Не блытаць з гістарычнай вобласцю Трансільванія.

**Княства Трансільванія** — дзяржаўнае ўтварэнне, якое існавала з 1571 па 1711 год на тэрыторыі Трансільваніі.

З’яўлялася васальным княствам Венгерскага каралеўства і юрыдычна на праве вечнага ўладання знаходзілася пад уладай княжацкага роду Батары. Хоць некаторыя кіраўнікі і не паходзілі з гэтага роду, княства працягвала заставацца ўладаннем Батары. Пазней стала падпарадкоўвацца Асманскай імперыі, але пасля бітвы пад Венай апынулася пад кантролем Габсбургаў. Скасавана пасля мяцяжу Ракацы ў 1711 годзе.

Княства Трансільванія было сімвалам выжывання венгерскай дзяржаўнасці , адстойваючы венгерскія інтарэсы ад замахаў і супрацьпастаўляючы сябе манархіі Габсбургаў, якія панавалі ў Венгерскім каралеўстве.

### Гісторыя

Княства Трансільванія было створана ў 1570 годзе, калі Янаш II Запальяі адмовіўся ад сваіх прэтэнзій на венгерскі пасад па ўмовах Шпеерскай дамовы   і стаў князем Трансільваніі . Дагавор таксама прызнаваў, што княства Трансільванія заставалася ў васальнай залежнасці ад Венгерскага каралеўства  .

Род Баторыяў прыйшоў да ўлады ў княстве пасля смерці Яно II у 1571 годзе. Ён завяшчаў свой трон свайму скарбніку, Каспару Бекешу, але арыстакратыя не прыняла гэтае рашэнне і абрала Іштвана Баторы (Стэфана Баторыя) у якасці ваяводы. Гэта прывяло да кароткай грамадзянскай вайны, якая скончылася перамогай Баторыя.

Да 1602 года княства знаходзілася пад сюзерэнітэтам асманаў, а затым (ненадоўга) — Габсбургаў. Прыход да ўлады Баторыяў азнаменаваў станаўленне княства Трансільванія як паўнезалежнай дзяржавы.

Малады Стэфан Баторый, першы моцны князь Трансільваніі , венгерскі каталік, пасля стаў каралём Польшчы і вялікім князем Літоўскім . Ён абавязаўся не абмяжоўваць рэлігійную свабоду, выдаўшы Турданскі эдыкт, але з часам стаў інтэрпрэтаваць гэтае абавязацельства ва ўсё больш вузкім сэнсе. Апошні кіраўнік Трасільваніі з роду Баторыяў — Жыгманд Баторы — уступіў у саюз са Свяшчэннай Рымскай імперыяй  у вайне супраць туркаў.

У сакавіку 1599 года трансільванскі князь Жыгманд Баторы адмовіўся ад княжацкага прастола на карысць свайго стрыечнага брата, вармійскага князя-біскупа і кардынала Анджэя Баторыя, стаўленіка Польшчы. У кастрычніку 1599 года ў бітве пад Шэлімберы Анджэй Баторый пацярпеў паразу ад арміі валашскага гаспадара Міхая Храбрага, які акупаваў Трансільванію.

У Трансільваніі ўлада Міхая з самага пачатку была вельмі нетрывалай. Мясцовыя феадалы баяліся, што справа ідзе да засілля выхадцаў з Валахіі і да памяншэння іх уласнага ўплыву. Уладкаваўшы пераварот, трансільванская шляхта выгнала прадстаўнікоў Міхая Храбрага і 4 лютага 1601 года ізноў абрала сваім князем Жыгімона Баторы, які да гэтага часу збіраў новае войска пад Каложварам .

Пасля 1601 года княства на працягу кароткага часу было пад уладай імператара Рудольфа I, які ініцыяваў германізацыю насельніцтва, каб вярнуць княства ў каталіцызм. У 1604—1606 гадах венгерскі дваранін Іштван Бачкаі ўзначаліў паспяховае паўстанне супраць аўстрыйскага панавання. Іштван Бачкаі быў абраны князем Трансільваніі 5 красавіка 1603 года. Ён дасягнуў са Свяшчэннай Рымскай імперыяй міру па дамове ў Вене ў 1606 годзе . Па ўмовах міру Трансільванія атрымала рэлігійную свабоду і палітычную самастойнасць, аднаўленне ўсіх канфіскаваных маёнткаў, адмену ўсіх «няправедных» меркаванняў, а таксама прызнанне Бочкаі ў якасці незалежнага князя Трансільваніі.

Княства Трансільванія ў 1606—1660 гадах.Пры пераемніках Бочкаі Трансільванія перажыла свой залаты век, асабліва ў кіраванне Габара Бетлена і Д’ёрдзя I Ракоці. Габор Бетлен, які кіраваў з 1613 па 1629 гады, увесь час зрываў усе намаганні нямецкага імператара далучыць Трансільванію і заваяваў рэпутацыю за мяжой, адстойваючы пратэстантызм. Тры разы ён вёў вайну з імператарам, двойчы быў абвешчаны каралём Венгрыі, а па выніках міру ў Нікольсбургу (31 снежня 1621 года) атрымаў пацвярджэнне ўмоў Венскай дамовы 1606 года, а таксама сем дадатковых акруг у паўночнай Венгрыі.

Пераемнік Бетлена, Д’ёрдзь I Ракоці, таксама паспяхова супраціўляўся нямецкаму ціску. Яго галоўным дасягненнем стаў Лінскі мір (16 верасня 1645 года), апошні палітычны трыумф венгерскага пратэстантызму, які зноў пацвярджаў умовы Венскага міру. Бетлен і Дьердь I Ракоці таксама шмат зрабілі для адукацыі і культуры, іх кіраванне справядліва завуць залатым стагоддзем Трансільваніі. Яны шчодра выдзялялі грошы на ўпрыгожванне сваёй сталіцы Алба-Юліі, якая стала галоўнай апорай пратэстантызму ва Усходняй Еўропе. Падчас іх кіравання Трансільванія таксама была адной з нямногіх еўрапейскіх краін, дзе каталікі, кальвіністы, лютэране і ўнітарыі жылі ва ўзаемнай цярпімасці.

Падзенне Надьварада (1660) паслужыла пачаткам перыяду заняпаду княства Трансільванія: Габсбургі сталі здабываць усё большы кантроль над гэтай тэрыторыяй. Князь Янаш Кемені абвясціў незалежнасць Трансільваніі ад асманаў (красавік 1661) і звярнуўся па дапамогу да Вены, але сакрэтнае нямецка-асманскае пагадненне прывяло толькі да далейшага павышэння ўплыву Габсбургаў у княстве. Пасля паражэння Асманскай імперыі ў бітве пад Венай у 1683 годзе Габсбургі паступова пачалі ўводзіць свае законы на тэрыторыі раней аўтаномнай Трансільваніі. У канцы XVII стагоддзя Трансільванія была далучана да імперыі Габсбургаў як частка Венгрыі 

, мясцовыя кіраўнікі зараз абіраліся з ведама імператара. З 1711 года Габсбургі ўстанавілі поўны кантроль над Трансільваніяй, і князі былі заменены губернатарамі.

### Палітычная сістэма

Па форме праўлення Трансільванія была саслоўна-прадстаўнічай манархіяй. Князь абіраўся Дзяржаўным зборам , у якім, разам з буйнымі венгерскімі магнатамі, удзельнічалі прадстаўнікі трох прывілеяваных народаў — венгерскага дваранства, патрыцыята сакскіх гарадоў і секейскай шляхты. Улады, якія складалі ў канцы сярэднявечча значную частку насельніцтва Трансільваніі, не ўваходзілі ў лік прывілеяваных «нацый» і, за рэдкім выключэннем, не ўдзельнічалі ў дзяржаўным зборы і не валодалі палітычнай уладай у краіне. Саслоўнае прадстаўніцтва адыгрывала ў Трансільваніі большую ролю, чым у габсбургскай Венгрыі, дзякуючы моцным пазіцыям дробнага і сярэдняга дваранства  .

Трансільванскае княства, стаўшы васалам Турцыі, увайшло ў сістэму падуладных султану тэрыторый. Юрыдычна Трансільванія захоўвала ўнутраную аўтаномію, але не магла весці самастойнай знешняй палітыкі, павінна была выплачваць Турцыі штогадовую даніну — харадж, пастаўляць Порту прадукты харчавання, аказваць ёй дапамогу войскамі. Аднак вельмі хутка Высокая Порта стала парушаць аўтаномію княства . Ініцыятывы ў галіне знешніх зносін павінны былі атрымаць адабрэнне Порты.

Пачынаючы з часу Стэфана Баторы, султан усё часцей умешваўся ў выбары князя, навязваючы Дзяржаўнаму збору Семіграддзя заўгодную яму кандыдатуру. Знаходзячыся ў сферы інтарэсаў Порты, трансільванскія князі не маглі ў поўнай меры рэалізаваць свае знешнепалітычныя прэрагатывы і вымушаны былі падпарадкоўвацца султану.

### Насельніцтва

Да канца XVI стагоддзя княства налічвала больш за 1 млн жыхароў: каля 560 тыс. венграў, каля 330 тыс. влахаў (33 % насельніцтва; ёсць сведчанне крыніцы аб 25 % у 1549—1573 гг.), каля 90 тыс. немцаў (саксаў, «сасоў»), каля 85 тыс. прадстаўнікоў іншых этнічных супольнасцей. У другой палове XVII ст. — пачатку XVIII ст. 45-50 % насельніцтва Трансільванскага княства складалі мадзьяры, 10-15 — немцы, 30-40 % — валахі. Да 1760 г. доля влахаў была роўная ўжо 60 %, па іншых падліках — 66,46 %  .

Паводле ж Джорджа Ўайта, у 1600 годзе валахі, якія з’яўляліся ў асноўным сялянамі, ужо складалі больш за 60 працэнтаў насельніцтва . Гэтая тэорыя знаходзіць падтрымку ў Іона Ардэляну, які заяўляе, што румынамоўнае насельніцтва ўяўляла «пераважную большасць» у перыяд кіравання Міхая Храбрага  .

Да 1660 г. паводле Міклаша Молнара, насельніцтва княства складала 955. 000 чалавек (з улікам насельніцтва Парцыума): з іх 500 000 венграў (у тым ліку 250 000 секеяў), 280 000 влахаў, 90 000 саксаў і 85 тысяч сербаў, украінцаў і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей  .

Па Бенедэку Янча ў пачатку XVIII стагоддзя ў Трансільваніі было 250 000 румынаў, 150 000 венграў і 100 000 саксаў. 

Карай Кочыш і Эстэр Хадошы  сцвярджаюць, што венгры былі дамінантнай этнічнай групай да другой паловы XVII стагоддзя, калі валахі сталі большасцю. Згодна з іх даследаваннямі, насельніцтва княства Трансільванія мела наступную структуру насельніцтва: у 1595 годзе з агульнай колькасці насельніцтва ў 670 000 чалавек 52,2 % былі венграмі, 28,4 % з’яўляліся румынамі, 18,8 % — немцамі; у 1720 годзе, з агульнай колькасці насельніцтва ў 806 221, 49,6 % былі румынамі, 37,2 % — венгры, 12,4 % — немцы.

### Нататкі

1. ↑  Károly Kocsis, Eszter Kocsisné Hodosi, Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin Архівавана 13 красавіка 2014. Simon Publications LLC, 1998, p. 106
2. ↑  Diarmaid MacCulloch, The Reformation, Viking, 2004, p. 443
3. ↑  Instytut Historii (Polska Akademia Nauk), Historický ústav (Akademie věd České republiky), Political Culture in Central Europe: Middle Ages and early modern era, Institute of History, Academy of Sciences of the Czech Republic, 2005, p. 338
4. ↑  István Keul, Early Modern Religious Communities in East-Central Europe: Ethnic Diversity, Denominational Plurality, and Corporative Politics in the Principality of Transylvania (1526—1691), BRILL, 2009, p. 61
5. ↑  Anthony Endrey, The Holy Crown of Hungary, Hungarian Institute, 1978, p. 70
6. 1 2 3  {{{загаловак}}}.
7. ↑  {{{загаловак}}}.
8. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
 **(нявызн.)**.
9. ↑  Transylvania; The Columbia Electronic Encyclopedia, Columbia University Press.
10. ↑  Йозеф Блашкович (Прага). Два турецких документа к истории Трансильвании
11. ↑  {{{загаловак}}}.
12. ↑  {{{загаловак}}}. — 1987.
13. ↑  {{{загаловак}}}. — 1991.
14. ↑  {{{загаловак}}}. — 2000. — ISBN 978-0-8476-9809-7.
15. ↑  {{{загаловак}}}. — 1983.
16. ↑  Miklós Molnár, A Concise History of Hungary, Cambridge University Press, 2001, p. 113
17. ↑  Demographic Changes. Mek.niif.hu. Retrieved on 2012-06-01.
18. ↑  Károly Kocsis, Eszter Kocsisné Hodosi, Ethnic Geography of the Hungarian Minorities in the Carpathian Basin, Simon Publications LLC, 1998, p. 102 (Table 19)

| ⛭ Румынія ў тэмах |
| --- |
| Гісторыя | Дагістарычная · Княствы (Валахія · Малдова · Трансільванія) · Малдова і Валахія · Каралеўства Румынія · СР Румынія · Рэспубліка Румынія |  |
| Сімвалы | Герб · Сцяг · Гімн (усе гімны) |
| Палітыка | Прэзідэнт · Прэм’ер-міністр · Парламент · Урад · Канстытуцыя · Палітычныя партыі · Знешняя палітыка (Малдова) · Унутраная палітыка |
| Узброеныя сілы | Сухапутныя войскі · Ваенна-паветраныя сілы · Ваенна-марскія сілы |
| Геаграфія | Адміністрацыйны падзел · Гарады (Сталіца) · Рэгіёны развіцця · Жудзецы · Муніцыпіі · Камуны |
| Грамадства | Насельніцтва · Мовы (румынская) · Спорт · Адукацыя · Навука · Ахова здароўя · Рэлігія (Праваслаўе) |
| Эканоміка | Валюта · Турызм (нацыянальныя паркі · сусветная спадчына) · Транспарт (Чыгункі) |
| Сувязь | Тэлефонная · Інтэрнэт (.ro) · Тэлебачанне · Радыё · Пошта (гісторыя і маркі) · СМІ |
| Культура | Літаратура · Міфалогія · Архітэктура · Святы · Славутасці · Музыка |
| Партал «Румынія» · Праект «Румынія» |