Карл-Маркс-Хоф, пабудаваны ў перыяд 1927-1930 гадоў.
**Чырвоная Вена** — неафіцыйная назва сталіцы Аўстрыі ў перыяд паміж 1918 і 1934 гадамі, калі сацыял-дэмакраты  (руск.) (бел. мелі большасць у гарадскім парламенце, а горад упершыню кіраваўся дэмакратамі.

Сацыяльнае становішча пасля Першай сусветнай вайны
--------------------------------------------------

Пасля завяршэння Першай сусветнай вайны і распаду і падзелу Аўстра-Венгрыі, былой дуалістычнай манархіі пад скіпетрам дынастыі Габсбургаў, так зваая *Deutschösterreich* (Германская Аўстрыя) быў абвешчаны рэспублікай 12 лістапада 1918 года. На выбарах у гемейндэрат (гарадскі парламент) 4 мая 1919 года упершыню ўсе паўналетнія грамадзяне абодвух палоў атрымалі права голасу. Сацыял-дэмакратычная партыя атрымала абсалютную большасць на выбарах; Якаб Рэйман быў абраны першым мэрам-сацыял-дэмакратам. Пасля муніцыпальных выбараў у 1923 годзе  (руск.) (бел. яго змяніў Карл Зейц.

Горад зведаў шмат змен у гэты перыяд часу. Падчас вайны многія ўцекачы з аўстрыйскай Галіцыі (цяпер Заходняя Украіна), якая была часткова занятая рускай арміяй, пасяліліся ў сталіцы. У канцы вайны многія былыя салдаты Імператарскай і Каралеўскай арміі вырашылі застацца ў Вене, па меншай меры часова, у той час як многія былыя чыноўнікі міністэрстваў імператарскага і каралеўскага ўрада вярнуліся ў родныя краі. Прадстаўнікі сярэдніх класаў, многія з якіх набылі ваенныя аблігацыі, якія былі цяпер бескарыснымі, апынуліся ў галечы з-за гіперінфляцыі. Новыя межы паміж Аўстрыяй і найбліжэйшымі рэгіёнамі, якія кармілі Вену на працягу многіх стагоддзяў, абцяжарылі пастаўкі прадуктаў харчавання ў сталіцу. Кватэры былі перапоўненыя, і бушавалі такія захворванні, як сухоты, іспанка і сіфіліс. У новай Аўстрыі Вена лічылася занадта вялікай сталіцай для маленькай краіны, і людзі, якія жывуць у іншых частках Аўстрыі, часта называлі яе *Wasserkopf*.

З іншага боку, аптымісты ўбачылі адкрыццё прастору для сацыяльных і палітычных дзеянняў. Прагматычныя інтэлектуалы накшталт Ганса Кельзена, які склаў рэспубліканскую канстытуцыю, і Карла Бюлера  (руск.) (бел. знайшлі шмат агульнага. Для іх гэта было часам «абуджэння, новых рубяжоў і аптымізму».

Інтэлектуальныя рэсурсы Чырвонай Вены былі значныя: Ілона Дучынская  (руск.) (бел. і Карл Поланьі  (руск.) (бел. а таксама некалькі іншых інтэлігентаў-сацыялістаў з задавальненнем пераехалі ў Вену або накіраваліся туды ў выгнанне з іншых рэгіёнаў, у дадатак да Зігмунда Фрэйда, Альфрэду Адлера, Карла Бюлера, Артура Шніцлера, Карла Крауса, Людвіга Вітгенштэйна, Адольфа Лоаса, Арнольда Шенберга і многім іншым навукоўцам, мастакам, выдаўцам і архітэктарам, многія з якіх не былі ні сацыялістамі, ні членамі прынцыповай апазіцыі з клерыкальных кансерватараў, але разглядалі развіццё і мадэрнізацыю Вены з сімпатыяй.

Джон Гюнтэр ахарактарызаваў агульную сітуацыю ў Вене ў перыяд паміж войнамі так: «Парушэнне раўнавагі паміж марксісцкай Венай і клерыкальнай сельскай мясцовасцю было дамінуючым *Матывам* у аўстрыйскай палітыцы да прыходу да ўлады Гітлера. Вена была сацыялістычнай, антыклерыкальнай і, як муніцыпалітэт, даволі багатай. Наваколлі былі беднымі, заняпалымі, кансерватыўнымі рымска-каталіцкімі і зайздросціўшымі больш высокім стандартам жыцця ў Вене».

Агульная палітыка
-----------------

Ініцыятывы чырвона-чорнай кааліцыі ў першым урадзе новай федэрацыі *Германская Аўстрыя* прывялі да заканадаўчага ўвядзення васьмігадзіннага працоўнага дня толькі праз тыдзень пасля абвяшчэння рэспублікі ў лістападзе 1918 года. Акрамя таго, была рэалізавана сістэма дапамог па беспрацоўі і заканадаўча заснавана Палата работнікаў (*Arbeiterkammer*, афіцыйна *Kammer für Arbeiter und Angestellte*) у якасці афіцыйнага лобі ад рабочых. Энтузіязм з нагоды такіх рэформаў станавіўся ўсё менш і менш па меры працягу знаходжання ва ўладзе прадстаўнікоў хрысціянска-сацыялістычнай партыі з моманту заканчэння Першай сусветнай вайны.

У 1920 годзе кааліцыя распалася, і з гэтага часу да 1945 года сацыял-дэмакраты знаходзіліся — на федэральным узроўні — альбо ў апазіцыі, альбо ў падполлі. Але «чырвоныя» працягвалі кіраваць Венай, атрымаўшы абсалютную большасць у парламенце на выбарах 1919 года. Іх мэтай было зрабіць Вену яркім прыкладам паспяховай сацыял - дэмакратычнай палітыкі. Іх меры ў той час лічыліся выдатным ці нават захапляльнымі і адсочваліся ва ўсёй Еўропе. Кансерватары ў Аўстрыі, як правіла, ставіліся з нянавісцю да падобнага роду палітыкі, але на той момант нічога не маглі перашкодзіць поспеху сацыял-дэмакратаў на выбарах у Вене.

Вена была цэнтрам зямлі Ніжняя Аўстрыя на працягу сямі стагоддзяў. Маючы значную большасць у Вене і галасы рабочых з прамысловага рэгіёну, дзе размяшчаецца Вінер-Нойштадт  (руск.) (бел. «чырвоныя» нават атрымалі права вылучыць першага дэмакратычнага губернатара, ландсгауптмана, літаральна «капітана зямлі» Ніжняй Аўстрыі, у 1919 годзе: яны выбралі Альберта Севера. Паколькі сельскія раёны ў той час не хацелі падпарадкоўвацца «чырвоным», а сацыял-дэмакратычнай партыі не падабалася ўмяшанне кансерватараў у іх мадэрнізатарскую гарадскую палітыку, дзве вялікіх партыі неўзабаве пагадзіліся аддзяліць «чырвоную Вену» ад «чорнай Ніжняй Аўстрыі». Нацыянальны парламент прыняў канстытуцыйны закон, які забяспечваў гэта, у 1921 годзе; з 1 студзеня 1922 года ў Вене была створана дзявятая аўстрыйская федэральная зямля.

Пасля 1934 года Гюнтэр адзначаў: «У Вене сацыялісты падрыхтавалі выдатную адміністрацыю, што рабіла яе, верагодна, самым паспяховым муніцыпалітэтам ў свеце [...] Дасягненні сацыялістаў Вены былі найбольш хвалюючым грамадскім рухам у пасляваенны перыяд у любой еўрапейскай краіне».

Дзяржаўнае жыллё
----------------

Імператарскі і каралеўскі ўрад прыняў закон аб абароне з'ёмшчыкаў жылля (*Mieterschutzgesetz*) ў 1917 годзе, які быў адразу абвешчаны дзеючым у Вене. Нягледзячы на высокую інфляцыю, закон прадпісваў замарозіць кошты за з'ем кватэры на ўзроўні 1914 года. Гэта зрабіла новыя прыватныя жылыя праекты стратнымі. Пасля вайны попыт на даступныя кватэры вырас надзвычай высока. Фарміраванне грамадскага жыллёвага будаўніцтва стала галоўнай клопатам сацыял-дэмакратаў у Вене.

У 1919 годзе федэральны парламент прыняў Закон аб патрабаваннях да жылля (*Wohnanforderungsgesetz*) для павышэння эфектыўнасці існуючых жыллёвых структур. Нізкі прыватны попыт на зямлю пад забудову і нізкія выдаткі на будаўніцтва аказалася спрыяльнымі фактарамі для ўважлівага планавання будаўніцтва дзяржаўнага жылля гарадской адміністрацыяй.

З 1925 года (час, калі моцная валюта шылінг замяніла дэвальваваную крону) па 1934 год, так званым гемайндэбаў («супольнасцю будаўніцтва») былі пабудаваныя будынкі з больш чым 60 000 новых кватэр. Вялікія жылыя масівы ўзводзіліся вакол зялёных насаджэнняў — напрыклад, у Карл-Маркс-Хоф (адной з гарачых кропак у грамадзянскай вайне 1934 года). Наймальніка новых кватэр выбіраліся на аснове рэйтынгавай сістэмы, у якой, напрыклад, асобы з інваліднасцю атрымлівалі дадатковыя «балы», па прычыне якіх іх выбіралі для атрымання жылля раней. 40 % выдаткаў на будаўніцтва былі ўзятыя з даходаў ад венскага жыллёвага падатку, астатняе — ад даходаў ад венскага падатка на раскошу і з федэральных сродкаў. Выкарыстанне дзяржаўных сродкаў для пакрыцця выдаткаў на будаўніцтва дазваляла ўсталёўваць вельмі нізкія арэндныя стаўкі на такія кватэры: у даходных дамах кошт здыму жылля складаў 4 % даходу сям'і; кошт здыму прыватных дамоў складаў 30 %. Акрамя таго, калі жыхары хварэлі або станавіліся беспрацоўнымі, арэндныя плацяжы маглі быць адтэрмінаваныя.

Медыцынскае абслугоўванне
-------------------------

Бацькі атрымлівалі «пакет адзення» для кожнага дзіцяці такім чынам, каб «ні адно дзіця ў Вене не было абгорнута ў газету». Былі адкрыты дзіцячыя сады, «пасляабедзеныя дамы» і дзіцячыя курорты, каб дазволіць маткам вярнуцца на свае працоўныя месцы і «забраць» дзяцей з вуліц. Медыцынскія паслугі прадастаўляліся бясплатна. Для павышэння фізічнай падрыхтоўкі і адпачынку былі створаны спортпляцоўкі, грамадскія лазні і спартыўныя збудаванні. Як выказаўся Юлій Тандлер, член гарадскога савета па сацыяльных і медыцынскіх паслугах: «Тое, што мы выдаткуем на дамы для моладзі, тое зэканомім на турмах. Тое, што мы выдаткуем для нагляду за цяжарнымі жанчынамі і немаўлятамі, мы зэканомім на псіхіятрычных бальніцах». Бюджэтныя выдаткі на сацыяльныя паслугі былі павялічаны ў тры разы ў параўнанні з даваенным перыядам. Дзіцячая смяротнасць знізілася, стаўшы ніжэй сярэдняй па Аўстрыі, а колькасць выпадкаў захворвання на сухоты знізілася на 50 %. Даступныя тарыфы на газ і электраэнергію і на ўборку смецця, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні муніцыпалітэта, дапамаглі палепшыць санітарны стан горада.

Фінансавая палітыка
-------------------

Сацыял-дэмакратамі былі шляхам муніцыпальнага закона ўведзеныя новыя падаткі, якія сталі дадаткам да федэральных падаткаў (крытыкі называлі іх «брэйтнераўскімі падаткамі» па прозвішчы Х'юга Брэйтнэра, члена гарадскога савета па пытаннях фінансаў). Гэтыя падаткі былі ўведзеныя на раскошу: на верхавых коней, вялікія прыватныя аўтамабілі, прыслугу ў прыватных гаспадарках, а таксама гасцінічныя нумары.

Яшчэ адзін новы падатак, *Wohnbausteuer* (падатак на будаўніцтва жылля), быў уведзены як прагрэсіўны, гэта значыць спаганяўся ў растучых працэнтах. Даходы ад гэтага падатку выкарыстоўваліся для фінансавання шырокай муніцыпальнай жыллёвай праграмы. Таму многія пабудаваныя гемейндэбаў дамы сёння па-ранейшаму маюць таблічкі з надпісамі: « Erbaut aus den Mitteln der Wohnbausteuer» (пабудавана на паступленні ад падатку на будаўніцтва жылля).

У выніку інвестыцыйнай дзейнасці муніцыпалітэта ўзровень беспрацоўя ў Вене знізіўся ў адносінах да астатняй часткі Аўстрыі і Германіі. Усе інвестыцыі фінансаваліся непасрэдна за кошт падаткаў, а не крэдытаў. Такім чынам, гарадская адміністрацыя заставалася незалежнай ад крэдытораў і не павінна была плаціць працэнты па аблігацыях.

Х'юга Брайтнэр, у адрозненне ад аўстрыйскіх сацыял-дэмакратаў пасля 1945 года, паслядоўна адмаўляўся браць крэдыты для фінансавання сацыяльных паслуг. Гэтыя паслугі, такім чынам, прыйшлося скараціць, калі ў пачатку 1930-х гадоў федэральны ўрад пачатак «душыць» Вену ў фінансавым дачыненні .

Зноскі
------

1. ↑  Allan Janik, Stephen Toulmin: *Wittgenstein’s Vienna*.
2. 1 2  Gunther, John (1933). *Inside Europe* (7th, 1940 ed.). New York: Harper & Brothers. p. 379.
3. ↑  *Reichsgesetzblatt für die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder* No. 34 and 36/1917, see Austrian National Library, historical laws online

Спасылкі
--------

* City of Vienna: *From «Red Vienna» to the «Ständestaat» (1918 to 1938)*
* Virtual Vienna: *Red Vienna: A Workers' Paradise.* Архівавана 27 верасня 2007.
* Encyclopedia of Vienna's Social Democratic Party, in German Архівавана 3 чэрвеня 2006.
* Eve Blau: *The Architecture of Red Vienna. 1919-1934.*, The MIT Press, 1999
* Helmut Gruber: *Red Vienna. Experiment in Working Class Culture, 1919-1934.*, Oxford University Press, 1991
* Sheldon Gardner: *Red Vienna and the Golden Age of Psychology, 1918-1938* , Praeger Publishers, 1992