**Айдаха** (англ.: Idaho, [ˈaɪdəhoʊ]) — штат ЗША на ціхаакіянскім Паўночным захадзе ЗША[en] ў групе горных штатаў. Айдаха мяжуе з шасцю штатамі ЗША і канадскай правінцыяй Брытанская Калумбія на поўначы. Па даных перапісу насельніцтва ЗША 2020 года, у штаце жыло 1 841 377 чалавек. Па колькасці насельніцтва ён займае 39-е месца сярод штатаў ЗША. Плошча Айдаха складае 216 632 км², што робіць яго 14-м па велічыні штатам ЗША. Самы буйны горад штата і яго сталіца — Бойсэ. У ім жа размешчаны асноўныя ўрадавыя ўстановы штата, у тым ліку легіслатура Айдаха[en]. Каля паловы насельніцтва жыве ў гарадах. Этнічны склад: немцы — 18,9 %, англічане — 18,1 %, ірландцы — 10 %, «амерыканцы» — 8,4 %, нарвежцы — 3,6 %, шведы — 3,5 % .

Тапаніміка
----------

Світанак над Нацыянальным запаведнікам драпежных птушак ракі Снэйк.
Сярод гісторыкаў няма адзінай думкі адносна паходжання назвы штата. Паводле аднаго тлумачэння, у 1860 годзе лабіст ад шахцёраў Джордж Уілінг[en] прапанаваў кангрэсу даць новай тэрыторыі, якая зараз з’яўляецца штатам Каларада, назву «Айдаха». Паводле яго слоў, на мове племя шашонаў гэтае слова азначала «горны самацвет» (англ.: gem of the mountains). Аднак у кангрэсе засумняваліся ў довадах Уілінга адносна паходжання слова, а новай тэрыторыі надалі імя «Каларада». Пры гэтым адзін з гарадоў Каларада яшчэ ў 1859 годзе названы Айдаха (з 1866 года — Айдаха-Спрынгс). Пазней Уілінг нібы прызнаўся ў тым, што гэтае слова з’яўляецца выдумкай. Паводле іншага тлумачэння, слова «айдаха» (у перадачы англ.: ee-dáh-how — *«і-да́-хоў»*) на мове шашонаў значыла «ўзыходзіць Сонца»; слова можа таксама паходзіць з мовы племя арапаха. Па трэцяй версіі, слова «айдаха» (*ídaahę́*) азначае «вораг»; яно ўжывалася племем атабаскаў для абазначэння племя каманчаў.

9 чэрвеня 1860 года па рацэ Калумбія быў пушчаны параход, названы «Айдаха» (англ.: Idaho(e)). У яго гонар у 1861 годзе была названа новаствораная акруга Айдаха. У 1863 годзе ад тэрыторыі Вашынгтон аддзялілася новая тэрыторыя, названая ў гонар акругі. І ў 1890 годзе тэрыторыя Айдаха атрымала статус штата.

Гісторыя
--------

Горная здабыча развіта ў Айдаха і дагэтуль  
(сярэбраная шахта Лакі-Фрайдэй каля Кер-д’Алена)
Артэфакты з познепалеалітычнай стаянкі Куперс-Феры (*Cooper's Ferry*) на рацэ Салмон (вадазбор Калумбіі) у штаце Айдаха (фрагменты костак млекакормячых, рэшткі спаленага вугалю[ru]) датуюцца перыядам 15,28-16,56 тыс. гадоў таму. Каменныя прылады з Айдаха маюць падабенства з індустрыяй познеплейстацэнавай стаянкі Камісіратакі 2 (Kamishirataki 2) на востраве Хакайда (Японія). Гэта сведчыць аб тым, што людзі першапачаткова мігравалі ў Амерыку ўздоўж ціхаакіянскага ўзбярэжжа, але не выключае наступных міграцый чалавека ў больш позні час праз вольны ад лёду калідор ад Берынгіі да цяперашняй Дакоты, які адкрыўся паміж Кардыльерскім і Лаўрэнційскім кантынентальнымі ледавіковымі шчытамі ў канцы плейстацэну, як мяркуе палеагенаміка. Па некаторых ацэнках, палеаіндзейцы, з’явіліся на прасторах Айдаха ў XIII тысячагоддзі да н. э. бо ў пячоры Уілсан-Б’ют каля горада Туін-Фолс былі выяўленыя адны з найболей старажытных на тэрыторыі ЗША наканечнікі стрэл. Плямёны індзейцаў былі геаграфічна падзелены на некалькі культурных абласцей. Сярод найбуйнейшых можна вылучыць плямёны не-персе і паютаў. Усяго на момант прыходу еўрапейцаў у Айдаха насяляла каля 8000 індзейцаў.

Першымі еўрапеоідамі, якія ўвайшлі на прастору Айдаха, сталі члены экспедыцыі Льюіса і Кларка, якія прайшлі праходам Лемхай 12 жніўня 1805 года. У наступныя гады землі Айдаха пачалі актыўна даследавацца траперамі пушных кампаній. Акрамя таго, тэрыторыя Айдаха, тады яшчэ частка Арэгонскай зямлі, стала прадметам тэрытарыяльнай спрэчкі паміж ЗША і Вялікабрытаніяй. Канчатковы дагавор, які замацоўваў Арэгонскую зямлю за ЗША, быў складзены паміж ЗША і Брытаніяй толькі 15 чэрвеня 1846 года. Да таго часу пушныя рэсурсы ў значнай ступені былі вычарпаныя. Але ў 1850-1860-я гады на тэрыторыі Айдаха выявіліся багатыя радовішчы золата, што прывяло да бурнага прытоку старацеляў і падставы першых гарадоў. Як следства, значна вырасла колькасць канфліктаў паміж першапасяленцамі і карэнным насельніцтвам. Адным з найбуйнейшых канфліктаў стала разня на рацэ Бер, падчас якой загінула некалькі сотняў чалавек.

4 сакавіка 1863 года прэзідэнтам Аўраамам Лінкальнам быў падпісаны ўказ аб арганізацыі тэрыторыі Айдаха. Неўзабаве пасля гэтага ў Айдаха ўзрасло палітычнае супрацьстаянне мармонаў і іхніх супернікаў. У сувязі з гэтым у 1886—1887 гадах Айдаха знаходзіўся на мяжы падзелу паміж штатамі Вашынгтон і Невада. Аднак прэзідэнт Кліўленд гэтага не дапусціў. У рамках урэгулявання канфлікту ў Айдаха быў у тым ліку заснаваны першы ўніверсітэт. За час знаходжання Айдаха ў статусе тэрыторыі яго насельніцтва павялічылася ў некалькі разоў: з 17 804 чалавек у 1870 годзе да 88 548 у 1890 годзе. Акрамя гэтага, у Айдаха былі праведзены чыгунка, тэлеграфная і тэлефонная лініі.

3 ліпеня 1890 года Айдаха атрымаў статус штата, 43-га па ліку. Першыя гады існавання маладога штата былі азмрочаны шматлікімі забастоўкамі шахцёраў. Губернатару Сцюненбергу давялося звяртацца да федэральных уладаў каб яны ўвялі войскі ў Айдаха. Пазней губернатар быў забіты бомбай на двары ўласнага дома. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя штат праводзіў прагрэсіўную палітыку. Так, у 1896 і 1916 гадах, яшчэ да прыняцця на федэральным узроўні, у Айдаха былі ўведзены выбарчыя правы для жанчын і сухі закон адпаведна. Сельскагаспадарчы сектар эканомікі штата сур’ёзна пацярпеў падчас крызісу 1929 года[en]. «Новы курс Рузвельта» меў у штаце стрыманую падтрымку. Губернатар Чарлз Рос, адказны за яго прасоўванне, быў больш прыхільнікам аграрызму[en], чым курсу Рузвельта.

Падчас Другой сусветнай вайны ў штаце былі адкрыты два лагеры для інтэрніраваных грамадзян японскага паходжання. Першы лагер быў размешчаны ў 50 кіламетрах ад горада Кускія[en] і дзейнічаў з сярэдзіны 1943 да сярэдзіны 1945 года. У ім утрымлівалася да 265 грамадзян японскага паходжання з больш за 20 штатаў, а таксама з Мексікі, Панамы і Перу. Іншы лагер, які цяпер прызнаны гістарычнай славутасцю Мінідока, быў размешчаны ў пустыннай мясцовасці ў акрузе Джером[en]. Ён дзейнічаў са жніўня 1942 да кастрычніка 1945 года. Максімальная колькасць насельніцтва лагера складала 9397 чалавек.

З сярэдзіны XX стагоддзя прадстаўнікамі ўлады ў Айдаха становяцца пераважна рэспубліканцы.

Сёння горная здабыча і сельская гаспадарка, якая ў значнай частцы занята вырошчваннем бульбы, застаюцца немалаважнымі галінамі эканомікі Айдаха.

Геаграфія
---------

Айдаха мяжуе з шасцю штатамі і канадскай правінцыяй. На ўсходзе — са штатамі Ваёмінг і Мантана, на захадзе — з Арэгонам і Вашынгтонам, на поўдні — з Ютай і Невадай, і на поўначы з канадскай правінцыяй Брытанская Калумбія.

Вялікую частку Айдаха займае паўднёвая ўскраіна Калумбійскага плато і Скалістыя горы вышынёй да 3857 м. На паўднёвым захадзе — пласкагор’е, даліна ракі Снейк, штат практычна цалкам размешчаны ў басейне ракі Калумбія. Вечназялёныя лясы займаюць каля двух трацін яго тэрыторыі. Па плошчы нацыянальных лясных заказнікаў Айдаха займае 3-е месца ў краіне.

Клімат
------

Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −2 да −7, ліпеня ад +20 да +25. Ападкаў 300—500 мм на год.

Вядомыя асобы
-------------

* Сара Луіз Пейлін
* Лана Цёрнер (1921—1995) — актрыса

Заўвагі
-------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  2020 United States Census / пад рэд. Бюро перапісу насельніцтва ЗША Праверана 20 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q637413'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23766566'></a>
3. ↑  Этнічны склад штата Айдаха Архівавана 16 лютага 2011.
4. 1 2 3  *John E. Rees.* Idaho — its meaning, origin and application. — Portland: The Ivy Press, 1917. — 16 p. — ISBN 1113409312.
5. ↑  Fun Facts and Trivia — Historic Idaho Springs (англ.)(недаступная спасылка).  Historical Society of Idaho Springs. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 17 кастрычніка 2010.
6. ↑  *Richard W. Etulain, Bert W. Marley.* Origins of the Name 'Idaho' // The Idaho heritage: a collection of historical essays. — Idaho State University Press, 1974. — 230 p. Архівавана 20 студзеня 2013 года.
7. ↑  *Erl H. Ellis.* That Word «Idaho». — Denver: Western Folklore, 1951. — № 4.
8. ↑  Online Etymology Dictionary (англ.). Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 17 кастрычніка 2010.
9. ↑  Idaho's Name (англ.).  Official Idaho Vacation and Travel Planning Guide. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 17 кастрычніка 2010.
10. ↑  Idaho County (англ.)(недаступная спасылка).  Idaho.gov. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 17 кастрычніка 2010.
11. ↑  Idaho becomes 43rd state (англ.).  history.com. Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2012. Праверана 10 чэрвеня 2012.
12. ↑  *Loren G. Davis* et al. Late Upper Paleolithic occupation at Cooper’s Ferry, Idaho, USA, ~16,000 years ago Архіўная копія ад 5 верасня 2019 на Wayback Machine, 30 Aug 2019
13. ↑  Wilson Butte Cave (англ.)(недаступная спасылка).  Bureau of Land Management. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 8 лістапада 2010.
14. ↑  The Peoples of Idaho: Native Settlers (англ.).  Idaho Museum of Natural History. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 8 лістапада 2010.
15. ↑  *Jill Foran.* Idaho. A guide to American states, American States Series. — Weigl Publishers Inc. 2002. — P. 17. — 32 p.
16. ↑  Idaho Culture (англ.).  Official Idaho Vacation and Travel Planning Guide. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012. Праверана 3 верасня 2011.
17. ↑  Lemhi Pass—Lewis and Clark Expedition (англ.)(недаступная спасылка).  A National Register of Historic Places Travel Itinerary. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 10 лістапада 2010.
18. ↑  The Lewis and Clark Back Country Byway and Adventure Road (англ.)(недаступная спасылка).  Bureau of Land Management. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 11 лістапада 2010.
19. ↑  Treaty between Her Majesty and the United States of America, for the Settlement of the Oregon Boundary (англ.)(недаступная спасылка).  Université de Montréal. Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2003. Праверана 20 лістапада 2010.
20. 1 2  Idaho Political Periods (англ.)(недаступная спасылка).  Idaho State Historical Society. Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2012. Праверана 22 мая 2012.
21. ↑  *Kris Kobach.*. WOMAN SUFFRAGE AND THE NINETEENTH AMENDMENT (англ.).  UMKC School of Law. Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2012. Праверана 24 мая 2012.
22. ↑  Wicked Waters Explores Demon Liquor in Idaho (англ.).  Boise Weekly[en]. Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2012. Праверана 24 мая 2012.
23. ↑  Idaho State Governors (англ.).  Genealogy Trails. Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2012. Праверана 24 мая 2012.
24. ↑  Asian American Comparative Collection: The Kooskia Internment Camp Project (англ.).  University of Idaho. Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2012. Праверана 4 чэрвеня 2012.
25. ↑  A Brief History of Japanese American Relocation During World War II (англ.)(недаступная спасылка).  nps.gov. Архівавана з першакрыніцы 23 чэрвеня 2012. Праверана 4 чэрвеня 2012.
26. ↑  Idaho — Economy (англ.).  city-data.com. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2014. Праверана 10 чэрвеня 2012.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

| ⛭ Адміністрацыйныя адзінкі ЗША |
| --- |
| Штаты (≛ спіс, ≛ сцягі) | 
* Агая
* Айдаха
* Аклахома
* Алабама
* Аляска
* Арканзас
* Арызона
* Арэгон
* Аява
* Ваёмінг
* Вашынгтон
* Вермонт
* Вірджынія
* Вісконсін
* Гаваі
* Джорджыя
* Дэлавэр
* Заходняя Віргінія
* Ілінойс
* Індыяна
* Каларада
* Каліфорнія
* Канектыкут
* Канзас
* Кентукі
* Луізіяна
* Мантана
* Масачусетс
* Мінесота
* Місісіпі
* Місуры
* Мічыган
* Мэн
* Мэрыленд
* Небраска
* Невада
* Нью-Гэмпшыр
* Нью-Джэрсі
* Нью-Ёрк
* Нью-Мексіка
* Паўднёвая Дакота
* Паўднёвая Караліна
* Паўночная Дакота
* Паўночная Караліна
* Пенсільванія
* Род-Айленд
* Тэнесі
* Тэхас
* Фларыда
* Юта

 | Злучаныя Штаты Амерыкі |
| Федэральная акруга | 
* ✰ Калумбія

 |
| Астраўныя тэрыторыі | 
* Амерыканскае Самоа
* Бэйкер
* Гуам
* Хаўленд
* Джарвіс
* Джонстан
* Кінгмэн
* Мідуэй
* Наваса
* Паўночныя Марыянскія астравы
* Пальміра
* Пуэрта-Рыка
* Віргінскія астравы
* Уэйк

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · American Cycl. (1879) · Britannica (11-th) · Britannica (12-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5078975 · CiNii: DA04856477 · GND: 4026462-2 · ISNI: 0000000404316432 · LCCN: n81014565 · LNB: 000339195 · NDL: 00900524 · NKC: ge129378 · NSK: 000759968 · LIBRIS: 148562 · SUDOC: 17654240X · VIAF: 148929220 |

 |