**«Палац і крэпасць»** — савецкі фільм 1924 года рэжысёра Аляксандра Іваноўскага[ru], сюжэт заснаваны на рэальнай гісторыі Міхаіла Бейдэмана[ru], паводле рамана Вольгі Форш «Апранутыя каменем» і аповесці Паўла Шчогалева[ru] «Таямнічы вязень».

Сюжэт
-----

Пра лёс Міхаіла Бейдэмана[ru], які без суда і следства, толькі адным загадам Аляксандра II, ва ўзросце 21 года быў зняволены ў Петрапаўлаўскай крэпасці і правёў там больш за дваццаць гадоў.

Пачатковыя тытры «У сценах Петрапаўлаўскай крэпасці пакутуюць ворагі рускага самадзяржаўя, а на іншым беразе Нявы красуецца Зімні палац…».

Недалёка ў маленькай кватэрцы са сваёй матушкай і сёстрамі жыве юнкер Бейдэман, закаханы ў Веру — дачку багатага памешчыка Лагуціна, рукі якой дамагаецца і князь Куракін. У гэты час нарадавольцы падрываюць карэту з царом, і ўлады ладзяць аблаву на праціўнікаў самадзяржаўя. І наступныя дваццаць гадоў Бейдэман правядзе ў сценах Петрапаўлаўскай крэпасці. Састарэлага, практычна страціўшага розум, яго вызваляюць з засценкаў крэпасці, але Бейдэман проста не ў стане гэта ўсвядоміць. Выпадковая сустрэча з Верай становіцца канцом для абодвух былых закаханых — яны ледзь пазнаюць адзін аднаго, і, ашаломленыя нечаканым спатканнем, паміраюць.

У ролях
-------

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Яўген Бараніхін | Міхаіл Бейдэман[ru]  Міхаіл Бейдэман[ru]  |
| Юрый Корвін-Крукоўскі | Лагуцін  Лагуцін , памешчык |
| Алена Хмялеўская | Вера Лагуціна  Вера Лагуціна , дачка памешчыка |
| Марыя Юр’ева | Бейдэмана маці Бейдэмана  |
| Сяргей Шышко | Сяргей Нячаеў[ru]  Сяргей Нячаеў[ru]  |
| Генадзь Мічурын[ru] | Дзмітрый Каракозаў  Дзмітрый Каракозаў  |
| Леанід Дабравольскі | Аляксандр II  Аляксандр II  |
| Якаў Малюцін[ru] | Аляксандр III  Аляксандр III  |
| Надзея Камароўская[ru] | Марыя Аляксандраўна  Марыя Аляксандраўна , імператрыца |
| Мікалай Шмідтгоф | Гагарын князь Гагарын  |
| Кандрат Якаўлеў[ru] | Мураўёў граф Мураўёў  |
| Аляксандр Любош | Ігнацьеў граф Ігнацьеў  |
| Аркадзь Барысаглебскі | Шувалаў граф Шувалаў  |
| Пётр Андрыеўскі | камендант  |
| Пётр Кузняцоў[ru] | наглядчык  |
| Алена Туманская | Марфа  Марфа  |
| Аляксей Гарушын | Пётр  Пётр , жаніх Марфы |
| Раіса Мамантава | Віктарына  Віктарына , сястра Бэйдмана |
| Дзмітрый Сяргееў-Черкасов | Палісадаў  Палісадаў , святар |
| Міхаіл Раманаў[ru] | вязень  |
| Уладзімір Рамашкоў | швейцар  |

У эпізодах: Сяргей Васільеў[ru], Эдуард Іагансон[ru], Аляксей Масееў і іншыя.

Крытыка
-------

Фільм быў добра прыняты і савецкім гледачом і з поспехам дэманстраваўся на працягу доўгага часу.

Пры гэтым фільм, які меў высокі кошт — не менш за 100 000 рублёў золатам, акупіўся ў пракаце. Фільм стаў адным з першых поспехаў савецкага кінематографа, прызнаным у шэрагу замежных краін, у прыватнасці ў Германіі.

> 
> Дбайнасць, сур’ёзнасць у падыходзе да гістарычнага матэрыялу вылучалі карціну «Палац і крэпасць» з агульнай кінематаграфічнай прадукцыі пачатку 20-х гадоў.— История советского кино, Том 1 / Институт истории искусств. — М.: Искусство, 1969
> 
> 

Прызнаны ўдалым, у гісторыі савецкага кіно заняў ганаровае месца як фільм, які вызначыў у 1920-х гадах тэму гісторыка-рэвалюцыйнага фільма, якой у далейшым наканавана было стаць галоўнай у савецкім кіно на дзесяцігоддзі.

Кіназнаўца М. А. Лебедзеў[ru] адзначыў як удалае прымяненне рэжысёрам мантажу па кантрасце сцэн, так і мастацкае афармленне фільма — натурныя здымкі праходзілі ў сапраўдных месцах падзей — Зімнім палацы і Петрапаўлаўскай крэпасці, на плошчах і вуліцах горада, а дэкарацыі фільма працы мастакоў Барыса Рэрыха[ru] і Уладзіміра Шчуко[ru] былі ацэнены як выдатныя, не толькі аднаўляючыя ход падзей, але і прайграваючыя каларыт эпохі.

Кіназнаўца Р. П. Собалеў адзначаў, што сцэнар фільма як гістарычнай драмы створаны па канонах таго часу — драма была паказана ў форме бытавых абставін і характараў герояў, а не як пазней у кінематаграфіі ў форме канфлікту ідэй, пры гэтым сюжэт апынуўся перагружаны цікавым і багатым матэрыялам — факты сапраўднай гісторыі пераўзыходзілі любую выдумку:

> 
> Фільм не вызваліўся ад сцэнарных «*празмернасцяў*», і гэта спарадзіла нярэдкі ў мастацтвазнаўстве парадокс у яго ацэнках: па выхадзе фільма крытыкі скардзіліся, што гістарычных эпізодаў занадта шмат і яны перашкаджаюць сачыць за асабістай драмай Бэйдэмана, а праз тры дзесяцігоддзі было сказана зусім адваротнае — што драматычная сюжэтная лінія банальная і таму не здольная аб’яднаць разам цікавыя гістарычныя факты.

Пры гэтым фільм негатычна ацэньваўся прадстаўнікамі «*фармалізму[ru]*», так Віктар Шклоўскі назваў фільм слабым, кантрасны мантаж няўдалым — аўтары паказалі тут «*свае кінематаграфічнае бяссілле*», а сюжэт хоць і цікавым, але не кінематаграфічным:

> 
> Сцэнар «Палац і крэпасць» надзвычай традыцыйны, уся першая частка яго нібыта ўцякла з нейкай іншай карціны. Дарэмна бегала, ёй і там было добра. Я, вядома, нікога не абвінавачваю ў плагіяце — агульныя месцы не плагіятуюцца. Няма чаго рабіць фільму з пагоні вершнікаў за тройкай, танцаў мужычкоў, пана на калонным ганку і т. п. Віна ва ўсім гэтым, вядома, ляжыць не на П. Шчогалеве, які як гісторык не абавязаны разумець законы кінематаграфіі, ды і мастацтва наогул, а на таленавітай Вользе Форш.

Кінакрытык Уладзімір Недабраво[ru] так ацэньваў фільм: «Для 24 года „Палац і крэпасць" Іваноўскага — дасягненне, можа быць, нават вельмі значнае. Дакладнасць стылю, сапраўднасць гістарычнай архітэктуры, упершыню адкрыты перад масавым гледачом матэрыял, карэктнае карыстанне манументальнымі дэкарацыямі — былі годнасцю стужкі. Але звыклыя для Іваноўскага, як опернага рэжысёра, метады будовы відовішча аказалі яму ў кіно мядзведжую паслугу. Фільм быў безнадзейна тэатральным па кампазіцыі, аморфным і млявым па мантажы, дакучна літаратурным па надпісах».

Заўвагі
-------

1. 1 2  Н. А. Лебедев — Очерки истории кино СССР. Немое кино: 1918—1934 годы
2. ↑  Из истории кино, Выпуск 4, Искусство, 1961
3. ↑  История советского кино, Том 1 / Институт истории искусств. — М.: Искусство, 1969
4. ↑  Ромил Соболев — «20 режиссёрских биографий», Издательство «Искусство», Москва 1971 год (стр.126-127)
5. ↑  Виктор Шкловский — Собрание сочинений. Том 1: Революция

Літаратура
----------

* *Федин К.* — Дворец и крепость // Жизнь искусства[ru], № 7, 1924. — стр. 21
* *Никулин Л.* — Дворец и крепость // Киногазета, 12 февраля 1924
* *Гуттер Р.* — Германский спец о фильме «Дворец и крепость» (с прим. редакции) // Кинонеделя, № 8, 1924. — стр. 1
* *Ю. С.* — Крупное достижение нашего искусства // Известия, 12 февраля 1924

Спасылкі
--------

* *Ганна Кавалова* — Кіно ў Пецярбургу. Пецярбург у кіно // Сеанс[ru], 9 ліпеня 2011
* Палац і крэпасць // Ленфільм

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |