**Мукарам Тургунбаева** (31 мая 1913, Скобелеў — 26 лістапада 1978, Ташкент ) — узбекская савецкая {{танцоўшчыца|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{балетмайстар|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{балерына|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{актрыса|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{харэограф|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{балетны педагог|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{фалькларыст|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, заснавальніца ўзбекскага публічнага сцэнічнага танца. Народная артыстка Узбекскай ССР (1937). Народная артыстка СССР (1959). Лаурэат дзвюх Сталінскіх (1946, 1951) і Дзяржаўнай прэміі СССР (1973).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 30 красавіка (13 мая) 1913 года (паводле іншых крыніц — 31 мая) у Скобелеве (цяпер Фергана, Узбекістан) (паводле іншых крыніц — у Шахрыхане)

Выхоўвалася ў Фергане, у сям'і сваякоў. Пасля заканчэння школы ў 1927 годзе вучылася ў педагагічным тэхнікуме (1927—1929), дзе ўдзельнічала ў аматарскім гуртку танца.

У 1928 годзе па конкурсе была прынята ў канцэртна-этнаграфічны ансамбль пад кіраўніцтвам М. Кары-Якубава  (руск.) (бел..

У 1929—1933 гадах працавала ў Самаркандскім музычна-драматычным тэатры  (руск.) (бел. (з 1931 — у Ташкенце, рэарганізаваны ва Узбекскі музычна-драматычны тэатр  (руск.) (бел..

У 1929—1933 гадах вучылася ў тэатральнай студыі Узбекскага музычна-драматычнага тэатра. Класічным і нацыянальным танцам займалася ў К. Бека, {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілава|uz|Usta Olim Komilov}}, {{нп3|Юсуфжон кызык Шакаржонаў|Ю. Шакаржонава|uz|Yusufjon qiziq Shakarjonov}}, {{нп3|Тамара Ханум|Тамары Ханум|uk|Тамара Ханум}}, В. І. Вільтзак і іншых. У студыі вывучала асновы народнага, класічнага танца, спеваў і акцёрскага майстэрства.

З 1929 па 1954 год — актрыса, салістка (з 1931), балетмайстар (з 1937) Узбекскага музычна-драматычнага тэатра (з 1939 — Дзяржаўны ўзбекскі тэатр оперы і балета, цяпер — Вялікі тэатр імя Алішера Наваі) (Самарканд, з 1931 — у Ташкенце).

Сваё акцёрскае майстэрства прадэманстравала ролямі Асьі, Зебо („{{нп3|Аршын мал алан||ru|Аршин мал алан}}" У. Гаджыбекава), Айніса, Халджон хала ("Халіма" {{нп3|Гулом Зафарый|Г. Зафарыя|uz|Gʻulom Zafariy}}, «Халіма»), Асалхон ("Ічкарыда" {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}}). З часам стала больш увагі надзяляць танцавальнаму майстэрству. Займаючыся ў спецыяльных танцавальных класах {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілава|uz|Usta Olim Komilov}} і {{нп3|Тамара Ханум|Тамары Ханум|uk|Тамара Ханум}}, яна навучылася асновам народнага танца і стала выконваць агульныя танцы „{{нп3|Дучава|Duchava|uz|Duchava}}", „Katta oʻyin  (узб.) (бел.", „Usmoniya", „Sadr", „Ufori soxta" і сольны танец „Dilxiroj  (узб.) (бел.". Выконвала танцы у спектаклях «Аскепкі травы», «Kimga», «{{нп3|Хасроў і Шырын|Фархад і Шырын|ru|Хосров и Ширин}}», «{{нп3|Лейлі і Маджнун||ru|Лейли и Маджнун}}» і інш.). У 1935 годзе паставіла балет «Бавоўна» (у сааўтарстве з {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}} і К. Бекам). У 1935 годзе пачала ствараць самастойныя танцы. Першай працай стала музычная драма «Гульсара» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}} і {{нп3|Мікалай Назаравіч Міронаў|М. Міронаo|uz|Nikolay Mironov}}). У 1937 разам з {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}} ставіла танцавальныя нумары да спектакляў «Гульсара» ({{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}}, {{нп3|Таліб Садыкавіч Садыкаў|Т. Садыкаў|ru|Садыков, Талиб Садыкович}}, Р. Гліэр), «{{нп3|Хасроў і Шырын|Фархад і Шырын|ru|Хосров и Ширин}}» {{нп3|Хуршыд|Хуршыда|uz|Xurshid}} (кампазітары {{нп3|Віктар Аляксандравіч Успенскі|В. Успенскі|ru|Успенский, Виктор Александрович}}, {{нп3|Георгій Аляксандравіч Мушэль|Г. Мушэль|ru|Мушель, Георгий Александрович}}, С. Свейфель). У 1937 годзе ўдзельнічала ў Дэкадзе ўзбекскага мастацтва ў Маскве і атрымала высокую ацэнку як танцоўшчыца і балетмайстар.

З 1939 года працавала ў Тэатры оперы і балета імя Наваі. Вучылася балету ў А. Томскага, І. Арбатава, {{нп3|Вера Мікалаеўна Губская|В. Губскай|uz|Gubskaya Vera Nikolayevna}}, {{нп3|Павел Канстанцінавіч Ёркін|П. Ёркіна|uz|Pavel Yorkin}}. Паставіла балет «Шахіда» (кампазітар Ф. Таль), дзе сама выканала галоўную партыю. У стварэнні такіх вобразаў, як Гуландом ("Гуландом" Я. Брусілоўскага), Акбіляк ("Акбіляк" {{нп3|Сяргей Нічыпаравіч Васіленка|С. Васіленкі|uk|Василенко Сергій Никифорович}}, Зарэма ("{{нп3|Бахчысарайскі фантан (балет)|Бахчысарайскі фантан|ru|Бахчисарайский фонтан (балет)}}" Б. Асаф'ева), прадстаўніца Індыі ("Балерына" {{нп3|Георгій Аляксандравіч Мушэль|Г. Мушэля|ru|Мушель, Георгий Александрович}}) творча выкарыстоўвала еўрапейскія балетныя прыёмы (хадзьба на дыбачках і інш.). Працавала балетмайстрам у шэрагу опер. У час Вялікай Айчыннай вайны бывала на Закаўказскіх франтах з канцэртнымі брыгадамі.

  

Да пачатку 50-х гадоў Тургунбаева паднялася да ўзроўню самай вядомай танцоўшчыцы і вядучага балетмайстра Узбекістана. Яна была вядома як майстэрская выканаўца сольных танцаў і стваральніца папулярных узбекскіх танцаў. Разам з калегамі яна ставіла ўнікальныя сцэнічныя танцы на аснове танцаў уйгурскага, таджыкскага, індыйскага, афганскага, мангольскага, карэйскага народаў.

У 1951 і 1959 гадах удзельнічала ў Дэкадзе ўзбекскай літаратуры і мастацтва, якая праходзіла ў Маскве.

  

У 1957 годзе арганізавала і ўзначаліла (мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар) жаночы ансамбль народнага танца «Бахор» (з 1960 — Дзяржаўны ансамбль народнага танца Узбекскай ССР «Бахор»). Адначасова ставіла і выконвала танцы ў Вялікім тэатры оперы і балета ім. А. Наваі.

Гастралявала па многіх гарадах СССР і за мяжой: Іран (1942), КНР (1950), Індыя, Албанія, Італія, Аўстрыя (усе — 1955), Камбоджа, Тайланд, КНДР, Афганістан (усе 1956), Лівія, Судан, Марока, Алжыр, Егіпет, Туніс (усе— 1965), Пакістан, Сінгапур, Малайзія, Венгрыя (усе — 1967), ГДР, ФРГ (абедзве — 1971), Польшча, Чэхаславакія (абедзве — 1972), Балгарыя (1973), Швецыя (1975), Лаос, Ангола (абедзве— 1976), Фінляндыя, Мальта (абедзве— 1978).

Памерла 26 лістапада 1978 года ў Ташкенце. Пахавана на Чыгатайскіх могілках.

Творчасць
---------

Выканаўца ўзбекскіх народных і сучасных танцаў, адна са стваральнікаў узбекскага масавага сцэнічнага танца, сістэмы авалодання харэаграфічным майстэрствам, названым «Дойра даро», знаўца і збіральніца узбекскага танцавальнага фальклору. Аўтар пастановак больш за 200 нацыянальных танцаў.

Стварыла індывідуальныя і агульныя танцы: „Uygʻurcha raqs", „Jonon", „Rohat  (узб.) (бел.", „Raqqosa", „Tanavor  (узб.) (бел.", „Nogʻora", „Buxorocha", „Gulsara", у 1947 годзе аднавіла танец „Doyra darsi" пастаноўкі {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілава|uz|Usta Olim Komilov}} і {{нп3|Тамара Ханум|Тамары Ханум|uk|Тамара Ханум}}. Таксама паставіла танцы „Dilbar", „{{нп3|Андыжанская полька|Andijon polkasi|ru|Андижанская полька}}", „Pilla".

Мукарам Тургунбаева - балетмайстар опер «Тахір і Зухра» {{нп3|Сабір Абдула|С. Абдулы|ru|Абдулла, Сабир}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}}, {{нп3|Барыс Васільевіч Броўцын|Барыс Броўцын|uz|Boris Brovsin}}), «Гульсара» ({{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}}, {{нп3|Таліб Садыкавіч Садыкаў|Т. Садыкаў|ru|Садыков, Талиб Садыкович}}, Р. Гліэр).

Разам з {{нп3|Павел Канстанцінавіч Ёркін|П. Ёркіным|uz|Pavel Yorkin}} паставіла балет «Прыемны твар».

Дзейнасць у ансамблі "Бахор"
----------------------------

Стварыла 15 канцэртных праграм для калектыву, у тым ліку паставіла такія агульныя, сольныя і дуэтныя танцы, як „Bahor", „Ufori sanam", „Qoʻgʻirchoq", „Fargʻona ruboyisi", „Oʻynasin", „Munojot", „Oʻzbek valsi", „Gulnoz", „Aylanma", „Beshqarsak", „Gʻayratli qiz", „Yetti goʻzal", „Toshkent piyolasi", „Shabadalar", „Ey, shoʻx jonon", „Alyor", „Qari navo", „Bayot", „Zang", „Shoʻx qiz", „Xorazmcha", „Paxta", „Katta oʻyin", „Uchrashuv", „Lazgi", „Dildor", „Jonon", „Dilbar". У 1957 г. ансамбль заваяваў залаты медаль Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў. У 1960 годзе ў сувязі з наданнем «Бахору» статуса Дзяржаўнага ансамбля Тургунбаева ўзмацніла калектыў таленавітымі маладымі танцорамі, удасканальвала іх майстэрства, стварала новыя танцы і танцавальныя праграмы, падтрымлівала нязменна высокі мастацкі ўзровень, праводзіла гастролі высокага ўзроўню, для чаго да канца жыцця займалася вывучэннем узбекскай танцавальнай спадчыны і пытаннямі пастаноўкі танцаў народаў свету.

Педагагічная дзейнасць
----------------------

У 1934—1957 гадах — педагог {{нп3|Ташкенцкая дзяржаўная вышэйшая школа нацыянальнага танца і харэаграфіі|Узбекскай рэспубліканскай балетнай школы|uz|Toshkent milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi}} (з 1947 Узбекскае харэаграфічнае вучылішча, цяпер — Ташкенцкая дзяржаўная вышэйшая школа нацыянальнага танца і харэаграфіі).

Сярод вучаніц М. Тургунбаевай {{нп3|Галія Баязітаўна Ізмайлава|Галія Ізмайлава|ru|Измайлова, Галия Баязитовна}}, {{нп3|Кундуз Міркарымава||ru|Миркаримова, Кундуз}}, {{нп3|Гульнора Нізамаўна Маваева|Гульнора Маваева|ru|Маваева, Гульнора Низамовна}}, Рано Нізамава, Валянціна Раманава, Тамара Юнусава  (узб.) (бел. Раўшаной Шарыпава, Мамура Эргашава, Насіба Мадрахімава, Угілой Мухамедава.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Член КПСС з 1953 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР 3—5 сазываў.

Узнагароды
----------

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі (1946, 1951, 1973) і Дзяржаўнай прэміі Узбекістана імя Хамзы (1976).

Пасмяротна ўзнагароджана ордэнам «{{нп3|Ордэн «За выдатныя заслугі» (Узбекістан)|За выдатныя заслугі|ru|Орден «За выдающиеся заслуги» (Узбекистан)}}» (2001).

Памяць
------

Імя Мукарам Тургунбаевай носяць творчае аб'яднанне «Uzbekraqs» і {{нп3|Вуліца Мукарам Тургунбаевай (Ташкент)|адна з вуліц|uz|Mukarram Turgʻunboyeva koʻchasi (Toshkent)}}. Жыццю і творчасці Тургунбаевай прысвечаны фільмы «Прывітанне, Бахор» (1962), «Жыццё, прысвечанае мастацтву» (1971), «Сястра Мукарам і сорак прыгажунь» (1977).

Музей Тургунбаевай быў адкрыты 10 верасня 1993 года.

Ён займаецца захаваннем і прапагандай творчай спадчыны і дзейнасці Тургунбаевай.

З 1993 года праводзіцца конкурс юных танцораў імя Тургунбаевай.

Літаратура
----------

* Mayya Merkel, Mukarrama opa i sorok krasavets, Moskva, 1980
* Avdeyeva L. A. Balet Uzbekistana, T. 1973
* Tanets Mukarramoʻ Turgunbayevoy, T. 1989

Спасылкі
--------

* Mukarram Turgʻunboyevaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni" gazetasi

1. ↑  MILLIY KUTUBXONA(недаступная спасылка)
2. ↑  Музей Мукаррам Тургунбаевой **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2015. Праверана 21 мая 2015.
3. ↑  Бек Константин Александрович, 1873-1950 (руск.). *collectiononline.gctm.ru*. Праверана 16 сакавіка 2024.
4. ↑  *Козлова, Лидия*. Балетмейстер Александр Романович Томский (1905 — 1970) (руск.)  **(нявызн.)**?. *Письма о Ташкенте* (16 сакавіка 2018). Праверана 16 сакавіка 2024.
5. ↑  Илья Арбатов **(нявызн.)**. *Кино-Театр.Ру*. Праверана 16 сакавіка 2024.
6. ↑  OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil