Паўночнагерманскія мовы на карце Паўночнай Еўропы

|  |
| --- |
| Частка серыі артыкулаў на тэму |
| Скандынавія |
|  |
| Краіны
* Данія
* *Ісландыя*
* Нарвегія
* *Фінляндыя*
* Швецыя

---

 |
| Гісторыя**Гісторыя паводле краіны**
* Грэнландыя
* Данія
* Ісландыя
* Нарвегія
* Фінляндыя
* Швецыя

---

**Храналагічная гісторыя**
* Дагістарычны перыяд
* Эпоха вікінгаў
* Кальмарская унія
* Данія-Нарвегія
* Шведска-нарвежская унія
* Паўночны савет

---

 |
| Геаграфія**Геаграфія паводле краіны**
* Данія
* Ісландыя
* Нарвегія
* Фінляндыя
* Швецыя

---

* Скандынаўскія горы
* Скандынаўскі паўвостраў
* Балтыйскае мора
* Паўночнае мора

---

 |
| Эканоміка**Эканоміка паводле краіны**
* Данія
* Ісландыя
* Нарвегія
* Фінляндыя
* Швецыя

---

 |
| Іншае
* Скандынаўскія мовы
* Скандынавізм
* Краіны Паўночнай Еўропы
* Скандынаўскі манетны саюз
* Scandinavian Airlines
 |

**Паўно́чнагерма́нскія мовы**, ці **скандына́ўскія мовы** — група моў у складзе германскае галіны індаеўрапейскае сям'і моў. Разам з заходнегерманскай і вымерлай усходнегерманскай групамі ўтварае галіну германскіх моў.

У краінах Скандынавіі тэрмін *скандынаўскія мовы* адносіцца, як правіла, да трох узаемназразумелых моў трох краін — Швецыі, Нарвегіі і Даніі, і ў такім сэнсе абазначае толькі падгрупу ў складзе паўночнагерманскіх моў. Абагульняючая назва *скандынаўскія мовы* з'явілася ў XVIII ст. у асяроддзі моўнага і культурнага руху скандынавістаў, які звяртаўся да агульнае спадчыны трох краін Скандынавіі.

Тэрмін *паўночнагерманскія мовы* выкарыстоўваецца ў сучаснай параўнальна-гістарычнай лінгвістыцы, у той час як тэрмін *скандынаўскія мовы* ўзнікае ў даследаваннях сучасных літаратурных моў і дыялектнага кантынуума Скандынавіі (пры гэтым у саміх скандынаўскіх краінах ужываецца тэрмін «*нардычныя мовы*»).

Мовы паўночнагерманскае групы распаўсюджаныя ў краінах Скандынавіі, у Ісландыі, на Фарэрскіх астравах і Грэнландыі. Значныя дыяспары існуюць таксама ў Фінляндыі, а таксама ў Паўночнай Амерыцы ды Аўстраліі.

Некаторыя лінгвісты абмяркоўваюць магчымасць далучэння да скандынаўскіх моў англійскай мовы.

Гісторыя
--------

### Адасабленне ад усходне- і заходнегерманскіх

Германская галіна моў традыцыйна падзяляецца на тры групы: усходнегерманскую, заходнегерманскую і паўночнагерманскую. Іх дакладныя суадносіны цяжка вызначыць ужо з перыяду пісьмовых фіксацый германскіх ідыёмаў рунічным пісьмом, узаемназразумеласць паміж імі магла захоўвацца падчас Вялікага перасялення народаў. Дыялекты з асаблівасцямі, уласцівымі будучым паўночнагерманскім мовам, аддзяліліся ад прагерманскае мовы ў канцы Дарымскага жалезнага веку.

Каля ІІІ ст. н.э. паўночнагерманская група набыла дастаткова адрозненняў ад іншых германскіх ідыёмаў. Пра ранняе развіццё паўночнагерманскай групы сведчаць помнікі рунічнай пісьменнасці.

### Рысы, агульныя з заходнегерманскімі

Мовы паўночнагерманскае групы характарызуюцца пэўнай колькасцю фаналагічных і марфалагічных інавацый, уласцівых таксама і заходнегерманскім.

* Паніжэнне прагерманскага *ē* (/ɛː/, таксама запісвалася як *ǣ*) у *ā*:
	+ Прагерманскае \**jēraN* («год») > паўночна-/заходнегерманскае \**jāraN* > паўночнагерманскае \**āra* > ст.-сканд. *ár*, > зах.-герм. \**jāra* > ст.-верх.-ням. *jār*, ст.-анг. *ġēar* /jæ͡ɑːr/. Параўн. з гоцкім *jēr*;
* Павышэнне /ɔː/ у /oː/ (у канцы слоў — у /uː/). Першапачатковы галосны гук застаўся ў складзе назалізаванага *\*ōN* /ɔ̃ː/ і перад /z/, аднак потым панізіўся ў /ɑː/;
	+ Прагерм. \**gebō* («падарунак», /ˈɣeβɔː/) > паўн.-/зах.-герм. \**gebu* > паўн.-герм. \**gjavu* > (умлаўтызацыя) \**gjǫvu* > стар.-сканд. *gjǫf*, > зах.-герм. \**gebu* > ст.-анг. *giefu*. У гоцкай — галосная нізкага ўздыму: *giba*.
	+ Прагерм. \**tungōN* («язык», /ˈtuŋɡɔ̃ː/) > позн. паўн.-/зах.-герм. \**tungā* > \**tunga* > ст.-сканд. *tunga*, ст.-верх.-ням. *zunga*, ст.-анг. *tunge* (пераход ненаціскнога *a* у *e*). Параўн. з гоцк. *tuggō*.
	+ Прагерм. \**gebōz* («падарунка», /ˈɣeβɔːz/) > позн. паўн.-/зах.-герм. \**gebāz* > паўн.-герм. \**gjavaz* > ст.-сканд. *gjafar*, > зах.-герм. \**geba* > ст.-верх.-ням. *geba*, ст.-анг. *giefe* (пераход ненаціскнога *a* у *e*). Параўн. з гоцк. *gibōs*;
* Развіццё т.зв. «і-умлаўта»;
* Ратацызм /z/ у /r/, як мяркуецца, на ранняй стадыі праз нейкі ратычны фрыкатыў. Гэтая змена, меркавана, адбылася спачатку ў заходнегерманскіх і з іх перайшла ў паўночнагерманскія, не дасягнуўшы ўсходнегерманскіх, якія на той момант ужо адасобіліся. Гэта пацвярджаецца гукам /ʀ/, засведчаным ва ўсходнестаражытнанарвежскай у тыя часы, калі ў заходнегерманскіх ён ужо зліўся з /r/;
* Развіццё ўказальных займеннікаў.

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што пасля аддзялення ўсходнегерманскіх ідыёмаў ад астатніх германскіх, утвораныя ў выніку гэтага паўночназаходнегерманскія ідыёмы падзяліліся на чатыры асноўныя дыялекты: паўночнагерманскі і тры дадатковыя, умоўна вядомыя як заходнегерманскія, а іменна:

* Паўночнаморскі германскі (інгвеонскі, продак англа-фрызскіх моў і ніжненямецкай мовы)
* Везэр-рэйнскі германскі (іствеонскі, продак ніжнефранконскіх моў)
* Эльба-германскі (ірмінонскі, продак верхненямецкіх моў)

Згодна з такім поглядам усе тыя рысы, якія з'яўляюцца агульнымі для заходнегерманскіх моў і пры гэтым не сустракаюцца ў паўночнагерманскіх, не паходзяць ад гіпатэтычнай «празаходнегерманскай мовы», а распаўсюдзіліся ў выніку моўных кантактаў, не дасягнуўшы паўночнагерманскіх.

### Рысы, унікальныя для паўночнагерманскіх

Некаторыя моўныя інавацыі паўночнагерманскіх моў не ўласцівыя ні заходнегерманскім, ні ўсходнегерманскім мовам, а іменна:

* Узмацненне гемінатаў (падвоеных зычных) /jj/ ды /ww/ (вядомае як закон Гольцмана). Адбылося таксама і ва ўсходнегерманскіх мовах, але з іншым вынікам.
	+ Прагерм. \**twajjôN* («абодвух») > ст.-сканд. *tveggja*, гоцк. *twaddjē*, але > ст.-верх.-ням. *zweiio*;
* Аглушэнне выбухных у канцы слоў.
	+ Прагерм. \**band* («я/ён абавязаны») > \**bant* > зах.-ст.-сканд. *batt*, усх.-ст.-сканд. *bant*, але ст.-анг. *band*;
* Страта /h/ у сярэдзіне слоў і падаўжэнне папярэдняй галоснай і наступнай зычнай (калі прысутнічаюць).
	+ Прагерм. \**nahtuN* («ноч» [вінавальны склон]) > \**nāttu* > (умлаўтызаванае /u/) \**nǭttu* > ст.-сканд. *nótt*;
* Пераход /ɑi̯/ > /ɑː/ перад /r/ (але не перад /z/).
	+ Прагерм. \**sairaz* («хворы») > \**sāraz* > \**sārz* > ст.-сканд. *sárr*, але > \**seira* > ст.-верх.-ням. *sēr*.
	+ Перад першапачатковым прагерманскім /z/: \**gaizaz* > \**geizz* > ст.-сканд. *geirr*;
* Агульная страта канцавога /n/ пасля страты кароткіх галосных у канцы слоў (якія працягвалі фіксавацца ў самых ранніх рунічных помніках).
	+ Прагерм. \**bindanaN* > \**bindan* > ст.-сканд. *binda*, але > ст.-анг. *bindan*.
	+ Уплыў гэтай страты і на націскныя склады: прагерм. \**in* > ст.-сканд. *í*;
* Пераход галоснага /e/ у дыфтонг /jɑ/, за выключэннем пазіцый перад *w*, *j*, *l*;
* Страта пачатковага /j/ і /w/ перад агубленымі галоснымі.
	+ Прагерм. \**wulfaz* > ранн. паўн.-герм. *wulfaz* > позн. *ulfz* > ст.-сканд. *ulfr*;
* Развіццё т.зв. u-умлаўта, які агубіў націскныя склады ў пазіцыях, калі ў наступным складзе ішлі гукі /u/ або /w/.

### Сярэдневяковы перыяд

Пасля перыядаў існавання праскандынаўскай і, потым, старажытнаскандынаўскай моў паўночнагерманскія мовы распаліся на тры падгрупы: усходнескандынаўскую, у якой аб'ядналіся дацкая і шведская, заходнескандынаўскую (нарвежская, фарэрская, ісландская мовы) і старажытнагутнійскую (складалася толькі са старажытнагутнійскай мовы/дыялекту). Каля ІХ ст. нарвежскія перасяленцы прынеслі ў Ісландыю і на Фарэрскія астравы заходнія дыялекты старажытнаскандынаўскае мовы, што заклала пачатак адпаведным мовам — ісландскай і фарэрскай. З сучасных скандынаўскіх моў пісьмовая ісландская з'яўляецца найбліжэйшай да тагачаснай старажытнай мовы. З маўлення вікінгаў, якія каля ІХ ст. пасяліліся на Аркнейскіх і Шэтландскіх астравах, развілася мова норн, якая, аднак, вымерла каля пачатку XVIII ст.

На думку некаторых лінгвістаў, у Сярэдневякоўі носьбіты розных скандынаўскіх моў у значнай ступені захоўвалі між сабою ўзаемназразумеласць, да ХІІІ ст. некаторыя носьбіты ў Швецыі і Ісландыі часта разумелі сваё маўленне як адзіную мову, называючы яе *дацкай*. У XVI ст. некаторая частка шведаў і датчан працягвала разумець сваё маўленне як адзіную мову, што, у прыватнасці, заяўлялася ў першым дацкім перакладзе Бібліі і ў працы шведскага пісьменніка Олафа Магнуса «Апісанне паўночных народаў». Тым не менш, у старажытнаскандынаўскай мове ўжо ў Сярэдневякоўі прысутнічалі дыялектныя адрозненні: мова падзялялася на заходні, усходні і гутнійскі дыялекты. Тагачасная старажытнаісландская і старажытнанарвежская мовы па сутнасці на той момант былі ідэнтычныя адна адной, утвараючы разам заходні дыялект старажытнаскандынаўскае мовы, які быў распаўсюджаны на Фарэрскіх астравах, у Ірландыі, Шатландыі, на востраве Мэн і ў нарвежскіх паселішчах Нармандыі. Усходні дыялект старажытнаскандынаўскай мовы быў ва ўжытку ў Даніі, Швецыі, Англіі, у дацкіх паселішчах у Нармандыі, а таксама ў паселішчах на тэрыторыі тагачаснай Кіеўскай Русі. Старажытнагутнійскі дыялект (не блытаць з сучасным готландскім дыялектам шведскай мовы) быў распаўсюджаны на востраве Готланд і некаторых усходніх паселішчах.

Тым не менш, да XVII ст. унутраная класіфікацыя паўночнагерманскіх моў засноўвалася на сінтаксічных крытэрыях, у выніку чаго ўнутраная класіфікацыя паўночнагерманскіх моў выглядала наступным чынам: кантынентальная (дацкая, нарвежская, шведская мовы) і астраўная (ісландская, фарэрская мовы) падгрупы. Гэты падзел засноўваўся таксама на крытэрыі ўзаемнай зразумеласці і развіўся пад рознымі палітычнымі ўплывамі, такімі як Унія Даніі і Нарвегіі 1536—1814 гадоў, у выніку чаго дацкая мова значна паўплывала на ўсходнія і цэнтральныя дыялекты нарвежскай мовы (гл. букмол).

Унутраная класіфікацыя
----------------------

У гістарычнай лінгвістыцы паўночнагерманскія мовы прынята падзяляць на дзве падгрупы: усходнюю (дацкая, шведская мовы) і заходнюю (нарвежская, фарэрская, ісландская мова) падгрупы, якія паходзяць ад усходняй і заходняй дыялектнай груп старажытнаскандынаўскае мовы адпаведна. На шведскую, нарвежскую і дацкую мовы (часам аб'ядноўваюцца як кантынентальныя) гістарычна прыкметна паўплывала заходнегерманская ніжненямецкая мова ў часы існавання Ганзейскага саюза.

Цяпер уплыў на мовы аказвае англійская мова. Так, даследаванні сучаснай паўночнагерманскай лексікі, праведзеныя ў 2005 годзе, паказалі павелічэнне долі англійскай лексікі за 30 гадоў у 2 разы і павелічэнне яе да 1,2 % ад усяго лексічнага складу моў. Ісландская мова мае найменшую сярод паўночнагерманскіх моў долю англійскіх запазычанняў нягледзячы на тое, што ў гэтай краіне адзначаецца найбольшае выкарыстанне англійскай мовы.

Сярод іншых спосабаў унутранай класіфікацыі паўночнагерманскіх моў вылучаецца крытэрый узаемнай зразумеласці, які проціпастаўляецца дрэвападобнай мадэлі, якая падзяляе паўночнагерманскія мовы на кантынентальныя і астраўныя (гл. вышэй). Так, з-за доўгага палітычнага саюза паміж Нарвегіяй і Даніяй, Нарвегія пераняла большую частку дацкай лексікі і граматыкі, у выніку чаго нарвежская мова да рэформы правапісу ў 1907 годзе была практычна ідэнтычная пісьмовай дацкай мове. З гэтае прычыны букмол і яго неафіцыйны, больш кансерватыўны варыянт рыксмол часам адносяцца да ўсходняй падгрупы, а нюношк — да заходняй. Тым не менш, у дацкай мове развілася глыбейшая розніца між пісьмовай і вуснай мовай, таму ступень адрозненняў паміж гутарковай нарвежскай і гутарковай дацкай большая чым паміж адпаведнымі пісьмовымі мовамі. У пісьмовым плане дацкая мова даволі блізкая да іншых скандынаўскіх моў, але мае ўласныя фанетычныя адрозненні: напрыклад, рэдукцыя і асіміляцыя зычных і галосных гукаў, а таксама прасадычная з'ява пад назвай *stød* (літ. «штуршок»), якія не паявіліся ў іншых мовах (хоць, аднак, у шведскай і нарвежскай існуюць розныя тоны, якія адпавядаюць з'яве *stød*). Нягледзячы на рад падобных фанетычных адрозненняў, скандынаўскія народы ў стане разумець іншыя гутарковыя скандынаўскія мовы. Некаторыя людзі (напрыклад, людзі пажылога ўзросту, якія могуць з'яўляцца носьбітамі дыялектаў) могуць мець некаторыя цяжкасці, але ў асноўным большасць людзей разумее літаратурныя мовы іншых скандынаўскіх краін (напрыклад, з радыё або тэлебачання).

У 1523 годзе Швецыя скасавала са свайго боку Кальмарскую унію, у выніку чаго ў Скандынавіі ўтварыліся дзве краіны: саюз Даніі і Нарвегіі, які кіраваўся з Капенгагена, і Швецыя, якая на той момант уключала яшчэ і Фінляндыю. Гэтыя дзве краіны былі па розныя бакі ў радзе войн да 1814 года і мелі розныя міжнародныя адносіны. Гэта прывяло да розных запазычанняў з замежных моў (Швецыя, напрыклад, мела ў сваёй гісторыі франкамоўны перыяд): так, напрыклад, старое шведскае *vindöga* («акно») было заменена сярэдненіжненямецкім *fönster*, у той час як дацкая мова засвоіла шведскае *vindue*. З іншага боку, слова *begynde* («пачатак», у сучасным букмоле — *begynne*) было запазычана дацкай і нарвежскай мовамі, тады як у шведскай захавалася першапачатковае *börja*. Нягледзячы на тое, што шведская і дацкая мовы аддаляліся адна ад адной, іхнія дыялекты не знаходзіліся пад такім уплывам. Дзякуючы гэтаму, нарвежская і шведская захоўвалі падобнае вымаўленне, так, напрыклад, слова *børja* (адпаведнае шведск. *börja*) захоўвалася ў некаторых нарвежскіх дыялектах, а слова *vindöga* захоўвалася ў некаторых дыялектах шведскай. Падобныя рысы адлюстроўвае на сабе нюношк у адрозненне ад букмола, які засвоіў вялікую частку дацкай лексікі (напрыклад: нюношк. *byrja*, *veke*, *vatn* параўн. са шведск. *börja*, *vecka*, *vatten*; але дацк. *begynde*, *uge*, *vand*). Такім чынам, нюношк падзяляе шмат рыс са шведскай мовай. На думку нарвежскага лінгвіста Арнэ Торпа, фарміраванне літаратурнай нормы нюношка адбывалася бы значна цяжэй, калі б замест Даніі Нарвегія была ў уніі са Швецыяй, таму што адрозненняў паміж нюношкам і шведскай менш, чым між нюношкам і дацкай.

### Узаемазразумеласць

Узаемазразумеласць паміж мовамі паўночнагерманскае мовы з'яўляецца неаднароднай. Так, шэраг даследаванняў паказвае, што носьбіты нарвежскае мовы маюць патэнцыяльна найбольшую здольнасць разумець астатнія паўночнагерманскія мовы. Паводле даследаванняў, праведзеных у 2002—2005 гг. Фондам культуры Паўночных краін, носьбіты шведскай мовы Стакгольма і носьбіты дацкай мовы Капенгагена маюць найбольшыя цяжкасці ў разуменні іншых паўночнагерманскіх моў. Даследаванне, засяроджанае найперш на носьбітах мовы ва ўзросце да 25 год, паказала, што самая слабая здольнасць разумець іншую мову праяўляецца шведскай моладдзю ў Стакгольме адносна дацкай мовы. Найбольшыя адрозненні ў выніках паміж жыхарамі аднае краіны ўзніклі таксама між шведамі: удзельнікі з Мальмё, што на поўдні Швецыі ля Даніі, праяўлялі лепшае разуменне дацкай мовы, чым носьбіты шведскай мовы з поўначы краіны. У прыватнасці, лепшаму разуменню і веданню ўнікальных дацкіх слоў спрыяла даступнасць дацкіх СМІ і наяўнасць цеснай транспартнай сувязі між Мальмё і пагранічнай Даніяй. Паводле вынікаў гэтага ж даследавання, моладзь гэтага шведскага рэгіёна разумее дацкую трохі лепш за нарвежскую. Тым не менш, разуменне шведамі нарвежскай і дацкай заставалася слабым, а датчане ў Капенгагене вельмі дрэнна валодалі шведскай.

Падрабязнейшыя вынікі даследавання ўзаемнага разумення скандынаўскіх моў прыведзеныя ў табліцы ніжэй. Найбольшы паказчык — 10.0:

| Места | Разуменнедацкай | Разуменнешведскай | Разуменненарвежскай | Паказчык |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Орхус, Данія | — | 3,74 | 4,68 | 4,21 |
| Капенгаген, Данія | — | 3,60 | 4,13 | 3,87 |
| Мальмё, Швецыя | 5,08 | — | 4,97 | 5,02 |
| Стакгольм, Швецыя | 3,46 | — | 5,56 | 4,51 |
| Берген, Нарвегія | 6,50 | 6,15 | — | 6,32 |
| Осла, Нарвегія | 6,57 | 7,12 | — | 6,85 |
|

Носьбіты фарэрскай мовы (астраўная, не ўваходзіць у склад кантынентальных) паводле гэтага ж даследавання паказалі нават большае за носьбітаў нарвежскай разуменне кантынентальных паўночнагерманскіх моў, дасягнуўшы высокага паказчыку як па дацкай, так і па нарвежскай мовах. Носьбіты ісландскай мовы, наадварот, праявілі слабае разуменне нарвежскай і шведскай моў, аднак маюць некалькі лепшы ўзровень разумення дацкай мовы, якая раней вывучалася ў Ісландыі. Вынікі разумення іншых паўночнагерманскіх моў носьбітамі фарэрскай ды ісландскай моў прыведзеныя ў табліцы ніжэй.

| Рэгіён/Краіна | Разуменнедацкай | Разуменнешведскай | Разуменненарвежскай | Паказчык |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Фарэрскія астравы | 8,28 | 5,75 | 7,00 | 7,01 |
| Ісландыя | 5,36 | 3,34 | 3,40 | 4,19 |
|

### Лексіка

Паўночнагерманскія мовы, у параўнанні з заходнегерманскімі, маюць значна больш агульных рыс у лексіцы, граматыцы, фаналогіі і марфалогіі. Прыклады лексічных, граматычных і марфалагічных падабенстваў між паўночнагерманскімі мовамі прыведзеныя ніжэй у табліцы, для нагляднасці прыведзеныя параўнальныя прыклады заходнегерманскіх моў. Паўночнагерманскія мовы для зручнасці вылучаныя паўтлустым, таксама пададзены беларускі пераклад.

| Мова | Прыклад |
| --- | --- |
| Англійская | It was a moist, grey summer day at the end of June. |
| Нямецкая | Es war ein feuchter, grauer Sommertag Ende Juni. |
| Галандская | Het was een vochtige, grauwe zomerdag in het einde van juni. |
| Афрыкаанс | Dit was 'n vogtige, grou somer dag aan die einde van Junie. |
| **Шведская** | Det var en fuktig, grå sommardag i slutet av juni. |
| **Дацкая** | Det var en fugtig, grå sommerdag i slutningen af juni. |
| **Нарвежская (букмал)** | Det var en fuktig, grå sommerdag i slutten av juni. |
| **Нарвежская (нюнорск)** | Det var ein fuktig, grå sumardag/sommardag i slutten/enden av juni. |
| **Ісландская** | Það var rakur, grár sumardagur í lok júní. |
| **Фарэрская** | Tað var ein rakur/fuktigur, gráur summardagur síðst í juni. |
| Пераклад | Гэта быў сыры, пахмурны дзень у канцы чэрвеня |
|

### Моўныя межы

Улічваючы вышэйзгаданы ўзровень блізкасці паміж мовамі кантынентальнай падгрупы паўночнагерманскіх моў, існуе дыскусія наконт мэтазгоднасці разглядання моў кантынентальнай падгрупы як асобных. У публіцыстыцы кантынентальныя скандынаўскія мовы часта прыводзяцца ў якасці ілюстрацыі да афарызма «мова — гэта дыялект, у якога ёсць армія і флот». Часам адрозненні паміж дыялектамі адной краіны большыя чым з суседнімі дыялектамі цераз граніцу, аднак палітычная незалежнасць гэтых краін прыводзіць да іх класіфікацыі як нарвежскай, шведскай і дацкай моў. Такім чынам, моўны падзел, на думку некаторых лінгвістаў, грунтуецца на палітычных межах, што ўзмацняецца ўплывам літаратурных моў (асабліва ў Швецыі і Даніі).

Некаторыя дзеячы і арганізацыі маюць уласны погляд на гэтае пытанне. Так, Паўночны савет неаднаразова называў кантынентальныя паўночнагерманскія мовы *скандынаўскай мовай* (у адзіночным ліку). Так, напрыклад, у афіцыйным навінавым выданні Рады заўляецца, што яно публікуецца на *скандынаўскай мове* («på skandinaviska»). Нягледзячы на гэта, стварэнне адзінай пісьмовай мовы ацэньваецца як вельмі малаверагоднае, улічваючы правал стварэння адзінай стандартызаванай мовы ў Нарвегіі; аднак на думку прыхільнікаў скандынаўскага моўнага адзінства існуе шанс «некаторай уніфікаванай арфаграфіі», агульнай для Нарвегіі, Швецыі і Даніі.

### Склад

Унутраны падзел паўночнагерманскіх моў даволі цяжка вызначыць. У склад ніжэйпрыведзенай класіфікацыі ўключаныя таксама некаторыя дыялекты.

* Праскандынаўская мова
	+ Заходняя падгрупа (астраўныя)
	+ Старажытнаісландская мова †
		- Грэнландскі дыялект старажытнаскандынаўскай мовыbeen †
		- Ісландская мова
		- Фарэрская мова
		- Норн †
	+ Заходняя падгрупа (кантынентальныя)
		- Старажытнанарвежская мова †
		- Нарвежская мова
			* Заходні дыялект (Вестлан і Сёрлан)
			* Паўночны дыялект (Паўночная Нарвегія)
			* Усходні дыялект (Эстланд)
			* Трондэлажскі дыялект
	+ Усходняя падгрупа
		- Старажытнадацкая мова †
		- Дацкая мова
			* Ісландскі варыянт дацкае мовы
			* Усходнедацкі дыялект
			* Ютландскі дыялект
				+ Паўднёваютландская гаворка
		- Старажытнашведская мова †
		- Шведская мова
			* Даларнскія дыялекты
			* Свеаландскія дыялекты
			* Норландскія дыялекты
			* Гёталандскія дыялекты
			* Сконскія дыялекты
			* Дыялекты Эстэрботэна (дыялекты шведаў Фінляндыі і Эстоніі)
			* Емтландскія дыялекты (прыналежнасць да ўсходнескандынаўскай падгрупы аспрэчваецца)
	+ Гутнійскія ідыёмы
		- Старажытнагутнійская мова †
			* Сучасныя гутнійскія дыялекты

### Дыскусійныя пытанні

Емтландскія дыялекты падзяляюць шмат рыс як з трондэлажскімі, так і з норландскімі дыялектамі, у сувязі з чым емтландскія дыялекты могуць адносіцца як да ўсходняй, так і да заходняй падгруп. Эльвдальскі дыялектberu, які распаўсюджаны на паўночным усходзе Швецыі пры шведска-нарвежскай мяжы і, як правіла, лічыцца адным з свеаландскіх дыялектаў, сёння мае афіцыйную арфаграфію і праз адсутнасць узаемаразумення са шведскай мовай разглядаецца шэрагам лінгвістаў як асобная мова.

Акрамя традыцыйных дыялектаў, існуюць такія мовы як «цыганская дацкая», «родзі» і шведска-цыганская мова, якія з'яўляюцца варыянтамі дацкай, нарвежскай і шведскай моў з даданнем цыганскай лексікі, усе яны вядомыя пад агульнай назвай *скандынаўска-цыганскія мовы*. Гэтыя ідыёмы спалучаюць у сабе элементы дыялектаў заходняй Швецыі, усходняй Нарвегіі і Трондэлага.

### Пісьмовыя нормы нарвежскай

Сучасная нарвежская мова мае дзве пісьмовыя нормы: букмол (а таксама больш кансерватыўная, то бок, бліжэйшая да дацкай, яго форма — рыксмол) і нюношк (а таксама яго форма пад назваю *хёхношк*, літаральна «высокая нарвежская»). Букмол выкарыстоўваецца параўнальна часцей, у прыватнасці, ён бытуе ў гарадах і найбольш значных газетах.

Іншыя мовы Скандынавіі
----------------------

Геаграфічна блізкімі да паўночнагерманскіх моў з'яўляюцца мовы саамаў, якія ўваходзяць у склад уральскае моўнае сям'і і не роднасныя з індаеўрапейскімі мовамі (у якія ўваходзяць германскія мовы). Саамскія мовы з дагістарычных часоў суіснавалі з паўночнагерманскімі мовамі. На працягу стагоддзяў саамскія і фінская мовы запазычылі з паўночнагерманскіх моў некаторыя часткі лексікі (у той час як паўночнагерманскія мовы запазычылі з гэтых моў значна меншую колькасць слоў).

Паўночнагерманскія мовы з'яўляюцца мовамі большасці ў Нарвегіі, Даніі і Швецыі. На Фарэрскіх астравах, апроч афіцыйнай на дацкім узроўні дацкай мовы, афіцыйны статус і значнае распаўсюджанне мае фарэрская мова. У Грэнландыі, якая належыць Даніі, афіцыйнай мовай з'яўляецца толькі грэнландская мова. На паўднёвым захадзе Даніі, у паўднёвай Ютландыі, існуе мясцовая нямецкая супольнасць, нямецкая мова ў рэгіёне прызнана мовай меншасці. У Паўднёвым Шлезвігу, што на поўначы Германіі (каля граніцы з Даніяй) нямецкая мова з'яўляецца асноўнай мовай мясцовых датчан, пры гэтым асноўнай мовай немцаў, якія жывуць па іншы бок мяжы (у Даніі), з'яўляецца дацкая; абедзве супольнасці ў высокай ступені з'яўляюцца двухмоўнымі.

Традыцыйна дацкая і нямецкая мовы з'яўляліся афіцыйнымі мовамі агульнай дацка-нарвежскай дзяржавы.

Заўвагі
-------

1. ↑  Фарэрскія астравы ўваходзяць у склад Даніі, таму дацкая мова вывучаецца ў школах Фарэрскіх астравоў.
2. ↑  Таму што трондэлажскія дыялекты адносяцца да нарвежскай мовы (заходняя падгрупа), а норландскія — да шведскай (усходняя падгрупа).

Крыніцы
-------

1. ↑  *Gordon, Raymond G. Jr.* Language Family Trees Indo-European, Germanic, North. — Ethnologue: Languages of the World. — Dallas, Texas: SIL International, 2005. — Т. 15.
2. ↑  ScanDiaSyn – Nordisk dialektsyntaks (нарв.). *Universitetet i Tromsø*. Праверана 2 лютага 2014.
3. 1 2 3  *Torp, Arne.* Moderne nordiske sprog // Nordiske sprog i fortid og nutid. Sproglighed og sprogforskelle, sprogfamilier og sprogslægtskab. — Nordens sprog – med rødder og fødder. — Nordic Council of Ministers' Secretariat, Copenhagen, 2004. — ISBN 92-893-1041-3.
4. ↑  Linguist makes sensational claim: English is a Scandinavian language // *ScienceDaily*.
5. ↑  *Hawkins, John A.* Germanic languages / Bernard Comrie. — The World's Major Languages. — Oxford University Press, 1987. — С. 68-76. — ISBN 0-19-520521-9.
6. ↑  *Cercignani, Fausto.* 86 // Indo-European ē in Germanic. — Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung. — 1972. — Т. 1. — С. 104-110.
7. ↑  *Kuhn, Hans.* 86 // Zur Gliederung der germanischen Sprachen. — Zeitschrift für deutsches Altertum und deutsche Literatur. — 1955-1956. — С. 1-47.
8. ↑  *Bandle, Oskar.* The Nordic Languages: An International Handbook of the History of the North Germanic Languages. — Walter de Gruyter, 2005. — ISBN 3-11-017149-X.
9. 1 2  *Lund, Jørn.* Language. — 1. — Royal Danish Ministry of Foreign Affairs, 2003.
10. 1 2  *Holmberg, Anders; Christer Platzack.* The Scandinavian languages / Guglielmo Cinque, Richard S. Kayne. — The Comparative Syntax Handbook. — Oxford, New York: Oxford University Press, 2005.
11. ↑  *Lindström, F. Lindström, H.* Svitjods undergång och Sveriges födelse. — Albert Bonniers Förlag, 2006. — С. 259. — ISBN 91-0-011873-7.
12. ↑  *D. Appleton, A.J. Johnson.* Johnson's universal cyclopedia. — абноўленае выданне. — 1895.
13. ↑  *Nationalencyklopedin.* Omkring 800–1100 // Nordiska språk. — Nationalencyklopedin. — 1994. — Т. Historia.
14. 1 2  Nordic co-operation must be revamped! // *Nordiska rådet*. — WebArchive, 2005. Архівавана з першакрыніцы 13 лютага 2005.
15. ↑  *Victor Ginsburgh, Shlomo Weber.* How many languages do we need?: the economics of linguistic diversity. — Princeton University Press, 2011. — С. 42.
16. ↑  *Trine Nickelsen.* Nynorsk — noe for svensker? // *Uniforum*. — 2005.
17. 1 2 3  *Delsing, Lars-Olof; Katarina Lundin Åkesson.* Håller språket ihop Norden? En forskningsrapport om ungdomars förståelse av danska, svenska och norska // *Nordic cooperation*. — 2005.
18. ↑  *Maurud, Ø.* 13 // Nabospråksforståelse i Skandinavia. En undersøkelse om gjensidig forståelse av tale- og skriftspråk i Danmark, Norge og Sverige. — Nordisk utredningsserie. — Stockholm: Nordiska rådet, 1976.
19. 1 2  Nordens språk — med rötter och fötter Архівавана 6 сакавіка 2016.
20. ↑  Архіўная копія (шведск.)(недаступная спасылка). *Nordic cooperation*. Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2014. Праверана 16 мая 2015.
21. ↑  Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *San Jose State University*. Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2021. Праверана 16 мая 2015.
22. ↑  Архіўная копія (нарв.)(недаступная спасылка). *Nordic cooperation*. Архівавана з першакрыніцы 12 кастрычніка 2017. Праверана 16 мая 2015.
23. ↑  *Dalen, Arnold.* Jemtsk og trøndersk – to nære slektningar. — Språkrådet, 2005.
24. ↑  *Sapir, Yair.* Elfdalian, the Vernacular of Övdaln. — Conference paper. — 2004.
25. ↑  Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *Languages of the World*. Архівавана з першакрыніцы 9 сакавіка 2016. Праверана 16 мая 2015.
26. ↑  *Inez Svonni Fjällström.* A language with deep roots // *Sápmi*. — 2006. Архівавана з першакрыніцы 5 кастрычніка 2007.
27. ↑  *Sammallahti, Pekka.* The Sámi Language: Past and Present. — Arctic Languages: An Awakening. — Paris: UNESCO, 1990. — С. 440. — ISBN 92-3-102661-5.

Літаратура
----------

* *Міхневіч А. Я.* Скандына́ўскія мо́вы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 435—436. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* *Кузнецов С. Н.* Скандинавские языки. — Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.
* *Вессен Э.* Скандинавские языки / Элиас Вессен / Под ред. и с предисловием проф. С. Д. Кацнельсона. — Пер. со второго шведского издания и примечания С. С. Масловой-Лашанской. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1949. — 168 с.
* *Стеблин-Каменский М. И.* История скандинавских языков / М. И. Стеблин-Каменский; Отв. ред. акад. В. Ф. Шишмарёв; Институт языкознания АН СССР. — М. Л.: Изд-во Акад. наук СССР, 1953. — 340 с.
* *Jervelund, Anita.* Sådan Staver Vi. — 2007.
* *Kristiansen, Tore m.fl.* Dansk Sproglære. — 1996.
* *Lucazin, M.* Utkast till ortografi över skånska språket med morfologi och ordlista. Första. revisionen. — 1. — 2010. — ISBN 978-91-977265-2-8. Архівавана 8 жніўня 2011.
* *Iben Stampe Sletten.* Nordens sprog – med rødder og fødder. — 2005. — ISBN 92-893-1041-3.

Спасылкі
--------

* Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *, In-depth Germanic language studies* (22 лістапада 2012). Архівавана з першакрыніцы 25 красавіка 2012. Праверана 16 мая 2015.
* Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *, In-depth Germanic language studies* (26 лістапада 2012). Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2013. Праверана 16 мая 2015.

| Сучасныя германскія мовы |
| --- |
| Скандынаўскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Усходнескандынаўскія мовы | Дацкая мова ·  Сканскі дыялект ·  Шведская мова ·  Эльўдальскі дыялект |
| Заходнескандынаўскія мовы | Ісландская мова ·  Нарвежская мова (Букмал  ·  Нюнорск)  ·  Фарэрская мова |

 |
| Заходнегерманскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Англа-фрызскія мовы | Англійская мова ·  Усходнефрызская мова ·  Заходнефрызская мова ·  Паўночнафрызская мова ·  Шатландская мова |
| Ніжнефранкскія мовы | Афрыкаанс ·  Зеландскі дыялект ·  Лімбургская мова ·  Нідэрландская мова ·  (Заходне)фламандская мова |
| Ніжненямецкая мова/Ніжнесаксонскія дыялекты | Велюўскі дыялект ·  Вестэрквартырскі дыялект ·  Гронінгенска-паўночнадрэнцкі дыялект ·  Дрэнцкія дыялекты ·  Нямецка-плацкі дыялект ·  Аверэйсельскі дыялект ·  Твенцка-ахтэрхукскі дыялект |
| Верхненямецкія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сярэдненямецкіядыялекты | Верхнесаксонскі дыялект ·  Вілямоўская мова ·  Ідыш ·  Люксембургская мова ·  ✯ Нямецкая мова ·  Пенсільванска-нямецкі дыялект і інш. |
| Паўднёванямецкіядыялекты | Алеманскі дыялект ·  Баварскі дыялект ·  Вальзерскі дыялект · Цымбрская мова ·  Швейцарскі дыялект і інш. |

 |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12649042d · GND: 4120035-4 · LCCN: sh85117963 · Microsoft: 536407677 · SUDOC: 027399737 |