Чатырохпрамянёвы карал з ілюстрацыі Уільяма Марціна; першая каляровая ілюстрацыя брытанскіх выкапняў
**Уільям Марцін** (англ.: William Martin) — англійскі натураліст і палеантолаг, які выказаў здагадку, што навука павінна выкарыстоўваць выкапні ў якасці доказаў у падтрымку вывучэння прыродазнаўства. Марцін апублікаваў першыя каляровыя выявы выкапняў і першае навуковае даследаванне акамянеласцей на англійскай мове.

Біяграфія
---------

Марцін нарадзіўся ў Менсфілдзе ў 1767 годзе. Яго бацька працаваў у трыкатажным бізнесе, але з’ехаў, каб стаць акцёрам у Ірландыі са сцэнічным імем Іосіф Бут (*Joseph Booth*). Яго бацька быў таксама вынаходнікам і партрэтыстам, ён памёр у Лондане ў 1797 годзе. Ад Марціна адмовілася маці, народжаная Малатрат (*Mallatratt*), якая таксама была актрысай.

Дзіцём Марці з’яўляўся на сцэне, спачатку, ва ўзросце пяці гадоў, як танцоўшчык, а затым — дэкламатар. Для Марціна былі арганізаваны ўрокі чарчэння пад настаўніцтвам Джэймса Болтана ў Галіфаксе. З 1782 да 1785 гады ён быў у Дэрбішыры з акцёрскай трупай, калі сустрэў Уайта Уотсана, з якім ён супрацоўнічаў у рабоце па акамянеласцямі Дэрбішыра. Яго праца з акамянеласцямі і прыродазнаўствам у канчатковым выніку прывяла Марціна да абрання членам Лонданскага Лінеевскага таварыства. Як і Уотсан, Марцін быў пад уплывам прац дэрбішырскага геолага Джона Уайтхёрста. Уайтхёрст апублікаваў «даследаванне зыходнага стану і фарміравання Зямлі» (*An Inquiry into the Original State and Formation of the Earth*) у 1778 годзе, у якім змяшчаюцца важныя прыкладанні, датычныя «Агульных заўваг па стратах Дэрбішыра» (*General Observations on the Strata in Derbyshire*). Аднак Абрагам Мілс пераключыў Марціна ад заалогіі да палеаталоніі недзе да 1789. Марцін апублікаваў *Figures and Descriptions of Petrifications collected in Derbyshire* у 1793 годзе.

Меркавана, хвост кракадзіла ў калекцыі ілюстрацый акамянеласцей Марціна
Марцін працаваў з Уайтам Уотсанам для стварэння сумесных публікацый, але партнёрства не працавала добра, так як Уотсан заявіў, што не атрымлівае дастатковы прыбытак. Марцін пазней апублікаваў некаторыя працы Уотсана па акамянеласцям, паказваючы толькі сваё імя, але не Уотсана. У Марціна было шасцёра дзяцей з яго «няшчаснай, але цікавай» жонкай, якая, як і яго бацькі, была на сцэне, перш чым быў заключаны яе другі шлюб з Марцінам у 1797 годзе. У 1798 годзе нарадзіўся іх сын Уільям Чарлз Ліней Марцін. Яму далі імя Ліней (*Linnaeus*) у гонар цікавасці Марціна ў класіфікацыі жывых істот. Яго сын напісаў мноства кніг па прыродазнаўстве, стаўшы навуковым супрацоўнікам у заалагічным грамадстве Лондана.

Марцін працаваў настаўнікам спачатку ў Бертан-он-Трэнт у 1798 годзе, потым у Бакстан. Нарэшце, у 1805 годзе, ён пераехаў у Маклесфілд, дзе выкладаў у гімназіі. Цікавасць Марціна да прыроды не паменшылася, і ён пасылаў Джэймсу Саўэрбі знаходкі для ілюстравання.

Марцін зрабіў некалькі правінцыйных пастановак да 1809, і ён валодаў чвэрцю долі ў тэатры Бакстана. У 1809 годзе ён апублікаваў *Petrifacta Derbiensia*, якія ён прысвяціў сэру Джозафу Банксу. Якія змяшчаюцца ў *Petrifacta Derbiensia* ілюстрацыі ўпершыню былі выкананы ў колеры, які дапамагаў Марціну апісваць выкапні і каменнавугальныя вапнякі, якія ён падае ў суд на Дэрбішыры. Ідэнтыфікацыя была па-ранейшаму сумніўная. Чатырохпрамянёвы карал, прыведзены на малюнку, лічыўся невядомым выглядам бамбука. *Petrifacta Derbiensia* змяшчае іншыя згадкі, якія лічыліся памылкай: дзядзька Уайта Уотсана і работнікі шахты лічылі знойдзены кавалак эшфардскаго чорнага мармуру кавалачкам хваста невялікага кракадзіла, у той час як Марцін лічыў, што ў яго кнізе няма нічога, што магло б быць такімі рэшткамі.

У 1809 годзе Марцін апублікаваў *Outlines of an Attempt to establish a Knowledge of Extraneous Fossils on Scientific Principles*. Гэта было першае навуковае даследаванне акамянеласцей і палеанталогіі на англійскай мове. Марцін сустракаўся з Джонам Фарэем для абмеркавання магчымасці сумесных намаганняў па стварэнні геалагічнай карты Дэрбішыра. Аднак, планам перашкодзілі сухоты Марціна, у канцы мая 1810 года ён памёр. Ён быў пахаваны ў Царквы Хрыста, адпісаўшы клапаціцца аб калекцыі сваім дзецям і маці.

У гонар Марціна быў названы род *Martinia* і *Lithostrotion martini*. Працы Марціна і яго біяграфія апісаны ў секцыі мінералаў Музея і мастацкай галерэі Дэрбі.

Зноскі
------

1. ↑  *Swartz A.* William Martin // Open Library — 2007. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1201876'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q302817'></a>
2. ↑  William Martin // The Stuttgart Database of Scientific Illustrators 1450–1950 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21417186'></a>
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  H. S. Torrens, ‘Martin, William (1767—1810)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 accessed 13 Feb 2011
4. 1 2  *Dick, Malcolm*. John Whitehurst and 18th Century Geology **(нявызн.)**.  Праверана 12 February 2011.
5. 1 2 3  Highfill, Philip H.; Kalman A. Burnim, Edward A. Langhans (1973). *Belfort to Byz and*. pp. 232–3.. Retrieved on 12 February 2011.
6. 1 2  Cleevely, R.J. (1983). pp. 365. World palaeontological collections.
7. ↑  Derbyshire's Men of Science **(нявызн.)**.  Derbyshire.gov.uk. Архівавана з першакрыніцы 15 сакавіка 2012. Праверана 13 February 2011.
8. ↑  Cooper, Michael P. (30 April 2005). "The Devonshire Mineral Collection of Chatsworth House". *Mineralogical Record*. .
9. ↑  Parker, J. (1864). "The Gentleman's Magazine". *The gentleman's magazine and historical review p.536* **216**.. Retrieved on 12 February 2011.
10. 1 2  Petrificata Derbiensia, William Martin, 1809, retrieved 15 February 2011
11. ↑  Martin, William (1809). *Petrificata Derbiensia p33-34*.. Retrieved on 24 February 2011.  "p39 Fig 4....A fossil shell. The original a nautilus... The crocodile said to be found in the limestone of Ashford, appears to be just a large specimen of this or some other Orthoceratite"
12. ↑  Outlines of an Attempt to establish a Knowledge of Extraneous Fossils on Scientific Principles. William Martin, Retrieved 15 February 2011
13. ↑  Derby Museum Minerals section, William Martin display, viewed May 2011

| ⛭Музей і мастацкая галерэя Дэрбі |
| --- |
| Мастакі | 
* Уільям Джон Кофі
* Клуб замалёвак Дэрбі
* Джордж Хальцэндорф
* Альфрэд Джон Кін
* Дэвід Пейн
* Рональд Поўп
* Самуэль Рэйнер
* Томас Сміт
* Луіза Рэйнер
* Эрнст Таўнсенд
* Эрнст Эліс Кларк
* Джордж Цёрнер
* Генры Ларк Прат
* Гаральд Грыслі
* Фрэнсіс Легат Шантры
* Уільям Лакін Цёрнер
* Джозеф Райт з Дэрбі

 |
| Геалогія | 
* Эшфардскі чорны мармур
* Джон Фарэй
* Матлакіт
* Джон Мэйв
* Уайт Уотсан
* Джон Уайтхёрст
* Уільям Марцін

 |
| Ваенная гісторыя | 
* 9-ы/12-ы каралеўскія ўланы
* Уільям Гоўт
* Роберт Келс
* Фрэнсіс Актавіўс Грэнфел
* Дэвід Спенс

 |
| Прыродазнаўства | 
* Алентанскі бегемот
* Коднарскі замак
* Крэсвельская культура
* The King of Rome
* Уільям Хант Пэйнтэр
* Джозеф Уайтэкер
* Уільям Рычардсан Лінтан

 |
| Карціны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Джозеф Райт | 
* Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы
* Індзейская ўдава
* Рамэа і Джульета: сцэна ў грабніцы
* Алхімік, які адкрывае фосфар
* Магіла Вергілія
* Кузня
* Міраван
* Чалавек, які закопвае норы
* Філосаф пры святле каганца
* Томас і Ганна Бароу
* Палонны
* Палонны кароль

 |

Генерал Джонсан ратуе параненага французскага афіцэра ад тамагаўка паўночнаамерыканскага індзейца
* A Prospect of Derby
 |
| Фарфор | 
* Фарфоравая фабрыка Чэлсі
* Derby porcelain
* Royal Crown Derby
* Пінкстанскі фарфор
* Уільям Білінгслі
* Уільям Дзьюсбэры
* Андрэ Планшэ
* Білі Уотэрс

 |
| Гістарычная Брытанія | 
* Рымская крэпасць парка Стрэта
* Дэрвентыя
* Хенсанскі выцесаны човен
* Кальцавое рымскае паселішча Дэрбі
* Ікнілдская дарога
* The Street
* The Long Lane
* Курганныя могілкі Хіт Вуд

 |
| Навука і інжынерыя | 
* Atlas Coelestis
* Бенджамін Вальямі
* Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»

 |
| Іншае | 

|  |  |
| --- | --- |
| Арганізацыі | 
* Філасофскае таварыства Дэрбі
* Выстаўка ў Дэрбі, 1839
* Andrew Handyside and Company
* British Rail Research Division
* Маскі Татануа

 |
| Асобы | 
* Алькмунд з Дэрбі
* Пітэр Перэз Бурдэт
* Д’Эўэс Коўк
* Дэніэл Коўк
* Уільям Кэвендзіш
* Джэймс Фергусан
* Рычард Ніл Фрыман
* Альфрэд Эдуард Гудзі
* Джордж Харпур Кру
* Левелін Фрэдэрык Уільям Джуіт
* Джон Ломбэ
* Уільям Мандзі
* Джозеф Пікфард
* Вашынгтон Шырлі
* Джордж Соракалд
* Джозеф Стрэт
* Рычард Аркрайт
* Рычард Аркрайт малодшы

 |

QRpedia |
| 
* **Музей індустрыі Дэрбі**
	+ **Фабрыка Ломбэ**
* **Дом-музей Пікфарда**
* **Царква Святога Алькмунда**

 |