**Віцебск** — старажытны беларускі магдэбургскі горад. Колішняя сталіца княства і цэнтр Віцебскага павета.

### Старажытнасць

Асноўны артыкул: **Віцебскае княства**
Дата першага пісьмовага ўспаміну пра Віцебск няпэўная. У далетапісныя часы на тэрыторыі Віцебска і ва ўсім рэгіёне жылі балты. Паводле падання з Віцебскага летапісу (XVIII стагоддзе) горад у 974 годзе заклала княгіня кіеўская Вольга, аднак вядома, што яна памерла яшчэ ў 969 годзе. З гэтай прычыны на сённяшні дзень паміж гісторыкамі вядзецца спрэчка: як імаверную дату заснавання называюць 947 год (паводле «Аповесці мінулых часоў» у 947 годзе Вольга наведвала міжрэчча Дзвіны і Дняпра і ўтварыла тут пагосты для збору даніны, у тым ліку на рэчках Мста і Луга, магчыма тады з]явіўся пагост і на Віцьбе — Віцебск), а таксама 914 год.

Чарцёж места Віцебска 1664 года
У X—XIII стагоддзях Віцебск займаў важнае месца на «шляху з варагаў у грэкі». У 1021 годзе князь кіеўскі Яраслаў Уладзіміравіч перадаў горад разам з Усвятамі князю полацкаму Брачыславу Ізяславічу пры складанні міру.

Пасля смерці князя полацкага Усяслава Чарадзея (1101) Віцебск зрабіўся сталіцай удзельнага княства. Першым князем віцебскім быў Святаслаў Усяславіч, пазней горадам і княствам валодалі яго нашчадкі Васількавічы. У 1167 годзе князь менскі Валадар Глебавіч узяў Віцебск у аблогу, а ў 1196 годзе каля горада адбылася бітва аб’яднаных сіл полацкіх і чарнігаўскіх князёў са смаленскімі князямі. Полацкія князі перамаглі і вярнулі сабе Віцебскае княства. З 1318 года тут княжыў Яраслаў Васільевіч, які аддаў сваю адзіную дачку Марыю замуж за князя крэўскага Альгерда.

### Вялікае Княства Літоўскае

Асноўны артыкул: **Віцебскае ваяводства**
Пасля смерці князя Яраслава (1320) Віцебск паводле спадчыны перайшоў да вялікага князя Альгерда і такім чынам далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага. У 1341 годзе тутэйшыя жыхары на чале з Альгердам дапамаглі Пскову супраць крыжакоў. З 1345 года горад знаходзіўся ва ўладанні Андрэя Альгердавіча.

Герб Віцебскага ваяводства
Паводле гістарычных крыніц, у 1351 годзе ў Віцебску завяршылася будаўніцтва княжацкага палаца і муравана-драўляных Верхняга і Ніжняга замкаў, даўжыня сценаў якіх складала 1,75 км. У канцы XIV стагоддзя горад апынуўся ў цэнтры міжусобнай барацьбы паміж сынамі і суродзічамі Альгерда за права валодання гэтым важным стратэгічным пунктам. Верхні і Ніжні замкі неаднаразова супрацьстаялі шматлікім і працяглым аблогам. 15 ліпеня 1410 года віцебская харугва ўзяла ўдзел у Грунвальдскай бітве.

У XV—XVI стагоддзях Віцебск зрабіўся буйным гандлёвым і рамесным цэнтрам. Станам на 1441 год ён уваходзіў у шэрагі 15 найбуйнейшых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага.

Паводле ўстаўной граматы вялікага князя Казіміра (1444) Віцебск атрымаў абмежаванае самакіраванне, таксама грамата фактычна зафіксавала аўтаномію Віцебскай зямлі. Далей у XVI стагоддзі горад атрымаў шэраг прывілеяў, якія гарантавалі недатыкальнасць зямельных уладанняў феадалаў і мяшчан, правы бязмытнага гандлю і вольнага выезду ў межах дзяржавы.

У 1508 годзе на базе Віцебскага намесніцтва ўтварылася ваяводства. 17 сакавіка 1597 года кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў гораду Магдэбургскае права і герб: «*у блакітным полі пагрудная выява Ісуса Хрыста, пад якой чырвоны меч*». Вытрымка з адпаведнага вялікакняжацкага прывілея:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Герб надаем месту нашему Витебскому в блакитном полю образ святого Спаса Збавителя нашего, а при том зараз трохи нижей меч голый червоный, што ся мает розуметь кровавый. | "|

У другой палове XVI — пачатку XVII стагоддзяў у Віцебску ўтварылася супольнасць кальвіністаў, у якую ўваходзілі заможныя гараджане і члены магістрату. Адначасна ў горадзе распачалі сваю дзейнасць праваслаўныя брацтвы, якія спрыялі захаванню беларускай мовы і культуры.

З пачатку XVI стагоддзя Віцебск неаднаразова (у 1502, 1516, 1519, 1534 і 1536 гадах) цярпеў ад агрэсіі Маскоўскай дзяржавы, войскі якой спусташалі ваколіцы горада, забівалі і бралі ў палон яго жыхароў. У Інфлянцкую вайну маскоўскія захопнікі двойчы бралі Віцебск у аблогу (у 1562 і 1568 гадах), знішчаючы яго пасады і ваколіцы.

У 1602 годзе вяртаючыся дадому з вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй горад абрабавалі запарожскія казакі:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Того ж року запорозкие козаки у Швецыи были, да ничого не помогли, толко великую шкоду господарю вчинили, бо место славное, место богатое Витебск звоевали, мещан побили, панны поплюгавили, скарбы побрали. Баркулабаўскі летапіс | "|

На гэтай жа вайне віцебская мяшчанская харугва колькасцю 500 чалавек пад камандай Марка Лыткі авалодала ў 1605 годзе замкам Феліна, за што пана Лытку ўвялі ў шляхецтва і надалі прозвішча Фелінскі.

12 лістапада 1623 года выбухнуў бунт супраць архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча. Неўзабаве паўстанне здушылі каралеўскія войскі, а горад страціў магдэбургскага права. Самакіраванне вярнулі толькі ў 1644 годзе разам з правам бязмытнага гандлю.

У сярэдзіне XVII стагоддзя Віцебск быў буйным адміністрацыйным, рамесным і гандлёвым цэнтрам, у якім налічвалася больш за тысячу дамоў, насельніцтва складала каля 10 тыс. жыхароў. Тут развіваліся метала- і дрэваапрацоўка, гарбарнае, ганчарнае, васкабойнае рамёствы, а таксама мёдаварэнне.

З пачаткам вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Віцебскі замак пасля амаль 3-месячнай аблогі 2 снежня захапіла 20-тысячнае войска маскоўскіх ваявод і ўкраінскіх казакоў. У баях загінула большасць гараджан, значная частка шляхты і яўрэяў трапіла ў палон. Акупанты прымусова вывезлі ў Маскву шмат віцебскіх рамеснікаў. Толькі ў 1667 годзе Віцебск, згодна з умовамі перамір’я, вярнулі Вялікаму Княству Літоўскаму. Паводле тагачаснага інвентару ў горадзе было тры замкі — горны (верхні), дзе знаходзіўся палац ваяводы, дольны (ніжні) і ўзгорскі. Замкі атачалі муры з 20 вялікімі і 3 малымі вежамі. Неўзабаве ў Віцебску адкрыўся езуіцкі калегіум (1682).

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) 28 верасня 1708 года па загадзе Пятра I горад спалілі расійскія войскі. Згарэлі замкі, ратуша, крамы, усе пасады, 12 цэркваў і 4 касцёлы. 3 гэтага часу пачаўся заняпад эканомікі горада.

Пасля аднаўлення ў другой палове XVIII стагоддзя Віцебск сваёй велічынёй зрабіўся другім (пасля Магілёва) горадам на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У 1764 годзе яго ўраўнавалі ў правах са сталіцай — Вільняй, тут распачалося будаўніцтва новай мураванай ратушы (завяршылася ў 1775 годзе).

* Горад на акварэлях Юзафа Пешкі
* Агульны краявід з боку ВіцьбыАгульны краявід з боку Віцьбы
* Сутока Віцьбы і ДзвіныСутока Віцьбы і Дзвіны
* Краявід з боку ручая ДунайКраявід з боку ручая Дунай
* Царква Яўлення ГасподнягаЦарква Яўлення Гасподняга
* Фара і Дабравешчанская царкваФара і Дабравешчанская царква
* Вуліца СмаленскаяВуліца Смаленская
* ЗаручаўеЗаручаўе
* Краявід з ЗаручаўяКраявід з Заручаўя

### У складзе Расійскай імперыі

Новы гарадскі герб, 1781 г.
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Віцебск апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, дзе стаў цэнтрам правінцыі (з 1796 года цэнтр Беларускай, з 1802 года Віцебскай губерняў). Расійскія ўлады зацвердзілі новы герб горада з «Пагоняй» на бел-чырвона-белым полі (1781). У 1803 годзе на загад з Санкт-Пецярбурга ўсе гарадскія прывілеі накіравалі ў Сенат для рэвізіі, з тых часоў іх месцазнаходжанне невядомае. У 1777 годзе ў Віцебску пачало працаваць першае прамысловае прадпрыемства — гарбарня, у 1797 годзе — губернская друкарня. У 1804 годзе адкрылася гімназія.

У вайну 1812 года з 16 ліпеня да 26 кастрычніка Віцебск займалі французскія войскі. Станам на 1825 год тут працавалі 10 прадпрыемстваў, 135 крамаў, 8 корчмаў, 150 шынкоў, 6 навучальных устаноў, горад упрыгожвалі 24 храмаў розных канфесій. У 1826 годзе ўтварылася Беларускае вольнае эканамічнае таварыства, з 1845 года распачаў сваю дзейнасць гарадскі тэатр.

У часы нацыянальна-вызваленчага паўстання ў 1863 годзе група гімназістаў і канцылярскіх урадаўцаў спрабавала пакінуць Віцебск і далучыцца да паўстанцкіх атрадаў, але іх затрымалі ўлады. Расійскія ўлады абвясцілі ў горадзе ваеннае становішча.

У 1866 годзе праз Віцебск прайшла Рыга-Арлоўская чыгунка, пазней чыгуначныя лініі злучылі горада з Масквой, Брэстам, Санкт-Пецярбургам і Кіевам. З 1874 года пачало сваю дзейнасць Віцебскае навуковае таварыства ўрачоў. У 1881—1882 гадах тутэйшы фатограф Юркоўскі першым у свеце разлічыў і сканструяваў імгненны фатаграфічны затвор, апісанне якога апублікаваў у часопісе «Фатограф».

На 1891 год у Віцебску налічвалася 22 навучальныя ўстановы, 5 бібліятэк, чытальня. У 1893 годзе тут адкрыўся царкоўна-археалагічны музей, заснаваны з ініцыятывы Е. Раманава і А. Сапунова. Паводле звестак за 1895 год у Віцебску налічвалася 650 мураваных і 7200 драўляных будынкаў, 2 тэатры, 3 друкарні, 8 кнігарань, 4 бібліятэкі і каля 80 прамысловых прадпрыемстваў. У 1897 годзе Бельгійскае акцыянернае таварыства збудавала электрастанцыю, а ў 1898 годзе — першую на Беларусі трамвайную лінію з электрычнай цягай. Апроч таго, у цэнтры горада праклалі водаправод.

* Віцебск на даўніх гравюрах і дрэварытах
* Ратушная плошчаРатушная плошча
* Ратушная плошча і вуліца ВялікаяРатушная плошча і вуліца Вялікая
* Агульны выглядАгульны выгляд
* Вуліца ЗамкаваяВуліца Замкавая
* Дзвіна, за мостам — ФараДзвіна, за мостам — Фара
* Мост праз ДзвінуМост праз Дзвіну
* ВіцьбаВіцьба
* Маркаў манастырМаркаў манастыр

### XX стагоддзе

У 1905 годзе ў Віцебску адкрыўся першы кінатэатр «Рэкорд». 13 (26) — 18 (31) студзеня 1905 года адбылася палітычная стачка, як пратэст супраць расстрэлу царскімі войскамі мірнай дэманстрацыі пецярбургскіх рабочых 9 (22) студзеня 1905 года. У стачцы щдзельничала да 1200 чал. 17 (30) студзеня ў раёне Пескаваціка рабочыя і прыказчыкі двойчы збіраліся (па 150 чал.) з мэтай правядзення дэманстрацый, але былі разагнаныя паліцыяй. З 1910 года распачаў сваю дзейнасць першы на Беларусі настаўніцкі інстытут.

Пасля навіны пра разгон ў ноч з 31 студзеня на 1 лютага 1918 года бальшавікамі Цэнтральнай беларускай вайсковай рады ў Мінску, Беларускі Віцебскі полк удзельнічаў у сутычцы з чырвонагвардзейцамі мясцовага ЧК на плошчы перад Мікалаеўскім саборам, разагнаў іх па вуліцах. На кароткі час улада ў горадзе перайшла ад Савета депутатаў да Беларускага Віцебскага палка. Аднак, неўзабаве полк быў раззброены Чырвоным Варшаўскім дывізіёнам (Рэвалюцыйным дывізіёнам цяжкай артылерыі імя 1 студзеня), часцю чырвонай гвардыі польскіх бальшавікоў, улада ў Віцебску зноў перайшла да Савета дэпутатаў.

1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі Віцебск увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала горад разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Віцебск вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёна (з 1938 года — цэнтр вобласці). У 1926 годзе ў горадзе адкрыўся Другі беларускі дзяржаўны тэатр.

У 1920-я гады ў Віцебску сфармавалася творчая мастацкая школа, якая ў сусветнай мастацтвазнаўчай літаратуры атрымала назву «Віцебскай школы абстракцыянізму» (Ю. Пэн, М. Шагал, К. Малевіч). Мастацкая школа-майстэрня Ю. Пэна пачала сваю дзейнасць яшчэ ў 1898 годзе.

Цягам некалькіх дзесяцігоддзяў Віцебск пераўтварыўся ў буйны прамысловы і культурны цэнтр. Станам на 1938 год тут было 209 прадпрыемстваў, 3 ВНУ, 42 агульнаадукацыйныя школы, 40 бібліятэк, 11 медыцынскіх устаноў, 3 кінатэатры.

У Другую сусветную вайну з 11 ліпеня 1941 года да 26 ліпеня 1944 года Віцебск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Пасля заняцця, горад апынуўся тэрытарыяльна і адміністрацыйна ў стратэгічна важнай для нямецкага камандаваня зоне — вобласці аховы тыла групы армій «Цэнтр». Таму адразу ўсе адміністрацыйна-кіраўнічыя функцыі ўскладаліся на нямецкае ваеннае камандаванне. У 1943 годзе ў прыфрантавой паласе ў Лёзненскім раёне былі створаны савецкія гарадскія органы ўлады. Імі распрацоўваліся першапачатковыя меры па аднаўленні прамысловасці, чыгуначнага транспарту, сувязі, камунальнай гаспадаркі, уліку і размеркаванні рабочай сілы, гандлю і грамадскага харчавання.

26 чэрвеня 1944 года Віцебск быў вызвалены. Усе прадпрыемствы горада, чыгуначны вузел, аб’екты камунальнай гаспадаркі, бальніцы, музеі, школы, магазіны і жыллёвы фонд ляжалі ў руінах. 8 снежня 1943 года бюро Віцебскага гаркама партыі прыняло пастанову «Аб неадкладных першапачатковых мерапрыемствах па ўзнаўленню горада Віцебска», у якой рэкамендавалася дырэктарам прадпрыемстваў пасля вызвалення горада 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| ...арганізаваць улік і ахову будынкаў, маёмасці прадпрыемстваў, падрыхтоўку рабочай сілы, прыступіць да ўзнаўлення і рэканструкці прамысловых і жыллёвых будынкаў. У першую чаргу аднавіць прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў (цагельныя, чарапічеыя, фанерныя і лесапільныя заводы); харчовыя прадпрыемствы (хлебазаводы, млыны) | "|

.

Праз 3 дні пасля вызвалення ў горадзе працавалі 2 хлебапякарні, 2 лазні, 3 магазіны, 2 сталовыя, адкрыта бальніца, парыкмахерская, пачаліся работы па аднаўленні вадаправода. За першы пасляваенны год ў горадзе былі створаны 800 аднаўленчых брыгад па 15—20 чал. Кожны працаздольны жыхар Віцебска адпрацоўваў на аднаўленчых работах не менш 24 гадзіны, і павінен быў нарыхтаваць не менш 2 м³ дроў. 13 снежня 1944 года Віцебскі гарадскі Савет дэпутатаў прыняў рашэнне «Аб выніках першага масавага выхаду працоўных на работу па аднаўленню г. Віцебска», згодна з якім першы масавы выхад працоўных на гэтыя работы адбыўся ў нядзелю 10 снежня 1944 г. У работах удзельнічалі 12.058 чал. З 6 гадзін работы было разабрана, ачышчана і ўкладзена ў штабелі 44 тыс. штук цэглы, сабрана 64 т металічнага лому, ачышчана 990 м² будаўнічых пляцовак, вынесена 22 м³ рознага смецця з пляцовак, закладзена цэглай 275 м² аконных праёмаў, укладзена 294 м³ бутаванага каменю.

* Горад на старых здымках
* Ратушная плошча і вуліца Вялікая, 1860-яРатушная плошча і вуліца Вялікая, 1860-я
* Агульны выгляд, 1860-яАгульны выгляд, 1860-я
* Агульны выгляд, да 1867Агульны выгляд, да 1867
* Мост праз Дзвіну, 1867Мост праз Дзвіну, 1867
* Агульны выгляд, 1897Агульны выгляд, 1897
* Ратушная плошчаРатушная плошча
* Касцёл і кляштар трынітарыяўКасцёл і кляштар трынітарыяў
* Маркаў манастырМаркаў манастыр

17 мая 1966 года ў гарадскую мяжу Віцебска ўключаны вёска Мішкава Лятчанскага сельсавета і пасёлак Ціраспаль Заронаўскага сельсавета, 29 лістапада 1967 года — вёскі Журжава, Сакалоўка, Себяхі, чыгуначная станцыя Віцьба Бабініцкага сельсавета і вёска Давыдаўка Мазалаўскага сельсавета.

Гл. таксама
-----------

* Конныя мяшчане

Заўвагі
-------

1. ↑  Шишанов В. 974, 947 или 914? // «Витебский проспект» № 45, 10 ноября 2005. С. 3.
2. 1 2  ЭнцВКЛ, 2005, с. 448
3. 1 2  ЭнцВКЛ, 2005, с. 449
4. ↑  *Насевіч В.* Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 34—39. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
5. ↑  Замки Беларуси, 2002, с. 126
6. 1 2 3 4 5 6  ЭнцВКЛ, 2005, с. 450
7. ↑   С. 74.
8. ↑  Замки Беларуси, 2002, с. 132
9. 1 2 3  Віцебск Архівавана 10 кастрычніка 2008. // *Цітоў А.* Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.
10. ↑  Витебск: Энциклопедический справочник / Л. М. Агеева и др.; Белорусская Советская Энциклопедия; [Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др.]. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 406, [1] с. [14] л. ил. — С. 390. — ISBN 5-85700-004-1.
11. ↑  Латышонак А. Жаўнеры БНР. — выд. 3-е, перапрацаванае. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. — С. 56—57. — ISBN 978-5-00076-003-1.
12. ↑  Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёскі Мішкава і пасёлка Ціраспаль у мяжу горада Віцебска ад 17 мая 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 16 (1136).
13. ↑  Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні вёсак Журжава, Себяхі, Сакалоўка, чыгуначнай станцыі Віцьба Бабініцкага сельсавета і вёскі Давыдаўка Мазолаўскага сельсавета ў мяжу горада Віцебска ад 29 лістапада 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 34 (1192).

Літаратура
----------

* 
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
* *Калядзінскі Л. Ткачоў М.* Віцебск // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 448—450. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* *Цітоў А.* Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.
* *Ткачёв М. А.* Замки Беларуси / М. А. Ткачёв. — Мн.: Беларусь, 2002. — 200 с.: ил. — ISBN 985-07-0418-7.
* Віцебск Архівавана 19 ліпеня 2010. // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991. — 303 с.: фота. — ISBN 5-341-00240-7.
* Viciebsk // *Zaprudnik J.* Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
* Witebsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII: Warmbrun — Worowo (польск.). — Warszawa, 1893. — S. 631.—635
* Любезный мне город Витебск…. Мемуары и документы. Конец XVIII — начало XIX в. / Вступ. ст. науч. коммент. сост. публ. В. А. Шишанова. — Мн.: Асобны Дах, 2005. — 40 с.
* Шишанов В. А. Витебский Музей современного искусства: история создания и коллекции. 1918—1941. — Минск: Медисонт, 2007. — 144 с.
* Шишанов, В. 974, 947 или 914? // Витебский проспект. 2005. № 45. 10 нояб. С.3.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гісторыя Віцебска

| ⛭Віцебск у тэмах |
| --- |
| Гарады Беларусі |
| Гісторыя | Віцебскае княства  • Бітва пад Віцебскам  •  Віцебскае ваяводства  • Аблога Віцебска (1654) •  Віцебскі павет  •  Віцебская губерня • Віцебскае генерал-губернатарства • Віцебскі летапіс • Віцебскі павет • Віцебская акруга • Віцебскае гета • Віцебская бітва • Віцебска-Аршанская аперацыя • Віцебская наступальная аперацыя |  |
| Сімвалы | Герб · Гімн · Сцяг |
| Геаграфія | Геаграфія · Прырода · Экалогія · Флора · Фаўна |
| Улада і кіраванне | Мэр · Віцебскі гарвыканкам |
| Падзеі і мерапрыемствы | «Славянскі Базар у Віцебску» · Дзень горада · IFMC  •  Міжнародны музычны фестываль імя І. І. Салерцінскага  •  Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа • Музей сучаснага мастацтва • УНОВМАС |
| Адміністрацыйны падзел | Адміністрацыйны падзел Віцебска |
| Насельніцтва | Рэлігія · Вядомыя асобы Віцебска · Ганаровыя грамадзяне |
| Адукацыя і навука | Школы · ВНУ (ВДТУ ·  ВДМУ ·  ВДУ ·  ВДАВМ ·  Віцебская духоўная семінарыя) |
| Ахова здароўя | Установы аховы здароўя |
| Эканоміка | Прадпрыемствы · Прамысловасць |
| Транспартная сістэма | Транспартныя арганізацыі Віцебска · Грамадскі транспарт: Аўтобус · Тралейбус · Трамвай · Чыгуначны транспарт · Маршрутнае таксі · Аэрапорт · Чыгуначны вакзал · Аўтавакзалы |
| Сувязь | Інтэрнэт · Тэлебачанне · Радыёстанцыі · Пошта · СМІ |
| Культура | Тэатры · Музеі · Кінатэатры · Бібліятэкі · Славутасці ·  |
| Спорт | Спартыўныя збудаванні |
| Архітэктура | Вуліцы · Праспекты · Плошчы · Сады і паркі · Масты · Помнікі · Фантаны |