recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Карта Плімуцкай калоніі.
**Плімуцкая калонія** (англ.: Plymouth Colony) — англійская калонія, якая існавала з 1620 па 1699 гады на паўднёвым усходзе сучаснага штата Масачусетс. Нароўні з Вірджынскай калоніяй — найстарэйшае на тэрыторыі ЗША паселішча англічан (адсюль іншая назва — Старая калонія, «The Old Colony»).

Новы Плімут — зародак Старой калоніі і першае буйное паселішча на тэрыторыі Новай Англіі — быў заснаваны ў лістападзе 1620 года «айцамі-пілігрымамі», якія беглі ад праследаванняў англійскіх улад і абмінуўшы Кейп-Код прычалілі да Плімуцкай скалы на караблі «Мейфлаўэр». Месца, дзе ўзнік Новы Плімут, раней было даследавана капітанам Джонам Смітам.

Юрыдычнай асновай калоніі стала заключанае на борце «Мейфлаўэра» пагадненне. Быўшы заснаванай глыбока рэлігійнымі людзьмі, Плімуцкая калонія адрознівалася пурытанскімі норавамі і прыхільнасцю да традыцый. Некаторыя з іх сталі неад'емнай часткай амерыканскай культуры. Да ліку такіх адносіцца звычай святкаваць Дзень падзякі (упершыню адзначаўся пілігрымамі ў Новым Плімуце ў 1621 годзе).

Апроч унутраных нязгод, галоўную небяспеку для калоніі ўяўлялі індзейцы. У 1635—1636 гадах падчас т.з. пекоцкай войны каланістамі былі знішчаны індзейцы племя пекотаў; іх вёскі на беразе ракі Пекат спалены разам з жыхарамі. У 1675—1676 гадах Плімуцкая калонія стала арэнай кровапралітнага паўстання індзейцаў пад правадырствам Метакамета.

У 1691 годзе Плімуцкая калонія была аб'яднана з калоніяй Масачусецкага заліва і калоніяй Мэн у правінцыю Масачусетс.

Літаратура
----------

* Addison, Albert Christopher (1911). *The Romantic Story of the Mayflower Pilgrims*. The Plymouth Colony Archive Project.. Retrieved on 2007-04-30.
* Deetz, James; Patricia Scott Deetz (2000). *The Times of Their Lives: Life, Love, and Death in Plymouth Colony*. New York: W. H. Freeman and Company. ISBN 0-7167-3830-9. .
* Demos, John (1970). *A Little Commonwealth: Family Life in Plymouth Colony*. New York: Oxford University Press. .
* Philbrick, Nathaniel (2006). *Mayflower: A Story of Courage, Community, and War*. New York: Penguin Group. ISBN 0-670-03760-5. .

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85081926 |

| ⛭Трынаццаць калоній Каланіяльнай Амерыкі  |
| --- |
|  | 

Вірджынія · 
Дэлавэр · 
Джорджыя · 
Канектыкут · 
Масачусетс-Бэй · 
Мэрыленд · 
Нью-Гэмпшыр · 
Нью-Джэрсі · 
Нью-Ёрк · 
Пенсільванія · 
Род-Айленд і плантацыі Правідэнса · 
Паўночная Караліна · 
Паўднёвая Караліна

 |  |
**Дзе́йнасць** — працэс (працэсы) актыўнага ўзаемадзеяння суб'екта з аб'ектам, падчас якога суб'ект задавальняе якія-небудзь свае патрэбнасці, дасягае мэты.
Дзейнасцю можна назваць любую актыўнасць чалавека, якой ён сам надае некаторы сэнс. Дзейнасць характарызуе свядомы бок асобы чалавека (у адрозненне ад паводзін).

Дзейнасць можна падзяліць на этапы. Можна вылучыць у якасці этапаў:

* працэс уцягвання ў дзейнасць,
* працэс мэтапакладання
* працэс праектавання дзеянняў,
* працэс ажыццяўлення дзеянняў,
* працэс аналізу вынікаў дзеянняў і параўнанне іх з пастаўленымі мэтамі.

Колькасць і змест этапаў, якія розныя даследчыкі вылучаюць у дзейнасці, вызначаецца выключна задачамі і мэтамі даследчыка. Мадэлі дзейнасці ў гэтым выпадку будуюцца з меркаванняў выгоды, карыснасці і дастатковасці.

Гл. таксама
-----------

* Структура дзейнасці
* Задача
* Мэта
* Дзеянне
* Аперацыя
* Тэорыя дзейнасці
* Актыўнасць
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крывіцкі.
**Юльян Крывіцкі** (польск.: Julian Krzywicki; 1806 — 1869) — дзяржаўны службовец.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Крывіцкіх герба «Любіч». Сярэдні сын Ксаверыя Крывіцкага, ротмістра гарадзенскага і суддзі земскага ваўкавыскага, і Караліны з Дзяконскіх, дачкі падскарбія надворнага літоўскага Антонія Дзяконскага.

Атрымаў у спадчыну ад бацькі маёнтак Воля.

У 1863—1867 гадах быў маршалкам шляхты Гродзенскай губерні. Сапраўдны стацкі саветнік. Згубіў павагу шляхты за ліст цару, у якім выказваў сваю вернападданасць.

Узнагароды
----------

Кавалер ордэна Св. Ганны I ступені.

Сям’я
-----

З жонкай Вікторыяй з Эйсмантаў меў дзве дачкі Юзэфу і Караліну. На ім род Крывіцкіх згас. Дачка Юзэфа Памела Крывіцкая выйшла замуж за Уладзіслава Тарасовіча, які паходзіў з Гнезна. У выніку Воля і Зяльвяны сталі ўласнасцю Тарасовічаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Лявон Карповіч. Частка 2. Луна і Воля. Маёнтак Воля


| ?Юльян Крывіцкі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Ксаверый Крывіцкі[d] |  | Ігнацы Крывіцкі[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Юльян Крывіцкі |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Антоні Дзяконскі |  | Ян Валынец Дзяконскі |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Караліна з Дзяконскіх[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Караліна з Мізгераў[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
**Палавое адхіленне** — паводзіны, якія з'яўляюць сабой адхіленне ад прынятай нормы ў вобласці сексуальных паводзін і жаданняў чалавека. Па міжнароднай класіфікацыі ICD-10 да адхіленняў адносяць наступныя адхіленні паводзін: педафілія, герантафілія, садызм, мазахізм, фетышызм, эксгібіцыянізм, вуаерызм, заафілія і г.д.

Гл. таксама
-----------

* Сексуальныя дэвіяцыі
* Спіс сексуальных адхіленняў

Літаратура
----------

* Рут К. Вестхаймер Секс для "чайников" = Sex For Dummies. — 2-е изд. — М.: «Диалектика», 2007. — C. 512. ISBN 0-7645-5302-X

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779802421 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ганчарная вуліца.

**Ганчарная вуліца** — вуліца ў цэнтральнай частцы Віцебска ў Першамайскім раёне. Цэнтральны ўчастак вуліцы заняты скверам і паркоўкай крамы «Карона» (адкрыты ў красавіку 2016) — дом № 11. На вуліцы размешчаны інтэрнаты ААТ «ВІСТАН» і УА «Віцебскі дзяржаўны тэхнічны каледж». У будынку закрытага дзіцячага садка (дом № 3) інкубатар малога бізнэсу ТДА «Вітамед», ТАА «Рубікон» і іншыя.

З 1847 года на гэтай вуліцы працаваў кафляная завод Гарбуза. Асноўная забудова вуліцы адбывалася ў 1940—1960-х гадах. У 1958 годзе на вуліцы быў адкрыты Палац культуры будтрэста № 9 з некалькімі заламі, бібліятэкай і шматлікімі гурткамі. У канцы 1990-х клуб закінуты, а ў кастрычніку 2013 года знесены. На яго месцы пабудаваны жалезны ангар крамы «Карона».

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
**Mówią Wieki** (бел.: «*Кажуць cтагоддзі*») — навукова-папулярны гістарычны штомесячны часопіс, выдаецца з 1958 года ў Варшаве, Польшча. Найстарэйшае з існуючых навукова-гістарычнае выданне у Польшчы. Часопіс часткова фінансуецца Міністэрствам культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы.

Гісторыя
--------

Часопіс быз заснаваны ў 1958 годзе. Першым галоўным рэдактарам была гісторык прафесар Марыя Багуцкая[pl]. У 1998 да сумеснага выдання «Mówią Wieki» далучылася навуковае выдавецтва PWN («Дзяржаўнае навуковае выдавецтва»), а са снежня 2000 — Выдавецкі дом Bellona[pl], які спецыялізуецца на гістарычнай і ваеннай літаратуры. У часопісе публікаваліся і публікуюцца найбольш выбітныя польскія гісторыкі і навукоўцы. Над змястоўным узроўнем часопіса сочыць рэдакцыйны савет, які складаецца з прызнаных экспертаў.

Тэматыка
--------

З самага пачатку свайго існавання «Mówią Wieki» займаецца папулярызацыяй гісторыі, надаючы асаблівую ўвагу айчыннай гісторыі. Спецыялізацыяй часопіса з'яўляюцца манаграфічныя нумары, прысвечаныя гісторыі і культуры Польшчы і іншых народаў, гісторыі польскіх гарадоў або ваеннай гісторыі. Таксама часопіс прысвячае некаторыя выпускі гісторыі суседніх дзяржаў. Так, у верасні 2014 года быў выдадзены нумар на беларускай мове, прысвечаны 500-годдзю Аршанскай бітвы. Пры гэтым дадзены манаграфічны нумар стаў першым глянцавым часопісам, выдадзеным на беларускай мове.

Адукацыйная дзейнасць
---------------------

Дзякуючы гранту Камітэта навуковых даследаванняў[pl] часопіс паступае ў 6000 школ па ўсёй Польшчы. З 1999 года часопіс праводзіць конкурс для школьнай моладзі «Школьная гістарычная ліга» (пад патранатам Прэзідэнта РП і спікера Сената РП). З 2003 выдаецца дадатак «Mówią Wieki ў школе», прысвечаны праблемам гістарычнай адукацыі і гісторыі ў сучаснай школе. Таксама арганізаваны шэраг міжнародных студэнцкіх семінараў, падчас якіх польская моладзь абменьваецца сваімі ведамі ў галіне альтэрнатыўнай гісторыі з аднагодкамі з Украіны, Беларусі, Літвы і Расіі.

Спасылкі
--------

1. ↑  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 1230-4018<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12131129'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q70460099'></a>
2. ↑  Mówią Wieki Numer Specjalny (польск.).  E-Kiosk S.A.. Праверана 20 лютага 2021.
3. ↑  Magazyn Historyczny Mówią Wieki (польск.).  Gazeta Współczesna[pl] (18 жніўня 2009). Праверана 20 лютага 2021.
4. ↑  Mówią Wieki (польск.).  Ruch S.A. (3 сакавіка 2021). Праверана 3 сакавіка 2021.
5. ↑  *Jaromir Kwiatkowski*. Dlaczego warto ją mieć? Rozmowa z autorami (польск.).  Dziennik Wschodni[pl] (19 жніўня 2009). Праверана 20 лютага 2021.
6. ↑  *Мацвеева Т.*. У Віцебску прэзентавалі глянцавы часопіс, прысвечаны Аршанскай бітве **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  TUT.BY (16 верасня 2014). Архівавана з першакрыніцы 19 кастрычніка 2014. Праверана 20 лютага 2021.
Септыманія на карце Францыі
**Септыманія** (лац.: Septimania) — гістарычная вобласць на французскім узбярэжжы Міжземнамор'я, якая ляжыць паміж горнымі хрыбтамі Пірэнеяў і Севенаў, з аднаго боку, і далінамі Гароны і Роны, з іншага. Названа ў гонар Сёмага легіёна, ветэраны якога (*septimani*) былі надзелены Аўгустам землямі ў гэтай мясцовасці. У наш час уваходзіць у склад французскага рэгіёна Лангедок-Русільён.

Пасля падзення Рымскай імперыі Септыманія даўжэй за іншыя вобласці Галіі прызнавала ўладу вестготаў. Правінцыя кіравалася герцагамі, адзін з якіх, Ліўва, сам у 568 годзе стаў каралём, а іншы — Павел, у 672—673 гадах узначальваў паўстанне супраць караля Вамбы. У тыя часы Септыманія складалася з сямі акруг: Нарбона, Нім, Без'е, Маклон, Ладэў, Агд і Юзес. Пазней амаль усе гэтыя гарады ўвайшлі ў склад французскай правінцыі Лангедок.

У 721 годзе Септыманія падверглася мусульманскаму нашэсцю. Першапачаткова захопнікі жадалі пайсці іншым шляхам — пасля таго, як яны перайшлі Пірэнеі і ўзялі Нарбону, яны аблажылі Тулузу. Але герцаг аквітанскі Эд Вялікі ў бітве пры Тулузе разбіў арабаў і зняў аблогу. Неўзабаве новыя войскі арабаў ізноў сталі штурмаваць Еўропу, і дайшлі да Септыманіі, Бургундыі і левага берага рэкі Роны. У 732 годзе яны былі пераможаны ў бітве пры Пуацье Карлам Мартэлам, і гэта адкрыла Септыманію для засялення франкамі, якое і адбылося да 768 годзе.

Пры Каралінгах Септыманія лічылася даменам Аквітанскага каралеўства, аднак у 817 годзе вылучылася ў самастойнае герцагства (марку). Паступова назва Септыманія была выцеснена назвай Готыя. Праз некалькі дзесяцігоддзяў Готыя перайшла ў рукі графаў Тулузскіх і страціла палітычную самастойнасць.

Гл. таксама
-----------

* Маркіз Готыі
* Графства Тулуза

Літаратура
----------

* Lewis, Archibald R. The development of southern french and catalan society, 718—1050. — Austin: University of Texas edition, 1965.
* Лебек С. Происхождение франков. V—IX века / Перевод В. Павлова. — М.: Скарабей, 1993. — Т. 1. — 352 с. — (Новая история средневековой Франции). — 50 000 экз. — ISBN 5-86507-001-0
* Тейс Л. Наследие Каролингов. IX — X века / Перевод с французского Т. А. Чесноковой. — М.: «Скарабей», 1993. — Т. 2. — 272 с. — (Новая история средневековой Франции). — 50 000 экз. — ISBN 5-86507-043-6

Спасылкі
--------

* Гасконь, Септимания и Каталония в 778 - 828 гг. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Реконкиста*. Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2012. Праверана 11 чэрвеня 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | SUDOC: 029578655 · VIAF: 16144647641852927656 |
**Гарадзея** — футбольны стадыён з натуральным пакрыццём у гарадскім пасёлку Гарадзея, Беларусь. Максімальная ўмяшчальнасць — 1625 гледачоў. З’яўляўся хатнім стадыёнам футбольнага клуба «Гарадзея».

Гісторыя
--------

Стадыён належыць спартыўна-аздараўленчаму комплексу ААТ «Гарадзейскі цукровы камбінат» і першапачаткова называўся **«Цукравік»**.

У 2011 годзе была праведзена рэканструкцыя адзінай трыбуны, якая змяшчала 1020 гледачоў.

Пасля выхаду «Гарадзеі» ў Вышэйшую лігу ў 2016 годзе кіраўніцтва камбіната прыняла рашэнне аб новай рэканструкцыі. Поле было пашырана, устаноўлены мачты асвятлення, пабудавана новая трыбуна. Умяшчальнасць стадыёна павялічылася да 1625 месцаў.

Цяпер стадыён мае дзве трыбуны, заходнюю і ўсходнюю, абсталяваны электронным табло, асвятленнем, прэс-ложай. Ёсць аўтамабільная паркоўка. Пакрыццё поля — натуральная трава.

Зноскі
------

1. ↑  Інфармацыя аб стадыёне на сайце АБФФ Архівавана 4 сакавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Стадыён «Гарадзея» на сайце футбольнага клуба «Гарадзея»
* Профіль стадыёна на pressball.by
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тэхас.

**Рэспубліка Тэхас** (англ.: Republic of Texas) — дзяржава, якая існавала ў 1836—1846 гадах ў Паўночнай Амерыцы. У 1835—1836 гадах Тэхас дамогся незалежнасці ад Мексікі, у 1845 годзе увайшоў у склад ЗША.

Вайна за незалежнасць
---------------------

Асноўны артыкул: **Вайна за незалежнасць Тэхаса**
Прычынамі жадання Тэхаса набыць незалежнасць стала дыктатура прэзідэнта Антоніа Санта-Аны, забарона рабства ў Мексіцы і забарона эміграцыі з ЗША ў Мексіку.

Вайна пачалася 2 кастрычніка 1835 з сутыкнення тэхаскіх і мексіканскіх войскаў каля горада Гансалес. 10 кастрычніка 1835 капітулюе мексіканскі гарнізон у Галіадзе. 24 кастрычніка паўстанцы асаджваюць гарнізон Бехара, які здаецца 10 снежня пасля падзення Ліпанцітлана і страты сувязі з узбярэжжам.

23 лютага пачынаецца бітва за Алама, стаўшая сімвалам барацьбы Тэхаса за незалежнасць, у якой мексіканскія войскі цалкам знішчаюць нешматлікіх салдат гарнізона. Гераічная абарона абарона форта вызывае моцны ўздым патрыятызму сярод тэхасцаў, якія запісваюцца добраахвотнікамі ў войскі паўстанцаў.

Дэкларацыя незалежнасці Тэхаса
2 сакавіка 1836 Тэхас аб’яўляе незалежнасць ад Мексікі, а 21 красавіка войскі Сэма Х’юстана разбіваюць мексіканцаў у бітве пры Сан-Хасінта і захопліваюць у палон прэзідэнта Санта-Ану. 14 мая 1836 ён падпісвае з прадстаўнікамі Тэхаса Веласкскія дагаворы, якія пакладаюць канец вайне, нягледзячы на тое, што афіцыйна Мексіка не ратыфікавала іх.

Пасляваенны Тэхас
-----------------

У 1836 Тэхас прымае канстытуцыю (якая дазваляе рабства) і становіцца рэспублікай. Першым прэзідэнтам абіраецца Сэм Х’юстан. Нягледзячы на мір з Мексікай працягваюцца сутычкі на межах. ЗША захоўвае нейтралітэт, неафіцыйна дапамагаючы тэхасцам. У 1845 Тэхас уваходзіць у склад ЗША і Амерыкана-мексіканская вайна 1846 – 1848 знімае ўсе прэтэнзіі Мексікі на тэхаскую тэрыторыю (у тым ліку і на заходні Тэхас, статус якога быў не вызначаны).

Палітычныя асаблівасці
----------------------

Тэхас застаецца адзінай міжнародна-прызнанай краінай, якая ўвайшла ў склад ЗША на правах штата. Вермонцкая Рэспубліка, якая адразу стала штатам Вермонт, не мела міжнароднага прызнання; Каліфарнійская Рэспубліка і Каралеўства Гаваі былі далучаны да ЗША на правах тэрыторый, а потым ужо атрымалі статус штата.

Дыпламатычныя адносіны
----------------------

Нягледзячы на кароткі тэрмін існавання, Рэспубліка паспела ўсталяваць консульскія і дыпламатычныя адносіны з шэрагам краін Еўропы і Амерыкі: Бельгіяй, ЗША, Нідэрландамі, Францыяй (афіцыйна прызналі незалежнасць Тэхаса і ўсталявалі поўныя дыпламатычныя адносіны); Юкатанам (іншая паўстанцкая дзяржава на тэрыторыі Мексікі); Вялікабрытанія (накіравала неафіцыйнае консульства ў Лондан); Брэменам, Гамбургам і Любекам (прымала афіцыйнае консульства).
**«Сенька Налівайка...»** — беларускія сатырычныя вершы, надрукаваныя ў 1642 годзе.

Каталікі-езуіты склалі вершы ад імя праваслаўнага героя супраць лютэран. Змешчаны ў пасквільным зборніку «Вітанне на першы прыезд з Караляўца да кадлубка саксонскага віленскага нейкага Херн-Лютэрмахра» (польск.: Witanie na pierwszy wjazd z Krolewca...), разам з імі іншыя польскія і адзін макаранічны верш. Выданне на лацінцы.

Яўхім Карскі ўключыў вершы ў сваю працу «Беларусы». Алесь Бразгуноў надрукаваў увесь зборнік у сваім перакладзе (беларуская частка толькі пераведзена ў кірыліцу) побач з арыгіналам.

Мова твору амаль народная беларуская, з малым лікам чужых элементаў — польскіх, царкоўнаславянскіх, украінскіх. Украінізмы тут звязаны з сюжэтам, бо гістарычны Севярын Налівайка быў з Украіны.

Тэкст
-----

СЕНЬКО НАЛЕВАЙКО ПОУЧЫЦЕЛЁВІ САСКЕМУ ПОУЧЭНЕ О ГРЭЧЫСЕ ПРЫЯТЭЛЬСКОЕ ПОСЫЛАЕТ  

  

Ужо ж гэто по ліху Сасы подурэлі,  

Колі нам тут грэчыху у Сенька однелі;  

Охці мне! По Грэчэску брусіш вельмі много,  

А штоб тобе дав в губу нетуце нікого;  

Прыдэт на тя Могіла, што і горш умеет,  

Колі только грэчыха новая поспеет.  

У Могілу, блядін сын, к Москве на Науку,  

Ліхое гадынішчэ, Немецкі пауку;  

Скупав ся б есь в Негленнэй, забывсе б скогліті,  

Аж Саска по грэчэску думно глаголіті.  

Одрэк бысь ся Лютора і беса самого,  

Побывавшы у Цара звёнзан Московского.  

Да і у нас Дутка есьць і Жолуд велікі,  

Діонызэй, Дорохфей, імеют лялікі.  

А в Кіеві тма людэй со всемі сьвятцамі,  

Уперод гуторылі з старымі грэкамі:  

Да чы детко тэбэ дав, всё нам одбераеш,  

А Немца вжо забывшы по грэцку іграеш:  

І так нудно у Тройцы на образ гледэті,  

По грэчэску подпісан, нельза зрозуметі  

Усім Налевайчыком; Гора Сінайская,  

Страх велік Катарына где лежыт сьвятая.  

З Ляхамі тяжыся; деткі маленькіе  

Больш у ніх укемілі, ніж всі Люторскіе:  

Учасе в ты, почавшы бразгаць по грэчэску,  

Да конец поучэня прыдав есь по чэску.  

Найдэм на тя, сукін род, іншы язык в воде,  

По секерску глаголат будеш в том холоде.  

Тяшко нам і з Ляхамі, а горш з Унітамі,  

Йштоб Цэркві не узелі добрымі правамі.  

А вы пак нас нудітэ як мы ерэтыцы,  

Альбо как Ляхі зовут самі Схісматыцы.  

Не твоім, лысы бесе, носом зачынаеш  

Войну з намі; а з Ляхі за того познаеш,  

І Кісель, Кулажын сын, ах, набрався пуду,  

А ты рэчэш поздавшы: где я ютро буду?

Асаблівасці мовы і вобразаў
---------------------------

Аляксандр Брукнер у 1911 годзе казаў, што вершы напісаны «w pysznej białoruszczyznie» — на харошай беларускай мове. Ёсць у тэксце гульня слоў, спалучаюцца грэчаская мова і грачыха, кісель і кулага (дзве назвы страў).

Гл. такасма
-----------

* Указ гарачы
* Дурная Масква
* Старабеларуская літаратура

Літаратура
----------

* Славянамоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага XVI-XVIII стст. / укл. Алесь Бразгуноў. 2011. ISBN 978-985-08-1291-9
* Марына Свістунова, Да праблемы пераемнасці беларускай літаратурнай мовы: лацінаграфічныя тэксты XVIII стагоддзя // Acta Albaruthenica 20
* Aleksander Brückner. Pieśni polsko-ruskie // Pamiętnik Literacki. rok 1911 t.10 n.1-4
Землі Анжуйскай дзяржавы каля 1172 года; суцэльны жоўты колер паказвае ўладанні дзяржавы, жоўтымі крапінкамі — залежныя тэрыторыі.
**Анжуйская дзяржава**, **Анжуйская манархія** — умоўная назва ўладанняў Генрыха II Плантагенета, якія прасціраліся па абодва бакі Ла-Манша, — уся Паўночная, Заходняя і Паўночна-Заходняя Францыя, а таксама Англія.

Пасля смерці бацькі Жафруа V Плантагенета Генрых атрымаў у спадчыну вялікую тэрыторыю: графствы Мэн, Анжу[ru], Турэнь, а таксама герцагства Нармандыя. У 1152 годзе пасля шлюбу з Элеанорай Аквітанскай (былой жонкай французскага караля Людовіка VII) яго ўладанні павялічыліся. Элеанора валодала вялікай тэрыторыяй у Паўднёвай Францыі: герцагствамі Аквітанія і Гасконь, графствам Пуацье, у васальнай залежнасці знаходзіліся графствы Ла Марш, Перыгор, Авернь, а таксама віконцтва Лімож. Акрамя таго, пасля смерці ў 1154 годзе англійскага караля Стэфана Генрых пад імем Генрых II быў прызнаны каралём Англіі, стаўшы родапачынальнікам дынастыі Плантагенетаў, розныя галіны якой кіравалі Англіяй да 1385 года. Яго ўладанні ў шмат разоў перавышалі ўладанні каралёў Францыі. У складзе ўладанняў Генрыха і яго сыноў графства Анжу заставалася да 1204 года, пакуль кароль Францыі Філіп II Аўгуст не адваяваў Анжу, Мэн, Турэнь і Нармандыю ў англійскага караля Іаана Беззямельнага, далучыўшы іх да каралеўскага дамена.

Літаратура
----------

* *Смирнова Е. Д.*, *Сушкевич Л. П.*, *Федосик В. А.* Средневековый мир в терминах, именах, названиях. — Минск: «Беларусь», 2001.
Цыклон Катрына ў Паўднёвай Атлантыцы. 26 сакавіка 2006 года.
Вертыкальны разрэз трапічнага цыклона
**Цыклон** (ад стар.-грэч.: κυκλῶν) — атмасферны віхур велізарнага (ад сотняў да некалькіх тысяч кіламетраў) дыяметра з паніжаным ціскам паветра ў цэнтры.  

Паветра ў цыклоне цыркулюе супраць гадзіннікавай стрэлкі ў паўночным паўшар'і і па гадзіннікавай стрэлцы ў паўднёвым. Акрамя таго, у паветраных пластах на вышыні ад зямной паверхні да некалькіх сотняў метраў, вецер мае складнік, накіраваны да цэнтра цыклона, па барычным градыенце (у бок змяншэння ціску). Велічыня складніку памяншаецца з вышынёй.  

Цыклон - не проста супрацьлегласць антыцыклону, у іх адрозніваецца механізм узнікнення. Цыклоны пастаянна і натуральным чынам з'яўляюцца з-за кручэння Зямлі, дзякуючы сіле Карыёліса. Следствам тэарэмы Браўэра аб нерухомай кропцы з'яўляецца наяўнасць у атмасферы як мінімум аднаго цыклону або антыцыклону.

Адрозніваюць два асноўных віды цыклонаў - нетрапічныя і трапічныя.

Шкала вымярэнняў
----------------

Шкала ўраганаў Сафіра — Сімпсана

Гл. таксама
-----------

* Антыцыклон
* Трапічны цыклон
* Пазатрапічны цыклон
* Субтрапічны цыклон
* Спіс трапічных цыклонаў
* Спіраль
* Дэпрэсія, метэаралогія

| ⛭Стыхійныя бедствы |
| --- |
| Зямля | Лавіны ·  Землетрасенні ·  Лахар ·  Сель ·  Вывяржэнні вулкана |
| Вада | Паводкі ·  Лімналагічныя вывяржэнні ·  Цунамі |
| Надвор’е | Завеі ·  Цыкланічныя штармы ·  Засухі ·  Градавыя штармы ·  Цеплавыя хвалі ·  Смерчы |
| Агонь | Лясны пажар |
| Здароўе і хваробы | Эпідэмія ·  Масавы голад |
**Бавоўнік** (*Gossypium*) — род кветкавых раслін сямейства мальвавых.

Апісанне
--------

Гэта вельмі разгалінаваныя травы ці кусты да 1,5—2 м вышынёй, часам амаль дрэвападобныя.

Лістаразмяшчэнне чарговае, лісты 3-, 5-пальчаталопасцевыя, чаранковыя. Бабоўнік мае два віды галін: роставыя і пладовыя. Роставыя галіны монападыяльныя, пладовыя — сімпадыяльныя і пакарочаныя. Кожная пладовая галіна заканчваецца кветкай, а з бакавой пупышкі, якая ляжыць ніжэй за першую кветку, фарміруецца другая кветка і г. д.

У аснове кожнай кветкі знаходзіцца «вонкавая трохлістая чашачка» з калякветных лісцікаў. Сапраўдная чашачка зрослалістая, пяцілопасцевая. Пяць пялёсткаў афарбаваны ў светла-крэмавы ці жоўты колер. Тычынкі знешняга круга рэдукаваныя. З пяці бугаркоў унутранага круга андрацэя шляхам расшчаплення тычынкавых ніцей утвараецца трубачка. Гінецэй з 5 пладалісцікаў, завязь верхняя з адзіным слупком і лопасцевым рыльцам. Плод — шматнасенная каробачка.

Кожнае семя пакрыта валаскамі па 25-30 мм. З гэтых валаскоў атрымліваюць вату, вацін, вырабляюць тканіну паркаль. З насення атрымоўваюць баваўняны алей.

Вырошчванне
-----------

Хмызняковыя формы разводзяць толькі ў тропіках. Баваўнаводства ў краінах СНД базіруецца на аднагадовай культуры бавоўніку.

Культура бавоўніку вядома з глыбокай старажытнасці (Індыя, Кітай). Першапачаткова бавоўнік вырошчвалі як шматгадовую расліну. Прасоўванне бавоўніку ў субтропікі звязана з адборам хуткаспелых і аднагадовых форм. Выведзена шмат сартоў бавоўніку з аднагадовых формаў. Каля 70 % сусветнай вытворчасці валакна прыходзіцца на бавоўну. У культуру ўведзена 5 відаў бавоўніку. Сярод іх вылучаюцца сарты «ўпланд» — з тонкім і доўгім валакном (70 % плошчы), а таксама «гуза» ці «каракоза» — з кароткім і грубым валакном.

Мерай барацьбы з ападаннем завязей бавоўніку з’яўляецца яго чаканка ў фазе бутанізацыі: выдаляюць усе роставыя бакавыя парасткі і пупышкі, размешчаныя ніжэй, чым першая пладовая галіна, а затым, пасля ўтварэння жаданага ліку пладовых галін, прышчэпліваюць галоўнае сцябло.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Гл. таксама
-----------

* Бавоўна
* Gossypium herbaceum

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11949126t · GND: 4136728-5 · LCCN: sh85033302 · Microsoft: 2776552463 · NDL: 00574165 · NKC: ph114131 |

 |
Выява Анкіла
**Анкіл** (лац.: Ancile) — у Старажытным Рыме легендарны шчыт бога Марса, які паводле падання зваліўся з неба пры цары Нуме Пампіліі яму ў рукі падчас мараой язвы. Цудоўная з'ява суправаджалася голасам, які абвясціў, што Рым будзе ўладаром свету, пакуль валодае гэтым шчытом. Даспех быў выкананы ў форме эліпса з выразамі па баках.

Шчыт стаў залогам бяспекі і росквіту рымскай дзяржавы (паладыем). Каб сапраўдны шчыт нельга было адрозніць і выкрасці, Нума распарадзіўся зрабіць яшчэ 11 такіх жа. Захоўванне Анкіла было даверана саліям, якія адпраўлялі культ Марса. 
Раз у год, у сакавіку, гэтыя 12 шчытоў члены жрэцкай калегіі саліяў урачыста праносілі па горадзе.

Выява Анкіла з'яўляецца традыцыйным элементам арнаментаў ваеннай арматуры. Розныя аўтары па рознаму тлумачылі этымалогію гэтага слова. Некаторыя мяркуюць, што слова «анкіл» паходзіць ад грэчаскага слова *ἀνκύλος* (выгнуты). Плутарх лічыць, што гэта слова можа быць атрымана з грэчаскага *ἀνκών* (локаць — гэта значыць гэта даспех, які насіўся на локці).

Літаратура
----------

* Ціт Лівій. Гісторыя Рыма ад заснавання Горада. I. 20.
Цыліндрычнае скляпенне
**Цыліндрычнае скляпенне** — скляпенне, якое ўтварае ў папярочным сячэнні паўкола або палову эліпса, парабалы і інш. Гэта найпрасцейшы і найбольш распаўсюджаны тып скляпенняў. Перакрыцце ў ім абапіраецца на паралельна размешчаныя апоры — дзве сцяны, рад слупоў або аркады.

Хоць цыліндрычныя скляпенні з'явіліся ўжо ў 4—3 тыс. да н.э. у Егіпце і Месапатаміі, масавае выкарыстанне арачна-купальнай сістэмы перакрыццяў пачалося толькі ў архітэктуры Старажытнага Рыма. Да гэтага часу прынята адносіць вынаходства аркі і купала, а таксама асноўных тыпаў скляпенняў, у аснове якіх ляжаць два гэтыя канструктыўныя элементы. З часам колькасць гэтых тыпаў павялічылася.

Шляхам скрыжавання двух скляпенняў цыліндрычнай або корабавай формы аднолькавай вышыні пад прамым вуглом утвараецца крыжовае скляпенне.

Тыпы
----

У залежнасці ад профіля аркі бываюць:

* паўцыркульныя
* спічастыя
* корабавыя
* эліптычныя
* парабалічныя

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цыліндрычнае скляпенне

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12502346x · GND: 4185689-2 · Microsoft: 111562998 |
**Сепік** (англ.: Sepik) — рака на паўночным усходзе Новай Гвінеі. Даўжыня — 1126 км, вадазбор — 80321 км². Верхняя плынь ракі Сепік унесена ў папярэдні спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Сепік — самая доўгая рака Новай Гвінеі. Яна бярэ пачатак у горным раёне хрыбта Віктара-Імануіла. Мае мноства прытокаў. Упадае ў мора Бісмарка без стварэння дэльты. Для фаўны ракі характэрна наяўнасць мноства відаў рыб-мігрантаў. Ніжняя плыня шчыльна заселена. У верхняй плыні захаваліся ўнікальны прыродны комплекс і арыгінальная культура абарыгенаў.

Спасылкі
--------

* Sepik - Integrated River Basin Management
* Upper Sepik River Basin
* Exploring the Sepik River
**Анкірскі сабор** — памесны сабор хрысціянскай царквы, адбыўся ў 314 у горадзе Анкіра (сучасная Анкара). Удзельнічалі 18 епіскапаў з Малай Азіі і Сірыі, старшынстваваў Віталій Антыяхійскі. 

Сабор быў скліканы пасля ганенняў на хрысціян імператара Максіміна і разглядаў пытанні вяртання ў царкоўнае жыццё тых асоб, якія адракліся ад хрысціянства, а потым папрасілі аб сваім вяртанні ў абшчыну. Саборам былі прынятыя 25 правіл, якія ўвайшлі ў агульны звод царкоўнага права Праваслаўнай царквы.

У Сеціве
--------

* Анкірскія саборы // Православная энциклопедия
* Правілы Анкірскага сабора з тлумачэннямі Архівавана 3 кастрычніка 2011.
**Анканітанская рэспубліка** (італ.: Repubblica Anconitana) — дзяржаўнае ўтварэнне перыяду Напалеонаўскіх войн.

Гісторыя
--------

23 чэрвеня 1796 года папа Пій VI падпісаў у Балонні пагадненне з рэвалюцыйнай Францыяй, якое дазволіла французскім войскам акупаваць Анкону, у выніку чаго ў горадзе распаўсюдзіліся рэвалюцыйныя ідэі. 17 лістапада 1797 года быў падпісаны Кампа-Фармійскі мір, у адпаведнасці з якім Анкона павінна была вярнуцца ў склад Папскай дзяржавы, аднак гарадскі муніцыпалітэт абвясціў утварэнне незалежнай Анконітанскай Рэспублікі пад пратэкцыяй Французскай Рэспублікі і Цызальпінскай Рэспублікі.
**Баварская акадэмія навук** (ням.: Bayerische Akademie der Wissenschaften, скар. **BAdW**) — грамадская некамерцыйная арганізацыя, галоўны навукова-даследчы цэнтр Баварыі, член Саюза Акадэмій навук Германіі. Размешчана ў Мюнхене, у былым каралеўскім палацы.

У 2009 годзе акадэмія налічвала 157 правадзейных членаў і 156 членаў-карэспандэнтаў. Акадэмія мае адзім з найбуйнейшых вылічальных цэнтраў Германіі, пры ёй працуе інстытут вывучэння звышнізкіх тэмператур.

Гісторыя
--------

Каралеўская Баварская акадэмія навук была заснавана ў Мюнхене ў 1759 годзе курфюрстам Максіміліянам III Іосіфам і, такім чынам, з’яўляецца адным з найстарэйшых навуковых таварыстваў Еўропы.

Праект акадэміі быў складзены надворным дарадцам Іаганам Георгам фон Лоры (1723—1787), заснавальнікам «Баварскага вучонага таварыства» і графам Зігмундам фон Хаймхаўзенам (1708—1793), які стаў першым прэзідэнтам акадэміі. Акадэмія, заснаваная пераважна для гістарычных даследаванняў, выдала зборнік дакументаў баварскага архіва пад назвай «Monumenta Boica» (40 тамоў, пачынаючы з 1763 года). У працы прымаў удзел Герман Шолінер (1722—1795).

Баварская акадэмія навук не мела ўласнага будынка да 1783 года, калі ёй быў перададзены палац «Wilhelminum», які рэквізавалі ў Ордэна езуітаў. У 1944 годзе будынак акадэміі разбураны падчас бамбардзіроўкі. Установы і службы акадэміі размяшчаліся ў мностве невялікіх аўдыторый і бюро пры Мюнхенскім універсітэце, і толькі ў год свайго 200-годдзя (1959) Баварская акадэмія навук атрымала пастаяннае памяшканне ў паўночна-ўсходнім крыле Мюнхенскага палаца.

Структура
---------

Баварская акадэмія навук мае традыцыйную для нямецкіх навуковых таварыстваў структуру. У арганізацыйным плане акадэмія падзяляецца на класы, якіх з дня яе заснавання вылучаецца ўсяго два: Матэматыка-Прыродазнаўчы і Гісторыка-філалагічны. Клас складаецца з камісій і рабочых груп. У складзе Гісторыка-філалагічнага класа 30 камісій, у складзе Матэматыка-прыродазнаўчанавуковага — 10 камісій і рабочых груп. Акрамя таго, 3 камісіі не ўваходзяць у склад класаў і па сваім статусе прыроўненыя да іх: Камісія па гісторыі навукі, Камісія па горных даследаваннях, Пастаянная камісія па інжынерыі і прыкладным прыродазнаўстве. Кіраванне акадэміяй ажыццяўляе Пленум (агульнае сход сапраўдных чальцоў акадэміі), у перапынках паміж скліканні пленума кіраванне акадэміяй ажыццяўляе Праўленне.

Кіраўніком акадэміі з’яўляецца Прэзідэнт, якому непасрэдна падпарадкоўваецца Праўленне, Прэс-служба і Сакратарыят (цэнтральны адміністрацыйны орган Акадэміі з Навукоўцам сакратаром чале).
Максіміліянштрасэ ў сакавіку 2006 года.
**Максіміліянштрасэ** (ням.: Maximilianstraße — «вуліца Максіміліяна») — адна з чатырох галоўных (*каралеўскіх*) вуліц Мюнхена.

Вуліца названа ў гонар караля Баварыі Максіміліяна II, па ўказу якога пачалося яе будаўніцтва. Максіміліянштрасэ працягнулася з захаду на усход ад плошчы Макса Іосіфа, дзе размешчаны Мюнхенская рэзідэнцыя і Нацыянальны тэатр, да Максіміліянеума, дзе засядае Ландтаг Баварыі.

Максіміліянштрасэ — адна з самых дарагіх вуліц Германіі. На ёй размешчаны буйны фешэнэбельны гатэль *Hotel Vier Jahreszeiten Kempinski*, тэатр «Камершпіле», а таксама мноства гандлёвых пунктаў вядомых брэндаў, буцікі і ювелірныя магазіны. Таксама на ёй размешчаны і будынак урада Верхняй Баварыі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Максіміліянштрасэ ў Мюнхене**
**Аляксей Сцяпанавіч Крушынскі** (9 лістапада 1911, Смальяны, цяпер Аршанскі раён Віцебскай вобласці — 2006, Мінск) — беларускі журналіст, першы рэдактар «Настаўніцкай газеты».

Біяграфія
---------

Скончыў Аршанскі педагагічны тэхнікум (1929) і пяць гадоў працаваў настаўнікам. Завочна скончыў Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава (1934), працаваў адказным сакратаром ў газетах «Ленінскі шлях» (Горкі Магілёўскай вобласці) і «Чырвоны хлебароб» (Талачын Віцебскай вобласці). З 1940 года працаваў рэдактарам раённай газеты памежнага Чыжаўскага раёна Беластоцкай вобласці.

З канца чэрвеня 1941 года удзельнічаў у падполлі ў Оршы. З-за пагрозы арышту пайшоў у партызаны, быў начальнікам разведкі, потым начальнікам штаба атрада імя К. Я. Варашылава партызанскай брыгады Канстанціна Заслонава.

З лістапада 1943 года рэдагаваў падпольную віцебскую абласную газету «Віцебскі рабочы». У 1943 годзе ад імя партызан выступаў у калоннай зале Дома Саюзаў у Маскве. Удзельнік партызанскіх парадаў у Віцебску і Мінску.

Пасля вызвалення Віцебска быў рэдактарам «Віцебскага рабочага», у кастрычніку 1945 года прызначаны рэдактарам «Настаўніцкай газеты».

Аўтар дакументальнай аповесці «Выбухі над Дняпром» пра К. Заслонава, якая перавыдавалася некалькі разоў.

Узнагароды
----------

* Ордэн Айчыннай вайны І ступені
* Ордэн Айчыннай вайны ІІ ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Ордэн «Знак Пашаны» за плённую працу на пасадзе рэдактара «Настаўніцкай газеты»

Спасылкі
--------

* Крушинский, Алексей Степанович (журналист; участник партизанского движения; 1911—)  (руск.) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* Крушинский Алексей Стефанович  (руск.) // Спецыяльны праект Выдавецкага дома «Беларусь сегодня» і Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь «Партызаны Беларусі»
* Музейный комплекс «Дорога памяти»(недаступная спасылка)  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гацілаў.
**Валянцін Мікалаевіч Гацілаў** (13 сакавіка 1945, в. Гарэлаўка, Чарамісінаўскі раён, Курская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Харкаўскі інжынерна-будаўнічы інстытут у 1968 годзе. Працаваў асістэнтам у Палтаўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце, старшым архітэктарам, кіраўніком групы архітэктараў у Мінскпраекце, галоўным архітэктарам праектаў у БелНДІПгорадабудаўніцтва, з 1979 года — галоўны архітэктар праектаў у Белдзяржпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1974 года. Пражывае ў г. Мінску.

Творчасць
---------

Патолагаанатамічны корпус бальніцы хуткай дапамогі
Асноўныя працы: прафілакторый завода «Оптык» у Лідзе (1981), патолагаанатамічны корпус бальніцы хуткай дапамогі па Слуцкай шашы (цяпер вул. Кіжаватава, 58Б) ў Мінску (1974, у сааўтарстве з Н. Шпігельманам); у аўтарскім калектыве: 9-павярховыя буйнапанэльныя жылыя дамы па праспекце Пушкіна ў Мінску (1977), серыі тыпавых праектаў блок-секцый для Магілёўскага (1980—1982) і Бабруйскага (1981) ДБК, 12-павярховы жылы дом з крамай «1000 дробязяў» у мікрараёне № 1 (1984) і забудова мікрараёна № 5 па Віцебскім праспекце у Магілёве, забудова мікрараёна № 31 у Смаргоні (1987).

Літаратура
----------

* Гатилов Валентин Николаевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Валянцін Вячаслававіч Базы́льчык** (8 снежня 1935, Полацк — 13 студзеня 1993, Мінск) — вучоны ў галіне арганічнай хіміі, доктар хімічных навук (1986), прафесар (1987), Заслужаны дзеяч навукі Чувашыі (1992).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Полацку. У 1960 годзе скончыў хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1960—1968 гг. працаваў у Беларускім тэхналагічным інстытуце і Інстытуце фізіка-арганічнай хіміі Акадэміі навук БССР. Займаў пасады асістэнта, малодшага і старэйшага навуковага супрацоўніка. З 1969 года — дацэнт Чувашскага дзяржаўнага ўніверсітэта, з 1986 года — загадчык кафедрай арганічнай хіміі і тэхналогіі арганічных рэчываў. У 1986 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Синтез и химические превращения соединений ряда орто- и параментана».

Навуковая дзейнасць
-------------------

В. В. Базыльчыку належаць навуковыя працы па хіміі тэрпентоідаў і іх сінтэтычных аналагаў. У супрацоўніцтве з беларускімі вучонымі новыя біялагічна актыўны прэпараты (пестыцыды) і займаўся даследаваннямі іх эфектыўнасці. Упершыню прапанаваў прамысловы і танны спосаб атрымання з араматычных злучэнняў іх 1, 4-дыгідравытворных вытворных, выкарыстоўваемых у сінтэзе вітамінаў, антыбіётыкаў і іншых біялагічна актыўных рэчываў.

Аўтар больш за 200 навуковых прац, уладальнік 67 аўтарскіх пасведчанняў на вынаходніцтвы і патэнтаў.

Сярод апублікаванага:

* Установление структуры органических соединений физико-химическими методами : учеб. пособие. — Чебоксары, 1978.
* Хроматографические методы анализа и выделения органических веществ. — Чебоксары, 1994. (у сааўтарстве)

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2.
2. 1 2 3 4  *Арестова В. Ю.* Базыльчик Валентин Вячеславович // Чувашская энциклопедия (руск.)

Літаратура
----------

* *Міляшкевіч Я. Г.* Базыльчык Валянцін Вячаслававіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 222. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

* Базыльчик, Валентин Вячеславович (доктор химических наук ; 1935—1993)(недаступная спасылка) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 131763 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крусь.
**Валянцін Георгіевіч Крусь** (26 лютага 1938, г. Новачаркаск, Растоўская вобласць — 8 лістапада 2007) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1962 годзе Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут (выкладчыкі Віталь Сямёнавіч Масленікаў[ru] і Яўген Андрэевіч Ашчэпкаў[ru]).

Працаваў у праектных арганізацыях г. Кызыла Тувінскай АССР, у г. Алматы. Член Саюза архітэктараў з 1970 года (членскі білет № 257). З 1971 года галоўны архітэктар праектаў у інстытуце «Мінскпраект».

Творчасць
---------

Дзяржаўны вылічальны цэнтр Дзяржплана БССР на пл. Незалежнасці
Комплекс 9-16-павярховых жылых дамоў па пр. Пераможцаў
Асноўныя працы: (у аўтарскім калектыве): гасцініца «Казахстан», спартыўны комплекс «Медэа» (1970), фірменная крама «Казахстан» па вул. Леніна (1971) у Сяміпалацінску; 9-павярховы жылы дом па вул. Чкалава (1980); комплекс 9-16-павярховых жылых дамоў з установамі культурна-бытавога абслугоўвання па пр. Пераможцаў (1972—1985); жылыя дамы і гандлёвы цэнтр у мікрараёне «Вяснянка» (1986); дзяржаўны вылічальны цэнтр Дзяржплана БССР на пл. Незалежнасці (1988); школа па вул. Чэхава (1984-86); паліклініка № 4 (дзіцячая і дарослая) у мікрараёне «Вяснянка» (1996); жылы дом на ўездзе ў мікрараён «Вяснянка» (1998); жылы комплекс па вул. Мельнікайтэ (1989-92); жылы 13-павярховы дом на вул. Захарава (2004); жылыя дамы на вул. Кальцова (1995); універсам «Рублёўскі» на скрыжаванні пр. Пераможцаў і вул. Нямігі; стаматалагічная паліклініка па вул. Прытыцкага (2006); дом таварыства сляпых.

Узнагароды
----------

Лаўрэат прэміі Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь імя У. А. Караля (2000).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Крусь Валентин Георгиевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Крусь Валентин Георгиевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Анку**, або **Ангау** (брэт.: Ankoù) — увасабленне смерці ў кельцкай і нарманскай міфалогіі.

Паходжанне
----------

Вобраз Анку часцяком сустракаецца ў казках і паданнях брэтонцаў, валійцаў і корнуальцаў, а таксама ў суседняй Нармандыі. Верагодна, трапіў у сярэднявечны фальклор з міфалогіі старажытных брытаў.

Вобраз
------

Анку не з'яўляецца самой смерцю або богам смерці, а толькі яе ўвасабленнем. Вобраз Анку адлюстраваны ў архітэктуры. Знешне выглядае як шкілет, апрануты ў доўгі чорны плашч і капялюш з шырокімі палямі. У руках трымае касу з вілкамі з процілеглага боку. Найчасцей Анку перамяшчаецца на возе ў суправаджэнні двух служак. У сучасных апавяданнях можа сядзець у аўтамабілі. 

Паводле легенды, Анку быў жорсткім і самалюбным панам, які аднойчы памылкова выклікаў на спаборніцтва саму смерць, за што быў ёю пакараны. Выпадковая сустрэча з Анку лічыцца прыкметай няшчасця. Тыя, хто вырашаюць пакпіць з яго, паміраюць пры загадкавых абставінах.

Спасылкі
--------

* Ankoú: The Breton personification of death Архівавана 20 мая 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Уорнер.

**Анжэла Уорнер** (нар. 12 лютага 1992, Арланда, ЗША) — амерыканскі баскетбаліст, разыгрываючы.

Кар’ера
-------

Еўрапейская кар’ера пачалася ў клубе «Vogosca Sarajevo» (Боснія і Герцагавіна) у сезоне 2017/18, 2018/19 — Sopron (Венгрыя), 2019/20 — Brescia Leonessa (Італія).

Сезон 2020/21 правёў у вянгерскім клубе «Szolnoki Olajbanyasz», набіраючы ў Кубке ФIБА Еўропа ў сярэднім 14.7 ачкоў, 4 перадачы, 4 падбораў. У мясцовым чэмпіянаце Анжэла правёў 39 гульняў. Адзначаем сярэднюю статыстыку: 26.9 хвілін, 12.8 ачкоў, 4.8 дзейсных перадач, 4.4 падбору.

У ліпені 2021 года падпісаў кантракт з баскетбольным клубам «Цмокі-Мінск».

Зноскі
------

1. ↑  College Basketball at Sports-Reference.com Праверана 28 ліпеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q100311335'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18002875'></a>
2. ↑  Сустракаем першага легіянера Анжэла Уорнера Архівавана 24 ліпеня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Basketball-Reference.com (Еўропа) · Eurobasket.com (ігрок) · EuroLeague (ігрок) · Lega Basket (игрок) · RealGM (ігрок) · Sports-Reference.com (каледж) |
**Чарневічы** — курганны могільнік каля вёскі Чарневічы Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 1,5 км на захад вёскі, у лесе.

Апісанне
--------

30 насыпаў на левым і 66 на правым берагах ракі Авута. Вышыня 1-3 м, дыяметр 5-10 м. Вакол курганоў добра прасочваюцца равочкі і перамычкі. У 1938—1939 гадах даследавалі А. Цэгак-Галубовіч і У. Галубовіч. Раскапана 79 насыпаў. Пахавальны абрад — трупаспаленне і трупапалажэнне. Знойдзены ляпныя і ганчарныя гаршкі, нажы, бранзалеты, пярсцёнкі, шкляныя пацеркі, серп, ключ і косці жывёл. У 1981 годзе абследавала Л. У. Дучыц. Адносіцца да IX—XI стст, належаў крывічам.

Матэрыялы раскопак захоўваюцца ў Гісторыка-этнаграфічным музеі Літоўскай Рэспублікі ў Вільнюсе

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі // Гісторыя Залескага краю / Р. Шарыпкін. — Глыбокае : Вольнае Глыбокае, 2002. — С. 8-13.
* Глыбоцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 224—239.

Спасылкі
--------

* Чарневічы (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зайцаў.

**Іван Рыгоравіч Зайцаў** (1916—1952) — савецкі вайсковец, снайпер 515-га стралковага палка 134-й стралковай дывізіі 69-й арміі 1-га Беларускага фронту, сяржант. Поўны кавалер ордэна Славы.

Даваенная біяграфія
-------------------

Іван Рыгоравіч Зайцаў нарадзіўся ў вёсцы Малы Хоцімск Касцюковіцкага раёна Магілёўскай вобласці ў сялянскай сям'і. Па нацыянальнасці — беларус. Скончыў 4 класа. Пасля заканчэння школы працаваў у калгасе.

У 1941 годзе быў прызваны ў шэрагі РСЧА. На фронце — з ліпеня 1941 года. Быў двойчы паранены, але кожны раз вяртаўся ў баявы строй.

Снайпер 515-га стралковага палка (134-я стралковая дывізія, 69-я армія, 1-й Беларускі фронт) яфрэйтар Іван Зайцаў з 20 жніўня па 11 верасня 1944 года, знаходзячыся на пазіцыі ў 15 кіламетрах на ўсход ад горада Зволень (Польшча), умела выбіраў пазіцыі і са снайперскай вінтоўкі знішчыў 19 варожых салдат.

За мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях, яфрэйтар Іван Рыгоравіч Зайцаў 5 кастрычніка 1944 года ўзнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

16 студзеня 1945 года ў раёне населенага пункта Наталі, размешчанага ў 8 кіламетрах на захад ад польскага горада Радам, яфрэйтар Зайцаў з снайперскай вінтоўкі забіў 12 нямецкіх салдат і афіцэраў.

17 студзеня 1945 года Іван снайпер Зайцаў з групай байцоў непрыкметна падабраўся да апорнага пункта варожай артылерыйскай батарэі. Нечакана адкрыўшы агонь, савецкія салдаты перабілі разлікі і захапілі дзве гарматы праціўніка.

За мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях, Іван Рыгоравіч Зайцаў 13 лютага 1945 года узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

17-18 красавіка 1945 года ў баі каля горада Лебус і населенага пункта Мальнаў (Германія) снайпер Іван Зайцаў забіў 17 салдат праціўніка.

22 красавіка 1945 года ў баі ля безыменнай вышыні на паўночным захадзе ад горада Франкфурт-на-Одэры (Германія) сяржант Іван Зайцаў першым падняўся ў атаку і асабіста знішчыў 8 салдат праціўніка.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 года «за ўзорнае выкананне заданняў камандавання ў баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі» сяржант Іван Рыгоравіч Зайцаў узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені, стаўшы поўным кавалерам ордэна Славы.

У 1946 годзе І. Р. Зайцаў быў дэмабілізаваны. Ён вярнуўся ў родную вёску, дзе працаваў у калгасе. Памёр 15 ліпеня 1952 года.

Узнагароды
----------

* Ордэн Славы 3-й ступені (15 мая 1944) — *за мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях*
* Ордэн Славы 2-й ступені (22 верасня 1944) — *за мужнасць і адвагу, праяўленыя ў баях*
* Ордэн Славы 1-й ступені (10 красавіка 1944) — *за ўзорнае выкананне заданняў камандавання ў баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі*
* Медалі

Зноскі
------

1. 1 2 3  Іван Рыгоравіч Зайцаў на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* *Андреев Г. І. Вакуров І. Д.* Солдатская слава. М. 1976. Кн. 4. — С. 109-111.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск, 1984.

Спасылкі
--------

Іван Рыгоравіч Зайцаў на сайце «Героі краіны»