**Кмен звычайны** (*Carum carvi*) — двухгадовая травяністая расліна роду кмен (*Carum*) сямейства парасонавыя (*Apiaceae*).

Назва
-----

Кмен звычайны, кмін, кмен, тмень, цьмен, каралёк.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Кмен звычайны. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |

Двухгадовая расліна.

Сцёблы адзінкавыя, прамыя, гладкія, полыя, у верхняй частцы моцна галінаваныя, вышынёй 30-80 см (да 1 м). Корань верацянопадобны або цыліндрычны, мясісты.

Лісце чарговае, даўгаватае, двойчы- і тройчырассечанае, яйкападобна-ланцэтападобнае, 6-20 см даўжынёй і 2-10 см шырынёй, з тонкалінейнымі, вострымі долямі. Прыкаранёвае лісце на доўгіх хвосціках, верхняе — на кароткіх, якія пераходзяць у похву  (руск.) (бел..

Суквецці - складаныя парасонікі без агульнай абгорткі або з 1-3-лінейнымі лісточкамі пры аснаванні на канцах галін і верхавіне сцябла, з 8-16 неаднолькавымі прамянямі, 4-8 см у дыяметры. Кветкі дробныя, белыя або ружовыя; пялёсткі зваротнаяйкападобныя, даўжынёй каля 1,5 мм. Цвіце ў маі-чэрвені.

Формула кветкі:{\displaystyle \ast P\_{5}\;A\_{5}\;G\_{({\overline {2}})}}

Плод — сплюшчаны падоўжаны віслаплоднік, каля 3 мм даўжынёй і 2,5 мм шырынёй, карычневы, распадаецца на два серпападобна выгнутых паўплодзіка (мерыкарпія), якія нарыхтоўшчыкі называюць "насеннем". Плады выспяваюць у ліпені-жніўні.

Кмен лёгка пазнаецца па характэрнаму паху расцёртых паміж пальцамі пладоў.

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
-------------------------------------

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
| Зверху ўніз. Лісце. Суквецце. Насенне |

У дзікім выглядзе расліна расце на ўсёй тэрыторыі Еўропы, ва ўмераным клімаце Азіі, заходзіць у субтрапічныя раёны Індыі і Пакістана. Культывуецца паўсюдна.

У Расіі натуральна расце ў лясной і лесастэпавай зонах еўрапейскай часткі, на Каўказе, у паўднёвай частцы лясной зоны Заходняй і Усходняй Сібіры, радзей на Далёкім Усходзе.

Расліна мала патрабавальная да цяпла. Добра расце на суглінках і супесках. Расце на мурожных і пойменных лугах, лясных палянах, каля дарог, на ўзлесках разрэджаных лясоў ва ўмовах добрага асвятлення і ўвільгатнення.

Хімічны склад
-------------

Плады ўтрымліваюць 3-7 % эфірнага алею, 12-16 % тлустага алею, а таксама флаваноіды  (руск.) (бел. кверцэцін  (руск.) (бел. і кемпферол, кумарыны  (руск.) (бел. умбеліферон  (руск.) (бел. скапалецін і іншыя. Акрамя таго, у іх выяўленыя бялковыя (10-20 %) і дубільныя рэчывы арганічныя кіслоты (у тым ліку кававая кіслата), азоцістыя рэчывы (20 %), цукры (3 %), крухмал (4 %), смолы і воскі.

Склад эфірнага алею і яго ўтрыманне ў значнай меры змяняюцца ў залежнасці ад стадыі вегетацыі. Асноўнай складовай часткай эфірнага масла з'яўляецца карвон  (руск.) (бел. — 40-50 %. Акрамя таго, у алеі змяшчаецца D-ліманен (да 30 %), прычым у эфірным алеі з няспелых пладоў значна больш ліманена  (руск.) (бел. чым у алеі са спелых пладоў. У эфірным алеі прысутнічае карвакрол  (руск.) (бел. які абумоўлівае спецыфічны пах кмена, а таксама ліналаол  (руск.) (бел. цімол  (руск.) (бел. пінен  (руск.) (бел. і іншыя спірты і іх эфіры.

У траве таксама выяўленыя флаваноіды кверцэцін, кемпферол і ізарамнецін. У каранях утрымліваюцца аскарбінавая кіслата (0,09—0,35 %) і вугляводы.

Біялогія і экалогія
-------------------

### Гісторыя вырошчвання

Кмен быў знойдзены падчас раскопак з ранняга каменнага века. Быў вядомы ўжо ў старажытным Егіпце, Грэцыі і Рыме як сродак для палягчэння пераварвання страў з бабовых. Паводле трактату «Аб кулінарным мастацтве» рымляне ўжывалі кмен не толькі ў якасці прыправы для бабоў і гароху, але і для соусаў і мяса. Кмен таксама шырока выкарыстоўваўся ў сярэднявечнай Еўропе.

### Размнажэнне

Кмен аддае перавагу цёплым, сонечным месцам і добра дрэнаваным глебам, багатым арганічнымі рэчывамі.

Размножваюць насеннем, якое высейваюць з разліку 100 г на 100 м², глыбіня пасеву 2-3 см. Кмен устойлівы да вымярзання. Пасеў варта выканаць у перыяд сакавік — красавік, можна і летам, але не пазней чым у чэрвені. Усходы з'яўляюцца праз 2-3 тыдні. Для паскарэння прарастання насенне замочваюць і вытрымліваюць 2-3 дня пры тэмпературы 18-20 °C, пасля чаго высушваюць і высейваюць.

Некаторыя расліны квітнеюць у першы год жыцця, большасць — на другі і наступныя гады. Разам з кменам можна высаджваць на ўраджай аднагадовыя спецыі (каляндру (*Coriandrum sativum*), чарнушку (*Nigella sativa*)) ці гарох (*Pisum sativum*), іх збор праводзіцца ў першы год. Збор кмена адбываецца на другім годзе, у першай палове ліпеня, калі плады пачынаюць мяняць колер з зялёнага на карычневы. Плады збіраюць спелыя — чырванавата-бурыя. Трэба ўлічваць, што насенне лёгка асыпаецца на зямлю. Ураджайнасць складае каля 2 т/га.

Фінляндыя вырабляе каля 28% (2011) сусветнай колькасці кмену. Галоўныя экспарцёры: Нідэрланды, Венгрыя.

### Развіццё

|  |
| --- |
|  |
| Асобнік кмену з ружовымі кветкамі |

Двухгадовая расліна. У першы год развіваецца падвойная або патройная разетка лісця і тоўсты корань. Расліна назапашвае ў корані пажыўныя рэчывы. Восенню, калі яна ўступае ў перыяд спакою, большасць лісця адмірае. Ранняй вясной другога года вырастае лісце на сцеблах, а затым кветканосы. Цвіце з мая да чэрвеня. Плады спеюць у першай палове ліпеня.

### Экалогія

Кмен звычайны апыляецца насякомымі, у тым ліку пчоламі.

У прыродзе расце на сухіх лугах, абочынах, межах і палянах. Гемікрыптафіт  (польск.) (бел..У класіфікацыі раслінных супольнасцей з'яўляецца характэрным відам  (польск.) (бел. для парадку (O.) *Arrhenathertalia*.

### Нарыхтоўка

Нарыхтоўваюць насенне кмена ў сырыя дні або па расе, каб пазбегнуць масавага асыпання. Надземную частку дзікарослага кмену зразаюць сярпамі. Культывіруемы кмен збіраюць жаткамі ці камбайнамі. Кмен, звязаны ў снопікі, прасушваюць у памяшканнях, абмалочваюць і чысцяць ад старонніх прымешак на веялках і сітах. Насенне сушаць у добра ветраных памяшканнях або пад навесам без доступу прамых сонечных прамянёў.

### Падобныя віды

Кмен звычайны мае знешняе падабенства на вельмі атрутную цыкуту ядавітую (*Cicuta virosa*).

Класіфікацыя
------------

### Таксанамія

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 21 сямейства (згодна з Сістэмай APG II) |   | яшчэ ад 20 да 30 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Парасонакветныя** |   |   | род **Кмен** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Парасонавыя** |   |   | від **Кмен звычайны** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна з Сістэмай APG II) |   | яшчэ 81 род |   |
|   |   |   |

Значэнне і ўжыванне
-------------------

| **Кмен звычайныХарчовая каштоўнасць на 100 г прадукта** |
| --- |
| Энергетычная каштоўнасць 333 ккал 1392 кДж |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Вада | 9.87 g |
| Бялкі | 19.77 g |
| Тлушчы | 14.59 g |
| — насычаныя | 0.620 g  |
| — монанасычаныя | 7.125 g  |
| — поліненасычаныя | 3.272 g  |
| Вугляводы | 49.90 g |
| — дыцукрыды | 0.64 g  |
| 

---

 |
| Рэтынол (віт. **A**) | 18 мкг
 |
| Тыямін (**B1**) | 0.383 мг
 |
| Рыбафлавін (**B2**) | 0.379 мг
 |
| Ніяцын (**B3**) | 3.606 мг
 |
| Пірыдаксін (**B6**) | 0.360 мг
 |
| Фалацын (**B9**) | 10 мкг
 |
| Кабаламін (**B12**) | 0 мкг
 |
| Аскарбінавая кіслата (віт. **C**) | 21.0 мг
 |
| Такаферол (віт. **E**) | 2.5 мг
 |
| Вітамін **K** | 0 мкг
 |
| 

---

 |
| Кальцый | 689 мг
 |
| Жалеза | 16.23 мг
 |
| Магній | 258 мг
 |
| Фосфар | 568 мг
 |
| Калій | 1351 мг
 |
| Натрый | 17 мг
 |
| Цынк | 5.5 мг
 |
| 

---

 |

 |
| Крыніца: USDA Nutrient database |

Харчовая, лекавая і меданосная расліна. Вырошчваецца ў культуры.

### Ужыванне ў кулінарыі

|  |
| --- |
|  |
| Хатні сыр  (польск.) (бел. з кменам |

|  |
| --- |
|  |
| Свіны шніцаль  (руск.) (бел. з кменам |

|  |
| --- |
|  |
| Белы шакалад «Laima  (руск.) (бел.» з кменам |

У ежу ўжываюць плады кмену і эфірны алей (у пладах да 7 %), які атрымліваюць з іх, а таксама лісце і маладыя парасткі (салаты, заправа да супоў, паштэтаў, сыроў). Плады і алей надаюць вырабам рэзкі востры смак, своеасаблівы рэзкі водар. Плады выкарыстоўваюць як вострыя прыправы для араматызацыі хлебапякарных вырабаў, асабліва чорнага хлеба, у кулінарыі і кандытарскай вытворчасці.

У хатняй гаспадарцы плады выкарыстоўваюць пры засолцы агуркоў, засолцы і квашанні капусты, падрыхтоўцы квасу. Кмен у якасці спецый могуць дадаваць да печаных яблыкаў, смажаных і вараных прадуктаў, якія змяшчаюць вялікую колькасць тлушчу: катлет, каш, амлетаў, супоў, запяканак, соусаў і мяса (асабліва бараніну).

Кмен шырока выкарыстоўваецца ў Еўрапейскай кухні. У Вялікабрытаніі прынамсі з XVI стагоддзя з кменам пякуць традыцыйны кекс  (англ.) (бел.. У Сербіі кменам пасыпаюць самаробныя выпечаныя салёныя аладкі ці невялікія булачкі хлеба (*pogačice  (руск.) (бел. s kimom*).

Кмен дадаюць для араматызацыі сыроў, у тым ліку шведскага бандосту  (англ.) (бел. нарвежскага пултосту  (англ.) (бел. дацкага хаварці  (руск.) (бел. і цільзіцеру  (руск.) (бел..

У Бліжнеўсходняй кухне  (руск.) (бел. з кменам робяць дэсерт, званы міглі  (руск.) (бел. з'яўляецца папулярнай стравай падчас Рамадану. Яго таксама традыцыйна гатуюць і падаюць у краінах Леванту зімой і пры нараджэнні новага дзіцяці. Кмен таксама дадаюць для араматызацыі харысы  (руск.) (бел. туніскай пасты з перцам чылі. У алепскай, сірыйскай кухні яго выкарыстоўваюць для прыгатавання салодкіх булачак, званых *келеача*.

Плады, карані, сцябло і лісце выкарыстоўваюцца ў якасці вострай прыправы.

Чаркесы гатуюць з пладоў муку для хлебапячэння.

Корань, утвораны ў першы год вегетацыі, з'яўляецца ядомым, яго можна патушыць ці запекчы падобна караням морквы ці пастарнаку.

#### Напоі з кменам

Кмен таксама выкарыстоўваецца ў лікёра-гарэлачнай вытворчасці. У Польшчы з ім вырабляюць настойкі з агульнай назвай «кменаўка», а ў Германіі — лікёр «алаш  (руск.) (бел.». Кмен дадаюць у скандынаўскія акавіты, у тым ліку ў ісландскі брэнівін  (англ.) (бел.

### Ужыванне ў медыцыне

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць плод кмена звычайнага (лац.: Fructus Carvi).

Плады кмена ўжываюць у афіцыйнай медыцыне Балгарыі, Румыніі, Швейцарыі, Аўстрыі, Швецыі, Фінляндыі, Нарвегіі, ЗША. Кмен узмацняе аддзяленне жоўці і дзейнасць стрававальных залоз, дэпрэсуе працэсы гніення і закісання ў кішэчніку, здымае спазмы яго гладкай мускулатуры і тым самым спрыяе нармалізацыі працэсу стрававання. Кмен рэкамендуюць пры атаніі  (руск.) (бел. як мяккі слабільны сродак, пры метэарызме. Плады ўваходзяць у склад жоўцегонных збораў і выкарыстоўваюць пры жоўцева-  (руск.) (бел. і мачакаменнай хваробах, захворваннях мачавыдзяляльных шляхоў. У камбінацыі з іншымі расліннымі сродкамі іх ужываюць пры гепатытах, як седатыўны сродак, для лячэння сардэчна-сасудзістых захворванняў і ўзмацнення лактацыі ў кормячых жанчын.

Кмен папулярны ў народнай медыцыне розных краін. Плады здаўна выкарыстоўвалі ў розных лекавых зборах (гарбатах): апетытным, слабільным, ветрагонным, заспакаяльным, страўнікавым (звязальным); іх давалі кормячым маці для ўзмацнення лактацыі. Настой пладоў ужывалі пры засмучэннях кішачніка, хваробах жоўцевага пузыра, бранхіце і запаленні лёгкіх, пры спазмах стрававальных органаў, пры галаўным болю.

У ветэрынарыі кмен даюць скату пры коліках, метэарызме. Яго рэкамендуюць падсяваць да канюшыны, прызначанай для скормлівання зялёнай масы скату ў свежым выглядзе. Для птушак кмен з'яўляецца моцным ядам.

### Іншае

З кветак кмена звычайнага меданосныя пчолы бяруць пылок-абножку і нектар.

Кменавы алей выкарыстоўваюць у парфумернай вытворчасці для надання водару мылу, ласьёнам  (руск.) (бел. і духам  (руск.) (бел. і ў асвяжальніках дыхання  (руск.) (бел..

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 33. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Назва **Кмен звычайны** згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Тмин обыкновенный // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 102-104. — 200 с. — 130 000 экз.
6. ↑  Антонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888
7. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вільня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
8. ↑  Kraskoŭski A. Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921
9. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
10. ↑  Носович И. И. Словарь белорусского наречия. Спб, 1870
11. ↑  Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
12. ↑  Рытов М. В.  (руск.) (бел. Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918
13. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
14. ↑  Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
15. ↑  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
16. 1 2  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие. — м: Высш. шк. 1990. — С. 246—247. — ISBN 5-06-000085-0.
17. ↑  *Aleksander Ożarowski, Antonina Rumińska, Krystyna Suchorska, Zenon Węglarz.* Leksykon roślin leczniczych. — Warszawa, 1990. — ISBN 83-09-01261-6.
18. ↑  Finland a Global Leader in Caraway Exports **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы April 19, 2014. Праверана April 19, 2014.
19. ↑  *Matuszkiewicz Władysław.* Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. — Warszawa, 2006. — ISBN 83-01-14439-4.
20. ↑  Recipe - German Sauerkraut Caraway **(нявызн.)**.  Cooks.com. Праверана 25 студзеня 2013.
21. ↑  Sauerkraut With Caraway Recipe - Low-cholesterol.Food.com - 206206 **(нявызн.)**.  Recipezaar.com. Праверана 25 студзеня 2013.(недаступная спасылка)
22. ↑  Fancified Sauerkraut Recipe : Emeril Lagasse : Recipes **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Food Network. Архівавана з першакрыніцы 27 лютага 2013. Праверана 25 студзеня 2013.
23. ↑  *4+ hrs*. Slow Cooker Kielbasa Stew Recipe **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Allrecipes.com. Архівавана з першакрыніцы 7 чэрвеня 2011. Праверана 25 студзеня 2013.
24. ↑  Sauerkraut with Apple and Caraway Recipe at **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Epicurious.com. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2013. Праверана 25 студзеня 2013.
25. ↑  *Matterer, James*. Seed Cake **(нявызн.)**. *A Boke of Gode Cookery*. Праверана April 4, 2012.
26. ↑  Дикие съедобные растения / Под ред. акад. В. А. Келлера; АН СССР; Моск. ботан. сад и Ин-т истории матер. культуры им. Н. Я. Марра. — м: б. и. 1941. — С. 17. — 40 с.
27. ↑  *Абрикосов Х. Н. и др.* Тмин // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. Архівавана 7 студзеня 2012.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 3. — С. 46. — 599 с. — 10 000 экз.
* *Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В.* Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка  (руск.) (бел. 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редактор тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1950. — Т. XVI. — 648 с. — 3 500 экз.
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 956. *Carum carvi* L. — Тмин обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 619. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.

Спасылкі
--------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Кмен звычайны на Вікісховішчы |

* КМИН ЗВИЧАЙНИЙ // Фармацевтична енциклопедія  (укр.) (бел.
* Euro+Med Plantbase  (англ.)
* *Carum carvi* L. (Тмин обыкновенный) у базе біяразнастайнасці на сайце інфармацыйна-аналітычнай сістэмы «ООПТ России». (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4165876-0 · LNB: 000310220 · NKC: ph522118 |