recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Гіедра́йчэй** (літ.: Giedraičiai, традыцыйная беларуская назва — **Гедройцы**) — мястэчка ў Малетайскім раёне Уцянскага павета Літвы. Цэнтр Гіедрайчэйскай сянюніі. Размешчана на беразе возера Кіемянтас, за 21 км на паўднёвы захад ад Малетая (Малятаў). Насельніцтва на 2011 год — 684 чалавекі.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўпамін пра Гедройцы (ням.: Gedereiten) змяшчаецца ў крыжацкай хроніцы і датуецца 1338 годам. У 1373 і 1375 гадах вёску спусташалі крыжакі. У 1385 годзе яна ўвайшла ў склад Віленскага павета Віленскага ваяводства.

У 1445 годзе ў Гедройцах быў пабудаваны касцёл. Пад 1514 годзе яны ўпамінаюцца як мястэчка.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Гедройцы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Віленскім павеце Віленскай губерні.

У часы нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў у ваколіцах Гедройцаў адбылася аднай з найбуйнейшых бітваў з імператарскімі войскамі.

### Найноўшы час

У снежні 1920 года ў ваколіцах Гедройцаў адбыліся баі паміж літоўскім і польскім войскамі. Пасля мястэчка знаходзілася ў нейтральнай зоне паміж Літвой і міжваеннай Польскай Рэспублікай, але потым увайшло ў склад Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

### Дэмаграфія

* **XIX стагоддзе**: ~1881 год — 297 чал. (148 муж. і 149 жан.)
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 684 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Святога Барталамея (1812)
* Могілкі старыя каталіцкія

Вядомыя асобы
-------------

* Міхал Гедройц (каля 1420—1485) — каталіцкі манах, па смерці зваўся блаславёным.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack (польск.). — Warszawa, 1881. S. 546.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гіедрайчэй
* Гіедрайчэй на сайце Radzima.org
Гумно ў в. Ракуцёўшчына, пад Маладзечна
**Гумно́** (або **ток**, **клуня**, **рыга**) — драўлянае гаспадарчае збудаванне сялянскай сядзібы прызначанае для прасушвання і абмалоту снапоў зерня. Слова гумно сустракаецца з ХІ ст. і этымалагічна паходзіць ад Гу — гавяда і мьн — мяць, што значыла памяшканне, дзе жывёлай мялі зерне. Характэрнымі прыкметамі гумна як збудавання былі нізкія сцены і высокая чатырохсхільная страха, якая рабілася часцей за ўсё на сохах (ставілі папарна). Вароты рабіліся з тарца або ў падоўжанай сцяне. Гумно на Беларусі магло мець сушылку (ёўня, асець), а магло будавацца без яе.

Слова *гумно* ў сялянскім побыце мае шырокі сэнс. Напрыклад, у некаторых мясцінах Беларусі (паўночна-ўсходняя Міншчына) функцыі гумна пераймалі пуня і адкрыты ток. У такім выпадку месца, дзе стаяла пуня называлі гумнішчам, а адкрыты ток — гумном. На Вілейшчыне гумном называлі частку двара, дзе знаходзіліся ток, азярод і сеньнік. Звычайна гумно атаясамліваецца з месцам захоўвання снапоў, сена і кармавых. Месца, дзе стаяла гумно, называлася гумнішча. Часам слова *гумно* і *гумнішча* варта разглядаць як сінонімы. Пры аднабаковай забудове вёскі гумно маглі выносіць на другі бок вуліцы. Памер гумна залежаў ад заможнасці гаспадара. Унутры ў гумне рабіліся засекі для снапоў розных відаў зерня.

Па канструкцыі гумно, а таксама іншыя збудаваньні гумнішча можна падзяліць на:

* каркасныя або стоечна-жэрдкавыя,
* зрубныя.

Звычайна гумно складалася з двух частак: току — месца для абмалоту зерня і ёўні — месца для прасушвання снапоў.

Гл. таксама
-----------

* Абарог
* Азярод
* Павець
* Пуня
* Пярэплат
* Сцірта

Літаратура
----------

* *Лакотка, А. І.* На тым гумнішчы… // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 4/1981
* Народная сельскагаспадарчая тэхніка беларусаў. — Мінск, 1974.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гумно

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4184714-3 · Microsoft: 24569284 |
Смала сенегальскай акацыі
Гуміарабік у парашку
**Гуміарабік** — цвёрдая празрыстая маса, якая вылучаецца рознымі відамі акацый; глейкая вадкасць, дубянее на паветры. 

Гуміарабік раствараецца ў вадзе з утварэннем клейкага слабакіслага раствору. Гуміарабік раней шырока ўжывалі ў многіх галінах прамысловасці як клеючае рэчыва; з развіццём вытворчасці палімераў ён усё больш губляе сваё значэнне.

Спасылкі
--------

* Гуммиарабик (руск.) // Энцыклапедыя «Кругасвет»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12261217j · LCCN: sh85057900 · Microsoft: 2780054349 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вайнштэйн.
**Авенір Вайнштэйн** (8 ліпеня 1934, Харкаў — 10 чэрвеня 2018, Кіль) — беларускі журналіст і джазмен.

Біяграфія
---------

У 1947 годзе паступіў у маскоўскую школу ваенна-музыканцкіх выхаванцаў па класе кларнета. У 1948—1950 гадах як бубнач і фанфарыст браў удзел у парадах на Краснай плошчы. Скончыў Калінінградскае абласное музычнае вучылішча і інстытут імя Гнесіных у Маскве па класе кларнета.

У 1950-я гады прыехаў працаваць у Мінск, у аркестр Дзяржаўнага ансамбля танца БССР. У 1960-я гады стварыў першы ў краіне «Беларускі дыксіленд», з якім аб’ездзіў увесь СССР. Таксама шмат выступаў як саліст-кларнетыст.

Як журналіст Вайнштэйн пачаў працаваць у 1955 годзе. Актыўна публікаваўся ў беларускіх газетах. З 1967 года на пастаяннай аснове супрацоўнічаў з газетай «Вячэрні Мінск», друкаваўся ў газеце «Знамя юности» і «Советская Белоруссия», а таксама вёў музычныя праграмы на Беларускім радыё. Яго фотарэпартажам пачынаўся ў 1967 годзе першы нумар газеты «Вячэрні Мінск».

У апошнія гады джазмен выступаў у Мінску з ансамблямі «AVENIR-BAND» і «У джазе толькі дзядулі». Сярэдні ўзрост музыкантаў у іх быў каля 60-70 гадоў.

Памёр праз некалькі дзён пасля хірургічнай аперацыі на пазваночніку ў нямецкім Кілі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Умер известный белорусский журналист и музыкант Авенир Вайнштейн Архівавана 12 чэрвеня 2018.  (руск.)
2. 1 2 3 4  Музыкант перенес тяжелую операцию на позвоночнике 8 июня и находился в критическом состоянии  (руск.)
3. ↑  Авенира Вайнштейна называют человеком-эпохой белорусского джаза  (руск.)

Спасылкі
--------

* Скончался белорусский джазмен и композитор Авенир Вайнштейн  (руск.) // СБ. Беларусь сегодня

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Авенір Вайнштэйн у Вікіцытатніку |
Фларальныя нектарнікі *Cornus alba*
**Некта́рнікі** — разнастайныя трубчастыя утварэнні ў раслін, што выдзяляюць нектар. Размешчаны пераважна ў кветках (фларальныя нектарнікі) — на чашалісціках, пялёстках, у сценках завязі, на кветаложы і інш. У некаторых раслін утвараюцца на вегетатыўных органах (так званыя экстрафларальныя нектарнікі), напрыклад, чаранках, прылістках, прыкветніках і інш. Нектар звычайна выдзяляецца праз сценкі паверхневых клетак, у некаторых — праз асобныя вусцейкі. 

Прывабліваюць да кветак жывёл—апыляльнікаў — насякомых, у тропіках таксама птушак, радзей кажаноў — і спрыяюць перакрыжаванаму апыленню.

Літаратура
----------

* Нектарнікі. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нектарнікі
* Нектарии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Нектарники* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · У. Даля · Britannica (онлайн) |
**Касцёл Святой Марыі Магдалены** — мураваны каталіцкі храм у горадзе Новалукомлі Чашніцкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры горада на вуліцы Камунальнай, 2.

Гісторыя
--------

Парафія ў Новалукомлі бярэ свой пачатак з населенага пункта Лукомль. У XVII стагоддзі князь Ян Лукомскі ў мястэчку пад назвай Лукомль пабудаваў францысканскі кляштар, пры якім была ўтворана парафія.

У 1832 годзе, пасля паўстання 1830—1831 гадоў, кляштар быў закрыты. У 1868 годзе, пасля паўстання 1863—1864 гадоў, парафія была скасавана. Будынак касцёла Святога Духа быў перададзены пад юрысдыкцыю праваслаўнай царквы і стаў вядомы як царква Святой Марыі Магдалены.

У 1996 годзе была адпраўлена першая Святая Імша ў прыватнай кватэры, што і паклала пачатак фарміраванню новай парафіі. У 1997 годзе парафія была названа імем святой Марыі Магдалены. Дзякуючы намаганням ксёндза прэлата Мечыслава Янцышына, у сакавіку 1998 года парафія была зарэгістравана.

Пасля ўтварэння Віцебскай дыяцэзіі ў 2000 годзе ў парафію быў прызначаны першы пробашч — ксёндз прэлат Мечыслаў Янцышын. У 2001 годзе ў цэнтры горада католікі выкупілі старую кацельню з прылягаючай тэрыторыяй, а ў 2003 годзе яе пачалі перабудоўваць у касцёл і плябанію.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры постмадэрнізму. Трохнефная дзвюхвежавая базіліка. Працяглы прамавугольны ў плане аб’ём пад двухсхільным дахам, які на фасадзе закрыты 2-гранным шчытом на прамавугольным атыку з круглай люкарнай па цэнтры. Над карнізам даху выступаюць бочкавыя перакрыцці над арачнымі аконнымі праёмамі бакавых фасадаў. Франтальны фасад завершаны бакавымі васьміграннымі шатровымі вежамі, адкрытымі арачнымі прасветамі. Арачны ўваходны праём у нізкім прамавугольным нартэксе пад двухсхільным пакрыццём.

Зноскі
------

1. ↑  Касцёл Святой Марыі Магдалены. Чашніцкі раён, г. Новалукомль

Літаратура
----------

* Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* [ Касцёл Святой Марыі Магдалены (Новалукомль)] на сайце Radzima.org
* [ Касцёл Святой Марыі Магдалены (Новалукомль)] на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Касцёл Святой Марыі Магдалены (Новалукомль) на сайце Catholic.by (бел.)

| ⛭Лепельскі дэканат |
| --- |
| Касцёл Святых Пятра і Паўла (Бешанковічы) ·  Касцёл Божай Волі (Блізніца) ·  Касцёл Святога Антонія (Весялова) ·  Касцёл Святога Казіміра (Лепель) ·  Касцёл Святога Духа (Мікалаева)  ·  Касцёл Святой Марыі Магдалены (Новалукомль)  ·  Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ула) ·  Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы) ·  Касцёл Перамянення Пана (Чашнікі) |
**Немерты́ны** (*Nemertea*) — тып беспазваночных жывёл, апісана звыш 1000 відаў.

Апісанне
--------

Пераважна марскія жывёлы, каля 30 відаў — прэснаводныя; жывуць на паверхні грунту, часам закопваюцца ў яго, некаторыя плаваюць. Каля 10 відаў жывуць на сушы (у глебе).

Даўжыня ад 0,5 мм да 30 м, шырыня да 9 мм (у большасці даўжыня да 20 см, шырыня 1—5 мм). Цела двухбакова-сіметрычнае, несегментаванае, зрэдку ніткападобнае; укрыта раснічным эпітэліем з мноствам слізістых залоз. Афарбоўка разнастайная, часам стракатая.

На галаўным канцы хабаток з ротавай адтулінай — орган нападу і абароны.

Поласць цела запоўнена асноўнай тканкай. Крывяносная сістэма замкнёная, стрававальная — у выглядзе прамой трубкі з вырастамі. 2—4 пары вачэй, ёсць органы дотыку, хімічнага пачуцця. Дыхаюць паверхняй цела. 

Пераважна драпежнікі; некаторыя віды — паразіты і сімбіёнты малюскаў, крабаў і марскіх зорак.

Раздзельнаполыя, развіццё прамое або з метамарфозам (лічынка — пілідый). Здольныя да рэгенерацыі.

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А.* Немертыны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Новы · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12247083t · GND: 4179904-5 · LCCN: sh85090718 · Microsoft: 2778385129, 2911126136 · NKC: ph849176 |
**Алёхаўка** — археалагічны помнік: гарадзішча культуры штрыхаванай керамікі каля в. Алёхаўка (Уздзенскі раён, Мінская вобласць).

На ўзвышшы ў пойме р. Алёхаўка (верхняе цячэнне р. Жэсць). Пляцоўка амаль круглая у плане, памерамі 50х60 м, меліся вал і роў. Адкрыў у 1868 г. і даследаваў у 1869 Я. Завіша. Знойдзены чарапкі грубаляпнога посуду, гліняныя прасліцы, косткі жывёл, шлакі і молат ад металургічнай вытворчасці. У 1949 і 1971 гг. абследаваў А. Р. Мітрафанаў, у 1976 — 1977 Л. У. Калядзінскі. У 1979 г. гарадзішча было амаль цалкам знішчана пад час дарожна-будаўнічых работ. У агаленнях сценак катлавана на пляцоўцы гарадзішча Л. У. Калядзінскім зафіксаваны культурны пласт чорнага колеру. Сабраны фрагменты глінянай абмазкі жытлаў, абломкі ляпнога посуду са штрыхоўкай, гліняныя біканічныя прасліцы і фрагмент грузіка дзякоўскага тыпу. Матэрыялы датуюцца VII ст. да н.э. — IV ст. н.э. захоўваюцца ва Уздзенскім гісторыка-краязнаўчым музеі.

Літаратура
----------

* Алёхаўка // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 34. — ISBN 5-85700-077-7.
* Калядзінскі, Л. У. Алёхаўка / Л. У. Калядзінскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 27. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Калядзінскі, Л. Было гарадзішча… // Літаратура і мастацтва. — 1979. — №. — 30 лістапада. — С. 13.
* Митрофанов, А. Г. Дневник археологических раскопок в 1951 г. // Архив Института истории НАН Беларуси
* Поболь, Л. Д. Славянские древности Белоруссии: свод археологических памятников раннего этапа зарубинецкой культуры — с середины ІІІ в. до н.э. по начало ІІ в. н.э. / Л. Д. Поболь; АН Белорусской ССР, Ин-т истории; Ред. Ю. В. Кухаренко. — Мн.: Наука и техника, 1974.
**Шахід Афрыдзі** (нар. 1 сакавіка 1980 г. Хайбер) — пакістанскі ігрок у крыкет, былы капітан нацыянальнай зборнай па крыкеце. Пуштун па нацыянальнасці.

Біяграфія
---------

У перыяд паміж 1996 і 2012 гадамі Афрыдзі правёў звыш 334 інтэрнацыянальных сустрэч за пакістанскую нацыянальную зборную па крыкеце. Яго дэбют адбыўся 2 кастрычніка 1996 года ў матчы супраць Кеніі.

Шахід Афрыдзі вядомы дзякуючы сваёй агрэсіўнай манерай гульні, яму належыць рэкорд па самай хуткай падачы, а таксама ён з’яўляецца другім па выніковасці іграком у крыкет у свеце.

У траўні 2011 года ён быў зняты з пасады капітана нацыянальнай зборнай, у знак пратэсту Шахід Афрыдзі абвясціў пра свой сыход са спорту. У кастрычніку 2011 года ён змяніў сваё рашэнне і працягнуў выступаць на клубным узроўні. Афрыдзі ўдзельнічае ў акцыях ЮНІСЕФ па барацьбе з поліяміэлітам у Зоне Плямён і Вазірыстане.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  выгрузка даных Freebase — Google.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q648625'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15241312'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1453477'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n2009206870 · VIAF: 103499847 |
**«Сталасць памяці»** (ісп.: La persistencia de la memoria; катал.: La persistència de la memòria) — карціна 1931 года мастака Сальвадора Далі і адна з яго найбольш вядомых карцін.

Упершыню была паказана ў галерэі Жульена Леві ў 1932 годзе. З 1934 года знаходзіцца ў Нью-Ёркскім музеі сучаснага мастацтва, які атрымаў яго ад ананімнага ахвяравальніка. Шырока прызнаецца і часта згадваецца ў папулярнай культуры. Часам называецца больш апісальнымі (але неафіцыйнымі) назвамі, такімі як «Мяккі гадзіннік» альбо «Гадзіннік, які растае».

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 9 мая 2015.
2. 1 2 3
3. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 13 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |

| ⛭Сальвадор Далі |
| --- |
| Карціны | Сталасць памяці (1931) • З’ява твару і вазы з садавінай на беразе мора (1938) • Адкрыццё Амерыкі Хрыстафорам Калумбам (1958—1959)  |
**Алёна Аляксандраўна Любая** (нар. 2 жніўня 1982, Бабруйск) — беларускі гісторык. Спецыяліст па гісторыі татарскага фактару ў міжнародных адносінах дзяржаў Усходняй Еўропы канца XV — першай трэці XVI стагоддзяў. Кандыдат гістарычных навук (2009), дацэнт.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 2 жніўня 1982 года ў Бабруйску.

Скончыла ў 2004 годзе гістарычны факультэт БДУ, у 2005 годзе — магістратуру, у 2009 годзе — аспірантуру Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы БДУ. У 2009 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Татарскі фактар ва ўзаемаадносінах дзяржаў Усходняй Еўропы ў канцы XV — першай трэці XVI ст.».

У 2009—2022 гадах працавала на кафедры гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі факультэта павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы БДУ: выкладчык, дацэнт, загадчык кафедры, прафесар. З 2022 года навуковы супрацоўнік Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Напрамкі даследаванняў: гісторыя міжнародных адносін у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ў познім Сярэднявеччы і раннім Новым часе, гісторыя нацыянальных меншасцяў Беларусі (гісторыя татараў), інтэлектуальная гісторыя, метадалогія гістарычнага даследавання.

Сям’я
-----

У шлюбе з гісторыкам Андрэем Любым.

Бібліяграфія
------------

Удзел у калектыўных працах
* Гісторыя Беларусі: дапаможнік. У 4 ч. Ч. 1: Ад старажытнасці да сярэдзіны XVI ст. Мінск, 2018.
* East-Central Europe vis-à-vis Global Challenges. Parva 12. Warsaw, 2017.
* Alba Ruscia: белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015.
* Средневековые тюрко-татарские государства. Вып. 3. Казань, 2011.
* Общество, государство, верховная власть в России в средние века и раннее Новое время в контексте истории Европы и Азии (X—XVIII вв.). Москва, 2005.

Літаратура
----------

* ЛЮБАЯ Алёна Аляксандраўна // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
**Немата**, **алалія** — адсутнасць або абмежаванне маўлення ў дзяцей (пры захаванні слыху і інтэлекту) ад недаразвіцця ці пашкоджанняў зон маўлення ў кары вялікіх паўшар'яў галаўнога мозга. Адрозніваюць немату маторную (парушаецца рухальная функцыя маўлення, разуменне яго застаецца) і сенсорную (парушаецца разуменне маўлення). Прычыны захворванні і траўмы мозга, інтаксікацыі, пашкоджанні зон маўлення кары галаўнога мозга, якія ўзнікаюць у час родаў. Лячэнне: спецыяльныя лагапедычныя практыкаванні.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779688443, 2909878016 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прывакзальная плошча.
Прывакзальная плошча
**Прывакзальная плошча** — плошча перад галоўным фасадам будынка чыгуначнага вакзала Брэст-Цэнтральны, паміж перонамі Варшаўскага і Маскоўскага боку. Плошча арганізуе прастору для ўспрымання будынка вакзала (пабудаваны ў 1886 годзе ў псеўдарускім стылі). З Маскоўскага боку на ёй знаходзіцца багажнае аддзяленне вакзала і паштамт чыгуначны, з Варшаўскага — стаянка таксі. З цэнтрам горада плошча злучаецца пуцеправодам. Праведзена рэканструкцыя.

Літаратура
----------

* Привокзальная площадь // Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.

  


| Плошчы Брэста |
| --- |
| 
Леніна · 
Прывакзальная · 
Свабоды
 |
**Шахдары́нскі хрыбет** — горны хрыбет у Таджыкістане, на паўднёвым захадзе Паміра, у Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці. З’яўляецца водападзелам рэк Шахдара і Пяндж.

Складаецца з Ішкашымскага, накіраванага ў мерыдыянальным напрамку, і ўласна Шахдарынскага хрыбтоў. Ва ўсходняй частцы Шахдарынскі хрыбет пераходзіць у Ваханскі. Даўжыня Шахдарынскага хрыбта каля 100 км. Хрыбет складзены пераважна з гнейсаў, амфібалітаў і іншых метамарфічных горных парод. Рэльеф пераважна высакагорны. Вышыні да 6726 м (пік Карла Марса). На схілах хрыбта стэпы і лугастэпы. Маюцца ледавікі, агульная плошча якіх складае каля 270 км².

Найбольш высокія горныя вяршыні хрыбта: пік Карла Марса (6726 м), пік Маякоўскага (6096 м), пік Энгельса (6510 м).

Зноскі
------

1. 1 2  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17.

Літаратура
----------

* Шахдарынскі хрыбет // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 393. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* Шахдаринский хребет // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

* Шахдаринский хребет // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Канстытуцыя Рэспублікі Таджыкістан** — асноўны закон Таджыкістана, прынятая 6 лістапада 1994 года, складаецца са 100 артыкулаў. Прадугледжвае унітарызм, моцную прэзідэнцкую ўладу, статус таджыкскага мовы як дзяржаўнай і рускай як мовы міжнацыянальных зносін, аўтаномію Горна-Бадахшанскай вобласці. Папраўкі могуць уносіцца шляхам рэферэндуму; ўносіліся ў 1999 (усталяваўшы двухпалатны парламент замест аднапалатнага) і 2003 (павялічыўшы тэрмін паўнамоцтваў прэзідэнта) гадах. Не падлягаюць змене рэспубліканская форма праўлення, тэрытарыяльная цэласнасць, дэмакратычная, прававая, свецкая і сацыяльная сутнасць дзяржавы (арт. 100.)

Гісторыя
--------

За час існавання Таджыкскай ССР былі прынятыя чатыры Канстытуцыі: у 1929, 1931, 1937 і 1978 гадах.

Канстытуцыя Таджыкскай АССР 1929
--------------------------------

Канстытуцыя Таджыкскай ССР 1931
-------------------------------

Была прынятая IV з'ездам Саветаў рэспублікі 24 лютага 1931 года.

Канстытуцыя Таджыкскай ССР 1937
-------------------------------

Трэцяя канстытуцыя была прынята 1 сакавіка 1937 г. Надзвычайным 6-м з'ездам Саветаў Таджыкскай ССР.

Канстытуцыя Таджыкскай ССР 1978
-------------------------------

Прынята Вярхоўным Саветам Таджыкскай ССР на восьмай сесіі 14 красавіка 1978 г.

Спасылкі
--------

* Тэкст Канстытуцыі Архівавана 30 ліпеня 2012.

| ⛭Краіны Азіі: Канстытуцыі |
| --- |
| - ААЭ

- Азербайджан

- Аман

- Арменія

- Афганістан

- Бангладэш

- Бахрэйн

- Бруней

- Бутан

- В’етнам

- Грузія

- Егіпет¹

- Емен

- Ізраіль

- Індыя

- Інданезія

- Іарданія

- Ірак

- Іран

- Казахстан²

- Камбоджа

- Катар

- Кіпр

- Кыргызстан

- Кітай

- КНДР

- Кувейт

- Лаос

- Ліван

- Малайзія

- Мальдывы

- Манголія

- М’янма

- Непал

- Пакістан

- Рэспубліка Карэя

- Расія²

- Саудаўская Аравія

- Сінгапур

- Сірыя

- Таджыкістан

- Тайланд

- Туркменістан

- Турцыя²

- Узбекістан

- Усходні Тымор

- Філіпіны

- Шры-Ланка

- Японія
 |
| Непрызнаныя дзяржавы |
| - Абхазія

- Кітайская рэспубліка (Тайвань)

- Нагорны Карабах

- Палесцінская аўтаномія

- Паўднёвая Асеція

- Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра
 |
| ¹  У асноўным у Афрыцы ² Часткова ў Еўропе |
**Філагенетыка**, або **філагенетычная сістэматыка** — галіна біялагічнай сістэматыкі, якая займаецца ідэнтыфікацыяй і праясненням эвалюцыйных узаемаадносін сярод розных відаў жыцця на Зямлі, як сучасных, так і вымерлых. Эвалюцыйная тэорыя сцвярджае, што падабенства сярод індывідаў ці відаў часта паказвае на агульнае паходжанне або агульнага продка. Таму ўзаемаадносіны, устаноўленыя філагенетычнай сістэматыкай, часта апісваюць эвалюцыйную гісторыю відаў і іх філагенез, гістарычныя ўзаемаадносіны паміж галінамі арганізмаў ці іх частак, напрыклад, іх генаў. Філагенетычная таксанамія, якая з'яўляецца адгалінаваннем, але не лагічным працягам філагенетычнай сістэматыкі, займаецца класіфікацыяй груп арганізмаў паводле ступені іх эвалюцыйных адносін.

Заснавальнікам сістэматыкі, галіны навукі, якая займаецца класіфікацыяй жывых арганізмаў і ўзаемаадносінамі паміж кампанентамі жывога, лічыцца Карл Ліней. Аднак толькі ў канцы 1950-х гадоў нямецкі энтамолаг Вілі Хеніг выказаў ідэю, што сістэматыка павінна адлюстроўваць вядомую эвалюцыйную гісторыю так блізка, наколькі магчыма. Так быў заснаваны падыход да сістэматыцы, які ён назваў філагенетычнай сістэматыкай. Праціўнікі Хеніга грэбліва называлі яго паслядоўнікаў «кладыстамі», з-за акцэнту на прызнанне толькі монафілетычных груп або скарб. Аднак, кладысты хутка прынялі гэтую назву як карысны тэрмін, і кладыстычны падыход пачаў пераважаць у сістэматыцы. Супрацьлегласцю філагенетычнай сістэматыкі з'яўляецца фенетыка.

Гл.таксама
----------

* Філагенетычная сістэматыка раслін

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11952878h · GND: 4076110-1 · LCCN: sh85101498 · LNB: 000180516 · Microsoft: 90132467 |
Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь**Канстыту́цыя Сацыялісты́чнай Саве́цкай Рэспу́блікі Белару́сь 1919 года** — першая Канстытуцыя БССР.

Прынята 3 лютага 1919 года на І Усебеларускім з’ездзе Саветаў. Створана на ўзор Канстытуцыі РСФСР 1918 года. Складалася з Дэкларацыі правоў і працуемага і эксплуатуемага народа і 3 раздзелаў. Замацавала афіцыйную назву дзяржавы — Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі (ССРБ), абвясціла яе рэспублікай Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Вызначыла асноўныя задачы дзяржавы — устанаўленне дыктатуры пралетарыяту, падаўленне супраціўлення звергнутых класаў, знішчэнне эксплуатацыі чалавека чалавекам, ухіленне ад дзялення грамадства на варожыя класы, пабудова сацыялізму. Адмяніла прыватную ўласнасць на зямлю і іншыя сродкі вытворчасці (леса, нетры і вада), якія абвяшчаліся нацыянальным здабыткам. Замацоўвала роўныя правы і абавязкі грамадзян рэспублікі, абвяшчала дэмакратычныя свабоды — сумлення, выказвання поглядаў, сходаў, мітынгаў, шэсцяў, саюзаў. Праца прызнавалася абавязкам усіх грамадзян. Уводзіўся ўсеагульны воінскі абавязак. Вышэйшым органам дзяржаўнай улады абвяшчаўся з’езд Саветаў Беларусі, у перыяд паміж з’ездамі паўната ўлады належала Цэнтральнаму Выканаўчаму Камітэту (ЦВК). Трэці раздзел прысвячаўся дзяржаўным сімвалам рэспублікі.

* Герб ССРБ 1919 г.Герб ССРБ 1919 г.
* Сцяг ССРБ 1919 г.Сцяг ССРБ 1919 г.

Спасылкі
--------

* Канстытуцыя ССРБ 1919 года
**Майсей Цярэнцьевіч Лазнуха** (1883—1919) — удзельнік рэвалюцыйнага руху, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Беларусі ў гады грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі.

Член Палескага рэўкома, адзін з найбольш актыўных удзельнікаў Палескага паўстання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 26 жніўня 1883 года ў вёсцы Беражное ў сялянскай сям’і. З 1904 г. служыў матросам Балтыйскім флоце. За ўдзел у кранштацкіх паўстаннях 1905 і 1906 гадоў быў асуджаны, атрымаў 4 гады зняволення і быў змешчаны ў турму г. Вятка. У 1910 годзе вярнуўшыся на радзіму, вёў рэвалюцыйную агітацыю сярод насельніцтва. Рыхтуючыся ад паліцэйскага ўціску, у 1912 годзе выехаў у ЗША, дзе ў 1916 годзе за рэвалюцыйную дзейнасць сярод рабочых арыштаваны і высланы ў Расію, заключаны ў турму ў Мінску, затым высланы ў Екацярынаслаў

Вызвалены пасля Лютаўскай рэвалюцыі. Па заданні бальшавікоў накіраваны ў г. Сумы, а ў кастрычніку 1917 года — у Петраград. Удзельнічаў у штурме Зімняга палаца.

У 1917 годзе, пасля захопа ўлады бальшавікамі, вярнуўся на радзіму, абраны старшынёй Столінскага валаснога выканкома. У час акупацыі Століншчыны войскамі кайзераўскай Германіі, затым Польшчы ўзначаліў партызанскую барацьбу супраць захопнікаў.

Схоплены польскімі інтэрвентамі ў жніўні 1919 года. Расстраляны пасля жорсткіх катаванняў разам з яго памочнікам бальшавіком С. П. Тарайдайчыкам.

Пахаваны ў роднай вёсцы, на магіле ў 1966 годзе пастаўлены абеліск.

Ушанаванне
----------

Імем М. Ц. Лазнухі названа вуліца ў в. Беражное. У Столінскім краязнаўчым музеі яму прысвечаны адзін з раздзелаў экспазіцыі.

Заўвагі
-------

1. ↑  Па іншых звестках (ад родных і блізкіх самога М. Ц. Лазнухі) згодна з якімі ён выехаў не ў ЗША, а ў Паўднёвую Амерыку, удзельнічаў у арганізацыі стачак рабочых у Рыа-дэ-Жанэйра, а дамоў вяртаўся ў 1914 годзе. Пад яго ўплывам група маладых сялян-беражоўцаў уступіла ў канфлікт з арандатарам маёнтка Новаберажное А. А. Пазняком.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кніга Памяць: Столінскі раён. С.97
Густая кантактная сетка ў тралейбуснам парку Сіэтла
Рамонтныя работы на кантактнай сетцы. Станцыя Кіеў-Пасажырскі
Зазямленне ўчастка кантактнай сетцы пры правядзенні рамонтных работ
**Кантактная сетка** — тэхнічнае збудаванне электрыфікаваных чыгунак і іншых відаў транспарту (метро, трамвая, тралейбуса, фунікулёра), служачая для перадачы электраэнергіі з цягавай падстанцыі на электрарухомы склад.

Акрамя таго, з дапамогай кантактнай сетцы забяспечваецца снабженне нецягавых чыгуначных спажыўцоў (асвятленне станцый, пераездаў, сілкаванне пуцяво́га інструмента).

Кантактная сетка бывае двух тыпаў:

* Паветраная кантактная сетка.
* Кантактныя рэйкі (на тралейбусе не прымяняюцца).

Нягледзячы на тое, што на рэйкавым транспарце хадавыя рэйкі звычайна прымяняюцца для адводу зваротнага цягавага току, — яны, як правіла, не разглядаюцца ў якасці часткі кантактнай сетцы.

Асноўнымі элементамі кантактнай сетцы з'яўляюцца:

* Апоры і апорныя канструкцыі
* Кантактныя падвескі
* Арматура і спецчасткі
* Кантактныя, сілкуючыя і ўзмацняючыя правады, падключаныя к электрычнай сетцы

За эксплуатацыю ўсіх элементаў кантактнай сетцы на эксплуатуемых участках, іх абслугоўванне і рамонт на чыгунцы адказвае дыстанцыя кантактнай сетцы.

Літаратура
----------

* Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
**Дыятомавыя водарасці**, **Крамяністыя водарасці** (*Bacillariophyceae*) — аддзел водарасцей.

Віды і распаўсюджанне
---------------------

Налічваюць каля 300 родаў, больш за 19 тыс. сучасных і выкапнёвых відаў. Пашыраны ва ўсіх тыпах вадаёмаў і ў глебе па ўсім зямным шары. Вядомыя з юрскага перыяду. Па форме панцыра (асноўная сістэмная прыкмета) падзяляюцца на 2 класы: цэнтрычныя і пенатныя. На Беларусі адзначана каля 930 відаў, разнавіднасцей і форм з 47 родаў: актынела (*Actinella*), амфара (*Amphora*), анамеонеіс (*Anomoeoneis*), атэя (*Attheya*), ахнантэс (*Achnanthes*), бацылярыя (*Bacillaria*), гамфанема (*Gomphonema*), дыятома (*Diatoma*), калонеіс (*Caloneis*), таласіязіра (*Thalassiosira*), мелазіра (*Melosira*), навікула (*Navicula*), ніцшыя (*Nitzschia*), пінулярыя (*Pinnularia*), фрагілярыя (*Fragilaria*), цымбела (*Cymbella*) і інш.

Апісанне
--------

Аднаклетачныя, мікраскапічныя (ад 4 да 2000 мкм) адзіночныя або каланіяльныя рухомыя арганізмы. Іх характэрная асаблівасць — цвёрдая з дзвюх палавінак (створак) крэменязёмная абалонка. Хларапласты маюць хларафілы а і с і фукаксанцін, які надае водарасцям буры колер. Назапашваюць алей, валюцін і хрызаламінарын. Размнажаюцца дзяленнем і палавым шляхам (ізагамія бязжгуцікавых гамет, кан'югацыя, аўтагамія або аагамія).

Значэнне
--------

Дыятомавыя водарасці — найважнейшыя прадуцэнты арганічнага рэчыва (каля 25 % сусветнай першаснай прадукцыі, што ствараюць расліны), актыўныя ўдзельнікі самаачышчэння вод, індыкатары забруджання вадаёмаў. Вялікая колькасць іх створак складае горную пароду дыятаміт.

У палеанталогіі выкарыстоўваюць дыятомавы аналіз, заснаваны на вызначэнні таксанамічнай прыналежнасці выкапнёвых водарасцей.

Гл. таксама
-----------

* Бацылярыя дзіўная

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дыятомавыя водарасці // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Universalis |
| Таксанамія | EOL |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85037628 · Microsoft: 2778902744 · NDL: 00565391 · NKC: ph116076 |
**Во́ўпаўскае** — вадасховішча ў Беларусі, у Ваўкавыскім раёне Гродзенскай вобласці, каля вёскі Кавалі.

Створана ў 1955 годзе плацінай Воўпенскай ГЭС на рацэ Рось, за 250 м ніжэй месца ўпадзення ў яе ракі Ваўпянка. Плошча воднай паверхні вадасховішча складае 1,26 км². Даўжыня 5,6 км, найбольшая шырыня 0,85 км, даўжыня берагавой лініі каля 18 км. Найбольшая глыбіня складае 5,4 м, сярэдняя — 1,8 м. Плошча вадазбору 1170 км². Ваганні ўзроўню вады да 0,5 м. Катлавіна вадасховішча знаходзіцца ў далінах рэк Рось і Ваўпянка. Берагавая лінія слабазвілістая, утварае 2 залівы. Берагі абрывістыя. Заходнія берагі дасягаюць вышыні 4 м, паўднёвыя — 1,2—2 м. Дно пясчанае і ілістае. Вадасховішча праточнае.

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *Куляшоў А. П.* Воўпаўскае вадасховішча // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 492.
**Дыяцэзія Лідса** — рымска-каталіцкі дыяцэзія з цэнтрам у горадзе Лідс графства Заходні Іаркшыр у Англіі. Дыяцэзія заснаваны 20 снежня 1878 года, адлучыўшыся ад дыяцэзіі Беверлі, якая ахоплівала ўвесь Іаркшыр. Дыяцэзія ўваходзіць у Правінцыю Ліверпуля. 

Плошча дыяцэзіі складае 4,075 км² і ўключае графствы: Заходні Ёркшыр, часткова Паўночны Ёркшыр, Камбрыя, Вялікі Манчэстэр, Хумберсайд і Ланкашыр. Дыяцэзія налічвае 141 дэканат. Кафедральны сабор — сабор Святой Ганны на Great George Street у цэнтры Лідса  Архівавана 13 лютага 2010.. 

У сапраўдны момант пост біскупа Лідса займае Артур Рашэ, 9-ы біскуп Лідса, які змяніў Давіда Константа, які выйшаў у адстаўку ў сувязі з дасягненнем абавязковага пенсійнага ўзросту (75 гадоў).

Гл. таксама
-----------

* Біскуп Лідса;
* Спіс Рымска-каталіцкіх дыяцэзій Англіі і Уэльса;
* Спіс рымска-каталіцкіх епархій (структурны від).

Спасылкі
--------

* Сайт епархіі Лідса Архівавана 6 чэрвеня 2010.
**Якун Ісмаілавіч Хайрулін** (нар. 21 мая 1931, Самарканд, Узбекістан) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1960 годзе Ташкенцкае мастацкае вучылішча. У 1958—1964 гадах працаваў у Ташкенцкім драматычным тэатры, з 1960 года галоўны мастак. З 1966 года ў Мінску, у 1969—1991 гадах у выдавецтве «Беларусь».

Член Беларускага саюза мастакоў з 1988 года.

Творчасць
---------

Працуе ў галіне плаката, жывапісу, акварэлі, афармленчага мастацтва. Сярод найлепшых плакатаў: «8-е сакавіка» (1966), «Са святам Перамогі» (1970), «Квітней, краіна родная» (1972), «Пакуль не позна» (1980), «Снід», «Што пакінем нашчадкам», «Чэ Гевара» (усе 1988; за апошні дыплом Міжнароднага конкурсу плаката ў Гаване), «Сумленне» (1990), «Я другой такой краіны не ведаю…» (1991), «Уваходзячы ў XXI стагоддзе» (1992), «50 гадоў вызвалення Беларусі» (1994), «Мой амулет» (2000), «Увага. Снід» (2001). Творы вызначаюцца актуальнасцю праблем, лаканізмам выяўленчых сродкаў, выкарыстаннем сімвалаў і метафар. Аўтар жывапісных работ «Венецыя. Лагуна», «Гандальер» (абедзве 1996), «Венгрыя. Лотас» (2002).

Літаратура
----------

* Хайрулін Якун Ісмаілавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Якун Ісмаілавіч Хайрулін на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 134409 |
**Пасо́льства Эсто́ніі ў Рэспу́бліцы Белару́сь** — дыпламатычная місія Эстоніі ў Рэспубліцы Беларусь. Знаходзіцца ў Мінску па адрасе вул. Платонава, 1Б.

Гісторыя дыпламатычных стасункаў
--------------------------------

Дыпламатычныя стасункі паміж Эстоніяй і Беларуссю ўстаноўленыя 6 красавіка 1992. У сакавіку 1994 года было адкрытае генеральнае консульства Беларусі ў Таліне, якое 1 ліпеня 2010 ператварылася ў амбасаду.

Генеральнае консульства Эстоніі ў Мінску дзейнічае з 21 ліпеня 1995 года, а са студзеня 2009 года з’яўляецца пасольствам Эстоніі ў Беларусі.

Паслы
-----

* Яак Ленсмент (эст.: Jaak Lensment; 2010—2014)
* Майт Мартынсан (эст.: Mait Martinson; з 2014)

Гл. таксама
-----------

* Пасольства Беларусі ў Эстоніі

Зноскі
------

1. ↑  *Tanya Korovenkova.*. Estonia appoints new ambassador to Belarus (англ.)(недаступная спасылка).  БелаПАН (30 ліпеня 2014). Архівавана з першакрыніцы 20 кастрычніка 2020. Праверана 16 чэрвеня 2015.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка пасольства Архівавана 8 красавіка 2015. (эст.) (англ.) (руск.)
* Пасольства Рэспублікі Беларусь у Эстоніі (англ.) (руск.)
**Пастаялка** — свежае пастаялае каровіна малако.

Гістарычна вылучэнне паняцця «пастаялка» звязана з тым, што ў старажытнасці свежага малака (сырадою) не спажывалі. І цяпер у некаторых вёсках сырадой п'юць толькі як лекавы сродак. Цёплае, толькі што выдаенае малако, зліваюць з даёнкі ў гладышы або слоікі, бляшанкі і ставяць у халоднае месца. Праз некалькі (5 — 6) гадзін яно ўжо называлася пастаялкай. Яе даюць піць дзецям, ядуць з хлебам, кашай, ёю забельваюць крупеню. Пры такім спажыванні пастаялку перабоўтваюць, каб вяршкі перамяшаліся з малаком.

Паколькі нават за вельмі працяглы час знаходжання ў халодным месцы на версе малака ў гладышы (слоіку, бляшанцы) адстойваецца тлустая частка малака, то ў некаторых заходніх і цэнтральных мясцінах Беларусі пастаялкай называецца якраз вяршок, салодкая смятанка. Тады пастаялку зліваюць асобна. Яе п'юць, ёю забельваюць стравы, квасяць на смятану. Тут скажуць: «Злі пастаялку, а рэшту аддай парасяці». Мажліва, сувязь слова пастаялка з першым або другім значэннем звязана з заможнасцю гаспадарак, колькасцю малака і мэтамі яго спажывання.

Літаратура
----------

* *Вештарт Г.* Пастаялка // Праект «Наша ежа»

| ⛭Малочныя прадукты |
| --- |
| Натуральнамалочныя прадукты | 
* Пітное малако
	+ пастаялка
	+ адгон
	+ бялковае
	+ вітамінізаванае
	+ адтопленае
* Вяршкі
* Кісламалочныя прадукты
	+ айран
	+ ацыдафілін
	+ ёгурт
	+ кефір
	+ кумыс
	+ мацоні
	+ ражанка
	+ смятана

 | Шклянка каровінага малака |
| Прадукты перапрацоўкі | 
* Малочныя кансервы
	+ згушчанае малако
	+ курут
	+ сухі тварог
	+ сухое малако
* Марожанае
* Сметанковае масла
	+ Топленае масла
* Сыр
* Тварог

 |
| Пабочныя прадукты | 
* Маслёнка
* Сыроватка

 |
| Другасныя прадукты | 
* Казеін
* Малочны цукар
* Рыкота

 |
Потавая залоза пазначана лічбай 11
**Потавыя залозы** (лац.: glandulae sudoriferae) — простыя скурныя трубчастыя залозы ў млекакормячых жывёл і чалавека.

Выпрацоўваюць і выдзяляюць пот, выконваюць выдзяляльную, тэрмарэгулятарную, сігнальную і іншыя функцыі. Таксама ён адыгрывае значную ролю ў сацыяльна-біялагічных працэсах перадачы інфармацыі паміж сысунамі.

Па характары развіцця, будове, тыпу сакрэцыі адрозніваюць апакрынныя залозы і экрынныя залозы. У арганізме потавых залоз значна менш, чым тлушчавых, у многіх млекакормячых жывёл яны адсутнічаюць на абваласелай скуры і сканцэнтраваны на невялікіх участках. Часам уваходзяць у склад спецыфічных скурных залозістых комплексаў — пахучых залоз.

Літаратура
----------

* Леанцюк А. Потавыя залозы // БЭ ў 18 т. Т. 12. Мн. 2001.

Гл. таксама
-----------

* Сальныя залозы
**ААТ «Авіякампанія «Якуція»** — расійская авіякампанія, мясцуецца ў міжнародным аэрапорце «Якуцк», адкуль выконвае рэгулярныя лёты ва ўсё раёны Рэспублікі Саха, шэраг гарадоў Расійскай Федэрацыі, міжнародныя рэгулярныя і чартарныя рэйсы. Авіякампанія фармуе хаб у маскоўскім аэрапорце «Унукава». Рэгулярныя міжнародныя рэйсы ажыццяўляюцца ў Кітай і Паўднёвую Карэю — з Іркуцка і Якуцка, а таксама чартарныя рэйсы ў Еўропу з Масквы.

Флот
----

Па стане на люты 2016 года паветраны парк авіякампаніі складаецца з 15 самалётаў '

| Самалёт | Колькасць | Лік месцаў |
| --- | --- | --- |
|
|
|  **Boeing 757-200F** | 1 | грузавы' |
|  **Boeing 737-800** | 3 | *170* |
| **Bombardier Q400** | 3 | *72* |
| **Bombardier Q300** | 2 | *50* |
| **Sukhoi SuperJet 100-95B**  | 2 (замоўлены 5) | *93* |
| **Ан-24РВ** | 4 | 48 |

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* А/к «Якутия» в Твиттере
* Официальный сайт а/к "Якутия"
**Га́лавыя нематоды** (*Meloidogyne*) — род паразітычных чарвей атрада тыленхід класа нематод. Выклікаюць мелайдагінозы раслін.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Развіты полавы дымарфізм. Самкі грушападобныя (даўжыня 0,5—2, шырыня 0,4—0,7 мм), малочна-белыя. Самцы чэрвепадобныя (даўжыня 30—40 мм, шырыня 1—1,3 мм), празрыстыя. Самкі, якія жывуць у гале, адкладваюць да 1000 яец у слізісты мяшок. 3 яец развіваюцца лічынкі і заражаюць карані суседніх раслін або ўтвараюць галы побач з мацярынскімі. Так узнікаюць буйныя (да 2—3 см) складаныя галы. У каранях лічынкі праходзяць 4 стадыі развіцця і ператвараюцца ў дарослых. Цыкл развіцця 25—45 сутак. За сезон галавыя нематоды даюць да 7 пакаленняў. Захоўваюцца ў глебе ў выглядзе лічынак 2-га ўзросту і яец. Пашыраюцца з глебай, якая прыліпла да сельскагаспадарчага інвентару, з клубнямі і каранямі заражаных раслін, з расталымі водамі і інш.

Арэал і экалогія
----------------

Пашыравы ва ўсіх краінах. Паразітуюць больш як на 2 тыс. відах раслін (агароднінныя, бахчавыя, тэхнічныя, пладовыя, дэкаратыўныя, бульба, пустазелле).

Пашкоджваюць карані, карэнішчы і клубні раслін і ўтвараюць на іх круглаватыя галы.

Сістэматыка
-----------

У сусветнай фауне 100 відаў. Род быў упершыню вылучаны швейцарскім натуралістам Эмілем Аўгустам Гёльдзі  (руск.) (бел.. 

На Беларусі ў цяплічных гаспадарках і адкрытым грунце ачагамі на лёне, бульбе, агароднінных культурах трапляюцца галавыя нематоды паўночная (*Meloidogyne hapla*) і паўднёвая (*Meloidogyne incognita*). У Расіі знойдзена 5 відаў, у ЗША — 31.

* Meloidogyne acronea
* Meloidogyne arenaria
* Meloidogyne artiellia
* Meloidogyne brevicauda
* Meloidogyne chitwoodi
* Meloidogyne coffeicola
* Meloidogine exigua
* Meloidogyne fruglia
* Meloidogyne gajuscus
* Meloidogyne hapla — Паўночная галавая нематода
* Meloidogyne incognita — Паўднёвая галавая нематода
* Meloidogyne javanica
* Meloidogyne enterolobii
* Meloidogyne naasi
* Meloidogyne partityla
* Meloidogyne thamesi

Меры барацьбы
-------------

Меры барацьбы: супрацьнематодныя хімічныя сродкі, часовае выключэнне з севазвароту культур, якія пашкоджваюцца нематодамі.

Зноскі
------

1. ↑  *Казаченко И. П. Мухина Т. И.* Корневые галловые нематоды рода Meloidogyne Goeldi (Tylenchida Meloidogonydae) мировой фауны. — Владивосток: Дальнаука, 2013. — 306 с.

Літаратура
----------

* *Гладкая Р.* Галавыя нематоды // Энцыклапедыя прыроды Беларусі / гал. рэд. І. П. Шамякін. Т. 1. — Мн.: БелСЭ, 1983. — С. 537.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776207046 · NKC: ph527851 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Варанецкі.
**Аляксандр Арсенавіч Варане́цкі** (12 мая 1951, Маладзечна) — акцёр цырка, клоўн. Заслужаны артыст Беларусі (1979).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1969 годзе студыю пры Мінскім дзяржаўным цырку. Артыст Расійскага дзяржцырка. Выступае ў дуэце з Ф. Гулевічам як дывановы клоун (маску прастадушнага, вясёлага хлопца стварыў на аснове беларускага фальклору). Артыст яркай індыввідуальнасці, пластычна выразны. У нумарах выкарыстоўвае акрабатыку і жангліраванне. Зняўся ў тэлефільмах «Дзяніскавы апавяданні», «Навагодні атракцыён», «А таксама цырк».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
**Аляксандр Арсенавіч Калікінскі** (руск.: Александр Арсеньевич Каликинский; 13 кастрычніка 1915, вёска Закабякіна, Любімскі раён, Яраслаўская вобласць, Расія — 1993) — беларускі вучоны ў галіне аграхіміі. Доктар сельскагаспадарчых навук (1978), прафесар (1979). Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1980).

Біяграфія
---------

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію ў 1947 годзе, дзе працаваў да 1991 года (у 1955—1965 гадах дэканам агранамічнага факультэта, у 1966—1971 гадах дэканам факультэта аграхіміі і глебазнаўства, з 1973 года загадчык кафедры аграхіміі).

Навуковая дзейнасць
-------------------

На базе праблемнай лабараторыі харчавання раслін вёў даследаванні па спосабах унясення ўгнаенняў. На аснове гэтых даследаванняў камісіяй Прэзідыума Савета Міністраў СССР па пытаннях аграпрамысловага комплексу прынята пастанова па арганізацыі вытворчасці машын і прыстасаванняў для ўнясення мінеральных угнаенняў лакальным спосабам.

Аўтар больш 100 навуковых прац пра спосабы ўнясення ўгнаенняў на дзярнова-падзолістых глебах. На ВДНГ удастоены сярэбранага медаля за экспанат «Эфектыўнасць стужачнага ўнясення мінеральных угнаенняў».

Узнагароды і памяць
-------------------

Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны 2-й ступені, Працоўнага Чырвонага Сцяга (1974), «Знак Пашаны» (1966), трынаццаццю медалямі ( у т. л. медаль «За баявыя заслугі»), трыма Граматамі Вярхоўнага Савета БССР. У яго гонар устаноўлена мемарыяльная дошка на чацвёртым вучэбным корпусе БДСГА.

Асноўныя публікацыі
-------------------

* Локальное внесение минеральных удобрений. — Мн.1976 (у сааўтарстве).

Зноскі
------

1. ↑  ОБД «Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.»(недаступная спасылка) (руск.)

Літаратура
----------

* Калікінскі Аляксандр Арсенавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 465. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Калікінскі Аляксандр Арсенавіч // Памяць: Гіст.-дакум.хроніка Горацкага р-на. — Мн. 1996. — С. 548.
* Калікінскі Аляксандр Арсенавіч // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз. — С. 446.

Спасылкі
--------

* Калікінскі, Аляксандр Арсенавіч (доктар сельскагаспадарчых навук; 1915—1993)(недаступная спасылка) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar2347668, NLB-ar2347680 |