У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прусія, значэнні.

**Каралеўская Прусія** (ням.: Königliches Preußen; лац.: Prussia Regalis; польск.: Prusy Królewskie) — правінцыя Польскага каралеўства з 1466 года а і пазней - Рэчы Паспалітай з 1569 года і па 1772 год. Каралеўская Прусія ўключала Памеранію, Кульмскую зямлю (Кульмландыю, Kulmerland),  Памезанія - Мальборкскае ваяводства (Марыенбург),  Гданьск (Данцыг), Торунь (Торн) і Эльблёнг (Эльбінг).

Каралеўскую Прусію неабходна адрозніваць ад Герцагства Прусія: каралеўская Прусія была часткай Польшчы, а герцагства Прусія знаходзілася ў васальнай залежнасці ад Польшчы як польскі лен, а з 1657 года стала незалежным (але знаходзілася ў асабістай уніі з герцагствам Брандэрбург з 1618 года. У старых рукапісах (да XVI-XVII стагоддзяў) і на латыні тэрмін *Prut(h)enia* абазначаў каралеўскую Прусію, герцагства Прусія, а таксама іх агульнага папярэдніка - Дзяржаву Тэўтонскага ордэна. У сучасным мове да месца ўжываць прыметнік Prut(h)enic.

Адміністрацыйна Каралеўская Прусія была часткай вялікапольскай правінцыі, у якую ўваходзілі акрамя Прусіі так сама Вялікая Польшча, Мазовія, ленчыцкае і серадзкае ваяводствы. Сталіцай правінцыі быў горад Познань.

Гісторыя
--------

Да ўварвання тэўтонскіх рыцараў у пачатку XIV стагоддзя рэгіён уключаў Усходняе Памор’е і паўднёва-заходнія вобласці Прусіі.

### Трынаццацігадовая вайна

Падчас трынаццацігадовай вайны (ці *«Войны гарадоў »*), ў лютым 1454 года Пруская канфедэрацыя (саюз 53 дваран і 19 гарадоў за абмежаванне ўлады Тэўтонскага ордэна, на чале якога стаялі гарады Данцыг, Эльблёнг і Торн і дваранства з Кульмландыі) папрасілі польскага караля Казіміра IV аб падтрымцы ў барацьбе супраць улады Тэўтонскага ордэна і аб уваходжанні Прусіі ў склад польскага каралеўства. Паўстанне ахапіла і галоўныя гарады ўсходняй частцы земляў Ордэна, напрыклад, горад Кнайпхоф (цяпер частка Калінінграда). Вайна скончылася ў 1466 годзе Другім Торунскі мірам, па якім Ордэн саступаў Польшчы права на заходнюю частку Прусіі, уключаючы Усходняе Памор’е, зямлі Эльблёнга, Мальбарка і Хелмна (Кульм).

### Польскае каралеўства

Каралеўская Прусія ў складзе Польшчы валодала значнай аўтаноміяй. У правінцыі быў свой уласны парламент, казначэйства, грашовая адзінка і свае войскі. Яна кіравалася саветам, якія падпарадкоўваюцца польскаму каралю, а членаў савета абіралі мясцовыя феадалы і багатыя гараджане. Прусакам таксама былі адведзены месцы ў польскім Сейме, але аж да Люблінскай уніі яны па ўласным жаданні не карысталіся гэтым правам.

Вармінскае біскупства мела прэтэнзіі на статус імперскага княства-біскупства, нібыта гэта права было дадзена імператарам Карлам IV. Хаця няма дакументаў, якія пацвярджаюць гэты статус, ён шырока выкарыстоўваўся ў XVII стагоддзі. Біскупства працягвала адстойваць яго да самага канца Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1806 годзе.
  

Усходняя частка Прусіі засталася пад кіраўніцтвам Тэўтонскага ордэна і яго нашчадкаў. У 1525 годзе вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Альбрэхт Гогенцолерн стаў лютэранінам і секулярызаваў (зрабіў свецкім) зямлі ордэна, стварыўшы герцагства Прусію, і стаў яго спадчынным кіраўніком. У 1618 годзе герцагства атрымаў у спадчыну Іаан Жыгімонт, курфюрст Брандэнбурга. Прусія засталася пад уладай Рэчы Паспалітай (і на кароткі час — Швецыі) і таму кіраўнікі Брандэнбурга абавязаныя былі, як прускія герцагі, прыносіць клятву вернасці польскай кароне. Брандэнбург атрымаў Прусію ў непадзельную ўласнасць толькі ў 1657 годзе па Веляўска-Быдгашчскаму трактату.

Гл. таксама
-----------

* Старажытная Прусія
* Заходняя Прусія
* Усходняя Прусія
* Усходняе Памор’е
* Вармія
* Памезанія