recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Пладаножка** (лац.: pedunculus fructifer) — сцябловы орган, які нясе плод. Яна фармуецца з кветаножкі, часта ў выніку розных змяненняў у тканках.

У некаторых раслін пладаножка можа адраўнець, у іншых становяцца мясістай, да прыкладу, у прадстаўніка Anacardiaceae — кеш’ю, а таксама ў некаторых прадстаўнікоў сямейства лаўровых і Rhamnaceae. У тых раслін, насенне якіх распаўсюджваюцца пры разгойдванні галін, пладаножкі доўгія і пругкія. У многіх раслін, насенне якіх разносіцца мурашкамі, пладаножкі далікатныя, паніклыя. Часам кветаножка становіцца пладаножкай, пры гэтым, не змяняючыся.

У лясах Кітая, Індыі, Японіі і Карэі, расце Hovenia dulcis пладаножкі якога ўтрымліваюць шмат цукру. Таму, у адрозненне ад пладоў гэтага дрэва, якія ніяк не выкарыстоўваюцца, пладаножкі ядомыя і ўжываюцца ў ежу як прысмакі.

Літаратура
----------

* Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 132007510 |
| Іслам |
| --- |
| Іслам |
| Слупы Ісламу |
| * Шахада
* Намаз
* Пост
* Міласціна
* Паломніцтва
 |
| Веравучэнне |
| * Алах
* Анёлы
* Прарокі
* Пісанне
* Судны дзень
* Прадвызначэнне лёсу
 |
| Гісторыя і прадстаўнікі |
| * Мухамад
* Халіфы
* Паплечнікі
* 12 імамаў
 |
| Асноўныя цячэнні |
| * Сунізм
* Шыізм
* Ісмаілізм
* Ібадзізм
* Салафізм
* Суфізм
 |
| 
Кнігі і законы |
| * Каран
* Суна
* Сіра
* Шарыят
* Фікх
* Мазхабы
 |
| Культура і грамадства |
| * Дэмаграфія
* Шлюб
* Жанчыны
* Імёны
* Мастацтва
* Мячэці
* Каляндар
* Святы
* Філасофія
* Калам
 |
| 
Гл. таксама |
| * Гласарый
* Ісламазнаўства
* Адзінабожжа
* Эсхаталогія
* Крытыка
* Людзі Пісання
 |

Намаз
**Намаз** (перс. نماز) або **Салят** (араб. صلاة) — у ісламе абавязковая штодзённая пяціразовая малітва, адзін з пяці слупоў ісламу.

Салят ў асноўным складаецца з прамаўлення аятаў Карана і праслаўлення Бога адначасова з прыняццем розных поз.

Намаз — прамая сувязь паміж вернікам і Усявышнім. Здзяйсняючы намаз, мусульманін заклікае да Алаха, молячы Яго аб прабачэнні і правільным дзеянні, просіць Яго аб дапамозе і абароне. Мужчына здзяйсняе намаз ў мячэці, супольна з іншымі мусульманамі, за выключэннем тых выпадкаў, калі ісламская права дазваляе мужчынам здзяйсняць намаз па-за сценамі мячэці. Калектыўны намаз ў мячэці грае істотную ролю ў жыцці мусульманіна. Ён дапамагае падтрымліваць сувязь паміж братамі па веры, умацоўвае паміж імі повязь дружбы і любові, згуртоўвае абшчыну. Расавая, этнічная, кланавая ці класавая прыналежнасць — усе гэтыя адрозненні не маюць ніякага значэння для калектыўнага намаза, бо для Алаха ўсе вернікі аднолькава роўныя.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11947428v · GND: 4803263-3 · LCCN: sh00008529, sh85106123 · NDL: 00575598 · NKC: ph567199 · SUDOC: 027431479 · VIAF: 8452154076010111860007, 9644147270581335700001 |

 |
**Царква Казанскай Маці Божай** — драўляны праваслаўны храм у вёсцы Акалова Лагойскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

12 сакавіка 2002 года мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт асвяціў пачатак будаўніцтва тутэйшай царквы. 27 кастрычніка мітрапаліт Філарэт наведаў прыход, дзе правёў літургію і асвяціў званіцу.

Будаўніцтва храма была скончына ў 2004 годзе. 1 чэрвеня 2006 года настаяцелем храма быў прызначаны святар Сергій Барылюк.

Архітэктура
-----------

Вырашана ў традыцыях народнага драўлянага дойлідства. Цэнтральны адкрыты зруб «з астаткам» аб’ядноўвае кубападобную малітоўную залу і ніжэйшыя на некалькі вянцоў бабінец і апсіду. Да фасада далучаны прытвор, над якім узведзена 2-ярусная 4-гранная званіца, завершаная самкнутым сферычным купалам з крыжом. Шатровы дах цэнтральнага зруба завершаны цыбулепадобнай галоўкай. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з 3-граннымі перамычкамі ў простых дашчаных ліштвах.

Зноскі
------

1. ↑  Царква Казанскай Маці Божай у Акалова
2. ↑  Царква Казанскай Маці Божай на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн. БелЭн, 2007.

Спасылкі
--------

* Царква Казанскай Маці Божай (Акалова) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Наменклату́ра неаргані́чных злучэ́нняў** — сістэма правілаў пабудовы рацыянальных назваў для неарганічных злучэнняў.

Асновай Н.н.з. ёсць назвы хімічных элементаў (гл. Хімічны знак). Назва злучэння звычайна складаецца з двух словаў, адно з якіх пазначае прыналежнасць да пэўнага роду (напрыклад, кіслата) ці тыпу (сульфат, то бо’ соль сернай кіслаты) злучэнняў, другое — да пэўнага іх віду. Напрыклад, выраз «сульфат натрыю» тлумачыць, што гэта натрыевая соль сернай кіслаты.

Для ўтварэння назваў тыпаў злучэнняў у Н.н.з. ужываюцца карані лацінскіх назваў элементаў і розныя суфіксы. За аснову для назвы звычайна бярэцца элемент з найвышэйшай ступенню акіслення.

* Антыман…, стыб… — сурма
* Аргент… — серабро
* Арсен — мыш'як
* Аўр… — золата
* Гідр… — вадарод
* Карб(ан)… — вуглярод
* Купр… — медзь
* Манган… — марганец
* Меркур… — ртуць
* Нітр… — азот
* Окс… — кісларод
* Плюмб… — свінец
* Сілік… — крэмній
* Стан… — волава
* Сульф…, тыя… — сера
* Фер… — жалеза

і да т.п.

Гэтак, назвы радыкалаў утвараюцца з дапамогай суфікса «-іл» (ад грэчаскага hýlē — рэчыва) — напрыклад карбаніл. Захоўваюцца і гістарычныя назвы: гідраксіл, аммоній, цыян, радан, амід.

Злучэнні неметалаў з вадародам, якія маюць кіслы характар, называюць складаным словам з назвы неметалу і слова «вадарод» (напрыклад, HCl — хлоравадарод, H2S — серавадарод). Іншыя бінарныя злучэнні неметалаў з вадародам захоўваюць трывіяльныя назвы: вада H2O, амміяк NH3, фасфін PH3, арсін AsH3, метан CH4, сілан SiH4, баран BH3. Злучэнні вадароду з металамі называюць гідрыдамі. Аднак захавалася назва вуглевадароды, хаця яны не маюць кіслага характару.

Назвы кіслародных кіслотаў складаюцца з назвы кіслотаўтвараючага элемента і суфіксаў, якія перадаюць ступень акіслення яго ў гэтым злучэнні, пры гэтым для найвышэйшай магчымай ступені акіслення зарэзерваваны суфікс -н-. Напрыклад HClO4 — хлорная кіслата, HClO3 — хларнаватая кіслата, HClO2 — хлорыстая кіслата, HOCl — хларнавацістая кіслата. Кіслоты, утвораныя элементам у аднолькавай ступені акіслення, але з рознымі суадносінамі вадароду і кіслотаўтвараючага элемента адрозніваюць з дапамогай прыставак: арта- для кіслаты з найбольшым адносным утрыманнем вадароду і мета- — з найменшым (напрыклад, H3PO4 — артафосфарная кіслата; HPO3 — метафосфарная кіслата).

Назвы соляў утвараюцца з назваў аніёна і назвы катыёна ў родным склоне. Назвы аніёнаў кіслародных кіслотаў утвараюцца ад назвы кіслотаўтвараючага элемента з дапамогай суфіксаў, якія перадаюць ступень акіслення кіслотаўтваральніка па тым жа прынцыпе, што і назвы кіслотаў. Рымскія лічбы ў дужках паказваюць валентнасць (ступень акіслення) катыёна метала. Напрыклад, SO2-4 — сульфат-іон, K2SO4 сульфат калію; SO2-3 — сульфіт-іон, Na2SO3 — сульфіт натрыю, Fe2(SO4)3 — сульфат жалеза (III), PO3-4 — артафасфат-іон і г.д. Шырока ўжываюцца нерэкамендаваныя назвы для распаўсюджаных соляў: NaHCO3 — бікарбанат (трэба «гідракарбанат») натрыю, K2S2O7 — біхрамат (трэба «дыхрамат») калію, а таксама гістарычныя трывіяльныя назвы: квасцы, купарвасы, селітра.

Падрабязней глядзі радыкал, бінарныя злучэнні, аксід, ангідрыд, кіслата, аснова, соль, гідраксід.
**Пештэра-ку-Оасэ** (рум.: Peştera cu Oase, літаральна «пячора з косткамі») — археалагічная стаянка каля горада Аніна ў Румыніі. Знаходзіцца ў Карпацкіх гарах над Дунаем. У пячоры Пештэра-ку-Оасэ выяўленыя найстаражытныя ў Еўропе рэшткі краманьёнцаў, датаваныя узростам каля 35-40,5 тыс. гадоў таму.

Сківіца, знойдзеная ў пячоры, досыць масіўная і некаторымі даследчыкамі памылкова прыпісвалася неандэртальцу. Аналіз ДНК сківіцы Oase 1, знойдзенай спелеолагамі ў 2002 годзе, паказаў, што дадзены індывід мужчынскага полу, які жыў 40 тыс. гадоў таму, меў у ліку сваіх нядаўніх продкаў неандэртальца (у папярэдніх 4-6 пакаленнях). Oase 1 быў уладальнікам мітахандрыяльнай гаплагрупы N. У Oase 1 першапачаткова была вызначана Y-храмасомная гаплагрупа F, але ў 2016 годзе група Позніка вызначыла ніжэйшую Y-хромосомную субкладу K2a\*, роднасную гаплагрупе NO, як у усць-ішымскага чалавека.

Чэрап Пештэра-ку-Оасэ 2
Падлетак Пештэра-ку-Оасэ 2 вельмі падобны да Дар-эс-Солтан II H5 з Марока.

Зноскі
------

1. ↑  Trinkaus, E. Milota, Ş. Rodrigo, R. Gherase, M. Moldovan, O. (2003), Early Modern Human Cranial remains from the Peştera cu Oase, Romania in *Journal of Human Evolution*, **45**, pp. 245—253 Архівавана 25 верасня 2007.(недаступная спасылка)
2. ↑  Румыния: найдена челюстная кость древнейшего Homo sapiens Европы Архівавана 5 сакавіка 2016.
3. ↑  Early European may have had Neanderthal great-great-grandparent
4. ↑  Найден ближайший праправнук пары сапиенса и неандертальца
5. ↑  An early modern human from Romania with a recent Neanderthal ancestor
6. ↑  Palaeolithic DNA from Eurasia Архівавана 3 кастрычніка 2016.
7. ↑  *Posnik G. D.* et al. (2016) Punctuated bursts in human male demography inferred from 1,244 worldwide Y-chromosome sequences, Nature Genetics, 48, 593–599 (Poznik supp. fig. 15).
8. ↑  Африка. Древнейшие находки: становление Homo sapiens

Спасылкі
--------

* *Human fossils set European record*, BBC News
* *A jaw-some discovery: Earliest modern human fossils in Europe found in bear cave*, Record, Washington University of St.Louis
**Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Талькаўская базавая школа»** — былая ўстанова адукацыі ў в. Талька Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці. У 2016 годзе была зачынена.

Гісторыя
--------

Першы выпуск Талькаўскай школы 10-годкі ў 1939.
1-ы рад (злева направа): Іда Зубарава, Аня Доўнар, Вольга Матусевіч, Ніна Мамчанкава, Марыя Траццяковіч.
2-гі рад: Прохар Нічыпаравіч Пятруша, Мікалай Дзянісавіч Лабудзёў, Пётр Мікалаевіч Злобіч, Бірыла, Мендэль Ліўшыц.
3-ці рад: Прановіч, Шлёма Шмідт, Ала Мамчанкава, Лейба Розін, Зіна Акуліч, Іван Лысакоўскі.
Адчынілася Талькаўская (Слабода-Талькаўская) школа ў 1912 годзе. Першай настаўніцай была Аляксандра Ржэцкая. У пачатку 20-х гг. у Тальцы было 3 школы: беларуская (Слабода-Талькаўская), у якой настаўнічалі Ярмак Людміла і Жлобіч Іван; Талькаўская польская — Альшамоўская Алена і Тамашэўская Браніслава, і яўрэйская, дзе працаваў Кантаровіч Абрам.

У 1920-я гг. школа была пачатковай. У 1927 годзе стала сямігадовай.

У 1932 годзе быў пабудаваны першы будынак сучаснай школы, да гэтага часу яна размяшчалася ў наёмных памяшканнях, кіраваў будаўніцтвам загадчык школ Феафіл Зіноўевіч Ермалінскі.

У 1937 годзе Талькаўская школа пачала пераход да дзесяцігодкі, і ў 1939 годзе адбыўся першы выпуск 10 класа.

У 2003 годзе ў школе навучалася 113 вучняў і працаваў 21 настаўнік.

Вядомыя выпускнікі
------------------

* Мікалай Рыгоравіч Баёк — беларускі вучоны, кандыдат медыцынскіх навук. Спецыяліст у вобласці хірургіі,
* Таццяна Аляксандраўна Ждановіч — беларускі медык. Заслужаны ўрач БССР (1960),
* Іван Леапольдавіч Лысакоўскі — разведчык, генерал-маёр, беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні КДБ БССР,
* Міхаіл Міхайлавіч Ляйкоўскі — беларускі вучоны, кандыдат медыцынскіх навук (1964), заслужаны ўрач БССР (1976),
* Аляксандр Аляксандравіч Лухвіч — беларускі фізік. Доктар тэхнічных навук (1968), прафесар (1989),
* Шлёма Шмідт — выкладчык у Маскоўскім ваенным вучылішчы.

Дырэктары школы
---------------

* Бірыла (быў дырэктарам да вайны)
* Іван Вікулавіч Барысенка (1947—1957)
* Іван Ціханавіч Хазяе (1957—1961)
* Наталля Віктараўна Меркуль (?—2016)

Выкладчыкі
----------

* Алесь Макарэвіч — беларускі літаратуразнавец, крытык. Доктар філалагічных навук,
* Міхась Скрыпка — беларускі пісьменнік-сатырык,
* Наталля Валянцінаўна Ільініч — краязнаўца.
* Ларыса Лявонцьеўна Кароткая — літаратуразнавец, педагог, кандыдат філалагічных навук, дацэнт.

Гл. таксама
-----------

* Адукацыя ў Пухавіцкім раёне

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑   Архівавана 16 жніўня 2018.
3. ↑   Архівавана 4 верасня 2019.

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Благавешчанская царква.

**Царква Благавешчання на Гарадзішчы** — незахаваны праваслаўны храм, руіны якога размешчаны на Рурыкавым гарадзішчы на поўнач ад возера Ільмень на правым беразе Волхава.

Помнік уваходзіць у спіс Сусветнай спачыны ЮНЕСКА (як адзін з гістарычных помнікаў Ноўгарада і ваколіц).

Гісторыя
--------

Благавешчанская царква да 1910 года.
Першы храм на гэтым месцы быў закладзены ў 1103 годзе наўгародскім князем Мсціславам Уладзіміравічам, сынам кіеўскага князя Уладзіміра Манамаха. Ён быў другой пасля Сафійскага сабора каменнай пабудовай Ноўгарада. Як мяркуецца, яго будаўніком быў майстар Пётр, вядомы з Наўгародскага летапісу як кіраўнік ўзвядзення Георгіеўскага сабора Юр'ева манастыра[ru], які таксама, як мяркуецца, пабудаваў Мікола-Дварышчанскі сабор.

У 1342—1343 гадах на месцы разабранага храма 12 стагоддзя быў пабудаваны новы храм, які прастаяў да 1941 года. Заказчыкам храма на гэты раз быў наўгародскі архіепіскап Васілій. Царква была тыповым узорам наўгародскага дойлідства сярэдзіны XIV стагоддзя і ўяўляла сабой вялікі шасцістоўпны трохапсідны храм з прылеглай да яго лесвічнай вежай. Сцены звонку і ўнутры апрацаваны лапаткамі. Фасады царквы мелі, відаць, трохлопасцевыя завяршэнні. Скляпенне і купал храма абваліліся яшчэ ў старажытнасці і былі заменены драўлянымі перакрыццямі. Царква Благавешчання істотна пацярпела ў гады шведскай акупацыі 1611—1617 гадоў.

У 1797 годзе састарэлы помнік капітальна перабудоўваўся, вялікая частка скляпенняў, арак і барабан былі разабраны. У 1806 годзе да заходняй сцяны царквы прыбудавана паперць з невялікай каменнай званіцай, у паперці зроблен прыдзел Стрэчання. К 60-м гадам XIX стагоддзя храм ужо меў толькі адзін уваход з захаду. Падлога ў царкве была драўляная, дашчаная. У 1882 годзе паперць і званіца былі капітальна перабудаваны.

Царква Благавешчання заставалася дзеючай да 1930 года. Пасля таго, як царква была закрыта, яна не выкарыстоўвалася.
У Вялікую Айчынную вайну царква Благавешчання была разбурана нямецкім артылерыйскім абстрэлам.

Фрэскі
------

Від руін царквы з ракі Волхаў
Аплакванне Хрыста са святымі Радзівонам і Іаанам Багасловам па баках. Фрэска Благавешчанскай царквы. XIV ст.
Царква Благавешчання не была распісана цалкам. Фрэскавы роспіс размяшчаўся толькі на невялікім участку сцяны ў нішы ахвярніка храма. У цэнтры нішы намалявана кампазіцыя «Рiеta» («Хрыстос у труне», ці «Не рыдай Мене, Мати»), упадабаная у візантыйскім і раннеітальянскім мастацтве ХІІІ — ХIV стагоддзяў. Па баках ад яе фігуры Іаана Багаслова і епіскапа Радзівона, відаць, нябеснага заступніка заказчыка роспісу. Дакладная дата гарадзішчанскага роспісу невядома. Па адной з версій іх звязваюць з заканчэннем пабудовы, што робіць іх сярод наўгародскіх роспісаў ХIV стагоддзя самымі раннімі. Па іншай версіі, роспіс выкананы ў канцы ХIV стагоддзя.

Літаратура
----------

* Ядрышников В. А. Руины церкви Благовещения на Городище, 1103 г. 1342—1343 гг. — Н.: Исторический паспорт НСНРПМ, 1968.

Спасылкі
--------

* Церковь Благовещения на Городище на сайте Новгород.ру
* Окрестности Новгорода Архівавана 2 красавіка 2017. на сайте Новгородского музея-заповедника
**Бостанская бухта** (англ.: Boston Harbor) — буйная бухта ў заходняй частцы заліва Масачусетс.

На берагах бухты размешчаны порт Бостана. Межы бухты ўмоўна вызначаюцца ад Уінтрапа на поўначы да Хала і Нантаскета на поўдні. У бухце і на падыходзе да яе размешчана мноства невялікіх астравоў, 34 з іх уключаны ў рэкрэацыйную тэрыторыю.

Пры ўваходзе ў бухту ўстаноўлена два маяка — адзін з найстарэйшых у краіне Бостан-Лайт (востраў Літл-Брустэр) і Грэйвз-Лайт (скалы Грэйвз).

У бухту ўпадаюць рэкі Чарлз, Непансет, Містык, Веймут-Фор і Веймут-Бэк, утвараючы ў вусці невялікія эстуарыі.

Менавіта тут адбылося знакамітае «Бостанскае чаяпіцце».

Зноскі
------

1. ↑  Boston
2. ↑  Touring the Port of Boston  Архівавана 6 верасня 2008.
**Цар з Бярэсця** — шахматная фігурка цара (караля) XII—XIII стст. выяўленая ў 1973 годзе пры археалагічным даследаванні Берасцейскага гарадзішча пад кіраўніцтвам Пятра Лысенкі.

Апісанне
--------

Фігурка з касці вышынёй 46 мм уяўляе сабой знатнага воіна з булавой ці нейкай іншай адзнакай княжацкай улады ў правай руцэ і са шчытом на левай. Твар воіна акруглы, бровы сурова ссунутыя, строгі позірк пукатых вачэй, нос з невялікай гарбінкай, кароткія, апушчаныя долу, вусы і клінападобная бародка, маленькія адтапыраныя вушы, доўгія, прамыя па плечы, валасы. На галаве ў мужчыны — круглай формы пляскаты капялюш з высокім аколышам, на ўзор тых, што насілі ў Заходняй Еўропе ў XIII стагоддзі. Уся фігурка аздоблена шматлікімі цыркульнымі кружочкамі, што, несумненна, сведчыць пра яе шахматную прыналежнасць. Відавочна, што фігура праціўніка не мела такой аздобы, таму гэтую знаходку даследчык інтэрпрэтаваў як выяву караля.

На думку маскоўскай даследчыцы гісторыі гульняў Старажытнай Русі Алены Аляксандраўны Рыбінай шахматны кароль павінен мець свае атрыбуты: карону, меч, скіпетр. Да таго ж у каралеўскіх фігурках ніколі не рабілі шчыт, які быў атрыбутам драба — «пехацінца». Зыходзячы з гэтага фігурку, верагодна, можна атаясамліваць з ферзём або нават з пешкай, выкананай у традыцыях заходнееўрапейскага выяўленчага мастацтва.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Слуцкі цар на троне з квадрата
2. ↑  Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
3. ↑   Пластыка Беларусi XII—XVIII стагоддзяў : [Дроб. пластыка. Скульптура, разьба, лепка. Мемар. пластыка: Альбом / Аўт. і склад. Н. Ф. Высоцкая; Фота Г. Л. Ліхтаровіча. — Мн. : Беларусь, 1983. — 230, [1] с.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**«Царква»** — беларуская рэлігійная культурна-асветніцкая газета, квартальнік. Фармат — А4, 20 палос.

*Газета асвятляе жыццё грэка-каталіцкіх супольнасцяў у Беларусі і ў іншых краінах свету, змяшчае афіцыйныя дакументы Царквы, удзяляе ўвагу праблемам экуменізму і хрысціянскай еднасці, друкуе матэрыялы па гісторыі Уніяцкай Царквы і іншую рэлігійна-асветніцкую інфармацыю.*

**Выдавец:** Грэка-каталіцкая парафія святых братоў-апосталаў Пятра і Андрэя ў г. Брэсце.

**Галоўны рэдактар** — а. Ігар Кандрацьеў, выпускны рэдактар — Ігар Бараноўскі, адказны рэдактар — а. Андрэй Крот.

**Адрас рэдакцыі**: 224014 Брэст, вул. Дворнікава, 63.

Беларуская грэка-каталіцкая газета «Царква» заснавана мінскімі грэка-каталіцкімі парафіямі ў 1995 годзе. Першы нумар газеты выйшаў на Вялікі пост, 20 сакавіка 1995 года. Рэдакцыя тады месцілася ў Полацку, а першым галоўным рэдактарам газеты быў іераманах Валерый Алексійчук (з верасня 2010 г. — дапаможны біскуп Львоўскай архіепархіі). Над выпускам першых нумароў газеты (да № 7-8 за 1996 г.) працавала мінская моладзь і супрацоўнікі выдавецтва «Унія».

Пачынаючы ад № 7-8, 1996 г. прысвечанага 400-гадоваму юбілею Берасцейскай Уніі, газета «Царква» ствараецца ў Брэсце намаганнямі вернікаў мясцовай парафіі святых братоў-апосталаў Пятра і Андрэя, а з 27 лістапада 1997 года, пасля перарэгістрацыі выдання, берасцейская грэка-каталіцкая парафія з’яўляецца таксама заснавальнікам і выдаўцом газеты «Царква».

Газета «Царква» выходзіла раз на квартал, распаўсюджвалася па грэка-каталіцкіх парафіях і асяродках Беларусі, а таксама ў многіх рымска-каталіцкіх касцёлах. Ад моманту заснавання газеты і да 2010 года на яе можна было таксама падпісацца праз каталог «Белпошты». Шмат асобнікаў газеты «Царква» рэгулярна дасылалі ў розныя гарады і краіны свету чытачам, вернікам і сябрам Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы, якія жывуць у Польшчы, Украіне, Расіі, Бельгіі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Італіі, Чэхіі, Германіі.

Наклад газеты за часы яе існавання ў сярэднім складаў 1500—2500 асобнікаў, аднак адзін з першых нумароў газеты і нумары, што выйшлі ў канцы 2006 года, мелі наклад да 7500 асобнікаў. У 2007—2009 гг. газета «Царква» выдавалася накладам 2500-4000 асобнікаў.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 19 кастрычніка 2016. Пра газету «Царква»

Спасылкі
--------

* Сайт газеты «Царква» Архівавана 15 жніўня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце |
Плавальны пузыр чырвонапёркі.
**Плавальны пузыр** — няпарны або парны орган рыб.

Развіваецца як выраст пярэдняй часткі кішэчніка. Выконвае гідрастатычную, у некаторых рыб — дыхальную (дваякадыхальныя, касцявыя ганоіды, мнагапёры), гукавыдаючую і гукаўспрымальную функцыі, а таксама ролю рэзанатара і пераўтваральніка гукавых хваль. У адных рыб плавальны пузыр звязаны з кішэчнікам (т.зв. адкрытапузырныя), у другіх поўнасцю ізаляваны (закрытапузырныя), і рэгуляванне ўтрымлівання газаў у ім ажыццяўляецца пры дапамозе т.зв. чырвонага цела, або авала (густое спляценне крывяносных капіляраў на ўнутранай сценцы); рэгуляцыя ажыццяўляецца рэфлекторна. Аб'ём плавальнага пузыра і суадносіны газаў у ім адрозніваюцца ад саставу атмасфернага паветра і могуць мяняцца.

У некаторых рыб плавальны пузыр адсутнічае (напр. акулы, месяц-рыба і рыбы, якія вядуць првдонны спосаб жыцця: камбалы і інш.).
**Царква** — праваслаўны храм, які існаваў у XVIII — пачатку XX ст. ў в. Міхалкі Мазырскага раёна. Не збераглася.

Архітэктура
-----------

Глыбінна-прасторавую кампазіцыю ўтваралі тры квадратныя ў плане, размешчаныя па падоўжнай восі драўляныя зру6ы: асноўны, бабінец і пяцігранная алтарная апсіда (з дзвюма прыбудовамі абапал). Зрубы завяршаліся трох’яруснымі вярхамі (два васьмерыкі на чацверыку над асноўным аб’ёмам і бабінцам і васьмерыкі над апсідай). Звонку царква была ашалявана, сцены прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Для збудавання характэрна своеасаблівая сістэма прапорцый: дыяганаль асноўнага аб’ёму ў плане раўнялася суме дыяганалей бабінца і апсіды, вышыня цэнтральнага верху вызначалася агульнай даўжынёй плану царквы, вышыні бакавых вярхоў складалі дыяганаль прамавугольніка, у які ўпісваліся асноўны і алтарны зрубы. Агульная вышыня каля 19 м. У пачатку XX ст. перад галоўным уваходам прыбудаваны тамбур каркаснай канструкцыі, накрыты двухсхільным дахам.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Царква (Міхалкі) на сайце Radzima.org
**Сулур** (ісл.: Súlur) — вулкан у Ісландыі.

Сулур размешчаны ў паўночнай частцы Ісландыі, у рэгіёне Нардурланд Эйстра. Ён з’яўляецца часткай сістэмы патухлага вулкана Керлінг, які знаходзіцца па суседстве. Сулур мае дзве вяршыні, больш высокая дасягае 1213 метраў, меншая — 1144 метраў. Гара знаходзіцца на паўднёвым-захадзе ад найбуйнейшага горада Паўночнай Ісландыі — Акюрэйры.

Гара пакоіцца на 500-метровай базальтавай падэшве. Горны масіў, у які ўваходзяць Керлінг і Сулур, уключае ў сябе яшчэ некалькі вяршыняў (напр. Litli-і Stori Krummi — горы Малы Крумкач ​​і Вялікі Крумкач). У нізінах паміж гарамі захоўваюцца рэшткі ледавіка.

Вулканічная сістэма Керлінг-Сулур актыўна выкарыстоўваецца аматарамі горнага турызму.
**«Борьба»** — штодзённая грамадска-палітычная і літаратурная газета. Выдавалася з 16(29) лістапада 1917 да 1(14) студзеня 1918 гг. у Віцебску на рускай мове групай супрацоўнікаў газеты «Известия Витебского Совета солдатских и рабочих депутатов», закрытай загадам ВРК за антыбальшавіцкую дзейнасць. У рэдакцыйную калегію газеты як «органа групы сацыялістаў-рабочых і салдат» уваходзілі Г. Я. Аронсан, А. Л. Ліхкіцкі, А. Д. Тарле, I. Б. Цёмкін, М. С. Цэтлін.

Газета выступала за выратаванне рэвалюцыі, дэмакратыю, свабоду слова і друку, супраць гвалту бальшавікоў у адносінах да апазіцыйных партый. 3 27 снежня 1917 г. «Борьба» стала «органам сацыялістычнага блоку Віцебскага гарадскога самакіравання», у які ўвайшлі прадстаўнікі усіх палітычных партый горада: Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, РСДРП, Бунда, Партыі народных сацыялістаў, Аб'яднанай яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі.

Галоўнай задачай газета абвясціла «...барацьбу з анархіяй ва ўсіх яе відах і праявах і барацьбу за хутчэйшае адкрыццё і правільнае, г. зн. свабоднае і незалежнае функцыяніраванне Усенароднага і Поунаўладнага Устаноўчага сходу» (27 снежня 1917 г.). Гэты па сутнасці дэмакратычны курс з’явіўся прычынай распачатых супраць «Борьбы» рэпрэсій (артыкул «Як закрывалі газету «Борьба» ад 1 студзеня 1918 г.). 3 студзеня 1918 г. выйшла пад назвай **«Наша борьба»**, пасля чаго выданне яе было спынена бальшавіцкімі ўладамі Віцебска.

Літаратура
----------

* Сяменчык, М. Я. «Борьба» / М. Я. Сяменчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 61.
**Царква Кветэра** (груз. კვეტერა) — грузінская праваслаўная царква X стагоддзя ў гістарычным горадзе-крэпасці Кветэра ў Кахетыі. Уваходзіць у Спіс нерухомых помнікаў нацыянальнага значэння Грузіі.

Археалагічныя раскопкі праводзіліся ў Кветэры ў 1968 годзе пад кіраўніцтвам Г. Ломтатыдзэ. Падчас раскопак былі выяўленыя рэшткі царквы, а таксама сярэднявеччая кераміка і іншыя прадметы, якія захоўваюцца на археалагічных раскопках у Душэты. З 24 кастрычніка 2007 года замак вецер уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Гісторыя
--------

Горад Кветэра быў адным з цэнтраў княства Кахетыя. Упершыню згадваецца ў пісьмовым дакуменце XI стагоддзя. Археалагічныя раскопкі паказваюць, што паселішча на гэтым месца было ўжо ў VIII стагоддзі.

У XI стагоддзі Баграт IV заваяваў увесь Герэці ў 1040-1043 гадах, але не змог узяць Кветэру. Пра гэта гаворыцца ў летапісе:

«І Баграт быў пераможаны старэйшынамі ўсіх цароў сваёй краіны, і гэта разбурыла ўсе крэпасці Герэці і Кахетыі, акрамя Кветэры і Нахічэвана»

Сляды гарадскога жыцця ў Кветэры адносяцца да XIII стагоддзя і ўжо не згадваюцца ў гістарычных крыніцах позняга перыяду.

Архітэктура
-----------

Крыжова-купальны храм тыпу тэтраконх. Купал царквы абапіраецца на квадратны барабан. З чатырох бакоў да падкупальнай прасторы прымыкаюць апсіды. У кутах паміж імі прыбудаваны невялікія нізкія ячэйкі. Фасады храма не маюць шмат упрыгожанняў, што тыпова для кахетынскай царквы; вялікая іх частка аформлена раўнамерна размешчанымі аркамі.

* Апорная калона купалаАпорная калона купала
* Выгляд купала знутрыВыгляд купала знутры
* Апсіда царквыАпсіда царквы
* Рэшткі палацаРэшткі палаца
* Калодзеж у палацавым сутарэнніКалодзеж у палацавым сутарэнні

Зноскі
------

1. ↑  Kvetera Church. 25 жніўня 2015. Архіў 6 ліпеня 2019 года.
2. ↑  საქართველოს სულიერი საგანძური. წ. I, თბ. 2005, გვ. 136.
3. ↑  ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი, გვ. 301-304, თბ. 2013 წელი.
**«Кругасвет»** (руск.: Кругосвет) — універсальная электронная энцыклапедыя на рускай мове. Энцыклапедыя развіваецца з 2000 года і, паводле даных на 2010 год, змяшчае звыш 12 700 артыкулаў (з іх 7 100 — біяграфіі), больш за 12 100 ілюстрацый, 600 палітычных, гістарычных і эканамічных карт, а таксама некалькі гістарычных і палітычных дакументаў. Заснавана на вядомай, выдадзенай у ЗША «Энцыклапедыі Кальера», якая выдавалася ў 1952—1998 гады.

Рэкамендавана Федэральным агенцтвам па адукацыі РФ для выкарыстання ў навучальных установах для паглыбленага вывучэння праграмы.

Энцыклапедыя «Кругасвет» бясплатна даступна на сайце «Krugosvet.ru», поўную электронную копію можна купіць на дзвюх кампакт-дысках ці адным DVD-дыску. На паперы «Кругасвет» не выдаецца.

Зноскі
------

1. ↑  Кругасвет 2010 **(нявызн.)**(недаступная спасылка).. Архівавана з першакрыніцы 10 лютага 2012. Праверана 22 лістапада 2010.
2. ↑  Константин Литвинов Новости обучающего и игрового ПО//«Мир ПК» , № 07, 2008

Спасылкі
--------

* Сайт энцыклапедыі «Кругасвет».

| Рускія ўніверсальныя энцыклапедыі |
| --- |
| 
* Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона
* Вялікая энцыклапедыя Южакова
* Энцыклапедычны слоўнік Гранат
* Вялікая савецкая энцыклапедыя
* Малая савецкая энцыклапедыя
* Вялікая расійская энцыклапедыя
* Кароткая расійская энцыклапедыя
* Новая расійская энцыклапедыя
* Вялікая энцыклапедыя «Тэра»
* Энцыклапедыя «Кругасвет»
* Вялікая энцыклапедыя Кірылы і Мяфодзія
* Руская Вікіпедыя
* Вялікая ілюстраваная энцыклапедыя
	+ Камсамольская праўда
	+ Аргументы і факты

 |
Старт заплыву на спіне на Чэмпіянаце Еўропы 2008 г.
**Плаванне на спіне**, *кроль на спіне* — стыль плавання, які візуальна падобны на кроль (рукі здзяйсняюць грабкі напераменку, а ногі здзяйсняюць папераменнае бесперапыннае ўзняцце/апусканне), але мае наступныя адрозненні: чалавек плыве на спіне, а не на жываце, і пранос над вадой выконваецца прамой рукой, а не сагнутай, як у кроле. Трэці па хуткасці плавання стыль. Асаблівасцю гэтага спосабу з'яўляецца тое, што чалавеку не трэба выдыхаць у ваду, бо асоба знаходзіцца на паверхні. Яшчэ адна асаблівасць стылю — гэта тое, што старт здзяйсняецца з вады, а не з тумбачкі, як ва ўсіх астатніх стылях.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Плаванне на спіне на Вікісховішчы |

* Тэхніка плавання з відэа

| ⛭Спартыўнае плаванне |
| --- |
| Стылі і дысцыпліны | Вольны стыль | Батэрфляй | Брас | Плаванне на спіне | Комплекснае плаванне |  |
| Экіпіяванне | Капялюшык | Ачкі | Плаўкі (мужчыны) | Купальнік (жанчыны) |
| Трэніравальны інвентар і абсталяванне | Плавальны басейн | Дошка для плавання | Лапаткі | Калабашка | Ласты |
**Сулейман-паша** (турэцк.: Süleyman Paşa; 1838, Стамбул — 11 жніўня 1892, Багдад) — турэцкі военачальнік, генерал (1877).

Біяграфія
---------

Уступіў у армію ў 1854 годзе. Скончыў ваеннае вучылішча ў Стамбуле (1861).

Удзельнічаў у прыгнечанні паўстанняў у Чарнагорыі (1862) і на Крыце (1867). У 1867 годзе — маёр, з 1873 года палкоўнік.

З 1873 года выкладаў, напісаў некалькі навуковых прац. З 1874 года віцэ-дырэктар Ваеннай акадэміі і брыгадны генерал. Удзельнічаў у звяржэнні султана Абдул-Азіза (май 1876), дывізіённы генерал.

Быў прызначаны камандуючым турэцкімі войскамі ў Босніі і Герцагавіне і ў пачатку серба-чарнагорска-турэцкай вайны 1876—1878 гадах кіраваў іх наступам на Чарнагорыю.

Пасля пачатку руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў у ліпені 1877 года корпус Сулеймана-пашы быў перакінуты ў Балгарыю і ён прызначаны камандуючым Балканскай арміяй, якая ў жніўні 1877 года беспаспяхова штурмавала Шыпку. З 14 верасня да сярэдзіны снежня камандаваў Усходне-Дунайскай арміяй, у снежні 1877 — лютым 1878 года галоўнакамандуючы турэцкімі войскамі ва Усходняй Румеліі, 17 студзеня 1878 года пацярпеў паражэнне пры Філіпопалі (Плоўдзіве). Быў аддадзены пад суд «за няўмелыя дзеянні на Шыпкінскім перавале» і прысуджаны да пазбаўлення чыноў, узнагарод і 15 гадоў зняволення ў крэпасці. Аднак неўзабаве ён быў памілаваны султанам і зняволенне заменена на ссылку. 

Памёр у 1892 годзе ў Багдадзе.

Зноскі
------

1. ↑  Süleyman Paşa // Faceted Application of Subject Terminology Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3294867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q846596'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сулейман-паша

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15077480k · GND: 136370640 · ISNI: 0000 0000 5522 2410 · LCCN: n84123572 · SUDOC: 25104050X · VIAF: 2760111 |

 |
**Тырынф** (стар.-грэч.: Τίρυνς) — археалагічны помнік на поўдні Грэцыі ў 15 км на поўдзень ад Мікен, які адносіцца да перыяду Мікенскай цывілізацыі.

Гісторыя
--------

Тырынф як адзін з галоўных цэнтраў Мікенскай цывілізацыі ўзгадваўся ў пісьмовых крыніцах Старажытнай Грэцыі. Ужо Гамер казаў пра яго моцныя сцены. З Тырынфам звязаныя міфічныя цыклы пра Геракла і Персея.

Раскопкі Тырынфа пачаліся ў 1831 г. У 1876 г. Генрых Шліман прыняў старажытныя сцены за сярэднявечныя і ледзь не разбурыў іх для далейшых пошукаў на іх месцы. Далейшыя раскопкі праводзіліся нямецкімі археолагамі да 1938 г. Пасля II Сусветнай вайны раскопкамі распараджаліся ўлады Грэцыі.

Археалогія
----------

Раскопкі паказалі, што паселішча на месцы Тырынфа ўзнікла ў неаліце, аднак яго росквіт прыйшоўся на бронзавы век, перыяд панавання ахейцаў. 

У друг. пал. II тыс. да н. э. быў ўзведзены акропаль, які ўяўляў сабою ўмацаваную на пагорку рэзідэнцыю манарха. Яго будаўніцтва праходзіла ў тры этапы: 

* 1500-1400 гг. да н. э.
* 1400-1300 гг. да н. э.
* 1300-1200 гг. да н. э.

Пад час уварвання дарыйцаў Тырынф панёс вялікія страты, але археолагі ўпэўнены, што палац быў бесперапынна населены да VIII ст. да н. э. У класічны перыяд горад меў ужо другараднае значэнне. У 468 г. да н. э. ён быў разбураны Аргасам.

* ЗнутрыЗнутры
* План акропаляПлан акропаля
* Фрэска, каля 1200 г. да н. э.Фрэска, каля 1200 г. да н. э.
* Жаночая статуэтка, каля 1280 г. да н. э.Жаночая статуэтка, каля 1280 г. да н. э.

Спасылкі
--------

* Мікенская крэпасць Тырынф Архівавана 11 кастрычніка 2015.
* Сайт ЮНЕСКА



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10261833 · BNF: 119336794 · GND: 4060216-3 · LCCN: sh91006054 · NKC: ge131174 · NLG: 138705 · SUDOC: 027254143 · VIAF: 242988230 |

 |
**Гарнарэчанскі** (руск.: Горноре́ченский) — пасёлак (да 2019 года — пасёлак гарадскога тыпу) у Кавалераўскім раёне Прыморскага края Расіі.

Да 1972 года насіў назву **Кенцухэ**. Гарнарэчанскі размешчаны прыкладна за 2 км на ўсход ад раённага цэнтра Кавалерава, з якім звязаны аўтадарогай Асінаўка — Рудная Прыстань, траса Р447 злучае яго з пасёлкам Ольга, побач з пасёлкам працякае рака Высакагорская, якая недалёка ад Гарнарэчанскага ўпадае ў раку Зеркальная.

Статус пасёлка гарадскога тыпу атрыманы ў 1979 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>
**Круглагалоўкі** (*Phrynocephalus*) — род яшчарак сямейства агам.

Адрозніваецца каля 45 відаў. Пашыраны ў Паўднёва-Усходняй Еўропе, Азіі (ад Каспійскага мора да Кітая). Большасць відаў жыве ў пясчаных, гліністых або камяністых пустынях і паўпустынях. Самая буйная — круглагалоўка вушастая (*Phrynocephalus mystaceus*), самая маленькая — круглагалоўка пясчаная (*Phrynocephalus interscapularis*).

Даўжыня 7—25 см. Галава кароткая, закругленая. Тулава пляскатае, часам моцна расшыранае. Лускавінкі па краях пальцаў утвараюць зубчыкі. Хвост здольны закручвацца на спіну. Афарбоўка цела — пад колер грунту. Кормяцца насякомымі і іх лічынкамі, павукамі. Адкладваюць яйцы, круглагалоўка тыбецкая (*Phrynocephalus theobaldi*) яйцажывародная. Круглагалоўка вушастая вызначаецца наяўнасцю ў вуглах рота вялікіх скурных складак з махрамі па краях, якія нагадваюць вушы (адсюль назва).

Літаратура
----------

* Круглагалоўкі // БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн. 1999.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Султанахмет (значэнні).
Панарама раёна Султанахмет
**Султанахме́т** (турэцк.: Sultanahmet) — раён у старой частцы Стамбула, размешчаны ў еўрапейскай частцы горада на мысе паміж бухтай Залаты Рог, Басфорскім пралівам і Мармуровым морам. Назва раёна паходзіць ад аднайменнай мячэці Султанахмет, вядомай турыстам як Блакітная мячэць, размешчанай у цэнтры раёна.

Раён з'яўляецца гістарычным цэнтрам горада, найстаражытным акропалем і першым узгоркам Другога Рыма. У 1985 годзе гістарычная частка раёна ўнесена ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

У раёне размешчаны такія выдатныя помнікі сусветнай архітэктуры як Сабор Святой Сафіі, Блакітная мячэць, Палац Тапкапы, Цыстэрна Базіліка і інш.

Спасылкі
--------

* Султанахмет на WikiMAPIA
Сатыр  (руск.) (бел. і менада, якая трымае ў руцэ тырс, чырвонафігурны кілік, Луўр
**Тырс**, ***фірс*** (стар.-грэч.: θύρσος) — драўлянае жазло, перавітае плюшчом і вінаградным лісцем, зробленае са сцябла гіганцкага фенхеля, увянчанае шышкай пініі: атрыбут старажытнагрэчаскага бога нараджальных сіл прыроды і віна Дыяніса, а таксама яго світы — сатыраў  (руск.) (бел. і менад. Абавязковы атрыбут дыянісічных містэрый  (руск.) (бел. сімвал чалавечага стваральніка пачатку.

Упершыню слова засведчана ў камедыі Краціна  (руск.) (бел. «Дыяніс-Аляксандр» (430 г. да н. э.). Аўтары ЯЭБЭ лічаць тырс аналагам пальмавай галіны свята кушчаў.

Зноскі
------

1. ↑  Комментарий О. П. Цыбенко в кн. Диодор Сицилийский // Гістарычная бібліятэка. Кн. 4–7. — 2005. — С. 299.
2. ↑  «*пальмовая ветвь, предписанная для праздника Кущей, именовалась у эллинистов тирсом, θύρσος („Древн.", XIII, 13, § 5; 2Мак. 10:7)*» / Дионисии // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
**Гідрацэле** — скопішча сярознай вадкасці ў абалонках яечкаў, якое ўзнікае з прычыны цяжкасці яе адтоку па лімфатычных сасудах. Можа быць прыроджаным або узнікаць пры запаленчых захворваннях яечка (архіт), яго прыдаткаў (эпідыдыміт), насеннага канаціка, пры хваробе альбо наваўтварэннях. Развіццю гідрацэле спрыяюць пахвінныя кілы і пашырэнне вен насеннага канаціка. Лячэнне: пры вострым гідрацэле, якое не суправаджаецца моцнымі болямі і павышэннем тэмпературы цела, - ліквідацыя асноўнага захворвання, пры хранічным гідрацэле - хірургічнае аперацыя.

Зноскі
------

1. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 28 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 14487011d · LCCN: sh85063377 · Microsoft: 2777143589, 2909504190 |
**Востраў Сан-П'е́тра** (італ.: Isola di San Pietro, сард. Isula 'e Sàntu Pèdru) — востраў на паўднёвым захадзе італьянскага аўтаномнага рэгіёна Сардзінія. Плошча — 53,9 км². Насельніцтва (2016 г.) — 6 211 чалавек.

Геаграфія
---------

Карта
Востраў Сан-П'етра месціцца каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Сардзініі за 68,7 км на захад ад Кальяры. Адлучаны ад Сардзініі пралівам шырынёй 6,1 км. За 3,2 км на паўднёвы ўсход знаходзіцца буйны востраў Сант-Антыёка.

Суша сфарміравалася ў перыяд міяцэна ў выніку вулканічных вывяржэнняў. Яны суправаджаліся катастрафічнымі землятрусамі і расколінамі зямной паверхні. У пазнейшы перыяд расколіна паміж Сан-П'етра і Сардзініяй была затоплена морам. Берагавая лінія цягнеццца 33 км. 18 км пакрыты скаламі са слядамі разломаў, залівамі і прыбярэжнымі пячорамі. Усходні бераг нізкі з пясчанымі пляжамі.

Ландшафт унутранай часткі вызначаны пагоркамі. Самы высокі з іх дасягае 211 м над узроўнем мора. На востраве практычна няма сталых вадацёкаў, аднак паміж пагоркамі сустракаюцца паніжэнні, занятыя балотамі і невялікімі азёрамі.

Карысныя выкапні: свінец, марганец.

Клімат міжземнаморскі засушлівы. Узімку востраў адкрыты містралям, якія значна астуджаюць паветра.

Прырода
-------

Значная частка паверхні пакрыта скаламі з рэдкімі травамі. Сады і гаі растуць на абароненых ад вятроў паўднёва-заходніх частках пагоркаў. На востраве Сан-П'етра сустракаюцца дубы, хвоі, ядловец, сунічнае дрэва, мальвакветныя расліны. На поўдні вострава растуць карлікавыя пальмы, якія называюць далонню Святога Пятра. Лічыцца, што дзякуючы ім востраў набыў сваю назву. З-за чалавечай дзейнасці шырока распаўсюдзіліся вінаград, масліны, апунцыя.

Востраў Сан-П'етра — важнае месца для пералётных птушак. Увосень каля ўзбярэжжа адбываецца міграцыя тунца. З даўніх часоў гэты перыяд выкарыстоўваюць для масавага лову рыбы.

Гісторыя
--------

Востраў Сан-П’етра быў населены ўжо ў неаліце. На поўднёвым усходзе вострава выяўлена пячорная магільня тыпу домус-дэ-янас. У 1 тысячагоддзі да н. э. на ім спыняліся фінікійскія мараплаўцы. Пасля Першай пунічнай вайны Сан-П'етра трапіў пад уладу Рыма. Згодна паданню, шторм заспеў каля берагоў вострава карабель, на якім плыў Святы Пётр. З гэтай падзеяй звязвуюць яго сучасную назву.

У сярэднявеччы Сан-П'етра быў пакінуты жыхарамі з-за нападаў карсараў. У 1736 г. сюды перасяліліся з Табаркі лігурыйскія каланісты. Яны заснавалі на ўсходнім беразе горад Карлафортэ. У 1793 г. на кароткі час акупаваны Францыяй. У 1798 г. туніскія карсары захапілі ў палон амаль 1000 астравіцян.

Мясцовыя жыхары працягваюць захоўваць элементы лігурыйскай каланіяльнай культуры і дыялектную гаворку *табарчына*.

Спасылкі
--------

* Il portale su Carloforte e l'Isola di San Pietro in Sardegna Архівавана 16 мая 2023.
* STORIA DELL'ISOLA DI SAN PIETRO
* Isola di San Pietro Sardegna Turismo - Sito ufficiale del turismo Архівавана 30 мая 2019.
* Sito ufficiale per il Turismo a Carloforte
* CARTA GEOMORFOLOGICA COSTIERA E MARINA Isola di San Pietro
**Круглаязычныя** (*Discoglossidae*) — сямейства земнаводных падатрада апістацэльных.

Назва сямейства звязана са своеасаблівай для яго прадстаўнікоў будовай языка, які не выкарыстоўваецца пры схопліванні здабычы, бо прымацаваны ўсёй ніжняй паверхняй да дна ротавай поласці. Характэрнай рысай з’яўляюцца заднеўвагнутыя і выпуклыя ўперадзе, або апістацэльныя, тулаўныя пазванкі, якіх налічваецца не менш як восем. Папярочныя адросткі крыжавога пазванка расшыраны.

Вядомы 4 роды, якія аб’ядноўваюць 11 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Афрыцы, у фауне Беларусі сустракаецца жарлянка чырванабрухая.

Для жарлянак характэрна адсутнасць барабаннай перапонкі і трохгранная зрэнка. Афарбоўка спіннога і брушнога бакоў цела рэзка адрозніваецца. Калі афарбоўка злёгку бугрыстай скуры спіны вар’іруе ад светла-шэрай да чорнай, то брушка, горла і ўнутраныя паверхні канечнасцей маюць своеасаблівы мазаічны малюнак з ярка-чырвоных або жоўтых плям на цёмным фоне. Скурныя выдзяленні жарлянак маюць найбольш едкі сакрэт сярод амфібій ва ўмераных шыротах.

Унікальнымі прадстаўнікамі другога роду гэтага сямейства, якія пашыраны ў Заходняй Еўропе, з’яўляюцца жабы-павітухі. Для іх характэрны своеасаблівы клопат пра патомства. Самец наматвае пакінуты самкай на сушы шнур, які складаецца з 18-50 ікрынак, на сцёгны задніх канечнасцей і носіць яго з сабой. Да моманту вылуплівання апалонікаў ён пераносіць ікрынкі ў вадаём.

Зноскі
------

1. ↑  Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн. БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6.

Літаратура
----------

* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн. БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Fossilworks · GBIF · IRMNG · ITIS TSN |
**Сан-Ні́калас** (англ.: San Nicolas) — востраў у групе астравоў Чанел. Адміністрацыйна належыць да амерыканскага штата Каліфорнія. Плошча — 58,93 км². Востраў выкарыстоўваецца ВМС ЗША.

Геаграфія
---------

Востраў Сан-Нікалас знаходзіцца за 118 км на паўднёвы захад ад Лос-Анджэлеса. Даўжыня з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — 14,68 км. Найбольшая шырыня — 5,73 км. Суша сфарміравана пясчанікам і сланцамі. На заходнім узбярэжжы вылучаюцца выдмы. На паўднёвым усходзе знойдзены радовішчы андэзіту.

Для вострава характэрны міжземнаморскі клімат з цёплым засушлівым летам і мяккай зімою. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 218 мм.

Прырода
-------

У мінулым востраў пакрывалі прыбярэжныя лугі і ксерафітныя хмызнякі. У выніку выкарыстання вострава авечкагадоўцамі ў многіх месцах пачала развівацца эрозія. На ўзбярэжжы захоўваюцца хмызняковыя гаі, прадстаўленыя кураваем, карэопсісам, драсёнавымі[be-tarask] і астравымі раслінамі. Дзякуючы дзейнасці чалавека з’явіліся насаджэнні дрэў, у тым ліку веерных пальм. Наземная фаўна бедная. На востраве жывуць марскія птушкі, яшчаркі і лісы.

Гісторыя
--------

Востраў Сан-Нікалас быў населены каля 10 тысяч гадоў таму. У канцы XVIII ст. іспанскія місіянеры ўсталявалі адносіны з мясцовымі тубыльцамі, якія пазней сталі вядомы як *нікаленьё*. Верагодна, яны з’яўляліся групай народа тонгва. У 1814 г. у выніку канфлікту з прамыслоўцамі Расійска-амерыканскай кампаніі большасць мужчын *нікаленьё* загінула, многія жанчыны былі згвалтаваны.

У 1835 г. калі чуткі пра генацыд астравіцян дасягнулі каталіцкай місіі ў Санта-Барбары, у жывых заставаліся 7 жанчын, 1 стары мужчына і некалькі дзяцей. На востраў быў накіраваны карабель, які перавёз большасць выжылых на бераг Каліфорніі. Праз некалькі гадоў яны памерлі ад эпідэмічных хвароб. На Сан-Нікаласе выпадкова засталася толькі адна жанчына Хуана Марыя, што жыла ў самоце да 1853 г.

З канца XIX ст. да 1943 г. востраў выкарыстоўваўся для выпасу авечак, пасля трапіў пад кантроль ваенных. У канцы II Сусветнай вайны Сан-Нікалас разглядаўся як магчымае месца для выпрабавання першай атамнай бомбы. У 1957—1973 гг. на ім выпрабоўваліся ракетныя ўстаноўкі. У нашы дні на Сан-Нікаласе месціцца база ВМС ЗША.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сан-Нікалас (востраў)
* San Nicolas Island — NPS History eLibrary
* The Lone Woman of San Nicolas Island Архівавана 17 ліпеня 2021.
* Geology of San Nicolas Island California
* San Nicolas Island — Channel Islands Restoration
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Балотнікаў.
**Іван Ісаевіч Балотнікаў** (? — 1608) — кіраўнік паўстання 1606-1607 гадоў у Расіі.

Паходзіў з халопаў, у маладосці ўцёк да казакоў. Быў у татарскім палоне, рабом на турэцкіх галерах. Вызваліўся з няволі, трапіў у Венецыю. Вярнуўся ў Расію і назваўся ваяводам царэвіча Дзмітрыя Іванавіча і ўзначаліў паход на Маскву, маючы за мэту скінуць з царскага стальца Васіля Шуйскага і аднавіць уладу «цара Дзмітрыя».

Дзякуючы таленту палкаводца і храбрасці нанёс шэраг паражэнняў царскім войскам. Пасля здачы Тулы царскім войскам (10.10.1607) трапіў у палон і сасланы ў Каргапаль, дзе яму выкалалі вочы і ўтапілі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мікалаеўка.

**Мікала́еўка** (трансліт.: *Mikalajeŭka*, руск.: Миколаевка) — вёска ў Лоеўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Ручаёўскага сельсавета.

Гісторыя
--------

Заснавана ў 1871 перасяленцамі з суседніх вёсак Абрамоўка і Ручаёўка і вёскі Шмакі Чыгірынскім воласці Быхаўскага павета Магілёўскай губерні Мельнікавымі, Буднікавымі, Ларчанкамі і Кавалёвымі. Названая ў гонар імператара Мікалая I. У 1873 году вёска стала месцам правядзення работ Заходняй экспедыцыі па асушэнню балот, жыхары вялі спрэчку з памешчыкам аб прыналежнасці лугавых зямель да 1918 года. Да Першай сусветнай вайны мелася 2 вуліцы, 2 царквы і школа, а таксама завод па перапрацоўцы сіняй і чырвонай гліны (гліну здабываюць і цяпер). У чэрвені 1920 года вёску захапілі палякі. У 1931 году жыхары ўступілі ў калгас. У час Вялікай Айчыннай вайны акупанты ў 1943 годзе спалілі 22 двары і забілі 8 жыхароў. У раёне вёскі адбываліся буйныя сутыкненні партызан з карнымі атрадамі фашыстаў. Паводле перапісу 1959 года ў складзе саўгаса «Заря» (цэнтр - вёска Ручаёўка Лоеўскі раён).

Станам на 2021 год вёска цалкам знесена.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Ручаёўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ручаёўка |
| Вёскі | Абрамаўка ·  Грохаў ·  Дзімамеркі ·  Карчомка ·  Мікалаеўка ·  Новакузнечная ·  Новая Алешкаўка |