recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арсеньеў.
**Віктар Васілевіч Арсе́ньеў** (нар. 26 снежня 1950, г. Брэст) — беларускі і расійскі архітэктар.

Гісторыя
--------

Скончыў у 1972 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. У 1972—1986 працаваў у інстытуце «Брэстграмадзянпраект» (галоўны архітэктар праектаў), з 1986 у Дзяржаўным праектным інстытуце № 3 у Ленінградзе (галоўны архітэктар інстытута).

З 1976 года член Саюза архітэктараў СССР.

З 1991 года генеральны дырэктар ТАА «Архітэктурная майстэрня В. В. Арсеньева» ў Санкт-Пецярбургу.

Творы
-----

Гараж на 70 аўтамашын у Брэсце
Асноўныя работы (у Брэсце): будынак рэдакцыі і выдавецтва газеты «Зара» (1980), комплекс гаражоў па вуліцы Герояў абароны Брэсцкай Крэпасці (1980), фізкультурна-аздараўленчы комплекс (1981), забудова мікрараёна Усход 3 (1986), рэканструкцыі школы № 15 (1984) і будынка Брэсцкага аблвыканкома (1990), добраўпарадкаванне вуліцы і пл. Леніна (1985), Брэсцкі аэравакзал (1986; Дзяржаўная прэмія БССР 1988).

Зноскі
------

1. 1 2  Арсеньеў Віктар Васілевіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
2. 1 2  ОБЩЕСТВО С ОГРАНИЧЕННОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТЬЮ АРХИТЕКТУРНАЯ МАСТЕРСКАЯ В. В. АРСЕНЬЕВА

Літаратура
----------

* Арсеньеў Віктар Васілевіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Арсеньев Виктор Васильевич // Республика Беларусь: Энциклопедия в 6 т. Т. 2: А — Герань / редкол. Г. П. Пашков и др. — Минск: БелЭн, 2006. — 912 с : ил. — ISBN 985-11-0341-1. — ISBN 985-11-0371-3 (Т. 2).
**Ёнчэпінг** (шв. Jönköping) — горад у правінцыі Смоланд, цэнтр аднайменнага лена, на паўднёвым канцы возера Ветэрн.

Гісторыя
--------

Магнус I Ладулос засноўвае Ёнчэпінг у канцы XIII стагоддзя.

Дзякуючы свайму размяшчэнню на скрыжаванні дарог уздоўж рэк Нісан і Лаган, а таксама дарогі паміж абласцямі Остэрготланд і Вестэрготланд горад з даўніх часоў з'яўляецца гандлёвым цэнтрам. XIX стагоддзе: хлебагандаль, запалкавая і папяровая мануфактура, гавань і суднаходства на возеры Ветэрн, каля Ёнчепінга знаходзіцца горад Хускварна, дзе размяшчаецца значная зброевая і швейна-машынная фабрыка Швецыі.

10 снежня 1809 г. у Ёнчэпінгу быў заключаны мір паміж Даніяй і Швецыяй.

Зноскі
------

1. ↑  Population in the country, counties and municipalities by sex and age 31/12/2009
**Завод-музей гісторыі горназаводскай тэхнікі** — музей пад голым небам, прысвечаны гісторыі горна-завадской тэхнікі. Знаходзіцца ў Ніжнім Тагіле на праспекце Леніна ў Ленінскам раёне гарады, на Старым Карку. З'яўляецца першым у Расіі заводам-музеем помнікам горназаводскага мінулага.

Гісторыя
--------

Завод у Ніжнім Тагіле быў створаны ў 1725 г. дынастыяй Дзямідавых. Гэты завод складаўся з поўнага тэхналагічнага цыкла выплаву металу — падрыхтоўцы жалезнай руды, драўнянага вугалю, выплаў чыгуну, жалеза і медзі. Тутака ж працавалі і гаспадарчыя і рамонтныя службы, якія абслугоўвалі завод, цагляная і лесапільная фабрыкі. Завод быў адным з найбуйнейшых у Еўропе і прапрацаваў да кастрычніка 1987 г. калі ён быў урачыста спынены. Сімвалічныя ключы ад старога завода былі ўручаны Ніжнетагільскаму музею-запаведніку горназаводскай справы Сярэдняга Урала.

Музей на аснове закрытага завода быў адкрыты ў студзені 1989 г. У 1992 годзе музей атрымаў частку тэрыторыі завода, улучаючы інфраструктуру і навакольную гістарычную зону, і гэтым быў утвораны музейны комплекс, плошча якога склала 30 Га.

Завод-музей складаецца з шэрага экспазіцый, якія паказваюць асноўныя стадыі металургічнай вытворчасці: даменавы цэх, пракатная вытворчасць, мартэнаўскі цэх, энергетычная гаспадарка, абсталяванне механічнай апрацоўкі металу і ліцейнай справы. Тутака ж знаходзяцца выстаўкі завадской тэхнікі і рухомага састава ўзору XIX—XX стагоддзяў. Музей часткова захавала аблічча будынкаў XVIII—XX стст. у тым ліку домнавую і мартэнаўскую печкі, вадзяную турбіну і маставы кран 1892 г. вадзяныя скрыні, даменавы корпус пачала XIX у. Выстаўка завадской тэхнікі дэманструе ўзоры абсталявання 1920—1930-х гг. а таксама бярвёны з лістоўніцы, захаваныя з моманту ўзвядзенні плаціны і завода, паднятыя пры рэканструкцыі плаціны ў 1992 г. Добра захавалася таксама сама плаціна, пабудаваная яшчэ ў 1721 г. і якая неаднаразова перабудоўвалася.

У склад музея ўваходзяць:

* Даменавы цэх XVIII—XX стст.
* Энергетычны цэх 1913 г.
* Пракатны цэх 1902 г.
* Цэх металаканструкцый 1929 г.
* Лістабойны цэх 1927 г.
* Кантора рамонтна-мантажнага цэха 1930 г.
* Кузня XIX у.
* Мартэнаўскі цэх 1892 г.
* Завадская кантора 1840 г.
* Механічная фабрыка 1840 г.
* Стайневы двор 1828 г.
* Разліўная машына 1930 г.
* Конна-спартовая пляцоўка

Завод-музей з'яўляецца помнікам індустрыйнай спадчыны Расіі федэральнага значэння.

Спасылкі
--------

* 
* Музей-завод истории развития техники черной металлургии **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  TagilCity.ru. Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2015. Праверана 25 лістапада 2014.
* Завод-музей под открытым небом в Нижнем Тагиле **(нявызн.)**.  Travel.ru. Праверана 25 лістапада 2014.
* Завод-музей **(нявызн.)**.  История Нижнего Тагила от основания до наших дней. Праверана 25 лістапада 2014.
* Завод-музей (г. Нижний Тагил) **(нявызн.)**.  Наш Урал. Праверана 25 лістапада 2014.
Ронская нізіна з ракой Рона
**Ронская нізіна** (фр.: Vallée du Rhône) — нізіна на паўднёвым усходзе Францыі, цягнецца на 270 км па сярэднім і ніжнім цячэнні ракі Роны, паміж Заходнімі Альпамі і Цэнтральным Французскім масівам.

Алювіяльная нізіна ляжыць у глыбокай тэктанічнай упадзіне, прымеркаванай да закладзенага ў міяцэне Ронскага грабена маладой Заходне-Еўрапейскай платформы. На поўначы складаецца з шэрагу катлавін, падзеленых узвышшамі, на поўдні паступова расшыраецца і зліваецца з Лангедоцкай нізінай. Характэрны рачныя тэрасы, складзеныя пераважна алювіем, месцамі моцна расчлянёныя. Клімат пераходны ад умеранага да субтрапічнага, міжземнаморскага. Ападкаў выпадае 600—800 мм у год, адзначаецца містраль.

Па Ронскай нізіне праходзяць чыгункі і аўтамабільныя шляхі, якія звязваюць поўнач і поўдзень Францыі. Пасевы пшаніцы, кукурузы; сады, вінаграднікі. Буйныя гарады: Ліён, Валанс, Авіньён, Арль.

Зноскі
------

1. ↑  bigenc.ru **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 лістапада 2020. Праверана 16 снежня 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Востраў Роса.

**Востраў Роса** — востраў у мора Роса, адзін з найбольш паўднёвых астравоў планеты. Востраў размешчаны недалёка ад Зямлі Вікторыі. Каардынаты вострава: 77°40′ пд. ш. 168°00′ у. д.HGЯO.

Геаграфія
---------

Плошча вострава складае 2460 км². Востраў Роса практычна ўвесь пакрыты снегам і лёдам. На ім знаходзяцца адны з найвышэйшых вяршыняў Антарктыкі — Эрэбус (3794 м) і Тэрар (3230 м). Эрэбус — акрамя таго з'яўляецца самым паўднёвым актыўным вулканам на Зямлі.

Гісторыя
--------

Вядомы мараплавец і даследчык антарктычных абласцей Дж. К. Рос у 1841 годзе адкрыў антарктычныя вулканы Эрэбус і Тэрар, названыя ў гонар яго караблёў.

Тэрытарыяльныя прэтэнзіі
------------------------

Востраў Роса, нягледзячы на Антарктычную канвенцыю 1961 года, адносіцца да так званай Тэрыторыі Роса, на якую прэтэндуе Новая Зеландыя.

Насельніцтва
------------

На востраве размешчаны дзве антарктычныя станцыі, якія дзейнічаюць круглы год: Мак-Мерда (ЗША) і Скот-Бейс (Новая Зеландыя). У залежнасці ад сезона, на востраве прысутнічае ад 200 да 1000 чалавек. Пастаяннага насельніцтва няма, але многія даследчыкі жывуць у падобных умовах больш за год.

З 1987 па 1992 год на востраве (Мыс Эванса) знаходзілася База Сусветнага парку — круглагодная станцыя экалагічнай арганізацыі «Грынпіс».

Цікавыя факты
-------------

Востраў Роса не варта блытаць з востравам Джэймса Роса, размешчанага каля Антарктычнага паўвострава. Абодва астравы названы ў гонар аднаго і таго ж чалавека, але гэта розныя астравы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Роса (востраў)
**Лёзненскі ваенна-гістарычны музей** — музей у г.п. Лёзна (Віцебская вобласць), адкрыты ў верасні 1993 года (для наведвальнікаў 10 кастрычніка 2003 года).

Прысвечаны гістарычнай спадчыне Лёзненшчыны ад старажытных часоў да сярэдзіны 1990-ых гадоў.

У музеі размешчана багатая экспазіцыя, прысвечаная Вялікай Айчыннай вайне. У экспазіцыях музея прадстаўлены археалагічныя знаходкі, матэрыялы пра знакамітых землякоў. У выставачнай зале рэгулярна праводзяцца зменныя выстаўкі.

Гл. таксама
-----------

* Спіс музеяў Віцебскай вобласці

Літаратура
----------

* Лиозненский военно-исторический музей // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн. 2007. — С. 290.
**«Nixe»**, **«Русалка»** — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад супраць партызан і насельніцтва каля возера Чырвонае на мяжы Мінскай і Палескай абласцей (Жыткавіцкі, Петрыкаўскі, Капаткевіцкі, Любанскі, Старобінскі раёны) 24 лютага — 1 сакавіка 1943 г. З'яўляецца працягам карнай аперацыі «Горнунг».

Аперацыя праводзілася па загаду Гімлера сіламі вышэйшых начальнікаў СС і паліцыі «Цэнтр» і «Поўдзень». У аперацыі прымалі ўдзел каля 20 ахоўных батальёнаў, падраздзяленні вермахта і дапаможныя сілы паліцыі.

Карнікам не ўдалося дасягнуць поспеху ў барацьбе з партызанамі. Але яны жорстка расправіліся з мясцовым цывільным насельніцтвам. Былі спалены вёскі, у тым ліку ў Старобінскім раёне — Даманавічы (загублена 267 чалавек), Пісаравічы (загублена 220 чал.), Пузічы (загублена 770 чал.), у Петрыкаўскім раёне — Людзвіноў (125 чалавек) і іншыя. Больш за 1000 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію.

Літаратура
----------

* *Пасэ У. С.* «Русалка» // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн. 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**«Greif»** («Грыф») № 30 — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад у супраць партызан і насельніцтва ў Аршанскім і Сенненскім раёнах Віцебскай вобласці 16—30 жніўня 1942 г. у час Вялікай Айчыннай вайны. З'яўляецца часткай буйнога аператыўнага плану, працягам якога былі карныя аперацыі «Рысь» і «Сава».

Мэтай карнай аперацыі з'яўлялася «ачыстка і ўціхамірванне» лясіста-балотнага масіву каля шашэйных дарог і чыгунак у трохвугольніку Віцебск—Орша—Смаленск.  
У аперацыі прымалі ўдзел 13-ы і 14-ы паліцэйскія, 61-ы ахоўны, 638-ы французскі, 257-ы пяхотны палкі, артылерыйскія і жандарскія падраздзяленні, спецыяльны батальён, група паліцыі і СД і інш.

У ходзе аперацыі карнікі у выніку наступальных дзеянняў з боку Оршы, Лепеля і ў напрамку з поўначы акружылі партызан. Пасля 6 дзён баёў 22 жніўня партызаны прарвалі блакаду і выйшлі ў Адамаўскі лес за 10—12 км на ўсход ад горада Сянно.

У выніку аперацыі карнікі загубілі каля 900 чалавек, вывезлі ў Германію 910 чалавек, спалілі некалькі вёсак і нарабавалі больш за 1700 галоў хатняй жывёлы.

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 2.: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 6. Кн.2. — 616 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.

Літаратура
----------

* *Пасэ У. С.* «ГРЫФ» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн. 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Так убивали людей. Карательная операция «Гриф» (руск.)
* Карательные операции. Витебская область (руск.)
1. Буда Вясенняга Храма 153 м  

2. Статуя Свабоды 93 м   

3. Скульптура «Радзіма-маці кліча!» 91 м  

4. Статуя Хрыста-Збавіцеля 39.6 м   

5. Статуя працы Мікеланджэла «Давід» 7.7 м
**Буда Вясенняга Храма** — самая вялікая статуя ў свеце, выява Буды Вайрачана. Знаходзіцца ў пасёлку Чжаоцунь у правінцыі Хэнань, недалёка ад нацыянальнай шашы № 311. Статуя была завершана ў 2002 годзе.

Вышыня статуі 128 метраў. Агульная вышыня — 153 метры (з улікам 20-метровага п’едэстала ў выглядзе лотаса).

Праект у цэлым каштаваў каля $ 55 мільёнаў, з якіх $ 18 мільёнаў былі патрачаны на статую. Першапачаткова меркавалася, што статую зробяць з 1100 частак літой медзі, з агульнай вагой 1000 тон. Планы будаўніцтва Буды Вясенняга Храма былі абвешчаныя неўзабаве пасля руйнавання талібамі баміянскай статуі Буды ў Афганістане. Кітай асудзіў сістэматычнае разбурэнне будыйскай спадчыны Афганістана.

Галерэя
-------

* Агульная выяваАгульная выява
* Левая рукаЛевая рука
* Правая нагаПравая нага

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Буда Вясенняга Храма**
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Жупан.
**Жупан** — старажытнае верхняе мужчынскае і жаночае адзенне ў многіх славянскіх народаў, у тым ліку і ў беларусаў. Быў абавязковым прадметам адзення ў так званым Кунтушовым комплексе.

Гісторыя
--------

Жупан з’явіўся прыкладна ў XVI стагоддзі. У ХVІ — ХVІІІ стст. належаў да асноўнай часткі адзення для шляхты, мяшчан. Паступова жупан страціў сваё значэнне як верхняга адзення і насіўся толькі пад кунтушом.

Апісанне
--------

Жупан шылі пераважна з белага або шэрага сукна, часамі і з жоўтага, блакітнага, або з больш лёгкіх, вышэйшага гатунку тканін, напрыклад, з аксаміту. Знізу яго падбівалі футрам як верхні кафтан. Крой двухбортны з вузкімі рукавамі і стаячым каўняром, спінка прыталеная, з бакоў устаўляліся кліны. З другой паловы XVII стагоддзя стаячыя каўняры замянілі вузкія планкі або звычайная абшыўка гарлавіны тыпу каймы. Пярэднія гладкія полкі зашпільвалі гузікамі, колькасць якіх часам даходзіла да двух і болей тузінаў, маглі і падпярэзвацца поясам.

Паверсе жупана насілі кунтуш.

* 16441644
* 16491649
* 16541654
* Аляксандр Бенедыкт Сабескі ў жупане, 1690Аляксандр Бенедыкт Сабескі ў жупане, 1690

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Лазука, Б. А. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII. Малы лексікон / Б. А. Лазука. — Мінск: Беларусь, 2015. — 170 с. ISBN 978-985-01-1080-0. С. 14.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
**Кхон** (лаос.: ຂກົກນເກະ ຜກະ ຜເກະງ) — каскад вадаспадаў і парогаў на рацэ Меконг у Лаосе. Знаходзіцца ў лаоскай правінцыі Цямпасак паблізу гарадка Кхон, непадалёк ад мяжы з Камбоджай. Буйнейшы вадаспад Азіі. Самы шырокі вадаспад у свеце.

Вадаспады Кхон ўяўляюць сабой каскад агульнай даўжынёй 9,7 км і вышынёй 21 м. А вось шырыню вадаспады Кхон маюць неймаверную — амаль 10 км разам з астравамі, што робіць іх самымі шырокімі вадаспадамі ў свеце. Таксама Кхон супернічае з афрыканскай Баёмай па паказчыку расходу вады — каля 11 000 м³/с у сярэднім, 49 000 м³/с — рэкордна зафіксаваны.

Вадаспады каскада раздзелены мноствам выспачак, што дало мясцовым жыхарам нагоду назваць гэтую частку цячэння Меконга «зямлёй 4000 астравоў».

Вадаспады з’яўляюцца адзінай і непапраўнай прыроднай прычынай таго, што паміж ніжнім і сярэднім цячэннем Меконга не існуе судаходнай сувязі. У канцы XIX стагоддзя французскія каланізатары спрабавалі ліквідаваць вадаспады, але ў іх нічога не атрымалася.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
**Кхас** (саманазва: *खस*) — індаарыйскі народ у Непале і поўначы Індыі. Агульная колькасць (2022 г.) — 95 000 чалавек. 

Кхасамі часцяком называюць усіх носьбітаў непальскай мовы. 

Кхас упершыню ўзгадваюцца ў Махабхараце як племя з поўначы Індыйскага субкантынента, якое падтрымала бок Каўраваў. У сярэднявеччы яны насялялі сучасныя Утаракханд і захад Непала. У IX ст. ва Утарахандзе ўзнікла дзяржава на чале кхаскай дынастыі Кат'юры, якая да XII ст. падначаліла значныя тэрыторыі ад Кабула да Сікіма, але ў выніку распалася. 

У XI — XV ст. захад Непала і ўсход Утаракханда былі аб'яднаны іншай кхаскай дынастыяй Мала. Першапачаткова яе прадстаўнікі прытрымліваліся будызму. Але ў пачатку XIV ст. раджа Рыпу Мала прыняў індуізм. З XIII ст. вядомы запісы на мове кхас, якая стала асновай сучаснай непальскай мовы. У XVIII ст. канфедэрацыя дробных дзяржаў, што працягвалі кіравацца рознымі адгалінаваннямі дынастыі Мала, былі ўключаны ў склад дзяржавы Горкха. 

Традыцыйным заняткам кхас з'яўляецца качавая жывёлагадоўля. У нашы дні важнымі заняткамі, якія дазваляюць пашырыць заробкі, з'яўляюцца адыходніцтва, збор дзікіх лекавых раслін, гандаль дровамі. Большасць кхас Індыі і Непала адносяцца да бяднейшых, малаадукаваных пластоў насельніцтва. Тым не меней, кумаоні і непальцы звычайна адносяць іх да варны кшатрыяў. На самой справе, знутры кхас маецца ўнутраны каставы падзел. Захоўваюцца многія традыцыйныя перажыткі, у тым ліку дзіцячыя шлюбы. 

Фармальна вернікі спавядаюць індуізм. Аднак у пабытовым жыцці дамінуюць шаманісцкія звычаі. Важны рэлігійны звычай — ахвярапрынашэнні хатнім багам, якія асацыююцца з індуісцкімі багамі.

Зноскі
------

1. ↑  Khas

Спасылкі
--------

* John Whelpton, A Reading Guide to Nepalese History
* Khas of Chaudabisa
* Book The Khasas of Nepal
* The Khas people and oral history — NPHH Project

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Цэнтр Роруса
Вуліца Фіневета ў Рорусе**Рорус** (нарв.: Røros, паўд.-саамск. Plassje) — горад і камуна ў Нарвегіі, у фюльке Сёр-Трондэлаг. Цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта. Размешчаны недалёка ад мяжы са Швецыяй, пры ўпадзенні ракі Рэа ў самую доўгую ў Нарвегіі раку Глома, выток якой знаходзіцца на тэрыторыі муніцыпалітэта. Цэнтр горада з’яўляецца аб’ектам сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

З XVII стагоддзя Рорус быў важным цэнтрам здабычы медзі. Двойчы — у 1678 і 1679 гадах — спалены дашчэнту шведскай арміяй падчас дацка-шведскай вайны. Пасля вайны права на распрацоўку радовішчаў медзі перайшло да нямецкага банкіра Ёахіма Іргенса, найважнейшага крэдытора дацкай кароны, які атрымаў тытул барона фон Вестэрвік і стаў адным з найбагацейшых магнатаў Скандынавіі. Рорус быў зноў захоплены шведскімі войскамі ў 1718 г. падчас Паўночнай вайны, аднак пазней шведы былі вымушаныя пакінуць горад і адступіць у горы, дзе ад холаду загінула больш за 3000 салдат.

У цэнтры Роруса захавалася шмат драўляных будынкаў часоў росквіту горнай справы. У 1980 годзе Рорус быў уключаны ў спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Рорус знаходзіцца на Рорусскай чыгуначнай лініі, якая злучае Осла і Тронхейм праз даліну Гломы. У горадзе маецца таксама аэрапорт з рэгулярнымі рэйсамі ў Осла (авіякампанія Widerøe).

Самая нізкая зафіксаваная тэмпература ў Рорусе — −50,4 °C (1914 год), што робіць яго самым халодным месцам у Нарвегіі на поўдзень ад Фінмарка.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Formannskap Праверана 28 снежня 2019.
3. ↑  *Statens kartverk* Arealstatistikk for Norge 2020 — Statens kartverk, 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2728585'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q87265903'></a>
4. ↑  Alders- og kjønnsfordeling i kommuner, fylker og hele landets befolkning (K) 1986 - 2022 — Statistics Norway, 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2367019'></a>

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Нарвегіі |
| --- |
| 
Верф Бруген ·  Стаўкірка ва Урнесе ·  Шахцёрскі горад Рорус ·  Петрагліфы ў Альце ·  Архіпелаг Вега ·  Дуга Струвэ ·  фіёрды Гейрангер-фіёрд і Нерой-фіёрд
 |
**Пенелей** (стар.-грэч.: Πηνέλεως) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі з Беотыі. Сын Гіпалкіма і Астэропы (ці Гіпалма). Арганаўт. Жаніх Алены Дапамог Пемандру атрымаць ачышчэнне.

Прывёў пад Трою 12 караблёў. Правадыр беатыйцаў пад Трояй. У «Іліядзе» забіў 2 траянцаў. Забіў 2 воінаў. Быў правадыром над фіванцамі пад Трояй, забіты Еўрыпілам. Паводле іншых, у ноч узяцця Троі забіў Корэба. Сядзеў у траянскім кані. Бацька Офельта.

Зноскі
------

1. ↑   Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.3. С.44
2. ↑   Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 9, 16
3. ↑   Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 10, 8; Гігін. Міфы 81
4. ↑   Плутарх. Грэчаскія пытанні 37
5. ↑   Гігін. Міфы 97
6. ↑   Гамер. Іліяда II 495
7. ↑   Гігін. Міфы 114
8. ↑   Паўсаній. Апісанне Элады IX 5, 15; Квінт Смірнскі. Пасля Гамера VII 107—116
9. ↑   Вергілій. Энеіда II 425
10. ↑   Трыфіёдар. Узяцце Іліёна 178
11. ↑   Паўсаній. Апісанне Элады IX 5, 16
Гаўтама Буда прапаведуе сваім вучням. Карэйскі малюнак 1755 г.
**Са́нгха** (санскр.: संघ «збор») — будысцкая абшчына.

Першапачаткова сангхай называлі паслядоўнікаў Гаўтамы Буды. Пазней — супольнасці будысцкіх манахаў. У нашы дні так называюць аб'яднанні манахаў і парафіян, злучаныя ўзаемнымі абавязкамі або ў больш шырокім сэнсе — дхармай.

Спасылкі
--------

* The Sangha: The Buddhist Community Архівавана 23 сакавіка 2020.
* Sangha - Encyclopedia of Buddhism
* The Meaning of Sangha

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4256572-8 · NKC: ph899558 |
Анатамічны малюнак Леанарда да Вінчы сангінай (1504)
**Сангі́на** (фр.: sanguine от лац.: sanguis) — матэрыял для малявання, вырабляецца пераважна ў выглядзе палачак з кааліну і аксідаў жалеза.

Каляровая гама сангіны вагаецца ад карычневага да блізкага да чырвонага. З яе дапамогай добра перадаюцца тоны аголенага чалавечага цела, таму выкананыя сангінай партрэты выглядаюць вельмі натуральна. Падчас працы сангіну можна змочваць і тым самым разнастаіць таўшчыню і шчыльнасць рыскі. Сангіну можна расціраць ватай па паперы для атрымання больш тонкіх і празрыстых пластоў. Сангіна добрая пры тэхніцы «грызайль» (выкананне работы ў розных адценнях аднаго колеру). Працуюць чыстай сангінай, а таксама ў спалучэнні з італьянскім алоўкам і вугалем.

Тэхніка малюнка з натуры з дапамогай сангіны вядомая пачынаючы з эпохі Адраджэння (Леанарда да Вінчы, Рафаэль). У гэты час у Еўропе ўжывалася натуральная сангіна мінеральнага паходжання («чырвоны мел»). Сучасная сангіна - штучная.

Асабліва шырока сангіна была распаўсюджаная ў XVII—XVIII стст. у малюнках з натуры і партрэтах (П. Рубенс, А.Вато, Ж. Фраганар, Ж. Шардэн). Цікавасць да сангіны захоўваецца і ў наступны час. Але асабліва часта да яе звярталіся мастакі пачатку XX ст. У гэты час складваецца нават своеасаблівы тып партрэта, дзе старанна выкананыя толькі галава і рукі партрэтуемых (як правіла, які сядзіць). Астатняя фігура намечана толькі некалькімі рыскамі.

Гл. таксама
-----------

* Аловак Кантэ

Зноскі
------

1. ↑  Знаменитые русские художники: Биографический словарь. — СПб.: Азбука, 2000. — С. 379. — 400 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-7684-0518-6. (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).
* Знаменитые русские художники: Биографический словарь. — СПб.: Азбука, 2000. — С. 379. — 400 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-7684-0518-6. (руск.)
**Сангір** (індан.: Sangir, Sangihe) або **Вялікі Сангір** (нідэрл.: Grote Sangir) — найбуйнейшы востраў архіпелага Сангір. Уваходзіць у склад інданезійскай правінцыі Паўночны Сулавесі. Плошча - 813 км². Насельніцтва ў 2010 г. (разам з суседнімі малымі астравамі) - 126 133 чал. пераважна сангірцы. 

Карта
Востраў мае вулканічнае паходжанне. Найвышэйшы пункт — актыўны вулкан Аву (1320 м). Яго вывяржэнне 2 сакавіка 1856 г. мела катастрафічныя наступствы і прывяло да гібелі некалькі тысяч чалавек. Значная частка вострава пакрыта лясамі, у якіх знойдзены эндэмічныя віды фаўны. На ўзбярэжжы шмат птушак. 

У 1677 г. востраў Сангір трапіў у склад галандскіх каланіяльных валоданняў і доўгі час з'яўляўся важным цэнтрам гандлю паміж Сулавесі і Філіпінамі. З 1950 г. у складзе Інданезіі. 

Востраў злучаны паромнай пераправай з Манада. Мясцовае насельніцтва займаецца земляробствам, рыбалоўствам і марскім гандлем. Развіта адыходніцтва, калі мужчыны або нават цэлыя сем'і наймаюцца на сезонную працу на Сулавесі або на Філіпіны. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць турызм.

Спасылкі
--------

* Sangihe & Talaud Архівавана 29 красавіка 2015.
* AWU VOLCANO — SANGIHE ISLAND, INDONESIA
* Geology and Geological History of the Sangihe-Talaud Region
* The volcanic disaster in Sangir Island,—the island between the Celebes
* WELCOME TO SANGIHE ISLANDS (SANGIR)
**Скікда** (араб. سكيكدة) — горад на паўночным усходзе Алжыра, на ўзбярэжжы Міжземнага мора, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі і акругі. Насельніцтва - 170 000 чал. (па ацэнцы 2005 года).

Гісторыя
--------

Скікда быў заснаваны ў 1838 годзе па загадзе французскага маршала Сільвэна-Шарля. Таксама была пабудавана штучная гавань. Горад атрымаў назву Філіпвіль (фр. Philippeville). 10 кастрычніка 1883 Скікда была моцна разбурана землятрусам. 20 жніўня 1955 г. падчас Грамадзянскай вайны ў Алжыры, Філіпвіль падвергнуўся нападу з боку паўстанцаў. Апошнія ўчынілі жорсткую расправу над мясцовым насельніцтвам, не шкадуючы ні жанчын, ні дзяцей. Праз некалькі гадзін напад быў адбіты падаспеўшымі часткамі французскай арміі. З 1962 года Скікда — у складзе незалежнага Алжыра. У 1970 годзе ў горад быў праведзены газаправод з радовішча Хасэ Р'мейль.

Зноскі
------

1. ↑  Philippeville, Algeria **(нявызн.)**. *World Digital Library* (26 ліпеня 1899). Праверана 26 верасня 2013.

Літаратура
----------

* Скі́кда // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 455. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 14467620m · GND: 7517587-3 · LCCN: n82160567 · SUDOC: 085788090 · VIAF: 132551654 |
Брама замка, Напалеон Орда
Брама замка, Напалеон Орда
Замак Сапегаў
**Высокаўскі замак** — замак, які існаваў у 17-18 ст. у г. Высокае Камянецкага раёна.

Пабудаваны ў сярэдзіне 17 ст. відаць, пры віцебскім ваяводзе Паўлу Сапегу. Земляныя ўмацаванні з бастыёнамі былі ўзведзены на высокім правым беразе р. Пульва, якую падперлі плацінай, і такім чынам зрабілі штучнае абвадненне.

Замак з усіх бакоў абступала вада. З паўночнага-ўсходу, дзе размяшчаўся ўезд, меўся шырокі стаў. Цераз яго быў перакінуты пад’ёмны мост, які падводзіў да 2-павярховай з трыма варотамі цаглянай вежы-брамы, схаванай у тоўшчы землянога вала. У ёй размяшчаліся кардэгарда, збруёўня і пад’ёмны механізм моста. Падыходы да брамы фланкіравалі 2 магутныя бастыёны і 2 курціны. Невялікія бастыёны былі тут таксама з поўначы і з захаду. На вялікім замкавым дзяцінцы стаялі драўляны палац і гаспадарчыя службы.

У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 і Паўночнай вайны замак моцна пацярпеў, але потым быў адноўлены. Да нашага часу захаваліся земляныя валы і брама замка. Археалагічныя даследавані тут праводзіў у 1977 М. А. Ткачоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 323. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Высокаўскі замак
* Замак на Радзіма.org
* Высокаўскі замак на сайце «Архіварта»
**Кірэнаіка** — гістарычная вобласць у Лівіі.

У 7 ст. ад н.э. тут былі заснаваныя грэчаскія гарады-калоніі (гл.далей: Элінская каланізацыя), з іх найбольшы — Кірэна. З 6 ст. да н.э. да 7 ст. вобласць паслядоўна трапляе пад уладу старажытных дзяржаў Усходу, Рыма, Візантыі. З 7 ст. пад арабскім панаваннем (гл.далей: Арабская экспансія, 7-8 ст.). З 16 ст. у складзе Асманскай імперыі. Пасля італьянска-турэцкай вайны (1911) уваходзіць (1912—1943) у склад італьянскай калоніі Лівія. У канцы 2-й сусв. вайны акупавана брытанскім войскам; брытанская ваенная база існавала да 1969. У каралеўстве Лівія (да 1969) Кірэнаіка была адной з трох правінцый (да 1963).

У сяр. 19 — пач. 20 ст. Кірэнаіка была асноўнай базай руху сенусітаў.

Гл. таксама
-----------

* Адждабія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4010816-8 |
**Кісло́ты** — адзін з асноўных класаў хімічных злучэнняў. Атрымаў сваю назву з-за кіслага смаку большасці кіслот, такіх як азотная ці серная. Па дэфініцыі Г. Льюіса, кіслата — гэта электраліт (рэчыва, якое ўдзельнічае ў рэакцыях з пераходам электрона), які аддае электрон у рэакцыі з асновай (рэчывам, якое прымае электрон). У тэорыі Брэнстэда-Лоўры, кіслата — рэчыва, якое аддае пратон (аснова — рэчыва, якое прымае пратон). Паводле тэорыі электралітычнай дысацыяцыі, кіслата — гэта электраліт, пры электралітычнай дысацыяцыі якога з катыёнаў утвараюцца толькі катыёны вадароду.

Хімічныя ўласцівасці
--------------------

* Рэакцыі з асновамі (рэакцыя нейтралізацыі)

HCl + KOH → KCl + H2O
* Рэакцыі з металамі

2HCl + Zn → ZnCl2 + H2↑
* Рэакцыі з солямі

2HCl + Na2CO3 → Н2O + CO2 + 2NaCl
Гэтыя рэакцыі ідуць пры адной з наступных умоў:
1) Мацнейшая кіслата выцісняе соль слабейшай.
2) Калі ў выніку рэакцыі ўтвараецца нерастваральны асадак ці выдзяляецца газ.
Напрыклад — H2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2HCl↑

* Рэакцыі з асноўнымі аксідамі

HCl + CaO → CaCl2 + H2↑

Гл. таксама
-----------

* Сульфанілавая кіслата
* Вадародны паказчык

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Кислоты. Классификация кислот. Химические свойства. (руск.)
* Кислоты и основания // ХиМиК.ру (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119826072 · GND: 4051266-6 · LCCN: sh85000532 · Microsoft: 53802803, 134337899, 2781402394 · NDL: 00570090 · NKC: ph163878 |

 |
*Султан бін Абдул Азіз Аль Сауд у куфіі*
**Куфія** (араб. كوفية, kūfīyä, множ.л.: араб. كوفيات, kūfīyāt, таксама: **арафатка** (прастамоўн.), шэмаг, шэмах, keffiyeh, shemagh, shmagh, kaffiyah, keffiya, kaffiya, ghutra, hatta) — мужчынская галаўная хустка, папулярная ў арабскіх краінах. Куфія з'яўляецца неад'емнай часткай мужчынскага гардэроба ў мусульманскіх краінах. Служыць для абароны галавы і асобы ад сонца, пяску і холаду. Атрымала шырокае распаўсюджанне на тэрыторыі Аравійскай пустыні, Сахары, Аравійскага і Сінайскага паўвостраваў, у краінах Персідскага заліва, на ўсходзе Азіі і поўначы Афрыкі, дзе асноўнае насельніцтва — арабы. Часта (але не заўсёды) куфія носіцца з абручом чорнага колеру — **эгалем** (аgal, (араб. عقال, iqāl) — ікаў, слова, роднаснае «Igul» (עיגול), на іўрыце азначае «кола»), якае прытрымлівае хустку на галаве.
**Езіды** (курд.: êzdî) — субэтнічная і канфесійная група ў складзе курдскага народа. Размаўляюць на курманджы — паўночным дыялекце курдскай мовы, вызнаюць езідызм — манатэістычную рэлігію на аснове зараастрызма.

У цяперашні час езідаў налічваецца не менш за мільён чалавек. Большасць езідаў расселена ў рэгіёне Курдыстана на тэрыторыі Ірака і Сірыі. Таксама пражываюць у Арменіі, дзе з'яўляюцца другой па колькасці этнічнай групай пасля армян, у Грузіі, жывуць у Расіі і краінах Заходняй Еўропы. Па дадзеных перапісу насельніцтва 2009 года, на тэрыторыі Беларусі пражывала 45 езідаў.

Пасля захопу ў жніўні 2014 года горада Сінджар на поўначы Іраку, які насялялі езіды, радыкальныя ісламісты забілі некалькі тысяч чалавек. Жанчын і дзяўчынак баевікі выкрадалі, адпраўлялі ў рабства ў суседнюю Сірыю, падвяргалі сексуальнаму гвалту. Тысячы мужчын і хлопчыкаў былі забіты або прапалі без вестак. Іх катавалі, забіралі ў палон, забівалі. Больш за 50 тысяч езідаў беглі ў горы. Баевікі аблажылі іх. Многія людзі, у іх ліку старыя і дзеці, памерлі ад недахопу лекаў, ежы і вады.

Шэраг міжнародных арганізацый, у тым ліку ААН, асудзілі дзеянні джыхадыстаў супраць езідаў у Іраку. Яны абвінавацілі тэрарыстаў у генацыдзе і злачынствах супраць чалавечнасці.

У 2014 годзе баевікі ІДІЛ захапілі пасёлак Коча. Разам з іншымі езідамі трапіла ў лік тых, каго пераследвалі ісламісты, Надзя Мурад (нар. 1993). Большасць яе сям’і джыхадзісты забілі за адмову прыняць іслам. Надзя апынулася ў сексуальным рабстве, спрабавала няўдала бегчы, за што падвяргалася катаванням. Некалькі разоў перапрадавалася. Змагла збегчы толькі пасля трох месяцаў палону. У 2016 годзе Надзя Мурад стала паслом па абароне годнасці людзей, якія перажылі гандаль, ад упраўлення ААН па наркотыках і злачыннасці, яна лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 2018.

Зноскі
------

1. ↑  Каля 650 тыс. у Іраку, гл. Езіды Ірака — aina.org
2. ↑  Хто жыве ў Беларусі: ад літвінаў да палешукоў — спіс 135 нацыянальнасцей — Наша Ніва
3. ↑  polskieradio.pl
**Вэнортспаркен** (парк гарадоў-пабрацімаў) — парк у цэнтры Умеа, Вестэрботэн, Швецыя.

Гісторыя
--------

Парк быў пабудаваны ў 1858 годзе па ініцыятыве садовага грамадства Умеа (заснаванага ў 1851 годзе). Тым не менш, парк быў разбураны пасля пажару горада ў 1888 годзе. Ён быў адноўлены і атрымаў сваю цяперашнюю форму і назву ў 1985 годзе пасля капітальнай рэканструкцыі. У той час самаробны паток ва ўсходняй і паўночнай частках быў дададзены ў зеляніны і мэбляваныя плямы былі прысвечаныя шасці гарадам-пабрацімаў ​​Умеа. Гэтыя плямы былі ўпрыгожаны артэфактамі, якія сімвалізуюць кожны горад: Хельсінгёр у Даніі, Вааса ў Фінляндыі, Петразаводск у Расіі, Харстад у Нарвегіі, Вюрцбург у Германіі і Саскатун у Канадзе.

Скульптура Tellus мастака Антэ Дальштэдта мае выгляд шара з размяшчэннем шасці гарадоў-пабрацімаў. Гэта было таксама ўзнята ў 1985 годзе і падкрэслівае падвойную тэму парка.

Плошча парку засаджаная нарвежскім клёнам. Ёсць і іншыя віды дрэў, у прыватнасці швейцарская хвоя, хвоя горная, альпійская парэчка, ясень і конскі каштан. Існуе таксама бяроза (Betula Pendula Dalecarlica), шведскае нацыянальнае дрэва, што было пасаджанае ў 1985 годзе.

Старыя імёны вобласці з’яўляецца Кюркторгет (Царкоўная плошча) і Сколпаркен (школьны парк).

Спасылкі
--------

* Архівавана 3 мая 2014.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вэлюм (значэнні).
Вэлюм у калекцыі Метраполітэн-музея
Жазефіна Рамана і Хэл Блэкелі. Рысунак бурсы і вэлюма, каля 1940, Нацыянальная галерэя мастацтва
**Вэлюм**, **Пакравец**, **Пакроў** (лац.: flammeum, velum — заслона, покрыва, зацямненне) — рэдкая празрыстая шаўковая, баваўняная або ваўняная тканіна, якая першапачаткова служыла для агортвання цела, затым пакрыцця галавы, твару, як упрыгажэнне, а потым стала элементам хрысціянскага набажэнства.

Гісторыя
--------

Гістарычна пад назвай *flammeum* — цёмна-жоўты вэлюм, які выкарыстоўваўся ў Старажытным Рыме, найважнейшы элемент убору рымскай нявесты.

Яго назва паходзіць ад лац.: flamma — полымя, таму часам кажуць, што ён быў чырвонага колеру. Аднак гэтаму супярэчаць апісанні *фламеума* (Пліній Старэйшы пісаў пра жоўты колер вэлюму) і мастацкія ўяўленні (напрыклад, роспіс на сцяне адной з пампеянскіх віл).

У хрысціянскім набажэнстве вэлюм эвалюцыянаваў у чатырохкутную хустку ці сурвэтку, звычайна на падшэўцы. Яна мела квадратную ці блізкую да квадрата форму з бакамі ад 35 да 45 см. Шылі з дарагіх тканін (бракату, аксаміту і іншых), па краях аздаблялі тасьмой, галуном, вышыўкамі, аплікацыямі, у сярэдзіне змяшчалі выяву крыжа. У другой палове XVIII—XIX стагоддзя асобныя вэлюмы рабілі са слуцкіх паясоў або з іх устаўкамі.

Зноскі
------

1. ↑  Лазука, Барыс Андрэевіч. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. ― Мінск : Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл. партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.
2. 1 2 . ISBN 9780299138547. .
**Шушары** (руск.: Шуша́ры) — пасёлак, унутрыгарадское муніцыпальнае ўтварэнне ў складзе Пушкінскага раёна горада федэральнага значэння Санкт-Пецярбурга. Назва «Шушары» паходзіць ад фін. Suosaari — «востраў пасярод балота». Муніцыпальнае ўтварэнне размешчана ў паўночнай частцы Пушкінскага раёна Санкт-Пецярбурга, з захаду і з поўначы мяжуе з Маскоўскім раёнам Санкт-Пецярбурга, з усходу — з пасёлкам Петра-Славянка і горадам Колпіна, з поўдня — з Тосненскім раёнам Ленінградскай вобласці, з паўднёвага захаду — з гарадамі Паўлаўск і Пушкін.

Зноскі
------

1. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>
**Тэ́я Грэ́гарын** (славенск.: Teja Gregorin, нар. 29 чэрвеня 1980, Любляна, Югаславія) — славенская біятланістка, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2014 года ў гонцы пераследу.

Спартыўная кар'ера
------------------

Тэя пачала сваю кар'еру з лыжнымі гонкамі, у 1998—2003 гадах выступаючы на спаборніцтвах FIS. Пікам кар'еры славенкі стаў адбор і ўдзел у сезоне-2001/02 у Алімпіядзе. Пасля гэтага яна паступова пераключылася на біятлонныя гонкі.

Ужо з першых стартаў у Кубку Еўропы Грэгарын змагла паказваць не толькі адносна нядрэнную хуткасць на лыжні, але і змагла з мінімумам незбітых мішэняў праходзіць агнявыя рубяжы (так агульная трапнасць стрэлаў на спаборніцтвах кубка свету ў наступныя гады стабільна перавышала 80 %, а статыстыка стрэлаў лежачы і зусім стабільна была больш за 90 %). Пасля года на рэгіянальных спаборніцтвах у сезоне-2003/04 Грэгарын упершыню была ўключана ў склад славенскай зборнай у Кубку свету.

Выйсці адразу ж на добры сярэдні ўзровень не атрымоўваецца, але паступова прагрэсуем славенка ўсё часцей трапляе ў ачковую зону на фінішы, а ў сезоне 2005/06 упершыню заканчвае год у ліку трыццаці наймацнейшых біятланістак агульнага заліку. З сезона 2003/04 жа пачынаюцца і першыя выступы Тэі за эстафетную каманду. Не абыходзіцца без правальных гонак, Грэгарын, як правіла, максімальна чыста праходзіць агнявыя рубяжы, з'яўляючыся адной з апорных спартсменак пры дасягненні выніку камандай. Тройчы зборная з ёй у складзе фінішуе на подыумны пазіцыях (у тым ліку аднойчы — на чэмпіянаце свету).

З гадамі агульная стабільнасць вынікаў расце і ў асабістых гонках. Грэгарын перыядычна фінішуе ў Top10 і нават на подыумах асобных гонак, а таксама дапускае ўсё менш няўдалых гонак па ходу сезона. У сезоне 2006/07 яна ўпершыню заканчвае год у Top20 агульнага заліку Кубка свету, а праз тры гады — у Top10. Лепшым вынікам Грэгарын у барацьбе за малы крыштальны кубак па асобных дысцыплінах з'яўляецца пятае месца ў заліку індывідуальных гонак у сезоне 2007/08.

Акрамя асноўных спаборніцтваў Грэгарын з'яўляецца рэгулярнай ўдзельніцай чэмпіянатаў свету сярод вайскоўцаў (2-разовая чэмпіёнка свету) і летніх чэмпіянатаў свету на лыжаролерах (2-разовая чэмпіёнка свету, 4-разовы прызёр падобных першынстваў).

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тэя Грэгарын на Вікісховішчы |

* Профіль на сайце IBU (англ.)
* Профіль на сайце FIS Архівавана 24 верасня 2015. (англ.)
**Ажур** (фр.: àjour, ад фр.: àjourer — рабіць скразным) — тэхніка стварэння скразнога арнаментнага ўзору  (укр.) (бел.. Ужываецца ва ўсіх відах дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і ў архітэктуры.

У ткацтве і дыванаткацтве  (укр.) (бел. ажур утвараюць рассоўваннем і сцяжкай нітак  (укр.) (бел. асновы і ўтку; у залатным шыцці  (руск.) (бел. вышыўцы, выцінанках, мастацкай дрэваапрацоўцы  (укр.) (бел. — выразанне малюнка або яго дэталяў (для каляровага кантрасту часам ужываюць каляровыя падкладкі з іншых матэрыялаў); у злотніцтве і мастацкім ліцці — пляценне з тонкіх металічны нітак або скручанага дроту (філігрань  (укр.) (бел. або скань  (укр.) (бел.); у кераміцы і шкле  (укр.) (бел. — прарэзваннем асобных дэталяў.

У гэтай тэхніцы вырабляюць карункі, сетачкі для каптуроў, арнаменты, рашоткі  (руск.) (бел. фарфор; у драўлянай архітэктуры — балясіны, ліштвы і г. д.

Гл. таксама
-----------

* Ажурнае выпілоўванне  (укр.) (бел.
* Ажурнае вязанне
* Ажурныя тканіны

Зноскі
------

1. ↑  Лазука, Барыс Андрэевіч. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. ― Мінск : Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл. партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ажур (узор) на Вікісховішчы |

* *А. І. Беляєва*. Ажур // Мистецтво України: Енциклопедія в 5 томах. / А. В. Кудрицький, відповідальний редактор. — К.: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1995. — Т. 1 : А — В. — С. 24. — ISBN 5-88500-27-1.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777310020 |
Закат у Каліфорніі пры пажарах у кастрычніку 2007 года. Дадзеная з’ява часта адбываецца пры распаўсюдзе непрамога сонечнага святла праз малекулы кіслароду, сажу, хмарныя кроплі і іншыя часціцы.
**Атмасфéрная óптыка** — раздзел фізікі атмасферы, у якім вывучаюцца фізічныя працэсы ўзаемадзеяння аптычнага выпраменьвання, якое распаўсюджваецца ў атмасферы. Атмасферная оптыка займаецца даследаваннем: фізічных і хімічных працэсаў, якія вызначаюць аптычны стан атмасферы, тэхналогій даследавання навакольнага асяроддзя, механізмаў фарміравання і змены клімату, у тым ліку аптычна значныя складнікі атмасферы і працэсы, якія вызначаюць радыяцыйны рэжым і клімат Зямлі.

Фіялетавае і ружовае неба Тайбэя, Тайвань
Фундаментальныя праблемы атмасфернай оптыкі ўключаюць у сябе малекулярную спектраскапію, распаўсюджванне аптычных хваляў, атмасферную карэкцыю, дыстанцыйную дыягностыку навакольнага асяроддзя, эвалюцыю аптычных характарыстык пад уздзеяннем прыродных і антрапагенных фактараў.

Атмасферная оптыка пераплятаецца з оптыкай калоідаў і аэразоляў, планетных атмасфер, оптыкай мора, з радыяцыйнай цеплаперадачай і інш. З атмасфернай оптыкай звязана адкрыццё з’явы рассейвання выпраменьвання, вызначэнне пастаяннай Авагадра, доказ малекулярнай будовы атмасферы і кінетычнай тэорыі газаў і інш. Атмасферная оптыка знаходзіць прымяненне ў вырашэнні праблем фізічнай хіміі, астрафізікі, акіяналогіі, тэхнікі, метэаралогіі, транспарту, агратэхнікі, святлатэхнікі, курорталогіі і інш.

Зноскі
------

1. 1 2  Атмосферная оптика // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
2. 1 2  Атмосферная оптика. Энциклопедия физики и техники. Дата обращения 7 апреля 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 54308172 |
Праект *Атлантропа*
Мастацкая канцэпцыя, як магла выглядаць Атлантропа з космасу.
**Атлантропа** — футурыстычны інжынерны праект 1920-х гадоў нямецкага архітэктара Германа Зёргеля.

Праект
------

Зёргель прапанаваў перагарадзіць гідраэлектрычнай дамбай Гібралтарскі праліў і другой дамбай паменш — перакрыць Дарданэлы. Быў таксама варыянт, дзе другая дамба злучала Сіцылію з Афрыкай. У выніку ўзровень вады ў Міжземным моры панізіўся б прыблізна на 100 метраў. Такім чынам меркавалася не толькі атрымліваць электраэнергію у дастатку, але і падаваць апрэсненую марскую ваду ў Сахару, каб яна стала прыдатная для сельскай гаспадаркі. Еўропа і Афрыка сталі б адным кантынентам — Атлантропай, а замест Міжземнага мора з’явілася б штучнае мора — Сахарскае. Акрамя таго, у экватарыяльнай Афрыцы прапанавалася затапіць басейн ракі Конга, стварыўшы Кангалезскае мора, для паляпшэння мясцовага клімату.

Верагодныя наступствы рэалізацыі праекта
----------------------------------------

* Засухі ў Еўропе ў выніку памяншэння выпарэння з паверхні мора.
* Утварэнне саланчаковых пустынь на дне Міжземнага мора, якое агаліцца, пагаршэнне экалагічнага становішча з прычыны салёных вятроў.
* Павышэнне ўзроўня Сусветнага Акіяна.
* Сацыяльныя праблемы жыхароў рэгіёна.

Лёс праекта
-----------

Калі праект быў апублікаваны, ён выклікаў найбольшыя пратэсты ў жыхароў Паўднёвай Еўропы, якія не ўяўлялі сваё жыццё без мора. У перыяд кіравання нацыстаў у Германіі Зёргелю было забаронена прапагандаваць свой праект, бо ён не знайшоў адабрэння ў Гітлера. Аднак па заканчэнні вайны Зёргель працягваў прапагандаваць свой праект да сваёй смерці ў 1952 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Аральская катастрофа
* Заваротак кітайскіх рэк
* Заваротак сібірскіх рэк

Зноскі
------

1. ↑  ПРОЕКТ «АТЛАНТРОПА» Архівавана 18 снежня 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4517267-5 |
Мазаіка з атласкім мядзведзем
**Атласкі мядзведзь** (*Ursus arctos crowtheri*) — вымерлы падвід бурага мядзведзя, часам лічыцца асобным відам. Яго арэал ахопліваў Атласкія горы і прылеглыя рэгіёны ад Марока да Лівіі. Тысячы Атласкіх мядзведзяў былі забітыя ў якасці трафеяў, таксама іх забівалі на розных спартыўных спаборніцтвах. Апошні вядомы асобнік быў, верагодна, забіты паляўнічымі ў 1870-х у гарах паўночнага Марока, хоць паведамленні аб існаванні атласкіх мядзведзяў з’яўляюцца да гэтага часу.

Атласкі мядзведзь быў цёмна-карычневага колеру, часам з белай плямай на хмызе. Поўсць на ніжнім баку цела была чырвонай. Даўжыня поўсці была 10-12 см. Хмыза і кіпцюры былі карацейшыя, чым у барыбала, хоць атласкі мядзведзь адрозніваўся больш моцным і масіўным целаскладам. Верагодна, асноўны яго рацыён складалі карані, жалуды і арэхі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777653303 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гусеў.

**Уладзімір Васільевіч Гусеў** (1923—1943) — лейтэнант Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).

Біяграфія
---------

Уладзімір Гусеў нарадзіўся 22 верасня 1923 года ў станіцы Астроўская (цяпер — Данілаўскі раён Валгаградскай вобласці) у сялянскай сям'і. Атрымаў сярэднюю адукацыю. Да арміі жыў і працаваў у г Хадыжэнске Краснадарскага краю.

У 1939 годзе Гусеў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. 

Са жніўня 1941 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. У 1942 годзе ён скончыў Вінніцкае ваеннае пяхотнае вучылішча. Да кастрычніка 1943 года лейтэнант Уладзімір Гусеў камандаваў ротай 188-га стралковага палка 106-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро.

15 кастрычніка 1943 года рота Гусева, нягледзячы на варожы агонь, паспяхова пераправілася праз Дняпро ў раёне пасёлка Лоеў Гомельскай вобласці Беларускай ССР і, выбіўшы ворага з занятых рубяжоў, знішчыла некалькі яго агнявых кропак. Замацаваўшыся на захопленым плацдарме, рота адбіла тры нямецкія контратакі. 18 кастрычніка 1943 года ў ходзе адбівання чарговай нямецкай контратакі Гусеў атрымаў смяротнае раненне і памёр. Пахаваны ў вёсцы Казярогі Лоеўскага раёна.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года лейтэнант Уладзімір Гусеў пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі Леніна, Аляксандра Неўскага, Чырвонай Зоркі.

Памяць
------

Гусеў Уладзімір Васільевіч Герой Савецкага Саюза
* Імя Героя высечана залатымі літарамі ў зале Славы Цэнтральнага музея Вялікай Айчыннай вайны ў Парку Перамогі горада Масквы
* На магіле ўстаноўлены надмагільны помнік
* У гонар Гусева ў Краснадары названы вуліца і школа № 6, у горадзе Хадыженск — школа №15, усталяваны абеліск.
* У Апшэронске на Алеі Славы усталяваны Памятны знак.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Гусев Владимир Васильевич (руск.).  AZ Library. Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2013. Праверана 2013-1-13.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* *Бондаренко А. С. Бородин А. М. (руководитель группы), Логинов И. М. Мерилова Л. Н. Науменко Т. Н. Новиков Л. Н. Смирнов П. Н.* Владимир Васильевич Гусев // Герои-Волгоградцы / Литературная обработка В. И. Ефимова, В. И. Псурцева, В. Р. Слобожанина, В. С. Смагоринского; вступление А. С. Чуянов.—Волгоград: Нижне-Волжское книжное издательство, 1967. — С. 122. — 471 с. 25 000 экз.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск, 1984.

Спасылкі
--------

Уладзімір Васільевіч Гусеў на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 440154381005530291705 |