recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мікаэль Кінгсберы** (англ.: Mikaël Kingsbury; нар.24 ліпеня 1992) — канадскі фрыстайліст, які спецыялізуецца ў могуле. Чэмпіён свету, двухразовы ўладальнік Кубка свету. Сярэбраны прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года ў Сочы.

Дэбютаваў у спаборніцтвах кубка свету 8 студзеня 2010 года на этапе ў Калгары, дзе заняў 36-е месца. Менш чым праз год, у снежні, канадзец упершыню дабраўся да кубкавага подыўма, стаўшы другім на этапе ў Куусама. А яшчэ праз 10 дзён, у кітайскім Бейда Лэйк Кінгсберы атрымаў сваю першую перамогу ў могуле.

У тым жа сезоне дэбютаваў на чэмпіянаце свету, які праходзіў у Дзір Вэлі. У спаборніцтвах па могулу канадац заваяваў бронзу, саступіўшы французу Гільба Кала і свайму суайчынніку, алімпійскаму чэмпіёну Аляксандру Біладо. У паралельным могуле Кінгсберы зноў саступіў Біладо, але на гэты раз на другой пазіцыі. Агульны залік сезону канадзец скончыў чацвёртым, а ў могульном заліку стаў трэцім.

У сезоне 2011/2012 Кінгсберы атрымаў 8 перамог у могуле і паралельным могуле (з іх 6 запар, паўтарыўшы рэкорд сусветных кубкаў) і выйграў як залік могула, так і генеральную класіфікацыю, стаўшы уладальнікам Кубка свету ў дзевятнаццацігадовым узросце.

У падобным рэчычы канадзец выступаў у сезоне 2012/2013. Ён зноў выйграў шэсць стартаў, агульны і малы залікі Кубка свету. А з чэмпіянату свету ў Нарвегіі Кінгсберы зноў вярнуўся з двума медалямі: у паралельным могуле ён зноў стаў другім (зноў саступіўшы Біладо), а ў звычайным могуле ён заваяваў золата, упершыню стаўшы чэмпіёнам свету.

Выступленні ў Кубку свету
-------------------------

| Сезон | Агульны залік | Могул |
| --- | --- | --- |
| 2009/2010 | 64 | 22 |
| 2010/2011 | 4 | 3 !3 |
| 2011/2012 | 1 !1 | 1 !1 |
| 2012/2013 | 1 !1 | 1 !1 |

Перамогі ў Кубку свету
----------------------

| Дата | Месца правядзення | Дысцыпліна |
| --- | --- | --- |
| 21 снежня 2010 | Сцяг Кітая Бейда Лэйк | Могул |
| 29 студзеня 2011 | Сцяг Канады Калгары | Могул |
| 10 снежня 2011 | Сцяг Фінляндыі Кусама | Могул |
| 20 снежня 2011 | Сцяг Францыі Мерыбель | Паралельны могул |
| 14 студзеня 2012 | Сцяг Канады Монт Габрыэль | Паралельны могул |
| 19 студзеня 2012 | Сцяг ЗША  Лейк-Плэсід | Могул |
| 28 студзеня 2012 | Сцяг Канады Калгары | Могул |
| 2 лютага 2012 | Сцяг ЗША  Дыр Вэлі | Могул |
| 12 лютага 2012 | Сцяг Кітая Бейда Лэйк | Могул |
| 18 лютага 2012 | Сцяг Японіі Наэба | Могул |
| 15 снежня 2012 | Сцяг Фінляндыі Кусама | Паралельны могул |
| 17 студзеня 2013 | Сцяг ЗША  Лейк-Плэсід | Могул |
| 26 студзеня 2013 | Сцяг Канады Калгары | Могул |
| 31 студзеня 2013 | Сцяг ЗША  Дыр Вэлі | Могул |
| 15 лютага 2013 | Сцяг Расіі Сочы | Могул |
| 23 лютага 2013 | Сцяг Японіі Інавасіра | Могул |

Зноскі
------

1. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
2. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>

Спасылкі
--------

* Мікаэль Кінгсберы — статыстыка на сайце FIS (англ.)
* Профіль на сайце Freestyle Skiing Canada
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кучукі.
**Кучукі**, **Кучуковічы** — шляхецкі род герба «Сякера».

В. Насевіч называе для Кучукаў герб «Сястрэнец», але напэўна блытае іх з Сестранцэвічамі-Кучукамі, вядомымі з XVII ст. у Мсціслаўскім ваяводстве.

На думку В. Насевіча, пачынальнік роду — Кучук, каморнік вялікага князя Ягайлы, удзельнік забойства вялікага князя Кейстута ў 1382 годзе. Паводле Р. Пятраўскаса, родапачынальнік — Конрад Кучук (*Cunradus alias Kuczuc*), якога В. Насевіч называе Конрадам сынам Кучука. Конрад Кучук вядомы толькі са свайго надання ў 1436 годзе віленскім францысканцам, ён карыстаўся пячаткай з гербам «Сякера» і лічыў вотчынным маёнткам Жырмуны (*heres de Szyrmuni*). Таксама Конрад Кучук валодаў Дакудавым і Жыдкавічамі. На думку яшчэ У. Сямковіча, аснаваную на карыстанні гербам «Сякера» і лакалізацыі вотчын (Жырмуны і Салечнікі), Конрад Кучук мог быць сынам Аляксандра Монтаўта. Паводле Р. Пятраўскаса, храналагічна Конрад Кучук можа быць хутчэй братам Аляксандра Монтаўта. Звесткі пра герб і вотчыны фактычна пацвярджаюць блізкую роднасць Кучукаў з Монтаўтамі і Бутрымамі.

Паводле В. Насевіча, Конрад атрымаў ад вялікага князя Шчучын.

Сын Конрада — Ян (каля 1410-каля 1478), маршалак гаспадарскі (1469—1478) і намеснік лідскі (1473).

Сыны Яна — Юрый (Ежы; каля 1435 — пасля 1482), маршалак гаспадарскі (1482); Войцех (каля 1440 — пачатак 1506), маршалак гаспадарскі (1492—1505), намеснік уладзімірскі (1494) і намеснік ваўкавыскі (1496).

Пасля смерці Войцеха родавыя маёнткі Салечнікі у Віленскім павеце, Жырмуны, Дакудаў, Шчучын у Лідскім павеце, Вязынь у Менскім павеце, выслужанае Войцехам Палонна ў Луцкім павеце і іншыя праз шлюб яго дачкі перайшлі да Станіслава Кішкі.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Пятраўскас 2014, с. 260.
2. 1 2 3 4  ВКЛ : Энц. у 2-х т. — Т. 2. 2005, с. 174.
3. ↑  *Насевіч В.* Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12-18 стагоддзяў. — Мн.: БелЭН, 1993.

Літаратура
----------

* *Насевіч В.* Кучукі // Вялікае княства Літоўскае : Энцыклапедыя ў 2-х т.. — Мн: БелЭн, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 174. — 788 с. — ISBN 985-11-0378-0.
* *Пятраўскас Р.* Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: Склад — структура — улада / Перакл. з літоўск. А. Мікус; Навук. рэд. М. Макараў.. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 386 с. — ISBN 978-5-00076-006-2.
**Cæremoniale Episcoporum** (лац.: Цырыманіял біскупаў) — літургічная кніга, якая апісвае царкоўныя службы, што здзяйсняюцца біскупамі лацінскага абраду Рымска-каталіцкай царквы.

Гісторыя
--------

Папа Рымскі Клімент VIII выдаў 14 ліпеня 1600 года першую кнігу, якая насіла такую назву, папраўляючы ў адпаведнасці з патрабаваннямі Трыдэнцкага сабора змест кніг, званых *Ordines Romani*, якія былі напісаныя з канца VII стагоддзя і апісвалі цырымоніі абрання Папы Рымскага і давалі інструкцыі Рымскім Папам для служэння імшы і іншых службаў на працягу года. Змест гэтых кніг праз некаторы час быў пашыраны. Праца ў дзвюх частках, вядомых як *De Cæremoniis Cardinalium et Episcoporum in eorum diœcesibus* («Цырымоніі кардыналаў і біскупаў у сваіх уласных дыяцэзіях»), была дададзеная ў XVI стагоддзі. *Cæremoniale Episcoporum* Папы Клімента VIII быў заснаваны на гэтых тэкстах і на іншых, якія цяпер страчаныя. Падрыхтоўчая праца, распачатая ў снежні 1582 года пры Папе Рымскім Грыгорыі XIII, заняла 17 гадоў. Факсіміле арыгінальнага выдання 1600 года ў дзвюх кнігах было выдадзенае *Libreria Editrice Vaticana* ў 2000 годзе.

Папа Рымскі Інакенцій X апублікаваў выпраўленае выданне ў 1650 годзе. У 1727 ці 1729 годзе разделы, першапачаткова надрукаваныя як асобныя блокі, былі падзеленыя на пранумераваныя параграфы і суміраваныя. У 1752 годзе Папа Рымскі Бенедыкт XIV крыху перагледзеў дзве існаваўшыя кнігі і дадаў трэцюю частку цырымоній, якія трэба было выконваць тым, хто займаў грамадзянскія пасады ў Папскай вобласці.

У 1886 годзе Папа Рымскі Леў XIII зрабіў іншае выпраўленне, у якім ён захаваў трэцюю кнігу, хоць Папская вобласць і была далучаная да каралеўства Італіі.

Сённяшні стан
-------------

У адпаведнасці з абнаўленнем, прадпісаным Другім Ватыканскім саборам, цалкам перагледжанае выданне ў асобным томе было апублікаванае Папам Янам Паўлам II у 1984 годзе, замяніўшы ранейшыя выданні.

Змест Cæremoniale Episcoporum
-----------------------------

Кніга складаецца з васьмі частак:

1. Біскупская літургія;
2. Імша;
3. Літургія гадзін і служба Божага слова;
4. Царкоўная служба сакрамэнтаў на працягу года;
5. Сакрамэнты;
6. Сакрамэнталіі;
7. Значныя даты ў жыцці біскупа;
8. Літургічныя службы, звязаныя з урачыстымі дзеяннямі біскупскай улады.

Ёсць таксама дадаткі:

1. Пастаўленне пралатаў;
2. Табліца літургічных дзён;
3. Табліца на рытуальныя імшы, імшы ў розных патрэбах, ватыўныя імшы і імшы за памерлых;
4. Спіс скарачэнняў і ўмоўных пазначэнняў.

Гл. таксама
-----------

* Каталіцкія літургічныя кнігі
* Рымскі пантыфікал

Зноскі
------

1. ↑  *Caeremoniale Episcoporum* - Cerimoniale dei Vescovi (італ.) (PDF).  Кангрэгацыя Богаслужэння (14 верасня 1984). Архівавана з першакрыніцы 3 ліпеня 2012. Праверана 1 мая 2010.

Спасылкі
--------

* *Caeremoniale Episcoporum*, 1886 Edition (лац.) (PDF) (2006). Праверана 1 мая 2010.
* *Caeremoniale Episcoporum*, 1752 Edition (фр.) (PDF) (2006). Праверана 1 мая 2010.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жданок.
**Сяргей Аляксандравіч Жданок** (нар. 20 студзеня 1953, Мінск) — беларускі фізік. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003; член-карэспандэнт з 2000), доктар фізіка-матэматычных навук (1994), прафесар (2006). Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь (2008).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 20 студзеня 1953 года ў Мінску.

У 1976 годзе скончыў Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут. З 1979 года — інжынер, старшы інжынер, малодшы, старшы навуковы супрацоўнік, з 1983 года — загадчык лабараторыі, кіраўнік аддзялення Інстытута цепла-і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі. У 2002—2004 гадах — галоўны вучоны сакратар НАН Беларусі. З 2004 года — акадэмік-сакратар Аддзялення фізіка-тэхнічных навук НАН Беларусі. У 2005—2009 гадах — дырэктар Інстытута цепла-і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі. У цяперашні час — старшыня навукова-тэхнічнага савета навукова-вытворчага прадпрыемства «Перспектыўныя даследаванні і тэхналогіі».

Навуковыя працы ў галіне фізікі і хіміі нераўнаважных працэсаў і іх тэхнічных прыкладанняў. Заклаў тэарэтычныя асновы нелінейнай вагальнай кінетыкі і распрацаваў тэхналагічныя працэсы, заснаваныя на выкарыстанні нераўнаважных уласцівасцяў газаў і плазмы. Тэарэтычна прадказаў у 1980 годзе эфект «звышраўнаважнай» іанізацыі малекулярных газаў, які быў пасля знойдзены эксперыментальна ў ЗША. Стварыў аналітычную тэорыю малекулярных СА-лазераў, якая легла ў аснову распрацоўкі ў СССР магутных квантавых генератараў, якія маюць высокія значэнні каэфіцыента карыснага дзеяння. Распрацаваныя ім падыходы да аналізу працэсаў гарэння ў порыстых сістэмах прывялі да стварэння новага класа ачышчальных прылад, радыяцыйных награвальнікаў і хімічных рэактараў. Пад яго кіраўніцтвам ажыццёўлены сінтэз вугляродных нанатрубак у нераўнаважных умовах, што важна для вытворчасці і прымянення вугляродных нанаструктураваных матэрыялаў (нанаэлектроніка, будаўнічыя і канструкцыйныя матэрыялы, біямедыцына).

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) — *за працу «Распрацоўка навуковых асноў, стварэнне і ўкараненне новых энергаэфектыўных цепламасаабменных тэхналогій і абсталявання для энергетычнага комплекса і іншых галін народнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь»*.
* медаль Францыска Скарыны (2002).

Спасылкі
--------

* Сяргей Аляксандравіч Жданок у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 1051154381075330292721 · ЗЭКББ: NLB-ar2819625 · БАП: 141227 |


1. ↑  Зводны электронны каталёг бібліятэк Беларусі — 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27927503'></a>
**Альхон** — найбуйнейшы востраў возера Байкал. Даўжыня — 71 км, шырыня — да 12 км, плошча — 730 км ². З паўночна-заходнім берагам возера ўтварае Малое мора і праліў Альхонскія вароты. Недалёка ад вонкавага боку Альхона — самая глыбокая месца Байкала (1642 м).

Насельніцтва
------------

Два буйныя пасёлкі на востраве — Хужыр і Харанцы. Усяго на востраве каля 8 населеных пунктаў. Большасць з іх (акрамя навукова-даследчага пасёлка Узуры) размешчаны ў заходняй, стэпавай частцы вострава.

Насельніцтва — рускія і бураты, у асноўным рыбакі. Улетку яны выходзяць «на мора» ў лодках, а ўзімку выязджаюць на лёд і ловяць з нарыхтаваных загадзя палонцы Байкальскага омуля.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Альхон
* Востраў Альхон на сайце «Прырода Байкала»
* Як паводзіць сябе на Альхоне Архівавана 31 ліпеня 2019.
* Востраў Альхон
* Eduard Y. Osipov . Oleg M. Khlystov. Glaciers and meltwater flux to Lake Baikal during the Last Glacial Maximum // Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 294 (2010) 4-15. Архівавана 12 кастрычніка 2017.
**Андатра**, або **Мускусны пацук** (*Ondatra zibethicus*) — млекакормячае падсямейства палёвак атрада грызуноў; адзіны від роду андатраў.

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 40 см, хваста да 35 см, маса да 2 кг. Поўсць густая, шаўкавістая, ад светла-карычневай да чорнай. Хвост з бакоў пляскаты, укрыты рагавымі лускавінкамі. У самцоў у перыяд гону залозы выдзяляюць сакрэт з мускусам.

Распаўсюджанне
--------------

Радзіма гэтага грызуна — Паўночная Амерыка. У Заходнюю Еўропу людзі ўпершыню завезлі андатру ў 1905 годзе дзеля акліматызацыі, таму што футра ў гэтага звярка вельмі трывалае і прыгожае. Акліматызацыя прайшла паспяхова, андатры паступова рассяліліся па ўсёй Еўропе. На тэрыторыю Беларусі першыя звяркі праніклі з Польшчы, але потым іх ужо спецыялына пачалі рассяляць.

Біялагічныя асаблівасці
-----------------------

Андатра вядзе паўводны спосаб жыцця. Яна добра плавае і нырае. 

Корміцца ў асноўным раслінамі. У «меню» андатры ўваходзіць і жывёльная ежа: у першую чаргу малюскі, але яна можа паляваць і на ракаў. 3 расліннай ежы аддае перавагу маладым сакавітым сцяблінам, лісцю і карэнню водных і каляводных раслін. Харчуецца андатра на строга вызначаных і пастаянных пляцоўках, так званых, сталоўках. Зімой таксама даволі актыўная: робіць прадушыны ў лёдзе, хады пад снегам.

Жывуць андатры ў прыбярэжных норах альбо хатках з трыснягу, асакі, у старыцах, невялікіх з павольным цячэннем рэчках, каналах, азёрах, сажалках, багатых воднай і прыбярэжнай расліннасцю. Уваход у жытло абавязкова знаходзіцца пад вадой, што павялічвае бяспеку звяркоў. Сярод ворагаў андатры воўк, ліс, янотападобны сабака, выдра, балотны лунь.

У звяркоў вялікая пладавітасць. Адна самка нараджае да 10 дзіцянят, якія даволі хутка растуць, а за сезон самка андатры можа даць да трох вывадкаў.

Са з'яўленнем на беларускіх вадаёмах андатры канчаткова знікла хахуля. Андатра на хахулю не палюе, але, жывучы з ёй прыкладна ў адных і тых жа месцах, складае апошняй канкурэнцыю (хахуля ж значна драбнейшая і слабейшая за андатру).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Андатра**, **Мускусны пацук** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.1. Мн. 1996, С.353

Літаратура
----------

* *Аўласенка Г.* Казкі дзядулі Дняпра. Мн. 2012.



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Новы · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11972177n · GND: 4136887-3 · LCCN: sh85089061 · LNB: 000333430 · Microsoft: 2909350103 |
**Амяльня́нскі біялагі́чны зака́знік** — біялагічны заказнік на вярховым балоце Парэцкі Мох, месціцца ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці Беларусі, на захад ад аграгарадка Вомельна, поўдзень ад аграгарадка Гарэлец, каля ракі Пціч.

Заснаваны ў 1979 годзе для захавання месцаў росту журавін. Ахоўная зона каля 2 тыс. га. У раслінным покрыве пераважаюць хваёва-сфагнавыя фітацэнозы. На ўскраінах і «астраўках» балота — хваёвыя, хваёва-бярозавыя і асінава-яловыя лясы. Шматлікі балотны верас, на прылеглых да балота сырых лугавінах вялікая папуляцыя касача сібірскага.

У 2007 годзе нададзены статус рэспубліканскага заказніка.

Крыніцы
-------

1. ↑
2. 1 2
3. 1 2  Амяльнянскі, заказнік - Беларусь у асобах i падзеях **(нявызн.)**. *bis.nlb.by*. Праверана 16 снежня 2023.

Літаратура
----------

* Амяльнянскі біялагічны заказнік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 330. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**Сербы ў Босніі і Герцагавіне** (**баснійскія сербы**, басн.: Srbi u Bosne i Hercegovine, харв.: Srbi u Bosni i Hercegovini, сербск.: Срби у Босни и Херцеговини) — сербы, якія пражываюць на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны.

З'яўляюцца адным з дзяржаваўтваральных народаў Босніі і Герцагавіны (разам з баснійцамі і харватамі). 49% тэрыторыі Босніі і Герцагавіны складае Рэспубліка Сербская - дзяржаўнае ўтварэнне сербаў.

Былі адной з супрацьлеглых бакоў у ходзе грамадзянскай вайны 1992—1995, імкнучыся да захавання адзінай дзяржаўнасці з Сербіяй.

Многія ваенныя лідары баснійскіх сербаў былі асуджаны Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі як ваенныя злачынцы.

Этнічны склад Босніі і Герцагавіны
----------------------------------

* 1961 год1961 год
* 1971 год1971 год
* 1981 год1981 год
* 1991 год1991 год
* 2006 год2006 год
* 2013 год2013 год
**Блакітны ара**, таксама **Сіне-жоўты ара** (*Ara ararauna*) — птушка сямейства папугаевых.

Знешні выгляд
-------------

Даўжыня цела 80-95 см, крыла — 37-39 гл, хваста — 52 см; вага 900—1300 г. Верхняя частка апярэння цела ярка-блакітная, бакі шыі, грудка і жывот аранжава-жоўтыя. Покрыўныя пёры хваста ярка-блакітныя. Горла чорнае. Шчокі спераду без пёраў, маюць шэра-белыя ў чаргаванні з чорнымі палоскамі. Дзюба чорная, вельмі моцная і здольная лушчыць арэхі і перагрызаюць галіны дрэў. Ногі буравата-чорныя. Радужка саламяна-жоўтая. Голас гучны і рэзкі, сугучны з назвай птушкі.

Ара

Распаўсюджанне
--------------

Гняздуе ад усходняй часткі Панамы да Бразіліі і Паўночнага Парагвая. Ёсць меркаванне, што ў Трынідадзе гэтая птушка вымерла.

Лад жыцця
---------

Жыве ў некранутых трапічных лясах, аддаючы перавагу прыбярэжным раёнам рэк. Селіцца таксама ў горных далінах да субальпійскіх лугоў. Вельмі прывязаны да месцаў свайго пражывання. Карміцца ​​вылятае рана на досвітку ў месцы, на адлегласці ад гнязда да 25 км, і вяртаецца пасля заходу. Вядзе парны або адзіночны лад жыцця, зграй не ўтварае. Трымаецца ў кронах высокіх дрэў.

Размнажэнне
-----------

Шлюбны перыяд са снежня па сакавік. Гняздуе вельмі высока ў дуплах дрэў, часцей за ўсё пальмаў, будуе гнёзды на галінках. Далёка ад гнездзішчаў, як правіла, не лётае. У кладцы 2-3 яйкі, але бывае і да 5. Насіжвае самка на працягу 24-30 дзён. Маладыя птушкі пакідаюць гняздо ва ўзросце каля 3 месяцаў, але бацькі апякуюць іх яшчэ 2-3 месяцы, пасля чаго тыя пераходзяць да самастойнага жыцця. Па афарбоўцы маладыя птушкі амаль не адрозніваюцца ад дарослых, але маюць больш светлую дзюбу і шэра-карычневы колер радужкі.

Утрыманне ў няволі
------------------

Маладыя асобіны вельмі добра прыручаюцца. З даўніх часоў іх прыручалі карэнныя жыхары, у якіх ён быў любімай птушкай. У Еўропе вядомыя з XVII стагоддзя. Здольныя вымаўляць некалькі дзясяткаў слоў. Хоць і папулярныя як хатнія жывёлы з-за прыгажосці і магчымасці пераймаць чалавечую гаворку, цяжкія ва ўтрыманні і патрабуюць вялікай увагі, у адрозненне ад традыцыйных улюбёнцаў — сабак і катоў. Вельмі інтэлектуальная птушка.

Мае моцны крыклівым голас, чым стварае нязручнасці для суседзяў. Пастаянна грызе розныя прадметы, перакусвае нават сталёвы дрот.

Сілкуецца разнастайнай расліннай ежай: арэхі, семечкі, трава, садавіна і гародніна (у тым ліку і сушаныя), зеляніна і г. д.

Некаторыя харчовыя прадукты (вішнёвыя костачкі, авакада, шакалад і кава) атрутныя для птушкі.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Блакітны ара**, **Сіне-жоўты ара** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.1. Мн. 1996, С.442-443 (*подпіс пад ілюстрацыяй*)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds |
**Залозы** — органы (клеткі) жывёл і чалавека, якія выпрацоўваюць і выдзяляюць спецыфічныя фізіялагічна актыўныя рэчывы (гармоны, слізь, сліна, мускус і інш.) і ўдзельнічаюць у розных фізіялагічных і біяхімічных працэсах у арганізме.

Большасць залоз утвораны эпітэліяльнай тканкай і добра ўзнаўляюцца. Адрозніваюць залозы ўнутранай сакрэцыі (эндакрынныя) і залозы знешняй сакрэцыі (экзакрынныя), якія праз вывадныя пратокі выдзяляюць сакрэты на паверхню цела, слізістых абалонак або ў знешняе асяроддзе (потавыя залозы, слінныя залозы, малочныя залозы, васковыя залозы насякомых і інш.). Паводле тыпу сакрэцыі адрозніваюць залозы: 

* меракрынныя (без страты цытаплазмы),
* апакрынныя (з адрывам верхавінкі клеткі з сакраторнымі ўключэннямі),
* галакрынныя (з парушэннем сакраторнай клеткі).

Бываюць аднаклетачныя (напрыклад, бакалападобныя клеткі эпітэлію слізістай абалонкі кішэчніка і дыхальных шляхоў) і шматклетачныя (напр. большасць залоз эндакрыннай сістэмы). Адрозніваюць простыя залозы (іх вывадная пратока звязана з адным канцавым сакраторным аддзелам) і складаныя (у іх агульны ход выводзіцца сакрэт некалькіх або многіх канцавых сакраторных аддзелаў).

Удзельнічаюць у працэсах абмену рэчываў і энергіі, рэгуляцыі жыццядзейнасці арганізма, ахоўваюць цела ад уздзеяння шкодных фактараў знешняга асяроддзя.

Гл. таксама
-----------

* Залозы знешняй сакрэцыі
* Эндакрынныя залозы
* Эндакрынная сістэма
* Падстраўнікавая залоза
* Шчытападобная залоза
* Слёзная залоза

Літаратура
----------

* Леанцюк А. Залозы // БЭ ў 18 т. Т. 6. Мн. 1998.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11931576b · GND: 4150783-6 · LCCN: sh85055090 · Microsoft: 2780375032, 2908689025 · NKC: ph254783 |
Мінская агламерацыя са спадарожніка. 2019.
**Мінская агламерацыя** («Вялікі Мінск») — найбольшая агламерацыя на тэрыторыі Беларусі. Уключае ў першую чаргу горад Мінск і Мінскі раён Мінскай вобласці, хоць яе ўплыў адчуваецца і ў некаторых рэгіёнах сумежных абласцей. Ядром агламерацыі з'яўляецца горад Мінск з насельніцтвам 2,018 мільёна чалавек у канцы 2019 года. У зоне 1,5-гадзінны даступнасці Мінска ў 2010 годзе пражывала каля 2,645 мільёна чалавек. Мінская агламерацыя з'яўляецца адносна маладой: яе фарміраванне пачалося толькі ў другой палове XX стагоддзя. Менш чым за 40 год агламерацыя дасягнула вялікай ступені развіцця. У постсавецкай Беларусі ўлады заахвочваюць развіццё перыферыі агламерацыі і стрымліваюць рост ядра агламерацыі.

Зноскі
------

1. ↑  МИНСКАЯ АГЛОМЕРАЦИЯ В СИСТЕМЕ ГОРОДСКИХ ПОСЕЛЕНИЙ БЕЛАРУСИ Данилов - Электронная библиотека БГУ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 чэрвеня 2020. Праверана 28 жніўня 2020.
**Варшаўская агламерацыя** (польск.: Aglomeracja warszawska) — монацэнтрычная агламерацыя ў цэнтральнай і ўсходняй Польшчы, у Мазавецкім ваяводстве, у Сярэднемазавецкай нізіне. Уключае Варшаву і некалькі невялікіх навакольных гарадоў.

З часам такія тэрміны як «агламерацыя» (польск.: aglomeracja) і «гарадская группа» (польск.: zespół miejski) ў Польшчы змянялі сваё значэнне. У апоні час больш часта ужываецца катэгорыя «метрапалітальны абшар» (польск.: obszar metropolitalny) ці блізкія да яго паняцці «рэгіянальная агламерацыя» і «мегаполіс».

Прававое становішча
-------------------

Варшаўская агламерацыя не мае юрыдычнага статусу. У 1975—1998 гадах існавала Варшаўскае ваяводства, якое ўключала абшары сучаснай агламерацыі і некалькі дзясяткаў навакольных гмін. У 1975—1989 гады прэзідэнт Варшавы адначасова выконваў функцыі варшаўскага ваяводы.

Падчас абмеркавання адміністрацыйнай рэформы 1999 г. планавалася стварэнне Варшаўскай гарадской акругі (яна ўключала б як агламерацыю, так і прыгарадныя раёны), у склад якой павінны былі ўваходзіць: Варшава і паветы: Варшаўскі заходні, Легіяноўскі, Валамінскі, Міньскі, Атвоцкі, Пясэчынскі, Прушкаўскі, Навадворскі і Градзіскі. Акруга павінна была мець свой уласны савет з прадстаўнікамі асобных адзінак і мець адміністрацыйны статус павета. Закон быў прыняты Сеймам у 2001 годзе, але ў канчатковым рахунку прэзідэнт Аляксандр Квасьнеўскі не падпісаў закон, а Сейм не адхіліў яго вета.

Існавалі і іншыя дэпутацкія праекты, сярод якіх законапраект аб стварэнні Варшаўскай сталічнай акругі, якая павінна была бы быць акругай, якая аб’ядноўвае Варшаву і навакольныя муніцыпалітэты. Праект гэты не быў, аднак, прыняты Сеймам. У 2017 годзе група дэпутатаў унесла законапраект аб ладзе сталічнага горада Варшавы у выглядзе агламерацыі, якая ўключае Варшаву і 33 навакольных гміны.

Межы і склад
------------

Не існуе адзінай, агульнапрынятай сучаснай дэлімітацыі Варшаўскай агламерацыі. Згодна з адным падыходам, межы агламерацыі — ад 20 да 30 км ад цэнтра Варшавы, згодна з іншым — да 40-50 км.

### Гарады

* Варшава

### Паветы цалкам

* Градзіскі
* Легіяноўскі
* Пясэчынскі
* Прушкоўскі
* Варшаўскі заходні
* Жырардоўскі

### Асобныя гміны

* Груецкі (гміны: Хынаў, Груец, Пневы)
* Міньскі (гміны: Дэмбэ Вельке, Халінаў, Міньск Мазавецкі (гарадская), Міньск Мазавецкі (вясковая), Суляёвак)
* Навадворскі (гміны: Чоснаў, Ляонцін, Новы Двур Мазавецкі, Памяховак, Закрочым)
* Атвоцкі (гміны: Цэлястынаў, Юзэфаў, Карчаў, Колбель, Отвацк, Вянзоўна)
* Сахачэўскі (гміны: Брохаў, Нова Суха, Сахачаў (гарадская), Сахачаў (вясковая), Тэрэсін)
* Валамінскі (гміны: Дамброўка, Клембаў, Кабылка, Маркі, Радзымін, Тлушч, Валомін, Зомбкі, Зялёнка)
* Вышкоўскі (гміны: Самянка, Вышкаў, Заброддзе)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сьера-Мадрэ.

**Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас** (ісп.: Sierra Madre de Chiapas) — горны хрыбет, размешчаны ў паўднёвамексіканскім штаце Ч’япас, а таксама на захадзе Гватэмалы. Хрыбет выцягнуты ўздоўж берага ад Тэўантэпекскага перашыйка на паўднёвы ўсход, яго даўжыня складае каля 350 км, найвышэйшы пункт — 4220 м над узроўнем мора. Складзены пераважна вулканічнымі пародамі. Раён сейсмічна актыўны, у ім часта адбываюцца землятрусы.

На поўдзень ад хрыбта ляжыць вузкая раўніна ўзбярэжжа Ціхага акіяна. На поўначы знаходзяцца даліна ракі Грыхальва і цэнтральная даліна Ч’япас, якія адлучаюць хрыбет ад плато Ч’япас і высакагор’яў Гватэмалы і Гандураса. На ўсход ад Гватэмалы хрыбет фармуе натуральную мяжу паміж Эль-Сальвадорам і Гандурасам.

Па хрыбце праходзіць асноўны водападзел паміж Ціхім і Атлантычным акіянамі.

Часам хрыбет называюць проста Сьера-Мадрэ. Іншыя назвы хрыбта можна таксама пачуць каля горада Гватэмала — Сьера-дэ-лас-Нубес (*Sierra de las Nubes* — воблачны горны ланцуг), на мяжы Гватэмалы з Мексікай — Сьера-дэ-Істакан (*Sierra de Istatan*).

Прыбярэжныя схілы ў 300—900 гг. н. э. былі населены невялікімі групамі мая; у канцы XV стагоддзя пераважалі ацтэкі. Першыя іспанскія даследчыкі з’явіліся ў 1524 годзе.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 327. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас
* Sierra Madre de Chiapas moist forest — Terrestrial Ecoregions, WWF
**«Сыны Ірака»** (араб.  أبناء العراق‎‎), таксама **«Адраджэнне»** (араб. إحياء‎‎) — кааліцыя суніцкіх апалчэнняў у іракскай правінцыі Анбар. У гады Іракскай вайны групоўка выступала на баку кааліцыйных сіл і сфармаванага імі ўрада краіны, змагаючыся супраць партызанскага руху. «Сыны» сфармаваліся ў 2005 годзе і ў розным выглядзе праіснавалі да 2013.

Многія незалежныя аналітыкі прыпісвалі ў заслугі апалчэння зніжэнне ўзроўню гвалту ў раёнах, дзе яно дзейнічала; аднак хуткі рост групоўкі таксама выклікаў асцярогі з нагоды сцвярджэнняў аб цёмным мінулым некаторых членаў, зарплата якіх першапачаткова цалкам аплачвалася амерыканскімі вайскоўцамі. Прэм’ер-міністр Ірака Нуры аль-Малікі папярэдзіў, што ўзброеныя ЗША мясцовыя грамадзяне павінны знаходзіцца пад камандаваннем новай іракскай арміі або паліцыі.

У 2009 годзе Міністэрства абароны Ірака распусціла суніцкія групоўкі, каб яны не сталі асобнай ваеннай сілай. Пазней у тым жа годзе некаторыя члены апалчэнняў (пасля таго, як не атрымалі поспех на выбарах) пагражалі падпаліць вуліцы і «пачаць племянную вайну».

Пасля перавыбрання ў 2010 годзе Нуры аль-Малікі Ісламская дзяржава разгарнула кампанію забойстваў суніцкіх племянных лідараў і рэшткаў руху ў Аль-Анбар. Перастрэлкі і забойствы былі задакументаваны ў відэазапісах ІД пад назвай «Звон мячоў». У перыяд з 2009 па 2013 год былі забіты 1345 членаў «Адраджэння», што фактычна прывяло да знішчэння арганізацыі.

Гл. таксама
-----------

* Хашд аль-Ашаіры

Зноскі
------

1. ↑  Rubin, Alissa J.; Damien Cave (December 23, 2007). "In a Force for Iraqi Calm, Seeds of Conflict". *The New York Times*. Архівавана з арыгінала April 24, 2009. Праверана December 24, 2007.
2. ↑  "Iraq government to pay Sunni groups". Al Jazeera. October 3, 2008. Архівавана з арыгінала October 1, 2008. Праверана October 1, 2008.
3. ↑  "US buys 'concerned citizens' in Iraq, but at what price?". Google News. Associated Press. October 16, 2007. Архівавана з арыгінала September 7, 2008. Архівавана 9 чэрвеня 2007. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2007. Праверана 14 верасня 2020.
4. ↑  Chulov, Martin (2009-04-01). "Iraq disbands Sunni militia that helped defeat insurgents". *The Guardian*. ISSN 0261-3077. Праверана 2018-09-15.
5. ↑  Ignatius, David (October 2015). "How ISIS Spread in the Middle East". *The Atlantic*. Праверана 29 October 2015.
6. ↑  Ignatius, David (November 20, 2014). "Stopping an Awakening in Iraq before it can start". *Washington Post*. Праверана 29 October 2015.

Спасылкі
--------

* "Iraq Report: Anbar Awakening Spreads, Petraeus Connects Iran to Attacks in Iraq". *The Weekly Standard*. Архівавана з арыгінала 20 верасня 2015. Праверана 14 верасня 2020. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 20 верасня 2015.
* Backgrounder: Sons of Iraq and Awakening Forces **(нявызн.)**.  Institute for the Study of War (21 лютага 2008). Архівавана з першакрыніцы September 5, 2008.
**Экспазіцыя** ў музычнай форме — раздзел пачатковага прадстаўлення тэматычнага матэрыялу музычнага твора або яго часткі. Тэрмін, звычайна, мае на ўвазе выкарыстанне матэрыялу, які будзе далей распрацоўвацца або вар'явацца.

Экспазіцыя ў санатной форме
---------------------------

Гэты тэрмін найбольш шырока выкарыстоўваецца, у музычным аналізе, для абазначэння часткі музычнай формы, як, напрыклад, у класічнай санатнай форме. Экспазіцыя звычайна пачынаецца ў асноўнай танальнасці, а затым мадулюе ў танальнасць дамінанты. Мінорные экспазіцыі, часцей мадулююць ў паралельны мажор. Маецца і шмат выключэнняў. 

Экспазіцыя ў класічнай санатной форме — уключае ў сябе галоўную і пабочных партыі, паміж якімі знаходзіцца злучная, а завяршае экспазіцыю заключная партыя. Экспазіцыя ў канцэрце можа сустракацца два разы, спачатку толькі ў аркестры, у якасці асновы канфлікту і развіцця, а затым у аркестры з партыяй інструментальнага сола.
Можна знайсці і шмат прыкладаў класічнай санатной формы з літаральным паўторам экспазіцыі.

Экспазіцыя ў фузе
-----------------

Экспазіцыя ў фузе — першая частка, у якой тэма або тэмы праводзяцца ва ўсіх галасах па чарзе. Між правядзеннем тэм могуць знаходзіцца элементы злучнага характару, а ў канцы часткі — заключнага характару. (Гл. інтэрмедыя)

Глядзіце таксама
----------------

* Інтэрмедыя — падрыхтоўчая часткі для тэм, у той час як экспазіцыя — для ўсёй фугі.

| ⛭Музычная форма |
| --- |
| 
* Уступ
* Экспазіцыя
* Распрацоўка
* Прэдыкт
* Рэпрыза
* Кадэнцыя
* Кода
* Гармонія
* Мелодыя
* Тэма
* Матыў
* Фігура
* Танальнасць
* Атанальнасць
* Рытм
	+ Памер
	+ Доля
	+ Метр
	+ Тэмп

 |
| 
* Музыка
* Тэорыя музыкі
* Музычная форма

 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
**Карл Юліус Бернхард Бёрнер** (ням.: Carl Julius Bernhard Börner, 28 мая 1880 — 14 чэрвеня 1953) — нямецкі батанік, заолаг, лесавод, фермер і вінароб.

Біяграфія
---------

Карл Юліус Бернхард Бёрнер нарадзіўся ў Брэмене 28 мая 1880 года.

Ён вывучаў біялогію ў Марбургу (Гесэн).

З 1903 года Бёрнер быў асістэнтам у Імперскім біялагічным інстытуце ў Берліне.

У якасці кіраўніка вінаградніка з 1907 года ён прысвяціў сябе даследаванням у галіне біялогіі і барацьбы з {{bt-bellat||*Dactylosphaera vitifoliae}}*, і працягнуў вырошчваць ўстойлівы да яе матэрыял нават пасля пераносу вінаградніка ў Наўмбург.

Карл Бёрнер памёр у Наўмбургу 14 чэрвеня 1953 года.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Карл Бёрнер спецыялізаваўся на папаратнікападобных і насенных раслінах.

Спасылкі
--------

* DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Carl Börner Архивная копия ад 2 лютага 2014 на Wayback Machine
* Carl Börner Архивная копия ад 17 кастрычніка 2010 на Wayback Machine

1. 1 2  International Plant Names Index: Carl (Karl) Julius Bernhard Börner (1880—1953) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2014. Праверана 8 ліпеня 2011.
2. ↑  DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Carl Börner **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2014. Праверана 8 ліпеня 2011.
3. 1 2  Carl Börner **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 17 кастрычніка 2010. Праверана 23 сакавіка 2022.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Латыпава.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Муратава.
**Эльміра Дзянісаўна Муратава** (нар. Латыпава; 28.9.1941 — 2.8.2023) — узбецкая вучоная-філолаг, рэдактар, перакладчык, літаратуразнавец. Доктар філалагічных навук.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і ваеннага ва Уфе. У 1945—1947 гадах Латыпавы жылі ў Германіі, у горадзе Ратэнаве, паколькі бацька заставаўся на ваеннай службе.

У 1947 годзе бацьку перавялі ва Узбекістан, і з 1948 па 1958 год Эльміра Дзянісаўна вучылася ў школе № 30 горада Ташкента.

У 1965 годзе скончыла Ташкенцкі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў. З другога курса пачала прыцягвацца як перакладчык спачатку на міжнародныя канферэнцыі пісьменнікаў краін Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі, якія праходзілі кожныя два гады ў Ташкенце, а потым на кінафестывалі, пакуль яны працягваліся ў Ташкенце. У 1963—1964 гг. працавала ў Індыі ў якасці перакладчыка галоўнага інжынера на заводзе горна-шахтавага абсталявання.

У 1965—1967 гадах выкладала англійскую мову ў Какандскім педагагічным інстытуце. З 1976 па 1981 год Э. Д. Муратава спачатку стажыравалася, а затым і вучылася ў вочнай аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Ламаносава.

З 1973 па 1991 год выкладала гідам-перакладчыкам Інтурыста, а з 1987 года ўзначальвала філіял Інстытута павышэння кваліфікацыі работнікаў Інтурыста, які адкрылі ў Ташкенце для спецыялістаў, што працавалі ў Цэнтральнай Азіі. Адначасова працягвала працаваць паслядоўным і сінхронным перакладчыкам. У 1992—2000 гадах працавала ў прадстаўніцтве Сусветнага банка ў Ташкенце. З 1967 года выкладала ва Узбекскім дзяржаўным універсітэце сусветных моў.

Памерла ў 2023 годзе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У 1981 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Праблемы вайны і міру ў творчасці Джэймса Джонса» па амерыканскай літаратуры (гэта была першая дысертацыя па гэтым пісьменніку  (руск.) (бел. ў СССР і ЗША), у 1986 годзе атрымала званне дацэнта.

Э. Муратава доўгія гады працава над рэдакцыяй навукова-метадычнага часопіса «Вопросы философии», у прыватнасці займалася большасцю англамоўных публікацый у ім. Таксама вяла курс «Таҳрир санъати» — Мастацтва рэдактуры. Пад яе кіраўніцтвам абаранілі некалькі доктарскіх дысертацый.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  КО ДНЮ РОЖДЕНИЯ Э. Д. МУРАТОВОЙ  (руск.)
**Місурыйскі паўночна-заходні дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Northwest Missouri State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Мэрывіл у штаце Місуры, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Заснаваны ў 1905 годзе як педагагічны каледж. Яго кампус месціцца на тэрыторыі парку былой Сусветнай выставы ў Сент-Луісе 1904 года і з'яўляецца афіцыйным дэндрарыем штата Місуры. Ён быў занесены ў Нацыянальны рэестр гістарычных месцаў ЗША ў 2010 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Місуры

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Сарды́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Сардыкі.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Велікаплейкаўскі сельсавет** у складзе Дрысенскага раёна Полацкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Вялікія Плейкі. 21 жніўня 1925 года перайменаваны ў Сардыцкі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Сардыкі. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Дрысенскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Сар’янскага сельсавета. 25 снежня 1962 года Дрысенскі раён перайменаваны ў Верхнядзвінскі. 26 сакавіка 1973 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Сар’я, сельсавет перайменаваны ў Сар’янскі.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
2. ↑  Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 сакавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Карантэйн** (анг. Courantyne) — рака на поўначы Паўднёвай Амерыкі. Выток размяшчаецца ва ўсходняй частцы Гвіянскага нагор’я. Рака працякае па паўночнай частцы нагор’я, затым па Гвіянскай нізіне сярод вільготных экватарыяльных лясоў, утвараючы зялёныя тунэлі, у якіх палыя дрэвы часта загароджваюць рэчышча. Упадаючы ў Атлантычны акіян каля гарадоў Карывертон (Гаяна) і Ньіў-Нікеры(Сурынам), рака ўтварае эстуарый. Па рацэ паміж гарадамі наладжана паромная пераправа.

Даўжыня ракі складае 724 км. Падсілкоўваецца ў асноўным дажджамі, таму летам назіраюцца паводкі, а да канца кастрычніка рака моцна мялее. Плошча басейна ракі складае 56 тыс. км ², сярэдні расход вады — каля 1200 м ³/с.

У верхняй частцы працяг ракі ускладнены буйнымі парогамі і вадаспадамі, каля вялікіх парогаў рака разліваецца, утвараючы лабірынты астраўкоў, якія называюцца бістурыс. Да 70 км уверх ад вусця (да гаянскага пасёлка Арэалья) рака прыдатная для праходу невялікіх акіянскіх суднаў.

Па рацэ Карантэйн праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Гаянай і Сурынамам.

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.8. Мн. 1999, С.54
**Любоў Васілеўна Ракава** (15 красавіка 1948; вёска Сушчэўская Слабодка, Чавускі раён, Магілёўская вобласць, БССР) — беларускі этнограф, кандыдат гістарычных навук, доктар гістарычных навук (2010), грамадскі дзеяч. Лаўрэат прэміі Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» 2008 года за ўдзел у напісанні дзесяцітомнага выдання «Беларусы».

Біяграфія
---------

У 1950 годзе сям'я пераехала ў горад Чавусы, дзе яна ў 1966 годзе закончыла СШ № 2. З 1967—1972 гады — вучоба ў Магілёўскім педінстытуце на гістарычным факультэце. З 1968 года жыла і працавала ў Мінску. Працавала сакратаром віцэ-прэзідэнта АН БССР акадэміка К. І. Лукашова. З 1970 года працуе ў Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора Акадэміі навук Беларусі, спачатку малодшым навуковым супрацоўнікам, а з 1984 — старэйшым навуковым супрацоўнікам. У 1978 годзе паступіла ў аспірантуру па спецыяльнасці *этнаграфія*, абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме *Быт і культура працуючай моладзі горада* (1983). Потым займалася вывучэннем сям'і і сямейнага быта беларусаў. Па гэтай тэме апублікавала раздзел у калектыўнай манаграфіі *Сям'я і сямейны быт беларусаў*  (1990).

Апублікавала звыш 40 работ у кнігах і часопісах, прысвечаных розным праблемам быта і культуры насельніцтва Беларусі і асабовую манаграфію *Быт і культура гарадской моладзі*, 1989 г.

Займаецца грамадскай дзейнасцю: чытае лекцыі, выступае па радыё і тэлебачынню з прапагандай лепшых народных традыцый.

Публікацыі
----------

* *Ракава, Л.В.* Традыцыі сямейнага выхавання ў беларускай вёсцы. — Мн.: Ураджай, 2000.
* *Ракава, Л.В.* Традыцыйная сістэма выхавання // Адукацыя і выхаванне. — 1996. — № 2.
* *Ракава, Л.В.* Этнапедагогіка сельскага насельніцтва Беларусі // Народная педагогіка беларусаў. — Мн. — 1996.
* *Бялявіна, В.М.* Жаночы касцюм на Беларусі / В.М. Бялявіна, Л.В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Ракава Любоў Васільеўна (15.04.1948) //www.library.mogilev.by
* Указ Президента Республики Беларусь от 8 января 2009 г. №6 "Аб прысуджэннi прэмii "За духоўнае адраджэнне" 2008 года" //pravo.levonevsky.org
* Архівавана 26 жніўня 2014. Президент Республики Беларусь А.Г.Лукашенко вручил белорусским ученым дипломы доктора наук и аттестаты профессора //www.vak.org.by
* Архівавана 25 чэрвеня 2014. Любовь Ракова //femina.by
Артыкул пра род герба «Кораб». Пра іншы арыстакратычны род гл. Гараўскія герба «Налэнч».
Артыкул пра арыстакратычны род. Пра асоб з прозвішчам гл. Гараўскі.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гараўскія.

**Гараўскія** — вялікалітоўскі арыстакратычны род.

Гісторыя
--------

Паводле падання, род польскага паходжання, першы з іх — Іван Гракала-Гараўскі, за службу падчас войнаў са шведамі і туркамі атрымаў ад Жыгімонта Вазы маёнткі. Род занесены ў VI частку радаводай кнігі Мінскай губерні.

Паводле Яўгена Глінскага і Юрыя Снапкоўскага, якія распрацоўвалі радавод Гараўскіх, апублікаваны ў «Гербоўніку беларускай шляхты» (т. 4, 2016), большасць звестак пра гераічных і заслужаных продкаў роду — фальсіфікацыі. Імаверны радавод пачынаецца ад Людвіка, які жыў у сярэдзіне XVIII стагоддзя. Шматлікія нашчадкі Людвіка пазней жылі ў розных месцах Ігуменскага павета. Галіна, з якой паходзяць тры браты-мастакі мела маёнткі паблізу Брадца і Барацічаў — у Наборках, Астроўках і Уборках (цяпер не існуе, урочышча за 2 км на паўночны ўсход ад Падкаменя). Гэтыя Гараўскія былі пароднены з мясцовымі шляхецкімі радамі Туміловічаў, Усціновічаў, Станкевічаў, Кудрэвічаў, Пятровічаў і іншымі.

Многія з гэтай галіны Гараўскіх былі ахрышчаны ва ўніяцкай царкве ў Брадцы. Дзед братоў-мастакоў — Францішак Гараўскі, пахаваны на могілках у Брадцы.

Бацьку мастакоў — Галірыю належала 200 га спадчынных уладанняў.

Найбольш вядомыя
----------------

Браты-мастакі Гараўскія герба «Кораб»:

* Апалінарый Гіляравіч Гараўскі (1833—1900), мастак.
* Іпаліт Гіляравіч Гараўскі (1828 — пасля 1864), мастак-пейзажыст.
* Гілярый Гіляравіч Гараўскі (1847—1874), мастак-акварэліст.

Крыніцы
-------

1. ↑  ЭСБЭ 1890—1907.
2. 1 2  Юркевіч 2023.
3. ↑  РГИА. ― Ф. 1343. ― Оп. 19. ― Д. 3065 ; РГВИА. ― Ф. 400. ― Оп. 12. ― Д. 18689 (1893)
4. ↑  БС. Т. 5 1982, с. 158.

Літаратура
----------

* Горавские // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия в 5 т. (руск.) / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. Биографический справочник. — 737 с. — 50 000 экз.
* *Зміцер Юркевіч* Гараўскія і Шэмешы // *Культура* : газета. — 2023. — № 24.
* *Руммель В. В.?!.* Горавские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
Мадэль сэрца чалавека
**Сэрца** — фіброзна-мускульны орган крывяноснай сістэмы, які сустракаецца ва ўсіх жывёл з кровазваротнай сістэмай (уключаючы усіх пазваночных) і качае кроў у артэрыяльную сістэму і забяспечвае яе зварот па венах. Частка **кардыя** ў многіх медыцынскіх тэрмінах (напрыклад, кардыялогія, кардыяграфія і іншыя) паходзіць ад грэч. καρδιά — «сэрца».

У некаторых паўзуноў, птушак, сысуноў і чалавека сэрца — полы орган, які складаецца з 4 камер: правае і левае перадсэрдзі, правы і левы страўнічак. У чалавека сэрца ўтрымоўваецца ў сардэчнай торбе (перыкард) і размяшчаецца ў грудной клетцы.

Біццё сэрца кантралюецца аўтаномнай нервовай сістэмай, унутраным кантраліруючым органам з’яўляецца сінаатрыяльны вузел.

Гісторыя даследаванняў
----------------------

Затамкі ў сэрцы выявіў урач Гіпакрацкай школы каля 4 стагоддзя да н.э. але іх роля на той момант не была растлумачана. На роспалаці крыві ў артэрыях звычайна няма, бо пасля смерці яна застаецца ў венах. Старажытныя анатамісты дапусцілі, што праз кляпаны паветра трапляла далей у арганізм.

Філосафы адрознівалі вены ад артэрый, але меркавалі, што пульс быў уласцівасцю саміх артэрый. Эрасістрат заўважыў, што з перарэзанай артэрыі выцякае кроў. Гэты факт ён намагаўся тлумачыць тым, што паветра з артэрый падмяняецца крывёю, што паступае праз вельмі малыя сасуды паміж венамі і артэрыямі. Верагодна, гэтак ён вызначыў існаванне капіляраў, але з адваротным крыватокам.

Грэчаскаму ўрачу Галену (2 стагоддзе н.э.) было вядома, што па сасудах цячэ кроў, акрамя гэтага ён адрозніваў функцыі венознай (цёмна-чырвонай) і артэрыяльнай (святлейшай і болей вадкай) крыві. Венозная кроў, што ўтваралася ў печані з хілусу, забяспечвала цела ростам і энергіяй, а артэрыяльная кроў, што ўтваралася ў сэрцы, забяспечвала жыццядзейнасць праз наяўнасць у крыві паветра. Паводле Галена, кроў цякла з крыніцы (печані або сэрца), спажывалася і не вярталася назад: сэрца не прапампоўвала кроў — яно накапляла кроў падчас дыясталы, а затым кроў пераносілася дзякуючы пульсацыі саміх артэрый.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сэрца
* Як працуе сэрца чалавека — Наглядны анімацыйны відэаролік

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX524677 · BNF: 119440955 · GND: 4024632-2 · LCCN: sh85059633 · Microsoft: 2910030998 · NDL: 00571194 · NKC: ph125999 |

 |
**Кёнджон** (кар. 경종, 景宗, *Gyeongjong*) - 20-ы ван карэйскай дзяржавы Часон, які кіраваў з 17 ліпеня 1720 па 11 кастрычніка 1724 года. Імя — **Кюн**. Другое імя — **Хвісо** (кар. 휘서, 輝瑞, *Hwiseo*).

Пасмяротны тытул - Сонхё-тэван. 

Атрымаў у спадчыну трон пасля смерці бацькі. У 1690 Сукчон заявіў, што менавіта прынц Юн (Yi Yun, 이윤 왕세자) спадчыннік трона. У 1718 годзе Сукчон прызначыў будучага караля Кёнджона сваім рэгентам. Сукчон памёр у 1720 годзе, як мяркуецца, назваўшы спадчыннікам прынца {{нп3|Ёнджо (ван Часона)|Ёніна (Лі Гым, пазней кароль Ёнджо|ru|Ёнджо (ван Чосона)}}), але ў адсутнасць чалавека, які робіць запісы. Пасля смерці караля Сукчона Кёнджон займае трон ва ўзросце 32 гадоў .

У Кёнджона было дрэннае здароўе і палітычная фракцыя Нарон казала Кёнджону адрачыся ад пасаду на карысць свайго зводнага брата. У 1720 годзе два месяцы пасля яго каранацыі яго адзінакроўны брат будучы кароль Ёнджо быў афіцыйна прызначаны пераемнікам (왕세제 ,王世弟) Кёнджона.

З-за дрэннага самаадчування Кёнджон не меў магчымасці зрабіць што-небудзь значнае для сваёй краіны на працягу чатырох гадоў свайго кіравання.

Знешняя палітыка
----------------

Пры яго кіраванні Часон меў дыпламатычныя сувязі з Цынскай імперыі. У 1721 годзе ён адпраўляе карэйскае пасольства на чале з Ю Чокам у Цын. У 1722,1724 гадах прыбыло цынскае пасольства на чале з Акдунем.

Літаратура
----------

* *Концевич Л. Р.* Хронология стран Восточной и Центральной Азии. — М.: Восточная литература РАН, 2010. — 806 с. — ISBN 978-5-02-036350-2.
* История Востока. — Т. 3. Восток на рубеже средневековья и Нового времени XVI—XVIII вв. / Под редакцией Р. Б. Рыбакова, Л. Б. Алаева. — М. 2000. — 696 с. — ISBN 5-02-018102-1
* *Тихонов В. М. Кан Мангиль*. История Кореи: В 2 т. — Т. 1: С древнейших времен до 1904 г. — (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности: вып. 41.) — М.: Наталис, 2011. — 533 с. — ISBN 978-5-8062-0343-5

1. 1 2 3 4  Концевич 2010.