recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Colossal Cave Adventure»** (таксама вядомая як **Adventure** або **ADVENT**) — тэкставая камп’ютарная гульня ў жанры квэст, найстарэйшая ў гэтым жанры. Першую версію «Colossal Cave Adventure» распрацаваў у 1975 годзе для мэйнфрэйма[en] PDP-10[en] праграміст і спелеолаг Уільям Краўдэр[en]. Вялікую вядомасць атрымала версія гульні, дапрацаваная ў 1977 годзе іншым праграмістам Донам Вудсам[en]; у наступныя гады рознымі распрацоўшчыкамі было створана мноства іншых, удасканаленых версій гульні на розных сістэмах.

Гульня выкарыстоўвае выключна тэкставы інтэрфейс[en], і гулец узаемадзейнічае з ёй з дапамогай простых тэкставых каманд. Пад кіраваннем гульца знаходзіцца персанаж, які абследуе сістэму пячор, дзе схаваны скарбы; задача гульца — знайсці скарбы і выбрацца з імі з пячоры, атрымаўшы як мага большую колькасць ачкоў. Асноўная частка лабірынта даволі дакладна апісвае тапалогію некаторых з Мамантавых пячор у Кентукі.

«Colossal Cave Adventure» з’яўляецца першым узорам interactive fiction[en] у гісторыі і родапачынальнікам як гэтага жанру, так і жанру квэстаў у цэлым. Акрамя гэтага, «Colossal Cave Adventure» з’яўляецца адпраўной кропкай у эвалюцыі і іншых жанраў камп’ютарных гульняў — камп’ютарных ролевых гульняў[en], roguelike[en] і MUD[en].

Зноскі
------

1. ↑  *Richard Cobbett*. The 50 most important PC games of all time (англ.). *PC Gamer* (18 студзеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 20 ліпеня 2021. Праверана 5 ліпеня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · CPC-Power · Gaming-History · Gaming-History · Lemon 64 · MobyGames · MobyGames · Ready64 |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Вігілій Трэнцкі і спадарожнікі
**Вігілій Трэнцкі** (каля 355 — верагодна чэрвень 405) — епіскап трэнцкі, адзін з першых вядомых гарадскіх епіскапаў, прылічаны да святых. Прыход Вігілія залежаў ад Аквілеі. Вігілій сябраваў і супрацоўнічаў з Амвросіем, епіскапам Мілана, імя якога ўнесена ў спіс Айцоў Царквы.

Дзякуючы Вігілію, пачалася евангелізацыя ўсіх далінаў вобласці Трэнціна; ён лічыцца святым заступнікам Трэнта. На месцы яго магілы пастаўлены кафедральны сабор.

Зноскі
------

1. ↑  *Schäfer J.* Vigilius von Trient // Ökumenisches Heiligenlexikon — 1998.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q296584'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12228504w · GND: 100675859 · ISNI: 0000 0004 0360 7991 · LCCN: nr2001013071 · NLG: 171427 · NUKAT: n2009095486 · SUDOC: 05925405X · VIAF: 10198453, 155570460, 19144928647354440611 |

 |
**«Партрэт Кацярыны Глябовіч з Радзівілаў»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў 1733—1737 гадах. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальным музеі ў Варшаве (інв. MP 4453. MNW). Памер карціны — 111 × 80 см.

Партрэт Кацярыны Глябовіч з Радзівілаў злева ад каміна ў Вялікай зале Нясвіжскага замка. 1927
Партрэт Кацярыны Глябовіч з Радзівілаў[d] адносіцца да серыі партрэтаў ў лаўровым вянку. Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы (№ 186, на партрэце № 53 у інвентары 1834 г.; № 200 у інвентары 1857 г.; № 200 у інвентары 1883 г.; № 53 у інвентары 1928 г.; № 37 у вопісе 1939 г.). Захоўваўся ў Вялікай сталовай зале (былой Гетманскай) у паўднёвай галерэі. Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. вывезены ў Германію. Вернуты ў Мінск з Берліна ў 1947 г. Перададзены ў Польшчу ў 1950 г.

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
Распяцце ў Дарэмскім Евангеллі
**Дарэмскае Евангелле** — вельмі няпоўнае астраўное  (англ.) (бел. Евангелле VII стагоддзя, цяпер захоўваецца ў Кафедральнай бібліятэцы Дарэмскага сабора (MS A.II.17). Адно фоліа гэтага рукапіса цяпер у Кембрыджскім Каледжы Магдалены  (англ.) (бел. (Pepysian MS 2981). Толькі два цалкам аформленыя фоліа захаваліся: *Распяцце* (самае старажытнае ў англійскім мастацтве) і Інцыпіт Евангелля ад Іаана, але абодва яны знаходзяцца ў дрэнным стане. Верагодна, першапачаткова Евангелле ўтрымлівала партрэты евангелістаў  (англ.) (бел. і дывановыя старонкі, як і ў іншых падобных астраўных Евангеллях. Манускрыпт быў створаны ў Ліндзісфарне  (англ.) (бел. і патрапіў у Дарэм, калі манахі Ліндзісфарна рушылі ў туды з-за набегаў вікінгаў. Дарэмскае Евангелле было напісана тым жа пісцом, які напісаў Евангелле з Эхтэрнаха  (руск.) (бел..

У Дарэмскай кафедральнай бібліятэцы захоўваецца яшчэ фрагмент Евангелля  (англ.) (бел. які часам называюць «Дарэмскім Евангеллем», але часцей сустракаецца назва «Дарэмскім Фрагментам Евангелля».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* De Hamel, Christopher  (англ.) (бел.. *A History of Illuminated Manuscripts*. Boston: David R. Godine, 1986.
* Henderson, George. *From Durrow to Kells. The Insular Gospel-books 650—800*. London: Thames and Hudson Ltd. 1987.
**«Партрэт Леана І Міхаіла Радзівіла»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў 1733—1737 гадах. Захоўваецца ў калекцыі у Нацыянальным музеі ў Варшаве (інв. MP 4478. MNW). Памер карціны — 112 × 78 см.

Партрэт Леана І Міхаіла Радзівіла крайні справа ў Вялікай зале Нясвіжскага замка. 1918-1928
Партрэт Леана Міхала Радзівіла адносіцца да серыі партрэтаў у лаўровым вянку. Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы (№ 74, на партрэце № 123 у інвентары 1834 г. № 190 у інвентары 1857 г. № 190 у інвентар 1883 г. № 123 у інвентары 1928 г. № 248 у вопісе 1939 г.). Захоўваўся ў Вялікай сталовай зале (былой Гетманскай) у паўднёвай галерэі. Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. вывезены ў Германію. Вернуты ў Мінск з Берліна ў 1947 г. Перададзены ў Польшчу ў 1950 г.

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
**«Партрэт Антонія III Генрыха Радзівіла»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў XIX стагоддзі. Месцазнаходжанне невядома.

Імя асобы ў анатацыі да фотаздымка ў Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук адсутнічае. Іканаграфія Антонія ІІІ Генрыха Радзівіла дазваляе выказаць меркаванне, што гэта яшчэ адна яго выява. У вопісе 1939 г. згадваецца некалькі партрэтаў князя. Выявы двух з іх апублікаваны: першы — у кнізе Б. Таўрагінскага, другі — у артыкуле С. І. Пракоп’евай па атрыбуцыі двух партрэтаў з Нясвіжа. Пасля 1939 г. партрэт трапіў у Мінск, адкуль, верагодна, вывезены ў Германію ў 1944 г.

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
**Партрэт Гераніма Фларыяна Радзівіла** намаляваны гданьскім партрэтыстам Якубам Весэлем  (ням.) (бел. у 1746 годзе. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве.

Гісторыя
--------

Паходзіць са збораў Нясвіжскага замка. У 1950 годзе на загад уладаў СССР гэты партрэт перадалі Польшчы, цяпер ён захоўваецца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве.

У Нясвіжскім замку знаходзіцца копія партрэта.

Апісанне
--------

Геранім Фларыян Радзівіл паказаны ў поўны рост з шабляй у касцюме па венгерскай модзе, на фоне разгарнутай чырвонай мантыі на гарнастаевым падбоі  (ням.) (бел.. На заднім плане на фоне калон можна ўбачыць княжаскую мітру. Цераз плячо ў яго перакінута стужка ордэна Святога Хуберта  (руск.) (бел..

Выстаўкі
--------

* Złote czasy Rzeczypospolitej, 2011-05-17-2011-09-04, Madyt
* Jacob Wessel i jego wiek. Portret ponad wszystko, 2005-12-14-2005-02-26, Muzeum Narodowe w Gdańsku
* Galeria Sztuki Dawnej, 2022-09-01-2022-09-01

Парная выява
------------

Я. Весэль. Партрэт Магдалены Радзівіл
Парай да выявы Іераніма Фларыяна Радзівіла з’яўляецца партрэт яго жонкі Магдалены, народжанай Чапскай (? — пасля 1761), які таксама захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве і мае інвентарны нумар MP 2437.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 23 мая 2021.
2. ↑  Portret Hieronima Floriana Radziwiłła (1715—1760)  (польск.)

Спасылкі
--------

* Portret Hieronima Floriana Radziwiłła (1715—1760)  (польск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ніканаў.

**Андрэй Рыгоравіч Ніканаў** (1901—1944) — падпалкоўнік Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).

Біяграфія
---------

Андрэй Ніканаў нарадзіўся 19 жніўня 1901 года ў сяле Белазёркі (цяпер — Краснаярскі раён Самарскай вобласці). Пасля заканчэння пачатковай школы працаваў у сельскай гаспадарцы. У 1919 годзе Ніканаў пайшоў на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1926 годзе ён скончыў пяхотную школу, у 1938 годзе — Маскоўскае ваенна-гаспадарчае вучылішча. З ліпеня 1941 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны.

Да кастрычніка 1943 года падпалкоўнік Андрэй Ніканаў камандаваў 685-м стралковым палком 193-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро. 15 кастрычніка 1943 года полк Ніканава паспяхова пераправіўся праз Дняпро у раёне вёскі Каменка Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украінскай ССР і захапіў плацдарм на яго заходнім беразе, утрымаўшы яго для наступу асноўных сіл.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года за «ўмелае камандаванне палком, узорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» падпалкоўнік Андрэй Ніканаў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» за нумарам 1025.

30 студзеня 1944 года Ніканаў загінуў у баі. Пахаваны ў брацкай магіле ў горадзе Калінкавічы Гомельскай вобласці Беларусі.

Быў таксама ўзнагароджаны ордэнамі Чырвонага Сцяга і Айчыннай вайны 1-й ступені.

У гонар Ніканава перайменавана вёска Рылавічы (Ніканава) Калінкавіцкага раёна і названа вуліца ў Калінкавічах.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Андрэй Рыгоравіч Ніканаў на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Подвиг во имя Родины. Книга 2. Куйбышев, 1968.
* Подвиг во имя Родины. Книга 3. Куйбышев, 1975.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Швакшты.
**Шва́кшты** — гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці. Заснаваны ў 1996 годзе з мэтай стабілізацыі гідралагічнага рэжыму ў басейне р. Страча і захавання ў натуральным стане унікальнага прыроднага комплексу з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл. Плошча заказніка складае 5603 га. Цэнтрам з'яўляюцца азёры Вялікія і Малыя Швакшты, катлавіны якіх запоўнены магутнымі адкладамі высакаякасных сапрапеляў. Рэльеф нізінны, шмат балот. 

Лясы займаюць больш за 60 % тэрыторыі: хвойнікі (55 %), драбналістыя (28 %), ельнікі (17 %). У Чырвонай кнізе: тайнікі сэрцападобны і яйцападобны, ладдзян трохнадрэзаны, ятрышнік дрэмлік, пустапялёснік зялёны, асака птушканожкавая, марошка прысадзістая, бяроза карлікавая. У фаўне 129 відаў наземных пазваночных, гняздуецца 10 відаў птушак, што ў Чырвонай кнізе: чайка малая, гогаль звычайны, бугай вялікі, журавель шэры, кулон вялікі, сава балотная і інш.

Літаратура
----------

* Швакшты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фрэйзер.

**Грэг Фрэйзер** (англ.: Greig Fraser; нар. 3 кастрычніка 1975, Мельбурн) — аўстралійскі кінааператар. Лаўрэат прэміі «Оскар» за лепшую аператарскую працу за фільм «Дзюна».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 3 кастрычніка 1975 года ў горадзе Мельбурн, Аўстралія. Адукацыю атрымліваў у Мельбурнскім каралеўскім тэхналагічным універсітэце. Яго найбольш вядомымі працамі з’яўляюцца фільмы «Мэта нумар адзін» рэжысёра Кэтрын Бігелоу, «Паляўнічы на ліс» Бенета Мілера, «Ізгой-адзін. Зорныя войны: Гісторыі» Гарэта Эдвардса, «Дзюна» Дэні Вільнёва і «Бэтмен» Мэта Рыўза. Член Аўстралійскага і Амерыканскага таварыства кінааператараў.

Зноскі
------

1. ↑  выгрузка даных Freebase — Google.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q648625'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15241312'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1453477'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5041627 · CONOR: 206153315 · GND: 140914846 · ISNI: 0000 0001 1458 0585 · LCCN: no2010146919 · NKC: xx0184320 · NUKAT: n2013137757 · SUDOC: 145556751 · VIAF: 162756151 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пульпа.
**Пу́льпа** (ад лац.: pulpa — мякаць) — сумесь завіслых цвёрдых часціц і вадкасці, падрыхтаваная з мэтай выкарыстання ў тэхналагічным працэсе.

Пульпа са шкляных шарыкаў і сіліконавага алею сцякае па нахільнай паверхні
У будаўніцтве, горназдабываючай прамысловасці, абагачэнні карычных выкапняў пульпа атрымоўваецца грунту, горнай пароды гідраманіторам. У хімічнай прамысловасці і гідраметалургіі — сумесь апрацоўваемых матэрыялаў з вадой ці спецыяльнымі растваральнікамі.

Пульпу таксама атрымліваюць у спецыяльных змяшальніках.

Літаратура
----------

* Пульпа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 12. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* *Пульпа (сумесь) (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Горная энциклопедия: в 5 т. / редкол.: Е. А. Козловский (гл. ред.) [и др.]. — М.: Советская энциклопедия, 1984—1991. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85123554 · Microsoft: 94293008 · NDL: 01172741 |
**Чырвонаслабодскае падняцце** (ад назвы вёскі Красная Слабада ў Акцябрскім раёне) — тэктанічная структура ў Петрыкаўскім і Акцябрскім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, у межах Чырвонаслабодска-Маладушынскай ступені Прыпяцкага прагіну. Выяўлена сейсмаразведкай у 1968 годзе.

Па паверхні фундамента і падсалявых дэвонскіх адкладах Чырвонаслабодскае падняцце — прыразломнае, з уздымам гарызонтаў на поўдзень да аднайменнага субрэгіянальнага разлому, ускладненае малаамплітудным (да 100 м) разрыўным парушэннем. Памеры 18×3,5 км, амплітуда 300 м. Мінімальная адзнака паверхні фундамента ў скляпенні −1800 м, падсалявых адкладаў −1100 м. Па міжсалявых адкладах Чырвонаслабодскае падняцце — брахіантыкліналь субшыротнага распасцірання памерам 15×3 км, амплітудай да 200 м, паўднёвае крыло якой ускладняецца зонай размыву міжсалявых адкладаў шырынёй да 1,5 км уздоўж аднайменнага разлому. Мінімальная адзнака ў скляпенні −900 м. Скляпенне ссунута адносна галаўной часткі падсалявога блока на 4 км на паўночны захад. Па паверхні верхняй саляноснай тоўшчы Чырвонаслабодскае падняцце — антыкліналь субшыротнага распасцірання памерам 11×3 км, амплітудай каля 50 м, ссунута адносна міжсалявой на 2 км на паўночны захад.

Літаратура
----------

* Чырвонаслабодскае падняцце // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
**Чырвонакастрычніцкі мост** — аўтадарожны рамны мост-цеплаправод цераз Абводны канал у Адміралцейскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Безыменны востраў і левы бераг Абводнага канала.

Размешчаны ў створы вуліцы Розенштэйна. Побач з мостам размешчаны будынак ДК імя А. Д. Цюрупы (Дом асветніцкіх устаноў у памяць 19 лютага 1861 года). Вышэй па цячэнні знаходзіцца Нова-Пецяргофскі мост, ніжэй — Тараканаўскі мост. Бліжэйшая станцыя метрапалітэна — «Балтыйская» (350 м).

Мост, які існаваў на гэта месцы, з 1914 па 1925 год называўся Лейхтэнбергскім, ад Лейхтэнбергскай вуліцы. Сучасную назву мост атрымаў ў 1958 годзе.

| Масты цераз Абводны канал |
| --- |
| 
* Шлісельбургскі
* Французскі
* Атаманскі
* Амерыканскі (чыг.)
* Карэтны
* Прадцечанскі
* Нова-Каменны
* Баравы
* Глазаўскі (разабраны)
* Іпадромны пешаходны
* Царскасельскі чыгуначны (чыг.)
* Рузаўскі
* Мажайскі пешаходны
* Газавы пешаходны
* Масляны пешаходны
* Нова-Маскоўскі
* Варшаўскі
* Мітрафаньеўскі
* Балтыйскі пешаходны
* Нова-Пецяргофскі
* Чырвонакастрычніцкі
* Тараканаўскі пешаходны
* Барысаў пешаходны
* Нова-Калінкін
* Сцяпана Разіна

 |
**Таццяна Робертаўна Багарадава** (нар. у 1974 годзе ў Полацку) — беларускі філолаг, літаратуразнаўца, педагог, кандыдат філалагічных навук (2021), дацэнт (2023).

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзілася ў 1974 годзе ў Полацку. Скончыла з медалём школу № 7 у Наваполацку. З адзнакай скончыла факультэт беларускай філалогіі і гісторыі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П.М. Машэрава. Працуе ў Полацкім дзяржаўным універсітэце з 1996 года, на пасадзе старшага выкладчыка – з 2003 года, дацэнта кафедры сусветнай літаратуры і замежных моў – з 2021 года.

Дысертацыю на саісканне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук па спецыяльнасці «Беларуская літаратура» абараніла 19 сакавіка 2021 годзе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Эвалюцыя ўвасаблення ваеннай тэмы пісьменнікамі-ветэранамі і сведкамі Вялікай Айчыннай вайны ў беларускай аповесці (1980—1990-я гг.)». Навуковы кіраўнік - Людміла Дзмітрыеўна Сінькова. 8 студзеня 2023 года рацэннем ВАК Рэспублікі Беларусь ёй было прысвоена вучонае званне дацэнта па спецыяльнасці «Літаратуразнаўства».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 100 навуковых публікацый, у тым ліку артыкулаў у навуковых часопісах і зборніках навуковых прац, матэрыялаў і тэзісаў навуковых канферэнцый і інш.

Займаецца даследаваннем ваеннай тэмы ў творчасці беларускіх пісьменнікаў-ветэранаў і відавочцаў Другой сусветнай вайны на прыкладзе жанру аповесці, створанай у перыяд 1980-1990-х гадоў, у аспекце кантэкстуальнага аналізу. Ёю ўпершыню сістэмна і паслядоўна вызначана сутнасць познесавецкага абнаўлення трактовак тэмы вайны ў жанры аповесці, створанай у 1980-1990-я гады беларускімі пісьменнікамі з франтавым вопытам, удзельнікамі антыфашысцкага супраціўлення і ахвярамі з дзіцячай ваеннай траўмай з дзвюх генерацый: а) народжаных у 1910-я гады; б) народжаных у 1920-1940-я гады; выяўлена канцэптуальная эвалюцыя ад арыенціраў савецкага сацыялістычнага рэалізму да экзістэнцыйнага і рэлігійнага светаадчування, да ўзбагачэння жанравага дыяпазону ваеннай аповесці праз паглыбленую аўтарэфлексію, наіўны касмізм, паэтыку антыўтопіі, дакументалізм, «прозу галасоў»; створана новая сістэматызацыя беларускай аповесці пра вайну ў творчасці М. Аўрамчыка, В. Быкава, А. Карпюка, А. Кулакоўскага, І. Навуменкі, І. Новікава, А. Савіцкага, І. Шамякіна, а таксама А. Адамовіча, Н Гілевіча, В. Дамашэвіча, В. Козькі, В. Ліпскага, А. Асіпенкі, Б. Сачанкі з улікам кантэксту папярэдняй беларускай прозы ХХ стагоддзя аб вайне ў жанры аповесці.

Спасылкі
--------

* Біяграфія на сайце Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта
* Профіль аўтара ў eLIBRARY.RU(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar |
Аўтагрэйдар
Прычапны грэйдар
**Грэ́йдар** (англ.: grader, ад англ.: grade — нівеліраваць) — землярыйная дарожна-будаўнічая машына. Рабочы орган грэйдара — адвал з нажом, якім зразаюць і разраўноўваюць грунт ці сыпкі будаўнічы матэрыял (пры стварэнні землянога палатна, планіроўцы адкосаў насыпаў і выемак, рамонце гравійных і грунтавых дарог). Прадукцыйнасць да 45 м³/ гадз. Разнавіднасць грэйдара -грэйдар-элеватар.

Падзяляюцца на прычапныя і самаходныя грэйдары (аўтагрэйдары). Прычапныя грйдэры бываюць лёгкія (з нажом да 2,5-3 метраў) і цяжкія (3,5-4,5 метраў). Аўтагрэйдары больш прадукцыйныя і манеўраныя, дадаткова могуць аснашчацца кіркоўшчыкам, плужным снегаачышчальнікам, бульдозерным адвалам, навясным скрэперам. Бываюць лёгкія (нож 2,5-3,5 метраў, магутнасць рухавіка да 55-67 кВт), сярэднія (3-3,6 метраў, 74-110 кВт) і цяжкія (3,6-3,8 метраў, больш як 150 кВт). Кіраванне рабочым органам грэйдара механічным або гідраўлічным прыводам.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 44. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грэйдар

| ⛭Будаўнічыя і дарожныя машыны |
| --- |
| Землярыйныя | 
Бульдозер · 
Грэйдар · 
Скрэпер · 
Аднакаўшовы экскаватар · 
Шматкаўшовы экскаватар · 
Ямабур
 |
| Грузапад'ёмныя і мантажныя | 
Пад’ёмны кран · 
Норыя
 |
| Для працы з бетонам | 
Бетоназмяшальнік · 
Бетанапомпа · 
Вібраўшчыльнік
 |
| Для працы з дарожным пакрыццём | 
Асфальтаўкладчык · 
Дарожны каток · 
Дарожная фрэза
 |
| Дапаможныя | 
Кампрэсар · 
Пагрузчык
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85056167 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казакова.

**Таццяна Пятроўна Казакова** (нар. 1958, Клімавіцкі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі філолаг, гісторык літаратуры. Спецыяліст па дзейнасці Рыгора Цамблака ў Вялікім Княстве Літоўскім і яго творчай спадчыне. Кандыдат філалагічных навук, дацэнт.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1958 годзе. Працавала на філалагічным факультэце БДУ: загадчыца, дацэнт кафедры гісторыі беларускай літаратуры.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Напрамкі даследаванняў: хрысціянская духоўная спадчына ў беларускай літаратуры Сярэдневякоўя, паэтыка старажытнай беларускай літаратуры, праблемы параўнальна-гістарычнага літаратуразнаўства.

Бібліяграфія
------------

* Грыгорый Цамблак: царкоўны дзеяч і пісьменнік. Мінск, 2008.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3  Марозаў, 2022

Літаратура
----------

* КАЗАКОВА Таццяна Пятроўна // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar2873043 |
**Ма́каўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Церахоўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Макаўе.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Насовіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Церахоўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Пракопаўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Астрога.
**Віктар Аляксандравіч Астрога** (нар. 4 чэрвеня 1967, г. Баранавічы, Брэсцкая вобласць) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (2018), прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Гісторыя», 1989; аспірантура, спецыяльнасць «Усеагульная і айчынная гісторыя», 1996).

Працаваў у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі (1995—2002), Дзяржаўным камітэце пагранічных войскаў Рэспублікі Беларусь, Цэнтры пагранічных даследаванняў (2001—2005), Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (2002—2004), Мінскай цэнтральнай мытні. Выкладае ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (факультэт міжнародных адносін, загадчык кафедры мытнай справы).

Навуковыя інтарэсы: гісторыя мытнай справы; гісторыя пагранічнай службы; мытнае права; гістарыяграфія.

Узнагароды
----------

Нагрудныя знакі «Выдатнік памежных войскаў» II ступені (2005), «Дзяржаўная мытная служба Беларусі. 15 год» (2006) і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Астрога Віктар Аляксандравіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 324.
* Острога Виктор Александрович // Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929—2008 гг. : биобиблиографический справочник. — Минск, 2008. — С. 268.
* Острога Виктор Александрович // Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. ― Минск, 2007. — С. 284—285.
**Віктар Аляксандравіч Гумінскі** (нар. 3 жніўня 1955, в. Свадбічы, Бярозаўскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі ваенны і палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь II, III, IV і V скліканняў.

Біяграфія
---------

Скончыў Новасібірскае вышэйшае ваенна-палітычнае агульнавайсковае вучылішча, афіцэр-палітработнік з вышэйшай адукацыяй; Ваенна-палітычную акадэмію імя К. Готвальда (ЧССР) па вышэйшай ваенна-палітычнай спецыяльнасці; Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, менеджар-эканаміст. Палкоўнік.

Праходзіў ваенную службу на пасадах намесніка камандзіра роты, батальёна, палка па палітычнай частцы, намесніка начальніка палітаддзела танкавай дывізіі, намесніка камандзіра танкавай дывізіі, начальніка аддзела 7-й танкавай арміі, начальніка аддзела 65-га армейскага корпуса, намесніка камандзіра па выхаваўчай рабоце 65-га армейскага корпуса Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь.

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь другога, трэцяга, чацвёртага і пятага скліканняў, быў членам Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па нацыянальнай бяспецы, намеснікам старшыні, старшынёй Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па нацыянальнай бяспецы, Намеснікам Старшыні Палаты прадстаўнікоў.

18 кастрычніка 2012 года выбраны Намеснікам Старшыні Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання.

З’яўляецца намеснікам старшыні савета рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Белая Русь», старшынёй Мінскай абласной арганізацыі РГА «Белая Русь».

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

На пасяджэнні Палаты прадстаўнікоў 6 мая 2015 года, на якім абмяркоўваўся Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства», Гумінскі заявіў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Я вам, паважаны калегі, скажу, што (вы ведаеце, я - не першае скліканне) кожнае скліканне ў гэтай зале ўздымалася пытанне аб прыняцці такога закона. Але толькі, у асноўным, гаворка ішла аб утрыманстве. А быў адзін дэпутат (не буду называць ягонае прозвішча), дык ён канкрэтна унёс прапанову: для тых, хто падманвае, не хоча працаваць, але жыве, ці ўвогуле не хоча працаваць, стварыць рэзервацыі. | "|

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Айчыны III ступені, ордэнам Пашаны, васямнаццаццю медалямі СССР, Рэспублікі Беларусь і ЧССР, Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае сына і дачку.

Зноскі
------

1. ↑  «Дэпутаты» прапанавалі стварыць рэзервацыі для «дармаедаў». Хартыя’97

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка) (бел.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Галагорскі.
**Віктар Адольфавіч Галагорскі** (15 студзеня 1930) — выбітны расійскі анэстэзіёлаг-рэаніматолаг. Доктар медыцынскіх навук (1966), прафесар (1973). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі, Заслужаны дзеяч навуки Расійскай Федэрацыі (1998).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Адэсе. Бацька Адольф Сяргеевіч Галагорскі (1896-1971), дацэнт кафедры акушэрства і гінекалогіі Адэскага медыцынскага інстытута. У 1953 скончыў Адэскі медыцынскі інстытут. З 1956 года працаваў у 2-м Маскоўскім медыцынскім інстытуце. З 1971 года загадчык навукова-даследчай лабараторыі анэстэзіялогіі і рэаніматалогіі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Дыяпазон навуковых інтарэсаў прафесара В. А. Галагорскага вельмі шырокі і ахоплівае найбольш актуальныя праблемы анестэзіялогіі і інтэнсіўнай тэрапіі:

* уплыў анестэтыкаў на розныя функцыі арганізма,
* ацэнка анестэзіялагічнай рызыкі,
* метадалагічныя аспекты клінічнай анестэзіялогіі,
* дыхальная недастатковасць і штучная вентыляцыя лёгкіх.

Асаблівае значэнне мае ўклад В. А. Галагорскага ў вывучэнне сіндрому паліорганнай недастатковасці  (руск.) (бел. сэптычнага шоку  (руск.) (бел. вострага рэспіраторнага дыстрэс-сіндрому  (руск.) (бел. праблемы інфекцыі ў хірургіі і інтэнсіўнай тэрапіі  (руск.) (бел.. Яго па праве можна лічыць піянерам у распрацоўцы гэтых напрамкаў анестэзіялогіі і рэаніматалогіі і стваральнікам навуковай школы.

### Асобныя творы

В. А. Галагорскі аўтар больш за 260 прац, у тым ліку шэрагу манаграфій і глаў у кіраўніцтвах. Пад кіраўніцтвам Віктара Адольфавіч выканана і абаронена 6 доктарскіх і 32 кандыдацкіх дысертацыі.

* Доктарская дысертацыя на тэму «Асноўныя кампаненты сучаснай камбінаванай анестэзіі».
* Потенцированный наркоз в хирургической клинике (соавт.). – М. 1963

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  ГОЛОГОРСКИЙ ВИКТОР АДОЛЬФОВИЧ (к 70-летию со дня рождения) Архівавана 15 лютага 2019.  (руск.)
2. 1 2 3  ГОЛОГОРСКИЙ Виктор Адольфович  (руск.)

Спасылкі
--------

* ГОЛОГОРСКИЙ Виктор Адольфович  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Акуліч.

**Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч** (15 студзеня 1888, в. Стары Мазалаў, Рагачоўскі павет, Магілёўская губерня — 13 мая 1961, Масква) — генерал-лейтэнант (1940).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 студзеня 1888 года ў в. Стары Мазалаў Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні.

З 1915 года ў арміі, з 1917 года ў Чырвонай гвардыі, з 1918 года ў Чырвонай Арміі.

Удзельнік Кастрычніцкай рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны: старшыня палкавога ВРК, камандзір палка, начальнік штаба, камандзір брыгады. За ўзяцце Сівашскай дамбы (1920) узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга.

У перыяд Айчыннай вайны ў 1941 годзе камандзір дывізіі на Волхаўскім фронце, удзельнік абароны Ленінграда. Да 1946 года ў Савецкай Арміі.

Памёр 13 мая 1961 года ў Маскве.

Зноскі
------

1. 1 2  т. 5. Биографический справочник. — Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — 29 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вялікае.

**Вялікае** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Будавіца, за за 5 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка Шуміліна, прыкладна за 0,7 км на ўсход ад вёскі Мерзлякі.

Плошча паверхні возера 0,02 км². Даўжыня 0,25 км, найбольшая шырыня 0,13 км, даўжыня берагавой лініі 0,62 км.  

Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і знаходзіцца ў асушаным балотным масіве. Вакол возера забалочаная пойма. Схілы катлавіны вышынёй да 5 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія, тарфяністыя і пясчаныя.  

У паўднёвай частцы ўпадае ручай (пратока) з возера Малое. На поўначы каналам злучаецца з сеткай меліярацыйных каналаў.

Спасылкі
--------

* Озеро Большое // http://шумилинщина.рф  (руск.)
* Вялікае возера на сайце «Белорусский Посейдон» Архівавана 28 жніўня 2014.
* Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г. Архівавана 2 мая 2013.
**Рэйх** (ням.: Reich (i) [ˈʁaɪç]) — нямецкае слова для абазначэння шэрагу земляў, падпарадкаваных адной уладзе. Беларускім аналагам служыць слова «Дзяржава».

Часам слова «Рэйх» атаясамляюць з імперыяй (напрыклад ад ням.: Heiliges römisches Reich deutscher Nation — Свяшчэнная Рымская Імперыя германскай нацыі). Аднак слову «імперыя» дакладней адпавядае ням.: Kaisertum, Kaiserreich, а Рэйх можа мець і рэспубліканскае кіраванне. Так, афіцыйнай назвай Германіі часоў Веймарскай рэспублікі заставалася назва «Германскі Рэйх» (ням.: Deutsches Reich), узброеныя сілы зваліся «Рэйхсверам», флот — «Рэйхсмарынэ», кіраўнік урада — «Рэйхсканцлерам», а дзяржавы — «Рэйхспрэзідэнтам». Аўстрыя завецца на ням.: Österreich — буквально «Восточный Рейх» (не выпадкова пасля аншлюса гэта імя было заменена на старажытную назву *Ostmark* — «Усходняя Марка»). Францыя па па-нямецку завецца *Frankreich* — літаральна «Французскі Рэйх». У кантэксце антычнасці і Бібліі слова *Reich* часта адпавядае рускаму «царства» (Ойча наш *dein Reich* — царства Тваё).

Гісторыя
--------

У Сярэднявечча існавала хіліястычнае вучэнне пра тры рэйхі ў гісторыі чалавецтва: Бога Бацькі (старазапаветная эпоха), Бога Сына (сучасная эпоха) і Бога Духу Святога (будучае «тысячагадовае царства» сусветнай справядлівасці). Алюзіяй на гэта вучэнне з’яўлялася уяўленне пра тры рэйхі ў гісторыі Германіі, якое ўзнікла ў 1920-я гады:

* Першы Рэйх (ням.: Altes Reich — «Старажытны Рэйх») — Свяшчэнная Рымская Імперыя германскай нацыі (962—1806)
* Другі Рэйх (ням.: Das Zweite Reich) — Кайзераўская Германія (1871—1918)
* Трэці Рэйх (ням.: Das Dritte Reich) — да прыходу нацыстаў да ўлады выкарыстоўвалася германскімі правымі як абазначэнне рэжыму будучыні, а затым стала адным з неафіцыйных назваў гітлераўскай Германіі (1933—1945).

У нацысцкай Германіі эпітэт «дзяржаўны» (ням.: Reichs-) суправаджаў шматлікія назвы афіцыйных пасад і інстытутаў (апроч ужо тэрмінаў «Рэйхсканцлер», «Рэйхсканцэлярыя», «Рэйхсмаршал», «Рэйхсміністр», «Рэйхстаг» і іншых, якія ўжо існавалі ў перыяд Кайзераўскай Германіі і Веймарскай Рэспублікі дадаліся званні «Рэйхспратэктар», «Рэйхсляйтар», «Рэйхсфюрар СС», і гэтак далей). Хоць цікава, што з назвы ўзброеных сіл гэта форма была выключана («Рэйхсвер» быў пераназваны ў «Вермахт», а «Рэйхсмарынэ» ў «Крыгсмарынэ»).

Пасля 1945 года слова «Рэйх» было заменена на «Федэрацыя» (ням.: Bund): «Рэйхстаг» заменены на «Бундэстаг», «Рэйхсвер» на «Бундэсвер». Аднак слова часам выкарыстоўваецца і сёння. Так напрыклад назва «Рэйхстагсгебойдэ» (ням.: Reichstagsgebäude) не была зменена.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Ларуса · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2005005678 |
**«Шыпшына»** — літаратурнае аб’яднанне беларусаў у Нямеччыне, якое задзіночыла беларускіх літаратараў на першых этапах жыцця на чужыне па Другой сусветнай вайне.

Гісторыя
--------

Арганізацыя была створаная на адпаведным сходзе 9 студзеня 1945 года. На сходзе былі Наталля Арсеннева, Юрка Віцьбіч, Уладзімір Сядура, Уладзімір Клішэвіч, Тодар Лебяда, Алесь Салавей, Мікола Цэлеш, Андрэй Чэмер, Вольга Таполя, Лявон Случчанін, Янка Золак. Тады ж Віцьбіч і Сядура былі абраныя, каб звярнуцца да Радаслава Астроўскага з мэтай афіцыйнага афармлення арганізацыі, але ваенныя падзеі перашкодзілі.

Згуртаванне аднавілася ў адным з лагераў ДП на ўскраіне Рэгенсбурга 9 красавіка 1946 г. Яе аднаўляльнікамі сталі Юрка Віцьбіч, Наталля Арсеннева, Янка Золак і Майсей Сяднёў. Хутка яно задзіночыла блізу ўсіх паэтаў і пісьменнікаў на эміграцыі. Галінка шыпшыны з кветкамі і калючкамі стала сімвалам-эмблемай арганізацыі, а верш Уладзіміра Дубоўкі «О, Беларусь, мая шыпшына» — паэтычным маніфестам. Дэкларацыю «Шыпшыны» падпісала 12 пісьменнікаў (Наталля Арсеннева, Юрка Віцьбіч, Мікола Вярба, Янка Золак, Хведар Ілляшэвіч, Аўген Кавалеўскі, Уладзімір Клішэвіч, Алесь Салавей, Майсей Сяднёў, Уладзімір Сядура i Мікола Цэлеш). Пазней да таварыства далучыліся таксама Міхась Кавыль, Уладзімір Дудзіцкі, Сымон Жамойда і Рыгор Крушына.

Па выхадзе апошняга нумара ў 1950 годзе і раз’ездзе сяброў таварыства арганізацыя фактычна спыніла сваё існаванне.

Часопіс
-------

Аднайменны часопіс, будучы органам таварыства, выходзіў у 1946—1950 гадах, з’явілася ўсяго 9 нумароў. Рэдактарам быў Юрка Віцьбіч. У выданні друкавала свае творы больш за 30 беларускіх аўтараў. Апрача таго, друкаваліся ў «Шыпшыне» творы 34 беларускіх пісьменнікаў, якія жылі ў Беларусі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Лявон Юрэвіч.* «Узвышша», «Шыпшына» і Юрка Віцьбіч // Архіўная кніга. — Нью-Ёрк: БІНіМ, 1996.

Спасылкі
--------

* *Юрка Віцьбіч.* "Усіх не расстраляеце", 1918-1968 (бел.) // *pawet.net*.
* *Лявон Юрэвіч.* «Узвышша», «Шыпшына» і Юрка Віцьбіч // Архіўная кніга. — Нью-Ёрк: БІНіМ, 1996.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шыдлоўскі.

**Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі** (18 чэрвеня 1911, в. Мінкі, цяпер у межах Смаргоні, Смаргонскі раён — 26 верасня 2002) — беларускі культурны дзеяч, кампазітар, педагог. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1960).

Біяграфія
---------

У час Першай сусветнай вайны сям’я Шыдлоўскіх у бежанстве ў Сімбірску. Пасля вяртання, у 1921 годзе А. Шыдлоўскі паступіў у Віленскую беларускую гімназію, дзе пазнаёміўся з беларускімі дзеячамі міжваеннага часу — Р. Шырмам, С. Паўловічам, М. Гарэцкім, А. Станкевічам. У гімназіі далучыўся да падпольнага беларускага камуністычнага руху, за што быў з гімназіі выключаны. Удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі, за што неаднаразова арыштаваны польскімі ўладамі. У 1928 годзе стаў інструктарам беларускага парламенцкага клуба ў польскім Сейме «Змаганне». Пасля выключэння з Віленскай беларускай гімназіі перавёўся ў Клецкую беларускую гімназію, дзе вучыўся ў 1929—1930 гадах. Праз нейкі час быў арыштаваны і прыгавораны да 5 гадоў турмы.

Пасля вызвалення А. Шыдлоўскі жыў і працаваў рабочым у Варшаве. У 1938 годзе А. Шыдлоўскі разам са сваім братам Язэпам Урбановічам ствараюць апошнюю ў Польшчы легальную беларускую арганізацыю — Беларускае культурнае таварыства ў Варшаве. Праца арганізацыі была скіравана да беларускіх рабочых у Варшаве. Тымчасам А. Шыдлоўскі пасябраваў з паэтам-падпольшчыкам М. Танкам. У гэты ж час А. Шыдлоўскі збіраў беларускія народныя песні, апрацоўваў іх, спяваў у беларускіх хорах.

З 1940 г. — артыст Беларускага ансамбля песні і танца. У час Вялікай Айчыннай вайны А. Шыдлоўскі быў артыстам хору Рыгора Шырмы, выступаў перад параненымі ў шпіталях, работнікамі тылу, ездзіў па франтах. З 1950 года А. Шыдлоўскі жыў у Гродне, з 1951 настаўнік, з 1960 — дырэктар, у 1972—1996 — вядучы спецыяліст Гродзенскага абласнога Дома народнай творчасці (з 1991 — метадычны цэнтр).

Аўтар вядомых песень «Ой, ты, Нёман родны», «Песня пра Гродна», «Колькі ў небе зор». Выйшаў асобны зборнік «Песні» (1964). Таксама А. К. Шыдлоўскі стварыў некалькі песенных калектываў.

Памяць
------

Дошка Аляксандру Шыдлоўскаму
У 2011 годзе на будынку Гродзенскага абласнога Дома народнай творчасці па Савецкай вуліцы, 8, у якім Шыдлоўскі працаваў у 1960—1995 гг. устаноўлена мемарыяльная дошка (скульптар У. Панцялееў).

Зноскі
------

1. ↑  Дзяржаўны архіў Гродзенскай вобласці (ДАГВ) Ф. 568. Воп. 1. Спр. 4.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 8. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Беларускі фальклор: энцыклапедыя. Т. 2. — Мн. 2006.
**Клейн Врэйстат** (нідэрл.: Klein Vrystaat, літ. *Маленькая Вольная Дзяржава*) — бурская рэспубліка, існаваўшая ў 1886 – 1891.

У 1877 правадыр свазі Мбандзені дазволіў двум паляўнічым Ферэйры і Марыцу арандаваць 14.580 га зямлі для выпасу жывёлы. Хутка сюды пачалі перасяляцца буры, ствараючы свае фермы. Мабндзені згадзіўся дазволіць ім самакіраванне, прыняцце канстытуцыі і выбары ўрада і прэзідэнта. У 1886 буры абвясцілі стварэнне незалежнай Маленькай Вольнай дзяржавы і змаглі супрацьстаяць спробам свазі выбіць іх з гэтай тэрыторыі.

У 1888 паляўнічыя звярнуліся да Трансвааля з просьбай увайсці ў яго склад, аб'явіўшы, што Мбандзені адрокся ад сваёй улады над гэтымі тэрыторыямі. Правадыр свазі аспрэчыў гэта і запатрабаваў рэнту у памеры £21. Але пасля перагавораў і падпісання канвенцыі у 1890, Клейн Врэйстат стала часткай Трансвааля у 1891.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Першаісны корань.
**Першаі́сны корань** па модулю *m* ― цэлы лік *g* такі, што

{\displaystyle g^{\varphi (m)}\equiv 1{\pmod {m}}}
і

{\displaystyle g^{\ell }\not \equiv 1{\pmod {m}}} пры {\displaystyle 1\leq \ell <\varphi (m),}
дзе {\displaystyle \varphi (m)} ― функцыя Эйлера  (руск.) (бел..

Іншымі словамі, *першаісны корань* — гэта ўтваральны элемент мультыплікатыўнай групы  (руск.) (бел. колца вылікаў па модулю *m*.

Уласцівасці
-----------

### Існаванне

Першаісныя карані існуюць толькі па модулях *m* віду

*m* = 2, 4, *p**a*, 2*p**a*,
дзе *p* > 2 ― просты лік. Толькі ў гэтых выпадках мультыплікатыўная група колца вылікаў  (руск.) (бел. па модулю *m* з'яўляецца цыклічнаю групаю парадку φ(*m*).

### Індэкс ліку па модулю

Для першаіснага кораня *g* яго ступені *g*0=1, *g*, …, *g*φ(*m*)-1 непараўнальныя паміж сабою па модулю *m* і ўтвараюць прыведзеную сістэму рэшт па модулю *m*. Таму для кожнага ліку *a*, узаемна простага з *m*, знойдзецца паказчык ℓ, 0 ⩽ ℓ ⩽ φ(*m*)-1, такі што

{\displaystyle g^{\ell }\equiv a{\pmod {m}}.}
Такі лік ℓ называецца індэксам ліку *a* па аснове *g*.

### Колькасць

Калі па модулю *m* існуе першаісны корань *g*, то ўсяго існуе φ(φ(*m*)) розных першаісных каранёў па модулю *m*, прычым усе іх можна атрымаць як *g**k*, дзе 1 ⩽ *k* ⩽ φ(*m*)-1 і лік *k* узаемна просты з φ(*m*).

Гісторыя
--------

Першаісныя карані для простых модуляў *p* былі ўведзены Эйлерам, але існаванне першаісных каранёў для любых простых модуляў *p* даказаў толькі Гаус у 1801 годзе.

Прыклады
--------

Лік 3 з'яўляецца першаісных коранем па модулю 7. Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова кожны лік ад 1 да 6 прадставіць як некаторую ступень тройкі па модулю 7:

{\displaystyle 3^{0}\equiv 1\ {\pmod {7}}}
{\displaystyle 3^{1}\equiv 3\ {\pmod {7}}}
{\displaystyle 3^{2}\equiv 2\ {\pmod {7}}}
{\displaystyle 3^{3}\equiv 6\ {\pmod {7}}}
{\displaystyle 3^{4}\equiv 4\ {\pmod {7}}}
{\displaystyle 3^{5}\equiv 5\ {\pmod {7}}}
Прыклады найменшых першаісных каранёў па модулю *m* (паслядоўнасць A046145 у OEIS):

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Модуль *m* | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | **7** | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| Першаісны корань | 1 | 2 | 3 | 2 | 5 | **3** | — | 2 | 3 | 2 | — | 2 | 3 |

Гл. таксама
-----------

* Дыскрэтнае лагарыфмаванне  (руск.) (бел.
* Паказчык ліку па модулю  (руск.) (бел.
* Гіпотэза Арціна  (руск.) (бел.

Літаратура
----------

* *И. М. Виноградов.* Основы теории чисел.. — М.: Наука, 1972.

Спасылкі
--------

* «Першаісныя карані» на сайце MAXimal  (руск.)
* *Weisstein, Eric W.* Primitive Root (англ.) на старонцы Wolfram MathWorld.
Рэйнская дэмілітарызаваная зона ў 1923 годзе
**Рэйнская дэмілітарызаваная зона**. Існавала ў 1919—1936 гг. Устаноўлена пасля 1-й сусветнай вайны паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 г. ахоплівала тэрыторыю Германіі на левым беразе р. Рэйн і паласу шырынёй 50 км на яе правым беразе. У зоне забаранялася размяшчаць германскія войскі, будаваць ваенныя ўмацаванні і г.д. Яе мірны статус пацверджаны Лакарнскімі дагаворамі 1925 г.. У сакавіку 1936 г. нацысцкі ўрад А.Гітлера абвясціў пра аднаўленне поўнага суверэнітэту Германіі над Рэйнскай дэмілітарызаванай зонай і ўвёў туды войскі, што прывяло да ліквідацыі зоны ў парушэнне ўмоў Версальскага і Лакарнскіх дагавораў. Пасля поспеху гэтай акцыі нацысты распачалі падрыхтоўку да аншлюсу Аўстрыі.

Гл. таксама
-----------

* Дэмілітарызаваная зона
* Лінія Мажыно
* Рурскі канфлікт

Літаратура
----------

* Рэйнская дэмілітарызаваная зона // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і іншыя. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — С. 566.
Кломля — традыцыйная рыбалоўная прылада ў выглядзе трохграннай прызмы, абцягнутай сеткай (апрача адной бакавой грані)Кломля
**Кломля** — традыцыйная рыбалоўная прылада ў выглядзе трохграннай прызмы, абцягнутай сеткай (апрача адной бакавой грані). Лакальная назва баўтуха. Рабілі яе на драўляным каркасе (была і з прутоў). Рыбу лавілі ўдваіх уброд: тапілі кломлю ў вадзе, а затым, падцягваючы яе да берага і боўтаючы нагамі, заганялі рыбу ў пастку. Рыбная лоўля кломляй была пашырана на Палессі, сустракалася на Гродзеншчыне. Кломля мела даўжыню каля 3 аршын.

Захаваліся звесткі аб выкарыстанні кломлі на Спораўскім возеры ў 2-й палове XIX стагоддзя.

Зноскі
------

1. ↑  Ставрович Федор. Село Спорово // Виленский сборник. Вильна: издал В. Кулин, 1869. С. 88-98.

Літаратура
----------

* Кломля // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.
Замак Шваненбург
Царква Унебаўзяцця Дзевы Марыі
**Клевэ** (ням.: Kleve, нідэрл.: Kleef, фр.: Clèves) — горад у Германіі, раённы цэнтр, курорт, размешчаны ў зямлі Паўночны Рэйн — Вестфалія. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дзюсельдорф. Уваходзіць у склад раёна Клевэ. Насельніцтва складае 49,3 тыс. чалавек (2009); у 2000 г. - 48,6 тысяч. Займае плошчу 97,79 км². Афіцыйны код — *05 1 54 036*.

У XI—XV стст. горад быў сталіцай графства, а ў 1417—1609 гг. — герцагства Клеўскага. Адсюль родам была англійская каралева Ганна Клеўская. Доўгі час знаходзіўся з цеснай палітычнай сувязі з суседнім герцагствам Гельдэрнскім.

У 1521 г. у склад герцагства ўвайшлі графствы Юліх, Берг і Марк. Вынікам Вайны за клеўскую спадчыну (1609-14) стаў падзел герцагскіх уладанняў паміж Пфальцам і Брандэнбургам. Значную частку гэтых земляў у 1672 г. акупавала Галандская рэспубліка.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Бернхард фон Гудэн, нямецкі псіхіятр

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119718284 · GND: 4031156-9 · LCCN: n81009724 · NKC: ge763422 · SUDOC: 027740048 · VIAF: 147752178 |

 |