recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Самалёт вертыкальнага ўзлёту і пасадкі Як-141
Lockheed Martin F-35 Lightning II
Самалёт вертыкальнага ўзлёту і пасадкі Як-38
**Самалёт вертыкальнага ўзлёту і пасадкі** (**СВУП**; англ.: VTOL, Vertical Take-Off and Landing) — самалёт, здольны ўзлятаць і садзіцца пры нулявой гарызантальнай хуткасці, выкарыстоўваючы цягу рухавіка, накіраваную вертыкальна.

Прынцыповым адрозненнем СВУП ад розных вінтакрылых машын з’яўляецца тое, што ў рэжыме гарызантальнага палёту на крэйсерскай хуткасці, як і ў самалёта традыцыйнай схемы, пад’ёмную сілу стварае нерухомае крыло.

FAA вызначае СВУП як «лятальны апарат цяжэйшы за паветра, здольны да вертыкальнага ўзлёту і пасадкі, палёту на малых хуткасцях, які на названых рэжымах выкарыстоўвае прылады для стварэння пад’ёмнай сілы, прыводныя рухавіком або непасрэдна цягу рухавіка: а ў рэжыме гарызантальнага палёту для стварэння пад’ёмнай сілы выкарыстоўвае нерухомае крыло або крылы».
Існуюць, аднак, розныя падыходы да класіфікацыі СВУП і аднясення розных лятальных апаратаў да гэтай групы.

Умоўна (зыходзячы з прынцыпу стварэння пад’ёмнай сілы на вертыкальных рэжымах) існуючыя СВУП можна падзяліць на апараты, якія выкарыстоўваюць энергію газавага струменя рэактыўнага рухавіка — рэактыўныя (напрыклад McDonnell Douglas AV-8 Harrier II, Як-38) — і іншыя схемы СВУП, якія ствараюць вертыкальную цягу з дапамогай паветраных вінтоў рознай канструкцыі і схемы іх размяшчэння — вінтавыя СВУП, канвертаплан (напрыклад Bell V-22 Osprey).

Знішчальнік-бамбардзіроўшчык 5-га пакалення F-35B забяспечаны асобным рухавіком для вертыкальнага ўзлёту і пасадкі.

Літаратура
----------

* *Э. Цихош* «Сверхзвуковые самолёты» пр. «Самолёты вертикального взлёта и посадки». Москва, 1983

Спасылкі
--------

* д/ф «Неверагодныя лятаючыя машыны: Вертыкальны ўзлёт» (Discovery World)
«« дзесяцігоддзі »»
1130-я 1140-я **1150-я** 1160-я 1170-я

 гады 
1150 1151 1152 1153 1154  
 1155 1156 1157 1158 1159 

 стагоддзі 
11 ст. **12 ст.** 13 ст.

Падзеі
------

У 1152 годзе памёр кароль Германіі Конрад III, так і не атрымаўшы тытула імператара. Новым каралём Германіі абралі Фрыдрыха Гогенштаўфена, пазней вядомага як Барбароса («Рыжабароды»). Фрыдрых пайшоў паходам у Італію і ў 1155 годзе прымусіў Папу Рымскага Адрыяна IV каранаваць сябе імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. У далейшым адносіны са святым прастолам у яго не склаліся. Калі Адрыян IV памёр і кардыналы абралі новым папам Аляксандра III, ён падтрымаў альтэрнатыўную кандыдатуру Віктара IV. Да канца дзесяцігоддзя Барбароса вёў вайну ў Італіі супраць гарадоў-рэспублік, спрабуючы падпарадкаваць іх імперыі.

Нарадзіліся
-----------

Памерлі
-------
**Заказнік** — прыродаахоўны аб’ект, абвешчаны ў мэтах захавання і аднаўлення (узнаўлення) каштоўных прыродных комплексаў і аб’ектаў. У адрозненне ад запаведнікаў можа быць сталым або часовым; у заказніках магчыма частковае ўзяцце пад ахову жывёл, раслін і іншых прыродных рэсурсаў.

Класіфікацыя
------------

У залежнасці ад характару, мэты арганізацыі і неабходнасці рэжыму аховы заказніка падпадзяляюць на:

* ландшафтныя,
* лясныя,
* батанічныя,
* біялагічныя,
* заалагічныя,
* арніталагічныя,
* энтамалагічныя,
* іхтыялагічныя,
* гідралагічныя,
* геалагічныя,
* палеанталагічныя,
* карстава-спелеалагічныя.

Дзейнасць на тэрыторыі заказнікаў
---------------------------------

На тэрыторыі заказнікаў абмежаваная або забароненая дзейнасць, якая супярэчыць мэтам і задачам, прадугледжаных палажэннем пра іх. Гаспадарчая, навуковая і іншая дзейнасць, якая не супярэчыць мэтам і задачам заказнікаў, праводзяць з захаваннем агульных патрабаванняў да аховы навакольнага прыроднага асяроддзя.

Уладальнікі або карыстальнікі зямельных участкаў, водных і іншых прыродных аб’ектаў, абвешчаных заказнікамі, абавязваюцца забяспечыць рэжым іх аховы і захавання.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Зака́знікі // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 319. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776344157 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Закаменка.

**Закаменка** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 18 км на паўночны ўсход ад горада Браслаў, за 0,7 км на поўнач ад вёскі Каменка, у басейне ракі Друйка. Знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні 0,05 км². Даўжыня 0,36 км, найбольшая шырыня 0,15 км. Найбольшая глыбіня 6,8 м, сярэдняя — 3,0 м. Даўжыня берагавой лініі 1,08 км. Аб’ём вады ў возеры 0,15 млн м³. Плошча вадазбору 2 км².

Схілы катлавіны ўмерана стромкія, разараныя, на поўначы пад лесам. Берагі пясчаныя, на поўначы і ўсходзе высокія. Уздоўж урэзу вады расце хмызняк. Злучана ручаём з возерам Каменка.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

Спасылкі
--------

* Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» Архівавана 17 мая 2017.
* Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь» Архівавана 6 сакавіка 2016.
Юрый Далгарукі, падводная лодка
**«Юрый Далгарукі»** (руск.: «Юрий Долгорукий») — расійская атамная падводная лодка стратэгічнага прызначэння праекту 955 «Барэй». Галаўны карабель серыі.

Водазмяшчэнне 14700/24000. Памеры — 170х13,5х9 м. Максімальная глыбіня апускання — 450 метраў. Хуткасць — 15/29 вузлоў, экіпаж — 107 чалавек, у тым ліку 55 афіцэраў.

Закладзены ў 1996 годзе ў стапельным цэху № 55 ФДУП "ПА «Севмаш», у горадзе Северадзвінску, 15 красавіка 2007 выведзена са стапельнага цэха для дабудовы, 12 лютага 2008 года спушчана на воду з плывучага дока.

У баявы склад марскіх стратэгічных ядзерных сіл Расіі ўвойдзе ў 2010 годзе.

| ⛭Расія Падводныя лодкі праекта 955 «Барэй» (*Borei class*) |
| --- |
| К-535 «Юрый Далгарукі» ·  К-550 «Аляксандр Неўскі» ·  «Уладзімір Манамах» ·  «Князь Уладзімір» ·  «Аляксандр Сувораў» ·  «Міхаіл Кутузаў» |
**Март Сійман** (эст.: Mart Siimann, нар. 21 верасня 1946, Кілінгі-Нымэ, Эстонская ССР) — эстонскі дзяржаўны, палітычны і спартыўны дзеяч.

У 1971 годзе скончыў Тартускі ўніверсітэт. У 1971—1984 гадах працаваў старшым навуковым супрацоўнікам і аспірантам ў Тартускім універсітэце. У канцы 1970-х гадоў прыйшоў на працу на тэлебачанне Эстоніі і за 17 гадоў прайшоў шлях ад карэспандэнта да намесніка генеральнага дырэктара Эстонскага тэлебачання. З’яўляўся членам КПСС. З 1987 года — кіраўнік Эстонскага радыё. З 1989 года — генеральны дырэктар Эстонскага тэлебачання.

З 1992 года па 1995 год — выканаўчы дырэктар прыватнага тэлеканала RTV. У 1995 годзе абраны дэпутатам парламента Эстоніі. Уваходзіў у склад Канстытуцыйнай камісіі. Узначальваў кааліцыйнага партыю. З 17 сакавіка 1997 г. па 25 сакавіка 1999 года — прэм’ер-міністр Эстоніі. З 1999 года — старшыня фракцыі кааліцыйнага партыі Эстоніі.

З’яўляўся старшынёй спартыўнага таварыства «Калеў», членам савета куратараў Талінскага педагагічнага ўніверсітэта, а таксама сябрам Рады фонду культуры Эстоніі. З 2001 года — прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Эстонскай Рэспублікі. З 2003 года — саветнік Прэзідэнта Эстонскай Рэспублікі Арнальда Руйтэля па ўнутраных справах.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ESBL · Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 122579577X · VIAF: 6418149544609600490003 |
**Ра́дца**, **райца**, **ратман** — член адміністрацыйнага органа гарадскога самакіравання (рады, магістрата) на Беларусі ў XIV—XVIII стст. выбраны або прызначаны ад багатых гараджан. У раду уваходзілі 6—24 радцаў. Напрыклад, у Полацку напачатку было 20 радцаў, з 1511—1524 гадоў, у Менску — 12, у Новагародку — 6. Са свайго складу радцы выбіралі бурмістраў, былі іх дарадчыкамі. Выбіраліся на год, у прыватнаўласніцкіх гарадах пажыццёва. У сваёй дзейнасці радцы кіраваліся нормамі магдэбургскага права, а таксама мясцовага права, якія уваходзілі ў Статуты Вялікага Княства Літоўскага 1529, 1566, 1588; яны вызваляліся ад гарадскіх падаткаў. Пасля прыняцця закона ад 17 красавіка 1791 «Гарады нашы каралеўскія вольныя ў дзяржавах Рэчы Паспалітай» у гарадскія магістраты маглі выбірацца не толькі мяшчане, але і шляхта, якая мела нерухомую маёмасць у горадзе.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Вялі́кая Ра́кавіца** (трансліт.: *Vialikaja Rakavica*, руск.: Великая Раковица) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Матыкальскага сельсавета. Размешчана за 24 кіламетры на паўночны захад ад Брэста, 7 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Лышчыцы.

Насельніцтва
------------

* 24 гаспадаркі, 57 жыхароў (2005)
* 21 двор, 175 жыхароў (1897)
* 19 двароў, 122 жыхары (1921)

Гісторыя
--------

У 18 стагоддзі вёска, цэнтр аднайменнага маёнтка ў Брэсцкім павеце і ваяводстве ВКЛ. Уладанне князей Шуйскіх, якія ў 1740 годзе перадалі вёску стольніку П.Талочку. Пасля 3-га падзела Рэчы Паспалітай у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — Гродзенскай губернях. Паводле рэвізскіх матэрыялаў 1858 года 34 сялянскія душы, уласнасць пані Талачковай. У 1897 годзе дзейнічалі хлебазапасны магазін, вятрак і кузня. У 1905 годзе ў Матыкальскай воласці. Непадалёку ад вёскі знаходзіўся маёнтак (20 жыхароў). Паводле Рыжскага мірнага дагавора ў складзе Польшчы, у Матыкальскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 5 жыхароў.

У складзе прадпрыемства «Селекцыйна-гібрыдны цэнтр „Заходні"».

Славутасці
----------

Фамільныя могілкі Талочкаў
Капліца-пахавальня Талочкаў
* Фамільныя могілкі Талочкаў.
* Капліца-пахавальня Талочкаў, на могілках.
* Прыдарожная капліца (1932).

### Страчаная спадчына

* Сядзіба Талочкаў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вялікая Ракавіца
* Ракавіца на сайце Глобус Беларусі (руск.)

| ⛭**Матыкальскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Вялікія Матыкалы |  |
| Вёскі | 
* Баброўцы
* Вельямовічы
* Вялікая Ракавіца
* Галачова
* Заполле
* Збарамірава
* Кавярдзякі
* Малая Ракавіца
* Малыя Матыкалы
* Нехалсты
* Скокі
* Ставішча
* Старое Сяло
* Сычы
* Цюхінічы
* Чыжэвічы
* Чылеева

 |
| Хутары | Матыкалы |
Вялікая Ньюфаўндлендская банка
**Вялікая Ньюфаўндлендская банка** (англ.: Grand Bank) — вялізная водмель у Атлантычным акіяне, каля вострава Ньюфаўндленд. Пераважаюць глыбіні да 100 м, найменшая глыбіня 5,5 м. Грунт — пясок, галька, жвір. У раёне Вялікай Ньюфаўндлендскай банкі сутыкаюцца воды халоднага Лабрадорскага цячэння і цёплага цячэння Гальфстрым. Частыя туманы. Трапляюцца айсбергі. З'яўляецца адным з найбольшых у свеце арэалаў рыбалоўства (траска, селядзец і інш.).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі - Гальфстрым / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1997. - 480 с.: іл.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge1147666 · VIAF: 240075581 |
**Вялікая Пушкарская вуліца** — вуліца ў Петраградскім раёне Санкт-Пецярбурга ад З’езджынскай вуліцы да Каменнаастроўскага праспекта. Нароўні з праходзячымі паралельна ёй Вялікім і Малым праспектамі з’яўляецца адной з трох галоўных транспартных артэрый, якія злучаюць паўднёва-заходнюю частку Петраградскага раёна з яго цэнтральнымі і паўночнымі тэрыторыямі.

Рух транспарту аднабаковы, з паўднёвага захаду на паўночны ўсход — ад З’езджынскай вуліцы да Каменнаастроўскага праспекта (рух у зваротным кірунку ажыццяўляецца па Вялікаму праспекту). Да лістапада 1985 года напрамак руху быў процілеглым (ад Каменнаастроўскага праспекта да З’езджынскай вуліцы).

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Тэўры** (яп.: 焼尻島) — востраў у Японскім моры на захад ад вострава Хакайда. Тэрыторыя - 5,5 км². Насельніцтва (2010 г.) - 366 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Тэўры знаходзіцца ў 3,57 км на захад ад суседняга вострава Ягісіры і ў 27,8 км на паўночны захад ад бліжэйшага берага Хакайда. Мае вулканічнае паходжанне. Выцягнуты з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад на 4 км. Найбольшая шырыня - 1,7 км. Паўднёва-ўсходняе ўзбярэжжа спадзістае. На паўднёвым захадзе вылучаюцца стромкія скалы да 184,5 м у вышыню. Даўжыня берагавой лініі - каля 12 км. 

Тэўры знакаміты сваімі птушкамі. На скалах штогод гняздуе каля 1,8 млн марскіх птушак розных відаў. Востраў уваходзіць у склад нацыянальнага парка Шаканбецу - Тэўры - Ягісіры.

Гісторыя
--------

Востраў Тэўры быў населены ў канцы XVIII ст. рыбакамі з розных кутоў Японіі, якія здабывалі тут селядцоў. У другой палове XX ст. попыт на тлустую рыбу знізіўся, што прывяло да пераезду многіх астравіцян на Хакайда. З 1980-ых гг. развіваецца турызм. У нашы дні Тэўры наведвае каля 20 тысяч турыстаў у год.

Спасылкі
--------

* The small Earth, Teuri island
* On Teuri Island
**«Жыццё беларуса»** — газета на беларускай мове; выдавалася ў Вільні, першы нумар выйшаў 19 жніўня 1925 года. Выходзіла 3 разы на тыдзень, апошні нумар выдадзены 12 лістапада 1925 (агулам выдана 20 нумароў, з іх 5 канфіскаваныя). Газета закрытая з-за ўціску польскіх уладаў. Першая газета, якая выдавалася ад імя Беларускай Сялянска-Работніцкай Грамадой. Рэдактары Язэп Туркевіч, Уладзімір Варава (з № 8 за 3.10.1925).

Выступала ў абарону правоў беларусаў, у т.л. права на родную мову. Інфармавала пра страйк у Крынках, барацьбу з камуністамі на Беласточчыне, беларускі грамадска-культурніцкі рух у Літве і Латвіі. Сярод змяшчаных у газеце матэрыялаў — прамовы з трыбуны польскага Сойма беларускіх дэпутатаў А. Станкевіча, Ф. Ярэміча, нарыс А. Луцкевіча пра гісторыю нацыянальнага беларускага мастацтва, літаратурныя творы Я. Купалы, Ц. Гартнага, У. Сыча.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Жыццё беларуса
* «Жыцьцё беларуса» (1925) // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх
**Чапараль** (*чапарэль*, ісп.: chaparral, ад *chaparro* — «зараснікі хмызняковага дуба») — тып субтрапічнай жорсткалістай кустовай расліннасці. Распаўсюджаны ў вузкай паласе Ціхаакіянскага ўзбярэжжа Каліфорніі і на Поўначы Мексіканскага нагор'я, на вышыні 600—2400 м.

Падобныя біёмы знаходзяцца і ў чатырох іншых рэгіёнах Міжземнаморскага клімату ва ўсім свеце, у тым ліку Міжземнаморскага басейна (дзе ён вядомы як маквіс, макі, maquis), цэнтральнай частцы Чылі (дзе ён называецца Matorral), у Капскай вобласці ПАР (мыс Добрай Надзеі) (вядомы там як фінбош) і на паўднёвым усходзе і паўднёвым захадзе Аўстраліі.

Адсутнасць дрэў не звязана з дзейнасцю чалавека, хоць шэраг даследчыкаў разглядае чапараль, падобна маквісу, як стадыю дэградацыі дубовых вечназялёных лясоў. Зараснікі чапараля дасягаюць у вышыню 3-4 м.

Найбольш тыповай для чапараля з'яўляецца Adenostoma fasciculatum, якая ўтварае чыстыя натуральныя насаджэнні. Шырока распаўсюджаны зараснікі хмызняковых вечназялёных дубоў, талакнянак (18 відаў), прадстаўнікоў родаў сумах, Ceanothus (25 відаў) і іншыя. Ля верхняй мяжы чапараля павялічваецца доля лістападных відаў дуба, іргі, Cercis.

Спасылкі
--------

* The California Chaparral Institute  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777707811 |
**Ажытацыя** (лац.: agitatio — прывядзенне ў рух) — моцнае эмацыянальнае узбуджэнне, суправаджаецца пачуццём трывогі і страху. Пры ажытацыі назіраецца рухальны ці маўленчы неспакой, часта несвядомы. Чалавек у такім стане робіцца надзвычай мітуслівым, здольнаць выконваць толькі простыя аўтаматызаваныя дзеянні. У яго з’яўляецца адчуванне пустэчы і адсутнасці думак, парушаецца магчымасць разважаць, усталёўваць складаныя прычынныя сувязі паміж з’явамі.

Дадзенае стан суправаджаецца вегетацыйнымі парушэннямі: з’яўляецца бледнасць, частае дыханне, сэрдцабіцце, патлівасць, трымценне рук і г.д. Ажытацыя ацэньваецца як перадпаталагічны стан у межах псіхалагічнай нормы.

Гл. таксама
-----------

* Псіхаматорная ўзрушанасць
* Афект
* Акатызія
**Жычы́н** (трансліт.: *Žyčyn*, руск.: Жичин) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Першамайскага сельсавета. Размешчана за 16 км ад Бярозы, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.

Гісторыя
--------

У 1890 годзе вёска ў Равяціцкай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні, побач маёнтак, які належаў Івану Скорыну. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы дзейнічалі хлебазапасны магазін, кузня, піцейны дом.

З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 на кароткі час устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Польшчы, у 1924 годзе вёска ў Равяціцкай гміне Пружанскага павета Палескага ваяводства, 42 будынкі. У сярэдзіне 1920-х гг. у вёсцы была створана падпольная камсамольская арганізацыя.

З 1939 года ў БССР. З 1940 года вёска ў Кабакоўскім сельсавеце.

У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Ад рук акупантаў загінулі 7 жыхароў. З 14 красавіка 1964 года ў Блудзенскім сельсавеце (1 жніўня 1964 перайменаваны ў Першамайскі). Паводле перапісу 1970 года ў саўгасе «Бярозаўскі».

Планіроўка
----------

Планіровачна складаецца з 4 вуліц, якія ўтвараюць выцягнуты прамавугольнік, арыентаваны з поўдня на паўднёвы ўсход.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**:
	+ 1897 — 83 двары, 482 жыхары.
* **XX стагоддзе**:
	+ 1905 — 614 жыхароў.
	+ 1924 — 298 жыхароў.
	+ 1940 — 112 двароў, 577 жыхароў.
	+ 1959 — 115 гаспадарак, 415 жыхароў.
	+ 1970 — 403 жыхары.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2005 — 85 двароў, 169 жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Жы́чын**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Першамайскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Першамайская |
| Аграгарадкі | Кабакі |
| Вёскі | Вашчанка ·  Жычын ·  Карпяшы ·  Нівішчы ·  Пясчанка ·  Ціхны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Арлоўскі.

**Канстанцін Іванавіч Арлоўскі** (15 снежня 1913, Быхаў, Магілёўская губерня — 22 ліпеня 1944, Латвійская ССР) — Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 снежня 1913 года ў Быхаве ў сялянскай сям’і.

Закончыў школу-сямігодку. Працаваў аўтамеханікам у родным горадзе. У 1934 годзе прызваны ў Чырвоную Армію. Служыў у танкавых войсках, закончыў Бабруйскае танкавае вучылішча (1939). Удзельнік савецка-фінляндскай вайны.

На фронце з 17 ліпеня 1941 г. Ваяваў на Заходнім, 1-м і 2-м Прыбалтыйскім франтах.

Камандзір танкавага батальёна 41-й танкавай брыгады (5-ы танкавы корпус, 2-і Прыбалтыйскі фронт) капітан К. І. Арлоўскі праявіў выключную мужнасць і гераізм пры вызваленні Латвіі.

З 17 па 22 ліпеня 1944 г. яго батальён з баямі прайшоў па тылах ворага больш за 300 км. У гэтым рэйдзе танкісты прарвалі 2 тылавыя абарончыя рубяжы ворага, грамілі нямецкія тылы, парушалі камунікацыі і сувязь, чым забяспечылі імклівае наступленне танкавай брыгады. Каля г. Даўгаўпілс батальён перарэзаў шлях адыходу дзвінскай групоўцы праціўніка. На працягу ўсёй аперацыі танкісты знішчылі 12 танкаў, больш 40 гармат, шмат іншай баявой тэхнікі, каля 300 гітлераўскіх салдат і афіцэраў. Адважны камбат загінуў у гэтым баі.

За ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання і праяўленыя пры гэтым адвагу і мужнасць капітану К. І. Арлоўскаму прысвоена званне Героя Савецкага Саюза пасмяротна (24.03.1945). Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Айчыннай вайны 2-й ступені.

Пахаваны на месцы бою ў населеным пункце Малінавы. У 1949 годзе астанкі героя перапахаваны на брацкіх могілках савецкіх генералаў і афіцэраў у парку Ленінскага Камсамола ў Даўгаўпілсе (Латвія).

Памяць
------

У Даўгаўпілсе і Быхаве імем Героя названы вуліцы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Арлоўскі Канстанцін Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 486. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Арлоўскі Канстанцін Іванавіч // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 40. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Канстанцін Іванавіч Арлоўскі на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Жыццё́** — характарыстыка, якая адрознівае аб'екты, якія маюць самападтрымальныя працэсы, як жывыя арганізмы, ад тых, якія не маюць такіх працэсаў, альбо таму, што такія функцыі перасталі выконвацца з-за смерці, альбо таму што ў іх няма такіх функцый, і класіфікуюцца адпаведна як нежывыя арганізмы. Навукай, якая займаецца вывучэннем жыцця, з'яўляецца біялогія.

Жывыя арганізмы падвяргаюцца абмену рэчываў, падтрыманню гамеастазу, маюць вялікі патэнцыял для росту, рэагуюць на знешнія раздражняльнікі, з поспехам праходзяць натуральны адбор, здзяйсняюць адаптацыю да навакольнага асяроддзя ў наступных пакаленнях. Больш складаныя жывыя арганізмы могуць мець зносіны з дапамогай розных сродкаў. Разнастайныя жывыя арганізмы (жыццёвыя формы) існуюць у біясферы Зямлі, агульнай уласцівасцю для гэтых арганізмаў, як раслін, жывёл, грыбоў, прасцейшых, археяў і бактэрый з'яўляюцца тое, што ўсе яны ў сваёй аснове маюць вуглярод і воду, а таксама маюць атамарную будову і спадчынную генетычную інфармацыю.

У філасофіі і рэлігіі, разуменне жыцця і яго характар іншы. Абодва паняцця прапануюць інтэрпрэтацыі, як жыццё звязана з існаваннем і свядомасцю, і абодва датычацца многіх пытанняў, звязаных, у тым ліку з жыццёвай пазіцыяй, мэтамі, канцэпцыяй бога ці багоў, душы альбо замагільнага жыцця.

Гл. таксама
-----------

* Прыкметы жыцця
* Гамеастаз
* Жыццё чалавека
* Размнажэнне
* Развіццё

* Біялагічная эвалюцыя
* Паходжанне жыцця
* Пазаземнае жыццё

Зноскі
------

1. ↑  Koshland Jr, Daniel E. (March 22, 2002). «The Seven Pillars of Life». Science 295 (5563): 2215–2216.
2. ↑  «Definition of inanimate». WordNet Search by Princeton University.
3. ↑  «Merriam-Webster Dictionary». Merriam-Webster Dictionary.
4. ↑  "Organism". Chambers 21st Century Dictionary (online ed.). 1999.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Жыццё

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX530995 · BNF: 11933780m, 119337829 · GND: 4034831-3 · LCCN: sh85076810 · NDL: 00570344 · NKC: ph128022 |

 |
**Міхаіл Дзям’янавіч Лапа**, **Юзаф Мацей Міхал Дамінікавіч Лапа** (13 кастрычніка 1788, Рудабелка — 27 жніўня 1840) — дваранін Расійскай імперыі, дзекабрыст.

Біяграфія
---------

З шляхецкай каталіцкай сям’і. Бацька Дамінік Лапа валодаў маёнткам Рудабелкі Бабруйскага павета Мінскай губерні. Выхоўваўся ў Магілёўскім езуіцкім пансіёне, потым у прыватным пансіёне ў Пецярбургу. На вайсковую службу паступіў падпрапаршчыкам у гвардзейскі Ізмайлаўскі полк, дзе даслужыўся да падпаручніка (1824). У рух дзекабрыстаў уключыўся ў 1819 годзе пад уплывам члена рэвалюцыйнай арганізацыі італьянскіх карбанарыяў М. Джыльі, які выкладаў яму італьянскую мову.

Міхал прысутнічаў на таемным сходзе ў Рылеева і Абаленскага напярэдадні паўстання на Сенацкай плошчы з іншымі дзекабрыстамі абмяркоўваў план арганізацыі зрыву прысягі Мікалаю I. Арыштаваны 23 снежня 1825 года і паводле прыгавору разжалаваны ў радавыя і накіраваны ў далёкія гарнізоны. Летам 1826 пераведзены ў палявыя палкі на Каўказ, дзе даслужыўся да прапаршчыка.

Пасля даравання ад Мікалая І ў 1835 г. звольнены ў адстаўку, толькі ў 1840 г. вярнуўся дамоў і пасяліўся ў вёсцы Александрыя, якая ўваходзіла ў склад маёнтка Рудабелка яго брата Аляксандра Дамінікавіча Лапы (1802—1869), і неўзабаве памёр.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям’янавіч // Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Б. І. Сачанка (гал. рэд) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995.
2. ↑  Якушина, А. Меж двух крестов, или История жизни одного шляхтича(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям’янавіч // Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Б. І. Сачанка (гал. рэд) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995.

Спасылкі
--------

* Міхаіл Дзям’янавіч Лапа на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 130059 |
**Рабочы клас** — адзін з асноўных сацыяльных класаў сучаснага грамадства, які заняты непасрэдна прадукцыйнай працай, працуе па найму на прадпрыемствах рознай формы ўласнасці і атрымлівае асноўны даход ад выкарыстання ўласнай рабочай сілы.

Гісторыя
--------

Рабочы клас пачаў фарміравацца ў часы разлажэння феадальных і станаўлення капіталістычных адносін. Перадумовы ўтварэння рабочага коаса ў краінах Заходняй і Цэнтральнай Еўропы склаліся ў XVI—XVIII стст. у ходзе першапачатковага накаплення капіталу. Завяршальны этап у развіцці рабочага класа звязаны з прамысловай рэвалюцыяй, якая пачалася ў Вялікабрытаніі ў 1760—1790-я гг. і ў 1-й палове XIX ст. пашырылася на многія краіны свету. На тэрыторыі Беларусі рабочы клас пачаўся фарміравацца ў 2-й палове XIX ст. пасля адмены прыгоннага права.

У сярэдзіне XIX ст. ў Вялікабрытані іналічвалася 4,1 млн. прамысловых рабочых, у Францыі — 2,5 млн. у ЗША — 1,4 млн. У пачатку XX ст. колькасць рабочых ва ўсім свеце дасягнула 70 млн. а ў пачатку XXI ст. — больш за 700 млн. чал. У СССР рабочы клас быў абвешчаны кіруючай сілай грамадства.

У XX ст. пад уплывам радыкальных сацыяльна-палітычных абставін і навукова-тэхнічнага прагрэсу ў рабочым класе высокаразвітых краін адбыліся значныя змены. Высокакваліфікаваныя рабочыя па характары працы і сваім сацыяльным статусе наблізіліся да інтэлігенцыі. Паводле ацэнкі некаторых даследчыкаў ў постіндустрыяльным грамадстве рабочы клас страчвае ролю асноўнай прадукцыйнай сілы грамадства і галоўнай сілы гістарычнага працэсу.

Літаратура
----------

* Рабочы клас // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]; маст. афарм. Э. Э. Жакевіча, А. М. Хількевіча. Т. 13: Праміле—Рэлаксін. — Мн.: БелЭн, 2001. — 574, [1] с.: іл. партр. табл. — С. 187. — ISBN 985-11-0216-4.
Дыяніс і сатыры, кілік майстра Брыга, ок. 480 да н. э. Парыж, Луўр.
**Брыг** — умоўнае найменне старажытнагрэчаскага мастака, аўтара роспісаў чырвонафігурных ваз перыяду ранняй класікі.

Праблема імя
------------

Імя «Брыг», якое захавалася на 13 вазах, хутчэй варта адносіць да ганчара, чым да вазапісца. У сувязі з гэтым мастака часта называюць не Брыг, а «майстар Брыга» ці «вазапісец Брыга» (гэта значыць той вазапісец, які распісваў посуд ганчара Брыга). Не выключана, што вазапісец і ганчар былі адной асобай.

Творчасць
---------

Вар’ятка менада. Белафонны кілік, які прыпісваюць майстру Брыга. 490—480 да н. э. Мюнхен.
Вюрцбургскі кілік Брыга
Брыг працаваў у Афінах у пачатку 5 ст. да н. э. Лічыцца адным з найбольш значных вазапісцаў свайго часу разам з Анесімам, Дурысам і Макранам. Яму прыпісываюць больш 200 пасудзін, у тым ліку некаторыя белафонныя вазы.

Стылістычна працы Брыга ўпісваюцца ў традыцыю ранніх твораў Анесіма. Больш таго, мяркуецца, што Брыг быў вучнем апошняга. Лічыцца, што Брыг быў архаічным мастаком, які дасягнуў найвысокага майстэрства ў перадачы чалавечага цела. З’яўляецца таксама адным з першых, нешматлікіх жывапісцаў, якім удалося намаляваць дзіця, якое сапраўды выглядае як дзіця, а не як маленькі дарослы. Многія чалавечыя фігуры выразна адлюстроўваюць уздзеянне ўзросту.

На вазах Брыга паказаны розныя сцэны, як з жыцця, гэтак і з міфаў. Стыль Брыга вылучаецца адлюстраваннем плоскіх галоў, доўгіх насоў і вузкіх вачэй з дастаткова высокімі бровамі. Адметна яго манера малявання чалавечага рта: майстар паказвае іх у час спеву, свісту, ігры на флейце ці са сціснутымі губамі з высокай ступенню анатамічнай дакладнасці. Таксама з’яўляюцца тыповымі шчаціністыя бароды, шчаціністыя валасы старых і першыя прыкметы аблысення.

Міфалагічныя сцэны, намаляваныя  Брыгам, часта арыгінальныя. Напрыклад, перадача цела Гектара, узяцце Троі і іншыя эпізоды Траянскай вайны. Тыповымі з’яўляюцца сцэнкі з Дыянісам і сатырамі. На многих вазах майстар Брыга падпісаў імёны персанажаў, а часам нават іх выказванні.

Выкарыстанне некалькіх слаёў разведзенага лака набліжае тэхніку Брыга да штрыхоўкі. Майстра Брыга звязваюць з шырокім колам мастакоў, якія зведалі на сабе яго ўплыў альбо працавалі ў яго майстэрні.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* The Brygos Painter  (англ.)



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 129676802 · ISNI: 0000 0000 1751 6557 · VIAF: 74938415 · ULAN: 500025426 |
**Ва́еньга** (руск.: Ва́еньга) — рака ў Вінаградаўскім раёне Архангельскай вобласці Расіі, правы прыток Паўночнай Дзвіны.

Выток Ваеньгі знаходзіцца паблізу водападзелу Паўночнай Дзвіны і Пінегі, на вышыні 201 метр над узроўнем мора. Вусце ракі знаходзіцца на 334 км па правым беразе ракі Паўночная Дзвіна, на вышыні 9 метраў над узроўнем мора. У верхнім цячэнні Ваеньга працякае па тэрыторыі Клонаўскага заказніка. Упадае ў Паўночную Дзвіну каля пасёлка Усць-Ваеньга. У верхнім цячэнні (да вёскі Ніжняя Ваеньга) у рэчышчы шмат парогаў і перакатаў. Даўжыня ракі — каля 218 км. Плошча вадазборнага басейна — каля 3370 км². Жыўленне ракі снегавое і дажджавое. Выдатак вады — 30,4 м³/с. Ледастаў з канца кастрычніка — пачатку лістапада па канец красавіка.

Заўвагі
-------

1. ↑  Каталог гидрологических постов. Северный край (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2011.
**«Вам — зада́нне»** (руск.: Вам — задание) — беларускі мастацкі фільм, зняты ў 2004 годзе на кінастудыі «Беларусьфільм» пры падтрымцы Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь.

Сюжэт
-----

У чэрвені 1941 года лейтэнанта міліцыі Аляксея Купрэвіча з Мінска камандзіруюць ў Заходнюю Беларусь, дзе ў адным з паселішчаў варочае банда. Але пачынаецца вайна. Аляксей і яго брат, старэйшы лейтэнант міліцыі Пётр Купрэвіч, атрымліваюць заданне знішчыць нямецкі дэсант, які высадзіўся пад Селішча. Іх малодшы брат Валодзя, які апынуўся разам з бацькамі ў акупаваным Мінску, дапамагае падпольшчыкам…

Акцёры
------

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Аляксей Туровіч |   |

Здымачная група
---------------

* рэжысёр — Юрый Бержыцкі

Зноскі
------

1. ↑  М. Чаргінец. Вам — заданне (руск.).  Саюз пісьменнікаў Беларусі. Праверана 19 снежня 2019.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лосеў.
**Канстанцін Іванавіч Ло́сеў** (нар. 24 сакавіка 1933, г. Ніжні Ноўгарад, Расія) — беларускі артыст оперы і аперэты (барытон). Заслужаны артыст Беларускай ССР (1982).

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскую кансерваторыю ў 1957 годзе. Творчую дзейнасць пачаў салістам Горкаўскага тэатра оперы і балета, дзе працаваў у 1957—1965 гадах. 3 1965 года ў Арзамаскім музычна-драматычным тэатры і Адэскім тэатры аперэты. У 1970—1993 гадах саліст Дзяржаўнага тэатра музычнай камедыі Беларусі.

Творчасць
---------

Валодае моцным голасам, багатай драматычнай палітрай, майстэрствам вострай сцэнічнай характарыстыкі. На беларускай сцэне стварыў больш за 40 разнапланавых вобразаў у аперэтах класічнага і сучаснага рэпертуару: Якім і Сцяпан Крыніцкі, Дзмітрый, Матыль («Паўлінка», «Пяе «Жаваранак», «Тыдзень вечнага кахання» Ю. Семянякі), Несцерка («Несцерка» Р. Суруса), Дзяніс Давыдаў («Дзяніс Давыдаў» А. Мдывані), Эдвін і Фэры, Тасіла («Сільва[ru]», «Марыца» І. Кальмана), Франк («Лятучая мыш[ru]» І. Штрауса), Крамон і Негаш («Вясёлая ўдава[ru]» Ф. Легара), Пікерынг («Мая цудоўная лэдзі[ru]» Ф. Лоу), Мікіта («Халопка  (руск.) (бел.» М. Стрэльнікава[ru]), Янга і Філіп, Цэзар Галь («Вольны вецер[ru]» І. Дунаеўскага), Назар Дума («Вяселле ў Малінаўцы[ru]» Б. Аляксандрава), Чэзарэ («Пацалунак Чаніты» Ю. Мілюціна[ru]), Сяргей («Чацвёра з вуліцы Жанны» А. Сандлера), Эрнест Барысавіч («Старыя дамы» А. Фельзера[ru]), Люсінда («Хітрамудрая закаханая» А. Рабава), Сцешка і Ігнат Рыгоравіч («Бабскі бунт[ru]» Я. Пцічкіна[ru]), Нарбер дэ Варэн («О, мілы друг» В. Лебедзева[ru]), Карбон і Рагно («Сірано» С. Пажлакова[ru]), Горас Вандэргельдэр («Хэло, Долі![ru]» Дж. Германа[ru]).

Літаратура
----------

* *А. Я. Ракава.* Ло́сеў Канстанцін Іванавіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar4075444 |
**Валынская града** (укр.: Волинське пасмо) — паласа невысокіх пагоркаў, град і валоў працягласцю каля 250 км у выглядзе выгнутай на поўдзень дугі паміж далінамі рэк Заходні Буг і Гарынь. Ляжыць у цэнтральнай частцы Валынскай і Ровенскай абласцей Украіны.

Адносная вышыня — 30-40 м, у асобных месцах — 50-60 м. Абсалютныя адзнакі найбольш павышаных участкаў — 200—220 м. Шырыня Валынскай грады павялічваецца з усходу на захад, дзе яна найлепш выражана. Паходжанне звязваюць з дняпроўскім зледзяненнем. У аснове грады залягае прыўзнятая паверхня мелавых адкладаў, месцамі — палеагенавых. Валынская града прадстаўлена пераважна марэннымі і водна-ледавіковымі адкладамі (пяскі, валуны, галечнікі і інш.). Акрамя акумулятыўных тут пашыраны таксама дэнудацыйныя і карставыя формы рэльефу. У паніжэннях — азёры карставага паходжання і балоты (часта меліяраваныя).

Літаратура
----------

* Волинське пасмо / С. Ю. Бортник // Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс] / Редкол.: І. М. Дзюба, А. І. Жуковський, М. Г. Железняк [та ін.]; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2006.  (укр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Валынь (значэнні).

|  |
| --- |
| **Валынь** |
| 

 |
| Герб Валыні |
| 

 |
|      Карта Валыні (XX стагодззе). |
| 

 |
| Успенскі сабор, Пачаіў |
| 

 |
| Музей народнай архітэктуры і быту Украіны, навакольны двор з сяла Салаўі, Валынская вобласць |

**Валы́нь** (укр.: Волинь) — гістарычная вобласць на паўночным захадзе Украіны. Ахоплівае тэрыторыю сучасных Валынскай і Ровенскай абласцей, заходнія раёны Жытомірскай, а таксама асобныя паўночныя раёны Цярнопальскай і Хмяльніцкай абласцей. Займае каля 70 тыс. км². На поўдні мяжуе з Галічынай і Падоллем, на поўначы — з Палессем. Заходнюю мяжу Валыні стварае Заходні Буг, усходнюю — рака Уж.

Вядомыя асобы
-------------

* Леся Украінка

Гл. таксама
-----------

* Валынскае княства
* Валынскае ваяводства
* Валынская губерня
* Валынская вобласць
**Антарктычны клімат** — клімат Антарктыды і прылеглых да яе акіянскіх прастораў (Антарктыкі).

Апісанне
--------

Над мацерыком надзвычай суровы. Тэмпература паветра на працягу года адмоўная: летам у студзені да -13,6°С, зімой у ліпені -60...-70°С, на полюсе холаду (станцыя Усход) самая нізкая на Зямлі - каля -90°С. Ападкаў за год менш за 100 мм. Надвор’е вызначаецца Антарктычным антыцыклонам. Большая частка сонечнай радыяцыі адбіваецца снегавым покрывам (альбеда каля 85%), вялікія страты цяпла даўгахвалевым выпрамяненнем з-за высокага становішча паверхні над узроўнем мора. На ўзбярэжжы тэмпература паветра летам павышаецца да 0-5°С, гадавая сума ападкаў да 700-1000 мм, моцныя сцёкавыя і ўраганныя (40-60 м/с) вятры. 

Клімат акіянскіх прастораў Антарктыкі характарызуецца рэзкімі ваганнямі ціску, частымі цыклонамі, параўнальна аднароднымі тэмпературамі паветра.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 352 с.: іл. - ISBN 985-11-0262-8.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кобрынскі.
**Натан Яфімавіч Кобрынскі** (1910, г. Ваўкавыск — 1985, г. Масква, РСФСР) — вучоны ў галіне дакладнай механікі, эканамічнай кібернетыкі, папулярызатар навукі. Доктар тэхнічных навук, прафесар (1951). Брат Арона Кобрынскага.

Біяграфія
---------

У 1931 годзе скончыў Маскоўскі інстытут сілікатаў і будматэрыялаў, працаваў у МАІ, з 1935 года загадчык катэдры тэорыі механізмаў і машын МВТІ. З 1939 года ў Інстытуце машыназнаўства АН СССР. У 1948 годзе выконваў абавязкі намесніка дырэктара па навуковай частцы ў новаствораным Інстытуце дакладнай механікі і вылічальнай тэхнікі АН СССР. У 1951—1959 гадах прафесар катэдры лічыльна-матэматычных машын і прыладаў Пензенскага індустрыяльнага інстытута. Выкладаў тэорыю машын і механізмаў разам з Б. А. Трахтэнбротам, за гэты час напісаў у суаўтарстве з ім манаграфію «Уводзіны ў тэорыю канчатковых аўтаматаў».

У 1959 годзе прызначаны намеснікам начальніка вылічальнага цэнтра Дзяржплана СССР, затым начальнік аддзела па ўкараненні матэматычных метадаў і вылічальнай тэхнікі ў народнай гаспадарцы. У 1965—1968 гадах загадчык катэдры вылічальнай тэхнікі і праграмавання МІЭІ. У 1968—1985 гадах працаваў у Маскоўскім эканоміка-статыстычным інстытуце (да 1974 года загадчык катэдры эканамічнай кібернетыкі).

З 1959 года зноў у Маскве, узначаліў новаствораную катэдру электронна-вылічальнай тэхнікі ў Маскоўскім інжынерна-эканамічным інстытуце, затым выкладаў там жа на катэдры эканамічнай кібернетыкі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Адзін са стваральнікаў новага навуковага накірунку — тэорыі дакладнасці механізмаў. Распрацаваў метады і стварыў прыборы для вымярэння кутніх хуткасцяў і паскарэнняў (1940—1942). Прапанаваў тэорыю і прынцыпы пабудовы аналагавых вылічальных машын (1948—1952). Аўтар навуковых артыкулаў, манаграфій, падручнікаў.

Выпусціў некалькі манаграфій. У 1980-я гадах сумесна з А. Д. Смірновым і Я. З. Маймінасім напісаў падручнік «Эканамічная кібернетыка».

Як папулярызатар навукі выпусціў у 1959 годзе напісаную сумесна з Віктарам Пякелісвс кнігу «Хутчэй думкі», якая складаецца з трох адносна незалежных частак: «Матэматыка і жыццё» (пра вылічальную матэматыку), «Машына лічыць» (пра вылічальную тэхніку) і "Машына «думае» (пра кібернетыку). У 1969 одзе у суаўтарстве з братам Аронам Кобрынскім апублікаваў у кніжнай серыі «Эўрыка» кнігу «Ці шмат чалавеку трэба?», якая растлумачвае прынцыпы арганізацыі і працы сістэм кіравання ў аўтаматах і эканоміцы.

Зноскі
------

1. ↑  У 1910 г. у Ваўкавыску нарадзіўся Натан Яфімавіч КОБРЫНСКІ — савецкі вучоны ў галіне дакладнай механікі, эканамічнай кібернетыкі, папулярызатар навукі. Доктар тэхнічных навук, прафесар (1951). Брат Арона Кобрынскага

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90659343 · ISNI: 0000 0001 1751 8066 · LCCN: n82037320 · NDL: 00523315 · NKC: jx20050510009 · NTA: 074221280 · NUKAT: n97085419 · SUDOC: 081982380 · VIAF: 25080677 |

 |
**Буджа́цкая арда́** (таксама **Акерманская арда**, **Белгародская Арда**, па назве г. Белгарад-Днястроўскі) — аўтаномнае ўтварэнне, створанае напачатку XVII стагоддзя нагайцамі, які пасяліліся на тэрыторыі Буджака. Правадыр арды (сераскір) падпарадкоўваўся крымскаму хану, які быў васалам асманскага султана.

Гісторыя
--------

Нагайцы з’явіліся ў Буджаку пасля паходу султана Баязіда ІІ на Малдаўскае княства у 1484 годзе, калі паўднёвая частка Прута-Днястроўскага міжрэчча ўвайшла ў Сілістрыйскі санджак Асманскай імперыі. Частка гэтых зямель была падаравана крымскаму хану, які і пасяліў тут сваіх падданых — татараў і нагайцаў, якія прыбылі з перадкаўказскіх стэпаў. Росквіт Буджацкай арды прыйшоўся на XVII стагоддзе, калі тут таксама ў значнай колькасці пасяляюцца цюркамоўныя нагайцы, уцекачы ад нашэсця калмыкаў. У выніку змяшання гэтых і іншых груп з’явіліся буджацкія татары, пазней вядомыя таксама як дунайскія татары. Паміж праваслаўным Малдаўскім княствам і буджацкімі нагайцамі-мусульманамі адбывалася вялікая колькасць памежных канфліктаў, нягледзячы на тое, што і тыя і іншыя былі васаламі Асманскай імперыі, якой, па магчымасці, неабходна было выконваць інтарэсы абодвух бакоў.

У 1728 годзе Едзісанская Арда адвандравала да Ачакава, а Едзічкульская — да Перакопа. У канцы XVIII стагоддзя пад ціскам новай расійскай улады нагайцы былі выселены назад на Паўночны Каўказ, частка з іх стала мухаджырамі, які ішлі ўсё далей на поўдзень і перасяліліся за Дунай, у вобласць Дабруджа, у якой улада турак трымалася да 1878 года.

Зноскі
------

1. ↑  *Гизер С. Н.* Турецкий источник по истории буджакских ногайцев // *Південна Україна*.
Кароль нямецкі Генрых VI
**Катастрофа ў Эрфурце ў 1184** — будаўнічае здарэнне падчас каралеўскага Хофтагу ў 1184 годзе, якое выклікала шмат ахвяр.

У ліпені 1184 нямецкі кароль Генрых VI у час экспедыцыі-марскога флоту ў Польшчу прыбыў у Эрфурт, каб прайсці Хофтаг. Валадар хацеў урэгуляваць спрэчку паміж архібіскупам Майнца Конрадам  (руск.) (бел. і ландграфам Цюрынгіі Людвігам III  (руск.) (бел..

26 ліпеня Генрых сядзеў разам з вялікай світай на верхнім паверсе будынка капітула  (руск.) (бел. ў Эрфурце. У гэты час падлога, верагодна, ад прахласці і залішняй вагі абрынулася пад нагамі людзей. Большасць сабраных павалілася ўніз. Ад удару канструкцыя першага паверха  (руск.) (бел. абрынулася і людзі патрапілі ў выграбную яму  (польск.) (бел.. Многія людзі загінулі (сучасныя крыніцы кажуць пра 60 ахвяр): частка патанула, астатнія загінулі або былі параненыя ад удараў падаючых бэлек і камянёў.

Хроніка царквы Святога Пятра ў Эрфурце  (ням.) (бел. пералічвае сярод ахвяр графаў Гозмара III фон Цыгенхайна  (ням.) (бел. Фрыдрыха I фон Абенберга  (ням.) (бел. бургграфа Фрыдрыха I фон Кірхберга  (ням.) (бел. графа Генрыха фон Шварцбурга  (ням.) (бел. бургграфаў Бурчарда фон Вартбурга і Берынгера фон Мелінгена  (руск.) (бел..

Кароль Генрых сядзеў у каменнай нішы акна ў вонкавай сцяне і не пацярпеў. Ён здолеў выбрацца з яе з дапамогай лесвіцы.

У літаратуры
------------

Эрфурцкая катастрофа падрабязна апісана ў рамане пра падзеі Вартбургскай вайны  (ням.) (бел. нямецкага пісьменніка Роберта Лёра  (англ.) (бел. «Вайна спевакоў» (ням.: Krieg der Sänger).

Спасылкі
--------

* Апісанне катастрофы Архівавана 21 верасня 2008.
* Хроніка царквы св. Архівавана 3 мая 2009. Пятра ў Эрфурце Архівавана 3 мая 2009.
**Будзьма беларусамі!** — першы прафесійны зроблены анімацыйны фільм беларускай мовай, прысвечаны гісторыі Беларусі ад «пачатку часоў» да 1991 года. Мультфільм з’яўляецца прадуктам культурніцкай кампаніі «Будзьма беларусамі!». Аўтары ідэі твора — кампанія «Будзьма беларусамі!» і Юлія Ляшкевіч, мастак-аніматар — Юлія Рудніцкая, аўтар тэксту — Лявон Вольскі, вакал — Аляксандр Памідораў.

Афіцыйна абвешчаная мэта праекта — зацікавіць шырокія колы гледачоў гісторыяй і культурай беларускага народа. У мэтах асучасьненьня падачы матэрыялу, гукавы шэраг мультфільма выкананы ў форме чытання рэпу, тэкст якога апісвае асноўныя падзеі ў гісторыі беларускай дзяржаўнасці і беларусаў.

Пасля афіцыйнага выхаду (28 мая 2011 года) за некалькі дзён мультфільм стаў самым загружаным відэа ў беларускім сегменце Інтэрнэту, а таксама ўвайшоў у першую дзясятку рэйтынгу сайта YouTube.

Спасылкі
--------

* Мультфільм «Будзьма беларусамі!» на сайце праекту «БудзьмаTUT» Архівавана 31 мая 2011.
* Мультфільм «Будзьма беларусамі!» на YouTube
* Белорусы создали первый мультик по истории своей страны «Будзьма беларусамі!» Архівавана 13 лістапада 2011.
* «Будзьма беларусамі!»: Анімацыйная гісторыя Беларусі
**Сігрыд Сінергрэн** (шведск.: Sigrid Synnergren, поўнае імя Sigrid Birgitta Synnergren; 21 кастрычніка 1894 — 5 студзеня 1986) — шведская мастачка па тэкстылю, якая пераважна займалася распрацоўкай царкоўнага тэкстылю, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 21 кастрычніка 1894 года ў Ёнчэпінгу ў сям’і фабрыканта Юхана Сінергрэна і яго жонкі Ёханы, народжанай Эрыксан; была другой з васьмі дзяцей у іх сям’і.

У 1915—1918 гадах вучылася ў Стакгольме ў рамеснай школе Констфак. Дзякуючы атрыманым грантам яна здзейсніла некалькі навучальных паездак за мяжу.

У 1923—1933 гадах Сігрыд Сінергрэн была дырэктарам і мастацкім кіраўніком школы ткацтва і шыцця ў Турку. За свае працы, прадстаўленыя на Сусветнай выстаўцы ў Барселоне ў 1929 годзе, яна атрымала сярэбраны медаль. У 1933—1939 гадах з’яўлялася дырэктарам рамеснага прадпрыемства ў Векшэ (аддзяленне асацыяцыі Handarbetets vänner). Прымала ўдзел у Сусветнай выстаўцы ў Бруселі ў 1935 года і ў Сусветнай выстаўцы ў Парыжы ў 1937 годзе.

Працуючы ў Векшэ, пазнаёмілася з Маяй Вірдэ, з якой ў 1939 годзе заснавала тэкстыльную фірму Södra Sveriges Kyrkliga Textil, спецыялізавалася на выпуску царкоўных тканін. Пры гэтым мела ўласную майстэрню ў Лундзе. Выпускаемая іх сумесным прадпрыемствам прадукцыя ўключала антепендыумы, арнаты, іншыя алтарныя тканіны і дываны.

Прадпрыемства Сігрыд Сінергрэн праіснавала да 1960-х гадоў і мела шмат кліентаў. За гэты час яе прадукцыя прымала ўдзел у больш чым трыццаці розных выстаўках. Работы Сінергрэн вылучаліся высокім якасцю, часам з выкарыстаннем нітак з пасмамі з срэбра і золата. Тэматыка карцін распасціраліся ад малюнка раслін да сюжэтных сцэн. Некаторыя з яе работ прадстаўлены ў музеі Länsmuseet Gävleborg.

Памерла 5 студзеня 1986 года ў Лундзе, лен Мальмёхус.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Sigrid Birgitta Synnergren 1894-10-21 — 1986-01-05 Textile artist, church artist, school principal, Sigrid Birgitta Synnergren 1894-10-21 — 1986-01-05 Textilkonstnär, kyrkokonstnär, rektor Праверана 30 жніўня 2020.
2. 1 2  Jönköpings Kristina kyrkoarkiv, Födelse- och dopböcker, SE/VALA/00170/C/12 (1891-1894), bildid: A0008476\_00105 Праверана 30 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10501038'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q64166606'></a>
3. ↑  Synnergren, Sigrid Birgitta — Svenskagravar.se. Праверана 30 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26699962'></a>
Гэты артыкул па агульнай анатоміі; па анатоміі чалавека гл.: Сігмападобная кішка чалавека.
**Сігмападобная кішка** (лац.: colon sigmoideum) — ніжняя частка абадковай кішкі, пераходзячая ў прамую кішку.

Сігмападобная кішка пачынаецца ў вобласці верхняй апертуры малога таза і накіроўваецца папярочна направа спераду ад крыжа  (руск.) (бел.. Далей сігмападобная кішка робіць разварот налева, затым, дасягаючы сярэдняй лініі, накіроўваецца дадолу і на ўзроўні S3 пераходзіць у прамую кішку  (руск.) (бел.. Назву «сігмападобная» гэтая кішка атрымала ў сувязі са сваім S-падобным ходам.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776870353 |