У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Райт.

**Джозеф Райт**, **Джозеф Райт з Дэрбі**, **Райт з Дэрбі** (англ.: Joseph Wright, англ.: Joseph Wright of Derby, англ.: Wright of Derby) (3 верасня 1734, Дэрбі, Англія — 29 жніўня 1797, Дэрбі, Англія) — адзін з выбітных брытанскіх жывапісцаў XVIII стагоддзі. Мастак вылучаецца майстэрствам светлавых эфектаў, лічыцца адным з піянераў індустрыяльнай тэмы ў выяўленчым мастацтве. Выпрабаваў уплыў караваджызму, у першую чаргу ад нідэрландскіх мастакоў Герыта ван Хантхорста і Хендрыка Тэрбругена.

Біяграфія
---------

Джозеф Райт нарадзіўся 3 верасня 1734 гады ў Дэрбі ў сям'і адваката — Джона Райта (1697—1767), які пасля стаў гарадскім службоўцам, і яго жонкі Ханны Брукс (1700—1764), ён быў трэцім з пецярых дзяцей. Райт атрымаў адукацыю ў школе Дэрбі і сам навучыўся маляваць капіюючы гравюры.

Вырашыўшы стаць мастаком, Райт адправіўся ў Лондан у 1751 годзе. Тры гады (1751—1753 і 1756—1757) будучы жывапісец вучыўся ў Лонданскай студыі ў вельмі вядомага партрэтыста Томаса Хадсана. Да 1760 года раннія партрэты выконваюцца Райтам у манеры свайго настаўніка («Партрэт міс Кетан», Сант-Луіс, Місуры, Гар. мастацкая гал.; «Партрэт Томаса Бенета», Дэрбі, музей).

Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы (1766)
У ранні перыяд творчых шуканняў — з 1760 па 1773 годы — мастак жыў у Дэрбі. Тут ён пазнаёміўся з майстрам па кераміцы Джошуа Веджвудам (англ.: Josiah Wedgwood), заснавальнікам кампаніі «Веджвуд», і хімікам Джозефам Прыстлі. Прысутнічаў пры эксперыментах навукоўцаў і маляваў іх у сваіх працах. У прыватнасці, у гэты перыяд ім былі напісаны карціны «Планетар» (1766, Дэрбі, музей; варыянт — Нью-Хэвен, Ельскі цэнтр Брытанскага мастацтва) і «Выпрабаванне помпы» (1768, Лондан, гал. Тэйт Роджерса-Колтмана), адбівалыя цікавасць жыхароў Сярэдняй Англіі да навуковых пошукаў. Дэні Дзідро адзначыў гэтыя працы Райта, назваўшы іх «сур'ёзным жанрам».

Першую спробу прайсці практыку ў якасці мастака Райт зрабіў у Ліверпулі, рэгулярна выстаўляючы свае карціны (напр. Міраван) у Каралеўскім Грамадстве Мастацтваў у Лондане. Аднак яго родны і любімы Дэрбі назаўжды заставаўся асноўным месцам, дзе мастак жыў і працаваў.

У перыяд з 1773 па 1775 годы Джозеф знаходзіўся ў Італіі, дзе маляваў старажытныя руіны (напрыклад, магілу Вергілія), вывучаў прамалёўку ландшафтаў («Чалавек, які закопвае норы»), капіяваў класічныя статуі і назіраў над захапляльным феерверкам падчас карнавала ў Рыме.

У Неапалі Джозаф Райт стаў сведкай грандыёзнага вывяржэння вулкана Везувій, які натхніў яго на напісанне некалькіх дзясяткаў карцін, якія паказваюць драматычны эфект барацьбы агню і цемры. Пасля гэта тэма вельмі часта знаходзіла адлюстраванне ў яго працах.

* Вывяржэнне Везувія (1774)*Вывяржэнне Везувія (1774)*
* Дом у агні ноччу (каля 1785 — 1793)*Дом у агні ноччу (каля 1785 — 1793)*
* Везувій у Пасіліпа (каля 1788)*Везувій у Пасіліпа (каля 1788)*
* Пячора, паблізу Неапаля (1774)*Пячора, паблізу Неапаля* (1774)
* Грот у Салернскім заліве, закат (каля 1780 — 1781)*Грот у Салернскім заліве, закат* (каля 1780 — 1781)

На беразе Неапалітанскага заліва мастак даследаваў маляўнічыя пячоры і гроты. Свае ўражанні пра італьянскую прыроду ён выказаў словамі: «прыгожая і незвычайная атмасфера, гэтакая чыстая і зразумелая», што пасля знайшло адлюстраванне ў яго працах.

Два гады (1775—1777) мастак працаваў у Баце, дзе дарэмна спрабаваў прыцягнуць кліентуру Томаса Гейнсбара. Патрываўшы няўдачу, вярнуўся ў Дэрбі.

Пачынальна з 1778 года былі напісаны некаторыя яго лепшыя партрэты («Партрэт сэра Брука Бутбі», 1781, Лондан, гал. Тэйт; «Партрэт Юса Кока з жонкай і Дэніэлам Паркерам Кокам», 1780—1782, Дэрбі, музей; «Партрэт Томаса Гісбарна з жонкай», 1786, Нью-Хейвен, Ельскі цэнтр Брытанскага мастацтва). З гэтага часу твора Райта выстаўляюцца ў Каралеўскай Акадэміі, чальцом якой ён неўзабаве становіцца (асацыяваным з 1781 года, а ў 1784 годзе — поўным).

У апошнія гады жыцця ён часта хварэў і лячыўся ў свайго сябра Эразма Дарвіна.

Памёр Джозаф Райт у Дэрбі 29 жніўня 1797 гады ў крузе сям'і і быў пахаваны ў аснаванні царквы святога Алькмунда.

У 1968 годзе царква была разбурана, каб вызваліць месца для новай буйной часткі ўнутранай колцавай дарогі, якая праходзіць праз цэнтр горада, і, у наш час, знаходзіцца пад дарогай. Рэшткі Райта былі вывезены ў могілкі Нотынгем Роад.

У Райта і яго адзінай жонкі было шасцёра дзяцей, трое з якіх памерлі ў маленстве.

Творчасць
---------

Поспех Джозафа Райта ў якасці партрэтыста прыносіў яму стабільны прыбытак. Аднак, у першую чаргу, ён вядомы сваімі навуковымі і індустрыяльнымі працамі, поўнымі драматызму, што адрознівала яго ад іншых сучаснікаў, ставячы ў адзін шэраг з іншымі вялікімі брытанскімі мастакамі.

Упершыню героямі вялікіх кампазіцый сталі працоўныя і навуковыя, а не антычныя і біблейскія персанажы ці жанрава-алегарычныя постаці. Месца пражыванне мастака ў Дэрбі, як раз спрыяла гэтаму, бо менавіта тут выявілася Індустрыяльная рэвалюцыя праз гамарні, шкляныя і гліняныя крамкі і мясцовыя фабрыкі. Дух гэтых месцаў знайшоў адлюстраванне ў шматлікіх працах мастака, напрыклад, «Лекцыя пра сонечную сістэму» (каля 1763—1765, Мастацкая галерэя, Дэрбі); «Досвед з паветранай помпай» (1768, Галерэя Тэйт Брытэйн, Лондан); «Гамарня» (1773, Эрмітаж, Пецярбург), «Алхімік, які адкрывае фосфар» (1771—1795, Мастацкая галерэя, Дэрбі)

* Тры чалавекі, якія разглядаюць гладыятара пры свячах (1765)*Тры чалавекі, якія разглядаюць гладыятара пры свячах (1765)*
* Кузня (1771)*Кузня (1771)*
* (1772)*(1772)*
* Эксперымент над птушкай у помпе (1768)Эксперымент над птушкай у помпе (1768)

Да канца жыцця Джозафа Райт заставаўся правінцыйным мастаком, аднак, дзякуючы яго арыгінальнай манеры, якая спалучае элементы готыкі і неакласіцызму, яго цікавасці да навуковых даследаванняў і да сучаснай літаратуры, ён стаў адным з папярэднікаў рамантычнага мастацтва.

Творчая спадчына Райта сабрана, галоўным чынам, у Ельскім цэнтры Брытанскага мастацтва ў Нью-Хэйвене, ва Уодсварт Атэнеум у Хартфардзе, у галерэі Тэйт у Лондане і ў музеі Дэрбі, уключаючы значны збор малюнкаў і акварэляў.

Зноскі
------

1. 1 2  Райт Джозеф // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. 1 2  Encyclopædia Britannica<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. 1 2  Kindred Britain<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q75653886'></a>
4. ↑   Праверана 26 студзеня 2021.
5. ↑  A Philosopher Lecturing on the Orrery (1764—1766) Архівавана 20 сакавіка 2012. Revolutionary Players, выява з Музея і мастацкай галерэі Дэрбі, горад ДэрбіДэрбі, даступна на сакавік 2011

Літаратура
----------

* *Nicolson В.* Joseph Wright of Derby: painter of light, v. 1-2, [N. Y.], 1968.
* Большая советская энциклопедия в 30 томах. Третье издание [1969, CHM]

Спасылкі
--------

* РАЙТ, ДЖОЗЕФ у Анлайн Энцыклапедыі Кругасвет.
* Жывапіс анлайн
* Работы Джозефа Райта Архівавана 26 лютага 2008. на сайце музея Дэрбі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Dictionary of National Biography · Universalis · Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12393206 · BNC: a10256519 · BNE: XX1598563 · BNF: 12155799p · GND: 118812785 · ISNI: 0000 0001 0859 100X · LCCN: n87933688 · NDL: 00621667 · NKC: ola2003192358 · NLA: 35621531 · NLP: A22671018 · NTA: 068779771 · NUKAT: n2007100618 · SUDOC: 030067081 · VIAF: 89048916 · ULAN: 500029777 |

 |