**Купа́лле** (*Ноч на Івана Купалу*) — старажытнае народнае земляробчае свята, звязанае з летнім сонцастаяннем, з росквітам прыроды і летняй цеплыні. Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня. У юліянскім календары адбыўся зрух на 6-7 ліпеня паводле Грыгарыянскага календара, і цяпер часта Купалле адзначаюць у гэты дзень.

Часам Купалле блытаюць з днём Святога Іаана (Яна, Івана) Хрысціцеля. Між тым гэта два розныя святы. «Сёння Купалле, а заўтра Ян…», — тлумачыць народная песня. Купалле — гэта ноч перад Іванавым днём, а не сам Іванаў дзень.

Этымалогія
----------

Слова «купала», як і «Купалле», мае некалькі трактовак. Найбольш пашыраная — ад старажытнаславянскага «купець» (гарэць). Выдзяляецца таксама індаеўрапейскі корань «куп» — са значэннем «кіпець», «горача жадаць», блізкі да лацінскага cupido (імкнуцца, ускіпаць), ад якога выводзіцца Купідон. Назва можа паходзіць і ад «куп» у сэнсе «група людзей», «збор».

Раней меркавалася, што назва паходзіць ад імя Купалы — бога, якога быццам ушаноўвалі славяне-язычнікі. Сёння даследчыкі сумняваюцца ў існаванні такога боства. Ужо У. Проп ставіцца да яго скептычна і мяркуе, што Купалле магло быць прысвечана Ярыле.

Існавалі таксама рэгіянальныя варыянты назвы свята: Купава, Купалачка, Купальчык, Купало, Купал, Купалейка, Купальначка.

Гісторыя
--------

### Паходжанне

Пад рознымі назвамі свята вядома ўсім індаеўрапейскім народам. Паводле гісторыка Змітра Скварчэўскага, свята ў гонар летняга сонцаварота вядома на Беларусі яшчэ з бронзавага веку. Ёсць меркаванне, што яно ўзнікла ў перыяд матрыярхату і было прысвечана нейкаму жаночаму вобразу. Таму ў купальскіх песнях Купала згадваецца ў якасці жаночага персанажа: маладой дзяўчыны ці дарослай жанчыны, у якой ёсць тры дачкі.

Ва ўсходніх славян Купалле ўпершыню згадваецца ў Цвярскім летапісе пад 1175 г. у Іпацьеўскім летапісе — пад 1262 г. у старабеларускіх граматах — з XIII—XIV стст. Захаваўся надпіс на сцяне Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, дзе згадваецца назва свята. Прадстаўнікі фалагічнай школы лічылі Купалле святам у гонар язычніцкага бога (багіні) Купалы. Таксама ёсць меркаванне, што свята прысвячалася богу Ярыле, які нібыта памірае ў купальскі дзень, каб зноў адрадзіцца вясною на будучы год.

В. К. Сакалова прыходзіць да высновы, што ў найболей старажытным выглядзе Купалле захавалася менавіта ў беларусаў. «Украінцы таксама захавалі асноўныя старажытныя элементы, але ў XIX ст. калі Купала стаў вясёлым маладзёжным гуляннем, яны відазмяніліся і пераасэнсаваліся. Рускімі ж асноўныя элементы купальскага рытуалу былі або забыты або перанесены на іншыя святы…»

### Праблема даты

У старажытнасці Купалле прымяркоўвалася да летняга сонцастаяння, аднак магло святкавацца і ў блізкія даты. Як лічыць Зміцер Скварчэўскі, адзінай даты Купалля не існавала. Паводле этнаграфічных звестак, яно магло святкавацца некалькі разоў: сёння ў адной вёсцы, заўтра — у суседняй. Старадаўнія беларусы, тым болей сяляне, не мелі дакладных астранамічных прыбораў, таму даты росквіту лета, цеплыні і прыроды вызначалі вельмі прыблізна. Часта Купальскія абрады расцягвалі на цэлы шэраг дзён. Хроніка Стыйкоўскага вызначае Купалле як перыяд года з 25 траўня па 23 чэрвеня. Акрамя таго, перыяд сонцастаяння ў розныя стагоддзі мяняўся. Напрыклад, Францішак Скарына ў 16 ст. вызначае дату 12 чэрвеня (паводле сучасных астранамічных падлікаў, ён быў правы). Так ці інакш, Купалле сімвалізавала мяжу, пасля якой дзень пачынаў скарочвацца, цеплыня пачынала сыходзіць, а прырода — згасаць, набліжацца да канца лета, да восені, да зімы.

З цягам часу Купалле стала прымяркоўвацца да дня Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). Тады яно і набыло назву Іван (Ян) Купала. Але ў некаторых мясцінах яно спраўлялася і раней. «Наша ніва» ў нумарах 1910—1911 гг. называе ў якасці даты Купалля ноч 23-24 чэрвеня.

У 1918 г. камуністычныя ўлады правялі каляндарную рэформу і перайшлі на Грыгарыянскі каляндар. Руская праваслаўная царква адмовілася падтрымаць рэформу, і Іван Купала пачаў святкавацца ў ноч 6-7 ліпеня, што працягваецца і па наш час. Але некаторыя грамадска-культурныя супольнасці ў Беларусі спраўляюць купальскія абрады паводле старажытнай традыцыі — у ноч 20-21 (ці 21-22) чэрвеня, у перыяд летняга сонцастаяння.

Міфалогія Купалля
-----------------

Лічылася, што раніцай пасля Купальскай ночы сонца «грае». Яно нібыта плавае ў вадзе далёка на гарызонце, «купаецца». «На Купалу сонца грала…» — спяваецца ў народных песнях. Купальская ноч — быццам злучэнне двух несумяшчальных стыхій, агню і вады. У народных песнях і баладах часта паўтараецца матыў: дзяўчына і хлопец пабраліся шлюбам, а потым даведаліся, што яны — брат і сястра. Не вытрымаўшы сораму, яны ператварыліся ў кветку, у якой пялёсткі двух колераў — сіняга і жоўтага. Жоўты — колер сястры, сіні — колер брата (у іншых варыянтах — наадварот). Кветка вядомая як «брат-сястрыца», яна сапраўды расце ў Беларусі, квітнее летам і лічыцца адным з сімвалаў Купалля. У гэтым матыве можа быць рэшта вялікага славянскага міфа пра нараджэнне і зямлі, і неба, і ўсяго сусвету: праз шлюб двух першасных стыхій — агню і вады.

### Купальскія містэрыі

Паводле народных павер’яў, рэкі ў гэту ноч свецяцца асаблівым прывідным святлом, а звяры, птушкі і нават дрэвы атрымліваюць дар мовы. У ноч а 12-й гадзіне зацвітае папараць-кветка. Хто знойдзе яе — атрымае здольнасць бачыць схаваныя ў зямлі клады і разумець мову звяроў. Каб адшукаць яе, трэба выправіцца ноччу ў лес аднаму і зайсці ў такі лясны гушчар, каб не чуць ні пеўняў, ні сабак з навакольных вёсак. Папараць-кветка маленькая, але яна ззяе ў цемры яскравым агеньчыкам.

### Ведзьмы на Купалле

Адначасова Купалле — час разгулу змрочных сіл прыроды: ведзьмы і ведзьмары нібыта імкнуцца адабраць у кароў малако, зрабіць заломы ў жыце і інш. Яны ператвараліся ў жаб, змей, прабіраліся ў хлеў, шкодзілі жывёлам. Гэтыя павер’і адлюстраваныя ў купальскіх песнях:

> 
> 
> Хадзем, дзяўчаткі, на Купалу,   
> 
> Хадзем, сястронкі, агонь класці.   
> 
> …Пільнаваці жыта й пшаніцы   
> 
> Ад тое ведзьмы-чараўніцы,   
> 
> Каб яна па межах не хадзіла,   
> 
> Раннія расы не абівала.   
> 
> …З жыта спору не збірала.   
> 
> 
> 
> — .
> 
> 

Ведзьмы ператвараліся ў розных крылатых жывёл і ляцелі на Лысую гару пад Мсціславам, каб зладзіць там шабаш. Верагодна, гэта ўспамін пра язычніцкія культы, якія ў старажытнасці сапраўды праводзіліся жанчынамі на сакральных узгорках. У купальскіх песнях нават сустракаюцца радкі: «На гары Купала гарэла…» У іншым мясцінах верылі, што ў Купальскую ноч ведзьмы крадуць у людзей коней, на якіх скачуць на Лысую гару.

Калі чалавек не святкаваў Купалле, яго маглі палічыць ведзьмаром: значыць, у гэтую ноч ён лятаў на Лысую гару. З такім людзей паджартоўвалі: «Наталка на Купаллі не была, то-то ведзьма была!».

Каб абараніцца ад ведзьмаў, людзі выконвалі рытуалы:

* Каб не скралі каня і не паехалі на ім на Лысую гару, гаспадар замыкаў хлеў.
* На ганак хаты клалі крапіву, каб ведзьмы не нарабілі жыхарам шкоды.
* Кідалі ў жыта галавешкі з агнём.
* Абтыкалі сцены хаты і хлява святаянскімі зёлкамі.
* Спальвалі ў агні саламяную ляльку (пудзіла ведзьмы). Часам «ведзьму» мог сімвалізаваць чэрап жывёліны, які таксама кідалі ў агонь.
* У некаторых мясцовасцях праз вогнішча з мэтай ачышчэння і засцярогі праганялі статак.
* Спявалі песні-абярэгі: «Ой, на Купаллі цёмныя ночы, ой выбер Божа ведзьміны Вочы! / Ой выберы Божа ведзьміны вочы, каб не хадзіла ў цёмныя ночы!..».
* Развешвалі над дзвярыма хлявоў ці на вокнах розныя вострыя інструменты — сярпы, іголкі, косы.
* У даўніну падазронай жывёліну (кату, сабаку, жабе) наносілі калецтва. Калі тое ж калецтва потым выяўлялася ў кагосьці з вяскоўцаў — значыць, ён вядзьмар і на купальскую ноч ператвараўся ў жывёліну, каб шкодзіць людзям.

Абраднасць
----------

### Рытуалы

Купалле мела карнавальна-экстатычны характар, блізкі да антычных вакхічных культаў.

Свята характарызавалася комплексам абрадаў, павер’яў, любоўнай і аграрнай варажбой. Яшчэ днём дзяўчаты збіралі купальскія (святаянскія) зёлкі, што, як лічылася, мелі асаблівую лекавую моц. Цэнтральнае месца ў абрадах і гульнях займала купальскае вогнішча.

Пасля прыняцця хрысціянства царква сумясціла з Купалле дзень Іаана Хрысціцеля, свята атрымала здвоеную назву Іван Купала, або Іванаў (Янаў) дзень. Святкавалася ў ноч на 7 ліпеня (24 чэрвеня старога стылю). Традыцыя Купалля на Беларусі амаль у архаічным выглядзе захавалася да пачатку XX стагоддзя. У наш час існуе як традыцыйнае народнае свята без абрадавай дзейнасці.

### Купальскае вогнішча

Купальскія агні, верагодна, увасаблялі сонца і надзяляліся сілай даваць ураджай і праганяць смерць. Да купальскага вогнішча рыхтаваліся загадзя. Па ўсіх дварах збіралі старыя непатрэбныя рэчы і вывозілі іх на выбранае для ўрачыстасці месца (узлесак, паляну, высокі бераг ракі), дзе яны пазней спальваліся. У некаторых мясцінах у полымя кідалі старыя вуллі, каб пчолы былі здаровыя і прыносілі мёд. У старажытнасці купальскі агонь распальвалі трэннем кавалкаў дрэва адзін аб адзін, адначасова ўздымалі на высокім шасце прамасленае драўлянае кола (магчыма, сімвал сонца), якое потым падпальвалі. Пры агні гатавалі абрадавую вячэру: яешню, верашчаку, кулагу, варэнікі. Вакол агню вадзілі карагоды, спявалі купальскія песні. Праз вогнішча хлопцы і дзяўчаты скакалі парамі, што было звязана з ачышчальнай магіяй і з рытуалам, прызначаным забяспечыць плоднасць (ад вышыні скачка залежала вышыня хлябоў і інш.). У агонь таксама кідалі пучок лёну і крычалі магічныя словы: «Зарадзі лён». Важнымі элементамі свята былі спаленне або тапленне ў вадзе пудзіла Купалы (таксама называлі Марай, Марэнай ці Ведзьмай), рытуальнае купанне на ўзыходзе сонца, качанне па расе, пусканне з гары падпаленага кола і інш.

### Варажба

Вельмі пашыранай на Купалле была варажба, асабліва на замужжа (на рачную плынь пускалі вянкі, загадваючы на «суджанага», і інш.):

* Заплюшчыць вочы і назбіраць усляпую розных траў, пакласці іх пад падушку. А раніцаў разглядзець іх: калі назбіралася 12 відаў рознай травы, то ў гэтым годзе дзяўчына выйдзе замуж.
* Пакласці вянкі на ваду, каб у сярэдзіне кожнага вянка была замацаваная свечка. Калі вянок нейкай дзяўчыны патоне і свечка згасне, — значыць, наканаваны разлюбіў яе. Калі не патоне — быць ёй замужам.
* Калі ў хаце быў нехта хворы, паміж бярвенняў прасоўвалі купальскую кветку. Калі раніцай яе знаходзілі завялай, — значыць, хворы памрэ. Калі кветка засталася жывой, — значыць, хвароба пройдзе.
* Дзяўчаты (пад смех і жарты сваіх сябровак) — поўзалі па зямлі і зрывалі зубамі аер. А на наступны дзень глядзелі, чый аер лепей адрос. Значыць, той дзяўчыне і быць замужам гэтым годам.
* Дзяўчаты зрывалі зубамі траву трыпутнік і шапталі: «Трыпутнік — трыпутнік, ты расцеш пры дарозе, бачыш старога і малога, ці не бачыў майго мілога?». Пасля гэтага суджаны павінны быў прысніцца ноччу.

Варажбітныя абрады адлюстроўваюцца ў купальскіх песнях:

> 
> 
> Цёмна ночка Іванаўская.   
> 
> Набяром, сястрыцы,   
> 
> Жоўтага пясочку   
> 
> І пасеем, сястрыцы,   
> 
> Пад таткаву клетку.   
> 
> А знаці, пазнаці,   
> 
> Пясочак не ўзыдзець —   
> 
> Нам у таткі не быці,   
> 
> Вянкоў не насіці.   
> 
> 
> 
> — .
> 
> 

### Дзеўка-Купала

На Магілёўшчыне Купалле была жывым персанажам, які звалі «Дзеўка-Купала». Яе ролю выконвала самая прыгожая дзяўчына вёскі. Іншыя дзяўчаты распраналі яе і абмотвалі лісцем і галінкамі, на галаву клалі вянок. Потым яе вялі ў лес, дзе былі падрыхтаваныя вянкі. Дзяўчыне завязвалі вочы, і яна раздавала іншым дзяўчатам вянкі. Каму даставаўся свежы вянок — значыць, той жыць шчасліва, каму завялы — той «не бачыць шчасця».

### Купальскія зёлкі

Яшчэ днём дзяўчаты і жанчыны збіралі кветкі і расліны: лічылася, што на Купалле яны набываюць асаблівую моц. У Круглянскім раёне збіралі купалкі, у Глыбоцкім — багатыркі. І тыя, і другія лічыліся моцным сродкам дзеля любоўнай магіі. Таксама збіраліся васількі, папараць, рута, святаяннік. Купальскія вянкі, сплеценыя з розных кветак, лічыліся магічнымі. Людзі верылі, што іх моц толькі ўзрастае, калі асвяціць іх у царкве ці касцёле. Калі нехта хварэў, з іх гатавалі адвары ці абкурвалі імі хворага. Архілін, паводле павер’яў, абараняў ад падкопаў злых духаў, сок цірліча прыцягваў багацце, а пералёт-трава прыносіла шчасце.

### Купальскія песні

Асноўны артыкул: **Купальскія песні**
Купальскія песні найбольш распаўсюджаныя ў Паўночнай і Паўднёва-Заходняй Беларусі. Рэдка сустракаюцца ў Гомельскай вобласці. Зусім не сустракаюцца на усходзе Магілёўскай вобласці (Хоцімскі, Кручаўскі, Клімаўскі раёны), Гродзенскай (Астравецкі, Лідскі, Дзятлаўскі раёны) і на паўднёва-заходняй ускраіне Брэсцкай вобласці (Брэсцкі, Жабінскаўскі раён).

### Купальскія ласункі

Сялянне з Краснапальскага раёна змешвалі бульбяное цеста з мукою і пяклі пірагі, начынялі іх зялёнай цыбуляй ці кіслай капустай з просам. Амаль па ўсёй Беларусі на Купалле гатавалі кулагу: ягады ставілі на агонь і варылі. Потым дадавалі ў іх крыху мукі, мёд ці цукар, варылі да кісельнага стану. Падавалі на стол з хлебам ці блінамі. Іншым ласункам была верашчака — страва дзеля мачання бліноў. На Тураўшчыне, Магілёўшчыне і Лагойшчыне яе гатавалі так: спачатку сала, мяса ці каўбаса падсмажваліся на патэльні, потым у іх дадавалася мука, араматныя зёлкі. На Гродзеншчыне, у Цэнтральным і Ўсходнім Палессі верашчака была крыху іншай: сала, мяса ці каўбаса варыліся, потым перакалочваліся мукою. На Вілейшчыне і ў некаторых раёнах Гродзеншчыны верашчаку рабілі на хлебным ці бурачным квасе. Сёння верашчака шырока вядомая на Беларусі пад назваю мачанка.

### Раніца пасля Купалля

Раніцай пасля Купальскай ночы дзяўчаты і хлопцы сустракалі світанак, назіралі, як сонца «грае» (пераліваецца рознымі колерамі, дзеліцца на кругі), купаліся ў вадзе, каталіся па траве з купальскімі росамі, каб набрацца сілы.

Падобныя святы ў іншых культурах
--------------------------------

Многія індаеўрапейскія народы святкавалі перыяд летняга сонцастаяння. Пасля прыходу хрысціянства адпаведная абраднасць у многіх народаў Еўропы была перанесеная на тое ж свята Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). У літоўцаў вядомы Йонінэс, у латышоў — Ліга, у англічан — Ноч перад днём святога Джона, у нарвежцаў — ноч перад святым Хансам (st. Hans), у шведаў — Мідсомар (Midsommar), у датчан — Іёнсок (Jonsok). Швейцарцы святкавалі Sunnawend (Летні сонцаварот), з якім былі звязаныя павер’і пра схаваныя клады, пра гномаў, пра таямнічыя «агні Іаганіса», што ззялі ў цемры.

Купалле ў літаратуры і мастацтве
--------------------------------

Свята шырока адлюстравана ў жывапісе, паэзіі, сучасных песнях. Беларускі паэт Янка Купала не толькі ўтварае ад назвы свята свой псеўданім, але і прысвячае яму частку сваёй творчасці:

> 
> 
> На купалле на святое   
> 
> Рві, матуля, зелле тое,   
> 
> Што ў нас папараць завецца!   
> 
> І шчаслівым быць здаецца!
> 
> 
> Як нарвеш яго даволі   
> 
> Ў цёмным лесе, ў чыстым полі, —   
> 
> Палажы за абразамі,   
> 
> Пасвянці сваймі слязамі…
> 
> 
> Двойчы, тройчы — а крапліста —   
> 
> Злі слязою брыльянцістай   
> 
> І чакай з яго прыплоду   
> 
> Ад усходу да заходу…
> 
> 
> Як узыйдуць з зелля кветкі. —   
> 
> Будуць шчасце меці дзеткі,   
> 
> Будзеш, маці, меці ў хаце   
> 
> Долю, згоду і багацце!..   
> 
> 
> 
> — .
> 
> 

**На Купалле** — музычны сінтэтычны спектакль, пастаўлены ў БДТ-1 у 1921 годзе, які пратрымаўся некалькі гадоў у рэпертуары тэатра па аднайменнай драме М. Чарота «На купалле» Е. Міровічам.

З сучаснай літаратуры тэма Купалля шырока закранута ў дзіцячай аповесці-казцы (ці фэнтэзі) Уладзіміра Ягоўдзіка «Янка і Ружа» (2013 г.)

* Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля 1880)Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля 1880)
* Купалле. Паштовая марка СССР (1991)Купалле. Паштовая марка СССР (1991)
* І. І. Сакалоў. Ноч на Івана Купалу. 1856І. І. Сакалоў. Ноч на Івана Купалу. 1856
* Двухколерная кветка браткі (брат-і-сястра)Двухколерная кветка *браткі* (брат-і-сястра)
* І. Левітан. Папараць ля вады. 1895І. Левітан. Папараць ля вады. 1895
* Памятная манета Нацбанка Беларусі (2004, рэверс)Памятная манета Нацбанка Беларусі (2004, рэверс)

Гл. таксама
-----------

* Янка Купала
* Народны каляндар

Крыніцы
-------

1. ↑  ЭГБ. Т. 4. С. 309.
2. ↑  Ліпень(недаступная спасылка)
3. ↑  Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн. 1992.  Архівавана 8 снежня 2016.
4. ↑  Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн. 1992.  Архівавана 8 снежня 2016.
5. ↑  Янка Купала

Літаратура
----------

* Беларускія народныя абрады. — Мн. 1994.
* *Васілевіч Ул. А.* Беларускі народны каляндар (бел.). — Мн.: 1992. Архівавана з першакрыніцы 11 мая 2012.
* *Зайкоўскі Э.* Купалле // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* *Лозка А.* Беларускі народны каляндар. — Мн.: Полымя, 1993.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Купалле
* Купалле Архівавана 5 сакавіка 2016. // «Рэгіянальная газета»
* Купалле (бел.)
* Купалле Архівавана 8 лютага 2013. // Расейскі Этнаграфічны Музей (руск.)
* Будзьма Беларусамі. Купалле
* Радзіма мая — Беларусь. Купалле
* Беларускі народны каляндар
* Купалле Архівавана 13 сакавіка 2017.
* Ганцавіцкі краязнаўчы музей. Верашчака

| ⛭Беларускі народны каляндар |
| --- |
| 
* Новы Год
* Першая (посная) куцця / *Тры Каралі*
* **Раство Хрыстова**
* Сцяпан
* Шчодрая куцця
* Васілле (**Новы год па с. ст.**)
* Трэцяя (вадапосная) куцця
* Вадохрышча (Хрышчэнне)
* Прывадохрышча
* *Аксіння* / Фядос
* Таццяна / *Павел*
* Апанас
* *Ігнат*
* Аксіння-паўзімніца / *Дарота*
* Папяльцовая серада
* Ігнат
* Трыфан / *Валянцін*
* Грамніцы (Стрэчанне)
* Агата
* Улассе / *Мацей*
* Фаціння
* Памінальніца
* Дзедава пятніца
* *Казімір*
* Масленыя Дзяды (Бабы)
* Рабы тыдзень
* Лысая серада
* Янка (Паўраценне)
* Блакітны чацвер
* Крывы (Тлусты) чацвер (Валосы, Валоссе)
* Рыгор
* Масленіца
* Гуканне вясны
* Васіль Капальнік
* Паласказуб
* Аўдоцця-вясноўка
* Хвядот
* Уступная серада
* Вясновае раўнадзенства / Герасім Гракоўнік
* Зборава субота
* *Язэп*
* *Пальмова нядзеля*
* Зборніца, Ізбор
* Саракі
* *Прыска*
* Рыгор
* *Дабравешчанне (Звеставанне)*
* Міжблагавешчыны
* ***Вялікдзень***
* *Арына*
* Аляксей Цёплы
* Дар’я Вясенняя
* Храстовы тыдзень
* Серадапосце
* Дабравешчанне
* Благуста
* Матрона
* Пахвальны тыдзень
* Мар’я
* Пахвальная пятніца
* Палікарп
* Пахвальная субота
* Мікіта
* Вербны тыдзень
* Руф
* *Войцах*
* Вербніца
* Анціп
* Белы (Вялікі) тыдзень
* Чысты панядзелак
* *Марк*
* Чысты аўторак
* Дравяная страсць
* Чысты чацвер
* Пуд
* Чырвоная (Велікодная) пятніца
* Арына
* Вялікая (Чырвоная) субота
* Зосім / Андрыянава ноч (Андрэй)
* **Вялікдзень**
* Кузьма
* Велікоднага тыдня
* Градавая серада / Праводны (Мёртвы) тыдзень
* *Ушэсце*
* Ляльнік
* Юр’е
* Алісей
* Праводная нядзеля
* *Марк*
* *Станіслаў*
* Радаўнічныя Дзяды
* Радаўніца
* Ярылавіца
* Якуб
* Макарэй
* *Сёмуха (Сыход Святога Духа)*
* Барыс
* Арына-расадніца
* Антоній
* Іван Веснавы
* Міраносцы
* Мікола Веснавы
* *Алена*
* Пераплаўны (Чарвівы) тыдзень
* Зілот
* Макей / Кірыла і Мяфод
* Градавая (Пераплаўная) серада
* Епіфан
* *Божае цела*
* Сідары
* Пахом
* *Магдалена*
* Шэсць дзеў / Матруна-канапелька / Фядот
* Тры пакутнікі
* Градабойцы (Ледавіты дзень)
* Алена (Ульяна)
* Васіліск
* Дзень Ефрасінні Полацкай
* Ян
* Ушэсце
* Ерамей / *Антоній*
* Юстын і Харытон
* Градавая серада
* Лук’ян
* Сёмушныя Дзяды
* Духавая субота (Зялёная субота)
* Сёмуха (Тройца)
* Святы Дух
* Русальніца (Іван ды Мар’я)
* Конскі Вялікдзень
* Тодар
* Градабой (Серада-русаль)
* Кірыла
* Наўская Тройца
* Абліваха / *Купала*
* *Ян Купальны*
* Анапрэй
* Русальчыны розыгры
* Акуліна Грачышніца
* Пятроўка
* Амос
* Ціхан / *Пятрок*
* Дзявятнік
* Дзевятуха
* Купалле
* Дзясятнік
* Іван Купала
* Дзясятка
* Самсон / *Сем братоў*
* Пятро
* Паўпятро / Сымон і Юда
* Кузьма і Дзям’ян
* Андрэй
* Свята Месяца
* Казанская. Пракоп / *Данат*
* Прокл / *Якуб*
* Гаўрылей / *Ганна*
* Афінаген
* Серпавіца (Шыпілінка)
* Макрыны
* Ілья
* Мар’я
* Барыс
* Ганны
* Палікоп / Панцеляймон
* *Лаўрын*
* Сіла
* Макавей (Першы Спас) / Спасаўка
* Базыль / Прачыстая (Зельная)
* Антоны-віхравеі / Рох
* Еўдакія
* Яблычны Спас
* Лаўрэн
* *Баўтрамей*
* Міхей
* Прачыстая
* Трэці Спас / Ян
* Міроны-ветрагоны
* Флор і Лаўр
* Лупа
* Баўтрамей
* *Другая Прачыстая*
* Мацей
* Калінавік (Іван Крываўнік)
* Кіпрыян
* Сымон / *Узвіжанне*
* Цуды (Міхал)
* Багач (Нараджэнне Божай Маці)
* Асенняе раўнадзенства / Тадора
* Стаўроўскія Дзяды
* Звіжанне
* *Міхал* / *Сіцыян*
* Зосім
* Астап (Астаф’я)
* *Пранцішак (Францішак)*
* Сяргей / Жалезны тыдзень
* Іван Шаптун (Іван Кураед, Багаслоў)
* Пакровы (Трэцяя Прачыстая)
* Трыфан (Палагея)
* Марцін
* *Сымон і Юда* / *Параскева Пятніцкая*
* Лонгін
* Паклоны
* Лука / *Юльян*
* *Усе святыя*
* *Задушны дзень*
* Казанская
* Асяніны (Змітраўскія Дзяды)
* Зміцер
* *Тодар*
* Параскі
* Настуся / *Марцін*
* Артошка
* Кузьма-Дзям’ян
* Міхайлаў дзень
* Матрона
* Хведар-студзянец
* Іван Міласцівы / *Кацярыны*
* Юстыніян / *Адвент* / Піліп
* Піліпаўка
* Мацей
* *Андрэй*
* Увядзенне / *Барбара*
* Пракоп / *Савы*
* Матрыхваны / *Мікола*
* Кацярыны
* Юр’е Зімовы / *Ганны*
* Андросы (Андрэйкі)
* Навум
* Варвары
* Савы
* Мікола Зімовы
* Ганны
* *Посная куцця*
* Спірыдон-сонцаварот / ***Божае Нараджэнне***
* *Сцяпан*
* Марк / *Багатая куцця* / *Сільвестр*

 |
| *курсівам* пазначаны святы, якія адзначаюцца каталікамі |

| ⛭Народныя святы славян |
| --- |
| 
**Каляды /**
**Першая Каляда** •
Васілёў вечар /
Шчодрык /
Аўсень •
Вадзяная куцця •
Грамніцы (Стрэчанне) •
Аўлас •
 **Масленіца** •
Саракі •
**Благавешчанне** •
Вербная нядзеля •
Страсны тыдзень (Вялікі тыдзень) •
Вялікдзень •
Вялікодны тыдзень •
Правадная нядзеля •
Ярылавіца •
*Радаўніца* •
Юр’еў дзень •
Мікола вясновы •
Ушэсце •
**Сёмуха** •
*Троіцкія Дзяды* •
Тройца •
Троіцкі тыдзень •
**Купалле** •
Пятрок •
 Ілля •
Мядовы Іспас •
Яблычны Іспас •
Трэці Іспас •
Першая Прачыстая (Дажынкі) •
Другая Прачыстая (Багач) •
Трэцяя Прачыстая (Пакровы) •
*Асеннія Дзяды* (Дзмітраўская субота) •
Дзмітроў дзень •
Кузьма і Дзямьян •
Мікола зімні
 |