recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Вольнаадпушчанікі** (**ліберціны** лац.: libertini) — у Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме, Візантыі, а таксама ў заходнееўрапейскіх дзяржавах перыяду ранняга феадалізму — адпушчаныя на свабоду ці выкупленыя рабы. 

Хоць вольнаадпушчанікі былі свабоднымі, іх праваздольнасць была абмежавана. Гэта тычылася праваадносін з патронам (папярэднім гаспадаром): вольнаадпушчанік не парываў цалкам сувязі з патронам і павінен паважаць яго, выконваць для яго розныя паслугі і аказваць матэрыяльную дапамогу. Парушэнне магло прывесці нават да вяртання да статуса раба. Калі адзінокая вызвалена з рабства асоба памірала, не пакінуўшы завяшчання, то яго маёмасць пераходзіла да патрона. Іншыя абмежаванні тычыліся немагчымасці служыць у рымскіх легіёнах і страты права ў I стагоддзі ўдзельнічаць у працы народнага сходу і галасаванні.

Літаратура
----------

* Duff А. М. Zitt В. Freedmen in the Early Roman empire, Oxf. 1928
* Westermann W. The slave systems of Greek and Roman antiquity, Phil. 1955
**Пояс Вітаўта** — умоўная назва ўнікальнага паяснога гарнітура (у вялікай тарэўтычнай гістарыяграфіі і зборах буйнейшых музеяў свету аналагі невядомы).

Гісторыя
--------

«Пояс Вітаўта» датуецца XIV або пачаткам XV ст.. Быў выяўлены ў складзе скарбу на пачатку 1990-х гадоў пры раскопках паблізу вёскі Літва Маладзечанскага раёна.

На думку Валянціна Рабцэвіча, пісьмовыя крыніцы, у прыватнасці паведамленні Генэ, блазна вялікага князя Вітаўта, і хана Менглы-Гірэя, дазваляюць выказаць гіпотэзу, што пояс мог быць падораны Вітаўту Хаджы-Гірэям падчас сустрэчы ў Менску ў жніўні 1428 года. Найбольш імавернай датыроўкай утойвання скарбу Рабцэвічу ўяўляўся «смутны час» (1430—1432) у Вялікім княстве Літоўскім.

Нягледзячы на занясенне пояса ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей вышэйшай катэгорыі, каля 11 гадоў ён знаходзіўся ў прыватных руках. У канцы 2006 года рашэннем Вярхоўнага Суда рарытэт звернуты ва ўласнасць Рэспублікі Беларусь і станам на 2016 год знаходзіўся на захоўванні ў Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі.

Апісанне
--------

Унікальны пояс складаецца з некалькіх полых сярэбраных пласцін (гравіроўка, чэрнь, залачэнне) — 2 зорчатыя (16 «промняў»), дэкарыраваныя раслінным арнаментам, выявы птушак і «васіліскаў», 11 круглых з раслінным арнаментам; спражка з наканечнікам, арнаментаваная раслінным арнаментам; 5 злучальных прамавугольных планак. Агульная вага паяснога гарнітура — 805,40 грама, проба серабра — 960°.

Пласціны пояса меркавана выраблены ў сталіцы Крымскага ханства Кафе (цяпер — Феадосія), спражка з наканечнікам — напэўна, у Італіі (магчыма ў Генуі).

Зноскі
------

1. ↑  Пояс князя Витовта
2. 1 2 3 4  *Рябцевич В.* Клад из деревни… С. 44.

Спасылкі
--------

* Пояс князя Витовта
Радзівілаўскі летапіс
**«По́ўны збор ру́скіх ле́тапісаў»** (*ПЗРЛ,* руск.: «Полное собрание русских летописей», *ПСРЛ*) — шматтомнае выданне помнікаў летапісання ўсходніх славян.

Выдаваўся з 1841 Археаграфічнай камісіяй у Пецярбургу, з 1922 АН СССР. Да 1921 выдадзена 24 тамы, усяго выйшла 43 тамы (апошні 43 том ў 2004 годзе).

Тэксты публікуюцца на мове арыгінала; змяшчаюцца не толькі асобныя летапісныя помнікі, але і іх рэдакцыі з розначытаннямі па іншых спісах і з палеаграфічна-тэксталагічным каментарыем.

Беларускія і беларуска-літоўскія летапісы і хронікі змешчаны ў 17-м (1907), 32-м (1975) і 35-м (1980) тамах.

У 17-м томе апублікаваны летапісныя помнікі паводле 20 спісаў, у т. л. «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», «Пахвала Вітаўту», Беларуска-літоўскі летапіс 1446, «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» і Хроніка Быхаўца, змешчаны і іншыя гісторыка-літаратурныя матэрыялы, звязаныя з гэтымі творамі сваім паходжаннем.

У 32-м томе (укладальнік і рэдактар тома Мікалай Улашчык) змешчаны Хроніка Быхаўца і творы, якія раней не друкаваліся ў гэтым выданні: «Хроніка літоўская і жамойцкая», Баркулабаўскі летапіс і Віцебскі летапіс.

У 35-м томе (таксама падрыхтаваў Мікалай Улашчык) надрукаваны агульнадзяржаўныя беларуска-літоўскія летапісы і хронікі 15—16 ст. паводле 12 спісаў, Валынскі кароткі летапіс, упершыню ўведзена ў шырокі навуковы ўжытак Магілёўская хроніка (тэкст падрыхтаваў В. Чамярыцкі).

У 38-м томе (1989) упершыню ў гэтай серыі надрукаваны Радзівілаўскі летапіс.

У некаторых іншых тамах змешчаны помнікі старажытнарускага летапісання, якія непасрэдна датычаць гісторыі беларускага народа: летапіс Аўрамкі (т. 16, 1889), Іпацьеўскі летапіс (т. 2, 1962), Лаўрэнцьеўскі летапіс (т. 1, 1962) і іншыя.

На аснове матэрыялаў, змешчаных у розных тамах ПЗРЛ, падрыхтавана асобнае выданне летапісных помнікаў у перакладзе на сучасную беларускую мову — «Беларускія летапісы і хронікі» (1997).

Літаратура
----------

* Поўны збор рускіх летапісаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. С. 520—521.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9. — С. 552.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лаўстан.
**Джэй Лаўстан** (англ.: Jay Lovestone, пры нараджэнні - *Якаў Лібштэйн*; 15 снежня 1897, мястэчка Моўчадзь, Слонімскі павет, Гродзенская губерня, Расійская імперыя — 7 сакавіка 1990, Нью-Ёрк, ЗША) — амерыканскі прафсаюзны і камуністычны дзеяч (у наступстве - антыкамуніст) яўрэйскага паходжання, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі. З'яўляўся генеральным сакратаром ЦК КП ЗША з 1927 па 1929 год.

Біяграфія
---------

Якаў Лібштэйн нарадзіўся ў мястэчку Моўчадзь (цяпер - вёска Моўчадзь Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці) у сям’і рабіна. У 1907 годзе сям’я Лібштэйна эмігравала ў Злучаныя Штаты Амерыкі і пасялілася ў Нью-Ёрку.

У ЗША Якаб Лібштэйн уступіў у камуністычную партыю ЗША і ў 1919 годзе змяніў імя на «Джэй Лаўстан».

Пасля смерці Чарльза Рутэнберга ў 1927 годзе, Лаўстан быў абраны генеральным сакратаром ЦК КП ЗША. У 1929 годзе Лаўстан пераехаў у Маскву для працы ў выканкаме Камінтэрна. Праз месяц пасля пераезду ён пакінуў Маскву і быў выключаны з партыі за «правы ўхіл» і сувязі з Бухарыным. Адразу пасля выключэння, Лаўстан стварыў сваю камуністычную арганізацыю  (англ.) (бел. якая пад рознымі імёнамі праіснавала да 1940 года.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны, Джэй Лаўстан заняўся прафсаюзнай дзейнасцю. Сумесна з Давідам Дубінскім і Ірвінгам Браўнам, Лаўстан стаў змагацца з уплывам камуністаў на прафсаюзы ў Заходняй Германіі, Францыі і Італіі. У пачатку 1950-х гадоў гэтая дзейнасць стала таемна фінансавацца ЦРУ. У 1969 годзе Лаўстан стаў кіраўніком міжнароднага аддзела АФП-КВП, праз які ажыццяўлялася таемнае фінансаванне ЦРУ антыкамуністычнай дзейнасці ў розных краінах. Ён займаў гэтую пасаду да 1974 года.

Лаўстан памёр 7 сакавіка 1990 года ва ўзросце 92 гадоў. Яго дасье ў ФБР налічвае больш за 5700 старонак.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3  Джей Лавстон из-под Барановичей - путь от коммунистических идей до борьбы с коммунизмом **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2022. Праверана 29 снежня 2022.
3. ↑  Berman, Paul.  Under the Beds of the Reds **(нявызн.)**, *New York Times* (28 сакавіка 1999). Праверана 27 лютага 2013.
4. ↑  Elena Danielson, "A Fierce, Freedom-Loving Man, "Архівавана 5 ліпеня 2008 года. *Hoover Digest,* issue 1999#1, 30 студзеня 1999.
5. ↑  Victor Reuther *The Brothers Reuther and the Story of the UAW.* Boston: Houghton Mifflin, 1976; pgs. 411—427.
6. ↑  Ted Morgan, *A Covert Life: Jay Lovestone: Communist, Anti-Communist, and Spymaster*. New York: Random House, 1999; pp. 351
7. ↑  Publisher description for A covert life : Jay Lovestone, communist, anti-communist, and spymaster **(нявызн.)**.  Library of Congress. Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2012. Праверана 27 верасня 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | American National Biography |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119549699 · CiNii: DA10794975 · GND: 121063828 · ISNI: 0000 0000 6684 7491 · LCCN: n80086242 · NKC: uk2011655241 · NLA: 35159444 · NTA: 071364420 · SUDOC: 027528693 · VIAF: 218141526 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Камсамольская плошча.

Камсамольская плошча
**Камсамольская плошча** (да 1932 — **Каланчоўская плошча**) — плошча ў Маскве, на якой знаходзяцца тры вакзалы: Казанскі, Яраслаўскі і Ленінградскі, за гэта атрымала неафіцыйную назву — плошча Трох Вакзалаў. У непасрэднай блізкасці ад плошчы знаходзіцца станцыя Каланчоўская.

Плошча была створана ў сувязі з чыгуначным будаўніцтвам у другой палове XIX ст. У XVIII ст. гэтае месца называлася Каланчоўскім полем, якое і дало першую назву плошчы. Назва поля паходзіць вежы (каланчы), драўлянага будынка царскага палаца (вядомага як Каланчоўскі). У «Камсамольскую» плошча была перайменаваная ў 1932 годзе ў гонар камсамольцаў — будаўнікоў метрапалітэна (пад плошчай прайшла першая чарга першай лініі маскоўскага метро).

Зноскі
------
**Вольга Трацяк** (нар. 22 лістапада 1979, Гродна) — беларуская мовазнаўца. Доктар, кандыдат філалагічных навук, выкладчыца кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, у 2018—2019 гадах выконвала абавязкі загадчыка кафедры.

Апроч выкладання беларускай мовы пры Варшаўскім універсітэце Вольга Трацяк з'яўляецца: сябрам Камісіі сертыфікацыі валодання беларускай мовай, сябрам Галоўнага камітэта Алімпіяды беларускай мовы ў Польшчы, каардынатарам прыёмнай кампаніі (старшыня прыёмнай камісіі факультэту прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэту), каардынатарам раскладу заняткаў Кафедры Беларусістыкі.

Аўтарка 13 навуковых прац з галіны мовазнаўства (сацыялінгвістыка, дыялекталогія, тапанімія і інш.). Займалася аналізам афіцыйных айконімаў беларуска-польскага памежжа ў святле моўнай палітыкі Польшчы і Беларусі.

У 2019 годзе прымала ўдзел у Восьмым Міжнародным Кангрэсе даследчыкаў Беларусі з дакладам «Мадэль Колба ў навучанні беларускай мове як замежнай». 

З 2019 года з'яўляецца ініцыятарам і арганізатарам правядзення міжнароднай акцыі «Беларуская дыктоўка» пры кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, прымеркаванай да Міжнароднага дня роднай мовы.

Зноскі
------

1. ↑  *Paweł Bobołowicz*. 21 lutego 2023 roku odbędzie się białoruskie dyktando na Uniwersytecie Warszawskim **(нявызн.)**.  Радыё Унэт (15 лютага 2023). Праверана 15 лютага 2023.
2. 1 2  *Паліна Часноўская*. «Свой удзел ужо пацвердзілі дыяспары з Прагі і Лондана»: 21 лютага ў Варшаўскім універсітэце пройдзе «Беларуская дыктоўка» **(нявызн.)**.  Будзьма беларусамі! (9 лютага 2023). Праверана 3 лютага 2023.
3. 1 2  *Віктар Корбут*. Вольга Трацяк: У Польшчы мала спецыялістаў з веданнем беларускай мовы і Беларусі **(нявызн.)**.  Польскае Радыё (17 верасня 2020). Праверана 15 лютага 2023.
4. ↑  К.ф.н. Вольга Трацяк **(нявызн.)**.  Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Праверана 3 лютага 2023.
5. ↑  *Вольга Трацяк.* Секцыя 11. Літаратуразнаўства і лінгвістыка // Восьмы Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. — Вільня, Літва, 27—29 верасня 2019. — С. 145. — 200 с.(недаступная спасылка)
6. ↑  Беларуская дыктоўка прайшла ў Варшаўскім унівэрсытэце **(нявызн.)**.  Польскае Радыё (22 лютага 2019). Праверана 3 лютага 2023.
**«Краі́на Белару́сь. Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае. Ілюстрава́ная гісторыя»** — кніга з гісторыі Беларусі і Вялікага Княства Літоўскага, выдадзеная ў 2012 годзе. Мае каля 2000 ілюстрацый. Працяг выдання Краіна Беларусь, якое пабачыла свет у 2003 годзе.

Змест
-----

Прысвячаецца часам Вялікага Княства Літоўскага, знаёміць з жыццём і побытам, ваеннымі перамогамі і культурнымі дасягненнямі продкаў беларусаў. На аснове гістарычных фактаў даводзіцца, што назвы «Літва» і «ліцвіны» на працягу некалькіх стагоддзяў былі назвамі Беларусі і беларусаў.

Не абмяжоўваецца храналагічнымі межамі існавання Вялікага Княства Літоўскага: апавядае пра суіснаванне балтаў і славян, становішча беларускіх зямель у Расійскай імперыі, вызвольнае змаганне і спробы адрадзіць дзяржаву, нацыянальнае адраджэнне і лёс Віленшчыны ў ХХ стагоддзі.

Разглядае гісторыю Беларусі як частку агульнаеўрапейскага руху цывілізацыі. Паказвае дзяржаватворчую ролю беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім і дае чытачу магчымасць даведацца пра гісторыю ВКЛ з беларускага пункту гледжання.

Дадатковыя звесткі
------------------

Рэцэнзенты кнігі — доктар гістарычных навук Анатоль Грыцкевіч і кандыдат гістарычных навук Уладзімір Ляхоўскі, картограф — кандыдат гістарычных навук Віктар Цемушаў. 

Матэрыялы для ілюстрацый мастак Дзмітрый Герасімовіч збіраў у прыватных калекцыях Аўстрыі, Германіі, Польшчы і Літвы, у архівах і музеях Беларусі і суседніх краін.

У 2018 годзе з’явілася кніга «Belarus. The Epoch of the Grand Duchy of Lithuania» ў перакладзе на англійскую мову брытанскага беларусіста Джыма Дынглі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Сенсацыі прыходзяць з мінуўшчыны, Радыё Свабода, 11 ліпеня 2012 г.
2. 1 2  Папулярная кніга Арлова і Герасімовіча пра ВКЛ выйшла па-англійску, Радыё Свабода, 8 верасня 2018 г.
3. ↑  Кніга пра Вялікае княства Літоўскае для кожнага беларуса, Радыё Свабода, 6 жніўня 2012 г.

Спасылкі
--------

* Сенсацыі прыходзяць з мінуўшчыны, Радыё Свабода, 11 ліпеня 2012 г.
* «Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае» ў Магілёве, Радыё Свабода, 13 лістапада 2012 г.
**П’ер-Антуан Кіяр** (каля 1700 — 25 лістапада 1733) — французскі мастак-партрэтыст і гравёр, працаваў у Партугаліі.

Бацька Кіяра быў майстрам па дрэве. П’ер-Антуан пачаў вывучаць мастацтва ў вельмі раннім узросце, магчыма, разам з Антуанам Вато або, прынамсі, з некаторымі з яго блізкіх паплечнікаў. Калі яму было дзесяць ці адзінаццаць, кардынал Флёры падарыў некаторыя яго карціны каралю Людовіку XV, які прызначыў Кіяру пенсію.

Паступіў прыдворным мастаком да караля Жуана V у 1727 годзе. Яго першым заданнем было ўпрыгожыць столі ў кватэрах каралевы Марыі Ганны. Карціны знішчаны ў Лісабонскім землятрусе 1755 года. Разам з некалькімі іншымі французскімі і фламандскімі мастакамі яму было даручана ілюстраваць выданні *Academia Portuguesa de História*, заснаваная ў 1721 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Pierre Antoine Quillard // RKDartists Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Pierre-Antoine Quillard // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
3. ↑  Union List of Artist Names — 2017. Праверана 11 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
4. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
**П’емонцкая мова** (п’ем.: lenga piemontèisa) — адна з гальска-італійскіх моваў, распаўсюджаная на паўночным захадзе Італіі ў рэгіёне П’емонт. Традыцыйна адносіцца да «італійскіх дыялектаў». На гэтай мове размаўляюць каля 2 мільёнаў чалавек.

Многія еўрапейскія і амерыканскія лінгвісты лічаць п’емонцкую самастойнай мовай, але ў Італіі яна звычайна лічыцца дыялектам. На сённяшні дзень п’емонцкая мова мае вызначаны афіцыйны статус, прызнаны рэгіянальным урадам П’емонта, але не ўрадам Італіі.

П’емонцкая была роднай мовай эмігрантаў, якія ў перыяд з 1850 па 1950 гады з’язджалі з П’емонта ў Францыю, Бразілію, ЗША, Аргенціну, Уругвай і іншыя краіны.

Зноскі
------

1. ↑  Атлас моў свету Праверана 24 чэрвеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q925553'></a>
2. 1 2  *La Stampa*. Per la Consulta il piemontese non è una lingua **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 сакавіка 2012. Праверана May 14, 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4174658-2 |
**П’ер Грацыяні** (фр.: Pierre Graziani; нар. 16 студзеня 1932) — мастак-абстракцыяніст.

Біяграфія
---------

З юнацтва захапляўся сюррэалізмам, П’ер Грацыяні далучыўся да гуртка Андрэ Брэтона ў Парыжы ў 1952 годзе, ад якога ён дыстанцыяваўся ў 1954 года, года яго першай выставы ў Парыжы, дзе ён завязаў трывалае сяброўства з мастацтвазнаўцамі П’ерам Рэстані, Андрэ Берн-Жафруа і Жульенам Альварам.

Пасля працы ў Нацыянальнай школе прыгожых мастацтваў П’ер Грацыяні некаторы час жыў у Нью-Ёрку (1966—1967), падарожнічаў па Блізкім Усходзе і правёў год у паўднёвай алжырскай Сахары.

У 1980 і 1981 гадах ён жыў у Гвінеі, Малі і Нігеры, затым, у 1982 годзе, у Кеніі, Руандзе, Бурундзі і Заіры. З 1983 года ён жыў паміж Парыжам і Лібрэвільем (Габон), дзе з’яўляўся дарадцам па традыцыйным і сучасным мастацтве ў Міжнародным цэнтры цывілізацый.

Зноскі
------

1. ↑  *Delarge J.* Pierre GRAZIANI // Le Delarge — Paris: Gründ, Jean-Pierre Delarge, 2001. — ISBN 978-2-7000-3055-6<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3118641'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11305732'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20056651'></a>
**Праснак** — у беларусаў даўняе хлебнае печыва ў выглядзе тоўстага бліна. Пяклі з жытняй мукі без закваскі, на содзе і сыроватцы. Цеста замешвалі крута, як на хлеб; выпякалі на патэльні. Спечаны праснак пасыпалі соллю, кменам, змазвалі здорам; елі замест хлеба. Часам праснак пяклі з хлебнага цеста, якое не падышло, з тоўчанай варанай бульбы і мукі, а таксама з рашчыненага на бліны, крута замешанага цеста. Пяклі праснакі і спецыяльна на квас.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Словаўтварэнне**: раздзел лексікалогіі. Прадмет дысцыпліны — адносіны паміж вытворным і ўтваральным словамі, а таксама сувязі ўнутры словаўтваральных ланцужкоў і гнёздаў, адносіны паміж словаўтваральнымі тыпамі і катэгорыямі. Асноўныя паняцці дысцыпліны — вытворная і ўтваральная асновы, словаўтваральны спосаб, словаўтваральная сувязь. Фундаментальныя задачы дысцыпліны — сістэматызацыя корпусу словаўтваральных сродкаў, пошук заканамернасцяў ва ўзнікненні вытворных слоў, якія належаць да розных граматычных класаў і лексіка-семантычных агульнасцяў.

Гл. таксама
-----------

* Словаўтваральнае гняздо
* Словаўтваральная катэгорыя
* Словаўтваральная мадэль
* Абрэвіяцыя

Літаратура
----------

* *Шаблоўскі А. І.* Лексічная анамасіялогія: прадмет, метад, асноўныя паняцці // Беларуская лінгвістыка. Вып. 57, 2006. — С. 3—11.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4066957-9 · LCCN: sh85148098 · LNB: 000129734 · Microsoft: 2777509023 · NKC: ph135665 |
**Следавікі́** — валуны, на паверхні якіх ёсць адбіткі (прыродныя ці штучныя) у выглядзе нагі ці далоні чалавека (антрапаморфныя) або ў форме слядкоў розных жывёл (зааморфныя).

Звычайна слядок адзін, але ёсць два і тры. Вядомыя амаль ва ўсім свеце, але найбольш іх на тэрыторыі, блізкай да Балтыйскага мора. Над некаторымі з іх пабудаваны капліцы, храмы. Культ следавікоў мае даўнюю традыцыю і спалучаецца як з паганскімі, так і хрысціянскімі вераваннямі. У часы паганства следавікі былі звязаны з культамі, прысвечанымі багам, блізкім да хтанічнай сферы. З пашырэннем хрысціянства многія следавікі набылі функцыі прошчаў («цудадзейных» месцаў). Вада са следавікоў лічыцца «святой» і «гаючай».

На тэрыторыі Беларусі налічваецца каля 100 следавікоў(напрыклад, Перабродскі валун).

Зноскі
------

1. 1 2  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* Следавікі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 5. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Следавікі́ // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 668. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
**Вострая рэспіраторная інфекцыя** (ВРІ) — заражэнне вірусам (адэнавірус, грып, парагрып і рэспіраторна-сентыцыяльны) і бактэрыяй (пнеўмакок, стафілакок і стрэптакок) паветрана-кропельным шляхам (кашаль і чых).

Папярэджанне
------------

Заражэнне прадухіляецца праз пазбяганне набліжэння на адлегласць метра да людзей з гарачкай і кашлем, змяншэнне дотыкаў да рота і носа, пазбяганне шматлюдных месцаў, штодзённае шматразовае мыццё рук вадой з мылам, штодзённае праветрыванне жылых памяшканняў, выкарыстанне масак пры стасунках з хворымі, працяглы начны сон, устойлівы расклад прыёму багатай на вітаміны ежы і штодзённае размінанне.

Прычыны
-------

Заражэнню спрыяе набліжэнне да хворых на адлегласць метра і дотык да брудных паверхняў.

Праявы
------

Хвароба праяўляецца праз высокую тэмпературу, чханне, кашаль, насмарк, дрыжыкі і боль у мышцах.

Зноскі
------

1. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 28 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
2. ↑  Супраць грыпу // *Звязда* : Газета. — 4 лістапада 2009. — № 209 (26567). — С. 2. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* *Святлана Барысенка, Вольга Шаўко.* Па шляхах дыхальных вірусаў (часткі: 1, 2, 3, 4) // *Звязда* : Газета. — 21, 24-26 лістапада 2009. — ISSN 1990-763x.

| ⛭Рэспіраторныя вірусныя інфекцыі (РВІ) |
| --- |
| Грып | Свіны грып  ·  Пцічы грып  ·  Іспанскі грып |
| Іншыя РВІ | Парагрып  ·  Адэнавірусы  ·  Рынавірусы  ·  Рэавірусы  ·  Рэспіраторная сінсытыальная інфекцыя |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
**Гонка стагоддзя** (руск.: Гонка века) — савецкі мастацкі фільм, псіхалагічная драма, спартыўны фільм. Зняты ў 1986 годзе на кінастудыі «Масфільм» рэжысёрам Мікітам Арловым па сцэнары ў суаўтарстве з палітычным аглядальнікам Цэнтральнага тэлебачання СССР Уладзімірам Дунаевым.

Сюжэт
-----

З Англіі стартавала кругасветная парусная гонка «Залаты глобус». Згодна з умовамі гонкі, заход у любыя парты і гавані на шляху быў забаронены. Карабель Дональда Кроўхёрста зламаўся падчас шторму. Вымушаны спыніцца каля аргенцінскага порта, ён схаваў парушэнне ўмоваў гонкі і працягваў весці лідарства…

У ролях
-------

* Леанхард Мерзін — *Дональд Кроўхёрст*
* Эле Куль — *Клэр, яго жонка*
* Расціслаў Янкоўскі — *Стэнлі Бэст*
* Гірт Якаўлеў — *Родні Халуорт*
* Улдзіс Ліелдыджс — *Найджэл Тэтлі*
* Наталля Гусева — *Рэйчэл Кроўхёрст*
* Андрэй Крукаў
* Вітаўтас Томкус
* Васіль Корзун
* Уладзімір Эрэнберг
* Тыну Луме
* Уладзімір Сапожнін
* Алекпер Алекпераў
* Мікалай Хрусталёў
**Жан Бандоль** (фр.: Jan Bondol таксама фр.: Jan van Bondol або фр.: Jan Baudolf; каля 1340, Бругэ — каля 1400) — фламандскі жывапісец і мініяцюрыст. У Францыі быў вядомы як Жан дэ Бандоль, Жан дэ Бругэ або Энэкен з Бругэ. Лічыцца першым прадстаўніком старанідэрландскай школы жывапісу.

Біяграфія
---------

Бандоль нарадзіўся ў Бругэ. З 1368 па 1381 год працаваў пры двары французскага караля Карла V як мініяцюрыст і мастак-карданьер. Стварыў эскізы для цыкла шпалер (1376—1379) са сцэнамі з Апакаліпсісу для герцага Людовіка Анжуйскага, перапрацаваўшы мініяцюры з рукапісных «Каментароў да Апакаліпсісу» (X стагоддзе) Беатуса з Льебаны. Ілюстраваў Вульгату, паднесеную Карлу V яго камер-юнкерам Жанам дэ Вадэтарам.

Бондоль быў адным з першых мастакоў інтэрнацыянальнай готыкі з яе імкненнем да элегантнасці, любоўнай увагай да дэталяў і імкнення да больш рэалістычнай выявы пейзажа і чалавека.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists · ECARTICO |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BAV: ADV12365307, ADV12365313 · GND: 118746723 · VIAF: 96579693 · ULAN: 500121790 |
**Храм Збавіцеля** (польск.: Kościół Zbawiciela w Bydgoszczy) — мураваная пратэстанцкая царква, якая знаходзіцца ў г. Быдгашч.

Гісторыя
--------

Храм ў неагатычным стылі быў спраектаваны ў 1894 годзе берлінскім архітэктарам Генрыхам Зелінгам (1852—1932). У Быдгашч праект трапіў у лютым 1895 года, а будаўнічыя работы пачаліся 25 сакавіка 1896 года. 19 мая 1896 года быў закладзены вуглавы камень, а 27 кастрычніка 1897 года храм быў асвечаны. Ён быў узведзены ў выглядзе крыжа, з шырокім, прасторным, двухпралётным нефам, крыху выступаючым трансептам і кароткім рызнікам.

У 1901 годзе вакол храма па праекце была створана шырокая і маляўнічая зялёная зона, якая змякчыла строгасць архітэктуры і стала месцам адпачынку мясцовых жыхароў. Да 1929 года плошча парка складала 1,6 га, затым яна зменшылася да 0,65 га.

Зноскі
------

1. ↑  Kościół Zbawiciela

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
**Пажар 1581 года ў Гомелі** – пажар, які здарыўся 5 мая 1581 года ў старосцінскім Гомелі, эпізод часоў Лівонскай вайны.

Прычыны і меркаваны маштаб пажару
---------------------------------

Пажар стаў вынікам нападу на Гомель нявызначанага падраздзялення маскоўскага войска, жаўнеры, якога «до замку неведоме ночью пришедша, на место ударили, и место огнем выпалили». Са сведчанняў відавочцаў вынікае, што пажар быў учынены наўмысна па «запаленю места», якое, па ўсім відаць, было знішчана цалкам («место наше Гомейское все огнем выпалили»). Уласна замак ад агню не пацярпеў, паслужыўшы прыстанішчам для жыхароў места, якія шукалі паратунку ад навалы. Між пацярпелых быў святар гомельскай Спаскай царквы Сысой Ерафеевіч, які «заледве сам з жоною и з детьми своими до замку убег». Пажарам знішчыла яго дом з усёй маёмасцю і «правами церковными», г.зн. дакументамі, што пацвярджалі гаспадарскія зямельныя наданні і прывілеі Спаскай царкве. У такім жа становішчы апынуўся і святар гомельскай Мікольскай замкавай царквы Мікіта Панковіч.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Запись в служебных книгах Гомельского замка о гибели грамот храма святого Спаса во время нападения на Гомель московских войск (из рукописного архива И.И. Григорович) // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 200.
2. 1 2  Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археогр. комиссией. — Санкт-Петербург : Тип. 2-го отд-ния Собств. е. и. в. канцелярии, — 1848. — Т. 3 – С. 283, 284.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пад'яварка (значэнні).

**Пад’я́варка**, **Пад’яво́рка** — рака ў Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці, правы прыток ракі Шчара (басейн Нёмана). Даўжыня 35 км. Плошча вадазбору 226 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 3,4‰.

Апісанне
--------

Пачынаецца на заходняй ускраіне Навагрудскага ўзвышша за 4,5 км на ўсход ад вёскі Явар, у сярэднім і ніжнім цячэнні цячэ сярод лясных масіваў, упадае ў Шчару на паўночны захад ад вёскі Вялікая Воля. Асноўныя прытокі — рэкі Скупа і Хлеўня. Даліна трапецападобная, яе шырыня 500—800 м, месцамі да 1,5 км. Пойма забалочаная, двухбаковая, шырынёй 50—150 м. Рэчышча звілістае, у вярхоўі на працягу 4,5 км каналізаванае. Каля вёсак Явар і Мядзвінавічы сажалкі (плошча адпаведна 0,25 і 0,09 км²).

Гістарычныя звесткі
-------------------

У XVIII стагоддзі тэрыторыя ля ракі Пад’яваркі стала месцам здабычы балотнай руды для вытворчасці жалеза. У выніку тут з'явіўся населены пункт Руда Яварская. Належаў гэты руднік Радзівілам, якія валодалі таксама дваром Явар.

Зноскі
------

1. ↑  Агульная характарыстыка рачной сеткі Гродзенскай вобласці / Даведнік «Водныя аб'екты Рэспублікі Беларусь» Архівавана 23 верасня 2015.  (руск.)

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
**Чудзінскі бой** — бой паміж партызанскім атрадам В. А. Васільева і нямецкімі акупантамі ў вёсцы Чудзін Ганцавіцкага раёна 11 кастрычніка 1942 года.

Перадумовы
----------

Нямецкі гарнізон у вёсцы Чудзін, які налічваў каля 40 гітлераўцаў, узброеных 4 кулямётамі, аўтматамі і вінтоўкамі, уяўляў значную небяспеку для партызанскага атрада, бо ў выпадку блакады Арлікоўскага леса закрываў партызанам свабодны выхад цераз раку Морач у лясы Ганцавіцкага раёна.

Бой
---

Камандаванне атрада (камандзір В. А. Васільеў, камісар І. В. Зібараў) распрацавалі план разгрому гарнізона. У ноч на 11 кастрычніка атрад сканцэнтраваўся за 2 кіламетры на поўнач ад вёскі Чудзін, два аддзяленні партызан зрабілі засады на дарогах у вёскі Гаўрыльчыцы Лунінецкага і Колкі Клецкага раёнаў, каб не даць праціўніку магчымасці выйсці з гарнізона. Два ўзводы акружылі вёску. На досвітку 11 кастрычніка ўдарнае аддзяленне партызан зняло вартавога, і партызаны ўварваліся ў гарнізон. У выніку 1,5 гадзіннага бою ўзвод аховы, які засеў у будынку гарнізона быў часткова знішчаны, частка нямецкіх салдат прарвалася на ўскраіну вёскі, адкуль уцякла і схавалася ў балотах.

У ходзе вулічнага бою, які цягнуўся 2 гадзіны, партызаны знішчылі 6 і ўзялі ў палон 2 гітлераўцаў, захапілі 6 радыёпрыёмнікаў, 4 веласіпеды, 8 вінтовак, запас патронаў.

Нямецкі гарнізон у вёсцы Чудзін не быў адноўлены, што павялічыла партызанскую зону.

Літаратура
----------

* М. Ф. Шумейка // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Рыдэрх ап Іестын** (вал.: Rhydderch ap Iestyn, памёр у 1033) — кароль Гвента з пачатку другога дзесяцігоддзя XI стагоддзя па 1033 год, фактычны кіраўнік усяго паўднёвага Уэльса на працягу апошняга дзесяцігоддзя свайго жыцця. Заснавальнік дынастыі, прадстаўнікі якой адыгрывалі важную ролю ў палітычных смутах XI стагоддзя ва Уэльсе.

Біяграфія
---------

Не захавалася звестак пра дакладны час нараджэння Рыдэрха, роўна як і пра яго паходжанне. Меркавана, яго першапачатковыя ўладанні знаходзіліся ў Гвінлугу і верхнім Гвенце, а да 1020-х гадоў ужо можна было казаць пра яго дамінаванне ў паўднёва-ўсходнім Уэльсе. Пасля смерці ў 1023 годзе Лівеліна ап Сейсіла, які пяццю гадамі раней захапіў уладу ў Гвінедзе і Дэхейбарце, Рыдэрх ап Іестын падпарадкоўвае сабе апошні. Запіс у «Хроніцы прынцаў» за гэты год паведамляе, што Рыдэрх становіцца «кіраўніком поўдня».

На працягу дзесяці гадоў ён кіраваў сваімі землямі. У даравальных граматах Рыдэрха, захаваных у «Кнізе з Ландава», сын Іестына называецца каралём Маргануга, аднак там жа зафіксаваны яго прэтэнзіі на ўладу над усім Уэльсам. Ландаўскія запісы гавораць пра яго як пра «кіраўніка ўсяго Уэльса, акрамя вострава Мона, якім валодае Іяга ап Ідвал».

У 1033 годзе Рыдэрх ап Іестын загінуў, а пра акалічнасці яго смерці вядома толькі тое, што ён быў забіты ірландцамі. Уладанні Рыдэрха ў Гвенце, а таксама яго палітычныя амбіцыі на панаванне ў паўднёвым Уэльсе, перайшлі па спадчыне да яго сына — Грыфіда ап Рыдэрха.

Дзеці
-----

* Карадаг ап Рыдэрх ( ? - 1056)
* Рыс ап Рыдэрх ( ? - 1053)
* Грыфід ап Рыдэрх ( ? - 1055)

Зноскі
------

1. ↑  Паняцце досыць умоўнае, паколькі тытул каралёў Гвента і Глівісінга, а таксама аб'яднанага Маргануга, як правіла, адначасова насілі некалькі кіраўнікоў. Аднак у перыяд свайго ўзвышэння Рыдэрх, відаць, кантраляваў увесь паўднёва-ўсходні Уэльс, што давала яму права называцца каралём Маргануга.
2. ↑  *Lloyd, John Edward.* A History of Wales From The Earliest Times To The Edwardian Conquest. — London: Longmans, Green, and Co, 1912. — Т. I. — P. 347. — 356 p.
3. ↑  *Davies, John.* A History of Wales. — London: Penguin, 2007. — P. 96. — 736 p. — ISBN 0140284753.
4. ↑  *The Rev. John Williams Ab Ithel.* Brut Y Tywysogion or The Chronicle of the Princes of Wales. — London: Longman, Green, Longman,and Roberts, 1860. — P. 39. — 491 p.
5. ↑  *Davies, Wendy.* Wales in the Early Middle Ages. — Leicester: Leicester University Press, 1982. — P. 104. — 280 p. — ISBN 0718511638.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Рыс ап Оўайн ап Морган,Іестын ап Оўайн ап Морган,Хівел ап Оўайн ап Морган** | **Кароль Гвента і Маргануга**каля 1015—1033 | Пераемнік**Грыфід ап Рыдэрх** |
| Папярэднік**Лівелін ап Сейсіл** | **Кароль Дэхейбарта**1023—1033 | Пераемнік**Хівел ап Эдвін** |
**Ры́ебіні** (лат.: Riebiņi, традыцыйная беларуская назва **Рыбінішкі**) — вёска ў Латвіі, на рацэ Фейманцы. Адміністрацыйны цэнтр Рыебінскага края. Насельніцта на 2015 год — 841 чалавек. Знаходзяцца за 213 км ад Рыгі. Даўняе мястэчка гістарычных Інфлянтаў (Латгаліі).

Гісторыя
--------

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім

Упершыню Рыбінішкі ўпамінаюцца ў ХVII ст. калі яны знаходзіліся ў валоданні Корфаў. У 1716 годзе мястэчка перайшло да фон Беркаў, а ў 1758 годзе — да Міхала Вейсенгофа. У канцы XVIII ст. тут збудавалі палац.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе Рыбінішкі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Рэжыцкім павеце Віцебскай губерні. У другой палове XIX ст. у мястэчку было 32 двары.

У часы Першай сусветнай вайны ў 1918 годзе Рыбінішкі занялі войскі Германскай імперыі.

### Найноўшы час

1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі Рыбінішкі ўвайшлі ў склад Беларускай ССР. У 1920 годзе бальшавікі перадалі мястэчка Латвіі. У 1949 годзе Рыебіні ўвайшлі ў склад Прэйльскага раёна, а ў 2008 годзе — сталі цэнтрам края.

Насельніцтва
------------

Від на царкву Святога Мікалая
### Дэмаграфія

* **XIX стагоддзе**: 1897 год — 584 чал. з іх 533 іўдзеі
* **XX стагоддзе**: 1920 год — 446 чал. з іх 386 іўдзеяў; 1935 год — 464 чал. з іх 317 іўдзеяў
* **XXI стагоддзе**: 2015 год — 841 чал.

### Інфраструктура

У Рыбінішках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, дом культуры, бібліятэка, школа конегадоўлі.

Турыстычная інфармацыя
----------------------

Касцёл Святых Пятра і Паўла
### Славутасці

* Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (1894—1909)
* Сядзіба (XVIII ст.)

Вядомыя асобы
-------------

* Марк Міхайлавіч Моін (1903—1969) — беларускі тэатральны акцёр, рэжысёр.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 176-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Латвійскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Wejssenhof J. Rybiniszki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn (польск.). — Warszawa, 1895. S. 147.
3. ↑  Вялікі гістарычны атлас Беларусі : у 3 т. / Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь, Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Белкартаграфія»; рэдкалегія: В. Л. Насевіч (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Т. 4 / [рэд. В.Л. Насевіч]. — Мінск: Белкартаграфія, 2018. — 270 с. іл. — ISBN 978-985-508-476-2. С. 20.
4. ↑  Melers M. Ebreju kapsētas Latvijā. Ebreju reliģiskā draudze «Šamir». — Rīga. 2006. ISBN 9984-19-904-5.
5. ↑  Афіцыйны сайт Рыебінскага края Архівавана 3 красавіка 2010.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Styphnolobium japonicum** — лістападнае дрэва; від роду *Styphnolobium* сямейства Бабовыя (*Fabaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з *Curtis's Botanical Magazine*, vol. 144, 1918 |

Дрэва да 25 м вышыні з шырокай шарападобнай кронай. Кара на старых ствалах цёмна-шэрая з расколінамі. Маладыя галіны зялёныя, без калючак.

Лісце непарнапёрыстаскладанае, даўжынёй 11-25 см, лісточкі — іх 9-17, даўгавата-яйкападобныя, даўжынёй 2-5 см.

Кветкі жаўтлява-белыя, духмяныя, сабраны ў друзлыя мяцёлкі, якія дасягаюць у даўжыню 35 см. Цвіце раз у два гады ў ліпені — жніўні.

Плод — сакавіты неўскрывальны цыліндрычны боб з ружанцовападобнымі патаўшчэннямі, спачатку зелянява-буры, а пры паспяванні чырвоны, 3-8 см даўжыні. Плады спеюць у верасні — кастрычніку і трымаюцца на дрэве ўсю зіму.

Распаўсюджанне
--------------

Японія, Кітай, Карэя. У культуры з 1747 года.

У Нікіцкім батанічным садзе ў Крыме з 1814 года. Адсюль шырока распаўсюдзілася па Крыму, Краснадарскім краі, Херсонскай і Адэскай абласцях.

Шырока культывуецца як дэкаратыўная і меданосная расліна. Лепш развіваецца на свежых сугліністых і супясчаных глебах, можа расці на засоленых. Засухаўстойлівая, ценевынослівая, пакутуе ад халодных вятроў і вялікіх марозаў.

Гаспадарчае значэнне і прымяненне
---------------------------------

Лекавай сыравінай з'яўляюцца бутоны (лац.: Alabastra Sophorae japonicaeAlabastra Sophorae japonicae) і плады (Fructus Sophorae japonicae). Бутоны нарыхтоўваюць у сухое надвор'е ў канцы фазы бутанізацыі, а плады — у недаспелым стане у верасні — кастрычніку, зразаючы секатарам, нажніцамі або асцярожна абламваючы мяцёлкі з бабамі. Сушаць на гарышчах з добрай вентыляцыяй або ў сушылках. Асноўныя дзеючыя рэчывы — флаваноіды, з іх галоўны — рутын.

З бутонаў атрымліваюць прэпарат «Рутын», які ўжываецца для прафілактыкі і лячэння гіпа- і авітамінозу P, парушэнні пранікальнасці сасудаў, для лячэння паражэнняў капіляраў. З пладоў атрымліваюць настойку, якую выкарыстоўвае ў якасці ранозажыўляльнага сродку для прамывання, арашэння, вільготных павязак пры гнойных запаленчых працэсах — ранах, апёках, трафічных язвах.

Іншыя звесткі
-------------

Гэта дрэва лічыцца адным з сімвалаў Пекіна.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2 3 4  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 240. — ISBN 5-06-000085-0.

Літаратура
----------

* *А. Шретер.* Зелёная аптека. — М.: Планета, 1986. — С. 20.
**Вюрцбургскі кафедральны сабор** (афіцыйна **кафедральны сабор Святога Кіліяна**, ням.: Würzburger Dom, St. Kiliansdom zu Würzburg) — адзін з найбуйнейшых раманскіх сабораў Германіі, прысвечаны Святому Кіліяну.

Будаўніцтва сабора пачалося ў 1040 годзе пад кіраўніцтвам біскупа Бруна на месцы, дзе раней размяшчаліся дзве царквы, пабудаваныя ў XVIII-XIX стагоддзях, але знішчаныя пажарамі. Скончаны сабор быў у 1075 годзе пераемнікам Бруна Адальбера. Напачатку XVI стагоддзя сабор быў пераабсталяваны ў стылі позняй готыкі, а ў 1701 годзе быў упрыгожаны ляпнінай у стылі барока.

Падчас бамбардзіроўкі Вюрцбурга 16 сакавіка 1945 года сабор моцна папакутаваў, а узімку 1946 года значная яго частка разбурылася. Пры рэканструкцыі элементы барока былі заменены на раманскія. У 1967 годзе быў пабудаваны галоўны арган.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Вюрцбургскі кафедральны сабор**
* Афіцыйны сайт Вюрцбургскага кафедральнага сабора

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4216592-1 · LCCN: n85318300 · NKC: ko2016925585 · VIAF: 148998848 |
**Го́равід** (**Горэвід**) — нерасшыфраваны псеўданім беларускага сялянскага паэта другой паловы XIX ст. Біяграфічныя звесткі адсутнічаюць.

Творчасць
---------

Аўтар вершаў «Палякам у дзень 3-га мая» (напісаны ў 1891, апублікаваны ў 1920) і «Я клічу вас…» (апублікаваны ў 1909), у якіх паэт заклікаў беларускі народ абудзіцца ад цяжкага векавога сну, *«ланцугі цемрачы парваці»*, *«свядома прышласці дабіцца»*, вызваліцца ад нацыянальнага і сацыяльнага прыгнёту. Вершы Горавіда — адзін з ранніх прамых зваротаў да беларускай нацыянальнай свядомасці. Паэт верыў, што самасвядомасць і адчуванне ўласнай гісторыі не загінулі ў народзе. У вершы «Палякам» (напісаны ў 1891) Горавід выказаў веру ў рэвалюцыйны саюз народаў. Грамадзянскія ідэалы сялянскага паэта агульнадэмакратычныя, не да канца акрэсленыя. Звароты да гісторыі, выдатная тэхніка верша сведчаць пра высокую культуру аўтара. Вершы Горавіда пашыраліся ў рукапісах, іх абодва разам апублікаваў Р. Зямкевіч у часопісе «Крывіч» (1926—1927, № 12).

Літаратура
----------

* Горавід // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.
Грамафон
**Грамафо́н** (грэч. γράμμα — запіс, φωνή — гук) — прыбор для запісвання і прайгравання гуку з грамафоннай пласцінкі.

Грамафон з'яўляецца перайначваннем фанографа, незалежна вынайдзенага ў 1877 годзе Шарлем Кро і Томасам Эдысанам. Эміль Берлінер, азнаёміўшыся з працамі Кро, вырашыў замест цыліндраў для запісвання і прайгравання гукаў выкарыстоўваць дыскі. Новае вынаходніцтва, названае грамафонам, было запатэнтавана Берлінерам 26 верасня 1887 года.

Грамафонныя пласцінкі першапачаткова вырабляліся з эбаніту, затым з шэлаку. Першая ў свеце грамафонная пласцінка была цынкавай. Разец прымацоўваўся праз ланцужок да мембраны, якая ўспрымала гукі і вібравала. Потым разец наносіў на лакавым дыску (першапачаткова — на пласце сажы, затым воску) мадуляваны спіральны след, які пры тыражаванні пераносіўся на пласцінку. Пры кручэнні пласцінкі з дапамогай спружыннага механізму грамафону грамафонная іголка рухалася па спіралі дыску і выклікала адпаведныя ваганні вібруючай пласцінкі.

Асноўная перавага грамафону над фанографам — папярочны запіс, які забяспечвае зніжэнне скажэнняў у дзясяткі разоў, а таксама большая гучнасць (ужо ў першых мадэлях — у 16 разоў, або на 24 дб). Разам з лёгкасцю тыражавання запісаў гэта забяспечыла хуткую перамогу грамафону.

У 1940—1960-х удасканаленне грамафону дазволіла дасягнуць досыць чыстай перадачы музычнага гучання п'есаў, як вакальных, так і інструментальных. Выраб грамафонаў зрабіўся магутнай самастойнай галіной у ЗША і Еўропе. У 1907 г. фірма «Патэ» прадстаўляе патэфон, у 1925 г. Берлінер сумесна з RCA стварае першы серыйны электрафон. Выраб пласцінак (дыскаў) разнастайнага рэпертуару (п'есы ў выкананні музычных віртуозаў і выдатных спевакоў) выдзеліўся ў адмысловую галіну прамысловасці.

Пазней грамафоны саступілі месца электрафонам і прайгравальнікам (электрапрайгравальная прылада) у складзе аўдыёсістэм.

Гл. таксама
-----------

* Патэфон

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грамафон

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 169443512 · GND: 4174890-6 · NKC: ph120603 |
Лонданскі камень
Камень уначы
**Лонданскі камень** (англ.: London Stone) — адна са славутасцяў Лондана.

Камень уяўляе сабой кавалак вапняку памерамі 53 × 43 × 30 см, які захоўваецца за металічнай рашоткай у доме 111 на Кэнан-стрыт  (англ.) (бел.. Паводле дегенды, гэта алтар Дыяны, узведзены Брутам Траянскім. Існуе легенда, што Лондан пагрузіцца пад ваду, калі камень будзе знішчаны.

У рэчаіснасці камень, верагодна, пазначаў цэнтр Лондана ў рымскія часы, служачы для адліку адлегласцей. Першы пісьмовы ўспамін пра валун адносіцца да часоў Этэльстана, а на карце камень упершыню быў пазначаны ў 1198 г. У Сярэднявеччы каля яго чыталі ўказы і прыносілі прысягу. Джэк Кэд, узяўшы Лондан у 1450 г. пастукаў па рэліквіі сваім мячом (ці жазлом), падкрэсліўшы сваю ўладу над горадам.

У XVIII стагоддзі камень двойчы пераносілі (у 1742 і 1798 гг.) ў царкву Св. Свіціна, разбураную нямецкімі бамбардзіроўкамі ў 1940 г. (славутасць тады ўдалося захаваць). Цяпер сімвал горада знаходзіцца ў сцяне офіснага будынка.

Спасылкі
--------

* Падрабязнае апісанне (BBC)
* *S. Coughlan*. London's heart of stone // BBC
**Луізіянскі тэхнічны ўніверсітэт** (англ.: Louisiana Tech University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Растан у штаце Луізіяна.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня адкрылася як індустрыяльны інстытут і каледж ў 1894 годзе падчас Другой прамысловай рэвалюцыі. Першапачатковай місіяй вучэльні было навучанне студэнтаў мастацтвам і дакладным навукам з мэтай развіцця індустрыяльнай эканомікі ў пострэканструкцыйнай Луізіяне. Чатырма гадам пазней у 1898 годзе штат змяніў назву вучэльні на Луізіянскі індустрыяльны інстытут. У 1921 годзе вучэльня змяніла назву на Луізіянскі політэхнічны інстытут, каб адлюстраваць яе развіццё як больш буйной тэхнічнай вучэльні. Луізіанскі політэхнічны інстытут афіцыйна змяніў сваю назву на сучасную ў 1970 годзе, бо тады ён ужо цалкам адпавядаў крытэрыям даследчага ўніверсітэта.

Структура
---------

* Каледж прыкладных і прыродазнаўчых навук
* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыі
* Каледж інжынерыі і дакладных навукі
* Каледж вольных мастацтваў
* Цэнтр прадпрымальніцтва і інфармацыйных тэхналогій

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Луізіяна

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Луізіянскі тэхнічны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 2150 6076 · LCCN: n50048676 · Microsoft: 919208787 · VIAF: 124303132 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каралеўства Этрурыя.
Зона рассялення этрускаў
**Этрурыя**  (лац.: Etruria, Hetruria) — паўночна-заходняя вобласць старажытнай Італіі, межавала на поўначы з Лігурыяй, Галіяй і зямлёй венетаў, на ўсходзе — з Умбрыяй па рацэ Тыбр, на паўднёвым захадзе — з Лацыумам; заходнюю мяжу яе складала названае па імені жыхароў краіны — тырэнаў — Тырэнскае, ці Тускае, мора.

Літаратура
----------

* Ed. Meyer, «Geschichte des Abendlandes» (т. II, Штутгарт, 1893);
* Jung, «Grundriss der Geographie von Italien und dem Orbis Romanus» (Мюнхен, 1897);
* Iw. Müller, «Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft» (III т. 3 адз. I палова).

Гл. таксама
-----------

* Этрускія некропалі ў Чэрветэры

| Гістарычныя вобласці старажытнай Італіі |
| --- |
| 
Апулія ·  Бруцій ·  Вялікая Грэцыя ·  Калабрыя ·  Кампанія ·  Лацый ·  Луканія ·  Піцэн ·  Самній ·  Умбрыя ·  Этрурыя
 |
**Арыстабул** (стар.-грэч.: Ἀριστόβουλος; каля 375 г. да н. э. — не раней за 301 г. да н. э.) — старажытнагрэчаскі інжынер і пісьменнік, паплечнік Аляксандра Македонскага. 

Месца нараджэння Арыстабула не вядома. Мяркуецца, што ён мог паходзіць з Факіды. Суправаджаў войска Аляксандра Македонскага падчас паходу на ўсход. Па загаду Аляксандра ўзнавіў магільню Кіра Вялікага. 

Пасля смерці Аляксандра жыў у Касандрыі ў Македонія. Заставіў пасля сябе мемуары, якія не дайшлі да нашага часу, але цытаваліся пазнейшымі антычнымі пісьменнікамі.

Спасылкі
--------

* Aristobulus
* Aristobulus of Cassandreia

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (11-th) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118992791 · ICCU: SBNV099868 · NKC: ola2008481168 · NTA: 06985078X · VIAF: 45102114 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ігнацік.

**Міхаіл Іванавіч Ігнацік** (нар. 1927) — беларускі ўрач-інфекцыяніст. Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1975).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1927 годзе ў в. Ніз.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны — сувязны Ленінскай партызанскай брыгады, партызан атрада «Непераможны».

У 1952 годзе скончыў Мінскі медыцынскі інстытут. З 1954 года працаваў у сістэме аховы здароўя Гродзенскай вобласці — галоўны ўрач Сапоцкінскай раённай бальніцы, потым у г. Слоніме — урач-інфекцыяніст, галоўны ўрач станцыі хуткай дапамогі, галоўны ўрач інфекцыйнай бальніцы. З 1995 года на пенсіі.

Узнагароды
----------

У 1975 годзе прысвоена званне «Заслужаны ўрач БССР». Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені, 7 медалямі.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3 4  Игнатик Михаил Иванович Архівавана 27 студзеня 2020.  (руск.)