Выдзяленне латэкса з дрэва
**Латэкс** (англ.: latex, ням.: Latex m, Kautschukmilch f) — агульная назва эмульсій дысперсных палімерных часціц у водным растворы. У прыродзе сустракаецца ў выглядзе малака, якое вылучаюць розныя расліны, у прыватнасці бразільская гевея (*Hevea brasiliensis*), дзьмухавец (*Taraxacum*) і іншыя.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Сок-лактукарый  (руск.) (бел. *Lactuca virosa* пры высыханні мяняе колер з белага (надрэз ліста уверсе злева) на жоўта-буры (унізе справа)
*Латэкс* — мікрагетэрагенныя прыродныя (млечны сок каўчуканосных раслін) або штучныя сістэмы, якія прадстаўляюць сабой водныя дысперсіі калоідных каўчукавых  (руск.) (бел. часціц (глобул), стабілізаваных павярхоўна-актыўнымі рэчывамі эмульгатарамі.

Форма і памеры часціц латэксаў цесна звязаны з заканамернасцямі працэсу эмульсійнай полімерызацыі зыходных манамераў. Часціцы сінтэтычных латэксаў часцяком маюць сферычную або блізкую да яе форму. Латэксныя глобулы стабілізаваныя іанагенным павярхоўна-актыўным рэчывам часцей аніённага тыпу. Спантанна, з цягам часу або з прычыны спецыяльнай апрацоўкі (кіслотна-шчолачнай, гідрадынамічнай, тэмпературнай і пад іншым уздзеяннем) у латэкснай дысперсіі ўтвараюцца другасныя агрэгаты, якія нагадваюць гронкі. Першасныя глобулы ў такіх «гронках» зліпліся, але іх {{нп3|каалесценцыя||ru|Коалесценция}} не адбылася. У большасці выпадкаў латэксы не з’яўляюцца монадысперснымі і характарызуюцца той ці іншай ступенню полідысперснасці, якая, у сваю чаргу, залежыць ад умоў праходжання полімерызацыйнага працэсу. Як правіла, дыяметр першасных латэксных глобул складае 10-200 нм. У розных галінах прамысловасці шырока прымяняюцца ізапрэнавыя, бутадыенавыя, бутадыен-стырольныя  (руск.) (бел. бутадыен-метылстырольныя, хларапрэнавыя, ізабутылен-ізапрэнавыя, карбаксілатныя, акрылавыя, урэтанавыя  (руск.) (бел. і іншыя латэксы.

Атрыманне вырабаў з латэкса
---------------------------

На форму наносяць раствор солі, напрыклад, хлорыстага кальцыю  (руск.) (бел.. Затым апускаюць форму ў латэкс. Раствор солі змяшчае станоўча зараджаныя часціцы металу — катыёны. Пры унясенні формы ў латэкс з яе паверхні ўглыб латекса пачынаюць дыфундзіраваць катыёны. Сустракаючы на сваім шляху адмоўна зараджаныя часціцы латэкса, станоўча зараджаныя катыёны разражаюць іх, і каўчукавыя часціцы асядаюцьў выглядзе тонкага каўчукавага пласта на форме.

Латекс yа аснове натуральнага каўчуку
-------------------------------------

*Calotropis procera* — травяністая расліна, з якой вырабляюць латэкс. Пры пашкоджанні цэласнасці лісця латэкс працякае з пашкоджаных тканак
Таварны латекс на аснове натуральнага каўчуку (ЛН) — канцэнтраваны і стабілізаваны млечны сок бразільскай гевеі (*Hevea brasiliensis*). Змест сухога рэчыва ў зыходным соку складае 37-41 %, у таварным ЛН яго ўтрыманне павялічваецца да 58-75 %. Спосабы канцэнтравання — адстойванне і цэнтрыфугаванне; апошні метад найбольш эфектыўны і прадуктыўны.

Латэксные сумесі рыхтуюць увядзеннем у яго склад мноства інгрэдыентаў: вулканізавальных агентаў, паскаральнікаў і актыватараў вулканізацыі, антыаксідантаў, парашковых напаўняльнікаў, павярхоўна-актыўных рэчываў, антыстабілізавальных дабавак, якія спрыяюць зніжэнню ўстойлівасці калоіднай сістэмы, загушчальнікаў, пластыфікатараў  (руск.) (бел. пенагасільнікаў або, наадварот, стабілізатараў пены і гэтак далей. Пры вырабе сумесяў мэтазгодна выкарыстоўваць свежэпрыгатаваныя дысперсіі і эмульсіі інгрэдыентаў. Захоўваць іх варта ў ёмістасцях пры бесперапынным мяшанні, не дапушчаючы пенаўтварэння. Спачатку ў латэкс уводзяць стабілізатары, затым астатнія інгрэдыенты і, у апошнюю чаргу, перад непасрэдным ужываннем, дысперсію аксіду цынку. Для змешвання латэкса з эмульсіямі, дысперсіямі, растворамі выкарыстоўваюць эмаляваныя або абгумаваныя антыкаразійнымі пакрыццямі ёмістасці, забяспечаныя рубашкамі для астуджэння або нагрэву і мяшалкамі са зменнай частатой кручэння ў межах 30-40 аб/мін. Працягласць падрыхтоўкі сумесі — 30-60 хвілін. У шэрагу выпадкаў сумесь «выспявае» 6-24 гадзін пры тэмпературы +20…+60 °C і павольным мяшанні. Пры гэтым мяняюцца калоідна-хімічныя характарыстыкі сумесі (зніжаецца ўзровень pH, узрастае глейкасць і іншае), павышаецца яе аднастайнасць, палімер у сумесі часткова вулканізуецца, паляпшаюцца тэхналагічныя ўласцівасці сумесі.

Асноўную масу ЛН ужываюць для атрымання натуральных каўчукаў, каля 8-10 % — для атрымання латэксных вырабаў: пальчатак, метэаралагічных, радыёзондавых і шарапілотных абалонак, медыцынскіх вырабаў, гумовых нітак, губчатай гумы, лёгкага гумавага і спартыўнага абутку, латэксных клеяў рознага прызначэння: для скуры, гумы, металаў, для вытворчасці абутку, для налепвання карэньчыкаў вокладак кніг, заклейвання каробак, пакетаў, налепвання этыкетак, пры вырабе ліставай фанеры і іншых драўляных вырабаў, для прыклейвання паркета, лінолеўма, палімерных плітак да розных аснаванняў падлогі; у вытворчасці тэкстыльных матэрыялаў і дываноў (для злучэння баваўняных, ваўняных і ільняных нітак без утварэння вузлоў і тоўстых зморшчын), для вытворчасці абразіўных матэрыялаў у спалучэнні з меламіна-фармальдэгіднымі алігамерамі; для склейвання пенаполістыролу, пенарызіны  (руск.) (бел. ПВХ  (руск.) (бел.- матэрыялаў, для прыклейвання керамікі, шкла, металаў да паперы, тканіны, скуры, полістыролу і да іншых мяккіх і цвёрдых матэрыялаў.

Латэксы на аснове сінтэтычных каўчукаў
--------------------------------------

Латэксы на аснове сінтэтычных каўчукаў (ЛС) — калоідныя водныя дысперсіі сінтэтычных каўчукаў і іншых палімераў (полістырол, супалімеры стырола з 20-35 % (па масе) бутадыена), атрыманыя ў большасці выпадкаў эмульсійнай полімерызацыі аднаго або некалькіх дыенавых, вінільнага, вінілідэнавых і іншых манамераў  (руск.) (бел.. Некаторыя ЛС вырабляюць дыспергіраваннем у вадзе ў прысутнасці павярхоўна-актыўных рэчываў «гатовых» палімераў (бутылкаўчука, поліізапрэна СКІ-3, сілаксанавых і іншых СК — штучныя латэксы). Да ЛС адносяць таксама водныя дысперсіі тэрмапластаў (ПВХ  (руск.) (бел. ПВА  (руск.) (бел.), якія атрымліваюцца эмульсійнай або суспензийнай полімерызацыі. Важнымі характарыстыкамі для спажыўца з’яўляецца сярэдні памер глобул, рН асяроддзя і ўтрыманне сухога астатку: чым большы памер глобул, тым большага ўтрымання сухога астатку можна дамагчыся пры канцэнтравання ЛС, пры малых памерах глобул — вышэй стабільнасць ЛС.

Выкарыстанне
------------

Латэкс выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці як рэагент-флакулянт пры ўзбагачэнні карысных выкапняў  (руск.) (бел..

### Вырабы, зробленыя з дапамогай латэкса

Латэкс выкарыстоўваецца ў вытворчасці наступных вырабаў: эластычны бінт  (англ.) (бел. медыцынскі бандаж  (руск.) (бел. сціркі, паветраныя шарыкі, хірургічныя пальчаткі, бактэрыцыдны пластыр  (руск.) (бел. некаторыя віды абутку і прадметы адзення, катэтары  (руск.) (бел. прэзерватывы, соскі  (руск.) (бел. (пустышкі), некаторыя прадметы спартыўнага інвентара, некаторыя папружкі для гадзіннікаў, масажоры для зубоў, бялізнавая гумка, фарбы, розныя маскі, матрацы  (руск.) (бел. падушкі, лінолеум і іншыя.

Алергія на латэкс
-----------------

Пратэіны (бялкі), якія змяшчаюцца ў латэксе натуральнага каўчуку (таксама ў ківі), у нячастых выпадках (спадчынная схільнасць + сенсібілізацыя) могуць выклікаць алергію, якая звычайна выяўляецца ў выглядзе высыпанняў на скуры ў месцы судотыку з вырабамі, вырабленымі з натуральнага латекса (і далей), а таксама суправаджаецца цяжкасцю дыхання з падзеннем сасудзістага ціску (анафілактычны шок), раздражненнем насавых каналаў, у рэдкіх выпадках нават можа прывесці да смяротнага зыходу.

Эфектыўным спосабам збавення ад такой алергіі з’яўляецца пазбяганне кантакту з правакацыйным алергенам  (руск.) (бел.. Калі ў чалавека выяўлена алергія, то ён павінен старацца пазбягаць кантакту з любымі вырабамі, якія змяшчаюць натуральны каўчук. Замест гэтага выкарыстоўваюцца медыцынскія і бытавыя сродкі індывідуальнай абароны  (руск.) (бел. (пальчаткі, прэзерватывы), якія складаюцца з сінтэтычных эластычных субстанцый: поліўрэтану, нітрылу, ізапрэну, неапрэну  (руск.) (бел. стырол-бутадыену  (руск.) (бел. і г. д.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Латекс // Казахстан. Национальная энциклопедия (руск.). — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119653333 · GND: 4646133-4 · LCCN: sh85074851 · NDL: 00569303 · NKC: ph323403 |