У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вужачкі.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ужачкі.
**Каса́ч жоўты, Вужачкі** (*Iris pseudacorus*) — шматгадовая кветкавая прыбярэжная травяністая расліна роду Касач (*Iris*) сямейства Касачовыя (*Iridaceae*).

Назва
-----

Касач жоўты, касач, косіца, касатнік, касарыкі, вужачкі, касачы, кошыц, шаторак, гуркі свіныя, ужачкі, касач вадзяны.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

Буйная шматгадовая травяністая расліна вышынёй 75—150 см, радзей да 180 см.

Карэнішча галінастае, тоўстае (да 2 см у дыяметры), паўзучае.

Сцябло шчыльнае, у верхняй частцы галінастае.

Лісце зялёнае, мечападобнае, шырокалінейнае (10—20 мм шырынёй) з ясна прыкметнай сярэдняй жылкай.

Буйныя кветкі сабраны пучкамі па 3—8 на разгалінаваным сцябле; кветканосы доўгія і тоўстыя. Вонкавыя долі калякветніка адхіленыя дадолу, пласцінка іх яйкападобная, пры падставе адразу звужаная ў кароткі кіпцік, светла-жоўтая, пасярэдзіне з аранжавай плямай і пурпурнымі жылкамі; унутраныя долі калякветніка маленькія, лінейныя, карацей і вузей слупка; ніткі тычынак крэмавага колеру.

Плод — тупатрохграневая даўгавата-авальная каробачка з кароткім носікам (3—7 мм даўжынёй) на верхавіне. Насенне сціснутае, бліскучае.

Цвіце ў чэрвені — жніўні. Плады спеюць у жніўні.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Асноўны арэал ўключае ў сябе Афрыку (Алжыр, Марока, Мадэйру і Канарскія астравы), усю Еўропу (акрамя паўночных раёнаў), Заходнюю Азію і Закаўказзе. Распаўсюджаны ў еўрапейскай часткі Расіі (за выключэннем паўночнатайговых і арктычных раёнаў), Заходняй Сібіры, перадгор’ях Каўказа.

Да пачатку XXI стагоддзя натуралізаваўся амаль паўсюдна.

Расце па балотах, сырым берагах рэк і азёр, на абводненых багністых лугах, дзе часам ўтварае зараснікі.

Раслінная сыравіна
------------------

У карэнішчах змяшчаецца касачовы алей  (руск.) (бел. (0,1—0,3 %), самой каштоўнай часткай якога з’яўляецца кетон ірон, які надае алею пах фіялак. Акрамя ірона, арамат эфірнаму алею надаюць сляды бензальдэгіду  (руск.) (бел. ліналаолу  (руск.) (бел. гераніолу  (руск.) (бел. і інш. У склад алею ўваходзяць таксама кіслоты: мірысцінавая  (руск.) (бел. бензойная, ундэцылавая, трыдэцылавая, іх метылавыя эфіры, бензойны, м-дэцылавы  (руск.) (бел. нанілавы і воцатны альдэгіды, фурфурол, сляды фенолe, кетон з мятным пахам. Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах знойдзены ізафлавонавы гліказід ірыдзін, крухмал (57 %), тлусты алей  (руск.) (бел. (9,6 %), дубільныя рэчывы, арганічныя кіслоты, слізь, смалістыя рэчывы. У лісці змяшчаецца аскарбінавая кіслата (0,23 %), амінакіслоты.

Найбольш багатыя эфірным алеем карэнішчы касача жоўтага, сабранага вясной. У гэты перыяд ўтрыманне ірону ў іх дасягае 42 %.

### Збор сыравіны

Карэнішчы збіраюць восенню ці ранняй вясной, іх выкопваюць рыдлёўкай, прамываюць у халоднай вадзе, абразаюць рэшткі надземных частак і карані. Сушаць на гарышчы або пад падстрэшкам.

Значэнне і прымяненне
---------------------

Свежавыкапаныя карэнішчы маюць травяністы пах, і толькі пры павольнай сушцы з’яўляецца прыемны фіялкавы водар, таму яго называюць «фіялкавым коранем» (які прымяняюць у кандытарскай вытворчасці, а таксама ў якасці араматычнай сыравіны для лікёраў, вінаў і іншых напояў).

Эфірны алей касача жоўтага шырока выкарыстоўваецца ў парфумерыі.

Касач жоўты валодае адхарквальным дзеяннем, паляпшае смак лекаў. Спіртова-водны экстракт карэнішча ў развядзенні 1:300 тармозіць развіццё сухотнай палачкі. Карэнішчы ўваходзяць у склад груднога збору, які выкарыстоўваецца ўнутр у выглядзе адвару, вонкава — у выглядзе прысыпак; уваходзяць у склад зубных парашкоў, прысыпак, пудраў, пластыраў.

Прэпараты касача жоўтага ўжываюцца як адхарквальны сродак пры бранхітах, болях у кішачніку, спазме, як сімптаматычны (у складзе збору М. М. Здрэнкі) пры лячэнні папіламатозу  (англ.) (бел. мачавога пузыра і анацыдных гастрытаў.

У народнай медыцыне касач жоўты выкарыстоўвалі рэдка пры пнеўманіі, ангінах, ацёках, а таксама для лячэння інфіцыраваных ран, язваў, свіршчаў і для выдалення вяснушак. Водны адвар яго п’юць пры катары страўніка, сполаху.

**Увага**: маюцца падазрэнні на ядавітасць карэнішчаў і кветак у свежым выглядзе.

Касач жоўты здаўна шырока выкарыстоўваецца ў пасадках, аблямоўваюць вадаёмы; ва ўмовах культуры можа расці і ў месцах з вельмі умераным увільгатненнем. Расліна вельмі дэкаратыўная дзякуючы вялікім прыгожым кветкам.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Злева направа. Кветка. Саспяваючыя каробачкі. Спелы плод і насенне.Насенне |

Таксанамія
----------

Від **Касач жоўты** ўваходзіць род Касач (*Iris*) сямейства Касачовыя (*Iridaceae*) парадку Спаржакветныя (*Asparagales*).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 24 сямействы  (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ каля 400 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак  **Спаржакветныя** |   |   | род  **Касач** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел  Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя |   |   | сямейства  **Касачовыя** |   |   | від  **Касач жоўты** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадку кветкавых раслін  (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 70 радоў  (згодна Сістэме APG II) |   |
|   |   |   |

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. 1 2 3  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 68. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Назва **Касач жоўты** згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Касатик аировидный // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 95-97. — 592 с. — 120 000 экз.
6. ↑  *Шатэрнік М. В.* Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
7. ↑  *Federowski M.* Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897
8. 1 2 3 4  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
9. ↑  *Ганчарык М. М.* Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
10. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
11. ↑  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
12. ↑  *Васількоў І. Г.* Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
13. ↑  *Чоловский К.* Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
14. ↑  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
15. 1 2 3 4  *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* Иллюстрированный определитель растений Средней России. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. — Т. 1. — С. 484.(Праверана 24 ліпеня 2009)
16. ↑  Алей вылучаюць з карэнішчаў экстракцыяй слабым растворам сернай кіслаты з наступнай адгонкай яго парам. — Большая советская энциклопедия — Фиалковый корень(недаступная спасылка)(Праверана 8 кастрычніка 2009)

Літаратура
----------

* *Бурава Э. А.* Касач // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз. — С. 510—511.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 374. *Iris pseudacorus* L. — Ирис аировидный, или водяной // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 484. — ISBN 8-87317-091-6.
* *Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В.* Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
* *В. И. Чопик  (укр.) (бел. Л. Г. Дудченко  (укр.) (бел. А. М. Краснова;* «Дикорастущие полезные растения Украины  (укр.) (бел.» Справочник; Киев, Навукова думка  (укр.) (бел. 1983.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776117552 |