Сэр **Харальд Уолтар Крота** (англ.: Harold Walter Kroto; 7 кастрычніка 1939, Уісбек, Англія — 30 красавіка 2016, Люіс, Англія) — брытанскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі за 1996 год, сумесна з Робертам Кёрлам і Рычардам Смелі— «за адкрыццё фулерэнаў». Лаўрэат медаля Коплі (2004).

Пасвечаны ў рыцары-бакалаўры ў 1996 годзе. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1990), замежны член Нацыянальнай акадэміі навук ЗША (2006), ганаровы член Эдынбургскага Каралеўскага таварыства (1998).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і Эдзіт і Хайнца Кроташынер. (Сям’я скароціць сваё прозвішча да Крота ў 1955 годзе.) Яго імя мае сілезскія карані. Бацькава сям’я паходзіць з Баянова (Польшча), а матчына — з Берліна. Яго бацькі нарадзіліся ў Берліне, але ўцяклі ў Вялікабрытанію ў 1930-х гадах, бо яго бацька быў яўрэем.

Крота вырас у Болтане і наведваў Болтанаўскую школу, дзе ў той час таксама вучыўся Іэн Мак-Келен.

У дзяцінстве яго захаплялі наборы *Meccano*, і Крота адзначаў, што яны, у тым ліку, дапамаглі яму развіць неабходныя для навуковых даследаванняў навыкі. Потым у яго ўзнікла цікавасць да хіміі, фізікі і матэматыкі. Яго настаўнік хіміі лічыў, што ва Універсітэце Шэфілда лепшая кафедра хіміі ў Вялікабрытаніі, і Крота паступіў туды.

Хаця Крота быў выхаваны ў традыцыях яўрэйскай веры, ён пісаў, што рэлігія ніколі не мела для яго сэнсу, і з гадамі стаў перакананым атэістам. Ён падтрымліваў брытанскую гуманістычную асацыяцыю. У 2003 годзе стаў адным з 22 нобелеўскіх лаўрэатаў, якія падпісалі Трэці гуманістычны маніфест.

Памёр ад бакавога аміятрафічнага склерозу (хвароба Лу Герыга).

Кар’ера
-------

### Раннія працы

У Шэфілдскім універсітэце атрымаў ступені бакалаўра хіміі з адзнакай (1961) і доктара філасофіі па малекулярнай спектраскапіі (1964). Яго даследаванне для апошняй уключала ў сябе высокараспазнавальны электронны спектр свабодных радыкалаў, якія вырабляюцца імпульсным фатолізам (разбурэнне хімічных сувязяў святлом).

Сярод іншага, як то стварэнне першых фосфаалкенаў (злучэнняў з падвоенай сувяззю вуглярод-фосфар), яго Доктарская праца ўключала ў сябе некаторыя неапублікаваныя даследаванні па дыяксідзе трывуглерода, і гэта прывяло да агульнай цікавасці да малекул, якія змяшчаюць ланцугі вугляродных атамаў з мноствам кратных сувязяў. Ён пачаў сваю працу, ахоплены цікавасцю ў арганічнай хіміі, але, сутыкнуўшыся са спектраскапіяй, усё ж рашыў заняцца пытаннямі квантавай хіміі. Пазней ён пачаў цікавіцца астрахіміяй.

Пасля постдактарантуры ў Нацыянальным навукова-даследчым савеце Канады (1964—66) і Bell Labs у ЗША (1966—67) ён з 1967 года стаў выкладаць і займацца навуковай дзейнасцю ва ўніверсітэце Сусекса, прафесар з 1975 года, у 1991—2007 гадах даследчы прафесар Каралеўскага навуковага таварыства.

### Наступная праца

У 1980-х гадах ён запусціў даследчую праграму ў Сусексе, якая разглядае вугляродныя ланцугі ў міжзоным асяроддзі. Раннія даследаванні дазволілі выявіць малекулу цыанаацэтылену H-C≡C-C≡N. Група Крота выявіла спектральным метадам доказ існавання падобных даўжэйшых малекул, такіх як цыанабутадыін H-C≡C-C≡C-C≡N і цыанагексатрыін H-C≡C-C≡C-C≡C-C≡N, і знайшла іх у 1975 — 1979 гадах.

Спробы растлумачыць гэта прывялі да адкрыцця малекулы C60. Ён даведаўся, што ў той жа час над падобнай тэмай працуюць Роберт Кёрл і Рычард Смелі, ужываючы метад лазернай спектраскапіі, ва Універсітэце Райса ў Тэхасе. Ён прапанаваў ідэю выкарыстоўваць абсталяванне Універсітэта Райса, каб стварыць умовы, максімальна набліжаныя да ўмоў атмасферы вугляроднай зоркі, і паглядзець, як будуць сябе весці ў ёй арганічныя злучэнні.

Эксперымент, праведзены ў верасні 1985, не толькі даказаў, што вугляродныя зоркі могуць вырабляць вугляродныя ланцугі, але і выявіў існаванне малекул віду C60. Трое навукоўцаў праводзілі эксперымент з аспірантамі Джымам Хітам (цяпер прафесар Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута), Шонам О’Браенам (працуе ў Texas Instruments) і Юанем Ліу (цяпер працуе ў Нацыянальнай лабараторыі Оўк-Рыдж). Нобелеўская прэмія па хіміі 1996 года была падзелена паміж Кёрлам, Крота і Смелі.

У 1995 ён быў адным з заснавальнікаў брытанскай дабрачыннай адукацыйнай арганізацыі «Vega Science Trust» з мэтай стварэння фільмаў, якія папулярызуюць навуку і даюць магчымасць самому павысіць свой адукацыйны ўзровень, уключаюць у сябе лекцыі, інтэрв’ю з Нобелеўскімі лаўрэатамі, абмеркаванні актуальных пытанняў навукі, прафесійныя і навучальныя рэсурсы для тэлебачання і інтэрнэт-вяшчання. Было знята больш за 280 праграм, з якіх каля 50 транслявала BBC. Увесь паток праграм бясплатна можна паглядзець на сайце арганізацыі, які грае ролю тэлевізійнага навукова-адукацыйнага канала. Вэб-сайт, які прагледзелі карыстальнікі больш чым 165 краін, створаны самім Гары Крота і адлюстроўвае адну з яго галоўных цікавасцяў — графічны дызайн.

З 2002 па 2004 год прэзідэнт Каралеўскага хімічнага таварыства, яго ганаровы фела (2000).

З 2004 года займаў пасаду прафесара Francis Eppes на хімічным факультэце ва Універсітэце штата Фларыда, праводзіў даследаванні ў галіне нананавукі і нанатэхналогіі.

Ён выступаў у Обернскім універсітэце 29 красавіка 2010 года і ў аналітычным цэнтры ўніверсітэта Райса разам з Робертам Кёрлам 13 кастрычніка 2010 года.

У кастрычніку 2010 года Крота ўдзельнічаў у амерыканскім навукова-інжынерным фестывалі, на якім школьнікі і студэнты мелі магчымасць узяць удзел у неафіцыйнай гутарцы з навукоўцам-лаўрэатам Нобелеўскай прэміі.

Ён таксама ўдзельнічаў у тэхнічным фестывалі Індыйскага інстытута тэхналогіі ў 2010 годзе.

Ён выступаў ва ўніверсітэце Махатмы Гандзі (Котаям, Керала, Індыя) у студзені 2011 года, дзе быў лектарам, спецыяльна запрошаным з боку ўрада Кералы.

Сэр Харальд Крота на CSICON 2011
Крота выступіў на CSIcon 2011 года. Гэта была канвенцыя, прысвечаная навуковаму даследаванню і крытычнаму мысленню, арганізаваная Камітэтам па скептычных даследаваннях у супрацоўніцтве з часопісам Sceptical Inquirer і Цэнтрам даследаванняў.

Крота праводзіў семінары для дзяцей і, у прыватнасці, у лютым 2013 правёў такі семінар на тэму «Фулерэны» для 250 дзяцей 7—11 гадоў ва Універсітэце штата Пенсільванія.

Асабістае жыццё
---------------

У 1963 годзе ажаніўся з Маргарытай Генрыеце Хантэр, таксама студэнткай універсітэта. Крота лічыў сябе перакананым атэістам. 15 верасня 2010 Крота, разам з 54 іншымі грамадскімі дзеячамі, падпісаў адкрыты ліст, апублікаваны ў The Guardian, у якім выяўляецца апазіцыйнае стаўленне да візіту Папы Рымскага Бенедыкта XVI ў Злучанае Каралеўства.

Званні і ўзнагароды
-------------------

У лік узнагарод уваходзяць:

* Міжнародная прэмія за новыя матэрыялы (1992)
* Прэмія «Х’юлет-Пакард» (1994)
* Нобелеўская прэмія па хіміі (1996)
* Кельвінаўская лекцыя (1998)
* Прэмія Майкла Фарадея (2001)
* Медаль Коплі (2004)
* Шродынгераўская лекцыя (Імперскі каледж Лондана) (2006)

Крота з’яўляецца членам Кансультатыўнага савета па Кампаніі аб навуцы і тэхніцы, а таксама членам Савета кіраўнікоў навукова-даследчага інстытута Скрыпса. Ён атрымаў званне ганаровага доктара Тэль-Авіўскага ўніверсітэта ў 2011 годзе.

Паўночны кампус Універсітэта Шэфілда складаецца з двух будынкаў, названых у гонар сэра Гары Крота: інавацыйны цэнтр Крота і навукова-даследчы інстытут Крота.

Цытаты
------

> 
> Хімікі, па-мойму, хварэюць на адменную форму «шызафрэніі». Сапраўды, іх мысленне — гэта мудрагелістая сумесь самых абстрактных і самых наглядных уяўленняў. Яны ведаюць пра тонкія квантава-механічныя заканамернасці, што вызначаюць уласцівасці малекул, якія, у сваю чаргу, адказныя за ўсю шматстайнасць навакольнага свету… Ніхто не зрабіў так шмат для паляпшэння ўмоў жыцця людзей, як хімікі. Але іх заслугі ў належнай меры не ацэнены.— *В. В. Ерёмин.* Математика в химии. — Москва: Издательство Московского центра непрерывного математического образования, 2012. — С. 6. — 64 с. — (37). — 2 000 экз. — ISBN 978-5-94057-737-9.
> 
>

Зноскі
------

1. 1 2  Harold W. Kroto // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑  Harold Kroto // www.accademiadellescienze.it Праверана 1 снежня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107212659'></a>
3. 1 2  www.accademiadellescienze.it Праверана 1 снежня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107212659'></a>
4. ↑
5. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
6. ↑
7. ↑
8. ↑  Supplement 54255. Page 2(англ.), *The London Gazette* (29 снежня 1995). Праверана 6 красавіка 2018.
9. ↑  Harold Walter Kroto Biography **(нявызн.)**.
10. 1 2 3  Harold Kroto. Autobiography **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2012. Праверана 7 мая 2012.
11. ↑  Distinguished Supporters **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2012. Праверана 7 мая 2012.
12. ↑  Notable Signers **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 5 кастрычніка 2012. Праверана October 2, 2012.
13. ↑  Nicholas St. Fleur, «Harold Kroto, Nobel Prize-Winning Chemist, Is Dead at 76», 04.05.2016 «The New York Times»
14. ↑  FSU Profile **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 30 сакавіка 2014. Праверана 15 верасня 2013.
15. ↑  James A. Baker III Institute for Public Policy Rice University | Events | Civic Scientist Lecture — Robert F. Curl Jr. Ph.D. and Sir Harry W. Kroto, Ph.D Архівавана 14 кастрычніка 2010.. Bakerinstitute.org (2010-10-13). Retrieved on 2011-12-25.
16. ↑  Lunch with a Laureate. usasciencefestival.org
17. ↑  Erudite. Mgu.ac.in. Retrieved on 2011-12-25.
18. ↑  SCIcon 2011 Speakers **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2012. Праверана 12 April 2012.
19. ↑  SCIcon Official Site **(нявызн.)**. Праверана 12 April 2012.
20. ↑  Letters: Harsh judgments on the pope and religion **(нявызн.)**. Праверана 16 September 2010.
21. ↑  Advisory Council of the Campaign for Science and Engineering **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2010. Праверана 11 лютага 2011.

Спасылкі
--------

* Сайт Харальда Крота
* Інфармацыя на Нобелеўскім сайце  (англ.)
* Vega Science Trust  (англ.)
* Кампус Цэнтра даследаванняў імя Крота  (англ.)
* Старонка Дзяржаўнага ўніверсітэта Фларыды  (англ.)
* Старонка Шэфілдскага ўніверсітэта  (англ.)
* 

| ⛭Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі ў 1976—2000 гадах |
| --- |
| 
* Ліпскамб (1976)
* Прыгожын (1977)
* Мічэл (1978)
* Браўн / Вітыг (1979)
* Берг / Гілберт / Сенгер (1980)
* Фукуі / Хофман (1981)
* Клуг (1982)
* Таўбэ (1983)
* Мерыфілд (1984)
* Хаўптман / Карле (1985)
* Хершбах / Лі / Полані (1986)
* Крэм / Лен / Педэрсен (1987)
* Дайзенхофер / Хубер / Міхель (1988)
* Олтмен / Чэк (1989)
* Коры (1990)
* Эрнст (1991)
* Маркус (1992)
* Муліс / Сміт (1993)
* Ола (1994)
* Крутцэн / Маліна / Роўланд (1995)
* Кёрл / Крота / Смолі (1996)
* Боер / Уокер / Скоу (1997)
* Кон / Попл (1998)
* Зевейл (1999)
* Хігер / Мак-Дыярмід / Сіракава (2000)

 |
| 
* Поўны пералік
* (1901—1925)
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* **(1976—2000)**
* (2001—2025)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis · Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90678044 · BNF: 12361762x · CiNii: DA0698090X · GND: 1211917460 · ISNI: 0000 0001 1451 8749 · LCCN: n92009796 · NDL: 00839858 · NKC: ntk20211103094 · NLP: a0000003401338 · NSK: 000427995 · NTA: 129318779 · NUKAT: n96017254 · LIBRIS: 394819 · SUDOC: 032622821 · VIAF: 92002898 |

 |