**Успенскі сабор у Віцебску** — храм у Віцебску, помнік архітэктуры віленскага барока. Пры пабудове за ўзор узяты храм Сан-Карла-аль-Корса ў Рыме. Архітэктар — І. Фантана. Стаіць на Успенскай горцы.

Гісторыя
--------

Першыя звесткі пра царкву, якая існавала на Успенскай горцы з манастыром адносяцца да 1406 года. Пасля забойства уніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча храм быў разбураны ў 1630 г.

У 1682 г. па загаду Антонія Сялявы збудаваны новы драўляны храм, фундатарам якога з’яўляўся віцебскі падкаморы Я. Кісель. У тым жа годзе пры храме быў заснаваны базыльянскі манастыр. Падчас Паўночнай вайны 1700—1721 гг. якую вяла Расія са Швецыяй за выхад да Балтыйскага мора, у 1708 г. рускі цар Пётр I загадаў падпаліць Віцебск з чатырох бакоў, як помста за тое, што жыхары горада тайна паслалі 7000 талераў каралю Станіславу Ляшчынскаму, якому дапамог узысці на трон шведскі кароль Карл XII.

Выява храма канца XVIII ст. Ю. Пешка
У 1715—1743 гадах па фундацыі Мірона Галузы ўзведзены паводле праекта Іосіфа Фантана каменны храм у стылі позняга барока з трохпавярховым манастырскім корпусам. Пры манастыры дзейнічала свецкая школа і філасофская студыя для манахаў, дзе вывучалі логіку, фізіку і іншыя навукі.
Па загаду імператара Паўла I 18 ліпеня 1799 г. царква была перададзена праваслаўным. У 1804 г. над алтарнай часткай быў пастаўлены масіўны купал на драўляным светлавым барабане, а развітыя барочныя франтоны фасадаў заменены строгія трохвугольныя.

У 1861 г. у будынак былога манастырскага корпуса пераехала пераведзеная сюды з Полацка духоўная семінарыя.

У 1913 г. Імператарская археалагічная камісія дала дазвол на рэстаўрацыю храма, палічыўшы яго каштоўным культурна-гістарычным помнікам.

Узарваны ў 1937 г. сапёрнай брыгадай пад камандаваннем Пятра Грыгарэнкі  (руск.) (бел..

Аднаўленне храма, 2008 г.
26 верасня 1998 г. Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Аляксій II заклаў першы камень і капсулу з памятнай граматай на месцы аднаўлення Успенскага сабора. У чэрвені 2000 г. пачаліся аднаўленчыя працы, якія скончыліся ў 2010 г. Выгляд адноўленага храма паводле словаў аднаго са стваральнікаў праекта рэстаўрацыі Аляксандра Міхайлюкова быў прадыктаваны заказчыкамі:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Заказ на рэстаўрацыю прыйшоў супольны – ад дзяржавы і праваслаўнай царквы. Сабор быў пабудаваны як барочны – позняе барока. Ён быў унікальны. Але нам навязвалі пераробку сабора, які ўзвёў знакаміты Іосіф Фантана: перавага аддавалася варыянту з купалам. Вядома ж, зацікаўленасць заказчыкаў. Зніклі барочныя франтоны, стромкі дах быў заменены на больш просты. І гэта, мякка кажучы, крыўдна. | "|

* Паштоўка пачатку XX ст.Паштоўка пачатку XX ст.
* Алтар храма, фота Пракудзіна-Горскага, 1911.Алтар храма, фота Пракудзіна-Горскага, 1911.

Архітэктура
-----------

### Сабор

Галоўны фасад пасля перабудовы, XIX ст.
Адноўлены Успенскі сабор на Успенскай гары
Сучасны інтэр’ер сабора
Царква мае надзвычай развітую аб’ёмна-прасторавую структуру пяцінефнай крыжова-купальнай базілікі з дзвюма вежамі на галоўным фасадзе. Паўкруглая апсіда цэнтральнага нефа абкружана абходнай галерэяй — працягам бакавых. Крайнія нефы падзяляюцца на шэраг капэл, якія разам з крыламі трансепта і сакрысціямі ўкампанаваны ў агульны прамавугольны план. Галоўны фасад мае пяцічасткавае чляненне, падкрэсленае групоўкай пілястраў. Цэнтральная частка, выгнутая ўперад, завяршаецца трохвугольным франтонам, а чатырох’ярусныя вежы — фігурнымі купалкамі. Сяродкрыжжа ўвенчвае магутны светлавы васьмігранны барабан са сферычным купалам. У дэкоры фасадаў выкарыстаны філёнгавыя рамы, разнастайныя абрамленні праёмаў і інш. Цэнтральны неф і трансепт перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкай, бакавыя нефы — крыжовымі, капэлы — сферычнымі купаламі.

### Манастыр

Фрэскі канца XVIII стагоддзя ў віцебскім базыльянскім кляштары
Трохпавярховы манастырскі будынак (вул. Політэхнічная, 2) вырашаны па схеме, уласцівай збудаванням гэтага тыпу. Вакол вузкага аднабаковага калідора, арыентаванага ў бок двара, размяшчаліся манаскія келлі і службовыя памяшканні, арыентаваныя да Заходняй Дзвіны. З боку дваровага фасада да выцягнутага прамавугольнага будынка перпендыкулярна далучалася двухпавярховае крыло, дзе на першым паверсе знаходзілася трапезная, на другім — бібліятэка. Галоўны фасад вырашаны ў простых архітэктурных формах. Яго сцяна прарэзана прамавугольнымі аконнымі праёмамі, акаймаванымі дэкаратыўнымі ліштвамі. Паміж праёмамі плоскія пілястры на вышыню ўсіх трох паверхаў, пастаўленыя на шырокі цокаль. Пад кожным аконным праёмам размешчана плоская прамавугольная ніша. Будынак завершаны шырокім карнізам, мае манументальны выгляд.

Будынак манастыра, вул. Крылова, 7
Двухпавярховы Г-падобны ў плане манастырскі будынак (вул. Крылова, 7) таксама мае калідорную планіроўку. Плоскасць галоўнага фасада падзелена міжпаверхавым паяском, мае прамавугольныя аконныя праёмы і завершана па цэнтры трохвугольным франтонам. У закругленай вуглавой частцы лучковыя аконныя праёмы ўпрыгожаны з ліштвамі і простымі сандрыкамі. Цокаль дэкарыраваны філёнгамі з прамавугольнымі аконнымі праёмамі.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  УСПЕНСКИЙ СОБОР Архівавана 5 лістапада 2011.
2. ↑  Фрэскі, знойдзеныя ў Віцебску, схаваюць пад столь
3. 1 2 3  Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
4. ↑  Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.

Літаратура
----------

* *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X.
* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)
* Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце Radzima.org
* Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск) на сайце «Архіварта»

| ⛭Славутасці Віцебска |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Верхні замак
* Ніжні замак
* Узгорскі астрог
* Узгорская слабада
* Заручаўская слабада
* Кстоўская слабада
* Задунайская слабада
* Задзвінская слабада
* Успенская гара

 | Успенскі_сабор
Вул. Леніна |
| Вуліцы і плошчы | 
* Дзімітрава
* Замкавая
* Калініна
* Камсамольская
* Кастрычніцкая
* Кірава
* Прывакзальная пл.
* Крылова
* Я. Купалы
* Леніна
* Пакроўская
* пл. Перамогі
* Рэвалюцыйная
* Савецкай Арміі
* Савецкая
* Смаленская пл.
* Суворава
* Талстога
* Урыцкага
* Чэхава
* Энгельса

 |
| Масты | 
* Мост Баўмана
* Мост Блахіна
* Кіраўскі мост
* Кастрычніцкі мост
* Мост Тысячагоддзя
* Мост Шмырова
* Пушкінскі мост
* Юбілейны мост

 |
| Палацы і сядзібы | 
* Палац губернатара
* Палац Агінскіх†

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Жаночае епархіяльнае вучылішча
* Страхавое таварыства
* Пазямельна-сялянскі банк
* Казармы 41-й артылерыйскай брыгады
* Казармы Ленкаранскага палка
* Дом спецыялістаў
* Дом-камуна
* Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа
* Хедэр
* Чыгуначны вакзал
* Дом Кібардзіна
* Гарадское вучылішча
* Акруговы суд
* Ратуша
* Грамадскі сход
* Віцебскае народнае мастацкае вучылішча
* Гандлёвыя рады
* Мужчынскае духоўнае вучылішча
* Маскоўскі міжнародны банк
* Першая віцебская электрастанцыя
* Завод Лісоўскага
* Лабазы
* Прытулак адстаўных чыноўнікаў імя Галімбатоўскага
* Клуб металістаў
* Летні амфітэатр
* Духаўскі круглік

 |
| Музеі | 
* Віцебскі музей Марка Шагала
* Віцебскі абласны краязнаўчы музей
* Віцебскі мастацкі музей
* Віцебскі літаратурны музей

 |
| Помнікі і мемарыялы | 
* Помнік Альгерду
* Бюст П. М. Машэрава
* Помнік У. І. Леніну
* Магіла А. К. Ільінскага
* Мемарыяльны комплекс у гонар савецкіх воінаў, партызан і падпольшчыкаў Віцебшчыны
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
* Помнік падпольшчыкам

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* Казанская царква
* Царква Раства Прасвятой Багародзіцы
* Касцёл і кляштар трынітарыяў (Пакроўскі сабор і царква Святога Афанасія)
* Касцёл Святой Варвары
* Касцёл Святога Антонія†
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы†
* Касцёл Святога Іосіфа і кляштар езуітаў†
* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканцаў†
* Успенскі сабор і манастыр базыльян
* Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква
* Свята-Дабравешчанская царква
* Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква†
* Успенская царква
* Свята-Духаўскі жаночы манастыр
* Маркаў манастыр
* Троіцкая царква†
* Вялікая (Харальная) сінагога†

 |
| Сады і паркі, могілкі | 
* Батанічны сад
* Юр’ева горка
* Мазурынскія могілкі
* Стара-Сямёнаўскія могілкі
* Парк імя Фрунзэ

 |
| † страчаныя аб'екты |