**Азербайджанская опера** (азерб.: Azərbaycan operası) — гісторыя ўзнікнення і развіцця азербайджанскага опернага мастацтва. Оперы кампазітараў азербайджанскага паходжання, напісаныя або складзеныя за межамі Азербайджана, таксама належаць гэтай катэгорыі, роўна як і оперы замежных кампазітараў, напісаных або прызначаных для азербайджанскай сцэны.

Гісторыя
--------

### XX стагоддзе

Першы Оперны тэатр у Баку быў пабудаваны ў 1911 годзе. Прэм'ера першай оперы азербайджанскага кампазітара адбылася на тры гады раней, у 1908 годзе.

Узеір Гаджыбекаў, заснавальнік азербайджанскай оперы
Опера «Лейла і Меджнун» (1908) Узеіра Гаджыбекава была першым тварэннем у оперным жанры не толькі ў Азербайджане, але і ва ўсім ісламскім свеце. За ёй рушылі ўслед оперы «Шэйх Санан» (1909), «Рустам і Захраб» (1910), «Шах Абас і Хуршуд Бану» (1911), «Аслі і Керэм» (1912) і «Харун і Лейла» (1915), якія былі напісаны, але ніколі не былі пастаўлены. Музычная камедыя «Аршын мал алан», напісаная ў 1913 годзе — самая папулярная аперэта кампазітара Узеіра Гаджыбекава. Яна ставілася ў розных тэатрах свету і лічыцца найбольш вядомай працай Гаджыбекава ў краінах былога СССР. Аперэта «Аршын мал алан» была перакладзеная на рускую, татарскую, чагатайскую, персідскую і турэцкую мовы неўзабаве пасля прэм'еры, якая адбылася ў 1913 годзе. Пазней гэтая аперэта была перакладзеная таксама на польскую, балгарскую, арабскую, французскую, кітайскую і іншыя мовы.

У 1921 годзе Узеір Гаджыбекаў стаў членам Савета па развіцці азербайджанскага тэатра і паляпшэнні тэатральнага мастацтва Азербайджана. У 1925 годзе Гаджыбекаў аб'ядноўвае расійскія і азербайджанскія оперныя трупы ў адну трупу і стварае трупу ў цяперашнім тэатры Оперы і балета Азербайджана. У 1932 годзе Гаджыбекаў піша оперу «Кёраглы», якая лічыцца візітнай карткай опернага мастацтва Азербайджана. «Кёраглы» быў упершыню пастаўлены ў 1937 годзе.

Першая афіша оперы «Лейла і Меджнун», першай азербайджанскай оперы
У 1935 годзе Абдул Муслім Магаметавіч Магамаеў стварае оперу «Наргіз», а Рэйнгальд Гліэр стварае «Шахсенем». Поспех гэтых опер натхніў і іншых кампазітараў на стварэнне новых опер. У 40-х гадах былі напісаны такія оперы як «Хасроў і Шырын» (Ніязаў), «Вяцян» (Джэўдэт Гаджыеў і Кара Караеў), «Нізамі» (Афрасіяб Бадалбейлі) і многія іншыя. Прэм'ера оперы «Севілья» кампазітара Фікрэта Амірава адбылася ў 1953 годзе, гэтая опера пастаўлена зноў ў 1998 годзе.

У 1972 годзе Шафіга Ахундава стала першай жанчынай-кампазітарам у Азербайджане і першай жанчынай у ісламскім свеце, якая напісала оперу. Оперы, створаныя рознымі азербайджанскімі кампазітарамі, такімі як Шафіга Ахундава («Скала нявесты»), Сулейман Аляскераў («Бахадур і Сона», «Кветкі, якія завялі»), Джахангір Джахангіраў («Жыццё кампазітара», «Азад»), Васіф Адыгёзалаў («Мярцвяк») і іншыя, паўплывалі на сучасную гісторыю азербайджанскай оперы. На сцэне Тэатра оперы і балета Азербайджана ставіліся і балеты замежных і рускіх класічных кампазітараў.

Сусветную вядомасць набылі оперныя спевакі Бюльбюль, Шаўкет Мамедава, Фацьма Мухтарава, Гусейнкулі Сарабскі, Хагігат Рзаева, Рашыд Бейбутаў, Муслім Магамаеў і многія іншыя.

### XXI стагоддзе

Азербайджанскі спявак Эльчын Азізаў стаў адзіным спеваком з Азербайджана, прынятым у оперную трупу Вялікага тэатра ў якасці саліста. Сярод яго роляў крытыкі адзначаюць партыю Князя Ігара.

Найбольш важныя азербайджанскія оперы
-------------------------------------

**Узеір Гаджыбекаў:**

* «Лейла і Меджнун» — опера, 1908. Першая азербайджанскі і ісламская опера.
* «Рустам і Захраб» — опера-мугам, 1908
* «Аслі і Керэм» — опера-мугам, 4 акта і 6 сцэн, 1912
* «Шах Абас і Хуршуд Бану» — опера-мугам, 1912
* «Фіруза» (не завершана)
* «Кёраглы» — 1938

**Зульфугар Гаджыбекаў:**

* «Ашуг-Гарыб» — на аснове аднайменнага азербайджанскага рамантычнага дастана, 1915

**Муслім Магамаеў (старэйшы):**

* «Шах Ісмаіл» — опера-мугам, 1919
* «Наргіз» — 1935
* «Харуз-бек»

**Афрасіяб Бадалбейлі:**

* «Народнае пакаранне»
* «Залаты ключ»
* «Бахадур і Сона»
* «Айдын»
* «Нізамі» — створана ў 1939 годзе, пастаноўка 1948 года

**Фікрэт Аміраў:**

* «Севілья»
* «Зорка »

**Васіф Адыгёзалаў:**

* «Натаван» — опера-мугам, 2003

**Шафіга Ахундава:**

* «Скала нявесты» — першая азербайджанская опера, напісаная жанчынай, 1972

**Іншыя вядомыя оперы:**

* Джэўдэт Гаджыеў і Кара Караеў — «Вяцян»
* Кара Караеў — «Пяшчота»
* Джахангір Джахангіраў — «Азад»

Вядомыя выканаўцы
-----------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Дзінара Аліева · Шаўкет Мамедава · Фацьма Мухтарава |
|

### Спявачкі

* Дзінара Аліева
* Сона Асланова
* Фідан Касімава
* Хураман Касімава
* Гюльхар Гасанава
* Назакет Мамедава
* Шаўкет Мамедава
* Фацьма Мухтарава
* Рубаба Мурадава
* Хагігат Рзаева

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Ахмед Агдамскі · Муслім Магамаеў · Эльчын Азізаў |
|

### Спевакі

* Ахмед Агдамскі
* Эльчын Азізаў
* Бюльбюль
* Гусейнага Гаджыбабабекаў
* Муслім Магамаеў
* Гусейнкулі Сарабскі
* Джавід Самедаў

Зноскі
------

1. ↑  Аб оперы  (руск.)
2. ↑  Опера ў Азербайджане  (англ.)
3. ↑  www.azeritribune.com Архівавана 15 ліпеня 2014.  (англ.)
4. ↑  Шахсенем  (руск.)
5. ↑  Опера ў Азербайджане  (руск.)
6. ↑  Першая жанчына кампазітар  (руск.)
7. ↑  Зоркі азербайджанскай оперы Архівавана 3 верасня 2014.  (руск.)
8. ↑  Князь Ігар Архівавана 9 лістапада 2014.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Азербайджанская опера  (руск.)
* Біяграфія Узеіра Гаджыбекава  (англ.)