**Арфе́й** (стар.-грэч.: Ὀρφεύς) — адзін з найбольш папулярных герояў старажытнагрэчаскай міфалогіі, таленавіты музыкант, арганаўт, заснавальнік рэлігійных арфічных містэрый.

Паходжанне
----------

У старажытнагрэчаскай міфалогіі Арфей лічыўся сынам фракійскага рачнога бога Эагра (па іншай версіі — Апалона) і музы Каліопы. Грэчаскія лагаграфы сцвярджалі, што Арфей паходзіў з Фракіі і жыў за 11 пакаленняў да Траянскай вайны. Эліністычныя аўтары падлічылі, што міфічны Арфей сутыкаецца з прадстаўнікамі некалькіх пакаленняў, таму прапанавалі версію, што ў мінулым існавала некалькі герояў з імем Арфей. 

У грэчаскім мастацтве Арфей першапачаткова маляваўся ў лёгкай вопратцы, з арфай, часам у фракійскіх ботах. З IV ст. да н. э. вядомы выявы Арфея ў фрыгійскім капелюшы. У адным з міфаў выступаў як настаўнік Мідаса, валадара Фрыгіі.

Міфалогія
---------

У старажытнагрэчаскай міфалогіі вобраз Арфея шчыльна звязаны з Апалонам, чыім каханым ён быў і якога герой шанаваў як бога сонца, а таксама з бажаствамі смерці. Але ў класічную пару Арфей успрымаўся перадусім як таленавіты музыкант. Лічылася, што арфу вынайшаў Гермес, але Арфей удасканаліў яе. Яго музыка зачароўвала людзей, багоў, жывёл, расліны і нават скалы. Сваё дзяцінства ён правёў у Піплеі каля гары Алімп. 

Згодна паданню, першую залатую арфу Арфей атрымаў ад Апалона. Яго маці, муза Каліопа, навучыла хлопчыка складаць вершы і спяваць. У пазнейшы перыяд таксама сцвярджалася, што Арфей жыў і вучыўся ў Егіпце.

### Удзел у экспедыцыі "Арго"

Арфей з'яўляўся адным з арганаўтаў, герояў, якія на чале Ясона на караблі "Арго" адправіліся з Грэцыі ў Калхіду на пошукі залатога руна. Яго ўнёсак у экспедыцыю выявіўся падчас сутычкі з сірэнамі, якія прыгожымі спевамі вабілі маракоў да скал. Арфей пачаў іграць на арфе, каб заглушыць небяспечныя спевы. Толькі адзін з арганаўтаў паддаўся спакусе і скочыў за борт. Цікава, што адна з найстаражытнейшых выяў Арфея ў Дэльфах — гэта барэльеф, на якім Арфей выступае як арганаўт.

### Арфей і Эўрыдыка

Жонкай Арфея стала дрыяда Эўрыдыка. Але іх шлюб быў кароткім. Калі маладая жанчына басанож ішла разам з іншымі дзяўчынамі, яе укусіла змяя. Эўрыдыка памерла. Арфей вырашыў выратаваць каханую і спусціўся ў замагільны свет, дзе кіравалі Аід і Персефона. 

Багі замагільнага свету спакусіліся на прыгожы спеў Арфея і дазволілі яму забраць Эўрыдыку ў свет жывых. Але пры гэтым паставілі ўмову, што цень Эўрыдыкі будзе ісці за Арфеям, а ён ні воднага разу не азірнецца. Падчас вандроўкі назад Арфей вырашыў пераканацца, ці разам з ім яго жонка. Ён азірнуўся і толькі паспеў пабачыць зманлівы сілуэт. Эўрыдыка развіталася і знікла. 

Багі адмовілі Арфею спускацца ў замагільны свет яшчэ раз. Ён вярнуўся самотным і адправіўся блукаць па палях Фракіі. Паводле Авідзія, пасля канчатковай страты Эўрыдзікі расчараваўся ў жаночым каханні і навучыў фракійцаў каханню да юнакоў.

### Смерць

У міфалогіі існуе некалькі версій смерці Арфея. Найбольш папулярная апавядае пра тое, што ён быў разадраны вакханкамі - прыхільніцамі Дыяніса, ці то за тое, што адмаўляўся шанаваць бога віна (як і ўсіх астатніх багоў, акрамя Апалона), ці то за тое, што адмовіўся ўдзельнічаць у іх рытуалах. Вакханкі былі пакараны Дыянісам. З тых часоў фракійскія жанчыны былі вымушаны татуіраваць сваё цела. У іншых версіях, Арфей загінуў ад маланкі або скончыў жыццё самазабойствам, каб злучыцца з Эўрыдыкай. Зеўс ў памяць аб Арфеі памясціў яго музычны інструмент на неба. Так узнікла сузор'е Ліра. Сам Арфей атаясамляўся з сузор'ем Лебедзь.

* Арфей сярод фракійцаў (малюнак на старажытнай амфары)Арфей сярод фракійцаў (малюнак на старажытнай амфары)
* Арфея слухаюць звяры (мазаіка рымскага часу)Арфея слухаюць звяры (мазаіка рымскага часу)
* Арфей і Эўрыдыка (мал. 1993 г.)Арфей і Эўрыдыка (мал. 1993 г.)
* Забойства АрфеяЗабойства Арфея

Рэлігія
-------

Галава Арфея як аракул
У Старажытнай Грэцыі Арфей лічыўся заснавальнікам (або прысвечаным) самафракійскіх містэрый. 

Паводле падання, яго галава, адарваная вакханкамі, спусцілася па рацэ да мора. Хвалі прыбілі яе да вострава Лесбас, дзе быў заснаваны ў яго гонар храм Апалона. У ім галава Арфея выконвала функцыі аракула.

У VI - V стст. да н. э. у Старажытнай Грэцыі ўзнікла містычнае вучэнне — арфеізм, заснаванне якога таксама прыпісвалася Арфею. Арфеісты верылі ў адплату за добрыя ўчынкі ў замагільным свеце, параўноўвалі чалавечае цела з пасудзінай, у якой пакутуе душа, сваіх рэлігійных правадыроў яны называлі добрымі пастырамі. Лічыцца, што арфеізм адыграў значную ролю ў развіцці старажытнагрэчаскай філасофіі, а таксама мог аказаць значнае ўздзеянне на ранняе хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  ORPHEFS - ΟΡΦΕΥΣ
2. ↑  MIDAS
3. ↑  Псевдо-Климент Римский. Гомилии V 15 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М. 1996. С.431; Лихт Г. Сексуальная жизнь в Древней Греции. М. 2003. С.397
4. ↑  Цікава, што ў міфічным вобразе Апалона таксама меліся некаторыя хтанічныя рысы. Гл. Kate Rayment, Phoebus Apollo: God of the Sun Архівавана 10 чэрвеня 2013. і Delphi
5. ↑  britannica.com
6. ↑  Ann Wroe, Orpheus: the Song of Life Архівавана 23 верасня 2020.
7. ↑  Greek Myths: Orpheus
8. ↑  The story of Orpheus and Eurydice, as told by Apollonius of Rhodes, Virgil and Ovid (and retold by Edith Hamilton in Mythology)
9. ↑  Авідзій. Метамарфозы X:83-84; Гігін. Астраномія II 7, 3
10. ↑  Orpheus and Ancient Christianity

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арфей
* Вера Смірнова, Героі Элады
* Першаснасць і знакавасць старажытнай антычнай культуры
* Таццяна Шамякіна, АЎТАРСКІ КУРС ЛЕКЦЫЙ: СЛАВЯНСКАЯ МІФАЛОГІЯ, Тэма 11. Каляндарныя міфы Архівавана 25 верасня 2021.

| Арганаўты, грэчаская міфалогія |
| --- |
| 
* Аўтолік
* Адмет
* Акаст
* Амфіарай
* Аргос
* Арменій
* Аскалаф
* Аталанта
* Зеф і Калаід
* Бут
* Геракл
* Гілас
* Дэўкаліён
* Кастар і Палідэўк
* Еўрыал
* Еўрыт
* Еўфем
* Ідас
* Ідмон
* Іфікл (сын Амфітрыёна)
* Іфікл (сын Фесція)
* Іфіт (сын Наўбола)
* Іфіт (сын Эўрыта)
* Кеней
* Карон
* Лаэрт
* Лінкей
* Мелеагр
* Менетый
* Мопс
* Нестар
* Аілей
* Арфей
* Пеант
* Пелей
* Перыклімен
* Паліфем
* Талай
* Тэламон
* Тэфей
* Філакцет
* Цэфей
* Эфалід
* Эхіён
* Ясон

 |

| ⛭Філосафы / Антычныя філосафы / Дасакратыкі |
| --- |
| Прадфіласофская традыцыя | 
* Арфей
* Лін
* Ферэкід
* Фалет
* Эпіменід
* Акусілай
* Сем мудрацоў

 |
| Мілецкая школа | 
* Фалес
* Анаксімандр
* Анаксімен

 |
| Піфагарэйцы | 
* Піфагор
* Алкмеон
* Філалай
* Ксенафіл
* Архіт

 |
| Элеаты | 
* Ксенафан
* Парменід
* Зянон Элейскі
* Меліс

 |
| Атамісты | 
* Леўкіп
* Дэмакрыт

 |
| Сафісты | 
* Пратагор
* Продзік
* Горгій
* Гіпій
* Крыцій
* Коракс
* Тысій

 |
| Па-за школамі | 
* Геракліт
* Анаксагор
* Эмпедокл
* Дыяген Апаланійскі

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Новы · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a19377447 · GND: 118590278 · ISNI: 0000 0003 5641 3528 · LCCN: n2014043594 · NKC: jo2016908750 · NLA: 66227725 · LIBRIS: 167855 · SUDOC: 027384136 · VIAF: 309825473, 19151776725018010146, 214026792, 16157523295827031631, 210146284417915331769, 649158790546138850506 |

 |