**Асманская Балгарыя** - агульная назва тэрыторый Асманскай імперыі, населеных пераважна балгарамі. Акрамя таго — перыяд у гісторыі Балгарыі з канца XIV стагоддзя да канца XIX стагоддзя, калі адсутнічала незалежная балгарская дзяржава, а землі балгараў знаходзіліся пад валадарствам Асманскай імперыі (у балгарскай гістарыяграфіі ) таксама называецца «**турэцкае рабства**» ці «**асманскае ярмо**».

З заваяваннем Балгарыі туркамі ў 1393 годзе, быў ліквідаваны самастойны Тырнаўскі патрыярхат (прызнаны на Лампсакійскім Саборы 1235 года), які быў падпарадкаваны Канстанцінопальскай патрыярхіі. У 1766 годзе быў ліквідаваны турэцкімі ўладамі Пячскі патрыярхат (у тым ліку ў сваёй епархіі многія балгарскія землі), а ў 1767 годзе была ліквідавана турэцкімі ўладамі і Ахрыдская архіепіскапія (якая лічыцца балгарскай нацыянальнай Царквой). Абедзве Царквы становяцца часткай Канстанцінопальскага патрыярхата ў сувязі з Руска-турэцкай вайной, якая набліжаецца (1768—1774).

### Метадалогія гістарычнай ацэнкі

У другой палове XIX стагоддзя і асабліва пасля Крымскай вайны гістарычная літаратура патрабавала адмоўнай адзнакі ўсяго амаль пяцівекавага перыяду асманскага валадарства над балгарскімі землямі. У канцы XX стагоддзя гэтая ацэнка была канчаткова перагледжана як адмоўная толькі для перыяду Балгарскага адраджэння, пачатак якога было адзначана так званым інцыдэнт у Эдзірне.

### Заваёва

У канцы XIV стагоддзя Балгарыя была заваявана Асманскай імперыяй. Спачатку яна знаходзілася ў васальнай залежнасці, а ў 1396 султан Баязід I анэксаваў яе пасля перамогі над крыжакамі ў бітве пры Нікаполі.

### Тэрытарыяльная і палітыка-рэлігійная адміністрацыя

Балгарскія землі ўвайшлі ў адміністрацыйную акругу Румелія. «Румеліяй» (скажонае ад Рыма ) туркі звычайна называлі Візантыйскую імперыю, а затым свае ўладанні на Балканах, за выключэннем Босніі.

У Асманскай імперыі насельніцтва было падзелена на рэлігійныя абшчыны «прававерных» і «няверных», аб'яднаных у мілеты : мусульманскі мілет і праваслаўны мілет (або грэцкі мілет). Праваслаўны мілет уключаў у сябе розныя народы, аб'яднаныя на аснове рэлігійнай прыналежнасці пад вяршэнствам грэцкай патрыярхіі ў Канстанцінопалі. Асманскія законы загадвалі членам кожнага мілета пэўныя правы і абавязкі. Натуральна, асманская дзяржава імкнулася ўсяляк падкрэсліць прымат ісламу і мусульман на яго тэрыторыі. Найбольшымі правамі карысталіся мусульмане. Члены іншых абшчын мелі ў асноўным абавязкі (пэўны колер цюрбанаў, лінія аселасці, гэта значыць пражыванне ў пэўным квартале- гета, забарона на верхавую язду, падатак грашыма або дзецьмі). Разам з пераходам у падпарадкаванне Канстанцінопальскай патрыярхіі ў балгарскіх землях з'явіліся і грэчаскія царкоўныя кнігі, славянская літургія часткова засталася толькі ў сёлах. Дзве незалежныя праваслаўныя цэрквы — Пячскі патрыярхат і Ахрыдская арцыбіскуп — сталі пасля ахвярамі фанарыётаў.

У гэты час была праведзена частковая ісламізацыя балгарскага этнасу, за кошт балгараў, якія прынялі іслам і перайшлі ў мусульманскі мілет. Частка балгараў праваслаўнага веравызнання засталіся верныя Канстанцінопальскаму патрыярхату пасля аднаўлення Балгарскай праваслаўнай царквы. Гэта былі так званыя "грэкаманы". Тым не менш, большасць балгараў захавалі родную мову, веру і традыцыі. Асабліва станоўчую ролю пры гэтым адыграла балгарскае духавенства і манастыры.

### Сацыяльна-эканамічнае становішча

Нераўнапраўнае становішча балгараў у Асманскай імперыі падтрымлівалася рознымі спосабамі, найбольш распаўсюджанымі сярод якіх з'яўляліся:

* ісламізацыя - гвалтоўная і добраахвотная;
* « Падатак крывёю » (дэўшырме) — які да XVII стагоддзя з'яўляўся асноўным спосабам камплектавання янычарскага корпуса;
* рэлігійная, палітычная, эканамічная і юрыдычная дыскрымінацыя.

Пад уплывам Асветы ў XIX стагоддзі адбываецца працэс балгарскага нацыянальнага адраджэння, які характарызуецца сацыяльна-эканамічным ростам, нацыянальным яднаннем і вызваленнем балгарскага народа. Адначасова з гэтым пад уплывам Вялікай французскай рэвалюцыі ў Асманскай імперыі ўзнікае асманізм, паслядоўнікі якога заяўлялі неабходнасць роўнасці перад законам, усеагульнай вайсковай павіннасці і абавязковай дзяржаўнай адукацыі для ўсіх падданых імперыі.

### Паўстанні і вялікія дзяржавы

У той час як асманы былі на ўзвышэнні, існавала адкрытая апазіцыя іх уладзе. Першае паўстанне пачалося ў той час, калі імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонт заснаваў рыцарскі ордэн Цмока ў 1408 годзе, калі два балгарскія шляхцічы Канстанцін і Фружын на некалькі гадоў вызвалілі некаторыя рэгіёны. Самыя раннія сведчанні працяглага мясцовага супраціву датуюцца да 1450 года. Радзік ( *альтэрнатыўна* Радзіч) быў прызнаны асманамі ваяводам Сафійскай вобласці ў 1413 годзе, але пазней ён павярнуўся супраць іх і лічыцца першым гайдукам у гісторыі Балгарыі. Больш чым праз стагоддзе адбыліся два Тырнаўскія паўстанні - у 1598 ( Першае Тырнаўскае паўстанне ) і 1686 ( Другое Тырнаўскае паўстанне ) вакол старой сталіцы Тырнава. За імі рушылі ўслед каталіцкае Чыпроўскае паўстанне ў 1688 годзе і паўстанне ў Македоніі пад кіраўніцтвам Карпоша ў 1689 годзе, справакаванае аўстрыйцамі ў рамках іх доўгай вайны з асманамі. Усе паўстанні былі няўдалымі і патанулі ў крыві. Большасць з іх выклікала масавыя хвалі выгнанняў, якія часта налічвалі сотні тысяч. У 1739 годзе Бялградскі дагавор паміж Аўстрыйскай імперыяй і Асманскай імперыяй спыніў інтарэс Аўстрыі да Балкан на стагоддзе. Але ў 18 стагоддзі ў гэтым раёне дала аб сабе знаць нарастаючая магутнасць Расіі. Расейцы, як праваслаўныя славяне, маглі апеляваць да балгараў так, як не маглі аўстрыйцы. Кючук-Кайнарджанскі дагавор 1774 г. даў Расіі права ўмешвацца ў асманскія справы для абароны хрысціянскіх падданых султана.

### Балгарскае нацыянальнае абуджэнне і адраджэнне

Балгарскі леў, сімвал рэвалюцыйнай барацьбы ў другой палове 19 ст.Балгарскае нацыянальнае адраджэнне — перыяд сацыяльна-эканамічнага развіцця і нацыянальнай інтэграцыі балгарскага народа пад уладай Асманскай імперыі. Прынята лічыць, што пачатак з гістарычнай кнігі «История *Славяноболгарская* » , напісанай у 1762 годзе Паісіем, балгарскім манахам з манастыра Хіландар на Афоне, прывяло да нацыянальнага абуджэння Балгарыі і сучаснага балгарскага нацыяналізму і працягвалася. да вызвалення Балгарыі ў 1878 годзе ў выніку руска-турэцкай вайны 1877-78 гг.

Сістэма Мілета — сукупнасць канфесійных суполак Асманскай імперыі. У ім ішла гаворка пра асобныя суды, якія адносяцца да «асабістага права», паводле якога рэлігійным суполкам было дазволена кіраваць сабой у адпаведнасці з іх уласнай сістэмай. Султан лічыў Усяленскага патрыярха Канстанцінопальскага патрыярхату лідэрам праваслаўных хрысціянскіх народаў сваёй імперыі. Пасля рэформаў Асманскага Танзімата (1839–1876 гг.) у Імперыі ўзнік нацыяналізм, і гэты тэрмін выкарыстоўваўся для абароненых законам рэлігійных меншасцей, падобна таму, як іншыя краіны выкарыстоўваюць слова *нацыя*. Новыя млыты былі створаны ў 1860 і 1870 гг.

Балгарскі экзархат (дэ-факта аўтакефальная праваслаўная царква) быў створаны як асобная балгарская епархія на аснове галасавання этнічнай ідэнтычнасці.  Ён быў абнародаваны ў аднабаковым парадку (без блаславення Усяленскага Патрыярха ).

Заснаванне Экзархату стала прамым вынікам барацьбы балгарскага праваслаўнага насельніцтва супраць панавання Канстанцінопальскага грэчаскага патрыярхату ў 1850—1860-х гадах. У 1872 годзе Патрыярхат абвінаваціў Экзархат у тым, што ён унёс *этнанацыянальныя* асаблівасці ў рэлігійную арганізацыю Праваслаўнай царквы, а аддзяленне ад Патрыярхату было афіцыйна асуджана Саборам у Канстанцінопалі ў верасні 1872 года як раскольніцтва. Тым не менш, балгарскія рэлігійныя лідэры працягвалі пашыраць межы Экзархату ў Асманскай імперыі, праводзячы плебісцыты ў раёнах, якія аспрэчваліся абедзвюма Цэрквамі. 

Узброенае супраціўленне асманскаму валадарству абвастрылася ў трэцяй чвэрці 19 стагоддзя і дасягнула апошняй кропкі ў Красавіцкім паўстанні 1876 года, якое ахапіла частку этнічна балгарскіх тэрыторый імперыі. Паўстанне, разам са стратэгічнымі інтарэсамі Расіі на Балканах, стала прычынай руска-турэцкай вайны 1877-1878 гг. якая скончылася стварэннем незалежнай балгарскай дзяржавы ў 1878 г. хоць і значна меншай за тое, на што разлічвалі балгары.

### Гл. таксама

* Балгарскі экзархат
* Асманская Вардарская Македонія
* Руска-турэцкая вайна 1877–1878 гг
* Сан-Стэфанскі дагавор

Зноскі
------

1. ↑  Хронологические рамки эпохи Возрождения
2. ↑  Daskalov, Rumen (2004). *The Making of a Nation in the Balkans: Historiography of the Bulgarian Revival*. Central European University Press. pp. 7–8. ISBN 963-9241-83-0. .
3. ↑  *For the Peace from Above: an Orthodox Resource Book on War, Peace and Nationalism*. Syndesmos. 1999.
4. ↑  From Rum Millet to Greek and Bulgarian Nations: Religious and National Debates in the Borderlands of the Ottoman Empire, 1870–1913, Theodora Dragostinova, Ohio State University, Columbus.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85017868 |