**Гаянска-венесуэльскі крызіс 2023 года** — дыпламатычны крызіс паміж Гаянай і Венесуэлай, звязаны з тэрытарыяльнай спрэчкай з нагоды прыналежнасці Гаяны-Эсекіба. Пытанне зарадзілася яшчэ ў 1840 годзе, калі першая краіна была брытанскай калоніяй. Спрэчны рэгіён знаходзіцца на левым беразе ракі Эсекіба (больш за 60 % тэрыторыі Гаяны).

Перадгісторыя
-------------

Пры заснаванні іспанскае генерал-капітанства Венесуэла ўключала ў свой склад таксама тэрыторыю Гаяны-Эсекіба, якая пасля заканчэння вайны за незалежнасць была пакінута венесуэльцамі. Неўзабаве Брытанская імперыя праз гандлёвае пагадненне з Нідэрландамі завалодала Гаянай. Двухбаковая дамова не вызначала заходнюю мяжу калоніі. У сувязі з гэтым у 1840 годзе Лондан заявіў правы на Гаяну-Эсекіба. Пасля брытанцы ўварваліся і захапілі край.

У адпаведнасці з дактрынай Манро Злучаныя Штаты Амерыкі асудзілі той факт, што мяжа была пашырана «таямнічым чынам», і прапанавалі разглядзець пытанне ў міжнародным арбітражы. У 1899 годзе, пасля Парыжскай канферэнцыі 1895 года, большасць тэрыторый адышла брытанцам. Аднак у 1949 годзе быў апублікаваны мемарандум амерыканскага юрыста С. Мален-Прэва, які ўдзельнічаў у абароне Венесуэлы ў Парыжскім арбітражным рашэнні. Ён крытыкаваў суддзяў, якія апынуліся заўзятымі, паколькі прынялі рашэнне на карысць Брытанскай Гвіяны.

У 1966 годзе Венесуэла і Вялікабрытанія падпісалі Жэнеўскае пагадненне (яшчэ да абвяшчэння незалежнасці Гаяны ў тым жа годзе). Дакумент стварыў аснову для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі шляхам перамоў. Паводле дагавора, Венесуэла заяўляе аб сваім суверэнітэце над Гаянай-Эсекіба. Гаяна, са свайго боку, сцвярджала, што сусед адмовіўся ад гэтай тэрыторыі пасля Парыжскай канферэнцыі.

Ход падзей
----------

Пасля адкрыцця радовішчаў нафты і газу 19 верасня 2023 года Гаяна дазволіла шасці замежным нафтавым кампаніям, уключаючы ExxonMobil, весці бурэнне ў водах, на якія прэтэндуе Венесуэла.

Урад Нікаласа Мадура ініцыяваў кансультатыўны рэферэндум, прызначаны на 3 снежня, падчас якога грамадзянам прапанавана адказаць на пяць пытанняў, у тым ліку пра тое, ці згодныя яны «любымі сродкамі, у адпаведнасці з законам, супрацьстаяць дамаганням Гаяны на аднабаковае выкарыстанне марскіх рэсурсаў у парушэнне міжнароднага права», і ці падтрымаюць яны прадастаўленне грамадзянства 125 тыс. жыхарам Гаяны-Эсекіба.

Урад Венесуэлы раскрытыкаваў «злоўжыванні ExxonMobil» і Паўднёвага камандавання Узброеных Сіл ЗША. Рэакцыя апазіцыі падзялілася: з аднаго боку, Марыя Карына Мачада, лідар апазіцыйнай палітычнай кааліцыі «Адзіная платформа», папрасіла прыпыніць правядзенне рэферэндуму для падачы пазову ў Міжнародны суд ААН, тады як Мануэль Расалес і Энрыке Капрылес Радонскі, былыя кандыдаты ў прэзідэнты ад апазіцыі, выступілі за рэферэндум.

Рэферэндум выклікаў дыпламатычны крызіс паміж краінамі. На слуханнях у Міжнародным судзе ў сярэдзіне лістапада прадстаўнікі дзяржаў папрасілі суд прызнаць іх суверэнітэт над рэгіёнам. Гаяна таксама запатрабавала адмены рэферэндуму, сцвярджаючы, што апаненты мелі намер анексаваць тэрыторыю, але ўрад Венесуэлы адхіліў гэтую просьбу.

У канцы лістапада прэзідэнт Гаяны Ірфаан Алі сустрэўся з вайскоўцамі на мяжы з Венесуэлай, а на наступны дзень апублікаваў відэа, на якім ён падняў сцяг Гаяны на мерапрыемстве на Пакарампе ў Гаяне-Эсекіба, недалёка ад венесуэльскага штата Балівар. Пасля гэтага мерапрыемства міністр абароны Венесуэлы Уладзімір Падрына Лопес заявіў, што ўзброеныя сілы краіны будуць пастаянна пільнымі ў дачыненні да любых дзеянняў, якія «пагражаюць тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы», папрасіўшы насельніцтва прыняць удзел у рэферэндуме і дадаўшы, што канфлікт на дадзены момант не з’яўляецца вайной. Губернатар Суліі Мануэль Расалес заявіў, што Гаяна-Эсекіба з’яўляецца «стоадсоткавай венесуэльскай тэрыторыяй», а дзеянні Гаяны парушаюць Жэнеўскае пагадненне 1966 года. Ён таксама раскрытыкаваў той факт, што Арганізацыя Аб’яднаных Нацый і Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў не выказваліся з гэтай нагоды.

3 снежня ў Венесуэле праведзены рэферэндум. Па папярэдніх выніках, пераважная большасць венесуэльцаў (каля 95 %) прагаласавала за далучэнне Гвіяны-Эсекіба. Прэзідэнт Нікалас Мадура абвясціў рэгіён дваццаць чацвёртым штатам дзяржавы і распарадзіўся выпусціць новыя карты.

6 снежня венесуэльскі ўрад разгарнуў мабілізацыю.

14 снежня адбыліся перамовы прэзідэнта Венесуэлы Нікаласа Мадура і прэзідэнта Гаяны Ірфан Алі па праблеме прыналежнасці спрэчнай вобласці. Сустрэча праведзена ў Сент-Вінсент і Грэнадзіны. Бакі дамовіліся стварыць камісію для ўрэгулявання пытання, якая будзе ўключаць міністраў замежных спраў і тэхнічных спецыялістаў дзвюх дзяржаў і на працягу трох бліжэйшых месяцаў прадставіць справаздачу, пасля чаго лідары абедзвюх краін правядуць яшчэ адны перамовы ў Бразіліі. Таксама бакі дамовіліся, што не будуць прымяняць сілу адзін супраць аднаго, а таксама ўстрымлівацца ад эскалацыі канфлікту.

Іншыя краіны
------------

23 лістапада старэйшыя афіцэры Сіл абароны Гаяны і Узброеных Сіл Бразіліі сустрэліся для правядзення вучэнняў. Бразілія рашуча падтрымала суседа ў памежнай спрэчцы. У той жа час краіна спрабавала выступіць пасярэднікам паміж дзяржавамі, каб пазбегнуць узброенага канфлікту. Прадстаўнікі Міністэрства абароны ЗША планавалі наведаць Гаяну ў канцы лістапада. Гаяна прапанавала размясціць замежныя ваенныя базы на сваёй тэрыторыі, а сухапутныя войскі Бразіліі рушылі да мяжы абедзвюх краін, чакаючы магчымага венесуэльскага ўварвання ў Гаяну. У перыяд з 27 па 29 лістапада бразільцы перакінулі да граніцы бронеаўтамабілі VBTP-MR Guarani са складу 5-й армейскай дывізіі, танкі Леапард 1, а таксама пяхотныя падраздзяленні.

Заўвагі
-------

1. ↑  Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo (ісп.). *Prensa Latina* (4 снежня 2023). Архівавана з першакрыніцы 05-12-2023. Праверана 11-12-2023.
2. 1 2  Esequibo: qué riquezas hay en el territorio que se disputan Guyana y Venezuela desde hace casi dos siglos (ісп.). *BBC News Mundo* (24 лістапада 2023).
3. 1 2 3  *Taglioni, Augusto*. Lula quiere evitar una guerra entre Venezuela y Guyana y manda a un hombre de confianza a mediar **(нявызн.)**. *La Política Online*.
4. 1 2 3  Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera **(нявызн.)**. *Swissinfo* (24 лістапада 2023).
5. 1 2  Venezuela y Guyana se enfrentan en La Haya por el Esequibo **(нявызн.)**. *Deutsche Welle* (14 лістапада 2023).
6. ↑  *Veiga, Gustavo*. Venezuela, Guyana y el conflicto del Esequibo | El 3 de diciembre los venezolanos votan un referéndum sobre la región en disputa **(нявызн.)**. *PAGINA12* (12 лістапада 2023).
7. ↑  Peligro de conflicto armado entre Venezuela y Guyana es "grande y real" advierten expertos (ісп.). *Voz de América* (17 лістапада 2023).
8. 1 2 3 4  Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera **(нявызн.)**. *France 24* (24 лістапада 2023).
9. ↑  Venezuela: María Corina Machado dice que el referendo por el Esequibo es un "error" y considera que "debe suspenderse" **(нявызн.)**. *Voz de América* (22 лістапада 2023).
10. ↑  Capriles participará en la consulta sobre el Esequibo: "Esto no se trata de Maduro" **(нявызн.)**. *El Nacional* (29 лістапада 2023).
11. ↑  *Sourtech*. Sube la tensión entre Venezuela y Guyana **(нявызн.)**. *El Economista*.
12. ↑  "Por ahora, no es guerra": Ministro de Defensa de Venezuela **(нявызн.)**. *Urgente24* (24 лістапада 2023).
13. ↑  Gobernador venezolano cuestiona silencio de ONU y OEA tras presunta provocación de Guyana **(нявызн.)**. *Veintitrés* (28 лістапада 2023).
14. ↑  *Shortell, David*. Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum (англ.). *CNN* (4 снежня 2023). — «In a news conference announcing preliminary results from the first tranche of counted votes, the Venezuelan National Electoral Council said voters chose "yes" more than 95% of the time on each of five questions on the ballot.»  Архівавана з першакрыніцы 4 December 2023. Праверана 4 снежня 2023.
15. ↑  Спор из-за Гайаны может вызвать войну Венесуэлы с Бразилией и США. Мадуро предъявляет территориальные претензии стране-соседу // НГ, 30.11.2023
16. ↑  Мадуро объявил подконтрольный Гайане регион 24-м штатом Венесуэлы (руск.). *РБК* (6 снежня 2023). Праверана 6 снежня 2023.
17. ↑  *Singer, Florantonia*. Tensión entre Venezuela y Guyana: Maduro moviliza al Ejército y anuncia la anexión por ley del Esequibo (ісп.). *El País América* (6 снежня 2023). Праверана 6 снежня 2023.
18. ↑  Венесуэла объявила об аннексии части соседнего государства (руск.). *Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz* (7 снежня 2023). Праверана 7 снежня 2023.
19. ↑  El País: Мадуро объявил об аннексии Эссекибо и мобилизует армию | 07.12.2023 (руск.). *ИА SM.News* (7 снежня 2023). Праверана 7 снежня 2023.
20. ↑  Президенты Венесуэлы и Гайаны проведут переговоры по спорной территории 14 декабря
21. ↑  Венесуэла и Гайана договорились не воевать из-за спорной территории (руск.). *News.ru* (15 снежня 2023).
22. ↑  Гайана и Венесуэла договорились «не применять силу» в территориальном споре об Эссекибо (руск.). *Meduza*. Праверана 15 снежня 2023.
23. ↑  Guyana and Brazil Military Officials meeting on border security and military cooperation **(нявызн.)** (23 лістапада 2023).
24. ↑  El Ejército de Brasil se moviliza por una posible invasión de Venezuela a Guyana **(нявызн.)**. *Escenario Mundial* (29 лістапада 2023).
25. ↑  Venezuela prepares for possible invasion into Guyana
26. ↑  Brazilian Army on High Alert Amid Potential Venezuelan Invasion of Guyana **(нявызн.)**(недаступная спасылка) (27 лістапада 2023). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2023. Праверана 30 лістапада 2023.