**Барбара Запальяі** (венг.: Szapolyai Borbála, польск.: Barbara Zápolya; 1490, 1494—1495 альбо першая палова 1496, Трэнчын — 2 кастрычніка 1515, Кракаў) — дачка венгерскага магната Іштвана Запальяі і цешынскай Пястоўны Ядвігі, каралева польская і вялікая княгіня літоўская (1512—1515), першая жонка Жыгімонта Старога.

Была першай манахіняй, каранаванай пасля 58-гадовага перапынку з часу папярэдняй каранацыі Альжбеты Аўстрыйскай, другая пасля Альжбеты з Пільчы польская каралева, якая не паходзіла з пануючага роду, і трэцяя пасля святых Кінгі і Ядвігі венгерка на кракаўскім стальцы, якая памерла ў абліччы святасці. Стала таксама апошняй так блізка пародненай з Пястамі польскай каралевай.

Шлюб Барбары і Жыгімонта Старога меў узмоцніць саюз Ягелонаў з Запальяі, прыхільнікамі нацыянальнага руху ў Венгрыі і супернікамі Габсбургаў. Памершы ўсяго праз 3 гады пасля каранавання сціплая, пабожная і чуллівая Барбара была хутка забытая і «*адцененая прыгожай, абміцыйнай і дэспатычнай Бонай, якая заняла яе месца побач з Жыгімонтам I*».

Паводле сведчання Дэцыюша, ушанаваннем памяці каралевы Барбары стала капліца Жыгімонта на Вавелі. З Барбарай Запальяі звязаная не толькі ідэя пабудовы маўзалея Ягелонаў, але таксама і значная частка сімвалічных і алегарычных іконаграфічных твораў аздаблення капліцы.

Біяграфія
---------

### Паходжанне

Будучая каралева і вялікая княгіня была дачкой валадара Трэнчына, графа спішскага, ваявода сяміградскага Іштвана Запальяі і Ядвігі Цешынскай. Па мячы выводзілася з рыцарскага роду найхутчэй харвацкага паходжання, які на пераломе XV—XVI стагоддзяў здабыў вялікі ўплыў і агромністыя маёнткі ў Венгерскім каралеўстве. Па кудзелі паходзіла з цешынскай і мазавецкай лініі Пястаў — яе дзедам па маці быў Пшамыслаў II Цешынскі, а бабкай — Ганна, дачка варшаўскага князя Баляслава IV.

У крыніцах дата нараджэння Барбары Запальяі не сустракаецца. Яе можна аднавіць толькі на падставе ўскосных звестак, якія падаюць узрост каралевы ў часе скону, аднак такія крыніцы з’явіліся толькі праз некалькі гадоў пасля яе смерці. Паводле аднаго з венгерскіх перакладаў, каралева Барбара памерла ў 20-гадовым узросце, а паводле польскага *Рочніка Нарапінскага* памерлай споўнілася 25 гадоў.

Зыгмунт Удавішэўскі з дзвюх дат — 1490 і 1495 — за больш праўдападобную лічыць пазнейшую, запісаную ў венгерскім дакуменце, адкуль і паходзіла Барбара. 1495 год у цяперашні час прызнае большасць гісторыкаў. Найпазнейшай мажлівай датай нараджэння Барбары Запальяі ёсць прапанаваны Станіславам Срокам перыяд першай паловы 1496 года.

У Божае нараджэнне 1499 года Барбара страціла бацьку, магутнага правадыра антыгабсбургскай кааліцыі венгерскай магнатэрыі, і яе выхаваннем займалася маці. Ядвіга рабіла асаблівы націск на далёкаідучую пабожнасць, што мела ўплыў на этычнае выхаванне і на фарміраванне глыбокай рэлігійнасці яе дачкі.

### Шлюбныя планы

З 1509 года сенатары націскалі на нежанатага Жыгімонта, якому было ўжо за 40 гадоў, каб заключыў шлюб. Сярод кандыдатак на каралеву называлі між іншых княгінь мекленбургскую і мантуанскую. Жыгімонт вырашыўся на выбар такой жонкі, саюз з якой дазволіць паслабіць сетку саюзаў імператара Максіміліяна I, што загражала інтарэсам Ягелонаў. У 1511 годзе Барбара Запальяі, дачка і сястра ўплывовых прыхільнікаў антыгабсбургскага руху ў Венгрыі, была афіцыйна прапанаваная кандыдаткай у жоны Жыгімонта I яго братам Уладзіславам. Аднак магчыма, адной з мэтаў Жыгімонта было не толькі замінанне планам Габсбургаў, але і магчымасць пасля смерці брата пасадзіць на венгерскі трон сябе альбо свайго пераемніка.

Заручыны адбыліся 2 снежня 1511 года.

### Панаванне

Шлюб і каранацыя адбыліся ў Кракаве ў нядзелю 8 лютага.

Ліст каралевы Барбары да мужа, высланы ў маі 1515 г. (копія арыгінала, захаваны ў *Acta Tomiciana*)
У сакавіку 1511 года Барбара з мужам выехалі ў Познань (15 сакавіка 1513 года тут нарадзілася дачка Ядвіга), а ў маі 1513 года — на Літву. Барбара засталася ў Вільні, пакуль Жыгімонт браў удзел у вайне з Масковіяй. 4 лютага 1515 года яны разам вярнуліся на Вавель. 1 ліпеня 1515 года Барбара нарадзіла другую дачку Ганну.

### Хвароба і смерць

Па другіх родах каралева цяжка занемагла. Яе лекаваннем займаўся дапаможны лекар Жыгімонта I, навучаны ў Балонні Леанард Печыхоўскі. Аднак каралева бесперастанна хварэла ад пачатку ліпеня да канца верасня 1515 года. У канцы верасня надышло паляпшэнне стану, не лічачы працягу звыклых ужо параксізмаў, але 30 верасня каралева атрымала падабенства апаплепсычнага ўдару.

2 кастрычніка 1515 каралева сканала. Сімптомы хваробы паказваюць на вялікую імавернасць перынатальнага заражэння.

### Пахаванне

Саркафаг каралевы Барбары ў кафедры на Вавелі
Каралева была пахавана 18 кастрычніка 1515 года ў Вавельскай кафедры ў капліцы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. На пахаванні прыбыла яе маці Ядвіга з сынамі. У 1520 годзе разам з ёй была пахавана памерлая ў дзяцінстве дачка Ганна. Саркафаг з целамі быў змешчаны ў падзямеллі капліцы Жыгімонта.

У 1632 годзе сродкамі караля Жыгімонта III, унука Жыгімонта Старога, была праведзена першая рэстаўрацыя саркафага. Другая кансервацыя знішчанага саркафага мела месца ў 1840 коштам імператара Фердынанда I. Чарговая рэстаўрацыя саркафага была спалучана з вывучэннем і апісаннем яго вартасці і адбылася ў 1874 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  *Pas L. v.* Barbara Zapolya // Genealogics — 2003. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847329'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847326'></a>
2. ↑  Queen, consort of Sigismund I, King of Poland Barbara Zapolya // Faceted Application of Subject Terminology Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3294867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q846596'></a>
3. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
4. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 13.
5. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 10-11, 15.
6. ↑  J. L. Decius, *De Sigismundi regis temporibus liber*, Kraków 1521, s. CIII
7. ↑  I. Sapetowa, *Erotyka płaskorzeźb kaplicy Zygmuntowskiej* [w:] *Sztuka a erotyka. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Łódź listopad 1994*, Warszawa 1995, s. 171—192.
8. ↑  W. Pociecha, *Barbara Zapolya (1495—1515)* [w:] *Polski Słownik Biograficzny*, Kraków 1935, 294.
9. ↑  *Monumenta Hungariae historica II. Scriptores. Magyar történelmi emlékek. II. Írók*, t. XXXIII, Budapest 1907, s. 11. — Źródło pochodzi z okresu panowania brata Barbary, określonej jako *Joannis regis soror* (Jan Zapolya panował w latach 1526—1540).
10. ↑  *Monumenta Poloniae Historica. Pomniki dziejowe Polski*, t. III, Lwów 1878, s. 222. — Łaciński rocznik Stanisława Naropińskiego obejmuje lata 996—1550, jednak autor pierwotnej wersji dzieła zmarł już około 1543 r. W. Dworzaczek, *Naropiński Stanisław (zm. ok. 1543)* [w:] *Polski Słownik Biograficzny*, t. XXII, Kraków 1977, s. 550—551.
11. ↑  Z. Wdowiszewski, *Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce*, Kraków 2005, s. 117.
12. ↑  Zamążpójście Barbary Zapolyi w wieku 17 lat, tj. narodziny w roku 1495, zakładali m.in. Władysław Pociecha i Bolesław Przybyszewski, a obecnie zakładają m.in. Edward Rudzki, Małgorzata Duczmal, Jerzy Besala i Raimonda Ragauskienė. Rok 1495 jest również najczęściej spotykaną datą w leksykonach, słownikach i encyklopediach.
13. ↑  S. Sroka, *Jadwiga Zápolya. Piastówna śląska na Węgrzech za panowania Jagiellonów*, Kraków 2005, s. 27.
14. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 21.
15. ↑  Z. Wdowiszewski, *Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce*, Kraków 2005, s. 117—118.
16. ↑  K. Liske, *Studia z dziejow wieku XVI*, Poznań 1867, s. 14-15.
17. ↑  M. Duczmal, *Izabela Jagiellonka. Królowa Węgier*, Warszawa 2000, s. 113—114.
18. ↑  A. Przezdziecki, *Jagiellonki polskie w XVI. wieku. Obrazy rodziny i dworu Zygmunta I. i Zygmunta Augusta Królów Polskich*, t. I, Kraków 1868, s. 13.
19. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 73-74. — W pracy cytowane są fragmenty korespondencji Andrzeja Krzyckiego (list do Piotra Tomickiego z 2 października i list do nieznanego biskupa z 3 października 1515 r.)
20. ↑  J. Besala, *Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie*, Warszawa 2006, s. 164—165. — Badacz cytuje źródła współczesne.
21. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 73-74.
22. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 74-75.
23. ↑  B. Przybyszewski, *Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515*, Łańcut 2000, s. 75.
24. ↑  Z. Wdowiszewski, *Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce*, Kraków 2005, s. 120.
25. ↑  J. I. Kraszewski, *Wizerunki książąt i królów polskich*, Warszawa 1888, s. 257.
26. ↑  A. Grabowski, *Groby, trumny i pomniki krolów polskich w podziemiach i wnętrzu Katedry krakowskiej na Wawelu*, Kraków 1868, s. 18-19.
27. ↑  A. Witko, *Nowe urządzenie krypt królewskich na Wawelu w latach siedemdziesiątych XIX w.*, «Studia Waweliana», I, 1992, s. 101.
28. ↑  J. I. Kraszewski, *Wizerunki książąt i królów polskich*, Warszawa 1888, s. 257—258.

Літаратура
----------

* *Jerzy Besala.* Zygmunt I i Barbara Zapolya // Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie. — Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, Wydawnictwo Muza, 2006. — С. 147—168. — ISBN 978-83-7495-099-2.
* *Éva Gyulai.* Carmina in arma Zapolyana : Címversek Szapolyai Borbála lengyel királyné (1512) és Szapolyai János Zsigmond választott király (1567) címeréről // *Publicationes Universitatis Miskolcinensis. Sectio Philosophica*. — 2004. — Т. IX. — С. 61—81. — ISSN 1219-543X.
* *Władysław Pociecha.* Barbara Zapolya (1495—1515) // Polski Słownik Biograficzny. — Kraków: Polska Akademia Umiejętności — Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1935. — С. 293—294. — ISBN 83-04-03484-0.
* *Aleksander Przezdziecki.* Zygmunt I. i Barbara Zapolya // Jagiellonki polskie w XVI. wieku. Obrazy rodziny i dworu Zygmunta I. i Zygmunta Augusta Królów Polskich. — Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1868. — Т. 1. — С. 1—50.
* Barbara Zapolya Królowa Polski 1512—1515. — Łańcut: Wydawnictwo De arte, 2000. — ISBN 83-901405-00.
* *Mária Rekettyés.* Adalékok Szapolyai Borbála lengyel királyné trónrajutásának előzményeihez és uralkodásához // *Publicationes Universitatis Miskolcinensis. Sectio Philosophica*. — 2004. — Т. IX. — С. 119—135. — ISSN 1219-543X.
* *Zygmunt Wdowiszewski.* Barbara // Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce. — Kraków: Wydawnictwo Avalon, 2005. — С. 117—120. — ISBN 83-918497-2-4.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Алена Маскоўская** | **Каралева польская**1512—1515 | Пераемнік**Бона Сфорца** |


| ?Барбара Запальяі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Іштван Запальяі |  | Уладзіслаў Запальяі[d] |  |  |
|  |  |  |  | Пшэмыслаў I Насак[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Баляслаў I Цешынскі[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Альжбета Бытамская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Барбара Запальяі |  |  |  | Пшэмыслаў II Цешынскі[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Земавіт IV Плоцкі |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Яўхімія Мазавецкая[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Аляксандра Альгердаўна[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Ядвіга Цешынская[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Баляслаў III Янушавіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Баляслаў IV Варшаўскі[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Ганна Фёдараўна[d] |  |
|  |  |  | Ганна Варшаўская[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Барбара Алелькавіч[d] |  | Алелька Уладзіміравіч |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 123183561 · ISNI: 0000 0000 3347 6129 · LCCN: n2001153268 · NLP: A12806328 · NUKAT: n02000425 · VIAF: 42739301 |

 |