recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Іван Удовін сын**, або **Іван Падвей** — персанаж усходнеславянскіх чарадзейных казак, юнак-асілак. Сын царскай дачкі, якая нарадзіла яго ад падвею (ветру). Валодае незвычайнай сілаю, вялікім розумам і маладзецкай адвагаю. Гераічныя рысы ў вобразе спалучаюцца настолькі цэласна, што ён становіцца падобным да быліннага героя-асілка. Казкам пра яго ўласціва вострая сацыяльная накіраванасць: асілак змагаецца з царом (Змеем, Кашчэем) і іншымі прыгнятальнікамі. Вобраз Івана Удовіна сына сустракаецца ў беларускім, рускім і ўкраінскім фальклоры.

Літаратура
----------

* Іван Удовін сын // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 146. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Грэбнеў.
**Мікалай Рыгоравіч Грэбнеў** (нар. 11 верасня 1948, Горкі) — савецкі лёгкаатлет, спецыяліст па кіданні дзіды. Выступаў за зборную СССР па лёгкай атлетыцы ў 1970-х гадах, уладальнік сярэбранага медаля чэмпіянату Еўропы, пераможца Кубка Еўропы, пераможца першынстваў усесаюзнага і рэспубліканскага значэння. Прадстаўляў горад Віцебск і спартыўнае таварыства «Ураджай». Майстар спорту СССР міжнароднага класа.

Біяграфія
---------

Мікалай Грэбнеў нарадзіўся 11 верасня 1948 года ў Горкім. Займаўся лёгкай атлетыкай у Віцебску, выступаў за Беларускую ССР і добраахвотнае спартыўнае таварыства «Ураджай». Праходзіў падрыхтоўку пад кіраўніцтвам А. Петрачэнкавай.

Упершыню заявіў пра сябе ў кіданні дзіды на ўсесаюзным узроўні ў сезоне 1971 года, калі на чэмпіянаце краіны ў рамках V летняй Спартакіяды народаў СССР у Маскве з вынікам 81,14 стаў сярэбраным прызёрам.

У 1974 годзе выйграў сярэбраны медаль на чэмпіянаце СССР у Маскве (83,60).

На VI летняй Спартакіядзе народаў СССР, якая прайшла ў 1975 годзе ў Маскве, з вынікам 83,28 перасягнуў усіх сапернікаў у кіданні дзіды і заваяваў залаты медаль. Патрапіўшы ў склад савецкай зборнай, выступіў на Кубку Еўропы ў Ніцы — заняў у сваёй дысцыпліне першае месца, паказаўшы вынік 84,30 метра.

У 1976 годзе ўзяў бронзу на чэмпіянаце СССР у Кіеве (83,90).

У 1977 годзе атрымаў перамогу на чэмпіянаце СССР у Маскве (86,54) і на Кубку Еўропы ў Хельсінкі (87,18).

Прадстаўляў Савецкі Саюз на чэмпіянаце Еўропы 1978 года ў Празе — тут кінуў дзіду на 87,82 метра і стаў сярэбраным прызёрам, саступіўшы толькі немцу Міхаэлю Вессінгу.

За выдатныя спартыўныя дасягненні ўдастоены ганаровага звання «Майстар спорту СССР міжнароднага класа».

Зноскі
------
Эні Кені і Крыстабель Панкхёрст з плакатам *Галасавання для жанчын* 1908 год.
**Першая хваля фемінізму** (або **старая хваля**) — вызначэнне з’яў і тэндэнцый, звязаных з барацьбой еўрапейскіх і амерыканскіх жанчын за роўныя правы ў ХІХ — пачатку ХХ ст. Асноўная тэндэнцыя фемінізму першай хвалі мела ліберальны характар ​​і была накіравана на змены прававых сістэм, у першую чаргу прадастаўлення жанчынам выбарчых правоў. Назва «першая хваля» была дадзена ёй у 1970-я гады феміністкамі, якія называлі сябе другой хваляй фемінізму.=

Рухі за пашырэнне правоў жанчын пачаліся значна раней за ХХ ст. «Протафеміністкі», якія працавалі ў XV-XVII ст. уключаюць Агрыпа Неттэсгеймскага, Мадэрату Фонтэ, Эн Брэдстрыт і Франсуа Пулен дэ ла Барэ.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Усеня.

**Сяргей Усеня** (нар. 4 сакавіка 1988, Мінск) — беларускі футбаліст, абаронца клуба «Смаргонь».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец мінскай футбольнай школы «Алімпія», з 2004 года пачаў выступаць за дубль барысаўскага БАТЭ. У асноўную каманду прабіцца не здолеў, таму стаў аддавацца ў арэнды ў клубы Першай лігі, як то «Хваля», «Белшына», «Баранавічы», «Рудзенск». 

У сакавіку 2011 года падпісаў кантракт з жодзінскім «Тарпеда», дзе гуляў за дубль. У ліпені быў аддадзены ў арэнду ў «Гарадзею», дзе здолеў замацавацца і на наступны сезон перайшоў у гэты клуб на трывалай аснове.

У лютым 2015 года пераехаў у чэмпіянат Арменіі, стаўшы іграком клуба «Алашкерт», куды яго запрасіў іншы беларус Станіслаў Гнядзько. У студзені 2016 года вярнуўся ў «Гарадзею», якая выйшла ў Вышэйшую лігу. У складзе «Гарадзеі» замацаваўся ў якасці асноўнага правага абаронцы. У студзені 2017 года на два гады падоўжыў кантракт з клубам. У сезоне 2017 стаў часцей выхадзіць на замену, гуляў пераважна злева ў абароне. У сезоне 2018 зноў стаў звычайна гуляць у стартавым складзе.

У лістападзе 2018 года падоўжыў кантракт з «Гарадзеяй» на сезон 2019. У сезоне 2019 часцей заставаўся на лаўцы запасных, прыцягваўся да дубля, у верасні і кастрычніку не гуляў з-за траўмы. У снежні 2019 года падоўжыў кантракт з клубам на наступны сезон. 2020 год пачынаў у стартавым складзе каманды, аднак у маі атрымаў траўму, з-за якой выбыў да канца года.

У студзені 2021 года трэніраваўся з «Крумкачамі», а неўзабаве адправіўся на прагляд у брэсцкае «Дынама» і ў лютым падпісаў кантракт. У складзе брэсцкага клуба выкарыстоўваўся як ігрок ратацыі, часцей заставаўся на лаўцы запасных.

У пачатку 2022 года трэніраваўся з бабруйскай «Белшынай», а ў сакавіку стаў іграком «Смаргоні».

Зноскі
------

1. ↑  Sergey Usenya // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Усеня перешел в "Торпедо"
5. ↑  Защитник «Торпедо» Сергей Усеня отдан в аренду «Городее»
6. ↑  Сергей Усеня продолжит карьеру в Армении
7. ↑  Сергей Усеня стал игроком "Городеи"
8. ↑  Усеня, Колядко и Воловик продлили контракты с "Городеей"
9. ↑  Лебедев, Башилов, Павлючек и еще пять игроков продлили контракты с "Городеей"
10. ↑  «Городея» объявила о продлении контракта с Усеней и уходе Ровбута
11. ↑  Усеня продолжит карьеру в брестском "Динамо"
12. ↑  Сергей Усеня подписал контракт со "Сморгонью"

Спасылкі
--------

* Профіль на сайце *kick-off.by* (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |

| ⛭ Смаргонь |
| --- |
| 
* 1 Лапко (б)
* 2 Дак
* 3 Інтсоен (к)
* 4 Жукаў
* 6 Селязнёў
* 7 Капыціч
* 9 Пашкевіч
* 12 Ахрамчук (б)
* 14 Шубовіч
* 16 Велясюк (б)
* 20 Коваль
* 23 Горбач
* 27 Гаявы
* 30 Дубіцкі
* 71 Станкевіч
* 77 Аўгусціновіч
* 89 Камара
* Аскараў
* Леановіч
* Луцэвіч
* Міхайлаў
* Сагітаў
* галоўны трэнер: Ігар Слесарчук

 |
**Зе́мская рэфо́рма** — адна з ліберальных рэформ Аляксандра II у Расійскай імперыі, якая прадугледжвала стварэнне органаў сістэмы мясцовага самакіравання ў сельскай мясцовасці, праведзена ў 1864 годзе. Органы, створаныя ў выніку рэформы называліся земскімі ўстановамі альбо земствамі.

Рэформа ў Расійскай імперыі была выклікана патрэбай дастасаваць самадзяржаўны лад да патрэб капіталістычнага развіцця, а таксама жаданнем расійскіх уладаў перацягнуць на свой бок лібералаў у барацьбе з рэвалюцыйным рухам. Была праведзена ў 1864 годзе ў 34 губернях еўрапейскай часткі Расіі і Вобласці Войска Данскога. Рэформа не пашыралася на нацыянальныя ўскраіны, у тым ліку на Беларусь і Літву, бо расійскі ўрад баяўся, што мясцовае самакіраванне будзе падпарадкавана «польскім» (каталіцкім) памешчыкам, якія былі бальшынёй землеўласнікаў на гэтых землях і пасля паўстанняў 1830—1831 і 1863—1864 гадоў лічыліся нядобранадзейнымі. У перыяд контррэформ палажэннем 1890 года дзейнасць земстваў была абмежавана.

15 красавіка 1903 года ўведзена «Палажэнне аб кіраванні земскай гаспадаркай у губернях Віленскай, Віцебскай, Валынскай, Гродзенскай, Кіеўскай, Ковенскай, Мінскай, Магілёўскай і Падольскай». Спачатку яно было пашырана на Віцебскую, Магілёўскую і Мінскую губерні, а 9 траўня 1904 года — на астатнія губерні. Паводле палажэння 1903 года ствараліся губернскія і павятовыя камітэты ў справах земскай гаспадаркі, кіраванне якой было сканцэнтравана ў губернскім горадзе ў руках асоб, якія не належалі да плацельшчыкаў земскіх падаткаў, распарадчых павятовых органаў не было, гласных ад памешчыкаў і сялян прызначала адміністрацыя. 27 сакавіка 1911 года прынята «Палажэнне аб земскіх установах», на Беларусі пашырана толькі на Віцебскую, Магілёўскую і Мінскую губерні (з 35 беларускіх паветаў земствы ўведзены ў 25). У аснову выбарчай сістэмы былі пакладзены саслоўны і маёмасны цэнзы. Выбаршчыкі падзяліліся на 3 курыі: павятовых землеўладальнікаў, гарадскіх выбаршчыкаў і выбарных ад сельскай грамады. Выбарчая палітыка забяспечвала перавагу ў земствах памешчыкам і чыноўнікам. Рабочыя, дробная буржуазія і інтэлігенцыя ў выбарах не ўдзельнічалі. Паводле Палажэння ствараліся губернскія і павятовыя земскія сходы і земскія ўправы. Яны займаліся толькі мясцовымі гаспадарчымі справамі, не мелі прымусовай улады, права зносін паміж сабой, дзейнасць кантралявалася цэнтральнай адміністрацыяй.

Крыніцы
-------

1. 1 2  ЭГБ 1996, с. 445.

Літаратура
----------

* *Софія Самуэль.* Земская рэформа // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 445. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.

Спасылкі
--------



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Карміэль** (іўр.: כַּרְמִיאֵל) — горад у Ізраілі. Размешчаны ў Заходняй Галілеі, за 35 км ад Цверыі, 22 км ад Ака, 45 км ад Хайфы. Насельніцтва на 2016 год — 44 858 чалавек. Горад заснаваны ў 1964 годзе. Камерцыйны, культурны і індустрыяльны цэнтр рэгіёна. Размешчаны за 20 км ад узбярэжжа Міжземнага мора. Вышыня над узроўнем мора — ад 250 да 400 м. Рэльеф горада — гарысты. Горад размешчаны за 26 км ад Тыверыядскага возера. Клімат у горадзе горны, з адносна нізкай вільготнасцю: 55 % з красавіка па кастрычнік і 65-70 % з лістапада па сакавік.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Câmpulung Moldovenesc[d], Румынія
* Берат, Албанія
* Дэнвер, ЗША
* Кішварда[d], Венгрыя
* Мец, Францыя
* Пітсбург, ЗША
* Хамар, Нарвегія
* Шарлотэнбург-Вільмерсдорф, Германія

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карміэль
* Афіцыйны гарадскі сайт (муніцыпалітэт) Архівавана 14 студзеня 2020.
Гарыга
**Гарыга** (фр.: garrigue і акс.: garriga) — разрэджаныя зараснікі нізкарослых вечназялёных кустоў, галоўным чынам *Quercus dumosa* і пальмы *Chamaerops*. Таксама могуць быць чабор (*Thymus*), размарын (*Rosmarinus*), жаўтазель (*Genista*) і іншыя расліны. Можна сустрэць у Міжземнамор’і, у менш сухім клімаце, чым фрыгана, на камяністых схілах, на месцы зведзеных перавыпасам і паламі лясоў з Quercus ilex.

Гарыга тыповая для мноства астравоў Міжземнага мора.

Гл. таксама
-----------

* Расліннасць Міжземнамор’я
* Маквіс

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гарыга на Вікісховішчы |

* Слоўнікі і энцыклапедыі на Акадэміка http://dic.academic.ru

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
Артыкул пра газету. Іншыя значэнні паняцця «беларускі народ» гл. на старонцы Беларускі народ (значэнні).
**«Беларускі народ»** — грамадска-палітычная, эканамічная і літаратурная газета, заснаваная Міністэрствам Беларускіх спраў Літоўскай Тарыбы. Выходзіла на беларускай і рускай мовах у Гродне (20 студзеня 1919 — 5 лютага 1919 г.). Выйшла 2 нумары. Рэдактар М. Засецкі.

Інфармавала пра работу беларускіх арганізацый і дзяржаўных структур. Апублікавала першыя заявы Народнага сакратарыята БНР, пратэст беларускіх арганізацый супраць намеру польскага ўрада правесці выбары у сейм на Гродзеншчыне, якая на той час не ўваходзіла ў склад польскай дзяржавы, інфармацыю пра адкрыццё ў шэрагу гарадоў Беларусі аддзелаў Беларускага культурна-асветніцкага таварыства «Бацькаўшчына» і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ліс, А. С. «Беларускі народ» / А. С. Ліс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).. — С. 449.
* Ліс, А. С. «Беларускі народ» / А. С. Ліс // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.. — С. 438.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Булыка.

**Галіна Аляксандраўна Булыка** (нар. 6 снежня 1960, в. Асава, Воранаўскі раён, Гродзенская вобласць) — беларуская пісьменніца, перакладчыца.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў. Бацька — вядомы беларускі мовазнавец Аляксандр Булыка. У 1966 годзе сям’я пераехала ў Мінск. Скончыла хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1983). Працавала стажорам-даследчыкам у Інстытуце фізіка-арганічнай хіміі АН БССР, выхавальніцай у рабочым інтэрнаце Мінскага матацыклетнага і веласіпеднага завода, інжынерам-наладчыкам Упраўлення пусканаладачных работ трэста «Аўтарэмбудмантаж» Мінаўтапрама СССР. У 1989 годзе скончыла Вышэйшыя літаратурныя курсы ў Маскве. Сябра Саюза пісьменнікаў СССР і Саюза пісьменнікаў БССР (Саюз беларускіх пісьменнікаў) з 1987 года. Працавала ў газетах «Культура», «Рэспубліка», часопісах «Крыніца», «Беларуская думка». З 2004 года — галоўны рэдактар часопіса «Coiled Tubing Times» («Час калцюбінга»).

Творчасць
---------

З вершамі ўпершыню выступіла ў друку ў 1975 годзе (часопіс «Бярозка). Аўтарка падборкі вершаў «Дзень нараджэння снежня» ў калектыўным зборніку «Сцяжына» (1983), зборнікі паэзіі «Сінтэз» (1986), «Турмалін» (1994). Вершы друкаваліся ў часопісах «Полымя», Маладосць», «Юность», «Сибирские огни» і інш.

Пад псеўданімам Вікторыя Васільева выпусціла раман «Здабыццё шчасця» (Вільня-Мінск: Паліна, 1996), пад псеўданімам Галіна Яхантава — раман «Сны Анастасіі» (М.: Вагрыус, 1996); «Чорная ружа Анастасіі» (М.: Вагрыус, 1997), пад псеўданімам Галіна Шарэўская — раман «Усход кахання» (М.: Яуза, 1997), пад псеўданімам Эліс Фокс — раман «Беласнежка і Чарнадымка» (Мінск, 1998). Друкуецца таксама пад псеўданімамі Алена Лісоўская і Алена Сахарава. Пераклала раман Яна Флемінга «Шпіён, які мяне кахаў» (М.: Дайджэст, 1991).

Зноскі
------

1. ↑  Галіна Булыка // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі; нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 71—72.
2. ↑  Пераклады Галіны Булыкі **(нявызн.)**.

Літаратура
----------

* Дранько-Майсюк Л. В. З табою: з Галінай Булыка гутарыць Л. Дранько-Майсюк // Крыніца, 1994, № 7
* Рубанаў У. На востраве тайны: будзённае і вечнае ў паэзіі Галіны Булыка // Крыніца, 1995, № 8
* Кавалёў С. Партрэт шкла // Маладосць, 1989, № 5
* Шматкова И. И. Художественный мир поэзии Галины Булыко // Язык в сфере профессиональной коммуникации: сборник материалов Международной научно-практической конференции, г. Орел, ноябрь 2020 г. — Орел, РАНХиГС, Ин-т управления, 2020

Спасылкі
--------

* Галіна Булыка. Механічны сусвет. З нізкі вершаў
* Галіна Булыка. Мы больны Беларусью // Сибирские огни, 2009, № 2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 9729154260891324480004 · БАП: 131963 |
**«Гадзіннік спыніўся апоўначы»** — савецкі мастацкі фільм на тэму нацысцкай акупацыі Беларусі, створаны на кінастудыі «Беларусьфільм». Прэм’ера фільма ў савецкіх кінатэатрах адбылася 27 лютага 1959 года.

Сюжэт
-----

У аснове сюжэту фільма ляжаць рэальныя падзеі, якія адбываліся ў акупаваным германскімі войскамі Мінску: у прыватнасці, аперацыя партызан на чале з Аленай Мазанік па ліквідацыі генеральнага камісара Генеральнай акругі Беларусь рэйхскамісарыята Остланд Вільгельма Кубэ.

Па сюжэце фільма атраду партызан пад кіраўніцтвам Ганны Чорнай (Марыя Осіпава) і пры ўдзеле нявопытнай разведчыцы Марыны Казаніч трэба будзе знішчыць мінскага гаўляйтара Вільгельма фон Каўніца.

Літаратура
----------

* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database |
**Пайкс-Пік** (англ.: Pikes Peak) — гара ў цэнтральнай вобласці ЗША, у штаце Каларада, у ланцугу Скалістых гор. Размешчана за 16 км на захад ад Каларада-Спрынгс. Самая паўднёвая вяршыня адгор’я Фронт-Рэндж, паднімаецца ў Паўднёвым Парку на вышыню 4301 метр над узроўнем мора. Пайкс-Пік названы ў гонар даследчыка Зебулона Пайка і з’яўляецца Нацыянальным гістарычным помнікам.

Пайкс-Пік складзены характэрным ружовым гранітам, які так і называецца граніт Пайкс Пік. Колер яго абумоўлены вялікай колькасцю палявога шпата. Тут знаходзіцца адна з найважнейшых метэаралагічных станцый ЗША. У 1899 годзе Пайкс-Пік стаў месцам для эксперыментаў, якія праводзіў электратэхнік, вынаходнік Нікола Тэсла.
**Абмен крыптавалют**, або **біржа лічбавых валют** — гэта бізнес, які дазваляе кліентам гандляваць крыптавалютамі або лічбавымі валютамі на іншыя актывы, такія як звычайныя фіатныя грошы або іншыя лічбавыя валюты. Біржы могуць прымаць плацяжы па крэдытных картах, электронныя пераклады або іншыя формы аплаты ў абмен на лічбавыя валюты або крыптавалюты. Біржа крыптавалют можа быць маркет-мейкерам, які звычайна прымае спрэды паміж прапановамі і прапановамі як камісію за транзакцыі за свае паслугі або, як адпаведная платформа, проста бярэ плату.

Некаторыя брокерскія кампаніі, якія таксама сканцэнтраваны на іншых актывах, такіх як акцыі, такія як Robinhood і eToro, дазваляюць карыстальнікам купляць, але не выводзіць крыптавалюты на кашалькі з крыптовалютой. Аднак спецыяльныя біржы крыптавалют, такія як Binance і Coinbase, дазваляюць зняцце крыптавалют.

На 2023 год аб’ём рынку крыптавалют складае больш за адзін трыльён долараў, што гаворыць аб высокай зацікаўленасці да лічбавых валют і дэцэнтралізаваных фінансаў. Зьяўляюцца сотні і тысячы новых віртуальных валют.

Зноскі
------

1. ↑  *Maheshwari, Rashi*. What Are Crypto Exchanges And How Do They Work (англ.)  **(нявызн.)**?. *Forbes Advisor* (30 чэрвеня 2023). Праверана 6 студзеня 2024.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Берлін-Тэгель.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Берлін.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тэгель.

Размяшчэнне аэрапортаў у Берліне і наваколлях.
Дыспетчарская вежа і галоўны будынак
Галоўны будынак (тэрміналы А і В) і збудаванні ў паўднёвай частцы аэрапорта (тэрміналы D і Е) з вышыні птушынага палёту
**Аэрапорт Берлін-Тэгель імя Ота Ліліенталя** (ням.: Flughafen Berlin-Tegel «Otto Lilienthal») — аэрапорт у Берліне, пасля закрыцця ў кастрычніку 2008 года Тэмпельхофа з'яўляецца адзіным дзеючым аэрапортам у горадзе. Размешчаны ў раёне Тэгель адміністрацыйнай акругі Райнікэндорф.

На месцы будучага аэрапорта ў 1930 года адкрыўся ракетны палігон. Аэрапорт быў пабудаваны ў 1948 годзе і з 1988 года носіць імя Ота Ліліенталя. Для многіх авіякампаній і пасажыраў (пераважна з заходняй часткі горада) Тэгель з'яўляецца любімым аэрапортам, таму магчымасцяў для запуску новых рэйсаў і стаянкі новых самалётаў практычна няма. Эксплуатантам аэрапорта з'яўляецца «Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH» (BFG).

Гісторыя
--------

Ракетны палігон Тэгель быў урачыста адкрыты 27 верасня 1930 года Рудольфам Небелем. З пачаткам блакады Берліна ў 1948 годзе было пачата будаўніцтва па тых часах самай доўгай узлётна-пасадачнай паласы даўжынёй 2400 м. Будаўніцтва было завершанае за два месяцы. Першы самалёт прызямліўся на ёй 5 лістапада 1948, а афіцыйнае адкрыццё адбылося толькі ў канцы снежня.

Аэрапорт адкрыўся для грамадзянскіх авіяперавозак 2 студзеня 1960 года. З 1975 года па 1985 гады Тэгель быў адзіным пасажырскім аэрапортам Заходняга Берліна: Тэмпельхоф быў зачынены для грамадзянскай авіяцыі. Пасля аб'яднання Германіі ў Тэгель пачалі ажыццяўляцца рэйсы авіякампаніі «Lufthansa», якая не мела гэтай магчымасці ў сувязі з асаблівымі правамі саюзнікаў пасля Другой сусветнай вайны.

У 2005 годзе пасажыраабарот павялічыўся на 4,4% і дасягнуў 11.530.000 чалавек. З 2008 года Тэгель з'яўляецца адзіным аэрапортам Берліна.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Аэрапорт Берлін-Тэгель**

| ⛭Германія Аэрапорты Германіі |
| --- |
| Дзеючыя | 
* Берлін-Тэгель
* Берлін-Шонефельд
* Браўншвейг/Вольфсбург
* Брэмен
* Вецэ
* Гамбург
* Гановер-Лангенхаген
* Дортмунд
* Дрэздэн
* Дзюсельдорф
* Карлсруэ/Бадэн-Бадэн
* Зігерланд
* Зюльт
* Кёльн/Бон
* Лейпцыг/Хале
* Любек
* Мангейм
* Меміинген
* Мюнхен
* Мюнстэр/Оснабрук
* Нойбрандэнбург
* Нюрнберг
* Падэрборн/Ліпштат
* Ростак-Лагэ
* Саарбрукен
* Франкфурт-на-Майне
* Франкфурт-Ган
* Фрыдрыхсхафен
* Херынгсдорф
* Цвайбрукен
* Шверын-Пархім
* Штральзунд-Барт
* Штутгарт
* Эрфурт

 |
| Іншыя | 
Будуюцца
Берлін-Брандэнбург
Закрытыя
Берлін-Тэмпельгоф
Іаханісталь
Мюнхен-Рым
Спецыяльныя
Гамбург-Фінкенвердэр
 |
Аятала **Махамед Бахр аль-Улум** (араб. محمد بحر العلوم‎‎; 17 снежня 1927, Эн-Наджаф, Каралеўства Ірак — 7 красавіка 2015, Эн-Наджаф, Ірак) — іракскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, двойчы старшыня Часовага кіраўнічага савета Ірака (ЧКСІ).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і рэлігійнага, сацыяльнага і палітычнага гісторыка. Атрымаў тэалагічную адукацыю ва Універсітэце Эн-Наджафа, у 1979 г. атрымаў ступень доктара філасофіі шарыяту ў Карскім універсітэце.

З’яўляўся рэлігійным апанентам свецкай баасісцкай улады на чале з Садамам Хусейнам. Меў сувязі з ісламскай групоўкай Джамаат аль-Улама, быў вучнем вялікага аяталы Мухсін аль-Хакіма і актыўна ўзаемадзейнічаў з радыкальна-шыіцкай партыяй Дава. Быў першым святаром Ірака, які падпісаў дакумент «Дэмакратыя і правы чалавека ў Іраку» (1988), у якім утрымліваліся даныя адносна парушэння правоў чалавека рэжымам Садама Хусейна.

У 1989 голзе разам з сынам аль-Хакіма Мухамедам ён быў вымушаны бегчы з Ірака. Жыў у Лондане. У 1992 г. быў абраны членам іракскага нацыянальнага кангрэса, са складу якога выйшаў у 1995 г. Разам з Барзані і Талабані ўваходзіў у склад дэлегацыі іракскай апазіцыі, якая наведала Вашынгтон, каб прадставіць пазіцыю Кангрэса адносна сітуацыі ў Іраку.

Пасля звяржэння Садама Хусейна быў уключаны ў склад праамерыканскага Часовага кіраўнічага савета, нягледзячы на тое, што скептычна выказваўся адносна ўмяшання ЗША ў справы краіны.

У ліпені 2003 г. быў абраны старшынёй савета, падаў у адстаўку пасля забойства Мухамеда аль-Хакіма ў знак пратэсту супраць няздольнасці ўсталяваць закон і парадак. Аднак неўзабаве ён вярнуўся ў склад савета, займаў пасаду яго старшыні ў сакавіку 2004 года.

Яго сын, Мухамед Бакр аль-Улум, займаў пасаду міністра нафты Ірака (2003—2004 і 2005).

Зноскі
------

1. ↑  "Who's Who in Post-Saddam Iraq". BBC News.
2. ↑  "Chinese President meets with Bahr Al-Aloom". Bahrain News Agency. 26 March 2004. Архівавана з арыгінала 24 чэрвеня 2007. Праверана 1 February 2011.
3. ↑  Bio **(нявызн.)**. *rudaw.net*.
4. ↑  Andrew Finkel and Hazhir Teimourian. *Turkey claims victory after forces pursue Kurds deep into Iraq*, The Times, 2 November 1992.
5. ↑  *Revolutionary and dissident movements of the world* (4th ed.). London: Harper. 2004. p. 208. ISBN 978-0-9543811-2-7. Праверана 1 February 2011.
**Паўстанне ў Паўночным Чадзе** — узброеныя выступленні ў паўночных рэгіёнах Чада.

Ход падзей
----------

У 2016 годзе Фронт перамен і згоды ў Чадзе (ФПЗЧ) і Савет ваеннага камандавання выратавання рэспублікі (СВКВР) пачалі паўстанне супраць урада Чада. Са сваіх тылавых баз у Паўднёвай Лівіі паўстанцы здейснялі рэйды на Паўночны Чад, імкнучыся зрынуць урад прэзідэнта Ідрыса Дэбі, які знаходзіўся ва ўладзе з моманту дзяржаўнага перавароту ў снежні 1990 года.

У ліпені 2017 года СВКВР пачаў наступленне на Куры Бугудзі, імкнучыся захапіць кантроль над рэгіёнам і яго прыбытковымі руднікамі. Напад паспяхова адбіты ўрадавымі войскамі. У жніўні паўстанцы распачалі другую атаку, факт якой урад Чада адмаўляў. 11 жніўня 2018 года СВКВР здзейсніў яшчэ адну атаку ў Куры Бугудзі.

11 красавіка 2021 года ў Чадзе адбыліся прэзідэнцкія выбары. У той жа дзень ФПЗЧ разгарнуў буйное наступленне. Дзеючы прэзідэнт Ідрыс Дэбі, які адбыў пяць тэрмінаў запар, балатаваўся шосты раз. Папярэднія вынікі, апублікаваныя 19 красавіка, паказалі, што Дэбі перамог у прэзідэнцкай гонцы, набраўшы 79% галасоў. Аднак сам прэзідэнт загінуў 20 красавіка падчас баявых дзеянняў. Пасля ўлада перайшла да ваеннай хунты на чале з яго сынам Махаматам Дэбі Ітна. Было абвешчана, што часовы ўрад будзе дзейнічаць на працягу васемнаццаці месяцаў, а затым у краіне пройдуць новыя выбары.

Гл. таксама
-----------

* Першая грамадзянская вайна ў Чадзе
* Другая грамадзянская вайна ў Чадзе

Зноскі
------

1. ↑  Fighters from new rebel group attack Chad soldiers at Libya border (англ.)  **(нявызн.)**?. *Yahoo News* (24 жніўня 2018). Праверана 20 красавіка 2021.
2. ↑  Des « mercenaires étrangers » en Libye, une stratégie à risque
3. ↑  Takadji, Edouard; Larson, Krista (18 April 2021). "Chad army claims it has stopped rebel drive toward capital". *Washington Post*. Архівавана з арыгінала 20 красавіка 2021. Праверана 19 April 2021. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка); Пададзена больш чым адно значэнне `|accessdate=` і `|access-date=` specified (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2021. Праверана 20 красавіка 2021.
4. ↑  Chad's President Idriss Déby dies 'in clashes with rebels' **(нявызн.)**. *BBC News*. Праверана 20 April 2021.
**Царква Сан-Панталон** (італ. San Pantalon) — царква ў Венецыі, размешчаная ў раёне Дарсадура. Знаходзіцца на плошчы Святога Панцеляймона.

Першапачаткова была пабудавана ў XI стагоддзі, затым неаднаразова перабудоўвалася. У сваім цяперашнім выглядзе будынак быў выбудаваны ў 1668-1686 гадах па праекце Франчэска Каміна.

Мастацкая дамінанта царквы - лімітны роспіс-падманка (trompe l'oeil) працы Джавані Антоніа Фуміяні «пакутніцтва і Ушэсце Св Панцеляймона» (1680-1704), якая змяшчае 40 сюжэтаў з жыцця святога. Лічыцца, што Фуміяні загінуў, сарваўшыся з лясоў падчас працы над карцінай. Роспіс не мае традыцыйнага апраўлення, што стварае ілюзію пераходу столі на сцены. Лічыцца, што гэта самае вялікае мастацкае палатно ў свеце, плошчай больш за 700 м ².

У капэле Св Панцеляймона алтарная карціна Паола Веранезэ «Цуд Святога Панцеляймона» (1587). У капэле Святога Цвіка захоўваецца адзін з цвікоў праўдзівага Крыжа і дзве карціны: «Каранавання Дзевы Марыі» працы Антоніа Віварыні і Джавані д'Алеманьі (1444) і «Дабравешчанне» (1350), прыпісваецца Паола Веранезэ.

* Столевы роспіс «Пакутніцтва і ўзнясенне Св. Панцеляймона» Джавані Антоніа Фуміяні Столевы роспіс «Пакутніцтва і ўзнясенне Св. Панцеляймона» Джавані Антоніа Фуміяні

Гл. таксама
-----------

* Спіс цэркваў Венецыі
**Уладзімір Антонавіч Марук** (6 студзеня 1954, в. Гута Ганцавіцкага раёна — 23 студзеня 2010) — беларускі паэт і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1970 скончыў Моўчадскую сярэднюю санаторную школу-інтэрнат і паступіў у Магілёўскі бібліятэчны тэхнікум. Пасля заканчэння тэхнікума працаваў ва ўстановах культуры Ганцавіцкага раёна — у Шашкоўскай сельскай, раённай дзіцячай бібліятэках, загадчыкам аўтаклуба. У 1980 годзе скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў настаўнікам беларускай мовы і літаратуры ў сярэдняй школе № 106 у Мінску. 3 1981 — карэспандэнт, загадчык аддзела літаратуры і мастацтва газеты «Звязда», з 1986 — рэдактар, загадчык рэдакцыі выдавецтва «Юнацтва». 3 1998 галоўны рэдактар выдавецтва «Белфакс». У 2003—2010 гадах намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Полымя».

Творчасць
---------

Першыя вершы апублікаваў у 1972 (газета «Магілёўская праўда»). Займаўся перакладамі з узбекскай, армянскай, туркменскай моў. Яго лепшыя вершы ўвайшлі ў асобныя анталогіі беларускай паэзіі.

Аўтар зборнікаў паэзіі:

* «Зоркі ў кронах» (1982),
* «Ліст рабіне» (1987),
* «Інкрустацыя голасам» (1991),
* «Ехаў чыж у Парыж» (1994),
* «Чыж вярнуўся з-за мяжы» (2003),
* «Кудмень» (2011).

Прызнанне
---------

* Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (1984)
* У чэрвені 2014 года ў вёсцы Гута на доме, у якім выхоўваўся Уладімір Антонавіч Марук, усталявалі мемарыяльную дошку.

Спасылкі
--------

* Уладзімір Марук Архівавана 25 жніўня 2011. на нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2004046765 |
**«Вестник Минского губернского комиссара»** — штодзённая газета, афіцыйны орган Мінскага губернскага камісара Часовага ўрада. Выходзіла 9(22) сакавіка — 19 снежня 1917 г. (1 студзеня 1918) у Мінску на рускай мове (замест «Минских губернских ведомостей»). З № 33 называлася «Вестник Минского губернского комиссариата». Рэдактары: І. М. Багданаў, з 31 сакавіка У. І. Самойла. Бясплатна распаўсюджвалася сярод работнікаў мясцовых улад і падпісчыкаў папярэдняй газеты. Праводзіла палітыку Часовага ўрада, усе пастановы якога друкавала пад рубрыкай «Дзеянні ўрада». На яе старонках выступалі прадстаўнікі палітычных партый і арганізацый, у т.л. і беларускіх («Ад беларускага камітэта», «Дзень беларускага значка»). Усе падзеі і матэрыялы адлюстроўваліся ў агульнадэмакратычным кірунку і спрыялі кансалідацыі грамадства. У той жа час нацыянальны рух разглядаўся з велікарускіх пазіцый. У паслякастрычніцкі перыяд праводзіла антыбальшавіцкую палітыку, асноўнае месца ў ёй займалі матэрыялы, прысвечаныя Устаноўчаму сходу. Пастановай СНК Заходняй вобласці і фронту выхад газеты прыпынены з прычыны скасавання губернскага камісарыята. Падпісчыкі да 1(13) студзеня 1918 г. атрымлівалі новае выданне — «Советская правда».

Літаратура
----------

* Сяменчык, М.А. «Вестник Минского губернского комиссариата» / М.А.Сяменчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б.І.Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. – С. 253. — ISBN 5-85700-142-0.
**MAPS.ME** (ранейшая назва — **MapsWithMe**, Карты са мной) — набор бясплатных праграм для мабільных прылад на аснове свабоднай геаграфічнай карты OpenStreetMap. З 2014 па 2020 г. MAPS.ME належаў VK і развіваўся ў межах яе міжнароднага праекта My.com. У 2020 годзе MAPS.ME быў прададзены плацёжнаму сэрвісу Daegu Limited, што прывяло да значных змен у праграме. У выніку яго былыя заснавальнікі Аляксандр Борсук і Віктар Гавака стварылі Organic Maps - форк з адкрытым зыходным кодам без рэкламы і трэкінгу карыстальнікаў.

Функцыянальнасць
----------------

Праграмы MAPS.ME даступныя на платформах iOS, Android (уключаючы зборкі для планшэтаў Amazon Kindle Fire) і Blackberry. Перад пачаткам працы праграма загружае карты горада ці краіны з усімі аб'ектамі ў памяць прылады і застаецца цалкам функцыянальнай без падключэння да інтэрнэту.

Праграма ўмее арыентавацца па GPS, будаваць маршруты для аўтамабіляў і пешаходаў (у тым ліку, паміж рознымі рэгіёнамі і краінамі), праводзіць пошук па аб'ектах, экспартаваць і імпартаваць даныя ў фармаце KML, а таксама прадастаўляць падрабязную інфармацыю аб установах на карце.

Магчымасць работы з картамі без падключэння да сеткі і высокая дакладнасць і падрабязнасць створаных карыстальнікамі карт забяспечылі MAPS.ME вялікую папулярнасць. Па выніках 2014 сэрвіс увайшоў у лік лепшых праграм крамы Google Play і топ-25 Hi-Tech@Mail.Ru. Сэрвіс адзначыўся ў рэйтынгах лепшых праграм для падарожнікаў Huffington Post і PC Magazine.

Гл. таксама
-----------

* OpenStreetMap
* Organic Maps

Зноскі
------

1. ↑  The maps\_me Open Source Project on Open Hub: Languages Page — 2006. Праверана 20 верасня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q124688'></a>

Спасылкі
--------

* Maps.me ў сацыяльнай сетцы «Twitter»
* maps.me — афіцыйны сайт
Замшавы пінжак
**Замша** (польск.: zamsz ад ням.: Sämischleder — «дублёная скура») — назва вырабленай пэўным спосабам скуры дзікіх або свойскіх жывёл, а таксама вырабленай пэўным спосабам тканіны.

Скура
-----

Замша — гэта скура, вырабленая тлушчавым дубленнем са шкур аленяў, ласёў, авечак або малочных цялят буйной рагатай жывёлы  (укр.) (бел..

Замша адрозніваецца мяккасцю, аксаміцістасцю, водатрываласцю, значнай сітаватасцю.

Замшу афарбоўваюць у розныя колеры. Неафарбаваная замша мае светла-жоўты колер.

Замшу выкарыстоўваюць для вытворчасці абутку, галантарэі, адзення і ў тэхнічных мэтах (напрыклад, для паліроўкі аптычнага шкла  (укр.) (бел.).

Таксама вырабляецца штучная замша — для гэтага нятканыя матэрыялы і іншыя тканіны з замшападобным ворсам прамакаюць гумовым клеем (для абутку) або наносяць на іх гумовы клей, а зверху насыпают здробненыя валокны бавоўны (для галантарэйных вырабаў).

Тканіна
-------

Тканіна замша прадстаўляе сабой баваўняную тканіну з атласным перапляценнем нітак  (укр.) (бел. з начасаным ворсам на правым баку. З гэтай тканіны шыюць верхнюю вопратку.

Зноскі
------

1. ↑  Словник іншомовних слів. К.:ГР ЦРЕ АН УРСР, 1975, стор. 266

Літаратура
----------

* Українська радянська енциклопедія : у 12 томах / за ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Головна редакція УРЕ, 1974–1985. Том 4. К. 1979, стор. 195

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Замша на Вікісховішчы |

* Ірха Архівавана 4 травня 2021. // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1959. — Т. 2, кн. 4 : Літери Ж — Й. — С. 553. — 1000 екз.

| ⛭Гарбарства  (руск.) (бел. |
| --- |
| Прылады | 
* Скрабок
* Скрэбла
* Струг

 |
| Матэрыял | 
* **Скура  (руск.) (бел.**
* Бахтарма
* Велюр
* Замша
* Кардаван  (руск.) (бел.
* Кірза
* Нубук  (руск.) (бел.
* Саф’ян
* Сырамятная скура  (руск.) (бел.
* Шаўро  (руск.) (бел.
* Шаўрэт  (руск.) (бел.
* Юфць  (руск.) (бел.

 |
| Вытворчасць | 
* **Гарбарства  (руск.) (бел.**
* Галлё  (руск.) (бел.
* Галынаванне  (руск.) (бел.
* Дубленне
* Жлукчанне  (руск.) (бел.
* Заленне  (руск.) (бел.
* Мяздра
* Пікеляванне
* Тлушчаванне  (руск.) (бел.

 |
| Іншае | 
* Абутковая прамысловасць  (руск.) (бел.
* Галантарэя
* Мастацкая апрацоўка скуры  (руск.) (бел.
* Рымарства  (укр.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778235169 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сямашка.
**Сяргей Аляксандравіч Сямашка** (нар. 12 кастрычніка 1960, в. Коцькі Дзятлаўскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту (інжынер шляхоў зносін — будаўнік), Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (менеджар інфармацыйных сістэм).

Працаваў дарожным майстрам, галоўным інжынерам дыстанцыі пуці, начальнікам пуцявой машыннай станцыі № 94 Прыбалтыйскай чыгункі, галоўным інжынерам пуцявой машыннай станцыі № 118 Беларускай чыгункі, намеснікам начальніка дыстанцыі пуці па кадрах і быту Віцебскай дыстанцыі пуці Беларускай чыгункі.

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь другога, трэцяга і чацвёртага скліканняў.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі «За працоўныя заслугі», «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
2. ↑  СЕМАШКО СЕРГЕЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ(недаступная спасылка)
**Дом рыбака** (таксама — Дом з рыбкай) — будынак на вуліцы Замкавай, 10 у Гродне, які з'яўляецца копіяй страчанай забудовы XVII-XVIII стст. Збудаваны ў 2022 годзе па месцы трох гістарычных будынкаў, знесеных у 1960-я гады. Урачыста адкрыты ў час XIII Рэспубліканскага фестывалю нацыянальных культур.

Паходжанне назвы
----------------

Назва «Дом рыбака» паходзіць ад барэльефа з выявай рыбкі, які знаходзіўся на арыгінальным будынку. Ён захаваўся і зараз захоўваецца ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі. З выявай рыбкі звязана гарадская легенда, паводле якой у доме быццам бы жыў глава гродзенскага цэха рыбакоў Антоні Максімовіч.

Арыгінальны фрагмент забудовы гэтага ўчастка вуліцы Замкавай быў знесены, каб адкрыць від на Дом быту — прыклад тыповай савецкай забудовы. Да 2020 года на месцы знесеных будынкаў быў гарадскі сквер, пасля чаго гарвыканкам прадаў тэрыторыю прыватнаму інвестару пад бізнес-цэнтр у аб'ёмах раней страчанай забудовы.

Адбудова і вынік
----------------

Дом рыбака на Замкавай вуліцы ў Гродне
Аднапавярховы будынак, які паўстаў у выніку, складаецца з трох будынкаў з мансарднымі паверхамі. Перад будаўніцтвам былі праведзены археалагічныя даследаванні, былі выяўлены аўтэнтычныя падвалы, якія захавалі. Там арганізавалі галерэю, дзе можна ўбачыць фотаздымкі будынкаў да разбурэння.

Гэта першы гістарычны будынак у Гродне, цалкам адноўлены з нуля за сродкі прыватнага прадпрымальніка, а не бюджэтныя. У 2023 годзе праект атрымаў прэмію як найлепшы архітэктурны праект гандлёва-забаўляльнага/гандлёвага цэнтра ў Беларусі. У будынку размяшчаецца гандлёвы цэнтр Na Zamkavaj з установамі грамадскага харчавання і абслугоўвання, крамамі. У двары арганізавалі грамадскую прастору з рэкрэацыйнай зонай.

Зноскі
------

1. ↑  Забытыя мясціны Гродна: дом, ад якога засталася толькі рыбка  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (29 лютага 2024). Праверана 29 лютага 2024.
2. ↑  *Супрон, Мечыслаў*. Першая справаздача. Дом рыбака  (бел.). *supron-licvin.livejournal.com*. Праверана 29 лютага 2024.
3. ↑  *Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш.* Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы.. — Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. — С. 137. — 370 с. — ISBN 978-93-61617-77-8.
4. ↑  "Ён падвяргаецца крытыцы, але гэта першы такі праект". На Замкавай адкрылі "Дом рыбака"  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (3 чэрвеня 2022). Праверана 29 лютага 2024.
5. ↑  Праект гродзенскага ГЦ Na Zamkavaj прызналі найлепшым сярод праектаў гандлёвых цэнтраў Беларусі  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (25 верасня 2023). Праверана 29 лютага 2024.
Графік, які паказвае ваганні глыбінь акіяна
**Акіянічнае дно** — паверхня літасферных пліт, якая пакрыта водамі сусветнага акіяна.

Рэльеф дна
----------

Падводны рэльеф не менш разнастайны, чым рэльеф мацерыкоў. Тут ёсць хрыбты, расколіны і даліны. Асноўныя часткі дна — падводная ўскраіна мацерыка, ложа акіяна, глыбакаводныя жолабы і сярэдзінна-акіянічныя хрыбты.

Падводная ўскраіна мацерыка складаецца з шэльфа (водмелі), мацерыковага схілу і мацерыковага падножжа. Шэльф апярэзвае кантынентальную сушу. Ён уяўляе з сябе падводную раўніну з невялікім нахілам, у якой ёсць скальныя ўтварэнні. Глыбіня шэльфа ў сярэднім каля 130 метраў. Аднак, на берагах, схільных да абледзянення, у шэльфе за кошт руху леднікоў ўтвараюцца паглыбленні: западзіны і адгор’і (лагчыны). Падобныя паглыбленні ёсць ля берагоў штату Мэн, уздоўж берагавой лініі Нарвегіі, Аляскі, у паўднёвай частцы берага Чылі, у заліве Святога Лаўрэнція.

На фарміраванне рэльефу шэльфа істотны ўплыў аказала сусветнае абледзяненне. У гэтую эпоху на сушы ўтварыліся ледзяныя масы, а ўзровень акіяна панізіўся. Такім чынам у цяперашніх участках шэльфа ўтварыліся дэльты рэк — асаблівасці рэльефу, якія захаваліся пасля таго, як шэльф зноў пакрыўся вадой. Таксама ў ледніковы перыяд на межах мацерыкоў ўтварыліся абразійныя платформы. На ўчастках шэльфа, што былі сушай ў ледавіковую эпоху, археолагі знаходзяць прадметы чалавечага побыту і косткі мамантаў.

Мяжа паміж шэльфам і мацерыковым схілам (броўка), як правіла, выразная. Вугал нахілу мацерыковага схілу ў сярэднім роўны 4 °. Аднак, у некаторых месцах схіл можа быць вельмі стромкім. Схіл звычайна мае ступеністы профіль, ва ўступы чаргуюцца з гарызантальнымі прыступкамі. Мацерыковы схіл, як правіла, перасечаны падводнымі каньёнамі. Каньёны маюць глыбіню 300 м і больш. Самы глыбокі каньён — Вялікі Багамскі. Яго глыбіня 5 км. Мяркуюць, што ступеністы профіль схілу і падводныя каньёны ўтварыліся ў выніку тэктанічнага руху.

Мацерыковае падножжа, якое займае прамежкавае становішча паміж мацерыковым схілам і ложам акіяна, мае ўзгорысты рэльеф. Глыбіня падножжа ад 3,5 км. У ім ёсць навалы асадкавых парод, утвораныя муцьевымі патокамі і апоўзнямі.

Літаратура
----------

* Марское дно // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 137
**Максім Альбертавіч Багдасараў** (24 кастрычніка 1973, Ташкент, Узбекская ССР) — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук (2009), прафесар (2013), член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2017), загадчык кафедры геаграфіі і прыродакарыстання УА «Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 24 кастрычніка 1973 года ў Ташкенце (Узбекская ССР). Бацька — Альберт Аляксандравіч Багдасараў (нар. 1935) — кандыдат геолага-мінералагічных навук, прафесар Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна.

У 1995 годзе з адзнакай скончыў факультэт прыродазнаўства Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна па спецыяльнасці «Геаграфія і біялогія»; у 1998 годзе — аспірантуру Інстытута геалагічных навук НАН Беларусі па спецыяльнасці «Агульная і рэгіянальная геалогія» з абаронай кандыдацкай дысертацыі (навуковы кіраўнік — акадэмік НАН Беларусi Аляксей Васілевіч Мацвееў); у 2008 годзе — дактарантуру Беларускага навукова-даследчага геолагаразведачнага інстытута па спецыяльнасці «Агульная і рэгіянальная геалогія» з рэкамендацыяй да абароны доктарскай дысертацыі па выніках папярэдняй экспертызы.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар звыш 300 навуковых прац, у тым ліку манаграфій: «Бурштын з антрапагенавых адкладаў Беларусі» (2001), «Выкапнёвыя смолы Беларусі» (2003), «Выкапнёвыя смолы Паўночнай Еўразіі» (2005), «Бурштын і іншыя выкапнёвыя смолы Еўразіі» (2010), а таксама каля 100 артыкулаў у часопісах і зборніках.

Сфера навуковых інтарэсаў: геалогія і мінералогія выкапнёвых смол, геалогія і мінерагенія чацвярцічных адкладаў Беларусі, археалагічная мінералогія, медыцынская геалогія, экагеалогія.

Член Беларускага геаграфічнага таварыства (1998).

Узнагароды
----------

* стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (1999, 2011),
* прэмія НАН Беларусі для маладых вучоных (2005).

Зноскі
------

1. ↑  13 мая 2020 г. — 85 гадоў з дня нараджэння Альберта Аляксандравіча Багдасарава (1935), кандыдата геолага-мінералагічных навук, прафесара

Спасылкі
--------

* Национальная академия наук Беларуси > Члены-корреспонденты
* Максім Альбертавіч Багдасараў у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
* Кафедра географии и природопользования БрГУ имени А. С. Пушкина Архівавана 23 верасня 2015.
* Электронный журнал ВАК Беларуси Выпуск № 3-4 / 2009 Архівавана 29 кастрычніка 2013.
* Электронный журнал ВАК Беларуси Выпуск № 2-3 / 2013 Архівавана 29 кастрычніка 2013.
Сумесь покрыўных культур сярод іржышча
**Покрыўныя культуры**, **глебапокрыўныя культуры** — сельскагаспадарчыя і дэкаратыўныя расліны, якія саджаюць для пакрыцця паверхні глебы, што садзейнічае рэгуляванню яе вільготнасці, якасці і ўраджайнасці, стрымлівае працэсы эрозіі. Покрыўныя культуры таксама ўжываюцца як канкурэнты ў барацьбе з пустазеллем, сідэраты, фіксатары карысных хімічных элементаў накшталт азоту, ачышчальнікі ад засалення, меданосы, для барацьбы з грыбковымі захворваннямі і казуркамі-шкоднікамі. 

Покрыўныя культуры маюць важныя функцыі ў традыцыйным садоўніцтве, арганічнай сельскай гаспадарцы, аднаўленні знясіленых глеб і г. д.

Гл. таксама
-----------

* Мульча

Літаратура
----------

* *Черник, В.В. Джус М.А.* Систематика высших растений. Покрытосеменные. Класс однодольные: пособие для студентов биол. фак. спец. 1-31 01 01 «Биология (по направлениям)», 1-33 01 01 «Биоэкология». — Минск: БГУ, 2012. — ISBN 978-985-518-468-4.
* Managing Cover Crops Profitably. — 3. — College Park, Maryland: SARE, 2012. — ISBN 9781888626047.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85033618 · Microsoft: 34070608 |
**Валасяніца шэрая**, **мухалоўка шэрая** (*Muscicapa striata*) — птушка сямейства мухалоўкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 14-15 см, размах крылаў 23-25 см.
Верх шэра-карычневы з цёмнымі рыскамі на галаве, ніз цела белаваты з цёмнымі падоўжнымі рыскамі на грудзях. Маладыя ў белыя плямкі зверху цела. Голас: ціхае шчабятанне з адзінкавымі, высокімі гукамі і далікатнымі трэлямі.

Пашырэнне
---------

Арэал: Еўропа, Заходняя, Цэнтральная і Малая Азія, Каўказ, Блізкі Усход, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Сустракаецца ва ўсіх тыпах не вельмі густых лясоў (часцей з сярэдняй вільготнасцю), на ускрайках палян, уздоўж ручаёў і рэчак або стаячых вадаёмаў, жыве ў парках і садах. Аддае перавагу нізінам, але ў Швейцарыі распаўсюджванне даходзіць да 900 м над у.м. (у выключных выпадках да 1500 м), у Татрах — 1100 м, (не больш за 1700 м).

Пералёты від. Месца зімовак: Афрыка на поўдзень ад экватара і ад Аравійскага паўвострава на ўсход да дэльты р. Ганг.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца насякомымі.

Гняздо ў напаўадкрытых і без прыкрыцця зверху дуплах, за карой, у шчылінах ці карнізах будынкаў і муроў, радзей у развілцы тоўстых сукоў або плоскіх галін, скальных выступах, у старых гнёздах іншых птушак (часта чорнага дразда); няшчыльнае, з тонкіх лістоў сухой травы, галінак і карэньчыкаў, аплеценых па паверхні касмыкамі воўны, шэрсці, пуху і лішайнікамі. Высцілка з дробных траў, сухога лісця з прымессю валосся, а часам і пёраў.

Яйкі 4-6 (часам 2-7) з завостраным вузейшым канцом, белыя, бела-зеленаватыя, блакітныя або блакітна-зеленаватыя з даволі густымі і вялікімі ржавымі ці пурпурова-шэрымі плямамі, часта сканцэнтраванымі на шырэйшым канцы.

Падвіды
-------

* *M. s. striata* — большая частка Еўропы, Паўднёва-Заходняя Афрыка;
* *M. s. naumanni* — Каўказ, Малая Азія, Балканы, Кіпр, Крыт, Урал і на ўсход за возера Байкал;
* *M. s. inexpectata* — Крым;
* *M. s. balearica* — Балеарскія астравы;
* *M. s. tyrrhenica* — Сардзінія і Корсіка;
* *M. s. zarudnyi* — Іран, Афганістан;
* *M. s. mongola* — поўнач Манголіі і Забайкалле.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
**Павукі-ваўкі**, **ліказіды** (*Lycosidae*) — сямейства павукоў.

Апісанне
--------

Вочы павука
Памеры (5—7 мм) і форма цела ў самцоў і самак амаль аднолькавыя. Афарбоўка цёмная, пад колер глебы. Пярэдняя частка цела павука авальная, крыху звужаная на ўзроўні 2-й пары ног. Галава прыўзнята над грудзьмі. 8 вачэй (т. зв. «дзённых») размешчаны ў 3 рады. Ногі доўгія, дужыя, з шматлікімі валаскамі, шчацінкамі ці шыпамі. Брушка звычайна пляскатае, акруглае або яйцападобнае.

Пашырэнне
---------

У сусветнай фаўне звыш 2 тыс. відаў. На Беларусі адзначана каля 30 відаў з родаў алапекоза (*Alopecosa*), арктоза (*Arctosa*), пардоза (*Pardosa*), трахоза (*Trochosa*), пірата (*Pirata*) і інш. Жывуць па глебе, дрэвах, кустах, каля берагоў вадаёмаў, могуць бегаць па паверхні вады.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Лоўчых сетак не будуюць, многія не робяць і гнёздаў. Вандроўныя павукі палююць днём, здабычу даганяюць скачкамі. Павукі-норнікі жывуць у норках, здабычу ловяць ноччу.

Большасць вандроўных павукоў мае аднагадовы цыкл развіцця. Павукі-норнікі размнажаюцца ўвосень, цыкл развіцця 2-гадовы. Зімуюць аплодненыя самкі або маладыя павукі.

Літаратура
----------

* Павукі-ваўкі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 124795097 · LCCN: sh85079099 · Microsoft: 2779865098 |