**Брытанская Індыя** ўступіла ў **Першую сусветную вайну** адначасова з Вялікабрытаніяй, якая абвясціла вайну Германіі 4 жніўня 1914 года. Індыйскія войскі ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Еўропе, Міжземнамор'е, Афрыцы і на Блізкім Усходзе. У ходзе вайны ў Індыі было мабілізавана 1 440 437 чалавек, каля 1 000 000 індыйскіх вайскоўцаў былі адпраўленыя за межы Брытанскай Індыі, з якіх 64 449 ваеннаслужачых загінулі, 128 000 чалавек былі параненыя і 11 264 чалавек трапілі ў палон.

Індыйская армія ваявала супраць германскіх войскаў на Заходнім фронце, ва Ўсходняй Афрыцы. Таксама індыйскія войскі прымалі актыўны ўдзел у баявых дзеяннях у Егіпце і Месапатаміі супраць войскаў Асманскай імперыі. У 1914 годзе армія Брытанскай Індыі была самай шматлікай добраахвотнай арміяй у свеце (240 000 ваеннаслужачых).

Уступленне ў вайну і мабілізацыя
--------------------------------

Хоць ваенныя дзеянні не закранулі непасрэдна Індыю, сусветная вайна аказала вялікі ўплыў на яе развіцце. Індыя стала асноўным каланіяльным тылам, абапіраючыся на які, Англія ўдзельнічала ў вайне.

Ваенную палітыку Брытаніі актыўна падтрымала індыйская буржуазія. Вайна абяцала ім велізарныя матэрыяльныя выгады. Акрамя таго, падтрымліваючы ваенныя намаганні Брытанскай імперыі, індыйская «эліта» разлічвала дамагчыся ад яе пэўных палітычных і эканамічных саступак.

Супрацоўніцтва нацыянальнай буржуазіі палегчыла англійскім уладам мабілізацыю і шырокае выкарыстанне людскіх і матэрыяльных рэсурсаў Індыі ў вайне. У некаторых раенах у армію забіралі ўсіх працаздольных мужчын у сям'і. Індыйцы змагаліся на многіх франтах у Еўропе, Азіі і Афрыцы. Брытанскія каланіяльныя ўлады мабілізавалі індыйскіх рабочых, якія накіроўваліся на ваенныя работы ў Францыю, акупаваныя англійскімі войскамі раены Месапатаміі і ў іншыя краіны. Індыя забяспечвала збожжам англійскія арміі, якія знаходзіліся ў Азіі і Афрыцы. Усе індыйскія войскі, якія дзейнічалі на франтах, змагаліся і фінансаваліся за кошт насельніцтва Індыі.

Удзел у баявых дзеяннях
-----------------------

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі А

Індыйскія кавалерысты на Заходнім фронце, 1914
Пасля пачатку Першай сусветнай вайны, індыйскае камандаванне змагло адправіць для баявых дзеянняў 2 кавалерыйскія і 2 пяхотныя дывізіі. З гэтых чатырох дывізій былі сфармаваны «Індыйскі экспедыцыйны корпус А» пад камандаваннем генерал-маера Джэймса Уілкокса. 30 верасня 1914 года гэтыя падраздзяленні прыбылі ў Марсэль. Індыйскія войскі былі накіраваныя на ўчастак фронту каля Іпра. У канцы 1914 года індыйцы ўдзельнічалі ў баях пры Ла Басе.

У сакавіку 1915 года індыйская дывізія прымала ўдзел у наступленні пры Неў-Шапель. Індыйскія войскі, не паспеўшы прывыкнуць да новых вінтовак Лі-Энфілд, не маючы ўласнай артылерыі, а таксама дрэнна адаптоўваючыся да кантынентальнага еўрапейскага клімату не з'яўляліся баяздольнымі часткамі. Акрамя гэтага ў індыйскіх падраздзяленнях не было дастатковай колькасці афіцэраў, якія ведаюць хіндзі. Агульны нізкі баявы дух індыйцаў прывеў да таго, што восенню 1915 года ўсе індыйскія пяхотныя падраздзяленні былі перакінутыя з Францыі ў Егіпет. Пасля вываду пяхотных падраздзяленняў, на Заходнім фронце засталіся дзве індыйскія кавалерыйскія дывізіі. У асноўным яны знаходзіліся ў рэзерве, чакаючы прарыву пазіцыйнага фронту. Аднак у 1916 годзе яны актыўна ўдзельнічалі ў бітве на Соме. У сакавіку 1918 года яны таксама былі перакінутыя ў Егіпет. З 130 000 індыйцаў, якія служылі на Заходнім фронце, загінулі каля 9 000 чалавек.

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі B

У 1914 годзе губернатар Брытанскай Усходняй Афрыкі запатрабаваў дапамогі для барацьбы з нямецкімі каланіяльнымі войскамі з Германскай Усходняй Афрыкі. Было прынята рашэнне аб фарміраванні «Індыйскага экспедыцыйнага корпуса В» для адпраўкі яго на барацьбу з нямецкімі войскамі ў Усходняй Афрыцы. «Экспедыцыйныя войскі В» складаліся з: адной пяхотнай дывізіі, двух пяхотных брыгад, інжынерных падраздзяленняў і падраздзяленняў горнай артылерыі.

Індыйскія войскі пад камандаваннем генерал-маера Артура Айткена высадзіліся ў Танга 2—3 лістапада 1914 года. Задачай індыйскага корпуса было ўварванне ў Германскую Усходнюю Афрыку ў возера Танганьіка. Пасля высадкі паміж індыйскімі войскамі і нямецкімі войскамі пад камандаваннем Леттов-Форбека адбылася бітва пры Танга. У ходзе бітвы малалікія нямецкія войскі змаглі нанесці паражэнне індыйскім войскам, а апошнія страцілі 359 чалавек забітымі і 148 палоннымі.

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі C

Індыйская горная гармата ў баі, Усходняя Афрыка
«Індыйскі экспедыцыйны корпус С» быў сфарміраваны таксама для дзеянняў ва Усходняй Афрыцы. У склад «экспедыцыйных войскаў С» уваходзілі: адна пяхотная брыгада, пяць пяхотных батальенаў, 29-й пяхотны полк і розныя фарміраванні добраахвотнікаў з розных індыйскіх княстваў.

Пасля прыбыцця ў Мамбасу індыйскія войскі прынялі ўдзел у ахове чыгункі ў Угандзе. 3 лістапада 1914 года індыйскія войскі бяруць удзел у бітве пры Кіліманджара. У ходзе бітвы індыйскі полк трапіў пад крыжавы агонь нямецкіх войскаў і панеслі істотныя страты. У выніку індыйскія войскі адступілі, страціўшы 312 чалавек і не дамогшыся пастаўленых задач.

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі D

Індыйскі салдат, які перажыў аблогу Эль-Кута
Найбуйнейшая індыйская армія, адпраўленая за мяжу краіны была сфарміравана для баявых дзеянняў у Месапатаміі пад камандаваннем генерала Джона Ніксана. Першыя індыйскія падраздзяленні былі адпраўленыя ў Месапатамію ў лістападзе 1914 года з мэтай абароны брытанскіх нафтавых вышак ў раене Басры. Пасля пачатку першых баёў у Месапатаміі супраць турэцкіх войскаў індыйскія войскі пад камандаваннем Артура Барэта, а затым Чарльза Таусенда ўзялі Басру і прасунуліся ўглыб Месапатаміі. Аднак у лістападзе 1915 года індыйскія войскі пацярпелі паражэнне пад Ктэсафонам з-за матэрыяльна-тэхнічных цяжкасцяў.

Пасля гэтага індыйскі войскі адступілі ў горад Эль-Кут і асманскія войскі аблажылі яго. З студзеня па сакавік 1916 года індыйскія войскі паспрабавалі некалькі разоў зняць аблогу, аднак усе спробы былі беспаспяховыя. У красавіку 1916 года брытанска-індыйскі гарнізон быў вымушаны капітуляваць з-за недахопу харчавання і эпідэмій. У асманскі палон трапілі 9 000 індыйскіх вайскоўцаў.

Пасля гэтага на Месапатамскі фронт прыбылі дададтковыя індыйскія падраздзяленні і новы камандуючы Стэнлі Мод. Пасля гэтага індыйскія войскі пачалі новае наступленне і ў сакавіку 1917 года захапілі Багдад. Пасля гэтага індыйскія войскі ўдзельнічалі ў заключных бітвах на Месапатамскім фронце да падпісання Мудраскага перамір'я.

Месапатамская кампанія стала галоўным фронтам для індыйскай арміі ў Першай сусветнай вайне. Асноўную частку брытанскіх войскаў у Месапатаміі складалі індыйскія падраздзяленні. У ходзе баявых дзеянняў у Месапатаміі 11 012 індыйскіх ваенаслужачых былі забітыя, 3985 чалавек памерлі ад ран, 12 678 чалавек памерлі ад хвароб, 13 492 чалавек трапілі ў палон і прапалі без вестак, і 51 836 чалавек атрымалі раненні.

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі Е

Індыйскія артылерысты каля Ерусаліма, 1917 год
«Індыйскі экспедыцыйны корпус E» быў утвораны ў пачатку 1918 года пасля таго як у Палестыну з Заходняга фронту былі перакінутыя дзве індыйскія кавалерыйскія дывізіі. Да гэтых двух дывізіяў таксама былі далучаны кавалерыйская брыгада ў складзе трох уланскіх палкоў з княстваў Хайдарабад, Майсур і Джодхпур. 3-я і 7-я пяхотныя дывізіі былі пераведзены на палестынскі фронт з Месапатаміі.

Акрамя гэтага 36 батальенаў індыйскай арміі былі адпраўленыя на дапамогу англійскім войскам. У склад 10-й, 53-й, 60-й і 75-й англійскіх пяхотных дывізій.

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі F

У 1914 годзе ў Егіпце былі сфармаваныя «Індыйскія экспедыцыйныя войскі F», якія складаліся з 10-й і 11-й індыйскіх пяхотных дывізій. Задачай гэтай групы войскаў была абарона Суэцкага канала ад турэцкіх войскаў. У студзені — лютым 1915 года індыйскія падраздзяленні сумесна з іншымі брытанскімі войскамі адбівалі наступ асманскіх войскаў на Суэцкі канал. У 1915 годзе была расфармаваная 11-я пяхотная дывізія, а ў 1916 годзе 10-я дывізія таксама падвяргалася расфармаванню і адпраўцы на іншыя франты.

### Індыйскія экспедыцыйныя войскі G

У красавіку 1915 года «Індыйскія экспедыцыйныя войскі G» былі адпраўленыя на паўвостраў Галіпалі для ўдзелу ў Дарданэльскай аперацыі. На Галіпалі ваявала 29-я індыйская брыгада, якая ўдзельнічала ў другой і трэцяй бітвах за Крыцію. Пазней, брыгада прыняла ўдзел у баях пры Сары-Баір пры падтрымцы ваенна-марскога флоту. Аднак, як і ўсе саюзныя войскі, так і індыйская брыгада цярпела няўдачы падчас баеў на Галіпалі. У ходзе баеў за Сары-Баір, 29-я брыгада была вымушана адысці на зыходныя пазіцыі, нясучы цяжкія страты. Пасля гэтага брыгада была пераведзена ў Егіпет. За час Дарданэльскай аперацыі страты 29-й брыгады склалі 1358 забітых і 3421 параненых.

Сітуацыя ў Індыі
----------------

Вароты Індыі — манумент у памяць аб індыйскіх салдатах, якія загінулі ў гады Першай сусветнай вайны
Пачынаючы з 1916 года, брытанскія каляніяльныя ўлады ў асобе віцэ-караля лорда Челмсфорда абвясцілі пра саступкі патрабаванням індыйцаў; гэтыя саступкі ўключалі ў сябе прызначэнні індыйцаў на афіцэрскія пасады ў арміі, прысваенне князям узнагарод і ганаровых тытулаў, адмена вельмі раздражняючага індыйцаў акцызу на бавоўна. У жніўні 1917 года дзяржсакратар па справах Індыі Эдвін Мантэгю абвясціў мэтай Брытаніі паэтапнае фарміраванне ў Індыі «адказнага ўрада як неад'емнай часткі Брытанскай імперыі».

Да канца вайны большасць войскаў былі перадыслакаваныя з Індыі ў Месапатамію і Еўропу, што выклікала непакой мясцовых каланіяльных уладаў. Пачасціліся беспарадкі, а брытанская разведка адзначала мноства выпадкаў супрацоўніцтва з Германіяй. У 1915 годзе быў прыняты *Закон аб абароне Індыі*, які ў дадатак да *Закону аб прэсе 1910 года*, дазволіў пераследваць палітычна небяспечных дысідэнтаў, у прыватнасці, адпраўляць журналістаў у турму без суда, і ажыццяўляць цэнзуру.

У 1917 годзе камітэт пад старшынствам брытанскага суддзі Роўлата расследаваў дачыненне немцаў і расійскіх бальшавікоў да выбухаў гвалту ў Індыі. Высновы камісіі былі прадстаўлены ў ліпені 1918 года, і вылучылі тры раёна: Бенгалія, Бамбейскае прэзідэнцтва, і Пенджаб. Камітэт рэкамендаваў пашырыць паўнамоцтвы улады ва ўмовах ваеннага часу, увесці суды з трох суддзяў, без суда прысяжных, увесці ўрадавы нагляд над падазраванымі, і даць паўнамоцтвы мясцовым уладам арыштоўваць і затрымліваць падазраваных на кароткія тэрміны без суда.

Канец вайны выклікаў таксама эканамічныя змены. Да канца 1919 года у вайне удзельнічала да 1,5 млн індыйцаў. Падаткі выраслі, а кошты ў перыяд 1914-1920 гадоў падвоіліся. Дэмабілізацыя з арміі пагоршыла беспрацоўе, у Бенгаліі, Мадрасе і Бамбеі прайшлі галодныя бунты.

Урад вырашыў увасобіць у жыццё рэкамендацыі камітэта Роўлата ў выглядзе двух законаў («білей Роўлата»), аднак пры галасаванні ў Імперскім заканадаўчым савеце ўсе яго індыйскія дэпутаты прагаласавалі супраць. Брытанцам удалося правесці ўрэзаную версію першага біля, які дазваляў уладам пазасудовыя пераследы, але тэрмінам толькі на тры гады, і толькі супраць «анархічных і рэвалюцыйных рухаў». Другі біль быў цалкам перапісаны ў выглядзе паправак да Крымінальнага кодэксу Індыі. Тым не менш, у Індыі ўспыхнула моцнае абурэнне, якое вылілася ў разню ў Амрытсары, і вывела на пярэдні край нацыяналістаў Махатмы Гандзі.

У снежні 1919 года быў прыняты *Закон аб ўрадзе Індыі*. Імперскі і правінцыйныя заканадаўчыя саветы былі пашыраныя, і адменена магчымасць выканаўчай улады пры праходжанні непапулярных законаў выкарыстоўваць «афіцыйную большасць».

Такія справы, як абарона, крымінальны вышук, замежныя справы, сувязь, збор падаткаў засталіся ў падпарадкаванні віцэ-караля і цэнтральнага ўрада ў Нью-Дэлі, тады як ахова здароўя, арэнда зямлі, мясцовае самакіраванне былі перададзеныя ў правінцыі. Такія меры палегчылі індыйцам магчымасць удзельнічаць у дзяржслужбе, і атрымліваць афіцэрскія пасады ў арміі.

Выбарчае права індыйцаў было пашырана на нацыянальным узроўні, але лік індыйцаў з правам голасу склала ўсяго толькі 10 % ад дарослага мужчынскага насельніцтва, прычым многія з іх былі непісьменныя. Брытанскія ўлады займаліся маніпуляцыямі; так, больш месцаў у заканадаўчых саветах атрымлівалі прадстаўнікі вёсак, больш сімпатызаваўшыя каланіяльным уладам, чым гараджане. Асобныя месцы резерваваліся для не-брахманаў, землеўладальнікаў, бізнесменаў, выпускнікоў каледжаў. Згодна з прынцыпам «абшчыннага прадстаўніцтва» месцы рэзерваваліся асобна для мусульман, сікхаў, індуістаў, індыйскіх хрысціян, англа-індыйцаў, пражываючых у Індыі еўрапейцаў, у Імперскім і правінцыйных заканадаўчых саветах.

У 1935 годзе брытанскі парламент заснаваў у Індыі заканадаўчыя асамблеі, у 1937 годзе Бірма была аддзеленая ад Брытанскай Індыі, стаўшы асобнай кароннай калоніяй. У тым жа годзе былі праведзены агульнанацыянальныя выбары ў правінцыйныя асамблеі, на якіх Кангрэс выйграў у 7 з 11 правінцый. Акрамя таго, па законе 1935 года Бірма павінна была выплаціць індыйскаму каланіяльнаму ўраду пазыку ў памеры 570 млн. рупій, якая ўключала ў сябе выдаткі на заваяванне Бірмы, на будаўніцтва чыгункі і г. д.

Наступствы
----------

Першая сусветная вайна мела важнейшыя наступствы для Індыі. Міжнароднае становішча Індыі пасля вайны стала зусім іншым, чым да пачатку сусветнага канфлікту. Важная роля, якую гуляла індыйская армія змяніла адносіны Вялікабрытаніі і Індыі. У 1920-я гады Індыя стала членам Лігі Нацый, а ў 1920 годзе індыйскія спартсмены прымалі ўдзел у Алімпійскіх гульнях у Антвэрпэне. Разумеючы ўзрослы аўтарытэт Індыі ў свеце нацыянальныя індыйскія палітыкі сталі патрабаваць пашырэння мясцовага самакіравання ў краіне.

* Гісторыя Індыі
* Гісторыя Брытанскай Індыі
* Брытанская Індыйская армія
* Інда-германская антыбрытанская дзейнасць
* Брытанская Індыя ў Другой сусветнай вайне

Зноскі
------

1. ↑  З іх забіта ў баі, прапала без вестак і пасля не былі знойдзеныя 24 000, памерла ад ран 3 000, у палоне памерла 3 500
2. ↑  Participants from the Indian subcontinent in the First World War.
3. ↑  Baker, Chris.
4. ↑  *Barua, Pradeep.*
5. 1 2  «Commonwealth War Graves Commission Report on India 2007—2008».
6. ↑  *Chappell, Mike.*
7. ↑  The Battle of Tanga, German East Africa, 1914 Архівавана 2 чэрвеня 2011.  (англ.)(англ.
8. ↑  *Hoyt, Edwin P.* Guerilla: Colonel von Lettow-Vorbeck and Germany's East African Empire.
9. ↑  *Sumner, Ian.*
10. 1 2 3  *Sumner, Ian.*
11. ↑  *Karsh, Efraim.*
12. ↑  «Statistics of the Military Effort of the British Empire» (London: HMSO, 1920)  (англ.)
13. ↑  *Perrett, Bryan.*
14. 1 2  *Rinaldi, Richard A.* Order of Battle British Army 1914. — Ravi Rikhye, 2008. — P. 125. — ISBN 0977607283.  (англ.)
15. ↑  «The Gallipoli Campaign».
16. ↑  Olympic Games Antwerp 1920: Official Report
17. ↑  *Brown, Judith M.* Modern India: The Origins of an Asian Democracy.

Літаратура
----------

* **На англійскай мове:**
* *Barthorp, Michael.* Afghan Wars and the North-West Frontier 1839–1947. — Cassell, 2002. — ISBN 0304362948.
* *Baura.* The state at war in South Asia. — University of Nebraska Press, 2005. — ISBN 0803213441.
* *Bridger, Geoff.* The Great War Handbook. — Barnsley: Pen and Sword, 2009. — ISBN 978 1 84415 936 9.
* *Chappell, Mike.* The British Army in World War I: The Western Front 1914-16. — Osprey Publishing, 2003. — ISBN 1841763993.
* *Chappell, Mike.* The British Army in World War I: The Eastern Fronts Volume 3 of The British Army in World War I. — Osprey Publishing, 2005. — ISBN 1841764019.
* *Davis, Paul K.* Ends and means: the British Mesopotamian campaign and commission. — Associated University Press, 1994. — ISBN 083863530X.
* *Ford, Roger.* Eden to Armageddon: The First world war in the Middle East. — London: Weidenfeld and Nicolson, 2009. — ISBN 9780297844815.
* *Heathcote, T A.* The Military in British India: the development of British land forces in South Asia, 1600-1947. — Manchester University Press ND, 1995. — ISBN 0719035708.
* *Hoyt, Edwin P.* Guerilla: Colonel von Lettow-Vorbeck and Germany's East African Empire. — MacMillan Publishing Co, 1981. — ISBN 0025552104.
* *Jeffery, Keith.* The British Army and the Crisis of Empire, 1918-22. — Manchester University Press ND, 1984. — ISBN 0719017173.
* *Karsh, Efraim.* Empires of the Sand: The Struggle for Mastery in the Middle East. — Harvard University Press, 2001. — ISBN 0674005414.
* *Kinzer, Stephen.* All the Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror. — London: Stephen Kinzer, John Wiley and Sons, 2003. — ISBN 0471265179.
* *March, Francis Andrew.* History of the World War. — Plain Label Books, 1921. — ISBN 1603032428.
* *Pati, Budheswar.* India and the First World War. — Atlantic Publishers & Distributors, 1996. — ISBN 8171565816.
* *Perrett, Bryan.* Megiddo 1918. — Osprey Publishing, 1999. — ISBN 1855328275.
* *Perry, Frederick William.* The Commonwealth Armies. — Manchester University Press ND, 1988. — ISBN 0719025958.
* *Reid, Brian Holden.* Military Power: land warfare in theory and practice. — Routledge, 1997. — ISBN 0714647683.
* *Riddick, John F.* The History of British India: a chronology. — Greenwood Publishing Group, 2006. — ISBN 0313322805.
* *Rinaldi, Richard A.* Order of Battle British Army 1914. — Ravi Rikhye, 2008. — ISBN 0977607283.
* *Sumner, Ian.* The Indian Army 1914-1947. — Osprey Publishing, 2001. — ISBN 1841761966.
* *Willmott, H P.* First World War. — Dorling Kindersley, 2003. — ISBN 1405300299.
* **На нямецкай мове:**
* *Werner, Haupt.* Deutschlands Schutzgebiete in Übersee : 1884 - 1918. — Podzun Pallas Verlag, 1994. — ISBN 3790902047.

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |

| ⛭Удзельнікі Першай сусветнай вайны |
| --- |
| Антанта | 
Аўстралія •
Бельгія •
Бразілія •
Вялікабрытанія •
Грэцыя •
Індыя •
✰ Італія •
Канада •
Кітай •
Новая Зеландыя •
Ньюфаўндленд •
Партугалія •
Расія •
Румынія •
Сербія •
ЗША •
Францыя •
Чарнагорыя •
Паўднёва-Афрыканскі Саюз •
Японія
 |
| Чацвяртны саюз | 
Аўстра-Венгрыя •
Балгарыя •
Германія •
Асманская імперыя
 |