recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Totality»** — план вайны супраць СССР, распрацаваны ў штабе амерыканскага генерала Дуайта Эйзенхаўэра пры прэзідэнце Гары Трумэне. План быў распрацаваны ў канцы 1945 года і ўяўляе сабой першы па часе з серыі аналагічных амерыканскіх планаў. План прадугледжваў скід 20-30 ядзерных бомбаў на 20 савецкіх гарадоў: Масква, Горкі, Куйбышаў, Свярдлоўск, Новасібірск, Омск, Саратаў, Казань, Ленінград, Баку, Ташкент, Чэлябінск, Ніжні Тагіл, Магнітагорск, Молатаў, Тбілісі, Сталінск, Грозны, Іркуцк і Яраслаўль. Аднак гэты план не мог быць ажыццёўлены, паколькі ЗША ў 1946 годзе валодала усяго дзевяццю атамнымі бомбамі і 27 бамбавікамі B-29, здольнымі даставіць іх да мэты.

Гл. таксама
-----------

* План «Dropshot»
* Аперацыя «Неймавернае»
* Сем дзён да ракі Рэйн

Заўвагі
-------



1. ↑  *Michio Kaku and Daniel Axelrod*, «To Win a Nuclear War: The Pentagon’s Secret War Plans», Boston, South End Press, 1987, p. 30-31.
2. ↑  Rosenberg, David A (June 1979)
**«Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory»** (з англ. — «Tom Clancy’s Splinter Cell: Тэорыя Хаосу») — відэагульня ў жанры стэлс-экшэн, трэцяя частка серыі гульняў «Splinter Cell», распрацаваная канадскай студыяй «Ubisoft Montreal» і першапачаткова выдадзеная кампаніяй «Ubisoft» для платформаў: «Microsoft Windows», «PlayStation 2», «Xbox» і «Nintendo GameCube». Гульня выйшла ў сакавіку 2005 года ў ЗША і ў красавіку таго ж года ў Еўропе. Былі выпушчаныя партатыўныя версіі для мабільных тэлефонаў, «N-Gage» і «Nintendo DS», распрацаваныя французскай студыяй «Gameloft». Планавалася версія для «Game Boy Advance», але пазней яна была адменена. Рэмейк гульні пад назвай «Tom Clancy’s Splinter Cell 3D» быў выпушчаны для партатыўнай кансолі «Nintendo 3DS» ў красавіку 2011 года ў ЗША і ў сакавіку таго ж года ў Еўропе. Палепшаная версія «Chaos Theory» выйшла ў верасні 2011 года для сэрвісу «PlayStation Network» для «PlayStation 3» як частка калекцыйнага выдання «Splinter Cell Trilogy». Гульня стала даступная для запампоўкі для «Xbox 360» у красавіку 2008 года і для «Xbox One» у чэрвені 2019 года. У Расіі і краінах СНД лакалізаваную версію гульні выпусціла кампанія «Game Factory Interactive» у кааперацыі з «Руссобит-М».

У «Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory» галоўнага героя Сэма Фішэра агучыў акцёр Майкл Айронсайд. На ролю агучкі Ірвінга Ламберта ― начальніка Сэма Фішэра ― вярнуўся Дон Джордан, які адсутнічаў у мінулай частцы серыі і якога замяняў Дэніс Хэйсберт. Саўндтрэк да гульні напісаны вядомым электронным музыкам Амонам Тобінам і выйшаў у 2005 годзе на лэйбле «Ninja Tune».

Дзеянне гульні адбываецца ў рэальным свеце ў розных кропках зямнога шара. Гулец выступае за Сэма Фішэра, галоўнага героя серый гульняў «Splinter Cell», спецыяльнага агента сакрэтнага падраздзялення Агенцтва Нацыянальнай Бяспекі ЗША пад назвай Трэці эшалон.

У пераважнай большасці гульня атрымала станоўчыя водгукі ад вядучых гульнявых выданняў. «Metascore» Chaos Theory на «Metacritic» складае 92 балы са 100 для версіі «Microsoft Windows», 87 балаў для версіі «PlayStation 2» і 94 балы для версіі «Xbox».

Зноскі
------

1. 1 2  redump.org<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55155271'></a>
2. 1 2 3 4 5  Steam — 2003. Праверана 29 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q337535'></a>

Спасылкі
--------

* Вердыкт ад «Игромании»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · Metacritic · MusicBrainz · Behind The Voice Actors · GameFAQs · GameFAQs · GameFAQs · GameFAQs · GameFAQs · Giant Bomb · MobyGames · MobyGames · Redump · Redump · VGMdb |
Італьянскі шлем (15 стагоддзе)
**Шле́м** — частка засцерагальнага ўзбраення, прызначаная для абароны галавы, таксама спецыяльны галаўны ўбор у некаторых родах сучасных войскаў, элемент рыштунку ў лётчыкаў, касманаўтаў, вадалазаў, засцерагальны галаўны ўбор у спорце, прамысловасці.

Шлемы вядомыя з часоў ранняй бронзы і выкарыстоўваюцца да гэтага часу. Шлемы вырабляліся з розных матэрыялаў — акрамя металічных вядомы шлемы з дрэва (Мезаамерыка), скуры ці нават касцей (напрыклад, чукчы выкарыстоўвалі шлемы з аленевых рэбраў). Сучасныя шлемы цывільнага прызначэння, як правіла, вырабляюцца з пластыку.

Дзяўчына ў веласіпедным шлеме
Нягледзячы на ўсю разнастайнасць форм, шлемы заўсёды абаранялі верхнюю частку чэрапа, а таксама, як правіла, патыліцу і галаву па баках да ўзроўню вушэй, непараўнальна радзей твар і шыю. Ахова галавы ад страсення мозгу патрабуе ад шлема цвёрдай канструкцыі. Для зручнасці нашэння і для паляпшэння ахоўных уласцівасцей, як правіла, шлемы мелі, а сучасныя заўсёды маюць сістэму амартызацыі ўдару — падкладку або падвеску (сучасныя шлемы практычна ўсе маюць менавіта падвеску).

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы—Шчытні / Рэд кал.: Г. П. Пашкоў і інш. -Мінск: БелЭн, 2003, с. 436.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шлем

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119505902 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дваранін.
**Арсень Міхайлавіч Дварані́н (Дваронін)** (13 сакавіка 1949, в. Малыя Краглі, Дзятлаўскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Малыя Краглі Дзятлаўскага раёна ў сялянскай сям’і, у якой было чацвёра дзетак. Пасля заканчэння Жукоўшчынскай васьмігодкі ён паступіў у Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум. Дыпломнай работай студэнта-выпускніка быў архітэктурны праект, прысвечаны падзеям Вялікай Айчыннай вайны. Ён экспанаваўся ў 1969 годзе на ВДНГ у Маскве і атрымаў сярэбраны медаль. Пасля заканчэння тэхнікума Арсень Дваранін працаваў архітэктарам у Брэсцкім праектным інстытуце «Белдзяржпраект».

Скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут у 1977 годзе. Яго дыпломнай работай быў праект Мінскага мастацкага вучылішча, які экспанаваўся на Усесаюзнай выставе дыпломных работ у Вільнюсе. У час вучобы ў інстытуце Арсень пазнаёміўся там з будучай жонкай Ірынай Данілавай. У 1981 годзе яны пераехалі на радзіму жонкі ў Гомель, дзе жывуць і цяпер. Выкладае спецдысцыпліны на аддзяленні дызайну ў Гомельскім дзяржаўным мастацкім каледжы.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1989 года.

Творчасць
---------

Габелен
Працуе ў тэхніцы габелену, станковага жывапісу (партрэт, пейзаж, нацюрморт). Асноўныя работы (усе з жонкай I. Данілавай): трыпціх «Раніца», «Поўдзень», «Вечар» (1986—1987), дыпціх «Мой горад», «Маё Палессе» (1988—1990) для аэрапорта, «Музыка» (1990—1991), «Песня» (1991—1993), «Музыка і тэатр» (1994) для музычных і мастацкіх навучальных устаноў, «Песня пра зубра» (1995), для абласнога драматычнага тэатра — усе ў Гомелі, «Лес» (1996) і інш.

Творчасць адметная тонкім колераспалучэннем, кампазіцыйнай завершанасцю, эмацыянальнасцю.

Прымаў удзел у абласных і рэспубліканкіх выставах, а таксама міжнародных — у Польшчы (1987), Францыі (Клермон-Феран, 1991). У 1995 годзе ў Францыі была арганізавана персанальная выстава мастака. Габелены дэманструюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Гомельскім і Рэчыцкім музеях, а таксама за мяжой — у Францыі, Бельгіі, Расіі, Германіі, ЗША, Галандыі, Польшчы.

Сям’я
-----

У шлюбе з мастачкай Ірынай Мікалаеўнай Данілавай.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  «А сэрца рвецца да малой радзімы». 17.03.2019 Архівавана 27 кастрычніка 2020.
2. 1 2 3  *Т. Ф. Літвінава.* Дваранін Арсень Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Літаратура
----------

* *Т. Ф. Літвінава.* Дваранін Арсень Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Спасылкі
--------

* ДВОРОНИН АРСЕНИЙ
***«Tiny Toon Adventures: Buster’s Hidden Treasure»*** — відэагульня па матывах мультсерыяла *Tiny Toon Adventures*, выпушчаная для кансолі Sega Mega Drive/Genesis у 1993 годзе кампаніяй Konami. Гэта трэцяя кампутарная гульня па матывах мультсерыяла *Tiny Toon*, першы — *Tiny Toon Adventures*, была выдадзена для прыстаўкі Nintendo Entertainment System у 1991 годзе.

Гульнявы працэс
---------------

Гулец кіруе персанажам-трусам па імі *Бастэр Бані*, які адпраўляецца ратаваць сваю сяброўку *Бэбс Бані*, выкрадзеную *Мантанай Максам*, а таксама знайсці скарбы, якія выкраў і схаваў *Доктар Джым Сплайсер*. У адрозненне ад папярэдняй гульні, *«Tiny Toon Adventures»*, уся гульня вядзецца толькі трусам.

Усяго ў гульні 27 (але ёсць і бонусны ўзровень) паўнавартасных узроўняў, якія размяшчаюцца ў розных геаграфічных рэгіёнах гульнявога свету: лясы, снег, горы, выспы і іншыя. Немудрагелістая карта прыкладаецца. Некаторыя з узроўняў можна прайсці рознымі шляхамі. 5 міні-узроўняў з’яўляюцца месцам бітвы з босам, *Доктарам Джымам Сплайсерам*, які выкарыстоўвае сяброў Бастера супраць яго, загіпнатызаваўшы іх з дапамогай спецыяльных прылад. Пры паразе боса прылада ламаецца, а сябры пераходзяць на бок *Бастэра*. У канцы узроўняў «Карабель» і «Краіна робатаў» гульцу трэба будзе пазмагацца не з доктарам Джымам, а ўжо з самім *Мантанай Максам*.

Ацэнкі і меркаванні
-------------------

Рэакцыі

Адзнака агляду| Публікацыя | Адзнака |
| --- | --- |
| *AllGame* | 4 з 5 зорак4 з 5 зорак4 з 5 зорак4 з 5 зорак4 з 5 зорак |

*Tiny Toon Adventures: Buster’s Hidden Treasure* атрымала пазітыўныя водгукі ад журналістаў. На сайце MobyGames сярэдняя ацэнка гульні складае 86 балаў з 100 магчымых.

На сайце AllGame гульні была выстаўлена ацэнка 4 зоркі з 5.

Зноскі
------

1. ↑  *Sackenheim, Shawn*. *Tiny Toon Adventures: Buster’s Hidden Treasure*. Review (англ.)(недаступная спасылка).  AllGame. Архівавана з першакрыніцы 15 лістапада 2014. Праверана 8 мая 2018.

Спасылкі
--------

* «Tiny Toon Adventures: Buster’s Hidden Treasure» на GameFAQs (англ.)
* Афіцыйны сайт Konami.
* Інфармацыя аб гульнявым свеце «Tiny Toon Adventures» (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | GameFAQs · Guardiana · MobyGames |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гераўкер.
**Георгій Барысавіч Гераўкер** (14 ліпеня 1952 — 5 красавіка 2013) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1974 годзе БПІ па спецыяльнасці «Архітэктура». З 1974 года архітэктар, з 1981 — галоўны архітэктар праектаў інстытута «Белдзяржпраект».

Член Саюза архітэктараў Беларусі.

Творчасць
---------

Комплекс інстытутаў біяарганічнай хіміі, геахіміі і геафізікі Акадэміі навук БССР
Асноўныя працы: пасёлак нафтавікоў Лангепас у Цюменскай вобласці, двухзальны кінатэатр на 600 месцаў, пасёлак чыгуначнікаў на станцыі Муякан на трасе БАМа, комплекс будынкаў НДІ хімічнага профіля акадэмгарадка АН БССР у г. Мінску (1980), рэканструкцыя лячэбнага корпуса на 320 коек НДІТА г. Мінска, рэканструкцыя карпусоў 4-й гарадской клінічнай бальніцы з будаўніцтвам новага ўралагічнага корпуса, медыцынскі цэнтр «Нардзін», праект рэканструкцыі карпусоў 9-й ГКБ па вул. Сямашкі з прыбудовай кардыёхірургічнага аперблока і блока трансплантацыі ствалавых клетак, санаторыя-прафілакторый у пасёлку Траскоўшчына Мінскага раёна, спальны корпус і рэканструкцыя спелеалячэбніцы ў горадзе Салігорску.

Узнагароды
----------

Быў удзельнікам Будаўнічай выстаўкі БССР, па яе выніках узнагароджаны дыпломам першай ступені за праект комплексу навукова-вытворчай зоны АН БССР. Узнагароджаны Ганаровай граматай Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Беларусі (2012).

Сям’я
-----

Сын мастака Барыса Іосіфавіча Гераўкера (1920—2018), брат дызайнера Уладзіміра Барысавіча Гераўкера (1947—2009)[*крыніца?*].

Літаратура
----------

* Геравкер Георгий Борисович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
Скульптура анёла на цыліндрычным пастаменце
**Статуя анёла** на вяршыні Александроўскай калоны, якая ўпрыгожвае Палацавую плошчу ў Санкт-Пецярбургу, была створана Барысам Арлоўскім. Гэта адзін з першых у Расіі помнікаў у гонар перамогі над французамі. Арлоўскі прыступіў да працы над фігурай анёла ў верасні 1830 года, калі сама калона ўжо пачала ўвасабляцца ў камені.

Архітэктура
-----------

Калона ўяўляе сабой суцэльны паліраваны элемент з ружовага граніту, стаіць на упрыгожаным барэльефамі квадратным у плане пастаменце.

Верх калоны вянчае бронзавая капітэль дарычнага ордэра. Яе верхняя частка — прастакутны абак зроблены з цаглянага мура з бронзавым абліцоўваннем. На ім усталяваны бронзавы цыліндрычны п'едэстал з паўшаравым верхам, усярэдзіне якога заключаны асноўны апорны масіў, які складаецца з шматслаёвага мура: граніту, цэглы і яшчэ двух слаёў граніту ў падставе.

Помнік вянчае фігура анёла працы Барыса Арлоўскага. Левай рукой анёл трымае чатырохканцовы лацінскі крыж, а правую ўзносіць да неба. Галава анёла нахіленая, яго погляд скіраваны на зямлю.

Па першапачатковым праекце Агюста Манферана, фігура на вяршыні калоны абапіралася на сталёвы прут, які пазней быў выдалены, і пры рэстаўрацыі 2002—2003 гадоў высветлілася, што анёл трымаецца за кошт сваёй уласнай бронзавай масы.

Мала таго, што сама калона вышэй Вандомскай, фігура анёла пераўзыходзіць па вышыні постаць Напалеона I на Вандомскай калоны. Акрамя таго, анёл крыжам топча змея, што сімвалізуе мір і спакой, якія прынесла ў Еўропу Расія, атрымаўшы перамогу над напалеонаўскімі войскамі.

Лёгкая фігура анёла, спадаючыя складкі адзення, выразна выяўленая вертыкаль крыжа, працягвачы вертыкаль манумента, падкрэсліваюць складнасць калоны. Паводле распаўсюджанай легенды, рысам твару анёла скульптар надаў падабенства з асобай Аляксандра I. Ёсць таксама звесткі, што фігура анёла — скульптурны партрэт пецярбургскай паэткі Марыі Кульман.

Апошняя рэстаўрацыя 2002—2003 гадоў дазваляе спадзявацца на высокі ўзровень захаванасці скульптуры ў будучыні.

Зноскі
------

1. ↑  Прыняты да выканання праект быў характарызаваны такімі словамі: 
> *«Фигура Ангела с крестом, которым попирается у подножия вражда и злоба (змея), изображает разительную мысль — сим победиши»*
2. ↑  «Працы па рэстаўрацыі Александроўскай калоны ў Пецярбургу, якія ацэньваюцца ў 22,5 млн руб. плануецца завяршыць у красавіку 2003 г» Архівавана 21 снежня 2007. Архіў артыкулаў, прысвечаных трахсотгоддзю Пецярбурга, 23 ліпеня 2002
3. ↑  Карпова Е. В. «Коринна Севера»: (О скульптурном изображении Елизаветы Кульман) // Памятники культуры. Новые открытия: Письменность. Искусство. Археология: Ежегодник / Науч. совет по истории мировой культуры РАН; Редкол.: Д. С. Лихачев и др. 1999. М.: Наука, 2000.

Літаратура
----------

* Зодчие Санкт-Петербурга. XIX — начало XX века / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1998. — 1070 с. — ISBN 5-289-01586-8.
**Toxicodendron radicans** — лістападная ліяна; від роду *Toxicodendron* сямейства сумахавыя (*Anacardiaceae*).

Сінонімы
--------

* Philostemon radicans (L.) Raf.
* Rhus radicans L.
* Rhus toxicodendron var. radicans (L.) Torr.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

Ліяна, якая высока ўзбіраецца па апорах з дапамогай паветраных каранёў або сцелецца па зямлі. Маладыя парасткі слаба апушаныя або голыя.

Лісце тройчыскладанае, лісточкі яйкападобныя або рамбічныя, да 12 см даўжынёй, на верхавіне завостраныя. З абодвух бакоў светла-зялёнае, зверху бліскучае, знізу па жылках злёгку апушанае, цэльнакрайняе, буйназубцовае або лопасцевае, на хвосціках 1-3 см даўжынёй. Агульны хвосцік ліста 5-10 см даўжынёй. Увосень лісце становяцца кармінавым і аранжавым.

### Кветкі

Цвіце ў чэрвені — ліпені. Цвіце і плоданасіць са другога года.

Суквецці — пазухавыя мяцёлкі 3-6 см даўжынёй. Кветкі зелянява-белыя.

### Плады

Плоданасіць у кастрычніку, плады захоўваюцца да вясны.

Плады — касцянкі, 5-6 мм у дыяметры, сплюснуто-шаровідные, шиповато-волосістой, бура-зялёныя, односемянные. Насенне з неглыбокімі падоўжнымі баразёнкамі.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Расце на сухіх глебах.

Агульнае распаўсюджанне: Паўночная Амерыка ад Новай Шатландыі да Фларыды і на захад да Мінесоты і Арканзаса.

Гаспадарчае значэнне і прымяненне
---------------------------------

Дэкаратыўная, ядавітая расліна.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Деревья и кустарники СССР. В 7 т. / Под ред. Соколова С. Я. — М.: Изд-во Академии наук, 1958. — Т. 4. — С. 338. — 974 с. — 2 500 экз.

Спасылкі
--------

* Токсикодендрон укореняющийся: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)(Праверана 6 верасня 2012)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Канадская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85103933 · Microsoft: 2777061824 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Анізатрапія (значэнні).
**Анізатрапі́я** (ад стар.-грэч.: ἄνισος — неаднолькавы + τρόπος — напрамак) у фізіцы — залежнасць фізічных (механічных, аптычных, магнітычных і інш.) уласцівасцей рэчыва ад напрамку.

Натуральная анізатрапія — характэрная асаблівасць крышталёў; абумоўлена іх сіметрыяй і выяўляецца тым больш, чым яна меншая. Анізатрапія некаторых вадкасцей, напрыклад, вадкіх крышталёў, тлумачыцца асіметрыяй і пэўнай арыентацыяй малекул.

У аморфных і полікрышталічных рэчывах анізатрапія бывае пры наяўнасці прыроднай (напрыклад, драўніна) або штучнай тэкстуры (напрыклад, пры пракатцы ліставой сталі зерні металу арыентуюцца ўздоўж напрамку пракаткі, у выніку чаго ствараецца анізатрапія механічных уласцівасцей). Анізатрапія многіх уласцівасцей крышталёў, напрыклад лінейнага цеплавога расшырэння, электраправоднасці, пругкіх уласцівасцей, характарызуецца значэннямі адпаведных пастаянных уздоўж галоўнай восі сіметрыі і ўпоперак да яе.

Аптычная анізатрапія выяўляецца ў выглядзе падвойнага праменепраламлення  (руск.) (бел. дыхраізму  (руск.) (бел. змен характару палярызацыі і вярчэння плоскасці палярызацыі святла. Натуральная аптычная анізатрапія крышталёў абумоўлена неаднолькавасцю ў розных напрамках поля сіл, якія ўтрымліваюць атамы ці іоны рашоткі.

Штучная анізатрапія ствараецца ў ізатропных асяроддзях пад уздзеяннем вонкавых сіл ці палёў, што вызначаюць у асяроддзях пэўныя напрамкі, напрыклад, у выніку ўздзеяння пругкіх дэфармацый, электрычнага поля, магнітнага поля.

Гл. таксама
-----------

* Эфект Катона—Мутона
* Эфект Фарадэя

Літаратура
----------

* Анізатрапія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4002073-3 · LCCN: sh85005306 · Microsoft: 85725439 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ітуры.
 
**Ітуры** (фр.: Ituri) — правінцыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, размешчаная на паўночным усходзе краіны.

Геаграфія
---------

Да канстытуцыйнай рэформы 2005 года правінцыя Ітуры была часткай былой Усходняй правінцыі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Бунія. Па тэрыторыі правінцыі працякае рака Ітуры. Значную частку тэрыторыі пакрывае трапічны лес Ітуры.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва правінцыі — 1 482 076 чалавек (2005).

Ітуры населены рознымі этнічнымі групамі, сярод якіх можна вылучыць плямёны пігмеяў, якія дагэтуль адрэзаны ад цывілізацыі і жывуць паляваннем і збіральніцтвам. Пігмеі племя Мбуці лічацца самымі нізкімі ў свеце, іх сярэдні рост складае 135 см.

Флора і фауна
-------------

У правінцыі расце больш 30 000 кветкавых раслін, водзіцца больш 1400 відаў птушак і 400 відаў сысуноў, у тым ліку такія рэдкія віды як акапі, гарылы, шымпанзэ, леапарды, шматлікія віды папугаяў. У рэках водзяцца шматлікія віды рыб, а таксама гіпапатамы і нільскія кракадзілы.

Фотагалерэя
-----------

* Рака ІтурыРака Ітуры
* Шымпанзэ банабоШымпанзэ банабо
* Дамы пігмеяўДамы пігмеяў

Зноскі
------

1. ↑  Provinces of the Democratic Republic of Congo (Congo Kinshasa) (англ.). Праверана 27 мая 2011.
2. ↑  Люди леса: охотники-мбути (руск.).  Historic.Ru. Праверана 8 чэрвеня 2011.

| ⛭Правінцыі Дэмакратычнай Рэспублікі Конга **Сцяг Дэмакратычнай Рэспублікі Конга** |
| --- |
| Новы падзел | Верхняе Ламамі ·  Верхняе Уэле ·  Верхняя Катанга ·  Ітуры ·  Касаі ·  Кванго ·  Квілу ·  Кіншаса ·  Ламамі ·  Луалаба ·  Лулуа ·  Маі-Ндамбэ ·  Маніема ·  Мангала ·  Ніжняе Уэле ·  Паўднёвае Ківу ·  Паўднёвае Убангі ·  Паўночнае Ківу ·  Паўночнае Убангі ·  Санкуру ·  Танганьіка ·  Цэнтральнае Конга ·  Чапо ·  Чуапа ·  Усходняе Касаі ·  Экватарыяльная правінцыя |
| Стары падзел | Бандунду ·  Заходняе Касаі ·  Катанга ·  Кіншаса ·  Маніема ·  Ніжняе Конга ·  Паўднёвае Ківу ·  Паўночнае Ківу ·  Усходняе Касаі ·  Усходняя правінцыя ·  Экватарыяльная правінцыя |
Іувал. Выява з ілюстраванай біблейскай энцыклапедыі архімандрыта Нікіфара (1891 год)
**Іувал** — паводле Пяцікніжжа сын нашчадка Каіна, Ламеха. Іувал нібыта вынайшаў музычныя інструменты — гуслі, якія ўяўлялі сабой прасцейшую форму струннага інструмента, і жалейку. Лічыўся за «*бацьку ўсіх граючых*» на гэтых інструментах.

Зноскі
------

1. ↑  Быццё IV, 21
2. ↑  Энц. словарь Брокгауза и Ефрона…

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Іувал на Вікісховішчы |

Іувал // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.


| ?Іувал — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Ламех |  | Methusael[d] |  | Mehujael[d] |  | Irad[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Іувал |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Adah[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1019267216 · VIAF: 230379547 |
Дыяграма Фейнмана анігіляцыі электрона з пазітронам у віртуальны фатон, які потым распадаецца зноў на электрон і пазітрон. 
**Анігіля́цыя**(ад лацінскага *annihilatio* — знішчэнне) — працэс узаемадзення элементарнае часціцы з антычасціцай, у выніку якога яны пераўтвараюцца ў іншыя часціцы. Тыповы і добра вядомы прыклад — анігіляцыя электронна-пазітронных (e- — e+) пар за кошт электрамагнітнага ўзаемадзеяння, якія, ў залежнасці ад арыентацыі спінаў, пры гэтым пераўтвараюцца ў 2 ці 3 фатоны. Тэрмін «анігіляцыя», які ўзнік гістарычна — недакладны, анігіляцыя — не знішчэнне матэрыі, а пераход яе ў іншую форму, які адбываецца ў адпаведнасці з законамі захавання. Паводле закону захавання электрычнага зараду прадуктамі анігіляцыі могуць быць толькі часціцы, сумарны зарад якіх роўны нулю. Закон захавання энергіі-імпульсу не дазваляе пераўтварацца свабоднай e- — e+ пары ў адзін фатон. Гэтыя правілы справядлівыя таксама для адваротнага працэсу нараджэння e- — e+-пары свабоднымі фатонамі.
Анігіляцыя — гэта толькі адзін з магчымых раўнапраўных працэсаў узаемадзеянняў (каналаў рэакцыі) элементарнае часціцы з антычасціцай. Напрыклад пры ўзаемадзеянні электрона і пазітрона, акрамя анігіляцыі, магчымы таксама пругкае і няпругкае рассейванне і інш. працэсы. Пара e- — e+ можа ўтвараць недаўгавечную звязаную сістэму — пазітроній, падобны да атама вадароду, у якім месца пратона займае пазітрон. Анігіляцыя e- — e+ можа ісці за кошт слабага ўзаемадзеяння элементарных часціц (напр. пераўтварэнне e- — e+ у пару нейтрына-антынейтрына), за кошт электраслабага ўзаемадзеяння (пераўтварэнне e- — e+ пары ў мюонную μ- — μ+-пару), і г. д. уключаючы моцнае ўзаемадзеянне.
Пасля таго, як з дапамогай магутных паскаральнікаў пратонаў былі атрыманы ў дастатковай колькасці антыпратоны, пачалося інтэнсіўнае вывучэнне анігіляцыі нуклон-антынуклонаў. Гэты працэс ідзе галоўным чынам за кошт моцнага ўзаемадзеяння і прыводзіць да ўтварэння π-, K-мезонаў, Λ-, Σ-, Ξ-гіперонаў, іх антычасціц і іншых адронаў. Пры гэтым утвараюцца шматлікія і разнастайныя рэзанансы.
Тэарэтычнае вывучэнне анігіляцыі з высокай дакладнасцю і ў адпаведнасці з эксперыментам праведзена толькі для электра-магнітных працэсаў на падставе квантавай электрадынамікі. Пры тэарэтычным разглядзе працэсаў анігіляцыі, выкліканых моцным узаемадзеяннем, звычайна карыстаюцца толькі прыблізнымі ацэнкамі, атрыманнымі на падставе мадэльных уяўленняў і фенаменалагічных суадносін.
**Паве́за**, **павіза**: еўрапейскі тып шчыта.

Заходнееўрапейскі арбалетчык з павезай
Такі шчыт меў простакутную форму, быў адносна высокі і выцягнуты ўверх, і звычайна быў выгнуты дугою ўпоперак. Звычайная шырыня — 40—70 см, вышыня — 1—1,5 м, часам да 2 м. Шчыт мог быць выкананы з падоўжным жолабам, мець зрокавую шчыліну ў верхняй частцы, металічныя кольцы на верхнім канце дзеля звязвання павез між сабой; мог забяспечвацца штыром-падпоркай, з дапамогай якой шчыт мог стаяць самастойна. Звычайна вырабляўся з лёгкага дрэва, пакрытага тканінай або скурай, і афарбоўваўся.

Традыцыйна лічыцца, што такі шчыт быў вынайдзены ў г.Павіі ў 13 ст. (адсюль назва), і што яго класічны пяхотны варыянт аформіўся ў час Гусіцкіх войнаў. Павезамі як палявым прыкрыццём карысталіся яшчэ ў канцы 15 ст. арбалетнікі і стралкі са стрэльбаў. Магчыма, што павезы ўжываліся ў час абложнай працы.

На думку пазнейшых даследнікаў, павеза магла трапіць у Заходнюю Еўропу праз прыбалтыйскіх крыжакоў, якія, у сваю чаргу запазычылі яе ад балтаў, а месца ўзнікнення такога тыпу шчыта адносіцца да земляў Русі (12 ст.) або Літоўска-Мазавецкім рэгіёне (13 ст.). На мяжы 13—14 ст. павезы распаўсюдзіліся ў Мазовіі, на тэрыторыі Тэўтонскага Ордэна, у заходніх рускіх землях, верагодна, у Польшчы. Прыкладна ў другой палове 14 ст. арэал распаўсюджання павезы ахапіў увесь балтыйска-польска-рускі рэгіён.

Зноскі
------

1. ↑  У апісанні Г. Дэльбрука.
2. ↑  Плавінскі са спасылкай на чэшскага даследчыка В. Дэнкштэйна: Denkstein V. The Bohemian Pavise in Turin Armeria Reale Collections, 1965.
3. ↑  А. М. Кірпічнікаў, А. Надольскі.
4. ↑  В. Дэнкштэйн, А. Навакоўскі.
5. ↑  Мікола Плавінскі. Да пытання аб ранняй павезе // Castrum, urbis et bellum: Зборнік навуковых прац, 2002 — 421 с.
**Паваротны затвор** (падоўжна- слізгальная засаўка з замыканнем паваротам; не блытаць з тым які верціцца, або крановой, засаўкай) — разнавіднасць механізму замыкання і адмыкання канала ствала, у якім замыканне і адмыкання засаўкі ажыццяўляецца яго паваротам налева або направа і захаду баявых выступаў засаўкі за адказ выступы ствольнай скрынкі або насадка ствала (barrel extension).

Паварот засаўкі звычайна вырабляецца скосам затворной рамы (АК — падобная зброя) або шрубавымі канаўкамі ў канале затворной рамы (M16 — падобная зброя і многія іншыя сістэмы).

Колькасць баявых упораў вызначае тое, на якой кут неабходна павярнуць затвор для замыкання. Так, пры наяўнасці двух баявых упораў неабходна павярнуць затвор на 45 °, пры наяўнасці трох — ужо на 30 °, а 10 — толькі на 9 °. Адпаведна, памяншаецца энергія, выдаткоўваная на замыканне, зніжаецца трасяніна зброі пры стрэле. Акрамя таго, чым больш баявых упораў — тым раўнамерней размяркоўваецца ціск парахавых газаў на ствольную скрынку. Таму, напрыклад, затвор аўтамата Калашнікава мае два баявых упора, а снайперскай вінтоўкі СВД, з яе падвышанымі патрабаваннямі да кучнасці бою, — ужо тры. Паваротныя замкі сучаснага зброі часта маюць шэсць і больш баявых упораў (звычайна да дзесяці).
**Арсеній Мікалаевіч Выскварка** (26 чэрвеня 1924, в. Блеўчыцы, Капыльскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1973). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

З 1949 шафёр Цімкавіцкай МТС, з 1951 трактарыст-камбайнёр Чыжэвіцкай МТС, з 1958 камбайнёр калхоза імя Ціміразева Капыльскага раёна. У 1972-м скончыў Быстрыцкую вячэрнюю школу, атрымаў сярэднюю адукацыю.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Леніна ў 1966 годзе па выніках выканання сямігадовага плана. У 1973 годзе за поспехі, дасягнутыя ў выкананні пяцігадовага плана і сацыялістычных абавязацельстваў па павелічэнні вытворчасці прадукцыі раслінаводства А. М. Выскварку Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем яму ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Выскварко Арсений Николаевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 130. — 737 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Барысевіч.

**Арсеній Аляксандравіч Барысевіч** (нар. 26 снежня 1939, в. Юравічы, Дзятлаўскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне будаўнічай механікі. Доктар тэхнічных навук (1996), прафесар (2003). Член-карэспандэнт Беларускай акадэміі архітэктуры (1998).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва», 1961).

Працаваў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (з 1968, будаўнічы факультэт, кафедра «Будаўнічая механіка», з 1980 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: аптымальнае праектаванне будаўнічых сістэм; распрацоўка эфектыўных лікавых метадаў аптымізацыі стрыжнёвых сістэм.

Бібліяграфія
------------

Оптимизация упругих стержневых систем на основе малых вариаций переменных проектирования : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.23.17 / Борисевич Арсений Александрович. — Москва, 1994.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Барысевіч Арсеній Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. — С. 345.
* Борисевич Арсений Александрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 456.
* Борисевич Арсений Александрович // Кто есть кто : Доктора наук, профессора, заслуженные деятели науки и лауреаты премий Белорусской государственной политехнической академии : справочник. ― Минск, 2000. — С. 115.
**Лазерная хімія** — раздзел хіміі высокіх энергій, які вывучае хімічныя працэсы, якія ўзнікаюць пад дзеяннем лазернага выпраменьвання і ў якіх спецыфічныя ўласцівасці лазернага выпраменьвання маюць вырашальную ролю. Таксама лазерная хімія вывучае т.зв. хемалазерные працэсы (хімічныя лазеры). Монахраматычнасць лазернага выпраменьвання дазваляе селектыўна ўзбуджаць малекулы аднаго віду, пры гэтым малекулы іншых відаў застаюцца неўзбуджанымі. Такім чынам падбіраючы частату лазера, становіцца магчымым не толькі ажыццяўляць выбарчую актывацыю малекул, але і змяняць глыбіню пранікнення выпраменьвання ў зону рэакцыі. Магчымасць факусоўкі лазернага выпраменьвання дазваляе ўводзіць энергію лакальна, у вызначаную вобласць аб’ёму. Лазернае ўздзеянне на хімічныя рэакцыі можа быць цеплавым і фотахімічным. Лазерная афтальмалогія і мікрахірургія, у канчатковым рахунку, гэта лазерная хімія, якая прымяняецца для медыцынскіх мэт.

Літаратура
----------

* Дунская И. М. Лазеры и химия. — Москва, Наука, 1979. — 164 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000294774 |
**Лазні Лагорыа** — грамадская лазня ў Гомелі канца ХІХ — пачатку ХХ ст.

Знаходзілася на вуліцы Мільённай (гістарычны раён Свісток) каля Баярскага спуску. Забор вады здзяйсняўся з ракі Сож, дзякуючы гарадской вадаправоднай станцыі, што знаходзілася на ніжняй набярэжнай каля параходных прыстаней. Дакладны год пабудовы невядомы. Станам на 1894 г. ужо існавала, будучы ў арэндзе прадпрымальніка Шнеерава. 

Назва паходзіць, відаць, ад прозвішча ўладальніка. У дарэформеннай рускай арфаграфіі яно перадавалася як *«Лагоріо»*. Даведнікі пачатку ХХ ст. фіксуюць наяўнасць на вуліцы Мільённая дома Лагорыа, дзе здавалася жыллё некаторым чыноўнікам. Магчыма, што гаспадаром дома і лазні быў інжынер А. К. Лагорыа, гласны гомельскай гарадской думы (з 1889 г.). 

Была адной з дзвюх грамадскіх лазняў Гомеля «даваеннага часу», г. зн. перад Першай сусветнай вайной. Уладкаванне лазні было падпарадкавана саслоўнаму грамадскаму падзелу. Але па панядзелках і серадах дваранскае аддзяленне працавала як жаночае. Мыццё ў «сярэднім» мужчынскім аддзяленні каштавала 12 капеек. У верасні 1911 г. адзін з наведнікаў «сярэдняга» аддзялення скарадзіўся на ўмовы ў ім: «Маленькае бруднае памяшканне, замест падлогі насланыя нейкія дошкі, і сцены ўкрытыя суцэльным слоем сырасці. Акрамя ўсяго гэтага, наведнікі рызыкуюць захварэць, бо тут жа ўваходныя дзверы, і міжволі ўсіх працінаюць дрыжыкі, нават адзетых». Таксама ён скардзіўся на цеснасту «пакоя для адзявання» і адсутнасць пары ў маленькай парыльні. У кастрычніку таго ж года ў лазні здарыўся пажар: «ад няспраўнага стану печкі» загарэлася столь. Пашырэнне агню было спынена «дзякуючы дружнай рабоце пажарных каманд». Праз некалькі тыдняў паведамлялася аб заканчэнні рамонту лазні, абяцалася «маса зручнасцей» і выкарыстанне артэзінскай вады.

У 1920-я гг. лазня ўжо не працавала. На яе месцы сёння знаходзіцца будынак Гомельскага абласнога ўпраўлення капітальнага будаўніцтва.

Розныя факты
------------

* У пачатку 1911 г. паведамлялася аб раптоўнай смерці 80-гадовага Г. Л. Урына ва ўмывальным пакоі лазні Лагорыа.

Гл. таксама
-----------

* Лазні Рудзіеўскага

Зноскі
------

1. 1 2  Гомель. План города на 1910 г.
2. 1 2  Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.
3. ↑  Справочная и коммерческая книга г. Гомеля и окрестных городов Минской, Могилевской и Черниговской губерний [текст]. — Вильна : тип. И. Я. Яловцера, 1894. — С. 5.
4. ↑  Памятная книжка Могилевской губернии на 1910 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1910. — С. 150.
5. ↑  Памятная книжка Могилевской губернии на 1905 год. — Могилев губ. : Типо-Литография Я. Н. Подземского, 1905. — С. 183.
6. 1 2  Гомель и городские поселения Гомельщины: Предварит. итоги переписи 1926 г. и некоторые данные текущ. отчетов и обследований. — Речица, 1927. — С. VIII.
7. ↑  Н. Бани Лагорио // Полесская жизнь. — 1910. — 17 сентября. — С. 3.
8. ↑  Гомельская копейка. — 1911. — 6 октября. — С. 2.
9. ↑  Гомельская копейка. — 1911. — 29 октября. — С. 4.
10. ↑  Несчастный случай // Полесская жизнь. — 1911. — 3 января. — С. 3.
**Анюйскі хрыбет** — горны хрыбет у Расіі. Размешчаны ў Чукоцкай аўтаномнай акрузе паміж рэкамі Вялікі Анюй і Малы Анюй. Найвышэйшы пункт Анюйскага хрыбта — Пік Блахіна (1779 м).

Анюйскі хрыбет з’яўляецца часткай Усходне-Сібірскага нагор’я. На поўначы ён мяжуе з Усходне-Сібірскім морам, на ўсходзе — з Анадырскім хрыбтом, на паўднёвым усходзе — з Анадырскім пласкагор’ем, на паўднёвым захадзе — з Калымскім нагор’ем, і на захадзе — з Усходне-Сібірскай нізінай.

Анюйскі хрыбет складзены пясчанікамі, сланцамі, аргілітамі, прадранымі гранітнымі інтрузіямі. Хрыбет пакрыты расліннасцю. У далінах рэк размешчаны рэдкія лістоўнічныя лясы, схілы гор пакрыты тундравай расліннасцю, а на вяршынях — горная тундра.
**Загліннікі** — археалагічны помнік каля вёскі Загліннікі Лепельскага раёна Віцебскай вобласці. Уключае два гарадзішчы і курган.

Гарадзішчы
----------

### Гарадзішча-1

Вядома пад назвай Замак. Знаходзіцца за 0,5 км на захад ад вёскі. Пляцоўка памерам 70×85 м. Умацавана ровам глыбінёй да 1,5-2 м. Абследавалі Г. В. Штыхаў (1965) і А. Р. Мітрафанаў (1972). Культурны пласт 0,3 м добра акрэслены. Рэчаў не знойдзена.

### Гарадзішча-2

Знаходзіцца за 1,5 км ад вёскі, за безыменным ручаём, які ўпадае ў раку Эса. Пляцоўка памерам 40×35 м. Абследавалі Г. В. Штыхаў (1965) і А. Р. Мітрафанаў (1972). У культурным пласце знойдзена ляпная кераміка (не пазней III—IV стст. н.э.), якая адносіцца да днепра-дзвінскай культуры.

Курган
------

Знаходзіцца за 1,5 км ад вёскі, справа ад дарогі ў вёску Дрымаўшчына. Дыяметр 7 м, вышыня 1,5 м. Выявіў у 1972 годзе А. Р. Мітрафанаў.

Літаратура
----------

* Лепельскі раён // Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад.: В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — С. 173—175.
* Лепельскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 271—286.
* Гусева, Е. Земля курганов и капищ / Е. Гусева // Планета. — 2012. — № 11. — С. 64-71.
Сэлфі жанчыны
**Сэ́лфі** (англ.: selfie; ад англ.: self — *сам, сябе*) — від фатаграфіі, аўтапартрэт, зроблены з дапамогай камеры смартфона, фотаапарата ці вэб-камеры. Можа быць зроблены фатаграфаваннем уласнага выгляду ці яго адлюстравання ў люстэрку. Часта карыстальнікі адразу загружаюць сэлфі на ўласныя старонкі ў сацыяльных сетках. Упершыню паняцце «сэлфі» з'явілася на аўстралійскіх інтэрнэт-форумах у 2002 годзе і атрымала шырокую вядомасць напачатку 2010-х гадоў праз распаўсюджванне мабільных прылад з фотакамерамі і развіццём мабільных дадаткаў, такіх як Instagram.

Фатаграфічныя аўтапартрэты з'явіліся пасля выхаду на рынак у 1900 годзе партатыўнай фотакамеры Kodak Brownie фірмы Kodak, але не сталі шырока распаўсюджаны. Тады, звычайна, фатаграфавалі ўласнае адлюстраванне ў люстэрку, нерухомасць камеры забяспечвалі штатывам. Вялікая княжна Анастасія Мікалаеўна ў 13-гадовым узросце была адным з першых падлеткаў, які зрабіў уласную фатаграфію з люстэрка, каб адправіць камусьці ў 1914 годзе. У лісце, які суправаджаў фатаграфію, яна пісала: «Я зрабіла гэтую карціну гледзячы ў люстэрка. Гэта было вельмі складана, бо мае рукі дрыжалі».

Самае ранняе выкарыстанне слова selfie зафіксавана ў Аўстраліі, на інтэрнэт-форуме ABC Online 13 верасня 2002 года.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сэлфі
* *Selfie* Архівавана 23 лістапада 2013. у *Оксфардскім слоўніку англійскай мовы*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Навагодні востраў.

**А́ньё-Нуэ́ва**, або **Навагодні востраў** (англ.: Ano Nuevo, ад ісп.: Año Nuevo) — востраў на ўсходзе Ціхага акіяна каля берагоў Каліфорніі (ЗША). Уваходзіць у склад аднайменнага запаведніка. Плошча — 0,0364 км². У наш час ненаселены.

Тэрыторыя вострава склалася ў міяцэне з прыбярэжных выдмаў. Да XVIII ст. ён уяўляў сабою паўвостраў. У нашы дні заўважны падзел на некалькі астраўкоў і скал, якія хутка размываюцца зімовымі штармамі.

У 1872 —1948 гг. на востраве дзейнічаў маяк. Захаваліся рэшткі будынкаў старой станцыі па яго абслугоўванні. Пазней быў перададзены Каліфарнійскаму ўніверсітэту для арганізацыі запаведніка. У яго склад уваходзяць 1600 га сушы і навакольных марскіх тэрыторый. Аньё-Нуэва наведваецца ластаногімі падчас сезонных міграцый.

Спасылкі
--------

* Año Nuevo Island Light Station
* The Lighthouse at Año Nuevo Island: Shipwrecks and Sea Lions
* Año Nuevo Island Reserve Архівавана 13 чэрвеня 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: nr96040322, sh85005372 · SUDOC: 20130788X · VIAF: 1761149489085593810009 |
**Анібал Вільегас** — перуанскі юрыст і дыпламат. Ён быў міністрам замежных спраў у 1902 годзе.

Біяграфія
---------

У 1870-я гады быў генеральным консулам Перу ў Гамбургу. У пачатку Ціхаакіянскай вайны падтрымліваў намаганні па набыцці ваенных караблёў для перуанскага флоту, хоць і безвынікова. У 1890-я гады ён быў міністрам-рэзідэнтам Перу ў Германіі. 5 ліпеня 1893 года ў Гамбургу заключыў з палкоўнікам Карласам Паўлі пагадненне, паводле якога перуанская дзяржава заключыла кантракт з гэтым нямецкім салдатам. У 1896 годзе ён стаў міністрам-рэзідэнтам Перу ў Швейцарыі. Але з-за эканамічнага крызісу, з якім сутыкнулася Перу, у 1899 годзе прадстаўніцтвы ў Германіі і Швейцарыі былі зачынены.

9 жніўня 1902 ён быў прызначаны міністрам замежных спраў, увайшоўшы ў склад кабінета міністраў пад старшынствам філосафа Алехандра Дэстуа. У той час кіраваў прэзідэнт Эдуарда Лопес дэ Раманья. Яму прыйшлося сутыкнуцца з патрабаваннямі Эквадора пашырыць свае ўладанні на поўдзень ад вусця ракі Агуарыка, пагражаючы прасоўваннем да ракі Напо. Змена камунікацый здолела на імгненне захаваць статус-кво. У наступным годзе адбылася бітва пры Анготэрасе, хаця на той момант Вільегас ужо не кіраваў канцылярыяй.

Яму таксама давялося сутыкнуцца са скандалам «Wiesse cablegram». Дэпутат ад Дэмакратычнай партыі Пэдра дэ Асма-і-Парда асудзіў перад Палатай дэпутатаў, выявіўшы існаванне тэлеграмы, якую генеральны консул Чылі ў Ліме накіраваў міністру замежных спраў Чылі Хасэ Франсіска Вергара Доноса, у якой яму паведамлялася, што ўрад Перу не будзе далучыцца да трохбаковага пакта з Эквадорам і Калумбіяй, інфармацыя, якая нехта пратачылася з перуанскай канцылярыі (3 кастрычніка 1902 г.). Пазней стала вядома, што гэта быў Карлас Вісэ Портакарэра, дыпламат і гісторык з Такны, які адправіў паведамленне, хоць, як пазней было праверана, ён не меў намеру шпіянажу або нелаяльнасці, а хутчэй аддаліў сваю краіну ад небяспечнай анты -Перуанскі саюз Чылі з Калумбіяй. Таксама тэлеграма была зроблена не чылійскім консулам, а яго бацькам, па прапанове Вісэ, і на асабістай і прыватнай аснове. Акрамя таго, сам прэзідэнт Лопес дэ Раманья прызнаў, што ведаў пра існаванне кабельграмы за некалькі хвілін да яе адпраўкі. Вільегас і Вісэ цеснае сяброўства пацвердзілі ў Германіі і Швейцарыі; яны таксама падтрымлівалі сардэчнае сяброўства з канцлерам Чылі. У любым выпадку, гэтае пытанне выклікала вельмі бурныя дэбаты ў Сенаце і паскорыла падзенне кабінета Дэйстуа ў канцы таго ж кастрычніка. Апазіцыя выкарыстала гэты інцыдэнт, каб дыскрэдытаваць міжнародную палітыку ўрада Лопеса дэ Раманья.

Заўвагі
-------
«Ні Бог, ні гаспадар, ні начальнік, ні муж», фемінісцкія графіці ў Францыі.
 Магіла з надпісам «Ні Бог, ні гаспадар».
***Ні Бог, ні гаспадар*** - гэта анархісцкі дэвіз, які выкарыстоўваўся з канца XIX стагоддзя. Ён выражае волю асобы не падпарадкоўвацца якой-небудзь палітычнай або боскай уладзе. У французскай мове выраз не *мець ні бога, ні гаспадара* таксама можа азначаць жаданне жыць без усялякіх абмежаванняў.

Гісторыя
--------

Выраз бярэ пачатак у аднайменнай газеце, заснаванай у 1880 годзе Агюстам Бланкі. Па словах даследчыка сацыялізму Морыса Даманжэ, ён быў натхнёны брашурай доктара Эцьена Сузіні (1839-1908, парыжскі сацыялістычны дзеяч) пад назвай *Plus de Dieu, plus de maître*, якая была выдадзена ў 1870 годзе. Акрамя таго, паводле Даманжэ, "гаспадар" з першапачатковай формулы не распаўсюджваецца на якую-небудзь форму ўлады, а адносіцца толькі да Капіталу і эканамічнай эксплуатацыі, якую ён прадугледжвае.

З першых дзесяцігоддзяў Трэцяй рэспублікі ў Францыі надпіс «Ni Dieu ni maître» часам выкарыстоўваўся для ўпрыгожвання рэспубліканскіх або рэвалюцыйных магіл. Выраз таксама дае назву песні Леа Ферэ, якая прысвечана асуджэнню смяротнага пакарання. Ён таксама быў прадстаўлены ў шматлікіх публікацыях, плакатах і песнях панк-руху. У фемінісцкім руху часам дадаецца згадка «ні муж».

Водгукі
-------

Ад пачатку сваёй папулярнасьці дэвіз анархістаў быў моцна аспрэчаны, асабліва каталіцкімі хрысьціянамі. На гэты сказ Поль Клодэль адказаў «Выбар Бога - адзіны радыкальны спосаб не мець гаспадара».

Літаратура
----------

1. 1 2 . DL 2009. ISBN 978-2-930402-77-2. OCLC 470784495.
2. ↑ . **66**. pp. 65-88. , cité par. **10**. pp. 138. .
3. ↑  Voir, par exemple, le journal féministe La Voix de la femme. Nicole Fourtané, Michèle Guiraud, *L'identité culturelle dans le monde luso-hispanophone*, Presses Universitaires de Nancy, 2006, page 248.
4. ↑  Voir, par exemple, *The Reformation of the Nineteenth Century* (1896), où Richard M. Meyer dénonce la *vacuité* de la formule.
5. ↑ . p. 400. .

Звязаны артыкул
---------------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Нёўда.

**Нёўда, Нявода, Палужанка** — рака ў Навагрудскім і Карэліцкім раёнах Гродзенскай вобласці, левы прыток ракі Сэрвач (басейн р. Нёман). Даўжыня 39 км. Плошча вадазбору 240 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 1,7 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 3,4 ‰.

Назва
-----

Назва Нёўды мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Пра гэта сведчыць элемент -*da* у назве, які пайшоў ад яцвяжскага \**udā* «вада; рака».

Яцвяжскае \**udā* роднаснае балцкай гідранімічнай аснове *Ud- : Vad- : Ved-*, што роднасная з лат. *ūdens*, пруск. *(w)undan*, літ. *vanduo* «вада». Варыянты гэтай асновы ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія *Vedega, Vadaktis*, *Ūdara*, пасожская Удага, падняпроўская Ведаса і пад. У прусаў вядомы гідронім *Asege-wad* «Яршовае возера».

Апроч Нёўды, другая аснова -*da* і ў рачных назвах Ясельда, Грыўда, Сёгда, Саколда, Голда. Гэтыя назвы паказваюць арэал менш-больш паміж Навагрудкам на ўсходзе, Беластокам на захадзе і Івацэвічамі на поўдні. У гэтым арэале таксама сканцэнтраваныя гідронімы яцвяжскага паходжання: Свіцязь, Сіпа, Зэльва, \**Zeita* (> *Zietela* > Дзятлава), у якіх бачны пераход усходнябалцкага *š, ž* у заходнябалцкае *s, z.*

Магчыма, форму, блізкую да *Ne-ud-*, раней мела рака Няводніца[pl] (польск. *Niewodnica*), што ўцякае ў Нараў каля Беластока, недалёка ад Саколды і Голды.

Рака Нёўда ў вёсцы ВалеўкаНёўда ў вёсцы Валеўка
Назва Нёўда мела такое ж значэнне, што і гідронімы тыпу Нецеч, Сухацечка[ru], Сухадроўка: непаўнаводная рэчка, што ў цяплейшую пару года высыхае, «не цячэ».

Гідраграфія
-----------

Пачынаецца каля вёскі Нёўда Навагрудскага раёна, цячэ ў межах Навагрудскага ўзвышша па ўзгорыстай мясцовасці, перасечанай глыбокімі лагчынамі і ярамі.

Уцякае ў раку Сэрвач на поўначы ад вёскі Беразавец Карэліцкага раёна. Даліна пераважна трапецападобная, шырыня 2—3 км, са стромкімі схіламі вышынёй да 30 м. Пойма роўная, месцамі забалочаная, пад хмызняком, шырыня 100—150 м.

Рэчышча моцна звілістае, ад вёскі Аколіца да вусця каналізаванае. Прымае сцёк з меліярацыйных каналаў. Асноўныя прытокі — Крамаўка (злева), Зямчатка (справа).

Зноскі
------

1. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.
2. ↑  *Топоров В. Н. Трубачев О. Н.* Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М. 1962. — С. 157, 169—170, 178, 211.
3. ↑  *K. Būga.* Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лабовіч.
**Арсень Аляксандравіч** **Лабовіч** (нар. 29 верасня 1923, в. Студзянкі  (польск.) (бел. каля Супрасля) — беларускі тэатразнавец.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэатральны інстытут (1949), працаваў у культурна-асветніцкіх установах Гродна, Стоўбцаў, Навагрудка. З 1959 — у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР, абараніў кандыдацкую дысертацыю. Пасля працаваў загадчыкам рэдакцыі мастацтва і архітэктуры выдавецтва БелСЭ, загадчыкам кафедры рэжысуры і майстэрства акцёра Мінскага інстытута культуры. З 1991 працуе ў Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Беларусі.

Члены Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1964 года.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследаваў беларускі аматарскі тэатр у Заходняй Беларусі ў міжваенны час, гэтаму прысвечана яго кніга «Тэатр змагання» (Мінск, 1969). Аўтар працы «Сценическое воплощение пьес А. Н. Островского на белорусской cцене» (1971), шэрагу матэрыялаў аб праблемах сцэнічнага ўвасаблення драматургіі М. Горкага ў тэатрах Беларусі, пра польска-беларускія тэатральныя ўзаемаадносіны і іншыя тэмы, звязаныя з нацыянальным тэатральным мастацтвам.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Календарыюм // «Czasopis», № 09/2003;
* Чыгрын С. Улюбёны ў беларускі тэатр // Ніва № 40(2473). 2003, кастр. 5.