**Святы Прастол**, або **Папскі Прастол** (лац.: Sancta Sedes, італ.: la Santa Sede) — афіцыйная зборная назва Папы Рымскага і Рымскай курыі.

Суверэнітэт Святога Прастола
----------------------------

Святы Прастол у міжнародным публічным праве з'яўляецца суверэнным суб'ектам у статусе *persona sui generis*. Святы Прастол таксама валодае ўласнай дапаможнай суверэннай тэрыторыяй, горадам-дзяржавай Ватыкан, якая кіруецца ад імя рымскага пантыфіка губернатарам (называецца прэзідэнтам камісіі пантыфіка ў Ватыкане). Гэту пасаду заўсёды займае кардынал Рымскай курыі, прызначаны Папам.

Суверэнітэт Ватыкана, пацверджаны ў Латэранскіх пагадненнях 1929 з каралеўствам Італія, зыходзіць ад пастаяннага свецкага суверэнітэту Святога Прастола, які налічвае каля паўтары тысяч гадоў (усталяваны Папам Рыгорам Вялікім у 601), з'яўляючыся найстаражытнай суверэннай адзінкай у свеце.

Суверэнітэт Святога Прастола прызнаны ў міжнародным праве як самастойны і цалкам незалежны ад наяўнасці суверэннай тэрыторыі (*persona sui generis*). Усе дыпламатычныя адносіны ўсталёўваюцца не з горадам-дзяржавай Ватыкан, а са Святым Прастолам. Дыпламатычныя місіі замежных дзяржаў акрэдытуюцца пры Святым Прастоле. Дыпламатычныя місіі Святога Прастола называюцца апостальскімі нунцыятурамі і ўзначальваюцца апостальскімі нунцыямі (статус надзвычайнага і паўнамоцнага пасла) або апостальскімі пра-нунцыямі (статус надзвычайнага пасланца і паўнамоцнага міністра). Святы Прастол з'яўляецца пастаянным назіральнікам пры ААН.

Святы Прастол — тэакратычная выбарная манархія, якая ўзначальваецца Папам Рымскім, якога выбіраюць канклавам (калегіяй кардыналаў) пажыццёва. Папа Рымскі мае тры непадзельныя функцыі:

* Як свецкі суверэн у статусе манарха (з кваліфікацыяй суверэннага князя);
* Як рымскі біскуп, ён з'яўляецца главой каталіцкай царквы і яе вышэйшым кіруючым іерархам;
* Як суверэн горада-дзяржавы Ватыкан (дапаможнай тэрыторыі ў статусе суверэннага княства).

Урадам Святога Прастола з'яўляецца Рымская курыя, якая складаецца з дзяржаўнага сакратарыята (падзеленага на дзве секцыі — агульных спраў і замежных спраў), камісій і кангрэгацый.

Гісторыя
--------

Пасля паражэння ў 1322 годзе партыі гібелінаў (прыхільнікаў імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі (пачынаючы з Гогенштаўфенаў (Швабская дынастыя)) у вайне з гвельфамі (прыхільнікамі Святога Прастола), рэзідэнцыя Святога Прастола ўсё яшчэ часова знаходзілася ў Авіньёне, куды была эвакуіравана з Рыма ў 1309 годзе. Вяртанне назад Святога Прастола ў Рым адбылося ў 1377 годзе ў пантыфікат Рыгора XI.

Да 1871 года Святы Прастол валодаў велізарнай дапаможнай суверэннай тэрыторыяй, якая займала практычна ўсю цэнтральную частку Апенінскага паўвострава (Царкоўная дзяржава, Папская вобласць, Папская дзяржава — *Stato della Chiesa або Stato Pontifico*). Папа як свецкі суверэн часам перадаваў тэрыторыі, якія належаць Святому Прастолу, пад поўнае свецкае кіраванне, ствараючы такім чынам свецкіх феадальных васалаў у асобе прызначаных ім кіраўнікоў. Такім кіраўнікам Папа прысвойваў тытулы герцагаў (рэдка маркізаў, менш значным васалам) і званне ганфаланьера Святой Царквы. Напрыклад, у 1561 годзе Папа Пій IV (Джавані Анжэла дзі Медычы) дараваў тытулы вялікага герцага Тасканскага і герцага Фларэнцыі свайму пляменніку Козіма дзі Медычы, які ўжо да гэтага атрымаў у феадальнае валоданне Таскану і Фларэнцыю як папскі васал у рангу ганфаланьера і генерала Святой Царквы.

У 1870 годзе, падчас пантыфіката Пія IX, войскі караля Італіі Віктара Эмануіла II, падрыхтаваныя Джузэпэ Гарыбальдзі, уварваліся на тэрыторыю Царкоўнай дзяржавы і шматкроць перавышаючымі сіламі здушылі супраціўленне ваенных фарміраванняў (і жандармерыі) Святога Прастола (узброеныя фарміраванні Святога Прастола на той момант складалі не больш за 17 000 чалавек), захапілі Рым. Яшчэ ў 1861 годзе, калі было абвешчана аб'яднанае Каралеўства Італія, Рым быў абвешчаны сталіцай гэтай дзяржавы (фактычна ёй быў Турын, рэзідэнцыя Віктара Эмануіла II як сардзінскага караля); з гэтага моманту валоданне Рымам, які знаходзіўся да Франка-прускай вайны пад французскай ваеннай абаронай, уяўляла для Італіі асобае палітычнае рымскае пытанне.

Пасля 1870 года Папская вобласць спыніла існаванне, і Святы Прастол быў пазбаўлены дапаможных тэрыторый. Аднак на самага Папу, членаў Рымскай курыі і папскіх прыдворных ніхто тронуць не адважыўся. Рэзідэнцыя Святога Прастола — Ватыкан — засталася недатыкальнай, аж да такой ступені, што каралеўская паліцыя нават не раззброіла ніводнае сухапутнае ваеннае фарміраванне Святога Прастола: ні корпус палацінскай гвардыі (міліцыю), які складаўся з грамадзян Рыма, ні дваранскую гвардыю (Guardia Nobile), якая складалася з папскіх рыцараў — рымскіх патрыцыяў і дваран Святога прастола, ні нават папскую жандармерыю, функцыі якой былі цалкам страчаны са стратай тэрыторыі, ні швейцарскую гвардыю — асабістую ахову Папы. Раззброены былі толькі легіянеры (папскія зуавы) і часці ваенна-марскога флоту Святога Прастола. Каралеўства Італія нават безумоўна і цалкам прызнавала ўсе званні і дваранскія тытулы, якія дараваліся Святым Прастолам з 1871 па 1929, у перыяд фармальнай адсутнасці суверэннай дапаможнай тэрыторыі (хоць, як кур'ёз, тэрыторыя Ватыкана па-ранейшаму ахоўвалася папскімі вайсковымі часцямі). Хоць Святы Прастол ніколі не пазбаўляўся свайго ўнікальнага суверэнітэту (у статусе *persona sui generis*), аднак у 1871 годзе ён пазбавіўся магчымасці дараваць феоды, чаканіць манету і збіраць мыту і падаткі.

Але ў 1929 годзе Каралеўства Італія і Святы Прастол узаконілі свае адносіны ў Латэранскіх пагадненнях і фармальна пацвердзілі прызнанне адзін аднаго суверэннымі суб'ектамі, пры гэтым Каралеўства Італія фармальна вярнула Ватыкан (і летнюю рэзідэнцыю пантыфіка — Кастэль-Гандольфа) пад поўную юрысдыкцыю Святога Прастола (юрыдычна, паколькі фактычна Каралеўства Італія ніколі раней не ажыццяўляла ніводнага прававога акту ў дачыненні да Ватыкана).

Ватыкан не з'яўляецца самастойнай дзяржавай (хоць часам у дакументах называецца горадам-дзяржавай «Stato della Citta del Vaticano»), а з'яўляецца суверэннай тэрыторыяй Святога Прастола (што часта блытаюць). Статус гэтага палітыка-тэрытарыяльнага ўтварэння ўсталяваны палажэннямі Латэранскіх пагадненняў. Суверэнітэт Ватыкана не самастойны, а зыходзіць ад суверэнітэту Святога Прастола, а апошні з'яўляецца базавым суверэнным суб'ектам, праваздольным да ўсталявання дыпламатычных адносін. Менавіта Святы Прастол, а не Ватыкан прадстаўлены ў ААН.

Зноскі
------

Літаратура
----------

1. Енё Гергей. *История папства* Архівавана 22 лютага 2008.
2. Самуил Лозинский. *История папства*.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Святога Прастола «Sancta Sedes» на васьмі мовах — англійскай, іспанскай, італьянскай, кітайскай, лацінскай, нямецкай, партугальскай і французскай
* Тэкст Латэранскіх пагадненняў Архівавана 23 мая 2018.
* Царкоўная дзяржава. Артыкул у Каталіцкай энцыклапедыі  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 2003256-0 · ISNI: 0000 0001 1395 2500 · Microsoft: 559590911 · VIAF: 166641031 |

| Папскія рытуалы, сімвалы і цырыманіял |
| --- |
| Герб Ватыкана | 
* Апостальскі палац
* Ватыкан
* Папскі герб
* Канклаў
* Каранацыя
* Святы Прастол
* Інтранізацыя
* Папскі Крыж
* Мітра
* Мацэта
* Палій
* Папамабіль
* Папскія рэгаліі і знакі адрознення
* Пярсцёнак рыбака
* Сабор Святога Пятра
* Плошча Святога Пятра
* Латэранская базіліка
* Сікстынская капэла
* Тыяра
* Фанон
* Камаура
* Habemus Papam
* Sede Vacante
* Sedia Gestatoria
* Vere Papa mortuus est

 |

| ⛭Лацінскі Саюз |
| --- |
| Краіны-ўдзельнікі | Ангола ·  Андора ·  Балівія ·  Бразілія ·  Венесуэла ·  Усходні Тымор ·  Гаіці ·  Гватэмала ·  Гвінея-Бісау ·  Гандурас ·  Дамініканская Рэспубліка ·  Іспанія ·  Італія ·  Каба-Вердэ ·  Калумбія ·  Коста-Рыка ·  Кот-д’Івуар ·  Куба ·  Мексіка ·  Мазамбік ·  Малдова ·  Манака ·  Нікарагуа ·  Панама ·  Парагвай ·  Перу ·  Партугалія ·  Румынія ·  Сальвадор ·  Сан-Марына ·  Сан-Тамэ і Прынсіпі ·  Сенегал ·  Уругвай ·  Філіпіны ·  Францыя ·  Чылі ·  Эквадор |
| Пастаянныя назіральнікі | Аргенціна ·  Святы Прастол ·  Суверэнны Ваенны Ордэн Мальты |
| Афіцыйныя мовы | іспанская ·  італьянская ·  каталанская ·  партугальская ·  румынская ·  французская |