**Вялікі канал** (кіт. трад. 大運河, спр. 大运河, піньінь *Dà Yùnhé*) — суднаходны канал у Кітаі, адно з найстаражытнейшых цяпер дзеючых гідратэхнічных збудаванняў свету.

**Вялікі канал**, вядомы кітайцам як **Вялікі канал Цзін-Хан** (кіт.: , або часцей 「大运河」 («Вялікі канал»), аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, з’яўляецца самым доўгім каналам або штучнай ракой у свеце. Пачынаючыся ў Пекіне, ён праходзіць праз Цяньцзінь і правінцыі Хэбэй, Шаньдун, Цзянсу і Чжэцзян да горада Ханчжоу, злучаючы Хуанхэ і Янцзы. Самыя старыя часткі канала датуюцца V стагоддзем да н.э. але розныя ўчасткі ўпершыню былі злучаныя падчас дынастыі Суй (581—618 гг. н. э.). Дынастыі ў 1271—1633 гадах значна аднавілі і перабудавалі канал і змянілі яго маршрут для забеспячэння сваёй сталіцы. Вялікі канал адыграў важную ролю ў аб’яднанні поўначы і поўдня Кітая. Канал злучыў Хуанхэ на поўначы з Янцзы на поўдні, што значна палегчыла транспарціроўку збожжа з поўдня ў цэнтры палітычнай і ваеннай улады на поўначы Кітая.

Працягласць канала— 1789 км, а з адгалінаваннямі ў Пекін, Ханчжоу і Наньтун — 2470 км. Шырыня ў найбольш вузкай частцы ў правінцыях Шаньдун і Хэбэй — 40 м, у самай шырокай частцы ў Шанхаі — 350 м. Глыбіня фарватара — ад 2 да 3 м. Канал абсталяваны 21 шлюзам. Максімальная грузапрапускная здольнасць складае 10 млн тон у год. Яго найбольшая вышыня дасягаецца ў гарах правінцыі Шаньдун, на вяршыні 42 м. Судны ў кітайскіх каналах не мелі праблем з дасягненнем больш высокіх вышынь пасля таго, як у 984 годзе, падчас дынастыі Сун (960—1279), урадавым чыноўнікам і інжынерам Цяа Вэйюэ быў вынайдзены шлюз.

Каналам захапляліся многімі людзьмі на працягу гісторыі, у тым ліку японскі манах Энінам  (руск.) (бел. (794—864), персідскі гісторык Рашыд ад-Дзін  (руск.) (бел. (1247—1318), карэйскі чыноўнік Чхве Пу (1454—1504) і італьянскім місіянерам Матэа Рычы  (руск.) (бел. (1552—1610).).

Гістарычна перыядычныя паводкі Жоўтай ракі пагражалі бяспецы і функцыянаванню канала. У ваенны час высокія дамбы Хуанхэ часам наўмысна ламалі, каб затапіць і такім чынам змесці наступаючыя варожыя войскі. Гэта прыводзіла да катастроф і працяглых эканамічных цяжкасцей для мясцовых жыхароў. Нягледзячы на часовыя перыяды запусцення і невыкарыстання, Вялікі канал садзейнічаў развіццю мясцовага і растучага эканамічнага рынку ў гарадскіх цэнтрах Кітая з перыяду Суй і да цяперашняга часу. Яго ўладкаванне дазволіла паскорыць гандаль і, такім чынам, палепшыла эканоміку Кітая. Частка на поўдзень ад Жоўтай ракі па-ранейшаму актыўна выкарыстоўваецца баржамі, якія перавозяць сыпкія матэрыялы і кантэйнеры.

Гісторыя
--------

Канал будаваўся дзве тысячы гадоў — з VI ст. да н. э. да XIII ст. н.э..

### Раннія перыяды

У перыяд Вёснаў і Восеняў  (руск.) (бел. Фучай  (англ.) (бел. кіраўнік царства У  (руск.) (бел. (сталіца якога знаходзілася ў сучасным Сучжоў), накіраваўся на поўнач, каб напасці на Цы  (руск.) (бел.. Ён загадаў пабудаваць канал для гандлёвых мэтаў, а таксама як сродак для адпраўкі багатых запасаў на поўнач у выпадку, калі яго сілы ўступяць у бой з паўночнымі дзяржавами Сун  (руск.) (бел. і Лу  (укр.) (бел.. Гэты водны шлях стаў вядомы як канал Хань або Ханьгоу. Работы пачаліся ў 486 г. да н. э. з поўдня ад Янчжоу  (руск.) (бел. на поўнач ад Хуайань  (руск.) (бел. у правінцыі Цзянсу, і на працягу трох гадоў канал Хань злучыў Янцзы з Хуайхэ, выкарыстоўваючы існуючыя водныя шляхі  (руск.) (бел. азёры і балоты.

Канал Ханm вядомы як другі найстарэйшы ўчастак пазнейшага Вялікага канала пасля Хунгоу («Канала дзікіх гусей» або «Далёкага канала»), які, хутчэй за ўсё, папярэднічаў яму. Ён злучаў Хуанхэ каля Кайфэна з рэкамі Сіхэ  (англ.) (бел. і Бяньхэ  (англ.) (бел. і стаў узорам для формы Вялікага канала на поўначы. Дакладная дата будаўніцтва Хунгоу невядомая; упершыню згадваецца дыпламатам Су Цынем  (руск.) (бел. у 330 г. да н.э. пры абмеркаванні дзяржаўных межаў. Гісторык Сыма Цянь (145-90 гг. да н. э.) не ведаў гістарычнай даты пабудовы, змясціўшы сваё абмеркаванне гэтага адразу пасля легендарных твораў Вялікага Юя; сучасныя навукоўцы цяпер лічаць, што яго будаўніцтва адносіцца да VI стагоддзя да н.э.

### Дынастыя Суй

 Вялікі канал пры дынастыях Суй і Тан.

Імператар Вэнь-дзі|ru, які запусціў праект Вялікага канала (злева), разам са сваім сынам імператарам Ян-дзі, якія завяршыў першы этап праекта (справа). Абедзве карціны аўтарства Янь Лібэня  (руск.) (бел..
Сённяшнія ўчасткі Вялікага канала ў правінцыі Чжэцзян і паўднёвай частцы правінцыі Цзянсу былі ў значнай ступені створаныя дынастыяй Суй (581—618), у выніку міграцыі асноўнага эканамічнага і сельскагаспадарчага рэгіёна Кітая з даліны Хуанхэ на поўначы і ў бок паўднёвых правінцый. Яго галоўнай роляй на працягу ўсёй гісторыі была перавозка збожжа ў сталіцу. Будаўніцтва Вялікага канала дынастыямі Цынь і Суй, у асноўным Суй, таксама пазбавіла войска неабходнасці станавіцца самадастатковымі земляробами, калі яны знаходзіліся на паўночнай мяжы, бо цяпер харчовыя запасы можна было лёгка дастаўляць з поўдня на поўнач водным шляхам.

Да 600 года на дне канала Хунгоу ўзніклі вялікія назапашванні глею, якія перашкаджалі рачным баржам, асадка якіх была занадта глыбокай для яго вод. Галоўны інжынер дынастыі Суй, Юйвэнь Кай (555—612), параіў пракапаць новы канал, які будзе праходзіць паралельна існуючаму каналу, адыходзячы ад яго ў Чэньлю (Яньчжоу  (руск.) (бел.). Новы канал павінен быў праходзіць не праз Сюйчжоу  (руск.) (бел. а праз Сучжоў, каб пазбегнуць злучэння з ракой Сіхэ  (англ.) (бел. а замест гэтага зрабіць прамое злучэнне з Хуайхэ на захад ад возера Хунцзэху. З зарэгістраванай працай пяці мільёнаў чалавек пад кіраўніцтвам Ма Шумоу ў 605 годзе быў завершаны першы буйны ўчастак Вялікага канала, які атрымаў назву Бянь Цю. Вялікі канал быў цалкам завершаны пры другім імператары Суй, з 604 па 609 гады, спачатку звязаўшы Лаян з Янчжоу  (англ.) (бел. (і далінай Янцзы), затым пашырыўшы яго да Ханчжоу (на поўдні) і Пекіна (на поўначы). Гэта дазволіла паўднёвай вобласці забяспечваць збожжам паўночную правінцыю, у прыватнасці войскі, якія там знаходзіліся. Уздоўж і паралельна каналу праходзіла імперская дарога і паштовыя аддзяленні, якія падтрымлівалі кур’ерскую  (руск.) (бел. сістэму. Урад таксама высадзіў велізарную лінію дрэў. Гісторыя будаўніцтва канала перададзена ў кнізе *Кайхэдзі* («Запіс аб адкрыцці канала»).

Ранейшы праект будаўніцтва дамбаў у 587 годзе ўздоўж Хуанхэ, які кіраваў інжынер Лян Жуй, усталяваў гідратэхнічныя вароты для рэгулявання ўзроўню вады ў канале. Двайныя стапелі былі ўсталяваны для перацягвання лодак, калі розніца ва ўзроўнях вады была занадта вялікай для працы загараджальнага шлюза  (ням.) (бел..

Паміж 604 і 609 гадамі імператар Ян з дынастыі Суй загадаў пракапаць некалькі каналаў у форме літары «Y» ад Ханчжоу на поўдні да (сучаснага) Пекіна і сталічнага рэгіёна ўздоўж даліны Хуанхэ. Калі канал быў завершаны, ён злучыў сістэмы рэк Цяньтан  (руск.) (бел. Янцзы, Хуайхэ, Хуанхэ, Вэй і Хай. Яе паўднёвы ўчастак, які праходзіць паміж Ханчжоу і Янцзы, атрымаў назву рака Цзяннань (рака на поўдзень ад Янцзы). Цэнтральныя часткі канала цягнуліся ад Янчжоу да Лаяна; участак паміж Янцзы і Хуайхэ працягваўся да ракі Шаньян, а наступны ўчастак злучаў Хуайхэ з Хуанхэ і называўся каналам Тунцзі. Самая паўночная частка, якая злучае Пекін і Лаян, атрымала назву канала Юнцзі. Гэтая частка канала выкарыстоўвалася для транспарціроўкі войскаў у цяперашнюю памежную вобласць Паўночнай Карэі падчас войнаў Кагуро з Суй  (руск.) (бел. (598—614). Пасля завяршэння будаўніцтва канала ў 609 годзе імператар Ян прывёў зарэгістраваную флатылію ваенна-марскіх караблёў даўжынёй 105 км з поўначы ў сваю паўднёвую сталіцу Янчжоу.

Вялікі канал у той час не быў бесперапынным, створаным чалавекам каналам, а наборам часта несумежных штучных каналаў і каналізаваных, альбо натуральных рэк.

### Дынастыі Тан і Юань

Нягледзячы на тое, што сталіца дынастыі Тан (618—907) у Чан’ань  (руск.) (бел. была самым квітнеючым мегаполісам Кітая ў свой час, менавіта горад Янчжоу  (руск.) (бел. — недалёка ад Вялікага канала — быў эканамічным цэнтрам эпохі Тан. Акрамя таго, што Янчжоу з’яўляўся штаб-кватэрай дзяржаўнай манаполіі па здабычы солі  (англ.) (бел. і найбуйнейшым дасучасным цэнтрам прамысловай вытворчасці імперыі, Янчжоу таксама быў геаграфічным цэнтральным пунктам уздоўж гандлёвай восі поўнач-поўдзень, і таму стаў галоўным цэнтрам распаўсюду паўднёвых тавараў, якія пастаўляліся на поўнач. Адной з найвялікшых пераваг сістэмы каналаў у дынастыі Тан — і ў наступных дынастыях — было тое, што яна знізіла кошт дастаўкі збожжа  (руск.) (бел. якое збіралася ў выглядзе падаткаў (caoyun), з дэльты ракі Янцзы  (укр.) (бел. ў паўночны Кітай  (англ.) (бел.. Нязначныя дапаўненні да канала былі зроблены пасля перыяду Суй, каб скараціць час у шляху, але ў цэлым прынцыповых адрозненняў паміж Вялікім каналам Суй і Вялікім каналам Тан не існавала.

Каля 735 года было зафіксавана, што каля 149 685 400 кг збожжа штогод адпраўлялася па канале. Урад Тан кантраляваў эфектыўнасць шлюзавання канала і будаваў збожжасховішчы  (руск.) (бел. ўздоўж маршруту на выпадак, калі паводка або іншае бедства перашкодзяць шляху адгрузкі. Каб забяспечыць бесперашкоднае перамяшчэнне збожжавых грузаў, камісар па транспарце Лю Янь  (англ.) (бел. (на пасадзе з 763 па 779) меў спецыяльныя рачныя баржы, спраектаваныя і пабудаваныя з улікам глыбіні кожнай секцыі ўсяго канала.

Пасля Мецяжа Ань Лушаня  (руск.) (бел. (755—763) эканоміка паўночнага Кітая была моцна пашкоджана і так і не аднавілася з-за войнаў і пастаянных разліваў ракі Хуанхэ. Адзін з іх адбыўся ў 858 годзе, калі велізарная паводка ўздоўж Вялікага канала затапіла тысячы гектараў сельгасугоддзяў і забрала жыцці дзясяткаў тысяч людзей на Паўночна-Кітайскай раўніне. Такая няшчасная падзея магла б паменшыць легітымнасць кіруючай дынастыі, прымусіўшы іншых успрымаць сітуацыю як страту Нябеснага мандата  (руск.) (бел.; гэта было добрай прычынай для дынастычных уладаў падтрымліваць бесперабойную і эфектыўную сістэму каналаў.

Вынаходніцтва фунтавага шлюза з рэгуляваннем узроўню вады адбылося ў X стагоддзі ў адказ на неабходнасць большай бяспекі для перамяшчэння барж па больш бурных водах Вялікага канала.
Горад Кайфэн ператварыўся ў буйны цэнтр, які пазней стаў сталіцай дынастыі Сун (960—1279). Нягледзячы на тое, што міжнародныя марскія парты дынастый Тан і Сун — найвялікшымі з якіх былі Гуанчжоу і Цюаньчжоу  (руск.) (бел. адпаведна — і марскі знешні гандаль прынеслі гандлярам вялікую ўдачу, менавіта Вялікі канал у Кітаі стымуляваў найбольшую эканамічную дзейнасць і камерцыйны прыбытак. Падчас перыяду Сун і больш ранніх перыядаў караблі-баржы час ад часу разбіваліся і цярпелі крушэнне на ўчастку Вялікага канала Шаньян Юндаа, праходзячы двайныя стапелі, і часцей за ўсё ў іх мясцовыя бандыты кралі падаткавае збожжа. Гэта падштурхнула Цяа Вэйюэ, памочніка камісара транспарту Хуайнаня, вынайсці сістэму падвойных варот, вядомую як фунтавы шлюз у 984 годзе. Гэта дазваляла караблям чакаць у закрытай прасторы, пакуль вада можа быць зліта да адпаведнага ўзроўню; кітайцы таксама пабудавалі навесы над прасторай для дадатковай абароны караблёў.

Большая частка Вялікага канала была разбурана на некалькі гадоў пасля таго, як у 1128 годзе губернатар Кайфэна Ду Чонг  (кіт.) (бел. вырашыў зламаць дамбы і плаціны, якія стрымлівалі воды Хуанхэ, каб знішчыць надыходзячых чжурчжэньскіх захопнікаў падчас войнаў Цзінь і Сун  (руск.) (бел.. У выніку шэрагу паводак гэта цалкам зрушыла Хуанзэ на поўдзень ад Шаньдуна, з перахопліваннем  (руск.) (бел. рэчышча ракі Сі  (англ.) (бел. і ўліўшы Хуанхэ ў возера Хунцзэ і Усходне-Кітайскае мора на стагоддзі. Дынастыя чжурчжэняў Цзінь пастаянна ваявала з Сун у гэтым рэгіёне. Вайна прывяла да зношвання канала, пакуль у XIII стагоддзі мангольская ўлада, якая ўсталявался на гэтых тэрыторыях, не пачала неабходны рамонт.

Кітайскае вынаходніцтва сістэмы фунтавых шлюзоў дазваляе павышаць або паніжаць узровень вады для паляпшэння руху ў канале.
Падчас мангольскай дынастыі Юань (1271—1368) сталіца Кітая была перанесена ў Пекін, што пазбавіла ад неабходнасці выкарыстання рукава канала, які цячэ на захад у Кайфэн ці Лаян. У 1280-х гадах праз перадгор’і масіва Шаньдун быў пракапаны ўчастак вяршыні, што скараціла агульную даўжыню на 700 км, што зрабіла агульную даўжыню канала каля 1800 км і ўпершыню злучыла Ханчжоу і Пекін прамым водным шляхам з поўначы на поўдзень. Як і ў эпоху Сун і Цзінь, падчас заняпаду дынастыі Юань канал прыйшоў ў заняпад.

### Аднаўленне дынастыі Мін

Імператар Юнлэ (1402—1424 гг.) аднавіў Вялікі канал у эпоху Мін.
Вялікі канал быў амаль цалкам адрамантаваны паміж 1411 і 1415 гадамі падчас дынастыі Мін (1368—1644). Магістрат Цзініна  (руск.) (бел. Шаньдун, накіраваў мемарандум на трон імператара Юнлэ, пратэстуючы супраць тагачасных неэфектыўных сродкаў транспарціроўкі 4 000 000 *данаў* (428 000 000 літраў) збожжа ў год шляхам перавозкі яго па некалькіх розных рэках і каналах на баржах, якія ішлі з ад глыбокай да плыткай пасля ракі Хуай, пасля чаго груз транспартыраваўся на глыбокія баржы, як толькі груз збожжа дасягаў ракі Хуанхэ. Кітайскія інжынеры пабудавалі плаціну, каб накіраваць раку Вэнь  (англ.) (бел. на паўднёвы захад, каб падаць 60 % яе вады на поўнач у Вялікі канал, а астатнюю частку — на поўдзень. Яны выкапалі чатыры вялікія вадасховішчы ў Шаньдуне для рэгулявання ўзроўню вады, што дазволіла ім пазбегнуць адпампоўвання вады з мясцовых крыніц і грунтавых вод. Паміж 1411 і 1415 гадамі ў агульнай складанасці 165 000 рабочых пракапалі рэчышча канала ў Шаньдуне і пабудавалі новыя каналы, насыпы і шлюзы.

Імператар Юнлэ перанёс сталіцу Мін з Нанкіна ў Пекін у 1403 годзе. Гэты крок пазбавіў Нанкін статусу галоўнага палітычнага цэнтра Кітая. Паўторнае адкрыццё Вялікага канала таксама прынесла карысць Сучжоў перад Нанкінам, паколькі першы знаходзіўся ў лепшым становішчы на галоўнай артэрыі Вялікага канала, і таму стаў найвялікшым эканамічным цэнтрам Кітая эпохі Мін. Адзіным іншым жыццяздольным супернікам з Сучжоу ў рэгіёне Цзяннань  (руск.) (бел. быў Ханчжоу, але ён знаходзіўся на 200 км далей уніз па Вялікім канале і далей ад галоўнай дэльты. Нават пацярпелы караблекрушэнне карэец Чхве Пу (1454—1504) — падчас пяцімесячнага падарожжа па Кітаю ў 1488 годзе — прызнаў, што Ханчжоу служыў не канкурэнтам, а эканамічнай кармушкай на шырокі рынак Сучжоў. Такім чынам, Вялікі канал служыў прычынай эканамічнага поспеху некаторых гарадоў уздоўж свайго маршруту і служыў эканамічным выратавальным кругам для мясцовага гандлю ў Кітаі.

Вучоны Гу Яньу з ранняй дынастыі Цын (1644—1912) падлічыў, што папярэдняя дынастыя Мін павінна была наняць 47 004 рабочых на поўны працоўны дзень, набраных сістэмай павіннасці  (руск.) (бел. *Ліцзя*, каб падтрымліваць усю сістэму каналаў. Вядома, што проста для эксплуатацыі 11 775 дзяржаўных барж са збожжам у сярэдзіне XV стагоддзя патрабавалася 121 500 салдат і афіцэраў.

Акрамя сваёй функцыі ў якасці маршруту адгрузкі збожжа і асноўнай жылы рачнога гандлю карэнных народаў у Кітаі, Вялікі канал доўгі час таксама быў кур’ерскім  (англ.) (бел. маршрутам, які кіраваўся ўрадам. У эпоху Мін афіцыйныя кур’ерскія станцыі размяшчаліся з інтэрвалам ад 35 да 45 км. Кожная кур’ерская станцыя мела розныя назвы, усе яны папулярызаваліся ў падарожных песнях таго перыяду.

### Дынастыя Цын і сучасны Кітай

Вялікі канал. Малюнак Уільяма Аляксандра  (англ.) (бел. чарцёжніка пасольства Макартні  (руск.) (бел. ў Кітай у 1793 годзе.
Маньчжуры ўварваліся ў Кітай у сярэдзіне XVII стагоддзя, прапушчаныя праз паўночныя перавалы кітайскім генералам У Саньгуем, як толькі сталіца Мін у Пекіне трапіла ў рукі паўстанцкай арміі. Маньчжуры заснавалі дынастыю Цын (1644—1912), і пад іх кіраўніцтвам Вялікі канал кантраляваўся і абслугоўваўся гэтак жа, як і ў ранейшыя часы.

У 1855 годзе Хуанхэ разлілася і змяніла сваё рэчышча (англ.: 1851–1855 Yellow River floods), разарваўшы рэчышча канала ў Шаньдуне. Гэта было прадугледжана кітайскімі чыноўнікамі ў 1447 годзе, які адзначыў, што схільная да паводак Хуанхэ зрабіла Вялікі канал падобным на горла, якое можна было лёгка задушыць (што прымусіла некаторых чыноўнікаў патрабаваць аднавіць пастаўкі збожжа праз Усходне-Кітайскае мора). У 1855 годзе былі адкрыты дамбы канала, каб затапіць наступаючыя войскі Паўночнай экспедыцыі  (англ.) (бел. Тайпінскага паўстання. З-за розных фактараў — цяжкасці перасячэння ракі Хуанхэ, пашырэння пошуку альтэрнатыўнага марскога шляху для суднаў са збожжам і адкрыцця чыгункі Чыгунка Цяньцзінь — Пукоу  (англ.) (бел. і Пекін — Ханькоу  (англ.) (бел. — канал заняпаў і на працягу дзесяцігоддзяў паўночныя і паўднёвыя часткі засталіся паасобку. Многія ўчасткі канала прыйшлі ў заняпад, а некаторыя ўчасткі былі вернуты ў раўнінныя палі. Нават сёння Вялікі канал не цалкам акрыяў ад гэтай катастрофы. Пасля ўтварэння Кітайскай Народнай Рэспублікі ў 1949 годзе неабходнасць эканамічнага развіцця прымусіла ўлады загадаць правесці цяжкія аднаўленчыя работы.

Вялікі канал адыграў важную ролю падчас Вялікага скачка  (руск.) (бел. бо забяспечваў эфектыўны спосаб транспарціроўкі збожжа.

Да 1990-х гадоў забруджванне ў канале дасягнула такой ступені, што экіпажы лодак і барж маглі вызначыць, калі яны набліжаюцца да Ханчжоу, па смуродзе чорнай вады. Праект рэстаўрацыі коштам 250 мільёнаў долараў, распачаты ў 2001 годзе, палепшыў якасць вады да такой ступені, што яна больш не пахне і зноў здольная падтрымліваць некаторую фаўну.

Эканамічнае значэнне канала, верагодна, захаваецца. Урады правінцый Шаньдун, Цзянсу і Чжэцзян запланавалі днопаглыбляльныя працы з мэтай павелічэння магутнасці суднаходства на 40 працэнтаў да 2012 года.

22 чэрвеня 2014 года Вялікі канал быў уключаны ў спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны на Канферэнцыі па сусветнай спадчыне  (руск.) (бел. 2014 года.

### Гістарычныя часткі

Паўднёвая інспекцыйная экскурсія імператара Цяньлуна, скрутак шосты: Уезд у Сучжоў уздоўж Вялікага канала, датаваны 1770 годам.
Чатырнаццаць стагоддзяў будаўніцтва пакінулі Вялікаму каналу шэраг гістарычных участкаў. Некаторыя з іх зніклі, іншыя ўсё яшчэ часткова захаваліся, а трэція складаюць аснову для сучаснага канала.

Самы паўднёвы ўчастак пракладзены ў VII стагоддзі, самы паўночны — у XIII стагоддзі, а частка цэнтральнага ўчастку ад Хуайінь да Цзянду праходзіць па старажытным канале Ханьгоу. Басейн Хайхэ, праз які праходзіць канал, пакутуе ад недахопу рэсурсаў. З 1970-х гадоў водныя рэсурсы скарачаюцца, а некаторыя рэкі ўжо даўно перакрыты.

Сучаснае русла
--------------

Баржы на сучасным Вялікім канале (участак «Канал Лі») каля Янчжоу
Вялікі канал намінальна праходзіць паміж Пекінам і Ханчжоу і мае агульную даўжыню 1794 км; аднак у цяперашні час суднаходны толькі ўчастак ад Ханчжоу да акругі Ляншань. Яго русла сёння падзелены на сем участкаў. З поўдня на поўнач гэта канал Цзяннань, канал Лі, Унутраны канал, Сярэдні канал, канал Лу, Паўднёвы канал, Паўночны канал і рака Тунхуэй.

Працягласць канала— 1789 км, а з адгалінаваннямі ў Пекін, Ханчжоу і Наньтун — 2470 км. Шырыня ў найбольш вузкай частцы ў правінцыях Шаньдун і Хэбэй — 40 м, у самай шырокай частцы ў Шанхаі — 350 м. Глыбіня фарватара — ад 2 да 3 м. Канал абсталяваны 21 шлюзам. Максімальная грузапрапускная здольнасць складае 10 млн тон у год.

Канал злучае рэкі Хуанхэ і Янцзы, складаючыся з рэчышчаў такіх рэк, як Байхэ, Вэйхэ, Сышуй і іншых, а таксама некалькі азёр.

Вышыні
------

Хаця канал намінальна перасякае водападзелы пяці рачных сістэм, у рэчаіснасці розніца паміж імі настолькі малая, што ён мае толькі адну вяршыню. Вышыня дна канала вар’іруецца ад 1 м ніжэй за ўзровень мора ў Ханчжоу да 38,5 м над узроўнем мора на яго вяршыні. У Пекіне яна дасягае 27 м, жывіцца ручаямі, якія цякуць з гор на захадзе. Вада цячэ з Пекіна ў бок Цяньцзіня, з Наньвана на поўнач у Цяньцзінь і з Наньвана на поўдзень у бок Янчжоу. Узровень вады ў канале Цзяннань застаецца крыху вышэй за ўзровень мора (хрыбет Чжэньцзян на 12 метраў вышэй, чым рака Янцзы).

Выкарыстанне
------------

### Транспарт

Вялікі канал на яго паўночнай канцавой станцыі ў Хоухай у Пекіне.
Ад дынастый Тан да Цын Вялікі канал служыў галоўнай артэрыяй паміж паўночным і паўднёвым Кітаем і меў важнае значэнне для транспарціроўкі збожжа ў Пекін. Нягледзячы на тое, што ён у асноўным выкарыстоўваўся для адгрузкі збожжа, ён таксама транспартаваў іншыя тавары, і калідор уздоўж канала ператварыўся ў важны эканамічны пояс. Дакументы паказваюць, што ў самы пік кожны год больш за 8000 суднаў перавозілі ад чатырох да шасці мільёнаў данаў (240 000—360 000 метрычных тон) збожжа. Зручнасць транспарту таксама дазваляла кіраўнікам праводзіць інспекцыйныя паездкі ў паўднёвы Кітай. У дынастыі Цын імператары Кансі і Цяньлун здзейснілі дванаццаць паездак на поўдзень, ва ўсіх выпадках, акрамя аднаго, дасягаючы Ханчжоу.

Вялікі канал таксама дазволіў культурны абмен і палітычную інтэграцыю паміж поўначчу і поўднем Кітая. Канал нават зрабіў яркае ўражанне на некаторых першых наведвальнікаў Кітая з Еўропы. Марка Пола распавёў пра арачныя масты Вялікага канала, а таксама пра склады і квітнеючы гандаль у яго гарадах у XIII стагоддзі. Знакаміты рымска-каталіцкі місіянер Матэа Рычы  (англ.) (бел. ў канцы XVI стагоддзя падарожнічаў з Нанкіна ў Пекін па канале.

З моманту заснавання Кітайскай Народнай Рэспублікі ў 1949 годзе канал выкарыстоўваўся ў асноўным для транспарціроўкі велізарнай колькасці сыпкіх грузаў, такіх як цэгла, жвір, пясок, дызельнае паліва і вугаль. Суднавыя шлюзы Цзяньбі на Янцзы ў цяперашні час перагружаюць каля 75 000 000 тон кожны год, і па прагнозах канал Лі дасягне 100 000 000 тон у бліжэйшыя некалькі гадоў. Калі ён толькі быў пабудаваны, канал служыў асноўнай крыніцай транспарту, які злучаў паўночны і паўднёвы Кітай. З увядзеннем хуткасных дарог  (руск.) (бел. чыгунак  (руск.) (бел. і хуткасных чыгунак  (руск.) (бел. у сучасным Кітаі пасажырскія паездкі па канале сталі значна радзейшымі.

У цяперашні час караблі могуць рухацца толькі да Цзініна  (руск.) (бел.. Участак ад Цзініна да Пекіна недаступны для транспарту з-за назапашвання адкладаў глею з Хуанхэ і адсутнасці крыніц вады. Ёсць планы па аднаўленні транспарту да Таяня  (руск.) (бел..

### Праект перадачы вады з поўдня на поўнач

 Адпраўной кропкай цэнтральнага маршруту праекта перадачы вады з поўдня на поўнач  (руск.) (бел. з’яўляецца Наньян  (руск.) (бел.. Від «уверх па плыні», у бок вадасховішча Даньцзянкоу  (англ.) (бел. з якога ідзе вада.
У цяперашні час Вялікі канал мадэрнізуецца, каб служыць усходнім маршрутам праекта перадачы вады з поўдня на поўнач  (руск.) (бел.. Дадатковая колькасць вады з Янцзы будзе забірацца ў канал у горадзе Цзянду  (руск.) (бел. дзе знаходзіцца гіганцкая помпавая станцыя на 400 кубічных метраў у секунду, якая была пабудавана ў 1980-х гадах, а затым падаецца ў гару помпавымі станцыямі ўздоўж маршруту і праз тунэль пад ракой Хуанхэ, адкуль яна можа цячы ўніз да вадасховішчаў каля Цяньцзіня. Будаўніцтва Усходняга маршруту афіцыйна пачалося 27 снежня 2002 года, а вада павінна была паступіць у Цяньцзінь да 2012 года. Аднак забруджванне вады паўплывала на жыццяздольнасць гэтага праекта.

У 2022 годзе завершаны маштабны праект водазабеспячэння канала, упершыню за 100 гадоў шырокі водны шлях, які злучае паўночную і паўднёвую часткі Кітая, быў запоўнены вадой на ўсіх участках.

Вядомыя падарожнікі
-------------------

У 1169 годзе, калі Кітай быў падзелены паміж дынастыяй Цзінь на поўначы пад кіраўніцтвам чжурчжэняў і дынастыяй Паўднёвая Сун на поўдні, імператар Паўднёвай Сун Сяа-цзун  (руск.) (бел. накіраваў дэлегацыю да чжурчжэняў, каб пажадаць іх кіраўніку дабра на Новы год. Вучоны-чыноўнік, званы Лу Юэ  (кіт.) (бел. сакратар дэлегацыі, пісаў нататкі пра падарожжа, большая частка якога была здзейснена па Вялікім канале, і перадаў імператару свой «Дзённік падарожжа на поўнач» па яго вяртанні.

У 1170 годзе паэт, палітык і гісторык Лу Ю падарожнічаў па Вялікім канале ад Шаасіна  (укр.) (бел. да ракі Янцзы, запісваючы свой шлях у дзённік.

У канцы 1200-х гадоў Марка Пола шмат падарожнічаў па Кітаю, і яго паездкі ўключалі час на Вялікім канале, які тады быў галоўнай артэрыяй для дастаўкі шоўку, фарфору і віна.

У 1345 годзе арабскі падарожнік Ібн Батута здзейсніў падарожжа па Кітаі і прайшоў праз раку Абэ Хаят (Вялікі канал) да сталіцы Ханбаліка (Пекін).

У 1488 годзе карэйскі вучоны Чхве Пу, які пацярпеў караблекрушэнне, прайшоў усю даўжыню Вялікага канала на шляху з Чжэцзяна ў Пекін (і далей у Часон) і пакінуў падрабязнае апісанне свайго падарожжа. 

У 1600 годзе Матэа Рычы  (англ.) (бел. адправіўся ў Пекін з Нанкіна праз Вялікі канал, каб заручыцца падтрымкай імператара Ваньлі  (руск.) (бел. з дынастыі Мін з дапамогай Ван Чжундэ, кіраўніка Упраўлення абрадаў цэнтральнага ўрада Кітая ў той час.

У 1793 годзе, пасля практычна безвыніковай дыпламатычнай місіі ў Джэхол, значная частка амбасады лорда Макартні вярнулася на поўдзень у дэльту Янцзы праз Вялікі канал.

У 1848 годзе Роберт Форцьюн  (руск.) (бел. дабраўся да Ханг Чоу Фу ля Вялікага канала ў пошуках чайных раслін.

Уплыў
-----

Вялікі канал як інфраструктурны аб’ект аказаў уплыў на іншыя архітэктурныя збудаванні на захадзе. Канал Эры  (руск.) (бел. ў Паўночнай Амерыцы распрацаваны і чэрпае натхненне з кітайскай архітэктуры. Многія бачылі ў канале эканамічную перавагу, якая магла б прынесці эканамічны росквіт, як канал і яго перавагі. Запісы Матэа Рычы  (англ.) (бел. вельмі падрабязна апісваюць канал, дакументуючы эканамічны росквіт. Фунтавы шлюз — адна з найбольш прыкметных асаблівасцей канала Эры  (руск.) (бел. якая непасрэдна звязана з інфраструктурай Вялікага канала.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 26 чэрвеня 2014.
2. 1 2 3 4  Needham, Volume 4, Part 3, 307.
3. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 350—352
4. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 308 & 313.
5. ↑  Brook, 40-51.
6. ↑  Великий канал Архівавана 30 жніўня 2014. — артыкул у ВСЭ
7. 1 2  Needham, Volume 4, Part 3, 271—272.
8. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 271.
9. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 269—270.
10. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 269.
11. 1 2  Needham, Volume 4, Part 3, 270.
12. 1 2 3  Ebrey, *Cambridge Illustrated History of China*, 116.
13. 1 2 3 4 5  Needham, Volume 4, Part 3, 308.
14. ↑  Ebrey, *Cambridge Illustrated History of China*, 114: «[…] the Grand Canal, dug between 605 and 609 by means of enormous levies of conscripted labour.»
15. 1 2  Ebrey, *Cambridge Illustrated History of China*, p. 115
16. 1 2  Benn, 46.
17. ↑  *Theobald*. caoyun 漕運 (www.chinaknowledge.de) (англ.). *www.chinaknowledge.de*. Праверана 27 ліпеня 2022.
18. ↑  Benn, 7.
19. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 309.
20. 1 2  Needham, Volume 4, Part 3, 310.
21. 1 2  Needham, Volume 4, Part 3, 311.
22. ↑  Bowman, 105.
23. ↑  Fairbank, 89.
24. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 350—351.
25. 1 2  Needham, Volume 4, Part 3, 351.
26. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 266.
27. ↑  Needham, Volume 4, Part 3, 227.
28. ↑  Brook, 46.
29. ↑  Brook, 46-47.
30. 1 2 3 4  Brook, 47.
31. ↑  Brook, 74-75.
32. 1 2  Brook, 75.
33. 1 2 3  Brook, 48.
34. ↑  Brook, 48-49.
35. ↑  On an Ancient Canal, Grunge Gives Way to Grandeur
36. ↑  中国大运河获准列入世界遗产名录 Архівавана 4 сакавіка 2016 года.
37. ↑   Архівавана 26 чэрвеня 2014.
38. ↑  *China at War: An Encyclopedia* ISBN 978-1-598-84415-3 p. 141
39. ↑  Tsao, R. (2016). "THE GRAND CANAL of CHINA". *Chinese American Forum*. **32** (2): 31–34.
40. ↑  京杭运河 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Ministry of Water Sources*. Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2019. Праверана 5 March 2019.
41. ↑  "京杭运河山东泰安段预计2019年初全面复航". Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2019. Праверана 1 жніўня 2023.
42. ↑  "Quenching the Thirsty Dragon: The South-North Water Transfer Project—Old Plumbing for New China?". *Woodrow Wilson International Center for Scholars*.
43. ↑  "New channel in huge south-north water transfer project to bring relief to parched Beijing". *South China Morning Post*.
44. ↑  У Паднябеснай напоўнілі Вялікі канал
45. ↑  D’Arcy Brown, Liam, *The Emperor’s River: Travels to the Heart of a Resurgent China* Eye Books, February 2010.
46. ↑  Watson, Philip, *Grand Canal, Great River* (Frances Lincoln, 2007).
47. ↑  *Jeffrey Hayes*. Marco Polo's Descriptions of China **(нявызн.)**.  Facts and Details (8 жніўня 2013). Праверана 7 December 2018.
48. ↑  The missionaries traveled along The Grand Canal — MildChina.com **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 лютага 2014. Праверана 1 жніўня 2023.
49. ↑  Peyrefitte, Alan, *The Collision of Two Civilisations* (Harvill, 1993).
50. ↑  *Mulberry*.
51. ↑  The Great British Tea Heist **(нявызн.)**. *The Great British Tea Heist*.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Вялікі канал Кітая на Вікісховішчы |

* *大运河* — артыкул з Байдупедыі (кіт.)
* The Reinvigoration of the Grand Canal
* Hangzhou Section of The Grand Canal — EN.GOTOHZ.COM

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Кітаі |
| --- |
| Культурныя аб’екты | 
* Забаронены горад і Мукдэнскі палац
* Тэракотавая армія
* Пячоры Магаа
* Чжоукоудзянь  (укр.) (бел.
* Вялікая Кітайская сцяна
* Уданшань
* Патала і Джаканг
* Горны прытулак ад летняй спёкі і прылеглыя храмы
* Храм  (укр.) (бел. і грабніца Канфуцыя  (укр.) (бел. і будынак сям'і Кун у горадзе Цюйфу
* Пін’яа  (укр.) (бел.
* Сады Сучжоў  (укр.) (бел.
* Ліцзян
* Летні палац
* Храм Неба
* Дацзу  (укр.) (бел.
* Сідзі і Хунцунь
* Грабніцы дынастый Мін і Цын
* Лунмэнь
* Цынчэншань і Дуцзян’янь
* Юньган
* Комплекс грабніц Кагуро
* Стары Макаа
* Іньсюй  (укр.) (бел.
* Дзяалоу
* Тулоу
* Утайшань
* Суншань
* Сіху
* Шанду
* Рысавыя тэрасы Хунхэ-Хані  (укр.) (бел.
* Шаўковыя шляхі: сетка маршрутаў карыдору Чанань—Цянь-Шань  (укр.) (бел.
* Вялікі канал Кітая
* Руіны Святога Паўла  (укр.) (бел.
* Кулансу

 |  |
| Прыродныя аб’екты | 
* Хуанлун
* Цзючжайгоу
* Улін’юань
* Лушань
* Тры паралельныя ракі
* Рэзерваты гіганцкай панды
* Паўднёва-Кітайскі карст
* Саньцыншань
* Палеанталагічны запаведнік Чэнцзян  (укр.) (бел.
* Цянь-Шань
* Кукушылі
* Фанцзіншань

 |
| Змешаныя аб’екты | 
* Тайшань
* Хуаншань
* Эмэйшань і Статуя Буды ў Лэшане
* Уішань

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4660595-2 · SUDOC: 027494586 · VIAF: 242300693, 245395632 |