recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Філіп (II) Малады** (фр.: Philippe de France; 29 жніўня 1116 — 13 кастрычніка 1131, Парыж, Францыя) — кароль Францыі, кіраваў у 1129 — 1131 гадах. Прадстаўнік дынастыі Капетынгаў. Старэйшы сын караля Людовіка VI Талстога і Адэлаіды Савойскай, дачкі графа Гумберта II Савойскага і Гізелы Бургундскай.

Біяграфія
---------

Філіп быў любімым сынам свайго бацькі, таму Людовік VI Тоўсты каранаваў яго 14 красавіка 1129 года, тым самым зрабіўшы сваім суправіцелем. Аднак малады кароль нядоўга цешыў Людовіка, адмовіўшыся надаваць яму ўвагу і прытрымлівацца высокіх стандартаў, якіх прытрымліваўся сам Людовік. Ён стаў непаслухмяным, адпрэчваў парады і перасцярогі свайго бацькі. Сярэдневяковы пісьменнік Вальтэр Мап пісаў, што Філіп «адхіліўся ад шляхоў паводзін свайго бацькі, у сваім напышлівым гонары і ўладнай ганарыстасці зрабіў сябе цяжарам для ўсіх.»

Кароткі перыяд кіравання Філіпа скончыўся 13 кастрычніка 1131 года, праз два гады пасля яго ўкаранавання. Праязджаючы з групай таварышаў уздоўж Сены, у частцы парыжскага рынку пад назвай Грэвэ, конь маладога караля спатыкнуўся аб чорную свінню, якая выскачыла з экскрыментаў, зваленых на прычале ў кучу. Конь паваліўся наперад, выкінуўшы маладога караля з сядла праз галаву. Гэта падзенне «так жудасна раздрабніла яго канечнасці, што ён памёр праз суткі пасля таго», не прыходзячы ў прытомнасць. Філіп прабыў у ролі спадчынніка ўсяго два з паловай гады і быў пахаваны ў базіліцы Сен-Дэні. Жанаты ён не быў і дзяцей не пакінуў.

Спадчыннікам Філіпа стаў яго малодшы брат з больш рахманымі манерамі, Луі Малодшы (пазней вядомы як Людовік VII Малады), каранаваны сваім бацькам 25 кастрычніка 1131 года, усяго праз дванаццаць дзён пасля смерці старэйшага брата. 1 жніўня 1137 года пасля смерці бацькі Луі Малодшы стаў адзінаўладным каралём Францыі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* KINGS OF FRANCE 987-1328 (англ.).  Foundation for Medieval Genealogy. Праверана 21 лістапада 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | SUDOC: 188237682 · VIAF: 86144648400154109466 |
**Саксонскі палац** (польск.: Pałac Saski) — знішчаны палац у стылі класіцызму, які знаходзіўся ў Варшаве паміж Саксонскім садам і плошчай Юзафа Пілсудскага. 

Палац быў разбураны гітлераўскімі войскамі пасля паразы Варшаўскага паўстання 1944 года і да цяперашняга часу не адноўлены. Ад яго засталіся толькі тры аркады, пад якімі знаходзіцца Магіла Невядомага Салдата.

Гісторыя
--------

Саксонскі палац у XVII стагоддзі
Саксонскі палац каля 1890 года
Саксонскі палац каля 1930 года
Разваліны Саксонскага палаца ў 1945 годзе
Пасля 1661 года вялікі падскарбі каронны Ян Анджэй Морштын пабудаваў палац у стылі барока з чатырма вежамі па вуглах. У 1713 годзе палац быў набыты каралём Аўгустам Моцным, які пачаткаў перабудову будынка. Працы пад кіраўніцтвам архітэктараў Карла Фрыдрыха Пёпельмана (ням.: Karl Friedrich Pöppelmann) і Даніэля Раўха (ням.: Daniel Rauch) доўжыліся да 1748 года, але ўжо ў 1724 годзе палац стаў каралеўскай рэзідэнцыяй.

З заходняга боку палаца кароль Аўгуст Моцны заснаваў напачатку XVIII стагоддзя Саксонскі сад (польск.: Ogród Saski) — рэгулярны парк, у які з мая 1727 года быў адкрыты доступ усім жыхарам Варшавы. Пасля смерці караля Аўгуста III у 1763 годзе палац страціў статус рэзідэнцыі і паступова прыходзіў да заняпаду. З усходняга боку палаца ў 1791 годзе была створана Саксонская плошча, цяперашняя плошча Маршала Юзафа Пілсудскага.

У 1837 годзе архітэктар Адам Ідзкоўскі па замове варшаўскага камерсанта Івана Скварцова распрацаваў праект перабудовы палаца. Замест разбуранай сярэдняй часткі будынка архітэктар пабудаваў у 1839–1842 гадах каланаду на адзінаццаці аркадах. Фасады палаца былі перабудаваны ў стылі класіцызму. У 1862-1915 гадах у палацы размяшчалася камандаванне III-й Варшаўскай ваеннай акругі.

У 1923 годзе перад каланадай быў усталяваны помнік князю Юзафу Панятоўскаму працы дацкага скульптара Бертэля Торвальдсена, прывезены польскімі войскамі з гомельскага палаца Паскевіча. У 1925 годзе пад аркадамі каланады была створана магіла Невядомага Салдата. Да 1939 года ў палацы знаходзіўся генеральны штаб Войска Польскага.

Пасля Другой сусветнай вайны разваліны палаца былі знесены, астатнія падмуркі былі засыпаны зямлёй і засеяныя травой. Магіла Невядомага Салдата была адноўлена. У 2006 годзе распачаты даследаванні на прадмет магчымасці адбудовы палаца. Былі адкапаны падмуркі, абвешчаны конкурс на праект аднаўлення пабудовы.

Гл. таксама
-----------

* Ян Зыгмунт Дэйбель

Бібліяграфія
------------

* M. M. Drozdowski, A. Zahorski *"Historia Warszawy"*, PWN, Warszawa, 1975.

Спасылкі
--------

* Фатаграфіі да 1939 года

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2010001861 · VIAF: 268144782715517235161 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каліна (значэнні).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Белявец.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лукашэвіч.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Капелян.
**Клаўдзія Канстанцінаўна Каліна** (дзявочае **Белявец**, у замужжы **Лукашэвіч**, **Капелян**; 1 лістапада 1925, вёска Блювінічы, Брэсцкі раён, Брэсцкая вобласць — 25 чэрвеня 1994) — беларуская пісьменніца.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям'і настаўніка. Скончыла Брэсцкае музычнае вучылішча (1953). Працавала настаўніцай спеваў у школах Брэста, Кобрына, Віцебска, а ў 1960—1977 гг. — Мінска.

Першыя апавяданні і казкі пачала друкаваць у дзіцячых часопісах у 1962 г. Аўтар аповесцей, апавяданняў і казак для дзяцей «Хлопчык-пакідайчык» (1969), «Забароненая песня» (1972), «Каляровыя месяцы» (1975), «Маці і сын» (1977), «Світанак» (1983), «Бабуля Насця, дзед Адам, Петрык і каза Рагуля» (1985), «Крылаты конь» (1989).

Зноскі
------

1. ↑  Свабодны электронны каталог бібліятэк Беларусі
2. ↑  Брэсцкая раённая бібліятэчная сетка

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
**Санорыка**, **санорная тэхніка** (лац.: sonorus — звонкі, гучны) — тэхніка музычнай кампазіцыі, якая аперуе тэмбрагучаннямі, адпаведна з іх спецыфічнымі іманентнымі заканамернасцямі. У санорнай кампазіцыі кампазітар трактуе групу гукаў не ў сэнсе акорда, а як адзіны каларыстычны і/або экспрэсіўны (у шэрагу выпадкаў — кластарны) комплекс, званы санорам. Блізкія па значэнні паняцці, якія прымяняюцца ў іншых навуковых традыцыях: sonorystyka (Ю. Хаміньскі), музыка тэмбраў (Ц. Кагоўтэк), статыстычная кампазіцыя (К. Штокгаўзен), Klangmusik (Р. Фікер, Р. Траймер), Klangfarbenfeldtechnik (Э. Салменхаара), cluster technique (Г. Каўэл).

Літаратура
----------

* *Сергіенка Р. І.* Санорыка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 158. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кузьміна.
**Клаўдзія Аляксееўна Кузьміна** (руск.: Клавдия Алексеевна Кузьмина; 1923, Тбілісі — 1 ліпеня 2008) — савецкі і расійскі медык. Доктар медыцынскіх навук, прафесар (1971), у 1972—1989 гадах загадчыца кафедры ў Саратаўскім медыцынскім інстытуце (цяпер універсітэт). Аўтар кнігі «Лячэнне пчаліным мёдам і ядам».

Біяграфія
---------

Скончыла з адзнакай лячэбны факультэт Саратаўскага медыцынскага інстытута, дзе вучылася ў 1943—1948 гадах. Скончыла аспірантуру там жа. У 1952 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю, а ў 1970 годзе абараніла доктарскую дысертацыю.
Аўтар 170 друкаваных прац, 9 манаграфій.

Узнагароды
----------

Узнагароджана ордэнам «Знак пашаны» і медалём «За доблесную працу».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 305069573 |
**Санта-Дамінга** (ісп.: Cantón de Santo Domingo) — кантон №3 у правінцыі Эрэдзія ў Коста-Рыцы. Адміністрацыйны цэнтр — горад Санта-Дамінга. Плошча кантона — 24,84 км². Насельніцтва паводле перапісу 2011 г. складае 40 072 чал.

Кантон мяжуе: на поўначы — з кантонамі Сан-Пабла і Сан-Ісідра, на захадзе — з Эрэдзія, на поўдні і ўсходзе — з правінцыяй Сан-Хасэ.

Кантон Санта-Дамінга падзяляецца на 8 дыстрыктаў (раёнаў):

Дыстрыкты кантона Санта-Дамінга
* Пара
* Паракіта
* Сан-Вісентэ
* Сан-Мігель
* Санта-Дамінга
* Санта-Роса
* Санта-Тамас
* Турэс

Кантон Санта-Дамінга быў створаны 28 кастрычніка 1856 года.

Зноскі
------

1. ↑  Вынікі перапісу насельніцтва (2011)

Спасылкі
--------

Афіцыйны сайт кантона Санта-Дамінга
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мартынаў.
**Ігар Феліксавіч Мартынаў** (нар. 26 снежня 1965, Віцебск) — беларускі ваенны і палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. З’яўляецца членам грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз афіцэраў» і рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Белая Русь».

Біяграфія
---------

Скончыў Алма-Ацінскае вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча імя Маршала Савецкага Саюза І. С. Конева, камандна-штабны факультэт Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь.

Праходзіў ваенную службу на пасадах камандзіра разведвальнага ўзвода, разведвальнай роты, начальніка штаба — намесніка камандзіра асобнага разведвальнага батальёна, камандзіра асобнага разведвальнага батальёна, начальніка аддзела Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, ваеннага камісара Віцебскай вобласці.

З’яўляўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь шостага і сёмага склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам «За службу Радзіме» III ступені, 15 медалямі СССР і Рэспублікі Беларусь, у тым ліку медалём «За бездакорную службу» II і III ступені, Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Мартынаў Ігар Феліксавіч Архівавана 19 верасня 2020.
Афіцыйны тэкст Біля аб правах
**Чацвёртая папраўка** да Канстытуцыі ЗША з'яўляецца часткай Білю аб правах. Ратыфікавана ўсімі штатамі 15 снежня 1795 г. разам з яшчэ дзевяццю папраўкамі ў асноўны закон Злучаных Штатаў. Гэта папраўка абараняе асобу чалавека і яго маемасць ад несправядлівых судовых рашэнняў.

Тэкст папраўкі
--------------

Права народа на гарантыі недатыкальнасці асобы, жылля, дакументаў і маёмасці ад беспадстаўных вобыскаў і канфіскацый не павінна парушацца, і ніякія распарадженні такога роду не павінны выдавацца, інакш як пры дастатковых да таго заснаваннях, пацверджаных прысягай або заявай, і з падрабязным апісаннем месца, падлеглага вобыску, і асоб, падлеглых арышту ці прадметаў, падлеглых канфіскацыі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | The right of the people to be secure in their persons, houses, papers, and effects, against unreasonable searches and seizures, shall not be violated, and no warrants shall issue, but upon probable cause, supported by oath or affirmation, and particularly describing the place to be searched, and the persons or things to be seized. | » |

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Папраўкі да Канстытуцыі ЗША
* А. Берастоўскі і інш. Гісторыя ЗША ў дакументах: Пераклады на беларускую Мн. 2014
* Андрэй Берастоўскі. Гісторыя ЗША ў апавяданнях і дакументах. Мінск: выдавец А.М. Вараксін, 2019 - 176 с. ISBN 978-985-7220-59-5

| ⛭Папраўкі да Канстытуцыі ЗША |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Біль аб правах | 
* 1-я (1791)
* 2-я (1791)
* 3-я (1791)
* 4-я (1791)
* 5-я (1791)
* 6-я (1791)
* 7-я (1791)
* 8-я (1791)
* 9-я (1791)
* 10-я (1791)

 |
| 
* 11-я (1795)
* 12-я (1804)
* 13-я (1865)
* 14-я (1868)
* 15-я (1870)
* 16-я (1913)
* 17-я (1913)
* 18-я (1919)
* 19-я (1920)
* 20-я (1933)
* 21-я (1933)
* 22-я (1951)
* 23-я (1961)
* 24-я (1964)
* 25-я (1967)
* 26-я (1971)
* 27-я (1992)

 |

 |
**Каўказскія Мінеральныя Воды** — група курортаў у Стаўрапольскім краі (Расія) — Есентукі, Жалезнаводск, Кіславодск, Пяцігорск, Мінеральныя Воды.

Размешчаны ў межах Стаўрапольскага ўзвышша і паўночных схілаў Вялікага Каўказа. Звыш 130 мінеральных крыніц і вялікія запасы глею (Тамбуканскае возера). Каўказскія Мінеральныя Воды — адзін з найстарэйшых (з 1803) курортных раёнаў Расіі. У горадзе Мінеральныя Воды размешчаны буйны міжнародны аэрапорт.

Афіцыйная гісторыя Каўказскіх Мінеральных вод бярэ пачатак з 24 красавіка 1803 года, калі быў падпісаны Рэскрыпт Аляксандра I «Аб прызнанні дзяржаўнага значэння Каўказскіх Мінеральных Вод і неабходнасці іх уладкавання».


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
**Чачэнгсау** (тайск.: ฉะเชิงเทรา) — правінцыя ў паўночна-ўсходняй частцы Тайланда, за 82 км ад Бангкока. Насельніцтва — 700 902 чалавекі (2015). Адміністрацыйны цэнтр — горад Чачэнгсау.

На гербе правінцыі намаляваны будынак храма Сатханварарамваравіхан. Заходняя частка правінцыі размяшчаецца ў даліне ракі Банг Паконг, воды якой выкарыстоўваюцца ў ірыгацыйных мэтах. Усходнюю тэрыторыю пакрываюць узгоркі. На паўднёвым захадзе правінцыя мае выхад да Сіямскага заліва. Клімат трапічны, мусонны. У 2009 годзе налічвалася 124 дажджлівыя дні з ападкамі 1177,3 мм. У тым жа годзе была самая высокая тэмпература 36,4 °C, нізкая склала 15,8 °C.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑  ทำเนียบท้องที่ พุทธศักราช 2546 เล่ม 1 — กระทรวงมหาดไทย, 2003. — С. 62.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23793867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q640365'></a>
**Чачалёўскае возера** — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці. 
Знаходзіцца ў басейне ракі Дзісна, за 3,5 км на паўднёвым усходзе ад горада Глыбокае, каля вёскі Чачалі.

Плошча паверхні возера 0,53 км². Найбольшая глыбіня 3,3 м, сярэдняя 2,2 м. Даўжыня 1,14 км. Найбольшая шырыня 0,61 км. Даўжыня берагавой лініі 3,3 км. Аб'ём вады 1,19 млн. куб. м. Плошча вадазбору 64,5 км².

Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны разараныя, на поўначы і паўночным усходзе вышынёй 5–8 м, пясчаныя, парослыя хмызняком, месцамі забалочаныя. Літаральная зона займае каля 31 % плошчы возера. Дно выслана гліністым ілам і крэменязёмістым сапрапелем.  

Возера эўтрофнае, праточнае. Праз возера цячэ рака Аржаніца, на поўначы ўпадае ручай з возера Белае. Зарастае да глыбіні 2,3 м на адлегласці 100—125 м ад берага.

У Чачалёўскім возеры водзяцца шчупак, акунь, плотка, карась, язь, лінь, краснапёрка і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 2007
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 5. — 583 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 27. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2012. — 3 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Чачалёўскае возера Архівавана 15 сакавіка 2013.
**Санта-Дамінга** (ісп.: Santo Domingo) – горад у Коста-Рыцы, адміністрацыйны цэнтр кантона Санта-Дамінга і аднайменнага дыстрыкта.

Геаграфія
---------

Горад размешчаны ў даліне ракі Вірылья, на вышыні 1170 метраў над узроўнем мора ў галоўнай тэктанічнай дэпрэсіі Цэнтральнай Кардыльеры. Знаходзіцца ў 7,5 км ад сталіцы краіны – горада Сан-Хасэ – і ўваходзіць у склад сталічнай агламерацыі. Насельніцтва дыстрыкта Санта-Дамінга паводле перапісу 2011 года складае 4 730 чалавек.

Гісторыя
--------

Базіліка Санта-Дамінга-дэ-ГусманБазіліка Санта-Дамінга-дэ-Гусман
У 1816 годзе, у дакуменце аб продажы зямлі, Санта-Дамінга згадваецца ў першы раз. У 1829 годзе тут ужо дзейнічала капліца Святога Дамінга. У 1838–1844 гадах будуецца царква Расарыё. 28 кастрычніка 1856 года быў асвечаны новы прыход у імя Святога Дамінга дэ Гусмана. У 1880 годзе закладзены будынак школы. 1 жніўня 1902 года паселішчу быў прысвоены статус горада.

Горад адметны сваёй архітэктурай. Большасць будынкаў гістарычнага цэнтра было ўзведзена ў перыяд 1860-1930 гг. падчас росквіту гандлю кавай, якая вырошчвалася тут у вялікай колькасці.

У горадзе штогод у дзень Святога Дамінга ладзіцца карнавал "Alborada".

Зноскі
------

1. ↑  Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según provincia, cantón, distrito y sexo — Instituto Nacional de Estadística y Censos. Праверана 11 студзеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3152854'></a>
2. ↑  Вынікі перапісу насельніцтва (2011)
3. ↑  Гісторыя горада Санта-Дамінга на сайце кантона Архівавана 30 мая 2014.

Спасылкі
--------

Афіцыйны сайт кантона Санта-Дамінга
**Каўказская аўчарка** — парода сабак, раёнам паходжання якіх з’яўляецца Каўказ. З’яўляецца адной з самых старажытных парод, існуе ўжо больш за дзве тысячы гадоў.

Апісанне
--------

Сабака вышэй сярэдняга росту. У карку рост дасягае 75 см. Вага дарослага самца складае 45-70 кг. Адна з найбуйнейшых парод сабак. Поўсць у каўказскіх аўчарак дастаткова густая, сабакі лёгка пераносяць моцныя маразы і выглядаюць яшчэ больш масіўнымі за кошт густога падшэрстка, асабліва ў зімовы перыяд. Па даўжыні поўсці вылучаюць тры тыпы каўказскіх аўчарак — кароткашэрсныя, прамежкавыя і даўгашэрсныя. Першы тып з’яўляецца найменш распаўсюджаным, самы папулярны — трэці. Афарбоўка воўча-шэрая, бурая, палевая, з маскай і без яе, рудая і стракатая.

Зноскі
------

1. ↑  CAUCASIAN SHEPHERD DOG(нявызн.)(недаступная спасылка).  FÉDÉRATION CYNOLOGIQUE INTERNATIONALE (AISBL) (2 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 26 красавіка 2012. Праверана 20 лютага 2012. (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph318947 |
**Малая вячэрніца** (*Nyctalus leisleri*) — млекакормячае сямейства гладканосых (звычайных) лятучых мышэй.

Даўжыня цела да 68 мм, перадплечча да 46 мм. Адносна доўгая, густая поўсць спіны карычнева-рыжая, з прыкметным бляскам. Ніз валос цямнейшы за канцы. Брушка больш светлае, чым спіна. Вушы, губы і лятальная перапонка чорна-бурыя. Валасяное покрыва перапонак і вушэй дасягае найбольшага развіцця ў параўнанні з другімі відамі вячэрніц. Кароткія акруглыя вушы — тоўстыя і грубыя. Казялок няправільнай булавападобнай формы. Крылы вузкія і доўгія. Эпіблема вялікая з добра выяўленай касцявой перагародкай.

Пашырана ў паласе шыракалістых лясоў Еўропы ад Ірландыі, Вялікабрытаніі і Швейцарыі да Сярэдняга Паволжа і Усходняга Каўказа. Паўднёвая мяжа арэала цягнецца ад Швейцарыі праз Румынію, Крым і Заходняе Закаўказзе. Паўночная мяжа ва Усходняй Еўропе праходзіць па лініі Себеж — Яраслаўль — Кузнецк Саратаўскай вобласці. На Беларусі рэдкі пералётны від. Месцы пражывання: мяшаныя лесанасаджэнні з дуплістымі дрэвамі. Трапляецца паасобку і невялікімі калоніямі ў 20-30 асобін.

У летніх сховішчах (дуплы дрэў) з'яўляецца ў пачатку траўня. На паляванне вылятае пасля заходу сонца. Спачатку ляціць на вадапой да сажалкі або рэчкі. Корміцца лускакрылымі і цвердакрылымі, якіх ловіць на ўзлесках, над прагалкамі, у рэдкіх парках. Сярэдзіну ночы праводзіць у сховішчы і зноў вылятае на паляванне на світанку. У пачатку лета самкі, якія размнажаюцца, жывуць невялікімі калоніямі ў дуплах. У чэрвені прыносяць 1-2 дзіцянят. У канцы ліпеня — пачатку жніўня вывадкавыя калоніі распадаюцца, тэрыторыю Беларусі пакідаюць да канца жніўня. На зімоўцы знойдзены ў Цэнтральнай Еўропе, дзе зімуюць у дуплах старых дрэў і на вышках будынкаў.

Від уключаны ў Чырвоны спіс МСАП (LR/nt, ver. 2.3, 1994).

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | CMS · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7533384-3 |
**Клаўдзія Фёдараўна Каліто́ўская** (12 жніўня 1911, в. Уселюб, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць — 4 сакавіка 2002) — беларуская артыстка балета. Заслужаная дзяячка культуры Беларусі (1967).

Біяграфія
---------

Клаўдзія Фёдараўна Калітоўская нарадзілася ў 1911 годзе ў мястэчку Уселюб Наваградскага павета, дзе яе бацька Фёдар Марцінавіч Калітоўскі працаваў лясным кандуктарам графа О’Рурка. Бацьку праз год перавялі ў Мінск, дзе і прайшлі дзіцячыя гады Клаўдзіі. 
У 1930 годзе скончыла харэаграфічнае аддзяленне Беларускага музычнага тэхнікума, у 1933 годзе — Беларускую студыю оперы і балета. Першай балетнай пастаноўкай, у якой Калітоўскай давялося паўдзельнічаць, стаў балет Р. Гліэра «Чырвоны мак», пастаўлены ў 1933 годзе Л. Крамарэўскім, дырыжыраваў Георгій Пятроў. Праз год гледачы змаглі ўбачыць яе ў балеце «Капелія», а ў 1936 годзе — «Канёк-Гарбунок» Ц. Пуні.

У 1933—1937 і 1945—1951 гадах — артыстка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі.

У 1937 годзе разам з мужам Г. Пятровым уехала ў Алма-Ату, дзе нядаўна быў створаны Дзяржаўны аб’яднаны тэатр казахскай і рускай оперы і стваралася балетная трупа.

У 1945 годзе Георгій Пятроў і Клаўдзія Калітоўская атрымалі запрашэнне вярнуцца на працу ў Мінск. Танцавала ў балетах «Арлекінада», «Раймонда», «Дон Кіхот», «Князь-возера», «Доктар Айбаліт», «Канёк-Гарбунок», «Лебядзінае возера» і іншых. 

У 1951 годзе Клаўдзія Фёдараўна Калітоўская пакінула балетную сцэну. У 1951—1975 гадах — дырэктар Беларускага харэаграфічнага вучылішча.

Зноскі
------

1. ↑  Клаўдзія Фёдараўна Калітоўская **(нявызн.)**. *Беларусь у асобах і падзеях*. Праверана 13 сакавіка 2022.
2. 1 2 3 4 5  Артыстка балета з Уселюба

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Клаўдзія Фёдараўна Калітоўская // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мажаеў.
**Рыго́р Іва́навіч Мажа́еў** — першы дырэктар Мінскага гадзіннікавага завода.

Біяграфія
---------

1 снежня 1953 года Рыгор Іванавіч Мажаеў узначаліў дырэкцыю будуючагася Мінскага гадзіннікавага завода. Пачатак стварэнню гадзіннай прамысловасці ў Беларусі быў пакладзены Пастановамі Савета Міністраў СССР і Савета Міністраў БССР № 1134 ад 22 верасня 1953 года. Будаўніцтва завода ў Мінску меркавалася ажыццявіць у перыяд з 1954 па 1960 год.

Біяграфія першага дырэктара Мінскага гадзіннікавага завода тыповая для многіх кіраўнікоў таго перыяду. Нарадзіўся ў сям’і селяніна-бедняка. У 1936 годзе скончыў Маскоўскі авіяцыйны інстытут. Удзельнік партызанскага руху ў Беларусі, быў першым сакратаром Брэсцкага падпольнага гаркама КП(б)Беларусі. З 1947 па 1953 год працаваў намеснікам міністра харчовай прамысловасці БССР.

Працаваў на пасадзе дырэктара МГЗ да выхаду на пенсію ў 1963 годзе.

Узнагароды
----------

За ўдзел у партызанскім руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны і дасягненні ў працы ўзнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі, Працоўнага Чырвонага Сцяга і медалямі.
**Рыгор Аляксандравіч Худалееў** (22 лютага 1902, вёска Ізабеліна, Кіраўскі раён, Магілёўская вобласць — 4 ліпеня 1964, Мінск) — Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, працаваў у Лешчынскім сельсавеце. У Чырвонай Арміі з 1924 года. Вайсковую службу пачаў радавым артылерыйскага палка ў Віцебску. У 1930 годзе скончыў Аб’яднаную Беларускую ваенную школу. Удзельнічаў у вызваленні Заходняй Беларусі.

У Вялікую Айчынную вайну — на фронце з 1941 года. Начальнік штаба 462-га артылерыйскага палка. Удзельнік абарончых баёў у раёнах Нясвіжа, Слуцка, Крычава, Клімавічаў, на Беразіне, Друці, Маскоўскай бітвы, вызвалення Беларусі, Літвы, Латвіі, Польшчы.

Вызначыўся ў Віцебска-Аршанскай аперацыі 1944 года. Пад яго камандаваннем артылерысты 306-й стралковай дывізіі ўдзельнічалі ў прарыве абароны ворага на тэрыторыі Сіроцінскага раёна. 24 чэрвеня 1944 года фарсіравалі Заходнюю Дзвіну ў раёне вёскі Шарыпіна, вызвалялі Бешанковічы, Лепель, Докшыцы.

За паспяховыя баявыя дзеянні пры ажыццяўленні аперацыі, асабістую мужнасць у баях палкоўніку Р. А. Худалееву Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 ліпеня 1944 года прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

У 1947 годзе скончыў ваенную акадэмію. Працягваў службу ў радах Савецкай Арміі да 1955 года, дзе займаў высокія камандныя пасады. Памёр 4 ліпеня 1964 года Пахаваны на Усходніх могілках у Мінску.

Памяць
------

Імя Героя ў 1964 годзе прысвоена школе ў вёсцы (сучасны аграгарадок) Паўлавічы Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Сайт ДУА «Паўлавіцкая сярэдняя школа імя Р. А. Худалеева» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2014. Праверана 26 сакавіка 2016.

Літаратура
----------

* Худалееў Рыгор Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 74. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0279-2.

Спасылкі
--------

* Рыгор Аляксандравіч Худалееў на сайце «Героі краіны»
* Сайт ДУА «Паўлавіцкая сярэдняя школа імя Р. А. Худалеева» Архівавана 19 жніўня 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 136068 |
**Вячэ́ра** — возера ў Любанскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, за 12 км на паўднёвы ўсход ад горада Любань, каля вёскі Азярное, у басейне ракі Арэса.

Возера мае няправільную, авальную форму, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Плошча возера 3,24 км², даўжыня 2,75 км, найбольшая шырыня 1,55 км. Даўжыня берагавой лініі 7,45 км. Аб’ём вады 3,51 млн м³. Возера мелкаводнае, найбольшая глыбіня 2,5 м.

Катлавіна возера плоская, рэшткавага тыпу. Дно плоскае, выслана сапрапелем, уздоўж усходняга берага пясчанае. Сярэдняя магутнасць сапрапелевых адкладаў 2,5 м, найбольшая 3,7 м. Берагі нізкія, тарфяністыя, на ўсходзе пясчаныя. Мінералізацыя вады 106—108 мг/дм³, празрыстасць 1,6 м. Шырыня паласы надводнай расліннасці ад 25 да 40 м. Біямаса фітапланктону 12,02 г/м³, зоапланктону 1,51 г/м³, зоабентасу 9,58 г/м³.

Возера выкарыстоўваецца ў якасці водапрыёмніка меліярацыйных сістэм. Вядзецца здабыча сапрапелю, агульныя запасы якога складаюць 7,5 млн м³, у тым ліку: карбанатнага тыпу — 4 млн м³, змешанага тыпу — 3,5 млн м³.

Возера слабапраточнае, злучана з Чабускім каналам. У выніку меліярацыйных работ возера абмялела і штучна папаўняецца праз магістральны канал з ракі Арэса.

У возеры водзяцца карась, лінь, карп, джгір і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). — С. 405.
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2009. — С. 8, 50. — 60 с. — 20 000 экз. — ISBN 978-985-508-174-7. (руск.)
* Республика Беларусь. Минская область. Любанский район: карта. Любань: план / Ред. С.Н. Саратова. — Минск: РУП «Белкартография», 2012. — 3 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Водныя рэсурсы Любанскага раёна
* Морфометрические параметры озёр Минской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» Архівавана 6 сакавіка 2016. (руск.)
**Хамгён-Пукто** (кар. 함경북도, 咸鏡北道) — правінцыя ў КНДР з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Чхонджын. На поўначы правінцыі вылучаны адмысловы гісторыка-культурны рэгіён Юкчын («шасціграддзе»), які граў некалі важную абарончую ролю. Практычна ўсё насельніцтва-этнічныя карэйцы. Пераважае хамгёнскі дыялект, таксама вылучаецца асаблівы юкчынскі дыялект, больш блізкі да пхеньянскага. Дадзеная правінцыя з’яўляецца гістарычнай радзімай большасці карэйцаў СНД (карё-сарам). Найбольшая колькасць перасяленцаў да 1895 года прыбыло з рэгіёну Юкчын, затым з паветаў Кільджу і Менчхон.

Геаграфія
---------

Правінцыя мяжуе з Кітаем, правінцыямі Хамген-Намдо на паўднёвым захадзе і Янгандо на захадзе. З усходу абмываецца Японскім морам. Уздоўж берага мора праходзіць Паўночна-карэйскае цячэнне, таму клімат Хамгена даволі суровы для такой паўднёвай шыраты. Вялікі ўплыў на яго аказваюць мусоны. Суровы клімат і гарысты рэльеф робяць рысасеянне практычна немагчымым. На поўначы натуральнай мяжой з КНР і РФ служыць рака Туманная. У 1993 годзе ад правінцыі аддзяліўся горад Расон, які стаў горадам прамога падпарадкавання. На тэрыторыі правінцыі, усяго ў 189 кіламетрах ад мяжы з Расіяй, знаходзіцца паўночнакарэйскі ядзерны палігон Пунгеры.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Хамген-Пукто падзелена на 3 гарады (*сі*) і 12 паветаў (*кун*).

### Гарады

* Чхонджын (청진시, 淸津市)
* Хверён (회령시, 會寧市)
* Кімчхэк (김책시, 金策市)

### Паветы

Адміністрацыйны падзел на паветы (пасля 1993 года)
* Хвасон (화성군, 化成郡)
* Хвадэ (화대군, 花坮郡)
* Кільджу (길주군, 吉州郡)
* Кёнсан (경성군, 鏡城郡)
* Мусан (무산군, 茂山郡)
* Мёнчхон (명천군, 明川郡)
* Онсан (온성군, 穩城郡)
* Оран (어랑군, 漁郞郡)
* Пурён (부령군, 富寧郡)
* Сэбёль (새별군, 賽別郡)
* Ындок (은덕군, 恩德郡)
* Ёнса (연사군, 延社郡)

Зноскі
------

1. ↑  Комбинаторика корейского имени — Корё Сарам
2. ↑  Росс Кинг. Благословенное — корейское поселение на Амуре, 1871—1937 — Корё Сарам
3. ↑  Punggye-ri Nuclear Test Facility, Nuclear Threat Initiative **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 кастрычніка 2013. Праверана 15 лютага 2014.

| ⛭Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка Адміністрацыйны падзел КНДР |
| --- |
| Правінцыі | 
* Канвандо
* Пхёнан-Намдо
* Пхёнан-Пукто
* Хамгён-Намдо
* Хамгён-Пукто
* Хванхэ-Намдо
* Хванхэ-Пукто
* Чагандо
* Янгандо

 |  |
| Гарады прамога падпарадкавання | 
* Пхеньян
* Расон

 |
| Спецыяльныя адміністрацыйныя рэгіёны | 
* Кэсон
* Кымгансан
* Сіныйджу

 |
У арыфметыцы і алгебры **чацвёртая ступень** — вынік перамнажэння чатырох аднолькавых множнікаў:

*n*4 = *n* × *n* × *n* × *n*.
Чацвёртую ступень ліку таксама можна выразіць, як здабытак ліку і яго куба, або як здабытак квадратаў ліку:

*n*4 = *n* × *n*3 = *n*2 × *n*2.
Паслядоўнасць чацвёртых ступеняў неадмоўных цэлых лікаў пачынаецца лікамі:

0, 1, 16, 81, 256, 625, 1296, 2401, 4096, 6561, 10000, 14641, 20736, 28561, 38416, 50625, 65536, 83521, 104976, 130321, 160000, 194481, 234256, 279841, 331776, 390625, 456976, 531441, 614656, 707281, 810000, 923521, 1048576, 1185921, … (паслядоўнасць A000583 у OEIS)

Гл. таксама
-----------

* Квадрат (алгебра)
* Куб (алгебра)
* Пятая ступень
* Шостая ступень
* Сёмая ступень
* Восьмая ступень

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 199823160 |
На фасадзе Строганаўскага палаца  (руск.) (бел. бельэтаж выдзелены больш буйнымі і багацей дэкараванымі вокнамі
**Бельэтаж** (фр.: bel «прыгожы» і фр.: étage «паверх», «ярус») — тэатральны і архітэктурны тэрмін.

У тэатры
--------

Складовая частка глядзельнай залы сучаснага тэатра, ніжні ярус балконаў над партэрам  (руск.) (бел. амфітэатрам і бенуарам. Балконы, размешчаныя вышэй бельэтажа, носяць назву першага, другога і г.д. ярусаў.

У архітэктуры
-------------

У архітэктуры барока і класіцызму — другі знізу, пасля цокальнага, паверх будынка, пераважна палаца, асабняка. У бельэтажы размяшчаюцца парадныя залы і пакоі, якія вылучаюцца большай вышынёй, якасцю аддзелкі. На фасадзе, як правіла, вылучаецца вышынёй, памерамі вокнаў, дэкаратыўным афармленнем. На бельэтаж можа весці парадная лесвіца, размешчаная ў інтэр'еры ці звонку будынка.

У сучаснай архітэктуры жылых дамоў тэрмін «бельэтаж» амаль не выкарыстоўваецца.

Зноскі
------

1. 1 2  *Власов В.Г.* Большой энциклопедический словарь изобразительного искусства. — СПб.: ЛИТА, 2000. — Т. 1. — С. 629. — 864 с. — ISBN 5-93363-003-9.
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Чачотка горная** (*Carduelis flavirostris*) — птушка сямейства ўюрковых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 13,5 см, размах крылаў 22-24 см. Аліўкава-карычневы верх і глініста-белы ніз — увесь у мностве цёмных рысак. Горла жоўта-шэрае. Дзюба летам шэрая, узімку жоўтая (нават у маладых). У самца ў гнездавы перыяд чырвонае надхвосце. На крыле папярочная светлая палоска. Спеў з уплеценымі хрыплымі гукамі. 

Падобная да канаплянкі. Вылучаюцца 11 падвідаў.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны, уключае Брытанскія астравы, Шэтлендскія і Фарэрскія астравы, захад і поўнач Скандынавіі, заходнюю частку Кольскага паўвострава, а таксама Каўказ, Блізкі Усход, усходнюю Турцыю, далей — ад паўночнага Ірана да Манголіі, захаду Кітая і ўсходу Гімалаяў.

Тыповыя біятопы: горная тундра з групамі кустоў і адзінкавымі карлікавымі бярозамі, а таксама субальпійскія лугі паблізу горнай мяжы лясоў. Акрамя гэтага насяляе камяністы стэп на ўзгорках з рэдкімі зараснікамі. У Ірландыі і Брытаніі — верасовыя пусткі, узгорысты сельскагаспадарчы ландшафт, пашы на ўзвышшах (не горы). У Скандынавіі — абрывістыя высокія берагі фіёрдаў, голыя скалы і бездані. У паслягнездавы перыяд адлятаюць ніжэй на толькі што скошаныя палі і да агародаў на ўзбярэжжы. Пад час пералётаў і на зімоўцы — адкрытыя тэрыторыі з групамі кустоў. У Шатландыі даходзіць да 750 м, на Каўказе — 2500-3500 м, на Тыбеце — да 4800 м над у.м.

Аселая, пералётныя толькі папуляцыі з крайняй паўночнай часткі арэала. Адзначаны ў Швейцарыі, Іспаніі, Партугаліі і Беларусі. Месца зімовак у межах гнездавога арэала, а таксама Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Малая Азія.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ў сярэдзіне куста, верасе, чарнічніку, папараці, курцінетравыі г.д. адразу над зямлёй, часта пад скалой або ў ямцы (часам на каменных патрэсканых мурах), у маладых пасадках хваёвых лясоў. Шчыльнае і добра сплеценае, асноваз тонкіх верасовых галінак ці іншага матэрыялу. Знешняя частка з тонкіх карэньчыкаў, пераплеценых сцёбламі травы, кавалкамі папараці, моху. Высцілка з шэрсці, валосся і пёраў.

Яйкі
Яйкі (5-6, часам 3-7) часцей з вострым вузейшым канцом, ад светла- да цёмна-блакітных (часта з зеленаватым адценнем) з фіялетава-ружовымі ці ржава-чырвонымі (глыбокімі) і чырвона-карычневымі (паверхневымі) крапінкамі і рыскамі на шырэйшым канцы.

Зноскі
------

1. ↑  Twite (Carduelis flavirostris) | the Internet Bird Collection
2. ↑  ITIS Standard Report Page: Carduelis flavirostris
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Горная чечетка в информационно-поисковой системе сайта ИПЭЭ РАН

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Паляввы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI |
**Чачотка звычайная** (*Carduelis flammea*) — пеўчая птушка сямейства ўюрковых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 12-14,5 см, размах крылаў 20-25 см. Афарбоўка карычнева-аліўкавая, чырвоны лоб, вакол дзюбы чорная аблямоўка, 2 светлыя паласы на крыле і жоўтая дзюба. Самец з чырвонымі грудзьмі і надхвосцем.

Пашырэнне
---------

Арэал: паўночная частка Галарктыкі, у Еўропе, акрамя гэтага, Брытанскія астравы, Бельгія, Галандыя, Данія, а таксама жыве ў гарах Цэнтральнай Еўропы (Альпы, Вагезы, Юра, Шварцвальд, Ардэны, Судзеты, Татры і Усходнія Карпаты).

Біятоп: тундра з кустамі і карлікавымі бярозамі, лесатундра і рэдкая тайга, тарфянікі з групамі кустоў, бяроз і вербаў. У Нарвегіі насяляе бярозавыя гаі далёка ад узбярэжжа мораўда 1000 м над у.м. (як сухія, так і забалочаныя мясціны, парослыя вярбой і бярозай). У Вялікабрытаніі галоўным чынам жыве ў рэдкіх нізкіх лясах, часта на схілах гор на верасовых пустках, палях і маладых насаджэннях хваёвых раслін. У Швейцарыі — пераважна субальпійскія хваёвыя лясы вышэй за 1400 м на мяжы альпійскіх лугоў і пашаў. Восенню і ўзімку насяляе адкрытыя тэрыторыі з групамі кустоў і ўскрайкіалешнікаў.

Аселая, часткова вандроўная; часам адбываюцца інвазіі. Месца зімовак у межах гнездавога арэала, а таксама Паўднёвая і Заходняя Еўропа, Азія і Паўночная Амерыка, у месцах, прылеглых на паўднёвых да межаў арэала. На Беларусі не гняздзіцца, але бывае звычайнай на зімоўцы, у час качовак або транзітных міграцый.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ладзіць у кусце або на дрэўцы, у развілцы ніжніх галін каля ствала, рэдка на зямлі. Яно шарападобнае, аснова з тонкіх яловых і бярозавых галінак, сцёблаў раслін і лісця. Знешняя частка гнязда з карэньчыкаў і травяністай расліннасці, кавалкаў кары; унутраная — з карэньчыкаў, травы, воўны і расліннага пуху (вельмі шчыльнагана дне гнязда). Высцілка даволі багатая, з расліннага пуху, шэрсці, валосся, часта з прымессю пёраў.

Яйкі (4-6, часам 3-7) з даволі вострым вузейшым канцом, бела-блакітнаватыя або светла-блакітна-зялёныя. Глыбокія плямкі ружовыя, ружова-фіялетавыя або ржава-чырвоныя; паверхневыя — кармінавыя, пурпурова-карычневыя або вішнёвыя (часта плямак больш вакол шырокага канца).

Падвіды
-------

* *C. f. flammea* — Паўночная Еўропа, Паўночная Азія, Аляска, Канада;
* *С. f. cabaret* — Альпы, Гебрыды, Брытанскія астравы, ад паўннёвага захаду Францыі да поўдня Швецыі і паўночнага захаду Нарвегіі;
* *С. f. islandica* — Ісландыя;
* *Acanthis f. rostrata* — поўдзень Грэнландыі;
* *C. f. fuxcescens* — паўднёва-ўсходняя частка Лабрадора і Зямля Бафіна.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
**Бельскі прывілей** — прывілей, абвешчаны вялікім князем літоўскім Жыгімонтам II Аўгустам 1 ліпеня 1564 на сойме ў г. Бельск Падляшскага ваяводства. 

Адзін з юрыдычных актаў, што ўдасканальвалі прававыя нормы Статута Вялікага Княства Літоўскага 1529 г. Апублікаваны ў час падрыхтоўкі Статута Вялікага Княства Літоўскага 1566 г. пасля настойлівых просьбаў шляхты, якая намагалася пашырыць свае саслоўныя і палітычныя правы. 

Паводле прывілея ўтвараліся выбарныя шляхецкія саслоўныя суды, на месцах судовыя органы аддзяляліся ад велікакняжацкай адміністрацыі. Абвяшчаў роўнасць шляхты перад судом і законам. Вялікі князь гарантаваў неўмяшанне адміністрацыі (ваявод і старастаў) у судовыя справы шляхты і абяцаў у хуткім часе выдаць на сойме новы статут, у якім прадугледжвалася ўтварэнне судоў, што выбіраліся шляхтай. Асобна агаворывлвся, што правы царквы і духоўных судоў (каталіцкіх і праваслаўных) захоўваюць сваю сілу на падставе даўніх прывілеяў, якія мелі каталіцкія біскупы і праваслаўныя ўладыкі.

У складанай палітычнай сітуацыі ў час Інфлянцкай вайны 1558——1582 гг. на абмежаванне сваёй улады і прэрагатыў у судовых адносінах пайшлі не толькі вялікі князь, але і паны-рада і старасты (пераважна магнаты). Яны былі вымушаны адмовіцца ад сваіхсудовых правоў і даходаў дзеля кансалідацыі саслоўя феадалаў. Усе палажэнні прывілея былі ўзяты з праекта новага статута. Аднак у Статуце 1566 г. яны сфармуляваны больш поўна і дакладна. Дапаможны, службовы характар прывілея выявіўся ў тым, што ў Статуце 1566 ён змешчаны як уводны закон і склаў з ім адзіны прававы акт.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Грыцкевіч, А. П. Бельскі прывілей / А. П. Грыцкевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 10.
* Грыцкевіч, А. Бельскі прывілей 1564 / Анатоль Грыцкевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.] мастак З. Э. Герасімовіч]. Т. 1: А—К. — Мн: Беларуская энцыклапедыя — 684, [2] с. — С. 310. — ISBN 978-985-11-0393-1
**Хамуцік, Пятля** — прадмет у выглядзе замкнёнай крывой, металічная або скураная, пластмасавая і т. п. даўгаватая (радзей — круглая) пятля, праз якую забэрзваецца рэмень і да якой можа мацавацца (падвешвацца) што-небудзь. Іншая назва хамуціка — трэнчык. У адрозненне ад спражкі хамуцік не фіксуе рэмень нерухома. Адначасова дзве злучаныя шлевки могуць утвараць спражку.

Трэнчыкі ў ваенным рыштунку
---------------------------

Шабля Ф. М. Мсціслаўскага  (руск.) (бел. з двума колцавымі трэнчыкамі на ножнах

Хамуцікі ў адзенні
------------------

Хамуцікам таксама называюць дэталь адзення ў выглядзе вузкай палоскі на поясе, пад якую забэрзваюць рэмень  (руск.) (бел. пояс  (руск.) (бел. або кушак для ўтрымання іх у пэўным становішчы.

Спражка ў выглядзе дзвюх хамуцікаў; рэмень забэрзаны праз хамуцікі на штанах

Хамуцікі ў галантарэі
---------------------

* Галантарэйная фурнітура: хамуцікі рэменя з карабінаміГалантарэйная фурнітура: хамуцікі рэменя з карабінамі
* Бручны рэмень з замацаванай у спражкі шпількайБручны рэмень з замацаванай у спражкі шпількай

Зноскі
------

1. ↑  *Евгеньева А. П.* шлёвка // Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР (руск.). — 1957—1984.//Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР. Евгеньева А. П.. 1957—1984.
2. ↑  Терминологический словарь одежды. Орленко Л. В. 1996
Хамаіл. 1850—1900. Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі
**Хамаілы** (арабск. *хамаіл* — «тое, што носяць пры сабе», «талісман», «амулет») — у беларускіх татар кнігі малога фармату, у якіх сабраны малітвы на арабскай і цюркскай мовах, асобныя суры (айаты) Карана, тлумачэнні рэлігійных абрадаў, а таксама парады па лячэнні хвароб, тлумачэнні сноў[ru], календары шчаслівых і нешчаслівых дзён. Звычайна арабскія і цюркскія тэксты суправаджаюцца тлумачэннямі на беларускай або польскай мовах. Узорам для хамаілаў беларускіх татар былі рукапісы, прывезеныя з мусульманскіх краін, напрыклад, Турцыі, хаця назва «хамаілы» у інш. раёнах мусульманскага свету не выкарыстоўвалася для малітоўнікаў.

Хамаіл. Апошняя чвэрць 19 ст. Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі
Хамаіл 2-я пал. 19 ст. Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі
Вылучаюць хамаілы «молінскія» (прызначаліся для мул — «мол», змяшчалі малітвы і тлумачэнні абрадаў), «фалдзейскія» (служылі варажбітам, знахарам — «фалдзеям», змяшчалі астралагічныя табліцы і магічныя рэцэпты супраць розных хвароб) і універсальныя. Сярод татарскіх кніг хамаілы былі найбольш распаўсюджанымі ў паўсядзённым ужытку рукапісамі. У кожнай мусульманскай сям’і быў адзін ці некалькі хамаілаў.

Практыка іх перапісвання працягвалася даўжэй за інш. кнігі — зарэгістраваны хамаілы 1971 і 1986 гадоў. Старэйшы хамаіл (1-я пал. 17 ст.) знаходзіцца ў бібліятэцы Лейпцыгскага ўніверсітэта («фалдзейскі»). У Беларусі хамаілы захоўваюцца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (7 экз.), Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН Беларусі (6 экз.), Гродзенскім дзяржаўным музеі гісторыі рэлігіі (11 экз.) і ў прыватных калекцыях.

Літаратура
----------

* *Цітавец А.* Хамаілы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 712. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* Рукапісныя і друкаваныя кнігі бела-рускіх татараў: Каталог выставы. (Да 600-годдзя татарскага асадніцтва на Беларусі). Мн. 1997;
* Drozd A. Dziekan М. М. Мajda Т. Piśmiennictwo i muhiry Tatarów polsko-litewskich. Warszawa, 2000;
* Мишкинeнe Г. Древнейшие рукописи литовских татар: (Графика. Транслитерация. Перевод. Структура и содержание текстов). Вильнюс, 2001;
* Рукапісы беларускіх татараў канца XVII — пачатку XX стагоддзя з калекцыі Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі: Каталог / Уклад.: І. А. Ганчарова, А. І. Цітавец, М. У. Тарэлка. Мн. 2003;
* Мишкинене Г. Намавичюте С. Покровская Е. Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар. Вильнюс, 2005.
Фатаграфія храмасферы над актыўнай вобласцю Сонца № 10380 у лініі вадароду Hα. Характэрная фактура храмасферы, якая нагадвае «падпаленыя прэрыі», ствараецца спікуламі.
**Спікулы** (лац.: spiculum — кончык, лязо) — асноўныя элементы тонкай структуры храмасферы Сонца. Калі назіраць лімб Сонца ў святле пэўнай спектральнай лініі, то спікулы будуць бачныя як досыць тонкія, у маштабах Сонца, (дыяметрам каля 500 да 1200 км) слупкі святлівай плазмы. Гэтыя слупкі выкідваюцца з ніжняй храмасферы з хуткасцю каля 20 км/с на 5000-10000 км ўверх. Спікула жыве 5-10 хвілін, яе максімальная даўжыня — ад 10 000 да 20 000 км. Колькасць спікул, якія існуюць на Сонца адначасова, складае каля мільёна, яны пакрываюць каля 1% плошчы дыска Сонца. Практычна ўсе спікулы знаходзяцца на межах супергранул, такім чынам, храмасферная сетка складаецца іменна з іх.

Літаратура
----------

* *Прист Э. Р.* Солнечная магнитогидродинамика. — М.: Мир, 1985. — С. 44-48.

Спасылкі
--------

* Механизм разогрева солнечной короны может быть пересмотрен Архівавана 17 студзеня 2011.

| ⛭Сонца |
| --- |
| Структура | 
* Ядро
* Зона прамяністага пераносу
* Канвекцыйная зона

 | Picture of the Sun on June 7, 1992 (NASA) |
| Атмасфера | 
* Фотасфера
* Храмасфера
* Сонечная карона

 |
| Пашыраная структура | 
* Геліясфера
	+ Геліясферны токавы слой
	+ Мяжа ўдарнай хвалі
* Геліясферная мантыя
* Геліяпаўза
* Галоўная ўдарная хваля

 |
| З'явы на Сонцы | 
* Сонечнае зацьменне
* Сонечная актыўнасць
	+ Сонечныя плямы
	+ Сонечныя ўспышкі
	+ Каранальныя выкіды масы
* Сонечная радыяцыя
	+ Варыяцыі сонечнага выпраменьвання
* Каранальныя дзіркі
* Каранальныя петлі
* Факелы
* Гранулы
* Флокулы
* Пратуберанцы і валокны
* Спікулы
* Супергрануляцыя
* Сонечны вецер
* Хваля Мортана

 |
| Звязаныя тэмы | 
* Сонечная сістэма
* Сонечнае дынама

 |
| **Спектральны клас** G2 |
**Хамяко́выя** (лац.: Cricetidae) — сямейства грызуноў, якое ўваходзіць у склад падатрада мышападобных.

Агульнае апісанне
-----------------

Даўжыня цела хамякоў складае ад 5 (карлікавыя хамячкі) да 36 см (андатра), хваста ад 0,7 да 33 см.

Сістэматыка
-----------

* Падсямейства Палёўкі (*Arvicolinae*)
* Падсямейства Хамякі (*Cricetinae*)
* Падсямейства Neotominae
* Падсямейства Sigmodontinae
* Падсямейства Tylomyinae

Утрыманне ў няволі
------------------

Хамячкоў часта трымаюць у жывых кутках (найбольш пашыраны сірыйскі). Яны добра прыручаюцца і размнажаюцца ў няволі. Выведзены звяркі з рознай афарбоўкай (белыя, ружовыя, пясчана-жоўтыя, плямістыя, чорныя і інш.) і з розным валасяным покрывам.

Хамячкі вельмі рухавыя, мітуслівыя, паводзяць сябе абсалютна незалежна. На чалавека яны звяртаюць увагу толькі тады, калі ў яго руках ёсць ласунак. У цэлым характар хамячкоў даволі міралюбны і дабрадушны, але калі занадта назойліва іх турбаваць, яны могуць і пастаяць за сябе — імгненна ўкусяць за палец.

Трымаюць хамячкоў у спецыяльных тэрарыумах з дробнаячэістай металічнай сеткі і шкла, у клетках ці звычайных акварыумах. Кардонныя ці нават фанерныя скрынкі звярок даволі лёгка прагрызае. Там, куды пасялілі хамячка, павінна быць паілка і хатка памерам 15x15x15 см з бакавым уваходам. Калі дазваляюць памеры, можна паставіць яшчэ і кола, у якім хамячкі з задавальненнем бегаюць.

Кормяць хамячкоў розным зернем, насеннем сланечніку, кукурузы, белым (радзей чорным) хлебам, кашамі, сырой і варанай агароднінай, тварагом, вараным яйцом, малаком, разнастайнай зелянінай. У корм неабходна дабаўляць (асабліва ў перыяд размнажэння і выкормлівання маладняку) рыбін тлушч, дрожджы, касцявую муку і кухонную соль.

Размнажаюцца хамячкі вельмі хутка: за год яны могуць прыносіць некалькі прыплодаў па 4—16 дзіцянят у кожным. Цяжарнасць працягваецца 17—19 сутак. Дзіцяняты нараджаюцца сляпыя, голыя, бездапаможныя, але растуць вельмі хутка і на 11—14-я суткі пачынаюць самастойна есці, а да двухмесячнага ўзросту дасягаюць палавой спеласці. Самцоў у гэты перыяд трымаюць асобна, таму што яны могуць загрызці і з'есці дзіцянят, што з'явіліся на свет. Дарэчы, у іх выкормліванні і выхаванні яны таксама не ўдзельнічаюць. Жывуць хамячкі да трох гадоў, зрэдку крыху больш.

Жыллё звяркоў трэба пастаянна прыбіраць, а прыпасы, створаныя хамячком у гняздзе, пастаянна «рэвізаваць». Трымаць хамячкоў у хаце ў вялікай колькасці не варта: ад іх ідзе даволі моцны непрыемны пах. Купаць хамячкоў нельга.

Зноскі
------

1. ↑  СПIС ХРЫБЕТНЫХ ЖЫВЁЛ БЕЛАРУСI(недаступная спасылка)
2. ↑  *Хамякападобныя (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.