**Вайна за незалежнасць Злучаных Штатаў Амерыкі** (англ.: American Revolutionary War альбо *American War of Independence*) вялася паміж 1775 і 1783 гадамі паміж пасяленцамі 13 паўночнаамерыканскіх калоній і Вялікабрытаніяй. Ваенныя дзеянні скончыліся ў 1781 годзе бітвай пры Ёрктаўне, афіцыйна вайна скончылася падпісаннем мірнага пагаднення ў Парыжы 3 верасня 1783 года.

Перад вайной
------------

Пасля Сямігадовай (Франка-індзейскай вайны адносіны паміж 13 англійскімі калоніямі і Вялікабрытаніяй пагоршыліся. Брытанскі ўрад прыняў шэраг непапулярных актаў, апратэставаных самакіраваннем калоній. Двойчы ў Бостане адбыліся інцыдэнты звязаныя з пратэстам каланістаў: 5 сакавіка 1770 г. гараджане напалі на брытанскі вайсковы патруль, які адкрыў агонь, і 3 бостанцы былі забіты, потым 5 снежня 1773 г. група змагароў за незалежнасць калоній напала на караблі Ост-Індыйскай кампаніі (Бостанскае чаяпіцце). У адказ урад метраполіі прыняў яшчэ некалькі рэпрэсіўных актаў, а самакіраванне калоній выступіла супраць іх. Каланісты пачалі рыхтавацца да магчымага паўстання, ствараць апалчэнні «мінітмэнаў» і збіраць зброю. Спробы мясцовых англійскіх чыноўнікаў і некаторых рэлігійных груп, напрыклад, квакераў знайсці кампраміс, які б прымірыў калоніі і метраполію, былі праігнараваны брытанскім каралём.

Пачатак вайны
-------------

Камандзір англійскай вайсковай часткі Бостана генерал Томас Гейдж атрымаў загад канфіскаваць склад бояпрыпасаў і зброі ў горадзе Канкорд. 19 красавіка 1775 г. яго людзі сустрэлі значную групу мінітмэнаў ля вёскі Лексінгтан. Калі мінітмэны адмовіліся разысціся, англічане адкрылі агонь, забілі 8 і паранілі 10 чалавек. пасля гэтага, атрад дайшоў да Канкорда і знішчыў склад (але мінітмэны паспелі разабраць адтуль зброю раней). Там англійскі атрад падвергся нападу мінітмэнаў, які цягнуўся ўвесь іх шлях да Бостана. Чырвоная ўніформа рабіла салдат лёгкай мішенню, і ў выніку брытанцы страцілі 250 чалавек забітымі і параненымі, а каланісты 93.

Другі Кантынентальны Кангрэс, які сабраўся ў Філадэльфіі 10 мая 1775 г. аб'явіў вайну Вялікабрытаніі 15 мая 1775 г. і прызначыў кіраўніком апалчэння каланістаў палкоўніка Джорджа Вашынгтона.

Ход вайны
---------

### Удзельнікі з абодвух бакоў

| Брытанія | ЗША |
| --- | --- |
| гесенскія найміты | армія ЗША |
| англічане | Францыя з 1778 г. |
| канадскія каланісты | Іспанія з 1779 г. |
| амерыканскія лаялісты | Галандыя з 1780 г. |
| індзейцы |  |

### Галоўныя падзеі 1775-77 гг.

Восень 1775 — зіма 1776 г. Паход арміі Вашынгтона ў Квебек. пасля некаторых поспехаў, войскі Вашынгтона выбіты з Канады.

Чэрвень 1776 г. брытанскі флот на працягу месяца спрабуе захапіць Чарльзтаўн у Паўднёвай Караліне, але беспаспяхова.

4 ліпеня 1776 г. Другі Кантынентальны Кангрэс прымае Дэкларацыю незалежнасці 13 англійскіх калоній Паўночнай Амерыкі, якія праз некаторы час сталі новай федэратыўнай дзяржавай - Злучанымі Штатамі Амерыкі.

Жнівень — лістапад 1776 г. войскі Вашынгтона вядуць баі па абароне г. Нью-Ёрк, церпяць паражэнне і горад застаецца брытанскай ваеннай базай амаль да канца вайны.

26 снежня 1776 войска Вашынгтона разбівае брытанцаў у Нью Джэрсі ля Трэнтана, а 3 студзеня 1777 г. та жа у бітве ў Прынстане. Пасля гэтага значная частка ЗША пераходзіць пад кантроль Кангрэса.

У 1777 г. брытанская армія заняла Філадэльфію, і урад ЗША пакінуў горад.

17 кастрычніка 1777 г. пасля няўдалай спробы ажыццявіць аперацыю па захопу штатаў Нью-Ёрк і Новая Англія брытанскі генерал Бургойн здаўся з арміяй у некалькі тысяч чалавек.

### Падзеі 1778-83 гг.

У 1778 г. брытанцы распачалі аперацыю па захопу паўднёвых штатаў ЗША. Вайна на Поўдні хутка ператварылася ў зацяжную.

У 1778 г. Францыя перайшла ад матэрыяльнай дапамогі паўстанцам да адкрытых марскіх баёў, а у ліпні 1780 высадзіла сухапутную армію на Кантвнент.

У 1789 г. Іспанія пачала вайну з Брытаніяй за Фларыду. Але іспанцы не падтрымлівалі армію ЗША.

У 1780 г. Брытанія распачала вайну з Галадныяй, як з гандлёвым партнёрам паўстаўшых амерыканскіх калоній.

На пачатку 1781 г. брытанскія войскі на чале з Карнуэлісам пацярпелі паражэнне пад Каўпензам ў Паўднёвай Караліне і адступілі на тэрыторыю Вірджыніі. Там яны знаходзіліся ў аблозе, якую ім учынілі французы і амерыканцы.

Пасля эвакуацыі войскаў Карнуэліса на базу г. Нью Ёрк баі працягваліся летам і восенню 1781 г. 19 кастрычніка 1781 г. ў бітве пры Ёрктаўне Корнуэліс склаў зброю разам з 8000-най арміяй.

Пасля гэтага стан вайны працягваўся да 3 верасня 1783 г. калі было падпісана парыжскае мірнае пагадненне.

Гл. таксама
-----------

* Другая вайна за незалежнасць ЗША
* Амерыканскія лаялісты

Зноскі
------

1. ↑  An Outline of American History. Published by United States Information Agency, p. 70
2. ↑  An Outline of American History. Published by United States Information Agency, p. 71

Дадатковая літаратура
---------------------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Вайна за незалежнасць ЗША на Вікісховішчы |

* The American Nation. A history, v. 8—10, N. Y. [1933];
* Bemis S. F. The diplomacy of the American Revolution, N. Y. 1935;
* Christopher Ward. The War of The Revolution. Macmillan & Co Ltd (1952). ASIN B000ELP5FA
* Christopher Ward. The Delaware Continentals 1776—1783 ASIN: B0007ECM0K\* Hardy J. The first American Revolution, N. Y. 1937;
* Don Higginbotham. *War of American Independence*. ISBN 0-613-99800-6
* Jensen М. The new nation, A history of the United States during the confederation, 1781—1789, N. Y. 1950;
* Gipson L. The coming of the revolution. 1763—1775, N. Y. 1954.
* Morais Н. The struggle for American Freedom, N. Y. 1944;
* Jensen М. The new nation, A history of the United States during the confederation, 1781—1789, N. Y. 1950;
* Дзве грамадзянскія вайны амерыканцаў Архівавана 30 ліпеня 2013. Андрэй Берастоўскі. // ARCHE
* Андрэй Берастоўскі. Гісторыя ЗША ў апавяданнях і дакументах. Мінск: выдавец А. М. Вараксін, 2019—176 с. ISBN 978-985-7220-59-5

| ⛭Гісторыя ЗША (храналогія) |
| --- |
| Да 1776 | 
* Каланіяльны перыяд
* Франка-індзейская вайна (1754—1763)
* Бостанскае чаяпіцце (1773)
* Першы Кантынентальны Кангрэс (1774)
* Вайна за незалежнасць (1775—1783)
* Другі Кантынентальны Кангрэс (1775—1781)
* Дэкларацыя незалежнасці ЗША (1776)

 |
| 1787—1854 | 
* Прыняцце Канстытуцыі ЗША (1787)
* Біль аб правах (1789)
* Паўстанне з-за віскі (1794)
* Квазі-вайна
* Першая берберыйская вайна (1801—1805)
* Луізіянская купля (1803)
* Экспедыцыя Люіса і Кларка (1803—1806)
* Англа-амерыканская вайна (1812—1815)
* Другая берберыйская вайна (1812—1816)
* Дагавор Адамса — Оніса (1819)
* Місурыйскі кампраміс (1820)
* Дактрына Манро (1823)
* Дарога слёз
* Абаліцыянізм
* Арэгонскі дагавор (1846)
* Амерыкана-мексіканская вайна (1846—1848)
* Каліфарнійская залатая ліхаманка (1848—1855)
* Кампраміс 1850 года
* Купля Гадсдэна (1853)
* Закон Канзас-Небраска (1854)

 |
| 1861—1897 | 
* Перадумовы Грамадзянскай вайны
* Грамадзянская вайна (1861—1865)
* Гомстэд-акт (1862)
* Пракламацыя аб вызваленні рабоў (1862)
* Рэканструкцыя Поўдня (1865—1877)
* Індустрыялізацыя
* Купля Аляскі (1867)
* Паніка 1873 года
* Пазалочаны век
* Індзейскія войны
* Паніка 1893 года
* Залатая ліхаманка на Алясцы (1896—1897)

 |
| 1898—1929 | 
* Іспана-амерыканская вайна (1898)
* Бананавыя войны
* Філіпіна-амерыканская вайна
* Прагрэсіўная эра
* Першая сусветная вайна
* Акупацыя Дамініканскай Рэспублікі (1916—1924)
* Чырвоная пагроза
* Сухі закон (1919—1933)
* Вялікая дэпрэсія (1929)

 |
| 1933—1961 | 
* Новы курс
* Другая сусветная вайна
* Манхэтэнскі праект
* Халодная вайна
* Карэйская вайна (1950—1953)
* Макартызм
* Аперацыя PBSUCCESS
* Рух за правы афраамерыканцаў (1955—1968)
* Касмічная гонка (1957—1975)
* Аперацыя ў заліве Свіней

 |
| 1962—1992 | 
* Карыбскі крызіс (1962)
* Забойства Джона Кенэдзі (1963)
* Акупацыя Дамініканскай Рэспублікі (1965—1966)
* Вайна ў В’етнаме (1964—1973)
* Вялікае грамадства
* Уотэргейцкі скандал (1972—1974)
* Нафтавы крызіс
* Захоп заложнікаў у Іране (1979—1981)
* Рэйганоміка
* Міратворчая аперацыя ў Ліване
* Стратэгічная абаронная ініцыятыва
* Уварванне ЗША на Грэнаду (1983)
* Катастрофа «Чэленджэр»
* Бамбардзіроўка Лівіі (1986)
* Ірангейт
* Уварванне ЗША ў Панаму (1989)
* Вайна ў Персідскім заліве (1991)
* Лос-Анджэлескі бунт (1992)

 |
| 1992—2005 | 
* Інцыдэнт у Рубі Рыдж (1992)
* Міратворчая аперацыя ў Самалі (1992—1994)
* Аблога Уэйка (1993)
* Інтэрвенцыя на Гаіці (1994)
* Тэракт у Аклахома-Сіці (1995)
* Скандал Клінтан — Лявінскі
* Аперацыя «Саюзная сіла» (1999)
* Тэракты 11 верасня 2001 года
* Вайна ў Афганістане
* Іракская вайна (у 2003)
* Ураган «Катрына»

 |