**Я́ніс Ты́лбэргс**, вядомы таксама як **Іван Хрыстафоравіч Цільберг** (20 чэрвеня (2 жніўня) 1880, Рыга, Расійская імперыя— 7 лістапада 1972, Рыга, Латвійская ССР) — савецкі жывапісец, графік, скульптар і педагог, народны мастак Латвійскай ССР (1955).

Біяграфія
---------

### Маладыя гады

Паходзіў з сям'і чыгуначніка. Па заканчэнні пачатковай школы, з 1892 па 1898 гады вучыўся ў Рыжскім гарадскім рэальным вучылішчы. Здольнасці да малявання былі прыкметныя з юнага ўзросту. З-за недахопу сродкаў на навучанне мастацкаму рамяству, Яніс каля года працаваў бухгалтарам і чарцёжнікам, збіраючы матэрыяльныя сродкі на паездку ў Санкт-Пецярбург. Пасля працы будучы мастак вучыўся лепцы і маляванню ў скульптара Аўгуста Фольца і жывапісца Борхерта на вячэрніх курсах Рыжскага рамеснага вучылішча. Там ён получіл першыя веды ў галіне лепкі і малявання.

У 1900 Тильбергз паехаў у Пецярбург і паступіў у прыватную мастацкую студыю акадэміка Льва Дзмітрыева-Каўказскага. Там ён пазнаёмілся з Мсціславам Дабужынскім, які пасля, будучы на пасадзе дырэктара Віцебскага народнага мастацкага вучылішча запрасіў яго загадваць скульптурнай майстэрняй у вучылішчы.

У 1901 годзе Яніс паступіў у Імператарскую Акадэмію мастацтваў, якую скончыў у 1909. Выкладчыкамі яго былі Ян Цыянсглінскі, Васіль Савінскі і Іван Тварожнікаў.

### Станаўленне творчага шляху

Пачынаючы з 1901 года Яніс маляваў карыкатуры для латвійскага часопіса «Аўструмс» («Усход»). Першымі з іх былі ілюстрацыі да аповяду А. Ніедра «Голад і любоў». З 1904 займаўся малюнкам у выкладчыка Дзмітрыя Кардоўскага, уплыў якога аказалася найбольш сур'ёзным ў фарміраванні стылю маладога мастака. У Кардоўскага ён асвоіў новы акадэмічна-рацыяналістычны спосаб малюнка (малюнак рэчаіснасці на аснове структуры аб'екта пры пэўных умовах асвятлення). Гэты метад Тылбэргс пазней выкарыстоўваў у сваёй выкладчыцкай працы. За гады вучэння ў Акадэміі мастацтваў Яніс Тылбэргс майстэрскі авалодаў прыёмамі графікі і розных відаў гравюр. У 1905 годзе яму прысудзілі першую прэмію на конкурсе плаката, графікі і гравюры, які праводзіўся Акадэміяй мастацтваў, за двухколерную ксілаграфію «Рэмбрандт, які працуе над афортам». Паралельна з асноўнай вучобай, у 1905 — 1906 гадах Тылбэргс скончыў педагагічныя курсы, створаныя пры Акадэміі. 

Падчас рэвалюцыйных хваляванняў 1905 — 1906 гадоў заняткі ў Акадэміі мастацтваў былі прыпыненыя. Мастак выкарыстаў вольны час для вандроўкі ў Заходнюю Еўропу. Узімку 1906 ён наведаў Парыж і практыкаваўся ў майстэрні мастакоў-рэалістаў Шарля Котэ і Жака Эміля Бланша, наведваў музейныя экспазіцыі. Яго цікавіў жывапіс сучаснікаў, якія заваявалі міжнародную папулярнасць, такіх як Джон Сарджэнт, Джэймс Уістлер, Ліянэла Балестрэры, а таксама старых брытанскіх майстроў — Джошуа Рэйналдса, Томаса Гейнсбара, Генры Рэборна. 

Па вяртанні ў Пецярбург, у гэтым жа годзе, разам з групай латвійскіх мастакоў-аднадумцаў, у склад якой уваходзілі яшчэ Пурыц і Рыхард Зарыньш, А. Раман і скульптар Г. Шкільтэр, Тылбэргс засноўваў сатырычны часопісе «Зварыш» («Шалі»). З дапамогай карыкатур яны высмейвалі латвійскую дзейную ўладу, дваранскае саслоўе і духавенства, якія разам ўціскалі латвійскіх сялян. Часопіс праіснаваў да 1907 года, было выпушчана ўсяго 10 нумароў. Таксама Тылбэргс маляваў на заказ карыкатуры для пецярбургскіх газет і гумарыстычнага часопіса «Шэры воўк». 

Пачалася выставачная дзейнасць Тылбэргса на Вясенняй выстаўке ў 1906 годзе. У Акадэміі мастацтваў ён экспанаваў палатно на тэму з жыцця латышоў «Кірмаш у Елгаве». У 1907 годзе ён быў удастоены прэміі за эскіз вуглём па тэме «Іосіф і яго браты». У 1908 годзе Тылбэргс напісаў палатно «Партрэт латышкі», гераіняй якога стала простая сялянка. Адначасова з жывапісам мастак займаўся скульптурай. У 1908 годзе ён прадставіў бюст маці з гіпсу на выставе «Новае грамадства мастакоў», арганізаванай Дзмітрыем Кардоўскім, які неўзабаве стаў кіраўніком яго дыпломнай працы — шэдэўра «П'ета» (1909).

Зноскі
------

1. ↑  *Барыс Крэпак*. «Мсціслаў Дабужынскі і Віцебск».

Літаратура
----------

* *Шишанов, В.* «Витебские отражения» в рижской газете «Сегодня» / В. Шишанов // Шагаловский сборник. Вып. 5: материалы XXVI и XXVII Шагаловских чтений в Витебске (2017—2019) / Музей М. Шагала; редкол.: Л. Хмельницкая (гл. ред.), И. Воронова. — Минск: Национальная библиотека Беларуси, 2019. — С. 212—231.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Яніс Тылбэргс на Вікісховішчы |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 119473291 · ISNI: 0000 0000 3317 5924 · LCCN: n97110716 · LNB: 000098419 · NUKAT: n2017028811 · VIAF: 32807360 |

 |