У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Літоўская мова (значэнні).

**Літо́ўская мо́ва** (радзей сустракаецца варыянт **Летувіская мова**; літ.: lietuvių kalba) — мова ўсходнебалтыйскай падгрупы балтыйскіх моў, якой карыстаецца (2012) каля 3 млн асоб — галоўным чынам, літоўцы — у Літве (2,8 млн), а таксама ў Беларусі, паўночна-ўсходняй Польшчы, Расіі, ЗША, Канадзе, Аўстраліі і Германіі. З’яўляецца дзяржаўнай мовай Літвы.

Вылучэнне з цэнтральнай групы балтыйскіх моў і складванне ранніх форм літоўскай мовы адносяць да V—VII стст. Сучасныя формы пачалі складвацца пасля XIII ст. у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнебалтыйскіх моў, якія апынуліся ў межах Вялікага Княства Літоўскага. Першыя пісьмовыя помнікі з’явіліся ў XVI ст.

Сучасная літоўская літаратурная мова пачала стварацца з 1880-х гг. на аснове балцкіх гаворак вакол горада Марыямпале (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаў). Алфавіт літаратурнай мовы на лацінскай графічнай аснове.

Лінгвісты вылучаюць дзве групы гаворак (дыялектаў): аўкштайцкая  (бел. (тар.)) (бел. група гаворак (дыялект) і жамойцкая група гаворак (дыялект), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на паддыялекты.

Алфавіт
-------

Дзеля запісу літоўскай мовы з XVI ст. выкарыстоўваецца трохі змененая лацінка. Гвалтоўнае насаджэнне кірыліцы, якое адбывалася ў другой палове 1860-х гадоў, выклікала супраціўленне і вынікаў не прынесла. У 1901—1905 гадах была праведзена рэформа правапісу, калі былі ўнесены змены таксама і ў алфавіт.

Алфавіт сучаснай літоўскай мовы створаны на лацінскай аснове. На форму графікі паўплывалі таксама некаторыя літары чэшскага і польскага алфавітаў. Літоўскі алфавіт складаецца з 32 літар:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| № | Літара | Назва | Гучанне (МФА) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | A a | *a* | [ ɑ ] |
| 2 | Ą ą | *a nosinė* | [ ɑː ] |
| 3 | B b | *bė* | [ b ] |
| 4 | C c | *cė* | [ t͡s ] |
| 5 | Č č | *čė* | [ t͡ʃ ] |
| 6 | D d | *dė* | [ d ] |
| 7 | E e | *e* | [ ɛ ] [ æː ] |
| 8 | Ę ę | *e nosinė* | [ æː ] |
| 9 | Ė ė | *ė* | [ eː ] |
| 10 | F f | *ef* | [ f ] |
| 11 | G g | *gė* | [ g ] |
| 12 | H h | *ha* | [ ɣ ] |
| 13 | I i | *i trumpoji* | [ ɪ ] |
| 14 | Į į | *i nosinė* | [ iː ] |
| 15 | Y y | *i ilgoji* | [ iː ] |
| 16 | J j | *jot* | [ j ] |

 |  |  | 

| № | Літара | Назва | Гучанне (МФА) |
| --- | --- | --- | --- |
| 17 | K k | *ka* | [ k ] |
| 18 | L l | *el* | [ ɫ ] |
| 19 | M m | *em* | [ m ] |
| 20 | N n | *en* | [ n ] |
| 21 | O o | *o* | [ ɔ ] [ oː ] |
| 22 | P p | *pė* | [ p ] |
| 23 | R r | *er* | [ r ] |
| 24 | S s | *es* | [ s ] |
| 25 | Š š | *eš* | [ ʃ ] |
| 26 | T t | *tė* | [ t ] |
| 27 | U u | *u* | [ ʊ ] |
| 28 | Ų ų | *u nosinė* | [ uː ] |
| 29 | Ū ū | *u ilgoji* | [ uː ] |
| 30 | V v | *vė* | [ ʋ ] |
| 31 | Z z | *zė* | [ z ] |
| 32 | Ž ž | *žė* | [ ʒ ] |

 |

Дзеля запісу некаторых зычных і галосных гукаў выкарыстоўваюцца камбінацыі, напрыклад, **ch** — х.

Фанетыка
--------

Для сістэмы вакалізму літоўскай мовы характэрны кароткія (*a, e, i, u*) і доўгія (*ą, ę, ė, y, į, ų, ū, o*) галосныя. Многія лінгвісты лічаць, што ў беларускай мове аканне/яканне — гэта з‘ява субстратнага балцкага паходжання. У рэгіёне толькі ў беларусаў і літоўцаў яканне замацавана графічна ў літаратурнай норме. Тое, што ў сучасных літоўцаў у не запазычаных словах пішацца як *е*, чытаецца як гук, вельмі блізкі да *я*. Для перадачы ж уласна гуку [e:] у літоўскай мове прыйшлося ўвесці асобную літару — *ė* (*e* з дыякрытычным знакам — кропкай), якая пазначае доўгі закрыты [ē].

Асаблівасць фанетычнага ладу літоўскай мовы — наяўнасць дыфтонгаў (*ei, ai, ui, au, ie, uo*), трыфтонгаў (*ieu, uoi*), а таксама мяшаных дыфтонгаў (*a, e, i, u* + *l, m, n, r*) і трыфтонгаў (*ie, uo* + *l, m, n, r*).

Усе зычныя, за выключэннем *j*, маюць пары па цвёрдасці — мяккасці.

Націск рухомы, з дынамічным і музычным элементамі. Ён свабодны, можа падаць на любы склад у выразе, а таксама змяняць сваю пазіцыю пры змене выразу.

Інтанацыя бывае сыходная, калі тон рэзка падымаецца і апускаецца (акут), і ўзыходная — тон падымаецца і апускаецца павольна (цыркумфлекс); для ўказання на тое, што націскны склад вымаўляецца коратка, ужываецца гравіс.

Граматыка
---------

У граматычную сістэму ўваходзяць 11 часцін мовы. Граматыка літоўскай мовы няпростая, але падпарадкаваная строгім правілам. Літоўская — мова з развітай сістэмай флексій, што робіць яе падобнай на лацінскую, асабліва ў сваім фіксаванні склонавых канчаткаў і выкарыстанні для апісання назоўнікаў размешчаных перад ім прыметнікаў ці іншых назоўнікаў, якія ставяцца ў родным склоне.

У літоўскай мове два роды — мужчынскі і жаночы (прыметнікі, залежныя дзеепрыметнікі і субстантыўныя займеннікі маюць і ніякі род), адзіночны і множны лік (у гаворках і мастацкай літаратуры сустракаецца парны).

Адрозніваецца пяць тыпаў скланення, сем склонаў назоўнікаў: (*linksniai*): *vardininkas* (назоўны), *kilmininkas* (родны), *naudininkas* (давальны), *galininkas* (вінавальны), *įnagininkas* (творны), *vietininkas* (месны) i *šauksmininkas* (клічны). Месны склон ужываецца без прыназоўнікаў, напрыклад, *mokykloje* — *у школе*. Некалі існавалі 4 тыпы гэтага склону, два з якіх захаваліся толькі ў літоўскіх гаворках на тэрыторыі Беларусі (у ваколіцах Дзятлава — гл. зецельская гаворка, Лаздунаў, Гервятаў).

У літоўскай мове няма артыкляў.

Існуе чатыры часы дзеясловаў: цяперашні, будучы, мінулы, радзей выкарыстоўваецца шматразовы мінулы. Такім чынам, ужываюцца дзве разнавіднасці прошлага часу. Дзеясловы маюць тры спражэнні, простыя і складаныя формы (утвараюцца шляхам спалучэння дапаможнага дзеяслова *būti* — *быць* з дзеепрыметнікамі), чатыры лады (ускосны, загадны, умоўны і абвесны). Дзеяслоў характарызуецца багаццем розных прыслоўных утварэнняў, якія маюць шырокае сінтак­січнае выкарыстанне.

Літоўская мова адрозніваецца багаццем форм дзеепрыметнікаў, якіх некалькі дзясяткаў. Апрача дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, якія маюць усе чатыры формы часу, ёсць паўдзеепрыметнікі, у гаворках і мастацкай літаратуры ўжываецца супін. 3 сінтаксічных асаблівасцей вылучаюцца родны прыналежны склон у функцыі прыметніка (*aukso žiedas* — *залаты пярсцёнак*), давальны самастойны, дзеепрыслоўе ў ролі дапаўнення, разнастайныя канструкцыі з дзеепрыметнікамі.

Літоўская мова вельмі цікавая для мовазнаўства, бо шмат у чым захавала першапачатковую фанетыку і марфалагічныя асаблівасці індаеўрапейскай мовы.

Лексіка
-------

Базавая лексіка літоўскай мовы мае невялікую колькасць запазычанняў. Ёсць старыя запазычанні (*senieji skoliniai*) з моў суседніх рэгіёнаў. Сярод іх: *stiklas* (шкло), *muilas* (мыла), *gatvė* ад славянскага «гатво», дарога, *spinta* ад нямецкага *der Spind*. Прысутнічаюць таксама словы лацінскага і грэчаскага паходжання (*ciklas*, *schema* і г.д.). Пасля аднаўлення Літвой незалежнасці ўзмацняецца ўплыў англійскай мовы (*hakeris*, *singlas* і іншыя).

Гаворкі літоўскай мовы
----------------------

Асноўны артыкул: **Дыялекты літоўскай мовы**
Карта дыялектаў літоўскай мовы

|  |  |
| --- | --- |
| **жамойцкая гаворка**
     заходнежамойцкі дыялект

паўночнажамойцкі дыялект:

     крацінгскія гаворкі
     цяльшэйскія гаворкі

паўднёважамойцкі дыялект:

     варнейскія гаворкі
     расяйнейскія гаворкі | **аўкштайцкая гаворка**

заходнеаўкштайцкі дыялект:

     шаўляйскія гаворкі
     каўнаскія (сувалкійскія) гаворкі
     клайпедскія гаворкі

усходнеаўкштайцкі дыялект:

     панявежскія гаворкі
     шырвінцкія гаворкі
     анікшчэйскія гаворкі
     купішкенскія гаворкі
     уцянскія гаворкі
     вільнюскія гаворкі
     паўднёвааўкштайцкі (дзукійскі) дыялект |

Літоўская мова падзяляецца на дзве асноўныя гаворкі (дыялекты): **аўкштайцкая гаворка** (aukštaičių tarmės) і **жамойцкая гаворка** (žemaičių tarmės). У аўкштайцкай гаворцы вылучаюць тры асноўныя групы гаворак (паддыялекты): усходняя, заходняя і паўднёвая (дзукская). У жамойцкай гаворцы (дыялекце) таксама вылучаюць тры групы гаворак (паддыялекты): заходняя, паўночная і паўднёвая. Часам жамойцкая гаворка разглядаецца як асобная жамойцкая мова.

* Дыялекты сучаснай літоўскай мовыДыялекты сучаснай літоўскай мовы

Гл. таксама
-----------

* Марцінас Мажвідас
* Літоўская Вікіпедыя
* Шматмоўны корпус Tatoeba

Зноскі
------

1. ↑  Lithuanian // ethnologue.com
2. ↑
3. ↑  Lithuanian // ethnologue.com
4. ↑  Lithuanian // ethnologue.com
5. ↑  Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 34.
6. ↑  Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 34—35; Балтийские языки
7. ↑  На тэрыторыі вакол гарадоў Марыямпале і Сувалкі ў старажытнасці жыло заходнебалцкае племя яцвягаў. Паводле даследаванняў сучаснага літоўскага лінгвіста Зігмаса Зінкявічуса менавіта на базе гаворак яцвягаў у Вялікім Княстве Літоўскім былі складзены сучасныя паўднёвыя гаворкі аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, якія далі пачатак сучаснай літоўскай літаратурнай мове, надаўшы ёй пазней арэол вельмі старажытнай мовы ў цэлым. Гл.: *Зинкявичюс, З.* Откуда родом литовцы… С. 100. Балцкія гаворкі ў Вільні і Віленшчыне не захаваліся да нашага часу, бо яшчэ ў часы існавання Вялікага Княства Літоўскага яны былі выцеснены ці заменены славянскімі гаворкамі.
8. ↑  Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 95.
9. ↑  Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 94, 146.
10. ↑  *Т. В. Булыгина, О. В. Синѐва*, Литовский язык, [w:] Балтийские языки, Москва: Academia, 2006, с. 95

Літаратура
----------

* *Александравичюс, Ю. Ю.* Литовский язык : [самоучитель] / Ю. Ю. Александравичюс. — Вильнюс : Мокслас, 1989. — 533 с.
* *Амбразас, В.* Литовский язык / В. Амбразас, В. Вайткявичюте, А. Валяцкене и др. — В кн.: Языки народов СССР. — Москва : АН СССР, 1966. — Т. I.
* Балтийские языки в настоящем и прошлом / АН ЛатвССР, Ин-т языка и литературы; ред. А. Блинкена. — Рига : Зинатие, 1985. — 249 с.
* *Войніч, І. В. Свяжынскі, У. М.* Літоўская мова // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9
* *Вячорка, В.* Кароткая граматыка літоўскай мовы. Мінск, 2010. — 116 с. (Серыя «Беларускія ЕўраГраматыкі») ISBN 978-985-448-091-6
* Грамматика литовского языка / Грамматика литовского языка / АН ЛитССР, Ин-т литов. яз. и лит.; ред. В. Амбразас. — Вильнюс, 1985. — 800 с.
* *Зинкявичюс, З.* Литовская диалектология / З. Зинкявичюс. — Вильнюс : Минтис, 1966. — 542 с.
* *Зинкявичюс, З.* Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, А. Лухтанас, Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с.
* *Молчанова, А. А.* Балтийские славяне и северо-западная Русь в раннем средневековье / А. А. Молчанова. — Москва : Московский педагогический государственный университет, 2007. — 279 с.
* Языки мира: Балтийские языки / РАН. Ин-т языкознания; Ред. кол.: В. Н. Топоров, М. В. Завьялова, А. А. Кибрик и др. — Москва : Academia, 2006. — 224 с.
* *Vaitekūnas, S.* The Population of Lithuania / S. Vaitekūnas. — Vilnius : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. — 150 с.
* ENCYCLOPEDIA LITUANICA I—VI. Boston, 1970—1978.
* Gertrud Bense u.a.: Deutsch-litauische Kulturbeziehungen: Kolloquium zu Ehren von August Schleicher an der Friedrich-Schiller-Universität Jena. Mayer Verlag GmbH, Jena/Erlangen (1994), ISBN 3925978380
* *Jähnert, Katrin.* Litauisch — Wort für Wort. REISE KNOW-HOW Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld (2003), ISBN 3-89416-244-9
* *Križinauskas, J.A.* Vokiečių-lietuvių lietuvių-vokiečių kalbų žodynas. Deutsch-litauisches litauisch-deutsches Wörterbuch / J.A. Križinauskas. — Vilnius : TEV Verlag, 2003. ISBN 9986-546-94-X
* Lietuvių kalbos žodynas, t. 1-8, Vilnius, 1941—1970.
* Lietuvių kalbos gramatika, t. 1-2, Vilnius, 1965—1971.
* *Schleicher, August.* Handbuch der litauischen Sprache. — Bde. — 1856/1857.
* *Zinkevičius, Z.* Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966.
* *Zinkevičius, Z.* Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius, 1994
* *Zinkevičius, Z.* Lietuviu kalbos istorija / Z. Zinkevičius; Rec. V. Ambrazas. — T.6, Lietuviu kalba naujaisiais laikais. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1994. — 394 p.
* *Zinkevičius, Z.* Lietuviu kalbos istorija : rodykles ir bibliogr. / Z. Zinkevičius. — T.6, Lietuviu kalba naujaisiais laikais. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1995. — 374 p.
* *Zinkevičius, Z.* The history of the Lithuanian language / Z. Zinkevičius ; Inst. of Lithuanian lang.; Ed. R. Bendes. — Vilnius : Mokslo ir encikl. l-kla, 1996. — 333 p.
* *Kazlauskas, J.* Lietuvių kalbos istorinė gramatika, Vilnius, 1968.
* Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius, 1972.
* *Remys, E.* Review of Modern Lithuanian Grammar/ E. Remys ; Lithuanian Research and Studies Center. — Chicago, 2003.
* *Schmalstieg, W.R.* Early Lithuanian Grammars Архівавана 30 мая 2009. // Lituanus. — Vol. 28, No.1/1982.
* Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***літоўскай*** 


* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Літоўская мова
* Інстытут літоўскай мовы
* Дзяржаўная камісія літоўскай мовы Архівавана 20 красавіка 2021.
* Дзяржаўная інспекцыя мовы Архівавана 4 ліпеня 2006.
* Балтийские языки //lingvarium.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12227618m · GND: 4133373-1 · LCCN: sh85077647 · LNB: 000048566 · Microsoft: 502338164 · NDL: 00569566 · NKC: ph122412 |

 |

| Балтыйскія мовы |
| --- |
| прабалтыйская мова † (прамова) |
| Усходнія | вымерлыя і кніжныя: земгальская † · селонская † 
сучасныя: літоўская · жамойцкая · латышская · латгальская · курсеніецкая |
| Заходнія | пруская † · яцвяжская † · куршская † ·  паморска-балтыйская † · галіндская † |
| Днепра-окскія | галядская † |
| † — мовы, якія вымерлі, раздзяліліся ці змянініліся. |

| ⛭Афіцыйныя мовы Еўрапейскага Саюза |
| --- |
| 
* англійская
* балгарская
* венгерская
* іспанская
* грэчаская
* дацкая
* ірландская
* італьянская
* латышская
* літоўская
* мальтыйская
* нідэрландская
* ✯ нямецкая
* партугальская
* польская
* румынская
* славацкая
* славенская
* фінская
* французская
* чэшская
* шведская
* эстонская

 | Сцяг Еўрасаюза |