Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт (Вахрамееў)
**Мітрапалі́т** (грэч. μητροπολίτης) — першы па старажытнасці епіскапскі тытул у хрысціянскай Царкве. Першапачаткова тытул мітрапаліта насілі епіскапы хрысціянскіх цэркваў, рэзідэнцыі — кафедры — якія знаходзіліся ў галоўных гарадах (метраполіях — грэч. Μητρόπολις) — адміністрацыйных цэнтрах правінцый Рымскай імперыі.

У старажытнай Царкве
--------------------

Першае вядомая згадка тытула *Мітрапаліт* змешчана ў канонах I Усяленскага сабору (325), які канчаткова вызначыў яго месца ў царкоўнай іерархіі.

Пад старшынствам мітрапалітаў праходзілі Саборы епіскапаў правінцыі (грэч. ἤ ἐπαρχία). Непасрэдна пра іх кажа 34-е Апостальскае правіла: *«епіскапам усякага народа належыць ведаць першага з іх, і прызнаваць яго як главу, і нічога, што б перавышала іх уладу, не дзеяць без яго»*. Іаан Занара ў вытлумачэннях да гэтага канону называе першынствуючых епіскапаў «архірэямі мітраполіі». Гэта значыць мітрапаліт — епіскап цэнтра той ці іншай правінцыі Рымскай імперыі (таксама Візантыйскай імперыі).

Мітрапаліты на Русі
-------------------

Ад прыняцця хрысціянства мітрапалітамі для  Русі былі  кіеўскія мітрапаліты, якія знаходзіліся пад юрысдыкцыяй  Канстанцінопальскіх патрыярхаў. У дататарскія часы мітрапалітаў, за выключэннем  Іларыёна,  Кліма Смаляціча і  Кірыла II (III) (усе трое русіны), прызначаў Канстанцінопальскі патрыярх, хоць гэта супярэчыла звычаям ўсходняй царквы, паводле якіх патрыярху належала толькі зацвярджэнне кандыдата, выбранага на месцы, у царкоўнай вобласці. Царкоўная залежнасць кіеўскага мітрапаліта ад патрыярха абмяжоўвалася актамі вышэйшай кананічнага парадку і царкоўнай палітыкі, так што можна казаць пра фактычную  аўтакефалію Кіеўскай мітраполіі.

Правы і аўтарытэт мітрапалітаў былі вызначаны апостальскія правіламі, грэчаскім намаканонам і статутамі рускіх князёў (св.  Уладзіміра і  Яраслава Мудрага). Мітрапаліт, які ў сваёй  епархіі меў усе правы епархіяльнага епіскапа, склікаў епіскапаў сваёй мітраполіі на саборы, старшынстваваў на іх і сачыў за выкананнем іх рашэнняў, клапаціўся аб прызначэнні біскупаў на вакантныя кафедры (Кіеўская мітраполія перад татарскім нашэсцем аб'ядноўвала 16 епархіі), зацвярджаў і прысвячаў кандыдатаў на епіскапаў, даглядаў за выкананнем царкоўных пастаноў у епіскапіях сваёй мітраполіі, падпісваў іх, прымаў скаргі на епіскапаў, судзіў на епіскапскіх судах, а пры неабходнасці і здымаў з пасад падначаленых. Мітрапаліт меў нават судовую ўладу над некаторымі грамадзянскімі справамі (паступова яна была абмежавана). Мітрапаліты прадстаўлялі царкву перад вышэйшай свецкай уладай і мелі вялікі ўплыў на ўсе дзяржаўныя справы як дарадцы князя, а ў часы татарскага нашэсця былі абаронцамі насельніцтва перад татарскімі  ханамі.

Заняпад Кіеўскага дзяржавы і зруйнаванне Кіева татарамі былі прычынай таго, што з другой пал. 13 ст. кіеўскія мітрапаліты перанеслі свой двор у Маскву. Таму ў 14-15 стст. на некаторы час з'явіліся дзве новыя мітраполіі — для  Галіцка-Валынскай ( Галіцкая мітраполія) і  Літоўскай (Літоўская мітраполія ) дзяржаў. Мітрапаліты з цэнтрам у Маскве і ў Літве тытулаваліся далей як «Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі».

У 1461 канчаткова аформілася Маскоўская мітраполія (з 1589 гг. —  патрыярхія), якая прыпыніла сувязі з Царградам, а беларуска-ўкраінскія землі засталіся ў складзе Кіеўскай мітраполіі Канстанцінопальскага патрыярхата. У  польска-літоўскай дзяржаве правы мітрапаліта абмяжоўвалі як польскія каралі і  вялікія князі літоўскія, так і патрыярхі (ад іх залежалі некаторыя брацтвы —  стаўрапігіі , і некаторыя манастыры). Мітрапалітаў выбіраў цяпер сабор епіскапаў з удзелам князёў і духавенства, пазней зацвярджаў вялікі князь ці кароль. На працягу 1475—1497 гг. мітрапалітаў выбіралі рускія вяльможы і клір. У 1498 годзе па прызначэнні вялікага князя  Аляксандра (а не выбарам на саборы) мітрапалітам стаў Іосіф Балгарыновіч. Гэта была першая праява права патранату, што ставіла іерархію у асаблівую залежнасць ад свецкай улады. Зацвярджэнне (бласлаўленне) патрыярха стала толькі фармальнасцю.

Пасля  Берасцейскай уніі 1596 нядоўгі час існавала толькі адна Кіеўская мітраполія, аб'яднаная з Рымам (грэка-каталіцкая). З аднаўленнем Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі ў 1620 годзе дзейнічалі дзве — праваслаўная і каталіцкая — кіеўскія мітраполіі. Праваслаўнага мітрапаліта выбіралі тады на сходзе святароў, гетмана і казацкага старшыны (але, напрыклад,  Пятра Магілу выбралі праваслаўныя паслы на варшаўскім сейме 1632 года). Кароль Уладзіслаў IV зацвердзіў гэты выбар, а патрыярх блаславіў выбраных. З ростам ўплыву Масквы кіеўскія праваслаўныя мітрапаліты хутка страцілі свае правы і прывілеі. У 1686 годзе яны былі падпарадкаваны маскоўскаму патрыярху. У 1688 годзе ў іх быў забраны тытул «і ўсяе Русі» і наказана тытулавацца «кіеўскі, галіцкі і Малай Расіі». З 1721 кіеўскія мітрапаліты прызначаліся Свяцейшым Сінодам Рускай праваслаўнай царквы. На працягу 1722—1743 гг. у іх нават адабралі тытул мітрапаліта. З 1770 года было забаронена ў тытуле ўжываць словы «і Малай Расіі». Такім чынам, мітрапаліта фактычна зведзены да стану епархіяльных архірэяў.

Фактычна, з канца XVIII стагоддзя аж да аднаўленні патрыяршаства ў канцы 1917 года ў Расійскай імперыі існавалі толькі 3 епархіі, епіскапы якіх звычайна насілі мітрапалічы сан, — Санкт-Пецярбургская, Кіеўская і Маскоўская (з 1818 года). З 1852 года тытул Мітрапаліта Літоўскага і Віленскага атрымалі віленскія епіскапы. Першым Мітрапалітам Літоўскім і Віленскім стаў высокаправялебны Іосіф (Сямашка). У наш час праваслаўныя мітрапаліты з рэзідэнцыяй у Вільні носяць тытул *Мітрапаліт Віленскі і Літоўскі*.

### Сучасны перыяд

У наш час у складзе Рускай Праваслаўнай Царквы паўнавартасныя мітрапалічыя акругі існуюць ў тым ці іншым выглядзе. У прыватнасці такімі з'яўляюцца:

* Беларуская Праваслаўная Царква
* Латвійская Праваслаўная Царква,
* Праваслаўная Царква Малдовы,
* Эстонская Праваслаўная Царква,
* Руская Праваслаўная Царква Замежжа (РПЦЗ) — тэрытарыяльна пераважна паўночна- і паўднёваамерыканская царкоўная правінцыя,
* Украінская Праваслаўная Царква,
* Японская Праваслаўная Царква.

У 2011 годзе Свяшчэнным Сінодам Рускай праваслаўнай царквы было прынята «Палажэнне аб Мітраполіі Рускай Праваслаўнай Царквы», паводле якога мітраполіі, што з'яўляюцца ўсяго толькі аб'яднаннем епахій на тэрыторыі суб'екта Расійскі Федэрацыі і не маюць аўтаноміі, варта адрозніваць ад мітрапалічых акруг.

У Рымска-каталіцкай царкве
--------------------------

Геральдычны намёт, агульны для ўсіх гербаў каталіцкіх мітрапалітаў (з паліумам)
У лацінскім абрадзе каталіцкай царквы мітрапалітам называецца глава царкоўнай правінцыі, якая складаецца з дыяцэзій і архідыяцэзій. Мітрапаліт абавязкова павінен быць архібіскупам, а цэнтр мітраполіі павінен супадаць з цэнтрам архідыяцэзіі. Насупраць, існуюць архібіскупы, якія не з'яўляюцца мітрапалітамі — гэта архібіскупы-суфраганы, а таксама тытулярныя архібіскупы. Суфраганныя біскупы і архібіскупы ўзначальваюць свае дыяцэзіі, якія ўваходзяць у мітраполію. Кожны з іх валодае прамой і поўнай юрысдыкцыяй над сваёй дыяцэзіяй, аднак мітрапаліт можа ажыццяўляць абмежаваны нагляд над ім у адпаведнасці з кананічным правам.

Мітрапаліт звычайна ўзначальвае любыя набажэнствы на тэрыторыі мітраполіі, у якіх удзельнічае, а таксама хиратанісуе новых біскупаў. Мітрапаліт — першая інстанцыя, да якой могуць апеляваць дыяцэзіяльныя суды. Мітрапаліт мае права прызначыць адміністратара дыяцэзіі ў тых выпадках, калі пасля смерці кіруючага біскупа царква не ў стане правесці законнае абранне адміністратара.

Тры лацінскія мітрапаліты гістарычна носяць тытул патрыярха — гэта патрыярхі Венецыі, Лісабона і Іерусаліма.

Ва ўсходнекаталіцкіх цэрквах тэрмін «мітрапаліт» ужываецца ў тым жа сэнсе, што і ў праваслаўных цэрквах.

Гл. таксама
-----------

* Мітраполія
* Епіскап
* Спіс мітрапалітаў Рускай праваслаўнай царквы

Зноскі
------

1. ↑  Наўгародская епархія з 1 студзеня 1775 года, акрамя вельмі недоўгачасовых перыядаў, кіравалася Санкт-Пецярбургскімі мітрапалітамі, а ў 1892 годзе зноў стала архіепархіяй

Літаратура
----------

* Гайдай Л. Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях. — Луцьк: Вежа, 2000.
* Рад. енциклопедія історії України.- К. 1971.- т.3.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мітрапаліт
* *Правительственная иерархия епископской степени*: Прот. В. Цыпин. *Церковное право*. М. 1994.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4334517-7 |

| ⛭Праваслаўны клір |
| --- |
| Святары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Епіскапы | 
* Вікарый
* Епіскап (Архірэй)
* Архіепіскап
* Экзарх
* Мітрапаліт
* Патрыярх

 |
| Святары | 
* Іераманах
* Ігумен
* Архімандрыт
* Іерэй
* Прэсвітар
* Протаіерэй
* Протапрэсвітар

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Іерадыякан
* Протадыякан
* Архідыякан

 |

 |
| Царкоўныя служкі | 
* Алтарнік
* Іпадыякан
* Псаломшчык
* Дзяк
* Еклісіярх

 |

| ⛭Каталіцкая іерархія |
| --- |
| Епіскапат | 
* Папа (Папа на спачыне)
* Камерленга
* Кардынал-вікарый
* Кардынал
	+ Кардынал-дыякан
	+ Кардынал-святар
	+ Кардынал-біскуп
* Кардынал-протадыякан
* Патрыярх
* Вярхоўны архібіскуп
* Прымас
* Мітрапаліт
* Архібіскуп
* Біскуп
* Каад’ютар
* Аўксіліярый
* Біскуп-эмерыт (Архібіскуп-эмерыт)
* Тытулярны біскуп (Тытулярны архібіскуп)

 |  |
| Прэсвітары | 
* Мансеньёр
	+ Пратанатарый
	+ Ганаровы прэлат
	+ Капелан Яго Святасці
* Генеральны вікарый
* Епіскапальны вікарый
* Канонік
* Пробашч
* Архіпрэсвітар
* Дэкан (ці Акруговы вікарый)
* Пастар
* Прыхадскі адміністратар
* Прыхадскі вікарый
* Кюрэ
* Памочнік пастара
* Капелан

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Пастаянны дыякан

 |
| Служкі падчас літургіі | 
* Акаліт
* Чытальнік
* Цырыманіярый
* Міністрант
	+ Турыферарый
	+ Круцыферарый

 |
| Для вызначаных задач | 
* Прэфект
* Папскі легат
* Апостальскі нунцый
* Ваенны ардынарый
* Апостальскі адміністратар
* Епархіяльны адміністратар
* Апостальскі вікарый
* Апостальскі прэфект
* Пенітэнцыярый
* Архідыякан
* Прыміцэрый
* Рэктар

 |
| Ва ўсходнекаталіцкіх цэрквах | 
* Экзарх
* Архімандрыт

 |
| У каталіцкіх ордэнах | 
* Генеральны настаяцель
* Правінцыял
* Абат-прадстаяцель
* Абат
	+ Мітрафорны абат
	+ Рэгулярны абат
* Навіцый

 |
| Скасаваныя | 
* Каралеўскі кардынал
* Князь-біскуп
* Акруговы біскуп
* Антыбіскуп
* Прэлат Ф’якета
* Абат камендаторый
* Субдыякан
* Экзарцыст
* Астыярый

 |