Атабаскі Аляскі. Малюнак 1847 года.
**Атаба́скі**, або **атапа́скі** (англ.: Athabascans, Athapaskans) — група карэнных народаў Паўночнай Амерыкі, якія размаўляюць на атабаскіх мовах сям’і на-дэне. Жывуць пераважна ў ЗША і Канадзе. Агульная колькасць — каля 180 000 чалавек (1990 год).

Этымалогія
----------

Назва **атабаска** (*āthap-āsk-ā-w*) паходзіць з мовы кры і значыць «трава тут і там». Першапачаткова яна належала да возера Атабаска ў Канадзе. У 1836 годзе была вылучана галіна атабаскіх моў. У навуковай літаратуры народы, якія размаўлялі на іх, сталі называцца атабаскамі. Самі атабаскі не карыстаюцца агульнай саманазвай.

Гісторыя
--------

Атабаскі з'яўляюцца нашчадкамі дзвюх міграцый чалавека з Азіі ў Новы Свет. Першая, найбольш буйная, адбылася каля 15 тысяч гадоў таму праз Берынгію. Відавочна, яна ўяўляла сабою некалькі хваль перасяленцаў і ў выніку спарадзіла большасць індзейскіх народаў Амерыкі. У другой палове XX ст. лінгвісты выявілі сувязь паміж мовамі атабаскаў і кетаў. Першапачаткова меркавалася, што гэта наступства існавання ў Берынгіі агульнай енісейска—на-дэне супольнасці, якая распалася на 2 галіны. Адна вярнулася ў Азію. Другая — продкі атабаскаў, хайда і тлінкітаў — насялілі поўнач Амерыкі. Палеагенетыкі часткова падцвердзілі высновы лінгвістаў. Яны выявілі прымешак пазнейшых перасяленцаў. Мяркуецца, што другая міграцыя перасяленцаў з'явілася каля 6 тысяч - 10 тысяч гадоў таму, калі Берынгіі ўжо не існавала. Такім чынам, яе прадстаўнікі былі выхадцамі з Азіі, якія перасеклі Берынгаў праліў і змяшаліся з прадстаўнікамі першай міграцыі.

Культура старажытных атабаскаў абапіралася на паўвандроўны лад жыцця субарктычных паляўнічых, рыбаловаў і збіральнікаў. Каля 500 - 800 гадоў таму група атабаскаў перасялілася з поўначы на Вялікія раўніны. Нягледзячы на малую колькасць, яны здолелі адаптавацца да новых умоў і пашырыць свой уплыў. Лінгвісты таксама вызначылі магчымасць перасялення атабаскаў уздоўж узбярэжжа ў бок Каліфорніі. Знаходка ў Юце дзіцячых макасінаў, якія адносяцца да прамежку паміж XII ст. і XIII ст. і маюць крой, характэрны для арктычных рэгіёнаў, можа сведчыць пра тое, што перасяленне закранала паўднёыя раёны.

Мяркуецца, што поспех перасяленцаў быў абумоўлены саслабленнем мясцовых жыхароў у выніку засухі. Яны перанялі ў тубыльцаў некаторыя звычаі земляробства. У XVII ст. асвоілі конегадоўлю. Выкарыстанне коней зрабіла эфектыўным паляванне на буйных капытных, у тым ліку бізонаў, палепшыла мабільнасць. Нашчадкамі перасяленцаў на поўдзень з'яўляюцца сучасныя апачы і наваха. Акрамя таго, назіралася міграцыя паўночных атабаскаў на ўсход, дзе на тэрыторыі Канады склалася асобная ўсходняя моўная група атабаскаў. Ціхаакіянскую лінгвістычную групу склалі перасяленцы ў Каліфорніі і Арэгоне.

Першыя пісьмовыя звесткі аб паўднёвых атабасках заставілі іспанскія місіянеры ў XVI ст. У XVIII ст. рух атабаскаў на поўдзень выклікаў працяглую вайну паміж імі і іспанцамі. У 1749 г. апачы заключылі мір з іспанцамі і атрымалі дазвол насяляць Тэхас. У 1774 г. наваха выгналі іспанскіх каланістаў з Нью-Мексіка, што выклікала далейшыя ваенныя дзеянні. Пасля далучэння Тэхаса і Нью-Мексіка да ЗША пачаўся канфлікт паміж паўднёвымі атабаскамі і амерыканскай арміяй і каланістамі ў 1848 - 1886 гг. Ён скончыўся прымусовым перасяленнем апачаў і наваха ў федэральныя рэзервацыі.

Сталыя кантакты паўночных і ўсходніх атабаскаў з еўрапейскімі гандлярамі ўсталяваліся толькі ў канцы XVIII ст. У другой палове XIX ст. пачалося асваенне іх тэрыторый амерыканскімі і канадскімі пасяленцамі і здабытчыкамі золата. Уключэнне атабаскаў у склад Канады і ЗША суправаджалася значнымі зменамі лада жыцця.

Спіс атабаскаў
--------------

* Апачы
* Атабаскі Аляскі
* Атабаскі Вугровай ракі
* Гвічын
* Данэ-заа
* Догрыб
* Дэнаіна
* Каска-дэна
* Ката
* Матоле
* Наваха
* Падукі †
* Славі
* Тагіш
* Талова
* Тальтан
* Тутутні
* Тутчонэ
* Хупа
* Цуутына
* Чыпеўян

Зноскі
------

1. ↑  Krauss M. The Name Athabaskan Архівавана 22 жніўня 2016.
2. ↑  Edward Vajda, A Siberian link with Na-Dene languages
3. ↑  Mark A. Sicoli, Gary Holton, Linguistic Phylogenies Support Back-Migration from Beringia to Asia
4. ↑  Native American mitochondrial DNA analysis indicates that the Amerind and the Nadene populations were founded by two independent migrations
5. ↑  Utah Cave Full of Children’s Moccasins Sheds Light on Little-Known Ancient Culture Архівавана 18 лютага 2017.
6. ↑  Athapaskan Migration To Southwest U.S. Illuminated With Y Chromosome Study
7. ↑  Apache get horses
8. ↑  About athabascan
9. ↑  Apache Indians
10. ↑  Navajo History

Спасылкі
--------

* Athabaskan (Na-Dene) Language Family
* Discovery of the Athabascan Origin of the Apache and Navajo Languages Архівавана 12 лістапада 2014.
* Athabascan Culture
* ATHABASCAN CULTURES OF ALASKA Архівавана 25 жніўня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |