recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Грэнск, археалагічны помнік** — стаянка фінальнага палеаліту каля в.Ворнаўка Кармянскага раёна Гомельскай вобласці. За 2 км на ўсход ад вёскі, на ўсходняй ускраіне астанца 1-й надпоймавай тэрасы правага берага р.Сож, ва ўрочышчы Грэнск. Вышыня 6 — 7 м над узроўнем вады. Выявіў у 1927 г. К. М. Палікарповіч, у 1959 — 1961 гг. У. Д. Будзько даследаваў 90 м². Культурны пласт 1,9 — 2 м, знойдзена 708 прылад працы. У ніжнім пласце выяўлены рэшткі 3 вогнішчаў, вакол аднаго з іх знойдзена вялікая колькасць расшчэпленага крэменю, драўлянага і касцянога вугалю. Рэчавы матэрыял верхняга пласта прадстаўлены лінзамі драўлянага вугалю і крамянёвымі вырабамі. Ніжні культурны пласт У. Д. Будзько датаваў сярэднім дрыясам (12,3 — 11,8 тыс. гадоў таму назад), верхні — алеродскім часам (11,8 —10,8 тыс. гадоў таму назад). У 1972 — 1981 гг. В. Ф. Капыцін даследаваў 380 м². Культурны пласт 0,2 — 0,5 м. У выніку зроблены вывад пра памылковае вылучэнне 2 культурных пластоў. Знойдзены шматлікія адна- і двухпляцовачныя нуклеусы, ашчэпы, пласціны, мелкія лускі. Прылады працы прадстаўлены канцавымі, двайнымі, авальнымі і з «шыпам» скрабкамі, рэтушаванымі, сярэдзіннымі і на вугле зламанай нарыхтоўкі разцамі, праколкамі, вастрыямі, вырабамі з выемкай, сякучымі прыладамі. Прадметы ўзбраення вызначаюцца 2 асноўнымі тыпамі наканечнікаў: тронкавымі і асіметрычнымі з бакавой выемкай. Адзінкавыя наканечнікі маюць плоскае падчэсванне чаранка з боку брушка. Ад назвы стаянкі Грэнск атрымала назву грэнская культура. Маюцца таксама матэрыялы свідэрскай культуры і бутаўскай культуры, эпох неаліту і бронзавага веку.

Літаратура
----------

* Будько, В. Д. Памятники свидерско-гренской культуры на территории Белоруссии // Материалы и исследования по археологии СССР. – 1966. – № 126. – С.
* Будько, В. Д. Вознячук, Л. Н. Палеолит Белоруссии и смежных территорий // Древности Белоруссии: Доклады к конф. по археологии Белоруссии: март 1969 / АН БССР, Сектор археологии Ин-та истории, Бел. общество охраны памятников истории и культуры; Под ред. В.Д.Будько, П.Ф.Лысенко, Л.Д.Поболь, М.М.Чернявского. – Мн.: [Б. и.], 1969. – С.
* Коласаў, А. У. Грэнск / А. У. Коласаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А — К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С.. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Копытин, В. Ф. Некоторые итоги изучения Гренской стоянки // ГАЗ. – 1994. – № 5. – С.
* Копытин, В. Ф. Памятники финального палеолита и мезолита Верхнего Поднепровья / Мин-во народного образования РБ, Могилевский гос. пед. ин-т им. А.А.Кулешова, Могилевский обл. краевед. музей. – Могилев: Могилевское управление по печати, 1991. – 85, [2] с.: ил.
* Копытин, В. Ф. Поздний мезолит Посожья // Изыскания по мезолиту и неолиту СССР. – Л. 1983.
* Очерки по археологии Белоруссии. Ч. 1. – Мн.: Наука и техника, 1970.
* Палікарповіч, К. М. Доследы культур каменнага і бронзавага перыодаў у Усходняй Беларусі // Працы. Т. 1. – С.
**Шумакі́** (трансліт.: *Šumaki*, руск.: Шумаки) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Клейнікаўскага сельсавета. Размешчаны за 15 км на паўночны захад ад Брэста, 9 км ад чыгуначнай станцыі Скокі.

У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Пагранічнік» (цэнтр — аг. Клейнікі).

Гісторыя
--------

Выяўленая археолагамі за 2,5—3 км на паўночны захад ад вёскі стаянка эпохі мезаліту сведчыць пра засяленне гэтых мясцін яшчэ з глыбокай старажытнасці.

У пачатку 16 стагоддзя вёска — прыватная ўласнасць у Берасцейскім старостве і павеце ВКЛ, належала падкаморыю брэсцкаму князю Яну Шуйскаму. У 1609 годзе пабудавана праваслаўная мураваная царква.

Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Адносілася да маёнтка Церабунь, якім валодаў граф Грабоўскі. У 1897 годзе працавалі карчма, царкоўна-прыходская школа, кузня.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы спалілі 12 двароў, загубілі 4 мірных жыхароў; 14 вяскоўцаў загінулі на фронце, 4 — у партызанах.

У студзені 1950 года арганізаваны першы калгас «Ленінец», у які ўвайшла 51 гаспадарка з 60. Пазней стаў называцца «Краіна Саветаў», пасля ўзбуйнення — «Пагранічнік». Да 8 верасня 1959 года вёска ўваходзіла ў склад Матыкальскага сельсавета.

Інфраструктура
--------------

* Фельчарска-акушэрскі пункт
* Магазін

Насельніцтва
------------

* 20 двароў, 185 жыхароў (1886)
* 38 двароў, 255 жыхароў (1897)
* 335 жыхароў (1905)
* 15 двароў, 101 жыхар (30.9.1921)
* 61 двор, 230 жыхароў (1940)
* 256 жыхароў (1959)
* 213 жыхары (1970)
* 60 гаспадарак, 100 жыхароў (1997)
* 53 гаспадаркі, 84 жыхары (2005)

Славутасці
----------

Спаса-Праабражэнская царква
* Спаса-Праабражэнская царква (1609) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 112Г000128шыфр 112Г000128

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шумакі
* Шумакі на Radzima.org
* Шумакі на «Глобусе Беларусі»

| ⛭**Клейнікаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Клейнікі |  |
| Вёскі | Кацельня Баярская ·  Костычы ·  Нэплі ·  Пяскі ·  Церабунь ·  Шумакі |
Вінны камень на старой корцы
**Вінны камень** — крышталічны асадак, утвараецца пры вытворчасці віна пры спіртавым закісанні, вытрымцы і апрацоўцы. Пры гэтым працэсе канцэнтрацыя віннага каменя становіцца вышэй кропкі насычэння і пры паніжэнні тэмпературы або страсанні ён выпадае ў асадак. Па гэтай прычыне віно да разліву трымаюць пры нізкай тэмпературы. Вінны камень з’яўляецца сыравінай для вытворчасці віннай кіслаты. Галіна прымянення — хлебапячэнне, гальваніка (луджэнне).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777451016 |
**Далёкія** — курганны могільнік каля аграгарадка Далёкія Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 1 км на паўночны захад ад вёскі ў пералеску і на полі, каля дарогі ў в. Даўборы.

Апісанне
--------

20 насыпаў вышынёй 1—1,5 м, дыяметрам 5—9 м. Даследавалі ў канцы XIX стагоддзя Ф. В. Пакроўскі, ў 1972 годзе М. М. Чарняўскі, у 1980 годзе Л. У. Дучыц. Пахавальны абрад — трупаспаленне. Знойдзены жалезныя нажы і спражкі, крэсіва, бронзавыя бранзалеты і гузікі, ляпныя пасудзіны. Датуецца VIII—XI стагоддзямі, належаў балта-славянскаму насельніцтву.

Літаратура
----------

* *Дучыц, Л. У.* Курганны могільнік // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Віцебская вобласць. — 496 с. іл. — С. 145.
Запалкавая фабрыка «Вікторыя»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вікторыя.
**«Вікторыя»** — запалкавая фабрыка ў горадзе Барысаў.

Запалкавая фабрыка «Вікторыя»
Заснавана ў 1881 годзе. Была самай вялікай на Беларусі. Вырабляла т. зв. шведскія запалкі (па 115 тыс. карабкоў за год). У 1902 годзе працавалі 823 рабочыя. У 1895 годзе была паравая машына (120—200 к.с.). У грамадзянскую вайну разбурана, адноўлена ў 1921 годзе. У Вялікую Айчынную вайну знішчана.

Гл. таксама
-----------

* Запалкавая фабрыка «Бярэзіна»

Літаратура
----------

* Барысаўская запалкавая фабрыка «Вікторыя» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
**«Napalm Death»** (бел.: Напалмавая смерць) — брытанскі грайндкор-гурт, заснаваны ў 1981 годзе. Гурт лічыцца адным з заснавальнікаў жанру «грайндкор», які ўзнік на стыку трэшкора і краст-панку, са значным уплывам жанру трэш-метала і дэт-метала, якія пачалі фарміравацца. Па меры развіцця іх музычнага стылю, «Napalm Death» усё больш эксперыментавалі з дэт-металам (сярэдні перыяд творчасці), далей гурт вярнуўся да сваіх грайндкор-каранёў, захаваўшы, аднак, значны дэт-складнік. Кампазіцыя «You Suffer[en]» была занесена ў «Кнігу рэкордаў Гінеса» як самая кароткая ў свеце песня — дакладная працягласць гэтага трэка складае 1,316 секунды.

Зноскі
------

1. ↑  Metal Evolution — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1763472'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Myspace |
| Фота, відэа і аўдыё | Bandcamp · Bandcamp · Deezer · Last.fm · Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Encyclopaedia Metallum · MusicBrainz · Rate Your Music |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 6033355 · BNF: 139596887 · GND: 10304096-1 · ISNI: 0000 0001 2375 8875 · LCCN: no2005058423 · NKC: xx0062736 · SUDOC: 161880215 · VIAF: 159605554 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тышынскі.
**Яраслаў Тышы́нскі** (польск.: Jarosław Tyszyński; 1 чэрвеня 1883, Непалокаўцы — 17 красавіка 1930, Фаляніца[pl]) — польскі мастак, скульптар.

Біяграфія
---------

Дзяцінства правёў у сямейным доме ў Стрыі. Тры гады вучыўся на архітэктурным факультэце Львоўскай палітэхнікі, потым пераехаў у Кракаў, дзе вучыўся на кафедры скульптуры Акадэміі мастацтваў ў прафесара Канстантага Ляшчкі[ru]. Пасля паехаў у Парыж, дзе навучаўся ў прыватнай школе жывапісу і скульптуры — Акадэміі Жуліяна. Пасля смерці бацькі ён вярнуўся ў Львоў, дзе па просьбе архімандрыта Шаптыцкага зрабіў скульптуру Тараса Шаўчэнкі.

Па запрашэнні свайго сябра, архітэктара Атона Краснапольскага, прыехаў у Мінск, дзе спачатку навучаў маляванню і скульптуры дзяцей у шматлікіх шляхецкіх маёнтках, у т.л. Ваньковічаў, Чапскіх, Прушынскіх, потым заснаваў у горадзе ўласную студыю скульптуры.

У 1911 годзе разам з мастаком Фердынандам Рушчыцам арганізаваў у Мінску буйную мастацкую выстаўку «Wystawa sztuk pięknych w Mińsku».

Пасля пачатку Першай сусветнай вайны ў 1914 годзе Яраслаў Тышынскі, як аўстрыйскі падданы, быў інтэрнаваны і высланы ў Арэнбург. Ён пакінуў дзесяткі сваіх скульптур у Мінску. Ацалелі толькі іх фотаздымкі, зробленыя галоўным чынам Янам Булгакам (сярод іншых «На крэсле», «Успаміны», «Аголеная жанчына»). У Арэнбургу ён стаў захавальнікам польскага мастацтва, якое мелася ў горадзе.

Ён уступіў у шэрагі 5-й сібірскай дывізіі арміі Калчака як радавы — удзельнічаў у баявых дзеяннях на Урале, потым пад Нова-Мікалаеўскам (цяпер Новасібірск). Пры наступленні Чырвонай арміяй апынуўся ў апошніх эвакуіраваных эшалонах, якія зведалі жорскія баі пад гарадамі Тайга і Ачынск. Дабраўшыся да станцыі Клюквеннай (каля 120 км на ўсход ад Краснаярска), нягледзячы на дамоўленасці, гэтыя падраздзяленні апынуліся ў лагерах ваеннапалонных і турмах. Вызваліўшыся з турмы, ён сплаўляў лес па рацэ Енісей і вырабам фарбаў для бялізны.

Пасля перамір’я паміж Польшчай і Савецкай Расіяй ў 1920 годзе, на якім бакі абмяняліся ваеннапалоннымі, ужо хворы на туберкулёз касцей Яраслаў Тышынскі прайшоў шлях да польскай граніцы. У Польшчы, пасля шлюбу з Ядвігай Жураўскай, ён спрабаваў яшчэ тварыць, адначасова лечачы туберкулёз. З таго часу паходзяць маляваныя шаўковыя шалікі, ахвяраваныя Аддзел тэкстылю Нацыянальнага музея ў Варшаве, і апошняя скульптура польскага сібірскага салдата, адліўкі якой былі перададзены музею Варшаўскай архідыяцэзіі[pl] і Нацыянальнаму музею ў Кракаве.

Яраслаў Тышынскі памёр ад туберкулёзу 17 красавіка 1930 г. Пахаваны ў Варшаве на Паванзкоўскіх могілках, у квартале 334.

Зноскі
------

1. ↑  *citydog.by* «Мінск, 1911: рэпартаж са скандальнай выставы (фота)»

Літаратура
----------

* Danuta Tyszyńska-Kownacka, Okruchy pamięci. O artyście rzeźbiarzu Jarosławie Tyszyńskim, wydawnictwo: Letter Quality, rok wydania: 2003, ​ISBN 978-83-85345-13-8​.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n2016051307 · NUKAT: n2004070242 · VIAF: 2206147665862360670007 |
Лесвіца ў Сан-Паўлу, Бразілія**Лесвіца** — канструкцыйны функцыянальны элемент, які забяспечвае вертыкальныя сувязі (перамяшчэнне па вышыні) ў выглядзе шэрагу прыступак. Найчасцей гэты тэрмін ўжываецца для абазначэння элемента будынка, збудавання. Да прыватных выпадкаў лесвіц можна аднесці трапы суднаў, самалётаў, вяроўкавыя лесвіцы, садовыя лескі, эскалатары і г.д.

**Шэлга** — лесвіца з бервяна з вырубленымі ў ім прыступкамі.

Зноскі
------

1. ↑  *Русов, П. А.* Деревянные сооружения Менска XIII—XVII вв. — Минск, 1992.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX527275 · GND: 4060816-5 · LCCN: sh85127267 · Microsoft: 2777295749 · NDL: 00564484 · NKC: ph125440 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лісоўскі.
**Адам Лісоўскі** (1882, в. Каранды, Ашмянскі павет, Віленская губерня, Расійская імперыя — 9 кастрычніка 1929, Варшава, Польшча) — каталіцкі святар, адзін з заснавальнікаў беларускага хрысціянскага руху.

Біяграфія
---------

Закончыў Віленскую духоўную семінарыю (1903), пасля вучыўся ў Духоўнай каталіцкай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу, пасвечаны на ксяндза ў 1907. З 1907 працаваў у Польскім таварыстве «Асвета» ў Мінску — арганізацыі, якая арганізавала нелегальнае польскамоўнае і рэлігійнае (каталіцкае) навучанне. Служыў у розных парафіях на беларускіх землях: у Магілёве, Мінску, Гарадзішчы, Ігумене, Анопалі. У 1911 выконваў абавязкі адміністратара ў касцёле Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску. З 1914 быў пробашчам у маёнтку Гарадзішча (Пінскі павет), што належаў сям'і Скірмунтаў.

У 1922 узначаліў Мінскі дэканат, 31 мая 1922 арыштаваны савецкімі ўладамі, асуджаны на 5 гадоў турмы. Сядзеў у Мінску, Маскве і ў Яраслаўлі. 28 красавіка 1924 у выніку абмену палітычнымі вязнямі трапіў у Польшчу. Служыў у Гарадзішчы каля Пінска і ў Віннай на Падляшшы.

Выступаў за беларусізацыю каталіцкага касцёла ў Беларусі. Пераклаў на беларускую мову часткі Новага Запавету: Апакаліпсіс, Апостальскія дзеі, лісты Святога Паўла. Пахаваны ў Кляшчэлях на Беласточчыне па сваім жаданні побач са сваім духовым апякуном ксяндзом Адольфам Пласкавіцкім. Адам Лісоўскі адыграў вялікую ролю ў лёсе ксяндза Адама Станкевіча і яго беларускай нацыянальнай свядомасці.

Зноскі
------

1. ↑  *Смалянчук, А.Ф.* Паміж краёвасцю... С. 259—260; *Tarasiuk, D.* Między nadzieją... С. 33—37.
2. ↑  *Szpoper, D.* Gente Lithuana… С. 365.
3. ↑  *Гарбінскі, Ю.* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.

Літаратура
----------

* *Смалянчук, А.Ф.* Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* *Szpoper, D.* Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s.
* *Tarasiuk, D.* Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s.

Спасылкі
--------

* *Гарбінскі, Ю.* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст. // Камунікат [Электронны рэсурс]
**Адам Гарабурда** — дзяржаўны службовец.

Біяграфія
---------

Паходзіў са старажытнага шляхецкага роду Гарабурдаў герба «Габданк». Сын Казіміра Гарабурды, суддзі гродскага новагародскага.

Суддзя гродскі навагрудскі (1798), прызнаны ў дваранстве. У 1818 г. — прэзідэнт трыбунала 1-й інстанцыі, выступіў з прамовай на ўрачыстым ушанаванні Тадэвуш Касцюшкі 21-22(7-8).02.1818 — у Мінскім кафедральным касцёле. У 1820 г. — старшыня Слуцкага земскага суда. Кандыдат у Камісію для ўладкавання радзівілаўскіх справаў (1826).

Ганаровы сябра ложы «Сябры чалавецтва» ў Гродне, масон 4-й ст. у 1821; ганаровы сябра ложы «Паўночная паходня» ў Мінску з 1820, масон 4-й ст.; сябра ложы «Шчаслівага Вызвалення» ў Нясвіжы, масон 4-й ст. прамоўца ў 1818—1819 гг.; сябра ніжэйшага капітула «Святыні Спакою» ў Нясвіжы ў 1818, масон 4-й ст. у 1820; ганаровы сябра ложы Святога Уладзіслава Ягайлы ў Слуцку, масон 4-й ст. у 1821.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Гарабурда Адам Казіміравіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.
* Малы гербоўнік Наваградзкай шляхты / Склад. С.А. Рыбчонак; маст. А. Леўчык:. — Мінск: БелНДІДАС, 1997. — С. 36. — 161 с.


| ?Адам Гарабурда — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Адам Гарабурда |  | Казімір Гарабурда[d] |  | Адам Гарабурда[d] |  | Геранім Міхал Гарабурда[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каменскі.
**Ада́м Каме́нскі-Длу́жык** (? — пасля 1672) — пісьменнік-мемуарыст.

Паходзіў, магчыма, з аршанскай шляхты. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў апынуўся на захопленай тэрыторыі і прысягнуў цару. Пасля далучыўся да войска Рэчы Паспалітай, у бітве на Басі ў 1660 годзе трапіў у палон. Праз Магілёў быў перавезены ў Маскву. У Расіі вядомы пад імем Грышка. У 1661 годзе разам з іншымі «людзьмі літоўскімі, здраднікамі» накіраваны на прымусовую службу ў Сібір. Спачатку служыў «казакам» у Табольску, з 1662 года ў Якуцку, дзе ў 1664—1668 гадах быў наглядчыкам у вязніцы. Пасля заключэння Андросаўскага перамір’я 1667 года выехаў у Маскву, куды прыбыў у 1669 годзе, і ў 1772 годзе разам з пасольствам Рэчы Паспалітай выехаў на радзіму.

Каменскі-Длужык пакінуў кароткі дыярыуш свайго побыту ў Расіі, дзе прыведзены звесткі аб прыродзе і эканоміцы Сібіры, яе народах (комі-зыранах, мансі, хантах, якутах, чукчах, тунгусах (эвенках)), іх побыце і вераваннях. Удзел Каменскі-Длужыка ў экспедыцыі, што быццам выйшла на суднах з Лены, абагнула мыс Дзяжнёва і дасягнула Амура, непраўдападобныя. Відаць, шматлікія звесткі Каменскага-Дужыка узяў з расказаў мясцовых жыхароў. Напісаны па-польску з шматлікімі беларусізмамі дыярыуш Каменскага-Длужыка стаў першай наратыўнай крыніцай, прысвечанай апісанню Сібіры. Захаваўся ў копіі XVIII ст.

Творы
-----

Лагатып ВікіцытатнікаЛагатып Вікіцытатніка У Вікікрыніцах ёсць тэксты па тэме  
**Адам Каменскі-Длужык**

* Diariusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc // Dwa polskie pamiętniki z Syberii XVII i XVIII wieku. — Wrocław, 1996.
* Dyaryusz więzienia moskiewskiego, miast i miejsc opisany // Warta. — Poznań, 1874.
* Дыярыуш маскоўскага палону з апісаннем гарадоў і мясцовасцей // Беларуская літаратура і літаратуразнаўства. — Мн. 1974. — Выпуск 2. — С.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Polewoj, B.R.* W poszukiwaniu nowych danych o Diariusz Adama Kamieńskiego-Dłużyka // Lud. — 1994. — Tom 77. — S.
* *Грицкевич, В. П.* От Немана к берегам Тихого океана. — Мн. 1986. — С. 47 — 52.
* *Коршунаў, А. Ф.* Нататкі з падарожжа па Сібіры ў XVII ст.: («Дыярыуш Адама Камнескага») // А. Ф. Коршунаў // Весці Акадэміі навук БССР. Серыя грамадскіх навук. — 1973. — № 1. — С.
Крыж Тэзэ
**Супольнасць Тэзэ** — хрысціянская супольнасць. Знаходзіцца ў вёсцы Тэзэ на поўдні Бургундыі і стала сімвалам экуменічнага руху.

Гісторыя
--------

Створаная ў 1940-х гадах, як месца, куды прыязджае моладзь розных хрысціянскіх веравызнанняў з усяго свету. Ёй апякуюцца больш за 100 братоў з 25-і краін.

Некаторыя браты жывуць у невялікіх супольнасцях — брацтвах — у Азіі, Афрыцы і Паўднёвай Амерыцы, дзеляць жыццё з бяздомнымі дзецьмі, зняволенымі, паміраючымі і самотнымі. Браты Тэзэ як манахі даюць абяцанні жыць у беднасці, бясшлюбнасці і паслухмянасці. Акрамя экуменізму, галоўным пунктам іх працы сёння з’яўляецца салідарнасць з людзьмі беднымі і пазбаўленымі правоў.

Штогод, асабліва ў летні перыяд, Тэзэ наведваюць тысячы пілігрымаў. У навагодні час супольнасць арганізуе еўрапейскія сустрэчы моладзі ў адным з буйных гарадоў кантынента.

Зноскі
------

1. ↑  Супольнасць Тэзэ зноў вітае моладзь пасля доўгага перапынку

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11875184g · GND: 1017521-0 · ISNI: 0000 0001 2325 4415 · LCCN: n50031419 · NKC: xx0011739 · SUDOC: 026518813 · VIAF: 157613664 |

 |
**Грэнобль** (фр.: Grenoble) — горад і камуна на паўднёвым-усходзе Францыі. Цэнтр дэпартамента Ізер і гістарычнай вобласці Дафінэ. Буйны прамысловы, навуковы і універсітэцкі цэнтр французскіх Альп. Насельніцтва 155100 чалавек (2005).

Фізіка-геаграфічная характарыстыка
----------------------------------

Грэнобль размешчаны на скрыжаванні трох далін у атачэнні горных масіваў Альп: Шартрэз, Бельдон і Веркор, на беразе ракі Ізер. Вышыня над узроўнем мора — 214 м.

Клімат горада умерана-кантынентальны, з невялікім уплывам міжземнаморскага. Максімальныя зімовыя тэмпературы дасягаюць −10 °C, а летнія 35 °C.

Панарама Грэнобля

Гісторыя
--------

У III стагоддзі алаброгі пабудавалі на месцы цяперашняга горада ўмацаванае паселішча пад назвай *Куляро*. У 380 годзе, пры рымскім імператары Грацыяне, горад атрымаў назву *Грацыянопаль*. Пасля распаду Рымскай імперыі горад знаходзіўся на тэрыторыі бургундскіх каралеўстваў аж да 1032 года, калі ён увайшоў у склад Свяшчэннай Рымскай імперыі.

У 1349 годзе гэтыя землі былі прададзеныя Францыі. Пры старым парадку Грэнобль лічыўся цэнтрам правінцыі Дафінэ. Дзякуючы свайму геаграфічнаму становішчу Грэнобль стаў памежнай крэпасцю і пляцоўкай для войн французаў з Савойскім гарцагствам. Падчас Італьянскіх войн вакол Грэнобля была раскватараваная французская армія, у якой размяшчалася мясцовая арыстакратыя, як, напрыклад, Баярд. У сувязі з баявымі дзеяннямі горад часта наведвалі каралі Карл VIII, Людовік XII і Францыск I. У пачатку XVII стагоддзя Грэноблем кіраваў маршал Франсуа дэ Бон Ледзіг’ер.

У 1968 годзе ў Грэноблі прайшлі X зімовыя Алімпійскія гульні.

Выбітныя ўраджэнцы і жыхары
---------------------------

* Казімір П’ер Пер’е
* Стэндаль

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Sandre<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1520862'></a>

| **Сталіцы зімовых Алімпійскіх гульняў** |
| --- |
|  | 
* **1924:** Шамані
* **1928:** Санкт-Морыц
* **1932:** Лэйк-Плэсід
* **1936:** Гарміш-Партэнкірхен
* **1940:** *Сапара*
* **1944:** *Карціна-д’Ампеца*
* **1948:** Санкт-Морыц
* **1952:** Осла
* **1956:** Карціна-д’Ампеца
* **1960:** Скво-Вэлі
* **1964:** Інсбрук
* **1968:** Грэнобль
* **1972:** Сапара
* **1976:** Інсбрук
* **1980:** Лэйк-Плэсід
* **1984:** Сараева
* **1988:** Калгары
* **1992:** Альбервіль
* **1994:** Лілехамер
* **1998:** Нагана
* **2002:** Солт-Лэйк-Сіці
* **2006:** Турын
* **2010:** Ванкувер
* **2014:** Сочы
* **2018:** Пхёнчхан
* **2022:** Пекін

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | LinkedIn · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | INSEE |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119342062 · GND: 4021985-9 · ISNI: 0000 0004 6038 4958 · LCCN: n79091186 · NKC: xx0028761 · SUDOC: 026533316 · VIAF: 265376682 |

 |
**Вінту** (саманазва: *Wintu*) — індзейскі народ у Каліфорніі (ЗША), паўночная галіна вінтун. Агульная колькасць у 2018 годзе — 2 700 чалавек.

Да сярэдзіны XIX ст. вінту насялялі паўночную частку даліны ракі Сакрамента і навакольныя перадгор'і. Яны займаліся паляваннем, збіральніцтвам і сезонным рыбалоўствам, гандлявалі з суседзямі зброяй, рыбнай мукой, скурамі дзікіх жывёл і інш. 

Паселішчы складаліся з 4 — 30 хацін, падобных да вікіяпаў, накрытых травянымі цыноўкамі. Насельніцтва аднаго паселішча фарміравала асобны род. На чале стаяў правадыр. Яго ўладу абмяжоўвала рада найбольш паважаных мужчын. Правадыр арганізоўваў сумесную працу, рэлігійныя рытуалы і святы. Ваенныя сутычкі адбываліся пераважна з-за права на паляванне і збор жалудоў у пэўнай мясцовасці. Забойствы маглі кампенсавацца матэрыяльнымі рэчамі. 

Першыя кантакты з мексіканцамі і амерыканцамі пачаліся з 1820-х гадоў. Вінту моцна пацярпелі ад эпідэміі малярыі ў 1830-я галы. У 1846 годзе некалькі дзесяткаў прадстаўнікоў гэтага народа загінулі падчас нападу амерыканскіх здабытчыкаў золата. У 1852—1866 гадах былі пераселены ў рэзервацыі.

У выніку асіміляцыі сучасныя вінту амаль страцілі родную мову, у жывых захаваўся толькі адзін яе носьбіт.

Зноскі
------

1. ↑  Wintu in United States

Спасылкі
--------

* Winnemem Wintu Архівавана 11 ліпеня 2012.
* Wintu Tribe of Northern California Архівавана 29 ліпеня 2019.
* Wintu - California Indians
* Cora du Bois, Wintu Ethnography
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пяткевіч.

**Адам Плуг**, сапр.: **Антоні Антонавіч Пяткевіч** (23 кастрычніка 1823, в. Замосце, Слуцкі павет, цяпер у Слуцкім раёне — 2 лістапада 1903) — польскі і беларускі пісьменнік, публіцыст.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Скончыў Слуцкую гімназію (1842), вучыўся ў Кіеўскім універсітэце (1845—1846). 3 1831 жыў у в. Жукаў-Барок над Нёманам на Стаўбцоўшчыне, дзе пасябраваў з У. Сыракомлем. Працаваў настаўнікам на Падоллі. У 1856 у Мінску сустракаўся з В. Дуніным-Марцінкевічам, С. Манюшкам. За ўдзел у антыўрадавых маніфестацыях зняволены (1864-66, Кіеў). 3 1874 у Варшаве. Адзін з арганізатараў беларускага літаратурна-асветнага гуртка. У 1879-90 рэдактар часопіса «Kłosy» («Каласы») і аўтар шматлікіх матэрыялаў пра Беларусь у ім. У 1891—1903 галоўны рэдактар «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі», адначасова літаратурны кіраўнік часопіса «Wędrowiec» («Вандроўнік», 1894-99), уваходзіў у склад рэдакцыі газеты «Kurier Warszawski» («Варшаўскі веснік», 1899—1903).

Творчасць
---------

Дэбютаваў у 1847. У 1849 напісаў на беларускай мове 4 апавяданні і адну легенду (захавалася апавяданні «Кручаная баба», апубл. ў 1918). Першы паэтычны зборнік «Родны загон» (1854) заснаваны на рэаліях беларускага жыцця. У зборніку «Каласы з роднай нівы» (1856) фальклорныя і хрысціянскія матывы. Рэалістычны паказ жыцця шляхты ў цэнтры сацыяльных раманаў «Дух і кроў» (1859), «Афіцыяліст» (1866-67) і інш.

Аўтар артыкулаў і нарысаў пра культурнае жыццё Беларусі («Некалькі ўражанняў з падарожжа на Літву», 1858; «Уладзіслаў Сыракомля», 1862; «Манюшка ў Мінску», 1896, і інш.), вершаваных прысвячэнняў В. Дуніну-Марцінкевічу і У. Сыракомлю. Адзін з першых пераклаў на польскую мову творы В. Дуніна-Марцінкевіча, Г. Гейнэ, В. Гюго, А. С. Пушкіна, У. Шэкспіра. Творы Адама Плуга друкаваліся ў Мінску (у зборніку «Голас з Літвы», 1859). Сумесна з В. Каратынскім падрыхтаваў выданне «Выбранай паэзіі» У. Сыракомлі (т. 1-5, 1890).

Творы
-----

* Zupełny zbiór pism. Ser. 1—2. T. 1—6. Żytomierz; Wilno, 1862—63.

Беларускія пераклады
--------------------

* Кручаная баба // Спадчына. 1992. № 4.
* Да Станіслава Манюшкі. Жукаў Барок // Полымя. 1999. № 7.

На беларускую мову асобныя яго творы пераклалі П. Бітэль, У. Мархель, К. Цвірка.

Зноскі
------

1. 1 2  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 8 сакавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Адам Плуг у Вікікрыніцах |
| commons: | Адам Плуг на Вікісховішчы |

* Мальдзіс А. Адам Плуг // Мальдзіс А. І. Падарожжа ў XIX ст. Мн. 1969.
* Календарыюм // «Czasopis» № 10/2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1052094147 · ISNI: 0000 0000 7171 1142 · LCCN: no2014092687 · NKC: skuk0001111 · NUKAT: n99708620 · VIAF: 102054801, 85155812 |

 |
**Адам Калазэмбскі** (польск. Adam Kołozembski, каля 1577, Мазовія — 28 жніўня 1650, Варшава) — каталіцкі святар, член Таварыства Ісуса.

Біяграфія
---------

У 1596 годзе (17 студзеня 1596) быў прыняты ў навіцыят Польскай правінцыі ордэна езуітаў у Кракаве. З 1608 г. — знаходзіўся ў складзе Літоўскай правінцыі. Далей служэнне Адама Калазэмбскага ішло наступным чынам: суперыёр і рэктар калегіума ў Ломжы (1610—1620), прапаведнік у калегіяце і прэфект Архібрацтва Міласэрнасці ў Варшаве (1611—1620), суперыёр у Гродне (1622—1626), рэгенс Духоўнай семінарыі ў Пултуску (1626—1627), рэктар калегіума ў Ломжы (1630—1632), місіянер пры двары вялікага канцлера літоўскага Альбрэхта Станіслава Радзівіла (1634—1635) і пры двары куяўскага біскупа Мікалая Войцеха Гневаша (1643—1645).

Літаратура
----------

* Лявшук, В. Иезуиты в Гродно в 1622—1700 гг.: люди и история коллегиума = Jezuici w Grodnie, 1622—1700: ludzie i dzieje kolegium / В. Лявшук. — Kraków : WAM, 2013. — 327 с.

Зноскі
------

1. ↑  Магчыма напісанне Kołozebski, гл.:
**Тэкст** (ад лац.: textus «тканіна, сувязь, пабудова») — паведамленне, якое напісанае, надрукаванае (выказванне, абзац, раздзел твора і г. д.) або выказанае вусна, і якое характарызуецца сэнсавай і структурнай завершанасцю, і якое можна ўзнавіць, паўтарыць у тым самым выглядзе.

Паводле спосабаў выкладу інфармацыі адрозніваюць тры тыпы тэкстаў: апавяданне, апісанне, разважанне. Паводле стылю адрозніваюць тэкст мастацкі, навуковы і інш.

У залежнасці ад стылю, тэкст арганізоўваецца з дапамогай адпаведных **сродкаў арганізацыі**: лексічных і структурных канструкцый, зрокавага афармлення і пад. Мінімальнай сэнсава закончанай адзінкай тэксту з'яўляецца сказ. Адносна класіфікацыі абзацу ў дачыненні да тэксту думкі мовазнаўцаў разыходзяцца.

Тыпы тэкстаў
------------

### Апавяданне

**Апавяданне** — тып тэксту, у якім паведамляецца пра дзеянні, падзеі, якія адбываюцца паступова, паслядоўна. Характэрны для мастацкай літаратуры. Звычайна ў такім тэксце ўтрымліваюцца **зачын** і **заканчэнне**, а самі падзеі ўтвараюць паслядоўнасць адносна завершаных частак.

### Апісанне

**Апісанне** — тып тэксту, які з'яўляе дакладную (паводле магчымасці) слоўную перадачу, адлюстраванне прадмета, дзеяння ці стану ў іх істотных прыкметах. Характэрны для навуковай літаратуры.

### Разважанне

**Разважанне** — тып тэксту, у якім разгляд пэўных пытанняў, праблем грунтуецца на лагічнасці, аргументаванасці; меркаванні, якія выказваюцца ў адносінах да пэўных праблем, палажэнняў і пад. параўноўваюцца адно з адным, затым групуюцца ў лагічную паслядоўнасць, на аснове якой робяцца пэўныя заключэнні, вывады. Тып, асабліва характэрны для навуковай літаратуры.

Тэксты-разважанні ў сваёй структуры маюць тры часткі: тэзіс, доказы-аргументы, вывады.

Доказ
-----

Доказ — распаўсюджаная назва адмены тэкставага выкладу-разважання, звычайна сустраканай у матэматычных навуках. Такое разважанне будуецца паводле схемы: агульнапрынятае палажэнне (аксіёма) — доказ-аргумент аўтара — фармулёўка вывадаў і/або агульнага закону для чытача.

Зноскі
------

1. ↑  Сцяцко П. У. і інш. Слоўнік лінгвістычных тэрмінаў / П. У. Сцяцко, М. Ф. Гуліцкі, Л. А. Антанюк. — Мінск: Выш. шк. 1990. — 222 с. С.152.

Літаратура
----------

* Беларуская мова. Прафесійная лексіка : дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна : ГрДУ, 2006. — 84 с. ISBN 985-417-772-6
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Еўропа, значэнні.

**Europe** — шведскі рок-гурт, створаны ў Стакгольме ў 1979 годзе пад назвай Force вакалістам Джоўі Тэмпестам і гітарыстам Джонам Норумам. Хаця многія адносяць каманду да глэм-металу, іх стыль аб’ядноўвае элементы хард-рока і хэві-метала.

Europe набыла сусветную вядомасць у 80-х гг. XX стагоддзя, пасля выпуску іх трэцяга альбома *The Final Countdown* (1986), які стаў вельмі паспяховым камерцыйна — толькі ў ЗША было прададзена звыш трох мільёнаў копій. З 1986 па 1992 год гурт прадаў больш за 20 мільёнаў копій альбомаў па ўсім свеце і, такім чынам, заняў 4-е месца ў спісе найбольш удалых праектаў са Швецыі.

У 1992 годзе гурт часова спыніў дзейнасць. Напярэдадні новага 1999 года музыканты зноў аб’ядналіся для таго, каб выступіць у Стакгольме і аб’явіць аб планах на афіцыйнае ўз’яднанне групы ў 2003 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Metal Evolution — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1763472'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Myspace · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Instagram · Last.fm · SoundCloud · Spotify · Tidal · YouTube |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Rate Your Music · DMOZ |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 139033805 · GND: 1217804-4 · ISNI: 0000 0001 1945 3761 · LCCN: n91120489 · NKC: ko2003186659 · VIAF: 124144648501726049254 |

 |
Сербскі дом у Баўтцэне
**Фонд сербалужыцкага народа** (н.-луж.: Załožba za serbski lud, в.-луж.: Załožba za serbski lud) — дабрачынны і культурны фонд, які дзейнічае ў Лужыцы. Мэтай фонду з’яўляецца захаванне, садзейнічанне ў распаўсюджванні лужыцкіх моў, культуры і традыцый лужыцкага народа. Адміністрацыя фонду знаходзіцца ў Сербскім доме ў Будзішыне. У Котбусе знаходзіцца філіял фонду. У гарадах Кроствіц, Хойерсверда і Шлайфе знаходзяцца рэгіянальныя аддзяленні фонду.

Быў заснаваны ў 1991 годзе і ў 1998 годзе атрымаў юрыдычную самастойнасць. Папячыцельны савет фонду складаецца з 16 членаў, сярод якіх прадстаўнікі лужыцкага народа не складаюць большасць. Кансультацыйны савет фонду пад кіраваннем лужыцкага старшыні складецца з прадстаўнікоў германскага бундэстага і ландтагаў Саксоніі і Брандэрбурга. Фонд фінансуецца Федэральным урадам Германіі. У 2013 годзе сума фінансавання складала 8,7 мільёнаў еўра.

Штогод 16 кастрычніка ў дзень смерці пісьменніка Якуба Чышынскага Фонд сербскага народа ўзнагароджвае прэміяй імя Якуба Чышынскага за значны ўклад ў захаванне і развіццё лужыцкай навукі, мастацтва і лужыцкіх моў. Узнагароджанне адбываецца ў цыстэрцыянскім манастыры Марыенштэрн, які знаходзіцца ў горадзе Панчыцы-Кукаў.

Зноскі
------

1. ↑  0640 Titel 685 03 des Bundeshaushalts 2013.

Літаратура
----------

* Karlheinz Blaschke, u. a.: The Sorbs in Germany. Stiftung für das Sorbische Volk, 1998, 64 S.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт фонду  (ніжнялуж.)  (верхнялуж.)  (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 0942 5476 · LCCN: nb2004305253 · VIAF: 135749745 |
Гелікоід
**Вінтава́я паве́рхня**, паверхня, якая апісваецца лініяй, што абарошваецца вакол нерухомай восі з пастаяннай вуглавой скорасцю і адначасова рухаецца паступальна ўздоўж гэтай жа восі з пастаяннай скорасцю. Вінтавая паверхня, якая апісваецца прамой, назваецца гелікоідам. Уласцівасць усялякай вінтавой паверхні перамячацца па самой сабе выкарыстоўваецца ў тэхніцы (напрыклад, для стварэння чарвячных перадач).

Літаратура
----------

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
Падзел Іспаніі на Блізкую і Далёкую ў 197 да н.э..
Іспанія пасля рэформы Цэзара Аўгуста ў 27 да н.э.
**Далёкая Іспанія** (лац.: Hispania Ulterior) — правінцыя Рымскай рэспублікі на Пірэнейскім паўвостраве, якая займала тэрыторыю сучаснай Андалузіі, даліны Гвадалквівіра і Галісіі ў Іспаніі і Партугаліі.

Большую частку Другой Пунічнай вайны Іспанія знаходзіцца пад уладай карфагенян. Неўзабаве рымляне адваявалі іх уладанні. У выніку рэформаў Аўгуста пасля канчатковага заваявання Пірэнейскага паўвострава рымлянамі, якое скончылася Кантабрыйскай вайной, Далёкая Іспанія была разбіта на правінцыі Лузітанія і Бетыка, а частка яе тэрыторыі, якая прыкладна супадае з сучаснай Галісіяй адышла да правінцыі Тараконская Іспанія. Правінцыя была пад уладай прэтара. Рымскія імператары Траян, Адрыян і Феадосій I Вялікі нарадзіліся ў Іспаніі. Пры Ганорыі Іспанію захапілі вестготы.

Глядзі таксама
--------------

* **Рымская Іспанія**
* Блізкая Іспанія

Літаратура
----------

* Tilmann Bechert u. a. (Hrsg.): Orbis Provinciarum. Die Provinzen des römischen Reiches. Einführung und Überblick. von Zabern, Mainz 1999, ISBN 3-8053-2399-9, S 65-71.
* Walter Trillmich und Annette Nünnerich-Asmus (Hrsg.): Hispania Antiqua — Denkmäler der Römerzeit. von Zabern, Mainz 1993, ISBN 3-8053-1547-3

|  Правінцыі Рымскай рэспублікі |
| --- |
| 
Азія ·  Афрыка ·  Ахея ·  Блізкая Іспанія ·  Віфінія ·  Далёкая Іспанія ·  Егіпет ·  Ілірык ·  Кілікія і Кіпр ·  Корсіка і Сардзінія ·  Крыт і Кірэнаіка ·  Македонія ·  Мёзія ·  Нарбонская Галія ·  Сірыя ·  Сіцылія ·  Цызальпійская Галія
 |
|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Алтаіт на Вікісховішчы |

**Алтаі́т** — мінерал класа тэлурыдаў, тэлурыд свінцу, PbTe. Назва па месцы першай знаходкі на Алтаі.

Апісанне
--------

У складзе алтаіту 60,2—61,3 % свінцу, 36,8—38,4 % тэлуру. Прымесі серабра, золата, медзі, жалеза, селену, серы.

Крышталізуецца ў кубічнай сінгоніі. Сустракаецца звычайна ў выглядзе дробных зярнят, зрэдку ўтварае крышталі і зярністыя агрэгаты. Часта ў зростках з самародным серабром, золатам, галенітам. Колер алавяна-белы з жоўтым адценнем. Бляск металічны. Колер рысы чорны. Цвёрдасць 2,5—3 па шкале Моаса. Крохкі. Шчыльнасць 8,2—8,3 г/см³. Цалкам раствараецца ў азотнай кіслаце пры награванні.

Паходжанне і радовішчы
----------------------

Алтаіт мае гідратэрмальнае паходжанне. У невялікай колькасці сустракаецца ў свінцова-цынкавых і золата-сярэбраных рудах. Назапашваецца ў россыпах. Упершыню знойдзены ў 1845 годзе на 2-м Заводзінскім рудніку (Алтай, Казахстан). Радовішчы ў Расіі (Паўднёвы Урал), Казахстане (Алтай), Аўстрыі, Канадзе, Мексіцы, Румыніі, ЗША, на Філіпінах.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Алтаит // КаталогМинералов.Ru (руск.)
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
3. ↑  Алтаит // Кристаллов.net (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1). — С. 266.

Спасылкі
--------

* Алтаит // КаталогМинералов.Ru (руск.)
* Алтаит // Кристаллов.net (руск.)
* Altaite Mineral Data // Mineralogy Database (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780662836 |
**Фонд імя Льва Сапе́гі** — беларускае асветніцкае, грамадскае, некамерцыйнае аб’яднанне.

Гісторыя і дзейнасць
--------------------

Фонд імя Льва Сапегі быў утвораны 26 чэрвеня 1992 года па ініцыятыве дэпутатаў мясцовых Саветаў з Мінска, Віцебска, Гомеля, Брэста, Магілёва, Гродна і іншых гарадоў Беларусі.

31 мая 1999 года арганізацыя была перарэгістравана ў Міністэрстве юстыцыі. Арганізацыя аб’ядноўвае юрыстаў, эканамістаў, сацыёлагаў, выкладчыкаў, дэпутатаў мясцовых Саветаў, прадстаўнікоў культуры, прэсы і бізнесу. Аб’яднанне носіць імя канцлера Вялікага Княства Літоўскага Льва Сапегі (1557—1633). Час яго жыцця — гэта дзесяцігоддзі максімальнага росквіту Вялікага Княства Літоўскага — «залаты век» сярэднявечнай Беларусі, якому ў вялікай ступені спрыяў сваёй дзейнасцю Сапега. Старшынём арганізацыі з’яўляецца Міраслаў Кобаса.

Місія
-----

Спрыянне працэсам паслядоўнага ўстанаўлення і развіцця дэмакратычных рэформаў у Рэспубліцы Беларусь у галіне мясцовага самакіравання, павышэння прававой культуры і абароны правоў грамадзянаў, развіцьця рынкавай эканомікі.

Мэты
----

* Падрыхтоўка і правядзенне рэформы мясцовага самакіравання.
* Станаўленне і развіццё NGО на рэгіянальным узроўні.
* Абарона правоў і свабодаў чалавека ў лакальнай супольнасці.
* Развіццё і падтрымка грамадзянскіх ініцыятываў.

Структура
---------

Структура АГА «Фонд ім. Льва Сапегі»:

* Праўленне
* Рэвізійная камісія
* Экспертная Рада
* Рэгіянальныя прадстаўнікі ва ўсіх абласных цэнтрах Рэспублікі Беларусь (без права юрыдычнай асобы)

Дзейнасць
---------

Пры непасрэднай падтрымцы АГА «Фонд ім. Льва Сапегі» створана больш за 50 NGO, падтрымліваюцца грамадзянскія ініцыятывы на лакальным узроўні (устанаўленне помніка Льву Сапегу ў горадзе Слоніме, экалагічны рух, моладзевыя праблемы і інш.).

Зноскі
------

1. ↑  Асьветніцкае грамадскае аб’яднаньне «Фонд імя Льва Сапегі» Архівавана 23 лютага 2015.
2. ↑  Чаму мы так завемся? Архівавана 23 лютага 2015.
3. ↑   Архівавана 11 сакавіка 2016.
4. ↑  Асноўныя мэты арганізацыі Архівавана 23 лютага 2015.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 20 мая 2015.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вінніца.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Днепр.

«**Ві́нніца**» — шматмэтавы баявы карабель класы карвет, праекту 1124П («Альбатрос», анг. Grisha-II class паводле класіфікацыі НАТА) прызначаны для прыбярэжнага дзеяння Ваенна-Марскіх Сіл Украіны.

Гісторыя карабля
----------------

Пагранічны вартавы карабель з завадскім нумарам 775 быў закладзены ў элінгу Зеленадольскага суднабудаўнічага завода (Татарстан) 23 снежня 1975 г. Залічаны ў спісы караблёў марскіх частак пагранічных войскаў КДБ СССР 17 чэрвеня 1976 года. Пасля спуску на ваду 12 верасня 1976 года па ўнутраных водных шляхах адбуксіраваны ў Азоўскае мора, а адтуль — на завод «Персей» (Севастопаль) для дабудоўкі, а таксама для наладачных і хадавых выпрабаванняў.

### Крымскі крызіс (2014)

Падчас Крымскага крызісу карвет быў захоплены расійскімі войскамі на месцы дыслакацыі ля пасёлка Новаазёрнае, што на возеры Данузлаў.

7 сакавіка карвет «Вінніца» разам з яшчэ з 6 ваеннымі караблямі апынуліся заблакаванымі на возеры Данузлаў. Гэта адбылося пасля таго як побач з затопленным расійскімі ваеннымі караблём «Ачакаў» было затоплена дапаможнае вадалазнае судна.

22 сакавіка 2014 года спецыяльнае падраздзяленне марской пяхоты РФ, паспяхова здзейсніла захват карвета.

19 красавіка 2014 года, згодна з дамоўленасцю паміж абароннымі ведамствамі Украіны і РФ, карвет Вінніца з шэрагам іншых караблёў, пад сцягам Украіны быў накіраваны ў порт г. Адэсы.

Зноскі
------

1. ↑   У Крыме заблакаваныя сем ваенных караблёў Украіны
2. ↑   Российский спецназ захватил корвет «Винница»
3. ↑   Украинские корабли вышли из разблокированной бухты Донузлав

Спасылкі
--------

* Фотагалерэя газеты «Флот Украіны» Архівавана 18 ліпеня 2011.
* Фотаальбом карвета «Вінніца» — 17 фота
LibreOffice Writer
**Тэкставы працэсар** — камп’ютарная праграма для стварэння і мадыфікацыі тэкставых дакументаў, кампаноўкі макета тэксту і папярэдняга прагляду дакументаў у тым выглядзе, як яны будуць надрукаваны (уласцівасць, вядомая як WYSIWYG).

Сучасныя тэкставыя працэсары, акрамя фарматавання шрыфтоў і абзацаў, праверкі арфаграфіі, уключаюць магчымасці, раней уласцівыя толькі настольным выдавецкім сістэмам, у тым ліку стварэнне табліц і ўстаўку графічных выяў.

Тэкставымі працэсарамі ў 1970-я—1980-я гады называлі прызначаныя для набору і друку тэкстаў машыны індывідуальнага і офіснага выкарыстання, складзеныя з клавіятуры, убудаванага камп’ютара для прасцейшага рэдагавання тэксту, а таксама электрычнай друкавальнай прылады. Пазней найменне «тэкставы працэсар» стала выкарыстоўвацца для камп’ютарных праграм, прызначаных для аналагічнага выкарыстання.

Машына — тэкставы працэсар Brother WP-1400D, 1994 год.
Праграмы для працы з тэкстамі можна падзяліць на тэкставыя рэдактары, тэкставыя працэсары і выдавецкія сістэмы.

Вядомыя тэкставыя працэсары
---------------------------

* Лексікон
* AbiWord
* ChiWriter — папулярны ў 1990-х гадах ва Усходняй Еўропе тэкставы працэсар, для работы з навуковымі тэкстамі
* JWPce — тэкставы працэсар для японскай мовы.
* LibreOffice Writer — тэкставы працэсар са складу свабоднага офіснага пакета LibreOffice.
* Lotus WordPro
* Microsoft Word — тэкставы працэсар ад кампаніі Microsoft
* Microsoft Works
* WordPerfect

Гл. таксама
-----------

* Тэкставы рэдактар
* TeX

Зноскі
------

1. 1 2  Word processor // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc. 2012
На карце
**Алтын-Дэпэ** (туркм.: Altyn depe «залаты пагорак») — помнік Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса ў Туркменістане.

Алтын-Дэпэ месціцца за 223 км на паўднёвы ўсход ад Ашгабада. Упершыню быў адкрыты і даследаваны ў 1929 г. Найбольш маштабныя раскопкі пачаліся ў 1955 г. Было выяўлена, што ніжэйшыя пласты прадстаўлены перыядам 3200—2400 гг. да н. э. У гэты час на месцы пагорка знаходзілася земляробчае паселішча і пахавальны пляц. У іх былі знойдзены размаляваная кераміка і скляпы з сырцовай цэглы.

У перыяд 2300—1900 гг. да н. э. Алтын-Дэпэ стаў горадам, умацаваным цагляным мурам. Падчас росквіту на мяжы 3 і 2 тысячагоддзяў да н. э. яго плошча дасягала 25 га, а насельніцтва магло складаць 5 000 — 10 000 чалавек. Мясцовыя жыхары займаліся рамёствамі і сельскай гаспадаркай. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў чатырохступеністы храм, падобны на зікураты Шумера і Вавілона. Ён з’яўляўся часткай рэлігійнага комплекса, у склад якога таксама ўваходзіў некропаль з калектыўнымі магільнямі. Адметны знаходкі тэракотавых жаночых, радзей мужчынскіх статуэтак, піктаграм, пячатак, гліняных мадэляў чатырохколавых вазоў, прадметаў са слановай косці. Алтын-Дэпэ меў гандлёвыя сувязі з землямі Месапатаміі і Індскай цывілізацыі.

З пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. пачаўся заняпад. Канчаткова паселішча было пакінута ў другой палове 2 тысячагоддзя да н. э.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

Літаратура
----------

* *Массон, В.* Раскопки на Алтын-Депе в 1969 г. — Ашхабад: Ылым, 1970
* *Массон, В.* Алтын-Депе: Раскопки города бронзового века в Южном Туркменистане Архівавана 22 жніўня 2021. — Ленинград: Наука, 1981

Спасылкі
--------

* Алтын-депе: центр высокоразвитого ремесленного производства и храмовый комплекс
* Алтын-Депе — Научно-Популярный Сайт
* Lyubov B. Kirtcho, Altyn-Depe: The Formation of the Earliest Urban Centre in Central Asia

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 122145857835923021170 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ватэнштэт (значэнні).
**Ва́тэнштэт** (ням.: Watenstedt) — адно з 31 прадмесцяў горада Зальцгітэра ў Ніжняй Саксоніі (Германія). Да 31 сакавіка 1942 года ўваходзіў у раён Вольфенбютэль, 1 красавіка 1942 года стаў часткай агламерацыі Ватэнштэт—Зальцгітэр (23 студзеня 1951 года перайменаваны ў *Зальцгітэр*).

Гісторыя
--------

Упершыню Ватэнштэдэ (ням.: Wattenstede) згадваецца пад 1186 годам. Назва Ватэнштэт вядома з 1570 года.

З XV стагоддзя — у складзе княства Браўншвайг—Вольфенбютэль герцагства Браўншвайг—Люнебург. Пасля Першай сусветнай вайны ўключаны ў склад раёна Вольфенбютэль. 1 красавіка 1942 года разам з Зальцгітэрам утварыў новы горад Ватэнштэт—Зальцгітэр (цяпер Зальцгітэр).

У 1941—1945 гадах у ваколіцах горада дзейнічаў нацысцкі канцэнтрацыйны лагер Зальцгітэр—Ватэнштэт[de]. Пасля Другой сусветнай вайны ў горадзе створаны лагер перамешчаных асоб Ватэнштэт—Імендорф.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Kirstin Casemir.* Die Ortsnamen des Landkreises Wolfenbüttel und der Stadt Salzgitter. — Verlag für Regionalgeschichte, 2003. — ISBN 3-89534-483-4.
* Salzgitter — Geschichte und Gegenwart einer deutschen Stadt — 1942—1992 / Wolfgang Benz. — München: Verlag C.H.Beck, 1992. — ISBN 3-406-35573-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ватэнштэт (Зальцгітэр)
* Literatur über Watenstedt im Katalog der DNB

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 37145376528483720753 |