**Карэлы** (карэл.: *karjalaižet, карьялайзет*) — фіна-вугорскі народ. Карэнныя насельнікі паўночнага-захаду Расіі і ўсходу Фінляндыі. Жывуць таксама ў іншых краінах. Агульная колькасць (2010 г.) — 87850 чал.

Адзіным адміністрацыйна-палітычным утварэннем, якое непасрэдна звязана з карэламі, у наш час з'яўляецца толькі Рэспубліка Карэлія (Расія). Аднак у ёй карэлы складаюць этнічную меншасць (каля 9,2 %), а карэльская мова не мае афіцыйнага статусу. Найбольшая нацыянальная арганізацыя — Саюз карэльскага народа (*Karjalan Rahvahan Liitto*, створаны ў 1989 г.).

Паходжанне
----------

Генетычныя даследаванні паказваюць, што продкамі карэнных жыхроў Карэліі з'яўляюцца найстаражытнейшыя насельнікі Еўропы, якія з'явіліся ў верхнім палеаліце — неаліце. Іх міграцыя на поўнач Еўропы пакуль дасканала не вывучана. Раней на аснове лінгвістычных даследаванняў, высоўваліся гіпотэзы, што яна адбывалася напроста з поўдня, у тым ліку праз тэрыторыю Беларусі і Прыбалтыку. Але гэта не адпавядае сучасным ведам у галінах генетыкі і археалогіі, таму высоўваецца гіпотэза пра шлях праз басейн ракі Волга.

Фінамоўныя плямёны насялялі тэрыторыю Паўднёвай Карэліі, а таксама суседніх рэгіёнаў ужо каля 5 тысяч гадоў таму. У перыяд ранняга і высокага Сярэднявечча ў заходнееўрапейскіх і старажытнарускіх пісьмовых крыніцах узгадваецца адно з іх — *карэла*, якое і дало пазней назву ўсяму народу. З XI ст. пад ціскам усходніх славян продкі карэлаў пачалі прасоўвацца на поўнач, дзе асімілявалі такіх жа мігрантаў-іжорцаў, выхадцаў з Заходняй Фіндляндыі, а таксама тубыльцаў-саамаў.

Этнаграфія
----------

Існуе падзел на некалькі этнаграфічных і лінгвістычных груп карэлаў. Большасць складаюць уласна карэлы (*карьялани*). Карэлы-*лівікі* (*ливвикёй*, *ливгилайне*) жывуць на паўднёвым захадзе Карэліі, у Ленінградскай вобласці і суседніх раёнах Фінляндыі. Іх дыялект блізкі да карэлаў-*лююдыке* (*лююдикёй, лююдилайне*) з Прыанежжа. У Цвярской вобласці жывуць карэлы-*ціверцы* (*tiverin karielaizet*), нашчадкі перасяленцаў пачатку XVII ст.

Асаблівасці традыцыйнай культуры
--------------------------------

Карэлы здаўна займаліся комплекснай сельскай гаспадаркай. Ужо ў 2 тысячагоддзі да н.э. яны засвоілі земляробства. У нашы дні вырошчваюць жыта, ячмень, бульбу, лён, розныя віды гародніны. Акрамя таго, займаліся малочнай жывёлагадоўляй, авечкагадоўляй, на поўначы трымалі аленяў, лясной здабычай, паляваннем, рыбалоўствам, бортніцтвам. Традыцыйныя рамёствы — апрацоўка жалеза, выраб зброі, ткацтва, гафт і інш.

Сяліліся пераважна на берагах рэк і азёр. Вядомы вясковыя, радзей хутарскія тыпы паселішчаў, а таксама *пагосты*. Апошнія выконвалі ролю адміністрацыйных і рэлігійных цэнтраў. Жылі ў курных драўляных хатах, якія будавалі на драўляных палях. Знешняя частка хаты багата дэкаравалася разьбярствам.

Нацыянальная кухня карэлаў адметна вялікай колькасцю страў з прэснаводных відаў рыбы. Асаблівай папулярнасцю карысталася рыбная юшка. Наогул, рыбу звычайна ўжывалі ў вараным выглядзе, а мяса — сырым. Шмат розных відаў выпечкі, страў з гародніны, ячменнай і аўсянай мукі.

Асноўнай сацыяльнай адзінкай да пачатку XX ст. была пашыраная сям'я на чале адзінага гаспадара. Усе члены сям'і мелі аднолькавыя правы на бацькоўскую спадчыну.

Карэлы вядомы сваімі эпічнымі спевамі-рунамі. На аснове іх запісаў быў створаны карэла-фінскі эпас «Калевала». Таксама вядомы лірычныя, рытуальныя песні, гоманы, магічныя загаворы, загадкі, казкі і г. д.

Мова
----

Карэльская мова разглядаецца ці то як асобная мова, ці то як дыялект фінскай, хаця сама падзяляецца на некалькі дыялектаў. Першы запіс з карэльскімі словамі быў знойдзены ў Ноўгарадзе і адносіцца да пачатку XIII ст. У Карэліі афіцыйнай мовай лічацца руская, хаця на карэльскай мове вядзецца выкладанне ў некаторых школах, друкуюцца артыкулы ў перыядычных выданнях. З-за неяснага статусу як у Фінляндыі, так і Расіі шырока распаўсюджаны правапісы на аснове лацінкі, радзей кірыліцы.

Рэлігія
-------

У карэлаў захаваліся шматлікія паганскія вераванні. Аднак большасць вернікаў адносяць сябе да праваслаўных. У Фінляндыі ёсць невялікая група вернікаў-лютэран.

Карэлы на Беларусі
------------------

У 2009 г. на Беларусі жыло 302 чал. якія атаясамлялі сябе з карэламі. З іх толькі 37 чал. лічылі сваёй роднай мовай карэльскую і 14 — беларускую.

Зноскі
------

1. ↑  Karjalan Rahvahan Liitto празднует 20-летие Архівавана 6 сакавіка 2016.
2. ↑  Гл.: Пилипенко М. Ф. Возникновение Белоруссии: Новая концепция. — Мн. 1991; Ласкоў І. Летапісная Літва. Сваяцтва і лёс. — Вільня, 2011; Топоров В. Н. К вопросу о древнейших балто-финноугорских контактах по материалам гидронимии
3. ↑  belstat.gov.by

Спасылкі
--------

* Карелы и Карелия
* История карелов-ливвиков
* Национальные особенности карел Архівавана 4 снежня 2012.
* Тверские карелы Архівавана 27 лютага 2017.
* К происхождению карел
* Ancient DNA from Eastern Europe and Sardinia
* Mediterranean region, Karelians and Volga Finns, Tuscans
* WHERE DO FINNS COME FROM?

| ⛭Фіна-ўгорскія народы |
| --- |
| Волжскія | 
**марыйцы** (горныя і лугова-ўсходнія (лугавыя і ўсходнія) ·  кастрамскія ·  паўночна-заходнія) •
**мардва** (каратаі ·  мокша ·  церуханы ·  шокша ·  эрзя)
Плямёны:
мера •
мешчара •
мурама •
буртасы
 |
| Пермскія | 
**комі-зыряны** (іжамцы ·  язьвінцы ·  верхневычагодцы ·  ніжневычагодцы ·  вымічы ·  пячорцы ·  прылузцы ·  сысольцы ·  удорцы)
**комі-пермякі** (зюздзінцы ·  язьвінцы) •
**удмурты** •
**бесярмяны**
 |
| Прыбалтыйска-фінскія | 
**вепсы** •
**водзь** •
**іжора** •
**карэлы** (лівікі ·  людыкі ·  цвярскія карэлы ·  фінскія карэлы) •
**лівы** •
**фіны** (інгерманландскія фіны (*савакоты* ·  *эўрамейсы*) ·  квены ·  лясныя фіны) • 
**эстонцы** (выру ·  сету)•
Плямёны:
чудзь •
чудзь завалоцкая •
сумь •
емь •
карэла •
весь
 |
| Саамы | 
**саамы** (колты; саамы ў
Нарвегіі •
Расіі •
Фінляндыі •
Швецыі)
 |
| Угорскія | 
**венгры** (секеі ·  ясы ·  чангошы ·  мадзьярабы) •
**мансі** •
**ханты**
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph659947 |