**Ірга́** (*Amelanchier*) — род раслін трыбы Яблыневыя (*Maleae*) сямейства Ружавыя (*Rosaceae*), лістападны хмызняк ці невялікае дрэва.

Назва
-----

Навуковая назва роду, *Amelanchier*, відаць, утворана ад правансальскага слова *amelanche*, якое «паказвае на мядовы смак пладоў». На думку М. М. Кадэна і Н. М. Цярэнцьевай, amelanchier (чытаецца *амелянчыер*) — гэта правансальская назва расліны, паходзіць ад *amelanche* — назвы пладоў аднаго з відаў роду (*Amelanchier ovalis* Medik.). Слову прыпісваецца кельцкае паходжанне.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя Якаба Штурма з кнігі «*Deutschlands Flora in Abbildungen*», 1796 |

Лісце простае, круглявае або авальнае, на хвосціках, дробна- ці буйназубчатыя па краі, зверху цёмна-зялёныя, знізу бледна-зялёныя, восенню жоўта-чырвоныя або цёмна-чырвоныя.

Кветкі шматлікія, белыя або крэмавыя, сабраныя ў шчыткападобныя пэндзлі на канцах парасткаў. Завязь ніжняя. Песцік адзін. Асабліва багатае квіценне і плоданашэнне бывае на верхавінных парастках мінулага года.

Плод — яблык, сінявата-чорны або чырванавата-фіялетавы, з шызым налётам, дыяметрам да 10 мм, ядомае, салодкае, у сярэдняй паласе Расіі спее ў ліпені — жніўні.

Плады ўтрымліваюць да 12 % цукараў, каля 1 % кіслот, 0,5 % дубільных рэчываў, каля 40 мг% аскарбінавай кіслаты, карацін, фарбавальныя рэчывы.

* 
* 
* 
*

Распаўсюджанне
--------------

Вядома 19 відаў роду, якія растуць ва ўмераным поясе Паўночнага паўшар'я: Паўночная Амерыка, Паўночная Афрыка, Цэнтральная і Паўднёвая Еўропа, Каўказ, Крым, Японія, і некалькі гібрыдных формаў.

Лёгка прыстасоўваючыся да ўмоў, шырока разыходзіцца па свеце, у тым ліку і ў Расіі. Нярэдка сустракаецца здзічэлым. Насенне распаўсюджваецца птушкамі.

На тэрыторыі Беларусі часцей за ўсё сустракаюцца ірга круглалістая (*Amelanchier ovalis*), ірга каласістая (*Amelanchier spicata*) і радзей ірга канадская (*Amelanchier canadensis*).

Класіфікацыя
------------

У родзе Ирга больш 10 відаў

* Amelanchier amelanchier (L.) H.Karst.
* Amelanchier arborea (F.Michx.) Fernald
	+ Amelanchier arborea subsp. laevis (Wiegand) S.M.McKay ex P.Landry [syn.  Amelanchier laevis Wiegand]
* Amelanchier asiatica (Siebold & Zucc.) Endl. ex Walp.
* Amelanchier bartramiana (Tausch) M.Roem.
* Amelanchier denticulata (Kunth) K.Koch
* Amelanchier gaspensis (Wiegand) Fernald & Weath.
* Amelanchier grandiflora (Wiegand) Wiegand
* Amelanchier integrifolia Boiss. & Hohen.
* Amelanchier lucida (Fernald) Fernald
* Amelanchier oblongifolia (Torr. & A.Gray) M.Roem.
* Amelanchier oreophila A.Nelson
* Amelanchier ovalis Medik. typus — Ірга круглалістая, ці Ірга авалалістая
* Amelanchier sanguinea (Pursh) DC.
	+ Amelanchier sanguinea var. alnifolia (Nutt.) P.Landry [syn.  Amelanchier alnifolia (Nutt.) Nutt. ex M.Roem.]
* Amelanchier sinica (C.K.Schneid.) Chun

Гібрыдныя роды з удзелам прадстаўнікоў роду
-------------------------------------------

* *×Amelasorbus* (= *Sorbus* × *Amelanchier*)

Ужыванне
--------

Багатае квіценне, дэкаратыўныя плады, вытанчаная восеньская афарбоўка лісця, непатрабавальнасць да глеб, засухаўстойлівасць, скараплоднасць, хуткі рост, зімаўстойлівасць, штогадовае плоданашэнне — усё гэта робіць расліну вельмі прывабнай для садоўніка.

Лёгка пераносіць стрыжку, маючы 15-20 і больш роставых парасткаў.

У паўночных раёнах Расіі з'яўляецца адным з надзейных і цягавітых прышчэпаў для карлікавых груш і яблынь.

Плады ўжываюцца ў ежу свежымі, перапрацоўваюцца на варэнне, пасцілу, жэле, віно. Сухія плады — складовая частка кампотаў і кісялёў з сухафруктаў, якая надае ім прыгожую афарбоўку.

### Ужыванне ў медыцыне

Мноства вітаміну Р дазваляе рэкамендаваць плады расліны і сокі з іх пажылым людзям для ўмацавання сценак сасудаў і павышэння іх эластычнасці, папярэджання інфаркту міякарда і варыкознага пашырэння вен. Плады — добры полівітаміны сродак, іх ужываюць для лячэння гіпа- і авітамінозаў. Яны нармалізуюць сон і ўмацоўвае арганізм. Ужыванне настойкі кветак нармалізуе працу сэрца і зніжае крывяны ціск. У народнай медыцыне сок выкарыстоўваецца для паласкання горла пры ангінах, запаленні паражніны рота, адвары кары і лісця — як звязальны і ахінальны сродак. Сок свежых пладоў валодае звязальнымі ўласцівасцямі і выкарыстоўваецца як лячэбны напой пры засмучэннях кішачніка.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 13. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  *А. И. Пояркова.* Род 730. Ирга — Amelanchier // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома С. В. Юзепчук. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1939. — Т. IX. — С. 408. — 540 + XIX с. — 5 200 экз.
5. ↑  *Н. Н. Каден и Н. Н. Терентьева.* Выпуск 1. А // Этимологический словарь научных названий сосудистых растений, дикорастущих и разводимых в СССР / МГУ им. М. В. Ломоносова; Под ред. доц. В. Л. Мирошенковой. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1979. — С. 122. са спасылкай на *Backer C. A.* Verklarend woordenboek der wetenschappelijke namen van de in Nederland en Nederlandschi-Indie in het wild groeiende en in tuinen en parken gekweekte varens en hoogere planten. — Groningen, Batavia, 1936. *Gilbert-Carter H.* Glossary of the British Flora. — Cambridge, 1964. *Smith A. W.* A gardener's dictionary of plant names. — N. Y. 1972. і *Steam W. T.* Botanical Latin. History, grammar, syntax, terminology and vocabulary. — Newton Abbot, 1973.
6. ↑  Паводле сайта GRIN. Гл. картку расліны.
7. ↑  Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К. Михайловская В. А. Манциводо Н. И.—2-е изд. перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с. 16 л. ил.
8. ↑  The Plant List: *Amelanchier*(Праверана 20 кастрычніка 2012)
9. ↑  NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Amelanchier Medik. (англ.)(Праверана 16 ліпеня 2009)

Літаратура
----------

* Ірга // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7). — С. 316.

Спасылкі
--------

* Амеланхиер // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Ирга* у «Энциклопедии декоративных садовых растений»(Праверана 3 верасня 2011)
* *Ирга* Архівавана 16 лютага 2005. на сайце «Усадьба»(Праверана 3 верасня 2011)
* На сайце USDA NRCS (англ.) (Праверана 26 ліпеня 2009)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000219251 · Microsoft: 2776641445 · NKC: ph196740 |