**Фалунская чырвоная** (фалунская фарба, шв. *Falu rödfärg*) - шведская фарба цёмнага чырвонага колеру, добра вядомая сваім выкарыстаннем у вонкавай афарбоўцы драўляных дамоў і гаспадарчых пабудоў у Скандынавіі. Атрымала сваю назву ад меднага рудніка размешчанага ў горадзе Фалун цэнтральнай Швецыі. У Фінляндыі вядомая пад назвамі *punamaali* (чырвоная фарба), *punamultamaali* (чырвоная земляная фарба) або *keittomaali* (вараная фарба) па спосабе яе вытворчасці. Агульнавядомы фінскі выраз *punainen tupa ja perunamaa* (чырвоны дом і бульбяное поле) адносіцца да ідылічнага малюнку адасобленага сямейнага жыцця ў асобным доме, і гэта прамы намёк на загарадны дом афарбаваны фалунской фарбай.

Гісторыя
--------

Традыцыйныя шведскія дамы у сельскай мясцовасці, афарбаваныя чырвонай фалунскай фарбай
Самае ранняе засведчанне аб Фалунскім медным рудніку датавана 1288 годам, але, згодна з навуковымі дадзенымі, яго ўзнікненне адносіцца да VIII-IX стагоддзяў. Самыя раннія сведчанні выкарыстання фалунской фарбы датуюцца XVI стагоддзем. За выключэннем буйных гарадоў, як Стакгольм і Гётэбарг, у тыя часы ў Швецыі дрэва было дамінуючым будаўнічым матэрыялам. У XVII стагоддзі фалунская фарба шырока выкарыстоўваецца на драўляных асабняках, дзе яна была прызначана для імітацыі будынка з цагляным абліцоўваннем. Такія будынкі часткова нагадвалі збудаваныя на кантыненце дарагія цагляныя будынкі. Гэта стала знакам росквіту і багацця. У сярэдзіне XVIII стагоддзя пачынаецца масавая вытворчасць фарбы, што значна зніжае яе кошт. Фарба становіцца даступнай і менш заможным домаўладальнікам. Багатыя домаўладальнікі тым часам змянілі колер сваіх дамоў і катэджаў на жоўты. Фарба атрымлівае шырокае распаўсюджванне за кошт сваёй таннасці і высокай эфектыўнасці ў захаванні драўніны ад згубнага ўздзеяння суровага скандынаўскага надвор'я. Да пачатку XIX стагоддзя ўсё больш і больш драўляных будынкаў у гарадах былі альбо пафарбаваны ў светлыя адценні (напрыклад, жоўты ці белы) або атынкаваны. Колькасць будынкаў з цэглы таксама павялічылася. Аднак ўсплёск папулярнасці перамяшчаецца ў сельскую мясцовасць, калі і бедныя фермеры і арандатары пачалі фарбаваць свае дамы фалунской чырвонай. У 1930-х гадах на рынку прамысловых фарбаў з'яўляюцца алкідныя фарбы, а ў 1960-х - латэксные, і фалунскую фарбу сталі выкарыстоўваць усе радзей і радзей. У апошнія гады фарба перажывае другую маладосць за кошт росту папулярнасці да выкарыстання традыцыйных і экалагічна чыстых будаўнічых матэрыялаў.

Тэхналогія
----------

Фалунская чырвоная ў працэсе вытворчасці
Сучасны рэцэпт фарбы быў завершаны ў 1920 годзе:

* Вада
* Жытняя мука
* Ільняны алей
* Адвалы медных руднікоў Фалуна, якія ўтрымліваюць сілікаты аксідаў жалеза, злучэнні медзі і цынку.

Фактычна, колер можа быць розным - ад амаль чорнага да яркага светла-чырвонага, у залежнасці ад таго, колькі спальваецца аксіду. Розныя адценні чырвонага былі папулярныя ў розны час. Нядаўна, шляхам змешвання чорнага колеру і охры, атрымалася новае адценне гэтай фарбы - цёмна-зялёнае (*Falu Grön*).

Цяперашні час
-------------

Традыцыйны фінскі бярвеністы дом, пафарбаваны чырвонай фалунскай у Ээнекоскі, Цэнтральная Фінляндыя
У 1992 годзе на шахце ўсе запасы руды былі вычарпаныя, здабыча спынілася і з 1998 года адзінай дзейнасцю на шахце застаецца вытворчасць пігмента для фалунской фарбы. У 2001 годзе ЮНЕСКА ўключыла "Вялікую Медную гару" і медную шахту ў г. Фалун ў спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны. Медная шахта належыць фінска-шведскай кампаніі Stora Enso. Запасы дзындраў для вытворчасці пігмента абмежаваныя і паводле ацэнак спецыялістаў павінны скончыцца прыкладна ў 2090. Вытворчасць фарбы знаходзіцца пад кантролем дзяржавы. Па дзяржаўнай ліцэнзіі вытворчасць наладжана на двух шведскіх прадпрыемствах. На экспарт ідзе вельмі невялікая частка вырабленай фарбы.