**Цыбуля рэпчатая** (*Allium cepa*) — шматгадовая травяністая расліна, від роду Цыбуля (*Allium*) сямейства Амарылісавыя (*Amaryllidaceae*) падсямейства Цыбулевыя (*Allioideae*), раней адносілася да самастойнага, цяпер скасаванага сямейства Цыбулевыя (*Alliaceae*). Шырока распаўсюджаная агароднінная культура.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
| Зверху ўніз: Суквецце раскрытае і закрытае (у чахле), асобныя кветкі, лісце і цыбуліна. |

Шматгадовая расліна (у культуры — двухгадовая).

Цыбуліна буйная, сплюшчана-шарападобная ці прадаўгаватая да 15 см у дыяметры, плёнкавая. Вонкавыя лускі сухія, жоўтыя, радзей фіялетавыя ці белыя; унутраныя — мясістыя, белыя, зеленаватыя або фіялетавыя, размешчаны на скарочаным прамым сцябле, званым донцам. На донцы ў пазухах сакавітых лускавінак знаходзяцца пупышкі, якія даюць пачатак даччыным цыбулінам, якія ўтвараюць «гняздо» з некалькіх цыбулін.

Лісце трубчастае, шыза-зялёнае.

Кветкавая стрэлка да 1,5 м вышынёй, полая, уздутая, канчаецца шматкветкавым парасонападобным суквеццем. Кветкі на доўгіх кветаножках. Калякветнік зелянява-белы, да 1 см у дыяметры, з шасці лісточкаў, тычынак 6; песцік з верхняй трохгнездавой завяззю. Часам у суквецці акрамя кветак утвараюцца дробныя цыбулінкі.

Плод — каробачка, якая змяшчае да шасці семачак. Насенне чорнае, трохграневае, маршчыністае, дробнае.

Цвіце ў ліпені-жніўні. Плады спеюць у жніўні.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Двухгадовая расліна. У першы год утварае цыбуліну — пакарочанае сцябло (дзенца), на якім у чаргаваным парадку размяшчаецца лісце з генератыўнымі або вегетатыўнымі пупышкамі ў пазухах. На другі год з цыбуліны развіваецца кветанос, што заканчваецца буйным суквеццем у выглядзе шарападобнага парасона, на якім фарміруюцца плады (трохгнездавая каробачка). Кветкавае сцябло (стрэлка) і лісце — трубчастыя. Кветкі шаравата-белыя на доўгіх кветаножках, апыляюцца насякомымі.

Хімічны састаў рэпчатай цыбулі непастаянны і залежыць ад сорту, велічыні цыбуліны, зоны вырошчвання, узроўню агратэхнікі. Найбольшая розніца назіраецца ў колькасці сухіх рэчываў, цукроў і эфірных алеяў, якія вызначаюць вастрыню смаку цыбулі, яе пажыўную каштоўнасць. Салодкія і вострыя сарты цыбулі маюць у сабе ад 9-11 да 16-22 % сухога рэчыва, ад 6-8 да 10-11 % агульнага цукру, 3-4,5 % бялку, 0,4-0,5 % тлушчу, ад 10-20 да 26-130 мг% эфірнага алею. У спелай цыбулі ёсць вялікая колькасць мінеральных рэчываў. Мае ў сабе солі кальцыю, калію, фосфару, жалеза, цынку, а таксама алюмінію, медзі, магнію, натрыю, серы. Багатая вітамінам С, а таксама А, В1, В2, РР. У цыбулінах ёсць да 520 мг% важнейшых для арганізма чалавека амінакіслот (аргінін, валін, гістыдзін).

Таксанамія
----------

Класіфікацыя Кронквіста (1988) адносіла гэты род да лілейных (*Liliaceae*), пазней паводле вынікаў філагенетычных даследаванняў род Цыбуля (*Allium*) быў выдзелены ў асобнае сямейства Цыбулевыя (*Alliaceae*) (Сістэма APG II  (руск.) (бел.), аднак у больш позняй Сістэме класіфікацыі APG III (2009) роды, якія ўваходзілі ў гэта сямейства, былі ўключаны ў сямейства Амарылісавыя (*Amaryllidaceae*).

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 13 сямействаў, сярод якіх найбольш буйныя — Касачовыя, Асфадэлавыя, Архідныя, Спаржавыя |   | яшчэ дзве трыбы: *Gilliesieae*, *Tulbaghieae* |   | яшчэ некалькі соцен відаў, у тым ліку Цыбуля-батун, Цыбуля-парэй, Часнок, Цыбуля скарада, Цыбуля мядзведжая |
|   |   |   |   |   |   |
|   | парадак **Спаржакветныя** |   |   | падсямейства ***Allioideae*** |   |   | род **Цыбуля** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя**, ці **Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Амарылісавыя** (каля 1600 відаў) |   |   | трыба ***Allieae*** |   |   | **Цыбуля рэпчатая** |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 58 парадкаў кветкавых раслін (згодна з Сістэмай класіфікацыі APG III) |   | яшчэ два падсямействы, *Agapanthoideae* і *Amaryllidoideae* |   | яшчэ каля 15 родаў, з іх да роду Цыбуля найбольш блізкі *Nectaroscordum* |   |
|   |   |   |   |

### Разнавіднасці

У рамках віду раней вылучалі некалькі разнавіднасцей, напрыклад:

* Allium cepa var. solaninum Alef.
* Allium cepa var. viviparum (Metzg.) Alef.

Часам *Allium ascalonicum* разглядаецца як разнавіднасць цыбулі рэпчатай (Allium cepa var. aggregatum G.Don).

Агратэхніка
-----------

Рэпчатую цыбулю можна вырошчваць у аднагадовай (сяўба насення або высадка расады), двухгадовай (пасадка сеянкі) і шматгадовай (высадка выбарку) культуры. Цыбуля добра расце на лёгкіх супясчаных і сугліністых глебах са слабай кіслотнасцю.

Да цяпла цыбуля не вельмі патрабавальная. Пры тэмпературы 18-20 °C і нармальным увільгатненні ўсходы з’яўляюцца на 10-12-ы дзень. Усходы лёгка пашкоджваюцца замаразкамі, але дарослыя расліны ў бязветранае надвор’е пераносяць замаразкі да −6-8 °C.

### Хваробы і шкоднікі

* *Delia antiqua* — найбольш небяспечны шкоднік
* Перанаспароз
* Шэйкавая гнілата  (руск.) (бел. — грыбковае захворванне, якое прыводзіць да псуты цыбулін пры захоўванні.

Хімічны склад
-------------

Цыбуліны ўтрымліваюць 8-14 % цукроў (фруктоза, цукроза, мальтоза, Поліцукрыды інулін), бялкі (1,5-2 %), вітаміны (аскарбінавая кіслата), флаваноіды кверцэцін, ферменты, сапаніны, мінеральныя солі калію, фосфару, жалеза і інш, фітанцыды.

У зялёным лісці лука ўтрымліваюцца цукры, бялкі, аскарбінавая кіслата. У цыбулінах і лісці маецца эфірны алей, які надае ім спецыфічны пах і востры смак, серазмяшчальныя злучэнні, ёд, арганічныя кіслоты (яблычная і лімонная), слізі, пектынавыя рэчывы, гліказіды.

Лук стымулюе вылучэнне стрававальных сокаў, аказвае мачагоннае і некаторае заспакаяльнае дзеянне. Фітанціды лука вызначаюць бактэрыцыдныя і антыгельмінтныя ўласцівасці расліны.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Жоўтая, фіялетавая і белая цыбуля. |

У культуры вядома звыш 5 тысяч гадоў.

Сярэдняя ўраджайнасць рэпчатай цыбулі — каля 350 ц з га. Лепшы ўраджай дасягаецца пры тэмпературы 18-20 °C. Пры тэмпературы ніжэй 13 °C развіццё цыбулін запавольваецца, устойлівасць да захворванняў зніжаецца. Пры гарачым сухім надвор’і пагаршаецца смак зеляніны.

Выведзена мноства сартоў, якія адрозніваюцца на смак і колькасцю цыбулін, а таксама хуткаспеласцю. У Крыму папулярная цыбуля з фіялетавай лупінай, так званая «ялцінская цыбуля». Вострыя сарты вырошчваецца ў двухгадовай культуры, салодкія і паўвострыя ва ўмовах Украіны ў аднагадовай.

Вандруючы ў 1927 годзе па Іспаніі, Мікалай Вавілаў адзначаў самую высокую ў свеце ўраджайнасць валенсійскага сорту цыбулі рэпчатай, якая мела 5000 пудоў з аднаго гектара. У Валенсіі ў той час пад пасевы гэтага сорту выкарыстоўвалася больш за 9 тысяч гектараў.

### У кулінарыі

|  |
| --- |
|  |
| Х. Суцін. «Нацюрморт з цыбуляй», 1916 |

Цыбуля мае каштоўныя смакавыя і пажыўныя якасці. Рэпчатая цыбуля спажываецца ў ежу свежая, вараная, смажаная. Незаменная для прыгатавання і араматызацыі страў, садзейнічае лепшаму страваванню, павялічвае выдзяленне страўнікавага соку і павышае засваяльнасць ежы арганізмам чалавека.

У цяперашні час цыбуля рэпчатая з’яўляецца адной з найважнейшых агароднінных культур. Цыбуліны і лісце выкарыстоўваюцца як заправа ў кансервавай прамысловасці, да салатаў, вінегрэту, грыбоў, агароднінных і мясных страў, а таксама як рэзка-вітамінавая закуска і смакавая дабаўка да супоў, соусаў, падліўкі, фаршу.

Часцей за ўсё цыбуля ўжываецца ў сырым выглядзе або падсмажаным на сале або алеі да залацістага колеру. Сырая цыбуля выдатна дапаўняе каўбасныя і мясныя вырабы, тварог, сыры, хлеб з салам.

### У навуцы

Цыбуля рэпчатая выкарыстоўваецца ў якасці мадэльнага арганізма  (руск.) (бел. ў метадзе Allium test  (руск.) (бел. ужывальным для генатаксікалагічных  (руск.) (бел. даследаванняў.

### У медыцыне

|  |
| --- |
|  |
| Я. Норблін. «Гандляр цыбуляй», 1817 |

У медыцыне вядомы з часоў Гіпакрата. Лячэбныя ўласцівасці цыбулі прызнавалі ўсе народы. Рымляне лічылі, што сіла і мужнасць салдат павялічваюцца пры ўжыванні цыбулі, таму ён уваходзіў у ваенны рацыён. У Егіпце цыбулі аддавалі ўшанаванні як бажаству. Пры Гіпакраце цыбулю прапісвалі хворым рэўматызмам, падаграй, а таксама ад атлусцення. Знакаміты персідскі лекар і навуковец Ібн Сіна (Авіцэна) у пачатку XI стагоддзя пісаў пра цыбулю: «ядомая цыбуля асабліва дапамагае ад шкоды дрэннай вады, калі кінуць у яе ачысткі цыбулі, гэта адзін са сродкаў, знішчальных яе пах… Цыбулевы сок карысны пры забруджаных ранах, змазваць вочы выціснутым сокам цыбулі з мёдам карысна ад бяльма… Цыбулевы сок дапамагае ад ангіны. Ядомая цыбуля з прычыны сваёй горычы ўмацоўвае слабы страўнік і ўзбуджае апетыт». На Усходзе існавала прымаўка: «Цыбуля ў тваіх абдымках — праходзіць усякая хвароба».

Дзякуючы наяўнасці лятучых эфірных алеяў (фітанцыдаў) валодае бактэрыцыднымі ўласцівасцямі. Вядома як сродак, які падмацоўвае сілы і ўзбуджае энергію, а таксама як лякарства ад многіх хвароб. Медыцынай устаноўлена, што сок цыбулі здольны раствараць ныркавы пясок і камяні. Выяўлена яе здольнасць зніжаць колькасць цукру ў крыві. Цыбуля зніжае згортвальнасць крыві і таму карысная пры тромбафлебітах і ўсіх іншых захворваннях, звязаных з пашкоджаннем сасудаў. Спіртавая выцяжка з цыбулін (алілчэп) выкарыстоўваецца пры атаніі кішэчніка, калітах і для павышэння тонусу і сакрэцыі страўнікава-кішачнага тракту, пры атэрасклерозе, садзейнічае нармальнай рабоце сэрца. Водны або спіртавы настой з сухіх шалупінак рэпчатай цыбулі канцэнтруе Р-вітамінныя рэчывы, якія аказваюць лекавае дзеянне пры гіпертанічнай хваробе і атэрасклерозе. Гэты настой паляпшае работу сэрца, валодае мачагонным дзеяннем і спрыяе выдаленню з арганізма натрыю і хларыдаў. Фарбавальнае рэчыва сухога шалупіння (кварцэцін) умацоўвае крывяносныя сасуды, робіць іх больш эластычнымі і пранікальнымі. У народнай медыцыне цыбулю выкарыстоўваюць як антыцынготны, мачагонны і ранагаючы сродак.

Час з’яўлення цыбулі на Русі дакладна не ўстаноўлены, але вядома, што ўжо з даўніх часоў ён з’яўляўся адным з галоўных харчовых прадуктаў і лічыўся ўніверсальным сродкам, які засцерагае да хвароб і лечыць іх. У старадаўніх рускіх лячэбніках-траўніках прыводзілі такую рэкамендацыю: «падчас маравой павевы ці іншых учэплівых хвароб трэба развешваць у пакоях звязкі цыбулін, з-за чаго не пранікае ў іх зараза, і ды паветра ў пакоях ачысціцца… Падчас здыхаты жывёл нанізваюць на нітку побольш цыбулін і часночных галовак і прывязваюць на шыю каровам, коням і іншым хатнім жывёлам, каб не заразіліся». Прафесар Н. 3. Умікаў прыводзіць сведчанні сучаснікаў пра тое, што падчас вялікай эпідэміі брушнога тыфа ў 1805 годзе рускія, якія спажывалі ў вялікай колькасці цыбулю, не захворвалі тыфам і чумой.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Фіялетавая і жоўтая цыбуля ў разрэзе. |

Цыбуля з’яўляецца добрым вітамінавым сродкам, асабліва рэкамендаваным у зімова-вясновы перыяд, але выкарыстоўваным круглы год. Значная колькасць мінеральных соляў у цыбулі пры яе выкарыстанні ў ежу спрыяе нармалізацыі водна-солевага абмену ў арганізме, а своеасаблівы пах і востры смак узбуджаюць апетыт.

Цыбуля шырока выкарыстоўваецца ў сучаснай медыцыне. З цыбулі рэпчатай атрыманы прэпараты «Алілчэп» і «Алілгліцэр». «Алілчэп», які аказвае супрацьмікробнае дзеянне, узбуджае маторыку кішэчніка, выкарыстоўваецца як пры дыярэях, так і калітах са схільнасцю да запорах, пры атаніі кішэчніка, атэрасклерозе і склератычнай форме гіпертаніі. «Алілгліцэр» рэкамендуецца для лячэння трыхаманаднага кальпіта ў выглядзе тампонаў.

Цыбуля з’яўляецца папулярным касметычным сродкам у многіх краінах свету. Сокам цыбулі рэкамендуюць змазваць валасістую частку галавы пры себарэі, гнездавой лысасці, для ўмацавання каранёў валасоў. Пры гэтым валасы становяцца шаўкавістымі, мяккімі і бліскучымі, а скура не лушчыцца, не ўтвораецца перхаць. Ад цыбулевага соку бляднеюць вяснушкі; прыём цыбулі ўнутр, а таксама цыбулевыя маскі (з сумесі кашыцы цыбулі з мёдам) папярэджваюць з’яўленне маршчын, скура асобы становіцца свяжэй.

Цыбуля змяшчае меркаптаметылпентанол — рэчыва, якое актыўна злучае пераксінітрыт.

### Іншае прымяненне

Каштоўны меданос, дае пчолам шмат нектару нават пры вельмі гарачым надвор’і. Мёд светла-жоўты, амаль непразрысты, пры паспяванні губляе характэрны прысмак лука.

Цыбуля ў культуры
-----------------

### Цыбуля ў геральдыцы

Выява цыбулі ўпрыгожвае вялікую колькасць гербаў самых розных краін.

* Герб нямецкай камуны ЦайскамГерб нямецкай камуны Цайскам
* Герб французскай камуны Манрэаль  (руск.) (бел.Герб французскай камуны Манрэаль  (руск.) (бел.
* Герб горада СабадэляГерб горада Сабадэля
* Герб Арзамаскага раёна Ніжагародскай вобласціГерб Арзамаскага раёна Ніжагародскай вобласці

### Цыбуля ў мастацтве

Вялікая колькасць колеравых варыяцый, форм і памераў, а таксама даступнасць у побыце зрабілі цыбулю вельмі папулярнай тэмай для скульптурных і жывапісных кампазіцый. Яе малявалі П. Сезан, В. ван Гог, П. Рэнуар, Э. Бернар Б. Грыгор'еў  (руск.) (бел. і шматлікія іншыя мастакі.

#### Цыбуля ў скульптуры

* Скульптурная кампазіцыя ў ГерманііСкульптурная кампазіцыя ў Германіі
* Скульптурная кампазіцыя ў ВенгрыіСкульптурная кампазіцыя ў Венгрыі

#### Цыбуля ў жывапісе

* «Нацюрморт з талеркай цыбулі» В. ван Гог«Нацюрморт з талеркай цыбулі» В. ван Гог
* «Нацюрморт з коткай і цыбуляй» Б. Грыгор'еў  (руск.) (бел.«Нацюрморт з коткай і цыбуляй» Б. Грыгор'еў  (руск.) (бел.
* «Нацюрморт» Эліс Пуірочэ-Вагнер«Нацюрморт» Эліс Пуірочэ-Вагнер
* «Цыбуля» Іон Андрэеску«Цыбуля» Іон Андрэеску

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 12. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Лук репчатый // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 89-90. — 592 с. — 120 000 экз.
5. 1 2  *Angiosperm Phylogeny Group (2009)* An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III // *Botanical Journal of the Linnean Society* : часопіс. — Лондон: 2009. — Т. 161. — № 2. — С. 105—121. — DOI:10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x (англ.) (Праверана 28 студзеня 2013)
6. 1 2  Семейство *Amaryllidaceae* J. St.-Hil. nom. cons. Архівавана 21 лютага 2013. // *Germplasm Resources Information Network* (*GRIN*) — 3 чэрвеня 2003 (апошнія змены). (англ.) (Праверана 8 студзеня 2013)
7. ↑  *Вавилов Н.И.* Пять континентов / Н. И. Вавилов. Под тропиками Азии / А. Н. Краснов. — м: Мысль, 1987. — 348 с.
8. ↑  Inhibition of peroxynitrite-mediated cellular toxicity, tyrosine nitration, and α1-antiproteinase inactivation by 3-mercapto-2-methylpentan-1-ol, a novel compound isolated from Allium cepa. Rose, Widder, Looft, Pickenhagen, Ong, Whiteman. Biochemical and Biophysical Research Communications. Volume 302, Issue 2, 7 March 2003, Pages 397—402. (англ.) (Праверана 26 мая 2010)
9. ↑  *Абрикосов Х. Н. и др.* Лук // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 178. Архівавана 7 студзеня 2012.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* *Введенский А. И.* Род 267. Лук — Allium L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 199. — 760 + XXX с. — 5 175 экз.
* *Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В.*  Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0

| ⛭Спецыі |
| --- |
| Аер звычайны • Ангельскае зелле • Аніс • Асафетыда • Бадзян • Базілік • Букет гарні • Ваніль • Гваздзік • Гваздзіковае дрэва • Дандур • Мацярдушка звычайная • Імбір • Калган • Каперсы • Кардамон • Карыца • Кмен • Кроп • Кунжут • Куркума • Саладкакорань • Лімоннае сорга • Мак • Маціс • Ядловец • Мушкатовы арэх • Мята • Пажытнік блакітны • Пастарнак • Папрыка • Перац белы • Перац доўгі • Перац духмяны • Перац чырвоны • Перац агароднінны • Перац чорны • Палын горкі • Размарын звычайны • Фенхель • Цыбуля мядзведжая (чарамша) |  |
| Катэгорыя:Спецыі |



| ⛭Цыбуля |
| --- |
| 
* Віды роду Цыбуля
* Цыбуля-батун
* Цыбуля-парэй
* Цыбуля прычасночная
* Цыбуля рэпчатая
* Цыбуля-скарада
* Часнок
* Цыбуля-шалот
* Зялёная цыбуля  (укр.) (бел.

 |
| Сарты | Спіс сартоў цыбулі  (англ.) (бел. |
| Віды цыбулі | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Allium…* | 
* …abramsii
* …acuminatum
* …aflatunense
* …ampeloprasum
* …amplectens
* …anceps
* …atrorubens
* …bisceptrum
* …bolanderi
* …burlewii
* …caeruleum
* …campanulatum
* …cernuum
* …chinense
* …cratericola
* …crispum
* …cristophii
* …fistulosum
* …koreanum
* …monanthum
* …platycaule
* …praecox
* …punctum
* …sanbornii
* …shevockii
* …siskiyouense
* …sphaerocephalon
* …stellatum
* …stipitatum
* …textile
* …tribracteatum
* …tricoccum
* …triquetrum
* …tuolumnense
* …unifolium
* …validum
* …victorialis
* …yosemitense

 |

 |
| Кулінарыя | 
* Спіс страў з цыбулі  (англ.) (бел.
* Дупіяза  (польск.) (бел.
* Кактэйльная цыбуля  (англ.) (бел.
* Качумбары  (англ.) (бел.
* Марынаваная цыбуля  (англ.) (бел.
* Муджадара  (руск.) (бел.
* Мусахан  (руск.) (бел.
* Па-кімчы  (англ.) (бел.
* Печань па-берлінскі  (руск.) (бел.
* Себалада  (укр.) (бел.
* Смажаная цыбуля  (англ.) (бел.
* Сушаная цыбуля  (англ.) (бел.
* Цыбулевая кветка  (руск.) (бел.
* Цыбулевая падліва  (англ.) (бел.
* Цыбулевы пірог  (укр.) (бел.
* Цыбулевы торт  (англ.) (бел.
* Цыбулевы соўс  (укр.) (бел.
* Цыбулевы суп  (укр.) (бел.
* Цыбулевыя кольцы  (руск.) (бел.
* Цыбулевыя чыпсы  (англ.) (бел.
* Цыбульнікі  (укр.) (бел.
* Цыбуляж  (бел. (тар.)) (бел.

 |
| Сарты | Спіс сартоў часнаку |
| Віды часнаку | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Allium…* | 
* …canadense
* …drummondii
* …moly
* …neapolitanum
* …nigrum
* …roseum
* …sphaerocephalon
* …triquetrum
* …ursinum
* …vineale

 |

 |
| Кулінарыя | 
* Спіс страў з часнаку  (англ.) (бел.
* Аёлі  (укр.) (бел.
* Альята
* Ванілеростбратэн
* Мядова-часночны соўс  (англ.) (бел.
* Пісту  (англ.) (бел.
* Часнечка  (англ.) (бел.
* Часночна-імбірная масала  (укр.) (бел.
* Часночнае марожанае  (англ.) (бел.
* Часночнае масла  (руск.) (бел.
* Часночнае чатні  (англ.) (бел.
* Часночны алей  (укр.) (бел.
* Часночны соўс  (укр.) (бел.
* Часночны суп  (польск.) (бел.
* Часночны хлеб  (англ.) (бел.
* Чорны часнок  (укр.) (бел.

 |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс захворванняў цыбулі |
| Вытворчасць і вырошчванне | 
* Спіс краін, якія вырабляюць цыбулю  (англ.) (бел.
* Спіс краін, якія вырабляюць часнок  (англ.) (бел.

 |
| Іншае | Прэc для часнака  (руск.) (бел. |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Канадская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11958994g · LCCN: sh85094798 · LNB: 000140225 · NKC: ph156643 |