Азербайджан.
**Азербайджан** — азначае «зямля агню», ад пажараў на паверхні старажытных нафтавых басейнаў. Антычная назва *Atropatene* арабскай стала прамаўляцца як Азербайджан. Азербайджан — адзін з раёнаў старажытнага рассялення чалавека, тэрыторыя якога была заселеная яшчэ ў эпоху палеаліту.

Старажытны свет
---------------

Запіс канца I стагоддзя н. э. аб прысутнасці XII вокамгненнага легіёна.

У 7-6 тыс. да н.э. у Азербайджане размяшчаліся земляробча-жывёлагадоўчыя паселішчы. У канцы 3 — пачатку 3 тыс. да н. е. у Азербайджане склаліся перадумовы для зараджэння 1. класавых грамадстваў, старажытнарымскай цывілізацыі і ранніх дзяржаўных утварэнняў, ўзнікнення племянных саюзаў куціяў і лулубеі. У канцы II тыс. да н.э. адбываецца крах і распад першабытнаабшчыннага ладу ў найбольш развітых абласцях Азербайджана. Дзякуючы наяўнасці багатых рудных радовішчаў у бронзавым веку (2-е тыс. да н. Э) А. ператварыўся ў адзін з цэнтраў старажытнай металургіі. У X-IX ст. да н.э. ўзнікае 1. дзяржаўнае ўтварэнне ў Азербайджане — буйное палітычнае аб'яднанне наму. У другой палове IX ст. да н.э. у прыўрмійскім раёне Азербайджана ўтвараецца Манійскае царства.

У 70-х гадах VII ст. да н.э. на тэрыторыі Азербайджана ўзнікае Мідыйскае царства, якое ў сярэдзіне VI ст. да н. е. саступіла месца персідскай Ахеменідскай дзяржаве.

Пасля заваявальных паходаў Аляксандра Македонскага і размеркавання яго спадчыны Малая мідыя (Паўднёвы Азербайджан) перайшла пад кіраванне яго ваеначальніка Атрапата. У 321 г. да н.э. Атрапат фактычна дамогся незалежнасці сваёй дзяржавы-Атрапатэны — ад персідскіх і грэка-македонскіх заваёўнікаў. Па адной з версій, у гэты перыяд і ўзнікла назва Азербайджан, якая з'яўляецца перайначанай формай ад грэцкага «Атрапатэна», г. зн. «краіна, якая належыць Атрапату» (пазней Атрнатакан, Адзербайджан).

На тэрыторыі паўночнага Азербайджана ў пачатку апошняй трэці 1 тыс. да н.э. паўстала Албанская дзяржава — Каўказская Албанія.

У I-IV ст. Калі ўвесь Каўказ быў падпарадкаваны Рыму, Албанія заставалася адзіным самастойнай дзяржавай, палітычная незалежнасць якой забяспечыла росквіт албанскай пісьменства, мовы, літаратуры. У гэты перыяд узмацніўся ўплыў аўтакефальнага албанскага Каталікоса, албанскай царквы, якая была незалежная ад іншых хрысціянскіх цэркваў і нават распаўсюджвала хрысціянства сярод паўночнакаўказскіх і цюркамоўных народаў.

Сярэднявечча
------------

Палац Шырваншахаў у Баку, XV ст.
Нягледзячы на тое, што ў VII—VIII ст. ў сувязі з нашэсцем арабаў дзяржаўная і царкоўная самастойнасць Албаніі была страчана, поўная культурна-ідэалагічная і этнічная асіміляцыя насельніцтва краіны не адбылася.

З сярэдзіны VII і да IX ст. лёс большай часткі Азербайджана была звязана з Арабскі халіфат. У выніку антыхаліфацкай барацьбы мясцовага насельніцтва ў IX ст. на тэрыторыі Азербайджана паўстала некалькі новых дзяржаў, самым магутным з якіх была Шырванская са сталіцай у Шэмасі. Яна праіснавала да XVI ст. і згуляла велізарную ролю ў гісторыі сярэднявечнага Азербайджана. Сярод іншых азербайджанскіх дзяржаў гэтага перыяду вылучаліся дзяржавы Саджыда, Саларыдаў, Шададзітаў (са сталіцай у Гянджы), Равадзітаў (са сталіцай у Тэбрызі). У канцы XI ст. Азербайджан трапіў у залежнасць ад дзяржавы Сельджукідаў, якая захоўвалася ў пачатку XII ст. У 1136—1225 гг у Азербайджане існавала дзяржава Атабекаў — Ільдэгізідаў.

У этнічных працэсах, якія адбываліся на тэрыторыі Азербайджана ў IX-XII ст. Дамінуючую ролю гуляў тюркскі этнас. Моўная цюркізацыя карэннага насельніцтва краіны ў канчатковым выніку прывяла да кансалідацыі азербайджанскай народнасці, якая завяршылася ў XI—XII ст. У гэты ж перыяд меў месца росквіт культуры Азербайджана, які падарыў свету знакамітых філосафаў, дойлідаў, паэтаў і навукоўцаў. Вяршыняй грамадскай і культурнай думкі Азербайджана таго перыяду стала творчасць Нізамі Гянджэві (1141—1209), якая ўвайшла ў залаты фонд сусветнай культуры.

Эканамічны і культурны ўздым Азербайджана быў перапынены ў 20—30-х гадах XIII ст. мангольскім нашэсцем. Азербайджанскія дзяржавы на працяглы перыяд сталі васаламі мангольскай дзяржавы Хулагуідаў (1258—1356 гг.) У сярэдзіне XIV ст. у выніку барацьбы мясцовага насельніцтва супраць прыгнёту чужакоў да ўлады ў Азербайджане прыйшоў мясцовы феадал Джалаір, які, абапіраючыся на азербайджанскую ведаць, стварыў Джалаірыдскую дзяржава.

З канца XIV ст. Азербайджан стаў аб'ектам заваявальных паходаў Тамерлана і арэнай яго барацьбы з Залатой Ардой.

У 1410—1468 гг і 1468—1501 гг у Азербайджане кіравалі цюркскія дынастыі Кара-Коюнлу і Ак-Каюнлу, пры якіх Азербайджан набыў значную сілу. Ў 1501 годзе ў Азербайджане ўтварылася дзяржава Сефевідаў (па імя кіруючай дынастыі) са сталіцай у г. Тэбрызі, які ў пачатку XVI ст. ўпершыню ў азербайджанскай гісторыі аб'яднала ўсе землі Азербайджана ў склад адзінага азербайджанскай дзяржавы Сефевідаў. Сефевідская дзяржава ахоплівала Шырван, Карабах, Нахічывань, Ірак і Іран. Яна фармавалася і на працягу ўсяго XVI ст. развівалася як азербайджанскае дзяржава, палітычная ўлада ў якой цалкам належала азербайджанскай феадальнай шляхты. З яе прадстаўнікоў прызначаліся вышэйшыя прыдворныя саноўнікі, ваеначальнікі, кіраўнікі абласцей. Войска складалася з апалчэнняў найбуйнейшых азербайджанскіх плямёнаў. Дзяржаўнай мовай дзяржавы Сефевідаў была азербайджанская.

Да канца XVI ст. сталіца дзяржавы Сефевідаў была перанесеная ў г. Ісфахан, апорай шахскай ўлады стала Фарсі ведаць і дзяржава, якім кіруе азербайджанскай дынастыяй, атрымала іранскага характару. На мяжы XVII—XVIII ст. Сефівідская дзяржава перажывала палітычны і эканамічны заняпад. У пачатку 30-х гадоў XVIII ст. тэрыторыя краіны ператварылася ў арэну ваенных дзеянняў паміж Турцыяй і Іранам.

У 40-х гадах XVIII ст. у выніку паслаблення Іранскага дзяржавы на тэрыторыі Азербайджана ўтварылася 16 незалежных, але намінальна залежных ад Іранскага шаха ханстваў, магутнымі з якіх былі Шэкінскае, Урмійскае, Карабахскае, Кубанскае, Хойскае, Бакінскае, Шэмахінскае, Гянджынскае. Узмацняецца барацьба за кантроль над стратэгічна важным рэгіёнам Закаўказзя паміж Турцыяй, Персіяй і Расіяй.

У складзе Расійскай імперыі (1813—1917)
---------------------------------------

Каўказ на Расійскай карце 1903 года.
Асноўны артыкул: **Расійская імперыя**
У пачатку XIX ст. магутнай з усіх згаданых дзяржаў была Расія, якая і дабілася значных поспехаў у сваёй заваявальнай палітыцы ў рэгіёне. Падпісаны 12 кастрычніка 1813 г. паміж Расіяй і Іранам Гюлістанскі мірны дагавор дэ-юрэ прызнаў далучэнне да Расіі ханстваў Паўночнага Азербайджана, за выключэннем Нахчыванскага і Іраванскага, што фактычна адбылося ў 1800—1806 гг 10 лютага 1828 паводле Туркменчайскаму мірнаму дагавору Іран пацвердзіў сваю адмову ад замахаў на Паўночны Азербайджан і канчаткова прызнаў яго далучэння, у тым ліку Нахчыванскай і Іраванскае ханства, у склад Расіі.

З гэтага моманту разышліся гістарычныя шляху Паўночнага і Паўднёвага Азербайджана, якія апынуліся ў складзе расійскай і іранскай імперый. Важна адзначыць, што ўсе згаданыя ханства былі далучаны да Расіі як чыста азербайджанскія валодання. Яны былі азербайджанскімі з пункту гледжання перавагі на іх тэрыторыі азербайджанскага насельніцтва і нацыянальнай прыналежнасці іх феадальных кіруючых элітаў (ханы, уладальнікі буйных зямельных угоддзяў, духавенства і г.д.).

Аднак у канцы XIX ст. армянскае насельніцтва Нагорнага Карабаха лікава ўжо пераважала над азербайджанскім (58 адсоткаў супраць 42). Гэта было вынікам перасяленчай палітыкі царызму, які імкнуўся зацвердзіцца ў Закаўказзе і ў Малой Азіі, абапіраючыся на армянскае насельніцтва. Так, па прызнанні рускага вучонага К.Шаврова, толькі з 1828 па 1830 гг на Закаўказзе было пераселена 40 тыс. персідскіх і 84 тыс. турэцкіх армян, якіх "пасялілі на лепшых карэнных землях Елісаветпольскай (Карабах) і Іраванскай губерняў, дзе армянскае насельніцтва было нязначным, і ім было адведзена 200 тыс. дзесяцін страчаных земляў ". (К. Н. Шаўроў «Новая пагроза рускай справе ў Закаўказзе: распродаж Мугані чужынцам», СПБ, 1911.). На працягу XIX ст. на Закаўказзе былі пераселены каля 600 тыс. армян з Турцыі і Персіі.

Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка (1918—1920)
----------------------------------------------------

Сцяг Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі да 9 лістапада 1918 года.
Сцяг Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі пасля 9 лістапада 1918 года.
Асноўны артыкул: **Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка**
Пасля рэвалюцыйных падзей 1917 г. у Расіі ўзмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі, склаліся перадумовы для ўтварэння на тэрыторыі нацыянальных ускраін былой Расійскай імперыі незалежных дзяржаў. 28 мая 1918 на тэрыторыі геаграфічнага Азербайджана (ўсходняе і паўднёвае Закаўказзе) была абвешчана Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка — першая парламенцкая дэмакратыя на мусульманскім Усходзе, якая згуляла гістарычную ролю ў адраджэнні і далейшым развіцці нацыянальнай самасвядомасці і дзяржаўнасці азербайджанскага народа.

Афіцыйнай дактрынай нацыянальна-дзяржаўнага развіцця АДР стаў «азербайджанізм», асноўнымі элементамі якога сталі прынцыпы мадэрнізму, ісламізму і цюркізму, якія сімвалізуюць імкненне азербайджанскага народа да прагрэсу на аснове захавання прыналежнасці да ісламскай цывілізацыі і цюркскай культурнай і этнічнай самабытнасці.

Шматпартыйнай азербайджанскім парламента і кааліцыйным урадам за няпоўныя два гады незалежнасці атрымалася ажыццявіць шэраг важных мерапрыемстваў у справе нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва, адукацыі, стварэння арміі, незалежнай фінансавай і эканамічнай сістэм, міжнароднага прызнання АДР як суб'екта сусветнай супольнасці нацый. 12 студзеня 1920 года Вярхоўная Рада Парыжскай (Версальскай) канферэнцыі прызнала незалежнасць АДР, у сталіцы якой — г. Баку — у той час ужо знаходзіліся дыпламатычныя прадстаўнікі 17 краін свету.

Карта АДР, прадстаўленая МЗС АДР на Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919).
Аднак на мяжы 1919—1920 гг знешнепалітычнае становішча АДР значна ўскладнілася. Краіна апынулася ў цэнтры вострай барацьбы паміж краінамі Антанты, Турцыяй, Расіяй і Іранам, кожная з якіх мела свае геапалітычныя мэты ў гэтым стратэгічна важным і багатым нафтай рэгіёне. Ўкараняецца урадам РСФСР палітыка непрызнання АДР, падтрымка гэтай палітыкі з боку турэцкага ўрада Атацюрка, які востра меў патрэбу адпаведнай ваеннай і дыпламатычнай падтрымцы Расіі, выхад Чырвонай Арміі да межаў АДР вясной 1920 года, агрэсія дашнакскай Арменіі супраць АДР ў Карабаху і Зангязурі, тэрарыстычныя дзеянні армянскіх і бальшавіцкай партый супраць мірнага азербайджанскага насельніцтва ўнутры Азербайджана, сацыяльна-эканамічны крызіс у краіне — усе гэтыя фактары прывялі ў канчатковым выніку да паслаблення АДР і акупацыі яе сталіцы Чырвонай Арміяй 27-28 красавіка 1920 года.

У складзе СССР (1920—1991)
--------------------------

Сцяг Азербайджанскай ССР да 1991 года.
Герб Азербайджанскай ССР з 1937 да 1992 года.
Асноўны артыкул: **Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка**
Тэлеграмай Штаба каўказскага фронту ад 1 мая 1920 камандаванню Чырвонай Арміі ставілася задача далей «авалодаць усёй тэрыторыяй Азербайджана ў межах былой Расійскай імперыі, зусім не перасякаючы межаў Персіі».

70-гадовы перыяд знаходжання ў складзе СССР стаў новым і важным этапам азербайджанскай дзяржаўнасці, на працягу якога Азербайджанская ССР дамаглася значных поспехаў у галіне сацыяльнага, эканамічнага і культурнага развіцця. У той жа час у Азербайджане, як і ва ўсім СССР, праявіліся негатыўныя тэндэнцыі ў розных сферах нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва.

У эканамічным плане краіна стала паліўна-сыравінных і аграрных прыдаткам савецкай эканомікі. У культурнай сферы ў выніку двайны замены алфавіту — з арабскага на лацінскі і з лацінскага на кірыліцу — была страчана сувязь з пісьмовымі крыніцамі духоўнай культуры азербайджанскага народа. Савецкі рэжым усяляк падаўляў любыя імкнення азербайджанскай інтэлігенцыі да праявы нацыянальнай самабытнасці, вывучэння сапраўднай гісторыі сваёй краіны.

У палітычным дачыненні «саветызацыя» Азербайджана прывяла да адрыньванню ад яго населеных пераважна азербайджанцамі тэрыторый Зангязура, Гекча, часткі Нахчыване і іншых раёнаў на карысць суседняй Арменіі. У выніку тэрыторыя Азербайджана, складалая ў перыяд АДР ў 1920 годзе 114 тыс. кв. км. паменшылася на працягу 1920—1991 гг 86.6 тыс. кв. км. Акрамя таго, 7 ліпеня 1923 па ініцыятыве Маскоўскага кіраўніцтва бальшавіцкай партыі з часткі тэрыторыі гістарычнага Карабаха, большасць насельніцтва якога складалі азербайджанцы, была штучна выдзелена Нагорны Карабах аўтаномная вобласць з перавагай армянскага насельніцтва. Гэтае рашэнне стала першым крокам на шляху мэтанакіраванай палітыкі адрыньвання Нагорнага Карабаха ад Азербайджана.

У лютым 1988 г. на сесіі абласнога савета Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці (НКАО) Азербайджанскай ССР было прынята рашэнне аб выхадзе са складу Азербайджана і далучэнні да Арменіі, што супярэчыць Канстытуцыі СССР і АзРСР. Савецкае кіраўніцтва не змагло спыніць антыканстытуцыйныя дзеянні Арменіі і перашкодзіць напрамку на тэрыторыю Азербайджана ваенізаваных фарміраванняў, аснову якіх складалі баевікі замежнай армянскай нацыяналістычнай партыі «Дашнакцутюн», абстраляныя падчас баявых дзеянняў у складзе палестынскіх тэрарыстычных груповак. Да пачатку канфлікту ў НКАО пражывала 186,1 тыс. чалавек, з іх: 138,6 тыс. армян (73,5 %), 47,5 тыс. азербайджанцаў (25,3 %).

Гісторыя суверэннага Азербайджана
---------------------------------

Асноўны артыкул: **Карабахская вайна**
У 1988—1990 гг Нацыянальна-дэмакратычны рух Азербайджана вёў актыўную барацьбу за аднаўленне незалежнасці краіны. 20 студзеня 1990 г. кіраўніцтва СССР на чале з М. С. Гарбачовым жорстка заглушыла яго, увёўшы ў Баку часткі савецкай арміі. У краіне быў уведзены рэжым надзвычайнага становішча, які доўжыўся да сярэдзіны 1991 г. Нягледзячы на гэта, у выніку працяглай барацьбы патрыятычных сіл за незалежнасць і пасля правалу жнівеньскага путчу 30 жніўня 1991 г. Вярхоўны Савет Азербайджанскай Рэспублікі прыняў Дэкларацыю «Аб аднаўленні дзяржаўнай незалежнасці Азербайджанскай Рэспублікі». Кампартыя Азербайджана абвясціла аб выхадзе з КПСС, а затым была распушчана. 8 верасня 1991 г. прайшлі першыя прэзідэнцкія выбары на якіх перамог безальтэрнатыўны кандыдат ад КПА Аяз Муталібаў.

18 кастрычніка 1991 г. быў прыняты Канстытуцыйны Акт аб дзяржаўнай незалежнасці Азербайджанскай Рэспублікі, якім былі замацаваны асновы дзяржаўнага, палітычнага і эканамічнага прылады незалежнага Азербайджана. З гэтага моманту Азербайджанская Рэспубліка ізноў, пасля 71-гадовага перапынку, стала самастойным суб'ектам міжнароднага права. Згодна з гэтым Актам, ўварванне 27 – 28 красавіка 1920 г. Чырвонай Арміі на тэрыторыю Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі, ліквідацыя яе законна абраных органаў улады і наступная акупацыя характарызуюцца як «агрэсія супраць незалежнай азербайджанскай дзяржавы». Азербайджанская Рэспубліка была абвешчаная пераемніцай АДР, якая існавала з 28 мая 1918 па 28 красавіка 1920 гг. Дагавор аб утварэнні СССР ад 30 снежня 1922 г. быў прызнаны несапраўдным ў частцы, якая тычыцца Азербайджана. 29 снежня 1991 г. прайшоў рэферэндум аб незалежнасці Азербайджана, на якім 99,8% насельніцтва выказалася «за».

У першыя гады незалежнасці Азербайджан перажываў перыяд палітычнай нестабільнасці. Яе пагаршаў ўзброены канфлікт з Арменіяй з-за Нагорнага Карабаха (армянскае большасць насельніцтва вобласці імкнулася далучыцца да Арменіі) і нарастаючы ціск з боку апазіцыйнага Народнага фронту. У процівагу Вярхоўнаму Савету, у якім пераважалі былыя камуністы, апазыцыя сфарміравала паралельны орган – Нацыянальная рада.

У студзені 1992 г. А. Муталібаў прыступіў да лібералізацыі цэн, але ўжо ў сакавіку, пасля масавай расправы над азербайджанцамі ў Хаджалі (Нагорны Карабах) пад напорам апазіцыі вымушаны быў сысці ў адстаўку. Часовы прэзідэнт Ягуб Мамедаў прызначыў новы ўрад і запатрабаваў ад Вярхоўнага савета надзвычайных паўнамоцтваў для стварэння нацыянальнай арміі ў складзе 20 тысяч вайскоўцаў. Быў створаны Нацыянальны савет, у якім на роўных удзельнічалі прадстаўнікі ўрада і апазіцыі, прадстаўнік апошняй атрымаў пасаду міністра ўнутраных спраў. Аднак ужо ў маі 1992 г. Вярхоўны Савет зноў выбраў А. Муталібава прэзідэнтам. Ён неадкладна ўвёў надзвычайнае становішча ў Баку, распусціў Нацыянальны савет і звольніў міністра ўнутраных спраў. Народны фронт адказаў на гэты акт узброеным выступам, Муталібаў быў звергнуты. Нацыянальны савет распусціў Вярхоўны савет, сфармаваў кааліцыйны ўрад, прызначыў часовым кіраўніком дзяржавы Іса Гамбары і абвясціў аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў.

На прэзідэнцкіх выбарах 1992 г. перамог кандыдат ад Народнага фронта Абульфаз Эльчыбей. Ён заявіў пра намер Азербайджана выйсці з СНД. У галіне знешняй палітыкі новы прэзідэнт імкнуўся зблізіцца з Турцыяй і развіваць сувязі з азербайджанцамі ў Іране. У снежні 1992 г. Мілі Меджліс адмяніў ўступленне краіны ў СНД і абвясціў турэцкую мову дзяржаўнай. Аднак, нягледзячы на ​​пастаўкі турэцкага зброі, Азербайджан цярпеў усё новыя паразы ў Карабахскім канфлікце. У красавіка 1993 г. пасля страты горада Кельбаджар А. Эльчыбей ўвёў надзвычайнае становішча. Многіх дзеячаў кіруючага Народнага фронта абвінавачвалі ў карупцыі і некампетэнтнасці. У эканоміцы панаваў хаос, жыццёвы ўзровень жыхароў краіны катастрафічна падаў, што выклікала рост незадаволенасці насельніцтва. Былы надзвычайны і паўнамоцны прадстаўнік прэзідэнта па Карабаху палкоўнік Сурэт Гусейнаў абвінаваціў А. Эльчыбея ў ваенных паразах і запатрабаваў адстаўкі прэзідэнта і ўрада. 4 чэрвеня 1993 г. прыхільнікі мяцежнага палкоўніка захапілі другі па велічыні горад краіны Гянджа, і разгарнулі наступленне на Баку, практычна не сустракаючы супраціву. 18 чэрвеня А. Эльчыбей бег са сталіцы ў Нахічэвань. 24 чэрвеня Мілі Меджліс прагаласаваў за яго зняцце з пасады прэзідэнта; функцыі кіраўніка дзяржавы былі ўскладзеныя на былога кіраўніка кампартыі і кіраўніка Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі Гейдара Аліева, які за некалькі дзён да гэтага быў абраны старшынёй Мілі Меджліса. С. Гусейнаў атрымаў пасты прэм'ер-міністра і кіраўніка сілавых міністэрстваў. Аліеў абвясціў аб правядзенні ўсеагульнай мабілізацыі. 29 жніўня быў праведзены рэферэндум аб вотуме даверу Прэзідэнту А. Эльчыбею, на якім 98% насельніцтва выказаліся «супраць». У кастрычніку былі праведзены прэзідэнцкія выбары, на якіх атрымаў перамогу Гейдар Аліеў.

### Прэзідэнцтва Г. Аліева (1993 – 2003 гг.)

Прэзідэнт Азербайджанскай рэспублікі, Гейдар Аліеў (1993—2003).
Імкнучыся дасягнуць стабілізацыі эканомікі, Г. Аліеў павысіў цэны на нафту і газ на 600%, а кошты на хлеб – на 800%. З 1 студзеня 1994 г. была ўведзена новая грашовая адзінка – манат. Паразы ў Нагорным Карабаху працягваліся. У верасні 1993 азербайджанцы страцілі Кубатлы і Гарадзіс. Контрнаступленне азербайджанскай арміі ў снежні дазволіла адцясніць армянскія часткі. У мае 1994 г. у Маскве было падпісана пагадненне аб спыненні агню. У выніку Азербайджан пазбавіўся 16% сваёй тэрыторыі, больш за 50 тыс. чалавек параненыя або сталі інвалідамі, загінула больш за 18 тыс. разрабаваныя або разбураныя 877 населеных пунктаў, 100 тыс. жылых дамоў, больш за 1 тыс. эканамічных аб'ектаў, больш за 600 школ і навучальных устаноў, 250 медыцынскіх устаноў, большасць архітэктурных помнікаў, якія знаходзіліся на акупаванай зоне. Колькасць перамешчаных асоб дасягнула 800 тысяч. Пры гэтым у Азербайджане таксама знайшлі прытулак 200 тыс. азербайджанцаў — бежанцаў з Арменіі. Цяпер пад эгідай АБСЭ ў рамках адмыслова створанай для гэтага Мінскай групы дзяржаў вядуцца перамовы аб мірным урэгуляванні армяна-азербайджанскага канфлікту.

Умацоўваючы сваю ўладу, Г. Аліеў ўступіў у канфлікт з прэм'ер-міністрам С. Гусейнавым. У кастрычніку 1994 падняў мяцеж Атрад паліцыі асобага прызначэння (АПАП)  (англ.) (бел. на чале з намеснікам міністра ўнутраных спраў Равшанам Джавадавым. Ён запатрабаваў вызваліць 3 сваіх членаў, абвінавачаных у забойстве 2 супрацоўнікаў Г. Аліева, і ўзяў у закладнікі генеральнага пракурора. Не дабіўшыся свайго, мяцежнікі вярнуліся ў казармы. Аліеў ўвёў надзвычайнае становішча на 60 дзён. Урадавыя войскі разграмілі штаб-кватэру С. Гусейнава ў Гянджы, сам ён быў зняты з пасады прэм'ер-міністра. У сакавіку 1995 г. войскі ўзялі штурмам казармы АПАН ў Баку. АПАН быў распушчаны, 200 яго супрацоўнікаў арыштаваныя. У баях загінула не менш як 36 чал. у т.л. Джавадаў.

Цёплыя адносіны Г. Аліева з Расіяй пагоршыліся, калі восенню 1994 г. Азербайджан падпісаў пагадненне з міжнародным кансорцыумам аб эксплуатацыі нафтавых радовішчаў у Каспійскім моры. У 1996-1997 былі падпісаны далейшыя дагаворы з міжнароднымі кансорцыумамі. Азербайджанская нафта паступае да чарнаморскіх партоў па двух нафтаправодах: паўночным, працягнутай праз тэрыторыю Расіі ў Наварасійск, і заходнім, які ідзе праз тэрыторыю Грузіі да тэрмінала каля порта Супса. У 1999 лідары Азербайджана, Грузіі, Казахстана, Турцыі і ЗША дамовіліся аб будаўніцтве нафтаправода ад Баку праз Тбілісі і да турэцкага порта Джэйхан на ўзбярэжжы Міжземнага мора (у абыход Расіі). Збліжэнне Азербайджана з заходнімі нафтавымі кампаніямі выклікала незадаволенасць Расіі, якая выступала супраць вызначэння Каспійскага мора як возера з адпаведным раздзелам рэсурсаў, і дабівалася прызнання за ім статусу мора. Аднак у 1998 г. Расія падпісала пагадненне з Казахстанам, прызнаўшы прынцып падзелу рэсурсаў. Урэшце рэшт, Г. Аліеў імкнуўся выконваць знешнепалітычную раўнавагу паміж Расіяй і Захадам, перш за ўсё, ЗША.

12 лістапада 1995 г. на рэферэндуме, была прынята новая Канстытуцыя Азербайджанскай Рэспублікі, афіцыйна ўступіла ў сілу 5 снежня 1995 г. Новая Канстытуцыя прадаставіла прэзідэнту надзвычай шырокія паўнамоцтвы. Адначасова адбыліся выбары ў парламент. Поўную перамогу атрымала ўрадавая партыя «Новы Азербайджан». Апазіцыя падвергла крытыке арганізацыю выбараў, спасылаючыся на недапушчэнне шэрагу партыяў і кандыдатаў, значны ціск з боку дзяржаўнага апарату, абмежаванне свабоды друку і г.д. Сцвярджалася нават, што вынікі галасавання падтасаваныя. У 1996 г. на пасаду прэм'ер-міністра быў прызначаны Артур Расізадэ (1996-2003). У студзені 1997 г. ўлады абвясцілі аб падаўленні путча, які быў арганізаваны А. Муталібавым і С. Гусейнавым. 40 дзеячаў апазіцыі падвергліся арышту. У 1998 Г. Аліеў перамог на чарговых прэзідэнцкіх выбарах; і на гэты раз многія назіральнікі скардзіліся на шматлікія парушэнні.

Нягледзячы на афіцыйнае захаванне палітычнага плюралізму і шматпартыйнай сістэмы, азербайджанскія ўлады абмяжоўваюць дзейнасць апазіцыі. У красавіку 2000 г. паліцыя разагнала мітынг, арганізаваны апазіцыйнай кааліцыяй «Народна-дэмакратычны кангрэс». Былі арыштаваныя 46 чал. Дэманстранты патрабавалі свабоднага і сумленнага правядзення парламенцкіх выбараў. Але парламенцкія выбары, якія прайшлі ў лістападзе 2000 г. зноў прынеслі поўную перамогу кіруючай партыі, якая набрала, па афіцыйных дадзеных, 62,3% галасоў.

Эканамічныя і палітычныя бязладзіца прымусілі ў 1990—2000 гг. значную частку азербайджанцаў апынуцца у працоўнай эміграцыі, перш за ўсё ў суседнія Расію і Турцыю. Так, на 2007 г. толькі ў Маскве пражывала каля 1 млн. азербайджанцаў.

Пагаршэнне здароўя 80-гадовага Г. Аліева востра паставіла пытанне аб яго палітычным пераемніке. Сам прэзідэнт актыўна вылучаў на гэтую пасаду свайго сына Ільхама Аліева. У снежні 1999 г. з'езд кіруючай партыі «Новы Азербайджан» абраў яго віцэ-старшынёй. У канцы 2002 г. быў праведзены канстытуцыйны рэферэндум, у выніку якога былі ўнесены 39 паправак да 23 артыкулах канстытуцыі, якія прадугледжвалі, што ў выпадку спынення паўнамоцтваў прэзідэнта яго функцыі пераходзяць да прэм'ер-міністра.

### Прэзідэнцтва І. Аліева (2003 – )

Прэзідэнт Азербайджанскай рэспублікі, Ільхам Аліеў (2003-).
Прэзідэнт Гейдар Аліеў памёр 12 снежня 2003 Выбары новага прэзідэнта суправаджаліся шматлікімі сутыкненнямі апазіцыі з прыхільнікамі сына Аліева Ільхама і былі ахарактарызаваны іншымі назіральнікамі як несвабодныя і несправядлівыя. Перамогу нарэшце атрымаў Ільхам Аліеў, які кіруе краінай досыць аўтарытарна.

У апошнія гады Азербайджан дэманструе значныя тэмпы росту ВУП, перш за ўсё дзякуючы росту цэнаў на нафту і газ, Азербайджан актыўна экспартуе.

| ⛭Азербайджан паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Азербайджан»**
 |

| ⛭Краіны Еўропы: Гісторыя |
| --- |
| * Азербайджан¹
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан²
* Кіпр¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія²
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* Славакія
* Славенія
* Турцыя²
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія
 |
| Залежныя тэрыторыі |
| * Азорскія астравы
* Аландскія астравы
* Гернсі
* Гібралтар
* Джэрсі
* Востраў Мэн
* Фарэрскія астравы
* Шпіцберген
* Ян-Маен
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы |
| * Абхазія¹
* Косава
* Паўднёвая Асеція¹
* Прыднястроўе
 |
| ¹ Часткова або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы (en)  ² У асноўным у Азіі |

| ⛭Краіны Азіі: Гісторыя |
| --- |
| - ААЭ

- Азербайджан

- Аман

- Арменія

- Афганістан

- Бангладэш

- Бахрэйн

- Бруней

- Бутан

- В’етнам

- Грузія

- Егіпет¹

- Емен

- Ізраіль

- Індыя

- Інданезія

- Іарданія

- Ірак

- Іран

- Казахстан²

- Камбоджа

- Катар

- Кіпр

- Кыргызстан

- Кітай

- КНДР

- Кувейт

- Лаос

- Ліван

- Малайзія

- Мальдывы

- Манголія

- М’янма

- Непал

- Пакістан

- Рэспубліка Карэя

- Расія²

- Саудаўская Аравія

- Сінгапур

- Сірыя

- Таджыкістан

- Тайланд

- Туркменістан

- Турцыя²

- Узбекістан

- Усходні Тымор

- Філіпіны

- Шры-Ланка

- Японія
 |
| Непрызнаныя дзяржавы |
| - Абхазія

- Кітайская рэспубліка (Тайвань)

- Нагорны Карабах

- Палесцінская аўтаномія

- Паўднёвая Асеція

- Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра
 |
| ¹  У асноўным у Афрыцы ² Часткова ў Еўропе |