recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Эшэр Браўн Дзьюранд** (таксама **Дзюран**, англ.: Asher Brown Durand; 21 жніўня 1796, Мэйплвуд, Нью-Джэрсі — 17 верасня 1886, Мэйплвуд) — амерыканскі мастак, графік і ілюстратар.

Біяграфія
---------

Эшэр Дзьюранд быў першым амерыканскім мастаком, які пісаў пейзажы на прыродзе. Брат гравёра Сайруса Дзьюранда (1787—1868), а таксама ювеліра і гравёра Джона Дзьюранда (1792—1820). Нарадзіўся ў сям’і гадзіншчыка і сярэбраных спраў майстра, восьмым з 11 дзяцей у сям’і.

У 1812—1817 гадах вучыўся на гравёра. У 1823 годзе выгравіраваў Дэкларацыю Незалежнасці па карціне Джона Трамбала, што стварыла яму рэпутацыю аднаго з найталенавітых гравёраў краіны. Э. Дзьюранд быў адным з заснавальнікаў нью-ёркскай Нацыянальнай Акадэміі Дызайну ў 1825 годзе, быў прэзідэнтам гэтай Акадэміі ў 1845—1861 гадах. Як мастак Дзюран спачатку больш цікавіўся графікай, затым — прыблізна з 1830 года — алейным жывапісам. У 1837 годзе ён, у суправаджэнні свайго сябра, Томаса Коўла, здзяйсняе падарожжа па Анірандацкіх гарах, пасля чаго пачынаецца захапленне Дзьюранда пейзажам. Штогод летам ён адпраўляецца на эскізы ў Анірандак, Кэтскілс або нью-хэмпшырскія Уайт-Маўцінс, адкуль прывозіць сотні накідаў алоўкам і алейнай фарбай. Гэтыя працы пазней былі аднесены да так званай Школы ракі Гудзон.

У маі 2005 года на аўкцыёне ў Нью-Ёрку за палатно Э. Б. Дзьюранда «Роднасныя душы», напісанае ў 1849 годзе, у памяць пра Томаса Коўла, які памёр год таму, было выплачана каля 35 мільёнаў долараў. У 2007 годзе ў Бруклінскім музеі адбылася выстава работ мастака, на якой былі прадстаўлены больш за 60 яго палотнаў.

Зноскі
------

1. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Asher Brown Durand — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  Asher B. Durand // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
4. ↑  DURAND ASHER BROWN // Encyclopædia Universalis — Encyclopædia Britannica. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2743906'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1340194'></a>
5. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · American National Biography · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5009557 · BNF: 14973262j · CiNii: DA0622744X · GND: 122467655 · ISNI: 0000 0000 8136 2847 · LCCN: n50032524 · NLA: 35050786 · NTA: 304646415 · SUDOC: 120418029 · VIAF: 56884646 · ULAN: 500026080 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мазур.
**Сяргей Акімавіч Мазур** (5 лістапада 1913, с. Агііўка , Валынская губерня — 1997) — беларускі дзяржаўны і палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

З 1935 года — на гаспадарчай, грамадскай і палітычнай працы. У 1935—1980 гадах у ДПУ-НКУС, начальнік Клімавіцкага раённага аддзела НКУС, начальнік Асіповіцкага міжраённага аддзела НКДБ, падчас Вялікай Айчыннай вайны, з ліпеня 1941 года займаўся арганізацыяй, кіраўніцтвам і прымаў непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях партызанскіх злучэнняў на тэрыторыі Беларускай ССР. У 1943 годзе ўзначальваў 13-ю Касцюковіцкую брыгаду, якая дзейнічала ў Клімавіцкім, Касцюковіцкім і Прапойскім раёнах Магілёўскай вобласці.

Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР 3-га, 4-га, 5-га скліканняў. Дэлегат XXII з’езда КПСС.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Мазур Сергей Акимович
* VIII-Спецслужбы — досье > 03-Советские партизаны и подпольщики Мазур Сергей Акимович
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Джонс.
**Брытні Джонс** (нар. 1 верасня 1987, Чыкага, ЗША) — амерыканская баскетбалістка.

Кар’ера
-------

Пачала баскетбольную кар’еру ў адной са старэйшых школ Чыкага. Пасля чаго паступіла ва Універсітэт Алабамы і 4 гады выступала за мясцовую каманду.

Прафесійная кар’ера разыгрываючай пачалася ў адным з клубаў Пуэрта-Рыка. Потым быў пераезд у Еўропу: Грэцыя, Ісландыя, Румынія, Расія, Бельгія і цэнтральна-амерыканскі Сальвадор. 2020 год пачала ў польскай «Сляза Вроцлаў», а потым перабралася ў грэцкі «Апоель». У 11 матчах яна адзначалася ў сярэднім 15.7 ачкамі, 3 падборамі, 2.8 асістамі і 2.1 перахопамі.

У ліпені 2021 года падпісала кантракт з баскетбольным клубам «Цмокі-Мінск».

Зноскі
------

1. ↑  Новы гулец жаночай каманды — Брытні Джонс Архівавана 19 ліпеня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Sports-Reference.com (каледж) |
**Акры́сій** (**Акрызій**, стар.-грэч.: Ἀκρίσιος) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі цар Аргаса. Сын Абанта і Аглаі, яго жонка Эўрыдзіка і дачка Даная. Згаданы ў «Іліядзе» (XIV 319).

Адбыўся бой паміж Прэтам і Акрысіем з-за ўлады, яны заключылі мірны дагавор. Помнік загінулым быў збудаваны па дарозе з Аргаса ў Эпідаўр — піраміда з выявай аргаскіх шчытоў. Закрыў вароты перад Вакхам.

Даведаўшыся ад аракула аб тым, што ён загіне ад рукі сына Данаі, глыбока пад зямлёй пабудаваў з бронзы і каменя багатыя пакоі і пасадзіў туды сваю дачку. Выпадкова даведаўшыся, што ў Данаі нарадзіўся сын, Акрысій загадаў зрабіць драўляную скрыню, пасадзіць у яго дачку і маленькага Персея і кінуць у мора.

Па сканчэнні шматлікіх гадоў выратаваны Персей вярнуўся ў Аргас. Акрысій, які ўспомніў прадказанне, бег далёка на поўнач, у Ларысу, але так і не змог пазбегнуць лёсу. Калі прыбыў Персей, Акрысій пакінуў Аргас і бег у Пеласгіятыду. Акрысій узвёў храм Дэметры ў Фермапілах, вызначыў лад амфіктыёніі Дэльфаў.

Персей арганізаваў пышныя гульні (спаборніцтвы па пяцібор'і) у Ларысе, на якіх сярод гасцей апынуўся і яго састарэлы дзед. Падчас спаборніцтваў у кіданні дыска Персей кінуў медны дыск высока ў неба і той, падаючы, патрапіў у галаву Акрысія, забіўшы яго (або ён патрапіў у *нагу* Акрысію, які памёр). Яго грабніца ў акропалі Ларысы, у храме Афіны.

Паводле іншай версіі, Акрысій прыбыў на Серіф, і Персей пакляўся яму захаваць яго жыццё. Тым часам памёр сваёй смерцю Палідэкт, і на пахавальных гульнях у яго гонар Персей кінуў дыск і забіў Акрысія.

На дачцэ Акрысія Эварэце быў жанаты Эномай, Эварэта нарадзіла яму дачка Гіпадамію.

Дзеючая асоба трагедыі Сафокла «Акрысій» (фр.60-67 Рат).

Зноскі
------

1. ↑  Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.1. С.56; Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.1. С.21; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка II 2, 1-2 далей
2. ↑  Гесіёд. Пералік жанчын, фр.129 М.-У.
3. ↑  Паўсаній. Апісанне Элады II 25, 7
4. ↑  Авідзій. Метамарфозы III 559; IV 606—609
5. ↑  Калімах. Эпіграма 19 Пейдж.
6. ↑  Страбон. Геаграфія IX 3, 7 (стар.420)
7. ↑  *Могила О. А. Чумаков С. В.* Я познаю мир: Детская энциклопедия: Мифология. Двуречье, Древний Египет, Древняя Греция, Древний Рим. — М.: Олимп, ООО "Фирма "Издательство АСТ", 1998. — С. 294. — 528 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-7390-0804-2, 5-237-00693-0.
8. ↑  Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка II 4, 4; Паўсаній. Апісанне Элады II 16, 2
9. ↑  Клімент. Пратрэптык 45, 1
10. ↑  Гігін. Міфы 63; 273

Спасылкі
--------

* Акризий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
**Амбідэкстры́я** (ад лац.: ambi - «абодва» лац.: dexter - «правыя») - прыроджанае ці выпрацаванае падчас трэніроўкі роўнае развіццё функцый абедзвюх рук, без вылучэння вядучай рукі, і здольнасць чалавека выконваць рухальныя дзеі правай і левай рукой з аднолькавай хуткасцю і эфектыўнасцю. У амбідэкстраў раўнамерна развіваюцца абодва паўшар'і мозгу, такія людзі дастаткова хутка ацэньваюць сітуацыю і хутка прымаюць рашэнні. Прыкладна ў аднаго працэнта дзяцей амбідэкстрыя з'яўляецца прыроджанай; такія дзеці ўдвая болей схільныя да цяжкасцяў у мове і СДУГ, іх школьныя адзнакі ў сярэднім горш, чым у праўшэй і ляўшэй. Адваротная з'ява, калі чалавеку складана выкарыстоўваць абедзве рукі, завецца амбісіністрыяй.

Цікава, што Эльфы (Эльдар) з твораў Дж. Р. Р. Толкіна з'яўляюцца амбідэкстрамі, як вынікае з артыкула Толкіна аб іх жэстах і пісьменстве.

Гл. таксама
-----------

* Ляўша
* Праўша
* Пераважная рука
* Міжпаўшарная асіметрыя

Зноскі
------

1. ↑  Амбидекстрия // Большой психологический словарь / сост. Б. Мещеряков, В. Зинченко.
2. ↑  Mixed-Handed Children More lickely to Have Mental Health. Language and sholastic Problems. Study Finds **(нявызн.)**. *ScienceDaily*.(недаступная спасылка)
3. ↑  Alina Rodriguez *et al.* (2010). "Mixed\_Handedness Is Linked to Mental Health Problems in children and Adolescents". *Pediatrics* **125** (2): e340-e348. doi:10.1542/peds.2009-1165. .
4. ↑  .

Літаратура
----------

Лагатып ВікіслоўнікіЛагатып Вікіслоўнікі У Вікіслоўніку ёсць артыкул **«амбідэкстрыя»**
* Ефимова И. В. Амбидекстры: Нейропсихология индивидуальных различийю - СПб: КАРО, 2007. - 160 с. - ISBN 5-89815-804-9/
* Функциональная ассиметрия мозга и её связь с развитием речи у детей // Журнал «Вопросы психологии». - 1982.
* Природа функциональной моторной ассиметрии у животных / М. Е. Иоффе, Е. Вю Плетнева, И. С. Сташкевич. институт высшей нервной деятельности и нейрофизиологии РАН.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Неўдах.
**Во́льга Георгіеўна Не́ўдах** (нарадзілася ў 1980, Драгічын, Брэсцкая вобласць) — пераможца конкурсу прыгажосці Міс Беларусь-2002, прадстаўляла Беларусь на міжнародным конкурсе «Міс Свету-2003» (Саніа, Кітай).

Вольга Неўдах нарадзілася ў 1980 годзе ў Драгічыне. Пасля школы некалькі гадоў адвучылася ў Віцебску на цырульніка. У 2002 годзе Вольга выйграла конкурс «Міс Беларусі». У кастрычніку таго жа года ў Лос-Анджэлесе прымала ўдзел у чэмпіянаце свету па выканальніцкім мастацтве, дзе стала абсалютнай чэмпіёнкай у намінацыі «мадэлінг». У снежні 2002 года Вольга Неўдах стала паўфіналісткай прэстыжнага конкурсу «Міс Еўропы», які праходзіў у Ліване. У 2003 годзе прадстаўляла Беларусь на міжнародным конкурсе «Міс Свету»

У 2007 годзе скончыла Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава, атрымала спецыяльнасць — культуролаг.

У 2005 годзе ў Вольгі нарадзілася дачка Маша. Жыве ў Брэсце.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* КП у Беларусі, Беларуска прайграла дачцэ Крыса дэ Бурга Архівавана 19 мая 2008. (руск.)
**Убонратчатхані** (тайск. อุบลราชธานี) — горад і адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі, што на ўсходзе Тайланда.
Насельніцтва горада — 106 602 чалавек (на 2000 год), агламерацыі — каля 200 000 чалавек. Горад размешчаны па абодвух берагах ракі Мун.

У горадзе трапічны клімат з сухой зімой і дажджлівым летам. Сезон мусонаў прыпадае на красавік-кастрычнік. Сярэднегадавая тэмпература максімальная 33 °C, мінімальная 22,13 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 1 581.7 мм, дажджлівых дзён — 124.

Убонратчатхані абслугоўвае грамадзянскі аэрапорт, таксама ёсць ваенны аэрапорт і чыгуначная станцыя.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑
3. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15). — карта Тайланда
**Вялі́кі князь** — найвышэйшы княскі тытул. Належаў князям найбуйнейшых феадальных княстваў, у склад якіх уваходзілі васальныя княствы.

Гісторыя
--------

### Русь

Тэрмін «вялікі князь» сустракаецца ў наратыўных усходнеславянскіх крыніцах пачынаючы з XI ст. аднак носіць на дадзеным этапе ўсхваляльны персаніфікаваны характар і не мае прыкмет аформленага тытула. З’яўленне тытула «вялікі князь» адносіцца да другой паловы XII ст. і звязана з палітычнымі рэаліямі распаду Русі, ростам амбіцый асобных княжацкіх родаў і неабходнасцю афармлення шматступеньчатай тытулатуры. На землях былой Кіеўскай дзяржавы вялікімі князямі былі князі кіеўскія, галіцка-валынскія, уладзіміра-суздальскія, цвярскія, маскоўскія, разанскія, смаленскія і інш. з цягам часу тытулы вялікіх князёў захаваліся толькі ў Маскоўскім і Літоўскім княствах.

### Вялікае Княства Літоўскае

Вялікі князь з’яўляўся кіраўніком дзяржавы, яму былі падначалены князі і магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі. Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы, яму належала заканадаўчая ініцыятыва. Прывілей 1447 і Прывілей 1492 юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі. Абмежаванне ўлады прадугледжвалася заканадаўствам Вялікага Княства Літоўскага ў форме клятвы і абяцання вялікага князя захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. У Вялікім Княстве Літоўскім тытул вялікага князя быў аб’яднаны з тытулам польскага караля перад заключэннем Люблінскай уніі (1569). Ад гэтага часу манарх Рэчы Паспалітай тытулаваўся як «кароль польскі і вялікі князь літоўскі».

### Маскоўская дзяржава

У Маскоўскай дзяржаве тытул вялікага князя ўвайшоў у царскі тытул (1547), потым у імператарскі (1721). Таксама ў Расійскай імперыі *вялікімі князямі* называліся члены імператарскай сям’і.

Гл. таксама
-----------

* Вялікія князі літоўскія

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Вялікі князь на Вікісховішчы |
**Хадзі Такташ** (тат. Hadi Taqtaş; сапраўднае імя Мухаметхадзі Хайру́лавіч Такташаў; 1 студзеня 1901 — 8 снежня 1931) - татарскі паэт.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 1 студзеня 1901 года, вёска Сыркыды Спаскага павета Тамбоўскай губерні. Вучыўся ў медрэсэ. У сувязі з цяжкім матэрыяльным становішчам сям’і ў 1915 г. з’ехаў у Бухару. У 1917 г. стаў членам джадыдысцкай арганізацыі маладабухарцаў, працаваў у дабрачынным фондзе.

У 1918 г. у газеце «Олуг Туркестан» («Вялікі Туркестан») былі надрукаваны першы верш Х.Такташа «Төркестан сахраларында» («У пустынях Туркестана») і яго артыкулы аб дзейнасці маладабухарцаў. Пасля разгрому іх арганізацыі ў 1918 г. Х.Такташ вярнуўся ў родную вёску, працаваў настаўнікам.

У 1919 г. з’ехаў у горад Арэнбург, паступіў у Татарскі інстытут народнай адукацыі, створанага на базе медрэсэ «Хусаінія», працаваў адказным сакратаром газеты «Юксылар сюзе», у якой друкаваў і свае вершы. У 1921—1922 гг. жыў у Ташкенце, выкладаў у Туркестанскім рабоча-дэхканскім камуністычным універсітэце, шмат пісаў.

Летам 1922 г. правёў у Маскве, наведваў літаратурныя вечарыны, слухаў У.Маякоўскага, С.Ясеніна і іншых рускіх паэтаў.

Прыехаў у Казань, працаваў суфлёрам у Першым паказальным татарскім тэатры, затым у рэдакцыях часопісаў «Чаян» (1923—1924, 1929—1931), «Авыл яшляры» (1926). У 1922 г. на сцэне паказальнага тэатра была пастаўлена п’еса Х.Такташа «Чыр улары» («Сыны зямлі»); ролю Ідэі адыграў сам аўтар.

Зноскі
------
**Віктар Вескова** (англ.: Victor Lance Vescovo; нар. 11 мая 1966, Далас, Тэхас, ЗША) — амерыканскі бізнесмен і даследчык. Стаў чацвёртым чалавекам у свеце, які дасягнуўі дна Марыянскага жолаба, апусціўшыся на рэкордныя 10 928 метраў.

Біяграфія
---------

Вескова скончыў Стэнфардскі ўніверсітэт, Масачусецкі тэхналагічны інстытут і Гарвардскую школу бізнесу. У 2002 годзе Вескова стаў сузаснавальнікам прыватнай акцыянернай кампаніі Insight Equity, якая спецыялізуецца на абароннай, аэракасмічнай і электроннай прамысловасці. У 2013 годзе пайшоў у адстаўку з Ваенна-марскога рэзерву ЗША, прапрацаваўшы больш за дваццаць гадоў аператыўным разведчыкам на розных пасадах па ўсім свеце, у тым ліку ўдзельнічаў у паходах на авіяносцы Німіц.

Віктар Вескова пакарыў самыя высокія горы на кожным з кантынентаў. Узначальвае экспедыцыю «Пяць глыбінь», мэта якой — складанне падрабязных карт і наведванне дна ўсіх пяці сусветных акіянаў да канца 2019 года. У снежні 2018 года Вескова пагрузіўся на дно жолаба Пуэрта-Рыка (8 375 метраў). 3 лютага 2019 года ён стаў першым чалавекам, які дасягнуў дна Паўднёвага акіяна, у паўднёвай частцы Паўднёвага Сандвічава жолаба.

У красавіку 2019 года Вескова спусціўся амаль на 11 км (10 928 метраў) да самага глыбокага месца ў акіяне — Бездані Чэленджара Марыянскай упадзіны Ціхага акіяна. У сваім першым спуску ён пілатаваў глыбакаводны апарат DSV Limiting Factor на глыбіню 10 928 метраў, перасягнуўшы сусветны рэкорд на 16 метраў. У маі адбылося яшчэ адно пагружэнне. Вескова стаў уладальнікам адразу двух сусветных рэкордаў: чалавек, які здзейсніў самае глыбокае пагружэнне ў гісторыі, і першы чалавек, які пабываў на дне Марыянскага жолабы двойчы.

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* — С. 106. — ISBN 978-3-750434-97-4
2. ↑
3. 1 2 3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | ResearchGate |
| Тэматычныя сайты | ORCID · Internet Movie Database |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0005 0302 0696 · LCCN: n2021011794 · Microsoft: 3036410310 · VIAF: 7398161098980129640009 |
**Землетрасенне разбуральнай сілы ля заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Суматры** магнітудай 8,6 адбылося 11 красавіка 2012 года ў 14 гадзін 38 хвілін па мясцовым часе. Эпіцэнтр землетрасення знаходзіўся ў 435 км на паўднёвы захад ад Банда-Ачэх, а гіпацэнтр залягаў у Індыйскім акіяне на глыбіні 23 км. Праз 125 хвілін адбыўся магутны афтэршок магнітудай 8,2 у 615 км на паўднёвы захад ад Банда-Ачэх на глыбіні 16 км. Землетрасенне стала 11-м па магнітудзе з 1900 года, маючы сілу, нетыповую для ўнутрыплітавых землетрасенняў.

Наступствы
----------

Карта інтэнсіўнасці землетрасення
Нягледзячы на значную сілу, землетрасенне не нанесла моцнай шкоды. У першыя гадзіны пасля асноўнага штуршку адбылося адключэнне электрычнасці. Пяць чалавек памерлі ад сардэчнага прыступу, 4 чалавека пацярпелі ад транспартных сродкаў у правінцыі Ачэх — самай блізкай да эпіцэнтра.

Цунамі
------

Адразу пасля землетрасення было абвешчана пра пагрозу цунамі, але неўзабаве яна была знята. Невялікія хвалі (каля 20 см) былі адзначаны ля вострава Вялікі Нікабар, 10-сантыметровыя хвалі былі адзначаны ў Тайландзе. *Інданэзійскае агенцтва метэаралогіі, кліматалогіі і геафізікі* паведаміла пра тры невялікія цунамі на ўзбярэжжы правінцыі Ачэх (да 80 см). Хвалі вышынёй 1 м дасягнулі Сімёлуэ, шкоды не зарэгістравана.

Дапамога
--------

Інданезія ужо накіравала выратавальныя каманды ў Банда-Ачэх

Зноскі
------

1. 1 2  Magnitude 8.6 — OFF THE WEST COAST OF NORTHERN SUMATRA.
2. ↑  CNN Wire Staff.  5 die after earthquake near Indonesia(нявызн.), *CNN* (12 красавіка 2012). Праверана 12 красавіка 2012.
3. 1 2  Surverying minimal damage from twin quakes, Indonesians can’t believe their luck - The Washington Post Архівавана 13 красавіка 2012.
4. ↑  Magnitude 8.2 — OFF THE WEST COAST OF NORTHERN SUMATRA. Архівавана 13 красавіка 2012.
5. ↑  Scientists: Magnitude-8.6 Indonesia jolt was unusually large for a strike-slip quake - Winnipeg Free Press
6. 1 2 3  Massive extremely dangerous earthquake 500 km from the Sumatra coast, Indonesia. Архівавана 14 мая 2012.
7. ↑  Indian Ocean on tsunami alert after quakes - Asia-Pacific - Al Jazeera English
8. ↑  THE DAILY STAR :: News :: International :: Small tsunami reaches Thailand after huge quake Архівавана 25 мая 2012.
9. ↑  Update: Indonesia Lifts Tsunami Warning, Residents Return Home | The Jakarta Globe
10. ↑  Terrified Indonesian island survives quake - Yahoo!7

| ⛭← Асноўныя землетрасенні 2012 года |
| --- |
| Студзень | 
Суматра (7.2, 10 студзеня)
 |
| Люты | 
Філіпіны (6.7, 6 лютага)**†‡** · 
Тыва (6.7, 26 лютага)
 |
| Сакавік | 
Японія (6.9, 14 сакавіка) · 
Мексіка (7.4, 20 сакавіка) · 
Папуа — Новая Гвінея (6.6, 21 сакавіка) · 
Чылі (7.1, 25 сакавіка)
 |
| Красавік | 
Інданезія (8.6, 11 красавіка)
 |
| Мая | 
Італія (6.0, 20 мая)
 |
| **†** паказвае, што ахвярамі землетрасення сталі як мінімум 30 чалавек **‡** паказвае землетрасенне з самай вялікай колькасцю ахвяр У дужках азначана **магнітуда** асноўнага штуршка і яго дата. |
Малюнак Аляксандра Цык
**«Ге́нзель и Грэтэль»** (ням.: Hänsel und Gretel; памяньшальныя нямецкія імёны ад «Іаган» і «Маргарыта») — казка братоў Грым. Распавядае пра прыгоды двух дзяцей — брата і сястры — якія трапілі да вядзьмаркі-людаедкі, але выратаваліся дзякуючы знаходлівасці. Па сістэме класіфікацыі казачных сюжэтаў Аарне—Томпсана, адносіцца да тыпу 327А («дзеці і людаед»). Запісана са слоў Дортхен Вільд, жонкі Вільгельма Грыма.

Змест
-----

Дрывасек і яго жонка пад пагрозаю галоднай смерці вымушаны пакінуць сваіх дзяцей у лесе на самавольства лёсу (у наступных выданнях родная маці заменена на мачыху, якая падштурхоўвае мужа да гэтага пачварнага ўчынка). Першы раз у дзяцей атрымліваецца знайсці шлях да хаты з-за таго, што хлопчык — Гензель — здагадаўся раскідваць каменьчыкі на працягу ўсёй дарогі ў глыбіню лесу. У наступны раз бацькі пазбавілі іх такой магчымасці, і дзеці засталіся ў лесе адны. Але яны нечакана трапілася чароўная хаціна, зробленая з хлеба, пернікаў і ледзянцоў. Добрая бабуля, якая жыла з хаціне, на самой справе была злой ведзьмай, якая забівала і з'ядала маленькіх дзяцей. Гензель і Грэтэль трапляюць у палон, але здольваюць перамагчы ведзьму і ўцячы, за адно авалодаўшы яе скарбамі. Калі яны вярнуліся да дому, высветлілася, што злая мачыха памерла. Сям'я разбагацела і з таго часу жыла доўга і шчасліва.

Паралелі
--------

Мяркуецца, што вытокі казкі ляжаць у перыядзе Вялікага голаду ў Еўропе ў 1315—1317 гг. Фалькларысты Іона і Пітэр Опі ў «Класічных казках» (1974) вызначаюць, што «Гензель і Грэтэль» належаць да групы еўрапейскіх гісторый, асабіста папулярных ў Балтыйскім рэгіёне, дзе расказваюць пра дзяцей, якія падманвалі людаедаў. Назіраецца падабенства да казкі «Хлопчык-з-пальчык» Шарля Перо (1697) і беларускай народнай казкі «Піліпка».

Беларускія пераклады
--------------------

На беларускую мову казку пераклаў Генрых Далідовіч.

Зноскі
------

1. ↑  examiner.comvlib.us

Спасылкі
--------

* «Гензель і Грэтэль» у перакладзе Генрыха Далідовіча
**Імяніны** — звычай урачыстага святкавання дня святога па хрысціянскім літургічным календары (святцам) або іншага дня, які традыцыйна асацыюецца з гэтым імем. Звычайна гэта звязана з пажаданнямі і падарункамі імянінніку.

Звычай папулярны як сярод праваслаўных, так і сярод каталікоў. Імяніны адзначаюцца, сярод іншага, у Балгарыі, Грэцыі, Швецыі, Польшчы, Чэхіі, Венгрыі, Латвіі, Расіі, Украіне і іншых традыцыйна хрысціянскіх краінах.

Часам можна сустрэць сітуацыю, калі царква ўшаноўвае памяць розных святых з аднолькавымі імёнамі некалькі раз на год. Тады ў якасці імянін вызначаецца або дзень памяці аднайменнага святога, які ідзе першым пасля даты нараджэння чалавека, або дзень памяці найбольш вядомага і найбольш ушаноўваемага святога, у гонар якога пазней нават маглі атрымоўваць свае імёны і іншыя святыя. Асоба, названая ў гонар святога, дзень памяці якога прыпадае на дзень яе нараджэння, асобнага дня імянін не мае і адзначае іх разам з днём свайго нараджэння.

Некаторыя найбольш вядомыя імяніны ў Беларусі
---------------------------------------------

* 25 студзеня — Таццяна (у гонар святой Таццяны Рымскай)
* 5 чэрвеня — Ефрасіння (у гонар святой Ефрасінні Полацкай)
* 7 ліпеня — Ян (у гонар нараджэння Яна Хрысціцеля)
* 24 ліпеня — Вольга (у гонар святой кіеўскай княгіні Вольгі)
* 12 ліпеня — Пётр и Павел (у гонар аднайменных апосталаў)
* 28 ліпеня — Уладзімір (у гонар святога кіеўскага князя Уладзіміра — хрысціцеля Русі)
* 2 жніўня — Ілля (у гонар хрысціянскага прарока)
* 29 верасня — Людміла (у гонар святой Людмілы Чэшскай)
* 9 снежня — Юрый (у гонар святога Юрыя Пераможца)
* 19 снежня і 22 мая — Мікалай (у гонар святога Мікалая Цудатворцы)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4171140-3 |
**Франсуа́ Куперэ́н** (фр.: François Couperin; 10 лістапада 1668, Парыж — 11 верасня 1733, там жа) — французскі кампазітар, арганіст і клавесініст. Адзін з найбольш значных прадстаўнікоў вядомай французскай дынастыі Куперэнаў, якая налічвала некалькі пакаленняў музыкантаў.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Музыкай пачаў займацца пад кіраўніцтвам бацькі, Шарля Куперэна, і пасля яго смерці заняў месца арганіста ў парыжскай царкве Сен-Жэрвэ. Дасягнуўшы вялікіх поспехаў, Куперэн праз некалькі гадоў атрымаў месца прыдворнага арганіста, а яшчэ праз некаторы час — таксама прыдворнага клавесініста. У 1730 годзе выйшаў у адстаўку, перадаўшы сваё месца дачцэ, Маргарыце-Антуанэце.

Творчасць
---------

Асноўныя сачыненні Куперэна напісаны для клавесіна — больш 250 п'ес рознага характару, якім аўтар даваў праграмныя загалоўкі: «Матылькі», «Жняцы», «Вернасць», «Вятракі» і інш. Стыль гэтых сачыненняў адрозніваўся лёгкасцю, вытанчанасцю і выразнасцю, і яны хутка атрымалі велізарную вядомасць не толькі ў Францыі, але і за мяжой. За выбітнае выканальніцкае і кампазітарскае майстэрства сучаснікі звалі музыканта «вялікі Куперэн». Пяру кампазітара належаць шэраг аркестравых сачыненняў (у тым ліку «Каралеўскія канцэрты»), трыа-санаты, імшы, сачыненні для органа і іншыя творы. Куперэн таксама з'яўляецца аўтарам шэрагу тэарэтычных прац і трактата «Мастацтва ігры на клавесіне».

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Франсуа Куперэн (англ.) на сайце *AllMusic*
* Франсуа Куперэн: Ноты твораў на *International Music Score Library Project*
* Предисловия к музыкальным сочинениям. Франсуа Куперен. «Искусство игры на клавесине». М.: «Музыка», 1973
**Банк Швецыі**, **Рыксбанк** (шведск.: Sveriges riksbank) — цэнтральны банк Швецыі.

Падпарадкаваны непасрэдна рыксдагу і, паводле канстытуцыі, адказвае за правядзенне грашовай палітыкі дзяржавы.

Гісторыя
--------

Рыксбанк лічыцца найстарэйшым з цяпер існуючых цэнтральных банкаў свету. Быў заснаваны ў 1668 годзе пад назвай *Банк дзяржаўных саслоўяў* (Riksens ständers bank). Сучасную назву атрымаў у 1866 годзе ў сувязі з скасаваннем саслоўнага рыксдага.

У 1968 годзе банк заснаваў прэмію па эканамічных навуках памяці Альфрэда Нобеля.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт банка Архівавана 30 лістапада 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000 0004 0469 1275 · LCCN: n79061303 · Microsoft: 1307248880 · NKC: ko2010565557, ko2010565558, ko2010565559 · SUDOC: 050347055 · VIAF: 148967159 |

 |

1. ↑  ROR Data — v1.19 — 2023. — doi:10.5281/ZENODO.7644942<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q116976023'></a>
Усходняя Карэлія (жоўтая) і Заходняя Карэлія з межамі 1939 і 1940/1947 гадоў.
**Усходняя Карэлія** (руск.: Восточная Карелия) — частка Карэліі, якая пасля заключэння Сталбоўскага міру ў 1617 годзе засталася за Расіяй і праваслаўнай царквой. Іншая, заходняя частка Карэліі, засталася за Швецыяй і лютэранскай царквой Швецыі і называлася Шведскай Карэліяй, а пасля 1808 года — Фінскай Карэліяй. У наш час Усходняя Карэлія складае цэнтральную частку Рэспублікі Карэлія.

Тэрыторыя рэгіёна абмежавана на поўдні ракой Свір, а на ўсходзе Анежскім возерам (выключаючы Заанежскі паўвостраў), Выгазерам і Белым морам.

Усходняя Карэлія гістарычна падзелена на:

* Беламорскую Карэлію, якая заселена выхадцамі з Паўночнай і Прыладажскай Карэлій, які размаўляюць, як і цвярскія карэлы, на дыялекце, які называецца ўласна карэльскім.
* Алонецкую Карэлію, дзе распаўсюджаны лівікоўскі дыялект, які зведаў вялікі ўплыў вепскай мовы.
* Анежскую Карэлію, дзе распаўсюджаны людзікоўскі дыялект, пераходны паміж карэльскай і вепскай мовамі.

Лівікаў больш за палову ад колькасці ўсходніх карэлаў, беламорцаў — каля траціны, людзікаў — трохі больш за адну дзясятую.

Гл. таксама
-----------

* Карэлія, гістарычная вобласць

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* «После столетий рассеяния карелы переживают период культурного подъема» Архівавана 13 мая 2015. Эксперт, Северо-Запад #4 (33), 5 марта 2001
**Іда Аляксандраўна Гянко** (1855 — ?) — піяністка і музычны педагог, чыё жыццё было звязана з Беларуссю.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1855 годзе. Бацькі будучай піяністкі былі людзі адукаваныя, любілі музыку і літаратуру і гэтую любоў стараліся перадаць дачцэ. Вучылася пад кіраўніцтвам лепшых рыжскіх музыкантаў і дасягнула значных поспехаў.

У 1880 годзе I. А. Гянко пераехала ў Пецярбург. Паспяхова здаўшы ўступныя экзамены, яна стала студэнткай кансерваторыі, вучаніцай вядомага французскага піяніста, кампазітара і педагога Луі Брасэна  (руск.) (бел. прапагандыста творчасці Бетховена. Пад кіраўніцтвам Брасэна Гянко развучыла многія фартэпіянныя творы Бетховена, якія пазней склалі аснову яе канцэртнага рэпертуару.

Калі ў 1884 г. Брасэн раптоўна памёр, Іда Аляксандраўна перайшла ў клас выдатнай нямецкай піяністкі Соф’і Ментэр  (руск.) (бел.. Скончыўшы вучобу з сярэбраным медалём, I. А. Гянко пераехала ў Вільню. Тут пачалася яе самастойная творчая дзейнасць.

У Вільні Гянко пазнаёмілася са многімі мінскімі музыкантамі, якія часта выступалі там. Па іх запрашэнні таленавітая піяністка ў сакавіку 1889 года ўпершыню наведала Мінск, дзе яе выступленні цёпла сустрэлі слухачы, а ў сярэдзіне 1890-х гадоў яна пераехала ў Мінск на сталае жыхарства.

Прыезд у Мінск І. А. Гянко меў станоўчы ўплыў на актывізацыю музычнага жыцця ў горадзе. Неўзабаве пасля яе прыезду ў горадзе пачалася работа па адраджэнні музычнага грамадства. На мяжы XIX—XX ст. творчая дзейнасць таленавітай піяністкі дасягае найбольшга росквіту. Яна часта выступала з сольнымі канцэртамі, актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі Мінскага таварыства аматараў прыгожых мастацтваў (1899 г.). У гэты ж час складваюцца два камерныя ансамблі з яе ўдзелам: санатны — са скрыпачом Я. Чыжэўскім і трыа — з Я. Чыжэўскім і віяланчэлістам М. Пестрыкавым.

У 1907 годзе I. А. Гянко стала першай выкладчыцай ігры на фартэпіяна ў толькі што створаным у Мінску музычным вучылішчы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  ТАЛЕНАВІТАЯ ПІЯНІСТКА Архівавана 18 мая 2021.
2. ↑  М. Зыкова. Становление и развитие профессионального скрипичного образования и исполнительского искусства Беларуси в начале XX века Архівавана 18 мая 2021.  (руск.)
**Аэрапорт Мары** (туркм.: Mary halkara aeroporty) — міжнародны аэрапорт горада Мары, Туркменістан. Для абслугоўвання авіяпасажыраў у аэрапорце пабудаваны новы тэрмінал прапускной здольнасцю 300 чалавек у гадзіну, адпаведны міжнародным стандартам. Размешчаны за 6 км на паўночны ўсход ад цэнтра Мары.

Аэравакзальны комплекс
----------------------

Новы будынак быў адкрыты 4 сакавіка 2009 года. Двухпавярховае збудаванне агульнай плошчай каля 3,5 тыс. м² узвяла турэцкая будаўнічая кампанія «Эфор». Цана склала 5 млн долараў. Прапускная здольнасць — 300 пасажыраў у гадзіну. У зале аэравакзала маецца ўсё неабходнае для стварэння камфартабельных умоў чакання вылету: паслугі паштовай і міжгародняй сувязі, пункт абмену валюты, камеры захоўвання багажу, даведачныя бюро, кафетэрыі, касы Turkmenistan Airlines.

УПП
---

У Мары былі пабудаваны дзве ўзлётна-пасадачныя палосы. Першая паласа УПП (18L/36R) мае працягласць 2800 метраў і шырыню 45 метраў, другая паласа (18R/36L) — даўжынёй 3800 метраў і шырынёй 45 метраў.

Тыпы ПС
-------

Гавань прымае Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32, Ан-72, Ан-74, Іл-76, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 757, Boeing 767, Boeing 777 і іншыя тыпы ПС класам ніжэй, верталёты ўсіх тыпаў.

Рэгулярныя рэйсы
----------------

| Авіякампанія | КодІАТА | КодІКАО | Краіны | Горад | Аэрапорт | КодІАТА | КодІКАО | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
| Туркменскія авіялініі | T5 | TUA | Сцяг Туркменістана Туркменістан | Ашхабад | Аэрапорт імя Сапармурата Туркменбашы | ASB | UTAA |
| Туркменскія авіялініі | T5 | TUA | Сцяг Туркменістана Туркменістан | Дашагуз | Дашагуз | TAZ | UTAT |
| Туркменскія авіялініі | T5 | TUA | Сцяг Туркменістана Туркменістан | Туркменабад | Туркменабад | CRZ | UTAV |
| Туркменскія авіялініі | T5 | TUA | Сцяг Туркменістана Туркменістан | Туркменбашы | Туркменбашы | KRW | UTAK |
| Туркменскія авіялініі | T5 | TUA | Сцяг Туркменістана Туркменістан | Балканабат | Балканабат | BAL | UT1H |
|

Зноскі
------

1. ↑  Аэропорт города Мары обрёл статус международного
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Балтыйская ліга.
**Балтыйская жаночая баскетбольная ліга** — баскетбольная рэгіянальная ліга, што аб’ядноўвае лепшыя клубы Літвы, Латвіі і Эстоніі. Каманды лігі паралельна гуляюць у нацыянальных чэмпіянатах і еўрапейскіх турнірах. У 2005 годзе ліга атрымала прызнанне ад ФІБА Еўропы. У розны час у лізе гралі каманды з 13 краін

Пераможцы
---------

| Год | Пераможца | Вынік фінальнай гульні | 2 месца |  | 3 месца | Вынік гульні | 4 месца |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **2019/2020** | Сцяг Латвіі **ТТТ Рыга** | **107:67**  | Сцяг Літвы Айстес-ЛСМУ |  | Сцяг Латвіі Ліепая/ЛССС | **71:61**  | Сцяг ЛітвыКібіркшціс-МРУ |

Зноскі
------

Спасылкі
--------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сорас.

**Цівадар Сорас** (сапраўднае прозвішча *Шварц*; 1894, Будапешт — 1968, Нью-Ёрк) — венгерскі яўрэй, адвакат, пісьменнік-эсперантыст, бацька Пола (1926—2013) і Джорджа (нар. 1930) Сорасаў.

Біяграфія
---------

Пайшоў дабравольцам у аўстра-венгерскую армію падчас першай сусветнай вайны. Апынуўся ў расійскім палоне і быў адпраўлены ў лагер для вязняў у Сібіры, збег і вярнуўся ў Будапешт.

Разам з працай адвакатам, займаўся літаратурнай дзейнасцю на мове эсперанта (у тым ліку пад імем *Teodoro Ŝvarc* і пад псеўданімам *Teo Melas*

У 1922 годзе заснаваў літаратурны часопіс Literatura Mondo, быў яго аўтарам і галоўным рэдактарам да 1924. У часопісе публікаваліся, між іншым, Калачай і Багі.

У 1923 годзе напісаў аповесць «Сучасныя Рабінзоны» (Modernaj Robinzinoj).

Жонка — Эржэбет Суч (Erzebet Szuz), двое сыноў — Павел (Пол) і Дзьёрдзь (Джордж).

У 1944—1945 падчас дэпартацыі венгерскіх яўрэяў актыўна дапамагаў многім з іх пазбегнуць праследавання пры дапамозе падробных дакументаў.

Падчас венгерскага паўстання 1956 года эміграваў у ЗША. У 1965 годзе выдаў аўтабіяграфічны раман на эсперанта Maskerado ĉirkaŭ la morto (Маскарад вакол смерці), які быў перакладзены на англійскую, венгерскую, рускую і іншыя мовы.

Памёр у 1968 годзе ў Нью-Ёрку.

Зноскі
------

1. ↑  *Pas L. v.* Tivador Soros // Genealogics — 2003. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847329'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847326'></a>
2. ↑  *Swartz A.* Tivadar Soros // Open Library — 2007. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1201876'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q302817'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 10 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
4. ↑  *Сорас* — традыцыйная транскрыпцыя, але, згодна з правіламі венгерскай арфаграфіі Soros чытаецца як *Шораш*.
5. ↑  у 1936 годзе сям’я змяніла сваё прозвішча *Schwartz* на *Soros* з-за антысемітызму, які распаўсюджваўся ў тыя гады
**Каста (Канстанцін Леванавіч) Хетагураў** (ас.: Хетæгкаты Леуаны фырт Къоста; 15 кастрычніка 1859, сяло Нар, Паўночная Асеція — 1 красавіка 1906) — асецінскі пісьменнік, мастак; заснавальнік асецінскай літаратуры і літаратурнай мовы.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1881-85). Пісаў на асецінскай і рускай мовах. Зборнікі «Вершы» (1895, на рускай мове) і «Асецінская ліра» (1899, на асецінскай мове) адыгралі вялікую ролю ў развіцці асецінскай літаратуры. Сацыяльныя праблемы ўзнімаў у псіхалагічных апавяданнях («Паляванне на тураў», 1893). Гісторыі роднага народа прысвяціў этнаграфічны нарыс «Асоба» (1894). Аўтар паэм на рускай мове «Фаціма» (1889), «Перад судом», «Каму жывецца весела» (абедзве 1893), п’ес, публіцыстычных артыкулаў. Заснавальнік рэалістычнага жывапісу Паўночнай Асеціі (жанравыя карціны, партрэты, пейзажы Каўказа). На беларускую мову яго творы пераклалі Генадзь Кляўко і Юрась Свірка.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 111515395 · GND: 119203073 · ISNI: 0000 0001 1438 9393 · LCCN: n80115867 · NKC: xx0013028 · NUKAT: n2009142591 · SUDOC: 115338241 · VIAF: 18026492 |

 |
**Гала́рктыка**, альбо **галаркты́чная во́бласць** (ад стар.-грэч.: ὅλος — увесь, цэлы і *ἄρκτος* — поўнач) — біягеаграфічны рэгіён, які вылучаецца ў фларыстычным і фаўністычным раянаваннях. Ахоплівае большую частку Паўночнага паўшар’я і з’яўляецца найбуйнейшым з усіх біягеаграфічных рэгіёнаў. Паўднёвая мяжа Галарктыкі праходзіць па поўначы Мексікі, уключае астравы Каба-Вердэ, праходзіць далей па паўночным боку Сахары, Аравійскаму паўвостраву, Гімалаям, поўдні Кітая, уключае Тайвань і Японію.

У фларыстычным раянаванні
-------------------------

Фларыстычныя царствы
У фларыстычным раянаванні Галарктыка мае статут царства, якое дзеліцца на некалькі падцарстваў. Існуюць розныя версіі яго дзялення.

Характэрнымі прадстаўнікамі расліннага свету Галарктыкі з’яўляюцца роды сямействаў Хваёвыя (*Pinaceae*), Бярозавыя (*Betulaceae*), Букавыя (*Fagaceae*), Вярбовыя (*Salicaceae*), а таксама Казяльцовыя (*Ranunculaceae*) і Ружавыя (*Rosaceae*). Пераважна ў Галарктыцы сустракаюцца Капуставыя (*Brassicaceae*), Гваздзіковыя (*Caryophyllaceae*), Сітнікавыя (*Juncaceae*) і Асаковыя (*Cyperaceae*).

Зьледзяненні плейстацэну прывялі да збяднення флоры Еўропы. Вялікая частка флоры, якая сустракалася тут у пліяцэне, вымерла. Некаторыя сямействы, такія як Магноліевыя (*Magnoliaceae*), Гамамелісавыя (*Hamamelidaceae*) і Стыраксавыя (*Styracaceae*) засталіся толькі ў Паўночнай Амерыцы і ў Азіі.

У фаўністычным раянаванні
-------------------------

У фаўністычным раянаванні Галарктыка падзяляецца на два рэгіёны: Неарктыку і Палеарктыку. Выразнай мяжы на поўдні не існуе, але маецца пераходная зона да іншых біягеаграфічных рэгіёнаў. На амерыканскім кантыненце да яе адносіцца Цэнтральная Амерыка, на афрыканскім — Сахара. У заходняй Азіі пераходнай зонай з’яўляецца Аравійскі паўвостраў, не лічачы яго паўднёвай часткі.

Характэрнымі сысунамі Галарктыкі з’яўляюцца ласі (*Alcinae*), алені (*Cervinae*), рысі (*Lynx*), козы (*Caprinae*), бабровыя (*Castoridae*), краты (*Talpidae*), землярыйкавыя (*Soricidae*), тушканчыкавыя (*Zapodinae*) і палёўкавыя (*Arvicolinae*). Тыповымі сямействамі птушак з’яўляюцца цецеруковыя (*Tetraoninae*), чысцікавыя (*Alcidae*) і амялушкі (*Bombycillidae*). Сярод насякомых у Галарктыцы сустракаюцца сямействы матылёў тоўстагалоўкі, блакітніцы, соўкі, хахлаткі, німфаліды, бялянкі, аксамітніцы і бражнікі.

Літаратура
----------

* *Тахтаджян А. Л.* Флористические области Земли. — Л.: Наука, Лен. отд, 1978. — 247 с. (руск.)
* Голарктическая область // Словарь ботанических терминов / Под общ. ред. И. А. Дудки. — Киев: Наукова думка, 1984. (руск.)

| ⛭Біягеаграфічныя рэгіёны |
| --- |
| Акіянія ·  Антарктыка ·  Аўстралазія ·  Афратропіка ·  Індамалайская зона ·  Галарктыка (Неарктыка ·  Палеарктыка) ·  Неатропіка |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Будзька.
**Францішак Карлавіч Будзька** (23 студзеня 1884, в. Вознаўшчына, Вілейскі павет, Віленская губерня — 2 студзеня 1920, в. Янатруда на Полаччыне) — рымска-каталіцкі святар, культурна-асветны дзеяч, пісьменнік, перакладчык.

Біяграфія
---------

Скончыў народнае вучылішча ў Будславе, затым Вілейскае павятовае вучылішча (1899). У 1901 здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Пецярбургскай навучальнай акругі. У 1901-05 вучыўся ў Пецярбургу ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі, дзе пачаў перакладаць на беларускую мову рэлігійныя кнігі. У 1906 працягваў вучобу ў Пецярбургскай Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі. У 1907 вымушаны адмовіцца ад далейшай вучобы з-за цяжкага фінансавага становішча.

У 1907 пасвечаны ў святары. Адзін з пачынальнікаў беларускага каталіцкага выдавецкага руху. Пераклаў з польскай мовы кнігі «Кароткі катахізм для прыспасаблення дзяцей да першай Споведзі і Камуніі Святой» Роха Філяхоўскага, «Кароткая гісторыя святая» Шустара і «Кароткае выясненне абрадаў Р.-Каталіцкаго касцёла» Банчкоўскага. Дазвол на друк на ўсе тры кнігі даў біскуп Стафан Данісевіч. «Катахізм» быў надрукаваны ў 1907 г. накладам 10000 асобнікаў. Астатнія два пераклады засталіся ў рукапісе.

З 9 студзеня 1908 г. вікарый Полацкага касцёла. У 1912—1917 гг. у Пецярбургу, дзе служыў вікарыем і вёў заняткі ў Сестржанцэвіцкім павятовым вучылішчы пры касцёле Св. Станіслава.

У 1911 г. ксёндз Францішак Будзька выдаў па-беларуску пераклад кнігі Яна Урбана «Бл[аслаўлёны] Андрэй Баболя». Кніга выйшла ў віленскай друкарні Марціна Кухты. Да перакладзенага тэксту была далучаная паэма пра Баболю, якую, на думку літаратуразнаўцы Язэпа Янушкевіча, мог напісаць Янка Купала.

Матэрыяльна падтрымліваў выданне першай беларускай каталіцкай газеты «Biełarus» (Вільня, 1913—1915). Пасля 1917 служыў у Полацкім дэканаце. Член арганізацыйнага камітэта і ўдзельнік 1-га з’езда беларускага каталіцкага духавенства (Мінск, 24-25.5.1917).

З усталяваннем ва Усходняй Беларусі савецкай улады пераследаваўся органамі бяспекі.

Памёр ад запалення лёгкіх. Месца пахавання невядомае.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* *Stankievič A.* Biełaruski chryścijanski ruch. — Vilnia, 1939.
* *Dzwonkowski R.* Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR, 1917—1937: Martyrologium. — Lublin, 1998.
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.

Спасылкі
--------

* Францішак Будзька — забыты беларусізатар Касцёла — nashaniva.by
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Караткевіч.

**Аляксандр Вікенцьевіч Караткевіч** (нар. 1 ліпеня 1939, Глыбочыца, Чачэрскі раён) — беларускі вучоны ў галіне механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці. Доктар тэхнічных навук (1991), прафесар (1992), член-карэспандэнт Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1996—2002).

Біяграфія
---------

У 1961 годзе скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі. Пасля заканчэння інстытута працаваў на Заходняй (Беларускай) машынавыпрабавальнай станцыі інжынерам, кіраўніком лабараторыі (1962—1964), галоўным інжынерам (1964—1972), дырэктарам (1972—1976 i 1981—2002). Адначасова у 1997—2002 гадах — акадэмік-сакратар Аддзялення механізацыі і энергетыкі Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар і сааўтар звыш 160 навуковых прац і вучэбных дапаможнікаў, у тым ліку 43 кніг і брашур, а таксама 44 аўтарскіх пасведчанняў на вынаходніцтвы. Унёс уклад у стварэнне і развіццё метадычных асноў выпрабаванняў сельскагаспадарчай тэхнікі, удасканаленне тэхналогій і сродкаў механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці; спецыяліст у галіне эксплуатацыі сельскагаспадарчай тэхнікі, кіравання якасцю і сертыфікацыі прадукцыі.

Як аўтарытэтны навуковец прыцягваўся да грамадскай навукова-арганізацыйнай дзейнасці ў якасці акадэміка-сакратара Аддзялення механізацыі і энергетыкі ААН РБ (1998—2002), Старшыні Дзяржаўнага экспертнага савета ДКНТ (1996—1999), Старшыні секцыі механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці і энергетыкі ААН РБ (1992—2002), члена Прэзідыума ААН РБ (1998—2002); члена секцый навукова-тэхнічных саветаў Мінсельгасхарча БССР і РБ, Дзяржаграпрама БССР, Дзяржкамсяльгастэхнікі БССР і інш. Член спецыялізаваных саветаў па абароне дысертацый (1992—2016).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам «Працоўнага Чырвонага Сцяга» (1976), медалямі «За працоўную доблесць» (1966), «За доблесную працу» (1970), «Ветэран працы» (1988); медалямі ВДНГ СССР (срэбнымі 1965, 1967, 1978, 1988-двойчы, бронзавымі 1969, 1974); Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР (1980), Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (1999).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 401. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Профіль на сайце Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі
* Люди Гомельщины: Чечерский край
* Выдающиеся выпускники БИМСХ — БАТУ — БГАТУ (руск.) // Сайт БДАТУ
* Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 141309 |


1. ↑   Праверана 19 верасня 2023.
2. ↑
**Анукет** ("Анукіс" у ст.-грэч. варыянце і англ. "Anuket") - старажытнаегіпецкая багіня, увасабленне ракі Ніла як "карміцелькі палёў", таксама багіня палявання і апякунка парадзіх.

Паходжанне і эвалюцыя культу
----------------------------

Верагодна, спачатку культ Анукет узнік у Судане і Нубіі, дзе яна звалася "Гаспадарыняй Нубіі". У егіпецкі перыяд была звязана з астравамі Сехел і Элефанціна - на першым з іх існаваў храм у гонар багіні. Паводле надпісаў, алтар і храм былі прывечаны ёй фараонам 13-й дынастыі Сабехатэпам III. Значна пазней фараон 18-й дынастыі Аменхатэп III прысвяціў багіні капліцу.

Спачатку лічылася дачкой Ра, была звязана з багіняй Саціс. Абедзве гэтыя багіні называліся "Вокам Ра" (у шэрагу са шматлікімі іншымі багінямі - Хатор, Сехмет, Баст). У перыяд Новага Царства стала дачкой багоў Хнума і Саціс, склала з імі трыяду водных бостваў, якія ахоўвалі рэчышча Ніла і яго вытокі. Пазней Анукет атаясамлівалася з багіняй Нефціс. Анукет і Саціс атрымліваюць сувязь з культам Ісіды, якая сама паступова пачынае ўвасабляць плоднасць Ніла, яго функцыю ракі-карміцелькі.

Выявы
-----

Часцей за ўсё малявалася ў галаўным уборы са страўсінага пер'я, нярэдка са скіпетрам і анхам (сімвалам жыцця) у руках. Яе зааморфнай іпастассю была газель, у выглядзе якой багіня часам малявалася. На некаторых выявах перыяду Новага царства яна корміць грудзямі фараона. Гэта звязана з яе паступовым ператварэннем у багіню сексуальнай асалоды, у выніку чаго адным з яе сімвалаў зрабіліся ракавінкі кауры, якія нагадваюць жаночы палавы орган.

Святкаванні
-----------

Штогадовыя святы праводзіліся ў час разводдзя Нілу. Людзі кідалі ў ваду манеты, золата, дарагія падарункі, каб залагодзіць багіню. Зварот да Анукет гучаў наступным чынам: "Ты прыводзіш раку і апладняеш зямлю сваім імем". У эліністычны перыяд Анукет атаясамлівалася з грэчаскай багіняй Гестыяй і ўшаноўвалася не толькі як апякунка плоднасці і нараджэння дзяцей, але і як багіня багацця наогул.

Спасылкі
--------

* Анукет (рус)

| ⛭Рэлігія Старажытнага Егіпта |
| --- |
| Міфалогія | 
* Паганства
* Пантэізм
* Політэізм
* Эманацыя
* Душа
* Дуат
* Нумералогія

 |  |
|  Багі | 
* Амат
* Амон
* Аманет
* Анубіс
* Анукет
* Апоп
* Апіс
* Атон
* Атум
* Бастэт
* Бата
* Бену
* Бэс
* Чатыры сыны Гора
* Геб
* Хапі
* Хатхор
* Хека
* Хекат
* Хор
* Ісіда
* Хепры
* Хнум
* Хонсу
* Кук
* Маахес
* Маат
* Мафдэт
* Менхіт
* Мерытсегер
* Месхенет
* Манту
* Мін
* Мневіс
* Мут
* Нейт
* Нехбет
* Нефертум
* Нефтыда
* Нун
* Нут
* Асірыс
* Пахет
* Птах
* Кебуй
* Ра
* Рэшэп
* Саціс
* Сехмет
* Сакар
* Себек
* Селкет
* Сапду
* Сет
* Сешат
* Шу
* Таўрт
* Тэфнут
* Татэнет
* Тот
* Уаджыт
* Вадж-вер
* Упуаўт
* Васрэт

 |
| Тэксты | 
* *Амдуат*
* *Кнігі дыхання*
* *Кніга пячор*
* *Кніга мёртвых*
* *Кніга Зямлі*
* *Кніга варот*
* *Кніга замагільнага свету*
* *Тэксты пірамід*

 |
| Вераванні | 
* Ахвярапрынашэнне
* Пахавальныя абрады
* Атэнізм
* Пракляцце фараонаў

 |