recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рыкард Нурдрак** (нарв.: Rikard Nordraak; 12 чэрвеня 1842, Хрысціянія - 20 сакавіка 1866, Берлін) — нарвежскі кампазітар. Стрыечны брат Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсана, у суаўтарстве з якім напісаў песню, якая стала пазней дзяржаўным гімнам Нарвегіі. З дзіцячых гадоў праяўляў музычныя здольнасці, у 15- гадовым узросце быў адпраўлены бацькамі ў Капенгаген для вывучэння бізнесу. Першапачаткова ён займаўся ў Капенгагене пад кіраўніцтвам Карла Людвіга Герлаха, а затым адправіўся ў 1859 годзе ў Берлін, дзе правёў амаль усё астатняе жыццё. Тут ён вучыўся ў Тэадора Кулака (фартэпіяна) і Фрыдрыха Кіля (кампазіцыя). У 1863 годзе быў апублікаваны яго першы опус - шэсць песень на вершы Б'ёрнсана; да гэтага ж часу адносіцца і песня «Ja, vi elsker dette landet» (*Так, мы любім гэты край*), упершыню выкананая 17 мая 1864 года на канцэрце з нагоды 50-годдзя нарвежскай Канстытуцыі; у далейшым гэтая песня стала адным з сімвалаў руху за незалежнасць Нарвегіі, а пасля атрымання незалежнасці - дзяржаўным гімнам. Яшчэ не завяршыўшы навучання, Нурдрак памёр ад туберкулёзу. Яго творчую спадчыну складаюць некалькі дзясяткаў песень, невялікія камерныя п'есы, музыка да некалькіх п'ес Б'ёрнсана.

Зноскі
------

1. 1 2  Rikard Nordraak // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Нурдрок Рикард // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рыкард Нурдрак
**Мускаві́т** — мінерал групы слюд, складаны гідрааксід-алюмасілікат калію, KAl2[AlSi3O10](OH)2. 

Назва паходзіць ад англ.: muscovite, утворанага з англ.: Muscovy, ад старажытнай назвы Расіі *Масковія*, адкуль мускавіт быў завезены ў краіны Еўропы.

Крышталізуецца ў манакліннай, зрэдку трыганальнай сінганіях. Утварае кароткаслупкаватыя і пласціністыя крышталі, ліставатыя, лускаватыя і іншыя агрэгаты. У тонкіх пласцінах бясколерны, у больш тоўстых набывае шэрае, ружаватае, жаўтаватае, зеленаватае адценні. Бляск шкляны, на плоскасцях спайнасці перламутравы і серабрысты. Цвёрдасць 2—3. Шчыльнасць 2,8—2,9 г/см³.

Мінерал магматычнага і метамарфічнага паходжання.

Выкарыстоўваецца ў будаўнічай, хімічнай, фарфоравай, электра- і радыёпрамысловасці.

Літаратура
----------

* Мускавіт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4245269-7 · Microsoft: 2776581184 |
Паляра першага роду (паказаная зялёным), якая дэманструе залежнасць каэфіцыентаў лабавога супраціву і пад'ёмнай сілы ад вугла атакі Датычная (паказаная сінім) паказвае кропку поляры, адпаведную максімальнай якасці.
**Аэрадынамічная якасць** лятальнага апарата — адносіна пад'ёмнай сілы да лабавога супраціву (або адносіна іх каэфіцыентаў) у паточнай сістэме каардынатаў пры дадзеным вугле атакі.

Вызначэнне
----------

Аэрадынамічная якасць вызначаецца наступнымі суадносінамі:

{\displaystyle }
дзе

{\displaystyle } — вугал атакі;
{\displaystyle } — каэфіцыент лабавога супраціву;
{\displaystyle } — каэфіцыент пад'ёмнай сілы.

Апісанне
--------

Пад'ёмная сіла ўяўляе сабой карысны складнік аэрадынамічнай сілы, які падтрымлівае лятальны апарат у паветры. Лабавы супраціў, наадварот, прыводзіць да дадатковага выдатку энергіі лятальнага апарата і з'яўляецца шкодным складнікам. Такім чынам, іх адносіна дазваляе характарызаваць якасць лятальнага апарата. Большай аэрадынамічнай якасці адпавядае большая пад'ёмная сіла і (або) меншы супраціў руху.

Максімальнае значэнне аэрадынамічнай якасці для самалёта адпавядае найвыгоднаму вуглу атакі для ажыццяўлення планіравання на максімальную далёкасць у спакойнай атмасферы.
Аэрадынамічная дасканаласць самалёта вызначаецца меншым лабавым супрацівам пры дадзенай пад'ёмнай сіле.

На паляры, якая ўяўляе сабой аб'яднаны графік залежнасці каэфіцыентаў лабавога супраціву і пад'ёмнай сілы ад вугла атакі, аэрадынамічная якасць для кожнага вугла атакі з'яўляецца тангенсамвугла нахілу лініі, якая злучае пачатак каардынат, з кропкай паляры, адпаведнай гэтаму вуглу атакі.

У больш простым прадстаўленні аэрадынамічная якасць можна расцэньваць як адлегласць, якую можа праляцець лятальны апарат з некаторай вышыні ў штыль з выключаным рухавіком (калі ён наогул ёсць). Напрыклад, на планёры якасць звычайна каля 30, а на дэльтаплане — 10). Гэта значыць, з вышыні ў 1 кіламетр спартыўны планёр зможа праляцець у ідэальных умовах прыблізна 30 км, а дэльтаплан — 10.

Аэрадынамічная якасць савецкага стратэгічнага бамбавальніка сярэдзіны 50-х гг 3М дасягнула рэкорднага значэння[*удакладніць*]
Категория:Статьи, требующие уточнения источников
— 18,5 адзінкі (для параўнання: гэты паказчык у Ту-16 быў каля 14, а ў вельмі дасканалых па тым часе замежных самалётаў «Аўра Вулкан» і Б-47 — 17,0 і 17,25, адпаведна). Перавысіць 19 адзінак удалося пазней, на цяжкіх машынах са зменнай стрэлападобнасцю крыла: В-1В і Ту-160.

Зноскі
------

1. 1 2  Аронин Г.С. Практическая аэродинамика. — М.: Военное издательство Министерства обороны, 1962, с. 68–75.

Літаратура
----------

* В.Б. Шавров. История конструкций самолётов в СССР 1938-1950 гг. Издание 3-е, исправленное. — М.: «Машиностроение», 1994. — ISBN 5-217-00477-0.
* Loftin L. K. Jr. Quest for performance: The evolution of modern aircraft. — Washington, D.C.: NASA Scientific and Technical Information Branch, 1985.

Спасылкі
--------

* Словарь авиационных терминов
**Сацыялістычная партыя Белай Русі**, СПБР — нелегальная палітычная арганізацыя, якая была створана ўвосені 1904 г.

СПБР дзейнічала ў цесным кантакце з Польскай партыяй сацыялістычнай (ППС)  (руск.) (бел. выступала за звяржэнне самадзяржаўя і ўстанаўлленне выбарнай народнай улады, заклікала моладзь не ісці ў войска, далучацца да народнага «бунту».

Мясцовыя арганізацыі СПБР мела ў Варшаве, Гродне, Мінску. Заснавальнікі і актывісты СПБР: Мар’ян Фальскі, Браніслаў Шушкевіч, Адам Жаба, Станіслаў і Казімір Трускоўскія.

СПБР выдала некалькі адозваў на беларускай мове («Царская гаспадарка», «Братцы мужыкі!», «Прызыўная» і інш.). Яны былі надрукаваны ў Варшаве, іх распаўсюдам займаліся пераважна члены Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ).

Супрацоўніцтва СПБР з БСГ, як меркавалася, павінна было прывесці да аб'яднання дзвюх арганізацый (ППС разлічвала замацаваць гэтым уплыў на дзейнасць БСГ). У канцы 1904 М. Фальскі распачаў перамовы аб аб'яднанні з прадстаўнікамі БСГ, але спадзяваных вынікаў яны не прынеслі.

СПБР спыніла сваю дзейнасць улетку 1907 г.

Літаратура
----------

* Біч, М. Сацыялістычная партыя Белай Русі / Міхась Біч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 243. — ISBN 985-11-0214-8.
**«Сацыялізм з чалавечым тварам»** (чэшск.: Socialismus s lidskou tváří) — выраз, якім ахарактарызавалі спробу змякчэння таталітарнага характару дзяржавы ў Чэхаславакіі ў 1968 годзе. У шырэйшым сэнсе можа азначаць спробу злучыць сацыялістычную дактрыну з элементамі дэмакратычнага грамадства (дэмакратычны сацыялізм).

Крыніцай выразу стала фраза Аляксандра Дубчака, сказаная ім 18 ліпеня 1968 падчас выступлення на тэлебачанні. У ёй ён заклікаў праводзіць «такую палітыку, каб сацыялізм не страціў свой чалавечы твар». Падзеі гэтага перыяду палітычнай лібералізацыі атрымалі назву «Пражская вясна». Зрэшты, аўтарства тэрміна «сацыялізм з чалавечым тварам» прыпісваецца тэарэтыку тэхналагічнай эвалюцыі Радавану Рыхтэ.
Тухольскія бары на карце Польшчы (пазначаны касой штрыхоўкай)
Дрэвы ў нацыянальным парку
**Тухольскія бары** (польск.: Bory Tucholskie) — буйны лясны масіў у раёне горада Тухоля на поўначы Польшчы, у міжрэччы Брды і Уды. Тут размешчаны Нацыянальны парк «Тухольскія бары», уключаны ў 2010 годзе ў праграму ЮНЕСКА «Чалавек і біясфера».

Ландшафт
--------

Рэгіён сфарміраваўся на працягу апошняга ледавіковага перыяду. Пераважна складаецца з невысокіх узгоркаў і больш як 900 паледавіковых азёр. Плошча лесу складае каля 3200 км², што робіць яго адным з найбуйнешых лясных масіваў у Польшчы і Цэнтральнай Еўропе. У 1996 годзе на частцы тэрыторыі плошчай 46,3 км² быў створаны Нацыянальны парк «Тухольскія бары». Прыкладна 30 % тэрыторыі заселена народнасцю Kociewiacy. Найбуйнейшыя гарады на тэрыторыі Тухоля і Чэрск.

Гісторыя
--------

У часы Германскай імперыі на тэрыторыі лесу размяшчалася ваенная база для медыцынскіх даследаванняў.

У 1939 годзе, падчас уварвання ў Польшчу ў пачатку Другой сусветнай вайны, у лясах разгарнулася бітва ў барах Тухольскіх.

Неўзабаве нямецкія войскі акупавалі тэрыторыю былой даследчай базы, і далі ёй назву *Truppenübungsplatz Westpreußen*, або *Heidekraut*.

Са жніўня 1944 года па студзень 1945 года, войскі СС пад камандаваннем Ганса Камлера і Вальтэра Дорнбергера праводзілі тэсты ракеты ФАУ-2. Іх група была эвакуіравана ў студзені 1945 года да таго, як войскі Чырвонай Арміі вызвалілі гэту тэрыторыю.

Пасля Другой сусветнай вайны лес служыў прытулкам для многіх антыкамуністычных партызан.

Праграма «Чалавек і біясфера»
-----------------------------

У чэрвені 2010 года Тухольскія бары былі вылучаны ў адмысловую тэрыторыю ў рамках праграмы ЮНЕСКА «Чалавек і біясфера». У ключавую зону ўвайшоў Нацыянальны парк «Тухольскія бары», а таксама 25 прыродных запаведнікаў, размешчаных у буфернай зоне. У буферную зону ўвайшлі рэгіянальныя ландшафтныя паркі Тухольскі, Удэцкі, Удыдзскі і Заборскі. Таксама вылучана пераходная зона, якая ўключае горад Тухоля з наваколлямі. Ключавая зона пакрывае 78.8 км², а ўсе тры зоны разам 3,195 км².

Зноскі
------

1. ↑  Tuchola Forest profile on www.unesco.org (англ.)
2. ↑  Heinz Guderian: Erinnerungen eines Soldaten, *«Ich hatte am 3.9 … meinen Sohn Kurt wiedergesehen und mich dabei an den Türmen von Kulm, meiner Geburtsstadt, erfreut, die vom Ostufer der Weichsel herüberwinkten. Am 4.9 … bei ihren Waldgefechten und endete auf dem alten deutschen Truppenübungsplatz Gruppe westlich Graudenz.»*, 1951,  (ням.)
3. ↑  Website of Website of the Tuchola Forest Biosphere Reserve (польск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тухольскія бары
* Rocket launches at *Heidekraut* (англ.)
Завушніцы з каралаў
**Кара́л** уяўляе сабой матэрыял шкілета калоніі *каралавых паліпаў* («біягерм»). Вялікія навалы каралаў фармуюць каралавыя рыфы і каралавыя астравы.

Выкарыстанне
------------

У прыродзе вядома звыш 2500 разнавіднасцяў каралаў, у палітры якіх адрозніваюць да 350 каляровых адценняў. Каралы выкарыстоўваецца як сыравіна для атрымання вапны, некаторыя віды — для выраба ювелірных упрыгожванняў. У апошнім выпадку асабліва шануюцца чорны (акабар), белы і серабрыста-перламутравы «скура анёла», і самы папулярны чырвоны і ружовы высакародныя каралы.

Як і ў выпадку з жэмчугам, высокі кошт натуральных каралаў прыводзіць да вялікай колькасці падробак.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карал

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Канадская · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11977101m · GND: 4165294-0 · LCCN: sh85032540 · LNB: 000125665 · NKC: ph1052306 |
Туфавыя калоны на возеры Мона ў Каліфорніі, ЗША.
**Туф** (ад італ.: tufo) — лёгкая сцэментаваная порыстая горная парода. Мае высокія дэкаратыўныя ўласцівасці, уяўляе сабой каштоўны аздобны будаўнічы матэрыял. Па спосабе геалагічнага ўтварэння адрозніваюць асноўныя тыпы туфаў: вулканічныя, вапнавыя і крамяністыя. Вапнавыя і крамяністыя туфы ўтвараюць, у адрозненне ад вулканічных туфаў, групу горных парод, аб'яднаных генезісам - адкладаннем карбанату кальцыю або крамяністых рэчываў з раствора ў месцах выхаду на зямную паверхню мінеральных крыніц.

Умовы ўтварэння
---------------

У выніку выветрывання горных парод вада растварае хімічныя злучэнні, утвараючы раствор, з якога затым адбываецца другаснае выпадзенне асадку і ўтварэнне новых горных парод. Калі адклады адбываюцца ў выніку неарганічных хімічных працэсаў, утвараюцца «накіпы» і туфы. У месцах выхаду на зямную паверхню водных крыніц падае ціск і з раствора выдаляецца вуглякіслы газ — па гэтай прычыне раствораныя ў вадзе злучэнні распадаюцца і выпадае асадак у выглядзе вапнавых або крэмністых туфаў. З туфаў у пячорах могуць утварацца сталактыты і сталагміты. Вапнавыя шарыкі могуць назапашвацца і ўтвараць так званыя гарохавыя камяні, якія адносяцца да аалітаў.

Гл. таксама
-----------

* Вулканічны туф
* Траверцін (вапнавы туф).
* Крамяністы туф
* Гіпертуф

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Туф

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 146596784 · NKC: ph162637 |
**Тутчонэ** (саманазва: *Dän’*) — плямёны юканскіх атабаскаў. Падзяляюцца на паўночную і паўднёвую групы. Агульная колькасць у Канадзе (2019 г.) — 3100 чалавек.

Тутчонэ традыцыйна насяляюць плато на поўдзень ад ракі Юкан. У мінулым вялі вандроўны лад жыцця, займаліся сезонным рыбалоўствам, палявалі на карыбу, ласёў, зайцоў, птушак і г. д. Тутчонэ апрацоўвалі медзь, выраблялі простую кераміку. Важным з'яўляўся абмен з прыбярэжнымі тлінкітамі.

Асновай традыцыйнага грамадства была невялікая сямейная група *да́гхалан*. Улетку сем'і паасобку займаліся здабычай, большасць рэчаў выраблялі на месцы. Жытло ўяўляла сабою часовыя навесы, хаця групы, што стала кантактавалі з тлінкітамі, таксама будавалі хаціны з дрэва. Увесну або ўвосень сем'і аб'ядноўваліся для супольных святаў, падрыхтоўкі для зімоўкі або летняга палявання. Арганізацыяй рытуалаў і лекаваннем займаліся шаманы. Сваяцтва адлічвалася па жаночай лініі. Сем'і аб'ядноўваліся ў экзагамныя фратрыі крумкача і воўка. 

З канца XIX ст. удзельнічалі ў здабычы і гандлі футрам. Пашырэнне кантактаў з еўрапейскімі пасяленцамі, здабытчыкамі золата і паляўнічымі садзейнічала хуткім зменам ладу жыцця, пашырэнню наёмнай працы, распаўсюджванню хрысціянства. У 1993 г. падпісалі дагаворы аб урэгуляванні тэрытарыяльных спрэчак з канадскімі ўладамі. Склалася некалькі арганізацый «першасных нацый», што кантралююць землі на правах аўтаномных рэзервацый. Паўночныя і паўднёвыя тутчонэ маюць супольныя рады. Яны абмяркоўваюць агульныя праблемы, вядуць перагаворы з дзяржаўнымі структурамі.

Значная частка тутчонэ карыстаюцца ў паўсядзённым жыцці роднай мовай, якая падзяляецца на паўночны і паўднёвы дыялекты з выразнымі адрозненнямі.

Зноскі
------

1. ↑  Tutchone, Northern in Canada
2. ↑  Tutchone, Southern in Canada

Спасылкі
--------

* Tutchone — The Canadian Encyclopedia
* Native Languages of the Americas: Tutchone Indian Legends, Myths, and Stories
* Champagne and Aishihik First Nations
* FIRST NATION OF NA-CHO NYAK DUN
* Kwanlin Dün First Nation
* Learning the Music of the Northern Tutchone Culture
**Мусала** (балг.: Мусала́) — вяршыня ў Балгарыі, у гарах Рыла, самая высокая на Балканскім паўвостраве (2925 м). Горналедавіковы рэльеф. Складзеная гранітамі. Метэастанцыя. Турызм, альпінізм.

Сярэднія гадавыя тэмпературы: −2.9 °C, сярэдняя тэмпература лютага — −12.0 °C, сярэдняя жніўня — 5,4 °C, абсалютная мінімальная тэмпература −31.2 °C, абсалютная максімальная тэмпература 18,7 °C. У сярэднім 254 дзён у годзе Мусала пакрыта снегам. Пераважаюць паўночна-заходнія вятры.

Горна-лугавыя глебы. Пакрыта ў асноўным альпійскай расліннасцю. У паўднёвай частцы масіва вяршыні знаходзяцца горныя пашы.
**Тутутні** (саманазва: *Tututunne’*) — плямёны ціхаакіянскіх атабаскаў, што да сярэдзіны XIX ст. насялялі паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Арэгона (ЗША). Нашчадкі тутутні насяляюць 2 рэзервацыі ў гэтым штаце.

Агульную назву **тутутні** адносяць да племянных аб'яднанняў, што насялялі бераг Ціхага акіяна і землі ўздоўж ракі Роўг. Іх агульная колькасць вагалася ад 7 да 12. Яны размаўлялі на аднолькавай мове, што падзялялася на 3 дыялекты. 

Галоўнымі заняткамі былі збіральніцтва, рыбалоўства і паляванне. Асаблівую ролю ў забеспячэнні адыгрываў лоў ласося. Яму папярэднічала свята, прысвечанае гэтай рыбіне. Тутутні будавалі лодкі, прыдатныя для лову на рацэ і ў акіяне. Карысталіся ракавінамі малюскаў у якасці грошай. 

Назапашванне багацця лічылася важным для падвышэння сацыяльнага статуса. Найбольш заможныя мужчыны кіравалі вясковымі абшчынамі, практыкавалі палігінію, размяркоўвалі вынікі супольнага лову, але павінны былі аказваць дапамогу найбольш бедным. 

У 1851 г. на тэрыторыі тутутні быў заснаваны Порт-Орфард, што прывяло да росту амерыканскага насельніцтва і яго канфліктам з індзейцамі. У 1855 - 1856 гг. канфлікты перараслі ў крывавыя сутычкі, вядомыя як войны на рацэ Роўг. Пасля іх заканчэння тутуні і іншыя тубыльцы былі пераселены ў рэзервацыі.

Спасылкі
--------

* The Confederated Tribes of Grand Ronde
* Confederated Tribes of Siletz Indians
* The Tututni Indians
* Tututni Culture and History
* Athapaskan Indians
* Tututni Shell Dress

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85138996 |
Верасень, ілюстрацыя Аляксандра Тарасевіча з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»
**Верасень** — дзявяты месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 30 дзён.

У выданнях Ф. Скарыны падаецца народная назва верасня — *вресень*, таксама яна згадваецца ў «Храналогіі» А. Рымшы (1581). Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канчатковую форму ў 1912, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзеныя прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: *сенцябр (верасень)*, *сенцябр*, *верасень (сенцябр)*, і канчаткова — *верасень*.

Назва месяца ў многіх еўрапейскіх мовах паходзіць ад лацінскай *September*, якая паходзіць ад *septem* — сёмы, яго парадкавы нумар, пачынаючы ад сакавіка. У верасні адбываецца восеньскае раўнадзенства.

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф. Творы:…
2. ↑  Андрей Рымша. [Хронология]…
3. ↑  Гісторыя беларускай літаратурнай мовы, Т.2.

Літаратура
----------

* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О. Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
* Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. У 2 т. Т. 2. — Мн. 1967. С.138,139
* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. . — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

| Месяцы |
| --- |
| 
* Студзень
* Люты
* Сакавік
* Красавік
* Май
* Чэрвень
* Ліпень
* Жнівень
* Верасень
* Кастрычнік
* Лістапад
* Снежань

 |
**Раман Пе́нтка** (польск.: Roman Piętka; 7 лістапада 1937, в. Нова Астралэнка, Мазавецкае ваяводства, Польшча — 26 сакавіка 2011, Люблін, Польшча) — польскі і беларускі грэка-каталіцкі дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіць з польскай рымска-каталіцкай сям’і. Імя пры нараджэнні — **Рышард**. У 1953 годзе паступіў у навіцыят марыянаў у Скужцы, затым вучыўся ў Рыме, Русікуме. Жыў у кляштары ў Гетжвалдзе. Вывучаў філасофію і тэалогію. Пад уплывам беларускага святара Тамаша Падзявы зацікавіўся ўніяцтвам. У 1964 ва Улацлаваку пасвечаны на святара беларускім грэка-каталіцкім біскупам-марыянінам Чаславам Сіповічам. У 1965—1970 вывучаў класічную філалогію на Гуманістычным факультэце Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта.

У 1966 атрымаў дазвол на служэнне ў візантыйскім абрадзе. Ад 1969 парах неаўніяцкае парафіі святога Мікіты ў Кастамлотах, адзінай на Падляшшы каталіцкай парафіі ўсходняга абраду, што ацалела пасля Другой сусветнай вайны. У 1982—1995 выкладчык грэчаскай і лацінскай моў у Духоўнай семінарыі марыянаў у Любліне і на Тэалагічным факультэце Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта. У 1998 узведзены ў сан архімандрыта, тады ж узнагароджаны медалём *Ecclesiae Populoque servitium praestanti*.

За час свайго душпастырства ў Кастамлотах стварыў Санктуарый Падляшскіх мучанікаў, адрамантаваў старую драўляную царкву, спрычыніўся да рэстаўрацыі старажытных абразоў (у т. л. абраз Св. Мікіты з 1631 года). Пры парафіі быў створаны Міжнародны экуменічны цэнтр Nicetianum. Ладзіў вялікія царкоўныя ўрачыстасці з нагоды 400-х угодкаў Берасцейскай царкоўнай уніі 1596 і ўстанавіў памятны знак. Папулярызатар гісторыі Уніі, усходняга каталіцтва і духоўнасці хрысціянскага Усходу ў Польшчы, шмат выступаў у друку і на тэлевізіі. З гэтымі мэтамі ў 2007 ўпершыню падрыхтаваў і выдаў па-польску «Menologion» (Месяцаслоў) — грэка-каталіцкі каляндар літургічнага ўспаміну святых Усходняй Царквы.

У 1990-я прыяжджаў у Беларусь для душпастырскай апекі беларускіх католікаў візантыйскага абраду, у прыватнасці служыў для грэка-каталіцкай супольнасці ў Брэсце. На працягу многіх гадоў гасцінна прымаў у сваёй парафіі беларускіх грэка-каталіцкіх пілігрымаў і ўдзельнікаў летнікаў для моладзі. У яго парафіі праходзілі практыку многія семінарысты і маладыя святары БГКЦ.

Магіла каля царквы Святога Мікіты[pl] ў Кастамлотах
1 верасня 2007 адышоў на пенсію з пасады параха Кастамлоцкай парафіі. Жыў у Марыянскім доме навукі імя святых Кірыла і Мяфодзія ў Любліне. Памёр 26 сакавіка 2011 у Цэнтры анкалогіі ў Любліне. Пахаваны каля царквы Святога Мікіты[pl] ў Кастамлотах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Menologion — каляндар літургічнага ўспаміну святых Усходняй Царквы. // Царква. № 3 (54), 2007
* Новы дышпастыр у Кастамлотах. // Царква. № 3 (54), 2007

Спасылкі
--------

* Раман Пентка (пол)
* Сяргей Абламейка. Архімандрыт Раман Пентка
**Мурэн** — горад у Манголіі, адміністрацыйны цэнтр аймака Хуўсгел. У канцы 2007 года насельніцтва горада складала 36 082 чалавека, плошча — 102,9 км², шчыльнасць насельніцтва — 351 чал/км². Размешчаны побач з ракой Дэлгэр-Мурэн, левым вытокам ракі Селенгі. У горадзе ёсць музей, тэатр, бальніца, пошта, некалькі школ і дзіцячых садкоў. Тут жа размешчаны адзін з найбуйнейшых гандлёвых рынкаў Манголіі. Важнае значэнне мае гарадскі аэрапорт, які абслугоўвае мясцовыя лініі (на Улан-Батар, Булган, Ховд), а таксама міжнародныя рэйсы замежных авіякампаній.

Гісторыя
--------

Горад Мурэн развіўся з будыйскага манастыра Мурэнгійн-хурэ, заснаванага ў 1809 годзе на беразе ракі Дэлгэр-Мурэн. У 1921 годзе ў манастыры пражывалі 1300 лам. У 1937 годзе манастыр быў разбураны.

У пачатку 1990-х гадоў на месцы старога манастыра быў заснаваны невялікі новы манастыр Дандзадарджа-хійд. Тады ж побач з горадам было выяўлена масавае пахаванне 5 тысяч расстраляных манахаў (гэта складала больш за 1 % усяго дарослага насельніцтва Манголіі ў 1937 г.).

1. ↑
**Муса Аль-Кані** (араб. موسى الكوني‎‎) — лівійскі палітык і дыпламат. Займаў пасаду намесніка прэм’ер-міністра Урада нацыянальнай згоды Лівіі з сакавіка 2016 года па студзень 2017 года. Уяўляў Паўднёвую Лівію, адкуль ён родам. Аль-Кані таксама быў адным з віцэ-прэзідэнтаў Прэзідэнцкага савета да сваёй адстаўкі. Аль-Кані сышоў у адстаўку з-за няздольнасці УНЗ кіраваць краінай.

З 2005 года і прыкладна да пачатку грамадзянскай вайны 2011 года ён займаў пасаду генеральнага консула Лівіі ў Малі. Малійскі ўрад абвінаваціў яго ў спробе вярбоўкі наймітаў-туарэгаў для барацьбы супраць паўстанцаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Deputy leader of Libya's U.N.-backed government resigns **(нявызн.)**, *Reuters* (January 2, 2017). Праверана January 14, 2017.
2. ↑  Musa Al-Koni Resigns From Libya's Presidential Council. Libya Analysis. Published 3 January 2017.
3. ↑  Musa, Rami (2 January 2017). Libyan presidential council resigns, citing failure. AP.
4. ↑  Former PC's Vice President insists on resignation Архівавана 27 студзеня 2022.. *Libya Observer*. Published 3 January 2019.
5. ↑  Des élus maliens affirment que Mousa Al-Koni est « un imposteur ». *Jeune Afrique*. Published 9 March 2011.
6. ↑  Wehrey, Frederic (30 March 2017). Insecurity and Governance Challenges in Southern Libya. Carnegie Endowment for International Peace.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Стоцкая.
**Вераніка Уладзіміраўна Стоцкая** (нар. 8 жніўня 1967, г. Валгаград, РСФСР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1991 годзе Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут па спецыяльнасці інтэр’ер і абсталяванне (выкладчыкі С. Б. Баткоўскі, А. Ф. Ткачук). З 1991 года рацуе ў АМ-2 інстытута «Белдзяржпраект».

Член Саюза архітэктараў з 1998 года.

Творчасць
---------

Інтэрнат Беларускай акадэміі мастацтваў з надбудовай
Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта
Асноўныя працы: рэстаўрацыя і рэканструкцыя Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета, інтэр’еры асобных памяшканняў (2004—2009; сааўтар С. Л. Стоцкі); універсітэт у горадзе Баранавічы, інтэр’еры асноўных памяшканняў (2005—2007; сааўтар С. Л. Стоцкі); рэканструкцыя інтэрната Беларускай акадэміі мастацтваў з надбудовай жылога і мансарднага паверхаў па вул. Сурганава, 14, г. Мінск (2003—2007; сааўтары Б. Р. Цыёнскі, А. Ю. Камінская, С. Л. Стоцкі); навучальна-лабараторны корпус біялагічнага факультэта БДУ, інтэр’еры заалагічнага музея (у сааўтарстве з В. Ф. Ачайкін, Б. Р. Цыёнскі, С. Л. Стоцкі, А. Ю. Камінская).

Адміністрацыйны будынак у раёне скрыжаванні вул. Гарадзецкай — Шафарнянскай у г. Мінску (2003—2005; сааўтары Б. Р. Цыёнскі, С. Л. Стоцкі, А. Ю. Камінская); рэканструкцыя будынка па пр. Пераможцаў, 119 пад дзіцячую клінічную бальніцу, дэкаратыўныя агароджы і малыя формы (1997—2003; сааўтар С. Л. Стоцкі); інтэр’еры рэстарана «Рандэву» ў г. Мінску (1998; сааўтары B. І. Карака, С. Л. Стоцкі); асноўныя інтэр’еры міжкалгаснага санаторыя «Вечалле» ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці (1995; сааўтары В. Ф. Ачайкін, Б. Р. Цыёнскі, С. Л. Стоцкі); адміністрацыйны корпус «Машэрава, 2003». Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр (1995—1997; сааўтары В. Ф. Ачайкін, Б. Р. Цыёнскі, С. Л. Стоцкі);

Узнагароды
----------

Дыплом БСА ў намінацыі «Інтэр’ер» конкурсу архітэктурных ідэй «Дом, інтэр’ер, чалавек» у рамках рэспубліканскага фестывалю «Архітэктура-2002»;

Сям'я
-----

У шлюбе з архітэктарам Сяргеем Стоцкім.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Стоцкая Вероника Владимировна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Ашы́цік** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 26 км на паўночны ўсход ад Ушачаў, каля вёскі Асінаўка.

Возера знаходзіцца ў басейне ракі Тураўлянка. Плошча Ашыціка складае 0,04 км². Найбольшая глыбіня возера — 7,7 м. Даўжыня возера — 0,32 км, найбольшая шырыня — 0,15 км. Даўжыня берагавой лініі — 0,89 км. Аб'ём вады ў возеры складае 0,14 млн м³.

Схілы катлавіны возера маюць вышыню 3—5 м, разараныя.

У возера ўпадае ручай. Таксама выцякае ручай Муравец у Заходнюю Дзвіну.

Літаратура
----------

* Блакітны скарб Беларусі: Рэкі, азеры, вадасховішчы / Маст.: Ю.А. Тарэеў, У.І. Цярэнцьеў — Мн.: БелЭн, 2007.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ваньковіч.

**Раман Леапольдавіч Ваньковіч** (2 лютага 1937, в. Дзераўная, Стаўбцоўскі павет, Навагрудскае ваяводства, Польская Рэспубліка) — Герой Сацыялістычнай Працы (1973).

Біаграфія
---------

З 1961 года звеннявы механізаванага звяна па вырошчванню бульбы ў калгасе «Чырвоная Зорка» Стаўбцоўскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі ў вытворчасці і нарыхтоўцы сельскагаспадарчых прадуктаў.

З 1976 года член ЦК КПБ. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР з 1975 года.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Ванькович Роман Леопольдович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 101. — 737 с.
**Чэк** (ад англ. cheque, check) — від каштоўнай паперы, грашовы дакумент строга усталяванай формы, які змяшчае нічым не абумоўлены прыказ чэкадаўцы — уладальніка рахунка (конта) — аб выплаце пэўнай асобе або прад’яўніку пададзенай на ім сумы грошай. Адклік чэку да заканчэння тэрміну для яго прад’яўлення недапушчальны.

Рэквізіты
---------

Чэк павінен змяшчаць:

1. найменне «чэк», уключанае ў тэкст дакумента;
2. прыказ плацельшчыку выплаціць пэўную грашовую суму;
3. найменне плацельшчыка і нумар рахунку, з якога павінен быць ажыццяўлены плацёж;
4. валюта плацяжу;
5. дата і месца складання чэку;
6. подпіс чэкадаўцы.

Аплота чэку
-----------

Плацельшчыкам па чэку звычайна з’яўляецца банк, аднак у некаторых выпадках банк не абавязаны плаціць па чэку (напр. калі на чэку стаіць неразборлівы подпіс або калі чэк выпісаны на незабяспечаны банкаўскі рахунак (конт)).

Чэк звычайна валідны цягам пэўнага тэрміну (напр. 10 дзён).

Класіфікацыя
------------

Чэк можа быць:

* **імянны** — выпісаным на пэўную, пазначаную ў тэксце чэку асобу;
* **на прад’яўніка** — выпісаны на фактычнага трымальніка чэку;
* **ордэрны** — выпісаны на нейкую асобу, але які можа быць перададзены.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119498978 · GND: 4179443-6 · LCCN: sh85022834 · Microsoft: 2776128791 · NDL: 00566163 · NKC: ph949252 |

 |
**Янот-паласкун**, або **Амерыканскі янот** (*Procyon lotor*) — драпежнае млекакормячых роду яноты сямейства янотавыя.

Знешні выгляд
-------------

Ростам з сабаку сярэдняй велічыні. Даўжыня цела 45-60 см, хваста 20-25 см; маса 5-9 кг. Целасклад шчыльны, каржакаваты; лапы кароткія, з настолькі развітымі пальцамі, што сляды нагадваюць адбітак чалавечай далоні. Галава шырокая з кароткай завостранай пысай і круглявымі вушамі.

Лапы янота кароткія, з развітымі пальцамі
Футра ў янота густое, карычнева-шэрае. Па баках галавы яно трохі даўжэйшае і ўтварае «бакенбарды». На мордзе характэрная маска — чорная з белымі валаскамі. На хвасце 5-10 шырокіх чорных або бурых «кольцаў».

Распаўсюджанне
--------------

Янот-паласкун распаўсюджаны ў Паўночнай Амерыцы, ад Панамскага перашыйка да паўднёвых правінцый Канады. Яго акліматызацыя праводзілася ў Германіі і на тэрыторыі былога Савецкага Саюза (найбольш удала на поўдні Беларусі (гл. Заказнік Нізоўе Случы, 1954 г.) і ў Азербайджане); з пунктаў выпуску янот перабраўся ў Францыю і іншыя еўрапейскія краіны.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Янот-паласкун**, **Амерыканскі янот** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.18. кн.1, Мн. 2004, С.275

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4306916-2 · LCCN: sh2007004013 · NDL: 00560311 · NKC: ph1131431 |
„Канцэрт Янкеля" — ілюстрацыя да «Пана Тадэвуша», 1881
**Янкель** — адзін з герояў паэмы «Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча.

Стары яўрэй, арандатар двух шынкоў маёмасці Сапліцаў. Быў шчырым польскім патрыётам і красамоўна размаўляў па-польку. Ведаў дзясяткі народных песень. Браў удзел у канспіратыўных дзеяннях, чалавек добрасумленны, паважаны, адкрыты. У цэлай ваколіцы славіўся неймавернай ігрой на цымбалах.

Адам Міцкевіч апісвае яго наступным чынам:

|  |
| --- |
| На музыцы знаўся, праслыў музыкальным тале́нтам;
з цымбаламі, слаўным народу свайго інструментам,
хадзіў па дварох ён калісьці, дзівіў сваім граннем
і песнямі (ўдалы і моцны бо быў і спяваннем).
Хоць жыд, а даволі меў чыстую польскую мову
і надта ён песню чамусьці любіў нарадову
прывозіў іх многа із кожнай за Нёман выправы,
ад Галіча тых каламыек, мазурак з Варшавы—Быліца чацвёртая. Палітыка і ўловы. Пераклад: Бр. Тарашкевіча |

У XII кнізе іграе славуты паланэз, які сімвалізуе лёс Рэчы Паспалітай у часы падзелу. Увесь час дапамагаў у працы змовы эмісара ксяндза Робака.

Цалкам імаверна, што вобраз Янкеля быў натхнёны сапраўдным бендзінскім рабінам Якубам Натані.

Зноскі
------

1. ↑  Stanisław Jędrzejek "O rabinie Jakubie i Świętej Pani z Zagórza" w: "Wspomnienie o Stanisławie Jędrzejku", Infograf Katowice 2005, ISBN 83-916621-6-0
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брэдаў.
**Раман Карлавіч фон Брэдаў** (8 (20) чэрвеня 1839—16 (28) сакавіка 1891) — доктар медыцыны, акушэр.

Біяграфія
---------

З залатым медалём у 1855 годзе скончыў Першую Санкт-Пецярбургскую класічную гімназію  (руск.) (бел. і паступіў сваякоштным студэнтам на медыцынскае аддзяленне Санкт-Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі  (руск.) (бел.; восенню 1856 года ён быў залічаны стыпендыятам і ў 1860 годзе скончыў акадэмічны курс; быў узнагароджаны пахвальным лістом, удастоены звання лекара з адзнакай і атрымаў званне павятовага лекара.

Быў прызначаны 12 кастрычніка 1860 года ў Бобруйский военный госпиталь  (бел.) (бел. малодшым ардынатарам. Аднак адначасова з гэтым ён быў прыкамандзіраваны на 2 гады да 2-га Санкт-Пецярбургскага ваенна-сухапутнага шпіталя для ўдасканалення ў навуках і два з паловай гады вывучаў акушэрства і гінекалогію пад кіраўніцтвам прафесара Красоўскага. У Бабруйск да месца службы Брэдаў адправіўся 20 чэрвеня 1863 года, але ўжо 17 студзеня 1864 года ён быў вернуты ў клініку Красоўскага. Праз паўгода, 19 ліпеня 1864 года, на ўласныя сродкі Брэдаў адправіўся за мяжу, дзе ўдасканаліўся ў навуках у Германіі, Францыі і Англіі і 19 лістапада таго ж года вярнуўся ў Санкт-Пецярбург. Пасля выхаду з ваеннай службы 25 красавіка 1865 года, ён абараніў дысертацыю (28.05.1866), у якой разгледзеў сабраныя ім з літаратуры 514 выпадкаў кесарава сячэння і 588 выпадкаў аперацый, якія памяншаюць аб’ём плоду, і быў удастоены ступені доктара медыцыны. З 3 ліпеня 1866 года ён быў прызначаны малодшым ардынатарам 2-га ваенна-сухапутнага шпіталя, працягваючы выконваць усе абавязкі асістэнта клінікі Красоўскага, хоць афіцыйна пасаду асістэнта ён атрымаў у 1869 годзе, калі шпіталь быў ператвораны ў клінічны і ў ім былі заснаваны штатныя пасады асістэнтаў. Пры гэтым ён стаў асістэнтам не толькі ў шпітальнай клініцы, але і ў акадэмічнай акушэрска-гінекалагічнай клініцы (да 1873 года). Пасаду асістэнта шпітальнай клінікі ён займаў і пры прафесары Красоўскім і пры яго пераемніку Горвіцы  (руск.) (бел.. У 1878 годзе, калі шпітальнай клінікай стаў загадваць прафесар Славянскі  (руск.) (бел. Брэдаў быў звольнены ад службы ў Акадэміі.

Затым ён практыкаваў у Пецярбургу яшчэ каля 7 гадоў і ў верасні 1885 года быў прызначаны старшым лекарам у Чымкенцкі ваенны лазарэт. У 1889 годзе Брэдаў заняў пасаду старшага лекара ў Петра-Аляксандраўскім ваенным лазарэце.

Бібліяграфія
------------

Публікацыі Р. К. Брэдава:

* Случай кесарского сечения на живой женщине // «Протоколы Общества русских врачей», 1862—1863 гг.
* Материалы для более точного установления показаний к кесарскому сечению и операциям, уменьшающим объём плода при высших степенях сужения таза. — СПб. 1886. — докторская диссертация

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Раман Карлавіч Брэдаў // Русский биографический словарь : в 25-ти томах. — СПб.—М. 1896—1918. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рускі біяграфічны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Заікін.
**Раман Мікалаевіч Заікін** (28 лістапада 1939, Ташкент) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Ташкенцкі політэхнічны інстытут у 1963 годзе. Працаваў у праектных арганізацыях Ашгабата, Ленінабада, Кіраваграда, з 1969 года — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праекта ў Мінскпраекце, з 1972 года — галоўны архітэктар, галоўны спецыяліст майстэрні БелНДІПгорадабудаўніцтва.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1966 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): гасцініца на 210 месцаў у Ленінабадзе (1965), тэхнічны праект вадаахоўнай зоны Вілейска-Мінскай воднай сістэмы (1975), праекты планіроўкі прыгараднай зоны Мінска (1971), ПРП груп адміністрацыйных раёнаў Калінінградскай (1978), Смаленскай (1984) абласцей, генеральная схема развіцця і размяшчэння зон адпачынку і курортаў БССР (1979), схема рацыянальнага размяшчэння ахоўных прыродных тэрыторый па БССР (1981), генеральная схема комплекснай тэрытарыяльнай арганізацыі БССР (1987).

Апублікаваў «Рэкамендацыі па праектаванні рэкрэацыйных сістэм ва ўмовах Беларускай ССР» (Мінск, 1981, у аўтарскім калектыве).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Заикин Роман Николаевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Некаторыя са знойдзеных пасудзін
**Надзьсентміклашскі скарб** — скарб залатых сасудаў V—VIII стст. выяўлены каля венгерскага паселішча Надзь-Сэнт-Міклаш  (руск.) (бел. (недалёка ад горада Сегедын) у 1799 годзе. Знаходзіцца ў Венскім мастацка-гістарычным музеі.

Скарб складаецца з залатых пасудзін у колькасці 23 штук. Гэта былі кубкі, збаны, талеркі і адзін рытон. Іх шчодра ўпрыгожвалі выявы людзей, птушак, звяроў, крылатых пачвар, арнамент расліннага і геаметрычнага характару. Адзін з гарлачоў быў упрыгожаны малюнкамі, змешчанымі ў круглыя медальёны. На іх былі: вершнік у кольчуге, вядучы палоннага; аголеная жанчына, танцы з кветкамі ў руках; страляючы з лука паляўнічы; арол і грыфон, які турзае аленя. На некаторых пасудзінах маюцца надпісы на грэчаскай і цюркскай мовах.

Датыроўка сасудаў адрозніваецца па часе і адносіцца да V—VIII стагоддзяў. Першапачаткова скарб лічылі пакінутым гунамі, аднак гэтая гіпотэза з часам была адвергнутая. Паходжанне скарбу застаецца прадметам спрэчак; яго маглі пахаваць старажытныя балгары на чале з Крумам  (руск.) (бел. качавыя мадзьяры  (руск.) (бел. або авары. Не выключана, што посуд стварылі кавары  (руск.) (бел. або хазары.

Паколькі месца знаходжання скарбу знаходзіцца ў сучасных межах Румыніі, мясцовыя ўлады ставяць пытанне аб перадачы яго ў музеі Румыніі.

Зноскі
------

1. ↑  Надьсентмиклошский клад//Большая Советская энциклопедия
2. ↑  НАДЬ-СЕНТ-МИКЛОШ • Большая российская энциклопедия — электронная версия **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2018. Праверана 8 верасня 2019.
3. ↑  Dunlop, D. M. «Khazars», in Enc. Judaica, 1971-2 printing.
4. ↑  Timis: Banatenii spera sa recupereze Tezaurul de la Sannicolau | Timisoara | Ziare.com

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Надзьсентміклашскі скарб на Вікісховішчы |

* *Мavгоdinov N.[bg]* Le tresor protobulgare de Nadyszantmiklos. — Bdpst. 1943.
* *Мавродинов Н.[bg]* Старобългарското изкуство. — София, 1959.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Джэтсаны** *(англ. The Jetsons)* — амерыканскі навукова-фантастычны мультыплікацыйны сітком студыі «Ханна-Барбера». У мультфільме адлюстраваны многія папулярныя ідэі з фантастыкі сярэдзіны XX стагоддзя.

У 2007 годзе журнал «Forbes» паставіў кампанію англ.: Spacely Space Sprockets на 25 месца ў спісе багацейшых выдуманых кампаній, ацаніўшы яе ў 1,3 мільярда долараў.

Апісанне
--------

Серыял прадстаўляў сабой анімацыйны сітком, накшталт выпускаўшагася той жа студыяй серыяла «Флінтстоўны».

Па сюжэце, дзеянне серыяла адбываецца ў 2060-х гадах — прыкладна праз 100 гадоў пасля выхаду першых серый. Сусвет Джэтсонаў прадстаўляе собой ўтапічны свет, дзе большую частку працы робяць за людзей машыны. З дапамогай машын людзі нават апранаюцца, мыюцца і перамяшчаюцца па доме. Для выканання любой працы досыць націснуць кнопку, і менавіта гэта — асноўная абавязак Джорджа ў кампаніі «Касмічныя Шасцярэнькі Спейслі», дзе ён працуе 3 гадзіны ў дзень 3 дні на тыдзень.

Свет 2060-х гадоў у Джэтсонах увабраў у сябе шматлікія папулярныя ў ЗША футурыстычныя канцэпцыі сярэдзіны XX стагоддзя, уключаючы архітэктурны стыль «гугі», чалавекападобных робатаў, іншапланецян і мудрагелістыя тэхнічныя прыстасаванні.

Арыгінальны серыял складаўся з 24 серый, якія дэманстраваліся ў 1962—1963 гадах. Праз 22 гады, у 1985 годзе была выпушчана 41 серыя, а ў 1987-м — яшчэ 10, а ў 1990-м — поўнаметражны мультфільм. Новыя серыі адрозніваліся вялікім упорам на навукова-фантастычную складнік і былі разлічаны ў большай ступені на дзіцячую аўдыторыю. Таксама ў новых серыях не было закадравага смеху.

Зноскі
------

1. ↑  fernsehserien.de Праверана 13 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54871129'></a>
2. ↑  THE 25 LARGEST FICTIONAL COMPANIES **(нявызн.)**, *Forbes* (11 снежня 2007).

Спасылкі
--------
**Вераніка Аляксандраўна Чарняхоўская** (укр.: Вероні́ка Олекса́ндрівна Черняхі́вська; 25 красавіка 1900, Кіеў — 22 верасня 1938, там жа) — украінская паэтэса, перакладчыца.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і вядомай пісьменніцы і паэтэсы Л. Старыцкай-Чарняхоўскай і прафесара-медыка Кіеўскага ўніверсітэта А. Р. Чарняхоўскага. Унучка пісьменніка, драматурга і грамадскага дзеяча М. П. Старыцкага.

Пасля заканчэння ў 1918 годзе з адзнакай Другой украінскай гімназіі ім. Кірыла-Мяфодзіеўскага брацтва навучалася на эканамічным факультэце Кіеўскага камерцыйнага інстытута і курсах замежных моў.

Разам з бацькам, прафесарам медыцыны А. Р. Чарняхоўскім, па заданні Наркамата аховы здароўя, дзе яна працавала рэферэнтам — перакладчыкам, з’ездзіла ў камандзіроўку ў Германію. Там выйшла замуж за нямецкага падданага, з якім пазнаёмілася ў Кіеве, швейцарца Тэадора Гекена.

За мяжой Вераніка ўдасканальвала свае веды нямецкай і англійскай у Берлінскім універсітэце. Пабывала ў Швейцарыі і Італіі. З 1920 года была ў ліку актыўных удзельнікаў украінскай літаратурна-мастацкай групы «Грона»

Увосень 1929 года Вераніка Чарняхоўская была арыштаваная па абвінавачанні ў датычнасці да «справы СВУ». Утрымлівалася ў харкаўскай турме. У студзені 1930 г. яе выпусцілі, маці ўгаварыла чэкістаў і замяніла дачку падчас працэсу на лаве падсудных. Тэрмін пакарання быў умоўным. Але арыштавалі бацьку і маці.

Другі раз Вераніку арыштавалі 8 студзеня 1938 года па абвінавачанні ў правядзенні «шпіёнска-контррэвалюцыйнай дзейнасці». Нагодай стала тое, што яна з бацькам у 1928—1929 гадах пабывала ў творчай камандзіроўцы ў Германіі. Падчас зняволення ў Лук’янаўскай турме Вераніка Чарняхоўская звар’яцела.

22 верасня 1938 года яна была прыгаворана да расстрэлу. Прыгавор прыведзены ў выкананне ў той жа дзень. Месца яе пахавання невядома.
**Верасакветныя** (*Ericales*) — парадак кветкавых двухсемядольных кветкавых раслін

Апісанне
--------

Аб'ядноўвае невялікія дрэвы ці кусты і кусцікі, радзей шматгадовыя травы, больш ці менш мікатрофныя (уступаюць у сімбіёз з гіфамі грыбоў), большай часткай вечназялёныя.

Лістаразмяшчэнне чарговае, радзей супраціўнае ці кальчаковае. Лісты простыя, цэльныя, без прылісткаў. Кветкі звычайна ў гронках, двухполыя, радзей аднаполыя, звычайна актынаморфныя. Чашалісцікаў свабодных ці зрослых у аснове 5 (3-7). Пялёсткі ў колькасці чашалісцікаў зрослыя. Рэдка пялёсткі адсутнічаюць. Тычынкі ў колькасці пялёсткаў ці іх у 2 разы болей, рэдка толькі 2 ці да 20, прымацаваныя да кветаложа ці да трубачкі венчыка. Гінецэй цэнакарпны з 2-10 карпел, завязь верхняя ці ніжняя, 1-10-гняздовая са шматлікімі, некалькімі ці адным семязачаткам у кожным гняздзе. Плады — каробачкі, ягады ці касцянкі.

Гл. таксама
-----------

* Верас
* Імшарніца
* Ківі
* Хурма
* Кабея лазячая

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Друцкі-Любецкі.
**Раман Васілевіч Друцкі-Любецкі** (каля 1450—да 1525) — заснавальнік роду Друцкіх-Любецкіх.

Сын Васіля Рыгоравіча Друцкага. Праз шлюб з Багданай Сапяжанкай атрымаў Алексінічы ў Аршанскім павеце і Койтаў каля Віцебска.

Сям’я
-----

У шлюбе з Багданай Сапегай меў 5 сыноў і дачку:

Старэйшы сын Васіль (каля 1490—1535) валодаў часткай Любчы, Койтава і Худава. Нашчадкаў не пакінуў.

Другі сын Дзмітрый Відуніцкі (каля 1500—1558) ажаніўся з Фенкай Полазаўнай, удавой князя І. Сенскага і спадчынніцай вялікіх вотчын баяр Полазаў на Кіеўшчыне.

Багдан (каля 1500—46) быў жанаты з Соф’яй Давойнаўнай.

Іван (каля 1510—67). Яго сын Рыгор памёр маладым у 1596, унук Павел у пачатку 17 ст. быў суддзём земскім луцкім, меў вотчыны на Валыні.

Малодшы сын Януш (каля 1520—1548) быў жанаты з князёўнай Ганнай Багданаўнай Заслаўскай (пам. 1542), нашчадкаў не пакінуў.

Дачка Ганна (каля 1510—71) была жонкай М. Дуброўскага (памёр у 1537), А. Няпрэцкага (памёр каля 1545), М. Ю. Осціка (памёру 1564, яго сваякі абвінавацілі Ганну ў атручэнні мужа) і П. Ю. Друцкага-Саколінскага.

Літаратура
----------

* *Насевіч В.* Друцкія-Любецкія // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 602. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Раман Васілевіч Друцкі-Любецкі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Раман Васілевіч Друцкі-Любецкі |  | Васіль Рыгоравіч Друцкі[d] |  | Рыгор Сямёнавіч |  | Сямён Дзмітрыевіч |  | Дзмітрый Міхайлавіч |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |
**Фёдар Іванавіч Трызна** (1 сакавіка 1900, г. Мазыр, Гомельская вобласць — 1 ліпеня 1967, Расія) — гаспадарчы дзеяч, Герой Сацыялістычнай Працы (1949).

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння інстытута працаваў навуковым супрацоўнікам Пушкінскай заатэхнічнай лабараторыі ў Ленінградскай вобласці. Перад самай вайной абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата сельскагаспадарчых навук.

У час Вялікай Айчыннай вайны разам з лабараторыяй быў адпраўлены ў тыл. Ён асабіста забяспечваў эвакуацыю пародзістых кароў. З 1942 года працаваў старшым заатэхнікам саўгаса «Лясныя Паляны» Маскоўскай вобласці, які спецыялізаваўся на вырошчванні племяннога маладняку буйной рагатай жывёлы. Дзякуючы намаганням Ф. І. Трызны ў 1947 годзе саўгас атрымаў па 4596 кілаграмаў малака з утрыманнем 161,6 кілаграмы малочнага тлушчу ад каровы. У наступным годзе саўгас палепшыў свае паказчыкі, атрымаўшы ад 65 кароў ужо па 5785 кілаграмаў малака з утрыманнем 212 кілаграмаў малочнага тлушчу ад каровы.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 кастрычніка 1949 года за атрыманне высокай прадукцыйнасці жывёлагадоўлі ў 1948 годзе пры выкананні саўгасамі плана здачы дзяржаве прадуктаў жывёлагадоўлі і паляводства і выкананні дзяржаўнага плана развіцця жывёлагадоўлі па ўсіх відах жывёлы было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

У 1952 годзе быў прызначаны галоўным заатэхнікам, у 1954 годзе стаў дырэктарам саўгаса «Лясныя Паляны». З 1960 года на заслужаным адпачынку.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета РСФСР, мясцовых Саветаў дэпутатаў працоўных.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна, Працоўнага Чырвонага Сцяга, ордэнам «Знак Пашаны», медалямі, заслужаны заатэхнік РСФСР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць / Акадэмія навук БССР, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору, Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; рэдкалегія: С. В. Марцэлеў (галоўны рэдактар) [і інш.]. — Мінск, 1985. — С. 258.
Карта гмін у Польшчы
**Гміна** (польск.: gmina — воласць) — найменьшая адміністрацыйная адзінка Польшчы. Назва ўтварылася ад нямецкага *Gemeinde* (бел.: грамада).

Кіраўніцтва гміны складаюць: савет гміны, абіраемы на ўсеагульных выбарах мясцовага самакіравання, а таксама праўленне, абіраемае саветам гміны, якое ажыццяўляе выканаўчую ўладу ў гміне. У сельскіх гмінах старшыня называецца войт (польск.: wójt), у невялікіх гарадках — бурмістр (польск.: burmistrz), а ў буйных — прэзідэнт (польск.: prezydent).

Да кампетэнцыі гміны адносяцца, напрыклад, пачатковыя школы, дзіцячыя сады, бібліятэкі, дамы культуры, мясцовы транспарт, гмінныя дарогі, кіраванне рынкамі, ахова здароўя.

Кіраўніцтва гміны адказвае за парадак і бяспеку на сваёй тэрыторыі, у яе кампетэнцыі знаходзяцца дарогі мясцовага значэння, арганізацыя камунальнай гаспадаркі і г. д. У выніку апошняй рэформы цяпер у шэраг абавязкаў гміны ўваходзяць і фінансавыя сродкі.

Усяго ў Польшчы 2478 гмін (стан на 2004 год).

Гл. таксама
-----------

* Павет
* Ваяводства

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1031404228 |