recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі»** — беларуская палітычная арганізацыя, дзейнічала ў 1916-1918 гадах у Вільні.

Лістоўка № 5 Сувязі незалежнасці і непадзельнасці Беларусі
У арганізацыю ўваходзілі Вацлаў Ластоўскі, Вінцэнт Святаполк-Мірскі, Казімір Шафнагель і іншыя. З 2.6.1917 да 22.4.1918 года выдала прынамсі 5 лістовак з выкладам сваіх поглядаў (іх аўтарам лічыцца Ластоўскі). Адмаўляла ідэю Канфедэрацыі Вялікага княства Літоўскага, паводле якой на беларускіх і літоўскіх землях, акупіраваных Германіяй, прапаноўвалася стварыць беларуска-літоўскую дзяржаву; выступала за злучэнне падзеленай фронтам Беларусі ў «адзін суцэльны і незалежны арганізм». Прапаноўвала ўстанавіць у незалежнай дзяржаве рэспубліканскі лад, правесці беларусізацыю школ, рэлігійных і дзяржаўных устаноў з забеспячэннем правоў нацыянальных меншасцей. Выступала за тое, каб прадстаўнікі беларускага народа «з абедзвюх старон фронту» былі дапушчаны на мірную канферэнцыю і каб яна прызнала незалежнасць Беларусі; выказвала надзею, што польскае грамадства не будзе чыніць перашкоды ў культурным і нацыянальным будаўніцтве. Прызнаючы права літоўскага народа на незалежнасць, арганізацыя выступала супраць анексіянісцкіх памкненняў дзеячаў Літвы. Лічыла, што палітычная раўнавага ў Еўропе цесна звязана з вырашэннем украінскага пытання, вітала Украінскую раду і жадала, каб Украіна была прызнана незалежнай дзяржавай. Адначасова выказвалася за федэратыўныя сувязі з суседнімі народамі, вылучала ідэю «Беларуска-Украінскай федэратыўнай дзяржавы». Палажэнні праграмы, распрацаванай «Сувяззю незалежнасці і непадзельнасці Беларусі», прыняты Беларускім народным камітэтам (БНК), канферэнцыяй БНК, Беларускай сацыял-дэмакратычнай работніцкай групай і Віленскім камітэтам Беларускай сацыялістычнай грамады (верасень 1917), а таксама Беларускай канферэнцыяй у Вільні (1918). Палажэнні гэтай праграмы спрабаваў ажыццявіць урад Беларускай Народнай Рэспублікі.

Заўвагі
-------

1. ↑

Літаратура
----------

* *Сідарэвіч А.* Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Сідарэвіч А.* Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 439
**Эфект Пельцье** — тэрмаэлектрычная з’ява, пры якой адбываецца вылучэнне ці паглынанне цяпла пры праходжанні электрычнага току ў месцы кантакту (спая) двух разнастайных праваднікоў. Велічыня вылучаемага цяпла і яго знак залежаць ад выгляду рэчываў, што кантактуюць, напрамкі і сілы электрычнага току, які праходзіць:

*Q = ПАBIt = (ПB-ПA)It*, дзе
*Q* — колькасць выдзеленага або паглынутага цяпла;
*I* — сіла току;
*t* — час праходжання току;
*П* — каэфіцыент Пельцье, які звязаны з каэфіцыентам тэрма-ЭРС *α* другімі суадносінамі Томсана  *П = αT*, дзе Т — абсалютная тэмпература у K.
Эфект адкрыты Ж. Пельцье ў 1834 годзе, сутнасць з’явы даследаваў некалькімі гадамі пазней — у 1838 Ленц, які правёў эксперымент, у якім ён змясціў кроплю вады ў паглыбленне на стыку двух стрыжняў з вісмута і сурмы. Пры прапусканні электрычнага току ў адным кірунку кропля ператваралася ў лёд, пры змене кірунку току — лёд раставаў, што дазволіла ўсталяваць, што ў залежнасці ад напрамку току, які праходзіць у эксперыменце, акрамя джоўлева цяпла вылучаецца або паглынаецца дадатковае цяпло, якое атрымала назву цяпла Пельцье. Эфект Пельцье «зваротны» эфекту Зеебека.

Эфект Пельцье больш прыкметны ў паўправаднікоў, гэта ўласцівасць выкарыстоўваецца ў элементах Пельцье.

Прычына ўзнікнення з’явы Пельцье заключаецца ў наступным. На кантакце двух рэчываў маецца кантактная рознасць патэнцыялаў, якая стварае ўнутранае кантактнае поле. Калі праз кантакт працякае электрычны ток, то гэта поле будзе альбо спрыяць праходжанню току, альбо перашкаджаць. Калі ток ідзе супраць кантактнага поля, то знешняя крыніца павінна выдаткаваць дадатковую энергію, якая вылучаецца ў кантакце, што прывядзе да яе нагрэву. Калі ж ток ідзе па кірунку кантактнага поля, то ён можа падтрымлівацца гэтым полем, якое і здзяйсняе працу па перамяшчэнні зарадаў. Неабходная для гэтага энергія адбіраецца ў рэчывы, што прыводзіць да астуджэння яго ў месцы кантакту.

Зноскі
------

1. ↑  *Яворский Б. М. Детлаф А. А.* Справочник по физике: для инженеров и студентов ВУЗов. — Изд. 4-е, перераб. — 1968. — С. 417.

Гл. таксама
-----------

* Тэрмаэлектрычныя з’явы
* Эфект Зеебека
* Эфект Томсана

Спасылкі
--------

* *Пельтье эффект* — артыкул з БСЭ
* 3. М. Дашевский. Пельтье эффект\\Физическая энциклопедия
* В. Рудометов, Е. Рудометов. Полупроводниковые холодильники Пельтье
* Пельтье эффект в полупроводниках Архівавана 15 сакавіка 2013.
* Эффект Пельтье: магическое действие электрического тока
**«Абдуманая сіла»** (англ.: Operation Deliberate Force) — кодавая назва паветраных бамбардзіровак авіяцыяй НАТА пазіцый баснійскіх сербаў падчас Баснійскай вайны ў 1995 г.

Перадумовы
----------

З 1994 г. НАТА распачала шэраг абмежаваных узброеных акцый супраць баснійскіх сербаў, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Босніі. Аднак нерашучасць кіраўніцтва Альянсу прыводзіла да мінімальных вынікаў гэтых адзінкавых авіяўдараў. Пасля таго, як міратворчы кантынгент ААН, атрымаўшы толькі сімвалічную падтрымку авіяцыі Альянсу, не змог прадухіліць узяцце сербамі мусульманскага анклава Срэбраніца ў ліпні 1995, быў распрацаваны план буйнай паветранай наступальнай аперацыі, накіраванай на падрыў ваеннага патэнцыялу сербскага боку.

Вынікі і значэнне
-----------------

Аперацыя «Абдуманая сіла» была першай буйнамаштабнай ваеннай акцыяй у гісторыі НАТА. Акрамя таго, падчас гэтых бамбардзіровак самалёты ВПС Германіі здзейснілі першыя баявыя вылеты пасля 1945 года. Характэрнай рысай аперацыі было шырокае выкарыстанне высокадакладных авіяцыйных боепрыпасаў (дзве траціны ўсіх скінутых бомбаў мелі лазернае навядзенне).

За два тыдня было здзейснена 3500 самалёта-вылетаў і скінута каля 1000 авіябомбаў. Адзначана абмежаванае ўжывання крылатых ракет марскога базавання «Tomahawk» (выпушчана 13 ракет). Страты склалі адзін самалёт: «Mirage 2000» ВПС Францыі быў збіты ў першы дзень налётаў, яго экіпаж катапультаваўся і патрапіў у палон да сербаў.

Лічыцца, што аперацыя «Абдуманая сіла» згуляла галоўную ролю ў ліквідацыі ваеннай перавагі сербаў у Босніі і прымусіла іх кіраўніцтва далучыцца да мірных перамоў, якія завяршыліся падпісаннем Дэйтанскіх дамоў у снежні 1995 г..

Зноскі
------

1. ↑  Глава 2. Война в Югославии 1991—1995 и позиция Запада. § 8. Военный фронт. Агрессия НАТО **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 10 кастрычніка 2008. Праверана 1 кастрычніка 2009.
2. ↑  Суд над судьями / Мировая повестка / Главная — Русский журнал **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 1 кастрычніка 2009.
3. ↑  Operation Deliberate Force **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2009. Праверана 1 кастрычніка 2009.

Спасылкі
--------

* Аперацыя «Абдуманая сіла» на сайце Globalsecurity.org  (англ.)
**Ірына Валер’еўна Алісевіч** (нар. 26 сакавіка 1967, Мінск) — беларуская мастачка.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1986 годзе Мінскае мастацкае вучылішча, у 1991 годзе — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. Удзельніца мастацкіх выставак з 1988 года.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1996 года. Жыве ў г. Мінску.

Творчасць
---------

Працуе ў галіне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кераміст. Асноўныя творы: чайна-кафейны сервіз «Кобальтавая зорка», чайны сервіз «Элада», камплект ваз «Райскі танец». Аформіла інтэр’ер у гасцініцы «Мальборк» у Польшчы (у сааўтарстве з І. Леантовічам).

Літаратура
----------

* Алісевіч Ірына Валер’еўна // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Амельяновіч.
**Мікалай Уладзіміравіч Амельяновіч** (22 верасня 1937, в. Міхнавічы, Сялецкая гміна, Пружанскі павет, Палескае ваяводства, Польская Рэспубліка (цяпер — Бярозаўскі раён, Брэсцкая вобласць, Беларусь) — 1 лютага 2013) — беларускі эканаміст, Старшыня праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь (1991). Заслужаны эканаміст Рэспублікі Беларусь.

Біяграфія
---------

У 1965 г. скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі. Працаваў у Мінфіне Беларускай ССР на розных пасадах (эканаміст, старшы рэвізор, начальнік інспекцыі дзяржаўных даходаў, начальнік аддзела, намеснік начальніка ўпраўлення). З 1982 да 1984 гг. — дырэктар Мінскага фінансава-эканамічнага каледжа. З 1984 па 1986 г. — намеснік, потым першы намеснік міністра фінансаў Беларускай ССР. Загадам Дзяржбанка СССР ад 22 кастрычніка 1986 г. па ўзгадненні з эканамічным аддзелам ЦК КПСС прызначаны кіраўніком Беларускай рэспубліканскай канторы Дзяржбанка СССР. У сувязі з рэарганізацыяй банкаўскай сістэмы на падставе пастановы ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР ад 17 ліпеня 1987 г. № 821 Бюро ЦК КПБ (Пастановай ад 27 кастрычніка 1987 г.) дало згоду на зацвярджэнне Амельянавіча Старшынёй праўлення Беларускага рэспубліканскага банка Дзяржбанка СССР.

Пасля прыняцця законаў «Аб Нацыянальным банку Беларускай ССР» і «Аб банках і банкаўскай дзейнасці ў Беларускай ССР», якія ўступілі у сілу 1 студзеня 1991 г. М. Амельяновіч заняў пасаду старшыні праўлення Нацыянальнага банка Беларусі. Аднак, ужо ў чэрвені 1991 г. М. Амельяновіч сышоў з пасады старшыні праўлення Нацбанка Беларусі. Яго пераемнік, Станіслаў Багданкевіч, казаў: *«Ён зразумеў, што не ў стане стварыць сістэму, улічваючы адсутнасць прафесійных глыбокіх ведаў спецыяліста-манетарыста. Я спачатку думаў, што яго выганяюць, а ён мне сам сказаў, што хацеў сысці»*. У 1991—1995 гг. першы намеснік старшыні праўлення Ашчаднага банка, затым першы намеснік старшыні праўлення Тэхнабанка.

Зноскі
------

1. ↑  Архівавана 21 снежня 2019. Архівавана 21 снежня 2019. Архівавана 21 снежня 2019. Архівавана 21 снежня 2019. Умер первый председатель Нацбанка Беларуси  (руск.)

Творы
-----

### Артыкулы

* Реформирование банковской системы Белорусской ССР / Николай Омельянович // Банкаўскі веснік. — 2013. — № . — С. 67—69.

| Старшыні праўлення Нацыянальнага Банка Рэспублікі Беларусь |
| --- |
|  | 
Мікалай Амельяновіч (1991) •
Станіслаў Багданкевіч (1991—1995) •
Тамара Віннікава (1996—1997) •
Генадзь Алейнікаў (1997—1998) •
Пётр Пракаповіч (1998—2011) •
Надзея Ермакова (2011—2014) •
Павел Калаур (з 2014)
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пятрова.
**Ірына Георгіеўна Пятрова** (нар. 14 чэрвеня 1969, г. п. Глуск Магілёўскай вобласці) — беларускі ўрач, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут.

Працавала ўрачом-інтэрнам Бабруйскай гарадской бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі, урачом-стажорам-тэрапеўтам участковым, урачом-тэрапеўтам участковым, урачом-тэрапеўтам участковым тэрытарыяльнага тэрапеўтычнага ўчастка, намеснікам галоўнага ўрача па медыцынскай рэабілітацыі і экспертызе Глускай цэнтральнай раённай бальніцы, выконваючым абавязкі галоўнага ўрача ўстановы аховы здароўя «Глуская цэнтральная раённая бальніца імя Заслужанага ўрача БССР А. С. Сямёнава».

Галоўны ўрач установы аховы здароўя «Глуская цэнтральная раённая бальніца імя Заслужанага ўрача БССР А. С. Сямёнава».

Выбіралася дэпутатам Глускага раённага Савета дэпутатаў 27-га склікання, членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Зноскі
------

1. ↑  Пятрова Ірына Георгіеўна Архівавана 18 жніўня 2020.
**Аперацыя Safe Haven** — аперацыя па перасяленню 15,570-21,000 з 200.000 венгерскіх бежанцаў марской пяхотай Злучаных Штатаў з мэтай эвакуяваць іх у Злучаныя Штаты пасля венгерскага паўстання 1956 г. праз паветраны мост, які быў замоўлены Дуайтам Эйзенхаўэрам 10 снежня 1956 г. як адказ пасля падаўлення СССР венгерскага паўстання. 

Гэта было сумеснае мерапрыемства Службы ваенна-паветраннага транспарту ЗША, ВМС ЗША, а таксама розных камерцыйных авіякампаній. З 1 студзеня 1957 г. самалётамі 1608-ай авіятранспартнай эскадрыллі з базы ў Чарльстане Паветраных сіл ЗША (Паўднёвая Караліна) і 175 самалётамі з 1611-ай паветрана-транспартнай эскадрыллі (штат Нью-Джэрсі), у ЗША былі перавезены 9,700 бежанцаў (кіраўніцтва паветраным мастом генерал-маёр Джордж Б. Дані). У дадатак да паветранага транспарту, з 18 снежня 1956 г. па 14 лютага 1957 гг. караблямі Ваенна-марской транспартнай службы ВМФ (USNS Eltinge, Haan, Marine Carp і Walker) перавезена 8,944 бежанцаў з Брэмерхафэна, Германія, у Нью-Ёрк, ЗША. Гэтыя ўцекачы былі працаўладкаваныя Дэпартаментам працы ЗША пасля прыбыцця ў Злучыныя Штаты.

Спасылкі
--------

* Navy History Архівавана 25 снежня 2014.
* DC Military Архівавана 22 мая 2011.
* Time Magazine Архівавана 16 кастрычніка 2012.
* U.S. Air Force
**«Апо́шні жыха́р сталі́цы све́ту»** (польск.: Ostatni mieszkaniec stolicy świata) — польскі дакументальны кароткаметражны фільм, зняты беларускім рэжысёрам Янушам Гаўрылюком у 2011 годзе.

Сюжэт
-----

Ці ёсць нехта, хто не чуў гісторыі Вершаліна[pl]? Аб прароку Іллі — сялянскім святым, да якога цягнуліся натоўпы пілігрымаў з Гродзеншчыны, Падляшша, Палесся і Падолля? Месіі, які будаваў Новы Іерусалім пасярод Кнышыньскай пушчы? Гэтай тэме прысвяцілі некалькі фільмаў і тэатральных п’есаў. Быў час, калі людзі мастацтва ехалі туды, каб пазнаёміцца з феноменам гжыбоўскай секты. Цяпер, калі мінула амаль 70 гадоў, там як у раю, якога нецярпліва чакалі паслядоўнікі прарока Іллі. Застаўся толькі Адам у вобразе Барыса, што жыў за 100 метраў ад руінаў Вершаліна.

Здымачная група
---------------

* рэжысёр — Януш Гаўрылюк
* аператар — Януш Гаўрылюк
* мантаж — Тыматэўш Касперовіч

Зноскі
------

1. ↑  "Ostatni mieszkaniec stolicy świata"(польск.), *Gazeta.pl* (16.03.11, 00:49). Праверана 2 мая 2020.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* «Апошні жыхар сталіцы свету» на YouTube
**Эфект Яна — Тэлера** - сукупнасць эфектаў, звязаных з узаемадзеяннем арбітальных станаў электронаў і скажэнняў поля крышталічнай рашоткі. Атрымаў назву па імёнах Г. Яна і Э. Тэлера, якія сфармулявалі ў 1937 тэарэму, згодна з якой любая канфігурацыя атамаў, якая змяшчае выраджаныя станы электронаў, няўстойлівая ў адносінах да паніжальным яе сіметрыю дэфармацый. Выраджэнне электронных станаў можа быць звязана з наяўнасцю высокай сіметрыі ў малекуле або крышталічнай рашотцы, а скажэнне яе поля - з вагальны рухамі атамных ядраў або скажэннямі самай рашоткі. Ўзаемадзеянне электронных станаў з скажэннямі прыводзіць да зняцця выраджэння і паніжэння сіметрыі.

Адрозніваюць статычны і дынамічны эфекты Яна — Тэлера. Пра першы кажуць, калі ўзаемадзеянне паміж электронамі і ваганнямі ядраў прыводзіць да утварэння лакальных дэфармацый і змене сіметрыі крышталя, а пра другі - калі утвараюцца так званыя вібронныя станы (спецыфічныя звязаныя ваганні ядраў і электронаў).

Літаратура
----------

* *Bersuker, I. B.* The Jahn-Teller effect. — 2006. — 616 p. — ISBN 9780521822121.
* *Yosida, K.* Theory of magnetism. — 1998. — Vol. 122. — 320 p. — (Springer series in solid-state sciences). — ISBN 9783540606512.

Спасылкі
--------

* *Эфект Яна — Тэлера* — артыкул з Фізічнай энцыклапедыі
* Яна-Теллера эффекты (руск.)(недаступная спасылка).  XuMuK.ru. Архівавана з першакрыніцы 17 верасня 2011. Праверана 31 жніўня 2011.
**Мікалай Сямёнавіч Купчын** (8 сакавіка 1923, Горкі, Магілёўская вобласць — 25 лістапада 1979) — беларускі філосаф. Кандыдат філасофскіх навук (1956).

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у 1952. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Працаваў старэйшым навуковым супрацоўнікам, з 1967 загадчыкам сектара гісторыі філасофіі Інстытута філасофіі і права АН Беларусі. Даследаваў гісторыю філасофскай і грамадскай думкі Беларусі, перыядычнага друку, навуковых і аматарскіх таварыстваў прыродазнаўства. Адзін з аўтараў калектыўных манаграфіяў з гісторыі філасофіі, а таксама «Нарысаў гісторыі марксісцка-ленінскай філасофіі ў Беларусі 1919—1968» (1968), «Нарысаў гісторыі філасофскай і сацыялагічнай думкі Беларусі (да 1917 г.)» (1973) і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Вопросы передовой общественно-политической и философской мысли в газете «Северо-Западный Край» (1902―1905 гг.) : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата философских наук / Н. С. Купчин; Академия наук Белорусской ССР, Институт философии и права. — Минск, 1956. — 17, [1] с.
2. ↑  Памяць. Мінск, 2002, с. 556

Літаратура
----------

* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 2-я. — Мн.: БЕЛТА, 2002. — 714 с.: іл. — ISBN 985-6302-46-3.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Валькірыя (значэнні).
Руіны блока, у якім адбыўся выбух. 20 ліпеня 1944 года
**Аперацыя «Валькірыя»** (ням.: Attentat vom 20. Juli 1944) — змова германскага Супраціву, перш за ўсё ваенных вермахта, з мэтай забойства Гітлера, дзяржаўнага перавароту і звяржэння нацысцкага ўрада. Кульмінацыяй змовы стаў няўдалы замах на жыццё Гітлера 20 ліпеня 1944 года. Следствам няўдачы змовы сталі пакаранне большасці яго ўдзельнікаў і рэпрэсіі супраць іншых удзельнікаў нямецкага Супраціву.

У сучаснай Германіі ўдзельнікі змовы лічацца нацыянальнымі героямі, якія аддалі сваё жыццё ў імя свабоды; іх імёнамі названы вуліцы, ім пастаўлены помнікі. У памятныя даты, звязаныя з замахам, праходзяць цырымоніі з удзелам вышэйшых асоб дзяржавы.

Гл. таксама
-----------

* Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)
* Ваўчынае логава

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аперацыя «Валькірыя»

| ⛭Асноўныя ўдзельнікі Змовы 20 ліпеня 1944 года |
| --- |
| Пакаранне смерцю/ забойства | 
* Бек
* Больц
* Бонхефер
* Вірмер
* Віцлебен
* Гельдорф
* Гёпнер
* Гёрдэлер
* Дананьі
* Ёрк фон Вартэнбург
* Канарыс
* Кох
* Лангбен
* Лебер
* Лёйшнер
* Ліндэман
* Мерц фон Квірнхайм
* Маранья-Рэдвіц
* Мольтке
* Небэ
* Ольбрыхт
* Остэр
* Попіц
* Трот цу Зольц
* Фельгібель
* Фром
* Хазэ
* Хансен
* Хасель
* Хафтэн
* Хофакер
* Штаўфенберг
* Штыф
* Шцюльпнагель
* В. Шуленбург
* Ф. Шуленбург

 |
| Самагубства | 
* Вагнер
* Клюгэ
* Ромель
* Трэскаў

 |
| Выжылі | 
* Гізевіус
* Мюлер
* Томас
* Фалькенхаўзен
* Шлабрендорф
* Шпайдэль

 |
**Харонім** (ад грэч. χώρα — «рэгіён» або «краіна», і грэч. ὄνομα — «назва») — лінгвістычны тэрмін, які абазначае ўласнае імя асобнага рэгіёна ці краіны. Вывучэнне рэгіянальных назваў і назваў краін вядома як харанімія. Паколькі харонімы з'яўляюцца падкласам тапонімаў, харанімічныя даследаванні ўяўляюць сабой адметнае адгалінаванне ўнутры тапанімічных даследаванняў, а таксама належаць да больш шырокага поля анамастычных даследаванняў. Харанімічныя даследаванні ў першую чаргу сканцэнтраваны на пытаннях, звязаных з паходжаннем (этымалогіяй) і значэннямі (семантыкай) харонімаў. Паколькі назвы рэгіёнаў і краін маюць вялікае гістарычнае, культурнае, палітычнае і грамадскае значэнне, вобласць харанімічных даследаванняў цесна звязана з сацыялінгвістычнымі і этналінгвістычнымі даследаваннямі.

Літаратура
----------

* *Подольская Н. В.* Словарь русской ономастической терминологии. Изд. 2-е, перераб. и доп. / А. В. Суперанская. — М.: Наука, 1988. — 192 с. с. — ISBN 5-256-00317-8.
* *Мельникова, Т.Н.* Проблема классификации топонимов. — Культурно-языковые контакты: Сб. науч. тр.. — Владивосток: Изд-во Дальневост. ун-та, 2003. — С. 144—148.
Пабудова сапраўдных відарысаў у выпадку лінзы (зверху) і ўвагнутага люстэрка (знізу)
**Аптычны відарыс** — карціна, якая атрымліваецца ў выніку праходжання прамянёў святла, што ідуць ад аб'екта, праз аптычную сістэму (лінзы, прызмы, люстэркі і інш.) і аднаўляе яго контуры і дэталі.

Утвараецца паводле законаў геаметрычнай оптыкі і з'яўляецца асновай зрокавага ўспрымання розных аб'ектаў на сятчатцы вока і іх утварэння на фотаплёнцы, кінаэкране, фотакатодзе і інш.

Адрозніваюць сапраўдны і ўяўны відарысы. Сапраўдны аптычны відарыс утвараецца збежнымі пучкамі прамянёў у пунктах іх перасячэння і можа назірацца візуальна, праектавацца на экран і фатаграфавацца. Калі прамяні, што выходзяць з аптычнай сістэмы, разыходзяцца, то ўяўны аптычны відарыс утвараецца ў пунктах перасячэння прадаўжэнняў гэтых прамянёў, што праведзены ў бок, процілеглы іх распаўсюджанню.

Літаратура
----------

* Відарыс аптычны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 51970089 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казуліна.
**Ірына Казуліна** (19 кастрычніка 1959 — 23 лютага 2008) — грамадскі дзеяч, жонка экс-кандыдата ў прэзідэнты Аляксандра Казуліна.

Біяграфія
---------

Скончыла механічна-матэматычны факультэт БДУ, дзе і пазнаёмілася са сваім будучым мужам Аляксандрам Казуліным. Працавала праграмістам у НПА «Планар», затым — у Цэнтры праблем чалавека БДУ. Пасля заканчэння Міжнароднай школы бізнесу і менеджменту тэхналогій БДУ працавала маркетолагам у тым самым Цэнтры.

Актыўна дапамагала хворым на рак малочнай залозы. У 2007 годзе выступіла адным з арганізатараў праведзенай у Мінску міжнароднай канферэнцыі па праблемах падтрымкі жанчын, хворых на рак малочнай залозы.

Памерла ў 19:40 23 лютага 2008 года на 49-м годзе жыцця.

Зноскі
------

1. ↑  Адмучылася Ірына Казуліна, Наша Ніва

Спасылкі
--------

* Анлайн-канферэнцыя з Ірынай Казулінай (14.07.2006)
* Інтэрв’ю Ірыны Казулінай на YouTube (пачатак 2008 г.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кліменка.

**Ірына Кліменка** (28 мая 1977, Мінск) — беларускі музыкант. Клавішніца (акардэон) рок-гурта Naka.

Біяграфія
---------

З 1985 па 1993 навучалася ў Мінскай дзіцячай музчынай школе №8. У 1997 скончыла Мінскае музычнае вучылішча імя Глінкі. У 2004—2009 — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў. З 1998 выкладчыца ў дзіцячай школе мастацтва ў Полацку. З 2003 года — ў Мінскай дзіцячай музычнай школе №6. З 2004 — дзіцячай музычнай школе №18. З кастрычніка 2006 — грае ў рок-гурце Naka.

Зноскі
------

1. 1 2 3

Спасылкі
--------

* Біяграфія на сайце гурту Naka (руск.)

| ⛭Naka |
| --- |
| Склад | Анастасія Шпакоўская ·  Юрый Сізоў ·  Сяргей Шурко ·  Ірына Кліменка ·  Аляксей Паўловіч |
| Дыскаграфія | 
Тебе · 
Пора · 
Довольна[ru] · 
Naka Piano · 
Мая малітва
 |
**Карл Юны** (фр.: Charles le Jeune, 772—4 снежня 811) — кароль франкаў у 800—811 гадах.

Ён быў другім сынам Карла Вялікага і першым сынам ад яго другой (паводле крыніц, першай ці трэцяй) жонкі Хільдэгарды з Вінцгау. Пасля таго як Карл Вялікі падзяліў імперыю паміж сваімі сынамі, Карл Юны ў 800 годзе атрымаў тытул Караля Франкаў. Карл быў каранаваны каронай караля франкаў у Рыме 25 снежня 800 года, у той самы дзень, калі яго бацька быў каранаваны імператарскай каронай. Да гэтага (з 790 года) ён кіраваў графствам Мэн. Яго старэйшы брат, Піпін Гарбаты, быў пазбаўлены спадчыны, а яго малодшыя браты Карламан (пад імем Піпін) і Людовік Набожны атрымалі адпаведна Італію і Аквітанію.

У 789 годзе Карл Вялікі прапанаваў Карлу Юнаму ажаніцца з Эльфлідай, дачкой караля Усходняй Англіі Офы. Офа настойваў, што гэта можа адбыцца толькі калі дачка Карла Вялікага ажэніцца з сынам Офы Экгфрытам. Карл пакрыўдзіўся на гэта і зачыніў порты для англійскіх гандляроў. Пазней порты былі зноў адкрыты, гандлёвыя адносіны адноўлены, а праз некалькі гадоў, у 796 годзе, Карл і Офа склалі першы вядомы ў гісторыі Англіі гандлёвы дагавор.

Карл Юны сканаў у Баварыі 4 снежня 811.
Востраў Грыбная скала
**Грыбная скала** (мальт.: Il-Ġebla tal-Ġeneral, літар. *Генеральская скала*) — маленькі астравок, створаны 60-мятровым масівам вапняка на ўваходзе ў бухту, размешчаную непадалёку ад *Дуэйра*, на востраве Гоца, які ўваходзіць у Мальтыйскі архіпелаг.

Генерал Мальтыйскага ордэна, відавочна, адкрыў рэдкую клубневую расліну, падвід роду Фукус (*Fucus*) *Fucus coccineus melitensis*, памылкова названую грыбом (*Fungus*), якая расла на палогай вяршыні скалы. Гэтай агідна пахкай расліне прыпісваліся лекавыя ўласцівасці, і рыцары выкарыстоўвалі яе як кроваспыняючы сродак для ран і лека пры дызентэрыі. Расліна лічылася настолькі каштоўнай, што яе нярэдка дарылі выдатным арыстакратам і наведвальнікам Мальтыйскіх астравоў. Вялікі магістр Мальтыйскага ордэна Мануэль Пінту дэ Фонсэка (англ.: Manuel Pinto de Fonseca) у 1746 годзе забараніў наведванне скалы (парушальнікі караліся трохгадовым зняволеннем на галерах Мальтыйскага ордэна), устанавіў пастаянную варту і нават пабудаваў хісткае збудаванне, па тыпу сённяшней канатнай дарогі (карзіну, падвешаную да вяроўкі), якое злучала скалу з размешчаным у 50 метрах востравам Гоца. Пазней стала ясна, што ўсе гэтыя намаганні былі ні да чаго, бо *Fucus coccineus melitensis* не мае навогул ніякіх лекавых уласцівасцей.

У наш час Грыбная скала з’яўляецца прыродным заказнікам, але прыбрэжная зона адкрыта для купальшчыкаў і нырцоў.


| Мальтыйскі архіпелаг |
| --- |
| 
* Мальта
* Гоца
* Коміна
* Камінота
* Дзелімара
* Філфла
* Святога Паўла
* Манаэль
* Грыбная скала

 |
**Слуцкая беларуская гімназія**, або **Слуцкая народная агульная гімназія Хаўруса настаўнікаў** — сярэдняя навучальная ўстанова ў Слуцку, якая дзейнічала ў 1917—1920 гг.

Утворана ў ліпені 1917 года па ініцыятыве камісара Слуцкага павета пры Часовым урадзе Р. К. Астроўскага, які стаў першым дырэктарам. Утрымлівалася за кошт субсідый Слуцкага павятовага земства і платы за навучанне, атрымлівала грашовыя дапамогі ад урада БНР у 1918 годе, Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта ў Менску ў 1920 годзе.

У розны час у склад педагагічнай рады ўваходзілі: М. Штэрнаў (дырэктар у 1919—1920), П. Я. Жаўрыд, А. Істочнікава, Э. Людвіг, А. Макарава, С. К. Петрашкевіч, П. Сутрыс, М. Травін, М. Ярац і інш. Навучальная праграма гімназіі будавалася на ўзор былых расійскіх гімназій, дадаткова ўведзены беларуская мова як абавязковы прадмет, гісторыя і геаграфія Беларусі (факультатыўныя), якія выкладаліся на беларускай мове.

Асноўны кантынгент навучэнцаў — сялянскія дзеці з навакольных вёсак. Гімназісты з бедных сем’яў вызваляліся ад платы за навучанне. У гімназіі вучыліся С. Бусел, Л. Рыдлеўскі, М. Каберац, А. Яцэвіч (Змагар) і інш.

Пры гімназіі дзейнічала беларуская маладзёжная арганізацыя «Папараць-кветка».

У верасні 1920 гімназія пераўтворана ў савацкую школу 2-й ступені.

Літаратура
----------

* *Ляхоўскі У. В.* Слуцкая беларуская гімназія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 28. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Томаш Падгайскі** (19 снежня 1741 — пасля 1794) — вялікалітоўскі скульптар і разьбяр.

Біяграфія
---------

У 1769 годзе ўступіў у езуіцкі ордэн, адбылося гэта ў Гродне, магчыма, Падгайскі быў адсюль паходжаннем, або з Гарадзенскага павета. На час ўступлення ўжо быў скульптарам (*sculptor statuarius*). У пачатку 1770-х гадоў паслушнік у манастыры пры віленскім касцёле Ігнацыя Лаёлы. Пазней знаходзіўся пры езуіцкай акадэміі. У 1760—1786 гадах перыядычна жыў у Шылуве, дзе працаваў над гіпсавымі скульптурамі для інтэр’ера касцёла.

Магчыма, займаўся скульптурнымі працамі да 1790-х гадоў.

Творчасць
---------

Падгайскі аформіў інтэр’еры некалькіх вядомых касцёлаў. У 1770-я гады працаваў над галоўным алтаром найвелічэйшага храма Вялікага Княства Літоўскага, ковенскага сабора Пятра і Паўла, пазней афармляў іншыя алтары гэтага храма. У 1773 годзе стварыў алтар Маці Божай Снежнай у гродзенскім касцёле езуітаў. У 1770—1780-х гадах, магчыма, займаўся інтэр’ерам касцёла бернардынаў у Цітувенаі. У 1770—1780-я гады шмат часу прысвяціў інтэр’ерам храма нараджэння Панны Марыі ў Шылуве. Праца Падгайскага — галоўны алтар цяльшэйскага сабора, дэманструе ўнікальную для Літвы двухузроўневую кампазіцыю 

Творчасць Падгайскага спалучае элементы барока, ракако і класіцызму. Ляпныя кветкавыя гірлянды, антропныя арнаментальныя фігуркі, выразная пластыка фігур святых, ствараюць пазнавальны стыль скульптара.

Сярод храмаў, упрыгожаных Падгайскім, тры касцёлы пазней атрымалі тытул малых базілік. У двух створаных майстрам алтарах — у гродзенскім езуіцкім касцёле і ў шылуўскім саборы — змешчаны вядомыя ў рэгіёне цудатворныя іконы.

* Галоўны алтар сабора ў КоўнеГалоўны алтар сабора ў Коўне
* Інтэр’ер сабора ў ШылувеІнтэр’ер сабора ў Шылуве
* Галоўны алтар сабора ў ЦяльшэіГалоўны алтар сабора ў Цяльшэі
* Алтар Маці Божай Снежнай езуіцкага касцёла ў ГроднеАлтар Маці Божай Снежнай езуіцкага касцёла ў Гродне

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Valinčiutė, 2003
2. ↑  Kałamajska-Saeed, 2002
3. ↑  LDŽ, 2005

Літаратура
----------

* *Kałamajska-Saeed M.* Cudowny obraz Matki Boskiej Studenckiej z kościoła jezuitów w Grodnie // *Roczniki humanistyczne*. — 2002. — № 4 (50), Zeszyt specjalny. — S. 517—533.
* *Matušakaitė M.* Działalność artystyczna Tomasza Podhayskiego na Litwie // Sztuka ziem wschodnich Rzeczypospolitej XVI—XVIII w. / red. J. Lileyko. — Lublin, 2000.
* Tomas Podhaiskis // *Lietuvos dailininkų žodynas*. — Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas, 2005. — Т. 1: XVI–XVIII a..
* *Valinčiutė Rima* . Naujai Atributuoti Tomo Podgaiskio Kuriniai // *Acta Academiae artium Vilnensis. Istorinė tikrovė ir iliuzija: Lietuvos dvasinės kultūros šaltinių tyrimai*. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos l-kla. 2003. — № 31. — P. 123—133.
**Томас дэ Кейсер (Кейзер)** (нідэрл. Thomas de Keyser; 1596, Амстэрдам, Галандыя — 1667 або 7 чэрвеня 1667, Амстэрдам, Галандыя) — галандскі мастак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся і памёр у Амстэрдаме. Рос у сям’і скульптара Хендрыка дэ Кейсера.

Па дадзеных Нідэрландскага інстытута гісторыі мастацтваў, ён быў вучнем Карнэліса ван дэр Воарта. Знаходзіўся пад уплывам творчасці такіх майстроў, як Рэмбрант і Дзірк Халс. Працаваў у Амстэрдаме. Нараўне з Рэмбрантам, братамі Халс (Дзіркам і Франсам) і Барталамеўсам ван дэр Хелстам, з’яўляецца найбуйнейшым мастаком-партрэтыстам галандскай школы жывапісу.

У 1640-х гадах дэ Кейсер атрымаў вельмі мала заказаў і быў вымушаны шукаць прыбытак у іншым месцы. Ён валодаў базальтавым бізнэсам з 1640 па 1654 год, калі вярнуўся да жывапісу.

З 1662 года да сваёй смерці ў 1667 годзе ён кіраваў будаўніцтвам новай ратушы Амстэрдама, зараз Каралеўскага палаца. У палотнах дэ Кейсера злучаюцца выключная яснасць фарбаў і найтанчэйшае пачуццё колеру мастака з яго энергічнай рыскай і дакладнасцю малявальшчыка. У дадатак да партрэтаў ён таксама маляваў гістарычныя і міфалагічныя карціны.

Рэйксмюсеўм у Амстэрдаме валодае самай вялікай калекцыяй карцін дэ Кейзера. Яго працы можна таксама ўбачыць у Луўры ў Парыжы, у Метрапалітэн-музеі ў Нью-Ёрку, у Эрмітажы ў Санкт-Пецярбургу і ў Нацыянальнай галерэі ў Лондане.

Зноскі
------

1. ↑  Thomas de Keyser // Union List of Artist Names Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. ↑  Thomas de Keyser // British Museum person-institution thesaurus Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18785969'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q34753751'></a>
3. 1 2  Deutsche Biographie — München BSB, Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1202222'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q256507'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1419226'></a>
4. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
*"Апалон Тэнейскі[en]"*, каля 560—550 да н.э. Мюнхенская гліптатэка
**Курас** (стар.-грэч.: κοῦροςκοῦρος) — тып статуі юнака-атлета, звычайна аголенага, характэрны ўзор старажытнагрэчаскай пластыкі перыяду архаікі (каля 650 г. да н.э.  (руск.) (бел. — 500 г. да н.э.).

Курасы ставіліся ў свяцілішчах і на магільнях; яны мелі пераважна мемарыяльнае значэнне, але маглі быць і культавымі вобразамі.

Жаночы аналаг куроса — кора  (руск.) (бел..

Тэрмін
------

*Курас з Параскага Асклепіёна  (грэч.) (бел..* Луўр. Прыклад архаічнай ўсмешкі
Старажытнагрэчаскае слова κοῦρος, (мн. ч. κοῦροι) азначае «юнак». Яно выкарыстоўвалася Гамерам для абазначэння маладых салдат. З V стагоддзя да н.э. яно ўжываецца для абазначэння падлеткаў, безбародых мужчын — але ўжо не дзяцей. (Пар. эфеб).

Сучасныя гісторыкі мастацтва пачалі выкарыстоўваць гэтае слова для вызначэння спецыфічнага тыпу мужчынскага ню пачынаючы з 1890-х гадоў. Як сінонім таксама выкарыстоўваліся тэрміны *«Апалон»* або *«архаічны Апалон»*, паколькі меркавалася, што курасы малявалі ідэалізаванага юнага Апалона. Цяпер гэты выраз лічыцца састарэлым.

Апісанне
--------

Куросы адрозніваюцца строгай франтальнасцю кампазіцыі, сумарнасцю трактоўкі форм чалавечага цела; твары іх ажыўлены г. зв. архаічнай усмешкай.

Яны малявалі маладых людзей, якія стаяць ва франтальнай паставе, з левай нагой, высунутай наперад. Рукі цесна прыціснутыя да цела — да сцёгнаў, прама выцягнутыя ўздоўж тулава, і пальцы сагнутыя (хоць ёсць і некалькі статуй, адна з рук якіх сагнутая ў локці, працягваючы прынашэнне).

Куросы дэманструюць практычна ідэальную сіметрыю ва ўсіх анатамічных частках цела, зведзеных да простых геаметрычных формаў.

Спасылкі
--------

* Курасы на www.mlahanas.de Архівавана 11 верасня 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2007007522 |
**Наталка Харытанюк** (нар. 24 жніўня 1984, Брэст) — беларуская пісьменніца.

Біяграфія
---------

Скончыла факультэт замежных моў БрДУ. У 2007 годзе на філалагічным факультэце БДУ абараніла магістарскую дысертацыю па творчасці Джуліяна Барнза. Выкладае англійскую мову на факультэце міжнародных адносін БДУ. Выхоўвае сына Багдана (2012 г.н.).

Сябра Беларускага ПЭН-Цэнтра. Выйшла з ПЭН-цэнтра ў 2019.

Творчасць
---------

Дэбютавала апавяданнем «Фурманка святога Міколы» (2005) у газеце «Наша Ніва». Друкавалася ў часопісах «Дзеяслоў», «ARCHE» і «Паміж», а таксама ў літаратурных зборніках «Жанчыны выходзяць з-пад кантролю», «Пакахай мяне, калі ласка» і «In vino veritas».

Аўтар кнігі апавяданняў «Трынаццаць гісторый пра мёртвага ката» («Логвінаў», 2010), рамана «Смерць лесбіянкі» («Логвінаў», 2013).

Прэміі
------

* Лаўрэат прэміі «Дэбют» (2010) за кнігу апавяданняў «Трынаццаць гісторый пра мёртвага ката»
* Лонг-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2013 год

Зноскі
------

1. ↑  Філосаф Алесь Анціпенка заявіў пра выхад з Беларускага ПЭН-Цэнтр // nashaniva.by 30 кастрычніка 2019
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зайцава.
**Наталля Андрэеўна Зайцава** (нар. 13 снежня 1954, Ліда Гродзенскай вобласці) — беларускі настаўнік і палітык. Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь.

Біяграфія
---------

Скончыла Смаленскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя К. Маркса, настаўнік англійскай мовы.

Працавала старшай піянерважатай сярэдняй школы № 11 г. Ліды, сакратаром камітэта камсамола Лідскага індустрыяльнага тэхнікума, арганізатарам
пазакласнай і пазашкольнай работы, намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце, дырэктарам сярэдняй школы № 7, дырэктарам сярэдняй школы — гімназіі № 7. Дырэктар дзяржаўнай установы адукацыі «Гімназія № 1 горада Ліды» (1997—2018).

Выбіралася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання. Была членам Камісіі Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі па інфармацыйнай палітыцы і ўзаемадзеянню з грамадскімі аб’яднаннямі.

Узнагароды
----------

Занесена ў Кнігу славы Гродзенскай вобласці. Прызнана лепшым кіраўніком у сферы адукацыі Гродзенскай вобласці за 2006 год. Мае Падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі, знакам «Выдатнік адукацыі БССР».

Ганаровы грамадзянін Лідскага раёна.

Зноскі
------

1. ↑  Зайцева Наталья Андреевна(недаступная спасылка)
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
3. ↑  Почетные граждане Архівавана 9 кастрычніка 2020.
Венера Гальгенбергская
**Венера Гальгенбергская** — «палеалітычная Венера» арыньякскай культуры ўзростам каля 30000 гадоў. Выяўлена ў 1988 г. непадалёк ад г. Штратцынг у Аўстрыі, дзе непадалёк раней была выяўлена Венера Вілендорфская. Вышыня фігуркі складае 7,2 см, маса 10 г. Яна выраблена з зялёнага серпенціну.

Літаратура
----------

* *Das neolithische Fundmaterial von St.Pölten/Galgenleithen.* in: *Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien.* Wien 108.1978, 50ff. ISSN 0373-5656
* *Zur altsteinzeitlichen Besiedlungsgeschichte des Galgenberges von Stratzing/Krems — Rehberg.* in: *Archäologie Österreichs.* Mitteilungen der Österreichischen Gesellschaft für Ur- und Frühgeschichte. Bd 18. Wien 4.1993,1,10 ff. ISSN 1018-1857
* Bednarik, Robert (1989) The Galgenberg figurine from Krems, Austria. *Rock Art Research*. 6. 118-25

Спасылкі
--------

* Venus vom Galgenberg from the Aeiou Encyclopedia.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Хан.
**Хан** (груз. ხან, мрглавані: Ⴞ, нусхуры: ⴞ, мхедрулі: ხ, МФА: [xan]) — трыццыць першая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «6000». Беларускі адпаведнік — літара х ([x]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае x.

* Хан мхедруліХан мхедрулі
* Хан мрглаваніХан мрглавані
* Хан нусхурыХан нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴞ : U+10BE
* ხ : U+10EE

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хан (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Венера з Тан-Тана** — антрапаморфная кварцытавая фігурка даўжынёй 58 мм, выяўленая ў 1999 годзе нямецкай экспедыцыяй у пойме ракі Дра на поўдзень ад мараканскага горада Тан-Тан.

Разам з Венерай з Берэхат-Рама (вядомай з 1981 года) уяўляе сабой найстаражытнейшы (500—300 тыс. гадоў) узор «палеалітычнай Венеры» і, такім чынам, самы ранні вядомы навуцы помнік мастацкай творчасці Трактоўка гэтай знаходкі як выключна антрапаморфнай, тым больш як палеалітычнай Венеры, вельмі праблематычная.

Спосаб вырабу і характар ​​выкарыстання артэфактаў выклікаюць спрэчкі сярод археолагаў. Вельмі грубіянская апрацоўка, абагульненыя формы, адсутнасць асобы наводзіць некаторых навукоўцаў на думку аб тым, што фігурка набыла антрапаморфны аблічча ў выніку натуральных уздзеянняў (выветрыванне, эрозія).

Прыхільнікі тэорыі штучнага паходжання фігуркі паказваюць на сляды (магчыма позняга) пакрыцця охрай, што сведчыць аб тым, што дагістарычны чалавек надаваў ёй сімвалічнае (магчыма, культавае) значэнне.

Гл. таксама
-----------

* Венера з Берэхат Рама
* Вілендорфская Венера
* Дагістарычная Паўночная Афрыка
* Чалавекалеў
* Венера з Холе-Фельс
Смажаная курыца з бульбай і памідорамі
**Кураціна** — мяса курыц, гэты від птушынага мяса з’яўляецца самым распаўсюджаным у свеце.

Мяса курыц змяшчае 2,5-13,1 % тлушчаў, 20,3 — 22,4 % бялкоў. З курэй гатуюць разнастайныя першыя і другія стравы, халодныя і гарачыя закускі; курынае мяса выкарыстоўваюць таксама для прыгатавання розных салатаў. Узрост курэй вызначаецца па колеры скуры і выгляду ножак. У маладой птушкі скура белая, далікатная, на ёй выразна (асабліва пад крылцамі) бачныя прожылкі, ножкі пакрываюць дробныя лускавінкі. У старой курыцы скура грубая, жаўтлявага адцення. Ножкі старой курыцы цвёрдыя, іх пакрывае грубая буйная луска. Узрост пеўняў можна вызначыць па велічыні шпор: у маладых пеўняў (да 6 месяцаў) замест шпор мяккія невялікія грудкі; у дарослых — буйныя закасцянелыя шпоры, якія дасягаюць 2 см і больш. Узрост курэй і пеўняў можна вызначыць таксама па кончыку грудной косткі: у старой птушкі ён нерухомы, амаль не згінаецца, у маладой — эластычны і гнуткі.
**Барыс Тэвелевіч Мацэвіч** (руск.: Мацевич Борис Тевелевич; 25 кастрычніка 1914, Ухвала Крупскі раён — 25 студзеня 2005, Чалябінск) — савецкі журналіст, публіцыст.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі камуністычны інстытут журналістыкі ў 1939 годзе. Да 1941 рэдактар ​​апошніх вестак на Беларускім радыё. На фронце з першых дзён вайны, быў цяжка паранены, знаходзіўся на лячэнні ў адным з ваенных шпіталяў Чалябінскай вобласці. У 1943-45 намеснік дырэктара школы ФЗН ў г. Міньяр. У 1945-49 рэдактар, галоўны рэдактар ​​Чалябінскага радыёкамітэта. У 1949-68 ўласны карэспандэнт газеты «Чалябінскі рабочы» ў Залатавусце. У 1968-70 загадчык аддзела газеты «Вячэрні Чалябінск».

Творы
-----

* «Равеснік стагоддзя»
* «Два ордэны Леніна»
* «Горад слаўных традыцый»

Зноскі
------

Спасылкі
--------

*
Суверэнныя дзяржавы Еўропы
**Суверэнная дзяржава** — дзяржава з вызначанай тэрыторыяй, на якой яна ажыццяўляе ўнутраны і знешні суверэнітэт, нязменнасць насельніцтва, урад, незалежнасць ад іншых дзяржаў і ўплываў, і магчымасць уваходзіць у стасункі з іншымі суверэннымі дзяржавамі. Урад суверэннай дзяржавы ўтрымлівае прававы тытул па ўсёй унутранай маёмасці. Таксама гэтае азначэнне разумее пад сабой дзяржаву, якая не з'яўляецца залежнай або суб’ектам у дачыненні іншай дзяржавы. У абстрактных тэрмінах суверэнная дзяржава не можа існаваць без прызнання іншымі суверэннымі дзяржавамі, непрызнаным дзяржавам часцяком цяжка ажыццяўляць дыпламатычныя адносіны з іншымі суверэннымі дзяржавамі.

Слова «краіна» часцяком у побыце выкарыстоўваецца для абазначэння суверэнных дзяржаў, аднак першапачаткова такія назвы абазначаюць толькі геаграфічны рэгіён, а затым яго значэнне стала распаўсюджвацца на суверэнную дзяржаву, якая кіруе геаграфічным рэгіёнам.

Літаратура
----------

* Chen, Ti-chiang. *The International Law of Recognition, with Special Reference to Practice in Great Britain and the United States*. London, 1951.
* Crawford, James. *The Creation of States in International Law*. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-825402-4, pp. 15–24.
* Lauterpacht, Sir Hersch. *Recognition in International Law*. Cambridge, U.K. 1947.
* Raič, D. *Statehood and the Law of Self-determination*. Martinus Nijhoff Publishers, 2002. ISBN 978-90-411-1890-5. p 29 (with reference to Oppenheim in International Law Vol. 1 1905 p110)

Спасылкі
--------

* Opinions of the Badinter Arbitration Committee at the European Journal of International Law

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 165341840 |
Ландшафт над пячорай.
Крышталі ў пячоры.
**Аптымістычная пячора** (укр.: Оптимістична печера) — гіпсавая пячора, геалагічны помнік прыроды агульнадзяржаўнага значэння ва Украіне. Размешчана паблізу вёскі Караліўка Баршчыўскага раёна Цярнопальскай вобласці.

Характарыстыка
--------------

Пячора адкрыта ў 1966 годзе. Сумарная даўжыня закартаграфаваных хадоў на цяперашні дзень складае каля 257 км; сама пячора займае плошчу каля 2 км², што абумоўлена шматлікасцю і звілістых хадоў. Хады залягаюць на глыбіні каля 20 м. Пячора моцна замыта глінай. Сустракаюцца сталактыты, геліктыты, іншыя нацечныя ўтварэння і крышталі гіпсу.

Гісторыя адкрыцця
-----------------

Прыднястроўскае Падолле, багатае пячорамі, прыцягвала даследчыкаў; у 1965 годзе львоўскія спелеолагі з новастворанага клуба «Цыклоп» праводзілі тапаздымку пячоры «Ветравая» каля вёскі вёскі Караліўка Баршчыўскага раёна Цярнопальскай вобласці, калі мясцовыя хлопчыкі паказалі непадалёк ручай, які сыходзіць пад зямлю. У той раз раскапаць нічога не атрымалася, але вярнуўшыся праз год, 8 мая 1966 года, Аляксей Соляр і Мірон Саўчын праніклі за гліняны  сіфон, які не даў ім прайсці ў папярэднім годзе, і абследавалі каля 400 метраў пячоры. Першапачаткова меркавалася, што яе даўжыня не менш за 3 кіламетраў; далейшае яе даследаванне ператварыла яе ў найбольш доўгую пячору ў Савецкага Саюза. Пячору назвалі аптымістычнай, паколькі скептычна настроеныя калегі празвалі львавян «аптымістамі».

З таго часу было праведзена больш за 260 экспедыцый; у даследаваннях пячоры прымалі ўдзел і спелеолагі з іншых краін: Балгарыі, Польшчы, Расіі і т. д.

Па меры даследаванні пячоры ўзнікала неабходнасць у новых падземных базавых лагерах. На 2008 год іх 15. «Аазіс», адзін з самых далёкіх падземных лагераў, які размяшчаецца на перыметры пячоры, з'яўляецца таксама і самым зручным: прама ў лагеры ёсць рэзервуар з чыстай вадой, калонкай для яе выкачвання, каля 700 літраў ужо запасённой вады, спальныя месцы на паўсотні чалавек і новае кухоннае начынне.

Рэкорды
-------

* Гэта даўжэйшая ў свеце гіпсавая пячора, пятая па працягласці пячора ў свеце .

Зноскі
------

1. ↑  Кадастр пячэр Украіны Архівавана 7 лістапада 2017.
2. ↑  Worlds longest caves. Compiled by: Bob Gulden **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2021. Праверана 9 чэрвеня 2017.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт пячоры Аптымістычная
* Вынаходніцтвы пячоры Аптымістычнай. Сайт ЗУРГС.
**Бры́нейх** (вал.: Bryneich) — брыцкае каралеўства Старажытнай Поўначы на тэрыторыі сучасных графстваў Нартумберленд і Дарэм, якое ўтварылася каля 420 года ў выніку падзелу земляў Коэля Старога. Сталіца знаходзілася ў Дзін Гір (вал.: Din Guaire, суч. Бамбара).

Гісторыя
--------

У 420 годзе, пасля смерці караля Эбрука Коэля Старога, яго ўладанні былі падзелены паміж сынамі: Кенеу атрымаў Эбрук, а Гарбаніяну дастаўся Брынейх. На поўнач ад Брынейха размяшчаўся Годадзін, на захадзе — Стратклайд, а на поўдні — уладанні каралеўства Эбрук.

Брынейху ў саюзе з Гададзінам і Стратклайдам у V—VI стст. даводзілася ваяваць супраць піктаў. У 547 годзе на тэрыторыю Брынейха высадзіліся англы на чале з Ідам. У гэты перыяд каралём Брынейха быў Кінгар, які памёр прыкладна ў 550-х гадах. Яго змяніў Моркант I. У 559 годзе Іда і Іфі Дэйрскі памерлі: магчыма, адбылася бітва, таму што вядома, што мясцовыя брыты аказвалі ўпартае супраціўленне захопнікам-англам. Праз некалькі гадоў Дзін Гір быў захоплены берніцыйцамі караля Глапы, а пры яго браце Аду англам удалося цалкам захапіць Брынейх, кіраўнік якога, Моркант I, бег на поўнач у Годадзін, дзе неўзабаве стаў каралём.

Кіраўнікі
---------

* Гарбаніян (420—460)
* Дыўнуал (460—510)
* Бран (510—)
* Кінгар (510—)
* Моркант I (да 547 года)

Літаратура
----------

* Беда Вялебны. Царкоўная гісторыя народа англаў.
* Jackson, Kenneth H. (1953). *Language and History in Early Britain*. Edinburgh University Press.
* Jackson, Kenneth H. (1969). *The Gododdin: The Oldest Scottish poem*. Edinburgh: Edinburgh University Press.
* Koch, John T. (1997). *The Gododdin of Aneurin: Text and context from Dark-Age North Britain*. Cardiff: University of Wales Press. ISBN 0-7083-1374-4
* Rollason, David W. (2003). *Northumbria, 500—1100: Creation and Destruction of a Kingdom*. Cambridge. ISBN 0521813352.
* Alcock, Leslie, *Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550—850.* Society of Antiquaries of Scotland, Edinburgh, 2003. ISBN 0-903903-24-5
* Alcock, Leslie, *Arthur’s Britain: History and Archaeology, AD 367—634.* Penguin, London, 1989. ISBN 0-14-139069-7
* Higham, N.J. *The Kingdom of Northumbria AD 350—1100.* Sutton, Stroud, 1993. ISBN 0-86299-730-5
* Lowe, Chris, *The Making of Scotland: Angels, Fools and Tyrants: Britons and Angles in Southern Scotland.* Canongate, Edinburgh, 1999. ISBN 978-0862418755
* Morris, John, *The Age of Arthur.* Weidenfeld & Nicolson, London, 1973. ISBN 0-297-17601-3
* Ziegler, Michelle. «The Politics of Exile in Early Northumbria.» *The Heroic Age* 2 (1999). Online.

Спасылкі
--------

* Брынейх Архівавана 11 лютага 2012.
**Барыс і Глеб** — бронзавы абразок сяр. XII ст. знойдзены ў Копысі. Захоўваецца ў Вучэбнай лабараторыі музейнай справы гістарычнага факультэта БДУ.

Апісанне
--------

Барыс і Глеб адлюстраваны ў поўны рост. У Барыса невялікія вусы, курчавыя падстрыжаныя валасы. У Глеба курчавыя локаны раскінуты па плячах. У правай руцэ Барыс і Глеб трымаюць перад грудзямі чатырохканечныя крыжы, у левай — мячы ў ножнах. Фігуры зграбныя. На галовах высокія шапкі, князі апрануты ў кафтаны, на нагах мяккія, без абцасаў боты. У гэтым абразку добра выяўлена засваенне кіеўскіх і візантыйскіх традыцый мясцовымі майстрамі.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.