У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тэатральная плошча.

**Тэатральная плошча** (у 1820-я гады — *Пятроўская плошча*, у 1919—1990 гадах — *плошча Свярдлова*) — плошча ў цэнтры Масквы. Знаходзіцца на паўночны захад ад плошчы Рэвалюцыі, паміж Тэатральным праездам, Пятроўкай і Коп’еўскім завулкам. На плошчы знаходзяцца Вялікі, Малы тэатры і Расійскі акадэмічны маладзёжны тэатр.

Гісторыя назвы
--------------

Першапачатковая назва — Пятроўская плошча, паходзіць ад Пятроўскага тэатра (папярэднік Вялікага тэатра), які, у сваю чаргу, атрымаў назву па вуліцы Пятроўка. Пазней за плошчай замацавалася назва Тэатральная. У 1919 годзе яна была пераназвана ў плошчу Свярдлова (у гонар Я. М. Свярдлова, старшыні ЦВК, якая працавала ў будынку гасцініцы «Метраполь»). У 1991 годзе плошчы была вярнулі гістарычную назву.

Гісторыя
--------

1760-я гады. Даліна Нягліннай да поўначы ад бастыёнаў Кітай-горада. Злева ўгары — месца будучай Тэатральнай плошчы, справа ўгары — Лубянская плошча, іх падзяляе прамавугольнік Гарматнага двара.
### Перадгісторыя плошчы

Сучасная Тэатральная плошча размяшчаецца непасрэдна на захад ад старажытнага рэчышча рэкі Нягліннай, якая рабіла ў гэтым месцы паварот на паўднёвы захад, і часткова захоплівае ўласна рэчышча Нягліннай, якая з 1819 года праходзіць у падземнай трубе па перыметры плошчы.

Пад канец XV стагоддзя на левым, усходнім, берагу Нягліннай быў выбудаваны Гарматны двор, і поруч з ім — мост цераз Няглінную. У 1516 годзе Няглінную перагарадзілі плацінай, уладкаваўшы вялікі ставок ніжэй Гарматнага двара, а ў 1534—1538 гадах была выбудавана сцяна Кітай-горада. «Вадзяная брама» Кітай-горада дазваляла, у выпадку аблогі, забіраць ваду проста з ракі; у XVII стагоддзі яны былі закладзены. Тым часам траса вуліцы Пятроўкі паўтарала выгін Нягліннай — Пятроўка выходзіла на Вялікую Дзмітраўку — і на ёй размяшчаліся гандлёвыя рады, а да поўначы — царква Спасу на Коп'е, што дала імя Коп'еўскаму завулку.

У 1707—1708 гадах бастыёны Кітай-горада пашырылі, асцерагаючыся шведскага ўварвання, а Няглінную пусцілі ў глыбокі штучны роў.

У пажар 1737 года пляцоўкі да захаду ад Нягліннай выгарэлі дашчэнту і былі заняты дварамі шляхты — князямі Чаркаскімі, Галіцынымі і іншымі. Тутака ж дзеяла школа архітэктуры князя Ухтомскага. У 1786 годзе спусцілі ставок на Нягліннай, да 1792 года пракапалі для яго новае штучнае рэчышча.

Паводле плана 1775 года вакол Крамля і Кітай-горада планавалася ўладкаваць некалькі вялікіх плошчаў, у тым ліку і на месцы будучай Тэатральнай. Да таго часу на болверках выраслі дрэвы, а іх крутыя адхоны былі ўмацаваны драўлянымі бэлькамі.

У 1780 годзе князь Урусаў і англічанін Мэдакс з найвышэйшага дазволу ўладкавалі ў доме Галіцына агульнадаступны Пятроўскі тэатр (тэатр атрымаў такую назву па назве плошчы), што дзейнічаў да пажару 8 кастрычніка 1805 года (у гэты дзень у тэатры давалі «Русалку», і пагалоска прыпісала пажар «д'ябальскаму» спектаклю).

### Узнікненне і развіццё плошчы

Мясцовасць ізноў згарэла ў верасні 1812 года, і гэтым разам на папялішчы была запраектавана шырокая плошча ў сучасных абрысах. 5 мая 1813 года для кіраўніцтва будаваннем Масквы пасля пажару быў зацверджаны адмысловы орган — Камісія для будовы ў Маскве. У маі 1814 года назіранне за ўсімі пабудовамі і веданне ўсёй «фасадычнай часткай» было ўскладзена на архітэктара В. І. Бавэ; фактычна Бавэ даручылі кіраўніцтва ўсёй архітэктурнай часткай аднаўляльнай пасля пажару Масквы.

Паводле дадзенага ў 1816 годзе Кабінетам міністраў наказу, Камісіі для будынкаў варта трэба было плошчу перад Пятроўскім тэатрам «прызначыць рэгулярным чатырохвугольнікам, як ЯІВ (Аляксандр I) уласнаю найвышэйшаю рукою на плане алоўкам паказаць зрабіў ласку». На зацверджаным у 1817 годзе «Пражэктаваным плане сталічнага горада Масквы» Пятроўская плошча паказаны ў лініях, паказаных Аляксандрам I, але фактычна засталася ў тых жа межах, што і да пажару 1812 года. 20 сакавіка 1818 года маскоўскі галоўнакамандуючы А. П. Тармасаў зацвердзіў падрыхтаваны інжынерам Л. Л. Карбанье план Пятроўскай плошчы.

Распрацаванае Восіпам Бавэ архітэктурнае афармленне плошчы са зменай яе памераў адносна плана 1818 года было зацверджана імператарам 10 лістапада 1821 года. У 1817—1819 гадах Няглінную паміж утокай і Трубнай плошчай склалі ў трубу, а ў 1816—1823 гадах зрылі земляныя ўмацаванні вакол сцяны Кітай-гарады, спажыўшы зямлю на нівеляванне будучай Пятроўскай плошчы і праезду ў бок Лубянскай плошчы (у некаторых месцах узровень паднялі на 4 метры).

У 1816 годзе да праектавання будучага Тэатральнай плошчы быў прыцягнуты Восіп Бавэ. Канчатковы праект плошчы быў зацверджаны ў 1821 годзе. Паводле гэтага плану плошча павінна была мець від прамавугольніка, абмежаванага па перыметры чатырма сіметрычна стаячымі будынкамі і падзеленага па сярэдзіне праездам. На падоўжнай восі плошчы Бавэ размясціў будынак Пятроўскага тэатра, а з процілеглага боку, пад вуглом да кітайгародскай сцяны — сквер. Планаванне плошчы пад кіраўніцтвам Бавэ пачалося ў 1816 годзе — за пяць гадоў да канчатковага цверджання праекта. Да 1819 года Бавэ перадаў у Камісію для будынкаў праекты фасадаў выходзячых на плошчу будынкаў. Падоўжныя бакі плошчы абмяжоўвалі чатыры двухпавярховыя корпусы з адкрытымі галерэямі ў першых паверхах, перакрытымі крыжовымі зборамі, якія глядзельна пашыралі плошчу і прызначаліся пад гандаль. Выходзячыя на праезд тарцы будынкаў Бавэ акцэнтаваў падвышанымі трохпавярховымі аб'ёмамі з порцікамі. Аднолькавы рытм гэтых карпусоў павінен быў па задуме Бавэ падкрэсліваць манументальнасць тэатра, які стаіць на плошчы.

Зноскі
------

1. ↑  РАМТ - Главная страница **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 лютага 2013. Праверана 20 лютага 2013.
2. ↑  Раманюк 2013, с. 643. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFРаманюк2013 (даведка)
3. 1 2  Романюк 2013, с. 643. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFРоманюк2013 (даведка)
4. ↑  Сытин 1972, с. 122—123.
5. ↑  Сытин 1972, с. 77.
6. ↑  Сытин 1972, с. 96.
7. 1 2  Сытин 1972, с. 101.
8. ↑  Сытин 1972, с. 103—104.
9. ↑  *Покровская З. К.* О. Бове // Зодчие Москвы. — М.: Московский рабочий, 1981. — С. 195—205. — 302 с.
10. ↑  Памятники архитектуры 1983, с. 473. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFПамятники\_архитектуры1983 (даведка)
11. ↑  Сытин 1972, с. 106.

Літаратура
----------

* *Либсон В. Я. Кузнецова А. И.* Большой театр СССР: История сооружения и реконструкции здания. — М.: Стройиздат, 1982. — 136 с.
* Сытин П. В. Из истории московских улиц. — М. Московский рабочий, 1948. С. 45-49.
* *Сытин П. В.* Пожар Москвы в 1812 году и строительство города в течение 50 лет. — М.: Московский рабочий, 1972. — С. 5—6. — 400 с.