recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Касцёл Перамянення Гасподняга** — мураваны каталіцкі храм у аграгарадку Сцешыцах Вілейскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Першы вядомы касцёл існаваў у 1786 годзе і быў пабудаваны па фундацыі Людвіга і Ізабеліны Камінскіх. Касцёл быў драўляны, на бутавым падмурку, меў «30 аршын даўжыні і 13,5 аршын шырыні», а таксама вежу-званіцу над уваходным фасадам. Інтэр’ер храма ўпрыгожвалі тры алтары.

Касцёл дзейнічаў да 1866 года, калі неўзабаве пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў ён быў закрыты і перабудаваны ў праваслаўную царкву. У 1919 годзе будынак быў вернуты каталіцкай грамадзе. З таго моманту ў Сцешыцах існавала самастойная парафія, якая налічвала перад Другой сусветнай вайной да 2500 вернікаў. Будынак касцёла існаваў да 1957 года.

Новы мураваны храм быў пабудаваны ў 1996 годзе на тым жа месцы, дзе раней размяшчаўся стары драўляны касцёл.

Архітэктура
-----------

Будынак вырашаны прамавугольным у плане падоўжаным аб’ёмам пад двухсхільным дахам, які на фасадзе завершаны драўлянай трох’яруснай чатырохграннай шатровай званіцай. З тыльнага боку далучана ніжэйшая квадратная ў плане апсіда пад вальмавым пакрыццём. Асіметрыю ў агульнай кампазіцыі надае прыбудова бакавой квадратнай сакрысціі пад двухсхільным дахам. Плоскасныя фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі з руставанымі архівольтамі.

Унутры зала перакрыта лучковай драўлянай столлю, апсіда адкрыта арачным прасветам. Уздоўж сценаў развешаны пано на тэму «Крыжовы шлях Хрыста».

Зноскі
------

1. ↑  СЦЕШЫЦКАМУ КАСЦЁЛУ СПОЎНІЛАСЯ 20 ГОД
2. ↑  Сцешыцы
3. ↑  Турысцка-краязнаўчы маршрут Старынкі — Сцешыцы Архівавана 11 лютага 2019.

Літаратура
----------

* Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.

Спасылкі
--------

* Касцёл Перамянення Гасподняга (Сцешыцы) на сайце Catholic.by (бел.)
* Касцёл Перамянення Гасподняга (Сцешыцы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* У вёсцы | Сцешыцы

| ⛭Вілейскі дэканат |
| --- |
| 
* Касцёл Святога Міхала Арханёла (Акалова)
* Касцёл Святога Дамініка (Акцябр)
* Касцёл Святой Тройцы і Святога Крыштафа (Акцябрскі)
* Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Альковічы)
* Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)
* Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вязынь)
* Касцёл Святога Станіслава (Даўгінава)
* Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Касцяневічы)
* Касцёл Святога Антонія (Корань)
* Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Куранец)
* Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Ілья)
* Касцёл Святога Казіміра (Лагойск)
* Касцёл Божай Міласэрнасці (Любань)
* Касцёл Святых Пятра і Паўла (Лукавец)
* Касцёл Маці Божай Анёльскай (Нарач)
* Касцёл Святой Ганны (Плешчаніцы)
* Касцёл Перамянення Гасподняга (Сцешыцы)
* Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Юркавічы)

 |
**Новая Брытанія** (анг. New Britain) — меланезійскі востраў у складзе Папуа — Новай Гвінеі. З'яўляецца самым буйным востравам архіпелага Бісмарка, да 1885 года называўся Новабрытанскім архіпелагам.

Геаграфія
---------

Плошча вострава складае 36 520 км², на ім пражывае 395 000 жыхароў. Яго даўжыня складае 600 км, а максімальная шырыня — 80 км. З 1966 года Новая Брытанія падзелена на дзве адміністрацыйныя адзінкі — правінцыі Усходняя Новая Брытанія і Заходняя Новая Брытанія. Усходняя правінцыя па плошчы менш заходняй, але пераўзыходзіць яе па колькасці жыхароў і значнасці.

Сталіцай Заходняй Новай Брытаніі з’яўляецца горад Кімбе. Сталіцай Усходняй Новай Брытаніі да вывяржэння вулкана Тавурвур у 1994 годзе быў горад Рабаул. Большасць яго жыхароў беглі і аселі ў горадзе Какопа, які стаў пасля сталіцай, у тым ліку дзякуючы свайму тапалагічна больш бяспечнаму размяшчэнню.

Уздоўж вострава цягнецца разрэзаны цяснінамі горны масіў, найбольш высокай кропкай якога з’яўляецца вулкан Сіневіт (2438 м). Асноўная частка вострава пакрытая трапічным лесам.

Праліў Дампір аддзяляе Новую Брытанію ад вострава Умбоі, праліў Святога Георгія — ад вострава Новая Ірландыя.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 363. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Новая Брытанія**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Новы · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4214864-9 · NKC: ge600851 |
**Бра́таўна** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Ушача.

Плошча паверхні 0,35 км². Даўжыня 1,32 км, найбольшая шырыня 0,46 км. Даўжыня берагавой лініі 3,43 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 7 м, сярэдняя 3,7 м. Аб’ём вады 1,29 млн м³. Плошча вадазбору 12,45 км².

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з усходу на захад. Схілы катлавіны вышынёй 10—20 м. Берагавая лінія звілістая, утварае залівы. Берагі нізкія, пясчаныя. У заходняй частцы возера месцамі берагі сплавінныя. Дно плоскае з невялікім нахілам да сярэдзіны возера. Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць ручаі і выцякае ручай у возера Жадунь. Падводная расліннасць пашыраецца да глыбіні 3—3,5 м. Надводная прыбярэжная расліннасць займае палосу 15—75 м.

У возеры водзяцца шчупак, плотка, лешч, акунь, карась, язь, краснапёрка і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-33. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г. (руск.)

Літаратура
----------

* *Міронаў В. Р.* Братаўна // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
* Республика беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта / Ред. В. А. Змачинская. — Мн.: Белкартография, 2012. — 5 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Морфометрические параметры озёр Витебскойобласти // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» (руск.)
Серыя паштовых марак Беларусі
Возера Ільмёнак
**Браслаўская група азёр** знаходзіцца ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Друйка ў Нацыянальным парку «Браслаўскія азёры».

Група ўключае больш за 30 азёр агульнай плошчай каля 114 км², аб'ём вады ў іх больш за 540 млн м³. Самыя вялікія: Дрывяты, Снуды, Струста, Войса, Неспіш, Воласа Паўночны, Бужа, Недрава, Бярэжа, Даўблі, Воласа Паўднёвы. Размешчаны Браслаўскія азёры сярод узгорыстага рэльефу, які прадстаўлены разнастайнымі формамі водна-ледавіковай акумуляцыі — камамі, озамі. Невялікія ўчасткі лясоў у межах Міжазёрнага ландшафтнага заказніка на поўнач ад возера Струста і на поўдзень ад возера Дрывяты. Азёры злучаны між сабой невялікімі рэкамі, ручаямі, канавамі і пратокамі, найбольшыя з іх дрэніруюцца рака Друйка. Вакол створана зона адпачынку Браслаў; па вадаёмах, злучаных Друйкай, праходзяць турысцкія маршруты.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1994.
* *Мысливец И. А.* Браславские озёра / И. А. Мысливец, Г. С. Гигевич. — Мн. 1987. — 78 с.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Браслаўская група азёр на Вікісховішчы |


| Браслаўскія азёры |
| --- |
| 
* Балойса
* Бужа
* Бярэжа
* Вера
* Войса
* Воласа Паўднёвы
* Воласа Паўночны
* Даўблі
* Дрывяты
* Ельна
* Ільмёнак
* Недрава
* Неспіш
* Пагошча
* Плуцінок
* Поцех
* Рака
* Святца
* Снуды
* Струста
* Цно

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сахачэўскі.
**Алякса́ндр Сахачэ́ўскі**, сапраўднае імя **Лейб Сондэр** (3 мая 1843, мястэчка Ілаў, Сахачэўскі павет, Мазавецкае ваяводства, Царства Польскае — 15 чэрвеня 1923, Бідэрмансдорф каля Вены) — польскі мастак яўрэйскага паходжання, прадстаўнік «рамантызму».

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Варшаўскай школе рабінаў. З 1860 года ў Акадэміі мастацтваў у Варшаве пад кіраўніцтвам прафесара Юзафа Зімлера. Быў арыштаваны восенню 1862 года на хвалі арыштаў пасля замаху на Аляксандра Веляпольскага, быў вязнем Варшаўскай цытадэлі. Быў асуджаны пасля выбуху паўстання 1863—1864 гадоў на 20 гадоў катаргі ў Сібіры. Пасля вяртання з ссылкі царскі ўрад забараніў яму вярнуцца ў Царства Польскае, ён быў вымушаны пасяліцца ў Львове. Пазней жыў у Мюнхене і Бруселі, дзе стварыў цыкл дакументальных малюнкаў, сведчанняў аб дэпартацыі паўстанцаў на месца адбыцця пакарання, побыт катаржан. Сярод самых вядомых — *Развітанне з Еўропай* (1894). Малюнак мае сімвалічнае значэнне, ушаноўвае памяць шэрагу вядомых рэпрасаваных паўстанцаў, у тым ліку і самога сябе — мужчына, які паклаў руку на слуп. З 1903 жыў у Вене.

У 1913 годзе падчас святкавання 50-гадовай гадавіны паўстання 1863—1864 гадоў выставіў свае працы ў Львоўскай гарадскай адміністрацыі. Выстава выклікала сенсацыю ў публікі. Мастак пагадзіўся перадаць свае працы Львоўскай гарадскай адміністрацыі ў абмен на пажыццёвую рэнту.

У 1956 годзе Міністэрства культуры СССР перадала Польшчы калекцыю прац Аляксандра Сахачэўскага. На сотую гадавіну пачатку паўстання 1863—1864 гадоў (1963) калекцыя была выстаўлена ў музеі X павільёна Варшаўскай цытадэлі (у пастаяннай экспазіцыі).

* Бітва палякаў з расійскай арміяй у 1863 годзеБітва палякаў з расійскай арміяй у 1863 годзе
* Развітанне з Еўропай (1894)Развітанне з Еўропай (1894)

Літаратура
----------

* Helena Boczek: Aleksander Sochaczewski 1843—1923 — malarz syberyjskiej katorgi : życie, twórczość i dzieje kolekcji. Beata Meller. Warszawa: Muzeum Historyczne m. st. Warszawy : Muzeum Niepodległości, 1993. — ISBN 83-900-7271-8. — 119 s.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аляксандр Сахачэўскі
* Magdalena Szczęsny-Mrówczyńska *Мастацкі дзённік Аляксандра Сахачэўскага*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 135757737 · GND: 119128950 · ISNI: 0000 0000 4457 6766 · LCCN: n95087539 · NTA: 133208605 · NUKAT: n99034280 · VIAF: 64810654 |

 |
**Ла-Ферасі** (фр.: La Ferrassie) — палеалітычны навес пад скаламі, размешчаны за 40 км на паўднёвы захад ад французскага населенага пункта Манціньяк у дэпартаменце Дардонь. Раскопкі праводзіліся ў 1902—1922 гадах. Змяшчае 11 культурных пластоў, з іх ніжнія ставяцца да мусцьерскай эпохі, верхнія — да пачатку позняга палеаліту. У мусцьерскім пласце знойдзена 6 пахаванняў неандэртальцаў: мужчыны, жанчыны і 4 дзяцей. Пліта вапняка, якая знаходзілася над пахаваннем аднаго з дзяцей, з некалькімі выдзеўбанымі ў ёй паглыбленнямі лічыцца адной з першых праяў выяўленчага мастацтва, якое нараджалася ў мусцьерскую эпоху. У познепалеалітычных пластах знойдзены кавалкі вапняка з выгравіраванымі выявамі казярога, дзікага каня, драпежніка. На некаторых камянях чорнай фарбай нанесеныя контуры жывёл (казярога, аленя, бізона).

Спасылкі
--------

* ЛА-ФЕРРАСИ // Савецкая гістарычная энцыклапедыя. — М.: Савецкая энцыклапедыя. Пад рэд. М. Жукава. 1973-1982.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Mérimée: PA00082992 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліхапол.
**Валянцін Андрэевіч Ліхапол** (нар. 23 снежня 1938, с. Івашкіўка, Чарнігаўская вобласць, УССР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1967 годзе Кіеўскі мастацкі інстытут (выкладчык І. Г. Шамсядзінаў[ru]). З 1967 года працаваў у Чарнігаўскім філіяле інстытута «Дзіпраграмадзянпрамбуд»; з 1971 года архітэктар, пасля галоўны архітэктар праектаў у Гомельскім аддзеле «Белкааппраекта»; з 1990 года галоўны архітэктар праектаў, начальнік групы архітэктараў праектнага інстытута «Гомельграмадзянпраект».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1980 года. Пражываў у Гомелі.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: помнік загінулым воінам-аднавяскоўцам у с. Івашкіўка Чарнігаўскай вобласці (1975), вытворчыя будынкі ПМК, СПМК і праектнага аддзела Белкааппраекта ў Гомелі (1981), гандлёвы цэнтр у Крынічным Мазырскага раёна (1985); помнік загінулым воінам-інтэрнацыяналістам (1997—1998, будаўніцтва ў 1998—2002); царква Іверскага абраза Маці Божай (1997—1999, будаўніцтва ў 1999—2003); храм у гонар свяціцеляў Кірыла і Лаўрэнція ў Тураве (2008, саўтары М. В. Ліхапол, А. В. Ліхапол); храм у гонар Абраза Божай Маці «Скорапаслушніцы» ў Гомелі (2008, саўтары М. В. Ліхапол, А. В. Ліхапол).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны сярэбраным медалём ВДНГ СССР за дасягнутыя поспехі ў развіцці народнай гаспадаркі СССР (Гандлёвы цэнтр пас. Крынічны Мазырскага раёна. Дыпломам Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі на V нацыянальным фестывалі архітэктуры 2003 года за Помнік загінулым воінам-інтэрнацыяналістам.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Лихопол Валентин Андреевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. 1 2 3 4  Лихопол Валентин Андреевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)

Літаратура
----------

* Лихопол Валентин Андреевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Лихопол Валентин Андреевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Ласка**, **ласіца** (*Mustela nivalis*) — драпежнае млекакормячае сямейства куніцавых.

Апісанне
--------

Ласка — самы маленькі прадстаўнік атрада драпежных. Даўжыня звярка вагаецца, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага падвіда, ад 11,4 да 21,6 см. Вага 40-100 г. Памеры самцоў большыя чым у самак. Цела з кароткімі лапкамі, узброенымі вельмі вострымі кіпцюрамі. Галава невялікая, вушы кароткія, шырокія, нос на канцы тупы і злёгку расшчэплены. Поўсць густая, мяккая, пушыстая, зімой снежна-белая, летам на спіне карычневая, знізу жаўтавата-белая. У пачатку хваста маюцца залозы, якія вылучаюць вадкасць з непрыемным пахам.

Будовай цела і афарбоўкай поўсці вельмі нагадвае гарнастая, але адрозніваецца дробнымі памерамі і больш кароткім, а галоўнае аднакаляровым хвастом.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы, Паўночнай Афрыцы. На Беларусі нешматлікая, падвід *M.n. nivalis* найчасцей трапляецца на Палессі. Жыве на лугах, балотах, узлесках, у зарасніках па берагах вадаёмаў, каля жылля чалавека (у свірнах, гумнах, сціртах саломы, канюшнях і інш.).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца пераважна мышападобнымі грызунамі, ралзей паўзунамі і земнаводнымі, птушкамі і іх яйцамі. Актыўная ноччу і на змярканні Перамяшчаецца скачкамі. Добра лазіць па галінах дрэў, ламаччы (адсюль першапачатковая назва — *лазка*). За суткі з’ядае да 35 г корму, робіць запасы ў сховішчах.

Гнёзды ў норах. Гон звычайна ў пачатку вясны. Цяжарнасць 26-35 сутак, з латэнтным перыядам — значна больш. У прыплодзе 3-10 дзіцянят.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Ласка** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.9. Мн. 1999, С.142

Літаратура
----------

*Самусенка Э. Р.* Ласка // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Ласка**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7554982-7 · LCCN: sh85089119 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лас.
**Лас** (груз. ლას, мрглавані: Ⴊ, нусхуры: ⴊ, мхедрулі: ლ, МФА: [las]) — адзінаццатая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «30». Беларускі адпаведнік — літара л ([l]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае l.

* Лас мхедруліЛас мхедрулі
* Лас мрглаваніЛас мрглавані
* Лас нусхурыЛас нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴊ : U+10AA
* ლ : U+10DA

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лас (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Коста.

**Ларэнца Коста** (іт. Lorenzo Costa; 1460, Ферара — 5 сакавіка 1535, Мантуя), інакш **Ларэнца Коста Старэйшы** (il Vecchio) — італьянскі жывапісец, буйны прадстаўнік ферарскай школы жывапісу.

Біяграфія
---------

Верагодна, быў вучнем Казіма Туры ў Ферары. Перасяліўшыся ў 1483 г. у Балонню, працаваў там разам з Франчэска Франча, аказаў уплыў на стыль і тэхніку апошняга. У 1506 г. па запрашэнні Ізабелы д’Эстэ пераехаў у Мантую, стаў яе прыдворным жывапісцам. Для Кабінета Ізабелы ў яе Castello di San Giorgio напісаў дзве карціны — «Ізабела д’Эстэ ў царстве Гармоніі» (Isabella d’Este nel regno di Armonia, 1506, Луўр) і «Царства Комуса» (Regno di Como, 1511, Луўр), прытрымліваючыся стылявой манеры А.Мантэньі, які раней напісаў для таго ж кабінета два творы.

Яго ўнук Ларэнца (Ларэнца Коста Малодшы; 1537, Мантуя — 1583, там жа) — італьянскі мастак.

Зноскі
------

1. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  *Bell A.* Encyclopædia Britannica — Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q455'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2846567'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2743906'></a>
3. ↑  *Bartsch A. v.* Le Peintre Graveur — 1900.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q78785'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18327311'></a>
**Хуан дэ Баргонья** (каля 1470—1536) — мастак Высокага Адраджэння. Нарадзіўся ў Бургундскім герцагстве, верагодна, перад тым, як яно спыніла існаванне як незалежная дзяржава, працаваў у Іспаніі прыкладна з 1495 па 1536 год. Распісваў у 1495 годзе кляштар сабора Таледа. Кампазіцыі Баргоньі добра збалансаваныя з тонка прамаляванымі фігурамі ў элегантных спакойных позах. Яны размешчаны альбо на фоне адкрытых прастор, якія вядуць да скалістых пейзажаў, альбо да драпіроўкі вышытай золатам. У гэты перыяд у Іспаніі дзейнічаў шэраг замежных мастакоў, у тым ліку Хуан дэ Фландэс.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 22 жніўня 2017.
2. ↑  Juan de Borgoña //
**Хуан Себасцьян дэль Кана** (пазней прозвішча змяніў на больш мілагучнае **Элькана**), ісп. Juan Sebastián del Cano (Elcano) (1486/1487, Гетарыя, Краіна Баскаў, правінцыя Гіпускоа, Каралеўства Кастылія, цяпер Іспанія — 4 жніўня 1526, Ціхі акіян) — іспанскі мараплавец баскскага паходжання.

Біяграфія
---------

У маладосці быў наймітам, ваяваў у Італіі. Зарабіўшы грошай, пасяліўся ў Севільі, стаў капітанам гандлёвага судна. Згалеў і апынуўся пад пагрозай турмы; каб выратавацца, запісаўся ў экспедыцыю Магелана.

Вядомы тым, што ўзначаліў экспедыцыю Магелана пасля смерці апошняга і завяршыў яе 8 верасня 1522 года, прывёўшы карабель «Вікторыя» з Паўднёва-Усходняй Азіі ў Іспанію. Зваротны шлях Элькана быў вельмі рызыкоўным, бо, каб пазбегнуць сутыкненняў з партугальцамі, ён вёў «Вікторыю» праз паўднёвыя воды Індыйскага акіяна і вакол Афрыкі, не набліжаючыся да берага. 18 сакавіка 1522 Элькана адкрыў востраў Амстэрдам, але не даў яму ніякай назвы. Акрамя яго, Іспаніі дасягнулі яшчэ 17 чалавек каманды «Вікторыі» (пазней вярнуліся яшчэ затрыманыя партугальцамі на астравах Зялёнага Мыса маракі з «Вікторыі» і 4 чалавека з каманды карабля «Трынідад»). У адрозненне ад Магелана, не разлічваючы пасля «астравоў прыпраў» працягваць шлях на захад, Элькана свядома абраў кругасветны маршрут.

За дадзеную экспедыцыю кароль Карлас I (ён жа імператар Карл V) прысвоіў Элькана асабісты герб, на якім у ліку іншага быў намаляваны зямны шар з дэвізам **Primus circumdedisti me** (лац. *Ты першы абмінуў мяне*), і прызначыў штогадовую пенсію.

Зноскі
------

1. 1 2  Каралеўская акадэмія гісторыі — 1738.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3100331'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2720582'></a>
2. ↑  Juan Sebastián Elcano // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>


| ?Хуан Себасцьян Элькана — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Domingo Sebastián Elcano[d] |  | Sebastian (?) Elcano[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Хуан Себасцьян Элькана |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ochoa Martinez del Puerto[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Catalina del Puerto[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Domenja Olazabal[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Іспанскі біяграфічны · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 6043498 · BNC: a12334947 · BNE: XX979619 · BNF: 16653567f · CiNii: DA05759895 · GND: 118681915 · ISNI: 0000 0000 8359 7447 · LCCN: n86011345 · NKC: xx0057588 · NLP: A16778650 · NTA: 073220442 · SUDOC: 234685565 · VIAF: 15563644 |

 |
**Хуан дэ Фландэс** (ісп.: Juán de Flandes) — іспанскі мастак нідэрландскага паходжання XV стагоддзя, адзін з найгалоўных прадстаўнікоў Адраджэння ў Іспаніі.

Дакладныя гады жыцця невядомыя, нарадзіўся каля 1460-х гадоў у Фландрыі. У перыяд з 1496 па 1519 год працаваў у Іспаніі пры двары каралевы Ізабелы Кастыльскай, нараўне з вядомым партрэтыстам Міхелем Зітавым.

Біяграфія
---------

Пра біяграфію мастака вядома няшмат. Сустракаюцца варыянты яго імя- «Хуан дэ Фландэс» — указанне на нацыянальнасць, «Іаан» або «Ян з Фландрыі», таксама «Ян Салаэрт» або «Майстар з Гента».

Упершыню згадваецца ў рахунках каралевы Ізабелы Кастыльскай за 1496 год. Праз два гады дакументы гавораць пра яго ўжо як пра «прыдворнага мастака Яе Вялікасці». Сваё месца пры каралеве ён захоўвае да яе смерці ў 1504 годзе. Яго пэндзлю належаць некалькі партрэтаў прадстаўнікоў кіруючай дынастыі.

Пасля гэтага ён адпраўляецца ў Саламанку, дзе ў 1505 годзе было дакументавана стварэнне ім некалькіх работ для ўніверсітэта і «Алтара Сан-Мігеле» для гарадскога сабора. У 1509 годзе па заказе біскупа Хуана Радрыгеса дэ Фансекі ён стварае вялікае рэтабла для сабора ў Паленсіі. Яно складаецца з 12 частак і робіць грандыёзнае ўражанне. У Паленсіі Фландэс заставаўся да сваёй смерці, як мяркуецца, яна наступіла да кастрычніка 1519 года, пасля якога яго жонка ў адміністрацыйных дакументах была згадана як удава.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  *Bermejo E.* Juan de Flandes // Juan de Flandes // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T045265<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56691875'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q103939281'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q810196'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21431157'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
**Спрынт** (англ.: sprint — бег на кароткія дыстанцыі) — від біятлоннай гонкі на 10 км, для мужчын і юніёраў, на 7,5 км для жанчын, юніёрак і юнакоў, і на 6 км для дзяўчат з двума агнявымі рубяжамі.

Гісторыя
--------

На зімовых Алімпійскіх гульнях спрынтарскія гонкі па біятлоне ўпершыню прайшлі ў 1980 годзе ў мужчын і ў 1992 годзе ў жанчын. Першым алімпійскім чэмпіёнам, якія ўзялі залаты медаль у спрынтарскай гонцы, стаў біятланіст з ГДР Франк Ульрых, а першай алімпійскай чэмпіёнкай у гэтым жа відзе гонак — якая выступала за зборную Садружнасці Незалежных Дзяржаў Анфіса Разцова. У праграму Чэмпіянатаў свету спрынтарскія гонкі былі ўключаны ў 1974 і 1984 гадах у мужчын і ў жанчын, адпаведна. Першым чэмпіёнам свету на гэтай дыстанцыі стаў фінскі біятланіст Юхані Суутарынен, а першай чэмпіёнкай свету — савецкая біятланістка Венера Чарнышова.

Рэгламент гонкі
---------------

Спартсмены праходзяць тры круга па 3,3 км у мужчын і юніёраў, 2,5 км у жанчын, юніёрак і юнакоў, і 2 км у дзяўчат. Біятланісты стартуюць з інтэрвалам ад 30 секунд. Дыстанцыя складаецца з 3 кругоў (часцей за ўсё аднолькавай даўжыні, аднак дапускаюцца правіламі і фактычна прымяняюцца кругі рознай даўжыні). Пасля першага круга ажыццяўляецца стральба з становішча лежачы, пасля другога — стоячы. Біятланісты самі выбіраюць агнявыя пазіцыі на стрэльбішчы для выканання стральбы. За кожны промах прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 150 м. Як правіла, менавіта па выніках спрынту ў сучасным біятлоне праводзіцца гонка пераследвання, у якой прымаюць удзел 60 лепшых біятланістаў спрынтарскай гонкі.

| ⛭Віды біятлонных гонак |
| --- |
| У рамках чэмпіянату і Кубка свету | 
* Індывідуальная гонка
* Спрынт
* Пасьют
* Мас-старт
* Эстафета
* Змешаная эстафета
* Адзіночная змешаная эстафета

 |
| У рамках іншых спаборніцтваў | 
* Суперспрынт
* Суперпасьют
* Марафон
* Мега-мас-старт

* Камандная гонка
	+ *камандны спрынт*
	+ *уласна камандная гонка*
	+ *гонка патрулёў*
	+ *патрульная гонка*

 |

Зноскі
------

1. ↑  Спрынтарскія гонкі ў мужчын да 2001 года называліся індывідуальнымі гонкамі на 10 км.
2. ↑  Да 1989 года дыстанцыі спрынту ў жанчын складала 5 км і насіла назву індывідуальнай гонкі на 5 км, з 1989 па 2000 гады — індывідуальнай гонкі на 7,5 км.
**Лістаногія** (*Phyllopoda*) — падклас шчэлепаногіх ракападобных.

Выдзяляюцца 2 сучасных атрада: *Diplostraca* і шчытні (*Notostraca*), і адзін выкапневы *Kazacharthra*.

Распаўсюджанне
--------------

Больш за 600 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ва ўнутраных вадаёмах. Найбольш прымітыўныя з сучасных ракападобных. Выкапнёвыя вядомы з марскіх (кембрый—дэвон) і кантынентальных (карбон—антрапаген) адкладаў. Найбольш вядомыя — дафніі (*Daphnia*), шчытні (*Notostraca*), басміна даўгадзюбая (*Bosmina longirostris*) і інш.

Апісанне
--------

Даўжыня да 30 мм. Большасць з хіцінавай ракавінай, на галаве шчыток. Органы руху — да 7 (зрэдку да 70) пар лістападобных ног (адсюль назва) і другая пара галінастых вусікаў. Вочы фасетачныя.

Раздзельнаполыя, размнажэнне часта шляхам партэнагенезу. Развіццё прамое або з метамарфозай. Кормяцца пераважна мікраарганізмамі, дэтрытам. Фільтратары, індыкатары забруджвання вады. Некаторыя лістаногія (дафніі (*Daphnia*), басміны (*Bosmina*) і інш.) — корм для рыб.

Літаратура
----------

* *Вежнавец В. Каліноўскі П.* Лістаногія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | Fossilworks · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Лістаед аліўкавы** (*Gonioctena olivacea*) — насякомае атраду цвердакрылыя (*Coleoptera*), сямейства лістаеды (*Chrysomelidae*).

Апісанне
--------

Цела даўжынёй 3,5-4,5 мм, яйкападобнае, брудна-жоўтае. Галава, пярэдняспінка і надкрылы вохравыя або чырванавата-бурыя. Надкрылы іншы раз з чырванаватымі плямамі. Трапляюцца экземпляры часткова чорнаафарбаваныя (ніз цела, шво надкрылаў, шчыток, падоўжны штрых ад плечавога бугарка да верхавіны надкрылаў). Вельмі рэдка цела суцэльна чорнае. Вусікі і ногі жоўтыя, карычневыя або чарнаватыя. Кропкі на надкрылах размешчаны правільнымі радамі, каля верхавіны часта зблытаны.

Арэал
-----

Сярэдняя і Паўднёвая Еўропа, Алжыр і Марока. Для віду характэрна лакальнае пашырэнне — ачагі могуць мець плошчу некалькі дзесяткаў квадратных метраў. У Беларусі зарэгістраваны 2 ачагі — пад Мінскам і на Палессі. Вядомы знаходкі лістаеда ў заходняй частцы краіны.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Зімуюць імага ў глебе або ў раслінных рэштках пад кармавымі раслінамі (жаўтазель фарбавальны і жарновец). Ва ўмовах Беларусі выходзяць на паверхню ў маі—чэрвені і кормяцца верхавінкавым лісцем жаўтазеля. Адкладванне яек (за сезон 150—300 штук) пачынаецца ў канцы траўня — пачатку чэрвеня і заканчваецца ў пачатку жніўня. Лічынкі паяўляюцца ў пачатку чэрвеня, развіваюцца на кармавых раслінах імага, скелетуюць лісце, тройчы ліняюць. Праз 20—28 сутак акукліваюцца ў глебе або ў подсціле. Праз 6-10 сутак паяўляюцца жукі, якія прыкладна ў канцы жніўня адыходзяць на зімоўку. Паколькі перыяд выхаду з зімоўкі і адкладвання яек вельмі расцягнуты, у сярэдзіне лета ў прыродзе адначасова можна знайсці ўсе фазы развіцця жукоў.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5
**Епіскап Нікан** (свецкае імя: **Мікалай Іванавіч Дзегцярэнка**; 19 снежня 1884, Глухаў, Чарнігаўская губерня — 21 жніўня 1937, Барабінск) — праваслаўны дзеяч, епіскап Магілёўскі.

Біяграфія
---------

Скончыў царкоўнапрыходское вучылішча. Потым паступіў у Спаса-Праабражэнскі Казанскі манастыр (1900), дзе да 1908 года быў паслушнікам. Быў пастрыжаны ў манаства з імем Нікан. У 1908 годзе скончыў місіянерскія курсы ў Казані, пасля чаго пасвечаны ў іераманахі.

6 снежня 1924 года іераманах Нікан хіратанізаваны ў епіскапа Магілёўскага.

Арыштаваны 20 лістапада 1925 года па справе мітрапаліта Пятра (Палянскага). З 5 кастрычніка 1927 года епіскап Енісейскі. 3 лютага 1928 года звольнены на пакой.

Арыштаваны 27 ліпеня 1937 года па вінавачанні ў антысавецкай агітацыі. Прыгавораны 9 жніўня 1937 да ВМП і расстраляны 21 жніўня 1937 года.

Зноскі
------

1. ↑  НІКАН (ДЗЕГЦЯРЭНКА)
2. ↑  Епископ Никон (Дегтяренко)
**Нікандар Мядзейка** (28 жніўня 1914 — 6 снежня 1987) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, другі прэзідэнт Беларускай Цэнтральнай Рады.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 28 жніўня 1914 года ў вёсцы Панькі Гродзенскай губерні Расійскай імперыі. Вучыўся ў настаўніцкай семінарыі ў Барунах. Скончыў гімназію ў Вільні. У 1936—1939 гадах служыў у польскім войску.

Пасля пачатка савецкай акупацыі ў Другую сусветную вайну працаваў настаўнікам у Маладзечне. Па прыходзе немцаў прадоўжыў працаваць настаўнікам, а таксама працаваў у структурах Беларускай народнай самапомачы. Паводле ўспамінаў Алеся Змагара, Нікандар Мядзейка быў прызначаны на пасаду лідскага акруговага школьнага інспектара, але там доўга не прабыў і вярнуўся назад у Мінск, «ратуючы ад польскіх тэрарыстаў сваё жыццё», а на яго месца прызначылі Міколу Дзямідава.

З 1944 года — у эміграцыі. Працаваў токарам на гадзіннікавым заводзе *Kienzle* ў Швенінгене. Скончыў універсітэт UNRRA з дыпломам інжынера меліярацыі. У лютым 1948 годзе з сям’ёй (жонка Марыя, у дзявоцтве Рыжкова, працавала на тым жа заводзе як остарбайтэр, і дачка Леанора) пераехаў у Францыю (Нузонвіль, *14 Rue des Écoles*), дзе перажываў вельмі цяжкае фінансавае становішча.

У 1954 годзе пераехаў у ЗША, дзе пасяліўся ў Нью-Брансуіку. Браў актыўны ўдзел у грамадскім жыцці. У тым жа годзе быў выбраны віцэ-прэзідэнтам БЦР. У 1977 годзе, пасля смерці першага прэзідэнта БЦР Радаслава Астроўскага, быў абраны прэзідэнтам Беларускай Цэнтральнай Рады.

Памёр у 1987 годзе. Пахаваны на беларускіх могілках у Саўт-Рыверы.

Зноскі
------

1. ↑   Алесь Змагар. Лідскія сцежкі-дарожкі Алеся Змагара

Спасылкі
--------

* БЕЛАРУС. N559, Жнівень 2009 г. Каляндар Беларуса. Нікандар Мядзейка
| Трыццацігадовая вайна |
| --- |
| 
* Пльзень
* Ломніца
* Саблат
* Вестэрніцэ
* Белая Гара
* Віслах
* Вімпфен
* Хёхст
* Флерус
* Штатлон
* Брэда
* Дэсау
* Лутэр
* Штральзунд
* Вольгаст
* Франкфурт
* Магдэбург
* Вербен
* Брэйтэнфельд
* Лех
* Фюрт
* Альтэ Вестэ
* Лютцэн
* Ольдэндорф
* Нёрдлінген
* Вітштак
* Райнфельдэн
* Брайзах
* Хемніц
* Даўнс
* Ля Марфі
* Анекур
* Брайтэнфельд
* Данія і Нарвегія
* Ракруа
* Тутлінген
* Фрайберг
* Ютэрбаг
* Янкаў
* Хюлст
* Мергентхайм
* Нёрдлінген 2
* Цусмаргаўзен
* Ланс
* Прага
* Вестфальскі мір

 |

Нікальсбург — уладанне Дзітрыхштэйнаў
**Нікальсбургскі мір** (ням.: Frieden von Nikolsburg) — мірны дагавор падчас Трыццацігадовай вайны, падпісаны 31 снежня 1621 года ў Нікальсбургу, Маравія (цяпер Мікулаў, Чэшская рэспубліка). Дагавору папярэднічалі актыўныя ваенныя дзеянні ў Чэхіі і Маравіі і бітва на Белай Гары (8 лістапада 1620 года).

Пагадненне завяршыла вайну паміж трансільванскім князем Габарам Бетленам і германскім імператарам Фердынандам II.

Венгерскі кароль адмаўляўся ад кароны, атрымліваючы частку Славакіі, Падкарпацкай Русі і частку Паўночна-Усходняй Венгрыі, а таксама герцагствы Опельн (Аполе) і Ратыбор (Рацібуж) у Сілезіі.

У далейшым умовы пакта пацвердзілі наступныя дагаворы — Венскі дагавор 1624 года і Трэці Прэсбургскі мір 1626 года

Спасылкі
--------

* 1911 Encyclopedia — Gabriel Bethlen (англ.)
**Нікаля П’ер Арман Маю** (фр. Nicolas Pierre Armand Mahut; нар. 21 студзеня 1982, Анжэ, Францыя) — французскі прафесійны тэнісіст; уладальнік «кар’ернага» Вялікага шлема ў парным разрадзе (усяго пяць тытулаў); пераможца Выніковага турніру ATP 2019 года ў парным разрадзе; пераможца 37 турніраў ATP (чатыры — у адзіночным разрадзе); былая першая ракетка свету ў парным разрадзе.

У юніёраў: пераможца двух юніёрскіх турніраў Вялікага шлема ў парным разрадзе (Адкрыты чэмпіянат ЗША-1999, Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі-2000); пераможца аднаго юніёрскага турніраў Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе (Уімблдан-2000); пераможца парнага турніру Orange Bowl (1999); былая першая ракетка свету ў юніёрскім парным рэйтынгу і былая трэцяя — у юніёрскім адзіночным рэйтынгу.

Зноскі
------

1. ↑  Virtual International Authority File — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003. Праверана 4 лістапада 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q988937'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54919'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q190593'></a>
2. 1 2 3 4  ATP website<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14580059'></a>
3. ↑  ATP website Праверана 27 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14580059'></a>
4. ↑  Nicolas Mahut // Roglo — 1997. — 8549233 экз.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q83365652'></a>
5. ↑  ITF website<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14580049'></a>
Манеўровы цеплавоз
**Цеплавоз** — аўтаномны лакаматыў, першасным рухавіком якога з'яўляецца рухавік унутранага згарання, звычайна дызель. Назва дызель-электравоз часам ужываецца для цеплавозаў з электрычнай трансмісіяй.

З'явіўся ў пачатку XX стагоддзя цеплавоз стаў эканамічна выгаднай заменай як нізкаэфектыўным састарэлым паравозам, так і электравозам, што з'явіліся адначасова, і былі рэнтабельнымі толькі на магістралях з параўнальна вялікім груза- і пасажырапатокам.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Дызельны рухавік цеплавоза пераўтварае энергію згарання вадкага паліва ў механічную работу кручэння каленчатага вала, ад якога кручэнне праз цягавую перадачу атрымліваюць рухальныя колы. Да асноўных вузлоў цеплавоза адносяцца: экіпажная частка, кузаў цеплавоза. Да дапаможных вузлоў - сістэма астуджэння, сістэма паветразабеспячэння, паветраная (тармазная) сістэма, пясочная сістэма, сістэма пажарагашэння і г. д.

Гісторыя цеплавозабудавання
---------------------------

Першы лакаматыў, які выкарыстоўваў рухавік унутранага згарання, быў пабудаваны Готлібам Даймлерам. Ён уяўляў сабой двухвосевую вузкакалейную матрысу з двухцыліндровым рухавіком унутранага згарання. Першая вядомая дэманстрацыя адбылася 27 верасня 1887 г. у Штутгарце на фальклорным фестывалі. Фактычна гэта быў атракцыён, некаторыя наступныя мадыфікацыі гэтага лакаматыва выкарыстоўваліся ў якасці трамвая.

Першы эксперыментальны цеплавоз для працы на магістральных лініях быў распрацаваны пад кіраўніцтвам Рудольфа Дызеля ў 1909 годзе, пабудаваны да верасня 1912 г. аднак з-за ўзніклых праблем пры выпрабаваннях, а таксама распачатай Першай сусветнай вайны яго дапрацоўка так і не была скончаная.

Мадэлі цеплавозаў
-----------------

* Цеплавоз ТЭП60
* Цеплавоз ТЭП70
* EMD DDA40X



| ⛭Тыпы лакаматываў |
| --- |
| 
* атамавоз
* газатурбавоз
* гіравоз
* дызелявоз
* духаход
* матавоз
	+ тракмабіль
* паравоз
	+ пасажырскі
	+ таварны
	+ манеўровы
	+ ваенны
	+ сучленены
	+ сістэмы Шэя
	+ танк-паравоз
	+ бестопачны
	+ «шагаючы»
* паратурбавоз
* параэлектравоз
* рэактыўны лакаматыў
* цеплавоз
	+ манеўровы
* цеплапаравоз
* электравоз
	+ прамысловы
	+ кантактна-акумулятарны
	+ цягавы агрэгат
	+ «кракадзіл»
* электрапаравоз
* электрацеплавоз

 |
| дробным шрыфтам у дужках прыведзены спецыфічныя разнавіднасці адпаведных тыпаў лакаматываў |
**Чэхаўская набярэжная** — новая набярэжная ў Таганрогу, пабудаваная ў 2010 годзе.

Геаграфія
---------

Набярэжная размешчана на беразе Таганрогскага заліва паміж бухтай Андрэева Таганрогскага металургічнага завода і раёнам помніка «Вечная Слава загінулым Героям» на вуліцы Бабуліна. На набярэжнай, паміж прафілакторыем «Таполя» і гасцініцай «Прыазоўе», змесцавана ўтока малой ракі Вялікая Чарапаха.

Гісторыя
--------

Чэхаўская набярэжная была пабудавана ў 2010 годзе ў Таганрогу высілкамі Таганрогскага металургічнага завода.

У пятроўскія часы ў раёне будучай Чэхаўскай набярэжнай, ва ўтокі ракі Вялікая Чарапаха, была пабудавана трохбастыённая крэпасць «Чарапаха». У XX стагоддзі тэрыторыя крэпасці «Чарапаха» была паглынута шлака-паліцамі Таганрогскага металургічнага завода.

Да будавання Чэхаўскай набярэжнай на гэтай пляцоўцы берагавой паласы размяшчаліся толькі берагаўмацавальныя і супрацьапоўзневыя збудаванні.

Тэрыторыя Чэхаўскай набярэжнай павінна знаходзіцца ў гаспадарчым веданні Кіравання капітальнага будавання Адміністрацыі Таганрога. Але на сакавік 2015 года, па інфармацыі Камітэта па кіраванні маёмасцю горада Таганрога, у веданне Кіраванні капітальнага будавання набярэжная яшчэ не паступіла.

Зноскі
------

1. ↑  *Мандрыкина Н.* Приглашение в детство // Национальные приоритеты. — 2014. — 8 июня.
2. ↑  *Григорян М. Е. Решетников В. К.* Таганрог. История архитектуры и градостроительства конца XVII — начала XX века. — Ростов н/Д: Омега-Принт, 2013. — С. 10-11.
3. 1 2  *Калинина А.* Мусор «отдыхает» // Таганрогская правда. — 2014. — 5 сент.
4. ↑  *Собств. корр.* В Таганроге Чеховская набережная завалена мусором Архівавана 2 красавіка 2015. // donday-taganrog.ru. — 2015. — 18 марта.

Спасылкі
--------

* Чеховская набережная на сайте «Виртуальный Таганрог» Архівавана 5 лютага 2017.
* Другая набережная в Таганроге
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чэкман.
**Чэхман**, **чэкман** (турэцк.: czekman — доўгі халат) — верхняе адзенне з рукавамі  (укр.) (бел. ўсходняга паходжання, якое насілі мужчыны ў XVIII стагоддзі, па кроі падобнае на кунтуш і гэтак жа надзявалася паверх жупана.

Вытворчасць
-----------

Часцей за ўсё шылі з сукна або аксаміту, з падшэўкай з той жа тканіны, што і жупан. Да сярэдзіны XVIII стагоддзя каўнер быў стаячым, пазней — доўгім, адкладным.

Выкарыстанне
------------

У адрозненне ад кунтуша, чэхман зашпільваўся да шыі, а рукавы апраналіся на рукі, а не адкідваліся. Часам рукавы былі разрэзаныя па знешняму боку да перадплечча.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Лазука, 2015, с. 163

Літаратура
----------

* *Лазука, Барыс Андрэевіч.* Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. — Мінск: Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл. партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.
* *Kubalska-Sulkiewicz Krystyna, Bielska-Łach Monika, Manteuffel-Szarota Anna.* {{{загаловак}}}. — Warszawa, 1996. — ISBN 83-01-11785-0.
* *Sieradzka Anna.* Tysiąc lat ubiorów w Polsce. — Warszawa, 2003. — ISBN 83-213-4257-4.
**«Мо́ва Фэст»** — беларускі фестываль, прымеркаваны да Міжнароднага дня роднай мовы. Адбыўся 22 лютага 2020 года ў мінскім культурным хабе «ОК16», працавала 6 тэматычных пляцовак. Асноўнымі мэтамі сталі паказ і расповяд пра дасягненні беларускай мовы за апошнія 10 гадоў,
збор разам бізнесу і грамадскіх ініцыятываў, актывістаў і творчай інтэлігенцыі, НДА і актыўных беларусаў, якія вучаць, падтрымліваюць, папулярызуюць і развіваюць беларускую мову, дэманстрацыя рэчаў, з’яваў, вырабаў, розных прадуктаў і мастацкіх твораў, якія ствараюцца па-беларуску ці прысвечаныя беларускай мове, прэзентацыя разнапланавасці і разнастайнасці носьбітаў беларускай мовы. Хэдлайнерам музычнай часткі стаў гурт «Volski».

Зноскі
------

1. ↑  Mova fest **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  TUT.BY. Архівавана з першакрыніцы 14 чэрвеня 2020. Праверана 14 чэрвеня 2020.
2. ↑  Гезгало, Сергей.  «Драйвово». Более 10 тысяч человек побывали на «Мова Фэсте» в Минске ВИДЕО(руск.), *Наша Ніва* (22.02.2020 / 21:04). Праверана 14 чэрвеня 2020.

Спасылкі
--------

* movafest.by — афіцыйны сайт «Мова Фэст»
* Афіцыйная старонка «Мова Фэст» у сацыяльнай сетцы «УКантакце»
* Запрашэнне на «Мова Фэст» на symbal.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Маркаў.
**Дзмі́трый Вале́р’евіч Ма́ркаў** (англ.: Dmitri Markov; 14 сакавіка 1975, Віцебск, БССР) — лёгкаатлет, аўстралійскі скакун у вышыню, чэмпіён Еўропы і свету.

Біяграфія
---------

Дзмітрый выйшаў са складу Беларускай атлетычнай асацыяцыі і адмовіўся спаборнічаць за Беларусь падчас чэмпіянату Еўропы па лёгкай атлетыцы ў 1998 годзе. Пераехаў у Аўстралію, а ў 1999 годзе атрымаў аўстралійскае грамадзянства. Пасля гэтага ўсталяваў рэкорд Акіяніі, скокнуў на вышыню 5,95 м, а падчас чэмпіянату свету па лёгкай атлетыцы ў 2001 годзе ўсталяваў асабісты рэкорд 6,05 м (такім чынам, уваходзіць у дванаццатку атлетаў, якія змаглі пераадолець 6-метровы бар’ер). На Алімпіядзе 2000 года заняў пятае месца.

Мае жонку Валянціну. Жыве і трэніруецца ў Адэлаідзе. Асабісты трэнер: Андрэй Цівончык — беларускі лёгкаатлет, які таксама пакінуў Беларусь і ў 1994 годзе атрымаў нямецкае грамадзянства.

Зноскі
------

1. ↑  Dmitri MARKOV // Athletics Australia — 1897. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2869069'></a>
2. ↑  Dmitri Markov // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

Спасылкі
--------

* Біяграфічная даведка на IAAF.org (анг.)
* Біяграфічная даведка на сайце Аўстралійскай лёгкаатлетычнай асацыяцыі (анг.; з аўдыё і відэа)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · Гульні Садружнасці · Гульні Садружнасці 2006 · МАК · Алімпійскі камітэт Аўстраліі |
**Эварыст Ндаішыміе** (рундзі: і фр.: Évariste Ndayishimiye; нар. каля 17 чэрвеня 1968, Гіхета, Гітэга) — дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч, дзеючы прэзідэнт Бурундзі з 18 чэрвеня 2020 года. Прадстаўнік супольнасці хуту.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1968 годзе ў камуне Гіхета. Вучыўся на юрыдычным факультэце ва ўніверсітэце Бурундзі ў Бужумбуры. Пасля штурму летам 1995 года кампуса ўніверсітэта вайскоўцамі-тутсі далучыўся да НСАД—САД. Паступова вылучыўся на камандныя пазіцыі ў баявых фармаваннях паўстанцаў; яго непасрэдным камандзірам быў Нкурунзіза.

Кантраляваў праграму інкарпарацыі баевікоў НСАД—САД у рэгулярнае бурундыйскае войска, згодна з заключанымі з урадам дамоўленасцямі. У званні брыгаднага генерала арміі, заняў найважнейшыя пасады начальніка кадравага ўпраўлення і аддзела матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння. У 2006—2007 быў міністрам унутраных спраў і грамадскай бяспекі, пасля чаго заняў пасаду кіраўніка ваеннага кабінета (дарадцы) пры прэзідэнце. У 2009 годзе Ндаішыміе стаў кіраўніком нацыянальнага Алімпійскага камітэта Бурундзі.

26 студзеня 2020 года на з’ездзе НСАД—САД быў вылучаны кандыдатам у прэзідэнты Бурундзі. Атрымаў перамогу на агульных выбарах, якія прайшлі 20 мая 2020 года, атрымаўшы 68,72 % галасоў выбаршчыкаў (пры яўцы 87,7 %). Уступіў на пасаду прэзідэнта крыху раней за належнае — 18 чэрвеня 2020 года.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

| ⛭Бурундзі Прэзідэнты Бурундзі |
| --- |
| 
* Мішэль Мічамберо (1966—1976)
* Жан-Батыст Багаза (1976—1987)
* П’ер Буёя (1987—1993)
* Мельхіёр Ндадае (1993)
* Сільві Кінігі**1** (1993—1994)
* Сіпрыен Нтар’яміра (1994)
* Сільвестр Нтыбантунганья (1994—1996)
* П’ер Буёя (1996—2003)
* Дамісьен Ндаізее (2003—2005)
* П’ер Нкурунзіза (2005—2020)
* Эварыст Ндаішыміе (з 2020)

 |
| 
* **1**Выканаўца абавязкаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1209918307 · VIAF: 1221158982590356190001 |
Іспанскія падапечныя дзіцячага прытулку ў Францыі. Канец 1930-х гадоў.
**Эвакуацыя дзяцей падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі** — мерапрыемства ўрада Другой Іспанскай Рэспублікі пры падтрымцы МКЧК па вывазу дзяцей сваіх прыхільнікаў за мяжу ў перыяд грамадзянскай вайны 1936—1939 гадоў. Эвакуацыя пачалася ў 1937 годзе і працягвалася да завяршэння канфлікту.

Самая вялікая група эвакуявана ў Францыю (больш за 20 тысяч). Гэта былі дзеці з Краіны Баскаў, Астурыі, Кантабрыі і Мадрыда. Звычайна яны прыбывалі ў Бардо, дзе частку перасаджвалі на савецкія караблі (такія як «Фелікс Дзяржынскі», «Марыя Ульянава» і «Кааперацыя») і накіроўвалі ў СССР, а іншых размяркоўвалі па ўсёй Францыі ў прыёмныя сем’і альбо ў інтэрнаты. Савецкія прадпрыемствы і асобныя грамадзяне аказвалі пасільную дапамогу ва ўладкаванні для іх дзіцячых дамоў: прадукты харчавання, адзенне, абутак, цацкі, мэбля. Эвакуяваныя таксама былі забяспечаны магчымасцю летняга адпачынку ў дзіцячых лагерах. Так, напрыклад, у піянерскім санаторыі ў пасёлку Чонкі пад Гомелем пабывала дачка аднаго з лідараў Іспанскай Рэспублікі Далорэс Ібаруры — Амая.

Іспанскіх дзяцей прынялі таксама Бельгія (5000), Вялікабрытанія (4000) і, у меншай колькасці, Швейцарыя (800), Мексіка (455) і Данія (100).

Гл. таксама
-----------

* Іспанскія дзеці ў СССР

Літаратура
----------

* Эвакуация детей во время гражданской войны в Испании // Дружба Народов: журнал. — 2019. — № 9.
* *Ирина Воронкова.* Первая схватка с фашизмом // Беларуская думка : журнал. — 2016. — № 6. — С. 82—89.

Спасылкі
--------

* Basque Children of '37 Association UK **(нявызн.)**. *basquechildren.org*.
* The Spanish Civil War: Basque Refugee Children (1936–39) **(нявызн.)**. *Historical Boys' Clothing*.

| ⛭Грамадзянская вайна ў Іспаніі |
| --- |
| гл. Інтэрбелум і Гісторыя Іспаніі |
| Вехі | 
* **Перадваенныя падзеі**
	+ Санхурхада
	+ Забастоўка шахцёраў у Астурыі
	+ Рэвалюцыя 1934 года
	+ Парламенцкія выбары
* **Перыяд канфлікту**
	+ Ліпеньскі путч
	+ Іспанская рэвалюцыя
	+ Бітвы і аперацыі
	+ Сакавіцкі пераварот
	+ Чырвоны тэрор
	+ Белы тэрор
	+ Эвакуацыя дзяцей
* **Пасляваенныя падзеі**
	+ Франкісцкая Іспанія
	+ Іспанія ў Другой сусветнай вайне

 |
| Бакі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Рэспубліканцы | 
* **Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі**
	+ Армія
	+ Флот
	+ Авіяцыя
* **Народны фронт**
	+ РЛ
	+ РС
	+ ІСРП
	+ КПІ
	+ ЛРПК
	+ НКП/ФАІ
* **Баявыя фарміраванні**
	+ Пяты полк
	+ Калона Дуруці
	+ Змешаныя брыгады
* **Іншыя**
	+ УСП
	+ БНП
	+ РМА

 |
| Нацыяналісты | 
* **Фалангісты**
	+ ІФ
	+ ФСНСН
	+ ТІФСНСН
* **ІКАП**
	+ МНД
* **Манархісты**
	+ Карлісты
	+ Альфансісты
	+ ІА
* **ІВС**
	+ Афрыканская армія
	+ Рэгуларэс
	+ Грамадзянская гвардыя
	+ Іспанскі легіён

 |

 |
| Замежнаяінтэрвенцыя | 
* **Інтэрбрыгады**
* **Савецкія ваенспецы**
* **Германія**
	+ Легіён «Кондар»
* **Італія**
	+ Італьянскі экспедыцыйны корпус
	+ Легіянерская авіяцыя
	+ Акупацыя Мальёркі
* **Іншыя**
	+ Беларусь
	+ Ірландыя
	+ Югаславія
	+ Легіён «Вірыятас»

 |