У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ківі.

**Кі́ві** (*Apteryx*; літаральны пераклад — *бяскрылы*) — адзіны род бескілявых птушак у аднайменным сямействе (*Apterygidae*) і атрадзе ківіпадобныя або бяскры́лыя (*Apterygiformes*). Уключае пяць відаў, эндэмічных для Новай Зеландыі.

Усе віды ківі маюць моцныя чатырохпальцыя ногі і доўгую вузкую дзюбу з ноздрамі на самым кончыку. Крылы не развітыя, хвост адсутнічае. Пер’е ківі больш нагадвае густую поўсць. Вонкавым выглядам і звычкамі ківі настолькі адрозніваюцца ад іншых птушак, што заолаг Уільям Кальдэр даў ім мянушку «ганаровых сысуноў».

Этымалогія
----------

Род Ківі апісаны ўпершыню ў 1813 годзе англійскім батанікам і заолагам Джорджам Шоу. Імя, якое ён надае, *Apteryx*, азначае «без крылаў» і мае грэчаскае паходжанне (*α* — без / не, *πτέρυξ* — крыло). Слова «ківі» (англ.: kiwi з вымаўленнем /ˈkiːwiː/) паходзіць ад назвы птушкі на мове маоры: *kiwi*. У сваю чаргу, слова *kiwi* мае палінезійскія карані, якія адносяцца да назвы пералётных шпакоў *Numenius tahitiensis*, якія адпачываюць сярод трапічных астравоў Палінезіі. Першыя пасяленцы Новай Зеландыі паўторна выкарыстоўваюць гэтае слова для абазначэння мясцовых карычневых птушак. Слова змяшчае гукапераймальныя элементы «ki'» і «wi», якія маоры перанялі ад птушкі. Некаторыя віды ківі маюць спецыфічную назву на мове маоры: малы шэры ківі (*Apteryx owenii*) вядомы як «пукупуку» (*pukupuku*), вялікі шэры ківі (*Apteryx haastii*) — як «рароа» (*roroa*) ці «роа» (*roa*), *Apteryx rowi* — «рові». У цяперашні час прынята афіцыйная назва паўднёвага ківі (*Apteryx australis*) з Акарыта — «такаека» (*tokoeka*).

Філагенетычнае паходжанне
-------------------------

Доўгі час меркавалася, што найбліжэйшым сваяком ківі з’яўляецца іншы новазеландскі від нелятаючых птушак — вымерлы моа. Аднак нядаўнія даследаванні, выкананыя на пачатку 2000-х гадоў на аснове параўнання поўных паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК ківі і іх нелятаючых сваякоў, дазволілі высвятліць, што гэтыя птушкі генетычна бліжэй да эму і казуараў, чым да страусаў, нанду і моа.

Меркавана, продкі сучасных ківі патрапілі на Новую Зеландыю з Аўстралазіі пазней, чым моа, — каля 30 млн гадоў таму. Па малекулярных даных, гэта магло адбыцца яшчэ раней — каля 62 млн гадоў таму, але ўжо пасля аддзялення Новай Зеландыі ад Гандваны (не пазней за 75 млн гадоў таму) і дывергенцыі эвалюцыйнай галіны моа (каля 78 млн гадоў таму), што можа сведчыць аб першасным засяленні моа на Новай Зеландыі і другаразовым — ківі.

Вонкавы выгляд
--------------

Ківі мае вострыя кіпцюры (*Apteryx mantelli*)
Ківі — нелятаючыя бескілявыя птушкі. Памеры невялікія, са звычайную курыцу. Характэрны палавы дымарфізм: самкі буйней за самцоў. Цела ў ківі грушападобнай формы, з маленькай галавой і кароткай шыяй. Важаць ад 1,4 да 4 кг.

Ківі ўласцівая найбольшая рэдукцыя крылаў сярод птушак: яны ўсяго 5 см у даўжыню і амаль незаўважныя сярод апярэння. Аднак у ківі захавалася звычка, адпачываючы, хаваць дзюбу пад крыло. Цела птушкі раўнамерна пакрыта мяккім, шэрым ці светла-бурым пер’ем, больш падобным на поўсць, у якім адсутнічаюць мікрабарозды. Хвост адсутнічае. Ногі чатырохпальцыя, кароткія, але вельмі моцныя, з 4 вострымі кіпцюрамі; іх вага складае прыкладна ⅓ вагі цела. Шкілет не пнеўматычны, косці цяжкія. Трубчастыя косці запоўненыя касцявым мозгам, а не полыя і лёгкія, як у лятучых птушак.

Шкілет звычайнага ківі (*Apteryx australis*)
Ківі галоўным чынам спадзяюцца не на зрок — вочы ў іх вельмі маленькія, усяго 8 мм дыяметрам, — а на развітыя слых і нюх. Сярод птушак больш моцны нюх ёсць толькі ў кондараў. У ківі вельмі доўгая, гнуткая, тонкая, прамая ці злёгку выгнутая дзюба, якая ў самцоў дасягае даўжыні 95—105 мм, а ў самак — 110—120 мм. Ноздры ў ківі адкрываюцца на канцы дзюбы (у астатніх птушак — каля яе аснавання). Язык рудыментарны. Каля аснавання дзюбы маюцца органы дотыку — адчувальныя шчацінкі — вібрысы.

Звычайная тэмпература цела ківі — 38 °C, што на два градусы ніжэй, чым у іншых птушак, і бліжэй да тэмпературы цела сысуноў.

Пер’е ківі мае спецыфічны моцны пах, які нагадвае грыбны. Гэта ў сучасных умовах робіць птушак уразлівымі — наземныя драпежнікі, якія з’явіліся ў Новай Зеландыі, лёгка знаходзяць іх па паху.

Спосаб жыцця і харчаванне
-------------------------

Ківі шукае доўгай дзюбай схаваных у зямлі чарвякоў
Ківі насяляюць пераважна сырыя вечназялёныя лясы; доўгія пальцы на нагах дапамагаюць ім не гразнуць у багністым грунце. На найбольш населеных участках на 1 км² прыпадае 4—5 птушак. Лад жыцця яны вядуць выключна змрочны і начны.

На працягу дня ківі хаваецца ў выкапанай нары, дупле ці пад каранямі дрэў. У вялікага шэрага ківі норы ўяўляюць сабою сапраўдны лабірынт з некалькімі выхадамі; у іншых ківі норы прасцей, з адным выхадам. На тэрытарыяльным участку ківі можа быць да 50 сховішчаў, якія птушка змяняе кожны дзень. Нару ківі займае толькі праз некалькі тыдняў пасля таго, як вырые, — за гэты час трава і мох паспяваюць разрасціся, маскіруючы ўваход. Часам ківі адмыслова маскіруюць гняздо, затуляючы ўваход лісцем і галінкамі. Днём яны пакідаюць свае сховішчы толькі ў выпадку небяспекі.

Скрытныя і нясмелыя днём, уначы гэтыя птушкі становяцца агрэсіўнымі. Ківі — вельмі тэрытарыяльныя птушкі, і шлюбная пара, а асабліва самец, люта абараняе ад канкурэнтаў свой гнездавы ўчастак, які можа займаць ад 2 да 100 га (у рові). Моцныя ногі і дзюба ківі — небяспечная зброя, і сутычкі паміж птушкамі могуць скончыцца смерцю. Аднак сур’ёзныя бойкі паміж ківі рэдкія; звычайна гнездавы ўчастак змяняе «ўладальніка» толькі пасля натуральнай смерці самца. Межы свайго ўчастка птушкі пазначаюць з дапамогай крыкаў, якія па начах чутныя за некалькі кіламетраў. Меркаванне, што ківі марудлівыя і нязграбныя птушкі, з’яўляецца памылковым — у прыродзе яны рухавыя і за адну ноч абыходзяць увесь гнездавы ўчастак.

На паляванне ківі выходзяць прыкладна праз 30 хвілін пасля заходу сонца. Іх корм складаюць насякомыя, малюскі і земляныя чэрві, а таксама апалыя ягады і плады. Здабычу ківі адшукваюць з дапамогай нюху і пачуцця дотыку — разграбаючы зямлю нагамі і глыбока апускаючы ў яе дзюбу, яны літаральна «вынюхваюць» чарвякоў і насякомых. Пры выпадку ківі не адмаўляюцца ад дробных амфібій і ракападобных.

Размнажэнне
-----------

Ківі з яйкам. Kauri Museum (Новая Зеландыя)
Ківі — манагамныя птушкі, пары ў іх утвараюцца не менш чым на 2—3 шлюбныя сезоны, часам на ўсё жыццё. Пара раз у тры дні сустракаецца ў гнездавой нары і гучна перагукваецца па начах.

Асноўны шлюбны сезон у ківі доўжыцца з чэрвеня па сакавік. Праз тры тыдні пасля апладнення самка зносіць у нары ці пад карані дрэва адно яйка (радзей — два). Ківі — рэкардсмен сярод птушак па адносных памерах яйкаў: у звычайнага ківі яно важыць да 450 г, ¼ масы самай птушкі. Яйка белае, колеру слановай косці ці зелянявае, гладкае навобмацак, памерам 135х84 мм, і ўтрымлівае найбольшы працэнт жаўтка сярод птушыных яйкаў — 65 % (у большасці птушак — 35—40 %).

Падчас выношвання яйка самка есць у тры разы больш, чым звычайна; за 2—3 дні да адкладвання яйка яна перастае есці, паколькі яйка займае занадта шмат месца ўнутры яе цела. Знесенае яйка наседжвае самец, які пакідае яго толькі на час кармлення, на 2—3 гадзіны; часам яго падмяняе самка. У ківі вострава Сцьюарт, якія жывуць не парамі, а невялікімі стабільнымі групамі, наседжваннем яйка займаюцца не толькі самец і самка, але і іншыя птушкі з групы. Часам праз 25 дзён самка зносіць другое яйка.

Інкубацыйны перыяд займае 75—85 дзён; птушаняці патрабуецца 2—3 дні на тое, каб з дапамогай ног і дзюбы выбрацца са шкарлупіны. Птушаняты нараджаюцца пакрытыя не пухам, а пер’ем, і нагадваюць мініяцюрныя копіі дарослых. Бацькі звычайна не клапоцяцца пра нашчадства і пакідаюць яго адразу пасля вылуплення. Першыя тры дні птушаня не можа стаяць на нагах і не есць — падскурныя запасы жаўтка дазваляюць яму не галадаць. Да пятага дня яно пачынае выходзіць з гнязда, а да 10—14-га дня — самастойна шукаць ежу.

Першыя шэсць тыдняў жыцця птушаня ківі можа карміцца і ў дзённыя часы, затым пераходзіць на начны лад жыцця. Маладыя ківі практычна безабаронныя — да 90 % птушак гінуць у першыя шэсць месяцаў жыцця, з іх 70 % становяцца ахвярай драпежнікаў.

Растуць маладыя ківі павольна: толькі ў 4—5 гадоў яны дасягаюць поўнага памеру. Палавая сталасць настае ў самцоў у 18 месяцаў, а ў самак у 2—3 гады. Але адкладаць яйкі самкі звычайна пачынаюць толькі ў 3—5 гадоў. Працягласць жыцця ківі вялікая — да 50—60 гадоў.

У адрозненне ад большасці птушак, у самак ківі функцыянуюць абодва яечнікі, а не толькі левы. За жыццё самка зносіць да 100 яйкаў.

Ступень пагрозы існаванню
-------------------------

Дарожны знак, які папярэджвае аб перасячэнні дарогі ківі
З-за скрытнага ладу жыцця сустрэць гэту птушку ў прыродзе вельмі складана. Нядзіўна, што катастрафічнае падзенне яе колькасці доўгі час заставалася незаўважаным.

Па ацэнках вучоных, каля 1000 гадоў таму больш за 12 млн ківі насяляла лясы Новай Зеландыі; да 2004 года іх папуляцыя скарацілася да 70 000 асобін. Да 1990-х гадоў ківі выміралі з хуткасцю да 6 % папуляцыі ў год: галоўным чынам, з-за завезеных на астравы еўрапейцамі драпежнікаў — кошак, сабак, ласак, а таксама з-за скарачэння плошчы лясоў. Самі па сабе ківі — вельмі цягавітыя птушкі, мала схільныя да хвароб і здольныя перажываць сур’ёзныя змены навакольнага асяроддзя.

Былі прынятыя меры па аднаўленні колькасці гэтай птушкі — у 1991 годзе была распачата дзяржаўная праграма па аднаўленні ківі (англ.: Kiwi Recovery Programme). У выніку ахоўных мерапрыемстваў колькасць ківі, якія дажываюць да сталага стану, павялічылася з 5 % (1991 год) да 60 % (1998 год). Мерапрыемствы па паўторным засяленні арэала пасялення ківі ўключаюць гадоўлю гэтай птушкі ў няволі (першых птушанят атрымалася вывесці ў няволі толькі ў 1989 годзе) і кантроль над колькасцю драпежнікаў. Прафесар Кентэрберыйскага ўніверсітэта Джэймс Брыскі мае намер стварыць дэзадарант для ківі, каб прыбраць пах пер’я, які выдае іх.

Тры віды ківі, звычайны, вялікі шэры і малы, занесены ў міжнародную Чырвоную кнігу са статусам *уразлівы* (*Vulnerable*), а новы від паўночнага ківі — як *від, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення* (*Endangered*). Рові мае *нацыянальна крытычны* (*Nationally Critical*) статус.

Ківі ў заапарках
----------------

У 1851 Лонданскі заапарк стаў першым заапаркам, дзе ўтрымліваюцца ківі. Першае развядзенне ў няволі адбылося ў 1945 У 2007 годзе ківі жылі толькі ў 13 заапарках па-за межамі Новай Зеландыі. У Франкфурцкім заапарку  (руск.) (бел. 12 асобін, у Берлінскім заапарку 7, у птушыным парку Вальсродэ  (руск.) (бел. 1, у Вашынгтонскім заапарку 3, у Vogelpark Avifauna  (англ.) (бел. Нідэрланды — 3, у Заапарку Сан-Дыега  (руск.) (бел. 5, у San Diego Zoo Safari Park  (англ.) (бел. 1, у Смітсанаўскім Нацыянальным заалагічным парку 5, у Смітсанаўскім інстытуце аховы прыроды і біялогіі  (англ.) (бел. 1 і ў Заапарку і акварыуме Калумбуса  (руск.) (бел. ў горадзе Калумбус, Агая 3.

Людзі і ківі
------------

Ківі — нацыянальная птушка і неафіцыйная эмблема Новай Зеландыі. З’яўляецца ўпадабаным сімвалам новазеландскай культуры, які адлюстроўваецца на манетах, паштовых марках і г. д. «Ківі» (англ.: kiwis) — жартоўная мянушка саміх новазеландцаў.

У краіне маюцца скульптуры ківі і дарожныя знакі ў месцах яго распаўсюджвання, каб людзі былі ўважлівыя і не перашкаджалі спакою гэтых птушак.

Раней на птушак палявалі і рабілі вопратку з іх скурак, але цяпер яны з’яўляюцца аб’ектам аховы.

* Ківі на паштовых марках і манетах Новай Зеландыі
* Паштовая марка 1898 годаПаштовая марка 1898 года
* Адзін з пазнейшых варыянтаў той жа маркіАдзін з пазнейшых варыянтаў той жа маркі

У Вялікабрытаніі (51°11′39″ пн. ш. 1°42′55″ з. д.HGЯO) па заканчэнні Першай сусветнай вайны на працягу двух месяцаў, з лютага па сакавік 1919 года, новазеландскімі сапёрамі, якія чакалі дэмабілізацыі, была створана гіганцкая выява ківі агульнай плошчай 6100 м² і вышынёй 127 метраў. Выява нанесена шляхам зразання і выдалення дзёрну з пакатага вапняковага ўзгорка, з-за чаго птушка ківі выйшла альбіносам.

Фруктовая расліна ківі названа ў гонар птушкі
Расліна ківі атрымала сваю назву за падабенства формы яго апушанага плода з целам аднайменнай птушкі.

Класіфікацыя
------------

Часам ківі аб’ядноўваюць на правах сямейства ў атрад казуарападобных ці страўсападобных.

Традыцыйна налічваюць тры віды ківі — *Apteryx australis*, *A. haastii* і *A. owenii*. Аднак паводле найноўшых даных варта вылучаць пяць відаў:

* **Звычайны**, ці **паўднёвы**, **ківі** (A. australis Shaw, 1813) — англ.: Brown Kiwi, ці *Southern Tokoeka*, ці *Haast Tokoeka*,
* **Вялікі шэры ківі** (A. haastii Potts, 1872) — англ.: Great Spotted Kiwi,
* **Паўночны ківі** (A. mantelli A. D. Bartlett, 1852) — англ.: North Island Brown Kiwi,
* **Малы шэры ківі**, ці **ківі Оўэна** (A. owenii Gould, 1847) — англ.: Little Spotted Kiwi,
* **Рові** (Apteryx rowi A. J. D. Tennyson, R. L. Palma, H. A. Robertson, T. H. Worthy & B. Gill, 2003) — англ.: Okarito Brown Kiwi.

Акрамя таго, звычайны ківі падраздзяляецца на два падвіды:

* A. a. australis Shaw, 1813 — англ.: Southern Tokoeka,
* A. a. lowryi Rothschild, 1893 — англ.: Stewart Island Tokoeka.

* Галерэя
* Apteryx australis*Apteryx australis*
* Apteryx mantelli *Apteryx mantelli*
* Apteryx owenii*Apteryx owenii*
* Apteryx australis*Apteryx australis*
* Apteryx haastii *Apteryx haastii*
* Apteryx australis*Apteryx australis*
* Apteryx owenii*Apteryx owenii*

 Націсніце на выяву, каб павялічыць

Генетыка
--------

**Карыятып:** 80 храмасом (2*n*).

**Малекулярная генетыка:**

* Дэпанаваныя нуклеатыдныя паслядоўнасці ў базе даных EntrezNucleotide, GenBank, NCBI, ЗША: 289 (па стане на 23 лютага 2011).
* Дэпанаваныя амінакіслотныя паслядоўнасці ў базе даных EntrezProtein, GenBank, NCBI, ЗША: 220 (па стане на 23 лютага 2011).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Продкі ківі |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   | *Apteryx mantelli* |   |   |   |   | *Apteryx rowi* |   |   |   |   | *Apteryx australis* |   |   |   |   |  *Apteryx haastii* |   |   |   |   |  *Apteryx owenii* |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | *Northland* |   |   | *Eastern* |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  *A. a. australis* |   |   |  *Northern Fiordland* |   |   |   |   |   |   |   |   |  *A. o. owenii* |   |   |  *A. o. iredalei* |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | *Coromandel* |   | *Western* |   |   |   |   |   |   |   |   |  *A. a. lowryi* |   |  *Southern Fiordland* |
|

Гл. таксама
-----------

* Kiwi! (кароткаметражны мультфільм)

Заўвагі
-------

1. ↑  Да з’яўлення на Новай Зеландыі людзей (каля 1300 года) адзінымі эндэмічнымі сысунамі тут былі тры віды кажаноў (*Chalinolobus*, футляракрылы *Mystacina robusta* і *Mystacina tuberculata*), а экалагічную нішу сысуноў займалі разнастайныя птушкі і рэптыліі.
2. ↑  Звесткі прыведзены для звычайнага ківі (de Boer, 1980).

Крыніцы
-------

1. ↑  Clements, J. F. 2007. *The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition*. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology
2. ↑  Sibley, Charles Gald & Ahlquist, Jon Edward (1990) *Phylogeny and classification of birds*. Yale University Press, New Haven, Conn
3. ↑  Боев, Златозар (1990). *Какво знаем за птиците*. София: Издателство Отечество. pp. 58 (197).
4. ↑  apteryx — definition of apteryx by the Free Online Dictionary (англ.).  Dictionary, Encyclopedia and Thesaurus. Праверана 01/10/2009.
5. ↑  kiwi (англ.). Праверана 20/06/2011 publisher = Cambridge University Press.
6. 1 2  Haddrath, Baker (2001).
7. ↑  Harshman, J. *et al.* (2008) Phylogenomic evidence for multiple losses of flight in ratite birds Архівавана 24 верасня 2015.. *PNAS* 105:13462-12467.
8. ↑  Hackett S. J. *et al.* (2008) A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History. *Science* 320(5884):1763-1768.
9. 1 2 3 4 5 6 7  Птица киви — жить можно и без крыльев!  (руск.)
10. 1 2 3 4 5 6 7  Почетное млекопитающее  (руск.)
11. 1 2 3 4 5  КИВИ — Символ Новой Зеландии Архівавана 30 студзеня 2012.  (руск.)
12. 1 2 3  Киви  (руск.)
13. ↑  Киви обыкновенный Архівавана 28 снежня 2011.  (руск.)
14. 1 2  Біёлагі створаць дэзадарант для птушак ківі (руск.)(недаступная спасылка).  Membrana (27 верасня 2010). Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2012. Праверана 27 верасня 2010.
15. ↑  The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 лютага 2010. Праверана 16 студзеня 2009.
16. ↑  КИВИ (птицы)  (руск.)
17. ↑  Piper, Ross (2007), Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, Greenwood Press
18. ↑  Captive management plan for kiwi **(нявызн.)**.  New Zealand Department of Conservation (1 чэрвеня 2004). Праверана 17 August 2009.
19. ↑  Zoo and Wild Animal Medicine Current Therapy, Murray E. Fowler, R. Eric Miller, Elsevier Health Sciences, 2007, p. 215.
20. ↑  Gibson, Eloise (04/29/2010)
21. ↑  Гл. пералік нацыянальных птушак на сайце C. A. MacDonald.
22. ↑  Монети Нової Зеландії (укр.). *Колекція монет Деми Юрія*.  Дема Юрій Володимирович. — Монеты стран мира: Новая Зеландия. Праверана 2 кастрычніка 2010.
23. 1 2  *Emily Green.*. Kiwi, Act II **(нявызн.)**.  Los Angeles Times (8 мая 2002). Праверана 20 снежня 2009.
24. ↑  Sibley, Monroe (1990, 1993); Baker *et al.* (1995); Tennyson *et al.* (2003).

Літаратура
----------

* Киви (птицы) // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Calder, W. A. (1979) Kiwi and egg design — evolution as a package deal. *Bioscience* 29:461-467.
* *de Boer L. E. M.* Do the chromosomes of the kiwi provide evidence for a monophyletic origin of the ratites? // Nature. — 1980. — Vol. 287. — No. 5777. — P. 84—85. (англ.)
* McLennan, J. A. (1988) Breeding of North Island brown kiwi, *Apteryx australis mantelli*, in Hawke's Bay, New Zealand. *New Zealand Journal of Ecology* 11:89-97.
* *Sibley C. G. Monroe B. L.* Distribution and taxonomy of birds of the world. — New Haven: Yale University Press, 1990. (англ.)
* Potter, M. & McLennan, J. (1992) Kiwi's egg size and moa. *Nature* 358:548.
* *Sibley C. G. Monroe B. L.* A supplement to 'Distribution and taxonomy of birds of the world'. — New Haven: Yale University Press, 1993. (англ.)
* *Baker A. J. Daugherty C. H. Colbourne R. McLennan J. L.* Flightless Brown Kiwis of New Zealand possess extremely subdivided population structure and cryptic species like small mammals // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. — 1995. — Vol. 92. — P. 8254—8258. (англ.)
* McLennan, J. A. *et al.* (1996) Role of predation in the decline of kiwi, *Apteryx spp.*, in New Zealand. *New Zealand Journal of Ecology* 20:27-35.
* Taborsky, B. & Taborsky, M. (1999) The mating system and stability of pairs in kiwi *Apteryx spp*. *Journal of Avian Biology* 30:143-151.
* *Haddrath O. Baker A. J.* Complete mitochondrial DNA genome sequences of extinct birds: ratite phylogenetics and the vicariance biogeography hypothesis // Proc. R. Sci. Lond. B. — 2001. — Vol. 268. — No. 1470. — P. 939—945. (англ.)
* Cooper, A. *et al.* (2001) Complete mitochondrial genome sequences of two extinct moas clarify ratite evolution. *Nature* 409:704-707.
* *Tennyson A. J. D. Palma R. L. Robertson H. A. Worthy T. H. Gill B.* J. A new species of kiwi (Aves, Apterygiformes) from Okarito, New Zealand] // Records of the Auckland Museum. — 2003. — Vol. 40. — P. 55—64. (англ.)
* Sales, J. (2005) The endangered kiwi: a review. *Folia Zoologica* 54:1-20.

Спасылкі
--------

* Факты пра ківі на сайце Макса Крайнава
* Ківі на сайце «Southern Encounter Aquarium and Kiwi House» (Новая Зеландыя) (англ.)
* Oiseaux.net : Kiwi  (фр.)
* National Zoological Park Архівавана 2 лютага 2010. : Kiwi (англ.)
* Catalogue of Life : Apterygidae Архівавана 21 снежня 2011. (англ.)
* IUCN Red List of Threatened Species : Apterygidae (англ.)
* Интересни животни: Киви (лат. Apteryx) (руск.)

### Таксанамічных спасылкі

* Apteryx у ITIS
* Род *Apteryx* у базе даных Taxonomy Browser, NCBI, ЗША
* Apteryx у UniProt

### Мультымедыя

* Гукі малога шэрага ківі (Apteryx owenii) Архівавана 31 студзеня 2012. (балг.)
* Галерэя вакал у розных тыпаў ківі Архівавана 10 жніўня 2011. (англ.)
* Відэа Захаванне ківі — Новая Зеландыя (англ.)
* Відэа The Science Channel Videos: Mutant Planet: The Kiwi Архівавана 23 красавіка 2011. (англ.)

| ⛭Птушкі |
| --- |
| Анатомія | 
* Зоб
* Васкавіца
* Дзюба
* Зрок птушак
* Кіль
* Крыло
* Хвастцовая залоза
* Тваравы дыск
* Пер’е
	+ махавое
	+ покрыўнае
* Размяшчэнне пальцаў
* Цэўка
* Яйка

 |
| Эвалюцыя | 
* Праптушка
* Выкапнёвыя
* Вымерлыя
* Гесперарнісападобныя
* Гібрыдызацыі
* Энанцыарнісавыя
* Таксанамія

 |
| Паводзіны | 
* Выседжванне
* Вакалізацыя
* Гнездавы паразітызм
* Гнездаванне
* Міграцыя
* Палёт
* Разумовыя здольнасці

 |
| Атрады птушак | 
* Буравеснікападобныя
* Гагарападобныя
* Зязюлепадобныя
* Голубападобныя
* Вераб’інападобныя
* Гусепадобныя
* Даўгакрылыя
* Дзятлападобныя
* Жураўлепадобныя
* Казуарападобныя
* ✰ Ківіпадобныя
* Калібрыпадобныя
* Курападобныя
* Лялякападобныя
* Нандупадобныя
* Папугаепадобныя
* Пеліканападобныя
* Пінгвінападобныя
* Паганкавыя
* Птушкі-мышы
* Птушкі-насарогі
* Ракшападобныя
* Сеўцападобныя
* Совападобныя
* Сокалападобныя
* Страўсападобныя
* Тынамупадобныя
* Трогападобныя
* Туракападобныя
* Фламінгападобныя

 |
| Групы птушак | 
* Вадаплаўныя
* Драўняна-хмызняковыя
* Марскія
* Наземныя
* Прыбярэжныя
* Драпежныя

 |
| Птушкі і чалавек | 
* Авікультура
* Кармленне
* Кальцаванне
* Калекцыі птушак
* Арніталогія
* Аалогія
* Ахова
* Назіранне

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4648164-3 · LCCN: sh85072602 · Microsoft: 2779106941 |