recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Будова інфузорыі-туфелькі (*Paramecium caudatum*):  

1. Стрававальная вакуоля  

2. Раснічкі  (руск.) (бел.  

3. Крышталі  

4. Ротавая адтуліна  

5. Стрававальная вакуоля ў стадыі фарміравання  

6. Парошыца  

7. Падоўжныя раснічкі  

8. Стрававальная вакуоля  

9. Мікрануклеус  

10. Макрануклеус  

11. Скарачальная вакуоля
**Макрану́клеус** (ад макра...  (руск.) (бел. + лац.: nucleus — ядро) — вялікае саматычнае ядро ў інфузорыі ў адрозненне ад малога (генератыўнага) мікрануклеуса. Фізіялагічна актыўнае, звязана амаль з усімі працэсамі жыццядзейнасці інфузорыі. У ім фарміруюцца шматлікія ядзерцы. Пры палавым працэсе (кан'югацыі) разбураецца і замяняецца новым — з прадуктаў дзялення мікрануклеуса.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 56683836 |
**Валянціна Іванаўна Гаявая** (22 ліпеня 1936, пас. Данілаўка  (руск.) (бел. Сталінградскі край, РСФСР) — беларускі харэограф

. Народны артыст Беларускай ССР (1989).

Біяграфія
---------

У 1965 годзе скончыла Вышэйшую прафсаюзную школу Усесаюзнага цэнтральнага савета прафесійных саюзаў у Ленінградзе. З 1967 года — мастацкі кіраўнік дзіцячай харэаграфічнай студыі Дома культуры завода імя Кірава ў Магілёве, з 1973 года — балетмайстар Белдзяржфілармоніі. З 1974 года — мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар ансамбля «Харошкі», створанага ёй разам з Мікалаем Дудчанкам.

Творчасць
---------

У пастаўленых сюіце «Субота», харэаграфічнай кампазіцыі «Тураўская легенда», харэаграфічных карцінках «Валачэбнікі», «Местачковы вальс», танцах «Мітусь», «Танок», «Кросны», танцах народаў СССР шырока выкарыстаны гістарычны, этнаграфічны, фальклорны матэрыял, элементы прыкладнога мастацтва.

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996) — *за пастаноўкі «Па старонках Полацкага сшытка», «Бывай, XX стагоддзе!»*.
* Медаль Францыска Скарыны (1996).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Гаевая Валентина Ивановна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 133. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Валентина Гаевая: Борис Моисеев до сих пор не может забыть, что я его не взяла в «Хорошки» Архівавана 21 студзеня 2012.  (руск.)
**Санці́** (англ.: Santee River) — рака ў штаце Паўднёвая Караліна, ЗША.

Даўжыня — 232 км (144 мілі). Рака ўтвараецца зліццём рэк Уотэры і Кангары, далей працякае ў паўднёва-ўсходнім напрамку, упадае ў Атлантычны акіян.

Праз 8 км пасля зліцця Уотэры і Кангары рэчышча ракі праходзіць цераз вадасховішча Марыён, пасля якога цячэ на ўсход, затым — на паўднёвы ўсход, па паўночнай мяжы Нацыянальнага Запаведніка Фрэнсіс Мэрыён. Прыкладна за 16 км ад вусця раздвойваецца на два рукавы — Паўночны Санці і Паўднёвы Санці, якія цякуць паралельна на адлегласці прыкладна 3 км. Абодва рукавы ўпадаюць у Атлантычны акіян прыкладна за 24 км ад Джорджтаўна.
Кашуля позняга сярэднявечча з цвіклямі ў швах на плячы, пад пахамі і падоле. З копіі Tacuinum sanitatis  (руск.) (бел. XIV стагоддзе
**Цвікля** — у шавецкай справе трохкутны або ромбападобны  (укр.) (бел. кавалак тканіны, устаўлены ў шво, каб дадаць шырыню або паменшыць нагрузку на разрыў. Цвіклі выкарыстоўваліся на плячах, падпахах і падолах традыцыйных кашуль і сарочак  (укр.) (бел. зробленых з прамавугольных кавалкаў лёну, каб сфармаваць больш складаны сілуэт.

Цвіклі выкарыстоўваюцца ў вытворчасці сучасных ласін  (англ.) (бел. і калготак для дадання шырыні ў пахвінным шве. Як і ў выпадку з іншай сінтэтычнай бялізнай, гэтыя цвіклі часта вырабляюцца з вільгацепранікальных і паветрапранікальных тканін, такіх як бавоўна, каб зрабіць тканіну ў вобласці геніталій больш камфортнай для скуры.

Значэнне цвіклі пашырылася за рамкі тканіны, у агульным абазначаючы дадатковы ўчастак злучальнага матэрыялу, які забяспечвае структурную падтрымку. Напрыклад, металічныя ўстаўкі выкарыстоўваюцца ў рамах веласіпедаў для дадання трываласці і калянасці. Цвіклі могуць выкарыстоўвацца ў рэторт-пакетах  (руск.) (бел. і іншых формах упакоўкі, каб упакоўка магла стаяць. Пласціны-сухары  (укр.) (бел. звычайна трохкутныя ці трапецападобныя, часта выкарыстоўваюцца для злучэння металічных дэталяў і іх можна ўбачыць у многіх канструкцыях з металічнымі каркасамі.

Зноскі
------

1. ↑  Colton, Virginia, рэд. (1976). *Complete Guide to Modern Sewing*. Reader's Digest. ISBN 0-89577-026-1.
2. ↑  Burnham, Dorothy, *Cut My Cote*, Royal Ontario Museum  (руск.) (бел. 1973.
3. ↑  *Guide to modern clothing*. Webster Division, McGraw-Hill. ISBN 0070622930.
4. ↑  U.S. National Library of Medicine - Vaginal discharge **(нявызн.)**.
5. ↑  US 20030196252, Sara Blakely, «Two-ply body-smoothing undergarment», issued 2003-10-23
**Сардоны** (лац.: Sordoni) † — старажытны народ у паўночна-ўсходняй частцы Пірэнейскага паўвострава. Жылі на тэрыторыі сучаснай Каталоніі і Францыі.

Паходжанне сардонаў з’яўляецца спрэчным. У Францыі іх часта адносяць да кельтаў. Аднак археалагічныя даследаванні паказваюць, што насельніцтва гэтай тэрыторыі падобна аквітанам паходзіла ад носьбітаў Артэнакскай археалагічнай культуры і такім чынам належала да ібераў. У другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. землі сардонаў былі падпарадкаваны спачатку карфагенянамі, а потым рымлянамі. Рымляне заснавалі тут крэпасць Русіна, якая хутка ператварылася ў гандлёвы горад і стала цэнтрам раманізацыі сардонаў.

Назва сардонаў шырока адлюстравана ў сучаснай тапаніміцы пірэнейскага рэгіёна Францыі.

Спасылкі
--------

* Étymologie de Sorde l'Abbaye
* Achille LUCHAIRE, IDIOMES PYRÉNÉENS
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Масквіна.

**Настасся Ігараўна Масквіна** (нар. 13 лістапада 1972, Мінск) — беларуская оперная спявачка (сапрана), прафесар кафедры спеваў БДАМ, дацэнт. Народная артыстка Беларусі (2016).

Біяграфія
---------

Настасся Масквіна нарадзілася ў Заводскім раёне Мінска. Скончыла 2 музычную школу імя М. І. Аладава.

У 1995 года годзе скончыла Беларускі ўніверсітэт культуры па спецыяльнасці рэжысёр тэатральнага калектыву.

У 2001 года скончыла Беларускую дзяржаўную акадэмію музыкі (Клас прафесара, заслужанай артысткі Рэспублікі Беларусь Л. Колас).

З 2002 года салістка Вялікага тэатра Беларусі.

У снежні 2012 года прысвоена вучонае званне дацэнта. Выкладае ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі.

Званні і ўзнагароды
-------------------

* Народная артыстка Беларусі (2016)
* Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь (2016)
* Узнагароджана Ганаровай граматай Міністэрства адукцыі Рэспублікі Беларусь
* Узнагароджана Падзякай Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь за актыўны ўдзел у падрыхтоўцы і правядзенні мерапрыемстваў І з’езда вучоных Рэспублікі Беларусь
* Медаль Францыска Скарыны

Творчасць
---------

У рэпертуары: Вiлiсы. Фатум (Ганна), Багема (Мімі), Лятучая мыш (Разалінда), Яўген Анегін (Таццяна), Іаланта (Іаланта), Хаваншчына (Эма), Дзікае паляванне караля Стаха (Надзея Яноўская), Алека (Земфіра), Джані Скікі (Нэла, Лаўрэта), Кармэн (Мікаэла), Вяселле Фігара (Барбарына), Рыта, або Пірацкі трохвугольнік (Рыта), Трубадур (Леанора, Інэс), Набукка (Ганна), Бах... Кава... Джаз... (Лізэта), Горад майстроў (Вераніка), Аіда (Аіда), Князь Ігар (Яраслаўна), Чароўная флейта (Першая Дама), Лятучы галандзец (Сэнта).

Зноскі
------

1. ↑  Настасся Масквіна Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета
2. ↑  Москвина – народное сопрано(недаступная спасылка) Беларусь 24
**Поль-Анры Сандаага Даміба** (2 студзеня 1981, Уагадугу, Верхняя Вольта) — ваенны і дзяржаўны дзеяч Буркіна-Фасо. Прэзідэнт Патрыятычнага руха за ахову і аднаўленне.

Біяграфія
---------

Скончыў ваенную школу ў Парыжы. Мае ступень магістра ў галіне крыміналістыкі Кансерваторыі мастацтва і рамёстваў і сертыфікат эксперта па абароне ў галіне кіравання, камандавання і стратэгіі.

У часы праўлення прэзідэнта Блез Кампаарэ з’яўляўся супрацоўнікам Палка бяспекі прэзідэнта (РСП). У перыяд з 2015 да 2019 года Поль-Анры Даміба ўзначальваў узброеныя падраздзяленні Буркіна-Фасо, якія ў рэгіёнах Саэль і Поўнач вялі барацьбу з тэрарыстычнымі фарміраваннямі.

У студзені 2021 года двойчы прапаноўваў прэзідэнту Рок Кабарэ выклікаць падраздзяленні групы Вагнера для барацьбы з ісламістамі на поўначы краіны. Апошні матываваў сваю адмову тым, што гэта можа пагоршыць адносіны з заходнімі краінамі. У снежні 2021 года прэзідэнт Рок Кабарэ прызначыў Даміба камандуючым 3-й ваеннай акругай.

У студзені 2022 года здзейсніў ваенны пераварот і стаў часовым кіраўніком дзяржавы. Яго рэжым не змог ліквідаваць праблему з радыкаламі і нават саступіў некаторыя тэрыторыі джыхадзістам і іншым баевікам. 30 верасня ў Буркіна-Фасо адбыўся новы ваенны пераварот, у выніку якога часовы прэзідэнт Поль-Анры Сандаага Даміба быў скінуты. Яго места заняў Ібрагім Траорэ. Даміба пакінуў Буркіна-Фасо і накіраваўся ў Тога.

Працы
-----

* Armées ouest-africaines et terrorisme: réponses incertaines / Paul-Henri Sandaogo Damiba. — 2021. — 160 p. — ISBN 978-2-38326-135-3.

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  *Gormezano, David*. «Burkina Faso: la France a-t-elle joué un rôle dans le renversement du président Roch Kaboré?» (фр.). *France 24* (25 студзеня 2022). Праверана 27 студзеня 2022.
3. ↑  Burkina: le chef des mutins avait proposé à Kaboré de faire appel au groupe Wagner (фр.). *Agence d'information d'Afrique Centrale* (22 студзеня 2022). Праверана 27 студзеня 2022.
4. ↑  Ndiaga, Thiam.  Burkina Faso soldiers announce overthrow of military government **(нявызн.)**, *Reuters* (1 кастрычніка 2022). Праверана 1 кастрычніка 2022.
5. ↑  Burkina Faso army captain announces overthrow of military government (англ.). *France 24* (30 верасня 2022). Праверана 1 кастрычніка 2022.
6. ↑  СМИ: президент Буркина-Фасо подал в отставку и отбыл из страны (руск.). *ТАСС* (2 кастрычніка 2022). Праверана 2 кастрычніка 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1268166987 · SUDOC: 258464836 · VIAF: 125163936342900831878 |
**Генадзь Генадзьевіч Сабыніч** (1973, Шунеўцы, Глыбоцкі раён, Віцебская вобласць, Беларуская ССР) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Віцебскага райвыканкама (2015 — 2023). Старшыня Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта (з 25.09.2023).

Біяграфія
---------

У 1995 г. скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію па спецыяльнасці «Механізаванне сельскай гаспадаркі». Свой працоўны шлях Генадзь Сабыніч пачынаў на пасадзе інжынера па укамплектаванню тэхнікі ў калгасе «Парыжская камуна» Глыбоцкага раёна, затым быў загадчыкам майстэрнямі, з 1997 па 2001 год — галоўным інжынерам калгаса імя Чапаева гэтага ж раёна.

З 2001 па 2006 год займаў пасаду дырэктара камунальнага унітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Лукомль» Чашніцкага раёна. З 2006 па 2012 год Генадзь Сабыніч быў першым намеснікам старшыні — начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Сенненскага райвыканкама. У 2007 годзе Генадзь Генадзьевіч скончыў Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». З 2012 па 2015 год займаў пасаду намесніка старшыні камітэта па сельскай гаспадарцы і харчаванні Віцебскага аблвыканкама, вёў пытанні механізацыі і сельскагаспадарчай перапрацоўкі.

Узнагароды
----------

* Медаль «За працоўныя заслугі» (28 чэрвеня 2021).

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 28 чэрвеня 2021 г. № 245 «Аб узнагароджанні» // Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь, 30 чэрвеня 2021.  (бел.)
**Юсуф «Юка» Празіна** (басн.: Jusuf Juka Prazina -, 7 верасня 1962 года - 3-4 снежня 1993) — баснійскі бандыт і палявы камандзір падчас Баснійскай вайны.

З’яўляючыся цяжкім падлеткам, Празіна ўтрымліваўся ў розных турмах і папраўчых установах на тэрыторыі былой Югаславіі. Да 1980 ён стаў удзельнікам арганізаванай злачыннасці. Узначаліў банду рэкеціраў у сваім родным Цэнтары - муніцыпалітэце Сараева.

З пачаткам блакады Сараева ў 1992 годзе Празіна ператварыў сваю банду ў эфектыўнае парамілітарнае фармаванне. Гэтая сіла была галоўнай у змаганні супраць вайскоўцаў арміі Рэспублікі Сербскай (VRS). Празіна быў узнагароджаны за ўнёсак у абарону горада па дамоўленасці з кіраўніком спецназа ўрада, але потым існаванне ягонай банды аказалася праблематычным для баснійскіх уладаў.

Пасля атрымання ўладамі Босніі ордэра на яго арышт у кастрычніку 1992, Празіна пераяжджае на гару Ігман і каардынуе атакі супраць баснійскай арміі да яго канчатковай паразы і выгнання ў студзені наступнага года. Ён пераехаў у Герцагавіну, дзе далучыўся да сіл Харвацкай Рады абароны і здзейсніў шматлікія злачынствы супраць грамадзянскага насельніцтва ў рэгіёне. Праз некалькі месяцаў ён пакінуў Боснію і Герцагавіну і пераехаў у Харватыю, дзе жыў на ўзбярэжжы Далмаціі, і, нарэшце, пераехаў у Бельгію.

Празіна быў знойдзены мёртвым у канале каля мяжы з Германіяй двума турыстамі ў канцы 1993 года. У 2001 годзе, дакументы ваеннага часу размоваў паміж тагачасным прэзідэнтам Харватыі  Франьё Туджманам і Сціпэ Месіча прэзідэнтам харвацкага парламента былі рассакрэчаны. У адной частцы гэтых дакументаў, Месіч выказаў свае падазрэнні аб дачыненні харвацкіх экстрэмістаў Босніі да смерці Празіны.
**Андрэеўка** (укр.: Андріївка) — вёска ў Бахмуцкай гарадской абшчыне Бахмуцкага раёна Данецкай вобласці, Украіна.

Гісторыя
--------

У ходзе расійска-ўкраінскай вайны вёска была акупавана расійскімі войскамі прыблізна 29 лістапада 2022 года. 14 верасня 2023 года Узброеныя сілы Украіны вызвалілі населены пункт.

Насельніцтва
------------

Паводле даных перапісу 2001 года насельніцтва вёскі складала 74 чалавекі, з іх 81,08 % адзначылі роднай украінскую мову, а 18,92 % — рускую.

Вядомыя людзі
-------------

Выхадцам з вёскі з’яўляецца Сяргей Іванавіч Масіенка (1921—1991) — генерал-лейтэнант авіяцыі, Герой Савецкага Саюза.

Зноскі
------

1. ↑  Андріївка — наша: Сили оборони закріплюються на зайнятих позиціях (укр.). *armyinform.com.ua*. Праверана 14 верасня 2023.
2. ↑  Розподіл населення за рідною мовою на ukrcensus.gov.ua **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 31 липня 2014. Праверана 20 лютого 2015.
**Строіўка** (укр.: Строївка) — вёска ва Украіне, у Дварычанскай пасялковай грамадзе Куп’янскага раёна Харкаўскай вобласці. Насельніцтва 31 чалавек. Да 2020 года орган мясцовага самакіравання — Кам’янскі сельсавет.

Геаграфія
---------

Вёска Строіўка размешчана за 144 км ад абласнога цэнтра, і за 57 км ад раённага цэнтра, у вярхоўях ручая Дзідзіў Яр, на адлегласці 4 км ад ракі Аскол (правы бераг), за 3 км ад вёскі Таполі і за 1 км ад мяжы з Расіяй. Да вёскі прылягае некалькі невялікіх лясных масіваў: урочышчы «Боцікавае», «Рыдкадубка», «Закурдайка», «Яружко» (дуб). Каля вёскі знаходзіцца Строеўскі заказнік — славутасць прыроды мясцовага значэння. Каля вёскі дзейнічаў памежны пункт «Пішчанка — Строіўка».

Гісторыя
--------

Вёска заснавана ў 1899 годзе. З сакавіка 1923 года вёска ў складзе Дварычанскага раёна.

12 чэрвеня 2020 года ў адпаведнасці з распараджэннем Кабінета Міністраў Украіны № 725 «Пра вызначэнне адміністрацыйных цэнтраў і зацвярджэнне тэрыторый тэрытарыяльных грамад Харкаўскай вобласці» вёска ўвайшла ў склад Дварычанскай пасялковай грамады.

17 ліпеня 2020 года ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы і ліквідацыі Дварычанскага раёна вёска ўвайшла ў склад Купянскага раёна Харкаўскай вобласці.

Вёска была часова акупавана расійскімі войскамі падчас шырокамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну.

7 верасня 2023 года памежнікі дэсантна-штурмавой брыгады «Сталёвы рубеж» Гвардыі наступлення паднялі сцяг Украіны ў вызваленым сяле Строіўка.

Асобы
-----

* Шаўкапляс Аляксей Уладзіміравіч — украінскі дыпламат. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Украіны.

Зноскі
------

1. ↑  Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Харківської області (укр.). *Офіційний вебпортал парламенту України*. Праверана 4 лістапада 2022.
2. ↑  Пастанова Вярхоўнай Рады Украіны ад 17 липня 2020 года № 807-IX «Про утворення та ліквідацію районів»
3. ↑  Прикордонники підняли український прапор над двома селами Харківщини (відео) **(нявызн.)**. *Главком* (7 верасня 2023).
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Ганзурына.

**Ганзу́рына** (руск.: Ганзурино) — населены пункт (тып: станцыя) у Івалгінскім раёне Бураціі, у Расіі. Уваходзіць у сельскае паселішча «Арангойскае». Размешчаны пры чыгуначнай станцыі Ганзурына.

Геаграфія
---------

Размешчаны за 8 км на ўсход ад цэнтра сельскага паселішча, улуса Арангой, на левым беразе ракі Селенгі, каля паўднёвага падножжа Ганзурынскага камлюка. З 4 км ніжэй па Селензе знаходзіцца старадаўняе сяло Ганзурына. На станцыю выходзіць аўтадарога з 42-га кіламетру аўтамагістралі А340.

Гісторыя
--------

Пасёлак пры станцыі ўзнік у канцы 1930-х гадоў пры будаўніцтве паўднёвай лініі УСЧ Улан-Удэ — Наўшкі каля сяла Ганзурына. У 1939 годзе па станцыі прайшоў першы цягнік.

25 жніўня 1960 года, са скасаваннем Івалгінскага аймака, сяло Ганзурына і пасёлак станцыі Ганзурына Арангойскага самсавета перададзены ў падпарадкаванне Селенгінскага аймака. 8 снежня 1960 года гэтыя населеныя пункты перададзены ў склад Тарбагатайскага аймака.

З утварэннем у 1963 годзе Улан-Удэнскага аймака сяло і станцыя Ганзурына ўвайшлі ў склад гэтага раёна. 19 жніўня 1985 года за кошт рэарганізацыі Улан-Удэнскага раёна ўтвораны Івалгінскі раён і населеныя пункты па левабярэжжы Селенгі ўвайшлі ў склад новастворанага раёна.

Інфраструктура
--------------

Пуцявая гаспадарка. Дзейнічае чыгуначная станцыя Ганзурына.

Вядомыя асобы
-------------

* Вячаслаў Феліксавіч Шалькевіч (нар. 1941) — беларускі філосаф і гісторык.

Крыніцы
-------

1. ↑
2. ↑  Колькасць насельніцтва Рэспублікі Бурація ў разрэзе раёнаў (хібнасць 50 чалавек) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2015. Праверана 25 лютага 2015.
3. ↑  Афіцыйны сайт Івалгінскага раёна РБ. Гісторыя. Архіўная копія ад 14 ліпеня 2015 на Wayback Machine
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рудня.

**Ру́дня** — вёска ў Лагойскім раёне Мінскай вобласці, на рацэ Гайна, за 6 км на ўсход ад Лагойска. Уваходзіць у склад Лагойскага сельсавета.

Гісторыя
--------

### Расійская імперыя

З 1795 года ў Барысаўскім павеце Мінскай губерні. Паводле рэвізіі ў вёсцы было 15 двароў і 116 жыхароў.

У 1800 годзе у вёсцы працаваў завод металічных вырабаў (даход 171 рубель 43 капейкі срэбрам), які належаў Тышкевічам. На заводзе вырабляліся жалезныя рэчы для ўнутраных патрэб і прадаваліся на мясцовым рынку.

Паводле рэвізіі 1811 года — вёска, 76 душ мужчынскага полу, у складзе маёнтка Лагойск, уласнасць графа І. Тышкевіча. У 1846 годзе — 15 двароў, 156 жыхароў, карчма (даход 400 тыс. срэбрам), належыць графу Канстанціну Тышкевічу. У 1870 годзе вёска, 62 рэвізскія душы мужчынскага полу, у Лагойскай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні, меўся хлебазапасны магазін. Вяскоўцы былі прыхаджанамі Лагойскага праваслаўнага прыхода Свята-Мікалаеўскай царквы. У 1886 годзе сяло, 19 двароў, 156 жыхароў, праваслаўная Свята-Георгіеўская царква на могілках. На пачатку ХХ ст. веска адносілася да Гасцілавіцкай сельскай грамады, у якую ў 1905 годзе ўваходзілі 13 гаспадарак, што мелі 201,9 дзесяцін зямлі. У 1909 годзе — 34 двары, 206 жыхароў, у 1917 годзе — 40 двароў, 243 жыхары.

### Найноўшы час

З 20 жніўня 1924 года вёска ў Лагойскім сельсавеце і раёне Мінскай акругі. У 1930 годзе арганізаваны калгас "8 Сакавіка", працавала кузня. У 1941 годзе 32 двары, 160 жыхароў. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы вывезлі ў Германію 3 жыхароў, 11 вяскоўцаў загінулі на фронце, 23 у партызанскай барацьбе. У 1969 годзе 40 двароў 126 жыхароў. У 2003 годзе 23 двары, 51 жыхар.

Помнікі архітэктуры
-------------------

### Страчаная спадчына

#### Свята-Георгіеўская царква

Свята-Георгіеўская царква была пабудавана ў XIX ст. Размяшчалася на могілках. Была прыпісана да Лагойскай Свята-Мікалаеўскай царквы. Помнік народнага драўлянага дойлідства. Царква была пабудавана прамавугольным зрубам на падмурку (4 х 3,5 х 2,5 сажня). Над гонтавым дахам узвышаўся купал, сцены чляніліся 3 вокнамі і аднымі дзвярамі. Над уваходным ганкам была ўстаноўлена 4-слуповая званіца. Ад царквы застаўся толькі каменны падмурак. 

Падмурак Свята-Георгіеўскай царквы

Літаратура
----------

* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лагойскага раёна. У 2 кнігах.Кн. 1-я. — Мн.: 2003.

| ⛭**Лагойскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Лагойск *(не ўваходзіць у склад)* |  |
| Пасёлкі | 
* Лагожаск
* Чарняхоўскі

 |
| Аграгарадкі | 
* Гасцілавічы
* Косіна

 |
| Вёскі | 
* Аўгустова
* Верагі
* Гаішча
* Жалудоўшчына
* Заазер’е
* Загор’е
* Замасточча
* Знаменка
* Зялёны Луг
* Карцоўшчына
* Мачужычы
* Міхалова
* Ніўкі
* Панізоўе
* Пархава
* Рудня
* Свідна
* Сілічы
* Слагавішча
* Церхавічы
* Чорны Лес

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Скрамблевіч.
**Мар’ян Антонавіч Скрамбле́віч** (нар. 25 сакавіка 1939, г. п. Адэльск, цяпер Гродзенскі раён) — беларускі музыкант (баян, гармонік), музычны педагог, майстар народных музычных інструментаў.

Біяграфія
---------

З сялянскай сям’і. Брат Баляслава Скрамблевіча. Скончыў Адэльскую СШ, служыў у 1960—1963 гадах у войску. У 1963—1970 гадах — настаўнік музыкі і спеваў Адэльскай СШ. З 1970 — загадчык клуба аўтобуснага парку № 1 г. Гродна.

Завочна скончыў у 1965 годзе аддзяленне тэорыі музыкі Універсітэта імя Крупскай у Маскве, курсы баяністаў пры Гродзенскім абласным Доме народнай творчасці. У 1972—1977 вучыўся ў Вышэйшай прафсаюзнай школе культуры ў Ленінградзе. Кіруе з 1970 года хорам аўтапарку № 1 у Гродне.

З 1992 вырабляе народныя музычныя інструменты (дуды, дудкі, ражкі, свісцёлкі, акарыны, гармонікі), якія дэманстраваў на рэспубліканскіх і міжнародных фестывалях.

Прызнанне
---------

* «Чалавек года Гродзеншчыны» (2014).
* Ганаровы грамадзянін Гродзенскага раёна (2016).
* Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва (2020) *«за значны асабісты ўклад у адраджэнне традыцый вытворчасці музычных інструментаў»*.

Рэспубліканская экспертная камісія па народнай творчасці і рамёствах Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь у 2012 годзе прысвоіла М. А. Скрамблевічу званне народнага майстра па вырабе народных музычных інструментаў.
Творчасць Мар’яна Скрамблевіча ў 2012 годзе занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Ганаровыя грамадзяне Архівавана 4 лістапада 2020.
2. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 29 снежня 2020 года № 499 «Аб прысуджэнні спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь» Архівавана 11 студзеня 2021.

Літаратура
----------

* Скрамблевіч Мар’ян Антонавіч // *Пяткевіч А. М.* Людзі культуры з Гродзеншчыны: Даведнік.. — Гродна: ГрДУ, 2000. — 356 с.
**Нацыяна́льная шырокавяшча́льная кампа́ния**, скар. **«Эн-бі-сі́»** (англ.: National Broadcasting Company, скар. **NBC**) — амерыканская тэлевізійная сетка са штаб-кватэрай, якая знаходзіцца ў небаскробе GE Building у Ракфелераўскім цэнтры ў Нью-Ёрку, і з дадатковымі асноўнымі офісамі ў Бербанку (штат Каліфорнія) і Чыкага. Тэлекампанію часта завуць «паўлінам» з-за яе стылізаванага лагатыпа, створанага першапачаткова для каляровых тэлеперадач.

Сфарміраваны ў 1926 годзе «Радыёкарпарацыяй Амерыкі» (Radio Corporation of America, RCA), *NBC* стала першай буйной радыёвяшчальнай сеткай у Злучаных Штатах. У 1986 годзе General Electric выкупіў *NBC* за $ 6,4 млрд у *RCA*. *General Electric* валодаў *RCA* і *NBC* да 1930 года, пасля чаго быў вымушаны іх прадаць у выніку антыманапольных абвінавачванняў. Сетка ў наш час з'яўляецца часткай медыякампаніі NBC Universal, падраздзялення *General Electric*, якая 1 снежня 2009 года набыла пакінутыя 20 % акцый *NBC Universal*, у кампаніі Vivendi. 3 снежня 2009 года кампанія *Comcast* абвясціла пра куплю 51 % акцый *NBC Universal*.
*NBC* даступная ў прыблізна 112 мільёнах хатніх гаспадарках, — 98,6 % гаспадарках, якія маюць тэлевізары. *NBC* мае 10 станцый, якія належаць і кіруюцца ёю, і каля 200 філіялаў у ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  Nielson Network Ratings **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Nielson,TVByTheNumbers. Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2010. Праверана 2010-17-08.
2. ↑  Company Overview **(нявызн.)**.  NBC Universal. Праверана 25 сакавіка 2008.
3. ↑  List of United States over-the-air television networks **(нявызн.)**.  Entomology. Праверана 25 сакавіка 2008.

Гл. таксама
-----------

* Must See TV

Спасылкі
--------

* Афіцыйны вэб-сайт  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | NBC на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · TikTok · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11038258 · BIBSYS: 90947119 · BNF: 12804962t · CiNii: DA03494712 · GND: 1212286-5 · ISNI: 0000 0001 2289 8403 · LCCN: n80050398 · NDL: 00427466 · NLA: 36590525 · NLP: a0000002245542 · NUKAT: n2014063424 · SUDOC: 169831523 · VIAF: 134861149 |

 |
**Білінгс** (англ.: Billings) — найбуйнейшы горад штата Мантана, ЗША. Насельніцтва - 101.876 чалавек па стане на 2007 год.

Гісторыя
--------

Горад быў заснаваны ў 1877 годзе.

Геаграфія
---------

Размешчаны ў паўднёвай частцы штата на беразе ракі Йелаўстан.

Паводле дадзеных бюро статыстыкі ЗША, горад займае агульную плошчу 87.6 км², з якіх 87.3 км² прыпадае на сушу і 0.3 км² - на водныя рэсурсы. Усяго 0.33% агульнай плошчы горада занята вадой.

Клімат
------

Білінгс мае паўпустынны клімат (BSk паводле класіфікацыі клімату Кепена) з гарачым летам і халоднай, сухой зімой. Тэмпература летам можа дасягаць 38 °C (1-3 разы за год) і падаць да -17 °C у начны час сутак зімой (17-18 такіх начэй за год). Ападкаў у выглядзе снегу выпадае ў сярэднім 146 см у год, але з-за цяпла, якое прыносіць у горад ветрам Чынук са снежня па сакавік, снежны полаг у Білінгсе не сталы. У цэлым замаразкі ў горадзе пачынаюцца ў канцы верасня - пачатку кастрычніка і заканчваюцца ў канцы красавіка - пачатку мая. Вясна і восень у Білінгсе ў асноўным лагодныя, але кароткія. Вятры, досыць моцныя час ад часу, лічацца "лёгкімі" ў параўнанні з астатняй Мантанай.
Сярэднегадавая тэмпература - 8,9 °C
Сярэднегадавая хуткасць ветра - 4,7 м/с
Сярэднегадавая вільготнасць паветра - 56 %

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Германіі Білінгс, Германія
* Сцяг Расіі Кемерава, Расія
* Сцяг Японіі Кумамота, Японія
* Сцяг Кітая Паньцзінь, Кітай
* Сцяг Турцыі Дыярбакыр, Турцыя

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 21 верасня 2021.
2. ↑  2020 United States Census / пад рэд. Бюро перапісу насельніцтва ЗША Праверана 1 студзеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q637413'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23766566'></a>

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт горада

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4450630-2 · LCCN: n80005676 · VIAF: 154762969 |
**Жаклін «Джэкі» Джойнер-Керсі** (англ.: Jacqueline "Jackie" Joyner-Kersee; нар. 3 сакавіка 1962, Іст-Сент-Луіс, штат Ілінойс) — амерыканская лёгкаатлетка, якая спецыялізавалася ў скачках у даўжыню, сямібор’е і спрынце. і 4-разовая чэмпіёнка свету.

Спартыўная кар’ера
------------------

З 1986 па 1992 год Джэкі практычна не ведала паражэнняў у сямібор’і і адначасова паспяхова выступала ў скачках у даўжыню. У 1986 годзе яна ўпершыню пераадолела мяжу ў 7000 ачкоў у жаночым сямібор’і. 7 ліпеня 1986 года ўстанавіўшы сусветны рэкорд 7148 ачкоў на Гульнях добрай волі ў Маскве.

У 1988 годзе яна першынствавала на Алімпійскіх гульнях у Сеуле з сусветным рэкордам 7291 ачко і праз пяць дзён заваявала алімпійскае золата ў скачках у даўжыню (7.40). Праз 4 гады яна паўтарыла поспех у сямібор’і на Алімпійскіх гульнях у Барселоне зноў перавысіўшы бар’ер 7000 — 7044 ачкоў.

У апошні раз Джэкі Джойнер удзельнічала ў Гульнях 1996 года ў Атланце. Яна заваявала там бронзавы медаль у скачках у даўжыню і не змагла скончыць праграму сямібор’я з-за абвастрэння траўмы. У 1996 годзе Джэкі пакінула дарожку стадыёна і паспрабавала сябе ў якасці гульца баскетбольнай каманды «Richmond Rage», але без асаблівага поспеху.

У 1998 годзе яна вярнулася назад у лёгкую атлетыку і нават выйграла Гульні добрай волі ў праграме сямібор’я (6502 ачкі) пасля чаго паведаміла што пакідае вялікі спорт. Але ў 2000 годзе ва ўзросце 38 гадоў яна не прайшла адбор на Алімпіяду ў Сіднеі ў склад каманды ЗША і на гэтым скончыла сваю кар’еру.

З 2001 года Джэкі займаецца дабрачыннай дзейнасцю, у родным горадзе Іст-Сент-Луісе яна заснавала фонд свайго імя падтрымлівае юных спартсменаў.

Зноскі
------

1. ↑  Jackie Joyner-Kersee // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Jackie Joyner Kersee // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Munzinger · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CONOR: 99212899 · GND: 120402866 · ISNI: 0000 0000 8205 1143 · LCCN: n91116841 · NKC: xx0208923 · SUDOC: 144135582 · VIAF: 20511122 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ака.

**А́ка**, таксама **яка**, **баяка** (саманазва: *Bayaka*) — этнічная супольнасць пігмеяў. Жывуць пераважна ў Рэспубліцы Конга і ЦАР. Агульная колькасць (2019 г.) — 60 000 чалавек.

У 2008 годзе паліфанічныя спевы ака былі ўключаны у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Паходжанне
----------

Пігмеі ака маюць агульнае паходжанне з іншымі пігмеямі захаду Цэнтральнай Афрыкі, з якімі складалі адзіную папуляцыю да перыяда, які скончыўся 2800 гадоў таму. Найбольш блізкімі да ака з'яўляюцца пігмеі бака, што жывуць на захад ад іх. Абодва народа прынята аб'ядноўваць агульнай назвай *мбенга*. Каля 500 гадоў таму адбыўся моўны падзел дзвюх груп. Сучасныя ака размаўляюць на мове банту, у той час як бака — на ўбангійскай мове. Акрамя таго, сфарміраваліся іншыя адрозненні ў формах палявання і рытуалах.

Паліфанічныя спевы
------------------

Музыка, танцы і песні — неад'емная частка паўседзённага жыцця ака. Яны суправаджаюць цырымоніі пасялення ў лясных лагерах, палявання і пахавання. Ака на паўднёвым захадзе ЦАР развілі своеасаблівую вакальную традыцыю з складаным тыпам контрапунтной паліфоніі, заснаванай на чатырох галасах. Гэта вакальная традыцыя дапушчае спантаны выраз і імправізацыю. Кожны спявак можа змяніць свой голас, каб прайграць мноства варыяцый. Такім чынам ствараецца ўражанне сталага развіцця спеву. Песні суправаджаюцца ўдарнымі і струннымі інструментамі, у тым ліку барабанам *энзека* і арфападобнай прыладай *геедалэ-багонга*, а таксама танцамі. Танцоры пляскаюць у далоні. 

У 2008 г. паліфанічныя спевы ака былі ўнесены ў спіс нематэрыяльнай сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Спасылкі
--------

* Countries and Their Cultures
* Polyphonic singing of the Aka Pygmies of Central Africa - UNESCO
* Aka-farmer relations in the northwest Congo Basin
* Growth pattern from birth to adulthood in African pygmies of known age
* Languages of African rainforest "pygmy "hunter-gatherers: language shifts without cultural admixture
* Aka Fieldsite in the Congo Basin
* AKA (BAYAKA/BAAKA)) PEOPLE: AN EGALITARIAN PYGMY SOCIETY WITH THE WORLD BEST DADS
* Are the men of the African Aka tribe the best fathers in the world?

Зноскі
------

1. ↑  Pygmy, Bayaka
2. ↑  A Short History of African Pygmies
3. ↑  Serge Bahuchet. Historical perspectives on the Aka and Baka Pygmies in the western Congo basin: 86th Annual Meeting of the American Anthropological Association. 1987
**Вангунк** (сучасная саманазва: *Wangunk*), таксама **Матабесет** (англ.: Mattabessett) † — індзейскі народ, карэнныя насельнікі ўсходу Канектыкута (ЗША). У нашы дні не існуюць як этнічная супольнасць.

Вангунк належалі да плямён усходніх алганкінаў, якія з'явіліся на ўсходнім узбярэжжы ЗША і Канады каля 2000 — 3000 гадоў таму. Да моманту перасялення еўрапейскіх каланістаў у XVII ст. яны асвоілі ручное земляробства, вырошчвалі «тры сястры». Аднак археалагічныя раскопкі выявілі, што асноўную ежу вангунк атрымлівалі дзякуючы паляванню, рыбалоўству і збіральніцтву. Вакол сталых вёсак, што будаваліся ўздоўж рэк, знаходзіліся невялікія паселішчы, дзе асобныя сем'і займаліся сезоннай здабычай. Вангунк выраблялі кераміку, апрацоўвалі камень і косць.

Мяркуецца, што ў пачатку XVII ст. агульная колькасць вангунк складала каля 10 тысяч чалавек, аднак пасля трох эпідэмій, што здарыліся да 1620 г. і міграцыі пеквот, скарацілася да 500 чалавек. Не вядома, ці мелі вангунк агульную палітычную арганізацыю і адзіную саманазву. Англійскія каланісты называлі іх **матабесет** па месцу рассялення, а назва **вангунк** ужываецца сучаснымі нашчадкамі індзейцаў Канектыкута.

Пасля вайны паміж англійскімі каланістамі і пеквот у 1637 г. землі вангунк сталі асвойвацца англічанамі і моэган. Лічыцца, што большасць вангунк пакінула гэту тэрыторыю і перасялілася на захад. Для астатніх у другой палове XVII ст у Канектыкуце была створана першая на тэрыторыі ЗША індзейская рэзервацыя Голдэн-Хіл. К канцу XVIII ст. яе насельнікі прынялі хрысціянства, многія перасяляліся ў Масачусетс або Нью-Ёрк.

У нашы дні ў Канектыкуце працягваюць жыць нашчадкі вангунк, у тым ліку на тэрыторыі рэзервацыі Паўгусет каля Голдэн-Хіл (0,0010 км²), прызнанай з боку Канектыкута, але не на федэральным ўзроўні. Аднак яны не вылучаюцца ў якасці самастойнай этнічнай супольнасці.

Спасылкі
--------

* Wangunk Yale Indian Papers Project
* Wangunk Indians Connecticut Native American Tribe
* Mattabesic - First Nations
* Lucianne Lavin, Pre-colonial History of the Wangunk
**Забастоўка шахцёраў у СССР у 1989 годзе** — адна з першых адкрытых масавых забастовак у СССР.

Ход падзей
----------

Хваляванні ў шахцёрскім асяроддзі пачаліся яшчэ вясной 1989 года. З 2 сакавіка 1989-га года гарнякі шахты «Паўночная» ў Варкуце на працягу трох дзён трымалі забастоўку, дамогшыся замарожвання рашэння аб пераглядзе нормаў і прымусіўшы выплаціць належную ім прэмію. 3 красавіка на шахце імя «60-годдзя Ленінскага камсамола» ў Растоўскай вобласці 205 шахцёраў пасля змены адмовіліся выходзіць з забою, пратэстуючы супраць рэзкага зніжэння расцэнак за тону здабытага вугалю. З 4 па 8 красавіка ў Нарыльску спынілі працу тысячы гарнякоў 5-ці руднікоў Нарыльскага горна-металургічнага камбіната, з асноўнымі патрабаваннямі вярнуць разрады, якія існавалі да перагляду сістэмы аплаты працы, і выконваць нормы працы. Працу прыпынілі таксама гарнякі на шахтах Данбаса, Тульскай, Свярдлоўскай і Кемераўскай вобласці.

11 ліпеня 1989 года пачалася масавая забастоўка ўсіх вуглездабыўных прадпрыемстваў Междурэчанска Кемераўскай вобласці. Забастоўка шахцёраў Междурэчанска дала штуршок да забастоўкі гарнякоў не толькі на Кузбасе, але і на астатніх вугальных басейнах СССР. У перыяд з 11 па 17 ліпеня на Кузбасе страйкавала 165 прадпрыемстваў, на Данбасе ў перыяд з 19 па 30 ліпеня страйкавала 174 шахты, у Карагандзінскім вугальным басейне з 20 па 23 ліпеня страйкавала 26 шахт. У масавым страйку таксама ўдзельнічалі шахцёры Варкуты і Сахаліна.

У выніку забастовак урад СССР вырашыў пайсці на саступкі шахцёрскім стачкам і сесці за стол перамоваў. У выніку перамоваў Савет Міністраў СССР выпусціў пастанову «Аб мерах па забеспячэнні выканання сумесных рашэнняў, прынятых урадавымі камісіямі з удзелам УЦСПС і забастовачнымі камітэтамі працоўных вугальных рэгіёнаў краіны», які часткова выконваў патрабаванні страйкоўцаў.

Наступствы
----------

Забастоўкі шахцёраў 1989 года сталі адной з прычын змены палітычнага і эканамічнага ладу ў СССР і паслужылі прыкладам для правядзення аналагічных забастовак з эканамічнымі і палітычнымі патрабаваннямі ў розных савецкіх рэспубліках.

Так, напрыклад, страйкі шахцёраў сталі прыкладам для забастовачнага руху ў Малдове, які прывёў да прыднястроўскага і гагаузскага канфлікту. Прыклад з забастоўшчыкаў 1989 года бралі шахцёры Данбаса і беларускія страйкамаўцы ў 1991 годзе.

Страйкі 1989 года паклалі пачатак да стварэння незалежнага прафсаюзнага руху. Так, пасля шахцёрскіх забастовак быў створаны Незалежны прафсаюз гарнякоў СССР, які стаў прабацькам Беларускага незалежнага прафсаюза і Незалежнага прафсаюза гарнякоў Украіны.

Зноскі
------

1. 1 2  *НПГ*. Шахтерские забастовки 1989 года - НПГ (руск.).
2. ↑  *МЗС ПМР*. Историко-правовые предпосылки создания Приднестровской государственности. Роль и значение Приднестровской Молдавской Республики в мировом политическом процессе (руск.). Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2015. Праверана 23 кастрычніка 2022.

Спасылкі
--------

* «Для шахтеров Кузбасса своим Валенсой стал Ельцин» Рабочий вожак и губернатор Кузбасса Михаил Кислюк о роли горняков в развале СССР, Lenta.ru
* Soviet Miners’ Strike Grows; 100,000 Join In, Los Angeles Times
**Лі́пары** (італ.: Lìpari), або **востраў Эола** (італ.: Isola Eolie) — самы буйны востраў у групе Ліпарскіх астравоў. Уваходзіць у склад Італіі. Агульная плошча — 37,6 км². Насельніцтва (разам з суседнімі астраўкамі, 2011 г.) — 11 549 чал.

Геаграфія
---------

Востраў Ліпары месціцца ў 27 км на поўнач ад Сіцыліі, у 437,6 км на паўднёвы ўсход ад Рыма, у 1969 км на паўднёвы захад ад Мінска. Даўжыня — 9,6 м. Найбольшая шырыня — каля 7 км. Ад бліжэйшага вострава Вулкана Ліпары адлучае праліў меней за 1 км.

Мае вулканічнае паходжанне. Узнік каля 223 тыс. гадоў таму. Наймалодшыя геалагічныя фарміраванні адносяцца да VI ст. н. э. Востраў гарысты.
Найвышэйшы пункт — гара Монтэ-Кірыка (602 м). На захадзе і поўдні сустракаюцца фумаролы з гарачай вадой.

На Ліпары здаўна здабывалі каалін.

Гісторыя
--------

Востраў Ліпары быў населены ў сярэднім неаліце выхадцамі з суседняй Сіцыліі. Тут здаўна здабывалі абсідыян, які карыстаўся значным попытам нават пасля пачатку апрацоўкі металаў. Акрамя таго, старажытныя тубыльцы займаліся земляробствам, жывёлагадоўляй і рыбалоўствам. Археолагамі выяўлены рэшткі керамікі, характэрнай для мінойскай балканскай Грэцыі, а потым — для мікенскай культуры. У другой палове 2 тысячагоддзя да н. э. з'яўляюцца ўмацаваныя паселішчы, якія будавалі ў непрыступных мясцінах. У канцы 2 тысячагоддзя да н. э. на востраве з'явіліся новыя жыхары з Паўднёвай Італіі.

У 580 г. да н. э. на Ліпары прыбылі грэчаскія каланісты. Яны заспелі грамадства з 500 тубыльцаў, якія разам апрацоўвалі зямлю і разам ахоўвалі востраў ад піратаў. Згодна паданню, ліпарцы былі нашчадкамі аўсона Ліпара і грэка Эола. У сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. з-за нападаў этрускаў большая частка карэннага насельніцтва пакінула востраў. Гэта дазволіла дарыйцам заснаваць на ім сваю калонію. Яны самі актыўна займаліся пірацтвам, рабавалі італійцаў і этрускаў.

У 252 г. да н. э. Ліпары быў заваяваны рымлянамі. У гады войн з Карфагенам, а таксама грамадзянскай вайны паміж Актавіянам і Пампеям востраў выкарыстоўваўся як ваенная база.

У сярэднявеччы Ліпары належаў да дзяржавы остготаў, Візантыі, Неапалітанскага каралеўства. Тут сяліліся манахі-пустэльнікі і некаторы час існавала біскупская кафедра, прыязджалі пілігрымы. У 839 г. і 1540 г. востраў рабавалі мусульманскія піраты.

У 1861 г. далучаны да Італіі.

Турызм
------

Турызм з'яўляецца асновай эканомікі вострава. Порт Ліпары прымае паромы з бліжэйшага сіцылійскага порта Мілаца, улетку з Неапаля, і Палерма. Аэрапорта няма, аднак дзейнічае верталётная пляцоўка.

Славутыя мясціны:

* Горад Ліпары, каля якога знаходзіцца пляж. У самім горадзе — археалагічны музей.
* Пемзавыя кар'еры каля вёскі Канета. Тут таксама ёсць пляж.
* Гара Сант-Анджэла (594 м) — лепшы пункт для агляду панарамы вострава. На гары таксама знаходзяцца фумаролы.
* Сан-Каладжэра, дзе знаходзяцца гарачыя купальні.
* Бельведэрэ-дзі-Кватрочы — месца для агляду суседніх Ліпарскіх астравоў.

Спасылкі
--------

* Lipari: Volcanological History Архівавана 17 студзеня 2008.
* The history of the Aeolian Islands The history of the Aeolian Islands
* Island of Lipari
Дунаецкі замак Другетаў, Польшча
**Другеты** (*Drugeth*) — венгерскія магнаты, якія валодалі Ужгарадам з 1322 па 1684 гады. Родапачынальнік роду, Філіп Другет (1288—1327), родам француз, прыбыў у Венгрыю з Апуліі ў свіце Карла Роберта, заснавальніка Анжуйскай дынастыі.

Філіп Другет узначальваў каралеўскія войскі падчас вайны з арміямі баронаў, якія адмаўляліся прызнаць уладу Карла Роберта і валодалі вялікімі зямельнымі ўладаннямі на поўначы Венгерскага каралеўства (сучасныя Славакія і Закарпацце) — Аба Амадэя, Матэ Чака і Петра Петуні. За дапамогу ў здушэнні феадальнай фронды Другетам былі падараваны вялікія зямельныя надзелы ў Закарпацці, на якіх былі пабудаваны Невіцкі і Ужгарадскі замак (у яго цяперашнім выглядзе). Адна з галін роду абгрунтавалася ў Гуменні на тэрыторыі Славакіі.

Апошні з земплінскай галіны Другетаў — Жыгманд II — быў у 1684 годзе пакараны смерцю сваім былым паплечнікам Імрэ Цёкёлі за здраду і пераход на бок Габсбургаў. Пасля пакарання смерцю Жыгманда яго сястру (пам. 1691) узяў у жонкі граф Міклаш Берчэні, які атрымаў у спадчыну ўладанні яе продкаў у Марамурэшы і Закарпацці, уключаючы Ужгарадскі замак.

Спасылкі
--------

* Радаводны роспіс Другетаў
* Эпоха Другетаў ва Ужгарадзе

| ⛭Вышэйшая арыстакратыя Венгерскага каралеўства |
| --- |
| Магнаты | 
* Другеты†
* Цылеі†
* Хуньядзі†
* Запальяі†
* Батары†
* Ракацы†

 |
| Баны | 
* Драшкавічы
* Зрыні†
* Франкапаны†
* Эрдзёдзі

 |
| Князі | 
* Бацьяні
* Грасалкавічы†
* Пальфі
* Эстэрхазі
* Фештэцічы

 |
| Графы | 
* Апані
* Банфі
* Зічы
* Караі
* Перэні
* Сечэні

 |
**Эвелін Эшфард** (нар. 15 красавіка 1957 года, Шрыўпарт, шт. Луізіяна, ЗША) — амерыканская лёгкаатлетка, спрынтар, алімпійская чэмпіёнка 1984 года і сярэбраны прызёр Алімпіяды 1988 года ў бегу на 100 метраў. Тройчы заваёўвала залатыя алімпійскія ўзнагароды ў складзе каманды ЗША ў эстафеце 4×100 метраў (1984, 1988, 1992).

Біяграфія
---------

У 19-гадовым узросце ўпершыню выступала на Алімпійскіх гульнях 1976 года ў Манрэалі, дзе заняла 5 месца ў бегу на 100 метраў з вынікам 11,24 с. Алімпіяду 1980 года ў Маскве прапусціла з-за байкоту, арганізаванага адміністрацыяй ЗША. На Алімпійскіх гульнях 1984 года ў Лос-Анджэлесе, дзе з-за байкоту сацыялістычных краін у адказ адсутнічалі яе асноўныя саперніцы з ГДР, заваявала золата ў бегу на 100 метраў з вынікам 10,97 с (першы вынік лепш за 11 секунд на Алімпійскіх гульнях) і ў эстафеце 4×100 метраў з вынікам 41,65 с. На Алімпійскіх гульнях 1988 года ў Сеуле на дыстанцыі 100 метраў заняла другое месца (10,83w) пасля суадпаведніцы Флорэнс Грыфіт-Джойнер (10,54) і заваявала другое золата ў эстафеце. На Алімпійскіх гульнях 1992 года ў Барселоне ва ўзросце 35 гадоў не змагла выйсці ў фінал, заняўшы пятае месца ў паўфінале з вынікам 11,29 с, затым заваявала трэцяе алімпійскае золата ў эстафеце, дзе бегла за зборную ЗША першы этап.

На чэмпіянаце свету 1983 года ў Хельсінкі, выступаючы ў рангу рэкардсменкі свету, Эвелін Эшфард у фінале пашкодзіла падкаленнае сухажылле і не фінішавала, саступіўшы перамогу сваёй асноўнай саперніцы Марліз Гер з ГДР. Аналагічная траўма не дазволіла ёй перамагчы на чэмпіянаце свету 1987 года.

Эвелін Эшфард двойчы ўстанаўлівала сусветны рэкорд у бегу на 100 метраў. Першы раз — 10,79 з на Нацыянальным спартыўным фестывалі ў Каларада-Спрынгс 3 ліпеня 1983 года, другі — 10,76 з на спаборніцтвах «Сусветны клас у Цюрыху» 22 жніўня 1984 года. Апошні рэкорд быў пабіты ў 1988 годзе цяперашняй сусветнай рэкардсменкай Флорэнс Грыфіт-Джойнер (10,49 с). На 7 верасня 2012 года Эшфард з гэтым вынікам займае 8-е месца ў спісе лепшых на дыстанцыі 100 метраў.

Эшфард названа лёгкаатлетам № 1 па версіі часопіса Track & Field News у 1979 і 1981 годзе ў бегу на 100 метраў і ў 1981 годзе ў бегу на 200 метраў. У 1981 і 1984 годзе названа Атлетам года.

30 мая 1985 года Эвелін Эшфард нарадзіла дачку Райну Эшлі Вашынгтон (англ.: Raina Ashley Washington), пасля чаго вярнулася на дарожку і ў 1986 годзе прайграла толькі адно спаборніцтва на дыстанцыях 100 і 200 метраў.

Зноскі
------

1. ↑  Evelyn Ashford // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Evelyn Ashford // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
3. 1 2 3  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Munzinger · Notable Names Database · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 78483 · LCCN: n90645738 · VIAF: 68087634 |
**«Дом Цмока»** (англ.: House of the Dragon) — амерыканскі фэнтэзійны тэлесерыял у жанры фэнтэзі, які з’яўляецца незалежным прыквелам «Гульні тронаў» (2011—2019) і другім серыялам у франшызе «Песня Лёду і агню». Праект створаны Джорджам Р. Р. Марцінам і Райанам Кондаламbeen для тэлеканала HBO. Абодва серыялы заснаваны на серыі раманаў Марціна «Песня Лёду і агню». Кондал і Мігель Сапочнік выступаюць шоуранерамі праекта. «Дом Цмока» заснаваны на некаторых частках рамана «Полымя і кроў» і яго дзеянні разгортваюцца прыкладна за 200 гадоў да падзей «Гульні тронаў», за 172 гады да нараджэння Дайнэрыс Таргарыен, нашчадка аднайменнага каралеўскага дома, і праз 100 гадоў пасля аб’яднання сямі каралеўстваў дзякуючы заваяванням Таргарыенаў. У серыяле апавядаецца пра пачатак канца Дома Таргарыенаў, падзеях, якія прывялі да грамадзянскай вайны за трон, вядомую як «Танец Драконаў», і пра саму вайну.

Заказ на стварэнне «Дома цмока» паступіў у кастрычніку 2019 года, кастынг стартаваў у ліпені 2020 года, а асноўныя здымкі пачаліся ў красавіку 2021 года ў Вялікабрытаніі. Прэм’ера серыяла адбылася 21 жніўня 2022 года, першы сезон складаецца з дзесяці серый. Праз пяць дзён пасля прэм’еры серыял быў падоўжаны на другі сезон. Сапочнік пасля першага сезона пакінуў пасаду шоуранера, пакінуўшы Кондала адзіным шоуранерам на другі сезон. Першы сезон атрымаў досыць станоўчыя водгукі, эксперты адзначылі аркі персанажаў, сцэнарый, музыку і акцёрскую ігру (асабліва Кансідайна, Сміта, Д’арсі, Алкок і Кук). Аднак тэмп апавядання, асабліва часовыя скокі, і асвятленне ў некаторых сцэнах падвергліся крытыцы. Прэм’еру серыяла на HBO Max і кабельных каналах паглядзелі больш за 10 мільёнаў гледачоў, што стала самым вялікім паказчыкам у гісторыі HBO.

Сюжэт
-----

Серыял распавядае пра падзеі на выдуманым кантыненце Вэстэросе, якія адбываліся прыкладна за 200 гадоў да падзей «гульні тронаў». Сюжэт сканцэнтраваны на «Скокі Драконаў»- грамадзянскай вайне (129—131 год ад заваёвы Эйегона I), прычынай якой стала барацьба паміж двума галінамі дома Таргарыенаў. «Скокі» пачалася пасля балючай смерці караля Візерыса I, калі прынцэса Рэйніра, падтрыманая партыяй «чорных», і Эйгон Таргарыен, падтрыманы партыяй «зялёных», адначасова абвясцілі аб сваіх правах на Жалезны трон.

### Выхад на хатніх носьбітах

Першы сезон выйдзе ў фарматах 4K UHD Blu-ray, стандартным Blu-ray і DVD 20 снежня 2022 года і будзе ўтрымліваць больш за гадзіну закулісных інтэрв’ю і відэа.

Гл. таксама
-----------

* Аповесць «Прынцэса і каралева» (2013) і яе прыквел «Прынц-разбойнік» (2014), напісаныя Джорджам Р. Р. Марцінам, пазней былі ўключаны ў сюжэтную лінію «Скокі драконаў» у рамане «Полымя і кроў».

Зноскі
------

1. ↑  In the Battle of the Genre Shows, Does House of the Dragon or Rings of Power Take the Crown? **(нявызн.)**, *Vanity Fair* (October 20, 2022).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes |