У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Амуртаг (значэнні).

**Амурта́г** (**Амарта́г**, балг.: Омуртаг, лац.: Omurtag, Omortag, **Мартаган** (**Мартаг**, грэч. Μορτάγων), **Крытаган** (**Крытаг**)) — кіраўнік Балгарыі з 814 па 831 год, сын Крума.

Амуртаг тытулуе сябе «KANACYBIГI» — канасювигі, гэты тытул чытаецца на каменных надпісах на грэчаскай мове, зробленых па замове валадара.

Біяграфія
---------

### Адносіны з Візантыйскай імперыяй

Пасля смерці хана Крума наступіў момант нестабільнасці ў Балгарскім ханстве. Меркаванні гісторыкаў супярэчлівыя і ёсць некалькі варыянтаў як гэта адбылося. Пасля раптоўнай дзіўнай смерці хана Крума засталася велізарная армія і аблогавыя машыны прыгатаваныя для ўзяцця Канстанцінопаля. З некалькіх гістарычных сведчанняў вядома, што кіраваць краінай сталі трое — Дукум, Дыцэнг і Цог. Верагодна яны былі военачальнікамі Крума. Або кожны з іх станавіўся ханам на кароткі тэрмін, або яны разам ажыццяўлялі часовае кіраванне краінай. Найбольш верагодным прыняты пункт гледжання прафесара Васіла Гюзелева, паводле якога кіраванне прыняў хан Амуртаг пасля кароткага перыяду смуты і дэстабілізацыі верхавіны ўлады ў Балгарыі.

У спадчыну ад хана Крума новы кіраўнік Балгарыі атрымаў няскончаную вайну з Візантыяй. Ён працягвае спусташаць візантыйскія землі, але ў тым жа 814 годзе ў вырашальнай бітве з войскамі Льва V балгары пацярпелі паражэнне і ў 815 годзе былі вымушаны падпісаць мірны дагавор з Візантыяй.

25 снежня 820 года імператар Леў V быў забіты змоўшчыкамі і на трон узыходзіць новы імператар Міхаіл II Траўл. Візантыйскі палкаводзец Фама Славянін не прызнае новага кіраўніка і ў снежні 821 года, кіраваныя ім мяцежнікі, з сушы і мора аблажылі Канстанцінопаль. Хан Амуртаг прыйшоў на дапамогу Міхаілу і разграміў паўстанцаў.

### Адносіны з імперыяй франкаў

У 818 годзе славянскія плямёны абадрыты (усходняя галіна), бранічэўцы і цімачане, якія жылі ў сярэднім цячэнні Дуная, аддзяляюцца ад Балгарскай дзяржавы, збіраючыся знайсці падтрымку ў імперыі Франкаў. Да 826 года Амуртаг беспаспяхова вядзе перамовы з імператарам франкаў Людовікам I Набожным. Пасля правалу перамоў ён здзяйсняе паходы (у 827 і 829 гадах) супраць славян сярэдняга Падунаўя. Атрымаўшы перамогу, ён ставіць сваіх давераных асоб на месца славянскіх князёў-бунтаўшчыкоў (у княстве Савія (Панонская Харватыя) князем быў пастаўлены Рацімір) і засноўвае на балгара-франкскай мяжы пяць *civitates* (верагодна, адміністрацыйна-ваенныя вобласці). Адносіны паміж балгарамі і франкамі былі ўладжаны пасля падпісання мірнага дагавора ў 830 годзе.

### Унутраная палітыка

Пасля паўстання дунайскіх славян Амуртаг ліквідуе аўтаномію славян і праводзіць адміністрацыйна-тэрытарыяльную рэформу. Краіна была падзелена на камітаты, на чале якіх былі пастаўлены коміты. Таксама хан рэфармуе армію. Войска было падзелена на пастаянную дружыну і апалчэнне, якое склікалася ў выпадку вайны.

### Будаўніцтва

Брама крэпасці Пліскі
У часы кіравання Амуртага па ўсёй Балгарыі разгарнулася вялікае будаўніцтва. Была адноўлена сталіца Балгарыі Пліска, разбураная ў 811 годзе імператарам Нікіфарам. Там быў пабудаваны новы палац, язычніцкі храм, абноўлены гарадскія ўмацаванні. Быў узведзены новы палац на Дунаі, пра што кажа надпіс, высечаная на калоне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Вялікі хан Амуртаг, знаходзячыся ў старым палацы сваім, узвёў цудоўны дом на Дунаі і вымераўшы адлегласць паміж дзвюма цудоўнымі палацамі, насыпаў пасярэдзіне курган. Ад вяршыні гэтага кургана да майго старога палаца аула - дваццаць тысяч оргій, і да Дуная - дваццаць тысяч оргій. Сам жа курган цудоўны. Як бы добра ні жыў чалавек, ён памірае і нараджаецца іншы. І няхай народжаны пасля нас, убачыўшы гэта, успомніць яго стваральніка. А імя валадара Амуртаг - вялікі хан. Ды блаславіць яго Бог пражыць сто гадоў | "|

### Ганенні хрысціян

Амуртаг загадвае караць смерцю хрысціян. Мініяцюра з хронікі Іаана Скіліцы, XII стагоддзе
Хрысціянства кіруючым класам Балгарыі ўспрымалася як рэлігія ворага, Візантыйскай імперыі, і падвяргалася ганенням.
Падчас праследаванняў загінула больш за 370 выдатных хрысціян, сярод якіх асабліва вылучаліся епіскап Нікейскі Лявонцій, клірыкі Гаўрыіл і Сіёній, чые галовы былі адсечаны мячом, святар Парод, пабіты камянямі, і ваявода Іаан.

Спадчыннік прастола Енравота, старэйшы сын хана Амуртага, з-за сімпатый да хрысціян быў пазбаўлены трона. Пазней ён быў асуджаны і пакараны смерцю ўжо пасля смерці Амуртага, стаўшы першым балгарскім мучанікам.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>

Спасылкі
--------

* Гісторыя паўднёвых і заходніх славян у сярэднявечча (Падручнік МДУ, Том I, Чэхія, Польшча, Балгарыя) Архівавана 19 красавіка 2010.
* Хрысціянства ў язычніцкай Балгарыі
* Архімандрыт Серафім, Жыціе святога роўнаапостальнага князя балгарскага Барыса, хрысціцеля балгараў.
* Іосіф Генезій, Цары.
* Политическо издигане на Българското ханство през първата половина на IX в. Архівавана 24 ліпеня 2010. (балг.).
* Овчаров, Димитър. Омортаг кана сюбиги от Бога владетел на българите. София, ТанНакРа, 2002, 116 с. (Българска вечност, 32).
* J. Henning et al. Khan Omurtag’s stone palace of AD 822: a «modernized» eighth century timber fort. — In: Post-Roman Towns, Trade and Settlement in Europe and Byzantium. Vol. 2. Byzantium, Pliska, and the Balkans. Ed. Joachim Henning. Berlin/New York, Walter de Gruyter, 2007 (Millennium-Studien, 5/2), 433—440.

| ⛭Кіраўнікі Балгарыі |
| --- |
| Вялікая Балгарыя(632—668) | 
* Кубрат
* Батбаян

 |
| Першае Балгарскаецарства (681—1018) | 
* Аспарух
* Тэрвел
* Кармесій
* Севар
* Кармісош
* Вінех
* Тэлец
* Сабін
* Умор
* Такту
* Паган
* Тэлерыг
* Кардам
* Крум
* Амуртаг
* Маламір
* Прэсіян
* Барыс I
* Уладзімір Расатэ
* Сімяон I
* Пётр I
* Барыс II

 |
| Заходне-Балгарскаецарства (970—1018) | 
* Раман
* Самуіл
* Гаўрыіл Радамір
* Іван Уладзіслаў
* Прэсіян II

 |
| Другое Балгарскаецарства (1186—1396) | 
* Пётр IV
* Іван Асень I
* Іванка1
* Калаян
* Барыл
* Стрэз1
* Алексій Слаў
* Іван Асень II
* Каламан I Асень
* Міхаіл I Асень
* Каламан II Асень
* Міца Асень
* Канстанцін I Ціх
* Івайла
* Іван Асень III
* Георгій I Тэртэр
* Смілец
* Чака
* Феадор Святаслаў Тэртэр
* Георгій II Тэртэр
* Міхаіл III Шышман
* Іван Стэфан
* Іван Аляксандр
* Іван Шышман
* Іван Срацімір
* Канстанцін II Асень

 |
| Трэцяе Балгарскаецарства (1878—1946) | 
* Аляксандр I
* Фердынанд I
* Барыс III
* Сімяон II

 |
| 1 Узурпатары. Не з’яўляліся царамі афіцыйна. |


| ?Амуртаг — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Амуртаг |  | Крум[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Rodovid · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 128592060 · LCCN: n82129322 · NKC: jn20031030001 · NLP: A1849769X · VIAF: 1362382, 100151776758418010520 |