Схема дыяксіду вугляроду
Мадэль малекулы дыяксіду вугляроду
**Дыяксі́д вугляро́ду** (**дыяксі́д вуглятво́ру**, **двухво́кіс вугляро́ду**, **вуглякі́слы газ**, **аксі́д вугляро́ду (IV)**, **ву́гальны ангідры́д**, **вуглекіслата́**) — CO2, бескаляровы газ са злёгку кіслявым пахам і смакам.

Канцэнтрацыя вуглякіслага газу ў атмасферы Зямлі складае 0,038 %.

*Калі ласка, не блытайце з дыяксінам*

Уласцівасці
-----------

### Фізічныя

Шчыльнасць пры звычайных умовах 1,98 г/л. Пры атмасферным ціску дыяксід вуглярода не існуе ў вадкім стане, пераходзячы непасрэдна з цвёрдага стану ў газападобнае. Цвёрды дыяксід вуглярода завуць сухім лёдам. Пры падвышаным ціску і звычайных тэмпературах вуглякіслы газ пераходзіць у вадкасць, што выкарыстоўваецца для яго захоўвання.

Вуглякіслы газ лёгка прапускае ультрафіялетавыя прамяні і прамяні бачнай часткі спектру, якія трапляюць на Зямлю ад Сонца і абаграваюць яе. У той жа час ён паглынае выпушчаныя Зямлёй інфрачырвоныя прамяні і з’яўляецца адным з парніковых газаў, з прычыны чаго бярэ ўдзел у працэсе глабальнага пацяплення. Сталы рост узроўню ўтрымання гэтага газу ў атмасферы назіраецца з пачатку індустрыяльнай эпохі.

### Хімічныя

Па хімічных уласцівасцях дыяксід вуглярода належыць кіслотным аксідам. Пры растварэнні ў вадзе ўтварае вугальную кіслату. Рэагуе са шчолачамі з утварэннем карбанатаў і гідракарбанатаў. Уступае ў рэакцыі электрафільнага замяшчэння (напрыклад, з фенолам — рэакцыя Кальбе) і нуклеафільнага далучэння (напрыклад, з магнійарганічнымі злучэннямі).

### Біялагічныя

Дыяксід вуглярода мае адну з галоўных роляў у жывой прыродзе, удзельнічаючы ў шматлікіх працэсах метабалізму жывой клеткі. Дыяксід вуглярода атрымліваецца ў выніку мноства акісляльных рэакцый у жывёл, і вылучаецца ў атмасферу з дыханнем. Вуглякіслы газ атмасферы — асноўная крыніца вугляроду для раслін. Аднак, памылкай будзе сцвярджэнне, што жывёлы толькі вылучаюць вуглякіслы газ, а расліны — толькі паглынаюць яго. Расліны паглынаюць вуглякіслы газ падчас фотасінтэзу, а без асвятлення яны таксама яго вылучаюць.

Дыяксід вуглярода не таксічны, але не падтрымлівае дыханне. Вялікая канцэнтрацыя ў паветры выклікае ўдушша (гл. Гіперкапнія). Недахоп вуглякіслага газу таксама небяспечны (гл. Гіпакапнія)

Вуглякіслы газ у арганізмах жывёл мае і фізіялагічнае значэнне, напрыклад, удзельнічае ў рэгуляцыі сасудзістага тонусу (гл. Артэрыёлы).

Атрыманне
---------

У прамысловасці атрымліваюць з печкавых газаў, з прадуктаў раскладання прыродных карбанатаў (вапняк, даламіт). Сумесь газаў прамываюць растворам карбанату калію, які паглынае вуглякіслы газ, пераходзячы ў гідракарбанат. Раствор гідракарбанату падчас награвання раскладаецца, вызваляючы вуглекіслату. Пры прамысловай вытворчасці запампоўваецца ў балоны.

У лабараторных умовах невялікія колькасці атрымліваюць узаемадзеяннем карбанатаў і гідракарбанатаў з кіслотамі, напрыклад мармуру з салянай кіслатой.

Ужыванне
--------

У харчовай прамысловасці дыяксід вуглярода выкарыстоўваецца як кансервант і пазначаецца на пакаванні пад кодам **Е290**, а таксама ў якасці разрыхляльніка цеста.

Вадкая вуглекіслата (вадкая харчовая вуглекіслата) — звадкаваны вуглякіслы газ, які захоўваецца пад высокім ціскам (~ 65-70 Атм). Бескаляровая вадкасць. Пры выпуску вадкай вуглекіслаты з балона ў атмасферу частка яе выпараецца, а іншая частка ўтварае шматкі сухога лёду.

Балоны з вадкай вуглекіслатой шырока ўжываюцца ў якасці вогнетушыцеляў і для вытворчасці напояў з газіраванай вады і ліманаду. Вуглякіслы газ выкарыстоўваецца ў якасці актыўнага асяроддзя пры зварцы дротам, бо пры тэмпературы дугі вуглекіслата раскладаецца на ўгарны газ CO і кісларод, які, у сваю чаргу, і ўваходзіць ва ўзаемадзеянне з вадкім металам, акісляючы яго. Вуглекіслата ў балончыках ужываецца ў пнеўматычнай зброі і ў якасці крыніцы энергіі для рухавікоў у авіямадэляванні.

Цвёрдая вуглекіслата — сухі лёд — выкарыстоўваецца ў якасці холадагенту ў ледавіках і маразільных усталёўках.

Метады рэгістрацыі
------------------

Вымярэнне парцыяльнага ціску вуглякіслага газу патрабуецца ў тэхналагічных працэсах, у медыцынскіх ужываннях — аналіз дыхальных сумесяў пры штучнай вентыляцыі лёгкіх і ў замкнёных сістэмах жыццезабеспячэння. Аналіз канцэнтрацыі CO2 у атмасферы выкарыстоўваецца для экалагічных і навуковых даследаванняў, для вывучэння парніковага эфекту.

Вуглякіслы газ рэгіструюць з дапамогай газааналізатараў, заснаваных на прынцыпе інфрачырвонай спектраскапіі і іншых газавымяральных сістэм. Медыцынскі газааналізатар для рэгістрацыі ўтрымання вуглекіслаты ў выдыханым паветры завецца капнограф.

Канцэнтрацыя
------------

* Падземная жывёла голы землякоп адрозніваецца памяркоўнасцю да вялікіх (смяротных для іншых жывёл) канцэнтрацый вуглякіслага газу.
* У шахтах здаўна трымалі канарак, якія значна адчувальней да канцэнтрацыі CO2, чым чалавек. Калі канарка траціла прытомнасць ад удушша, трэба было тэрмінова пакідаць шахту людзям.

Зноскі
------

1. ↑  А. Шындэр. Жывёла, якая не адчувае болю. 2000-Аспекты-Праблемы № 26(420), 27 чэрвеня-3 ліпеня 2008

Гл. таксама
-----------

* Выхлапныя газы

Спасылкі
--------

* International Chemical Safety Card 0021 (англ.)
* CID 280 з сайта PubChem (англ.)
* CO2 Дыяксід вуглярода, уласцівасці, ужыванне (англ.)
* Фазавая дыяграма (ціск-тэмпература) для дыяксіду вуглярода Архівавана 16 лютага 2008.
* Molview from bluerhinos.co.uk Архівавана 16 лютага 2008. Дыяксід вуглярода ў 3D
* Dry Ice information (англ.)
* Trends in Atmospheric Carbon Dioxide *(NOAA)*
* Phase Diagram of Carbon Dioxide Архівавана 22 лютага 2008. (англ.)
* Experiment 071 — Triple Point Phase Transition for Carbon Dioxide Архівавана 5 лютага 2008.
* CO2 як прыродны рэфрэжант — FAQs Архівавана 6 кастрычніка 2007. (англ.)
* Вялікабрытанія распрацоўвае метад захавання двухвокісу вуглярода Архівавана 23 мая 2008.

| ⛭Клімат, Кліматалогія |
| --- |
| Змена клімату | 
* Палеакліматалогія
* Эль-Ніньё
* Геахімічны цыкл вугляроду
* Пратэразойскае абледзяненне
	+ Ледавіковы перыяд
	+ Малы ледавіковы перыяд
* Тэрмальны максімум
	+ Познапалеацэнавы тэрмальны максімум
	+ Апошні ледавіковы максімум
* Ледавікі
* Цеплаабарот

 |
| Глабальнае пацяпленне | 
* Высечка лясоў
* Процідзеянне змене клімату
* Глабальная кліматычная мадэль
* Глабальнае пахаладанне
* Глабальнае зацьменне
* Азонавая дзірка
* Парніковы эфект
* Дыяксід вугляроду
* Парніковыя газы
* Міжурадавая група экспертаў па змяненні клімату
* Рамачная канвенцыя ААН аб змене клімату
	+ Кіёцкі пратакол
* Пік нафты
* Узнаўляльная энергія
* Тэмпературны трэнд
* Павышэнне ўзроўню мора
* Капенгагенскі кансенус

 |

| ⛭Оксакарбоны |
| --- |
| Аксіды | CO2 ·  CO |  |
| Экзатычныя аксіды | C2O2 ·  C2O3 ·  C3O2 ·  C4O2 ·  C4O6 ·  C5O2 ·  C2O ·  CO3 ·  CO4 ·  C12O9 |
| Вытворныя ад аксідаў вугляроду | Карбанілы металаў ·  Вугальная кіслата ·  Гідракарбанаты ·  Карбанаты ·  Дыкарбанаты ·  Трыкарбанаты |