recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Аўся́нка (стрынатка) звычайная** (*Emberiza citrinella*) — пеўчая птушка сямейства Аўсянкавыя (*Emberizidae*).

Апісанне
--------

Даўжыня цела 16—18 см, размах крылаў 23—29,5 см. Палавы дымарфізм слабы. Жоўта-карычневая з надхвосцем рудога колеру і белымі крайнімі рулявымі (якія добра бачныя ў палёце). Самец увесну з ярка-жоўтымі галавой і нізам цела. У самкі і маладых птушак менш жоўтага колеру і больш цёмных плям. Маладыя падобныя да самкі.

Пашырэнне
---------

Арэал: Еўропа (ад паўночнай часткі Іспаніі), Каўказ, Заходняя Сібір да вярхоўя Лены. Інтрадуцыравана ў Новай Зеландыі. Насяляе сухія сонечныя адкрытыя ландшафты паркавага тыпу, ускрайкі лясоў, негустыя дрэвастоі паблізу адкрытых месцаў і сярод поля, пагоркі, на поўначы — пояс бярозавых лясоў; крыху радзей — сады на межах палёў. У Татрах даходзіць да вышыні 1800 м, у Італьянскіх Альпах — 2100 м, на Каўказе — да 2000 м над у.м. Сустракаецца на востраве Мядзведжым, у Ісландыі, на Фарэрскіх астравах, Балеарах і Мальце.

У асноўным аселая птушка. Папуляцыі з паўночнай часткі арэала пералётныя. Месцы зімовак у межах гнездавога арэала, а таксама Паўднёвая Еўропа, Малая Азія, Блізкі Усход, Сярэдняя Азія, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо будуе на зямлі ў ямцы, у добра праграваемым сонцам месцы пад галінкамі куста або навіслай травяністай расліннасцю, якія яго добра маскіруюць, звычайна каля вадацёку ці асновы невялікага пагорка, малога дрэўца або куста, у ажыне або глогу. У выключным выпадку — у перакрыжаваных галінках адразу над зямлёй (не вышэй за 1 м). Знешняя частка гнязда са сцёблаў і лістоў траў, заламаных па краі, па-за гняздо тырчаць некалькі канцоў. Унутраная частка шчыльная і тоўстая, з вузкіх выгнутых лістоў травы (часам з прымессю моху і завяўшых раслінных валокнаў). Высцілка з тонкіх сухіх карэньчыкаў і конскага воласу.

Яйкі (3—5, часам 2—6) асіметрычныя, з вострым вузейшым канцом, шараватыя, крыху пурпуровыя, фіялетава-блакітныя, брудна-белыя, белыя з фіялетавым адценнем або бела-карычневыя, з мноствам карычнева-фіялетавых, іржава-пурпуровых, чорна-фіялетавых або чорных завіткоў і рысак, раскіданых нерэгулярна па паверхні або ўтвараючых кальцо вакол шырэйшага канца. Птушаняты вылупліваюцца праз 12—14 сутак і яшчэ праз 9—10 сутак вылятаюць з гнязда.

Кормяцца птушкі насеннем раслін і насякомымі.

Падвіды
-------

* *E. c. citrinella* — большая частка Еўропы (ад Пірэнейскага паўвострава да ракі Об);
* *E. c. erythrogenys* — ад поўдня Украіны і Каспійскага мора на паўночны ўсход да ракі Лены;
* *E. c. caliginosa* — Брытанскія астравы.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 173. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4157822-3 · LCCN: sh85042679 · NKC: ph630166 |
Лігурыйская Рыўера
**Рыўе́ра** (італ.: Riviera) — паласа ўзбярэжжа Міжземнага і Лігурыйскага мораў каля падножжа Альпаў ад горада Кан (Францыя) да горада Спецыя (Італія). Таксама рыўерай называюць прыбярэжныя вобласці з тыповым міжземнаморскім кліматам у іншых рэгіёнах (Албанская Рыўера, Аўстрыйская Рыўера, Швейцарская Рыўера, Ямайская Рыўера і іш.).

Цягнецца прыкладна на 370 км. Падзяляецца на французскую (Лазурны Бераг) і італьянскую (Рыўера-Лігурэ). Невялікая частка Рыўеры належыць княству Манака. Клімат субтрапічны, міжземнаморскі. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені 9—12 °C, у ліпені — 24 °C. Ападкаў выпадае 500—700 мм за год.

Буйны курортны раён. З пачатку XIX стагоддзя з’яўляецца зонай курортаў, месцаў турызму і адпачынку. Да Першай сусветнай вайны — буйнейшы еўрапейскі цэнтр лячэння туберкулёзу, пазней — парушэнняў нервовай сістэмы, дыябету і іншых хвароб.

Развіты садаводства, вінаградарства, кветкаводства.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн, 2001
2. 1 2 3  Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.

Літаратура
----------

* Рыўера // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 523. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Ривьера // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Ривьера // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рыўера

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777631549 |
**Старо́е Па́шкава** (трансліт.: *Staroje Paškava*, руск.: Старое Пашково) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Пашкаўскага сельсавета.

Геаграфія
---------

Старое Пашкава знаходзіцца на адлегласці 4 км ад цэнтра горада Магілёва. На адлегласці 2 км ад Старога Пашкава знаходзяцца вёскі Новае Пашкава, Гаі і Каганы. Таксама, у напрамку горада ўзвышаецца помнік, узведзены ў гонар батальёна міліцыянераў-добраахвотнікаў, які ўзначальваў капітан К. Р. Уладзіміравіч. Міліцыянеры загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны падчас абароны Магілёва ў 1941 годзе.

Гісторыя
--------

Згадваецца ў абмежаванні 1678 года разам з вёскамі Пячэрск і Дубравенка.

Склад
-----

Старое Пашкова складаецца з 3-ох пасёлкаў (вуліц). Паміж другім і трэцім пасёлкамі знаходзіцца піларама. За першым пасёлкам знаходзяцца могілкі і аўтобусны прыпынак, на які 4 разы ў дзень прыходзіць гарадскі аўтобус № 34. У канцы першага пасёлка знаходзіцца школа. Яна працавала да канца 1990-х гадоў, туды хадзілі дзеці з суседніх вёсак, такіх як Жукава, Засценкі, Прысна, Новае Пашкава, Гаі і інш. У цяперашні час яна закінутая і напалову разбурана. На адлегласці 0,5 км ад вёскі знаходзяцца воінская частка і ваенны гарадок.

У гарадку змяшчаюцца крама, кіёск і некалькі пяціпавярховых дамоў для ваенных і іх сем'яў. Туды ходзіць гарадскі аўтобус № 9 і маршрутны аўтобус № 34. Непадалёк працякае рака Дубровенка.

Галерэя
-------

* 1-ы пасёлак1-ы пасёлак
* 2-і пасёлак2-і пасёлак
* 3-і пасёлак3-і пасёлак
* ПіларамаПіларама
* МогілкіМогілкі
* Закінуты будынак пачатковай школыЗакінуты будынак пачатковай школы

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Ста́рае Па́шкава**
2. ↑  НГАБ у Мінску, ф. 1731, воп. 1, спр. 34, с. 1664

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Старое Пашкава

| ⛭**Пашкаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Новае Пашкава |
| Аграгарадкі | Рэчкі |
| Вёскі | Валокі ·  Гаі ·  Гараны ·  Грыбачы ·  Жукава ·  Забалацце ·  Засценкі ·  Лужкі ·  Навасёлкі 1 ·  Навасёлкі 2 ·  Прысна 1 ·  Прысна 2 ·  Рэчкі 2 ·  Сафіеўка ·  Старое Пашкава ·  Хаткі |
**Традыцыйны бірманскі каляндар** — месяцава-сонечны каляндар, заснаваны адначасова на фазах Месяца і вярчэнні сонца. У кожным месяцы бірманскага календара праводзіцца вялікі фэстываль, які зазвычай паходзіць ад звычаяў Бірманскага будызму. Нягледзячы на яго рэлігійную і культурную значнасць, традыцыйны каляндар у значнай ступені выйшаў з ужытку, асабліва ў вялікіх гарадскіх тэрыторыях, і саступіў сваё месца Грэгарыянскаму календару. Шматлікія газеты праяагваюць выкарыстоўваць традыцыйныя назвы месяцаў, але гэта адбываецца выключна ў цэрыманіяльнай форме.

Бірманскі каляндар складаецца з дванаццаці месяцаў:

1. Тагу (တန်ခူး)
2. Касан (ကဆုန်)
3. Наён (နယုန်)
4. Уаса (ဝါဆို)
5. Ваганг (ဝါခေါင်)
6. Таўталін (တော်သလင်း)
7. Тадынгют (သီတင်းကျွတ်)
8. Тазаўнгмон (တန်ဆောင်မုန်း)
9. Натдаў (နတ်တော်)
10. Пяда (ပြာသို)
11. Табоду (တပို့တွဲ)
12. Табаўнг (တပေါင်း)

Бірманскі каляндар| Звычайны год | Высакосны год |
| --- | --- |
| Тагу | 29 дзён |  | 29 дзён |
| Касан | 30 дзён |  | **30** дзён |
| Наён | 29 дзён |  | **30** дзён |
| Уаса | 30 дзён | першы Уаса | **30** дзён |
|  |  | другі Уаса | **30** дзён |
| Ваганг | 29 дзён |  | 29 дзён |
| Таўталін | 30 дзён |  | 30 дзён |
| Тадынгют | 29 дзён |  | 29 дзён |
| Тазаўнгмон | 30 дзён |  | 30 дзён |
| Натдаў | 29 дзён |  | 29 дзён |
| Пяда | 30 дзён |  | 30 дзён |
| Табоду | 29 дзён |  | 29 дзён |
| Табаўнг | 30 дзён |  | 30 дзён |
| 12 месяцаў | 354 дні | 13 месяцаў | 385 дзён |

Глядзіце таксама
----------------

* Будысцкі каляндар
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бонч-Асмалоўскі.

**Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі** (23 студзеня 1884, маёнтак Блонь, Ігуменскі павет, Мінская губерня, цяпер Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — 10 кастрычніка 1938, Чымкент, Паўднёва-Казахстанская вобласць, НКУС) — беларускі эканаміст, публіцыст.

Біяграфія
---------

Сын Анатоля і Варвары Бонч-Асмалоўскіх.

У 1904—1908 гадах член партыі эсэраў, за што быў асуджаны на 3 гады зняволення. Спрабаваў уцячы праз падкоп; закаваны ў кайданы. Пасля вызвалення ў 1912—1915 гадах вучыўся на Пецярбургскіх вышэйшых сельскагаспадарчых курсах, затым працаваў у земскім харчовым камітэце. У 1916—1917 гадах у арміі. У 1917—1921 гадах у земскіх установах Ігумена (Чэрвеня) і Мінска. З 1923 года сакратар, загадчык сельскагаспадарчай секцыі Дзяржплана БССР. Распрацоўваў праблемы аднаўлення народнай гаспадаркі, хутарызацыі, развіцця кааперацыі. Па гэтых тэмах выступаў у друку.

Арыштаваны ДПУ БССР 5 ліпеня 1930 года па справе «Беларускага філіяла Працоўнай сялянскай партыі». У 1931 годзе асуджаны да вышэйшай меры пакарання. Прысуд заменены на 10 гадоў ППЛ. Да 1936 года працаваў на будаўніцтве Беламорска-Балтыйскага канала. За ўзорную працу датэрмінова вызвалены. У 1938 годзе быў эканамістам-планавіком у Чымкенце. Арыштаваны органамі НКУС у чэрвені 1938 года. «Тройка» пры Упраўленні НКУС па Паўднёва-Казахстанскай вобласці 10 кастрычніка 1938 года вынесла рашэнне аб расстрэле. Рэабілітаваны.

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Микула Е. Забытые имена: Родион Бонч-Осмоловский // Человек и экономика. 1992, № 10.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі


| ?Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі |  | Іосіф Аляксандравіч Бонч-Асмалоўскі[d] |  | Аляксандр Рыгоравіч Бонч-Асмалоўскі[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Варвара Іванаўна Бонч-Асмалоўская |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Фры́цыс Розіньш** або **Фры́дрых Розіньш** (лат.: Fricis Roziņš, меў мянушку *Āzis (Казёл)*; 1870—1919) — латышскі марксіст і рэвалюцыянер, выдавец і журналіст. У 1891—1897 вучыўся ў Тартускім універсітэце.

З снежня 1917 да лютага 1918 гг. быў старшынёй Савета рабочых, салдацкіх і беззямельных дэпутатаў Латвіі (Рэспублікі Іскалата). З сакавіка 1918 г. — намеснікам народнага камісарыята па справах нацыянальнасцей РСФСР; быў таксама членам Прэзідыума Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК). У 1919 г. камісарам земляробства ва ўрадзе Савецкай Латвіі.

Пахаваны ў Рызе.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 17023244f · GND: 106093602X · ISNI: 0000 0000 8246 4634 · LCCN: no2001028200 · VIAF: 61192709 |
**Тра́бская суконная мануфактура** — мануфактура, якая дзейнічала ў 1806—1854 гадах у мястэчку Трабы Ашмянскага павета Віленскай губерні (сучасная вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі).

Мануфактура размяшчалася ў дзевяці драўляных будынках. Мела вадзяны рухавік, фарбавальню і сукнавальню. У 1823—1828 гадах — 36 ткацкіх станкоў, 6 часальных і 6 стрыгальных машын, 3 прадзільныя машыны. Працаваў 221 прыгонны селянін.

Мануфактура вырабляла розныя гатункі сукна, байку, коўдры, гунькі. У 1824 годзе было выраблена 25 тыс. аршынаў сукна.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15.

Літаратура
----------

* Трабская суконная мануфактура // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15). — С. 495.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Харытоны.

**Харыто́ны** (трансліт.: *Charytony*, руск.: Харитоны) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чэрнінскага сельсавета. Размешчаны за 13 км на паўночны ўсход ад Брэста.

Гісторыя
--------

За 0,4 км на паўночны ўсход ад вёскі выяўлены курганны могільнік (мясцовая назва *Шведскія магілы*).

Вядома з XVI стагоддзя як сяло Берасцейскага павета Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. У 1582 годзе належала пану Харытонаўскаму, тады замест старой пабудавана новая драўляная царква.

У XIX стагоддзі вёска, дзяржаўнае ўладанне Збіражскай воласці Кобрынскага павета Гродзенскай губерні. У 1890 — вёска, цэнтр сельскага таварыства, куды таксама ўваходзілі вёскі Гутавічы і Валоскі, таварыству агулам належала 92 дзесяціны зямлі. Дзейнічала школа граматы. Вёска належала да Збіражскага праваслаўнага прыхода Свята-Параскева-Пятніцкай царквы.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Збіражскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы знішчылі 6 двароў, загубілі 4 жыхароў.

Станам на 2019 год у складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — в. Чэрні).

Насельніцтва
------------

* 1858 год — 47 «душ»
* 1905 год — 96 жыхароў
* 1921 год — 13 двароў, 57 жыхароў
* 1940 год — 21 двор, 120 жыхароў
* 1959 год — 77 жыхароў
* 1970 год — 42 жыхары
* 1997 год — 13 гаспадарак, 27 жыхароў
* 2005 год — 36 гаспадарак, 82 жыхары

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  НАРБ. Ф.1440, Воп.3, Спр. 745.

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Харытоны (Брэсцкі раён)

| ⛭**Чэрнінскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Чэрні |  |
| Вёскі | Братылава ·  Бярдычы ·  Валоскі ·  Вітошкі ·  Вялікая Курніца ·  Вялікія Косічы ·  Вялюнь ·  Гутавічы ·  Забярэззе ·  Залессе ·  Збірагі ·  Карабаны ·  Клімовічы ·  Селяхі ·  Харытоны |
Сасновая смала
*Protium Sp."*
**Смала** — зборная назва аморфных рэчываў, адносна цвёрдых пры нармальных умовах і размягчальных або, якія страчваюць форму пры награванні. Сярод іх як складаныя па хімічным складзе арганічныя рэчывы, напрыклад, прыродныя смолы - рэчывы, якія выдзяляюцца раслінамі пры нармальным фізіялагічным абмене, так і адносна хімічна простыя злучэння рпор (смала ПВХ). Прыродныя смолы ўжываюць у мылаварстве, для праклейвання паперы, у медыцыне, у парфумерыі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12259733w · GND: 4130013-0 · LCCN: sh85113145 · NDL: 00575139 · NKC: ph208846 |
**Хуты́нскі служэ́бнік**, ці **служэ́бнік Варлаа́ма Хуты́нскага** — усходнеславянскі рукапісны помнік 12—13 ст.

Паводле некаторых версій, служэбнік паходзіць з Полацкіх зямель. Належаў Варлааму, заснавальніку Наўгародскага Хутынскага манастыра (адсюль назва).

Напісаны ўставам на пергаменце на 30 аркушах на стараславянскай мове, уключае літургіі і малітвы.
Аздоблены 2 мініяцюрамі з выявамі Васіля Вялікага і Іаана Златавуста, 3 застаўкамі і ініцыяламі з рысамі візантыйскага стылю ў спалучэнні з раннімі матывамі тэраталагічнага стылю: манументальныя, сухаватыя спакойныя постаці святых змешчаны ў арнаментаваных рамках, выкананых сіняй і чырвонай фарбамі; застаўкі ў выглядзе прамавугольных рамак, у якіх выявы пакручастых лістоў, кругі з візантыйскімі кветкамі «крынамі». Ініцыялы выкананы кінавар'ю і золатам.
У 16 ст. контуры малюнкаў падноўлены залатой падводкай.

Зберагаецца ў Гістарычным музеі ў Маскве.

Літаратура
----------

* Хутынскі служэбнік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 78.
* Протасьева Т. Н. Византайский орнамент // Древнерусское искусство: Рукописная книга. М. 1974. Сб. 2.
* Попова О. С. Русская книжная миниатюра XI—XV вв. // Древнерусское искусство: Рукописная книга. М. 1983. Сб. З.
* Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стст. Мн. 1984.
**Запуск рухавіка кароткім замыканнем** (англ.: Hot-wiring) — працэс абыходу замка запальвання аўтамабіля для запуску яго без ключа. Часта выкарыстоўваецца падчас крадзяжу аўтамабіляў. Аднак, законны ўладальнік транспартнага сродку, які страціў ключ ад транспартнага сродку або запусціў аўтамабіль з няспраўным замком запальвання (напрыклад, у састарэлых аўтамабілях), таксама можа ажыццявіць гэты працэс.

Метады
------

Запуск аўтамабільных рухавікоў кароткім замыканнем звычайна прадугледжвае злучэнне правадоў, якія замыкаюць ланцуг, калі ключ знаходзіцца ў становішчы «ўключана» або «гатова» (уключэнне паліўнай помпы, сістэмы запальвання і іншых неабходных кампанентаў). Затым патрэбна зрабіць іскру дакрананнем да іншага проваду, які злучаецца са старцёрам. Канкрэтны метад запуску транспартнага сродку кароткім замыканнем залежыць ад электрычнай сістэмы запальвання канкрэтнага аўтамабіля. Адзінкі з дыстанцыйным запускам рухавіку маюць доступ да тых жа правадоў, як і пры звычайных метадах запальвання. Апісанні колераў і размяшчэння правадоў, а таксама схемы сістэмы запальвання часам можна знайсці ў інтэрнэт-базах даных.

Транспартныя сродкі з 1990-х гадоў і старэйшыя, якія часта маюць карбюратарны рухавік, механічную каробку перадач, адну катушку запальвання і размеркавальнік, можна завесці кароткім замыканнем праз маторны адсек. Выкарыстанне стандартнага ўзлому замка для запуску аўтамабіля сёння звычайна неэфектыўнае, паколькі ў большасці аўтамабіляў цяпер выкарыстоўваюцца імабілайзеры або праверка ключа транспондара. У той жа час, большасць тыпаў матацыклаў часцей за ўсё лягчэй завесці кароткім замыканнем, асабліва скутары і старыя нэйкеды, у якіх адсутнічаюць дадатковыя функцыі бяспекі, акрамя механічных замкоў і звычайнага выключальніка запальвання.

Злодзеі, якім не хапае асноўных навыкаў у механіцы і ведаў аб аўтамабільных электрычных сістэмах, часам проста ўжываюць фізічную сілу, каб абысці замок запальвання, разбіваючы механізм ключа, каб раскрыць паваротны пераключальнік, што кіруецца ключавым тумблерам.

Гл. таксама
-----------

* Кароткае замыканне

Спасылкі
--------

1. ↑  wikiHow. *3 ways to Hotwire a Car.*  (Праверана 18 верасня 2022)
Афіша I Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску».
**I Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску»** адбыўся 18 ліпеня 1992 года. Музычны фестываль сабраў больш за тысячу ўдзельнікаў з Беларусі, Расіі, Украіны, ЗША, Канады, Аўстраліі, Польшчы, Грузіі.

Удзельнікі і мэты
-----------------

Ля вытокаў фестывалю стаяла тры дзяржавы — Беларусь, Расія і Украіна. Мэтай краін-арганізатараў было азнаёміць віцябчан і гасцей горада з песеннай творчасцю славянскіх народаў.

Зноскі
------

1. ↑  Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь. Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2018. Праверана 23 студзеня 2018.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| Славянскі Базар у Віцебску |
| --- |
| Эмблема | 
1992 · 
1993 · 
1994 · 
1995 · 
1996 · 
1997 · 
1998 · 
1999 · 
2000 · 
2001 · 
2002 · 
2003 · 
2004 · 
2005 · 
2006 · 
2007 · 
2008 · 
2009 · 
2010 · 
2011 · 
2012 · 
2013 · 
2014 · 
2015 · 
2016 · 
2017 · 
2018 · 
2019 · 
2020 · 
2021 · 
*2022*
 | Летні амфітэатар |
**Сапота** (*Pouteria sapota*) — расліна сямейства сапотавыя.

Апісанне
--------

Дрэва вышынёй каля 20 м. Лісціны вельмі буйныя, даўжынёй да 60 см. Кветкі абодваполыя, бялёсыя. Плады шарападобныя, чырванавата-карычневыя, дыяметрам 8-20 см, з вельмі салодкай ружовай або чырванаватай мякаццю і адным буйным семем.

Распаўсюджанне
--------------

Радзіма сапоты — Паўднёвая Мексіка. Культывуецца таксама паўсюль у трапічнай Амерыцы, на Антыльскіх астравах, на Філіпінах, у Паўднёва-Усходняй Азіі.

Гаспадарчае значэнне
--------------------

Плады.
Драўніну дрэва выкарыстоўваюць для сталярных вырабаў. Плады ўжываюцца ў свежым выглядзе, у малочных кактэйлях і марожаным.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Спасылкі
--------

* Morton, J.F. 1987. Fruits of Warm Climates. Julia Morton 20534 SW 92 Ct. Miami Fl 33189.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
Дом-музей 1-га з'езда РСДРП
**Першы з'езд РСДРП** — адбыўся нелегальна ў Мінску 1-3 (13-15) сакавіка 1898 г. у кватэры Пятра Румянцава на Захар'еўскай вуліцы.

З'езд абвясціў заснаванне Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі. На ім прысутнічала 9 дэлегатаў ад 6 мясцовых сацыял-дэмакратычных арганізацый: Пецярбургскага (С. І. Радчанка  (руск.) (бел.), Маскоўскага (А. К. Ванноўскі  (руск.) (бел.), Кіеўскага (П. Л. Тучапскі) і Екацярынаслаўскага (К. А. Петрусевіч) «Саюзаў барацьбы за вызваленне рабочага класа», два ад кіеўскай «Рабочай газеты» (Б. Л. Эйдэльман  (руск.) (бел. і М. А. Вігдорчык), трое ад Бунда (А. І. Крэмер, А. Я. Мутнік, Ш. Кац). За 3 дні адбылося 6 паседжанняў. Пратаколы не вяліся, запісваліся толькі рэзалюцыі з'езда. Партыю вырашылі назваць Расійскай сацыял-дэмакратычнай партыяй. Пазней пры складанні Маніфеста ў назву было ўнесена слова «рабочая». Было вырашана, што вышэйшым органам партыі з'яўляецца з'езд, а выканаўчым — цэнтральны камітэт (ЦК), які выбіраецца з'ездамі і падсправаздачны яму. У рэзалюцыі па нацыянальным пытанні было запісана, што партыя прызнае за кожнай нацыянальнасцю права на самавызначэнне, у тым ліку і права на нацыянальную аўтаномію сацыял-дэмакратычных рухаў.

З'езд адхіліў ідэю цэнтралізму ў кіраванні партыяй. Быў абраны ЦК з 3 чалавек (Радчанка, Эйдэльман, Крэмер), «Рабочая газета» была прызнана афіцыйным органам партыі. З'езд прыняў рашэнне пра выданне Маніфеста партыі і даручыў яго рэдагаванне ЦК. Гэты дакумент быў падпісаны Пятром Струвэ і надрукаваны ў падпольнай друкарні ў Бабруйску. Пазней Маніфест быў апублікаваны ў сацыял-дэмакратычных газетах Берліна, Парыжа, Лондана, Жэневы. Адразу пасля з'езда «Саюзы барацьбы» і сацыял-дэмакратычныя групы пачалі ператварацца ў партыйныя камітэты.

Аднак партыя як адзіная сацыял-дэмакратычная арганізацыя яшчэ не была створана: не былі прыняты статут і праграма, 8 з 9 дэлегатаў пасля з'езда былі арыштаваны, друкарню і трэці нумар «Рабочай газеты» захапіла паліцыя. На II з'ездзе РСДРП (1903) расійская сацыял-дэмакратычная партыя раскалолася на бальшавікоў і меншавікоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 12. — 554 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0198-2 (Т. 12).

| ⛭З’езды РСДРП, РКП(б), УКП(б) і КПСС |
| --- |
| РСДРП | I (1898) ·  II (1903) ·  III (1905) ·  IV (1906) ·  V (1907) ·  VI (1917) |
| РКП(б) | VII (1918) ·  VIII (1919) ·  IX (1920) ·  X (1921) ·  XI (1922) ·  XII (1923) ·  XIII (1924) |
| УКП(б) | XIV (1925) ·  XV (1927) ·  XVI (1930) ·  XVII (1934) ·  XVIII (1939) |
| КПСС | XIX (1952) ·  XX (1956) ·  XXI (1959) ·  XXII (1961) ·  XXIII (1966) ·  XXIV (1971) ·  XXV (1976) ·  XXVI (1981) ·  XXVII (1986) ·  XXVIII (1990) |
Марка, прысвечаная Першаму з’езду беларусаў свету
**Першы з’езд беларусаў свету**. Адбыўся 8—10 ліпеня 1993 г. у Мінску ў будынку Тэатра оперы і балета. Прысутнічала 996 дэлегатаў ад беларускіх арганізацый з Беларусі і беларускіх суполак з замежжа. Арганізаваны Згуртаваннем беларусаў свету «Бацькаўшчына».

Ход падзей
----------

З’езд меў мэтай аб'яднанне беларусаў свету і арганізацыйнае афармленне сусветнай беларускай супольнасці як новай грамадскай структуры на карысць нацыянальнага адраджэння і будаўніцтва самастойнай беларускай дзяржавы. Ён прыняў Дэкларацыю аб прынцыпах дзяржаўнага будаўніцтва Беларусі, звароты да беларускага народа, замежных беларусаў да сваіх суайчыннікаў на Бацькаўшчыне, да парламента і ўрада Беларусі, да Вярхоўнага Савета Беларусі аб устанаўленні мемарыяльнай дошкі на будынку, дзе была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка, заяву па вайсковым пытанні, рэзалюцыю аб падтрымцы дзейнасці ЗБС «Бацькаўшчына», аб дзейнасці беларускай рэдакцыі радыё «Свабода», пастанову аб Радзе прадпрымальнікаў беларускай дыяспары.

Далей з'езд працаваў як кангрэс ЗБС «Бацькаўшчына», на якім выбраны новы кіраўнічы орган — Вялікая рада з прадстаўнікоў беларускіх арганізацый Беларусі і замежжа (97 чал.), а таксама прэзідэнт ЗБС (Радзім Гарэцкі) і старшыня Рады (Ганна Сурмач). У адпаведнасці з праграмай з'езда праведзены сустрэчы яго ўдзельнікаў з грамадскасцю Беларусі, Купалле на Стаўбцоўшчыне і ў в. Баркалабава (Быхаўскі раён), Нарачанскі форум для дзяцей і моладзі, выстаўка твораў мастацтва з Беларусі і замежжа.

Колькасць дэлегатаў
-------------------

* 486 дэлегатаў з замежжа: Англіі, Аргенціны, Аўстрыі, Аўстраліі, Бельгіі, Германіі, ЗША, Канады, Польшчы, Францыі, Чэхіі, Швейцарыі, Расіі, Украіны, Малдовы, Туркменіі, Казахстана, Кыргызстана, Узбекістана, Эстоніі, Літвы, Латвіі.
* 510 дэлегатаў з Беларусі
* больш за 200 гасцей.

Выніковыя дакументы
-------------------

* Зварот беларусаў замежжа, удзельнікаў Першага з’езду беларусаў свету
* Зварот да беларускага народа
* Дэкларацыя аб прынцыпах нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва
* Зварот да Парламента і Урада Рэспублікі Беларусь
* Заява ўдзельнікаў Першага з’езду беларусаў свету па вайсковаму пытанню
* Рэзалюцыя «Аб падтрымцы дзейнасці ЗБС „Бацькаўшчына"»
* Пастанова аб Савеце прадпрымальнікаў
* Рэзалюцыя аб падтрымцы беларускай рэдакцыі радыё «Свабода»
* Зварот да Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь «Аб устанаўленні мемарыяльнай дошкі на будынку, дзе была абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка»

Спасылкі
--------

* Звесткі пра з’езд і асноўныя дакументы, прынятыя на ім Архівавана 2 жніўня 2017.
* Ганна Сурмач і Станіслаў Шушкевіч дзеляцца ўспамінамі пра Першы з’езд беларусаў свету, сайт ЗБС «Бацькаўшчына»

Літаратура
----------

* Сурмач, Ганна. Першы з'езд беларусаў свету / Ганна Сурмач // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 5: М—Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с. — С. 479. — ISBN 985-11-0141-9.
**Idalus herois** — від матылькоў-мядзведзіц трыбы *Phaegopterini* з сямейства *Erebidae*, які жыве ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыках.

Апісанне
--------

Матылі-мядзведзіцы сярэдняга памеру. Размах крылаў 35-45 мм. Асноўная афарбоўка цёмна-жоўтая, крылы перасякаюцца прыкладна ад сярэдзіны кастальнага краю да ўнутранага вугла чорнай паласой, якая з’яўляецца самай шырокай на абодвух канцах, а на знешняй рэбернай частцы чорная афарбоўка распасціраецца па краі да вяршыні; гэтая папярочная паласа падзелена жылкамі шэра-белага колеру на серыю плям усюды, дзе яны перасякаюць паласу; крылы таксама шырока абрамлены на ўсёй сваёй унутранай частцы і на абодвух канцах іх знешняй часткі белым колерам. Ля аснавання таксама пазначаная папярочная паласа, а таксама некалькі ружовых лускавінак ля аснавання ўнутранага краю. Махры белыя. У самцоў вонкавыя дзве траціны крылаў пакрытыя ружовымі лускавінкамі, а ў самак так выяўлены толькі ўнутраны край. Ніз бялёсы з каляровым і меткамі. Галава і грудзі белыя, з ружова-карычневымі плямамі. Брушка карміннага колеру з верхнім шэрагам белых плям у самкі; анус і ніз брушка белыя. Від быў упершыню апісаны ў 1889 годзе амерыканскім энтамолагам Уільямам Шаусам  (руск.) (бел. (1858—1942) па матэрыялах з Мексікі.

Зноскі
------

1. ↑  Schaus, 1889. Descriptions of New Species of Mexican Heterocera. Entomologica Americana. vol.5, #1: 190

Літаратура
----------

* Vincent, B. & Laguerre, M. 2014. Catalogue of the Neotropical Arctiini Leach, [1815] (except Ctenuchina Kirby, 1837 and Euchromiina Butler, 1876) (Insecta, Lepidoptera, Erebidae, Arctiinae). Zoosystema 36(2): 137—533. DOI: 10.5252/z2014n2a1 (PDFАрхівавана 13 снежня 2021.).

Спасылкі
--------

* LepIndexАрхівавана 13 снежня 2021.
* biolib.czАрхівавана 13 снежня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
**Садовая аўсянка**, **садовая стрынатка** (*Emberiza hortulana*) — пеўчая птушка сямейства аўсянкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня 16-17 см, маса 20-23 г (трохі меншая за аўсянку звычайную). У самцоў галава, шыя і грудзі зеленавата-шэрыя. Пляма на горле і «вусы» сярніста-жоўтыя. Крылы, хвост і спіна карычневыя з цёмнымі падоўжнымі стракацінамі, ніз рыжавата-карычневы. Вакол вока светлае колца. Афарбоўка самак і маладых птушак бледнаватая.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Еўразія і Паўночна-Заходняя Афрыка. Тэрыторыя Беларусі поўнасцю ўваходзіць у вобласць пашырэння віду. 

Аддае перавагу адкрытым, часта засушлівым тэрыторыям з асобнымі дрэвамі, рэдка размешчанымі пералескамі або хмызнякамі і не вельмі густым травяным покрывам. Даволі часта птушкі трапляюцца на вялікіх пустэчах і пустках, высечках, па ўскрайках палеткаў і пашы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздуецца асобнымі парамі звычайна далёка адна ад другой і толькі ў некаторых найбольш спрыяльных месцах зрэдку ўтварае даволі шчыльныя пасяленні. Гняздо будуе на ўчастках з разрэджаным травастоем, часта сярод рудэральнай расліннасці, на схілах узгоркаў, старых траншэй і кар'ераў. Кладка з 4-6 яек памерамі 19,6 x 15,5 мм у канцы красавіка — першай палове траўня. У чэрвені-ліпені бывае другі цыкл гнездавання. Самка наседжвае кладку 11-12 сутак. 

Корміцца садовая аўсянка насеннем розных раслін, але ўлетку і пры выкармліванні птушанят ужывае шмат дробных насякомых і іх лічынак.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Стрынатка садовая


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Герман.

**Міхаіл Юр’евіч Герман** (руск.: Михаил Юрьевич Герман; 23 лютага 1933, Ленінград — 7 мая 2018, Санкт-Пецярбург) — савецкі і расійскі пісьменнік, гісторык мастацтва, доктар мастацтвазнаўства, прафесар, член Міжнароднай асацыяцыі мастацкіх крытыкаў (AICA) і Міжнароднага Савета музеяў (ICOM), член Міжнароднага ПЭН-клуба і Саюза расійскіх пісьменнікаў, член Саюза журналістаў Санкт-Пецярбурга і Міжнароднай Федэрацыі журналістаў (IFJ). Галоўны навуковы супрацоўнік Рускага музея.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 23 лютага 1933 года ў Ленінградзе. Бацька — Юрый Паўлавіч Герман, маці — Людміла Уладзіміраўна (народжаная Рэйслер), брат (агульнакроўны) — Аляксей Юр’евіч Герман.

Гады Вялікай Айчыннай вайны правёў у эвакуацыі ў адным з сёлаў Молатаўскай вобласці. У 1957 годзе скончыў Ленінградскі інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры, пасля чаго два працаваў у музеі-запаведніку «Паўлаўск» экскурсаводам.

Быў жанаты з Наталляй Віктараўнай Чарновай-Герман.

Памёр 7 мая 2018 года ў Санкт-Пецярбургу.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119047222 · CiNii: DA02595317 · GND: 124387055 · ISNI: 0000 0000 7980 3762 · LCCN: n80133119 · NKC: jn20020409003 · NTA: 072639768 · NUKAT: n98023508 · SUDOC: 026889013 · VIAF: 101993558 |

 |
**Міхаіл Якаўлевіч Канцур** (20 лістапада 1902 — 2 кастрычніка 1967) — беларускі ваенны ўрач-эпідэміёлаг. Кандыдат медыцынскіх навук, палкоўнік медыцынскай службы.

Біяграфія
---------

Скончыў Адэскі медыцынскі інстытут (1932). У РСЧА з 1939 года, праходзіў службу на пасадзе камандзіра медыка-санітарнага батальёна.

У гады Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у баявых аперацыях на пасадзе начальніка некалькіх аддзяленняў пры санітарных аддзелах Паўднёвай, Паўночна-Каўказскай і Беларускай акруг. Пасля вайны працаваў у санітарных аддзелах Мінскай і Беларускай ВА, быў галоўным эпідэміёлагам Беларускай ВА (1952—1963).

Пахаваны на Усходніх могілках г. Мінска (Беларусь), участак № 15, рад 14, магіла № ​​7.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны 2 ступені, медалямі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Канцур Михаил Яковлевич (20.11.1902 — 2.10.1967)  (руск.)
| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**Л** — трынаццатая літара беларускага алфавіта. Паходзіць з кірылічнай «л» («людзі») што ўзнікла на аснове грэка-візантыйскай устаўной λ («ламбда»). У старабеларускай графіцы ў сувязі з функцыянаваннем розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс) ужывалася ў некалькіх варыянтах, якія дапамагаюць вызначаць час і месца напісання помнікаў. Абазначала гукі «л», «л'» («лавра», «лилия», «львица»). Мела лікавае значэнне «трыццаць». У XVI стагоддзі, акрамя рукапіснай, набыла друкаваную форму.

У сучаснай беларускай мове абазначае санорныя змычна-праходныя ротавыя пярэднеязычныя зычныя гукі «л», «л'» («волат», «ільгота» — «йіл'гота», «хваля» — «хвал'я»). Бывае вялікая і малая, мае рукапісную і друкаваную формы. Пры класіфікацыйным падзеле мае значэнне «дванаццаты» (група «л»), пры лічбавай нумарацыі — дадатковае значэнне для размежавання прадметаў пад адным нумарам (шыфр № 8 Л).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 79. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Сучаснай Украіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брайцаў.

**Іван Раманавіч Брайцаў** (27 студзеня 1870, в. Забялышын Магілёўская губерня, Расійская імперыя, цяпер Хоцімскі раён Беларусь — 4 студзеня 1947) — рускі савецкі матэматык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў с. Забялышын Клімавіцкага павета Магілёўскай губерні (Беларусь) у беднай сям'і беларускіх сялян. Брат Якуба і Васіля Брайцавых.

Член Маскоўскага матэматычнага таварыства (1904), прафесар (1924), доктар фізіка-матэматычных навук (1935).

Скончыў сельскую школу, павятовую вучэльню. У 1885—1887 гг. працаваў настаўнікам, у 1887—1892 гг. вучыўся ў маскоўскай гімназіі, у 1896 г. скончыў фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. Выкладаў матэматыку ў розных навучальных установах, здаў магістарскія выпрабаванні і быў зацверджаны прыват-дацэнтам.

У 1900—1918 гг. працаваў у Варшаўскім політэхнічным інстытуце, абараніў магістарскую дысертацыю, стаў прафесарам. Разам з інстытутам эвакуіраваўся ў Маскву, затым у Ніжні Ноўгарад.

Ініцыятар стварэння ў Ніжагародскім універсітэце фізіка-матэматычнага факультэта, быў яго дэканам да 1939 года. Працаваў прафесарам і ў Горкаўскім педінстытуце. З 1942 г. да канца жыцця — загадчык кафедры тэорыі функцый ГДУ, створанай па яго ініцыятыве.

Доктар фізіка-матэматычных навук (1935, без абароны дысертацыі).

Арганізатар выкладання матэматыкі ў ВНУ г. Н. Ноўгарада, заснавальнік навуковай школы па тэорыі аналітычных функцый, з 1918 па 1931 г. да прыезду А. А. Андронава  (руск.) (бел. быў адзіным буйным матэматыкам горада.

Быў першым загадчыкам кафедры матэматычнага аналізу (з 1936 г. па 1945 г.). Іван Раманавіч з'яўляецца заснавальнікам Горкаўскай школы тэорыі функцый. Ім апублікавана звыш 50 работ, у тым ліку некалькі манаграфій. За вялікую плённую навукова-даследчую і педагагічную дзейнасць І. Р. Брайцаў узнагароджаны ордэнам «Знак пашаны» і медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне».

Загадам рэктара № 117 ад 16 верасня 1945 года з кафедры матэматычнага аналізу вылучаецца кафедра тэорыі функцый, куды пераведзены загадчыкам кафедры прафесар І. Р. Брайцаў.

Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
-------------------------------

Адзін з арганізатараў БДУ, укладальнік праекта вучэбнага плана для фізіка-матэматычнага факультэта БДУ (1921).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны», медалём.

Зноскі
------

1. ↑  Ivan Romanovič Brajcev // NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>
2. ↑  Ivan Romanovič Brajcev // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Брайцев Иван Романович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 78. — 737 с.

Спасылкі
--------

* *Кузнецова Н. Б.*  Служение науке и отечеству // Газета «Нижегородский университет», Номер: 8 (2045) сентябрь 2006 г. Рубрика: к 90- летию ННГУ(недаступная спасылка)  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Матэматычная генеалогія · All-Russian Mathematical Portal |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0912 6849 · NUKAT: n2009134424 · VIAF: 302551630 |
**Міхаіл Юр’евіч Гаршанёў** (руск.: Михаи́л Ю́рьевич Горшенёв; 7 жніўня 1973, Пікалёва, Ленінградская вобласць, РСФСР — 19 ліпеня 2013, Санкт-Пецярбург, Расія), таксама вядомы як **Гаршок** — расійскі рок-музыкант. Заснавальнік, адзін з двух франтмэнаў і вакалістаў (разам з Андрэем Князевым) панк-рок-гурта «Кароль і Шут». Аўтар большай часткі музыкі і некаторых тэкстаў гурта.

У 2012—2013 гадах — адзін са стваральнікаў і выканаўца галоўнай ролі Суіні Тода ў рок-мюзікле TODD.

Старэйшы брат лідэра рок-гуртоў «Кукрыніксы» і «Гаршанёў» Аляксея Гаршанёва.

Зноскі
------

1. ↑  St. Petersburg rock legend ‘Gorshok’ dies at age 39
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гулько.
**Міхаіл Якаўлевіч Гулько** (20 снежня 1918, Адэса — ?) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскі архітэктурны інстытут у 1945 г. Працаваў у праектных арганізацыях Фрунзэ, Алматы, з 1965 года — кіраўнік майстэрні, галоўны спецыяліст Белдзяржпраекта, галоўны архітэктар у Мінскграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1947 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны ў пас. Бараўляны
Праект пасёлка будаўнікоў у раёне Танкавай вуліцы. 1947
Асноўныя працы: будынак Белпрампраекта ў Мінску (1953), Палац культуры і жылы дом моладзі ў г. Кара-Тау Казахскай ССР (1963), серыі тыпавых праектаў жылых дамоў, школ і дашкольных устаноў (1967), шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны ў пас. Бараўляны (1971, у аўтарскім калектыве з У. Крывашэевым), санаторый «Бярэзіна» ў Барысаве (1980, у аўтарскім калектыве), спальны корпус і сталовая санаторыя «Беларусь» у Сочы (1975).

Літаратура
----------

* Гулько Михаил Яковлевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Харламаў.
**Іван Пятровіч Харламаў** (4 кастрычніка 1928, хутар Фядотава, Пералюбскі раён, Саратаўская вобласць, Расія — 2007) — беларускі мастак, дызайнер.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1953 годзе Ленінградскае вышэйшае мастацка-прамысловае вучылішча імя В. І. Мухінай. 3 1953 года працаваў у Мінгарпраекце, з 1957 года галоўны архітэктар НДІ будаўніцтва і архітэктуры, у 1965—1985 выкладаў у Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1961 года.

Творчасць
---------

Працуе ў галіне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, канструявання мэблі, афармлення інтэр’ера. Сярод работ: камплекты мэблі для 2- і 3-пакаёвых кватэр (адпаведна 1958, 1961), для кухні (1967); мастацкая канцэпцыя афармлення інтэр’ераў і абсталявання Міжнароднага маладзёжнага цэнтра «Юнацтва» («Рыбацкі склеп») на Заслаўскім вадасховішчы пад Мінскам (1975), Палаца культуры Мінскага трактарнага завода (1976), рэстарана «Мінск» у г. Патсдам (Германія, 1977), Уфімскага авіяцыйнага інстытута (1979), добраўпарадкавання населеных пунктаў Мазырскага раёна Гомельскай вобласці (1981; усе праекты ажыццёўлены ў сааўтарстве). Аформіў кнігі І. Елатомцавай «Мастацкая кераміка Савецкай Беларусі» (1966), «Манументальны летапіс эпохі» (1969), «Да тайнаў творчасці» (1973), «Нарысы па гісторыі беларускай савецкай станковай скульптуры» (1974), «Станковая скульптура. Паняцце пра жанры» (1975). Аўтар жывапісных твораў («Псіхея», 1988, і інш.).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Л. Ф. Салавей.* Харламаў Іван Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Іван Пятровіч Харламаў на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 137635 |
**Міхаіл Юр’евіч Зурабаў** (нар. 3 кастрычніка 1953, Ленінград, РСФСР, СССР) — расійскі дзяржаўны дзеяч і дыпламат.

Саветнік Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі (c 1998 па 1999 і з 2007 па 2009 гады). Міністр аховы здароўя і сацыяльнага развіцця Расійскай Федэрацыі (9 сакавіка 2004 года — 12 верасня 2007 года). Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Расійскай Федэрацыі ва Украіне (5 жніўня 2009 года — 28 ліпеня 2016 года). Спецыяльны прадстаўнік прэзідэнта Расійскай Федэрацыі па развіцці гандлёва-эканамічных адносін з Украінай (c 19 студзеня 2010 года па 4 жніўня 2016 года).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Лентапедыя · Даведка РІА · OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GND: 105773392X · VIAF: 310595831 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Раткоў.
**Іван Пятровіч Раткоў** (23 верасня 1915, в. Свярдлова[ru], цяпер Канакоўскі раён, Цвярская вобласць — 5 кастрычніка 1985) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскі архітэктурны інстытут у 1941 годзе. Працаваў у Сібтранспраекце, кіраўніком групы архітэктараў у Белдарпраекце, начальнікам Полацкага абласнога аддзела будаўніцтва і архітэктуры, галоўным архітэктарам праектаў, кіраўніком майстэрні ў Белдзяржпраекце, з 1969 па 1975 г. — галоўным архітэктарам праектаў у Мінскграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1949 года.

Творчасць
---------

Аўтар праектаў аднаўлення і рэканструкцыі дэпо, складаў, вакзалаў, воданапорных веж на Беларускай чыгунцы (1944—1948), дамоў адпачынку, прафтэхвучылішчаў (1956-69), 9-павярховага шматсекцыйнага і аднасекцыйных жылых дамоў з убудавана-прыбудаванымі гандлёвымі памяшканнямі (1975) у Салігорску, інтэр’ераў Палаца культуры ў Светлагорску і іншых гарадах рэспублікі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ротков Иван Петрович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Манета Гекатомна, 392 - 377 гг. да н. э.
**Гекатамні́ды** — дынастыя ахеменідскіх сатрапаў Карыі і Мілета ў 395 - 326 гг. да н. э.

Заснавальнікам дынастыі лічыцца карыец Гекатомн з Міласаў, які быў прызначаны Артаксерксам II першым сатрапам Карыі ў 395 г. да н. э. Ужо пры яго кіраванні Карыя атрымала значную ўнутраную аўтаномію. Яго сын Маўзол (377 - 353 гг. да н. э.) імкнуўся адрадзіць старадаўнія карыйскія традыцыі, удзельнічаў у паўстанні сатрапаў супраць ахеменідскага валадара, але пасля паражэння быў памілаваны. Дынастыя Гекатамнідаў фактычна перарвалася кіраваннем Піксодара (340 - 334 гг. да н. э.), малодчага сына Гекатомна, калі Карыя была заваявана Аляксандрам Македонскім. Ада, удава Ідрыя, сярэдняга сына Гекатомна, падтрымала македонцаў, таму працягвала кіраваць Карыяй да 326 г. да н. э. 

Час кіравання Гекатамнідаў лічыцца перыядам палітычнага і культурнага росквіту Карыі.

Спасылкі
--------

* Hecatomnid dynasty