**Першая чачэнская вайна** (афіцыйна: **Аперацыі па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Чачні 1994—1996 гадоў**, або **Узброены канфлікт у Чачэнскай Рэспубліцы і на прылеглых да яе тэрыторыях Расійскай Федэрацыі**; таксама вядомая як **Першая чачэнская кампанія** і **Першая расійска-чачэнская вайна**, чач.: Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом) — баявыя дзеянні на тэрыторыі Чачні і памежных рэгіёнаў Паўночнага Каўказа паміж войскамі Расіі (УС і МУС  (руск.) (бел.) і непрызнанай Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя з мэтай узяцця пад кантроль тэрыторыі Чачні, на якой у 1991 годзе была абвешчаная Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя.

Канфлікт і папярэднія яму падзеі характарызаваліся вялікай колькасцю ахвяр сярод насельніцтва, ваенных і праваахоўных органаў, гучалі ўзаемныя абвінавачванні бакоў у генацыдзе.

Асноўныя падзеі
---------------

* 12—22 снежня 1994 — бітва ў ваколіцах Грознага
* 28 снежня 1994 — бітва за гарадок Ханкала, што на ўсход ад Грознага
* 31 снежня 1994 — 6 студзеня 1995 — бітва за Грозны
* 15—23 лютага 1995 — бітва за Аргун
* 10 сакавіка 1995 — 24 мая 1996 — Аблога Бамута
* 7—8 красавіка 1995 — бойня ў вёсцы Самашкі
* 14—19 чэрвеня 1995 — напад на Будзёнаўск аддзелу на чале з Шамілём Басаевым, дзе было захоплена ў палон шмат матак і народжаных дзяцей у радзільным доме
* 14—26 снежня 1995 — бітва за Гудэрмес, Шатой, Урус-Мартан, Ачхой-Мартан.
* 9—18 сакавіка 1996 — напад на Кізляр Салмана Радуева, дзе захапілі ў палон мірных людзей.
* 22—23 лютага 1996 — баі каля вёскі Галашкі ў Інгушэціі
* 6—8 сакавіка 1996 — заняцце Грознага чачэнскімі ваярамі
* 14—15 сакавіка 1996 — бітва ў сяле Самашкі
* 16 красавіка 1996 — засада каля вёскі Ярышмарды, дзе былі забітыя каля 200 расіян.
* 6—20 жніўня 1996 — напад чачэнцаў на Грозны, Аргун і Гудэрмес
* 31 жніўня 1996 — угода паміж Расіяй і Ічкерыяй
* 31 снежня 1996 — канчатковы вывад расійскіх войскаў з Чачні

Перадгісторыя канфлікту
-----------------------

З пачаткам перабудовы ў розных рэспубліках Савецкага Саюза, у тым ліку і ў Чачэна-Інгушэціі, актывізаваліся розныя нацыяналістычныя рухі. У канцы 1990 году быў скліканы Агульнанацыянальны кангрэс чачэнскага народа. Яго ўзначаліў Джахар Дудаеў, генерал-маёр Савецкай Арміі. Мэтай кангрэса стала выхад са складу СССР і стварэнне незалежнай Чачэнскай рэспублікі. Паступова гэтае рашэнне пачало ўвасабляцца ў жыццё.

### «Чачэнская рэвалюцыя» 1991 года

Яшчэ летам 1991 года ў Чачні назіралася двоеўладдзе: там працягваў працаваць урад самой Чачэна-Інгушскай АССР і ўрад Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя Джахара Дудаева. Але ў верасні 1991 года, пасля няўдалых дзеянняў ДКНС, чачэнскія сепаратысты адчулі, што надышоў спрыяльны момант, і ўзброеная гвардыя Дудаева захапіла тэлецэнтр, Вярхоўны Савет і Дом радыё. Фактычна адбыўся дзяржаўны пераварот.

Улада перайшла ў рукі сепаратыстаў, і ўжо 27 кастрычніка імі былі праведзены парламенцкія і прэзідэнцкія выбары ў рэспубліцы. Уся ўлада была сканцэнтравана ў руках Дудаева.

Абвастрэннем сітуацыі стала і тое, што ў рэспубліцы была вялікая колькасць савецкай зброі, якую не паспелі вывезці. Самаабраная ўлада захапіла практычна ўсе боепрыпасы, якія захоўваліся на тэрыторыі рэспублікі.

Фактычна ўлады Расіі ўпускаюць магчымасць захаваць кантроль над рэгіёнам.

### Распад Чачэна-Інгушскай АССР (1991—1993)

Перамога сепаратыстаў у Грозным прывяла да распаду Чачэна-Інгушскай АССР. Малгабекскі  (руск.) (бел. Назранаўскі  (руск.) (бел. і вялікая частка Сунжанскага раёна былой ЧІАССР утварылі сабой Рэспубліку Інгушэція у складзе Расійскай Федэрацыі. Юрыдычна Чачэна-Інгушская Рэспубліка спыніла сваё існаванне 9 студзеня 1993 года.

Дакладная мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не была дэмаркаваная і да 2018 года не вызначаная. Падчас асеціна-інгушскага канфлікту  (руск.) (бел. ў лістападзе 1992 года ў Прыгарадны раён Паўночнай Асеціі  (руск.) (бел. былі ўведзеныя расійскія войскі. Адносіны паміж Масквой і Чачнёй рэзка абвастрыліся. Расійскае вышэйшае камандаванне прапаноўвала заадно вырашыць сілавым спосабам і «чачэнскую праблему», але тады ўвод войскаў на тэрыторыю Чачні быў папярэджаны намаганнямі Ягора Гайдара.

### Перыяд фактычнай незалежнасці (1991—1994)

У выніку Чачня стала фактычна незалежнай, але юрыдычна не прызнанай ні адной краінай, уключаючы Расію, дзяржавай. Была прызнаная толькі грузінскім урадам у выгнанні на чале з Звіядам Гамсахурдыя і рухам Талібан, што кантраляваў Афганістан.

Рэспубліка мела дзяржаўную сімволіку — флаг, герб і гімн, органы ўлады — прэзідэнт, парламент, урад, свецкі суд. Меркавалася стварэнне Узброеных Сіл, а таксама ўвядзенне ўласнай дзяржаўнай валюты — нахара  (руск.) (бел.. У канстытуцыі, прынятай 12 сакавіка 1992 года, ЧРІ характарызавалася, як «незалежная свецкая дзяржава», яе ўрад адмовіўся падпісваць федэратыўны дагавор  (руск.) (бел. з Расійскай Федэрацыяй.

У 1992—1993 на тэрыторыі Чачні было здзейснена звыш 600 наўмысных забойстваў. За перыяд 1993 года на Грозненскім аддзяленні Паўночна-Каўказскай чыгункі  (руск.) (бел. падвергліся ўзброенаму нападу 559 цягнікоў з поўным або частковым разрабаваннем каля 4 тысяч вагонаў і кантэйнераў на суму 11,5 мільярдаў рублёў. За 8 месяцаў 1994 года было здзейснена 120 узброеных нападаў, у выніку якіх разрабавана 1156 вагонаў і 527 кантэйнераў. Страты склалі больш за 11 мільярдаў рублёў. У 1992—1994 годзе ў выніку ўзброеных нападаў загінула 26 чыгуначнікаў. Такая сітуацыя прымусіла ўрад Расіі прыняць рашэнне аб спыненні руху па тэрыторыі Чачні з кастрычніка 1994 года.

Асаблівым промыслам з’яўляўся выраб фальшывых авіза  (руск.) (бел. па якіх было атрымана больш за 4 трыльёны рублёў. У рэспубліцы квітнелі захоп закладнікаў і гандаль рабамі — па даных «Расінфармцэнтра», усяго з 1992 года было выкрадзена і незаконна ўтрымлівалася ў Чачні 1790 чалавек.

Нават пасля таго, калі Дудаеў спыніў плаціць падаткі ў агульны бюджэт і забараніў супрацоўнікам расійскіх спецслужбаў уезд у Рэспубліку, Федэральны цэнтр працягваў пералічваць у Чачню грашовыя сродкі з бюджэту. У 1993 годзе на Чачню было выдзелена 11,5 млрд рублёў. Расійская нафта да 1994 года працягвала паступаць у Чачню, пры гэтым яна не аплачвалася і перапрадавалася за мяжу.

### Палітычны крызіс 1993 года

Увесну 1993 года ў ЧРІ рэзка абвастрыліся супярэчнасці паміж прэзідэнтам Дудаевым і парламентам. 17 красавіка 1993 года Дудаеў абвясціў аб роспуску парламента, Канстытуцыйнага суда і МУС. 4 чэрвеня ўзброеныя дудаеўцы пад камандаваннем Шаміля Басаева захапілі будынак Грозненскага гарадскога савета, у якім праходзілі пасяджэнні парламента і канстытуцыйнага суда; такім чынам, у ЧРІ адбыўся дзяржаўны пераварот. У канстытуцыю, прынятую годам раней, былі ўнесены змены, у Рэспубліцы ўсталяваўся рэжым асабістай улады Дудаева, які доўжыўся да жніўня 1994 года, калі парламенту былі вернутыя заканадаўчыя паўнамоцтвы.

### Фарміраванне антыдудаеўскай апазіцыі (1993—1994)

Пасля дзяржаўнага перавароту 4 чэрвеня 1993 года, у паўночных раёнах Чачні, непадкантрольных ураду сепаратыстаў у Грозным, фармуецца ўзброеная антыдудаеўская апазіцыя, якая распачала ўзброеную барацьбу з рэжымам Дудаева. Першай апазіцыйнай арганізацыяй быў КНВ  (руск.) (бел. які правёў некалькі ўзброеных акцый, але неўзабаве пацярпеў паражэнне і распаўся. На змену яму прыйшоў Часовы савет Чачэнскай Рэспублікі (ЧСЧР)  (руск.) (бел. на чале з Умарам Аўтурханавым  (руск.) (бел. які абвясціў сябе адзінай законнай уладай на тэрыторыі Чачні. ЧСЧР прызнаваўся ў якасці такой расійскімі ўладамі, якія аказвалі яму ўсялякую падтрымку (у тым ліку зброяй і добраахвотнікамі).

Па сцвярджэнні кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта ў 1993—1996 гг. Сяргея Філатава  (руск.) (бел. прычына падтрымкі расійскімі ўладамі Умара Аўтурханава і іншых дзеячаў апазіцыі была ў іх асцярозе прыходу да ўлады ў Чачні Руслана Хасбулатава:

> Увесну 1994 года Яўген Савасцьянаў  (руск.) (бел. намеснік дырэктара ФСК  (руск.) (бел. сказаў мне, што ў Чачні ёсць аб’яднаная апазіцыя, якой кіруе Умар Аўтурханаў  (руск.) (бел. кіраўнік Надцерачнага раёна  (руск.) (бел. Чачні. Калі Расия акажа падтрымку, апазіцыянеры гатовыя ісці на выбары ў 95-м годзе, а ў выпадку перамогі — прызнаць Канстытуцыю РФ. Я далажыў прэзідэнту. Барыс Мікалаевіч у прынцыпе даў «дабро» на тое, каб падтрымаць чачэнскую апазіцыю. Гаворка ішла спачатку толькі аб фінансавай падтрымцы. Не схаваю, у той час мы пабойваліся ўплыву ў Чачні Хасбулатава і рабілі ўсё, каб быў іншы ўплыў. У нас былі звесткі, што ўплыў Дудаева ў Чачні моцна звузіўся, літаральна да Грознага і яго ваколіц. Калі мы прымалі рашэнне аб падтрымцы апазіцыі, мы запыталі Іарданію  (руск.) (бел. Сірыю  (укр.) (бел. дзе жывуць вялікія чачэнскія дыяспары  (руск.) (бел.. Нам адказалі, што апазіцыю падтрымаюць, таму што крымінальны і скандальны рэжым Дудаева і там надакучыў, але пры адной умове: каб расійскіх войскаў на тэрыторыі Чачні не было. Я пра гэта напісаў Ельцыну ў сваёй запісцы.
> 
> 

### Барацьба з ўзброенай апазіцыяй (1994)

З лета 1994 года ў Чачні разгарнуліся баявыя дзеянні паміж вернымі Дудаеву войскамі і апазіцыйнымі сіламі Часовага савета Чачэнскай Рэспублікі  (руск.) (бел. неафіцыйна падтрыманымі Расіяй. Атрады Дудаева праводзілі наступальныя аперацыі ў кантраляваных апазіцыйнымі войскамі Надцерачным  (руск.) (бел. і Урус-Мартанаўскім  (руск.) (бел.> раёнах. Яны суправаджаліся значнымі стратамі з абодвух бакоў. Ужываліся танкі, артылерыя і мінамёты.

Сілы бакоў былі прыблізна роўныя, і ні адзін з іх не здолеў атрымаць верх у барацьбе.

26 лістапада апазіцыянеры ў трэці раз беспаспяхова штурмавалі Грозны  (руск.) (бел.. Пры гэтым у палон да прыхільнікаў Дудаева трапіў шэраг расійскіх вайскоўцаў, «якія змагаліся на баку апазіцыі» паводле кантракту з Федэральнай службай контрразведкі  (руск.) (бел..

Ход вайны
---------

### Увод войскаў (снежань 1994)

30 лістапада 1994 года Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2137 «Аб мерапрыемствах па аднаўленні канстытуцыйнай законнасці і правапарадку на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Указ прадугледжваў фактычнае прыняцце мер надзвычайнага становішча ў Чачні без яго афіцыйнага абвяшчэння, а таксама прадстаўленне асаблівых паўнамоцтваў так званай «Групе кіраўніцтва дзеяннямі па раззбраенні і ліквідацыі ўзброеных фарміраванняў, увядзенні і падтрыманні рэжыму надзвычайнага становішча на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі». Частка гэтых паўнамоцтваў уваходзіла ў супярэчнасць з Канстытуцыяй і законамі Расіі. Ужо 1 снежня расійская авіяцыя нанесла ўдар па аэрадромах Калінаўская  (руск.) (бел. і Ханкала  (руск.) (бел. і вывела з ладу ўсе самалёты, якія знаходзіліся ў распараджэнні сепаратыстаў.

8 снежня 1994 года Савет Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі прыняў пастанову № 291-I СФ «Аб становішчы ў Чачэнскай Рэспубліцы», у якой асудзіў дзеянні па сілавым вырашэнні канфлікту і прапанаваў прэзідэнту РФ «прыняць канстытуцыйныя меры па нармалізацыі абстаноўкі ў Чачэнскай Рэспубліцы і вакол яе», у тым ліку «паўторна звярнуцца да лідараў супрацьлеглых бакоў… з прапановай неадкладна спыніць узброенае супрацьстаянне і пачаць перамовы па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў Рэспубліцы».

На наступны дзень, 9 снежня прэзідэнт Барыс Ельцын падпісаў Указ № 2166 «Аб мерах па спыненні дзейнасці незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і ў зоне асеціна-інгушскага канфлікту». Услед за ім у гэты ж дзень Урад Расійскай Федэрацыі прыняў пастанову № 1360 «Аб забеспячэнні дзяржаўнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці РФ, законнасці, правоў і свабодаў грамадзян, раззбраення незаконных узброеных фарміраванняў на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі і прылеглых да яе рэгіёнаў Паўночнага Каўказа», якая даручала МУС Расіі сумесна з Мінабароны Расіі раззброіць незаконныя ўзброеныя фарміраванні на тэрыторыі Чачэнскай рэспублікі, а ў выпадку немагчымасці канфіскацыі — знішчыць авіяцыйную і бранятанкавую тэхніку, артылерыю і цяжкае ўзбраенне. Гэтай пастановай на шэраг міністэрстваў ускладаліся абавязкі па ўвядзенні і падтрыманні на тэрыторыі ЧР так званага «асаблівага рэжыму», падобнага з надзвычайным, але без афіцыйнага абвяшчэння там надзвычайнага або ваеннага становішча. Пазней Канстытуцыйны суд РФ прызнаў вялікую частку ўказаў і пастаноў урада, якімі абгрунтоўвалася дзеяння федэральнага ўрада ў Чачні, адпаведнымі Канстытуцыі.

Расійскім бокам была створана Аб’яднаная групоўка федэральных войскаў (АГФВ), у якую ўвайшлі злучэнні і часці Міністэрства абароны, унутраных войскаў МУС  (руск.) (бел. пагранічных войскаў  (руск.) (бел. і сілы Федэральнай службы контрразведкі  (руск.) (бел.. Непасрэднае кіраўніцтва дзеяннямі АГФВ ускладалася на Аб’яднанае камандаванне, сфармаванае на базе кіравання Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі, у якое ўвайшлі аператыўныя групы ВПС, ПДВ, Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генштаба  (руск.) (бел. ВМФ, шэрагу іншых міністэрстваў і ведамстваў. Першым камандуючым АГФВ стаў камандуючы войскамі ПКВА генерал-палкоўнік А. М. Міцюхін  (руск.) (бел.. Агульнае кіраўніцтва падрыхтоўкай і правядзеннем аперацыі даручана міністру абароны РФ генералу арміі  (руск.) (бел. П. С. Грачову. Яе задума распрацоўвалася ў Генеральным штабе  (руск.) (бел. з прыцягненнем прадстаўнікоў міністэрстваў і ведамстваў, якія ўзаемадзейнічалі.

Для прасоўвання ў Чачню з трох кірункаў былі створаны тры групоўкі войскаў:

* маздокская пад камандаваннем першага намесніка камандуючага войскамі ПКВА генерал-лейтэнанта У. М. Чыліндзіна (15 батальёнаў, 2 роты спецыяльнага прызначэння УВ, 6564 чалавек, 41 танк, 132 БМП, 99 БТР, 54 гарматы і мінамёты);
* уладзікаўказская пад камандаваннем намесніка камандуючага ПДВ генерал-лейтэнанта А. А. Чындарава  (руск.) (бел. (11 батальёнаў, 3915 чалавек, 34 танкі, 98 БМП, 67 БТР, 62 гарматы, 14 верталётаў);
* кізлярская пад камандаваннем камандзіра 8-га армейскага корпуса генерал-лейтэнанта Л. Я. Рохліна (8 батальёнаў, 4053 чалавекі, 7 танкаў, 162 БТР, 28 гармат і мінамётаў, 16 верталётаў).

Таксама для стварэння знешняга кальца блакіравання па адміністрацыйнай мяжы ЧР прыцягнутая групоўка УВ МУС — 2 асобныя брыгады і 6 палкоў аператыўнага прызначэння.

Да вечара 10 снежня засяроджванне войскаў было скончана і раніцай 11 снежня 1994 года, усе тры групоўкі АГФВ (у цэлым 23 800 чалавек — 19,1 тыс. чал. ад Узброеных сіл і 4,7 тыс. чал ад УВ МУС, 80 танкаў, 208 БМП і БТР, 182 прылады і мінамёта, 140 баявых самалётаў, 55 верталётаў) уступілі на тэрыторыю Чачні з трох кірункаў — з захаду з Паўночнай Асеціі праз Інгушэцію з паўднёвага захаду з Маздокскага раёна  (руск.) (бел. Паўночнай Асеціі, які непасрэдна мяжуе з Чачнёй, і з усходу з тэрыторыі Дагестана.

Усходняя (кізлярская) групоўка была блакіраваная ў Хасавюртаўскім раёне  (руск.) (бел. Дагестана мясцовымі жыхарамі — чачэнцамі-аухаўцамі  (руск.) (бел.. Заходняя (уладзікаўказская) група таксама была блакіраваная мясцовымі жыхарамі і трапіла пад абстрэл блізу сяла Барсукі  (руск.) (бел. аднак ужыўшы сілу, усё ж прарвалася ў Чачню. Найбольш паспяхова прасоўвалася Маздокская групоўка, якая ўжо 12 снежня падышла да пасёлка Долінскага  (руск.) (бел. размешчаным у 10 км ад Грознага.

Пры руху да Грознага войскі сутыкнуліся з процідзеяннем агрэсіўна настроенага мясцовага насельніцтва (блакіраванне дарог, псаванне і падпалы аўтатранспарту і тэхнікі, захоп адзіночных аўтамашын і дробных груп вайскоўцаў). Да гэтага расійскае камандаванне аказалася зусім не гатовым, у выніку на прасоўванне да Грознага замест 3 сутак па плане прыйшлося выдаткаваць 16. Такая вялікая затрымка дазволіла войскам Дудаева падрыхтаваць Грозны да абароны. Гэта ж выявіла і безгрунтоўнасць ваенна-палітычнай ацэнкі сітуацыі ў Чачні — хоць заявы Дудаева ўсе папярэднія гады адрозніваліся ваяўнічасцю і агрэсіўнасцю, у Крамлі чамусьці апынуліся не гатовыя да актыўнага ўзброенага супраціву чачэнскіх фарміраванняў.

Каля Долінскага расійскія УС падвергнуліся абстрэлу чачэнскай РСЗА «Град» і затым уступілі ў баі за гэты населены пункт.

Кізлярская групоўка (8-ы гвардзейскі армейскі корпус  (руск.) (бел.) пад камандаваннем Льва Рохліна дасягнула паселішча Талстой-Юрт 15 снежня, рухаючыся абходнымі шляхамі праз дагестанскія стэпы.

Новы наступ падраздзяленняў АГВ пачалося 19 снежня. Уладзікаўказская (Заходняя) групоўка блакіравала Грозны з заходняга напрамку, абышоўшы Сунжанскі хрыбет  (укр.) (бел.. 20 снежня маздокская (паўночна-заходняя) групоўка заняла Долінскі і блакіравала Грозны з паўночнага захаду. Кізлярская (паўночна-ўсходняя) групоўка блакавала Грозны з паўночнага ўсходу, а дэсантнікі 104-га гвардзейскага паветрана-дэсантнага палка  (руск.) (бел. блакіравалі горад з боку Аргунскай цясніны  (укр.) (бел.. Пры гэтым паўднёвая частка Грознага была не заблакіраваная, меркавалася, што там будзе пакідаць горад мірнае насельніцтва, па факце ж там практычна бесперашкодна забяспечваліся чачэнскія фарміраванні, якія абаранялі горад.

Такім чынам, на пачатковым этапе баявых дзеянняў, у першыя тыдні вайны, ВС РФ змаглі практычна без супраціву заняць паўночныя раёны Чачні.

20 снежня камандуючым Аб’яднанай групоўкай федэральных войскаў у Чачні замест адхіленага з прычыны поўнай няздатнасці генерала А. М. Міцюхіна  (руск.) (бел. стаў першы намеснік начальніка Галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі  (руск.) (бел. Анатоль Квашнін.

### Штурм Грознага (снежань 1994 — сакавік 1995)

Чачэнскія сепаратысты моляцца ля Вечнага агню насупраць будынка «Прэзідэнцкага палаца  (руск.) (бел.». Грозны, снежань 1994. Фота М. Яўстаф'ева  (руск.) (бел.
Знішчаная расійская БМП у Грозным, студзень 1995 года
У сярэдзіне снежня федэральныя войскі пачалі артылерыйскія абстрэлы прыгарадаў Грознага, а 19 снежня быў нанесены першы бомбавы ўдар па цэнтры горада.

Нягледзячы на тое, што Грозны па-ранейшаму заставаўся незаблакіраваным з паўднёвага боку (там быў пакінуты так званы «калідор» для выхаду мірнага насельніцтва), 31 снежня 1994 года пачаўся штурм горада спецыяльна створанымі новымі групоўкамі «Поўнач», «Паўночны ўсход», «Захад», «Усход». У горад уступілі каля 250 адзінак бранятэхнікі  (руск.) (бел. вельмі ўразлівай у вулічных баях. Расійскія вайскоўцы былі дрэнна падрыхтаваныя, паміж рознымі падраздзяленнямі не было наладжана ўзаемадзеянне і каардынацыя, у многіх салдат не было баявога вопыту. Войскі мелі аэрафотаздымкі горада, састарэлыя планы горада 1970-х гг.у абмежаванай колькасці. Сродкі сувязі не былі абсталяваны апаратурай закрытай сувязі, што дазваляла суперніку перахапіць перамовы. Войскам давялі загад аб занятку толькі прамысловых будынкаў, плошчаў і недапушчальнасці ўварвання ў дамы грамадзянскага насельніцтва. Зноў выявілася відавочная недаацэнка праціўніка — абараняемы 15-тысячнай чачэнскай групоўкай горад штурмавала 6-тысячная расійская група войскаў з нездавальняючым узаемадзеяннем паміж яе часткамі. Нягледзячы на ўсе папярэднія падзеі, нечаканасцю выявіўся і ўпарты супраціў чачэнскіх фарміраванняў у Грозным, якія пазней удзельнікі баёў часта ўспаміналі як «фанатычны».

Чачэнец моліцца ў Грозным, студзень 1995 года. На заднім плане гарыць перабітая асколкамі газавая труба
Заходняя групоўка войскаў была спыненая на ўскраінах, усходняя (129-ы мсп  (руск.) (бел.), атрымаўшы адпор, таксама адступіла і не рабіла ніякіх дзеянняў да 2 студзеня 1995 года. На паўночным напрамку 1-ы і 2-і батальёны 131-й асобнай мотастралковай брыгады  (руск.) (бел. (больш за 300 чалавек), мотастралковы батальён і танкавая рота 81-га мотастралковага палка  (руск.) (бел. (10 танкаў), якія знаходзіліся пад камандаваннем генерала Канстанціна Пулікоўскага  (руск.) (бел. дайшлі да чыгуначнага вакзала  (руск.) (бел. і Прэзідэнцкага палаца  (руск.) (бел.. Федэральныя сілы патрапілі ў акружэнне — страты 131-й брыгады, паводле афіцыйных звестак, склалі 85 чалавек забітымі і 72 зніклымі без вестак, знішчана 20 танкаў, камандзір брыгады палкоўнік І. А. Савін  (руск.) (бел. загінуў, больш за 100 вайскоўцаў трапіла ў палон. Узмоцнены батальён 81-га гвардзейскага мотастралковага палка таксама панёс вялікія страты — да зыходу 1 студзеня ў ім заставалася 30 % спісачнага складу.

Паўночна-усходняя групоўка пад камандаваннем генерала Рохліна ўгразла ў баях з падраздзяленнямі сепаратыстаў, але тым не менш, Рохлін не даў загад адступаць.

7 студзеня 1995 года групоўкі «Паўночны ўсход» і «Поўнач» аб’яднаны пад камандаваннем генерала Рохліна, а камандуючым групоўкай «Захад» становіцца Іван Бабічаў  (руск.) (бел..

Расійскія вайскоўцы змянілі тактыку — цяпер замест масавага прымянення бранятэхнікі ўжывалі манеўраныя дэсантна-штурмавыя групы, якія падтрымліваліся артылерыяй і авіяцыяй. У Грозным завязаліся жорсткія вулічныя баі.

Дзве групоўкі рушылі да прэзідэнцкага палаца і да 9 студзеня занялі будынак нафтавага інстытута  (руск.) (бел. і Грозненскі аэрапорт. Да 19 студзеня гэтыя групоўкі сустрэліся ў цэнтры Грознага і захапілі Прэзідэнцкі палац  (руск.) (бел. але атрады чачэнскіх сепаратыстаў адышлі за раку Сунжа і занялі абарону на плошчы Мінутка  (руск.) (бел.. Нягледзячы на паспяховае наступленне, расійскія вайскоўцы кантралявалі на той момант толькі каля траціны горада.

Да пачатку лютага колькасць АГВ была павышана да 70 000 чалавек. Новым камандуючым АГВ стаў генерал Анатоль Кулікоў  (руск.) (бел..

Чачэнскі сепаратыст у Грозным, студзень 1995 года
Толькі 3 лютага 1995 года была ўтворана групоўка «Поўдзень» і пачалося ажыццяўленне плана па блакадзе Грознага з паўднёвага боку. Да 9 лютага расійскія падраздзяленні выйшлі на мяжу федэральнай трасы «Растоў — Баку»  (руск.) (бел..

13 лютага ў станіцы Сляпцоўскай (Інгушэція) прайшлі перамовы паміж камандуючым АГВ Анатолем Куліковым і начальнікам Генеральнага штаба Узброеных Сіл ЧРІ Асланам Масхадавым аб заключэнні часовага перамір'я  (руск.) (бел. — бакі абмяняліся спісамі ваеннапалонных, таксама абодвум бакам падавалася магчымасць вывезці загінулых і параненых з вуліц горада. Перамір’е, аднак, парушалася абодвума бакамі.

У 20-х чыслах лютага ў горадзе (асабліва, у яго паўднёвай частцы) працягваліся вулічныя баі, але чачэнскія атрады, пазбаўленыя падтрымкі, паступова адыходзілі з горада.

Нарэшце, 6 сакавіка 1995 года атрад сепаратыстаў чачэнскага палявога камандзіра Шаміля Басаева адступіў з Чарнарэчча  (руск.) (бел. — апошняга раёна Грознага, які кантраляваўся сепаратыстамі, і горад канчаткова перайшоў пад кантроль расійскіх УС.

У Грозным была сфарміравана прарасійская адміністрацыя Чачні на чале з Саламбекам Хаджыевым  (руск.) (бел. і Умарам Аўтурханавым  (руск.) (бел..

У выніку штурму Грознага значная частка горада была пераўтвораная ў руіны.

### Усталяванне кантролю над раўніннымі раёнамі Чачні (сакавік — красавік 1995)

Пасля штурму Грознага галоўнай задачай расійскіх УС стала ўстанаўленне кантролю над раўніннымі раёнамі мяцежнай рэспублікі.

Расійскі бок пачаў весці актыўныя перамовы з насельніцтвам, пераконваючы мясцовых жыхароў выганяць сепаратыстаў са сваіх населеных пунктаў. Разам з тым, расійскія падраздзяленні займалі пануючыя вышыні над паселішчамі і гарадамі. Дзякуючы гэтаму, 15-23 сакавіка быў узяты Аргун, 30 і 31 сакавіка былі ўзятыя без бою гарадыШалі і Гудэрмес адпаведна. Аднак, атрады сепаратыстаў не былі знішчаныя і бесперашкодна пакідалі населеныя пункты.

Нягледзячы на гэта, у заходніх раёнах Чачні ішлі лакальныя баі. 10 сакавіка пачаліся баі за сяло Бамут. 7-8 красавіка зводны атрад МУС, які складаўся з 21-й брыгады аператыўнага прызначэння  (руск.) (бел. (21 абрап) Унутраных войскаў МУС і падтрымліваўся атрадамі САХРа і АМАПа увайшоў у сяло Самашкі (Ачхой-Мартанаўскі раён Чачні). Сцвярджалася, што сяло абаранялі больш за 300 чалавек (так званы «Абхазскі батальён» Шаміля Басаева). Пасля таго, як расійскія вайскоўцы ўвайшлі ў пасёлак, некаторыя жыхары, якія мелі зброю, пачалі аказваць супраціў, на вуліцах сяла завязаліся перастрэлкі.

15-16 красавіка пачаўся вырашальны штурм Бамута — расійскім войскам удалося ўвайсці ў сяло і замацавацца на ўскраінах. Затым, аднак, расійскія вайскоўцы былі вымушаныя пакінуць сяло, бо цяпер ужо сепаратысты занялі пануючыя вышыні над сялом, выкарыстоўваючы старыя ракетныя шахты РВСП, разлічаныя на вядзенне ядзернай вайны і непадступныя для расійскай авіяцыі. Серыя баёў за гэта сяло працягвалася да чэрвеня 1995 года, затым баі былі прыпыненыя пасля тэрарыстычнага акту ў Будзёнаўску і аднавіліся ў лютым 1996 года.

Да красавіка 1995 года расійскімі войскамі была занятая амаль уся раўнінная тэрыторыя Чачні, і сепаратысты зрабілі ўпор на дыверсійна-партызанскія аперацыі.

### Усталяванне кантролю над горнымі раёнамі Чачні (май — чэрвень 1995)

Першыя спробы расійскага боку па вядзенні баявых дзеянняў у горных раёнах Чачні адносяцца да 31 снежня 1994 года, калі верталётамі ў ваколіцах сяла Камсамольскае  (руск.) (бел. Грозненскага раёна быў высаджаны зводны атрад спецыяльнага прызначэння ад 22-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння  (руск.) (бел. (22-я абрспп), а ў Шатойскім раёне пад сялом Сержань-Юрт  (руск.) (бел. быў высаджаны зводны атрад ад 67-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння  (руск.) (бел.. Паводле задумы камандавання групоўкі, пасля імклівага захопу Грознага федэральнымі войскамі, праціўнік павінен быў выціскацца з горада і адступаць у горную мясцовасць. Высаджаным у тыле праціўніка групам спецыяльнага прызначэння адводзілася роля навядзення агню артылерыі і авіяцыі на адступаючых сепаратыстаў. Акрамя гэтага групы павінны былі правесці шэраг дыверсій, такіх як правядзенне засад на дарогах, абвальванне апор ЛЭП і мініраванне  (руск.) (бел. дарог, у сувязі з чым асабісты склад груп узяў з сабой вялікую колькасць выбухоўкі. 7 студзеня 1995 года ўсе вайскоўцы 22-й абрспп, высаджаныя ў гарах, практычна без бою былі ўзятыя ў палон.

З 28 красавіка па 11 мая 1995 года расійскі бок абвясціў аб прыпыненні баявых дзеянняў са свайго боку.

Наступленне аднавілася толькі 12 мая. Удары расійскіх ваенных прыйшліся на сёлы Чыры-Юрт, які прыкрываў уваход у Аргунскую цясніну  (руск.) (бел. і Сержань-Юрт  (руск.) (бел. якое знаходзілася ля ўваходу ў Ведзенскую цясніну. Нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, расійскія вайскоўцы ўгразлі ў абароне праціўніка — на тое, каб узяць Чыры-Юрт, генералу Шаманаву  (руск.) (бел. спатрэбіўся тыдзень абстрэлаў і бамбёжак.

У гэтых умовах расійскае камандаванне вырашыла змяніць кірунак удару — замест Шатоя на Ведзено. Падраздзяленні сепаратыстаў былі скаваныя ў Аргунскай цясніне і 3 чэрвеня Ведзено было ўзята расійскімі войскамі, а 12 чэрвеня былі ўзятыя райцэнтры Шатой і Нажай-Юрт.

Гэтак жа, як і ў раўнінных раёнах, сілам сепаратыстаў не было нанесена паражэнне і яны змаглі сысці з пакінутых населеных пунктаў. Таму, яшчэ падчас «перамір’я», сепаратысты змаглі перакінуць значную частку сваіх сіл у паўночныя раёны-14 мая горад Грозны абстрэльваўся імі больш за 14 разоў.

### Тэрарыстычны акт у Будзёнаўску (14-19 чэрвеня 1995)

Шаміль Басаеў у аўтобусе з закладнікамі
14 чэрвеня 1995 года група чачэнскіх тэрарыстаў, колькасцю 195 чалавек, на чале з палявым камандзірам Шамілем Басаевым на грузавіках заехала на тэрыторыю Стаўрапольскага краю і спынілася ў горадзе Будзёнаўску.

Першым аб’ектам атакі стаў будынак ГАУС, затым тэрарысты занялі гарадскую бальніцу і сагналі ў яе захопленых мірных жыхароў. Усяго ў руках тэрарыстаў знаходзілася каля 2000 закладнікаў. Басаеў высунуў патрабаванні да расійскіх уладаў — спыненне баявых дзеянняў і вывад расійскіх войскаў з Чачні, вядзенне перамоваў з Дудаевым пры пасрэдніцтве прадстаўнікоў ААН у абмен на вызваленне закладнікаў.

У гэтых умовах улады вырашылі пайсці на штурм будынка бальніцы. З-за ўцечкі інфармацыі тэрарысты паспелі падрыхтавацца да адбіцця штурму, які доўжыўся чатыры гадзіны; у выніку спецпрызн адбіў усе карпусы акрамя галоўнага, вызваліўшы 95 закладнікаў. Страты спецпрызну склалі тры чалавекі забітымі. У гэты ж дзень была прадпрынятая няўдалая другая спроба штурму.

Пасля правалу сілавых дзеянняў па вызваленні закладнікаў пачаліся перамовы паміж Віктарам Чарнамырдзіным, які ўзначальваў тады ўрад РФ, і палявым камандзірам Шамілем Басаевым. Тэрарыстам былі прадастаўлены аўтобусы, на якіх яны разам са 120 закладнікамі прыбылі ў чачэнскае сяло Зандак  (руск.) (бел. дзе закладнікі былі адпушчаныя.

Агульныя страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 143 чалавекі (з якіх 46 з’яўляліся супрацоўнікамі сілавых структур) і 415 параненых, страты тэрарыстаў — 19 забітымі і 20 параненымі.

### Становішча ў рэспубліцы ў чэрвені-снежні 1995

Пасля тэракта ў Будзёнаўску з 19 па 22 чэрвеня, у Грозным прайшоў першы раўнд перамоваў паміж расійскім і чачэнскім бакамі, на якіх удалося дасягнуць увядзення мараторыя  (руск.) (бел. на баявыя дзеянні на нявызначаны тэрмін.

З 27 па 30 чэрвеня там жа прайшоў другі этап перамоваў, на якім была дасягнута дамоўленасць аб абмене палоннымі «ўсіх на ўсіх», раззбраенне атрадаў ЧРІ, вывадзе расійскіх войскаў і правядзенні свабодных выбараў.

Нягледзячы на ўсе заключаныя дамоўленасці, рэжым перамір’я парушаўся абодвума бакамі. Чачэнскія атрады вярталіся ў свае сёлы, але ўжо не як удзельнікі незаконных узброеных фарміраванняў  (руск.) (бел. а як «атрады самаабароны». Па ўсёй тэрыторыі Чачні ішлі лакальныя баі. Некаторы час узнікаючую напружанасць удавалася зніжаць з дапамогай перамоваў. Так, 18-19 жніўня расійскія вайскоўцы блакіравалі Ачхой-Мартан; сітуацыя вырашылася на перамовах у Грозным.

21 жніўня атрад сепаратыстаў палявога камандзіра  (руск.) (бел. Алаўдзі Хамзатава захапіў Аргун, але пасля моцнага абстрэлу, распачатага расійскімі войскамі, пакінуў горад, у які затым была ўведзена Расійская бранятэхніка  (руск.) (бел..

У верасні Ачхой-Мартан і Сернаводскае былі блакіраваныя расійскімі войскамі, паколькі ў гэтых населеных пунктах знаходзіліся атрады сепаратыстаў. Чачэнскі бок адмаўляўся пакідаць занятыя пазіцыі, так як, па іх словах, гэта былі «атрады самаабароны», якія мелі права знаходзіцца ў адпаведнасці з дасягнутымі раней пагадненнямі.

6 кастрычніка 1995 года на камандуючага Аб’яднанай групоўкай войскаў (АГВ) генерала Раманава  (руск.) (бел. быў здзейснены замах, у выніку якога ён апынуўся ў коме. Па чачэнскіх сёлах былі нанесеныя «ўдары адплаты».

8 кастрычніка прадпрынятая няўдалая спроба ліквідацыі Дудаева — па паселішчы Рошні-Чу  (руск.) (бел. нанесены авіяцыйны ўдар. У вёсцы было разбурана больш за 40 дамоў, загінулі 6 і атрымалі раненні 15 мясцовых жыхароў.

Расійскае кіраўніцтва вырашыла перад выбарамі змяніць кіраўнікоў прарасійскай адміністрацыі рэспублікі Саламбека Хаджыева  (руск.) (бел. і Умара Аўтурханава  (руск.) (бел. на апошняга старшыню Вярхоўнага Савета Чачэна-Інгушскай АССР Даку Заўгаева  (руск.) (бел..

10-12 снежня горад Гудэрмес, заняты расійскімі войскамі без супраціву, быў захоплены атрадамі Салмана Радуева  (руск.) (бел. Хункар-Пашы Ісрапілава  (руск.) (бел. і Султана Гелісханава  (руск.) (бел.. 14-20 снежня ішлі баі за гэты горад, яшчэ каля тыдня «зачыстак» спатрэбілася расійскім войскам, каб канчаткова ўзяць Гудэрмес пад свой кантроль.

14-17 снежня ў Чачні прайшлі выбары, якія праводзіліся з вялікай колькасцю парушэнняў, але тым не менш, прызнаныя адбыўшыміся. Прыхільнікі сепаратыстаў загадзя заявілі аб байкатаванні і непрызнанні выбараў. На выбарах перамог Даку Заўгаеў, атрымаўшы звыш 90 % галасоў выбаршчыкаў; пры гэтым у выбарах удзельнічалі ўсе вайскоўцы АГВ.

### Тэрарыстычны акт у Кізляры (9-18 студзеня 1996)

9 студзеня 1996 года атрад баевікоў колькасцю 256 чалавек пад камандаваннем палявых камандзіраў Салмана Радуева  (руск.) (бел. Турпал-Алі Атгерыева  (руск.) (бел. і Хункар-Пашы Ісрапілава  (руск.) (бел. здзейсніў рэйд на горад Кізляр. Першапачаткова мэтай баевікоў з’яўлялася Расійская верталётная база і зброевы склад. Тэрарысты знішчылі два транспартныя верталёты Мі-8 і ўзялі некалькі закладнікаў з ліку вайскоўцаў, якія ахоўвалі базу. Да горада сталі сцягвацца расійскія ваенныя і праваахоўныя органы, таму тэрарысты захапілі бальніцу і радзільны дом, сагнаўшы туды яшчэ каля 3000 мірных жыхароў.

У гэты раз расійскія ўлады не сталі аддаваць загад на штурм бальніцы, каб не ўзмацняць антырасійскія настроі ў Дагестан. У ходзе перамоваў атрымалася дамовіцца аб прадстаўленні баевікам аўтобусаў да мяжы з Чачнёй наўзамен на вызваленне закладнікаў, якіх меркавалася высадзіць ля самай мяжы. 10 студзеня калона з баевікамі і закладнікамі рушыла да мяжы. Калі стала ясна, што тэрарысты сыдуць у Чачню, аўтобусная калона была спыненая папераджальнымі стрэламі. Скарыстаўшыся замяшаннем расійскага кіраўніцтва, баевікі захапілі сяло Першамайскае  (руск.) (бел. раззброіўшы там міліцэйскі блакпост  (руск.) (бел.. З 11 па 14 студзеня праходзілі перамовы, 15-18 студзеня адбыўся няўдалы штурм сяла. Паралельна са штурмам Першамайскага, 16 студзеня ў турэцкім порце Трабзон група тэрарыстаў захапіла пасажырскі цеплаход «Аўрасія»  (руск.) (бел. з пагрозамі расстрэльваць закладнікаў-расіян, калі штурм не будзе спынены. Пасля двухдзённых перамоваў тэрарысты здаліся турэцкім уладам[*крыніца?*].

18 студзеня пад покрывам ночы баевікі прарвалі акружэнне і сышлі ў Чачню.

Страты расійскага боку, паводле афіцыйных звестак, склалі 78 чалавек загінулі і некалькі сотняў параненыя.

### Напад на Грозны (6-8 сакавіка 1996)

Група чачэнскіх баевікоў
6 сакавіка 1996 года некалькі атрадаў сепаратыстаў атакавалі з розных кірункаў Грозны, які кантраляваўся расійскімі войскамі. Сепаратысты захапілі Старапрамыслоўскі раён  (руск.) (бел. горада, блакіравалі і абстрэльвалі расійскія КПП  (руск.) (бел. і блакпасты. Нягледзячы на тое, што Грозны застаўся пад кантролем расійскіх узброеных сіл, сепаратысты пры адыходзе захапілі з сабой запасы харчавання, медыкаментаў і боепрыпасаў. Страты расійскага боку паводле афіцыйных звестак склалі 70 чалавек забітымі і 259 параненымі.

### Бой каля вёскі Ярышмарды (16 красавіка 1996)

16 красавіка 1996 года калона 245-га гвардзейскага мотастралковага палка  (руск.) (бел. якая рухалася ў Шатой, трапіла ў засаду ў Аргунскай цясніне  (руск.) (бел. каля вёскі Ярыш-Марды  (бел. (тар.)) (бел.. Аперацыяй кіраваў палявы камандзір Хатаб. Сепаратысты падбілі галаўную і замыкальную калону машыны, такім чынам калона апынулася заблакіраванай і панесла значныя страты — апынулася страчанай уся бранятэхніка і палова асабістага складу.

### Ліквідацыя Джахара Дудаева (21 красавіка 1996)

З самага пачатку чачэнскай кампаніі расійскія спецслужбы неаднаразова спрабавалі ліквідаваць прэзідэнта ЧРІ Джахара Дудаева. Спробы падаслаць забойцаў заканчваліся няўдала. Атрымалася высветліць, што Дудаеў часта размаўляе па спадарожнікавым тэлефоне  (руск.) (бел. сістэмы Inmarsat  (руск.) (бел..

21 красавіка 1996 года расійскі самалёт ДРЛВ А-50|, на якім было ўстаноўлена абсталяванне для пеленга сігналу спадарожнікавага тэлефона, атрымаў загад на ўзлёт. Адначасова з гэтым у раён вёскі Гехі-Чу  (руск.) (бел. выехаў картэж Дудаева. Разгарнуўшы свой тэлефон, Дудаеў звязаўся з Канстанцінам Баравым  (руск.) (бел.. У гэты момант сігнал з тэлефона быў перахоплены, і два штурмавікі Су-25 падняліся ў паветра. Калі самалёты дасягнулі мэты, па картэжы было выпушчана дзве ракеты  (руск.) (бел. адна з якіх трапіла прама ў цэль.

Закрытым указам Барыса Ельцына некалькім ваенным лётчыкам былі прысвоены званні Герояў Расійскай Федэрацыі.

### Перамовы з сепаратыстамі (май-ліпень 1996)

Нягледзячы на некаторыя поспехі расійскіх Узброеных Сіл (паспяховая ліквідацыя Дудаева, канчатковае ўзяцце населеных пунктаў Гойскае  (руск.) (бел. Стары Ачхой  (руск.) (бел. Бамут, Шалі), вайна стала прымаць зацяжны характар. Ва ўмовах вызначальных прэзідэнцкіх выбараў  (руск.) (бел. расійскае кіраўніцтва вырашыла ў чарговы раз пайсці на перамовы з сепаратыстамі.

27-28 мая ў Маскве прайшла сустрэча расійскай і ічкерыйскай (узначаленай Зелімханам Яндарбіевым) дэлегацый, на якой удалося дамовіцца аб перамір’і з 1 чэрвеня 1996 года і абмене палоннымі. Адразу ж пасля заканчэння перамоваў у Маскве, Барыс Ельцын вылецеў у Грозны, дзе павіншаваў расійскіх вайскоўцаў з перамогай над «мяцежным дудаеўскім рэжымам» і абвясціў аб скарачэнні тэрміну службы ўдзельнікаў узброенага канфлікту ў Чачэнскай рэспубліцы з 2 да 1,5 гадоў.

10 чэрвеня ў Назрані (Рэспубліка Інгушэція) у ходзе чарговага раўнда перамоваў было дасягнута пагадненне аб вывадзе расійскіх вайскоўцаў з тэрыторыі Чачні (за выключэннем двух брыгад), раззбраенні атрадаў сепаратыстаў, правядзенне свабодных дэмакратычных выбараў. Пытанне аб статусе Рэспублікі часова адкладалася.

Заключаныя ў Маскве і Назрані пагадненні парушаліся абодвума бакамі, у прыватнасці, расійскі бок не спяшаўся выводзіць свае войскі, а чачэнскі палявы камандзір Руслан Хайхароеў  (руск.) (бел. узяў на сябе адказнасць за выбух рэйсавага аўтобуса ў Нальчыку  (руск.) (бел..

3 ліпеня 1996 года дзеючы прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Барыс Ельцын быў пераабраны на пасаду прэзідэнта. Новы сакратар Савета Бяспекі Аляксандр Лебедзь абвясціў аб аднаўленні баявых дзеянняў супраць сепаратыстаў. Першы намеснік старшыні ўрада Анатоль Чубайс падтрымліваў працяг вайны.

9 ліпеня, пасля расійскага ўльтыматуму, баявыя дзеянні аднавіліся — авіяцыя наносіла ўдары па базах сепаратыстаў у горных Шатойскім, Ведзенскім раёне  (руск.) (бел. і Нажай-Юртаўскім раёнах  (руск.) (бел..

### Аперацыя «Джыхад» (6-22 жніўня 1996)

6 жніўня 1996 года атрады чачэнскіх сепаратыстаў колькасцю ад 850 да 2000 чалавек зноў атакавалі Грозны. Сепаратысты не ставілі сваёй мэтай захоп горада; імі былі блакіраваныя адміністрацыйныя будынкі ў цэнтры горада, а таксама абстрэльваліся блокпасты і КПП. Расійскі гарнізон пад камандаваннем генерала Пулікоўскага  (руск.) (бел. нягледзячы на значную перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, не здолеў выбіць сепаратыстаў з горада, нясучы значныя страты (звыш 2000 вайскоўцаў забітымі, прапаўшымі без вестак і параненымі).

Адначасова са штурмам Грознага сепаратысты захапілі таксама гарады Гудэрмес (узяты імі без бою) і Аргун (расійскія вайскоўцы ўтрымалі толькі будынак камендатуры).

На думку Алега Лукіна, менавіта параза расійскіх вайскоўцаў у Грозным прывяла да падпісання Хасавюртаўскіх пагадненняў  (руск.) (бел. аб спыненні агню.

### Хасавюртаўскія пагадненні (31 жніўня 1996)

31 жніўня 1996 года прадстаўнікамі Расіі (Старшыня Савета Бяспекі Аляксандр Лебедзь) і Ічкерыі (Аслан Масхадаў) у горадзе Хасавюрт (Дагестан) былі падпісаны пагадненні аб перамір’і. Расійскія войскі цалкам выводзіліся з Чачні, а рашэнне аб статусе рэспублікі было адкладзена да 31 снежня 2001 года.

Міратворчыя ініцыятывы, дзейнасць гуманітарных і рэлігійных арганізацый
-----------------------------------------------------------------------

З 15 снежня 1994 года ў зоне канфлікту пачала дзейнічаць «Місія ўпаўнаважанага па правах чалавека на Паўночным Каўказе» у склад якой увайшлі дэпутаты Дзяржаўнай думы РФ і прадстаўнік «Мемарыялу» (пасля называлася «Місія грамадскіх арганізацый пад кіраўніцтвам С. А. Кавалёва»). «Місія Кавалёва» не мела афіцыйных паўнамоцтваў, а дзейнічала пры падтрымцы некалькіх праваабарончых грамадскіх арганізацый, каардынаваў працу місіі Праваабарончы цэнтр «Мемарыял».

У складзе «місіі Кавалёва» ў зону канфлікту выязджалі прадстаўнікі розных няўрадавых арганізацый, дэпутаты, журналісты. Місія займалася зборам інфармацыі аб тым, што адбываецца на чачэнскай вайне і вышукам зніклых без вестак, а таксама палонных; садзейнічала вызваленню расійскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў палон да чачэнскіх сепаратыстаў.

Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа (МКЧК) з пачатку канфлікту разгарнуў шырокую праграму аказання дапамогі пацярпелым, забяспечыўшы ў першыя ж месяцы больш за 250 000 вымушаных перасяленцаў прадуктовымі пасылкамі, коўдрамі, мылам, цёплай вопраткай і пластыкавымі пакрыццямі. У лютым 1995 года з пакінутых у Грозным 120 000 жыхароў 70 000 цалкам залежалі ад дапамогі МКЧК.

У Грозным водаправод і каналізацыя былі цалкам разбураныя, і МКЧК спешна прыступіў да арганізацыі забеспячэння горада пітной вадой. Улетку 1995 года штодня каля 750 000 літраў хлараванай вады ў разліку на задавальненне патрэбаў больш за 100 000 жыхароў дастаўлялася ў аўтацыстэрнах у 50 размеркавальных пунктаў па ўсім Грозным. За наступны, 1996 год, было выраблена больш за 230 мільёнаў літраў пітной вады для жыхароў Паўночнага Каўказа.

У Грозным і іншых гарадах Чачні былі адкрыты бясплатныя сталовыя для самых уразлівых слаёў насельніцтва, у якіх штодня гарачай ежай забяспечваліся 7000 чалавек. Больш за 70 000 школьнікаў у Чачні атрымалі ад МКЧК кнігі і школьна-пісьмовыя прыналежнасці.

За 1995—1996 гады МКЧК ажыццявіў шэраг праграм дапамогі пацярпелым у выніку ўзброенага канфлікту. Яго дэлегаты наведалі каля 700 чалавек, затрыманых федэральнымі сіламі і чачэнскімі сепаратыстамі ў 25 месцах зняволення ў самой Чачні і суседніх рэгіёнах, даставілі адрасатам больш за 50 000 лістоў на бланках паслання Чырвонага Крыжа, якія сталі адзінай магчымасцю для разлучаных сем’яў наладзіць кантакты адзін з адным, бо ўсе віды сувязі былі перапыненыя. МКЧК прадаставіў медыкаменты і медыцынскія матэрыялы 75 шпіталям і медыцынскім установам у Чачні, Паўночнай Асеціі, Інгушэціі і Дагестане, удзельнічаў у аднаўленні і забеспячэнні медыкаментамі бальніц у Грозным, Аргуне, Гудэрмесе, Шалі, Урус-Мартане і Шатое, аказваў рэгулярную дапамогу дамам інвалідаў і дзіцячым прытулкам.

Увосень 1996 года ў паселішчы Новыя Атагі МКЧК абсталяваў і адкрыў шпіталь для ахвяр вайны. За тры месяцы працы шпіталь прыняў больш за 320 чалавек, амбулаторную дапамогу атрымалі 1700 чалавек, было зроблена амаль шэсцьсот хірургічных аперацый. 17 снежня 1996 года на шпіталь у Новых Атагах быў здзейснены ўзброены напад, у выніку якога загінула шэсць яго замежных супрацоўнікаў. Пасля гэтага МКЧК быў вымушаны адклікаць замежных супрацоўнікаў з Чачні.

У красавіку 1995 г. амерыканскі спецыяліст па гуманітарных аперацыях Фрэдэрык К'юні  (руск.) (бел. разам з двума расійскімі ўрачамі-супрацоўнікамі Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа  (руск.) (бел. і перакладчыкам займаўся арганізацыяй гуманітарнай дапамогі ў Чачні. К’юні спрабаваў дамовіцца аб перамір’і, калі ён прапаў без вестак.

Розныя жаночыя рухі («Салдацкія маці  (руск.) (бел.», «Белая хустка», «Жанчыны Дона» і іншыя), вялі працу з вайскоўцамі-удзельнікамі баявых аперацый, вызваленымі ваеннапалоннымі, параненымі, іншымі катэгорыямі пацярпелых у ходзе ваенных дзеянняў.

Журналіст і праваабаронца Віктар Папкоў  (руск.) (бел. спрыяў вызваленню чачэнцамі палонных расійскіх салдат. У 1995 годзе ён быў пасярэднікам і назіральнікам у распачатым перагаворным працэсе.

Замежная вайсковая дапамога чачэнскім сепаратыстам
--------------------------------------------------

Чачэнскія антыўрадавыя фарміраванні пачалі атрымліваць ваенную дапамогу яшчэ да пачатку баявых дзеянняў у Чачні.

У 1991 годзе з Турцыі пад выглядам «гуманітарнай дапамогі» ў Чачню была пастаўлена першая партыя стралковай зброі савецкіх узораў (у асноўным, зброя вытворчасці ГДР, раней атрыманае Турцыяй ад ФРГ па праграме дапамогі НАТА).

Хатаб з 1995 года арганізоўваў замежнае фінансаванне закупкі боепрыпасаў і ўладкавання лагераў па падрыхтоўцы баевікоў на тэрыторыі Чачні.

Вынікі
------

Вынікам вайны стала падпісанне Хасавюртаўскія пагадненні  (руск.) (бел. і вывад расійскіх войскаў. Чачня зноў стала дэ-факта незалежнай, але дэ-юрэ непрызнанай ні адной краінай свету (у тым ліку Расіяй) дзяржавай.

Разбураныя дамы і сёлы не аднаўляліся, эканоміка — выключна крымінальная, зрэшты, крымінальная яна была не толькі ў Чачні, так, па сцвярджэнні былога дэпутата Канстанціна Баравога  (руск.) (бел. хабар у будаўнічым бізнэсе па падрадах Міністэрства абароны, падчас першай чачэнскай вайны, даходзіў да 80 % ад сумы дагавора. Праз этнічныя чысткі  (руск.) (бел. і баявых дзеянняў Чачню пакінула (або было забіта) практычна ўсе нечачэнскае насельніцтва. У Рэспубліцы пачаўся міжваенны крызіс і рост вахабізму  (руск.) (бел. які ў далейшым прывёў да ўварвання ў Дагестан, а затым і да пачатку Другой чачэнскай вайны.

### Страты

Чачэнцы побач з целамі загінулых, загорнутымі ў коўдры (Бітва за Грозны  (руск.) (бел. студзень 1995)
Паводле даных, апублікаваных штабам АГВ пасля заканчэння баявых дзеянняў, страты федэральных сіл склалі 4103 чалавек забітымі,1231 — зніклых без вестак/дэзерціраў/палонных, 19 794 параненых. Па ўдакладненых даных, сабраных групай даследчыкаў на чале з генерал-палкоўнікам Р. Ф. Крывашэевым  (руск.) (бел. страты федэральных сіл склалі 5042 забітых, 690 зніклых без вестак, 17 892 параненых. Па даных Камітэта салдацкіх маці, страты склалі не менш за 14 000 чалавек забітымі (задакументаваныя выпадкі гібелі па даных маці загінулых вайскоўцаў). Аднак варта ўлічваць, што даныя Камітэта салдацкіх маці ўключаюць у сябе толькі страты салдат тэрміновай службы, без уліку страт ваеннаслужачых-кантрактнікаў і байцоў спецыяльных падраздзяленняў.

> 
> Раскажу пра адзін канкрэтны выпадак. Я дакладна ведаў, што ў гэты дзень — гэта быў канец лютага ці пачатак сакавіка 1995 года — загінулі сорак вайскоўцаў Аб’яднанай групоўкі. А мне прыносяць дадзеныя аб пятнаццаці. Пытаю: «Чаму не ўлічваеце астатніх?» Замяліся: «Ну, разумееце, 40 — гэта шмат. Мы лепш падзелім гэтыя страты на некалькі дзён». Мяне, вядома, абурылі гэтыя маніпуляцыі.

 — Камандуючы ўнутранымі войскамі МУС РФ Анатоль Кулікоў

Страты сепаратыстаў, паводле звестак расійскага боку, склалі 17 391 чалавек. Па даных начальніка штаба чачэнскіх падраздзяленняў (пазней Прэзідэнта ЧРІ) А. Масхадава страты чачэнскага боку склалі каля 3000 чалавек забітымі. Паводле праваабарончай арганізацыі «Мемарыял» страты сепаратыстаў не перавышалі 2700 чалавек забітымі, а колькасць страт мірнага насельніцтва складае да 50 тысяч чалавек забітымі. Сакратар Савета бяспекі Расіі А. І. Лебедзь ацэньваў страты цывільнага насельніцтва ў Чачні 80 000 чалавек загінулымі.

Камандуючыя
-----------

**Камандуючыя Аб’яднанай групоўкай федэральных сіл у Чачэнскай Рэспубліцы:**

* Аляксей Мікалаевіч Міцюхін  (руск.) (бел. (снежань 1994)
* Анатоль Васільевіч Квашнін (снежань 1994 — люты 1995)
* Анатоль Сяргеевіч Кулікоў  (руск.) (бел. (люты — ліпень 1995)
* Анатоль Аляксандравіч Раманаў  (руск.) (бел. (ліпень — кастрычнік 1995)
* Анатоль Апанасавіч Шкірко  (руск.) (бел. (кастрычнік — снежань 1995)
* Вячаслаў Валянцінавіч Ціхаміраў  (руск.) (бел. (студзень — кастрычнік 1996)
* Канстанцін Барысавіч Пулікоўскі  (руск.) (бел. (в. а. ліпень — жнівень 1996)

У культуры
----------

### Фільмы і серыялы

* Каўказскі палоннік  (руск.) (бел. (1996)
* Вайна скончана. Забудзьцеся...  (руск.) (бел. (1997)
* Праклятыя і забытыя  (руск.) (бел. (1997)
* Чысцілішча  (руск.) (бел. (1997)
* Блакпост  (руск.) (бел. (1998)
* Асаблівы выпадак (2001)
* Дом дуракоў  (руск.) (бел. (2002)
* Ахілесава пята (2006)
* Рускі трохвугольнік  (руск.) (бел. (2007)
* Справа гонару  (руск.) (бел. (2007)
* Дэсантура (2009)
* САХР (2011)
* «Пекла» (Няўзораў А. Г.) Дакументальная хроніка (1995)
* Міратворац — дакументальны (2002)
* Звычайны тэрарызм — дакументальны, 4 серыі (2003)
* Тры пакоі меланхоліі  (руск.) (бел. — дакументальны (2004)
* Чачэнскі капкан  (руск.) (бел. — дакументальны, 5 серый (2004)
* Па той бок вайны — дакументальны, 5 серый (2005)
* Тры таварышы  (руск.) (бел. — дакументальны (2006)
* Крымінальная Расія: Закладнікі чорнага золата
* Леў Рохлін. Загадана забыць 1 серыя: І адзін у полі воін (2018, рэжысёр Сяргей Рожанцаў)
* Юрый Дудзь. Чалавек пасля вайны. Фільм-інтэрв’ю (2018)

### Музыка

* Першай чачэнскай вайне прысвечаны песні *Юрыя Шаўчука*: «Мёртвый город. Рождество», «Умирали пацаны».
* Першай чачэнскай вайне прысвечаны песні *«Любэ  (руск.) (бел.»*: «Батяня комбат» (1995), «Скоро дембель» (1996), «Шагом марш» (1996), «Мент» (1997).
* Першай чачэнскай вайне прысвечана амаль уся творчасць чачэнскіх аўтараў *Цімура Муцураева, Імама Алімсултанава  (руск.) (бел. Ліза Умаравай  (руск.) (бел.*.
* Першай чачэнскай вайне прысвечана песня гурта *«Мёртвые дэльфины  (руск.) (бел.»* «Мёртвый город».
* *Блакітныя берэты* — «Новы год», «Размышления офицера у телефона горячей линии», «Две вертушки на Моздок».
* Гурт *«Ростов»* — «Город Грозный»
* Аўтар-выканаўца *Сяргей Цімашэнка* — «Штурм», «Вечер воспаминаний», «Добро пожаловать в ад», «Молитва»
* *Павел Пламенев* — «Ухожу»
* *7Б* — «Молодые ветра»
* *E.V.A.* — «Радио Кавказ»

### Адлюстраванне ў літаратуры

* «Каўказскі палонны  (руск.) (бел.» (1994) — апавяданне (аповесць) Уладзіміра Маканіна
* «Чачэнскі блюз»(1998) — раман Аляксандра Праханава.
* Першамайка (2000) — аповесць Альберта Зарыпава  (руск.) (бел.. Аповесць аб штурме сяла Першамайскае Рэспублікі Дагестан у студзені 1996.
* Я быў на гэтай вайне (2001) — раман Вячаслава Міронава  (руск.) (бел.. Фабула рамана пабудавана вакол штурму Грознага федэральнымі войскамі зімой 1994/95 года.
* «Паталогіі» (2004) — раман Захара Прылепіна.
* «Крэўнік» — раман Льва Пучкова  (балг.) (бел.
* Дзіцячы свет (2005) — раман Канты Ібрагімава  (руск.) (бел..
* Грозненскія апавяданні Архівавана 6 студзеня 2014. — цыкл апавяданняў Канстанціна Сямёнава аб штурме Грознага 1994-95 гг.
* «Мільён першы» (2005) — Біяграфія Джахара Дудаева, напісаная яго жонкай Алай Дудаевай  (руск.) (бел.
* «Алхан-Юрт» (2006) — збор аповесцяў і апавяданняў Аркадзя Бабчанкі.
* Грозненскі раман (2009) — раман Канстанціна Сямёнава. Выдаваўся таксама пад назвай «Нам здрадзіла Радзіма».
* Нататкі «кантрабаса» (2009) — аповесць Алега Варапаева. (Прэмія Губернатара СК у галіне літаратуры за 2013 год).
* *Цудоўны дзень у пекле* (2011) — раман Ігара Срыбнага  (ВД) (бел.
* Мурашка ў шкляным слоіку. Чачэнскія дзённікі 1994-2004 гг.  (руск.) (бел. — дакументальная кніга (2014) года Паліны Жарабцовай
* Тонкая серабрыстая нітка  (руск.) (бел. (2015) — зборнік апавяданняў Паліны Жарабцовай, у якім адлюстравана жыццё мірных жыхароў у горадзе Грозным у перыяд чачэнскіх войнаў.
* Чачэнскія матывы (2016) — 150 с. ISBN 978-601-301-745-7. Аповяд Леаніда Манякіна.

Зноскі
------

1. ↑  TURKISH VOLUNTEERS IN CHECHNYA // Jamestown Foundation, 06.04.2005
2. ↑  *Politics of Conflict*. Vassilis K. Fouskas, p. 68
3. ↑  *Energy and Security in the Caucasus*. Emmanuel Karagiannis, p. 66
4. ↑
5. ↑  Паводле Указа Прэзідэнта Расійскій Федэрацыі ад 30 лістапада 1994 № 2137 «О мероприятиях по восстановлению конституционной законности и правопорядка на территории Чеченской Республики» (гл. Постановление Конституционного Суда Российской Федерации от 31 ліпеня 1995 № 10-П).
6. ↑  Федеральный закон от 12.01.1995 N 5-ФЗ «О ветеранах»
7. ↑  *Дмитриевский С. М. Гварели Б. И. Челышева О. А.* Правовые перспективы привлечения к индивидуальной уголовной ответственности лиц, подозреваемых в совершении военных преступлений и преступлений против человечности в ходе вооруженного конфликта в Чеченской Республике // Международный трибунал для Чечни — Нижний Новгород, 2009. — Т. 1. — С. 369. — 530 с.
8. ↑  Адкуль Дудаеў узяў зброю напярэдадні першай чачэнскай вайны
9. ↑  Уладзімір Іваноў, «Першая Чачэнская вайна»
10. ↑  З-за чаго ў Чачні пачалася вайна: прычыны, дата пачатку і канца
11. ↑  Закон РФ от 10 декабря 1992 г. N 4071-I «О внесении изменений в статью 71 Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России» Архівавана 27 лютага 2018. // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), стр. 5. Данный закон вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования.
12. ↑  На картах Раскартаграфіі мяжа паміж Чачнёй і Інгушэціяй не паказана.
13. ↑  Чечня и Ингушетия запутались в границах **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 снежня 2014.
14. ↑  Отношения между Чечнёй и Ингушетией может осложнить проблема размежевания территорий: политолог **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 15 жніўня 2020.
15. 1 2 3 4  IGPI — Политический мониторинг. Тимур Музаев — Чеченская Республика Ичкерия **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2021.
16. 1 2  Сайт российской политической партии «Родина»: Преступления режима Дудаева — Масхадова. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 кастрычніка 2011. Праверана 1 красавіка 2010.
17. ↑  Новейшая история Отечества. XX век: Учеб. для студ. высш. учеб заведений: В 2 т. / Под ред. А. Ф. Киселева, Э. М. Щагина. -М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1999. — Т. 2 — стр. 404
18. ↑  Цена «гуманизма» в чеченской войне. А. Н. Савельев **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2009. Праверана 11 ліпеня 2010.
19. ↑  арт. 17 Закона аб рэспубліканскім бюджэце Расійскай федэрацыі на 1993 год № 4966-1 от 14.05.1993 г.
20. ↑  Фарш-бросок (руск.). *www.mk.ru*.
21. ↑  Новый год в Грозном-1994: броня горела, как дрова **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2020.
22. ↑  Гродненский Н. Первая чеченская. Минск: ФУАинформ, 2007, с. 282—285.
23. 1 2 3  *Усиков А. В. Спирин А. Н. Божедомов Б. А. Кикнадзе В. Г.* Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века) // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 2. — С. 3.
24. ↑  Авиация в Первой чеченской войне **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2012. Праверана 21 снежня 2009.
25. ↑  Указ Президента РФ № 2166 «О мерах по пресечению деятельности незаконных вооружённых формирований на территории Чеченской Республики и в зоне осетино-ингушского конфликта». // Собрание законодательства Российской Федерации. — 12 декабря 1994 г. — № 33. — Ст. 3432. Также Указ был опубликован в «Российской газете» в № 242 от 14 декабря 1994 года.
26. ↑  Постановление Правительства РФ от 9 декабря 1994 г. N 1360 «Об обеспечении государственной безопасности и территориальной целостности Российской Федерации, законности, прав и свобод граждан, разоружения незаконных вооруженных формирований на территории Чеченской Республики и прилегающих к ней регионов Северного Кавказа». // Собрание законодательства Российской Федерации. — 12 декабря 1994 г. — № 33. — Ст. 3454.
27. ↑  Постановление Конституционного Суда РФ от 31.07.1995 г. № 10-П
28. 1 2  *Усиков А. В. Спирин А. Н. Божедомов Б. А. Кикнадзе В. Г.* Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века) // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 2. — С. 4.
29. 1 2  *Усиков А. В. Бурутин Г. А. Гаврилов В. А.  (руск.) (бел. Ташлыков С. Л. и др*. Военное искусство в локальных войнах и вооружённых конфликтах. Вторая половина ХХ — начало XXI века. — М. 2008. — С. 157—159.
30. 1 2 3  Chechnya.genshtab.ru Хроника войны в Чечне **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 21 снежня 2009.
31. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Вестник «МОСТОК»: Новейшая история: Российско-Чеченские войны **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2019.
32. ↑  *Усиков А. В. Спирин А. Н. Божедомов Б. А. Кикнадзе В. Г.* Государственное и военное управление в ходе внутренних вооруженных конфликтов на северном Кавказе (конец ХХ — начало XXI века). // Военно-исторический журнал. — 2012. — № 2. — С. 5-6.
33. ↑  Грозный: кровавый снег новогодней ночи **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2020. Праверана 10 студзеня 2015.
34. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Вестник «МОСТОК»: Первая чеченская война: Миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2019. Праверана 11 красавіка 2010.
35. ↑  Chechnya-Genshtab.ru Март – июнь 1995. Занятие городов и населённых пунктов в равнинной Чечне. Война в горах. Нападение Шамиля Басаева на Будённовск. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2002. Праверана 11 красавіка 2010.
36. 1 2 3 4 5 6  Chechnya.genstab.ru — Хроника войны в Чечне **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2010. Праверана 10 чэрвеня 2010.
37. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Voinenet.ru — Срыв мирных переговоров **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2010.
38. ↑  Россия — Чечня — цепь ошибок и преступлений **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 5 сакавіка 2014.
39. ↑  «КоммерсантЪ» — Рейды чеченских боевиков
40. 1 2 3  Как погиб Джохар Дудаев? **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 снежня 2010. Праверана 15 чэрвеня 2010.
41. ↑  *Олег Мороз.* Чубайс советует… // Ельцин. Лебедь. Хасавюрт. — Москва: ООО «ИПЦ "Маска"», 2012. — 332 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-91146-779-1.
42. ↑  29 июля 2000 г **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2009. Праверана 13 снежня 2022.
43. 1 2  Горячий август 1996 г. в Грозном **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 25 лістапада 2019.
44. ↑  Хронология чеченского конфликта **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2009.
45. ↑  Хроника событий (1994—1995) Архівавана 26 верасня 2009. // Кавказ. Страна. Ru
46. ↑  Биография Сергея Ковалёва Архівавана 19 лістапада 2005.. // Институт прав человека
47. ↑  Власть и общество: на войне, как на войне? // Полит.Ру, 5 октября 2003
48. 1 2  В.Тишков. Общественно-политические силы и миротворчество **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2012.
49. ↑  Russian Role Seen in Aid Worker’s Death by ALESSANDRA STANLEY
50. ↑  Комиссия Говорухина. — С. 41-42. — М. : Издательство «Лавента», 1995. — 176 с. ISBN — 5-89110-001-0
51. ↑  Сергей Горский. Арсеналы преступного мира // журнал «Мастер-ружьё», № 3 (15), 1997. стр.49-53
52. ↑  *Трошев Г. Н.* Глава 6. Вторжение в Дагестан. Раздел «Эмир Хаттаб. Штрих к портрету» // Моя война. Чеченский дневник окопного генерала. — М.: Вагриус, 2001.
53. ↑  *Ольга Трусевич, Александр Черкасов*. Неизвестный солдат Кавказской войны. 1994–1996. Потери российских войск: погибшие, пропавшие без вести, пленные **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Правозащитный центр «Мемориал». Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2017. Праверана 11 снежня 2019.
54. ↑  *Александр Черкасов*. Книга чисел. Книга утрат. Книга страшного суда **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Полит.ру. Архівавана з першакрыніцы 31 кастрычніка 2010. Праверана 11 снежня 2019.
55. ↑  Потери гражданского населения в чеченских войнах **(нявызн.)**.  Правозащитный центр «Мемориал». Архівавана з першакрыніцы 14 лютага 2017. Праверана 11 снежня 2019.
56. ↑  *Дудаева Алла.* Миллион первый. — Издательский дом: Ультра. Культура, 2005.

Літаратура
----------

* Операции по восстановлению конституционного порядка в Чечне в 1994–96 / Борщов А. Д. // Океанариум — Оясио. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2014. — С. 239. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-361-3.
* *Кольев А. Н. (Савельев А. Н.).* Чеченский капкан. — М.: Библиотека Конгресса русских общин, 1997. — 208 с. — 100 экз. Архівавана 8 красавіка 2017.
* кніга Памяти. Чёрное крыло войны / Совет матерей Союза участников боевых действий в Чеченской Республике; Авт.-сост. Л. А. Соловьёва. — Петрозаводск: Карелия, 2002. — 151 с. — ISBN 5-902033-02-0.
* Комиссия Говорухина: кто развязал кровавый конфликт в Чечне? Правда, которую не хотят знать — свидетельства, заключения, документы, собранные Комиссией под председательством С. С. Говорухина / сост. Г. Анищенко, А. Василевская, О. Кугушева. — М.: «Лавента», 1995. — 176 с. — ISBN 5-89110-001-0.
* *Куликов А. С. Лембик С. А.* Чеченский узел: Хроника вооружённого конфликта 1994—1996 гг.. — М.: Дом педагогики, 2000. — 305 с. — ISBN 5-89382-087-8..
* *Левченко Ю. Г.* Просто война. Первая чеченская // *Альманах «Войны, история, факты»*. — 2003. — № 1 (3). Архівавана з першакрыніцы 22 чэрвеня 2003.
* *Лукин О.* Первая чеченская война: миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.) // *Информационно-публицистический вестник «Мосток»*. — 2005. — № 5.
* *Норин Е. А.* Чеченская война. — М.: Чёрная сотня, 2021. — Т. 1. 1994–1996. — 352 с. — ISBN 978-5-6043461-5-0.
* Россия — Чечня: цепь ошибок и преступлений / Сост. О. П. Орлов и А. В. Черкасов. — М.: Звенья, 1998. — 600 с. — ISBN 5-7870-0021-8. Архівавана 24 верасня 2021.
* *Рунов В. А.* Чистилище Чеченской войны.. — М.: Эксмо: Яуза, 2009. — 251 с. — (Секретные войны). — ISBN 978-5-699-36836-5.
* *Рунов В. А.* Испытание Чеченской войной. — М.: Вече, 2016. — 358 с. — ISBN 978-5-4444-5371-1.
* *Савельев А. Н.* Чёрная кніга Чеченской войны. Аналитический доклад. — 2000.
* *Божедомов В. А. Левченко Т. Г.* «Постоянно используй в своей борьбе … „тактику блох и собак"». Особенности боевых действий незаконных вооружённых формирований на Северном Кавказе на примерах боестолкновений 1994—1996 гг. // Военно-исторический журнал. — 2022. — № 2. — С.74—83.
* *Трошев Г. Н.* Мая вайна. Дзённік акопнага генерала  (руск.) (бел.. — М.: Вагриус, 2001. — 211 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-264-00657-1.
* *Хотина К. И.* Четверо. Трое. Двое. Один (сборник рассказов). — М.: Перо, 2021. — 60 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-00189-828-3.
* *Denis Tumakov* The beginning of the first Chechen war 1994—1996 in the assessment of the party "Democratic choice of Russia" // *The ivanovo state university bulletin Series "The Humanities"*. — 2021-12-20. — В. 4. — С. 111–117. — DOI:10.46726/H.2021.4.12

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Першая чачэнская вайна на Вікісховішчы |

* Хроника войны 1994-96 гг.
* Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооружённом конфликте в Чечне
* Положенцев В. Два дня за линией фронта.(Заметки военного корреспондента программы «Время») // Подольские новости
* Галустян А. Мурадов М. Кулагина А. Мироненко П. Бычкова Ю. Спецпроекты — Первая война // Коммерсантъ
* Павел Густерин. О подготовке офицеров-двухгодичников, воевавших в первую чеченскую Архівавана 10 красавіка 2018.
* Яворский А. Лётчикам не дали развернуться // Независимое военное обозрение, 10.12.1999
* Хлыстун В. *Павел Грачёв: «Меня назначили ответственным за войну»* // «Труд». № 048, 15.03.2001.
* Первая чеченская: путь к войне
* Анатолий Куликов. Уроки, оплаченные кровью
* Алексеева Л. Грачёв-Дудаев. Как проходила встреча, с которой началась Первая Чеченская // Аргументы и факты, 06.12.2014
* «Березовский передал Басаеву 10 миллионов долларов». Экс-глава МВД Анатолий Куликов — о неизвестных страницах чеченской войны
* «Эта война никому нахрен не была нужна». Как разгоралась первая чеченская и кто помешал победе оппозиции над Дудаевым
* «Если будет штурм, я буду на стороне Грозного». Чеченскую войну можно было остановить. Почему вместо этого политики перессорились?
* «Война — это, с..а, страшно». 25 лет назад российские солдаты вошли в Чечню. За что они сражались и умирали?
* Почему Ельцин не захотел встречаться с «пастухом» Дудаевым
* Первая чеченская война началась с ошибок и кончилась позором
* «Думали, так просто уедете? Теперь вы трупы». Ужас боев чеченской войны глазами русского солдата
* «Нужно было идти до конца». 25 лет назад закончилась первая чеченская война. Почему ее завершение считают предательством?
* Первую чеченскую развязали интриги Кремля. Как советский генерал Дудаев оказался во главе вайнахского восстания

| ⛭Чачэнскі канфлікт (1994—2009) |
| --- |
| 
* Першая чачэнская вайна (1994—1996)
* Дагестанская вайна (1999)
* Другая чачэнская вайна (1999—2009, актыўная баявая фаза да 2000)

 |

| ⛭Войны і ўзброеныя канфлікты Расіі |
| --- |
| Маскоўскаекняства | 
* Барценеўская бітва
* Цвярское паўстанне
* Паход на Волжскую Булгарыю
* Бітва на П’яне
* Бітва на Вожы
* Кулікоўская бітва
* Нашэсце Тахтамыша на Маскву
* Міжусобная вайна ў Маскоўскай Русі
* Руска-казанскія
	+ 1445
	+ 1467—1469
	+ 1478
	+ 1487
	+ 1505—1507
	+ 1521—1524
	+ 1530—1531
* Маскоўска-наўгародскія
	+ 1456
	+ 1471
	+ 1477—1478
* Стаянне на рацэ Угры
* Руска-літоўскія
	+ 1368—1372
	+ 1406—1408
	+ 1492—1494
	+ 1500—1503
	+ 1507—1508
	+ 1512—1522
	+ 1534—1537
* Руска-шведская (1495—1497)
* Крымскі паход на Маскву (1521)

 |
| Рускаядзяржава | 
* Казанскія паходы
* Руска-шведскія
	+ 1554—1557
	+ 1563—1583
	+ 1590—1595
	+ 1610—1617
	+ 1656—1658
	+ 1700—1721
* Дагестанскія паходы
	+ 1560
	+ 1594
	+ 1604—1605
* Войны Расіі з Рэччу Паспалітай
	+ Лівонская
	+ 1609—1618
	+ Смаленская
	+ 1654—1667
* Башкірскія паўстанні
	+ 1662—1664
	+ 1681—1684
	+ 1704—1711
* Руска-турэцкія
	+ 1568—1570
	+ 1672—1681
	+ 1686—1700
	+ 1710—1713
* Руска-крымскія
	+ Крымскі паход на Маскву
	+ Маладзі
	+ Крымскія паходы
* Далучэнне Сібіры
* Руска-цынскі пагранічны канфлікт
* Сялянскія паўстанні
	+ Хлопка
	+ Балотнікава
	+ Сцяпана Разіна
	+ Булавінскае

 |
| Расійскаяімперыя | 
* Руска-персідскія
	+ 1722—1723
	+ 1796
	+ 1804—1813
	+ 1826—1828
	+ Расійская інтэрвенцыя
* Башкірскія паўстанні
	+ 1735—1740
	+ 1755—1756
* Войны Расіі з Рэччу Паспалітай
	+ Польская спадчына
	+ Барская канфедэрацыя
	+ 1792
	+ Паўстанне 1794 года
* Руска-турэцкія
	+ 1735—1739
	+ 1768—1774
	+ 1787—1791
	+ 1806—1812
	+ 1828—1829
	+ 1877—1878
* Руска-шведскія
	+ 1741—1743
	+ 1788—1790
	+ 1808—1809
* Аўстрыйская спадчына
* Сямігадовая вайна
* Сялянская вайна Пугачова
* Казахскія паўстанні
	+ 1783—1797
	+ 1836—1838
	+ 1837—1847
* Руска-французскія
	+ 1798—1800
	+ 1805
	+ 1806—1807
	+ **Айчынная вайна**
	+ 1813—1814
* Руска-тлінкіцкая вайна
* Паўстанне 1830—1831 гадоў
* Англа-руская вайна
* Каўказская вайна
* Паўстанне 1863—1864 гадоў
* Туркестанскія паходы
	+ Хівінскі (1839—1840)
	+ Іскандэр-кульскі
	+ Ташкенцкі
	+ Ірджарская бітва
	+ Абарона Самарканда
	+ Хівінскі (1873)
	+ Ахкал-тэкінскі
	+ Памірскія
* Венгерскае паўстанне
* Крымская вайна
* Іхэтуаньскае паўстанне
* Руска-японская вайна
* **Першая сусветная вайна**
	+ Усходняя Еўропа
	+ Балканы
	+ Блізкі ўсход
	+ Заходняя Еўропа
	+ Сярэднеазіяцкае паўстанне

 |
| СавецкаяРасія/СССР | 
* **Грамадзянская вайна**
* Эстонія
* Латвія
* Літва
* Польшча
* Манголія
* Грузія
* Савецка-фінскія войны
	+ 1918—1920
	+ 1921—1922
* Афганскія паходы
	+ 1929
	+ 1930
* Савецка-кітайскія канфлікты
	+ КУЧ
	+ Сіньцзян
	+ Байтак-Багдо
	+ Даманскі
	+ Жаланашколь
* Савецка-японскія канфлікты
	+ Хасан
	+ Халхін-Гол
* Другая сусветная
	+ Савецка-фінская, 1939—1940
	+ Польскі паход
	+ **Вялікая Айчынная**
	+ Савецка-фінская, 1941—1944
	+ Іранская аперацыя
	+ Савецка-японская
* Халодная вайна
	+ Карэя
	+ Усходняя Германія
	+ Венгрыя
	+ В’етнам
	+ Чэхаславакія
	+ Эрытрэя
	+ Афганістан

 |
| РФ | 
* Прыднястроўе
* Грузія
* Асеціна-інгушскі канфлікт
* Таджыкістан
* Чачэнскія
	+ 1994—1996
	+ 1999—2009
	+ *наступствы*
* Дагестан
* Паўднёвая Асеція
* *Інтэрвенцыя ва Украіну*

 |
| *Касым шрыфтам* адзначаны цяпер ідучыя канфлікты |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4455442-4 · NKC: ph194675 |