мула Крэкар** (курд.: مەلا کرێکار *Mela Krêkar*; араб. ملا كريكار‎‎ *Mullā Krīkār*; 7 ліпеня 1956, Сулейманія, Ірак) — курдскі ісламіст, джыхадзіст, лідар тэрарыстычнай арганізацыі «Ансар аль-Іслам».

Біяграфія
---------

Ён прыехаў у Нарвегію ў якасці бежанца з Курдыстана ў 1991 годзе. Яго жонка і чацвёра дзяцей атрымалі нарвежскае грамадзянства, але не сам Крэкар. 

Пазней ён быў першапачатковым лідарам ісламісцкай ўзброенай групоўкі «Ансар аль-Іслам», якая была створана і пачала дзейнічаць у Паўночным Іраку, калі ён меў яшчэ статус бежанца ў Нарвегіі. Крэкар сцвярджаў, аднак, што не ведаў загадзя аб розных тэрарыстычных нападах, учыненых групай, якую ён узначальваў. З лютага 2003 года ў дачыненні да яго дзейнічае пастанова аб высылцы, дзеянне якой прыпыняецца да таго часу, пакуль іракскі ўрад не гарантуе, што ён не будзе падвергнуты катаванням або пакаранню смерцю. Нарвегія прыхільна міжнародным дагаворах, якія забараняюць высылку асобы без такой гарантыі.

Па стане на 8 снежня 2006 года ён быў унесены ў спіс тэрарыстаў ААН, а 8 лістапада 2007 года быў прызнаны Вярхоўным судом Нарвегіі «небяспечным для нацыянальнай бяспекі».

26 сакавіка 2012 года ён быў прысуджаны да 5 гадоў турэмнага зняволення за неаднаразовыя пагрозы забойствам нарвежскім палітыкам і курдам, калі яны будуць праводзіць пэўныя грамадзянскія акцыі супраць яго. Ён абскардзіў гэты турэмны прысуд. На наступны дзень, 27 сакавіка 2012 года, ён быў арыштаваны нарвежскай паліцэйскай службай бяспекі (PST) і нарвежскай паліцыяй і ўзяты пад варту і заключаны ў турму. Гэта адбылося пасля таго, як з ім былі сказагы некаторыя заявы пагрозлівага характару

26 сакавіка 2020 года ён быў экстрадаваны ў Італію.

Зноскі
------

1. ↑  Mullah Krekar oppført på FNs terrorliste. (нарв.)
2. ↑  *Affairs, Ministry of Foreign*. Conditions for the return of Mullah Krekar to Iraq remain unchanged **(нявызн.)** (19 ліпеня 2009).
3. ↑  "mullah Krekar oppført på FNs terrorliste", VG
4. ↑  "Høyesterett: Mulla Krekar fare for rikets sikkerhet", NRK
5. ↑  "PST vil varetektsfengsle Krekar", Dagbladet
6. ↑  "Krekar sendt ut av landet – Frp feirer med kake", NRK. "[...] på en hasteinnkalt pressekonferanse torsdag ettermiddag. – Krekar er ikke lenger i Norge. Krekar er i dag utlevert til Italia, sa Mæland."

Спасылкі
--------

* "The CIA and The Militant Who Eluded It in Norway" – By Craig Whitlock (journalist), The Washington Post, December 4, 2006.
* mullah Krekar Interview (Windows Media Video) – By Jonathan Miller (reporter), Ivan O'Mahoney (producer), Insight News Television
* "Krekar contradicts his own defense" Архівавана 27 лістапада 2005 года. – By Inger Anne Olsen, *Aftenposten*, 9 January 2004
* mullah Krekar: Leader of Kurdish Ansar al-Islam – By Trevor Stanley, in Perspectives on World History and Current Events (PWHCE), 2005
* "Krekar can be expelled soon" Архівавана 14 чэрвеня 2006 года. – *Aftenposten/Norsk Telegrambyrå*, 16 March 2006
* "Krekar threatens Norway" Архівавана 12 кастрычніка 2007 года. – *Aftenposten*, 06 Sep 2005
* "mullah Krekar linked to pro al-Qaida sites" Архівавана 9 кастрычніка 2007 года. – *Aftenposten*, 09 Oct 2007
Адзін з першых нувістараў, лямпа 6DS4 (вып. RCA, 1960-я)
**Нуві́стар** (ісп.: nuevo vista — новы пагляд) — назва класу металакерамічных электронных лямпаў. Верагодна, былі ўпершыню выпушчаны кампаніяй RCA (1959).

У канструкцыі корпус выраблены з металу, мантажныя і ізаляцыйныя элементы — з керамікі. Электроды цыліндрычнай формы, адначасова з'яўляюцца дапаможнымі механічнымі элементамі.

У нувістарах фактычна не існуюць праблемы пашкоджання ўнутранай ізаляцыі, уплыў зарадаў на паверхні традыцыйных шкла корпусу і слюды ізаляцыі на працу лямпы. Нувістары вызначаюцца значна меншымі габарытамі, павышанымі ўдара- і вібрастойкасцю, высокай даўгавечнасцю (да 10 000 гадз.), меншым, у параўнанні з шклянымі канструкцыямі, раскідам параметраў. З п.гл. электронікі — вялікім узмацненнем пры вельмі нізкім узроўні скажэнняў, меншым анодным напружаннем у пар. з традыцыйнымі канструкцыямі.

Доўгі час нувістары паспяхова спаборнічалі з паўправадніковымі прыборамі, у першую чаргу — у вымяральнай апаратуры, пры ўзмацненні слабых сігналаў, сігналаў высокіх частот.
Лінія Жарэ ў Нармандыі
**Лінія Жарэ** — ізаглоса ойльскіх моў. Гэта лінія была ўпершыню ўсталявана Шарлем Жарэ і апублікавана ў 1823 годзе. Лінія Жарэ падзяляе розныя дыялекты ойльскіх моў. На поўнач ад ізаглосы захавалася вымаўленне /k/ і /g/ перад /a/, а ў паўднёвых дыялектах вымаўленне перад /a/ /k/ змянілася на /ʃ/, а /g/ на /dʒ/. Да паўночных моў прылічаюць пікардскі і нармандскі дыялекты (мовы), да паўднёвых — паўднёвыя субдыялекты нармандскай і французскую мову.

Геаграфічнае становішча
-----------------------

Лінія Жарэ цягнецца ад Нармандскіх астравоў і перасякае кантынент ад Гранвіля да мяжы з Бельгіяй.

Літаратура
----------

* *La Normandie dialectale* Lepelley, Caen 1999 ISBN 2-84133-076-1
Будынак музея
**Раённы музейны комплекс Напалеона Орды** — музейны комплекс, заснаваны на падставе рашэння № 532 Іванаўскага райвыканкама ад 21 чэрвеня 2005 г. «Аб стварэнні раённага музейнага комплексу Н. Орды ў в. Варацэвічы аддзела культуры Іванаўскага райвыканкама». Першых наведвальнікаў музей прыняў у жніўні 2007 г.

Куфар, знойдзены ў сутарэннях сядзібнага дома Орды
Асноўная дзейнасць музея накіравана на папулярызацыю творчай спадчыны Н. Орды. У дадзены момант уведзена першая чарга раённага музейнага комплексу — карцінная галерэя Н. Орды. Экспазіцыя карціннай галерэі размешчана ў 5 залах: тры залы прысвечаны творчай спадчыне Н. Орды, чацвёртая — творчасці мясцовых мастакоў, пятая зала — часовыя выставы. За апошнія сем гадоў на базе музея былі праведзены шэсць рэспубліканскіх пленэраў мастакоў і адзін пленэр скульптараў-рэзчыкаў. За 2011 г. музей наведала болей за 7 тысяч чалавек (за апошнія 7 гадоў — больш за 35 тысяч наведвальнікаў), фонды музея налічваюць 1744 экспанаты. Найбольш значныя калекцыі музея — выяўленчае мастацтва і рэчавая. Асноўная дзейнасць музея — правядзенне экскурсій, музейна-педагагічных заняткаў, канцэртных праграм.

Спасылкі
--------

* Учреждение культуры «Районный музейный комплекс Н. Орды»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Энгстром.

**Агнес Лініа Марціна Энгстром** (шведск.: Agnes Linnéa Martina Engström; нар. 2 красавіка 1981, Упсала, Швецыя) — шведскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, член шведскай партыі зялёных. Член Еўрапейскага парламента (2014—2019).

Біяграфія
---------

Энгстрём атрымала ступень магістра палітычных навук у Шведскім каледжы нацыянальнай абароны. Да таго, як стаць членам парламента ЕС, яна працавала каардынатарам па пытаннях гендэрнай роўнасці ў галоўным офісе партыі зялёных і была членам праўлення Зялёнага форуму. Яна працавала над дапамогай развіцця, накіраванага на Расію, Грузію, Беларусь і Усходнюю Еўропу.

Напярэдадні выбараў у Еўрапейскі парламент ў 2014 годзе Энгстром была на пятым месцы ў спісе Экалагічнай партыі, аднак, на выбарах партыя зялёных атрымала ўсяго толькі чатыры месцы, але пасля таго, як лідар партыі зялёных Ізабела Лёвін была прызначаная міністрам развіцця Швецыі, Лініа Энгстром замяніла Ізабелу Лёвін у Еўрапарламенце і стала дэпутатам Еўрапарламента ў кастрычніку 2014 года.

Перад выбарамі ў Еўрапейскі парламент у 2019 годзе Энгстром выказала жаданне працягнуць сваю працу ў Еўрапарламенце, аднак, камітэт па прызначэннях партыі зялёных вырашыў не ўключаць яе ў свой спіс кандыдатаў.

З 2019 года працуе ў якасці праграмнага дырэктара ў Марской апякунскай радзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Engström, Agnes Linnea Martina // Sveriges befolkning 1990 — Ramsele: National Archives of Sweden, 2011. — ISBN 978-91-88366-91-7 Праверана 28 жніўня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14594786'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2065347'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | Еўрапарламент |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
Нулі косінуса на прамежку [-2π,2π] (чырвоныя кропкі)
**Нуль функцыі** (або **корань функцыі**) у матэматыцы — элемент з вобласці вызначэння функцыі, у якім яна прымае нулявое значэнне.

Напрыклад, для функцыі *f*, вызначанай формулай

{\displaystyle f(x)=x^{2}-6x+9,}
*x* = 3 — нуль, бо

{\displaystyle f(3)=3^{2}-6(3)+9=0.}
Паняцце нулёў функцыі можна разглядаць для любых функцый, вобласць значэнняў якіх утрымлівае нуль ці нулявы элемент адпаведнай алгебраічнай структуры.

Для функцыі рэчаіснай зменнай {\displaystyle f:\mathbb {R} \to \mathbb {R} } нулямі з'яўляюцца значэнні, у якіх графік функцыі перасякае вось абсцыс.

Пры вылічэнні нулёў функцыі часта выкарыстоўваюцца лікавыя метады (напрыклад, метад Ньютана, градыентныя метады). 

Адною з неразвязаных матэматычных праблем з'яўляецца знаходжанне нулёў дзэта-функцыі Рымана.

Корань мнагачлена
-----------------

Асноўны артыкул: **Корань мнагачлена**
Задача знаходжання нулёў квадратнага трохчлена прывяла да з'яўлення паняцця камплексных лікаў.

Асноўная тэарэма алгебры сцвярджае, што кожны мнагачлен ступені *n* с камплекснымі каэфіцыентамі мае *n* камплексных каранёў, улічваючы іх кратнасць. У выпадку мнагачленаў з рэчаіснымі каэфіцыентамі камплексныя карані заўсёды ўваходзяць спалучанымі парамі. Кожны мнагачлен няцотнае ступені з рэчаіснымі каэфіцыентамі мае хоць адзін рэчаісны корань. Сувязь паміж каранямі мнагачлена і яго каэфіцыентамі апісваецца тэарэмаю Віета.

Камплексны аналіз
-----------------

*Просты нуль* аналітычнай у некаторай вобласці {\displaystyle G\subset \mathbb {C} } функцыі {\displaystyle f} — пункт {\displaystyle z\_{0}\in G}, у некаторым наваколлі якога справядліва прадстаўленне

{\displaystyle f(z)=(z-z\_{0})g(z),}
дзе {\displaystyle g} аналітычная ў {\displaystyle z\_{0}} і мае ненулявое значэнне ў гэтым пункце.

*Нуль парадку {\displaystyle k}* аналітычнай у некаторай вобласці {\displaystyle G\subset \mathbb {C} } функцыі {\displaystyle f} — пункт {\displaystyle z\_{0}\in G}, у некаторым наваколлі якога справядліва прадстаўленне

{\displaystyle f(z)=(z-z\_{0})^{k}g(z),}
дзе {\displaystyle g} аналітычная ў {\displaystyle z\_{0}} і ненулявая ў гэтым пункце.

Нулі аналітычнай функцыі ізаляваныя.

Іншыя адмысловыя ўласцівасці нулёў камплексных функцый апісваюцца ў розных тэарэмах:

* Тэарэма Рушэ,
* Тэарэма Мардэна,
* Тэарэма Гауса — Люка

Літаратура
----------

*Нуль функции (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Нулявы вектар** **(нуль-вектар)** — вектар, у якога пачатак і канец супадаюць. Нулявы вектар мае норму 0 і абазначаецца як {\displaystyle {\vec {0}}} ці {\displaystyle \mathbf {0} }.

Нулявы вектар вызначае тоесны рух прасторы, пры яком кожны пункт прасторы пераходзіць сам у сябе.

З нулявым вектарам не звязваюць ніякага напрамку ў прасторы. Нулявы вектар лічыцца санакіраваным любому вектару. Можна лічыць, што нулявы вектар адначасова паралельны і перпендыкулярны любому вектару прасторы (лёгка выводзіцца з азначэння).

Усе каардынаты нулявога вектара ў любой афінной сістэме каардынат роўныя нулю.

С пункту гледжання лінейнае алгебры, у лінейнай прасторы павінен існаваць адмысловы вектар {\displaystyle {\vec {0}}} з наступнымі ўласцівасцямі:

Для любога рэчаіснага ліку {\displaystyle c}

{\displaystyle c\cdot {\vec {0}}={\vec {0}}}
Для ўсякага вектара {\displaystyle {\vec {a}}}, знойдзецца такі вектар {\displaystyle -{\vec {a}}}, што:

{\displaystyle {\vec {a}}+(-{\vec {a}})={\vec {0}}}.
Складанне адвольнага вектара з нулявым не змяняе зыходны вектар:

{\displaystyle {\vec {a}}+{\vec {0}}={\vec {a}}}
Дамнажэнне любога вектара на нуль дае нулявы вектар:

{\displaystyle 0\cdot {\vec {a}}={\vec {0}}}.

Гл. таксама
-----------

* Нейтральны элемент
* Нуль

Спасылкі
--------

* *Винберг Э.Б.* курс высшей алгебры. М.: Факториал, 2001
**Генеральны план** — адзін з асноўных чарцяжоў архітэктурнага праекта, які паказвае размяшчэнне ў плане аб’екта праектавання і добраўпарадкавання прылеглай да яго тэрыторыі ў пэўных межах. У сучасным горадабудаўніцтве генеральны план — комплексны праект, які вызначае структуру праектуемага горадабудаўнічага аб’екта — горада, гарадскога пасёлка ці іншага населенага пункта, прыгараднай зоны, тэрыторыі адміністрацыйнага раёна і інш. У ім намячаюць перспектывы развіцця і рэканструкцыі горадабудаўнічага аб’екта, яго паэтапнае фарміраванне з мэтай вырашэння сацыяльных, эканамічных, інжынерна-тэхнічных, экалагічных і эстэтычных задач, вызначаюць стратэгію іх вырашэння, прынцыпы аховы навакольнага асяроддзя, развіццё сістэмы грамадскага абслугоўвання, транспартнай і інжынернай інфраструктуры, доўгатэрміновае планаванне інвестыцыйных працэсаў.

Генеральны план распрацоўваюць на перспектыўны перыяд (15—20 гадоў) з вылучэннем 1-га этапа рэалізацыі (7—10 гадоў). Асноўныя палажэнні генеральнага плана зацвярджае ўрад краіны ці абласныя органы ўлады. На Беларусі генеральныя планы распрацоўваюць інстытут «Мінскпраект», БелНДІПгорадабудаўніцтва, БелНДІдзіпрасельбуд, абласныя праектныя арганізацыі. Распрацаваны і зацверджаны генеральны план развіцця ўсіх гарадоў і большасці сельскіх населеных пунктаў, у т.л. Мінска (1982, 1995), Брэста (1975, 1995), Віцебска (1973, 1983), Гомеля (1977), Гродна (1971, 1988), Магілёва (1970, 1981). Іх перыядычна карэкціруюць і абнаўляюць з улікам новых фактараў і задач.

Літаратура
----------

* Генеральны план // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Генеральны план

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85017761 · Microsoft: 29760336 |
**115-я Горацкая партызанская брыгада** — была створана ў кастрычніку 1943 года як атрад **35-А**, (з лютага 1944 года як **115-ы Горацкі партызанскі атрад**). Атрад сфарміраваў 4 роты, пашырыў уплыў на 2-гі атрад (пазней 112-ы Горацкі партызанскі атрад) і з лістапада 1943 года выконваў функцыі галоўнай арганізацыі. Дзейнічаў на акупіраванай тэрыторыі Горацкага, Дрыбінскага, Дубровенскага, Шклоўскага, Аршанскага раёнаў. 26 чэрвеня 1944 года атрад (801 партызан) злучыўся з Чырвонай Арміяй. Пасля злучэння БШПР вызначыў 115-ы атрад з кастрычніка 1943 года як брыгаду ў складзе 4 атрадаў.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Г. Р. Ленчыкаў

### Камісары

* І. І. Лагімахаў;
* А. Ф. Палікарпаў.

Гісторыя
--------

Асноўныя баявыя дзеянні вялі па абароне раёна дыслакацыі, дзе ў маі 1944 года пад аховай партызан было больш за 3,5 тыс. мірных жыхароў. У маі 1944 года разам з 112-ым Горацкім партызанскім атрадам партызаны вялі абарончыя баі, прарвалі блакаду і выйшлі з акружэння. Наносілі ўдары на чыгуначных участках Магілёў — Крычаў, Орша — Шклоў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
«« дзесяцігоддзі »»
1150-я 1160-я **1170-я** 1180-я 1190-я

 гады 
1170 1171 1172 1173 1174  
 1175 1176 1177 1178 1179 

 стагоддзі 
11 ст. **12 ст.** 13 ст.

Падзеі
------

Польшча заставалася раздробненай. У 1173 годзе вялікім князем стаў Мешка III Стары, але ў 1177 годзе яго прагналі з Кракава, і яго замяніў Казімір II Справядлівы.

У 1172 годзе Бела III стаў каралём Венгрыі, якая знаходзілася ў сферы ўплыву Візантыі. Але ў 1180 годзе, пасля смерці візантыйскага імператара Мануіла I Камніна, Бела III вярнуў Венгрыі Харватыю і Далмацыю.

Жупан Рашкі Стэфан Неманя таксама скарыстаўся праблемамі ў Візантыі, каб атрымаць незалежнасць.

Нарадзіліся
-----------

Памерлі
-------
Ход эвалюцыйнага працэсу
**Марскія травы** — экалагічная група кветкавых раслін, якія прыстасаваліся да жыцця на дне мораў і акіянаў, у салёнай вадзе. Яны належаць да чатырох сямействаў: *Posidoniaceae*, *Zosteraceae*, Жабнікавыя (*Hydrocharitaceae*) і *Cymodoceaceae*.

Экалогія
--------

Марскія травы — поўнасцю пагружаныя ў ваду шматгадовыя травяністыя расліны. Усё расліны групы маюць доўгія лінейныя чарговыя, завужаныя да кончыка лісты і добра развітыя паўзучыя карэнішчы, якія мацуюцца ў грунце марскога дна з дапамогай даданых каранёў. Па знешнім выглядзе яны нагадваюць наземныя травяністыя расліны з сямейства Метлюжковыя. Яны растуць пад вадой даволі буйнымі скапленнямі, утвараючы некае падабенства лугоў.

Роды марскіх траў
-----------------

* Сямейства *Posidoniaceae* (усё сямейства)
	+ Posidonia

* Сямейства *Zosteraceae* (усё сямейства)
	+ Zostera
	+ Heterozostera
	+ Phyllospadix

* Сямейства Жабнікавыя (*Hydrocharitaceae*) (частка сямейства)
	+ Enhalus
	+ Halophila
	+ Thalassia

* Сямейства *Cymodoceaceae* (усё сямейства)
	+ Amphibolis
	+ Cymodocea
	+ Halodule
	+ Syringodium
	+ Thalassodendron

Спасылкі
--------

* Seagrass-Watch — the largest scientific, non-destructive, seagrass assessment and monitoring program in the world
* SeagrassNet — global seagrass monitoring program
* Taxonomy of seagrasses
* World Seagrass Association
* SeagrassLI
* Seagrass Science and Management in the South China Sea and Gulf of Thailand

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85119300 · Microsoft: 2777400808 |
**Мязе́нская губа** — адзін з чатырох найбуйнейшых заліваў Белага мора, разам з Дзвінскай губой, Анежскай губой і Кандалакшскім залівам.

Мязенская губа, якая ляжыць на поўдзень ад паўвострава Канін, — самая ўсходняя з іх. Размешчана ў Архангельскай вобласці і Ненецкай аўтаномнай акрузе на паўночным захадзе Расіі.

Даўжыня 105 км, шырыня 97 км, глыбіня 5—25 м; плошча акваторыі складае 6630 км². Пры ўваходзе ў Мязенскую губу знаходзіцца востраў Маржовец. Упадаюць дзве асноўныя ракі — Кулой і Мязень. Прылівы да 10 м.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 70. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4837900-1 · VIAF: 9416148574291724430007 |
**Інтэрфе́йс** (англ. interface) — праграмная/сінтаксічная структура, якая вызначае адносіны між аб'ектамі, якія падзяляюць акрэсленае паводніцкае мноства і не звязаны няйначай па-іншаму. Пры праектаванні класаў, распрацоўка інтэрфейса тоесна распрацоўцы спецыфікацыі (мноствы метадаў, якія кожны клас, які выкарыстоўвае інтэрфейс, *павінен* рэалізаваць).

Інтэрфейсы, нароўні з абстрактнымі класамі і пратаколамі, усталёўваюць узаемныя абавязацельствы між элементамі праграмнай сістэмы, што з'яўляецца фундаментам канцэпцыі праграмавання па кантракту (англ. design by contract, DbC). Інтэрфейс вызначае мяжу ўзаемадзеяння між класамі ці кампанентамі, спецыфікуючы акрэсленую абстракцыю, якую ажыццяўляе рэалізуючая старана.

Інтэрфейс у ААП з'яўляецца строга фармалізаваным элементам аб'ектна-ориентированного языка і шырока используется у зыходным кодзе праграм.

Інтэрфейсы дазваляюць наладзіць множнае наследаванне аб'ектаў і ў тое ж час вырашыць праблему ромбападобнага наследавання. У мове C++ яна вырашаецца праз наследаванне класаў з выкарыстаннем ключавога слова `virtual`.

| ⛭Тыпы даных |
| --- |
| 
Біт •
Нібл •
Байт •
Кубіт •
Трыт •
Трайт •
Слова
 |
| Лікавыя | 
Цэлы •
З фіксаванай коскай •
З плаваючай коскай •
Рацыянальны •
Комплексны •
Доўгі •
Інтэрвальны
 |
| Тэкставыя | 
Сімвальны •
Радковы
 |
| Спасылкавыя | 
Адрас •
Спасылка •
Спасылка ў С++ •
Указальнік
 |
| Кампазітныя | 
Алгебраічны тып даных
(Абагульнены) •
Масіў •
Асацыятыўны масіў •
Клас •
Спіс •
Картэж •
Аб’ект •
Структура •
Мноства •
Аб’яднанне (пазначанае)
 |
| Іншыя | 
Лагічны •
Ніжэйшы •
Вышэйшы •
Пералічальны •
Калекцыя •
Выключэнне •
Функцыянальны •
Род (Метакласс) •
Манада •
Семафор •
Струмень •
Void
 |
| Звязаныя тэмы | 
Абстрактны тып даных •
Прымітыўны тып •
Структура даных •
Generic •
Зменная тыпа •
Інтэрфейс •
Канструктар даных •
Канструктар тыпаў •
Канверсія тыпа •
Сістэма тыпаў
 |

Зноскі
------
Схема інтэрферометра Рэлея
**Інтэрферо́метр Рэле́я** — аднапраходны двухпрамянёвы інтэрферометр, які падзяляе святло ад крыніцы на два патокі, розніца фаз паміж якімі ствараецца прапусканнем святла скрозь дзве аднолькавыя кюветы, запоўненыя рознымі газамі. Упершыню быў прапанаваны лордам Рэлеем у 1886 годзе. Выкарыстоўваўся для вызначэння паказчыкаў праламлення газаў.

Прынцыповая схема
-----------------

Святло ад крыніцы прапускаецца праз лінзу, якая стварае паралельны пучок і апертуры, якія выразаюць з яго два прамені (плечы інтэрферометра). Кожны з прамянёў праходзіць скрозь уласную кювету з газам. На выхадзе схемы размешчана лінза, якая зводзіць абодва пучка разам для атрымання інтэрферэнцыйных палос у яе фокусе.

Для вымярэнняў у адно з плеч уносіцца кампенсатар — напрыклад, шкляная пласцінка, з дапамогай паваротаў якой можна змяняць аптычную даўжыню шляху прамяня ў плячы. Калі паказчык праламлення у адным з плеч роўны *n*, то другі невядомы паказчык праламлення роўны

{\displaystyle n'=n+{\frac {\lambda \_{0}}{\ell }}\Delta m,}
дзе {\displaystyle \ell } — даўжыня кюветы з газам, {\displaystyle \lambda \_{0}} — даўжыня хвалі крыніцы святла, {\displaystyle \Delta m} — парадак інтэрферэнцыі (колькасць перасячэнняў у зададзенай кропцы інтэрферэнцыйных палос). Пры тыповых параметрах устаноўкі — даўжыні кювет у адзін метр, даўжыні хвалі ў 550 нм і парадку інтэрферэнціі 1/40, — можна вымераць розніцу паказчыкаў праламлення, роўную 10−8. Адчульнавасць інтэрферометра вызначаецца даўжынёй кюветы. Яе максімальная даўжыня, як правіла, вызначаецца тэхнічнымі магчымасцямі кантролю за тэмпературай, таму што цеплавыя флуктуацыі будуць скажаць паказчыкі праламлення газаў.

Зноскі
------

1. ↑  *Ландсберг Г. С.* § 20. Оптика // Элементарный учебник физики. — 6-е изд. стереот. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2003. — C. 81-82. — 848 с.

Літаратура
----------

* *Max Born, Emil Wolf  (англ.) (бел..* Principles of Optics: Electromagnetic Theory of Propagation, Interference and Diffraction of Light. — 7th. — CUP Archive, 2000. — P. 299—302. — 986 p. — ISBN 9780521784498.
* *P. Hariharan.* Basics of interferometry. — Academic Press, 2007. — P. 15. — 226 p. — ISBN 9780123735898.
**Інтэрнацыяналізмы** — паняцці, якія выкарыстоўваюцца ў адным значэнні ў розных мовах. Сярод такіх паняццяў шмат слоў грэчаскага (напрыклад, «эканоміка»), лацінскага (напрыклад, «рэлігія») ці англійскага (напрыклад, «бізнес») паходжання. Могуць адрознівацца ў вымаўленні і напісанні ў розных мовах. Так, слова «інфармацыя» пішацца праз «ы» у беларускай мове і праз «и» ў рускай, не ставіцца ў множны лік у англійскай мове і ставіцца ў французскай. Звычайна, інтэрнацыяналізмы выкарыстоўваюцца ў прафесійнай гаворцы і кніжнай лексіцы.

Трэба адрозніваць інтэрнацыяналізмы ад іншых відаў запазычаных слоў, якія звычайна пераходзяць з адной мовы ў другую толькі ў адным значэнні (напрыклад, слова «мужык» перайшло ў англійскую і французскую мовы ў 15 ст. ў значэнні «селянін», але зараз яно можа азначаць «сапраўдны мужчына, мужны, мужчына, чалавек і г.д.», што не адпавядае англійскаму і французскаму moujik). Таксама інтэрнацыяналізмы адрозніваюцца ад памылковых сяброў перакладчыка, якія могуць быць падобны вымаўленнем і напісаннем але адрознівацца значэннем (напрыклад, англійскае sympathy звычайна адпавядае беларускаму «спачуванне», і амаль не выкарыстоўваецца ў сэнсе «сімпатыя»).

Некаторыя інтэрнацыяналізмы, якія шырока выкарыстоўваюцца ў беларускай мове
---------------------------------------------------------------------------

* апастэрыёры
* апрыёры
* дэмпінг
* дэ-факта
* дэ-юрэ
* інфармацыя
* інфляцыя
* камп’ютар
* кантраст
* ксенафобія
* менеджар
* палітыка
* рэвалюцыя
* тэлефон
* філалогія
* філасофія

Грэка-лацінская лексіка
-----------------------

У вузкім сэнсе міжнародная лексіка — гэта навуковая і тэхнічная тэрміналогія, пабудаваная на базе лацінскай і старажытнагрэчаскай моў.

Такая тэрміналогія прысутнічае ва ўсіх еўрапейскіх мовах (акрамя ісландскай), у тым ліку ў раманскіх (якія самі паходзяць ад лацінскай) і ў сучаснай грэцкай.

Гл. таксама
-----------

* Пераклад
* Памылковыя сябры перакладчыка

Літаратура
----------

* Peter Braun, Burkhard Schaeder, Johannes Volmert (eds.): Internationalismen II. Studien zur interlingualen Lexikologie und Lexikographie (Reihe Germanistische Linguistik. Band 246). — Tübingen: Niemeyer, 2003. ISBN 3-484-31246-7
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Айдар.
**Айдар** — рака, якая цячэ па тэрыторыі Белгародскай вобласці Расіі і Луганскай вобласці Украіны, левы прыток Северскага Данца. Плошча басейна 7420 км². Расход вады — 15,4 м³/с. Ухіл 0,34 м/км.

Бярэ пачатак на паўднёвых схілах Сярэдне-Рускага ўзвышшы ля сяла Новааляксандраўка Ровеньскага раёна Белгародскай вобласці, упадае ў Северскі Данец за 344 км ад яго вытока. Верхняе цячэнне зарэгулявана Новааляксандраўскім вадасховішчам (плошча 72 га, аб’ём вады 2,32 млн м³).

Працягласць ракі — 264 км, у тым ліку ў межах Белгародскай вобласці — 65 км. У Белгародскай вобласці на Айдары знаходзяцца населеныя пункты: хутар Клінава, хутар Азёрны, сяло Нагольнае і сяло Айдар Айдарскага сельскага паселішча. Найбуйнейшы населены пунк на рацэ — горад Старабільск.

Зноскі
------

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9). — карта Луганскай вобласці
«Казак з чубам», *Рэпін І.Я.*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Айдар.
**Айдар (ардар)** — мужчынская прычоска ў выглядзе чуба валасоў на галаве ў цюрак і іншых качавых народаў.

Ва Украіне, у казакоў — **чуб, чупрына, асяледзец, хахол**.

Валасы на галаве практычна цалкам галіліліся, пакідаўся толькі адзін вялікі жмут валасоў у выглядзе чуба, звычайна на цемені або патыліцы. Часцяком ён заплятаўся для выгоды ў коску, але мог і не заплятацца. Не блытаць з кекілам, які ўяўляў сабой чолку спераду і насіўся маладымі людзьмі, якія не ўступілі яшчэ ў шлюб. Хутчэй за ўсе, і **айдар**, і **кекіл** мелі магічнае значэнне для тэнгрыянцаў (казахі былі тэнгрыянцамі ў мінулым) і насіліся як абярэг, абарона. Гэтая прычоска зрэдку ўжываецца і дагэтуль у казахаў.

Гэты тэрмін сустракаецца ў Даля і Макса Фасмера як казачая прычоска:

Гл. таксама
-----------

* Бянь-фа — маньчжурская прычоска

Зноскі
------

1. ↑  АЙДАР Архівавана 17 кастрычніка 2014.(недоступная ссылка с 14-06-2016 (9 дней)) / Толковый словарь живого великорусского языка Владимира Даля — 1-е изд. — М.: В типографии А. Семена, 1863. — Т. 1. // Яндекс. Словари. (slovari.yandex.ru) приведено к современной орфографии  (Проверено 13 октября 2014)
2. ↑  АЙДАР // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986.
3. ↑  *Наурызбай Акпай* Традиции культуры казахского народа — Алматы: «Алтын орда», 2002.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Белых.
**Аляксандр Георгіевіч Белых** (22 лютага 1941, Новасібірск — 22 лютага 1985) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1970 годзе Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працаваў у Новасібірску, Гомельскім філіяле Белдзіпрагандлю, Белжылпраекце ў Гомелі.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1976 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: сталовая ў Рэчыцы (1977), універсамы па праспекце Кастрычніка (1978) і па вул. Ільіча (1979) у Гомелі; у аўтарскім калектыве: Дом Саветаў у Кіраўскім раёне Новасібірска (1977), рэканструкцыя кафэ «Залаты пеўнік» (1977), адміністрацыйны будынак з крамай «Пчалярства» (1979) у Гомелі, помнік загінулым партызанам у в. Міхалькі Гомельскай вобласці (1977).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Белых Александр Георгиевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Васіль Мікалаевіч Шлапуноў** (30 ліпеня 1932, в. Белая Дубрава, Касцюковіцкі раён, БССР — 4 жніўня 2021) — беларускі вучоны ў галіне кормавытворчасці. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003), акадэмік Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1996—2002), замежны член Украінскай акадэміі аграрных навук (1999), доктар сельскагаспадарчых навук (1988), прафесар (1989).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 ліпеня 1932 года ў в. Белая Дубрава (цяпер — Касцюковіцкі раён, Магілёўская вобласць). У 1960 годзе скончыў агранамічны факультэт Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі.

У 1950—1951 гадах працаваў участковым аграномам у Мастоўскай МТС Гродзенскай вобласці, у 1953—1955 гадах у Касцюковіцкай МТС Магілёўскай вобласці. У 1955—1959 гадах памочнік загадчыка, загадчык Давід-Гарадоцкага дзяржсортаўчастка Брэсцкай вобласці. У 1960—1961 гадах начальнік Пінскай райсельгасінспекцыі, галоўны дзяржаўны інспектар па закупках сельгаспрадуктаў па Мінскім раёне.

З 1964 года старшы навуковы супрацоўнік, у 1970—2000 гадах намеснік дырэктара па навуковай рабоце Беларускага НДІ земляробства. З 2001 года загадчык аддзела, з 2005 года галоўны навуковы супрацоўнік Навукова-практычнага цэнтра Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па земляробстве.

Памёр 4 жніўня 2021 года.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы ў галіне кормавытворчасці. Распрацаваў навукова абгрунтаваныя тэхналогіі вырошчвання кукурузы ў Беларусі (аптымізацыя срокаў і гушчыні пасеву, сістэмы прымянення ўгнаенняў, апрацоўкі глебы, аховы ад пустазелля, тэрміны ўборкі), навуковыя прынцыпы фарміравання і тэхналогіі вырошчвання 2-3-укосных высокапрадуктыўных аграфітацэнозаў аднагадовых траў. Прапанаваны занальныя сістэмы і тэхналогіі вырошчвання прамежкавых пасеваў (азімых, падсяўных, пажніўных). Удасканаліў сістэмы вытворчасці расліннага бялку для жывёлагадоўлі. Вывучаў заканамернасці фарміравання ўраджаю і змены пажыўных уласцівасцей азімага і яравога рапсу, азімай сурэпіцы, гарчыцы белай, рэдзькі маслічнай у залежнасці ад агракліматычных рэсурсаў, сістэмы ўгнаенняў, гушчыні травастояў, апрацоўкі глебы і іншых фактараў.

Аўтар звыш 280 навуковых прац, у т.л. 7 манаграфій, аўтар 16 гібрыдаў кукурузы, раяніраваных у Беларусі, 2 сартоў суданскай травы і сорту рэдзькі маслічнай Ніка.

Узнагароды
----------

* Ордэн Знак Пашаны (1976),
* медаль.

### Бібліяграфія

* Полевое кормопроизводство. 2-е изд. Мн.: Ураджай, 1991.
* Кукуруза. Мн.: Беларуская навука, 1999 (в соавт.).
* Производство грубых кормов. Кн. 1-2. Торжок: ООО «Вариант», 2002 (в соавт.).
* Кормопроизводство. Мн.: ИВЦ Минфина, 2006 (в соавт.).

Зноскі
------

1. ↑  ШЛАПУНОЎ Васілій Мікалаевіч
2. ↑  Шлапуноў Васілій Мікалаевіч

Спасылкі
--------

* Васіль Мікалаевіч Шлапуноў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar743401 |