У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Парыс, значэнні.
**Па́рыс** (стар.-грэч.: Πάρις), таксама вядомы як **Аляксандр** (стар.-грэч.: Ἀλέξανδρος) — легендарны сын Прыама, валадара Троі; герой старажытнагрэчаскіх паданняў пра Траянскую вайну. Выкраданне Парысам Алены прывяло да канфлікта паміж ахейцамі і траянцамі.

Імя
---

Паходжанне імя Парыс мае спрэчны характар. У старажытнагрэчаскай антрапаніміі яно не сустракалася. Большасць даследчыкаў лічаць, што яно мела нягрэчаскае паходжанне: фракійскае, старажытнаіндаеўрапейскае або лувійскае. Разам з гэтым, у Старажытнай Грэцыі існаваў сугучны выраз, які значыў «вылюдак». Такім чынам, імя Парыс магло з’яўляцца мянушкай, што намякала на нязвыклыі абставіны паходжання героя.

У «Іліядзе» Парыс часцяком называецца імям Аляксандр. У «Кіпрыях» у дачыненні да яго ўжываецца толькі імя Аляксандр.

Эпічны вобраз
-------------

### Нараджэнне

Парыс быў сынам траянскага валадара Прыама і яго жонкі Гекубы. Цяжарная Гекуба ўбачыла ў сне, што нарадзіла вогнішча. Другі сын Прыма, Эсак, патлумачыў гэта як тое, што народжанае дзіця прывядзе Трою да разбурэння, і парадзіў забіць яго. Аднак Прыам і Гекуба не вырашыліся зрабіць гэта. Яны перадалі яго пастухам, каб тыя аднеслі дзіця на гару Іда каля горада. Аднак там немаўля не загінула. На працягу 5 дзён мядзведзіца карміла яго сваім малаком. Пастух Агелай знайшоў яго жывым і ўзяў на выхаванне.

Калі Парыс пасталеў, аднойчы Прыам абвясціў пра памінальныя гульні ў гонар яго нібы памерлага пры нараджэнні сына. Для гэтага ў ахвяру павінны былі прынесці самага вялікага быка са статка. Парыс вырашыў прыняць удзел у гульнях, каб выйграць сваю любімую жывёлу. Ён сапраўды выйграў усе спаборніцтвы, але такім чынам раззлаваў іншых сыноў Прыама. Каб выратавацца ад іх, Парыс знайшоў сховішча ў храме Зеўса, дзе яго пазнала Касандра. Парыс быў вымушаны прадэманстраваць плашч, у якім Агелай прынёс яго з Іды. Прыам зразумеў, што перад ім той самы сын, якога ён лічыў памерлым, і прызнаў яго.

### Суд Парыса

Пелей і Фетыда ўрачыста святкавалі сваё вяселле, куды былі запрошаны ўсе багі, акрамя Эрыс. Пакрыўджаная багіня падкінула яблык з надпісам «καλλιστῃ» «(самай прыгожай)». Паміж Герай, Афінай і Афрадытай успыхнула сварка, каму гэты яблык дастанецца. Зеўс вырашыў не ўступаць у канфлікт і паслаў да Парыса бога Гермеса, каб давецца, ці не пагадзіцца ён судзіць трох багінь. Парыс даў згоду. Багіні з’явіліся перад ім на гары Іда. Гера абяцала Парысу за прысуд у яе карысць даць багацці і ўладу, Афіна — перамогу ва ўсіх бітвах і славу, Афрадыта — самую прыгожую са смяротных жанчын. Парыс прысудзіў яблык Афрадыце.

Суд Парыса з’яўляецца надзвычай прывабнай тэмай для еўрапейскага мастацтва з часоў антычнасці. 

* Гермес з’яўляецца перад Парысам. Грэчаскі вазапіс VI ст. да н. э.Гермес з’яўляецца перад Парысам. Грэчаскі вазапіс VI ст. да н. э.
* Суд Парыса. Рымская мазаіка II ст. н. э.Суд Парыса. Рымская мазаіка II ст. н. э.
* Фламандская мініацюра суда Парыса. XV ст.Фламандская мініацюра суда Парыса. XV ст.
* Сварка з-за яблыка на карціне Рубенса 1636 г.Сварка з-за яблыка на карціне Рубенса 1636 г.
* Англійская талерка з выявай Парыса і Афрадыты. Канец XVIII ст. або пачатак XIX ст.Англійская талерка з выявай Парыса і Афрадыты. Канец XVIII ст. або пачатак XIX ст.
* Суд Парыса на малюнку Веры Вілаўбі, 1925 г.Суд Парыса на малюнку Веры Вілаўбі, 1925 г.

### Выкраданне Алены

Алена і Парыс. Вазапіс IV ст. да н.э.
Згодна цыклічнай традыцыі, выкраданне Парысам Алены, жонкі спартанскага валадара Менелая, з’яўлялася галоўнай прычынай Траянскай вайны. У «Кіпрыях» ініцыятарам выкрадання выступае багіня Афрадыта. Яна прапануе Аляксандру-Парысу рыхтаваць караблі для вандроўкі ў Спарту і загадвае Энею суправаджаць яго. У Спарце іх гасцінна сустракаюць Менелай, Кастар і Палідзеўк. Падчас свята Парыс уручае Алене падарункі. Менелай накіроўваецца на Крыт. Алена павінна забяспечыць траянскіх госцяў усім неабходным да іх ад'езду. Афрадыта аб’ядноўвае Алену і Аляксандра, яны кладуць на борт скарбы і таемна адплываюць уначы. Гера рыхтуе для іх шторм. З-за шторму ўцекачы трапляюць у Сідон, захопліваюць гэты горад і потым зноў адплываюць у Трою.

Старажытныя грэкі верылі, што першы раз Парыс і Алена займаліся каханнем на востраве Кранаі каля Лаконіі. Аднак у далейшым іх узаемныя адносіны былі складанымі. Гамер двойчы дэманструе гэта ў «Іліядзе» ў сцэнах, калі Алена скардзіцца Афрадыце на непрыстойныя размовы паміж траянскімі жанчынамі, і калі яна заляцаецца перад Гектарам.

Герадот са спасылкай на егіпецкіх жрацоў паведамляў, што падчас уцёкаў вятры аднеслі карабель Парыса да дэльты Ніла. Некалькі слуг Парыса збеглі ў храм Геракла і расказалі пра злачынства свайго гаспадара. Фараон Пратэй загадаў адпусціць траянца і яго спадарожнікаў, але забраў Алену і скарбы, каб вярнуць іх Менелаю. Гэтым ён тлумачыў тое, што Менелай пасля захопу Троі быў вымушаны зрабіць вандроўку ў Егіпет. Еўрыпід у творы «Алена» таксама вызначаў месцанаходжанне рэчаіснай Елены ў Егіпце, у той час як у Трою прыбыў толькі яе прывід.

### Траянская вайна

Выкраданне Парысам Алены стала зачэпкай для Траянскай вайны. У паэмах эпічнага цыкла постаць Парыса надзвычай важная, аднак у ваенных дзеяннях ён выконвае другарадную ролю ў параўнанні са старэйшым братам Гектарам і Мемнанам.

У «Іліядзе» Парыс прапануе сысціся ў паядынку з Менелаям, каб спыніць бойку паміж войскамі ахейцаў і траянцаў. Правадыры грэкаў і траянцаў даюць згоду і клянуцца выконваць умовы сумленнага бою. Парыс выходзіць на паядынак, узброены мячом, дзвюмя дзідамі і лукам, у вобразе, падобным на Геракла. Калі ён бачыць Менелая, то палохаецца. Гектар дакарае Парыса за баязлівасць, і той вымушаны біцца. Бой на дзідах скончваецца паражэннем Парыса, але яго выратоўвае Афрадыта. У далейшым Парыс гневаецца на траянцаў за прапанову выдаць Алену ахейцам і адмаўляецца ад бітваў. Гектар зноў вымушаны папракаць яго. На гэтай падставе некаторыя антычныя і сучасныя аўтары паказваюць Парыса як спешчанага ці бяздзейнага. Аднак Гамер вуснамі смяротна параненага Гектара прадракае Парысу ролю забойцы Ахіла:

> 
> Знаючы добра цябе, то не трэба было і прасіцца, бо у грудзях сваіх маеш жалезнае сэрца, Ахіле. Але глядзі, каб табе я не стаўся прычынаю гнева бога якога, як прыдзе той дзень, калі Феб Апалон і з Парысам, хоць ты і дужы, загубіць цябе каля скайскае брамы.

Падчас далейшых ваенных дзеянняў Траянскай вайны Парыс паказвае сябе як цудоўны лучнік, раніць у пяту спачатку Дыямеда, а потым — Ахіла. Для апошняга стрэл Парыса аказаўся смяротным. Каб забіць Парыса, Адысей і Дыямед даставілі з Лемнаса вопытнага лучніка Філактэта. Забойства ім Парыса прадвызначыла згубу Троі.

Гістарычнасць
-------------

У хецкіх архівах быў знойдзены тэкст дагавора паміж валадаром Муваталі II (каля 1295 - 1272 гг. да н. э.) і Алаксанду, валадаром арцаўскай краіны Вілуса. Апошнюю значная частка гісторыкаў атаесамляе з Іліянам. З дагавора вынікае, што Алаксанду прыйшоў да ўлады без прамых правоў на спадчыну, і яго становішча было хісткім. Муваталі II абяцаў Алаксанду падтрымку супраць ворагаў, а наўзамен патрабаваў ваенную падтрымку ў Малой Азіі і за яе межамі. Алаксанду кіраваў раней за меркаваны час Траянскай вайны, але яго імя магло захавацца ў памяці і потым увасобіцца ў грэчаскім эпасе у постаці Парыса—Аляксандра.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 27 красавіка 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
2. 1 2  *Клейн, Л.* Бесплотные герои. — С. 24
3. ↑  LINE OF SONG PROVIDES A CLUE ON ANCIENT TROY
4. 1 2  Homerica: The Cypria (fragments)
5. ↑  AGELAUS OF TROY IN GREEK MYTHOLOGY
6. ↑  Parîs fils de Priam et prince de Troie
7. ↑  Greek Myths
8. ↑  NANETTE B. RODNEY, THE JUDGMENT OF PARIS  Архівавана 11 чэрвеня 2019.
9. ↑  Felice Vinci, The Baltic Origins of Homer's Epic Tales
10. ↑  Helen of Troy in the Iliad of Homer
11. ↑  Герадот, II:113—120
12. ↑  ANCIENT GREECE - EURIPIDES - HELEN Архівавана 9 кастрычніка 2018.
13. ↑  Гамер «Іліяда», III:15—390
14. ↑  Гамер «Іліяда», VI:313—369
15. ↑  *Тарашкевіч, Б.* Выбранае. — С. 296
16. ↑  *Jong, I. de* Homer: The creation of the poems. — P. 150
17. ↑  *Latacz, J.* Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery. — P. 75

Літаратура
----------

* *Тарашкевіч, Б.* Выбранае. / Браніслаў Тарашкевіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1991. ISBN 5-340-00498-8
* *Клейн, Л.* Бесплотные герои: Происхождение образов Илиады. / Лев Клейн — СПб.: Художественная литература, 1992 ISBN 5-280-02015-X
* *Jong, I. de* Homer: The creation of the poems. / Irene J. F. de Jong. — London, New York: Taylor & Francis, 1999. ISBN 0-415-14528-7
* *Latacz, J.* Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery. / Joachim Latacz. — New York: Oxford University Press, 2004 ISBN 0-19-926308-6

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Парыс на Вікісховішчы |

* Paris, the Trojan Prince
* JUDGEMENT OF PARIS
* Paris: Mythology & Beliefs
* Evidence from Hittite Records

| ⛭Траянская вайна |
| --- |
| Грэкі | 
* Аўтамедонт
* Агамемнан
* Акамант
* Антылох
* Ахіл
* Аякс Вялікі
* Аякс Малы
* Дэмафонт
* Дыямед
* Ідаменей
* Калхас
* Махаон
* Медонт
* Менелай
* Неаптолем
* Нестар
* Адысей
* Паламед
* Патрокл
* Падалірый
* Пратэсілай
* Сінон
* Стэнтар
* Тэўкр
* Тэламон
* Тэрсіт
* Эўрыпіл
* Эпей
* Фенікс
* Ферсандр
* Філактэт

 |  |
| Багі на боку грэкаў | 
* Афіна
* Гера
* Пасейдон
* Гефест
* Гермес
* Фетыда

 |
| Саюзнікі грэкаў | 
* Ахейцы
* Абанты
* Аркадзійцы
* Афіняне
* Аргівяне
* Тырынфцы
* Ітакійцы
* Карынфяне
* Крыцяне
* Лапіфы
* Мікенцы
* Мірмідонцы
* Піласцы
* Родасцы
* Саламінцы
* Спартанцы
* Эгінеты

 |
| Траянцы | 
* Андрамаха
* Антэнор
* Анхіс
* Астыянакт
* Гелен
* Гектар
* Гекуба
* Дэіфоб
* Касандра
* Кікн
* Лаакоан
* Мемнан
* Парыс
* Палідор
* Прыям
* Траіл
* Пандар
* Эней

 |
| Багі на боку траянцаў | 
* Афрадыта
* Апалон
* Арэс
* Артэміда
* Скамандр

 |
| Саюзнікі траянцаў | 
* Амазонкі
* Дарданы
* Лідыйцы
* Лікійцы
* Мілетцы
* Пеласгі
* Тэўкры
* Халібы
* Хеты
* Фракійцы
* Фрыгійцы
* Энеты
* Эфіопы

 |
| Дадаткова | 
* Троя
* Генрых Шліман
* Гамер
* «Іліяда»
* «Кіпрыі»
* Траянская пісьменнасць
* Траянскі конь

 |