recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ангон** — доўгі двухшыпны чарашковы дроцік (кідальнае кап’ё). Пры пападанні ў цела ангон было цяжка дастаць, а нанесеныя ім раны прыносілі жорсткія пакуты. Калі ангон трапляў у шчыт, воін больш не мог свабодна ім валодаць і вымушаны быў пакідаць яго на полі бою. Ангон развіўся з кідальных коп’яў рымскіх легіянераў — пілумаў. Лічыцца тыповай зброяй франкаў і англасаксаў у V—VIII ст. Двухшыпныя чарашковыя дроцікі, якія тыпалагічна ўзыходзяць да ангона, шырока выкарыстоўваліся ў 2-й палове I-га тыс. ў Скандынавіі, Фінляндыі, Латвіі, вядомы ў Літве і на паўднёвым захадзе Расіі. На тэрыторыі Беларусі знойдзены экзэмпляр ангона на гарадзішчы Пруднікі VIII ст. З пачатку II-га тыс. ангоны паступова выходзяць з ужытку. Аднак у Латвіі і на эстонскіх астравах іх працягвалі выкарыстоўваць у XI—XIII стст. На землях Старажытнай Русі асобныя знаходкі ангонаў X—XIII стст. выяўлены на паўночным захадзе Расіі, у заходніх рэгіёнах Беларусі (гарадзішчы Маскаўцы, Турыйск, Брэст).

Літаратура
----------

* Atgāzis, M. Dzelzs iedzitņa śkēpu gali ar atrakpēm Latvijā // Archeoloġija un etnogrāfija. — 1974. — Vol. 11. — S.
* Артемьев, А. Р. О редких типах наконечников копий в Новгороде и Новгородской земле // Материалы по археологии Новгородской Земли, 1990 / Новгородская археологическая экспедиция, МГУ, ИА АН СССР и Новгородского музея, Новгородский государственный объединенный музей-заповедник; Под ред.: В. Л. Янина и др. — М. 1991. — 223 с. — С.
* Плавінскі, М. А. Ангон / М. А. Плавінскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 29. — ISBN 978-985-11-0353-5.
Раслінная ежа
Мяса
**Ежа** — усё прыдатнае да яды і піцця чалавекам. Асноўнае прызначэнне ежы быць крыніцай энергіі для жыццядзейнасці арганізма, аднак немалаважным з'яўляецца атрыманне асалоды ад яе. Ежа складаецца з харчовых прадуктаў, а таксама з харчовых вырабаў і харчовых дабавак, якія перад спажываннем гатуюць, нават калі ядуць сырымі, ад чаго яны робяцца ежай. Сукупнасць спосабаў і метадаў гатавання гатавання ежы завуць кулінарыяй. Сукупнасці пэўных харчовых прадуктаў у спалучэнні з спосабамі і метадамі гатавання завуць стравамі або напоямі. Пэўныя сукупнасці страў завуць кухнямі, напрыклад нацыянальнымі або рэгіянальнымі.

Спажыўную каштоўнасць у ежы маюць бялкі, тлушчы, вугляводы, вітаміны і мікраэлементы. Людзі звычайна прымаюць ежу ад 1-го да 5-ці разоў на дзень. Асноўныя прыёмы ежы ў Беларусі – сняданак, абед, вячэра. Склад, час, месца і назвы прыёмаў ежы розняцца па народах, краінах і рэгіёнах.

Найбольш распаўсюджаныя метады гатавання ежы – абіранне, разбіранне, драбненне, тэрмічная апрацоўка, сушэнне, саленне, вяленне, марынаванне, кансерваванне, расфасоўка і пакаванне.

Некаторыя тыпы і віды страў і напояў – гарнір, салат, смажаніна, суп, соус, рагу, пюрэ, пудынг, віно, піва і інш.

Глядзіце таксама
----------------

* Корм
* Харчовыя прадукты
* Харчовыя вырабы
* Харчовыя дабаўкі
* Кулінарыя
* Сталовыя прыборы
* Куханнае начынне
* Дыеталогія
* Вегетарыянства

Зноскі
------

1. ↑  прэгчы — апрацоўваць моцным жарам (зерне, насенне, арэхі); смажыць — гатаваць на агні (мяса, рыбу, грыбы); пячы — гатаваць ежу сухім награваннем, на адкрытым агні, у духу або на патэльні (хлеб, бульбу, яечню і пад.); скварыць — пячы на агні (сала і пад.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ежа

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая кiтайская · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX524584 · GND: 4034870-2 · LCCN: sh85050184 · Microsoft: 2911065967 · NDL: 00572183 · NKC: ph115833 |

 |
**Гіём Тама Рафаэль Тараваль** (фр.: Guillaume Taraval; 21 снежня 1701 — красавік 1750, Стакгольм) — французскі і шведскі мастак.

Нарадзіўся ў Францыі, у сям’і Франсуа Тараваля і Катрын Масон, рана асірацеў і быў выхаваны прыёмным бацькам, Анры Гіймарам (1665—1728), які таксама даў яму першыя ўрокі жывапісу і малюнка. Затым Тараваль працягнуў сваё навучанне жывапісу ў мастака Клода Адрана (1658—1734).

У 1727 годзе малады мастак ажаніўся з дачкой свайго прыёмнага бацькі, Марыяй-Ганнай Франсуазай Гіймар (нар. каля 1705). У 1729 годзе ў пары нарадзіўся старэйшы сын, які ў будучыні стаў вядомым мастаком, Юг Тараваль (1729—1785).

У 1732 годзе Гіём Тараваль прыняў запрашэнне разам са сваёй сям’ёй адправіцца ў Швецыю, дзе мастак атрымаў вялікую замову, звязаную з упрыгожаннем новага Каралеўскага палаца ў Стакгольме. У палацы шведскіх каралёў Тараваль стварыў цэлую серыю элегантных столевых роспісаў, адным з першых пазнаёміўшы Швецыю з дэкаратыўным стылем ракако. Таксама Тараваль пісаў партрэты, нацюрморты, алтарныя выявы для некалькіх цэркваў Швецыі.

У Стакгольме Тараваль меў сваю майстэрню і вучняў, сярод якіх вылучаўся Юхан Паш. Калі ў 1735 годзе была створана Шведская акадэмія мастацтваў, то яе першым прэзідэнтам стаў Тараваль.

У 1738 годзе ў Швецыі ў яго нарадзіўся малодшы сын, Луі Гюстаў Тараваль (1738—1794), які пазней стаў архітэктарам і гравёрам. 1739 Гіём Тараваль ненадоўга наведаў Парыж, але ўжо ў 1740 вярнуўся ў Швецыю, дзе працягваў працаваць да канца жыцця.

Гіём Тараваль памёр у Стакгольме ў 1750 годзе. Пасля гэтага яго сын, 21-гадовы Юг Тараваль, вярнуўся назад у Францыю.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 23 жніўня 2017.
2. ↑  Guillaume Thomas Raphaël Taraval<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. 1 2   Праверана 15 кастрычніка 2016.
4. ↑  Guillaume Taraval //
5. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | LIBRIS: 403026 · VIAF: 95692265 · ULAN: 500001934 |
Гірка ў афармленні параднага ўвахода Успенскай царквы Гефсіманскага скіта Валаамскага манастыра
Гірка над ганкам Сабора Васіля Блажэннага
Гірка над уваходам у Дзяржаўны гістарычны музей у Маскве
**Гірка** — фігурная архітэктурная дэталь, галоўным чынам у выглядзе перакуленай пірамідкі з цэглы або каменя.

Гірка падвешваецца на схаваным у муры жалезным стрыжні і служыць апорай для двух малых дэкаратыўных арачак, звычайна размешчаных пад адной вялікай аркай.

Гірка шырока выкарыстоўваліся ў архітэктуры XVI-XVII стагоддзяў у дэкоры варот, брам, ганкаў, аконных праёмаў.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. — ISBN 5-85700-078-5.
**Мапун** (тагальск.: Mapun) — востраў у моры Сулу. Плошча — 77 км². Разам з суседнімі астравамі складае аднайменны муніцыпалітэт (181,3 км²) у складзе правінцыі Таві-Таві на поўдні Філіпінаў. Насельніцтва (2015 г.) — 26597 чал.

Геаграфія
---------

Востраў Мапун месціцца на поўдні мора Сулу за 102 км ад узбярэжжа буйнога вострава Калімантан. Мае вулканічнае паходжанне. На востраве 26 узвышшаў. Найвышэйшы пункт — гара Ліран (336,8 м). Маюцца 2 кратэрных возеры з прэснай вадою: Данаа (24 га) і Сінгуанг (28 га). У цэнтральнай частцы сцёкі даджавых вод фарміруюць возера Сапах (69 га) з забалочанымі берагамі.

Клімат трапічны вільготны. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 994 мм. Сярэдняя тэмпература на працягу года трымаецца каля +27°C.

Гісторыя
--------

У XVI ст. Мапун уваходзіў у склад султаната Бруней, пакуль у 1578 г. іспанцы не нанеслі паражэнне флоту султана і фармальна не далучылі востраў да сваіх каланіяльных валоданняў. У 1900 г. ЗША выкупілі Мапун у Іспаніі, у 1901 г. далучылі яго да Філіпінаў.

Асаблівасці культуры
--------------------

Большасць насельніцтва вострава складаюць *джама мапун* — асобная этнічная супольнасць, блізкая па мове і культуры да баджа. Іх галоўнымі заняткамі з'яўляюцца сельская гаспадарка і рыбалоўства. Вырошчваюць сухадольны рыс, какосы, гародніну. У нашы дні значная колькасць *джама мапун* жыве і працуе ў суседняй Малайзіі або на іншых Філіпінскіх астравах. Асноўная рэлігія — іслам.

Спасылкі
--------

* MUNICIPALITY OF MAPUN, Province of Tawi-Tawi
* JAMA MAPUN Архівавана 1 студзеня 2022.
* JAMA MAPUN ETHNOECOLOGY
**Ба́біна ка́ша** — беларуская абрадавая страва на радзінах, каша з прасяных, ячных або грэцкіх круп на малацэ, з яйкамі, мёдам, цукрам, маслам, якую варыла бабка-павітуха.

Бабіну кашу падавалі пад канец святочнага абеду, калі пачынаўся торг за яе. Пасля торгу гаршчок з бабінай кашай заставаўся ў самага шчодрага (звычайна гэта быў кум) госця. Ён разбіваў гаршчок на шчасце нованароджанаму і частаваў усіх кашай на чарапку. У наш час на радзінах замест бабінай кашай па традыцыі ў гаршчку падаюць цукеркі, пячэнне і іншыя стравы.

Літаратура
----------

* *Кухаронак Т.* Бабіна каша // Праект «Наша ежа»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прэдыкат (значэнні).
**Прэдыкат** (ад лац.: praedicare — абвяшчаць, заяўляць, прысуджаць) у сучаснай логіцы звычайна азначае булевазначную функцыю P: X→ {0, 1}, называецца прэдыкатам на *X*. Аднак, прэдыкаты маюць шмат розных інтэрпрэтацый і спосабаў выкарыстання ў матэматыцы і логіцы, і іх дакладнае вызначэнне адрозніваецца ад тэорыі да тэорыі. Напрыклад, калі ў якой-небудзь тэорыі ўводзіцца паняцце дачыненне, тады прэдыкат — гэта проста харакцерыстычная або індыкатыўная функцыя на стаўленні. Аднак, не ва ўсіх тэорыях вызначаецца паняцце адносіны, у адрозненне ад заснаваных на тэорыі лікаў, і таму варта быць уважлівым з правільным вызначэннем і семантычнай інтэрпрэтацыяй прэдыкатаў.

Прыкладамі прэдыкатаў будуць выразы (*x* > 2), (x+3) = *y* (*x*> 3 і *y* < *x*). Пры замяшчэнні x 2 і y на 5 другі з прэдыкатаў вызначае сапраўднае выказванне, а іншыя два — ілжывыя.

Прэдыкаты і адносіны
--------------------

**Прэдыкат** (*n*-арны або *n*-мясцовы)  — гэта функцыя з вобласцю значэнняў {\displaystyle \ \{0,1\}} вызначана на *n*-й дэкартавай ступені мностваў *M*. Такім чынам, ён характарызуе кожную n-ку элементаў *M* як «сапраўдную», альбо як «ілжывую».

Прэдыкат можна звязаць з матэматычным дачыненнем: калі n-ка належыць дачыненню, то прэдыкат на ёй будзе прымаць значэнне роўнае 1.

Прэдыкат  — адзін з элементаў логікі першай і вышэйшых парадкаў. Пачынаючы з логікі другога парадку, у формулах можна ставіць квантары па прэдыкатам.

Прэдыкат называюць тоесна-сапраўдным і пішуць:: 
{\displaystyle \ P(x\_{1},...x\_{n})\equiv 1}
калі ён пры любым значэнні яе аргументаў прымае значэнне 1.

Прэдыкат называюць тоесна-ілжывым і пішуць:: 
{\displaystyle \ P(x\_{1},...x\_{n})\equiv 0}
калі ён пры любым значэнні яе аргументаў прымае значэнне 0.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя кібернэтыкі, г. **2**, c. 199.
* Адпаведны артыкул ім. галіны.
Збор бярозавага соку.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бярозавік (значэнні).
**Бяро́завік**, **бэрка** — свежы бярозавы сок, а таксама беларускі традыцыйны ферментаваны напой з яго.

У бочку з сокам дадаюць прарошчаны і падпражаны на блясе ячмень або жытнія сухары, часам крыху цукру ці мёду, ставяць яе ў цёмнае халаднаватае месца ці закопваюць у зямлю на 4 — 6 тыдняў. У іншым варыянце свежы сок злівалі ў кадку, дадавалі дрожджы, некалькі галінак парэчак для паляпшэння смаку і насыпалі авёс, які, прарастаючы на паверхні, ахоўваў сок ад пылу. Такі напой мог захоўвацца да сенакосу. Пашыраны амаль на ўсёй тэрыторыі Беларусі. Для Беларусі ў часы ВКЛ бярозавы і кляновы сокі былі вельмі характэрныя. У Польшчы «бярозавая юшка» служыла аб’ектам сталых кпінаў над літоўцамі і беларусамі. Летам бярозавік выкарыстоўвалі для прыгатавання халаднікоў.

Бярозавік шырока выкарыстоўваецца і ў народнай медыцыне. Яго п’юць пры падагры і іншых сустаўных захворваннях. Выкарыстоўваюць у выглядзе вільготных павязак пры экзэмах.

Свежы бярозавік мае кіслотнасць 5,2 — 6,5 (pH), шчыльнасць 1,0007 — 1,0046 г/см³. Утрымлівае 1,09 — 1,17 % цукроў, у тым ліку 0,54 — 0,59 % глюкозы, 0,45 — 0,52 % сахарозы, 0,19 — 0,20 % фруктозы. Багаты на мінеральныя рэчывы. Утрымлівае шэраг макраэлементаў: у 100 г соку калію — 27,3 мг, натрыю — 1.6 мг, кальцыю — 1,3 мг, магнію — 0,6 мг. У яго склад уваходзяць мікраэлементы — медзь, марганец, жалеза, алюміній, крэмній, нікель, тытан і іншыя, вітаміны — C, В1, B6, PP, H.

Існавала некалькі спосабаў нарыхтоўкі бярозавіка. Найпрасцейшы — на ствале бярозы не вышэй за 80 см ад зямлі рабілі надрэз глыбінёй каля 20 см; сок, які збіраўся ў гэтым паглыбленні, вычэрпвалі лыжкай. Існаваў і іншы спосаб: у бярозе буравілі адтуліну да асяродка або менш глыбокую, ці надрубалі дрэва ў 2 месцах сякерай уздоўж дравеснага валакна, а паміж гэтымі зарубкамі рабілі папярочны надрэз. У адтуліну ўстаўлялі трубку з бузіны або іншага дрэва ці прыладжвалі жолаб. Пад ім ставілі або падвешвалі пасудзіну. Каб яе не скралі, яе змяшчалі даволі высока і прыкрывалі галінамі. Часам абрубалі сук і каля абрубленага канца падвешвалі пасудзіну.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская кухня

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Бярозавік на Вікісховішчы |

* *Белы А.* Бярозавік // Праект «Наша ежа»
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Паўгускі** — салёныя гусіныя грудзі, сцісла рулон, сшытыя і абвязаныя шнурком, вэнджаныя 2–3 дні, як правіла, халодным дымам. Былі вельмі папулярнай халоднай закускай у ВКЛ, у Польшчы лічыліся традыцыйным беларускім і літоўскім далікатэсам. Выкарыстоўваліся і як паўфабрыкат для бігасу, верашчакі, крупені і іншых.

Прыгатаванне
------------

Забіўшы і абскубаўшы гусь, адняць вантробы, хрыбет і сцёгны, выразаць грудзі, як мага больш збіраючы мяса, нацерці моцна соллю з салетрай, беручы на 10 паўгусак фунт солі і лют салетры. Пасля належнага націрання соллю з абодвух бакоў, скласці паўгусак у драўлянае начынне, перасыпаючы соллю і карэннямі: ядлоўцам, перцам простым і англійскім ды размарынам, прыкрыць вечкам і прыціснуць каменнем. Так паўгускі мусяць ляжаць не даўжэй за тыдзень, а па праміненні гэтага часу іх трэба абгарнуць паперай і вэндзіць 2 дні. Заміж паперы можна паўгускі проста з солі абваляць у пшанічным вотруб'і, а затым вэндзіць у лёгкім агні.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Паўгускі // Праект «Наша ежа»
**Стэфан Тамашавіч** (басн.: Stjepan Tomašević, сербск.: Стефан Томашевић, каля 1438—1463) — дэспат Сербіі, кароль Босніі.

Біяграфія
---------

Стэфан Тамашавіч быў сынам баснійскага караля Стэфана Томаша ад яго першай жонкі Воячы.

У студзені 1458 года памёр дэспат Сербіі Лазар Бранкавіч. Прыхільнікі турак пры сербскім двары абвясцілі новым дэспатам ваяводу Міхаіла Ангелавіча, брат якога быў візірам Мехмеда II, але насельніцтва сербскай сталіцы Смедарава пры падтрымцы правенгерскай партыі прадухіліла гэты пераварот. Міхаіл Ангелавіч быў пасаджаны ў турму, а кіраўніком стаў сляпы Стэфан Бранкавіч. Тады па ініцыятыве венгерскага і баснійскага каралёў у Смедарава быў запрошаны Стэфан Тамашавіч, які павінен быў ажаніцца з дачкой памерлага кіраўніка Аленай і прыняць тытул «дэспата». 21 сакавіка 1459 года адбылося вяселле, пасля якога Алена змяніла імя на больш прымальнае для каталікоў «Марыя», і Стэфан Тамашавіч заняў сербскі трон, але неўзабаве горад быў абложаны туркамі. Смедарава некаторы час абараняўся, але потым быў здадзены пры ўмове, што малады дэспат са світай зможа свабодна пакінуць яго. Сербія была заваявана туркамі, а Стэфан Тамашавіч з жонкай вярнуўся ў Боснію.

10 ліпеня 1461 года сканаў Стэфан Томаш, і Стэфан Тамашавіч стаў новым каралём Босніі. Ён тут жа звярнуўся ў Рым па дапамогу супраць непазбежнага турэцкага ўварвання, і ў лістападзе прыбыў легат ад папы Пія II, які прывёз каралеўскую карону. Гэта было з незадавальненнем успрынята венгерскім каралём Мацвеем Корвінам, але ў 1462 годзе пры пасродніцтве Папы было дасягнута прымірэнне: Стэфан прынёс Мацвею васальную клятву і абавязаўся падтрымліваць яго супраць імператара Фрыдрыха III

У 1463 годзе Стэфан спыніў выплату даніны туркам, і Мехмед II асабіста павёў асманскую армію на Боснію. Стэфан быў палонены ў Ключы, прывезены ў Яйцы і там пакараны смерцю ў месцы, вядомым з тых часоў як «царова поле».

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Сима М. Чиркович «История сербов» — Москва: издательство «Весь мир», 2009. ISBN978-5-7777-0431-3


| ?Стэфан Тамашавіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Уладзіслаў Катраманіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Сцяпан Астоя[d] |  | Твртко I |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Стэфан Томаш |  |  |  |  |  | Алена Шубіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Стэфан Тамашавіч |  |  |  |  | Kujava Radinović[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Vojača[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WeRelate · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 169343270 · GND: 119348780 · ISNI: 0000 0004 4459 5050 · LCCN: no2015131579 · VIAF: 30344789 |
**Ежы Казімір Анцута** (?, Падляшша — 16 мая 1737) — рымска-каталіцкі дзеяч Рэчы Паспалітай.

Біяграфія
---------

З шляхецкага роду Анцутаў герба «Анцута», родны або стрыечны брат віленскага біскупа Мацея Юзафа Анцуты.

Навучаўся ў Віленскай акадэміі і ў Рымскім папескім універсітэце «Сапіенца», доктар абодвух правоў. Канонік віленскі ў 1708—1724, афіцыял з 1714, прэпазіт каралеўскае капліцы святога Казіміра, рэферэндар духоўны літоўскі з 1715. У 1718 сойм з яго прапановы адлічыў са свайго складу дысідэнтаў і забараніў іх далейшае абранне ў склад сойму.

У 1723 прызначаны тытулярным біскупам антыпатрыдскім і суфраганам віленскім. З 1724 плябан новагародскі і ляхавіцкі, кантар віленскі. З 1728 схаластык, з 1731 архідыякан.

Пад імем біскупа Анцуты езуіт С.Сакульскі выдаў дзве кнігі супраць іншаверцаў.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Анцута Ежы Казімір // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 232. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
**Сярге́й Рыгоравіч Духовіч** (1903, Віцебск — 1970, Масква) — афіцэр савецкіх органаў бяспекі, генерал-лейтэнант, намеснік наркама ўнутраных спраў Беларускай ССР (1940—1941 і 1941), намеснік наркама дзяржаўнай бяспекі БССР (1941).

Біяграфія
---------

У 1914 годзе скончыў царкоўна-прыходскую школу, у 1920 скончыў школу II ступені ў Віцебску.

З чэрвеня 1920 па ліпень 1921 года ў следча-крымінальным аддзеле, з мая 1922 па студзень 1933 года памочнік прадстаўніка і каменданта пагранічнага аддзела, прадстаўнік Паўнамоцнага прадстаўніцтва АДПУ ў Беларускай ваеннай акрузе, са студзеня 1933 па чэрвень 1938 года начальнік Асобага аддзела, памочнік начальніка Акружнога аддзялення АДПУ / НКУС у Мазыры, з чэрвеня 1938 года намеснік начальніка ўпраўлення НКУС Палескай вобласці, з 2 лістапада 1939 па 13 мая 1940 года начальнік Упраўлення НКУС Пінскай вобласці, з 13 мая 1940 па 15 сакавіка 1941 года намеснік наркама ўнутраных спраў Беларусі ССР.

З 14 красавіка па 6 жніўня 1941 года ён быў намеснікам наркама дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР, а потым ненадоўга зноў намеснікам наркама ўнутраных спраў рэспублікі. Са жніўня 1941 па сакавік 1943 года начальнік Асобага аддзела НКУС 54-й арміі. З 3 чэрвеня 1943 па 25 лютага 1946 года намеснік начальніка ўпраўлення контрразведкі Народнага камісарыята ВМФ СССР.

Са студзеня 1947 па сакавік 1949 года намеснік начальніка ўпраўлення МДБ Горкаўскай вобласці (цяпер Ніжагародская вобласць), з сакавіка 1949 па снежань 1951 года начальнік упраўлення МДБ Бранскай вобласці, са снежня 1951 па сакавік 1953 года намеснік начальніка ўпраўлення МДБ Вільнюскай вобласці, у сакавіку — кастрычніку 1953 года намеснік начальніка ўпраўлення МУС Вільнюскай вобласці, затым выйшаў у адстаўку.

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання.

Узнагароды
----------

* Ордэн Леніна (1947)
* Ордэн Чырвонага Сцяга (чатыры разы — 26 красавіка 1940, 29 студзеня 1944, 3 лістапада 1944 і 1951)
* Знак «Заслужаны афіцэр НКУС» (2 лютага 1942)

Спасылкі
--------

* (руск.)
* (руск.)
**Сімфонія № 1 у до мажор, ор. 21** — сімфонія нямецкага кампазітара Людвіга ван Бетховена, апублікаваная ў 1801 годзе ў Лейпцыгу. Сімфонія была прысвечаная барону Готфрыду фон Світэну, ранняму заступніку Бетховена.

Гісторыя
--------

Партрэт Бетховена 1803 года, праз тры гады пасля прэм’еры сімфоніі № 1.
Першая сімфонія Бетховена мае значны ўплыў ягоных папярэднікаў, у прыватнасці настаўніка Ёзэфа Гайдна і Вольфганга Амадэя Моцарта, але мае шмат уласных рыс кампазітара, у прыватнасці частыя выкарыстанні «сфарцанда» і больш самастойнае выкарыстанне духавых інструментаў

Прэм’ера сімфоніі адбылася 2 красавіка 1800 года ў Бургтэатры ў Вене. Праграма канцэрта таксама ўключала ў сябе Септэт і Канцэрт для фартэпіяна з аркестрам № 2 Бетховена, сімфонію Моцарта, а таксама арыю і дуэт з араторыі Гайдна «Стварэнне». Гэты канцэрт прадэманстраваў талент Бетховена ў Вене.

Інструменты
-----------

Сімфонія была напісана для наступных музычных інструментаў:

|  |
| --- |
| **Драўляныя духавыя** |
| * 2 флейты
* 2 габоі
* 2 кларнеты ў до
* 2 фаготы
 |
| **Медныя духавыя** |
| * 2 валторны ў до і ў фа
* 2 трубы ў до
 |
| **Ударныя** |
| * 2 літаўраў у до і ў соль
 |
| **Струнныя** |
| * Першыя скрыпкі
* Другія скрыпкі
* Альты
* Віяланчэлі
* Кантрабасы
 |

Форма
-----

Сімфонія складаецца з чатырох частак:

1. Adagio molto — Allegro con brio, **4****4** — **2****2** (до мажор)
2. Andante cantabile con moto, **3****8** (фа мажор)
3. Menuetto (Scherzo): Allegro molto e vivace, **3****4** (до мажор)
4. Adagio — Allegro molto e vivace, **2****4** (до мажор)

Звычайна выкананне сімфоніі працягваецца ад 22 да 29 хвілін.

Крыніцы
-------


| ⛭Сімфоніі Людвіга ван Бетховена |
| --- |
| 
* № 1 у до мажор
* № 2 у рэ мажор
* № 3 у мі-бемоль мажор (*Гераічная*)
* № 4 у сі-бемоль мажор
* № 5 у до мінор
* № 6 у фа мажор (*Пастаральная*)
* № 7 у ля мажор
* № 8 у фа мажор
* № 9 у рэ мінор (*Харальная*)

 |
**Вуліца Млондзкая ў Варшаве** (польск.: ulica Mlądzka) — лакальная дарога ў варшаўскай Празе Поўдзень, даўжыня 590 м. Пачынаецца з крыжавання з вуліцай Бэлжэцкай як працяг вуліцы Лукішскай. Потым, накіроўваючыся на паўночны ўсход, перасякае вуліцы Лукоўская і Сулейкоўская. Ад усходу да яе даходзяць вуліцы Гдэцкая і Пустэльніцкая. Даходзіць да вуліцы Грахоўскай, але не злучаецца з ёй. Нумерацыя дамоў пачынаецца з 3, заканчваецца 44.
Пад адрасамі 3, 3a, 5a, 8, 10, 15, 20, 30, 32, 42 i 44 захаваліся будынкі часоў да Другой сусветнай вайны.

Гісторыя
--------

Дом Юстыны Кутшык — адзін з самых старых дамоў на вуліцы Млондзкай
Вуліца Млондзкая гістарычна належыць да раёна Вітолін, аднак сёння знаходзіцца ў межах раёна Грохаў. Запраектавана на месцы былой мяжы паміж палямі падчас парцэляцыі сялянскіх маёнткаў, далучаных да Варшавы ў 1916 годзе. Пачаткова вуліца называлася Млонцкая (па-польску *ulica Mlącka*). Першым насельніцтвам былі людзі, якія прыехалі з ваколіц Варшавы, а таксама рамеснікі, пісцы, гандляры з іншых раёнаў горада, якіх сюды прыцгнулі нізкія кошты зямлі і карысныя ўмовы крэдытаў. Першымі сталымі дамамі, якія з’явіліся пры вуліцы, былі, між іншым, дом купца Рамуальда Пякарскага пад нумарам 14 і дом Юстыны Кутшык пад нумарам 44.
Аднымі з першых, а адначасова і выбітнейшых, жыхароў вуліцы былі браты Камінскія — вытворцы арганаў. Зыгмунт Камінскі меў пад нумарам 15 майстэрню трубак для арганаў. Месца для сваёй вытворчасці ён абраў з-за таго, што тут не хапала будынкаў, для жыхароў якіх яна магла перашкаджаць. Другі брат Камінскі, які жыў пад нумарам 44, займаўся вытворчасцю драўляных элементаў арганаў, зробленых з дапамогай разьбяроў.
Браты Камінскія рабілі арганы перадусім для невялікіх касцёлаў. Уняслі вялікі ўклад ў выпраўленне і абмен пашкоджаных арганаў у часе Другой сусветнай вайны і ў пасляваенным перыядзе.

Назва вуліцы
------------

Назва вуліцы паходзіць ад былой вёскі ў ваколіцах Варшавы, якая называлася Млондз, зараз гэта раён горада Отвацк.

Літаратура
----------

* Na krańcach Witolina. W: Jerzy Kasprzycki: Korzenie miasta — Warszawskie Pożegnania. Wyd. I. T. III: Praga. Warszawa: Wydawnictwo VEDA, 2004, ss. 274—275. ISBN 83-85584-52-8.
**Беларуская ўніяцкая архіепархія** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ўніяцкай царквы ў Беларусі. Існавала з 1828 па 1839 гады. Тэрытарыяльна ахоплівала Віцебскую, Магілёўскую губерніі, Бабруйскі, Барысаўскі, Дзісенскі, Ігуменскі, Мазырскі, Рэчыцкі павет Мінскай губерніі, Курляндскую губерню, Жытомірскі і Оўруцкі паветы Валынскай губерніі і Радамысльскі павет Кіеўскай губерніі. У 1830-я гг. у архіепархіі было больш за 1 млн. прыхаджан, каля 700 цэркваў. У 1834 г. пачала аднаўляцца богаслужба паводле ўсходняга абраду. Архіепархія скасавана ў выніку скасавання ўніяцтва ў Расіі ў 1839.

Беларускія архіепіскапы
-----------------------

* Іасафат Булгак (17.4.1833 — 25.2.1838)
* Васіль Лужынскі (1838 — 6.3.1839, пасля праваслаўны епіскап)

Гл. таксама
-----------

* Полацкая ўніяцкая архіепархія
* Полацкія ўніяцкія архіепіскапы

Літаратура
----------

* Полацкая уніяцкая архіепархія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.
Артыкул пра масавы голад у Паўночнай Еўропе ў XIV стагоддзі. Пра Вялікі голад у Ірландыі ў XIX стагоддзі гл. Голад у Ірландыі, 1845—1849.
**Вялікі голад 1315—1317 гадоў** (часам прыводзіцца перыяд 1315—1322 гадоў) — першае ў чарзе буйнамаштабных бедстваў Позняга Сярэднявечча, якія напаткалі Еўропу напачатку XIV стагоддзя. Вялікі голад выклікаў мільёны смерцяў (па ацэнках, памерла ад 10 да 25 % толькі гарадскога насельніцтва) і стаў канцом папярэдняга перыяду росту і росквіту XI—XIII стагоддзяў. Ён ахапіў амаль усю Паўночную Еўропу — цяперашнюю тэрыторыю Вялікабрытаніі, Францыю, Скандынавію, Нідэрланды, Германію і Польшчу. Еўропу на поўдзень ад Альпаў і Пірэнеяў і на ўсход ад Польшчы голад не закрануў.

Прычынай голаду паслужылі дрэнныя пагодныя ўмовы вясны 1315 года, неўраджай працягваўся да лета 1317 года, але недахоп ежы адчуваўся да 1322 года. Незвычайна вырасла злачыннасць, пачаліся распаўсюджванне хвароб, масавыя смерці і канібалізм. Гэты перыяд меў сур'ёзныя наступствы для царквы, дзяржаў, еўрапейскага грамадства і будучых бедстваў XIV стагоддзя.

Спасылкі
--------

* Lectures in Medieval History, The Great Famine (1315—1317) and the Black Death (1346—1351)
* Henry S. Lucas, «The great European Famine of 1315-7», *Speculum*, Vol. 5, No. 4. (Oct. 1930), pp. 343–377. Наиболее цитируемая статья о Великом голоде, доступна онлайн в JSTOR.
**Коўкасць** — здольнасць металаў і сплаваў падвяргацца коўцы і іншым відам апрацоўкі ціскам (пракатка, валачэнне, прэсаванне, штампоўка). Коўкасць характарызуецца двума паказчыкамі — пластычнасцю, гэта значыць здольнасцю металу падвяргацца дэфармацыі пад ціскам без разбурэння, і супрацівам дэфармацыі. У каванні металаў (сталь, латунь, дзюралюміній і некаторыя іншыя медныя, алюмініевыя, магніевыя, нікелевыя сплавы) адносна высокая пластычнасць спалучаецца з нізкім супрацівам дэфармацыі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 437. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Ковкость // Энциклопедический словарь по металлургии: Справочное издание. В 2-х т. Т. 1: А—О / Н. П. Лякишев и др. — М.: «Интермет Инжиниринг», 2000. — С. 213. — 412 с. — 500 экз. — ISBN 5-89594-037-4. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 59972440 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Голубеў.
**Юрый Пятровіч Голубеў** (нар. у 1976 годзе) — беларускі фізік, педагог, кандыдат тэхнічных навук, дацэнт, рэктар Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна (з ліпеня 2023 года).

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Скончыў ў 1998 годзе радыётэхнічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта. 

Дысертацыю на саісканне вучонай ступені кандыдата тэхнічных навук па спецыяльнасці «Электрафізіка, электрафізічныя ўстаноўкі» абараніў 27 чэрвеня 2003 года ў Полацкім дзяржаўным універсітэце. Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Плазменныя крыніцы электронаў з пучкамі вялікага перасеку для электронна-прамянёвых тэхналогій». Навуковы кіраўнік — доктар тэхнічных навук, прафесар Уладзімір Аляксеевіч Груздзеў.

З 1998 па 2023 год працаваў ў Полацкім дзяржаўным універсітэце імя Ефрасінні Полацкай: з 1998 па 2000 год — інжынерам, з 2000 па 2003 год — асістэнтам, з 2003 па 2006 — старшым выкладчыкам, з 2006 — дацэнтам кафедры фізікі. З 2004 па 2006 год з'яўляўся намеснікам адказнага сакратара, затым — адказным сакратаром прыёмнай камісіі ўніверсітэта. З 2007 па 2017 год працаваў начальнікам вучэбна-метадычнага аддзела ўніверсітэта. З 2017 па 2023 год займаў пасаду прарэктара па вучэбнай рабоце Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ефрасінні Полацкай. 

28 ліпеня 2023 года прызначаны на пасаду рэктара Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Асноўныя навуковыя інтарэсы: энергаэфектыўныя электронна- і іённапрамянёвыя тэхналогіі на базе крыніц з плазменным эмітэрам, электродныя структуры, у якіх узбуджаецца газавы разрад, плазма газавага разраду, электронны пучок вялікага перасеку, узаемасувязь характарыстык разрадаў, параметраў і эмісійных уласцівасцяў эмітуючай плазмы, умоў пераключэння і паскарэння электронаў з газаразраднай плазме і параметраў пучка вялікага перасеку.

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Нагрудны знак Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь "Выдатнік адукацыі"
* Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
* Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
* Ганаровая грамата Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта
* Ганаровая грамата Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта
* Грамата Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта

Выбраная бібліяграфія
---------------------

### Вучэбныя выданні

* Электрычныя токі ў розных асяроддзях: у вадкасцях (электралітах). - Наваполацк : ПДУ, 2012.
* Заданні па фізіцы. – Наваполацк: ПДУ, 2010.
* Квантавая оптыка: міждысцыплінарны лабараторны практыкум. - Наваполацк: ПДУ, 2006.
* Задачы па фізіцы для самастойнай працы студэнтаў (з прыкладамі рашэнняў). - Наваполацк: ПДУ, 2004.
* Фотаэлектрычныя ўзаемадзеянні: вучэбны дапаможнік. - Наваполацк: ПДУ, 2000.

Спасылкі
--------

* Біяграфія на сайце Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта
* Профіль аўтара ў Google Scholar
Тэрыторыя Едзісана ў XVIII стагоддзі
Карта, выдадзеная ў Вене каля 1790 года з межамі Едзісанскай арды
**Едзісан** (турэцк.: Yedisan) — гістарычная вобласць сучаснай паўднёвай Украіны ў двурэччы Днестра і Паўднёвага Буга. На захадзе межавала з Буджакам, на поўначы — з Турэцкім Падоллем і ўваходзіла ў склад Асманскай імперыі (Сілістрыйскі пашалык).

Гісторыя фармавання
-------------------

Едзісанская арда сфармавалася як частка Вялікай Нагайскай Арды ў стэпах паміж Волгай і Яікам, але ў XVII стагоддзі пад уздзеяннем калмыцкай міграцыі перавандравала на Кубань, адтуль яна перасялілася ў 1728 годзе ў гістарычную вобласць, якая носіць іх імя.

У 1770 годзе едзісанская арда колькасцю ў 8 тыс. чалавек з усімі іх султанамі, мурзамі і старшынамі прымае расійскае падданства, аднак паводле Кючук-Кайнарджыйскага дагавора 1774 года атрымлівае незалежнасць, але адразу ж уваходзіць у склад Крымскага ханства.

Крымскія намеснікі насілі тытул сераскір. Гістарычныя цэнтры рэгіёна — турэцкія крэпасці Хаджыбей, Ені-Дунья і Ачакаў. Самі нагайцы гарадоў не будавалі, а вялі качавы лад жыцця і жылі ў юртах.

Далучэнне да Расіі
------------------

У 1783 годзе, пасля далучэння Крыма да Расіі, Кацярына II выдала маніфест, які скасаваў дзяржаўнасць прычарнаморскіх орд, а ім самім прадпісвалася перасяліцца з наварасійскіх стэпаў у Заўралле. Сярод нагайцаў успыхнула паўстанне, якое было жорстка падушана Суворавым.

У далейшым тэрыторыя былога Едзісана ўвайшла ў склад Екацярынаслаўскага намесніцтва (1783—1795), Узнясенскага намесніцтва (1795—1796), Наварасійскай губерні (1796—1802), Мікалаеўскай губерні (1802—1803) і Херсонскай губерні (з 1803 г.) Расійскай імперыі.

Цяпер гэта тэрыторыя Адэскай вобласці і Мікалаеўскай вобласці Украіны.

Зноскі
------

1. ↑  Асваенне Дзікага Захаду па-ўкраінску Архівавана 7 снежня 2009.

Спасылкі
--------

* А. Р. Андреев. История Крыма(недаступная спасылка)
* Иоганн Тунманн. Крымское ханство. III. Едисан или Западный Ногай
**Музей Обальскага камсамольскага падполля** — музей ў гарадскім пасёлку Обаль Шумілінскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі. Адкрыты 29 кастрычніка 1965 года як філіял Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, з 1 красавіка 2000 года — філіял Шумілінскага гісторыка-краязнаўчага музея.

У музеі сабрана больш за 1000 экспанатаў як ваеннага, так і даваеннага часу. Сярод экспанатаў — дакументы, фотаздымкі, асабістыя рэчы вядомых герояў-камсамольцаў, творы мастацтва і г.д.

 
Галоўную экспазіцыю музея ўтвараюць матэрыялы пра дзейнасць у гады Вялікай Айчыннай вайны Обальскай падпольнай камсамольскай арганізацыі «Юныя мсціўцы». У іншых экспазіцыях адлюстраваны ўдзел камсамола Беларусі ў грамадзянскай вайне і сацыялістычным будаўніцтве, подзвігі камсамольцаў і моладзі Беларусі на франтах Вялікай Айчыннай вайны, на акупаванай тэрыторыі, удзел камсамола ў пасляваенным аднаўленні народнай гаспадаркі.

Гл. таксама
-----------

* Ефрасіння Савельеўна Зянькова
* Спіс музеяў Віцебскай вобласці
* Зінаіда Мартынаўна Партнова

Літаратура
----------

* Музей комсомольской славы // Память: историко-документальная хроника Шумилинского района / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Мн. 1985. — С. 516—517. (руск.)
* Обальскі музей камсамольскай славы // Энцыклапедыя літ. і мастацтва Беларусі. — Мн. 1987. — Т. 4. — С. 11.

Спасылкі
--------

* Обаль, музей — фоткі ад 13.01.2015 г. ды інфармацыя да іх
Калекцыя лялек-качына (індзейцы пуэбла)
Удзельнікі Сусветнага чэмпіянату 2005 г. па індзейскаму танцу з абручом.
**Музей абарыгенных культур і мастацтва Хёрда** (англ.: Heard Museum of Native Cultures and Art) знаходзіцца ў г. Фінікс, штат Арызона, ЗША. Філіялы музея знаходзяцца ў гг. Скотсдэйл і Сёрпрайз таксама ў штаце Арызона.
Музей прысвечаны спадчыне і этнаграфіі культур індзейцаў ЗША, у асаблівасці Паўднёва-Заходняга рэгіёна (пуэбла, наваха і інш.).

Музей заснавалі ў 1929 г. Дуайт Б. Хёрд і Мэры Бартлет Хёрд (Dwight B. and Maie Bartlett Heard) для сваёй асабістай калекцыі мастацтва. Большасць індзейскіх знаходак у калекцыі Хёрдаў былі знойдзены пры раскопках руін Ла-Сьюдад і набыты імі ў 1926 годзе.

У цяперашні час калекцыя музея складаецца з больш за 40000 экспанатаў, а таксама бібліятэкі і архіва больш чым у 34000 тамоў. На плошчы 12000 м ² размешчаны галерэя, вучэбная аўдыторыя і арэна для прадстаўленняў.

У музеі маюцца, у прыватнасці, наступныя экспазіцыі:

* Жыццё карэнных народаў паўднёвага захаду ЗША
* Калекцыя Марына Алена Нікалса: 260 прадметаў сучаснага ювелірнага мастацтва
* Калекцыя з 437 гістарычных лялек-качына, якую сабраў вядомы палітык Бары Галдуотар
* Выстава па гісторыі адукацыі ў XIX стагоддзі індзейскіх дзяцей у школах-інтэрнатах з мэтай іх «амерыканізацыі». Як пісала газета New York Times, экспазіцыя пышна «адлюстроўвае малавядомы вопыт тысяч дзяцей, перамешчаных, часам у прымусовым парадку, са сваіх рэзервацый ва ўрадавыя школы з мэтай выкараніць іх культуру і „цывілізаваць" іх. Уражваюць фатаграфіі, старая школьная форма, запісы інтэрв'ю і памятныя рэчы даюць выдатнае прадстаўленне аб гэтай частцы гісторыі».

Музей штогод, звычайна ў лістападзе, праводзіць Іспанскі кірмаш. Штогод у лютым музей арганізуе міжнародны конкурс нацыянальнага індзейскага хуп-танцу. Найбольш вядомым фестывалем з'яўляецца штогадовы веснавы Індзейскі кірмаш, што праводзіцца з канца 1950-х гг.

Зноскі
------

1. ↑  The Heard Museum's rich history **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 ліпеня 2007. Праверана July 31 2006.
2. ↑  36 Hours in Phoenix, By Randal Archibold, New York Times, November 30, 2008.

Спасылкі
--------

* Heard Museum Архівавана 15 студзеня 2021.
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Музей Хёрда**
Від зверху на Музей Нобеля
**Музей Нобеля** (шведск.: Nobelmuseet, англ.: Nobel Museum) — музей, прысвечаны Нобелеўскай прэміі і яе лаўрэатам, размешчаны ў будынку біржы на плошчы Стурторгет у Старым горадзе Стакгольма. Музей быў адкрыты ў 2001 годзе, з нагоды стагоддзя з часу заснавання прэміі.

Выстаўкі
--------

Выстаўкі музея дазваляюць даведацца аб жыцці заснавальніка прэміі — Альфрэда Нобеля, і пра ўсіх яе лаўрэатаў, пачынаючы з Вільгельма Конрада Рэнтгена, які ў 1901] годзе першым атрымаў прэмію па фізіцы. Сярод найбольш вядомых лаўрэатаў можна назваць Мары Кюры (прэмія па фізіцы ў 1903 годзе і па хіміі ў 1911 годзе), Аўн Сан Су Чжы (прэмія міру ў 1991 годзе), Тумаса Транстрэмера (прэмія па літаратуры ў 2011 годзе) і інш.

Бібліятэка
----------

Даследніцкая бібліятэка музея Нобеля была заснавана ў 2005 годзе і знаходзіцца ў падвале будынка Біржы. Яна з’яўляецца гуманістычнай спецыялізаванай бібліятэкай, зборы якой у першую чаргу датычацца Альфрэда Нобеля, Нобелеўскай прэміі, яе лаўрэатаў і ўсяго, што з ёй (прэміяй) звязана. Іншымі істотнымі тэмамі, прадстаўленымі ў бібліятэцы, з’яўляюцца музеялогія, гісторыя ідэй і гісторыя навукі. Станам на 2015 год фонды бібліятэкі змяшчаюць каля 5 000 манаграфій, большасць з якіх можна знайсці праз шведскі нацыянальны бібліятэчны каталог LIBRIS. Бібліятэка адкрыта для ўсіх і знаходзіцца па адрэсе Källargränd 4 (побач са Стурторгет).

Нобелеўскі цэнтр
----------------

Паколькі цяперашняе памяшканне з’яўляецца замалым, Фонд Нобеля плануе ўзвесці Нобелеўскі цэнтр на паўвостраве Бласіехольмен, што ў раёне Нормальм. Новы будынак, у які пераедзе музей, плануецца здаць у эксплуатацыю ў 2018 годзе. У красавіку 2014 года конкурс на ўзвядзенне будынка выйграў брытанскі архітэктар Дэвід Чыперфілд.

Галерэя
-------

### Будынак

* Уваход у музей увечары, 2009.Уваход у музей увечары, 2009.
* Тымпан будынку.Тымпан будынку.
* Даследніцкая бібліятэка.Даследніцкая бібліятэка.
* З прысвечанага музею рэпартажу, 11 кастрычніка 2012.З прысвечанага музею рэпартажу, 11 кастрычніка 2012.

### З калекцый музея

* Стол, урачыста накрыты да Нобелеўскага банкетуСтол, урачыста накрыты да Нобелеўскага банкету
* Мадэль C60 з часовай выстаўкіМадэль C60 з часовай выстаўкі
* Дыплом Роберта БараніДыплом Роберта Барані
* Дыплом Эрыка Аліна КорнелаДыплом Эрыка Аліна Корнела

Гл. таксама
-----------

* Б’ёркбарнская сядзіба

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Музей Нобеля
**Музей баявой і працоўнай славы Бабруйскага раёна** — музей у вёсцы Сычкава (Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць). Музей заснаваны 6 жніўня 1984 г. паводле рашэння № 26-41 "Аб адкрыцці музея" Бабруйскага райвыканкама. Асновай музея быў пакой баявой і працоўнай славы, створаны ў 80-я гады. Статус музея быў атрыманы ў 1990-м годзе паводле рашэння № 34 ад 25.06.1990 г. упраўлення культуры Магілёўскага аблвыканкама. 

Колькасць прадметаў асноўнага фонду – 5219. Агульная плошча музейных будынкаў – 360 м². Экспазіцыйна-выставачная плошча – 240 м². Плошча пад захаванне фондаў – 9 м². 

У музеі тры экспазіцыйных залы і 2 выставачных. У іх адлюстравана гісторыя Бабруйшчыны ад старажытнага часу да сучасных дзён. Сабраны вялікі матэрыял аб вядомых дзеячах раёна, пісьменніках, героях працы і Вялікай Айчыннай вайны.

Раздзелы экспазіцыі
-------------------

* "Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Бабруйскага раёна", дзе сабраны экспанаты, якія знайшлі вучоныя-археолагі пры раскопках на тэрыторыі раёна, у прыватнасці здабытыя з пяці сычкаўскіх курганоў;
* "Край у гады Вялікай Айчыннай вайны", дзе расказваецца аб гераічным мінулым раёна з першага дня нямецкай акупацыі і да вызвалення. Шмат звестак і экспанатаў пра партызанскі рух на Бабруйшчыне;
* "Дасавецкі і савецкі перыяды раёна", дзе можна даведацца аб гісторыі ўзнікнення раёна і прасачыць падзеі амаль да нашых дзён.

У зале этнаграфіі размешчаны экспанаты, якія адлюстроўваюць жыццё і побыт сялян канца ХІХ, пачатку ХХ стагоддзя
Магіла Б. Торвальдсена ва двары музея
**Музей Торвальдсена** (дацк.: Thorvaldsens Museum) — мастацкі музей у Капенгагене (Данія) на востраве Слётсгольмен.

Гісторыя
--------

Музей пабудаваны ў 1839—1848 гг. паводле праекта Готліба Біндэсболя на падмурках колішняга палаца Крысціянсборга.

Калекцыі
--------

У музеі выстаўлены шырокі спектр твораў Бертэля Торвальдсена: арыгінальныя гіпсавыя мадэлі, выкарыстаныя для стварэння ягоных помнікаў з мармуру і бронзы. Таксама прадстаўлена вялікая колькасць карцін, антыкварыята, эротыкі, малюнкаў, графікі і прадметаў, якімі скульптар карыстаўся пры жыцці.

Галерэя
-------

* Інтэр'ерІнтэр'ер
* Інтэр'ерІнтэр'ер
* Галерэя ў музеіГалерэя ў музеі
* АдонісАдоніс
* КупідонКупідон
* Танцуючая дзяўчынаТанцуючая дзяўчына
* Інтэр'ерІнтэр'ер
* Карціны з уласнай калекцыі ТорвальдсенаКарціны з уласнай калекцыі Торвальдсена
* Карціны з уласнай калекцыі ТорвальдсенаКарціны з уласнай калекцыі Торвальдсена
**Музей М. В. Ламаносава** — музей (Універсітэцкая набярэжная, 3), створаны ў 1947 годзе па ініцыятыве АН СССР. Адкрыўся ў 1949 годзе ў будынку Кунсткамеры. З 1958 года ў складзе музея экспазіцыя «М. В. Ламаносаў і руская астраномія XVIII ст.». Экспануюцца асабістыя рэчы, навуковыя прылады, сачыненні навукоўца, а таксама створаныя пад яго кіраўніцтвам узоры смальты, якія выкарыстоўваліся для стварэння мазаічных карцін. Узноўлена абстаноўка канферэнц-залы АН (круглы стол, шафы і вітрыны XVIII стагоддзя). У адной з залаў Вялікі акадэмічны глобус XVIII стагоддзя, на знешняй паверхні якога матэрыкі і акіяны, на ўнутранай — карта зорнага неба. Музей вядзе навукова-даследчую работу па вывучэнні спадчыны навукоўца, збірае рэчавыя помнікі і дакументы пра Ламаносава і яго эпоху.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Нарушова** — курганны могільнік каля вёскі Нарушова Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,8 км на ўсход ад вёскі, на доўгай высокай градзе.

Апісанне
--------

17 насыпаў вышынёй 0,8-1,3 м, дыяметрам 6-10 м. Адзін курган за 200 м на ўсход ад асноўнага могільніка. Выявіў Ф. В. Пакроўскі ў канцы XIX стагоддзя. У 1938 годзе А. Цэгак-Галубовіч і У. Галубовіч раскапалі насып, пад якім на грунце знойдзены 3 шкілеты. Абследавала ў 1981 годзе Л. У. Дучыц. Належыць полацкім крывічам, датуецца XI-XII стагоддзямі.

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі // Гісторыя Залескага краю / Р. Шарыпкін. — Глыбокае : Вольнае Глыбокае, 2002. — С. 8-13.
* Глыбоцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 224—239.

Спасылкі
--------

* Нарушова (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
**Сярэ́дні мозг** — аддзел галаўнога мозга, размешчаны паміж прамежкавым мозгам і вароліевым мостам і мажачком.

Складаецца з чатырохбугровага цела і ножак мозга. У чатырохбугровым целе вылучаюць верхнія і ніжнія бугры. Верхнія бугры атрымліваюць імпульсы ад рэцэптараў вачэй і мышцаў галавы, а ніжнія — ад органаў слыху. 3 іх удзелам ажыццяўляюцца арыенціровачныя рэфлексы на святло і гук, рухі вачэй, павароты галавы.

У белым рэчыве сярэдняга мозга знаходзяцца ядры, якія рэгулююць дробныя рухі пальцаў рук, жаванне. 3 сярэднім мозгам звязаны рэфлексы ўтрымання паставы, захавання прамалінейнасці руху, прызямлення, пад’ёму і спуску, павароту цела. Гэтыя рэфлексы ўзнікаюць пры паступленні інфармацыі ад органаў раўнавагі і забяспечваюць складаную каардынацыю рухаў у прасторы.

Ножкі мозга ўяўляюць сабой масіўныя цяжы, у якіх праходзяць узыходныя шляхі да кары вялікіх паўшар’яў і мазжачка і сыходныя шляхі, якія нясуць імпульсы да прадаўгаватага і спіннога мозга.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. ↑  *Латаш Л. П.* Средний мозг (руск.) // Вялікая савецкая энцыклапедыя

Літаратура
----------

* *Машчанка М.* Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М. В. Машчанка, А. Л. Барысаў; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. — ISBN 978-985-03-1531-1.
* *Леанцюк А. С.* Сярэдні мозг // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 360. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Латаш Л. П.* Средний мозг (руск.) // Вялікая савецкая энцыклапедыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4074893-5 · LCCN: sh85083912 · Microsoft: 552161191, 2779480072 |
**Уінстан-Сейлемскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Winston-Salem State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Уінстан-Сейлем у штаце Паўночная Караліна.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Гэта гістарычна "чорны" ўніверсітэт, дзе традыцыйна большасць студэнтаў складаюць афраамерыканцы. 

Універсітэт быў заснаваны як Сейлемская індустрыяльная акадэмія 28 верасня 1892 года. Яна пачалася з 25 вучняў і аднаго выкладчыка ў адным пакоі. У 1895 годзе вучэльня была прызнана штатам Паўночная Караліна. У 1925 годзе генеральная асамблея Паўночнай Караліны перайменавала вучэльню ў педагагічны каледж, а дзяржаўны савет па адукацыі Паўночнай Караліны дазволіў яму прысвойваць дыпломы настаўнікаў пачатковых класаў.

Універсітэт займае 7-е месца ў Злучаных Штатах па рэйтынгу ВНУ па індэксе сацыяльнай мабільнасці.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў, навукі, бізнесу і адукацыі
* Школа навук пра здароўе
* Аспірантура і прафесійныя праграмы
* Універсітэцкі каледж бесперапыннай адукацыі

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Паўночная Караліна

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уінстан-Сейлемскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы Архівавана 18 верасня 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9000 7759 · LCCN: n82039990 · Microsoft: 188405335 · VIAF: 131368339 |
Адрыскае царства IV ст. да н.э.
**Адрыскае царсва** - фракійская дзяржава, якая існавала на тэрыторыі Балгарыі з 475 года да н.э. па 46 год да н.э. Утварылася пасля сыхода персаў з Фракіі. Пашырэнне дзяржавы наткнулася на супраціўленне грэчаскіх чарнаморскіх полісаў, што выклікала афіна-фракійскую вайну 360-357 гг. да н.э. вынікам якой стала аслабленне Адрыскага царства. У 336 годзе да н.э. яно было разгромлена македонскімі войскамі і ўключана ў склад Македоніі. Але нават плацячы даніну, адрыскія цары захоўвалі аўтаномію да прыхода рымлян. у I стагоддзі да н.э.

У 46 г. да н.э. тэрыторыя царства ўключана ў склад Рымскай імперыі ў якасці асобнай правінцыі Фракія.

Аснову эканомікі Адрыскага царства складаў экспарт хлеба ў Грэцыю. У дзяржаве захоўваліся рода-плямённыя адносіны.

Адрыскія цары
-------------

* Тэрас
* Спарадок - сын Тэраса
* Сіталк - сын Тэраса
* Сеўт I
* Амадок I
* Хебрызэльм
* Медок I
* Коціс I

Гл. таксама
-----------

* Адрызы

Зноскі
------

1. ↑  Вовышение Македонии и установление её гегемонии в Греции
2. ↑  Фрако-дакийцы

Бібліяграфія
------------

* *Archibald, Z. H.* The Odrysian Kingdom of Thrace: Orpheus unmasked. — Oxford, 1998.
* *Топалов, С.* Племена и владетели от земите на Одриското царство и граничните му югозападни територии от края VI до средата на IV в. пр. н. е. Приноси към проучване монетосеченето и историята на древна Тракия. — София, 1998.

Спасылкі
--------

* Образование Государства У Южных Фракийцев

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge1142476 |