**Тыўана́ка** (аймара: *Tiwanaku*; ісп.: Tiahuanaco) — помнік сусветнай спадчыны на захадзе Балівіі каля паўднёвага берага возера Тытыкака на вышыні 3850 м, цэнтр дакалумбавай цывілізацыі Новага Свету.

Гісторыя
--------

Культура Тыўанака
Тыўанака ўяўляў сабою гарадское паселішча, якое з'яўлялася цэнтрам буйной імперыі паміж II ст. да н. э. - X ст. н. э. У перыяд яго росквіту насельніцтва складала каля 30 000 - 70 000 чалавек. Тыўанака ўзнік на горнай раўніне, дзе здаўна існавала абрашальнае земляробства. Возера Тытыкака лічылася важным сакральным цэнтрам. Першыя манументальныя будынкі пачалі ўзводзіцца ў II ст. н. э. аднак найбольш грандыёзныя пабудовы датуюцца не раней за 375 г. н. э. 

Асаблівасцю мясцовай архітэктуры было выкарыстанне вялікіх адкрытых прастораў. Сэрцам горада з'яўляліся манументальныя будынкі для рэлігійных цырымоній. Яны ўзводзіліся з маналітных каменных блокаў. Вылучаюць прамавугольныя блокі і блокі, якія захоўвалі сколы і натуральныя выманні. На іх захаваліся канаўкі для разразання каменю, сляды бронзавых клямак для транспартыроўкі. Рэлігійны цэнтр месціўся на штучным узвышшы з плоскай вяршыняй, брукаванай каменем. Яна была аддзелена ад астатняга горада каналам. Некаторыя ірыгацыйныя пабудовы знойдзены і знутры. 

Знешні горад уяўляў сабою сціплыя жылыя і гаспадарчыя пабудовы з неабпаленай цэглы на каменных фундаментах. Керамічныя вырабы адрозніваюцца вялікай колькасцю высокіх пасудзін з упрыгожваннямі. Мяркуюць, што ў Тыўанака існавала масавая вытворчасць керамікі з выкарыстаннем прэс-форм. Жыхары горада займаліся ткацтвам, выраблялі яркія жоўтыя тканіны, вопратку і складаныя галаўныя ўборы. 

Этнічны склад насельніцтва Тыўанака дакладна не вядомы. Доўгі час меркавалі, што ён быў населены аймара, паколькі менавіта яны складаюць большасць насельніцтва ў нашы дні. Аднак археалагічныя, лінгвістычныя і генетычныя даследаванні апошніх дзесяцігоддзяў не падцвярджаюць гэтага. Мяркуюць, што прамымі нашчадкамі тыўанаканцаў могуць быць уру. 

Заняпад Тыўанака звязваюць з кліматычнымі зменамі і нападамі з боку паўночных суседдзяў (магчыма, аймара). Ужо ў XI ст. горад быў практычна пакінуты жыхарамі.

Археалогія
----------

Руіны рэлігійнага цэнтра Тыўанака былі вядомы ўжо інкам і іспанскім канкістадорам. Першыя навуковыя даследаванні пачаліся з 1860-х гг. Першая падрабязная праца, прысвечаная Тыўанака, была апублікавана ў 1892 г. у Германіі. 

З 1960-х гг. урад Балівіі рабіў захады для археалагічнага вывучэння і аднаўлення пабудоў. Комплексныя раскопкі пачаліся ў 1972 г. дзякуючы спецыялістам універсітэта Чыкага.

Ахова
-----

У 2000 г. комплекс Тыўанака быў уключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Славутасці
----------

Сучасны комплекс Тыўанака ўключае наступныя славутасці:

| Назва | Выява | Апісанне |
| --- | --- | --- |
| Піраміда Акапана |  | Пабудавана па-над натуральнай геалагічнай фармацыяй у форме квадрата. Аснаванне займае 16 м². На плоскай вяршыні знойдзена яміна. Археолагі лічаць, што яна выкарыстоўвалася для захавання вады або з’яўляецца рэшткамі працы ранніх скарбашукальнікаў. |
| Храм Каласасая |  | Рытуальная платформа 120 м × 130 м ў атачэнні сцен з блокаў пясчаніка і андэзіта. Знутры знаходзяцца пабудовы з маналітаў, вядомыя як «квартал святароў». |
| Вароты Сонца |  | Частка Каласасая, брама з аднаго маналітнага блока. Часцяком выкарыстоўваецца як сімвал Тыўанака. |
| Падземны храм |  | Мяжуе з Каласасая. Уяўляе паглыблены двор 28 м × 26 м. Некаторыя даследчыкі лічаць, што храм сімвалізаваў замагільны свет, а Каласасая — зямны. |
| Кантатайта |  | Руіны невядомага прызначэння. Знаходзяцца ў стане даследавання. |
| Путуні, або палац саркафагаў |  | Меркаванае месца магільняў. |
| Пума-Пунку, або брама пумы |  | Рэшткі храмавага комплекса. |
| Музей |  | Сучасны крыжападобны будынак для экспазіцый. |

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тыўанака на Вікісховішчы |


 Tiwanaku даведнік на сайце *Wikivoyage*

* Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture
* Tiwanaku - Ancient History Encyclopedia
* Tiwanaku: Pre-Incan Civilization in the Andes
* Tiwanaku: History & Context
* Multiethnicity, pluralism, and migration in the south central Andes: An alternate path to state expansion

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4060028-2 · LCCN: n81139910 · NKC: xx0097165 · VIAF: 242088952, 152459310 |