recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Альфтанес** (ісл.: Álftanes) — горад у Ісландыі.

Геаграфія і гісторыя
--------------------

Альфтанес знаходзіцца ў непасрэднай блізасці ад сталіцы краіны Рэйк’явіка. Плошча горада складае 5 км². Насельніцтва — 2.455 чалавек (2008). Шчыльнасць насельніцтва - 472 чал./км². У Альфтанесе знаходзіцца рэзідэнцыя прэзідэнта Ісландыі — *Бесастадзір*.

Горад быў утвораны ў 1878 годзе ў выніку падзелу двух абшчын. Да 2004 года называўся Бесастадахрыпур.

Партнёрскія гарады
------------------

* Сцяг Нарвегіі Ёвік, Нарвегія
* Сцяг Даніі Нествед, Данія
* Сцяг Швецыі Еўле, Швецыя

Да снежня 2013 года пабрацімам Альфтанеса была таксама фінская Раўма.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 7665491-6 · VIAF: 244780562 |
**Сіглуфіёрдур** (ісл. Siglufjörður) — горад у Ісландыі. 

Сіглуфіёрдур (у перакладзе з ісландскай - *фіёрд карабельных мачтаў*) размешчаны на паўночным узбярэжжы краіны, на беразе Грэнландскага мора, у паўночнай частцы паўвострава Троласкагі. Адміністрацыйна ўваходзіць у абшчыну Ф'ялабігд рэгіёну Нордурланд-Эйстра. Плошча горада складае 155 км ². 

Сіглуфіёрдур - горад рыбакоў і гандляроў рыбай. У перыяд так званага «селядцовага буму» у 40-я - 50-я гады XX стагоддзя колькасць насельніцтва горада перавышала 3 тыс. чалавек. У цяперашні час колькасць жыхароў скарацілася да 1438 чалавек (на 2004 год). Шчыльнасць насельніцтва роўная 9,28 чал./км ². У горадзе ёсць музей рыбалоўства, штогод ўрачыста адзначаецца Свята рыбака. 

Адлегласць ад Сіглуфіёрдура да сталіцы краіны Рэйк’явіка складае 401 кіламетр, аўтатранспартнае паведамленне стала магчымым толькі пасля будаўніцтва тунэляў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n93066037 · VIAF: 133842559 |
**Эрдзівіл, Гердзівіл** (літ.: Erdvilas, *Girdvilas* польск.: Erdywił, руск.: Эрдивил) — князь жамойцкі. Быў адным з 21 князёў літоўскіх, якія падпісалі дамову з Галіцка-Валынскім княствам ў 1219 годзе. Ён і Вікінт называюцца ў дамове жамойцкімі князямі. Усходняя частка Жамойці, якой кіраваў Гердзівіл, падтрымлівала літоўскага князя Міндоўга, тым часам як заходняя частка, якой кіраваў Вікінт, была варожай да Міндоўга. Дамова 1219 года — адзіная згадка пра Гердзівіла ў крыніцах. Некаторыя гісторыкі лічаць, што пляменнік Міндоўга Транята, быў сынам Гердзівіла, аднак большасць лічыць Траняту сынам Вікінта.

Імя
---

У «Хроніцы Быхаўца» фігуруюць варыянты імя *Jerdywił, Еrdywił, Еrdіwił*, першы варыянт сведчыць, што пачатковым гукам (перад тым як стаць фрыкатыўным *H-)* быў *G-.*

Імя Гердзівіл ад балцка-літоўскага двухасноўнага *Gird-vil’as*. Першая аснова *Gird-* ад літоўскага *girdėti* «чуць» і звязаная з паняццем далекачутнай ваярскай славы. Другая аснова *Vil-* мае семантыку прагнасці, жадання. Імя Гірдвіл (Гердзівіл) значыць «Прагны да славы». Такое значэнне зусім зразумелае для таго ваярскага раннелітоўскага асяроддзя, у якім бытавалі такія імёны.

У «Хроніцы Быхаўца»
-------------------

Згодна з легендарнай часткай «Хронікі Быхаўца», Гердзівіл быў сынам жамойцкага князя Монтвіла, а той — сынам Гімбута, унукам Кунаса і праўнукам паўміфічнага Палямона. Кунас Палямонавіч спачатку кіраваў на захадзе цяперашняй Літвы — на Жамойці, потым «*пачаў множыць і расшыраць, і выходзіць за раку Вяллю*». Яго сыны Гімбут і Кернус ужо кіравалі першы «*на ўсёй зямлі жамойцкай*», другі «*на ўсёй зямлі Завельскай*» і «*аж па раку Дзвіну*». Гімбутаў сын Монтвіл таксама быў князем жамойцкім, ён паслаў свайго сына Гердзівіла з войскам ваяваць землі, якія перад тым трымалі рускія князі, бо тых «Цар Батый» разагнаў. Гердзівіл знайшоў «*у чатырох мілях ад ракі Нёмана гару красную*» і заснаваў Наваградак, потым заснаваў Горадню (*Horodeń*), а таксама апанаваў Берасце (*Berestec*), Драгічын і Мельнік і пачаў у іх княжыць. Калі князь Монтвіл памёр, пасля яго на Жамойці пачаў кіраваць яго сын (і брат Гердзівіла) Вікінт, а калі памёр і Вікінт — і на Жамойці, і на Літве пачаў княжыць Жывінбуд, брат Монтвіла і родны дзядзька Гердзівіла. Пасля Гердзівіла княжыў яго сын Мінгайла (*Mingayło*), ён заваяваў Полацк. Мінгайлавы сыны (унукі Гердзівіла) Скірмунт і Гінвіл былі князямі наваградскім і полацкім.

Крыніцы
-------

1. ↑  Списокъ Быховца // Полное собранiе русскихъ лѣтописей. — С.-Петербургъ, 1907. — Т. 17. — С. 478.
2. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 94.
3. ↑  Списокъ Быховца // Полное собранiе русскихъ лѣтописей. — С.-Петербургъ, 1907. — Т. 17. — С. 476—479.
Інвентарны нумар на музейнай этыкетцы карціны
**Інвентарны нумар** (парадкавы нумар рэгістрацыі) у музеязнаўстве — нумар, які прысвойваецца кожнаму музейнаму прадмету пры яго запісе ў інвентарныя кнігі. Інвентарныя нумары наносяцца адмысловай нязмыўнай фарбай на ніжнюю або іншую нябачную паверхню музейных прадметаў без шкоды для іх захаванасці.

Гэты нумар не можа быць прысвоены іншаму музейнаму прадмету нават у выпадку яго перадачы, страты і інш. Калі ў музейны збор паступіла калекцыя (напрыклад, манет, ці калекцыя асабістых рэчаў), то інвентарны нумар прысвойваецца толькі ёй, а кожны прадмет, з якога яна складаецца, атрымлівае дробавы нумар: у лічніку — нумар калекцыі па інвентарнай кнізе, а ў назоўніку — нумар музейнага прадмета паводле дадзенага палявога ці калекцыйнага вопісу (напрыклад: 165/3). Гэта дае магчымасць захаваць цэласнасць сабранага матэрыялу. Напрыклад, сервіз, які складаецца з 30 прадметаў, будзе мець агульны № 256/1-30, а далей кожны прадмет набудзе свой
парадкавы нумар: 256/1, 256/2, 256/3 і г.д.

Зноскі
------

1. ↑  Сафонов, А. А. Музееведение : учебник и практикум для среднего профессионального образования / А. А. Сафонов, М. А. Сафонова. — Москва : Издательство Юрайт, 2020. — 300 с. — (Профессиональное образование). — ISBN 978-5-534-10773-9
2. ↑  ОПИСАНИЕ МУЗЕЙНЫХ ПРЕДМЕТОВ

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Клостэрно́йбург** (ням.: Klosterneuburg) — аўстрыйскі горад у федэральнай зямлі Ніжняя Аўстрыя. Знаходзіцца на паўночны захад ад Вены, непасрэдна прылягаючы да яе. З 1938 па 1954 горад уваходзіў у склад Вены. Насельніцтва 24 797 чалавек (2001).

Геаграфія і транспарт
---------------------

Горад размешчаны на правым беразе ракі Дунай, на вышыні 192 метраў над узроўнем мора. Ад Вены аддзелены гарамі Каленберг і Леапольдсберг. Са сталіцы ў Клостэрнойбург ходзяць прыгарадныя цягнікі з вакзала Франца-Іосіфа і аўтобусы са станцыі Хайлігенштат.

Гісторыя
--------

З I па V стагоддзе нашай эры на месцы цяперашняга верхняга горада Клостэрнойбурга знаходзіўся рымскі ваенны лагер, назва якога не дайшла да нашых дзён.

Гісторыя сучаснага паселішча прасочваецца з IX стагоддзя. У 1108 г. маркграф Леапольд III з дынастыі Бабенбергаў заклаў на гары Леапольдсберг свой замак «Nivvenburc» (Нойбург, «Новы замак»). Па размаху гэта рэзідэнцыя цалкам адпавядала рангу імперскага князя. У 1114 годзе ў непасрэднай блізкасці ад рэзідэнцыі пачалося будаўніцтва царквы, якая ў 1133 годзе стала манастырскай і атрымала назву Клостэрнойбург, якая распаўсюдзілася пасля і на ўвесь горад.

Сярэднявечны Нойбург складаўся з двух паселішчаў па абодва бакі Дуная, злучаных бродам. Частыя паводкі прымушалі жыхароў па той бок Дуная ўсё далей адсоўваць сваё паселішча ад ракі. У выніку чаго да пачатку XIII стагоддзя існавала два Нойбургі: Нойбург пры манастыры (Клостэрнойбург) і Нойбург пры рынку (Корнойбург). У 1298 годзе Альбрэхт I, які пражываў у Нойбургу з 1288 года, падзяліў гэтыя два паселішчы і адначасова ўвёў у Клостэрнойбургу гарадское права. Клостэрнойбург таксама служыў рэзідэнцыяй Леапольду VI.

Пасля кананізацыі ў 1485 годзе заснавальніка горада і манастыра Леапольда III гарадскі манастыр стаў нацыянальнай аўстрыйскай святыняй і адным з галоўных у Аўстрыі цэнтраў паломніцтва. У XV—XVI стагоддзях абацтва ператварылася ў вялікі рэлігійны, культурны і навуковы цэнтр. Манастыр Клостэрнойбурга быў вядомы вырабам цудоўных для свайго часу геаграфічных карт, а таксама валодаў адной з лепшых у нямецкамоўных землях бібліятэкай.

Славутасці
----------

* Манастыр аўгусцінцаў. Заснаваны напачатку XII стагоддзя Леапольдам III.
	+ Манастырская царква — пабудавана ў 1136 годзе як раманская базіліка, у XVII стагоддзі перабудавана ў стылі барока.
	+ Капліца Леапольда — у капліцы размешчана пахавальня заснавальніка манастыра Леапольда III, святога і заступніка Ніжняй Аўстрыі; а таксама Вердэнскі алтар — выдатны помнік мастацтва XII стагоддзя.
	+ Лапідарый — тут захоўваецца статуя Клостэнбургскай мадонны, створаная ў 1310 годзе.
	+ Бандарня — экспазіцыя, прысвечаная вінаградарскай справе.
	+ Манастырская бібліятэка — утрымлівае звыш 30 000 старадаўніх тамоў.
* Калекцыя Эселя — мастацкая галерэя, размешчаная ў сучасным будынку. Прадстаўлены працы сучасных аўстрыйскіх і замежных мастакоў.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Гёпінген, Германія (1971)

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Клостэрнойбург**
* Афіцыйны сайт Клостэрнойбурга
**Абрахам Кібіват** (англ.: Abraham Kibiwot; нар. 4 чэрвеня 1996 або 6 красавіка 1996, Уазін-Гішу) — кенійскі лёгкаатлет, спецыялізуецца ў бегу з перашкодамі і на доўгія дыстанцыі. Бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2023 года і бронзавы прызёр чэмпіянату Афрыкі 2016 года ў бегу на 3000 метраў з перашкодамі. Удзельнік летніх Алімпійскіх гульняў 2020 гады.

Біяграфія
---------

Кібіват дэбютаваў на маладзёжным чэмпіянаце Афрыкі па лёгкай атлетыцы 2013 года, заняўшы пятае месца ў бегу на 2000 метраў з перашкодамі.

У 2015 годзе ён заваяваў залаты медаль на чэмпіянаце Афрыкі па лёгкай атлетыцы сярод юніёраў. Той сезон ён завяршыў з асабістым рэкордам 8:22,10 хвіліны на спаборніцтвах Лонданскай Брыльянтавай лігі.

У сезоне 2016 года кеніец вызначыўся ў Брыльянтавай лізе, стартаваўшы з асабістым рэкордам у 8:09,25 хвіліны і заняўшы трэцяе месца ў горадзе Доха. У гэтым жа годзе ён быў другім пасля Іезекііля Кембоя ў Пекіне і выйграў свой першы турнір на Athletissima ў Лазане. На нацыянальным адборачным турніры да летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года Кібібот не змог кваліфікавацца на старт чатырохгоддзя.

На чэмпіянаце Афрыкі па лёгкай атлетыцы 2016 года кеніец заваяваў свой першы медаль — бронзавы, саступіўшы эфіопам Чале Беё і Таласэ Нургі.

У 2019 годзе на чэмпіянаце свету ў Катары Кібіват заняў выніковае сёмае месца. У 2021 годзе Абрахам прыняў удзел у летніх Алімпійскіх гульнях у Токіа. У стыпль-чэзе з вынікам 8:19,41 ён прыйшоў да фінішу фіналу 10-м.

На чэмпіянаце свету 2022 года ў ЗША, у стыпль-чэзе Кібіват заняў пятае месца з вынікам 8:28,95.

22 жніўня 2023 года заваяваў бронзавы медаль у стыпль-чэзе на чэмпіянаце свету. У Будапешце ён прабег за 8:11,98 хвілін.

Зноскі
------

1. ↑  World Athletics Database Праверана 4 ліпеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. ↑   Праверана 20 ліпеня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · Track and Field Statistics · World Athletics |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Уэб.

**Адрыянна Уэб** (англ.: Adrienne Webb; нар. 1 снежня 1990) — амерыканская баскетбалістка.

Кар’ера
-------

Баскетболам пачала займацца ў школы на радзіме ў Мэдысане (штат Алабама). Пасля заканчэння сярэдняй школы пачала вучыцца і выступаць за Універсітэт Луізіяны, дзе стала лепшых стралком у гісторыі ўніверсітэта.

У 2013 годзе пераехала ў Еўропу, дзе далучылася да швецкага «Тэльге». У наступных сезонах была Румынія, спачатку з Александрыяй, дзе яна мела 12 ачкоў за гульню, Альба-Юлія (2015/16), Алімпія Брашоў (2016/17) і Сфанта Георге (2017/18).

У 2018 годзе падпісала кантракт з італьянскім клубам «Сан-Марціна-дзі-Лупары».

Зноскі
------

1. ↑  Il gruppo di straniere del Fila si completa con Adrienne Webb

Спасылкі
--------

* Webb Adrienne

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Sports-Reference.com (каледж) |
**«Голас Берасцейшчыны»** (укр.: Голос Берестейщини) — газета, друкаваны орган таварыства Украінскага грамадска-культурнага аб’яднання Берасцейшчыны. Выдавалася штоквартальна ў Брэсце ў 1991-99 накладам каля 2,7 тыс. экз. Выступала ў абарону культурна-нацыянальных правоў украінцаў краю, абвяргала паклёпы шавіністаў і сепаратыстаў пра палескае ўкраінства.

Публікавала матэрыялы пра дзейнасць таварыства, пра гісторыю Берасцейшчыны, культуру яе насельніцтва, змяшчала звесткі пра жыццё Украіны і ўкраінцаў у іншых краінах.

Літаратура
----------

* Голос Берестейщини / В. Г. Леонюк // Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс] / Редкол.: І. М. Дзюба, А. І. Жуковський, М. Г. Железняк [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2006. — Режим доступу :
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кагул.

**Кагул** (укр.: Кагул) — поймавае возера ў нізоўях Дуная, размешчанае ў Рэнійскім раёне Адэскай вобласці на ўсход ад горада Рэні, паўночны ўчастак у Малдове. 

Плошча возера мае сезонныя ваганні і складае ад 82 да 93,5 км². Максімальная глыбіня — 7 м, у сярэднім 1,5 — 2 м. Паўднёвая частка возера шырокая (шырыня — да 11 км, даўжыня — 18 км), паўночная — вузкая, выцягнутая (шырыня — да 2 км, даўжыня — 15 км). Тэмпература летам — да +30 °C, зімой возера замярзае. Мінералізацыя вады — ад 0,8 да 1,5 г/л. З поўначы ў возера ўпадае рака Кагул.

Літаратура
----------

* *Амброз Ю. О.* Кагул // Географічна енциклопедія України: у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. Т. 2 — К.: «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1990.
**Кафедральны сабор Сішыку** (кіт.: 西什库天主堂, таксама вядомы як «Паўночны сабор» (кіт.: 北堂)) — гістарычны каталіцкі сабор *Храм Хрыста Збавіцеля* ў заходняй частцы цэнтра Пекіна, у раёне Січэн  (руск.) (бел..

Гісторыя
--------

Першапачаткова сабор быў пабудаваны езуітамі ў 1703 годзе каля возера Чжуннаньхай на зямлі, падараванай імператарам у 1694 годзе ў падзяку за вылячэнне ад хваробы. У 1887 годзе царкву прыйшлося перанесці на месца яе цяперашняга размяшчэння, паколькі яе ранейшае месцазнаходжанне спатрэбілася для стварэння парку.

У 1900 годзе, падчас паўстання іхэтуаняў, сабор, які абаранялі чатыры дзясяткі французскіх і італьянскіх марскіх пяхотнікаў, вытрымаў двухмесячную аблогу, якая адбывалася паралельна з аблогай Пасольскага квартала, і быў моцна пашкоджаны.

З 1958 года належыць Кітайскай патрыятычнай каталіцкай царкве  (руск.) (бел..

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Апісанне сабора

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 124732892 |
Узрост акіянічнай кары. Самая маладая (пазначана чырвоным) — уздоўж цэнтраў спрэдзінга.
**Спрэ́дзінг** (ад англ.: spread — расцягваць, пашыраць) — геадынамічны працэс імпульсіўнага і шматразовага рассоўвання блокаў літасферы акіянічнай кары і запаўненне вызваленай прасторы магмай, генераванай ў мантыі, а таксама цвёрдымі пратрузіямі мантыйных перыдатытаў.

Гл. таксама
-----------

* Афіяліты
* Тэктоніка

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Спрэдзінг // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 122. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 117485682 |
**Лу Гуймен** (кіт. трад. 陸龜蒙, спр. 陆龟蒙, піньінь *Lù Guīmēng*, д/н —881) — кітайскі паэт і літаратар часоў дынастыі Тан.

Біяграфія
---------

Пра дату нараджэння няма звестак. Родам з Гусу (сучаснае Сучжоў правінцыя Цзянсу). Абставіны ранняга перыяду яго жыцця недастаткова вядомыя. Адмовіўся ад атрымання вучонай ступені. Некаторы час служыў у Хучжоў, але пазней вярнуўся ў свой родны горад. Пасяліўся каля ракі Сунцзян у сваім невялікім маёнтку, дзе вёў жыццё пустэльніка. Памёр у горадзе Пулі (сучасны Лучжы).

Творчасць
---------

Быў адным з вядомых паэтаў часоў падзення дынастыі Тан. У яго актыў уваходзяць зборнікі вершаў «Санлі» і «Пулі». Самымі вядомымі з’яўляюцца вершы «Новыя берагі» і «Белы лотас». Па таленту параўноўваўся з Пі Жысю, таму час «заняпаду Тан», калі тварылі абодва гэтых паэта, сучаснікамі быў названы «часам Пі і Лу».

Акрамя таленту да вершаскладання, праславіўся як тэарэтык літаратуры і аўтар публіцыстычных твораў, значную частку з якіх складаюць кнігі па аграноміі.

Зноскі
------

1. 1 2  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>

Літаратура
----------

* Qian, Zhonglian, «Lu Guimeng». *Encyclopedia of China* (Chinese Literature Edition), 1st ed.


| ?Лу Гуймен — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Lu Guimeng |  | Lu Binyu[d] |  | Lu Zhengxing[d] |  | Lu Kang[d] |  | Lu Bu[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CBDB: 0033753 · ISNI: 0000 0001 0737 6674 · LCCN: n81067961 · NDL: 00344472 · NLC: 000191362 · SUDOC: 188337806 · VIAF: 77636052 |

 |
**AllMusic** (у мінулым **All Music Guide**, у перакладзе з англійскай — «гід па ўсёй музыцы», прамаўляецца *ол мьюзик гайд*) — буйная анлайнавая музыкальная база даных, належыць арганізацыі All Media Guide, нароўні з All Movie Guide і All Game Guide. Заснавана ў 1991 годзе Майклам Эрлевайнам і матэматыкам Уладзімірам Багданавым.

Інтэрнэт-партал працуе з 1995 года. На ім прадстаўлена інфармацыя пра жанры музыкі, музыках і гуртах, а таксама інфармацыя пра выхад альбомаў і прафесійныя рэцэнзіі.

Гл. таксама
-----------

* Discogs
* rolldabeats

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* AllMusic
* Статыстыка Rovi Music Архівавана 28 ліпеня 2013.
* *Bowe, Brian J.*. Make it or break it (англ.)(недаступная спасылка).  Metro Times (24 студзеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 25 чэрвеня 2012. Праверана 3 чэрвеня 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Падарожжа (значэнні).
Скульптура «Вандроўнік» у Аўеда, Іспанія
**Падаро́жжа** — перамяшчэнне па якой-небудзь тэрыторыі або акваторыі з мэтай іх вывучэння, а таксама з агульнаадукацыйнымі, пазнавальнымі, спартыўнымі і іншымі мэтамі.

Да XIX стагоддзя падарожжы былі адным з асноўных крыніц атрымання звестак аб тых ці іншых краінах (іх прыродзе, насельніцтве, гісторыі, гаспадарцы), агульным характары і абрысе паверхні Зямлі.

Ад антычнага часу захаваліся апісанні падарожжаў Герадота, навукоўцаў, якія суправаджалі Аляксандра Македонскага ў яго паходах. Класічны прыклад падарожжа Сярэднявечча - вандраванні Марка Пола і Афанасія Нікіціна. Падарожжа з рэлігійнымі мэтамі (для пакланення святыням, наведвання святых месцаў) у Сярэднія стагоддзі атрымала назву «паломніцтва». Эпоха Вялікіх геаграфічных адкрыццяў характэрная многімі падарожжамі, якія ў корані змянілі ўяўленне аб планеце.

Пазней вялікае значэнне для пашырэння ведаў аб Зямлі мелі падарожжы Д. Лівінгстана і Г. Стэнлі, Н. М. Пржавальскага і іншых; аднак ужо Пржэвальскі называў свае падарожжы навуковымі рэкагнасцыроўкамі, так як яны маглі задаволіць толькі запыты першаснага і агульнага знаёмства з асаблівасцямі той ці іншай тэрыторыі. Таму ўжо ў XVIII-XIX стст. па меры паглыблення даследаванняў, канкрэтызацыі і спецыялізацыі навуковых мэтаў і задач, падарожжы сталі набываць характар навуковых экспедыцый.

З сярэдзіны XX стагоддзя, у сувязі з бурным развіццём турызма, тэрмін «падарожжа» стаў пазначаць любую паездку, здзейсненую ў нейкай меры самастойна, незалежна ад турыстычнай кампаніі. Падарожнікамі ў цяперашні час называюць людзей, якія ўдзельнічаюць у самастойных, часцяком авантурных, паездках (напрыклад, Т. Хеердал, Ю. А. Сянкевіч, Ф. П. Конюхаў). Падарожжа з прынцыповым адмаўленнем ад паслуг турыстычнай кампаніі называецца «бэкпэкінг» (ад англ.: backpacking).

Гл. таксама
-----------

Лагатып ВікіслоўнікіЛагатып Вікіслоўнікі У Вікіслоўніку ёсць артыкул **«падарожжа»**
* Турызм
* Экспедыцыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX526223 · BNF: 11978431m · GND: 4049275-8 · LCCN: sh85137149 · LNB: 000060828 · NDL: 00569845 · NKC: ph119114 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Беларускі нацыянальны камітэт (значэнні).
**Белару́скі нацыяна́льны камітэ́т** (**БНК**) у Слуцку, таксама *Слуцкі беларускі нацыянальны камітэт*, *Часовы беларускі нацыянальны камітэт Случчыны* — прадстаўнічы орган беларускіх нацыянальных арганізацый Случчыны ў 1918—1920 гадах.

Гісторыя
--------

Створаны ў красавіку 1918 года. У кіраўніцтва ўвайшлі Яніслаўскі (старшыня), С. К. Петрашкевіч (сакратар), М. А. Асвяцімскі (скарбнік). Стаяў на пазіцыях Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Меў на мэце пашырэнне нацыянальнай свядомасці беларусаў, арганізацыю беларускага школьніцтва, культурна-асветных гурткоў, кааператываў, матэрыяльна падтрымліваў таварыства «Папараць-кветка». У снежні 1918 года стварыў патрыятычную падпольную арганізацыю «Саюз абароны края». Пасля прыходу Чырвонай Арміі на нелегальным становішчы, бальшавікі арыштавалі Яніслаўскага, В. М. Русака, П. Я. Жаўрыда і іншых. Аднавіў дзейнасць у студзені 1919 года. У новае кіраўніцтва выбраны Жаўрыд (старшыня), У. Дубіна, Русак, А. Ю. Бараноўскі і інш. Пры кіраўніцтве створаные аддзелы: арганізацыйны, культурна-асветны, кааператыўны, юрыдычны, дабрачынны. Меў цесную сувязь і фінансаваўся Часовым беларускім нацыянальным камітэтам у Мінску. Палітычна знаходзіўся пад уплывам беларускіх эсэраў, падтрымліваў антыпольскі падпольны і партызанскі рух. Кааптаваў сваіх членаў у мясцовыя органы самакіравання, праводзіў культурна-асветную работу, стварыў гарадскую і павятовую беларускую міліцыю. У маі 1920 года выступіў з пратэстамі ў адрас Польшчы і Савецкай Расіі, у якіх асудзіў тайныя перамовы пра падзел Беларусі. 

Падчас наступлення Чырвонай Арміі (ліпень 1920 года) частка членаў камітэту (Петрашкевіч, Бараноўскі, Асвяцімскі, К. Кецка і інш.) выступіла за супрацоўніцтва з савецкай уладай. 1 лістапада 1920 года створаны новы склад камітэта на чале з А. Паўлюкевічам, які стаяў на пазіцыях Найвышэйшай Рады БНР. На І-м беларускім з'ездзе Случчыны 14 лістапада 1920 года перадаў свае паўнамоцтвы абранай Беларускай радзе Случчыны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 453. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прусія (значэнні).
**Прусія** (літ.: Prūsija) — гістарычная вобласць колішняга заходнебалцкага племя прусаў, знаходзілася на паўднёва-заходнім узбярэжжы Балтыйскага мора на тэрыторыі цяперашняй Калінінградскай вобласці Расіі і Вармінска-Мазурскага ваяводства Польшчы.

Паводле «Хронікі Прускай зямлі», у складзе Прусіі было 11 частак:

* Любавія, якая раней уключала і пазнейшую Кульмскую зямлю
* Памезанія
* Пагезанія
* Вармія
* Натангія
* Самбія
* Надровія
* Скаловія
* Судавія, на Русі вядомая як *Ятвезь*, у Польшчы як *Палексанія*, у Літве як *Дайнава*
* Галіндыя
* Бартыя, уключала *Вялікую Бартыю* і *Малую Бартыю*

Магчыма, не ўсе гэтыя землі напраўдзе адносіліся да Прусіі, а прычынай іх уключэння ў быў прывілей на Прусію, які Тэўтонскі ордэн меў ад імператара Свяшчэннай Рымскай і таму назваў Прусіяй як мага больш зямляў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n83069272 · VIAF: 266665986 |

| Вобласці Старажытнай Прусіі |
| --- |
| 
Бартыя |
Вармія |
Галіндыя |
Любавія |
Надровія |
Натангія |
Памезанія |
Самбія |
Сасовія |
Скаловія |
Судавія
 |
**Азёрная ча́ша, азёрнае ложа** — частка катлавіны возера, запоўненая вадой да найбольшага ўзроўню.

У азёрнай чашы вылучаюць мелкаводную частку (літараль і сублітараль) да глыбінь, на якіх яшчэ адчуваецца ўздзеянне хваль на дно возера. Ніжняя частка сублітаралі пераходзіць у прафундаль — глыбакаводную частку азёрнай чашы, звычайна пакрытую ілам і сапрапелем.

Азёрная чаша мяняецца на працягу геалагічнага перыяду ў выніку накаплення азёрных адкладаў.

Літаратура
----------

* *Якушка В. П.* Азёрная чаша // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
**Дзяржаўны ўніверсітэт Дэльты** (англ.: Delta State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Кліўленд у штаце Місісіпі.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Назва вучэльні паходзіць ад назвы гісторыка-геаграфічнага рэгіёна — дэльты ракі Місісіпі на паўночным захадзе штата Місісіпі, які звычайна называюць скарочана проста Дэльтай.

Кампус размешчаны на 1,34 км2 у паўночна-заходнім раёне Кліўленда. Каля 30% студэнтаў пражываюць на тэрыторыі кампуса. Университэт прадастаўляе як мужчынскія, так і жаночыя інтэрнаты, а таксама кватэры для сямейных студэнтаў.

Універсітэт прапануе атрыманне 12 ступеняў бакалаўра па 42 спецыяльнасцях. Універсітэт таксама рыхтуе студэнтаў па 8 праграмах для атрымання ступеняў магістра, ступені спецыяліста ў галіне адукацыі і ступені доктара ў галіне педагагічных навук.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і навук
* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыи
* Школа медсястрынства

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Місісіпі

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзяржаўны ўніверсітэт Дэльты
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1237958423 · ISNI: 0000 0004 0390 8866 · LCCN: n77012392 · Microsoft: 82917088 · VIAF: 153581775 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Арэхі (значэнні).
**Арэ́хі**, таксама **Арахі** (трансліт.: *Arechi*, руск.: Орехи) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці, на аўтадарозе Р112 Віцебск – ДППП «Стайкі» (мяжа з Расійскай Федэрацыяй). Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета. За 42 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 48 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.

Гісторыя
--------

У пачатку 20 стагоддзя вёска ў Казакоўскай воласці Веліжскага павета Віцебскай губерні, 25 дзесяцін зямлі, адносілася да Пернаўскай сельскай грамады. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 сакавіка 1924 года вёска ў Марчонкаўскім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У гады Другой сусветнай вайны з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца кастрычніка 1943 года акупіравана нацысцкімі войскамі, якія спалілі 51 двор і загубілі 18 жыхароў, 40 жыхароў забралі ў Германію на прымусовыя работы, 10 жыхароў загінулі ў баях супраць гітлераўскіх войскаў, 8 у партызанскай барацьбе. У 1943 годзе ў баях супраць нямецкіх войскаў за вызваленне вёскі і ваколіц загінулі 105 савецкіх салдат. Пасля вайны вёска адбудавалася часткова. Было пабудавана 17 двароў. З 16 ліпеня 1954 года вёска ў Балашоўскім сельсавеце. З 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне, з 1962 года ў Лёзненскім, з 1965 года зноў у Віцебскім раёнах. У 2000 годзе ўваходзіла ў склад РУСП «Эксперыментальная база імя Шмырова».

Насельніцтва
------------

* 4 двары, 46 жыхароў (1905)
* 7 двароў, 43 жыхары (1926)
* 54 двары, 128 жыхароў (1941)
* 17 двароў, 48 жыхароў (1969)
* 13 гаспадарак, 21 жыхар (2000)
* 4 гаспадаркі, 6 жыхароў (2018)

Памятныя мясціны
----------------

На ўскраіне вёскі абеліск на брацкай магіле савецкіх салдат (1965)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).. Сустракаецца таксама варыянт **Арахі́**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 10: Віцебская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 728 с.: іл. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-11-1126-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Суражскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сураж |
| Аграгарадкі | Шапурова |
| Вёскі | 
* Антонаўка
* Арэхі
* Балашы
* Брыгітполле
* Будзянка
* Дзятлы
* Каспляны
* Кісялёва
* Кузняцоўка
* Курушчані
* Маісеенкі
* Марчонкі
* Пранікі
* Пярно
* Рабава
* Слабада
* Стайкі
* Стасенкі
* Уласава
* Хадорына

 |
**Catocala elocata** — від матылькоў з сямейства совак.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла — 36-42 мм Размах крылаў 65-82 мм. Пярэднія крылы бура-шэрага колеру з мноствам хвалістых папярочных ліній і палос, якія ўтвараюць складаны малюнак. На знешнім полі знаходзіцца адна субмаргінальная паласа, моцна растушаваная. Махры пярэдніх крылаў афарбаваныя ў тон крыла. Пупышкападобная пляма бурага колеру, акружана растушаваным цёмна-бурым. Заднія крылы чырвонага колеру, з шырокай чорнай аблямоўкай і чорнай перавяззю. Пашырэнне перавязі ля пярэдняга крыла і на сярэдзіне малавыразнае. Махры задніх крылаў — белыя.

Арэал
-----

Распаўсюджаны ад Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы, еўрапейская частка Расіі ад Калінінградскай вобласці да Астраханскай вобласці і Паўночнага Каўказа), Каўказ, Закаўказзе, на ўсход да Блізкага і Сярэдняга Усходу і Цэнтральнай Азіі, Паўднёвая Сібір, Кітай, Прыамур'е, Прымор’е.

Біялогія
--------

Матылькі вядуць змрочна-начны спосаб жыцця. Сустракаюцца ў лісцяных і пойменных лясах, парках, па берагах рэк і сажалак з вярбоўніка-ракітнікамі, у любых іншых лясных фармацыях, якія змяшчаюць у сваім складзе анрбы. Развіваецца ў адным пакаленні за год. Час лёту матылькоў з канца чэрвеня да пачатку кастрычніка. Матылькі харчуюцца  забрадзілым сокам дубоў і іншых дрэў.

Вусені развіваюцца з мая да пачатку ліпеня. Вусені сілкуюцца лісцем вярбы, таполі, асіны. Акукляюцца ў лёгкім павуцінным  кокане. Зімовая фаза — яйка.

Зноскі
------

1. ↑  Систематика и синонимия (англ.)(недаступная спасылка).  BioLib. Архівавана з першакрыніцы 11 студзеня 2008. Праверана 25 верасня 2011.
2. 1 2  *Kravchenko, V. D.; Müller, G.; Orlov, O. B. & и Seplyarsky, V. N.* The Catocalinae (Lepidoptera:Noctuidae) of Israel(англ.) // *Russian Entomological Journal*. — 2004. — Т. 13. — № 3. — С. 1—12. Архівавана з першакрыніцы 13 мая 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778350652 |
**Ева Жалі** (фр.: Eva Joly, нар. **Гру Ева Фарсет** фр.: Gro Eva Farseth; нар. 5 снежня 1943, Осла, Нарвегія) — французскі палітычны дзеяч. Дэпутат Еўрапейскага парламента (2009—2019). Кандыдат у прэзідэнты Францыі на выбарах у 2012 годзе  (укр.) (бел..

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1943 годзе ў сціплай сям’і, якая жыла ў адным з працоўных кварталах Осла. Заняўшы трэцяе месца на конкурсе прыгажосці Міс Нарвегія, Ева пакідае родную краіну ў васемнаццаць гадоў і паступае ў Парыжскі ўніверсітэт на юрыдычны факультэт. Паралельна з вучобай, яна ўладкоўваецца на працу, як гувернантка au pair да сям’і Жалі. Менавіта на гэтай працы яна пазнаёмілася з Паскалем Жалі, старэйшым сынам сям’і і студэнтам медуніверсітэта, з якім ажанілася ў 1967 годзе. У пары нарадзіліся дачка, будучая юрыстка, і сын, які стаў пасля архітэктарам.

Скончыўшы ўніверсітэт, Жалі працавала юрыдычным кансультантам у псіхіятрычнай клініцы. Аднак у 38 гадоў Жалі вырашыла змяніць працу і паступіла ў школу суддзяў. Ад памочніка суддзі ў Арлеане, Жалі даслужылася да фінансавага кіравання Палаца правасуддзя.

Шырокую вядомасць Жалі набыла як суддзя па эканамічных пытаннях. Папулярнай яна, у прыватнасці, абавязаная расследаванню скандальнай «справы Эльф» (фр.: Affaire Elf) 1996 года, у выніку якой кіраўніцтва нафтавай кампаніі Elf Aquitaine і некаторыя палітыкі падвергліся абвінавачванням у атрыманні хабараў, агульнай сумы ў сотні мільёнаў еўра, за заключэнне кантрактаў у Афрыцы і адмыванне дзяржаўных сродкаў.

Зноскі
------

1. ↑  Eva Farseth // Roglo — 1997. — 8549233 экз.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q83365652'></a>

Літаратура
----------

* Капля А. С. Ева Жоли: в борьбе за «справедливое устройство мира и экологическую безопасность» // Новая и новейшая история. — 2017. — № 1. — С. 197—205.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Тэматычныя сайты | Еўрапарламент · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Universalis · OpenSanctions |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 1013973 · BNF: 135647206 · GND: 124374832 · ISNI: 0000 0001 1438 3098 · LCCN: n2001096849 · NTA: 343273241 · LIBRIS: 341089 · SUDOC: 052568628 · VIAF: 14939047 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сапёр (значэнні).
Ваеннаслужачыя інжынерных войскаў у Пакістане
Мостаўкладчык усталёўвае пераправу праз раку
Cапёры падчас Вялікай Айчыннай вайны
**Сапёр** (ад фр.: sapeur — *весці сапы, падкопвацца*) — асоба, якая знаходзіцца на службе ў інжынерных войсках, асноўнай задачай якіх з'яўляецца інжынернае забеспячэнне ваенных дзеянняў абарончага ці наступальнага характару.

Гістарычна задачамі сапёраў з'яўляліся: стварэнне падкопаў пад абарончыя збудаванні ці капанне траншэй для скрытнага набліжэння да пазіцый праціўніка; стварэнне ўласных фартыфікацыйных збудаванняў на лініі фронту; забеспячэнне перапраў праз рэкі, балоты; наладжванне ліній забеспячэння і аднаўленне разбураных аб'ектаў інфраструктуры; абясшкоджванне мін, ракет і снарадаў.

У бытавым ужыванні сапёрам завецца чалавек (не абавязкова ваеннаслужачы), які займаецца абясшкоджваннем мін і снарадаў, якія не разарваліся.

Гісторыя сапёрнай справы
------------------------

З'яўленне тэрміна «сапёр» адносіцца да XVII стагоддзя, калі так звалі ваеннаслужачых, якія здзяйснялі падкопы пад крапасныя збудаванні праціўніка для іх наступнага разбурэння. У 1678 годзе сапёры былі вылучаны ў спецыяльныя часткі і падраздзяленні ў Францыі. У XVIII — XIX стагоддзях кола задач сапёраў паступова пашыралася.

У XX стагоддзі адбылася спецыялізацыя — і са складу сапёраў вылучыліся чыгуначнікі, паветраплавальнікі, аўтамабілісты і інш.

Вядомыя сапёры
--------------

* Андрэй Мікалаевіч Жук

Гл. таксама
-----------

* Сапёрная лапатка
* Інжынерныя войскі
* Сапёр, гульня

Зноскі
------

1. 1 2 3  Сапёры (руск.)(недаступная спасылка — *гісторыя* ).  Вялікая савецкая энцыклапедыя. Праверана 20 верасня 2009.(недаступная спасылка)
**Нірадж Чопра** (нар. 24 снежня 1997, Паніпат, Хар’яна) — індыйскі кідальнік дзіды, алімпійскі чэмпіён.

Малодшы афіцэр індыйскай арміі. Нірадж Чопра валодае нацыянальным рэкордам 88,07 м. Папярэднім найлепшым вынікам Чопра быў пераможны кідок на 88,06 м на Азіяцкіх гульнях і вынік на Гульнях Садружнасці 2018 года. Чопра быў сцяганосцам на цырымоніі адкрыцця Індыі на Азіяцкіх гульнях 2018 года, дэбютных для індыйскага спартсмена.

У пачатку кар’еры ён станавіўся чэмпіёнам свету 2016 года сярод моладзі і ўсталяваў сусветны рэкорд да 20 гадоў — 86,48 м. Ён першы індыйскі спартсмен, які выйграў тытул чэмпіёна свету па лёгкай атлетыцы ў катэгорыі да 20 гадоў.

Яго кідок 87,86 м на яго першых спаборніцтвах пасля траўмы локця гарантаваў атрыманне пуцёўкі на Алімпіяду ў Токіа. Затым ён кваліфікаваўся з кідком у першай спробе на 85,32 метра і выйшаў у фінал, заняўшы ў папярэднім раўндзе першае месца. Ён заваяваў залаты медаль на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года Токіа. Ён стаў другім спартсменам пасля стралка Абхінава Біндры, які выйграў залаты медаль у індывідуальных спаборніцтвах ад Індыі.

Зноскі
------

1. ↑  Neeraj Chopra // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. ↑
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліпень (значэнні).
**Эдуард Бярнардавіч Ліпень** (нар. 1936) — беларускі ўрач анестэзіёлаг-рэаніматолаг, педагог, альпініст, майстар спорту міжнароднага класа. Удастоены вышэйшага альпінісцкага звання «Снежны барс» (1982).

Біяграфія
---------

Скончыў лячэбны факультэт Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута ў 1960 годзе. У 1963 годзе паступіў і ў 1965 годзе скончыў клінічную ардынатуру па анестэзіялогіі БДІУУ. Урач анестэзіёлаг-рэаніматолаг вышэйшай катэгорыі, агульны стаж урачэбнай работы складае 55 гадоў, стаж работы па спецыяльнасці анестэзіёлага-рэаніматолага — 52 гады, стаж навукова-педагагічнай работы — 39 гадоў.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Актыўна ўдзельнічае ў грамадскай рабоце: на працягу 10 гадоў узначальваў Беларускую рэспубліканскую федэрацыю альпінізму, а таксама кіраваў хорам ваеннай і патрыятычнай песні ваенна-медыцынскага факультэта БДМУ.

Узнагароды
----------

Мае ўрадавую ўзнагароду — медаль за воінскую доблесць, а таксама званне «Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь». У 1982 годзе другім з беларусаў атрымаў званне «Снежны барс» за заваяванне ўсіх «сямітысячнікаў» СССР.

Зноскі
------

1. ↑  Липень, Эдуард Бернардович (врач; альпинист; род. 1936)  (руск.)
2. 1 2 3  Липень Эдуард Бернардович Архівавана 18 кастрычніка 2022.  (руск.)
3. ↑  Спіс альпіністаў, якія атрымалі званне «Снежны барс»  (англ.)

Літаратура
----------

* Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005.

Спасылкі
--------

* Липень Эдуард Бернардович Архівавана 18 кастрычніка 2022.  (руск.)
**Сульфі́ды** (ад лац.: sulphur — сера) — клас хімічных злучэнняў, якія ўяўляюць сабой злучэнні металаў (а таксама шэрагу неметалаў В, Si, Р, As) з серай (S), дзе яна мае ступень акіслення −2. Могуць разглядацца як солі серавадароднай кіслаты H2S.

Сульфіды шчолачных металаў бясколерныя, добра растваральныя ў вадзе. Іх водныя растворы маюць шчолачную рэакцыю. Пры ўздзеянні разведзеных кіслот вылучаюць серавадарод.

Сульфіды шчолачназямельных металаў бясколерныя, у вадзе раствараюцца мала. На вільготным паветры вылучаюць серавадарод. Па астатніх уласцівасцях падобныя на сульфіды шчолачных металаў.

Сульфіды цяжкіх металаў амаль нерастваральныя ў вадзе. Амаль усе яны чорнага або чорна-бурага колеру (за выключэннем белага ZnS, ружаватага MnS, жоўтага CdS, памяранцава-чырвонага Sb2S3, жоўтага SnS2).

Атрыманне
---------

Сульфіды атрымоўваюць рознымі метадамі:

Fe + S = FeS

2CdO + 3S = 2CdS + SO2

TiO2 + CS2 = TiS2 + CO2

Na2SO4 + 4C = Na2S + 4CO

2Ga + 3H2S = Ga2S3 + 3H2

ZnCl2 + H2S = ZnS + 2HCl

Выкарыстанне
------------

Сульфіды выкарыстоўваюцца у якасці адарантаў гаручых газаў, антыаксідантаў, стабілізатараў паліва, змазачных матэрыялаў і палімераў, інгібітараў радыкальных рэакцый. Сульфіды Na2S, CaS, BaS — у гарбарным вытворчасці для дублення скур; полісульфіды кальцыю і барыю — у сельскай гаспадарцы для барацьбы са шкоднікамі раслін; PbS, CdS, ZnS і іншыя — паўправадніковыя матэрыялы, а крышталі гэтых і некаторых іншых сульфідаў — паўправадніковыя лазерныя матэрыялы. Сульфіды шчолачназямельныя металаў, а таксама ZnS і CdS — аснова люмінафораў; MoS2 — цвёрдая змазка; (NH4)2S — важны рэактыў ў якасным хімічным аналізе; FeS2 — сыравіна для вытворчасці сернай кіслаты. Прыродныя сульфіды выкарыстоўваюцца для атрымання металаў, сульфатаў, сернай кіслаты.

Гл. таксама
-----------

* Арганічныя сульфіды
* Полісульфіды
* Сульфіды (мінералы)
* Сульфіты
* Сульфаты

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002
2. 1 2 3  Сульфи́ды // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Літаратура
----------

* *Чарнякова А. П.* Сульфі́ды // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 264. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Сульфи́ды / Малина И. К. // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Демидов О. М. Щербаков Д. А. Шантроха А. В.* Сульфиды. Номенклатура, способы получения // Журнал «AUDITORIUM», 2019. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12110186n · LCCN: sh85130342 · Microsoft: 2780596425, 2910421155 · NDL: 00569889 · NKC: ph166358 |
**«L’italiano»** (бел.: Італьянец) — песня італьянскага кампазітара і спевака Тота Кутуньё, выпушчаная ў 1983 годзе.

Аўтарамі песні, якая з’яўляецца часткай альбома «L’italiano», з’яўляюцца Тота Кутуньё і Крысціяна «Попі» Минелона.

Песня распавядае пра стэрэатыпнае італьянскае жыццё, пра тое, што бачыць «звычайны італьянец» вакол сябе.

Гісторыя
--------

*L’italiano* праславіўся ва ўсім свеце, быў прадстаўлены на 33-м Фестывалі італьянскай песні ў Сан-Рэма. Афіцыйна песня заняла 5-е месца, але па выніках «народнага» галасавання ў конкурсе перамог «Totip» L’italiano.

Спевы
-----

* Шырока вядомы ў спевах А. Лебядзінскага.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Тота Кутуньё
**Фунань** (магчымая саманазва: វ្នំ; кіт.: 扶南; кхмер.: ហ៊្វូណន; тайск.: ฟูนัน; в’етн.: Phù Nam) — старажытная дзяржава ў Паўднёва-Усходняй Азіі (I — VII стст.).

Назва дзяржавы Фунань мае кітайскае паходжанне. Першыя звесткі пра яе былі пакінуты кітайскімі дыпламатамі ў III ст. Мяркуецца, што мясцовыя жыхары называлі сваю краіну វ្នំ («гара»), гэта адпавядала тытулу кіраўніка «валадар гары». У той час і значна пазней у перыяд Кхмерскай імперыі ўзыходжанне манарха суправаджалася асаблівым рытуалам на свяшчэнным пагорку. Згодна кітайскім крыніцам, заснавальнікам дзяржавы быў іншаземец Хунцян, які асеў у дэльце Меконга і ажаніўся з мясцовай князёўнай. 

Этнічны склад насельніцтва быў вельмі стракатым. У Фунані жылі продкі сучасных кхмераў, чамаў, монаў. У апошнія дзесяцігоддзі даследчыкі схіляюцца да думкі, што Фунань у большай ступені мела кхмерскі характар. Яна магла ўяўляць сабою канфедэрацыю з гарадоў-дзяржаў з дамінаваннем першаснага цэнтра, які цягнуўся ад дэльты Меконга да возера Танлесап. Пазней у яе складзе вылучылася Чэнла, якая ў выніку паглынула Фунань, але не раней за другую траціну VII ст. Росквіт Фунані прыйшоўся на V ст.

Важнай падзеяй, звязанай з існаваннем Фунані была індыянізацыя Паўднёва-Усходняй Азіі. Выхадцы з Індыі былі гандлярамі і брахманамі і не маглі складаць значную частку насельніцтва. Працэс паглынання і адаптацыі індыйскай культуры адбываўся праз вонкавыя сувязі і прыняцце індуізму ў якасці асноўнай рэлігіі. Індыянізацыя вышэйшых колаў завяршылася да V ст. Прыдворныя цырымоніі і структура палітычных інстытутаў засноўваліся на індыйскіх узорах. Шырока выкарыстоўваўся санскрыт і індыйская сістэма пісьма, дзейнічалі законы Ману.

Спасылкі
--------

* The Kingdom of Funan: The First Great Southeast Asian Empire
* Early Indianized Kingdom of Funan
* FUNAN KINGDOM AND CHENLA - Facts and Details
* Michael Vickery Funan Reviewed: Deconstructing the Ancients

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Краты.

**Краты** (руск.: Кроты) — былая вёска ў Вымнянскім сельсавеце Віцебскага раёна Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

У 18 стагоддзі засценак у Віцебскім ваяводстве ВКЛ. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года Полацкай губерняў, з 1777 года ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце, з 1866 года ў Віцебскім павеце Віцебскай губерняў. У пачатку 20 стагоддзя ў Вымнянскай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. Вёска з 85 дзесяцінамі зямлі адносілася да Ганчароўскай сельскай грамады і Котаўскага праваслаўнага прыхода Праабражэнскай царквы. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Котаўскім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). Вясковыя дзеці наведвалі пачатковую школу за 2 вярсты ў вёсцы Манулкі, у якой у 1924 годзе навучаліся 18 вучняў з вёскі Краты. У 1930 годзе тут створаны калгас. У 1933 годзе ў вёску пераселены жыхары вёскі Новы Двор. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну ў снежні 1943 года нямецкія акупанты спалілі 57 двароў і забілі 57 жыхароў, 18 вяскоўцаў загінулі ў баях супраць гітлераўцаў на франтах вайны, 12 — у партызанскай барацьбе. Пасля вайны вёска адбудавалася. У 2000 годзе была ў складзе саўгаса імя А. Я. Углоўскага (цэнтр — вёска Вымна).

Насельніцтва
------------

* 7 двароў, 48 жыхароў (1785)
* 9 двароў, 75 жыхароў (1905)
* 16 двароў, 89 жыхароў (1926)
* 57 двароў, 257 жыхароў (1941)
* 15 двароў, 31 жыхар (1969)
* 1 гаспадарка, 1 жыхар (2000)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 10: Віцебская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 728 с.: іл. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-11-1126-4.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Орхава (значэнні).

**О́рхава** (трансліт.: *Orchava*, руск.: Орхово) — вёска ў Беларусі, у Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Тамашоўскага сельсавета. У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Камароўка» (цэнтр — аг. Тамашоўка).

Геаграфія
---------

Размешчана за 70 км на поўдзень ад Брэста, за 1,5 км ад чыгуначнай станцыі Уладава, на поўдні і ўсходзе дзяржаўная граніца з Украінай, на захадзе — з Польшчай. Аўтадарогай звязана з Брэстам. Каля вёскі вадасховішча Орхава.

Гісторыя
--------

У XIX стагоддзі вёска — цэнтр маёнтка ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. З 1870 года маёнткам валодаў пан Каншэўскі, пазней — граф Замайскі. Фальварку належала 417 дзесяцін зямлі.

У 1905 годзе вёска ў Прыбараўскай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Прыбараўскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета ў Дамачаўскім раёне. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 26 вяскоўцаў.

Насельніцтва
------------

* 579 сялянскіх душ (1858)
* 121 двор, 727 жыхароў (1897)
* 1047 жыхароў (1905)
* 22 двары, 151 жыхар (1921)
* 104 гаспадаркі, 265 жыхароў (2005)

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
3. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 450. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Орхава

| ⛭**Тамашоўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Тамашоўка |  |
| Вёскі | Камароўка ·  Орхава ·  Прыбарава ·  Рыцец ·  Селяхі ·  Харсы |