**Ваямпі** (саманазва: *Wayãpi*, літаральна «стральцы») — індзейскі народ Паўднёвай Амерыкі. Жывуць на поўдні Французскай Гвіяны і ў бразільскім штаце Амапа. Агульная колькасць (2021 г.) — 1800 чалавек.

Гісторыя
--------

Ваямпі размаўляюць на мове, якая адносіцца да галіны тупі—гуарані. У мінулым яны насялялі ніжнюю плынь ракі Шынгу. У XVIII ст. па запыту партугальскіх місіянераў-езуітаў ваямпі рушылі на поўнач, каб змагацца з французамі, аднак паміж 1780 г. і 1815 г. апынуліся ў ізаляцыі ад еўрапейцаў. Яна была перарвана толькі ў 1940-я гг. у Французскай Гвіяне і ў 1970-я гг. у Бразіліі. У нашы дні ваямпі падзяляюцца на 4 тэрытарыяльныя групы. 1 з іх існуе на поўдні Французскай Гвіяны, 3 — на захадзе Амапы.

Культура
--------

Ваямпі займаюцца падсечна-агнявым земляробствам. Вырошчваюць кукурузу, маніёк, батат, трыснёг для атрымання валокнаў, бананы і г. д. Мужчыны выпальваюць лясныя надзелы, астатні клопат пра ўраджай кладзецца на жанчын. Мужчыны таксама палююць і ловяць рыбу. Жанчыны займаюцца збіральніцтвам.

Толькі 1 з груп ваямпі ў Амапе ўдзельнічае ў здабычы золата і такім чынам мае сталае дачыненне да грашовай эканомікі. Тым не меней, усе групы ваямпі злучаны ў гандлёвую сетку, створаную індзейцамі-карыбамі. Яна заснавана на абмене карыснымі рэчамі. Так, за еўрапейскія тавары і лодкі ваямпі расплачваюцца бавоўнай, паляўнічымі сабакамі і ўпрыгожваннямі з пер’я. Гандляры *yepe* звычайна маюць сваяцкія або сяброўскія сувязі з індзейскімі абшчынамі і дзякуючы гэтаму атрымоўваюць ільготы. Дзякуючы абмену еўрапейскія тавары даволі хутка выціскаюць традыцыйныя рамесныя выбары. Паляўнічыя ахвотна карыстаюцца агнястрэльнай зброяй. Лукі і стрэлы захоўваюцца толькі для здабычы рыбы.

Згодна з паданнямі ваямпі, да перасялення яны жылі ў буйных вёсках на чале з вялікімі правадырамі. Бліжэй да нашага часу экстэнсіўныя формы забеспячэння вымусілі іх часта мяняць месца жыхарства, шукаць болей урадлівыя глебы і багатыя лясы. У выніку на змену сталым буйным вёскам прыйшлі малыя мабільныя паселішчы, у якіх дамінуе 1 пашыраная сям'я на чале са старэйшым мужчынам. Пад яго ўладай знаходзяцца сем’і зяцёў і сыноў. Звычайна такія паселішчы не маюць пэўнага плана, але іх цэнтрам лічыцца пляц за агароджай *okara*. У кожнай хаціне жыве 1 малая нуклеарная сям’я. Акрамя таго, будуюць некалькі гаспадарчых хацін для захоўвання прыпасаў і прыгатавання ежы. Традыцыйныя жытлы *oka* ўзводзяцца на па́лях. Дахі крыюцца сухім пальмавым лісцем.

Родаў як асобных сацыяльных груп не захавалася. Ваямпі вылучаюць блізкіх сваякоў *yanewãku*, жыхароў свайго паселішча *eletã lang*, астатнія з’яўляюцца чужынцамі *ãm k*. Шлюбы імкнуцца заключаць са стрыечнымі братамі і сёстрамі без асаблівых цырымоній. Калі ў паселішчы дзяўчын шлюбнага ўзросту болей, чым хлопцаў, дазваляюцца шлюбы з мужчынамі з вонкавага свету, але так, каб зяць перасяліўся ў паселішча жонкі. Пэўны перыяд (часам ён цягнецца некалькі гадоў) такі зяць мае статус жаніха, займаецца забеспячэннем сям’і нявесты рыбай або дзічынай. Звычайна пасля заключэння сталага шлюбу маладая жонка пераязджае ў дом бацькоў мужа. Праз некалькі гадоў яны будуюць сваё асобнае жытло. Палігінія сустракаецца рэдка, але ўспрымаецца з павагай. Сучасныя дзеці-ваямпі маюць магчымасць наведваць школы, але навучанне адбываецца на французскай і партугальскай мовах. Выключэнне складаюць місіянерскія школы ў Амапе, дзе таксама выкарыстоўваецца родная мова.

Ваямпі практыкуюць супольныя піры. Яны арганізуюцца сталымі мужчынамі і суправаджаюцца шчодрымі падарункамі ўдзельнікам. Такім чынам мужчына-арганізатар мае магчымасць падвысіць свой сацыяльны і палітычны статус. Канкурэнцыя знутры аднаго паселішча часам прыводзіць да раз’яднанасці і канфліктаў паміж сваякамі. У мінулым пасля смерці чальца сям’і яго маёмасць хавалі разам з ім або спальвалі. У нашы дні яна перадаецца блізкім сваякам.

Ваямпі маюць багаты фальклор, пераказваюць старажытныя міфы і гістарычныя паданні. Святы суправаджаюцца музыкай і танцамі.

Рэлігія
-------

Ваямпі лічаць, што сусвет і чалавечае грамадства былі створаны вялікім богам *Yaneya*. Ён падзяліў сусвет на 4 часткі. У вышэйшых 2 частках жывуць багі і духі. Трэцяя частка аддана чалавецтву. Ніжэйшая — вялікім ляніўцам, якія ўсведамляюць сябе людзьмі. Чалавечы сусвет пабудаваны на хісткай раўнавазе, таму людзі павінны паважаць прыроду і ніколі не забіваць занадта шмат звяроў ці рыбы, а таксама не збіраць занадта шмат лясных прадуктаў, інакш за гэта чакае помста. Арганізатарам рэлігійных рытуалаў з’яўляецца шаман *paye*. Дзякуючы тытунёваму соку, раслінным галюцынагенам і бразготкам ён змяняе стан сваёй свядомасці, «вандруе» па іншых сусветах, мае зносіны з духамі. Шаман імкнецца падпарадкаваць духі прыроды, а людзей, вінаватых у злоўжываннях, пакараць з дапамогай табу.

Падлеткі, хлопчыкі і дзяўчаты, праходзяць абавязковы рытуал ініцыяцыі, або «змены скуры», калі да скуры прыкладваюць мурашак. Памерлых хаваюць у аддаленых мясцінах і ніколі не наведваюць іх магільню, паколькі духі мёртвых людзей разглядаюцца як небяспечныя.

З 1980-х гг. распаўсюджваецца хрысціянства, практыкуюцца некаторыя хрысціянскія абрады накшталт хрышчэння.

Зноскі
------

1. ↑  Wayampi, Amapari

Спасылкі
--------

* Wajãpi — Indigenous Peoples in Brazil
* Wayampi Language and the Wayampi Indian Tribe
* Wayãpi — Encyclopedia.com
* Isolation in small populations of Wayampi Amerindians promotes endemicity and homogenisation of their faecal virome, but its distribution is not entirely random