У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Карбон.

| Геахраналагічная шкала |
| --- |
| Эон | Эра | Перыяд |
| **Ф а н е р а з о й** | Кайназой | Чацвярцічны |
| Неаген |
| Палеаген |
| Мезазой | Мел |
| Юра |
| Трыяс |
| Палеазой | Перм |
| Карбон |
| Дэвон |
| Сілур |
| Ардовік |
| Кембрый |
| **Д а к е м б р ы й** | **П р а т э р а з о й** | Неа пратэразой | Эдыякарый |
| Крыагеній |
| Тоній |
| Меза пратэразой | Стэній |
| Эктазій |
| Калімій |
| Палеа пратэразой | Статэрый |
| Аразірый |
| Рыасій |
| Сідэрый |
| **А р х е й** | Неаархей |
| Мезаархей |
| Палеаархей |
| Эаархей |
| **Катархей** |
| Крыніца |

**Каменнавугальны перыяд**, скарочана **карбон** (С) — перадапошні (пяты) геалагічны перыяд палеазойскай эры. Пачаўся 358,9 ± 0,4 гадоў таму, скончыўся 298,9 ± 0,15 гадоў таму. Працягваўся, такім чынам, каля 60 млн гадоў. Назву атрымаў з-за моцнага ўтварэння вугалю ў гэты час.

Палеагеаграфія
--------------

Упершыню з’яўляюцца абрысы найвялікшага суперкантынента ў гісторыі Зямлі — Пангеі. Пангея ўтварылася пры сутыкненні Лаўразіі (уключала Паўночную Амерыку і Еўразію) са старажытным паўднёвым суперкантынентам Гандванай. Незадоўга да сутыкнення Гандвана павярнулася па гадзіннікавай стрэлцы, так што яе ўсходняя частка (Індыя, Аўстралія, Антарктыда) перамясцілася на поўдзень, а заходняя (Паўднёвая Амерыка і Афрыка) апынулася на поўначы. У выніку павароту на ўсходзе з’явіўся новы акіян — Тэтыс, а на захадзе зачыніўся стары — акіян Рэя. У той жа час акіян паміж Балтыкай і Сібір’ю станавіўся ўсё менш; неўзабаве гэтыя кантыненты таксама сутыкнуліся.

Флора і фаўна
-------------

На працягу карбону з’явіліся сярод бязхрыбтовых: новыя атрады фарамінефер, перадняжаберныя і лёгачныя гастраподы, сярод пазваночных — рэптыліі (кацілазаўры і зверападобныя), сярод вышэйшых раслін — розныя голанасенныя: іглічныя, кардаітавыя і цыкадавыя.

Масавых выміранняў не назіралася. Вымерлі толькі некаторыя галаваногія малюскі, текаідэі і грапталіты (стэрэасталанаты).

У цэлым карбон характарызуецца росквітам многіх груп арганізмаў, такіх як, фарамініферы — фузулініды, каралы — табулятаідэі, хетэціды і ругозы, сярод малюскаў — гастраподы, науцілаідэі са спіральнай ракавінай, амонаідэі (гонааціты), мшанкі, замкавыя брахіяподы — прадукціды і спірыфірыды, марскія лілеі і старажытныя марскія вожыкі, таксама росквіт адчуваюць земнаводныя (сцегацэфалы), членістаногія (у асаблівасці казуркі) і вышэйшыя расліны (дзераза і хвашчы). У морах панавалі разнастайныя храстковыя рыбы (акулы і брадыядонты). Некаторыя акулы (напрыклад, камподусы) маглі дасягаць даўжыні да 13 метраў. Захоўваліся праснаводныя кісцяпёрыя. Рызод, напрыклад, дасягаў 8 метраў у даўжыню і быў самым страшным драпежнікам прэсных вод.

Адзначаецца вялікая разнастайнасць амфібій. Эагірынус — буйнае, да 4,5 м даўжынёй, земнаводнае, — магчыма, паляваў на манер алігатара. А 15-сантыметровы мікрабрахій харчаваўся драбнюткім жывёлам планктонам. У бранхіазаўра, падобнага на апалоніка, былі жабры. Заураплеўра і сцынказавр больш нагадвалі трытонаў. Акрамя асноўных груп «амфібій» — батрахаморфаў і рэптыліяморфаў — існавалі разнастайныя нешматлікія групы.

Літаратура
----------

* Иорданский Н. Н. Развитие жизни на земле. — М.: Просвещение, 1981.
* Короновский Н. В. Хаин В. Е. Ясаманов Н. А. Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
* Ушаков С. А. Ясаманов Н. А. Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984.
* Ясаманов Н. А. Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985.
* Ясаманов Н. А. Популярная палеогеография. — М.: Мысль, 1985.

Спасылкі
--------

* Апісанне закамянеласцяў карбону на сайце Ammonit.ru
* Каменнавугальны перыяд

| Палеазойская эра (570—250 млн. гадоў назад) |
| --- |
| Кембрый (570—500) | Ардовік (500—440) | Сілур (440—410) | Дэвон (410—360) | Карбон (360—285) | Перм (285—250) |

 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · American Cycl. (1879) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11964823x · GND: 4126367-4 · LCCN: sh85097125 · Microsoft: 149918038 · NDL: 00570587 · NKC: ph117474 |

 |