recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Сцягно (правае)
Звязкі, што ўмацоўваюць тазасцегнавы сустаў
**Сцягно** (femur) — праксімальная частка ніжняй канечнасці чалавека (задняй канечнасці ў жывёл, птушак, насякомых і г. д.) паміж тазасцегнавым і каленнымі суставамі.

Будова сцягна ў чалавека
------------------------

Сцягно абмежавана зверху спераду пахвіннай (пупартавай) звязкай, зверху ззаду — ягадзічнай зморшчынай, знізу — лініяй, праведзенай на 5 см. вышэй надкаленніка. Аснова сцягна — сцегнавая косць. Сцягно мае адну костку — сцегнавую, рухі якой (згінанне/разгінанне, кручэнне, абдукцыя/ аддукцыя) кіруюцца некалькімі групамі цягліц. 

На пярэдняй паверхні сцягна знаходзяцца квадрыцапсы. Да гэтай цягліцавай групы адносяцца наступныя чатыры цягліцы: прамая цягліца сцягна, прамежкавая шырокая цягліца сцягна, медыяльная шырокая цягліца на ўнутраным боку сцягна і латэральная шырокая цягліца на вонкавым боку сцягна. На задняй паверхні нагі размешчаны двухгаловая цягліца сцягна і звязаныя з ёй іншыя цягліцы — згінальнікі сцягна.

Гл. таксама
-----------

* Сцегнавая косць

| ⛭Нага |
| --- |
| Сцягно | Сцегнавая косць · Надкаленнік |
| Галёнка | Касці (Вялікагалёначная косць · Малагалёначная косць)
Аддзелы: дыстальны (Шчыкалатка) |
| Ступня | Аддзелы (Перадплюсна · Плюсна · Пальцы нагі); Пункты апоры (Пятка · Падушачка ступні) |
| Гл. таксама | Сінавіяльная вадкасць · Меніск · Падэшва · Лакамоцыя · Плоскаступнёвасць · Пояс ніжняй канечнасці · Тазасцегнавы сустаў · Галёнкаступнёвы сустаў · Ахілесава пята · Ікры · Ягадзіцы · Пазногці |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4128504-9 · Microsoft: 2779018429 |
Воін са сцягам крумкача. Дэталь нармандскага габелена з Баё (XI стагоддзе).
**Сцяг крумкача** (стар.-ісл. *hrafnsmerki*) — трохвугольны сцяг з выявай чорнага крумкача, пад якім плавалі ваенныя караблі вікінгаў. Яго падымалі падчас набегаў, каб усяліць жах у праціўніка. Аналагічную функцыю пазней выконваў пірацкі сцяг з чэрапам і касцьмі.

Крумкачы Хугін і Мунін у старажытнагерманскай міфалогіі лічыліся прысвечанымі Одзіну. Крумкач разглядаўся як адзін са «звяроў вайны», як носьбіт смерці (птушка, якая дзюбае трупы). Значэнне сцяга, такім чынам, было шмат у чым татэмным.

Пад сцягам з выявай крумкача ваяваў у бітве пры Стамфард-Брыджы нарвежскі кароль Харальд Суровы. Пад такім жа сцягам ішлі ў бой воіны Кнуда Вялікага. Калі сцяг не вісеў, а трапятаў на ветры, гэта, як лічылася, прадвяшчала перамогу.

Літаратура
----------

* Barraclough, Captain E.M.C. «The Raven Flag». *Flag Bulletin*. Vol. X, No. 2-3. Winchester, MA: The Flag Research Center (FRC), 1969.
* Hrafnhildur Bodvarsdottir. *The Function of the Beasts of Battle in Old English Poetry.* PhD Dissertation, 1976, University of New York at Stony Brook. Ann Arbor: University Microfilms International. 1989.
Каралеўскі штандар
**Сцяг Шатландыі** (англ.: Flag of Scotland, скотс: Banner o Scotland, шатл. гэл.: Bratach na h-Alba) уяўляе сабой сіняе палотнішча з белым (у геральдыцы срэбным) касым (Андрэеўскім) крыжам. Суадносіны бакоў не рэгламентаваныя, звычайна выкарыстоўваюць палотнішчы 5:3 або 3:2. Шырыня палос, што ўтвараюць крыж, павінна складаць 1/5 ад вышыні сцяга.

Шатландскі сцяг з'яўляецца адным з самых старажытных нацыянальных сцягоў у свеце, яго з'яўленне, паводле легенд, адносіцца да 832 года, калі кароль скотаў Ангус перад бітвай з англа-саксамі ўбачыў у небе знак у выглядзе X-падобнага крыжа, на якім, паводле паддання, быў раскрыжаваны Андрэй Першазванны, які лічыцца заступнікам Шатландыі. Бітва была выйграна, а малюнак белага крыжа на нябесна-блакітным полі стаў адным са сімвалаў Шатландыі.

Шатландскі сцяг увайшоў у якасці складовай часткі ў сцяг Вялікабрытаніі.

Гл. таксама
-----------

* Андрэеўскі сцяг

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сцяг Шатландыі

| ⛭Сцягі Вялікабрытаніі |
| --- |
| Вялікабрытанія | 
* Сцяг Вялікабрытаніі (Union Jack)
* Каралеўскі штандар

 |
| Рэгіёны | 
* Сцяг Англіі
* Сцяг Шатландыі
* Сцяг Паўночнай Ірландыі
* Сцяг Уэльса

 |
| Вымпелы | 
* Кармавы сцяг
* Гандлёвы сцяг
* Ваенна-марскі сцяг
* Каралеўскіх ВПС

 |
**Сцяг лужыцкіх сербаў** з'яўляецца сцягам лужычанаў. Як і ў большай часткі славянскіх краін, складаецца з панславянскіх колераў, уведзеных у 1848 годзе ў Празе на аснове рускіх нацыянальных колераў .

Гісторыя
--------

Першае згадванне аб сербскім сцяге датуецца 1842 годам. У чэрвені 1848 года на Першым славянскім кангрэсе ў Празе дэлегацыя лужыцкіх сербаў абвясціла сваім сімвалам сіне-чырвона-белы сцяг.

Нацысты забаранілі гэты сцяг у 1935 годзе. З 17 мая 1945 года арганізацыя лужыцкіх сербаў «Домавіна» («Радзіма») зноў пачала выкарыстоўваць гэты сцяг.

У заканадаўстве ГДР згадак пра лужыцкі сцяг няма, але саветыы Котбуса і Дрэздэна дазволілі яго выкарыстанне ў асаблівых выпадках.

Гл. таксама
-----------

* Герб лужыцкіх сербаў
* Этнічны сцяг

Спасылкі
--------

* Сайт сцягоў

Зноскі
------

1. ↑  *Вилинбахов Г. В.* Государственная геральдика в России: Теория и практика
2. 1 2 3  Лужицкие сербы: Тысяча лет противостояния ассимиляции Архівавана 28 мая 2013 года.
Вулкан Інкаўасі  (руск.) (бел.
**Нортэ-Чыка** (Блізкая Поўнач) — адзін з пяці прыродных тэрытарыяльных комплексаў, на якія згодна з CORFO  (англ.) (бел. падзелена кантынентальнае Чылі ў 1950 годзе. На поўначы мяжуе з Нортэ-Грандэ  (англ.) (бел. на захадзе абмываецца Ціхім акіянам, на ўсходзе абмежаваны гарамі Анды і мяжой Аргенціны, на поўдні — прыродным тэрытарыяльным комплексам Цэнтральнае Чылі  (ісп.) (бел.. Хоць з чыста геаграфічнага пункту гледжання, гэты рэгіён размешчаны паміж рэкамі Кап'япа і Аканкагуа, традыцыйна Нортэ-Чыка ўключае рэгіёны Атакама і Какімба. Гістарычна гэты прыродны рэгіён быў домам для індзейцаў дыягіта.

Геаграфія
---------

Даліна Эльке  (ісп.) (бел.
Нортэ-Чыка распасціраецца ад паўднёвай мяжы пустыні Атакама каля 32° паўднёвай шыраты, або проста на поўнач ад Сант’яга. Гэта паўпустынны рэгіён, які атрымлівае ў сярэднім каля 25 мм ападкаў на працягу кожнага з чатырох зімовых месяцаў, і астатнія на працягу года. На поўначы пастаянна падвяргаецца засухам. Тэмпература ўмераная, у сярэднім 18,5° C летам і каля 12° C зімой на ўзроўні мора. Зімовыя дажджы і цягненне снегу, які назапашваецца ў Андах, утвараючы рэкі, паток якіх змяняецца ў залежнасці ад сезону, але нясе ваду круглы год. Схілы Анд адрывістыя, агульная паверхня грудкаватая, на поўначы ўзвышша і ўзбярэжжа бясплодныя.

Як і ў раёнах Крайняй Поўначы (Нортэ-Грандэ), у прыбярэжных раёнах Блізкай Поўначы існуе свой мікраклімат. У месцах, дзе акіянічная вільгаць кандэнсуецца і выпадае дажджом, растуць Вальдыўскія ўмераныя дажджавыя лясы. Добры прыклад — Нацыянальны парк Боске-Фрай-Хорхе. У месцах, дзе рачныя даліны разбіваюць прыбярэжнае плато, марская вільгаць пранікае ў глыб мацерыка чым павышае вільготнасць. На ўзвышшы схілы пакрытыя хмызняком і кактусамі розных відаў.

Нортэ-Чыка з'яўляецца высакагорным раёнам, які пасмамі перасякаюць краіну ад Анд да ўзбярэжжа, утвараючы папярочныя даліны незвычайнай прыгажосці і ўрадлівасці. Самай вядомай з іх з'яўляецца Даліна Эльке. Глыбокія папярочныя даліны забяспечваюць вялікія вобласці для жывёлагадоўлі і, самае галоўнае, пладаводства, якое пачалося пачынаючы з сярэдзіны 1970-х. Амаль усе чылійскае піска  (руск.) (бел. вырабляецца на Блізкай Поўначы (чылійскія законы вызначаюць піска як напой, выраблены на Блізкай Поўначы).

Некаторыя вобласці Нортэ-Чыка маюць вельмі сухое паветра і нязначную хмарнасць, што робіць іх выдатным месцам для тэлескопаў. Вядомыя астранамічныя абсерваторыі ў раёне — Абсерваторыя Сера-Талола  (руск.) (бел. і Абсерваторыя Ла-Сілья  (руск.) (бел..

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Не блытаць з Норланд.
**Норланд** — пласкагор'е на Скандынаўскім паўвостраве. Знаходзіцца на поўначы Швецыі, заходзіць на тэрыторыю Фінляндыі; прымыкае з усходу да Скандынаўскіх гор.

Шырокімі прыступкамі плато спускаецца на ўсход, да Батнічнага заліва, абсалютная вышыня паніжаецца ад 800 да 200 м.
Складзена з крышталічных парод Балтыйскага шчыта (граніты, гнейсы). Характэрны марэнныя грады і іншыя формы старажытналедавіковага рэльефу, азёры, тарфянікі, рачныя даліны.

Плато перасечана шматлікімі паўнаводнымі парожыстымі рэкамі, даліны якіх праходзяць па лініях тэктанічных разломаў. У расшырэннях далін — доўгія вузкія азёры. Узгорыстая мясцовасць паміж імі пакрытая густымі таежнымі лясамі. На Норландскім плато развітыя падзолістыя глебы, сфарміраваныя на рыхлых ледавіковых адкладах. Раслінаае покрыва — таежныя лясы з перавагай хвоі і елкі.

Вядуцца лесанарыхтоўкі, збудаваны каскады ГЭС, ажыццяўляецца здабыча жалезнай руды (Кіруна), руд каляровых металаў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Даніловіч.

**Барыс Лявонцьевіч Даніловіч** — беларускі грамадскі і культурны дзеяч пачатку XX стагоддзя. Працаваў выкладчыкам гімнастыкі ў Віленскай гімназіі. Браў удзел у арганізацыі Вільні беларускіх выдавецтваў («Наша хата») і іншых культурна-асветніцкіх асяродкаў. Нейкі час быў старшынёй праўлення віленскага Беларускага музычна-драматычнага гуртка, сіламі якога ажыццёўлена ў 1913 годзе першая пастаноўка «Паўлінкі» Янкі Купалы.

Літаратура
----------

* Даніловіч Барыс Лявонцьевіч // Янка Купала: Энцыкл. даведнік / Рэдкал.: І.П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мінск: БелСЭ, 1986. — 727 с. — 8 000 экз.
**Вех** (індан.: Weh) — востраў у Андаманскім моры, на паўночны захад ад Суматры. Уваходзіць у склад Інданезіі. Плошча — 156,3 км². Насельніцтва (2010 г.) — 30 647 чал.

Геаграфія
---------

Востраў Вех знаходзіцца ў Андаманскім моры ў 21,3 км на паўночны захад ад Суматры і 8 046,2 км на паўднёвы ўсход ад Мінска. Мае вулканічнае паходжанне. На востраве размяшчаецца актыўны стратавулкан (617 м). Каля порта Сабанг у моры назіраюцца выхады фумаролаў. Востраў пацярпеў ад землетрасення і цунамі 2004 г.

Для ўзбярэжжа характэрна спалучэнне пясчаных пляжаў і скальных выступаў. Цэнтральная частка ўзгорыстая. Шмат рэк, ёсць вадаспады.

Клімат трапічны, вельмі вільготны з двума сезонамі мусонаў. Найбольш дажджлівая і прахалодная пара цягнецца з лістапада да студзеня.

Прырода
-------

Вех — адзін з найпрыгажэйшых астравоў Інданезіі. Горны пейзаж тут спалучаецца з ляснымі абшарамі. На ўзбярэжжы шмат какосавых пальмаў і кветкавых хмызнякоў. Аднак найбольшую цікавасць уяўляе прырода навакольнага мора. Мясцовы каралавы рыф насяляюць шматлікія віды рыб, у тым ліку акул. З лістапада да студзеня можна назіраць кітовых акул.

Значная частка прыродных тэрыторый (каля 34 км² сушы і 26 км² мора) знаходзіцца пад аховай.

Гісторыя
--------

Порт Сабанг у 1895 г.
Жыхары Веха здаўна займаліся гандлем. Праз востраў праходзіў марскі шлях з Аравіі ў Кітай. Мяркуецца, што ён быў вядомы еўрапейскім географам ужо ў IV ст. да н.э.

Пасля прыняцця жыхарамі Паўночнай Суматры ісламу Вех з'яўляўся месцам абавязковага прыпынку для мясцовых мусульман, якія здзяйснялі хадж. На невялікім востраве Рубія каля Веха быў створаны шпіталь для псіхічна хворых.

Значэнне Веха стала яшчэ больш важным пасля будаўніцтва Суэцкага канала, што паўплывала на ажыўленне суднаходства ў суседнім Малакскім праліве. Галандскія каланіяльныя ўлады пабудавалі на востраве буйны порт. Да нашых дзён ён выкарыстоўваецца для транзіту паліва.

У 1945 г. Вех увайшоў у склад Інданезіі. У апошнія дзесяцігоддзі на ім імкліва развіваецца турызм.

Спасылкі
--------

* Weh island Архівавана 3 верасня 2007.
* Weh Island/Aceh, Indonesia
* The Origin of Sabang and Weh Island
**Гыданскі паўвостраў** — паўвостраў на поўначы Заходне-Сібірскай раўніны, паміж Тазаўскай і Обскай губамі на захадзе і Енісейскім залівам на ўсходзе (Карскае мора). Тэрыторыя Краснаярскага края Расіі.

Карта размяшчэння Гыданскага паўвострава ў Карскім моры.
Даўжыня каля 400 км, шырыня да 400 км. Паверхня — узгорыстая раўніна, складзеная марскімі і ледавіковымі антрапагенавымі адкладамі; на поўдні пераходзіць у Танамскае ўзвышша, вышынёй да 200 м. Клімат суровы. Сярэдняя тэмпература студзеня — 26—30 °С, ліпеня ад 4 да 11,5 °C. Ападкаў 200—300 мм у год. Пераважаюць мохава-лішайнікавыя і хмызняковыя тундры; на поўдні — лесатундравыя рэдкалессі. Аленегадоўля, паляванне і рыбалоўства. Радовішча прыроднага газу.

Літаратура
----------

* Гыданскі паўвостраў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5). — С. 553.
**Галоўны корпус Хельсінкскага ўніверсітэта** (фінск.: Helsingin yliopiston päärakennus) цэнтральны будынак універсітэцкага комплексу Хельсінкскага ўніверсітэта, які размешчаны на заходніма боку Сенацкай плошчы ў Хельсінкі і з’яўляецца неад’емнай часткай яе архітэктурнага ансамбля.

Гісторыя
--------

Неабходнасць у новым будаўніцтве ўзнікла пасля таго, як у 1827 годзе ў Турку згарэў будынак найстарэйшай адукацыйнай установы Фінляндыі — Імператарскай акадэміі, якая ўзнікла ў 1640 годзе як Акадэмія Аба. Новы корпус, узведзены па праекце нямецкага архітэктара Карла Энгеля, які з’яўляецца аўтарам усіх будынкаў на Сенацкай плошчы, адчыніў дзверы студэнтам і выкладчыкам у 1832 годзе.

У 1937 годзе ўніверсітэцкі будынак быў пашыраны да памераў цэлага квартала (архітэктар І. С. Сірэн).

Большая частка старога Універсітэта была разбурана ў выніку паветраных бамбардзіровак падчас Другой сусветнай вайны ў 1944 годзе, і ў тым ліку Актавая зала Універсітэта разам з размешчанымі там мастацкімі каштоўнасцямі. Адноўленая зала была адкрыта ў 1948 годзе. Рэканструкцыя старой часткі будынка Універсітэта была зроблена ў 1990 годзе да 350-гадовага юбілею. Будынак універсітэцкага інстытута «Портанія» быў выкананы па праекце Аарнэ Эрвіна (1910—1977). З боку галоўнага фасада размешчаны манумент «Хельсінкі» працы Эдуардэ Чыліды — гэтую скульптуру падарыў Культурны фонд Фінляндыі да 350-гадовага юбілею ўніверсітэта (1990).

Архітэктура
-----------

Будынак пабудаваны ў неакласіцыстычным сталі і шмат у чым абліччам нагадвае Палац урада (фінск.: Valtioneuvoston linna), размешчаны насупраць, на ўсходнім боку плошчы. Такая сіметрыя толькі ўзмацняе строгую ўрачыстасць плошчы, падобны прыём быў выкарыстаны на Капіталійскай плошчы ў Рыме, якую архітэктар і ўзяў за ўзор пры праектаванні.

Будынак універсітэта мае мноства іншых аналогій з грэчаскім дойлідствам: іанічныя калоны на фасадзе былі характэрны для збудаванняў, звязаных з навукай і мастацтвам, на першым паверсе яны паўтаралі калоны Эрэхтэёна, а на другім — Парфенона на афінскім Акропалі, вестыбюль уяўляе сабой двухпавярховы адкрыты перыстыль; актавая зала нагадвае грэчаскі тэатр.

Зноскі
------

1. ↑  Buildings in Helsinki<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60983962'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Галоўны корпус Хельсінкскага ўніверсітэта
**Цэнтральны вакзал Прагі** (чэшск.: *Praha hlavní nádraží*) — найбуйнейшы і найважнейшы чыгуначны вузел Прагі і ўсяе Чэхіі.

альт=
Ён быў упершыню адкрыты ў 1871 і названы ў гонар Франца Іосіфа I, імператара Аўстрыйскай імперыі. У часы Першай рэспублікі і з 1948 па 1953 года вакзал насіў імя Вільсана, прэзідэнта ЗША. Яго статуя была ўстаноўлена ў парку перад вакзалам, але пасля ўступлення ЗША ў вайну, 11 снежня 1941 года была знішчана фашысцкімі акупантамі.

Станцыя ў стылі мадэрн была выбудавана паміж 1901 і 1909 гадамі па праекце чэшскага архітэктара Іосіфа Фанты, у баку ад старой станцыі у стылі неарэнесанс. Пасля вакзал пашырыўся за кошт пабудовы ў 1971—1979 гадах новага будынка, які ўключае станцыю метро. У выніку будаўніцтва была забудавана значная частка парку, а гістарычны будынак у стылі неа-рэнесанс апынуўся недаступным для прагляду з боку аўтадарогі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Галоўны вакзал Прагі**
Мендзялееў
**Галоўная палата мер і ваг** (руск.: Главная палата мер и весов) — дзяржаўная ўстанова Расійскай імперыі, якая ведала паверачнай часцю ў краіне і з'яўлялася цэнтральнай установай Міністэрства фінансаў.

Утворана ў 1893 годзе в Санкт-Пецярбургу дзякуючы ініцыятыве Д. І. Мендзялеева, навукоўца-захавальніка Дэпо ўзорных мер і ваг, якое і было ператворана ў Галоўную палату.

Паводле Палажэння аб мерах і вагах 1899 задачай Палаты з'яўлялася «захаванне аднастайнасці, пэўнасці і ўзаемнай адпаведнасці мер і ваг»; па законе 1901 на яе было ўскладзенае веданне мясцовымі паверачными палаткамі, часовымі іх аддзяленнямі, размеркаванне па тых і іншым састаяўшых пры Палаце павярыцеляў, камандзіраванне іх і інш. а таксама рашэнне розных пытанняў па метралогіі і вядзенне справаздачнасці па паступленні ў казну збораў за таўраванне мер і ваг. У самой Палаце прылада паверачнай справы было даведзена да магчымай навукова-тэхнічнай дасканаласці.

У 1931 г. рэарганізавана ў Інстытут метралогіі і стандартызацыі, з 1934 — інстытут метралогіі. Зараз — УНДІ метралогіі імя Мендзялеева.

Спасылкі
--------

* УНДІ (RU)
Хатні алтар у руінах Геркуланума. Верагодна выкарыстоўваўся для паднашэнняў *Пенатам* і *Ларам*
**Пенаты** (лац.: Di Penates, Penates) - у старажытнарымскай рэлігіі богі ахоўнікі і апякуны хатняга ачага (*dii familiares*), а потым усяго рымскага народа (*Penates Publici Populi Romani*). Кожная сям'я звычайна мела двух пенатаў, выявы якіх, зробленыя з дрэва, гліны ці камня, захоўваліся ў зачыненай шафцы каля ачага, дзе збіраліся ўсе члены сям'і.

Дзяржаўным культам Пенатаў - як прадстаўнікоў дзяржаўнага дабрабыту - загадваў вярхоўны жрэц, прыносіўшы ім ахвяры ў храме Весты. Абодва культы былі ўзаемазвязанымі; не толькі ў лацінаў, але і ўвогуле ўсе італікі мелі сваю Весту і сваіх Пенатаў. У Элее знаходзіўся храм Пенатаў, паводле легенды, прывезеных Энэям з Троі; яго упрыгожвалі статуі двух юнакоў з коп'ямі.

Лічыцца, што слова *penates* паходзіць ад *penus* (кладоўкі), дзе захоўваліся харчовыя прадукты. Цыцэрон пісаў, што яно «ўтворана альбо ад слова *penus* - бо так называюць ўсё тое, што ядуць людзі, альбо ад таго, што яны жывуць унутры (*penitus*) і з гэтай падставы паэты завуць іх *Penetrales* (Пранікаючыя)». Фест зазначаў, што слова *penus* азначае «схаванае месца ў храме Весты, акружанае занавескамі». Розныя меркаванні рымскіх аўтараў аб Пенатах прыводзяцца ў творы «Супраць язычнікаў» Арнобія і ў «Сатурналіях» Макробія. Асобныя з іх лічылі, што «Пенаты, з'яўляюцца тымі багамі, дзякуючы якім мы можам дыхаць, дзякуючы якім мы маем цела, дзякуючы чякім мы валодаем разумнай душой».

У значэнні «вярнуцца дадому, да хатняга ачага, роднага дома» выкарыстоўваецца выраз «вярнуцца да сваіх пенатаў».

Гл. таксама
-----------

* лары
* Ларарый
* Геній

Зноскі
------

1. ↑  
ЭС Брокгауза и Ефрона **(нявызн.)**.
2. ↑  Celia E. Schultz, *Women's Religious Activity in the Roman Republic* (University of North Carolina Press, 2006), p. 123.
3. ↑  Дыянісій Галікарнаскі. Рымскія старажытнасці. Іб 67-68.
4. ↑  Цыцэрон. Аб прыродзе багоў, ІІ, 68.
5. ↑  Sexti Pompeii Festi de verborum signficatione
6. ↑  Арнобій. Супраць язычнікаў, ІІІ, 40.
7. ↑  Макробій. Сатурналіі. ІІІ, 4, 6-13.

| ⛭Старажытнарымская рэлігія і міфалогія |
| --- |
| Жрацы | 
Аўгуры •
Аўгусталы •
Арвальскія браты •
Вялікі пантыфік •
Вясталкі •
Гаруспік •
Калегія пантыфікаў •
Саліі •
Свяшчэнны цар •
Фецыялы •
Тыцыі •
Фламіны •
Эпулоны
 |  |
| Вераванніі рытуалы | 
Кнігі Сівіл •
Святы
(Квінкватрыі •
Кансуаліі •
Лемурыя •
Луперкаліі •
Матраналіі •
Нептуналіі •
Парэнталіі •
Сатурналіі •
Тэрэнцінскія гульні •
Цэрэаліі •
Ювеналіі) •
Храм •
Аўспіцыі
 |
| Галоўныя багі | 
Апалон •
Венера •
Веста •
Вулкан •
Дыяна •
Квірын •
Марс •
Меркурый •
Мінерва •
Нептун •
Плутон •
Цэрэра •
Юнона •
Юпітэр
 |
| Іншыя багі,бажаствы і духі | 
Анона •
Белона •
Добрая багіня •
Вагітан •
Дыяскуры •
Кібела •
Конс •
Купідон •
Лары •
Опс •
Оркус •
Рома •
Сатурн •
Сол •
Тэлус •
Фаўн •
Янус •
Прыяп •
Пенаты
 |
| Персаніфікацыя | 
Ангерона •
Віртус •
Канкордзія •
Хонас •
Фартуна
 |
Вэнджанне каўбас і кумпякоў у Галіцыі
**Вэнджанне** — спосаб апрацоўкі харчовых прадуктаў (пераважна сала, мяса, рыбы, сыру) для павышэння стойкасці пры доўгім захоўванні і надання ім спецыфічных смакавых якасцей; адзін са спосабаў кансервавання. Заснаваны на бактэрыцыдным і бактэрыястатычным дзеянні дыму, цяпла, вяндлярных вадкасцей і парашкоў.

Разнавіднасці вэнджання — *абсмажванне* і *запяканне ў дыме*.

Прамысловае вэнджанне робіцца ў спецыяльных вяндлярных прыстасаваннях дымам ад няпоўнага згарання драўніны ліставых парод: халоднае пры тэмпературы 18-22 °C працягласцю прыблізна 3-7 сутак (мясных прадуктаў) і 20-40 °C працягласцю 0,5-3 сутак (рыбных); гарачае пры тэмпературы 35-50 °C на працягу 12-48 гадзін і 80-160 °C на працягу 0,5-6 гадзін. Пры мокрым вэнджанні вяндлярныя вадкасці наносяць на прадукты, дадаюць у фарш (пры вырабе каўбас) або ў сумесь для салення (пры вырабе вяндліны). Выкарыстоўваецца і электрычны (паскораны) спосаб вэнджання, пры якім іанізаваныя токам часціцы дыму накіравана рухаюцца ў электрычным полі высокага напружання і асядаюць на паверхні прадуктаў.

На Беларусі здаўна свіныя лапаткі, кумпякі, каркавіну, каўбасы вэндзілі ў дамашніх вяндлярнях, комінах, лазнях, ёўнях. У якасці палівалі выкарыстоўвалі трэскі, стружкі, пілаванне дубу, вольхі, клёну, ясеню, каштану, яблыні, грушы. Каб надаць вяндліне прыемны пах, палілі ядловец (з іголкамі і шышкаягадамі), ельнік з шышкамі.

Літаратура
----------

* Вэнджанне // БЭ ў 18 тамах. Т.4, Мн. 1997, С.336-337

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4048275-3 · LCCN: sh88006897 · NKC: ph137936 |
**Сараніцкі заліў** (**заліў Саранікос**, грэч. Σαρωνικός κόλπος) — заліў у Грэцыі, найбуйнейшы заліў Эгейскага мора. Размешчаны на ўсход ад Істмійскага перашыйка, паміж Атыкай і Пелапанесам. Праз Карынфскі канал злучаны з Карынфскім залівам Іанічнага мора. У акваторыі заліва Сараніцкія астравы. На берагах заліва размешчаны найбуйнейшы порт Грэцыі Пірэй, а таксама такія важныя гарады Грэцыі як Мегара, Элеўсін, Эпідаўр. У заліве актыўнае суднаходства, на берагах заліва развіты турызм.
У акваторыі заліва ў 490 годзе да н.э. адбылася бітва пры Саламіне, якая стала кульмінацыйным момантам грэка-персідскіх войнаў.

Сараніцкі заліў (панарама, від з вострава Порас)
Герб «Пелікан». Рэканструкцыя Т. Гайла, які змадэляваў Нясецкага і Астроўскага
**«Пелікан»** (польск.: Pelikan) — прыватнаўласніцкі герб у Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім.

Апіанне
-------

На чырвоным полі звернуты налева срэбны пелікан, які корміць птушанят крывёю з разарваных грудзей. Клейнод — 3 страўсавыя пёры. Намёт — чырвоны, абліцаваны срэбрам.

Польскі гісторык Юзаф Шыманьскі і геральдыст Альфрэд Знамяроўскі малююць пелікана на гняздзе. У Знамяроўскага птушка паварочваецца направа, а гняздо залатое, заплятанае. Юліюш Караль Астроўскі адрознівае версію з гнёздамі і надае ёй асобнае імя **Пелікан II**.

Гісторыя
--------

Аўтары гербоўнікаў Папроцкі і Нясецкі даюць толькі легендарнае апісанне герба. Легенды распавядаюць аб камандзіры, які ахвяраваў сабой дзеля сваіх рыцараў, як пелікан для сваіх дзяцей, або пра біскупа са Швецыі. З іншага боку, Астроўскі, хоць і не цытуе дакладную гісторыю пачатку герба, упэўнены, што герб прыбыў з-за мяжы. Паводле думкі Шыманьскага, заснаванай на архіўных даследаваннях Барбары Трэліньскай, герб «Пелікан» з'явіўся са справай набілітацыі Януша Імбрама ад 7 сакавіка 1564 года, пацверджанага 14 красавіка 1579 года.

Гербоўнік родаў
---------------

Спіс з 49 прозвішчаў быў складзены на аснове працы Т. Гайла.

Зноскі
------

1. ↑  Gajl, T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów / Tadeusz Gajl. — Gdańsk: L&L, 2007. — 543, [1] s.: il. — S. 261. — ISBN 978-83-60597-10-1.
2. ↑  Znamierowski, A. Herbarz rodowy: kompendium / Alfred Znamierowski. — Warszawa: Świat Książki, 2004. — 334, [2] s.: il. (w tym kolor.), faks. fot. rys. — S. 143. — ISBN 83-7391-166-9.
3. ↑  Herbarz polski Kaspra Niesieckiego powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza. T. VII. — Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841. — 4, 582 s.: il. — S. 266.
4. ↑  Szymański, J. Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku / Józef Szymański. — Warszawa: «DiG», 2001. — XVII, 360 s.: il. — S. 213. — ISBN 83-7181-217-5.
5. ↑  Gajl, T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów / Tadeusz Gajl. — Gdańsk: L&L, 2007. — 543, [1] s.: il. — S. 406—539. — ISBN 978-83-60597-10-1.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пеліканы (значэнні).

**Пеліка́ны** — возера ў Беларусі, у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дрысвята, за 22 км на паўднёвы захад ад горада Браслаў, каля вёскі Мілюнцы.

Плошча паверхні возера 0,28 км². Даўжыня 0,93 км, найбольшая шырыня 0,43 км. Даўжыня берагавой лініі 2,17 км. Найбольшая глыбіня 11 м, сярэдняя 7,6 м. Аб’ём вады 2,13 млн м³. Плошча вадазбору 3,4 км².

Катлавіна Пеліканаў тэрмакарставга тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 8—10 м, на захадзе і поўдні возера невыразныя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі вышынёй 0,4—0,5 м, задзернаваныя, на захадзе і поўдні тарфяністыя, пад хмызняком. Зона мелкаводдзя вузкая. Дно да глыбіні 2—3 м пясчанае, да 5—6 м выслана апясчаненымі адкладамі, глыбей — сапрапелем.

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Шырыня паласы прыбярэжнай расліннасці да 7 м, месцамі адсутнічае. Да глыбіні 3 м растуць рдзесты. У Пеліканы ўпадаюць 2 ручаі, выцякае ручай (канал) у раку Прорва.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, мянтуз, лінь, карась і іншыя рыбы.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Пеліканы // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліпскі сельсавет.
 
**Лі́пскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Сапоцкінскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — горад Ліпск.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Сапоцкінскага раёна Беластоцкай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 жніўня 1945 года скасаваны, тэрыторыя перададзена ПНР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Багдановіч.

**Барыс Міхайлавіч Багдановіч** (29 чэрвеня 1932, Мінск  — 19 чэрвеня 1991) — беларускі спецыяліст у галіне тэорыі і тэхнікі радыёпрыёму. Доктар тэхнічных навук (1976), прафесар (1977).

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі электратэхнічны інстытут імя М. М. Бонч-Бруевіча (1954; аспірантура, 1958).

Працаваў у Мінскім электратэхнікуме сувязі (1954—1958); з 1962 — Мінскім філіяле Усесаюзнага завочнага электратэхнічнага інстытута сувязі, пазней Беларускім політэхнічным інстытуце (дацэнт, загадчык кафедры прыёмна-перадаючых устройстваў); Мінскім радыётэхнічным інстытуце (1964—1987, загадчык кафедры радыёпрыёмных устройстваў).

Научные интересы: тэорыя і тэхніка радыёпрыёму; даследаванні нелінейных эфектаў у прыёмна-ўзмацняльнай тэхніцы.

Узнагароды
----------

Званне «Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Беларускай ССР» (1979), ордэн «Знак Пашаны», нагрудныя знакі «Изобретатель СССР», «Почетный радист СССР» (2008) і інш.

Бібліяграфія
------------

Проблемы анализа, оптимизации и построения малосигнальных радиоизмерительных трактов по критериям нелинейности : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.11.08 / Богданович Борис Михайлович. — Москва, 1975.

Зноскі
------

Літаратура
----------

Богданович Борис Михайлович // Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники: история в биографиях ректоров, ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук : 40 лет (1964—2004). ― Минск, 2004. — С. 72—74.
Багдановіч Барыс Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 18, кн. 1. — С. 340.
Богданович Борис Михайлович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 426.
**Беларускі цэнтральны саюз сельскагаспадарчых калектываў** (*Белкалгасцэнтр*) — рэспубліканская кааператыўная арганізацыя ў 1928—1932 гг.

Гісторыя
--------

Створаны ў Менску на Другім Усебеларускім з’ездзе калгасаў 1928 г. як Усебеларускі саюз сельскагаспадарчых калектываў (Белкалгассаюз), у студзені 1930 г. перайменаваны ў Белкалгасцэнтр. Белкалгасцэнтр меў на мэце стварэнне, кіраўніцтва і арганізацыйна-гаспадарчае абслугоўванне калгасаў. 3 перайменаваннем Белкалгассаюза ў Белкалгасцэнтр пашыраны і яго функцыі. Апарат Белкалгасцэнтра кантраляваў гаспадарчую дзейнасць калектываў, перапрацоўку і збыт імі сваёй прадукцыі, культурна-масавую работу, распрацоўваў правілы ўнутранага распарадку, спагнанняў з калгасаў запазычанасці па збожжанарыхтоўках. Фінансаванне Белкалгасцэнтра вялося з дзяржаўнага бюджэту і не залежала ад вынікаў дзейнасці гаспадарак, якія ён аб’ядноўваў. Ва ўмовах цэнтралізаванага размеркавання крэдытаў, сельскагаспадарчай тэхнікі і іншых сродкаў, недахопу кваліфікаваных спецыялістаў гэты фактар садзейнічаў таму, што вытворчыя калектывы апынуліся ў поўнай залежнасці ад вышэйшых органаў. Маючы значныя паўнамоцтвы, апарат Белкалгасцэнтра і падпарадкаваных яму акруговых саюзаў практыкаваў умяшанне і ў арганізацыйныя і ў дробныя гаспадарчыя пытанні. На пачатку 1930-х гадоў, калі вёска станавілася калгаснай, ва ўмовах узмацнення цэнтралізацыі, Белкалгасцэнтр стаў непатрэбным элементам адміністрацыйна-загаднай сістэмы і ў кастрычніку 1932 г. ліквідаваны. Яго функцыі перададзены Наркамату земляробства БССР.

Кіраўніцтва
-----------

Органамі кіраўніцтва Белкалгасцэнтра з’яўляліся Усебеларускі з’езд сельскагападарчых калектываў, а таксама савет і праўленне, якія выбіраліся з’ездам. Структура апарату Белкалгасцэнтра напачатку складалася з сакратарыята і 4 аддзелаў (арганізацыйна-інструктарскі, планава-вытворчы, нарыхтоўчы і крэдытна-фінансавы), у студзені 1930 г. было 7 аддзелаў (груп).

Літаратура
----------

* Ходзін, С. М. Белкалгасцэнтр / С. М. Ходзін // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 5.
**Белару́скі хаўру́с у Фра́нцыі** — культурна-асветніцкая арганізацыя беларускай эміграцыі. Заснавана ў 1930 годзе ў Парыжы. Арганізацыя праводзіла лекцыі па эканоміцы, земляробстве, гісторыі Беларусі, а таксама знаёміла жыхароў Францыі з беларускай культурай і мастацтвам. Пры парыжскім аддзяленні дзейнічалі курсы па падрыхтоўцы спецыялістаў у розных галінах эканомікі, вывучэнні французскай мовы, працавала бібліятэка-чытальня. У 1937 годзе былі заснаваны 3 філіялы, якія знаходзіліся ў Біянкуру, Па-дэ-Кале і Каньяку. У 1937 годзе пачаў выходзіць «Бюлетэнь…», а ў 1938 годзе — «Рэха». У час Другой сусветнай вайны была спынена дзейнасць арганізацыі, якая аднавілася ў 1947 годзе. Падтрымлівае сувязі з іншымі суполкамі беларускай эміграцыі, садзейнічае пашырэнню інфармацыі пра Беларусь у свеце.

Зноскі
------

1. ↑  *Т. А. Папоўская.* Беларускі хаўрус у Францыі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 461.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Беларускі хаўрус у Францыі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 458. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
**Аляксандр Дзмітрыевіч Свін’ін** (16 (28) мая 1831—1913) — рускі вайсковы дзеяч, генерал ад артылерыі, камандзір Асобнага корпуса памежнай варты (1893—1908).

Біяграфія
---------

Адукацыю атрымаў у Дваранскім палку (пасля Канстанцінаўскае артылерыйскае вучылішча). Удзельнічаў у Польскім паходзе 1863, ўдзельнічаў у руска-турэцкай вайне 1877—1878 (у 1877 быў паранены).

Камандзір 1-й батарэі 39-й артылерыйскай брыгады (9.04.1875-1.03.1887), камандзір 1-й батарэі 30-й артылерыйскай брыгады (1.03.1877-2.09.1878), памочнік начальніка артылерыі княства Балгарскага (2.09.1878-25.08.1879), камандзір 30-й артылерыйскай брыгады (11.09.1879-24.08.1886), начальнік артылерыі 7-га армейскага корпуса (24.08.1886-14.05.1889), начальнік артылерыі Гвардзейскага корпуса (14.05.1889-15.10.1893), залічаны ў Памежную варту (14.02.1893), інспектар Памежнай варты (14.02.-15.10.1893), камандзір Корпуса Памежнай варты (15.10.1893-13.04.1908), член Дзяржрады.

Узнагароджаны ўсімі імператарскімі расійскімі ордэнамі, уключаючы зорку ордэна св. Аляксандра Неўскага з дыяментамі, шматлікімі замежнымі ордэнамі, у тым ліку — французскім ордэнам Ганаровага легіёна.

Зноскі
------


| Камандуючыя Асобным корпусам Пагранічнай варты |
| --- |
| 
Аляксандр Дзмітрыевіч Свін’ін (1893—1908) • Мікалай Апалонавіч Пыхачоў (1908—1917)
Рыгор Рыгоравіч Макасей-Шыбінскі (1917—1918)
 |
**Кобрынскія замкі** — комплекс драўляных абарончых і адміністрацыйных збудаванняў 14—18 ст. у Кобрыне.

Размяшчаліся на р. Кобрынцы, на месцы ранейшага дзядзінца і вакольнага горада Кобрына. Паводле інвентара 1597 года, комплекс складаўся з Верхняга і Ніжняга замкаў. Замкі былі ўмацаваны сценамі з гародзен і вежамі, адна з якіх была адначасова і млыном. Збудаванні мелі гонтавыя дахі. Ва ўнутраным двары стаялі драўляныя гаспадарчыя і жылыя пабудовы.

Літаратура
----------

* *Якімовіч, Ю. А.* Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. — Мн. 1978.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 372. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Ко́брынскі за́мак // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 394. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
**Лі́рнік** — дзве драўляныя скульптуры беларускага скульптара Аляксандра Грубэ (1894—1980), створаныя ў 1925 і 1972 гадах.

«Лірнік» 1925 года
------------------

Лірнік. 1929
Першы варыянт скульптуры «Лірнік» быў створаны ў 1925 годзе. Захоўваўся ў Беларускім Дзяржаўным музеі, не захаваўся. Вышыня скульптуры складала 83 см. Належыць да лепшых работ Грубэ таго часу

Характэрны ўзор імпрэсіяністычнай скульптуры з элементамі эмацыйнай стылізацыі, дзе гэтак тыповая для Беларусі постаць жабрака-лірніка як бы выхаплена з яго звычайнага атачэння і ператворана мастаком у цалкам эмацыйнай вобраз. Вызначаецца псіхалагічнай глыбінёй і дакладнасцю датычна адчутага вобраза, правільна разгаданым мастаком нацыянальным пачаткам, эпічная шырыня якога яядзе ў глыбіню стагоддзяў, асацыіруючыся з былінна-песенным характарам народнай творчасці. «Лірнік» Грубэ — носьбіт духоўнага багацця народа, ахоўнік яго традыцый, выказнік адчаю і нянавісці, што набываліся стагоддзямі.

Выразаная з суцэльнага кавалка дрэва без папярэдніх эскізаў фігура старога лірніка як бы вырастае з цяжкай масы матэрыялу, па паверхні якога скульптар пакідае ўмоўна акрэсленую дэталь даўнейшага музычнага інструмента і вялікія выразныя рукі старога. Увага гледача канцэнтруецца на падоўжным сухім твары, буйныя, быццам застылыя формы якога асацыятыўна пераклікаюцца з грубаватай формай народнай скульптуры. У «Лірніку» Грубэ застаецца ў рамках канёнкаўскіх уяўленняў аб народнай скульптуры, якая спалучае ў сабе стрыманую гармонію скульптурных аб'ёмаў з якасцю і выразнасцю кампазіцыі. Звяртанне да традыцый беларускай народнай разьбы па дрэве ў «Лірніку» выглядае натуральна і арганічна. У няроўнай паверхні скульптуры ўмела выкарыстаны фармальныя магчымасці дрэва ў арганічным зліцці формы і матэрыялу, з наданнем форме амаль што маляўнічага, а не скульптурнага характару, выяўленага ў дробных пераходах святла і цені.

«Лірнік» 1972 года
------------------

 
Другі варыянт скульптуры створаны ў 1972 годзе. З'яўляецца часткай збору Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі ў Мінску. Памер скульптуры — 100 × 77 × 65 см.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Каталог. Сучаснае Беларускае мастацтва. М.Шчакацiхiн. В.Ластоўскi Менск, 1929
2. 1 2 3  Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 4: 1917-1941 гг. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. т. Л. М. Дробаў, В. Ф. Шматаў] ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 352 с. : іл. ISBN 5-343-00157-2
3. 1 2  *Дробаў Л. Н.* Сучасны беларускі партрэт: жывапіс, скульптура, графіка. — Мн.: «Беларусь», 1982. — 196 с.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 4: 1917-1941 гг. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. т. Л. М. Дробаў, В. Ф. Шматаў] ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 352 с. : іл. ISBN 5-343-00157-2
* Каталог. Сучаснае Беларускае мастацтва. М.Шчакацiхiн. В.Ластоўскi Менск, 1929
**Ліпіцкая культура** – археалагічная культура гета-фракійскіх плямён, якія ў I – II ст. насялялі рэгіён Верхняга Паднястрояўя. Назва ад могільніка Верхняя Ліпіца Івана-Франкоўскай вобласці (Украіна). Асноўныя заняткі насельніцтва – жывёлагадоўля, жалезаробчая вытворчасць. Паселішчы размяшчаліся на схілах гор. Жытлы – зямлянкі чатырохвугольнай і авальнай формы плошчай да 25 м² з каменнымі агнішчамі. Большасць вядомых пахаванняў - грунтавыя могільнікі з абрадам трупаспалення разам з асабістымі рэчамі змяшчалі ў керамічную урну і накрывалі міскаю. Насельніцтва вырабляла жалезныя сякеры, долаты, нажы, крэсівы, спражкі і іншае. Кераміка ляпная і ганчарная (цюльпанападобныя і акруглыя гаршкі, нярэдка з наляпнымі валікамі, міскі, чашы на высокай ножцы і іншае). Выкарыстоўваліся прывазныя і мясцовыя рэчы з каляровых металаў: падвескі, фібулы, люстэркі і іншае.

Літаратура
----------

* Іоў, А.В. Ліпіцкая культура / А.В.Іоў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах. Том 9: Кулібін – Малаіта / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г.П.Пашкоў (галоўны рэдактар) і іншае. – Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 1999. – С. 276.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ларчанка.
**Барыс Міхайлавіч Ла́рчанка** (нар. 18 красавіка 1941, г. Мінск — 1994) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар БССР (1984).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1964 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. У 1964 годзе раённы архітэктар Гродзенскага райвыканкама, з 1965 года ў інстытуце «Мінскпраект» (з 1980 года кіраўнік майстэрні, з 1989 года галоўны архітэктар інстытута). 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1967 года. У 1980—1985 гадах — намеснік старшыні праўлення СА СССР.

Творчасць
---------

Будынкі інстытутаў Белдзіправадгаса і Сельгастэхпраекта па праспекце Машэрава
Кінатэатр «Аўрора»
Найбольш значныя работы: комплекс будынкаў праектных інстытутаў па вул. Варвашэні («Белдзіправадгас», «Сельгастэхпраект» з вылічальным цэнтрам; 1970—1984)), праекты забудовы мікрараёнаў Харкаўская-5 (1976), Масюкоўшчына (1978), станцыя метрапалітэна «Плошча Перамогі» (1984, прэмія СМ СССР 1987), рэканструкцыя пл. Перамогі і падземны ўзровень (1984), кінатэатр «Аўрора» (1987) у комплексе з гасцініцай (усе ў сааўтарстве) у Мінску, аэравакзальны комплекс аэрапорта «Мінск-2» (у сааўтарстве) каля г. Смалявічы і інш.

Узнагароды
----------

Удзельнік міжнародных, усесаюзных і рэспубліканскіх архітэктурных конкурсаў. Атрымаў 2-ю прэмію на Усесаюзным конкурсе (1968) за будынак жалобных абрадаў, 2-ю прэмію за Палац піянераў у Мінску (1970), 1-ю прэмію за праект Дома архітэктараў у Мінску (1973) на рэспубліканскіх конкурсах.

Зноскі
------

1. ↑  Ларченко Борис Михайлович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Літаратура
----------

* Ларчанка Барыс Міхайлавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Ларченко Борис Михайлович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Ларченко Борис Михайлович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Андрэа дэль А́ква** (1584—1656) — ваенны інжынер, артылерыст, будаўнік і архітэктар родам з Венецыі.

Біяграфія
---------

Да 1609 года пераехаў у Рэч Паспалітую, працаваў на Галічыне ў заможнай шляхты — Астрожскіх, Сіняўскіх, Заслаўскіх, Замойскіх, Збаражскіх, Канецпольскіх — як будаўнік умацаванняў і фартыфікатар.

У 1620 годзе па ініцыятыве караля Жыгімонта III Вазы пачалося будаўніцтва моцных сцен каталіцкага кляштара Ясна Гара ў горадзе Чэнстахова. Праект быў створаны Андрэа дэль Аква за ўзорам італьянскіх і галандскіх архітэктурных плыняў.

У 1626—1631 гадах кіраваў будаўніцтвам Збаражскага замка, потым браў удзел у будаўніцтве крэпасці ў мястэчку Ягільніца (сёння вёска Чорткіўскага раёна).

Здбудаваў касцёл у Замосці пасля пажару 1633 года.

У 1630—1635 прымаў удзел у праектаванні і будаўніцтве гарадскіх умацаванняў у Бродах, і ў (1635—1640) палацу в Падгорцах.

У 1652 г. выканаў праект паляпшэння гарадскіх умацаванняў Львова.

Быў аўтарам кніг па пытаннях архітэктуры і будаўніцтва. Жыў у Львове на вул. Тэатральнай у будынку № 8.

Працы, удзел у праектах
-----------------------

* Падгорацкі замакПадгорацкі замак
* Бродыўскі замакБродыўскі замак
* Збаражскі замакЗбаражскі замак

Літаратура
----------

* Архітектура Львова: Час і стилі. XIII—XXI ст.. — Львів : Центр Європи, 2008. — 720 с. — ISBN 978-966-7022-77-8.
* Словник художників України
* Пиндус Б. Аква Андреа дель // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2004. — Т. 1 : А — Й. — С. 30. — ISBN 966-528-197-6.
* Antoni Hniłko. Andrzej dell'Aqua w Polski Słownik Biograficzny. — Kraków, 1935. — T. 1.

Спасылкі
--------

* Andrzej dell'AQUA. PRAXIS RĘCZNA DZIAŁA



1. ↑  Czech National Authority Database Праверана 22 лютага 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
**Барыс Міхайлавіч Пянчук** (15 мая 1918 — 22 красавіка 2009) — беларускі ваенны дырыжор, педагог.

Біяграфія
---------

Пянчук нарадзіўся ў Анапе, у сям’і ваеннага капельмайстра, які скончыў Санкт-Пецярбургскую кансерваторыю з сярэбраным медалём.

У маладосці ён быў вучнем слесара механічнага цэха Пуцілаўскага завода і іграў у мясцовым клубе ў духавым аркестры. З сакавіка 1936 па жнівень 1937 года знаходзіўся на добраахвотнай службе ў Чырвонай Арміі, на пасадзе саліста-трубача аркестра 201-га стралковага палка (Ленінград). У 1939 быў прыняты на ваенны факультэт Маскоўскай дзяржаўнай кансерваторыі.

Пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны факультэт быў эвакуіраваны ў Свярдлоўск. У студзені 1942 года Пянчук скончыў навучанне і атрымаў прызначэнне на фронт. У красавіку—маі 1942 года быў капельмайстрам у 562-м стралковым палку 165-й стралковай дывізіі. Падчас баёў ён разам са сваім аркестрам займаўся зборам і вынасам параненых з поля бою і быў цяжка паранены ў левую руку. У шпіталі руку хацелі ампутаваць, але малады хірург, жонка якога была опернай спявачкай, даведаўшыся пра яго прафесію, вырашыў «не пазбаўляць яго яе» і замяніў ампутацыю працяглым і карпатлівым лячэннем пад сваім наглядам. У выніку руку ўдалося выратаваць, і Пянчук быў прызнаны абмежавана прыдатным 2-й ступені. З чэрвеня 1943 года і да канца вайны ён быў капельмайстрам Асобнага навучальнага палка афіцэрскага складу Бранятанкавых і механізаваных войскаў Чырвонай Арміі. Удзельнічаў у складзе зборнага аркестра ў Парадзе Перамогі 24 чэрвеня 1945 года, кіруючы групай з чатырох аркестраў.

Пасля вайны займаў пасады дырыжора аркестра штаба Ленінградскай ваеннай акругі, начальніка ваенна-аркестравай службы Паўднёвай групы войскаў (з 1956 года) і Беларускай ваеннай акругі (з 1962 года). Звольнены ў запас у 1979 годзе ў званні палкоўніка.

Член Беларускага саюза музычных дзеячаў з 1991 года, член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1970 года.

Узнагароды
----------

Народны артыст Беларускай ССР (1970), лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола БССР (1972), кавалер ордэнаў «Знак Пашаны», Францыска Скарыны і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Военный дирижер Борис Пенчук провел около полусотни парадов Победы (руск.).  Белтелерадиокомпания. Архівавана з першакрыніцы 25 красавіка 2018. Праверана 24 красавіка 2018.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2001. — Т. 13. — С. 157
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1987. — Т. 4. — С. 429.
**Споркі, Малыя Споры** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Мядзелка, за 7 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Паставы.

Плошча паверхні возера 0,16 км². Даўжыня 0,6, найбольшая шырыня 0,3 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 8,1 м, сярэдняя 1,7 м. Аб'ём вады 0,26 млн. м³.  

Катлавіна возера выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны нізкія і спадзістыя, паўднёвай і паўднёва-усходняй частках стромкія вышынёй 12—15 метраў. Берагі нізкія, тарфяністыя, на поўдні і паўднёвым усходзе пясчаныя.

У возера ўпадаюць ручаі. У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Споры.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2007. — Доп. тираж 3 000 экз. (руск.)
**Справа «чорных рыэлтараў»** — крымінальны працэс[ru] у Беларусі. Па версіі следства, абвінавачаныя — муж і жонка Ігар і Таццяна Гершанковы, Сямён Беражны, Барыс Калеснікаў — з 2009 па 2015 год знаходзілі ў Магілёве людзей, самотных або якія п’юць, угаворвалі прадаць кватэру і перасяліцца ў больш таннае жыллё. Пасля афармлення здзелкі ахвяр забівалі і хавалі на сельскіх могілках.

Ход падзей
----------

У Магілёве злачынцамі было забіта шэсць чалавек, рыхтавалася яшчэ тры забойствы. Злаўмыснікі усыплялі ахвяраў, заматывалі твар і рукі скотчам і скідвалі ў магілы. Некаторыя пры гэтым былі яшчэ жывыя. Пракурор параўнаў падсудных з фашыстамі, а іх дзеянні назваў «канвеерам смерці». Першае забойства, як вынікае з абвінавачвання, Гершанкоў здзейсніў у 2009 годзе. З 2013 па 2015 год кампанія паспела забіць яшчэ чатырох чалавек.

Арганізатарамі называюць Ігара і Таццяну Гершанковых — яны знаходзілі ахвяраў, ўгаворвалі іх прадаць кватэры, сачылі за афармленнем здзелак, размяркоўвалі грошы. Калеснікаў і Беражны, як вынікае з абвінавачвання, былі выканаўцамі. Сямён Беражны хадзіў па кватэрах пад выглядам судовага выканаўцы, які пагражаў высяленнем за запазычаннасць па «камуналцы».

Справа «чорных рыэлтараў» выклікала ў грамадстве шок.

Суд
---

Суд прысудзіў Ігара Гершанкова і Сямёна Беражнога да расстрэлу. Таццяне Гершанковай далі 24 гады калоніі, Барысу Калеснікаву — 22 гады. Падчас судовага следства абвінавачаныя перакладалі віну адзін на аднаго.

Зноскі
------

1. ↑  Дело "черных риелторов" в Могилеве (руск.)(недаступная спасылка).  TUT.BY. Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2018. Праверана 27 верасня 2018.
2. ↑  *Адарья Гуштын.*. Убить ради наживы. Как черные риелторы из Могилева расправлялись с жертвами (руск.)(недаступная спасылка).  naviny.by (6 верасня 2017). Архівавана з першакрыніцы 28 лістапада 2018. Праверана 27 верасня 2018.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх