Сцяг русінаў
**Русіны** (*карпата-русы*, *лемкі*, *руснакі*, *руснацы*, *угра-русы*) — славянская этнічная група ва Усходняй Еўропе.

Этнонім
-------

Як этнонім слова «русін» упершыню сустракаецца ў Аповесці мінулых гадоў і ўжываецца разам з (русь, *рускі люд*), так называюцца людзі з Русі: сустракаецца ў Аповесці мінулых гадоў, дагаворах Алега з грэкамі 911 г. (згадваецца 7 раз) і Ігара 945 г. (згадваецца 6 раз), дагаворах Смаленска з немцамі, і пазней ужываецца як этнонім у Кіеўскай Русі, Галіцка-Валынскам княстве, Вялікім Княстве Літоўскім.

У эпоху Сярэднявечча, а асабліва актыўна ў XVI—XVII стст. на тэрыторыі сучаснай цэнтральнай Украіны т. зв. Гетманшчыны, тэрмін русінская (англ.: Ruthenian), (лац.: Rutheni, Ruteni), абазначаў мову, рэлігію, а таксама ўжываўся як этнонім для людзей, што пражывалі на гэтых землях, і выкарыстоўваўся як сінонім слова «рускі». На тэрыторыі Галічыны і Букавіны дадзеная назва захоўвалася да пачатку 1950-х, а ў Закарпацці захавалася і па сённяшні дзень.

На самай справе гэтая мова мае дзве саманазвы — «руськый, руськи» («рускі») і «русінскі». Апошняя, якая носіць некалькі штучны характар, у рускай і ўкраінскай мовах выкарыстоўваецца нашмат часцей для таго, каб адрозніваць яе ад рускай і ўкраінскай. Гэтак жа ў англійскай выкарыстоўваецца назва «*Ruthenian*» або «*Rusyn*», каб адрозніць яе ад «*Russian*». Самі ж носьбіты мовы называюць яе амаль выключна «рускай», прыметнік «русиньський» у дачыненні да мовы ўсплывае толькі ў міжкультурных зносінах і ўспрымаецца як русізм.

Сучасны стан
------------

Русіны афіцыйна прызнаныя асобнай нацыянальнасцю ў Славакіі, Польшчы, Венгрыі, Чэхіі і Сербіі. Улады Украіны разглядаюць руснакоў як этнаграфічную групу ўкраінцаў.

У 1992 і 2002 гадах Закарпацкая абласная рада звярталася да цэнтральных улад Украіны з просьбай прызнаць руснакоў асобнай нацыянальнасцю. У жніўні 2006 года Камітэт па ліквідацыі расавай дыскрымінацыі ААН заклікаў урад Украіны прызнаць руснакоў у якасці нацыянальнай меншасці, паколькі існуюць «*істотныя адрозненні паміж руснакамі і ўкраінцамі*».

7 сакавіка 2007 года Закарпацкая абласная рада пастанавіла прызнаць руснакоў карэннай нацыянальнасцю Закарпацця. За першы пункт прынятага абласной радай рашэння прагаласавала абсалютная большасць дэпутатаў: 71 дэпутат з 75, 2 супраць, 2 устрымаліся. У другім пункце дэпутаты просяць прэзідэнта, Вярхоўную Раду Украіны і прэм'ер-міністра прызнаць руснакоў на заканадаўчым узроўні па ўсёй Украіне.

Кангрэс украінскіх нацыяналістаў, Таварыства «Просвіта» і некаторыя іншыя ўкраінскія грамадскія арганізацыі, запатрабавалі ад прэзідэнта Украіны Віктара Юшчанкі адмяніць гэтую пастанову як пазапраўную.

Рассяленне і колькасць
----------------------

Руснакі засяляюць Закарпацкую вобласць Украіны, Усходнюю Славакію (паўночны ўсход Прэшаўскага краю) і частку Бескідаў у Польшчы. Некаторая іх частка пражывае ў краінах, куды яны перасяліліся ў апошнія некалькі стагоддзяў — у Венгрыі, Сербіі (у Краі Ваяводзіна, дзе іх мова прызнана адной з афіцыйных моў края), Харватыі, ЗША, Канадзе, Расіі.

Колькасць русінскага насельніцтва ў Славакіі ў параўнанні з 1920-мі гадамі, калі яго ацэньвалі ў 155 тысяч, сёння вельмі скарацілася — з 90 тысяч жыхароў гістарычнай Лемкаўшчыны (на славацкiм баку) русіны складаюць цяпер няпоўную чвэрць, хоць большасць жыхароў гэтага рэгіёна мае лемкаўскае (русінскае) паходжанне.

Паводле перапісу 2001 ва Украіне, у Закарпацкай вобласці было зарэгістравана **10.069** руснакоў (па меркаваннях руснацкіх лідараў, гэтыя дадзеныя былі фальсіфікаваны). Перапіс 2011 у Славакіі зафіксаваў **33.482**, перапіс 2002 у Польшчы — **5.863**, перапіс 2002 у Ваяводзіне — **15.626**, перапіс 2001 у Венгрыі — **2.079** руснакоў.

Мова
----

Асноўны артыкул: **Русінская мова**
Гутарковая мова, якая выкарыстоўваецца ў Закарпацці — блізкія паміж сабою гаворкі даліннага Закарпацця, у Славакіі і Польшчы ў якасці афіцыйнай руснацкай мовы выкарыстоўваюцца мясцовыя кадыфікаваныя лемкаўскія дыялекты. У якасці літаратурнай мовы доўгі час выкарыстоўвалася царкоўнаславянская (нават у XIX ст.), што моцна ўплывала на гутарковую лексіку і зблізіла мясцовыя гаворкі з рускай мовай больш чым з украінскай. Асновы руснацкай літаратурнай мовы заклаў Аляксандр Духновіч. На мяжы XIX—XX стст. руснакі Закарпацця падзяляліся на русафілаў і ўкраінафілаў. Першыя выступалі за прыняцце ў якасці літаратурнай мовы рускай, другія — украінскай. У цяперашні час існуюць розныя варыянты літаратурнай руснацкай мовы.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑  Арт. 20
4. 1 2   Архівавана 30 верасня 2007.
5. ↑   Архівавана 27 верасня 2007.
6. ↑   Архівавана 30 верасня 2007.
7. ↑   Архівавана 27 верасня 2007.

Літаратура
----------

* Русины // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Русіны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 457. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Суляк С. Г. Руснаки Бессарабии: Почему им нет места в учебниках истории? // Мысль. Кишенёв, 2003. № 4(22). С. 72-79 Архівавана 31 снежня 2006.  (руск.)
* Геровский Г. К вопросу о значении названия руснак. Архівавана 14 чэрвеня 2007.  (руск.)
* - Інфармацыйны партал руснакоў ЗША.  (англ.)
* - Інфармацыйны партал руснакоў Польшчы.  (англ.)  (польск.)  (русін.)  (укр.)
* - «Lemkowyna». Інфармацыйны партал руснакоў, мае падручнік руснацкай мовы.  (русін.)
* Архівавана 10 жніўня 2018. - «Ruska matka». Таварыства руснакоў у Сербіі.  (русін.)
* - Таварыства руснакоў у Харватыі.  (русін.)  (харв.)
* Архівавана 14 лютага 2007. - Руснацкі інфармацыйны партал.  (русін.)
* - Таварыства руснакоў у Малдавіі.  (русін.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4362982-9 · LCCN: sh85116084 · NKC: ph118056 |