**Аляксандр Іванавіч Герцэн** (псеўд. Іскандэр, руск.: Александр Иванович Герцен; 25 сакавіка (6 красавіка) 1812, Масква — 9 (21) студзеня 1870, Парыж) — рускі пісьменнік, публіцыст, філосаф, рэвалюцыянер.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Маскоўскім універсітэце (1829-33). Духоўнае развіццё адбывалася пад уплывам дзекабрыстаў, рускай літаратуры, французскага асветніцтва і ўтапічнага сацыялізму. У 1834 за ўдзел у студэнцкім палітычным гуртку, які заснаваў разам з М. Агаровым, А. Герцэн арыштаваны і высланы ў Перм, потым у Вятку. У 1842 вярнуўся ў Маскву. У філасофскіх працах 1840-х г. (цыклы артыкулаў «Дылетантызм у навуцы», 1842-43, і «Пісьмы пра вывучэнне прыроды», 1845-46) матэрыялістычна вытлумачыў асновы гегелеўскай дыялектыкі. У літаратурнай творчасці А. Герцэн праходзіць эвалюцыю ад рамантызму ранніх аповесцей і драм да рэалізму ў рамане «Хто вінаваты?» (ч. 1-2, 1845-46), аповесцях «Доктар Крупаў» (1847) і «Сарока-зладзейка» (1848). 3 1847 у эміграцыі; еўрапейскі нацыянальна-вызвольны рух і рэвалюцыйныя ўзрушэнні адлюстраваліся ў яго творах мастацкай публіцыстыкі — цыклах артыкулаў «Пісьмы з Францыі і Італіі» (1847-52) і «3 таго берага» (1847-50). Пасля паражэння еўрапейскіх рэвалюцый 1848-49 распрацаваў тэорыю «рускага сацыялізму», стаў адным з пачынальнікаў народніцтва. У 1853 заснаваў у Лондане Вольную рускую друкарню, выдаваў альманах «Полярная звезда» (1855-68) і газ. «Колокол» (1857-67; разам з М. Агаровым). Літаратурная і грамадская дзейнасць А. Герцэна падрыхтавала з’яўленне «Былога і дум» (1852-68) — аднаго з лепшых твораў рускай мемуарнай літаратуры, у якім раскрыта цэлая эпоха духоўнага развіцця рускай інтэлігенцыі, а асабісты лёс пісьменніка ўключаны ў шырокі гістарычны кантэкст. У канцы жыцця А. Герцэн імкнуўся зразумець і прыняць навуковы сацыялізм.

А. Герцэн падтрымліваў нацыянальна-вызвольны рух у Польшчы, Беларусі і Літве, выступаў за нацыянальнае самавызначэнне беларусаў. Выданні Вольнай рускай друкарні распаўсюджваліся на Беларусі, а газета «Колокол» пісала пра бяспраўнае становішча беларускага сялянства, дэспатызм памешчыкаў, арміі і ўрадавай бюракратыі, вітала «Мужыцкую праўду» К. Каліноўскага. Народніцкія і рэвалюцыйна-дэмакратычныя ідэі А. Герцэна паўплывалі на станаўленне светапогляду Ф. Багушэвіча, А. Гурыновіча і іншых беларускіх пісьменнікаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Герцен Александр Иванович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Герцен, Александр Иванович // *Русский биографический словарь* — М.: 1916. — Т. 5. — С. 97–134.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21175476'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20652954'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1960551'></a>
3. ↑  *W. R. S.-R.* Hertzen, Alexander // *Encyclopædia Britannica*: *a dictionary of arts, sciences, literature and general information* / H. Chisholm — 11 — New York, Cambridge, England: University Press, 1911. — Vol. 13. — P. 402–403.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2343190'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20652955'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5607942'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q867541'></a>
4. ↑  Кісялёў Г. З думай пра Беларусь. Мн. 1966.

Бібліяграфія
------------

Собр. соч. Т. 1—30. М. 1954—66.

Беларускія пераклады
--------------------

У перакладзе на беларускую мову выдадзены «Былое і думы» (т. 1, ч. 1-2,1940), раман «Хто вінаваты?», аповесці «Сарока-зладзейка», «Доктар Крупаў» і інш. (у кн. «Мастацкія творы», 1941).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Apple Music |
| Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Оксфардскі біяграфічны · Швейцарскі гістарычны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10214753 · BIBSYS: 90093417 · BNC: a19235136 · BNE: XX1010917 · BNF: 119047551 · CiNii: DA00470445 · CONOR: 155309411 · GND: 118639218 · ICCU: VIAV094868 · ISNI: 0000 0001 2276 9724 · LCCN: n81041653 · LNB: 000027794 · NDL: 00440798 · NKC: jn20000601764, uk20201077049 · NLA: 35894053 · NLG: 62039 · NLP: A11860509 · NSK: 000079719 · NTA: 068672160 · NUKAT: n96030034 · PTBNP: 57433, 1574258, 452126 · РДБ: 000085065 · LIBRIS: 189325 · SUDOC: 026889390 · VIAF: 295141994 |

 |