**Ары́ны**, таксама **ары́нцы** † — сібірскі народ, карэнныя насельнікі раёна сучаснага Краснаярска.

Паходжанне
----------

Хаця арынцы ўпершыню ўзгадваюцца ў пісьмовых крыніцах толькі з пачатку XVII ст. яны лічацца даўнімі насельнікамі сярэдняга рэчышча Енісея. Іх родная мова належала да енісейскай групы. У XVIII ст. было прынята лічыць, што назва **арыны** паходзіць ад цюркскага слова, якое значыць «шэршні». Пазней высоўваліся версіі фіна-ўгорскага і нават хурыцкага паходжання іх назвы. У енісейскіх мовах існавалі блізкія словы *арын-гіт* і *харангет*, што значылі падначаленых людзей.

Гісторыя
--------

У пачатку XVII ст. калі былі ўсталяваны кантакты паміж рускімі казакамі і арынамі, апошнія займаліся качавой жывёлагадоўляй і падпарадкоўваліся енісейскім кіргізам. Лічыцца, што іх агульная колькасць не перавышала 640 чалавек.

Частка арынаў пайшла на супрацоўніцтва з казакамі пры заснаванні Краснаярска ў 1628 г. але іншыя арыны выступілі супраць. Яны пацярпелі паражэнне, многія жанчыны і дзеці трапілі ў палон. У канцы 1628 г. ім прыйшлося даць прысягу расійскім уладам і выплачваць ясак. Але гэта выклікала незадаволенасць енісейскіх кіргізаў. Яны арганізавалі напад і згон раней падначаленага ім насельніцтва ў 1630 г. У далейшым, адміністрацыя Краснаярска і кіргізскія князі імкнуліся выкарыстоўваць арынаў як ваенную сілу ў барацьбе паміж сабою. У выніку да канца XVII ст. агульная колькасць прадстаўнікоў гэтага народа скарацілася да 380 чалавек.

У 1703 г. джунгары выселілі кіргізаў з Мінусінскай катлавіны. У 1707 г. іх землі былі анексаваны Расіяй. У 1720 г. рэшткі арынаў адкачавалі ад Краснаярска ў апусцелы стэп. Да пачатку XIX ст. яны былі асіміляваны суседзямі-качынамі.

Культура
--------

Галоўным заняткам арынаў была качавая жывёлагадоўля. Трымалі коней, авечак, кароў. Акрамя таго, займаліся паляваннем, збіральніцтвам сараныі і грэчкі. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ім было вядома земляробства. Шырока карысталіся жалезнымі прадметамі. У 1628 г. паведамлялася, што арынскія воіны з'явіліся каля Краснаярска ў панцырах.

Жылі ў сезонных качавых паселішчах *аіл* з некалькіх сем'яў ў берасцяных юртах. У першай трэці XVII ст. асобныя сем'і падпарадкоўваліся родавым правадырам. У арынаў і іх цюркамоўных суседзей меўся свой «князец». Аднак у выніку вялікіх страт падчас руска-кіргізскіх войнаў традыцыйная сістэма грамадства распалася. Правадыры фактычна прызначаліся ўладамі Краснаярска. Узніклі змяшаныя сем'і, што ў далейшым паспрыяла поўнай асіміляцыі.

Хаця нашчадкі арынаў прынялі хрысціянства толькі ў 1870-я гг. звестак пра іх традыцыйныя рэлігійныя вераванні не захаваліся. Герхард Фрыдрых Мілер занатаваў у XVIII ст. тое, што ў мінулым яны баяліся змей, а памяншэнне іх колькасці нібы тлумачыцца гісторыямі пра помсту з боку гэтых паўзуноў. Памерлых хавалі ў курганах.

Літаратура
----------

* *Малолетко, А.* Древние народы Сибири. Этничский состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. - Томск: Томский университет, 2012
* *Миллер, Г.* Описание сибирских народов. — М.: Памятники исторической мысли, 2009 ISBN 978-5-88451-258-0
* *Скобелев, С.Г.*, *Зеленина, Е.В.* Археологические памятники Аринцев и Качинцев в Красноярском лесостепном районе (XVI–XVIII в.) // Материалы VI Международной научной конференции «Народы и культуры Саяно-Алтая и сопредельных территорий», посвященной 75-летию Хакасского научно-исследовательского института языка, литературы и истории (26–27 сентября 2019 г.) Архівавана 3 сакавіка 2022. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2019 — С. 48 — 58 ISBN 978-5-7091-0808-0
* *Фишер, И.* Сибирская история с самого открытия Сибири до завоевания сей земли российским оружием. — Спб.: Императорская академия наук, 1774

Спасылкі
--------

* Наследие истинных аринцев Архівавана 8 лютага 2022.
* П. Н. Барахович, Службы красноярских «татар» в XVII столетии

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Энцыклапедычны лексікон |