recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай** (руск.: Орден святой праведной Софии, княгини Слуцкой) — узнагарода Беларускай праваслаўнай царквы. Заснаваны рашэннем Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы ад 12 студзеня 2012 года і зацверджаны Найсвяцейшым Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Кірылам 21 лютага 2012 года ў адзначэнне 400-годдзя смерці святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай. З імем святой княгіні Сафіі непарыўна звязаны падзвіжніцкія працы па абароне і захаванні праваслаўнай веры на зямлі Беларусі.

Статут ордэна
-------------

Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай, мае адну ступень.

Духоўныя асобы носяць ордэн на стужцы на шыі, свецкія асобы на ўзроўні грудзей на стужцы праз правае плячо. Без стужкі ордэн носіцца на правым баку грудзей і размяшчаецца пасля ордэна прападобнамучаніка Афанасія Брэсцкага і перад ордэнам прападобнай Ефрасінні Полацкай.

Ордэнам узнагароджваюцца Прадстаяцелі, іерархі і клірыкі Памесных Праваслаўных Цэркваў, архірэі і клірыкі Беларускай Праваслаўнай Царквы за шматгадовае служэнне ў архірэйскім і святарскім сане ці за заслугі перад Беларускай Праваслаўнай Царквой. Ордэнам могуць быць узнагароджаны царкоўныя і грамадскія дзеячы за працы на карысць праваслаўя, за шматгадовую духоўна-асветніцкую, катэхізічную і місіянерскую дзейнасць.

Апісанне
--------

Пярэдні бок (аверс) ордэна ўяўляе сабой злёгку выпуклую васьміканцовую залацістую зорку, у цэнтры якой размешчаны белы эмалевы грэчаскі крыж з залатой акантоўкай. Адлегласць паміж процілеглымі прамянямі зоркі 68 мм. У цэнтры крыжа размяшчаецца бэжавы эмалевы медальён з выявай святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай, у княжацкіх адзеннях з шасціканцовым крыжам у правай руцэ. Дыяметр медальёна 21,5 мм. Медальён акружаны чырвоным эмалевым кольцам, верх якога займае надпіс на царкоўнаславянскай мове ў адзін шэраг: «СВЯТАЯ ПРАВЕДНАЯ КН. СОФИЯ СЛУЦКАЯ». Ніжнюю частку кольца ўпрыгожвае лаўровы паўвянок. Ордэн выраблены з тампаку з гальванічным залачэннем.

На рэверсе ордэн мацуецца вертыкальнай шпількай да шаўковай стужкі. Стужка ордэна выраблена з белага рабрыстага шоўка шырынёй 95 мм, з залатой аблямоўкай. Абрэз стужкі прамы. Канцы змацаваны бантам шырынёй 165 мм. Ордэн выдаецца ў белай скураной скрынцы.

Да ордэна выдаецца грамата блакітнага колеру памерам А4 у развароце (210х296 мм).

Спасылкі
--------

* Положение о наградах Белорусской Православной Церкви Архівавана 14 кастрычніка 2020.  (руск.)

| ⛭Ордэны і медалі Беларускай праваслаўнай царквы |
| --- |
| Ордэны | Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай ·  Свяціцеля Кірыла Тураўскага ·  Прападобнамучаніка Афанасія Брэсцкага ·  Святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай ·  Прападобнай Ефрасінні Полацкай |
| Медалі | Ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага ·  Ордэна прападобнай Ефрасінні Полацкай |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларуская думка.
**«Беларуская думка»** — газета дэмакратычнага кірунку. Выдавалася з 28 красавіка да 27 ліпеня 1919 у Вільні на беларускай мове. Выходзіла 3 разы на тыдзень. Рэдактары I. Вайцяховіч. У. Знамяроўскі, Э. Падгайскі.

У газеце супрацоўнічалі прадстаўнікі радыкальнай інтэлігенцыі пераважна сацыялістычнай арыентацыі. Мела рубрыкі «Беларусь» (з месцаў), «Апошнія навіны», «3 газет», «У Вільні» і інш. Паслядоўна выступала за цэласнасць і непадзельнасць Беларусі, выкрывала анексійныя планы правых сіл Польшчы, польскіх нацыянал-дэмакратаў, заклікала да аб'яднання ўсе дэмакратычныя элементы краю без розніцы веравызнання і нацыянальнасці, узнімала надзённыя пытанні жыцця розных пластоў і груп насельніцтва (інтэлігенцыі, служачых, бежанцаў і інш.).

Шырока асвятляла падзеі на Беларусі, у т. л. работу Беларускага з'езда Віленшчыны і Гродзеншчыны, канферэнцыі Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў Гродзеншчыны, настаўніцкага з'езда, праблемы беларускай школы, пытанні арганізацыі войска для абароны рэспублікі, апублікавала мемарандум урада Беларускай Народнай Рэспублікі да старшыні мірнай канферэнцыі ў Парыжы. Друкавала матэрыялы па гісторыі Беларусі і яе грамадскай думкі (аўтары Я. Лёсік, Т. Грыб пад псеўд. Т. Глеба), актуальных праблемах палітыкі (арт. «Перад новай вайной», «Палітычныя перспектывы і Беларусь», «Што нам дасць мір з Нямеччынай?»); на канкрэтных фактах акупацыйнай рэчаіснасці аналізавала польска-беларускія адносіны (Р. Зямкевіч пад псеўд. Юры Алелькавіч, Раман Суніца), радыкальна ставілася да зямельнага пытання («Зямельная рэформа ў Польшчы», «У справе зямельнай рэформы»).

Газета змяшчала на сваіх старонках творы Я. Купалы, Я. Коласа, М. Гарэцкага, Старога Уласа, М. Арла, I. Нялепкі, 3. Вехаця, 3. Бядулі, нататкі А. Гурло, К. Лукашэвіча, пераклады на беларускую мову твораў Э. Ажэшкі, Пружанскага, публікацыі на навукова-папулярныя, агульнаасветныя, кааператыўныя тэмы. Шэраг матэрыялаў падпісаны псеўд. Саўка Баравой, Тройнат, Свой, Янучонак, крыптанімамі «Е. Б.», «К.», «Л. Б.», «А. С-ва» і інш. якія не расшыфраваны. Газета дае яскравае ўяўленне пра сацыяльнае, палітычнае і грамадскае становішча на Беларусі вясной—летам 1919.

Выйшла 56 нумароў. Закрыта польскай акупацыйнай адміністрацыяй.

Літаратура
----------

* *Ліс, А. С.* «Беларуская думка» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 372. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
**Беларуская краёвая народная рада** - фіктыўны прадстаўнічы орган, выбраны на т.зв. Беларускім краёвым з’ездам (студзень 1919 г.). Інсцініравана ўрадам Польшчы, які прэтэндаваў на беларускія землі і не хацеў, каб дэлегацыя БНР удзельнічала ў Парыжскай мірнай канферэнцыі. «Прэзідэнт» рады К. Цвірка-Гадыцкі, «Член» – А. Янсан. 23 сакавіка 1919 г. яны накіравалі міністру-прэзідэнту Польшчы ліст, у якім прасілі зрабіць адпаведныя крокі «у кірунку ўстанаўлення супольнага палітычнага жыцця беларускага народа з Польшчай».

Літаратура
----------

* Сідарэвіч, А. М. Беларуская краёвая народная рада / А. М. Сідарэвіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 375.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева.

**Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1943 года на базе атрадаў імя В. І. Чапаева (арганізаваны ў лістападзе 1942 года) і імя Дз. А. Фурманава (арганізаваны ў сакавіку 1943 года). Дзейнічала на тэрыторыі Буда-Кашалёўскага, Жлобінскага, Стрэшынскага, Рэчыцкага, Парыцкага і Васілевіцкага раёнаў. 23 лістапада 1943 года брыгада (817 партызан, 4 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* партызанскі атрад імя В. І. Чапаева;
* партызанскі атрада імя Дз. А. Фурманава;
* партызанскі атрад імя І. Ф. Гастэла;
* партызанскі атрад імя С. Г. Лазо.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Мікалай Дзянісавіч Сцефановіч.

### Камісар

* Сцяпан Іванавіч Касьянаў.

### Начальнік штаба

* Іосіф Юльянавіч Даўгала.

Гісторыя
--------

Партызаны наносілі ўдары па чыгуначным дарогам Гомель — Жлобін, Гомель — Калінкавічы і прылеглых да іх шашэйным і грунтовым дарогам. У ліпені — верасні 1943 года разбілі 9 нямецкіх апорных пунктаў, знішчылі 24 аўтамашыны, падарвалі 9 мастоў, пусцілі пад адхон 17 эшалонаў. У жніўні — кастрычніку 1943 года падарвалі каля 1,1 тысячы рэек. У лютым, маі, чэрвені — кастрычніку 1943 года вялі баі з карнікамі.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Бригада им В.И. Чапаева
Афіша Беларускай драматычнай майстроўні
**Белару́ская драматы́чная майстро́ўня** — аматарская тэатральная студыя ў Вільні ў 1922—1925 гадах.

Мела на мэце папулярызацыю беларускай тэатральнай культуры ў Заходняй Беларусі, спрыяла станаўленню прафесійнага тэатра. Складалася з вучняў і настаўнікаў Віленскай беларускай гімназіі. Кіраўнікі — А. Канчэўскі, М. Красінскі, А. Міхалевіч, Л. І. Родзевіч. Рэпертуар вызначаўся вострай сацыяльнай скіраванасцю: «На Палессі», «Раскіданае гняздо» Я. Купалы, «Лес шуміць» Ф. Аляхновіча (паводле У. Караленкі), «Апошняе спатканне» У. Галубка. Праграма ўключала выступленне хору, танцы, мастацкае чытанне беларускіх вершаў. Спыніла існаванне з-за рэпрэсій польскіх улад і матэрыяльных цяжкасцей.

Зноскі
------

1. ↑  *А. А. Лабовіч*. Беларуская драматычная майстроўня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 372.

Літаратура
----------

* *А. А. Лабовіч.* Беларуская драматычная майстроўня // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 410. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
**Кутлуахмет Кутлугаллямович Хайбулін** (29 снежня 1921, в. Сулейманово — 10 лістапада 1943) — камандзір аддзялення процітанкавых ружжаў, гвардыі сяржант, Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Хайбулін Кутлуахмет Кутлугалямававіч нарадзіўся 29 снежня 1921 года ў вёсцы Сулейманава Зіанчурынскага раёна Башкірскай АССР у сям’і селяніна. Башкір. Скончыў 7 класаў школы, працаваў у калгасе.

У Чырвонай Арміі з 1940 года, на фронце ў Вялікую Айчынную вайну з кастрычніка 1941.

Кутлуахмет Кутлугалямавіч вызначыўся ў баях за вызваленне Гомельскай вобласці.

Загінуў у баі 10 лістапада 1943 года. Быў пахаваны ў вёсцы Валакшанка Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці, у 1956 годзе перапахаваны ў брацкай магіле ў вёсцы Уборак.

Подзвіг
-------

«Камандзір аддзялення процітанкавых ружжаў гвардыі сяржант к. К. Хайбулін вызначыўся ў баях за вызваленне Гомельскай вобласці. У верасні 1943 г. у ліку першых пераправіўся праз Днепр у Брагінскім раёне, удзельнічаў у рукапашным баі за вёску Галкі, падбіў два танкі праціўніка, знішчыў дэсант аўтаматчыкаў».

Памяць
------

Імем Героя названа піянерская дружына сярэдняй школы на радзіме. У школе, дзе ён вучыўся, усталявана мемарыяльная дошка.

У школе, дзе вучыўся Герой, — мемарыяльная дошка. Вёска, дзе ён нарадзіўся і жыў, і вуліца ў райцэнтры Ісянгулава названыя яго імем.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза (15.01.1944);
* ордэн Леніна (15.01.1944);
* ордэн Чырвонай Зоркі.

Зноскі
------

1. ↑  Кутлуахмет Кутлугалямавіч Хайбулін на сайце «Героі краіны»
2. ↑   Архівавана 11 сакавіка 2018.
3. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Літаратура
----------

* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стар 174—204.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31-34.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Партызанская брыгада імя М. І. Калініна.

**Партызанская брыгада імя М. І. Калініна** — партызанская брыгада, створаная 12 мая 1944 года на базе 1-га (арганізаваны ў жніўні 1943 года ў 2-й Ушацкай партызанскай брыгадзе імя П. К. Панамарэнкі) і 2-га (арганізаваны ў партызанскай брыгадзе імя В. І Чапаева) Віцебскай вобласці. Дзейнічала на тэрыторыі Мёрскага раёна. 2 ліпеня 1944 года брыгада (186 партызан, 3 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* 1-ы атрад;
* 2-і атрад;
* 3-і атрад.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Ф. Н. Гаўрыленка.

### Камісар

* М. А. Клімянок.

### Начальнік штаба

* М. М. Чупрак.

Партызаны ў кастрычніку 1943 года спалілі ўсе масты на бальшаку Германавічы — Дзісна. У лістападзе правялі засадны бой супраць нямецкага гарнізона ў Дзісне, які накіроўваўся супраць партызан. У лютым 1944 года напалі на гарнізон у вёсцы Лужкі, у маі 1944 года вялі баі супраць карнай экспедыцыі. Удзельнічалі ў аперацыі «рэйкавая вайна» на чыгуначным участку Навадруцк — Варапаева.

Памяць
------

У 1975 годзе ў горадзе Мёры ў гонар брыгады пастаўлена стэла.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Партызанская брыгада імя М. А. Шчорса.

**Партызанская брыгада імя М. А. Шчорса** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1943 года на базе партызанскага атрада імя М. А. Шчорса (створаны на аснове ініцыятыўнай групы А. П. Байкова, накіраванай ў жніўні 1942 года ў нямецкі тыл). Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Уваравіцкага, Буда-Кашалёўскага, Жлобінскага, Рэчыцкага раёнаў. 23 лістапада 1943 года брыгада (905 партызан, тры атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* партызанскі атрад імя М. А. Шчорса;
* партызанскі атрад «За Савецкую Беларусь»;
* партызанскі атрад імя М. Ф. Гастэлы.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Андрэй Пракопавіч Байкоў

### Камісар

* Вячаслаў Васілевіч Юдзін

### Начальнік штаба

* Раман Антонавіч Кавалёў

Гісторыя
--------

У маі — жніўні 1943 года партызаны правялі больш за 20 дыверсій на чыгуначных участках Гомель — Калінкавічы, Гомель — Жлобін. У жніўні і верасні 1943 года падарвалі больш за 310 рэек, 5 мастоў. Вясной і летам 1943 года разграмілі 7 паліцэйскіх участкаў, 2 валасныя ўправы, больш за 20 складоў, 16 прадпрыемстваў, якія забяспечвалі патрэбы немцаў.

Памяць
------

У 1968 годзе каля вёскі Смычок Буда-Кашалёўскага раёна ў гонар брыгады пастаўлена стэла.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Бригада им. Н. А. Щорса
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Варашылаўскі сельсавет.
 
**Варашы́лаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Лукі.

Утвораны 21 жніўня 1925 года як **Асталопаўскі сельсавет** у складзе Горацкага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Асталопава. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР. 20 лістапада 1934 года вёска Асталопава перайменавана ў Варашылава, а сельсавет — у Варашылаўскі. З 20 лютага 1938 года ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці БССР. Пасля вайны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лукі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Ленінскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Дзядзькаванне** — звычай шляхты ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI-XVIII стст. аддаваць у сялянскія сем'і сваіх дзяцей, каб сфарміраваць у нашчадкаў працавітасць, непераборлівасць у побыце, цягавітасць, фізічную загартаванасць і здароўе, адданасць роднай зямлі, далучыць да народнай творчасці.

Уладзімір Караткевіч у рамане «Каласы пад сярпом тваім», у асноўным прысвечаным першай палове XIX ст. ярка і вобразна адлюстраваў гэты звычай, што, на думку аўтара, выкарыстоўваўся і ў эпоху, якую ён адлюстроўваў.

Выяўлены сведчанні, што на Мазырскім Палессі гэты звычай у некалькі іншай інтэрпрытацыі захаваўся практычна да нашага часу.

Зноскі
------

1. 1 2  Болбас, В. С. Народная педагогіка Мазырскага Палесся / В. С. Болбас, І. С. Сычова. — Мазыр : Белы Вецер, 2012. — 246, [2] с. — Бібліяграфія: с 236—247, 203 назв.
2. ↑  Дзядзькаванне
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Партызанская брыгада імя М. І. Кутузава.

**Партызанская брыгада імя М. І. Кутузава** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1942 года на базе атрада С. Т. Воранава, сфарміраванага з ініцыятыўнай групы на чале з С. Т. Воранавым, вылучанай у маі 1942 з 1-й Беларускай партызанскай брыгады. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Гарадоцкага і Суражскага раёнаў. 4 лістапада 1943 года брыгада (315 партызан, 3 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

У сакавіку 1943 года пасля баёў з карнікамі 3-і атрад брыгады быў рассеяны, штаб брыгады і атрады 2-і і 5-ы (240 партызан) выйшлі ў савецкі тыл і былі расфарміраваны. У красавіку 1943 года камандаванне брыгады з групай партызан (80 чалавек) вярнуліся ў нямецкі тыл. 4-ы атрад брыгады ў маі 1943 года быў расфарміраваны. На дату злучэння з Чырвонай Арміяй ў склад брыгады ўваходзілі:

* 1-ы атрад;
* 2-і атрад (2-га складу);
* 3-і атрад (2-га складу).

Камандаванне
------------

### Камандзір

* С. Т. Воранаў

### Камісар

* П. Я. Рыбакоў

### Начальнік штаба

* М. І. Гапеенка

Гісторыя
--------

Партызаны праводзілі дыверсіі на чыгунцы Віцебск — Невель, шашэйных і грунтавых дарогах. Разбілі нямецкія гарнізоны ў вёсках Прывальні (лістапад 1942), Стары і Новы Болецк, Лапушніца, Казырова (студзень 1943), Раманава (май 1943), Дубрава (верасень 1943) Гарадоцкага, у вёсцы Быкі (снежань 1942) Мехаўскага, Селязні і Лунькі (жнівень 1943) Суражскага раёнаў. У лютым — сакавіку і маі 1943 года вялі баі супраць карнікаў. У жніўні 1943 года падарвалі больш за 500 рэек.

Памяць
------

У 1979 годзе каля вёскі Дубрава Гарадоцкага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Партызанская брыгада М. П. Гудкова** — партызанская брыгада, створаная ў жніўні 1942 года на базе асобных атрадаў М. П. Гудкова і В. С. Лявонава, арганізаваных вясною 1942 года. У верасні таго ж года ў час баёў з карнікамі большасць асабовага складу брыгады (больш за 200 чалавек) увайшла ў Сенненскую партызанскую брыгаду, у лістападзе была адноўлена ў складзе 2 атрадаў. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Талачынскага, Сенненскага, Чашніцкага, Лепельскага, Халопеніцкага і Крупскага раёнаў. 26 чэрвеня 1944 года брыгада (632 партызаны, 7 атрадаў) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* 1-ы атрад імя Кутузава;
* 2-і атрад імя Шчорса;
* 3-і атрад «Ураган»;
* 4-ы атрад;
* 5-ы атрад;
* 6-ы атрад;
* 7-ы атрад.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* М. П. Гудкоў

### Камісары

* В. С. Лявонаў;
* І. Р. Фінагееў;
* Ф. П. Ігнатовіч.

### Начальнікі штаба

* В. Дз. Сыценка;
* Р. С. Арэшыч (выконваў абавязкі);
* Я. Ф. Рукаль.

Гісторыя
--------

На чыгуначным участку Коханава — Бобр партызаны падарвалі больш за 40 эшалонаў, у жніўні 1943 года на ўчастку Коханава — Талачын — больш за 500 рэек. У жніўні 1942 года разбілі нямецкія гарнізоны ў вёсках Відокі Сенненскага, Вятны Чашніцкага і ў красавіку 1944 года ў вёсцы Шэйка Крупскага раёнаў. У кастрычніку 1943 года ўдзельнічалі ў абароне вёскі Чарэя Чашніцкага раёна. У 1944 годзе вялі абарончыя баі на рубяжы вёсак Болюта — Калодніца, вёсак Чарэя — Лукомль Чашніцкага раёна. У маі 1944 года ўдзельнічалі ў баях супраць карнай экспедыцыі, утрымлівалі абарону каля вёскі Сівы Камень 2-гі Халопеніцкага раёна. У чэрвені 1944 года ўдзельнічалі ў прарыве нямецкай блакады на шашы Лепель — Барысаў і Сялец — Бягомль.

Памяць
------

У 1977 годзе ў вёсцы Янава Талачынскага раёна ў гонар брыгады ўстаноўлена мемарыяльная дошка, у 1980 годзе каля вёскі пастаўлена стэла.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Гл. таксама: Акрамегалія
**Гігантызм** — захворванне, якое ўзнікае ў асоб з адкрытымі эпіфізарнымі зонамі росту (у дзяцей і падлеткаў) пры залішняй сакрэцыі пярэдняй доляй гіпофізу гармону росту (СТГ). Рост вышэй за 190 см можа набываць паталагічны характар​​. Людзі вышэй за 200 см сустракаюцца рэдка. Гігантызм назіраецца часцей у мужчын, выяўляецца звычайна ў 9-10-гадовым узросце або ў перыяд палавога паспявання і працягваецца на працягу фізіялагічнага росту арганізма. 

Людзі пры паталагічным росце адрозніваюцца слабым здароўем, да старасці дажываюць рэдка, палавая цяга адсутнічае або зніжана. Бывае парцыяльны (частковы) гігантызм, які характарызуецца павелічэннем часткі (напрыклад, стоп) ці паловы цела. Лячэнне: рэнтгена-і гармонатэрапія, часам хірургічнае.

Гл.таксама
----------

* Акрамегалія
* Фёдар Андрэевіч Махноў
* Роберт Уодлаў

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гігантызм

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4274047-2 · Microsoft: 2777872460, 2910128868 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Саламаха.
**Варвара Міхайлаўна Саламаха** (нар. 25 мая 1934, в. Рэпін, Акцябрскі раён, Гомельская вобласць) — работнік лёгкай прамысловасці (ткачыха), Герой Сацыялістычнай Працы (1971).

Біяграфія
---------

Скончыла 7 класаў школы ў пасёлку Глуша Бабруйскага раёна Магілёўскай вобласці. У 1951 годзе пераехала ў Мінск і была прынята на тонкасуконны камбінат вучаніцай ткачыхі. У 1952 годзе паступіла вучыцца на завочнае аддзяленне Усесаюзнага тэхнікума лёгкай прамысловасці ў Мінску. З 1952 па 1992 год працавала ткачыхай на Мінскім тонкасуконным камбінаце (цяпер ААТ «Сукно»). За высокія вытворчыя дасягненні ў сёмай пяцігодцы была ўзнагароджана ордэнам Леніна.

Пэўны час працавала майстрам вытворчага навучання прафесійна-тэхнічнага вучылішча № 43 г. Мінска.

Узнагароды
----------

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 5 красавіка 1971 г. за выдатныя поспехі ў датэрміновым выкананні заданняў пяцігадовага плана і вялікі творчы ўклад у развіццё вытворчасці тканін, трыкатажу, абутку, швейных вырабаў і іншай прадукцыі лёгкай прамысловасці Варвары Міхайлаўне Саламаха было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». 

У 1978 годзе была ўзнагароджана ганаровым знакам «Выдатнік прафесійна-тэхнічнай адукацыі СССР». 

Узнагароджана двума ордэнамі Леніна, медалямі. З’яўляецца ганаровым жыхаром Фрунзенскага раёна Мінска.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 535.
* Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 593.
* Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник. — Минск, 2014.- С. 208.
* Труд, талант, доблесть : [документально-художественные очерки] : в 2 ч. / [составители: Е. Э. Павлюць, Б. И. Сушкевич, В. В. Шарпило]. — Минск : Беларусь, 1981. — Ч. 2. — С. 216—221.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Партызанская брыгада імя ВЛКСМ** — партызанская брыгада, створаная ў лістападзе 1943 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Ушацкага і Чашніцкага раёнаў. 1 ліпеня 1944 года брыгада (282 партызаны, 4 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

Брыгада была створана на базе асобных атрадаў імя Лазо, «Сібрак», «КІМ», арганізаваных на Асобым беларускім зборы, 2-га і 4-га. У лістападзе 1943 года 2-гі атрад быў расфарміраваны.

На дату злучэння з Чырвонай Арміяй у склад брыгады ўваходзілі атрады імя Лазо, «Сібірак», «КІМ», імя Сільніцкага.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* І. А. Куксёнак

### Камісар

* Ф. І. Зайцаў

### Начальнік штаба

* М. П. Шчурын

Гісторыя
--------

Партызаны рабілі дыверсіі на чыгунцы Полацк — Маладзечна, знішчылі ці пашкодзілі 14 эшалонаў, падарвалі больш за 1 тысячу рэек. У красавіку — маі ўдзельнічалі ў абароне Полацка-Лепельскай партызанскай зоны на рубяжы вёсак Асінаўка — Рабчонкі Ушацкага раёна. Вялі баі супраць карнай аперацыі «Веснавое свята»

Памяць
------

* Брыгада ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «Прарыў» у ліку 16 партызанскіх брыгад.
* У 1976 годзе ў вёсцы Лозы Ушацкага раёна ў гонар брыгады ўстаноўлена мемарыяльная дошка.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Варашылаўскі сельсавет.
**Варашы́лаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Вомельна.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Кнорынскі сельсавет** у складзе Пухавіцкага раёна Мінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Вомельна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 1931 года цэнтр сельсавета — вёска Кнорына. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. У 1939 годзе перайменаваны ў Варашылаўскі сельсавет з цэнтрам у вёсцы Вомельна. 5 мая 1962 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Селецкага (11 населеных пунктаў: Бярэзнікі, Выемка, Глод, Дубавое, Завод, Ільінка, Ніва, Паднямонец, Парэчча, Пахар і Селішча) і Сінчанскага (8 населеных пунктаў: Апляўніца, Быцень, Вомельна, Востраў, Клятное, Любячка, Мельніца і Палёк) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 19 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Гіганцкі**, таксама **Вялікі мурашкаед** (*Myrmecophaga tridactyla*) — самы буйны прадстаўнік у атрадзе непаўназубых, даўжыня яго цела дасягае 110—130 см. Знешні выгляд мурашкаеда, як і іншых прадстаўнікоў непаўназубых вельмі мудрагелісты: доўгая вузкая пыса, якая нагадвае трубку, малюсенькія вузкія вочы, доўгі (да 68 см), сціснуты са бакоў хвост з улікам поўсці дасягае 95 см, часта крыху больш. Маса дарослай асобіны — да 40 кг, агульная даўжыня цела ад носа да кончыка хваста — каля 2,3 м.

Лад жыцця
---------

Вялікі мурашкаед вядзе наземны лад жыцця. У адрозненне ад карлікавага мурашкаеда, ён не ўмее лазіць па дрэвах. Як і яго драўняныя сваякі, ён актыўны пераважна ўначы, але ў бязлюдных месцах нярэдка блукае і днём. Хадзіць па зямлі, маючы такія доўгія кіпцюры цяжка, і мурашкаед вымушаныя падгінаць кіпцюры і абапірацца на тыльны бок пярэдніх лап. Затое такімі кіпцюрамі лёгка абараняцца ад ворагаў — адным ударам лапы вялікага мурашкаеда здольныя вытрыбушыць сабаку. Нават ягуар — самы буйны драпежнік Паўднёвай Амерыкі — не звязваецца з гэтымі жывёламі.

Харчаванне
----------

Сілкуецца мурашкаед мурашкамі і тэрмітамі. Руйнуючы кіпцюрамі тэрмітнік або мурашнік, ён прыступае да трапезы. Мурашкаед выкідвае 60-сантыметровы язык, змочаны ліпкай слінай, з хуткасцю 160 раз у хвіліну, здабываючы за дзень 30000 насякомых. Гэтак жа нядаўна было ўстаноўлена, што мурашкаеды могуць сілкавацца і пладамі пальмавага дрэва, раздзіраючы плод вострымі кіпцюрамі, здабываючы такім чынам сабе вільгаць і вітаміны (упершыню гэта было заснята экспертамі Animal Planet ў 2009 годзе).

Размнажэнне
-----------

Самкі мурашкаеда — выдатныя маці, яны носяць на спіне адзінае дзіця і не растаюцца з ім ад нараджэння да наступнай цяжарнасці.

Ахова
-----

Вялікі мурашкаед — рэдкая жывёла, занесенае ў Міжнародную Чырвоную Кнігу.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Гіганцкі мурашкаед**, **Вялікі мурашкаед** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.11. Мн. 2000, С.33
Два варыянты кусудамаў
**Кусудама** (яп.: 薬玉, літ.«лекавы шар») — папяровая мадэль, якая звычайна фармуецца сшываннем разам канцоў мноства аднолькавых пірамідальных модуляў (звычайна гэта стылізаваныя кветкі, складзеныя з квадратнага аркуша паперы), так што атрымліваецца цела шарападобнай формы. Як варыянт, асобныя кампаненты могуць быць злепленыя разам (напрыклад, кусудама на ніжнім фота цалкам злепленая, а не пашытая). Часам, як ўпрыгожанне, знізу прымацоўваецца пэндзлік. 

У старажытнай Японіі кусудамы выкарыстоўваліся для лекавых збораў і духмянасцяў.

Гісторыя
--------

Мастацтва кусудамы паходзіць ад старажытнай японскай традыцыі, калі кусудамы выкарыстоўваліся для фіміяму і сумесі сухіх пялёсткаў, якія, магчыма, першапачаткова былі букетамі кветак ці травы. Слова *кусудама* уяўляе камбінацыю двух японскіх слоў: *кусуры* (лекі) і *тама* (шар). У цяперашні час кусудамы звычайна выкарыстоўваюць для ўпрыгожвання або ў якасці падарункаў.

Кусудама з'яўляецца важнай часткай арыгамі, у прыватнасці, як папярэдніца модульнага арыгамі. Яе часта блытаюць з модульным арыгамі, што няправільна. Элементы, якія складаюць кусудаму, пашытыя або злепленыя, а не ўкладзеныя адзін у адзін, як у модульным арыгамі.

Аднак, кусудаму ўсё ж разглядаюць як разнавіднасць арыгамі, хоць змагары за чысціню арыгамі глядзяць коса на характэрную для кусудамы тэхніку сшывання або склейвання. У той жа час іншыя прызнаюць, што ў раннім традыцыйным японскім арыгамі часта выкарыстоўвалася разразанне паперы і склейванне, і аддаюць належнае кусудаме як важнаму аб'екту складання сярод іншых мадэляў арыгамі.

Сучасныя майстры арыгамі, такія як Тамако Фусэ, стварылі новыя канструкцыі кусудамаў, якія цалкам збіраюцца без разразання, клею або нітак (акрамя падвеса).

Гл.таксама
----------

* Модульнае арыгамі

Літаратура
----------

* *Fuse, Tomoko* Unit Origami: Multidimensional Transformation. — Japan Publications, 1990. — ISBN 978-0870408526
* *Fuse, Tomoko* Floral Origami Globes. — Japan Publications, 2007. — ISBN 978-4889962130
* *Fuse, Tomoko* Kusudama Origami. — Japan Publications, 2002. — ISBN 978-4889960877
* *Yamaguchi, Makoto* Kusudama: Ball Origami. — Japan Publications, 1990. — ISBN 978-0870408632

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Кусудама**
* 

* Арыгамі у *DMOZ* (руск.) — каталог сайтаў, прысвечаных арыгамі і кусудамам
* 

* Origami/Geometry and Modulars у *DMOZ* (англ.) — каталог сайтаў, прысвечаных модульнаму арыгамі
* - адна з буйных рускамоўных LJ супольнасцяў, прысвечаных непасрэдна кусудамам
* OrigamiTube.com Learn how to fold kusudama in motion Архівавана 27 мая 2008.
* Video tutorial: How to Fold a Japanese Paper Ball (Kusudama) Архівавана 5 кастрычніка 2012.
Гідракасцюм з шлемам
**Гідракасцюм**, **гідракамбінезон** — вадалазны рыштунак лёгкага тыпу, які засцерагае вадалаза ад пераахладжэння і траўмаў пры работах пад вадой. Бываюць воданепранікальныя («сухія», ізалююць цела вадалаза ад вады) і водапранікальныя («мокрыя», утрымліваюць ваду, якая пранікла праз гідракасцюм і сагрэта целам вадалаза). Складаецца са шлема, кашулі з пяльчаткамі (або без іх) і штаноў з ботамі. Да шлема далучаюцца трубкі дыхальнага апарата.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 225. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гідракасцюм
**Коні Дыямеда** — у старажытнагрэчаскай міфалогіі коні Дыямеда, цара бістонаў, які жыў у Фракіі. Гэтыя коні былі неверагодна выдатнымі жывёламі, і ніякія путы не маглі ўтрымаць іх, таму жывёлы былі прыкаваныя ланцугамі ў стойлах. Карміў жа цар сваіх жывёл чалавечым мясам.

Восьмы подзвіг Геракла.
-----------------------

Мікенскі цар Еўрысфей загадаў Гераклу (Геркулесу) даставіць у Мікены дзівосных коней Дыямеда. Герою ўдалося завалодаць коньмі і адвесці іх на свой карабель. Але на беразе Геракла нагнаў Дыямед са сваімі ваярамі. Сыну Зеўса прыйшлося ўступіць у сутычку з бістонскім царом і яго ваярствам. Геракл перамог.

Але калі герой вярнуўся на карабель, яго чакала жудасная навіна. За час бітвы коні разадралі ўлюбёнца Геракла, сына Гермеса, Абдэра, якому герой даручыў ахову цудоўных коней. Сын Зеўса пахаваў свайго ўлюбёнца з вялікімі ўшанаваннямі, а побач з долам заснаваў горад, названы Абдэрай.

Калі коней даставілі Еўрысфею, мікенскі цар загадаў выпусціць іх на волю. Дзікія коні ўцяклі ў горы, дзе былі разадраныя дзікімі жывёламі.

Зноскі
------

1. ↑  Міфалогія. «Старажытная Элада». У дзвюх частках. Ч.1. Мн. 2000;

Літаратура
----------

* *Н. А. Кун*. Легенды и мифы Древней Греции — М.: ЗАО Фирма СТД, 2005. — 558 с ISBN 5-89808-013-9

| ⛭Геракл |
| --- |
| Старажытнагрэчаская міфалогія |
| 12 подзвігаў | Нямейскі леў • Лярнейская гідра • Керынейская лань • Стымфалійскія птушкі • Эрыманфскі вепр • Аўгіевы стайні • Крыцкі бык • Коні Дыямеда • Пояс Іпаліты • Каровы Герыёна • Яблыкі Гесперыдаў • Цэрбер | Геракл |
| Іншыя подзвігі | Алкіяней • Антэй • Ахелой • Бусірыс • Гіпакоант • Еўрыпіл • Яўрыт • Как • Керкопы • Ліціерс • Маліяніды • Нес • Сілей • Феадамант • Эрык |
| Сваякі | Зеўс • Амфітрыён • Алкмена • Дзеяніра • Амфала • Геба • Геракліды |
| Паплечнікі Геракла | Абдзер • Адмет • Гілас • Іалай • Кеік • Кратон • Маларха • Теламон • Фол • Эгімій • Эан |
| Героі старажытнагрэчаскіх міфаў |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Дубіца.

**Ду́біца** (трансліт.: *Dubica*, руск.: Дубица) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Дамачаўскага сельсавета. Размешчана за 39 км на поўдзень ад Брэста, чыгуначная станцыя на лініі Брэст — Уладава, на поўдні лес, на поўначы меліярацыйныя каналы, непадалёку (1 км) аўтадарога Брэст — Тамашоўка.

У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Птушкафабрыка Медна» (цэнтр — аг. Медна).

Гісторыя
--------

Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя ў складзе Берасцейскага павета Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. Пад 1574 годам упамінаецца як маёнтак.

У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. У 1870 годзе ў Дамачаўскай воласці. У 1883 годзе заснаваны лесапільны завод, на якім у 1895 годзе працаваў 21 рабочы, у 1884 годзе ўведзены паравы рухавік. У 1890 годзе сялянам Дубіцкага сельскагаспадарчага таварыства належала 308 дзесяцін зямлі. Працаваў хлебазапасны магазін.

У 1905 годзе вёска, чыгуначны паўстанак Дубіца (10 жыхароў) Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Дамачаўскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

Капліца. 1926
З 1939 года ў складзе БССР. У 1940 годзе цэнтр Дубіцкага, затым Ляплёўскага (1954) сельсаветаў Дамачаўскага раёна, які ў 1956 годзе аднесены да Брэсцкага раёна.

З 1957 года ў складзе Дамачаўскага пассавета.

У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы спалілі 8 двароў, загубілі 14 жыхароў; 30 вяскоўцаў загінулі на фронце.

Насельніцтва
------------

* 101 мужчына, 88 жанчын (1870)
* 71 двор, 410 жыхароў (1876)
* 358 жыхароў (1897)
* 374 жыхары (1905)
* 53 двары, 265 жыхароў (1921)
* 106 двароў, 420 жыхароў (1940)
* 406 жыхароў (1970)
* 92 гаспадаркі, 166 жыхароў (1997)
* 60 гаспадарак, 110 жыхароў (2005)

Славутасці
----------

* Будынак чыгуначнай станцыі (1897) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр шыфр

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  Решение Исполнительного комитета Брестского областного Совета народных депутатов от 3 июня 1957 г. № 344 О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дубіца (Брэсцкі раён)
* Дубіца (Брэсцкі раён) на сайце Глобус Беларусі (руск.)

| ⛭**Дамачаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Дамачава |  |
| Вёскі | Багданы ·  Барысы ·  Гута ·  Дубіца ·  Дубок ·  Кабёлка ·  Ліпінкі ·  Ляплёўка ·  Навасады ·  Падлужжа ·  Рудня ·  Чэрск ·  Шыкілі |
| Хутары | Дамброўка |
**Конь у паліто** — помнік знакамітаму герою рускай прымаўкі, усталяваны ў чэрвені 2007 года ў цэнтры Сочы, які ўвасабляе анекдатычны вобраз, які фігуруе ў прыказцы: «Хто, хто? Конь у паліто!»

Аўтар помніка — сочынскі скульптар Акоп Халафян.

Апісанне помніка
----------------

Важны конь у дарагім англійскім паліто, з чарай віна ў левым капыце і фірмавай трубкай у пракураных конскіх зубах, сядзіць, выцягнуўшы пярэднія канцавіны. Конь усміхаецца шырокай конскай усмешкай: `жыццё, маўляў, удалося`!

Размяшчэнне
-----------

Знаходзіцца на вуліцы Тэатральная ў Цэнтральным раёне горада Сочы, Краснадарскі край, Расія.

Гісторыя стварэння
------------------

Фігура каня ў паліто была выраблена ў 2007 годзе сочынскім скульптарам А. А. Халафянам. Матэрыялам для стварэння помніка паслужыў кавалак вадаводнай трубы вялікага дыяметра з чорнага металу вагой больш за 80 кг. У працы скульптар выкарыстоўваў кавальскі горан, молат, кавадла і зварніцкі апарат.

Фінансаванне ўзяў на сябе адзін з сочынскіх мецэнатаў, сума выдаткаў склала 120 тысяч рублёў. Помнік быў куплены горадам Сочы.

Спасылкі
--------

* *М. Ю. Круглякова.* Сочи. Черноморская Ривьера России. — Вече, 2015. — С. 260-261. — ISBN 9785444477458.
* *Юлия Чмеленко*. Культурная жизнь Кавказа в преддверии Олимпийских игр. Научное Общество Кавказоведов, 27.01.2014.
* *Татьяна Киреева*. В Сочи появился памятник Коню в пальто. Комсомольская правда, 25 июня 2007
* Скульптор из Сочи «оживляет» металл. РИА Новости (видео, текстовое изложение на сайте информационного агентства Сочи-2014)
* Памятники коню в пальто, ёшкину коту и счастью. Ставропольская правда, 25 февраля 2012 г.
* «Кто, кто? — Конь в пальто!» — Новому году по-китайски посвящается Архівавана 26 жніўня 2014.. Сочи-экспресс, 31.01.2014
* *Михаил Вострышев.* Всё о Сочи. История и достопримечательности. — м «Алгоритм», 2014 — С. 179
**Конь з Турава** — шахматная фігурка каня XII ст. знойдзеная ў Тураве. Выразана з касці ў выглядзе цыліндрыка з адным бакавым выступам у верхняй частцы, які сімвалізаваў галаву. Стылізаваныя шахматныя фігуры створаны рускімі па ўсходніх узорах, для якіх характэрны абстрактны характар, паколькі іслам забараняў адлюстраванне жывых істот.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
«**Копач**» або «**Топач**» (польск.: Topacz, Kopacz, Skrzydło, Ropacz) — шляхецкі і дваранскі герб, якім карысталіся 62 роды Беларусі, Літвы, Украіны, Польшчы і Расіі.

Апісанне
--------

Выкарыстанне прынцыпаў блазанавання: у чырвоным полі паднятае ўверх ястрабінае або арлінае чорнае крыло з залатой лапай. Каленам яно звернутае ў правы бок шчыта. У клейнодзе — тры страусавыя пёры. Герб гэты выводзяць з Венгрыі, адкуль ён перанесены ў Польшчу пры Казіміры III Вялікім або Людовіку I Венгерскім.

Першае згадванне 1404 г. у афіцыйным дакуменце — 1413 г. у Літве як «Копач» пад час Гарадзельскай уніі з Польшчаю.

Выкарыстоўваюць
---------------

Бялошыцкі (Białoszycki), Берултоўскі (Bierułtowski), Бланкенбург (Blankenburg), Бойшоўскі (Bojszowski), Божымоўскі (Borzymowski), Быдлоўскі (Bydłowski), Халчнёўскі (Chalczniowski), Халчыноўскі (Chalczynowski), Халкнёўскі (Chalkniowski), Халкноўскі (Chalknowski), Халуковіч (Chalukowicz), Хвалчнеўскі (Chwalczniewski), Чабелскі (Czabelski), Дмосінскі (Dmosiński), Дзядовіч (Dziadowicz), Гедарвох (Gedorwoch), Гедрох (Giedroch), Градзкі (Grądzki), Гродзіцкі (Grodzicki), Галчыноўскі (Halczynowski), Галкноўскі (Halknowski), Галеноўскі (Hałenowski), Іскра (Iskra), Камёнацкі (Kamionacki), Когкоўскі (Kogkowski), Копач (Kopacz), Копыцінскі (Kopyciński), Копычынскі (Kopyczyński), Корыбскі (Korybski), Крыпскі (Krypski), Крупскі (Krupski), Купчынскі (Kupczyński), Кужескі (Kurzeski), Кужеўскі (Kurzewski), Лісогурскі (Lisogórski), Лога (Loga), Лувчыцкі (Łuwczycki), Лысогурскі (Łysogórski), Меджведзкі (Miedźwiedzki), Медзыблоцкі (Międzybłocki), Моксевіч (Moksiewicz), Мрохоўскі (Mrochowski), Навоі (Nawoy), Педзіцкі (Piędzicki), Пледзіцкі (Plędzicki), Пжецескі (Przecieski), Рац (Rac), Сегрот (Siegroth), Скідзенскі (Skidzieński), Славік (Sławik), Срочкоўскі (Sroczkowski), Старовейскі (Starowieyski), Шашорскі (Szaszorski), Шегрод (Szegrod), Шыгрод (Szygrod), Томковіч (Tomkowicz), Войнеко (Woyneko), Выстеп (Występ), Зегартоўскі (Zegartowski), Зеглінскі (Zegliński), Зерванскі (Zerwański), Жеглінскі (Żegliński).

Літаратура
----------

* Bartosz Paprocki, «Herby rycerstwa polskiego», Kraków, 1584;  (польск.)
* Simon Okolski, «Orbis Polonus», Kraków, 1642, T. 1-3;  (польск.)
* Ks. Kasper Niesiecki, «Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L.», Lwów, 1728;  (польск.)
* Лакиер А. Б. «Русская геральдика», 1855, параграф 91, № 252.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Гербы беларускае шляхты
* «Polish Armorial Middle Ages to 20th Century», Tadeusz Gajl, Gdańsk-2007 r.  (польск.)
**Валасагалоў** (*Trichuris trichiura*) — від нематод сямейства *Trichuridae*. Эндапаразіт чалавека. Узбуджальнік трыхацэфалёзу.

Распаўсюджанне
--------------

Касмапаліт. Сустракаецца на ўсіх мацерыках, але часцей за ўсё ў трапічных рэгіёнах з цёплым вільготным кліматам.

Апісанне
--------

Цела даўжынёй 3-5 см. Пярэдняя галоўная частка вузкая і доўгая, займае 2/3 даўжыні цела, нагадвае валасок, дзякуючы чаму від і атрымаў такую назву. У ёй размешчаны стрававод. Задні канец самца закручаны ў спіраль. Там знаходзяцца кішачнік і органы рэпрадукцыі. Яйцы валасагаловаў бочкападобныя, жаўтлявыя з празрыстымі полюсамі, памерам 50-54 х 23-26 мкм.

Жыццёвы цыкл
------------

Паразітуе толькі ў чалавека. Прамежкавых гаспадароў няма. Жыве ў тоўстай кішцы. Тонкі галаўны канец чарвя пагружаны ў слізістую абалонку кішачніка для фіксацыі і харчавання. Сілкуецца крывёй і клеткамі сценкі кішачніка. Сталая самка адкладае ў прасвет кішачніка яйцы, якія трапляюць у навакольнае асяроддзе з фекаліямі хворага. Свежавыдзеленыя яйцы неінвазійныя, спеюць ад 2-х тыдняў да 3-4 месяцаў у залежнасці ад тэмпературы і вільготнасці навакольнага асяроддзя (пры 24 °С — 4 тыдні). Яйцы захоўваюць жыццяздольнасць 1-2 гады.

Чалавек заражаецца праз забруджаныя прадукты, ваду або брудныя рукі. У тонкай кішцы з яец выходзяць лічынкі, якія пранікаюць у варсінкі кішкі і развіваюцца на працягу 3-10 дзён. Затым, руйнуючы варсінкі, яны выходзяць у прасвет кішачніка, апускаюцца ў тоўстую кішку і на працягу месяца становяцца палаваспелымі. Працягласць жыцця — да 5 гадоў.

Зноскі
------

1. ↑  Валасагалоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.. — С. 400

Літаратура
----------

* Валасагалоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.. — С. 400

Спасылкі
--------

* Man finds extreme healing eating паразітычны worms, by Elizabeth Cohen, CNN Senior Medical CorrespondentDecember 9, 2010
* Potential Disease Treatment: Swallow Some Worms
* Globe and Mail: Sometimes having worms is good Архівавана 16 студзеня 2009.
* BBC article mentions the Iceman had Whipworm
* Video of Live Trichuris trichiura «Whip Worm»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Brockhaus |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776117458 |
Не блытаць з гіганатазаўрам.

**Гігантазаўр** (лац.: Gigantosaurus; літар. «гіганцкая яшчарка») — сумніўны род заўраподных дыназаўраў. Вядомы з юрскіх адкладаў Англіі. У наш час від *Gigantosaurus megalonyx* пазначаны як *nomen dubium* і лічыцца магчымым суб'ектыўным сінонімам пеларазаўра (лац.: Pelorosaurus).

Гісторыя
--------

Упершыню быў апісаны знакамітым англійскім палеантолагам Гары Сілеем у 1869 годзе як *Gigantosaurus megalonyx*. У 1908 годзе палеантолаг Эберхард Фраас (*Eberhard Fraas*) ідэнтыфікаваў рэшткі дзвюх разнавіднасцяў заўрапод з Танзаніі, якія ён назваў *Gigantosaurus robusta* і *Gigantosaurus africanus*. Трэцюю разнавіднасць, *Gigantosaurus dixeyi*, назваў *Haughton* у 1928 годзе, якая ў наш час носіць назву *Malawisaurus*.

Апісваючы два новых віды Фраас меркаваў, што назва *Gigantosaurus* даступна, бо на той час думалі, што *Gigantosaurus megalonyx* з'яўляецца малодшым сінонімам *Ornithopsis*. Пазней *Gigantosaurus robusta* быў пераназваны ў *Janenschia*, а *Gigantosaurus africanus* у *Tornieria*, якога некаторыя вучоныя разглядаюць як сінонім *Barosaurus*.

Зноскі
------

1. ↑  Гігантазаўра часта блытаюць з гіганатазаўрам з-за падабенства назваў, што з'яўляецца грубай памылкай

Спасылкі
--------

* thescelosaurus.com

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | Fossilworks |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780674467 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чарэмшыцы.
**Гідралагічны заказнік «Чарэмшыцы»** — дзяржаўны заказнік рэспубліканскага значэння.

Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Мядзельскага раёна на поўдзень ад возера Мястра, горада Мядзел паміж вёскамі Гатавічы—Брусы—Узла—Чарэмшыцы, у міжрэччы рэк Нарачанка і Вузлянка. Каля вытоку Нарачанкі прымыкае да возера Нарач (возера).

Агульная плошча заказніка складае 6,2 тысячы гектараў. На тэрыторыі заказніка знаходзяцца такія азёры, як Белае, Блядка, Выдранік, Млынок, Казінае, Градскае, Падшап’е, Запартава. Заказнік функцыянуе на тэрыторыі Нарачанскага нацыянальнага парку.

Заказнік быў створаны ў 1981 годзе на базе тарфянога радовішча «Чарэмшыцы», які меў плошчу 4,8 тысячы гектараў, і прылеглай да яго лясістай мясцовасці. Тарфяны масіў на тэрыторыі заказніка спалучае ўсе тры віды балот — верхавое, пераходнае, нізіннае. У геабатанічным сэнсе заказнік мае значную цікавасць як адзіная гідралагічная замкнутая тэрыторыя з багатым тыпалагічным наборам раслінных згуртаванняў і малой ступенню антрапагеннай дыгрэсіі.

Флора заказніка налічвае 396 відаў, з іх 5 — дзеразы, 5 — хвашчоў, 7 — папарацей, 4 — голанасенных і 375 пакрытанасенных відаў раслін. На тэрыторыі заказніка знаходзіцца 14 відаў дрэў, 16 — хмызнякоў, 250 — травяністых і хмызняковых відаў.

У заказніку сустракаюцца рэдкія віды раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі. Сярод іх — купальнік горны, бяроза карлікавая, кураслеп лясны, ладдзян трохнадрэзаны, першацвет веснавы, пералеска высакародная, баранец звычайны, пармелія адагнутая, менегацыя прадзіраўленая, асака заліўная, гарлянка пірамідальная, сон лугавы, гімнакалея ўздутая і іншыя.

Заказнік размешчаны ў непасрэднай блізкасці ад курортнай зоны. Гэта надае яму асаблівую каштоўнасць як навукова-пазнавальнага і культурна-асветніцкага аб'екта.
**Гідраграфія** — раздзел гідралогіі, прысвечаны апісанню водных аб’ектаў і іх асобных частак.

Гідраграфія вывучае як асобныя водныя аб’екты на сушы (рэкі, азёры, вадасховішчы і іх становішча і фізіка-геаграфічныя ўмовы, памеры і рэжымы), так і падраздзяленні Сусветнага акіяну і іх ўласцівасці (гідраметэаралагічны рэжым, геадэзічныя палі ў Сусветным акіяне, характар грунтаў і берагоў акіянаў, мораў, дынаміку рэльефу марскога дна).

Да адной з задач гідраграфіі адносіцца таксама вывучэнне змяненняў рэжыму водных аб’ектаў, выкліканых дзейнасцю чалавека.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Канадская · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX524831 · BNF: 119778366 · LCCN: sh85063443 · Microsoft: 76256466 |