**Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя**, неафіцыйна завецца таксама *Фарны касцёл* — каталіцкі сабор у горадзе Гродна, кафедральны сабор Гродзенскай дыяцэзіі, помнік архітэктуры і дэкаратыўна-манументальнага мастацтва барока і ракако.

Размешчаны ў гістарычным цэнтры горада, будынак Кафедральнага касцёла Святога Францішка Ксаверыя з’яўляецца адным з сімвалаў Гродна.

Гісторыя
--------

Стары Рынак, малюнак Н. Орды, XIX ст.
Комплекс калегіума раней займаў адзін з кварталаў каля Рыначнай плошчы. Будаўніцтва езуіцкай рэзідэнцыі пачалося пасля 1664 года пры гродзенскім пробашчы Ф. Д. Ісакоўскім, мураванага касцёла — у 1678 годзе (фундатары Самуэль і Канстанцыя Лозы). 6 снежня 1705 касцёл асвечаны ў імя Францішка Ксаверыя. У 1725 годзе на вежу-званіцу касцёла перанесены гадзіннік з вежы калегіума. Кляштар быў скасаваны ў 1773 годзе, таму касцёл ужо ў 1788 годзе стаў фарным (прыходскім), а іншыя будынкі калегіума перайшлі да Камісіі нацыянальнай адукацыі, якая размясціла тут ваяводскія школы.

Першапачатковы выгляд касцёла можна ўявіць паводле карціны, якая знаходзіцца ў касцёле. Касцёл арыентаваны алтаром на ўсход, галоўным фасадам павернуты да плошчы.

Архітэктура
-----------

Вежы касцёла
Касцёл уяўляе сабой трохнефавую купальную базіліку з трансептам, памерам у плане 30х60 м і вышынёй 65 м. У сярэдзіне XVIII ст. былі перабудаваны вежы і ліхтар над цэнтральным купалам. Вежы набылі складаныя барочныя формы. Таксама ў стылі барока была зменена і архітэктура фасада ў цэлым — трох’ярусны двухвежавы фасад падзелены гарызантальнымі паясамі антаблементаў і карнізаў, а па вертыкалі двайнымі пілястрамі складанага профілю. Фасад акрамя таго быў аздаблены прамавугольнымі і арачнымі нішамі і праёмамі са скульптурай. З боку паўкруглай апсіды прыбудаваны дзве капліцы, завершаныя сферычнымі купаламі. У строгіх формах ранняга барока былі вырашаны бакавыя фасады: раскрапаваны двайнымі пілястрамі, тонкімі карнізнымі паясамі, прарэзаны вялікімі лучковымі і арачнымі аконнымі праёмамі. З кантракта на перабудову вядома, што купалы касцёла і раней былі абшыты бляхай.

### Інтэр’ер

Галоўны неф
Галоўны алтар
У інтэр’еры цэнтральны неф аддзелены ад бакавых нефаў аркадамі на апорных слупах. Па перыметры цэнтральнага нефа над антаблементам зроблена галерэя з балюстрадай. Пры ўваходзе — хоры з арганам. Фрэскавы роспіс сярэдзіны XVIII ст. складаецца з 14 сюжэтных кампазіцый, размешчаных у арачных нішах. Цыкл роспісаў фрыза прысвечаны Францішку Ксаверыю; на скляпеннях фігуры чатырох евангелістаў. Адзіны ансамбль мастацкага аздаблення інтэр’ера фарміруе галоўны, восем кулісных і тры бакавыя алтары, амбон.

Галоўны алтар чатырох’ярусны, з мноствам карынфскага ордара калон і пілястраў, раскрапаваны антаблементамі, упрыгожаны тыражной разьбой, скульптурнымі выявамі апосталаў, евангелістаў, быў зроблены ў 1736 г. з таніраванага пад мармур дрэва ў стылі позняга барока. Над галоўным алтаром у прэсбітэрыі авальнае акно паўтарае афармленне светлавога праёма над алтаром сабора Св. Пятра ў Рыме. Аналагічна вырашаны кулісныя алтары. Адзін з алтароў паўднёвага нефа выкананы ў пачатку XIX ст.. у стылі класіцызму ў тэхніцы стука. Амбон зроблены ў сярэдзіне XVIII ст. у стылі ракако. Яго падтрымлівае кансоль у выглядзе ракавіны. Балдахін дэкарыраваны скульптурамі евангелістаў, анёлаў, амураў, пазалочанай разьбой. Рамонты касцёла (пакрыццё даху, пабелка) праводзіліся ў канцы XVIII, сярэдзіне і канцы XIX, пачатку XX ст. Пад час пажару 1885 г. касцёл амаль не быў пашкоджаны.

Абраз Маці Божай Кангрэгацкай
Улетку 2006 г. ў алтары касцёла адбыўся пажар. Дзве статуі ў алтары апынуліся цалкам знішчанымі. Прычынай пажара, паводле афіцыйнай версіі, стала няспраўнасць электраправодкі. На цяперашні момант ажыццяўляецца збор ахвяраванняў на аднаўленне згубленай частцы алтара. З 2009 года вядуцца актыўныя работы па рэканструкцыі згарэлай частцы алтара.

Вежавы гадзіннік
----------------

Вежавы гадзіннік фарнага касцёла — адзін з самых старажытных гадзінікаў, што захаваліся і функцыянуюць на прасторы былога СССР.

Дакладных звестак аб часе стварэння гадзінніка ў пісьмовых крыніцах не захавалася, таму можна толькі мяркаваць па характэрных дэталях механізма ,іканаграфічных і архіўных матэрыялах, што гадзіннік быў створаны ў XVI ст. Першапачаткова гадзіннік знаходзіўся на вежы гарадской ратушы на Рыначнай плошчы (Савецкая плошча). Пасля таго, як ратуша пад час акупацыі Гродна войскамі цара Аляксея Міхайлавіча ў сярэдзіне XVI ст. зруйнаванна, гадзіннік быў адноўлены і ўстаноўлены на вежы езуіцкага драўлянага калегіума за сродкі гараджан. Пасля ўзвядзення мураваных касцёла Св. Францішка Ксаверыя і калегіума быў перанесены на вежу касцёла. У архіўным
дакуменце, які датуеца 1725 годам, паведамляецца: «Расстроенные и пришедшие в негодность из-за древности своей часы в этом году трехмесячным трудом воссозданы и помещены в башне храма». Аб рамонце гадзінніка таксама згадвае дакумент 1743 года. Інвентарны вопіс касцёла ад 24 студзеня 1798 г. ўтрымлівае каштоўную інфармацыю і апісанне гадзінніка: «В левой башне имеется лестница на хоры и к часам, те часы — железные большие, часы и четверти бьющие, с гирями каменными на толстых веревках, с четырьмя циферблатами на четырех сторонах башни размещенными, со стрелками к ним, и машиной для завода этих часов».

Архіўныя дакументы сведчаць, што гадзіннік спраўна функцыянаваў на працягу XIX ст. Падчас Першай сусветнай вайны быў вывезены ў Германію гадзіннікавы звон, у 1920-я гг. былі дэманціраваны цыферблаты.

Гадзіннік аднаўляўся ў 1940-я гады, 1980 і 1987—1988, 1993—1994 гадах.

Пробашчы
--------

* Юзаф Трубовіч (1992—1999),
* Ян Кучынскі (з 2004).

Гл. таксама
-----------

* Абраз Святога Іасафата Кунцэвіча
* Францішак Ксаверы
* Гродзенская дыяцэзія
* Гродзенскі езуіцкі калегіум

Зноскі
------

1. ↑  *А.А. Ярашэвіч, В.Дз. Бажэнава.* Гродзенскі кафедральны касцёл святога Францыска Ксаверыя. — Мн.: Беларусь, 2005. — С. 5. — 71 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-01-0560-7.
2. ↑   Архівавана 2 лютага 2014.
3. ↑  *Колосовская А. Н. Ярошевич Н. Ю. Татарников Б. О.* Архитектура костелов и коллегиумов в Минске, Полоцке и Гродно // *Архитектура и строительные науки*. — Мн.: 2014. — № 1-2.
4. ↑  падвойнае клінавае мацаванне, шышакі рамы, лічыльнае кола бою і інш.
5. ↑  У Гродне памоляцца за спачылага ксяндза Юзафа Трубовіча ў першую гадавіну смерці
6. ↑  Ксёндз Ян Кучынскі Архівавана 27 жніўня 2021.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Сабор Францыска Ксаверыя ў Гродна**

| ⛭Дэканат Гродна-Усход |
| --- |
| Касцёл Хрыста Валадара (Азёры) ·  Касцёл Святой Сям’і  (Верцялішкі) ·  Касцёл Святога Роха (Грандзічы) ·  Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля (Гродна) ·  Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя (Гродна) ·  Касцёл Cвятога Юзафа (Гродна) ·  Касцёл Беззаганнага Сэрца Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жытомля) ·  Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Андрэя Баболі (Казловічы) ·  Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кашубінцы) ·  Касцёл Святога Юрыя (Новая Руда) ·  Касцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі (Парэчча) ·  Касцёл Святога Іуды Тадэвуша (Прывалкі) ·  Касцёл Святога Казіміра (Путрышкі) ·  Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Скідзель) ·  Касцёл Святога Юзафа Рамесніка (Скідзель) |

| Малыя папскія базілікі Беларусі |
| --- |
| Герб Папскага прастола | 
* Касцёл Св. Францішка Ксаверыя (Гродна)
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пінск)
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)

 |

| ⛭Касцёлы Гродна |
| --- |
| Старыя | Адшукання Святога Крыжа (бернардзінскі) · Святога Францішка Ксаверыя (паезуіцкі, фарны) · Маці Божай Анёльскай (францысканскі) · ✯ Дабравешчання Дзевы Марыі (пабрыгіцкі) |  |
| Сучасныя | Найсвяцейшага Адкупіцеля (м-н Дзевятоўка) · Божай Міласэрнасці (м-н Вішнявец) · Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (м-н Паўднёвы) |
| Страчаныя | Найсвяцейшай Дзевы Марыі (былы фарны, Фара Вітаўта) · Маці Божай Ружанцовай (дамініканскі) · Узвышэння Святога Крыжа (кармеліцкі) |

| ⛭Славутасці Гродна |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Гарадніца
* Занёманскае прадмесце
* Каложа
* Новы свет
* Стары горад

 |
| Вуліцы, плошчы і бульвары | 
* ✰ Вялікая Траецкая
* ✰ Замкавая
* Кірава
* ✰ Маркса
* ✰ Савецкая вуліца
* Савецкая плошча
* Элізы Ажэшка

 |
| Палацы і жылыя дамы, сядзібы | 
* ✯ Стары замак
	+ Замак Вітаўта
	+ Гарадзенская вежа
* Новы замак
* Палац Храптовічаў
* Палац Сапегаў (Баторыеўка)
* Дом майстра
* Панямонь
* Станіславова
* Дом купца Мураўёва
* Палац віцэ-адміністратара
* Палац Максімовіча
* Дом масонаў
* Дом урача Тальгейма
* Дом урача
* Дом віцэ-адміністратара
* Даходны дом

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Крывая афіцына
* Лямус на Гарадніцы
* Лямус брыгіцкага кляштара
* Воданапорныя вежы
* Вежа пажарнага дэпо
* Тэатр Тызенгаўза
* Будынак пазямельнага банка
* Будынак рэальнага вучылішча

 |
| Музеі | 
* Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей
* Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі
* Аптэка езуітаў
* Дом-музей Элізы Ажэшкі
* Музей Максіма Багдановіча

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* ✰ Каложская царква
* Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў
* Касцёл Адшукання Святога Крыжа
* Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя
* ✯ Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак
* Лютэранская кірха
* Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр
* Пакроўскі кафедральны сабор
* Свята-Уладзімірская царква

 |