recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Следства** (стар. бел. просоки ['pɾ͇ɐsokɪ]) — у крымінальным працэсе збіранне і праверка доказаў па крымінальнай справе. Адрозніваюць следства папярэдняе і судовае:

* папярэдняе следства - адна з формаў дасудовага расследавання злачынстваў (перад судом);
* судовае следства - судовае расследаванне злачынства (судовае разбіральніцтва падчас пасяджэння суда, ў судзе першай інстанцыі).

Права і паўнамоцтвы праводзіць следства прадстаўлены дзяржаўнаму службоўцу следчаму.
Судовае следства праводзіцца ў прысутнасці падсуднага і яго абаронца (адваката), законнага прадстаўніка, пацярпелага, грамадзянскага істца, грамадзянскага адказчыка (іх прадстаўнікоў).
Даследаванне доказаў па справе ажыццяўляецца непасрэдна ў судовым паседжанні. Пры гэтым праводзіцца праверка доказаў, сабраных папярэднім следствам (дазнаннем), збіранне і праверка новых доказаў з мэтай поўнага, усебаковага, аб'ектыўнага высвятлення ўсіх істотных акалічнасцей справы. Неабходная ўмова - роўнасць правоў удзельнікаў судовага разбору. Межы судовага следства вызначаюцца абвінаваўчым заключэннем. Але суд не звязаны з яго высновамі ні па сутнасці справы, ні адносна паўнаты і дакладнасці доказаў. У аснову прысуду, вызначэння могуць быць пакладзеныя толькі доказы даследаваныя ў судовым следстве.
Следчыя і судовым дзеянні па збіранні і праверцы доказаў могуць вырабляецца толькі на папярэднім следстве і судовым следстве. Таму выяўленне непаўнаты доказнага матэрыялу цягне яго аднаўленне (дадатковае следства) ва ўстаноўленым працэсуальным законам парадку.

Але ёсць яшчэ 

* следства ў розных галінах веды - дзеянне (вынік, наступства); наступнае з і пасля (у часе) якой-небудзь прычыны.
* Следства (логіка) — высновак, заключэнне, меркаванне, выведзенае з іншых меркаванняў.

Следчая практыка (у шырокім сэнсе) - дзейнасць упаўнаважаных асоб (членаў дзяржаўнай праваахоўнай юрысдыкцыі) накіраваных на збіранне доказаў (доказная база), на аналіз наяўных фактаў і гіпатэтычнае аднаўленне, якія адсутнічаюць, фрагментаў гісторыі правапарушэнняў, пабудаванай на наяўным вопыце следчага працэсу і нормаў закона. Дастатковасць чаго неабходная для высвятлення абставін уваходзяць у прадмет даказвання.

Літаратура
----------

* гл. ред. А. Я. Сухарев, "Юридический энциклопедический словарь", изд. "Советская энциклопедия", г. Москва, 1984 г. с. 330.
**Малдоўскі купон** (малд.: Cupon moldovenesc) — часовая грашовая адзінка ў Малдове з 1992 па 1993 год.

Першыя купоны былі выпушчаны ў абарот Нацыянальным банкам Малдовы 10 чэрвеня 1992 года. Яны выкарыстоўваліся ў наяўна-грашовым звароце паралельна з рублём у суадносінах 1:1. З моманту ўводзін у зварот расійскага рубля 9 жніўня 1993 года Нацыянальны банк Малдавіі пачаў самастойна катыраваць купон у адносінах да іншых валют. 29 лістапада 1993 пачаўся памен купонаў на малдаўскі лей па курсе 1000:1, які працягваўся да 2 снежня.

Купоны выпускаліся наміналам 50, 200, 1000 і 5000. Манеты не выпускаліся.

На аверсе намаляваны герб Малдовы, эмблема і назва цэнтральнага банка, намінал, год выпуску і папярэджанне пра падробку, на рэверсе — від на Сарокскую крэпасць, намінал і эмблема НБМ. Вадзяны знак у выглядзе геаметрычнага арнаменту з ромбаў і ламаных ліній.

Серыйныя нумары выгляду А.1234 123456.

| Выява | Намінал(купонаў) | Памеры(мм) | Асноўныя колеры | Даты |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Аверс | Рэверс | друку | выпуска | выняцця |
|  |  | 50 | 120×58 | шэрыружовы | 1992 | 22 ліпеня1992 | 2 декабря1993 |
|  |  | 200 | фіялетавышэры | 10 июня1992 |
|  |  | 1000 | 143×58 | шэрыкарычневыжоўты | 1993 | 16 сакавіка1993 |
|  |  | 5000 | аранжавыкарычневысветла-зялёны | 8 верасня1993 |
| Маштаб выяў — 1,0 пікселя на міліметр. |

Літаратура
----------

* Наш лей // *Независимая Молдова*. — 26.11.2003. Архівавана з першакрыніцы 10 студзеня 2010.
* Moneda națională: o istorie de succes? // *Moldova în tranziție*. — 1998.  (рум.)
Метраполія ды заморскія дэпартаменты
     Заморскія тэрыторыі
     Асацыяваныя тэрыторыі
     Асацыяваныя дзяржавы (сталі незалежнымі да 1958 г.)

**Французскі Саюз** (фр.: Union française) — палітычнае аб’яднанне, створаная Францыяй для трансфармацыі Французскай каланіяльнай імперыі. Саюз быў утвораны 27 кастрычніка 1946 года ў адпаведнасці з артыкулам VIII Канстытуцыі. Французскія калоніі ператвараліся ў дэпартаменты і заморскія тэрыторыі, змяняўся юрыдычны статус іх грамадзян.

У 1958 годзе, пасля ўтварэння Пятай рэспублікі, Французская Саюз быў ператвораны ў Французскую супольнасць.

Структура Французскага Саюза вызначалася артыкуламі 63—72 Канстытуцыі Францыі. Яна складалася з Прэзідэнта Французскага Саюза, Вярхоўнага Савета Французскага Саюза і Асамблеі Французскага Саюза.

Прэзідэнтам Саюза з’яляўся Прэзідэнт самой Францыі. Вярхоўны Савет (фр.: Haut Conseil) складаўся з прадстаўнікоў французскага ўрада і дзяржаў-членаў. Ён дапамагаў французскаму ўраду ў пытаннях, звязаных з Саюзам. Палову Асамблеі (фр.: Assemblée de l'Union) складалі прадстаўнікі Французскай метраполіі, іншую палову — прадстаўнікі заморскіх дэпартаментаў, заморскіх тэрыторый і асацыіраваных дзяржаў.

Гл. таксама
-----------

* Дэкаланізацыя
* Садружнасць нацый

Літаратура
----------

* Cooper, Frederick. "French Africa, 1947–48: Reform, Violence, and Uncertainty in a Colonial Situation." *Critical Inquiry* (2014) 40#4 pp: 466-478. in JSTOR
* Simpson, Alfred William Brian. *Human Rights and the End of Empire: Britain and the Genesis of the European Convention* (Oxford University Press, 2004).
* Smith, Tony. "A comparative study of French and British decolonization." *Comparative Studies in Society and History* (1978) 20#1 pp: 70-102. online Архівавана 14 чэрвеня 2015.
* Smith, Tony. "The French Colonial Consensus and People's War, 1946–58." *Journal of Contemporary History* (1974): 217–247. in JSTOR
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Парагвай (значэнні).

**Парагва́й** — рака ў Бразіліі і Парагваі, правы прыток ракі Парана, на асобных участках служыць мяжой паміж Парагваем, Бразіліяй і Аргенцінай. Даўжыня 2500 км, плошча басейна 1,2 млн.км². Вытокі ў паўночна-заходняй частцы Бразільскага пласкагор’я, цячэ па глыбокай забалочанай упадзіне Пантанал і нізіннай частцы прыроднай вобласці Гран-Чака. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4 тыс. м³/сек. Галоўныя прытокі: Пілкамаё, Рыа-Бермеха (справа). Рэчышча пераважна звілістае, шмат пясчаных меляў і астравоў. Разводдзе ў маі-чэрвені. Парагвай — галоўная транспартная магістраль Парагвая. Суднаходная ад г. Карумба (Бразілія). На Парагваі гарады Кансепсьён, Асунсьён (Парагвай).

Літаратура
----------

* Парагвай // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4358470-6 · VIAF: 315526747 |
Антон Маўвэ, Ранішні шпацыр па пляжы, Рэйксмюсеўм, Амстэрдам.
**Гаагская школа жывапісу** — найбольш значнае мастацкае аб'яднанне другой паловы XIX стагоддзя ў Нідэрландах. Пазначае групу мастакоў, якія жылі і працавалі ў Гаазе паміж 1860 і 1890 гадамі у стылі рэалізму. На гаагскую школу найбольш моцны ўплыў аказала барбізонская школа ў Францыі.

Найбольш тыповымі і значнымі прадстаўнікамі гаагскай школы жывапісу былі Ёзеф Ізраэлс, Вілем Рулафс, Антон Маўвэ, Хендрык Вілем Месдах, Вілем дэ Зварт, а таксама браты Марыс, Якаб, Матэйс і Вілем. Гаагская школа аказала значны ўплыў практычна на ўвесь нідэрландскі жывапіс канца XIX і пачатку XX стагоддзя.

Самым вядомым прадстаўніком школы з'яўляецца Вінсент ван Гог, хоць уплыў гаагскай школы і рэалізму як такога прасочваецца толькі ў ранніх яго творах, а ў пазнейшых, найбольш знакамітых сваіх карцінах ён цалкам адыходзіць ад яго. Уплыў гаагскай школы прыкметна таксама ў ранніх працах Піта Мандрыяна, Яна Торапа і Ісака Ізраэлса.

Літаратура
----------

* John Sillevis, Anne Tabak, *Het Haagse School boek*, Waanders uitgevers, Zwolle (2001), ISBN 90-400-9540-X.
**Тае́мнае** — возера ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі. Размешчана ў 30 км на поўдзень ад Брэста за 1,5 км на поўнач ад вёскі Дубіца. Уваходзіць у склад Брэсцкай групы азёр.

Таемнае знаходзіцца ў басейне Заходняга Буга. Плошча возера складае 0,16 км². Найбольшая глыбіня возера — 3,8 м, сярэдняя — 1,3. Даўжыня возера складае 0,47 км, найбольшая шырыня — 0,33 км. Даўжыня берагавой лініі — 1,3 км. Аб’ём вады ў Белым возеры складае 0,21 млн. м³. Плошча вадазбору — 3,7 км².

Катлавіна возера плоская, берагі — нізкія, забалочаныя. Бераг на ўсходзе падвышаны, пясчаны. Дно возера сапрапелістае, каля берагоў — пясчанае, месцамі глеістае. У сувязі з меліярацыйнымі працамі ўзровень вады ў возеры панізіўся на 0,8 метра. Возера слаба зарастае.

Таемнае злучанае каналам з Заходнім Бугам.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

| Брэсцкая група азёр |
| --- |
| 
* Белае
* Селяхоўскае
* Рагазнянскае
* Мяднянскае
* Таемнае
* Страдзецкае
* Чорнае

 |
**«Сабор»** (укр.: Собор) — раман, напісаны ў 1967 годзе украінскім пісьменнікам Алесем Ганчаром.

Гісторыя
--------

Новамаскоўскі Троіцкі сабор.
Раман ствараўся на працягу чатырох гадоў — з 1964 па 1967 гады. У сваім творы Алесь Ганчар за аснову ўзяў рэальныя падзеі і факты.

У цэнтры апавядання рамана знаходзіцца барацьба за адраджэнне духоўнасці, за гістарычную памяць народа. Сімвалам усяго Святога і прыстойнага ў рамане паслужыў Троіцкі сабор ў Навамаскоўске Днепрапятроўская вобласці. Але раман чакала сумная доля. Першы сакратар Днепрапятроўскага абкама КПСС Ватчанка пазнаў сябе ў вобразе аднаго з герояў, пасля чаго пачалося цкаванне аўтара.

Раман быў надрукаваны толькі ў часопісе «Айчына» у 1968 годзе, і ўжо надрукаваны тыраж кнігі быў канфіскаваны, пераклад рамана на рускую мову быў прыпынены. Нягледзячы на спробы абараніць твор іншымі ўкраінскімі пісьменнікамі, ён быў забаронены, і пра раман перасталі згадваць доўгі час.

Уплыў
-----

Раман меў значэнне не толькі для ўкраінскай літаратуры. У 1971 годзе літоўскі паэт Юстынас Марцінкявічус напісаў сваю працу «Сабор» — драматычную паэму пра духоўны сабор літоўскай нацыі.

У 1974 годзе беларускі пісьменнік Іван Шамякін стварыў свой твор «Атланты і карыятыды», які ідэяй пераплятаецца з «Саборам» Алеся Ганчара.

Зноскі
------

1. ↑  Роман Олеся Гончара «Собор» **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Прыгажосць духоўнага свету герояў рамана «Сабор» Алеся Ганчара
* Шматпакутны «Сабор» Алеся Ганчара  (укр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Уотсан.

**Антоніа Уотсан** (англ.: Antonio Watson; нар. 11 верасня 2001 г.) — ямайскі лёгкаатлет, які спецыялізуецца ў бегу на 400 метраў. Чэмпіён свету 2023 года. Сярэбраны прызёр летніх юнацкіх Алімпійскіх гульняў 2018 года.

Біяграфія
---------

У 2018 годзе ён заваяваў сярэбраны медаль у бегу на 200 метраў на летніх юнацкіх Алімпійскіх гульнях, якія праходзілі ў Буэнас-Айрэсе, у Аргенціне. У 2021 годзе Антоніа заваяваў бронзавы медаль на дыстанцыі 200 метраў і золата ў эстафеце 4х100 метраў на чэмпіянаце NACAC U23.

У 2023 годзе на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыках Будапешце Уотсан выйграў золата ў бегу на 400 метраў з вынікам 44,22. З 1983 года, калі на першым чэмпіянаце свету перамогу святкаваў Берт Камеран, у ямайскіх атлетаў не было золата ў гэтым відзе праграмы.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · World Athletics |
**Макрыца сценавая** (*Oniscus asellus*) — адзін з самых буйных і найбольш распаўсюджаных відаў станожак на Брытанскіх астравах і ў Заходняй і Паўночнай Еўропе, які дасягае даўжыні 16 мм і шырынёй 6 мм.

Распаўсюджанне
--------------

З’яўляецца самым распаўсюджаным відам макрыцы на Брытанскіх астравах як геаграфічна, так і экалагічна. Невядомы ў Міжземнаморскім басейне, але шырока распаўсюджаны ў Паўночнай і Заходняй Еўропе, на ўсходзе Украіны, а таксама на Азорскіх астравах і Мадэйры; ён таксама быў шырока прадстаўлены ў Амерыцы.

Экалогія
--------

Макрыца сценавая сустракаецца ў розных месцах пражывання, у тым ліку ў месцах з невялікім утрыманнем кальцыю. У асноўным сустракаецца пад камянямі і на гнілай драўніне. Адзіная макрыца, якую рэгулярна сустракаюць на верасовых пустках і кавыльных балотах  (англ.) (бел. дзе яна жыве вакол такіх прадметаў, як гнілыя слупы платоў.

Апісанне
--------

Макрыца сценавая — адна з самых буйных мясцовых станожак у Брытаніі, да 16 мм даўжыні. Яна адносна плоская і мае бліскучы карычневы ці шэры колер.

На спіне часта бачныя бледныя плямы; гэта вобласці, што захоўваюць кальцый, які потым выкарыстоўваецца для ўмацавання экзашкілета пасля лінькі. Лінька адбываецца на дзве паловы, прычым задняя палова ліняе перад пярэдняй. Эксувія (тое, што ліняецца) часта ўжываецца жывёлай пасля лінькі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Paul T. Harding & Stephen L. Sutton (1985). *Woodlice in Britain and Ireland: distribution and habitat*. Abbots Ripton, Huntingdon, Institute of Terrestrial Ecology. pp. 151. ISBN 0-904282-85-6. .
2. ↑  «World catalog of terrestrial isopods (Isopoda: Oniscidea) — revised and updated version» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 лютага 2009. Праверана 10 жніўня 2023.
3. 1 2 3 4  Common woodlouse (*Oniscus asellus*) **(нявызн.)**.  ARKive.org. Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2010. Праверана February 22, 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776965045 |
**Пратэсты ў Гвінеі (2019)** — акцыі пратэсту ў Гвінеі, нагодай для якіх паслужыла ініцыятыва прэзідэнта краіны Альфа Кандэ ўнесці папраўку ў канстытуцыі, якая дазваляла яму пераабірацца на трэцi тэрмін.

Раніцай 14 кастрычніка ў Канакры пачаліся сутыкненні паміж пратэстоўцамі і сіламі бяспекі. З-за пратэстаў была паралізавана работа крам, школ і дзяржустаноў. СМІ паведамілі аб адным загінуўшым у выніку сутыкненняў. Паводле інфармацыі крыніц радыёстанцыі RFI, у выніку сутыкненняў загінулі чатыры чалавекі. Такая колькасць загінулых і пацярпелых зафіксавана пасля першага дня пратэсту. Пратэстоўцы кідалі ў праваахоўнікаў камяні, тыя ў адказ ўжывалі слезацечны газ, спрабуючы разагнаць натоўп. Гэтую інфармацыю пацвярджае часопіс Jeune Afrique, якому звесткі аб загінуўшых і пацярпелых падала апазіцыя, што арганізавала пратэсты. У сваю чаргу ўрад Гвінеі паведамляў у Facebook аб двух загінуўшых і двух пацярпелых. Пры гэтым выданне Guinee Matin пісала, што на момант 15 кастрычніка праходзіла чарговая маніфэстацыя. У Канакры прыбылі падмацаванні паліцыі, закрыты крамы і амаль спынены вулічны рух.

Тым часам былі арыштаваныя лідары групы грамадзянскай супольнасці «Нацыянальны фронт абароны апазіцыі».

16 кастрычніка члены апазіцыі і групы грамадзянскай супольнасці заявілі, што рыхтуюць новыя пратэсты супраць папраўкі да канстытуцыі і спадзяюцца, што грамадзяне іх падтрымаюць.

Зноскі
------

1. 1 2  [
 Число пострадавших в протестах в Гвинее увеличилось до 70, сообщают СМИ] // РИА Новости, 16 октября 2019
2. ↑  ГВИНЕЯ: ПРОТЕСТЫ ПРОТИВ ВНЕСЕНИЯ ИЗМЕНЕНИЙ В КОНСТИТУЦИЮ — Новостной фронт, 15 октября 2019 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2019. Праверана 15 кастрычніка 2019.
3. ↑  Жертвами протестов в Гвинее стали четыре человека, десятки ранены
4. ↑  СМИ: по меньшей мере четыре человека погибли во время протестов в Гвинее — РИА Новости, 15 октября 2019
5. ↑
6. ↑  Оппозиция Гвинеи планирует новые акции протеста — СМИ // Regnum, 16 октября 2019
Карта Германіі   
 Зялёны рэгіён уверсе адпавядае Паўночна-Германскай нізіне
**Паўночна-Германская нізіна** - ніжэйшы рэльеф на поўначы Германіі, асаблівасцю якога з'яўляюцца марэнныя грады, утвораныя пры раставанні ледавіка каля 20 тысяч гадоў таму, і зандравыя раўніна мі ледавіковага паходжання, складзеных асадкавыя пародамі. Частка сярэднееўрапейскай раўніны.

Дзе-нідзе, асабліва на захадзе, нізіна забалочаная; у гэтых месцаў шмат геаграфічных назваў, пашырэннем «маор» (ням. moor), што ў перакладзе азначае «балота». Аднак большая частка балотаў асушаны. Месцамі, на злёгку узгорыстай раўніне, сустракаюцца азёры, самае буйное з якіх Штэйнхудэр.

Літаратура
----------

* Краіны і народы. Заходняя Еўропа. - М,. 1979.
**Беларускі народны ўніверсітэт** — установа адукацыі, якая існавала ў Маскве (РСФСР) з 11 ліпеня да 12 жніўня 1918 года. Арганізаваны культурна-асветным аддзелам Беларускага нацыянальнага камісарыята. Загадчык універсітэта П. А. Урбановіч.

Гісторыя
--------

За час існавання ўніверсітэта заняткі наведалі 57 чалавек, пераважна школьныя настаўнікі Беларусі, у тым ліку з тэрыторыі, якая была на той момант акупавана Германіяй. Ім былі зачытаны лекцыі па беларускай гісторыі, літаратуры, мове, эканоміцы, геаграфіі і іншых навуках.

Сярод лектараў былі Дзмітрый Анучын («Да пытання аб беларускай тэрыторыі»), Уладзімір Пічэта («Гісторыя беларускага народа»), Антон Ясінскі («Гісторыя адукацыі на Беларусі»), Павел Растаргуеў («Беларуская мова»), Зміцер Жылуновіч («Агляд беларускай літаратуры»), Уладзімір Дабравольскі («Элементы тэатра ў народнай беларускай паэзіі»), Яфім Чапуркоўскі («Антрапалогія Беларусаў»), Яўсей Канчар («Гісторыя нацыянальнага і рэвалюцыйнага руху ну Беларусі») і іншыя.

Слухачы адначасова маглі наведваць лекцыі на Усерасейскіх настаўніцкіх курсах, арганізаваных Наркамасветы РСФСР. Частка прачытаных лекцый была выдадзена пад назвай «Курс беларусазнаўства» (1918—1920).

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 439. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
* «Народное образование в БССР: Сборник документов и материалов». Т.1. 1917—1928 гг. Мн. 1979. С. 28-29, 33-36;
* Бандарчык В. К. «Гісторыя беларускай савецкай этнаграфіі», Мн. 1972. с. 15, 64—69;
* Скалабан, В. У. Беларускі народны універсітэт / В. У. Скалабан Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).. — С. 450.
* Улащик, Н. Н. «История белорусского народа» В. И. Пичеты и ее роль в изучении истории Белоруссии // История и историки: Историографический ежегодник. 1980. — М. 1984.
**Асвальда Гуаясамін** (ісп.: Oswaldo Guayasamín, 6 ліпеня 1919 — 10 сакавіка 1999) — эквадорскі мастак, манументаліст і скульптар, нашчадак індзейцаў кечуа. Вядомы майстар Лацінскай Амерыкі XX стагоддзя. Маляваў сценапісы, партрэты, пейзажы, сімвалічныя вобразы ў карцінах. Вучань Хасэ Клементэ Ароска.

Біяграфія
---------

Асвальда нарадзіўся ў беднай сям’і ў горадзе Кіта. Сям’я мела 10 дзяцей, Асвальда быў старэйшым. Бацька быў індзейцам, маці — з метысаў. Прозвішча «Гуаясамін» перакладаецца з дыялекта мовы кечуа як «Белая птушка». У школе вучыўся дрэнна, памяняў некалькі школ. Нічога, акрамя малявання і ігры на гітары, яго не прыцягвала. Важным этапам у жыцці Гуаясаміна было навучанне ў Школе прыгожых мастацтваў горада Кіта. У школе мастацтваў ён вучыўся з задавальненнем і запалам, якую скончыў з адзнакай у 1941 годзе. У 1942 годзе сам арганізаваў сваю першую выстаўку. Ён пачаў мець поспех і атрымаў запрашэнне на працу ў ЗША.

Сам мастак дзяліў усю сваю творчасць толькі на два перыяды:

* «Я і індзейцы».
* «Гуакан’ян» (у перакладзе з кечуа — Дарога слёз).

Больш цікавым і значным аказаўся цыкл «Дарога слёз». Створаны за два гады, цыкл складаецца са 103 карцін і аднаўляе жыццё індзейцаў Лацінскай Амерыкі. Графічная манера жывапісу Гуаясаміна з выкарыстаннем мастацкага вобраза-знака і абмежаванага каларыстычнага ладу дазваляла працаваць вельмі хутка.

Пасля вялікага вернісажу ў Кіта ў 1951 годзе карціны выстаўлялі ў шматлікіх мастацкіх цэнтрах свету. У 1956 годзе ў Іспаніі цыкл атрымаў прэмію.

Гуаясамін неаднаразова звяртаўся да стварэння партрэтаў, Сярод іх — Фідэля Кастра, Саскіі Гуаясамін, Тоці Радрыгеса, Габрыэлы Містраль, некалькі аўтапартрэтаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Oswaldo Guayasamin // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. 1 2  Oswaldo Guayasamin // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Union List of Artist Names — 2021. Праверана 13 лютага 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a10096498 · BNE: XX1111973 · BNF: 134884615 · GND: 119174545 · ISNI: 0000 0001 2144 3968 · LCCN: n84059848 · NKC: osd2017945690 · NTA: 298667002 · NUKAT: n2012043093 · SUDOC: 03142709X · VIAF: 95919478 · ULAN: 500037784 |

 |
**Ясон Смагаржэўскі** (3 сакавіка 1715 — 1 лютага 1788) — царкоўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай. Уніяцкі архіепіскап полацкі (1762—1780), мітрапаліт кіеўскі, галіцкі і ўсяе Русі (з 1780). Кавалер Ордэна Св. Станіслава (1767).

Біяграфія
---------

Прадстаўнік шляхецкага роду Смагаржэўскіх герба «Юноша», што паходзілі з Ваўкавыскага павета. Спярша быў рымска-каталіком, аднак каля 1731 уступіў у ордэн базыльянаў Св. Іасафата.

Вывучаў тэалогію і філасофію ў Грэчаскім калегіуме ў Рыме (1734—1740). У 1740 зрабіўся святаром. 3 1747 был генеральным афіцыялам і вікарыям Кіеўскай мітраполіі. Каля 1752—1758 на даручэнне мітрапаліта Ф. Грабніцкага знаходзіўся ў Рыме.

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай 16 верасня 1772 мусіў прысягнуць на вернасць Кацярыне II, у выніку чаго атрымаў 2 дэканаты мітрапаліцкай епархіі (Гомельскі і Рагачоўскі, 1773) і Смаленскую епархію (1778). Гэта паставіла пад яго ўладу ўсе парафіі ў землях, уключаных у склад Расійскай імперыі.

Абараняў пазіцыі Грэка-Каталіцкай Царквы як ад спробаў пераводу сваіх вернікаў у праваслаўе Сінода Расійскай Праваслаўнай Царквы, так і ў каталіцтва лацінскага абраду. Імкнуўся абмежаваць дзейнасць праваслаўнага епіскапа Віктара Садкоўскага, вярнуць парафіі, якія прынялі праваслаўе, забараніць святарам з Расіі працаваць у прыходах.

У 1774 дамогся ад рымскай курыі пацвярджэння даўняй пастановы (1624) аб забароне ўніятам пераходзіць у лацінскі абрад. Таго ж года падрыхтаваў праект епархіяльнай семінарыі ў вёсцы Струнь каля Полацка (адкрылася ў 1806). Заахвочваў развіццё базыльянскіх школ.

З прычыны супрацьстаяння памкненням уладаў Расійскай імперыі ў рэлігійнай сферы 2 ліпеня 1780 Кацярына II пазбавіла Я. Смагаржэўскага расійскага падданства. Выехаў у Рэч Паспалітую, жыў у сваёй рэзідэнцыі ў горадзе Радамысль (Кіеўскае ваяводства). Заснаваў семінарыі ў Радамыслі і Жытоміры.

Намаганні Я. Смагаржэўскага не спынілі агульнай тэндэнцыі паслаблення Грэка-Каталіцкай Царквы.

Зноскі
------

1. ↑  Jason Smogorzewski h. Junosza // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>
2. ↑  Zbigniew Dunin-Wilczyński. Order Świętego Stanisława. — Warszawa, 2006. S. 179.

Літаратура
----------

* *Казуля С.* Смагаржэўскі Ясон // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 597-598. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: jason-smogorzewski-h-junosza · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 2905 445X · LCCN: n86082618 · NTA: 117274887 · NUKAT: n2018149938 · VIAF: 45784249, 53571850 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Адамайціс.

**Іосіф Адамавіч Адамайціс** (1896, Ясцінінкай, Панявежскі павет, Ковенская губерня, Расійская імперыя — 8 красавіка, 1938, растрэльны палігон «Камунарка», Маскоўская вобласць, РСФСР) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч, народны камісар харчавання БССР (1920—1924), знешняга і ўнутранага гандлю Беларускай ССР (1926—1928).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. З 1913 года працаваў у кааператыўных арганізацыях.

Падчас Кастрычніцкай рэвалюцыі (1917) — член Васкрасенскага рэвалюцыйнага ваеннага савета Каломенскага павета. У 1918 годзе быў накіраваны на падпольную працу ў акупаваную нямецкімі войскамі Літву. Працаваў у ЦК Кампартыі Літвы, у яе Віленскім гарадскім камітэце, узначальваў партызанскі атрад у Рокішкісе, які ваяваў супраць нямецкіх і польскіх інтэрвентаў.

* студзень—верасень 1919 — Надзвычайны камісар харчавання Каўнаскай губерні,
* 1919—1920 — член праўлення Смаленскага губернскага харчовага камітэта,
* 1920—1924 — народны камісар харчавання Беларускай ССР, упаўнаважаны Народнага камісарыята знешняга гандлю СССР па Беларускай ССР, дырэктар беларускага Дзяржаўнага камітэта па імпарту і экспарту,
* 1924—1926 — старшыня выканаўчага Віцебскага акруговага савета Савета рабочых, сялянскіх і чырванаармейских дэпутатаў,
* 1926—1928 — народны камісар знешняга і ўнутранага гандлю Беларускай ССР.

Абіраўся членам ЦВК Беларускай ССР.

Са снежня 1928 года працаваў на адказных пасадах у Маскве. На момант арышту ён быў старэйшым інжынерам ва Усесаюзным навукова-даследчым інстытуце халадзільнай прамысловасці. Арыштаваны НКУС СССР 5 лютага 1938 года. 8 красавіка 1938 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага Суда СССР па абвінавачванні ў шпіянажы быў асуджаны да вышэйшай меры пакарання. Рэабілітаваны ў лютым 1956 г.

Спасылкі
--------

*
**Уладзімір Антонавіч Багі́на** (4 лістапада 1934) — беларускі геолаг. Кандыдат геолага-мінералагічных навук, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1978), член-карэспандэнт Беларускай інжынернай акадэміі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Карнюткі (зараз у Валожынскім раёне Мінскай вобласці Беларусі). Пасля заканчэння ў 1958 годзе геаграфічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта накіраваны на працу на Палессе, у Беларускую кантору разведачнага свідравання, дзе прайшоў шлях ад калектара да старшага геолага ўчастка свідравання і тэматычнай партыі. Пасля адкрыцця першага ў Беларусі Рэчыцкага радовішча нафты (1964) і арганізацыі трэста «Белнафтагазразведка» быў прызначаны галоўным геолагам Рэчыцкай нафтаразведачнай экспедыцыі глыбокага свідравання. З 1969 года стаў начальнікам аддзела нафты і газу, з 1973 года намеснікам начальніка Упраўлення геалогіі пры Савеце Міністраў БССР, пераўтворанага пазней у РУП «Белгеалогія». З 1998 года — загадчык лабараторыі нафтагазаноснасці БелНДГРІ.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы па нафтавай геалогіі і тэктоніцы Прыпяцкага прагіну.
Пры непасрэдным удзеле У. А. Багіны былі адкрыты і разведаны першыя, а затым шэраг іншых радовішчаў нафты ў Беларусі. Удзельнічаў у арганізацыі пошукаў і разведкі нафты, якія праводзіла аб’яднанне «Беларусьгеалогія» ў Заходняй Сібіры.

Сааўтар патэнтаў.

Зноскі
------

1. 1 2  ЭПБ, 1983
2. ↑  База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы (руск.)(Праверана 30 чэрвеня 2023)

Літаратура
----------

* Уладзімір Антонавіч Багіна (Да 75-годдзя з дня нараджэння) // Літасфера. № 1 (32). 2010.
* Багіна Уладзімір Антонавіч // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 209. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Богино, Владимир Антонович (кандидат геолого-минералогических наук; род. 1934) (руск.)(Праверана 30 чэрвеня 2023) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента (руск.)
Шчэлепы лічынкі<br\>трытона звычайнага
Шчэлепы тунца
**Шчэ́лепы**, або **жабры** — органы дыхання водных жывёл. Уяўляюць сабой вырасты цела, праз сценкі якіх у кроў або поласцевую вадкасць з вады ўсмоктваецца кісларод, а ў ваду выдзяляецца вуглякіслы газ.

Характэрныя для рыб, лічынак амфібій, малюскаў, ракападобных, кольчатых чарвей, лічынак насякомых і інш.

У беспазваночных жывёл — перыстыя, грабеньчатыя, ніткападобныя вырасты на розных частках цела. У рыб — шчэлепныя пялёсткі на перагародках паміж шчэлепнымі шчылінамі (акулы) або на шчэлепных дужках (касцістыя рыбы).

Земнаводныя ў стадыі лічынкі маюць вонкавыя галінастыя шчэлепы (знікаюць пасля ўтварэння лёгкіх). У пратэеў і сірэн шчэлепы захоўваюцца да сканчэння жыцця. Некаторыя земнаводныя маюць шчэлепы і лёгкія адначасова.

Зноскі
------

1. ↑  Жабры // Научно-образовательный портал «Вся Биология»  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 6. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).
* *Лопатин И. К.* Функциональная зоология: Учеб. пособие / И.К. Лопатин. — Мн.: Выш. шк. 2002. — ISBN 985-06-0720-3

Спасылкі
--------

* *Никитин В. Н*. Жабры Архівавана 4 жніўня 2014. // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
* Жабры // Научно-образовательный портал «Вся Биология»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Фота на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 161153951 |
Сувязь паміж вуглом атакі і пад'ёмнай сілай
Вугал атакі - вугал паміж напрамкам хуткасці набягаючага на цела патока (вадкасці або газу) і характэрным падоўжным напрамкам, абраным на целе, напрыклад у крыла самалёта гэта будзе хорда крыла, у самалёта - падоўжная будаўнічая вось, у снарада або ракеты - іх вось сіметрыі. Пры разглядзе крыла або самалёта вугал атакі знаходзіцца ў нармальнай плоскасці, у адрозненне ад вугла слізгання.

Для самалёта ў гарызантальным прамалінейным палёце павелічэнне хуткасці і вугла атакі прыводзіць да павелічэння пад'ёмнай сілы, створанай крылом. У той жа час, павелічэнне вугла атакі суправаджаецца ростам індуктыўнага супраціву. Спроба захоўваць набор вышыні павелічэннем вугла атакі без павелічэння цягі рухавікоў з'яўляецца распаўсюджанай грубай памылкай у пілатаванні. Такая памылка можа прывесці да зрыву струменя і звальвання самалёта. Менавіта з-за вываду самалёта на закрытычныя вуглы атакі адбыліся шматлікія авіякатастрофы.

**Вугал атакі лятальнага апарата** (далей ЛА) - вугал паміж падоўжнай воссю ЛА і праекцыяй яго хуткасці V на плоскасць Ох звязанай сістэмы каардынатаў; лічыцца станоўчым, калі праекцыя V на нармальную вось Oу адмоўная. У задачах дынамікі палёту выкарыстоўваецца **прасторавы вугал атакі** — вугал паміж воссю ОХ і напрамкам хуткасці ЛА.

Змена вугла атакі самалёта дасягаецца адхіленнем органаў падоўжнага кіравання для павелічэння моманту тангажу і пераходу самалёта на іншы балансавальны вугал.

Для самалёта, акрамя, ўводзяцца дадатковыя характэрныя вуглы атакі:

* **балансавальны вугал атакі,** пры якім момант тангажу роўны нулю — значэнне змяняецца ў залежнасці ад адхілення органаў падоўжнага кіравання (працэс балансавання);
* **дапушчальны вугал атакі** — максімальны вугал, дазваляемы пры нармальнай гадавой эксплуатацыі. Прызначаецца з умоў забеспячэння бяспекі палёту. Яго значэнне вызначаецца для кожнай канфігурацыі самалёта ў дазволеным дыяпазоне хуткасцяў і вышыняў яго ўжывання;

Сувязь паміж вуглом атакі і пад'ёмнай сілай
-------------------------------------------

Каэфіцыент пад'ёмнай сілы самалёта вар'юецца адначасова з вуглом атакі. Павелічэнне вугла атакі звязана з павелічэннем каэфіцыента пад'ёмнай сілы Су да Су max, пасля чаго Су памяншаецца.

Спасылкі
--------

* (рус.)
**Дэдаларызацыя** — працэс замяшчэння долара ЗША ў міжнацыянальных разліках, які адбываецца ў XXI стагоддзі. Дэдалярызацыя зваротная працэсу даларызацыі, які адбываўся на працягу XX стагоддзя (да долара ЗША асноўнай сусветнай рэзервовай валютай быў фунт стэрлінгаў, змена лідарства заняла каля 50 гадоў — з Першай сусветнай вайны да другой паловы 1960-х гадоў).

Так, у сакавіку 2009 года, ва ўмовах глабальнага эканамічнага крызісу, Расія і Кітай сталі ўзнімаць пытанне аб тэрміновым пераглядзе ролі сусветнай валюты. Група экспертаў ААН прапанавала замест долара ЗША ў якасці сусветных грошай і асноўнай рэзервовай валюты выкарыстоўваць спецыяльныя правы запазычання , якія з’яўляюцца інструментам МВФ.

Пэўны крок у напрамку стварэння сусветнай валюты зроблены ў 2009 годзе, калі на рэгулярнай аснове стала разлічвацца кошыкавая валюта Wocu на базе валют краін «вялікай дваццаткі». У 2010-х, ва ўмовах эканамічных санкцый і ціску ЗША, працэс працягнуўся, паскорыўшыся ў 2020-х.

23 сакавіка 2022 года Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін падпісаў указ, які забараняе «недружалюбным» краінам (у тым ліку краінам ЕС, ЗША і Японіі) купляць расійскі газ у любой іншай валюце, акрамя расійскага рубля, у выніку санкцый, уведзеных пасля ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Россия будет использовать схему платежей в рублях для расчетов по госдолгу

| ⛭Гандаль |
| --- |
| Вызначэнні | Плацёжны баланс ·  Рахунак бягучых аперацый (Гандлёвы баланс) ·  Рахунак руху капіталаў ·  Золатавалютныя рэзервы ·  Параўнальныя перавагі ·  Абсалютная перавага ·  Міжнародны падзел працы ·  Замяшчэнне імпарту ·  Міжнародны гандаль ·  Эканамічная інтэграцыя |
| Арганізацыі і палітыка ў сферы гандлю | Сусветная гандлёвая арганізацыя ·  Міжнародны валютны фонд ·  Сусветны банк ·  Міжнародны гандлёвы цэнтр ·  Гандлёвы блок ·  Зона свабоднага гандлю ·  Мытны саюз ·  Гандлёвыя бар’еры ·  Імпартная квота ·  Тарыф |
| Палітычная эканомія | Фрытрэдарства ·  Нета-баланс ·  Саламанка ·  Меркантылізм ·  Пратэкцыянізм ·  Дэдаларызацыя |
| Звязаныя тэмы | Продажы ·  Глабалізацыя ·  Аўтсорсінг ·  Гандлёвая справядлівасць і Справядлівы гандаль |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Леус.
**Пётр Андрэевіч Леус** (1938 —) — беларускі вучоны ў галіне стаматалогіі. Доктар медыцынскіх навук (1978), прафесар (1980). Заснавальнік прафілактычнага напрамку ў стаматалогіі Беларусі.

Біяграфія
---------

Пасля вучобы ўшколе паступіў у фельчарска-акушэрскае вучылішча ў Харкаве, якое скончыў у 1956 годзе. Вучыўся ў Харкаўскім, а затым Маскоўскім медыцынскім стаматалагічным інстытуце (ММСІ). З 1965 па 1967 г. праходзіў навучанне ў клінічнай ардынатуры па тэрапеўтычнай стаматалогіі ў ММСІ. На той жа кафедры ў 1970 г. скончыў аспірантуру пад кіраўніцтвам прафесара Я. У. Бароўскага і абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Радыёізатопнае вывучэнне пранікальнасці эмалі зубоў». Праз 7 гадоў абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Клініка-эксперыментальнае даследаванне патагенезу, патагенетычным кансерватыўнай тэрапіі і прафілактыкі карыесу зубоў». П. А. Леўс стаў адным з самых маладых прафесараў-стаматолагаў.

З 1977 па 1980 — прафесар кафедры тэрапеўтычнай стаматалогіі ММСІ. З 1980 г. па 1985 г. — супрацоўнік стаматалагічнага аддзела штаб-кватэры СААЗ у Жэневе. У 1985—1989 гг. — загадчык кафедры прафілактыкі стаматалагічных захворванняў ММСІ. У 1990—2004 гг. — загадчык кафедры тэрапеўтычнай стаматалогіі БДМУ, з 1992 г. адначасова — галоўны стаматолаг Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь і дырэктар Супрацоўнічага цэнтра СААЗ па стаматалогіі Мінскага медыцынскага інстытута. З 2004 г. — прафесар 1-й кафедры тэрапеўтычнай стаматалогіі БДМУ, з 2008 г. — прафесар 2-й кафедры тэрапеўтычнай стаматалогіі БДМУ.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Усяго пад кіраўніцтвам прафесара Леуса П. А абаронены тры доктарскія дысертацыі і 38 кандыдацкіх. П. А. Леус аўтар больш як 500 друкаваных работ у прафесійных выданнях Рэспублікі Беларусь і замежных выданнях, у тым ліку манаграфій, падручнікаў і навучальных дапаможнікаў.

Навуковыя працы па прафілактыцы карыесу і іншых стаматалагічных захворванняў, аўтар вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў для студэнтаў.

Аўтар і распрацоўшчык «Нацыянальнай праграмы прафілактыкі асноўных стаматалагічных захворванняў сярод насельніцтва Рэспублікі Беларусь» (1998) і каардынатар прафілактычных праграм краін СНД. Заснавальнік і рэдактар «Стаматалагічнага часопіса» — асноўнага навукова-практычнага выдання для спецыялістаў.

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2  Леус, Пётр Андрэевіч (1938—)
3. 1 2  Леус Петр Андреевич  (руск.)
4. 1 2  Профессору П. А. Леусу —70 лет!  (руск.)
5. 1 2  Леус Петр Андреевич Архівавана 19 кастрычніка 2022.  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя. Т. 9. — Мн. 1999

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar · Scopus |
| Нарматыўны кантроль | eLibrary.ru: 712487 |
**Міхаіл Піліпавіч Буклярэвіч** (12 кастрычніка 1884, в. Лінгі, Ашмянскі павет, Віленская губерня, цяпер Воранаўскі раён, Гродзенская вобласць — 27 чэрвеня 1919, в. Бігосава, Верхнядзвінскі раён Віцебская вобласць) — беларускі рымска-каталіцкі святар, грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў гарадскім 2-класным вучылішчы пры Віленскім настаўніцкім інстытуце, якое скончыў у чэрв. 1901. У 1-й Віленскай мужчынскай гімназіі здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня. З 1904 вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Пасвечаны ў святары ў 1908. З 1908 адміністратар парафіі Нараўка Сакольскага пав. З 1917 адміністратар парафіі ў мяст. Іказнь Дзісенскага пав. Займаўся беларускай культурна-асветнай дзейнасцю, адкрываў беларускія школы. Прымаў удзел у з'ездзе каталіцкага духавенства Дзісенскага дэканата (6-7.8.1918). У час ваенных падзей 1919 выступіў супраць бальшавіцкіх улад. За антыбальшавіцкую дзейнасць 27.6.1919 асуджаны на смяротнае пакаранне. Расстраляны ў в. Бігосава. 24.3.1920 урачыста перазахаваны ў Іказні (Браслаўскі раён).

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Гарбінскі БРД
* Dzwonkowski R. Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR, 1917-1937: Martyrologium. Lublin, 1998; Stankiewicz A. Rodnaja mowa u swiatyniach. Wilnia, 1929.
**Монтэ-Тытана** (італ.: Monte Titano) — гара ў Апенінах, найвышэйшы пункт Сан-Марына, складзеная вапнякамі.

Гара знаходзіцца на ўсход ад сталіцы краіны і дасягае 750 м над узроўнем мора.

Монтэ-Тытана вядома тым, што згодна з легендай, менавіта стоячы на гэтай гары, Святы Марын 3 верасня 301 года вырашыў заснаваць першае пасяленне ў новай краіне.

Сама гара мае тры вяршыні, на кожнай з якой пабудавана вежа — Гуаіта, Чэста і Мантале, якія ўваходзяць у комплекс Трох веж Сан-Марына.

За 13 км ад Монтэ-Тытана знаходзіцца Адрыятычнае мора.

Адміністрацыйна гара адносіцца да Борга-Маджорэ.

Абароненая вобласць
-------------------

З 2008 года Монтэ-Тытана было прысвоена званне сусветнай спадчыны, у тандэме з гістарычным цэнтрам Сан-Марына. Прычына надавання была ў тым, што камітэт вырашыў, што Монтэ-Тытана «сведчыць аб цэласнасці свабоднай рэспублікі з Сярэдніх вякоў».

Цікавыя факты
-------------

* Тры вежы Сан-Марына ёсць на гербе і сцягу Сан-Марына, вядомых яшчэ з XIV стагоддзя.

Зноскі
------

1. ↑  peakbagger.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28736250'></a>
2. ↑  Сан Марына **(нявызн.)**.  ЮНЕСКА. Праверана November 2, 2010.
3. ↑  Сан-Марына Архівавана 16 сакавіка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4298637-0 · VIAF: 246668501 |
**Міжнародны жаночы дзень** — свята, якое адзначаюць у шэрагу краін як «жаночы дзень». Сэнс, закладзены ў гэтае вызначэнне, вар’іруецца ад дня барацьбы жанчын за грамадзянскія і сацыяльныя правы да дня шанавання жанчын (што некаторымі ўспрымаецца як праява сексізму).

Гісторыя
--------

### Забастоўка тэкстыльшчыц

Шырокі распаўсюд атрымала версія, што традыцыя адзначаць Міжнародны жаночы дзень 8 сакавіка была пачатая «маршам пустых рондаляў», праведзенага ў гэты дзень 1857 года работніцы тэкстыльнай прамысловасці і пашывачных фабрык у Нью-Ёрку ў знак пратэсту супраць непрымальных умоў працы і нізкай заработнай платы. Яны патрабавалі скарачэння працоўнага дню, паляпшэння ўмоў працы, роўную з мужчынамі заработную плату. Жанчыны ў той час працавалі да 16 гадзін на суткі, а іх праца была вельмі нізкааплатная. Ліліяна Кандэл і Франсуаза Пік у сваім артыкуле паказалі, што гэты факт не пацвярджаецца, а паданне, верагодна, было прыдумана ў 1955 годзе, каб аддзяліць традыцыю свята ад камуністычнай ідэалогіі, што было важна для змагароў за правы жанчын у Заходняй Еўропе і ЗША ў гады Халоднай вайны.

Зноскі
------

1. ↑  **Радулова Н. В.*  (руск.) (бел.* День рождения феминизма // *Огонёк*. — 2008. — № 10 (5037). — С. 62. Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2010.
2. ↑  Temma Kaplan, On the Socialist Origins of International Women’s Day, in: Feminist Studies, 11, 1985, S. 163—171. (PDF Архівавана 15 чэрвеня 2007.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Міжнародны жаночы дзень

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Даведка РІА |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4027395-7 · LCCN: sh95006691 · NKC: ph694868 · NLA: 35602850 · VIAF: 150612508 |
**Канвергенцыя** — (лац.: convergo — набліжаю) — працэс сыходжання, набліжэння падабенства між рознымі грамадствамі, якія знаходзяцца на адной стадыі гісторыі, адхілення знешняй пазаэканамічнай няроўнасці, логіка згладжвання сацыяльных канфліктаў, ліберальна-дэмакратычных пераўтварэнняў.

У грамадска-палітычных навуках тэрмін пачаў выкарыстоўвацца заходнімі філосафамі і сацыёлагамі ў 1950-х гадах. Абапіраючыся на дасягненні навукова-тэхнічнага прагрэсу, яны выказалі думку аб паступовым згладжванні адрозненняў паміж капіталістычнымі і сацыялістычнымі грамадствамі. Асноўнай рухаючай сілай, якая, па меркаванню амерыканца У. Растоу, галандца Я. Тынбергена, стымулявала канвергенцыю ідэалагічна процілеглых грамадскіх фармацый, стала навукова-тэхнічная рэвалюцыя. Дадзеная пазіцыя стала сур'ёзнай падставай для папрокаў прыхільнікаў тэорыі канвергенцыі ў тэхналагічным дэтэрмінізме. Аднак пры гэтым новы погляд на працэс канвергенцыі хутка заваяваў папулярнасць сярод сацыёлагаў. У 1962 г. кніга амерыканскага даследніка Д. Бэла «Канец ідэалогіі» стала адной з кульмінацыйных кропак развіцця тэорыі грамадска-палітычнай канвергенцыі.

Неабходнасць выкарыстання магчымасцяў канвергенцыі для патрэбаў грамадства была зафіксаваная ў «Законе аб тэлекамунікацыях» у ЗША (1996) і так званай «Зялёнай кнізе аб канвергенцыі», прынятай у ЕС (1997).

Спасылкі
--------

* *Е. Л. Вартанава* К чему ведет конвергенция СМИ? Архівавана 8 студзеня 2014.
* Выдержки из Доклада Комитета о конвергенции Архівавана 9 мая 2011.
**Касцёл Святога Міхаіла Арханёла** — каталіцкі мураваны храм, які будуецца ў аграгарадку Гатава Мінскага раёна Мінскай вобласці. Знаходзіцца на вуліцы Металургічная, 40.

Гісторыя
--------

Парафія была зарэгістравана 15 лістапада 2004 года, а першым пробашчам стаў кс. Генадзь Кухарэвіч CSMA, які ў той час ужо быў пробашчам парафіі Маці Божай Ружанцовай у Мінску (Лошыца).

У лютым 2005 года ў парафію прыбыў новы пробашч — кс. Артур Папроцкі. У 2006 годзе быў зроблены праект новага касцёла і пастаральнага цэнтра для дзяцей і моладзі.

Ксёндз Артур Папроцкі быў пробашчам парафіі да канца 2008 года. Наступныя некалькі месяцаў з душпастырскім служэннем у парафію прыязжалі кс. Генадзь Кухарэвіч і кс. Андрэй Кароль. У той час удалося прыдбаць ва ўласнасць зямлю пад будову касцёла і набыць «вагончык», які пасля рэмонту стаў першай капліцай.

4 красавіка 2009 года Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч асвяціў часовую капліцу, крыж і зямельны надзел пад будаўніцтва новага касцёла.

У маі 2009 года пробашчам парафіі быў прызначаны кс. Антоні Обжут. Дзякуючы яго намаганням і падтрымцы кангрэгацыі міхалітаў, восенню 2009 года былі забіты сваі пад будаўніцтва касцёла, а праз год залілі фундамент у будучай святыні.

У кастрычніку 2011 года пробашчам парафіі стаў кс. Кшыштаф Пасвята. 2 студзеня 2012 года распачаліся будаўнічыя працы Пастаральнага цэнтра.

29 верасня 2013 года Мітрапаліт Тадэвуш Кандрусевіч адслужыў першую імшу ў новай капліцы ў Пастаральным цэнтры і асвяціў фігуру св. Міхала Арханёла, арыгінал якой знаходзіцца на гары Гаргано ў Італіі, у найстарэйшым санктуарыі ў гонар св. Міхала Арханёла.

1 кастрычніка 2017 года ў падмурак касцёла быў умураваны вуглавы камень з Грота Аб’яўленняў святога Арханёла Міхала на гары Гаргано ў Італіі, які ў 2013 годзе падарыў групе пілігрымаў з Беларусі рэктар італьянскага санктуарыя — кс. Уладзіслаў Сухі.

Зноскі
------

1. ↑  У падмурак мінскага касцёла ўмуравалі камень з Італіі **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 студзеня 2022. Праверана 3 студзеня 2022.

Спасылкі
--------

* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Гатава) на сайце Catholic.by (бел.)

| ⛭Дэканат Мінск-Усход |
| --- |
| Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бараўляны) ·  Касцёл Святога Міхала Арханёла (Гатава) ·  Касцёл Апекі Маці Божай (Каралішчавічы) ·  Касцёл Божага Цела (Мінск) ·  Маці Божай Ружанцовай (Мінск) ·  Касцёл Святога Яна Боска (Мінск) ·  Касцёл Маці Божай Ларэтанскай (Мінск) ·  Касцёл Святога Андрэя Апостала (Мінск) ·  Касцёл Святога Францішка Асізскага (Мінск) ·  Касцёл Святога Духа (Мінск)  ·  Касцёл Хрыста Збаўцы і Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі (Мінск) ·  Касцёл Святога Мацвея (Раўбічы) ·  Касцёл Маці Божай Зоркі Евангелізацыі (Сіняло) |
**Красавіцкае паўстанне** — нацыянальна-вызваленчае паўстанне ў Балгарыі 18 красавіка—23 мая 1876. Падрыхтоўвалася Балгарскім рэвалюцыйным цэнтральным камітэтам, якія знаходзіліся ў Джурджу (Румынія), і рэвалюцыйнымі камітэтамі ў Балгарыі. Пачалося раней вызначанага (на 1 мая 1876) часу, з прычыны небяспекі арышту кіраўнікоў, якая ўзнікла з-за здрады. Было задушана турэцкімі ўладамі з вялікай колькасцю ахвяр сярод мірнага насельніцтва.

Апісанне
--------

Найбольшы размах паўстанне атрымала ў паўднёвай Балгарыі, дзе галоўнымі цэнтрамі паўстання, на чале якога стаялі Тодар Каблешкоў, Георгій Бенкоўскі і інш. былі гарады Панагюрыштэ, Копрыўштыца, сёлы Батак, Перуштыца. Аднак дрэнна ўзброеныя атрады паўстанцаў былі разгромлены турэцкімі войскамі і башыбузукамі. У іншых частках краіны паўстанне звялося да разрозненых дзеянняў невялікіх атрадаў, якія таксама былі разгромлены. Апошняй падзеяй красавіцкага паўстання была высадка 17 мая каля в. Казладуй сфарміраванага ў Румыніі атрада Хрыста Боцева. Атрад дайшоў да горада Враца і каля яго быў знішчаны турэцкімі ўладамі.

Рухаючай сілай паўстання былі сяляне і рамеснікі, кіраўніцтва ж належала прадстаўнікам дробнай і сярэдняй буржуазіі і інтэлігенцыі. Нягледзячы на паражэнне, красавіцкае паўстанне пахіснула турэцкае феадальнае панаванне ў Балгарыі, а жорсткае прыгнечанне красавіцкага паўстання спрыяла абвастрэнню міжнароднага становішча і стала адной з прычын руска-турэцкай вайны 1877—1878, у выніку якой Балгарыя была вызвалена ад турэцкага панавання.

Літаратура
----------

* Страшимиров, Д. История на Априлското въстание. Т. I. Предыстория; Т. II. Приготовления. Пловдив, 1907
* Страшимиров, Д. История на Априлското въстание. Т. III. Въстание и пепелища. Пловдив, 1907
* Большая советская энциклопедия  Архівавана 10 чэрвеня 2015.

Спасылкі
--------

* Артыкул у энцыклапедыі Britannica