recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ра́дыёге́асістэ́мы** — паводле В. Е. Некаса, гэта лакальная тэрытарыяльная геасістэма з ідэнтычнай па ўсёй сваёй працягласці радыёфарміруючай структурай. Любы элемент ландшафту з'яўляецца крыніцай радыёцеплавога выпраменьвання, у тым ліку ў ЗВЧ-дыяпазоне. Таму радыёгеасістэму трэба разумець як адну з мадэляў ПТК, якая будуецца на аснове радыёцеплавога выпраменьвання канкрэтных участкаў зямной паверхні.

Літаратура
----------

* Некос В. Е. Основы радиофизической географии. — Харьков: Изд-во Харьк. ун-та, 1986
* Дьяконов К. Н. Касимов Н. С. Тикунов В. С. Современные методы географических исследований. — М.: МГУ, 1996.
Асноўны артыкул: **Атам**

Ацэнка радыуса атама
--------------------

Паводле квантавай механікі, атамы не маюць выразных меж, але імавернасць знайсці электрон, звязаны з ядром гэтага атама, на пэўнай адлегласці ад гэтага ядра хутка памяншаецца з павелічэннем адлегласці. Таму атаму прыпісваюць некаторы вызначаны радыус, лічачы, што ў сферы гэтага радыуса заключана большая частка электроннай шчыльнасці (парадку 90 працэнтаў).

Характэрнай ацэнкай радыуса атама з'яўляецца 1 ангстрэм (1 Å), роўны 10−10 м.

Радыус атама і між'ядзерныя адлегласці
--------------------------------------

У многіх выпадках найкарацейшая адлегласць паміж двума атамамі сапраўды прыкладна роўная суме адпаведных атамных радыусаў. У залежнасці ад тыпу сувязі паміж атамамі адрозніваюць металічныя, іонныя, кавалентныя і некаторыя іншыя атамныя радыусы.

Гл. таксама
-----------

* Бораўскі радыус
* Кавалентны радыус
* Радыус Ван-дэр-Ваальса
* Іонны радыус

Літаратура
----------

* *Рабинович В. А. Хавин З.Я*. Краткий химический справочник. Изд. 2-е, испр. и доп. — Л.: Химия, 1978. — 392 с.
* *Мычко Д.И.* Как характеризуют размеры атома // *Хімія: праблемы выкладання*. — 2008. — № 2. — С. 63—64.

Спасылкі
--------

* Атамныя радыусы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 71100877 |
**Паўднёварасійскі саюз рабочых** — першае аб’яднанне рабочых на тэрыторыі Расійскай імперыі і сучаснай Украіны.

Саюз быў створаны ў 1875 годзе як арганізацыя рабочых-металістаў Адэсы па ініцыятыве народніка Яўгена Заслаўскага.

Прадцечай Саюза была каса ўзаемадапамогі адэскіх рабочых. У ліпені 1875 года на сходзе членаў касы быў прыняты статут Паўднёварасійскага саюза рабочых, які выпрабаваў адчувальны ўплыў статута Першага Інтэрнацыянала. На працягу года Саюз пашырыў сваю дзейнасць на Харкаў, Кацярынаслаў, Керч, Мікалаеў, Херсон, Кішынёў і Растоў-на-Доне.

У пачатку 1876 года Паўднёварасійскі саюз рабочых быў разгромлены ахранкай, заснавальнік Саюза Яўген Заслаўскі быў прыгавораны да катаргі, дзе і памёр.

Гл. таксама
-----------

* Паўночны саюз рускіх рабочых

Літаратура
----------

* *Ющенко Ф. О.* Південноросійський союз робітників. X. 1971;
* *Итенберг Б.С.* Южнороссийский союз рабочих: Возникновение и деятельность. М. 1974;
* *Першина 3. В.* Очерки истории революционного движения на юге Украины. Киев—Одесса, 1975.
**Паўднёварускі ўрад** — белы ўрад, які замяніў Адмысловую нараду пры Галоўкаме УСПР у сакавіку 1920 года.

Гісторыя стварэння
------------------

Урад быў створаны Галоўнакамандуючым ўзброенымі сіламі на Поўдні Расіі А. І. Дзянікіным ва ўмовах цяжкіх ваенных паражэнняў, якія панеслі Узброеныя сілы Поўдня Расіі ад Чырвонай арміі.

Само фарміраванне гэтага ўрада стала знакам таго, што вайсковае камандаванне Поўдня Расіі перагледзела сваё стаўленне да будовы грамадзянскай улады на падкантрольных тэрыторыях у бок адыходу ад прымата адзінаасобнай ваеннай дыктатуры да дыялогу і супрацоўніцтва з грамадзянскай супольнасцю, што разглядалася як адзіная магчымасць выправіць катастрафічнае становішча. 

Для ўмацавання адзінага антыбальшавіцкага фронту Галоўнакамандуючы УСПР заключыў пагадненне з саюзнымі урадамі Данской вобласці, Кубані і Церака, якое прадугледжвала аператыўнае падпарадкаванне яму войскаў гэтых казачых дзяржаўных утварэнняў і ўдзел іх прадстаўнікоў у стварэнні агульнай паўднёварускай улады. Кубанцаў распачалі спробу 16 сакавіка 1920 года правесці адмену гэтага пагаднення праз Вярхоўны вайсковай круг, але Церскі і Данскі ўрады апратэставалі такое рашэнне.

Дзейнасць
---------

У выдадзенай Урадам Дэкларацыі — «Канстытуцыі Поўдня Расіі» — генерал А. І. Дзянікін быў абвешчаны кіраўніком новай улады. Так як ваеннае становішча на працягу сакавіку 1920 года працягвала нястрымна пагаршацца, а Урад так фактычна і не пачаў да выканання сваіх абавязкаў, 30 сакавіка 1920 года генерал А. І. Дзянікін, знаходзячыся ў Феадосіі, абвясціў аб яго скасаванні.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Коллектив авторов.* Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах / Главный редактор д. и. н. С. А. Кондратов. — 1-е. — Москва: Терра, 2008. — Т. 4. — С. 521. — 560 с. — (Большая энциклопедия). — ISBN 978-5-273-00564-8.

| ⛭✯ Антон Дзянікін |
| --- |
| Руская імператарская армія | Архангелагародскі 17-ы пяхотны полк  ·  *Першая сусветная вайна:* Жалезная брыгада  ·  8-ы армейскі корпус  ·  Заходні фронт  ·  Паўднёва-Заходні фронт |  |
| Белы рух | Добраахвотніцкая армія  ·  Узброеныя сілы Поўдня Расіі |
| Палітычная дзейнасць | 1917: Карнілаўскае выступленне  ·  Бярдычаўскае сядзенне  ·  Быхаўскае сядзенне  ·  1918: Асаблівая нарада УСПР  ·  1919: Поўдзень Расіі  ·  Маскоўская дырэктыва  ·  Паход на Маскву  ·  Зварот да насельніцтва Маларосіі  ·  Урад УСПР  ·  1920: Паўднёварускі ўрад |
| Літаратурная дзейнасць | Нарысы рускай смуты  ·  Хто выратаваў савецкую ўладу ад згубы?  ·  Сусветныя падзеі і рускае пытанне  ·  Старая армія  ·  Шлях рускага афіцэра |
| Сям'я | Іван Дзянікін (бацька)  ·  Лізавета Уржасінская (маці)  ·  Ксенія Чыж (жонка)  ·  Марына Дзянікіна (дачка) |
| Памяць | Перапахаванне ў Расіі (2005)  ·  Мемарыял белым ваярам на Данскіх могілках |
**Радыцызацыя** (ад слова радыяцыя і *лац.* «caedere» - забіць) або **рацыдававанне** — гэта адзін з варыянтаў апраменьвання харчовых прадуктаў, калі доза іанізуючага выпраменьвання, якая выкарыстоўваецца дастатковая для памяншэння колькасці жыццяздольных неспораўтвараючых патагенных бактэрый да такога ўзроўню, што ніводная з іх не можа быць выяўлена пры даследаванні апрацаванай ежы любым з прызнаных метадаў. У большасці выпадкаў неабходная доза знаходзіцца ў дыяпазоне 2-8 кГр. Радыцызацыя можа таксама выкарыстоўвацца тады, калі размова ідзе пра знішчэнне з дапамогай радыяцыі паразітаў накшталт лентачных ці круглых чарвей (гл. Трыхінелёз[en]). У такіх выпадках патрабуецца доза ў дыяпазоне 0,1-1 кГр.

Літаратура
----------

* Goresline, H.E. (1964). "Tentative classification of food irradiation processes with microbiological objectives". *Nature* **204**: 237–238.

Гл.таксам
---------

* Апраменьванне харчовых прадуктаў
* Радапертызацыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779639074 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ла-Мадалена (значэнні).

**Нацыянальны парк архіпелага Ла-Мадале́на** (італ.: Parco nazionale dell'Arcipelago di La Maddalena) — нацыянальны парк на поўначы аўтаномнага рэгіёна Сардзінія. Займае шэраг астравоў і навакольныя марскія прасторы вакол архіпелага Ла-Мадалена. Агульная плошча — 201,46 км².

Нацыянальны парк быў створаны ў 1994 г. па ініцыятыве жыхароў камуны Ла-Мадалена. Плошча сушы складае 5 100 га, марскіх прастораў у праліве Баніфача — 15 046 га. На тэрыторыі парка захоўваюцца адметныя ландшафты астравоў заходняга Міжземнамор'я, а таксама марское асяроддзе, населенае кітамі і іншымі марскімі сысунамі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Залужжа.

**Залу́жжа** (трансліт.: *Zalužža*, руск.: Залужье) — былы пасёлак у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіў у склад Свяцілавіцкага сельсавета. Ліквідаваны ў 2011 годзе.

За 26 км на поўнач ад Веткі, 48 км ад Гомеля, вакол лес. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе Свяцілавічы—Гомель.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1946 годзе перасяленцамі з суседніх вёсак. Паводле перапісу 1959 года 32 жыхары. Уваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска Акшынка). Перад аварыяй на ЧАЭС у склад пасёлка ўваходзіла на 01.01.1986 г. 6 двароў, пражывала 6 сем’яў, колькасць чалавек 16. На 01.01.1990 г. 5 двароў, 9 жыхароў, з іх: 4 працуючых, 5 пенсіянераў.

У выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і радыяцыйнага забруджання жыхары (5 сямей) пераселены ў 1991 года ў чыстыя месцы.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).
2. ↑  Решение Ветковского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 г. № 74 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района Архівавана 5 чэрвеня 2021.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Сцяг Балеарскіх астравоў**  — афіцыйны сцяг аўтаномнай супольнасці Іспаніі, размешчанага на аднайменным архіпелагу ў Міжземным моры. Сцяг зацверджаны ў 1983 годзе на аснове Саньеры — сцяга Каралеўства Арагон, часткай якога на працягу доўгага часу былі Балеарскія астравы.

Гісторыя
--------

Афіцыйна Сцяг уключаны ў Статут Аўтаномнай супольнасці Балеарскія астравы арганічным законам 2/1983 ад 1 сакавіка 1983 года. Пазней у Статут уносіліся папраўкі Арганічнымі законамі 9/1994 і 3/1999, якія, аднак, не закранулі сцяг.

Паводле 6 Артыкула Статуту Балеарскіх астравоў сцяг Балеарскіх астравоў складаецца з гістарычна абумоўленых адметных сімвалаў: чатыры чырвоныя палосы на жоўтым фоне і белы замак з пяццю вежамі на фіялетавым фоне ў левым верхнім вугле. Пры гэтым кожны востраў можа мець свой уласны сцяг і адметныя сімвалы, зацверджаныя саветам вострава.

Статут не вызначае дакладныя адценні колераў сцяга, таму жоўты, чырвоны і фіялетавы могуць адрознівацца на розных сцягах. Таксама Статутам не задаецца выразная канструкцыя замка і яго выкананне можа істотна адрознівацца на розных сцягах. Як правіла замак малююць як сцяну, на якой пяць вежаў ідуць у рад, а цэнтральная трохі вышэй за іншыя.

Праект Статуту аўтаноміі Балеарскіх астравоў 1931 года, напісаны ў гады Другой Іспанскай Рэспублікі, але ў канчатковым выніку не зацверджаны, абвяшчаў, што сцягам супольнасці стане старажытны сцяг Каралеўства Мальёрка. Цяперашні сцяг Балеарскіх астравоў не адпавядае правілам геральдыкі

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя сцягоў з замкамі на фіялетавым Архівавана 10 лістапада 2013. Габрыэль Бабилони.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сцяг Балеарскіх астравоў

| ⛭Сцягі адміністрацыйных адзінак Іспаніі |
| --- |
| Аўтаномныя супольнасці | 
Андалусія •
Арагон •
Астурыя •
Балеарскія астравы •
Краіна Баскаў •
Валенсія •
Галісія •
Канарскія астравы •
Кантабрыя •
Кастылія — Ла-Манча •
Кастылія і Леон •
Каталонія •
Мадрыд •
Мурсія •
Навара •
Рыёха •
Эстрэмадура
 | Сцяг Іспаніі |
| Аўтаномныя гарады | Мелілья • Сеўта |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ла-Мадалена (значэнні).

**Ла-Мадалена** (італ.: La Maddalena) — група астравоў у Міжземным моры на поўнач ад Сардзініі. Уваходзіць у склад аднайменнай камуны. Агульная плошча — 51,34 км².

Геаграфія
---------

Архіпелаг Ла-Мадалена месціцца ў праліве Баніфача на поўначы ад большага па плошчы вострава Сардзінія. Праліў паміж Сардзініяй і бліжэйшым да яе востравам Санта-Стэфана мае шырыню ўсяго каля 100 м. Найбуйнейшымі з'яўляюцца астравы Ла-Мадалена і Капрэра, толькі на іх маюцца сталыя паселішчы. Астатнія 5 астравоў бязлюдныя, разам з часткай вострава Капрэра ўтвараюць нацыянальны парк з агульнай плошчай 15 046 га. 

У перыяд апошняга аледзянення архіпелаг уяўляў сабою частку сухапутнага маста паміж Сардзініяй і суседняй Корсікай. Астравы адлучыліся ад асноўнай сушы толькі каля 12 тысяч гадоў таму. Геамарфалогія мала адрозніваецца ад поўначы Сардзініі. Паверхня складзена гранітнымі масівамі і асадкавымі пародамі. На марскім дне каля астравоў можна знайсці формы эрозіі гранітаў з узростам 18 тысяч гадоў. Найвышэйшы пункт сушы — гара Тэджалонэ (212 м). 

Клімат міжземнаморскі са спякотным летам і адносна прахалоднай зімой, якую вызначае містраль.

Прырода
-------

Флора архіпелага Ла-Мадалена налічвае 750 розных відаў. Шырока распаўсюджаны ядловец, метлюжковыя, розныя ксерафіты. Фаўна прадстаўлена паўзунамі, казуркамі, птушкамі. У водах каля астравоў сезонна назіраюць кітоў.

Гісторыя
--------

Першыя людзі з'явіліся на Ла-Мадалене ў ледавіковую эпоху, калі архіпелаг быў злучаны з Сардзініяй і Корсікай. Старажытныя рымляне называлі астравы праліва Баніфача Канікулярыяй, тут актыўна займаліся рыбалоўствам. У сярэднявеччы Ла-Мадалена прыцягвала манахаў-пустэльнікаў. Папа Інакенцій VI далучыў іх да ордэна бенедыкцінцаў. Перыяд росквіту манаскіх абшчын рэзка абарваўся ў 1584 г. калі архіпелаг быў спустошаны асманскімі карсарамі.

Зноў астравы былі населены ў XVIII ст. У 1767 г. далучаны да Савойскай дзяржавы. У XIX ст. на востраве Капрэра некаторы час жыў Джузэпэ Гарыбальдзі. З 1861 г. архіпелаг у складзе Італіі.

Спасылкі
--------

* Турызм
* Нацыянальны парк
* Старонка ЮНЕСКА
**Гіперзарад** (пазначаецца Y) часціцы — сума барыённага ліку B і водараў: дзіўнасці S, чароўнасці C, хараства B', сапраўднасці T, хоць сапраўднасць можна не ўлічваць з-за вельмі кароткага часу жыцця T-кварка (ён распадаецца на меней масіўныя кваркі да таго, як праходзіць дастатковы час, каб ён мог ўзаемадзейнічаць з навакольнымі кваркамі праз моцнае ўзаемадзеянне).

{\displaystyle (1)\qquad Y=B+S+C+B^{\prime }+T}
Першапачаткова гіперзарад уключаў толькі адзін водар (дзіўнасць) у сваім вызначэнні. Не варта блытаць гіперзарад, звязаны з моцным узаемадзеяннем, са слабым гіперзарадам, які мае аналагічную ролю ў электраслабым узаемадзеянні.

Электрычны зарад і гіперзарад
-----------------------------

Формула Гел-Мана — Нісідзімы звязвае гіперзарад з электрычным зарадам і ізаспінам:

{\displaystyle (2)\qquad Q=I\_{z}+{1 \over 2}Y}
дзе *Iz* — трэцяя кампанента ізаспіна, а *Q* — электрычны зарад. Гэты закон дазваляе нам выразіць гіперзарад праз ізаспін і электрычны зарад:

{\displaystyle (3)\qquad Y=2(Q-I\_{z})}
Ізаспін стварае мультплеты часціц, чый сярэдні зарад звязаны з гіперзарадам:

{\displaystyle (4)\qquad Y=2{\bar {Q}}},
што лёгка выводзіцца з (3), бо гіперзарад аднолькавы для ўсіх членаў мультыплета, а сярэдняе значэнне *Iz* роўнае нулю.

Практычнае старэнне ідэі
------------------------

Гіперзарад — канцэпцыя, распрацаваная ў 2-й палове XX стагоддзя, каб арганізаваць групы часціц у «заапарку элементарных часціц» і апісаць законы захавання, заснаваныя на трансфармацыях часціц. З развіццём квантавай мадэлі стала ясна, што гіперзарад Y з'яўляецца проста паўрознасцю паміж колькасцю u-кваркаў ({\displaystyle n\_{u}}) і d-кваркаў ({\displaystyle n\_{d}}):

{\displaystyle (5)\qquad Y={1 \over 2}(n\_{u}-n\_{d})}
У сучасных апісаннях адроннага ўзаемадзеяння зручней і наглядней чарціць дыяграмы Фейнмана, якія прасочваюць праз спалучэнне асобных кваркаў ўзаемадзеянні барыёнаў і мезонаў, чым лічыць гіперзарады часціц. Слабы гіперзарад, аднак, усё яшчэ выкарыстоўваецца ў розных тэорыях электраслабага ўзаемадзеяння.

Гл. таксама
-----------

* Водар
* Барыённы лік
* Ізаспін
* Хараство
* Дзіўнасць
* Чароўнасць
* Сапраўднасць
* Слабы ізаспін
* Слабы гіперзарад
* Стандартная мадэль

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 124989549 |
**Ла-Пас** (ісп. *La Paz de Ayacucho*), горад у Балівіі. Адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Ла-Пас. Фактычная сталіца дзяржавы. 1,6 млн. жыхароў. Галоўны эканамічны, фінансавы, навуковы і культурны цэнтр краіны.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1548 іспанскім канкістадорам Алонса дэ Мендосай. Названы (*La Paz* — г.зн. *мір*) з нагоды прымірэння варагуючых паміж сабой іспанскіх заваёўнікаў. У 1809 у горадзе адбылося антыіспанскае паўстанне, якое стала пралогам да вайны іспанскіх калоній у Паўднёвай Амерыцы за незалежнасць. У 1825 вызвалены ад іспанскага панавання войскамі генерала А.Х.Сукрэ пасля яго перамогі над іспанскай арміяй пад Аякуча (так сфарміравалася поўная назва горада).

З 1898 фактычная сталіца Балівіі (афіцыйная — Сукрэ), рэзідэнцыя прэзідэнта і парламента. Пераезд кіраўніцтва краіны адлюстраваў змены ў балівійскай эканоміцы, выкліканыя спустошваннем сярэбраных шахт Патасі і пачаткам распрацоўкі алавянных радовішчаў каля Арура, і адпаведныя змены ў расстаноўцы сіл рэгіянальных эліт.

Прыродныя ўмовы
---------------

Знаходзіцца ў Цэнтральных Андах, на вышыні каля 3700 м, у даліне аднайменнай ракі. Ла-Пас — самая высокагорная сталіца ў свеце.

Насельніцтва
------------

Эканоміка
---------

Галоўны прамысловы (да 75% усёй прадукцыі апрацоўчай прамысловасці краіны) і гандлёва-фінансавы цэнтр Балівіі.

Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, гарбарна-абутковая, цэментная, мэблевая, шкляная. Рамесніцкая вытворчасць вырабаў з епрамікі, золата, серабра.

Транспарт
---------

Вузел чыгунак і аўтадарог, у т.л. Трансамерыканская шаша. Міжнародны аэрапорт Эль-Альта.

Архітэктура
-----------

Выдатныя пабудовы 18 ст. у стылі барока. У часткова рэканструяваным цэнтры — шматлікія жалезабетонныя будынкі 20 ст. на ўскраіне — індзейскія кварталы.

Культурны ўплыў
---------------

Акадэмія навук, нацыянальны археалагічны і іншыя музеі, астранамічная абсерваторыя, 2 універсітэты.

Зноскі
------

1. ↑  World Gazetteer

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ла-Пас (Балівія)
* Афіцыйны сайт Ла-Паса (па-іспанску)
* Наваколле Ла-Паса Архівавана 26 лютага 2006.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4127847-1 · LCCN: n79066589 · NKC: xx0174132 · SUDOC: 02726288X · VIAF: 136029218 |
| ⛭Паўстанне Касцюшкі |
| --- |
| Рацлавіцы · Варшава (I) · Вільня · Неменчын · Паляны · Ліпнішкі · Шчакаціны · Хэлм · Солы · Курляндыя · Голкаў · Рашын · Кольна · Блоне · Райгарад · Варшава (II) · Салаты · Слонім · Любань · Крупчыцы · Берасце · Вялікая Польшча · Лабішын · Быдгашч · Мацяёвіцы · Кабылка · Прага
 |

У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бітва пад Брэстам.
**Бітва пад Брэстам** (у польскай гістарыяграфіі — **бітва пад Цярэспалем**) — бітва рускага атрада на чале з А. В. Суворавым з атрадам паўстанцаў пад кіраўніцтвам Караля Серакоўскага падчас паўстання Касцюшкі 8 (19) верасня 1794 года каля Брэста праз два для пасля таго, як Сувораў разбіў польскія войскі ля Крупчыц. Сілы бакоў складалі каля 13 тысяч чалавек у палякаў і каля 8 тысяч у рускіх.

Пасля пераправы сувораўскіх войскаў праз Буг, паўстанцы без бою адышлі на другую, больш умацаваную пазіцыю. Сувораў загадаў пяхоце пераследваць войскі паўстанцаў, а кавалерыі ахапіць іх з флангаў. Пасля некалькіх нападзенняў лінія была ўзята. Паўстанцы страцілі 5 тысяч забітымі і 7 тысяч палоннымі, рускія — 1 тысячу забітымі. З паўстанцкага корпуса сысці змаглі толькі некалькі сотняў чалавек на чале з Серакоўскім. Страта цэлага корпуса выклікала маральны надлом сярод удзельнікаў паўстання.

Зноскі
------

1. ↑  Энциклопедия военных и морских наук, Том I. стр. 506―507
2. ↑  Рапорт генерала П. Потемкина А. Суворову о сражении под Тересполем (Брест) // Военная история 2-й половины XVIII века.

Літаратура
----------

* Шефов Н. А. 1000 боёв и сражений русского оружия IX—XXI века. — М.: АСТ, 2007. — 830 с.
* Mała Encyklopedia Wojskowa. — Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967.
**Узяцце Парыжа ў 1814 годзе** — завяршальная бітва Напалеонаўскай кампаніі 1814 года, пасля якога імператар Напалеон адрокся ад трона.

30 сакавіка (18 сакавіка па ст. стылю) 1814 года саюзныя арміі фельдмаршалаў Блюхера і Шварцэнберга (галоўным чынам рускія карпусы) атакавалі і пасля бязлітасных баёў захапілі подступы да Парыжа. Сталіца Францыі капітулявала на наступны дзень, раней чым Напалеон паспеў перакінуць войскі для яе выратавання. Бітва за Парыж стала ў кампаніі 1814 года адной з самых кровапралітных для саюзнікаў, якія страцілі за адзін дзень баёў больш за 8 тысяч салдатаў (з іх больш за 6 тыс. рускіх), але ў выніку скончыла эпоху Напалеонаўскіх войнаў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Узяцце Парыжа (1814)
**Ла-Кандамі́н** (фр.: La Condamine, італ.: La Condamine) — адзін з чатырох гарадоў і дзесяці раёнаў Манака. Плошча — 237 283 м². Насельніцтва — 3 847 чел. (па дадзеных на 2000 г.). Размешчаны паміж гарадамі Манака, Монтэ-Карла і раёнам Монтэ-Карла — Манэгецці. Горад амываецца Міжземным морам. Ла-Кандамін вядомы сваёй шырокай гаванню і ўяўляе сабою асноўны порт і дзелавы цэнтр страны. Гавань Геркулес або порт Манака — найбуйнейшая прыстань Княства Манака.

Галерэя Ла-Кандамін
-------------------

* Ла-Кандамін і порт Манака Ла-Кандамін і порт Манака
* Монтэ-Карла, Ла-Кандамін, Манака-Вілле і Фанвьей. Монтэ-Карла, Ла-Кандамін, Манака-Вілле і Фанвьей.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Падгаі** — археалагічны помнік каля вёскі Падгаі Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,5 км на ўсход ад вёскі, на левым беразе возера Аржаніца.

Апісанне
--------

Мясцовая назва Гарадок. Займае паўночную частку марэннай грады, якая ўпіраецца ў раку. Памер выцягнутай з поўдня на поўнач пляцоўкі 90×30 м, вышыня над поймай 6-7 м. З усходу ўмацавана валам (ніжэй за пляцоўку) вышынёй 2 м, даўжынёй каля 30 м і ровам глыбінёй 2 м, шырынёй 7 м. З паўночнага боку гарадзішча — рэшткі вала вышынёю да 0,5-0,7 м і 2 тэрасападобныя выступы, якія абрываюцца рэчкай.

Выявіў у 1967 годзе Г. В. Штыхаў, даследаваў у 1973 годзе М. А. Ткачоў, у 1981 годлзе Л. У. Дучыц. Культурны пласт у паўднёвай частцы пляцоўкі 1,1 м. Знойдзены кавалкі ляпной керамікі, попел і вуголле. Адносіцца да ранняга жалезнага веку.

Матэрыялы абследавання захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі АН БССР.

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі // Гісторыя Залескага краю / Р. Шарыпкін. — Глыбокае : Вольнае Глыбокае, 2002. — С. 8-13.
* Глыбоцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 224—239.
**Бітва пад Вальгафам** — эпізод польска-шведскай вайны 1600—1629 гадоў, у якім шведскае войска на чале з каралём Густавам Адольфам Вазаю ўпершыню ў сваёй гісторыі ў палявой бітве атрымала перамогу над літоўска-польскім войскам. Адбылася 7 студзеня (17 студзеня) 1626 каля Курляндскага замка Вальгаф (лат. Valles, пол. Walmojza, бел. Вальмойжа).

Удала выбраўшы час, Густаў Адольф, употай сабраў пад Какенгаўзенам пяцітысячнае адборнае войска з 3 тысяч пяхоты і 2 тысяч кавалерыі, перайшоў Дзвіну і на досвітку раптам атакаваў войска Льва Сапегі, якім камандаваў яго сын — маршалак літоўскі Ян Станіслаў Сапега. Войска Сапегі стаяла лагерам і налічвала каля 1500 гусар, казакоў і нямецкіх рэйтараў (паводле шведскіх дадзеных вынікае, што войска налічвала 700 гусар, 600 казакоў, 500 нямецкіх рэйтараў і драгунаў, 700 пяцігорцаў, 600 нямецкіх мушкецёраў, 300 літоўскіх гайдукоў. Хутчэй за ўсё, ўлічвалася колькасць раз’яднаных войскаў вялікага гетмана ліоўскага Льва Сапегі і польнага гетмана літоўскага Крыштафа Радзівіла).

Паводле шведскіх дадзеных, страты Сапегі склалі ад 700 да 1200 чалавек, яшчэ 200 трапілі ў палон, а шведы нібыта не страцілі забітымі ні салдата. Густаў Адольф захапіў вялізны абоз з правіянтам і дэблакаваў Біржы і Баўску. Ян Станіслаў Сапега атрымаў раненні.

У 35 км ад месца бітвы стаяла войска Крыштафа Радзівіла, прычыны неаказання дапамогі атрада Яна Станіслава Сапегі да канца невядомыя (існуюць версіі, што Радзівіл не паспеў аказаць дапамогу, па іншых версіях — не захацеў з-за варожасці з Сапегамі).
**Бітва каля Вішняўцом** — бітва, якая адбылася 28 красавіка 1512 года каля с. Лапушна (цяпер укр.: Лопушне Ланавецкага раёна Цярнопальскай вобласці). Злучанае вялікалітоўскае і польскае войска перамагло крымскіх татар.

Саюзнікі прывялі на поле каля 6 тыс. вояў — каля 2 тыс. вялікалітоўскага (у т.л. валынскае рушэнне), 4 тыс. польскай кавалерыі і 1 рота польскай пяхоты, 2 гарматы; пад камандаваннем вял. гетм. літоўскага К. І. Астрожскага і вял. гетм. кароннага М. Камянецкага (рус.). Татары, колькасцю 10-20 тыс. заўважылі набліжэнне праціўніка і перайшлі ў наступленне, прычыняючы польска-літоўскаму войску цяжкія страты. У баі прымалі ўдзел Міхаіл Вішнявецкі з сынамі, Ян Радзівіл «Барадаты», Пётр Кміта Сабенскі, вызначыўся Ян Тарноўскі.

> Татаре поражены от наших. Того ж року князь Константин Острозский з литвою и русью 25 000 под Вишневцем татар перекопских побил, a з ним был Михаил Вишневецкий з сынами и князь Андрей Збаразский, a сам царь татарский Мендли Гирей ушол в малой дружинѢ
> 
> 

У 1512 г. падчас чарговай маскоўска-літоўскай вайны каля 20 тысяч татар на чале з трыма малодшымі прадстаўнікамі роду Гірэяў быццам без дазволу хана Менглі-Гірэя зайшлі далёка ў глыб Рускага ваяводства ў Польшчы, сталі кошам  (укр.) (бел. у ваколіцах Буска і выслалі чамбулы (укр.) да Перамышля. Жыгімонт Стары даручыў кароннаму гетману М. Камянецкаму з дворнымі харугвамі даць адпор крымскім татарам, на дапамогу былі пасланы вялікалітоўскія сілы на чале з К. І. Астрожскім, а з Падолля старосты Ланцкаронскі і Твароўскі; было абвешчана паспалітае рушэнне. Пасля некалькіх сутыкненнях з чамбуламі злучанае войска ўдарыла 26 красавіка 1512 г. на вялікі татарскі лагер паблізу Вішняўца, загінула да 5 тыс. татараў, саюзнікі здабылі 10 тыс. коней, адабралі значную колькасць нарабаванага і вызвалілі 16 тыс. палонных. Некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што загінулі ўсе татарскія кіраўнікі — тры ханы і зяць Менглі-Гірэя.

Зноскі
------

1. ↑  Хроніка Литовська й Жмойтська
2. ↑  На самай справе хан Менглі Гірэй не ўдзельнічаў у паходзе
3. ↑  Крыніцы не даюць іх імёнаў, магчыма, адным з іх быў Мубарак-Гірэй — бацька будучага хана Даўлет-Гірэя
**Фрыдрых Кальморген** (15 лістапада 1856, Альтона, герцагства Гальштэйн — 2 чэрвеня 1924, Гроцынген) — нямецкі жывапісец.

Фрыдрых Кальморген паходзіў з гамбургскай сям’і архітэктараў. З 1862 па 1863 год атрымаў першыя ўрокі малявання ў свайго дзядзькі, партрэтыста і пейзажыста Тэадора Кухеля. Кальморген паступіў у Дзюсельдорфскую мастацкую акадэмію ў 1875 годзе, дзе вучыўся ў Андрэаса Мюлера, Эрнста Дэгера і Яўгена Дзюкера. Пасля навучальнай паездкі ў Франконскую Швейцарыю з Карлам Фрыдрыхам Лесінгам ён пераехаў у Карлсруэ ў 1877 годзе ў Акадэмію мастацтваў Вялікага Княства Бадэнскага. Там Кальморген стаў вучнем Эрнста Хільдэбранда, а затым Ганса Фрэдрыка Гудэ. Летам 1878 года вучыўся ў Бланкенбургу-на-Гарцы і ў Люнебургскай пусташы. У 1880 годзе ён паехаў за сваім настаўнікам Гудэ ў Берлін, але вярнуўся ў Карлсруэ ў 1881 годзе. Тут ён далучыўся да гуртка вакол Густава Шонлебера, у якога таксама завяршыў вучобу.

Зноскі
------

1. ↑  Friedrich Kallmorgen<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Friedrich Kallmorgen — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
4. ↑
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзеткавічы.

**Дзе́ткавічы** (трансліт.: *Dzietkavičy*, руск.: Детковичи) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Жамчужненскага сельсавета. Размешчаны за 25 км на захад ад Баранавічаў, за 5 км ад чыгуначнай станцыі Палонка на лініі Баранавічы — Ваўкавыск.

Да вёскі далучаны суседні хутар Хаткі.

Гісторыя
--------

Вядомы з 1567 года ў складзе маёнтка шляхціча П. Падарэўскага, які выстаўляў з усіх сваіх уладанняў у войска Вялікага Княства Літоўскага 9 конных воінаў.

З канца XVIII стагоддзя ў складзе Расійскай імперыі.

У 1897 годзе вёска ў Навамышскай воласці Навагрудскага павета Мінскай губерні.

З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Навамышскай гміне Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства. Побач з вёскай знаходзіўся аднайменны фальварак, дзе было 7 двароў і 67 жыхароў.

З 1939 года ў складзе БССР. З 15 студзеня 1940 года ў Навамышскім раёне Баранавіцкай, з 8 студзеня 1954 года Брэсцкай абласцей, з 8 красавіка 1957 года ў Баранавіцкім раёне.

У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 9 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На франтах вайны загінула 11 вяскоўцаў.

Да 1985 года ўваходзіла ў склад Палонкаўскага сельсавета.

Насельніцтва
------------

* 30 дамоў, 184 жыхары (1921)
* 512 жыхароў (1939)
* 216 жыхароў (1959)
* 121 жыхар (1970)
* 34 двары, 39 жыхароў (1998)
* 23 гаспадаркі, 38 жыхароў (2005)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета народных депутатов от 18 марта 1985 г. № 177 Об изменении в административно-территориальном делении Барановичского района

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Жамчужненскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Жамчужны |  |
| Вёскі | Альбінкі ·  Бор ·  Важгінты ·  Гардзейчыкі ·  Дзекалы ·  Дзеткавічы ·  Дубішча ·  Звераўшчына ·  Небыты ·  Пераносіны ·  Сасновая ·  Свіраны ·  Сеўрукі ·  Спачынак ·  Цівунцы ·  Цяплівады |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Якуба Коласа.
**Вуліца Якуба Коласа** — вуліца ў паўночна-усходняй частцы г.Брэста. Названа ў 1956 годзе ў гонар Якуба Коласа. Працягласць 1020 м — ад вуліцы Пушкінскай да вуліца Герцэна. Пераважаюць драўляныя і каменныя дамы сядзібнага тыпу. З 1980-х гадоў забудоўвалася дамамі 5-павярховымі дамамі. Паміж вуліцай Якуба Коласа і вул.Скрыпнікава сфарміраваўся новы мікрараён з комплексам медыцынскіх і гандлёвых устаноў.

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Падгор'е.

**Падго́р'е** (трансліт.: *Padhorje*, руск.: Подгорье) — вёска ў Мінскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Ждановіцкага сельсавета.

Вёска Падгор'е (заезд ад вёскі Ратамка)

Гісторыя
--------

У 1858 у вёсцы жыло 5 душ мужчынскага полу, уласнасць Раскудзеўскага, у Мінскім павеце.

З лютага па снежань 1918 акупавана войскамі кайзераўскай Германіі. Падчас польска-савецкай вайны з ліпеня 1919 па ліпень 1920, а таксама ў сярэдзіне кастрычніка 1920 — войскамі Польшчы. З 1919 у складзе БССР. З 20 жніўня 1924 вёска ў складзе Старасельскага сельсавета Заслаўскага раёна Мінскай акругі (да 26 ліпеня 1930). З 20 лютага 1938 — у Мінскай вобласці. У 1941 у вёсцы было 20 двароў, 128 жыхароў. Пад час Другой сусветнай вайны з канца чэрвеня 1941 до пачатку ліпеня 1944 акупавана нямецка-нацысцкімі войскамі, загінулі 4 жыхары. Акупанты спалілі 2 двары. З 8 жніўня 1959 — у Мінскам раёне. З 20 лютага 1974 — у складзе Хацежынскага сельсавета, а з 1980 — у складзе Ждановіцкага сельсавета.

У 1997 было 16 гаспадарак, 29 жыхароў. У 2010 было 20 гаспадарак, 27 жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
2. ↑  Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Т.8. Мінская вобласць. Кн. 3 / Рэдкал.: Т.У.Бялова і інш. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П.Броўкі, 2012. — 624 с. — ISBN 978-985-11-0636-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Падгор’е (Мінскі раён)

| ⛭**Ждановіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ждановічы |
| Пасёлкі | Васток |
| Аграгарадкі | Ратамка |
| Вёскі | Валоўшчына ·  Ганалес ·  Дзегцяроўка ·  Зарэчча 1 ·  Зялёная ·  Каменная Горка ·  Качына ·  Крыжоўка ·  Ляхаўшчына ·  Падгор’е ·  Тарасава ·  Яркова |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Янкі Купалы.

**Вуліца Янкі Купалы** (трансліт.: *vulica Janki Kupaly*, руск.: улица Янки Купалы) — вуліца ў Наваполацку, названая ў гонар Янкі Купалы.

Апісанне
--------

Размешчана ў цэнтральнай частцы горада (4-ы мікрараён) і цягнецца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход ад вуліцы Калініна да вуліцы Дружбы. Працягласць вуліцы складае каля 900 метраў. Першапачатковая назва — вуліца Піянерская. Забудова вуліцы — тыповая, пераважна панэльная з пераменнай этажнасцю ў 5-9 паверхаў, адміністратыўная забудова — у 2 паверхі. Рэгулярны рух грамадскага транспарту па вуліцы адсутнічае.

Сацыяльныя аб’екты
------------------

* Прадуктовая крама
* Упраўленне сацыяльнымі аб’екатмі ААТ «НАФТАН»
* ЖЭС № 9
* Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі
* Яслі-сад № 21

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
Будынак былой прагімназіі М. А. Табалевіч-Федароўскай (у цэнтры здымка), 1930 гг.Будынак былой прагімназіі М. А. Табалевіч-Федароўскай (у цэнтры здымка), 1930 гг. 
**Прыватная жаночая прагімназія М. А. Табалевіч-Федароўскай** — колішняя навучальная ўстанова ў Гомелі. Заснавана ў 1908 годзе як жаночае вучылішча, у 1911 годзе пераўтворана ў 7-класную прагімназію. Заснавальніца — Марыя Антонаўна Табалевіч-Федароўская (праваслаўная, гімназічная адукацыя). Выкладаліся тэорыя і практыка замежных моў, гімнастыка і танцы. Гімназія мела дзіцячы сад. Падпарадкоўвалася Віленскай навучальнай акрузе.

Месцілася ў будынку па Румянцаўскай вуліцы (дом Хрушчова, №43) між вярхоўем Цыганскага яра і вуліцай Каўказскай. Месца прыблізна адпавядае цяперашняму абшару з поўдня будынка гомельскага цырка.

Згодна са звесткамі 1914 г. ва ўстанове (уключна з садком) працавалі 22 чалавекі (9 мужчын і 13 жанчын). Апроч выкладчыкаў і класных наглядчыкаў пры ўстанове значыўся ўрач. Заснавальніца працавала адной з класных наглядчыц. Яе муж, Панцеляймон Мікалаевіч Табалевіч, выкладаў гімнастыку і танцы.

Зноскі
------

1. 1 2  Памятная книжка Могилевской губернии на 1914 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1914. — Отд. II. — С. 125.
2. ↑  Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков. — Аб'ект 31.
3. ↑  Памятная книжка Могилевской губернии на 1914 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1914. — Отд. II. — С. 125-126.

Літаратура
----------

* *Г. Сянькевіч.* Гомельскія гімназіі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
**Дзесятко́вая сістэ́ма злічэ́ння** — пазіцыйная сістэма злічэння, якая мае аснову 10 і ўжывае для запісу лікаў арабскія лічбы. Дзесятковая сістэма на сёння найбольш пашыраная ва ўсім свеце.

Паходжанне
----------

Як і сучасныя арабскія лічбы, дзесятковая сістэма мае вытокі ў Індыі. Пазіцыйная сістэма ўзнікла там не пазней VII ст. хаця першыя сведчанні ўжывання пазіцыйнага прынцыпу адносяцца да значна ранейшых часоў. Арабскі матэматык Аль-Харэзмі (IX ст.) увёў гэтую сістэму ў ісламскіх краінах.

У Еўропе першым, хто звярнуў увагу на арабскую сістэму злічэння, быў італьянскі матэматык Фібаначы (пачатак XIII ст.) Паступова гэтая сістэма выцесніла рымскую сістэму, якая дамінавала ў сярэднявечнай Еўропе.

Лічбы
-----

У дзесятковай сістэме ўжываюцца наступныя лічбы:

|  |  |
| --- | --- |
| 0 | нуль |
| 1 | адзін |
| 2 | два |
| 3 | тры |
| 4 | чатыры |
| 5 | пяць |
| 6 | шэсць |
| 7 | сем |
| 8 | восем |
| 9 | дзевяць |

Разрады
-------

Вага разрада ў дзесятковай сістэме вызначаецца як ступень дзесяці, тым большая, чым старэйшы разрад.

| нумар | назва | вага |
| --- | --- | --- |
| 1 | адзінкі | 1 |
| 2 | дзясяткі | 10 |
| 3 | сотні | 100 |
| 4 | тысячы | 1 000 |
| 5 | дзясяткі тысяч | 10 000 |
| 6 | сотні тысяч | 100 000 |
| n |   | 10n-1 |

Запіс лікаў
-----------

Як і ў іншых пазіцыйных сістэмах, лік у дзесятковай сістэме запісваецца пачынаючы са старэйшых разрадаў. Так, тысячы ідуць перад сотнямі, сотні перад дзясяткамі, а дзясяткі перад адзінкамі. У такім жа парадку яны і чытаюцца. Напрыклад, лік 4729 чытаецца «чатыры тысячы семсот дваццаць дзевяць».

4729 = 4\*1000 + 7\*100 + 2\*10 + 9\*1
Пры запісе вялікіх лікаў (большых за тысячу) разрады групуюцца па класах, па тры разрады ў кожным класе. На пісьме, каб было больш зручна чытаць, класы часта раздзяляюць прабеламі, напрыклад

34 922 571
Пры чытанні лікаў кожны клас (пачынаючы са старэйшага) чытаецца як асобны лік, а потым называецца сам клас:

трыццаць чатыры мільёны дзевяцьсот дваццаць дзве тысячы пяцьсот семдзесят адзін
Нуль пры чытанні лікаў не называецца, напрыклад

27 040 000 202 — дваццаць сем мільярдаў сорак мільёнаў дзвесце два

Зноскі
------

1. ↑  История математики под ред. А. П. Юшкевіча, М.: Наука, 1970, сс. 183, 209

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4149429-5 · Microsoft: 65045869 |
**Ізбо́рнікі Святасла́ва** 1073 і 1076 гадоў — зборнікі Кіеўскай Русі, найбольш раннія помнікі старажытна-рускага пісьменства.

Ізборнік 1073 года
------------------

Ізборнік 1073 створаны ў Кіеве для князя Святаслава Яраславіча. З'яўляецца спісам зборніка, перакладзенага з грэчаскай мовы на стараславянскую ў 9 ст. для балгарскага цара Сімяона.

Уключае творы «Ад апостальскіх статутаў», «Слова Іаана пра верачытныя кнігі», «Багаслоўца ад славес». Уключаны і свецкі трактат візантыйскага пісьменніка 9 ст. Георгія Хіравоскаberu «Пра вобразы» — першы ў старажытна-рускай літаратуры дапаможнік па паэтыцы, а таксама артыкулы па логіцы, граматыцы, прытчы, загадкі.

Упрыгожаны застаўкамі, мініяцюрамі.

Зберагаецца ў Гістарычным музеі ў Маскве.

Ізборнік 1076 года
------------------

Ізборнік 1076 складзены на аснове рукапісаў княжацкай бібліятэкі. У ім змешчаны «словы», «павучанні», «наказы», этычныя выслоўі, «Стасловец» канстанцінопальскага патрыярха Генадзія, свецкія тэксты («Наказ багатым», «Пра жонак злосных і добрых»), творы, напісаныя ў Кіеўскай Русі, настаўленне пра карысць ведаў, кніг.

Зберагаецца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы ў Санкт-Пецярбургу.

Публікацыі
----------

* Изборник Святослава 1073 г. М. 1983.
* Изборник 1076 г. М. 1965.

Літаратура
----------

* Ізборнікі Святаслава // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. С. 179.
* Изборник Святослава 1073 г.: Сборник статей. М. 1977.
* Сапунов Б. В. Книга в России в XI—XIII вв. Л. 1978.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ізборнікі Святаслава

 У Вікіцытатніку ёсць старонка па тэме **:ru:Изборник Святослава**
* Изборник великого князя Святослава Ярославовича 1073 года. — Петербург, 1880.
* Из Изборника 1073 года (Подготовка текста, перевод и комментарии Г. М. Прохорова)
* Из Изборника 1076 года (Подготовка текста, перевод и комментарии В. В. Колесова)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) |
Манаграма Фрыдрыха III
Ілюмінаваны рукапіс
Замак Граца
**AEIOU** — акронім, які імператар Фрыдрых III змяшчаў на розных каштоўных рэчах, сваім гербе, а таксама на тых збудаваннях, якія былі пабудаваны пад яго заступніцтвам. Пры Марыі Тэрэзіі гэты дэвіз размяшчаўся на гербе Тэрэзіянскай ваеннай акадэміі. У наш час гэты дэвіз размяшчаецца на пячатках выпускнікоў Акадэміі.

Значэнні
--------

Існуе звыш 300 розных інтэрпрэтацый абрэвіятуры AEIOU. Аўстрыйскі гісторык Альфонс Лхоцкі склаў 86 розных інтэрпрэтацый гэтай абрэвіятуры. Найбольш распаўсюджаныя сярод іх наступныя:

* Austriae est imperare orbi universo (Аўстрыі наканавана кіраваць светам);
* Austria erit in orbe ultima (Аўстрыя будзе апошняй на зямлі);
* Austria est imperium optime unita (Аўстрыя — лепшы імперскі саюз);
* Augustus est iustitiae optimus vindex (Імператар з’яўляецца лепшым абаронцам справядлівасці);
* Austria est imperatrix omnis universi (Аўстрыя з’яўляецца кіраўніком свету).

У Інтэрнэце існуе анлайн-энцыклапедыя на нямецкай і англійскай мовах AEIOU.

Гл. таксама
-----------

* Каланіяльная экспансія Габсбургскай манархіі

Літаратура
----------

* Эндрю Виткрофт Хабсбургс: Воплощение Империи (1995), ISBN 0-14-023634-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме AEIOU
**Ізбіно́** (трансліт.: *Izbino*, руск.: Избино) — вёска ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Асіпавіцкага сельсавета.

Знаходзіцца за 1 км на паўднёвы захад ад горада і 2 км ад чыгуначнай станцыі Вілейка, злучана з імі гарадскімі аўтобуснымі маршрутамі. 105 гаспадарак, 318 жыхароў (2008).

Гісторыя
--------

У гістарычных крыніцах вядома з XVIII ст. У 1738 года вёска Ізбіны ў Вілейскім старостве Віленскага ваяводства, 6 двароў, 38 жыхароў; побач фальварак, шляхецкая ўласнасць. У 1766 годзе ўрочышча Ізбішча ў Маркаўскім старостве Ашмянскага павета. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1834 засценак у дзяржаўным маёнтку Вілейка. У 1897 годзе ў Вілейскай воласці і павеце Віленскай губерні, 22 жыхары. У 1905 засценак Ізбішча, 17 жыхароў; у 1908 годзе ў Вілейскай сельскай грамадзе, 1 двор, 12 жыхароў, 13 дзесяцін надзелаў. У 1921—39 гадах у складзе Польшчы. У 1938 засценак у Вілейскіх гміне і павеце Віленскага ваяводства, 6 двароў, 32 жыхары. 3 лістапада 1939 ў БССР, з 15.1.1940 г. ў Куранецкім раёне Вілейскай вобласці, з 12.10.1940 г. ў Асіпавіцкім сельсаеце. У Вялікую Айчынную вайну з чэрвеня 1941 да 2.7.1944 акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. 3 20.9.1944 ў Куранецкім, з 5.7.1946 ў Вілейскім раёнах Маладзечанскай, з 20.1.1960 Мінскай абласцей. У 1988 годзе 62 двары, 222 жыхары, у складзе саўгаса імя Суворава. У 2003 годзе 102 гаспадаркі, 331 жыхар, магазін.

Насельніцтва
------------

Дынаміка насельніцтва:

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Збіно́**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 8: Мінская вобласць, кн. 1 / рэдкал.: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2010. — 736 с.: іл. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0520-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Асіпавіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Асіпавічы |
| Пасёлкі | Прыазерны |
| Аграгарадкі | Шылавічы |
| Вёскі | Асінаўка ·  Баранцы ·  Гасцілава ·  Гліннае ·  Даманава ·  Дубішча ·  Заспорня ·  Ізбіно ·  Ілішчавічы ·  Камары ·  Капішча ·  Красны Беражок ·  Куцькі ·  Мамаі ·  Мядзведзіна ·  Раздоры ·  Ручавыя ·  Трапалава ·  Халяніна ·  Цна ·  Швяды |
**Мікапла́змы** (*Mollicutes*) — клас бактэрый, якія абмежаваны толькі цытаплазматычнай мембранай і не маюць клетачнай сценкі.

Пашыраны ў вадаёмах і сцёкавых водах, часцей развіваюцца ў міжклетачных прасторах тканак шматклетачных арганізмаў.

Клеткі дыяметрам 125—250 нм, зменлівай формы, нерухомыя, грамадмоўныя. 3-за адсутнасці клетачнай сценкі здольныя праходзіць праз бактэрыяльныя фільтры. Размнажаюцца дзяленнем, спор не утвараюць. Пераважна хемаарганатрофы, факультатыўныя анаэробы, некаторыя — строгія анаэробы.

Многія віды патагенныя для чалавека (выклікаюць захворванні дыхальных шляхоў, вачэй і інш.), жывёл (плеўрапнеўманія буйной рагатай жывёлы), раслін (карлікавасць кукурузы, ведзьміны мётлы бульбы, люцэрны і інш.).

Літаратура
----------

* *Блоцкая Ж.* Мікаплазмы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2775881110 |
**ARCHE Пачатак** — беларускі незалежны, літаратурна-мастацкі, навукова-папулярны і грамадска-палітычны часопіс, у якім друкуюцца дзясяткі беларускіх інтэлектуалаў. З’яўляецца адным з двух беларускіх выданняў, запрошаных у сетку еўрапейскіх часопісаў «Eurozine». Выдаецца з верасня 1998 года, рэдактар — Аляксандр Пашкевіч. Выдаецца на беларускай мове.

Судовы пераслед
---------------

25 лютага 2009 года суд Маскоўскага раёна горада Брэста прызнаў экстрэмісцкім № 7-8 часопіса. У сувязі з гэтым міжнародная арганізацыя «Рэпарцёры без межаў» адзначыўшы, што адміністрацыйны і судовы пераслед часопіса «ARCHE» пачаўся ад моманту яго стварэння ў 1997 годзе, заявіла, што «гэты выпадак з’яўляецца благім прадвесцем для прагрэсу ў галіне свабоды прэсы, на які мы спадзяваліся».

У сувязі з судовым пераследам В. Булгакаў быў вызвалены ад пасады рэдактара, каб выратаваць часопіс.

Галоўныя рэдактары
------------------

* Валерый Булгакаў (1998—2012)
* Аляксандр Пашкевіч (в. а. 2012 — ц. ч.)

Зноскі
------

1. ↑  ARCHE Пачатак: Пра нас Архівавана 4 мая 2015.
2. ↑  Рэдакцыя часопіса Arche прыняла рашэнне не ўключаць выданне ў падпісны каталог «Белпошты» на першае паўгоддзе 2013 года Архівавана 4 сакавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка часопіса «ARCHE Пачатак»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Затаўканюк.
**Мікалаш (Мікола) Затаўканю́к** (чэшск.: Mikoláš Zatovkaňuk, укр.: Микола Затовканюк; 21 верасня 1919, в. Палонка  (укр.) (бел. цяпер Луцкі раён, Валынская вобласць, Украіна) — чэшскі мовазнавец. Доктар філасофіі (1952).

Біяграфія
---------

У 1939—1940 гадах вучыўся на завочным аддзяленні Луцкага педагагічнага інстытута. Скончыў у 1947 годзе Тбіліскі ўніверсітэт. У 1947—1949 гадах вывучаў славістыку ў Карлавым універсітэце ў Празе. З 1949 года выкладаў у гэтым універсітэце, у тым ліку курс «Уводзіны ў беларускую мову».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Займаецца параўнальным вывучэннем беларускай, украінскай і рускай моў, іх узаемадзеяннямі з заходне-славянскімі мовамі, тыпалогіяй блізкароднасных моў, псіхалінгвістыкай. Аўтар манаграфіі «Словазмяненне назоўнікаў ва ўсходнеславянскіх мовах» (1975), даследаванняў і артыкулаў па праблемах беларусістыкі: «Усходнеславянскія традыцыі і беларусістыка ў Пражскім універсітэце» (1970), «Пра лексічныя кантакты беларускай і польскай моў (з пункту гледжання моўнай інтэрферэнцыі)» (1973) і інш.

Зноскі
------

1. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 15 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. ↑  Mikuláš Zatovkaňuk // NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>

Літаратура
----------

* Затаўканюк Мікалаш. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CiNii: DA14163535 · ISNI: 0000 0003 7667 6608 · NKC: jk01152200 · NUKAT: n2014121318 · SUDOC: 167393405 · VIAF: 272302504 |

 |