**Айсіньгёро Хунлі** (кіт.: 爱新觉罗 弘历; 25 верасня 1711 — 7 лютага 1799) — шосты маньчжурскі імператар дынастыі Цын. На працягу 59 гадоў (1736—1795) кіраваў пад дэвізам **«Цяньлун»** (непахіснае і слаўнае) (乾隆). Хунлі быў пятым імператарам Цын  (англ.) (бел. і чацвёртым імператарам Цын, які кіраваў Унутраным Кітаем. Чацвёрты сын імператара Юнчжэна, ён афіцыйна кіраваў з 11 кастрычніка 1735 года па 8 лютага 1796 года. У 1796 годзе Цяньлун адрокся ад прастола на карысць свайго сына, імператара Цзяцына, з сыноўняй пашаны  (руск.) (бел. да свайго дзеда, Імператар Кансі, які кіраваў 61 год, каб не ўзурпаваць яго месца імператара, які валадарыў даўжэй усіх. Аднак, нягледзячы на выхад на пенсію, імператар Цяньлун захоўваў за сабой канчатковую ўладу як ганаровы імператар  (англ.) (бел. да сваёй смерці ў 1799 годзе, што зрабіла яго адным з манархаў з самым доўгім праўленнем  (укр.) (бел. у гісторыі, а таксама адным з самых доўгажывучых, паколькі ён памёр ва ўзросце 87 гадоў. Тыбетцы  (укр.) (бел. яго паважалі як «імператара Манджушры  (англ.) (бел.» (文殊皇帝).

Як здольны і асвечаны кіраўнік, які атрымаў у спадчыну квітнеючую імперыю, Цяньлун адкрыў эпоху Высокай Цын  (англ.) (бел. якая стала вяршыняй магутнасці, уплыву і росквіту дынастыі Цын. Падчас яго доўгага праўлення імперыя мела самую вялікую колькасць насельніцтва  (руск.) (бел. і эканоміку ў свеце. Як военачальнік, ён кіраваў ваеннымі кампаніямі  (англ.) (бел. пашыраючы дынастычную тэрыторыю ў найбольшай ступені, заваёўваючы, а часам і разбураючы цэнтральнаазіяцкія каралеўствы. Гэта змянілася ў яго познія гады: імперыя Цын пачала занепадаць з-за карупцыі і марнатраўства пры двары і стагнацыі грамадзянскай супольнасці.

Біяграфія
---------

### Раннія гады

Статуэтка трохгадовага імператара Цяньлуна, які прымае ванну. Артэфакт у храме Юнхэ  (руск.) (бел. Пекін.
Хунлі быў чацвёртым сынам імператара Юнчжэна і нарадзіўся ад высакароднай супругі Сі  (англ.) (бел.. Хунлі любілі як яго дзед, імператар Кансі, так і яго бацька, імператар Юнчжэн. Некаторыя гісторыкі сцвярджаюць, што галоўнай прычынай, па якой імператар Кансі прызначыў імператара Юнчжэна сваім пераемнікам, было тое, што Хунлі быў яго любімым унукам. Ён адчуваў, што манеры Хунлі вельмі падобныя на яго ўласныя. У падлеткавым узросце Хунлі быў здольны ў баявых мастацтвах і валодаў літаратурнымі здольнасцямі.

Малады імператар Цяньлун у як прынц Баа
Пасля ўзвядзення на трон бацькі ў 1722 годзе Хунлі быў зроблены цыньванам (прынцам першага рангу)  (англ.) (бел. пад тытулам «прынц Баа першага рангу» (кіт. трад. 和碩寶親王, спр. Héshuò Bǎo Qīnwáng). Як і яго шматлікія дзядзькі, Хунлі ўступіў у бітву за спадчыну са сваім старэйшым зводным братам Хуншы  (англ.) (бел. які меў падтрымку вялікай фракцыі чыноўнікаў у імператарскім двары, а таксама Юньсі, прынца Ляня  (англ.) (бел.. На працягу многіх гадоў імператар Юнчжэн не прызначыў нікога са сваіх сыноў наследным прынцам, але многія афіцыйныя асобы меркавалі, што ён аддае перавагу Хунлі. Хунлі ездзіў у інспекцыйныя паездкі на поўдзень і быў вядомы як чалавек, здольны весці перамовы і выконваць абавязкі. Ён таксама прызначаўся галоўным рэгентам у тых выпадках, калі яго бацька быў удалечыні ад сталіцы.

### Уступленне на трон

Інаўгурацыйныя партрэты імператара Цяньлуна і імператрыцы Сяасяньчунь  (англ.) (бел.
Уступленне Хунлі на трон было прадугледжана яшчэ да таго, як ён быў афіцыйна абвешчаны імператарам перад сабраным імператарскім судом пасля смерці імператара Юнчжэна. Малады Хунлі быў любімым унукам імператара Кансі і любімым сынам імператара Юнчжэна; бацька даверыў шэраг важных рытуальных задач Хунлі, калі той яшчэ быў прынцам, і ўключыў яго ў важныя прыдворныя абмеркаванні ваеннай стратэгіі  (англ.) (бел.. У надзеі прадухіліць барацьбу за спадчыну, імператар Юнчжэн напісаў імя свайго абранага пераемніка на аркушы паперы і змясціў яго ў запячатаную скрынку, замацаваную за таблічкай над тронам у Палацы Нябеснай чысціні  (англ.) (бел.. Імя ў скрынцы павінна было быць раскрыта іншым членам імператарскай сям’і ў прысутнасці ўсіх старэйшых міністраў толькі пасля смерці імператара. Пасля таго, як у 1735 годзе, на пяцьдзесят сёмым годзе жыцця пры дзіўных абставінах нечакана імператар Юнчжэн (пагаворвалі, што ён быў атручаны), завяшчанне было вынята і зачытана перад усім імператарскім дваром Цын, пасля чаго новым імператарам стаў Хунлі. Ён прыняў назву эпохі  (англ.) (бел. «Цяньлун», што азначае «непахіснае і слаўнае».

Паляванне імператара Цяньлуна
Камердынер, які суправаджаў Пасольства Макартні  (руск.) (бел. пры двары Цын у 1793 годзе, так апісваў імператара:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Рост імператара складае каля пяці футаў дзесяці цаляў, ён стройны, але элегантны. Яго колер твару параўнальна светлы, хоць вочы цёмныя; яго нос даволі арліны  (англ.) (бел. і ўсё яго аблічча ўяўляе дасканалую правільнасць рысаў, якія ні ў якім разе не абвяшчаюць вялікі ўзрост, якога ён, як кажуць, дасягнуў; яго асоба прывабная, і яго паводзіны суправаджаюцца прыязнасцю, якая, не прыніжаючы годнасці князя, сведчыць аб добразычлівым характары чалавека. Яго адзенне складалася з шырокай мантыі з жоўтага шоўку, шапкі з чорнага аксаміту з чырвоным шарам на верхавіне і ўпрыгожанай паўлінавым пяром, што з'яўляецца асаблівай адметнасцю мандарынаў першага сорту. На ім былі шаўковыя боты, вышытыя золатам, і сіні пояс падпяразваў яго стан. | "|

Новы багдахан  (руск.) (бел. атрымаў класічную кітайскую адукацыю, і ва ўсім імкнуўся пераймаць свайму дзеду Сюанье, гэта значыць прэтэндаваў на ролю дбайнага канфуцыянца, на славу ўзорнага кіраўніка і вялікага заваёўніка. Таксама, як Сюанье і Іньчжэнь, ён да канца 1770-х гадоў не толькі займаў трон, але і самастойна кіраваў імперыяй, унікаючы ва ўсе справы.

### Унутраная палітыка

Наведванне імператарам магіл сваіх продкаў
Імператар Цяньлун уваходзіць у Сучжоў
У першыя ж гады свайго валадарання Хунлі сутыкнуўся з паслабленнем непасрэднай апоры дынастыі — ваеннага саслоўя. «сцяжных  (руск.) (бел.» маньчжураў. Працягвалася паступовае абеззямельванне і спусташэнне салдат і малодшых афіцэраў «сцяжных» войскаў. Апошнія ў асноўным не мелі магчымасці ці не хацелі набываць у казны свае ранейшыя землі, якія выкупляліся ёю з 1729 года ў прыватных уладальнікаў. У сувязі з гэтым Хунлі ў 1753 годзе перадаў гэтыя ўчасткі ў вядзенне адпаведных «сцяжных» упраўленняў для іх апрацоўкі, атрымання арэнднай платы і чыншаў. Гэтыя натуральныя і грашовыя даходы выкарыстоўваліся упраўленнямі для падтрымання збяднелых «сцяжных» свайго «сцяга». Але гэта не змагло спыніць спусташэнне ваеннага саслоўя, якое нарастала.

Імкнучыся аднавіць былое эканамічнае становішча саслоўя «сцяжных», Хунлі ў 1737 годзе пастанавіў стварыць для спустошаных салдат і афіцэраў новыя земляробчыя «сцяжныя» паселішчы ў Паўднёвай Маньчжурыі, перасяліўшы туды з Пекіна некалькі тысяч маньчжурскіх сем’яў. У 1744 годзе казна зрабіла чарговы выкуп прададзеных і закладзеных «сцяжных» зямель. Выкупляючы прададзеныя і закладзеныя «сцяжныя» землі, урад аднаўляў пазіцыі казённага землеўладання, агульныя памеры якога паступова раслі. Найбуйнейшым землеўладальнікам тут быў сам імператар, у чыіх руках да сярэдзіны XVIII стагоддзя знаходзілася больш за 700 маёнткаў.

Хунлі вельмі турбавала размыванне «сцяжнага» землеўладання і на «святой радзіме» маньчжураў. Нягледзячы на «закрыццё» Маньчжурыі і палітыку захавання яе для «сцяжных», паступовае перасяленне кітайцаў за Вялікую сцяну працягвалася. Спрабуючы спыніць гэты працэс, Хунлі ўказам 1740 года забараніў кітайскую каланізацыю Ляадуна, а эдыктам 1762 года — Нінгуты  (руск.) (бел.. У 1776 годзе правінцыя Гірын і зямлі Хэйлунцзяна таксама былі абвешчаныя «забароненай зонай». Тым самым уся Маньчжурыя паўторна «зачынялася» для кітайскіх перасяленцаў. Аднак і новая забарона аказалася малаэфектыўнай. Сам урад зрабіў шэраг адступленняў. Так, у сувязі са стыхійнымі бедствамі і голадам у Паўночным Кітаі, у 1748 годзе было часова дазволена перасяленне ў Маньчжурыю. Акрамя таго, забарона не распаўсюджвалася на купцоў, дробных гандляроў і рамеснікаў.

Працягваючы лінію Сюанье на правядзенне адміністрацыйна-падатковых пераўтварэнняў, Хунлі ажыццявіў рэформу сістэмы ўліку насельніцтва. Да падатковай рэформы Сюанье мільёны людзей, каб пазбегнуць абкладання падушным падаткам, хаваліся ад уліку і не лічыліся ў подворных спісах і падатковых рэестрах. Да 1741-42 гадоў улічвалася толькі дарослае мужчынскае насельніцтва ад 16 да 60 гадоў; у выніку мноства жыхароў Кітая заставалася па-за ўлікам. З 1741-42 гадоў ўлік насельніцтва стаў праводзіцца на базе сістэмы баацзя  (англ.) (бел. («кругавой парукі»), гэта значыць з фіксацыяй не толькі працаздольнага, а ўсяго насельніцтва. Да 1773 года перапіс праводзілі спецыяльныя чыноўнікі, прычым з вялікімі агрэхамі і прагаламі. З 1773 года рэгістрацыя насельніцтва стала ажыццяўляцца праз сістэму *баацзя*, гэта значыць падачу звестак кіраўнікамі дзесяцідворак і стадворак. У рэестры стала ўключацца і тая частка неханьскіх народнасцяў, якая была ахоплена сістэмай *баацзя*. Уліковая рэформа Хунлі спрыяла завяршэнню падатковай рэформы Сюанье-Іньчжэня. У спісы і рэестры ўключалася насельніцтва, якое раней не рэгістравалася як па сваёй волі, так і па волі ўладаў. У выніку колькасць улічаных паднялося са 143 мільёнаў у 1741 годзе да 313 мільёнаў у 1795 годзе. З 1661 па 1766 год плошча ворнай зямлі, улічанай у зямельных кадастрах, павялічылася прыкладна з 5,5 мільёнаў да больш 7,8 мільёнаў *цынаў*; у той жа час плошча апрацоўванай зямлі на душу насельніцтва за гэты перыяд скарацілася з больш чым 5,2 да 3,8 *му*. Гэта прывяло да прыкметнага росту сацыяльнай напружанасці.

### Паўстанні нацыянальных меншасцяў

Адвольнае завышэнне падатковых ставак паслужыла прычынай паўстання мяа  (англ.) (бел. ў 1735 годзе ва ўсходніх раёнах Гуйчжоу. Паўстанцы захапілі шэраг акруг і паветаў. Супраць іх былі кінутыя войскі з правінцый Сычуань, Юньнань, Хубэй, Хунань, Гуандун і Гуансі, аднак усе яны пацярпелі паражэнне. На частку мяа, якая не прымала ўдзел у паўстанні, абрынуліся рэпрэсіі. Сярод пакараных было больш за трыццаць старшын, якія выказалі пакорлівасць. Аднак гэта не толькі не запалохала мяа, але і ўзмацніла іх супраціў. У 1736 годзе падаўленне паўстання было даручана надзвычайнаму ўпаўнаважанаму названых правінцый Чжан Гуансы  (кіт.) (бел.. Абяцаннямі і пагрозамі ён схіліў да пакоры частку паўстанцаў, а супраць пакінутых кінуў карныя войскі. Па васьмі напрамках яны рушылі ў горы, аддаючы ўсе агню і мечу. Карнікі вынішчылі 10 тысяч чалавек, больш за 400 тысяч загінулі ад голаду і холаду ў гарах. Затым кат Чжан Гуансы загадаў расправіцца з тымі, хто раней паддаўся на яго ўгаворы і спыніў барацьбу. У гэтай акцыі было знішчана да 16 тысяч чалавек і спалена 1224 паселішчы. Тым не менш, мяа працягвалі змагацца. Яны адступілі ў заходнія раёны Хунані і супраціўляліся аж да 1739 года. Новае паўстанне мяа ўспыхнула ў 1740 годзе ў памежных раёнах правінцый Хунань і Гуансі. Тут да іх далучыліся народнасці яа  (руск.) (бел. і дун  (руск.) (бел.. Чжан Гуансы на чале 13-тысячнай арміі патапіў у крыві асноўныя ачагі супраціву. Астатняе давяршылі атрады сельскай міліцыі і «добраахвотнікаў», набраных мясцовымі чыноўнікамі, памешчыкамі і шэньшы  (руск.) (бел. з ліку кітайскіх беднякоў і люмпенаў. Баючыся зноў справакаваць мяа на барацьбу, цынскія ўлады вызвалілі іх ад падаткаў і аднавілі ў Гуйчжоу традыцыйнае судаводства.

У 1740-х гадах Хунлі працягваў «другое маньчжурскае заваяванне» неханьскіх тэрыторый Паўднёвага Захаду. У 1747 годзе надзвычайны ўпаўнаважаны Чжан Гуансы атрымаў загад заваяваць тыбецкія плямёны тубо у адным з заходніх раёнаў правінцыі Сычуань — Дацзіньчуане. Тубо гераічна змагаліся, а іх правадыр Салапан (Салабэнь) упарта адбіваў усе цынскія атакі на яго крэпасць. Чжан Гуансы пацярпеў шэраг паражэнняў, трапіў у палон да тубо і быў пакараны. У 1749 годзе войскі пад камандаваннем Юэ Чжунцы  (руск.) (бел. зноў рушылі на заваяванне Дацзіньчуаня  (англ.) (бел.. Салабэнь вымушаны быў скласці зброю, але іншыя плямёны тубо працягвалі аказваць упарты супраціў заваёўнікам аж да сярэдзіны 1760-х.

### Памежныя войны

Імператар Цяньлун у цырыманіяльных даспехах на кані, італьянскі езуіт Джузэпэ Кастыльёне (на кітайскай мове вядомы як Лан Шынін) (1688—1766)
Імператар Цяньлун быў паспяховым палкаводцам. Адразу пасля ўзыходжання на трон ён накіраваў арміі на падаўленне паўстання Мяа  (англ.) (бел.. Яго пазнейшыя кампаніі значна пашырылі тэрыторыю, кантраляваную імперыяй Цын. Гэта стала магчымым не толькі дзякуючы цынскай ваеннай моцы, але і раз’яднанасці і заняпаду сіл цэнтральнаазіяцкіх народаў.

#### Заваяванне Тыбету

Выхад з пасляваеннай разрухі, умацаванне маньчжурскага панавання ў Кітаі, падпарадкаванне Халхі і поспехі заваявання Паўднёва-Заходняга Кітая дазволілі Хунлі перайсці да заваявання краін, якія ляжалі на захад ад цінскага імперыі: Тыбет (1750—1751), Джунгарыі (1755—1757) і Кашгарыі  (руск.) (бел. (1757—1759). Гэтая «другая хваля» маньчжурскіх заваяванняў сярэдзіны XVIII стагоддзя вялася сіламі «сцяжных» войскаў, кітайскай пяхоты і мангольскай конніцы. Заваяванні Хунлі палягчаліся тым, што Джунгарыя і Кашгарыя, якія раздзіраліся ўнутранымі звадамі, і Тыбет, вышэйшыя іерархі якога былі звязаны з цынскімі імператарамі адносінамі «настаўнік — заступнік», не маглі аб’яднацца для адпору агульнаму ворагу.

Унутраныя падзеі ў Тыбеце спрыялі ўзмацненню ўплыву маньчжураў. Памерламу Паланэ Санам Топгэ  (укр.) (бел. ў 1747 годзе ўспадкаваў яго сын Г’юрмэ-Намг’ял (Чжурмэ-Намчжэ). Імкнучыся вызваліцца ад маньчжурскага кантролю, ён задумаў ўзброенае выступленне, стаў збіраць войскі нібыта для барацьбы з айратамі і ўсталяваў сувязь з Джунгарскімі князямі. У 1750 годзе маньчжурскія намеснікі забілі Г’юрмэ-Намг’яла. Гэта прывяло да народнага паўстання ў Лхасе і расправе над маньчжурамі. У адказ Хунлі арганізаваў трэці паход цынскіх войскаў на Тыбет. У 1751 годзе, імкнучыся яшчэ больш раз’яднаць краіну, ён перадаў кіраванне ёю ўжо не двум асобам, а чатыром міністрам-кіраўнікам, падпарадкаваўшы іх Далай-ламе VII  (укр.) (бел.. Ханскія і княжацкія тытулы скасаваліся. Па ўсіх важных справах міністры-кіраўнікі павінны былі раіцца з намеснікамі; правы апошніх пашырыліся, а Цынскі гарнізон у Лхасе быў павялічаны. Усякія сувязі з Джунгарскім ханствам забараняліся. Уплыў імперыі Цын на Тыбет дасягнуў максімуму, хоць ён і не стаў яе складовай часткай.

#### Заваяванне Джунгарыі

Хунлі выношваў планы заваявання Джунгарыі. Цынская дыпламатыя па-майстэрску вяла справу да паслаблення і ўнутранага развалу Айрацкага ханства. Пекінскі двор умела заахвочваў тут ўнутраныя міжусобіцы, сепаратызм ханаў, спрыяў зацягванню крывавай барацьбы за ханскі пасад. Сеючы варожасць сярод князёў, Хунлі змушаў адных шукаць яго падтрымкі, іншых — яго пасярэдніцтва або нейтралітэту. Якая пачалася з 1745 года амаль сямігадовая паласа лютай барацьбы за пасад, замоў, пераваротаў, расколу на варожыя лагеры і міжусобнай вайны стварыла ідэальныя ўмовы для складаных інтрыг цынскага дыпламатыі. Ужо да сярэдзіны 1750-х гадоў Хунлі дамогся вялікага поспеху ў справе паслаблення цэнтральнай улады ў Джунгарыі і ўнутранага раскладання Айрацкай дзяржавы. Пасля прыходу ў 1752 годзе да ўлады хана Давацы (Дабачы  (руск.) (бел.) зноў разгарэлася барацьба паміж ім і чарговым прэтэндэнтам-кіраўніком племені хойтаў Амурсанай  (руск.) (бел. яго нядаўнім саюзнікам. Пацярпеўшы паразу, Амурсана  (руск.) (бел. ў 1754 годзе збег у Кітай, прыняў цынскае падданства і прасіў дапамогі ў Хунлі. Атрымаўшы падставу для ўварвання, той паслаў у раён Ілі  (руск.) (бел. вялікую цынскую армію. Амурсана камандаваў авангардам адной з двух яе калон.

Уварваўшыся ў 1755 годзе ў Джунгарыю, цынская армія на працягу некалькіх месяцаў акупавала яе. Варожыя паміж сабой айрацкія князі не змаглі ні аб’яднацца перад агульным ворагам, ні даць яму адпор. Пераможаны Давацы ў 1755 годзе быў скінуты. Выкарыстоўваючы гэтую перамогу, Хунлі ліквідаваў адзінаўладдзе і ханскі пасад у Джунгарыі, рассыпаўшы некалі магутную дзяржаву на чатыры асобных княствы, падпарадкаваных непасрэдна Пекіну. Такая дэцэнтралізацыя на аснове рода-племянной варожасці аслабіла айратаў. Гэта, і пакінуты ў Ілі  (руск.) (бел. атрад Баньдзі, зрабілі Хунлі вяршыцелем лёсаў Джунгарыі. Замест прастола Амурсана атрымаў тытул і пасаду, якія азначалі яго падпарадкаванне цынскай імперыі. Ашуканы ў сваіх чаканнях, ён увайшоў у пагадненне з шэрагам айрацкіх і халхайскіх военачальнікаў. Увосень 1755 года Амурсана падняў паўстанне супраць іншаземных сіл, заклікаўшы айратаў да аб’яднання. Паўстанцы разграмілі атрад Баньдзі. Аднак частка князёў перакінулася да маньчжураў, а іншая — захавала нейтралітэт. Вялікая цынская армія ўварвалася ў Ілі  (руск.) (бел. ў 1756 годзе, і Амурсана збег да казахаў. Цынскія войскі па загадзе Хунлі прыступілі да пагалоўнага вынішчэння айрацкага насельніцтва, у выніку чаго да паўстанцаў далучыліся многія князі. Амурсана, які вярнуўся на радзіму, аднавіў барацьбу з захопнікамі. Падчас барацьбы з Джунгарскім ханствам цынскія войскі ў 1755—1758 гадах неаднаразова ўрываліся на Алтай, што паклала пачатак далучэнню Горнага Алтая да Расійскай імперыі. У гэтыя ж гады цынскія войскі здзяйснялі паходы ў Казахстан. У выніку на расійскую тэрыторыю перайшло шмат айрацкіх і Алтайскіх бежанцаў.

Паралельна з барацьбой айратаў за сваю незалежнасць, насельніцтва Паўночнай Манголіі  (руск.) (бел. шукала выхад з найцяжэйшага становішча, створанага цынскім панаваннем. У спустошанай Халсе не толькі даведзеныя да мяжы айраты, але і ханы з князямі, якія хутка гублялі свае даходы, ўцягваліся ў антиманьчжурскі рух. Расло імкненне да добраахвотнага пераходу ў рускае падданства. Князі на чале з Богда-гэгэнам II  (руск.) (бел. пачалі таемныя перамовы з рускімі князямі аб пераходзе Халхі пад руку імператрыцы Лізаветы. Гераічная барацьба айратаў бударажыла халхаскіх манголаў. Улетку 1756 года ў заходняй частцы Халхі ўспыхнула буйное антыманьчжурскае паўстанне  (руск.) (бел.. Яго ўзначаліў князь хатагойтаў  (руск.) (бел. Чынгунжаў  (руск.) (бел.. Конніца паўстанцаў дзейнічала ля самых межаў Джунгарыі, дапамагаючы айратам у барацьбе супраць іх агульнага ворага — маньчжураў. Чынгунжаў падтрымліваў сувязь з Амурсанай, які прапаноўваў аб’яднаць сілы. Вельмі баючыся яднання халхаскіх манголаў і айратаў, Хунлі прыцягнуў на свой бок князёў Халхі. Ламаісцкая царква заклікала да спынення барацьбы. Чынгунжаў, які не атрымаў падтрымкі, у 1757 годзе быў разбіты і пакараны, аднак толькі ў 1758 годзе цынскім уладам пры дапамозе князёў і лам удалося пагасіць полымя паўстання і расправіцца з непакорлівымі. У заціхлай Халсе па загадзе Хунлі ўсе небяспечныя і падазроныя мангольскія феадалы былі пакараныя, таемна атручаныя або адхіленыя ад улады.

Да гэтага часу маньчжуры сканцэнтравалі ў Джунгарыі буйныя сілы пад камандаваннем Чжаа Хуэя  (англ.) (бел. які ў 1757 годзе перамог паўстанцаў у бітве пад Урумчы. Магутная цынская армія, якая прыйшла з імперыі, прасоўвалася па Джунгарыі, аддаючы ўсё жывое агню і мечу. Аднак супраціў айратаў працягваўся, і ў яго ўвайшлі астатнія князі. Пасля чарговага паражэння Амурсана  (руск.) (бел. збег на тэрыторыю Расіі, дзе памёр ад тыфу  (руск.) (бел.. Услед за гэтым у тым жа 1757 годзе паўстанне айратаў было патоплена ў крыві, Джунгарскае ханства было знішчана. Хунлі аддаў загад цынскім войскам пагалоўна вынішчыць айрацкае насельніцтва. Па словах вучонага дынастыі Цын Вэй Юаня, 40 % з 600 000 джунгар былі забітыя воспай, 20 % беглі ў Расійскую імперыю ці казахскія плямёны, а 30 % былі забітыя цынскім войскам, з-за чаго Майкл Эдмунд Кларк  (англ.) (бел. назваў гэта «поўным знішчэннем не толькі Джунгарскай дзяржавы, але і джунгарцаў як народа». Гісторык Пітэр Пердзю  (англ.) (бел. сцвярджаў, што знішчэнне джунгараў было вынікам відавочнай палітыкі разні, распачатай імператарам Цяньлунам.

Апусцелы край быў разбіты на тры акругі — Ілі, Урумчы і Тарбагатай — і аддадзены пад уладу намесніка. Тут сталі стварацца гарады з цынскімі гарнізонамі і ўправамі.

Джунгарскі генацыд параўноўваюць з пазнейшым знішчэннем тыбецкага народа Цзіньчуань  (англ.) (бел. у 1776 годзе, якое таксама адбылося падчас праўлення імператара Цяньлуна. Калі войскі пераможцаў вярнуліся ў Пекін, у іх гонар праспявалі святочны гімн. Маньчжурскі варыянт гімна быў запісаны езуітам Амаітам і адпраўлены ў Парыж.

Імперыя Цын наняла Чжаа І і Цзян Юнчжы  (кіт.) (бел. ў ваенным архіве ў якасці членаў Акадэміі Ханьлінь  (руск.) (бел. для збору работ па Джунгарскай кампаніі, такіх як «Стратэгія супакойвання Джунгар». Вершы, якія праслаўляюць цынскія заваяванні і генацыд джунгарскіх манголаў, былі напісаны Чжаа І, які напісаў «Яньпу цзадзі» ў стылі «запісаў пэндзля», дзе апісваліся ваенныя выдаткі праўлення імператара Цяньлун. Чжаа І ўслаўляў імператара Цяньлуна як крыніцу «міру і росквіту васемнаццатага стагоддзя».

#### Канфлікты з Тыбетам 1750-х гадоў

На працягу гэтага перыяду працягваліся мангольскія ўмяшанні ў Тыбет і ўзаемнае распаўсюджванне тыбецкага будызму ў Манголіі. Пасля бунту ў Лхасе 1750 года  (англ.) (бел. імператар Цяньлун накіраваў арміі ў Тыбет і цвёрда ўсталяваў Далай-ламу  (англ.) (бел. ў якасці кіраўніка Тыбету, з амбанам Цын  (англ.) (бел. і гарнізонам, каб захаваць прысутнасць Цын. У далейшым ваенныя кампаніі супраць непальцаў і гуркхаў загналі імператара ў тупік, дзе абодва бакі павінны былі падпарадкавацца.

23 студзеня 1751 года тыбецкія паўстанцы, якія ўдзельнічалі ў Пасля бунце ў Лхасе 1750 года  (англ.) (бел. супраць Цын, былі пакараны смерцю тысячы парэзаў  (англ.) (бел. цынскім маньчжурскім генералам Бандзі, падобна таму, што адбылося з тыбецкімі паўстанцамі 1 лістапада 1728 года падчас праўлення яго бацькі, імператара Юнчжэна. Шэсць лідараў тыбецкіх паўстанцаў і лідар тыбецкіх паўстанцаў Бло-бзан-бкра-сіс былі парэзаныя да смерці. Астатнія лідары тыбецкіх паўстанцаў былі задушаны і абезгалоўлены, а іх галовы былі выстаўлены тыбецкай грамадскасці на слупах. Цын захапіў маёмасць лідараў паўстанцаў і саслаў іншых тыбецкіх паўстанцаў. 26 студзеня 1751 года маньчжурскі генерал Бандзі накіраваў справаздачу імператару Цын Цяньлуну аб тым, як ён праводзіў расстрэлы і пакаранні тыбецкіх паўстанцаў.

#### Зносіны з Афганістанам

У 1762 годзе імператар Цяньлун быў блізкі да вайны з афганскім эмірам Ахмад-шахам Дурані з-за экспансіі цынскага Кітая ў Цэнтральнай Азіі. У той час як войскі імперыі Цын і Дурані былі размешчаны каля мяжы ў Цэнтральнай Азіі, вайна не пачалася. Праз год Дурані накіраваў пасланца ў Пекін, які падарыў Цяньлуну чатырох цудоўных коней, якія сталі тэмай серыі карцін «Чатыры афганскія скакуны  (англ.) (бел.». Аднак афганскі пасланнік не здолеў вырабіць добрага ўражання на Цяньлуна пасля таго, як адмовіўся належным чынам павітаць імператара  (руск.) (бел.. Пазней Цяньлун адмовіўся ўмешвацца ў забойства імперыяй Дурані султана Бадахшана  (руск.) (бел. які быў васалам цынскага Кітая.

#### Заваяванне Кашгарыі

У Кашгарыі (Усходні Туркестан) існавала тэакратычная уйгурская дзяржава. Яе раздзіралі рэлігійныя звады паміж дзвюма асноўнымі плынямі мясцовага мусульманскага духавенства «белагорскімі» і «чарнагорскімі» хаджамі, а таксама паміж кіраўнікамі гарадоў (хакім-бекі) і ханскай уладай. Апошняя змагалася за цэнтралізацыю краіны, а хакім-бекам была выгадная яе раздробленасць. Розныя ваяўнічыя бакі часта абапіраліся на знешнія сілы, што палягчала Хунлі падрыхтоўку да заваявання гэтага краю.

Сянфэй — кашгарская наложніца.
Перад паходам у Кашгарыю цынская дыпламатыя правяла дбайную падрыхтоўку. Мясцовым феадалам (бекі) абяцаліся вызваленне ад улады тэакратаў (хаджы), усталяванне міру і парадку, недатыкальнасць панавання мясцовай шляхты над працоўным насельніцтвам. Пры гэтым маньчжуры ўмела выкарыстоўвалі няздольнасць мясцовых феадалаў да цэнтралізацыі і да самаабароны ад націску знешніх сіл, іх імкненне абаперціся на вонкавага заступніка-арбітра. У гэтай ролі ўсё часцей выступаў маньчжурскі богдахан. Хунлі ўмела маніпуляваў раз’яднанасцю палітычных сіл у Кашгарыі, падтрымліваючы «белагорскіх» хаджаў супраць «чарнагорскіх», а хакімаў — супраць тых і іншых.

«Белагорскія» хаджы на чале з Бурхан-эд-Дзінам  (руск.) (бел. і яго братам Хан-Хаджой  (кіт.) (бел. змагаліся супраць «чарнагорскіх» хаджаў, якія кіравалі Кашгарыяй. З дапамогай маньчжура-кітайскіх войскаў «белагорскія» хаджы ў 1755 годзе захапілі ўладу ў краі, і на ханскі прастол быў узведзены Бурхан-эд-Дзін. Разглядаючы яго як свайго стаўленіка і «данніка», Хунлі запатрабаваў ад яго «даніну» і выказванне пакоры. Жадаючы захаваць незалежнасць, Бурхан-эд-Дын і яго брат скінулі з сябе цынскую апеку і паднялі насельніцтва на барацьбу за веру. Хоць на бок маньчжураў перайшлі хакім-бекі шэрагу гарадоў, паўстанцы ў 1757 годзе разграмілі «васьмісцяжныя» часткі, якія прыбылі ў горад Кучар  (руск.) (бел.. З заваяванай Джунгарыі сюды была накіравана вялікая армія на чале з намеснікам Чжаа Хуэем  (англ.) (бел. і Ярхашанем. Пасля двухмесячнай аблогі яна ў 1758 годзе авалодала Кучарам, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. На працягу трох месяцаў армія Чжаа Хуэя абложвала Яркенд  (руск.) (бел. але сама апынулася акружанай пад яго сценамі сіламі Хан-Хаджы, якія гераічна змагаліся, і прыбылымі да яго новымі атрадамі уйгураў. Яны сарвалі першую спробу цынскіх войскаў дэблакаваць Чжаа Хуэя. Гэта з вялікай цяжкасцю ўдалося толькі з другой спробы ў 1759 годзе. Падыход новых цынскіх падмацаванняў, подкуп маньчжурамі хакім-бекаў шэрагу гарадоў і ўнутраныя звады сярод уйгурскіх феадалаў шмат у чым звялі на нішто поспехі паўстанцаў. У 1759 годзе двума калонамі заваёўнікі перайшлі ў наступ, палі гарады Кашгар і Яркенд  (руск.) (бел.. У бітве ля возера Яшыль-куль  (англ.) (бел. уйгурскія войскі былі разбітыя. Пад ціскам праўзыходных сіл ворага Бурхан ал-Дзін Хаджа  (руск.) (бел. і Хан-Хаджа  (кіт.) (бел. з часткай войскаў, бежанцамі і статкамі жывёлы адступілі яшчэ далей на Захад, ва ўладанні бадахшанскага кіраўніка, і былі ім забітыя. Да канца 1759 года маньчжурскае заваяванне Кашгарыі завяршылася.

### Палітыка Хунлі на заваяваных тэрыторыях

Кашгарыя была пастаўлена пад уладу маньчжурскага галоўнакіравальнага, які падпарадкоўваўся намесніку Джунгарыі і Кашгарыі. Краіна была падзелена на шэсць акруг на чале з маньчжурскімі намеснікамі. У гарадах і кішлаках улада засталася ў руках мусульманскіх феадалаў-бекаў, якія дапамагалі трымаць у падпарадкаванні уйгурскае і іншае насельніцтва. Бекі атрымлівалі вышэйшую ўладу над жыхарамі зямель, падараваных ім у спадчыннае валоданне. У сваю чаргу бекі кантраляваліся камандзірамі гарадскіх гарнізонаў і вышэйстаячымі цынскімі чыноўнікамі. Уйгурскія феадалы верай і праўдай служылі новым гаспадарам, разам з імі абіраючы і прыгнятаючы мусульманскае насельніцтва. Тэрыторыя Джунгарыі і Кашгарыі атрымалі назву Сіньцзян, гэта значыць «Новая мяжа», стаўшы месцам ссылкі для праціўнікаў цынскага рэжыму. Абязлюдзенне Джунгарыі трывожыла Хунлі. Тут сталі размяшчаць маньчжурскія і кітайскія войскі з Ганьсу, атрады салонаў  (руск.) (бел. і даураў з Маньчжурыі. У 1764 годзе ў даліну Ілі  (руск.) (бел. перасялілі некалькі тысяч сібо. Былі створаны маньчжурскія ваенна-земляробчыя паселішчы і кітайскія ваенныя паселішчы, а таксама земляробчыя паселішчы з сасланых сюды уйгураў — удзельнікаў супраціўлення маньчжурскаму заваяванню. Сюды перасяляліся кітайцы і дунганы  (руск.) (бел.. У 1771 годзе ў Джунгарыю з Волгі  (руск.) (бел. вярнулася частка таргутаў  (руск.) (бел.. Аднак гэты край так і застаўся маланаселеным.

З гібеллю Джунгарскага ханства Хунлі і наступныя багдаханы сталі ў поўным сэнсе слова гаспадарамі становішча ў Халсе  (руск.) (бел.. Пасля падаўлення паўстання Цэнгунджаба  (руск.) (бел. Хунлі працягваў палітыку падпарадкавання і драбнення Манголіі. Колькасць хашунаў  (руск.) (бел. з 74 было даведзена да 82. Умацоўвалася арганізацыя ваеннага кантролю. Для гэтага ў 1762 годзе былі заснаваны пасады маньчжурскага намесніка з рэзідэнцыяй ва Улясутаі (Урга) і двух яго суправіцеляў-памочнікаў і дарадцаў са стаўкамі ва Уліястаі  (руск.) (бел. і Кобда  (руск.) (бел.; адзін з іх прызначаўся з манголаў. Хунлі забараніў абіраць Богда-гэгэна з асяроддзя ханскіх і княжацкіх сем’яў Халхі. Быў усталяваны парадак абрання і зацвярджэння кіраўніка царквы і іншых вышэйшых іерархаў, які дазваляе адсейваць непажаданых Пекіну кандыдатаў. З 1758 года пасаду Богда-гэгэна займалі выключна ламы з Тыбету. Тым самым канфлікт Пекіна з ламаісцкай царквой быў ліквідаваны, а ўлада багдахана ўмацавалася. Хунлі паслядоўна праводзіў палітыку драбнення Манголіі. Да канца XVIII стагоддзя колькасць княстваў у параўнанні з сярэдзінай XVII стагоддзя ўзрасла ў 15 разоў, з 7 да 105. У выніку расла феадальная раздробленасць, рэзка скарачаліся сярэднія памеры княстваў, а ханы і князі ўсё больш гублялі свае эканамічныя, палітычныя і ваенныя магчымасці.

### Унутраная палітыка імперыі ў зеніце магутнасці

#### «Закрыццё» Кітая

Імператар Цяньлун, ва ўзросце 65 гадоў, у Забароненым горадзе, Пекін у 1761 годзе (зімой).Фрагмент манументальнага палатна «Дзесяць тысяч нацый прыбылі плаціць даніну  (англ.) (бел.»
Мармуровая ладдзя імператара Цяньлуна.
Пасля падпарадкавання Тыбету, заваявання Джунгарыі і Кашгарыі, Цынская імперыя знаходзілася ў зеніце сваёй магутнасці. Заходнія паходы 1751, 1757—1759 гадоў прынеслі Хунлі велізарную здабычу — у склад імперыі ўвайшлі зямлі агульнай плошчай да 3 мільёнаў квадратных кіламетраў, што прыкладна раўнялася імперыі Вялікіх Маголаў у Індыі. У сярэдзіне XVIII стагоддзя Цынская імперыя была самай буйной і моцнай дзяржавай Усходняй Азіі; Пекін быў больш тагачаснага Парыжа. Хунлі адчуваў сябе ледзь не ўладаром усяго свету. Эйфарыя ўласнай магутнасці надоўга стала галоўным фактарам, якія вызначалі ўнутраную і знешнюю палітыку Цынскай імперыі ў другой палове XVIII стагоддзя. Адчуванне ўсесілля ўнутры і па-за імперыі прывяло да далейшага ўзмацнення ізаляцыі Кітая ад знешняга свету — да «закрыцця» імперыі для «заморскіх варвараў».

Цынскія кіраўнікі асвоілі вопыт кітайскай гісторыі. Яны ведалі, што паслабленне чарговай дынастыі заўсёды суправаджалася нарастаннем пагрозы звонку, а ўнутраныя смуты ў канцы праўлення аслабленай дынастыі выкарыстоўваліся знешнімі сіламі для захопу ўлады ў Кітаі, як гэта зрабілі самі маньчжуры. Зыходзячы з мінскага вопыту, Сюанье, Іньчжэнь і Хунлі асцерагаліся, што знешняя пагроза можа супасці з масавым рухам кітайцаў супраць улады заваёўнікаў. Маньчжуры і адданыя ім кітайскія саноўнікі памяталі, што прышэльцы з далёкіх еўрапейскіх, на іх думку — маленькіх і слабых, «варварскіх» краін ўмяшаліся ў свой час у барацьбу паміж мінскай і цынскай дынастыямі. Каб пазбегнуць магчымай крызіснай сітуацыі Пекін вырашыў «закрыць» імперыю для гэтых «варвараў», хоць гэтая мера засцярогі пазбаўляла ўрад большай часткі мытных збораў ад марскога гандлю.

«Закрыццё» Кітая прадстаўляла сабой расцягнуты ў часе палітычны працэс, разлічаны на тое, каб прадухіліць складанне за мяжой моцнай антыманьчжурскай кааліцыі. Кітайскім купцам не дазвалялася будаваць вялікія караблі, плаваць на замежных судах, мець зносіны з «заморскімі варварамі» і вывучаць іх мовы. Дзве апошнія забароны не распаўсюджваліся толькі на купцоў з гільдыі «Гунхан». Звычайны ўезд замежнікаў быў забаронены, жорстка кантралявалася прыбыццё купцоў і дыпламатаў. Караванны гандаль з Расіяй праз мангольскія стэпы строга рэгламентаваўся. Палітыка ізаляцыі краіны ад знешняга свету бачылася цынскім імператарам як адзін са сродкаў самазахавання.

У 1757 годзе быў забаронены замежны гандаль ва ўсіх партах, акрамя Гуанчжоу. Нават тут еўрапейцам не дазвалялася сяліцца ў межах горада. Ім забаранялася вывучаць кітайскую мову, а кітайцаў, якія навучаюць «заморскіх варвараў», каралі смерцю. Нельга было перасяляцца на прыбярэжныя астравы і араць там цаліну; парушальнікаў вярталі на мацярык, а іх дамы спальвалі. У 1787 годзе было спецыяльна забаронена засяленне астравоў ля ўзбярэжжа правінцыі Чжэцзян.

### Дасягненні культуры

Імператар Цяньлун у сваім кабінеце, карціна Джузэпэ Кастыльёне, XVIII стагоддзе
[[Файл:Chengde\_view\_from\_mountain\_top.jpg|міні|250пкс|Путацзунчэн  (руск.) (бел. — пабудаваная па загадзе Цяньлуна копія лхаскай Паталы ў горадзе {{|нп3|Чэндэ|ru|Чэндэ}}.]]
Імператар Цяньлун, як і яго папярэднікі, сур’ёзна ставіўся да сваёй культурнай ролі. Па-першае, ён працаваў над захаваннем маньчжурскай спадчыны, якую ён бачыў як аснову маральнага характару маньчжураў і, такім чынам, улады дынастыі. Ён загадаў скласці маньчжурскія генеалогіі, гісторыі і рытуальныя даведнікі, а ў 1747 годзе таемна загадаў скласці Шаманскі кодэкс  (англ.) (бел. апублікаваны пазней у Сыку цюаньшу  (руск.) (бел.. Ён яшчэ больш умацаваў культурныя і рэлігійныя прэтэнзіі дынастыі ў Цэнтральнай Азіі, загадаўшы пабудаваць копію тыбецкага палаца Патала, храм Путоцзунчэн, на тэрыторыі імператарскага летняга палаца ў Чэндэ  (руск.) (бел.. Для таго, каб прадставіць сябе тыбетцам і манголам у будысцкіх, а не ў канфуцыянскіх тэрмінах, ён замовіў танку, або святую карціну, якая паказвае яго Манджушры  (руск.) (бел. Бадхісатвы  (руск.) (бел. Мудрасці. Ён таксама быў паэтам і эсэістам. Яго збор твораў, які публікаваўся ў дзесяціразовай серыі паміж 1749 і 1800 гадамі, змяшчае больш за 40 000 вершаў і 1300 празаічных тэкстаў, якія, калі б ён склаў іх усе, зрабілі б яго адным з самых пладавітых пісьменнікаў усіх часоў.

Імператар Цяньлун разглядае карціны
Імператар Цяньлун быў галоўным заступнікам і важным «захавальнікам і рэстаўратарам» канфуцыянскай культуры. У яго быў ненасытны апетыт да калекцыянавання, ён набыў вялікую частку «вялікіх прыватных калекцый» Кітая любымі неабходнымі сродкамі і «рэінтэграваў іх скарбы ў імператарскую калекцыю». Ён стварыў групу дарадцаў па культуры, каб дапамагчы знайсці калекцыі купецкіх сем’яў, якія павінны былі прадаць або чые спадчыннікі страцілі цікавасць да іх. Часам ён аказваў ціск або прымушаў заможных чыноўнікаў здаваць каштоўныя прадметы, прапаноўваючы прабачыць недахопы ў іх выкананні ў выпадку, калі яны робяць пэўны «падарунак». Некалькі разоў ён сцвярджаў, што карціна можа быць абаронена ад крадзяжу або пажару толькі ў тым выпадку, калі яе вывезуць у Забаронены горад.

Велізарная калекцыя твораў мастацтва імператара стала інтымнай часткай яго жыцця; ён браў з сабой у падарожжы пейзажныя карціны, каб параўноўваць іх з сапраўднымі краявідамі, або каб павесіць іх у спецыяльных пакоях у палацах, дзе ён начаваў, каб надпісваць іх пры кожным наведванні. Ён таксама рэгулярна дадаваў паэтычныя надпісы на карціны імператарскай калекцыі, прытрымліваючыся прыкладу імператараў дынастыі Сун і мастакоў-літаратараў дынастыі Мін. Яны былі знакам адрознення для твора і бачным знакам яго законнай ролі як імператара. Найбольш характэрным для імператара Цяньлуна з’яўляецца іншы тып надпісаў, якія паказваюць унікальную практыку абыходжання з творамі мастацтва, якую ён, здаецца, выпрацаваў для сябе. У пэўных фіксаваных выпадках на працягу доўгага перыяду часу ён разглядаў шэраг карцін або твораў каліграфіі, якія мелі для яго асаблівае значэнне, рэгулярна ўпісваючы ў кожны пераважна прыватныя нататкі аб абставінах, калі яны карысталіся імі, выкарыстоўваючы іх амаль як дзённік. У прыватнасці, імператар Цяньлун размяшчаў у Зале трох рарытэтаў (Саньсітан), невялікім пакоі ў Зале разумовага ўдасканалення  (англ.) (бел. тры творы каліграфіі: «Своечасовая расчыстка пасля снегападу» Ван Січжы з дынастыі Цзінь, «Сярэдзіна восені» яго сына Ван Сяньчжы і «Ліст да Баюаня» Ван Сюня.

Большасць з некалькіх тысяч прадметаў з нефрыту ў імператарскай калекцыі датуюцца часам яго праўлення. Імператар быў таксама асабліва зацікаўлены ў калекцыянаванні старажытнай бронзы, бронзавых люстэркаў і пячатак у дадатак да керамікі, прыкладнога мастацтва, напрыклад, эмалі, металічных і лакаваных вырабаў, якія квітнелі падчас яго праўлення; значная частка яго калекцыі знаходзіцца ў Фондзе Персіваля Дэвіда  (англ.) (бел. ў Лондане. У Музеі Вікторыі і Альберта і Брытанскім музеі таксама маюцца калекцыі мастацтва эпохі Цяньлун.

#### Цэнзура

Стэла ў гонар перабудовы моста Марка Пола  (руск.) (бел. імператарам Цяньлунам
Што тычыцца ўнутранай палітыкі Хунлі, то эйфарыя магутнасці прывяла да рэзкага ўзмацнення «літаратурнай інквізіцыі» з яе вогнішчамі і пакараннямі смерцю. Яшчэ больш узмацніліся ранейшыя інтэлектуальныя забароны. У кнігах нельга было згадваць асабістыя імёны маньчжурскіх кіраўнікоў (гэта азначала непрызнанне іх імператарамі Кітая), нападаць  (англ.) (бел. на цынскі рэжым. Забаранялася крытыкаваць некітайскія дынастыі (Ляа  (руск.) (бел. Цзінь, Юань), як роднасныя Цын, згадваць палітычныя саюзы і групоўкі канца Мін («Дунлінь», «Фушэ», «Цзішэ»), а таксама крамольных аўтараў. Нельга было пісаць аб абароне межаў ад качэўнікаў (гунаў, кіданяў, тангутаў  (руск.) (бел. чжурчжэняў і манголаў  (руск.) (бел.), па-свойму трактаваць канфуцыянскія каноны, выступаць супраць неаканфуцыянскай артадоксіі  (руск.) (бел. братоў Чэн (Чэн Хаа  (руск.) (бел. і Чэн І  (руск.) (бел.) і Чжу Сі. Творы, якія змяшчалі такую «крамолу», падлягалі поўнаму або частковаму знішчэнню (у другім выпадку з іх канфіскоўваліся небяспечныя главы або часткі). З 1774 па 1784 гады поўнай забароне падвергліся больш за 2,3 тысяч выданняў, а частковаму — 342. Спаленне іх у 1774—1782 гадах адбывалася 24 разы: у вогнішча былі кінутыя амаль 14 тысяч кніг. Забароненыя выданні пад страхам цяжкіх пакаранняў адбіраліся ў насельніцтва і знішчаліся. Тых, хто не паслухаўся, чакала смяротнае пакаранне. Акрамя таго, у кіраванне Хунлі складаліся велізарныя спісы кніг, якія «не заслугоўваюць увагі», але не падлягаюць спаленню. Занесеныя ў іх творы не рэкамендавалася ні вывучаць, ні выдаваць, ні выкарыстоўваць пры выкладанні. Найбольшую шкоду нанеслі кнігам, выдадзеным у часы дынастыі Мін.

Улада мусіла ацэньваць нейтральнасць любога асобнага персанажа або любога асобнага сказа; калі б улада палічыла, што гэтыя словы ці прысуд зняважлівыя ці цынічныя ў дачыненьні да кіраўнікоў, тады пачынаўся пераслед.

Улады і спецыяльны штат чыноўнікаў-цэнзараў асабліва заўзята вышуквалі і знішчалі неафіцыйныя працы па гісторыі, складзеныя па ініцыятыве прыватных асоб і часта ўтрымлівалі антыманьчжурскія выказванні. Спальвалася бытавая мастацкая проза; раманы, навелы і аповесці рэалістычнага кірунку аб’яўляліся «непрыстойнымі». Замест іх насельніцтву навязваліся «сельскія гутаркі», аб павышэнні эфектыўнасці якіх Хунлі тройчы выдаваў спецыяльныя ўказы. Была забаронена публікацыя «распусных раманаў», у тым ліку такіх выдатных твораў, як «Рачныя затокі» і «Цзінь, Пін, Мэй». «Амаральнымі» былі прызнаныя многія фальклорныя матэрыялы, навелы і аповесці бытавога жанру. Усяляк дыскрымінаваліся кнігі будыйскага і даоскага канонаў, было дазволена перавыдаваць толькі 2 % такіх твораў.

Узмацняліся судовыя працэсы над літаратарамі. Паэтаў пакаралі смерцю за радкі, якія змяшчаюць антыцынскія намёкі, за напісанне сумных вершаў, што звязвалася з падзеннем Мін. З часоў Сюанье да 1772 года было арганізавана 12 вялікіх «літаратурных» судовых разглядаў. У выніку былі знішчаны цэлыя сем’і шэньшы  (руск.) (бел. якія трапілі пад падазрэнне ў нелаяльнасці. Так, у 1777 годзе складальнік паэтычнай анталогіі Ван Сіхоу  (англ.) (бел. быў пакараны за парушэнне табу на асабістыя імёны імператараў. Яго бліжэйшых сваякоў кінулі ў турму, а сыноў і ўнукаў ператварылі ў рабоў. У часы імператара Цяньлуна было 53 выпадкі літаратурнай інквізіцыі  (руск.) (бел. у выніку якіх ахвяр пакаралі смерцю шляхам адсячэння галавы або павольных парэзаў  (англ.) (бел. ці калецтвам іх трупаў (калі яны ўжо былі мёртвыя). Па трапным выразе пісьменніка-дэмакрата Лу Сіня, наступіла «турма пісьменства», свабодная думка была пасаджана за краты. Карныя акцыі Хунлі, які лічыў сябе «асвечаным манархам», нанеслі велізарны ўрон навуцы і культуры Кітая.

#### Кнігавыдавецтва

У той жа час пры Хунлі яшчэ большы размах атрымалі «грамадскія працы», у якія былі ўцягнутыя некалькі тысяч кітайскіх навукоўцаў і шэньшы  (руск.) (бел.. Іх намаганнямі былі створаны новыя энцыклапедыі — «Цын тунчжы» («Цынскі гістарычны звод»), «Цын вэньсянь тункаа» («Цынскае даследаванне старажытных тэкстаў»), «Цын тундзянь» («Цынскі палітычны звод») і"Тунцзянь цзілань" («Гістарычная хроніка Кітая»). Асабліва вялікім было знакамітае перавыданне кніг імператарскай бібліятэкі «Сыку цюаньшу  (руск.) (бел.» («Поўны збор кніг па чатырох раздзелах»). Адным з яго самых грандыёзных праектаў было сабраць каманду навукоўцаў, каб сабраць, адрэдагаваць і надрукаваць самую вялікую калі-небудзь калекцыю кітайскай філасофіі, гісторыі і літаратуры. Вядомы як *«Праект чатырох скарбніц»* (або «Сыку цюаньшу  (руск.) (бел.»), ён быў апублікаваны ў 36 000 тамоў, якія змяшчалі каля 3 450 поўных твораў і з працай 15 000 перапісчыкаў. Ён захоўваў мноства кніг, але таксама быў прызначаны як спосаб вышукваць і падаўляць палітычных апанентаў, патрабуючы «ўважлівага вывучэння прыватных бібліятэк, каб скласці спіс прыкладна з адзінаццаці тысяч твораў мінулага, з якіх прыкладна траціна была выбрана для публікацыі. Творы, якія не былі ўключаны, былі або абагульнены, або — у многіх выпадках — прызначаны для знішчэння». Дзесяць гадоў (1772—1782) доўжылася праца вялізнага калектыву навукоўцаў і літаратараў па складанні гэтага грандыёзнага кампілятыўнага збору тэкстаў. Яго копіі былі разасланыя ў шэраг публічных бібліятэк, створаных Хунлі для навукоўцаў, літаратараў і шэньшы  (руск.) (бел.. Акрамя таго, па яго загадзе складаліся дапаўненні да энцыклапедый папярэдніх эпох — «Сюй тунчжы» («Працяг гістарычнага зводу»), «Сюй вэньсянь тункаа» («Працяг даследавання старажытных тэкстаў») і «Сюй тундзянь» («Працяг палітычнага зводу»). Вельмі важная для культурнай спадчыны, гэтая гіганцкая дзейнасць суправаджалася ўсё тымі ж цэнзурнымі і фальсіфікатарскімі скарачэннямі, падчысткай і перайначваннем непажаданых дынастыі Цын месцаў у тэкстах і вернападданніцкім асвятленнем гістарычных падзей.

#### Літаратурная творчасць

У 1743 годзе, пасля свайго першага візіту ў Мукдэн (сучасны Шэньян, правінцыя Ляанін), імператар Цяньлун напісаў на кітайскай мове сваю «Оду Мукдэну» («Шэнцзін фу/Мукдэн-і фуджурун бітэ»), фу  (руск.) (бел. ў класічным стылі, як паэму хвалы Мукдэну, у той момант агульны тэрмін для таго, што пазней было названа Маньчжурыяй, апісваючы яго прыгажосці і гістарычныя каштоўнасці. Ён апісвае горы і дзікую прыроду, выкарыстоўваючы іх, каб абгрунтаваць сваю веру ў тое, што дынастыя вытрымае. Затым быў зроблены маньчжурскі пераклад. У 1748 годзе ён загадаў надрукаваць юбілей на кітайскай і маньчжурскай мовах, выкарыстоўваючы некаторыя сапраўдныя дацыньскія  (руск.) (бел. формы і маньчжурскія стылі, якія трэба было вынайсці і якія нельга было прачытаць.

#### Мовы

У дзяцінстве імператар Цяньлун навучаўся маньчжурскай, кітайскай і мангольскай мовам, было арганізавана навучанне тыбецкай мове і размоўная практыка на чагатайскай (турэцкай або сучаснай уйгурскай). Тым не менш, ён яшчэ больш, чым яго папярэднікі, быў занепакоены захаваннем і прасоўваннем маньчжурскай мовы сярод сваіх паслядоўнікаў, бо абвясціў, што «завязным каменем для маньчжураў з’яўляецца мова». Ён замовіў новыя маньчжурскія слоўнікі і кіраваў падрыхтоўкай Пяціглоцкага слоўніка  (англ.) (бел. у якім былі эквіваленты маньчжурскіх тэрмінаў на мангольскай, тыбецкай і цюркскай мовах, і быў перакладзены будыйскі канон  (руск.) (бел. на маньчжурскую мову, якая лічылася «нацыянальнай мовай». Ён кіраваў ліквідацыяй запазычанняў, узятых з кітайскай мовы, і замяніў іх перакладамі-калькамі, якія былі ўведзеныя ў новыя маньчжурскія слоўнікі. Маньчжурскія пераклады кітайскіх твораў падчас яго праўлення былі прамымі перакладамі ў адрозненне ад маньчжурскіх кніг, перакладзеных падчас праўлення імператара Кансі, якія прадстаўлялі сабой транслітарацыю кітайскіх іерогліфаў маньчжурскім пісьмом.

Імператар Цяньлун замовіў «Цынь дын Сію Тунвэнь Чжы» (欽定西域同文志; «Імперскі тэзаўрус заходніх рэгіёнаў»), які ўяўляў сабой тэзаўрус геаграфічных назваў у Сіньцзяне, на айрацкай мангольскай, маньчжурскай, кітайскай, тыбецкай і цюрксай (сучаснай уйгурскай мовах).

#### Тыбецкі будызм

Імператар Цяньлун выказваў асабістую веру ў тыбецкі будызм, прытрымліваючыся традыцыі маньчжурскіх кіраўнікоў, звязанай з Бадхісатвай Манджушры  (руск.) (бел.. Ён працягваў апякунства тыбецкага будыйскага мастацтва і замовіў пераклады будыйскага канону  (руск.) (бел. на маньчжурскую мову. Судовыя пратаколы і крыніцы на тыбецкай мове пацвярджаюць яго асабістую прыхільнасць. Ён навучыўся чытаць па-тыбецку і старанна вывучаў будыйскія тэксты. Яго перакананні адлюстраваны ў тыбецкіх будысцкіх вобразах яго магілы, магчыма, найбольш асабістым і прыватным выразе жыцця імператара. Ён падтрымліваў Жоўтую царкву (тыбецкую будыйскую секту Гелуг), каб «падтрымліваць мір паміж манголамі», паколькі манголы былі паслядоўнікамі Далай-ламы і Панчэн-ламы  (укр.) (бел. Жоўтай царквы. Ён таксама сказаў, што гэта было «проста ў адпаведнасці з Нашай палітыкай распаўсюджвання Нашай прыхільнасці да слабых», што прывяло яго да заступніцтва Жоўтай царквы.

У 1744 годзе ён ператварыў Палац Гармоніі  (руск.) (бел. ў тыбецкі будысцкі храм для манголаў. Каб растлумачыць практычныя прычыны падтрымкі тыбецкіх будыстаў «Жоўтых капелюшоў» і адхіліць крытыку ханьскіх кітайцаў, ён загадаў выгравіраваць на тыбецкай, мангольскай, маньчжурскай і кітайскай мовах стэлу «Лама Шуо» з надпісам: «Патрануючы Жоўтай Царкве, мы падтрымліваем мір паміж манголамі. Паколькі гэта важная задача, мы не можам не абараніць гэта (рэлігію). (Робячы гэта) мы не дэманструем ніякай прадузятасці і не жадаем лашчыць тыбецкіх святароў (як гэта рабілася падчас дынастыі Юань)».

Марк Эліят  (англ.) (бел. прыходзіць да высновы, што гэтыя дзеянні прынеслі палітычную карысць, але «цельна спалучаліся з яго асабістай верай».

#### Антыісламскія законы

Гравюра з выявай імператара Цяньлуна
Палітыка Цын у дачыненні да мусульман і ісламу была зменена падчас праўлення імператараў Кансі, Юнчжэна і Цяньлуна. У той час як імператар Кансі абвясціў мусульман і хань роўнымі, яго ўнук, імператар Цяньлун, падтрымаў жорсткія рэкамендацыі ханьскіх чыноўнікаў адносна абыходжання з мусульманамі. Імператар Кансі сказаў, што мусульмане і ханьцы роўныя, калі людзі сцвярджалі, што да мусульман трэба ставіцца па-рознаму. Імператар Юнчжэн прытрымліваўся думкі, што «іслам быў дурным, але ён адчуваў, што ён не ўяўляе пагрозы», калі суддзя ў Шаньдуне звярнуўся да яго з просьбай разбурыць мячэці і забараніць іслам. Затым Юнчжэн звольніў чыноўніка за патрабаванне караць мусульман больш жорстка, чым немусульман.

Гэтая палітыка змянілася падчас праўлення імператара Цяньлуна. Чэнь Хунмоу  (англ.) (бел. чыноўнік Цын, сказаў, што мусульман трэба прывесці да закону і парадку, пакараўшы іх больш жорстка, і абвінаваціўшы мусульманскіх лідараў у злачынных паводзінах мусульман у сваім лісце да Камітэта пакаранняў пад назвай «Запавет настаўлення і ўгаворвання мусульман», які ён напісаў у 1751 годзе. Нягледзячы на тое, што Камітэт пакаранняў нічога не зрабіў, генерал-губернатар Шэньсі-Ганьсу  (англ.) (бел. ў 1762 годзе прыступіў да выканання яго рэкамендацыі і прымусіў мусульманскіх злачынцаў караць больш строга, чым ханьскіх. Ён таксама праводзіў палітыку, паводле якой злачынныя дзеянні мусульманскіх вернікаў мячэцяў заканчваліся тым, што іх імамы былі пакараныя і адказныя за іх. Гэтая антымусульманская палітыка генерал-губернатара атрымала адабрэнне імператара Цяньлуна.

Вялікія змены, што адбываліся з кітайскімі мусульманамі, напрыклад, увядзенне суфійскага ордэна Накшбандыя  (руск.) (бел. ў хуэй  (руск.) (бел. прымусілі імператара Цяньлуна прыняць такое жорсткае стаўленне да мусульман у адрозненне ад яго дзеда і бацькі. Гэта прывяло да больш шырокіх сувязяў паміж Хуэй і больш шырокім ісламскім светам з захаду, калі ордэн Накшбандыя прыйшоў на ўсход да Хуэй, калі навукоўцы Хуэй у Сучжоу былі ператвораны ў Накшбандыю Мухамедам Юсуфам Хаджой  (англ.) (бел.. Апак Хаджа  (руск.) (бел. сын Мухамада Юсуфа, таксама далей распаўсюджваў ордэны Накшбандыі сярод кітайскіх мусульман, такіх як тыбецкія мусульмане, салары, хуэй  (руск.) (бел. і іншыя мусульманскія этнічныя групы ў Хэчжоу, Ганьсу (цяпер Лінься) і Сініне ў Цынхаі і Ланьчжоу. Ма Лаічы  (англ.) (бел. быў лідарам аднаго з гэтых ордэнаў, і ён асабіста вучыўся ў ісламскім свеце ў Бухары, каб вывучыць суфізм, а таксама ў Емене і ў Мецы, дзе яго вучыў Маўлана Махдум. Гэта прынесла яму аўтарытэт сярод кітайскіх мусульман. У спрэчцы аб парушэнні посту падчас Рамадана Ма Лайчы сказаў, што перад малітвай у мячэці варта разгаўляцца, а не наадварот, і гэта прывяло да таго, што ён атрымаў шмат звернутых накшбандыйцаў з хуэй і цюркскіх салараў. Справа дайшла да суда ў 1731 годзе, калі мусульмане, якія спрачаліся аб тым, як прыпыняць Рамаданскі пост, падалі іскі. Цынскія ўлады ў судзе сказалі мусульманскім пазоўнікам вырашыць іх самім, як законным уладам, што не ведалі пра пост у Рамадан. Спрэчка не была вырашана і працягвалася і ўскладнялася яшчэ большай колькасцю спрэчак, напрыклад, як выконваць зікр  (руск.) (бел. у суфізме, у джахры (голасна), як вучыў Ма Мінсінь  (англ.) (бел. іншы суфій, які навучаўся ў заходніх ісламскіх землях, такіх як Бухара, або хуфі (моўчкі), як тое, што зрабіў Ма Лаічы. Забід Накшбандыі ў Емене вучылі Ма Мінсін на працягу двух дзесяцігоддзяў. Яны выкладалі вакальны зікр. Ма Мінсінь таксама быў пад уплывам іншай серыі падзей у мусульманскім свеце Блізкага Усходу, рухаў адраджэння сярод мусульман, такіх як саудаўцы, якія аб’ядналіся з Мухамадам ібн Абд аль-Вахабам  (руск.) (бел.. Гэты тадждыд  (англ.) (бел. паўплываў на Ма Мінсіня ў Емене.

У той час як Ма Мінсінь быў у Емене і ўдалечыні ад Кітая, уся мусульманская Унутраная Азія была заваяваная «нявернай» дынастыяй Цын, што надае яшчэ большае значэнне яго сітуацыі і поглядам. Ма Лаічы і Ма Мінсінь зноў падалі адзін на аднаго ў суд, але ў гэты другі раз Цын вынесла вердыкт на карысць ціхай фракцыі зікр, маўклівай фракцыі Хуфія  (англ.) (бел. з Ма Лаічы, і надаў ёй статус артадаксальнай, асуджаючы як іншаверства голасную фракцыю Джахрыя  (англ.) (бел. з Ма Мінсінем. Ма Мінсінь праігнараваў загад і працягваў празелітызм у Шэньсі, Нінся і Сіньцзяне, адправіўшыся ў Гуанчуань з Хэчжоу ў 1769 годзе пасля таго, як яго выгналі і забаранілі наведваць раён Сюньхуа. Цюркскія салары ў Сюньхуа выконвалі яго загад нават пасля таго, як Цын вынесла забарону, а ў яго працягваліся судовыя працэсы і юрыдычныя праблемы з Хуфія  (англ.) (бел. і Ма Лаічы, паколькі Цын падтрымліваў апошніх.

Жорсткая бітва, у якой у 1781 годзе чыноўнікі Цын і паслядоўнікі фракцыі Хуфія  (англ.) (бел. былі забітыя нападам прадстаўнікоў фракцыі Джахрыя  (англ.) (бел. якіх узначальваў Су фей-эр  (англ.) (бел. прыхільнік Ма Мінсіня, прывяла да таго, што Ма Мінсіня аб’явілі паўстанцам і пасадзілі ў турму ў Ланьчжоу. Цын пакараў смерцю Ма Мінсіня пасля таго, як яго вызвалення патрабавалі ўзброеныя паслядоўнікі Су фей-эра  (англ.) (бел.. Паўстанне фракцыі Джахрыя  (англ.) (бел. па ўсім паўночна-заходнім Кітаі адбылося пасля пакарання смерцю Ма Мінсіня. У адказ маньчжуры ў Пекіне накіравалі маньчжурскага вялікага сакратара Агуя з батальёнам для забойства правадыроў Джахрыя і выгнання прыхільнікаў суфійскага ордэна ў памежныя раёны.

Праз 3 гады пасля гэтага Цянь У  (кіт.) (бел. узначаліў яшчэ адно паўстанне Джахрыя, якое было разгромлена Цын, і Ма Дацянь, трэці лідэр Джахрыя, быў сасланы Цын у Маньчжурыю ў 1818 годзе і памёр.

Гэта бесперапыннае нарастанне канфлікту паміж мусульманамі і цынскім дваром прывяло да поўнамаштабных войнаў XIX стагоддзя з мусульманскімі паўстаннямі супраць імперыі Цын у паўднёвым і паўночным Кітаі. Змена маньчжурскага стаўлення да мусульман ад памяркоўнага і набліжанага да роўнага з ханьскімі кітайцамі да 1760-х гадоў да гвалту паміж дзяржавай Цын і мусульманамі пасля 1760-х гадоў, была звязана з прагрэсіўным удзелам Цын у канфлікце паміж суфійскімі ордэнамі Джахрыя і Хафія, у выніку чаго Цын больш не магла ісці ў нагу з ранняй рыторыкай роўнасці мусульман. Маньчжурскі суд пад кіраўніцтвам Цяньлуна пачаў зацвярджэнне і прымяненне антымусульманскіх законаў Чэнь Хунмоу  (англ.) (бел. накіраваных на мусульман за вызнанне іх рэлігіі і гвалт з боку дзяржавы Цын, гвалт у суполках паміж абшчынамі Джахрыя і Хафія супаў з буйным пашырэннем фракцыі Джахрыя.

Палітыка Чэнь Хунмоу была рэалізавана ў выглядзе законаў у 1762 годзе, што прывяло да сур’ёзнай напружанасці з мусульманамі. Дзяржаўныя ўлады атрымалі мандат на атрыманне ўсіх паведамленняў аб злачынных паводзінах мусульман ад мясцовых чыноўнікаў, а аб усіх злачынных паводзінах мусульман мусульманскія лідары павінны былі паведамляць уладам Цын у адпаведнасці з гэтымі законамі. Гэта прывяло да патоку антымусульманскіх справаздач, якія паступалі ва ўстановы Цын, паколькі суд Цын атрымаў інфармацыю аб тым, што мусульмане па сваёй сутнасці жорсткія, а мусульманскія бандыты здзяйсняюць злачынствы, паколькі мясцовыя чыноўнікі падавалі справаздачу за справаздачай, а мусульманскія злачынствы запоўнілі судовыя пратаколы. Цын стаў яшчэ больш антымусульманскім пасля атрымання гэтых паведамленняў аб злачынных паводзінах і пачаў прымаць яшчэ больш антымусульманскіх законаў, адзін з якіх заключаўся ў тым, што калі ў групы з трох і больш мусульман будзе знойдзена зброя, усе гэтыя мусульмане будуць асуджаныя як злачынцы.

Новая крымінальная катэгорыя або дзеянне, бойка (dou’ou) была прызначана судом маньчжурскага імператара Цяньлуна ў 1770-х гадах, асабліва як антымусульманская мера арышту мусульман, што прывяло да таго, што нават мусульмане, не звязаныя з фракцыяй Джахрыяй, аб’ядналіся з ёю супраць Цын і прымусілі суд Цын быць яшчэ больш антымусульманскім, асцерагаючыся паўстання мусульман супраць Цын. Гэта прывяло да пакарання смерцю Ма Мінсіня ў 1781 годзе, а паўстанне і гвалт узмацніліся недахопам цынскай інтэлігенцыі. Чыноўнік Цын, якому было даручана спыніць гвалт у суполках Джахрыя і Хуфія, памылкова палічыў, што людзі, з якімі ён размаўляў, былі з Хафія, хаця яны насамрэч былі з Джахрыя, і сказаў ім, што цын будзе забіваць усіх прыхільнікаў Джахрыя. Гэта прывяло да таго, што ён быў забіты натоўпам людзей, пасля чаго Цын адправіў маньчжурскага вялікага сакратара Агуя на поўнамаштабную кампанію пацыфікацыі  (руск.) (бел. супраць Джахрыя.

Ваенная перамога імперыі Цын над Джахрыя прывяла да яшчэ большага яе прыхільнікаў. Чыноўнікі перастараліся, забіваючы мусульман, якіх лічылі ворагамі дзяржавы, каб вырабіць ўражанне на цынскі двор, што прывяло да далейшага росту членства ў Джахрыя, што ў сваю чаргу прывяло да паўстання Цянь У  (кіт.) (бел. ў 1784 годзе.

Імператар Цяньлун спытаў свайго міністра, што адбываецца, калі ён быў здзіўлены тым, як мусульмане з многіх рэгіёнаў сабраліся разам для паўстання. Яго цікавіла, ці пратачылася інфармацыя раследаванне Лі Шыяа  (кіт.) (бел. пра паводзіны мусульман, што прымусіла паўстанцаў падбухторваць да гвалту, кажучы мусульманам, што ўрад іх знішчыць. Затым ён задумаўся і сказаў, што нічога з гэтага не можа быць прычынай, і працягваў пытацца, чаму. Каб вырашыць праблему паўстання 1784 года, паўночна-заходні Кітай быў пастаўлены пад ваенную акупацыю Цын на працягу 50 гадоў, пакуль паўстанне тайпінаў на поўдні Кітая не прымусіла Цын перасяліць іх з паўночна-заходняга Кітая, што прывяло да масавых мусульманскіх паўстанняў 1860-х і 1870-х гадоў у на паўночным захадзе, выкліканае ростам гвалту.

Раптоўныя пытанні аб халялі  (руск.) (бел. ў ісламе, якія ўзніклі ў мангольскіх будыстаў у XVIII стагоддзі, былі выкліканы паўночна-мілітарызацыяй заходняга Кітая побач з Манголіяй, абвяшчэнне ўрадам Цын антыўрадавай накіраванасці мусульман і прыходам у Кітай гвалтоўнага і адраджэнскага ісламу.

Больш за 1000 мусульманскіх дзяцей і жанчын хуэй з суфійскага ордэна Джахрыя ва ўсходняй правінцыі Ганьсу былі забіты генералам Цынскага сцяга Лі Шыяа  (кіт.) (бел. падчас паўстання 1784 года мусульманамі хуэй з Джахрыя пад кіраўніцтвам Чжан Вэньцына і Цянь У, праз 3 гады пасля паўстання ў пачатку 1781 года членамі саларскай Джахрыя, калі Цын пакараў смерцю лідара Джахрыя Ма Мінсіня. Затым урад Цын пад кіраўніцтвам Цяньлуна загадаў знішчыць «Новае вучэнне» суфійскага Джахрыя і забараніў усынаўленне мусульманамі дзяцей-немусульман, пераўтварэнне немусульман у мусульман і будаўніцтва новых мячэцяў. Некаторыя мусульмане «Старога вучэння» па-ранейшаму служылі ў войсках Цын у барацьбе супраць мусульман-суфіяў «Новага вучэння», нягледзячы на тое, што законы, якія забаранялі ім распаўсюджваць сваю рэлігію, распаўсюджваліся і на іх. Лі Шыяа быў членам васьмісцяжнай арміі Цын і быў звязаны з каралеўскай сям’ёй Цын.

#### Хрысціянства

Пераслед хрысціян з боку Юнчжэна яшчэ больш узмацніўся падчас праўлення Цяньлуна.

#### Кадравая палітыка

Летні палац  (руск.) (бел. імператара Цяньлуна.
Усё гэта, натуральна, уплывала і на сістэму падрыхтоўкі і адбору кандыдатаў у саслоўе. Пры Хунлі дэградацыя традыцыйнай экзаменацыйнай сістэмы  (руск.) (бел. дасягнула мяжы. Да 1757 года ад перыядаў Тан, Сун і Мін яшчэ захоўваліся рэшткі патрабаванняў да будучых шэньшы і чыноўнікаў у практычных пытаннях іх далейшай адміністрацыйнай дзейнасці, але з 1757 года яны былі адкінутыя. Перамаглі дагматызм  (руск.) (бел. ўначотніцтва  (руск.) (бел. і крайняя адарванасць ад практычных патрэб будучай службовай кар’еры. Шматгадовая падрыхтоўка да такога роду іспытаў магла быць заменена пратэкцыяй, сувязямі, хабарамі экзаменатарам. Хутка распаўсюджвалася купля вучонай ступені, гэта значыць атрыманне яе без экзаменаў. У 1745 годзе больш за чвэрць зноў прызначаных павятовых начальнікаў купілі навуковую ступень, а агульная колькасць такіх чыноўнікаў крыху саступала колькасці тых, якія атрымалі яе праз экзамены. У параўнанні са сваімі папярэднікамі на троне, Хунлі больш шырока прыцягваў адданую заваёўнікам бюракратыю з ліку кітайцаў да спраў вышэйшых эшалонаў улады; да пачатку XIX стагоддзя кітайцы-чыноўнікі ўжо пераважалі ў дзяржаўным апараце, а іх роля ў справах кіравання прыкметна ўзрасла.

#### Прапагандысцкая падтрымка знешняй агрэсіі

Заходнія паходы і тэрытарыяльныя захопы 1750-х рэзка ўзмацнілі светаўпарадкавальныя прэтэнзіі Хунлі. Прытрымліваючыся ва ўсім прыкладу свайго дзеда Сюанье, ён прэтэндаваў не толькі на рэнамэ ўзорнага канфуцыянскага кіраўніка, але і славутага воіна. Пасля заваявання Джунгарыі і Кашгарыі ён шырока разгалошваў аб сваёй «бездакорнай ваеннай доблесці», хоць яго ваенныя поспехі тлумачыліся перш за ўсё папярэднім раскладаннем варожага лагера і асабліва распальваннем унутранай варожасці. Тым не менш дзіўныя поспехі 1750-х гадоў спарадзілі ў Хунлі прадстаўленне пра сваё войска як пра ўсёпераможную сілу. Адчуваючы сябе ўсемагутным уладаром і спадаром усяго свету, ён ахвотна схіляўся да новых войнаў і паходаў супраць паўднёвых суседніх краін — М’янмы і В’етнама.

### Паход у М’янму

Падставай для вайны з М’янмай (Аўскай дзяржавай) паслужыў пагранічны канфлікт, выкліканы маньчжурскім умяшаннем ва ўнутраныя справы суседняй краіны, паколькі імператар Цяньлун адказаў на просьбу васальных Шанскіх княстваў  (руск.) (бел. аб ваеннай дапамозе супраць атакуючых сіл Бірмы. Першапачаткова ён лічыў, што гэта будзе лёгкая перамога супраць варварскага племені, і накіраваў толькі Армію Зялёнага сцяга  (англ.) (бел. якая базавалася ў Юньнані, які мяжуе з Бірмай. Уварванне Цын адбылося, калі большасць бірманскіх сіл былі разгорнутыя ў іх апошнім уварванні  (англ.) (бел. ў сіямскае Каралеўства Аютыя  (руск.) (бел.. Тым не менш, загартаваныя ў баях бірманскія войскі перамаглі ў першых двух ўварваннях у 1765-66 і 1766-67 на мяжы. Улады правінцыі Юньнань двойчы пасылалі войскі супраць м’янманцаў, а апошнія, у сваю чаргу, урываліся ў Юньнань.

У 1768 годзе ў М’янму рушыла 40-тысячная цынская армія пад камандаваннем Мінжуя  (англ.) (бел. які атрымаў загад Хунлі захапіць м’янманскую сталіцу — горад Аву. Не дайшоўшы да яе, кітайскае войска трапіла ў цяжкае становішча: м’янманцы, адрэзаўшы яго ад Юньнані, выраклі наступаючых на голад. Маньчжурскія войскі паўночнага Кітая не змаглі справіцца з «незнаёмымі трапічнымі мясцовасцямі і смяротнымі эндэмічных хваробамі» і адступілі з вялікімі стратамі, а сам Мінжуй павесіўся. Пасля блізкага сутыкнення кароль Схінб’юшын  (руск.) (бел. перадыслакаваў свае арміі з Сіяма на кітайскі фронт.

У 1769 годзе адбыўся другі паход у Бірму. На гэты раз 60-тысячная армія наступала з Кітая трыма калонамі. Адна рухалася па рацэ Іравадзі, у дзве — па сушы. Імі камандавалі Фухэн, Агуй і Алігунь.

Жорсткія баі разгарнуліся ў раёне ракі Іравадзі. Тыя, хто наступаў, спрабавалі захапіць горад Аву з боку горада Бамо, але зноў пацярпелі няўдачу. Калі цынскія войскі былі цалкам акружаны, у снежні 1769 года паміж палявымі камандзірамі абодвух бакоў было дасягнута перамір’е. Распачатая вайна Сіяма з М’янмай апынулася для маньчжураў збаўчай, бо м’янманскі кіраўнік прапанаваў заключыць мір. Па дамове 1769 года абодва бакі пакідалі занятыя імі тэрыторыі, цынская армія да адыходу на мяжу павінна была пераплавіць усе свае гарматы, а М’янма сімвалічна прызнавала сябе «даннікам» Цынскай імперыі. Хунлі быў раз’юшаны правалам сваіх заваявальных задум, і забараніў гандаль з М’янмай. Сілы Цын трымалі войскі ў памежных раёнах Юньнані на працягу прыкладна аднаго дзесяцігоддзя ў спробе распачаць яшчэ адну вайну, увёўшы забарону на міжгранічны гандаль на два дзесяцігоддзі.

У 1787—1788 гадах кітайска-м’янманскія адносіны і гандаль паступова нармалізаваліся. Калі Бірма і Кітай аднавілі дыпламатычныя адносіны ў 1790 годзе, урад Цын у аднабаковым парадку расцаніў гэты акт як падпарадкаванне Бірмы і абвясціў перамогу. У наступным цынскія імператары здавольваліся прыбыццём раз у 10 гадоў у Пекін м’янманскіх паслоў з «данінай». Нягледзячы на відавочную няўдачу ў вайне з М’янмай, моц Цынскай імперыі па-ранейшаму вырабляла вялікае ўражанне на суседзяў. Так, Рама I  (руск.) (бел. (кіраўнік Сіяма  (фр.) (бел. які прыйшоў да ўлады ў 1782 годзе), шукаў падтрымкі Хунлі ў сваёй вайне супраць М’янмы. У 1786 годзе ён сам даслаў паслоў у Пекін, каб і яго прылічылі да «даннікаў» Цынскай імперыі.

### Паход у В’етнам

У канцы 1780-х гадоў Хунлі прадставілася магчымасць заваяваць паўночную частку В’етнама. У ходзе паўстання (1771—1802) тэйшоны  (руск.) (бел. стварылі сваю дзяржаву ў цэнтральнай і паўднёвай частцы краіны, і змагаліся за авалоданне паўночнай. У 1787 годзе, падчас паходу тэйшонаў на поўнач, імператар Анама Ле Цьеу Тхонг[en] уцёк у Кітай з просьбай аб дапамозе. Скарыстаўшыся гэтым, Хунлі ў 1788 годзе накіраваў ва В’етнам велізарную армію з правінцый Юньнань, Гуансі, Гуандун і Гуйчжоу. 200 тысяч салдат рухаліся трыма калонамі пад агульным камандаваннем намесніка Лянгуана Cey Шыі  (англ.) (бел.. Выкарыстоўваючы сваю колькасную перавагу, цынскія войскі атрымалі над тэйшонамі шэраг перамог. У буйной бітве на рацэ Тхонг в’етнамцы пацярпелі цяжкае паражэнне. Амаль не сустракаючы супраціву, цынская армія ўвайшла ў сталіцу Анама — Тханглонг (Ханой). Тут Сун Шыі ўручыў імператару Ле  (англ.) (бел. інвестытуру  (руск.) (бел.. Вакол сталіцы была створана лінія ўмацаванняў.

У лагеры адступіўшых на поўдзень тэйшонаў Нгуен Хюэ абвясціў сябе імператарам, узяўшы імя «Куанг Чунг». Ён стварыў мабільную і дзеяздольную армію, узмоцненую флотам, кавалерыяй і баявымі сланамі  (руск.) (бел.. Праз некалькі месяцаў, у 1789 годзе імкліва наступаючыя воіны Куанг Чунга ўварваліся ў сталіцу ператварыўшы перамогу ў фіяска з-за нечаканай атакі падчас свята Тэт  (руск.) (бел. (в’етнамскага Новага года).

Захопнікі пакінулі Тханглонг і, разам з Сун Шыі і імператарам Ле  (англ.) (бел. беглі. У баі  (англ.) (бел. пад вёскай Донгда  (руск.) (бел. былі ўшчэнт разгромленыя кітайскія войскі Чжан Ідуна, якія страцілі 10 тысяч салдат. Цынскія атрады, што адыходзілі з Тханглонга да мяжы, былі амаль цалкам знішчаны. Для аднаўлення свайго прэстыжу Хунлі мабілізаваў войскі на чале з Фукананем  (руск.) (бел.. Аддаючы сабе справаздачу ў няроўнасці сіл, Куанг Чунг вярнуў усіх палонных, прапанаваў усталяваць добрасуседскія адносіны, і ў 1789 паслаў у Пекін пасольства з дарамі. Хунлі быў вымушаны прызнаць Куанг Чунга кіраўніком Дайв’ета  (укр.) (бел. (Анама), а былога імператара Ле пасяліць пад Пекінам. Быў адноўлены статус Анама, які існаваў ужо даўно як «данніка» Цынскай імперыі. Такім чынам, спроба Хунлі заваяваць паўднёвага суседа фактычна скончылася правалам. Ведаючы, які важны для кітайскіх імператараў знешні бок справы, Куанг Чунг асабіста прыбыў у Пекін у 1790 годзе, каб павіншаваць Хунлі з яго васьмідзесяцігоддзем. Імперыя Цын больш не падтрымлівала Ле Цьеу Тхонга, а яго сям’я была заключана ў турму ў В’етнаме. Пасля гэтага Цын не будзе ўмешвацца ў В’етнам яшчэ 90 гадоў.

### Пераход да стагнацыі

Правал заваявальных войнаў супраць М’янмы і В’етнама сведчыў аб неадпаведнасці знешняй велічы і паказной моцы сярэдняй імперыі яе ўнутранага стану. З 70-х гадоў XVIII стагоддзя пачалося загніванне маньчжурскага рэжыму і яго паслабленне пад ударамі нарасталых паўстанняў сялян і нацыянальных меншасцяў. Знешні бляск дзей Хунлі і эры праўлення «Цяньлун» толькі прыкрываў пачатак ўнутранага заняпаду Цынскай імперыі. Адбывалася далейшае паслабленне «сцяжнага» саслоўя за кошт страты ім сваіх зямель. Расла карупцыя ў чынавенскім асяроддзі, павялічылася падатковая эксплуатацыя насельніцтва. Яго колькасны рост абганяў рост ворных зямель, у выніку чаго памяншаліся памеры сярэднедушавога сялянскага надзела. Узмацнялася праслойка беднякоў, паўпераў і люмпенаў. Абвастрэнне сацыяльнай сітуацыі ішло паралельна нарастанню міжнацыянальных супярэчнасцяў.

У Цынскай імперыі квітнела нацыянальная і рэлігійная дыскрымінацыя. Кітайцы не з ліку «васьмісцяжных» доўгі час не дапускаліся ў верхнія эшалоны ўлады. Кітайскім мусульманам (хуэйцзу) быў закрыты доступ у асяродзе цывільнай бюракратыі — іх прымалі толькі на ваенную службу. Прадстаўнікоў нацыянальных меншасцяў Паўднёвага Захаду разглядалі як «варвараў» і на дзяржаўную службу не прымалі наогул. Спецыфічная рэлігійная палітыка Сюанье, Інчжэня і асабліва Хунлі пры ўсёй яе афіцыйна рэкламаванай верацярпімасці стварала ў імперыі дадатковую палітычную напружанасць. Дбайнае ўмацаванне канфуцыянства цынскімі імператарамі прывяло да неаб’яўленага, але адчувальнага наступу на іншыя рэлігіі, да падзення прэстыжу будызму і даасізму. Цынская дынастыя адмаўлялася прызнаваць рэлігійныя прэрагатывы даосаў. Калі «аселае», гэта значыць манастырскае, духавенства будыстаў і даосаў ахоўвалася ўладамі, то стаўленне да бадзяжных будыйскіх манахаў і даоскіх прапаведнікаў заставалася відавочна негатыўным.

Бадзяжных будыстаў і даосаў адносілі да «подлага люду» і супрацьпастаўлялі «аселым», гэта значыць манастырскім. З блізкасцю гэтых «жабрацкіх» манахаў да простых працаўнікоў быў звязаны іх апазіцыйны настрой і ўдзел у народных паўстаннях, што, у сваю чаргу, ўзмацняла негатыўнае стаўленне ўладаў да такога роду манахаў.

Асаблівую непрыязнасць афіцыйны Пекін адчуваў да ісламу. Паколькі мусульмане часта выступалі супраць маньчжураў, цынскія імператары шэрагам мер абмяжоўвалі свабоду іх веравызнання. Хунлі забараніў пабудову новых мячэцяў і паломніцтва ў Меку. Ідучы традыцыйным курсам кітайскіх імператараў «правіць варварамі рукамі іншых варвараў», маньчжуры ўсяляк распальвалі нацыянальную варожасць, умела падаграваючы і выкарыстоўваючы супярэчнасці паміж рознымі рэлігіямі. У паўночна-заходніх раёнах імперыі цынскія ўлады ўкаранялі варожасць паміж кітайцамі і мусульманамі, паміж манголамі і ханьцамі, паміж мусульманамі і манголамі. Асабліва паспяхова ўлады нацкоўвалі ханьцаў-канфуцыянцаў на мусульман, а манголаў-будыстаў на прыхільнікаў ісламу. Тым самым імператары захоўвалі кантроль над імі і ўмацоўвалі сваю ўладу.

Паўстанне  (кіт.) (бел. ўйгурскіх мусульман горада Ушы  (руск.) (бел. супраць маньчжураў у 1765 годзе адбылося пасля групавога згвалтавання уйгурскіх жанчын слугамі і сынам маньчжурскага чыноўніка Сучэнга. Было сказана, што «мусульмане-ушы даўно хацелі спаць на скурах [Сучэнга і сына] і есці іх мяса» з-за гвалтавання уйгурскіх мусульманскіх жанчын на працягу некалькіх месяцаў маньчжурскім чыноўнікам Сучэнгам і яго сынам. Маньчжурскі імператар Цяньлун загадаў знішчыць уйгурскі паўстанцкі горад, сілы Цын заняволілі ўсіх уйгурскіх дзяцей і жанчын і забілі уйгурскіх мужчын. Маньчжурскія салдаты і маньчжурскія чыноўнікі, якія рэгулярна займаліся сексам або гвалтавалі  (руск.) (бел. ўйгурскіх жанчын, выклікалі масавую нянавісць і гнеў супраць маньчжурскага праўлення сярод уйгурскіх мусульман. Паўстанню Джахангір-хаджы  (руск.) (бел. папярэднічаў выпадак з іншым маньчжурскім чыноўнікам, Бінджынам, які гвалтаваў мусульманскую дачку аксакала Какана з 1818 па 1820 год. Цын імкнуўся прыхаваць згвалтаванне уйгурскіх жанчын маньчжурамі, каб прадухіліць распаўсюджванне гневу супраць іх кіраўнікоў сярод уйгураў.

### Узвышэнне Хэшэня

Паступовае загніванне маньчжурскага рэжыму суправаджалася дэградацыяй кіруючай вярхушкі. Па меры набліжэння Хунлі да сямідзесяцігадовага ўзросту рэальная ўлада ў краіне ўсё больш пераходзіла ў рукі яго магутнага фаварыта Хэшэня. Гэты малады маньчжур зрабіў галавакружную кар’еру ад сюцая  (кіт.) (бел. і імператарскага целаахоўніка да фактычнага кіраўніка дзяржавы. У 1776 годзе ён ужо стаў кіраўніком Палацавага кіравання і быў уведзены ва ўнутраны сакратарыят і ваенны савет (членам якога складаўся амаль чвэрць стагоддзя), а ў 1786 годзе заняў пасаду канцлера (дасюэшы  (англ.) (бел.). У 1790 годзе, ажаніўшы свайго сына  (кіт.) (бел. з дачкой імператара  (англ.) (бел. і стаўшы яго сваяком, Хэшэнь здабыў ўсёмагутнасць. Часам ён займаў да дваццаці розных высокіх пастоў і даходных пасад. Хунлі пастаянна абсыпаў яго ласкамі. Спецыяльна для яго ў Чжуннаньхаі — за заходняй сцяной Забароненага горада — быў пабудаваны раскошны палац, які абслугоўвалі тысяча слуг. У рукі фаварыта сцякаліся незлічоныя багацці, узмацняючы і без таго яго неверагодную сквапнасць.

Хэшэнь трымаў у сваіх руках як сталічную, так і правінцыйную бюракратыю. Вакол яго склалася цэлая кліка яго сваякоў, стаўленікаў і прыхільнікаў — такіх, як Фуканань  (руск.) (бел. Бі Юань  (кіт.) (бел. і інш. Хэшэнь і яго асяроддзе, выкарыстоўваючы сваё службовае становішча, гандлявалі тытуламі, пасадамі, ганаровымі і навукоўцамі званнямі, займаліся хабарніцтвам, прысвойвалі дзяржаўную маёмасць, раскрадалі казённыя сродкі і тварылі волю. Яны паўсюль укаранялі сваіх прыхільнікаў, распраўляліся з тымі, хто падаваў скаргі на іх ці выкрываў іх злачынствы ў дакладах імператару. Усё гэта аказвала вельмі дрэнны ўплыў на дзяржаўны апарат. Чынавенства на ўсіх узроўнях, як магло, пераймала ўсёмагутнаму дачасніку. Саноўнікі, прыдворныя і вышэйшая бюракратыя імкнуліся набыць яго прыхільнасць вельмі дарагімі падарункамі, а іншых ён і не браў. З каштоўнасцяў, якія дасылалі ў Пекін з суседніх краін у якасці «даніны», а таксама падарункаў імператару ад намеснікаў і губернатараў правінцый, Хэшэнь адбіраў самае лепшае. Бязмерная прагнасць штурхала яго нават на ліхвярства  (укр.) (бел.. Яму належалі 117 мяняльных кантор і ламбардаў з агульным капіталам 70 мільёнаў лянаў  (руск.) (бел.. Яго багацці перавышалі каштоўнасці імператарскага палаца. Толькі адна яго рухомая маёмасць, без зямлі і палацаў, ацэньвалася ў 80 мільёнаў лянаў  (руск.) (бел.. Ён валодаў больш за 800 тысяч му  (руск.) (бел. зямлі. Кошт усёй яго маёмасці прыкладна быў роўны даходу казны за восем гадоў.

Усесілле Хэшэня ўмацоўвалася па меры адыходу састарэлага богдахана ад спраў, асабліва пасля ўнясення ім змяненняў у сістэму перадачы ўлады. Да гэтага нават самыя блізкія да імператара людзі аж да самай яго смерці не ведалі імя пераемніка. Хунлі жа ўсталяваў афіцыйны інстытут спадчынніка (*тайцзы*), які абвяшчаўся яшчэ пры жыцці Сына Неба.

### Паход у Тыбет і Непал

У 1788 годзе непальскія гуркхі ўварваліся  (руск.) (бел. ў Тыбет. Будучы не ў сілах адлюстраваць ўварванне самастойна, Тыбет звярнуўся па дапамогу да свайго сюзерэну — Цынскай імперыі. Цынская армія пад кіраўніцтвам Фукананя  (руск.) (бел. не толькі выбіла гуркхаў з Тыбету, але і дайшла да Катманду. Па заключанай у 1792 годзе дамове непальскі кіраўнік абавязаўся не парушаць межаў Тыбету, вярнуць нарабаванае, і прызнаў сябе «даннікам» Цынскай імперыі. Паход у Тыбет і Непал, які абыйшоўся казне ў 6 мільёнаў лянаў  (руск.) (бел. істотна абвастрыў Унутраныя цяжкасці імперыі.

Цынскае свята кансалідацыі Тыбету пасля паходу на гуркхаў (Непал) 1792 год.
Перамогу над Непалам у 1792 годзе Хунлі і Хэшэнь выкарыстоўвалі для ўмацавання ў Тыбеце маньчжурскі ўплыў. Цынскія намеснікі атрымалі права ўдзельнічаць у прызначэнні і зняцці міністраў і чыноўнікаў, у кантролі над фінансамі і інспектаванні межаў. Знешнія сувязі Тыбету ў вялікай меры таксама апынуліся ў руках цынскіх намеснікаў. Рэзка павялічылася колькасць гарнізонаў, якія складаліся з мангольскіх, маньчжурскіх і кітайскіх частак. Уплыў маньчжураў у Тыбеце дасягнуў гістарычнага максімуму. Баючыся замежнага, перш за ўсё брытанскага, уплыву ў Тыбеце, цынскія імператары ажыццяўлялі палітыку яго ізаляцыі ад знешняга свету.

### Пасольства Дж. Макартні

Прыём Макартні пры двары Цяньлуна
У канцы XVIII стагоддзя «закрыццё» Цынскай імперыі для знешняга гандлю стала перашкодай для эканамічнай і каланіяльнай экспансіі Вялікабрытаніі, якая хутка ўзмацнялася. Уступіўшы з 1760-х гадоў у стадыю прамысловага перавароту  (руск.) (бел. апошняя шукала шляхі для адкрыцця рынкаў краін Усходу і збыту сваіх тавараў. Імкнучыся прабіць пралом у сістэме ізаляцыі Кітая, урад У. Піта пад націскам гандлёва-прамысловых колаў у 1792 годзе накіраваў у Пекін Пасольства Макартні  (руск.) (бел.. Яно павінна было дамагчыся адкрыцця для брытанскага гандлю шэрагу партоў, стварэння складскіх пунктаў, установы дыпламатычнага або гандлёвага прадстаўніцтва Англіі ў сталіцы Цынскай імперыі і адмены некаторых абмежаванняў на гандаль і перамяшчэнне брытанцаў у Кітаі. У правінцыі Жэхэ  (руск.) (бел. і ў Пекіне Дж. Макартні ў 1793 годзе прынялі як пасла далёкай і маленькай «варварскай» дзяржавы — чарговага «данніка» богдахана. Хунлі і Хэшэнь адмовіліся весці перамовы з паслом і адкінулі ўсе пісьмовыя патрабаванні брытанцаў. Місія Макартні скончылася ў 1794 годзе безвынікова. Пекінскія кіраўнікі ўсё яшчэ адчувалі сябе вяршыцелямі лёсаў свету, а сваю імперыю — цэнтрам Сусвету, перад якой павінны былі трапятаць як азіяцкія «даннікі», так і «англійскія варвары».

### Рост ўплыву таемных таварыстваў

З 1685 па 1792 гады маньчжурскія імператары вялі 11 войнаў, якія доўжыліся ў агульнай складанасці 50 гадоў. З 1721 па 1795 гады ў Кітаі адбылося 12 буйных паўстанняў, падаўленне якіх запатрабавала амаль 30 гадоў. Знешнія і ўнутраныя ваенныя дзеянні часцяком працякалі адначасова. Яны вялі да росту падаткаў, да экстраных пабораў, мабілізацыі сялян для адбыцця транспартнай і іншых павіннасцяў.

За сто гадоў пасля канчатковага заваявання Кітая маньчжурамі насельніцтва краіны павялічылася прыкладна ўтрая, а плошча апрацоўваных зямель, занесеных у кадастры, толькі на дзве траціны. У выніку апрацоўваная плошча зямлі на душу насельніцтва скарацілася амаль на 30 %. Як следства рэзка абвастрылася харчовая праблема, знізіўся жыццёвы ўзровень насельніцтва. У выніку да канца XVIII стагоддзя стала хутка расці маса беднякоў, даведзеных да галечы сялян. Гарады, паселішчы, гандлёвыя і рамесныя цэнтры, дарогі і кірмашы напаўняліся беспрацоўнымі, жабракамі, валацугамі, бежанцамі з раёнаў стыхійных бедстваў і ваенных дзеянняў. Тысячы людзей, якія зняліся з месцаў, натоўпы галодных людзей, што валачыліся па дарогах, згубіўшы маёмасць, былі здольныя на ўсё, служылі гаручым матэрыялам для сацыяльнага выбуху. Абвастрэнне сацыяльнай сітуацыі актывізавала антыманьчжурскія настроі. Нацыянальны патрыятычны рух стаў злучацца з сацыяльнай незадаволенасцю. У выніку другое дыханне набыла дзейнасць такога традыцыйнага інстытута кітайскага соцыума, як таемныя таварыствы (*хуэйдан*).

Улады жорстка пераследвалі таемныя таварыствы. Насельніцтву пад страхам смяротнага пакарання забаранялася ўступаць у іх. Тым не менш колькасць іх членаў, іх новых адгалінаванняў і груп, іх тэрытарыяльны ахоп і аўтарытэт у насельніцтва бесперапынна раслі.

У 1770-х гадах у Паўночным Кітаі актывізаваліся розныя адгалінаванні секты «Белага лотаса  (руск.) (бел.» (*Байлянь цзяа*). Адно з іх-секта «Белага сонца» (*Баян цзяа* — у 1774 годзе арганізавала паўстанне ў правінцыі Шаньдун. Паўстанцы захапілі шэраг акруговых і павятовых цэнтраў, галоўны горад вобласці Дунчан  (руск.) (бел. аблажылі і ўзялі горад Ліньцын  (руск.) (бел. на Вялікім канале, блакаваўшы маньчжурскі гарнізон. Тым самым паўстанцы перакрылі падвоз з поўдня харчавання ў Пекін. Вельмі устрывожаны Хунлі загадаў сцягнуць сюды з розных правінцый адборныя войскі. Узначаленыя канцлерам Шухэжэ, яны разграмілі паўстанцаў паблізу Ліньцына і ўварваліся ў горад. Каб не трапіць у рукі карнікаў, асноўныя кіраўнікі паўстання самі спалілі сябе ў падпаленым доме; іншых кіраўнікоў паўстання павезлі ў Пекін і там пакаралі смерцю. У правінцыі Шаньдун было пакарана звыш тысячы палонных.

У 1775 годзе іншае адгалінаванне «Белага Лотаса» — секта «Чырвонага сонца» (*Хун’ян цзяа*) — актывізавала сваю дзейнасць у наваколлях Пекіна і ў Мукдэне. Арыштаваўшы кіраўнікоў секты і многіх яе членаў, улады здолелі прадухіліць нарасталую небяспеку. У 1786 годзе яшчэ адно адгалінаванне «Белага Лотаса» — секта «Восем трыграм» (*Багуа цзяа*) — падняла паўстанне ў вобласці Дамін  (руск.) (бел. правінцыі Чжылі  (руск.) (бел.. Захапіўшы абласны цэнтр і перабіўшы чыноўнікаў, паўстанцы высунулі лозунг звяржэння дынастыі Цын, але пацярпелі паражэнне. У 1788 годзе ўладам удалося пры дапамозе арыштаў сарваць падрыхтоўку паўстання гэтай секты ў раёне, які ляжаў на мяжы правінцый Шэньсі і Хэнань. На працягу двух наступных гадоў тут ішлі арышты яе членаў.

У канцы 1780-х гадоў з-за цяжару падатковага прыгнёту і чыноўніцкага самавольства абвастрылася абстаноўка на Тайвані. Вялікім уплывам тут карысталася «Таварыства Неба і Зямлі», якое дзейнічала ў Фуцзяні. Калі ў 1787 годзе супраць кіраўніка заснавальніка аддзялення гэтага таварыства на Тайвані быў пасланы карны атрад, ён быў разгромлены паўстанцамі, якія захапілі шэраг адміністрацыйных цэнтраў. У руках паўстанцаў апынулася амаль уся заходняя частка Тайваня. Паўстанцы стварылі свой дзяржапарат, які складаўся з членаў тайнага таварыства, абвясцілі аднаўленне парадкаў і звычаяў дынастыі Мін. Аднак яны не змаглі ўзяць галоўны горад -Тайваньфу (Тайнань). Калі на востраў з мацерыка прыбыло два атрады карнікаў-паўстанцы знялі аблогу Тайваньфу і, адступіўшы ўглыб вострава, сталі ўмацоўваць свае сілы. З мацерыка да карнікаў таксама бесперапынна прыбывалі падмацаванні, і да канца 1787 года на востраве дзейнічала 100-тысячная армія са «сцяжных» частак і адборных войскаў сямі правінцый. Ёю камандаваў Фуканань  (руск.) (бел.. У наступным годзе асноўныя групоўкі паўстанцаў былі разгромленыя, іх кіраўнікі схопленыя, адпраўленыя ў клетках у Пекін і там пакараныя. Імкнучыся ўмацаваць сваё становішча на Тайвані, маньчжуры ў 1792 годзе спецыяльна ўнеслі ў Крымінальны кодэкс імперыі «Дайцын люйлі  (руск.) (бел.» найстражэйшую забарону на дзейнасць «Таварыства Неба і зямлі». Прыналежнасць да яго каралася смяротным пакараннем або пажыццёвай ссылкай.

### Завяршэнне заваявання Паўднёва-Заходняга Кітая

Салдат эпохі Цяньлун, мастак Уільям Аляксандр  (англ.) (бел. 1793 год.
«Другое маньчжурскае заваяванне» неханьскіх раёнаў Паўднёва-Заходняга Кітая прывяло да страты зямель мясцовымі народнасцямі. Іх землі ўзмоцнена захоплівалі кітайскія чыноўнікі, памешчыкі і перасяленцы. Абеззямельванне суправаджалася самавольствам уладаў і ліхвярскай эксплуатацыяй. У гэтай напаленай абстаноўцы ў 1795 годзе ў вобласці Тунжэнь  (руск.) (бел. правінцыі Гуйчжоу і ў суседняй правінцыі Хунань паўсталі  (англ.) (бел. мяа. Пад лозунгам «выгнаць прышэльцаў і вярнуць спрадвечныя землі» мяа ў кароткі тэрмін зрынулі цынскую ўладу ў шырокім рэгіёне на стыку правінцый Гуйчжоу, Хунань і Сычуань. У прылеглых да яго абласцях маньчжуры ўвялі ваеннае становішча і прыступілі да масавых арыштаў мяа. Акрамя войскаў трох правінцый, супраць паўстанцаў былі рушыць адборныя часткі з правінцый Юньнань і Хубэй. Аднак у 1796 годзе паўстанцы стойка трымаліся супраць вялізнай арміі Фукананя. Пасля яго смерці цынскія ваеначальнікі, не маючы магчымасці справіцца са сваёй задачай, прасілі Хэшэня пайсці на саступкі мяа. Адхіліўшы іх просьбу, урад накіраваў у Хунань новыя падмацаванні. Тры месяцы ішлі жорсткія баі за авалоданне галоўнай базай паўстанцаў. Да пачатку 1797 года з паўстанцамі было скончана. Каб разрадзіць абстаноўку, улады вярнулі мяа нейкую частку аднятых у іх зямель, але галоўныя прычыны, якія выклікалі паўстанне 1795-1797 гадоў  (англ.) (бел. не былі ліквідаваны.

Нягледзячы на няўдачы на поўдні, у цэлым ваенная экспансія імператара Цяньлуна амаль удвая павялічыла тэрыторыю і без таго велізарнай імперыі Цын і аб’яднала многія неханьскія народы, такія як уйгуры, казахі, кіргізы, эвенкі і манголы. Гэта таксама было вельмі дарагое прадпрыемства, сродкі імперскай казны амаль усе былі накіраваны на ваенныя экспедыцыі. Нягледзячы на тое, што войны былі паспяховымі, яны не былі такімі ў пераважнай большасці. Цынская армія прыкметна скарацілася і ёй было цяжка сутыкнуцца з некаторымі ворагамі: кампанія супраць горных народаў Цзіньчуань  (англ.) (бел. заняла 2-3 гады — спачатку цынская армія была разгромлена, хоць Юэ Чжунцы  (англ.) (бел. (нашчадак Юэ Фэя) пазней узяў кантроль над сітуацыяй. Бітва з джунгарамі прайшла ў шчыльным баі, былі панесены вялікія страты з абодвух бакоў.

У канцы прыгранічных войнаў цынская армія пачала значна слабець. У дадатак да больш мяккай ваеннай сістэмы ваеначальнікі сталі задаволены сваім ладам жыцця. Паколькі большасць ваенных дзеянняў ужо адбылася, ваеначальнікі больш не бачылі прычын для падрыхтоўкі сваіх армій, што прывяло да хуткага ваеннага заняпаду да канца праўлення імператара Цяньлуна. Гэта было галоўнай прычынай няздольнасці цынскіх вайскоўцаў здушыць паўстанне секты Белага лотаса  (укр.) (бел. якое пачалося ў канцы праўлення імператара Цяньлуна і працягнулася да праўлення імператара Цзяцына.

### Адрачэнне Хунлі

У лютым 1796 года, на шасцідзесятым годзе свайго кіравання, ва ўзросце 85 гадоў імператар Хунлі адрокся ад пасаду. Лічачы для сябе недазваляльным кіраваць даўжэй, чым яго вялікі дзед Сюанье, Хунлі перадаў уладу свайму пятнаццатаму сыну Юн’яню. Новы імператар атрымаў разам з тронам у спадчыну ад бацькі яго ўсемагутнага фаварыта Хэшэня. Не жадаючы засмучаць састарэлага Хунлі, Юн’янь быў вымушаны трываць яго ўлюбёнца. Хэшэнь яшчэ на працягу трох гадоў — аж да смерці экс-імператара ў 1799 годзе — захоўваў у сваіх руках кіраванне ўсімі справамі дзяржавы.

Памёр на 88-ым годзе жыцця 7 лютага 1799 года ў Пекіне.

Палацы
------

Імператар Цяньлун назірае за змаганнем па барацьбе
Імператар Цяньлун быў агрэсіўным будаўніком. На пагорках на паўночны захад ад Пекіна ён пашырыў вілу, вядомую як Сад ідэальнай яркасці  (руск.) (бел. (або Юаньмін’юань; цяпер вядомы як Стары летні палац), першапачаткова пабудаваную яго бацькам. У рэшце рэшт ён дадаў дзве новыя вілы, «Сад вечнай вясны» і «Элегантны вясновы сад». З часам Стары летні палац будзе займаць плошчу ў 350 га, у пяць разоў больш, чым Забаронены горад. Каб адсвяткаваць 60-годдзе сваёй маці, удовай імператрыцы Чунцын  (англ.) (бел. імператар Цяньлун загадаў выкапаць возера ў Садзе яснай рабізны  (руск.) (бел. (ці Цын’юань; цяпер вядомы як Летні палац), назваўшы яго возерам Куньмін  (англ.) (бел. і адрамантаваў вілу на ўсходнім узбярэжжы возера.

Імператар Цяньлун на паляванні
Імператар Цяньлун таксама пашырыў імператарскі летні палац у правінцыі Жэхэ  (руск.) (бел. за Вялікай сцяной. У рэшце рэшт Жэхэ стаў фактычна трэцяй сталіцай, і менавіта там імператар Цяньлун праводзіў суд з рознымі мангольскімі дваранамі. Імператар таксама праводзіў час на паляўнічых угоддзях Мулан на поўнач ад Рэхе, дзе кожны год уладкоўвалася імператарскае паляванне  (англ.) (бел..

Еўрапейскія стылі
-----------------

Для Старога Летняга палаца  (руск.) (бел. імператар Цяньлун даручыў італьянскаму езуіту Джузэпэ Кастыльёне пабудаваць Сіян лоу  (англ.) (бел. — асабняк у заходнім стылі, каб задаволіць свой густ да экзатычных будынкаў і аб’ектаў. Ён таксама даручыў французскаму езуіту Мішэлю Бенуа  (англ.) (бел. спраектаваць серыю гідравузлоў і фантанаў з падземным абсталяваннем і трубамі для забавы імператарскай сям’і. Французскі езуіт Жан Дэні Атырэ  (англ.) (бел. таксама стаў мастаком імператара, як і Жан-Дамасэн Салюсці  (англ.) (бел.. Разам з Кастыльёне і Ігнацыем Зіхельбартам  (англ.) (бел. ён распрацаваў Медныя гравюры са сцэнамі бітваў.

Заўвагі
-------

1. ↑  Аднак Эпоха Цяньлун  (англ.) (бел. пачалася толькі 12 лютага 1736 года, у першы дзень гэтага месяцовага года. 8 лютага 1796 года быў апошні дзень месяцовага года, вядомага ў кітайскай мове як 60-ы год Цяньлуна.

Крыніцы
-------

1. 1 2  Qianlong // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. 1 2  Qianlong // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  кітайская Вікіпедыя — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30239'></a>
4. ↑  *Spence J.* The Search for Modern China — 1 — USA: W. W. Norton & Company, 1991. — P. 81. — ISBN 978-0-393-30780-1<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15233012'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1282208'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q932820'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a>
5. ↑  *Immanuel C.Y. Hsü* The Rise of Modern China — 6 — USA: OUP, 2000. — P. 38. — 1136 p. — ISBN 978-0-19-512504-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15138081'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4567878'></a>
6. ↑  *Immanuel C.Y. Hsü* The Rise of Modern China — 6 — USA: OUP, 2000. — P. 41. — 1136 p. — ISBN 978-0-19-512504-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15138081'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4567878'></a>
7. ↑  Jacobs, Andrew (31 December 2008). "Dusting Off a Serene Jewel Box".
8. ↑  178 см
9. ↑  Anderson, Æneas (1795). *A Narrative of the British Embassy to China, in the Years 1792, 1793, and 1794; Containing the Various Circumstances of the Embassy, with Accounts of Customs and Manners of the Chinese*. London: J. Debrett. p. 262.
10. ↑  Wei Yuan (1848). *聖武記*. Military history of the Qing Dynasty, vol.4. [кітайская]. 計數十萬戶中，先痘死者十之四，繼竄入俄羅斯哈薩克者十之二，卒殲於大兵者十之三。["Among the 100,000 households, 4 out of 10 died from the first pox, 2 out of 10 went into Russia Kazakh, and 3 out of 10 died in the army."]
11. 1 2  Perdue 2005.
12. ↑  Clarke 2004.
13. ↑  *War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776)*. Праверана 22 April 2014.
14. ↑  Manchu hymn chanted at the occasion of the victory over the Jinchuan Rebels **(нявызн.)**. *Manchu Studies Group* (18 снежня 2012). Праверана 19 лютага 2013.
15. ↑  Man-Cheong, Iona (2004). *Class of 1761*. Stanford University Press. p. 180. ISBN 978-0-80476-713-2. Праверана 24 April 2014.
16. ↑  Schmidt, J. D. (2013). *Harmony Garden: The Life, Literary Criticism, and Poetry of Yuan Mei (1716-1798)*. Routledge. p. 444. ISBN 978-1-13686-225-0. Праверана 24 April 2014.
17. ↑  Schmidt, Jerry D. (2013). *The Poet Zheng Zhen (1806-1864) and the Rise of Chinese Modernity*. Brill. p. 394. ISBN 978-9-00425-229-5. Праверана 24 April 2014.
18. ↑  Theobald, Ulrich (2013). *War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776)*. Brill. p. 32. ISBN 978-9-00425-567-8. Праверана 24 April 2014.
19. ↑  Chang, Michael G. (2007). *A Court on Horseback: Imperial Touring & the Construction of Qing Rule, 1680–1785*. Harvard University Asia Center. p. 435. ISBN 978-0-67402-454-0. Праверана 24 April 2014.
20. ↑  Petech 1972, p. 207.
21. ↑  Newby, L. J. (2005). *The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860*. Leiden: Brill. ISBN 978-9-00414-550-4.
22. 1 2 3  Millward 2007.
23. ↑  Mosca, Matthew W. (2013). *From Frontier Policy to Foreign Policy: The Question of India and the Transformation of Geopolitics in Qing China*. Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 978-0-80478-538-9.
24. ↑  The Qianlong Emperor as Manjusri, the Bodhisattva of Wisdom **(нявызн.)**. *Freer Sackler*. Архівавана з першакрыніцы 16 August 2014.
25. ↑  *Holzworth*. China: The Three Emperors 1662–1795 **(нявызн.)**.  The Royal Academy of Arts (12 лістапада 2005). Архівавана з першакрыніцы 12 December 2005.
26. ↑  *Holzworth*. China: The Three Emperors 1662–1795 **(нявызн.)**.  The Royal Academy of Arts (12 лістапада 2005). Архівавана з першакрыніцы 12 December 2005.
27. 1 2  *Holzworth*. China: The Three Emperors 1662–1795 **(нявызн.)**.  The Royal Academy of Arts (12 лістапада 2005). Архівавана з першакрыніцы 12 December 2005.
28. ↑  Top 10 calligraphy masterpieces of ancient China **(нявызн.)**. *China.org.cn*. Праверана 16 мая 2021.
29. ↑  *Holzworth*. China: The Three Emperors 1662–1795 **(нявызн.)**.  The Royal Academy of Arts (12 лістапада 2005). Архівавана з першакрыніцы 12 December 2005.
30. ↑  Woodside 2002, p. 290.
31. ↑  Guy (1987), p. 167.
32. ↑  Guy (1987), p. 166.
33. ↑  Benard, Elisabeth (2004). "The Qianlong Emperor and Tibetan Buddhism". In Millward, James A.; Dunnell, Ruth W.; Elliot, Mark C.; Forêt, Philippe (рэд-ры). *New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde*. London: Routledge. pp. 123–124. ISBN 978-1-13436-222-6. Праверана 10 March 2014.
34. ↑  Berger 2003, p. 34.
35. ↑  Lopez 1999, p. 20.
36. ↑  Berger 2003, p. 35.
37. 1 2 3  Elverskog 2010.
38. ↑  LIPMAN, JONATHAN N. (1997). "4 / Strategies of Resistance Integration by Violence". *Familiar Strangers : A History of Muslims in Northwest China*. University of Washington Press. p. 112-114. ISBN 0-295-97644-6.
39. ↑  Marinescu, Jocelyn M. N. (2008). *Defending Christianity in China: The Jesuit Defense of Christianity in the "Lettres Edifiantes Et Curieuses" & "Ruijianlu" in Relation to the Yongzheng Proscription of 1724*. ISBN 978-0-549-59712-4.
40. ↑  Giersch, Charles Patterson (2006). *Asian Borderlands: The Transformation of Qing China's Yunnan Frontier*. Harvard University Press. p. 68. ISBN 0-674-02171-1.
41. ↑  Hall, D.G.E. (1960). *Burma*. Hutchinson University Library. ISBN 978-1-4067-3503-1.
42. ↑  Hall, D.G.E. (1960). *Burma*. Hutchinson University Library. ISBN 978-1-4067-3503-1.
43. ↑  Dai, p.145
44. 1 2  Millward 1998.
45. ↑  Newby, L. J. (2005). *The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860* (illustrated ed.). Leiden: Brill. p. 39. ISBN 9004145508.
46. ↑  Wang, Ke (2017). "Between the "Ummah" and "China"：The Qing Dynasty's Rule over Xinjiang Uyghur Society" (PDF). Kobe University: 204. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2019. Праверана 18 жніўня 2023.
47. ↑  *Modern East Asia: A Brief History*. Houghton Mifflin. 2008.
48. ↑  Rawski 1998.
49. ↑  王致诚乾隆射箭图屏 (кіт.). *Palace Museum, Beijing*. Архівавана з першакрыніцы 25 February 2014.
50. ↑  *Le Bas*. A Victory Banquet Given by the Emperor for the Distinguished Officers and Soldiers (англ.). *World Digital Library* (6 лютага 1770).

Літаратура
----------

* Цяньлун // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—2017.
* *Непомнин О. Е.* История Китая: Эпоха Цин. XVII — начало XX века Архівавана 3 сакавіка 2008.. — М.: Восточная литература, 2005. — ISBN 5-02-018400-4
* Clarke, Michael Edmund (2004). *In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia 1759–2004* (PDF) (Doctoral thesis). Brisbane, QLD, Australia: Dept. of International Business & Asian Studies, Griffith University. Архівавана з арыгінала (PDF) 6 July 2011.
* Elverskog, Johan (2010). *Buddhism And Islam on the Silk Road*. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-4237-9.
* Millward, James A. (1998). *Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864* (illustrated ed.). Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-2933-8. Праверана 10 March 2014.
* Millward, James A. (2007). *Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang* (illustrated ed.). Columbia University Press. ISBN 978-0-231-13924-3. Праверана 10 March 2014.
* Perdue, Peter C. (2005). *China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia*. Cambridge, Mass.; London, England: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01684-2.
* Petech, Luciano (1972). *China and Tibet in the Early Xviiith Century: History of the Establishment of Chinese Protectorate in Tibet*. Vol. 1 of T'oung pao, archives concernant l'histoire, les langues, la géographie, l'ethnographie et les arts de l'Asie orientale. Monographie (illustrated ed.). Leiden: Brill. ISBN 90-04-03442-0.
* Rawski, Evelyn S. (1998). *The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions*. University of California Press. ISBN 978-0-520-92679-0. Праверана 10 March 2014.
* Woodside, Alexander (December 2002). "The Ch'ien-Lung Reign". In Peterson, Willard J. (рэд.). *The Cambridge History of China*. Vol. 9. Cambridge University Press. pp. 230–309. ISBN 978-0-521-24334-6.


| ?Цяньлун — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Hong Taiji[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Shunzhi Emperor[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Empress Dowager Xiaozhuang[d] |  |
|  |  | Кансі |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Юнчжэн |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Empress Xiaokangzhang[d] |  | Tong Tulai[d] |  |
|  | Цяньлун |  |  |  |  | Empress Xiaogongren[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Імператрыца Сяашэнсянь[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 97005104 · BNF: 120344066 · CBDB: 0055870 · CiNii: DA10329385 · GND: 119080648 · ISNI: 0000000108570110 · LCCN: n83047720 · LNB: 000210568 · NDL: 00623131 · NKC: jx20060714005 · NLA: 36731959 · NLP: a0000003703899 · NTA: 146441842 · NUKAT: n2004045047 · LIBRIS: 331708 · SUDOC: 028525264 · VIAF: 44314689 · ULAN: 500372572 |

 |