**Валачыск** (укр.: Волочиськ) — горад у Хмяльніцкай вобласці Украіны на левым беразе ракі Збруч насупраць мястэчка Підвалачыск Цярнопальскай вобласці, размешчанага на правым беразе. Чыгуначная станцыя на лініі Хмяльніцкі - Цярнопаль.

Гісторыя
--------

Спачатку паселішча называлася Валачышча. Паходзіць гэта назва ад слова «валачыць» («цягнуць»), гэта значыць перацягваць валок. У часы Галіцка-Валынскага княства і ў наступныя стагоддзі тут праходзіў гандлёвы шлях з захаду на ўсход. Каб перабрацца праз раку Збруч і яе забалочаныя берагі купцам даводзілася валачыць свае грузы. На гэтым шляху (на левым і правым берагах Збруча) паўстала два паселішчы з аднайменнай назвай — Валачышча. Пазней, мабыць, як малодшае, паселішча на правым беразе ракі было перайменавана ў Підвалачыск.

У старажытны перыяд тэрыторыю сучаснага Валачыска засялялі славянскія плямёны валынян. У IX і X ст. гэтая мясцовасць належала да Кіеўскай Русі, пазней - да Галіцка-Валынскага княства. У 1241 г. гэтую мясцовасць захапілі і спустошылі мангола-татары, якія ішлі з Кіева для захопу Галіча. У другой чвэрці XIV ст. Валачыск уваходзіў у склад Кузьмінскага павета, які ахопліваў тэрыторыю Паўднёвай Валыні. Валынь у гэты час ўваходзіла ў склад Вялікага княства Літоўскага.

Упершыню згадваецца Валачыскі пад назвай вёскі Валачышча ў Падольскім акце князёў Збаражскіх ад 9 ліпеня 1463 г. Да гэтага Валачышча належала валынскаму магнату князю Васілю Збаражскаму, пасля смерці якога, па Падольскім акце 1463 г. сяло перайшло ў валоданне яго сына Сямёна Збаражскага. Па дадзеных "Геаграфічнага слоўніка Каралеўства Польскага", 4 мая 1518 г. кароль Жыгімонт І Стары пацвердзіў правы князя Канстанціна Астрожскага на валоданне маёнткамі, атрыманымі як спадчыну бабулі яго першай жонкі. У 1545 г. паселішча было ўласнасцю князя Міхаіла Збаражскага.

Недалёка ад Валачыска, у паўднёвай частцы гэтага краю, праходзіў так званы "Чорны шлях" - адзін з галоўных шляхоў татарскіх набегаў на гэтыя землі. У канцы XV ст. крымская арда моцна спустошыла Кузьмінскі павет, ацалела толькі нязначнае колькасць паселішчаў. Уступіўшы ў гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі, Валачыск расце эканамічна. У 1557 г. князь Уладзіслаў Збаражскі атрымаў ад урада права на закладанне тут мястэчка. У 1583 г. ў Валачыску (ён ужо ў дакументах называецца мястэчкам) налічвалася 135 дымоў і 675 жыхароў. У гэты час Валачыск ператвараецца ў гандлёва-рамеснае мястэчка, многія жыхары якога займаюцца гандлем і рамесніцтвам. Са смерцю князя, кракаўскага кашталяна Юрыя Збаражскага згас род князёў Збаражскіх. Валачыск па спадчыне ў 1631 г. пераходзіць у валоданне князёў Вішнявецкіх.

У верасні 1648 г. казацкія войскі Багдана Хмяльніцкага, разграміўшы польскую армію пад Піляўцамі, захапілі Валачыск. Але горад не быў далучаны да Масковіі ў 1654 г. Па Зборыўскаму дагавору ён застаўся і ў далейшым пад уладай Рэчы Паспалітай. З 1695 г. Валачыскам па спадчыне стаў валодаць сваяк Вішнявецкіх Юзэф Патоцкі, ваявода Кіеўскі. У 1772 г. адзін з Патоцкіх прадаў Валачыск разам з іншымі маёнткамі кароннаму маршалку Аўгусту Фрыдрыху Машынскаму за 1700 тыс. злотых.

Да пачатку XIX ст. насельніцтва мястэчка было непісьменным, да таго часу тут не было ні адной школы. Толькі ў 1801 г. была адкрыта аднакласная школа, у якой вучылася невялікая колькасць дзяцей багатых мяшчан. У другой палове XIX ст. узнікае шэраг прамысловых прадпрыемстваў. У 1860 г. ужо працаваў піваварны завод, які вырабляў за год 9000 вёдраў прадукцыі на суму 900 рублёў, свячны завод, гадавая вытворчасць прадукцыі якога складала 600 рублёў. У 1870 г. быў пабудаваны цукровы завод, якім валодала Нямецкае таварыства "Збруч". У 1870 г. праз Валачыск была пракладзеная чыгунка, якая злучыла Кіеў са Львовам. Тады ж было скончана будаўніцтва чыгуначнай станцыі. 4 лістапада 1871 г. Підвалачыск быў злучаны з Валачыскам, і гэта была першая каляіна, якая злучыла Галічыну, якая тады належала да Аўстра-Венгрыі, з Усходняй Украінай у складзе Расійскай імперыі.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Мехаў, Польшча

Гл. таксама
-----------

* Підвалачыск

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 177-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Украіны на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Валачыскага раёна |
| --- |
| Горад | **Валачыск** |  |
| Пгт | Війціўці ·  Наркэвычы |
| Вёскі | Ажыгіўці ·  Аўратын ·  Баглаі ·  Балькіўці ·  Бэрэзына ·  Багданіўка ·  Бакыіўка ·  Браніўка ·  Бубніўка ·  Буціўці ·  Вэлыкі Жэрэбкы ·  Выгада ·  Выдава ·  Вільшаны ·  Вачкіўці ·  Гайдайкы ·  Гарнышыўка ·  Глядкы ·  Ганарыўка ·  Грэчана ·  Дзэлэнці ·  Завалійкы ·  Зайчыкы ·  Збручыўка ·  Зэлэна ·  Іваніўка ·  Іваніўці ·  Каніўка ·  Качурынці ·  Клыныны ·  Капачыўка ·  Капачыўка Друга ·  Карыстава ·  Крывачынці ·  Крыштапіўка ·  Купіль ·  Курыліўка ·  Куравэчка ·  Кушнырыўка ·  Кушнырыўска Слабідка ·  Кушчыўка ·  Лэўкіўці ·  Лычыўка ·  Лісовэ ·  Лазава ·  Ланкы ·  Маначын ·  Мэдвэдзіўка ·  Мырыўка ·  Мыслава ·  Мачулынці ·  Нава Грэбля ·  Навалэнск ·  Паўлыкіўці ·  Пальчынці ·  Пахутынці ·  Пэтрыкіўці ·  Пэтрыўка ·  Пэтрыўшчына ·  Пысарыўка ·  Паляны ·  Папіўці ·  Парохня ·  Пастоліўка ·  Раціборыўка ·  Рыпна ·  Рабііўка ·  Сарніў ·  Сэрбыніў ·  Сэргііўка ·  Случ ·  Сабаліўка ·  Саломна ·  Тарноруда ·  Трытэльныкы ·  Фэдзіркы ·  Холадэць ·  Чэрвоны Кут ·  Чэрвоны Вострыў ·  Чэрнява ·  Чухэлі ·  Шмыркы ·  Шчасніўка ·  Юхыміўці ·  Яхніўці |

| Хмяльніцкая вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Кам’янэць-Падзільскі
* Хмяльніцкі
* Шэпэціўскі

 | Сцяг Хмяльніцкай вобласціСцяг Хмяльніцкай вобласціГерб Хмяльніцкай вобласціГерб Хмяльніцкай вобласці |
| Гарады | 
* Валачыск
* Гарадок
* Дунаіўці
* Дэражня
* Ізяслаў
* Камянец-Падольскі
* Красыліў
* Нэцішын
* Палоннэ
* Славута
* Старакасцянцініў
* **Хмяльніцкі**
* Шэпэціўка

 |
| Пгт | 
* Антаніны
* Базалія
* Білагір’я
* Ваўкавынці
* Війціўці
* Вінькіўці
* Грыціў
* Дунаіўці
* Закупнэ
* Лазавэ
* Лэтычыў
* Мэджыбіж
* Наркэвычы
* Нова Ушыця
* Панінка
* Сатаніў
* Смотрыч
* Стара Сынява
* Стара Ушыця
* Тэафіпаль
* Чорны Острыў
* Чэмэрыўці
* Ямпіль
* Ярмолынці

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2014117575 · VIAF: 310631835 |