Эліністычны бог Серапіс
**Серапіс** (грэч. Σέραπις) — эліністычны бог.

Паходжанне культу
-----------------

Версій паходжання культу гэтага бажаства даволі шмат. Самая распаўсюджаная з іх кажа пра тое, што пры Пталамеі I Сатэры была прынята спроба стварыць вобраз сінкрэтычнага божаства — Серапіса (дарычная форма — Сарапіс). Шматлікія навукоўцы лічаць, што гэта было зроблена для таго, каб аб'яднаць егіпецкую і грэчаскую рэлігійную традыцыю. Але цалкам праўдападобным падаецца і такое тлумачэнне: у Егіпце ў канцы IV ст. да н.э. з'явілася мноства грэкаў і македонцаў, якія прыехалі з усіх канцоў вядомай элінам айкумены, і ўвядзенне культу Серапіса магло стаць спосабам іх аб'яднання. Пры гэтым паводле свайго «паходжання» гэта бажаство павінна было быць звязана з багамі егіпецкага пантэона, бо ў старажытнасці свяшчэнную ўладу над пэўнай тэрыторыяй мог мець толькі той бог, які меў мясцовае паходжанне. Менавіта таму карані культу Серапіса ўзыходзяць да культу мемфіскага Асірыса-Апіса.

Паводле іншых версій, культ гэтага бажаства быў прывезены Аляксандрам з Вавілоніі. Гэта здагадка звязана з тым, што Серапіс таксама згадваецца ў якасці не егіпецкага, а вавілонскага бажаства, у працы Арыяна «Анабасіс» і ў жыццяпісе Аляксандра Плутарха. Паводле гэтых аўтараў, Серапіс не толькі меў храм у Вавілоне, але і з'яўляецца адзіным богам, згаданым у сувязі са смерцю Аляксандра Македонскага ў Вавілоне ў 323 годзе да н.э. Іншыя даследчыкі таксама звязваюць культ гэтага бога з імем Аляксандра, але не адмаўляюць таго, што бажаство мае егіпецкае паходжанне.

Яшчэ адна гіпотэза лічыць Серапіса адной з іпастасяў Мітры і ўзводзіць яго імя да іранскага эпітэта хшатрапаці (*xšaθrapati*) — «валадар царства».

Няма адзінага меркавання наконт паходжання гэтага бажаства і ў крыніцах. Так, напрыклад, Плутарх у трактаце «Пра Ісіду і Асірыса» і Клімент Александрыйскі перадаюць адразу некалькі версій.

Гісторыя пакланення
-------------------

Першыя Пталамеі ўвялі Серапіса ў егіпецкі пантэон, зрабіўшы яго вярхоўным богам Пталамееўскага Егіпта, заступнікам новай царскай дынастыі і новай сталіцы краіны — Александрыі. Серапісу быў прысвечаны буйны храм у Александрыі, вядомы як Серапеум. Таксама свяцілішча гэтага бажаства, якое славіцца сваёй дзіўнай гаючай сілай, знаходзілася ў Канопе, горадзе ў дэльце Ніла, размешчаным недалёка ад сталіцы. Гэтага бога ўшаноўвалі і ў мемфіскім Серапеуме. Пазней храмы Серапіса з'явіліся ў многіх гарадах краіны, дзе жыло грэкамоўнае насельніцтва, у прыватнасці ў Фаюмскім аазісе.

Ужо ў часы кіравання першых Пталамеяў культ гэтага бажаства распаўсюдзіўся па ўсім Міжземнамор'і. Шмат у чым гэта звязана з рэлігійнай палітыкай егіпецкіх улад. У прыватнасці, пакланенне Серапісу ў Афінах уведзена пад уплывам Пталамея. Свяцілішча Серапіса было і ў свяшчэнным горадзе Апалона — Дэльфах.

Серапіс атаясамляўся са шматлікімі егіпецкімі і грэчаскімі багамі — з Асірысам, Дыянісам, Зеўсам, Агатадэманам, Асклепіем, Гераклам і інш. У рымскі перыяд ён стаў не толькі заступнікам Александрыі, але і бажаством лекараў, здольным вырашаць пытанні жыцця і смерці, у яго можна было атрымаць аракул ці звярнуцца з просьбай аб павышэнні па службе. Гэта прывяло да таго, што Серапіс стаў успрымацца не проста як вярхоўнае, а як вышэйшае трансцэндэнтнае бажаство, да якога можна звярнуцца з любой просьбай.

### Разбурэнне Серапеума

Культ Серапіса праіснаваў да 391 н.э. калі быў разбураны александрыйскі Серапеум.

Паводле Руфіна, нагодай для гэтага стала спроба язычнікаў, якія жылі ў горадзе, абараніць пашкоджаныя падчас рамонту храмавыя святыні. Гэта пацягнула пратэст мясцовых хрысціян. Язычнікі, якія забарыкадаваліся ў храме, спрабавалі адбіць яго. У гэты канфлікт прыйшлося ўмяшацца рымскім уладам — імператар Феадосій I Вялікі выдаў дэкрэт, паводле якога язычнікі атрымлівалі амністыю, але ўсе культы, адэпты якіх бралі ўдзел у беспарадках, павінны былі быць забаронены, а іх свяцілішчы — разбураны.

Зноскі
------

1. ↑  Hölbl Günther. A History of the Ptolemaic Empire. — London — New-York, 2001. — P. 99
2. ↑  Свенцицкая И. С. Человек и мир в восприятии греков эллинистического времени // Эллинизм: восток и запад. — М. 1992. — С. 220
3. ↑  Wilcken U. Grundzüge und Chrestomathie der Papyruskunde. — Leipzig — Berlin, 1912. — Band 1; Струве В. В. Манефон и его время. — СПб. 2003
4. ↑  Sethe K. Zur Herkunft des Sarapis. — Berlin, 1921; Welles C.B. The Discovery of Sarapis and the Foundation of Alexandria // Historia. — 1962. — Vol. II. — PP. 290—293
5. ↑  А. Д. Х. Бивар. Митра и Серапис // Вестник древней истории № 3, 1991
6. ↑  Fraser P.M. Ptolemaic Alexandria. — Oxford, 1972. — P. 251.
7. ↑  Страбон. Геаграфія XVII 1, 10 (стар.795)
8. ↑  Thompson Dorothy J. Memphis under the Ptolemies. — Princeton, 1988. — P. 191—193
9. ↑  Паўсаній. Апісанне Элады I 18, 4
10. ↑  Царкоўная гісторыя. Кн. 2 (11), Гл. 22-23

Літаратура
----------

* Серапіс, Сарапіс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 343. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Серапіс

| ⛭Рэлігія Старажытнага Егіпта |
| --- |
| Міфалогія | 
* Паганства
* Пантэізм
* Політэізм
* Эманацыя
* Душа
* Дуат
* Нумералогія

 |  |
|  Багі | 
* Амат
* Амон
* Аманет
* Анубіс
* Анукет
* Апоп
* Апіс
* Атон
* Атум
* Бастэт
* Бата
* Бену
* Бэс
* Чатыры сыны Гора
* Геб
* Хапі
* Хатхор
* Хека
* Хекат
* Хор
* Ісіда
* Хепры
* Хнум
* Хонсу
* Кук
* Маахес
* Маат
* Мафдэт
* Менхіт
* Мерытсегер
* Месхенет
* Манту
* Мін
* Мневіс
* Мут
* Нейт
* Нехбет
* Нефертум
* Нефтыда
* Нун
* Нут
* Асірыс
* Пахет
* Птах
* Кебуй
* Ра
* Рэшэп
* Саціс
* Сехмет
* Сакар
* Себек
* Селкет
* Сапду
* Сет
* Сешат
* Шу
* Таўрт
* Тэфнут
* Татэнет
* Тот
* Уаджыт
* Вадж-вер
* Упуаўт
* Васрэт

 |
| Тэксты | 
* *Амдуат*
* *Кнігі дыхання*
* *Кніга пячор*
* *Кніга мёртвых*
* *Кніга Зямлі*
* *Кніга варот*
* *Кніга замагільнага свету*
* *Тэксты пірамід*

 |
| Вераванні | 
* Ахвярапрынашэнне
* Пахавальныя абрады
* Атэнізм
* Пракляцце фараонаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118642227 · LCCN: no2017056702 · NKC: jo2016908798 · SUDOC: 027750027 · VIAF: 805519 |