Значная колькасць людзей у былым Каралеўстве Боснія прыняла іслам пасля заваёвы Асманскай імперыяй у другой палове 15 стагоддзя, надаючы яму ўнікальны характар у межах Балканскага рэгіёну. Больш за сто гадоў спатрэбілася, каб іслам стаў рэлігіяй большасці. Мусульмане плацілі значна меншыя падаткі і карысталіся шырокімі льготамі, у той час як хрысціяне былі грамадзянамі другога гатунку.

Перадумовы
----------

За гэтым працэсам, здаецца, стаяла некалькі фактараў. Найбольш важным было тое, што хрысціянства мела адносна неглыбокія карані ў Босніі. У Босніі не хапала моцнай хрысціянскай царкоўнай арганізацыі, якая магла б мець моцных прыхільнікаў — у выніку недахопу святароў і канкурэнцыі паміж праваслаўнай і рымска-каталіцкай цэрквамі і схізматычнай баснійскай царквой, якая развалілася незадоўга да прыходу асманаў. Гэта пакінула большасць людзей рэлігійна незаангажаванай і ўспрымальнай да прывабнасці ісламскіх інстытутаў. Гэтай успрымальнасці спрыяла развіццё сярод многіх людзей свайго роду народнага хрысціянства, засяроджанага на розных практыках і цырымоніях, якія былі адаптаваны да формы народнага ісламу, папулярнага ў час нашэсця.

Адной з тэорый таго, чаму пераход у іслам быў больш распаўсюджаны ў Босніі, чым у іншых месцах на Балканах, з'яўляецца магчымасць таго, што баснійская царква практыкавала багамілізм. Багамільства разглядалася каталіцкай царквой як галоўная дуалістычная ерась, супраць якой Папа Ян XXII нават распачаў крыжовы паход у 1325 годзе. Такім чынам, многія прыхільнікі баснійскай царквы былі больш успрымальнымі да пераходу ў іслам. Насамрэч, у багамільскай традыцыі існавала некалькі абрад, якія нагадвалі іслам : яны адмаўляліся ад шанавання Дзевы Марыі, адмаўляліся ад крыжа як рэлігійнага сімвала, лічылі ідалапаклонствам паклоны перад рэлігійнымі выявамі, мошчамі або святымі і нават маліліся пяць разоў на дзень (чытаючы малітву Гасподняя. )  Аднак сярод гісторыкаў не прынята лічыць, што баснійская царква была багамільскай.

Гэтую тэорыю падтрымліваюць некаторыя гісторыкі, у тым ліку сэр Томас Арнольд, але іншыя гісторыкі лічаць яе празмерным спрашчэннем. Адзначаецца, што баснійцы ўсіх хрысціянскіх канфесій перайшлі ў іслам, у тым ліку з каталіцкай і праваслаўнай цэркваў, а не толькі з баснійскай царквы. Акрамя таго, большая частка насельніцтва Босніі не належала да баснійскай царквы. Нарэшце, пад уладай Асманскай імперыі адбылося значнае навяртанне рэлігій у многіх напрамках: многія каталікі пераходзілі ў праваслаўную царкву і наадварот.

На думку навукоўца Файна, прычына таго, што пераход у іслам быў больш распаўсюджаны ў Босніі (і Албаніі), чым у іншых раёнах пад уладай Асманскай імперыі, заключаецца ў тым, што ў гэтых раёнах было некалькі канкуруючых цэркваў, ні адна з якіх не была дамінуючай. Такім чынам, баснійцы былі менш адданымі хрысціянамі, чым іншыя балканцы.

Эканамічныя і сацыяльныя выгады таксама былі стымулам стаць мусульманамі: пераход у іслам надаў эканамічны і сацыяльны статус. У адпаведнасці з феадальнай сістэмай, навязанай асманамі, толькі тыя, хто прыняў іслам, маглі набываць і ўспадкаваць зямлю і маёмасць, якія давалі ім палітычныя правы, статус, у якім звычайна адмаўлялі немусульманам. Аднак шэраг хрысціянскіх шляхціцаў змаглі захаваць свае маёнткі ў пачатку асманскага панавання, змагаючыся ад імя імперыі, што сведчыць аб тым, што захаванне іх уласнасці не было галоўным стымулам для ранняга пераходу ў іслам. На больш нізкім сацыяльна-эканамічным узроўні большасць нованавернутых у іслам змаглі ператварыць свае ўладанні ў фермерскія гаспадаркі. У ніжняй частцы сацыяльна-эканамічнай лесвіцы знаходзіліся прыгонныя сяляне, якія складалі большасць насельніцтва і былі пераважна хрысціянамі. Акрамя таго, толькі мусульмане маглі займаць пасады ў асманскім дзяржаўным апараце, што давала асаблівыя прывілеі і значна больш высокі ўзровень жыцця. Мусульмане таксама карысталіся законнымі прывілеямі: хрысціяне не маглі падаваць у суд на мусульман, а іх паказанні не маглі быць выкарыстаны супраць мусульман у судзе.

Паступовы пераход у іслам адбываўся рознымі тэмпамі ў розных раёнах і сярод розных груп. Пераход у іслам быў больш хуткім у гарадскіх раёнах, якія былі цэнтрамі навучання і асманскай адміністрацыі, чым у сельскай мясцовасці. Купцы палічылі выгадным прыняць іслам, бо як мусульмане атрымалі большую свабоду перамяшчэння і дзяржаўную абарону сваіх тавараў. Многія прафесійныя салдаты таксама прынялі іслам, каб забяспечыць больш хуткае прасоўванне па службе.

Да 17 стагоддзя большасць насельніцтва Босніі складалі мусульмане.

Разнастайныя перавагі і прывілеі, якія былі зарэзерваваны для мусульман, і вялікая колькасць навяртанняў, якія яны заахвочвалі сярод карэннага насельніцтва, прывялі да з'яўлення мясцовага мусульманскага кіруючага класа, які дамінаваў у палітычнай і эканамічнай уладзе ў Босніі і Герцагавіне. У пазнейшы асманскі перыяд Боснія прыцягвала мусульманскіх бежанцаў з земляў, адваяваных хрысціянскімі дзяржавамі (у асноўным Харватыя, Венгрыя і Славенія ). Некаторыя пераходзілі ў іслам, каб пазбегнуць даніны дэўшырме (па якой сын хрысціянскай сям'і быў узяты на вайсковую службу ). У той жа час некаторыя мусульманскія сем'і аддавалі перавагу прызыву сыноў (напрыклад, у янычары ), бо гэта давала ім магчымасць пайсці ў школу і прафесійна прасунуцца.

Іншым спосабам ісламізацыі Босніі была іміграцыя. Падчас Вялікай турэцкай вайны ў канцы 1600-х гадоў Асманская імперыя страціла кантроль над большай часткай Венгрыі і часткамі паўночна-заходніх Балкан. Многія мусульмане ў гэтых рэгіёнах беглі ў іншыя часткі Балкан, у тым ліку ў Боснію.

Гл. таксама
-----------

* Ісламізацыя
* Распаўсюджванне ісламу
* Мусульманскія заваёвы

Крыніцы
-------

1. ↑  Malcolm (1994), pp. 51—55
2. ↑  Porezi u islamskom svijetu i u Otomanskom Carstvu
3. ↑  Fine (2002) p. 6; Friedman (1996), pp. 16—18; Malcolm (1994) pp. 41—42; Sugar (1977) pp. 52—53
4. ↑  Arnold (1913) p. 198—200
5. 1 2 3 4  Fine 2002
6. ↑  Malcolm (1994) Chapter 3
7. ↑  Friedman 1996, p. 30; Friedman 2004, p. 8; Malcolm 1994; McCarthy 1994, p. 65
8. ↑  Friedman 1996, pp. 18–19
9. ↑  Jelavich 1983, pp. 88–89
10. ↑  Malcolm (1994) Chapter 7

Літаратура
----------

* Fine, John V.A. (2002). "The Various Faiths in the History of Bosnia: Middle Ages to the Present". In Shatzmiller, Maya (рэд.). *Islam and Bosnia: Conflict Resolution and Foreign Policy in Multi-Ethnic States*. McGill Queen's University Press. pp. 3–23.
* Friedman, Francine (2004). *Bosnia and Herzegovina: A Polity on the Brink*. Routledge.
* Friedman, Francine (1996). *The Bosnian Muslims: Denial of a Nation*. WestviewPress.
* Jelavich, Barbara (1983). *History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries*. Vol. 1. Cambridge University Press.
* McCarthy, Justin (1994). "Ottoman Empire: 1800-1878". In Pinson, Mark (рэд.). *The Muslims of Bosnia-Herzegovina*. Harvard University Press. pp. 54–83.
* Malcolm, Noel (1994). *Bosnia, A Short History*. New York University Press.