**Псіхалогія** (ад стар.-грэч.: ψυχή — «душа»; λόγος — «веданне») — навука, якая вывучае недаступныя для знешняга назірання структуры і працэсы з мэтай растлумачыць паводзіны чалавека і жывёл, а таксама асаблівасці паводзін асобных людзей, груп і калектываў. Аб’ядноўвае ў сабе гуманітарны і прыродазнаўчы падыходы.

Уключае ў сябе фундаментальную псіхалогію, якая выяўляе факты, механізмы і законы псіхічнай дзейнасці, прыкладную псіхалогію, якая вывучае, з апорай на дадзеныя фундаментальнай псіхалогіі, псіхічныя з’явы ў натуральных умовах, і практычную псіхалогію, якая займаецца ўжываннем псіхалагічных ведаў на практыцы.

Віды
----

Існуе шмат напрамкаў псіхалогіі:

1. Кагнітыўная псіхалогія
2. Узроставая псіхалогія
3. Сацыяльная псіхалогія
4. Псіхалогія мастацтва
5. Псіхалогія спорту
6. Педагагічная псіхалогія
7. Псіхалогія рэкламы
8. Псіхалогія палітыкі
9. Індывідуальная псіхалогія

і іншыя.

Прадмет псіхалогіі
------------------

Прадмет псіхалогіі разумеецца розна на працягу гісторыі і з пазіцыі розных напрамкаў псіхалогіі.

* Душа (усе даследчыкі да пачатку XVIII стагоддзя)
* З’явы свядомасці (англійская эмпірычная асацыянісцкая псіхалогія — Дэвід Гартлі, Джон Сцюарт Міль, Аляксандр Бэн, Герберт Спенсер)
* Непасрэдны вопыт суб’екта (структуралізм — Вільгельм Вунт)
* Прыстасоўвальнасць (функцыяналізм — Уільям Джэймс)
* Паходжанне псіхічных дзейнасцей (псіхафізіялогія — Іван Міхайлавіч Сечанаў)
* Паводзіны (біхейвіярызм — Джон Уотсан)
* Несвядомае (псіхааналіз — Зігмунд Фрэйд)
* Працэсы перапрацоўкі інфармацыі і вынікі гэтых працэсаў (гештальт-псіхалогія — Макс Вертхеймер)
* Асабісты вопыт чалавека (гуманістычная псіхалогія — Абрахам Маслау, Карл Роджэрс, Віктар Франкл, Рола Мэй)

Аб’ект псіхалогіі
-----------------

Аб’ект псіхалогіі — гэта сукупнасць розных носьбітаў псіхічных з’яў, асноўнымі з якіх з’яўляюцца паводзіны, дзейнасць, узаемаадносіны людзей у вялікіх і малых сацыяльных групах.

Задачы псіхалогіі
-----------------

* навучыцца разумець сутнасць псіхічных з’яў;
* навучыцца кіраваць імі;
* выкарыстоўваць атрыманыя веды для павышэння эфектыўнасці розных галін практыкі;
* быць тэарэтычнай асновай практыкі псіхалагічнай службы.

Метады псіхалогіі
-----------------

* метады збору інфармацыі (назіранне, вывучэнне вынікаў дзейнасці, вывучэнне дакументаў, метад апытання, метад тэстаў, эксперымент, біяграфічны метад);
* метады апрацоўкі дадзеных (статыстычны аналіз, іншыя матэматычныя метады);
* метады псіхалагічнага ўздзеяння (дыскусія, трэнінг, які фарміруе эксперымент, перакананне, выкліканне, рэлаксацыя і іншыя).

Галіны псіхалогіі
-----------------

Сучасная псіхалогія ўяўляе сабой шматгаліновую навуку. Галіны псіхалогіі з’яўляюцца адносна самастойнымі краінамі, якія развіваюцца напрамкамі. Іх умоўна падзяляюць на фундаментальныя (агульныя) і прыкладныя (спецыяльныя).

Фундаментальныя галіны псіхалогіі маюць агульнае значэнне ў вывучэнні псіхічных з’яў. Гэта базіс, які аб’ядноўвае ўсе галіны псіхалогіі, а таксама служыць асновай іх развіцця. Фундаментальныя галіны, як правіла, называюць тэрмінам «агульная псіхалогія». Асноўнымі паняццямі, якія разглядае агульная псіхалогія, з’яўляюцца: пазнавальныя працэсы (адчуванні, успрыманне, увага, прадстаўленне, памяць, уяўленне, мысленне, гаворка, эмоцыі, воля), псіхічныя ўласцівасці (здольнасці, матывацыя, тэмперамент, характар) і псіхічныя станы. Узнікненне агульнай псіхалогіі ў якасці фундаментальнай галіны звязваюць з імем С. Л. Рубінштэйна, які стварыў у 1942 годзе фундаментальную працу «Асновы агульнай псіхалогіі».

Прыкладнымі называюць галіны псіхалогіі, якія маюць практычнае значэнне. У лік такіх галін уваходзяць, напрыклад, педагагічная псіхалогія, псіхалогія развіцця, дыферэнцыяльная псіхалогія, сацыяльная псіхалогія, клінічная псіхалогія, юрыдычная псіхалогія, псіхалогія спорту і многія іншыя.

Месца псіхалогіі ў сістэме навук
--------------------------------

Становішча псіхалогіі звязана з двума разнапланавымі традыцыямі. Першая ўяўляе сабой яе імкненне стаць прыродазнаўчых дысцыплінай, другая — імкненне заняць месца жыццёвай псіхалогіі. Як паказваюць В. В. Петухоў і В. В. Столін, абедзве мэты прынцыпова недасяжныя. У параўнанні з жыццёвай псіхалогіяй навуковая ўяўляе сабой спецыяльную дысцыпліну са сваім паняційным і метадалагічным апаратам для вывучэння псіхічнай жыцця. Разам з гэтым псіхалогія мае асаблівасці, звязаныя з тым фактам, што аб’ект яе вывучэння здольны да ўнутранага адлюстравання сваіх станаў. Навуковая і жыццёвая псіхалогія захоўваюць прынцыповыя адрозненні, але пры гэтым узаемазвязаны адзін з адным.

Псіхалогія мае сувязь як з натуральнымі, так і з гуманітарнымі навукамі. Сувязь псіхалогіі з натуральнымі навукамі мае ў сваёй аснове біялагічную прыроду чалавека. Аднак асаблівасць чалавека ў тым, што ён з’яўляецца сацыяльнай істотай, псіхічныя з’явы якой шмат у чым сацыяльна абумоўлены. Па гэтай прычыне псіхалогію прынята адносіць да гуманітарных навук. Адметнай асаблівасцю псіхалогіі з’яўляецца зліццё аб’екта і суб’екта пазнання.

### Узаемасувязь псіхалогіі і сучасных навук

Пытанні псіхалогіі доўгі час разглядаліся ў рамках філасофіі. Толькі ў сярэдзіне XIX стагоддзя псіхалогія стала самастойнай навукай. Але адлучыўшыся ад філасофіі, яна працягвае захоўваць цесную сувязь з ёй. У цяперашні час існуюць навуковыя праблемы, якія вывучаюцца як псіхалогіяй, так і філасофіяй. Да ліку такіх праблем адносяцца паняцці асобаснага сэнсу, мэты жыцця, светапогляд, палітычныя погляды, маральныя каштоўнасці і іншае. Псіхалогія выкарыстоўвае эксперыментальныя метады для праверкі гіпотэз. Аднак ёсць пытанні, якія немагчыма вырашыць эксперыментальным шляхам. У такіх выпадках псіхолагі могуць звяртацца да філасофіі. Да ліку філасофска-псіхалагічных праблем ставяцца праблемы сутнасці і паходжання чалавечага свядомасці, прыроды вышэйшых формаў чалавечага мыслення, уплыў грамадства на асобу і асобу на грамадства.

А. Г. Маклакоў паказвае, што, хоць доўгі час філасофія падзялялася на матэрыялістычную і ідэалістычную, зараз намецілася збліжэнне гэтых плыней філасофіі, і можна казаць пра аднолькавую значнасць для псіхалогіі абодвух кірункаў. Матэрыялістычная філасофія з’яўляецца асноўнай пры разглядзе праблем дзейнасці і паходжання вышэйшых псіхічных функцый. Ідэалістычная філасофія, на думку Маклакова, ставіць такія праблемы як адказнасць, сумленне, сэнс жыцця, духоўнасць. Маклакоў адзначае, што выкарыстанне ў псіхалогіі абодвух кірункаў (матэрыялістычнага і ідэалістычнага) «найбольш поўна адлюстроўвае дваістую сутнасць чалавека, яго біясацыяльную прыроду».

На думку А. Г. Маклакова, да ліку праблем, якія можна вырашыць толькі пры супрацоўніцтве псіхолагаў і філосафаў, адносяцца праблемы эпістэмалогіі. Некаторыя тэорыі псіхалогіі маюць псіхолага-філасофскі характар, як, напрыклад, тэарэтычныя працы неафрэйдыстаў. Да прыкладу, працы Эрыха Фрома выкарыстоўваюцца ў псіхалогіі, сацыялогіі і філасофіі.

Псіхалогія цесна звязана з грамадскімі навукамі. Яна мае шмат агульнага з сацыялогіяй. Сацыялогія запазычвае з сацыяльнай псіхалогіі метады вывучэння асобы і чалавечых узаемаадносін. Псіхалогія шырока выкарыстоўвае такія метады збору навуковай інфармацыі як апытанне і анкетаванне, якія традыцыйна лічацца сацыялагічнымі. Існуюць розныя канцэпцыі, якія псіхалогія і сацыялогія пераймаюць адна ў адной. Мноства праблем, такія як нацыянальная псіхалогія, псіхалогія палітыкі, праблемы сацыялізацыі і сацыяльных установак псіхолагі і сацыёлагі вырашаюць сумесна.

Важныя для псіхалогіі таксама такія грамадскія навукі як педагогіка і гісторыя. Прыкладам сінтэзу гісторыі і псіхалогіі з’яўляецца тэорыя культурна-гістарычнага развіцця вышэйшых псіхічных формаў Л. С. Выгоцкага. Выкарыстанне ў псіхалогіі гістарычнага метаду заключаецца ў вывучэнні філа- і антагенетычнага развіцця псіхічных з’яў ад элементарных да складаных форм. У аснове збліжэння гісторыі і псіхалогіі ляжыць канцэпцыя аб тым, што сучасны чалавек з’яўляецца прадуктам развіцця чалавецтва.

Псіхалогія цесна звязана з медыцынскімі і біялагічнымі навукамі. Выкарыстанне ў псіхалогіі дасягненняў гэтых навук заснавана на тым, што большасць псіхічных з’яў і псіхічных працэсаў фізіялагічна абумоўленыя. Вядомыя факты ўзаемнага ўплыву псіхічнага і саматычнага адзін на аднаго. Псіхічны стан аказвае ўплыў на фізіялагічны. Асаблівасці псіхікі могуць спрыяць развіццю пэўных захворванняў. Зваротная сувязь складаецца ў тым, што хранічныя захворванні ўплываюць на псіхічны стан.

Псіхалогія актыўна ўзаемадзейнічае з вялікім лікам навук і галін навуковых ведаў. Гэта ўзаемадзеянне выяўляецца, перш за ўсё, у стварэнні галін псіхалогіі, якія з’яўляюцца сумежнымі, прыкладнымі галінамі навуковых ведаў, даследуюць заканамернасці аб’ектыўнай рэчаіснасці з пазіцыі прадмета псіхалогіі. Напрыклад, сувязь псіхалогіі з антрапалогіяй усталёўваецца дзякуючы існаванню такой фундаментальнай галіны псіхалогіі, як псіхалогія асобы; сувязь псіхалогіі з псіхіятрыяй выяўляецца ў існаванні такіх галін, як патапсіхалогія, клінічная псіхалогія, псіхасаматыка, псіхалогія анамальнага развіцця; сувязь з нейрабіялогіяй, анатоміяй і фізіялогіяй цэнтральнай нервовай сістэмы рэалізуецца праз нейрапсіхалогію, псіхафізіялогію; сувязь з генетыкай выяўляецца ў стварэнні псіхагенетыкі; з дэфекталогіяй — у існаванні спецыяльнай псіхалогіі; лінгвістыка, узаемадзейнічаючы з псіхалогіяй, нараджае псіхалінгвістыку; з юрыспрудэнцыяй сувязь выразна праяўляецца ў такіх галінах псіхалогіі, як судовая псіхалогія, псіхалогія ахвяры, крымінальная псіхалогія, псіхалогія расследавання злачынстваў.

### Дыскусіі з нагоды навуковага статусу псіхалогіі

Навуковы статус псіхалогіі на працягу доўгага часу з’яўляецца прадметам шырокіх дыскусій. Як адзначыў у 2005 годзе член-карэспандэнт РАН, намеснік дырэктара Інстытута псіхалогіі РАН А. В. Юрэвіч, псіхалогія займае прамежкавае становішча паміж навукай і паранавукай.

Большасць спецыялістаў сыходзіцца ў меркаванні, што ў цяперашні час псіхалогія ўяўляе сабой скопішча розных фактаў, тэорый, здагадак, метадалогій і мэтаў. Сярод псіхолагаў няма кансэнсусу ні наконт таго, наколькі навуковай з’яўляецца сучасная псіхалогія, ні наконт таго, ці можа яна быць навуковай у прынцыпе. Нават сярод тых, хто лічыць магчымым прывядзенне псіхалогіі да навуковых стандартам, няма згоды наконт таго, да якога тыпу навук яе варта аднесці. Амерыканскі псіхолаг Б. Р. Хегенхан у 2009 годзе паказаў, што навукоўцы даюць цэлы шэраг адказаў на пытанне, ці з’яўляецца псіхалогія навукай, і змест гэтых адказаў залежыць ад таго, хто іх дае і які аспект псіхалогіі пры гэтым мае на ўвазе:

* не, яна ўяўляе сабой дапарадыгмальную дысцыпліну;
* не, яе прадмет занадта суб’ектыўны, каб паддавацца навуковаму даследаванню;
* не, але яна можа і павінна стаць навукай;
* і так, і не: яна часткова з’яўляецца навукай, а часткова — не;
* так, псіхалогія з’яўляецца навуковай дысцыплінай, якая выкарыстоўвае навуковую метадалогію.

Навуковы статус псіхалогіі служыць прадметам палемікі ў сучаснай дыскусіі паміж мадэрнізмам і постмадэрнізмам.

Многія псіхалагічныя тэорыі не адпавядаюць крытэру Попера, паколькі яны не могуць быць абвергнутыя з-за размытасці фармулёвак, а таксама з-за таго, што на іх аснове немагчыма рабіць навуковыя прагнозы. Хоць такім тэорыям не хапае навуковай строгасці, яны часта аказваюцца карыснымі. Прыкладамі могуць служыць тэорыі Зігмунда Фрэйда і Альфрэда Адлера. Сам Попер лічыў, што доказ ненавуковыя і метафізічная тэорыі зусім неабавязкова робіць такую ​​тэорыю бескарыснай і бессэнсоўнай.

Т. В. Карнілава і С. Д. Смірноў адзначылі, што з-за паралельнага існавання ў псіхалогіі мноства парадыгмаў і пастаяннага з’яўлення новых міні-парадыгмаў ствараецца эфект перманентнага крызісу і перманентнай рэвалюцыі ў дадзенай навуцы. Гэты факт выкарыстоўваецца побач даследчыкаў як падстава для заяў, што псіхалогія не з’яўляецца развітой навукай ці ж зусім не з’яўляецца навукай. У псіхалогіі да гэтага часу не адбылося колькі-небудзь поўнага і выразнага размежавання паміж навуковым, калянавуковых і псеўданавуковым веданнем. У адрозненне ад астраноміі і хіміі, якія цалкам адмежаваліся ад астралогіі і алхіміі, псіхалогія праяўляе значна вялікую памяркоўнасць да парапсіхалогіі і часцяком асімілюе вопыт жыццёвай псіхалогіі.

Гісторыя
--------

Асноўны артыкул: **Гісторыя псіхалогіі**
Айчынны псіхолаг С. Л. Рубінштэйн на момант 1940 года ахарактарызаваў псіхалогію з гістарычнага пункту гледжання наступным чынам:

> "Псіхалогія і вельмі старая, і зусім яшчэ маладая навука, — яна мае за сабой 1000-летняе мінулае, і, тым не менш, яна ўся яшчэ ў будучыні. Яе існаванне як самастойнай навуковай дысцыпліны вылічаецца толькі дзесяцігоддзямі, але яе асноўная праблематыка займае яе філасофскую думку з тых часоў, пакуль існуе філасофія. Гадам эксперыментальнага даследавання папярэднічалі стагоддзі філасофскіх разважанняў, з аднаго боку, і тысячагоддзі практычнага пазнання людзей — з другога ".
> 
> 

### Антычнасць

Раннія антычныя аўтары нярэдка надавалі ў сваёй творчасці ўвагу праблемам прыроды чалавека, яго душы і розуму. Да цяперашняга часу з усяго спектру поглядаў старажытных аўтараў дайшла толькі класіфікацыя тэмпераментаў Гіпакрата, хоць многія ідэі Платона аказалі ўплыў на развіццё філасофскіх асноў уяўленняў аб псіхіцы, у прыватнасці, прадстаўленне пра чалавека, як істоце, раздзіралі ўнутраныя канфліктам матываў, знайшло сваё адлюстраванне ў псіхааналітычных уяўленнях аб структуры асобы. Як і ў большасці іншых навук, «дзядулем» псіхалогіі справядліва можна назваць Арыстоцеля, у сваім трактаце «Аб душы» таго, хто даў разгорнуты аналіз прадмета псіхалагічнага даследавання.

### Сярэднія вякі

Сярэднявечныя працы аб псіхалогіі ў Еўропе былі ў цэлым сканцэнтраваны на пытаннях веры і розуму, у заўважнай ступені хрысціянскімі філосафамі, пачынаючы з Фамы Аквінскага, былі запазычаныя ідэі Арыстоцеля. З усходніх навукоўцаў увагу псіхалагічным пытаннях надаваў Ібн Сіна (Авіцэна).

### Новы час

У 1590 годзе Рудольф Гакленіус ўпершыню выкарыстоўвае тэрмін «псіхалогія» для абазначэння навукі аб душы. Яго сучаснік Атон Касман лічыцца першым, хто ўжыў тэрмін «псіхалогія» ў сучасным навуковым сэнсе.

### XVIII стагоддзе

3 жніўня 1795 года брытанскі каралеўскі астраном Нэвіл Маскелайн упершыню выявіў памылкі, дапушчаныя яго асістэнтам Дэвідам Кінбрукам у разліках. Кінбрук быў звольнены, але аналіз памылак, праведзены іншым астраномам — Фрыдрыхам Безелам, паклаў пачатак сістэматычнай вывучэнні часу рэакцыі, індывідуальных адрозненняў і «ментальным хранометры» (mental chronometry), як крытэрыяў кагнітыўных працэсаў. Прадстаўнікі новага часу (напрыклад, Дэкарт) лічылі што цела і душа маюць розную прыроду — гэта быў новы погляд на праблему псіхалогіі. «Душа і цела жывуць і дзейнічаюць па розных законах і маюць розную прыроду».

### XIX стагоддзе

Дзевятнаццатае стагоддзе стала для псіхалогіі стагоддзем паступовага зараджэння яе як навуковай дысцыпліны, выдзялення адпаведных абласцей з філасофіі, медыцыны, дакладных навук.

Эрнст Вэбер даследуе залежнасць інтэнсіўнасці адчуванняў ад інтэнсіўнасці выклікаюць іх стымулаў.

Герман Гельмгольц даследуе нервовую сістэму як аснову псіхікі, фармулюе паданні аб «аўтаматычных высновах», якія ляжаць у аснове ўспрымання прасторы.

Аднак галоўнае імя ў гісторыі афармлення псіхалогіі як навукі — Вільгельм Вунт. Вучань і паплечнік Гельмгольца, Вундт у 1879 годзе адкрыў першую ў свеце псіхалагічную лабараторыю, у якой праходзілі даследаванні феноменаў свядомасці метадам інтраспекцыі. Гэты год лічыцца годам нараджэння псіхалогіі як навукі.

### XX стагоддзе

#### Першыя дзесяцігоддзі

Самы пачатак дваццатага стагоддзя адзначана бурным ростам некалькіх кірункаў. З аднаго боку, актыўна развіваецца псіхааналіз — школа псіхатэрапіі, першапачаткова заснаваная на працах Зігмунда Фрэйда, у якіх чалавек апісваўся як сістэма з некалькіх незалежных структур асобы, якія змагаюцца адзін з адным — Яно (Ід), Я (Эга), Звыш-Я (Суперэга). У гэтым канфлікце Яно ўяўляе сабой біялагічныя патрэбы чалавека, з якіх асноўная ўвага псіхааналітыкаў надавалася сексуальнай патрэбы, а Звыш-Я ўяўляе сабой патрабаванні соцыуму, культуры. Развіццё гэтай школы аказала моцны ўплыў не толькі на практыку, але і на навуку, прымусіўшы навукоўцаў звярнуць увагу на феномены, якія знаходзяцца па-за межамі свядомасці, на неўсведамляныя дэтэрмінанты псіхічнай дзейнасці. Ідэі першай псіхааналітычнай школы Зігмунда Фрэйда развівалі таксама Альфрэд Адлер і Карл Густаў Юнг.

У ЗША актыўна развіваецца біхейвіярызму — заснаваная Дж. Уотсанам школа псіхалогіі, якая базуецца на працах І. П. Паўлава і Э. Торндайка аб навучанні. Біхейвіярысты следавалі пазітывісцкаму патрабаванню аб выключэнні з разгляду навукі ўсіх з’яў, акрамя непасрэдна назіраных. Чалавек разглядаўся як «чорная скрыня», у якую ўваходзяць стымулы, а выходзяць — рэакцыі на гэтыя стымулы.

У Германіі развіваецца гештальтпсіхалогія (М. Вертгеймер, К. Кофка, В. Кёлер), якая з’яўляецца далейшым развіццём на шляху вывучэння феноменаў свядомасці. У адрозненне ад папярэднікаў, гештальтысты не спрабавалі вылучыць «цаглінкі», з якіх пабудавана свядомасць, насупраць, яны лічылі асноўным сваім законам, што «цэлае заўсёды больш сумы складнікаў яго частак». У рамках гэтай школы было адкрыта шмат феноменаў успрымання і мыслення.

Першая сусветная вайна стымулявала развіццё прыкладных аспектаў псіхалогіі, у першую чаргу — псіхадыягностыкі, так як арміі патрабавалася сродак ацэнкі магчымасцей салдат. Распрацоўваюцца тэсты інтэлекту (А. Біне, Р. Еркс).

#### 1930-1940-я гады

У Германіі прыходзяць да ўлады нацысты, з прычыны чаго шматлікія псіхолагі (сярод якіх было нямала яўрэяў) вымушаныя эміграваць у ЗША. Гештальтпсіхалогія практычна спыняе сваё існаванне, аднак К. Левін і паслядоўнікі гештальтыстаў становяцца асноўнымі фігурамі амерыканскай сацыяльнай псіхалогіі. Тым не менш такія мысляры як Карл Густаў Юнг і Марцін Хайдэгер застаюцца працаваць у нацысцкай Германіі. Юнг працягвае развіваць сваё вучэнне аб калектыўным несвядомым, у 1934 годзе ён выпускае адну з сваіх фундаментальных прац «Архетыпы і калектыўнае несвядомае».

Сярод біхейвіярыстаў, з аднаго боку, пачынаюцца спробы, захоўваючы натуральна-навуковы падмурак, унесці ў тлумачэнне паводзін унутрыпсіхічныя зменныя (Э. Толмен, К. Хал), з другога боку Б. Ф. Скінар развівае «радыкальны біхейвіярызм», развіваючы тэорыю аперантнага навучэння.

Ж. Піяжэ публікуе вынікі даследаванняў мыслення, у якіх былі выяўленыя падобныя тыпы памылак у дзяцей аднаго ўзросту, якіх ужо практычна не сустракаецца ў больш старэйшых дзяцей.

Актыўна развіваецца псіхалагічная і псіхатэрапеўтычная практыка. Псіхааналіз дзеліцца на мноства галін, на яго аснове фармуюцца альтэрнатыўныя формы псіхатэрапіі (гештальттэрапія і інш.).

Л. С. Выгоцкі фармулюе асноўныя прынцыпы культурна-гістарычнай псіхалогіі, заснаваныя на марксізме. У рамках гэтага кірунку пастулявалі неабходнасць вывучаць асобу непасрэдна ў працэсе развіцця, які праходзіць пад уплывам гісторыі і культуры. На базе гэтага напрамку ў далейшым была пабудавана тэорыя дзейнасці.

Пастанова «Аб педалагічных скрыўленнях у сістэме Наркамасветы» (1936), ліквідаваўшая педалогію, на некалькі дзесяцігоддзяў практычна замарожвае развіццё псіхалагічнай навукі ў СССР.

Другая сусветная вайна выклікае новы ўсплёск актыўнасці псіхолагаў у галіне прыкладных тэхналогій. Асаблівая ўвага надаецца сацыяльнай псіхалогіі і эрганоміцы.

#### 1950-1960-я гады

Гэтыя дзесяцігоддзі з’яўляюцца эпохай росквіту псіхалагічнай навукі, актыўнага росту ў мностве кірункаў. У сучасных падручніках вялікая частка матэрыялу прысвечана эксперыментаў і даследаванняў, праведзеных менавіта ў гэты перыяд.

Тэорыя біхейвіярызму не магла даць адказы на многія пытанні, якія ставіла перад навукай развіваецца прамысловасць і ваенныя тэхналогіі. Распрацоўка максімальна эфектыўных формаў прадстаўлення інфармацыі на пультах кіравання складанымі прыладамі і іншыя задачы патрабавалі актыўнага вывучэння не толькі простых рэакцый на стымулы, але складаных механізмаў, якія ляжаць у аснове ўспрымання. З прычыны падобнага запыту пачынае развівацца вобласць, якая пазней атрымае назву «кагнітыўная псіхалогія» — вядзе свае даследаванні механізмаў увагі Д. Бродбент, публікуе знакамітую артыкул пра «Магічны лік сем плюс-мінус два» Дж. Мілер.

Актыўна развіваюцца тэхнікі мадыфікацыі паводзін на аснове тэорыі біхейвіярызму. Дж. Вольпэ распрацоўвае тэхніку сістэматычнай дэсенсібілізацыі, якая аказваецца вельмі эфектыўнай у лячэнні розных відаў фобій.

На фоне гэтага з’яўляюцца гуманістычная псіхалогія і псіхатэрапія як спроба пераадолець звядзенне чалавека да аўтамата або жывёлы (тэорыі біхейвіярызму і псіхааналізу). Гуманістычныя псіхолагі прапануюць разглядаць чалавека як істоту больш высокага ўзроўню, надзеленую свабодай волі і імкненнем да самаактуалізацыі.

Адбываецца бурнае развіццё сацыяльнай псіхалогіі ў ЗША. Праводзяць свае знакамітыя даследаванні Саламон Аш, Музафер Шэрыф, Стэнлі Мілгрэм, Леон Фестынгер і іншыя вядомыя псіхолагі.

У канцы 60-х гадоў разам з ростам папулярнасці Нью-Эйдж-культуры псіхалогія адчувае моцны ўплыў з боку містыкі; на хвалі поспеху даследаванняў псіхадэлічных рэчываў і новых абласцей свядомасці ўзнікае трансперсанальная псіхалогія, а таксама развіваецца шэраг школ трэнінгаў асобаснага росту, з якіх некаторыя з часам ператвараюцца ў рэлігійныя культы: саенталогія, лайфспрынг.

У 1966 годзе ствараюцца факультэты псіхалогіі ў МДУ і ЛДУ, а таксама кафедра псіхіятрыі і медыцынскай псіхалогіі ў РУДН, што дэманструе спыненне 30-гадовых ганенняў на псіхолагаў. У заўважнай ступені гэта было звязана са з’яўленнем попыту на псіхолагаў на вытворчасці і ў арміі. У СССР актыўна развіваецца інжынерная псіхалогія. Аднак з-за аб’ектыўных прычын айчыннай псіхалогіі даводзіцца заставацца вельмі ідэалагізаванай у адпаведнасці з марксісцка-ленінскімі пабудовамі, — дадзеная акалічнасць надасць яе далейшаму развіццю пэўную спецыфіку.

#### 1970-1980-я гады

Адбываецца бурны рост кагнітыўнай псіхалогіі, якая ішла па шляху паступовага абвяржэння сваіх зыходных пастулатаў аб сутнасці чалавечай псіхікі як сістэмы перапрацоўкі інфармацыі з абмежаванай прапускной здольнасцю. У гэты перыяд псіхалогія ўсталёўвае актыўныя сувязі з лінгвістыкай, што стала непазбежным пасля «хамскіянскай рэвалюцыі», узнікае псіхалінгвістыка.

У астатніх галінах псіхалогіі адбываецца стабільны рост і назапашванне ведаў, разам з тым зноў абвастраецца адчуванне «вечнага крызісу» псіхалагічнай думкі, так як ні адно з дзеючых напрамкаў не дае надзеі на хуткае з’яўленне сапраўды поўнай і тлумачыць паводзіны чалавека тэорыі.

Гл. таксама
-----------

* Парафрэнія

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  Психология. Учебник для гуманитарных вузов / Под общей редакцией В. Н. Дружинина. — СПб.: Питер, 2001. — С. 12. — 656 с. — (Серия «Учебник нового века»). — ISBN 5-272-00260-1.
2. ↑  Маклаков 2002, с. 62-68.
3. ↑  *Петухов В. В. Столин В. В.* Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов. — М.: Изд-во МГУ, 1989. — С. 21. — 66 с. — 3 500 экз.
4. ↑  Маклаков 2002, с. 22.
5. 1 2 3  Маклаков 2002, с. 57.
6. ↑  Маклаков 2002, с. 58.
7. ↑  Маклаков 2002, с. 60-61.
8. ↑  Маклаков 2002, с. 62.
9. ↑  *Юревич А. В.* Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии // *Психологический журнал*. — Москва: Академический научно-издательский, производственно-полиграфический и книгораспространительский центр Российской академии наук "Издательство "Наука", 2005. — Т. 26. — № 1. — С. 79-87.
10. ↑  Hergenhahn 2009, p. 655..
11. ↑  Hergenhahn 2009, p. 10..
12. ↑  *Корнилова Т. В. Смирнов С. Д.* Методологические основы психологии. — СПб: Питер, 2007. — С. 73. — 320 с. — («Учебное пособие»). — 3 000 экз. — ISBN 978-5-94807-015-5.
13. ↑  *Рубинштейн С. Л.* Основы общей психологии. М. 1940. С. 37.

Літаратура
----------

* *Каламінскі Я. Л.* Псіхало́гія // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 606. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Маклаков, А. Г.* Общая психология. — СПб: Питер, 2002. — 592 с. — ISBN 5-242-00062-5.
* *Hergenhahn, B. R.* An Introduction to the History of Psychology. — 6th ed. — 2009. — 752 p. — ISBN 978-0-495-50621-8.

| ⛭Псіхалогія |
| --- |
| Раздзелы | Агульная псіхалогія • Тэарэтычная псіхалогія • Практычная псіхалогія • Акмеалогія • Дыферэнцыяльная псіхалогія • Псіхагенетыка • Псіхадыягностыка • Псіхалінгвістыка • Псіхалогія ўспрымання (паху, колеры, гуку, смаку, тактыльнага ўспрымання) • Псіхалогія асобы • Псіхалогія развіцця • Псіхафізіялогія • Сацыяльная псіхалогія • Спецыяльная псіхалогія • Параўнальная псіхалогія • Эвалюцыйная псіхалогія • Эксперыментальная псіхалогія • Гендарная псіхалогія |
| Прыкладная | Інжынерная псіхалогія • Клінічная псіхалогія • Нейрапсіхалогія • Патапсіхалогія • Псіхалагічная дапамога • Псіхалогія здароўя • Псіхасаматыка • Псіхатэрапія • Педагагічная псіхалогія • Псіхалогія спорту • Псіхалогія творчасці • Псіхалогія працы • Псіхалогія кіравання • Сямейная псіхалогія • Эканамічная псіхалогія • Юрыдычная псіхалогія • Псіхалогія бацькоўства |
| Кірункі (школы) | Асацыянізм • Біхевіярызм • Функцыяналізм • Структуралізм • Псіхааналіз • Інтэрперсанальны псіхааналіз • Лаканаўскі псіхааналіз • Эга-псіхалогія • Аналітычная псіхалогія • Індывідуальная псіхалогія • Гештальтпсіхалогія • Гештальттэрапія • Целава-арыентаваная псіхатэрапія • Сістэмная сямейная псіхатэрапія • Культурна-гістарычная псіхалогія • Тэорыя дзейнасці • Кагнітыўная псіхалогія • Гуманістычная псіхалогія • Экзістэнцыяльная псіхатэрапія • Рацыянальна-эмацыйна-паводзінская тэрапія • Трансперсональная псіхалогія • Трансакцыённы аналіз • Пазітыўная псіхалогія |
| Выбітныя псіхолагі | Абрахам Маслоу • Аляксандр Лурыя • Аляксей Левонцьеў • Альфрэд Адлер • Альберт Бандура • Ганна Фрэйд • Берэс Скінер • Віктар Франкл • Вільгельм Вунт • Вільгельм Райх • Вольфганг Кёлер • Ганс Айзенк • Гары Саліван • Гордан Олпарт • Джон Уотсан • Джордж Келі • Джордж Мілер • Дональд Хеб • Жак Лакан • Жан Піяжэ • ✯ ✰ Зігмунд Фрэйд • Іван Паўлаў • Карэн Хорні • Карл Роджэрс • Карл Юнг • Курт Кофка • Курт Левін • Леў Выгоцкі • Леон Фестынгер • Макс Вертгеймер • Рэйманд Кэтэл • Стэнлі Мілгрэм • Уільям Джэ(й)мс • Фрэдэрык Перлз • Эдвард Торндайк • Эрык Берн • Эрык Эрыксан |


| Навукі |
| --- |
| 

| Матэматыка |
| --- |
| Асноўныя раздзелы | 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Алгебра |
| --- |
| 
* Элементарная алгебра
* Лінейная алгебра
	+ Полілінейная алгебра
* Абстрактная алгебра

 |
| Абстрактная алгебра | 
* Камутатыўная алгебра
* Тэорыя прадстаўленняў
* Дыферэнцыяльная алгебра
* Гамалагічная алгебра
* Універсальная алгебра
* Тэорыя катэгорый

 |

 |
| 

| Матэматычны аналіз |
| --- |
| 
* Варыяцыйнае злічэнне
* Камплексны аналіз
* Тэорыя меры
* Функцыянальны аналіз
* Гарманічны аналіз
* Нестандартны аналіз

 |

 |
| 

| Геаметрыя і тапалогія |
| --- |
| Геаметрыя | 
* Алгебраічная геаметрыя
* Аналітычная геаметрыя
* Дыферэнцыяльная геаметрыя
* Еўклідава геаметрыя
* Нееўклідава геаметрыя
* Планіметрыя
* Стэрэаметрыя
* Трыганаметрыя

 |
| Тапалогія | 
* Агульная тапалогія
* Алгебраічная тапалогія
* Дыферэнцыяльная тапалогія

 |

 |
| 

| Дыскрэтная матэматыка |
| --- |
| 
* Камбінаторыка
* Тэорыя графаў
* Булева алгебра

 |

 |
| 

| Прыкладная матэматыка |
| --- |
| 
* Матэматычная фізіка
* Матэматычная хімія
* Матэматычная статыстыка
* Матэматычнае мадэляванне
* Тэорыя алгарытмаў
* Лікавыя метады
* Матэматычная эканоміка, Фінансавая матэматыка
* Тэорыя імавернасцей
* Даследаванне аперацый

 |

 |

 |
| Матэматычная логіка (алгебра логікі)  ·  Тэорыя лікаў (✰ арыфметыка) |
| Партал «Навука» | Партал «Матэматыка» | Катэгорыя «Матэматыка» |

 |
| 

| Фізіка |
| --- |
| Асноўныя раздзелы | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| **Механіка** |
| --- |
| Класічная механіка ·  Тэарэтычная механіка ·  Спецыяльная тэорыя адноснасці ·  Агульная тэорыя адноснасці ·  Рэлятывісцкая механіка ·  Квантавая механіка |
| Механіка суцэльных асяроддзяў | Газадынаміка ·  Гідрадынаміка ·  Гідрастатыка |
| Тэорыі | Тэорыя ваганняў ·  Тэорыя ўстойлівасці |
| Прыкладная механіка | Супраціўленне матэрыялаў ·  Будаўнічая механіка ·  Нябесная механіка |

 |
| 

| **Тэрмадынаміка** |
| --- |
| Раздзелы тэрмадынамікі | Пачаткі тэрмадынамікі ·  Ураўненне стану ·  Тэрмадынамічныя велічыні ·  Тэрмадынамічныя патэнцыялы ·  Тэрмадынамічныя цыклы ·  Фазавыя пераходы |
| Пачаткі тэрмадынамікі | Агульны пачатак тэрмадынамікі ·  Першы пачатак тэрмадынамікі ·  Другі пачатак тэрмадынамікі ·  Трэці пачатак тэрмадынамікі |

 |
| 

| **Электрадынаміка** |
| --- |
| Электрастатыка і Электрадынаміка ·  Магнітастатыка і Магнітадынаміка ·  Рэлятывісцкая электрадынаміка ·  Квантавая электрадынаміка |
| Электрадынаміка суцэльных асяроддзяў | Магнітагідрадынаміка ·  Электрагідрадынаміка |

 |
| 

| **Ваганні і хвалі** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| **Оптыка** |
| --- |
| Геаметрычная оптыка ·  Фізічная оптыка ·  Хвалевая оптыка ·  Квантавая оптыка ·  Нелінейная оптыка ·  Тэорыя выпускання святла ·  Тэорыя ўзаемадзеяння святла з рэчывам ·  Спектраскапія ·  Лазерная оптыка ·  Фотаметрыя ·  Фізіялагічная оптыка ·  Оптаэлектроніка ·  Аптычныя прылады |
| Сумежныя кірункі | Акустаоптыка ·  Крышталяоптыка |

 |
| 

| **Акустыка** |
| --- |
| Агульная (фізічная) акустыка ·  Геаметрычная акустыка ·  Псіхаакустыка ·  Біяакустыка ·  Электраакустыка ·  Гідраакустыка ·  Ультрагукавая акустыка ·  Квантавая акустыка (акустаэлектроніка) ·  Акустычная фанетыка (Акустыка маўлення) |
| Прыкладная акустыка | Архітэктурная акустыка (Будаўнічая акустыка) ·  Аэраакустыка ·  Музычная акустыка ·  Акустыка транспарту ·  Медыцынская акустыка ·  Лічбавая акустыка |
| Сумежныя кірункі | Акустаоптыка |

 |
| 

| **Радыёфізіка** |
| --- |
| Класічная радыёфізіка ·  Квантавая радыёфізіка ·  Статыстычная радыёфізіка |

 |

 |

 |
| 

| **Статыстычная фізіка** |
| --- |
| Статыстычная механіка ·  Малекулярная фізіка ·  Фізічная кінетыка |
| Фізіка кандэнсаванага стану | Фізіка цвёрдага цела ·  Фізіка вадкасцей ·  Фізіка атамаў і малекул ·  Фізіка нанаструктур |

 |
| 

| **Квантавая фізіка** |
| --- |
| Квантавая механіка ·  Квантавая тэорыя поля ·  Квантавая статыстыка ·  Квантавая оптыка ·  Квантавая электрадынаміка ·  Квантавая хромадынаміка |

 |
| 

| **Фізіка элементарных часціц** |
| --- |
| Фізіка высокіх энергій ·  Фенаменалогія элементарных часціц |

 |
| 

| **Атамная фізіка** |
| --- |
| Тэорыя атама ·  Атамная спектраскапія ·  Рэнтгенаўская спектраскапія ·  Радыёспектраскапія ·  Фізіка атамных сутыкненняў |

 |
| 

| **Ядзерная фізіка** |
| --- |
| Нейтронная фізіка ·  Фізіка гіпер’ядраў |

 |
| 

| **Тэорыя поля** |
| --- |
| Класічная тэорыя поля ·  Квантавая тэорыя поля |

 |

 |
| Прыкладная фізіка | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

| **Хімічная фізіка** |
| --- |
| Тэрмадынаміка газаў ·  Тэрмадынаміка раствораў |

 |
| Фізіка плазмы ·  Фізіка атмасферы ·  Лазерная фізіка |

 |
| Звязаныя навукі | Аграфізіка ·  Фізічная хімія ·  Матэматычная фізіка ·  Астрафізіка ·  Геафізіка ·  Біяфізіка ·  Метралогія ·  Матэрыялазнаўства |
| Гл. таксама | Касмалогія ·  Нелінейная дынаміка |
| Партал «Фізіка» |

 |
| 

| Хімія |
| --- |
| Перыядычная сістэма хімічных элементаў |
| Асноўныя раздзелы | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

| **Неарганічная хімія** |
| --- |
| Тэарэтычная хімія ·  Кардынацыйная хімія ·  Прыкладная неарганічная хімія ·  Неарганічны сінтэз |

 |
| 

| **Арганічная хімія** |
| --- |
| Біяхімія | Нейрахімія ·  Функцыянальная біяхімія ·  Медыцынская біяхімія |
| Хімія палімераў ·  Біяарганічная хімія ·  Металаарганічная хімія ·  Стэрэахімія ·  Хімія аднавугляродных малекул |

 |
| 

| **Аналітычная хімія** |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

| **Вылічальная хімія** |
| --- |
| Хемаінфарматыка ·  Малекулярнае мадэляванне ·  Камп'ютарная хімія ·  Матэматычная хімія ·  Хемаметрыка |

 |
| 

| **Метады аналітычнай хіміі** |
| --- |
| Якасны аналіз ·  Колькасны аналіз |
| Элементны аналіз | Рэнтгенаспектральны аналіз ·  Радыёактывацыйны аналіз ·  Мас-спектраметрыя |
| Іншыя метады аналізу | Тытраванне ·  Аб'ёмны аналіз ·  Гравіметрыя ·  Кулонаметрыя ·  Каларыметрыя ·  Фотаметрыя ·  Кропельны аналіз ·  Крышталяграфія ·  Спектрафотаметрыя |

 |

 |

 |
| 

| **Фізічная хімія** |
| --- |
| Калоідная хімія ·  Крышталяхімія ·  Радыяхімія ·  Тэрмахімія ·  Вучэнне пра будову атама ·  Вучэнне пра карозію металаў ·  Вучэнне пра растворы ·  Хімічная кінетыка ·  Фотахімія ·  Хімічная тэрмадынаміка ·  Фізіка-хімічны аналіз ·  Тэорыя рэакцыйнай здольнасці хімічных злучэнняў ·  Хімія высокіх энергій ·  Лазерная хімія ·  Радыяцыйная хімія ·  Ядзерная хімія ·  Электрахімія ·  Гукахімія ·  Структурная хімія |

 |

 |
| Іншыя раздзелы | Касмахімія ·  Супрамалекулярная хімія ·  Нанахімія ·  Тэарэтычная хімія ·  Квантавая хімія ·  Мезонная хімія |
| Прыкладная хімія | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

| **Хімія навакольнага асяроддзя** |
| --- |
| Геахімія ·  Гідрахімія ·  Зялёная хімія ·  Экалагічная хімія ·  Хімія глеб ·  Атмасферная хімія |

 |
| Аграхімія ·  Касметычная хімія ·  Нафтахімія ·  Таксікалагічная хімія |

 |
| Звязаныя навукі | Хімічная метралогія ·  Хімічная фізіка ·  Біяінфарматыка ·  Мінералогія ·  Матэрыялазнаўства ·  Фармацэўтыка |
| Гл. таксама | Агульная хімія |
| Партал «Хімія» ·  Законы і тэорыі хіміі |

 |
| 

| Біялогія |
| --- |
| Асноўныя раздзелы | 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| **Анатомія** |
| --- |
| Анатомія чалавека ·  Анатомія жывёл ·  Анатомія раслін ·  Параўнальная анатомія |
| Звычайная анатомія чалавека | Астэалогія ·  Сіндэсмалогія ·  Міялогія ·  Спланхналогія ·  Ангіялогія ·  Нейралогія ·  Эстэзіялогія ·  Эндакрыналогія |

 |
| 

| **Батаніка** |
| --- |
| Агульныя раздзелы | Анатомія раслін ·  Біяхімія раслін ·  Геабатаніка ·  Геаграфія раслін ·  Гісторыя батанікі ·  Марфалогія раслін ·  Сістэматыка раслін ·  Фізіялогія раслін ·  Фітапаталогія ·  Фларыстыка ·  Экалогія раслін |
| Прыватныя раздзелы | Альгалогія ·  Брыялогія ·  Дэндралогія ·  Дыяспаралогія ·  Карпалогія ·  Ліхеналогія ·  Мікалогія ·  Палеабатаніка ·  Паліналогія ·  Памалогія ·  Птэрыдалогія |
| Прыкладныя раздзелы | Батанічнае рэсурсазнаўства ·  Этнабатаніка |

 |
| 

| **Заалогія** |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| **Энтамалогія** |
| --- |
| Агульная энтамалогія | Імуналогія насякомых ·  Метамарфоз насякомых ·  Мірмекафілія ·  Палеаэнтамалогія ·  Этнамафагія ·  Этнамафілія ·  Этнамахарыя |
| Прыватная энтамалогія | Акаралогія ·  Акрыдалогія ·  Апіялогія ·  Арахналогія ·  Гіменаптэралогія ·  Дыптэралогія ·  Калеаптэралогія ·  Лепідаптэралогія ·  Мірмекалогія ·  Аданаталогія ·  Артаптэралогія ·  Трыхаптэралогія

---

 |

 |
| Фізічная антрапалогія ·  Герпеталогія ·  Іхтыялогія ·  Карцыналогія ·  Малакалогія ·  Аалогія ·  Протазаалогія ·  Арніталогія ·  Паразіталогія ·  Прыматалогія ·  Тэрыялогія (мамалогія) ·  Хіраптэралогія ·  Эталогія |

 |
| Гл. таксама | Крыптазаалогія ·  Гельмінталогія |

 |
| 

| **Мікрабіялогія** |
| --- |
| Вірусалогія ·  Бактэрыялогія |

 |
| 

| **Экалогія** |
| --- |
| Агульная экалогія ·  Прыкладная экалогія ·  Сацыяльная экалогія ·  Інтэгральная экалогія ·  Прамысловая экалогія ·  Медыцынская экалогія ·  Ахова прыроды ·  Геаэкалогія ·  Экалогія чалавека ·  Ландшафтная экалогія |
| Гл. таксама | Гісторыя экалогіі ·  Чырвоная кніга ·  Экалагічны след |

 |

 |
| Іншыя раздзелы | Біяакустыка ·  Біяінфарматыка ·  Біялагічная сістэматыка ·  Біялогія развіцця ·  Біялогія чалавека ·  Генетыка ·  Геноміка ·  Гідрабіялогія (Біялогія акіяна)  ·  Гісталогія ·  Касмічная біялогія (Астрабіялогія, Ксенабіялогія)  ·  Крыябіялогія ·  Матэматычная біялогія ·  Малекулярная біялогія ·  Палеанталогія ·  Паталогія ·  Пратысталогія ·  Таксанамія ·  Фізіялогія ·  Хронабіялогія  ·  Цыталогія ·  Эвалюцыйная біялогія ·  Эталогія |
| Звязаныя навукі | Біяфізіка  ·  Біяхімія  ·  Лімналогія  ·  Тэраталогія  ·  Біяметрыя  ·  Біёніка  ·  Марфалогія  ·  Сістэмная біялогія |
| Гл. таксама | Узнікненне жыцця |

 |

| Іншыя навукі |
| --- |
| 
* Геаграфія
* Астраномія
* Геалогія
* Гісторыя
* Мовазнаўства
* Філалогія
* Філасофія
* Псіхалогія
* Сацыялогія
* Эканоміка
* Інфарматыка

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX524579 · BNF: 119408497 · GND: 4047704-6 · LCCN: sh85108459 · LNB: 000047504 · Microsoft: 15744967 · NDL: 00571100 · NKC: ph115948 |

 |