**Рэфармацыя ў Францыі** (ад лац.: reformatio — выпраўленне, аднаўленне) — масавы рэлігійны і грамадска-палітычны рух у Францыі XVI стагоддзя, накіраваны на рэфармаванне Каталіцкай царквы ў адпаведнасці з яе першапачатковымі традыцыямі. 

Прыхільнікаў кальвінізму ў Францыі называлі **гугенотамі**. У адрозненне ад многіх іншых краін Еўропы, яны не займалі пэўнай геаграфічнай тэрыторыі; ачагі кальвінізму былі раскіданы па ўсёй тэрыторыі краіны. Гэта абумоўлівала асабліва бязлітасны, братазабойчы характар Рэлігійных войнаў у Францыі.

Кальвінісцкая рэфармацыя
------------------------

Гл. таксама: Гіём Фарэль і Справа аб улётках
Сітуацыя з Рэфармацыяй у Францыі ў некаторым плане нагадвала нямецкую, хоць цэнтральная ўлада была мацнейшай, тым не менш некаторыя правінцыі карысталіся правамі значнай аўтаноміі, асабліва на поўдні, так што на поўдні і Французскай Навары пратэстанцкі рух быў першапачаткова моцным. Акрамя таго, арыстакратыя таксама ўвесь час імкнулася інтрыгаваць і саслабляць манархію. Рэлігійныя пытанні змешваліся з палітычнымі памкненнямі. Кіруючыя дынастыі, спачатку Валуа ад Францыска I да Генрыха III, а затым Бурбоны, пачынаючы з Генрыха IV, імкнуліся ўмацаваць стабільнасць краіны і трона, згладжваючы рэлігійную варожасць або пасродкам выгнання меншасцей, або верацерпнасцю.

У Францыі глеба для рэформ была падрыхтавана лепш, чым у Германіі, дзякуючы дзейнасці ліберальных каталікоў, такіх, як Жак Лефеўр д'Этапль і біскуп Мо Гіём Брысанэ. Кароль Францыск I і яго сястра Маргарыта Ангулемская нярэдка ўмешваліся, ратуючы гуманістаў-рэфарматараў ад падкопаў цемрашалаў, а дачка Маргарыты, Жанна д'Альбрэ, каралева Навары, краіны, якая знаходзілася ў васальным падпарадкаванні Францыі, у сваіх уладаннях давала прытулак тым, каго праследвалі, хоць сама стала гугеноткай толькі ў 1560 годзе.

Калі ў Францыі пачалі распаўсюджвацца лютэранскія ідэі, Францыск I, які не вітаў ерасі, не быў паслядоўны ў іх прыгнечанні, яго палітыка залежала ад таго, ці хацеў ён палітычнага саюза з Папам, з туркамі ці з нямецкімі лютэранамі. У 1534 годзе ў прадвесці крызісу ў Парыжы з'явіліся ўлёткі, якія груба крытыкавалі імшу. Гэта выклікала жорсткія рэпрэсіі. Біскуп Брысанэ скарыўся. Фарэль бег у Жэневу, Лефеўр у Страсбург, Кальвін — у Базель. Пры Генрыху II, сыне Францыска, ганенні ўзмацніліся, асабліва ў 1559 годзе, калі Францыя і Іспанія заключылі мір і кожная з краін змагла заняцца прыгнечаннем ерасяў у сябе дома. Праследаванні гугенотаў, як называлі пратэстантаў у Францыі, былі б яшчэ больш жорсткімі, калі б не смерць караля на турніры.

Амбуазская змова
----------------

Асноўны артыкул: **Амбуазская змова**
Пасля смерці Генрыха II суперніцтва арыстакратычных кланаў за ўплыў на яго слабых сыноў стала ўсё часцей набываць рэлігійнае адценне. Каралеўскую ўладу, у сваёй палітыцы якая вагалася, то, імкнучыся выкараніць пратэстантаў, то цалкам прызнаць іх правы, з двух бакоў атачалі радыкальныя прадстаўнікі двух арыстакратычных родаў, для якіх пытанні рэлігіі ўяўлялі выключную важнасць. Дом Гізаў быў настолькі каталіцкім, што выступаў за прыцягненне іспанскай дапамогі, а сямейства адмірала Каліньі настолькі гугеноцкім, што выступала за прыцягненне англічан і нават немцаў. Пры Францыску II Гізы былі блізкія да ўлады, паколькі маці жонкі караля, Марыі Сцюарт, была Марыя дэ Гіз. Гугеноты, прадбачачы рэпрэсіі, выношвалі план Амбуазскай змовы, меркавалага забойства лідараў партыі Гізаў і захоп улады домам Бурбонаў. Аднак змова правалілася.

Рэлігійныя войны
----------------

Асноўны артыкул: **Гугеноцкія войны**
Францыск II памёр, і яго спадчыннікам стаў яго малодшы брат, Карл IX. Каралева-маці, Кацярына Медычы, узяла на сябе ўладу і паспрабавала прадухіліць рэлігійную вайну, гарантаваўшы гугенотам абмежаваную верацерпнасць у строга вызначаных рэгіёнах (эдыкт 1562 года). Калі герцаг Францыск дэ Гіз выявіў гугенотаў, якія адпраўлялі набажэнства па-за межамі ўсталяваных межаў, ён адкрыў агонь. Бойня ў Васі стала пачаткам войнаў.

Гугенотаў узначаліў прынц крыві Луі Кандэ з дому Бурбонаў. Кальвін выказаў яму падтрымку. Адна за іншай адбыліся тры безвыніковыя вайны. Падчас першай з іх загінуў Кандэ, а Францыск дэ Гіз памёр ад рукі забойцы. Яго сын Генрых дэ Гіз лічыў, што да гэтага датычны Каліньі, новы лідар гугенотаў. У канцы дзесяцігадовага перыяду безвыніковай варожасці Кацярына распачала другую спробу прымірэння, змацаваўшы яе шлюбам Генрыха Наварскага, Бурбона, сына Жанны д'Альбрэ і надзеі гугенотаў, са сваёй дачкой Маргарытай Валуа, каталічкай. Важакі ўсіх партый прыбылі на вяселле ў Парыж. Герцаг Гіз распачаў няўдалы замах на Каліньі. Затым Гіз, з маўклівай згоды Кацярыны і яе сына Карла, абхопленага панікай, паспрабаваў забіць усіх лідараў гугеноцкай партыі падчас разні ў Варфаламееўскую ноч у жніўні 1572 года. За гэтым рушылі ўслед крывавыя бойні ў правінцыях.

Праз два гады (1574) Карла IX змяніў на троне яго брат, Генрых III. Паколькі ўсе дзеці Генрыха III памерлі, яго спадчыннікам станавіўся Генрых Наварскі. Нашчадкі Францыска Гіза не маглі з гэтым змірыцца і прапанавалі трон кардыналу Карлу Бурбону, дзядзьку Генрыха Наварскага. У 1585 годзе Папа Сікст V пазбавіў Генрыха Наварскага права на атрыманне прастола ў спадчыну. Генрых III заключыў саюз з Генрыхам Наварскім, а Генрых Гіз вырашыў змагацца ваеннымі метадамі і ўвёў войскі ў Парыж, аднак не змог дамовіцца з парыжанамі. У кастрычніку 1588 года ў Парыжы былі скліканы Генеральныя Штаты, якія прынялі рашэнне спыніць вайну. Генрых Гіз не пагадзіўся на гэта, за што быў забіты па загадзе Генрыха III, які, аднак, неўзабаве таксама быў пазбаўлены жыцці фанатычным каталіком Жакам Клеманам.

Пачалося ваеннае супрацьстаянне паміж Генрыхам Наварскім і Гізамі. Тры месяцы войскі Генрыха абложвалі Парыж, за сценамі якога хаваліся прадстаўнікі Каталіцкай лігі. Супрацьстаянне скончылася тым, што Генрых Наварскі пагадзіўся прыняць каталіцтва (прамовячы пры гэтым легендарную фразу "Парыж варты імшы") і ў лютым 1594 года быў каранаваны пад імем Генрыха IV.

Каб аднавіць у краіне мір і саслабіць анты-абсалютысцкія сілы, у 1598 годзе ён выдаў Нанцкі эдыкт, які падаваў гугенотам свабоду сумлення (па-ранейшаму, праўда, не ва ўсіх рэгіёнах) і права на паўнапраўны ўдзел у грамадскім жыцці. Эдыкт быў адменены толькі ў 1685 годзе. Гэта выклікала масавы выхад гугенотаў з Францыі.

Гл. таксама
-----------

* Пратэстанцтва ў Францыі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх