recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Фантан Бабуіна, які даў назву вуліцы
**Віа дэль Бабуіна** (італ.: Via del Babuino) — вуліца ў гістарычным цэнтры Рыма, якая злучае П'яцца дэль Попала з плошчай Іспаніі. Найбліжэйшыя станцыі метро — «Фламіна — П'яцца-дэль-Попала» і «Спанья» на лініі A. Паралельна з віа дэль Бабуіна праходзіць віа Маргута.

Палацца Стэрбіні

Гісторыя
--------

Вуліца існавала ўжо ў XIV стагоддзі і была вядомая як вуліца Неапальскага саду (via dell’Orto di Napoli) і віа дэль Кавалета (via del Cavalletto). У 1525 годзе пад кіраўніцтвам Папы Клімента VII вуліца была рэстаўравана і стала звацца віа Клеменціна ў яго гонар. У 1540 годзе яна была пераназвана ў віа Пааліна ў гонар Папы Паўла III. У 1571 годзе па загаду Пія V на вуліцы быў устаноўлены фантан са статуяй Сілена, якая была настолькі пачварнай і была падобнай на малпу, чым набыла вядомасць сярод гараджан і дала назву ўсёй вуліцы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Віа дэль Бабуіна
* Віа дэль Бабуіна Архівавана 29 верасня 2011. (італ.)
**Напа́днік** у хакеі — атакуючы гулец, асноўнай задачай якога на пляцоўцы з’яўляецца забіванне галоў і перадача пасаў партнёрам. Звычайна нападнікі трымаюцца трох розных шляхоў, вядомых таксама як «траціны», але не абавязкова. Прытрымліванне шляху дапамагае ўтварыць тыповую атакуючую стратэгію, вядомую як трохвугольнік. Адзін нападнік авалодвае шайбай, пасля чаго ўсе ўтраёх, перапасоўваючыся, «разгойдваюць» варатара (прымушаюць яго рухацца з аднаго краю варот да другога). Такім чынам атрымліваецца магчымасць знайсці прарэху ў абароне варот. Нападнікі могуць зрабіць пас і абаронцы на сіняй лініі, каб расцягнуць гульню, зрабіць кідок па варотах або перадаць праз яго пас іншаму нападніку. Такім чынам трохвугольнік пачынаецца зноў.

Ролі нападнікаў:

* Левы крайні
* Цэнтральны
* Правы крайні

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нападаючы (хакей)

| Пазіцыі хакеістаў на пляцоўцы |
| --- |
| *Нападаючыя:* |  | Левы крайні | Цэнтральны | Правы крайні |
| *Абаронцы:* | Левы абаронца | Правы абаронца |
| *Варатар:* | Варатар |
| Форвард | Тафгай | Зачэпа | Капітан | Трэнер | Суддзі |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гінько.

**Янка Гінько** (3 студзеня 1912 — 1980-я) — беларускі грамадскі і вайсковы дзеяч. Удзельнік дэсанту батальёна Дальвіц. Адзін з кіраўнікоў Беларускай незалежніцкай партыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 3 студзеня 1912 года ў в. Загор’е Дзісенскага павета Віленскай губерні ў праваслаўнай сям’і Піліпа і Анастасіі Гінько.

У 1939 годзе скончыў Варшаўскую палітэхніку па спецыяльнасці інжынера геадэзіі. У 1940—1941 гадах працаваў па сваёй спецыяльнасці ва ўсходняй Беларусі.

Пасля пачатка нямецкай акупацыі працаваў старшынёй Беларускай народнай самапомачы ў Глыбокім. Быў сябрам Цэнтральнага Камітэту падпольнай Беларускай Незалежніцкай Партыі, стаў кіраўніком палітычнай рэферэнтуры БНП, старшыня БНП у Глыбокім. Уступіў да Беларускай краёвай абароны, атрымаў чын лейтэнанта.

У 1944 годзе адмовіўся працаваць намеснікам прэзідэнта Беларускай Цэнтральнай Рады ў Слуцку. 27 чэрвеня 1944 года ўдзельнічаў у Другім Усебеларускім кангрэсе.

Пасля эвакуацыі з Усходняй Прусіі летам 1944 года далучыўся да батальёна «Дальвіц». 17 лістапада 1944 года дэсантаваўся ў раёне Ліды ў групе з Кастусём Шышэям, але яны былі выкінутыя ня ў тым месцы і рэшткі групы пад кіраўніцтвам Кастуся Шышэі далучыліся да польскай Арміяй Краёвай. У снежні таго ж года падчас адной з аблаваў група была разбітая, а Янка Гінько трапіў у палон да НКУС. Праходзіў на працэсе кіраўніцтва Беларускай незалежніцкай партыі у Мінску ў 1946 годзе. Янка Гінько быў асуджаны на 25 гадоў савецкіх канцлагераў.

У 1953 або 1954 годзе трапіў на Інту, працаваў маркшэйдарам (спецыяліст у падземнай геадэзіі) і пазнаёміўся з Пётрай Рашэтнікам. Вызваліўся пасля 1956 года, застаўся працаваць на Інце. Ажаніўся і з дапамогай жонкі атрымаў дазвол на пражыванне ў Маскве. Наведваў Беларусь.

Апошнія гады жыцця цяжка хварэў. Памёр у 1980-х гадах.

Зноскі
------

1. ↑  Казак, 2001
2. ↑   «Мы — беларускія салдаты…» (Кастусь Шышэя)

Літаратура
----------

* Гінько Янка // Беларускі нацыяналізм: Даведнік / Укладальнік Пятро Казак. — Менск: Голас Краю, 2001. — 46 с.

Спасылкі
--------

* Сяргей Ёрш. Варшаўскае дасье генэрала Вітушкі
**Вярхо́ўны суд Белару́скай ССР** — вышэйшы судовы орган рэспублікі.

Дзейнасць
---------

Вярхоўны Суд Беларускай ССР быў створаны ў адпаведнасці з Палажэннем аб судаўладкаванні, прынятым II сэсіяй ЦВК БССР чацвёртага склiкання 30 сакавіка 1923 года. Абіраўся Вярхоўным Саветам БССР на 5 гадоў. Складаўся са старшыні, яго намеснікаў, членаў, народных засядацеляў. Дзейнічаў у складзе Пленума Вярхоўнага Суда і 2 судовых калегій: па грамадзянскіх і крымінальных справах.

Ажыццяўляў нагляд за судовай дзейнасцю ўсіх судовых органаў рэспублікі, вывучаў судовую практыку і даваў судам кіруючыя тлумачэнні аб прымяненні заканадаўства БССР. Па 1-й інстанцыі разглядаў найбольш складаныя або асаблівага грамадскага значэння справы; у парадку судовага нагляду — пратэсты на рашэнні, прысуды, азначэнні і пастановы ўсіх судоў рэспублікі.

Прысуды і рашэнні Вярхоўнага Суда БССР абскарджанню не падлягалі, маглі правярацца толькі ў парадку нагляду.

Старшыні Вярхоўнага Суда БССР
-----------------------------

* Пракоп Малаковіч (1923)
* Аляксандр Сташэўскі (1923—1924)
* Якаў Валяноўскі (1924)
* Павел Пострэйтэр (1924—1926)
* Андрэй Варашылаў (1926—1928)
* Павел Валасевіч (1928—1931)
* Раман Кудзельскі (1933—1936)
* Вольга Суханава (1936—1937)
* Карл Абушкевіч (1938)
* Васіль Сядых (1936)
* Аляксей Бондар (1944—1945)
* Яўгеній Болдыраў (1945—1957)
* Сяргей Шардыка (1957—1967)
* Аляксей Бондар (1967—1984)
* Аляксандр Здановіч (1984—1988)
* Уладзімір Каравай (1988—1997)

Літаратура
----------

* ВЕРХОВНЫЙ СУД БЕЛОРУССКОЙ ССР // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 1. А — Афіна / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1969. — 624 с.: іл. карты. С. 134—135

Спасылкі
--------

* История белорусского правосудия (руск.)(недаступная спасылка).  Афіцыйны сайт Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2017.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іга.

**Джэймс Уані Іга** (англ.: James Wani Igga; нар. 1949) — паўднёвасуданскі палітык. Займаў такія пасады, як Віцэ-прэзідэнт Паўднёвага Судана, спікер Нацыянальнага заканадаўчага сходу і генеральнага сакратара НАВС.

Удзельнічаў у грамадзянскай вайне, спрыяў пераходу НАВС ад узброеннай групоўкі да палітычнай партыі і фарміраванню Паўднёвага Судана як незалежнай дзяржавы.

Біяграфія
---------

Джэймс Уані Іга нарадзіўся ў 1949 годзе ў горадзе Крыла, у каталіцкай сям’і. Яго бацькі былі прадстаўнікамі дзвюх розных народаў — зандэ і бары. У канцы 60-ых з’ехаў у Каір, дзе атрымаў эканамічную адукацыю.

У 1985 годзе ў Судане пачалася грамадзянская вайна. Іга далучыўся да сіл НАВС. Ён хутка прасоўваўся па ваеннай службе, і да 1987 года Іга атрымаў званне маёра і камандаваў батальёнам Шакуса. У тым жа годзе ён стаў членам вярхоўнага камандавання НАВС.

У лістападзе 1991 года ўдзельнічаў у мірных перамовах у Найробі, дзе суправаджаў Джона Гаранга, лідара НАВС.

У лютым 2000 года Іга стварыў Тэхнічны камітэт Інтэлектуалаў. Орган займаўся планаваннем грамадзянскай адміністрацыі Паўднёвага Судана. Стварэнне гэтага камітэта было даручэннем грамадзянскай адміністрацыі Паўднёвага Судана.

Пасля падпісання Усёабдымнага мірнага пагаднення аб стварэнні аўтаноміі Паўднёвага Судана ў 2005 годзе, Іга арганізаваў пераход НАВС ад паўстанцкага стратэгічнага кіраўніцтва да палітычнай партыі. У гэты жа час Іга ўзначальвае гэту арганізацыю.

9 ліпеня 2011 года Іга ў прысутнасці вялікай колькасці паплечнікаў і журналістаў, зачытаў Дэкларацыю аб незалежнасці Паўднёвага Судана.

25 жніўня 2013 года Джэймс Іга заступае на пасаду віцэ-прэзідэнта.

У снежні 2013, калі ў Паўднёвым Судане пачалася грамадзянская вайна, Іга застаецца на баку прэзідэнта Кііра, асудзіўшы дзеянні апазіцыйнай групоўкі «Белая армія», якая спрабавала здзейсніць узброены пераварот.

Зноскі
------

1. 1 2  South Sudan president names James Wani Igga as deputy: state radio **(нявызн.)** (23 August 2013). Праверана 23 August 2013.
2. ↑  Johnson, Douglas H. (2011). *The root causes of Sudan's civil wars : peace or truce* (Rev. ed.). Woodbridge, Suffolk: James Currey. ISBN 1847010296.
3. ↑  «South Sudan president names James Wani Igga as deputy: state radio»

Спасылкі
--------

* Who is James Wani Igga? — Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan Архівавана 14 жніўня 2017.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1052639321 · LCCN: no2003095077 · SUDOC: 168287161 · VIAF: 26760791 |
**БТР-50** — савецкі бронетранспарцёр на базе шасі лёгкага танка ПТ-76.

БТР-50 распрацаваны канструктарскім бюро Ж. Я. Коціна ў 1952 годзе (падчас ВКР — «Аб’ект 750», галоўны канструктар распрацоўкі — Н. Ф. Шашмурін). 

Мае высокую ёмістасць — 20 дэсантнікаў. Здольны перавозіць на даху, на плаву, да 2 тон грузу, напрыклад мінамёты або 85-мм гармату, прычым з яго на плаву можна весці агонь. 

З 1958 года БТР-50 пад назвай TOPAS OT-62C вырабляўся ў Чэхаславакіі. Таксама гэты бранявік пад назвай Тып 66 (WZ-511) вырабляўся ў 60-ыя гады ў КНР.

Апісанне
--------

БТР-50 мае адкрыты зверху корпус, звараны з 15-міліметровых катаных бронелістоў. У бронетранспарцёры размяшчаецца 2 члена экіпажа, 20 дэсантнікаў. Пасадка і высадка дэсанта вырабляецца праз карму і барты корпуса.

Хадавая частка, трансмісія, рухавік і водоходный рухавік былі такімі ж, як і ў танка К-90. Пры руху па шашы максімальная хуткасць складала 34,3 кіламетра ў гадзіну (запас ходу — ад 180 да 200 км), на плаву — 9,7 кіламетраў у гадзіну (запас ходу — 80 км).

Варыянты і мадыфікацыі
----------------------

Інданезія **PAL-AFV**  
На машыне ўсталяваны новы рухавік магутнасцю 300 л.з. Змененая насавая частка і МТА. У выніку хуткасць па шашы павялічылася да 60 км/г, а запас ходу складае 480 км. Маса ўзрасла да 14 700 кг.

Беларусь **БТР-50ПКМ**  
Усталяваны новы дызельны рухавік павышанай магутнасці і трансмісія, аб’яднаныя ў сілавы блок. Пры гэтым максімальная хуткасць павялічылася да 60 км/г, а запас ходу — да 450 км. Таксама палепшаныя эрганамічныя характарыстыкі.

Сербія **БТР-50S**  
На машыне была ўсталявана вежа M91E ад БМП M80, з 30-мм аўтаматычнай гарматай, 7,62-мм кулямётам, двума пускавымі ўстаноўкамі СТРК 9М14М «Малютка» і чатырма дымавымі гранатамёта.

Аператары
---------

**Сучасныя эксплуатанты**: В’етнам, Гвінея, Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Егіпет, Інданезія, Іран, КНДР, Куба, Прыднястроўе, Сербія, Сірыя, Судан, Харватыя.

**Былыя эксплуатанты**: Ангола, Афганістан, Балгарыя, Боснія і Герцагавіна, Венгрыя, ГДР, Ізраіль, Індыя, Ірак, Кіпр, Лівія, Нікарагуа, Перу, Польшча, Расія, Сербія, Славенія, Самалі, Югаславія, Фінляндыя.

Спасылкі
--------

* Бронетранспортер БТР-50 — Военное обозрение
* Бронетранспортер БТР-50 — Армии и Солдаты. Военная энциклопедия
* Современные бронеавтомобили. Советский бронетранспортер БТР-50П Архівавана 26 жніўня 2018.
**Сімяон** (верагодна 1220-я — 3 лютага 1289, Цвер) — епіскап полацкі, епіскап цверскі.

Біяграфія
---------

Хроснае, свецкае (дынастычнае) і манаскае імёны невядомыя. З роду полацкіх князёў. Зрабіў шмат ахвяраванняў, у тым ліку зямельных, падуладным яму цэрквам і манастырам. Маладым пастрыгся ў адным з полацкіх манастыроў. У 1260-я гады рукапакладзены ў свяціцельскі сан. Пакінуў полацкую кафедру і выехаў у Цвер, паводле адной думкі, з-за сваіх «наказанняў» (навучанняў) полацкаму князу Канстанціну, а магчыма з-за міжусобнай вайны пасля забойства вялікага князя Міндоўга і полацкага князя Таўцівіла (1263, 1264), з апошнім Сімяон быў у сваяцтве або падтрымліваў.

У Цверы Сімяон быў пастаўлены першым епіскапам новастворанай Цверскай епіскапіі. Меў усеагульную любоў і пашану. Удзельнічаў ва Уладзімірскім царкоўным саборы (1274). Ініцыяваў будову цверскага белакаменнага Спаскага сабора (з 1285).

Мясцовае шанаванне свяціцеля Сімяона пачалося, відаць, неўзабаве па смерці.

Зноскі
------

1. ↑  Звесткі пра наўгародскае паходжанне, відаць, неабгрунтаваныя. Мельнікаў, С.113.
2. ↑  Мельнікаў, С.114.

Літаратура
----------

* *Варонiн В. А.* Полацкі i цвярскі епіскап XIII стагоддзя Сімяон: вехi бiяграфii i дзейнасці // Беларускі гістарычны часопіс. — 2012. — № 10. — с. 14-18.
* *Конявская Е. Л.* «Симеон из Полотска» — первый тверской епископ // Тверь, Тверская земля и сопредельные территории в эпоху средневековья. Материалы научного семинара. — Тверь, 2017. — Вып. 10. — С. 17-24.
* *Мельнікаў А. А.* З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў / Аляксей Мельнікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с.: іл. ISBN 985-6734-28-2. С. 113, 114.
**Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў** (скарочана — **Белкаапсаюз**) — некамерцыйнае грамадскае аб’яднанне Беларусі, заснаванае ў 1918 годзе.

Аб’ядноўвае прадпрыемствы гандлю і грамадскага харчавання, нарыхтоўчую сетку, зверагадоўчыя гаспадаркі, прамысловыя, транспартныя і будаўнічыя арганізацыі, профільныя навучальныя ўстановы ў Рэспубліцы Беларусь.

Гісторыя
--------

22 чэрвеня 1917 года ўдзельнікі першага агульнагубернскага (арганізацыйнага) з’езда прадстаўнікоў кааператыўных таварыстваў прагаласавалі за стварэнне Саюза спажывецкіх таварыстваў Мінскага раёна. Дзейнасць саюза ахоплівала Мінскую, частку Віленскай і Магілёўскай губерняў, Полацкі павет Віцебскай губерні.

24 ліпеня 1918 года Саюз спажывецкіх таварыстваў Мінскага раёна перайменаваны ў Цэнтральны саюз спажывецкіх таварыстваў Беларускага Краю (Цэнтрабелсаюз). Змяненне назвы звязваецца з вострай патрэбай саюза ў атрыманні крэдытаў і неабходнасцю яго ўступлення ў Цэнтральны саюз крэдытнай кааперацыі Беларускага краю, абавязковай умовай якога было перайменаванне саюза. Таксама значна пашырылася тэрыторыя дзейнасці саюза — цяпер яна ахоплівала практычна ўвесь беларускі рэгіён. 19 верасня 1918 года Мінскі акруговы суд прыняў вызначэнне аб перайменаванні саюза і яго рэгістрацыі пад новай назвай.

Даччынныя прадпрыемствы
-----------------------

У падпарадкаванні мае наступны шэраг прадпрыемстваў: Бабруйскі дрэваапрацоўчы камбінат (Магілёўская вобласць), Бабруйскі камбінат нятканых матэрыялаў, Барысаўскі камбінат тэкстыльных матэрыялаў (Мінская вобласць), «Белкаапаптгандаль», «Белкаапзнешгандаль», «Белкааппрагрэс», «Белкааппраект», Гомельскі завод гандлёвага абсталявання, Калінкавіцкая зверагаспадарка (вёска Антонаўка, Гомельская вобласць), Мінскі харчовы камбінат, «Парэчча», Пінская зверагаспадарка (в. Малоткавічы, Брэсцкая вобласць).

Навучальныя ўстановы
--------------------

Мае шэраг галіновых навучальных устаноў: Беларускі гандлёва-эканамічны ўніверсітэт і 7 каледжаў — Баранавіцкі тэхналагічны (Брэсцкая вобласць), Гомельскі гандлёва-эканамічны, Полацкі гандлёва-тэхналагічны (Віцебская вобласць) і Гродзенскі, Маладзечанскі (Мінская вобласць), Магілёўскі і Мінскі гандлёвыя каледжы.

Старшыні
--------

* Сяргей Дзмітрыевіч Сідзько (4 снежня 2009 — ліпень 2013);
* Валерый Мікалаевіч Іваноў (снежань 2013 — ліпень 2021);
* Алег Сяргеевіч Мацкевіч (8 кастрычніка 2021 — 28 ліпеня 2023).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Закон Республики Беларусь от 25 февраля 2002 года № 93-З «О потребительской кооперации»
3. 1 2  Белкоопсоюз: становление и годы испытаний (1917—1921 годы)
4. ↑  Указ Президента Республики Беларусь от 28 июля 2023 года № 232 «Об О. С. Мацкевиче»
**Пенсільванскі заходні ўніверсітэт** (англ.: Pennsylvania Western University) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, кампусы якой месцяцца ў штаце Пенсільванія, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Ён быў створаны ў выніку зліцця Пенсільванскага Каліфарнійскага ўніверсітэта, Пенсільванскага Кларыёнскага ўніверсітэта і Пенсільванскага Эдзінбарскага ўніверсітэта і пачаў працаваць як аб'яднаны ўніверсітэт 1 ліпеня 2022 года

Структура
---------

### Рэгіянальныя кампусы

* Каліфорнія
* Кларыён
* Эдзінбара

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Пенсільванія

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пенсільванскі заходні ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Ганак вілы Каліба
Музей Караля Шыманоўскага «Атма» ў Закапанэ
Капліца Найсвяцейшага сэрца Ісуса, Закапанэ
Віла пад Едламі
**Закапа́нскі стыль** — архітэктурны стыль, уведзены Станіславам Віткевічам у 90-х гадах XIX стагоддзя. У асноўным выкарыстоўваўся ў будаўніцтве пансіянатаў.

Віткевіч за ўзор узяў традыцыйны стыль будаўніцтва падгальскіх гуралаў, узбагаціўшы яго элементамі мадэрну, імкнуўся стварыць аснову для сучаснай польскай народнай архітэктуры на аснове культуры Падгалля. Першыя праекты рэалізоўваў у загарадных хатах і вілах у курортным горадзе Закапанэ. Прапагандыстамі яго стыля былі між іншых Уладзіслаў Матлякоўскі, Валерый Эліяш-Радзікоўскі і Яраслаў Вайцяхоўскі.

У закапанскім стылі выраблялася таксама мэбля, гаспадарчыя прылады, адзенне, вырабы з парцаляну, музычныя інструменты і сувеніры. Элементы культуры гуралаў пранікалі таксама ў творчасць кампазітараў і пісьменнікаў. У шырэйшым панятку закапанскі стыль ахоплівае ўсе праявы пранікнення народнай культуры Падгалля ў агульнанацыянальную культуру.

Галоўнымі асаблівасцямі стылю з'яўляюцца падмуркі з колатага каменю, высокі гонтавы дах, вялікая колькасць дэкаратыўных элемэнтаў.

Прыклады будынкаў
-----------------

У Беларусі
----------

За польскім часам закапанскі стыль стаў распаўсюджвацца і ў Заходняй Беларусі, дзе яго прапагандавалі Юліюш Клос  (польск.) (бел. і Лявон Вітан-Дубейкаўскі.

Захаваліся дзясяткі прыкладаў будынкаў у гэтым стылі, большасьць з якіх у аварыйным стане. Некаторыя ўнесеныя ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Гл. таксама
-----------

* Драўляная архітэктура

Зноскі
------

1. ↑  *Кастусь Шыталь.*. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Westki.info (23 чэрвеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 26 верасня 2017. Праверана 4 мая 2017.
2. ↑  *Яна Шыдлоўская.* «Закапанскі» стыль на Беларусі. — 22 ліпеня 2010. — № 28 (762).

Літаратура
----------

* *Мечыслаў Ян Супрон.* Уплыў закапанскага стылю на будаўніцтва касьцёлаў у Заходняй Беларусі // *Arche Пачатак*. — 4 мая 2013. Архівавана з першакрыніцы 20 чэрвеня 2013.

* Лаўрэш Леанід. Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова № 37 (1032) 14 верасня 2011 г; №38 (1033) 21 верасня 2011 г.

Спасылкі
--------

* Styl zakopiański Архівавана 27 лютага 2013.
* Музэй закапанскага стылю Архівавана 16 красавіка 2009.
**Сістэма папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)** — комплекс спецыяльных тэхнічных сродкаў выяўлення запуску балістычных ракет, вылічэння іх траекторыі і перадачы ў камандны цэнтр інфармацыі, на аснове якой фіксуецца факт нападу на дзяржаву з ужываннем ракетнай зброі і прымаецца аператыўнае рашэнне аб дзеяннях у адказ. У дзяжурным рэжыме СПРН забяспечвае інструментальную разведку параметраў ракет верагодных праціўнікаў пры правядзенні імі выпрабавальных і вучэбна-баявых пускаў. Складаецца з двух эшалонаў — наземныя РЛС і арбітальная групоўка ШСЗ.

Зноскі
------

1. ↑  Система предупреждения о ракетном нападении Минобороны России

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 71052889 |
**Прамянёвапёрыя рыбы** (*Actinopterygii*) — клас рыб з надкласу касцявых рыб. Пераважная большасць вядомых сучасных відаў рыб (звыш 20 000 або каля 95 %) адносяцца да прамянёвапёрых.

Апісанне
--------

Маюць разначтайную форму цела. Унутраных ноздраў няма, дзве пары вонкавых насавых адтулін знаходзяцца блізка адна ад другой у выразцы на насавой косці. Арбіты вачэй вялікія, маюць пярэднебакавое становішча. Жаберная накрыўка добра развітая. Сківічная дуга рухома сучляняецца з чэрапам.

Шкілет рыб з’яўляецца апорай для прымацавання мышц і аховай для ўнутраных органаў. Парныя плаўнікі не маюць мясістай асновы і падтрымліваюцца радыяльнымі элементамі, непарныя складаюцца з асобных радыялій, якія не здіваюцца ў базальныя пласцінкі. Спінны плаўнік звычайна адзін, але бывае два-тры і больш. Форма хваставога плаўніка вар'іруе ад гетэрацэркальнай да гомацэркальнай.

Шкілет касцістых рыб складаецца са шкілета галавы — чэрапа, пазваночніка, шкілета парных і няпарных плаўнікоў (плаўніковых прамянёў) і іх паясоў. Апорай для касцей грудных плаўнікоў служыць плечавы пояс, які складаецца з лапатак і каракоідаў, а для брушных плаўнікоў — тазавы пояс. Чэрап мае два аддзелы: мазгавы і вісцэральны. Косці мазгавога аддзела ахоўваюць галаўны мозг рыбы. Вісцэральны аддзел чэрапа мае верхнія і рухомыя ніжнія сківіцы. З дапамогай сківіц рыбы хапаюць і ўтрымліваюць здабычу. З чэрапам нерухома зрастаецца пазваночнік. Ён утвораны шматлікімі рухома злучанымі пазванкамі. У тулаўным аддзеле да пазванкоў прымацаваны рэбры, якія ахоўваюць унутраныя органы. У хваставым аддзеле пазваночніка рэбраў няма.

Храстковыя ганоіды захавалі многія старажытныя адзнакі: ёсць хорда, чэрап у значнай ступені храстковы, адсутнічаюць целы пазванкоў.

Тулава ў найбольш прымітыўных, старажытных груп рыб пакрыта рамбічнай ганоіднай луской, у эвалюцыйна больш развітых — костнай ганоіднай ці ктэноіднай, або ўвогуле без лускі.

Зноскі
------

1. ↑  Класіфікацыя прамянёвапёрых рыб на сайце ITIS  (англ.)
2. ↑  Таксанамія прамянёвапёрых рыб на сайце NCBI  (англ.)

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А. М.* Прамянёвапёрыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 11. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Класіфікацыя прамянёвапёрых рыб
* База дадзеных пра рыб  (англ.)
* Прамянёвапёрыя рыбы (Actinopterygii) на «Tree of Life»  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 133289734 · Microsoft: 2780496132, 2909905002 · NKC: ph139199 |
**Тыанантаты** (саманазва: *Tionontati*), вядомыя таксама як **петунь** (фр.: Pétuns) — індзейскі народ, які ў XVII ст. насяляў рэгіён паміж азёрамі Антарыа і Гурон. 

Тыанантаты ўяўлялі сабою канфедэрацыю. У 1640 г. яны налічвалі каля 3000 чалавек, што жылі ў 9 умацаваных вёсках. Займаліся земляробствам, паляваннем і збіральніцтвам. Па мове і культуры былі вельмі блізкімі да ваяндот. Да прыходу еўрапейцаў шмат гадоў ваявалі з апошнімі. 

У 1610 г. адбыўся першы кантакт з французамі. У 1615 г. тыанантаты наведаў Самюэль дэ Шамплейн. Французы далі тыанантаты назву **петунь**, паколькі тыя вырошчвалі тытунь. Усталяванне гандлёвых зносін з французскімі каланістамі дазволіла прымірыцца з ваяндот і набываць металічную зброю. Асноўным таварам, якім цікавіліся французскія гандляры, былі бабровыя скуры. Хуткае знішчэнне папуляцыі баброў у сваім рэгіёне вымусіла тыанантаты ўрывацца ў раёны, населеныя алганкінамі. У 1630-х гг. пацярпелі ад эпідэмій, занесеных еўрапейцамі.

Улетку 1649 г. ваяндот, што ратаваліся ад іракезаў, знайшлі прытулак у вёсках тыанантаты. У снежні іракезы арганізавалі супраць тыанантаты ваенную кампанію, разбурылі іх цэнтральную вёску, спалілі езуіцкую місію і пачалі вынішчэнне іх краіны. Каля 1000 ваяндот і тыанантаты збеглі на каноэ і правялі зіму на востраве Макінак. Пазней яны аб'ядналіся з іншымі ваяндот. Невялікая група тыанантаты выратавалася сярод ілінойс, што пазней стала прычынай вайны паміж сенека і ілінойс у 1655 г.

Гл. таксама
-----------

* Масачусет
* Маскутэн
* Нейтраль
* Саскуэханцы
* Эры
* Венро

Спасылкі
--------

* TIONONTATI HISTORY
* TIONONTATI
* Tionontati Indians of Canada
* The Tobacco Nation and the Neutrals
* Petun Tribe (Tionontati, Tobacco Indians)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
**Кіфійская культура** (фр.: Culture kiffienne) — археалагічная культура эпохі неаліту на паўднёвым захадзе Сахары. Ахоплівала перыяд 8 — 6 тысячагоддзяў да н. э. Атрымала сваю назву па месцу раскопак Адрар-н-Кіфі на поўначы Нігера. Чалавечыя рэшткі прадстаўнікоў культуры былі ўпершыню знойдзены ў 2000 г. каля мястэчка Габера.

Экалагічныя ўмовы
-----------------

Існаванне Кіфійскай культуры супадае з вільготным перыядам у гісторыі Сахары. У папярэдні засушлівы перыяд (каля 16000 - 9700 гадоў таму) у гэтай мясцовасці сфарміраваліся выдмы. Вільготны клімат садзейнічаў таму, што ўпадзіны паміж выдмамі напоўніліся вадой. Так, насельнікі Габера жылі каля возера дыяметрам каля 3 км. Каля яго былі знойдзены рэшткі 54 відаў жывёл, у тым ліку слана, гіпапатама, льва, пітона, чарапах і г. д. Знікненне культуры тлумачацца зменамі клімату, наступленнем новага засушлівага перыяду.

Асаблівасці
-----------

Носьбіты Кіфійскай культуры адрозніваліся высокім ростам (каля 180 см). Высоўваюцца супрацьлеглыя гіпотэзы аб іх супольным паходжанні з прадстаўнікамі Капсійскай культуры і ад выхадцаў з болей паўднёвых рэгіёнаў. Характэрны выраб доўгіх гарпуноў з вострымі шыпамі і керамікі з хваляпадобным аздабленнем. Асноўны спосаб пахавання памерлых — інгумацыя.

Літаратура
----------

* *Gearon, E.* The Sahara: A Cultural History. — Oxford, New York: Oxford University Press, 2011. — ISBN 978-0-19-986196-5.

Спасылкі
--------

* THE GOBERO STORY
* Desert Cultural Heritage
Цвікі
**Цвік** — зробленая з цвёрдага металу, часцей за ўсё сталі, рэч, з аднаго бока завостраная, а з другога скончаны плоскім капялюшыкам, служыць для злучэння розных элементаў (звычайна дрэва), іх забіваннем. Для забівання цвікоў ужываецца малаток. 
Звычайна, пры працах патрабуючых хуткага забівання вялікай колькасці цвікоў карыстаюцца электрычнымі ці пнеўматычнымі малаткамі, якія патрабуюць спецыяльных цвікоў, злучаных платыкавым пасам.

Гісторыя
--------

Пнеўматычны малаток
У старажытнасці чалавек вырабляў цвікі з костак рыбы, шыпоў раслін, з дрэва цвёрдых парод.

У эпоху бронзавай культуры з'явіліся першыя металічныя цвікі — літыя і кованыя. Потым цвікі сталі вырабляцца з меднага і жалезнага дрота.

У наш час цвікі вырабляюцца ў асноўным з жалеза. У асобных выпадках яны вырабляюцца з латуні, медзі, цынка і іншых матэрыялаў.

Тэхналогія вытворчасці
----------------------

К канцу XIX стагоддзя каваныя цвікі складалі прадмет шырокай саматужнай вытворчасці. Вытворчасць, як правіла, заключалася ў наступным: рабочы браў жалезны прут, напальваў у горне, ударамі молата адцягваў яго на кавадле, завастраючы на канцы і пакідаючы патаўшчэнне на месцы будучай галоўкі. Затым прут ля галоўкі адсякалася і ўстаўляўся ў брусок з адтулінай, пасля чаго галоўка расплюшчвалася малатком.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цвік

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12390493r · LCCN: sh85089544 · NDL: 00566947 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пуціна.

**Людміла Аляксандраўна Пуціна** (у дзявоцтве: **Шкрэбнева**; 6 студзеня 1958 г, Калінінград) — жонка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Уладзіміра Уладзіміравіча Пуціна.

З’яўляецца ініцыятарам стварэння Цэнтра развіцця рускай мовы (цяпер Цэнтр міжасобасных камунікацый). Валодае нямецкай, іспанскай, французскай, партугальскай мовамi. Цікавіцца тэатральным мастацтвам, музыкай. Захапляецца тэнісам, гарналыжным спортам. Часам выступае з публічнымі заявамі па пытаннях рускай мовы і адукацыі.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 6 студзеня 1958 г. у Калінінградзе ў сям’і Аляксандра Аўрамавіча і Кацярыны Ціханаўны Шкрэбневых (1926). Яе бацька паходзіў з вёскі Шнякі (Гарцаўскае сельскае паселішча) Старадубскага раёна Бранскай вобласці.

У 1975 годзе скончыла калінінградскую сярэднюю школу № 8. Працавала паштальёнам, затым — вучнем токара-ревальвершчыка на Калінінградскім заводзе «Гандальмаш», дзе атрымала 2-і такарны разрад. Была санітаркай ў гарадской бальніцы, кіраўніком драмгуртка ў Доме піянераў, акампаніятарам, сцюардэсай на ўнутраных лініях у Калінінградскім авіяатрадзе. У 1986 годзе скончыла Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт па спецыяльнасці філолаг-раманіст. Чатыры гады, у 1986—1990 гадах, жыла і працавала з мужам у ГДР. У 1990—1994 гадах выкладала нямецкую мову на кафедры ўдасканалення настаўнікаў Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Людміла Аляксандраўна Пуціна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 123274796 · ISNI: 0000 0003 6852 7661 · LCCN: no2003116569 · NLP: A27231732 · VIAF: 494144647704247014341 |
**Вялікая Калумбія** (ісп.: Gran Colombia) — назва, якую атрымала Рэспубліка Калумбія ў 1819-1831, дзяржава ў Паўднёвай Амерыцы, якая ўключала тэрыторыі Калумбіі, Венесуэлы, Эквадора і Панамы.

Балівар і Федэрацыя
-------------------

Сімон Балівар, які вызваліў іспанскія калоніі Паўднёвай Амерыкі, і іншыя рэвалюцыянеры Першай Венесуэльскай рэспублікі звычайна выкарыстоўвалі слова Калумбія для назвы ўсёй іспанскай часткі Амерыкі, калі ў 1819 годзе на Кангрэсе ў Ангастура яно стала назвай новай краіны.

Першапачаткова на Кангрэсе прапаноўвалася структура федэратыўнай рэспублікі, якая складалася б з трох дэпартаментаў са сталіцамі ў гарадах Багата (Дэпартамент Кундынамарка), Каракас (Дэпартамент Венесуэла), і Кіта (Дэпартамент Кіта). У 1819 годзе яшчэ не ўсе былыя віцэкаралеўствы былі вызваленыя ад каланіяльнай залежнасці.

Тэкст канстытуцыі новай рэспублікі быў прапанаваны на кангрэсе ў Кукуце, па ёй сталіца пераносілася ў Багату. У канстытуцыі прадугледжваўся высокі ўзровень цэнтралізацыі кіравання краінай, што было неабходна з пункту гледжання каардынацыі ваенных намаганняў для абароны маладой краіны, таму тэкст канстытуцыі быў падтрыманы шэрагам перакананых федэралістаў. Было зацверджаны новы адміністрацыйны падзел - Венесуэла, Кундынамарка і Кіта дзяліліся на меншыя адміністрацыйныя адзінкі. Балівар быў абраны прэзідэнтам краіны, віцэ-прэзідэнтам стаў Францыска дэ Паула Сантадэр.

У першыя гады існавання Вялікая Калумбія дапамагала іншым тэрыторыям, якія знаходзіліся пад кантролем Іспаніі, змагацца за незалежнасць - Панама ўвайшла ў склад федэрацыі ў 1821 годзе, як і шэраг правінцый Кіта і Венесуэлы.

Перу здабыла незалежнасць у 1824 з дапамогай Вялікай Калумбіі. У 1826 Балівар і Сантадэр былі перавыбраны на другі тэрмін.

Распад дзяржавы
---------------

Пасля завяршэння вайны з Іспаніяй рознагалоссі паміж прыхільнікамі адзінай дзяржавы і сепаратыстамі абвастрыліся. Пастаянныя заклікі да павелічэння ўплыву рэгіянальных уладаў (у тым ліку звязаныя з фінансавымі і камерцыйнымі рознагалоссямі) спрыялі канфрантацыі паміж рэгіёнамі і патрабавалі пастаяннага пошуку кампрамісаў.

Рашэнні, якія прымаліся, не маглі задавальняць усіх удзельнікаў, таму дзяржаўная ўлада знаходзілася ў вельмі няўстойлівым становішчы.

Балівар хацеў аб'яднаць Лацінскую Амерыку, але не мог гэтага дасягнуць на працягу ўсяго перыяду барацьбы за незалежнасць. Рэспубліка Вялікая Калумбія была першай спробай стварыць адзіную лацінаамерыканскую дзяржаву. Большасць лацінаамерыканскіх палітыкаў не падтрымлівала ідэю адзінай дзяржавы, і Балівар спыніў працу над праектам і пакінуў пасаду прэзідэнта ў 1830 годзе.

Пасля адстаўкі Балівара ўнутраныя супярэчнасці яшчэ больш абвастрыліся, дайшло да таго, што генерал Рафаэль Урданета часова захапіў уладу ў Багаце для таго, каб выкарыстоўваючы свой аўтарытэт, вярнуць пасаду прэзідэнта Балівару.

Федэрацыя канчаткова развалілася да канца 1830 і ў 1831 годзе Венесуэла, Эквадор і Рэспубліка Новая Гранада афіцыйна абвясцілі сваю незалежнасць.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4527139-2 · VIAF: 316431980 |
**Бе́ліцкая абарона** — баі партызанскіх брыгад Сенненскай (камандзір В. С. Лявонаў) і 1-й імя К. С. Заслонава (камандзір Л. I. Сяліцкі) па абароне аэрадрома ў саўгасе «Беліца» Сенненскага раёна ў снежні 1943 — маі 1944 гадоў. Праз гэты аэрадром ішло забеспячэнне з савецкага тылу партызан Сенненскага і суседніх раенаў (за ноч прымаў да 10 самалётаў з грузамі). 

Для ліквідацыі аэрадрома акупанты 20 снежня 1943 года накіравалі карны батальен (каля 300 салдат). Партызаны атрадаў № 6 і імя К. А. Хаіркізава Сенненскай брыгады ўтрымалі свае пазіцыі, адбілі 3 атакі ворага, знішчылі каля 50 гітлераўцаў і адкінулі ворага да в. Даганоўка. 3—5 лютага 1944 года вораг (каля 600 салдат, батарэя 76-мм гармат) пачаў наступленне з Даганоўкі на абарончыя рубяжы партызан каля саўгаса «Беліца». Наступленне батальёна карнікаў ад в. Латыгаль было спынена атрадамі імя Аляксандра Неўскага і імя Чапаева Сенненскай брыгады. Вораг асноўнымі сіламі авалодаў перадполлем партызынскай абароны ў раёне в. Новая Беліца і 1,5 гадзіны прамой наводкай абстрэльваў умацаванні партызан. Атаку гітлераўцаў партызаны адбілі, на флангах у контрнаступленне перайшлі атрады імя Суворава і імя А. М. Захарава Сенненскай брыгады і атрады «Аршанец» і «Перамога» брыгады імя Заслонава. Страціўшы каля 100 салдат забітымі і параненымі, вораг адышоў у раен в. Нямойта, пакінуўшы абоз, палявыя кухні і частку боепрыпасаў. Сканцэнтраваўшы ў паўночнай частцы раёна мотастралковую дывізію і зводны полк з паліцэйскіх гарнізонаў Сенненскага, Багушэўскага і Бешанковіцкага раёнаў, 16 сакавіка 1944 года фашысты пачалі наступленне і на 5-ы дзень баеў адцяснілі партызан на захад ад аэрадрома. Партызаны стварылі новую паласу абароны на заходнім беразе р. Усвейка і ўтрымлівалі яе да мая 1944 года.

Літаратура
----------

* Беліцкая абарона // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
Утварэнне бары
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бара.
**Бара** (італ.: bora, ад грэч. βορέας — паўночны вецер; «барэй» — халодны паўночны вецер) — моцны парывісты халодны вецер, што дзьме на ўзбярэжжы параўнальна цёплых мораў ці буйных азёр, што аддзеленыя нізкімі горнымі хрыбтамі ад моцна астуджаных кантынентальных раўнін.

Апісанне
--------

Ўтвараецца пераважна ў халодную пару года пры затрымцы халоднай масы паветра нізкімі горнымі хрыбтамі. Перавальваючы праз іх, вяршыня халоднай масы паветра апярэджвае ніжнюю частку; паветра не паспявае прагрэцца, як пры фёне, і абвальваецца ўніз да нагрэтай паверхні з нізкім атмасферным ціскам. Працягласць бары — ад сутак да тыдня. Сутачны перапад тэмператур падчас бары можа дасягаць 40 °C.

Геаграфія
---------

У Расіі асабліва моцныя бары Наварасійскай бухты і Геленджыкскай бухты, дзе вятры маюць паўночна-ўсходні кірунак і дзьмуць больш за 40 дзён у год; берагоў Байкала (сарма на Малым моры) і баргузін на процілеглым беразе), чукоцкага горада Певек (т. зв. «южак»). У Еўропе найбольш вядомыя бары Адрыятычнага мора (у раёне гарадоў Трыест, Рыека, Задар, Сень і інш.). У Харватыі гэты вецер называюць «бура». Падабенства з барой мае і вецер «норд» у раёне Баку, містраль на Міжземнаморскім узбярэжжы Францыі ад Манпелье да Тулона, «нортсер» у Мексіканскім заліве.
Асаблівы тып бары — сцёкавы вецер у Антарктыдзе і на паўночным востраве Новай Зямлі.

Новарасійская бара
------------------

Пасля бары, Наварасійск, 1993
Перад з’яўленнем бары ля вяршыняў гор можна назіраць густыя аблокі, якія жыхары Новарасійска называюць «бароды». Першапачаткова вецер вельмі няўстойлівы, але паступова ён набывае пэўны кірунак і велізарную хуткасць — да 60 (і нават да 80) м/с. У сярэднім хуткасць наварасійскай бары складае больш за 20 м/с. Падаючы на паверхню мора, бара выклікае моцнае хваляванне. Узмацнелыя хвалі затапліваюць берагі і таксама прыносяць разбурэнне; пры моцных маразах (у Наварасійску парадку −20…-24 °C) яны застываюць, і ўтвараецца ледзяная корка.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4146296-8 · LCCN: sh85015794 |
**Крычка пярэстаносая** (*Thalasseus sandvicensis*) — птушка атрада сеўцападобных сямейства крачкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня каля 40 см, важыць ад 180 да 310 г. размах крылаў ад 100 да 110 см. Доўгая, тонкая чорная дзюба, на канцы светла-жоўтага колеру. Верхняя бок крылаў светла-шэрага колеру, ніжняя бок і шыя белыя. Верх галавы і хахол на патыліцы чорнага колеру. Самцы і самкі афарбаваны аднолькава. Крык нагадвае карканне «кэррык». Працягласць жыцця да 23 гадоў.

Месцапражыванне
---------------

Насяляе еўрапейскае ўзбярэжжа Паўночнага, Балтыйскага, Міжземнага, Чорнага, Каспійскага мораў і Атлантыкі. У Цэнтральнай Еўропе знаходзіцца з сакавіка па верасень. Узімку пералятаюць ў Паўднёвую Еўропу і Паўднёвую Афрыку. Селіцца на берагах і невялікіх астравах на плыткаводдзе, багатым кормам. Дзве самыя значныя гнездавыя калоніі размешчаны на незаселеных астравах Халіг, Нордэрааг і востраве Трышэ, на ўзбярэжжы Паўночнага мора.

Пара птушак назіралася на тэрыторыі рыбгаса Днепрабугскі 23 мая 2011 года. Гэта першы выпадак назірання такога віду птушак на Беларусі.

Харчаванне
----------

Здабывае корм, ныраючы за ім з паветра. Сілкуецца галоўным чынам дробнай рыбай, а таксама марскімі чарвякамі, малюскамі і насякомымі.

Размнажэнне
-----------

Палавая спеласць надыходзіць праз 3 — 4 гады. Аддае перавагу гняздуецца на невялікіх незаселеных выспах, утварачы вялізныя калоніі. Перыяд гнездавання з мая па ліпень. Калонія птушак можа налічваць ад 1000 да 9000 пар, пры гэтым на адным квадратным метры можа размясціцца да 10 пар птушак. Зграі птушак могуць эфектыўна абараняцца ад ворагаў, яны гучна крычаці, кружаці над імі шчыльным воблакам і паліваюць памётам. Гняздо — ямка велічынёй 20 см знаходзіцца ў дзюнах або на водмелі. Самец і самка выседжваюць 1 — 3 яйкі прыкладна 24 дні. Праз 2 дня птушаняты пакідаюць гняздо і даследуюць разам наваколлі. Праз 4 — 5 тыдняў птушаняты становяцца самастойнымі, але яшчэ некаторы час бацькі прыносяць ім корм. Прылівы і чалавек наносяць вялікі ўрон папуляцыі.

Зноскі
------

1. ↑  Первая регистрация пестроносой крачки в Беларуси

Спасылкі
--------

* ptushki.org Архівавана 23 сакавіка 2020.
**Сіндры** (Эйтры) — у германа-скандынаўскай міфалогіі дварф, з якім Локі спрачаўся ў кавальскім майстэрстве.

Сіндры паспрачаўся з Локі аб тым, што зможа зрабіць рэчы больш умелыя за тыя, што зрабіў Двалін. У Локі было тры рэчы, таму і Сіндры павінен быў вырабіць лепшую рэч за тры спробы. Першым ён выкаваў пярсцёнак Драўпнір, які кожны дзявяты дзень ствараў яшчэ восем залатых пярсцёнкаў. Другім её выкаваў вепрука Гулінбурсці, які быў спрытным, як Слейпнір, і насіў свайго ездака праз лясы, моры і горы лёгка і свабодна, як па роўным шляху. Трэцім быў выкаваны молат М’ёльнір, які заўсёды вяртаўся ў руку гаспадара.

Асы прызналі М’ёльнір лепшым вырабам і Локі прайграў пары.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Авакаў.
**Сяргей Мірзоевіч Авакаў** (нар. 1955, г. Мінск) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі і абсталявання паўправаднікоў, матэрыялаў і прыбораў электроннай тэхнікі. Доктар тэхнічных навук (2008), прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі радыётэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Аўтаматызаваныя сістэмы кіравання», 1977).

Працаваў у ААТ «КБТЭМ-ОМА» (Мінск; з 1984, вядучы канструктар, начальнік лабараторыі, аддзела, намеснік галоўнага інжынера па электроніцы, тэхнічны дырэктар, галоўны канструктар кантрольна-вымяральнага абсталявання, з 2007 — дырэктар), адначасова выкладчыкам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі (факультэт камп’ютарнага праектавання, кафедра электроннай тэхнікі і тэхналогіі, прафесар).

Узнагароды
----------

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (2000, у аўтарскім калектыве) — *за працу «Стварэнне і асваенне ў вытворчасці комплекса канкурэнтаздольнага прэцызійнага абсталявання для вырабу высокадакладных арыгіналаў тапалогій вырабаў электроннай тэхнікі»*.

Узнагароджаны медалём Францыска Скарыны (2013).

Прысвоена званне заслужанага работніка прамысловасці Рэспублікі Беларусь (2023).

Літаратура
----------

* Автоматический контроль топологии субмикронных планарных структур в производстве изделий микроэлектроники : диссертация … доктора технических наук : 05.27.06 : защищена 03.04.2008 : утверждена 25.06.2008 / Аваков Сергей Мирзоевич. — Минск, 2007.
* Основы теории систем автоматического управления : пособие / С. М. Аваков, В. П. Огер, О. В. Гуревич. — Минск, 2018.
* Методы устранения дефектов топологии интегральных микросхем на фотошаблонах / В. А. Беспалов [и др.] // Известия высших учебных заведений. Электроника. — 2008. — № 6. — С. 20—29.
* Специализированное оптико-механическое и контрольно-измерительное оборудование для промышленного производства изделий микросистемотехники / С. М. Аваков [и др.] // Нано- и микросистемная техника. — 2012. — № 8. — С. 7—14.

Зноскі
------

1. ↑  Дзяржузнагарод удастоены 60 прадстаўнікоў розных сфер дзейнасці
**Ноўгарад-Северскае Палессе** (укр.: Новгород-Сіверське Полісся) — вобласць Палескай фізіка-геаграфічнай правінцыі, частка Украінскага Палесся. Размешчана на крайнім усходзе Прыдняпроўскай нізіны і на схіле Сярэднярускага ўзвышша, у межах Чарнігаўскай і Сумскай абласцей Украіны.

У геаструктурным дачыненні Ноўгарад-Северскае Палессе звязана з паўднёва-заходнім схілам Варонежскага масіва. Ландшафтныя асаблівасці абумоўлены асаблівасцямі геолага-геамарфалагічных умоў — распаўсюджваннем крэйдавых адкладаў, якія выходзяць у многіх месцах на паверхню, нязначнай магутнасцю антрапагенавых адкладаў, нязначнай глыбінёй залягання грунтавых вод і больш кантынентальным кліматам (у параўнанні з іншымі абласцямі Палесся).

Сярод ландшафтаў пераважаюць марэнна-водна-ледавіковыя. Фонавымі ўрочышчамі тут ёсць плоскія і слабахвалістыя міжрэччы, складзеныя маламагутнымі пяскамі.

Лесастэпавыя ландшафты (займаюць больш за 15 %) прадстаўлены тут раздзеленымі ляснымі раўнінамі, размешчаныя невялікімі ўчасткамі, пераважна на правым беразе Дзясны. Тыповымі тут з’яўляецца складаныя ўрочышчы свежых і сырых глыбокіх бэлек з стромкімі схіламі з грабава-дубовымі і кляновыя-ліпавыя-дубовымі лясамі.

Пойменныя мясцовасці (каля 5 %) добра развіты ў даліне Дзясны, а таксама ў раёне яе левабярэжных прытокаў; яе выкарыстоўваюць у асноўным пад сенажаці і пашы. Распаўсюджаны высокія хвалістыя, звужаныя поймы з дзярновымі глебамі пад зёлкава-рознатраўнымі лугамі і нізкія, плоскія, пашыраныя поймы, складзеныя нізіннымі тарфянікамі.

У межах Ноўгарад-Северскае Палесся размешчаны заказнік дзяржаўнага значэння «Вялікі Бор».

Літаратура
----------

* Географічна енциклопедія України: в 3 т. / Редкол.: А. М. Маринич и др. — К.: Українська радянська енциклопедія, 1989—1993. — ISBN 5-88500-015-8. (укр.)
Формула натрыевай солі сахарыну
**Сахары́н** (імід орта-сульфабензойнай кіслаты, імід 2-сульфабензойнай кіслаты, орта-сульфабензімід) — бясколерныя крышталі салодкага смаку, маларастваральныя ў вадзе. «Сахарын», які знаходзіцца ў продажы, уяўляе сабой крышталегідрат натрыевай солі, якая ў 300—500 раз саладзейшы за цукар. Сахарын не засвойваецца арганізмам (выводзіцца з мачой).

Гісторыя
--------

Сахарын быў выпадкова адкрыты ў 1879 годзе пры даследаванні акіслення 2-талуолсульфанаміду, якое праводзіў К. Фальберг у лабараторыі праф. А. Рэмсена ва ўніверсітэце Джона Хопкінса. У 1884 Фальберг запатэнтаваў спосаб атрымання сахарыну і пачаў яго прамысловую вытворчасць.

Фізічныя ўласцівасці і атрыманне
--------------------------------

Сахарын выглядае як бясколерныя крышталі салодкага смаку, дрэнна раствараецца ў вадзе (1:250) і спірце (1:40). Тэмпература плаўлення крышталёў — 228—229 °C.

Сахарын можа быць атрыманы рознымі спосабамі. Першапачаткова Рэмсен і Фальдберг атрымалі яго з талуолу шляхам сульфіравання хлорсульфонавай кіслатой. Хлорангідрыд, які пры гэтым атрымліваўся, ператваралі ў амід, які акіслялі перманганатам калію. Гэты метад быў неэфектыўным.

Толькі ў 1950 годзе ў кампаніі Maumee Chemical Company (Таледа, Агая) быў распрацаваны метад, які дазваляе выпрацоўваць сахарын у прамысловых маштабах. Гэты метад заснаваны на рэакцыі антранілавай кіслаты з азоцістай кіслатой, дыяксідам серы, хлорам і аміякам. Іншы метад, распрацаваны ў 1967 годзе, заснаваны на рэакцыі бензілхларыду.

Ужыванне
--------

Сахарын ужываюць замест цукру пры дыябеце, а таксама як сурагат цукру.

У харчовай прамысловасці сахарын зарэгістраваны ў якасці харчовыя дабаўкі **E954**, як падсаладзіцель. Як і іншыя падсаладзіцелі, сахарын не мае пажыўных уласцівасцей і з’яўляецца тыповым ксенабіётыкам.

У наш час харчовае выкарыстанне сахарыну моцна скарочана, хоць выпускаюцца падсаладзіцелі на сахарыне (Сукразіт), а ў напоях і некаторых іншых прадуктах выкарыстоўваюць сумесі падсаладзіцеляў, з прычыны таго, што быўшы выкарыстаны сам па сабе дае не вельмі прыемны металічны прысмак.

Прадукт узаемадзеяння тэтрагідрахіналіну і іміду 2-сульфабензойнай кіслаты знаходзіць ужыванне ў складзе кампазіцый на аснове метакрылатаў, якія выкарыстоўваюцца ў якасці клеяў для металаў.

Гл. таксама
-----------

* Падсаладзіцелі

Літаратура
----------

* Теддер Дж. Нехватал А. Джубб А. Промышленная органическая химия. — М.: Мир, 1977.
**Станіслаў Давойна** (? — 1573) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Ваявода полацкі (з 1542)

Біяграфія
---------

У маладосці служыў пры кіеўскім ваяводзе Андрэю Неміровічу, удзельнічаў у барацьбе з татарамі і маскоўскім войскам. У 1528 стаў каморнікам каралевы Боны, у 1530 — каралеўскім дваранінам. Ад Неміровіча атрымаў зямельныя ўладанні, пабагацеў і ў 1539 выстаўляў са сваіх зямель 96 узброеных коннікаў.

24 мая 1542 прызначаны на пасаду полацкага ваяводы. Старанна выконваў ваяводскія абавязкі, сачыў за абараназдольнасцю полацкіх умацаванняў, пабудаваў новы паркан за Вялікім і Запалоцкім пасадамі, павялічыў конную службу Полацкага замка, клапаціўся аб гаспадарчым развіцці Полацкай зямлі, спрыяў пераходу заслужаных людзей у шляхецкае саслоўе. У 1555 узначальваў пасольства ВКЛ у Маскву, якое падоўжыла перамір'е паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай яшчэ на 2 гады.

Падчас Інфлянцкай вайны у студзені 1563 65-тысячнае маскоўскае войска на чале з Іванам IV падышло да Полацка і аблажыла яго. Давойна кіраваў 2-тыднёвай абаронай горада. У абаронцаў былі занадта малыя сілы, а Давойна да таго ж зрабіў некалькі тактычных памылак, таму, не атрымаўшы ніякай дапамогі, мусіў здаць Полацк маскоўскаму цару.

У якасці палоннага разам з жонкай Петранеляй Радзівіл, уладыкам Арсеніем і шляхтай высланы ў Маскву, дзе жонка памерла. Вярнуўся ў ліпені 1567 дзякуючы намаганням вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. Астатнія гады жыцця быў пасіўны, функцыі ваяводы выконваў намінальна. Удзельнічаў у працы Люблінскага сойма 1569.

Сям'я
-----

Паходзіў з роду Давойнаў, сын мерацкага старосты Станіслава Давойны.

У 1552 Ганна Сапега, удава Яна Неміровіча, абвясціла аб тым, што ўсынаўляе Станіслава Давойну, што дазволіла апошняму атрымаць у спадчыну Лунінец.

Быў тройчы жанаты. Першая жонка Петранеля Радзівіл, дачка Яна Радзівіла, памерла ў маскоўскім палоне. У 1568 ажаніўся з Даротай, дачкой Вацлава Касцевіча і ўдавой Яраслава Галоўчынскага. Пасля яе смерці ажаніўся ў 1572 з Барбарай Саламярэцкай, удавой Канстанціна Хадкевіча. Дзяцей не пакінуў.

Зноскі
------

1. ↑  Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лунінецкага р-на (1995) — Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича

Літаратура
----------

* *Сагановіч Г.* Давойна Станіслаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 566. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Станіслаў Станіслававіч Давойна — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Станіслаў Іванавіч Давойна[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Станіслаў Станіслававіч Давойна |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Соф’я з Неміровічаў[d] |  | Пётр Неміровіч[d] |  | Фёдар Няміравіч[d] |  | Ян Няміра |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |