Фрызскія мовы на карце Еўропы. Усходнефрызская — светла-блакітным
**Усхо́днефры́зская мова** (саманазва: *Seeltersk*) — адна з трох фрызскіх моў, якія ўваходзяць у склад англа-фрызскай падгрупы заходнегерманскай групы германскай галіны індаеўрапейскае моўнай сям'і. Нярэдка мову пазначаюць вузейшым тэрмінам — *Затэрла́ндская мова*, разглядаючы яе як апошні жывы дыялект уласна ўсходнефрызскай мовы. Распаўсюджаная ў горадзе Затэрланд, што на захадзе нямецкай федэральнай зямлі Ніжняя Саксонія. Цесна звязаная з паўночнафрызскай, распаўсюджанай на крайняй заходняй поўначы Германіі, і заходнефрызскай (распаўсюджаная на паўночным захадзе Нідэрландаў) мовамі, з якімі ўтварае групу фрызскіх моў.

Стараўсходнефрызская мова
-------------------------

Гісторыя развіцця ўсходнефрызскай мовы пачынаецца з перыяду існавання стараўсходнефрызскай мовы, на якой размаўлялі ва Усходняй Фрысландыі — гістарычным рэгіёне, які размяшчаецца паміж рэкамі Лаўэрс (Нідэрланды) і Везэр (Германія); таксама ў гэты рэгіён уваходзілі дзве невялікія мясціны на ўсходнім беразе Везэра.

Стараўсходнефрызскую мову можна падзяліць на дзве дыялектныя групы: везэрскую, распаўсюджаную на ўсходзе, і эмскую (захад арэала мовы). З XVI ст. стараўсходнефрызская паступова страціла ранейшы арэал ужывання пад ціскам навакольных ніжненямецкіх дыялектаў і заняпала.

Выміранне эмскага дыялекту датуецца перыядам прыкладна першае палавіны XVII ст. Перыяд вымірання ўсходняга (везэрскага) дыялекту прыпадае на больш позні час — к пачатку XVIII ст. Найбольш доўга дыялект пратрымаўся на востраве Вангероге, дзе апошні яго носьбіт памёр у 1953 годзе. На цяперашні час стараўсходнефрызская больш не распаўсюджана ў гістарычным рэгіёне Усходняя Фрызія, аднак многія яго жыхары дагэтуль лічаць сябе фрызамі, а свой дыялект ніжненямецкай мовы называюць словам *Freesk*. Гэты дыялект, у прыватнасці, характарызуецца моцным фрызскім субстратам.

### Затэрландскі дыялект

Апошнім жывым дыялектам стараўсходнефрызскай мовы з'яўляецца адзін з дыялектаў эмскай дыялектнай групы — затэрландскі дыялект, пад якім часцей за ўсё і маюць на ўвазе тэрмін *усходнефрызская мова*. Дыялект распаўсюджаны ў Затэрландзе, які знаходзіцца на поўдзень ад уласна Усходняй Фрызіі. Як мяркуюць даследчыкі, тэрыторыя сучаснага Затэрланда была каланізавана фрызамі Усходняй Фрызіі ў ХІ ст. Дзякуючы знаходжанню Затэрланда сярод непраходных балот і высокаму статусу дыялекту ў параўнанні з ніжненямецкай сярод жыхароў рэгіёна затэрландскі дыялект здолеў добра захавацца на працягу стагоддзяў. Сярод іншых фактараў, што паспрыялі захаванню мовы, адзначаецца таксама і той факт, што па заканчэнні Трыццацігадовай вайны Затэрланд стаў часткай мюнстэрскага біскупства, якое прытрымлівалася каталіцкае царквы, у адрозненне ад астатняй Усходняй Фрызіі, якая на той час ужо стала пратэстанцкай. Гэта стала прычынай абмежавання кантактаў Затэрланда з паўночнымі пратэстанцкімі тэрыторыямі, што таксама магло паўплываць на большае захаванне мовы ў Затэрландзе.

Носьбіты
--------

На цяперашні час ацэнкі ў колькасці носьбітаў усходнефрызскай мовы адрозніваюцца слаба. Агульнае насельніцтва Затэрланда складае прыкладна 10 000 чал. з іх на ўсходнефрызскай размаўляе каля 2250 чал. Паводле некаторых іншых ацэнак на мове можа добра размаўляць каля 2000 чал. з іх крыху менш за палавіну з'яўляюцца носьбітамі ўсходнефрызскай. Падаюцца таксама і іншыя звесткі, згодна з якімі колькасць носьбітаў можа складаць значна большую лічбу, амаль у шэсць з палавінай тыс. чал. Лінгвістычны партал Ethnologue, спасылаючыся на звесткі Салмінена на 2007 год, указвае колькасць носьбітаў у 1000 чал.

Пераважная большасць носьбітаў належыць да старэйшага пакалення, з-за чаго мова знаходзіцца пад сур'ёзнай пагрозай знікнення. Між тым, расце колькасць маладых носьбітаў усходнефрызскай мовы, якія выхоўваюць сваіх дзяцей на гэтай мове.

Развіццё
--------

Двухмоўны знак на нямецкай і ўсходнефрызскай (другі радок)
Намаганні па падтрымцы мовы прыкладае арганізацыя *Seelter Buund* (бел.: «Затэрландскі саюз»).

Побач з паўночнафрызскай і пяццю іншымі мовамі ўсходнефрызская трапіла ў спіс рэгіянальных моў, якія падтрымліваюцца Германіяй паводле Еўрапейскай хартыі рэгіянальных моў, ратыфікаванай у 1998 годзе. На працягу апошняга стагоддзя развіваецца літаратура на мове.

Асноўная характарыстыка
-----------------------

### Фанетыка

Усходнефрызская фанетыка лічыцца вельмі архаічнай, асабліва ў дачыненні да старафрызскай мовы. Ніжэй прыведзена фанетыка паводле даследаванняў Марана Форта.

* **Галосныя**:

* + *Монафтонгі*:

Зычны /r/ у складзе часта рэалізуецца як галосны [ɐ].

Кароткія галосныя:

| Літара | Гук(паводле IPA) | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| a | [a] | f**a**t (*тлусты*) |
| ä | [ɛ] | S**ä**t (*нядоўга*) |
| e | [ə] | z**e** (*яны*) |
| i | [ɪ] | L**i**d (*канечнасць*) |
| o | [ɔ] | D**o**t (*немаўля*) |
| ö | [œ] | b**ö**lkje (*крычаць*) |
| u | [ʊ] | B**u**k (*кніга*) |
| ü | [ʏ] | J**ü**pte (*глыбіня*) |
|

Паўдоўгія:

| Літара | Гук | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| ie | [iˑ] | P**ie**ne (*боль*) |
| uu | [uˑ] | k**uu**t (*кароткі*) |
|

Доўгія:

| Літара | Гук | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| aa | [aː] | P**aa**d (*шлях*) |
| ää | [ɛː] | t**ää**n (*тонкі*) |
| ee | [eː] | D**ee** (*цеста*) |
| íe | [iː] | W**íe**k (*тыдзень*) |
| oa | [ɔː] | d**oa**lje (*супакойваць*) |
| oo | [oː] | R**oo**p (*вяроўка*) |
| öä | [œː] | G**öä**te (*жолаб*) |
| üü | [yː] | D**ü**wel (*д'ябал*) |
| úu | [uː] | M**úu**s (*мыш*) |
|

* + *Дыфтонгі*:

| Літара | Гук | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| ai | [aːi] | B**ai**l (*заклад*) |
| au | [aːu] | D**au** (*раса*) |
| ääu | [ɛːu] | s**ääu**wen (*сам*) |
| äi | [ɛɪ] | w**äi**t (*вільготны*) |
| äu | [ɛu] | h**äu**w (*штуршок, удар*) |
| eeu | [eːu] | sk**eeu**w (*касы́*) |
| ieu | [i.u] | Gr**ieu**w (*перавага*) |
| íeu | [iːu] | **íeu**wen (*раўніна*) |
| iu | [ɪu] | K**iu**we (*падбародак*) |
| oai | [ɔːɪ] | t**oai** (*жорсткі*) |
| oi | [ɔy] | fl**oi**tje (*свістаць*) |
| ooi | [oːɪ] | sw**ooi**je (*качаць*) |
| ou | [oːu] | Bl**ou**d (*кроў*) |
| öi | [œːi] | B**öi**je (*парыў ветру*) |
| uui | [uːɪ] | tr**uui**je (*пагражаць*) |
| üüi | [yːi] | Sk**üüi** (*падліўка*) |
|

* **Зычныя**:

* + *Выбухныя*:

На цяперашні час выбухныя ўсходнефрызскай мовы аглушыліся. Між тым, звонкае вымаўленне захоўваецца ў пажылых носьбітаў.

| Літара | Гук | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| p | [p] | **P**ik (*крок*) |
| t | [t] | **T**oom (*аброць*) |
| k | [k] | **k**oold (*халодны*) |
| b | [b] | **B**abe (*бацька*) |
| d | [d] | **D**ai (*дзень*) |
| g | [ɡ] | **G**äize (*гусь*) |
|

* + *Фрыкатывы*:

| Літара | Гук | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| g | [ɣ,x] | **G**äize (*гусь*), Plou**g** (*плуг*) |
| f | [f,v] | **F**júur (*агонь*) |
| w | [v] | **W**oater (*вада*) |
| v | [v,f] | iek skräi**v**e (*я крычу*) |
| s | [s,z] | **s**äike (*шукаць*), **z**uuzje (*шаргацець*) |
| ch | [x] | tru**ch** (*праз*, *цераз*) |
| h | [h] | **h**oopje (*спадзявацца*) |
|

* + *Іншыя*:

| Літара | Гук | Прыклад |
| --- | --- | --- |
| m | [m] | **M**oud (*мужнасць*) |
| n | [n] | **n**äi (*новы*) |
| ng | [ŋ] | sju**ng**e (*спяваць*) |
| j | [j] | **J**ader (*вымя*) |
| l | [l] | **L**ound (*зямля [тэрыторыя]*) |
| r | [r,ɐ] | **R**oage (*жыта*) |
| w | [w] | Kiu**w**e (*падбародак*) |
|

### Дыялектны падзел

Затэрландскі дыялект падзяляецца на тры гаворкі, якія адпавядаюць тром асноўным сёлам муніцыпалітэта Затэрланд: рамсласкую, шарэльскую і струклінгенскую. Статус літаратурнай мовы замацаваны на рамсласкай гаворцы. Усе тры гаворкі з'яўляюцца ўзаемназразумелымі.

Прыклад тэксту
--------------

Прыклад тэксту на ўсходнефрызскай і параўнанне ўсходнефрызскай мовы з некаторымі іншымі германскімі мовамі на прыкладзе гэтага тэксту.

Усходнефрызская:

*Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken*.
Паўночнафрызская (бекінгардскі або моорынскі дыялект):

*Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike*.
Заходнефрызская:

*De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen*.
Усходнефрызскі дыялект ніжненямецкай мовы:

*De Jung straktde dat Wicht üm't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen*.
Нямецкая:

*Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen*.
Нідэрландская:

*De jongen aaide/streelde het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen*.
Афрыкаанс:

*Die seun streel die meisie oor haar ken en soen haar op haar wange*.
Англійская:

*The boy stroked the girl on the chin and kissed her on the cheeks*.
Пераклад:

*Хлопчык пагладзіў дзяўчынку на падбародку і пацалаваў яе ў шчокі*.

Зноскі
------

1. ↑  Атлас моў свету Праверана 24 чэрвеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q925553'></a>
2. ↑  *Stellmacher, Dieter.* Das Saterland und das Saterländische. — Florian Isensee GmbH, 1995. — ISBN 978-3-89598-567-6.
3. ↑  *Fort, Marron C.* Das Saterfriesische / Munske. — 2001.
4. ↑  Saterfriesisch | Ethnologue
5. ↑  *Versloot, Arjen.* Grundzüge Ostfriesischer Sprachgeschichte. — Munske, 2001.
6. ↑  *Fort, Marron C.* Das Saterfriesische / Munske. — 2001. — С. 411-412.
7. ↑  *Fort, Marron C.* Saterfriesisches Wörterbuch. — Hamburg, 1980. — С. 64-65.

Літаратура
----------

* Fort, Marron C. (1980): *Saterfriesisches Wörterbuch*. Hamburg: Helmut Buske.
* Kramer, Pyt (1982): *Kute Seelter Sproakleere — Kurze Grammatik des Saterfriesischen*. Rhauderfehn: Ostendorp.
* Stellmacher, Dieter (1998): *Das Saterland und das Saterländische*. Oldenburg.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

 ***на ўсходнефрызскай мове***


* Курсы ўсходнефрызскай мовы (англійская, нямецкая, французская, фрызская, нідэрландская версіі) Архівавана 12 снежня 2009.
* Усходнефрызска-нямецкі слоўнік Архівавана 3 ліпеня 2014.
* Нямецка-ўсходнефрызскі слоўнік Архівавана 3 ліпеня 2014.

| Сучасныя германскія мовы |
| --- |
| Скандынаўскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Усходнескандынаўскія мовы | Дацкая мова ·  Сканскі дыялект ·  Шведская мова ·  Эльўдальскі дыялект |
| Заходнескандынаўскія мовы | Ісландская мова ·  Нарвежская мова (Букмал  ·  Нюнорск)  ·  Фарэрская мова |

 |
| Заходнегерманскіямовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Англа-фрызскія мовы | Англійская мова ·  Усходнефрызская мова ·  Заходнефрызская мова ·  Паўночнафрызская мова ·  Шатландская мова |
| Ніжнефранкскія мовы | Афрыкаанс ·  Зеландскі дыялект ·  Лімбургская мова ·  Нідэрландская мова ·  (Заходне)фламандская мова |
| Ніжненямецкая мова/Ніжнесаксонскія дыялекты | Велюўскі дыялект ·  Вестэрквартырскі дыялект ·  Гронінгенска-паўночнадрэнцкі дыялект ·  Дрэнцкія дыялекты ·  Нямецка-плацкі дыялект ·  Аверэйсельскі дыялект ·  Твенцка-ахтэрхукскі дыялект |
| Верхненямецкія мовы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сярэдненямецкіядыялекты | Верхнесаксонскі дыялект ·  Вілямоўская мова ·  Ідыш ·  Люксембургская мова ·  ✯ Нямецкая мова ·  Пенсільванска-нямецкі дыялект і інш. |
| Паўднёванямецкіядыялекты | Алеманскі дыялект ·  Баварскі дыялект ·  Вальзерскі дыялект · Цымбрская мова ·  Швейцарскі дыялект і інш. |

 |

 |