recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Пасол соймавы** — прадстаўнік шляхты ад павета на сойме Вялікага Княства Літоўскага, пазней Рэчы Паспалітай. Ад кожнага павета абіраліся два паслы, аднак не забаранялася і іншай шляхце ездзіць на сойм. Заканадаўча паслоў акрэслілі ў Другім Статуце Вялікага Княства Літоўскага (1566).

Пры ўтварэнні Рэчы Паспалітай паслы ўвайшлі ў ніжнюю палату сойма — Пасольскую Ізбу.

У 1690 г. заканадаўча аформілі, што кожны пасол на сойме, а на сойміках кожны шляхціч можа вольна абмяркоўваць любыя пытанні.

Зноскі
------

1. ↑  ЭнцВКЛ, 2005

Літаратура
----------

* *Вяроўкін-Шэлюта У.* Пасол соймавы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 404. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
**Белае** — буйны комплекс сажалак для развядзення рыбы ў пасёлку Азёрны Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці агульнай плошчай 5451 га. Рыбгас мае статус тэрыторыі, важнай для птушак з 1998 года (код BY019, крытэрыі А1, В2, В3). Вышыня над узроўнем мора — 126—138 метраў.

Агульная плошча сажалак рыбгаса — 1649 гектараў.

52°18′ пн. ш. 27°39′ у. д.HGЯO

Фаўна
-----

Сажалкі з’яўляюцца буйнейшым у рэгіёне месцам гнездавання многіх відаў вадаплаўных і рыбаядных птушак. Асабліва важнае значэнне тэрыторыя мае для захавання наступных відаў: Чапля-бугай (*Botaurus stellaris*), Качка шэрая (*Anas strepera*), Белавокі нырок (*Aythya nyroca*), Нырок-сівак (*Aythya ferina*). Сярод іншых відаў птушак у наваколлях рыбгаса гняздуюцца арлан-белахвост (*Haliaeetus albicilla*), драч (*Crex crex*), бусел чорны (*Ciconia nigra*). Белае — адзінае ў Беларусі месца, дзе гняздуецца рэдкая качка савук-луток (*Mergellus albellus*). Ля азёр рыбгаса назіраўся сокал-шулёнак (*Falco vespertinus*).

Сысуны прадстаўлены наступнымі відамі: янотападобны сабака (*Nyctereutes procyonoides*), звычайная лісіца (*Vulpes vulpes*), норка амерыканская (*Neovison vison*), куніца лясная (*Martes martes*) і іншыя. Сярод рыб, якія вырошчваюць у рыбгасе карп (*Cyprinus carpio carpio*), белы амур (*Ctenopharyngodon idella*), талсталобік (*Hypophthalmichthys molitrix*), шчупак звычайны (*Esox lucius*).

Флора
-----

Уся тэрыторыя рыбгаса акружана пойменнымі дубравамі. Сажалкі раздзелены дамбамі, якія параслі лазняком і бярозай. Самі вадаёмы парослыя рагозам (*Typha*).

Зноскі
------

1. ↑  Beloe fish-farm Архівавана 5 сакавіка 2016.  (англ.)
2. 1 2 3 4  Рыбгас «Белае» Архівавана 18 ліпеня 2013.
3. ↑  Кобчик(недаступная спасылка)  (руск.)
4. ↑  «Белое» опытный рыбхоз Архівавана 11 кастрычніка 2014.  (руск.)

Літаратура
----------

* A.Kozulin, L.Vergeichik, M.Nikiforov and others. Treasures of Belarusian nature.- Minsk, 2002. −160 p.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Грацыянаў.
**Пётр Аляксеевіч Грацыянаў** (12 чэрвеня 1855, Горкі — 1918) — беларускі вучоны ў галіне санітарыі.

Біяграфія
---------

### Сям’я

Нарадзіўся ў сям’і дзяка Аляксея Андрэевіча Грацыянава ў Ніжагародскай губерні. Маці — Вера Аляксееўна Грацыянава. Яго дзед, Андрэй Пятровіч Грацыянаў, таксама быў дзячком.

Брат Мікалай таксама быў урачом (1855—1913) і вядомым грамадскім дзеячам у Ніжнім Ноўгарадзе. Малодшы брат Аляксандр  (руск.) (бел. таксама меў медыцынскую адукацыю, але зрабіў палітычную і грамадскую кар’еру.

### Прафесійная дзейнасць

Скончыў Медыка-хірургічную акадэмію ў Пецярбургу ў 1880 годзе. Урач сельскага ўрачэбнага ўчастка ў Беларусі (1888-90), першы санітарны ўрач Мінска і галоўны ўрач інфекцыйнага шпіталя (1891—1903).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Распрацаваў методыку рэгістрацыі інфекцыйных хвароб і іх шпітальнага лячэння. Пры яго ўдзеле ў Мінску адкрыты шпіталь для лячэння інфекцыйных хворых (1891) і медыка-статыстычнае бюро (1899). Аўтар працы «Нарыс урачэбна-санітарнай арганізацыі рускіх гарадоў» (1899), у якой упершыню апісаў санітарны стан гарадоў; санітарна-гігіенічныя і санітарна-супрацьэпідэмічныя мерапрыемствы, якія праводзіліся на тэрыторыі Расійскай імперыі; прывёў звесткі пра развіцці і арганізацыі санітарных спраў (пастаянныя санітарныя камісіі, санітарныя лекары, медыка-статыстычныя бюро, дэзінфекцыйныя камеры і г. д.).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Грацианов Пётр Алексеевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 169. — 737 с.
2. ↑  Грацианов, Николай Алексеевич (доктор медицины ; 1855—1913)  (руск.)
3. ↑  *Панкратов, В. М.* Из среды народников. — Арзамас. 2013. — 72 с. — ISBN 978-5-9927-0074-9.
4. ↑  Верагодна, Мікалай і Пётр нарадзіліся адначасова, але крыніцы падаюць нерэальную розніцу паміж імі ў месяц: 24.6 і 21.5, магчыма, такая сітуацыя стварылася з-за несутыкненняў дат у старым і новым стылі
5. ↑  ГРАЦИАНОВ НИКОЛАЙ АЛЕКСЕЕВИЧ Архівавана 1 красавіка 2019.  (руск.)

Літаратура
----------

* История медицины Беларуси в биографиях ее врачей : XVII-1 пол. XX вв. : биобиблиографический справочник от А до Я : 2000 биографий врачей / Кульпанович О. А. ― Минск, 2011.
* Грацыянаў Петр Аляксеевіч// Беларуская савецкая энцыклапедыя: у 12 т. / Рэдкал.: П. У. Броўка [і інш.]. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1971. — Т. 4. — С. 7
* Крючок, Г. Р. Очерки истории медицины Белоруссии / Г. Р. Крючок. — Минск : Беларусь, 1976. — С. 119, 120,

190, 191.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Новік.
**Мікалай Аляксандравіч Новік** (11 снежня 1963, в. Дубейкі, Капыльскі раён, Мінская вобласць) — беларускі мовазнавец, педагог. Кандыдат філалагічных навук (2003).

### Біяграфія

Скончыў Грозаўскую сярэднюю школу (в. Грозаў, Капыльскі раён), філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1990) па спецыяльнасці «беларуская і руская мова і літаратура», аспірантуру Інстытута мовазнаўства імя Я. Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Выкладаў у Брэсцкім дзяржаўным універсітэце, універсітэце імя Л. Этвеша (Будапешт, Венгрыя), Віленскім педагагічным універсітэце (Вільня, Літва).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Сфера навуковых зацікаўленняў — гісторыя і культура беларускай літаратурнай мовы. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Лексіка Статута ВКЛ 1588».

Зноскі
------
**Пасольства Славакіі ў Беларусі** — дыпламатычная місія Славакіі ў Рэспубліцы Беларусь. Пасольства знаходзіцца па адрасе: г.Мінск, вул. Валадарскага, 6. Місіяй Славацкага пасольства ў Мінску з'яўляецца развіццё супрацоўніцтва паміж Славакіяй і Беларуссю ў палітычнай і эканамічнай сферах, а таксама ў напрамку ўсебаковых кантактаў паміж грамадзянамі абедзвюх дзяржаў.

Структура
---------

* Сакратарыят кіраўніка місіі і аддзел палітыкі
* Консульскі аддзел
* Гандлёва-эканамічны аддзел

Спіс кіраўнікоў
---------------

* 1995—1999 Ізідар Почыятак,
* 2000—2002 Ёзаф Божак,
* 2002—2006 Ёзаф Мачышак,
* 2006—2008 Любамір Рэгак,
* 2008—2013 Мар'ян Серватка
* з 2013 — Міраслаў Мойжыта

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Пасольства
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Юрыя (значэнні).
**Касцёл Святога Юрыя** — каталіцкі храм у горадзе Кедайней (Кейданы) Кедайнейскага раёна Літвы.

Гісторыя
--------

На аснове фармальна-стылістычнага аналізу можна меркаваць, што касцёл Св. Георгія ў г. Кейданы пабудаваны ў апошняй чвэрці XV — пачатку XVI ст. Упершыню ўпамінаецца ў 1523 годзе. У 1560 годзе прыстасаваны пад кальвінскі збор, да галоўнага фасада прыбудавана вежа-званіца з рэнесансавымі ордарнымі элементамі. У 1627 годзе вернуты католікам. У 1655 годзе ў касцёле быў адслужаны малебен у гонар падпісання уніі Вялікага Княства Літоўскага са Швецыяй (Кейданскай уніі). У 1662 паўторна асвячоны. У час рамонту 1758 перароблены вокны бакавых фасадаў. У 1839—1840 гадах адноўлены фасады, дах накрыты дахоўкай.

У 1918 годзе на бакавых фасадах замест пілястраў прыбудаваны новыя контрфорсы, якія паўтараюць форму прэсбітэрыяльных. У 1928 годзе дахоўку замянілі на бляшаны дах.

Архітэктура
-----------

Бакавы фасад
Апсіда
Касцёл пабудаваны з цэглы ў тэхніцы гатычнай муроўкі. Першапачатковая форма франтонаў неўстаноўлена. Цяпер кожны неф мае самастойнае крыццё даху. Спачатку помнік, відаць, быў накрыты стромкім гатычным двухсхільным дахам. Па тэктанічнай схеме гэта блізкая да квадрата ў плане пабудова, падзеленая ў інтэр’еры 4 апорнымі слупамі на 3 нефы. Галоўны неф вышэйшы за бакавыя. Па памерах яму адпавядае прэсбітэрый, які яго прасторава прадаўжае. Алтарная частка заканчваецца поліганальнай апсідай. 3 паўночнага боку да вімы прымыкае 2-павярховая сакрыстыя. Вокны бакавых фасадаў і прэсбітэрыя завяршаюцца паўцыркульнай перамычкай. Аўтэнтычная сакрыстыя была, напэўна, меншых памераў. Яе ўсходняя частка прыбудавана пазней. Цяпер па сваёй архітэктоніцы храм уяўляе сабой псеўдабазіліку, хаця першапачаткова планаваўся і быў пабудаваны як зальная пабудова. Інтэр’еры перакрыты плоскай драўлянай столлю на бэльках. Спачатку контрфорсы падзялялі на асобныя праслы не толькі бакавыя фасады, але і галоўны. Фасады былі прарэзаны вокнамі спічастай формы. Адметнасць трактоўцы галоўнага фасада надае дэкор контрфорсаў у выглядзе складаных ромбападобных кампазіцый.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* *Кушнярэвіч А.* Кейданскі Георгіеўскі касцёл // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святога Юрыя (Кедайней)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 3899154260430724480001 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Якуба.
**Касцёл Святога Якуба** — мураваны каталіцкі храм у в. Цудзенішкі Ашмянскага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

Касцёл у 1900
Касцёл пад тытулам св. апостала Якуба заснаваны ў пачатку XVII ст. У 1628 годзе на сродкі пана Аляксандра Клоцкага было скончана аздабленне мураванай святыні.

Да ХIХ стагоддзя Цудзенішская парафія ўваходзіла ў склад Віленскага, потым — Ашмянскага дэканата. Пры касцёле дзейнічала парафіяльная школа, будынак якой быў знішчаны пажарам у 1798 годзе.

У 1866 годзе, на хвалі рэпрэсій пасля разгрому паўстання К. Каліноўскага, касцёл быў зачынены.

У 1920-я гады святыня зноў стала каталіцкай, у 1929 годзе быў распрацаваны праект рэканструкцыі касцёла (праект знаходзіцца ў архіве парафіі), аднак да рэалізацыі справа не дайшла. У той час у парафіі было каля 2500 вернікаў, капліц не было.

У савецкі час пастаяннага ксяндза ў парафіі не было, але касцёл не разрабавалі. З 1980-х гадоў сталыя набажэнствы аднавіліся, а з 2011 года пробашчам у Цудзенішках з’яўляецца кс. Павел Ствол.

Архітэктура
-----------

Гэта быў зальны храм у стылі рэнесанс з падоўжанай паўкруглай апсідай і адзінай сакрыстыяй пры ёй. Столь у зале плоская падшыўная, над прэзбітэрыем знаходзіцца цыліндрычнае скляпенне з конхай, упрыгожанае паліхромнымі размалёўкамі. У інтэр’еры 3 алтары: галоўны — св. Якуба, левы бакавы — св. Юзафа, правы — Маці Божай Вастрабрамскай.

Пасля паўстання 1863—1864 гадоў перададзены ў праваслаўнае ведамства. Пры пераабсталяванні пад царкву да галоўнага фасада была дабудавана вежа-званіца ў рэтраспектыўна-рускім стылі.

Гл. таксама
-----------

* Ашмянскі дэканат

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Цудзенішкі
* парафія Св. апостала Якуба на Catholic.by

| ⛭Ашмянскі дэканат |
| --- |
| Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса і Анёлаў Ахоўнікаў (Анжадава) · Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Ашмяны) ·  Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Баруны) · Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Гальшаны) · Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Граўжышкі) · Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны) · Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мураваная Ашмянка) · Касцёл Святога Якуба (Цудзенішкі) |
Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Маскве вуліца Марасейка, 17/6).
**Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі** — дыпламатычная місія Рэспублікі Беларусь ў Расіі, размешчаная ў Маскве ў Басманным раёне на рагу Марасейкі і Армянскага завулка.
Адрас Пасольства: 101990 Масква, Цэнтр, вул.Марасейка, д.17/6. Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі. (метро «Кітай-горад»).
Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі: Ігар Петрышэнка (з 2012 года).

Аддзяленні Пасольства знаходзяцца ў Екацярынбургу, Калінінградзе, Краснадары, Мурманску, Ніжнім Ноўгарадзе, Новасібірску, Санкт-Пецярбургу, Уфе і Хабараўску.

Спіс паслоў
-----------

* Віктар Дзмітрыевіч Даніленка (1993-1997)
* Уладзімір Віктаравіч Грыгор’еў (1997-2006)
* Васіль Барысавіч Далгалёў (2006-2011)
* Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў (2011-2012)
* Ігар Віктаравіч Петрышэнка (з 2012)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт пасольства.
**Прато́ній** — звязаная квантавамеханічная сістэма, якая складаецца з пратона і антыпратона.

Уласцівасці
-----------

Пратоній нестабільны і хутка распадаецца. Час жыцця пратонія складае ад 10−11 сек у ніжніх станах з n = 1 да 10−6 сек у верхніх станах з n = 30. Працэс анігіляцыі пратонія пачынаецца з ператварэння пратон-антыпратоннай пары ў пі-мезоны і завяршаецца распадам пі-мезонаў на фатоны, электроны, пазітроны, нейтрына і антынейтрына. Найбольшую частку энергіі анігіляцыі, прыкладна 50 %, забіраюць нейтрына і антынейтрына, 16 % прыходзіцца на электроны і пазітроны. Бораўскі радыус арбіты пратонія ў 918 раз меншы чым у атама вадароду[ru]. Асноўная асаблівасць структуры тэрмаў пратонія заключаецца ў расшчапленні тэрмаў парастану (спін роўны нулю) і ортастану (спін роўны адзінцы). Таксама на структуру спектральнага тэрма аказвае ўплыў ядзернае ўзаемадзеянне.

Зноскі
------

1. ↑  Власов, 1966, с. 102.
2. ↑  Власов, 1966, с. 104.
3. ↑  Власов, 1966, с. 109.
4. ↑  Власов, 1966, с. 99.

Літаратура
----------

* *Власов Н. А.* Антивещество. — М.: Атомиздат, 1966. — 184 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778127246 |
Літоўскі грош 1536 года
**Грош** (нямецкая < лацінская: *grossus*):

1) сярэбраная манета вартасцю некалькі ці некалькі дзясяткаў дынараў, бітая з 1172 года ў Італіі, з 1266 года ў Францыі (туронскі грош), з 1300 года — у Чэхіі (пражскі грош, які ўжываўся і на землях ВКЛ, з пачатковай вагай 3,7 г.) і ў іншых краях Заходняй і Цэнтральнай Еўропы.

У Польшчы грош (3,2 г.) пачаў біць Казімір III Вялікі ў 1367 годзе (кракаўскі грош). Аляксандр Ягелончык быў заснавальнікам Віленскага манетнага двара, дзе напачатку біліся літоўскія паўграшовікі і дынары, а пасля і грошы: на аверсе замест кароны — Пагоня.

1 грош = 3 шэлягі = 12 дэнары.

Канстытуцыя 1501 года абвяшчала роўнасць і аднолькавасць кароннага і літоўскага гроша. Аднак вартасць кароннага складала 4/5 літоўскага. Таму «Устава» 1508 года патрабавала для каронных манет роўных правоў з літоўскімі. Але гэта не адбылося.

Віленская мынца была спынена ў 1506 годзе, пад час наведвання яе асабіста Жыгімонтам з-за таго, што манет было выбіта больш за патрэбы краіны. Але ўжо ў 1508 годзе яна ізноў распачала працу, б'ючы паўграшовікі ажно да 1529 года.

У часы Жыгімонта I грош важыў 1,8 г.

З 1526 года біўся выключна паўгрош, пасля цэлыя і большай вартасці (паўтарак, дваяк, траяк, чварак, шастак).

Літоўскі грош 1626 года Жыгімонта Вазы
Загад, падпісаны Жыгімонтам I у 1535 годзе, загадваў «У ВКЛ новую манету ў мынцы біці, грошы, плоскія, каторыя бы былі браны па два палугрошкі». Аднак выпуск грошаў скончыўся на наступны 1536 год. На гэтых манетах маецца адметная для сусветнай нумізматыкі з'ява — выбіваліся літары (пачатковыя лацінскіх назваў месяцаў), якія азначалі час чаканкі: *S* — верасень, *N* — лістапад ў 1535 годзе, і *F* — люты, *M* — сакавік ці май, *J* — студзень, чэрвень, ці ліпень, *A* — жнівень ў 1536 годзе.

Біццё грошай адбывалася па літоўскай (1545—1546) і па польскай стапе (1546—1548). Вага польскага гроша 2,059 грама 375 пробы срэбра, літоўскі грош быў на 1/4 лепшы па срэбру.

У Польшчы грошы біліся ў 1526—1529, 1545—1548 гадах.

З 1752 года грошы ў Рэчы Паспалітай білі ў медзі.

Ад XVI стагоддзя да 1918 года грош = 1/30 польскага злотага, ці ½ расійскай капейкі.

2) З часоў Рэчы Паспалітай II з 1924 дасюль: 100 грошай = 1 злоты.

3) Грашовая адзінка Аўстрыі з 1924 года: 100 грошай = 1 шылінг.

Гл. таксама
-----------

* Пражскі грош
* Туронскі грош
* Кракаўскі грош

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грош

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4410303-7 |
**Гру́бка** — невялікая пакаёвая печ, звычайна для абагрэву.
Вядома здаўна, на Беларусі пашырана з 2-й паловы 16 ст.

Рабілі грубку з цэглы, абліцаванай дэкаратыўнай пліткай, гаршковай паліванай і непаліванай кафляй.

Выкарыстоўвалі ў жыллі, грамадскіх будынках (корчмах, аўстэрыях, ратушах, аптэках і інш.).

У сядзібных і палацавых будынках 16 — пачатку 20 ст. існавалі па-мастацку аздобленыя грубкі (сядзібныя дамы ў вёсках Агарэвічы Ганцавіцкага, Дзераўная Стаўбцоўскага раёнаў, у Карэлічах, Шклове, палац у Нясвіжы і інш.).

У дэкоры выкарыстоўвалі паліхромную ўзорыстую кафлю (вёскі Асташын і Дзяляцічы Навагрудскага раёна), з рэльефнымі геральдычнымі выявамі (Заслаўе, Лагойск, Нясвіж, Дзяржынск) з раслінным і іншым арнаментам.

Літаратура
----------

* Грубка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. С. 452.

Спасылкі
--------

* Грубка // Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Менск: Беларусь, 2001.
**Плывунец аблямаваны** (*Dytiscus marginalis*) — від плывунцоў сямейства жукі-плывунцы.

Апісанне
--------

Тулава мае выцягнутую форму, якая дазваляе лёгка перасоўвацца ў вадзе. Афарбоўка — ад цёмна-карычневай да чорнай, лапкі — жоўтыя з шырокай памяранцава-жоўтай аблямоўкай па ўсім тулаве і галаве. Самцы драбнейшыя за самак, і іх можна адрозніць па гладкім надкрылы. У абодвух палоў вялікія шырокія плоскія галовы, моцныя пярэднія лапкі і вострыя магутныя мандыбулы для разразання здабычы. Таксама плывунцы ўмеюць добра лётаць, але робяць гэта рэдка, у асноўным тады, калі ўмовы іх жыцця ў ранейшым вадаёме становяцца неспрыяльнымі і ўзнікае неабходнасць перабрацца ў іншы вадаём.

Памер: 27-35 мм.

Арэал і экалогія
----------------

Сустракаецца па ўсёй Заходняй Еўропе да Азіі ў вадаёмах са стаячай вадой або слабым цячэннем, дзе шмат дробных вадзяных насякомых, дробнай рыбы і жаб.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776616816 |
**Белалобая гусь** (*Anser albifrons*) — птушка з роду гусей сямейства качыных.

Апісанне
--------

Белалобая гусь блізкая па знешнім выглядзе да шэрай гусі, але крыху драбнейшая. Яна мае бурую афарбоўку цела, жывот бялёсы з чорнымі плямамі, некаторыя пёры ў крылах таксама белыя. Дзюба ружовая. У аснове дзюбы белая пляма, за якое від і атрымаў назву. Маладыя асобіны белай плямы на ілбе і плям на жываце не маюць. Маса белолобай гусі вагаецца ад 2 да 3,2 кг. Даўжыня цела 62—78 см, размах крылаў 125—165 см. Самка меншая за самца.

Распаўсюджанне
--------------

Белалобая гусь гняздуецца ў тундры Еўразіі, Грэнландыі і Паўночнай Амерыкі. Гусі з Еўропы зімуюць ля Міжземнага, Чорнага і Каспійскага мораў. Ляціць таксама ў Сярэднюю Азію, Індыю, Кітай, Карэю і Японію.

Насяляе кантынентальныя вадаёмы сярод кусцікавай тундры; у паслягнездавы перыяд: марскія ўзбярэжжы, а таксама стэпы і сельскагаспадарчыя палі паблізу вялікіх вадаёмаў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо звычайна сярод травяністай расліннасці, няроўнасцей тэрыторыі, неакуратна высланае сухой расліннасцю і пухам.

Яйкі (4-6) часта амаль эліптычныя, белыя з жаўтаватым або шэрым адценнем. Памеры: 81 × 54 мм

Падвіды
-------

Адрозніваюцца 2 падвіды:

* *A. a. albifrons* — паўночная Расія,
* *A. a. flavirostris* — Грэнландыя.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4225905-8 · LCCN: sh85146478 |
**Еўразійскі стэп**, альбо **Вялікі стэп**, альбо **стэпы** — шырокі стэп экарэгіёна Еўропы і Азіі з раслінамі і жывёламі ўмераных лугоў, саван і хмызнякоў. Ён распасціраецца ад Малдовы праз Украіну, Расію, Казахстан, Сіньцзян і Манголію да Маньчжурыі з адным буйным эксклавам, размешчаным, у асноўным, у венгерскай Пусце.

Стэп звязваў Усходнюю Еўропу, Цэнтральную Азію, Кітай, Паўднёвую Азію і Блізкі Усход эканамічна, палітычна і культурна праз сухапутныя гандлёвыя маршруты, у першую чаргу праз Шаўковы шлях у старажытнасці і сярэднявеччы і праз Еўразійскі сухапутны мост у сучаснасці. Стэп быў домам для качавых імперый і многіх буйных племянных канфедэрацый і старажытных дзяржаў на працягу ўсёй гісторыі, такіх як Хуну, Скіфія, Харэзм, Маверанахр, Сагдыяна, Сяньбі, Цюркскі каганат, а таксама манголаў, кімерыйцаў і сарматаў.

Гл. таксама
-----------

* Буджацкі стэп
**Эліша Катберт** (англ.: Elisha Cuthbert; нар. 30 лістапада 1982, Калгары, Альберта, Канада) — канадская актрыса і мадэль.

Біяграфія
---------

Катберт нарадзілася ў Калгары, Альберта, дачка Патрысіі, хатняй гаспадыні, і Кевіна, аўтамабільнага інжынера-канструктара. У Элішы ёсць брат Джонатан і сястра Лі-Эн, яна вырасла ў горадзе Грынфілд-Парк, недалёка ад Манрэаля, Квебек. У 2000 годзе скончыла Сентэніяльскую сярэднюю школу і ва ўзросце 17 гадоў пераехала ў Лос-Анджэлес, каб працягнуць акцёрскую кар’еру.

З 9 гадоў Эліша пачала працаваць мадэллю для розных ліній дзіцячага адзення. Упершыню яна з’явілася на тэлебачанні ў дзіцячым хорар-шоу «Баішся ты цемры?» у эпізадычнай ролі, затым яна стала пастаяннай удзельніцай гэтага шоу. Таксама яна стала са-вядучай у шоу «Папулярная механіка для дзяцей», якое здымалася ў Манрэалі. Яе ўдзел у тэлешоу прыцягнуў увагу тагачаснай першай лэдзі ЗША Хілары Клінтан, якая запрасіла яе ў Белы дом.

Катберт сыграла сваю першую ролю ў кіно ў сямейнай драме «Танцуючы на ​​Месяцы» (1997). Яна таксама знялася ў некалькіх канадскіх фільмах на сямейную тэму і ў трылеры «Паветраная хуткасць». Эліша згуляла галоўную ролю ў канадскім тэлефільме «Шчаслівая дзяўчынка» (2001), за якую атрымала прэмію «Джэміні».

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эліша Катберт
Эліптычная галактыка ESO 325-G004
**Эліптычная галактыка** (пазначаецца Е) — клас галактык з выразна выяўленай сферычнай (эліпсоіднай) структурай і яркасцю, якая змяншаецца да краёў. Яны пабудаваны з зорак чырвоных і жоўтых гігантаў, чырвоных і жоўтых карлікаў і некаторай колькасці белых зорак не вельмі высокай свяцільнасці. Адсутнічаюць бела-блакітныя гіганты і звышгіганты. Няма пылавой матэрыі, якая ў тых галактыках, у якіх яна маецца, бачная як цёмныя палосы на бесперапынным фоне зорак галактыкі. Таму знешне эліптычныя галактыкі адрозніваюцца адна ад адной галоўным чынам адной рысай — вялікім ці меншым сціскам. Хабл прапанаваў паказчыкам сціску лічыць велічыню, якую можна вылічыць, ведаючы вялікую і малую вось яе эліпса. Калі галактыка мае форму шара, то яе велічыня сціску роўная нулю, бо вялікая і малая восі эліпса роўныя. Калі вялікая вось істотна больш малой, то іншы клас, максімальны клас у гэтай сістэме — 10. Запісваюцца гэтыя даныя так: E0, Е7, дзе E — гэта клас(эліптычная), лічба — падклас. Акрамя таго, эліптычныя галактыкі могуць вельмі адрознівацца адзна ад аднай па памеры. Утварэнне новых зорак у эліптычных галактыках практычна не ідзе.

Лінзападобныя галактыкі – гэта прамежны тып паміж спіральнымі і эліптычнымі. У іх ёсць гало і дыск, але няма спіральных рукавоў. Такія галактыкі пазначаюцца S0.

Эліптычных галактык, па агульных ацэнках, у некалькі разоў менш, чым спіральных (больш дакладныя даныя вельмі вагаюцца ў розных крыніцах).

Найбліжэйшая да нас эліптычная галактыка — карлікавая галактыка ў сузор'і Скульптара (ESO 351-30, падклас — dE0 ці dSph, радыус — 1505 светлавых гадоў)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Эліптычная галактыка на Вікісховішчы |


| ⛭Галактыкі |
| --- |
| Віды галактык | 
Эліптычная (E) **·**
Спіральная (S) **·**
Спіральная з перамычкай (SB) **·**
Лінзападобная (S0) **·**
Няправільная (Irr) **·**
Карлікавая (d) **·**
Карлікавая няправільная (dI) **·**
Ультракампактная карлікавая (?) **·**
Колцападобная (?)
 |  |
| Структура | 
Звышмасіўная чорная дзірка **·**
Балдж **·**
Перамычка **·**
Дыск **·**
Ядро **·**
Спіральная галіна **·**
Гало **·**
Палярнае кольца  (англ.) (бел. **·**
Протагалактыка
 |
| Актыўныя ядры | 
Рэлятывісцкі струмень **·**
Сейфертаўская галактыка **·**
Радыёгалактыка **·**
Блазар **·**
Квазар
 |
| Узаемадзеянне | 
Узаемадзейныя галактыкі **·**
Галактыка з успышкай зоркаўтварэння **·**
Спадарожнік **·**
Скопішча **·**
Звышскопішча **·**
Войд **·**
Зорны паток
 |
| З'явы і працэсы | 
Узнікненне і эвалюцыя галактык **·**
Гравітацыйная лінза **·**
Пекулярная галактыка **·**
Галактычны год **·**
Метагалактыка **·**
Галактычная нітка **·**
Вялікая сцяна **·**
Вялікая сцяна Слоўна **·**
Вялікі атрактар
 |
| спіс галактык | 
Мясцовая група **·**
спіс найбліжэйшых галактык **·**
спіс спіральных галактык **·**
Атлас пекулярных галактык
 |
| **Wikipedia book Кніга:Галактыкі  (англ.) (бел. ·  Category Катэгорыя:Галактыкі** |
**Скачо́к-Га́браўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Веткаўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Габраўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Акшынкаўскага (Акшынскага, Якшынскага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Цунэхару Такэда** (яп.: 竹田 恒治 *Такэда Цунэхару:*, нар. 3 жніўня 1944, Чанчунь) — японскі прадпрымальнік і дыпламат, былы імперскі прынц, прадстаўнік адной з малодшых галін японскай імператарскай фаміліі.

Біяграфія
---------

Нарадзіліся ў Чанчуне, сталіцы марыянеткавай дзяржавы Маньчжоу-го. Другі сын прынца Такэды Цунэесі  (руск.) (бел. (1909—1992), другога кіраўніка Дома Такэда-но-Мія, і Сандзё Міцука (1915—2013). На момант нараджэння ён атрымаў тытул імперскага прынца, але ва ўзросце трох гадоў у 1947 годзе, калі ўсе члены бакавых ліній імператарскага дома былі пазбаўлены сваіх імперскіх тытулаў і статусаў, ён стаў простым грамадзянінам Японіі.

Выпускнік Універсітэта Кеё  (руск.) (бел. Такэда атрымаў поспех у спорце, у тым ліку ў рэгбі і хакеі на лёдзе.

Неўзабаве пасля заканчэння школы ажаніўся з дачкой Сігеру Акада, старшыні ўнівермага Mitsukoshi  (англ.) (бел.. У мужа і жонкі двое дзяцей.

Цунэхару Такэда быў прадпрымальнікам у гандлёвай кампаніі «Itochu  (руск.) (бел.» з 1967 па 2005 год, займаў пасаду прэзідэнта харчовай прамысловай кампаніі «Chuo Setsubi Engineering» у 2005—2007 гадах.

З 7 жніўня 2007 па 29 лістапада 2010 года Цунэхару Такэда з’яўляўся паслом і паўнамоцным прадстаўніком Японіі ў Балгарыі. У верасні 2010 года прэзідэнт Балгарыі  (руск.) (бел. Георгі Пырванаў узнагародзіў Цунэхару Такэду ордэнам «Стара-планіны» 1-й ступені.

Зноскі
------

1. ↑  Архіваваная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 снежня 2009. Праверана 6 жніўня 2017.
2. ↑  Архіваваная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 5 ліпеня 2008. Праверана 20 ліпеня 2008.


| ?Цунэхару Такэда — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Prince Tsunehisa Takeda[d] |  | Prince Kitashirakawa Yoshihisa[d] |  | Prince Fushimi Kuniie[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Prince Tsuneyoshi Takeda[d] |  |  |  | Імператар Комэй |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Імператар Мэйдзі |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Princess Masako Takeda[d] |  |  |  |  | Nakayama Yoshiko[d] |  |
|  | Цунэхару Такэда |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Sono Sachiko[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Sanjō Sanetsumu[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Princess Tsuneyoshi Mitsuko[d] |  | Kinteru Sanjō[d] |  | Сандзё Санэтомі |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Q109668346? |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Rodovid |
**Здзіслаў Дурчэўскі** (польск.: Zdzisław Durczewski; 3 ліпеня 1908, мястэчка Длонь Пазнаньскага ваяводства, Польшча — 5 жніўня 1944, Варшава) — польскі археолаг. Доктар гістарычных навук (1936).

З 1932 працаваў у Археалагічным музеі ў Варшаве. У 1937 ўзначаліў даследаванні на Замкавай гары ў Гродна, пасля адхілення ад прац вядомага даследчыка Ю. Ядкоўскага. На плошчы 240—300 м выявіў культурны пласт 4,65 м. Выявіў фрагменты драўлянай забудовы дзядзінца XII—XV стст. з рэшткамі 23 забудоў і шматлікімі археалагічнымі знаходкамі (каля 9 тысяч). У кастрычніку 1939 — снежні 1940 працаваў у Вільні, потым у Варшаве, дзе загінуў у час Варшаўскага паўстання.

У гады Другой сусветнай вайны калекцыя знаходак З. Дурчэўскага разрабавана, а дакументацыя знішчана. Часткова запісы пра вынікі раскопак Дурчэўскага апублікаваў М. Варонін у сваёй манаграфіі «*Старажытнае Гродна*» (1954).

Працы
-----

* Durczewski Zdzisław. Stary Zamek w Grodnie w świetle wykopalisk dokonanych w latach 1937-1938. Grodno, 1939. Wojewódzki Komitet Uczczenia Króla Stefana Batorego w Grodnie

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — Т. 1. А—К. — 496 с. — ISBN 978-985-11-0354-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 8353 6857 · NUKAT: n2003099060 · VIAF: 270384148 |
**Сван Арло** (фр.: Swann Arlaud; нар. 30 лістапада 1981, Фантэнэ-о-Роз, Францыя) — французскі акцёр.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 лістапада 1981 года ў Фантэнэ-о-Роз, дэпартамент О-дэ-Сен у Францыі. Яго маці — Таццяна Віяле, кастынг-дырэктар, дачка французскага акцёра Макса Віяля (1934—2000); айчым — кінааператар Бруна Нюйтэн.

Сваю акцёрскую кар’еру пачаў з удзелу ў рэкламных роліках і невялікіх роляў у фільмах, сярод якіх «Бунт дзяцей», «Мядзведзь на сцэне» і «Шэрыя душы». Паралельна са здымкамі акцёр вывучаў дэкаратыўнае мастацтва ў Страсбургу.

З пачатку 2000-х гадоў Сван Арло сыграў шэраг невялікіх роляў на тэлебачанні, у прыватнасці ў серыялах «Крымінальная паліцыя», «Так паступаюць сапраўдныя жанчыны», «Цэнтральная ноч» і «Стажоры: Першыя крокі ў паліцыі». У 2010 годзе атрымаў галоўную ролю ў фільме «Ананімныя рамантыкі» Жан-П’ера Амеры. У фільме таксама прынялі ўдзел Бенуа Пульворд, Ізабель Карэ і малады акцёр — П’ер Нінэ. У гэтым жа годзе акцёр зняўся ў фільмах «Незвычайныя прыгоды Адэль» Люка Бесона, «Выдатная стрэмка» Рэбекі Златоўскі і «Чорныя нябёсы» Жыля Маршана.

У 2012 годзе зняўся разам з Жэрарам Дэпардзьё, Эманюэль Сенье і Марк-Андрэ Грандэнам у экранізацыі рамана Віктора Гюго «Чалавек, які смяецца», знятую Жан-П’ерам Амеры.

У 2015 годзе Арло сыграў адну з галоўных роляў у фільме Элі Важэмана «Анархісты» разам з Тахірам Рахімам, Адэль Экзаркопулас і Гіёмам Гуі. За працу ў гэтай карціне акцёр быў намінаваны на кінапрэмію «Сезар» 2016 года на намінацыі «Самы перспектыўны акцёр». У гэтым жа годзе акцёр сыграў адну з роляў у фантастычным трылеры рэжысёра-дэбютанта Клемана Кажітора «Ні на нябёсах, ні на зямлі», дзе яго партнёрамі па здымачнай пляцоўцы былі Жэрэмі Рэнье, Кевін Азаіс і Фінегэн Олдфілд.

Зноскі
------


| ⛭Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру |
| --- |
| 1970-я | 
* Філіп Нуарэ (1976)
* Мішэль Галабру (1977)
* Жан Рашфор (1978)
* Мішэль Серо (1979)

 |
| 1980-я | 
* Клод Брасёр (1980)
* Жэрар Дэпардзьё (1981)
* Мішэль Серо (1982)
* Філіп Леатар (1983)
* Калюш (1984)
* Ален Дэлон (1985)
* Крыстафер Ламберт (1986)
* Даніэль Ацёй (1987)
* Рышар Барэнжэ (1988)
* Жан-Поль Бельмандо (1989)

 |
| 1990-я | 
* Філіп Нуарэ (1990)
* Жэрар Дэпардзьё (1991)
* Жак Дзютрон (1992)
* Клод Рыш (1993)
* П’ер Ардыці (1994)
* Жэрар Ланвен (1995)
* Мішэль Серо (1996)
* Філіп Тарэтон (1997)
* Андрэ Дзюсалье (1998)
* Жак Вільрэ (1999)

 |
| 2000-я | 
* Даніэль Ацёй (2000)
* Сержы Лопес (2001)
* Мішэль Буке (2002)
* Эдрыен Броўдзі (2003)
* Амар Шарыф (2004)
* Мацьё Амальрык (2005)
* Мішэль Буке (2006)
* Франсуа Клюзэ (2007)
* Мацьё Амальрык (2008)
* Венсан Касель (2009)

 |
| 2010-я | 
* Тахар Рахім (2010)
* Эрык Эльманіно (2011)
* Амар Сі (2012)
* Жан-Луі Трэнціньян (2013)
* Гіём Гальен (2014)
* П’ер Нінэ (2015)
* Венсан Ліндон (2016)
* Гаспар Ульель (2017)
* Сван Арло (2018)
* Алекс Луц (2019)

 |
| 2020-я | 
* Рашдзі Зэм (2020)

 |
Выкарыстанне кесонаў для падводных прац
Схема кесона.
**Кесон у гідратэхніцы** (ад фр.: caisson «скрыня») — адкрытая знізу камера з воданепранікальнымі сценкамі і столлю для работы пад вадой і ў воданасычаным грунце.

Найбольш распаўсюджаныя кесоны з жалезабетону, бываюць таксама сталёвыя і драўляныя. Выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве помпавых станцый, вадазабораў, шлюзаў, глыбокіх фундаментаў маставых апор, для праходкі тунеляў і інш.

Вада з рабочай камеры выціскаецца напампаваным паветрам. Для дастаўкі людзей і матэрыялаў выкарыстоўваюцца шлюзавыя апараты, якія злучаюцца з кесонам шахтавымі трубамі. З апусканнем кесону пад уздзеяннем уласнай вагі зверху нарошчваецца муроўка сцен збудавання ці фундамента. На патрэбнай глыбіні камеру запаўняюць муроўкай або бетонам, і кесон застаецца ў збудаванні.

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 5. Зуйкі — Кішы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1972. — 616 с.: іл. карты. С. 553, 554.
**Periphanes delphinii** — від насякомых з сямейства Соўкі.

Апісанне
--------

Размах крылаў — 24-36 мм. Асноўны фон пярэдніх крылаў уяўляе сумесь светлага і цёмна-фіялкава-ружовага адценняў, папярочныя палосы фіялетава-чырвоныя. Заднія крылы бялёсыя з цёмнымі жылкамі і буравата-шэрай папярочнай паласой ля вонкавага краю, махры светлыя.

Распаўсюджанне
--------------

Міжземнаморскі від, распаўсюджаны ў Еўропе, акрамя поўначы, на Каўказе і поўдні Урала і Прыўралья, у Малой, Пярэдняй і Цэнтральнай Азіі, Паўночнай Афрыцы.

Ва Украіне сустракаецца амаль паўсюль.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

У стэпавых раёнах дае 2 пакаленні ў год. Матылі 1 пакалення лётаюць з канца красавіка да чэрвеня, другога — у ліпені-верасні. Вусень харчуецца кветкамі і пладамі рагулек і боцікаў. Зімуе кукалка ў глебе. Сустракаецца на лугах, астэпненых схілах пагоркаў і гор, у парках, садах і да таго падобнае.

Пагрозы і ахова
---------------

Пагрозы: узворванне стэпаў, лугоў, прымяненне пестыцыдаў у садах і парках, празмерны выпас жывёлы на лугах.

Ахова не ажыццяўляецца. Трэба захаваць стэпавыя і лугавыя ўчасткі, абмежаваць выпас жывёлы, выкошванне травы, забараніць прымяненне пестыцыдаў у месцах пражывання віду.

Зноскі
------

Спасылка
--------

* Чырвоная кніга Украіны

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · NCBI |
**Дзярнова-падзолістыя глебы** ўтвараюцца пад травяністымі і мохава-травяністымі лясамі ў выніку падзолістага і дзярновага працэсаў глебаўтварэння, пашыраны на ўзвышаных элементах рэльефу, плоскіх вадападзелах і схілах з глыбокімі грунтовымі водамі.

Самыя пашыраныя сярод глебаў Беларусі, займаюць каля 45 % сельскагаспадарчых зямель. Развіваюцца на марэнных, азёрна-ледавіковых, водна-ледавіковых, лёсападобных адкладах. Паводле механічнага складу падзяляюцца на гліністыя, сугліністыя, супясчаныя і пясчаныя. Найбольш дзярнова-падзолстых глебаў у Гродзенскай вобласці (60 %), найменш — у Брэсцкай вобласці (23 %).

Дзярнова-падзолістыя глебы маюць невялікую колькасць гумусу (да 3,5 %), павышаную кіслотнасць. Урадлівасць павышаюць паглыбленнем ворнага гарызонту і паляпшэннем яго структуры, унясеннем арганічных і мінеральных угнаенняў, мікраэлементаў, вапнаваннем.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
**Бораўскі радыус** — радыус найбліжэйшай да ядра арбіты электрона атама вадароду ў мадэлі атама, якая была прапанавана Нільсам Борам у 1913 г. і стала прадвесніцай квантавай механікі. У мадэлі электроны рухаюцца па кругавых арбітах вакол ядра, пры гэтым арбіты электронаў могуць размяшчацца толькі на пэўных адлегласцях ад ядра, у залежнасці ад іх энергіі.

Бораўскі радыус мае значэнне 5,2917720859(36)·10−11 м  (лічбы ў дужках паказваюць хібнасць у апошніх значных лічбах на ўзроўні 1σ), гэта значыць прыблізна 53 пм або 0,53 Ангстрэма. Гэта значэнне можа быць вылічана ў тэрмінах іншых фізічных канстант

{\displaystyle ~a\_{0}={{4\pi \varepsilon \_{0}\hbar ^{2}} \over {m\_{e}e^{2}}}={{\hbar } \over {m\_{e}c\alpha }}={\frac {h}{2\pi m\_{e}\alpha c}},}
дзе

{\displaystyle \varepsilon \_{0}} — электрычная пастаянная;
{\displaystyle \hbar } — пастаянная Дзірака
{\displaystyle m\_{e}} — маса электрона;
{\displaystyle e} — элементарны электрычны зарад;
{\displaystyle c} — скорасць святла;
{\displaystyle \alpha } — пастаянная тонкай структуры.
Бораўскі радыус часта выкарыстоўваецца ў атамнай фізіцы ў якасці атамнай адзінкі даўжыні. Вызначэнне бораўскага радыуса ўключае не прыведзеную, а звычайную масу электрона і, такім чынам, радыус Бора не дакладна роўны радыусу арбіты электрона ў атаме вадароду. Гэта зроблена для зручнасці: бораўскі радыус у такім выглядзе ўзнікае ва ўраўненнях, якія апісваюць і іншыя атамы, дзе выраз для прыведзенай масы адрозніваецца ад атама вадароду. Калі б вызначэнне бораўскага радыуса ўключала прыведзеную масу вадароду, то ва ўраўненні, якія апісваюць іншыя атамы, неабходна было б уключыць больш складаны выраз.

Парадокс, які не можа вырашыць мадэль Бора, заключаецца ў тым, што, паводле тэорыі Максвела, электрон, які верціцца, пастаянна выпраменьвае энергію і, у рэшце рэшт, павінен зваліцца на ядро​​, чаго не адбываецца ў рэчаіснасці. Гэтая супярэчнасць была пасля растлумачана квантавай механікай.

Зноскі
------

1. ↑  Сучасная ацэнка згодна з CODATA

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 37387333 |
Пуцявое развіццё метрадэпо Владыкіна
Пуцявое развіццё станцый — дадатковыя групы пуцей на станцыях, акрамя галоўных, прызначаныя для абгону, скрыжавання, прыёму і адпраўлення цягнікоў. Дазваляе, пры развітых шляхавых прыладах, вырабляць манеўровую работу па расфарміраванні і фарміраванні цягнікоў, рамонце лакаматываў і вагонаў, экіпіроўку лакаматываў і іншыя тэхнічныя аперацыі з цягнікамі. Пуцявое развіццё чыгуначных вузлоў павінна забяспечваць, акрамя аперацый, звычайных для працы станцый, якія ўваходзяць у вузел, таксама перадачу вагонаў паміж асобнымі сыходзяцца ў вузел чыгуначнымі лініямі, пропуск транзітных цягнікоў з адной лініі на іншую і пропуск цягнікоў з перапрацоўкай на асобных станцыях вузла.

Пуцявое развіццё пад’язных пуцей — група пуцей, якая забяспечвае ў адпаведнасці з аб’ёмам перавозак бесперабойную пагрузку і выгрузку грузаў, маневровую працу і рацыянальнае выкарыстанне вагонаў і лакаматываў.

Пуцявое развіццё дэпо — група пуцей, якая забяспечвае зручную выдачу электрарухомага складу і прытрымліванне яго ў дэпо з мінімальным перасячэннем галоўных шляхоў і найменшай вытворчасцю манеўровых перамяшчэнняў. Пуцявое развіццё забяспечвае незалежны ўваход і выхад на станцыйную тэрыторыю.

Гл. таксама
-----------

* Прамежкавая станцыя
* Раз’езд

Літаратура
----------

*
**Зія-уд-дзін Барані** (1285 — 1356) — ісламскі храніст.

Жыў пры двары дэлійскага султана Мухамад-шаха ібн Туглака і апісвае ў сваёй хроніцы «Гісторыя Фіруз-шаха» («Тарыхе Фірузшахі») гісторыю султаната ў 1265—1356 гадах. Хроніка Барані напісана ў асноўным паводле асабістых уражанняў і служыць каштоўнай першакрыніцай.

У сваіх працах Зія-уд-дзін Барані выступаў ідэолагам каставасці ў ісламе.

Тэксты з хронікі Барані апублікаваны ў перакладзе на англійскую: *Elliot H. M.* The history of India as told by its own historians. — 2 ed. — Calcutta, 1953.

Зноскі
------

1. ↑  Das, Arbind, Arthashastra of Kautilya and Fatwa-i-Jahandari of Ziauddin Barrani: an analysis, Pratibha Publications, Delhi 1996, ISBN 81-85268-45-2 pgs 124—143

Літаратура
----------

* Барани // Советская историческая энциклопедия / Под ред. Е. М. Жукова. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982.
**Докшыцкая батлейка Патупчыка** — вядомы ў пачатку 20 стагоддзя ў г.Докшыцы і ў наваколлі тып народнага прафесійнага лялечнага тэатра батлейка. Канструкцыя батлейкі Патупчыка была зроблена па прынцыпе пашыранага на Віцебшчыне *жлоба*.

Апісанне Батлейкі
-----------------

Батлейка Патупчыка — гэта простая вялікая двух'ярусная скрыня з двума аддзяленнямі для сцэн. Памеры яе былі прыкладна 1,5 х 1,5 метра. Знешна скрыня была замыславата ўпрыгожана. Мела дзве заслоны, старанна вышытыя жонкаю Патупчыка і аздобленыя ніткамі «караляў». У верхняй частцы скрыні размяшчаліся два пеўні. Прадстаўленне пачыналася бойкай і спевамі пеўняў, і толькі пасля гэтага на сцэну выходзілі персанажы.
Скрыня ілюмінавалася васковымі свечкамі, якія знаходзіліся на ўстаўных планках у бакавінах батлейкі. У мэтах перасцярогі ад пажару ў скрыні былі зроблены дзве бакавыя вузкія камеры, сценкі якіх з аднаго боку былі абабіты бляхай. Другая сценка камеры, больш блізкая да месца дзеяння лялек, была са шкла, абклеенага са знадворнага боку тонкай паперай. У камерах, дзе былі запалены свечкі, уверсе ўстаўляліся вузкія палоскі люстэркавага шкла, якія ўзмацнялі і рэгулявалі святло.

Рэпертуар Батлейкі
------------------

Пастаноўкі Патупчыка мелі дваякі характар. Калі яго запрашалі ў дамы начальства — а гэта бывала ў дні фэстаў, — дык ён дэманстраваў рэпертуар на тэмы біблейскіх і евангельскіх падзей. Біблейскія персанажы апраналіся бедна, і усё зводзілася да цудаў Майсея, які шчасліва вывеў вандруючых па Егіпту. Такія спектаклі абыходзіліся без эксцэсаў.
Крыху інакш успрымаліся начальствам пастаноўкі на тэмы евангелля. Патупчык гэтых персанажаў капіраваў з лубачных малюнкаў. не абыходзілася і без кур'ёзаў. Апосталаў і вешчуноў ён ствараў па «вобразе і падабенстве» мясцовага служкі культа і тых свяшчэннікаў, якія прыязджалі на фэст.

Выкарыстоўваліся звычайныя ў батлейцы шпянёвыя лялькі, часам пяльчаткавыя. З лялькамі працавалі жонка і сын, сам Патупчык ажыццяўляў усю размоўную частку паказу і суправаджаў яго ігрой на скрыпцы. Паказы адбываліся на Каляды, у час іншых свят, фэстаў, на кірмашах, вяселлях і вечарынках.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага раёна: Рэд кал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) і інш. Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2004. — 752 с.: іл. ISBN 985-11-0293-8
Два паслядоўна размешчаных з'езды
**Пуцявы з'езд** — злучэнне двух чыгуначных пуцей з ужываннем стрелочных пераводаў (па якім рухомы склад можа *з'ехаць* з аднаго пуці на іншы). З'езды — тыповы элемент пуцявога развіцця чыгуначных станцый.

Па канструкцыі з'езды падпадзяляюцца на *адзіночныя* і *двайныя крыжаваныя*.

Адзіночны з'езд складаецца з двух стрэлачных пераводаў і злучаючага іх пуці.

Двайны крыжаваны з'езд
Двайны крыжаваны з'езд складаецца з 4 стрэлачных пераводаў і глухога перасячэння злучальных шляхоў і з'яўляецца аб'яднаннем двух з'ездаў процілеглых напрамкаў, сумешчаных ў прасторы.

Гл. таксама
-----------

* Раз’езд

Спасылкі
--------

* Пуцявы з'езд Архівавана 27 кастрычніка 2015. — Энцыклапедыя ж. д.
Анонс пра адкрыццё з’езду ў кіеўскай газеце «Народня воля», 8 (21) верасня 1917 года
**З’езд паняволеных народаў Расіі** — форум прадстаўнікоў народаў былой Расійскай імперыі, якія заснавалі свае нацыянальныя арганізацыі і выступалі за федэратыўна-дэмакратычны прынцып дзяржаўнага ладу Расійскай рэспублікі. Праходзіў у Кіеве з 8 (21) па 15 (28) верасня 1917 года.

З’езд быў скліканы па ініцыятыве Украінскай цэнтральнай рады з мэтай вырашыць цывілізаваным шляхам карэнныя нацыянальныя праблемы. «Залатым сном народаў» пазней назваў з’езд Міхайла Грушэўскі. На ім упершыню ў гісторыі Расіі прадстаўнікі розных нацыянальнасцей паспрабавалі вызначыць свой далейшы лёс, прынцыпы суіснавання і гістарычную перспектыву.

Месца правядзення з’езду — педагагічны музей імя цэсарэвіча Аляксея, дзе працавала Украінская Цэнтральная Рада (зараз — Дом настаўніка. Кіеў)
З’езд праходзіў у памяшканні педагагічнага музея. У яго рабоце прынялі ўдзел 92 дэлегаты ад украінцаў, грузін, латышоў, літоўцаў, эстонцаў, яўрэяў, беларусаў, малдаван, казакоў, буратаў, татараў, крымскіх татараў, цюрцкіх і мусульманскіх арганізацый, Савета сацыялістычных партый Расіі, палякаў.

Найважнейшым дакументам з’езду стала пастанова «Аб федэратыўным ладзе Расійскай дзяржавы», у якой асуджалася празмерная цэнтралізацыя заканадаўчай і выканаўчай улады, што тармазіла развіццё дзяржавы. Дэлегаты з’езду пастанавілі, што разам з Усерасійскім Устаноўчым сходам будуць скліканыя краёвыя ўстаноўчыя сходы для ўстанаўлення формаў адносін з цэнтральнымі органамі, а таксама формаў ўнутранага ладу аўтаномнай адзінкі. Пастанова «Аб агульнадзяржаўнай і краёвых мовах» падавала раўнапраўны статус нацыянальным мовам. Агульнадзяржаўнай прызнавалася расійская мова, а ў асобных дзяржавах, частках федэрацыі — адна або некалькі краявых моў. Адносна школы, цэркваў і суда агульнадзяржаўная мова не павінна была мець ніякай перавагі над іншымі краёвымі мовамі.
| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**Й й** (**І нескладовае**) — літара большасці славянскіх кірылічных алфавітаў (10-я ў балгарскім, 11-я ў беларускім і рускім, 14-я ва ўкраінскім. У сербскім і македонскім адсутнічае, замест яе ўжываецца літара Ј). Літара Й уваходзіць таксама ў кірылічныя пісьменнасці многіх неславянскіх моў.

Літара Й пазначае нескладовы галосны гук [i̯] і блізкі да яго звонкі зычны [j]. Ва ўкраінскай і балгарскай мовах спалучэнне **йо** выкарыстоўваецца ў пачатку слоў і пасля галосных замест адсутнай у іх літары Ё.

Пры увядзенні грамадзянскага шрыфту ў 1707—1711 гадах былі скасаваны ўсе надрадковыя знакі, і асобы знак Й знік. Ён быў адноўлены ў 1735 годзе (часта гэту дату лічаць датай узнікнення літары Й), але фармальна асобнай літарай не лічыўся: не ўключаўся ў пералік літар азбукі, не меў парадкавага нумара, у слоўніках аб’ядноўваўся з И і падобн. Афіцыйна літарай алфавіта Й стала толькі ў XX стагоддзі, хоць нейкае «ўшчамленне ў правах» захоўваецца дагэтуль: калі пункты пералічэння чаго-небудзь пазначаюцца беларускімі літарамі, то **й** (як і **ў**, **ы**, **ь**), пры гэтым прапускаецца.

У XVIII—XIX стагоддзях на ўзор рускага грамадзянскага шрыфту літара Й увайшла ў грамадзянскія шрыфты балгарскай, украінскай і беларускай моў. Да сярэдзіны XIX стагоддзя літара Й выкарыстоўвалася і ў сербскай пісьменнасці, але затым была заменена лацінападобнай літарай Ј, якая была перанята і македонскай пісьменнасцю.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Малы Бракгаўза і Эфрона · Сучаснай Украіны |