recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Беларуская грамада ў Празе** — беларуская грамадская арганізацыя, каардынацыйны орган беларускіх палітычных і грамадскіх арганізцый у Чэхаславакіі ў 1920—25.

Гісторыя
--------

Прадстаўнікі беларускай дыяспары ў Празе ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча. 30.12.1924
Створана ў снежні 1920 ў Празе па ініцыятыве консула БНР М. Вяршыніна (нязменны старшыня). У кіраўніцтва арганізацыі ўваходзілі Я. Станкевіч (віцэ-старшыня), І. Дварчанін, І. Ермачэнка, М. Каберац, С. Бусел, К. Буська і інш. Грамада арганізоўвала лекцыі, рэфераты і іншыя культурныя мерапрыемствы; 30 снежня 1924 правяла юбілейную вечарыну, прысвечаную 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча. Пры ёй дзейнічала студэнцкая секцыя (больш за 100 студэнтаў-беларусаў вышэйшых школ, старшыня Я. Станкевіч). У 1923 з-за палітычных рознагалоссяў са студэнцкай секцыі вылучьшася група прагрэсіўнага студэнцтва на чале з М. Каберацам.

Літаратура
----------

* *У. Ляхоўскі.* Беларуская грамада ў Празе // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
**Беларуская ваза** — знакамітая гімнастычная кампазіцыя, якая з'яўляецца неад'емнай часткай многіх культурна-спартыўных мерапрыемстваў у Беларусі, у тым ліку парадаў на Дзень Перамогі і Дзень Незалежнасці.

Гісторыя
--------

Аўтарам жывой вазы з'яўляецца заслужаны трэнер БССР, заслужаны дзеяч фізічнай культуры Аляксандр Аляксеевіч Губачоў. «Ваза» дэманстравалася ў 28 краінах на чатырох кантынентах.

У 1937 годзе на Усесаюзным парадзе фізкультурнікаў Ігар Майсееў і супрацоўнік Беларускага тэхнікума фізкультуры Аляксандр Губачоў прадставілі кампазіцыю «Граніца на замку», якая мела велізарны поспех у публікі і кіраўніцтва.

У 1960 годзе Георгій Рабіль стварыў вазу ў Дэмакратычнай Рэспубліцы В'етнам, дзе ён знаходзіўся ў двухгадовай камандзіроўцы для падрыхтоўкі нацыянальных кадраў. Канструкцыя для 6-мятровай вазы была выраблена з дрэва.

Для фінальнай часткі адкрыцця летніх Алімпійскіх гульнях ў Маскве А. А. Губачоў і Г. Рабіль прыдумалі два варыянты канструкцый — цыліндры, на кожным з якіх у 4 шэрагі сядзела 100 дзяўчын, а наверсе выступалі лепшыя акрабаты. У канцы нумара дзяўчынкі скідалі накладкі на майках на ліпучках, і цыліндры афарбоўваліся ў колеры алімпійскіх кольцаў. Таксама былі створаны 10 мятровыя «кубкі» як сімвал узнагароды за перамогі ў спорце.

Таксама Г. Рабіль ставіў «вазы» на гульнях Добрай волі, Міжземнаморскіх, Цэнтральна-Азіяцкіх, Афрыканскіх гульнях і іншых спартыўных форумах.

У 1982 годзе, у час святкавання 1500-годдзя Кіева, была прадэманстравана самая высокая (10 метраў) і самая цяжкая (4,5 тоны) жывая «ваза». Апошні раз у СССР «ваза» была паказана ў 1987 годзе.

### Адраджэнне традыцыі

Пасля працяглага перапынку традыцыя была адроджана ў 2007 годзе, калі ў Мінску ў Дзень Незалежнасці студэнты Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры пабудавалі 8-мятровую 5-павярховую «вазу». Сучасная канструкцыю для «вазы» створаная ў тым жа, 2007 годзе, на прадпрыемстве па вырабе атракцыёнаў па чарцяжах савецкіх часоў і важыць 3,5 тоны. Жывая «ваза» дэманстравалася ва ўсіх абласных цэнтрах Беларусі, акрамя Віцебска.

Зноскі
------

1. 1 2  Далеко до Чучхе
2. 1 2 3 4 5  Ваза, полная ярких эмоций. Георгий Рабиль — о секретах знаменитой гимнастической композиции Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Рудольф Крэмлічка** (чэшск.: Rudolf Kremlička; 19 чэрвеня 1886, Колін, Цыслейтанія — 3 чэрвеня 1932, Падолі) — чэшскі жывапісец і графік.

Жыццё і творчасць
-----------------

Рудольф Крэмлічка атрымаў мастацкую адукацыю ў 1907—1912 гадах у пражскай Акадэміі прыгожых мастацтваў, пад кіраўніцтвам прафесараў Улаха Букаваца і Багуміра Роўбаліка. Аднак стылістычна Крэмлічка як мастак аказаўся бліжэй да творчасці Максіміліяна Пірнера і Гануша Швайгера; гэтак жа, як і апошні, Крамлічка вывучае стары галандскі жывапіс і пераймае яго.

Раннія палотны Р. Крэмлічкі («Дзяўчынка ў белым трыко» (1915), серыя «Танцоўшчыцы» (1916—1918)) напісаны ў імпрэсіянісцкім стылі. У канцы 1910-х гадоў абазначыўся пералом у творчасці мастака, усё больш пазначаецца яго ўласны, індывідуальны творчы стыль, які імкнецца да неакласіцызму. Палотны цыкла «Прачкі» (1919—1923) нясуць у сабе сацыяльна-палітычны падтэкст, тыповы для еўрапейскага левага мастацтва ў перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі.

У перыяд з сярэдзіны 1920-х і да пачатку 1930-х гадоў Р. Крэмлічка стварае свае вялікія творы — пераважна гэта палотны ню: «Жанчыны на беразе» (1925), «Купальшчыцы» (1931). Акрамя гэтага, ён малюе пейзажы: «гавань Дуіна каля Трыеста» (1927), «Паруснікі ў порце» (1928), «Скалы і мора» (1930), віды гарадоў (цыкл карцін «Фларэнцыя»). Адной з найбольш значных заказаў мастака ў гэты перыяд была мазаіка для палаца Фелікс на Вацлаўскай плошчы ў Празе.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 22 жніўня 2017.
2. 1 2  Rudolf Kremlicka<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. ↑  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
4. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
5. ↑  Archiv hl. m. Prahy, Matrika zemřelých magistrátní úřadovny Vinohrady, sign. MGVIN Z4, s. 118 — Т. MGVIN Z4. — С. 118.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105319160'></a>
6. ↑  BillionGraves — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37774202'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 132724782 · ISNI: 0000 0000 6687 9864 · LCCN: no2006133441 · NKC: jk01063276 · SUDOC: 124637582 · VIAF: 55315705 · ULAN: 500021062 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лачплэсіс (значэнні).
Барэльеф Лачплэсіса на помніку Свабоды ў Рызе
Памятны камень у гонар перамогі над войскамі Берманта
**«Ла́чплэсіс»** (лат.: Lāčplēsis, у перакладзе — *які раздзірае мядзведзя*) — латышскі гераічны эпас, узноўлены Андрэйсам Пумпурсам на аснове народных паданняў і апублікаваны, пасля 15-гадовай працы, у 1888 годзе. Вобраз галоўнага героя эпасу, Лачплэсіса, увасабляе веліч народа, яго гераічнасць. Сімвалізуе адвагу чалавека, які ачышчае зямлю ад захопнікаў.

У Латвіі 11 лістапада адзначаецца дзяржаўнае свята Дзень Лачплэсіса — дзень памяці герояў, які загінулі за вызваленне Латвіі. У 1919 годзе ў гэты дзень Латвія адбіла напад войскаў Берманта-Авалава, які наступаў на Рыгу, і ў той жа дзень была заснавана вышэйшая ваенная ўзнагарода Латвіі — ваенны ордэн Лачплэсіса.

Па матывах першапачатковага тэксту Пумпурса быў створаны шэраг іншых твораў: ад драмы Яна Райніса «Агонь і ноч» (1905) да рок-оперы «Лачплэсіс» (1988, лібрэта Мары Залітэ, музыка Зігмарса Ліепіньша).

У Латвіі шэраг тавараў народнага спажывання носіць імя Лачплэсіса — напрыклад, піва «Лачплэсіс».

У Юрмале, каля чыгуначнай станцыі Маёры, пастаўлены помнік Лачплэсісу з паднятым мячом, які рассякае дракона. Першапачаткова гэта быў фантан: струмень вады з пашчы дракона біў у шчыт Лачплэсіса, а па крузе сядзелі вялікія жабы, з якіх да ног героя таксама ліліся струмені вады.

У кінематографе
---------------

* «Лачплэсіс» (Латвія, 1930) — нямы фільм рэжысёра Аляксандра Рустайкіса. Кінакарціна была задумана як прысвячэнне дзесяцігадоваму юбілею незалежнасці Латвійскай Рэспублікі. Прэм’ера адбылася 3 сакавіка 1930 года. У фільме праводзіцца паралель паміж героем латвійскага нацыянальнага эпасу Лачплэсісам, якія супрацьстаяць тэўтонскім заваёўнікам у XIII стагоддзі, і сучасным героем Янісам Ванагсам (лат.: Vanags — «ястраб»), змагаром супраць расійскага панавання ў XX стагоддзі.

У філатэліі
-----------

* Паштовыя маркі
* Лачплэсіс на паштовай марцы Латвіі,  1995 годЛачплэсіс на паштовай марцы Латвіі,   
 1995 год
* Лачплэсіс на паштовай марцы СССР,  1989 годЛачплэсіс на паштовай марцы СССР,   
 1989 год

Гл. таксама
-----------

* Спідала

Зноскі
------

1. ↑  Пиво «Lāčplēsis»
2. 1 2  *Дыта Рыетума*. Лачплэсіс (1930) (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2016. Праверана 1 красавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Тэкст эпасу (лат.)
* Фільм "Лачплэсіс" (латыш. з рускімі субтытрамі)

| ⛭Балтыйская міфалогія |
| --- |
| Багі і божаствы | Дзіевас ·  Пяркунас ·  Лайма ·  Дэкла ·  Карта ·  Мара ·  Вэлю матэ ·  Зэмэс-матэ ·  Гільціне ·  Вялняс ·  Лаўма ·  Усіньш ·  Цэрокліс ·  Юміс ·  Бангпуціс ·  Дзіверыкс ·  Жаміна ·  Жамепаціс ·  Мядэйна ·  Самбарыс ·  Аўшаўтс ·  Пільвітс ·  Пушкайтс |
| Міфічныя персанажы | Айтварас ·  Ёдас ·  Лачплэсіс ·  Ліетувэнс ·  Пукіс ·  Спідала ·  Барздукі ·  Вярпяя ·  Совій |
| Гл. таксама | Вайдэлот ·  Крывэ ·  Аўсекліс ·  Угунскрустс ·  Аўстра ·  Дайна ·  Ліга ·  Анафіелас ·  Жніч ·  Залціс |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000331842 |
**Беларуская гандлёвая палата** ў Кіеве — нацыянальная грамадска-эканамічная арганізацыя на Украіне.

Існавала ў красавіку 1918 — лютым 1919 ў Кіеве. Адразу пасля заснавання наладзіла кантакты з Народным сакратарыятам БНР у Мінску і атрымала статус установы БНР. Народны сакратарыят зацвердзіў статут і штат палаты: М. Доўнар-Запольскі (старшыня), Р. Базарэвіч, Т. Бурчак. Адыгрывала ролю пасрэдніка ў беларуска-ўкраінскім гандлі, абараняла інтарэсы беларускіх гандляроў і вытворцаў на Украіне, прадастаўляла зацікаўленым асобам неабходную інфармацыю. Атрымлівала даручэнні на закупку тавараў на Украіне і продаж беларускіх тавараў, вывучала магчымасці развіцця гандлю з Аўстра-Венгрыяй, Румыніяй, Донам, Кубанню і іншымі паўднёвымі рэгіёнамі Расіі. Падрыхтавала праект генеральнага дагавора аб гандлі з Украінскай Народнай Рэспублікай (заключаны не быў). Палата супрацоўнічала з консульствам БНР у Кіеве, беларускімі арганізацыямі на Украіне.

Літаратура
----------

* Ціхаміраў А. Беларуская гандлёвая палата // ЭГБ у 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн. 2003.
**«Рачныя затокі»** (кіт. 水浒传, піньінь *Shuǐhǔ Zhuàn*) — кітайскі класічны раман XIV стагоддзя, першы аповед у жанры *ўся* пра прыгоды і баявыя мастацтва. Заснаваны на народных сказаннях аб подзвігах і прыгодах 108 «высакародных разбойнікаў», паўстанцаў з лагера Сун Цзяна на гары Ляньшаньбо падчас дынастыі Сун (1124—1127).

Аўтар невядомы, верагоднымі аўтарамі могуць быць Шы Найань, Ло Гуаньчжун, Ян Дын-цзянь і Юань У-я.

Зноскі
------

1. ↑  Yenna Wu, "Full-Length Vernacular Fiction, "in Victor Mair, (ed.), *The Columbia History of Chinese Literature* (NY: Columbia University Press, 2001), pp. 627—629.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4273272-4 · VIAF: 183469758 |
Паўночны рачны порт у Маскве
**Рачны́ порт** — комплекс збудаванняў, размешчаных на зямельным участку і акваторыі ўнутраных водных шляхоў, створаных і абсталяваных у мэтах абслугоўвання пасажыраў і суднаў, пагрузкі, выгрузкі, прыёму, захоўвання і выдачы грузаў, узаемадзеяння з іншымі відамі транспарту.

Літаратура
----------

* Рачны порт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 384. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рачны порт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777879367 |
**Мундыгак** (пушту: منډیګک) — помнік археалогіі на месцы старажытнага горада бронзавага веку ў паўднёвым Афганістане. Належыць да Гільмендскай археалагнічнай культуры.

Археалогія
----------

План храма, знойдзенага падчас раскопак пласта IV
Мундыгак даследаваўся французскім археолагам Жанам-Мары Казалем (1905—1977 гг.) паміж 1951 г. і 1958 г. Даследаванне аказалася складаным, паколькі старажытны горад, выяўлены падчас раскопак, займаў у сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н. э. каля 21 га. Каб ахапіць найбольшую плошчу, дасдедчыкі арганізоўвалі раскопкі ў 11 розных месцах. У выніку была вызначана наступная стратыграфія:

* Перыяд I (~4000 — 3400 гг. да н. э.): 5 пластоў (I1, I2, I3, I4, I5).
* Перыяд II (3400 — 3200 гг. да н. э.): 4 пласты (II1, II2, II3a, II3b).
* Плерыяд III: 3200 — 2900 гг. да н. э.: 6 пластоў (III1a, III1b, III2, III3, III4a, III4b)
* Перыяд IV: 2900—2500 гг. да н. э.: 3 пласты (IV1, IV2, IV3)
* Перыяд V: 2500—1100 гг. да н. э.
* Перыяд VI: 1100—600 гг. да н. э.

2 апошнія перыяды існавалі пасля знікнення горада, звычайна разглядаюцца як самастойныя пласты.

Гісторыя
--------

Сталае неалітычнае паселішча на месцы Мундыгака было заснавана каля 7 тысяч гадоў таму. Яго жыхары маглі быць знаёмы з сельскай гаспадаркай, займаліся вырабам керамікі з простымі геаметрычнымі ўзорамі. Аднак у сярэдзіне 4 тысячагоддзя да н. э. яно было знішчана. Перыяды I і II падзелены тоўстым пластом попелу. Новае паселішча ўзнікла ў другой палове 4 тысячагоддзя да н. э. Для яго былі характэрны шматкемерныя пабудовы. Знойдзены рэшткі калодзежу. Аднак кераміка гэтага перыяду выглядае прымітыўна ў параўнанні з керамічнымі вырабамі перыяду I. Пасля 3200 г. да н. э. памеры пабудоў паменьшыліся. Калі раней памерлых хавалі пад падлогай, то ў перыяд III узнік некропаль. Пахаваныя ў ім целы клаліся ў сагнутай пазіцыі.

У перыяд IV у Мундыгаку сфарміравалася гарадское паселішча, якое ў выніку заняло плошчу каля 21 га. Яго цэнтрам стаў умацаваны комплекс з характэрнымі тынкаванымі пілястрамі. Даследчыкі палічылі яго палацам. У 200 м на ўсход ад яго быў узведзены храм на каменным фундаменце. У 350 м на поўдзень ад палаца месцілася яшчэ адна мураваная пабудова з шырокім унутраным дваром і штучнай сажалкай. Жылыя кварталы былі раскапаны толькі часткова. На захад ад палаца выяўлены рэшткі гарадскога мура. Керамічныя вырабы разнастайныя. Акрамя афарбаваных пасудзін былі знойдзены выявы жывёл, у тым ліку змей і зебу. Мяркуецца, што некаторыя з іх трапілі ў Мундыгак з Паўднёвай Азіі.

У другой палове 3 тысячагоддзя да н. э. горад па невядомых прычынах быў пакінуты яго жыхарамі. У перыяды V і VI на яго месцы часова сяліліся качэўнікі.

Спасылкі
--------

* George Dales, Stone Sculptures, Helmand, Afghanistan
* E. Cortesi, M. Tosi, A. Lazzari, M. Vidale, Cultural Relationships beyond the Iranian Plateau: The Helmand Civilization, Baluchistan and the Indus Valley in the 3rd Millennium BCE
* C. C. LAMBERG-KARLOVSKY, Archeology and Metallurgical Technology in Prehistoric Afghanistan, India, and Pakistan Архівавана 16 лістапада 2021.
* Mundigak - Harappa

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
Сафокл у гімаціі (рымская копія грэчаскай статуі).
**Гіма́цій** (стар.-грэч.: ἱμάτιον — тканіна, плашч) — верхняе адзенне, плашч у старажытных грэкаў. Вядомы з VI ст. да н.э. (да гэтага верхні плашч называўся *фарас* ці *хлена*). Кавалак тканіны (шэрсці ці лёну) памерам каля 1×3 м (атычны гімацій быў большы за дарыйскі), часта афарбаваны, да пачатку V ст. насіўся накінутым на плечы, затым драпіраваўся вакол цела, праходзячы пад правай рукой і закрываючы левае плячо; жанчыны пакрывалі гімаціем галаву. У даўжыню дасягаў першапачаткова каленаў, з сярэдзіны V ст. — шчыкалатак. Разнавіднасцю прасторнага дарослага гімація з’яўлялася халаміда — лёгкі кароткі плашч. Гімацій быў як мужчынскай, так і жаночай вопраткай. Жанчыны маглі насіць яго як покрыва.

Вялікае значэнне надавалася прыгожа размешчаным складкам, для чаго да канцоў прышываліся дмысловыя гіркі ў выглядзе кутасаў, у эліністычнага час мог мець па краю махры. Насіўся звычайна паўзверх хітона пры выхадзе на вуліцу; нашэнне гімація без хітона было прыкметай аскетычнага ладу жыцця ў спартанцаў і было звычайным пры адлюстраванні філосафаў.

У рымскі час тэрмін «гімацій» быў сінонімам тогі.

Гімацій — традыцыйная частка аблачэння святых рознага чыну святасці ў візантыйскай іканаграфіі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Гиматий // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
2. 1 2  **М. Н. Бутырский*.* Гиматий // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2000-. — 752 с.

Літаратура
----------

* Гиматий // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
* **М. Н. Бутырский*.* Гиматий // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2000-. — 752 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гімацій

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
**120-я партызанская брыгада** — дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Бярэзінскага, Бялыніцкага і Клічаўскага раёнаў. у ліпені 1942 года на базе ініцыятыўнай групы, вылучанай 345-ым партызанскім атрадам быў створаны **120-ы партызанскі атрад**, які быў спецатрадам пры Бярэзінскім падпольным РК КП(б)Б, уваходзіў у 3-ю Бярэзінскую брыгаду, а з ліпеня 1943 года стаў асобным атрадам Бярэзінскай ВАГ. 2 ліпеня 1944 года атрад (632 партызаны) злучыўся з Чырвонай Арміяй. Пасля злучэння БШПР вызначыў атрад са жніўня 1943 года як брыгаду ў складзе 4 атрадаў.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* Г. М. Архіпец;
* К. А. Баранаў;
* І. А. Баранаў.

### Камісары

* І. П. Сакалоўскі;
* М. М. Барысёнак;
* А. Б. Маркоўскі.

### Начальнікі штаба

* К. А. Баранаў;
* В. Я. Буры;
* М. Дз. Каралеўскі.

Гісторыя
--------

Партызаны рабілі дыверсіі на чыгуначным участку Жодзіна — Чырвоны Сцяг, шашы Мінск — Магілёў. У аперацыі «рэйкавая вайна» на ўчастку Дашкаўка — Быхаў падарвалі больш за 500 рэек. У лютым і маі 1943 года вялі абарончыя баі. У красавіку 1943 года разграмілі нямецкі апорны пункт у вёсцы Журавок, у лістападзе таго ж года — у вёсцы Капланцы. У снежні 1943 года правялі засадны бой каля вёскі Кукарава Бярэзінскага раёна. З часцямі Чырвонай Арміі, якія наступалі, наносілі ўдары па нямецкіх войсках, у тым ліку каля вёскі Галынка (2.7.1944).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**1-ы завулак Крупскай** — завулак у Чыгуначным раёне горада Гомеля. Адносіцца да жылога масіву Прудок. Праходзіць ад вуліцы Шылава да возера Бурае Балота. Перасякаецца з вуліцамі Крупскай і 2-й Светлай. На яго выходзяць вуліцы 2-я Ураджайная, 1-я Светлая, 1-я Грамадзянская і абедзве часткі 2-й Грамадзянскай. Пераважае індывідуальная забудова.

З гісторыі
----------

Правобраз завулка вядомы з плана 1838 г. як кароткае адгалінаванне ад асноўнай вуліцы вёскі Прудок на захад уздоўж тагачасных могілак (не блытаць з цяперашнімі Прудкоўскім могілкамі). Ва ўсходнім (паўднёва-ўсходнім) напрамку яму адпавядала мяжа вясковых агародаў. Уся працягласць завулка прасочваецца па нямецкіх аэрафотаздымках чэрвеня 1941 г. Забудова на той час пераважала ў яго заходняй частцы і ў раёне вуліцы, якая сёння называецца Крупскай. На паўднёвым усходзе гэта быў шлях між палеткаў. У 1961 г. завулак ужо меў сучасную назву. Звесткі аб ранейшых яго найменнях у краязнаўчай літаратуры не сустракаюцца. Па словах старажылаў яшчэ ў 1990-я гг. на частцы завулка захоўвалася брукаванае пакрыццё. Старыя бетонныя слупкі бар’ернага агароджання захоўваюцца і сёння на адрэзку ўздоўж безыменнага сквера (станам на жнівень 2022 г.).

Сучаснасць
----------

На завулку знаходзяцца:

* шынамантаж;
* станцыя тэхнічнага абслугоўвання аўтамабіляў;
* крама оптавага продажу будматэрыялаў;
* сквер (каля 4,2 га);
* Георгіеўская царква (з 1995 г.);
* Прудкоўскія могілкі.

Возера Бурае Балота, на якое выходзіць завулак, прыдатна для рыбнай лоўлі, заняткаў веславаннем і часткова купання.

Зноскі
------

1. ↑  Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 14-15.
2. ↑  Карта окрестностей местечка Гомеля снятая глазомерно в 1838 году. — Листы 5, 8.
3. ↑  Нямецкія аэрафотаздымкі Гомеля, 1941 год.
4. ↑  Схематический план. Гор. Гомель. [Карты] / Главное управление коммунального хозяйства при СМ БССР. Бюро технической инвентаризации — [Б. м. : б. и.], 1961. — Квадраты З-3, И-3.
**Кардывач** (руск.: Кардыва́ч) — другое па велічыні возера ў Краснадарскім краі Расіі. Возера размешчана ля падножжа паўднёвага схілу Галоўнага Каўказскага хрыбта на вышыні 1838 метраў над узроўнем мора, за 44 км ад пасёлка Красная Паляна на тэрыторыі Адлерскага раёна горада Сочы і Каўказскага дзяржаўнага прыроднага біясфернага запаведніка.

Возера размешчана ў горнай катлавіне, акружанай гарамі: з захаду вяршыняй Лаюб (2970 м), з поўначы і ўсходу Кардывацкім горным вузлом (вяршыні Цындышха (3139,5 м), Кардывач Галоўная (3140,5 м) і Кардывач Вузлавая), з паўднёвага ўсходу хрыбтом Кутэхеку. Возера ўтворана ў выніку руху ледавікоў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фёдараў.
**Ілья Мікітавіч Фёдараў** (1815 — пасля 1890) — беларускі архітэктар, мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1836 годзе Пецярбургскую Акадэмію мастацтваў. Працаваў памочнікам, з 18 ліпеня 1844 па 1873 год Магілёўскім губернскім архітэктарам, адначасова у 1844—1870 гадах Магілёўскім епархіяльным архітэктарам.

Стацкі саветнік.

Творчасць
---------

Казармы для жандарскай каманды
Сярод работ — праекты будынкаў багадзельняў (1837, 1850, 1855), інстытута шляхетных дзяўчат, пансіяната пры Магілёўскай губернскай камісіі і будынка пажарнай каманды (1848—1852), казармы для жандарскай каманды (1850), жылога дома для свяшчэнніка Троіцкай царквы (1859) і рэканструкцыі астрога (1838), распрацаваў праектную дакументацыю на рамонт будынка Магілёўскага губернскага праўлення. У 1843 выканаў праект будынка прысутных месцаў для Сянно.

Узнагароды
----------

* Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені
* Ордэн Святой Ганны 3-й ступені
* Медаль у памяць вайны 1853-56 гадоў
* Знак адрознення за бездакорную службу за 20 гадоў

Зноскі
------

1. ↑  Памятная книжка Могилевской губернии на 1869. С. 38
2. 1 2  Фёдараў Ілья Мікітавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Літаратура
----------

* Фёдараў Ілья Мікітавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Смірын.
**Ілья Юльевіч Смірын** (12 студзеня 1968, Віцебск) — беларускі і ізраільскі шахматыст, гросмайстар (1990).

Біяграфія
---------

Першых поспехаў дасягнуў школьнікам, у складзе віцебскай каманды выйграўшы ўсесаюзны турнір «Белая ладдзя» ў Панявежысе. Займаўся шахматамі ў трэнера Льва Пака, потым у Альберта Капенгута. У 1980-х гадах вучыўся ў мінскім Інстытуце фізкультуры, хаця, паводле ўласнага прызнання, разумеў, што гэта «несур'ёзная» навучальная ўстанова. Служыў у войску (спартыўная рота ва Ўруччы).

Тройчы ўдзельнічаў у чэмпіянатах СССР. У канцы 1980-х пачаў выязджаць на замежныя турніры, дзе дабіваўся поспехаў. Улетку 1991 г. эміграваў у Ізраіль. З тых часоў прадстаўляў Ізраіль на васьмі алімпіядах па шахматах (1992—2006). Тройчы перамагаў у чэмпіянатах Ізраіля (1992, 2002, 2012). Жыве ў горадзе Кфар-Сава пад Тэль-Авівам.

Спартыўныя дасягненні
---------------------

* чэмпіён Беларускай вайсковай акругі і чэмпіён БССР 1987 года, абсалютны чэмпіён Віцебскай вобласці 2004 года;
* 1-2 месца ў Дос-Эрманасе ў 2001 годзе;
* 1 месца ў Білэам у 2002 годзе;
* падзяліў першае месца на «World Open» у Філадэльфіі ў 2002 і 2003 гадах;
* чэмпіён Ізраіля 1992, 2002, 2012 гадоў.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | 365chess · Chess DB · Chess Games · Chess Tempo · ФІДЭ · Internet Movie Database |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 155322 · ISNI: 0000 0004 9793 2196 · LCCN: no2017003324 · NTA: 407887148 · VIAF: 587148037691788350003 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Выдранка.

**Выдранка**, **Выдрэйка** — рака ў Ганцавіцкім раёне Брэсцкай вобласці, правы прыток ракі Цна. Даўжыня 9,2 км. Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі Боркі, упадае ў старое рэчышча Цны за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі Палонь. Цячэ па лясістай мясцовасці. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Працякае праз азёры Качайскае і Горнае.

Зноскі
------

1. ↑  Агульная характарыстыка рачной сеткі Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб'екты Рэспублікі Беларусь» Архівавана 12 верасня 2017.

Спасылкі
--------

* Геаграфія Ганцавіцкага раёна: рака Выдранка  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Плаксіцкі.
**Мікалай Рыгоравіч Плаксіцкі** (7 ліпеня 1955, в. Сенчукі, Талачынскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 7 ліпеня 1955 года ў в. Сенчукі Талачынскага раёна Віцебскай вобласці.

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У.І.Леніна, гісторык, выкладчык гісторыі і грамадазнаўства.

Працаваў настаўнікам гісторыі сярэдняй школы № 1 г. Бабруйска; начальнікам гаспадарчай групы ў аддзеле адукацыі Ленінскага раёна г. Бабруйска; дырэктарам дапаможнай школы № 10 г. Бабруйска; дырэктарам сярэдняй школы № 2 г. Бабруйска; намеснікам дырэктара ААТ «Славянка». Узначальваў Бабруйскую раённую арганізацыю таварыства «Веды». Быў дэлегатам другога Усебеларускага народнага сходу.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны юбілейным медалём «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў», Граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэта, Ганаровай граматай Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае трох сыноў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)  (бел.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вінакураў.

**Ілья Ягоравіч Вінакураў** (19 снежня 1895 (1 студзеня 1896) года, Кусаган-Ыальскі наслег, Намскі раён, Якуцкая вобласць, Расійская імперыя — 4 студзеня 1957) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, першы сакратар Якуцкага абкама УКП (б) (1946—1951).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 19 снежня 1895 (1 студзеня 1896) года ў Кусаган-Ыальскім наслегу (якуцк.: Куһаҕан-Ыал нэһилиэгэ) Намскага раёна Якуцкай вобласці. У 1898 годзе бацька памёр ад хваробы, а праз год маці аслепла. Па хадайніцтве наслега Ілью Вінакурава прызначылі на пансіён ў царкоўна-прыхадскую школу вёскі Контэ-Крэст, дзе ён вучыўся ў 1904—1908 гадах.

Па заканчэнні школы да 1920 года парабкаваў: уладкаваўся работнікам у аднаго улуснага купца, з мая 1916 года становіцца паляўнічым — зарабляў рыбу і пушнога звера на Новасібірскіх астравах у склад Булунскім раёне, палову здабычы аддаваў гаспадару. У 1920 годзе, у адзін са сваіх прыездаў у сяло Казачае, дзе ён прадаваў сваю долю здабычы, даведаўся пра падзенне ўлады Калчака і ўсталяванні савецкай улады. Летам таго ж года вяртаецца ў роднае сяло з намерам прыняць удзел у падзеях, якія адбываюцца. Уступіў ў створаны ўлус саюз сяльгасрабочых, быў абраны зямельным дэпутатам, старшынёй камісіі па ўліку хлеба на складах кулакоў. У 1921 годзе стаў членам УКП (б), прайшоў двухмесяцовыя савецка-партыйныя курсы, пасля заканчэння якіх быў залічаны ў штат Якуцкага губрэўкама.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Винокуров Илья Егорович, Председатель СНК ЯАССР (июнь 1943 — декабрь 1946) **(нявызн.)**.  Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Праверана 15 сакавіка 2014.
* Депутаты Ил Тумэна приняли участие в собрании, посвященном 115-летию со дня рождения Ильи Винокурова **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия). Архівавана з першакрыніцы 8 сакавіка 2014. Праверана 15 сакавіка 2014.
* *Пестерев В. И.* История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 266—269. — 464 с. — ISBN 5-7696-1606-7.
* Виртуальный музей имени И. Е. Винокурова Архівавана 15 сакавіка 2014.
* Краткий справочник по фондам филиала Национального архива Республики Саха (Якутия). 2001
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сянько.
**Ілья Пятровіч Сянько** (нар. 5 мая 1940 в. Казлякевічы Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці) — Герой Сацыялістычнай Працы.

Біяграфія
---------

Працоўную дзейнасць пачаў у 1959 годзе вучнем трактарнай брыгады калгаса «Прагрэс» Гродзенскага раёна. У 1965 годзе скончыў Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут па спецыяльнасці «вучоны-аграном». Працаваў загадчыкам вытворчага ўчастка калгаса імя Леніна, галоўным аграномам калгаса «1-е Мая» Гродзенскага раёна. Пасля службы ў радах Савецкай Арміі працягнуў працаваць галоўным аграномам у калгасе «1-е Мая». У 1967 годзе абраны старшынёй калгаса «Шлях да камунізму» Гродзенскага раёна. З 1992 года — старшыня сельскагаспадарчага калектыўнага прадпрыемства «Абухава» Гродзенскага раёна, якое ў 2003 годзе пераўтворана ў сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў «Абухава».

Узнагароды
----------

За дасягнутыя высокія вынікі ў развіцці сельскагаспадарчай вытворчасці ўзнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1970), медалём «За доблесную працу» (1971), двума ордэнамі Леніна (1981, 1986), прысвоены званні «Герой Сацыялістычнай Працы» (1986), «Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь» (2000).

На падставе Палажэння аб парадку прысваення звання «Ганаровы грамадзянін Гродзенскага раёна», рашэннем Гродзенскага раённага Савета дэпутатаў ад 10 чэрвеня 2010 года прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін Гродзенскага раёна».

Зноскі
------

1. ↑  Ганаровыя грамадзяне Архівавана 4 лістапада 2020.
**Выдранік** — возера ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці, за 9 км на паўднёвы захад ад горада Мядзел, за 5 км на паўночны ўсход ад вёскі Занарач. 

Уваходзіць у склад гідралагічнага заказніка "Чарэмшыцы". Адносіцца да Нарачанскай групы азёр. З'яўляецца сточным вадаёмам.

Плошча паверхні возера - 0,07 км². Даўжыня - 400 м, найбольшая шырыня - 200 м, даўжыня берагавой лініі - 1,06 км.  

Катлавіна возера прадаўгаватай формы, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад.
Водазбор вельмі забалочаны, пакрыты лесам. Берагі нізкія, парослыя хмызняком. Асаблівасці катлавіны і дна мала даследаваныя. З паўднёва-ўсходняй частцы возера выцякае ручай.

Вада возера - гідракарбанатна-кальцыевая, трафічны статус вадаёма - дыстрофны.

Возера месціцца ў запаветнай зоне, знаходжанне чалавека ў якой забаронена (акрамя навуковых даследаванняў).

Зноскі
------

1. ↑  Даведнік "Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка "Нарачанскі""(недаступная спасылка)  (руск.)
2. ↑  Артыкул пра Нацыянальны парк "Нарачанскі" ў газеце "Нарачанская зара"

Літаратура
----------

* Нарочанские озёра: Карта рыбака / Ред.: В. А. Змачинская, С. Н. Саратова. — Мн.: РУП «Белкартография», 2009. — 5 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Выдранік ў даведніку "Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка "Нарачанскі"

| Нарачанскія азёры |
| --- |
| 
* Баторына
* Белае
* Блядка
* Выдранік
* Градскае
* Запартава
* Казінае
* Млынок
* Мястра
* Нарач
* Падшап’е
* Слоўта
* Скрыпава
* Шастакова

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хмялеўскі.

**Мікалай Рыгоравіч Хмяле́ўскі** (1 кастрычніка 1900, в. Бароўка, Верхнядзвінскі раён, Віцебская вобласць — 13 верасня 1980) — генерал-лейтэнант авіяцыі  (руск.) (бел. (1949).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1936 годзе Ваенна-паветраную акадэмію імя Жукоўскага  (руск.) (бел.. У Чырвонай Арміі з сакавіка 1918 года. Удзельнік грамадзянскай вайны ў Расіі 1918—1920 гадоў, баёў на Усходнім і Ферганскім франтах  (руск.) (бел.. З 1923 года на палітычнай рабоце ў Чырвонай Арміі і грамадзянскім паветраным флоце  (руск.) (бел.. У Вялікую Айчынную вайну з 1941 года на Заходнім і Бранскім франтах. Удзельнік баёў пад Масквой, Усходне-Прускай, Усходне-Памеранскай  (руск.) (бел. Берлінскай аперацый. Пасля вайны да 1960 года ў цэнтральным апараце ВПС СССР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**Выдра** — возера каля вёскі Новыя Залюцічы.

У тураўскіх гаворках выдра, вудра, вудрань — «навіна, новараспрацаванае поле», у іншых беларускіх гаворках выдранка — «поле сярод лесу на месцы аблогі». Можна меркаваць, што вакол возера Выдра ў мінулым выцерабілі лес і кусты пад сенажаць, поле. З другога боку, нельга не параўнаць гэту назву з найменнямі рэчак Выдрыжа, Выдраж, Ведрыч. У іх назвах выдзяляецца корань ведр-, выдр-, які існуе таксама ў форме одр- і мае значэнне «вада», «рака». Такім чынам, не выключна, што назва возера Выдра побач з Новымі Залюцічамі з'яўляецца вельмі старажытнай, «следам» старажытнарускай эпохі.

Літаратура
----------

* Кніга «Памяць»: Гіст.-дакум. хроніка Жыткавіц. р-на/П15 Рэд.-укл. В. Р. Феранц. — Мн.: Ураджай, 1994. — 767 с. [8] л. іл. ISBN 5-7860-0614-X
**Мацвей Ігнацій Кулігоўскі** (польск.: Mateusz Ignacy Kuligowski; ? — пасля 1699) — дзеяч каталіцкай царквы, пісьменнік.

Плябан бярозаўскі з 1675 года і воўпенскі ў 1688—1699 гадах, дэкан ваўкавыскі з 1688 года, архідыякан бакавенскі і протанатарыус апостальскі з 1694 года. Магчыма, выкладаў вольныя навукі і філасофію.

Творчасць
---------

Выдаў вершаваную кнігу «Гук доблеснага Марса ў агульнай хацінскай экспедыцыі і атрыманай у 1673 годзе над туркамі перамогі» («Dźwiek Marsa walecznego w walnej ekspedycji chocimskiej i otrzymanego w roku 1673 nad Turkami zwycięstwa», Вільня, 1674), зборнік гербавых вершаў, аповесцей, анекдотаў «Смешны Дэмакрыт, альбо Смех хрысціянскага Дэмакрыта з гэтага света» («Demokryt śmieszny, albo Śmiech Demokryta chrześciańskiego z tego świata», Вільня, 1699). Пераклаў з лацінскай мовы і забяспечыў уласнымі дадаткамі кнігу «Індыйскі каралевіч у польскі строй прыбраны, альбо Гісторыя пра святога Іасафата, індыйскага каралевіча, і пра святога Варлаама, пустэльніка скіта Сенаар» («Królewic indyjski w polski strój przybrany, albo Historia o świętym Jozafacie królewicu indyjskim i o świętym Barlaamie pustelniku pustyniej Senaar nazwanej», Кракаў, 1688; адзін з варыянтаў «Гісторыі пра Варлаама і Іасафата»). Пераклаў кнігу П. Бесэ «Плач хрысціянскага Геракліта альбо пакутуючага грэшніка» (Варшава, 1694).

Спасылкі
--------

* Мацвей Ігнацій Кулігоўскі на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: mateusz-ignacy-kuligowski-2-pol-xvii-w-ksiadz-wierszopis-tlumacz · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 7047 8256 · NUKAT: n2007154766 · VIAF: 249758223 |
**Мікала́й Станісла́вавіч Біле́цкі** (сапр. **Павел Сямёнавіч Язерскі**, 29 снежня 1896, г. Пецярбург — 29 сакавіка 1919) — беларускі савецкі журналіст.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сям'і выхадца Гомельшчыны генерал-лейтэнанта С. І. Язерскага. Член КПСС. Вучыўся ў Петраградскім універсітэце ў 1913—1916 гадах. Пасля заканчэння ваенна-інжынернага вучылішча ў 1916 годзе накіраваны на Паўночна-Заходні фронт, з лютага 1917 член палкавога камітэта.

Са студзеня 1918 г. у аддзеле заканадаўчых здагадак Наркамата юстыцыі РСФСР. У ліпені — снежні 1918 на Усходнім фронце. Са студзеня 1919 г. у Гомелі, арганізатар і рэдактар ​​газеты «Весткі рэвалюцыйнага камітэта г. Гомеля і павета». Член Гомельскага ГК РКП(б) і гарадскога Савета, узначальваў саюз савецкіх журналістаў Гомеля.

Закатаваны падчас Стракапытаўскага мяцежа 1919 года. Пахаваны ў брацкай магіле гомельскіх камунараў. Яго імем названа вуліца ў Гомелі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Билецкий Николай Станиславович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 58. — 737 с.
**Pinus arizonica** — від хвойных дрэў роду Хвоя (*Pinus*).

Распаўсюджанне
--------------

Расце ў паўночнай Мексіцы, на паўднёвым усходзе Арызоны, паўднёва-захадзе Нью-Мексіка і заходнім Тэхасе.

Батанічнае апісанне
-------------------

Дрэва вышынёй 25—35 м, з дыяметрам ствала да 1,2 м.
Ігліца ў пучках з 3, 4 або 5 іголак, пучкі па 5 іголак найбольш распаўсюджаныя. Шышкі па адной, у пары або ў мутоўках па тры, 5—11 см даўжынёй.

Насенне цёмна-карычневае, даўжынёй каля 6 мм, з крыльцам 20—25 мм.

Таксанамія
----------

Раней разглядалася як варыянт віду *Pinus ponderosa*, з якой часта гібрыдызуецца. У цяперашні час лічыцца асобным відам.

Мае як мінімум тры падвіды (разнавіднасці):

* Pinus arizonica var. arizonica Engelm. 1879 — тыпавы варыянт.
* *Pinus arizonica var. stormiae Martínez* 1945.
* *Pinus arizonica var. cooperi (Blanco) Farjon* 1990.

Выкарыстанне
------------

Драўніна выкарыстоўваецца ў якасці будаўнічага матэрыялу і паліва. Інтэнсіўныя рубкі значна скарацілі памеры хваёвых лясоў дадзенага віду, асабліва ў Мексіцы.

Літаратура
----------

* R. Kral. Pinus. «Flora of North America North of Mexico». Vol. 2, 1993. Flora of North America Editorial Committee (red.). Oxford University Press.
* Aljos Farjon, Brian T. Styles. Pinus (Pinaceae). «Flora Neotropica Monograph 75», 1997.

Спасылкі
--------

* Pinus arizonica  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779196075 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мацвееўцы.

**Мацве́еўцы** (трансліт.: *Macviejeŭcy*, руск.: Матвеевцы) — аграгарадок у Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Ізабелінскага сельсавета.

Гісторыя
--------

У 1796 г. належала Міхалу Грабоўскаму, генерал-лейтэнанту войскаў Рэчы Паспалітай. У 1914 г. 42 двары, 265 жыхароў. У сакавіку 1940 г. арганізаваны калгас імя Сталіна. З 1960 г. цэнтр калгаса "Чырвоны кастрычнік", цяпер СВК "Мацвееўцы". Рашэннем Ваўкавыскага раённага Савета дэпутатаў ад 12.02.2009 г. № 85 вёска пераўтворана ў аграгарадок без змянення назвы.

Насельніцтва
------------

* На 01.01.2004 г. 220 двароў, 614 жыхароў.
* На 01.01.2007 г. 630 жыхароў.

Інфраструктура
--------------

Ёсць крама, аддзяленне сувязі, сярэдняя школа, дзіцячы сад, урачэбная амбулаторыя, Дом культуры, бібліятэка, філіял Ізабелінскай музычнай школы.

Памятныя мясціны
----------------

Захаваліся рэшткі маёнтка XIX ст. Брацкая магіла савецкіх воінаў – за 0,5 км на захад ад вёскі, на могілках. Пахаваны 212 вінаў, загінуўшых у чэрвені 1941 г. у баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У 1948 г. на магіле ўсталяваны абеліск, рэканструяваны ў 1965 г. Брацкая магіла савецкіх воінаў, помнік землякам у цэнтры вёскі, у скверы. Пахаваны 253 воіны 5-й і 169-й стралковых дывізій, якія загінулі 13-14.07.1944 г. пры вызваленні вёскі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. На ўшанаванне памяці землякоў, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, у 1965 г. на магіле ўсталяваны помнік – скульптура воіна.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).

| ⛭**Ізабелінскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ізабелін |
| Аграгарадкі | Мацвееўцы |
| Вёскі | Багдзі ·  Баўблі ·  Драгічаны ·  Ельцаўшчына ·  Жорнаўка ·  Нізянкі ·  Нізяны ·  Паўлаўшчына ·  Раманаўка ·  Трунцы ·  Улезлы ·  Харужанцы ·  Хоружава |
| Хутары | Рунгі |
**Мікалай Рыгоравіч Гартынскі** (7 снежня 1799, Магілёў — 1887, Магілёў; Крыптанімы: *Н. Г.*) — археограф.

Біяграфія
---------

Паходзіў з магілёўскай шляхты. Бацька — Рыгор Іванавіч Гартынскі, кіраўнік Магілёўскай губернскай канцылярыі, затым магілёўскі гарадскі галава.

Вучыўся ў лацінскай школе, скончыў Магілёўскую духоўную семінарыю, затым атрымаў юрыдычную адукацыю ва ўніверсітэце. Служыў перакладчыкам магілёўскага магістрацкага суда. Агулам адслужыў у судовым ведамстве 42 гады, у т.л. перакладчыкам Магілёўскай крымінальнай палаты ў чыне стацкага саветніка.

Пасля публікацыі першай часткі зборніка «Белорусский архив древних грамот» (Масква, 1824), М. Р. Гартынскага прыцягнулі да пошукаў матэрыялаў для наступных частак. Лютым 1825 года накіраваны ў Мсціслаў для апісання дакументаў мсціслаўскіх архіваў, за некалькі месяцаў апрацаваў 80 дакументаў XVII—XVIII стагоддзяў, затым стаў праглядаць бібліятэкі і архівы мсціслаўскіх касцёлаў і цэркваў, кляштароў. Аглядзеў нумізматычныя калекцыі, сабраныя каля Полацка і Оршы, і купіў іх для Румянцаўскага музея. У гэты ж перыяд зрабіў копіі 45 грамат з магілёўскага гарадскога магістрата. Арыгіналы грамат, напісаныя на пергаміне і з пячаткамі, ахоплівалі перыяд 1561—1661 гадоў, зніклі з магістрата да 1857 года.

У 1838 або 1839 годзе на свае сродкі пабудаваў Дом калек пры Магілёўскім Мікалаеўскім прытулку.

У 1887 годзе ў Маскве выдадзены ўрыўкі «Хронікі Магілёва», выбраныя і перакладзеныя на рускую мову М. Гартынскім, напэўна, ён не бачыў арыгіналу і працаваў з копіяй, зробленай спецыяльна для яго ў 1822 годзе. Арыгінал хронікі да 1872 года захоўваўся ў сям’і Трубніцкіх, затым трапіў у Імператарскую публічную бібліятэку (Санкт-Пецябург) і лічыўся страчаным, пакуль у 1968 годзе не быў знойдзены ў фондах бібліятэкі (тым часам імя Салтыкова-Шчадрына) І. Філіповічам.

Таксама М. Р. Гартынскі выдаў кнігу «О евреях», якая мела вялікае значэнне ў абмеркаванні стану яўрэяў Расійскай імперыі.

Магіла Мікалая Гартынскага на Успенскіх могілках
Пахаваны ў Магілёве на Успенскіх могілках па вуліцы Леванеўскага, дзе захаваліся 11 пахаванняў сям’і Гартынскіх з 1769 года.

У 1918 годзе Гартынскія з’ехалі за мяжу. У 1990 годзе ў Магілёў прыязджаў з Францыі прапраўнук М. Гартынскага.

Да пачатку XXI ст. па вуліцы Вароўскага ў Магілёве захаваліся некалькі дамоў, якія належалі сям’і Гартынскіх.

Літаратура
----------

* Мікалай Рыгоравіч Гартынскі — гісторык і археограф / Яцкевіч З. Л. // Шляхі Магілёўскай гісторыі. ― Магілёў, 2005. — С. 159—164.
* Николай Григорьевич Гортынский // Міфы і праўда аб Магілёве / І. І. Філіповіч. — Магілёў, 1993. — С. 7—8.
* *Пушкін І.* Магілёўскі летапісец // Магілёўскія ведамасці. — 1999. — 25 лістап. — С. 5.
* Родословное древо Гортынских. Могилёв 27 января 1831 года // Из глубины веков. 1500—2001 / Т. В. Пищикова. — Калуга, 2001. — С. 209—232.
**Мацарэла** (італ.: mozzarella) — малады італьянскі сыр родам з рэгіёну Кампанія. Класічная мацарэла (Mozzarella di bufala campana) робіцца з малака чорных буйваліц, аднак у продажы пераважае мацарэла з каровінага малака. Гэты сыр прадаюць у выглядзе белых шарыкаў, замочаных у расоле, бо ён доўга не захоўваецца. Самая смачная мацарэла - giornata (аднадзённай даўніны), але яе можна набыць толькі ў Італіі. Таксама мацарэла бывае цвёрдай, як звычайны сыр, такую выкарыстоўваюць для гарачых страў. Выпускаецца і вэнджаная мацарэла (Mozzarella affumicata).

Вытворчасць сыру пачынаецца з таго, што малако закісае тэрмафільнай малочнакіслай культурай і згортваецца сычужным фермент (часам з даданнем хларыду кальцыю і ліпазы; таксама па экспрэс-тэхналогіі дапускаецца замест малочнакіслых культур выкарыстоўваць раствор лімоннай кіслаты). Затым сырнае зерне награваюць, аддзяляюць сыроватку, змешваюць да тых часоў, пакуль не атрымаецца аднастайная эластычная сырная маса, якую вымешваюць рукамі як крутое цеста, падаграваючы некалькі разоў у гарачай вадзе для больш лёгкай маніпуляцыі, а затым адразаюць кавалкі, фармуюць сыр рознай формы (шарыкі, касічкі) і змяшчаюць у халодны насычаны раствор паваранай солі. Гэтая маса называецца mozzatura (абрэзы) - адсюль і назва сыру. Сыроватка, якая застаецца, можа быць выкарыстана для прыгатавання рыкоты.

Літаратура
----------

* Elenco e descrizione dei prodotti derivati dal latte riconosciuti come tradizionali dalla Regione siciliana e allegato alla Gazzetta Ufficiale della Regione Siciliana, Palermo, Sabato 6 Febbraio 1999, N. 6

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мацарэла

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh98005537 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гапановіч.
**Мікалай Савельевіч Гапановіч** (12 сакавіка 1923, Бялевічы —) — беларускі хірург і эндакрынолаг. Кандыдат медыцынскіх навук (1968).

Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут у 1953 годзе. Ардынатар хірургічнага аддзялення (1953—1956), загадчык эндакрыналагічнага аддзялення (1956—1957) 1-й гарадской клінічнай бальніцы г. Мінска. Асістэнт (з 1958), дацэнт (з 1970), загадчык (з 1974) кафедры эндакрыналогіі Беларускага інстытута ўдасканалення ўрачоў.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Працаваў над праблемамі хірургічнага лячэння паталогіі эндакрынных залоз. Упершыню ў СССР распрацаваў і ўжыў на практыцы методыку хірургічнага лячэння хворых хваробай Іцэнка-Кушынга  (руск.) (бел.; методыку накладання здымнага падскурнага шва, які дае добры касметычны эфект пры аперацыі адкрытых участкаў цела.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  12 марта 90 лет со дня рождения Николая Савельевича Гапановича Архівавана 28 жніўня 2021.  (руск.)

Літаратура
----------

* Руководители, заведующие кафедрами, профессора и доктора наук Белорусской медицинской академии последипломного образования (1931—2006) / Ред.-сост. Г. Я. Хулуп [и др.]; БелМАПО. — Минск: БелМАПО, 2006. — С. 70.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Леўданскі.

**Аляксандр Эдуардавіч Леўданскі** (нар. 1 чэрвеня 1966, Смалявічы, Мінская вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне працэсаў і машын хімічных тэхналогій, механікі матэрыялаў. Доктар тэхнічных навук (2005), дацэнт (2005). Сын прафесара Эдуарда Леўданскага.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут (спецыяльнасць «Машыны і апараты хімічных і сілікатных вытворчасцей», 1990; аспірантура, спецыяльнасць «Машыны і агрэгаты нафтахімічных вытворчасцей», 1993).

Працуе ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (факультэт хімічнай тэхналогіі і тэхнікі, у 1993—2000 — кафедра машын і апаратаў хімічных і сілікатных вытворчасцей, малодшы навуковы супрацоўнік, асістэнт; у 2000—2004 — кафедра супраціўлення матэрыялаў, старшы выкладчык; у 2004—2010 — кафедра механікі матэрыялаў і канструкцый, з 2005 — загадчык кафедры; з 2011 — кафедра працэсаў і апаратаў хімічных вытворчасцей, загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: энергазберажэнне; драбненне матэрыялаў; высокаэфектыўныя праточныя працэсы і апараты.

Узнагароды
----------

Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2006) і інш.

Бібліяграфія
------------

* Научно-практические основы применения проточных течений для интенсификации процессов классификации и измельчения : диссертация … доктора технических наук : 05.17.08 : защищена 24.11.2004 : утверждена 06.07.2005 / Левданский Александр Эдуардович. — Минск, 2004.
* Высокоэффективные проточные процессы и аппараты / А. Э. Левданский, Э. И. Левданский. — Минск, 2001.
* Исследование ударно-центробежного измельчения материалов / А. Э. Левданский // Инженерно-физический журнал. — 2004. — Т. 77, № 5. — С. 46—51.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Левданский Александр Эдуардович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 421.
**Свята-Георгіеўская царква** (да 1999 — Свята-Троіцкая царква) — праваслаўная царква ў Баравом.

Размешчана па адрасу Гомельская вобл. агр. Баравое, вул. Камсамольская 89А.

Гісторыя
--------

Паводле архіўных даных царква была пабудавана ў 1865 годзе, хаця ёсць успамінанне, што царква ў вёсцы была яшчэ ў XVIII ст. Адносілася да Мілашавіцкага прыхода. У 1896 была адрамантавана.

Падчас ВАВ царква ацалела, хаця вёска была спалена. У 1996 старую драўляную царкву разабралі і ў 1998 пабудавалі новую, асвяцілі ў гонар Успення Божай маці.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кніга памяць «Лельчыцкі раён» — с. 565