recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Паўстанне Стэлінга** — буйное сялянскае паўстанне ў Саксоніі у 841—843 гг. Асноўную масу паўсталых складалі *фрылінгі*, гэта значыць свабодныя супольнікі, якія часткова апынуліся ў залежнасці, і *літы* — напаўвольнае сельскае насельніцтва. Паўстанне было скіравана супраць усталявання феадальнага ладу. Лозунгам сялян было вяртанне да старых дафеадальных парадкаў. Саксы «*выгналі з краіны амаль усіх сваіх гаспадароў*», сярод якіх былі франкскія — свецкія і духоўныя — феадалы і прадстаўнікі вярхоў саксонскай знаці (*эдэлінгі*), і «*сталі жыць па-старому*». Адсюль і назва руху — паўстанне «*Стэлінга*», што перакладаецца як «*Дзеці старажытнага закона*». Паўстанне было жорстка падушана Людовікам Нямецкім.

Бібліяграфія
------------

* История крестьянства в Европе. Эпоха феодализма. Т.1. М. 1985
* Неусыхин А. И. Крестьянство и крестьянские движения в Западной Европе раннефеодального периода (VI—IX вв.) // Из истории социально-политических идей: К 75-летию акад. В. П. Волгина. М. 1955
* Неусыхин А. И. Возникновение зависимого крестьянства как класса раннефеодального общества в Западной Европе VI—VIII вв. М. 1956
* Неусыхин А. И. Крестьянские движения в Саксонии в IX—XI вв. // ежегодник германской истории за 1973 год. М. 1974
Атрыманне панэляў-паўфабрыкатаў для будаўніцтва
**Паўфабрыкат** — прадукцыя, якая падлягае далейшай апрацоўцы або выкарыстоўваецца як складовая частка іншага складанага віду прадукцыі.

Паўфабрыкат адначасова з'яўляецца прадметам працы і прадуктам працы. Як прадмет працы, паўфабрыкат можа быць прадметам спажывання, у тым ліку — сыравінай. Як прадукт працы паўфабрыкат з'яўляецца вынікам працы.

Адрозніваюць паўфабрыкаты ўласнай вытворчасці і тыя, якія атрымліваюць з іншых кампаній (пакупныя). Да пакупных паўфабрыкатаў адносяцца вырабы, якія паходзяць у выніку вытворчай кааперацыі. Напрыклад, на машынабудаўнічых заводах да іх ставяцца адліўкі, пакоўкі, дэталі і вузлы машын, якія паступаюць са спецыялізаваных металургічных і машынабудаўнічых заводаў.

Паўфабрыкаты часцей за ўсё выкарыстоўваюцца у харчовай прамысловасці (кулінарныя паўфабрыкаты), будаўніцтве, металургіі, лёгкай прамысловасці.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4276531-6 · Microsoft: 40011592 |
**Дэнэ-енісейскія мовы** — гіпатэтычная макрасям'я, якая ўключае енісейскія мовы цэнтральнай Сібіры (адзіны жывы прадстаўнік — кецкая мова) і мовы на-дэнэ (Паўночная Амерыка). Гіпотэзу прапанаваў у сакавіку 2008 года Эдвард Вайда з Заходне-Вашынгтонскага ўніверсітэта на падставе даных параўнальнай марфалогіі.

Гэта гіпотэза добра дапасуецца да раней высунутых Э. Сепірам, Дж. Грынбергам і С. А. Старосціным гіпотэз аб сваяцтве сіна-каўказскіх моў, у тым ліку енісейскіх, з мовамі на-дэнэ.

Літаратура
----------

* Fortescue, Michael (1998). *Language Relations across Bering Strait: Reappraising the Archaeological and Linguistic Evidence.* London and New York: Cassell.
* Vajda, Edward (2008). *A Siberian Link with Na-Dene Languages Архівавана 19 красавіка 2009..*
* Rubicz, R. Melvin, K.L. Crawford, M.H. (2002). Genetic Evidence for the phylogenetic relationship between Na-Dene and Yeniseian speakers. *Human Biology,* 43(6):743-60.
* Ruhlen, Merritt (1998). «The Origin of the Na-Dene». *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America.* 95(23):13994-6.

Спасылкі
--------

* Dene-Yeniseic Symposium, Alaska Native Language Center, University of Alaska, Fairbanks.
**Дэнарый польскі** — сярэбраная, пазней білонная манета Польшчы ў X — XVII стст. Чаканілі да 992 г. магчыма, у Познані, у 992—1025 гг. у Гнезне, пасля ў Кракаве. Намінал на манетах не пазначаны.

*Мешка I* (960—992 гг.), метрычная проба ≈ 950, лігатурная проба ≈ 1,50 г. *Баляслаў I Храбры* (992—1025 гг.), проба ≈ 938, маса ≈ 1,31 г. *Мешка II* (1025—1034), проба ≈ 938, маса ≈1,38 г. *Баляслаў II Смелы* (1058—1079), проба ≈ 500, маса ≈ 0,71 г. *Уладзіслаў I Герман* (1079—1102), проба ≈ 750, маса ≈ 0,69 г. *Баляслаў III Крывавусы*  (польск.) (бел. (1102—1038), проба ≈ 750, маса ≈ 0,57 г. *Уладзіслаў II Выгнаннік* (1138—1146), проба ≈ 875, маса 0,50 г. *Баляслаў IV Кучаравы* (1146—1173), проба ≈ 938, маса 0,46 г. *Генрых I Барадаты (1173—1177, 1190, 1198—1201, 1202), проба ≈ 875, маса 0, 26 г. *Мешка III Стары* (1228—1238), проба ≈ 875, маса ≈ 0,18 г. *Уладзіслаў I Лакетак* (1320—1333), лотавая проба XIV, маса ≈ 0,34 г.* Казімір III Вялікі*, чаканка з 1368 г. проба V, маса ≈ 0,24 г.* Ядвіга *(1384—1385), проба V½, маса ≈ 0,25 г.* Уладзіслаў II Ягайла*, чаканка 1389—1398 гг. проба V½, маса ≈ 0,27 г.; чаканка 1398—1409 гг. проба V½, маса ≈ 0,24 г.; чаканка 1410—1414 гг. проба II, маса ≈ 0,44 г. *Уладзіслаў III Варненьчык*  (польск.) (бел. (1434—1444), чаканка да 1440 г. проба II, маса 0,38 г.* Казімір IV Ягелончык *(1447—1492), чаканка з 1456 г. проба II, маса ≈ 0,42 г.* Ян I Ольбрахт*, чаканка 1492 г. проба II, маса ≈ 0,37 г.* Жыгімонт I Стары *(1506—1548), проба I½, маса 0,37 г.* Жыгімонт III Ваза *(1587—1632), чаканка 1619—1624 гг. і недатаваная, проба I½, маса 0,36 г.*

Літаратура
----------

* Gumowski, M. Podręcznik numizmatyki polskiej. — Kraków, 1914.
* Kiersnowski R. Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich. — Warszawa, 1964.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чараўкі.
**Паўвостраў Чараўкі** — геалагічны (геамарфалагічны) помнік прыроды рэспубліканскага значэння Беларусі. Каля в. Чараўкі Мядзельскага раёна Мінскай вобласці, на паўночна-ўсходнім беразе возера Нарач. Паўвостраў уразаецца ў возера больш як на 700 м і злучаецца з карэнным берагам лагчынай-пратокай з рэшткавым возерам. У рэльефе вылучаюцца пагоркі (камы), якія ўтварыліся каля 20 тыс. г. назад. Ахоўны статус нададзены ў 1997 годзе.

На тэрыторыі геалагічнага помніка прыроды "Паўвостраў Чараўкі" размешчаны Парк рэдкіх раслін, у якім расце больш за 10 рэдкіх відаў з Чырвонай кнігі Беларусі і ахоўных у Еўропе.

Зноскі
------

1. ↑  belarus.by Архівавана 21 красавіка 2019.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзеразовыя.
**Дзеразовыя** (*Lycopodiopsida*) — клас дзеразападобных.

Апісанне
--------

Спарафіты — сухапутныя вечназялёныя шматгадовыя расліны з укарочанымі або доўгімі паўзучымі, звычайна галінастымі сцябламі. Лісце маленькае, ланцэтнае, вострае, луска- або шылападобнае, завостранае, без язычка, размешчана па спіралі ці беспарадкава. Спарафілы мала або зусім не адрозніваюдца ад астатняга лісця. Спарангіі ныркападобныя, па верхнім баку спарафілаў каля іх асновы, сабраны ў стробілы (дзеразовыя), або пазушныя (баранцовыя). Споры роўныя, прарастаюць на 3-і, іншы раз на 5—8-ы год. Гаметафіты — зарасткі (у відаў нашай флоры) добра развітыя, мясістыя, падэемныя, клубнепадобныя, бесхларафільныя, двухполыя, з мікарызай, дыферынцыраваны на тканкі, сапратрофныя або паўсапратрофныя, выспяваюць на працягу 5—20 гадоў. Архегоніі і антэрыдыі размешчаны раздзельна на паверхні гаметафіта. Сперматазоіды з 2 жгуцікамі.

Класіфікацыя
------------

Выдзяляецца два сучасных сямействы: дзеразовыя (*Lycopodiaceae*) і баранцовыя (*Huperziaceae*). Пашыраны па ўсім зямным шары. На Беларусі сустракаюцца прадстаўнікі родаў дзераза (*Lycopodium*), баранец (*Huperzia*), дыфазіястр (*Diphasiastrum*), лікападыела (*Lycopodiella*).

Гл. таксама
-----------

* *Huperzia arctica*

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дзярэзы // Энцыклапедыя прыроды Беларусі: У 5 т. Т. 2: Гатня — Катынь / Рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — 522 с.: іл.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Настольны |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Tropicos · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh97006045 · Microsoft: 2780844829, 2778357717 |
Сучасны выгляд будынка музычна-тэатральнай школы Тызенгаўза
**Гро́дзенская музычна-тэатральная школа Тызенга́ўза** — тэатральная школа, якая існавала ў 1774—1780 гадах у г. Гродне. Створана падскарбіем надворным літоўскім А. Тызенгаўзам для задавальнення патрэб Гродзенскага тэатра Тызенгаўза. Працавала ў спецыяльным будынку на Гарадніцы.

Гісторыя
--------

Адкрыццю школы папярэднічала падрыхтоўка музыкантаў скрыпачом Гродзенскай капэлы Т.Вежбаловічам (дагавор з ім заключаны 24 чэрвеня 1769 года). Навучаліся дзеці прыгонных сялян і мяшчан (ад 8—10-гадовага ўзросту), якіх падбіралі паводле музычных здольнасцей па загаду Тызенгаўза.

Былі тры класы. Вучні набывалі навыкі ігры на скрыпцы, альце, віяланчэлі, кантрабасе, віёле, флейце, габоі, кларнеце, фагоце, валторне, трубе, клавікордзе. У праграму заняткаў уваходзілі таксама спевы, танец, нотная грамата, тэорыя музыкі і кампазіцыя. Выкладаліся і некаторыя агульнаадукацыйныя прадметы (пісьмо, арыфметыка, французская і італьянская мовы, рысаванне), рукадзелле; чыталіся лекцыі па выхаванні.

Кіраўніком школы быў скрыпач і капельмайстар Л.Сітанскі, педагогамі — італьянскі кампазітар К.Абатэ, польскія і беларускія музыканты Д.Пташынскі, Б. і С. Сітанскія, А.Тумін, Геранім, Вежбаловіч, Е.Барковіч, Ф. Бірон, С.Швед, Я.Пашкоўскі, а таксама найбольш здольныя вучні М.Гжанкоўскі, Ю.Вайткевіч, М.Яленіч, італьянскі харэограф Г.Петынеці (1774—1779).

Школа давала добрую падрыхтоўку, яе вучні выступалі ў спектаклях тэатра (балеты Петынеці «Сялянскі балет», «Квартэт дудароў», «Балет пекараў», усе ў 1778 годзе). Выхаванцы школы — танцоўшчыкі Е.Валінскі, Д.Пякарская-Сітанская, М. Рымінскі, спявачка М.Сітанская праславіліся ў польскім тэатры.

З адстаўкай Тызенгаўза ад усіх пасад у 1780 годзе школа пераведзена ў Паставы і існавала да яго смерці ў 1785 годзе. У гэты час рыхтаваліся пераважна танцоўшчыкі (16 дзяўчат і 18 юнакоў), а таксама вакалісты і інструменталісты. Танец выкладалі Ф. Г. Ле Ду, прыгонны танцоўшчык Рымінскі. Ставіліся школьныя балетныя спектаклі (балет Ле Ду «Гілас і Сільвія» паказаны ў 1785 годзе ў Варшаве).

Літаратура
----------

* Гродзенская музычна-тэатральная школа Тызенгаўза // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
**Гродзенская капэла Тызенгаўза** — прыдворны аркестр раннекласічнага складу падскарбія надворнага літоўскага А.Тызенгаўза ў 1765—1780 гадах, які суправаджаў паказы Гродзенскага тэатра Тызенгаўза, касцельныя службы, іграла на балях, розных урачыстасцях і інш.

Гісторыя
--------

Належала да найбольшых і найлепшых па прафесійным узроўні калектываў падобнага роду ў ВКЛ, славілася і за яго межамі, у т.л. у Мангейме (Германія). У 1780 годзе была ангажыравана ў Нацыянальны тэатр у Варшаве.

У капэле былі замежныя і мясцовыя музыканты, у т.л. прыгонныя, якія атрымлівалі адукацыю ў Гродзенскай музычна-тэатральнай школе Тызенгаўза або пры дварах у Нясвіжы, Слоніме. У час росквіту қапэлы ў 1777—1779 гадах у ёй было 30 капэлістаў і 7 «хлопцаў з капэлы».

З адстаўкай Тызенгаўза капэла распалася.

Рэпертуар
---------

Рэпертуар капэлы ўключаў араторыі, месы, музычна-сцэнічныя творы, сімфоніі, бытавую музыку (танцы, дывертысменты, серэнады).

Удзельнічала ў выкананні оперы А.Грэтры «Магніфік» («Велікапышны»), камедыі П.Бамаршэ «Севільскі цырульнік», «Сялянскага балета» і «Балета пекараў».

Выконвала сімфоніі І.Гайдна, а таксама музыку, створаную ў прыдворным асяроддзі Тызенгаўза.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
**Гродзенская медыцынская акадэмія**, Гродзенская медыцынская школа — першая на Беларусі вышэйшая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы медыцынскага персаналу. Існавала ў 1775—1781 гадах у Гродне.

Адкрыта па ініцыятыве А. Тызенгаўза ў спецыяльна ўзведзеным трохпавярховым будынку. Арганізатарам і кіраўніком акадэміі быў французскі ўрач, вучоны-натураліст Ж. Э. Жылібер. Мела 3 аддзяленні: падрыхтоўкі «сучасных урачоў для гарадоў» (10 чал.), падрыхтоўкі правінцыяльных урачоў і хірургаў (20 чал.), аддзяленне павітух (спачатку на 5, пазней на 17 чал.). Навучэнцы ўтрымліваліся за кошт казны, пасля заканчэння вучобы павінны былі працаваць у Брэсцкім, Гродзенскім, Оліцкім, Шавельскім каралеўскіх уладаннях, адкуль і набіраліся. Навучанне мела акадэмічны характар. Працавалі 5 выкладчыкаў, 2 фельчары і акушэрка. Пры акадэміі дзейнічалі шпіталь на 60 ложкаў, анатамічны тэатр і музей, кабінет прыродазнаўства, аптэка, бібліятэка, батанічны сад (першы на тэрыторыі Беларусі і ў Рэчы Паспалітай). Ж. Э. Жылібер падтрымліваў навуковыя сувязі з Расійскай акадэміяй навук. У 1778 ён паведамляў аб першым выпуску (12 чал.). Пасля таго, як А. Тызенгаўз у 1780 быў змешчаны з пасады гродзенскага старосты, Ж. Э. Жылібер разам са сваімі вучнямі пераехаў у Вільню. Школа стала базай для стварэння ў 1781 медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Грицкевич В. С факелом Гиппократа: Из истории белорусской медицины. Мн. 1987.
* Цішчанка Я. Гродзенская медыцынская акадэмія // ЭГБ ў 6 т. Т. 3. Мн. 1996.
**Механі́чны рух** — найпрасцейшая форма руху матэрыі, якая палягае ў змяненні становішча цела ў прасторы з цягам часу; прадмет вывучэння механікі.

Найважнейшай уласцівасцю механічнага руху з'яўляецца яго адноснасць. Гэта значыць, што рух як змяненне палажэння цела можа быць зафіксаваны толькі адносна іншых цел, у той ці іншай сістэме адліку. З пераходам ад аднае сістэмы адліку да іншай характарыстыкі руху могуць змяняцца.

У агульным выпадку рух цела ўяўляе сабой рэзультат складання трох рухаў: дэфармацыі, вярчэння і паступальнага руху. Змяненне формы і (або) аб'ёму цела называецца дэфармацыяй цела. Змяненне арыентацыі цела ў прасторы называецца паваротам, а рух, які пры гэтым адбываецца, — вярчальным рухам цела.

Калі рух адбываецца без дэфармацыі і павароту цела, то яго называюць паступальным. Паступальны рух можа быць як прамалінейным, так і крывалінейным. Траекторыі пунктаў цела, якое рухаецца паступальна, аднолькавыя паміж сабой — кожны пункт паўтарае рух любога іншага пункта цела з некаторым пастаянным зрушэннем.

У многіх задачах дэфармацыю цела можна не прымаць да ўвагі. У такіх выпадках можна выкарыстаць мадэль абсалютна цвёрдага цела — уяўнага цела, адлегласць паміж любымі пунктамі якога не змяняецца. Паколькі абсалютна цвёрдае цела не дэфармуецца, яго рух зводзіцца да паступальнага перамяшчэння і вярчэння. Апісаць такі рух таксама не проста, але шмат лягчэй, чым рух цел, якія дэфармуюцца. Не трэба сачыць за кожным пунктам цела. Дастаткова ведаць, як рухаецца адзін з іх і як адбываецца вярчальны рух цела.

Калі дэфармацыі і вярчэнне цела можна не прымаць у разлік, то дастаткова разгледзець толькі паступальны рух
цела. Паколькі пры паступальным руху ўсе пункты цела рухаюцца аднолькава, то вывучэнне яго руху зводзіцца да вывучэння руху аднаго пункта. У такіх выпадках шырока выкарыстоўваюць мадэль матэрыяльнага пункта. Найпрасцейшым відам механічнага руху з'яўляецца рух матэрыяльнага пункта. Рух матэрыяльнага пункта цалкам вызначаны, калі задана яго траекторыя і вядома, у якім пункце траекторыі ён знаходзіцца ў кожны момант часу.

Законы руху матэрыяльных пунктаў служаць падставай для вывучэння руху макраскапічных цел. Рух любой складанай сістэмы можна разглядаць як вынік руху ўсіх матэрыяльных пунктаў, што яе складаюць.

Навука, якая вывучае заканамернасці механічнага руху і прычыны, якія яго выклікаюць, называецца механікай.
Кінематыка апісвае, як рухаюцца целы, а дынаміка выяўляе прычыны руху і тлумачыць, чаму целы рухаюцца менавіта так, а не інакш.

Літаратура
----------

* *Ісачанкава, Л. А. і інш.* Фізіка: вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. А. Ісачанкава, Г. У. Пальчык, А. А. Сакольскі; пад рэд. А. А. Сакольскага; пер. з рус. мовы Н. Г. Ляўчук. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 213 с. : іл. — ISBN 978-985-03-1373-7.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119798925 · LCCN: sh85087557 · Microsoft: 104114177 |
**Сетэбас** — адзін са знешніх нерэгулярных спадарожнікаў Урана, мае адваротнае арбітальнае кручэнне.

Сетэбас быў адкрыты 18 ліпеня 1999 года Кавеларсам, Глэдманам, Холманам, Пеці і Скулам на CCD-выявах, атрыманых на 3.5-м тэлескопе Канада-Францыя-Гаваі на гары Мауна-Кеа разам з Праспера і Стэфана і атрымаў часовыя абазначэння **S/1999 U 1** і **Уран XIX**.

Пасля назіранняў на 5-м Паламарскім тэлескопе ў жніўні 1999 г. а таксама ў траўні-чэрвені 2000 г. на тэлескопе Кіт Пік і на 2.5-м тэлескопе Ла Пальма былі атрыманыя элементы арбіты спадарожніка.

Сетэбас названы ў гонар галоўнага д'ябла і заступніка вядзьмаркі Сікараксы ў п'есе У. Шэкспіра «Бура».

Элементы арбіты маюць падобныя рысы з элементамі арбіты Сікараксы і Праспера. Можна зрабіць здагадку аб іх агульным паходжанні. Аднак гэта здагадка не пацвярджае колер спадарожніка. Ён нейтральна-шэры візуальна (паказчык колеру BV = 0,77 m, RV = 0,35 m), ён падобны з Праспера, але адрозніваецца ад Сікараксы (якая мае крыху чырванаватае адценне).

| ⛭✰ Уран |
| --- |
| Спадарожнікі | Аберон · Арыэль · Афелія · Белінда · Б’янка · Дэздэмона · Джульета · Калібан · Кардэлія · Крэсіда · Купідон · Маб · Маргарыта · Міранда · Пак · Пердыта · Порцыя · Праспера · Разалінда · Сетэбас · Сікаракса · Стэфана · Тытанія · Трынкула · Умбрыэль · Фердынанд · Францыска | УранУран |
| Кольцы | Кольцы Урана |
| Адкрыццё | Уільям Гершэль ·  Уільям Ласел |
| Даследванне | Вояджэр-2 |
| **Category Катэгорыя:Уран (планета) •  Вікісховішча:Уран** |

| ⛭Спадарожнікі ✰ Урана |
| --- |
| *Пералік у групах у парадку ўзрастання вялікай паўвосі арбіты* |
| Унутраныя спадарожнікі | Афелія ·  Белінда ·  Б’янка ·  Дэздэмона ·  Джульета ·  Кардэлія ·  Крэсіда ·  Купідон ·  Маб ·  Пак ·  Пердыта ·  Порцыя ·  Разалінда |
| Буйныя спадарожнікі | Міранда ·  Арыэль ·  Умбрыэль ·  Тытанія ·  Аберон |
| Нерэгулярныя спадарожнікі | Францыска ·  Калібан ·  Стэфана ·  Трынкула ·  Сікаракса ·  Маргарыта ·  Праспера ·  Сетэбас ·  Фердынанд |
| Кольцы | Кольцы Урана |
**Механічная раўнавага** — стан механічнай сістэмы, у якім усе кропкі сістэмы знаходзяцца ў стане пакою o абранай сістэме адліку.

Галіна фізікі, якая займаецца суадносінамі фізічных цел, якія знаходзяцца ў раўнавазе, называецца статыка.

Віды раўнавагі
--------------

Прывядзем прыклад для сістэмы з адной ступенню свабоды. У гэтым выпадку дастатковай умовай становішча раўнавагі будзе з’яўляцца наяўнасць лакальнага экстрэмуму ў доследнай кропцы. Як вядома, умовай лакальнага экстрэмуму дыферэнцаванай функцыі з’яўляецца роўнасць нулю яе першай вытворнай. Каб вызначыць, калі гэтая кропка з’яўляецца мінімумам або максімумам, неабходна прааналізаваць яе другую вытворную. Устойлівасць становішча раўнавагі характарызуецца наступнымі варыянтамі:

* Няўстойлівая раўнавага;
* Устойлівая раўнавага;
* Абыякавая раўнавага.

### Няўстойлівая раўнавага

У выпадку, калі другая вытворная <0, патэнцыяльная энергія сістэмы знаходзіцца ў стане лакальнага максімуму. гэта азначае, што становішча раўнавагі *няўстойліва*. Калі сістэма будзе зрушаная на невялікую адлегласць, то яна працягне свой рух за кошт сіл, якія дзейнічаюць на сістэму.

### Устойлівая раўнавага

Другая вытворная >0: патэнцыяльная энергія ў стане лакальнага мінімуму, становішча раўнавагі *устойліва*. Калі сістэму зрушыць на невялікую адлегласць, яна вернецца назад у стан раўнавагі.
Раўнавага ўстойліва, калі цэнтр цяжару цела займае самае нізкае становішча ў параўнанні з усімі магчымымі суседнімі палажэннямі.

### Абыякавая раўнавага

Другая вытворная = 0: у гэтай вобласці энергія не вар’іруецца, а становішча раўнавагі з’яўляецца *абыякавым*. Калі сістэма будзе зрушаная на невялікую адлегласць, яна застанецца ў новым становішчы.

* Віды ўстойлівасці
* Неўстойлівая раўнавагаНеўстойлівая раўнавага
* Устойлівая раўнавагаУстойлівая раўнавага
* Абыякавая раўнавагаАбыякавая раўнавага

Умовы раўнавагі
---------------

Дзве ўмовы раўнавагі целаў фармулюцца наступным чынам:

1. Вектарная сума ўсіх сілаў, што ўздзейнічаюць на цела, роўная нулю
2. Выконваецца правіла *момантаў*: цела з нерухомай воссю вярчэння захоўвае разнавагу, калі алгебраічная сума момантаў усіх сілаў, што ўздзейнічаюць на цела, роўная нулю

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 39620222 |
**Бдадун** (араб. بدادون‎‎بدادون‎‎) — горад у горным Ліване ў ліванскім раёне Алей. Паводле ацэнак, насельніцтва 3000 чалавек. Гэты горад знаходзіцца 490 метраў над узроўнем мора і за 15 км ад г. Бейрут. Ён вядомы ў якасці месца летняга адпачынку.

Этымалогія
----------

Назва Бдадун паходзіць ад фінікійскага назоўніка *Bd-Adoun* (بِد-اَدون ) або "Дом Адуна", Ханаанскі Бог сонца Адун або Адоніс, таксама вядомы як Тамуз.

Сельская гаспадарка
-------------------

Ганэрык
Першыя пасяленцы Бдадуна прыйшлі з поўначы Лівана Мароніцкай сям'і, як сяляне. Яны знайшлі непрывабную зямлю з пераважна скалісты пейзажам усеяны дубамі, дзікім інжырам, вінаградам і аліўкавых дрэвамі. Мясцовыя жыхары будавалі каменныя тэрасы, саджалі фруктовыя дрэвы, такія як абрыкос, міндаль, грушы, яблыні, граната і слівы. Апошнім часам Бдадун у асноўным вядомы дзякуючы слівам (па-турэцку: *Erik*, ці Can Erik. Арабскія: *al-barqūq*, البَرقوق ) і праводзіць штогадовае свята ўраджаю ў маі. 
Гэтыя не варта блытаць з кітайскай слівы ці Мушмулы , якія таксама выраслі ў Бдадуне і называюцца Akkidinya або Akkadeneh. (Арабскі: اككي دني. Турцыі: yeni dunya, yedi dunya)

Рэлігія
-------

Сэнт-Эліяс (Маар Эліяс Эль-Хай)
Хрысціянскі Мараніцкі прыход у Бдадуне з'яўляецца часткай Бейруцкай епархіі і мае чатыры царквы: 

* Сэнт-Джорджэс (مار جريس)

Пабудавана 25 сакавіка 1899 года пры падтрымцы сям'і Фегалі. Была рэканструяваны ў 1988 годзе Джон Ібрагім Ханна Аль-Фехалі.

* Нотр-Дам дэ Бдадун (السيدة)

Нотр-Дам дэ Бдадун, як вядома, быў пабудаваны як жылое памяшканне ў 17-м стагоддзі. Ён быў перабудаваны мноства разоў, апошні раз у 1870 пасля грамадзянскай вайны ў горным Ліване 1860-х гадоў.

* Сэнт-Антуан (مار انطونيوس)

Будынак быў перабудаваны ў царкву ў 1903 і пры падтрымцы сям'я Абі Рафаэль. Шпіль царквы быў узведзены ў 1938 годзе.

* Сэнт-Элі (مار الياس الحي)

Першая літургія была праведзены 26 снежня 1909 пры падтрымцы сям'і Хаваек. Ён быў рэканструяваны ў 1923 годзе.

Навучальныя ўстановы
--------------------

* Дзяржаўная Школа Бдадуна

Заснавана ў 1921 годзе Сялімам Нура. Школа пазней стала дзяржаўный навучальнай установай.

* Эколь-Сэнт-Элі

Заснаваны ў 1941 годзе Эліясам Танаусам, які ахвяраваў зямлю ў Сэнт-Фаміі Маранітаў манахіням.

Геаграфія
---------

Бдадун мае плошчу 143 гектары.

Ад 352 метра  над узроўнем мора і ў 15 км ад Бейрута. 

Шырата-Даўгата: 33.8100 35.5611 

Шырата-Даўгата (ДМС): 33° 48' 36N - 35° 33' 40E 

Гадзінны пояс (EST): UTC+2(+3DT)

Вядомыя асобы
-------------

Асаад Фехалі.
* Асаад Эль Feghali, паэт, вядомы таксама пад мянушкай "Дрозд даліны". Ёсць скульптура яго на ўездзе ў вёску.
* Сабах — адна з самых «пладавітых» арабскіх спявачак і актрыса.
* Халім (Біл) Chibli Feghali, адпаведны дзеяч Дэмакратычнай партыі ў штаце Аклахома, ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  Бдадун

Спасылкі
--------

* Bdadoun Архівавана 21 кастрычніка 2017. Localiban
**Мехеціа** (фр.: Meheti'a, таіц.: Me'eti'a) — востраў у Французскай Палінезіі. Уваходзіць у групу Наветраных астравоў Таварыства. Плошча — 2,3 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Мехеціа месціцца за 110 км на ўсход ад Таіці. Уяўляе сабою вяршыню падводнага вулкана. Вышэйшы пункт — гара Фарэу́ра (435 м). Паўночная частка асабліва стромкая, з частымі апоўзнямі. На поўдні вылучаецца пласкагор’е, пакрытае расліннасцю. У 1981 г. з сакавіка да лістапада на Мехеціа адбылося 3536 землятрусаў.

Гісторыя
--------

Востраў Мехеціа здаўна вядомы палінезійцам. Згодна сучаснай інтэрпрытацыі таіцянскіх міфаў, на ім спыняліся перасяленцы з Таіці ў Новую Зеландыю. Адкрыты ў 1767 г. экспедыцыяй С. Уоліса. У архівах экспедыцыі захаваўся малюнак вонкавага аблічча вострава. 

У нашы дні Мехеціа належыць прыватнаму ўладальніку.

Спасылкі
--------

* Valérie Clouard and Alain Bonneville, Size and and depth of ancient magma reservoirs under atolls islands of French Polynesia using gravity data
* Jacques Talandier Mehetia Island, South Pacific: geology and petrology of the emerged part of the Society hot spot
* Mehetia Volcano
* Mehetia, un volcan proche de Tahiti
**Дом Скарамангі** — будынак па вуліцы Пятроўскай, 53 у горадзе Таганрогу Растоўскай вобласці.

Гісторыя
--------

У гарадскіх дакументах, што датуюцца 1820-мі гадамі, захаваліся згадванні пра Луку Пятровіча Скарамангу, прылічэнні яго да купецкага званню з капіталам, сума якога склала 8 тысяч рублёў. У першай палове XIX стагоддзя гэты ж купец пабудаваў у Таганрогу аднапавярховы дом на высокім цокалі па вуліцы Пятроўскай, 53. У яго ўласнасці, апроч нерухомасці, былі саляныя распрацоўкі ў Бахмуце. Таксама, ён мог мець дачыненне да грэчаскай канторы «Скараманга, Манусі і К», якая была зачынена ў 1893 годзе. Кантора займалася экспартна-імпартнымі аперацыямі, і на працягу стагоддзя дастаўляла ў Таганрог чай, каву, цытрусавыя, і іншыя тавары, а з Таганрогскага порта вывозіла пшаніцу, макуху і тлушчы. У 1834 годзе Лука Пятровіч быў памянёны сярод чальцоў камісіі, якая была занята пытаннямі паляпшэння стану гавані і ладу набярэжнай. Апроч яго, у камісію ўваходзілі І. Барысаў, І. Карацілін, П. Траўло.

З 1873 па 1880 год дом з пляцоўкай знаходзіўся ва ўласнасці купца Івана Амбросьевіча Скарамангі, у 1890 годзе прыналежаў грэчаска-падданаму Івану Скарамангу. Не вядома, ці ідзе гаворка пра аднаго і таго ж чалавека, ці няма. Таксама захаваліся запісы, якія сведчаць, што І. А. Скараманга валодаў цагельняй, які займаўся вырабам гатунковай цэглы. Таксама ён быў членам клуба, і штодня наведваў яго з 20:00 да 02:00.

У 1898 годзе ў дома з'явіўся новы гаспадар — удава патомнага ганаровага грамадзяніна Івана Амвросіевіча — Віргінія Міхайлаўна Скараманга. У Віргініі і Івана Скарамангі было некалькі дзяцей: дочкі Лізавета, Марыя, Віргінія, і сыны — Амвросій, Міхаіл, Панцеляймон. Сямейству Скараманга, якія жылі ў Таганрогу, апроч дома па адрасе вуліца Пятроўская, 53, прыналежалі яшчэ некалькі дамоў. Іх сучасныя адрасы: вуліца Грэчаская 95 і 97, будынкі па вуліцы Пятроўскай і на Купецкай біржы.

У 1923 годзе ў гэтым доме быў адкрыты дзіцячы дом № 11.

Апісанне
--------

Дом захаваўся да XXI стагоддзя. Быў пабудаваны на высокім цокалі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Энциклопедия Таганрога, Ростов-на-Дону, Росиздат, 2003
2. 1 2 3 4 5  Дом 53, Петровская улица Архівавана 17 сакавіка 2017.
**Джэ́рба** (араб. جربة‎‎, лац.: Meninx) — востраў у Міжземным моры. Належыць дзяржаве Туніс. 

Плошча — 514 км². Найбуйнейшы востраў ля міжземнаморскага ўзбярэжжа Афрыкі, размешчаны ў паўднёвай частцы заліва Габес.

Рынак у Хумт-Сук
Двор пакінутай сінагогі
Галоўны горад Хумт-Сук. Насельніцтва — каля 90 тысяч жыхароў, з іх 60 тысяч — у горадзе Хумт-Сук. Зараз на востраве жывуць у асноўным арабы і берберы, вялікая яўрэйская абшчына, якая існавала шмат стагоддзяў, практычна цалкам выехала ў Францыю і Ізраіль у другой палове XX стагоддзя. У горадзе знаходзіцца адна з найстарэйшых сінагог свету, Эль-Грыба.

Паверхня вострава плоская, раўнінная. Вырошчваюцца масліны, фінікі і інжыр. Крыніца вады — артэзіянскія калодзежы. Акрамя сельскай гаспадаркі насельніцтва займаецца рыбалоўствам, а таксама лоўляй губак.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6). — С. 98.
* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 134. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джэрба
* Остров Джерба // Путеводитель по странам мира (руск.)
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978. (руск.)
Не блытаць з Тамгалы-Тас.

**Петро́гліфы археалагі́чнага ландша́фту Тамгалы́ (Танбалы́)** — адзін з найбольш старажытных і яркіх помнікаў наскальнага мастацтва Сямірэчча, з 2004 года з’яўляецца аб’ектам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Тут у канцы 1950-х гадоў было выяўлена свяцілішча з вялікай колькасцю наскальных малюнкаў, яго вывучэнне пачалося ў 1970-1980-я гады. Урочышча Тамгалы размешчана ў 170 км на паўночны захад ад горада Алма-Аты ў гарах Анракай.

Тамгалы
Большасць петрогліфаў размешчана ў ніжняй частцы галоўнай цясніны і ў прылеглай да яе з захаду бакавой цясніне, а таксама ў 7 саях, размешчаных на паўночны захад ад асноўнай цясніны. Агульная колькасць малюнкаў у галоўнай цясніне — каля 2000. Усе яны ўмоўна падзеленыя на 7 груп. Адлік груп ідзе ад вусця цясніны.

Сустракаюцца выявы сонцагаловых божастваў, пераадзетых, воінаў-паліцаносцаў, шлюбных пар, парадзіх, а таксама шматфігурныя кампазіцыі з выявамі людзей і жывёл, сцэны палявання на жывёл і сцэны ахвярапрынашэння быкоў. Сюжэты з выявамі калясніц сустракаюцца рэдка. Вядомы шматлікія салярныя знакі.

Большая частка петрогліфаў адносіцца да эпохі бронзы. Малюнкі, выкананыя ў сакскім «звярыным» стылі, размешчаны ў асноўным асобна ад больш старажытных петрогліфаў, але ў некаторых выпадках дапаўняюць ці нават перакрываюць іх. Сярэдневяковыя наскальныя малюнкі выбітыя на сопках вакол цясніны і ў прылеглых бязводных саях. Цэнтральны комплекс вылучаецца найбольшай канцэнтрацыяй петрогліфаў і, як мяркуецца, алтароў, што паказвае на магчымае цырыманіяльнае прызначэнне гэтага месца для ахвярапрынашэнняў.

Акрамя петрогліфаў у Тамгалы выяўлена вялікая колькасць старажытных пахаванняў: каменныя скрыні-цысты сярэдняга і позняга бронзавага веку, курганы з зямлі і камянёў перыяду ад ранняга жалезнага веку да цяперашняга часу.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Форт-Информ*. Наскальные изображения Семиречья (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 сакавіка 2012. Праверана 20 июля 2008.
2. 1 2  *UNESCO*. Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 сакавіка 2012. Праверана 3 ноября 2008.

Спасылкі
--------

* Петроглифы Тамгалы — творчество бронзового века
**Восьмы 5-гадовы план развіцця народнай гаспадаркі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі** на 1966—1970 гады .

Планы
-----

Планаваў шэраг мерапрыемстваў па ажыццяўленні эканамічнай рэформы, пачатай у сярэдзіне 1960-х гадоў. Намячалася і далей развіваць спецыялізацыю рэспублікі ў машынабудаванні, хімічнай, лёгкай, харчовай прамысловасці, жывёлагадоўлі, вытворчасці тэхнічных культур і інш.

Вынікі пяцігодкі
----------------

За пяцігодку ў Беларускай ССР пабудавана 78 буйных прамысловых прадпрыемстваў, у т.л. Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна, электралямпавы завод у Брэсце, малочныя заводы ў Бабруйску і Гродне, мясакамбінат у Барысаве, 2-і і 3-і салігорскія калійныя камбінаты, Бярозаўская ДРЭС. Агульны аб’ём капіталаўкладанняў склаў 10,8 млрд. руб. (у 1,7 раза больш, чым у 1961—1965 гадах). Аб’ём прадукцыі хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці вырас у 2,3 раза, паліўнай — у 1,8 раза. Значная ўвага аддавалася рэканструкцыі, абнаўленню і мадэрнізацыі прадпрыемстваў. У 1970 годзе мадэрнізавана 6851 адзінка абсталявання, або ў 1,7 раза больш, чым у 1965 годзе. Пачалося выкарыстанне аўтаматызаваных сістэм кіравання ў вытворчасці.

Адметнай рысай сельскай гаспадаркі стала будаўніцтва адкормачных комплексаў у жывёлагадоўлі, укараненне ў сельскую гаспадарку індустрыяльных тэхналогій. За пяцігодку ў сельскую гаспадарку ўкладзена 2,8 млрд. руб. што на 13% больш, чым за папярэднія 10 гадоў. Валавы збор збожжа павялічыўся ў 1,5 раза, прадукцыі жывёлагадоўпі — на 34%. Сярэднямесячная зарплата рабочых і служачых вырасла на 1/3. Рознічны гандлёвы абарот дзяржаўнага і кааператыўнага гандлю павялічыўся на 2/3. Амаль 2 млн. жыхароў рэспублікі палепшылі свае жыллёвыя ўмовы.

Літаратура
----------

* *Юнцэвіч, А.* Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі БССР // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 23.
* Гиоргидзе, З. И. Геращенко, Л. Ф. Белоруссия за десять пятилеток / З. И. Гиоргидзе, Л. Ф. Геращенко; Академия наук БССР, Институт экономики. — Минск: Наука и техника, 1982. — 152 с.
* Эканамічная гісторыя Беларусі і замежных краін: Матэрыялы для самастойнай працы: Для студэнтаў і курса дзеннага і завочнага формаў навучання. — Мінск: ВП «Экаперспектыва», 1997. — 118, [2] с.




| Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі Беларускай ССР |
| --- |
| 
* Першая (1928—1933)
* Другая (1933—1937)
* Трэцяя (1938—1942)
* Чацвёртая (1946—1950)
* Пятая (1951—1955)
* Шостая (1956—1960)
* Сёмая (1961—1965)
* Восьмая (1966—1970)
* Дзявятая (1971—1975)
* Дзясятая (1976—1980)
* Адзінаццатая (1981—1985)
* Дванаццатая (1986—1990)

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Выляжынскі.
**Восіп Андрэеевіч Выляжынскі** (? - 1869) - беларускі архітэктар, займаў пасаду епархіяльнага архітэктара Мінскай праваслаўнай епархіі.

Біяграфія
---------

Калежскі асэсар, мінскі епархіяльны архітэктар з 22 лютага 1846 года.

Творчасць
---------

Прымаў удзел у пабудове Мінскай духоўнай семінарыі, архірэйскага дома і храма на Траецкай гары.

Быў архітэктарам дома пры царкве ў гонар Антонія Кіева-Пячэрскага на Архірэйскай Пустыні.

Зноскі
------

1. 1 2  *Гордей Щеглов*. Антониева Пустынь: страница из истории Минской епархии (XIX – начало XX в.) (руск.).  minds.by. Архівавана з першакрыніцы 30-10-2019. Праверана 30-10-2019.
**Будынак Баранавіцкага чыгуначнага вакзала** — будынак на станцыі Баранавічы-Палескія ў горадзе Баранавічы Брэсцкай вобласці. Размешчаны на Прывакзальнай плошчы, па адрасе вуліцы Фралянкова, 13.

Пабудаваны ў 1947 годзе. Уваходзіць у комплекс адміністрацыйна-транспартнага цэнтра, размешчанага ў паўднёва-ўсходняй частцы горада.

Архітэктура
-----------

Кампазіцыйная дамінанта прывакзальнай плошчы. Сіметрычны П-падобны ў плане цагляны будынак складаецца з цэнтральнай 2-павярховай часткі і двух 3-павярховых крылаў. У цэнтральнай частцы — галоўны ўваход, вестыбюль, які аб’ядноўвае 1-ы і 2-і паверхі. Абапал вестыбюля касавыя залы, рэстаран на 1-м паверсе і залы чакання на 2-м паверсе. У бакавых крылах размешчаны службовыя і дапаможныя памяшканні, гасцініца. У архітэктурным вырашэнні фасадаў і інтэр’ераў выкарыстаны дэкаратыўныя элементы класічнай спадчыны; архітэктурным акцэнтам кампазіцыі галоўнага фасада з’яўляецца своеасаблівы порцік з 2 парамі падвойных трохчвэртных калон іанічнага ордара. Трохвугольны франтон порціка з арачнай нішай дэкарыраваны архівольтам і барэльефам на тэму працы. Вестыбюль і залы аформлены ляпнымі дэталямі і размалёўкамі (арх. Б. Борман, мастакі П. Дурчын, Я. Раздзялоўская).

Зноскі
------

1. 1 2  *А. А. Мазоль.* Баранавіцкага чыгуначнага вакзала будынак // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — 727 с. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *А. А. Мазоль.* Баранавіцкага чыгуначнага вакзала будынак // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — 727 с. — 10 000 экз.
**Будынак Белдзіправадгаса** — будынак у Мінску, размешчаны па адрасе праспект Машэрава, 25. Пабудаваны ў 1978 г. са зборнага жалезабетону (архітэктары Б. Ларчанка, І. Васілевіч).

Архітэктура
-----------

Плошча перад будынкамі вымашчана гранітнымі плітамі, добраўпарадкавана фантанамі, газонамі, кветнікамі.

Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі ў будынку
Аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю будынка складаюць вышынны дванаццаціпавярховы і выцягнуты па фронце шасціпавярховы карпусы, аб'яднаныя нізкай галерэяй-пераходам. У цэнтры галоўнага паўночнага фасада выступае пластычны аб'ём канферэнц-залы, пераабсталяванай у наш час пад глядзельную залу Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі.

Вышынны корпус, дзе размяшчаўся Сельгастэхпраект, мае дынамічную вертыкальную кампазіцыю з 2 ссунутых адносна адзін аднаго прамавугольных у плане аб'ёмаў, аб'яднаных паміж сабой лесвічнай клеткай і ліфтавай групай. Усходні і заходні фасады маюць плоскаснае вырашэнне з рытмам міжпаверхавых гарызантальных панэлей. У апрацоўцы будынка выкарыстаны гранітная абліцоўка, дэкаратыўная тынкоўка. Памяшканні паверхаў будынка аб'яднаны вакол ліфтавага хола з выхадам на 2 лоджыі і міжпаверхавую лесвіцу. Галоўны вестыбюль мае каланаду і 2 трохмаршавыя лесвіцы для сувязі з фае канферэнц-залы. У апрацоўцы інтэр'ера выкарыстаны паркет, керамічная плітка, шпон, шклаблокі.

Зноскі
------

1. ↑  Шамрук, А. С. Архитектура Беларуси ХХ — начала ХХІ в.: эволюция стилей и художественных концепций. — Минск: Белорусская наука, 2007. — 335 с.: илл. ISBN 978-985-08-0868-4
2. 1 2 3  Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — Мінск. — 333 с.: іл. — ISBN 5-85700-006-8.
Грыф, геральдычны звер Памераніі
Тэрыторыя герцагства Памеранія-Волгаст у XVI стагоддзі, якая з большага супадае з тэрыторыяй Заходняй Памераніі
Заходняя Памеранія пачынаючы з 1934 года
**Заходняя Памеранія** (таксама **Пярэдняя**, або **Блізкая Памеранія**; ад ням.: Vorpommern) — назва часткі прускай правінцыі Памеранія, якая знаходзіцца ў сучаснай Германіі і разам з Мекленбургам утварае федэральную зямлю Мекленбург-Пярэдняя Памеранія. Пярэдняя Памеранія знаходзіцца на ўсходзе і ахоплівае прыкладна траціну тэрыторыі федэральнай зямлі.

Пярэдняя Памеранія знаходзіцца на паўночным усходзе Германіі, на ўсходзе мяжуе з Польшчай і Мекленбургам, на поўдні з федэральнай зямлёй Брандэнбург, а на поўначы выходзіць да ўзбярэжжа Балтыйскага мора.

Назва
-----

Польская назва рэгіёна — *Pomorze Przednie* ці *Przedpomorze* — адпавядае нямецкаму значэнню *Блізкая*, *Пярэдняя Памеранія* (ням.: Vorpommern) — хоць з пункту гледжання Польшчы рэгіён знаходзіцца далей, чым астатнія Памераніі.

Таксама ў Польшчы існуе Заходнепаморскае ваяводства, якое ўключае заходнюю частку польскай часткі Памераніі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Заходняя Памеранія
**Будынак «Гроднаэнерга»** — будынак у Гродне, размешчаны па праспекце Касманаўтаў, 64. Пабудаваны ў 1976 годзе па праекце архітэктараў В. Давыдзёнка, В. Ягошына, Л. Вільчко як будынак цэнтральнага дыспетчарскага пункта «Гроднаэнерга». Адзін з першых будынкаў, якія паклалі пачатак фарміраванню забудовы праспекта Касманаўтаў.

Архітэктура
-----------

Уяўляе сабой прамавугольны ў плане 5-павярховы аб’ём (размешчаны аператыўна-дыспетчарскія службы, лабараторыі, навучальныя класы, тэхнічная бібліятэка), зблакаваны з раней пабудаваным 2-павярховым будынкам. Галоўны фасад вылучаны аб’ёмам канферэнц-залы на 200 месцаў. Да дваровага фасада галоўнага корпуса прыбудавана дыспетчарская зала. Фасады будынка дэкараваны гарызантальнымі і вертыкальнымі паясамі рознай шырыні, якія праходзяць па краях аконных праёмаў.

Літаратура
----------

* «Гродноэнерго» // Гродно: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1989. — 440 с. ISBN 5-85700-015-7
**Будынак інстытута Белпобыттэхпраекта** — дваццаціпавярховы будынак у Мінску, размешчаны па адрасе вул. Мельнікайтэ № 2. Вышынная дамінанта Юбілейнай плошчы.

Пабудаваны ў 1976—1982 гг. паводле практа архітэктураў П. Кракалёва і В. Алейнікавай у ансамблі з шасціпавярховым Домам мод-2 (вул. Мельнікайтэ № 4), з якім аб'яднаны на ўзроўні трэцяга паверху крылом.

Дом мод-2 і будынак інстытута Белпобыттэхпраекта з боку Юбілейнай плошчы
Будынак інстытута Белпобыттэхпраекта пабудаваны на каркаснай аснове з выкарыстаннем керамзітабетонных панелей у выглядзе кесонаў, якія ўзбагачаюць пластыку фасадаў. На ўзроўні дзявятага паверху рытм аконных праёмаў перарваны стужкай балконаў. Памяшканні аб'яднаныя калідорам, у цэнтры якога ліфтавы вузел. На другім паверсе ўваход у круглую ў плане канферэнц-залу, вырашаную амфітэатрам.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

| ⛭Найвышэйшыя будынкі Мінска |
| --- |
| Існуюць | 
* «Ветразь» (133 м)
* «Royal Plaza» (100 м)
* «Белбыттэхпраект» (90 м)
* Бізнес-цэнтр «ОфісІнвест» (86 м)
* Гасцініца «Беларусь» (81 м)
* Нацыянальная бібліятэка Беларусі (73 м)

 |
**Будынак «Гроднаграмадзянпраекта»** — будынак у Гродне, размешчаны па вуліцы Дзяржынскага, 2/1.

Пабудаваны ў 1965 годзе па тыпавым праекце, у 1980 годзе зроблена прыбудова і надбудова 5-га паверху. У 1986 прыбудаваны аб’ём з актавай залай і сталовай па праекце архітэктара М. Жучко.

Архітэктура
-----------

Будынак цагляны, прамавугольны ў плане, галоўны ўваход вылучаны ганкам і казырком. Вонкавыя сцены апрацаваны светла-шэрай тынкоўкай, у інтэр’ерах актавай залы і сталовай — тэразітавай. Падлогі мазаічныя, паркетныя.

Літаратура
----------

* «Гродногражданпроект» // Гродно: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1989. — 440 с. ISBN 5-85700-015-7
**Маркус Клінгберг** (7 кастрычніка 1918, г. Варшава, Польшча — 30 лістапада 2015, г. Парыж, Францыя) — савецкі шпіён у Ізраілі, быў галоўным інфекцыяністам БССР.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Варшаўскім універсітэце. У пачатку Другой сусветнай перабраўся ў СССР, у Мінск, і скончыў Мінскі медінстытут.

22 чэрвеня 1941 года ўступіў у Чырвоную Армію, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне, атрымаў званне капітана медыцынскай службы, быў паранены. У 1943 годзе скончыў у Маскве аспірантуру па інфекцыйных захворваннях і пасля вызвалення часткі Беларусі ў 1943 годзе быў прызначаны галоўным інфекцыяністам БССР.

Па заканчэнні вайны вярнуўся ў Польшчу, дзе даведаўся, што ўся яго сям’я і родныя загінулі ў Трэблінцы. Некаторы час працаваў у міністэрстве аховы здароўя Польшчы ў якасці намесніка галоўнага інфекцыяніста. У 1948 годзе з жонкай Вандай прыехаў у Ізраіль.

Справа Клінгберга
-----------------

У 1983 годзе быў арыштавалі, абвінаваціўшы ў рабоце на КДБ цягам папярэдніх 30 гадоў. На той момант быў намеснікам дырэктара звышсакрэтнага інстытута біялагічных даследаванняў у Нес-Цыёне, а таксама прафесарам эпідэміялогіі ў Тэль-Авіўскім універсітэце. У прыватнасці, ён перадаваў Савецкаму Саюзу інфармацыю пра тое, якую дзейнасць вядзе Ізраіль у галіне хімічнай і біялагічнай зброі.

Па словах самога вучонага, ён працаваў на СССР па ідэалагічных меркаваннях, а таксама ў падзяку за перамогу над нацыстамі.

Клінгберга прысудзілі да 20 гадоў турмы, пры гэтым, як удакладняе выданне, палову тэрміну ён правёў у адзіночнай камеры. Пасля вызвалення ў 2003 годзе яму дазволілі з’ехаць да дачкі і ўнука ў Парыж.

Зноскі
------

1. ↑  PubMed Праверана 2 снежня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q180686'></a>
2. ↑  Marcus Klingberg // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. 1 2 3  Fichier des personnes décédées Праверана 4 чэрвеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q80900474'></a>
4. ↑  Library of Congress Authorities — Library of Congress. Праверана 14 лістапада 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13219454'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q131454'></a>
5. ↑  Памёр самы вядомы савецкі шпіён у Ізраілі, які быў галоўным інфекцыяністам БССР

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11909855h · GND: 133938158 · ISNI: 0000 0001 1571 6456 · LCCN: n50042337 · NKC: xx0117509 · NTA: 067944485 · NUKAT: n2009129254 · SUDOC: 026950936 · VIAF: 59084506 |

 |
Гарчыца
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарчыца (значэнні).
**Гарчыца** (таксама **муштарда**) — адзін з найбольш папулярных сталовых соусаў да розных мясных і рыбных страў і закусак у кухні многіх народаў. Выкарыстоўваецца таксама для прыгатавання іншых соусаў і заправак. Гарчыца надае стравам востры смак і выклікае падвышанае вылучэнне страўнікавага соку, паляпшаючы страваванне.

У залежнасці ад рэцэптуры ў яе склад могуць уваходзіць расцёртае ў парашок насенне гарчыцы белай, сумесь розных спецый (молаты чорны перац, чабор, гваздзік, каляндра, чырвоны перац, карыца, маяран), соль, цукар, хрэн, воцат і інш.

Склад гарчыцы залежыць ад таго, у якім рэгіёне яна вырабляецца. У залежнасці ад гэтага яе смак бывае вострым і нават пякучым, калючым, моцным ці слабым, злёгку салодкім і пікантным, а колер — белым, жоўтым, карычневым, зялёным і нават чорным. Існуюць вельмі значныя адрозненні паміж смакам гарчыцы англійскай, галандскай, французскай, нямецкай, чэшскай і г.д. Тыповай краінай, у якой гарчыца мае мноства варыянтаў прыгатавання, з’яўляецца Францыя, дзе вырабляецца звыш 100 яе гатункаў (гарчыца з эстрагонам, цытрынавая, вінная і інш.).

У стравы і соусы гарчыцу варта класці пасля іх прыгатавання, бо ў працэсе варэння яна губляе вастрыню. Захоўваюць гарчыцу ў цёмным прахалодным месцы (пад уплывам святла і высокай тэмпературы яна становіцца непрыдатнай да ўжывання). На стол гарчыцу падаюць у адмысловым посудзе — гарчычніцы з фарфору, фаянса або шкла.

Гл. таксама
-----------

* Маянэз
* Кетчуп

Зноскі
------

1. ↑  Культура питания: Энцикл. справ. — 2-е изд. Беларус. Энцыкл.; Под ред. И. А. Чаховского; Редкол.: Е. В. Малашевич и др. — Мн.: БелЭн, 1993. — 541 с.: ил.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гарчыца

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4196835-9 · LNB: 000297589 · NKC: ph250773 |
**Гарчуха** (руск.: Горчу́ха) — пасёлак у Макар’еўскім раёне Кастрамской вобласці Расіі. Цэнтр Гарчухінскага сельскага паселішча. Пасёлак размешчаны на беразе ракі Унжа.
Гарчуха была заснавана ў канцы XIX стагоддзя па рашэнні ляснога дэпартамента. У 1956 годзе пачалося будаўніцтва буйнога пасёлка лесасплаўшчыкаў. У 1960 годзе атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу. У 1992 годзе статус сельскага населенага пункта — пасёлак. Асноўная галіна гаспадаркі — нарыхтоўка і першасная апрацоўка драўніны.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8). — карта Кастрамской вобласці
Не блытаць з Аркестрам Заходнегерманскага радыё.

З аркестрам рэпетуе Ханс Росбаўд, 12 лютага 1954 г.
**Сімфанічны аркестр Кёльнскага радыё, або Сімфанічны аркестр Заходнегарманскага радыё** (ням.: WDR Sinfonieorchester Köln, англ.: Cologne Radio Symphony Orchestra) — нямецкі сімфанічны аркестр, які размяшчаецца ў Кёльне. Заснаваны ў 1927 г. пасля Другой Сусветнай вайны адноўлены ў 1947 г.

Найбольшай вядомасцю карыстаецца праца аркестра з музыкай XX стагоддзя. Аркестр Кёльнскага радыё — адзін з самых значных інтэрпрэтатараў музыкі Лучана Берыа і Карлхайнца Штокхаўзена. Заслугоўваюць увагі таксама запісы ўсіх сімфоній Шастаковіча, ажыццёўленыя пад кіраўніцтвам Рудольфа Баршая, і опер Рыхарда Штрауса «Электра» і «Дафна».

Галоўныя дырыжоры
-----------------

* Жан Мейлан (1947—1948)
* Любамір Раманскі (1948—1949)
* толькі запрошаныя дырыжоры (асабліва часта Іозеф Кайльберт)
* Крыстаф фон Дананьі (1964—1969)
* Здэнек Мацал (1970—1974)
* Хіросі Вакасугі (1977—1983)
* Гары Берціні (1983—1991)
* Ханс Вонк (1990—1997)
* Сямён Бычкоў (з 1997—2010)
* Юка-Пекк Сарастэ (з 2010)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Discogs · MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13905355f · GND: 10322853-6 · ISNI: 0000 0001 0661 2663 · LCCN: no2002065542 · NKC: xx0075299, xx0075298 · SUDOC: 084287683 · VIAF: 131486842, 157741757 |

 |