*The Signing of the Peace Treaty of Versailles*
**Версальскі мірны дагавор 1919 года** — пагадненне, якое афіцыйна завяршыла Першую сусветную вайну 1914—1918 гадоў. Падпісаная 28 чэрвеня 1919 года ў Версальскім палацы (Францыя) Злучанымі Штатамі Амерыкі, Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй, а таксама Бельгіяй, Балівіяй, Бразіліяй, Кубай, Эквадорам, Грэцыяй, Гватэмалай, Гаіці, Хіджазам, Гандурасам, Ліберыяй, Нікарагуа, Панамай, Перу, Польшчай, Партугаліяй, Румыніяй, Каралеўствам сербаў, харватаў і славенцаў, Сіямам, Чэхаславакіяй і Уругваем з аднаго боку, і Германіяй — з іншага. Мірныя дагаворы паміж краінамі Антанты і іншымі дзяржавамі, якія ваявалі на франтах Першай сусветнай вайны на баку Германіі, былі падпісаны пазней: з Аўстрыяй (Сен-Жэрменскі дагавор (1919)) — 10 верасня 1919 года, з Балгарыяй (Нёйіскі дагавор) — 27 лістапада 1919 года, Венгрыяй (Трыанонскі дагавор) — 4 чэрвеня 1920 года, Асманскай імперыяй (Сеўрскі мірны дагавор) — 10 жніўня 1920 года. Пазней Сеўрскі мірны дагавор 1920 года быў заменены Лазанскім мірным дагаворам 1923 года — адным з асноўных выніковых дакументаў Лазанскй канферэнцыі 1922-1923 гадоў, падпісаных 24 ліпеня 1923 года Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй, Японіяй, Грэцыяй, Румыніяй, Каралеўствам Сербаў, Харватаў і Славенцаў, з аднаго боку, і Турцыяй — з другога. Дзеянне Версальскага мірнага дагавора ўступіла ў сілу 10 студзеня 1920 года, пасля ратыфікацыі яго Германіяй і чатырма галоўнымі саюзнымі дзяржавамі — Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй. Сярод краін, якія падпісалі мірны дагавор, тры дзяржавы — ЗША, Хіджаз і Эквадор — пазней адмовіліся яго ратыфікаваць. У сувязі з нежаданнем ЗША звязваць сябе ўдзелам у Лізе Нацый, у якой на той момант пераважаў уплыў Вялікабрытаніі і Францыі і статут якой быў складовай часткай Версальскага мірнага дагавора, Сенат ЗША адмовіўся ратыфікаваць дадзены мірны дагавор. Пазней, у жніўні 1921 года, дыпламаты ЗША заключылі з Германіяй асаблівы дагавор, практычна ідэнтычны Версальскаму мірнаму дагавору, які, аднак, не змяшчаўшае артыкулаў, якія тычацца Лігі Нацый.

Умовы дагавора
--------------

Мірны дагавор паміж краінамі саюзніцамі і Германіяй 1919 года
Нягледзячы на дзеянне перамір'я, падпісанага з Германіяй 11 лістапада 1918 года і фактычнага заканчэння баявых дзеянняў (вайны) спатрэбілася яшчэ шэсць месяцаў перагавораў у рамках Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919-1920-х гадоў. Перагаворы паміж сіламі саюзнікаў пачаліся 18 студзеня 1919 года ў зале фр.: de l'Horloge ў будынку Міністэрства замежных спраў Францыі на фр.: Quai d'Orsay (Парыж). Першапачаткова ў перамовах прымалі ўдзел 70 дэлегатаў з 27 краін. Пасля паражэння прадстаўнікі Германіі, Аўстрыі і Венгрыі былі выключаны з перагавораў. Прадстаўнікі Расіі таксама былі выключаны з перагаворнага працэсу, паколькі Расія ў 1918 годзе правяла перагаворы сепаратнага міру з Германіяй, паводле ўмоў якіх Германія атрымала значную частку зямлі і рэсурсаў у Расіі. Да сакавіка 1919 года найбольш важная роля ў ходзе надзвычай складанай і практычна сакрэтнай падрыхтоўкі перагаворнага працэсу, а таксама выпрацоўкі цяжкіх умоў мірнага дагавора адводзілася рэгулярным сустрэчам «Савета дзесяці», у які ўвайшлі кіраўнікі ўрадаў і міністры замежных спраў пяці асноўных краін-пераможцаў: Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША, Італіі і Японіі. У далейшым высветлілася, што стварэнне незвычайнай кааліцыі «Савета дзесяці» аказалася занадта грувасткім і фармальным мерапрыемствам для эфектыўнага прыняцця рашэнняў — прадстаўнікі Японіі і міністры замежных спраў большасці іншых краін удзельніц канферэнцыі перасталі прымаць удзел у асноўных сустрэчах. Такім чынам, у ходзе перагавораў у рамках Парыжскай мірнай канферэнцыі засталіся толькі прадстаўнікі «вялікай чацвёркі». Пасля таго, як былі адхілены тэрытарыяльныя дамаганні ў Фіуме (сучасная Рыека), прэм'ер-міністр Італіі Віторыа Арланда пакінуў перамовы і вярнуўся толькі з мэтай падпісання мірнага дагавора ў чэрвені 1919 года. У канчатковым выніку канчатковыя ўмовы дагавора былі вызначаны лідарамі «вялікай тройкі» — прадстаўнікамі краін-пераможцаў: брытанскім прэм'ер-міністрам Дэвідам Лойд Джорджам, прэм'ер-міністрам Францыі Жоржам Клемансо і амерыканскім прэзідэнтам Вудра Вільсанам. Нават гэтай невялікай групе было цяжка выпрацаваць агульныя палажэнні, таму што іх мэты ўступалі ў супярэчнасць адзін з адным. У выніку працэс падрыхтоўкі тэксту мірнага дагавора атрымаў найменне «няшчасны кампраміс». Такім чынам, пасля працяглых сакрэтных нарад былі выпрацаваны ўмовы мірнага дагавора, які быў падпісаны і зарэгістраваны ў Сакратарыяце Лігі Нацый 21 кастрычніка 1919 года. Дагавор уступіў у сілу 10 студзеня 1920 года, пасля ратыфікацыі яго Германіяй і чатырма галоўнымі саюзнымі дзяржавамі — Вялікабрытаніяй, Францыяй, Італіяй і Японіяй. Сярод тых, хто падпісаў Версальскі мірны дагавор, ЗША, Хіджаз і Эквадор адмовіліся яго ратыфікаваць. Сенат ЗША адмовіўся ад ратыфікацыі з-за нежадання ЗША звязваць сябе ўдзелам у Лізе Нацый (дзе пераважала ўплыў Вялікабрытаніі і Францыі), статут якой быў складовай часткай Версальскага дагавора. Наўзамен гэтага дагавора ЗША заключылі з Германіяй 21 ліпеня 1921 года асаблівы дагавор, амаль ідэнтычны Версальскаму, але не змяшчаючы артыкулаў пра Лігу Нацый.

### Прававыя абмежаванні

На Германію была ўскладзена ўся адказнасць за шкоду, нанесеную падчас баявых дзеянняў:

* Артыкул 227 абвінавачвае былога германскага імператара Вільгельма II у злачынстве супраць міжнароднай маралі і патрабуе падання яго пад суд як ваеннага злачынца.
* Артыкулы 228-230 абвяшчаюць многіх іншых немцаў ваеннымі злачынцамі.
* Артыкул 231 («War Guilt Clause») ускладае ўсю адказнасць за вайну на Германію і яе саюзнікаў, якія павінны несці ўсю паўнату адказнасці за ўвесь нанесеную шкоду грамадзянскаму насельніцтву саюзнікаў.

### Шаньдунскае пытанне

Японская дэлегацыя на Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919)
**Шаньдунскае пытанне** (кіт. трад. 山東問題, спр. 山东问题, піньінь *Shāndōng wèntí*) — спрэчка адносна артыкула 156 Версальскага дагавора, якая ўзнікла ў 1919 годзе.

Германская імперыя ў 1898 годзе прымусіла Цынскую імперыю саступіць у арэнду на 99 гадоў тэрыторыю на паўвостраве Шаньдун, дзе немцамі была арганізавана Цзяачжоуская канцэсія. Пасля звяржэння ў 1911 годзе манархіі ў Кітаі, адной з мэтаў палітыкі новага ўрада стала ліквідацыя наступстваў нераўнапраўных дагавораў і вяртанне Кітаю адабраны ў яго тэрыторый. У жніўні 1914 года пасля пачатку Першай сусветнай вайны кітайскі ўрад абвясціў аб сваім нейтралітэце і звярнуўся да ваюючых дзяржаў з просьбай не пераносіць ваенныя дзеянні на «арандаваныя» дзяржавамі кітайскія зямлі. Аднак кітайскі зварот было праігнаравана, і ўвосень 1914 года японскія і брытанскія войскі захапілі Цзяачжоускую канцэсію. Пасля гэтага Японія прад'явіла Кітаю «Дваццаць адно патрабаванне», якія той быў вымушаны прыняць. Заканчэнне Першай сусветнай вайны выклікала ўздым патрыятычнага руху ў Кітаі. Кітайскі народ спадзяваўся, што з прычыны ўдзелу Кітая ў вайне на баку Антанты заходнія дзяржавы прымуць рашэнне аб непрызнанні тэрытарыяльных захопаў Японіі ў правінцыі Шаньдун, і адменяць падпісанае ў 1915 годзе кабальнае для Кітая пагадненне на аснове «21 патрабаванняў». Аднак 30 красавіка 1919 года стала вядома, што Парыжская мірная канферэнцыя адхіліла ўсе прэтэнзіі кітайскай дэлегацыі, а раёны, захопленыя Японіяй у Кітаі і яе прывілеі захаваныя. У адказ у Кітаі разгарнулася магутная ўсенародная барацьба, якая ўвайшла ў гісторыю як «Рух 4 мая», пад уплывам якога ў ліпені Уэлінгтан Ку адмовіўся падпісваць у Парыжы мірны дагавор. У верасні 1919 года Кітай абвясціў аб спыненні стану вайны з Германіяй. Пасля падпісання ў 1921 годзе Кітаем сепаратнага мірнага дагавора з Германіяй пасярэдніцтва ва ўрэгуляванні «Шаньдунскага пытання» узялі на сябе Злучаныя Штаты Амерыкі. У ходзе Вашынгтонскай канферэнцыі Японія была вымушана 4 лютага 1922 года падпісаць пагадненне аб вяртанні Кітаю зямель у Шаньдуне і чыгункі Ціндаа-Цзінань; наўзамен японскія грамадзяне атрымалі ў Шаньдуне асаблівыя правы.

### Абмежаванні, накладзеныя на Германію, і анексія яе тэрыторый

Германія пасля Версальскага дагавора:
     Тэрыторыі пад кіраўніцтвам Лігі Нацый
     Тэрыторыі, анексіраваныя суседнімі краінамі
     Тэрыторыя Веймарскай Германіі
Асноўны артыкул: **Анексія**
Версальскі мірны дагавор меў мэтай замацаванне перадзелу свету на карысць дзяржаў-пераможцаў. Згодна з умовамі мірнага дагавора Германія вяртала Францыі Эльзас-Латарынгію (у межах 1870 года); перадавала Бельгіі акругі Эйпен-Мальмедзі, а таксама так званую нейтральную і прускую часткі моранага; Польшчы — Позен (Познань), часткі Памераніі (Памор'я) і іншыя тэрыторыі Заходняй Прусіі; Данцыг (Гданьск) і яго акруга быў абвешчаны «вольным горадам»; Мемельская (Клайпедская) вобласць (Мемелланд) перададзена пад кіраванне дзяржаў-пераможцаў (у лютым 1923 годзе далучана да Ліва).

Пытанне аб дзяржаўнай прыналежнасці Шлезвіга, паўднёвай часткі Усходняй Прусіі і Верхняй Сілезіі павінна было быць вырашана плебісцытам. У выніку частка Шлезвіга перайшла ў 1920 годзе да Даніі, частка Верхняй Сілезіі ў 1921 годзе — да Польшчы, паўднёвая частка Усходняй Прусіі засталася ў Германіі; да Чэхаславакіі адышоў невялікі ўчастак сілезскай тэрыторыі (акруга Гюльчын, de:Hultschiner Ländchen).

Зямлі на правым беразе Одэра, Ніжняя Сілезія, вялікая частка Верхняй Сілезіі і іншыя засталіся ў Германіі. Саар пераходзіў на 15 гадоў пад кіраванне Лігі Нацый, а па заканчэнні 15 гадоў лёс Саара павінен быў вырашыцца шляхам плебісцыту. Вугальныя шахты Саара былі перададзены ва ўласнасць Францыі.

Усходнія межы Польшчы ўсталёўваліся па лініі ракі Буг, на захад ад Брэста і Гродна, па лініі размежавання, вядомай як лінія Керзона.

Паводле дагавора Германія прызнавала і абавязвалася строга выконваць незалежнасць Аўстрыі, а таксама прызнавала поўную незалежнасць Польшчы і Чэхаславакіі. Уся германская частка левабярэжжа Рэйна і паласа правага берага шырынёй у 50 км падлягалі дэмілітарызацыі. У якасці гарантыі захавання Германіяй часткі XIV Дагавора вылучалася ўмова часовай акупацыі частцы тэрыторыі басейна ракі Рэйн саюзнымі войскамі на працягу 15 гадоў

### Перадзел германскіх калоній

Германія пазбаўлялася ўсіх сваіх калоній, якія пазней былі падзелены паміж галоўнымі дзяржавамі-пераможцамі на аснове сістэмы мандатаў Лігі Нацый.

Перадзел германскіх калоній быў ажыццёўлены наступным чынам. У Афрыцы Танганьіка стала падмандатнай тэрыторыяй Вялікабрытаніі, раён Руанда-Урундзі — падмандатнай тэрыторыяй Бельгіі, «Трохвугольнік Кіёнга» (Паўднёва-Усходняя Афрыка) быў перададзены Партугаліі (названыя тэрыторыі раней складалі Германскую Усходнюю Афрыку), Вялікабрытанія і Францыя падзялілі Тога і Камерун; ЮАС атрымаў мандат на Паўднёва-Заходнюю Афрыку. У Ціхім акіяне ў якасці падмандатных тэрыторый да Японіі адышлі астравы на поўнач ад экватара, якія належалі Германіі, да аўстралійскага Саюза — Германская Новая Гвінея, да Новай Зеландыі — астравы Заходняе Самоа.

Германія паводле Версальскага мірнага дагавора адмаўлялася ад усіх канцэсій і прывілеяў у Кітаі, ад правоў консульскай юрысдыкцыі і ад усякай уласнасці ў Сіяме, ад усіх дагавораў і пагадненняў з Ліберыяй, прызнавала пратэктарат Францыі над Марока і Вялікабрытаніі над Егіптам. Правы Германіі ў дачыненні да Цзяа-Чжоў і ўсёй Шаньдунскай правінцыі Кітая адыходзілі да Японіі (з прычыны гэтага Версальскі дагавор не быў падпісаны Кітаем).

Рэпарацый і абмежаванні на ўзброеныя сілы
-----------------------------------------

*Падрабязней гл. таксама*: ***Рэпарацыі***
Паводле дагавора ўзброеныя сілы Германіі павінны былі быць абмежаваныя 100000-ай сухапутнай арміяй; абавязковая вайсковая служба адмянялася, асноўная частка ваенна-марскога флоту, які захаваўся, падлягала перадачы пераможцам, былі таксама накладзеныя жорсткія абмежаванні на будаўніцтва новых баявых караблёў.

Германіі забаранялася мець многія сучасныя віды ўзбраення — баявую авіяцыю, бронетэхніку (за выключэннем невялікай колькасці састарэлых машын — браніраваных аўтамабіляў для патрэб паліцыі). Германія абавязвалася кампенсаваць у форме рэпарацый страты, панесеныя ўрадамі і асобнымі грамадзянамі краін Антанты ў выніку ваенных дзеянняў (вызначэнне памераў рэпарацый ускладалася на асаблівую рэпарацыйных камісію).

3 кастрычніка 2010 года Германія апошнім траншам у 70 мільёнаў еўра завяршыла выплату рэпарацый, накладзеных на яе Версальскім мірным дагаворам (269 мільярдаў залатых марак — эквівалент прыкладна 100 тысяч тон золата). Выплаты спыняліся пасля прыходу да ўлады Гітлера, і былі зноў адноўленыя пасля Лонданскага дагавора 1953 года.

У адносінах да Расіі
--------------------

Згодна з артыкулам 116 Германія прызнавала «незалежнасць усіх тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад былой Расійскай імперыі да 1 жніўня 1914 года», а таксама адмену Брэсцкага міру 1918 года і ўсіх іншых дагавораў, падпісаных ёю з бальшавіцкім урадам. Артыкул 117 Версальскага дагавора ставіў пад сумнеў легітымнасць бальшавіцкага рэжыму ў Расіі і абавязваў Германію прызнаць усе дагаворы і пагадненні саюзных дзяржаў з дзяржавамі, якія «ўтварыліся або ўтвараюцца на ўсёй ці на часткі тэрыторый былой Расійскай імперыі».

Прытрымліванне дагавора
-----------------------

Пасля прыходу да ўлады нацыстаў абмежаванні, накладзеныя на Германію, належным чынам не кантралірваліся еўрапейскімі дзяржавамі або ж парушэнні іх наўмысна спускаліся Германіі з рук. У якасці прыкладаў можна прывесці рэмілітарызацыю Рэйнскай вобласці, аншлюс Аўстрыі, адрыньванне Судэцкай вобласці Чэхаславакіі і наступную акупацыю Чэхіі і Маравіі.

Тэрыторыі, адарваныя ад Германіі паводле Версальскага дагавора
--------------------------------------------------------------

| Дзяржавы-набытчыкі | Плошча, км² | Насельніцтва, тыс. чал. |
| --- | --- | --- |
| Польшча | 43 600 | 2950 |
| Францыя | 14 520 | 1820 |
| Данія | 3900 | 160 |
| Літва | 2400 | 140 |
| Вольны горад Данцыг | 1900 | 325 |
| Бельгія | 990 | 65 |
| Чэхаславакія | 320 | 40 |
| Усяго | 67 630 | 5500 |

Меркаванні аб дагаворы
----------------------

Умовы Версалькага мірнага дагавора многімі лічацца (Кейнсам) выключна зневажальнымі і жорсткімі ў адносінах да Германіі. Лічыцца, што яго ўмовы прывялі да крайняй сацыяльнай нестабільнасці ўнутры краіны пасля пачатку сусветнага эканамічнага крызісу ў 1929 годзе, спрыялі папулярнасці ўльтраправых сіл і прыходу да ўлады нацыстаў (у 1933 годзе).

* На думку Рычарда Пайпса:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Умовы Брэсцкага міру давалі магчымасць прадставіць, які мір павінны былі б падпісаць краіны Чацвярнога саюза, прайграй яны вайну, і сведчылі аб тым, як беспадстаўныя былі скаргі Германіі на Версальскі мір, былы ва ўсіх адносінах больш мяккім. | "|

* Прачытаўшы мірны дагавор, Фердынанд Фош заявіў (і апынуўся маючым рацыю з дакладнасцю да 2-х месяцаў):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Гэта не мір, гэта перамір'е гадоў на дваццаць. | "|

* У. І. Ленін пісаў пра Версальскі дагавор «…дагавор драпежнікаў і разбойнікаў»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Гэта нечуваны, рабаўніцкі мір, які дзясяткі мільёнаў людзей, і ў тым ліку самых цывілізаваных, ставіць у становішча рабоў. Гэта не мір, а ўмовы, прадыктаваныя разбойнікамі з нажом у руках безабароннай ахвяры. | "|

* Размаўляючы з Э. Ідэнам 29 сакавіка 1935 года ў Крамлі, Сталін кажа:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Рана ці позна германскі народ павінен быў вызваліцца ад Версальскіх ланцугоў… Паўтараю, такі вялікі народ, як германцы, павінен быў вырвацца з ланцугоў Версаля | "|

Гл. таксама
-----------

* Першае камп’енскае перамір’е
* Веймарскі ўстаноўчы сход
* Санітарны кардон
* Рух 4 мая
* Рапальскі дагавор, 1922

Зноскі
------

1. ↑  Treaty of Saint-Germain-en-Laye (1919) with Austria; Treaty of Neuilly-sur-Seine with Bulgaria; Treaty of Trianon with Hungary; Treaty of Sèvres with the Ottoman Empire; Davis, Robert T. рэд. (2010). *U.S. Foreign Policy and National Security: Chronology and Index for the 20th Century*. Vol. 1. Santa Barbara, California: Praeger Security International. p. 49. ISBN 978-0-313-38385-4.
2. ↑  БСЭ: Версальский мирный договор 1919 Архівавана 29 лістапада 2014.
3. ↑  Lentin, Antony (1985) [1984]. *Guilt at Versailles: Lloyd George and the Pre-history of Appeasement*. Routledge. p. 84. ISBN 978-0-416-41130-0.
4. ↑  Alan Sharp, «The Versailles Settlement: Peacemaking in Paris, 1919», 1991.
5. ↑  Harold Nicolson, *Diaries and Letters*, 1930-39, 250; quoted in Derek Drinkwater: Sir Harold Nicolson and International Relations: The Practitioner as Theorist, p. 139.
6. ↑  Treaty of Versailles, Part XIV at Wikisource.
7. ↑  Роберт Л. Хейлбронер (2008) М. «Колибри», с. 332
8. ↑  *Пайпс, Ричард.* Русская революция. — М: Захаров, 2005. — Т. 2. — 720 с. — ISBN 5-8159-0526-7.
9. ↑  В. И. Ленин, Полн. собр. соч. 5 издание, т. 41, с. 352-353

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Версальскі дагавор
* Поўны тэкст дагавора (ням.)
* Рускі пераклад дагавора Архівавана 4 сакавіка 2016. (выява ў фармаце DjVu, 32 МБ)

Літаратура
----------

* Версальский мирный договор, пер. с франц. м, 1925.
* История дипломатии, 2-е изд. т. 3, м, 1965.
* *Роберт Л. Хейлбронер.* Философы от мира сего. — М.: КоЛибри, 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Канадская · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны · Даведка ТАСС · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90737509 · BNE: XX3567486 · BNF: 162047487 · GND: 4063141-2 · LCCN: n82001802 · NDL: 00574105 · NKC: unn2007414753, unn20221155273, unn20221155274, unn20221155275 · SUDOC: 027519899 · VIAF: 185467386 |

 |

| ⛭Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны |
| --- |
| Перадумовы | 
* Англа-германскае супрацьстаянне
* Крызісы
	+ танжэрскі
	+ баснійскі
	+ агадзірскі
* Сараеўскае забойства
* Ліпеньскі крызіс

 |
| Наступствы | 
* Людскія страты
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Распад Расійскай імперыі
* Брэсцкі мір
	+ Дагавор з УНР
	+ Дагавор з РСФСР
* Бухарэсцкі мір
* Расстрэл царскай сям’і ў Расіі
* Паўстанне левых эсэраў
* Парыжская канферэнцыя
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
	+ Польска-ўкраінская вайна
	+ Фіумскі канфлікт
	+ Чэхаславацка-венгерская вайна
* Распад Асманскай імперыі
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Стварэнне Югаславіі
* Дагаворы
	+ Версальскі
	+ Сен-Жэрменскі
	+ Нёіскі
	+ Трыянонскі
	+ Сеўрскі
	+ Лазанскі
* Ліга Нацый
* Вялікая дэпрэсія

 |

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныядзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| Тэатрываенныхдзеянняў | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |