Герб Смаленскага ваяводства з вялікай літоўскай пячаткі апошняга вялікага князя літоўскага Станіслава Аўгуста. 1764.
**Смаленскае ваяводства** (старабел.: *Воеводство Смоленское*; лац.: Palatinatus Smolencensis, польск.: Województwo smoleńskie) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе Вялікага Княства Літоўскага. Плошча каля 53 тыс. км². Сталіца — горад Смаленск.

Сымболіка
---------

Герб ваяводства меў наступны выгляд: *«залаты скіпетр на тле шэрага дыску, змешчанага на чырвонай харугве»*.

Гісторыя
--------


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Гербы Смаленшчыны, XV ст. |

Смаленскае ваяводства ў XVII ст.
Утварылася ў 1508 на аснове Смаленскага намесніцтва (колішняга Смаленскага княства). У 1514 тэрыторыю ваяводства акупавалі войскі Маскоўскай дзяржавы.

3 чэрвеня 1611 войскі Вялікага Княства Літоўскага вызвалілі Смаленск. Па вызваленні цягам 1611—1626 дзевяць гарадоў Смаленшчыны атрымалі Магдэбургскае права.

У 1613 Вальны сойм аднавіў Смаленскае ваяводства ў складзе Вялікага Княства Літоўскага, што вызнала Масква пры складанні Дэвулінскага перамір’я (1618). У склад ваяводства ўвайшлі смаленскія землі з гарадамі Белы, Дарагабуж, Рослаў, Смаленск, Сярпейск, маскоўскія «ўезды» Невель і Себеж з Красным Гарадком, Северская зямля з Трубчэўскім княствам, Почапская воласць.

У 1620-я—1640-я на Смаленшчыне правялі валочную памеру. У 1621 смаленскі соймік накіраваў першых паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай. У 1626 у Старадубе прайшоў першы павятовы шляхоцкі соймік.

Медаль за вызваленне Смаленска, 1613
У 1633 утварыўся Невельскі павет, скасаваны аднак у 1634. Паводле Палянскага міру (1634) у складзе Маскоўскай дзяржавы апынуліся часткі Смаленскага (з Масальскам і Сярпейскам) і Старадубскага (з Трубежам) паветаў агульнай плошчай каля 30 тыс. км². У 1635 на тэрыторыі Севершчыны ўтварылася Чарнігаўскае ваяводства ў складзе Каралеўства Польскага. У 1638 заснаваная Смаленская каталіцкая дыяцэзія.

У 1646 з Кіеўскага ваяводства ў склад Старадубскага павета перайшло Лоеўска-Любецкае староства. У 1638 Невельская, Себежская і Краснагорская воласці перайшлі да Полацкага ваяводства.

План Смаленска, 1627
У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) маскоўскія войскі захапілі Смаленшчыну. Згодна з Андрусаўскім перамір’ем (1667) пад уладай Масквы апынуліся Смаленскі і Старадубскі паветы агульнай плошчай 45 тыс. км² (з апошняга ў складзе ВКЛ засталося толькі Лоеўска-Любецкае староства плошчай 8 тыс. км², уключанае ў Рэчыцкі павет). Пазней ваяводства існавала толькі намінальна да канчатковага скасавання ў 1793.

Геаграфія
---------

На поўначы межавала з Наўгародскай зямлёю, на ўсходзе — з Маскоўскай дзяржавай, на поўдні — з Севершчынай (з 1635 Чарнігаўскім ваяводствам) і Мсціслаўскім ваяводствам, на захадзе — з Віцебскім ваяводствам.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
------------------------------------

Абарона Смаленска, 1634
Ваяводства падзялялася на два паветы: Смаленскі і Старадубскі.

| Назва | Цэнтр | Староствы |
| --- | --- | --- |
| Смаленскі павет | Смаленск | Смаленскае  Дарагабужскае Рослаўскае |
| Старадубскі павет | Старадуб | Старадубскае |

Ваяводскі соймік праводзіўся ў Смаленску, павятовыя соймікі — у Смаленску і Старадубе. З 1667 года соймікі праходзілі ў Вільні: смаленскія — у касцёле бернардзінцаў, старадубскія — у касцёле кармелітаў босых.

Мясцовая шляхта абірала чатырох паслоў на Вальны сойм Рэчы Паспалітай, а таксама чатырох дэпутатаў на Галоўны Трыбунал.

Ураднікі
--------

Асноўныя артыкулы: **біскупы смаленскія**, **ваяводы смаленскія** і **кашталяны смаленскія**
У Сенаце Рэчы Паспалітай Смаленскае ваяводства мела двух свецкіх прадстаўнікоў — ваяводу і кашталяна, а таксама духоўнага — біскупа.

Згодна з Люблінскай уніяй (1569) ваявода смаленскі паводле значнасці займаў месца пасля падольскага і перад люблінскім, кашталян — пасля камянецкага і перад люблінскім. Біскуп смаленскі займаў апошняе месца, пасля інфлянцкага, бо ўзначальваў наймалодшае біскупства. За ўвесь час свайго існавання (у тым ліку і намінальны) ваяводства мела 18 біскупаў, 33 ваяводы, 27 кашталянаў.

Ваяводскі мундзір складаўся з малінавага («кармазыновага») кунтуша, цёмна-сініх («гранатовых») жупана і адваротаў. Для Старадубскага павета — «сапфіровы» кунтуш, залатыя жупан і адвароты.

Гл. таксама
-----------

* Герб Смаленскага ваяводства  (руск.) (бел.

Зноскі
------

1. ↑  Вячаслаў Насевіч. Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т.. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя. С. 39.
2. 1 2  Województwo smoleńskie // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom V: Kutowa Wola — Malczyce (польск.). — Warszawa, 1884. S. 342.
3. ↑  Валерый Пазднякоў. Смаленскае ваяводства // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т.. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя. С. 598.

Літаратура
----------

* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* Смаленскае ваяводства // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 40—41. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Раюк, А.Р.* Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А.Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі ; навук. рэд. А.І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2022. — Вып. 32. — С. 411—418.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Смаленскае ваяводства

| ⛭Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел  Вялікага Княства Літоўскага |
| --- |
| Ваяводствы | Віленскае (1413—1795) · Троцкае (1413—1795) · Полацкае (1504—1793) · Новагародскае (1507—1795) · Віцебскае (1508—1793) · Смаленскае (1508—1667) · Берасцейскае (1566—1795) · Менскае (1566—1793) · Мсціслаўскае (1566—1772) · Інфлянцкае (1667—1772) · Браслаўскае (1793—1795) · Гарадзенскае (1793—1795) · Жамойцкае (1793—1795) · Мерацкае (1793—1795) |  |
| Іншыя рэгіёны | Жамойцкае староства (XIII стагоддзе — 1795) · Курляндскае герцагства (1562—1795) |
| Ваяводствы, якія адышлі да
Польскага каралеўства ў 1569 | Кіеўскае (1471—1569) · Падляшскае (1513—1569) · Брацлаўскае (1566—1569) · Валынскае (1566—1569) |

| ⛭Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Рэчы Паспалітай |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Карона  Каралеўства  Польскага | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Велікапольская  правінцыя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Вялікая Польшча | 
* Бжэсць-Куяўскае ваяводства
* Гнезненскае ваяводства
* Інаўрацлаўскае ваяводства
* Калішскае ваяводства
* Лэнчыцкае ваяводства
* Пазнаньскае ваяводства
* Сярадзкае ваяводства

 |
| Мазовія | 
* Мазавецкае ваяводства
* Плоцкае ваяводства
* Раўскае ваяводства

 |
| Каралеўская Прусія | 
* Вармінскае княства
* Мальбаркскае ваяводства
* Паморскае ваяводства
* Хэлмінскае ваяводства

 |

 |
| Малапольская  правінцыя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Малая Польшча | 
* Кракаўскае ваяводства
	+ у т. л.: Заторскае княства
	+ Асвенцімскае княства
* Люблінскае ваяводства
* Сандамірскае ваяводства

 |
| Русь | 
* Бэлзскае ваяводства
* Брацлаўскае ваяводства
* Валынскае ваяводства
* Кіеўскае ваяводства
* Падляшскае ваяводства
* Падольскае ваяводства
* Рускае ваяводства
	+ у т. л.: Галіцкая зямля
	+ Львоўская зямля
	+ Перамышльская зямля
	+ Саноцкая зямля
	+ Холмская зямля
* Чарнігаўскае ваяводства

 |

 |

 |
| Вялікае  Княства  Літоўскае | 

|  |  |
| --- | --- |
| Літва | 
* Берасцейскае ваяводства
* Віленскае ваяводства
* Віцебскае ваяводства
* Менскае ваяводства
* Мсціслаўскае ваяводства
* Новагародскае ваяводства
* Полацкае ваяводства
* Смаленскае ваяводства
* Троцкае ваяводства

 |
| Жамойць (Жмудзь) | Жамойцкае староства |

 |
| Залежныя  і іншыя  тэрыторыі | 
* Гетманшчына
* Герцагства Курляндыі і Семігаліі
* Лямборска-Бытоўская зямля
* Лівонскае (Інфлянцкае) ваяводства
	+ старыя: Вендэнскае ваяводства (1598)
	+ Дорпацкае ваяводства (1598)
	+ Парнаўскае ваяводства (1598)
* Прускае герцагства
* Сявежскае княства
* Спішскае староства

 |

 |