**Лізавета Баснійская**, *Лізавета Катраманіч* (венг.: Kotromanić Erzsébet, польск.: Elżbieta Bośniaczka; 1340, Навіград (суч. Харватыя) — 16 студзеня 1387) — другая жонка караля Венгрыі і Польшчы Людовіка I Вялікага. Пасля смерці жонка была рэгенткай пры сваёй непаўналетняй дачцэ Марыі, якая стала венгерскай каралевай. Малодшая дачка Лізаветы Баснійскай, Ядвіга, стала каралевай Польшчы, была кананізавана Каталіцкай царквой.

Дзяцінства
----------

Лізавета была дачкой бана Босніі Стэфана II з дому Катраманічаў. Яе маці, Лізавета Куяўская, была ўнучкай інаўроцлаўскага князя Земамысла.

Стэфан II адпрэчыў прапанову сербскага караля Стэфана IV Душана арганізаваць шлюб Лізаветы з яго сынам, таму што не жадаў саступаць каралю Сербіі земляў, якія той жадаў атрымаць у якасці пасагу. Лізавета Польская, маці караля Венгрыі Людовіка I, садзейнічала таму, каб Лізавета пераехала ў Буду. Пасля трох гадоў жыцця пры венгерскім двары каралева-маці арганізавала шлюб караля Людовіка і Лізаветы, хоць апошняй было толькі 13 гадоў. Першая жонка караля Венгрыі, Маргарыта Люксембургская, памерла, не пакінуўшы Людовіку дзяцей.

Замужжа
-------

Вяселле адбылося ў Будзе 20 чэрвеня 1353 года. Вяселлю магла перашкодзіць тая акалічнасць, што Людовік і Лізавета знаходзіліся ў чацвёртай ступені сваяцтва праз князёў Куявіі, а шлюб сваякоў такой ступені Царквой у звычайных акалічнасцях забараняўся. Праблема была вырашана пасля таго, як Папа Інакенцій VI даў дыспенсацыю і пацвердзіў законнасць гэтага шлюбу.

Лізавета ніколі не была каранавана як каралева Венгрыі і не мела аніякай улады пры двары, знаходзячыся пад поўным кантролем сваёй свякрухі. У 1370 годзе Людовік стаў таксама і каралём Польшчы. Лізавета не была каранавана і як польская каралева, стаўшы такім чынам адной з пяці польскіх каралеў, якія не праходзілі гэту цырымонію.

Людовік і Лізавета не мелі дзяцей у першыя сямнаццаць гадоў шлюбу. Лізавету лічылі бясплоднай, а ўлічваючы той факт, што ад першай жонкі ў Людовіка таксама не было спадчыннікаў, гэта акалічнасць, здавалася, гарантавала дынастычны крызіс. Аднак сітуацыя рэзка змянілася, і за чатыры наступныя гады каралева нарадзіла трох дочак — Кацярыну (1370 год), Марыю (1371 год) і Ядвігу (1373 год). Старэйшая дачка памерла ва ўзросце 8 гадоў, пасля чаго Марыя стала разглядацца як спадчынніца абодвух прастолаў — венгерскага і польскага. Вядома, што Лізавета напісала кнігу па выхаванні сваіх дочак.

Рэгенцтва
---------

Лізавета і Марыя каля магілы Людовіка Вялікага
У 1382 годзе Людовік сканаў, 10-гадовая Марыя стала каралевай Венгрыі, а Лізавета выконвала ролю рэгента і фактычнага кіраўніка краіны. Вялікую ўладу пры двары Лізаветы набыў палацін Міклаш Гараі. У Польшчы, аднак, сітуацыя пайшла па іншым сцэнарыі. Шляхта на з'ездах выступіла супраць узыходжання Марыі на польскі прастол, запатрабавала прызнаць спадчынніцай польскага прастола тую венгерскую прынцэсу, якая будзе жыць увесь час у Польшчы, і склала для абароны гэтай пастановы канфедэрацыю. За гэтым пачалася барацьба палітычных партый, якая даходзіла да адкрытай міжусобіцы. Лізавета прапанавала ў якасці кандыдатуры на польскі трон сваю малодшую дачку Ядвігу, што дазволіла б выканаць умову пастаяннага пражывання ў Польшчы. Пасля двух гадоў перамоў 15 лістапада 1384 года Ядвіга была каранавана ў Кракаве. Пасля яна выйшла замуж за вялікага князя літоўскага Ягайлу, была падпісана Крэўская унія пра дынастычны саюз паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Польшчай, прычым Лізавета была адным з бакоў, якія ўдзельнічалі ў перамовах. Асабістая унія паміж Венгрыяй і Польшчай была такім чынам канчаткова разарвана.

Барацьба за прастол
-------------------

Марыя была заручана з Жыгімонтам Люксембургскім. Прадстаўнікі магутных венгерскіх і харвацкіх дваранскіх родаў, аднак, былі настроены супраць яго і падтрымлівалі кандыдатуру на венгерскі прастол Карла III, караля Неапаля, апошняга прадстаўніка Анжуйскай дынастыі па мужчынскай лініі. І Жыгімонт і Карл пагражалі прыйсці ў Венгрыю з войскам, першы збіраўся рэалізаваць заручыны, ажаніцца з Марыяй і кіраваць разам з ёй; другі не прызнаваў законнасці яе каранацыі і збіраўся зрынуць яе з венгерскага трона.

Карона Лізаветы Баснійскай
Паколькі ў абодвух выпадках Лізавета страчвала рэальную ўладу, яна пачала перамовы з каралём Францыі Карлам V, прапануючы руку Марыі яго сыну Людовіку Арлеанскаму. Сітуацыя ўскладнялася яшчэ і тым, што для разрыву заручын з Жыгімонтам быў неабходны папскі дазвол, а Венгрыя і Францыя прызнавалі розных Папаў ва ўмовах Вялікай заходняй схізмы. Клімент VII, якога прызнавала Францыя, даў дазвол на разрыў заручын, пасля чаго ў красавіку 1385 года адбылося ўмоўнае вяселле па даверанасці паміж Марыяй і Людовікам Арлеанскім, якая праходзіла ў час адсутнасці жаніха.

Ні Жыгімонт, ні большая частка венгерскай шляхты не прызналі гэты шлюб. Праз чатыры месяцы Жыгімонт уварваўся ў Венгрыю з войскам і нягледзячы на процідзеянне Лізаветы сам ажаніўся з Марыяй. Пасля таго, як Жыгімонт увосень 1385 года вярнуўся ў Багемію, прыхільнікі Карла III дапамаглі яму на кароткі час захапіць уладу ў краіне. Каранацыя Карла адбылася ў снежні 1385 года, Лізавета і Марыя былі прымушаны на ёй прысутнічаць. Лізавета, аднак, не змірылася са звяржэннем з прастола сваёй дачкі, праз некалькі месяцаў пасля каранацыі Карл быў забіты па яе загадзе.

Палон і смерць
--------------

Міклаш Гараі абараняе Лізавету і Марыю ад харватаў
Пасля забойства Карла пачалося паўстанне супраць Лізаветы, цэнтрам якога была Харватыя, звязаная з Венгрыяй асабістай уніяй. Харваты абвясцілі законным каралём Уладзіслава, сына Карла III, які пасля яшчэ шмат гадоў беспаспяхова змагаўся за венгерскі трон. Спрабуючы супакоіць сітуацыю, Лізавета і Марыя ў суправаджэнні палаціна Міклаша Гараі і ўзброенай аховы накіраваліся ў Харватыю. Па дарозе каралеўская карэта патрапіла ў засаду, ахова была перабіта, Міклаш Гараі забіты, а Лізавета з Марыяй узяты ў палон.

Палоненыя каралевы былі пасаджаны ў Навіградскі замак непадалёк ад Задара. Лізавета спрабавала тайна звязацца з Венецыяй, просячы дапамогі, але яе лісты былі перахоплены турэмшчыкамі. Удава Карла Маргарыта Дураца, якая была супраць планаў мужа стаць венгерскім каралём, настойвала на помсце. 16 студзеня 1387 года Лізавета была задушана ў вязніцы на вачах у дачкі. Марыя была вызвалена з палону войскамі свайго мужа Жыгімонта і кіравала Венгрыяй разам з ім аж да 1395 года, калі памерла пры родах. Барацьба Жыгімонта супраць караля Неапаля Уладзіслава і харватаў, якія падтрымлівалі яго, працягвалася аж да 1409 года, калі Уладзіслаў прадаў Далмацыю Венецыянскай рэспубліцы і адмовіўся ад далейшай барацьбы, сканцэнтраваўшы на італьянскіх справах.

Вуліца Лізаветы Катраманіч у Задары
Лізавета Баснійская была спачатку пахавана ў Задары, пазней яе цела было перавезена ў Секешфехервар, у пахавальню венгерскіх каралёў. Пасля яе ніводная жанчына не кіравала Венгрыяй аж да Марыі Тэрэзіі. У 1381 годзе Лізавета Баснійская вылучыла сродкі на стварэнне ракі Святога Сімяона Стоўпніка, мошчы якога захоўваюцца ў царкве Святога Сімяона ў Задары. Рака лічыцца адным з шэдэўраў харвацкага ювелірнага мастацтва. Адна з вуліц Задара названа ў яе гонар «Вуліцай Лізаветы Катраманіч».

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.

Літаратура
----------

* Сусветная гісторыя. Венгрыя ў канцы XIV — пачатку XV стагоддзяў
* Van Antwerp Fine, John (1994). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. University of Michigan Press. ISBN 0-472-08260-4.
* Контлер Ласло. История Венгрии. Тысячелетие в центре Европы. М.: Изд-во «Весь Мир», 2002.

| ⛭Каралевы Венгрыі |
| --- |
| Гізела Баварская *(1000–1038)* ·  Анастасія Кіеўская *(1046–1060)* ·  Рыхеза Польская *(1060–1063)* ·  Юдыт Нямецкая *(1063–1074)* ·  Сінадена *(1074–1077)* ·  Адэлаіда Рэйнфельдэнская *(1077–1090)* ·  Феліцыя Сіцылійская *(1097–1102)* ·  Яўфімія Кіеўская *(1112–1113)* ·  Крысціяна Капуанская *(1120–1121)* ·  Адэльгейда Рыдэнбургская *(1121–1131)* ·  Ілона Сербская *(1131–1141)* ·  Ефрасіння Кіеўская *(1146–1162)* ·  Яраслаўна Галіцкая *(1167–1168)* ·  Агнэса Аўстрыйская *(1168–1172)* ·  Марыя Камніна *(1163–1165)* ·  Агнэса Антыяхійская *(1172–1184)* ·  Маргарыта Французская *(1186–1196)* ·  Канстанцыя Арагонская *(1198–1204)* ·  Гертруда Меранская *(1203–1213)* ·  Іаланда дэ Куртэнэ *(1215–1233)* ·  Беатрыса д'Эстэ *(1234–1235)* ·  Марыя Ласкарына *(1235–1270)* ·  Лізавета Куманская *(1270–1272)* ·  Лізавета Сіцылійская *(1269–1290)* ·  Фенена Куяўская *(1290–1295)* ·  Агнеса Аўстрыйская *(1296–1301)* ·  Віёла Цешынская *(1305–1306)* ·  Марыя Бытамская *(1306–1317)* ·  Беатрыса Люксембургская *(1318–1319)* ·  Лізавета Польская *(1320–1342)* ·  Маргарыта Люксембургская *(1342–1349)* ·  Лізавета Баснійская *(1353–1382)* ·  Маргарыта Анжуйска-Неапалітанская *(1385–1386)* ·  Барбара Цылі *(1405–1437)* ·  Лізавета Люксембургская *(1437–1442)* ·  Каталіна Падэбрад *(1461–1464)* ·  Беатрыса Арагонская *(1476–1490)* ·  Барбара Брандэнбургская *(1490–1491)* ·  Беатрыса Арагонская *(1491–1500)* ·  Ганна дэ Фуа *(1502–1506)* ·  Марыя Аўстрыйская *(1515–1526)* ·  Ізабела Ягелонка *(1539–1540)* ·  Ганна Ягелонка *(1526–1547)* ·  Марыя Іспанская *(1563–1576)* ·  Ганна Цірольская *(1608–1618)* ·  Элеанора Ганзага *(1622–1625)* ·  Марыя Ганна Іспанская *(1631–1646)* ·  Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская *(1648–1649)* ·  Элеанора Ганзага *(1651–1657)* ·  Маргарыта Тэрэза Іспанская *(1666–1673)* ·  Клаўдзія Фелісіта Аўстрыйская *(1673–1676)* ·  Элеанора Магдаліна Пфальц-Нойбургская *(1676–1705)* ·  Вільгельміна Браўншвейг-Люнебургская *(1699–1711)* ·  Лізавета Крысціна Браўншвейг-Вольфенбютэльская *(1711–1740)* ·  Марыя Луіза Іспанская *(1790–1792)* ·  Марыя Тэрэза Бурбон-Неапалітанская *(1792–1807)* ·  Марыя Людовіка Модэнская *(1808–1816)* ·  Караліна Аўгуста Баварская *(1816–1830)* ·  Марыя Ганна Савойская *(1831–1848)* ·  Лізавета Баварская *(1854–1898)* ·  Цыта Бурбон-Пармская *(1916–1918)* |


| ?Лізавета Баснійская — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Прыезда I[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Стэфан I Катраманіч[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Лізавета[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Стэфан Ураш I |  |
|  |  | Стэфан II Катраманіч[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Стэфан Драгуцін |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Алена Анжуйская |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Елізавета Няманіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Іштван V |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Кацярына Венгерская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Лізавета Баснійская |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Лізавета Куманская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Казімір I Куяўскі[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Земамысл Інаўроцлаўскі[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Constance of Wrocław[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Лізавета Куяўская[d] |  | Казімір III Гняўкоўскі[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Самбар II[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Саламея Паморская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Мацільда Мекленбургская[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 132134551 · NLP: a0000003377519 · VIAF: 315955365 |