**Махмуд Джэляль Баяр** (турэцк.: Mahmut Celâl Bayar; 16 мая 1883 — 22 жніўня 1986) — турэцкі палітык і дзяржаўны дзеяч, трэці прэзідэнт Турцыі (з 1950 па 1960 гг.), прэм’ер-міністр Турцыі (з 1937 па 1939 гг.). Да 8 снежня 2008 г. з’яўляўся рэкардсменам па працягласці жыцця сярод кіраўнікоў дзяржаў, калі яго рэкорд пабіў Чаў Сэн Каксал Чхум  (руск.) (бел..

Біяграфія
---------

### Раннія гады

Баяр нарадзіўся 16 мая 1883 года ў в. Умурбей, каля г. Гэмлік, у сям’і рэлігійнага дзеяча і настаўніка, які пераехаў у Асманскую імперыю з Балгарыі падчас Руска-Турэцкай вайны. Пасля школы ён працаваў у судзе горада Гэмлік і ў мясцовым аддзяленні банка Ziraat Bankası. Затым, у 1906 г. ён працаўладкаваўся ў Deutsche Orientbank у Бурсе.

### Палітычная дзейнасць

У 1908 г. Баяр уступіў у добраахвотніцкі атрад Камітэта саюза і прагрэсу — палітычнай арганізацыі младатуркаў. Ён займаў пасаду генеральнага сакратара нядаўна заснаванага аддзялення ў Бурсце, а пазней ізмірскага аддзялення партыі.

У 1919 годзе Баяр быў абраны дэпутатам Асманскага парламента ў Стамбуле ад г. Сарухана. З-за незгоды з новай канстытуцыяй, вызначанай султанам, у 1920 годзе ён адправіўся ў Анкару, каб далучыцца да Мустафы Кемаля і турэцкага руха за незалежнасць. Ён стаў актыўным членам «*Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti*» (Асацыяцыі абароны правоў Анатоліі і Румеліі), палітычнай арганізацыі, утворанай пасля Першай сусветнай вайны. Ён стаў дэпутатам Бурсы ў нядаўна створаным Вялікім нацыянальным сходзе Турцыі. У тым жа годзе ён заняў пасаду намесніка міністра эканомікі, а 27 лютага 1921 г. быў прызначаны міністрам эканомікі. Ён кіраваў перагаворнай камісіяй падчас паўстання Этхэма. У 1922 годзе Баяр уваходзіў у склад турэцкай дэлегацыі падчас Лазанскай мірнай канферэнцыі ў якасці дарадцы Ісмета Інёню. Пасля выбараў у 1923 г. ён працаваў дэпутатам Ізміра ў парламенце. 26 жніўня 1924 г. засноваў у Анкары банк Türkiye İş Bankası, выкарыстоўваючы ў якасці капіталу залатыя зліткі, адпраўленыя мусульманамі Індыі для падтрымкі турэцкай вайны за незалежнасць. Да 1932 г. з’яўляўся дырэктарам гэтага банка.

### На чале дзяржавы

22 мая 1950 г. парламент выбраў Баяра прэзідэнтам Турцыі. Пасля быў пераабраны ў 1954 і 1957 гадах, 10 гадоў выконваў абавязкі прэзідэнта. У гэты перыяд яго прэм’ер-міністрам быў Аднан Мэндарэс. Падчас яго прэзідэнцтва 6-7 верасня 1955 г. адбыўся антыгрэчаскі стамбульскі пагром.

### Пераварот і адхіленне ад ўлады

27 мая 1960 года ўзброеныя сілы зладзілі дзяржаўны пераварот. 10 чэрвеня яны накіравалі Джэляля Баяра разам з Аднанам Мэндарэсам і некаторымі іншымі членамі ўрада і партыі на ваенны суд на востраве Ясіяда ў Мармурным моры. Яго і яшчэ 15 членаў партыі судзілі за парушэнне канстытуцыі і прысудзілі да расстрэлу. Пастанова ваеннага камітэта падцвердзіла смяротны прысуд Мэндарэсу, Зорлу і Палаткану, але пакаранне Баяру і астатнім 12 членам партыі было заменена на пажыццёвае зняволенне. Баяр быў адпраўлены ў турму ў Кайсеры, але яго вызвалілі 7 лістапада 1964 г. з-за кепскага стану здарояўя.

### Пазнейшыя гады і асабістае жыццё

Баяр быў памілаваны ў 1966 г. Поўныя палітычныя правы яму былі адноўлены ў 1974 годзе, але ён адмовіўся ад запрашэння стаць пажыццёвым членам Сената на той падставе, што чалавек можа прадстаўляць народ толькі ў выпадку яго абрання народам. Ён памёр 22 жніўня 1986 года ў Стамбуле ва ўзросце 103 гадоў пасля кароткай хваробы.

Быў бацькам траіх дзяцей.

Зноскі
------

1. 1 2  Mahmut Celâl Bayar // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324'></a>
2. ↑  *Brozović D. Ladan T.* Celal Bayar // Hrvatska enciklopedija — LZMK, 1999. — 9272 с. — ISBN 978-953-6036-31-8<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1264934'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q429032'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18446'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1789619'></a>
3. ↑  Dawletschin-Linder, Camilla (2003). *Diener seines Staates: Celal Bayar (1883—1986) und die Entwicklung der modernen Türkei* (in German). Otto Harrassowitz Verlag. p. 18. ISBN 9783447047401
4. ↑  Atasoy, Yildiz (2005-07-29). *Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State*. I.B.Tauris. p. 53. ISBN 9780857718334.
5. ↑
6. ↑

| ⛭Турцыя Прэзідэнты Турцыі |
| --- |
| 
* Мустафа Кемаль Атацюрк (1923—1938)
* Ісмет Інёню (1938—1950)
* Махмуд Баяр (1950—1960)
* Джэмаль Гюрсель (1961—1966)
* Джэўдэт Сунай (1966—1973)
* Фахры Каруцюрк (1973—1980)
* Кенан Эўрэн (1982—1989)
* Тургут Азал (1989—1993)
* Сулейман Дэмірэль (1993—2000)
* Ахмет Недждэт Сезер (2000—2007)
* Абдула Гюль (2007-2014)
* Рэджэп Таіп Эрдаган (з 2014)

 |

| ⛭Сцяг Турцыі Прэм’ер-міністры Турцыі |
| --- |
| Перыяд вайны за незалежнасць | Мустафа Кемаль Атацюрк (1920-1921) • Мустафа Феўзі Чакмак (1921-1922) • Рауф Арбай (1922-1923) • Алі Фетхі Ак'яр (1923) |  |
| Турэцкая Рэспубліка | Ісмет Інёню (1923-1924) • Ак'яр (1924-1925) • Ісмет Інёню (1924-1937) • Баяр (1937-1939 • Сайдам (1939-1942) • Сараджаглу (1942-1946) • Пекер (1946-1947) • Сака (1947-1949) • Шэмшэцін (1949-1950) • Мендэрэс (1950-1960) • Гюрсэль (1960) • Аздзілек (в.а.) • Ісмет Інёню (1961-1965) • Ургюплю (1965) • Дэмірэль (1965-19701 • Эрым (1971-1972) • Мелен (1972-1973) • Талу (1973-1974) • Эджэвіт (1974) • Ырмак (1974-1975) • Дэмірэль (1975-1977) • Эджэвіт (1977) • Дэмірэль (1977-1978) • Эджэвіт (1978-1979) • Дэмірэль (1979-1980) • Улусу (1980-1983) • Азал (1983-1989) • Базэр (в.а.) • Акбулут (1989-1991) • Йылмаз (1991) • Дэмірэль (1991-1993) • Інёню (в.а.) • Чылер (1993-1996) • Йылмаз (1996) • Эрбакан (1996-1997) • Йылмаз (1997-1999) Эджэвіт (1999-2002) • Гюль (2002-2003) • Эрдаган (2003-2014) • Давутаглу (2014-2016) • Йылдырым (2016-2018) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 146048060 · GND: 118849697 · GTAA: 80371 · ISNI: 0000 0000 8136 2361 · LCCN: n84017852 · NTA: 202333582 · SUDOC: 096184833 · VIAF: 177149196262274790651 |

 |