Беларуская паштовая марка 2009 года, прымеркаваная да 20-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана.

| Беларусь і ўзброеныя канфлікты |
| --- |
| Вайна 1812 года • Першая сусветная вайна • Грамадзянская вайна ў Расіі • Польска-савецкая вайна • Грамадзянская вайна ў Іспаніі • Вялікая Айчынная вайна • Халодная вайна • Грамадзянская вайна ў Анголе • Афганская вайна

---

Югаславія • Таджыкістан • Карабах • Кот-д’Івуар • Лівія • Сірыя • Данбас • Украіна |

У складзе АКСВА ўдзел у Афганскай вайне 1979—1989 гадоў прынялі каля 30 тысяч ураджэнцаў БССР і будучых грамадзян Рэспубліка Беларусь, з якіх звыш за 700 загінулі.

Удзел у канфлікце
-----------------

Колькасць беларусаў, якія пабывалі ў зоне баявых дзеянняў, абапіраючыся на даныя 1999 года *Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў*, склала 28 832 чалавек. Аналагічныя звесткі змяшчаюцца ў зборніку 2014 года *«Афганская вайна (1979-1989 гг.): ключавыя аспекты сучаснага асэнсавання»* за аўтарствам кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных дысцыплін БрДТУ. На сайце *Беларускага саюза ветэранаў* паведамляецца пра больш за 32 000 беларусаў-«афганцаў». На 1 студзеня 2016 года, згодна з інфармацыяй Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, у Беларусі пражывала 25 900 ветэранаў канфліктаў на тэрыторыі іншых дзяржаў (у асноўным гэта ўдзельнікі Афганскай вайны). Выданне «Мінская праўда» заяўляла пра крыху больш за 30 000, з якіх да лютага 2023 года засталося 22.

Па даных БЕЛТА, у «гарачай кропцы» загінуў 771 беларус (у тым ліку 4 жанчыны), 1500 былі паранены, 718 засталіся інвалідамі, 12 прапалі без вестак. У бібліяграфічным даведніку 2019 года *«Афганістан. Памяць і боль»* адносна інвалідаў ёсць іншая лічба — 702. Паводле аўтараў зборніка БрДТУ, у Афганістане загінулі 723 беларусы.

Актыўны ўдзел у канфлікце прынялі вайскоўцы Беларускай ваеннай акругі. Найбольш вызначыліся *103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія* і *334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння*, створаны на базе *5-й брыгады*. Ад ВПС у Афганістане змагалія байцы *927-га знішчальнага авіяцыйнага палка*, *206-га штурмавога авіяцыйнага палка*, *50-га асобнага змешанага авіяцыйнага палка*, *181-га*, *65-га*, *330-я* і *276-га асобных верталётных палкоў*. За дзевяць гадоў вайны баявы вопыт атрымалі экіпажы і падраздзяленні 12 верталётных часцей. Больш за 2500 авіятараў служылі ў ДРА (60% з’яўляліся верталётчыкамі). Унікальны вопыт атрыманы ў Афганістане падраздзяленнямі *7-й асобнай трубаправоднай брыгады*, якая на працягу некалькіх гадоў ажыццяўляла транспарціроўку ўсіх відаў паліва.

Вопыт вайны паказаў напрамкі развіцця формаў і спосабаў проціборства, шмат у чым прадвызначыў развіццё ваеннай справы ў будучыні, змяніўшы ранейшыя погляды на сутнасць канфліктаў і ўзброенай барацьбы. У наступным ён апынуўся выключна важным і актыўна выкарыстоўваўся ў будаўніцтве і развіцці арміі незалежнай Беларусі. Нават у канцы 2010-х у шэрагу воінскіх часцей, асабліва ў падраздзяленнях ВПС і войск СПА, яшчэ служылі афіцэры, якія ваявалі ў ДРА.

За гады вайны ад БССР звання Героя Савецкага Саюза атрымалі чацвёра:

| Імя | Нацыянальнасць | Месцанараджэння | ДатаУказа | Родвойск | Пасада | Званне | Годы жыцця | Старонка на сайце «Героі краіны» |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Андрэй Аляксандравіч Мельнікаў** | беларус | горад Магілёў | 28.061988 | Паветрана-дэсантныя войскіПаветрана-дэсантныя войскі | кулямётчык | гвардыі радавы | 11 красавіка 1968 — 8 студзеня 1988 года | 1983 |
| **Васіль Васілевіч Піменаў** | рускі | горад Віцебск | 13.061984 | Паветрана-дэсантныя войскіПаветрана-дэсантныя войскі | камандзір батальёна | гвардыі маёр | 27 сакавіка 1954 — 29 верасня 2005 года | 3040 |
| **Мікалай Пятровіч Чэпік** | беларус | вёска Первы МайПухавіцкі раёнМінскай вобласці | 28.041980 | Паветрана-дэсантныя войскіПаветрана-дэсантныя войскі | намеснік камандзіра ўзвода | гвардыі старшы сяржант | 16 красавіка 1960 — 29 лютага 1980 года | 2265 |
| **Васіль Васілевіч Шчарбакоў** | беларус | вёска КазіміраваПолацкі раёнВіцебскай вобласці | 28.041980 |  | камандзір эскадрыллі | маёр | 20 красавіка 1951 — 28 чэрвеня 2010 года | 2260 |
|

Пасля вываду войск
------------------

Пасля заканчэння савецкага ўдзелу ў канфлікце, ужо ў постсавецкі перыяд, некаторыя беларусы-«афганцы» трапілі ў іншыя зоны баявых дзеянняў, як, напрыклад, Кот-д’Івуар (*Юрый Сушкін*, у Афганістане — камандзір эскадрыллі Су-25) і Лівія (*Вячаслаў Качура*, у Афганістане — начальнік штаба 334-га атрада СпП).

> 
> «Прысутнічаюць у краіне [Лівіі] і супрацоўнікі беларускага ГРУ. Большай часткай гэта афіцэры былога 334-га атрада спецназа, дыслакаванага ў Мар’інай Горцы пад Мінскам. [...] Многія служылі яшчэ ў Афганістане, а потым праходзілі службу ў элітных часцях Мінабароны Беларусі. [...] У самім жа Мінску, як расказалі «КП» дасведчаныя крыніцы, існуе своеасаблівая «біржа працы» для адстаўных вайскоўцаў, гатовых прымяніць свой баявы вопыт за мяжой. Месцы для камандзіровак — Венесуэла, Кот-д’Івуар, Лівія...»— «Камсамольская праўда» ў артыкуле пра ўдзел беларусаў у лівійскім канфлікце. 6 красавіка 2011.
> 
> 

Са снежні 2010 па красавік 2011 года на тэрыторыі Афганістана ў складзе кааліцыі ISAF знаходзіўся ўраджэнец Баранавічаў *Андрэй Жук*, які служыў у Французскім замежным легіёне.

У жніўні 2021 года, у сувязі з захопам Кабула талібамі, беларускія дыпламаты арганізавалі эвакуацыю з краіны расійскімі і ўкраінскімі самалётамі 9 суайчыннікаў і асоб з відам на жыхарства ў Беларусі.

Мастацкая літаратура
--------------------

Падзеі 1979—1989 гадоў былі адлюстраваны ў творах беларускіх пісьменнікаў і паэтаў, так, напрыклад, у паэзіі Юрася Свіркі (*«Вяртаюцца нашы сыны»*), Артура Вольскага (*«Суседаў сын вярнуўся»*), Рамана Тармола-Мірскага (*«Балючая балада»*), Мікола Кусянкова (*«Рэквіем»*).

Адным з першых, хто пісаў пра Афганістан, быў Іван Сяргейчык, што больш за дваццаць гадоў аддаў арміі. Прама з «гарачай кропкі» ён даслаў свой аповяд *«Апошні рэйс»* у часопіс «Маладосць». Тут, як і ў вершы Яўгеніі Янішчыц *«Верш, напісаны ў цырульні»*, закладзены пратэст супраць вайны. Святлана Алексіевіч у кнізе *«Цынкавыя хлопчыкі»* і Вячаслаў Дубінка ў вершы *«Капітан запасу»* адлюстравалі цяжар вайны і дэфармацыю маральна-псіхічнага стану чалавека. У першым творы таксама мелася крытыка цынізму і абыякавасці грамадства, якое не прымусіла савецкі ўрад спыніць адпраўку салдат тэрміновай службы ў Афганістан. Раман Івана Шамякіна *«Злая зорка»* адлюстроўвае тое, як чалавек апынуўся закладнікам палітыкі.

Некалькі іншага плана аповяд Васіля Хомчанкі *«Маштарак»*. Аўтарам з гонарам адзначаецца, што савецкія вайскоўцы праяўлялі мужнасць, адвагу, гатоўнасць на самаахвяраванне.

У вершы Віктара Карамазава *«Супраць неба — на зямлі»* распавядаецца пра пакалечанага ветэрана вайны, які вярнуўся ў родную вёску, дзе спадзяецца духоўна адновіцца. Тэма перажыванняў маці салдата тэрміновай службы закранута гэтым жа аўтарам у аповедзе *«Жанчына ў чорным і Афган»*.

Ветэранскае аб’яднанне
----------------------

13 сакавіка 1993 года было заснавана грамадскае аб’яднанне *«Беларускі саюз ветэранаў вайны ў Афганістане»*. Станам на 1 студзеня 2023 года ў ім складаліся 12306 чалавек, з якіх у Брэсцкай вобласці — 1580, Віцебскай вобласці — 1594, Гомельскай вобласці – 1678, Гродзенскай вобласці — 1759, Мінскай вобласці — 2552, Магілёўскай вобласці — 1727, горадзе Мінску – 1416. Старшыня саюза на той момант з’яўляўся генерал-маёр Валерый Гайдукевіч.

У гутарцы з карэспандэнтам «СБ. Беларусь сегодня» Максімам Осіпавым кіраўнік аб’яднання адзначыў, што асноўнымі пытаннямі, якія хвалююць ветэранаў, сталі адсутнасць палітычнай ацэнкі канфлікту, сацыяльная дапамога (на 2020 год у Мінску 100 удзельнікаў канфлікту не былі забяспечаны жыллём), памеры пенсіі (як казаў Гайдукевіч, *«вайскоўцы, якія прыйшлі ў Афганістан са школьнай лавы, не маючы ніводнага дня працоўнага стажу, і атрымалі там раненне, сёння могуць разлічваць толькі на мінімальную пенсію — з нулявым каэфіцыентам»*; такіх у Беларусі налічвалася 300 чалавек), недастатковая ўвага да грамадзянскага персаналу АКСВА з боку дзяржавы і грамадства, грэблівае стаўленне да інвалідаў-«афганцаў» з боку асобных службовых асоб.

Памяць
------

15 лютага, у дзень вываду савецкіх войск з Афганістана, у Рэспубліцы Беларусь адзначаецца Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў (зацверджаны прэзідэнцкім указам № 157 ад 1998 года). У краіне праходзяць урачыста-жалобныя і патрыятычныя мерапрыемствы. Ветэраны канфлікту праводзяць сустрэчы, каб успомніць службу і памянуць загінуўшых.

Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 712 ад 4 снежня 2001 года 5-й пагранічнай заставе 86-й пагранічнай групы прысвоена імя Героя Савецкага Саюза, удзельніка вайны *Івана Барсукова*.

Помнікі, мемарыялы і манументы воінам-інтэрнацыяналістам, якія змагаліся і загінулі ў Афганістане, устаноўлены ў шэрагу гарадоў. Сярод іх:

| Горад | Фотаздымак | Месца |
| --- | --- | --- |
|  **Мінск** |  | Востраў Мужнасці і Смутку ля Траецкага прадмесця |
|  **Брэст** |  | Парк воінаў-інтэрнацыяналістаў |
|  **Віцебск** |  | скрыжаванне вуліц Воінаў-інтэрнацыяналістаў і Чкалава |
|  **Гомель** |  | вуліца 60 гадоў СССР |
|  **Гродна** |  | Сквер памяці воінаў-афганцаў ля вуліц Курчатава і Горкага |
|  **Магілёў** |  | вуліца Вялікая Чавуская |
|  **Астравец** |  | вуліца Ленінская |
|  **Светлагорск** |  | Плошча Пераможцаў |
|  **Круглае** |  | Алея Герояў |
|  **Баранавічы** |  | скрыжаванне вуліц Дзяржынскага і Пірагова |
|  **Мар’іна Горка** |  | н/д |
|  **Узда** |  | н/д |
|  **Бяроза** |  | н/д |
|  **Барысаў** |  | вуліца Гагарына |
|  **Глубокае** |  | Парк Перамогі |
|  **Іўе** |  | Камсамольская плошча |
|  **Любань** |  | вуліца Першамайская |
|  **Наваполацк** |  | скрыжаванне вуліц Алімпійскай і Маладзёжнай |
|  **Бабруйск** | (недаступная спасылка) | на рагу вуліц Сацыялістычнай і Інтэрнацыянальнай |

З нагоды гадавін завяршэння канфлікту заснаваны юбілейныя медалі.

| Медаль | Выява | Стужка |
| --- | --- | --- |
| **Юбілейны медаль «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана»** |  |  |
| **Юбілейны медаль «20 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана»** |  |  |
|
| **Юбілейны медаль «У памяць 25-годдзя заканчэння баявых дзеянняў у Афганістане»** | няма |  |
| **Юбілейны медаль «30 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана»** | няма |  |
|

Зноскі
------

1. ↑  Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999 — С. 5—6.
2. 1 2  «Афганская война (1979-1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 8.
3. ↑  ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА О ВОЙНЕ В АФГАНИСТАНЕ
4. 1 2  Около 30 тыс. граждан Беларуси приняли участие в войне в Афганистане // Белта : информационное агентство. — 12 февраля 2016.
5. ↑  Андрей Мегас. «Страна песков и серых скал»: белорусский след в Афганистане // Мінская праўда : газета. — 15 февраля 2023.
6. 1 2  «Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 5
7. 1 2 3  «Армия Белорусского народа», 2018, стр. 103—106.
8. ↑  «Афганская война (1979-1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 31—33.
9. ↑  «Афганская война (1979-1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 34.
10. ↑  На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.
11. ↑  Mort au Mali, Andreï Jouk avait servi en Guyane // franceguyane.fr. — 2019. — 28 Novembre.  (фр.)
12. ↑  МИД: В Афганистане остаются трое белорусов и одна женщина с видом на жительство
13. 1 2 3 4  «Афганская война (1979-1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 9—13.
14. ↑  Віктар Іванчыкаў. Беларускаму саюзу ветэранаў вайны ў Афганістане — 30 гадоў! Архівавана 15 кастрычніка 2023. // Звязда : газета. — 16 сакавіка 2023.
15. ↑  Максим Осипов. Афганская кампания: оценки с позиций сегодняшнего дня // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 11 февраля 2020.
16. ↑  «Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 6
17. ↑  Пограничники-белорусы и уроженцы Беларуси, погибшие в Афганистане
18. 1 2 3 4 5  Памятники воинам-интернационалистам в Беларуси
19. ↑  Мемориал воинам-интернационалистам **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 22 сакавіка 2023. Праверана 22 сакавіка 2023.
20. ↑  «Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 7
21. ↑  В ОСТРОВЦЕ ОТКРЫЛИ ПАМЯТНЫЙ ЗНАК "ВОИНАМ-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ" (ФОТО)
22. ↑  ПАМЯТНИК ВОИНАМ-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ В СВЕТЛОГОРСКЕ
23. ↑  АЛЛЕЯ ГЕРОЕВ В КРУГЛОМ
24. ↑  ПАМЯТНИК ВОИНАМ-АФГАНЦАМ В БАРАНОВИЧАХ
25. ↑  В Горках Провели Митинг В Память О Воинах-Афганцах – Фото
26. ↑  Памятники
27. ↑  Мемориал Воинам-Интернационалистам (Берёза, Республика Беларусь, Июнь 2017)
28. ↑  Памятник воинам-интернационалистам
29. ↑  Памятник воинам-интернационалистам, г. Глубокое
30. ↑  Памятник погибшим воинам-интернационалистам Ивье
31. ↑  Сведения о военно-исторических памятниках Любанского района
32. ↑  Памятник воинам-интернационалистам в Новополоцке
33. ↑  Памятник воинам-интернационалистам // Историко-культурное наследие Бобруйска(недаступная спасылка). — Бобруйск, 2006. — С. 20.

Літаратура
----------

* Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999.
* *Авторский коллектив.* Афганская война (1979-1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления: Материалы региональной научно-практической конференции, Брест, БрГТУ, 11 февраля 2014 года / Под ред. М.В. Стрельца, Ю.Д. Данилова. – Брест: УО «БрГТУ», 2014.
* *Авторский коллектив.* Армия Белорусского народа. // Минск. — «Беларусь». — 2018 — с. 264.
* *Авторский коллектив.* Афганистан. Память и боль // Биобиблиографический справочник / составитель И. Н. Илюшина. — Гродно: Гродненская городская центральная библиотека имени А. Е. Макаёнка, 2019. — 44 с.

Спасылкі
--------

* Официальный сайт Белорусского союза ветеранов войны в Афганистане
* Список павших в Афганской войне по Республике Беларусь
* *Дьяков Дмитрий Александрови*ч. АВИАЦИЯ БЕЛОРУССКОГО ВОЕННОГО ОКРУГА В АФГАНСКОЙ ВОЙНЕ (1980—1989 гг.) // Военно-исторический журнал. 2 сентября 2011.