Авечкі ў Аўстраліі
**Авечая воўна** — тэкстыльная сыравіна, вырабленая з поўсці свойскай авечкі.

Дарога ад пашы да воўнапрадзільнай фабрыкі
------------------------------------------

Ручное мыццё  (чэшск.) (бел. воўны
Авечкі жывуць 10—12 гадоў, кожная жывёла можа вырасціць не менш за 3 кг воўны ў год, некаторыя пароды даюць да 18 кілаграмаў. Воўну стрыгуць  (англ.) (бел. адзін-два разы на год (умелы стрыгальшчык стрыжэ больш за 20 авечак у гадзіну). Настрыжаная воўна захоўваецца як суцэльнае руно, розныя часткі якога пазней класіфікуюцца ў пэўныя класы якасці.

Сырая воўна ўтрымлівае ў сярэднім менш за палову масы прадзільных валокнаў, 10—45 % тлушчу і поту, 5—20 % — бруд, які трапіў у поўсць на пашы, акрамя таго валокны могуць утрымліваць да 25 % вільгаці. Тлушч і пот выдаляюцца мыццём  (чэшск.) (бел. (атрыманы ланалін  (чэшск.) (бел. можа быць выкарыстаны ў касметыцы), а раслінныя інгрэдыенты карбанізуюцца  (чэшск.) (бел. з дапамогай сернай кіслаты (вугленне).

Уласцівасці
-----------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Валакно** | **Сіла****у руху**
мН / тэкс | **Пластычнасць**
% | **Электронны модуль**
Н / тэкс | **Вільготнасць**
% |
| Воўна | 90-218 | 25-35 | 0,34 | 16-18 |
| поліэстэр | 400-650 | 15-40 | 9-11.5 | 0,5-0,8 |
| віскоза | 180-350 | 15-30 | 5.4 | 26-28 |

Чыстае валакно складаецца з кераціну  (чэшск.) (бел. пігменту і хімічна звязанай вільгаці. З хімічных элементаў 50 % прадстаўлены вугляродам, яшчэ 40 % кіслародам і азотам. Паверхня валакна лускаватая.

Адмысловая структура ланцужковай малекулы надае валакну цудоўную эластычнасць і гнуткасць (E-модуль). Такім чынам, воўна амаль не камечыцца, але пры гэтым не такая трывалая, як іншыя тэкстыльныя валокны, і губляе дадаткова 10—20 % трываласці пры намаканні. Пафарбаваць  (руск.) (бел. дзве партыі воўны ў адно і тое ж адценне наўрад ці магчыма. Ваўняныя вырабы павінны быць абаронены ад молі. Воўна значна даражэйшая за звычайныя тэкстыльныя валокны.

### Танката валакна

Для ацэнкі якасці воўны важныя даўжыня, трываласць, утрыманне раслінных інгрэдыентаў, адценне колеру, а вызначальнай з’яўляецца танката валакна. У цяперашні час танката адносіцца да таўшчыні папярочнага перасеку валакна, вымеранай у мікраметрах (мкм). Прыкладна да канца 20-га стагоддзя танката таксама паказвалася ў адпаведнасці з так званай « сістэмай Брэдфорда  (англ.) (бел.» (колькасць прадзенняў/клас воўны).

Класіфікацыя ўзораў воўны мерыносаў і гібрыдаў па шкале Брэдфарда
Касцюмная тканіна з воўны мерыносаў 16 мкм
Лічба перад **’s** паказвала колькасць маткоў (560 ярдаў кожны) камвольнай ваўняной пражы  (чэшск.) (бел. якія можна было вырабіць не больш чым з 1 фунта (453 г) валакна. Танката звычайна пастаўляных ваўняных праж можа быць прыблізна пералічана: ад 16 мкм (= 90’s) да 40 мкм (= 36’s) або як (максімальная) танката пражы:

ад 90’s = {\displaystyle {\frac {1000}{90.1,129}}} = 9,84 тэкс  (руск.) (бел. да

36’s = {\displaystyle {\frac {1000}{36.1,129}}} = 24,6 тэкс

Абазначэнне танкаты воўны па Брэдфардскай сістэме дагэтуль (у 2020 годзе) выкарыстоўваецца, напрыклад, у некаторых краінах Азіі.

У ЗША з 1 студзеня 2007 года дзейнічае палажэнне (за подпісам прэзідэнта), якое вызначае абазначэнне сярэдняй танкаты валокнаў у вырабах з чыстай воўны (і сумесяў з утрыманнем воўны больш за 45 %) у адпаведнасці з правіламі, атрыманымі з сістэмы Брэдфарда, напрыклад:

SUPER 90’s — валокны з танкатой больш за 19,25 мкм

SUPER 140’s — 150’s — з танкатой ніжэй 16,75 мкм

SUPER 240’s — 250’s — з танкатой ніжэй 11,75 мкм і г. д.

Існуе таксама тэрмін Super Bale — для цюка самай тонкай воўны ў свеце. Усяго з яго будзе выраблена каля 40—50 касцюмаў. Ён з’яўляецца прадметам аўкцыёну і зацікаўлены ў ім вядучыя перапрацоўчыя кампаніі (напрыклад, Loro Piana  (руск.) (бел.).

Віды воўны
----------

Паводле знаходак на тэрыторыі сучасных Турцыі і Ірака, пачаткі гадоўлі авечак адносяцца да 11 тысяч гадоў таму.

Агульная колькасць авечак на зямным шары ў другім дзесяцігоддзі XXI стагоддзя перавышае 1 мільярд, але большасць з іх вырошчваецца на мяса і малако. У развядзенні прымаюць удзел: Кітай — 171 мільён, Аўстралія — 103, пятнаццаць краін Еўрасаюза — 99 і краіны былога Савецкага Саюза — 65 мільёнаў.

Пароды авечак, ад якіх часткова паходзяць назвы воўны, дзеляцца (у спецыяльнай літаратуры) на 3 ці 4 групы:

* Мерыноская  (італ.) (бел. — гэта вельмі тонкая воўна (каля 14—25 мкм), штапель  (руск.) (бел. 50—150 мм, моцна закручаная, мяккая, адносна мала бліскучая. Парода  (руск.) (бел. была выведзена ў Іспаніі прыкладна ў 1700 годзе, але за апошнія 100 гадоў у пародзе дамінавала Аўстралія (разам з Новай Зеландыяй). Аўстралійскі саксонскі мерынос  (англ.) (бел. дае 3,5—6 кг у год, а Пепінскі мерынос  (англ.) (бел. — да 18 кг сырой воўны

Сярэдні выхад (доля чыстага валакна ў агульнай стрыжцы) перавышае 50 %.

Грубае ваўнянае валакно павялічана прыкладна ў 300 разоў
* Шэвіёт або гладкая воўна мае валокны даўжынёй 170—400 мм і таўшчынёй 40—44 мкм, злёгку закручаная, з асаблівым бляскам. Сярэдняя маса воўны з авечкі — 3—7 кг поўсці, выхад ніжэй за 40 %. Сёння пераважная большасць гэтых авечак  (англ.) (бел. вырошчваецца на мяса і малако.

У так званых *нізінных авечак* (Кітай, Расія, Цэнтральная Еўропа) селекцыйнае прызначэнне, даўжыня і таўшчыня валакна падобныя з шэвіётам.

* Мяшаныя воўны былі атрыманы шляхам скрыжавання розных парод, і ў залежнасці ад рэгіёна, у якім вырошчваюцца авечкі, валакно больш падобнае на мерыноскую воўну або шэвіёт. Колькасць гэтых воўнаў перавышае дзве папярэднія групы. Даўжыня 100—200 мм, танката 27—40 мкм, сярэдні выхад 39 %.

Долі асобных відаў у сусветным спажыванні ў канцы ХХ стагоддзя: мерыносы  (руск.) (бел. 39 %, мяшаныя 33 %, іншыя віды авечак 28 %.

Сусветнае спажыванне воўны
--------------------------

Дынаміка коштаў на мытую воўну ў 1984—2014 гадах у цэнтах ЗША за кілаграм
Сусветная вытворчасць мытай воўны дасягнула прыкладна 1,2 мільёна тон у 2014/15 гадах. Тры найбуйнейшыя вытворцы (Аўстралія, Кітай і Новая Зеландыя) паставілі больш за палову агульнага аб’ёму для вытворчасці тэкстылю. Такім чынам, сярэдняе спажыванне на душу насельніцтва зямнога шара было менш за 200 г і доля воўны ў сыравіне для тэкстыльнай прамысловасці складала каля 1,3 %. У той час як агульнае спажыванне тэкстыльных валокнаў за апошнія 20 гадоў вырасла амаль удвая, спажыванне воўны скарацілася прыкладна на 40 %.

Вытворчасць і выкарыстанне ваўняной пражы
-----------------------------------------

Часаная воўна на прадзільнай машыне
Практычна ўся вытворчасць ваўняных валокнаў перапрацоўваецца па дзвюх асноўных тэхналогіях: вытворчасць камвольнай  (чэшск.) (бел. (у тым ліку паўчасанай) пражы і вытворчасць карднай  (англ.) (бел. пражы. Зусім выключна кольцавая або ротарная пража вырабляецца з сумесі воўны і бавоўны па баваўнянай тэхналогіі. Усе ніткі сукаюцца  (ням.) (бел. і большасць з іх трэба трашчыць  (руск.) (бел. таму што трываласці простых нітак, як правіла, дастаткова толькі для некаторых мэт вязання  (чэшск.) (бел. і ў якасці ўтка.

### Камвольная пража

Асноўныя этапы вытворчасці: змешванне — кардачасанне — прачэсванне — папярэдняе прадзенне — прадзенне.

Практычна ўся вытворчасць мерыносавай воўны ідзе на камвольныя ніткапрадзільныя фабрыкі. Толькі невялікая частка прадзецца як чыста ваўняная пража, большая частка пражы вырабляецца з сумесяў штучных валокнаў, менш з воўны іншых жывёл (ангорскіх і кашмірскіх коз, вярблюдаў і інш.) і вельмі рэдка з сумесі воўны і бавоўны. Валокны можна прасці да танкаты 10 тэкс, пража ў асноўным выкарыстоўваецца для лёгкага тканага і вязанага верхняга адзення.

### Кардная пража

Працэс вытворчасці значна карацей: машына для часання пакідае маток, які падаецца на прадзільную машыну.

Большасць шэвіёту і гладкай воўны вырабляюцца ў кардную  (англ.) (бел. пражу, першапачаткова для цвідаў і падобнага больш грубага верхняга адзення. У апошнія гады гэтыя валокны, а таксама воўна нізінных авечак выкарыстоўваліся ў асноўным для вытворчасці дывановай пражы, а таксама для напаўнення падшываных коўдраў і падушак.

Мяшаныя ваўняныя валокны (у асноўным у сумесі з сінтэтычнымі матэрыяламі) сустракаюцца ў шырокім спектры вырабаў з карднай пражы, асабліва ў тканінах для верхняга адзення і трыкатажы, коўдрах і пражы для ручнога вязання.

### Выкарыстанне

Воўна мерыносаў 14,6 мкм
Па танкаце валакна авечая воўна выкарыстоўвалася ў пачатку XXI стагоддзя для вырабу наступных відаў тканін.

|  |  |
| --- | --- |
| **Таварная група** | **Танката авечай воўны ў мкм** |
| да 19 | 20—24 | 25—28 | 29—32 | больш за 32 |
| Верхняе адзенне |  X |  X |  -- |  -- |  -- |
| Трыкатажныя вырабы |  X |  X |  X |  -- |  -- |
| Ніжняя бялізна |  X |  -- |  -- |  -- |  -- |
| Шкарпэткі |  -- |  X |  -- |  -- |  -- |
| Ручное вязанне |  -- |  -- |  X |  X |  -- |
| Коўдры |  X |  -- |  X |  -- |  -- |
| Чахлы для мэблі |  -- |  -- |  X |  -- |  -- |
| Дываны |  -- |  -- |  -- |  -- |  X |
|

Ланалін
-------

Важным пабочным прадуктам авечай воўны з’яўляецца ланалін  (руск.) (бел. хімічна вельмі складаны васковы тлушч, які складаецца ў асноўным з халестэрыну, эстэраў і некалькіх тлустых кіслот. Выкарыстоўваецца ў касметыцы (змякчае і разгладжвае скуру), у тэкстыльнай прамысловасці  (польск.) (бел. (змякчальнік; дадаецца ў некаторыя мыйныя сродкі), у гарбарнай прамысловасці  (англ.) (бел. у медыцыне і фармакалогіі (антыбактэрыяльны і гіпаалергенны сродак; спрыяе гаенню невялікіх апёкаў; выкарыстоўваецца для вытворчасці вітаміна D3.

Зноскі
------

1. ↑  schafe.aokl.de **(нявызн.)**.
2. 1 2  cz.texsite.info **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2023. Праверана 4 мая 2023.
3. 1 2  Militký: Textilní vlákna, TU Liberec 2002, ISBN 80-7083-644-X
4. 1 2  Pospíšil: *Příručka textilního odborníka*, Státní nakladatelství technické literatury, Praha 1981, str. 104—127, 165, 166, 185 a 186
5. ↑  indiamart.com **(нявызн.)**.
6. ↑  styleforum.net **(нявызн.)**.
7. ↑  bornrich.com **(нявызн.)**.
8. 1 2  britishwool.org.uk **(нявызн.)**.
9. ↑  Wulfhorst: *Textile Fertigungsverfahren*, Hanser, 1998, ISBN 3-446-19187-9, str. 27
10. ↑  Crawshaw/Simpson: *Wool — science and technology*, Woodhead Publishing Ltd. 2002, ISBN 1-85573-574-1

Літаратура
----------

* Alfons Hofer: *Stoffe — 1. Textilrohstoffe, Garne, Effekte*, str. 167—210, Deutscher Fachverlag, Frankfurt nad Mohanem 1992, ISBN 3-87150-366-5

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Авечая воўна на Вікісховішчы |


| ⛭Воўна |
| --- |
| Віды | 
* Авечка
	+ Каракулевая воўна
	+ Мерыносавая воўна
	+ Паярак  (руск.) (бел.
* Альпака
* Аронга
* Аўцабык  (укр.) (бел.
* Вікунья
	+ Вігонь  (чэшск.) (бел.
* Вярблюд
* Гуанака
* Каза
	+ Кашамір
	+ Махер
* Сабака
* Лама
* Трус
	+ Ангора
* Як  (англ.) (бел.

 |
| Біялогія | 
* Поўсць
	+ Восць  (укр.) (бел.
	+ Падшэрстак  (руск.) (бел.
	+ Пух
	+ Руно
	+ Шчаціна  (руск.) (бел.
* Футра
* Мёртвы волас
* Завадская воўна

 |
| Падрыхтоўка | 
* Стрыжка  (фр.) (бел.
	+ Авечак  (англ.) (бел.
* Ачыстка  (англ.) (бел.
	+ Адходы ачысткі воўны  (англ.) (бел.
* Абезвалошванне  (чэшск.) (бел.
* Мыццё  (чэшск.) (бел.
* Карбанізацыя  (чэшск.) (бел.
* Часанне  (руск.) (бел.
	+ Кардаванне  (італ.) (бел.
* Паралелізацыя
* Прадзенне
	+ Трашчэнне  (руск.) (бел.
	+ Суканне  (ням.) (бел.
* Фарбаванне  (руск.) (бел.
* Абпальванне  (англ.) (бел.
* Дэкаціроўка  (англ.) (бел.
* Рэгенерыраванне

 |
| Выкарыстанне | 
* Валянне  (руск.) (бел.
	+ Фільцаванне  (фр.) (бел.
	+ Мокрае валянне
* Ткацтва
* Аплікацыя воўнай
* Вышыўка воўнай
* Ваўнярскі промысел  (чэшск.) (бел.
* Сукнаробства

 |
| Пражы | 
* Гарус  (руск.) (бел.
* Лопі  (англ.) (бел.
* Камвольная пража  (чэшск.) (бел.
* Кардная пража  (англ.) (бел.

 |
| Тканіны | 
* Баркан
* Бастон
* Вараная воўна  (англ.) (бел.
* Габардзін
* Грызета
* Джэрсі
* Дзюфель
* Драгет
* Каверкот
* Ладэн
* Лямец
* Пашміна
* Сукно
	+ Бібер
	+ Драдэдам
	+ Драп
	+ Сярмяга
* Каразея
	+ Кармазін
* Рацін
* Цвід
	+ Данегольскі цвід
* Трып
* Фрэскалана  (італ.) (бел.
* Шавіёт

 |
| Эканоміка | 
* Артэ дэлла Лана
* Аўстралійскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Брытанскі савет па маркетынгу воўны  (англ.) (бел.
* Высокашаноўная кампанія ваўняроў  (англ.) (бел.
* Места  (руск.) (бел.
* Міжнародны сакратарыят воўны  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны бум  (англ.) (бел.
* Міжнародная арганізацыя ваўнянога тэкстылю  (англ.) (бел.
* Паўднёва-Афрыканскі ваўняны савет  (англ.) (бел.

 |
| Прафесіі | 
* Ваўначос
* Сшывальнік воўны  (англ.) (бел.

 |
| Гісторыя і культура | 
* Сярэдневяковы гандаль воўнай  (англ.) (бел.
	+ Ваўняны горад  (англ.) (бел.
* Ваўняная прамысловасць ва Уэльсе  (англ.) (бел.
* Ваўняная рэвалюцыя  (ісп.) (бел.
* Музеі
	+ Нацыянальны музей воўны (Аўстралія)  (англ.) (бел.
	+ Нацыянальны музей воўны (Уэльс)  (руск.) (бел.
* Святы
	+ Нью-Ёркскі фестываль авечак і воўны  (англ.) (бел.
	+ Шэфілдскі фестываль ураджаю  (англ.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ph273319 |