recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Запрудо́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Запрудоўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Насовіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Гомельскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Насовіцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Mammuthus exilis** — вымерлы від з сямейства слановых.

Апісанне
--------

Від жыў у перыяд ад 30 да 12 тысяч гадоў таму на астравах Чанел і накшталт насялялай на іх да нашых дзён *Urocyon littoralis* выяўляў астраўную карлікавасць  (руск.) (бел.. Вышыня карлікавага маманта ў плячах дасягала ад 1,20 да 1,80 м, у той час як іншыя віды мамантаў былі ў два разы буйней. Найбольш блізкім генетычным сваяком карлікавага маманта, які важыў да адной тоны, быў *Mammuthus columbi*, вага якога дасягала 10 тон.

Шкілет карлікавага маманта
Падобная астраўная карлікавасць была распаўсюджанай з’явай у прадстаўнікоў сямейства слановых, якія, дзякуючы добраму ўменню плаваць, змаглі засяліць нават адносна аддаленыя ад сушы астравы. Карлікавыя маманты з’явіліся і на сібірскім востраве Урангеля, дзе яны жылі як і крыцкія карлікавыя маманты ў Міжземнамор’и ў якасці апошніх прадстаўнікоў усіх мамантаў амаль да 1500 г. да н. э. Шэраг эндэмічных карлікавых сланоў існаваў таксама на міжземнаморскіх і некаторых інданэзійскіх астравах, такіх як Камодо або Флорэс. Вядомая таксама карлікавая астраўная форма прадстаўнікоў сямейства мастадонты (*Mammutidae*). Прычынамі выяўленай астраўной карлікавасці былі дэфіцыт ежы і адносная бяспека з-за адсутнасці драпежнікаў.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781446410 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Марэ.

**Марэ́** (фр.: Maré) — востраў архіпелага Луаятэ. Уваходзіць у склад Новай Каледоніі. Плошча — 641,7 км². Насельніцтва (2009 г.) — 5417 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Марэ размешчаны ў 48,3 км на паўднёвы ўсход ад Ліфу, галоўнага вострава архіпелага Луаятэ, 108 км на паўночны ўсход ад Новай Каледоніі, 1527 км ад бліжэйшага мацерыка Аўстралія, 16723 км ад Парыжа, 15112 км ад Мінска. Даўжыня 42,3 км. Найбольшая шырыня 33,6 км.

У глыбокай старажытнасці Марэ быў каралавым атолам, які быў узняты у выніку падводнай вулканічнай актыўнасці. Аснову сушы складае вапняковы карст. Ён узвышаецца ў выглядзе плоскага плато на 138 м над акіянам. Ускраіны плато абрываюцца стромкімі скаламі. Бераг нізінны, пакрыты белымі пясчанымі пляжамі. Кіпрая зямля добра ўсмоктвае дажджавыя ападкі, таму рэк і азёр на Марэ няма. Але вільгаць запасіцца ў карставых пячорах, дзе фарміруюцца часовыя і сталыя малыя вадаёмы.

Клімат трапічны пасатны. Найбольш спякотны месяц — студзень.

Значную частку Марэ займае лес. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі, яшчаркамі, марскімі чарапахамі, пацукамі.

Гісторыя
--------

На востраве Марэ захаваліся найбольш старажытныя сляды прысутнасці чалавека на архіпелагу Луаятэ. Яны адносяцца прыкладна да 1100 г. да н. э. Першымі насельнікамі былі меланезійцы. Археолагі знайшлі рэшткі вялізарнай старажытнай пабудовы, якую абарыгены называюць *Hnakudotit*. Яна ўяўляе сабою П-падобную канструкцыю даўжынёй 180 м, складзеную з каралавых блокаў.

Прамымі нашчадкамі першапасяленцаў з’яўляюцца мясцовыя канакі. Яны называюць сябе і сваю мову *ненгоне*. Да прыходу еўрапейцаў яны займаліся земляробствам і рыбалоўствам, падзяляліся на 29 ваенізаваных аб’яднанняў на чале спадчынных правадыроў. Лічыцца, што на востраве ў пачатку XIX ст. жыло каля 7 тысяч чалавек.

Упершыню ўзбярэжжа Марэ было дэталёва апісана толькі ў 1803 г. брытанскімі мараплаўцамі. У сярэдзіне XIX ст. на востраве з’явіліся брытанскія пратэстанцкія і французскія каталіцкія місіянеры. Іх узаемная варожасць прывяла да ваенных сутычак паміж тубыльцамі, якія працягваліся да канца XIX ст. Большасць *ненгоне* прынялі пратэстантызм.

У 1868 г. Марэ быў фактычна далучаны да французскіх уладанняў. У 1946 г. яго жыхары афіцыйна атрымалі французскае грамадзянства.

*Ненгоне* і ў нашы дні складаюць аснову насельніцтва вострава. Колькасць французаў і іншаземцаў не перавышае 2 %. Абарыгены вядомы сваёй прыхільнасцю да роднай мовы і традыцый. Многія з іх у другой палове XX ст. прымалі ўдзел у барацьбе канакаў Новай Каледоніі за незалежнасць.

Эканоміка
---------

Турызм пакуль не адыгрывае вызначальную ролю ў развіцці вострава Марэ, як гэта адбываецца на Ліфу і Увеа. Галоўны занятак насельніцтва — сельская гаспадарка. Тут вырошчваюць кветкі і гародніну, якія потым рэалізуюць у Новай Каледоніі.

Спасылкі
--------

* Maré, l'île qui parle à votre coeur Архівавана 21 жніўня 2013.
* THE LOYALTY ISLANDS Архівавана 2 ліпеня 2013.
Праект **«Marina Towers»** ― жылы комплекс у цэнтральнай акрузе Бейрута, Ліван. Ён размешчаны недалёка ад прыстані для яхт Бейрута і складаецца з шматпавярховага жылога дома «Marina Tower» і двух жылых дамоў сярэдняй павярховасці, «Marina Court» і «Marina Garden». Праект «Marina Towers», распрацаваны вядомай фірмай архітэктараў «Kohn Pedersen Fox Associates», пабудаваны на зямлі плошчай больш за 7 000 м², а галоўная вежа дасягае вышыні 150 метраў, што робіць яе другім па вышыні будынкам у Ліване. Праект «Marina Towers» знаходзіцца на беразе Міжземнага мора. Праект складаецца з трох асобных элементаў: вежы Марына, марынскага саду і прыстані для яхт; ахоплівае больш за 2 000 м² зямлі.

«Marina Tower» і вежа «Four Seasons Hotels and Resorts» (справа).

Зноскі
------

1. ↑  Marina Towers на «Emporis»
2. ↑  Marina Tower на «Phorio»(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------



* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Mamihlapinatapai** (зрэдку пішуць mamihlapinatapei, звычайна чытаецца як маміхлапінатапай) — слова з яганскай мовы племені яганаў (Вогненная Зямля), азначана ў кнізе рэкордаў Гінэса ў якасці «найбольш ёмістага слова» і лічыцца адным з самых цяжкіх для пераклада слоў. Яно азначае «Погляд паміж двумя людзьмі, у якім адлюстроўваецца жаданне кожнага, што іншы стане ініцыятарам таго, чаго жадаюць абодва, але ні адзін не жадае быць першым».

Слова складаецца з рэфлексіўнага/пасіўнага прэфікса ma- (перад галосным — mam-), корня ihlapi, што значыць «быць у непаразуменні, што рабіць далей», суфікса -n (указвае на статычнасць), суфікса -ate- (азначае дасягненне), і падвоенага суфікса -apai-, які разам з рэфлексіўным mam- абазначае ўзаемнасць.

Акрамя таго, гэта назва песні амерыканскага паэта-спевака Роні Кокса.

Гл. таксама
-----------

* Ыфкуіл

Літаратура
----------

* Mattews, P. (ed.). 1992. The Guinness Book of Records. 1993.
* Hitchings, H. p92, Defining the World, Farrar, Strauss, and Giroux, New York, 2005

Спасылкі
--------

* (недаступная спасылка)
**«Mario Kart Wii»**|マリオ カート Wii|Марыа Ка: то Wii — відэагульня, распрацаваная кампаніяй Nintendo Entertainment Analysis and Development і выпушчаная Nintendo эксклюзіўна для платформы Wii. Гульня з'яўляецца шостай часткай серыі *Mario Kart* і другой гульнёй з гэтай серыі, якая выкарыстоўвае сэрвіс Nintendo Wi-Fi Connection. Ва ўсім свеце гульня была выпушчана ў свет на працягу красавіка 2008 года. Кожная копія гульні ўключае ў сябе спецыяльны руль (Wii Wheel), распрацаваны для Wii Remote, што робіць кіраванне ў гульні больш простым і інтуітыўным. Як і ў папярэдніку *Mario Kart DS*, гульня падзеленая на 8 турніраў па 4 трасы ў кожным. Сярод турніраў — 4 складаюцца з новых трас і 4 рэтра-турніру, якія складаюцца з трас пяці папярэдніх гульняў. Гульня падзеленая на тры ўзроўня складанасці. Сярод асноўных новаўвядзенняў — магчымасць удзелу ў заездзе адначасова да 12 гоншчыкаў, а таксама з'яўленне ў якасці транспартных сродкаў матацыклаў. Гоншчыкамі ў гульні па-ранейшаму з'яўляюцца персанажы серыі гульняў Марыа. Таксама ў гульні прадастаўлена магчымасць гуляць за створаных гульцом чалавечкаў Mii. Падтрымка Nintendo Wi-Fi Connection дазваляе гуляць з супернікамі з усяго свету.

Упершыню*Mario Kart Wii*была прадэманстравана на выставе E3 у 2007 годзе, дзе атрымала станоўчыя водгукі як з боку крытыкаў, так і ад прыхільнікаў серыі. Галоўнымі вартасцямі гульні былі названыя вялікая колькасць трас і персанажаў, а таксама захапляльны геймплэй.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт гульні  (англ.)
* *Mario Kart Wii* на GameFAQs  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · Metacritic · MusicBrainz · Behind The Voice Actors · GameFAQs · MobyGames · VGMdb |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Марыінская жаночая гімназія.
**Віцебская Марыінская жаночая гімназія**. Існавала ў Віцебску ў 1870—1917 гг. на Гогалеўская вуліцы (сучасная вуліца Леніна).

Гісторыя
--------

Заснавана на базе Марыінскай жаночай школы, якая дзейнічала з 1863 г. Утрымлівалася на сродкі грамадскіх арганізацый, органаў гарадскога самакіравання і дабрачынныя ахвяраванні. Пасля яе закрыцця ў 1918 г. ў будынку на Гогалеўскай змясціліся іншыя, савецкія, навучальныя ўстановы (2‑я школа 1‑й ступені і 7‑я школа 2‑й ступені, у канцы 1930‑х гг. – 13‑я школа, пасля Другой сусветнай вайны – прафесійна-тэхнічнае вучылішча №37 імя Шмырова). У 1975 г. будынак, дзе месцілася гімназія, быў знесены.

Навучальны працэс
-----------------

У гімназію прымалі пераважна дачок дваран, чыноўнікаў, святароў (у 1900 г. было 413 навучэнак, з іх дзеці рабочых і сялян складалі 5%), якія пасля заканчэння гарадскіх або павятовых пачатковых вучылішчаў паспяхова вытрымлівалі конкурсныя экзамены. Тэрмін навучання 7 гадоў. Выкладаліся закон божы, руская мова і славеснасць, гісторыя, геаграфія, матэматыка, фізіка, французская і нямецкая мовы, дамаводства, чыстапісанне, рукадзелле, рысаванне, спевы, танцы. 

Выпускніцы не мелі права на паступленне ва ун-т з-за скарочанага аб’ему выкладання ў гімназіі дакладных і прыродазнаўчых навук, таму жадаючыя маглі скончыць дадаткова 8-ы (педагагічны) клас, у якім выкладалі педагогіку, методыку навучання ў пачатковых класах, праводзілі педагагічную практыку ў пачатковых школах. Выпускніцы 8-га класа атрымлівалі атэстат настаўніцы пачатковых класаў. Штогод гімназія выпускала 80 чал. За гады існавання падрыхтавана каля 3 тыс. вучаніц, у т.л. 1 тыс. настаўніц.

Дырэктрысы
----------

* Любоў Мікалаеўна Пальшау (узначальвала гімназію каля 1887 года)

Зноскі
------

1. ↑  Станислав Аверков. Cекретные золотые первопроходцы из донской земли  (руск.)

Літаратура
----------

* Сяліцкі, С. В. Віцебская Марыінская жаночая гімназія / С. В. Сяліцкі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 2. Беліцк — Гімн. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с. [8] к.: іл. — С. 326. — ISBN 5-85700-142-0.
|  |
| --- |
| **К'етыль Янсруд** Гарналыжнік |
|  |
| **Грамадзянства** |  Нарвегія |
| **Дата нараджэння** | 28 жніўня 1985(1985-08-28) (37 гадоў) |
| **Месца нараджэння** | * Ставангер, Ругалан, Нарвегія
 |
| Кар'ера |
| **Клуб** | Peer Gynt Alpinklubb |
| **Статус** | траўміраваны (з 6 лютага 2013 года) |
| Медалі |
| 

|  |
| --- |
| **Алімпійскія гульні** |
| Срэбра | Ванкувер 2010  | гіганцкі слалам |
| Бронза | Сочы 2014  | хуткасны спуск |
| Золата | Сочы 2014  | супергігант |

 |
| **Вынікі** |
| **Кубак свету** |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Дэбют у Кубку свету** | 19 студзеня 2003 |
| **Перамогі на этапах Кубка свету** | 1 (+9 подыумаў) |
| **Лепшае месца ў агульным заліку** | 13 (2010/2011) |
| **Хуткасны спуск** | 46 (2010/2011) |
| **Камбінацыя/суперкамбінацыя** | 3 (2010/2011) |
| **Супергігант** | 27 (2010/2011) |
| **Гіганцкі слалам** | 4 (2010/2011) |
| **Слалам** | 21 (2005/06) |

 |
| 

|  Пазіцыі на подыуме | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| **Хуткасны спуск** | 0 | 1 | 0 |
| **Супергігант** | 1 | 0 | 2 |
| **Гіганцкі слалам** | 0 | 3 | 3 |

 |
| **Апошняе абнаўленне: 4 сакавіка 2012** |

**К'етыль Я́нсруд** (нарв.: Kjetil Jansrud, нар. 28 жніўня 1985, Ставангер) — нарвежскі гарналыжнік, алімпійскі чэмпіён 2014 у супергіганце і бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2014 у хуткасным спуску, віцэ-чэмпіён Алімпійскіх гульняў 2010 года ў гіганцкім слаламе. Выступае ва ўсіх гарналыжных дысцыплінах.

У Кубку свету К'етыль Янсруд дэбютаваў у 2003 годзе, у студзені 2009 года ўпершыню трапіў на подыум на этапе Кубка свету ў гіганцкім слаламе. Усяго на сённяшні момант мае 10 трапленняў у тройку на этапах Кубка свету, у тым ліку адна перамога ў супергіганце.

Прымаў удзел у Алімпіядзе 2006 года ў Турыне, дзе паказаў наступныя вынікі: 10-е месца ў суперкамбінацыі і сход у гіганцкім слаламе.

На Алімпіядзе 2010 у Ванкуверы заваяваў срэбра ў гіганцкім слаламе, у астатніх дысцыплінах паказаў наступныя вынікі: хуткасны спуск — 31-е месца, супергігант — 12-е месца, суперкамбінацыя — 9-е месца, слалам — 17-е месца.

За сваю кар'еру ўдзельнічаў у двух чэмпіянатах свету, але медалёў у іх не заваёўваў, лепшы вынік — 9-е месца ў суперкамбінацыі на чэмпіянаце свету 2009 года ў Валь-д'Ізерэ.

Выкарыстоўвае лыжы і чаравікі вытворчасці фірмы *Atomic*.

Перамогі на этапах Кубка свету
------------------------------

| **№** | **Сезон** | **Дата** | **Месца** | **Дысцыпліна** |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | **2011/12** | 4 сак 2012 | Нарвегія Квітф'ель | Супергігант |

Зноскі
------

1. ↑  Норвежский горнолыжник Янсруд выиграл золото Олимпиады в супергиганте

Спасылкі
--------

* К'етыль Янсруд — статыстыка на сайце FIS (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) · FIS (горналыжны спорт) · Olympedia · Olympic Channel · ski-db.com · МАК · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Munzinger |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 238759 |
Гекельфон
**Гекельфон**, **барытонавы габой** — драўляны духавы музычны інструмент, створаны ў 1904 годзе нямецкім інструментальным майстрам В. Гекелем (ням.: W. Heckel).

Гучыць актавай ніжэй за габой. Гук пявучы, выразны, насавога тэмбру. Зрэдку ўжываецца ў аркестры (напрыклад, у «Саламеі» і «Электры» Р. Штрауса). Гекельфон малы (гекельфон-пікала) гучыць на кварту вышэй габоя, мае больш светлы тэмбр.

Літаратура
----------

* Robert Howe, Heckelphone; Alan Lurie, Michael Dulac, piano (2005). *Centennial Recital for Heckelphone*. Wilbraham Music.
* Paul Winter Consort (1990). *Earth: Voices of a Planet*. Living Music.
* Paul Winter Consort (1990). *The Man Who Planted Trees*. Living Music.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4442805-4 |
**Гансала Кейпа дэ Льяна і Сьера** (ісп.: Gonzalo Queipo de Llano y Sierra; 5 лютага 1875 — 9 сакавіка 1951) — іспанскі генерал, адзін з кіраўнікоў паўстання 1936 года, удзельнік грамадзянскай вайны ў Іспаніі на баку франкістаў.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў каталіцкай семінарыі, адкуль сышоў і завербаваўся ў армію ў якасці стралка. Пазней скончыў каралеўскае кавалерыйскае вучылішча ў Вальядалідзе, пасля гэтага ўдзельнічаў у якасці афіцэра кавалерыі ў іспана-амерыканскай вайне 1898 года ў Кубе і ў Рыфскай вайне ў Марока.

З 1923 года — брыгадны генерал.

Крытычна ставіўся да сітуацыі ў іспанскай арміі, знаходзіўся ў апазіцыі да дзеючай улады, у сувязі з чым быў заключаны ў турму. Пасля вызвалення ў 1926 годзе працягваў заставацца ў апазіцыі, і ў 1928-м быў звольнены з арміі. У гэты перыяд быў вымушаны зарабляць на жыццё вырабам мыла і гандлем ім. У 1930 годзе ўзначаліў Рэспубліканскую ваенную арганізацыю і супрацоўнічаў з рэспубліканскім рэвалюцыйным камітэтам, які ўзначаліў антыманархічную змову. Пасля няўдачы паўстання супраць караля Альфонса XIII эміграваў у Партугалію і вярнуўся ў Іспанію пасля звяржэння манархіі ў красавіку 1931 года.

Пры новым рэжыме быў генеральным інспектарам карабінераў. Аднак з прыходам да ўлады левага Народнага Фронту зноў сышоў у апазіцыю, дзе далучыўся да нацыяналістаў. У ліпені 1936 года яны арганізавалі бунт. Кейпа быў адказным за захоп Севільі, з чым ён выдатна справіўся. Мяцеж нацыяналістаў прывёў да пачатку грамадзянскай вайны. У ходзе канфлікту Кейпа быў адным з кіруючых дзеячаў прапаганды паўстанцаў. У той жа час ён камандаваў арміяй Поўдня, якая дзейнічала ў Андалузіі і ў лютым 1937 года пры актыўнай падтрымцы італьянскіх войскаў узяла Малагу — стратэгічна важны порт.

Пасля канца вайны ў 1939 годзе Кейпа адпраўлены кіраўніком ваеннай місіі ў Італіі. Пазней прызначаны генерал-капітанам другой ваеннай акругі.

Памёр у сваім маёнтку пад Севільяй і быў пахаваны ў нацыянальнай каталіцкай базыліцы Макарэна.

Літаратура
----------

* Томас Х. Гражданская война в Испании. 1931—1939 гг. — М.: Центрполиграф, 2003. — 573 с. — ISBN 5-9524-0341-7.
* Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8.

1. 1 2 3  Gonzalo. Marqués de Queipo de Llano (I) Queipo de Llano y Sierra // Diccionario biográfico español — Real Academia de la Historia, 2011. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41705771'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2720582'></a>
2. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
**Фрэд Юсі** (эст.: Fred Jüssi; нар. 29 студзеня 1935, Аруба, Кюрасаа і залежныя тэрыторыі) — эстонскі біёлаг, натураліст і фатограф.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1935 годзе ў Арубе, на Нідэрландскіх Антыльскіх астравах, дзе яго бацька працаваў на венесуэльскую нафтавую кампанію. У Эстонію яго сям’я вярнулася, калі Юсі было тры гады. Ён вырас у Таліне, дзе скончыў вышэйшую школу і, у 1958 годзе, Тартускі ўніверсітэт, дзе вывучаў біялогію і заалогію ў прыватнасці. З 1958 па 1960 гады працаваў школьным настаўнікам у Эмасце на востраве Хіюмаа, у 1962—1975 гадах — прыродаахоўным інспектарам, пасля — на эстонскім радыё. На радыё Юсі з 1976 па 1986 гады вёў праграму «Азбука прыроды» (эст.: Looduse aabits, да 1980 года — *Linnuaabits*, «Птушыная азбука»). У першай палове 1990-х гадоў займаў пасаду прэзідэнта Эстонскага прыроднага фонду.

У 1980 годзе быў сярод тых, хто падпісаў так званы «Ліст сарака».

Юсі з’яўляецца адным з найбольш вядомых папулярызатараў жывой прыроды ў Эстоніі. Яго аўтарству належыць шэраг кніг, артыкулы і перадачы. У 1989 годзе вучоны становіцца першым з узнагароджаных прэміяй Эрыка Кумары. Увайшоў у складзены ў 1999 годзе па выніках пісьмовага і анлайн-галасавання спіс 100 вялікіх дзеячаў Эстоніі XX стагоддзя.

Быў жанаты з журналісткай і перакладчыцай Хелью Юсі, якая пайшла з жыцця 28 мая 2006 года. У пары трое дзяцей — Мары Юсі (эколаг), Івар Юсі (заолаг) і Март Юсі (эколаг і палітык).

Зноскі
------

1. 1 2  *Alaküla A.* Kes on kes? Eesti 2000 — Tallinn: 2000. — 271 с. — ISBN 978-9985-60-789-3<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q47088720'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1770'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4730456'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1017761809 · ISNI: 0000 0000 3460 2465 · LCCN: n85164645 · NTA: 294878890 · NUKAT: n2013181544 · SUDOC: 172538378 · VIAF: 1447586 |

 |
Май у Фінляндыі
Май, ілюстрацыя Аляксандра Тарасевіча з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»
**Май**, **тра́вень** — пяты месяц грыгарыянскага і юліянскага календароў. Складаецца з 31 дня.

Назва *май* ужываецца ў выданнях Ф. Скарыны, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) ужыта як *маи*:

> **М(е)с(е)ца мая, погебреиску ія́ръ, / просто ма́и. /**  
> 
> 
> 
> Но́и а́рху готуетъ божимъ повеле́нїемъ, /  
> 
> абы въ пото́пъ не зги́нулъ зъ своим поколеньемъ. /  
> 
> 
> 
> Мая 10 дня. /
> 
> 

Праславянская назва *травень* выяўлена ў помніках старабеларускага пісьменства, напрыклад у Полацкім Евангеллі (ХІІІ ст.) і Лексіконе (1627) Памвы Бярынды.

Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, амаль ад пачатку існавала ў форме «*май*». У газеце «Наша ніва» з 1907 года ўжывалася менавіта яна, за выняткам перыяду 1910—1912 гадоў, калі была практыка ўжывання ў форме *травень (май)*. Больш шырокае ўжыванне слова травень займела за часам беларусізацыі (1920—1930-я гг.), пасля чаго прызнана састарэлым. У афіцыйным ужытку аднавілася ў 1990-я гады.

Назва «май» — адзіны лацінізм з 12 назваў месяцаў, якія ўжываюцца ў літаратурнай беларускай мове.

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф. Творы:…
2. ↑  Андрей Рымша. [Хронология]…
3. 1 2  *Уладзімір Куліковіч*. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Минск-Новости (3 мая 2014). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2016. Праверана 8 снежня 2014.
4. ↑  Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, Т.2.

Літаратура
----------

* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
* Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. У 2 т. Т. 2. — Мн. 1967. С.138,139
* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. . — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

| Месяцы |
| --- |
| 
* Студзень
* Люты
* Сакавік
* Красавік
* Май
* Чэрвень
* Ліпень
* Жнівень
* Верасень
* Кастрычнік
* Лістапад
* Снежань

 |
**Гексаметылендыямін** NH2(CH2)6NH2 — бясколерныя крышталі з характэрным амінавым пахам падобным да піперыдыну, лёгка раствараецца ў арганічных растваральніках. Утрымлівае гексаметыленавы фрагмент з амінагрупамі на канцы.

Синтез
------

На сённяшні дзень гексаметылендыямін робяць гідраваннем адыпанітрыла.

Рэакцыю праводзяць у расплаве з даданнем аміяку, тыповыя каталізатары заснаваны на кобальце і жалезе.

NC(CH2)4CN + 4 H2 → H2N(CH2)6NH2

Уздзеянне на арганізм чалавека
------------------------------

Пары гексаметылендыяміну пры працяглым дзеянні на арганізм чалавека выклікаюць разлады цэнтральнай і вегетатыўнай нервовай сістэмы.

Прамысловае значэнне
--------------------

Гексаметылендыямін — найважнейшы паўпрадуктаў к вытворчасці поліаміднага валакна (найлэна).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779279451 |
**Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е** (кіт. 云贵高原) знаходзіцца на поўдні Кітая, аб’ядноўвае Юньнаньскае нагор’е на захадзе і Гуйчжоўскае нагор’е на ўсходзе.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Даўжыня каля 1000 км, шырыня да 400 км. На захадзе —- хрыбты вышынёй 1800 — 4000 м, падзеленыя глыбокімі далінамі рэк Меконг, Салуін, Хонгха і інш. На ўсходзе горы паніжаюцца да 1000—1200 м і ўтвараюць бессістэмную групу кароткіх хрыбтоў і масіваў. Складзена пераважна з крышталічных парод і вапнякоў. Развіты своеасаблівыя карставыя ландшафты. Клімат субтрапічны мусонны. Вечназялёныя і лістападныя лясы, рэдкалессі.

У далінах вырошчваюць рыс, кукурузу, трапічныя культуры. Некалькі лясных заказнікаў.

Юньнаньскае нагор’е
-------------------

Юньнаньскае нагор’е — больш высокая, заходняя частка Юньнань-Гуйчжоўскага нагор’я. Да Юньнаньскага нагор’я адносяць і паўднёвыя хрыбты Сіна-Тыбецкіх гор.

Усходняя і цэнтральная часткі нагор’я маюць вышыню 1800—2000 м, горныя хрыбты на захадзе ўздымаюцца да вышыні 3000 — 4000 м. Складзена са старажытных крышталічных парод, перакрытых вапнякамі мезазою. Радовішчы волава, фасфарытаў. Высокая сейсмічнасць. Пашыраны карст. Галоўныя рэкі Меконг, Салуін, Хонгха месцамі працякаюць у цяснінах глыбінёю да 1-2 км. Горныя азёры — Дзяньчы, Фусяньху, Эрхай.

Сярэдняя тэмпература студзеня 4-10 °C, ліпеня 19-25 °C. Ападкаў 1000—1500 мм, на наветраных схілах гор больш за 2000 мм. Каля 20 % нагор’я займаюць лясы. Трапічныя лясы (пальмы, фікусы, бананы і інш.) вышэй змяняюцца субтрапічнымі лясамі (вечназялёныя і лістападныя дубы, юньнаньская хвоя і інш.) і лугамі.

У катлавінах і на раўніннай паверхні вырошчваюць рыс, чай, садавіну, цытрусавыя і інш.

Гуйчжоўскае нагор’е
-------------------

Гуйчжоўскае нагор’е — усходняя частка Юньнань-Гуйчжоўскага нагор’я.

Даўжыня каля 600 км, шырыня да 500 км, пераважная вышыня каля 1000 м. Складзена з вапнякоў, пясчанікаў і гліністых сланцаў. Развіты карст («каменныя лясы», паркавыя палі, варонкі, калодзежы, пячоры).

Хваёвыя і дубова-букавыя лясы, зараснікі бамбуку.

У міжгорных катлавінах — пасевы рысу, кукурузы, батату; на ўсходзе вырошчваюць субтрапічныя культуры (чай, бавоўнік, лакавае і тунгавае дрэвы, хурму).

Літаратура
----------

* Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Encyclopedia Britannica

| Горныя сістэмы Азіі |
| --- |
|  | 
* Алтай
* Антыліван
* Араканскія горы
* Армянскае нагор’е
* Быранга
* Верхаянскі хрыбет
* Вялікі Каўказ
* Гімалаі
* Гіндукуш
* Гісара-Алай
* Джугджур
* Загрос
* Заходні Саян
* Калымскае нагор’е
* Каракарум
* Каракскае нагор’е
* Куньлунь
* Малы Каўказ
* Маньчжура-Карэйскія горы
* Наньшань
* Памір
* Сіхатэ-Алінь
* Станавое нагор’е
* Таўр
* Туркмена-Харасанскія горы
* Тыбецкае нагор’е
* Цянь-Шань
* Хрыбет Чэрскага
* Урал
* Усходні Саян
* Хамар-Дабан
* Чукоцкае нагор’е
* Чыангшон (Анамскія горы)
* Эльбурс
* Юньнань-Гуйчжоўскае нагор’е

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Ганцавіцкі раённы краязнаўчы музей** — музей, створаны ў г.Ганцавічы 1 студзеня 1997 года паводле рашэння Ганцавіцкага райвыканкама. Адкрыты для наведвальнікаў 20 кастрычніка 2002 года да 120-годдзя з дня нараджэння класіка беларускай літаратуры Якуба Коласа. Музеем кіравалі Іван Іванавіч Караленка, Сцяпан Львовіч Разумец. З 2004 дырэктар Ала Васілеўна Занька.

Асноўны фонд музея (на 01.01.2009 г.) налічвае 2083 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 2501 адзінак. Плошча экспазіцыі 146 м². Фонды музея складаюць калекцыі археалагічных знаходак з раскопак помнікаў каменнага і бронзавага вякоў на тэрыторыі раёна, рэчавая калекцыя, нумізматыкі, фотаматэрыялаў пра жыццё і побыт гараджан, жывапісу і дэкаратыўна-прыкладному мастацтву, дакументаў. У ліку найбольш цікавых экспанатаў насценны гадзіннік, падараваны асабіста імператарам Аляксандрам III К. А. Крупенічу, былому майстру чыгуначнай станцыі Малькавічы, шкляныя шары — прадукцыя шклозавода Краеўскага і Столе, праваслаўныя абразы 18—20 ст. Асноўная экспазіцыя размешчана ў 4 экспазіцыйных і выставачнай залах.

Зала «Прырода» знаёміць з разнастайнымі ландшафтамі Ганцавіцкага раёна, яго лясамі, рэкамі і азёрамі, раслінным і жывёльным светам, карыснымі выкапнямі, таксама прадстаўлена дыярама «Возера Чырвонае». У зале «Археалогія» зберагаюцца калекцыі каменных сякер нёманскай культуры і культуры лейкападобных кубкаў эпохі неаліту, свідраваных сякер эпохі бронзы. У зале «Гісторыя» экспануюцца матэрыялы аб сацыяльна-эканамічным і культурным развіцці Ганцаўшчыны ў 1910—30-я г. У экспазіцыі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва прадстаўлены калекцыі ручнікоў, паясоў, посцілак, беларускага адзення. Прадметы побытавага і гаспадарчага прызначэння беларускіх сялян дэманструюцца ў экспазіцыі «Сялянская хата». Асобная экспазіцыя прысвечана жыццю і творчасці Якубу Коласа, які ў 1902—04 пачынаў педагагічную дзейнасць у школе ў в. Люсіна. Подзвігу беларускага народа ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі прысвечана экспазіцыя «Вялікая Айчынная вайна». Зала «Ганцаўшчына пасляваенная» знаёміць з матэрыяламі аб узнаўленні і развіцці прадпрыемстваў г. Ганцавічы, сацыяльна-эканамічным і культурным развіцці Ганцавіцкага раёна ў пасляваенны час. У гэтай зале размешчаны экспазіцыі «Гісторыя пажарнай часці», «Прадпрыемствы горада», «Ганцаўшчына культурная, літаратурная, спартыўная».

У выставачнай зале праводзяцца мастацкія і гісторыка-пазнавальныя выстаўкі: «Абразы 18—20 ст.», «Ганцавічы: гісторыя і людзі», «Традыцыйныя народныя промыслы», «Прыродная спадчына Ганцаўшчыны», «Ганцаўшчына 1941—45 гг.» і інш. а таксама музейна-педагагічныя гадзіны, заняткі, вечары-партрэты.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лангэ.

**Юп Лангэ** (*Joep Lange*, 25 верасня 1954 — 17 ліпеня 2014) — галандскі даследчык у галіне медыцыны, адзін з піянераў даследавання ВІЧ. Прафесар.

Навуковую дзейнасць прысвяціў даследаванню ВІЧ, пачаўшы пошукі лекаў у 1983 годзе. Вёў пілотныя даследаванні антывіруснай тэрапіі, а таксама шукаў спосабы прадухілення перадачы віруса ад маці дзіцяці.

Ю. Лангэ быў аўтарам каля 350 артыкулаў у навуковых часопісах. У 2002—2004 гг. прэзідэнт Міжнароднага таварыства барацьбы са СНІДам (IAS). У апошні час кіраваў дэпартаментам глабальнай аховы здароўя ў Акадэмічным медыцынскім цэнтры Амстэрдамскага ўніверсітэта, а таксама быў выканаўчым дырэктарам па навуцы ў дэпартаменце глабальнай аховы здароўя і развіцця.

Загінуў у авіякатастрофе.

Зноскі
------

1. 1 2  *(unspecified title)* Праверана 9 верасня 2019.
2. ↑
3. ↑  Album Academicum — 2007. Праверана 9 верасня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63962284'></a>
4. 1 2 3  Album Academicum — 2007. Праверана 15 верасня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63962284'></a>
5. ↑
**Медзяніца грушавая** (*Cacopsylla pyri*) — адзін з самых важных грушавых фітафагаў. Пры гэтым від не лічыцца шкоднікам, паколькі яго колькасць дастаткова лёгка рэгулюецца мерамі, якія павялічваюць колькасць натуральных ворагаў гэтага насякомага.

Апісанне
--------

Лічынкі маюць пляскатую форму і жаўтлява-аранжавы колер, які цямнее з часам да карычнева-чарнаватага колеру.

У маладых стадыях пакрыты падзю ў ахоўных мэтах; яйкі таксама пакрыты падзю і маюць жоўта-аранжавы колер, акрамя таго, маюць завостраную форму, у канечнасці, у той час як у іншых ёсць хвост.

Імага дасягаюць даўжыні каля 2,5-3 мм і маюць вохраны або карычневы колер; крылы празрыстыя.

Засяляюць бутоны, маладое лісце і парасткі і, часам, плады таксама.

Значэнне
--------

Страты могуць быць прамымі і ўскоснымі: першыя тычацца вегетатыўна пашкоджанняў і дэфармацый пры невялікіх некрозах на бутонах і лісці пасля праколаў; іныя справакаваны багатай колькасцю падзі, якая вызывае асфіксію зялёных органаў і апёкі тканак. Акрамя таго, падзь абясцэньвае плады і гэта робіць бескарысным лячэнне; падзь, нарэшце, садзейнічае росту грыбоў, што памяншае фотасінтэтычны выхад, змяняючы абмен рэчываў у расліне.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Таксанамія | EOL · GBIF |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778891588 |
Само — кароль славян (*Rex Sclavorum*), выява ў Зноемскай ратондзе (1019—1034).  
Здымак ва ўльтрафіялетавым святле Францішка Сыселя і Катаржыны Дворжакавай, 1999.
**Само́** (? — 658) — славянскі ўладар (623—658), заснавальнік першага вядомага палітычнага аб’яднання заходніх і часткі паўднёвых славян, г. зв. **дзяржавы Само** (тэрыторыя сучасных Чэхіі, Маравіі, землі лужыцкіх сербаў, частка зямель славенцаў і харватаў) з цэнтрам, імаверна, у Маравіі. Паводле франкскай хронікі Фрэдэгара (VII ст.), Само быў франкскім купцом, што аспрэчваецца многімі гісторыкамі, якія лічаць яго славянінам. Уладаром стаў у 623 годзе, калі ўзначаліў паўстанне славян супраць улады авараў. Пазней паспяхова ваяваў з аварамі і франкамі. Пасля смерці Само яго дзяржава распалася.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118794310 · ISNI: 0000 0000 3524 1809 · NKC: av20231176838 · VIAF: 51162664368555001423 |
Узнікненне ЭДС індукцыі у другаснай абмотцы трансфарматара
**Узаемаіндукцыя (узаемная індукцыя)** — з’ява ўзнікнення ЭРС індукцыі ў адным контуры пры змяненні сілы току ў другім контуры і наадварот. Узаемаіндукцыя — прыватны выпадак электрамагнітнай індукцыі.

Пры змяненні сілы тока ў першым контуры, у другім узнікае ЭРС:

{\displaystyle {\mathcal {E\_{2}}}=-{{d\Psi \_{1}} \over dt}=-L{dI\_{1} \over dt}}
дзе

 {\displaystyle {\mathcal {E\_{2}}}} — электрарухальная сіла ў другім контуры,
 {\displaystyle \Psi \_{1}} — поўны магнітны паток першага контуру,
 {\displaystyle I\_{1}} — сіла тока ў першым контуры,
 {\displaystyle L} — узаемная індукцыйнасць контураў.
Пры змяненні сілы току ў другім контуры, у першым узнікае ЭРС:

{\displaystyle {\mathcal {E\_{1}}}=-{{d\Psi \_{2}} \over dt}=-L{dI\_{2} \over dt}}
дзе

{\displaystyle {\mathcal {E\_{1}}}}— электрарухальная сіла ў першым контуры,
{\displaystyle \Psi \_{2}}— поўны магнітны паток другога контуру,
{\displaystyle I\_{2}}— сіла току ў другім контуры,
{\displaystyle L} — ўзаемная індуктыўнасць контураў.
З’ява ўзаемаіндукцыі ўжываецца для павышэння і паніжэння напружання пераменнага току ў трансфарматарах.

Гл. таксама
-----------

* Электрамагнітная індукцыя
* Самаіндукцыя
* Трансфарматар

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Никеров, В. А.* Физика : учебник и практикум для академического бакалавриата (руск.). — Юрайт, 2015. — ISBN 978-5-9916-4820-2.

Літаратура
----------

* *Никеров. В. А.* Физика: учебник и практикум для академического бакалавриата. — Юрайт, 2015. — 415 с. — ISBN 978-5-9916-4820-2.
* Малая Советская Энциклопедия т.2, Государственное научное издательство «Большая советская энциклопедия», 1958 г.
* *Хайкин С. Э.* «Словарь радиолюбителя», Госэнергоиздат, Москва 1960 г.
* *Евдокимов Ф. Е.* «Теоретические основы электротехники», «Высшая школа» 1981 г.
* *Калантаров П. Л. Цейтлин Л. А.* «Расчет индуктивностей» (справочная книга), Ленинград, ЭНЕРГОАТОМИЗДАТ Ленинградское отделение 1986 г.
* Взаимная индукция // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 177872590 |
Анкудскі вялікі камень
 Анкудскі вялікі камень
**«Вялікі камень» Анкудскі** — валун у Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Размешчаны за 0,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Анкуды, на збочыне дарогі да станцыі Ашмяны з усходняга ўскрайку былога школьнага парку. Геалагічны помнік прыроды мясцовага значэння.

Зноскі
------

1. ↑  Решение Ошмянского райисполкома 175 12.03.2018 О преобразовании геологических памятников природы местного значения

Літаратура
----------

* Помнікі прыроды Крэўскага сельсавета Архівавана 27 верасня 2018.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Анкудскі вялікі камень
**Жэне́ва** (фр.: Genève, ням.: Genf, лац.: Genava) — горад у Швейцарыі, цэнтра аднайменнага кантона.

Насельніцтва: 184,8 тыс. чалавек (2003), сярод іх 44 % іншаземцы. Насельніцтва ў асноўным франкамоўнае.

Першыя паселішчы на месцы сучаснага горада паўсталі больш 2000 гадоў назад. У 120 г. да н.э. рымскія войскі захапілі ўжо развіты горад у вусце ракі Рона (ён быў заснаваны кельтамі некалькі стагоддзяў назад). У IV стагоддзі насельніцтва прымае хрысціянства. У XI стагоддзі горад становіцца часткай Рымскай імперыі. Жэнева атрымала самакіраванне ў 1387 г. У XVI стагоддзі горад ператвараецца ў буйны еўрапейскі цэнтр Рэфармацыі, які прымаў вялікую колькасць рэлігійных бежанцаў, у тым ліку з суседняй Францыі.

У 1526 годзе Жэнева, Цюрых і Берн заключылі абарончы саюз (у 1584 годзе паміж гарадамі быў заключаны пастаянны саюз). У 1798 годзе Напалеонам горад далучаны да Францыі, для чаго быў створаны адмысловы дэпартамент Леман. З 1815 года Жэнева знаходзіцца ў складзе Швейцарыі.

Жэнева з'яўляецца сусветным фінансавым і дыпламатычным цэнтрам, тут размяшчаецца мноства міжнародных арганізацый. У 2009 годзе Жэнева заняла чацвёртае месца ў спісе самых дарагіх гарадоў свету.

Славутасці
----------

* Палац Нацый
* Сцяна Рэфармацыі
* Жэнеўскі сабор
* Жэнеўскі фантан

Вядомыя асобы
-------------

* Марыс Баро
* Сімон Люілье
* Жан Шарль Леанар Сімонд дэ Сісмандзі
* Рэнэ дэ Сасюр
* Фердынанд дэ Сасюр
* Габрыэль Крамер

Гл. таксама
-----------

* Жэнеўскі музей мастацтва і гісторыі
* Жэнеўскі інстытут міжнародных адносін
* Жэнеўская канферэнцыя, 1954

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт горада Жэневы  (фр.)
**Седзіу** (фр.: Sédhiou) — горад на паўднёвым захадзе Сенегала, адміністрацыйны цэнтр аднайменных вобласці і дэпартамента  (англ.) (бел..

Геаграфічнае становішча
-----------------------

Горад знаходзіцца ў паўднёвай частцы вобласці, на правым беразе ракі Казаманс, на адлегласці прыблізна 288 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад сталіцы краіны Дакара. Абсалютная вышыня — 33 метра над узроўнем мора.

Насельніцтва
------------

Паводле даных перапісу 2002 года колькасць насельніцтва Седзіу складала 18 465 чалавек.
Дынаміка колькасці насельніцтва горада паводле гадоў:

| 1976 | 1988 | 2002 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- |
| 9332 | 13 212 | 18 465 | 21 100 |

Транспарт
---------

Найбліжэйшы аэрапорт  (англ.) (бел. знаходзіцца ў горадзе Колда.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Францыі Лез-Юліс, Францыя

Вядомыя выхадцы
---------------

* Садзіё Манэ — сенегальскі футбаліст.

Зноскі
------

1. 1 2  Sedhiou, Senegal Page (англ.).  Fallingrain Global Gazetteer. Праверана 17 студзеня 2014.
2. ↑  The regions of Senegal as well as all cities and urban communes of more than 10,000 inhabitants (англ.).  City Population. Праверана 17 студзеня 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 222151837978820520000 |
**Асалухі** — шумерскі бог магіі, заступнік горада Куара.

Паходжанне
----------

Імя Асалухі прасочваецца ў пісьмовых крыніцах з перыяду трэцяй дынастыі Ура. Галоўным месцам яго шанавання быў прыморскі горад Куара, хаця некаторыя даследчыкі лічаць, што ён быў прыняты куарцамі з пантэона болей старажытнага горада Эрыду. Характэрна тое, што імя Асалухі паходзіць не з шумерскай мовы. Таму высоўваюцца меркаванні, што постаць Асалухі з'явілася ў шумерскай міфалогіі ў эпоху да перасялення шумераў у Месапатамію або была запазычана ў выніку кантактаў з усходнімі народамі. 

У Вавілоне і Асірыі Асалухі адносілі да другарадных багоў-анунакаў. На акадскай мове яго імя гучала як **Асарулуду**. У Энума Эліш падобнае імя ў якасці аднаго з 50 пачэсных імёнаў надаецца Мардуку. Гэта, а таксама тое, што раннія выявы Мардука нагадвалі аблічча Асалухі, спарадзіла ў сучасных даследчыкаў думку, быццам бы ў вавілонскі перыяд (2 тысячагоддзе да н. э.) постаці Мардука і Асалухі сінкрэтызаваліся. Тым не меней, да сярэдзіны 1 тысячагоддзя да н. э. Асалухі працягваў заставацца самастойным бажаством.

Функцыі
-------

На выявах Асалухі часцяком быў узброены рыдлёўкай і матыкай, таму высоўваецца думка, што ў ранні перыяд ён з'яўляўся заступнікам земляробаў. У шумерскіх міфах апавядалася, быццам бы ён першым падняў трывогу, калі на зямлі з'явіліся дэманы і атрымаў ад свайго бацькі Энкі параду, як змагацца з імі. Таму да Асалухі звярталіся за дапамогай супраць злых духаў і вядзьмарства. Лічылася, што ён можа гаіць хворых і цяжарных. Яго жонка Панунанкі разглядалася як памагатая пры родах. Асалухі заведваў любоўнай магіяй, ад яго імя рабіліся чары для абуджэння кахання.

У Асалухі меліся і адваротныя функцыі. Ён мог пераследваць і насылаць хваробы. У адным з ранніх вавілонскіх тэкстаў паведамлялася, што ён быў адказным за ўспышку эпідэміі.

Аблічча
-------

Асалухі як сын валадара вод Энкі звязваўся з вадою як ачышчальным пачаткам, таму шумеры называлі яго «другім Энкі», «вялікім ведуном», «вялікім патопам, вызначальнікам лёсу». У храмавым гімне Асалухі даюць эпітэты «вельмі моцны князь», «ззянне», «ззяе бы золатам праведнага чалавека». У тэксце трэцяй дынастыі Ура ён названы «княскі бык», «суддзя», «усход сонца», «самароднае золата». Пра яго казалася, што ён валодае палаючым мячом і ведае ваду. На выявах меў меч, часам — рыдлёўку або матыку.

Спасылкі
--------

* Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses - Asalluhi (god)
* Tablet Entries
* Andreas Johandi, The God Asar/Asalluhi in the Early Mesopotamian Pantheon PhD thesis
* M. Erica Couto-Ferreira, She will give birth easily: therapeutic approaches to childbirth in 1st millennium BCE cuneiform sources
* Stefan M. Maul, How the Babylonians Protected Themselves against Calamities Announced by Omens
* Олег Гацуляк, Царский ритуал раджасуя и его параллели
**Анкілоз** (грэч. ankýlosis, ад грэч. ankýlos — сагнуты) — нерухомасць сустава, надыходзячая ў выніку ўтварэння касцянога, храстковага або фібрознага зрашчэння сустаўных канцоў сучленных костак.

Прычынай анкілозу могуць быць вострыя і хранічныя інфекцыі ў суставе, а таксама разбурэнне сустаўных канцоў паталагічнымі працэсамі пры раненнях і траўмах.

У залежнасці ад характару тканкі, якая развіваецца паміж сустаўнымі паверхнямі, адрозніваюць касцяны, фіброзны і храстковы анкілоз, а ў залежнасці ад працягласці працэсу ў суставе — поўны і частковы.

Лячэнне ажыццяўляецца шляхам аператыўнага ўмяшання.

Каб папярэдзіць развіццё анкілозу неабходна больш старанна сачыць за станам хворага суставу, адказна ставіцца да лячэння ўнутрысустаўных траўмаў, артратаў і артрозаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 27 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>

Літаратура
----------

* Анкилоз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Анкилоз(недаступная спасылка)* — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
* Анкилоз // Советский энциклопедический словарь / гл. ред. Прохоров А. М.. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1984. — С. 60. — 1600 с. — 1 000 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000331515 · Microsoft: 2777366695 |
**Малайка Міхамба** (ням.: Malaika Mihambo, нар. 3 лютага 1994, Гайдэльберг, Бадэн-Вюртэмберг) — нямецкая скакуха ў даўжыню, алімпійская чэмпіёнка 2020 года з вынікам 7,00 м, чэмпіёнка свету 2019 года, чэмпіёнка Еўропы 2018 года. Удзельніца летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года. Пяціразовая чэмпіёнка Германіі (2016, 2018—2021). Чатырохразовая чэмпіёнка Германіі ў памяшканні (2018—2021).

Нарадзілася 3 лютага 1994 года ў Гайдэльбергу, Бадэн-Вюртэмберг, Германія. Яе маці немка, а бацька — танзаніец з Занзібара. Дэбютавала на міжнароднай арэне ў 2011 годзе на чэмпіянаце свету сярод юнакоў ў Лілі, дзе заняла 9 месца. У 2013 годзе выйграла чэмпіянат Еўропы сярод юніёраў у Рыеці, а ў 2015 годзе — чэмпіянат Еўропы сярод моладзі ў Таліне. У 2016 годзе на чэмпіянат Еўропы ў Амстэрдаме стала бронзавым прызёрам, а затым на сваёй дэбютнай Алімпіядзе заняла 4 месца з вынікам 6,95 м, абнавіўшы тым самым асабісты рэкорд.

У сакавіку 2021 года на чэмпіянаце Еўропы ў памяшканні ў польскім Торуні заваявала сярэбраны медаль у скачках у даўжыню з вынікам 6,88 м, саступіўшы 4 см ўкраінцы Марыне Бех-Раманчук.

На Алімпійскіх гульнях 2020 года ў Токіа выйграла золата з вынікам 7,00 м, які паказала ў апошняй спробе фіналу.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Olympedia — 2006. Праверана 6 кастрычніка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
2. 1 2  Munzinger Sport Праверана 25 чэрвеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18927195'></a>
3. ↑   / Hrsg.: Universität Mannheim Праверана 25 чэрвеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q317070'></a>
4. ↑   / Hrsg.: European Athletic Association Праверана 25 чэрвеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q676065'></a>
5. ↑   / German National Library Праверана 6 кастрычніка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a>
6. ↑  World Athletics Database Праверана 6 кастрычніка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
7. ↑
8. ↑
Марэя ў 1265 годзе. Паўднёвая Марэя (пазначана ружовым колерам) належыць Візантыі, паўночная (шэры колер) — Ахейскаму княству
**Марэ́я** (грэч. Μωρέας, Μωριάς) — сярэдневяковая назва Пелапанеса, належала Візантыі, а пасля яе падзення — Асманскай імперыі. Гэта таксама назва правінцыі Візантыі, вядомая як Марэйскі дэспатат. Цяпер Марэя з’яўляецца тэрыторыяй Грэчаскай Рэспублікі.

Гісторыя
--------

У XIII стагоддзі пасля Чацвёртага крыжовага паходу і ўзяцця Канстанцінопаля крыжакамі ў 1204 годзе ў Марэі і Атыцы была створана каталіцкая дзяржава Ахейскае княства. Пасля адваявання Канстанцінопаля Палеалогамі ў 1261 годзе частка Пелапанеса вярнулася пад іх уладу, аднак прысутнасць заходніх валадароў у Марэі захавалася. У XIV—XV стагоддзях Марэя (з цэнтрам у Містры) утварала адну з правінцый Візантыі Палеалогаў — Марэйскі дэспатат, якім кіраваў сваяк імператара — дэспат. У 1460 Марэя была цалкам заваявана Асманскай імперыяй (ненадоўга перажыўшы падзенне Канстанцінопаля).

Паўвостраў быў захоплены Франчэска Маразіні для Венецыянскай рэспублікі у час Марэйскай вайны (1684—1699). Пад канец кіраванне Венецыі не было папулярным, і Асманская імперыя атрымала Марэю ў 1714 г. У канцы XVIII стагоддзя ў Марэі партызанскі рух клефтаў прывёў да Грэчаскай рэвалюцыі 1821—1829 гг. і незалежнасці Грэцыі ў 1830 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Княства Марэя
* Марэйскі дэспатат
* Пелапанес

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Містра
* Гісторыя Містры Архівавана 8 ліпеня 2006.
**Жэзтырнак** або **Жэз Тырнак** (каз.: Жезтырнақ, што літаральна азначае «медны пазногаць») — жаночы злы дэманічны персанаж казахскай міфалогіі і некаторых суседніх з імі цюркскіх народаў. Звычайна прадстаўляецца ў абліччы прыгожай маладой дзяўчыны ці жанчыны з медным носам і меднымі кіпцюрамі, якая валодае злосным характарам і неверагоднай сілай.

Жэзтырнак акрамя жахлівай сілы, валодае гучным пранізлівым голасам і сваім крыкам забівае птушак і дробных жывёл. Вельмі замкнёная, маўклівая прыгажуня. Нешта накшталт вампіршы. Але ў адрозненне ад еўрапейскіх нячысцікаў жэзтырнак не баіцца срэбра — яе адзенне поўнае залатых і срэбных упрыгожванняў. Сваіх рук з доўгімі металічнымі кіпцюрамі яна ніколі не паказвае-хавае іх пад доўгімі рукавамі. Жэзтырнак гіпнатызуе чалавека халодным, неміргаючым позіркам, і калі ён засынае, упіваецца ў яго сваімі жалезнымі кіпцюрамі, высмоктваючы ўсю кроў. Гэтыя істоты неверагодна помслівыя і злапомныя. Калі жэзтырнак атрымліваецца забіць, то за яе пачынае помсціць яе муж — сорэль. А ў выпадку і яго гібелі чалавека пераследуюць іх асірацелыя дзеці.

Падобныя міфы бытавалі і ў кіргізаў, якія называлі маладую прыгажуню-дэманіцу **Джэз тырмак** або **Джэз Тумшук** («медны пазногаць»). Падобныя міфалагічныя вобразы вядомыя ў паданнях у тувінцаў (дух па імені **чулбус** ці інакш **шулбус**) і буратаў (дэман **му-шубун**).

Зноскі
------

1. ↑  Часам — дэманічная істота ў выяве старой жанчыны з металічнымі пазногцямі.

Літаратура
----------

* Казахско-русский словарь. 2013.
* Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл. ISBN 9965-26-096-6
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

Спасылкі
--------

* *Басилов В. Н.  (руск.) (бел.* Жез тырнак // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский  (руск.) (бел.. — М.:Советская энциклопедия, 1990.
* Мифологические персонажи в фольклоре казахского народа.