**Хакім Абулькасім Мансур Хасан Фірдаўсі Тусі** (перс.: حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی, тадж. **Ҳоким Абулқосим Мансур Ҳасан Фирдавси Туси**; нар. 935, Тус (Іран) — 1020,Тус) — персідскі паэт, аўтар эпічнай паэмы «Шахнамэ» (Кніга цароў), яму прыпісваецца таксама паэма «Юсуф і Зулейха» (біблейска-каранічны сюжэт пра Юсуфа  (руск.) (бел.). Вельмі папулярны і лічыцца нацыянальным паэтам у Іране, Таджыкістане, Узбекістане і Афганістане.

Біяграфія
---------

Фірдаўсі чытае паэму «Шах-Намэ» шаху Махмуду Газневі. Карціна В. Сурэнянца, 1913.
Нарадзіўся паміж 932 і 936 гадамі ў ваколіцах горада туса, у Харасане ў шыіцка-ісмаіліцкай сям'і дыхкана, як тады называлі памешчыкаў-феадалаў. Можна меркаваць, што маёнткі Фірдаўсі былі невялікія і толькі з цяжкасцю кармілі іх уладальнікаў, становішча якіх у гэтыя гады няспынных войн было вельмі цяжкім.

Пра дзяцінства і юнацтва Фірдаўсі звестак амаль няма. Ён атрымаў добрую па тым часе адукацыю, свабодна валодаў абодвума літаратурнымі мовамі Ірана той эпохі — арабскай і персідскай, і, магчыма, нават быў знаёмы і з літаратурнай мовай дамусульманскага Ірана — пехлеві .

Фірдаўсі (яго паэтычнае імя перакладаецца як «Райскі») высока цаніў веды: *«Да слоў разумных ты шукай шляхі, і свет увесь прайдзі, каб веды там знайсці».* Мянушку «Хакім» («мудрэц», «вучоны») ён атрымаў за глыбіню і шырыню сваіх ведаў.

Маладосць Фірдаўсі прыпадае на перыяд гісторыі Ірана, калі мясцовая феадальная арыстакратыя пасля рада гадоў арабскага панавання вызвалілася ад прыгнёту заваёўнікаў і ў аддаленых частках халіфата зноў захапіла ўладу ў свае рукі.

Доўгі час жыў у Газні, знаходзіўся на службе ў султана Махмуда Газневідскага (якому і прысвяціў «Шахнаме»). Аднак асноўная думка паэмы аб тым, што толькі спадчынныя носьбіты царскай улады маюць на яе права, не спадабалася султану Махмуду, якога больш задавальняла правамернасць сілы, а не спадчыннасці.

Па вядомай легендзе, якая не мае дакладных пацвярджэнняў, султан адмовіўся заплаціць Фірдаўсі за паэму. Гэта моцна раззлавала паэта, і ён напісаў сатыру, у якой папракаў султана паходжаннем ад раба. У выніку, ад султанской гневу Фірдаўсі быў вымушаны бегчы з краіны і бадзяцца ў беднасці да канца жыцця.

Існуе паданне, паводле якога незадоўга да смерці Фірдаўсі султан Махмуд выпадкова пачуў ад аднаго прыдворнага выразны верш з «Шахнамэ», запытаўся пра аўтара і даведаўся, што верш — з прысвечанай самому Махмуду «Кнігі цароў» знакамітага Фірдаўсі, які цяпер у Тусе пражывае ў беднасці. Махмуд неадкладна распарадзіўся паслаць у Тус для Фірдаўсі багаты дар (60000 сярэбраных дырхемаў — па паведамленні Арузія; 60000 залатых чырвонцаў — па позніх паданнях). А Фірдаўсі незадоўга да гэтага памёр. У той самы час, калі праз адны гарадскія вароты выносілі для пахавання яго цела, у іншыя гарадскія вароты ўваходзілі вярблюды з дарамі ад Махмуда.

На магіле паэта ў 1934 годзе да тысячагоддзя з дня нараджэння быў узведзены маўзалей.

* Маўзалей на магіле паэта ў ТусеМаўзалей на магіле паэта ў Тусе
* Магіла ФірдаўсіМагіла Фірдаўсі
* Сцэны з «Шахнамэ»Сцэны з «Шахнамэ»
* Помнік Фірдаўсі ў ТэгеранеПомнік Фірдаўсі ў Тэгеране
* Помнік Фірдаўсі ў РымеПомнік Фірдаўсі ў Рыме

Зноскі
------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
2. ↑  Library of the World's Best Literature / пад рэд. C. D. Warner — 1897.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q952614'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19098835'></a>
3. ↑  Фирдоуси — статья из Литературной энциклопедии 1929—1939
4. ↑  ФИРДОУСИ
5. ↑  *А. Крымский.* Фирдоуси // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Літаратура
----------

* Фірдаўсі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 414--415. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 10).
* *А. Крымский.* Фирдоуси // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Истины: Изречения персидского и таджикского народов, их поэтов и мудрецов. Перевод Наума Гребнева. Издательство Наука. Главная редакция восточной литературы. Москва 1968; Спб.: Азбука-классика, 2005. 256 с ISBN 5-352-01412-6
* Фирдоуси // Литературная энциклопедия. Т. 11, 1939.

### Пераклады

На рускую мову
* Творы Фірдаўсі  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Project Gutenberg · Internet Speculative Fiction Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Universalis · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10193241, ADV12070036, ADV12070038 · BIBSYS: 90078852 · BNE: XX1378882 · BNF: 11902551m · CiNii: DA04118170 · EGAXA: vtls000984174 · GND: 118532499 · ICCU: SBLV291755 · ISNI: 000000012145689X · LCCN: n79094717 · LNB: 000173169 · NDL: 00439558 · NKC: jn20000720073 · NLP: a0000001183098 · NSK: 000269633 · NTA: 071414088 · NUKAT: n97021456 · PTBNP: 175171 · LIBRIS: 53397 · SUDOC: 073635219 · VIAF: 101359236 |

 |