Групавое фота супрацоўнікаў Пецярбургскага ахоўнага аддзялення. 1905 г.
**Ахоўнае аддзяленне** (руск.: Охранное отделение), падрадзяленне дэпартамента паліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Імперыі, якое займалася палітычным вышукам. З моманту стварэння аддзяленне атрымала выключнае права вядзення аператыўна-вышуковай працы па палітычных злачынствах, як у Расіі, так і за мяжой.

Гісторыя
--------

Аддзяленне па ахове парадку і грамадскай бяспекі было створана ў 1866 г. у Санкт-Пецярбургу пасля замаху на Аляксандра II. Яно называлася *«Аддзяленне для прававодства спраў па ахоўванні грамадскага парадку і спакою ў Санкт-Пецярбургу»* і размяшчалася: спачатку на Вялікай Марской вуліцы, у доме № 40, затым, у доме № 24, на той жа вуліцы, і, нарэшце, на Гарохавай вуліцы, у доме № 2. 12 мая 1886 г. быў зацверджаны штат Санкт-Пецярбургскага Ахоўнага аддзялення, якое з 9 красавіка 1887 г. стала называцца *«Аддзяленнем па ахоўванні грамадскай бяспекі і парадку ў горадзе Санкт-Пецярбургу»*. Санкт-Пецярбургскае Ахоўнае аддзяленне, з'яўляючыся органам Дэпартамента паліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі, непасрэдна падпарадкоўвалася граданачальніку Санкт-Пецярбурга. Аддзяленне мела ў сваім складзе агульную канцылярыю, ахоўную каманду, Цэнтральны філёрскі атрад і Рэгістрацыйнае бюро. Агульная канцылярыя складалася з 8 сталоў.

Ахоўнае аддзяленне ў Маскве было створаная 1 лістапада 1880 г. па распараджэнні міністра ўнутраных спраў М. Т. Ларыс-Мелікава. Першапачаткова яно існавала як *«Сакрэтна-вышуковая аддзяленне пры Канцылярыі Маскоўскага обер-паліцмайстра»*. У 1881 г. яно было пераназвана ў *«Аддзяленне па ахоўванню грамадскай бяспекі і парадку ў горадзе Маскве»*. Маскоўскае Ахоўнае аддзяленне, таксама з'яўляючыся органам Дэпартамента паліцыі Міністэрства ўнутраных спраў, непасрэдна падпарадкоўвалася граданачальніку Масквы. У шэрагу выпадкаў Маскоўскае Ахоўнае аддзяленне ў сваёй вышуковай дзейнасці выходзіла за межы Масквы і Маскоўскай губерні, выконваючы функцыю агульнарасійскага цэнтра палітычнага вышуку. Непасрэдным выканаўцам гэтай задачы быў так званы «Лятучы атрад філёраў» або «Асобы атрад назіраючых агентаў», створаны ў 1894 г. пры Маскоўскім ахоўным аддзяленні. Узначальваў атрад Я. П. Меднікаў, непасрэдным кіраўніком якога быў начальнік Ахоўнага аддзялення С. В. Зубатаў. У 1902 г. «Лятучы філёрскі атрад» пры Маскоўскім ахоўным аддзяленні быў скасаваны; яго замянілі пастаянныя вышуковыя пункты, створаныя пры губернскіх жандарскіх упраўленнях і зноў сфарміраваны «Лятучы філёрскі атрад» пры Дэпартаменце паліцыі з найбольш вопытных філёраў Маскоўскага Ахоўнага аддзялення.

У 1890 г. з'явілася *«Аддзяленне па ахоўванні грамадскай бяспекі і парадку ў горадзе Варшава»*. 13 жніўня 1902 г. ў сувязі з ростам рэвалюцыйнага руху ствараюцца Ахоўныя аддзяленні ў гарадах: Вільня, Екацярынаславе, Казані, Кіеве, Адэсе, Саратаве, Тыфлісе, Харкаве. У кастрычніку 1902 г. выдаецца новы цыркуляр, звязаны з дзейнасцю ахоўнага аддзялення, якія ў межах свайго раёна павінны былі засяродзіць усю працу па вышуку. Жандарскія і паліцэйскія органы, атрымліваючы звесткі, якія адносяцца да роду дзейнасці ахоўнага аддзялення, павінны былі паведамляць іх ахоўнаму аддзяленню або пунктам вышука для распрацоўкі, ператрусаў, арыштаў і г.д.

14 снежня 1906 г. П. А. Сталыпін зацвярджае спецыяльнае Палажэнне аб Раённых ахоўных аддзяленнях. Яны ствараліся з мэтай «паспяховай барацьбы з рэвалюцыйным рухам, які выяўляецца ў цэлым шэрагу бесперапынна працягваючыхся тэрарыстычных актаў, аграрных беспарадкаў, узмоцненай прапаганды сярод сялян, у войску і ў флоце». На іх ускладалася задача аб'яднання ўсіх органаў палітычнага вышуку ў межах пэўнага раёна (які ахопліваў некалькі губерняў). Першапачаткова было створана 8 раённыя ахощныя аддзяленни, сярод іх 3 ахоплівалі ўкраінскія губерні (Паўднёва-Ўсходняе, Паўднёва-Заходняе і Паўднёвае), 3 размяшчаліся ў еўрапейскай частцы Расіі (Паўночнае, Цэнтральнае і Паволжскае), адно ў Прыбалтыцы (Прыбалтыйскае) і апошняе ўключала этнічныя беларускія губерні (Паўночна-Заходняе). Кіраўніцтва раённых ахощных аддзяленнящ сумяшчалася з пасадай кіраўніка мясцовага ахоўнага аддзялення. Паўночна-Заходняе раённае ахоўнае аддзяленне ўключала тэрыторыю сямі губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, а таксама Ковенскай і Смаленскай. У красавіку 1909 г. было ліквідавана Віленскае (гарадское) ахоўнае аддзяленне, а усе справы перададзены ў адпаведнае раённае ахоўнае аддзяленне.

Да 1914 г. ў краіне існавала 26 ахоўных аддзяленняў у розных губерніях і абласцях. У выніку Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. ахоўныя аддзяленні былі скасаваныя. Агульная колькасць супрацоўнікаў усіх ахоўных аддзяленняў была меней за тысячу чалавек, з якіх дзвесце працавалі ў Санкт-Пецярбургу. У большай частцы губерніяў было не больш за 2—3 супрацоўнікаў ахоўнага аддзялення. Акрамя афіцыйнага штата, ахоўнае аддзяленне мела спецыяльную агентуру — філёраў, якія ажыццяўлялі знешнее назіранне, і інфарматараў, укаранённых у палітычныя партыі.

Зноскі
------

1. ↑  Агентурная работа политической полиции Российской империи: сборник документов: 1880—1917 / сост. Е. И. Щербакова. — М.—СПб.: АИРО-XXI—Дмитрий Буланин, 2006. — 382 с.: табл. — С. 165. — («АИРО—первая публикация»; Т. 14). — ISBN 5-91022-024-1.

Спасылкі
--------

* Артыкул пра ахоўныя аддзяленні на сайце Агентура.ру Архівавана 1 лютага 2009.
* Ben B. Fischer, *Okhrana: The Paris Operations of the Russian Imperial Police*, CIA, 1997. Архівавана 20 снежня 2012.
* Дакументы па гісторыі ахоўных аддзяленняў Архівавана 15 кастрычніка 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 125535818 · GND: 4075574-5 · ISNI: 0000 0001 0705 3226 · LCCN: n80146710 · NKC: uk2015866976 · SUDOC: 034823611 · VIAF: 239004185, 311266810 |

 |