Сюй Сі. Матылёк і гліцынія
**Кветкі і птушкі** (***хуаняа***, кіт. трад. 花鳥畫, спр. 花鸟画, піньінь *huā niǎo huà*, пал. *хуа няо хуа*) — жанр кітайскага пейзажнага жывапісу?!, асноўным прадметам якога з’яўляюцца расліны, птушкі, звяры альбо насякомыя. Гэты жанр аказаў вялікі ўплыў на ўсё кітайскае прыкладное мастацтва ў сярэднія вякі. Аналагічна іншым кітайскім жанрах творы-хуаняа ўтрымліваюць паэтычныя асацыяцыі і намёкі, даступныя адукаваным кітайцам свайго часу. Мастакі звычайна пісалі карціны ў гэтым жанры на вертыкальных і гарызантальных скрутках, таксама сустракаюцца яны на веерах  (руск.) (бел. альбомных лістах і паштовай паперы.

Зараджэнне
----------

Увесь кітайскі пейзажны жывапіс сыходзіць каранямі ў старажытны культ прыроды, а таксама філасофскія плыні, якія імкнуцца зразумець прыроду, апісаць яе і класіфікаваць — даасізм, канфуцыянства і будызм. Як асобны жанр пейзаж аформіўся паміж III і VI стагоддзямі.

Зараджэнне хуаняа адбылося пазней іншых асноўных кітайскіх выяўленчых жанраў, хоць выявы птушак сустракаюцца на самых ранніх захаваных кітайскіх малюнках перыяду Чжаньго  (руск.) (бел. і на яшчэ больш ранніх прадметах ужытку. Расліны ў выяўленчым мастацтве сустракаюцца яшчэ раней — з канца перыяду Хань, аднак яны відавочна былі запазычаныя з Захаду і распаўсюджваліся даволі павольна. Паступова выявы кветак сталі бліжэй да рэальнай кітайскай флоры, і пад уплывам кітайскай паэтычнай традыцыі  (руск.) (бел. мастакі пачалі перадаваць вобразы і настрой праз кветкі і птушак. Так, зімародкі сімвалізавалі высакароднасць, а хвоя — адзіноту.

Вядома мноства незахаваных малюнкаў перыяду валадарства дынастыі Суй — «Мэйхуа і пліска», «Галубы і груша», «Чапля і сажалка з кветкамі лотасу», якія адносяцца да гэтага жанру. Першым мастаком, які праславіўся выявай птушак, стаў Сюэ Цзі[en], які жыў у VIII стагоддзі. Мноства піянераў хуаняа жылі на поўдні Кітая, на тэрыторыі цяперашняй правінцыі Сычуань.

Росквіт: X—XVII стагоддзі
-------------------------

Бамбук Вэнь Туна
Узлёт папулярнасці хуаняа прыйшоўся на перыяд Пяці дынастый  (руск.) (бел. (першая палова X стагоддзя). Мастак Хуан Цюань і Сюй Сі, якія тварылі ў X стагоддзі, лічацца заснавальнікамі і неперасягненымі майстрамі жанру «кветкі і птушкі», заклалі дзве асноўныя яго стылістычныя разнавіднасці: маляванне чыстым тонам з тонкай лініяй, дбайным выяўленнем усіх характэрных асаблівасцяў, кіт. трад. 寫生, спр. 写生, піньінь *xiě​shēng*, пал. *сешэн*; і маляванне размывамі тушы, калі аб’ект ўвасабляецца ва ўсёй паўнаце за кошт адлюстравання адной вызначальнай уласцівасці, кіт. трад. 寫意, спр. 写意, піньінь *xiě​yì*, пал. *сеі*. Сеі распаўсюдзіўся дзякуючы поспеху эстэтыкі Сюй Вэя  (руск.) (бел. і Чэнь Даафу.

Таксама сярод майстроў гэтага часу называюць Чжаа Чана  (руск.) (бел. які працаваў у Сычуані. У цэлым лічылася, што ўдалая карціна-хуаняо выказвае гэтак жа шмат, колькі вялікі пейзаж, але робіць гэта з дапамогай абмежаванай колькасці элементаў. Мастакі імкнуліся спасцігнуць «даа» прыроды і яе саму. Паэт і каліграф Сыкун Ту пісаў: «Прырода нямая, мёртвая для іншых і красамоўная для ідэальнага паэта».

Папулярнасць дадзенага жанру павялічыў, у ліку іншага, уздым неаканфуцыянства  (руск.) (бел. змест і характар якога ўдала супалі з «кветкамі і птушкамі», а таксама той факт, што інтэлектуалы традыцыйна асацыявалі сябе з «навукоўцамі» птушкамі, а не з «моцнымі» звярамі. Неаканфуцыянскі тэрмін лі[en], які азначае першапрынцып, сутнасць рэчаў, стаў вельмі важны для жанру хуаняа: «лі» лічыўся непадзельным, а такім чынам, цалкам магчыма інтуітыўны малюнак Вялікай мяжы  (руск.) (бел. недасяжнай для лагічнага ведання.

У перыяд Сун (X—XIII стагоддзя) пейзажныя жанры і, асабліва, хуаняа моцна ўзвышаюцца, узмацняюцца літаратурны ўплыў на іх. Найбольшае распаўсюджванне атрымліваюць манахромныя выявы архідэй. Мода на хуаняа не сыходзіць яшчэ доўга: у перыяд Мін (XIV—XVII стагоддзя) ён працягваў заставацца адным з упадабаных жанраў. Колькасць мастакоў і школ у Кітаі ў гэты час незвычайна вырасла. Напрамкі сешэн і сеі канчаткова падзяліліся, адрозненні паміж імі захаваліся і ў XX стагоддзі. Адным з сунских прадстаўнікоў сеі быў Цуй Бо  (руск.) (бел.. Пазнейшы сунскі мастак, Ван Шэнь  (укр.) (бел. пісаў як бамбук і простыя манахромныя пейзажы, так і манументальныя маляўнічыя пейзажныя карціны.

Сунскіх мастакоў прыцягвала буйная форма, яны стваралі на гарызантальных скрутках велізарныя шматметровыя творы, аднак многія пейзажысты таксама звярталіся да «малой формы» — хуаняа. Так, Ма Юань і Ся Гуй, якія працавалі ў розных формах, абагульнілі ў сваіх карцінах дбайныя назіранні за прыродай, зробленыя іх папярэднікамі.

Пачынаючы з XIII стагоддзя на пейзажах становіцца модна размяшчаць вершы  (руск.) (бел. часам гэта зводзіла іх да ўзроўню ілюстрацыі да тэксту, але часцяком станавілася магутным сродкам выказвання палітычнага пратэсту ці ідэалаў мастака. Юаньскія аўтары часцяком наўмысна ўскладнялі вобразнасць твораў, адрасуючы іх вузкаму колу «прысвечаных». Найбуйнейшымі юаньскімі пейзажыстамі, якія звярталіся да хуаняа, былі Чжаа Менфу  (укр.) (бел. У Чжэнь, Лі Кань  (руск.) (бел. Ні Цзань  (укр.) (бел. і Гу Ань.

Палітычная карціна Цянь Сюаня, якая паказвае захопнікаў-манголаў у выглядзе стракоз, што лётаюць над лугам

Новы час
--------

Цы Байшы, XX стагоддзе
Перыяд Цын (XVII—XIX стагоддзе) стаў часам, калі ўвага тэарэтыкаў кітайскага жывапісу была звернута на кампазіцыю і тэхніку рэалістычнага малюнка найтонкіх элементаў пейзажу. Нягледзячы на гэта, калі ў працах мастака не было натхнення, а толькі тэхнічная дасканаласць, то яго лічылі майстрам катэгорыі «нэн», самай нізкай з чатырох (кіт. 逸神妙能, піньінь *yì shén​ miào néng*). У хуаняа гэтага часу вяршэнстваваў прынцып малявання з натуры («сешэн»).

Юнь Шоупін, які жыў у XVII стагоддзі на поўдні Кітая, пакінуў мноства малюнкаў мэйхуа і лотасаў, ён шматкроць звяртаўся да адных і тых жа сюжэтаў, інтэрпрэтуючы іх і імкнучыся перадаць розныя спосабы ўбачыць прыгажосць прыроды. Чжу Да пачаў асучасніваць стагніраваць вобразы, прыўносячы ў іх новыя кампазіцыйныя прыёмы і нават элемент гратэску; мінімальнымі сродкамі ён ствараў адчуванне трапяткой недамоўленасці. Аб’яднанне, якое тварыла ў XVIII стагоддзі пад назвай «Восем дзівакоў з Янчжоу», спарадзіла новы напрамак у жывапісе.

У другой палове XIX і пачатку XX стагоддзя жанр «кветкі і птушкі» стаў прытулкам кансерватараў, якія не жадалі адступаць ад канонаў. Новыя павевы з’явіліся ў творах Чэнь Шыцзэна, У Чаншо, Жэнь Баняня  (руск.) (бел.. Яркія карціны Чэнь Шыцзэна вырабляюць свежае ўражанне, так як сярэднявечныя пісаліся ў прыглушаных цёплых тонах. Гэтыя новыя мастакі ўжывалі еўрапейскую лінейную перспектыву і пашырылі круг адлюстраваных прадметаў; у творчасці пазнейшых аўтараў відавочна прыкметны іх уплыў.

Буйным майстрам жанру, што жыў у XX стагоддзі, быў Цы Байшы.

* Картина императрицы Цысі, «Птушка і садавіна» (кіт. трад. 鳥與水果)Картина императрицы Цысі, «Птушка і садавіна» (кіт. трад. 鳥與水果)
* Хвоя і гліцынія, Лі ШаньХвоя і гліцынія, Лі Шань
* Кветкі мэйхуа. У ЧаншоКветкі мэйхуа. У Чаншо

Матывы
------

Архідэі і камень. Ма Шоучжэнь
Кітайскі жывапіс наогул глыбока сімвалічны, прыняты сімвалізм выкарыстоўваецца і ў жанры «кветкі і птушкі»: півоня азначае шляхетнасць і багацце, лотас — духоўную чысціню, якая дазваляе прайсці праз спакусы, спалучэнне бамбука, хвоі і слівы-мэйхуа — моцнае сяброўства. Творчы метад кітайскіх жывапісцаў патрабаваў глыбокага вывучэння дэталяў адлюстроўванага прадмета з мэтай як мага больш дакладнай выявы яго на лісце.

Адным з упадабаных матываў у жанры «кветкі і птушкі» была выява чатырох часоў года з кульмінацыяй у дзень зімовага сонцастаяння і наогул зімовы пейзаж.

У X стагоддзі з’явіўся паджанр «чатыры высакародных кветкі», які паказвае архідэю, дзікую сліву сортумэйхуа, бамбук і хрызантэму, які набыў велізарную папулярнасць. Архідэі лічыліся кветкай схаванай высакароднасці, прастаты і чысціні. Малюнкамі архідэй праславіліся Мастакі XIII стагоддзя Шэн Маа[en] і Чжаа Мэнфу, а таксама мастачка перыяду Мін Ма Шоучжэнь[en], аднак малявалі яны іх зусім па-рознаму. Акрамя іх архідэі палюбілі майстры тэхнікі гохуа і мноства мастачак. Дзікая сліва-мэйхуа ў жанры «кветкі і птушкі» несла касмаганічную місію, а таксама канфуцыянскія этычныя прынцыпы і філасофіі даасізму і чань-будызму.

Адлюстраванне бамбука асабліва ўдала выходзіла ў Су Шы, Вэнь Туна і Хуан Цінцзяня; яго часткі прыпадабнялі іерогліфам і пісалі каліграфічнымі рыскамі. Працэс малявання бамбука ў перыяд Сун прадстаўляўся мастакам філасофскім і містычным дзействам, але ўжо пачынаючы з перыяду Мін мастакі ў асноўным факусаваліся на тэхнічных аспектах. У той жа час найбольш часта бамбук малявалі чорнай тушшу — па легендзе нейкая прыдворная дама ўбачыла на створцы акна яго цень у месяцовую ноч і ўразілася таму, наколькі добра сілуэт адлюстроўвае сутнасць бамбука. У перыяд Юань малюнак бамбука становіцца незвычайна важнай тэмай — ён сімвалізуе ідэал вучонага, якога не сагнуць нягодам. Сярод юаньскіх мастакоў, што пісалі бамбук, вылучаюць Лі Каня і Ні Цзаня.

Сімвалам нязломнасці і высакароднай чысціні стала квітнеючая дзікая сліва — мэйхуа. Мастакі і паэты захапляліся яе здольнасцю заставацца жывой нават у мароз, а таксама сімвалізмам кветак-ян, што растуць на дрэве, карані якога сыходзяць у зямлю-інь і гэтак далей; аб мэйхуа казалі, што яна павінна спалучаць у сабе чысціню бамбука і стойкасць хвоі.

Хрызантэмы — сімвал адхіленасці, ўзнёслай адзіноты — у кітайскім мастацтве былі ўлюбёным паэтычным сюжэтам, паэт Таа Юаньмін стварыў мноства высока ацэненых вершаў пра хрызантэму.

«10 хрызантэм» Фрагмент. Чжаа Мэнфу

Заўвагі
-------

1. ↑  Виноградова 1987, с. 15.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Сычев 1983.
3. ↑  Виноградова 1987, с. 6.
4. 1 2  Виноградова 1987, с. 16.
5. ↑  Виноградова 1987, с. 23, 28.
6. ↑  Виноградова 1987, с. 35.
7. 1 2 3 4  Завадская 1983.
8. 1 2  Виноградова 1987, с. 65.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Завадская 1975.
10. ↑  Ци 2007.
11. ↑  Виноградова 1987, с. 69.
12. 1 2  Виноградова 1987, с. 66.
13. ↑  Завадская 1975, с. 108.
14. ↑  Завадская 1975, с. 109.
15. ↑  Завадская 1975, с. 128.
16. 1 2  Виноградова 1987, с. 92.
17. ↑  Виноградова 1987, с. 94.
18. ↑  Виноградова 1987, с. 95, 102.
19. ↑  Виноградова 1987, с. 105.
20. 1 2 3 4 5 6 7  Виноградова 1987.
21. ↑  Виноградова 1987, с. 141.
22. ↑  Виноградова 1987, с. 142—144.
23. ↑  Виноградова 1987, с. 148.
24. ↑  Виноградова 1987, с. 8.
25. ↑  Завадская 1975, с. 165.
26. ↑  Завадская 1975, с. 256.
27. ↑  Завадская 1975, с. 257.
28. 1 2  Завадская 1975, с. 258.
29. 1 2  Виноградова 1987, с. 124.
30. ↑  Завадская 1975, с. 260.

Літаратура
----------

* *Виноградова Н. А.* Китайская пейзажная живопись. — Искусство, 1987.
* *Завадская Е. В.* Эстетические проблемы живописи старого Китая. — Искусство, 1975.
* *Завадская Е. В.* Человек — мера всех вещей. О живописи хуаняо (цветы и птицы) Ци Байши // Проблема человека в традиционных китайских учениях / Григорьева Т. П.. — Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983. — С. 112—129.
* *Сычев В. Л.* К вопросу о происхождении и значении жанра «цветы и птицы» в китайской живописи // Проблема человека в традиционных китайских учениях / Григорьева Т. П.. — Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983. — С. 99—104.
* *Ци Бинь.* Жанр «цветы и птицы» в творчестве художников Сюй Вэй и Чэнь Даофу // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. — 2007. — С. 122—125.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
| Нарматыўны кантроль | NDL: 00565236 |