recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліхадзіеўскі.
**Сцяпан Іванавіч Ліхадзіеўскі** (9 мая 1911, Баславічы (цяпер Барок), Слуцкі раён, Мінская вобласць — 13 лютага 1979, Ташкент, Узбекістан) — беларускі паэт, перакладчык, крытык, літаратуразнаўца.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Беларускім педагагічным тэхнікуме (1926—1930), у Беларускім дзяржаўным універсітэце (1930—1931), у Беларускім вышэйшым педагагічным інстытуце (1931—1933). Скончыў Томскі педагагічны інстытут (1939). Быў сябрам літаратурных аб’яднанняў «Маладняк», БелАПП. Працаваў у рэдакцыі газеты «Літаратура і мастацтва». У 1933 годзе рэпрэсіраваны і высланы на 3 гады на поўдзень Казахстана ў Сарыагачскі раён. Настаўнічаў у сярэдніх школах. У 1939 годзе паступіў у аспірантуру Ташкенцкага педінстытута. Працаваў выкладчыкам гэтага інстытута, быў дэканам факультэта, а з 1963 года загадваў кафедрай замежнай літаратуры Рэспубліканскага педагагічнага інстытута рускай мовы і літаратуры. Рэабілітаваны ў 1956 годзе. Доктар філалагічных навук, прафесар.

Узнагароджаны медалямі.

Творчасць
---------

Дэбютаваў вершам у 1925 годзе (часопіс «Беларускі піянер»). Пісаў на беларускай, рускай і ўзбекскай мовах. Выйшлі зборнікі паэзіі «Чырванеюць вішні» (1931), «Рокаты дальняй прыстані» (1931), «Крывавыя знічкі на снезе» (1932), «Мы — маладая гвардыя» (1932), кніжкі вершаў і перакладаў «Берасцянка жывых трывог» (выбраныя вершы і пераклады, 1962), «Поиски сердолика» (вершы, пераклады, Ташкент, 1973), «Вянкі камунарам» (1974), «Чырвоныя макі» (1981).

Вядомы і як крытык і літаратуразнавец. Аўтар кніг «Анатоль Франс: Краткий очерк творческого пути» (Ташкент, 1954), «Анатоль Франс: Очерк творчества» (Ташкент, 1962), зборніка літаратурна-крытычных артыкулаў «Радость встреч» (Ташкент, 1977).

Пераклаў на беларускую мову паасобныя творы французскіх, нямецкіх, узбекскіх паэтаў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Сцяпан Іванавіч Ліхадзіеўскі // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.

Спасылкі
--------

* Ліхадзіеўскі Сцяпан Іванавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 2820154260470024480006 · БАП: 129458 |
«Вызваленне сялян (Чытанне маніфесту)». Барыс Кустодзіеў, 1907 год.
**Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі** (руск.: Крестьянская реформа в Российской империи) — першая і самая істотная з ліберальных рэформаў у Расійскай імперыі, ажыццёўленых пры імператары Аляксандры II. Мэтай рэформы, дзеянне якой пачалося ў 1861 годзе, была ліквідацыя прыгоннай залежнасці сялян у Расійскай імперыі. У некаторых раёнах прыгоннае права было адменена раней.

Паводле маніфеста аб адмене прыгоннага права 1861 года больш за 23 мільёна чалавек атрымалі свабоду. Прыгонным сялянам былі прадстаўлены поўныя грамадзянскія правы, уключаючы права ажаніцца без дазволу гаспадара, валодаць уласнасцю і быць уладальнікамі бізнэсу. Апроч таго, маніфест абвясціў, што сяляне могуць купіць зямлю ў памешчыкаў, аднак шмат сялян пацярпелі ад гэтай рэформы, бо яны набылі толькі свабоду, але не мелі магчымасці набыць зямлю.

У Грузіі вызваленне было адкладзена да 1864 года і праводзілася на значна больш выгадных для дваран умовах. Прыгонныя сяляне, якія працавалі на землях імператара былі вызваленыя ў 1866 годзе, і ім былі дадзены лепшыя і вялікія ўчасткі зямлі.

Літаратура
----------

* *Панюцін В. П.* Сяля́нская рэфо́рма 1861 // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 340—341. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Вячаслаў Панюцін.* Сяля́нская рэфо́рма 1861 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — С. 465—466. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Андрэ Юнебель** (фр. André Hunebelle, 1 верасня 1896 — 27 лістапада 1985) — французскі кінарэжысёр, аўтар прыгодніцкага і камедыйнага кіно (да 1948 года) — прадзюсар. Ён з'яўляецца адным з найбуйных рэжысёраў камерцыйнага і папулярнага кіно 1950-х і 1960-х гадоў, сімвалічнай постаццю французскага фільма плашча і шпагі. Андрэ Юнебель застаецца сёння адным з самых паспяховых французскіх рэжысёраў, фільмы якога ў кінатэатрах Францыі паглядзела амаль 85 мільёнаў гледачоў. Ён працаваў са знакамітымі акцёрамі таго часу: Жанам Марэ, Андрэ Бурвілем, Луі дэ Фюнесам, шмат у чым спрыяючы іх вядомасці як у Францыі, так і за яе межамі.

Зноскі
------
**«Но́выя часы́»** (англ.: Modern Times) — амерыканская сацыяльная трагікамедыя 1936 года, напісаная і знятая Чарлі Чапліным, у якой яго культавы персанаж Маленькі Бадзяга, змагаецца за выжыванне ў сучасным індустрыяльным свеце. Апошні фільм, у якім Чарлі Чаплін паўстае ў вобразе Маленькага Бадзягі. Прэм'ера 5 лютага 1936 года.

Гэта быў адзін з першых 25 фільмаў, адабраных Бібліятэкай Кангрэса для захавання ў Нацыянальным рэестры фільмаў ЗША з-за таго, што ён «культурна, гістарычна або эстэтычна значны».

Станам на люты 2024 года фільм займаў 48 месца ў рэйтынгу 250 найлепшых фільмаў IMDb.

Сюжэт
-----

Маленькі Бадзяга ператварыўся ў аднаго з мільёнаў працоўных. Спачатку ён вар'яцее ад манатоннай працы на канвееры, потым яго выкарыстоўваюць як паддоследную мыш, выпрабоўваючы машыну для кармлення рабочых.
У гэтым свеце ён знаходзіць сабе кампаньёна - дзяўчыну, бацька якой быў забіты падчас забастоўкі. Абодва яны - адзінокія жывыя душы ў свеце машын.

У ролях
-------

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Чарлі Чаплін | бадзяга  бадзяга  |
| Палет Гадар | дзяўчына  дзяўчына  |

Зноскі
------

1. ↑  Molotsky, Irvin (September 20, 1989). "25 Films Chosen for the National Registry". *The New York Times*. Праверана July 30, 2009.

Спасылкі
--------

* charliechaplin.com/en/films/6-Modern-Times — афіцыйны сайт  (англ.)
* Modern Times на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Новыя часы
Размяшчэнне
**Цусіма** (яп.: 対 马) — група астравоў у Японскім моры. Належыць Японіі (адносіцца да прэфектуры Нагасакі, да 1872 года быў самастойнай адміністрацыйнай адзінкай — правінцыяй Цусіма). Размешчаны ў Карэйскім праліве паміж Карэяй і паўднёвым японскім востравам Кюсю. Агульная плошча — 696,3 км². Насельніцтва — 34,4 тыс. жыхароў (2010).

Гісторыя
--------

У 1949 годзе, праз год пасля абвяшчэння Рэспублікі Карэя, прэзідэнт Лі Сын Ман высунуў тэрытарыяльныя прэтэнзіі да акупаванай амерыканскімі войскамі Японіі на Цусіму і заявіў пра гістарычную прыналежнасці вострава да старажытнай карэйскай дзяржавы Сіла. Адпаведны законапраект быў разгледжаны ў паўднёвакарэйскай Нацыянальнай Асамблеі 22 сакавіка 1949 года, але быў адкладзены на стадыі парламенцкага камітэта. У канцы 1949 года Лі Сын Ман адмовіўся ад гэтай ідэі, бо прызнаў, што працяг спору прывядзе да канфлікту з іншымі дзяржавамі. Дзяржаўны дэпартамент ЗША, падводзячы вынікі справы, заявіў, што сіласкі кантроль над востравам скончыўся ў 500 годзе, а ў 17 ст. Цусіма была канчаткова мірна і добраахвотна ўключана ў склад японскай метраполіі, што не выклікала ніякіх пратэстаў у тагачаснага кіраўніцтва Карэі.

Зноскі
------

1. ↑  Korea’s Recent Claim to the Island of Tsushima (OIR Report No. 4900) / Division of Research for Far East, Office of Intelligence Research, Department of State. — Washington: U.S. State Department, 1950  (англ.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цусіма

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4061125-5 · LCCN: sh85138352 · NDL: 00640049 · NKC: ge749916 · VIAF: 240800127 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Булгак.
**Ігнацы Булгак**, у расійскай традыцыі **Ігнат Габрыэлевіч Булгак** (1798 — 1848) — буйны землеўласнік Мінскай губерні, бабруйскі павятовы маршалак.

Заснавальнік палацавага комплексу Булгакаў у Жылічах.

Паходжанне
----------

З роду Булгакаў гербу «Сыракомля». Бацька — Габрыэль Булгак, у 1785 годзе ажаніўся з Фартунатай Булгак, далёкай родзічкай з іншай галіны роду. Шлюб аб’яднаў род Булгакаў, а агульную зямельную ўласнасць і капітал, у тым ліку матчын пасаг — сядзібу ў Жылічах, спадкаваў Ігнацы Булгак. Умовай атрымання спадчыны было заканчэнне ўніверсітэта.

Біяграфія
---------

Скончыў Дэрпцкі ўніверсітэт. Удзельнічаў у вайне 1812 года, у складзе расійскай арміі дайшоў да Парыжа.

Актыўна займаўся палітыкай, займаў пасады лідскага ротмістра і бабруйскага павятовага маршалка.

### Будаўніцтва палаца Булгакаў

Асноўны артыкул: **Палацава-паркавы комплекс Булгакаў, Жылічы**
У Парыжы Ігнацы Булгак меў магчымасць убачыць шэдэўры французскай архітэктуры, апроч таго, ён сабраў нядрэнную калекцыю карцін вядомых еўрапейскіх майстроў. Пасля вяртання дадому, арганізаваў паспяховую і эканамічна пісьменную гаспадарку, вялікі маянтковы гаспадарчы двор плошчай да 30 га, пачаў будаўніцтва палаца.

### Сям’я

Партрэт жонкі Тэрэзы са Слізняў. Ян Дамель, 1838
Ажаніўся з дачкой барысаўскага павятовага маршалка (1801—1803) Юзафа Мікалаевіча Слізеня Ізабэлай, пасля яе хуткай смерці — з яе роднай сястрой Тэрэзай. Праз шлюбы Ігнацы Булгак не толькі стаў адзіным спадчыннікам вялізнай маёмасці роду Слізняў, але і атрымаў ганаровую пасаду свайго цесця.

Партрэт сына Юзафа Вітольда. Ян Дамель, 1838
Ігнат меў 5 сыноў і 4 дачкі, сярод іх малодшага сына Эдгара, які стаў спадчыннікам родавай сядзібы.

У 1838 годзе Янам Кшыштафам Дамелем у Мінску створаны сямейны трыпціх для Ігнація і Тэрэзы Булгакаў, са старэйшым іх сынам Юзафам Вітольдам.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Сага о Булгаках Архівавана 8 снежня 2015.  (руск.)
2. 1 2 3 4 5  Усадьба Булгаков «Добосна» в деревне Жиличи  (руск.)
3. ↑  Жиличи Архівавана 11 сакавіка 2016.  (руск.)
4. ↑  Елена Нарижная, Владислав Кулакевич. Предметы магнатских коллекций и проблемы их совместного использования в Союзном государстве Беларуси и России

Літаратура
----------

* *Aftanazy, R.* Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s.
**Бабінавічы** — два паселішчы эпохі неаліту (IV-III-е тысячагоддзе да н.э.) каля вёскі Бабінавічы Лёзненскага раёна Віцебскай вобласці. Раскопкамі выяўлены рэшткі посуду, блізкага да керамікі верхняволжскай культуры, кераміка нёманскай культуры, крамянёвыя прылады (наканечнікі стрэл, разцы, нажы і іншае). Стаянкі неаліту на Усходзе Беларускага Падзвіння і ў прылеглыл раёнах Верхняга Падняпроўя з-за іх гістарычнай агульнасці атрымалі назву «помнікі бабінавіцкага тыпу».

Зноскі
------

1. ↑  ПОМНІКІ АРХЕАЛОГІІ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 22 лютага 2020. Праверана 15 красавіка 2020.
**Ежы Францішак Каваляровіч** (польск.: Jerzy Franciszek Kawalerowicz; 19 студзеня 1922, Гвіздэць — 27 снежня 2007, Варшава) — польскі кінарэжысёр.

Біяграфія
---------

Ежы Каваляровіч нарадзіўся 19 студзеня 1922 г. у невялікім мястэчку Гвіздэць (цяпер Каламыйскі раён Івана-Франкоўскай вобласці Украіны) у армянскай сям’і (па бацькоўскай лініі). Падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў у Кракаве (дыплом у 1948 годзе) скончыў кінакурсы (1946). Быў асістэнтам рэжысёра на здымках фільмаў «Забароненыя песенькі» (1947, рэж. Леанард Бучкоўскі) і «Апошні этап» (1948, рэж. Ванда Якубоўская). У 1956—1968 гадах — арганізатар, а з 1972 года — мастацкі кіраўнік творчага кінааб’яднання «KADR», дзе былі зняты многія знакамітыя творы польскага кіно — ад «Попелу і дыяменту» Вайды да карціны «Ва-банк» Махульскага. Член ПАРП (1954—1990). Адзін з заснавальнікаў і першы старшыня Саюза польскіх кінематаграфістаў (1968—1978). У 1998 годзе Каваляровічу было прысуджана званне doctor honoris causa парыжскай Сарбоны.

Зноскі
------
***Dolce stil novo*** (італ. *салодкі новы стыль*) — назва групы італьянскіх паэтаў, якія працавалі ў канцы XIII і ў XIV стагоддзі ў Фларэнцыі (Дантэ Аліг'еры, Чына да Пістоя, Лапа Джанні, Гвіда Кавальканці, Гвіда Гвініцэлі), альбо стыль гэтых паэтаў. Яны пісалі лірычныя творы пра ідэальнае каханне, якія характарызаваліся моўнай вытанчанасцю. Спасылаліся да правансальскай лірыкі. Пераважна сярод жанраў «dolce stil novo» былі санэт, канцона і балада. Тэрмін быў упершыню выкарыстаны Дантэ ў «Vita nuova» (італ. *«Новае жыццё»*).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85068842 · NKC: ph1088135 |
**Войцех Зыгмунт Пшоняк** (польск.: Wojciech Zygmunt Pszoniak; 2 мая 1942, Львоў — 19 кастрычніка 2020, Варшава) — польскі акцёр тэатра, кіно, тэлебачання і кабарэ; таксама тэатральны педагог. У апошнія гады жыў і працаваў таксама ў Францыі.

Біяграфія
---------

Войцех Пшоняк нарадзіўся ў Львове. Пасля 1945 года яго сям’я пераехала ў Глівіцы. З 1959 года ён выступаў у аматарскіх і студэнцкіх тэатрах, у 1961 годзе стварыў аматарскае кабарэ «Чырвоны Жыраф». Дэбютаваў у балгарскім тэлесерыяле «Здарэнне на тупіковай вуліцы» у 1965 годзе. Акцёрскую адукацыю атрымаў у Дзяржаўнай вышэйшай тэатральнай школе ў Кракаве, якую скончыў у 1968 годзе. Акцёр тэатраў у Кракаве і Варшаве, выступаў таксама ў французскіх тэатрах. У 1974—1980 гадах выкладчык Тэатральнай акадэміі ім. Зельвяровіча ў Варшаве. З 1969 года выступаў у спектаклях польскага «тэатра тэлебачання».

Зноскі
------
**Бата́м** (індан.: Batam) — востраў-муніцыпалітэт на поўдзень ад Сінгапура. Уваходзіць у склад інданезійскага архіпелага Рыау. Плошча — 715 км². З’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам правінцыі Рыау. Насельніцтва (2010 г.) — 1 153 860 чал. пераважна кітайцы і малайцы.

Гісторыя
--------

Лічыцца, што першыя насельнікі з’явіліся на востраве Батам у 231 г. н. э. У канцы XIV — пачатку XV ст. яго занялі малайцы. Батам уваходзіў у склад дзяржавы Тамасек з цэнтрам у Сінгапуры. У 1814 г. востраў быў абвешчаны валоданнем Брытанскай Ост-Індскай кампаніі. У 1824 г. ён быў перададзены пад кіраванне Галандскай Ост-Індскай кампаніі. У 1949 г. увайшоў у склад Інданезіі.

Карта вострава
Доўгі час Батам заставаўся маланаселеным. Мясцовыя жыхары жылі пераважна на ўзбярэжжы, захоўвалі традыцыйны лад, займаліся земляробствам і рыбалоўствам. Але ў 1970-ых гг. тут быў пабудаваны порт. Востраў быў абвешчаны зонай бязмытнага гандлю. Дзякуючы інвестыцыям з суседняга Сінгапура на ім развіваліся прамысловасць і турызм. Эканамічны крызіс 1990-ых гг. на некаторы час прыпыніў хуткія эканамічныя змены, але ў пачатку XXI ст. імклівы рост працягваўся.

У наш час большая частка вострава ўяўляе сабою гарадскую агламерацыю. Карэнная меншасць працягвае займацца земляробствам і рыбалоўствам. Большасць насельніцтва сфарміравана за апошнія дзесяцігоддзі ў выніку міграцыі з суседніх рэгіёнаў Інданезіі. Перасяленцы і іх нашчадкі ўцягнуты ў працу на прамысловых, гандлёвых і турыстычных прадпрыемствах.

Эканоміка
---------

Батам адрозніваецца сярод раёнаў Інданезіі найбольш хуткім эканамічным і дэмаграфічным ростам. Блізкасць суседняга Сінгапура і Малайзіі, а таксама танная працоўная сіла дазваляюць паспяхова развіваць на ім суднабудаванне, машынабудаванне, вытворчасць электронікі. Значная частка працоўнай сілы ўцягнута ў сферы абслугоўвання, у тым ліку ў турызме. Пераважна Батам наведваюць сінгапурцы, выхадцы з іншых рэгіёнаў Інданезіі і іншых краін Паўднёва-Усходняй Азіі.

Славутыя мясціны
----------------

Востраў Батам вядомы сваімі пляжамі. З ростам горада многія пляжныя курорты пераносяцца на суседнія астравы. Батам таксама прыцягальны для аматараў гольфу, шопінгу, бяздзейнага начнога жыцця, таннай секс-індустрыі. Найбольш значная славутасць — мясцовы батанічны сад.

Спасылкі
--------

* batam.com
* batam-island-info.com
* Visit Batam — History of Batam Архівавана 7 снежня 2013.
* Armein Hutagaol, Batam History Архівавана 16 жніўня 2013.
* batamcityguide.com Архівавана 20 красавіка 2012.

| ⛭Астравы Рыау |
| --- |
| Муніцыпалітэты | 
* Батам
* Танджунг-Пінанг

 | Герб правінцыі |
| Акругі | 
* Бінтан
* Карымун
* Астравы Анамбас
* Лінга
* Натуна

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
**Кардылье́ра-Бе́тыка** (ісп.: Cordilleras Béticas; Андалузскія горы, Бецкія горы, Бецкая Кардыльера) — горная сістэма ў паўднёвай Іспаніі, ва ўсходняй частцы правінцыі Андалусія.
Цягнецца ўздоўж Міжземнаморскага ўзбярэжжа краіны на 600 кіламетраў ад Гібралтара і Кадыскага заліва да Валенсіянскага заліва. Горная сістэма распадаецца на серыю асобных хрыбтоў і масіваў, расчлянёных шырокімі і глыбокімі ўнутранымі катлавінамі-грабенамі, і таму даўно і добра асвоена. Самы высокі хрыбет сістэмы — горы Сьера-Невада. Вяршыня гэтага хрыбта, гара Муласен, мае вышыню 3478 метраў. Гэта самы высокі пункт паўастраўной Іспаніі і ўсяго Пірэнейскага паўвострава. Кардыльера-Бетыка — другая па вышыні пасля Альпаў горная сістэма Еўропы. У гарах Кардыльера-Бетыка бярэ пачатак адна з самых буйных рэк Іспаніі Гвадалквівір. Ля паўночнага падножжа Кардыльеры-Бетыкі размяшчаецца шырокая Андалузская раўніна, сформіраваная ў перадгорным краявым прагіне.

Горныя ландшафты Кардыльеры-Бетыкі размешчаны ў самай гарачай частцы паўвострава і атрымліваюць нашмат менш ападкаў, чым астатняя частка Іспаніі. У такіх умовах важнае значэнне мае экспазіцыя схілаў і бар’ерны эфект у размеркаванні атмасфернай вільгаці. Ніжнія ўчасткі схілаў паўднёвай экспазіцыі, звернутых у бок Міжземнага мора, заняты сухімі рэдкалессямі з алепскай хвоі, дзікай алівы, кермесавага дуба і стэпамі. Гэтыя супольнасці падымаюцца па схілах да вышыні 750 метраў. Вышэй яны змяняюцца рэдкастойнымі лясамі з дуба каменнага, да якога вышэй за 1500 метраў пачынае прымешвацца дуб пірэнейскі. Каля 1600 метраў з’яўляюцца хваёвыя дрэвастоі. Пояс субальпійскага крывалесся з ядлоўца, жаўтазелля і лугоў з аўсяніцай распаўсюджаны вышэй за 2000 метраў.

Найвышэйшы пункт хрыбта гара Муласен узімку
Пейзаж гор Кардыльера-Бетыка
У сістэме вылучаюць чатыры асноўныя рэгіёны:

* Кардыльера-Пенібетыка (ісп.: Cordillera Penibética) — Андалусія
* Сурка-Інтрабетыка (ісп.: Surco Intrabético) — Андалусія
* Кардыльера-Суббетыка (ісп.: Cordillera Subbética) — Андалусія, Гібралтар, Мурсія, Валенсія
* Кардыльера-Прэбетыка (ісп.: Cordillera Prebética) — Андалусія, Мурсія, Валенсія

Зноскі
------

1. ↑  Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.

Літаратура
----------

* Э. П. Романова. Современные ландшафты Европы. Москва, 1997.
* Wes Gibbons & Teresa Moreno. *The geology of Spain*. Geological Society of London, 2003.
* Włodzimierz Mizerski. *Geologia regionalna kontynentów*. Warszawa, 2004. ISBN 83-01-14339-8

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кардыльера-Бетыка
* Прыродны парк Сьера-Невада

| Горныя сістэмы Еўропы |
| --- |
|  | 
* Альпы
* Апеніны
* Ардэны
* Балканскія горы
* Вагезы
* Велебіт
* Вялікі Каўказ
* Гарц
* Горскі Котар
* Дынарскае нагор’е
* Ісландыя
* Кантабрыйскія горы
* Кардыльера-Бетыка
* Карпаты
* Каўказ
* Кембрыйскія горы
* Крымскія горы
* Матра
* Парнон
* Паўночна-Шатландскае нагор’е
* Пенінскія горы
* Пінд
* Пірын
* Пірэнеі
* Радопы
* Рыла
* Рэйнскія Сланцавыя горы
* Скандынаўскія горы
* Судэты
* Сьера-Марэна
* Тайгет
* Татры
* Урал
* Хібіны
* Цэнтральная Кардыльера
* Цэнтральны масіў
* Шварцвальд
* Юра

 |
**Пер Оскарсан** (швед. Per Oscarsson; 28 студзеня 1927 — 31 снежня 2010) — шведскі акцёр тэатра, кіно і тэлебачання, таксама сцэнарыст і кінарэжысёр; прызёр Канскага кінафестывалю 1966.

Біяграфія
---------

Пер Оскарсан нарадзіўся ў Стакгольме. Акцёрскую адукацыю атрымаў у Школе Каралеўскага драматычнага тэатра ў Стакгольме, якую скончыў у 1947 годзе. Дэбютаваў у тэатры ў 1948 годзе. Затым граў у розных стакгольмскіх і гётэбаргскіх тэатрах. У 1966 годзе выклікаў скандал, выступаючы галышом на ўроку палавой асветы на шведскім тэлебачанні.

Загінуў разам з жонкай падчас пажару, які адбыўся ў іх дома, які знаходзіўся ў парафіі Б'ёрка ў Вестэргётландзе, што на паўднёвым захадзе Швецыі.

Зноскі
------
Першая старонка польска-ўкраінскага дагавора
Апошняя старонка польска-ўкраінскага дагавора
**Дагаворы аб перасяленні** — агульная назва трох міжнародных дагавораў, падпісаных у 1944 годзе Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення (ПКНВ) з трыма савецкімі рэспублікамі: Беларускай, Украінскай і Літоўскай. Паводле дагавораў адбывалася прымусовае перасяленне асоб польскай і яўрэйскай нацыянальнасцей і грамадзян Польшчы з усходніх тэрыторый міжваеннай Польшчы, якія пасля Другой сусветнай вайны ўвайшлі ў склад СССР. З іншага боку, беларусы, літоўцы і ўкраінцы былі пераселены з Польшчы ў адпаведныя савецкія рэспублікі.

Дагаворы сталі наступствам падпісання ў Маскве 27 ліпеня 1944 года «Пагаднення паміж ПКНВ і ўрадам СССР» аб польска-савецкай граніцы. Юрыдычна перасяленне (у дакументах названае «рэпатрыяцыяй» ці «эвакуацыяй») было дабравольным, аднак на справе перасяленцы маглі забраць з сабой адзенне, абутак, бялізну, пасцель, харч, побытавыя прыборы, інвентар, але мусілі пакінуць гатоўку, грошы, золата і каштоўнасці, творы мастацтва, траспартныя сродкі, мэблю.

Гл. таксама
-----------

* Перасяленне беларусаў і палякаў (1944—1946)
* Перасяленне палякаў і ўкраінцаў (1944—1946)

Крыніцы
-------

1. ↑  Вялікі 2004, с. 36.

Літаратура
----------

* *Вялікі А.* На раздарожжы. Беларусы і палякі ў час перасялення. 1944—1946. — Мн.: НАРБ, 2004. — 230 с. — ISBN 985-435-915-8.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дагаворы аб перасяленні паміж Польшчай і СССР
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пяты элемент (значэнні).

**«Пяты элемент»** — беларуская сетка крам бытавой тэхнікі і электронікі. Па стане на лістапад 2019 года — найбуйнейшая ў краіне па ліку крам гандлёвая сетка (61 крама).

Гісторыя
--------

### 1994

Першая рознічная крама была адчынена ў Мінску на вул. Кульман. Доўгі час яна была вядома як крама BOSCH.

### 2005

Адкрылася другая крама — у Мінску на пр-це Незалежнасці, вядомая як Sony,
а таксама трэцяя — у Гродне, вядомая як Samsung.

### 2006

Адкрыццё крамы ў г. Магілёве адбываецца ўжо пад гандлёвай маркай «Пяты элемент». Упершыню ў Беларусі ў крамах гэтай сеткі быў рэалізаваны продаж бытавой тэхнікі ў растэрміноўку без пераплаты.

### 2007

Адкрыццё крамы ў г. Бабруйску.

### 2008

Адчыняецца 8 крам у гарадах: Орша, Пінск, Маладзечна, Полацк, Брэст, Гродна, Салігорск, Наваполацк.
«Пяты элемент» становіцца афіцыйным прадстаўніком беларускіх заводаў «Атлант», «Гарызонт», «Віцязь», «Гефест».

### 2009

Адчыняецца 3 крамы ў гарадах: Гомель, Жлобін, Баранавічы, а таксама 2 новыя крамы ў Мінску: на вул. Маякоўскага і пр-це Дзяржынскага.

### 2010

Адчыняецца пятая крама ў Мінску на вул. Адзінцова, другая крама ў Магілёве і Гомелі, а таксама крамы ў Віцебску і Барысаве.
Усенародным і адкрытым галасаваннем на партале Interfax.by сетка крам «5 элемент» прызнаная сеткай № 1 сярод крам бытавой тэхнікі.

### 2011

Сумесна з вядомай еўрапейскай кансалтынгавай кампаніяй «Пяты элемент» пачаў рэалізацыю праектаў рэстайлінгу гандлёвай маркі і пабудовы «ідэальных» крам электронікі і бытавой тэхнікі. Адбываецца 4 адкрыцця крам у новым фармаце — у Віцебску, Полацку, Брэсце і Мінску. У кампаніі з’яўляецца свой ​​Сэрвісны цэнтр і новы лагатып.

### 2012

З адкрыццём новых крам у Лідзе, Гродне, Гомелі і Кобрыне сетка налічвала 29 крамаў.

Зноскі
------
Прадстаўнікі народа Ваі
**Ваі** — народ, які жыве на ўзбярэжжы Заходняй Афрыкі, у Ліберыі і Сьера-Леонэ, а таксама ў Гвінеі. Агульная колькасць - каля 1 млн. чалавек. Размаўляюць на мове ваі сям'і мандэ, якая ўключаецца ў нігера-кангалезскую макрасям'ю. Асноўны традыцыйны занятак - ручное падсечна-агнявое земляробства. Развіта адходніцтва, ткацтва, ганчарства, кавальства, ювелірныя рамёствы. Для традыцыйнай сацыяльнай арганізацыі былі ўласцівы вялікія сем'і, патрылінейныя радавыя групы, патрылакальны шлюб. Традыцыйныя формы сацыяльна-палітычнай арганізацыі былі прадстаўлены павадырствамі, таемнымі мужчынскімі і жаночымі саюзамi; асабліва важную ролю граў таемны мужчынскі саюз *Пора-Бэлі* з характэрнымі для яго жорсткімі абрадамі ініцыяцыі і строгай іерархіяй. У сярэдзіне XIX стагоддзя падвергліся ісламізацыі, што прывяло да памяншэння ролі гэтага мужчынскага саюза. У XIX стагоддзі стварылі ўласнае сілабічнае пісьмо, на якім існуе арыгінальная рукапісная літаратура.

Літаратура
----------

* Raymond J. Smyke: The First African Diplomat. Momolu Massaquoi (1870-1938). Xlibris, Philadelphia 2004, ISBN 1-4134-4580-2, S. 384.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119569402 · LCCN: sh85142542 · SUDOC: 027553493 |
Не блытаць з Грамадскі набытак.
**Грамадская ўласнасць** — уласнасць, якая знаходзіцца ва ўладанні і выкарыстанні грамадствам, якое ў дадзеным выпадку выступае як калектыўны неарганізаваны суб'ект. Звычайна грамадская ўласнасць з'яўляецца часткай дзяржаўнай уласнасці. Тэрмін можа быць выкарыстаны для апісання спосабаў выкарыстання некаторай уласнасці або характару яе ўладання — такая ўласнасць належыць калектыўна насельніцтву дзяржавы ў адрозненні ад прыватнай уласнасці, якая належыць пэўнай асобе альбо аб'яднанню такіх асоб, якое прадстаўляе іх фінансавыя інтарэсы, напрыклад таварыству ці карпарацыі. Часам пад грамадскай уласнасцю разумеюць аб'екты *грамадскага набытку*.

Гл. таксама
-----------

* Прыватная ўласнасць
* Асабістая ўласнасць
* Калектыўная ўласнасць
* Свабодныя матэрыялы

| ⛭Грамадзянскае права |
| --- |
| Грамадзянскія праваадносіны | 
* Фізічная асоба
* Юрыдычная асоба

 |
| Аб’екты грамадзянскіх правоў | 
* Маёмасць
* Рэчы
* Працы і паслугі
* Інфармацыя
* Асабістыя немаёмасныя правы

 |
| Рэчавае права | 
* Права ўласнасці
* Гаспадарчае вядзенне
* Аператыўнае кіраванне
* Сэрвітут
* Агульная ўласнасць

 |
| Абавязацельнае права | 
* Абавязацельства
* Дагавор
* Грамадзянска-прававая адказнасць
* Спадчына

 |
| Інтэлектуальнае права | 
* Аўтарскае права
* Патэнтавае права

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4188515-6 · Microsoft: 54028893 · NKC: ph441074 |
Ордэн святога Станіслава
**Ордэн Святога Станіслава** — цывільны ордэн у Рэчы Паспалітай, уведзены Станіславам Аўгустам у 1765 г. Існаваў да 1795 г. Пасля адрачэння Станіслава Аўгуста пэўны час трактаваўся ім як яго прыватны. У 1815 г. Аляксандр І захаваў ордэн у якасці ўзнагароды для ўраджэнцаў былой Рэчы Паспалітай.

У 1831 г. ордэн быў уключаны ў Капітул расійскіх ордэнаў.

1765—1831
---------

Ордэнскае свята адзначалася 8 мая.

Стужка ордэна была чырвона з белымі палоскамі па краях. Свецкія асобы насілі крыж на стужцы праз правае плячо з шытай зоркай на левым боку грудзей, духоўныя асобы — на шыі.

За перыяд з 1765 г. па 1831 г. ордэнам было ўзнагароджана 1762 (паводле іншых звестак — 1774) чалавекі.

Дэвіз ордэна «Узнагароджваючы, заахвочваю».

1831—1917
---------

Уключаны ў Капітулу расійскіх ордэнаў — стаў малодшым па старшынству ў іерархіі дзяржаўных узнагарод. У 1839 г. быў падзелены на 3 ступені. Ордэнам узнагароджваліся цывільныя, ваенныя, а таксама прыватныя (дабрачыннасць) учынкі.

У 1917 г. быў ліквідаваны дэкрэтам савецкага ўрада.

Літаратура
----------

* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. 2 т. Мінск, 2006. ISBN 985-11-0314-4
* Norbert Wójtowicz: Praemiando Incitat. Order Świętego Stanisława, Warszawa 2007, ISBN 978-83-925702-0-2

Спасылкі
--------

* С. Шишков, «Награды России. 1698—1917 гг.», т. 2 Архівавана 3 лютага 2009.

| Ордэны і знакі адрознення Расійскай імперыі |
| --- |
| Ордэны | 
* Св. Андрэя Першазванага
* Св. Кацярыны
* Св. Георгія
* Св. Уладзіміра
* Св. Аляксандра Неўскага
* Белага арла
* Св. Ганны
* Св. Станіслава
* Св. Іаана Іерусалімскага

 |
| Знакі адрознення | 
* Георгіеўскі крыж
* Знак адрознення ордэна Св. Ганны
* Данат ордэна Св. Іаана Іерусалімскага
* Св. княгіні Вольгі
* За ваенную годнасць

 |
| Узнагародная зброя | 
* Георгіеўская зброя

 |
**Забельскі школьны тэатр** — школьны тэатр, які дзейнічаў у XVIII ст. у в. Валынцы Верхнядзвінскага раёна пры Забельскім дамініканскім калегіуме. Апошні па часе школьны тэатр у Беларусі. Яго росквіт прыпаў на 1787—1791 гады. Меў багаты разнастайны рэпертуар створаны мясцовымі аўтарамі — выкладчыкамі паэтыкі і рыторыкі — на беларускай, польскай і лацінскай мовах. На сцэне тэатра былі пастаўлены 4 трагедыі, 5 камедый, у т.л. «Свабода ў няволі» і «Камедыя» К. Марашэўскага, «Сапар», «Доктар па прымусе» і «Шлюб, пастаўлены дагары нагамі штучкамі Арлекіна» М. Цяцерскага, «Крэз» і «Пышнагольскі» І. Юрэвіча, камічная опера «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» Р. Вардоцкага і М. Цяцерскага (1790—1791). Выконваліся таксама сцэнічныя дыялогі — «Пчолы», «Сяброўская парука», «Пра ашчасліўленне чалавека» і інш.
**Павел Міхайлавіч Шруб** (20 лютага 1955, вёска Хільчыцы, Жыткавіцкі раён, Гомельская вобласць) — беларускі паэт.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў фізічны факультэт Ленінградскага ўніверсітэта (1977). Працаваў старшым інжынерам кафедры фізікі Наваполацкага політэхнічнага інстытута (1977—1979). Служыў у Савецкай Арміі (1981—1983). З 1983 г. — выкладчык-метадыст Мінскай спецыяльнай сярэдняй школы міліцыі. Скончыў завочна Мінскую вышэйшую школу Міністэрства ўнутраных спраў СССР (1987).

Творчасць
---------

У рэспубліканскіх выданнях друкуецца з 1979 г. Аўтар зборніка вершаў «Лабараторыя» (1987).

Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1988) за зборнік вершаў «Лабараторыя».
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Навумава.
**Да́р'я Сярге́еўна Наву́мава** (нар. 26 жніўня 1995, п. Патока, Клічаўскі раён, Магілёўская вобласць, Беларусь) — беларуская цяжкаатлетка. Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2016 года.

Біяграфія
---------

Дар’я Навумава нарадзілася 26 жніўня 1995 года ў пасёлку Патока Клічаўскага раёна ў шматдзетнай сям’і Сяргея і Ірыны Мацвееўны Навумавых.

Вучылася ў Слабодскай базавай школе. Да 10 класа школы Дар’я займалася штурханнем ядра і кіданнем дыска, затым перайшла ў цяжкую атлетыку, патлумачыўшы гэта тым, што з-за невысокага росту ёй цяжка было канкураваць на дарослым узроўні. Затым скончыла Бабруйскае вучылішча алімпійскага рэзерву. У наш час вучыцца на факультэце фізічнага выхавання ў Магілёўскім дзяржаўным універсітэце імя А. А. Куляшова.

Дэбютавала на міжнароднай арэне ў 2012 годзе на чэмпіянаце Еўропы сярод юнакоў у катэгорыі да 69 кг. У далейшым выступала ў катэгорыі да 75 кг. На чэмпіянаце Еўропы 2014 года спартсменка заняла 4-е месца, а на Чэмпіянаце свету 2015 года — 5-е месца.

У 2016 годзе дэбютавала на летніх Алімпійскіх гульнях у Рыа-дэ-Жанэйра, дзе ў вагавай катэгорыі да 75 кг, саступіўшы толькі Лім Джон Сім з КНДР, заваявала сярэбраны медаль, які стаў першым медалём Беларусі на гэтых гульнях. Усе шэсць спроб Дар’я Навумава сталі ўдалымі: у рыўку яна па чарзе ўзяла 107, 112 і 116 кілаграмаў, а ў штуршку — 136, 139 і 145, сумарны вынік Дар’і Навумавай склаў 261 кілаграм.

Жыве ў Бабруйску.

Дасягненні
----------

| Год | Спаборніцтвы | Месца правядзення | Вагавая катэгорыя | Рывок, кг | Штуршок, кг | Сума, кг | Месца |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2014 | Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы | Ізраіль Тэль-Авіў, Ізраіль | да 75 кг | 108 | 133 | 241 | 4 |
| 2015 | Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы | Злучаныя Штаты Амерыкі Х’юстан, ЗША | да 75 кг | 115 | 142 | 257 | 5 |
| 2016 | Летнія Алімпійскія гульні | Бразілія Рыа-дэ-Жанэйра, Бразілія | да 75 кг | 116 | 142 | 258 |  |

Зноскі
------

1. ↑  Леди «железных игр»: кличевлянки на деле доказали, что штанга им по плечу
2. ↑  Первая медалистка Беларуси Дарья Наумова из многодетной деревенской семьи **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2016. Праверана 13 жніўня 2016.
3. ↑  Навумава Дар’я
4. ↑  Дар’я Навумава прынесла Беларусі першы мэдаль на Алімпіядзе.
5. ↑  Бобруйчанка Дарья Наумова завоевала первую медаль Беларуси на Олимпиаде-2016 Архівавана 18 жніўня 2016.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дар’я Сяргееўна Навумава
* Дар’я Навумава Архівавана 10 сакавіка 2016. на сайце IWF



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | IWF · Olympedia |
**Батурын** — сярэбраная памятная манета наміналам 10 грыўняў, выпушчаная Нацыянальным банкам Украіны, прысвечаная сталіцы Гетманщыны, рэзідэнцыі гетманаў Левабярэжнай Украіны — Батурыну. Пачынаючы з 1669 года тут размяшчаліся і функцыянавалі вышэйшыя ўрадавыя ўстановы, жылі прадстаўнікі казацкай старшыны.

Манета ўведзена ў абарачэнне 16 лістапада 2005 года. Яна ставіцца да серыі «Гетманскія сталіцы».

Спасылкі
--------

* Опис монети на сайті Національного банку України
* Монько Л. І. «Монети України», каталоги з цінами від колекціонерів Києва: квітень 2010, лютий 2011, квітень 2012, квітень 2013.
**Шымпанзэ́** (*Pan*) — род з сямейства гамінід атрада прыматаў. Да яго адносяцца два віды: шымпанзэ звычайны (*Pan troglodytes*) і шымпанзэ карлікавы (*Pan paniscus*), таксама вядомы пад назвай баноба. Абодва віды знаходзяцца пад пагрозай вымырання.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 63-94 см, маса самцоў 56-80 кг. Рост 170 см. Целасклад немасіўны, пярэднія канечнасці даўжэйшыя за заднія. Валасяное покрыва чорнае, негустое, лоб часта голы. У многіх скура цела светлая. Галава невялікая, акруглая, ёсць лобныя пазухі, тваравы аддзел чэрапа слаба выступае наперад. Аб'ём мозга 350—550 см³. Вушы вялікія, адтапыраныя. Пры хадзьбе па зямлі абапіраюцца на яе ўсёй падэшвай ступні і тытульным бокам пальцаў пярэдніх канечнасцей. Паміж пальцамі задніх канечнасцей ёсць невялікія перапонкі. Палаваспелыя ў 12 гадоў. Нараджаюць 1 (радзей 2) дзіцяняці.

Кормяцца пераважна пладамі, лісцем, карэннем, беспазваночнымі і дробнымі пазваночнымі жывёламі. Трымаюцца групамі на чале з самцом-важаком. Вышэйшая нервовая сістэма знаходзіцца на высокім узроўні ў параўнанні з іншымі млекакормячамі. Жывуць да 50-60 гадоў.

Інтэлект
--------

Асноўны артыкул: **Інтэлект шымпанзэ**
Хоць шымпанзэ не могуць казаць з-за будынкі галасавога апарата, яны здольныя размаўляць рукамі на мове глуханямых людзей (мове жэстаў). Яны здольныя ўжываць слова ў пераносным сэнсе, могуць ствараць новыя паняцці, камбінуючы вядомыя словы, напрыклад: «запальнічка» - «бутэлька-запалка», валодаюць пачуццём гумару. Першую шымпанзэ навучылі гаварыць на мове жэстаў у 1967 годзе, а да 1972 ужо з дзясятак шымпанзэ былі навучаны мове жэстаў. Таксама былі прыдуманыя іншыя мовы для зносін з шымпанзэ, такія як мова сімвалаў і мова лексіграм. Самца Канзі атрымалася навучыць разумець на слых каля 3000 англійскіх слоў і актыўна ўжываць больш чым 500 слоў пры дапамозе клавіятуры з лексіграмам. Апісаны выпадак, калі навучаная мове знакаў самка Баноба сама навучыла яму свайго дзiцяня.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 14. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).
**Губе́рнскія па сяля́нскіх спра́вах устано́вы** (руск.: губерские по крестьянским делам присутствия), пазней **губе́рнскія ўстано́вы** (руск.: губернские присутствия) — мясцовыя кіруючыя органы для ажыццяўлення сялянскай рэформы 1861 года ў Расійскай імперыі. Былі ўтвораны неўзабаве пасля скасавання прыгону. Разбіралі скаргі на дзеянні міравых пасрэднікаў і павятовых міравых з’ездаў, зацвярджалі добраахвотныя пагадненні паміж памешчыкам і сялянамі аб памяншэнні памераў надзелу, павышалі або паніжалі (супраць устаноўленай нормы) сялянскія павіннасці і інш. Падпарадкоўваліся непасрэдна міністру ўнутраных спраў. Узначальваліся губернатарамі, членамі былі губернскі маршалак, кіраўнік палаты дзяржаўных маёмасцей, губернскі пракурор, 4 мясцовых памешчыкі з дваран. 

На Беларусі пасля паўстання 1863—1864 гадоў на гэтыя пасады прызначалі асоб з расійскіх губерняў, ім было павялічана забеспячэнне. У 1870-я гады мясцовая адміністрацыя пры маўклівай згодзе адказных міністэрстваў пачала ўладкоўваць у губернскія і павятовыя ўстановы добранадзейных чыноўнікаў з мясцовых каталікоў («польскага паходжання»).

З утварэннем у 1889 годзе у бальшыні губерняў Расійскай імперыі інстытута земскіх участковых начальнікаў па сялянскіх справах установам былі нададзены, акрамя адміністрацыйных, таксама судовыя функцыі, у іх склад увайшлі старшыня альбо член акруговага суда. Установы сталі апеляцыйнай інстанцыяй у межах губерні, тут разглядалі і вырашалі скаргі і пратэсты на судовыя рашэнні павятовых з’ездаў, земскіх начальнікаў. У выніку гэтага ўлада губернскіх устаноў над сялянамі значна пабольшала. Яны сталі называцца «губернскія ўстановы». На Беларусі ва ўсходніх і цэнтральных паветах рэарганізацыя праводзілася з 1900 года, у заходніх — з 1904 года. У такой кампетэнцыі ўстановы захоўваліся да Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  ЭГБ 1996, с. 169.

Літаратура
----------

* *Вячаслаў Панюціч.* Губернскія па сялянскіх справах установы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 169. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кісель (значэнні).
**Ігар Мікалаевіч Кісель** (нар. 25 верасня 1974, в. Лабанаўка, Чэрыкаўскі раён) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 25 верасня 1974 года ў вёсцы Лабанаўка Чэрыкаўскага раёна. Скончыў Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію па спецыяльнасці «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва», Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце па спецыяльнасці «дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». Працоўны шлях пачынаў з пасады інжынера-будаўніка. З 1996 па 2014 гады працаваў у Бабруйскім райвыканкаме: інжынер-будаўнік, галоўны інжынер упраўлення капітальнага будаўніцтва, начальнік аддзела архітэктуры і будаўніцтва, намеснік старшыні райвыканкама. У 2015 годзе займаў пасаду начальніка РУП «Галоўнае ўпраўленне капітальнага будаўніцтва» Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, у тым жа годзе быў прызначаны намеснікам старшыні Бабруйскага гарвыканкама. Дэпутат Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання ад Ленінскай акругі № 6. Са студзеня 2019 года займаў пасаду першага намесніка старшыні гарвыканкама. 3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй Бабруйскага гарвыканкама.

Зноскі
------

1. ↑  В Бобруйске — новый председатель горисполкома
2. ↑  Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2023. Праверана 11 кастрычніка 2022.
**Мэры Эрыставі** (груз. მერი ერისთავი; 1888 — 21 студзеня 1986) — грузінская арыстакратка, ікона моды і адна з самых першых мадэляў Како Шанэль. Перад рэвалюцыяй у Расіі ў 1917 годзе займала салідную пасаду ў грузінскім вышэйшым грамадстве, а таксама пры расійскім імператарскім двары. Часам Мэры лічаць музай грузінскага паэта Галакціёна Табідзэ.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў грузінскім горадзе Батумі ў сям’і генерал-маёра князя Пракофа Шэрвашыдзэ. Праз сваю прыгажосць была вельмі вядомая ў вышэйшых колах Грузіі, акрамя таго, атрымлівала кампліменты ад расійскага імператара Мікалая II, калі ён сустрэў яе падчас візіту ў Тыфліс у 1912 годзе. Паколькі яе бацька стаў членам імператарскай Думы, сям’і неўзабаве давялося пераехаць у Санкт-Пецярбург, дзе Мэры стала фрэйлінай імператрыцы Аляксандры Фёдараўны. Пасля смерці бацькі Мэры вярнулася ў родную Грузію і правяла маладыя гады на захадзе краіны са сваёй маці і сёстрамі-блізнятамі Элен і Тамарай.

Пасля стварэння Першай грузінскай рэспублікі ў выніку расійскай рэвалюцыі жаніх Мэры прынц Георгій Эрыставі вярнуўся ў Грузію з намерам ажаніцца з ёй. Яны ўступілі ў шлюб у Кутаісі неўзабаве пасля яго прыбыцця і, верагодна, дзеля бяспекі пасяліліся назаўсёды ў краіне, якая ў той час мела пэўную абарону, гарантаваную Германіяй. Мірны час у Грузіі працягваўся нядоўга, і пара была вымушана пакінуць краіну ў сакавіку 1921 года падчас уварвання савецкіх войскаў. Каб пазбегнуць зняволення, дэпартацыі альбо смерці, Мэры разам з іншымі вядомымі грузінскімі шляхцічамі і ўрадоўцамі выправілася з краіны на судне з Батумі. Уз’ядналася з мужам у Стамбуле, а потым удваёх яны выправіліся ў Францыю, дзе і пасяліліся.

Першы час у Францыі сям’я жыла не вельмі шыкоўна, але пасля адкрыцця ўласнага атэлье і пачатку супрацоўніцтва з Како Шанэль пара значна выправіла сваё матэрыяльнае становішча. Неўзабаве пасля гэтага Георгій памёр і Мэры засталася адна, бо ў пары не было дзяцей. Астатняе жыццё Мэры правяла ў адзіноце, зрэдку кантактуючы з іншымі грузінскімі эмігрантамі, за выключэннем наведванняў мясцовага прыходу Грузінскай праваслаўнай царквы. У апошнія гады жыцця была вымушана пераехаць у дом састарэлых, дзе дзякуючы палепшанаму фінансаваму становішчу ёй была прадастаўлена асабістая пакаёўка.

Зноскі
------

1. ↑  მერი შერვაშიძე //

Спасылкі
--------

* Фотаздымкі Эрыставі на Alamy.
Студыя сеціўнага радыё, 2010 г.
**Інтэрнэ́т-ра́дыё** (сеціўнае радыё) — патокавая перадача лічбавых гукавых звестак праз сеціва.

Ажыццяўляецца пакетамі звестак[en] паводле пратаколаў кіравання перадачай[en] (ПКП; анг. TCP) і карыстальніцкіх датаграм[en] (ПКД; англ.: UDP). Пры распаўсюдзе выкарыстоўваецца сцісканне звестак са стратамі[en]. Дазваляе выявіць колькасць слухачоў у дадзенае імгненне, што ўяўляе цікавасць для рэкламадаўцаў. У маі 1993 г. Карл Маламуд[en] (нар. 2 ліпеня 1959) запусціў у ЗША першае сеціўнае гутарковае радыё.

Зноскі
------

1. ↑  Сяргей Шупа (21 кастрычніка 2005). "Будучыня і перспектывы інтэрнэт-радыё". Радыё «Свабода». Праверана 4 жніўня 2014. `{{cite news}}`: Шаблон цытавання мае пустыя невядомыя параметры: `|trans_title=`, `|separator=`, `|month=`, і `|coauthors=` (даведка)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Інтэрнэт-радыё на Вікісховішчы |

* Радыё «Культура»
* Радыё «Магілёў»(недаступная спасылка)
* Першае нацыянальнае радыё
* Польскае радыё Архівавана 12 мая 2021.
* Радыё «Рацыя»
* Радыё «Свабода»
* Радыё «Сталіца»
* Еўрарадыё
**Цзо Сі** (250 — 305 ) — знакаміты кітайскі паэт дынастыі Заходняя Цзінь .

Біяграфія
---------

Паходзіў з арыстакратычнай сям'і Цзо. Нарадзіўся ў 250 годзе ў г. Лінцзі (сучасная правінцыя Шаньдун). Сын Цзо Эна, служачага імператарскага архіва. Атрымаў добрую адукацыю. Зрэшты з прычыны натуральнай заганы — заікання - вымушаны быў адмовіцца ад дзяржаўнай кар'еры. Пасля таго, як у 272 годзе яго сястра Цзо Фэн стала наложніцай імператара {{нп3|У-дзі (Заходняя Цзінь)|У-дзі|ru|У-ди (Западная Цзинь)}}, запрашэнне да імператарскага трону атрымаў і Цзо Сі. Зрэшты ён больш займаўся літаратурнымі практыкаваннямі, стаўшы членам гуртка »Дваццаць чатыры сябры". У 303 годзе атрымаў прапанову ад імператара заняць пасаду імператарскага сакратара, але адмовіўся па стане здароўя. У 305 годзе памёр у г. Лаяне.

Творчасць
---------

Прац Цзо Сі захавалася нямнога. Вядомыя цыклы «Вершы на гістарычныя тэмы», «Вершы пра розныя рэчы», «Жыву ў міры», рапсодыі пра тры сталіцы, «Пустэльнік». Асноўная тэма: падзеі даўніх часоў, прыродная чысціня, часта выкарыстоўваецца алегарычны метад.

Літаратура
----------

* Minford, John; Joseph S. M. Lau (2002). Classical Chinese Literature: From Antiquity to the Tang Dynasty (Illustrated ed.). Columbia University Press. pp. 436. ISBN 0-231-09677-1.
**Diderma tigrinum** — від слізевікоў з сямейства *Didymiaceae*.

Апісанне
--------

Спаракарпіі вышынёй ад 1 да 1,5 мм у групах па некалькі асобнікаў на агульным аранжавым гіпаталалусе. Ножка 0,5-1 мм вышынёй, аранжавая, цыліндрычная, з глыбокімі падоўжнымі барознамі. Пашырана буйной круглявай калумелай, такога ж колеру, як ножка. Спарацыста паўсферычная, дыяметрам ад 0,3 да 1,3 мм, ад карычневага да цёмна-шэрага колеру, больш ці менш густа пакрыта круглявымі вапнавымі лускавінкамі. Перыдый — храстковая абалонка, непразрыстая, пакрыта вапнавымі лускавінкамі. Капіліцый складаецца са светла-карычневых нітак, якія адыходзяць ад калумелы. Споры ў масе цёмна-карычневыя, у праходзячым святле крыху святлеюць. Памеры ад 11 да 12 мкм, упрыгожаны ярка выяўленымі бародаўкамі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Diderma tigrinum

Спасылкі
--------

* Diderma tigrinum
* Diderma tigrinum
**Шырын Шармін Чаўдхуры** (бенг.: শিরীন শারমিন চৌধুরী) (6 кастрычніка 1966, акруга Ноакхалі, Усходні Пакістан, Пакістан) — бенгальскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Спікер Нацыянальнай Асамблеі Бангладэш з 30 красавіка 2013 года. У другім урадзе Шэйх Хасіна займала пасаду дзяржаўнага міністра Міністэрства па справах жанчын і дзяцей Бангладэш (6 студзеня 2009 – 30 красавіка 2013).

16 ліпеня 2014 года Шырын Шармін Чаўдхуры атрымала ганаровую ступень доктара філасофіі (Ph.D.) Універсітэта Эсэкса.

Крыніцы
-------

1. ↑  [hhttps://www.parliament.gov.bd/member-profile/012002401/shirin-sharmin-chaudhury Shirin Sharmin Chaudhury] (англ.). *Bangladesh Parliament*. Праверана 10 студзеня 2024.
2. ↑  "Shirin to become first woman Speaker". bdnews24.com. 29 April 2013. Праверана 29 April 2013.
3. ↑  State Minister's Biography **(нявызн.)**.  Ministry of Women and Children Affairs - MoWCA. Праверана 23 March 2013.

Спасылкі
--------

 У Вікіцытатніку ёсць старонка па тэме **Шырын Шармін Чаўдхуры**
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шырын Шармін Чаўдхуры
**Кпель** (саманазвы: *Guerze*, *Kpwele*, *Gbelle*) — народ, карэнныя насельнікі Заходняй Афрыкі. Жывуць у Ліберыі і Гвінеі. Агульная колькасць (2024 г.) — 1 566 200 чалавек.

Паходжанне
----------

Кпель з'яўляюцца нашчадкамі некалькіх племён мандэ, што ў мінулым насялялі заходнеафрыканскі сахель. У XVI ст. пад ціскам Сангай перасяліліся на поўдзень сучаснай Маўрытаніі, а пазней — на поўдзень. На поўдні Гвінеі і поўначы Ліберыі яны стварылі некалькі племянных аб'яднанняў, найбуйнейшымі з якіх былі *гуэрзэ*, або *кпель*. У XIX ст. назіралася масавая міграцыя кпель у Ліберыю, дзе яны знаходзілі працу на плантацыях гевеі. У нашы дні кпель складаюць найбуйнейшую этнічную групу ў гэтай краіне.

Зноскі
------

1. ↑  Guinean Kpelle in Guinea
2. ↑  Kpelle, Liberia

Спасылкі
--------

* Kpelle — Africa 101 Last Tribes
* Kpelle — National African Language Resource Center