Кашталян. Акварэль К. Русецкага
**Кашталян**, **каштэлян** (фр.: chatelain, польск.: kasztelan, літ.: kastelionas, з лац.: castellanus, ад *castellum* — замак) — у феадальных дзяржавах адміністратар замка і прылеглых тэрыторый.

Выконваў функцыі кіраўніка замка, адказнага за спраўнае ўтрыманне замка, гарнізона і абслуговага персанала, і кіраўніка тэрыторыяй, адказнага за яе бяспеку і абарону, збор падаткаў і даніны, ажыццяўленне судовай улады.

Каралеўства Польскае
--------------------

У сярэднявечнай Польшчы назва *kasztelan* з’явілася ў XIII стагоддзі ў Каралеўстве Польскім. Спярша загадваў замкам, войскам у ім і меў пэўныя судовыя функцыі (на Мазоўшчыне спрабавалі змяніць назву на «*грададзержца*», але беспаспяхова). На пачатку XIV стагоддзя страціў практычную ўладу на карысць новаўведзеных гарадскіх старостаў. На нейкі час захаваў судзейства, але разглядаў толькі забойствы, калі не быў знойдзены забойца. У 1454 годзе страціў і гэта права.

Пасада, аднак, засталася, а ў выніку павелічэння гарадоў павялічвалася і колькасць гарадскіх кашталянаў.

Вялікае Княства Літоўскае
-------------------------

У Вялікім Княстве Літоўскім пасада была ўведзена ў 1413 годзе ў Вільні і Троках, а з 1506 года — у іншых літоўскіх ваяводскіх гарадах. У Інфлянтах на працягу 1598—1677 гадоў былі: кашталян вендэнскі, кашталян дорпацкі, кашталян парнаўскі. У 1677 годзе замест іх застаўся адзін — кашталян інфлянцкі.

У ВКЛ кашталянскія пасады займалі, як правіла, прадстаўнікі магнацкіх родаў Радзівілаў, Тышкевічаў, Хадкевічаў, Гальшанскіх.

Рэч Паспалітая
--------------

Уваходзіў у Раду ВКЛ, з 1569 года — у Сенат Рэчы Паспалітай. Сярод кашталянаў усталявалася строгая іерархія, у адпаведнасці з якой яны займалі месцы ў сенаце (побач з ваяводамі). Самым старэйшым лічыўся кашталян кракаўскі, пасля яго ішлі ваяводы і роўня ім кашталян віленскі і кашталян троцкі. Далей падзяляліся на большых — *крэславых* (правінцыяльных) — сандамірскія, калішскія, жмудскія, кіеўскія, львоўскія, валынскія і іншыя; і меншых — *дражковых* (павятовых) — радамскі, хелмскі, варшаўскі і іншыя. Першыя праводзілі паседжанні ў Сэнаце вышэй, на крэслах, другія — ніжэй і на простых лавах. Гэты падзел быў ліквідаваны ў 1775 годзе, калі ўсіх кашталянаў прыраўнялі.

Кашталян не меў акрэсленых функцый, у службовай іерархіі займаў месца пасля ваяводы (акрамя кашталяна кракаўскага). Пасада кашталяна з часам стала ганаровым тытулам.

У адсутнасць ваяводы на Літве кашталян склікаў соймік галаўнога павета ваяводства і старшынстваваў на ім. Пры скліканні паспалітага рушэння збіраў шляхту з галоўнага павета (у Польшчы — з павета, ці ваколіц горада) і перадаваў яе пад кіраўніцтва ваяводы. Першапачаткова ў ВКЛ подобныя функцыі выконвалі старосты або намеснікі, значная частка якіх паступова пад польскім уплывам пачала звацца кашталянамі, а меншая ваяводамі.

Кашталян не мог спалучаць пасады ваяводы, вялікага маршалка, канцлера і падскарбія, а таксама гарадскога старосты ці бурграфа на сваёй тэрыторыі. Затое мог, як і ваявода, стаць гетманам.

З падзеламі Рэчы Паспалітай у 18 ст. знікла і пасада.

Пазней кашталянамі звалі таксама наглядчыкаў касцёлаў, касталянкамі — кладаўшчыц у лячэбных, лячэбна-аздараўленчых і рознага роду прытулках для дзяцей, інвалідаў і старых.

Гл. таксама
-----------

* Ваявода
* Староста

Зноскі
------

1. ↑  ЭнцВКЛ, 2005

Літаратура
----------

* *Вяроўкін-Шэлюта У.* Кашталян // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 79. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* Zbigniew Góralski. Urzędy i godności w dawnej Polsce. — Warszawa, 1983.

| ⛭Кашталяны Вялікага Княства Літоўскага |
| --- |
| з 1413 па 1795 | Віленскія ·  Троцкія |
| з 1566 па 1795 | Берасцейскія ·  Віцебскія ·  Жамойцкія ·  Менскія ·  Мсціслаўскія ·  Новагародскія ·  Полацкія ·  Смаленскія |
| з 1793 па 1795 | Браслаўскія ·  Гарадзенскія ·  Мерацкія ·  Павятовыя кашталяны |
| з 1566 па 1795  Перайшлі ў склад Польшчы ў 1569 | Брацлаўскія ·  Валынскія ·  Кіеўскія ·  Падляшскія |
| Супольнае валоданне Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага | Вендэнскія ·  Дорпацкія ·  Інфлянцкія ·  Парнаўскія |