Азія на карце свету
**Азія** — найбольшая па плошчы частка свету, разам з Еўропай утварае мацярык Еўразію. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва — 3720 млн чал. (2001) (у Азіі пражывае найбольшая колькасць людзей).

Змяшчаецца ў асноўным ва ўсходнім паўшар’і (выключэннем з’яўляецца Чукоцкі паўвостраў), на поўнач ад экватара. Мяжу з Еўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы Уральскіх гор, Мугаджарах, рацэ Эмба, далей па Каспійскім моры, рацэ Кура, Сурамійскім перавалы, рацэ Рыёні, па Чорным і Мармуровым моры, пралівах Басфор і Дарданелы. З Афрыкай Азія злучаная Суэцкім каналам, ад Паўночнай Амерыкі яе аддзяляе вузкі Берынгаў праліў. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у раздзеле «Асноўныя звесткі».

Зялёная вобласць — Еўропа; пурпурная/шэрая — Азія; A/B/C — альтэрнатыўныя азначэнні меж
Тры дадатковыя лініі меж на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэнні меж:

* Лінія **A** — праходзіць па вяршынях Уральскіх гор і, далей, па рацэ Урал
* Лінія **B** — праходзіць па Кума-Маныцкай упадзіне і, далей, па Азоўскім моры
* Лінія **C** — па водападзеле Каўказскіх гор

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах Архангельскай вобласці, рэспублікі Комі, Свярдлоўскай і Курганскай абласцей, па мяжы Расіі і Казахстана. На Каўказе геапалітычная мяжа Азіі супадае з расійска-азербайджанскай і расійска-грузінскай межамі.

Азія амываецца Паўночным Ледавітым, Індыйскім і Ціхім акіянамі, а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі Атлантычнага акіяна (Азоўскім, Чорным, Мармуровым, Эгейскім, Міжземным). Пры гэтым маюцца шырокія вобласці ўнутранага сцёку — басейны Каспійскага і Аральскага мора, азёры Балхаш і інш. Возера Байкал якое па аб’ёме змяшчэння прэснай вады перасягае ўсе азёры свету; у Байкале засяроджанае 20 % сусветных запасаў прэснай вады (без уліку леднікоў). Мёртвае мора з’яўляецца найглыбокай у свеце тэктанічнай западзінай (-405 метраў ніжэй узроўню мардуючы). Узбярэжжа Азіі ў цэлым раздзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — Малая Азія, Аравійскі, Індастан, Карэйскі, Камчатка, Чукотка, Таймыр і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы (Вялікія Зондскія, Новасібірскія, Сахалін, Паўночная Зямля, Тайвань, Філіпінскія, Хайнань, Шры-Ланка, Японскія і інш.), якія займаюць у сукупнасці плошчу больш 2 млн км²(2).

У аснове Азіі ляжаць чатыры вялізных платформы — Аравійская, Індыйская, Кітайская і Сібірская. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі свету займаюць горы і плоскагор’і. Усходняя Азія — раён актыўнага вулканізма. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энергетычнай сыравінай).

На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы клімату — ад арктычнага на крайняй поўначы да экватарыяльнага на паўднёва-усходзе. Ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі), у той час як ва Усходняй Сібіры — рэзка кантынентальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустынны і пустынны. Важную ролю ў жыцці поўначы Азіі гуляе вечная мерзлата, якая пакрывае звыш 10 млн км².

Азія з космасу
На тэрыторыі Азіі да цяперашняга часу поўнасцю або часткова размешчанае 51 дзяржава. У межах Азіі — вялікая частка тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.

#### Фізіка-геаграфічнае раянаванне

У Азіі прынята вылучаць наступныя фізіка-геаграфічныя раёны:

* Заходняя Азія (Каўказ і Пярэднеазіацкія нагор’і);
* Паўднёва-Заходняя Азія (Аравійскі паўвостраў і Левант);
* Паўднёвая Азія (паўвостраў Індастан і абток Шры-Ланка);
* Паўднёва-Усходняя Азія (паўвостраў Індакітай і Малайскі архіпелаг);
* Усходняя Азія (Карэйскі паўвостраў, Японскія астравы, усходняя частка Кітая);
* Паўночная Азія (Сібір і паўночны ўсход Еўразіі);
* Сярэдняя Азія (Памір, Цянь-Шань, Туранская нізіна).

#### Насельніцтва

Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі Афрыцы); у апошні час яны, аднак, некалькі знізіліся і складаюць 1,3 %. У Азіі пражывае больш за 60 % усяго чалавецтва. У сукупнасці Кітай і Індыя даюць 40 % сусветнай колькасці насельніцтва. 6 дзяржаў маюць больш за 100 млн жых. (апроч названых вышэй — Інданезія, Пакістан, Бангладэш і Японія).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — мангалоіднай (кітайцы і інш.), еўрапеоіднай (народы Заходняй Азіі) і экватарыяльнай (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — кітайская, індыйская, сярэднеазіяцкая, вавілонская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

### Асноўныя звесткі

|  |  |
| --- | --- |
| Плошча: | 43475 тыс. км² (уключаючы астравы) |
| Плошча астравоў: | 2000 тыс. км² |  |
| Сярэдняя вышыня над узроўням мора: | 960 метраў |
| Найбольшая вышыня над узроўням мора: | 8 848 метраў (г. Эверэст) |
| Найменшая вышыня над узроўням мора: | −405 метраў (узровень Мёртвага мора) |
| Самы паўночны пункт: | мыс Чэлюскін 77° 43' пн. ш. 104° 18' у. д. |
| Самы паўднёвы пункт: | мыс Піай1° 16' пн. ш. 103° 30' у. д. |
| Самы заходні пункт: | мыс Баба39° 29' пн. ш. 26° 04' у. д |
| Самы ўсходні пункт: | мыс Дзяжнёва 66° 05' пн. ш. 169° 40' з. д. |  |

Гл. таксама
-----------

* Усходазнаўства
* Спіс гарадоў-мільянераў Азіі

| ⛭Рэгіёны свету |
| --- |
|  Еўропа | 
* Паўночная
* Заходняя
* Цэнтральная
* Усходняя
* Паўднёвая

 |
|  Азія | 
* Заходняя
* Цэнтральная
* Паўночная
* Усходняя
* Паўднёвая
* Паўднёва-Усходняя

* Блізкі Усход
* Сярэдні Усход
* Далёкі Усход

 |
|  Афрыка | 
* Паўночная
* Заходняя
* Цэнтральная
* Усходняя
* Паўднёвая

 |
|  Амерыка | 
* Паўночная
* Карыбы
* Лацінская
* Цэнтральная
* Паўднёвая

 |
|  Акіянія | 
* Аўстралія
* Новая Зеландыя
* Меланезія
* Мікранезія
* Палінезія

 |
|  Палярныя вобласці | 
* Арктыка
* Антарктыка

 |
|  Акіяны | 
* Атлантычны
* Індыйскі
* Паўночны Ледавіты
* Ціхі
* Паўднёвы

 |

| ⛭ Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна |
| --- |
| Марскіяпралівы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўропа | 
* Гібралтарскі
* Дацкія пралівы
* Ірбенскі
* Карскія Вароты
* Керчанскі
* Ла-Манш: Па-дэ-Кале
* Месінскі
* Норт-Мінч
* Отранта
* Святога Георга
* Паўночны
* Чарнаморскія пралівы: Басфор
* Дарданэлы
* Фарэра-Ісландская мяжа

 |
| Амерыка | 
* Берынгаў
* Дрэйка
* Залатыя Вароты
* Магеланаў
* Фларыдскі
* Юкатанскі

 |
| Азія | 
* Баб-эль-Мандэбскі
* Карэйскі
* Лаперуза
* Лусонскі
* Малакскі
* Армузскі
* Сінгапурскі
* Тайванскі

 |
| Астатнія | 
* Мазамбікскі
* Торэсаў

 |

 |  |
| Каналы | 
* Балтыйскі
* Гёта-канал
* Кільскі
* Карынфскі
* Нордзэ-канал
* Панамскі
* Суэцкі
* *Праекты: Нікарагуанскі*
* Тайскі

 |
| Мысы | 
* Горн
* Дзяжнёва
* Добрай Надзеі
* Зялёны
* Іголкавы
* Каньякумары
* Спартэль

 |
| Астравы іархіпелагі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўропа | 
* Азорскія
* Аландскія
* Балеарскія
* Борнхальм
* Гельгаланд
* Готланд
* Ісландыя
* Кіпр
* Корсіка
* Крыт
* Мадэйра
* Мальта
* Маанзунд
* Мэн
* Нармандскія
* Родас
* Сардзінія
* Сазані
* Сіцылія
* Фарэрскія
* Шпіцберген

 |
| Амерыка | 
* Антыльскія
* Ванкувер
* Гаіці
* Куба
* Ньюфаўндленд
* Пуэрта-Рыка
* Трынідад
* Фалклендскія
* Ямайка

 |
| Азія | 
* Лабуан
* Рукю
* Сахалін
* Сінгапур
* Сакотра
* Суматра
* Тайвань
* Тымор
* Філіпіны
* Хайнань
* Шры-Ланка
* Курыльскія
* Ява

 |
| Афрыка | 
* Біёка
* Дыега-Гарсія
* Узнясення
* Маўрыкій
* Маёта
* Рэюньён
* Сан-Тамэ
* Святой Алены

 |
| Акіянія | 
* Гаваі
* Гуам
* Новая Гвінея
* Самоа
* Саламонавы
* Таіці
* Фіджы

 |

 |
| 
* Геапалітыка
* Ваенная блакада
* Каланіялізм
* Марское права
* Адкрытае мора
* Суднаходства

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Біблейская · Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Brockhaus · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Pauly-Wissowa · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 15042903 · BNE: XX450848 · GND: 4003217-6 · ISNI: 0000 0001 2248 645X · LCCN: sh85008606 · NDL: 00560427 · NKC: ge131486 · LIBRIS: 139940 · VIAF: 315526119 · ULAN: 500126208 |

 |