| ✰✰ Лівійскі крызіс |
| --- |
| **Першы этап**: Бенгазі (1) • Трыпалі (1) • Эз-Завія (1) • Місурата • Нафус • Брэга (1) • Рас-Лануф • Бін-Джавад (1) • Брэга (2) • Адждабія (1) • Бенгазі (2) • Заліў Сідра • Брэга (3) • Брэга-Адждабія • Адждабія (2) • Вазін •  Эз-Завія (2) • Брэга (4) • Гар’ян • Эз-Завія (3) • Бін-Джавад (2) • Трыпалі (2) • Бені-Валід (1) • Сірт (1) • Себха (1) • Гадамес**Першая інтэрвенцыя**: Харматан • Эламі • Світанак адысеі • Мабайл • Саюзны абаронца**Другі этап:** Бені-Валід (2) • Куфра**Трэці этап**: Бенгазі (3) • Аэрапорт Трыпалі • Аэрапорт Беніна • Убары • Дэрна (1) • Бенгазі (4) • Сірт (2) • Другая інтэрвенцыя • Місурата (2) • Сірт (3) • Дэрна (2) • Трыпалі (3) • Траган • Себха (2) • ✰✰ Трыпалі (4) • Таджура • Сірт (4) • Турэцкая інтэрвенцыя • Усходняя Трыпалітанія

---

**Мірны працэс**: UNSMIL • Палерма • Гадамес • Берлін • Жэнева

---

Прычыны • Рэзалюцыя 1973 • Найміты • Забойства Муамара Кадафі • Наступствы |

**Ліві́йскі кры́зіс** (араб. الأزمة الليبية‎‎) — серыя ўзброеных канфліктаў падчас барацьбы за палітычную ўладу ў Лівіі. Падзеі пачаліся як частка Арабскай вясны з выступленняў супраць лідара краіны Муамара Кадафі, пасля звяржэння якога разгарэлася супрацьстаянне ўнутры былой апазіцыі. Канфлікты ахоплівалі некалькі бакоў, якія ваявалі з прычыны этнаплемянных, палітычных, ідэалагічных і эканамічных рознагалоссяў, пад моцным уплывам замежных сіл. Баявыя дзеянні прывялі да нестабільнасці па ўсёй краіне, дзясяткаў тысяч ахвяр, зніжэння аб’ёму вытворчасці ў найважнейшай нафтавай прамысловасці. У гэты перыяд Лівія фактычна перастала існаваць як дзяржава. Ускосны ўрон быў панесены таксама іншым краінам, пацярпелым ад наплыву мігрантаў і тэрарыстычнай пагрозы. Крызіс паказаў спрэчнасць выкарыстання міжнародных ваенных інтэрвенцый, прадэманстраваў неэфектыўнасць афіцыйнай дыпламатыі і неабходнасць стварэння нефармальных дыялогавых арганізацый, якія дзейнічалі б сумесна з ААН. Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі сталі міжнароднай праблемай і запатрабавалі сумеснага рашэння.

У крызісе вылучаюцца тры асобныя этапы. На першым этапе (2011) ішла грамадзянская вайна паміж урадам Муамара Кадафі і сіламі лівійскай апазіцыі, што пры падтрымцы замежных інтэрвентаў завяршылася звяржэннем дзеючага рэжыму[⇨]. У другі этап (2012—2014) адбыўся фактычны распад краіны на шэраг самастойных утварэнняў, працягваліся ваенныя сутыкненні паміж рознымі фракцыямі і групоўкамі[⇨]. Іх барацьба прывяла да стварэння двух лівійскіх урадаў у гарадах Трыпалі і Табрук, з чаго пачаўся трэці этап (2014—2020)[⇨]. На такім фоне набралі сілу розныя ісламарадыкальныя групоўкі, найбольш моцнай з якіх стала «Ісламская дзяржава»[⇨]. Бакамі канфлікту і міжнароднай супольнасцю былі зроблены шматлікія спробы пакласці канец ваенным дзеянням і аб’яднаць краіну[⇨]. Толькі ў 2020—2021 гадах атрымалася дасягнуць рэальнага перамір’я, адначасова сфармаваўшы адзіны часовы ўрад. Тым не менш сітуацыя ў Лівіі застаецца напружанай з-за прысутнасці замежных узброеных фарміраванняў і жадаючых працягнуць вайну[⇨].

Перадгісторыя
-------------

Лівія знаходзіцца ў Паўночнай Афрыцы. З поўначы яна абмываецца Міжземным морам. Большую частку тэрыторыі краіны займае нізкае плато. Амаль уся Лівія ляжыць у пустыні Сахара. Увесь год над яе тэрыторыяй пераважаюць гарачыя і сухія паветраныя масы. Краіна мае адносна невялікую колькасць насельніцтва і яго шчыльнасць. Частка тэрыторыі наогул бязлюдная. Асноўнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца арабы, тубу, туарэгі і берберы. Для насельніцтва характэрна захаванне (хоць і ў значна аслабленым выглядзе) родаплемянной арганізацыі. У Лівіі вылучаюцца тры гістарычныя вобласці: Трыпалітанія, Кірэнаіка і Фецан. Паміж плямёнамі гэтых рэгіёнаў з даўніх часоў маюцца шэраг этнічных, палітычных і эканамічных канфліктаў.

У 1912 годзе па заканчэнні Італа-турэцкай вайны рэгіёны Кірэнаіка і Трыпалітанія былі захоплены Італіяй у Асманскай імперыі. Тут утварылася каланіяльные ўладанне Італьянская Лівія, да якой у 1914 годзе быў далучаны Фецан. Падчас Другой сусветнай італьянцы вымушаны былі пакінуць рэгіён, а ў наступныя гады краіна знаходзілася пад брытанскім валадарствам. У 1951 годзе Лівія атрымала незалежнасць, стаўшы каралеўствам пад кіраваннем Ідрыса I. У 1969 годзе манарх быў скінуты ў выніку ваеннага перавароту  (руск.) (бел. узначаленага палкоўнікам Муамарам Кадафі. Ён скасаваў каралеўства, на змену якому прыйшла Лівійская Арабская Рэспубліка  (руск.) (бел..

Муамар Кадафі.
На той момант краіна з’яўлялася беднай аграрнай дзяржавай з высокім узроўнем непісьменнасці, карупцыі і беднасці. Новая ўлада на чале з Муамарам Кадафі ўзяла курс на сацыялізм і збліжэнне з Савецкім Саюзам, нацыяналізавала сферу нафтаздабычу, выцесніўшы адтуль замежныя кампаніі. Даходы ад гандлю нафтай урад накіроўваў на сацыяльныя патрэбы, дзякуючы чаму ў краіне ажыццяўляліся маштабныя праграмы будаўніцтва дзяржаўнага жылля, развіцця сістэм аховы здароўя і адукацыі. Сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Лівіі стала значна лепшай, чым у іншых арабскіх краінах Паўночнай Афрыкі і нават у большасці дзяржавах Еўропы. Тут не было значнага сацыяльнага расслаення.

Пазней пачаліся і палітычныя пераўтварэнні. У маі 1973 Кадафі ўпершыню публічна выступіў з ідэямі «трэцяй сусветнай тэорыі», выкладзенай пазней у яго знакамітай «Зялёнай кнізе»  (ар.) (бел.. Кадафі адхіліў як ідэі капіталізму з яго эксплуатацыяй чалавека чалавекам, так і савецкі варыянт сацыялізму з яго падначаленнем чалавека дзяржаве. Ён абвясціў, што асноўныя прынцыпы сацыяльнай справядлівасці выкладзены ў Каране і павінны быць адроджаны праз прамы ўдзел работнікаў у кіраванні вытворчасцю (праз народныя камітэты) і шляхам размеркавання паміж імі ўсяго створанага прадукту.

Увосень 1974 года Савет рэвалюцыйнага камандавання Лівіі  (руск.) (бел. выдаў цэлы шэраг законаў, заснаваных на шарыяце. Уводзілася суровае пакаранне за ўжыванне, увоз і вытворчасць спіртных напояў, былі ўнесены змены ў сямейнае заканадаўства. Аднак практычная рэалізацыя ідэй «трэцяй сусветнай тэорыі» натыкалася на супраціў з боку празаходняй апазіцыі. У чэрвені 1975 года быў здзейснены няўдалы замах на членаў урада падчас ваеннага парада, а ў жніўні таго ж года была праведзена спроба ваеннага перавароту. Тым не менш 2 сакавіка 1977 года на надзвычайнай сесіі Усеагульнага народнага кангрэса  (ар.) (бел. (УНК) у горадзе Себха Лівійская Рэспубліка была ператворана ў Сацыялістычную Народную Лівійскую Арабскую Джамахірыю (пазней дададзена «Вялікая»).

У джамахірыі традыцыйныя інстытуты ўлады адмяняліся. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства камун  (руск.) (бел. (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што валодалі ўсёй паўнатой улады ў сваёй акрузе, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе члены камуны (жыхары камуны). Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта, удзельнічаючы ў прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Першасны народны кангрэс абіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс. Народныя кангрэсы выбіралі свае выканаўчыя органы (народныя камітэты), члены якіх аўтаматычна станавіліся дэлегатамі народных кангрэсаў правінцый. Усеагульны народны кангрэс, вышэйшы заканадаўчы орган Джамахірыі, быў у праве ўносіць у свой парадак дня толькі пытанні, абмеркаваныя першаснымі народнымі кангрэсамі. УНК быў упаўнаважаны абіраць свой пастаянны орган — Генеральны сакратарыят, фарміраваць Вышэйшы Народны Камітэт (урад).

У той жа час Кадафі ўчыняў палітычныя рэпрэсіі, душыў іншадумства і нават супрацоўнічаў з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Значная частка багаццяў дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забаронены. Паступова расла незадаволенасць прыгнётам.

У 2010 годзе ў Тунісе пачалася рэвалюцыя, якая адзначыла пачатак Арабскай вясны, чыя ідэя заключалася ў звяржэнні дзеючых рэжымаў і пабудове дэмакратычнага грамадства на ліберальных асновах. Хутка хваляванні ахапілі іншыя арабскія дзяржавы, у тым ліку і Лівію.

* Сцяг Каралеўства Лівіі (1951—1969). У 2011 годзе выкарыстоўваўся лівійскай апазіцыяй і пасля падзення Кадафі адноўлены як дзяржаўны сімвал.Сцяг Каралеўства Лівіі (1951—1969). У 2011 годзе выкарыстоўваўся лівійскай апазіцыяй і пасля падзення Кадафі адноўлены як дзяржаўны сімвал.
* Сцяг Лівійскай Арабскай Рэспублікі (1969—1977).Сцяг Лівійскай Арабскай Рэспублікі (1969—1977).
* Сцяг Вялікай Сацыялістычнай Народнай Лівійскай Арабскай Джамахірыі. У цяперашні час выкарыстоўваецца прыхільнікамі вяртання даваенных парадкаў.Сцяг Вялікай Сацыялістычнай Народнай Лівійскай Арабскай Джамахірыі. У цяперашні час выкарыстоўваецца прыхільнікамі вяртання даваенных парадкаў.

Прычыны грамадзянскай вайны
---------------------------

Фуад Аджамі  (ар.) (бел. прафесар Універсітэта Джона Хопкінса, амерыканскі эксперта па Блізкім Усходзе, бачыў прычыны грамадзянскай вайны ў Лівіі ў палітычным жыцці краіны. Па словах усходазнаўца, за гады кіравання Кадафі, краіна ператварылася *«ў бязлітасную тыранію»*, а ўсімі выгодамі карысталася толькі сям’я Кадафі. Былы пасол РФ у Лівіі і Тунісе, кандыдат гістарычных навук Аляксей Падцероб  (руск.) (бел. ахарактарызаваў вайну ў Лівіі як узброеную барацьбу за ўладу пад прыкрыццём лозунгаў барацьбы за свабоду і дэмакратыю. Магчыма, што значную ролю ў дэстабілізацыі сітуацыі згулялі супярэчнасці паміж плямёнамі. Эксперт Расійскага савета па міжнародных справах Рыгор Лук’янаў лічыў, што грамадзянская вайна была выклікана наступствамі ад міжнародных санкцый, якія былі знятыя з Лівіі толькі ў сярэдзіне 2000-х. Краіна не паспела выпрацаваць механізм лібералізацыі эканомікі, прыватны бізнес адчуваў сябе некамфортна пад прэсінгам дзяржавы.

Таксама існуе меркаванне, што канфлікт у Лівіі пачаўся пры актыўным удзеле заходніх дзяржаў, будучых інтэрвентаў, якія адмоўна ставіліся да ўрада Кадафі. Навуковы супрацоўнік Цэнтра арабскіх і ісламскіх даследаванняў Інстытута ўсходазнаўства РАН Барыс Далгоў лічыў крызіс часткай супрацьстаяння Кадафі з Захадам. На яго думку, менавіта знешнія сілы арганізавалі канфлікт, мэтай якога было звяржэнне дзеючага рэжыму. Па заяве былога камандуючага войскамі НАТА ў Еўропе Уэслі Кларка  (англ.) (бел. рашэнне аб пачатку вайны ў Лівіі і іншых афрыканскіх краінах было прынята задоўга да іх пачатку. Гэта ж меркаванне падзяляе прэзідэнт паліталагічнага цэнтра «Сетка Вальтэр  (фр.) (бел.» Цьеры Мэйсан  (фр.) (бел..

Ігар Юргенс  (руск.) (бел. старшыня праўлення Інстытута сучаснага развіцця  (руск.) (бел. акцэнтуе ўвагу на тым, што Лівія са старажытных часоў існавала як тры падзеленых геаграфічна племя, пры гэтым Кадафі меў папулярнасць толькі ў Трыпалітаніі. Былы пасол Расіі ў Лівіі Уладзімір Чамаў  (руск.) (бел. пагаджаўся, што на ўсходзе заўсёды існавала магутная апазіцыя Кадафі, незадаволеная размеркаваннем не ў сваю карысць сродкаў унутры краіны, што стала адбывацца пасля прыходу палкоўніка да ўлады. Падзеі ў Тунісе і Егіпце прастымулявалі гэтыя настроі.

Дырэктар Інстытута праблем глабалізацыі Міхаіл Дзялягін  (руск.) (бел. лічыў увесь лівійскі канфлікт штучна сканструяваным, сапраўдную прычыну падзей ён бачыць у вайне за рэсурсы, якая вялася на глабальным узроўні. На яго думку, у Лівіі, у адрозненне ад суседніх арабскіх краін, не было глыбокіх рэальных супярэчнасцяў. Іншага меркавання прытрымліваўся кандыдат гістарычных навук, дырэктар цэнтра Інстытута міжнародных даследаванняў, былы пасол СССР і Расіі ў Лівіі Веніямін Папоў. Паводле яго слоў, падзеі ў Лівіі, як і ў шэрагу іншых арабскіх краін — гэта загад часу. *«Мы, напэўна, яшчэ не ўсведамляем да канца, што адбываецца. Гэта тэктанічны зрух, які проста пачаўся вось у гэтым раёне свету. Вы паглядзіце, ён ужо адбіваецца на ўсім Міжземнамор’і. Тыя ж метады, якія выкарыстоўвала моладзь у Тунісе і ў Егіпце, зараз выкарыстоўвае моладзь у Іспаніі і ў Грэцыі... Праз Facebook і Twitter. Гэта ўжо мы павінны ўсвядоміць, што мы жывем зусім у іншую эпоху, эпоху глабалізацыі. І таму вось такія паняцці, як годнасць чалавека, добрае жыццё, неабходнасць барацьбы з карупцыяй, важнасць для таго, каб лідары слухалі сваё насельніцтва, гэта становіцца патрабаваннем часу, загадам часу. Без гэтага немагчыма будзе далей паспяхова кіраваць. Вось у гэтым праблема. Можа быць, ён [Кадафі] лічыў, што ён-то, увогуле, зрабіў усё правільна. І здавалася б, што ён цяпер застрахаваны ад гэтага. Але вось жыццё размеркавалася па-іншаму»*.

Ход грамадзянскай вайны
-----------------------

### Першы этап

Асноўны артыкул: **Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)**

Карта ваенных дзеянняў лютага—кастрычніка 2011.

     Тэрыторыі, якія кантраляваліся праціўнікамі Кадафі з 1 сакавіка. (клецістым страчаныя перад інтэрвенцыяй)
     Тэрыторыі, на якіх вяліся баі паміж сакавіком і жніўнем.
     Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі падчас іх наступлення на захадзе краіны ў жніўні.
     Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі да 1 кастрычніка.
     Апошнія аплоты сіл Кадафі.
 Галоўныя бітвы.  
 Другарадныя бітвы.
Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага 2011.
У лютым 2011 года быў арыштаваны юрыст і праваабаронца Фатхі Тэрбіль, які прадстаўляў сваякоў больш за 1000 зняволеных, забітых сіламі бяспекі ў турме Абу-Салім  (ар.) (бел. у 1996 годзе. 15 лютага 500—600 дэманстрантаў, якія каардынавалі свае дзеянні праз Facebook, сабраліся ля будынка адміністрацыі Бенгазі, патрабуючы яго вызвалення. Пратэстоўцы неслі фатаграфіі забітых зняволеных. Пасля таго, як дэманстранты накіраваліся да цэнтру горада, адбыўся канфлікт з сілавікамі, у ходзе чаго апошнія былі закінуты «кактэйлямі Молатава». У той жа час 213 прадстаўнікоў лівійскай інтэлігенцыі запатрабавалі сыходу Муамара Кадафі. На наступны дзень дэманстранты пачалі кідаць камяні ў паліцэйскіх. У адказ паліцыяй былі выпушчаныя гумовыя кулі. У выніку гэтага, 38 чалавек атрымалі раненні. Пазней Тэрбіль быў вызвалены, аднак пратэсты працягваліся. 17 лютага тут пачаліся баявыя сутыкненні. Батальён спецпадраздзялення сілавых структур напярэдадні адкрыў агонь па пратэстоўцах, у выніку чаго загінула 14 чалавек. Хваляванні паступова перараслі ў рэвалюцыю, а да апазіцыі далучалася ўсё большая колькасць прыхільнікаў. На працягу наступных двух дзён пратэсты з рэвалюцыйнымі лозунгамі захліснулі ўвесь горад, а пратэстоўцы захапілі тэлерадыёстанцыю Бенгазі. На бок апазіцыянераў сталі пераходзіць нават асобныя паліцэйскія і вайсковыя падраздзяленні.

На гэтым фоне разрастаюцца беспарадкі ў Трыпалі, Эз-Завіі і Місураце. Апазіцыя здабыла такую магутнасць, што ўжо 20 лютага цалкам захоплівае Бенгазі, Дэрну і шэраг іншых гарадоў на ўсходзе краіны. У іншых месцах мяцяжы альбо былі паспяхова падушаныя (як напрыклад у Эз-Завіі), альбо яшчэ доўгі час працягваліся (Місурата).

27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў было абвешчана аб стварэнні Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС), часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі. Хутка савет абвясціў сябе адзінай легітымнай уладай у Лівіі. Орган складаўся з 31 члена, як грамадзянскіх, так і ваенных. Старшынёй ПНС стаў Мустафа Абд-аль-Джаліль, былы міністр юстыцыі Лівійскай Джамахірыі. Сваім намеснікам ён прызначыў Абдула Хафіза Гога  (ар.) (бел. кіраўніком узброеных падраздзяленняў — Амара аль-Харыры  (ар.) (бел. каардынатарамі знешніх зносін — Махмуда Джыбрыля  (ар.) (бел. (прэм’ер-міністр) і Алі аль-Ісаві  (ар.) (бел.. У пачатку сакавіка, дзякуючы кансалідацыі сіл апазіцыі, ПНС змог разгарнуць паспяховае наступленне на ўсходзе краіны захапіўшы Брэгу  (ар.) (бел. Бін-Джавад і Рас-Лануф  (ар.) (бел.. Адначасова баявыя дзеянні ахопліваюць сугор’е Нафуса на захадзе краіны. Тым не менш пачынаючы з 6 сакавіка ініцыятыва пераходзіць да ўрадавай арміі. На ўсходзе лаялісты выбіваюць паўстанцаў з Бін-Джавада, Брэгі, Адждабіі, а 17 сакавіка падыходзяць да Бенгазі. Паўсталыя гарады Нафуса, такія як Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран, пасля няўдалай спробы ўзяць іх адразу з-за цяжкадаступнай горнай мясцовасці і жорсткага супраціву праапазіцыйнага племя амазігаў, былі ўзяты ў аблогу.

Гл. таксама: Першая інтэрвенцыя ў Лівіі
Ваенныя дзеянні кааліцыі.
У гэты ж час дыпламат Ібрагім Дабашы, які перайшоў на бок апазіцыі, звярнуўся да ААН з просьбай устанавіць забарону на палёты на тэрыторыі Лівіі, каб адрэзаць сталічны Трыпалі ад паставак зброі і наймітаў, а таксама засцерагчы грамадзянскае насельніцтва ад паветраных удараў. Ініцыятыва была падтрымана ЗША і краінамі Еўрапейскага Саюза. Ужо 17 сакавіка Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, што ўстрымаліся (Бразілія, Расія, Кітай, Індыя і Германія). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было кампаніі. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся Францыя і Вялікабрытанія, таксама ішла падтрымка ад ЗША і Лівана.

У аперацыі брала ўдзел буйная частка краін блока НАТА, сярод якіх Францыя, ЗША, Вялікабрытанія, Італія, Данія, Іспанія, Канада, Бельгія, Грэцыя, Нарвегія, Румынія, Балгарыя, Нідэрланды і Турцыя. Таксама ўдзельнікамі кампаніі сталі Швецыя, Іарданія, ААЭ і Катар.

19 сакавіка ў 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону Бенгазі з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бранятэхнікі. У той жа дзень баявыя вылеты пачалі здзяйсняць амерыканскія і брытанскія самалёты. Абстрэл ракетамі «Тамагаўк» (114 штук) па сістэмах СПА таксама здзейснілі брытанскія і амерыканскія караблі і падлодкі. Удары кааліцыі былі нанесены па грамадзянскіх і ваенных аб’ектах у буйных гарадах, у тым ліку Трыпалі, Бенгазі, Сірт, Тархуна, Мамура, Зуварэ, і нафтасховішчаў у раёне Місураты, у выніку чаго там успыхнулі пажары.

Актыўны замежнае ўмяшанне сур’ёзна дапамагло паўстанцкім сілам. Пад прыкрыццём авіяцыі НАТА яны спачатку адкінулі праціўніка ад Бенгазі, а далей, развіваючы наступленне, вярнулі Адждабію і Брэгу. У сугор’е Нафуса паўстанцы захапілі прыгранічны горад Вазін, вярнуўшы тым самым калідор паставак зброі з-за мяжы. Лівійская ўрадавая армія тым часам несла каласальныя страты ад авіяналётаў і ракетных удараў замежных караблёў, практычна цалкам страціўшы СПА і авіяцыю. Значныя былі ахвяры сярод мірнага насельніцтва, якое пакутавала ад паветраных нападаў. У асобных выпадках супраць арміі і мясцовых жыхароў выкарыстоўваліся нават бомбы са збедненым уранам.

Нягледзячы на ўсё гэта, урад змог ажыццявіць перагрупоўку. Вырашана было аддаць перавагу ўзброеным пікапам замест класічнай бранятэхнікі, а таксама ўвесці ў тактыку некаторыя элементы партызанскай вайны, тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічваючы мабільнасць войск. У канцы сакавіка—пачатку красавіка армія Кадафі нават здолела перайсці ў контрнаступленне. Падчас гэтага лаялісты адбілі Брэгу і атакавалі Адждабію, але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня.

Летам сілы паўстанцаў і НАТА актывізуюць наступальныя дзеянні. На ўсходзе краіны яны вяртаюць пад свой кантроль Брэгу і Бін-Джавад, але на гэтым тут спыняюцца. Праціўнікі рэжыму Кадафі засяродзілі свае намаганні на паўночным захадзе Лівіі, бліжэй да сталіцы. 1 чэрвеня яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў 6 чэрвеня. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім 14 чэрвеня адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтана ў Яфрэн. 28 чэрвеня паўстанцамі былі захопленыя ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. 11 чэрвеня паўстанцы пачалі штурм Эз-Завіі. Мяцежнікі панеслі цяжкія страты, але працягнулі штурм горада. Да вечара наступнага дня супраціў лаялістаў не аслабеў. Стала ясна, што працяг штурму горада для паўстанцаў будзе каштаваць яшчэ больш вялікімі стратамі. Камандаванне ПНС вырашыла спыніць баі ў Эз-Завіі і адступіць.

13 жніўня паўстанцы атакавалі Гар’ян. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць. 14 жніўня паўстанцы заявілі, што ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада. 15 жніўня ўвесь Гар’ян перайшоў пад іх кантроль. 17 жніўня войскі Кадафі распачалі спробу контрштурму, але 18 жніўня лаялістамі былі цалкам выбіты з горада.

Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на Эз-Завію). Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часці апазіцыі ўвайшлі ў Эз-Завію. На працягу ўсяго наступнага тыдня ў горадзе ішлі баі паміж паўстанцамі і лаялістамі. 20 жніўня ПНС цалкам авалодаў Эз-Завіяй.

З паразай арміі Кадафі ў Нафусе пачалося наступленне на Трыпалі.

Паўстанцы ў Бені-Валідзе, 10 верасня 2011.
Гл. таксама: Забойства Муамара Кадафі
Да канца жніўня пад кантролем урада Лівіі заставаліся толькі чатыры буйныя гарады: Бені-Валід, Сірт, Себха і Трыпалі. Штурм апошняга пачаўся 20-га жніўня. У баях актыўна ўдзельнічалі спецпадраздзяленні з Катара, ААЭ, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі. Горад да гэтага моманту практычна цалкам быў акружаны. Нягледзячы на сваю перавагу, войскі ПНС і НАТА неслі цяжкія страты, але тым не менш хутка прасоўваліся па гарадскіх кварталах. Усяго за восем дзён сталіца пала. Пасля таго былі абложаныя Бені-Валід і Сірт. Тут кадафісты аказалі яшчэ больш жорсткае супраціўленне. Сам Муамар Кадафі знаходзіўся менавіта ў Сірце. 20 кастрычніка, разумеючы, што горад вось-вось падзе, ён паспрабаваў пакінуць яго. Аднак яго канвой быў знойдзены паўстанцамі і захоплены. Палонны Кадафі падвергнуўся катаванням і здзекам з боку апазіцыянераў, падчас якіх загінуў. У гэты жа дзень паўстанцы канчаткова бяруць Сірт. Супраціў рэшткаў прыхільнікаў Кадафі ў Бені-Валідзе працягваўся яшчэ некалькі дзён, але неўзабаве таксама быў задушаны. 23 кастрычніка Пераходны нацыянальны савет афіцыйна заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне.

### Другі этап

Асноўны артыкул: **Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)**
7 ліпеня 2012 года, упершыню за 40 гадоў, у краіне прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — Усеагульны Нацыянальны кангрэс. 9 жніўня Пераходны Нацыянальны савет Лівіі афіцыйна перадаў уладу кангрэсу, старшынёй якога абралі Мухамеда аль-Макрыфа, што стаў кіраўніком дзяржавы. 20 лютага 2014 года адбыліся выбары ў Канстытуцыйную асамблею Лівіі  (англ.) (бел.. На выбарах былі абраны 60 членаў Асамблеі з 650 кандыдатаў, якія на працягу 120 дзён павінны былі падрыхтаваць праект Канстытуцыі краіны, што вызначыць асноўныя прынцыпы кіравання, сістэм органаў улады, статус плямёнаў, а таксама месца законаў шарыяту. Затым дакумент планавалася вынесці на рэферэндум.

На гэтым фоне здавалася, што краіна ўзяла курс на дэмакратычныя рэформы, аднавіўшы стабільнасць і парадак, але агульная абстаноўка ў Лівіі заставалася жаласнай. Асобныя баявыя сутыкненні працягваліся. З падзеннем Кадафі вылучаюцца наступныя сілы: цэнтральны ўрад у Трыпалі, кадафісты, мясцовыя плямёны і кланы (туарэгі, берберы, тубу і іншыя), ісламісцкія арганізацыі (Ансар аль-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1 і іншыя), самастойныя ўзброеныя фарміравання з ліку былых паўстанцаў (так званыя «брыгады» Місураты, Зінтана, Эз-Завіі і іншыя), падраздзяленні будучай Лівійскай Нацыянальнай арміі. Частка прыхільнікаў забітага Муамара Кадафі працягвала супраціў, які ўзначалілі яго дзеці — дачка Айша і сын Саіф. У 2012 годзе лаялісты ўтрымлівалі і перыядычна захоплівалі некаторыя гарады Лівіі, такія як Бені-Валід, Тархуна, Таджура, Куфра, Сірт. Супрацьстаялыя ім сілы час ад часу адбівалі іх назад.

Аднак прыхільнікі зрынутага рэжыму сталі не адзінай праблемай для ўрада былой апазіцыі. Пачаўся паступовы распад дзяржавы на некалькі тэрыторый, якія кантраляваліся рознымі варагуючымі групоўкамі і плямёнамі. Канфлікты паміж імі адбываліся ўслед барацьбы за этнічныя, рэлігійныя, палітычныя, ідэалагічныя эканамічныя і рэгіянальныя інтарэсы. У эканамічным плане галоўнай мэтай узброенай барацьбы сталі нафтавыя радовішчы, а пазней таксама шляхі перапраўкі бежанцаў праз Міжземнае мора ў Еўропу і рабагандаль. Тут жа ўстала пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці краіны. У 2012 годзе, з прычыны барацьбы за нафту паміж мясцовымі сіламі і ўрадам у Трыпалі, Кірэнаіка ледзь не выйшла са складу Лівіі. Тое ж самае адбылося ў верасні 2013 года, калі мясцовыя плямёны абвясцілі пра аўтаномію Фецана. Падобнае становішча ператварыла Лівію ў прывабную арэну для памкненняў тэрарыстычных і ісламісцкіх арганізацый.

### Трэці этап

Асноўны артыкул: **Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)**
* Фаіз Сарадж.Фаіз Сарадж.
* Агіла Салах Іса.Агіла Салах Іса.
* Халіфа Хафтар.Халіфа Хафтар.

14 лютага 2014 года была здзейснена няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту  (ар.) (бел. пад пачаткам генерала Халіфа Хафтара, былога набліжанага Кадафі. На думку ваеначальніка, пасля звяржэння старога рэжыму краіна пайшла па няправільнаму шляху і ён адважыўся выправіць гэта. Аднак сілам Хафтара не ўдалося займець рэальную ўладу і падтрымку насельніцтва. Тым не менш генерал працягнуў барацьбу. 16 мая Хафтар абвясціў аб пачатку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму часцей у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі». Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву аперацыя «Годнасць». 18 мая аперацыя была пашырана да Трыпалі. У той жа час 25 чэрвеня прайшлі выбары  (ар.) (бел. ў Палату прадстаўнікоў (ППЛ), дзе прыхільнікі радыкальнага ісламу, якім і супрацьстаяў Хафтар, пацярпелі паразу. Урад узначаліў Агіла Салах Іса. 13 ліпеня ісламісты ў адказ на сваю паразу абвясцілі аб пачатку аперацыі «Рассвет Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ім удалося 23 жніўня пасля сарака дзён баёў. З усталяваннем кантролю над горадам яны заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса. 25 жніўня некаторыя прадстаўнікі Усеагульнага нацыянальнага кангрэса правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам Амара аль-Хасі  (ар.) (бел. у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў Табруку.

11 ліпеня 2015 года па выніках раўнда міжлівійскага дыялогу ў Марока падпісана першае пагадненне. Аднак цырымонію праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі. Подпісы пад дакументам «аб міру і прымірэнні» паставілі эмісары ​​часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый грамадзянскай супольнасці краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве ААН выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінен быць сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства тэрмінам на год, які ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа меркавалася перадаць Палаце прадстаўнікоў.

9 кастрычніка сфарміраваны ўрад нацыянальнай згоды (УНЗ) Лівіі. Прэм’ер-міністрам краіны стаў Фаіз Сарадж. Акрамя таго, былі названыя імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані. Тым не менш баявыя дзеянні прадоўжыліся. Палата прадстаўнікоў і Лівійская нацыянальная армія (ЛНА) Халіфа Хафтара не спяшаліся прызнаваць уладу Сараджа і ўступілі з ім у ваеннае супрацьстаянне.

У перыяд 2015—2018 гадоў абодва ўрады былі сканцэнтраваны на барацьбе з шматлікімі ўзброенымі групоўкамі. Сутыкненні паміж прыхільнікамі Трыпалі і Табрука адбываліся рэдка, Але 16 студзенят2019 года сілы ЛНА раптам пачынаюць наступленне ў Фецане. У сакавіку хафтараўцы выцясняюць УНЗ з Себхі і Мурзука, найбуйнейшых гарадоў рэгіёну.

Гл. таксама: Наступленне на Трыпалі (2019—2020)
Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара.
     пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў
     пад кантролем Урада нацыянальнага адзінства
     пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)
4 красавіка Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць яшчэ адно наступленне, цяпер ужо на сталіцу краіны. У канцы мая паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі Народнага фронту вызвалення Лівіі, што выступалі за аднаўленне даваенных парадкаў, адбылося буйнае сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскае апалчэнне «Джанджавід». Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з Расіі і армія ААЭ. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з Аль-Каідай, такіх як Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі і Браты-мусульмане. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з Туніса, Судана, Афганістана, Чада, Емена, Партугаліі, Малдовы. Вельмі значную падтрымку аказала Турцыя, якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з Сірыі ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы СНА, пратурэцкага сегмента Свабоднай сірыйскай арміі.

За паўгода аперацыі армія Хафтара прабілася да прыгарадаў і паўднёвых кварталаў сталіцы Айн-Зара, Сук аль-Ахад, Эр-Рамле, Калат Аль-Фурджан, узяла гарады Сабрат, Сурман, Эль-Аджайлат, Эс-Сабіа, Эль-Азізія, Эз-Завія, Бір-Алак, Зінтан, Гар’ян, Сідзі-Білан і іншыя. У перыяд са снежня 2019 па студзень 2020 становішча спраў прыхільнікаў Сараджа яшчэ больш пагоршылася. У гэты час хафтараўцы ўзялі Сірт, байцы брыгады Місураты адмовіліся працягваць далейшы ўдзел у канфлікце, а 604-я брыгада і зусім перайшла на бок праціўніка. Тады Сарадж звярнуўся па дапамогу да Турцыі. 5 студзеня 2020 года турэцкі лідар Рэджэп Таіп Эрдаган афіцыйна абвясціў аб адпраўцы вайскоўцаў у Лівію.

Актыўны ўдзел Турцыі значна паўплываў на бягучую абстаноўку, выкруціўшы сітуацыю ў карысць УНЗ. Найбольшыя поспехі былі дасягнуты ў красавіку—маі, калі войскі Сараджа аднавілі кантроль над мяжой з Тунісам, захапілі паветраную базу Аль-Ватыя, гарады Сабрат, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася. Пратурэцкія СМІ пісалі, што гэта таксама выклікана няздольнасцю нацыянальнай арміі браць сталіцу, у той час як палітолаг і ўсходазнаўца Карыне Геваргян звязвала гэта з нежаданнем Хафтара павялічваць страты сярод мірных жыхароў і разбурэння горада. Так ці інакш, але па стане 4 чэрвеня трыпалітанская аперацыя хафтараўцаў канчаткова сарвалася.

Гл. таксама: Баі ва Усходняй Трыпалітаніі і Пратэсты ў Лівіі (2020)
Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае наступлення ва Усходняй Трыпалітаніі. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта Абдул Фатах ас-Сісі заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна.

Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і Швейцарыі пачаліся мірныя кансультацыі.

Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да хваляванняў і пратэстаў. Ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў Фатхі Башага з пасады кіраўніка МУС УНЗ.

### Барацьба з ІДІЛ

Асноўныя артыкулы: **Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы** і **Другая інтэрвенцыя ў Лівіі**

Становішча на 28 чэрвеня 2015.

     пад кантролем ІДІЛ
     пад кантролем іншых ісламісцкіх груповак
     пад кантролем ЛНА і ППЛ
     пад кантролем УНК
     пад кантролем мясцовых сіл (Місурата)
     пад кантролем туарэгаў

Сітуацыя ў Лівіі дала спрыяльную глебу для актывізацыі ісламарадыкальных тэрарыстычных арганізацый. Спярша гэта былі розныя фарміраванні, звязаныя з групоўкай «Аль-Каіда». Паступова іх выціснула арганізацыя «Ісламская дзяржава Ірака і Леванта» (ІДІЛ). Дадзеная групоўка першапачаткова сама з’яўлялася часткай «Аль-Каіды», дзейнічаючы ў Іраку, але з цягам часу станавілася ўсё больш самастойнай. Яе члены лічылі сваё фарміраванне паўнацэннай дзяржавай. ІДІЛ прызнала за сабой рэлігійную ўладу над усімі мусульманамі па ўсім свеце і імкнулася атрымаць палітычны кантроль над тэрыторыямі з пераважна мусульманскіх насельніцтвам. У 2014—2015 гадах яна пашырыла сваю дзейнасць на Сірыю, Ліван, Емен, Афганістан, Паўночны Каўказ і краіны Еўрапейскага саюза, стаўшы на той момант самай магутнай тэрарыстычнай групоўкай свету.

Непасрэдна ў Лівіі першымі членамі групоўкі сталі былыя добраахвотнікі, якія ваявалі ў складзе ісламісцкіх атрадаў у Сірыі і Іраку. У снежні 2014 года баевікі здзейснілі напады на нафтавыя аб’екты і міжнародныя гатэлі, праводзілі масавыя расстрэлы і спрабавалі захапіць як мага больш тэрыторый. Групоўка ўступіла ў канфлікт з абодвума ўрадамі. 14 сакавіка 2015 года байцы ІДІЛ разгарнулі штурм Сірта, які на той момант быў заняты прыхільнікамі УНК. Ужо 31 мая баевікі канчаткова авалодалі горадам. На той момант яны таксама захапілі Бенгазі і шэраг іншых гарадоў краіны.

13 лістапада таго ж года ЗША і іх саюзнікі вырашылі падтрымаць сілы УНК у барацьбе з баевікамі. Замежныя войскі пачалі ажыццяўляць паветраныя ўдары па пазіцыях ІДІЛ, паступова вызваляючы тэрыторыю краіны. Вынікам гэтага стала аперацыя па вызваленні Сірта ў маі наступнага года, пачатая войскамі ўрада ў Трыпалі пры падтрымцы кааліцыі. Лівійскія сілы былі сканцэнтраваны на сухапутным напрамку, у той час як замежнікі ажыццяўлялі авіяцыйную падтрымку. Баевікі аказалі ўпартае супраціўленне і змаглі пратрымацца на працягу паўгода. Тым не менш 6 снежня Сірт быў канчаткова вызвалены ад ІДІЛ.

На ўсходзе краіны Палата прадстаўнікоў і ЛНА таксама вялі барацьбу з баевікамі. Прыярытэтным для іх з’яўляўся Бенгазі. Тут з 2014 года войскі генерала Халіфа Хафтара вялі бесперапынныя баі з рознымі групоўкамі, сярод якіх, акрамя ІДІЛ, Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі, Ансар аш-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1. Варта адзначыць, што яны не з’яўляліся саюзнікамі «Ісламскай дзяржавы», ваюючы як з ёй, так і з ЛНА. Да мая 2016 года армія Хафтара кантралявала па меншай меры 90% горада. Нягледзячы на ​​дэкларацыю генерала Ханафа Хафтара аб «вызваленні» горада, дзясяткі баевікоў засталіся ўмацаванымі і абложанымі ў Сідзі Акрыбеш. Канчатковае вызваленне горада адбылося толькі ў снежні 2017 года.

З падзеннем Сірта і Бенгазі ў ІДІЛ застаўся толькі адзін буйны аплот — Дэрна, якую яна падзяляла з групоўкай «Саветы шуры маджахедаў Дэрна». 5 лютага 2018 года вайскоўцы Лівійская нацыянальная армія пачалі аперацыю супраць баевікоў. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, ЛНА пацярпела паражэнне ў сутыкненнях з джыхадзістамі. Ваенныя адступілі з пазіцый, пакінуўшы ворагу некаторую колькасць тэхнікі. Наступная спроба, ажыццёўленая ў красавіку—маі, стала больш удалай. Байцы ЛНА змаглі прабіцца ў гарадскую мяжу, але тут, як і ў выпадку з Сіртам, баевікі арганізавалі зладжаную абарону. Егіпет, ААЭ і Францыя аказалі Хафтару абмежаваную ваенную падтрымку, але праціўнік даволі павольна здаваў свае пазіцыі. У чэрвені баевікі былі выцесненыя ў гістарычную частку Дэрны, дзе яны працягвалі супраціў да лютага 2019. Пасля ІДІЛ канчаткова аслабла, але яе прыхільнікі працягвалі ажыццяўляць асобныя акцыі.

Мірны працэс
------------

Асноўны артыкул: **Мірны працэс па Лівіі**
Першая спроба ўрэгуляваць канфлікт была прадпрынята ў красавіку 2011 года, калі Муамар Кадафі заклікаў пачаць перамовы з НАТА аб спыненні авіяўдараў па тэрыторыі краіны. У жніўні афіцыйны прадстаўнік лівійскага лідара паведаміў, што той гатовы пачаць перамовы з паўстанцамі аб перадачы ўлады ў краіне.

12—13 лістапада 2018 года ў Палерма (Італія) прайшла першая міжнародная канферэнцыя па лівійскім канфлікце. Арганізатарам саміту стаў італьянскі прэм’ер-міністр Джузэпэ Контэ. У ім узялі ўдзел прадстаўнікі лівійскіх уладаў, у тым ліку Фаіз Сарадж, Агіла Салах Іса і Халіфа Хафтар, а таксама дэлегацыі ад розных краін і міжнародных арганізацый. Дадзеная сустрэча не прынесла ніводнага канкрэтнага рашэння, не пазначыла ніводнага абавязацельства бакоў і не вызначыла даты наступнага этапу лівійскага ўрэгулявання, аднак была прызнана паспяховай.

14—16 красавіка 2019 года ў Гадамесе павінна была прайсці так званая «Лівійская нацыянальная канферэнцыя». Яна была накіравана на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі 2018 года. З-за пачатку наступлення ЛНА на Трыпалі канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін, а потым наогул адменена.

13 студзеня 2020 года ў Маскве павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфа Хафтара, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, была праведзена мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковае пагадненне, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоваў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНЗ Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Дамова прадугледжвада адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назіранні за перамір’ем. Таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне.

Сумесная фота палітыкаў на канферэнцыі ў Берліне, 19 студзеня 2020.
19 студзеня ў Берліне прайшоў саміт па Лівіі, дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і правоў чалавека. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапанаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН.

У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. Тут жа пачала работу Аб’яднаная ваенная камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад УНЗ. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі.

23 кастрычніка ў Жэневе (Швейцарыя) прайшла сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і УНЗ, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі.

Пасляваеннае становішча
-----------------------

У канцы 2020 і пачатку 2021 гадоў сітуацыя ў Лівіі ўсё яшчэ заставалася напружанай, хоць буйных ваенных сутыкненняў не фіксавалася.

9 снежня афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары заявіў, што *«ніхто не аб’яўляў аб заканчэнні бітвы»* паміж іх сіламі і Турцыяй, а спыненне агню адбылося *«ў знак павагі да намаганняў міжнароднай супольнасці, дружалюбных краін і жадання лівійцаў пакласці канец вайне»*. Пры гэтым аль-Місмары адзначыў, што прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган *«ніколі не пераставаў адпраўляць зброю ў Лівію»*. Паводле яго слоў, турэцкае судна, якое было перахоплена ваенна-марскімі сіламі ў пачатку месяца, знаходзілася ў «зоне абмежаванага доступу», а адказ МЗС Турцыі на законныя дзеянні прадстаўнікоў Хафтара ля лівійскага ўзбярэжжа ўтрымліваў «недапушчальную пыху».

22 снежня турэцкі парламент падоўжыў тэрмін знаходжання вайскоўцаў у Лівіі яшчэ на 18 месяцаў, нягледзячы на абвешчанае ў кастрычніку пры пасярэдніцтве ААН спыненне агню ў Лівіі. Пагадненне прадугледжвала вывад замежных войск і наймітаў на працягу трох месяцаў.

У адказ, выступаючы 24 снежня на цырымоніі, прымеркаванай да 69-й гадавіны незалежнасці краіны, Хафтар адкрыта прыгразіў УНЗ новай вайной. Аднак гэтая заява не атрымала шырокай падтрымкі ў яго прыхільнікаў. З ліку замежных сіл, якія падтрымлівалі фельдмаршала, толькі ААЭ выступілі за новае наступленне на Трыпалі. Пры гэтым тры іншых саюзніка Хафтара, у асобе Францыі, Расіі і Егіпта, адрэагавалі на план новай вайны адмоўна. Адкрытая ваенная падтрымка ЛНА з-за мяжы паменшылася пасля правалу спробаў захопу Трыпалі. У Егіпце намецілася тэндэнцыя на наладжванне кантактаў з Трыпалі. На думку турэцкага выдання «Anadolu», новая хваля дэстабілізацыі ў Лівіі стала б падсілкоўваннем для тэрарыстаў, якія паспрабуюць замацавацца ў асобных гарадах Лівіі і тым самым ператворацца ў пагрозу для суседніх краін, што не трэба Егіпту. У Каіры таксама ўлічылі фактар перамогі Джо Байдэна на выбарах прэзідэнта ЗША 3 лістапада, бо новы амерыканскі лідар быў рэзка негатыўна настроены ў пытанні расійскага ўплыву ў рэгіёне. У самой Расіі таксама далі зразумець, што не імкнуцца да актыўнай ролі ў новай ваеннай кампаніі. Больш за тое, 30 снежня кіраўнік МЗС РФ Сяргей Лаўроў сустрэўся са сваім лівійскім калегам з боку УНЗ Мухамедам Сіялай.

Неўзабаве ў Лівіі пайшлі чуткі пра тое, што правадыры некаторых усходніх плямёнаў выступілі з прапановай замяніць Халіфа Хафтара на генерала Абдэрэзака Назіры, які займаў пасаду начальніка штаба ЛНА з самага яе заснавання ў 2014 годзе. Лічыцца, што Назіры карыстаецца падтрымкай спікера парламента Агілы Салеха, чые адносіны з Хафтарам прыкметна астудзелі ў апошні час. На думку праціўнікаў фельдмаршала, такая ракіроўка можа нават паскорыць працэс аб’яднання арміі, бо сярод многіх лівійскіх вайскоўцаў на захадзе краіны Назіры не выклікае такога непрымання, як Хафтар.

5 лютага дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны. Гэты ўрад будзе кіраваць Лівіяй да ўсеагульных выбараў, прызначаных на снежань. Прэзідэнцкі савет узначаліў дыпламат Мухамед Юніс Манфі, які карыстаецца падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік Абдэль Хамід Мухамед Дбэйбе, які падтрымліваецца на захадзе Лівіі. Муса аль-Кані і Абдала аль-Лафі сталі віцэ-прэзідэнтамі. Іх сумесны спіс атрымаў 39 галасоў, на пяць больш, чым у Агілы Салех Іса і Фатхі Башагі.

У сакавіку ў ходзе свайго візіту ў Анкару прэм’ер Дбэйбе звярнуўся да Рэджэпа Эрдагана з заклікам вывесці з Лівіі як турэцкіх салдат, так і лаяльных туркам сірыйскіх наймітаў. Прамога адказу з абяцаннямі пайсці на такі крок лівійскі палітык не атрымаў. Эрдаган абмежаваўся запэўненнямі ў падтрымцы новага лівійскага кіраўніцтва. На той момант, паводле даных ААН, у краіне знаходзіліся 20 тысяч замежных вайскоўцаў, наймітаў і добраахвотнікаў, галоўным чынам з Турцыі, Сірыі, Расіі і іншых краін. Пад іх кантролем знаходзіліся дзесяць ваенных баз.

У 2022 годзе канфрантацыя і двоеўладдзе ў Лівіі аднавіліся: Палата прадстаўнікоў, бачачы праблемы ва ўрадзе Дбэйбы з правядзеннем выбараў, прызначыла новым прэм’ерам Фатхі Башагу. Аднак яго прызначэнне было аспрэчана, што ў жніўні прывяло да новых узброеных сутыкненняў.

Замежная роля
-------------

### Захад

Пасля дзяржаўнага перавароту 1969 года і прыходу да ўлады Кадафі пачалося шматгадовае ідэалагічнае, палітычнае і часам ваеннае супрацьстаянне паміж Лівіяй і Захадам, якое заключалася ў адрозненні сістэм, незадаволенасцю ЗША і іх саюзнікаў пераследам дысідэнтаў і супрацоўніцтвам лівійскіх уладаў з радыкальнымі ісламістамі, а лівійскімі ўладамі — «агрэсіўнай імперыялістычнай палітыкай» заходніх дзяржаў. Сярод прычынаў, якія прывялі ЗША і іх саюзнікаў да інтэрвенцыі 2011 года, называліся пагроза з боку дзеючага рэжыму, рэсурсныя багацця Лівіі і нават навінавыя фэйкі ад апазіцыі, што ўвялі ў зман кіраўніцтва многіх краін.

Верталёт «Апач» ВПС Вялікабрытаніі на ўзлёце з HMS Ocean During, 29 ліпеня 2011.
Так ці інакш, але 19 сакавіка 2011 года міжнародная кааліцыя на падставе рэзалюцыі ААН 1973 пачала наносіць паветраныя і ракетныя ўдары па тэрыторыі Лівіі. Дакумент дэклараваў абарону мірных жыхароў як мэту ўмяшання (гл. Гуманітарная інтэрвенцыя  (руск.) (бел.) і даў права знішчаць любыя войскі, што ўяўляюць пагрозу для паўстанцаў, толькі з дапамогай удараў з паветра. Яна забараняла мясцовыя і грамадзянскія авіязносіны над тэрыторыяй Лівіі, матывуючы гэта недапушчэннем бамбардзіровак гарадоў Кірэнаікі сіламі Кадафі. Палёты замежных ваенных пад забарону не падпадалі. Пры гэтым камандаванне кожнай з краін-удзельніц аперацыі выбрала ўласную кодавую назву для баявых дзеянняў: амерыканская версія гучала як «Світанак Адысеі», французскія вайскоўцы назвалі аперацыю «Харматан», Вялікабрытанія — «Эламі», Канада — «Мабайл». Пазней саюзнікі аб’ядналі ўсе аперацыі ў адну кампанію (Аперацыя «Саюзны абаронца»).

У той жа час кааліцыя накіравала да паўстанцаў сваіх вайсковых саветнікаў і інструктараў, а таксама займалася пастаўкамі зброі.

31 кастрычніка ў Трыпалі прыбыў генеральны сакратар НАТА Андэрс Фог Расмусэн, які абвясціў аб «шчасным зыходзе» лівійскай аперацыі і павіншаваў лівійскі народ са «свабодай, заваяванай з цяжкасцю». Саюзнікам удалося знішчыць большую частку СПА і ВПС сіл урада, нанесці ворагу сур’ёзны ўрон, што ў канчатковым выніку прывяло да падзення рэжыму Кадафі.

Harrier AV-8B ВПС ЗША на борце USS Wasp перад баявым вылетам на пазіцыі баевікоў ІДІЛ, 11 жніўня 2016.
У 2014 годзе паўстаў раскол: Францыя і Грэцыя падтрымалі ўлады ў Табруку, тады як ЗША, Вялікабрытанія і Італія ўсталі на бок Трыпалі. Аднак у рамках ваеннай аперацыі супраць ІДІЛ краіны НАТА актыўна супрацоўнічалі, хоць французскія вайскоўцы дзейнічалі выключна ў антытэрарыстычных аперацыях ЛНА (Бенгазі і Дэрна), а амерыкана-брытана-італьянскія часці — УНЗ (Сірт).

7 красавіка 2019 года Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША  (англ.) (бел. (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі. Нягледзячы на ​​вывад войскаў, у канцы красавіка паведамлялася аб групе амерыканскіх вайскоўцаў у раёне Місураты. Вайскоўцы ЗША нібыта прыбылі на хуткасных катэрах з суседняга Туніса. Афіцыйнага пацверджання або абвяржэння гэтай інфармацыі не было. У той момант горад знаходзіўся пад кантролем сіл прэм’ер-міністра Ф. Сараджа.

11 лютага 2020 года, па даных інфармацыйнага партала «Голас Амерыкі», амерыканскія ваенныя, якія знаходзяцца ў Самалі, рыхтаваліся да перакідання ў Лівію. Па словах карэспандэнта службы нацыянальнай бяспекі, Афрыканскае камандаванне ўзброеных сіл ЗША разглядала ініцыятыву па перакідцы войскаў і браніраванай тэхнікі з самалійскага кірунку на лівійскі. Заяўлялася, што перадыслакацыя сіл будзе ажыццяўляцца для барацьбы з баевікамі і зніжэння тэрарыстычнай актыўнасці ў рэгіёне. Раней камандуючы Цэнтральнага камандавання ЗША Кенэт Макензі заявіў, што замежнае ўмяшанне ў справы Лівіі ставіць крыж на намаганнях па дасягненні міру. Ён заклікаў адмовіцца ад такой палітыкі, якая прыводзіць да росту напружанасці. Пасол у Лівіі Рычард Норланд звярнуўся да кіраўніцтва Урада нацыянальнага адзінства з патрабаваннем раззброіць усіх баевікоў і адмовіцца ад паслуг розных бандфарміраванняў.

### Расія

З 2014 года Расія разгортвае палітыку вяртання страчаных пазіцый СССР у знешняй палітыцы. Гэтыя мерапрыемствы пачаліся з Крымскіх падзей, а затым прадоўжыліся ў ваеннай аперацыі ў Сірыі і актывізацыі адносін з шэрагам краін «трэцяга свету». З часам расійская актыўнасць распаўсюджваецца на Лівію. Немалаважную ролю тут адыграла жаданне ўтрымаць кантроль над нафтавымі радовішчамі.

На думку арабіста Леаніда Ісаева, расійская прысутнасць у рэгіёне дазволіла б здабываць дывідэнды ад супрацоўніцтва з рэгіянальнымі дзяржавамі. Лепш за ўсё гэта прадэманстравала грамадзянская вайна ў Сірыі, дзе актыўны ўдзел у канфлікце дазволіў Маскве прымусіць краіны рэгіёну да актыўнага ўзаемадзеяння з расійскімі ўладамі. Расія ўмацавала свае сувязі з дзяржавамі Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі. Пры гэтым яна пачала ўяўляць цікавасць для рэгіянальных дзяржаў у першую чаргу менавіта як сіла, здольная паўплываць на сірыйскія ўлады, Іран, або хусітаў у Емене. Як выказаўся даследчык, спрыяльным для Масквы стаў *«геапалітычны вакуум, які ўтварыўся пасля таго, як ЗША так і не змаглі сфармуляваць сваю пазіцыю ў дачыненні да распачатых у 2011 годзе працэсаў рэканфігураціі блізкаўсходняга светапарадку»*.

У пачатку лютага 2015 года ў Маскву з афіцыйным візітам прыбыў прэм’ер-міністр Абдала Абдурахман ат-Тані  (ар.) (бел.. На сустрэчы абмяркоўваліся пытанні паставак узбраенняў у Лівію і падрыхтоўка лівійскіх ваеннаслужачых расійскімі спецыялістамі. 15 красавіка на сустрэчы міністра замежных спраў РФ Сяргея Лаўрова з ат-Тані, апошні заявіў, што спадзяецца на дапамогу ў аднаўленні лівійскіх дзяржаўных інстытутаў, ваеннай сілы Лівіі, а таксама бяспекі ў краіне праз намаганні ў тым ліку ў рамках міжнародных арганізацый. У гэты ж дзень адбылася сустрэча прэм’ер-міністра з сакратаром савета бяспекі РФ Мікалаем Патрушавым. Бакі выказалі занепакоенасць з нагоды палітычнага расколу ўнутры Лівіі, а таксама росту ўплыву ў краіне тэрарыстычных груповак.

У 2019—2020 гадах паступалі шматлікія паведамленні аб удзеле ў баявых дзеяннях на баку ЛНА наймітаў расійскай ПВК «Вагнер». Сярод інфармацыі аб прысутнасці супрацоўнікаў кампаніі ў Лівіі былі як фэйкі, так і сапраўдныя доказы. Расійскія СМІ адмаўлялі ўсе паведамленні, тады як у заходніх пераважала іншае меркаванне. Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заяўляў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія найміты, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы. У ААН таксама першапачаткова абверглі інфармацыю аб ПВК «Вагнер», але пазней арганізацыя выпусціла буйны даклад па гэтай тэме, дзе пацвярджалася прысутнасць наймітаў. У Расіі матэрыялы арганізацыі падвергнуліся крытыцы з-за выкарыстання ў ім матэрыялаў скандальнага ўкраінскага сайта «Миротворець».

У верасні 2020 года ў шэрагу СМІ з’явіліся публікацыі пра тое, што расійскае кіраўніцтва ў абыход эмбарга ААН пастаўляе зброю войскам Хафтара, выкарыстоўваючы тэрыторыю Сірыі ў якасці перавалачнага пункта. Міністр замежных спраў С. Лаўроў на прэс-канферэнцыі па выніках візіту ў Дамаск запэўніў журналістаў, што падобная інфармацыя не падмацаваная ніякімі фактамі. У сакавіку 2021 года групы экспертаў ААН па Лівіі ў сваім дакладзе пацвердзілі факт парушэння зброевага эмбарга расійскім бокам. Акрамя Расіі, у справаздачы згадваліся Турцыя, ААЭ, Іарданія і Егіпет.

### Турцыя

Гл. таксама: Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію
У 2010-х краіна разгарнула актыўную знешнюю экспансію па вяртанні ўплыву ў былых уладаннях Асманскай імперыі і мусульманскім свеце. Турцыя лічыла Лівію часткай сваёй сферы ўплыву ва Усходнім Міжземнамор’і і важным эканамічным партнёрам у Афрыцы. На думку Джалела Харшаві, супрацоўніка Нідэрландскага Інстытута міжнародных адносін, Анкара выявіла дзве паралельныя тэндэнцыі, дзе з аднаго боку ёсць адсутнасць у ЗША цікавасці да Блізкага Усходу, а з другога боку — адсутнасць знешняй палітыкі і сродкаў у еўрапейскіх краін. Тым самым рэгіён застаўся без буйных заступнікаў. Таму ключавыя рэгіянальныя гульцы разглядалі Лівію як свайго роду лабараторыю.

Турэцкія ўлады таксама імкнуліся аслабіць пазіцыі сваіх палітычных і эканамічных канкурэнтаў, такіх як Грэцыя, Кіпр, Егіпет і Ізраіль. За кошт умацавання пазіцый у Лівіі магло адбыцца і ўмацавання турэцкая сіл у Паўночным Кіпры. Падобнага можна было дасягнуць узяўшы пад кантроль марскія транспортныя калідоры і нафтагазавыя радовішчы ў Паўднёвым Міжземнамор’і, і стварэнне перманентнай пагрозы для Еўропы ў выглядзе патоку бежанцаў, ціскам на аравійскія манархіі, Францыю, Егіпет і Расію. Нафтавыя кампаніі Турцыі і іх дзяржаўныя заступнікі бачылі велізарны патэнцыял у нявыкарыстаных прыродных рэсурсах Лівіі. Акрамя гэтага, мелася цікавасць па ўдзеле ў будучых інфраструктурных праектах на лівійскай тэрыторыі ў пасляваенны перыяд.

28 лістапада 2019 года Турцыя і Урад нацыянальнай згоды Лівіі заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Таксама дакумент пашыраў марскія межы Турцыі да ўзбярэжжа Дэрны і Табрука. Турэцкі лідар Рэджэп Таіп Эрдаган зацвердзіў яго 26 снежня і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі.

Яшчэ з вясны 2019 года Турцыя актывізавала падтрымку сілам лаяльным УНЗ. Турэцкае кіраўніцтва забяспечвала іх ваеннай тэхнікай, дронамі, а таксама, па заявах ЛНА, у Лівіі дзейнічалі турэцкія ваенныя саветнікі. 27 снежня ўрад Фаіза Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі».

5 студзеня 2020 года Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент. 8 студзеня ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады Узброеных сіл Турцыі для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа. 

Беспілотнік сямейства «Bayraktar».
Кантынгент ваенных спецыялістаў з Турцыі на сваім піку дасягнуў 50 чалавек. Гэтыя сілы займаліся кансультацыяй і каардынацыяй дзеянняў арміі УНЗ, а часам наўпрост удзельнічалі ў баявых дзеяннях. Турэцкія ваенныя замацаваліся ў раёнах Мітыгі і Місураты. Пры падтрымцы войск Сараджа туркі ўжывалі сістэмы СПА, радыёлакацыйныя сістэмы і артылерыю. Сама Місурата ператварылася ў апорны пункт, які выкарыстоўваўся для назапашвання ваенных рэсурсаў. Акрамя ўсяго іншага, турэцкі бок прадаставіў Сараджу сваю ваенную тэхніку, напрыклад, баявыя машыны пяхоты ACV-15, бронеаўтамабілі Kirpi, радары KALKAN, зенітна-ракетныя комплексы SkyGuard і Oerlikon, беспілотнікі Bayraktar. Турэцкая Рэспубліка таксама прыцягнула да лівійскага канфлікту сірыйскую апазіцыю.

Галоўны трыумфам турэцкіх вайскоўцаў стаў захоп авіябазы Аль-Ватыя, пра ўзяцце якой 18 мая асабіста абвясціў Сарадж. Тут былі знішчаны дзясяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку два ЗРК «Панцыр» расійскай вытворчасці. База мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па штурму Трыпалі.

### Іншыя

У ходзе вайны 2011 года сілам ПНС, акрамя краін НАТА, пастаўлялі зброю Егіпет, Малдова, Швейцарыя і Катар. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у краіне знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА. У той жа час у пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін на баку ПНС выступіла армія Туніса.

У сваю чаргу Кадафі карыстаўся падтрымкай Алжыра і Сірыі, якія пастаўлялі яму падчас канфлікту зброю і боепрыпасы. Паведамлялася нават пра ўдзел у канфлікце на баку ўладаў 5-й брыгады арміі Зімбабвэ.

Гл. таксама: Беларусь у лівійскім канфлікце
Беларусь таксама называлася ў ліку краін, якія падтрымлівалі лівійскія ўлады. Нібыта падчас баявых дзеянняў пры арміі Кадафі знаходзілася каля 500 ваенных спецыялістаў, як з прыватнымі індывідуальнымі кантрактамі, так і накіраваных па дзяржаўнай лініі. Беларусы знаходзіліся на пасадах ваенных саветнікаў, снайпераў, займаліся падрыхтоўкай кадраў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Устойлівасць войскаў у першыя месяцы інтэрвенцыі меркавана заслуга менавіта замежных ваенных. Тым не менш беларускі ўрад адмаўляе свой удзел у канфлікце.

У ходзе вайны 2014—2020 гадоў ўсходнія ўлады атрымлівалі матэрыяльную, фінансавую і ваенную дапамогу ад такіх краін як Іарданія, Саудаўская Аравія, ААЭ, Егіпет, Сірыя і Беларусь, а сілы ў Трыпалі — Катар, Туніс, Алжыр і Украіна. Судан, у залежнасці ад перыяду і крыніц, падтрымліваў то той, то другі бок.

Наступствы і ўплыў
------------------

### Людскія ахвяры

Паранены падчас баявых дзеянняў у адной з бальніц Трыпалі, жнівень 2011.
У агульнай складанасці, зыходзячы з розных крыніц, за перыяд 2011—2020 гадоў у Лівіі загінула прыкладна 40—65 тысяч чалавек, што робіць гэтыя падзеі адным з самых кровапралітных канфліктаў Арабскай вясны, саступаючы толькі грамадзянскай вайне ў Сірыі.

Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах, яшчэ 50 тысяч параненых і 4 тысячы зніклых.

У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася. Human Rights Watch 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе, 781—900 — у бітве за Місурату, з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах, 136 — падчас кампаніі ў гарах Нафуса, 74 — у баях на дарозе Брэга-Адждабія і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у бітве за Бін-Джавад, з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш за 1000 параненых. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых. Вялікія страты панесла Брыгада Хаміса, што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу). Некаторых частка палоненых лаялістаў было пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных.

Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада SAS  (англ.) (бел.. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі.

Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек. Лівійскае адзяленне МКЧК паведамляла аб 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў. Паводле інфармацыі, агучанай паслом Ісламскай Рэспублікі Іран у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС), некалькі сотняў у Эз-Завіі, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэге, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін ПАР і паранены грамадзянін Туніса.

У наступных сутыкненнях з кастрычніка 2011 па снежань 2012 г. загінула ад 942 да 1096 чалавек (адсюль 5 забітых з 25—30 параненымі падчас баёў за Бені-Валід), а са студзеня па май 2014 — 233. Колькасць забітых за 2013 год застаецца невядомай.

У канфлікце 2014—2020 гг. налічвалася 14 500 загінуўшых, з іх 2 400 мірных жыхароў і 2500 байцоў ІДІЛ. Сярод ахвяр 3 французскіх і адзін амерыканскі, 3—27 турэцкіх ваенных, 481—500 баец сірыйскай апазіцыі, 53—78 расійскіх наймітаў і 6 ваеннаслужачых ААЭ. Сярод замежнікаў ёсць і грамадзянскія асобы. У канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з Мелітопаля Уладзімір Бухальскі, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін Марока. У лютым 2020 года падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах.

### Сацыяльна-эканамічныя наступствы

Разбурэнні на вуліцах Сірта, 3 жніўня 2017.
Паводле даследавання міжнароднай кансалтынгавай кампаніі Geopolicity, толькі бюджэтныя страты Лівіі за першы год баявых дзеянняў склалі каля $14 млрд. Вялікі ўрон быў нанесены інфраструктуры краіны. Да жніўня 2011 года з-за недахопу сыравіны і дрэннага тэхнічнага стану ўсталі ўсе нафтаперапрацоўчыя заводы. Паводле ацэнак МВФ страты ВУП краіны да восені 2011 года склалі $7,7 млрд. Па выніках жа года ВУП страціў 60 % у параўнанні з 2010 годам. Высокага ўзроўню дасягнула інфляцыя, на што паказвае павелічэнне грашовай масы лівійскіх дынараў больш чым удвая. Была замарожаная значная частка з $150 млрд, якія належалі Лівіі, на замежных рахунках. Па выніках канфлікту Лівія ператварылася ў даўжніка краін, дзе праходзілі лячэнне паўстанцы. Так, напрыклад, доўг толькі перад Грэцыяй склаў каля €150 млн.

Вялікія страты панесла нафтавая галіна. Калі да пачатку канфлікту штодзённая здабыча нафты складала 1,6 мільёна барэляў у суткі, то ў сярэдзіне верасня здабывалася ўсяго 200 тысяч. Гэта значыць, здабыча звалілася ў 8 разоў. Вынікам гэтага стаў скачок коштаў на нафту, у выніку чаго базавая цана барэля нафты АПЕК дасягнула 2,5 гадовага максімуму. Ужо 22 лютага 2011 года цана паднялася на 3,4 %, а праз 2 дні быў зафіксаваны новы скачок — на 4,8 %, у выніку чаго кошт нафты дасягнуў $ 111,01 за барэль, а да красавіка — 120,91 %. Паводле ацэнкі міністра фінансаў Лівіі Абдэльхафіза аз-Злітні, да жніўня 2011 года страты у нафтавай галіне краіны склалі да $50 млрд, у тым ліку $20 млрд ад прыпынення экспарту нафты. Першапачаткова лівійскія ўлады планавалі аднавіць даваенныя тэмпы здабычы нафты да канца 2011, а затым да сярэдзіны 2012 года. Але і да пачатку 2013 года ўзровень здабычы адноўлены не быў і складаў не больш за 1,4 млн барэляў у суткі. Складанасці звязаны з пастаяннымі ўзброенымі сутыкненнямі ў Кірэнаіке, асноўным нафтаздабыўным рэгіёне краіны, і з адсутнасцю неабходных фінансавых рэсурсаў.

Пры гэтым калі ўрады, якія прыйшлі на змену Кадафі, папаўнялі бюджэт за кошт захаванай часткі нафтавага сектара, то падаткі з іншых відаў бізнесу часцяком атрымліваюць розныя ўзброеныя арганізацыі. Імпарт спажывецкіх тавараў і тэхнікі для вытворчасцяў, кантроль над мяжой і транспартнымі артэрыямі з’яўляліся галоўнымі крыніцамі даходу мілітарызаваных груп. Акрамя таго, ішла кантрабанда золата, экспарт і імпарт зброі ў абыход эмбарга ААН. Большую частку эканомікі склаў ценявы сектар, які фармаваўся, у тым ліку, за кошт міграцыйных патокаў з Афрыкі ў Еўропу.

Пад пагрозай апынулася функцыянаванне і далейшае развіццё найбуйнейшага ірыгацыйнага праекта ў свеце — Вялікай рукатворнай ракі  (ар.) (бел. а таксама будаўнічы праект «Новы Дубай», у рамках якога на працягу 10 гадоў меркавалася інвеставаць у будаўніцтва каля $500 млрд.

На гэтым фоне пачаўся рост злачыннасці. Новыя ўлады зафіксавалі рост забойстваў у 2012 годзе ў параўнанні з 2011 годам на 503 %, колькасць крадзяжоў на 448 % і г.д. Распаўсюджанай практыкай сталі расправы баевікоў над сваімі апанентамі прама ў бальніцах, куды апошнія траплялі пасля ўзброеных сутыкненняў. З-за адсутнасці бяспекі паўсталі праблемы з авіязносінамі ў краіне. Lufthansa, якая пачала займацца рэгулярнымі палётамі ў Лівію яшчэ ў лютым 2012 года, праз год была вымушана іх спыніць у сувязі з «напружанай сітуацыяй у рэгіёне». Адначасова многія грамадзяне былі пазбаўлены волі. У турмах шматлікіх рэгіянальных брыгад апынуліся каля 8,5 тысяч чалавек, якія абвінаваліся ў супрацоўніцтве з ранейшай уладай, у той час як колькасць палітычных зняволеных пры М. Кадафі не перавышала 6 тысяч. Пазней гэтыя месцы выкарыстоўваліся для ўтрымання ваеннапалонных, праціўнікаў тых ці іншых сіл і выкрадзеных замежнікаў. Падобныя ўстановы знаходзіліся пад поўным кантролем асобных груповак. Найбольш вядомай з іх стала турма Мітыга, што належала ісламісцкай групоўцы «RADA». Калонія сумна праславілася дрэннымі ўмовамі і катаваннямі. Капітан расійскага судна «Тэметэрон» Уладзімір Цякучаў, які ўтрымліваўся ў Мітызе з 2016 па 2019 год, у інтэрв’ю выданню «Комсомольская правда» заявіў, што ў турме знаходзілася больш за 3000 зняволеных.

Са жніўня па кастрычнік 2020 года па ўсёй краіне пракацілася хваля пратэстаў у сувязі з павелічэннем беднасці, адключэннем электраэнергіі, дрэннымі ўмовамі жыцця і беспрацоўем. У студзені 2021 года ў гуманітарнай дапамозе мелі патрэбу 1,3 мільёна лівійцаў. У той жа час Лівія была ахоплена найцяжэйшым крызісам у сферы электрычнасці. Да праблем дадалася і пандэмія COVID-19. На снежань 2020 года афіцыйна зарэгістравана амаль 94 тысяч заражэнняў, але рэальная лічба можа быць значна вышэй.

У краіне не ўзнікла працаздольных палітычных партый, а арганізацыі, створаныя ў 2011—2012 гг. атрымалі слабы ўплыў. Як следства ў моладзі, якая складала значную долю насельніцтва, не з’явілася каналаў палітычнага прадстаўніцтва, акрамя ўдзелу ва ўзброенай барацьбе. Наплыў добраахвотнікаў у лівійскія групоўкі толькі абвастраў сітуацыю ў краіне. Так, напрыклад, у 2011 годзе ў шэрагах паўстанцаў налічвалася 20—30 тысяч чалавек і прыкладна столькі ж на баку ўрада. Але ўжо ў 2013 годзе ва ўзброеныя групы былі ўцягнутыя каля 100 тысяч чалавек.

### Міграцыйныя патокі

Гл. таксама: Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)
Выратаванне лодкі з бежанцамі ў Міжземным моры, 15 чэрвеня 2015.
Па даных прадстаўніка Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў Мелісы Флемінг, станам на 2 сакавіка 2011 года колькасць бежанцаў у раёне канфлікту дасягнула 180 тысяч чалавек. У Егіпет беглі 77 тысяч чалавек (у асноўным, этнічныя егіпцяне), прыкладна столькі ж — у Туніс, яшчэ каля 30 тысяч чакалі сваёй чаргі на мяжы. Да пачатку мая таго ж года, паводле інфармацыі агучанай камісарам па ўнутраных справах ЕС Сесіліяй Малмстрэм, колькасць бежанцаў складала 650 або 750 тысяч. Па даных Упраўлення вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў, за першы год пікавыя паказчыкі зыходу бежанцаў з Лівіі складалі 10—15 тыс. чалавек у суткі. Па паведамленні BBC News, у сярэдзіне жніўня 2011 года больш за 30 тыс. чалавек былі выгнаны з горада Таварга  (ар.) (бел. ў паўночнай Лівіі. Меркавана гэта было актам помсты і калектыўным пакараннем за падтрымку жыхарамі сіл Кадафі пры аблозе Місураты. Згодна з дакладам ААН ад 18 студзеня 2012 года, негатыўны эфект ад лівійскага крызісу ў выглядзе наплыву бежанцаў выпрабавалі ўсе краіны рэгіёну Сахель, а менавіта Алжыр, Чад, Егіпет, Малі, Маўрытанія, Нігер і Туніс.

З цягам часу да патокаў лівійскіх бежанцаў далучыліся мігранты з Чорнай Афрыкі, якія выкарыстоўвалі краіну ў якасці перавалачнага пункта ў Еўропу. Яны дамаўляліся з мясцовымі кантрабандыстамі (пераважна з порта Зувара  (ар.) (бел.), што за пэўную суму незаконна перапраўлялі іх на плаўсродках на Мальту або ў Італію, дзе лодкі затрымлівалі еўрапейскія ўлады, а пасажыраў накіроўвалі ў Цэнтр па прыёме бежанцаў на Лампедузе  (руск.) (бел. а адтуль размяркоўвалі ў іншыя месцы. У Еўропе многія разлічвалі жыць за кошт дапамог і льгот, толькі малая частка імкнулася працаўладкавацца і інтэгравацца. Наплыў бежанцаў з Афрыкі праз Лівію, а таксама з Блізкага Усходу праз Турцыю спарадзіў у Еўрапейскім Саюзе найцяжэйшы крызіс, які суправаджаўся павелічэннем патоку бежанцаў, спрэчкамі вакол міграцыйнай палітыкі і напружанасцю паміж еўрапейскім і прышлым насельніцтвам.

Першы міграцыйны «ўдар» прыйшоўся на пачатак 2011 года (за тры месяцы), калі па Міжземным моры было перапраўлена 18 тысяч чалавек. У 2013 годзе колькасць мігрантаў узрасла да 43 тысяч. У 2014 годзе гэтая лічба ўзрасла яшчэ ў чатыры разы і дасягнула 218 тысяч (пры тым, што ўсяго ў той год у ЕС прыбыло 276 тысяч мігрантаў). У 2016 годзе 181 000 мігрантаў (у асноўным з Афрыкі) прыбылі ў Італію на плытах і судах сумнеўнай якасці.

Лівійскі шлях уяўляе найбольшую небяспеку, паколькі судны кантрабандыстаў неаднаразова церпяць крушэнні ў Міжземным моры, што прыводзіць да гібелі людзей. Ахвярамі маршруту мігрантаў у 2013 годзе сталі 600 чалавек, а ў 2014 годзе гэтая лічба падскочыла да 3,5 тысяч. Адна з першых страшных трагедый адбылася 3 кастрычніка 2013 года, калі у патанулым ля берагоў Лампедузы судне загінула 274 бежанца. 19 красавіка 2015 года толькі за адно караблекрушэнне ў сіцылійскай праліве ў 100 км ад лівійскага берага загінула 850 мігрантаў (больш, чым за ўвесь 2013). Літаральна за тыдзень да трагедыі ў Міжземным моры загінула яшчэ 400 мігрантаў. У 2016 годзе, па даных Міжнароднай арганізацыі па пытаннях міграцыі, зарэгістравана амаль 5000 смерцяў. У лютым 2017 года на ўзбярэжжы Міжземнага мора непадалёк ад горада Эз-Завія былі выкінуты цела 74 бежанцаў з Афрыкі. Сярод іх няма ніводнага, хто выжыў. Хутчэй за ўсё загінула значна больш бежанцаў, так як на беразе была знойдзена разарваная гумавая лодка, на якой звычайна перавозяць да 120 чалавек.

Варта адзначыць, што незаконная міграцыя праз Міжземнае мора існавала і да 2011 года, але пасля сітуацыя пагоршылася, паколькі стрымліваючым фактарам быў дастаткова высокі ўзровень жыцця ў самой Лівіі часоў рэжыму Кадафі, куды першапачаткова імкнуліся бежанцы. У свой час, у 2010 годзе, Кадафі папярэджваў краіны ЕС пра пагрозу міграцыі, прасіў грошы і прапаноўваў супрацоўніцтва, аднак еўрапейскія лідары праігнаравалі гэтыя прапановы.

### Звязаныя канфлікты

З-за пачатку хваляванняў адбылася дэстабілізацыя не толькі ў самой Лівіі, але ў некаторых іншых краінах рэгіёну. У прыватнасці, туарэгі, якія ваявалі за Кадафі і беглі потым ад рэпрэсій паўстанцаў у Малі, паднялі там паўстанне і ўзялі пад кантроль большую частку яе тэрыторыі, стварыўшы там самаабвешчаную дзяржаву Азавад. Незалежнасць туарэгі жадалі атрымаць даўно. У 1990—1995 і 2007—2009 гадах у паўночных раёнах Нігера і Малі адбыліся ўзброеныя выступленні, якія былі паспяхова падушаныя ўладамі, а туарегскія паўстанцы эмігравалі ў Лівію, дзе ўвайшлі ў склад лівійскай арміі. Плямёнам не ўдалося адстаяць незалежнасць, і ў 2013 годзе, шмат у чым дзякуючы французскаму ўмяшанню  (фр.) (бел. туарэгі пацярпелі паражэнне. У той жа час, як і ў Лівіі, ваенныя дзеянні прыцягнулі ўвагу тэрарыстычных арганізацый, і на змену туарэгам прыйшлі баевікі АКСІМ і Ансар ад-Дзін  (ар.) (бел..

У сваю чаргу на тэрыторыі Лівіі разгараўся тэрытарыяльны канфлікт туарэгаў з тубу за кантроль над горадам Убары, размешчаным паблізу Себхі. Сутычкі пачаліся ў верасні 2014 года. Тады арабскае племя аўлада суліман, вораг тубу, падтрымала туарэгаў і разам з імі заняла пазіцыі на гары Тэндзі на поўнач ад горада, у той час як тубу ўзялі ўсходнюю частку горада і прылеглыя перадгор’і, адрэзаўшы ўсходнюю дарогу, якая вядзе да крэпасці Себха, занятай туарэгамі. Па меры развіцця канфлікту абодва бакі атрымалі падмацаванне. Тубу мабілізавалі некалькі соцень супляменнікаў з суседніх Чада і Нігера, а таксама завербавалі байцоў з Судана. Туарэгі правялі мабілізацыю ў гарадах Гат  (ар.) (бел. і Себха, накіраваўшы некалькі сотняў байцоў ва Убары. 23 лістапада 2015 года пры пасрэдніцтве Катара ўсталяваны рэжым спынення агню паміж плямёнамі; абедзве групы пагадзіліся выйсці з Убары і дазволіць арабам з племені хасаўна ўвайсці ў горад, каб выступіць у ролі міратворцаў. У сакавіку 2017 года прадстаўнікі туарэгаў, тубу і аўлада суліман падпісалі мірны дагавор у Рыме ў якасці замены для няўдалага спынення агню 2015 года, усталяванага Катарам. У лютым 2019 года варагуючыя плямёны часова аб’ядналіся пад пачаткам УНА і яго туарэгскім камандзірам генералам Алі Кана, каб прыпыніць прасоўванне арміі фельдмаршала Халіфа Хафтара ў Фецане.

Гл. таксама
-----------

* Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)
* Рэвалюцыя ў Егіпце (2011)
* Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)
* Другая халодная вайна
* Іракскі канфлікт

Зноскі
------

1. ↑  "Libya – Crisis response", European Union.
2. ↑  Fadel, L. "Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions". Архівавана 26 красавіка 2015 года.
3. 1 2  Obama's Libya Debacle. How a Well-Meaning Intervention Ended in Failure // *Foreign Affairs*, 2015
4. 1 2 3  Итоги революции: как «арабская весна» обернулась для Ливии десятилетней зимой
5. ↑  Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации // Лента.ру, 07.10.2013
6. 1 2  General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald
7. ↑  *Stephen, Chris*. Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies **(нявызн.)**.  The Guardian (27 ліпеня 2014). Праверана August 19, 2014. *Lyons, James; White, Stephen*. Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes **(нявызн.)**.  Daily Mirror (3 жніўня 2014). Праверана August 19, 2014. *Porsia, Nancy*. Traffickers cash in on Libya's new civil war **(нявызн.)**.  Middle East Eye (4 жніўня 2014). Праверана August 19, 2014.
8. ↑  Коротаев А.В. Позднеродовые формы социальной организации в социально-экономической структуре современного ливийского общества (по материалам Киренаики) // Арабский мир: экономика, политика, идеология / Ред. Егорин, А. З. и Наумкин, В. В.. М.: Наука, 1987, с.4-8
9. ↑  История Востока: в 6 т. / гл. ред. Р. Б. Рыбаков (пред.) и др.; Ин-т востоковедения РАН. — М.: Восточная литература, 2008. Т. 6. С. 129.
10. ↑  «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи // RT, 20 октября 2017
11. ↑  Жизнь народа Ливии при Каддафи – только факты Архівавана 21 красавіка 2021. // За Каддафи и его народ, 18 марта 2011
12. ↑  Бывший посол в Ливии назвал 4 вещи, которыми М. Каддафи не угодил Западу//РБК, 21.03.2011 г.
13. ↑  Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192.
14. ↑  Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192—193.
15. ↑  Муаммар Каддафи. Зелёная книга. Часть первая. Решение проблемы демократии (Власть народа). Политический аспект Третьей Всемирной Теории. Архівавана 25 красавіка 2021.
16. ↑  Мария Чунихина. Что такое Джамахирия? // Аргументы и факты, 21 февраля 2017
17. 1 2  A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order Архівавана 20 красавіка 2014.
18. ↑  10 лет назад началась «арабская весна» — самое мощное движение против авторитаризма в современной истории // Meduza, 18 декабря 2010
19. ↑  А. А. Волович Ливия в огне: мятеж или революция?//Институт Ближнего Востока,10.03.2011 г.
20. ↑  Сатановский: Каддафи получил полное право на теракты в Европе//Даугавпилсский информационно-новостной портал GOROD.LV22.03.2011 г.
21. ↑  Ксения Светлова «Думать, что сейчас закончится война и начнется демократическая Ливия,— большая ошибка» Архівавана 31 жніўня 2011.//Slon.ru, 24.03.2011
22. 1 2  «Ситуация остаётся очень хрупкой»: что происходит в Ливии спустя десять лет после начала политического кризиса // RT, 15 февраля 2021
23. ↑  Захватить 7 стран за 5 лет **(нявызн.)**.  www.warandpeace.ru (10 студзеня 2012). Праверана 15 верасня 2012.
24. ↑  О войне в Ливии глазами очевидца **(нявызн.)**.  mirpolitiki.net (26 снежня 2011). Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2012. Праверана 15 верасня 2012.
25. ↑  Российский разворот над Ливией?//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.
26. ↑  Владимир Чамов, экс-посол России в Ливии//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.
27. ↑  Михаил Делягин.Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия.//Телекомпания «Невский Экспресс», 28.03.2011 г.
28. ↑  Экс-посол РФ в Ливии: уход Каддафи — веление времени
29. ↑  "Libyan Islamists seize arms, take hostages". *Sydney Morning Herald*. Agence France-Presse. 21 February 2011. Праверана 8 January 2012.
30. ↑  Two policemen hanged in Libya protests **(нявызн.)**.  News.xinhuanet.com (19 лютага 2011). Архівавана з першакрыніцы 30 жніўня 2012. Праверана 24 February 2011.
31. ↑  Libya, Bahrain (and Beyond) LiveBlog: Confrontations
32. ↑  Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next **(нявызн.)**.  Homeland Security News Wire (24 лютага 2011). Архівавана з першакрыніцы 12 July 2011. Праверана 9 March 2011.
33. ↑  "Gaddafi Loaylists Recapture Libya's Zawiyah". 4 March 2011. Праверана 4 March 2011.
34. ↑  Aljazeera: Security forces driven out of Misurata//Aljazeera,27 February 2011
35. ↑  Libya — 130 soldiers executed
36. ↑  "Libya Unrest: Entering Zawiya". *BBC News*. 11 March 2011. Праверана 11 March 2011.
37. ↑  Misrata becomes Libya's Stalingrad
38. ↑  "Ствараны ў Бенгазі ўрад будзе працаваць тры месяца". РИА Новости. 27.02.2011. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
39. 1 2  "Нацсавет Лівіі абвясціў сябе адзіным прадстаўніком краіны". РИА Новости. 05.03.2011. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
40. ↑  "Катар прызнаў Нацыянальны пераходны савет Лівіі легітымнай уладай". РИА Новости. 28.03.2011. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
41. 1 2  The Interim Transitional National Council of the Libyan Republic: Council members Архівавана 10 сакавіка 2011.
42. ↑  "Экс-міністр юстыцыі Лівіі пачаў фарміраванне часовага ўрада". РИА Новости. 27.02.2011. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
43. ↑  Schemm, Paul (2011-03-02). "Libya Rebels Rout Gaddafi Forces In Fierce Battle For Oil Port". *The Huffington Post*. Brega. Associated Press. Праверана 2011-03-03.
44. ↑  "Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf". *BBC News*. 10 March 2011. Праверана 19 March 2011.
45. ↑  Войска Каддафи начали штурм города Зинтан//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.
46. ↑  Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад **(нявызн.)**.  Утро.ру (7 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 лістапада 2012. Праверана 26 сакавіка 2021.
47. ↑  Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази//Lenta.ru,17.03.2011г.
48. ↑  Битва за нагорье Нафуса
49. ↑  На улицах Триполи - настоящая война **(нявызн.)**. *vesti.ru*. Праверана 30 чэрвеня 2018.
50. ↑  "U.N. authorises no-fly zone over Libya". Al Jazeera. 2011-03-17. Праверана 2011-03-17.
51. ↑  Mark Mardell (2011-03-17). "Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi". BBC News. Праверана 2011-03-17.
52. ↑  U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya **(нявызн.)**.  CNN (17 сакавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 26 ліпеня 2012. Праверана 17 сакавіка 2011.
53. ↑  "UK prepares for Libya no-fly zone". *BBC News* [брытанская англійская]. 2011-03-18. Праверана 2018-06-30.
54. ↑  Sly, William Branigin, Liz (2011-03-18). "Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire". *Washington Post* [амерыканская англійская]. 0190-8286. Праверана 2018-06-30.
55. ↑  "ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике". *РИА Новости* [руская]. 20110319T1958+0300Z. Праверана 2018-06-30. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
56. ↑  "Британская подлодка выпускает ракеты "Томагавк" по ливийским системам ПВО - Минобороны". *РИА Новости* [руская]. 20110320T0130+0300Z. Праверана 2018-06-30. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
57. ↑  Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya - March 20, 2011
58. ↑  "Libya rebels recapture Ajdabiya". *BBC News*. 2011-03-26.
59. ↑  "Libyan rebels facing tough fight for Sirte". *Al Jazeera*. 26 March 2011. Праверана 10 January 2012.
60. ↑  Libya Live Blog - April 22 (англ.)(недаступная спасылка).  Aljazeera.net (21 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 красавіка 2011. Праверана 5 снежня 2018.
61. ↑  NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011
62. ↑  NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com
63. ↑  Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города Архівавана 1 чэрвеня 2017.
64. 1 2  На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны(недаступная спасылка) — Комсомольская правда, 6 апреля 2011
65. ↑  "Fighting in Zawiyah shuts Libya coast road-resident". *Reuters Africa*. Reuters. 11 June 2011. Архівавана з арыгінала 20 верасня 2012. Праверана 15 June 2011. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 верасня 2012. Праверана 26 сакавіка 2021.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 верасня 2012. Праверана 26 сакавіка 2021.
66. ↑  Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English
67. ↑  Al Jazeera Libya Live Blog Архівавана 31 студзеня 2012.
68. ↑  Reuters. Libyan rebels say they attack town south of Tripoli Архівавана 26 верасня 2012.
69. ↑  Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli
70. ↑  Gaddafi defiant, rebels put capital under siege Архівавана 16 жніўня 2011.
71. ↑  Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli Архівавана 18 кастрычніка 2012. Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In
72. ↑  Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan // Youtube
73. ↑  Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі Архівавана 3 верасня 2012.
74. ↑  BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli
75. ↑  Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs Архівавана 25 жніўня 2011.
76. ↑  Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь
77. ↑  Death of a Dictator Архівавана 3 мая 2015. Human Rights Watch 2012 (англ.)
78. ↑  Хроника гражданской войны в Ливии 2011 года
79. ↑  Власть в Ливии перешла парламенту
80. ↑  "HNEC announces preliminary results for 39 Constitutional Committee seats". Libya Herald. 26 February 2014. Праверана 26 February 2014.
81. ↑  "HNEC announces results for Constitutional Committee elections". Libya Herald. 2 March 2014. Праверана 3 March 2014.
82. ↑  Qaddafi Loyalists Seize Bani Walid. Israelnationalnews.com (2012-01-24). Retrieved on 2012-09-30.
83. ↑  Пророчество Полковника // Лента.ру, 10.09.2014
84. ↑  Анастасия Иванова. «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи // RT, 20 октября 2017
85. ↑  Анархия, нефть и работорговля: что происходит в Ливии после свержения Каддафи (ФОТО)
86. ↑  Ливийская область Феццан провозгласила автономию // Lenta.ru, 27 сентября 2013
87. ↑  Андрей Ляхов. Полковника никто не помнит: как живёт Ливия без Муаммара Каддафи // Forbes, 20 декабря 2016
88. ↑  Chris Stephen and Anne Penketh (2014-08-24). "Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized". The Guardian. Праверана 2015-01-24.
89. ↑  Libya’s interim government resigns **(нявызн.)**.  Al Arabiya (29 жніўня 2014). Праверана 29 жніўня 2014.
90. ↑  Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  PressTV (29 жніўня 2014). Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2015. Праверана 29 жніўня 2014.
91. ↑  Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM Архівавана 12 верасня 2015.
92. ↑  Chris Stephen (2014-09-09). "Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry". The Guardian. Праверана 2014-09-24.
93. ↑  СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня
94. ↑  Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров
95. ↑  Внутренний конфликт в Ливии
96. ↑  "Eastern Libya government delegation visits key southern city of Sabha". *Reuters* [англійская]. 28 January 2019. Праверана 4 February 2019.
97. ↑  Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи // Лента. Ру, 4 апреля 2019
98. ↑  СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи, «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи, *Observer, The Libya*. Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7 (англ.). *@Lyobserver* (15 красавіка 2019). Праверана 15 April 2019. Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи
99. ↑  Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии
100. ↑  Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА Архівавана 2 сакавіка 2021.
101. ↑  Відэа(недаступная спасылка)
102. ↑
103. ↑  СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара
104. ↑  Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside | The Libya Observer (англ.)(недаступная спасылка). *www.libyaobserver.ly*. Архівавана з першакрыніцы 12 студзеня 2020. Праверана 6 студзеня 2020.
105. 1 2  Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020
106. ↑  "Благородный жест". Почему Хафтар отводит армию от Триполи // Radio Sputnik, 20 мая 2020
107. ↑  The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom
108. ↑  Египет вторгся в Ливию
109. 1 2  Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии
110. ↑  Isis rebels declare 'Islamic state' in Iraq and Syria. BBC News
111. ↑  "Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists". *The Wall Street Journal*. 17 February 2015. Праверана 13 March 2015.(патрэбна падпіска)(требуется подписка)
112. ↑  *AFP*. Libye - Libye : combats entre jihadistes de l'Ãtat islamique et miliciens Ã  Syrte - Jeuneafrique.com - le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique **(нявызн.)**. *JEUNEAFRIQUE.COM* (15 сакавіка 2015). Праверана 22 March 2015.
113. ↑  Western Officials Alarmed as ISIS Expands Territory in Libya
114. ↑  Martin Pengelly (14 November 2015). "Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'". The Guardian. Архівавана з арыгінала 2015-11-15. Праверана 14 November 2015. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|dead-url=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка)
115. ↑  After the liberation of Sirte: What’s next for Libya?
116. ↑  AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte?
117. ↑  Libya's eastern army makes further advances around Benghazi **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Reuters (18 красавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2017. Праверана 18 April 2016.
118. ↑  "Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish". Asharq al-Awsat. Архівавана з арыгінала 3 December 2017. Праверана 2 December 2017. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 снежня 2017. Праверана 26 сакавіка 2021.
119. ↑  "Libya: Haftar Forces Deny Extremists Fled to Derna". *Asharq al-Awsat*. Архівавана з арыгінала 2 January 2018. Праверана 2 January 2018. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 студзеня 2018. Праверана 26 сакавіка 2021.
120. ↑
121. ↑  Egyptian warplanes conduct airstrikes on Libya's Derna (англ.)  **(нявызн.)**?. *Libyan Express - Libya News, Opinion, Analysis and Latest Updates from Libya*. Архівавана з першакрыніцы 28 снежня 2018. Праверана 28 снежня 2018.
122. ↑  Video: Egyptian soldiers fighting in Derna alongside Haftar’s armed groups **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2021. Праверана 26 сакавіка 2021.
123. ↑  UAE drone air attacks Derna in east Libya **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *alnabaa.tv*. Архівавана з першакрыніцы 12 чэрвеня 2018. Праверана 9 June 2018.
124. 1 2  *Longeray, Pierre*. French Special Forces and Spies Might Be Secretly Fighting the Islamic State in Libya | VICE News **(нявызн.)**.  News.vice.com (24 лютага 2016). Архівавана з першакрыніцы 12 чэрвеня 2018. Праверана 9 чэрвеня 2018.
125. ↑  Haftar's forces say seized Libya's Derna as they mutilate opponents' dead bodies | The Libya Observer (англ.)(недаступная спасылка). *www.libyaobserver.ly*. Архівавана з першакрыніцы 14 лютага 2019. Праверана 13 лютага 2019.
126. ↑  Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ
127. ↑  Каддафи призвал к переговорам с НАТО, Каддафи "предложил переговоры о передаче власти"
128. ↑  В ООН назвали конференцию по Ливии в Палермо успешной, Итальянская конференция по Ливии признана успешной, не принеся ни одного решения
129. ↑  Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи // Известия
130. ↑  В ООН заявили, что конференция по Ливии не состоится до окончания боевых действий
131. ↑  В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве
132. ↑  Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось
133. ↑  Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр "МедиаНьюс", 19 января 2020
134. ↑  В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ // ИА REGNUM, 19 января 2020
135. ↑  В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия // РИА Новости, 3 января 2020
136. ↑  Zaptia, Sami (2020-10-23). "Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva". *Libya Herald*. Архівавана з арыгінала 2020-10-23. Праверана 2020-10-23.
137. 1 2  Хафтар будет бить Турцию в Ливии: «Пока ваш сапог оскверняет нашу землю» // Eadaily, 25 декабря 2020
138. ↑  Идею Хафтара о новой войне в Ливии поддерживают лишь в ОАЭ // Anadolu, 6 января 2021
139. 1 2  Равиль Мустафин. ЛИВИЮ ОБЪЕДИНИЛИ УЖЕ НА 80 ПРОЦЕНТОВ // Новая газета, 31 марта 2021
140. ↑  *Sami Zaptia*. BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva **(нявызн.)**. *Libya Herald* (5 лютага 2021). Праверана 5 February 2021.
141. 1 2  «Иностранные боевики находятся в Ливии для защиты своих, а не ваших интересов», предупредила представительница ООН стороны ливийского конфликта // Новости ООН, 2 декабря 2020
142. ↑  Полина Коноплянко. В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.
143. ↑  A history of Libya’s ties with the US (Би-би-си)
144. ↑  Ливия: Брест— мировому империализму **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 чэрвеня 2020. Праверана 18 чэрвеня 2021.
145. ↑  Рассекреченные письма Хиллари Клинтон раскрыли истинные причины вторжения в Ливию **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2021. Праверана 18 чэрвеня 2021.
146. ↑  Экзлюзивное интервью. Муаммар Каддафи Архівавана 24 чэрвеня 2021. // Ютуб-канал RTД на русском, 20 октября 2016
147. ↑  UN no-fly zone over Libya: what does it mean?
148. 1 2  «НАТО не ставило перед собой задачу наладить нормальную жизнь»: десять лет назад начались бомбардировки Ливии // RT, 19 марта 2021
149. ↑  Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии. Архівавана 12 лістапада 2013.//РБК, 23.08.2011 г. копия
150. ↑  *Yan, Holly*. US launches airstrikes on ISIS targets in Libya **(нявызн.)**.  CNN. Праверана 2 August 2016.
151. ↑  One in six UK jihadis who have gone to fight with ISIS 'are dead' **(нявызн.)**. Праверана 13 July 2016.
152. ↑
153. ↑  Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis (англ.). *US Africom in Twitter* (7 красавіка 2018).
154. ↑  СМИ: в Мисурате замечены группы военных США
155. ↑  «Голос Америки» сообщил о переброске войск США из Сомали в Ливию Архівавана 24 чэрвеня 2021.
156. ↑  Марианна Беленькая. Восток — дело долгое // Коммерсантъ 5 октября 2019
157. ↑  Александр Мащенко. Россия возвращает утраченные позиции в Средиземном море // Парламентская газета, 4 июня 2018
158. ↑  Раскрыты истинные интересы России в Ливии // Lenta.ru, 4 августа 2020
159. ↑  Леонид Исаев. Зачем России Ливия? Архівавана 24 чэрвеня 2021.
160. ↑  Почему «страны Арабской весны» потихоньку забивают на США?
161. ↑  Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов
162. ↑  Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии
163. ↑  гл. Наступленне на Трыпалі (2019—2020)#Паведамленні пра ПВК «Вагнер»
164. ↑  Лавров: обвинения в адрес России по Ливии не подкреплены никакими фактами // ТАСС, 7 сентября 2020
165. ↑  Эксперты ООН: эмбарго на поставки оружия в Ливию не соблюдается // Новости ООН, 17 марта 2021
166. ↑  Le Figaro: Почему Россия и Турция заинтересованы в Ливии?
167. ↑  Турция Эрдогана: рождение новой сверхдержавы? // Interfax, 26 февраля 2021
168. ↑  Джонатан Маркус. Ливийский гамбит Эрдогана. Зачем Турции вводить войска в Ливию // BBC News, 4 января 2020
169. ↑  Турецкий интерес в ливийской войне: Анкара защищает свои $ 25 млрд
170. 1 2  ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции
171. ↑  Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил» Архівавана 21 красавіка 2021.
172. ↑  Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи Архівавана 21 лютага 2020. // 112.ua, 8 января 2020
173. ↑  McKernan, Bethan; Akoush, Hussein (2020-01-15). "Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government". *The Guardian*. Праверана 2020-01-17.
174. ↑  www.syriahr.com
175. ↑  Официальный спикер ЛНА рассказал о провокациях боевиков ПНС в Ливии Архівавана 18 красавіка 2021. // Инфореактор, 15 марта 2020
176. ↑  Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people **(нявызн.)** (15 чэрвеня 2020).
177. ↑  Ситуация в Ливии обостряется // BFM.ru, 12 мая 2020
178. ↑  Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара Архівавана 8 мая 2021. // Telegraf.by, 18 мая 2020
179. ↑  Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи // Lenta.ru, 18 мая 2020
180. ↑  Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам//Lenta.ru,18.03.2011 г.
181. ↑  Молдова продала оружие ливийским террористам — *point*, 14 ноября 2013
182. ↑  Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев — *Наша газета*, 29 июля 2011
183. ↑  "NTC asks NATO to extend Libya presence". Al Jazeera. 26 October 2011. Праверана 26 October 2011.
184. ↑  "Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer". *BBC*. 26 October 2011. Праверана 4 November 2011.
185. ↑  Black, Ian (26 October 2011). "Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels". *The Guardian*. London. Праверана 20 November 2011.
186. ↑  Катар признал участие своей армии в ливийской войне — km.ru
187. 1 2 3  *Noueihed, Lin*. Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed (англ.). *Stuff.co.nz* (2 мая 2011). Праверана 17 верасня 2011.
188. ↑  Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept Архівавана 29 ліпеня 2011.
189. ↑  Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы// ИА Росбалт, 14/03/2011
190. ↑  Захар Радов В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев Архівавана 30 мая 2019.//Комсомольская правда,01.03.2011
191. ↑  Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии? **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 ліпеня 2020. Праверана 18 чэрвеня 2021.
192. ↑  Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар? Архівавана 30 лістапада 2018. — Tut.by, 2 марта 2011
193. ↑  СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии
194. ↑  Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Al Masdar News* (1 сакавіка 2020). Архівавана з першакрыніцы 2 сакавіка 2020. Праверана 18 чэрвеня 2021.
195. ↑  *Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons — UN experts*
196. ↑  Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar **(нявызн.)**.  Al Arabiya (13 красавіка 2015).
197. ↑  King renews support for Libya's national concord **(нявызн.)**.  The Jordan Times (20 жніўня 2017). Праверана 25 August 2017.
198. ↑  Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2 Архівавана 17 студзеня 2020.
199. ↑  Alharathy, Safa. "Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya". № 16 April 2020. Праверана 17 April 2020. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2020. Праверана 18 чэрвеня 2021.
200. ↑  Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи(недаступная спасылка)
201. ↑  UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya
202. ↑  "1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya". *Radio Dabanga*. 2019-07-25. Архівавана з арыгінала 2019-07-26. Праверана 2019-07-26. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка)
203. ↑  В Ливии подсчитали количество погибших за время войны // Росбалт, 8 сентября
204. ↑  Ливия подсчитала количество жертв войны//РБК,30 августа 2011 года
205. 1 2  Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government». London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.
206. ↑  "Libyan estimate: At least 30,000 died in the war". *Arab Times*. Tripoli. Associated Press. 8 September 2011. Архівавана з арыгінала 15 June 2012. Праверана 27 January 2012.
207. ↑  Karin Laub (8 September 2011). «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war». The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.
208. ↑  Nordland, Rod (September 16, 2011). "Libya Counts More Martyrs Than Bodies". Human Rights Watch.
209. ↑  Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners(недаступная спасылка)
210. ↑  Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya
211. ↑  Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave Архівавана 13 сакавіка 2012.
212. ↑  Carrere, Jean «Ajdabiya: A City Under Pressure».// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.
213. 1 2  В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 красавіка 2012. Праверана 29 жніўня 2012.
214. ↑  Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.
215. ↑  Libyan estimate: At least 30,000 died in the war Архівавана 9 верасня 2011 года.  (Праверана 10 чэрвеня 2012)
216. ↑  Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance
217. ↑  RAF man killed in Italy road crash **(нявызн.)**.  BBC (21 ліпеня 2011).
218. ↑  Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо Архівавана 13 снежня 2018.
219. ↑  Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»
220. ↑  Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна Архівавана 18 красавіка 2012.
221. ↑  В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей//ИА Regnum, 01.06.2011
222. ↑  Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО
223. ↑  Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 кастрычніка 2016. Праверана 18 чэрвеня 2021.
224. ↑  «Пыль, поднятая Западом, уляжется!» // Журнал «Москва»
225. ↑  Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters
226. ↑  Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video
227. ↑  Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 ліпеня 2012. Праверана 21 November 2014.
228. ↑  "Anton Hammerl". *Committee to Protect Journalists*. 5 April 2011. Праверана 13 November 2011.
229. ↑  Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid **(нявызн.)**. *Al Jazeera* (24 студзеня 2012). Праверана 24 January 2012.
230. ↑  Pro-Gaddafi forces capture Bani Walid, 5 NTC troops killed — report **(нявызн.)**.  Russia Today (23 студзеня 2012).
231. ↑  Total for 2014 **(нявызн.)**. *Libya Body Count*. Праверана 23 October 2014.
232. ↑  Armed Conflict Location and Event Data project : CURATED DATA FILES
233. ↑  Frédéric Bobin, "En Libye, à Misrata, les cadavres de l’État islamique dont personne ne veut ", *Le Monde*, 27 septembre 2017.
234. ↑  France says three military officials killed in Libya Архівавана 18 сакавіка 2017 года. Libya Herald. 20 July 2016.
235. ↑  LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders  
Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata **(нявызн.)**. *Reuters*.
236. ↑  *نت, العربية*. 7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة **(нявызн.)**. *العربية نت* (28 лютага 2020).
237. ↑  Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli Архівавана 20 красавіка 2020.
238. ↑
239. ↑  LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya **(нявызн.)**. *Asharq AL-awsat*.
240. ↑  A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them. A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them. From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA,
241. ↑  Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed, Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media
242. ↑  Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019
243. ↑  Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи
244. ↑  Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии — ИА REGNUM, 22 февраля 2020
245. ↑  Сколько стоят революции, перевороты и восстания в Арабских странах миру **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 жніўня 2012. Праверана 29 жніўня 2012.
246. ↑  Эксперты МВФ оценили стоимость «арабской весны» в 55 млрд долларов Архівавана 8 снежня 2011.
247. 1 2  Алексей Подцероб — Ливия полгода спустя
248. ↑  Итог операции НАТО в Ливии — исчезновение 150 миллиардов / Военно-промышленный курьер Архівавана 2 лістапада 2012.
249. ↑  Ливия задолжала Греции 150 млн евро за лечение повстанцев / РИА Новости
250. ↑  Выход Газпрома на рынок Ливии оказался под угрозой(недаступная спасылка)
251. ↑  Ливия подрывает мировую экономику Архівавана 3 красавіка 2011.
252. ↑  Экономические последствия кризиса в Ливии(недаступная спасылка)
253. ↑  Oil price and the effect of Libyan war / UnitedExplanations
254. ↑  Потери нефтяной промышленности Ливии оценили в $50 млрд(недаступная спасылка)
255. ↑  Не восстановились / «Эксперт» №14 (846) /08 апр 2013 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 чэрвеня 2021. Праверана 18 чэрвеня 2021.
256. ↑  Кровавая весна в пустыне / «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 снежня 2012. Праверана 18 чэрвеня 2021.
257. ↑  Murder rate up 500 % in two years / Libya Herald
258. ↑  Two patients murdered at Bu Sleem hospital / Libya Herald
259. ↑  В Ливии боевики напали на больницу и аэропорт
260. ↑  Lufthansa прекращает полеты в Триполи по соображениям безопасности / РИА Новости
261. ↑  «Он просто берет свой пистолет и стреляет в конечности». Российский моряк рассказал о пытках в ливийской тюрьме // Комсомольская правда, 28 августа 2019
262. ↑  UNSMIL statement on protests in Tripoli on 23 August 2020 **(нявызн.)**. *United Nations Support Mission in Libya* (24 жніўня 2020). Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2020. Праверана 11 верасня 2020.
263. ↑  Assad, Abdulkader (2020-10-17). "Protesters in Sabha blame Haftar for bad living conditions in south Libya". *The Libya Observer*. Архівавана з арыгінала 2020-10-18. Праверана 2020-10-18. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 кастрычніка 2020. Праверана 18 чэрвеня 2021.
264. ↑  Число беженцев из Ливии достигло 180 тысяч//РИА Новости,02.03.2011 г.  (Праверана 2 сакавіка 2011)
265. ↑  Число беженцев из Ливии с начала конфликта достигло 750 тысяч — Еврокомиссия **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2016. Праверана 18 чэрвеня 2021.
266. ↑  Statement by Cecilia Malmström, EU Commissioner for Home Affairs, on the deteriorating situation of refugees in Libya  (Праверана 30 жніўня 2012)
267. ↑  ООН: Число беженцев из Ливии в Тунис сокращается
268. ↑  'Cleansed' Libyan town spills its terrible secrets // BBC News, 12.12.2011 г.
269. ↑   Report of the assessment mission on the impact of the
Libyan crisis on the Sahel region
270. ↑  В водах Ливии затонуло судно с мигрантами: минимум 100 человек погибло Архівавана 4 сакавіка 2016.
271. ↑  Мигранты в Германии: права ли была Меркель, открыв двери сотням тысяч беженцев? // Русская служба Би-би-си, 24 августа 2020
272. ↑  Что думают о мигрантах в Европе
273. ↑  Европейский миграционный кризис: проблемы и перспективы **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2021. Праверана 18 чэрвеня 2021.
274. ↑  Мигранты продолжают прибывать к южным рубежам Италии
275. ↑  Африка течет через Альпы **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2016. Праверана 23 верасня 2016.
276. ↑  Берлускони предлагает номинировать остров Лампедуза на Нобелевскую премию мира
277. ↑  Нелегальные мигранты: новые подходы к решению старой проблемы
278. 1 2  Европа разруливает новое нашествие **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2015. Праверана 18 чэрвеня 2021.
279. ↑  В 2014 году в ЕС прибыли более 276 тысяч нелегалов
280. ↑  "Число мигрантов за 2016 год". *USA.one*.
281. ↑  Откуда и куда направляются нелегальные мигранты // РИА Новости Инфографика
282. ↑  Генсек ООН сравнил гибель мигрантов в Средиземном море с кораблекрушением «Титаника»
283. ↑  Главу Еврокомиссии встретили на пережившей трагедию Лампедузе криками «Позор!»
284. ↑  В результате крушения судна в Средиземном море утонуло 850 человек — прокуратура Италии
285. ↑  Жертвами крушения судна в Средиземном море стали 400 человек
286. ↑  "Тела 74 мигрантов были выброшены на берег Ливии". *USA.one*.
287. ↑  Европа или смерть. Средиземное море стало «кладбищем» нелегальных мигрантов
288. ↑  Каддафи пригрозил Европе мигрантами
289. ↑  Последствия ливийской войны: бывшие сторонники Каддафи захватывают города в Мали **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 сакавіка 2014. Праверана 29 жніўня 2012.
290. ↑  JTIC Brief: MNLA re-awakens Tuareg separatism in Mali **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Jane's Information Group (2 лютага 2012). Архівавана з першакрыніцы 8 снежня 2012. Праверана 4 лютага 2012.
291. ↑  "Dozens of Tuareg rebels dead in Mali clash, says army". *BBC*. 20 January 2012. Праверана 2012-02-04.
292. ↑  *Murray, Rebecca*. In a Southern Libya Oasis, a Proxy War Engulfs Two Tribes (англ.). *Vice* (7 чэрвеня 2015). Праверана 15 студзеня 2020.
293. ↑  Tuareg and Tebu fight proxy battle in southwest Libya **(нявызн.)**. *www.aljazeera.com*. Праверана 15 студзеня 2020.
294. ↑  *Murray, Rebecca*. Heavily Armed and With No Economy, This Town Is Libya in a Nutshell (англ.). *Vice* (3 чэрвеня 2016). Праверана 15 студзеня 2020.
295. ↑   Архівавана 19 ліпеня 2020.
296. ↑  "Warring tribes in southern Libya sign peace deal". *Reuters* [англійская]. 2015-11-23. Праверана 2020-01-15.
297. ↑  In Libya's south the elders talk peace, but the soldiers fight on (англ.). *Middle East Eye*. Праверана 15 студзеня 2020.
298. ↑  Tebu, Tuareg and Awlad Suleiman make peace in Rome (англ.)  **(нявызн.)**?. *Libya Herald*. Праверана 15 студзеня 2020.
299. ↑  Feuding tribes unite as new civil war looms in Libya's south (англ.). *Middle East Eye*. Праверана 15 студзеня 2020.

Літаратура
----------

* Интервенция США и НАТО в Ливии и её последствия для Сирии, Ирана, Кавказа: русский взгляд [Текст] / А. Д. Цыганок ; Ин-т диаспоры и интеграции (Ин-т стран СНГ). — Москва : АИРО-XXI, 2012. — 447 с. : ил. карт. табл.; 21 см. — (Серия «Современная история: русский взгляд»). ISBN 978-5-94293-032-5 (в пер.)  (руск.)
* Denis M. Tull, Wolfram Lacher Folgen des Libyen-Konflikts für Afrika // SWP-Studie Berlin 2012 ISSN 1611-6372.  (ням.)
* Forte M. C. Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.  (англ.)
* Шугалей М. А. Бурикова И. С. Суханов О. В. Юрьев А. И. Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация) / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Своими глазами. Бунтующая Ливия. // «Эхо Москвы», 20.03.2011  (руск.)
* Пророчество Полковника // Лента.ру, 10.09.2014  (руск.)
* Country Analysis Brief: Libya // US Energy Information Administration, 19.11.2015  (англ.)
* Гражданская война в Ливии // РИА Новости 15.02.2016  (руск.)
* Post-Gadhafi Libya: Crippled by continuous clashes, political instability // Daily Sabah, 22.06.2019  (англ.)
* Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva // Libya Herald, 23.10.2020  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2011003382 |