recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Каломба** (сінгальск.: කොළඹ, там.: கொழும்பு) — найбуйнейшы горад і фактычная (неафіцыйная) сталіца Шры-Ланкі (месца знаходжання ўрада і рэзідэнцыі прэзідэнта). Знаходзіцца ў Заходняй правінцыі, у акрузе Каломба. Насельніцтва — 672,7 тыс. жыхароў (2007), насельніцтва Вялікага Каломба (уключае таксама буйныя гарады Моратува, Дэхівала-Маўнт-Лавінія і Шры-Джаявардэнепура-Котэ — афіцыйную сталіцу краіны) — 5361 тыс. жых. (2001).

Гісторыя
--------

Назва горада паходзіць ад сінгальскага «Kola-amba-thota», што значыць «мангавая гавань». Арабскія, кітайскія, рымскія купцы наведвалі гавань Каломба больш за 2000 гадоў назад. У VIII стагоддзі н.э. тут надоўга замацаваліся арабы, якія кантралявалі амаль увесь марскі гандаль сінгальскіх каралеўстваў. Партугальцы прыбылі сюды ў XVI стагоддзі і ператварылі ў цэнтр сваёй калоніі. У наступным стагоддзі горад захапілі галандцы, а ў 1802 Каломба стаў сталіцай брытанскай калоніі Цэйлон. З 1948 — сталіца дамініёна Цэйлон, з 1972 — Дэмакратычнай Сацыялістычнай Рэспублікі Шры-Ланка. У 1983 афіцыйная сталіца была перанесена ў Шры-Джаявардэнепура-Котэ.

Гарады-пабрацімы
----------------

Каломба з’яўляецца горадам-пабрацімам гарадоў:

* Сцяг Расіі Санкт-Пецярбург, Расія (1997)
* Сцяг Кітая Шанхай, КНР (2003)
* Сцяг Вялікабрытаніі Лідс, Вялікабрытанія (2008)
* Сцяг Манголіі Улан-Батар, Манголія (2012)
* Сцяг Мальдываў Мале, Мальдывы (2013)

Зноскі
------

1. ↑  Sri Lanka: Districts & Major Cities — Statistics & Maps on City Population

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5682281 · BNF: 119527547 · GND: 4010404-7 · LCCN: n81028138 · NKC: ge638226 · SUDOC: 027501736 · VIAF: 138381336 |

 |
***Theopropus elegans*** - від багамолаў, з сямейства *Hymenopodidae* родам з Паўднёва-Усходняй Азіі.

Апісанне
--------

Да моманту першай лінькі німфы маюць чырвона-чорныя экзашкілеты, якія дапамагаюць ім у {{нп3|Мірмекамарфія|мімікрыі пад мурашак|ru|Мирмекоморфия}}. Яны зялёна-белыя, пачынаючы з другога ўзросту, і дарослыя асобіны падобныя па памеры і вонкавым выглядзе да відаў роду {{bt-bellat||*Creobroter}}*. Дарослыя самкі маюць да 5 см у даўжыню, самцы вырастаюць толькі да 3 см даўжынёй, што звязана з палавым дымарфізмам, распаўсюджаным у багамолаў. У абодвух палоў зялёна-белыя плямы з ярка-аранжавымі заднімі крыламі і вялікай белай папярочнай паласой на пярэдніх крылах.

Асобныя *T. elegans*, якія вылупіліся з адной аатэкі і выраслі ў аднолькавых умовах, могуць адрознівацца колерам паміж чырвоным, зялёным і жоўтым тонамі. Асобіны таксама могуць змяніць свой колер усяго за тыдзень.

1. ↑   Boxer Mantis
2. ↑   Архівавана 25 верасня 2012 года. Phasmids in Cyberspace
3. ↑   *Theopropus elegans*
4. ↑   Архівавана 25 верасня 2012 года. Phasmids in Cyberspace
5. ↑   *Theopropus elegans*
6. ↑   *Theopropus elegans*
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тарасенка.
**Наталля Эдуардаўна Тарасенка** (нар. 21 мая 1970, в. Махава Магілёўскага раёна Магілёўскай вобласці) — беларуская настаўніца.

Біяграфія
---------

Скончыла Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова.

Працавала настаўнікам пачатковых класаў Камінтэрнаўскай, Раманавіцкай сярэдніх школ Магілёўскага раёна, настаўнікам пачатковых класаў, педагогам-псіхолагам, намеснікам дырэктара па выхаваўчай рабоце, дырэктарам дзяржаўнай установы адукацыі «Кадзінская сярэдняя школа» Магілёўскага раёна, начальнікам аддзела па адукацыі Магілёўскага раённага выканаўчага камітэта.

Выбіралася дэпутатам Магілёўскага раённага Савета дэпутатаў дваццаць восьмага склікання, дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь сёмага склікання.

З 2024 года дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана Ганаровай граматай упраўлення адукацыі Магілёўскага аблвыканкама, Граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Тарасенка Наталля Эдуардаўна
**Брый**, **Брыум** (*Bryum*) — род лістасцябловых імхоў сямейства брыевых.

Апісанне
--------

Дзярнінкі зялёныя, жоўтыя, бурыя, чырванаватыя, радзей серабрыстыя. Сцябло даўжынёй 0,5—25 см, прамастойнае, простае або галінастае, з рызоідамі. Лісце ад крутлавата-яйцападобнага і тупога да ланцэтаага і завостранага. Каробачка са спорамі ад шарападобнай да цыліндрычнай, на чырванаватай ножцы. Вечка пукатае, з бародаўхай.

Арэал і экалогія
----------------

Налічваецца больш за 800 відаў. Пашыраны па ўсім зямным шары. На Беларусі найбольш часта трапляюцца брый валасканосны (*Bryum capillare*), брый дзірваністы (*Вryum caespiticum*), брый няправільнатрохгранны (*Bryum pseudotriquetrum*) і брыум серабрысты (*Bryum argenteum*); вельмі рэдкі від — брыум Клінгрэфа (*Bryum klinggraeffii*). Растуць на глебах, асакова-гіпнавых балотах, берагах рэк і ручаёў, збудаваннях, камянях і іншых субстратах, многія — піянеры глебавых агаленняў, ёсць віды-касмапаліты.

Вегетатыўнае размнажэнне вывадкавымі пупышкамі, ніткамі і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Рыкоўскі Г. Ф.* Брый // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Бриум: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh88022242 |
**Цытау** (ням.: Zittau, в.-луж. ням.: *Sitte*, в.-луж.: Žitawa, чэшск.: Žitava, польск.: Żytawa — Жытава) — горад у зямлі Саксонія ў Германіі, размешчаны паблізу трайнога стыку меж Германіі, Польшчы і Чэхіі, каля ўпадзення ракі Мандау ў Нысу-Лужыцкую. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Дрэздэн. Уваходзіць у склад раёна Гёрліц. Насельніцтва — 28 212 чалавек (на 31 снежня 2010 года). Плошча — 25,42 км². Афіцыйны код — 14 2 86 470.

Горад падзелены на 9 гарадскіх раёнаў.

Геаграфія
---------

### Палажэнне

Горад Цытау знаходзіцца каля падножжа гор Цытау на вышыні 230—285 метраў над узроўнем мора. На паўночным захадзе ад горада знаходзіцца Верхнялужыцкае ўзвышша. Цытаўская нізіна на паўднёвым усходзе пераходзіць у даліну Лужыцкай Нысы, якая цягнецца далей у Чэхіі. Усходняя мяжа горада супадае з германска-польскай граніцай, па якой цячэ рака Лужыцкая Ныса.

### Суседнія грамады

На поўдні Цытау мяжуе з грамадай Ойбін, на паўднёвым усходзе — з грамадай Ольбэрсдорф і Бэрстдорф-Хьорніц. На паўночным захадзе — з грамадай Міттэльхервкіксдорф. На поначы мяжуе з мястэчкам Острыц, на ўсходзе з польскім мястэчкам Багатыня.

### Структура горада

Вядомыя асобы
-------------

* Міклаўш Андрыцкі, нацыянальны дзеяч лужыцкіх сербаў
* Крысціян Вайзэ, нямецкі пісьменнік і педагог

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2018 (4. Quartal) — Federal Statistical Office. Праверана 10 сакавіка 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739'></a>
3. ↑  Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2022 — DESTATIS, 2023. Праверана 7 кастрычніка 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q122987347'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739'></a>
**Буйвідзкае ўзвышша** (літ.: Buivydžių aukštuma) — невялікае ўзвышша, якое працягнулася з захаду на ўсход прыкладна на 30 км пры шырыні ў 10 км на тэрыторыі Вільнюскага раёна Літвы і Астравецкага раёна Беларусі. Разглядаецца як паўночная частка Мядзінінскага ўзвышша.

Сярэдне- і буйнаўзгорыстае камавае ўзвышша з лагчынным расчляненнем. Найвышэйшы пункт мае абсалютную вышыню 302 м (ці 301 м) і з’яўляецца самай высокай адзнакай Астравецкага раёна. З усіх бакоў тэрыторыя абмежавана нізінамі. На поўнач ад узвышша цячэ рака Вілія.

Глебы дзярнова-падзолістыя, месцамі эрадзіраваныя пясчана-супясчаныя. Пашыраны хваёвыя і бярозавыя лясы.

Зноскі
------

1. ↑  Астравецкі раён // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* vle.lt
Стрававальная сістэма каровы: a — стрававод, b — рубец, c — сетка, d — кніжка, e — сычуг, f — тонкая кішка
**Рубец** (лац.: rumen) — першы аддзел 4-камернага страўніка жвачных жывёл.

Рубец складае прыкладна 4/5 аб’ёму страўніка. Складкі ўнутранай сценкі рубца ўтвараюць кішэні, якія затрымліваюць ежу. Унутраны эпітэлій мае вырасты (саскі). На складках яны адсутнічаюць. Пачатковы аддзел рубца сазлучаны са страваводам і сеткай.

У рубцы адбываецца перамешванне і разлажэнне расліннага корму пад уздзеяннем ферментаў, бактэрый і прасцейшых і паглынанне лятучых рэчываў праз паверхню слізістай абалонкі. З рубца ежа трапляе ў сетку або адрыгваецца ў ротавую поласць, адкуль пасля другаснага перажоўвання сцякае ў кніжку.

Літаратура
----------

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9. (руск.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Рубец (страўнік) на Вікісховішчы |

* *Саблина Т. Б.* Рубец (у животных)(недаступная спасылка) // Вялікая Савецкая Энцыклапедыя  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 123122633 · GND: 4123904-0 · LCCN: sh85115819 · Microsoft: 70262065 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лісава.У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казлоўская.
**Алена Васілеўна Лісава** (у дзявоцтве **Казлоўская**; нар. 11 лютага 1976, г. Мінск) - беларускі музыказнавец. Кандыдат мастацтвазнаўства (2003), дацэнт (2013).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 11 лютага 1976 года ў горадзе Мінску. Скончыла Мінскае дзяржаўнае музычнае вучылішча імя М. Глінкі, у 2000 годзе Беларускую дзяржаўную акадэмію музыкі па класе Т. А. Цітовай па спецыяльнасці "Музыказнаўства", пасля там жа ў 2003 годзе пад яе кіраўніцтвам скончыла аспірантуру.

У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму: «Неарамантычныя аспекты індывідуальнага кампазітарскага стылю: Шастаковіч, Дзянісаў, Шчадрын, Сільвестраў».

У 1998–2008 гадах працавала загадчыцай літаратурнай часткі Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь.

З 1 лютага 2008 года працавала загадчыцай Праблемнай навукова-даследчай лабараторыі музыкі, з 1 лютага 2013 ‑ загадчыцай навукова-даследчага аддзела Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. З 1 студзеня 2012 года таксама працуе на пасадзе дацэнта кафедры тэорыі музыкі (унутраны сумяшчальнік), з 1 верасня 2020 - загадчыца кафедры гісторыі музыкі і музычнай беларусістыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: гісторыя і тэорыя беларускай музыкі 20 ст.

Узнагароды
----------

Мае падзяку Міністра культуры Рэспублікі Беларусь Б. У. Святлова за шматгадовую плённую працу, значны ўклад у падрыхтоўку высокакваліфікаваных спецыялістаў для сферы культуры і ў сувязі з 80-годдзем з дня заснавання БДАМ (2012).

Узнагароджана трэцяй прэміяй Спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў за  асаблівы ўклад у развіццё здольнасцей адораных навучэнцаў і студэнтаў па выніках 2012/2013 навучальнага года (2013).

Публікацыі
----------

**Манаграфія** :

* Лисова, Е. В. Инструментальные концерты Галины Гореловой / Е. В. Лисова. ‑ Мн.: БГАМ, 2007. – 190 с.
**Уладзімір Ільіч Швальбо** (нар. 3 чэрвеня 1945, Вольск, Саратаўская вобласць, РСФСР) — беларускі трэнер, заснавальнік школы новага для Беларусі віду спорту — скачкоў на батуце.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў сярэдняй школе № 3 г. Віцебска. У 1969 годзе скончыў інстытут фізічнай культуры ў Мінску (зараз — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры). З 1965 года працаваў у спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзерву № 1 г. Віцебска, з 1970 года — у спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзерву № 2 г. Віцебска.

Старшы трэнер зборнай каманды Беларусі, старшыня Федэрацыі па скачках на батуце, суддзя міжнароднай катэгорыі.

Выхаванцы Уладзіміра Ільіча Швальбо — Дзмітрый Паляруш, Валерый Вагель, Галіна Лебедзева, Мікалай Казак — неаднаразовыя чэмпіёны і прызёры свету, Еўропы, СССР.

Заслужаны трэнер Беларусі. Майстар спорту СССР. Ганаровы грамадзянін горада Віцебска. Выдатнік народнай адукацыі.

Аўтар падручнікаў, методык па скачках на батуце.
**Смаленская дыяцэзія** — царкоўна адміністрацыйная адзінка рымска-каталіцкай царквы ў Вялікім княстве Літоўскім.

Гісторыя
--------

У 1611 годзе кароль Жыгімонт Ваза пасля ўзяціі Смаленска ў вайне 1609–1618 гадоў заклаў дыяцэзію. У 1636 годзе была афіцыйна ўтварана Смаленская каталіцкая дыяцэзія. 1 верасня 1636 года быў рукапаложаны на першага біскупа кс. Пётр Парчэўскі, які раней дзейнічаў як яе адміністратар. 

У 1652 годзе ў дыяцізіі налічвалась 20 парафій. У 1678 годзе ў дыяцізіі налічвалась 3 парафіі.

У 1745 годзе біскупам стаў Ежы Гільзен, у яго часы ў Невелі дзейнічала біскупская курыя. У 1763 годзе біскупам дыяцэзіі стаў Габрыэль Вадзінскі.

Калі пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай ў 1775 годзе літоўская частка дыяцэзіі перайшла пад панаванне Расіі, на гэтай тэрыторыі было 7 тыс. каталікоў (галоўным чынам шляхта).

У 1783 годзе тэрыторыя дыяцэзі была далучана да новаўтворанай Магілеўскай архідыяцэзіі.

Гл. таксама
-----------

* Біскупы смаленскія

Зноскі
------

1. ↑  Смаленскае біскупства **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 лістапада 2020. Праверана 17 студзеня 2020.

Літаратура
----------

* P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce. Słownik biograficzny, Warszawa 1992, s. 265.

Спасылкі
--------

* Catholic-Hierarchy

| ⛭Дыяцэзіі Беларусі |
| --- |
| Мінска-Магілёўская мітраполія | 
* Мінска-Магілёўская архідыяцэзія
* Віцебская дыяцэзія
* Гродзенская дыяцэзія
* Пінская дыяцэзія

 | Карта каталіцкіх дыяцэзій у Беларусі |
| Гістарычныя | 
* Віленская дыяцэзія
* Магілёўская архідыяцэзія
* Мінская архідыяцэзія
* Смаленская дыяцэзія

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шынкевіч.
**Аляксандр Мікалаевіч Шынкевіч** (8 красавіка 1956, Орша) — беларускі краязнавец.

Біяграфія
---------

Працуе мантажнікам радыёапаратуры, рэгуліроўшчыкам радыёэлектроннай апаратуры на заводзе «Чырвоны Кастрычнік» у г. Барані. 3 юнацкіх гадоў захапіўся фатаграфіяй, здымаў памятныя мясціны Аршаншчыны. Свядома займацца краязнаўчымі пошукамі пачаў з 1980-х гадоў. Падрыхтаваў рукапіс «Остатки древних поселений на Оршанщине» (1984, не выдадзены).

Комплексна даследуе Аршаншчыну. Аддае перавагу вывучэнню помнікаў гісторыі, культуры і прыроды. На працягу 30 гадоў праводзіць пошук, вывучэнне, картаграфаванне, фотафіксаванне, складанне апісанняў аб’ектаў мінуўшчыны. Склаў карты помнікаў даўніны Оршы і ваколіц. У апошні час актыўна вывучае культавыя камяні і палеанталогію Аршаншчыны. Сабраў палеанталагічную калекцыю (каля 1000 адзінак), калекцыі замалёвак і здымкаў культавых камянёў, каменных крыжоў і надмагільных збудаванняў. Асабіста выявіў шэраг гарадзішчаў, паселішчаў, курганоў, каменных крыжоў.

Прымаў актыўны ўдзел у стварэнні Аршанскага клуба гісторыі і старажытнасцяў «Повязь». Адзін з арганізатараў правядзення фотавыстаў, прысвечаных помнікам гісторыі і культуры Оршы.

Аўтар кнігі «Аршанская даўніна» (1992). Напісаў некалькі артыкулаў, прысвечаных Аршаншчыне для энцыклапедый. Падрыхтаваў : буклет пра Аршанскі Куцеінскі манастыр (1988), брашуры «Аршаншчына старажытная» (1991), «Куцеінская лаўра. Старонкі гісторыі» (1992), «Орша: погляд у мінулае» (1992), «Аршаншчына ў адлюстраваннях» (1994) і інш.

Прымаў удзел у стварэнні кнігі «Памяць» Оршы і Аршанскага раёна. У электроннай форме падрыхтаваў працу «Оршанщина: природа и старина».

Збірае фальклорную спадчыну рэгіёна. Актыўна супрацоўнічае з навучальнымі ўстановамі Оршы і Барані.

Узнагароды
----------

* Грамата Прэзідыума Віцебскага абласнога савета Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры
* Ганаровая грамата Прэзідыума рэспубліканскага савета Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры (1987)

Літаратура
----------

* Півавар, М. В. Шынкевіч Аляксандр Мікалаевіч / М. В. Півавар // Краязнаўцы Віцебшчыны другой паловы XX — пачатку XXI ст. : бібліяграфічны даведнік / М. В. Півавар. — Мінск : Кнігазбор, 2010. — С. 326—329.
**Буксбаўмія бязлістая** (*Buxbaumia aphylla*) — від імхоў сямейства {{bt-bellat||Buxbaumiaceae}} парадку {{bt-bellat||Buxbaumiales}}.

Арэал і экалогія
----------------

Расце ў Еўропе, Паўночнай Амерыцы, Азіі, Аўстраліі, Новай Зеландыі.

Асяроддзе пражывання: гнілая драўніна, перагной, часам неглыбокая кіслая глеба і глебавыя западзіны на агаленнях горных парод, у асноўным у добра асветленых або некалькі зацененых месцах, ад нізкіх да ўмераных вышынь.

Характарыстыка
--------------

Каробачкавыя ножкі 4-11 мм, прамыя. Каробачка ў спелым узросце шырокаяйкападобная, 3-7 мм і амаль такая ж шырыня, глянцавая, Каштанава-карычневая, верхняя паверхня пляскатая і рэзка адрозніваецца ад ніжняга боку цёмна-карычневым рабром. Споры 6-8 мкм. Каробачкі спеюць позняй вясной-восенню.



1. ↑  *Buxbaumia aphylla* (англ.). *The Catalogue of Life*. Праверана 03.03.2024.
2. ↑  *Buxbaumia aphylla* (англ.). *Global Biodiversity Information Facility*. Праверана 03.03.2024.
3. 1 2  *Buxbaumia aphylla* (англ.). *Flora of North America @ efloras.org*. Праверана 03.03.2024.
**Іван Рыгоравіч Вырадкаў** (руск.: Иван Григорьевич Выродков; пам. каля 1564) — рускі ваенны інжынер, фартыфікатар, ваявода.

Пад кіраўніцтвам І. Р. Вырадкава пад Углічам была пабудавана драўляная крэпасць, а затым у разабрана і на вялікіх «белаазёрскіх ладдзях» перапраўленая ў 1551 да вусця р. Свіягі і сабраная. Горад Свіяжск быў апорным пунктам і плацдармам рускага войска пры ўзяцці ім Казані. Паводле праекта Вырадкава ў двух вёрстах ад Казані была пабудаваная 13-метровая абложная вежа. Разабраная яна была дастаўлена да горада і сабраная побач з гарадскім ровам. У яе паставілі 10 гармат і размясцілі 50 стральцоў з пішчалямі, якія вялі стральбу па вуліцах Казані падчас аблогі горада ў 1552 годзе. Абложная вежа мела важную ролю ва ўзяцці рускімі войскамі Казані. І. Вырадкаў пабудаваў крэпасці ў Галічы і Невелі і марскі порт у вусце р. Нарвы. І. Вырадкаў вядомы таксама як ваявода — удзельнік Лівонскай вайны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации / сост. О.А. Платонов. — М, 2000. — 1040 с. ISBN 5-901364-01-5
**Кыргызская дзяржаўная медыцынская акадэмія імя І. К. Ахунбаева** — вышэйшая медыцынская навучальная ўстанова Кыргызскай Рэспублікі, заснаваны ў 1939 годзе. За час існавання ВНУ было падрыхтавана больш за 30 000 урачоў.

Гісторыя
--------

1 верасня 1939 года адбылося адкрыццё Кыргызскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута.

Падмурак вышэйшай медыцынскай школы закладвалі прафесары і выкладчыкі з Кіева, Харкава, Масквы і Санкт-Пецярбурга.

Арганізацыі інстытута спрыялі Ташкенцкі, першы Маскоўскі, Алмацінскі, Санкт-Пецярбургскі і іншыя медыцынскія інстытуты. Яны кансультавалі, забяспечвалі медыцынскай літаратурай і накіроўвалі педагогаў для сталай працы ў інстытуце. Падчас Другой сусветнай вайны ў Кыргызстан былі эвакуіраваны другі Харкаўскі медыцынскі і стаматалагічны інстытуты і Маскоўскі стаматалагічны інстытут, якія ўліліся ў Кыргызскі дзяржаўны медыцынскі інстытут.

У 1943 годзе адбыўся першы выпуск студэнтаў інстытута (120 чалавек).

5 ліпеня 1996 года Указам Прэзідэнта Кыргызскай Рэспублікі інстытут рэарганізаваны ў Кыргызскую дзяржаўную медыцынскую акадэмію.

25 верасня 2008 года Указам Прэзідэнта Кыргызскай Рэспублікі Кыргызскай дзяржаўнай медыцынскай акадэміі прысвоена імя акадэміка Ісы Ахунбаева.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Twitter |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000000403828137 · Microsoft: 125528314 |
***Etlingera*** — род шматгадовых раслін сямейства {{bt-bellat|імбірныя|*Zingiberaceae*}}. Распаўсюджаны ў Інда-Ціхаакіянскім рэгіёне, змяшчае каля ста відаў, якія растуць пераважна ў раёне экватару.

Род названы ў гонар нямецкага батаніка Андрэаса Эрнста Этлінгера (1730—1790).

Некаторыя з буйных прадстаўнікоў відаў роду маюць магутныя аблісцвеныя парасткі вышынёй да 10 метраў і вонкавым абліччам нагадваюць дрэвавыя расліны.

Арэал
-----

Віды роду сустракаюцца ў Індыі, Бангладэш, Бірме, Кітаі, Лаосе, Камбоджы, В'етнаме, Тайландзе, Малайзіі, Сінгапуры, Інданезіі, на Філіпінах, у султанаце Бруней, на Папуа - Новай Гвінеі, ў Аўстраліі і на некаторых астравах Ціхага акіяна, пераважна ў экватарыяльнай вобласці, на вышыні ад узроўню мора да 2 500 метраў.

Віды
----

Найбольш вядомым відам роду з'яўляцца *Etlingera elatior* (Jack) R.M.Sm.M.Sm.). Назвы расліны ў еўрапейскіх мовах адлюстроўваюць яе раскошнае цвіценне - "факельны імбір" (англ.: Torch Ginger), «Факельная лілея" (англ.: Torch Lily), "Фарфоравая ружа" (фр.: Rose de porcelaine), або «Філіпінская васковая кветка» (англ.: Philippine Waxflower).

Род уключае каля ста відаў. Некаторыя з іх:

* Etlingera elatior (Jack) R.M.Sm.
* Etlingera grandiflora (Valeton) R.M.Sm.
* Etlingera harmandii (Gagnep.) R.M.Sm.
* Etlingera hemisphaerica (Blume) R.M.Sm.
* Etlingera littoralis (J.Koenig ex Retz.)Giseke
* Etlingera punicea (Roxb.) R.M.Sm.
* Etlingera solaris (Blume) R.M.Sm.
* Etlingera sulfurea (R.Parker) R.M.Sm.



1. 1 2  *Etlingera* (англ.).  The Plant List. Version 1.1. (8 красавіка 2013). Архівавана з першакрыніцы 6 верасня 2017. Праверана 29 верасня 2016.
2. 1 2 3 4  Poulsen, Axel Dalberg (2006) **Etlingera of Borneo**. Natural History Publications (Borneo). Kota Kinabalu, Sabah. ISBN 983—812-117-7.
**Бітва ля Магільна** - апісаная ў беларуска-літоўскіх летапісах (у іх легендарнай часткі), а таксама ва ўкраінскай Густынскім летапісе, але невядомая па вялікарускіх крыніцах бітва. Меркавана адбылася каля вёскі Магільна (зараз — Уздзенскі раён Мінскай вобласці) паміж войскамі літоўскага князя Рынгольда і князёў Святаслава Кіеўскага, Льва Уладзімірскага і Дзмітрыя Друцкага пры падтрымцы татараў. Большасць гісторыкаў лічыць князя Рынгольда асобай міфічнай, як і бітву пры Магільна.

Звесткі пра бітву трапілі ў розныя крыніцы. «Хроніка Еўрапейскай Сарматыі» Алесандра Гваньіні датуе бітву 1200-м годам, «Ваенная энцыклапедыя 1911-1914 гг» са спасылкай на «Гісторыю Расіі» Міхаіла Салаўёва паказвае дату 1235 год, «Малы энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона» — 1236 год, Хроніка літоўская і жмойцкая — 1284-м, Густынскі летапіс — 1285-м.

Традыцыйна падзея датуецца канцом 1230-х — 1240-х, і дакладна вядома, што ў гэты час вярхоўнай уладай у Літве ўжо валодаў Міндоўг.

  

Паводле Хронікі Быхаўца, у бітве перамог Рынгольт.

На думку Вячаслава Насевіча, бітва магла мець месца падчас сумеснага Галіцка-Валынскага і ардынскага паходу на Літву ўзімку 1274-1275 гадоў.

Заўвагі
-------

1. ↑  Хроника Быховца Архіўная копія ад 23 кастрычніка 2020 на Wayback Machine, 11—12
2. ↑  {{{загаловак}}}. — 1970—1978. — Vol. IV. — P. 500—501.
3. ↑  Насевіч, В. Л. Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя / Вячаслаў Насевіч. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. — c. 222

Спасылкі
--------

* Могильно // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Могильно // Военная энциклопедия / под ред. В. Ф. Новицкого[ru] [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина[ru], 1911—1915.**Старонка Шаблон:Comment/styles.css не мае зместу.**Могильно // Военная энциклопедия / под ред. В. Ф. Новицкого[ru] [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина[ru], 1911—1915.
Вуліца Валковіча раней называлася Паўночная (Pylnocna - pol.). У гады Другой Сусьветнай - Udet-Strasse. У доме №5а жыў Вацлаў Пануцэвіч .

Але галоўныя гістарычныя забудовы знаходзяцца ў іншым месцы. Па яее цотным баку захаваўся адзіны будынак, затое які: Валковча, 4, збудаваны ў 1917 годзе, з прыгожым балконам з майстэрні Вячоркі ў Беластоку. У ім у 1920-м працавала вайсковая тыпаграфія. Праз дарогу дом №3. Напэўна, адзін з самых старых на вуліцы. Быў пабудаваны ў 1885 годзе. Звонку згубіў усе свае адметныя рысы. За доўгі час у ім былі казармы, гродзенскі шпіталь, школа, музэй, музвучылішча ды інш. Менавіта у гэтым будынку напрыканцы 20-х знайшла прытулак адзіная гродзенская беларуская школа.

Прыкладна ў той самы час у іншай палове будынка быў заснаваны Музэй прыроды, базай для якога стала надзвычай выбітная калекцыя Станіслава Жыўны, заснавацеля і першага кіраўніка будучага гродзенскага гісторыка-археалагічнага музэя. Пасля амаль пятнаццаці гадоў у эміграцыі, дзе яму давялося працаваць у тым ліку і прэпаратарам ў адным з універсітэтаў у штаце Канэктыкут, экспедыцый у Паўночную і Паўднёвую Амерыкі, С.Жыўна ў 1924 годзе зноў апынуўся ў Гродне. Адтуль, адкуль іншыя прывозілі грошы, ён вярнуўся з мінераламі, засушанымі экзатычнымі матылькамі і жукамі, пудзіламі заморскіх звяроў і птушак – усяго амаль тры тысячы экспанатаў. Яны і сталі асновай будучай музейнай экспазіцыі, якая папаўнялася з часам усё новымі рэдкасцямі. Музей прыроды вельмі хутка стаў сапраўднай славутасцю горада, сёння, праўда, ужо напаўзабытай. Хоць і цяпер частку калекцыі Жыўны магчыма ўбачыць у Гродзенскім гісторыка-археалагічным музэі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бошкавіч.

**Тыяна Бошкавіч** (сербск.: Тијана Бошковић; 3 сакавіка 1997, Трэбіне) — сербская валейбалістка, дыяганальная нападная турэцкага клуба «Эджзаджыбашы» і зборнай Сербіі. Сярэбраны прызёр Кубка свету, бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы, двухразовая чэмпіёнка Сербіі, уладальніца Кубка і Суперкубка Сербіі, чэмпіёнка моладзевай еўрапейскай першасці, удзельніца чэмпіянату свету 2014 года. Сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2016.

Біяграфія
---------

Ціна Бошкавіч нарадзілася 3 сакавіка 1997 года ў горадзе Трэбіне, Рэспубліка Сербская, Боснія і Герцагавіна. Гуляць у валейбол пачала з ранняга дзяцінства, ужо ва ўзросце дзесяці гадоў пераехала на сталае жыхарства ў горад Білеча і ўвайшла ў моладзевы склад мясцовага жаночага валейбольнага клуба «Херцаговац». У 2010 годзе прабілася ў асноўны склад каманды і цягам аднаго сезона выступала ў чэмпіянаце Босніі і Герцагавіны. Потым пераехала ў Сербію, у перыяд 2011—2015 гадоў прадстаўляла сербскі клуб «Партызан Візура» з Белграда і з часам прыняла сербскае грамадзянства.

Дэбютавала з асноўным складзе сербскай нацыянальнай зборнай у 2014 годзе на чэмпіянаце свету ў Італіі — Сербія шчасна пераадолела кваліфікацыю, заняўшы першае месца ў групе, аднак на самым турніры далезла толькі да другога групавога этапу, дзе заняла чацвёртае месца. Апроч гэтага, Бошкавіч здабыла перамогу ў заліку сербскай нацыянальнай першасці і на моладзевай першасці Еўропы сярод спартсменак да 19 гадоў (прызнана на гэтым турніры самым каштоўным іграком), стала ўладальніцай Суперкубка Сербіі.

Першага сур’ёзнага поспеху на сталым міжнародным роўні Тыяна Бошкавіч дамаглася ў 2015 годзе, калі далучылася да турэцкага клуба «Эджзаджыбашы» са Стамбула. У гэтым сезоне яна заваявала бронзавы медаль на Кубку свету ў Японіі, саступіўшы перадавую пазіцыю толькі камандзе Кітайскай Народнай Рэспублікі. Пазней дадала ў паслужны спіс бронзавую ўзнагароду, атрыманую на чэмпіянаце Еўропы ў Бельгіі і Нідэрландах — тут на стадыі паўфіналаў сербкі былі спынены зборнай Расіі, якой прайгралі з рахункам 1:3, але ў суцяшальным матчы за трэцяе месца ўсё ж узялі верх над зборнай Турцыі 3:0.

Зноскі
------

1. ↑  Team Roster - Serbia - FIVB Volleyball Women's World Championship Italy 2014 **(нявызн.)**. *FIVB*. Праверана 25 September 2014.
2. ↑  P2 VOLLEYBALL Match result **(нявызн.)**. Праверана 26 September 2014.
3. ↑  OK-VIZURA.COM: ODBOJKAŠKI KLUB PARTIZAN VIZURA, PRVI TIM **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 лістапада 2013. Праверана 26 September 2014.
4. ↑  Player - Tijana Bošković - FIVB Volleyball Women's World Championship Italy 2014 **(нявызн.)**. *FIVB*. Праверана 26 September 2014.

Спасылкі
--------

* Тыяна Бошкавіч  (англ.) — старонка на сайце чэмпіянату свету 2014 года
* Інтэрв’ю з Тыянай Бошкавіч  (серб.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · WorldofVolley · ЕКВ |
**Алека Хаманд** (грэнл.: Aleqa Hammond, нар. 23 верасня 1965, Нарсак, Грэнландыя, Данія) — грэнландскі палітык, лідар сацыял-дэмакратычнай партыі Наперад (з 2009 года па 2014 год), першая жанчына-прэм'ер-міністр Грэнландыі (2013—2014).

Біяграфія
---------

Алека Хаманд нарадзілася 23 верасня 1965 года ў горадзе Нарсак, вырасла ў горадзе Уманак. Яе бацька Піітаарак Ёхансан загінуў на паляванні, праваліўшыся пад лёд, калі Хаманд было 7 гадоў. Вучылася ў Нунавуцкім арктычным каледжы ў 1989—1991 гадах і ў Грэнландскім універсітэце (Нук) у 1991—1993 гадах.
З 1993 па 2005 гады працавала ў турыстычнай індустрыі Грэнландыі на розных пасадах.

Упершыню была абрана ў Парламент Грэнландыі ў лістападзе 2005 года, і была прызначаная міністрам сям'і і юстыцыі Грэнландыі. У 2007 годзе стала міністрам фінансаў і замежных спраў Грэнландыі, але ў 2008 годзе выйшла ў адстаўку ў знак пратэсту супраць бюджэтнага дэфіцыту ўрада.

Пасля паражэння партыі Наперад на выбарах 2009 года замяніла Ханса Энаксена на пасадзе кіраўніка партыі. У сакавіку 2013 года яе партыя перамагла на выбарах, атрымаўшы 14 з 31 месца парламента і Алека Хаманда стала першай жанчынай прэм'ер-міністрам Грэнландыі.

1 кастрычніка 2014 года падала ў адстаўку ў сувязі са скандалам па выдатках. Яе пераемнікам на пасадзе прэм'ер-міністра і лідэра партыі стаў Кім Кільсэн. У 2015 годзе на дацкіх парламенцкіх выбарах была абрана дэпутатам Фолькетынгу.

Зноскі
------

1. ↑  Aleqa Hammond // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Алека Хаманд

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook  · Twitter |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 14149106013068490754 |
**Агата Увілінгійімана**, таксама вядомая як **мадам Агата** (23 мая 1953, Нгозі — 7 красавіка 1994, Кігалі) — руандыйскі палітычны дзеяч. Была прэм’ер-міністрам Руанды з 18 ліпеня 1993 года да сваёй смерці 7 красавіка 1994 года. Была забітая ў самым пачатку руандыйскага генацыду. З’яўляецца першай і да гэтага часу адзінай жанчынай, якая займала пасаду прэм’ер-міністра Руанды.

Шлях да пасады прэм’ер-міністра
-------------------------------

У 1986 годзе яна стварыла эканамічны і крэдытны кааператыў з супрацоўнікаў акадэмічнай школы Бутарэ, пасля чаго яе важная роля ў арганізацыі ўзаемадапамогі зрабілася вядомай уладам у Кігалі, якія імкнуліся прызначыць на адказныя дзяржаўныя пасады асоб, якія паходзяць з праблемных паўднёвых раёнаў краіны. У 1989 годзе яна стала чыноўнікам у Міністэрстве гандлю.

У 1992 годзе яна ўступіла ў Дэмакратычны рэспубліканскі рух (MDR), апазіцыйную партыю, і праз чатыры месяцы была прызначаная міністрам адукацыі ва ўрадзе Дымаса Нсенгіярэм’е, першага прэм’ер-міністра ад апазіцыі, які заняў пасаду па схеме падзелу ўлады, прынятай па выніках перамоваў паміж прэзідэнтам Жувеналем Хаб’ярыманай і пяццю асноўнымі апазіцыйнымі партыямі. На пасадзе міністра адукацыі яна адмяніла сістэму этнічных квот, увёўшы доступ у дзяржаўныя школы і да атрымання стыпендый, якая была звязана толькі з паказчыкамі навучэнцаў. Гэтае рашэнне прывяло да варожага стаўлення да яе з боку партый радыкальных хуту.

17 ліпеня 1993 года, пасля сустрэчы прэзідэнта Хаб’ярыманы і прадстаўнікоў усіх пяці партый, Агата Увілінгійімана стала першай жанчынай на пасадзе прэм’ер-міністра Руанды, замяніўшы доктара Нсенгіярэм’е — чалавека, які прызначыў яе міністрам адукацыі і спробы апраўдання якой прэзідэнта былі непапулярныя сярод астатніх партый. Паколькі Увілінгійімана не мела такой магутнай платформы, як іншыя кандыдаты, і не была саюзнікам Хаб’ярыманы, лічыцца, што яе прызначэнне прэм’ер-міністрам было заснавана на палітычным разліку: з боку прэзідэнта — адносна таго, што яе прызначэнне расколе апазіцыю, з боку апазіцыі — што яна будзе кіравацца. У дзень яе прызначэння Нсенгіярэм’е прыпыніў членства Увілінгійіманы ў MDR (MDR выступіла супраць фарміравання любога часовага ўрада, які выключае паўстанцаў РПФ).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Genocide Archive Rw en Twitter: "Former Prime Minister, Agathe Uwilingiyimana, is buried at the National Heroes Cemetery and will also be honoured today. #Kwibuka23 — X, 2017. Праверана 11 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q918'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Агата Увілінгійімана

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1210453835 · ISNI: 0000000037079614 · LCCN: n2007053154 · VIAF: 78232061 |
**Мадэль Сонечнай сістэмы** (лац.: Orrery) — механічная прылада, якае ілюструе ўзаемнае размяшчэнне і рух планет і іх спадарожнікаў у Сонечнай сістэмы ў геліяцэнтрычнай мадэлі. Яны, як правіла, маюць часавы механізм  (англ.) (бел. са сферай, якая ўяўляе Сонца, у цэнтры, і з планетамі на канцах шастоў.

Гісторыя
--------

An orrery made by Robert Brettell Bate, circa 1812. Now in Thinktank, Birmingham Science Museum. 
Згодна з Цыцэронам, грэчаскі філосаф Пасідоній пабудаваў планетарый, магчыма, падобны або ідэнтычны Антыкітэрскаму механізму, які паказваў сутачныя рухі сонца, Месяца і пяці вядомых планет.

Першы сучасны планетарый быў пабудаваны каля 1704 Джорджам Грэмам і Томасам Томпіанам.

Грэм даў першую мадэль (або яе праект), каб знакаміты стваральнік інструментаў Джон Роўлі з Лондана мог зрабіць копію для прынца Яўгена Савойскаму. Роўлі было даручана зрабіць яшчэ адну копію для свайго патрона Чарльза Бойла, 4-ага графа Орэры, з якога прылада атрымала сваю англійскую назву. Гэтая мадэль была падорана сыну Чарльза Джону, пазней 5-аму графу Орэры.

Карціна Джозефа Райта «Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы, у якой лямпа замяшчае Сонца» паказвае групу з трох людзей, якія слухаюць лекцыю па фізіцы побач з мадэлью Сонечнай сістэмы.

* Антыкітэрскі механізм (галоўны фрагмент), каля 125 да н.э.Антыкітэрскі механізм (галоўны фрагмент), каля 125 да н.э.
* Мадэль Сонечнай сістэмы (Ватыканскі музей)Мадэль Сонечнай сістэмы (Ватыканскі музей)
* «Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы» (каля 1766) Джозеф Райт, Мастацкая галерэя Дэрбі«Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы» (каля 1766) Джозеф Райт, Мастацкая галерэя Дэрбі

Зноскі
------

1. ↑  Carlisle, Rodney (2004). *Scientific American Inventions and Discoveries*, p.189. John Wiley & Songs, Inc. New Jersey. ISBN 0471244104.
2. ↑  «orrery». Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2nd ed. 1989
3. ↑  Revolutionary Players **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Search.revolutionaryplayers.org.uk. Архівавана з першакрыніцы 24 ліпеня 2011. Праверана 9 лютага 2010.

Спасылкі
--------

* JPL Solar System Simulator
* Armagh Observatory Human Orrery Архівавана 16 снежня 2009.
* Long Now Foundation Orrery
* University of Pennsylvania Orrery Архівавана 6 красавіка 2010.
**Вадзім Валер’евіч Урублеўскі** (нар. 30 кастрычніка 1986, Мінск) — беларускі гісторык, генеалог, архівіст. Кандыдат гістарычных навук (2014).

Біяграфія
---------

Скончыў СШ № 167 г. Мінска (2004), гістарычны факультэт БДУ па спецыяльнасці «гісторыка-архівазнаўства» (2009), аспірантуру БДУ па спецыяльнасці «гістарыяграфія, крыніцазнаўства, метады гістарычнага даследавання» (2012).

Працоўную дзейнасць пачаў на пасадзе вядучага архівіста аддзела публікацыі дакументаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі 2 лютага 2008 года. З 05.01.2009 — вядучы навуковы супрацоўнік, з 02.12.2012 — галоўны архівіст, з кастрычніка 2017 года — галоўны архівіст, загадчык сектара рэдакцыйна-выдавецкай працы таго ж аддзела, з 12.02.2019 — загадчык сектара выставачнай дзейнасці, тэматычных і генеалагічных даследаванняў аддзела выкарыстання дакументаў і інфармацыі. З 07.12.2021 — старшы навуковы супрацоўнік сектара навуковай апрацоўкі рукапісаў аддзела рэдкіх кніг і рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Прымаў удзел у складанні і рэдагаванні зборніка навуковых артыкулаў і паведамленняў «Архіварыус» (2008—2019), адказным рэдактарам якога з’яўляўся з лістапада 2014 года па люты 2019 года. Адзін з аўтараў «Гербоўніка беларускай шляхты» (Т. 4. — 2016, Т. 5. — 2018, Т. 7. — 2020), зборнікаў навуковых артыкулаў «Витебская губерния» (2009), «Могилевская губерния» (2014).

Займаўся даследаваннем гісторыі і функцыянавання магістратаў гарадоў Горадня і Віцебск у XVII—XVIII стст. у кантэксце планавай тэмы «Гісторыя дзяржаўных устаноў Вялікага Княства Літоўскага». У 2008 г. перамог у конкурсе студэнцкіх прац БДУ па сацыяльна-гуманітарных дысцыплінах з тэмай: «Крыніцы па генеалогіі маёнтка Цялякава Ігуменскага павета Мінскай губерні канца XVIII — пачатку ХХ ст.».

У 2014 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Крыніцы па гісторыі штодзённасці сялянскага насельніцтва Беларусі ў XVIII ст.» (пастанова ВАК аб зацвярджэнні ў ступені кандыдата гістарычных навук ад 26.11.2014).

Займаецца даследаваннямі ў сферы гісторыі штодзённасці, архіўнага крыніцазнаўства, генеалогіі, антрапанімікі. Аўтар больш за 50 навуковых артыкулаў, у тым ліку аб радаводах Уладзіміра Караткевіча і Васіля Быкава.

Асветніцкая дзейнасць
---------------------

Займаўся археаграфічнай дзейнасцю ў сферы пошуку і апісання гістарычных дакументаў з калекцый рэлігійных устаноў і прыватных асоб. Сябар «Беларускага таварыства архівістаў». Намеснік старшыні гуртка даследчыкаў генеалогіі «Радавод» гістарычнага факультэта БДУ з сакавіка 2009 года па ліпень 2019 года, ініцыятар заснавання і кіраўнік з верасня 2013 года першай у Беларусі Школы практычнай генеалогіі — асабістага асветніцкага праекта. Заснавальнік і куратар партала навін у сферы генеалогіі «Радавод».

Крыніцы
-------

Спасылкі
--------

* Старонка аўтара Архівавана 1 сакавіка 2022. на radawod.by
* Школа практычнай генеалогіі
* Інтэрв’ю для «Смартпрэс» Архівавана 1 сакавіка 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | academia.edu |
**Гарадоцкі замак** — бастыённы замак, які існаваў з 1-й паловы XVII стагоддзя ў горадзе Гарадок Віцебскай вобласці.

Замак быў пабудаваны на тэрасе правага берагу ракі Гаражанка. Меў форму пяцікутніка. Замак быў умацаваны валам і ровам. Роў меў шырыню да 16 метраў (яго рэшткі захаваліся з паўночнага, усходняга і часткова заходняга бакоў замчышча). З паўночна-заходняга боку знаходзілася балота, з якога выцякаў ручай у абарончы роў. Бастыёны замка знаходзіліся на адлегласці 20 метраў адзін ад аднаго (іх рэшткі выяўлены ў паўночнай і ўсходняй частках замчышча).

Замчышча даследаваў у 1981 годзе М. А. Ткачоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 45. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* *Татаринов Ю. А.* Города Беларуси. Витебщина / Юрий Татаринов. — Мн.: Энциклопедикс, 2006. — С. 78, 79. — 208 с. — 500 экз. — ISBN 985-6742-36-6.

Спасылкі
--------

* Гісторыя Гарадка Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Хахлач** (*Cystophora cristata*) — жывёла сямейства цюленевых.

Адзіны прадстаўнік роду *Cystophora*.

Маса цела самцоў 260—300 кг, даўжыня 210—280 см; у самак адпаведна 145—160 кг, 180—227 см.

Афарбоўка шэрсці кантрасная, па светла-шэрым фоне цёмныя плямы няправільнай формы. Адметная асаблівасць — наяўнасць на пярэднім-верхнім баку галавы ў самцоў скурна-насавога мяшка, які пры ўзбуджэннi звера раздзімаецца.

Сілкуецца рыбай і кальмарамі. Прытрымліваецца дрэйфуючых льдоў, мігруе. Манагамны. Падчас размнажэння трымаецца сем'ямі, пары з дзіцянём займаюць асобныя крыгі. Дзіцяня звычайна адно, нараджаецца вагой 12-27 кг. Афарбаваны зверху ў сінявата-шэры колер, знізу ў белы. Ювенільнае покрыва захоўваецца на працягу года, скурна-насавы мяшок з'яўляецца на другім годзе, палавая сталасць надыходзіць у 3-4 гады.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Хахлач** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.17. Мн. 2003, С.185
**Са́ра Хендрыксан** (англ.: Sarah Hendrickson, нар. 1 жніўня 1994 года, Солт-Лэйк-Сіці, ЗША) — амерыканская скакуха на лыжах з трампліна, чэмпіёнка свету 2013 года, уладальніца Кубка свету 2011/12, удзельніца Алімпійскіх гульняў 2014 і 2018 гадоў.

Біяграфія
---------

Сара вырасла ў спартовай сям’і. У лыжны спорт яе прывёў старэйшы брат ва ўзросце 8 гадоў. Яна пачала трэніравацца ў спартыўным комплексе ў штаце Юта.

Дэбютавала ў вялікім спорце ў сезоне 2008 года, заваяваўшы прызавое месца на чэмпіянаце краіны і стаўшы 16-й на юніёрскім чэмпіянаце свету. У 2009 годзе пачала выступленне ў кантынентальным кубку. Тады ж у 2009 годзе ва ўзросце 15 гадоў пачала выступленне сярод дарослых. Першы поспех прыйшоў на летніх спаборніцтвах у Лілехамеры. У 2010 годзе заняла трэцяе месца на юніёрскім чэмпіянаце свету. 3 снежня 2011 года Сара заваявала першую перамогу на спаборніцтвах у Кубку Свету. З гэтага моманту яна ўвесь час знаходзіцца на вядучых ролях у жаночых скачках з трампліна.

У 2013 годзе Сара заваявала золата на чэмпіянаце свету ў Валь-дзі-Ф’еме ў супрацьстаянні з Сарай Таканасі з Японіі. У першай спробе на 90-метровым трампліне яна паказала найлепшую далёкасць — 106 метраў. Сары належыць абсалютны рэкорд на 95-метровым трампліне (сярод жанчын і мужчын) на трампліне ў Валь-дзі-Ф’еме, усталяваны 15 студзеня 2012 года.

Сара навучалася ў спартовай школе ў Парк-Сіці (The Winter Sports School in Park City). Акрамя скачкоў з трампліна захапляецца футболам.

26 сакавіка 2021 года аб’явіла аб завяршэнні спартыўнай кар’еры.

Зноскі
------

1. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сара Хендрыксан

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Twitter |
| Тэматычныя сайты | FIS (скачкі з трампліна) · Olympedia · Olympic Channel · Red Bull · МАК · Алімпійскі камітэт ЗША |
**Бану Алкан** (турэцк.: Banu Alkan, імя пры нараджэнні — **Ліз Ромка Раброня**; нар. 1 красавіка 1958, Дуброўнік, Югаславія) — турэцкая актрыса харвацкага паходжання, празваная «Афрадытай», якая аказала вялікі ўплыў на турэцкую поп-культуру і жывапіс. Турэцкая газета Sabah назвала актрысу «Афрадытай турэцкага кіно», а газета Hürriyet «Іконай поп-культуры 80-х».

Біяграфія
---------

Ліз — пятае дзіця, якое нарадзілася ў сям’і цесляра ў харвацкім горад Дуброўнік ў Югаславіі.

У васьмігадовым узросце (у 1966 годзе) дзяўчынка пераехала з сям’ёй у турэцкі горад Эдрэміт у правінцыі Балыкесір.

Актрыса сыграла першую вялікую ролю ў карціне 1976 года «Таксіст» (турэцк.: Taksi Şoförü) рэжысёра Шэрыфа Герэна.

Бану Алкан выйшла замуж за Гурбюза Ханіфа (турэцк.: Gürbüz Hanif), з якім пражыла 15 гадоў аж да яго смерці.

Актрыса валодае калекцыяй карцін турэцкага мастака Фікрэта Муалы, памерлага 20 ліпеня 1967 года. Карціны дасталіся ёй ад нябожчыка мужа, і час ад часу яна прадае іх на аўкцыёнах.

Сучасны турэцкі мастак Амер Улуч (турэцк.: Ömer Uluç) напісаў серыю карцін з «іконамі» турэцкай папулярнай культуры, сярод якіх карціны «Бану Алкан» і «Аху Тугба». Мастак выставіў іх у галерэі Maçka, і калі акторка ўбачыла карціну, яна ўсклікнула: «гэта не падобна на мяне!», — на што прысутны пры гэтым мастак адказаў: «Дакладна, гэта карціна, а не вы».

Фільмаграфія
------------

* Паўстанне (Isyan, 1975) — Müjde
* Таксіст (1976)
* Гняздо Скарпіёна (1977)
* Страляй у мяне, забі мяне (1980)
* Плач мне ў вочы (1981)
* Кніга грахоў (1981)
* Жанчына ночы (1983)
* Жанчына з вуліцы (1984)
* Шалёнае сонца (1984)
* Забойцы таксама плачуць (1985)
* Жаданне (1985)
* Блакітнае падарожжа (1986)
* Я люблю (1986)
* Афрадыта (1987)
* Гарачае, чым сонца (жоўтае сонца) (1987)
* Жыццё (1988)
* Дзікі і прыгожы (1989)
* Жыццё Афрадыты Бану Алкан (2000)
* Каляровыя светы (2000) — серыял
* Высушыце соль (2001) — серыял
* Людо (2005) — серыял
* Афрадыта (2010) — кароткаметражны фільм

Дыскаграфія
-----------

* Afrodit — Neremi? (1998)
* Dansa Kaldır (Давай патанцуем) (2000)
* Beyaz Orkide (Белая архідэя) (2005)
* Best of 2011 Remix (2011)
* Aşk Yap Benimle (Займайцеся са мной любоўю)

Узнагароды
----------

* 2014 — прэмія «Зялёна асяроддзе» ў намінацыі «Самая прыгожая жанчына турэцкага кіно».
* 2015 — Залатая пальмавая галіна Мерсіна.
* 2015 — Узнагарода Асацыяцыі культурнай салідарнасці Мерсіна за ўклад у праграму гендэрнай роўнасці ў адукацыі «Дзяўчынкі чытаюць».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Памылка: не зададзены параметр **загаловак=** у шаблоне {{публікацыя}}.
2. 1 2  Памылка: не зададзены параметр **загаловак=** у шаблоне {{публікацыя}}.
3. ↑  Памылка: не зададзены параметр **загаловак=** у шаблоне {{публікацыя}}. — 2014. — лістапад.
4. ↑  Памылка: не зададзены параметр **загаловак=** у шаблоне {{публікацыя}}. — 2015. — красавік.
5. ↑  Памылка: не зададзены параметр **загаловак=** у шаблоне {{публікацыя}}. — 2015. — красавік.

Спасылкі
--------

* Бану Алкан на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
**Маяк Вольта** (італ.: Faro Voltiano) - вежа, размешчаная ў камуне Брунатэ, пабудаваная ў 1927 годзе ў гонар сотай гадавіны смерці Алесандра Вольта. Папулярнае турыстычнае месца ля Кома.

Маяк стаіць на вяршыні пагорка прама пад горнай вяршыняй Трэ Крочы, і яго можна ўбачыць з паўднёва-заходняй часткі возера Кома.

Гісторыя
--------

У 1927 годзе споўнілася 100 гадоў з дня смерці італьянскага фізіка Алесандра Вольта, выхадца з Кома. У гонар яго смерці 100 гадоў таму ў горадзе быў пабудаваны маяк і музей Вольта. Выбар гэтага месца і яго дызайн былі выбарам інжынера Габрыэле Джусані.

Урачыстае адкрыццё маяка адбылося 8 верасня 1927 года.

Характарыстыкі
--------------

Маяк мае вышыню каля 29 метраў і ўпрыгожаны элементамі, характэрнымі для эпохі ар-дэко. У вежы ёсць вінтавая лесвіца, якая дае выхад на два балконы. Ніжні балкон размешчаны адразу над уваходам, а другі балкон размешчаны вакол ліхтара маяка.

У цёмны час сутак маяк выпраменьвае зялёнае, белае і чырвонае святло якое бачна з адлегласці пяцідзесяці міль.
**Віктар Аляксандравіч Шылко** (нар.14 ліпеня 1952, в. Зарэчча, Гарадоцкі раён) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1974 годзе мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута.

Раннім творам уласціва рэалістычная трактоўка вобразаў: «Вясна» (1976), «Антонаўскія яблыкі» (1979), «Каляды» (1981), «Гандляр кветкамі» (1983), «Мір на зямлі» (1980). З сярэдзіны 1980-х гадоў кампазіцыі набываюць фармальна-жывапісны характар: «Падзенне», «Малевічу прысвячаецца», «Стыхія» (усе 1988), «Апошні трамвай», «Белая карціна» (абедзве 1989), «Космас» (1990), «Раніца» (1993), «Яблык Евы» (2000), «Два», «Рытмы вечара», «Ноч уваходзіць у горад» (усе 2002). Творы вызначаюцца асацыятыўнай вобразнасцю, дынамікай кампазіцыйных рытмаў, эмацыянальнай выразнасцю колераў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 11. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).
* Шылко Віктар Аляксандравіч // Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С.І. Садоўская ; рэдкал. Н.А. Бурунова [і інш.]. – Мн. 2004. – С. 721.
* Першы Міжнародны пленэр "Малевіч. Уновіс. Сучаснасць" : каталог / мастак і склад. А.І. Дасужаў. – Мн. 1995. – С. 63.
Стромкія схілы гары Рарайма (Венесуэла)
**Плато́** (фр.: plateau, ад plat — «плоскі») — узвышаная раўніна з роўнай або хвалістай слаба рассечанай паверхняй, якая абмежавана выразнымі ўступамі ад суседніх раўнінных абшараў.
Найвялікшае плато ў свеце — Тыбецкае плато, якое дзякуючы памерам называюць «дахам свету» (плошча плато — прыблізна 2,5 мільёнаў кв. км, знаходзіцца на вышыні болей за 5000 м над узроўнем мора).

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Плато на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12008662k · GND: 4160123-3 · LCCN: sh98004963 · LNB: 000180997 · Microsoft: 82507290 · NKC: ph1042891 |

 |