**Айсіньгёро Іньчжэнь** (дэвіз праўлення «Юнчжэн» (гарманічнае і справядлівае) кіт. 雍正, піньінь *Yōngzhèng*, уласнае імя **Іньчжэнь** кіт. 胤禛, піньінь *Yìnzhēn*, 13 снежня 1678 — 8 кастрычніка 1735), пяты маньчжурскі кіраўнік імперыі Цын (з 1722 па 1735). Ён узышоў на пасад у саракачатырохгадовым узросце да крайняга здзіўлення іншых шматлікіх сыноў  (руск.) (бел. ранейшага імператара, бо быў адкрыта ненавідзім бацькам (існуе легенда, што адзін з еўнухаў Іньчжэня здолеў падрабіць завяшчанне яго бацькі, злучыўшы разам іерогліфы «дзесяць» і «чатыры», у выніку чаго аказалася, што бацька завяшчаў імперыю не чатырнаццатаму сыну Іньці  (руск.) (бел. а чацвёртаму, то ёсць Іньчжэню). Супрацьдзеянне радні новы багдахан неадкладна парыраваў ужываннем сілы, і на трынаццаць гадоў стаў фактычна самаўладным кіраўніком імперыі. Кіруючы краінай самаўладна, ён усяляк абыходзіў Савет князёў-рэгентаў і саноўнікаў. Гэта, у сваю чаргу, абумовіла напружанасць у яго адносінах з маньчжурскімі князямі імператарскай крыві і ўсім родам Айсінь Гёро.

Біяграфія
---------

### Навядзенне парадку ў краіне

Прадстаўнік адной з «нізкіх прафесій»
Іньчжэнь атрымаў у спадчыну ад Сюанье цэнтралізаваную імперыю, моцную армію, адладжаны бюракратычны апарат, эканоміку, якая адраджаецца, поўную казну, адносны спакой унутры краіны, адужэлы саюз заваёўнікаў з кітайскімі шэньшы  (руск.) (бел. і памешчыкамі, а таксама другую вайну з Джунгарскім ханствам, якая зацягнулася. Тым не менш, у гэтай здавалася б шчаснай сітуацыі намецілася небяспечная тэндэнцыя: у пачатку XVIII стагоддзя ў асяроддзі ніжэйшых і сярэдніх слаёў «сцяжнага» саслоўя пачаўся працэс раскладання, маньчжурскія салдаты ўсё часцей закідвалі занятак земляробствам і вялі паразітычны лад жыцця, задавальняючыся дараваннем і падачкамі казны. Радавыя і малодшыя афіцэры ўсё больш аказваліся ў пазыковай кабале ў буйных землеўладальнікаў, купцоў і ліхвяроў. Каб спыніць спусташэнне ваеннага саслоўя, урад Іньчжэня з 1729 года пайшоў на выкуп прададзеных і закладзеных «сцяжных зямель» за кошт казны з наступным перапродажам іх ранейшым уладальнікам. Аднак мала хто з іх змог або захацеў скарыстацца такой магчымасцю.

Каб яшчэ больш умацаваць маньчжурскую ўладу і ўніфікаваць падданых імперыі, Іньчжэнь спрабаваў зраўнаваць у правах дзве катэгорыі насельніцтва — «добрапрыстойны народ» (гэта значыць «чатыры саслоўі» — сяляне, чыноўнікі, рамеснікі і гандляры) і частку «подлага люду», якая адносілася да катэгорыі «нізкіх прафесій». Гэта былі акцёры, цырульнікі, прастытуткі, ніжэйшыя служыцелі прысутных месцаў, даньцзя  (руск.) (бел. а таксама малалікія сацыяльныя групы «адрынутых». Указам 1723 года ім дазвалялася жыць разам з «добрапрыстойным народам», радніцца з ім праз шлюбы і ўдзельнічаць у іспытах на званне шэньшы  (руск.) (бел.. Тым не менш гэты ўказ не даў чаканых вынікаў, і дыскрымінацыя «нізкіх прафесій» і кастаў захавалася.

### Палітыка ў галіне ідэалогіі і веравызнанняў

Іньчжэнь, як і Сюанье, надаваў вялікае значэнне духоўнаму заняволенню кітайцаў, робячы ўпор на «прамыванне мазгоў» і «чыстку думак». Асаблівую ўвагу ён надаваў сістэме «сельскіх гутарак», якую ўсяляк умацоўваў. Да адказных за правядзенне «сельскіх гутарак» былі прыстаўлены тры-чатыры памочніка, якія штомесяц змянялі адзін аднаго. Усе сельскія і гарадскія жыхары кожныя два тыдні былі абавязаныя з’яўляцца ў сваю групу на «сумоўе», што строга кантралявалася ўладамі. У 1724 Іньчжэнь выдаў шматслоўныя ўказы, каб умацаваць і пашырыць ролю «свяшчэннага указа» Сюанье 1670 года, накіраванага супраць іншадумцаў. У 1725—1729 гадах адзін за адным рушылі ўслед тры судовыя працэсы над навукоўцамі і літаратарамі. Найбольш крывавай была «справа» ўжо памерлага літаратуразнаўцы і медыка Люй Люляна  (англ.) (бел. у чыіх працах знайшлі антыманьчжурскія выказванні. Яго труп быў выкапаны з магілы і рассечаны на часткі, а вучні і члены яго сям’і пакараныя. Для сачэння за чыноўнікамі, шэньшы  (руск.) (бел. і простымі людзьмі была створана разгалінаваная сетка таемных агентаў.

Імкнучыся ўзмацніць уплыў канфуцыянства ў якасці ідэалагічнай асновы маньчжурскага валадарства, Іньчжэнь перайшоў да барацьбы з хрысціянствам. Пачаліся арышты каталіцкіх місіянераў, ім была забароненая пропаведзь, а ў 1724 годзе рушыла ўслед іх выгнанне з Кітая. Гэта быў адзін з важных актаў палітыкі далейшай ізаляцыі краіны ад знешняга свету. Усяго пры Іньчжэне было закрыта больш за 300 хрысціянскіх цэркваў.

### Палітыка ў адносінах да нацыянальных меншасцей

Па меры далейшага выхаду краіны з пасляваеннай разрухі і ўмацавання маньчжурскага рэжыму, Іньчжэнь актывізаваў пачатую яшчэ пры Сюанье палітыку поўнага падпарадкавання некітайскіх народнасцяў бюракратычнага апарату імперыі. Замена ўскоснага кіравання прамым, захоп зямель абарыгенаў чыноўнікамі, памешчыкамі і асабліва кітайскімі перасяленцамі, увядзенне спусташальных падаткаў і чынавенскі самавольства паставілі карэннае насельніцтва — мяа, чжуан, яа  (руск.) (бел. дун  (руск.) (бел. лі  (руск.) (бел. — у вельмі цяжкае становішча. Пры дапамозе сваіх узброеных дружын кітайскія памешчыкі і ліхвяры гвалтоўна скуплялі іх землі, адбіралі іх сілай, забіраючы мясцовае насельніцтва ў кабалу. Апошняе стала падвяргацца гвалтоўнай кітаізацыі і маньчжурызацыі. Бяспраўе, адвольна завышаныя падаткі, гвалт з боку ўладаў і перасяленцаў рэзка абвастрылі сацыяльны і нацыянальны прыгнёт. У раёнах, населеных мяа і іншымі народнасцямі, цынскія чыноўнікі паводзілі сябе як заваёўнікі.

### Знешняя палітыка

Французская карта «Кітая і кітайскай Тартарыі  (руск.) (бел.» ў эру Юнчжэн
Пры Іньчжэне былі завершаны чарговыя меры па ўмацаванні паўночных межаў Цынскай імперыі. У сувязі з паступовым засяленнем зямель на поўнач ад Вярбовага палісаду, у 1726 годзе была ўтворана новая правінцыя — Гірын. Для абароны гэтых зямель з боку мангольскіх качэўнікаў ў пачатку XVIII стагоддзя была створана новая ўмацаваная лінія, якая атрымала назву «Мяжа вярбовых тычын».

Для ўстанаўлення мяжы паміж Халхай, якая ўвайшла ў склад Цынскай імперыі, і Расійскай імперыяй, у Пекін было адпраўлена пасольства С. Рагузінскага  (руск.) (бел.. У выніку цяжкіх перамоў у 1728 годзе быў заключаны Кяхцінскі дагавор. У 1731 годзе ў Маскву і ў 1732 годзе ў Пецярбург прыбылі кітайскія амбасады ад Іньчжэня. Расія была першай еўрапейскай дзяржавай, якую наведалі кітайскія паслы.

Палітыка Іньчжэня ў Манголіі была накіравана на ўзмацненне кантролю над ханамі і князямі. Фактычна, богдахан у Пекіне дзейнічаў як вялікі хан Манголіі. Узмацненне феадальнай раздробненасці Халхі ўмацоўвала ўладу богдахана.

### 2-і Цынскі паход у Тыбет

Іньчжэнь усяляк узмацняў свой кантроль над Тыбетам, хоць з 1723 па 1727 гады ажыццяўляў адвод цынскіх войскаў з Лхасы. З яго завяршэннем у Тыбеце пачалася міжусобіца. Для падаўлення распачатага паўстання Іньчжэнь накіраваў у другі паход у Тыбет 15 тысяч салдат з Сычуані, Шэньсі і Юньнані. Да моманту іх прыходу спадчынны арыстакрат Паланай са сваёй дзевяцітысячнай арміяй ужо стабілізаваў становішча. Ва ўзнагароду за гэта ён у 1728 годзе атрымаў княскі тытул і права кіравання ўсёй краінай. Для пастаяннага кантролю над Тыбетам Іньчжэнь пакінуў у Лхасе двух цынскіх міністраў-рэзідэнтаў і тысячны гарнізон.

### Заваяванне Цынхая

Паўстанне 1722 года ў саюзным з маньчжурамі княстве ў раёне Кукунора паслужыла Іньчжэню падставай для заваявання ў 1724 годзе ўсяго Цынхая. Супраць размешчанага тут айрацкага аймака Хашоут былі кінутыя войскі пад камандаваннем Нянь Гэн’яа і Юэ Чжунцы. Хашоуты былі разгромленыя, страціўшы 80 тысяч забітымі і некалькі дзясяткаў тысяч палоннымі. Цынскія войскі захапілі каласальную колькасць галоў жывёлы і іншых трафеяў. Тэрыторыя Цынхая была далучана да Цынскай імперыі, а астатнія хашоуты былі падзелены на некалькі аймакаў і падпарадкаваны намесніку ў Сініне. Тым самым істотна аслабла Джунгарскае ханства, якое страціла адзін з чатырох аймакаў.

### Вайна з Джунгарскім ханствам

У 1729 годзе аднавілася вайна паміж Цынскай імперыяй і Джунгарскім ханствам. Цынскае камандаванне імкнулася захапіць аймак Джунгар, сцягнуўшы да раёна Ілі буйныя сілы пад камандаваннем Фуэрданя і іншых военачальнікаў. Тут айраты разбілі адну з наступаючых цынскіх калон блізу горада Кобда. У 1731 годзе ўдарныя сілы джунгарскага ўладара Галдан-Цэрэна  (руск.) (бел. пачалі вялікі паход у Халху. У шэрагу бітваў яны разбілі маньчжурскія войскі і конніцу халхаскіх князёў. Для адлюстравання гэтага націску Іньчжэнь сабраў велізарныя сілы. У 1733 годзе ў вырашальнай бітве на берагах ракі Архон блізу храма Эрдэні-Дзу  (руск.) (бел. айрацкая армія пацярпела паражэнне і пачала адступленне.

У барацьбе з Джунгарскім ханствам цынскі ўрад разлічваў на дапамогу Расійскай імперыі, у тым ліку на выкарыстанне супраць айратаў конніцы калмыцкага хана  (руск.) (бел. Аюкі, які качаваў у Паволжы. Аднак кітайскія амбасады 1713—1714 і 1731—1732 гадоў у Расію не прывялі да ўцягвання Пецярбурга ў айрата-кітайскую вайну.

Гэтая вайна нанесла вялікія страты цынскай казне. У 1734 годзе Іньчжэнь быў вымушаны прыняць прапанову Галдан-Цэрэна  (руск.) (бел. і пачаць мірныя перамовы, якія зацягнуліся на некалькі гадоў.

### Абсалютызацыя імператарскай улады

Прыход да ўлады сумніўным шляхам і стан варожасці з імператарскім родам вымушалі Іньчжэня ствараць апарат кіравання, незалежны ад маньчжурскай арыстакратыі. У 1730 годзе, пад падставай больш аператыўнага кіраўніцтва ваеннымі дзеяннямі супраць джунгар, быў створаны ваенны штаб (*Цзіньцзіфан*)- часовая ваенна-адміністрацыйная ўстанова. Пасля 1732 года яна было пераўтворана ў ваенны савет (*Цзюньцзічу*) — вышэйшы дзяржаўны орган, які складаўся непасрэдна пры імператары і не падпарадкоўваўся Савету князёў-рэгентаў і саноўнікаў. Сканцэнтраваўшы ў сваіх руках усе асноўныя ваенныя і грамадзянскія справы кіравання, ваенны савет ператварыўся ва ўрад, цалкам залежны ад імператара і ўзначалены ім. Скінуўшы з сябе кантроль маньчжурскай арыстакратыі, імператарская ўлада стала ў поўнай меры абсалютнай.

Іньчжэнь паступова здымаў абмежаванні на занятак кітайцамі адказных пастоў у верхнім эшалоне ўлады. Ужо з 1719 года пасады намеснікаў і ваенных губернатараў у стратэгічна важных правінцыях Шаньсі і Шэньсі было дазволена займаць кітайскім ваенным, прылічаным да «сцяжных» войскаў, а з 1732 года на гэтыя пасады маглі прызначацца манголы і «нясцяжныя» кітайцы. Такая палітыка яшчэ больш узмацніла нянавісць маньчжурскай арыстакратыі да Іньчжэня.

Іньчжэнь памёр у 1735 годзе пры дзіўных абставінах; існуе версія, што ён быў атручаны. Успадкаваў яму яго чацвёрты сын — Хунлі, які кіраваў пад дэвізам «Цяньлун».

Сям’я
-----

* Бацька: імператар Сюанье
* маці: Імператрыца Сяагунжэнь, Удовая імператрыца Жэньшоу

### Жонкі

1. **Імператрыца Сяацзінсянь** (孝敬憲皇后), дачка Ффіяньгу з роду Уланара
2. **Імператрыца Сяашэнсянь** (孝聖憲皇后), дачка Лінчу з роду Нюхулу
3. Высакародная жонка імператара Дуншу, дачка Нянь Сяліна — генерал-губернатара Хугуана
4. Высакародная жонка імператара Чуньі з роду Гэн
5. Жонка Цзі з роду Лі
6. Жонка Цянь з роду Лю
7. Наложніца Мау з роду Сун
8. Каштоўная спадарыня У

### Сыны

1. Хунхуэй (弘暉)， вялікі князь Дуань
2. Хунъюнь (弘昀), памёр маладым
3. Хуншы (弘時)
4. Хунлі (弘曆), стаў імператарам
5. Хунчжоу (弘晝), вялікі князь Хэ
6. Хунпань (弘昐), памёр маладым
7. Хунчжань (弘瞻), удзельны князь Го
8. Фухэ (福宜), памёр маладым
9. Фухуэй (福惠), вялікі князь Хуай
10. Фупэй (福沛), памёр маладым

Зноскі
------

1. 1 2  Yongzheng // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2
3. ↑  *Spence J.* The Search for Modern China — 1 — USA: W. W. Norton & Company, 1991. — P. 81. — ISBN 978-0-393-30780-1<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15233012'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1282208'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q932820'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a>
4. ↑  *Immanuel C.Y. Hsü* The Rise of Modern China — 6 — USA: OUP, 2000. — P. 38. — 1136 p. — ISBN 978-0-19-512504-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15138081'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4567878'></a>

Літаратура
----------

* *Веселовский Н. И.* Юн-чжен // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Непомнин О. Е.* История Китая: Эпоха Цин. XVII — начало XX века. — М.: Восточная литература, 2005. — ISBN 5-02-018400-4


| ?Юнчжэн — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Nurhaci[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Hong Taiji[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Empress Xiaocigao[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Shunzhi Emperor[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Zhaisang[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Empress Dowager Xiaozhuang[d] |  |  |  |
|  |  | Кансі |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Boli[d] |  |
|  | Юнчжэн |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Empress Xiaogongren[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Empress Xiaokangzhang[d] |  | Tong Tulai[d] |  | Tong Yangzhen[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 98070635 · BNF: 150884921 · CBDB: 0063801, 0339773 · CiNii: DA0863776X · GND: 123855888 · ISNI: 0000 0000 7729 1046 · LCCN: n82049591 · NDL: 00624529 · NKC: jo2006333801 · NLA: 36732187 · NTA: 140615180 · PTBNP: 254157 · LIBRIS: 333533 · SUDOC: 140886206 · VIAF: 20599972 · ULAN: 500372570 |

 |