Запыт «Сітуацыя ў Дарфуры» перанакіроўваецца сюды; крымінальнае расследаванне па ініцыятыве Міжнароднага крымінальнага суда гл. Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дарфуры.

**Дарфурскі канфлікт** — ваенны канфлікт у рэгіёне Дарфур на захадзе Судана, які пачаўся ў лютым 2003 года, калі паўстанцкія групы пачалі барацьбу з урадам Судана, які яны абвінавацілі ва ўціску неарабскага насельніцтва. Урад адказаў на атакі шляхам правядзення кампаніі этнічнай чысткі супраць дарфурскіх неарабаў. Гэта прывяло да гібелі сотняў тысяч мірных жыхароў і абвінавачванні прэзідэнта Судана Амара аль-Башыра ў генацыдзе, ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці ў Міжнародным крымінальным судзе.

Адзін з бакоў канфлікту складаецца ў асноўным з узброеных сіл Судана, паліцыі і «Джанджавід», груп суданскага апалчэння, якія набіраюцца ў асноўным сярод арабізаваных карэнных афрыканцаў і невялікай колькасці бедуінаў паўночнага племя рызейгат; большасць іншых арабскіх груп у Дарфуры застаецца неўцягнутымі. Іншы бок складаецца з паўстанцкіх груп, у прыватнасці ВРС і РСР, набраных у асноўным з неарабскіх мусульманскіх этнічных груп фур, загава і масаліт. Афрыканскі Саюз і Арганізацыя Аб’яднаных Нацый таксама далучыліся да сумеснай місіі па падтрыманні міру ў рэгіёне, названай ЮНАМІД. Хоць урад Судана публічна адмаўляў, што падтрымліваў «Джанджавід», шматлікія звесткі пацвярджаюць сцвярджэнні, што ён забяспечыў фінансавую дапамогу і зброю, а таксама скаардынаваў сумесныя атакі.

Асаблівасці Дарфура
-------------------

Найбольш буйной народнасцю рэгіёну з’яўляюцца фора (фур). Частка гэтага этнасу з’яўляецца арабамоўнай, але большасць кажуць на ўласнай мове. Пражываюць таксама вялікі лік араба-суданцаў, нубійцаў і некалькі дзесяткаў больш дробных народнасцяў, у асноўным негрыцяне. Некаторыя з дарфурскіх народнасцяў арабізаваныя і страцілі свае мовы, але захавалі элементы традыцыйнай культуры.

Па ладзе жыцця насельніцтва Дарфура дзеліцца на жывёлагадоўцаў-качэўнікаў, сярод якіх пераважаюць араба-суданцы, і аселае земляробчае насельніцтва, прадстаўленае чорнасукрымі народнасцямі. У гарадах пражываюць прадстаўнікі ўсіх дарфурскіх народнасцяў.

Племяны фактар ​​гуляе вялікую ролю ў жыцці мясцовага насельніцтва. Кожнае племя мае замацаваную за ім «дору» — тэрыторыю рассялення. У межах свайго ўчастка племя з’яўляецца практычна неабмежаваным уладальнікам земляў, пашы і водных крыніц.

У культурным плане большая частка насельніцтва рэгіёну значна бліжэй да суседняга Чаду, чым да астатняга Судану, размешчанага ў даліне Ніла. Таксама Дарфур лічыцца самым засушлівым і бедным раёнам краіны.

Прычыны і перадумовы
--------------------

Канфлікт нарастаў даўно. З-за суровага клімату ішла зацятая канкурэнцыя за зямельныя і водныя рэсурсы паміж жывёлагадоўцамі і чарнаскурымі земляробамі, якая вылілася ў міжэтнічную барацьбу за выжыванне ў няпростым рэгіёне. Ускладненне адбылося ў канцы ХХ стагоддзя, калі пустыня стала паглынаць раней прыдатныя да пражывання зямлі, заселеныя арабамі-качэўнікамі, і тыя сталі міграваць на поўдзень. Нагодай да адкрытага ваеннага канфлікту стала пагадненне паміж Хартумам і паўстанцамі Поўдня аб падзеле прыбыткаў ад здабычы нафты. Чарнаскурае насельніцтва Дарфура лічыла, што ў дамове не былі ўлічаныя іх эканамічныя інтарэсы.

Ход падзей
----------

Лагер бежанцаў з Дарфура ў Чадзе.
### Пачатак вайны

У 2003 годзе супраць урада Судана выступілі дзве ваенізаваныя групоўкі: «Фронт вызвалення Дарфура», пазней пераназваны ў Суданскі вызваленчы рух (SLM/СВР), і «Рух за справядлівасць і роўнасць» (JEM/РСР).

25 лютага атрады СВР захапілі горад Гола паблізу мяжы з Чадам, а 4 сакавіка яго атрады паспрабавалі захапіць Эль-Фашэр, але былі адкінуты ўрадавымі войскамі. 6 верасня ўрад і СВР пры пасярэдніцтве Чада падпісалі пагадненне аб спыненні агню, дамовіўшыся пачаць поўнамаштабныя перамовы па ўрэгуляванні канфлікту. Аднак неўзабаве кіраўніцтва баевікоў абвінаваціла ўрад у зрыве дамовы. Узрастанне і інтэнсіўнасць канфлікту вымусіла ўлады перакінуць у Дарфур буйныя ваенныя падмацаванні, больш шырока і актыўна стала падлучацца ваенная авіяцыя. Урад Судана задзейнічаў арганізаванае з мясцовых арабамоўных качэўнікаў апалчэнне «Джанджавід» («д’яблы/джыны на конях»), якія рэгулярна здзяйснялі напады на чарнаскурых фермераў, спальваючы пры гэтым цэлыя вёскі і здзяйсняючы іншыя віды гвалту. Апалчэнцы выганялі чорныя плямёны для вызвалення сельскагаспадарчых зямель. Аналагічныя мерапрыемствы праводзілі іх праціўнікі супраць араба-суданцаў.

У лютым 2004 годзе ўрад пасля захопу горада Ціне на мяжы з Чадам абвясціў аб сваёй перамозе над паўстанцамі, аднак баевікі захоўвалі кантроль над сельскімі раёнамі.

### Спробы мірнага ўрэгулявання

23 жніўня 2004 года ў сталіцы Нігерыі Абуджы пачаліся шматбаковыя перамовы па ўрэгуляванні дарфурскага крызісу з удзелам прадстаўнікоў паўстанцкіх груповак і суданскага ўрада. Сустрэча праходзіла пад эгідай Афрыканскага саюза пры ўдзеле Лігі арабскіх дзяржаў, а таксама Эрытрэі, Лівіі, Уганды, Чада і Малі. Перамовы практычных вынікаў не прынеслі.

18 кастрычніка ў Трыпалі (Лівія) адбыўся саміт з удзелам дэлегацый Лівіі, Судана, Чада, Егіпта і Нігерыі, а таксама прадстаўнікоў двух паўстанцкіх груповак Дарфура, дзе была зроблена спроба ўрэгуляваць крызіс сіламі саміх афрыканцаў. Судан выступіў тут з шэрагам ініцыятыў, напрыклад, правесці дэцэнтралізацыю ўлады ў правінцыі, стварыўшы органы мясцовага самакіравання. Урад таксама абвясціў аб згодзе значна павялічыць ваенны кантынгент Афрыканскага саюза ў Дарфуры — з 465 да 4,5 тыс. чалавек. На саміце ў Лівіі ўдзельнікі дамовіліся, што праблему Дарфура трэба вырашаць сваімі сіламі, без умяшання міжнароднай супольнасці.

5 мая 2006 года ў Абуджы (Нігерыя) паміж урадам Судана і СВР было падпісана першае мірнае пагадненне.

У лютым 2010 года ўрад Судана і РСР падпісалі пагадненне аб спыненні агню, з папярэднім пагадненнем імкнуцца да міру. РСР меў найбольшую выгаду ад перамоваў і мог імкнуцца да паўаўтаноміі гэтак жа, як Паўднёвы Судан. Аднак перамовы былі сарваны абвінавачваннямі, што суданская армія пачала рэйды і паветраныя ўдары па вёсцы, дзе хаваліся баевікі, парушыўшы пагадненне па толу. РСР паабяцала байкот перамоў.

### Працяг канфлікту

Верталёт ВПС Судана, які ўдзельнічаў у баявых аперацыях супраць баевікоў.
Гл. таксама: Напад на Хасканіту (2007) і Масавыя забойствы ў Дарфуры (2020)
Увечары 29 верасня 2007 года больш за 1000 узброеных баевікоў суданскай вызваленчай арміі напалі на ваенную базу афрыканскіх міратворцаў у горадзе Хасканіта і пасля шматгадзіннага бою, захапіўшы на базе зброю, яны спалілі яе дашчэнту. У выніку гэтага нападу загінулі дзесяць міратворцаў, сем з якіх былі з Нігерыі. «Рух за роўнасць і справядлівасць», у сваю чаргу, абвінаваціў у інцыдэнце непасрэдна ўрадавыя войскі. Услед за гэтым суданская армія ўзяла Хасканіту, пасля чаго населены пункт быў цалкам спалены.

У ліпені 2020 года ў раёне гарадоў Кутум (14-га чысла), Абудос (24-га) і Мійстэры (з 25 па 26-га) адбыліся масавыя забойствы і сутыкненні. Кіраўніцтва Судана і сумесная місія Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і Афрыканскага саюза ў Дарфуры (ЮНАМІД) звязвалі масавыя забойствы з зямельнымі канфліктамі з-за правоў на занятак сельскай гаспадаркай, якія ўзніклі паміж неарабскімі племяннымі фермерамі-масалітамі і арабскімі плямёнамі бедуінаў, якіх урад лічыць адказнымі за напады.

31 жніўня 2020 года чатыры групоўкі (Рух за справядлівасць і роўнасць, Суданскі альянс, Збор сіл вызвалення Судана і адна фракцыя ВРС) падпісалі з новымі ўладамі (Суверэнны савет Судана) Джубінскае мірнае пагадненне. Яны прыпынілі антыўрадавую дзейнасць і далучыліся да працэсаў па дэмакратызацыі Судана.

Наступствы
----------

Гл. таксама: Крэйнікская разня, Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023) і Забойствы масалітаў у Дарфуры (2023)
У канцы красавіка 2023 года, на фоне супрацьстаяння паміж генераламі Бурханам і Дагала, канфлікт абвастрыўся: 28 красавіка ў рэгіёне адбыліся сутычкі арабаў з масалітамі.

Ваенныя злачынствы
------------------

Абодва бакі ў канфлікце абвінавачвалі адзін аднаго ў сур’ёзных парушэннях правоў чалавека, уключаючы масавыя забойствы, згвалтаванні і рабаванні мірных жыхароў. Крызіс прыняў міжнародныя маштабы, калі больш за сто тысяч бежанцаў, якія пераследваліся атрадамі «джанджавідаў», хлынулі ў суседні Чад, што прывяло да сутыкненняў паміж «джанджавідамі» і чадскімі памежнікамі. Былы дзяржсакратар ЗША Колін Паўэл ахарактарызаваў сітуацыю як генацыд або акты генацыду.

1 сакавіка 2012 года Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт міністра абароны Судана М. Хусейна па абвінавачванні ў здзяйсненні ваенных злачынстваў і злачынстваў супраць чалавечнасці ў Дарфуры ў 2003—2004 гадах.

Замежны фактар
--------------

Байцы міратворчага кантынгенту.
У 2004 годзе ў краіну была накіравана група назіральнікаў ААН, якая паступова вырасла да міратворчага кантынгенту. Адной з галоўных прычын гэтага можна лічыць гіганцкі паток бежанцаў, якія лінулі ў суседнія краіны, асабліва ў Чад. Гуманітарны крызіс таксама турбаваў Францыю, былую метраполію Чада, якая не жадала хаосу ў сваёй былой калоніі. Між тым французскія кампаніі асцерагаліся страты сваіх радовішчаў у Дарфуры.

Згодна з штогоднікам SIRPI, з 2001 па 2007 год асноўным прыхільнікам суданскага ўрада з’яўляліся Расія і Кітай. Так, у 2004 годзе на долю Расіі прыйшлося 99% ад агульнага ліку ваенных закупак Судана — 297 мільёнаў долараў. Паводле тых жа даных, РФ было пастаўлена ў Судан ў 2006 годзе 41%, а ў 2007 годзе 96% зброі і боепрыпасаў, на агульную суму ў 54 мільёна долараў. Аднак Кітай і Расія гэтыя абвінавачванні ў парушэнні эмбарга ААН на продаж зброі ўдзельнікам дарфурскага канфлікту адхілілі. Прадстаўнік Судана ў ААН таксама назваў гэтыя абвінавачванні неабгрунтаванымі.

Пэўную падтрымку ўладам аказалі таксама Іран і Беларусь. Паведамлялася, што прададзеныя ў 2000-я апошняй Судану БТРы і верталёты Мі-24 выкарыстоўваліся ў баях супраць дарфурскіх баевікоў.

Гл. таксама
-----------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дарфурскі канфлікт
* Другая грамадзянская вайна ў Судане
* Сутыкненні ў Паўднёвым Дарфуры
* Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле

Зноскі
------

1. ↑  Three Darfur factions establish new rebel group **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Sudan Tribune* (7 ліпеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 9 ліпеня 2017. Праверана 20 July 2017.
2. ↑  "Al Bashir threatens to 'disarm Darfur rebels' in South Sudan". *Radio Dabanga* [англійская]. 29 April 2015.
3. ↑  «Борьба достигает столицы Чада», Al Jazeera, 2 февраля 2008 года.
4. ↑  Afrol News - Eritrea, Chad accused of aiding Sudan rebels Архівавана 29 чэрвеня 2012. 7 de septiembre de 2007
5. ↑  
Archived copy **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 5 August 2012. Праверана 24 лістапада 2015. Sudan adjusting to post-Gaddafi era
6. ↑  Uganda Signals Diplomatic Breakthrough With Sudan on Rebels - Bloomberg
7. ↑  Sudan: Application for summonses for two war crimes suspects a small but significant step towards justice in Darfur | Amnesty International **(нявызн.)**.  Amnesty.org (27 лютага 2007). Праверана 24 March 2010.
8. ↑  : Le Secrétaire général et la Présidente de la Commission de l’Union africaine nomment M. Martin Ihoeghian Uhomoibhi, du Nigéria, Représentant spécial conjoint pour le Darfour et Chef de la MINUAD, *UN*, 27 October 2015
9. ↑  : Le Secrétaire général et l’Union africaine nomment le général de corps d’armée Frank Mushyo Kamanzi, du Rwanda, Commandant de la force de la MINUAD, *UN*, 14 December 2015
10. ↑  Military Balance 2007, 293.
11. ↑  : Faits et chiffres, *UN*, 26 October 2016
12. ↑  "Who are Sudan's Jem rebels?" **(нявызн.)**.  Al Jazeera.
13. ↑  : (5a) Fatalities by Year, Mission and Incident Type up to 31 Aug 2016, *UN*, 8 September 2016
14. ↑  Darfur Conflict **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Thomson Reuters Foundation. Архівавана з першакрыніцы 24 мая 2015. Праверана 28 верасня 2017.
15. ↑  Sudan **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *United to End Genocide*. Архівавана з першакрыніцы 13 ліпеня 2015. Праверана 28 верасня 2017.
16. ↑  "Q&A: Sudan's Darfur conflict". BBC News. 8 February 2010. Праверана 24 March 2010.
17. ↑  Reuters AlertNet – Darfur conflict **(нявызн.)**.  Alertnet.org. Праверана 24 March 2010.
18. ↑  The Prosecutor v. Omar Hassan Ahmad Al Bashir **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *International Criminal Court*. Архівавана з першакрыніцы 8 мая 2016. Праверана 24 April 2016.
19. ↑  de Waal, Alex (25 July 2004). "Darfur's Deep Grievances Defy All Hopes for An Easy Solution". *The Observer*. London. Праверана 13 January 2011.
20. ↑  "Rights Group Says Sudan's Government Aided Militias". *Washington Post*. 20 July 2004. Архівавана з арыгінала 4 January 2006. Праверана 14 January 2007.  
Darfur – Meet the Janjaweed **(нявызн.)**.  American Broadcasting Company (3 чэрвеня 2008). Праверана 16 July 2008.
21. ↑  Uppsala Conflict Data Program Conflict Encyclopedia, Sudan, one-sided conflict, Janjaweed – civilians Архівавана 22 сакавіка 2016.
22. ↑  BBC Staff (24 February 2009) «Who are Sudan’s Darfur rebels?» *BBC News*
23. ↑  Артур Блинов (2007-09-24). "Мир в обмен на нефть". Независимая газета.
24. ↑  "Омар аль-Башир в Лентапедии". "Лента.Ру". 2005.
25. ↑  С.Ю. Серёгичев (2006). "Возможные пути эволюции Республики Судан: факторы и условия". Институт Ближнего Востока.
26. ↑  "Will peace return to Darfur?". BBC News. 23 February 2010. Праверана 11 July 2010.
27. ↑  "Jem Darfur rebels snub Sudan peace talks over 'attacks'". BBC News. 4 May 2010. Праверана 11 July 2010.
28. ↑  Sudan deploys security forces after 120 dead, injured in attack in Darfur (англ.). *Middle East Monitor* (28 ліпеня 2020). Праверана 28 ліпеня 2020.
29. ↑  *Soudan : le gouvernement envoie l'armée au Darfour en proie à une flambée de violences* [*Sudan: the government sends the Army to Darfur after an eruption of violences*] [французская]. France TV info. Khartoum veut stopper les milices arabes proches de l'ancien président Omar el-Béchir qui terrorisent les populations dans l'ouest du pays [Cartum wants to stop the arab militias aligned with the old president Omar el Bechir who are terrorizing the West of the country.
30. ↑  *SudanTribune*. Minnawi warns against plans to attack Darfur joint force (англ.)  **(нявызн.)**?. *Sudan Tribune* (10 верасня 2023). Праверана 30 верасня 2023.
31. ↑  Clashes renew in West Darfur as food and water shortages worsen in Sudan violence **(нявызн.)**. *CNN* (28 красавіка 2023). Праверана 29 красавіка 2023.
32. ↑  Adam Jones (27 September 2006). *Genocide: A Comprehensive Introduction*. Routledge. p. 373. ISBN 978-1-134-25980-9.
33. ↑  Об изменениях в военно-политической обстановке на Ближнем Востоке и в Северной Африке (27 февраля – 4 марта 2012 года) **(нявызн.)**.  Институт Ближнего Востока. Праверана 7 сакавіка 2012.
34. ↑  Проектный блог по курсу "Конфликтология"
35. ↑  China, Russia deny weapons breach **(нявызн.)**.  BBC (8 мая 2007).
36. ↑  Тоp-10 обвинений Беларуси в сомнительных оружейных сделках
37. ↑  Торговля оружием и будущее Белоруссии
38. ↑  Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?

Літаратура
----------

* Flint, Julie; de Waal, Alexander (2005). *Darfur: A Short History of a Long War*. Zed Books. ISBN 978-1-84277-696-4. `{{cite book}}`: Няправільны `|ref=harv` (даведка)

Спасылкі
--------

* Photographer's Account - "The Cost of Silence: A Traveling Exhibition"

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 15560402r · GND: 7739406-9 · LCCN: sh2006006133 · NKC: ph603485 |