recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| *Гэй, званар, званар, мой **пане**,*
*Бій y звон, як змогі стане,* 
*…*
*Гэй, гусляр, пясняр, мой **браце**,*
*Грай, спявай y полі, ў хаце,*  |
| *Алесь Гарун. «Песня-звон»*. |

**Клічны склон**, **клічная форма**, **вакатыў** (лац.: vocativus) — асаблівая форма іменнай часціны мовы (часцей за ўсё назоўніка), якая выкарыстоўваецца для абазначэння аб'екта (часцей за ўсё, адушаўлёнага), да якога звяртаюцца. «Склонам» гэта форма называецца ўмоўна, бо ў строга граматычным сэнсе клічная форма склонам не з'яўляецца.

Гістарычна клічны склон уваходзіў у індаеўрапейскую сістэму склонаў і існаваў у латыні, санскрыце, і старажытнагрэчаскай мове. Хоць пазней ён быў страчаны многімі сучаснымі індаеўрапейскімі мовамі, некаторыя мовы захоўваюць гэты склон і дагэтуль, напрыклад, грэчаская, цыганская, многія славянскія мовы (беларуская, украінская, польская, сербская і інш.) і некаторыя кельцкія мовы (шатландская і ірландская), балтыйскія мовы (напрыклад: латышская і літоўская). З раманскіх клічны склон захаваўся толькі ў румынскай мове. Ён таксама ёсць у некаторых не-індаеўрапейскіх мовах, такіх як грузінская, арабская і карэйская.

Прыклады ў беларускай мове
--------------------------

Брат — браце, сын — сыне, Янка — Янку, пан — пане і іншыя.

Зноскі
------

1. ↑  Алесь Гарун. "Песня-звон(недаступная спасылка)
2. ↑  *Реформатский А. А.* Введение в языковедение / Под ред. В. А. Виноградова. — М.: Аспект Пресс. 1998. С. 488. ISBN 5-7567-0202-4

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая Южакова · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4359087-1 · Microsoft: 4843237 · NKC: ph979130 |
**Сонечныя зацьменні на Плутоне** ўзнікаюць, калі адзін з яго пяці натуральных спадарожнікаў — Харон, Нікта, Гідра, Кербер або Стыкс — праходзіць паміж Плутонам і Сонцам.

Апісанне
--------

Сонечнае зацьменне на Плутоне можа адбыцца толькі ў вузлавых кропках яго спадарожнікаў — у кропках, дзе арбіты спадарожнікаў перасякаюць плоскасць экліптыкі карлікавай планеты. Паколькі ўсе пяць яго спадарожнікаў знаходзяцца на арбіце ў адной плоскасці, моманты часу, калі магчыма ўзнікненне гэтай падзеі, з’яўляюцца аднолькавымі для ўсіх пецярых. Існуюць толькі дзве кропкі на арбіце Плутона, дзе можа адбыцца сонечнае зацьменне. Паколькі перыяд звароту Плютона вакол Сонца каля 248 гадоў, паблізу адной з іх ён бывае толькі кожныя 124 гады. Для Харона перыяд звароту вакол Плутона крыху менш за тыдзень, таму калі Плутон знаходзіцца паблізу аднаго з названых вышэй пунктаў, з прамежкам у трое сутак на працягу некалькіх гадоў назіраюцца папераменныя сонечныя зацьменні на Плутоне (Харон) і сонечныя зацьменні на Хароне (Плутон). Менавіта гэта адбывалася ў перыяд з лютага 1985 года па 1990 года, а назіранне сонечных зацьменняў у сістэме Плутон-Харон з Зямлі дазволіла скласці вядомыя «карты яркасці» Плутона і атрымаць добрыя адзнакі радыуса Плутона (1150—1200 км)  .

* Сонца хаваецца за паверхняй Харона падчас поўнага сонечнага зацьмення на Плутоне 23 снежня 2111 годСонца хаваецца за паверхняй Харона падчас поўнага сонечнага зацьмення на Плутоне 23 снежня 2111 год
* Цень Харона праецыюецца на паверхню Плутона падчас сонечнага зацьмення 25 лютага 1989 год а (змадэлявана ў праграме Celestia)Цень Харона праецыюецца на паверхню Плутона падчас сонечнага зацьмення 25 лютага 1989 год а (змадэлявана ў праграме Celestia)

Зноскі
------

1. ↑  {{{загаловак}}}. — 1989. — P. 27—29.
**Савет Турцыі па навукова-тэхнічным даследаванням** (турэцк.: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araștirma Kurumu, **TÜBİTAK**) - турэцкая арганізацыя, адказная за правядзенне навукова-даследчых і вопытна-канструктарскіх работ нацыянальнага ўзроўня. Штаб-кватэра *TÜBİTAK* знаходзіцца ў Анкары. Савет працуе ў цесным супрацоўніцтве з буйнейшымі ўніверітэтаамі і навукова-даследчымі цэнтрамі Турцыі.

Заснаванне савета
-----------------

У 1960 годзе прэзідэнт Турцыі Джэмаль Гюрсэль склікаў навуковы савет для патрэб Міністэрства абароны (адначасова з іншым навуковым юрыдычным саветам, які дапамог распрацаваць новую канстытуцыю Турэцкай рэспублікі), пазней прэзідэнт на яго аснове пастанавіў заснаваць Савет на навукова-тэхнічным даследаванням, які займаўся больш шырокім колам задач меў абавязакдаваць кансультацыі ўраду пры складанні планаў і правядзенні палітыкі.

Потым, 24 ліпеня 1963 года прайшоў біль «278», у якім згодна з пяцігадовым планам развіцця краіны быў заснаваны Савет і ўсталёўваліся яго абавязкі. Непасрэдна заснаваннем Савета займаўся прызначаны прэзідэнтам Гюрсэлям турэцкі навуковец Джахіт Арф разам з групай іншых навукоўцаў, якая уключала прафесара Эрдала Іненю. 26 снежня 1963 года Джахіт Арф стаў першым старшынёй Савета.

Праекты савета
--------------

адным з масштабных праектаў савета з'яўляецца «Генеральны план развіцця інфармацыяйнай інфраструктуры Турцыі».

Гл. таксама
-----------

* Акадэмія навук Турцыі

Зноскі
------

1. ↑  Эрдал Іненю, "Cachit Arf'tan Anilar(недаступная спасылка), *TÜBİTAK Online*  (тур.)
2. ↑  Турцыя на сайце «Новая эканоміка» **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2012. Праверана 23 мая 2015.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Савета
* Савет на сайце ERAWATCH(недаступная спасылка)
**Паўночны саюз рускіх рабочых** або **Паўночна-рускі рабочы саюз** — адна з першых рабочых арганізацый Расійскай імперыі.

Саюз быў заснаваны ў 1878 годзе, арганізатарамі выступілі народнікі Віктар Абнорскі і Сцяпан Халтурын. Саюз меў аддзяленні ў рабочых раёнах Санкт-Пецярбургу, на чале кожнага з іх стаяў мясцовы камітэт, прадстаўнік якога ўваходзіў у цэнтральны гурток, які ў сваю чаргу кіраваў дзейнасцю ўсяго саюза. На ўстаноўчым сходзе арганізацыі была прынята праграма, якая адчула ўплыў Эйзенахскай праграмы германскай сацыял-дэмакратыі і ідэй Першага інтэрнацыяналу. У праграме ўпершыню было пастаўлена пытанне аб стварэнні агульнарускай арганізацыі працоўных.

Сябры арганізацыі вялі рэвалюцыйную прапаганду на прадпрыемствах Пецярбурга, удзельнічалі ў стачках і кіравалі імі, падтрымлівалі стачачнікаў грашовымі сродкамі, выпускалі пракламацыі. Яго кіраўнікі ўсталявалі сувязі з працоўнымі Масквы, Каломны, Растова-на-Доне. У 1879 годзе ў рабочых гуртках Варшавы і Кракава вывучалася праграма саюза. У лютым 1880 у Пецярбургу саюз выдаў першую нелегальную газету «Рабочая зара». Пасля выхаду 1-га нумара друкарня была разгромлена ў сакавіку таго ж года. Неўзабаве з-за арышту найвядомых чальцоў «Саюза» ён спыніў дзейнасць.

Гл. таксама
-----------

* Паўднёварасійскі саюз рабочых

Літаратура
----------

* *Ленин В. И.*, Попятное направление в русской социал-демократии, Полн. собр. соч. 5 выд. т. 4
* *Плеханов Г. В.*, Русский рабочий в революционном движении (По личным воспоминаниям), Соч. 3 выд. т. 3. М. — Л.
**Клічаўскі краязнаўчы музей** — музей, створаны ў г.п.Клічаў па распараджэнні Савета Міністраў БССР ад 30.01.1967 г. як Музей народнай славы. Першая экспазіцыя адкрылася 10 жніўня 1969 г. У 1992 г. перапрафіліраваны ў краязнаўчы музей. Музеем кіравалі М.С. Канапліцкі, Л.Л. Ачыновіч. З 2005 г. дырэктар Н.У. Храмянкова.

Асноўны фонд музея (2008) налічвае 5300 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 3400 адзінкі. Агульная плошча экспазіцыі 300 м², выставачнай залы 50 м².

Сярод экспанатаў музея, што маюць асаблівую каштоўнасць: камплект жаночых упрыгожанняў дрыгавічоў (падвеска-медальён з выявай птушкі, якая трымае ў дзюбе вінаградную гронку, і інш.), вырабы Клічаўскага шклозавода Грангаўза 1901—15 гг. (мухалоўка, аптэчны посуд, бутлі), выдзеўбаны човен, рэдкія наміткі і інш. У музеі знаходзіцца першы падручнік па геаграфіі Беларусі (г.Вільня, 1919 г.) першага беларускага прафесара геаграфіі, ураджэнца Клічаўшчыны А.А.Смоліча з дароўным надпісам Клічаўскаму музею і інш. Сярод найбольш цікавых дакументаў — дагавор на атрыманне пазыкі ў сялянскім пазямельным банку г.Бабруйск на пакупку зямлі 11 сялянамі в.Анатолеўка (1909 г.) і ўводны ліст на права валодання гэтай зямлёй у (1910 г.). У фондах музея захоўваецца вялікая колькасць фотаматэрыялаў, успамінаў, друкаваных выданняў і інш. якія адлюстроўваюць гісторыю фарміравання Клічаўскай партызанскай зоны ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Экспазіцыя размяшчаецца ў 8 залах: «Уводная зала», «Археалогія», «Рака і чалавек», «Этнаграфія», «Гісторыя Клічаўскай партызанскай зоны», «Аб чым расказваюць абразы», «Слава зямлі клічаўскай», «Зімовы сад».
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Клічаўскія баі.

**Клічаўскі бой** — бой партызанскіх фарміраванняў Магілёўскай вобласці супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гарадскім пасёлку Клічаў 21 красавіка 1943 года.

Перадумовы
----------

Бой за Клічаў у красавіку 1943 года быў часткаю плана распрацаванага камандаваннем Магілёўскай ваенна-аператыўнай групы (ВАГ) пры Магілёўскім падпольным абкаме КП(б)Б, па знішчэнню нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Каардынаваў дзейнасць партызанскіх брыгад начальнік штаба Магілёўскай ВАГ С. Г. Сідарэнка-Салдаценка. Клічаўскі гарнізон (каля 200 чалавек) меў на ўзбраенні гармату, 4 мінамёты, каля 20 кулямётаў і іншую зброю, быў умацаваны некалькімі дзотамі, сістэмай акопаў.

Бой
---

У адпаведнасці з планам, 2-я Клічаўская партызанская брыгада ва ўзаемадзеянні з 5-й Клічаўскай партызанскай брыгадай і ротай партызан 1-й Клічаўскай брыгады ў 3 гадзіны раніцы 21 красавіка пачала наступаць на Клічаў з поўдня, уздоўж правага берага ракі Ольса, 5-я Клічаўская партызанская брыгада (атрады 61-ы, 620-ы, 760-ы) — уздоўж цэнтра пасёлка. Ведаючы пра канцэнтрацыю партызан 227-га атрада 2-й Клічаўскай брыгады ў раёне зыходнага становішча, гітлераўцы спрабавалі знішчыць атрад. Партызаны прынялі бой і разбілі праціўніка. У 4 гадзіны раніцы 21 красавіка 1943 года партызаны пры падтрымцы артылерыйскага і мінамётнага агню ўварваліся ў Клічаў і занялі яго, за выключэннем умацаваных пазіцый гарнізона. Аднак праціўнік атрымаў падмацаванне, выкліканая авіяцыя правяла масавую бамбардзіроўку. Паводле загаду ВАГ партызаны адышлі.

У выніку бою гарнізон страціў забітымі і параненымі каля 70 салдат і афіцэраў. Партызаны захапілі 3 кулямёты, мінамёт, 37 вінтовак, у баі страцілі 3 чалавекі.

Гл. таксама
-----------

* Клічаўскі бой (1942)

Зноскі
------

Літаратура
----------

* А. І. Валахновіч, Р. А. Чарнаглазава, М. Ф. Шумейка // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Паўночны Урал** (руск.: Се́верный Ура́л) — горная сістэма Уральскіх гор, распасціраецца ад Косьвінскага Каменя і суседняга з ім Канжакоўскага Каменя (59° пн. ш.) на поўдні да паўночных схілаў масіва Тэльпасіз, а дакладней, да берага ракі Шчугор, якая агінае яго з поўначы.

Уральскі хрыбет ідзе тут строга з поўдня на поўнач некалькімі паралельнымі хрыбтамі і валамі агульнай шырынёй да 50-60 км. Рэльеф сярэднегорны, з плоскімі вяршынямі, вынікам узняцця старажытных выраўнаваных гор і ўздзеяння наступных абледзяненняў і сучаснага марознага выветрывання.

Галоўныя вяршыні Паўночнага Урала часцей за ўсё размешчаны ў баку ад водападзельнага хрыбта: Канжакоўскі Камень (1569 м), Дзенежкін Камень (1492 м), Чыстоп (1292 м), Атартэн (1182 м, на іншых картах вышыня 1234 м) , Кожым-Із (1195 м), Тэльпасіз (1617 м). Цікавасць уяўляюць рэшткі цвярдзейшых парод, пышныя скалы і рэшткі. Найбольш вядомыя з іх сустракаюцца на гарах Мань-Пупу-Ньер, Торэ-Пора-Із, Мунінг-Тумп.

Адзін з самых глухіх і цяжкадаступных раёнаў Урала.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Паўночны вакзал.
**Паўночны вакзал** (**Гар-дзю-Нор**, фр.: Gare du Nord) — адзін з сямі вакзалаў Парыжа, тупіковая станцыя, якая належыць нацыянальнаму аператару SNCF. Размешчаны ў X акрузе. Вакзал забяспечвае перасадкі на метро (станцыя Гар-дзю-Нор, лініі 4 і 5) і на сетку гарадскіх электрычак RER (B, D і E). У 2002 годзе вакзал абслужыў 180000000 пасажыраў, што з'яўляецца адным з самых высокіх паказчыкаў у свеце. Вакзал абслугоўвае як прыгарадныя паведамленне (Transilien, TER Picardie), так і далёкае паведамленне з паўночным усходам Францыі (лініі SNCF, у тым ліку TGV), Вялікабрытаніяй (Eurostar), Бельгіяй, Нідэрландамі і Германіяй (Thalys).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119643137 · GND: 4801985-9 · Mérimée: PA00086492 · VIAF: 155013978 |
**Клічаўская партызанская зона** — у Вялікую Айчынную вайну, тэрыторыя Клічаўскага, часткі сумежных з ім Асіповіцкага, Бялыніцкага, Бярэзінскага, Кіраўскага і іншых раёнаў, якую кантралявалі партызаны. Стваралася з кастрычніка 1941 года ў ходзе баёў партызан за вызваленне Клічаўскага раёна ад нямецкіх акупантаў. У кастрычніку 1941 — сакавіку 1942 гадоў партызаны разграмілі больш за 80 гарнізонаў і паліцэйскіх участкаў на тэрыторыі Клічаўскага і прылеглых да яго раёнаў. 3 красавіка 1942 у вёсцы Усакіна на сходзе камуністаў раёна прынята пастанова аб аднаўленні савецкай улады ў Клічаўскім раёне. На канец 1942 года вызваленая тэрыторыя склала каля 1,9 тыс. км², яе утрымлівалі 7 партызанскіх атрадаў. На пачатак 1944 года ў зоне, тэрыторыя якой перавышала 3 тысячы км², знаходзілася больш за 70 тысяч мірных жыхароў, абаранялі яе больш за 18 тысяч партызан. У жніўні — кастрычніку 1942 года на тэрыторыі зоны базіраваліся Бабруйскі падпольны міжрайкам КП(б)Б, з кастрычніка 1943 года — Магілёўскі падпольны абкам КП(б)Б, штаб Магілёўскай ВАГ, пры ім раённыя падпольныя райкамы КП(б)Б і ЛКСМБ. Выдаваліся газеты «За Радзіму», «Голас партызана» і іншыя. З чэрвеня 1942 партызаны падтрымлівалі радыёсувязь з Вялікай зямлёй, у Клічаве і ў вёсцы Галынка дзейнічалі партызанскія аэрадромы. Абарона партызанскай зоны ажыццяўлялася фарміраваннямі Клічаўскага партызанскага злучэння, Магілёўскай ваенна-аператыўнай групай па абарончых рубяжах, што праходзілі па рэках Друць, Ольса, Суша, Бярэзіна, Нясета. Абарона зоны ажыццяўлялася ў акружэнні больш як 20 нямецкіх гарнізонаў, створаных 203-й і 286-й ахоўным дывізіямі і паліцэйскімі батальёнамі ўздоўж шашэйных дарог і ўздоўж чыгункі Магілёў — Асіповічы. У баях на раке Ольса ва Усакінскім лесе 30 чэрвеня — 9 жніўня 1942 года партызаны разбілі гітлераўскі батальён «Бярэзіна», знішчылі частку асобага батальёна СС Дырлевангера і 608-га ахоўнага палка. Абарона зоны забяспечвала амаль пастаянную сувязь з Вялікай зямлёй, абарону насельніцтва ад карнікаў. У чэрвені 1944 года партызанскія фарміраванні зоны злучыліся з Чырвонай Арміяй.

У Клічаве ў гонар партызан насыпаны курган Славы і пастаўлены помнік, помнік таксама пастаўлены на месцы прызямленя першага самалёта з Вялікай зямлі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *201.* Клічаўская партызанская зона // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* *У. С. Пасэ, Э. Ф. Языковіч.* Клічаўская партызанская зона // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 502. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Тыгын Дархан** (якуцк.: Тыгын Дархан; ? — 1632) — таён (князь) кангаласкага племя якутаў, вядомы герой шматлікіх якуцкіх паданняў, сапраўдная гістарычная асоба, што жыла ў канцы XVI — першай траціне XVII стагоддзяў.

Біяграфія
---------

Паводле падання, першым правадыром якутаў на Сярэдняй Лене быў дзед Тыгына, Баджэй. У якуцкіх легендах XIX-XX стст. ён фігуруе як Дойдуса Дархан, а паводле дадзеных С. І. Бола таксама Тюсюлге Дархан. У Тюсюлге было два сына: Мунньан Дархан і Малдзягор. Мунньан Дархан меў двух сыноў: Тыгына і Усун Оюуна.

Ёсць дапушчэнне, што Тыгын Дархан паходзіў ад аргынскага рода мейрам.

Паводле паданняў меў сядзібы амаль па ўсіх прыкметных месцах шырокай даліны Туймаады на левым беразе Лены. Трымаў шмат конней і буйной рагатай жывёлы, ваяроў, халопаў, залежных табуншчыкаў, кароўнікаў і іншай прыслугі.

У найболей пашыраных варыянтах легендаў Тыгын маляваўся ў выглядзе волата-гіганта (пераважна ў хангаласкіх паданнях). З нагоды яго ролі, як гістарычнай асобы, на дадзены момант няма адзінай думкі. Некаторыя гісторыкі лічаць яго найболей імаверным яднальнікам якуцкіх плямён, у якіх на той момант адбываўся пераход да раннякласавага грамадства і існавалі перадумовы да з’яўлення протадзяржавы. Іншыя зважаюць на занадта цвёрдыя метады ў яго палітыцы, якія не прыводзілі да падначалення іншых родаў, а насупраць — адштурхвалі нават некаторых паплечнікаў і прыводзілі да дэцэнтралізацыі.

Тыгын жыл на стыку эпох, яму давялося сустрэцца з прыйшэлымі з Енісея рускімі казакамі, з прычыны чаго адбываліся ваенныя сутычкі і дыпламатычныя перамовы. Верагодна невядома, калі і пры якіх акалічнасцях скончыў свой жыццёвы шлях першы вярхоўны таён якутаў. Ліндэнау піша, што Тыгын быў узяты казакамі ў закладнікі і памёр як палонны перад прыездам першых ваявод у Якуцкі астрог. Паводле іншых звестак, Тыгын памёр ужо старым, і пытанне, ці злучана яго смерць з прыходам рускіх, застаецца адкрытым.

На думку акадэміка А. П. Акладнікава, Тыгын, дзякуючы сваёй асабістай энергіі, бясспрэчным арганізатарскім і ваенным здольнасцям, стаў валадаром большасці якуцкіх родаў і плямён. Ён імкнуўся з’яднаць іх вакол сябе дзеля стварэння асноў дзяржаўнасці, прыкладна гэтак жа, як у IX ст. адбывалася аб’яднанне Русі пад уладай кіеўскіх князёў.

Імем Тыгына названа адна з гасцініц у цэнтры Якуцка — гасцініца «Тыгын Дархан». Пяру якуцкага пісьменніка Якаўлева В. С. — Далана прыналежыць раман «Тыгын Дархан».

Гл. таксама
-----------

* Якуты

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Пестерев В. И.* История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 11—16. — 464 с. — ISBN 5-7696-1606-7.

Спасылкі
--------

* Статья «Якутский тойон Тыгын — исторический и легендарный» на сайте Zaimka.ru
* Статья «Тыгын — человек, легенда, символ» на сайте ЦНИТ Архівавана 14 красавіка 2011.


| ?Тыгын Дархан — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Тыгын Дархан |  | Мунньан Дархан[d] |  | Q4074951? |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |
**Рэтэль** (фр.: Rethel) — горад і камуна ў Францыі, знаходзіцца ў рэгіёне Гранд-Эст. Дэпартамент — Ардэны. Адміністрацыйны цэнтр кантона Рэтэль. Супрэфектура акругі Рэтэль.

Насельніцтва — 7740 чалавек (2008 год).

Гісторыя
--------

Узнік на месцы ваеннага лагера Цэзара. Да X стагоддзя належала найбагацейшаму манастыру Св. Рэмігія ў Рэймсе, адзін з абатаў якога абвясціў сябе графам Рэтэльскім. Ад яго спадчыннікаў тытул перайшоў у XV стагоддзі да Бургундскага, а затым і да Клеўскага дому. У 1581 годзе кароль дазволіў Луі дэ Неверу з дому Ганзага прыняць герцагскі тытул. Самым знакамітым герцагам Рэтэльскім быў кардынал Мазарыні.

Гл. таксама
-----------

* Графства Рэтэль

1. ↑  Sandre<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1520862'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бобрык.

**Бобрык 1**, **Бобрык Першы** — рака ў Брэсцкай вобласці, левы прыток Прыпяці.

Даўжыня ракі 109 км. Плошча вадазбору 1902 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,3 ‰.

Назва
-----

Нягледзячы на відавочную сувязь з бел. *бабёр* рачная назва Бобрык можа быць і балцкага паходжання — як і назва бярэзінскай ракі Бобр.

На гэта паказвае назва бярэзінскай ракі Бабруя (> Бабруйка). У ёй корань *Babr-* (< *Bebr-*) звязаны з літоўскім *babras, bebras* «бабёр» і пашыраны балцкім гідранімічным фармантам -*uj*-. Гэты ж корань у літоўскіх гідронімах *Babrūngas, Babrūnė, Babrinis, Babrūtė*. Далей да індаеўрапейскага кораня *\*bhe-bhros* «бабёр».

Недалёка ад утоку Бобрыка ў Прыпяць таксама ўцякаюць рэкі з балцкімі назвамі Ясельда, Піна, Цна, Лунія (Лань).

Асноўныя прытокі
----------------

**Справа**: Муравічна, Вісліца. **Злева**: канал Хатыніцкі, канал Прысць, канал Багданаўка.

Агульнае
--------

Пачынаецца з ляснога балота за 2,5 км на паўночны захад ад вёскі Сукач Ганцавіцкага раёна, цячэ ў Пінскім і Лунінецкім раёнах па Прыпяцкай нізіне. Упадае ў Прыпяць за 2 км на паўночны захад ад чыгуначнай станцыі Прыпяць. У пойме ракі ў Пінскім раёне створаны наліўное вадасховішча Пагост і сажалкі рыбгаса «Палессе», 2 невялікія сажалкі (11 га і 2,6 га) каля вёскі Парахонск. Даліна невыразная. Пойма двухбаковая, шырыня ў сярэднім цячэнні 0,5—1 км, у ніжнім цячэнні зліваецца з поймай Прыпяці. Рэчышча каналізаванае на працягу 102 км, пракладзена за 0,5—3 км ад старога. Шырыня яго ад 3—3,5 м у вытоку да 35—40 м у вусці.

У басейне ракі возера Хольча.

Зноскі
------

1. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.
2. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 55.
3. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 136.

Літаратура
----------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

| ⛭Прыпяць |
| --- |
| Левыя прытокі | Бобрык 1 ·  Бобрык 2 ·  Брагінка1 ·  Віць ·  Закованка ·  Іпа ·  Лань ·  Ненач ·  Піна ·  Пціч ·  Скрыпіца ·  Случ ·  Смердзь ·  Трэмля ·  Туроцкі канал ·  Тур’я ·  Цна ·  Чарабасаўскі канал ·  Ясельда |
| Правыя прытокі | Буклёўка ·  Весялуха ·  Ветліца ·  Выбой ·  Гарынь ·  Жалонь · Крушынная  ·  Мытва ·  Салакуча ·  Свінавод ·  Скалодзіна ·  Славечна ·  Стаход ·  Стыр ·  Сцвіга ·  Тур ·  Тур’я ·  Убарць ·  Уж |
| 1 зараз правы прыток Дняпра |
**Шышы** — назва партызан, людзей, што ваявалі супраць царскай улады, у афіцыйных дакументах Маскоўскай дзяржавы з сярэдзіны XVII ст. Тэрмін з'явіўся ў крыніцах аб паўстанні ў Пскоўскім павеце 1650 г. Асабліва пашырыўся ў час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гг. каля адразу пасля ўступлення царскай арміі на тэрыторыю ВКЛ разгарнуўся шырокі народных рух самаабароны ў паўночнай і ўсходняй Беларусі. Шышы ад пачатку вайны актыўна непакоілі маскоўскіх заваёўнікаў. Напрыклад, у ліпені 1654 г. 3-тысячны атрад партызан з вёскі Калеснікі напаў на войска ваяводы Трубяцкога, што набліжаўся да Мсціслаўля, і нанес яму сур'ёзную шкоду.

Шышы былі ў асноўным мясцовымі сялянамі, атрадамі якіх (300—500 чалавек і больш) камандавалі звычайна шляхціцы. Звычайна шышы актыўна дзейнічалі разам з войскам ВКЛ, але часам выступалі і самастойна. Аб'яднаныя партызанскія атрады неслі найбольшую небяспеку для асобных царскіх фарміраванняў.

Літаратура
----------

* *Сагановіч, Г.* Шышы / Генгадзь Сагановіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч / Рэдкал: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-е выданне. — Мн.: БелЭн, 2007. — 792 с.: іл. — С. 765. — ISBN 978-985-11-0394-8.
* *Мальцев, А. Н.* «Шиши» на Смоленщине и в Белоруссии в середине XVII в. // Новое о прошлом нашей страны. — М. 1967.
**Ур-Наму** (2104 — 2094 гг. да н. э.) — лугаль (манарх) Ура, Шумера і Акада. Заснавальнік трэцяй дынастыі Ура.

Біяграфія
---------

Каля 2109 г. да н. э. Утухегаль, лугаль Урука, падняў паўстанне супраць гутыяў і вызваліў Шумер ад іх улады. Ур-Наму пачаў кіраваць у Уры яшчэ пры жыцці Утухегаля. У адной больш позняй крыніцы вавілонскага перыяду яго першапачатковы тытул названы як *шагану* (ваенны адміністратар). Ён быў зяцем валадара Урука але невядома, калі ён ажаніўся з дачкой Утухегаля: ці да смерці таго, ці пасля. Шлюбная сувязь паміж сем’ямі валадароў Ура і Урука падкрэслівалася пазней прадстаўнікамі трэцяй дынастыі Ура, заснаванай Ур-Наму і ўвасаблялася ў выключным становішчы Урука ў складзе іх дзяржавы.

У 2104 г. да н. э. Утухегаль загінуў. Відавочна, у Шумеры склаўся вакуум улады, які садзейнічаў узвышэнню Ур-Наму. Пераход тытула лугаля да яго быў пацверджаны ў ніпурскім храме Энліля. Фактычнай сталіцай агульнай дзяржавы Шумера і Акада стаў Ур, дзе новы лугаль узвёў муры і пачаў будаўніцтва зікурата.

Ур-Наму прыпісваюцца канчатковая ліквідацыя дзяржавы гутыяў, далучэнне Лагаша, будаўніцтва каналаў, зямельная амністыя, прыняцце зводу законаў. У 2094 г. да н. э. Ур-Наму загінуў у бітве, відавочна з гутыямі, і быў кінуты сваімі салдатамі як «пустая пасудзіна».

Культ
-----

Магчыма, ужо пры Шульгі, сыне Ур-Наму, заснавальнік трэцяй дынастыі Ура быў абагаўлёны. У яго не было асобнага храма, аднак статуэткі Ур-Наму ў абліччы лугаля-будаўніка знойдзены ў розных храмах Шумера і ў магільнях валадароў Ура. Быў складзены рэлігійны гімн, прысвечаны смерці Ур-Наму і яго блуканню ў замагільным свеце. Згодна яму, у канцы шляха Ур-Наму быў сустрэты Гільгамешам, што падкрэслівала сувязь лугаля Ура з папулярным эпічным героем з Урука.

Законы Ур-Наму
--------------

Так званы «кодэкс» Ур-Наму захаваўся толькі ў пазнейшых тэкстах, аднак з'яўляецца самым старажытным з захаваных зводаў законаў. Дзякуючы наяўнасці некалькіх спісаў з Ніпура, Ура і Сіпара сучаснымі даследчыкамі былі рэканструяваны прадмова і 40 асобных законаў. 

У прадмове паведамляецца, што законы прымаюцца Ур-Наму ад імя багоў Наны і Уту дзеля ўсталявання справядлівасці і міру. Фармулёўка законаў складзена па правіле «злачынства — пакаранне». Так, забойства, рабаванне і згвалтаванне караліся смерцю, астатнія — штрафамі і зняволеннем. У выпадку доказу невінаватасці абвінавачванага павінен быў карацца яго абвінаваўца.

Спаcылкі
--------

* Ur-Nammu - Ancient History Encyclopedia
* The Code of Ur-Nammu: When Ancient Sumerians Laid Down the Law, Everyone Obeyed

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 12139672X · ISNI: 0000 0000 9925 4772 · LCCN: n99266223 · VIAF: 69783482 |
Шэвалежэр Напалеона, 1811 - 1815
**Шэвалежэ́ры** (фр.: chevau-légers, ад *chevaux* — конь і *léger* — лёгкі, жвавы) — від лёгкай кавалерыі ў арміях еўрапейскіх краін у канцы XV—XIX стст. для разведкі, пошукаў, рэйдаў у тыл праціўніка і інш. Першыя падраздзяленні з'явіліся ў Францыі ў 1498 годзе, потым у Аўстрыі і германскіх дзяржавах. Ў XVI—XVII стст. ствараліся палкі шэвалежэраў, якія захаваліся ў Баварыі і Італіі да канца XIX ст.

Лёгкую нерэгулярную кавалерыю на ўзор шэвалежэраў арганізаваў у пачатку XVII ст. адзін з военачальнікаў Вялікага Княства Літоўскага А. Ю. Лісоўскі.

Літаратура
----------

* Шэвалежэры // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
Будынак УДБ на праспекце Андрашы ў Будапешце. Цяпер — музей Дом тэрору.
**Упраўленне дзяржаўнай бяспекі** (венг.: Államvédelmi Hatóság, AVH) — служба дзяржбяспекі ў другой Венгерскай Рэспубліцы і Венгерскай Народнай Рэспубліцы, якая існавала ў 1945—1956 гадах.

Гісторыя
--------

1 лютага 1945 года быў створаны палітычны дэпартамент пры паліцыі Будапешта — PRO. У 1946 годзе PRO быў рэарганізаваны ў Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі (*Államvédelmi Osztály*, AVO), а ў 1950 годзе — пераназваны ў Кіраванне дзяржаўнай бяспекі (AVH).

Падчас кіравання «лепшага венгерскага вучня Сталіна» Мацьяша Ракашы УДБ праводзіла палітыку выкаранення іншадумства, а таксама была інструментам Сіваграка ў змаганні супраць яго палітычных апанентаў (прыкладам, Ласла Райка). «Росквіт» УДБ давёўся на канец 40-х — 1953. Дзяржбяспека (AVH) налічвала ў штаце 28 тыс. чал. Ім дапамагалі 40 тыс. інфарматараў. На мільён жыхароў Венгрыі АВХ завяла дасье — больш за на 10 % усяго насельніцтва, улучаючы старых і дзяцей. З іх 650 тысяч падпалі пад пераследам, у тым ліку каля 400 тысяч — турэмныя зняволенні.

Пасля смерці Сталіна ў 1953 годзе пачаўся перыяд адноснай лібералізацыі, злучаны з прыходам на пасаду старшыні Савета Міністраў ВНР Імрэ Надзя, які, аднак, у 1955 годзе быў зняты з пасады.

### УДБ і паўстанне 1956 года

Павешаны ўніз галовай знявечаны труп супрацоўніка дзяржбяспекі.
УДБ згуляла значную ролю ў Венгерскім паўстанні 1956 года. Супраць УДБ часцяком была скіравана нянавісць паўстанцаў, і ў выніку многія супрацоўнікі УДБ былі забіты, прытым некаторыя былі забіты вельмі жорсткім чынам.

Зноскі
------

1. ↑  Контлер, 2002, с. 536-537

Літаратура
----------

* *Контлер Л.* История Венгрии. Тысячелетие в центре Европы = A History of Hungary: Millenium in Central Europe. — М.: Весь мир, 2002. — 656 с. — ISBN 5-7777-0129-9.

Гл. таксама
-----------

* Музей тэрору

Спасылкі
--------

* Венгерская «оттепель» 56-го Архівавана 21 верасня 2007.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брэгвадзэ.

**Нані Георгіеўна Брэгвадзэ** (груз. ნანი გიორგის ასული ბრეგვაძე; нар. 21 ліпеня 1936) — грузінская спявачка, піяністка, педагог, народная артыстка СССР (1983).

Біяграфія
---------

Нані Брэгвадзэ нарадзілася 21 ліпеня 1936 года (па іншых крыніцах — у 1938 годзе) у Тбілісі. Імя Нані атрымала ў гонар гераіні фільма «Залатая даліна».

Вырасла ў музычнай сям’і. Адна з цётак выдатна спявала рамансы. Маленькай дзяўчынкай, ва ўзросце шасці гадоў, Нані ўжо спявала пад гітару «Веснічку», «Не з’яжджай ты, мой галубок», «Караван», іншыя старадаўнія рускія песні і рамансы.

Скончыла музычную школу, потым музычны тэхнікум. З 1956 года — у самадзейным эстрадным аркестры Грузінскага політэхнічнага інстытута. У 1957 годзе стала лаўрэатам 6-га Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў у Маскве, выканаўшы песню Г. Бзванелі на вершы І. Грышашвілі «Патушыла я свечку».

У 1957 годзе разам з аркестрам ДПІ Нані Брэгвадзэ выступіла ў Маскве на сцэне тэатра Савецкай Арміі.

У 1963 годзе скончыла Тбіліскую дзяржаўную кансерваторыю імя В. Сараджышвілі па класе фартэпіяна Гаянэ Мачутадзэ. Спецыяльнай вакальнай адукацыі не атрымала. Будучы яшчэ студэнткай, пачала спяваць у Тбіліскім дзяржаўным эстрадным аркестры «Рэра» пад кіраўніцтвам К. Пеўзнера Грузінскай дзяржаўнай філармоніі (1959—1964).

У 1964 годзе гастралявала з Маскоўскім мюзік-холам у Парыжы. Тады ўпершыню выступіла ў сусветна вядомай зале «Алімпія». Пасля гастроляў яе запрасілі ў вакальна-інструментальны ансамбль «Арэра», у якім яна прапрацавала салісткай 15 гадоў, пабываўшы больш чым у 80 краінах.

У 1966 годзе да ансамбля далучыўся Вахтанг Кікабідзэ (ударныя інструменты, вакал), які стаў блізкім сябрам спявачкі.

Прыняла ўдзел у фестывалі «Залаты шлягер 2006» у Магілёве.

У час расійска-грузінскай вайны 2008 года адмяніла юбілейныя канцэрты ў Расіі.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Google Play Music · Google Play Music · Last.fm · VK Music · VK Music · VK Music · Яндэкс Музыка · YouTube |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16995123j · GND: 132549506 · ISNI: 0000 0000 2276 0642 · LCCN: n95102667 · SUDOC: 185898661 · VIAF: 30701870 |

 |
**Упсальская астранамічная абсерваторыя** — астранамічная абсерваторыя, заснаваная ў 1741 годзе ў горадзе Упсала, Упсала (лен), Швецыя. Належыць Упсальскаму ўніверсітэту. З'яўляецца найстарэйшай астранамічнай абсерваторыяй у Швецыі.

Кіраўнікі абсерваторыі
----------------------

* 1741 - 1744 - Андэрс Цэльсій - заснавальнік абсерваторыі
* 1843 - 1874 - Андрэс Ёнас Ангстрэм
* 1959 г. - 19?? -Эрык Бертыль Хольмберг

Гісторыя абсерваторыі
---------------------

Абсерваторыя была заснавана ў 1741 годзе пры Упсальскім універсітэце. У 18 стагоддзі ў абсерваторыі працаваў Андэрс Цэльсій і ён пабудаваў першы астранамічны павільён ў 1741 годзе. Цэльсій змог угаварыць універсітэцкую кансісторыю купіць вялікі каменны сярэднявечны дом у Цэнтральнай Упсале. На даху гэтага будынка была зроблена астранамічная абсерваторыя. Цэльсій жыў і працаваў у гэтым будынку. Абсерваторыя выкарыстоўвалася да пабудовы новай абсерваторыі ў 1853 годзе. У 2000 годзе абсерваторыя была аб'яднаная з Інстытутам касмічнай фізікі для фарміравання Кафедры астраноміі і фізікі космасу і пераехала ў Ангстрэм лабараторыі. З 1948 па 2004 філіялам Упсальскай абсерваторыі з'яўлялася Абсерваторыя Квістаберг.

Інструменты абсерваторыі
------------------------

* 9-цалевы рэфрактар ​​(D = 24.4 cm, f = 4.33 m) - першы буйны астранамічны інструмент абсерваторыі (1860)
* Двайны рэфрактар: візуальная труба (D = 36 cm) і фатаграфічная (D = 33 cm), абедзве мелі фокус (f/15) (1892 год) - «Старая абсерваторыя»
* Трайны астрограф Цэйс (D = 15 cm, D = 15 cm і D = 16 cm; F = 1.5м) (1914)
* 40.6-см Касегрэна + ПЗС-камера
* Мерыдыянны інструмент Рэпсольда (1881 год)
**Напад на УФСБ па Хабараўскім краі** — тэрарыстычны акт, які адбыўся 21 красавіка 2017 года ў будынку рэгіянальнага ўпраўлення ФСБ у Хабараўску. 17-гадовы неанацыст Антон Конеў распачаў стральбу з карабіна ў прыёмнай, у выніку ён забіў двух чалавек — супрацоўніка ФСБ і выпадковага наведвальніка — і загінуў сам. Нападнік паспеў некалькі разоў перазарадзіць зброю і быў забіты агнём у адказ толькі праз сорак хвілін пасля таго, як зрабіў першы выстрал. Такім чынам Конеў адзначыў дзень нараджэння Гітлера. Зброю для нападу малады чалавек здабыў у стралковым ціры, забіўшы інструктара, які спрабаваў яму перашкодзіць.

Ход падзей
----------

У крымінальнай справе, адкрытай пасля здзяйснення злачынства, тры артыкулы: 105 («Забойства»), 317 («Замах на жыццё супрацоўніка праваахоўных органаў»), 282 («Распальванне нянавісці») і двое абвінавачаных, Ігар Лімонаў і Аляксандр Таланаў. Па версіі следства, яны разам з Коневым знаходзіліся ў забароненай экстрэмісцкай супольнасці «Штольц» і дапамагалі стралку арганізаваць напад на прыёмную ФСБ. 24 мая 2019 года ў Далёкаўсходнім акруговым ваенным судзе абвясцілі прысуд: Лімонаву — 9,5 гадоў калоніі, Таланову — 26 гадоў турмы. Абодва яны не прызнаюць сваю віну і спрабуюць абскардзіць прысуд.

Заўвагі
-------

1. ↑  Хасина, Екатерина.  Бойня в Хабаровске. Два года спустя(руск.), *Сибирь.Реалии* (9 июля 2019). Праверана 4 красавіка 2020.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
Дырхем
**Дырхем** (араб. درهم‎‎, ад стар.-грэч.: δραχμή) — сярэбраная манета мусульманскага Усходу.

1) Манета Арабскага халіфата (метрычная проба каля 960 г. лігатурная маса 2,4 — 4 г.). Упершыню эмітаваны паміж 692 г. і 696 г. У сучаснай нумізматыцы дырхем называюць куфіцкім (па найменні арнаментальнага пісьма, што ўзнікла ў канцы VII ст. у гарадах Аль-Куфа і Аль-Басра, якім выконваліся легенды на аверсе і рэверсе манет халіфата). З пачатку IX ст. дырхем сістэматычна з’яўляўся на Русі і стаў асноўным сродкам грашовага абарачэння да канца 980-х г. Старажытнаруская грашовая сістэма склалася з цэлых (куна, нагата) і фрагментавых (разана, вевярыца) экзэмпляраў дырхема, пра што сведчаць скарбы IX—X стст. (Добрынскі манетна-рэчавы скарб, Казьянкаўскі манетны скарб, Ракавецкі манетны скарб, Старадзедзінскі манетны скарб і іншыя). Старажытнарускае абарачэнне куфіцкага дырхема працягвалася за кошт паступленняў у IX—X стст. разам з заходнееўрапейскімі дэнарыямі да XII ст. (Гараўлянскія манетна-рэчавыя скарбы, Дзягцянскі манетна-рэчавы скарб, Стражавіцкія манетна-рэчавыя скарбы).

2) Манета Залатой Арды (лігатурная маса 1,4 — 1,5 г.). Яна абмежавана абарачалася і на поўдні Беларусі (Брэсцкая і Гомельская вобласці) у XIV—XV стст.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дырхем

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
Выгляд Палярнай зоркі ў тэлескоп Хабла
**Палярная зорка (Паўночная зорка)**, **α Малой Мядзведзіцы** — зорка ў сузор'і Малой Мядзведзіцы.

Бачная зорная велічыня 2. Нябесныя каардынаты: прамое ўзыходжанне 2 гадз.31 хвіл.50 сек.; схіленне 89°15´51´´. Спектральны клас F8 I. Адлегласць ад Сонечнай сістэмы 150 светлавых гадоў.

Паблізу зоркі знаходзіцца Паўночны полюс свету, вакол якой абарачаецца нябесная сфера. У арыйцаў Палярная зорка была цэнтралнай воссю неба, «цвіком», на якім трымаецца Сусвет. У беларускай міфалогіі зорку называюць **Нябесны Кол**.

Зноскі
------

1. ↑  Шамякіна (2008)

Літаратура
----------

* *Шамякіна Т.* Астральныя міфы // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ. 2008. — С. 208—213. ISBN 978-985-02-0925-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 124572759 · GND: 4582527-0 · LCCN: sh85104178 · Microsoft: 2780937919 · VIAF: 248278544 |
**Шарль Філіжэ** (фр.: Charles Filiger; 28 лістапада 1863, Тан, Эльзас — 11 студзеня 1928, Плугастэль, Брэтань) — французскі мастак.

Біяграфія
---------

Шарль Філіжэ нарадзіўся ў багатай сям’і, яго бацьку належала папяровая фабрыка. У 1886 годзе Ш. Філіжэ паступае для навучання ў Парыжы ў мастацкую акадэмію Каларосі. У 1889 і 1890 гадах выстаўляе свае працы ў Салоне Незалежных. Мастак належаў да школы Понт-Авен і знаходзіўся пад творчым уплывам такіх майстроў, як Поль Гаген і Поль Серузье, аднак пазней яго работы будуць класіфікаваны як сімвалісцкія.

У сваіх працах Філіжэ часта выкарыстоўваў рэлігійныя і міфалагічныя матывы (напрыклад, «Хрыстос з анёламі» (1892)) і быў блізкі да твораў Марыса Дэні.

Філіжэ быў нанова адкрыты ў 1948 годзе Андрэ Брэтонам, які назваў яго сюррэалістам і набыў некалькі яго карцін. Працы Філіжэ цяпер знаходзіцца ў парыжскім Луўры, Музеі прыгожых мастацтваў Рэна, Музеі сучаснага мастацтва ў Страсбургу і Музеі прыгожых мастацтваў Пон-Авена.

Зноскі
------

1. 1 2  Charles Filiger<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Charles Filiger // *Benezit Dictionary of Artists* — OUP, 2018. — ISBN 978-0-19-977378-7 — doi:10.1093/BENZ/9780199773787.ARTICLE.B00064146<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104077376'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11953689v · GND: 119263874 · ISNI: 0000 0000 8390 7441 · LCCN: n83214804 · NTA: 071073825 · NUKAT: n2016173941 · SUDOC: 027513149 · VIAF: 67271979 · ULAN: 500013144 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дыпламат (значэнні).
Сумкі-«дыпламаты». На пярэднім плане — са скуры, на заднім — з пластыка
**Дыпламат**, аташэ-кейс (ад англ. attaché case) або проста кейс — невялікі плоскі чамадан для дзелавых мэт, зроблены з мяккіх (напрыклад, вініл) ці цвёрдых пластыкаў, металу, штучнай ці натуральнай скуры.

Дыпламат можа мець замкі з ключамі і/або кодавыя, сігналізацыю (якая спрацоўвае пры выманні штэкера, які мацуецца да пятлі, што носіцца на запясці, з гнязда, размешчанага на корпусе ці ж пры несанкцыянаваным узняцці дыпламата). Дыпламат, акрамя ручкі, можа мець плечавы рамень. Памеры сучасных дыпламатаў падагнаны пад стандартны памер паперы (А3).

Звычайны памер дыпламата:

* даўжыня 440 мм,
* таўшчыня (глыбіня) 100 ці 120 мм,
* вышыня 320 мм.
Ззянне зімой на Алясцы
Палярнае ззянне каля в. Вязынка Маладзечанскага раёна Беларусі
**Палярнае ззянне** — свячэнне (люмінесцэнцыі) верхніх слаёў атмосфер планет, якія валодаюць магнітасферай, у выніку іх узаемадзеяння з заражанымі часцінкамі сонечнага ветру.

Палярныя ззянні ўзнікаюць у выніку бамбардзіроўкі верхніх слаёў атмасферы заражанымі часцінкамі, якія рухаюцца да Зямлі ўздоўж сілавых ліній геамагнітнага поля з вобласці калязямной касмічнай прасторы (так званага плазменнага слою). Праекцыя плазменнага слою ўздоўж геамагнітных сілавых ліній на зямную атмасферу мае форму кольцаў, якія акружаюць паўночны і паўднёвы магнітныя полюсы. Эксперыментальна ўстаноўлена, што ключавую ролю ў стымуляванні высыпанняў іграе арыентацыя міжпланетнага магнітнага поля і велічыня ціску плазмы сонечнага ветру.

Акрамя Зямлі палярныя ззянні назіраюцца і на другіх планетах Сонечнай сістэмы. Прычым, улічваючы, што магнітныя палі планет-гігантаў нашмат мацней магнітнага поля Зямлі, адпаведна значна мацнейшыя і палярныя ззянні гэтых планет у параўнанні з зямнымі палярнымі ззяннямі.

Палярнае ззянне можна стварыць штучна і вывучаць. Гэтаму быў прысвечаны савецка-французскі эксперымент АРАКС у 1975.

Гл. таксама
-----------

* Магнітапаўза
* Магнітасфера
* Радыяцыйныя паясы планет
* Сонечны вецер

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палярнае ззянне

Portal Астраномія
Партал:  
  **Астраномія**

* Палярныя ззянні ў Беларусі
* Відэаролік палярнага ззяння 1 сакавіка 2011 года
* Northern Lights Gallery
* 

* Astronomy Picture of the Day (англ.) (20 верасня 2010). Праверана 20 ліпеня 2023.
* Фатаграфіі палярнага ззяння з Кольскага паўвострава Архівавана 4 кастрычніка 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · American Cycl. (1879) · Britannica (9-th) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Infernal (6e éd.) · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4130058-0 · LCCN: sh85009555 · NDL: 00567224 · NKC: ph124326 |
Дыпілонская амфара  (руск.) (бел. сярэдзіна VIII стагоддзя да н.э. з фігурамі людзей для маштабу. Ваза была выкарыстаная як надмагільны камень. *Нацыянальны Археалагічны Музей*, Афіны.
**Дыпілонскі майстар** — старажытнагрэчаскі вазапісец, актыўны каля 760—750 гадоў да нашай эры. Ён працаваў у Афінах, дзе ён і яго майстэрня выпускала вялікія пахавальныя пасудзіны для тых, хто пахаваны на могілках ля Дыпілонскіх варот  (англ.) (бел. адкуль і яго ўмоўнае імя. Яго праца ставіцца да вельмі позняй стадыі геаметрычнага стылю. Яго вазы служылі надмагільнымі знакамі і пасудзінамі для лібацый на арыстакратычных магілах і, як такія, упрыгожаны малюнкам пахавальных сцэн, якая паказвае жалобу па нябожчыку. Амаль 50 ваз атрыбутаваны Дыпілонскаму майстру і яго майстэрні. Прыклады ўключаюць дыпілонскія амфары  (руск.) (бел. ў Нацыянальным археалагічным музеі, Афіны, і амфару Элгін  (англ.) (бел. у Брытанскім музеі.

Зноскі
------

1. ↑  Woodford, Susan.(1982) *The Art of Greece and Rome*. Cambridge: Cambridge University Press, p. 40. ISBN 0521298733

Літаратура
----------

* Roisman, Joseph, and translated by J.C Yardley, *Ancient Greece from Homer to Alexander* (Blackwell Publishing Ltd, 2011) ISBN 1-4051-2776-71-4051-2776-7
* Boardman, J. *Early Greek Vase Painting: 11th-6th Centuries BC: A Handbook (World of Art)*. London: Thames and Hudson Publishing, May 1998. ISBN 0-500-20309-1(ISBN 97805002030959780500203095).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дыпілонскі майстар на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 130495999 · ISNI: 0000 0004 4885 7847 · VIAF: 1120933 · ULAN: 500128012 |
**Дыпламатычная пошта** — адзін з найбольш важных і распаўсюджаных відаў сувязі дыпламатычнага прадстаўніцтва ці консульскай установы з цэнтрам ці з іншымі прадстаўніцтвамі сваёй дзяржавы за мяжой. Дыпламатычная пошта ўтрымлівае афіцыйную карэспандэнцыю, дыпламатычныя дакументы і тавары (прадметы), прызначаныя для выкарыстання ў дзейнасці Міністэрства замежных спраў, дыпламатычных і консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў дзяржавы пры міжнародных арганізацыях; яна павінна быць адпаведным чынам упакавана і аформлена. Якіх-небудзь фармальных абмежаванняў колькасці месцаў, вагі і формы дыпламатычнай пошты няма, хаця асобныя краіны часам пярэчаць супраць празмерных памераў ці незвычайнай формы дыпламатычнай пошты (напрыклад, грузавік, з пячаткай толькі на дзверцах кузава).

Дыпламатычная пошта недатыкальная і не абкладаецца ніякімі падаткамі, зборамі і пошлінамі. Мытны кантроль дыпламатычнай пошты ажыццяўляецца шляхам праверкі наяўнасці дакументаў і звестак, неабходных для мытных мэтаў, і агляду месцаў, якія складаюць дыаламатычную пошту, падчас якога правяраецца наяўнасць знешніх бачных знакаў, што ўказваюць на адпаведны характар перамяшчаемых рэчаў: наяўнасць надпісу «Дыпламатычная пошта» альбо аналагічнага надпісу, што ўказвае на харакар перамяшчаемых рэчаў, наяўнасць адраснай біркі, наяўнасць і цэласнасць пячаткі, замка.

Дыпламатычная пошта (консульская валіза) не падлягае не ўскрыццю, ні затрыманню.

Пры наяўнасці сур’ёзных падстаў меркаваць, што ў консульскай валізе Рэспублікі Беларусь перамяшчаюцца тавары (прадметы), якія не адносяцца да консульскай валізы Рэспублікі Беларусь, консульская валізы Рэспублікі Беларусь накіроўваецца ў Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь для правядзення ўскрыцця і разбіральніцтва ў адпаведнасці з патрабаваннямі заканадаўства Рэспублікі Беларусь з удзелам упаўнаважаных службовых асоб мытных органаў Рэспублікі Беларусь.

Пры наяўнасці сур’ёзных падстаў меркаваць, што ў замежнай консульскай валізе перамяшчаюцца тавары (прадметы), якія не адносяцца да замежнай консульскай валізы, мытны орган Рэспублікі Беларусь мае права запатрабаваць, каб замежная консульская валіза была ўскрыта ўпаўнаважанымі асобамі адпаведнай замежнай дзяржавы ў прысутнасці службовых асоб мытнага органа Рэспублікі Беларусь. У выпадку адмовы ад ускрыцця замежная консульская валіза вяртаецца ў месца адпраўлення. Звесткі аб выпадках ускрыцця замежнай консульскай валізы альбо вяртання яе ў месца адпраўлення начальнікам мытні накіроўваюцца на працягу трох сутак у Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь для інфармавання Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.

Прававое рэгуліраванне дыпламатычнай пошты забяспечваецца Венскай канвенцыяй аб дыпламатычных зносінах ад 18 красавіка 1961 года і Венскай канвенцыяй аб консульскіх зносінах ад 24 красавіка 1963 года. Парадак мытнага афармлення дыпламатычнай пошты (консульскай валізы) ў Рэспубліцы Беларусь рэгуліруецца Пастановай Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь № 110 ад 30 кастрычніка 2006 года.

Гл. таксама
-----------

* Дыпламатычны кур’ер
**Аўтаэлектронная эмісія** — гэта выпусканне электронаў праводнымі цвёрдымі і вадкімі целамі пад дзеяннем знешняга электрычнага поля без папярэдняга ўзбуджэння гэтых электронаў, то бок без дадатковых выдаткаў энергіі, што ўласціва іншым відах электроннай эмісіі.

Сутнасць з'явы складаецца ў тунэляванні электронаў скрозь патэнцыйны бар'ер паблізу паверхні цела. Такое тунэляванне становіцца магчымым за кошт скрыўлення патэнцыйнага бар'еру пры дадатку вонкавага поля. Пры гэтым з'яўляецца вобласць прасторы па-за целам, у якой электрон можа існаваць з той жа энергіяй, якой ён валодае, знаходзячыся ў целе. Такім чынам, аўтаэлектронная эмісія абумоўлена хвалевымі ўласцівасцямі электронаў.

Упершыню такое тлумачэнне аўтаэмісіі было прапанавана ў 1928 г. Фаулерам і Нордгеймам. Імі ўпершыню была атрымана формула, якая апісвае ўзаемасувязь шчыльнасці аўтаэлектроннага току j з напружанасцю электрычнага поля E. Формула Фаўлера — Нордгэйма справядлівая пры токах аўтаэлектроннай эмісіі j≤108 А/гл²j≤108 А/см2. Пры больш высокіх шчыльнасцях функцыя j(E) амаль не залежыць ад працы выхаду металу. Прычына гэтага эфекту — з'яўленне аб'емнага зарада паблізу эмітара. Ток аўтаэлектроннай эмісіі ў гэтым выпадку вызначаецца законам ступені трох другіх.

Падчас аўтаэлектроннай эмісіі катод разаграваецца з-за розніцы паміж сярэдняй энергіяй электронаў падыходных да паверхні катода, і сярэдняй энергіяй электронаў, якія сыходзяць скрозь патэнцыйны бар'ер. Дадзеную з'яву называюць эфектам Нотынгема.

Зноскі
------

1. ↑  Е. П. Шешин Структура поверхности и автоэмиссионные свойства углеродных материалов. — М.: Издательство МФТИ, 2001. — 288с.
2. ↑  *Эффект Ноттингема* — статья из Физической энциклопедии

Літаратура
----------

* *Шредник В. Н.* Автоэлектронная эмиссия // *Физическая энциклопедия*. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 21.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4153913-8 · LCCN: sh85048100 · Microsoft: 121029787 |