recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Біблія Севярына** (чэшск.: Bible Severýnova) — агульная назва для двух выданняў Бібліі на чэшскай мове, якія выйшлі з друкарні майстра Паўла Севярына  (чэшск.) (бел..

1-я Біблія Севярына
-------------------

Першае выданне было надрукавана Паўлам Севярынам у 1529 годзе. Гэта была першая біблія, надрукаваная не бастардай  (чэшск.) (бел. а швабахерам што спрыяла яе стварэнню, паколькі больш не трэба было адліваць уласныя чэшскія шрыфты, а можна было купляць ужо гатовыя ў Германіі. Гэта першая з многіх біблій, якія выдаваліся *cum gratia et privilegio Regiae Maiestatis*, што азначае *з дазволу караля*.

За аснову зместу быў узяты тэкст Венецыянскай бібліі, надрукаванай у 1506 годзе. Ад яе ўзяты і змест, напрыклад, у пачатку Евангелля мае параўнанне апосталаў у форме рэестра, а таксама працягвае падаваць варыянты перакладу на берагах старонак. Адрозненне паміж тэкстам Венецыянскай бібліі і бібліі Севярына заключаецца пераважна ў перакладзе традыцыйных выразаў і некаторых слоў. Гэтыя выпраўленні не былі далёкасяжнымі, але ўсё-ткі значнымі ў параўнанні з астатнімі перадкраліцкімі выданнямі. З Венецыянскай бібліі быў узяты і тэкст Новага запавету, бо тэкст Пражскага Новага запавету 1513 года змяшчаў змяненні, якія не задавальнялі Севярына.

Выключэннем з’яўляецца тэкст псалтыра, які адрозніваецца ад усіх трох папярэдніх выданняў бібліі.

2-я Біблія Севярына
-------------------

У 1537 годзе Севярын выдаў новую біблію, зноў з моўнымі праўкамі. У гэтым выданні выпраўленні былі больш радыкальнымі, чым у першым выданні. Гэта выданне было аздоблена новымі малюнкамі з Германіі, якія былі створаны для нямецкай Бібліі Лютэра, надрукаванай у 1535 годзе ў Вітэнбургу. У адрозненне ад першага выдання Севярына, гэтае ўжо не падавала на берагах старонак варыянтаў перакладу. Таксама тэкст быў ачышчаны ад моўных архаізмаў і імперфекту ў пачатку Евангелля ад Іаана. Прыблізна траціна моўных правак паўтарае працу Оптата.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: unn2012688577 |
**UC Browser** — гэта вэб-браўзер, распрацаваны кампаніяй UCWeb. Па стане на 2017 год гэта быў самы папулярны мабільны браўзер у Індыі і Інданезіі, а таксама другі па папулярнасці ў Кітаі. Па стане на май 2022 года паводле StatCounter яго доля рынку браўзераў ва ўсім свеце складае 0,86 % (і 1,48 % на смартфонах).

Першапачаткова UC Browser быў запушчаны ў красавіку 2004 года на платформе Java ME, зараз даступны таксама на Android, iOS, BlackBerry OS, Symbian, Windows Phone, Microsoft Windows. Вядомы праблемы з бяспекай і прыватнасцю браўзера, напрыклад, у чэрвені 2021 года было выяўлена, што браўзер запісвае даныя карыстальнікаў, адпраўляючы IP-адрасы на серверы Alibaba.

Быў заблакіраваны ў Індыі 29 чэрвеня 2020 г. разам з 58 іншымі кітайскімі праграмамі, такімі як TikTok і WeChat, неўзабаве пасля пачатку інда-кітайскага памежнага канфлікта.

Функцыянальнасць
----------------

UC Browser — гэта кросплатформавы вэб-браўзер, арыентаваны ў асноўным на мабільныя тэлефоны. Ён вядомы сваім невялікім памерам і тэхналогіяй сціскання даных, што робіць яго папулярным у менш развітых краінах, дзе людзі звычайна маюць мабільныя тэлефоны з абмежаванай памяццю і прапускной здольнасцю інтэрнэту. Браўзер выкарыстоўвае проксі-серверы, якія прапускаюць даныя праз серверы UCWeb перад адпраўкай на прыладу карыстальніка, што дазваляе сціскаць даныя, аднак таксама стварае рызыку для прыватнасці.  Дадатковыя магчымасці браўзера ўключаюць воблачнае паскарэнне, падтрымку HTML5 і функцыі воблачнай сінхранізацыі, а таксама «хуткае спампоўванне», функцыю, якая загружае файлы некалькімі часткамі адначасова.

Гл. таксама
-----------

* Google Chrome
* Mozilla Firefox
* Microsoft Edge

Зноскі
------

1. ↑  UC Browser-Safe, Fast, Private 13.5.5.1313; September 30, 2023 GMT+0200 — 2023. Праверана 5 лістапада 2023.
2. ↑  iOS: Version History 1.1; 9 Nov 2022 — 2022. Праверана 5 лістапада 2023.
3. ↑  UC Browser for Windows 7.0.185.1002 LATEST May, 31st 2023 — 2023. Праверана 5 лістапада 2023.
4. ↑  Browser Market Share Worldwide (англ.). *StatCounter Global Stats*.
5. 1 2  UC Browser Review – Fast and Bandwidth Efficient **(нявызн.)**.  News.softpedia.com (26 лістапада 2010).
6. ↑  PSA: Chinese UC Browser on iOS harvests your data even in incognito mode **(нявызн.)** (2 чэрвеня 2021).
7. ↑  "TikTok, Shareit, UC Browser among 59 Chinese apps banned by India as border tensions simmer in Ladakh". 29 June 2020.
8. 1 2  "A Browser You've Never Heard of Is Dethroning Google in Asia". 2 January 2018.

| ⛭Браўзеры |
| --- |
| На Blink | 
* Chromium
* **Google Chrome**
* **Microsoft Edge**
* **Opera**
* Samsung Internet
* UC
* Vivaldi

 |
| На Gecko | 
* Conkeror
* **Firefox**
* GNU IceCat
* *Netscape Navigator*

 |
| На WebKit | 
* **Safari**
* surf

 |
| Іншыя | 
* Lynx
* w3m
* *Internet Explorer*
* *Mosaic*

 |
| Найбольш папулярныя браўзеры вылучаны **тоўстым** шрыфтам; *курсіў* — распрацоўка спынена |
***Thymus camphoratus*** - від раслін сямейства {{bt-bellat|ясноткавыя|Lamiaceae}}, эндэмік Партугаліі.

Апісанне
--------

Сцёблы ад прыпаднятых да разгалістых, моцна разгалінаваныя, 20-40 см даўжынёй. Маладыя сцёблы чатырохкутныя, з вельмі кароткімі валасінкамі. Лісце вузка яйцападобнае, даўжынёй 3-5 мм, звілістае, голае. 

Прыкветкі шырока яйцападобныя, часта баграністыя. Кветкі сабраныя ў паўшарападобныя галоўкавыя суквецці, 10-15 мм папярок. Чашачка 4–6 мм; трубка 2-2.5 мм, апушаная. Вяночак 5-8 мм, ружовы або малінавы. Пылавік барвовы. Арэшкі 0.7–0.9 × 0.6–0.7 мм, яйцападобныя, эліпсоідныя, цёмна-карычневыя. 2n = 30.

Цвіце з канца сакавіка па чэрвень. Расліна можа выкарыстоўвацца як араматычная трава.

Распаўсюджанне
--------------

Эндэмік паўднёвага і паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Партугаліі.

Расце на стабілізаваных выдмах, пяшчаных вапняках ля мора.

Пагрозы і ахова
---------------

Найважнейшай пагрозай з'яўляецца пашырэнне гарадскіх плошчаў і турыстычных тэрыторый і звязаных з імі інфраструктур.

*Thymus camphoratus* уваходзіць у спіс прыярытэтных відаў у дадатку II Дырэктывы аб асяроддзі пражывання і ў дадатку I да Канвенцыі аб ахове еўрапейскай дзікай прыроды і прыродных месцапражыванняў (Бернская канвенцыя). У Партугаліі расліна ахоўваецца законам.

1. 1 2  The Alpine Garden Society **(нявызн.)**. Праверана 10.09.2018.  (англ.)
2. 1 2 3  Flora Vascular **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 вересня 2020. Праверана 10.09.2018.  (ісп.)
3. 1 2 3 4  *Thymus camphoratus* **(нявызн.)**.  The IUCN (8 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 16 вересня 2018. Праверана 10.09.2018.  (англ.)
4. ↑  Euro+Med Plantbase **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 10 вересня 2018. Праверана 10.09.2018.  (англ.)
**Старо́е Сяло́** — археалагічныя помнікі каля вёскі Старое Сяло (Віцебскі раён, Віцебская вобласць, Беларусь).
Даследавалі А. М. Ляўданскі, С. А. Дубінскі, Г. В. Штыхаў.

Плян гарадзішча

Гарадзішча
----------

Знаходзіцца за 2,5 км на поўдзень ад вёскі, на мысе правага берага Заходняй Дзвіны. Пляцоўка памерам 30×70 м, вышыня над поймай ракі 20 м, з боку поля ўмацавана валам вышынёй каля 1,2 м. У траншэі даўжынёй 11 м і шырынёй 3 м выяўлены культурны пласт 0,5—1 м, у ім знойдзены ляпная гладкасценная і штрыхаваная кераміка, 2 жалезныя нажы, абломак жалезнай дужкі, косці жывёл. Гарадзішча адносіцца да днепра-дзвінскай культуры і датуецца III—IV стагоддзямі.

Курганныя могільнікі
--------------------

### Курганны могільнік-1

Знаходзіцца на тэрыторыі селішча. Мае 16 насыпаў, з іх 2 доўгія. Вышыня круглых у плане курганоў 1,5 м, дыяметр 8—10 м, даўжыня доўгіх курганоў 20—25 м, шырыня 8—10 м, вышыня 2,5 м. Курганы датуюцца IX—X стагоддзямі, належалі крывічам. Пахавальны абрад трупаспаленне. Знойдзены ляпны і ганчарны посуд.

### Курганны могільнік-2

Знаходзіцца за 1 км ад вёскі. Захаваліся 3 насыпы (2 на полі, 1 у лесе) вышынёй 1—1,5 м, дыяметрам 8—10 м. Датуецца помнік 2-й палавінай 1-га тысячагоддзя н. э.

### Курганны могільнік-3

Знаходзіцца за 1,8 км на ўсход ад вёскі, у лесе, за дарогай. Мае 12 насыпаў вышынёй 1,8—2 м, дыяметрам 10—14 м.

Селішча
-------

Знаходзіцца з заходняга боку гарадзішча. Памер 200×50 м. Знойдзеная ў агаленнях кераміка дазваляе аднесці помнік да 3-й чвэрці 1-га тысячагоддзя н. э.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі раёна // Памяць: Віцебскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; уклад. У. І. Мезенцаў; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2004. — С. 28—33.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / Рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — С. 178—200.
* Старо́е Сяло́ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 162. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Старое Сяло (археалагічны помнік) на сайце «Архіварта»
**Яўген Мікалаевіч Грэхаў** (нар. 6 студзеня 1985, Цеміртау, КазССР, СССР) — беларускі баскетбаліст. Атакуючы абаронца. Выступаў за моладзевую зборную Беларусі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і са спартыўнымі традыцыямі, яго мама Жанна Васільеўна трэніравала каманду, у якой займаўся старэйшы брат і ён.

У першым класе стаў займацца з трэнерам Сяргеем Анатолевічам Дурэйкам на базе СШ № 6. Неўзабаве дырэктар ДзЮСШ Валерый Юрчанка запрасіў у зборную Смаргоні. У 9 класе паклікалі ў вучылішча алімпійскага рэзерву ў г. Мінск. Ён выступаў за юніёрскую (2002) і моладзевую (2004—2005) зборныя Беларусі, браў удзел у чэмпіянатах Еўропы.

Пасля вучылішча паступіў у БДУФК і працягваў кар’еру прафесійнага баскетбаліста, гуляючы за барысаўскую каманду. Калі прапанавалі выступаць за «Гродна-93», перавёўся на навучанне ў ГрДУ імя Янкі Купалы. Атрымаў дыплом педагога-арганізатара-метадыста фізічнай культуры, спорту і турызму.

З-за праблем са здароўем давялося завяршыць спартыўную кар’еру. Пасля заканчэння ўніверсітэта вярнуўся ў Смаргонь, уладкаваўся на працу трэнерам у СДзЮШАР. Пазней паралельна ўладкаваўся яшчэ і ў агульнаадукацыйную — настаўнікам фізкультуры СШ № 7.

Кар’ера
-------

* 2000—2001 — РТІ (Мінск)
* 2001—2002 — РТІ-2 (Мінск) (*у Паўночнаеўрапейскай баскетбольнай лізе U-18*)
* 2002—2003 — РТІ-РВАР (Мінск)
* 2003—2004 — РВАР (Мінск)
* 2004—2005 — Барысаў-БДУ
* 2005 — Мінск-БНТУ
* 2005—2011 — Гродна-93

Дасягненні
----------

* Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (6): 2000/2001, 2002/2003, 2005/2006, 2006/2007, 2009/2010, 2010/2011.
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (1): 2007/2008.
* Уладальнік Кубка Беларусі (1): 2007.

Зноскі
------

1. ↑  2004 European Championship for Men U20. Belarus
2. ↑  Yauheni HREKHAU
3. ↑  Мяч, накачанный надеждами

Спасылкі
--------

* В созвездии спортивных достижений

| ⛭Мужчынская зборная Беларусі U-20 — чэмпіянат Еўропы да 20 гадоў 2004 года |
| --- |
| Сцяг Беларусі | 
* 4 Павел Нічыпорчык
* 5 Дзмітрый Акуліч
* 6 Вячаслаў Скідан
* 7 Алег Саноцкі
* 8 Сяргей Сапегін
* 9 Андрэй Мастоў
* 10 Яўген Грэхаў
* 11 Дзмітрый Паляшчук
* 12 Аляксандр Пустагвар
* 13 Юрый Мішукоў
* 14 Павел Агеўнін
* 15 Уладзімір Верамеенка
* трэнер: Ігар Марозаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Eurobasket.com (ігрок) |
**Антыматэрыя** — форма матэрыі, у якой большасць атрыбутаў (электрычныя зарады, магнітны момант элементарных часціц) маюць адваротныя знакі.

Амаль усе элементарныя часціцы маюць антычасціцы. Выключэнне складаюць сапраўды нейтральныя часціцы, такія як кванты электрамагнітнага поля — фатоны.

Па сваіх уласцівасцях антычасціцы не адрозніваюцца ад часціц. З іх можна стварыць атамы і малекулы. Аднак, Сусвет, у якім мы жывём, утрымлівае значна больш часціц, чым антычасціц. Адказ на пытанне, чаму так адбылося, яшчэ не знойдзены. Па тэорыі Вялікага Выбуху працэс барыягенезісу — утварэння барыёнаў — падчас якога павінна было адбыцца парушэнне закона захавання барыённага зарада, адбыўся за час, роўны 10−31 с.

Атрыманне антыматэрыі ў зямных умовах
-------------------------------------

Антычасціцы могуць быць створаны ў паскаральніках, напрыклад у CERN і (Жэнева, Швейцарыя), лабараторыі Фермі (ЗША), у цэнтры ядзерных даследаванняў (Дубна, Расія).

Утварэнне антычасціц адбываецца звычайна дзякуючы працэсу, адваротнай анігіляцыі — працэсу нараджэнне пар. Для гэтага неабходна энергія, большая за сумарную масу часціцы і антычасціцы.

Найпрасцейшыя з антычасціц — антычасціцы электронаў — пазітроны, узнікаюць параўнальна часта з прычыны розных ядзерных рэакцый. Неабходная для гэтага энергія параўнальна невялікая ўлічваючы лёгкасць лептонаў — трохі большая 1 МэВ.

Антычасціцы барыёнаў патрабуюць для ўтварэння энергію большую за 1 ГэВ.

Гл. таксама
-----------

* Зарадавае спалучэнне
* Антычасціца
* Нейтральная часціца
* Калайдар
* Вялікі адронны калайдар
* Барыягенезіс
* Лептагенезіс

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Ларуса · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119428816 · GND: 4142686-1 · LCCN: sh85005698 · Microsoft: 110916831 · NKC: ph118498 |
**А́мія**, **глейная рыба** (*Amia calva*) — рыба атрада аміяпадобных. Адзіны сучасны рэліктавы прадстаўнік атрада. Можа дыхаць атмасферным паветрам.

Апісанне
--------

Глейная рыба, малюнак
Даўжыня да 90 см. Цела акруглае, рыла кароткае. Восевы шкілет акасцянелы, на галаве скурныя косці (прыкмета прымітыўных рыб). Рот канцавы. Луска цыклоідная; спінны плаўнік доўгі, складаецца прыкладна з 48 промняў, хваставы — пакарочаны, сіметрычны, круглаваты. Плавальны пузыр можа функцыянаваць як лёгкае.

Пашырэнне
---------

Жыве ў прэсных неглыбокіх стаячых забалочаных вадаёмах ва ўсходняй частцы Паўночнай Амерыкі на поўдзень ад Вялікіх азёр.

Атрад аміявідных (лац.: Amiiformes) вядомы з сярэдзіны трыясавага перыяду, у мезазоі перажываў росквіт, але ў ХХ-ХХІ ст. застаўся толькі адзін від.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Драпежнік, корміцца бесхрыбетнымі і дробнай рыбай.

Вільдэр назіраў за тым, як глейная рыба дыхае: яна падымаецца да паверхні вады, шырока раскрывае рот, пры гэтым не ўдыхаючы паветра, а праглынаючы вялікую яго колькасць. Гэты «ўдых» часта паўтараецца, калі вада сапсаваная ці даўно не мянялася.

Промысел і ўжыванне ў кулінарыі
-------------------------------

Ікра глейнай рыбы.
Ікра глейнай рыбы нагадвае асятровую і прадаецца як яе недарагі аналаг. Глейная рыба адпавядае патрабаванням кашрута, яе ікра можа ўжывацца прыхільнікамі іўдаізму. Мяса аміі — неядомае.

Зноскі
------

1. ↑  The Paleobiology Database: *Amiiformes*(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Амія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Ільная Рыба. Энцыклапедыя Брэма Архівавана 3 сакавіка 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778508431 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кісялеўскі.
**Іван Антонавіч Кісялеўскі** (8 лютага 1957, в. Ліпнікі Гомельскай вобласці) — мастак манументальна-дэкаратыўнага мастацтва.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут у 1980 годзе. Вучыўся ў Г. Вашчанкі. Удзельнік мастацкіх выставак з 1989 года. Працуе ў галіне манументальна-дэкаратыўн. мастацтва. Асноўныя творы: вітражы «Кветкі Радзімы» і «Іней» для выканкама г. Заслаўя, «Слуцкія паясы» ў Беларускім музеі гісторыі і культуры; мазаікі «Сям’я», «Гасціннасць», «Вяселле» на Мазырскім заводзе меліярацыйных машын (два апошнія ў сааўт. з У. Самсонавым); вітражы «Пралескі» ў раддоме Мінскай вобласці і «Свята кветак» у Мінскім вучылішчы кінамеханікаў, а таксама восем арнаментальных батыкаў для ВДНГ БССР. Член Беларускага саюза мастакоў з 1989 года. Жыве ў г. Мінску.

Літаратура
----------

* Кісялеўскі Іван Антонавіч // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Спасылкі
--------

* Іван Антонавіч Кісялеўскі на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гебелеў.

**Міхаіл Львовіч Гебелеў** (15 кастрычніка 1905, в. Узляны, Ігуменскі павет, Мінская губерня (цяпер Пухавіцкі раён, Мінская вобласць) — 15 жніўня 1942, Мінск) — адзін з кіраўнікоў камуністычнага падполля ў Мінску.

Біяграфія
---------

Мінск. Мемарыяльная дошка.
Працаваў сталяром на заводзе імя Молатава, пасля заканчэння Рэспубліканскай школы прапагандыстаў пры ЦК КП(б)Б — прапагандыстам, а потым інструктарам Сталінскага райкама КП(б)Б Мінска.

Падчас акупацыі ўзначаліў антыфашысцкі супраціў у Мінскім гета, быў сакратаром Тэльманаўскага падпольнага райкама КП(б)Б Мінска, членам падпольнага гаркама. Адзін з арганізатараў першай падпольнай друкарні гаркама, наладжваў прыём і распаўсюджанне зводак Савінфармбюро, кіраваў аперацыяй вываду вязняў гета ў партызанскія атрады. У ліпені 1942 года арыштаваны. Павешаны ў мінскай турме.

Літаратура
----------

* *Гебелева С. М.* Долгий путь к заветной улице. — Мн.: И. П. Логвинов, 2010. — 162 с. — ISBN 978-985-6901-78-5. Архівавана 20 красавіка 2017.
* *Розинский Г.* Дети минского гетто. — Тель-Авив, 2010.

Спасылкі
--------

* *Наталья ПАРХОМЧИК* Выставка «Лагерь смерти Тростенец. История и память» приурочена к 25-летию установления дипломатических отношений между Беларусью и Германией (руск.) // Газета «Пухавіцкія навіны»
**Рымас Тумінас** (літ.: Rimas Tuminas; 20 студзеня 1952(1952-01-20), Кяльме, Šiauliai Oblast[d] — 6 сакавіка 2024(2024-03-06), Галіполі, Апулія) — літоўскі тэатральны рэжысёр. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Літвы па культуры і мастацтве (1994) і Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі (2000). Мастацкі кіраўнік Маскоўскага тэатра імя Яўгена Вахтангава (2007—2022).

Біяграфія
---------

У 1970—1974 гадах вучыўся ў Літоўскай кансерваторыі. Выпускнік рэжысёрскага факультэта ГІТІСа (курс І. Туманава; 1978). Дэбютаваў у Тэатры драмы Літоўскай ССР спектаклем «Студзень» паводле п’есы Ё.Радзічкава. Першая маскоўская пастаноўка — «Мелодыя для паўліна» А. Заградніка (1979) у Тэатры ім. К. С. Станіслаўскага. З 1979 па 1990 год — рэжысёр, з 1994 па 1999 — галоўны рэжысёр Нацыянальнага драматычнага тэатра Літвы. У 1990 годзе заснаваў і ўзначаліў Малы драматычны тэатр Вільні.

У 2007 годзе прыняў прапанову Міхаіла Швыдкога, які курыраваў Федэральнае агенцтва па культуры і кінематаграфіі, стаць мастацкім кіраўніком Маскоўскага тэатра імя Яўгена Вахтангава.

З 2012 года ў Друскінінкаі праходзіць міжнародны фестываль Рымаса Тумінаса «Vasara» («Лета»).

З 2014 года хварэў на рак лёгкіх. У 2022 годзе сышоў з пастоў мастацкага кіраўніка Вільнюскага малога тэатра і Тэатра імя Вахтангава.

6 сакавіка 2024 года памёр у італьянскай клініцы ва ўзросце 72 гадоў пасля працяглай хваробы.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 8 сакавіка 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Лентапедыя · Даведка ТАСС |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1045454559 · ISNI: 0000000423600471 · LCCN: n2016045556 · LNB: 000271165 · NKC: xx0257060 · NSK: 000416853 · VIAF: 305916073 |

 |
**Адамсаўскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Adams State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Аламоса у штаце Каларада, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня была заснавана ў 1921 годзе як педагагічны каледж. Білі Адамс, дэпутат заканадазчага сходу штата Каларада, які пазней стане губернатарам штата на тры тэрміны, працаваў на працягу трох дзесяцігоддзяў, перш чым атрымаць дазвол заснаваць дзяржаўную настаўніцкую школу ў 1921 годзе, каб забяспечыць магчымасці атрымання вышэйшай адукацыі для настаўнікаў з аддаленых і сельскіх раёнаў Каларада. Вучэльня прыняла назву "Адамсаўскі дзяржаўны каледж" у 1946 годзе, што адпавядала пашырэнню праграм на бакалаўрыят і магістратуру. У 2012 годзе ўстанова зноў змяніла назву на сучасную.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Каларада

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Стаўрас Хрыстафарыдзіс** (грэч. Σταύρος Χριστοφορίδης) — грэчаскі біятланіст, удзельнік двух Алімпійскіх гульняў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Ноес, якая зараз з'яўляецца часткай горада Ротэнбург, у Саксоніі. Пачаў займацца біятлонам у 1990 годзе і з таго часу ўваходзіць у склад нацыянальнай каманды. Жыве ў грэчаскім горадзе Драма, трэніраваўся ў Верыі. Выступаў за спартыўны клуб «Драма».

Кар'ера
-------

Першым міжнародным стартам для грэка стала індывідуальная гонка на этапе Кубка свету ў аўстрыйскім Бад-Гаштайне ў 1993 годзе, дзе ён фінішаваў 132-м са 136 удзельнікаў. На працягу 15 гадоў, за выключэннем сезону 1996/1997, выступаў на этапах Кубка свету. Лепшым вынікам з'яўляецца 73-е месца ў індывідуальнай гонцы на чэмпіянаце свету 2003 года ў Ханты-Мансійску.

Удзельначаў у трох чэмпіянах Еўропы (2000, 2001, 2007). У палове гонак не фінішаваў, лепшым стала 57-е месца ў спрынце ў 2000 годзе ў польскім Касцеліска.

У Кубку Еўропы ўпершыню выступіў у 2003 годзе. Лепшы вынік — 7-е месца ў спрынце ў балгарскім Банска ў сезоне 2008/2009.

Двойчы (2002, 2006) прымаў удзел у Алімпійскіх гульнях. Лепшы вынік — 83-е месца ў спрынце на трасах Чэзана-Сан-Сікарыё ў 2006 годзе.

Апошнім выступам на міжнародных спаборніцтвах па біятлоне стаў чэмпіянат свету 2008 года ў шведскім Эстэрсундзе. Пасля гэтага да 2012 года стартаваў у лыжных гонках у Балканскім Кубку.

### Удзел у Чэмпіянатах свету

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Год | Месца правядзення | Інд | Спр | Прс | Эст |
| 1995 | ЧС Сцяг Італіі Антэрсельва | 83 | 84 | — | 23 |
| 1996 | ЧС Сцяг Германіі Рупольдынг | 88 | 88 | — | — |
| 2000 | ЧС Сцяг Нарвегіі Халменколен | 88 | 84 | — | — |
| 2001 | ЧС Сцяг Славеніі Паклюка | 81 | 93 | — | — |
| 2003 | ЧС Сцяг Расіі Ханты-Мансійск | 73 | 84 | — | — |
| 2004 | ЧС Сцяг Германіі Оберхоф | 93 | 103 | — | — |
| 2005 | ЧС Сцяг Аўстрыі Гохфільцэн | 100 | 103 | — | — |
| 2007 | ЧС Сцяг Італіі Антэрсельва | 103 | 89 | — | — |
| 2008 | ЧС Сцяг Швецыі Эстэрсунд | 96 | 107 | — | — |

### Удзел у Чэмпіянатах Еўропы

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Год | Месца правядзення | Інд | Спр | Прс | Эст |
| 2000 | ЧЕ Сцяг Польшчы Касцеліска | DNF | 57 | — | — |
| 2001 | ЧЕ Сцяг Францыі От-Мар'ен | 60 | DNF | — | — |
| 2007 | ЧЕ Сцяг Балгарыі Банска | DNF | 58 | DNS | — |

### Удзел у Алімпійскіх гульнях

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Год | Месца правядзення | Інд | Спр | Прс | Эст |
| 2002 | Сцяг ЗША  Солт-Лейк-Сіці | 85 | 85 | — | — |
| 2006 | Сцяг Італіі Турын | 87 | 83 | — | — |

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Профіль IBU (англ.)
* Профіль FIS (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) · IBU · Olympedia |
**«Нант»** (фр.: Nantes) — французскі футбольны клуб з горада Нант. Клуб быў заснаваны 21 красавіка 1943 года падчас Другой сусветнай вайны на базе мясцовых клубаў, якія існавалі ў горадзе і вырашылі сабрацца разам, каб сфарміраваць адзін вялікі клуб. «Нант» на працягу сваёй доўгай гісторыі пераважна гуляў у Лізе 1, але з 2008 года страціў такую магчымасць з-за вылету ў Лігу 2, аднак з сезона 2013/14 клуб зноў выступае ў найвышэйшым французскім дывізіёне.

«Нант» з’яўляецца адным з самых паспяховых клубаў у французскім футболе, маючы на сваім рахунку восем тытулаў чэмпіёна Францыі, чатыры Кубкі Францыі і адзіны дасягнуты Кубак лігі. Клуб славіцца сваім камандным духам і юнацкай акадэміяй, выпускнікамі якой у розныя часы былі Марсель Дэсаі, Дзідзье Дэшам, Мікаэль Ландро і Крысціян Карамбё. Дзякуючы сваім традыцыйным жоўта-зялёным колерам «Нант» мае мянушку — «канаркі».

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Twitter |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | eu-football.info · FootballDatabase.eu · Soccerbase · Soccerway · playmarkerstats.com · Transfermarkt · worldfootball.net · УЕФА |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11986306v · SUDOC: 027924580 · VIAF: 127463044 |

| ⛭Футбольныя клубы французскай Лігі 1 у сезоне 2023/24 |
| --- |
| 
* Брэст
* Гаўр
* Клермон
* Ланс
* Лар’ян
* Ліён
* Ліль
* Манака
* Манпелье
* Марсель
* Мец
* Нант
* Ніца
* ПСЖ
* Рэймс
* Рэн
* Страсбур
* Тулуза

 |
**«Тулуза»** (фр.: Toulouse Football Club) — французскі футбольны клуб з горада Тулуза. Уладальнік Кубка Францыі (1957, 2023). Клуб быў заснаваны ў 1937 годзе, але сваё месца ў чэмпіянаце клуб аддаў іншаму клубу «Рэд Стар Парыж» у 1967 годзе. Аднак у 1970 годзе клуб быў адроджаны, паўстаўшы на базе двух мясцовых клубаў. «Тулуза» праводзіць свае свае хатнія матчы на Муніцыпальным стадыёне, які размешчаны ў межах горада.

«Тулуза» знаходзіцца ва ўладанні французскага бізнесмена Аліўе Садрана, які выкупіў клуб пасля яго банкруцтва ў 2001 годзе, у выніку якога «Тулуза» была пераведзена ў Нацыянальны чэмпіянат. «Тулуза» паслужыла трамплінам у больш моцныя клубы для такіх ігракоў, як Фаб’ен Бартэз, Седрык Карасо, Ашыль Эмана, Жэрэмі Мацьё і Андрэ-П’ер Жыньяк. Бартэз зарэкамендаваў сябе выступамі ў клубе, перад тым як пераехаў у «Манака» і «Манчэстэр Юнайтэд», дзе атрымаў некалькі трафеяў. У 1998 годзе Фаб’ен быў прадстаўніком клуба ў нацыянальнай зборнай Францыі на хатнім чэмпіянаце свету, дзе тая дабілася перамогі.

Гісторыя
--------

Заўзятары «Тулузы»
Папярэднік сучаснага клуба «Тулуза» быў заснаваны ў 1937 годзе, але прадаў сваіх ігракоў і месца ў чэмпіянаце іншаму клубу «Рэд Стар Парыж» у 1967 годзе.

Аднак праз некаторы час асацыяцыя была зноў рэфундавана як Union Sportive Toulouse 25 мая 1970 года, узяўшы да сябе каманды юніёраў Гасконі і клуба ACE Mermoz-Bonnefoy для таго, каб стварыць трывалую базу ігракоў. Чэмпіянат новая каманда пачала ў другім французскім дывізіёне ў сезоне 1970/71, гуляючы ў чырвона-белай колерах. У 1977 годзе клуб абвясціў пра сваё непасрэднае датычанне да старога першапачатковага клуба і змяніў колеры клуба на гістарычныя фіялетавы і белы. Каманда хутка палепшыла вынікі і ў 1982 годзе атрымала павышэнне ў Лігу 1, пасля чаго ў хуткім часе прабілася да выступаў у кваліфікацыі для ўдзелу ў Кубку УЕФА ў 1984 годзе. Іхным лепшым вынікам на сённяшні дзень з’яўляюцца трэцяе выніковае месца ў чэмпіянаце Францыі сезона 1986/87 і добрыя выступы на наступны год у спаборніцтвах на Кубак УЕФА, калі каманды атрымала добразапамінальную перамогу па пенальці над клубам «Напалі», у якім гуляў на той час Дыега Марадона.

Стадыён
-------

Свае хатнія матчы клуб праводзіць на Муніцыпальным стадыёне, які быў пабудаваны ў 1937 годзе. Пляцоўка здольна змясціць 33 150 гледача. У 1998 годзе на стадыёне праходзілі матчы чэмпіянату свету.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ФК Тулуза
* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Twitter |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | BDFutbol · eu-football.info · FootballDatabase.eu · National Football Teams.com · Soccerbase · Soccerway · playmarkerstats.com · Transfermarkt · worldfootball.net · УЕФА |

| ⛭Футбольныя клубы французскай Лігі 1 у сезоне 2023/24 |
| --- |
| 
* Брэст
* Гаўр
* Клермон
* Ланс
* Лар’ян
* Ліён
* Ліль
* Манака
* Манпелье
* Марсель
* Мец
* Нант
* Ніца
* ПСЖ
* Рэймс
* Рэн
* Страсбур
* Тулуза

 |
**Мікола Канстанцінавіч Багадзяж** (16 мая 1957, вёска Траянаўка, Барысаўскі раён, Мінскай вобласці — 2022) — беларускі гісторык і журналіст. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі, Саюза пісьменнікаў Саюзнай дзяржавы, Беларускага саюза журналістаў, сябар Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў.

Біяграфія
---------

У 1984 годзе скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў настаўнікам гісторыі ў Барысаўскім раёне, у 1985—1986 гадах у Валмянскай школе Дзяржынскага раёна. Потым працаваў у аддзеле археалогіі Інстытута гісторыі АН Беларусі, у Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту. З 1990 года працаваў журналістам (у газетах «Чырвоная змена», «Цэнтральная газета», часопісах «Нёман», «Бярозка», выдавецтве «Триоль»).

Займаецца даследаваннем і прапагандай гісторыі Беларусі. Аўтар кнігі «Сыны зямлі беларускай» (2002).

Сумесна з І. Масляніцынай (жонкай) напісаў кнігі «Слава і няслаўе» (1995), «Радзівілы — нясвіжскія каралі» (1997), «Радзівілы ў эпоху інтрыг і авантур» (2003) і інш. Шэраг артыкулаў прысвяціў радаводу Чапскіх, былых уладальнікаў Станькава (зараз у Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці), запісаў пра іх легенды і паданні.

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2  Багадзяж Мікалай Канстанцінавіч Архівавана 9 снежня 2021. (Праверана 26 чэрвеня 2023) // Нацыянальная літаратурная прэмія

Літаратура
----------

* Багадзяж Мікола Канстанцінавіч // *Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна*. — Мінск: 2004. — С. 613.

Спасылкі
--------

* Багадзяж Мікалай Канстанцінавіч Архівавана 9 снежня 2021. (Праверана 26 чэрвеня 2023) // Нацыянальная літаратурная прэмія
* Мікола Багадзяж // Дзяржынская раённая ЦБС Архівавана 26 чэрвеня 2023. (Праверана 26 чэрвеня 2023)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 142582 |
***Zygaena ephialtes*** - від молей з сямейства {{bt-bellat||Zygaenidae}}.

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
-------------------------------------

*Zygaena ephialtes* распаўсюджаная ў Еўропе ад Іспаніі да Урала. У Вялікабрытаніі і Скандынавіі не насяляе. Від насяляе шырокі спектр біятопаў: сухія лугі, стэпавыя ўчасткі, лясныя ўзлескі, рудэральныя ўчасткі і іншае.

Апісанне
--------

Матылёк вельмі ярка афарбаваны, як і большасць відаў гэтага роду. Крылы металічна-зялёныя. На пярэдніх крылах ёсць некалькі белых плям і дзве аранжавыя або чырвоныя. У гэтага віду назіраецца зменлівасць афарбоўкі найбольшая сярод усіх відаў гэтага роду. Калі ён знаходзіцца ў стане спакою, можна ўбачыць знакі для ідэнтыфікацыі віду. На канцы брушка яны маюць характэрны аранжавы або чырванаваты малюнак. Гэты від часта блытаюць з *{{bt-bellat||Amata phegea}}.* Іх можна лёгка адрозніць па тым, што ў *{{bt-bellat||Amata phegea}}* плямы на крылах заўсёды белыя і ў яго ёсць дзве палоскі на жываце, у адрозненне ад *Z. ephialtes*, які мае адну.

Біялогія
--------

Лёт імага з чэрвеня па жнівень, з пікам у ліпені. Від зімуе ў стадыі вусеня, які акукляецца ў маі. Вусень харчуецца амаль выключна раслінай {{bt-bellat||*Coronilla vari*a}}, але ў якасці гаспадароў могуць сустракацца і іншыя віды таго ж роду, а таксама расліны родаў *{{bt-bellat|чабор|Thymus}}*, і *Plantago*.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 

1. ↑  PESI portal - Zygaena (Zygaena) ephialtes ephialtes (Linnaeus, 1767) **(нявызн.)**. *www.eu-nomen.eu*. Праверана 28 снежня 2021.
2. ↑  Zygaena ephialtes | Alciphron **(нявызн.)**. *alciphron.habiprot.org.rs*. Праверана 28 снежня 2021.
3. ↑  Zygaena (Zygaena) ephialtes (Linnaeus, 1767) | Fauna Europaea **(нявызн.)**. *fauna-eu.org*. Праверана 28 снежня 2021.
4. ↑  European Lepidoptera and their ecology: Zygaena ephialtes **(нявызн.)**. *www.pyrgus.de*. Праверана 28 снежня 2021.
5. 1 2  *Mazza*. Zygaena ephialtes (англ.)  **(нявызн.)**?. *Monaco Nature Encyclopedia* (7 жніўня 2008). Праверана 28 снежня 2021.
6. 1 2  European Lepidoptera and their ecology: Zygaena carniolica **(нявызн.)**. *www.pyrgus.de*. Праверана 28 снежня 2021.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Армянскія могілкі.

**Армянскія Ваганькаўскія могілкі** — могілкі, што знаходзяцца ў Прэсненскім раёне горада Масквы па вуліцы Сяргея Макеева, 12, насупраць Ваганькаўскіх могілкаў.

Гісторыя
--------

Заснаваныя ў 1805 г. па заступніцтве Мінаса Лазарава, старэйшыны армянскай грамады ў Маскве. Па яго ж ініцыятыве ў 1808—1815 гг. была пабудавана царква Уваскрэсення Хрыстова. Праект царквы, гэтак жа як і праект праваслаўнай Уваскрэсенскай царквы Ваганькаўскіх могілкаў, часам прыпісваецца А. Р. Грыгор’еву, аднак дакументальных доказаў гэтаму няма. Царква-ратонда не мае званіцы, бо да 1860-х гадоў звонавы звон у армянскіх цэрквах Масквы і Пецярбурга быў пад забаронай. На канфесійную прыналежнасць гэтага класічнага храма паказвае хачкар — разьбяны замкавы камень над галоўным уваходам, а таксама адсутнасць іканастаса ўсярэдзіне; алтар, як заведзена ў армянскіх храмах, усталяваны на ўзвышэнні. Пад усім будынкам царквы — склеп з магіламі Лазаравых (у наш час — замураваны). У канцы 1850-х гадоў на сродкі І. М. Каспарава могілкі былі спланаваны і абнесены сцяной з вежамі па праекце М. Д. Быкоўскага.

Могілкі маюць форму слушнага ромба, абнесенага цаглянай сцяной з вежамі. Комплекс ахаваных помнікаў архітэктуры (надмагіллі, царква Ускрысенні Хрыстова, памінальны дом, агароджа і вежы).

Некропаль
---------

Адно з пахаванняў. Склеп.
Усяго пад дзяржаўнай аховай знаходзіцца 12 надмагілляў і сямейных скляпоў. Найболей ранні з гэтых помнікаў — абеліск 1844 года над магілай А. А. Лорыс-Мелікава. Большасць магіл адносіцца да канца XIX стагоддзя — пачатку XX стагоддзя. Тры з іх — магільныя скляпы роду Ананавых — капліцы, выкананыя па сярэднявечным армянскім каноне. Ёсць надмагіллі-хачкары (на магіле Д. З. Мелік-Беглярава, 1913).

Найболей вядомае надмагілле — на магіле М. Л. Тарасава, помнік скульптуры эпохі мадэрну працы М. А. Андрэева (1911—1912). Скульптура была цалкам згублена, апроч галавы Тарасава, што захоўвалася ў музеі МХАТа. У 1991 г. на магіле была ўсталявана копія андрэеўскай скульптуры працы Ю. Р. Арэхава і С. Г. Мальяна.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Памятники архитектуры Москвы. Окрестности старой Москвы (северо-западная и северная часть территории). М. «Искусство XXI век», 2004, ISBN 5-98051-011-7, с. 68
2. ↑  Памятники архитектуры Москвы. Окрестности старой Москвы (северо-западная и северная часть территории). М. «Искусство XXI век», 2004, ISBN 5-98051-011-7, с. 71

Гл. таксама
-----------

* Ваганькаўскія могілкі

Спасылкі
--------

* Могілкі на Яндекс-карте
**Сутыкненні на захадзе ДР Конга** - серыя ўзброеных інцыдэнтаў з удзелам прадстаўнікоў этнасаў яка, тэке і кангалезскіх вайскоўцаў.

Храналогія
----------

### 2022 год

9 чэрвеня ў вёсцы Масія-Мбе ў сектары Батэке-Суд у Маі-Ндомбе прадстаўнік народа яка быў паранены за адмову плаціць падаткі на карысць правадыра тэке. У помсту мясцовыя фермеры напалі на брата правадыра, які ў мэтах самаабароны застрэліў аднаго з іх. У адплату сяляне-яка падпалілі хаты.

Тым часам прадстаўнікі народа яка ўтварылі апалчэнне Мабонда. Яны аб'ядналіся вакол самаабвешчанага караля, Адона Нкумбу, які носіць тытул «Кіамву». 

  

### 2023 год

11 мая байцы Мабонда атакавалт населены пункт Нгума, адзін салдат і чатыры апалчэнца былі забітыя. 29 чэрвеня яка падпільнавалі грузавік з тэке, забіўшы каля 20 мірных жыхароў. 17 верасня трое салдат і 15 апалчэнцаў былі забітыя ў сутыкненні каля Мулосі. 

Станам на верасень апалчэнцы кантралявалі 73 вёскі. 

16 лістапада ўзброеныя сілы ДР Конга выбілі баевікоў з сёлаў Ншэмамфум і Нселе.

### 2024 год

7 студзеня атрады Мабонда занялі вёску Мбусі, забіўшы чатырох чалавек і параніўшы двух. Праз дзесяць дзён яны занялі вёску Менкво. 

23 студзеня каля 10 чалавек былі забітыя ў выніку нападу на вёску ў раёне Квамут, і яшчэ сем, як паведамляецца, былі забітыя ў правінцыі Кванго 2 лютага.

Заўвагі
-------

1. ↑  Kinshasa conflict: one soldier and four militiamen killed, 12 May 2023
2. ↑  Intercommunal Violence in Western Congo Kills Scores, 29 June 2023
3. ↑  DRC: Suspected Mobondo militants clash with armed forces in Kwango Sept. 17
4. ↑  Rapport d’evaluation des besoins humanitaires a Masia-Kwa: Province du Maï-Ndombe, Territoire de Kwamouth - En lien avec le conflit foncier intercommunautaire du Maï-Ndombe
5. ↑  Kwamouth : l’armée libère deux villages des mains des miliciens Mobondo sur l'axe Kwamouth-Masiambio, 18 November 2023
6. ↑  Kwamouth : après dix jours d'occupation du village Mbusie, les Mobondo vident le village Menkwo, 17 January 2024
7. ↑  Conflict in western DRC simmers unnoticed amid rebel gains in the east, 23 February 2024
**Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя** (*Noxçiyn Respublika Içkeri*, *Нохчийн Республика Ичкери*) — самаабвешчаная дзяржава, якая існавала на частцы тэрыторыі былой Чачэна-Інгушскай АССР.

Абвяшчэнне незалежнасці Ічкерыі стала пачаткам ваеннага канфлікту на Паўночным Каўказе.

Гісторыя
--------

Пасля скасавання СССР Ічкерыя абвясціла незалежнасць, яе першым прэзідэнтам стаў Джахар Дудаеў. Улады Расійскай Федэрацыі не прызналі незалежнасць Ічкерыі і лічылі гэтую тэрыторыю Чачэнскай рэспублікай у складзе РФ.

Супрацьстаянне вылілася ў зацяжны ваенны канфлікт. Баявыя дзеянні 1994—1996 гадоў былі няўдалымі для Расіі, у выніку расійскія войскі былі выведзены, а пытанне пра статус рэспублікі было адкладзена да 2001 года. Такім чынам юрыдычна паўстанцы прызнаны не былі, але фактычна ўлада ў Чачні заставалася ў іх.

У 1997 годзе прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын і прэзідэнт Ічкерыі Аслан Масхадаў падпісалі «Дагавор пра мір і прынцыпы ўзаемаадносін паміж Расійскай Федэрацыяй і Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя». Некаторыя эксперты лічылі гэты дакумент фактычным, але не юрыдычным прызнаннем самаабвешчанай рэспублікі.

У 1999 годзе Расіяй зрабіла другую спробу ўзяць тэрыторыю пад свой кантроль — пачалася другая чачэнская вайна і да вясны 2000 года Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя была ліквідавана.

Прызнанне Ічкерыі
-----------------

Была прызнаная грузінскім урадам у выгнанні на чале з Звіядам Гамсахурдыя і рухам Талібан, што кантраляваў Афганістан.

18 кастрычніка 2022 года Вярхоўная Рада Украіны прызнала незалежнасць Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя і назвала яе тэрыторыяй «часова акупаванай Расіяй» у выніку ўзброенай агрэсіі, учыненай з парушэннем Статута ААН.

Прэзідэнты
----------

* Джахар Дудаеў (27 кастрычніка 1991 — 21 красавіка 1996)
* Зэлімхан Яндарбіеў (выканаўца абавязкаў, 22 красавіка 1996 — 27 студзеня 1997)
* Аслан Масхадаў (27 студзеня 1997 — 8 сакавіка 2005, з 2000 года ў выгнанні)
* Абдул-Халім Садулаеў (у выгнанні, 8 сакавіка 2005 — 17 чэрвеня 2006)
* Доку Умараў (у выгнанні, 17 чэрвеня 2006 — кастрычнік 2007)

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Што такое Ічкерыя, дзе яна знаходзіцца і як звязаная з Чачнёй
3. ↑  Украіна прызнала Чачэнскую Рэспубліку Ічкерыя «часова акупаванай Расіяй»
**Канстанцін Іванавіч Сакольскі** (15 (26) мая 1902 — 6 снежня 1969) — контр-адмірал ВМФ СССР.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Брэст-Літоўску.

У ліпені 1918 прызваны ў РСЧА. Удзельнічаў у грамадзянскай вайне ў Расіі. Змагаўся з Калчаком і Дзянікіным, на польскім фронце, супраць Бандалевіча, Булак-Балаховіча і Махно. Першапачаткова служыў матацыклістам аўтароты Кастрамской дывізіі, затым — стралком 3-га Уральскага палка. У 1919 годзе накіраваны ў дывізіённую школу 7-й стралковай дывізіі. У красавіку 1920 года стаў тэлефаністам 1 разраду.

У чэрвені 1921 года накіраваны на флот. Служыў супрацоўнікам марской камендатуры. Прайшоў навучанне ў ваенна-марскім вучылішчы. З 1925 па 1930 год служыў на караблях «Чырвоная Малдова» і «Дзяржынскі».

У 1934 годзе скончыў факультэт зброі ваенна-марской акадэміі імя К. Варашылава па міннай спецыялізацыі. Далей быў галоўным тарпедыстам Кранштацкага порта. Да 1938 года знаходзіўся на пасадзе начальніка 3-га міннага аддзела Навукова-даследчага цэнтра мінна-тарпеднага інстытута, потым — намесніка начальніка ўпраўлення ўзбраення і забеспячэння боепрыпасамі. З мая 1939 года па студзень 1951 года служыў намеснікам начальніка мінна-тарпеднага ўпраўлення ВМФ.

У 1952 годзе ўзначаліў упраўленне мінна-тарпеднага ўзбраення. Потым знаходзіўся на пасадах начальніка аддзела мінна-тарпеднага ўзбраення Упраўлення забеспячэння, эксплуатацыі і рамонту ўзбраення, намесніка начальніка МТУ ВМФ. З мая 1956 да сваёй адстаўцы ў студзені 1957 года быў намеснікам начальніка НДІ № 3 ВМФ.

Памёр у Маскве.

Спасылкі
--------

* контр-адмирал СОКОЛЬСКИЙ Константин Иванович
Неандертальское драла рукі, Францыя
Скрэбла з косці. Эскімосы.
**Скрэбла** (у каменнай індустрыі) (англ.: side scraperside scraper, фр.: racloirracloir) — больш буйное і часам менш функцыянальна выяўленае, чым скрабок, скобляще-рэжучае каменнае прылада з крэменю, абсідыяну, кварцытамі і іншых відаў каменя. Найбольш характэрна для сярэдняга палеаліту. Пашкрэбла атрымлівалі з буйных сколаў-адшчэпаў каменя. Можа мець адзін або некалькі працоўных краёў з лёзамі самых розных формаў: выпуклай, прамы, ўвагнутай, востраканцовай, зубчастай і з апрацоўкай па перыметры. Рабочыя краю могуць утвараць вуглаватыя формы. Ляза пакрывае аднабаковая або двухбаковая (бифасиальная) рэтуш, якая ўтварылася як вынік зносу або жа нанесеная наўмысна. Часта мае супрацьлеглы лязе обушок (пашкрэбла-нажы) ці з'яўляецца камбінаваным прыладай (скрэбла-проколка, скрэбла-скрабок, скрэбла-лязо і г. д.). Магчыма, некаторыя пашкрэбла мелі дзяржальні.

Выкарыстоўваліся для рэзання, як нажы, і для апрацоўкі шкур жывёл. Ўжываліся таксама касцяныя прылады. З з'яўленнем керамікі пры недахопе каменя скреблами маглі служыць аскепкі сасудаў. Але канчаткова вызначыць прызначэнне таго ці іншага каменнага або іншага прылады магчыма толькі з дапамогай метадаў трасалогіі.

Ролю пашкрэбла выконвае і каменны ці металічны тарцовы паўкруглы нож «улу» паўночных народаў.
Да цяперашняга часу выкарыстоўваюцца пашкрэбла (скрабкі) з жалеза. У рамесна-саматужныя гарбарным вытворчасці аналагічную функцыю выконваюць нажы, стругі, тупікі, фальцы, нават палатна звычайных кос. Але і цяпер некаторыя традыцыйныя гарбары аддаюць перавагу каменныя пашкрэбла.

Гл. таксама
-----------

* Каменныя прылады
* Скрабок
* Сырая скура
* Сырамятная скура

Зноскі
------

1. ↑  Racloir // The Concise Oxford Dictionary of Archaeology / T. Darvill — 2 — OUP, 2002. — ISBN 978-0-19-172713-9 — doi:10.1093/ACREF/9780199534043.001.0001 Праверана 15 сакавіка 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2502329'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55951744'></a>
2. ↑  Надо отметить, что для инструментов поздних эпох слова «скребок» и «скребло» являются синонимами.

Літаратура
----------

* *Скрэбла (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* *Дзеравянка А. П. С. В. Маркін, Васільеў С. А.* Палеолитоведение: уводзіны і асновы. — Новасібірск: ВА «Навука». Сібірская выдавецкая фірма, 1994. — 288 с. — ISBN 5-02-030873-0.
* *Паплёўка Г. Н.* Методыка комплекснага даследаванні каменных індустрый. — СПб: Дзмітрый Буланин, 2007. — (Працы ИИМК РАН. Т. XXIII). — 388 с. — ISBN 5-86007-521-9.
* *Сямёнаў С. А. Карабкова Г. Ф.* Тэхналогія самых старажытных вытворчасцяў: мезолит — энеолит. — Ленінград: «Навука», Ленінградскае отд. 1983. — С. 135-190.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Скрэбла на Вікісховішчы |
**Трыкало́р** (фр.: tricolore – тры колеры) — трохкаляровы сцяг.

Трохкаляровыя сцягі шырока распаўсюджаны, напрыклад, Сцяг Румыніі, Сцяг Мексікі, Сцяг Расіі, Сцяг Бельгіі, Сцяг Германіі.

Французскі трыкалор паўстаў падчас Французскай рэвалюцыі. Парыжане хадзілі па горадзе з сіне-чырвонымі бантамі і кукардамі (геральдычныя колеры Парыжа), але новы мэр горада ў знак пагаднення з каралём вырашыў дадаць да рэвалюцыйных кветак — белы, колер манархічнай улады.

Адрозніваюць вертыкальныя (французскі, мексіканскі, румынскі, бельгійскі, італьянскі) і гарызантальныя (нідэрландскі, нямецкі, расійскі) трыкалоры.

Прыклады трыкалораў
-------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Азербайджан | Андора | Арменія | Балгарыя | Балівія | Бельгія | Венгрыя | Венесуэла |
| Габон | Гана | Гвінея | Германія | Егіпет | Емен | Індыя | Ірак |
| Іран | Ірландыя | Італія | Калумбія | Камерун | Кот-д’Івуар | Курдыстан | Лесота |
| Лівія | Літва | Люксембург | Малаві | Малі | Мексіка | Нідэрланды | Парагвай |
| Расія | Руанда | Румынія | Сенегал | Сербія | Сірыя | Славакія | Славенія |
| Сьера-Леонэ | Таджыкістан | Францыя | Харватыя | Чад | Эквадор | Эстонія | Эфіопія |

Зноскі
------

1. ↑  *Ferdinand Pouy.* Histoire des cocardes: blanches, noires, vertes et tricolores. — Paris: Baur et Détaille, 1872. — С. 10—11.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Сцяг Юты** (англ.: Flag of Utah) — адзін іх дзяржаўных сімвалаў амерыканскага штата Юта. Сцяг быў зацверджаны ў 1913 годзе. Складаецца з пячаткі штата Юта, акружанай залатым колам на цёмна-сінім фоне.

Апісанне друку штата Юта
------------------------

Белагаловы арлан, нацыянальная птушка Злучаных Штатаў, сімвалізуе пратэкцыю Амерыкі. Стрэлы ў кагцях арла ўяўляюць адвагу ў вайне. Лілія, кветка штата Юта, азначае свет. Дзяржаўны дэвіз «прамысловасць» сімвалізуе цяжкую працу дзеля руху наперад. У цэнтры размешчаны вулей — традыцыйны знак мармонаў. Перакрыжаваныя сцягі Саюза паказваюць вернасць штата Юта Злучаным Штатам. Назва штата размешчана пад вулеем. Дата 1847 азначае год, калі Браям Янг прывёў першых мармонаў на тэрыторыю Юты. 1896 азначае год, калі Юта ўступіла ў ЗША ў якасці штата. Залатое кола вакол пячаткі ўяўляе непарушны парадак. Шчыт пад арланам сімвалізуе абарону.

Гісторыя
--------

Праект пячаткі быў прыняты ў 1850 годзе тэрыторыяй Юта і зменены мастаком Гары Эдвардсам, калі Юта стала штатам ў 1896 годзе. Да ўваходжання Юты ў ЗША Тэрыторыя Юта выкарыстоўвала сцяг, які нагадвае сучасны.

Згодна з большасцю апісанняў, сцяг дзяржавы Дэзерэт быў падобны да сцяга штата Юта, але паколькі гэты сцяг не быў узаконены, выкарыстоўваліся таксама іншыя свецкія і рэлігійныя варыянты.

| ≛ Сцягі штатаў ЗША |
| --- |
| Штаты | 
Агая · 
Аёва · 
Айдаха · 
Аклахома · 
Алабама · 
Аляска · 
Арканзас · 
Арызона · 
Арэгон · 
Ваёмінг · 
Вашынгтон · 
Вермонт · 
Віргінія · 
Вісконсін · 
Гаваі · 
Джорджыя · 
Дэлавэр · 
Заходняя Віргінія · 
Ілінойс · 
Індыяна · 
Каларада · 
Каліфорнія · 
Канектыкут · 
Канзас · 
Кентукі · 
Луізіяна · 
Мантана · 
Масачусетс · 
Мінесота · 
Місісіпі · 
Місуры · 
Мічыган · 
Мэн · 
Мэрыленд · 
Небраска · 
Невада · 
Нью-Гэмпшыр · 
Нью-Джэрсі · 
Нью-Ёрк · 
Нью-Мексіка · 
Паўднёвая Дакота · 
Паўднёвая Караліна · 
Паўночная Дакота · 
Паўночная Караліна · 
Пенсільванія · 
Род-Айленд · 
Тэнесі · 
Тэхас · 
Фларыда · 
Юта
 |  |
| Федэральная акруга | Акруга Калумбія |
| Астраўныя тэрыторыі | Амерыканскае Самоа ·  Гуам ·  Паўночныя Марыянскія астравы ·  Пуэрта-Рыка ·  Амерыканскія Віргінскія астравы |
| Гл. таксама | Сцяг Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі |
**«Пад сцягам камунізму»** — заходнебеларускі часопіс. Орган ЦК КПЗБ. Выдаваўся ў 1927—1930 гадах у Вільні на беларускай мове (рэдакцыя часопіса знаходзілася ў Менску). Выходзіў 1 раз у 3 месяцы. Ставіў за мэту ўзброіць камуністаў ленінскім вучэннем, распрацоўваць новыя ідэалагічныя і палітычныя пытанні для партыйнага актыву, знаёміць з дзейнасцю Камінтэрна, ВКП(б), КПП, КП(б)Б і КПЗБ. Шмат увагі аддаваў сацыялістычнаму будаўніцтву ў БССР. Асвятляў найбольш важныя і праблемы пралетарскай рэвалюцыі, нацыянальнага пытання, расстаноўкі і суадносін класавых сіл у Заходняй Беларусі. Меў рубрыку «Хроніка міжнароднага жыцця». У 1930 выдаваў серыю брашур, у іх ліку «Вынікі пленумаў ЦК КПЗБ», «Аб УКП(б)», «Аб прафсаюзах», «Аб нацыянальна-вызваленчай барацьбе», «Аб правым ухіле ў УКП(б)».

Літаратура
----------

* *П. І. Зялінскі.* «Пад сцягам камунізму» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).