recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Пуцеправод
**Пуцеправод** — адзін з відаў маставых збудаванняў, які прапускае адну дарогу над іншай дарогай у месцы іх перасячэння, што забяспечвае рух па ёй на розных узроўнях і дае магчымасць з’езду на іншую дарогу. Пуцеправоды з’яўляюцца незаменнай часткай транспартных развязак.

Гл. таксама
-----------

* Эстакада
* Мост
* Акведук
* Віядук
* Трубаправод

Зноскі
------

1. ↑  Путепровод (руск.).  БСЭ. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2012. Праверана 31 мая 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пуцеправод

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
**Тэлебачанне высокай выразнасці** (англ.: High-Definition Television, скар. **HDTV**) — стандарты тэлебачання высокай выразнасці праз кабельнае сеціва, спадарожнік і г.д.

Гісторыя
--------

### Распрацоўка аналагічных сістэм

У 1949 г. Францыі пачалося манахромнае вяшчанне з cістэмай 768i на першым французскім тэлеканале. Вяшчанне было спыненае ў 1985 г.  

У 1954 г. у Савецкім Саюзе быў распрацаваны *Трансфарматар*. Гэта была першая 1, 125-і лінейная высокаякасная сістэма. Але праект ніколі не выкарыстоўваўся.  

У 1969 г. Японская дзяржаўная карпарацыя NHK пачала трансляцыю тэлебачання высокай выразнасці з суадносінамі бакоў 5:3, у той час, калі стандартам з'яўлялася 4:3. Выпрабаванне спадарожніка пачалося ў 1989 г. і працягнула рэгулярныя тэставанні ў 1991 годзе. Рэгулярнае вяшчанне у BS-9ch пачалося 25 лістапада 1994 г.  

У 1981 г. сістэма MUSE была дэманстравана ў ЗША, якая выкарыстоўвала тыя ж суадносіны, што і ў Японіі. Пасля дэманстрацыі, прэзідэнт Рональд Рэйган(які быў пад спрыяльным уражаннем) абвясціў сістэму «пытаннем нацыянальнага інтарэсу», каб увесці ў ЗША тэлебачнне высокай выразнасці.  

Беларусь пакуль у гэтым пытанні не зацікаўленая.

### Узыход лічбавага сціску

Пачынаючы з 1972 года, радыё-тэлекамунікацыйны сектар МКЭ (МКЭ-R) працуе над стварэннем аналага HDTV. Гэтая рэкамендацыя не падыходзіць да вяшчання палос, якія могуць дасягнуць хатніх карыстальнікаў. Стандартызацыя MPEG-1 у 1993 годзе і прывяло да прыняцця рэкамендацый МКЭ-R BT.709. У чаканні гэтых стандартаў арганізацыяй DVB быў сфармаваны саюз вяшчальнікаў-вытворцаў бытавой электронікі і рэгулюючых органаў. DVB распрацоўвае і ўзгадняе спецыфікацыі, якія афіцыйна стандартызаваная ETSI.

Абазначэнні
-----------

Вяшчанне HDTV суправаджаецца з трыма галоўнымі параметрамі:

* **Памер кадра ў пікселах**(ПКП) вызначаецца як *колькасць пікселаў па гарызанталі* × *колькасць пікселаў па вертыкалі*. Напрыклад *1280×720* ці *1920×1080*. Часта колькасць пікселяў па гарызанталі разумеецца з кантэксту, і адсутнічае, як у выпадку з дазволам *720p* і *1080p*.
* **Разгортка** атаясамліваецца з літарай ***p*** для прагрэсіўнай разгорткі або ***і*** для празрадкоўнай разгорткі.
* **Чашчыня кадраў** вызначаецца як і лік кадраў у секунду (ЛКС). Выкарыстоўваецца для празрадковых сістэм як нумар радкоў у секунду.

Гл. таксама
-----------

HDMI  

Blue ray дыск  

HD+
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Расна, значэнні.
**Ра́сна** — возера ў Полацкім (на мяжы з Ушацкім) раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ушача, за 12 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка Ушачы, прыкладна за 700 м на ўсход ад вёскі Шэндзялы.

Плошча паверхні возера 0,4 км². Даўжыня 0,88 км, найбольшая шырыня 0,66 км, даўжыня берагавой лініі 2,4 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 2,1 м. Плошча вадазбору 5,7 км².  

Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 3—5 м, усходнія і паўднёва-ўсходнія да 6—9 м. Берагі нізкія, забалочаныя. Заходнія і паўночныя берагі сплавінныя. Вакол возера пойма шырынёй да 250 м. Мелкаводдзе пясчанае, на большых глыбінях дно выслана сапрапелем. Возера зарастаючае.

У Расна ўпадае ручай з возера Астроўна, у паўднёвай частцы выцякае ручай у возера Салонец.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-3534. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г. Архівавана 1 мая 2013.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 357. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).
* Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта / Ред. В. А. Змачинская. — Мн.: Белкартография, 2012. — 5 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Ушачский район: карта. Ушачи: план / Редактор: С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2012. — 3 000 экз. (руск.)
**Кулямёт Максім** (англ.: Maxim gun) — кулямёт, які стаў адным з родапачынальнікаў аўтаматычнай зброі ў свеце.

Гісторыя
--------

У 1873 годзе Х. Максім стварыў першы ўзор аўтаматычнай зброі — кулямёт «Максім». 10 гадоў спатрэбілась на абдумванне, разлікі і ўдасканаленне канструкцыі ў чарцяжах. У ЗША вынаходка нікога не зацікавіла, таму Максім эміграваў у Вялікабрытанію, дзе яго распрацоўкай зацікавіўся брытанскі банкір Натаніэль Ротшыльд, які пагадзіўся фінансаваць вытворчасць кулямёта.

Пасля паспяховай дэманстрацыі сваёй вынаходкі ў Швейцарыі, Італіі і Аўстрыі Х. Максім прыехаў у Расію з паказальным узорам кулямёта 45-га калібра (11,43 мм). Зброя прайшла выпрабаванні на палігоне. 8 сакавіка 1888 года з кулямёта страляў імператар Аляксандр III.

У пачатку 1899 года за пастаўкі кулямётаў «Максім» узялося прадпрыемства «Сыновья Виккерс и Максим». Праз 2 гады кулямёт на колавым лафеце англійскага ўзору быў прыняты на ўзбраенне сухапутных войскаў. «Максім» масай 244 кг планавалася выкарыстоўваць для абароны фартэцый, для адбівання агнём масіраваных нападаў пяхоты праціўніка з загадзя абсталяваных пазіцый.

У сакавіку 1904 года пачалася серыйная вытворчасць кулямётаў «Максім» на Тульскім зброевым заводзе. Тульскія збройнікі ўнеслі каля 200 змяненняў у канструкцыю кулямёта і істотна паменшылі яго вагу. Англійскі колавы лафет замянілі на палегчаны колавы станок А. Сакалова, а бранявы шчыт англійскага ўзору — на бронешчыт паменшаных памераў. Акрамя таго, А. Сакалоў спраектаваў скрыні для патронаў, двухколку для іх перавозкі, а таксама герметычныя цыліндры для скрынь з патронамі. У выніку, «Максім» узору 1910 г. са станком важыў прыкладна 62 кг. Да жніўня 1914 г. царская армія мела на ўзбраенні каля 4 тысяч кулямётаў.

«Максім» быў не толькі самым першым кулямётам, але і самым прымянімым відам зброі (выкарыстоўваўся ў абедзвюх сусветных і ў многіх лакальных войнах). Апошні факт ужывання кулямёта зафіксаваны ў 1969 годзе падчас савецка-кітайскага пагранічнага канфлікту на Даманскім востраве.

Зноскі
------

1. ↑  Кулямёт «Максім»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Ротавая поласць**:   
1. Верхняя губа (лац.: Labium superius)   
2. Дзясна (лац.: Gingiva)   
3. Цвёрдае паднябенне (лац.: Palatum durum)   
4. Мяккае паднябенне (лац.: Palatum molle)   
5. Язычок (лац.: Uvula palatina)   
6. Паднябенная міндаліна (лац.: Tonsilla palatina)   
7. Перашыек зева (лац.: Isthmus faucium)   
8. Вялікія карэнныя зубы (лац.: Dentates molares)   
9. Малыя карэнныя зубы (лац.: Dentates premolares)   
10. Іклы (лац.: Dentes canini)   
11. Разцы (лац.: Dentes incisivi)   
12. Язык (лац.: Lingua)
**Дзясны** (лац.: Gingiva) — слізістая абалонка, якая пакрывае альвеалярны адростак верхняй сківіцы і альвеалярную частку ніжняй сківіцы і ахоплівае зубы ў вобласці шыйкі. З клінічнага і фізіялагічнага пункту гледжання ў дзясне адрозніваюць міжзубны (дзясенны) сасочак, краявую дзясну або дзясенны край (свабодная частка), альвеалярную дзясну (прымацаваная частка) і рухомую дзясну.
**Юрай Мігаш** (славацк.: Juraj Migaš; 13 чэрвеня 1957, Прэшаў) — чэхаславацкі і славацкі дыпламат, колішні пасол Славакіі ў Венгрыі.

Біяграфія
---------

У 1976—1983 навучаўся ў Маскоўскім дзяржаўным інстытуце міжнародных адносін (МГИМО). У 1985 атрымаў доктарскую ступень на факультэце права Браціслаўскага ўніверсітэта імя Коменскага. У 1997 наведваў курсы для дыпламатаў у Вестмінстэрскім універсітэце ў Лондане.

У 1981 пачаў працу ў Міністэрстве замежных спраў Чэхаславакіі. У 1983—1988 — аташэ і трэці сакратар пасольства Чэхаславакіі ў Берліне, пазней у Міністэрстве замежных спраў узначаліў аддзел Цэнтральнай Еўропы. Пасля падзення камунізму цягам года працаваў другім сакратаром у пасольстве Чэхаславакіі ў Польшчы, пасля першым сакратаром у Швецыі, дзе знаходзіўся да абвяшчэння незалежнасці Славакіі. У 1994 у Польшчы стаў павераным у справах. У 1994—1995 — галава аддзелу суседніх дзяржаў і краін CEFTA. У 1998 стаў на чале славацкай місіі ў АБСЕ. У 2005—2009 — пасол Славакіі ў Венгрыі.

Брат Іозефа Мігаша, колішняга спікера парламента Славакіі (1998—2002).

Зноскі
------

1. 1 2  Evidence zájmových osob StB (EZO)<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104900509'></a>
2. ↑   — 2015. Праверана 23 верасня 2019.
3. ↑  *Veľvyslancom SR v Maďarsku bude zrejme diplomat Juraj Migaš*, sme.sk z 16 lipca 2004  (славацк.)

Спасылкі
--------

* Рэзюмэ на старонцы osobnosti.sk Архівавана 15 кастрычніка 2011.  (славацк.)
**Бурна́с** (укр.: Бурнас) — возера-ліман у Адэскай вобласці Украіны.

Ад Чорнага мора аддзелена пясчана-ракушачнікавым перасыпам шырынёй 1-2 м. Займае затопленае морам нізоўе даліны ракі Алкаліі. На паўднёвым захадзе пратокай злучаецца з ліманам Алібей.

Даўжыня каля 10 км, шырыня ад 1 км на поўначы да 3,5 км на поўдні. Берагі крутыя, высокія (5-14 м), парэзаныя ярамі, ёсць косы.

Рэжым жыўлення залежыць ад прыходу марской вады цераз прарывы (шырыня іх дасягае 100-300 м) у перасыпе і іх фільтрацыі, нязначнага прытоку паверхневых вод і выпарэння. Сярэдняя салёнасць 17 ‰. Дно ўкрыта мулам з пластом лекавых гразей таўшчынёй каля 0,4 м.

Водзяцца бычкі, атэрыны, трапляецца кефаль.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Амброс Ю. О.* Бурнас // Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. Т. 1 — К.: «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.  (укр.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дэбі.
**Ідрыс Дэбі Ітно** (фр.: Idriss Déby Itno; 26 студзеня 1952, Фада, Чад — 20 красавіка 2021) — чадскі дзяржаўны, палітычны і ваенны дзеяч, старшыня Патрыятычнага руху выратавання (2-4 снежня 1990), Прэзідэнт Чада (1990—2021).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 26 студзеня 1952 года ў Фада на паўночным усходзе Чада. Дэбі паступіў на ваенную службу. У 1976 годзе ён прайшоў навучанне ў Францыі і атрымаў дыплом лётчыка, а ў 1978 годзе вярнуўся ў Чад, дзе ішла грамадзянская вайна. Пазней ён далучыўся да паўстанцкай групоўкі «Узброеныя сілы поўначы» пад кіраўніцтвам Хісена Хабрэ. У 1982 годзе ён дапамог Хісену Хабрэ звергнуць прэзідэнта Гукуні Уэдэя.

У красавіку 1989 года Дэбі быў абвінавачаны ў змове з мэтай звяржэння ўрада Хабрэ, пасля чаго ён збег у Лівію, а затым у Судан, дзе ў красавіку 1990 года стварыў Патрыятычны рух выратавання. Пасля перагрупоўкі Дэбі са сваімі прыхільнікамі пачалі арганізоўваць напады на войскі Хабрэ са сваёй базы ў суданскай правінцыі Дарфур. 30 лістапада 1990 года, пасля захопу войскамі Дэбі горада Абешэ, Хабрэ і яго асяроддзе пакінулі сталіцу і 1 снежня атрады пад камандаваннем Ідрыса Дэбі занялі Нджамену (гл. Дзяржаўны пераварот у Чадзе 1990 года)

Ідрыс Дэбі кіраваў кіраваў краінай з 1990 года, прыйшоўшы да ўлады ў выніку ўзброенага перавароту. У 1991 годзе быў абраны прэзідэнтам Чада і з тых часоў пераабіраўся на гэтую пасаду на кожных прэзідэнцкіх выбарах. У 2020 годзе Дэбі атрымаў званне маршала.

Чарговыя выбары прайшлі ў Чадзе 11 красавіка 2021 года. Вынікі паказалі, што Ідрыс Дэбі перамог, набраўшы 79% галасоў. Ён тым часам выправіўся на поўнач краіны наведаць вайскоўцаў, якія змагаюцца з паўстанцамі. Памёр ад баявых раненняў 20 красавіка 2021 года.

Зноскі
------

1. ↑  تشاد تعلن مقتل رئيسها إدريس ديبي الذي فاز أمس بولاية رئاسية سادسة — RT Arabic, 2021. Праверана 20 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2988616'></a>
2. ↑  Chad President Idriss Deby dies on frontlines, army spokesman says — Рэйтэрс, 2021. Праверана 20 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q130879'></a>
3. ↑
4. ↑  nn.by
5. ↑  tass.ru

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Treccani · OpenSanctions |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 14050969 · BNF: 135135311 · GND: 129698679 · GTAA: 92154 · ISNI: 0000 0003 8310 312X · LCCN: n94050752 · NTA: 113388241 · SUDOC: 050440489 · VIAF: 306149066604765601931 |

 |
**Юра́та** (польск.: Jurata) — вёска ў Польшчы, уваходзіць у склад Пуцкага павета Паморскага ваяводства, з’яўляецца часткай вяскова-гарадской гміны Ястарня. Размешчана на Хельскай касе.

Гісторыя
--------

Заснавана ў 1928 годзе. Назва ад імя жамойцкай багіні. Пазней Юрата стала ўсходнім раёнам горада Ястарня.

1 студзеня 2017 года Юрата і Кузніцай з Сіберыяй былі вылучаны са складу Ястарні ў якасці асобных вёсак, а гміна Ястарня з гарадской была пераўтворана ў вяскова-гарадскую.

Эканоміка
---------

Размешчаны на узбярэжжы Балтыйскага мора і з’яўляецца папулярным турыстычным цэнтрам краіны.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 7 кастрычніка 2022.
2. ↑  Юрата (Польша) (руск.).  Tripadvisor[en]. Праверана 14 кастрычніка 2021.

Літаратура
----------

* *P. Zalewski, T. Kalinski.* Mierzeja Helska // Польша. Турыстычны навігатар = Polska. Nawigator turystyczny. — 5-е выд. — (W.): Wydawnictwo szkolne PWN, 2010. — С. 38. — 640 с. — ISBN 978-83-7705-019-4.

Спасылкі
--------

* Юрата на Booking.com[en]

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 7613759-4 · VIAF: 149283642 |
**Завулак Фабрыцыуса** — завулак у Маскоўскім раёне Мінска.

Гістарычная даведка
-------------------

Да 1926 года — Дзяменцьеўская вуліца, з 1926 па 1977 — вуліца Дзяржынскага, у 1977 годзе ў сувязі са з’яўленнем у горадзе праспекта Дзяржынскага вуліца пераназвана ў завулак Фабрыцыуса (які знаходзіцца побач з вуліцай Фабрыцыуса). Першапачаткова пралягала ад Маскоўскай да Грушаўскай вуліцы, перасякаючы чыгунку Мінск—Брэст. Пасля будаўніцтва дэпо Мінскага метрапалітэна апынулася разрэзанай на дзве ізаляваныя часткі — ад Маскоўскай да вуліцы Фабрыцыуса (150 м, з боку Маскоўскай — тупік) і ад чыгункі да Грушаўскай вуліцы (230 м).

Прадпрыемствы і арганізацыі
---------------------------

Будынкі на завулак выходзяць бакавымі фасадамі, нумары будынкаў лічацца па іншых вуліцах.

* Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Белмедпрэпараты»
* Дом быту
* Дэпо метрапалітэна
**Завяшчанне**, таксама **тастамент** — пісьмовае волевыяўленне спадчынадаўцы, здзейсненае ва ўстаноўленай законам форме, скіраванае на вызначэнне юрыдычнага лёсу яго маёмасці пасля смерці.

Заканадаўства і судовая практыка Рэспублікі Беларусь, а таксама іншых краін, не дапускаюць напісання завяшчання асобамі, якія з-за свайго душэўнага здароўя не могуць зразумець і ацаніць значэння распараджэнняў у змесце завяшчання. Несапраўднымі прызнаюцца завяшчанні, зробленыя пад уплывам гвалту, пагрозы, падману і г.д.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119356699 · GND: 4059555-9 · LCCN: sh85146810 · LNB: 000304152, 000068075 · Microsoft: 2780368867 · NDL: 00574448 · NKC: ph164195 |

 |
**Мірыды** — доўгаперыядычныя пераменныя зоркі з перыядам ад некалькіх тыдняў да году і болей. 

Першая пульсуючая зорка была адкрыта нямецкім астраномам Давідам Фабрыцыусам у 1596 г. у сузор’і Кіта і названа Мірай. Перыяд змены бляску гэтай зоркі складае 331,6 сутак. Зоркі тыпу Міры Кіта) называюцца мірыдамі.

Практычна ўсе зоркі гэтага тыпу — чырвоныя гіганты велізарных памераў і вялікай свяцільнасці. Амплітуды змянення бляску такіх зорак могуць дасягаць дзесяці зорных велічынь. Пры эвалюцыйным ператварэнні зоркі ў зорку-гіганта адбываецца павелічэнне яе аб’ёму і памяншэнне сярэдняй шчыльнасці рэчыва. У гэты час унутраная будова зоркі змяняецца карэнным чынам, што можа суправаджацца парушэннем раўнавагі паміж сіламі гравітацыйнага прыцяжэння і прамянёвага ціску. Гэта прыводзіць да перыядычных ваганняў аб’ёму зоркі: яе абалонка то расшыраецца, то сціскаецца. Такія перыядычныя ваганні пераменных зорак называюцца пульсацыйнымі. Пульсацыя зоркі адбываецца дзякуючы клапаннаму механізму, калі непразрыстасць вонкавых слаёў зоркі затрымлівае частку выпраменьвання ўнутраных слаёў. Пры награванні вонкавы слой становіцца празрыстым, паток выпраменьвання, якое выходзіць, павялічваецца. Але гэта вядзе да ахалоджвання і сціскання, з-за чаго слой зноў становіцца непразрыстым, і ўвесь працэс паўтараецца зноў.

Літаратура
----------

* Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с.: іл. ISBN 978-985-471-765-4.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4277476-7 · Microsoft: 2777528299 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мацьё.

**Мірэй Мацьё** (фр.: Mireille Mathieu; 22 ліпеня 1946, Авіньён) — французская спявачка-шансанье.

Стварыла індывідуальны выканальніцкі стыль, які вылучаецца яскравай экспрэсіяй. У рэпертуары (спявае на многіх мовах) творы П. Марна, Ф. Лея і інш. (сярод найбольш вядомых — «Маё крэда», «Чаму, маё каханне?», «Апошні вальс», «Парыжскае танга» і інш.). Акрамя канцэртаў, удзельнічае ў тэлевізійных шоу і інш.

Біяграфія
---------

Вучылася ў прыватных педагогаў. У пачатку творчай дзейнасці пераймала манеру выканання Эдзіт Піяф.

З пачатку 1970-х гадоў Мірэй Мацьё зусім не выступала ў Францыі, вярнуўшыся на сцэну «Алімпіі» толькі ў канцы 1985; наступныя вялікія канцэрты спявачкі адбыліся пяць гадоў пазней у Палацы Кангрэсаў па запрашэнні прэзідэнта краіны Франсуа Мітэрана. У 1990-х выйшлі альбом-прысвячэнне Эдзіт Піяф (1993) і «Vous lui direz …» (1996).

У яе рэпертуары прысутнічалі як песні вядомых французскіх аўтараў — П’ера Дэланаэ, Шарля Азнавура, Лемеля, Рэво — так і сусветныя хіты.

У 1978 годзе Мірэй Мацьё была абраная прататыпам нацыянальнага сімвала Францыі — Марыяны. Мірэй Мацьё становіцца «паслом французскай песні». Прадаўшы больш за 100 мільёнаў пласцінак па ўсім свеце і маючы рэпертуар, які складаецца больш чым з 1000 песень на французскай, нямецкай, англійскай, італьянскай, іспанскай, правансальскай, каталонскай, японскай, кітайскай, рускай і фінскай мовах, яна спявала перад самай рознай публікай, у многіх краінах. Мірэй была першым заходнім выканаўцам, які даў канцэрт у Кітаі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мірэй Мацьё

* Афіцыйны сайт Мірэй Мацьё

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Instagram · Last.fm · Spotify · YouTube |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · MusicBrainz · Rate Your Music · Rotten Tomatoes |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Notable Names Database |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX825220 · BNF: 120749815 · CONOR: 66812003 · GND: 119032074 · GTAA: 130419 · ICCU: MODV587578 · ISNI: 0000 0001 2118 5743 · LCCN: n84076745 · LNB: 000202705 · NKC: xx0023964 · NLA: 35499616 · NLP: A19785094 · NTA: 070698864 · NUKAT: n2007099059 · SUDOC: 027664066 · VIAF: 4954063 |

 |
Карта Наваросіі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Наваросія (значэнні).
**Наваросія** (укр.: Новоросія, руск.: Новороссия) — сінонім Новарасійскай губерні і Новарасійскага генерал-губернатарства, у шырокім сэнсе — гістарычныя тэрыторыі Паўночнага Прычарнамор'я, далучаныя да Расійскай імперыі ў выніку расійска-турэцкіх войнаў у другой палове XVIII стагоддзя. Тэрыторыі ўключалі ў сябе Херсонскую, Екацярынаслаўскую, Таўрычную, Бесарабскую губерні, а таксама Кубанскую вобласць.

Тэрмін ужываўся да пачатаку XX стагоддзя, аднак пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі практычна апынуўся пад забаронай, у той час як значная частка зямель Наваросіі ўвайшла ў склад УНР, пасля паражэнні якой тэрыторыя была ўключана бальшавікамі ў склад Украінскай ССР. Тэрмін атрымаў новае распаўсюджванне ў 2013—2014 гадах у выніку падзей, якія адбыліся ва Украіне і прывялі да масавых пратэстаў у Паўднёва-Усходняй Украіне.

Літаратура
----------

* Новороссийский край // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
**Каёс Міскі́тас** (ісп.: Cayos Miskitos) — архіпелаг і біясферны запаведнік на захадзе Карыбскага мора. Уваходзіць у склад Нікарагуа. Агульная плошча — 8335,2 км². З іх толькі 27 км² заняты сушай. 

Архіпелаг Міскіта складаецца з 76 фармацый, у тым ліку зараснікаў марской травы, каралавых рыфаў і невялікіх астраўкоў, якія месцяцца на водмелі, створанай наносамі мацерыковых рэк. 12 астраўкоў і скал пакрыты манграмі і іншымі раслінамі. Найбуйнейшыя астравы: Каё Маёр, Каё Марас, Каё Наса і Каё Моррысан Дэніс. Архіпелаг насяляюць марскія птушкі, марскія кракадзілы, яшчаркі, карыбскія чарапахі. Тэрыторыя біясфернага запаведніка ахоплівае таксама навакольныя марскія воды. 

Біясферны запаведнік створаны ў 1991 г. У 1995 г. унесены ў папярэдні спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У 2001 г. атрымаў статус рамсарскага ўгоддзя.

Спасылкі
--------

* Папярэдні спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА
* Агульная інфармацыя
* Інфармацыя для вандроўнікаў
**Пётр Алехнавіч** (? — 1516) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Аляхновічаў герба «Ляліва». Нарадзіўся ў сям’і Алехны Рымавідавіча.

Маршалак П. Я. Мантыгірдавіча ў 1488 годзе, кухмістр ВКЛ з 1492 года; намеснік аліцкі і неманойцкі ў 1494—1502 гадах, скірстымонскі ў 1505—1507 гадах, уцянскі з 1514 года. У 1499 годзе пасол у Малдову. Падпісаў як сведка дагавор 1501 года з Інфлянцкім ордэнам. На Гарадзенскім сойме 1501 года прызначаны вялікім князем літоўскім Аляксандрам дэлегатам на Пётркаўскі сойм, скліканы для абрання Аляксандра на польскі трон і заключэння уніі з Польшчай. У 1506 годзе адзін з паслоў ВКЛ на Люблінскі сойм для перагавораў аб дзяржаўнай уніі. У 1507 годзе адпраўлены паслом у Маскву, дзе быў затрыманы на год.

Валодаў маёнткамі ў Літве, Жамойці, на Валыні і Кіеўшчыне.

Сям’я
-----

Яго сыны Станіслаў і Мікалай зваліся Кухмістровічамі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Валерый Пазднякоў.* Аляхновічы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Пётр Алехнавіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Пётр Алехнавіч |  | Алехна Рымавідавіч |  | Рымавід Кайлікінавіч[d] |  | Кайлікін[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: piotr-olechnowicz-h-leliwa · Sejm-Wielki.pl |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Салаўёў.
**Пётр Аляксандравіч Салаўёў** (нар. 12 ліпеня 1963, в. Кароўчына Горацкага раёна Магілёўскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Магілёўскі тэхналагічны інстытут (інжынер-хімік-тэхнолаг), Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова (эканаміст-менеджар).

Працаваў апаратчыкам сінтэзу, начальнікам змены, начальнікам цэха, дырэктарам завода арганічнага сінтэзу, намеснікам генеральнага дырэктара па вытворчасці, галоўным інжынерам — першым намеснікам генеральнага дырэктара адкрытага акцыянернага таварыства «Магілёўхімвалакно».

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Падзячным пісьмом Старшыні Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь і Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Салаўёў Пётр Аляксандравіч
Актынометр Віоля 
**Актыно́метр** (ад грэч. ακτίς — прамень і μέτρον — мера) — прылада для вымярэння інтэнсіўнасці прамой сонечнай радыяцыі. Прынцып дзеяння заснаваны на паглынанні зачэрненай паверхняй падаючай радыяцыі і ператварэнні яе энергіі ў цеплату.

Біметалічны актынометр Міхельсона на марцы ГДР (злева, на фоне сонечнага дыска)

Гісторыя адкрыцця
-----------------

Так назваў Гершэль вынайдзены ім у 1834 годзе інструмент для вымярэння награвальнай сілы сонечных прамянёў. Яшчэ раней Гершэля Сасют пабудаваў з гэтаю жа мэтай інструмент, які ён назваў геліотэрмаметрам, а пазней (1838) Пулье вынайшаў так званы піргеліаметр. Актынометрам названы таксама прыборы, якія вымяраюць колькасць прамяністай цеплыні, якая выдзяляецца ў нябесную прастору.

Гл.таксама
----------

* Піранометр

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 352 с.: іл. - ISBN 985-11-0262-8.

Спасылкі
--------

* Актинометр(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
**Актыналі́т** (ад стар.-грэч.: ἀκτίς — прамень і λίθος — камень: «прамяністы камень») — пародаўтваральны мінерал групы амфіболаў класа сілікатаў. Назва звязана з тым, што ў мінерале мноства ігольчастых крышталёў і іх прамяністых агрэгатаў. Колер абумоўлены наяўнасцю жалеза.

Крышталізуецца ў манакліннай сінгоніі, утварае прызматычныя, ігольчатыя і воласападабныя крышталі. Колер ад светла-зялёнага да цёмна-зялёнага. Бляск шкляны, шаўкавісты, перламутравы. Цвёрдасць 5,5—6 па шкале Моаса. Шчыльнасць 2900—3300 кг/м³.

Тыповы метасаматычны мінерал метамарфічных сланцаў і кантактавых скарнаў. Утварае шаставатыя ці блытана-кудзелістыя агрэгаты. Часта сустракаецца разам з гранатам, кварцам, талькам, эпідотам. Тонкавалакністы актыналіт эластычны і ўжываецца як напаўняльнік гумы для аўтапакрышак. Часам выкарыстоўваецца як аздабляльны камень.

Разнавіднасці: нефрыт, аміянт, амфібол-азбест', смарагдыт', ураліт', мангактыналіт', амазіт'.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 63.

Літаратура
----------

* **Аношка Я. І*.* Актыналіт // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 63.
* Petr Korbel, Milan Novák: Mineralien Enzyklopädie. Nebel Verlag GmbH, Eggolsheim 2002, ISBN 3-89555-076-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Актыналіт
* Актыналіт у каталогу мінералаў
* Актыналіт на сайце «Усё пра геалогію»(недаступная спасылка)
* Характарыстыка актыналітавага шэрагу (англ.)
* Актыналіт у базе мінералаў (англ.)
**Пётр Абрамавіч Балабанаў** (1897, г. Лазава, Кацярынаслаўская губерня, Расійская імперыя — 1942, Трасцянец) — беларускі вучоны, эканаміст, грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1897 годзе ў горадзе Лазава Кацярынаслаўскай губерні (цяпер Харкаўская вобласць ва Украіне).

У 1920-я гады намеснік наркама працы БССР. У 1925 годзе скончыў БДУ (факультэт грамадскіх навук). Затым быў старшынёй Петрыкаўскага райкама партыі, затым старшынёй акруговай планавай камісіі ў Мазыры, затым загадчыкам секцыяй культуры і навукі ў Дзяржплане БССР. У 1930—1933 гады ў якасці аспіранта і старэйшага навуковага супрацоўніка працаваў у Акадэміі навук БССР. З 1934 да 1940 года працаваў у Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі (БДІНГ) на выкладчыцкіх і адміністрацыйных пасадах (дацэнт, загадчык кафедры, намеснік дырэктара).

У 1939—1940 гадах быў дырэктарам Беларускага дзяржаўнага інстытута народнай гаспадаркі.

Летам 1941 года быў арыштаваны немцамі і ў 1942 годзе пакараны (спалены разам з іншымі ваеннапалоннымі ў Трасцянцы).

Браты яго жонкі — Гурыновіч М. П. і Гурыновіч А. Е. былі ў свой час адпаведна дацэнтам БДІНГ і міністрам замежных спраў БССР.

Літаратура
----------

* *А. Кучко, Э. Корнилович, И. Уточкина, Г. Терентьева.* У истоков экономических знаний и науки: Белорусский государственный университет в биографии ректоров, заслуженных деятелей науки и образования. — Мн.: БГЭУ, 2003. — С. 25-29.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце БДЭУ
* БАЛАБАНОВ ПЕТР АБРАМОВИЧ


| ⛭Рэктары Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта |
| --- |
| 
* Аляксей Гурло (1933—1935)
* Іван Сацункевіч (1935—1936)
* Арон Штаркман (1936—1937)
* Мікалай Казюк (1937—1938)
* Гаўрыіл Сугробаў (1938—1939)
* Пётр Балабанаў (1939—1940)
* Фёдар Мікуноў (1940—1941)
* Яфім Раманенка (1944—1949)
* Гаўрыіл Сугробаў (1949—1962)
* Іван Трухан (1962—1965)
* Сяргей Малінін (1965—1969)
* Фёдар Баравік (1969—1991)
* Раман Карсека (1991—2002)
* Уладзімір Шымаў (2002—2019)
* Вячаслаў Шуцілін (2019—2021)
* Аляксей Ягораў (з 2021)

 |
**Актрыса Ганна Давія Бернучы** — партрэт работы мастака Дзмітрыя Лявіцкага, украінца па паходжанні, які працаваў у Пецярбургу. Палатно захоўвае Траццякоўская галерэя.

Гісторыя партрэту
-----------------

Ганна Давія Бернучы прыбыла ў Пецярбург на гастролі і затрымалася тут на некаторы час. У яе кантракце, які захаваўся, ёсць указанне на тое, што яна — «першая спявачка ў оперы комік і першая ў оперы серыа». Маладая жанчына прывыкла да флірту з вяльможамі, яна працягнула гэта рабіць і ў Пецярбургу, калі трапіла на вочы вяльможы Безбародку. Каб мець прыхільнасць новай пассії, статс-сакратар самой імператрыцы Безбародка Аляксандр Андрэевіч падтрымліваў адносіны значнымі грашовымі ўзносамі. Верагодна, ён жа і замовіў партрэт новай палюбоўніцы.

Пра значныя грошы, што выцягнула з палюбоўніка актрыса, даведалася імператрыца Кацярына II. Яна і распарадзілася выслаць прэч са сталіцы занадта ажыўленую асобу. А ў Расіі застаўся вельмі ўдалы партрэт актрысы, створаны ўдумлівым і таленавітым майстрам.

Апісанне карціны
----------------

Кацярына Аляксееўна Варанцова
Ганна ў стракатай сукенцы і легкадумным капялюшыку ці вясёлай мяшчанкі, ці ажыўленай служанкі. Кідаецца ў вочы няшчырасць ўсмешкі, ветласць дзеля блізіру, маска на твары замест сапраўднага пачуцця, штучны, тэатральны жэст рук. Мастак міжволі выступіў у партрэце і як дакладны майстар-партрэтыст, і як тонкі псіхолаг. Яркія фарбы толькі схавалі няшчырасць асобы, што так кантраставала з тварам і паставай той жа Варанцовай Кацярыны Аляксееўны, партрэт якой створыць Лявіцкі праз год.

Зноскі
------

1. ↑  Молева Нина Михайловна, «Дмитрий Григорьевич Левицкий», М. «Искусство», 1980, с. 111—112

Літаратура
----------

* Українська радянська енциклопедія : у 12 томах / за ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Головна редакція УРЕ, 1974–1985. — С. 89.
* Валицкая А. П. «Дмитрий Григорьевич Левицкий», Ленинград, «Художник РСФСР», 1985
* Молева Нина Михайловна, «Дмитрий Григорьевич Левицкий», М. «Искусство», 1980
**Зімовы пейзаж. Вятка (Іншыя вядомыя назвы — «Ратонда ў Аляксандраўскім садзе», «У старадаўнім парку»)** — пейзаж С. Ю. Жукоўскага, напісаная ім у 1921 годзе падчас знаходжання ў Вятцы.

Месца дзеяння
-------------

Цэнтральная ратонда Александраўскага сада
Гарадскі публічны сад  (руск.) (бел. быў створаны восенню 1825 пры губернатары А. І. Рыхлеўскім пасля наведвання Вяткі імператарам Аляксандрам I. Афіцыйнае адкрыццё саду адбылося 30 жніўня 1835 года.

У снежні 1835 з дазволу імператара сад атрымаў назву «Аляксандраўскі» у гонар спадкаемца прастолу, будучага цара Аляксандра II.

Дзве ратонды і іншыя архітэктурныя элементы парку былі спраектаваныя губернскім архітэктарам  (руск.) (бел. А. Я. Цімафеевым, але можна сустрэць памылковую інфармацыю, што іх аўтар — А. Л. Вітберг  (руск.) (бел.. Ратонды, уваходны партал і рашотку Аляксандраўскага саду можна паставіць у шэраг лепшых дасягненняў рускай садова-паркавай архітэктуры перыяду позняга класіцызму. Ансамбль Аляксандраўскага саду па праве лічыцца адным з лепшых твораў паркавай архітэктуры правінцыйнага класіцызму.

С. Ю. Жукоўскі разам з сям'ёй пражыў у Вятцы з 1919 года да мая 1921 года, у гэты час і была напісана карціна.

Апісанне карціны
----------------

Пад яркім, ужо амаль вясновым небам, касыя ярка-блакітныя цені перасякаюць заснежаную паркавую алею з пратаптанымі ў ёй ледзь прыкметнымі сцежкамі. Яркія ў бэзавай смузе галінкі кустоў і дрэў, насычаная і сакавітая зеляніна елак і лёгкае яркае сіняе неба над цішынёй старога парку.

Іншыя варыянты сюжэту
---------------------

Ранняя вясна (Альтанка ў парку), 1919-21. Курская абласная карцінная галерэя  (руск.) (бел.
У Курскай абласной карціннай галерэі  (руск.) (бел. захоўваецца карціна С. Ю. Жукоўскага, на якім паказана другая ратонда Аляксандраўскага парку. Мастацтвазнаўцы Курскай галерэі пазначаюць дату стварэння карціны 1910 годам, але з уліка звестак пра гады, у якія мастак наведваў Вятку, падаецца, што часам стварэння трэба лічыць прамежак паміж 1919 і 1921 гадамі ці нават пазнейшы час.

Зноскі
------

1. ↑  Вятка на картинах С. Ю. Жуковского.  (руск.)
2. ↑  Александровский сад в Вятке  (руск.)
3. 1 2  Жуковский С. Ю. В старинном парке. (Вятка. Ротонда в Александровском саду). 1921 Архівавана 5 сакавіка 2016.  (руск.)
4. ↑  *Вятка. Памятники и памятные места.— Киров, 2002*
5. ↑  Энцыклапедыя зямлі Вяцкай  (руск.) (бел. / отв. В. Ситников. — ГИПП «Вятка», 1996. — Т. 5 - Архитектура. — 385 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-86645-012-7.

Спасылкі
--------

* Жуковский С. Ю. В старинном парке. (Вятка. Ротонда в Александровском саду). 1921 Архівавана 5 сакавіка 2016.  (руск.)
* Иван Есаулков. С. Ю. Жуковский В старинном парке. Вятка  (руск.)
**Веліжская воласць** - адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ВКЛ. Вядома з канца XIV ст. суседнічала з віцебскімі і смаленскімі землямі. Паводле дагавора 1503 г. вялізныя раёны вярхоўяў Дзвіны і Дняпра разам з Веліжам адышлі да Вялікага княства Маскоўскага. Веліжскія землі сталі актыўна засяляцца ўраджэнцамі цэнтральных маскоўскіх паветаў. У выніку вайны 1512 — 1522 гг. граніца на поўдні ад Веліжа перанесена на паўднёвы захад за кошт смаленскіх зямель далучаных да Масквы. Аднак на захадзе знаходзіліся віцебскія землі, якія належалі ВКЛ. Такім чынам, памежнае становішча Веліжскай воласці захавалася. Веліжская воласць набыла ролю аднаго з галоўных апорных пунктаў і стала месцам засяроджання маскоўскіх войск, якія дзейнічалі супраць ВКЛ. У 1580 г. далучана да ВКЛ. Паводле Ям-Запольскага перамір'я 1582 воласць засталася ў складзе ВКЛ. Але расійскі бок адмовіўся перадаць ВКЛ тэрыторыю Веліжскай воласці, заяўляючы, што яна здаўна з'яўляецца таропецкай. Узнікла т.зв. «веліжская спрэчка», запланаваныя памежныя з'езды па веліжскай праблеме не адбыліся. Паводле Дэулінскага перамір'я 1618 г. граніца перанесена далёка на усход ад Веліжа. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654 — 1667 гг. у 1655 г. захоплена расійскімі войскамі. Паводле Андросаўскага перамір'я 1667 г. засталася ў складзе Расіі. Вернута ў 1678 г. Паводле «Вечнага міру» 1686 г. Веліжская воласць замацавана ў складзе ВКЛ, дзе заставалася да 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772 г.).

Літаратура
----------

* *Цемушаў В.* Варатынскае княства // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 400. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
	+ Шеламанова, Н.Б. К вопросу об изучении источников по истории внешней политики Россиии в конце XVI в. // Новое о прошлом нашей страны: [Сборник статей] Памяти академика М.Н.Тихомирова / Академия наук СССР, Отделение истории, Археографическая комиссия; [Редколлегия: В.А.Александров и другие]. – М.: Наука, 1967. – 392 с. с илл. и карт.; 1 л. портр. - С.
**Карл Іванавіч Ландэр** (17 красавіка 1883, Вергальская воласць, Лібаўскі павет, Курляндская губерня, Расійская імперыя цяпер Павілосцкі край, Латвія — 29 ліпеня 1937) — савецкі дзярж. дзеяч, удзельнік барацьбы за савецкую ўладу.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

3 1905 вёў падпольную работу ў Маскве, Пецярбургу, Лібаве, Рызе, Самары, Ніжнім Ноўгарадзе. 3 1915 на Заходнім фронце, член латышскай сацыял-дэмакратычнай групы ў Мінску. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 член Мінскага і Паўночна-Заходняга камітэтаў РСДРП(б). Член часовага ВРК Заходняга фронту па барацьбе з карнілаўшчынай. 3 верасня 1917 старшыня Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў. 3 9 лістапада 1917 старшыня ВРК Заходняга фронту, у лістападзе 1917 — студзені 1918 — СНК Заходняй вобласці і фронту. Член УЦВК у 1917—1918 і яго Прэзідыума. 3 мая 1918 нарком дзяржаўнага кантролю РСФСР. 3 1920 асобаўпаўнаважаны ВЧК на Паўночным Каўказе і ў Данской вобласці, начальнік асобага аддзела Каўказскага фронту. У 1921 загадчык агітацыйна-прапагандысцкага аддзела Маскоўскага камітэта РКП(б). 3 1922 упаўнаважаны Савецкага ўрада пры замежных місіях дапамогі галадаючым у Расіі, у 1923—1925 член калегіі Наркамата знешняга гандлю СССР, пазней на навукова-літаратурнай і педагагічнай рабоце ў ВНУ Масквы, Ленінграда, Кіева.

Працы
-----

* Kārlis Landers *Latwijas wehsture : kultur-wehsturiski apzerejumi* 1 *Baltijas senā wehsture. Zemes iekarošana un ordeņa laikmets* Peterburgâ Gulbja Apgahdibâ 1908  (лат.)
* Kārlis Landers *Latwijas wehsture : kultur-wehsturiski apzerejumi* 2 Peterburgâ Gulbja Apgahdibâ 1908  (лат.)
* Kārlis Landers *Latwijas wehsture : kultur-wehsturiski apzerejumi* 3 Peterburgâ Gulbja Apgahdibâ 1909  (лат.)
* J Jankavs; Kārlis Landers *Progresiwo demokratu sinatne latweeschu wehstures jautajumos : kritika par Landera Latwijas wehsturi* Rigā : J. Ozolin̦a apgahdibā, 1910  (лат.)

Зноскі
------

1. ↑  Ландер Карл Иванович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Ландар // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LNB: 000180811 · VIAF: 305098573 |
**Расонская сядзіба** — сядзіба памешчыка Гласка ў Расонах, была ўзведзена ў 1900 годзе на беразе аднайменнага возера, у акружэнні парка са стаўком.

Архітэктура
-----------

Будынак у выглядзе гатычнага палаца вылучаецца маляўнічасцю, шматпланавасцю архітэктурнай кампазіцыі і разнастайнасцю яе візуальных успрыняццяў. Для стварэння сярэдневяковай вобразнасці шырока прыцягваюцца неагатычныя формы: гранёныя вежачкі з машыкулямі, перспектыўныя стральчатыя вокны, контрфорсы, спічастыя і зубчастыя франтоны і шчыты, струны крапаваных лапатак, вуглавы руст.

Сядзіба Гласка на гістарычным фота
Сучаснае фота сядзібы
Расонскі палац узняты на магутны бутавы падмурак; план будынка складанай канфігурацыі за выгінамі калідораў, патаемнымі лесвічкамі, разнастайнымі заламі і інтымнымі пакойчыкамі. У адпаведнасці з планам яго прасторавая кампазіцыя набывае актыўна дынамічную асіметрычную трактоўку з надзвычайнай навізной рытмаў, ярусным, ступеньчатым нарастаннем аб'ёмаў па дыяганалі: паўднёвая частка аднапавярховая, цэнтральная двухпавярховая, паўночная — трох'ярусная чатырохгранная вежа з шатровым пакрыццём (не захавалася).

Цэнтральная частка фланкіравана трохграннымі эркерамі і завершана на галоўным фасадзе ступеньчатым шчытом. Шматпланавасць кампазіцыі ўзмацняе поліфанічна разнастайная пластыка фасадаў: ступеньчатыя шчыпцы, аркатурныя паясы, розныя па памерах аконныя праёмы. Манументальны будынак вызначаецца насычаным каларыстычным вырашэннем, у якім спалучаецца паліхромія бутавай муроўкі цокаля, чырвоны колер высакаякаснай цаглянай муроўкі фасадаў, белізна атынкаваных элементаў дэкору. Мэта дойліда — стварыць уражальны знешні эфект — была тут дасягнута.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).
* Кулагін, А. М. З архітэктурнай спадчыны Расоншчыны / А. М. Кулагін // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Расонскага раёна / гал. рэд. Б. І. Сачанка [і інш.]. — Мн. 1994. — С. 30-33.
* Сядзіба // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн. 1985. — С. 382.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Расонская сядзіба
* Расонская сядзіба на сайце Radzima.org
* Расонская сядзіба на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Расонская сядзіба на сайце «Архіварта»
Калекцыя розных відаў акуляраў
Не блытаць з Акуляры.
**Акуля́р** (ад лац.: ocularis — вочны) — частка аптычнай прылады (мікраскопа, тэлескопа і інш.), накіраваная да вока назіральніка. Прызначаны для разглядання павялічанага відарыса, створанага аб'ектывам або абарачальнай сістэмай.

Асноўныя характарыстыкі: фокусная адлегласць  (руск.) (бел. якая вызначае павелічэнне ўсей аптычнай сістэмы; адлегласць да выхадной зрэнкі  (руск.) (бел. (ад апошняй паверхні акуляра да відарыса, створанага акулярам); вугал поля зроку  (руск.) (бел.. 

Акуляр Гюйгенса
Акуляр Рамсдэна
Асноўныя тыпы простых акуляраў: Гюйгенса  (ням.) (бел. (17 ст.) і Рамсдэна  (англ.) (бел. (18 ст.). У складаных акуляраў за кошт павелічэння колькасці лінзаў і выкарыстання несферычных (напрыклад, парабалічных) паверхняў вугал зроку даводзіцца да 90—100°.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Акуляр

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Новы · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1116954583 · Microsoft: 130336943 |
**Аналітычная механіка** — раздзел тэарэтычнай механікі і тэарэтычнай фізікі, у якім фармулююцца і выкарыстоўваюцца агульныя прынцыпы (дыферэнцыяльныя або інтэгральныя) механікі, на іх аснове выводзяцца асноўныя дыферэнцыяльныя ўраўненні руху, даследуюцца самі ўраўненні і метады іх інтэгравання.

У вучэбнай і навуковай літаратуры няма адзінага агульнапрынятага вызначэння аналітычнай механікі. Вылучаюцца тры асноўныя пункты гледжання:

Паводле першага пункту гледжання, некаторыя навукоўцы, напрыклад, Г. К. Суслаў і Ш. Ж. дэ ла Вале Пусен, атаясамляюць аналітычную механіку з тэарэтычнай.

Паводле другога пункту гледжання, вызначальнай прыкметай аналітычнай механікі лічаць выкладанне ў абагульненых каардынатах.

Трэцяя кропка гледжання, якой прытрымліваліся ў сваіх курсах, напрыклад, Л. Д. Ландау і Ф. Р. Гантмахер, характарызуе аналітычную механіку як сістэму выкладання, у аснову якой кладуцца агульныя дыферэнцыяльныя або інтэгральныя прынцыпы (напрыклад, прынцып стацыянарнасці дзеяння і інш.), і ўжо з гэтых прынцыпаў аналітычным шляхам атрымліваюцца асноўныя дыферэнцыяльныя ўраўненні руху.

Аналітычная механіка ўваходзіць як частка курса тэарэтычнай механікі ў праграмы матэматычных, фізічных і інжынерна-фізічных факультэтаў універсітэтаў і педагагічных інстытутаў. У той жа час агульная праграма па тэарэтычнай механіцы ў многіх тэхнічных ВНУ часта не змяшчае аналітычнай механікі.

Гл. таксама
-----------

* Аналітычная механіка (кніга Лагранжа)
* Гамільтанава механіка
* Лагранжава механіка

Зноскі
------

1. ↑   \**Беленький И. М.* Введение в аналитическую механику. М.: Высшая школа, 1964. — 324 c.

	* *Бутенин Н. В.* Введение в аналитическую механику. М.: Наука, 1971. — 264 с.
2. ↑  
	* *Годбийон К.* Дифференциальная геометрия и аналитическая механика. М. Мир, 1973. — 188 с.
3. ↑   \* *Пуссен Ш.-Ж. де ла В.* Лекции по теоретической механике. В 2-х томах. Том 1. — М.: Государственное издательство иностранной литературы, 1948. — 339 с.

	* *Пуссен Ш.-Ж. де ла В.* Лекции по теоретической механике. В 2-х томах. Том 2. — М.: Государственное издательство иностранной литературы, 1949. — 328 с.
4. ↑  Тэарэтычная механіка — навука, якая вывучае найбольш агульныя заканамернасці механічнага руху і ўзаемадзеяння матэрыяльных аб’ектаў (часціц, іх дыскрэтных сістэм і абсалютна цвёрдых цел); частка агульнай механікі.
5. ↑  
	* *Розе Н. В.* Лекции по аналитической механике, ч. 1, Л. 1938.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph118415 |
**Чолент (шолент, чолнт)** (ідыш: טשאָלנט, [ˈtʃolənt] або [ˈtʃʊlənt]) — традыцыйная яўрэйская суботняя страва з мяса і мясных костак, гародніны, крупы і фасолі, якая гатуецца перад Шабатам. Нагадвае смажаніну або густы суп.

Існуе шмат варыяцый стравы, якая з’яўляецца традыцыйнай як для ашкеназаў, так і для сефардаў. Асноўнымі інгрэдыентамі для чолента з’яўляюцца мяса, бульба, бабы і ячмень. Сефарды пры гатаванні чолента (або **хаміна**) выкарыстоўваюць рыс замест бабоў і ячменю, і кураціну замест ялавічыны. Традыцыйна ў сефардскі чолент дадаюць суцэльныя яйкі ў шкарлупіне (*huevos haminados*), якія за нач становяцца карычневымі. Ашкеназскі варыянт чолента часта ўтрымлівае кавалачкі кішкі або *хэлзль* (фаршаваныя гусіныя або курыныя шыйкі). Дзякуючы павольнаму гатаванню на працягу цэлай ночы водары розных інгрэдыентаў перамешваюцца і ствараюць асаблівы смак чолента.

Прыгатаванне
------------

Чолент часткова вараць яшчэ ў пятніцу — да паловы або да траціны гатоўнасці, а затым змяшчаюць на *блех* — жалезны ліст на сярэдняе полымя газавай гарэлкі. Тут ён даходзіць да гатоўнасці.

Зноскі
------

1. ↑  A Pot Full of Beans and Love, *Haaretz*, 10 November 2008.

Літаратура
----------

* *Боровская Э.* Еврейская кухня / Боровская Э. — М.: Эксмо, 2012. — 320 с.: ил. ISBN 978-5-699-56247-3

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чолент