**Зэльвянка**, таксама **Зальвянка**, **Зэльвенка** — рака ў Брэсцкай і Гродзенскай абласцях Беларусі, левы прыток Нёмана. Даўжыня 170 км. Вадазбор 1940 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 11 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 ‰.

Назва
-----

У Іпацьеўскім летапісе рака названа *Зелевя* («по Зелеви»), у крыніцах XVI стагоддзя — *Зельва*, *Зельвея*, пазней пачала ўжывацца цяперашняя форма назвы *Зэльвянка*.

Назва балцка-яцвяжскага паходжання, звязаная з літоўскім *žalvas* «зеленаваты».

У Літве аналагі — гідронімы *Želva*, *Želvis*, *Zelva*, *Zelvė*. Дзве апошнія назвы — возера і рака каля Віевіса, узніклі пад уплывам яцвягаў, бо ў яцвяжскай мове, як і ў іншай заходнябалцкай мове — прускай, быў пераход *ž* > *z*. Яцвяжскае гучанне назвы аднаўляецца як \**Zelvō* (Зелво).

Назву Зэльвы ставяць у адзін шэраг з такімі гідронімамі на левабярэжжы Нёмана, як \**Zeita* (назва возера, што дала назву ракі *Zietela*, ад якой праз некалькі этапаў трансфармацыі ўзнікла назва мястэчка Дзятлава) і Свіцязь (мясцовыя літоўскамоўныя аўтахтоны ўжывалі назву *Svitožis*). Па-літоўску (па-ўсходнябалцку) гэтыя тры назвы мелі б карані *Želv-, Žiet-, Švit-* (заходнябалцкім мовам таксама быў уласцівы пераход *š* > *s*).

Назва Зэльвы з’яўляецца гідранімічнай спадчынай яцвягаў, у якую, апроч згаданых водных назваў, улучаюць таксама назвы рэк Ясельда, Грыўда, Саколда, Голда, Нёўда, Сёгда, у якіх другі складнік паходзіць ад яцвяжскага \**udā* «вада, рака».

Балцка-яцвяжскімі таксама, імаверна, з’яўляюцца назвы прытокаў ракі Зэльвы Шчыба, Сасва, Кіпятка.

На процілеглым краі цяперашняга беларуска-літоўскага памежжа таго ж паходжання, што і назва Зэльвы, азёрная назва Золва (< \**Zalva*). Гэта назоўная спадчына мовы селаў, якая таксама ведала пераход *ž* > *z*.

Асноўныя прытокі
----------------

**Справа**: Шчыба, Ружанка, Іванаўка, Акоўка. **Злева**: Сасва, Мяштоўка, Кіпятка, Самараўка, Юхнаўка.

На рацэ
-------

**Гарады**: Масты (пры вусці). **Гарадскія пасёлкі**: Зэльва. **Вадасховішчы**: Зэльвенскае, Паперня. **ГЭС**: Паперня. **Водзяцца**: шчупак, акунь, верхаводка, плотка, пячкур, ёрш звычайны, галавень (у вусці), жэрах звычайны (у вусці), лешч (у вусці), язь (у вусці), карась сярэбраны, ялец звычайны, гусцяра; выдра, норка, андатра; раней было шмат ракаў і мянтузоў, у вусцевай частцы рыбны промысел; у алешніках абапал ракі жылі бабры (да пачатку меліярацыйных работ).

Агульнае
--------

Пачынаецца паміж вёскамі Лідзяны і Кулявічы Свіслацкага раёна, цячэ ў Ваўкавыскім, Пружанскім, Зэльвенскім і Мастоўскім раёнах. У верхнім цячэнні падяляе Ваўкавыскае і Слонімскае ўзвышшы, затым цячэ па Нёманскай нізіне.

Рэчышча моцна-звілістае. Яго шырыня ў межань 15—20 м. На працягу 44,2 км каналізаванае: ад вытоку да в. Краскі (16 км) і на ўчастку за 2 км на поўнач ад г.п. Зэльва — 2 км на поўнач ад в. Ліхінічы (28,2 км). Берагі пясчаныя, стромкія і абрывістыя. 

Даліна трапецападобная, яе шырыня ад 0,5 да 3—4 км у ніжнім цячэнні. Пойма забалочаная, роўная, шырынёй да 2,5 км, у сярэднім і ніжнім цячэнні 0,4—0,6 км. Створана Зэльвенскае вадасховішча. У пойме меліярацыйныя сістэмы. 

Замярзае ў канцы снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка.

Заўвагі
-------

1. ↑  Kazimieras Būga. Aistiškosios kilmės Gudijos vietovardžiai // Tautos ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 43.
2. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 394, 399.
3. ↑  Kazimieras Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 134.
4. ↑  А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М. 1974. С. 153, 155.
5. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. V. 1981. С. 322.
6. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 601—602.
7. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 549.

Літаратура
----------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

| ⛭Нёман |
| --- |
| Левыя прытокі | 
* Асоцка
* Балтайі Анча
* Баранаўка
* Бярозка
* Валоўка
* Гавязнянка
* Горніца
* Дзетамлянка
* Жацераўка
* Залужанка
* Зэльвянка
* Ізва
* Ласосна
* Лоша
* Моўчадзь
* Пліса
* Прудовая
* Рось
* Свіслач
* Сэрвач
* Тур’я
* Уша
* Чарняўка
* Чорная Ганча
* Шашупэ
* Шчара

 |
| Правыя прытокі | 
* Альшанка
* Бойная
* Вілія (*Нярыс*)
* Гажанка
* Гараднічанка
* Гаўя
* Дзітва
* Дзяражанка
* Дубіса
* Дубніца
* Дудлянка
* Еленка
* Ельня
* Зазулька
* Залатая рэчка
* Заходняя Бярэзіна
* Іўянка
* Котра
* Лебяда
* Мінія
* Мяркіс
* Нявежыс
* Смолач
* Сула
* Тур’я
* Уса
* Уса
* Чорная
* Юра
* Ячонка

 |
| ГЭС | 
* Гродзенская
* Каўнаская

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |