У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзісна (значэнні).

**Дзісна** (літ.: Dysna; у верхнім цячэнні **Дзісенка**) — рака ў Літве і Беларусі (у Віцебскай вобласці), левы прыток Заходняй Дзвіны. Даўжыня 178 км, у межах Беларусі каля 149 км. Вадазбор 8180 км², у межах Беларусі каля 7730 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 52,4 м³/с. Агульнае падзенне ракі 39,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 ‰.

Назва
-----

Назва Дзісны балцкага паходжання.

Сваёй структурай назва Дзісна блізкая назвам возера Лісна (на ўсходзе ад возера Асвея), рэк Цна (< *Tus-n-*, ад балцкага *\*taus- / \*tus-* «ціхі»), Лусня (прыток пскоўскай ракі Кунья).

У гэтых назвах карані пашыраныя пашыральнікам *-n-*. Ён жа ў назвах тыпу Стабна, Стабня (< *Stab-in-*, ад пруск. *stabis* «камень»).

Карані *Dis-, Tus-* асобна не засведчаныя. Асобна карані *Lis-*, *Lus-* у гідронімах *Lissa* (цяпер польск. *Liza*, левы прыток Нарава ля Суража), Ліс(с)а (прыток Пцічы), Лус(с)а (рака на памежжы Цвярской і Смаленскай абласцей).

Рачныя назвы тыпу *Ліс(с)а* адносяцца да групы гідронімаў з канчаткам *-(с)са*: *Іса*, *Ліса*, *Уса*, *Эса*, *Дрыса*, *Пліса*, *Неса[ru]*, *Труса*, *Таса*, *Рэса*, *Выса*, *Васа* (на Падняпроўі, Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы).

З іх некаторыя этымалагізуюцца больш-менш надзейна: Уса ад *\*aus-/\*us-* «блішчэць», Іса ад *\*eis-/\*is-* «імкнуцца». Балцкае паходжанне вызначаецца і калі корань пашыраецца з дапамогай вядомых балцкіх гідранімічных пашыральнікаў: Іса — \*Ісла (< Іслач < *Is-l-, ak-*), Уса — Усія (*Us-ij-*), Неса — Несла, Нясета (*Nes-, -l-, -et-*), Дрыса — Дрысела (*Dris-, -el-*), Рэса — Рэсята́[ru] (*Res-, -et-*).

У назве Дзісна аснова *Di-s-* можа быць звязаная з індаеўрапейскім *\*dei- / dī-* «свяціць» (> літоўскае *diena* «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве Дзітва. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы Лучоса, Свіцязь.

Асноўныя прытокі
----------------

**Справа**: Бірвета, Галбіца, Бярозаўка, Мнюта, Плаўня, Авута. **Злева**: Дрысвята, Янка, Маціца, Раўкета.

На рацэ
-------

**Гарады**: Дзісна. **Гарадскія пасёлкі**: Шаркаўшчына.

Агульнае
--------

Выцякае з возера Дзіснай («Дзісны») у Літве, цячэ па тэрыторыі Браслаўскага (у т.л. па мяжы з Літвой), Пастаўскага, Шаркаўшчынскага і Мёрскага раёнаў па Дзісенскай нізіне — заходняй частцы Полацкай нізіны. Максімальны расход вады 710 м³/с, мінімальны — 5 м³/с (в. Пазікі Мёрскага раёна, за 15 км ад вусця; адпаведна 1963, 1960). Рака замярзае ў 2-й дэкадзе снежня, крыгалом у 1-й дэкадзе сакавіка.

Даліна трапецападобная, шырыня яе 400—600 м, месцамі да 1,5 км. Пойма ў вярхоўі чаргуецца па берагах (шырыня 200—400 м), на астатнім працягу двухбаковая, шырыня яе ў сярэднім цячэнні 80—100 м, у ніжнім да 500 м.

Рэчышча звілістае, на працягу 7,7 км (1 км на ўсход ад вёскі Германоўшчына — 2 км на поўдні ад вёскі Марозаўка Браслаўскага раёна) каналізаванае; шырыня яго 20—30 м, у сярэднім цячэнні да 60 м, у нізоўях да 100 м. Берагі ў вярхоўях нізкія, часткова забалочаныя, на астатнім працягу стромкія, вышынёй 2—7 м, у месцах выхаду грунтавых водаў забалочаныя.

У басейне Дзісны азёры Асвята, Богінскае, Ілава, Крывое, Княж, Раўкета, Старадворскае, Сэклы, Чорнае і інш.

Заўвагі
-------

1. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 87.
2. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 209.
3. ↑  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. V. Warszawa, 1884. C. 321.
4. ↑  П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.
5. ↑  *Топоров В. Н.* Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.
6. ↑  H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55—57.
7. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.

Літаратура
----------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзісна (рака)

| ⛭Заходняя Дзвіна |
| --- |
| Левыя прытокі | 

|  |  |
| --- | --- |
| У Расіі | Нятэсьма ·  Вялеса ·  Межа ·  Сяртэйка |
| У Беларусі | Каспля ·  Бярозавы Масток ·  Бязуння ·  Віцьба ·  Лучоса ·  Чарнагосніца ·  Бікложа ·  Крывінка ·  Ула ·  Тураўлянка ·  Ушача ·  Нача ·  Дзісна ·  Вянужка ·  Каменка ·  Волта ·  Мёрыца ·  Вята ·  Друйка ·  Сомніца ·  Бельчыца |
| У Латвіі | Лауцэ ·  Ілукстэ ·  Эглайне ·  Паўночная Сусея |

 |
| Правыя прытокі | 

|  |  |
| --- | --- |
| У Расіі | Валкота ·  Окча ·  Таропа ·  Чарнагузка |
| У Беларусі | Усвяча ·  Валынка ·  Лужаснянка ·  Шэвінка ·  Язвінка ·  Сечна ·  Прудок ·  Обаль ·  Сосніца ·  Струнка ·  Тросніца ·  Палата ·  Перамерка ·  Бярэзіна ·  Дрыса ·  Змейка ·  Вужыца ·  Сар’янка |
| У Латвіі | Росіца ·  Індрыца ·  Рудня ·  Ліксна ·  Дубна ·  Нярэта · Айвіекстэ ·  Персэ ·  Огрэ |

 |
| ГЭС | Віцебская ·  Полацкая · Даўгаўпілская ·  Плявіньская ·  Кегумская ·  Рыжская |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |