recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Цудоўная дудка»** — камедыйная п’еса, напісаная Віталём Зэйдэль-Вольскім у 1938 годзе. У аснове п’есы ляжаць матывы некаторых сацыяльна-бытавых і чарадзейных казак. Першая п’еса-казка аўтара. Упершыню пастаўлена 29 чэрвеня 1939 года на сцэне Дзіцячага тэатра БССР рэжысёрам Е. Міровічам. Мастаком, які афармляў спектакль, быў А. Марыкс.

Сюжэт
-----

Сюжэт адбываецца ў часы прыгону. Войт павінен выканаць волю пана, выгнаць з хаты старых сялян, бо яе трэба разбурыць, каб не перашкаджала весці гаспадаранне. Іх сын пастух Янка рашае шукаць справядлівасці ў караля. У каралеўскіх уладаннях ён праходзіць розныя выпрабаванні. Ён змог падзяліць 5 гусей на 6 персон, і кароль зрабіў яго сваім дарадцам. Канцлер і ўсе прыбліжаныя імкнуцца згубіць хлопца, прымушаюць яго выратаваць край ад страшэннага велікана. Янка і тут перамагае хітрасцю. У спаборніцтве з веліканам ён даказвае, што дужэйшы, праяўляе чалавечнасць, абяцае велікану, што пакіне яго жывым, калі той назаўсёды пакіне каралеўства. Велікан дорыць Янку чароўную дудку, якая прымушае ўсіх несправядлівых танцаваць да знемажэння. З дапамогай дудкі Янка атрымлівае ў караля паперу аб вольнасці, але канцлер яго падманвае, ведаючы пра непісьменнасць хлопца. З дапамогай дудкі сяляне выганяюць войта і пана. Справядлівасць перамагае.

Выданні
-------

* Цудоўная дудка : п’еса-казка ў 3 актах (7 карцінах) / Віт. Вольскі; [мастак Карпенка]. — Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва пры СНК БССР, Рэдакцыя дзіцячай літаратуры, 1940. — 77, [1] с. : іл. ; 22 см. — 7000 экз. — (У пераплёце) : 2 р. 50 к.
* Цудоўная дудка : п’еса ў 3 дзеях / Віталь Вольскі; [рэдактар Я. Маўр, маст. В. Мурашоў]. — Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, 1945. — 55, [1] с. ; 20 см. — 5000 экз. — 4 р. 50 к.
* Цудоўная дудка; Несцерка : П’есы / Маст. В. Мурашоў. — Мінск : Белдзяржвыд, 1951. — 183 с.

Зноскі
------

1. ↑  Дзіцячы тэатр БССР (1931―1941 гг.) / С. А. Пятровіч ; [рэдактар У. І. Няфёд] ; Акадэмія навук БССР, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск: Навука і тэхніка, 1983. — 115 с. — 1 000 экз.
2. ↑  Віталь Вольскі — Цудоўная дудка. Кароткі змест

Спасылкі
--------

* Віталь Вольскі — Цудоўная дудка. Кароткі змест
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шпакоўскі.
**Здзіслаў Шпакоўскі** (1 сакавіка 1926 , г.Свіслач — 26 кастрычніка 2006) — сацыёлаг, гісторык, публіцыст і журналіст, выкладчык універсітэта, член Нацыянальных Узброеных Сіл і Арміі Краёвай падчас Другой сусветнай вайны і пасляваенны перыяд, актывіст апазіцыі ў часы ПНР, палітык правага толку пасля 1989 года.

Біяграфія
---------

Падчас Другой сусветнай вайны ўдзельнічаў у польскім руху Супраціву. З 1942 года удзельнік Нацыянальных Узброеных Сіл, а затым АК .

Пасля вайны да 1947 года сябра Нацыянальнага ваеннага саюза. У 1950 гады называўся «ворагам народнай улады». Неаднаразова затрымліваўся і дапытваўся міліцыяй і службай бяспекі. Жыў у Варшаве. На мяжы 1950—1960 гадах належаў да Клубу Крывога кола — ліберальнай арганізацыі, якая дзейнічала ў Варшаве.

У 1958 годзе пачаў працаваць у каталіцкім часопісе «Сувязь». У 1966—1988 гадах узначальваў аддзел найноўшай польскай гісторыі. У наступныя гады рэдагаваў аддзел паэзіі. Адначасова быў членам і шматгадовым старшынёй гістарычнага аддзела Варшаўскага клуба каталіцкай інтэлігенцыі, які выдаваў часопіс.

Выкладаў у Люблінскім каталіцкім універсітэце. Падпісваў лісты ў абарону збітых студэнтаў, рэпрэсаваных працоўных заводаў з Радама і Урсуса. У 1978 годзе быў адным з заснавальнікаў Таварыства акадэмічных курсаў і выкладаў на іх. У 1979 годзе разам з Войцехам Зэмбіньскім арганізавалі нелегальны камітэт пагаднення па самавызначэнню нацыі.

У 1980 годзе быў уцягнуты ў «Салідарнасць». Улетку таго ж года стаў дарадцам страйкавага камітэта ў Любліне. Ён таксама быў актывістам душпастарства Людзі Працы «Воля». У пачатку снежня 1981 года падпісаў Катынскі Акт на Павонзках. 13 снежня 1981 года быў інтэрнаваны.

У 1983—1989 гадах выступіў з серыяй лекцый у варшаўскіх касцёлах. Удзельнічаў у шматлікіх дэманстрацыях за незалежнасць. У снежні 1989 года разам з Зэмбіньскім стварыў Партыю Вернасці Рэчы Паспалітай, выступаючы супраць пагадненняў Круглага стала. Рэдагаваў гістарычны раздзел «Газеты польскай». 27 ліпеня 2006 года маршалак Сенату Польшчы Богдан Барусевіч уручыў яму афіцэрскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы.

Зноскі
------

1. ↑  1 сакавіка 1926 года ў Свіслачы нарадзіўся польскі сацыёлаг, гісторык, публіцыст і журналіст, выкладчык універсітэта, член Нацыянальных Узброеных Сіл і Арміі Краёвай падчас Другой сусветнай вайны і пасляваенны перыяд, актывіст апазіцыі ў часы ПНР, палітык правага толку пасля 1989 г. Здзіслаў ШПАКОЎСКІ
Тканевая аплікацыя
Саломкавая аплікацыя  (англ.) (бел.
**Аплікацыя** (ад лац.: applicatio — прыкладванне) — спосаб стварэння дэкору (арнаменту, малюнкаў) шляхам нашывання ці наклейвання на аснову (тканіну, паперу, дошку, скуру) кавалачкаў матэрыялу іншых колераў ці фактуры (тканіны, паперы, скуры, саломкі і iнш.); твор, выкананы такім шляхам.

На Беларусі аплікацыяй аздабляюць адзенне, куфры, шкатулкі і інш. рэчы. Аплікацыяй каляровымі баваўнянымі шнурамі (каснікамі, касіцамі), палоскамі тонкай скуры, сукна ўпрыгожвалі традыцыйнае жаночае і мужчынскае суконнае адзенне. У 19 — 1-й палове 20 ст. на Палессі аплікацыяй арнаментавалі сарочкі, фартухі, спадніцы, галаўныя ўборы, кажухі (кобрынскі строй, мотальскі строй), жаночыя кабаты (калінкавіцкі строй, турава-мазырскі строй). Ужываліся каляровыя валаскі саціну, разнаколерная тасьма, стужкі, гузікі і інш. якія нашывалі ў выглядзе хвалепадобных ліній, геаметрычных і стылізаваных раслінных узораў. На Віцебшчыне (часткова на Магілёўшчыне і Гомельшчыне) аплікацыяй з кавалачкаў каляровых тканін упрыгожваюць плоскія падушачкі-падручнікі. Драўляныя куфэркі, шкатулкі, сальніцы, рамкі для фатаграфій і люстэркаў аздабляюць аплікацыю аднатоннай ці паліхромнай саломкай. На Міншчыне і Гродзеншчыне (Старадарожскі, Любанскі, Смаргонскі, Ашмянскі раёны) у тэхніцы саломкавай аплікацыі  (англ.) (бел. робяць насценныя дываны, кампазіцыя якіх аналагічна тканым і маляваным дыванам.
Башкіры на свяце йыйын. Пачатак XX стагоддзя, в. Ябалаклы
**Йыйын** — народны сход башкір, орган самакіравання племені або рода, народнае свята.

Апісанне
--------

Йыйын з’яўляецца найбольш старажытным башкірскім святам. Грамадскія сходы у святочнай форме, якія адлюстроўваюць абрадавую культуру і грамадскія адносіны, склаліся ў башкір-качэўнікаў у нетрах першабытнаабшчыннага ладу. Йыйын узнік як орган родаплемяннога самакіравання грамады, у функцыі якога ўваходзіла рашэнне праблем вайны і міру, удакладненне межаў родаплемянных тэрыторый, парадку качавання, уладжванне міжродавых спрэчак.

У працы йыйына ўдзельнічалі толькі дарослыя мужчыны. Асаблівую ролю на йыйыне гулялі старэйшыны роду — аксакалы. Іх слова было вырашальным. Аксакалы прызначалі дзень свята, які супадае з часам перекачавання, збіралі сродкі на яго правядзенне, выконвалі судзейскія функцыі пры вызначэнні пераможцаў. І пазней, пры пераходзе да аселага ладу жыцця, асноўныя рысы йыйына захаваліся.

Йыйыну папярэднічаў савет аксакалаў (курултай) з правам вырашальнага голаса. Йыйын завяршаўся святкаваннямі з запрашэньнем гасцей. Увядзенне валаснога кіравання з сярэдзіны XVI стагоддзя прывяло да страты йыйынам функцый самакіраваньня.

У XVIII стагодздзі йыйын ператварыўся ў свята, якое праводзілася ў пэўны час года. Святочная плошча афармлялася ў выглядзе кола, сімвалам роўнасці членаў рода было сумеснае харчаванне, пачастунак з аднаго катла. У башкір выконваўся прынцып роўнага размеркавання пачастункаў: распіццё кумысу з адной талеркі, запушчанай па крузе, раздача мяса роўнымі далямі і інш. На свяце праводзіліся спаборніцтвы сярод юнакоў. Перамога вылучала маладога чалавека ў лік паважаных членаў абшчыны. У вячэрні час моладзь ладзіла «шапіках уйын» (літаральна — «вячэрнія гульні»).

У паўднёвых башкір словам «йыйын» называюць вясельныя ўрачыстасці, прыём і пачастунак гасцей перад ад’ездам нявесты, у паўночных ён праводзіцца як кірмаш.

У цяперашні час у Башкартастане і Арэнбургскай вобласці Расіі адраджаецца традыцыя правядзення йыйынаў.

Гл. таксама
-----------

* Курултай

Літаратура
----------

* Черемшанский «Апісаньне Арэнбургскай губэрні ў гаспадарча-статыстычным, этнаграфічным і прамысловым адносінах». Уфа, 1859.
* Кузю Р. Г. «Нарысы гістарычнай этнаграфіі башкір». Ч.1. Уфа, 1957.
* Рудэнка С. І. «Башкірыі: Вопыт этналагічных манаграфіі». Ч.2. «Быт башкір». Л. 1925.
* Асфандияров А. З. Йыйын // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.
Зіткала-Ша ў 1898 г.
**Зіткала-Ша** (дакота: *Zitkala-Ša*, г.зн. *Чырвоная Птушка*) (22 лютага 1876–26 студзеня 1938), таксама вядомая пад атрыманым ад місіянераў іменем **Гертруда Сіманс Бонін** (*Gertrude Simmons Bonnin*) – пісьменніца, палітычная актывістка, збіральніца фальклору і музыкантка з народа індзейцаў сіў, з племені я́нктан-дакота, заснавальніца Нацыянальнага Кангрэса Амерыканскіх Індзейцаў. Яе англамоўныя кнігі, у прыватнасці «Старыя індзейскія паданні», працягваюць перавыдавацца і чытацца.

Нарадзілася ў Янктанскай рэзервацыі. Яе бацька, еўрапеец з паходжання, хутка пакінуў сям'ю, і дзяўчынку вырасціла маці, Элен Сіманс (Татэ Іёхіўін). У восем год Зіткала-Ша трапіла ў місіянерскую школу, дзе правучылася тры гады. Пазней паступіла ў інстытут ручной працы, які скончыла ў 1895.
Сучасныя польскія аплаткі
**Апла́тка** (ад па-лацінску: oblatum — «прынашэнне») — вельмі тонкі белы лісток прэснага цеста, выпяканы з белай мукі і вады без дадатку дрожджаў. Зазвычай на дысках выціскаюцца выявы на тэмы Нараджэння Хрыстовага або хрысціянскія сімвалы.

Збіраючыся за вігілійным сталом, каталікі лацінскага абраду дзеляцца міжсобку аплаткамі, ламаючы іх і пры гэтым зычачы адзін аднаму пажаданні. Вігілійная аплатка з'яўляецца сімвалам яднання і даравання, знакам прыхільнасці і любові. Дзяленне яе на пачатку вігілійнае вячэры з'яўляецца выразам жадання быць разам.

Звычай вядомы ў Беларусі, Польшчы, Славакіі, Літве і іншых каталіцкіх краінах свету.

Выпякаюцца аплаткі ў кляштарах або касцёлах у адмысловых металічных формах. Апроч белых аплатак, прызначаных для ламання падчас вігіліі, выпякаюцца таксама каляровыя для хатніх жывёл і быдла.

Аналагам вігілійных аплатак у некаторых хрысціян усходніх абрадаў (у тым ліку ў беларускіх грэка-католікаў) з'яўляецца звычай дзяліцца каляднай прасфорай.

Паходжанне
----------

Традыцыя ламання хлебу паўстала яшчэ ў першыя вякі хрысціянства (глядзіце антыдор). Пачаткова яна не мела сувязі з Нараджэннем Хрыстовым, з'яўляючыся сімвалам духоўнага адзінства членаў суполкі. З часам на вігілійныя набажэнствы пачалі прыносіць хлеб, які дабраслаўлялі і якім дзяліліся, падобна як падчас еўхарыстыі, але без асвячэння.

У Рэчы Паспалітай гэты звычай развіўся ў XVII стагоддзі як частка шляхецкай каталіцкай культуры і распаўсюдзіўся таксама на суседнія краіны. Тут таксама з'явілася традыцыя выціскаць на цесце выявы на рэлігійную тэматыку.

Гл. таксама
-----------

* Аблата
* Антыдор

Зноскі
------

1. ↑  Sviatky na Slovensku (славацк.). Праверана 27 снежня 2012.
2. ↑  Ражство Хрыстова 2012 г.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Аплатка на Вікісховішчы |
**«Троя»**, **«Аповесць пра Трою»** — адзін з найбольш ранніх помнікаў перакладной літаратуры Русі, сюжэтам для якога паслужыў трагічны лёс малаазіяцкага горада Троі, зруйнаванага грэкамі ў час Траянскай вайны (~1184 да н.э.).

Гераічнае змаганне грэчаскіх і траянскіх герояў, якія не адзін раз ваявалі пад сценамі Троі, давала багаты матэрыял для народных паданняў і легенд. Пазней частка іх была выкарыстана Гамерам у славутых эпічных паэмах «Іліяда» і «Адысея». Але мноства разнастайных варыянтаў аб траянскіх падзеях засталося за рамкамі гамераўскіх паэм і прадаўжала бытаваць у вуснай перадачы, падвяргаючыся творчым апрацоўкам. Гэты фальклорны матэрыял служыў багатай крыніцай і для пазнейшых антычных пісьменнікаў і гісторыкаў, якія ў сваіх творах закраналі і па-свойму адлюстроўвалі падзеі Траянскай вайны, акружанай у народных паданнях рамантычным арэолам.

Першыя звесткі аб Траянскай вайне ўсходнія славяне атрымалі па паўднёва-славянскаму перакладу Хронікі Іаана Малалы (VI ст.) яшчэ ў часы Русі. У XVI ст. аповесць пра Трою, як сведчыць Скарына, была ўжо шырока вядома ў ВКЛ. Але найбольшую папулярнасць на ўсходнеславянскіх землях «Троя» атрымала дзякуючы перакладу праз балгарскае пасрэдніцтва грэчаскай апрацоўкі, якая была змешчана ў Хроніцы Манасіі (XIV ст.). У гэтым творы паядынкі траянскіх герояў нярэдка нагадваюць рыцарскія турніры, а сама асаджаная Троя нагадвае феадальны замак. Аўтар асуджае жорсткасць на вайне.

Зноскі
------

1. 1 2  Скарына Ф. Творы:… С. 157.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 157. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.
**Пасля нас хоць патоп** (фр.: Après nous le déluge — «пасля нас патоп») - гэта значыць, што пасля нашай смерці згінь хоць увесь свет; гэты выраз належыць маркізе Пампадур, упершыню ужыты ёю пры атрыманні Людовікам XV весткі пра няўдалую бітву пад Росбахам, якая глыбока уразіла.

Тую ж думку выказвала старадаўняя грэчаская прымаўка, якую ў лацінскім перакладзе часта выкарыстоўваў Тыберый: Me mortuo terra misceatur igni («пасля маёй смерці [хоць] зямля змяшаецца з агнём»).

Некаторыя даследчыкі схільныя прыпісваць гэту фразу рэгенту Філіпу Арлеанскаму.

Прыклады
--------

* «…Буржуазія, якая, як заўсёды, кіруецца правілам: "après nous le déluge" — пасля нас хоць патоп!», — пісаў Ленін.

Гл. таксама
-----------

* Калі ў іх няма хлеба, няхай ядуць пірожныя!

Зноскі
------

1. ↑  В.И.Ленин Полное Собрание Сочинений том 34 ГРОЗЯЩАЯ КАТАСТРОФА И КАК С НЕЙ БОРОТЬСЯ стр. 189
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Апольскае ваяводства (значэнні).
 
**Апольскае ваяводства** (польск.: Województwo opolskie) — адно з ваяводстваў, якія існавалі ў Польшчы ў 1950—1975 гадах. Сядзібай ваяводскіх улад быў горад Аполе.

Ваяводства ўтворана 28 чэрвеня 1950 года ў выніку падзелу Сілезскага ваяводства на Катавіцкае і Апольскае ваяводствы. Да Апольскага ваяводства былі далучаны Бжэгскі павет і Намыслоўскі павет Урацлаўскага ваяводства. 

Новае ваяводства з плошчай 9506 км² было самым малым у Польшчы на ​​той час і ў асноўным ахоплівала тэрыторыю былой нямецкай аднайменнай акругі. Паводле звестак 1950 года больш за 50 % тагачасных жыхароў ваяводства былі мясцовымі, каля 25 % жыхароў ваяводства паходзілі з усходніх крэсаў. У 1965 годзе на гэтай тэрыторыі пражываў 1 млн асоб. 

У 1975 годзе ў выніку адміністрацыйнай рэформы было створана новае Апольскае ваяводства, Рацібожскі павет увайшоў у склад Катавіцкага ваяводства, а амаль увесь Алескі павет — у склад Чэнстахоўскага ваяводства.


| ⛭Адміністрацыйны падзел Польшчы (1944—1975) |
| --- |
| Гарады на правах ваяводства | 
* Варшава
* Кракаў
* Лодзь
* Познань
* Уроцлаў

 | Герб ПНР |
| Акругі на вернутых тэрыторыях | 
* Апольска-Сілезская акруга
* Заходнепаморская акруга
* Мазурская акруга
* Ніжнесілезская акруга

 |
| Ваяводствы | 
* Альштынскае ваяводства
* Апольскае ваяводства
* Беластоцкае ваяводства
* Быдгашчскае ваяводства
* Варшаўскае ваяводства
* Гданьскае ваяводства
* Жэшоўскае ваяводства
* Зеленагурскае ваяводства
* Катавіцкае ваяводства
* Кашалінскае ваяводства
* Келецкае ваяводства
* Кракаўскае ваяводства
* Лодзьскае ваяводства
* Люблінскае ваяводства
* Пазнаньскае ваяводства
* Паморскае ваяводства
* Сілезскае ваяводства
* Урацлаўскае ваяводства
* Шчэцінскае ваяводства

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Аполле.
Прыднястроўскае Аполле
**Аполле** (Падольскае сугор’е) — этнагеаграфічны рэгіён на захадзе Украіны ў заходняй частцы Падольскага ўзвышша.

Звесткі
-------

Размешчана на паўднёвы ўсход ад Львова ў межах Львоўскай, Івана-Франкоўскай і Цярнопальскай абласцей. На ўсходзе мяжуе з ракой Залатая Ліпа, на захадзе — з ракой Верашчыцай (па іншым крыніцам — з ракой Шчыркаю), на поўдні падыходзіць да Днястра, на поўначы — да Львоўскага плато, Голагораў і Перамышлянскага нізкагор’я. Дзеліцца на прыродныя раёны: Рагатынскае Аполле, Прыднястроўскае Аполле, Ходараўскае Аполле, Львоўскае Аполле, Бурштынскае Аполле і Галіцкае Аполле.

Адной з частак Аполля з’яўляецца Беражанска-Цярнопальскае ўзвышша.

Пераважныя вышыні — 350—400 м. Раздзелены рэкамі Шчырка, Зубра, Давыдаўка, Бібрка, Свірж, Гнілая Ліпа, Сцюдзёны Пацік, Нараеўка (усе — левыя прытокі Днястра). Распаўсюджаныя букава-дубовыя лясы на шэрых лясных глебах. Значныя плошчы разараныя, густа заселеныя.

### Вяршыні

* Іванава (352 м)
* Лысая (363 м)
* Пастяўнік (355 м)
* Кабыліца (400 м)
* Высокая (400 м)
* Беніўка (368 м)
* Доўгая (405 м)
* Чорная (402 м)
* Высокая Гара (415 м)
* Лысоня (399 м)
* Папеліха (443 м)

### Этнарэгіён

Назва Аполле таксама тычыцца этнаграфічнага рэгіёну, які цалкам або часткова ахоплівае Бродыўскі, Бускі, Жыдачыўскі, Золачыўскі, Каменка-Бугскі, Мыкалаіўскі, Перамышлянскі, Пустомытаўскі раёны Львоўскай вобласці; Галыцкі, Рагатынскі раёны Івана-Франкоўскай вобласці; Бэрэжанскі, Бучацкий, Збароўскі, Казіўскі, Манастырыскі і Чырвонаармейскі раёны Цярнопальскай вобласці.

У шырокім сэнсе назва Аполле (слова славянскага паходжання) ўжывалі да шэрагу рэгіёнаў і населеных пунктаў у Беларусі, Польшчы, Расіі і Украіне, дзе натуральна спалучаліся бязлесныя ўчасткі ворных зямель разам з засаджанымі дрэвамі і травяністымі плошчамі з шэрымі ляснымі глебамі і умерана-кантынентальнымі кліматычнымі ўмовамі.

Літаратура
----------

* *Пашук В. С.* Опілля // Енциклопедія історії України[ru] : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій[ru] (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України[ru]. — К.: «Наукова думка[ru]», 2010. — Т. 7 : Мл — О.— С. 603. — ISBN 978-966-00-1061-1. (укр.)
* Львівська область. Історико-природничі нариси з краєзнавства. — Львів, 1994. — С. 22.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шміт.

**Марцін Шміт** (ням.: Martin Schmitt; нар. 19 студзеня 1978, Філінген-Швенінген) — вядомы нямецкі скакун з трампліна, алімпійскі чэмпіён 2002 года ў камандным першынстве, чатырохразовы чэмпіён свету, двухразовы ўладальнік Кубка свету.

У кубку свету Марцін Шміт дэбютаваў у 1997 годзе, у лістападзе 1998 года атрымаў сваю першую перамогу на этапе Кубка свету. Усяго мае 30 перамог на этапах Кубка свету, з іх дзве ў камандных спаборніцтвах і 28 у асабістых. Па колькасці асабістых перамог на этапах Кубка свету саступае толькі пяці спартсменам за ўсю гісторыю. Двойчы, у сезонах 1998—1999 і 1999—2000, выйграваў агульны залік Кубка свету.

На Алімпіядзе-1998 у Нагана заваяваў серабро ў камандных спаборніцтвах, у асабістых дысцыплінах паказаў наступныя вынікі: нармальны трамплін — 19-е месца, вялікі трамплін — 14-е месца.

На Алімпіядзе-2002 у Солт-Лэйк-Сіці заваяваў золата ў камандных спаборніцтвах, у асабістых дысцыплінах паказаў наступныя вынікі: нармальны трамплін — 7-е месца, вялікі трамплін — 10-е месца.

Прымаў удзел у Алімпіядзе-2006 у Турыне, дзе быў 4-м у камандзе і 19-м на вялікім трампліне.

На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы стартаваў ва ўсіх трох дысцыплінах, заваяваў сярэбраны медаль — у камандных спаборніцтвах, у асабістых відах паказаў наступныя вынікі: нармальны трамплін — 10-е месца, вялікі трамплін — 30-е месца.

У студзені 2014 года Марцін паведаміў, што скончыў кар’еру спартсмена. За сваю кар’еру удзельнічаў у сямі чэмпіянатах свету, на якіх заваяваў чатыры залатыя, тры сярэбраныя і два бронзавыя медалі.

З 2014 года з’яўляецца экспертам тэлеканала Eurosport.

Зноскі
------

1. ↑  Virtual International Authority File — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003. Праверана 4 лістапада 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q988937'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54919'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q190593'></a>
2. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 9 красавіка 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) · FIS (скачкі з трампліна) · Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Brockhaus · Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | GND: 121838552 · NLP: A37441280 · VIAF: 30152380038401760955 |
**Мірскі бой (1944)** — бой партызанскіх брыгад імя Жукава і «Камсамолец» па разгроме нямецка-фашысцкага гарнізона ў г.п. Мір. Адбыўся 22 сакавіка.

План
----

У гарадскім пасёлку Мір размяшчаўся нямецкі гарнізон, які налічваў каля 150 чалавек, узброеных 8 кулямётамі, аўтаматамі, вінтоўкамі. План знішчэння гарнізона быў распрацаваны камандаваннем партызанскай брыгады імя Жукава, да яго выканання была прыцягнута брыгада «Камсамолец». Агульнае камандаванне аперацыяй ажыццяўляў камандзір Стаўбцоўскага партызанскага злучэння У. З. Царук.

Бой
---

Партызаны, ведаючы пароль аховы гарнізона, у ноч на 22 сакавіка 1944 года без бою праніклі ў цэнтр пасёлка, блакіравалі казарму, разграмілі ўсе нямецкія ўстановы. У выніку раптоўнага налёту на гарнізон знішчана 12 гітлераўцаў, у тым ліку некалькі лётчыкаў, спалены валасная ўправа, гараж, захоплена некалькі аўтамашын, шмат коней і кароў, харчавання, медыкаментаў. Партызаны атрадаў імя Суворава і імя Ракасоўскага, якія знаходзіліся ў засадах, знішчылі каля 2 км лініі тэлефонна-тэлеграфнай сувязі. На досвітку 22 сакавіка 1944 года партызаны пакінулі пасёлак, страціўшы ў час бою 1 байца.

Літаратура
----------

* Мірскі бой 1944 // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 469. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
* М. Ф. Шумейка // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Міртакве́тныя** (*Myrtales*) — парадак двухдольных раслін групы разіды.

Апісанне
--------

Дрэвы, хмызнякі і травы з процілеглымі, радзей чарговымі, рэдка кальчаковымі простымі, большай часткай цэльнымі лістамі, звычайна з больш ці менш рудыментарнымі прылісткамі.

Кветкі двухполыя, актынаморфныя ці больш-менш зігаморфныя, большай часткай 4- ці 5-членныя, звычайна з больш ці менш развітым гіпантыем, з двайным калякветнікам, іншы раз беспялёсткавыя. Чашачка ў выглядзе лопасцей гіпантыя, ці вельмі рэдукаваная. Пялёсткі паміж сабой свабодныя, чаргуюцца з чашалісцікамі. Тычынкі шматлікія. Гінецэй паракарпны ці, часцей, другаснасінкарпны, з двух-многіх (часта 4 ці 5) карпел, са стылодыямі, зрослымі ў слупок. Завязь верхняя, паўніжняя ці ніжняя, ад шматгняздовай да 1–2-гняздовай, звычайна з (1)2-многімі семязачаткамі на кожнай карпеле. Плады розных тыпаў

Сістэматыка
-----------

Сістэма класіфікацыі APG II (2003) вылучае наступныя сямействы, якія адносяцца да парадку міртакветных:

* Alzateaceae
* Combretaceae
* Crypteroniaceae
* Heteropyxidaceae
* Lythraceae
* Melastomataceae
* Memecylaceae
* Myrtaceae — Міртавыя
* Oliniaceae
* Onagraceae — Скрыпнёвыя
* Penaeaceae
* Psiloxylaceae
* Rhynchocalycaceae
* Vochysiaceae

Больш ранняя сістэма класіфікацыі Кронквіста (1981) для парадку міртакветных выглядала наступным чынам:

* Sonneratiaceae
* Lythraceae
* Penaeaceae
* Crypteroniaceae
* Thymelaeaceae — Воўчнікавыя
* Trapaceae — Вадзянаарэхавыя
* Myrtaceae — Міртавыя
* Punicaceae — Гранатавыя
* Onagraceae — Скрыпнёвыя
* Oliniaceae
* Melastomataceae
* Combretaceae
* Alzateaceae
* Memecylaceae
* Rhyncocalycaceae

Галерэя
-------

* Cuphea hyssopifoliaCuphea hyssopifolia
* Эўкаліпт(Eucalyptus)Эўкаліпт  
(*Eucalyptus*)
* Tibouchina urvilleanaTibouchina urvilleana
* Oenothera missouriensisOenothera missouriensis

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Спасылкі
--------

* *Міртакветныя*: інфармацыя на сайце *APWeb* (англ.)(Праверана 20 красавіка 2010)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларусь (значэнні).
**«Беларусь»** — фірменны пасажырскі цягнік № 2/1 Мінск — Масква. Цягнік адпраўляецца з вакзала станцыі Мінск-Пасажырскі ў Мінску штодня і прыбывае на станцыю Масква-Беларуская. Агульны час у дарозе складае 9 гадзін 53 хвіліны ў прамым напрамку, а ў зваротным — 10 гадзін 3 хвіліны.

Гісторыя
--------

З 16 сакавіка 2020 года па 8 лютага 2021 года ён быў адменены з-за закрыцця мяжы з-за пандэміі каранавіруса.

Расклад цягніка
---------------

Расклад цягніка на сайце POEZD.RW.BY Архівавана 4 сакавіка 2016.

Схема цягніка
-------------

Вагоны 1,9-10 — купэйныя (40 месцаў)   

Вагоны 2-5 — спальныя(20 месцаў)   

Вагоны 6-7 — спальныя (18 месцаў)   

Вагоны 8 — Ккупэйны (32 месцы)   

Вагоны 11-16 — купэйныя (36 месцаў)

Зноскі
------

1. ↑  Вагончик тронулся (руск.). *Союз*. Праверана 27 лютага 2021.
2. ↑  Вагон 16 — факультатыўны, дадаецца ў цягнік пасажырскай службай Беларускай чыгункі, гл. стар. 19 расклад пасажырскіх цягнікоў БЧ.

Спасылкі
--------

* Фірменны цягнік «Беларусь» на афіцыйным сайце Беларускай чыгункі Архівавана 4 лістапада 2016.
**Юргельт** (*jurgelt*), часам зваўся **пенсіяй** (*pensio*) — штогадовая ці штомесячная выплата са скарбу ВКЛ.

Юргельты былі двух відаў — ардынарныя і неардынарныя. Ардынарныя даваліся разам з прывілеем на ўрад і былі платай за службу, у прывілеі часам пазначаўся і памер юргельту, але звычайна памер вызначаўся асобным лістом вялікага князя да земскага падскарбія літоўскага. Ардынарныя юргельты даваліся на час заняцця ўраду. Неардынарныя юргельты звычайна даваліся асобам за заслугі перад дзяржавай, але часам невялікія юргельты былі сродкам падтрымкі некаторых асоб у цяжкім матэрыяльным становішчы («на выратаванне і харчаванне»). Звычайна неардынарныя юргельты даваліся пажыццёва («да жывата»), але часам і да адмысловага загаду вялікага князя («да волі гаспадарскай»). Таксама неардынарныя юргельты маглі давацца на ўтрыманне якіх-небудзь недзяржаўных аб'ектаў, напрыклад Стэфан Баторый даў юргельт памерам 13 коп грошаў штогод на ўтрыманне царквы ў Пінску.

Агульная сума выплат юргельтаў са скарбу ВКЛ у сярэдзіне XVII ст. складала штогод каля 55 000 злотых. Памеры юргельтаў вагаліся ад некалькіх дзясяткаў да некалькіх тысяч грошаў штогод. Выплата ардынарных юргельтаў ніколі не перапынялася. Выплата неардынарных юргельтаў паводле загаду вялікага князя магла быць перапыненая на пэўны тэрмін (нават на некалькі гадоў), калі ў скарбе была нястача грошай або планаваліся важныя вялікія дзяржаўныя выдаткі.

Грошы юргельтчыкі атрымлівалі ў Вільні ў Скарбе на дзень св. Марціна (25 кастрычніка) або на дзень св. Міхаіла (29 верасня), гэта амаль заўсёды пазначалася ў прывілеі на юргельт. Нават асобы якія збіралі дзяржаўныя прыбыткі і мелі права на юргельт не маглі з гэтых прыбыткаў узяць грошы ў залік юргельту — яны мусілі здаць сабраныя прыбыткі ў скарб, а са скарбу атрымаць свой юргельт. Юргельтчыкі маглі з дазволу вялікага князя перадаваць свае юргельты іншым асобам, а таксама абмяняць юргельт на маёнтак ці іншую крыніцу прыбытку той жа сумы.

Літаратура
----------

* *Галубовіч В.* Матэрыялы па гісторыі скарбу ВКЛ у кнігах запісаў за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — Nr 17. — Białystok, 2002. — S. 73-87.
**Анамбас** (індан.: Kepulauan Anambas) — архіпелаг у Паўднёва-Кітайскім моры. Уваходзіць у склад інданезійскай правінцыі Рыау. Агульная плошча — 637,1 км². Насельніцтва (2010 г.) — 37 493 чал.

Геаграфія
---------

Анамбас уяўляюць сабою групу з 238 дробных астравоў, якія размешчаны ў Паўднёва-Кітайскім моры за 350 км на паўночны захад ад вострава Калімантан, за 980 км на поўнач ад Джакарты, за 8955 км на паўднёвы ўсход ад Мінска. Астравы з’яўляюцца часткай кантынентальнага шэльфа. Утвораны каля 8 тысячагоддзя да н. э. у выніку павышэння ўзроўню акіяна. Узбярэжжа большасці астравоў атачаюць каралавыя рыфы. На шэльфе каля Анамбас знойдзены значныя запасы прыроднага газу.

Карта астравоў Анамбас і Натуна
Клімат трапічны вільготны. На астравах захаваліся густыя першародныя лясы. Жывёльны свет прадстаўлены мноствам птушак, яшчаркамі, марскімі чарапахамі.

Гісторыя
--------

Дакладны час з’яўлення першых людзей на Анамбас не вядомы. У XVI — XVII стст. астравы занялі малайцы, перасяленцы з поўдня Малакскага паўвострава. Тут сфарміравалася манархічная дзяржава з цэнтрам на востраве Сіянтан. Яе ўладары былі сваякамі султанаў Джохар-Бару. Захавалася магільня аднаго з іх.

У 1949 г. астравы Анамбас увайшлі ў склад Інданезіі. У 1974 г. на іх з’явілася шмат бежанцаў з В’етнама, якія дабіраліся да далёкіх астравоў на звычайных лодках. Да 1992 г. большасць в’етнамцаў пакінула Анамбас, аднак засталіся нашчадкі ад сумесных шлюбаў і родавыя магільні.

Эканоміка
---------

З-за геаграфічнай аддаленасці эканамічнае развіццё астравоў Анамбас адбываецца павольна. У апошнія дзесяцігоддзі найбольшую значнасць набыла здабыча прыроднага газу. Мясцовае насельніцтва традыцыйна займаецца земляробствам і рыбалоўствам. Улады імкнуцца развіваць турызм. На астравах пабудаваны аэрапорт.

Спасылкі
--------

* Indonesia — Anambas Islands Архівавана 16 снежня 2013.
* Wonderful Indonesia
* Biosfir Indonesia — Anambas Архівавана 15 снежня 2013.
* History of Vietnamese Exodus to The Island Anambas(недаступная спасылка)
**Стражэ́віцкія мане́тна-рэ́чавыя ска́рбы** — скарбы, знойдзеныя ў 1898 і 1903 гадах каля вёскі Стражавічы (Чашніцкі раён Віцебскай вобласці, Беларусь).

Скарб 1898 года
---------------

Складаўся з 507 манет (цэлых і іх кавалкаў), 5 падобных на манеты пласцінак, 9 трохгранных зліткаў, 5 зліткаў у выглядзе плітак і вузкай пласціны, сагнутых у кольца, 11 кавалкаў пласціны і кавалак сярэбранага пазалочанага гузіка, 3 паясных бляшак, галоўкі ад шпількі, матка і 11 кавалках сярэбранага дроту, 4 кавалкаў чатырохграннага дроту, 5 дробных кавалкаў серабра, 11 кавалкаў сярэбранай бляхі, абрубка злітка. Агульная маса скарбу складала 781 г, манетнай часткі — 527 г. У манетнай частцы 48 куфінскіх манет 916/917—995 гадоў, 159 заходне-еўрапейскіх дэнарыяў X — першай паловы XI стагоддзя, 9 манетападобных пласцінак. Скарб быў ухаваны каля 1040 года.

Даследаваўся скарб у Археалагічнай камісіі ў Санкт-Пецярбургу. Пасля гэтага кавалкі манет былі пераплаўлены, астатняя частка перададзена музею Магілёўскага губернскага статыстычнага камітэта.

Скарб 1903 года
---------------

Складаўся з 2 цэлых і 4 кавалкаў сярэбраных зліткаў, 4 фрагментаў сярэбранай шыйнай грыўні, скручанага сярэбранага дроту, нанізаных на кручанае сярэбранае кольца залатога злітка з адтулінай і 2 залатых кольцаў з дроту. Агульная маса рэчавай часткі складала 461,01 г.

Манетная частка скарбу складалася з 46 куфінскіх і 273 (у тым ліку 6 абломкаў) заходне-еўрапейскіх манет. У ёй былі дэнарыі Англіі (X — першая палова XI стагоддзя, 53 экзэмпляры), Даніі (канец X — першая палова XI стагоддзя, 10 экзэмпляраў), Германіі (канец X — першая палова XI стагоддзя, 72 экзэмпляры) і манеты, якія дрэнна захаваліся (130 экзэмпляраў). Скарб быў ухаваны каля 1015 года.

У 1904 годзе скарб быў перададзены ў Археалагічную камісію ў Санкт-Пецярбург. Пасля вывучэння яго частка (залаты злітак, 1 кольца, 11 абломкаў серабра, 6 куфінскіх манет) была перададзены ў Эрмітаж. Астатняя частка скарбу была перададзена ў музей Магілёўскага губернскага статыстычнага камітэта і музей Варшаўскага ўніверсітэта, дзе была страчана ў час Другой сусветнай вайны.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  ЭГБ, 2001

Літаратура
----------

* Стражэ́віцкія мане́тна-рэ́чавыя ска́рбы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 193. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Шаміль Бекцінееў.* Стражэ́віцкія мане́тна-рэ́чавыя ска́рбы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — С. 427—427. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.
* *Бекцінееў Ш. І.* Стражавіцкія манетна-рэчавыя скарбы // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2: Л—Я. — С. 321–323. — 464 с. — ISBN 978-985-11-0549-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларусь.
**«Беларусь»** — былы шырокафарматны кінатэатр у горадзе Віцебску, на вуліцы Генерала Белабародава, 3 (першапачатковы адрас Маскоўскі праспект, 3. Адкрыты ў 1972, зачынены ў 2000-х гадах. Будынак часткова захаваўся, рэканструяваны ў гандлёва-забаўляльны цэнтр «Беларусь» у 2007—2009 гадах (праект ПУВП «Творчая майстэрня члена БСА Ільінава А. В.»).

Архітэктара
-----------

Пры будаўніцтве кінатэатра выкарыстаны праект кінатэатра «Партызан» (архітэктар Ю. В. Шпіт) у Мінску. Да рэканструкцыі будынак кінатэатра знаходзіўся ў адзіным комплексе з 16-павярховым жылым домам, з якім быў звязаны па першым паверсе крытым праездам.

Аб’ёмна-прасторавае кампазіцыя складалася з двухпавярховага трапецападобнага ў плане будынка з глядзельнай залай і аднапавярховага прамавугольнага аб’ёма з касавым вестыбюлем і малой глядзельнай залай залай на 165 месцаў. Асноўная зала для гледачоў была вырашана амфітэатрам і разлічана на 1025 месцаў.

Галоўны аб’ём кінатэатра вырашана ў строгіх формах. Архітэктурная кампазіцыя будынка заснавана на кантрасце глухіх кантавых сцен, апрацаваных тынкоўкай пад граніт і мармур, і вялікага вітража на галоўным фасадзе. Фае другога паверха было дэкарыравана мазаічным пано, тут жа размяшчаўся зімовы сад. На першым паверсе знаходзіўся буфет, у фае працавала ўстаноўка дзённага кіно.

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник. / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
Не блытаць з аналам.
**Аналы** (множны лік, лац.: Annales ад *annus* — год) — запісы па гадах падзей, звязаных з жыццём горада, вобласці або краіны. Аналы меліся ўжо ў егіпцян, шумераў, персаў, кітайцаў, старажытных грэкаў (ώρα). Сваю сапраўдную назву аналы атрымалі ў рымлян. Матэрыялам для найстаражытных рымскіх аналаў паслужылі запісы жрацоў (Commentarii Pontificum) на драўляных дошках, пакрытых гіпсам, са штогадовай пазнакай консулаў. Гэтыя дошкі выстаўляліся для ўсеагульнага агляду, на іх запісваліся найважныя падзеі: імёны вышэйшых чыноўнікаў, сонечныя і месяцавыя зацьменні, знакі і іншыя, пазней — звесткі аб павышэнні коштаў, пра войны і г.д.

Найстаражытныя запісы, відаць, загінулі пры пажары Рыма ў 387 да н.э. падчас нашэсця галаў, але затым былі адноўлены па памяці і працягнуты. Каля 130 да н.э. аналы былі зведзены Публіем Муцыем Сцэволай у зборнік з 80 кніг пад назвай «вялікіх аналаў» (*Annales maximi*). Вядзенне аналаў спынілася паміж 123 і 114 да н.э. Існавалі таксама і «малодшыя аналы» (напрыклад, Валерый Анцыят напісаў іх ажно 75 кніг). 

Хоць старажытнарымскія аналы да нас не дашлі, імі карысталіся як крыніцай шматлікія рымскія гісторыкі (напрыклад, Ціт Лівій), якія таксама часам давалі сваім сачыненням назва і форму аналаў. У гісторыкаў старажытнай Грэцыі форма аналаў была распаўсюджана да Герадота.

Вялікае распаўсюджванне аналы атрымалі ў Сярэднявеччы, калі амаль кожны буйны манастыр вёў свае пагадовыя запісы. Такія сярэднявечныя аналы гістарычна развіліся з кароткіх запісаў на палях табліц, якія вызначаюць даты святкавання хрысціянскага Вялікадня ў розныя гады.

Аналагічныя аналы на Русі ў айчыннай гістарыяграфіі носяць назву летапісаў.

У сучаснай мове слова аналы часта выкарыстоўваецца ў значэнні «хроніка», запіс значных падзей. У гэтым сэнсе выраз «увайшоў у аналы» сінанімічны выразу «ўвайшоў у гісторыю».

Спасылкі
--------

* Анналы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Treccani · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4142534-0 · Microsoft: 2780708616 · NKC: ph122273 |
**Юраўскі карагод** — традыцыйны веснавы абрад у вёсцы Пагост Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці ў Беларусі. Ладзіцца ў дзень святкавання Юр’я, 6 мая. 11 снежня 2019 года быў уключаны ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА як аб’ект, якому неабходная тэрміновая абарона.

Абрад «Юраўскі карагод» раней меў распаўсюджанне ў шэрагу вёсак Жыткавіцкага раёна, хоць геаграфічныя межы ў гэтым выпадку вельмі ўмоўныя. Традыцыя найбольш поўна захоўваецца і жыве толькі ў вёсцы Пагост, што ўваходзіць у Азяранскі сельсавет.

Складаецца абрад з дзвюх частак. Спачатку ва ўнутраным двары асобнай сялянскай гаспадаркі з хлява пасля зімы першы раз выводзяць скаціну. Другая ж частка ўключае выпечку і раздачу рытуальнага хлеба, шэсце вяскоўцаў на веснавое поле, песні ды гульні, пажаданні адно аднаму добрага здароўя і багатага ўраджаю.

У 2004 годзе веснавы «Юраўскі карагод» быў разгледжаны Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай радай па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры Міністэрстве культуры Беларусі для ўключэння ў рэспубліканскі спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцяў — і праз тры гады, у 2007 годзе, паводле адпаведнай пастановы Савета Міністраў стаў першым у Беларусі нематэрыяльным элементам, які атрымаў такі статус.

Абрад знаходзіцца пад пагрозай знікнення, сярод прычын — старэнне носьбітаў, тэндэнцыя з’язджання моладзі з вёскі, не вельмі спрыяльныя сацыяльна-эканамічныя ўмовы ў рэгіёне.

Зноскі
------

1. ↑  Intergovernmental Committee inscribes ten cultural practices on UNESCO’s Lists of Intangible Heritage(нявызн.). Праверана 11 снежня 2019.
2. ↑  Абрад «Юраўскі карагод» трапіў у Спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА — Еўрапейскае радыё для Беларусі, 12 снежня 2019.  (бел.)
3. ↑  Беларускі абрад «Юраўскі карагод» уключаны ў Спіс Юнеска — Наша ніва, 12 снежня 2019.  (бел.)

Спасылкі
--------

* Што такое «Юраўскі карагод» — zviazda.by
* Фільм пра вясновы абрад "Юраўскі карагод"
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларусь.
**Гасцініца «Беларусь»** — гасцініца ў горадзе Брэст, па бульвары Шаўчэнкі д.6. Пабудавана ў 1971 годзе па праекце архітэктара З. Леўчанка. 9-і павярховы будынак, прамавугольны ў плане, з убудаванымі ў 1-ы паверх рэстаранам «Беларусь», кафэ і барам. Архітэктура лаканічная, звязана з навакольнай забуловай. Фасады абліцаваныя керамічнай, неглазураванай пліткай пясочнага колеру, міжвакновыя прасценкі — чорай глазураванай. Побач з гасцініцай паркоўка.

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.
**Анаксія** (ад стар.-грэч.: ἀν- — адмоўная часціна, адсутнасць і новалат. oxygeniumoxygenium — кісларод) — адсутнасць кіслароду ў арганізме ці ў асобных органах, тканках, крыві (анаксемія). Раней анаксію называлі таксама і гіпаксіяй — недахоп кіслароду ў арганізме.

Анаксія - гэта стан, пры якім тканкі чалавечага арганізму атрымліваюць недастатковую колькасць кіслароду. Можа развіцца пры зніжэнні атмасфернага ціску на вялікіх вышынях, недастатковасці кровазвароту, памяншэнні ўтрымання эрытрацытаў ці гемаглабіну ў крыві, а таксама пры розных захворваннях сістэмы кровазвароту, напрыклад, у выпадку сардэчнай недастатковасці. Акрамя таго, можа узнікаць з прычыны недастатковага ўзбагачэння крыві кіслародам у лёгкіх з-за розных дыхальных парушэнняў або такіх захворванняў, як пнеўманія, пры якіх памяншаецца эфектыўная дыхальная паверхня лёгачнай тканкі. Пры сапраўднай агульнай анаксіі неўзабаве надыходзіць смерць.

Спасылкі
--------

Гіпаксія і анаксія Архівавана 27 кастрычніка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85005466 |
**Мікалай Аляксандравіч Дзяшкевіч** (11 мая 1947, Пагор’е, Карэліцкі раён — 1971) — савецкі і беларускі літаратуразнавец, музеязнаўца, тэатральны крытык.

Нарадзіўся на Гродзеншчыне, ў в. Пагор’е каля Шчорсаў. Скончыў Астахаўскую сярэднюю школу. Паступіў і скончыў Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага. Пасля сканчэння інстытута - супрацоўнік Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы.

Аўтар даследавння пра Янку Купалу «Ад вытокаў радаводных», дзе адным з першых падрабязна разгледзіў радавод песняра, яго шляхецкае паходжанне. Удзельнік перадач «Школьнае тэлебачанне», прысвечаных Янку Купалу.
Аўтар нататак прысвечаных Р. Барадуліну, С. Станюце, Г. Аўсяннікаву і іншым дзеячам беларускай культуры.
Трагічна загінуў у 1971 г. на р. Нёман, калі ўратоўваў жанчыну з дзяцёнкам.

 Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Нюрнберг** (ням.: Nürnberg [ˈnʏɐ̯nbɛɐ̯k], бав.: Niamberg) — горад у Германіі, размешчаны ў цэнтральнай частцы Баварыі, на рацэ Пегніц. Нюрнберг з’яўляецца 2-м па колькасці насельніцтва горадам Баварыі (пасля Мюнхена) і 14-м па Германіі (503 673 чал. па даным на 2009 год). Найбуйнейшы эканамічны і культурны цэнтр Франконіі і яе неафіцыйная сталіца.

Нюрнберг утварае разам з гарадамі Фюрт і Эрланген трохвугольнік, які з’яўляецца асновай сярэднефранконскага рэгіёна і адным з 23 буйных баварскіх цэнтраў. Бліжэйшыя гарады (акрамя Фюрта і Эрлангена) — Інгальштат, каля 100 км на поўдзень, Рэгенсбург, каля 100 км усходней і Вюрцбург, каля 100 км на паўночны захад. Мюнхен знаходзіцца за 170 км на поўдзень, Штутгарт за 160 км на паўднёвы захад і Франкфурт-на-Майне за 186 км на паўночны ўсход.

Колькасць насельніцтва Нюрнберга перасягнула ў 1880 годзе рысу ў 100 000 жыхароў, дзякуючы чаму Нюрнберг перайшоў у катэгорыю буйных гарадоў, а ў 1910 годзе насельніцтва дасягнула 333 000 чалавек.

Рэгіён Нюрнберга з яго амаль двума мільёнамі насельніцтва, 10 000 квадратнымі кіламетрамі плошчы і ўнёскам у валавы нацыянальны прадукт у памеры 50 мільярдаў еўра адносіцца да эканамічна наймацнейшых рэгіёнаў Германіі.

Гісторыя
--------

Гл. таксама: Нюрнбергскі працэс

Адукацыя
--------

* Нюрнбергская акадэмія вытанчаных мастацтваў

Вядомыя асобы
-------------

* Іаган Пахельбель — выдатны нямецкі кампазітар і арганіст эпохі барока.
* Юліяна Вітан-Дубейкаўская — беларуская мастацтвазнаўца, педагог, мемуарыстка.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Фастнахтшпіль
* Стары горад
* Царква Святога Себальда і царква Святога Лаўрэнція

Літаратура
----------

* Нюрнберг // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 401. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Вялікі Татулька** (англ.: Big Daddy) — выдуманы персанаж з серыі гульняў BioShock. Вялікія Татулькі — змененыя чалавечыя істоты, створаныя са скуры і органаў людзей, якія носяць цяжка браняваныя вадалазныя скафандры. Яны ўзброеныя цвікамётамі, цяжкім дрылём, гранатамётам або іонным лазерам. Вялікія Татулькі Альфа-серыі абсталяваны любым з некалькіх іншых відаў зброі. Хоць яны выдаюць нізкія стогнучыя гукі, як кіты, Вялікія Татулькі не маюць акцёра агучвання.

Персанаж быў створаны кампаніяй *Irrational Games* (раней вядомай як 2K Boston/2K Аўстралія) і ўпершыню з'явіўся ў BioShock. Шасціцалевая фігурка Вялікага Татулькі была ўключана ў спецыяльнае выданне гульні. У працягу, BioShock 2, гулец кіруе прататыпам Вялікага Татулькі Дэльта.

Вялікія Татулькі блукаюць па падводным антыўтапічным горадзе Захапленне і абараняюць Маленькіх сястрычак, якія здабываюць з трупаў рэчыва пад назвай «*АДАМ*». Узаемадзеянне гульца з Вялікім Татулькам і маленькай сястрычкай было апісана распрацоўшчыкам Кенам Левін (англ.: Ken Levine) як важны «*корань*» гульні, у сувязі з неабходнасцю «*АДАМ*» гульцу для таго, каб набрацца сіл у гульні.

Зноскі
------

1. ↑  *Levine, Ken*. Episode Four: The Evolution of BioShock **(нявызн.)**.  2K Games (10 красавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 8 красавіка 2013. Праверана 18 сакавіка 2013.

Спасылкі
--------

* Канцэпты Вялікага Татулькі ад 2K Games.

| ⛭Серыя гульняў *BioShock* |
| --- |
| Гульні | *BioShock* ·  *BioShock 2* ·  ✯ *BioShock Infinite* (*Burial at Sea*) |
| Персанажы | Эндру Раян ·  Фрэнк Фантэйн ·  Вялікі Татулька ·  Элізабет |
| Іншае | Саўндтрэк ·  Захапленне ·  *PlayStation All-Stars Battle Royale* |
**Дзясяты 5-гадовы план развіцця народнай гаспадаркі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі** на 1976—1980 гады .

Планы
-----

План намячаў павышэнне нацыянальнага даходу, аб’ёму прамысловай прадукцыі, эфектыўнасці і якасці вытворчасці; ставіў задачу выраўноўвання ўзроўняў эканамічнага развіцця асобных рэгіёнаў рэспублікі, паскоранае развіццё малых і сярэдніх гарадоў. У сельскай гаспадарцы прадугледжвалася стварэнне кармавой базы для жывёлагадоўлі.

Вынікі пяцігодкі
----------------

За гады пяцігодкі ўведзена ў дзеянне 45 буйных прадпрыемстваў, у т.л. Гродзенскі завод сінтэтычнага валакна, 4-ы Салігорскі калійны камбінат, Пінскі завод кавальска-прэсавых аўтаматызаваных ліній. На шэрагу прадпрыемстваў праведзена рэканструкцыі і пашырэнне магутнасцей. У 1980 годзе на долю прамысловасці прыпадала 65% валавога грамадскага прадукту, больш за палову нацыянальнага даходу. Больш хуткімі тэмпамі развіваліся хімічная, нафтахімічная, машынабудаўнічая галіны прамысловасці. Іх удзельная вага ў агульным аб’ёме вытворчасці вырасла з 35% у 1975 годзе да 43% у 1980 годзе. У аграрным сектары ўпор рабіўся на будаўніцтва буйных жывёлагадоўчых комплексаў, рэканструкцыю і расшырэнне існуючых ферм. Да канца пяцігодкі ў рэспубліцы працавалі 32 буйныя малочныя комплексы. Павысілася механізаванасць сельскагаспадарчай працы. У той жа час тэндэнцыі замаруджвання тэмпаў эканамічнага росту, якія пачалі праяўляцца з канца 1960-х гадоў, у 10-й пяцігодцы ўзмацніліся. Так, сярэднегадавьм тэмпы прыросту нацыянальнага даходу за пяцігодку склалі 5,2% супраць 8,3% у 1970—1975 гг. прадукцыі прамысловасці адпаведна 7,2% і 10,4%, валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі 1,5% і 2,6%, уводу ў дзеянне асноўных фондаў 4,1% і 5,7%, рэальных даходаў на душу насельніцтва 3,8% і 4,9% і інш.

Літаратура
----------

* *Юнцэвіч, А.* Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі БССР // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 23.
* Гиоргидзе, З. И. Геращенко, Л. Ф. Белоруссия за десять пятилеток / З. И. Гиоргидзе, Л. Ф. Геращенко; Академия наук БССР, Институт экономики. — Минск: Наука и техника, 1982. — 152 с.
* Эканамічная гісторыя Беларусі і замежных краін: Матэрыялы для самастойнай працы: Для студэнтаў і курса дзеннага і завочнага формаў навучання. — Мінск: ВП «Экаперспектыва», 1997. — 118, [2] с.




| Пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі Беларускай ССР |
| --- |
| 
* Першая (1928—1933)
* Другая (1933—1937)
* Трэцяя (1938—1942)
* Чацвёртая (1946—1950)
* Пятая (1951—1955)
* Шостая (1956—1960)
* Сёмая (1961—1965)
* Восьмая (1966—1970)
* Дзявятая (1971—1975)
* Дзясятая (1976—1980)
* Адзінаццатая (1981—1985)
* Дванаццатая (1986—1990)

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дыёкл.

**Гай Апулей Дыёкл** (лац.: Gaius Appuleius Diocles, 104—пасля 146) — старажытнарымскі каляснічы. Лічыцца самым высокааплатным спартсменам у гісторыі.

Нарадзіўся ў 104 годзе ў рымскай правінцыі Лузітанія. Прыехаўшы ў Рым, ён з 18 гадоў пачаў выступаць у гонках калясніц на найбуйнейшым стадыёне-іпадроме «Вялікі цырк». Спачатку Гай Апулей Дыёкл абараняў колеры «Белай каманды». Праз шэсць гадоў, ва ўзросце 24-х гадоў, ён стаў выступаць за «Зялёную каманду». У 27 гадоў Гай Апулей Дыёкл перайшоў у «Чырвоную каманду», у якой выступаў да самага канца сваёй кар'еры. Апошнюю гонку правёў ва ўзросце 42-х гадоў; кар'ера Гая Апулея Дыёкла незвычайна доўгая, з прычыны таго, што гонкі на калясніцах былі небяспечным відам спорту, часта ў выніку падзення з калясніц спартсмены гінулі альбо станавіліся інвалідамі.

Гай Апулей Дыёкл прыняў удзел у 4257 гонках, атрымаўшы 1462 перамогі. За сваю кар'еру ён зарабіў 35 863 120 сестэрцыяў (гэта сума была выбіта на помніку Гаю Апулею Дыёклу, узведзеным заўзятарамі), што, паводле ацэнак вучоных, прыблізна эквівалентна сучасным 15 мільярдам долараў ЗША.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Самы багаты спартсмен у гісторыі жыл у Старажытным Рыме (руск.) (16 жніўня 2010 года). Архівавана з першакрыніцы 7 мая 2012. Праверана 21 жніўня 2010.
* Corpus Inscriptionum Latinarum 14, 2884

Гл. таксама
-----------

* Гонкі калясніц