**Рэнэ Мартэль** (1893—1976) — французскі гісторык, публіцыст, журналіст, сарбонавец і авіятар. Піянер франкамоўнай беларусікі, пачынальнік беларусазнаўчых даследванняў у Францыі ў 1920-я гады. У сваіх працах ён у асноўным канцэнтраваўся на Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Выказваў пранямецкія погляды і пранацысцкія сентыменты, падчас нямецкай акупацыі Францыі супрацоўнічаў з акупацыйнай уладай. У 1945 г. быў асуджаны да прымусовых прац, пазбаўлены грамадзянскіх правоў, і яго імя замоўчвалася доўга пасля яго смерці.

Жыццё
-----

Тытульная старонка кнігі Рэнэ Мартэля «Les Blancs-Russes». Зроблена з асобніка, які захоўваецца ў Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францыска Скарыны ў Лондане.
Першая старонка эсэ Рэнэ Мартэля «La Russie blanche». Зроблена з асобніка, які захоўваецца ў Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францыска Скарыны ў Лондане.
Падчас Першай сусветнай вайны Р. Мартэль быў пілотам. Падчас падрыхтоўкі доктарскай дысертацыі жыў некаторы час у Савецкім Саюзе. У выніку ў 1933 г. апублікаваў манаграфію  «*Le Mouvement antireligieux en U.R.S.S. (1917—1932)*» [Антырэлігійны рух у СССР (1917—1932)]. Р. Мартэль быў суаўтарам біяграфіі Івана Мазепы і ў сваіх іншых працах даследаваў Польшчу, Славенію, Венгрыю і Украіну. Выкладаў у парыжскім *Lycée Montaigne* і Сарбоне.

У 1930 г. апублікаваў «*Les frontières orientales de l’Allemagne»* (Усходнія межы Германіі), у якой заняў пазіцыю Германіі ў яе памежным канфлікце з Польшчай.

Рэнэ Мартэль супрацоўнічаў з рэдакцыяй часопіса Le Monde Nouveau і з Панеўрапейскім саюзам, і стаў адным з найбольш адметных распаўсюднікаў ідэі панеўрапейства.

Падчас нямецкай акупацыі Францыі выказваў пранямецкія сімпатыі, публікаваўся ў *Paris-Soir*, дзе граміў  амерыканцаў — «янкаў-скатоў» і «янкаў-варвараў» — якіх абвінавачваў у заняпадзе Еўропы. Працаваў у секцыі культуры ў La France — газеце, якая сімпатызавала рэжыму Вішы. У 1941 г. апублікаваў кнігу *Les principes du national socialisme* (Прынцыпы нацыянал-сацыялізму), у якой падтрымаў акупантаў і якая стала асноўным фактам абвінавачання падчас суду ў 1945 г.

За калабарацыянізм Р. Мартэль быў асуджаны да дзесяці гадоў прымусовай працы і пазбаўлены грамадзянскіх правоў, пасля чаго яго працы ўжо не публікаваліся.

Беларусіка
----------

Рэнэ Мартэля часта блытаюць з Антуанам Мартэлем — абодва займаліся Усходняй Еўропай прыкладна ў той самы час. Рэнэ Мартэль у сваіх эсэ міжваеннага часу апісваў і аналізаваў г.зв. «беларутэнскае» (пазней стаў ужываць «беларускае») пытанне. У працах «*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique*» [Беларусы. Гістарычны, геаграфічны, палітычны і эканамічны дослед] (1929), *La Polgne et nous: la légende et l’histoire chimères et réalités* [Польшча і мы: легенда і гісторыя, гімеры і рэальнасць] (1928), «*La France et la Pologne; réalités de l’Est européen*» [Францыя і Польшча: рэальнасці Усходу Еўропы] (1931) ён знаёміў чытача з малавядомай на Захадзе культурай беларусаў і крытыкаваў палітыку Польшчы ў дачыненні да памежных народаў — беларусаў, украінцаў і літоўцаў, а французскі ўрад — за паланафільства і слепату ў дачыненні да ўсходнееўрапейскіх народаў.

Асноўныя працы
--------------

* L’Aviation française de bombardement des origines au 11 novembre 1918, 1939, Paris.
* Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique, 1929, Paris.
* Les frontières orientales de l’Allemagne, Paris, 1930.
* La Pologne et nous: la légende et l’histoire chimères et réalités, 1928, Paris.
* La France et la Pologne; réalités de l’Est européen, 1931, Paris.
* Les Principes du national-socialisme, Paris, 1941.

Цытаты
------

* «Па-французску не існуе да сённяшняга дня ніводнага агульнага ці адмысловага даследавання пра Беларусь і беларусаў.» (*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique,* 1929, с. 5)
* «Хоць новая дзяржава і атрымала назву Вялікае Княства Літоўскае, насамрэч, у ёй дамінаваў беларускі элемент: усе тэксты, усе акты пісаліся па‐беларуску.» (*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique,* 1929, с. 13)
* «Беларусь ‐ гэта краіна, дзе сустрэліся дзве вялікія адрозныя гістарычныя сілы ‐ Рым і Візантыя, ваяўнічае каталіцтва і захопніцкае праваслаўе.» (*Les Blancs-Russes. Etude historique, géographique, politique et économique,* 1929, с. 7)
* «Першынство ў спісе прыгнечаных народаў Польшчы варта аддаць беларусам. Менавіта яны пацярпелі больш за ўсіх. Вельмі аддаленыя ад цэнтра, амаль невядомыя на Захадзе, яны маляваліся Варшавай як напаўдзікунская арда.» (*La Pologne et nous: la légende et l’histoire chimères et réalités*, 1928, с. 216).

Зноскі
------

1. 1 2  René Martel // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>
2. 1 2 3 4  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
3. ↑  Cédric Meletta: *Jean Luchaire: L’enfant perdu des années sombres*. Perrin, Paris 2013, ISBN 978-2-262-03437-5, S. 247.
4. ↑  Rachel Mazuy: *Croire plutôt que voir?: Voyages en Russie soviétique (1919—1939)*. Odile Jacob, Paris 2002, ISBN 2-7381-1153-X, S. 314.
5. ↑  Cédric Meletta: *Jean Luchaire: L’enfant perdu des années sombres*. Perrin, Paris 2013, ISBN 978-2-262-03437-5, S. 247 u. *Politique étrangère*, Ausgabe 1 von 1939, Seite 100.
6. ↑  Besprechung der englischen Ausgabe durch *Arthur I. Andrews* im *American Journal of International Law*, Ausgabe Januar 1932, S. 223-234.
7. ↑  Cédric Meletta: Jean Luchaire: L’enfant perdu des années sombres. Perrin, Paris 2013, ISBN 978-2-262-03437-5, S. 248.
8. ↑  Гарбацкі, У. На золку французскай беларусікі: Рэнэ Мартэль. *Новы Час*, 27.03.2016. http://novychas.by/kultura/na\_zolku\_francuzskaj\_bielarusi/
9. ↑  Cédric Meletta: *Jean Luchaire: L’enfant perdu des années sombres.*
10. ↑  *Études de presse*, L’Institut français de presse, Paris 1946, Jg. 1, S. 544.
11. ↑  Гарбацкі, У. На золку французскай беларусікі: Рэнэ Мартэль. *Новы Час*, 27.03.2016. http://novychas.by/kultura/na\_zolku\_francuzskaj\_bielarusi/

Спасылкі
--------

* Гарбацкі, У. На золку французскай беларусікі: Рэнэ Мартэль. *Новы Час*, 27.03.2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 108670741 · GND: 1273077385 · ISNI: 0000 0001 0879 1976 · LCCN: no96048200 · NKC: js2012680753 · NTA: 097438480 · NUKAT: n96218102 · SUDOC: 083814396 · VIAF: 24593638 |

 |