**Ё́хан Ла́йданер** (эст.: Johan Laidoner; у Расійскай імперыі зваўся *Іван Якаўлевіч Лайданер*; 31 студзеня (12 лютага) 1884, Вірацкая воласць, Фелінскі павет, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя — 13 сакавіка 1953, Уладзімір, РСФСР, СССР) — афіцэр рускай арміі, ваенны і дзяржаўны дзеяч Эстоніі, галоўнакамандуючы эстонскай арміяй.

Біяграфія
---------

*Мемарыяльная табліца з тэкстам на літоўскай і эстонскай мовах на будынку былога ваеннага вучылішча ў Вільні, дзе Лайданер вучыўся ў 1902—1905 гадах (цяпер факультэт прыродазнаўчых навук Віленскага ўніверсітэта, вул. Чурлёнё 18*
Нарадзіўся на хутары Раба (эст.: Raba) у Вірацкай воласці (ням.: Wieratz) Фелінскага павета Ліфляндскай губерні. Родны хутар Лайданера знаходзіўся ў раёне сучаснай эстонскай вёскі Вардзья, на тэрыторыі ўтворанай у 1991-м годзе воласці Війратсі павета Вільяндзімаа, у раёне 4-га кіламетра сучаснай шашы Вільяндзі—Мустла. Быў старэйшым дзіцем у сям'і Яака Лайданера (1854—1911) і Мары Саарсен (1851—1938) — дачкі гаспадара хутара Раба.

У 1901—1902 гадах служыў у 110-м Камскім пяхотным палку ў Коўне. У 1905 годзе скончыў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча. Служыў у 13-м лейб-грэнадзёрскім Эрыванскім палку. Паручнік (9 жніўня 1908), штабс-капітан(недаступная спасылка) (9 жніўня 1912). У 1912 годзе скончыў Імператарскую Мікалаеўскую ваенную акадэмію па першым разрадзе. Камандаваў ротай 1-га Каўказскага стралковага палка.

Удзельнік Першай сусветнай вайны. Узнагароджаны Георгіеўскай зброяй (ВП 04.07.1915). Ад'ютант штаба 21-й пяхотнай дывізіі. Намеснік начальніка аддзела разведкі ў штабе Заходняга фронту, падпалкоўнік (15 жніўня 1916). Пасля Лютаўскай рэвалюцыі Часовы ўрад пачаў фарміраваць нацыянальныя часці. Лайданер узначаліў Эстонскую дывізію, якая фарміравалася з эстонцаў. Пасля сыходу немцаў з Паўночнай Прыбалтыкі — Галоўнакамандуючы эстонскай арміі (у вайне за незалежнасць Эстоніі ), палкоўнік (4 красавіка 1918).

У 1919 годзе Эстонскія войскі, у склад якіх уваходзілі белагвардзейскія войскі (яны падпарадкоўваліся галоўнакамандуючаму Лайданеру паводле дагавора заключанага з урадам Эстоніі 6 снежня 1918 г.) вялі наступальныя баявыя дзеянні на тэрыторыі Савецкай Расіі.
Узяцце Петраграда эстонскімі войскамі планавалася толькі ў выпадку юрыдычнага прызнання самастойнасці Эстоніі Расійскай дзяржавай. Генерал-маёр (20 студзеня 1919), генерал-лейтэнант (26 сакавіка 1920). У 1920 годзе выйшаў у адстаўку. Дэпутат дзяржаўнага савета Эстоніі. Узначальваў камісію Лігі Нацый па вырашэнні турэцка-іракскай тэрытарыяльнай спрэчкі.

У снежні 1924 года кіраваў прыгнечаннем паўстання, падрыхтаванага камуністамі. З 1925 года ў адстаўцы.

### Дзяржаўны пераварот 1934 года

12 сакавіка 1934 года Лайданер разам з Канстанцінам Пятсам, які быў у той перыяд прэм'ер-міністрам Эстоніі ў паўнамоцтвах Дзяржаўнага старэйшыны, здзейсніў дзяржаўны пераварот 1934 года ў Эстоніі. У выніку ваеннага перавароту было ўсталявана аўтарытарнае кіраванне і абвешчана надзвычайнае становішча. Пятс быў абвешчаны Дзяржаўным Пратэктарам Эстоніі (*Riigihoidja*), а Лайданер ізноў прызначаны Галоўнакамандуючым эстонскай арміяй. Усе палітычныя партыі былі забаронены, уведзена цэнзура прэсы. Сваімі дзеяннямі Пятс і Лайданер не дапусцілі перамогі на выбарах вапсаў (ветэранаў вайны за незалежнасць Эстоніі) — вельмі правага руху, які арыентаваўся на таталітарныя рэжымы тагачасных Італіі і Германіі.

Ёхан Лайданер і ваеннакамандуючы сухапутных войскаў Фінляндыі Гуга Остэрман у Таліне ў 1938 годзе. Сустрэча адбылася ў рамках Фінска-Эстонскага ваеннага супрацоўніцтва.
24 лютага 1939 года прысвоена званне генерала.

### Падзеі 1940 года, ссылка і арышт

Пры распачатым 17 чэрвеня 1940 года дадатковым уводзе ў Эстонію войскаў Чырвонай Арміі, які рушыў пасля прад'яўлення Савецкім Саюзам ультыматуму, не толькі не аддаваў загадаў адкрыць агонь, але па даручэнні прэзідэнта Эстоніі Пятса вёў перамовы з савецкімі ваеннымі ўладамі (з генералам арміі К. А. Мерацковым) пра дыслакацыю савецкіх войскаў.

У перыяд правядзення мерапрыемстваў па далучэнні Эстоніі да СССР быў арыштаваны савецкімі ўладамі і дэпартаваны ў ссылку ў Пензу ў канцы ліпеня 1940 года — яшчэ да афіцыйнага далучэння дзяржавы да Савецкага Саюза, які адбыўся 6-га жніўня таго ж года.

26 ліпеня 1941 года арыштаваны НКУС. Знаходзіўся ў Кіраўскай турме (следства доўжылася да сакавіка 1942 года, пасля чаго было прыпынена «да атрымання асобага распараджэння»). У 1945—1952 гадах знаходзіўся ў Іванаўскай турме; у лютым 1952 года следства адноўлена; 16 красавіка 1952 года прысуджаны асобай нарадай да 25 гадоў турэмнага зняволення з канфіскацыяй маёмасці за «актыўную контррэвалюцыйную і антысавецкую дзейнасць». 30 красавіка 1952 года ў суправаджэнні спецканвою накіраваны ва Уладзімірскі цэнтрал, дзе сканаў 13 сакавіка 1953 года.

Пахаваны разам з прадстаўніком кіраўніцтва польскага Супраціўлення Янам Станіславам Янкоўскім, які сканаў у той жа турме, у безназоўнай магіле на Князь-Уладзімірскіх могілках, каля турэмнай агароджы. Дакладнае месца пахавання Ё. Лайданера невядома; мемарыяльная дошка ўсталявана на браме Князь-Уладзімірскіх могілак ва Уладзіміры па дамоўленасці паміж Эстоніяй і Расіяй 12 лютага 1999 года; увесну 2007 года яна была апаганена «невядомымі».

Ацэнкі дзейнасці Лайданера
--------------------------

У сваёй кнізе «Генерал Лайданер і Эстонская Рэспубліка ў 1939—1940» фінскі гісторык Марці Туртала прыходзіць да высновы, што размяшчэнне першых савецкіх ваенных баз у Эстоніі ў верасні 1939 года было свядомым крокам эстонскага кіраўніцтва на чале з Пятсам і Лайданерам. У пацверджанне сваіх тэзісаў гісторык прыводзіць факт, што ў Эстоніі, у адрозненне ад Фінляндыі, у свой час не абвясцілі мабілізацыю для барацьбы са СССР.  

   *«Пасіўнасць і неабвяшчэнне мабілізацыі не былі выкліканы адсутнасцю адвагі ці баязлівасцю. Пытанне было ў выбары Пятса і Лайданера»*, — сцвярджае Туртала,    дадаючы, што апазіцыя не крытыкавала рашэнні ўрада, таму што ў той момант у Эстоніі панавала дыктатура.

Сям'я
-----

У 1911 Ё. Лайданер ажаніўся з Марыяй, народжанай Крушэўскай (нар. 1888). У 1940 яна была разам з мужам вывезена ў СССР і пасаджана ў лагеры; вызвалілася пасля смерці Сталіна і памерла ў доме для састарэлых у Хаапсалу ў 1978.

Узнагароды
----------

* Георгіеўская зброя (ВП 04.07.1915).
* Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ст. з мячамі і бантам.
* Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі.
* Ордэн Святой Ганны 3-й ступені (19.05.1912).
* Ордэн Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За адвагу».
* Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі (ВП 31.05.1916).
* Ордэн Святога Станіслава 3-й ступені (1907).
* Крыж Свабоды I класа 1 ступені (Эстонія)
* Крыж Свабоды III класа 1 ступені (Эстонія)
* Ордэн Белай зоркі на Спецыяльнай вялікай стужцы (Эстонія)
* Ордэн Эстонскага Чырвонага Крыжа 1 ступені (Эстонія)
* Памятны знак Эстонскага Чырвонага Крыжа
* Ордэн Белага арла (Польшча)
* Ордэн Virtuti Militari V ступені (Польшча)
* Ваенны ордэн Лачплэсіса 2-й ступені (Латвія, LKOK nr.2/1 1921)
* Ваенны ордэн Лачплэсіса 1-й ступені (Латвія, LKOK nr.1/5 1924)
* Ордэн Трох зорак I ступені (Латвія, 1932)

Зноскі
------

1. ↑  Лайдонер Йохан // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Johan Laidoner // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. 1 2  *Мати Граф*, «Эстония и Россия 1917—1991: Анатомия расставания», Таллинн, 2007 г. изд. Арго, ISBN 9789949415984, стр. 185, 188
4. ↑  *Мати Граф*, «Эстония и Россия 1917—1991: Анатомия расставания», Таллинн, 2007 г. изд. Арго, ISBN 9789949415984, стр. 193
5. ↑  город Владимир Улица Большая Нижегородская Дом 71а корп. «Старое кладбище» (информация обновлена 28.12.2003) Архівавана 18 мая 2015.
6. ↑  Ва Уладзіміры апаганены помнік эстонскаму генералу Ёхану Лайданеру
7. ↑  Историк: Лайдонер и Пятс привели Эстонию в СССР Архівавана 8 снежня 2008. // Постимеэс, 19.03.2008
8. ↑  Ёхан Лайданер. Галаўкам эстонскай арміі. Архівавана 24 студзеня 2008.

Літаратура
----------

* *Turtola, Martti*: Kenraali Johan Laidoner ja Viron tasavallan tuho 1939—1940. (*Мартти Туртола*: «Генерал Лайдонер и Эстонская Республика в 1939—1940»). Otava, Otavan kirjapaino oy 2008, ISBN 978-951-1-22737-3
* Гущик, Владимир Ефимович: Наш главнокомандующий, генерал Иван Яковлевич Лайдонер (1940)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ёхан Лайданер
* Лайданер Іван (Ёхан) Якаўлевіч на сайце *Руская армія ў Вялікай вайне*
* Віленчукі ў арміях Балтыйскіх дзяржаў
* Гісторык: Лайданер і Пятс прывялі Эстонію ў СССР Архівавана 8 снежня 2008. // «Постымеэс», 19.03.2008

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ESBL · Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13569174p · GND: 119105616 · ISNI: 0000 0000 4483 2707 · LCCN: no92002940 · NTA: 239589033 · NUKAT: n2015048190 · SUDOC: 052619346 · VIAF: 71559865 |

 |