**Мі́лан Ку́ндзера** (чэшск.: Milan Kundera; 1 красавіка 1929, Брно, Чэхаславакія — 11 ліпеня 2023) — чэшскі і французскі пісьменнік. Пісаў па-чэшску і па-французску. Найбольш знакаміты яго твор называецца «Невыносная лёгкасць быцця».

Жыццё і творчасць
-----------------

### Чэхаславакія

Бацькам Мілана быў Людвік Кундзера, музыказнаўца і пазней рэктар Музычнай Акадэміі ў Брно (з 1948 па 1961 год). Пісьменнік рана навучыўся граць на піяніна, музыка моцна паўплывала на ўсю яго творчасць. У 1945 годзе, будучы гімназістам, пераклаў верш Уладзіміра Маякоўскага, які быў апублікаваны ў часопісе «Гонг». Тады ж пачаў сам пісаць вершы.

Пасля вайны падпрацоўваў як рознарабочы і джазавы музыка. У 1948 годзе скончыў гімназію ў Брно і пачаў вывучаць музыку і літаратуру ў Пражскім Карлавым універсітэце. Аднак у хуткім часе пісьменнік перайшоў у Кінаакадэмію. У 1950 годзе па палітычных прычынах вымушаны быў прыпыніць навучанне на два гады (Кундзера і яго ўніверсітэцкі таварыш былі выключаныя з камуністычнай партыі, у якую Мілан уступіў у 1948 годзе, за антыпартыйныя дзеянні). Яго раман «Жарт», напісаны ў 1965—1967 гг. шмат у чым натхнёны падзеямі таго перыяду жыцця маладога пісьменніка. У 1956 годзе Кундзера зноў уступае ў кампартыю, аднак у 1970 годзе яго канчаткова выключаюць з яе.

Пасля заканчэння вучобы Мілан Кундзера выкладаў на факультэце кіно Пражскай акадэміі музыкі і драматургіі. У 1957 годзе ён выдаў лірычны зборнік «Маналогі», у які ўвайшлі інтэлектуальныя вершы пра каханне. Пісьменнік піша шэраг эсэ, прысвечаных авангарднай паэзіі, для перыядычных выданняў *«Literarni noviny»* і *«Listy»*.

Як і шматлікія іншыя чэшскія інтэлектуалы, Кундзера прымаў актыўны ўдзел у падзеях Пражскай вясны. З-за гэтага ён быў пазбаўлены магчымасці выкладаць, яго кнігі былі забароненыя і выняты з усіх бібліятэк Чэхаславакіі.

### Францыя

У 1975 годзе Кундзера з жонкай Верай Грабанковай імігравалі ў Францыю, дзе пісьменнік атрымаў месца выкладчыка. У 1978 годзе, пасля выдання раману «Кніга смеху і забыцця» (*Kniha smíchu a zapomnění*), чэшскі ўрад пазбавіў пісьменніка чэшскага грамадзянства. З 1981 года ён з’яўляецца грамадзянінам Францыі. У 1978 годзе Кундзера пераехаў у Парыж, дзе ў 1984 годзе з’явіўся яго самы знакаміты твор — раман «Невыносная лёгкасць быцця» (*«Nesnesitelná lehkost bytí»*).

Пачынаючы з выдадзенага ў 1994 годзе раману *«La lenteur»* Кундзера піша па-французску.

Трохі аб усім
-------------

Сам Кундзера дзеліць сваю творчасць на два этапы: перыяд няспеласці (ад гэтай часткі сваёй творчасці дыстанцуецца і забараняе публікаваць творы гэтага перыяду), і на перыяд сваіх лепшых твораў.

#### Смешныя каханкі

Кундзера сцвярджае, што ўпершыню «знайшоў сябе», калі пісаў аповед «Я сумны Бог» (1958), пазней уключаны ў першую з трох сшыткаў «Смешных каханак» (1963, 1965, 1968). Характэрная рыса «Смешных каханак» — анекдатычнасць, жартаўлівасць. Па прызнанні аўтара, ён пачаў пісаць аповеды для ўласнага задавальнення. Першае агульнае выданне ўсіх трох сшыткаў, якое складаецца з 8 аповедаў, выйшла ў Празе ў 1970 годзе, аднак пазней аўтар перапрацаваў зборнік, надаўшы яму новую форму і кампазіцыйнае адзінства, і ўключыў толькі 7 аповедаў. Тэматыка «Смешных каханак» засяроджана на містыфікацыі, гульні з каханнем і парадоксах донжуанства нашага часу. Кожны з аповедаў мае сваю апавядальную структуру, мадэль і тэму, якія аўтар развіў пазней у сваіх раманах.

#### Жарт

Свой першы раман «Жарт» Кундзера пачаў пісаць яшчэ ў 1962 годзе, кніга была надрукавана ў 1967 годзе. Выкарыстоўваючы гратэскавую гісторыю пра чалавечае жыццё, сапсаванае з-за простага жарту, і пра няўдалую помсту героя, аўтар апісвае змены, якія адбываліся ў чэшскім грамадстве з сярэдзіны 1950-х, і прыводзіць свайго героя да адчування адчужанасці ад свету. Аўтар перапісаў раман у выглядзе сцэнарыя для фільма, які ён сам і паставіў.

#### Жыццё — не тут

У рамане «Жыццё — не тут» (скончаны ў 1969 ці 1970, упершыню выйшаў у Парыжы на французскай мове ў 1973 годзе) апісваецца гісторыя маладога паэта, які паставіў свой мастацкі талент і юнацкае славалюбства на службу ідэалогіі. Менавіта таму яму не даецца ні самакрытыка, ні цвярозы погляд на грамадскае становішча, урэшце ён бесцырымонна ўмешваецца ў лёс іншых людзей, прыносячы ім няшчасці. Сама назва рамана з’яўляецца цытатай. Гэтай фразай, узятай з А.Рэмбо, А.Брэтон у 1924 годзе завяршыў Маніфест сюррэалізму. Той жа самы лозунг можна было ўбачыць у Парыжы ў 1968 падчас студэнцкіх хваляванняў.

#### Вальс на развітанне

«Вальс на развітанне» (скончаны ў 1971 ці 1972, упершыню выйшаў на французскай мове ў Парыжы ў 1976 годзе) — апошні раман, напісаны ў Празе. На першы погляд ён здаецца проста камедыяй, якая апісвае калізіі паміж некалькімі любоўнымі парамі ў чэшскім курортным мястэчку. На самай жа справе гэта кніга поўная смутку і роспачы, выкліканымі безвыходнасцю сітуацыі. Галоўнага героя рамана прымушаюць з’ехаць з краіны абыякавасць людзей, пустэча, дробязнасць праблем.

#### Кніга смеху і забыцця

«Кніга смеху і забыцця» была напісана ў першыя гады эміграцыі, і ўпершыню выйшла на французскай мове ў Парыжы ў 1979 годзе. Як і ў некаторых іншых творах Кундзеры, кампазіцыя тэксту інспіравана музычнай кампазіцыяй. У рамана няма скончанага сюжэту, асобныя эпізоды з’яўляюцца рознымі варыяцыямі на агульную тэму: героі змагаюцца з забыццём і прыходзяць да таго, што мінулае нельга заклікаць на дапамогу сучаснасці, мінулае нельга палепшыць.

#### Невыносная лёгкасць быцця

Матывы эміграцыі і побытавай ідыліі Кундзера развівае ў рамане «Невыносная лёгкасць быцця» (скончаны ў 1972, упершыню апублікаваны на французскай мове ў 1984 годзе), героі якога пасля жніўня 1968 года з’яжджаюць у Швейцарыю, але потым вяртаюцца ў Чэхаславакію. У рамане шмат філасофскіх разважанняў, заснаваных па перавазе на тлумачэнні лёгкасці і цяжары ў духу старажытнагрэчаскага філосафа Пармеіда і ідэі Фрыдрыха Ніцшэ пра вечнае вяртанне. У 1988 годзе амерыканскі рэжысёр Філіп Каўфман зняў па гэтым рамане аднайменны фільм.

#### Несмяротнасць

У рамане «Несмяротнасць» (дапісаны ў 1988, упершыню апублікаваны на французскай мове ў 1990 годзе), апошнім рамане, напісаным на чэшскай мове, Кундзера падкрэслівае фіктыўнасць усяго адбывалага. Яго галоўным чынам цікавяць агульныя пытанні быцця і характэрныя рысы еўрапейскай культуры. У кнізе рэфлексіўнасць настолькі пераважае над сюжэтнай лініяй, што яе можна лічыць нейкім сінтэзам рамана і эсэ.

#### Мастацтва рамана

Ключом да глыбейшага разумення творчасці Кундзеры можа быць зборнік з сямі эсэ «Мастацтва рамана», напісаных на французскай мове і выдадзеных у 1986 годзе. Гэты зборнік не мае нічога агульнага з ранняй аднайменнай тэарэтычнай працай, акрамя назвы. Тут аўтар кажа пра свой метад пісьма, асабліва акцэнтуе ўвагу на сціплую ацэнку традыцыі цэнтральна-еўрапейскага рамана і выяўляе захапленне мадэрнізмам «кафкіянскай» традыцыі.

#### Парушаныя запаветы

Наступныя эсэ апублікаваны ў зборніку «Парушаныя запаветы» (1993). Разважанні пра магчымасці рамана, а таксама апублікаваныя ў часопісах эсэ пра палітычнае і культурнае проціпастаўленне «Захаду» і «Усходу» і пра канцэпцыю Цэнтральнай Еўропы зрабілі Кундзеру папулярным публіцыстам яшчэ ў 1980-я. Ён таксама публікаваўся ў чэшскіх, французскіх, і нават у ісландскіх і мексіканскіх перыядычных выданнях.

#### Павольнасць. Сапраўднасць. Недасведчанасць.

Кундзера не раз падкрэсліваў, што чэрпае натхненне ў творах еўрапейскай літаратуры перыяду Адраджэння і Асветы, асабліва ў раманах Дж. Бакача, Ф. Рабле, Л. Стэрна і Д. Дзідро. Сваю п’есу «Жак і яго спадар», якая прысвечана Дзідро і з’яўляецца варыяцыяй на тэму рамана самога Дзідро «Жак фаталіст» напісаў у гады, наступныя за савецкай акупацыяй. Упершыню п’еса была апублікавана ў Парыжы ў перакладзе аўтара ў 1981 годзе.

У 1990-я гады піша свае раманы на французскай мове. «Павольнасць» (1995) і «Сапраўднасць» (1997) уяўляюць хутчэй нейкія рэзюмэ, у якіх намёк на больш пэўную гісторыю толькі ілюструе абстрактныя разважанні, эсэ чаргуюцца з сюжэтнай лініяй, і ў свет рамана пранікаюць больш ці менш відавочныя алюзіі на традыцыі рамана мінулых стагоддзяў.

Апошні раман «Недасведчанасць» (2000) быў упершыню апублікаваны па жаданні аўтара на іспанскай мове. Тэмы рамана — эміграцыя, адзінота, памяць, забыццё, настальгія, абыякавасць.

Творы
-----

### Раманы

* 1967 — «Жарт» (*Žert*)
* 1972 — «Вальс на развітанне» (*Valčík na rozloučenou*)
* 1973 — «Жыццё не тут» (*Život je jinde*)
* 1978 — «Кніга смеху і забыцця» (*Kniha smíchu a zapomnění*)
* 1984 — «Невыносная лёгкасць быцця» (*Nesnesitelná lehkost bytí*)
* 1990 — «Несмяротнасць» (*Nesmrtelnost*)
* 1995 — «Павольнасць» (*La lenteur*)
* 1997 — «Сапраўднасць» (*L’Identité*)
* 2000 — «Недасведчанасць» (*L’Ignorance*)

### Эсэ

* 1955 — «Пра спрэчкі спадчыны» (*O sporech dědických*)
* 1960 — «Мастацтва рамана» (*Umění románu: Cesta Vladislava Vančury za velkou epikou*)
* 1968 — «Чэшскі дагавор» (*Český úděl*)
* 1969 — «Радыкалізм і эксгібіцыянізм» (*Radikalismus a exhibicionismus*)
* 1983 — «Выкрадзены Захад ці трагедыя Цэнтральнай Еўропы» (*Únos západu aneb Tragédie střední Evropy*)
* 1986 — «Мастацтва рамана» (*L’art du Roman (Umění románu)*)
* 1992 — «Парушаныя запаветы» (*Les testaments trahis (Zrazené testamenty)*)
* 1991—2004 — «Мой Яначак» (*Můj Janáček)*)
* 2005 — «Невядомая спадчына Сервантэса» (*Zneuznávané dědictví Cervantesovo*)
* 2005 — «Заслона» (*Le Rideau (Opona)*)
* 2006 — «Каструсь — цень святога Гарту» (*Kastrující stín svatého Garty*)
* 2006 — «Не тут, дома, мой сябра» (*Nechovejte se tu jako doma, příteli*)
* 2009 — «Сустрэча» (*Une rencontre (Setkání)*)

### Паэзія

* 1953 — «Чалавек — неабсяжны сад» (*Člověk zahrada širá*)
* 1955 — «Апошні май» (*Poslední máj*)
* 1957 — «Маналогі» (*Monology*)

### П’есы

* 1962 — «Уладальнік ключоў» (*Majitelé klíčů*)
* 1966 — «Дзве плёткі, два вяселлі» (*Dvě uši, dvě svatby*)
* 1968 — «Прамашка» (*Ptákovina*)
* 1971 — «Жак і яго спадар» (*Jakub a jeho pán: Pocta Denisu Diderotovi*)

### Зборнікі аповедаў

* 1968 — «Смешныя каханкі» (*Směšné lásky*)

Заўвагі
-------

1. ↑  Milan Kundera // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
3. ↑  *Boyer-Weinmann M.* Milan Kundera, romancier de l’existence, est mort / J. Fenoglio — Paris: Societe Editrice Du Monde, 2023. — ISSN 0395-2037; 1284-1250; 2262-4694 Праверана 12 ліпеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17154220'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67146272'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55231028'></a>
4. ↑  *Balucha M.* Ve věku 94 let zemřel Milan Kundera. Ve světě patřil mezi nejznámější české spisovatele — Český rozhlas, 2023. Праверана 12 ліпеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q116742553'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q341323'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q76591659'></a>
5. ↑  Muere a los 94 años el escritor checo Milan Kundera — ABC, 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q287076'></a>
6. ↑  Muere Milan Kundera a los 94 años, autor de 'La insoportable levedad del ser' — El Mundo, 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q921217'></a>
7. ↑  Milan KUNDERA — Ústav pro českou literaturu AV ČR.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11087699'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q99766710'></a>
8. 1 2  Encyklopedie dějin města Brna — 2004. Праверана 12 лістапада 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16765207'></a>
9. ↑  Who's who — *(untranslated)*, 1849. — ISSN 0083-937X<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3304275'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2567271'></a>
10. 1 2 3 4  Milan Kundera – iLiteratura.cz — 2006. Праверана 12 ліпеня 2023.

Літаратура
----------

* Кундзера Мілан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мілан Кундзера
* Трагедыя Цэнтральнай Еўропы / М. Кундэра // Фрагмэнты: Сярэднееўрапейскі культурны агляд. — Мінск, 1996. — № 1. — С. 4-20.
* Якуб і яго пан. Ухвала Дэні Дыдро
* Дзесяць прычынаў, каб ня быць бацькам
* Няхай старыя мертвыя саступяць месца маладым мертвым (пераклад з чэшскай А. Вострыкавай) // Крыніца, 1998, № 10.С.51-64.
* Страчаныя лісты [IV частка рамана «Кніга смеху і забыцця»] (Пер. з чэшск. С. Сматрычэнка) // Крыніца, 1998, № 10.С.64-85
* Непрызнаная спадчына Сервантэса [Эсэ] (Пер. з чэшск. А. Вострыкава) // Крыніца, 1998, № 10.С.85-91
* Якуб і яго гаспадар [Эсэ] (Пер. з франц. Зм. Дзмітрук) // Крыніца, 1998, № 10.С.91-96
* Апавяданне «Эдуард і Бог» у часопісе ARCHE Архівавана 2 ліпеня 2007. ў перакладзе Аляксея Знаткевіча
* Супраць лірыкаў (з раману «Жыцьцё ня тут»)
* ЖЧ-супольнасць, прысвечаная Мілану Кундзеры (руск.)
* Мілан Кундзера на сайце The Electronic Literary Database (ELDb) Архівавана 13 сакавіка 2016.
* Мілан Кундзера, падборка інтэрв’ю Архівавана 7 снежня 2019. (руск.)
* Мілан Кундзера, падборка артыкулаў пра аўтара Архівавана 7 снежня 2019. (руск.)
* Мілан Кундзера, падборка цытат з твораў Архівавана 13 сакавіка 2017. (руск.)
* Мілан Кундзера : Мастацтва рамана і працяг роду («Le Monde», Францыя) (руск.)
* Мілан Кундзера : апавяданні і эсэ (руск.)
* Польскі сайт пра Кундзера  (польск.)
* Архівавана 25 кастрычніка 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Даведка ТАСС |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90052007 · BNC: a10109912 · BNE: XX943648 · BNF: 11910177x · CiNii: DA01897638 · CONOR: 6052707 · EGAXA: vtls001062181 · GND: 118568043 · GTAA: 122918 · ICCU: CFIV008512 · ISNI: 0000 0001 2132 6438 · LCCN: n80032174 · LNB: 000030915 · NDL: 00446490 · NLC: 000185670 · NKC: jk01070894 · NLA: 35342125 · NLG: 66382 · NLP: a0000001180445 · NSK: 000006398 · NTA: 06967521X · NUKAT: n94000629 · PTBNP: 27242 · LIBRIS: 68989 · SUDOC: 026955059 · VIAF: 51691735 |

 |