Зарослая Піраміда тыгра ў Эль-Мірадоры
**Эль-Мірадор** (ісп.: El Mirador) — найбуйнейшая метраполія культуры мая дакласічнага перыяду. Яго руіны знаходзяцца ў дэпартаменце Петэн на поўначы Гватэмалы, каля гватэмальска-мексіканскай мяжы.

Эль-Мірадор размешчаны ў 13 км на паўночны захад ад Накбэ. Ён быў знойдзены ў 1926 г. У 1962 г. Ян Грэм абследаваў руіны і на падставе папярэдняга аналізу керамікі аднёс яго да дакласічнага перыяду. Пачынаючы з 1978 года на гарадзішчы працавалі тры розныя праекты амерыканскіх навуковых арганізацый. З 1990 г. раскопкі аднавіліся пад кіраўніцтвам Р. Хансена.

Гісторыя
--------

Першыя сляды пражывання чалавека на тэрыторыі Эль-Мірадора адносяцца да этапу Мамом (600—300 гг. да н. э.). У гэты перыяд былі ўзведзены першыя пабудовы ў Заходняй групе, а таксама пачалося фарміраванне Цэнтральнага акропаля, які служыў пасля царскай рэзідэнцыяй і палітыка-адміністрацыйным ядром горада.

Эль-Мірадор (арыгінальнае назва — Каналь (?)) быў сталіцай царства Каналь (?). У позні дакласічны перыяд цывілізацыі мая гэты горад быў, безумоўна, самым вялікім гарадзішчам ва ўсім Петэне. Як і Накбэ, ён складаўся з двух груп, злучаных сакбэ.

У цэлым планіроўка Эль-Мірадора вызначаецца трыма пірамідальнымі комплексамі (Тыгрэ, Монас і Данта), размешчанымі ў вяршынях прамавугольнага трохвугольніка, і Цэнтральным акропалем.
Будаўніцтва ў Эль-Мірадоры пачалося на рубяжы IV—III стст. да н. э. Асаблівы маштаб будаўніцтва тут набывае каля 150 г. да н. э. з узвядзеннем комплексу Тыгрэ. Пазней (каля 100 г. да н. э.) будуецца комплекс Монас на поўдзень ад Тыгрэ, які таксама змяшчаў піраміду з храмавай «трыядай». Прыкладна ў гэты ж час узнікае Заходні акропаль — палітыка-адміністрацыйнае сэрца Эль-Мірадора. Усходняя група пачынае будавацца пазней, чым Тыгрэ і Монас.

Найбольшы росквіт Эль-Мірадора прыпадае на канец II ст. да н. э. — II ст. н. э. Пабудовы гэтага часу з'яўляюцца самымі вялікімі помнікамі манументальнай архітэктуры старажытных мая за ўсю іх гісторыю. Напрыклад, галоўная піраміда Тыгрэ ўзвышалася на 55 м і займала 19600 м². Аб'ём канструкцыі складаў каля 380000 м³, што ў шэсць разоў больш, чым Храм I ў Тыкалі.

К 200—250 гадам н. э. Эль-Мірадор, гэтак жа як і Накбэ, губляе сваё значэнне: скарачаецца манументальнае будаўніцтва, горад пусцее, хоць, мабыць, і не быў закінуты канчаткова. Прычыны гэтай з'явы не ясныя да гэтага часу, але магчыма, што немалую ролю ў гэтым адыгралі маладыя сапернікі — Тыкаль і Уашактун на поўдні, Калакмуль на поўначы.

Апісанне
--------

Самым гіганцкім збудаваннем Эль-Мірадора з'яўляецца комплекс Данта, які займае ўсю Усходнюю групу. Ён быў пабудаваны паверх натуральнага ўзгорка, што дазволіла старажытным архітэктарам стварыць ансамбль з тэрас, пірамід і храмаў. Дантэ ўздымаецца над навакольнай мясцовасцю на 72 м, а яго агульны аб'ём — каля 2 млн м³. Піраміды можна назіраць нават з Калакмуля, па іншы бок мяжы Гватэмалы і Мексікі (40 км на поўнач). Радыевугляроднае датаванне (каля 180 г. н. э.), мабыць, адлюстроўвае апошні этап выкарыстання комплексу Данта. Яго структура паказвае, што ён узнік не ў адзін момант, а прайшоў некалькі будаўнічых стадый.

Заходні акропаль уяўляў сабой складаны ансамбль з некалькіх пірамід і доўгіх «палацавых» пабудоў на 8-метровай платформе-падмурку памерамі 300 на 150 м. На плошчы акропаля былі знойдзены рэшткі стэл.

Уся Заходняя група, былое рытуальна-адміністрацыйнае ядро Эль-Мірадора, была ўмацавана. З поўначы і захаду схілы ўзвышша, на якім яна размяшчалася, былі эскарпаваны, а з поўдня і ўсходу сэрца горада было абаронена грандыёзнай сістэмай каменна-земляных умацаванняў. Першую лінію складала сцяна агульнай даўжынёй 1270 м, 20 м шырынёй і ад 4 да 6 м вышынёй. З унутранага боку меўся парапет і размяшчаліся доўгія прамавугольныя пабудовы, якія, магчыма, служылі сховішчамі. Магчыма, па версе сцяны ішоў частакол. Роў 5—6 м шырынёй і 2,5 м глыбінёй, выкапаны ўздоўж сцяны, з'яўляўся другой лініяй умацаванняў. На скрыжаванні з сакбэ, якая вядзе да Усходняй групы, быў пабудаваны спецыяльны праход. У гэтым месцы дарога звужаецца і пераходзіць у пад'ём, а затым у спуск па нахільнай плоскасці. Агульны аб'ём земляных работ пры стварэнні гэтай абарончай сістэмы перавысіў 100000 м³. Дакласічныя ўмацаванні мая, выкананыя ў такіх памерах, невядомыя.

У цяперашні час у Эль-Мірадоры маецца дзве вялікія піраміды, 55-метровая «Эль-Тыгрэ» і 72-метровая «Ла-Данта», на вяршыні апошняй знаходзіцца храм. У Эль-Мірадоры знойдзена мноства выяў птушкападобнага бажаства Вукуб-Какішbeen.

У 2009 г. у Эль-Мірадоры быў знойдзены фрыз эпохі мая вышынёй 3 метры і даўжынёй 4 метры, які датуецца прыкладна 300 г. да н. э. і такім чынам, з'яўляецца найстарэйшым з вядомых фрызаў культуры мая. Фрыз выкананы з вапняка і ляпніны і адлюстроўвае Ішбаланке і Хунапуbeen ў час купання ў рацэ.

Правіцелі Каналя (Эль-Мірадора), царства Каналь
-----------------------------------------------

Дынастыя Кан

* «Skyraiser» (396 да н. э. — ?)
* Тах-Чам-Кініч (*Tah Ch'am? Kinich*)
* Чаналь-Чак-Чапат (*Chanal Chak Chapa't*) (? — 322)
* Чак-Кім/Бак (*Chak? Kim/Bak*) (322—296)
* Чак-[…] (*Chak […]*) (296 — раней за 266)
* Ча-Кім/Бак (*Ch'a Kim/Bak*) (281—234)
* […]-А-Шы (*[…] A Xi*) (234—194)
* Чак-Кай (*Chak? Kay*) (194—176)
* Ахкаб-Охль-Балам/Хіш (*Ahk'ab Ohl Bahlam/Hix*) (176 — ?)
* Юкном-Чэн (*Yuhknoom Ch'een*) (? — 172)
* Кааб-Кан-Ка-Ва (*K'ab? Ka'an Ka Kan Wa*) (172—163)
* Юком-[…]-Как/Буц (*Yukom […] K'ak/Butz'*) (163—156)
* Юкном-Йічак-Как/Буц (*Yuhknoom Yich'aak K'ahk'/Butz'*) (156—149)
* Юком-Эк-Ці-Кан-На (*Yukom-Ek'-Ti-Ka'an-Na*) (149—108)
* Тахом-Укаб-Как/Буц (*Tahom U'kab K'ak/Butz'*) (108 — 78)
* Как/Буц-[…]-«Casper» (*K'ak/Butz' […] «Casper»*) (78 — 33)
* У-[…]-Кан-Ла (*U […] Ka'an La*) (33 до н. э. — 7 н. э.)
* Юком-[…]-Кан-На (*Yukom […] Ka'an-Na*) (7 — 16)
* У-[…] (*U […]*, «*Scroll Serpent*») (16 — ?)

Зноскі
------

1. ↑  Ältester Mayafries in Guatemala entdeckt Архівавана 28 сакавіка 2009. — news.ORF.at  (ням.)

Спасылкі
--------

* Эль-Мирадор Архівавана 15 кастрычніка 2016. // «МесоАмерика.ru»  (руск.)
* Videoclip des ZDF über El Mirador
* Mirador Basin — Foundation for Anthropological Research and Enviromental Studies
* Схема паселішча

| ⛭Гарады мая |
| --- |
| Беліз | Алтун-Ха ·  Караколь ·  Кахаль-Печ ·  Куэя ·  Ламанай ·  Лубаантун ·  Нім-Лі-Пуніт ·  Шунантуніч |  |
| Гватэмала | Агуатека ·  Балберта ·  Гумарках ·  Дос-Пілас ·  Ішымчэ ·  Ішкун ·  Яшха ·  Камінальхую ·  Канкуэн ·  Кірыгуа ·  Ла-Карона ·  Мачакіла ·  Мішка-В'еха ·  Наачтун ·  Накбэ ·  Наранха ·  П'едрас-Неграс ·  Сакулеу ·  Сан-Бартола ·  Сейбаль ·  Сіваль ·  Таясаль ·  Такалік-Абах ·  Тыкаль ·  Тапоштэ ·  Уашактун ·  Эль-Бауль ·  Эль-Мірадор ·  Эль-Перу |
| Гандурас | Капан ·  Эль-Пуэнтэ |
| Мексіка | Акамтун ·  Аканмуль ·  Акансех ·  Баламку ·  Бекан ·  Банампак ·  Ічпіч ·  Яшчылан ·  Кабах ·  Калакмуль ·  Каба ·  Камалькалька ·  Кахунліч ·  Лабна ·  Маяпан ·  Мані ·  Муіль ·  Накучыч ·  Ашкінтак ·  Паленке ·  Рыа-Бек ·  Саіль ·  Сакпетэн ·  Санта-Роса-Штампак ·  Танках ·  Таніна ·  Тулум ·  Ушмаль · Ушуль ·  Хайна ·  Цыбільчальтун ·  Чакмультун ·  Чактун ·  Чакчабен ·  Чыкана ·  Чынкультык ·  Чычэн-Іца ·  Чунчукміль ·  Шкіпчэ ·  Шпухіль ·  Эк-Балам ·  Эцна |
| Сальвадор | Сан-Андрэс ·  Тасумаль ·  Хоя-дэ-Серэн |
| Гл. таксама: **Дакалумбавы цывілізацыі** |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: xx0123989 |