recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Рускае Вусце** — сяло ў Алаіхаўскім улусе Якуціі ў вусці ракі Індыгірка. У часы СССР вёска называлася Палярны. Жыхары вёскі называюць сябе рускавусцінцамі і з'яўляюцца адной з найстаражытнейшых груп рускага народа ў Сібіры. Паходжанне, верагодна, з памораў. Іншая версія — перасяленцы з горада Зашыверск (Сярэдняя Індыгірка), уцекачы ад чорнай воспы. Рускавусцінцы былі пісьменныя. Існуюць сведчанні выкарыстання імі глаголіцы. У цяперашні час рускавусцінцы вылучаюцца ў асобную этнаграфічную групу рускіх.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 31 ліпеня 2017.

Спасылкі
--------

* Татьяна Браткова. Русское Устье // Новый Мир. - 1998. - №4
* Дзмітры Сакалоў-МІтрыч. Рускае Вусце (артыкул у часопісе «Гео»)
**Цэнтрызм** у палітыцы — палітычная пазіцыя палітычнага руху або групы, прамежкавая паміж правымі і левымі рухамі або групамі, адмова ад левага і правага экстрэмізму.

Цэнтрызм — ідэйна-палітычная канцэпцыя, якая імкнецца пазбягаць ідэалагічна абумоўленай палітычнай палярызацыі, а таксама канфрантацыйных формаў палітычнай барацьбы; стан свядомасці і дзейнасці палітычных сілаў, які характарызуецца памяркоўнымі, кампраміснымі, заснаванымі на значнай сацыяльнай базе, разумнымі дзеяннямі нерадыкальнага характару. Цэнтрызм звычайна выяўляецца ў імкненні палітычных суб’ектаў прыняць ідэйна прамежкавае становішча паміж варагуючымі правымі і левымі, дэмакратычнымі і кансерватыўнымі, ліберальнымі і камуністычнымі групоўкамі і плынямі або заняць фармальна нейтральную пазіцыю. Ўсплёск цэнтрысцкіх настрояў, як правіла, супадае з перыядамі палітычнай палярызацыі і радыкалізацыі і звязаны з імкненнем сіл, якія займаюць цэнтрысцкую пазіцыю, прыцягнуць на свой бок сімпатыі грамадзян, дабіцца маральнай падтрымкі сваіх дзеянняў, паднесці сябе як альтэрнатыву радыкалам ва ўмовах жорсткага выбару, стаць сімвалам стабільнасці і надзейнасці. Аднак, як паказвае практыка, у сітуацыі крызісу і нестабільнасці грамадства таксама схільна расколу і палярызацыі, таму цэнтрысцкія ідэі ў большасці выпадкаў застаюцца незапатрабаванымі.

Літаратура
----------

* *А. Світа*. Цэнтрызм // Палітычная энцыклапедыя. Рэдкал.: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (нам. старшыні) і інш. — К.: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 769 ISBN 978-966-611-818-2

| ⛭Палітычны спектр |
| --- |
| Ультралевыя  • Левыя  • Левацэнтрысты • Цэнтрысты • Правацэнтрысты • Правыя • Ультраправыя |
«**Ру́скае Ра́дыё**» (па-руску — «*Русское Радио*») — папулярная расійская FM-радыёстанцыя.

«*Русское Радио*» пачало вяшчанне 2 жніўня 1995 года ў Маскве. Першым у эфір выйшаў дыджэй Марсель Гансалес. Ад самога пачатку асноўны фармат перадачаў складаюць папулярныя песні толькі на рускай мове — у адрозненне ад іншых падобных FM радыёстанцый, якія перадаюць шмат заходнееўрапейскай і амерыканскай музыкі. Дэвіз станцыі — *«Всё будет хорошо!»* (*«Усё будзе добра!»*)

На сённяшні дзень «*Русское Радио*» вяшчае ў болей чым 950 гарадах Расіі, а таксама ў Беларусі (у Мінску — на частаце 98.9 FM), Украіне, Казахстане, Малдове, Кыргызстане, Арменіі, і краінах Балтыі. Апроч гэтага, прамы эфір радыёстанцыі транслюецца ў Інтэрнэце, такім чынам даючы магчымасць слухаць яе ў любой краіне свету.

Асноўную частку эфіру складаюць папулярныя на дадзены момант песні, а таксама хіты мінулых гадоў і іншыя песні. Таксама можна пачуць разнастайныя перадачы; раз на гадзіну выходзяць выпускі навінаў, прадстаўленыя Рускай Службай Навінаў. У розных рэгіёнах праграма можа адрознівацца, але асноўныя перадачы з Масквы транслююцца ўсюды. Вяшчанне адбываецца ў кругласутачным рэжыме.

«*Русское Радио*» з’яўляецца заснавальнікам расійскай штогадовай музычнай прэміі «Залаты грамафон».

Спасылкі
--------

* «*Русское Радио*» ў Маскве (галоўны сайт кампаніі)
* «*Русское Радио*» ў Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
**Злая Біблія** (англ.: Wicked Bible, таксама **Біблія пралюбадзеяў**, *Adulterous Bible* або **Біблія грэшнікаў**, *Sinners' Bible*) — Біблія, выдадзеная ў 1631 годзе ў Англіі з грубай граматычнай памылкай.

Характарыстыкі выдання
----------------------

Гэтае выданне Бібліі караля Якава было прадпрынята «каралеўскім друкаром» Робертам Баркерам[en] і Марцінам Лукасам у 1631 годзе. Тыраж новага выдання складаў тысячу асобнікаў.

Скандал вакол прапушчанага слова
--------------------------------

Вылучаны радок з памылкай
У тэксце новага выдання была дапушчана грубая памылка — у адной з дзесяці запаведзяў была прапушчана часціца «не» і спалучэнне «не пралюбадзейнічай» было аддрукавана як «пралюбадзейнічай» (англ.: Thou shalt commit adultery замест *Thou shalt not commit adultery*). Памылка была заўважана, амаль увесь тыраж удалося канфіскаваць і знішчыць, аднак некалькі асобнікаў ацалелі і захаваліся ў наш час у прыватных калекцыях і буйных бібліятэках, галоўным чынам у Англіі і ЗША, у прыватнасці ў Нью-Ёркскай публічнай бібліятэцы. Выдаўцы Бібліі былі аштрафаваны на 300 фунтаў (43 586 фунтаў у цяперашніх коштах) і пазбаўлены друкарскай ліцэнзіі.

У першыя стагоддзі пасля вынаходства друкарскага прэса і яго ўкаранення ў Англіі (у 1470-я гады) памылкі друку ў кнігах, у тым ліку і ў рэлігійных тэкстах былі частымі, але галоўным чынам уяўлялі сабой звычайны пропуск літары ці перастаноўку літар у слове. Таму існуе гіпотэза, што пропуск цэлага слова быў вынікам сабатажу з боку Бонема Нортана[en] — асноўнага суперніка Баркера ў барацьбе за прэстыжнае званне «каралеўскага друкара». Магчыма, за гэтай памылкай друку стаяў хтосьці з іншых канкурэнтаў Баркера, зацікаўленых у яго дыскрэдытацыі. У той жа час падобная памылка друку была дапушчана ў яшчэ адным выданні Бібліі таго ж 1631 года, вядомым, як «Біблія вар'ятаў» (англ.: The Fools Bible), дзе замест «Сказаў шаленец у сэрцы сваім: няма Бога» было надрукавана «Сказаў шаленец у сэрцы сваім: ёсць Бога» (англ.: The fool hath said in his heart there is a God замест *The fool hath said in his heart there is no God*). Гэта памылка друку абыйшлася друкарам у тры тысячы фунтаў.

Зноскі
------

1. 1 2  *Rebecca McFarland*. The Mistake **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Houston Baptist University (26 ліпеня 2013). Архівавана з першакрыніцы 9 верасня 2014. Праверана 22 лютага 2015.
2. ↑  Ганебная памылка друку ў старажытнай Бібліі Архівавана 16 лютага 2015.
3. ↑  Самыя знакамітыя памылкі друку ў свеце
4. ↑  The Annual RPI and Average Earnings for Britain, 1209 to Present  (англ.)
5. ↑  *P. M. Handover.* The "Wicked" Bible and the King's Printing House, Blackfriars // *The Times House Journal*. — December 1958. — P. 215-218.
6. ↑  *Ray L. Huntington, W. Jeffrey Marsh, Andrew C. Skinner, and David M. Whitchurch.* Challenges in printing early English Bibles // *Religious Educator*. — 2004. — Vol. 5. — № 1. — P. 14-29.

Спасылкі
--------

* The Wicked Bible: the perfect gift for collectors, but not for William and Kate  (англ.)
* The Wicked Bible A.D. 1631 Архівавана 14 ліпеня 2015.  (англ.)
* Самыя знакамітыя памылкі друку і памылкі
Схема будовы храмасомы ў позняй прафазе — метафазе мітозу. 1—храматыда; 2—цэнтрамера; 3—кароткае плячо; 4—доўгае плячо.
**Цэнтрамера** — участак храмасомы, які характарызуецца спецыфічнай паслядоўнасцю нуклеатыдаў і структурай. Цэнтрамера грае важную ролю ў працэсе дзялення клеткавага ядра і ў кантролі экспрэсіі генаў.

Функцыі
-------

Цэнтрамера прымае ўдзел у злучэнні сястрынскіх храматыд, фарміраванні кінетахора, кан'югацыі гамалагічных храмасом і ў кантролі экспрэсіі генаў.

Менавіта ў вобласці цэнтрамеры сястрынскія храматыды злучаны ў прафазе і метафазе мітозу і гамалагічныя храмасомы ў прафазе і метафазе першага дзялення меёзу. На цэнтрамерах адбываецца фарміраванне кінетахораў: бялкі, якія звязваюцца з цэнтрамерай, фармуюць пункт прымацавання для мікратрубак верацяна дзялення ў анафазе і целафазе мітозу і меёзу.

Адхіленні ад нармальнага функцыянавання цэнтрамеры вядуць да праблем ва ўзаемным размяшчэнні храмасом ядры, якое дзеліцца, у выніку гэта вядзе да парушэнняў працэсу сегрэгацыі храмасом (размеркавання іх паміж даччынымі клеткамі). Гэтыя парушэнні прыводзяць да анеуплаідыі, якая можа мець цяжкія наступствы (напрыклад, сіндром Дауна ў чалавека, звязаны з анеуплаідыяй (трысоміяй) па 21-й храмасоме).

| ⛭Храмасомы |
| --- |
| Асноўнае | 
* Карыятып
* Плоіднасць
* Меёз
* Мітоз

 |
| Класіфікацыя | 
* Аўтасома
* Ганасома
* Мікрахрамасома
* Палітэнная храмасома
* Храмасомы тыпу лямпавых шчотак

 |
| Структура | 

|  |  |
| --- | --- |
| Храматыды | 
* Кагезін
* Сястрынскі храматыдны абмен

 |
| Тэламеры | Тэламераза |
| Цэнтрамера | Кінетахор |
| Храмацін | 
* Эўхраматын
* Гетэрахраматын

 |
| Нуклеасома | 
* Гістоны: H1
* H2A
* H2B
* H3
* H4

 |

 |
| Парушэнні | 
* Транслакацыя
* Дуплікацыя
* Дэлецыя
* Інверсія
* Анеўплаідыя
* Поліплаідыя
* Амфідыплоіды

 |
**Ліпецк** (руск.: Липецк) — горад (з 1779 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ліпецкай вобласці. Насельніцтва 502,6 тыс. чалавек (2005). Заснаваны ў 1703 годзе.

Горад размешчаны на мяжы Сярэднярускага ўзвышша і Окска-Данской раўніны, на абодвух берагах ракі Варонеж, за 438 км на поўдзень ад Масквы. Вышыня цэнтра горада над узроўнем мора каля 160 м.

Асноўнае прадпрыемства горада — Наваліпецкі металургічны камбінат; таксама функцыянуе металургічнае прадпрыемства «Свабодны сокал». Развіта машынабудаванне і металаапрацоўка: ААТ «Ліпецкі трактар», АТ «Ліпецкі станкабудаўнічы завод», завод пускавых рухавікоў, заводы бытавой тэхнікі і іншыя. Ёсць прадпрыемствы па выпуску будаўнічых матэрыялаў: вытворчасць цэменту, сілікатнай цэглы, жалезабетонных канструкцый і інш. Хімічная прамысловасць: заводы — азотна-тукавы (на базе коксахімічнай вытворчасці Наваліпецкага металургічнага камбіната), «Хімпрадукт», гумава-пласмасавых вырабаў.

Апроч гэтага, маюцца шматлікія прадпрыемствы харчовай (кандытарская фабрыка, завод мінеральных вод і інш.) і лёгкай прамысловасці (швейная фабрыка «Ліпчанка», фабрыка «Ліпецкія ўзоры», мэблевая фабрыка і інш.)

Вядомыя асобы
-------------

Асноўны артыкул: **Вядомыя асобы Ліпецка**
* Васіль Іванавіч Вядзернікаў (1919—1991) — матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук
* Мікалай Канстанцінавіч Сакалоў (нар. 1946) — беларускі гісторык.

Гл. таксама
-----------

* Ліпецкі трамвай
* Ліпецкая авіяцыйная школа
* Беларуская вуліца

Зноскі
------

1. ↑  Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года (руск.)
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). — С. 338.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ліпецк на Вікісховішчы |


| ⛭Гарады Ліпецкай вобласці |
| --- |
| text-align:[center]; | Адміністрацыйны цэнтр | Ліпецк |  |
| Іншыя гарады | Гразі | Данкоў | Задонск | Лебядзянь | Усмань | Чаплыгін | Ялец |
**Буёўскае** — возера ў Лёзненскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Мошна, за 2 км у напрамку на захад ад гарадскога пасёлка Лёзна.

Плошча паверхні Буёўскага возера 0,72 км². Даўжыня 2,65 км, найбольшая шырыня 0,38 км, даўжыня берагавой лініі 5,84 км. Найбольшая глыбіня 13 м, сярэдняя 6,2 м. Плошча вадазбору 9,4 км². Аб'ём вады ў возеры 4,46 млн м³.  

Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход, лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй да 3 м, на поўначы возера да 10 м. Берагі вышынёй да 0,6 м, пясчаныя. Заходнія і ўсходнія берагі сплавінныя. Берагавая лінія слабазвілістая. Дно возера карытападобнай формы. Зона мелкаводдзя вузкая і пясчаная. Астатняя частка дна возера выслана крэменязёмістым сапрапелем.  

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Расліннасць распаўсюджваецца да глыбіні 2,2 м і да адлегласці 5—20 (на поўначы да 50) метраў. З Буёўскага возера выцякае ручай у раку Мошна.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, лінь, плотка, гусцяра, краснапёрка і іншыя рыбы.

Уздоўж паўднёвага берага возера пралягае аўтамабільная дарога Н2910.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.1 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 1. — 575 с. — 10 000 экз.
* *Рачэўскі А. М.* Буёўскае возера // Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 33. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
**Алема́нія** (фр.: Allemagne, ням.: Alemannen) — нямецкая гістарычная вобласць. Назва паходзіць ад старажытнагерманскага племя алеманаў. У наш час у іспанскай мове «немец» — *alemàn*;Германія па-французску — *Allemagne*; у Азербайджане і Турцыі Германія — *Alman ya*. І цяпер існуе алеманскі дыялект нямецкай мовы (Alemannisch). На гэтай мове напісаны адзін з раздзелаў Вікіпедыі.

Гісторыя
--------

Рассяленне алеманаў у III — VI стагоддзях
У старажытнасці тут жылі кельты, выцесненыя ў I стагоддзі да н.э. на правы бераг Рэйна германскім племем свеваў. Хоць яшчэ рымскі імператар Тыберый у 15 годзе да н.э. заснаваў на поўдзень ад вярхоўяў Дуная правінцыю Рэцыю, тым не менш толькі каля 100 года рымляне тут трывала замацаваліся і заснавалі паміж рэкамі Рэйнам, Ланам і Дунаем так званыя *Agri decumates*. У III стагоддзі алеманы, якія прыйшлі сюды з паўночнага ўсходу, авалодалі краінай. Алеманы і свевы хутка зліліся ў адзін народ, хоць назва алеманаў больш захавалася за насельніцтвам, якія жывуць на захад ад Шварцвальда, а свеваў — на ўсход ад гор. Пасля паражэнняў пры Цюльпіху (Талбіяку) у 496 годзе і пры Страсбургу ў 506 годзе алеманы падпарадкаваліся франкскім каралям, але захавалі самастойных герцагаў.

Пачынаючы з VII стагоддзя ў Алеманіі распаўсюджваецца хрысціянства, чаму асабліва садзейнічаюць манастыры ў Санкт-Галене, Райхенау, Мурбаху і інш. У Канстанцы і Аўгсбургу засноўваюцца біскупствы.

Паўстанне герцага Тэабальда супраць Піпіна Кароткага (746) было падушана і пацягнула за сабой ліквідацыю герцагства і ўключэнне многіх уладанняў у склад каралеўскай маёмасці. Для кіравання краінай быў прызначаны граф, каралеўскі намеснік.

У 829 годзе тэрыторыя Алеманіі ўвайшла ў склад каралеўства, вылучанага для кіраванне Людовіку Нямецкаму. Вердэнскі дагавор у 843 годзе пацвердзіў замацаванне гэтай вобласці і шэрагу іншых, якія ўвайшлі ў склад Усходне-франкскага каралеўства, за Людовікам.

З паслабленнем каралеўскай улады, узмацнілася значэнне намесніка. У выніку на тэрыторыі Алеманіі ў пачатку X стагоддзя ўзнікла герцагства Швабія.

Гл. таксама
-----------

* Герцагства Швабія
* Рэцыя
* Спіс кіраўнікоў Швабіі
* Алеманія Ахен — нямецкая футбольная каманда горада Ахен

Зноскі
------

1. ↑  Петавианские анналы = Annales Petaviani / Monumenta Germaniae Historica. Bd. 1. — Hannover, 1826.

Спасылкі
--------

* Швабия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Каралеўствы, заснаваныя пасля германскіх міграцый |
| --- |
| Алеманія • Англа-саксонская гептархія • Каралеўства бургундаў • Франкія • Фрызія • Гепідыя • Лангабардскае каралеўства • Каралеўства свеваў • Каралеўства остготаў • Ругіланд • Каралеўства вандалаў • Каралеўства вестготаў |
Карта тэрыторый, правы на якія Якаў I перадаў Вірджынскай кампаніі.
**Лонданская кампанія** (англ.: London Company) — англійскае акцыянернае таварыства XVII стагоддзя, якое займалася каланізацыяй Паўночнай Амерыкі, складовая частка Вірджынскай кампаніі.

Лонданская кампанія была заснавана дзякуючы хартыі караля Якава I ад 1606 года. Падараваная ёй для каланізацыі тэрыторыя распасціралася ад 34-й паралелі (каса Кейп-Фір) да 41-й паралелі (праліў Лонг-Айленд). У гэтай вобласці кампанія мела правы ствараць паселішчы плошчай да 100 квадратных міль (260 км²). З прычыны таго, што на поўнач ад 38-й паралелі пачыналася зона, вылучаная Плімуцкай кампаніі, то была пастаўлена ўмова, што кампаніі не павінны засноўваць калоній бліжэй чым за 100 міль ад калоній іншай кампаніі.

26 красавіка 1607 года прывезеныя караблямі Кампаніі пасяленцы высадзіліся на паўднёвым узбярэжжы Чэсапікскага заліва, і назвалі гэта месца Кейп-Генры. Затым пасяленцы вырашылі перасунуць паселішча, і 24 мая 1607 года заснавалі Джэймстаўнскае паселішча ў 40 мілях вышэй па цячэнні ракі Джэймс.

У 1609 годзе Плімуцкая кампанія спыніла існаванне, а большая частка яе земляў была перададзена Лонданскай кампаніі. Такім чынам, словы «Лонданская кампанія» і «Вірджынская кампанія» сталі сінонімамі.

| ⛭Каланіяльныя кампаніі |
| --- |
| Брытанскія  | 
* Маскоўская
* Турэцкая
* Паўночнага мора
* Ост-Індская
* Вірджынская і Плімуцкая
* Афрыканская
* Гудзонава заліва

 |
| Галандскія  | 
* Ост-Індская
* Вест-Індская
* Грэнландская

 |
| Дацкія  | 
* Ост-Індская
* Вест-Індская
* Азіяцкая

 |
| Шведскія  | 
* Паўднёвая
* Ост-Індская
* Вест-Індская
* Афрыканская

 |
| Іншыя | 
* Партугальская Ост-Індская
* Остэндская
* Французская Ост-Індская
* Новай Францыі
* Кампанія Шатландыі

 |
| Познія (XIX стагоддзе) | 
* Расійска-амерыканская
* Паўночна-Заходняя
* Нігерская
* Паўднёва-Афрыканская
* Паўночнага Барнэа
* Новагвінейская
* Джалуіцкая

 |
**Алена Іванаўна Хлопцава** (нар. 21 мая 1960, Мінск) — беларуская вяслярка (акадэмічнае веславанне), алімпійская чэмпіёнка 1980 года, неаднаразовая чэмпіёнка свету, шматразовая чэмпіёнка СССР. Заслужаны майстар спорту СССР (1980).

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі ДІФК, выступала за «Спартак» Мінск. У дзяцінстве займалася плаваннем, ужо ў 12 гадоў была майстрам спорту СССР. Хлопцава выйграла залаты медаль у двойках парных з Ларысай Паповай на Алімпійскіх гульнях у Маскве ў 1980 годзе і бронзавы медаль у чацьвёрках парных на Гульнях у Барселоне 12 гадоў пазней (адзіны медаль весляроў з Аб'яднанай каманды на Гульнях у Барселоне). Чэмпіёнка свету 1981, 1982 і 1983 гадоў у чацьвёрках парных. Узнагароджана ордэнамі «Знак Пашаны» і Дружбы народаў.

Зноскі
------

1. ↑  Elena Khloptseva Праверана 7 студзеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21008628'></a>
2. ↑  Yelena Khloptseva Праверана 31 студзеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18002875'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**Люстрацыя ва Украіне** (укр.: Люстрація в Україні) — абмежаванне доступу да дзяржаўнай службы і працы ў органах мясцовага самакіравання для асоб, якія займалі кіруючыя пасады пры ранейшых палітычных рэжымах, супрацоўнікаў спецслужбаў былога СССР, а таксама для асоб, якія падазраюцца ў датычнасці да карупцыі.

Працэдуры люстрацыі, кола асоб, на якіх распаўсюджваюцца люстрацыйныя забароны, а таксама пералік пасад, якія ім забаронена займаць, устаноўлены законам «Аб ачышчэнні ўлады». Закон уступіў у сілу ў кастрычніку 2014 года.

Па стане на 3 лістапада 2014 года, на падставе закона «Аб ачышчэнні ўлады» было звольнена 347 дзяржслужачых.

Выявы
-----

* Эмблема Люстрацыйнага камітэтуЭмблема Люстрацыйнага камітэту
* Краіны Еўропы, дзе праводзілася або праводзіцца ачышчэнне ўладыКраіны Еўропы, дзе праводзілася або праводзіцца ачышчэнне ўлады
* Тэматычны плакатТэматычны плакат
* Помнік «Меч справядлівасці» ў БраварахПомнік «Меч справядлівасці» ў Браварах

Гл. таксама
-----------

* Дэкамунізацыя ва Украіне

Зноскі
------

1. ↑  ЗАКОН УКРАЇНИ Про очищення влади
2. ↑  Количество люстрированных чиновников возросло до 347. 24tv.ua, 03.11.2014  (руск.)
**Давальны склон**, **датыў** (грэч. ἡ δοτικὴ πτῶσις, лац.: casus dativus) — адзін з ускосных склонаў, у мовах свету звычайна выказвае якое-небудзь дзеянне, накіраванае на прадмет (алатыў) і вытворныя ад яго (напрыклад, перадача прамога аб’екта ўскосна, адкуль і пайшла назва склону; «дзеянне на карысць каго-небудзь» — так званы dativus ethicus).

**Склоны беларускай мовы**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Беларуская назва | Лацінская назва | Характарызавалае пытанне |
| Назоўны | Намінатыў | Хто? Што? |
| Родны | Генітыў | Каго? Чаго? |
| Давальны | Датыў | Каму? Чаму? |
| Вінавальны | Акузатыў | Каго? Што? |
| Творны | Інструментатыў, (не зусім дакладна) аблатыў | Кім? Чым? |
| Месны | Прэпазітыў, (не зусім дакладна) лакатыў | Пра каго? Пра што? |
**Шклянніца парэчкавая** (*Synanthedon tipuliformis*) — моль сямейства Sesiidae. Від характэрны для палеарктычнай эказоны, таксама з’яўляецца інвазіўным у неарктычнай і аўстралазійскай эказонах.

Апісанне
--------

Матылёк вонкава падобны на асу. Размах крылаў складае 17-20 мм. Цела афарбавана ў бэзава-чорны колер, са светла-жоўтымі папярочнымі палоскамі.

Вусень белага колеру з карычневай галавой і 8 парамі ног.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Спароўванне
Кукалка
Працягласць развіцця вусеня 1-2 гады ў залежнасці ад метэаралагічных умоў. Лічынкі харчуюцца відамі парэчак, у тым ліку чорнымі, чырвонымі і агрэстам. У канцы цвіцення кустоў вусені прагрызаюць у сцяблах ход вонкі і каля выхадной адтуліны ўнутры галінак ператвараюцца ў кукалак, з якіх праз 10-15 дзён пасля заканчэння цвіцення вылятаюць матылькі. Лёт імага з красавіка па ліпень у залежнасці ад месцазнаходжання. Самкі адкладваюць яйцы адзіночна ці невялікімі групамі ў трэшчыны кары галінак, каля пупышак ці механічных пашкоджанняў. Вусені, якія адраджаюцца праз 10-15 дзён, прагрызаюць кару, пранікаючы ўнутр галін, і пачынаюць цыкл свайго развіцця.

Пашкоджаныя шклянніцай галіны маюць дробнае лісце і даюць нізкі ўраджай ягад, часта гінуць, звычайна адразу пасля цвіцення.

Меры барацьбы
-------------

Меры барацьбы: вырошчванне парэчак на высокім атратэхнічным узроўні; на працягу вясны і першай палавіны лета перыядычны агляд раслін і выразанне да здаровай драўніны хворых галін і спальванне іх.

Заўвагі
-------

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал.: Ткачоў М. А. (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 731,[1]c. — ISBN 5-85700-079-3

Спасылкі
--------

* Currant clearwing at UKmoths
* Australian Faunal Directory
* Australian Insects Архівавана 11 чэрвеня 2012.
* Lepiforum.de

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777338138 |
**Шклянцы** — курганны могільнік каля вёскі Шклянцы Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці.

Курганны могільнік-1
--------------------

Знаходзіцца за 1,5 км на поўнач ад вёскі. 35 насыпаў вышынёй каля 2 м і дыяметрам 4-9 м.

Курганны могільнік-2
--------------------

Знаходзіцца за 1 км на поўдзень ад вёскі, абапал дарогі на гарадскі пасёлак Плешчаніцы. 10 насыпаў вышынёй 1-2 м і дыяметрам 6-10 м. У 1971 годзе абследаваў А. Р. Мітрафанаў, у 1989 годзе — Л. У. Дучыц. Раскопкі не праводзіліся.

Курганны могільнік-3
--------------------

Знаходзіцца за 1,5 км на поўнач ад вёскі, на агародах былога мястэчка Шклянцы. 5 насыпаў (некаторыя з іх разараныя) вышынёй каля 1 м і дыяметрам да 2 м.

Курганны могільнік-4
--------------------

Знаходзіцца за 0,5 км на захад ад вёскі, на дарозе на в. Бярозкі, за 20 м ад дарогі. 1 насып вышынёй каля 2 м і дыяметрам да 4 м.

Літаратура
----------

* Археалагічнае вывучэнне Докшыччыны // Памяць: Докшыцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 2004. — С. 29-34.
* Докшыцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 241—258.

Спасылкі
--------

* Шклянцы (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
**Школа Понт-Авена** (таксама сустракаецца назва **Понт-Авенская школа**, фр. École de Pont-Aven) — зборны тэрмін, які ўжываецца для абазначэння творчасці мастакоў, якія працавалі ў мястэчку Понт-Авен у Брэтані ў другой палове XIX стагоддзя. Тэрмін пачаў ужывацца істотна пазней, чым школа спыніла сваё існаванне, і абазначае як мастацкую калонію, якая існавала ў Понт-Авене з 1850-х гадоў, так і мастакоў з асяроддзя Паля Гагена, якія працавалі ў Понт-Авене ў канцы 1880-х і пачатку 1890 -х гадоў.

Мастакі пачалі пісаць карціны ў ваколіцах Понт-Авена з 1850-х гадоў; горад зрабіўся папулярным для летняга адпачынку. З 1880-х гадоў тут спыняліся не толькі французскія, але і замежныя мастакі, у прыватнасці амерыканцы, ангельцы і палякі. У Понт-Авене былі створаны мастацкія галерэі і развіты гандаль карцінамі. Муніцыпальныя ўлады заахвочвалі прыток мастакоў і спецыяльна для гэтага дазволілі продаж напояў да 22 гадзін.

Поль Гаген упершыню правёў лета ў Понт-Авене ў 1886 годзе. Калі ён вярнуўся туды ў 1888 годзе, ён быў расчараваны атмасферай, бо горад быў ужо дастаткова папулярным месцам адпачынку. У 1889 годзе Гаген вырашыў не вяртацца ў горад, і разам з Серузье, Філіжэ і Меерам дэ Ханам працаваў у вёсцы Ле-Пульдзю, таксама ў Брэтані, за 20 км ад Понт-Авена.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гарбачоў.
**Анатоль Васілевіч Гарбачоў** (20 жніўня 1936, в. Чарнякоўка, Слаўгарадскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1960 годзе. Працаваў у Брэсцкім аблпраекце, з 1961 па 1971 г. — галоўным архітэктарам Брэста, у Брэсцкіх праектна-канструктарскіх майстэрнях, у Белкамунпраекце, з 1974 года — начальнік, галоўны архітэктар майстэрні, начальнік аддзела ў Брэстграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года. Член КПСС з 1963 года. Пражывае ў Брэсце.

Творчасць
---------

Мемарыял «Вартавым граніц»[ru]
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): жылыя дамы па вул. Пушкінскай (1964), Набярэжнай (1963), Маскоўскай (1974—1976), манументы вызваліцелям Брэста (1965), «Вартавым граніц»[ru] (1971) у Брэсце, забудова Цэнтральнага раёна і мікрараёнаў № 5, 7 у Пінску (1980—1986).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Горбачев Анатолий Васильевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Школа №190 у Мінску

**Школа** (ад стар.-грэч.: σχολή, σχολά — вольны час, вучэбны занятак, школа) — навучальная ўстанова для атрымання агульнай адукацыі. У шырокім сэнсе слова можа ўжывацца для назвы любой адукацыйнай установы (музычная школа, мастацкая школа, спартыўная школа — ДЮСШ, школа баявых майстэрстваў і г.д.)

Паходжанне тэрміна
------------------

Спачатку грэцкае σχολή азначала «вольны час, вольнае баўленне часу», потым стала ўжывацца як «заняткі ў вольны час» (напр. Платонам, ён збіраў людзей у вольны час і перадаваў ім свае досвед і веды), потым — «вучэбныя заняткі», «гутарка філосафаў» (напр. у Плутарха). У беларускую мову слова прыйшло не наўпрост, а праз польск.: szkoła ад лац.: schola.

Тыпы школ
---------

Служаць для атрымання

* пачатковай адукацыі (пачатковая школа) (у Беларусі з 1 па 4 класы)
* асноўнай агульнай адукацыі (сярэдняя школа) (у Беларусі з 5 па 9 класы)
* сярэдняй агульнай адукацыі (сярэдняя школа) (у Беларусі з 10 па 11 класы)
* прафесійнай адукацыі (ПТВ, тэхнікумы, вучэльні і г.д.)
* спецыяльнай адукацыі, у тым ліку вышэйшай (рэлігійнай, эканамічнай, юрыдычнай і інш.)

Гл. таксама
-----------

* Гімназія
* Школьная форма
* Вечаровая школа

Спасылкі
--------

* Палажэнне аб установе агульнай сярэдняй адукацыі Архівавана 2 верасня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11948031w · GND: 4053474-1 · LCCN: sh85118451 · NDL: 00562164 · NKC: ph116830, ph127804 |
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| **20акруг Парыжа** | Герб ПарыжаГерб Парыжа |

 |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 17 | 18 | 19 |
|   | 8 | 9 | 10 | 11 | 20 |
| 16 | 2 | 3 |
| 1 | 4 | 12 |
|  ← **рака Сена** ←  |
|   | 7 | 6 | 5 | 13 |
| 15 | 14 |

 |

**12-я акруга Парыжа** (фр. 12e arrondissement de Paris) — адна з дваццаці акруг Парыжа.

Геаграфічнае становішча
-----------------------

12-я акруга размешчана ва ўсходняй частцы горада, гэта першая акруга правага берага Сены, калі прытрымлівацца плыні ракі. На поўначы мяжуе з 11-й і 20-й акругамі, на захадзе з 3-й і 4-й, поўдзень абмываецца Сенай, а да ўсходняга боку прылягаюць камуны Сан-Мандэ і Шарантон-ле-Пон. Тэрыторыя 12-й акругі таксама ўключае Венсенскі лес на паўднёвым усходзе.

Без Венсенскага лесу (9,95 км ²), плошча 12-й акругі складае 6,37 км ², што ставіць яе на 5-е месца сярод акруг Парыжа. Калі ўключаць тэрыторыю Венсенскага лесу, агульная плошча складае 16,32 км ², і робіць 12-ю акругу другой па плошчы (пасля 16-й з Булонскім лесам), займаючы 15 % тэрыторыі горада.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Populations légales 2020 — Нацыянальны інстытут статыстыкі і эканамічных даследаванняў Францыі, 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q115923391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q156616'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | INSEE |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119544108 · GND: 4426103-2 · ISNI: 0000 0000 8712 0988 · SUDOC: 028858204 · VIAF: 126335900 |
Чэнь Чунь «Горы ў аблоках»
**Школа У** (吴门画派, У-пай) — адна з вядучых кітайскіх жывапісных школ часоў дынастыі Мін.

Фундацыя
--------

Заснавальнікам гэтай мастацкай школы стаў вядомы майстар Шэнь Чжоу. Шматлікія вучні і паслядоўнікі Шэнь Чжоу абумовілі далейшае існаванне «школы У», названай так у гонар старажытнага назвы Сучжоў — Учэн, «Горад У». Заставалася на працягу стагоддзя адным з найважнейшых жывапісных цэнтраў мінскага Кітая. Гэтая школа не была аднастайным творчым аб’яднаннем, паколькі яе мастакі (сярод якіх былі і самадзейныя майстры) не мелі жорсткай тэарэтычнай «платформы» і агульных эстэтычных установак. Адзінства У-пай падтрымлівалася, галоўным чынам, пражываннем жывапісцаў у Сучжоў і іх роднаснымі або сяброўскімі сувязямі. Школа дазваляла свабоднае развіццё значнай колькасці асобных напрамкаў, прадстаўленых, як правіла, творчасцю аднаго-двух майстроў.

Вядомыя прадстаўнікі
--------------------

Яе вядучымі прадстаўнікамі традыцыйна лічацца: Вэнь Чжэнмін — непасрэдны вучань і пераемнік Шэнь Чжоу, Чэнь Чунь, Цянь Гу і Вэнь Бажэнь — вучні Вэнь Чжэнміна адпаведна, а таксама Лу Чжы і Чжан Лін, Лю Цзюэ, Ду Цюн, Чжаа Тунлу, Ван Чун, Се Цзінь, Ся Чан і Яа Шоу.

Заўвагі
-------

Літаратура
----------

* Edwards R. The Field of Stone. A Study of the Art of Shen Chou (1427—1509). Washington, 1962
* Ninety Years of Wu School Painting. Taibei, 1975

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85148672 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мінск (значэнні).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дом палітычнай асветы.
**«Мінск»** — канцэртная зала ў Мінску, размешчаная на вул. Кастрычніцкай, 5, на беразе ракі Свіслач. Пабудавана ў 1987 годзе як *Дом палітычнай асветы* па праекце архітэктараў Л. Пагарэлава, Ю. Кустова, Л. Кустовай, А. Чадовіча. З 1991 года называўся грамадска-палітычным цэнтрам, цяпер Рэспубліканскі культурна-асветны цэнтр. У будынку таксама размяшчаюцца рэстаран «Родны кут», Галерэя нацыянальнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, юрыдычны факультэт БІП — Інстытут правазнаўства, гей-клуб «Бурлеск».

Архітэктура
-----------

Прамавугольны ў плане будынак з унутраным дворыкам, які галоўным фасадам арыентаваны да поймы ракі і вуліцы Ульянаўскай. Аб’ём будынка звыш 60 тыс. м³, плошча забудовы 3,6 тыс. м². У асіметрычнай кампазіцыі вылучаны галоўны ўваход з шырокай лесвіцай. Сцены будынка абліцаваны светлым даламітам. Унутры вялікая актавая зала на 1500 месцаў, вырашаная амфітэатрам з балконам, лекцыйная зала на 300 месцаў, 6 малых залаў на 80—120 месцаў, бібліятэка. Для апрацоўкі інтэр’ераў выкарыстаны мармур, граніт, фільзіт, 3-светлавое фае ўпрыгожваюць люстры (мастакі У. Стальмашонак, В. Даўгяла). Архітэктурна-мастацкае вырашэнне забудовы дапаўняюць элементы добраўпарадкавання: сквер партэрнага тыпу з лесвіцамі і падпорнымі сценкамі, пляцоўкамі для адпачынку.

Зноскі
------

1. ↑  Скарачэнне "ка-зэ Мінск" прывяло да ўзнікнення мянушкі для гэтага будынка: "каза" ці "каза-Мінск". Гл.: Городской фольклор Минска: «бигуди», «гарлем», «помойка» и другое Архівавана 18 верасня 2021. // Інтэрфакс

Літаратура
----------

* *В. I. Анікін.* Дом палітычнай асветы // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* kzminsk.by — афіцыйны сайт КЗ «Мінск»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Патапаў.
**Леў Сяргеевіч Патапаў** (8 кастрычніка 1935, Сочы) — беларускі архітэктар. Кандыдат архітэктуры (1973).

Біяграфія
---------

Скончыў Уральскі політэхнічны інстытут у Свярдлоўску ў 1959 годзе, аспірантуру ў 1969 годзе. Працаваў у праектных арганізацыях Магнітагорска, Гомеля, з 1970 года — галоўны архітэктар праектаў, кіраўнік майстэрні ў Мінскпраекце, з 1976 года — старшы навуковы супрацоўнік у БелНДІПгорадабудаўніцтва. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1965 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: праекты забудовы мікрараёнаў № 114 у Магнітагорску (1961), 1, 3, 5 у Гомелі (1966); у аўтарскім калектыве: генплан горада (1968), ПДП раёнаў Валатава і Лугавы (1969) у Гомелі, карэктура генплана, праекты сілуэту, водна-зялёнага дыяметра горада, ПДП Паўднёва-Заходняга, Заходняга раёнаў у Мінску (1971—1976). 

Адзін з аўтараў навуковых прац: «Горадабудаўнічая арганізацыя прамысловых тэрыторый вялікіх гарадоў» (1985), «Архітэктурна-планіровачная арганізацыя вытворчых тэрыторый гарадскіх паселішчаў БССР» (1986), «Горадабудаўнічае асваенне поймавых тэрыторый Беларускай ССР» (1986), «Планіроўка, забудова і добраўпарадкаванне раёнаў гарадскога будаўніцтва на намыўных тэрыторыях» (РКН 63—87).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Потапов Лев Сергеевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-240842 |
Боксеры
Жаночыя трусы
**Трусы́**, або **Ма́йткі** — прадмет ніжняй бялізны, кароткія штаны, якія апранаюць непасрэдна на голае цела. Традыцыйныя трусы хаваюць ягадзіцы і геніталіі. Маюцца трусы для мужчын і жанчын. Як правіла, традыцыйныя трусы вырабляюць з натуральных тканін — бавоўны, шоўку і (радзей) лёну. У цяперашні час існуе вялікая колькасць фасонаў трусоў як для мужчын, так і для жанчын:

* жаночыя трусы — стрынгі або танга, тонг, сліп;
* мужчынскія трусы — сямейныя трусы, боксеры, брыф, сліпы;
* плаўкі (трусы для плавання), у асноўным робяцца з хутка высыхальных эластычных сінтэтычных тканін.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.664.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мінор.
**Мінор** {\displaystyle A{\begin{bmatrix}\alpha \_{1}&\alpha \_{2}\dots \alpha \_{k}\\\beta \_{1}&\beta \_{2}\dots \beta \_{k}\end{bmatrix}}} матрыцы {\displaystyle A} ― вызначнік такой квадратнай матрыцы {\displaystyle B} парадку {\displaystyle k} (які завецца таксама парадкам гэтага мінора), элементы якой стаяць у матрыцы {\displaystyle A} на скрыжаванні радкоў з нумарамі {\displaystyle \alpha \_{1},\alpha \_{2},\dots ,\alpha \_{k}} і слупкоў з нумарамі {\displaystyle \alpha \_{1},\alpha \_{2},\dots ,\alpha \_{k}}

Калі нумары адзначаных радкоў супадаюць з нумарамі адзначаных слупкоў, то мінор называецца **галоўным**, а калі адзначаны першыя *k* радкоў і першыя *k* слупкоў — вуглавым або вядучым галоўным.

Дадатковы мінор элемента матрыцы n-га парадку ёсць вызначнік парадку (n-1), які адпавядае той матрыцы, якая атрымліваецца з матрыцы шляхам выкрэслiвання i-га радка і j-га слупка.

*Базісным* мінорам матрыцы называецца любы яе ненулявы мінор максімальнага парадку. Для таго каб мінор быў базісным, неабходна і дастаткова, каб усе аблямоўваючыя яго мінор (гэта значыць тыя, якія змяшчаюць яго мінор на адзінку большага парадку) былі роўныя нулю. Сістэма радкоў (слупкоў) матрыцы, звязаных з базісным мінорам, з'яўляецца максімальнай лінейна незалежнай падсістэмай сістэмы ўсіх радкоў (слупкоў) матрыцы.

Прыклад
-------

Напрыклад, ёсць матрыца:

{\displaystyle {\begin{pmatrix}\,\,\,1&4&7\\\,\,\,3&0&5\\-1&9&\!11\\\end{pmatrix}}}
Выкажам здагадку, трэба знайсці дадатковы мінор {\displaystyle ~M\_{23}}. Гэты мінор які атрымліваецца шляхам выкрэслiвання радка 2 і слупка 3:

{\displaystyle {\begin{vmatrix}\,\,1&4&\Box \,\\\,\Box &\Box &\Box \,\\-1&9&\Box \,\\\end{vmatrix}}} {\displaystyle \longrightarrow } {\displaystyle {\begin{vmatrix}\,\,\,1&4\,\\-1&9\,\\\end{vmatrix}}=(1\*9-(4\*(-1)))=13}   

Атрымліваем {\displaystyle ~M\_{23}=13}

Гл. таксама
-----------

* Дадатковы мінор
**Смардэ** (лат.: Smārde) — буйное сяло ў цэнтральнай частцы Латвіі, адміністрацыйны цэнтр Смардскай воласці і Энгурскага края. Да 1 ліпеня 2009 года ўваходзіла ў склад Тукумскага раёна. Чыгуначны прыпыначны пункт Смардэ знаходзіцца на лініі Торнякалнс — Тукумс II, якая праходзіць праз пасёлак. У Смардэ заканчваецца аўтамабільная дарога V1475 Азолпілс — Калеі — Смардэ. Таксама тэрыторыю пасёлка перасякае аўтамабільная дарога V1446 Тукумс — Мілзкалнэ — Смардэ — Слампэ.

Зноскі
------

1. ↑  Vietvārdu datubāze: Informācija par Smārdi — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16362112'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LNB: 000275992 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Агароднікі (значэнні).

**Агаро́днікі** (трансліт.: *Aharodniki*, руск.: Огородники) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Тулаўскага сельсавета.

Гісторыя
--------

У 1628 годзе ўпамінаецца ў Літоўскім межавым дакуменце пры акрэсліванні граніц маёнтка Тулава. Згадваецца як маёнтак у Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага, уласнасць зямяніна Восіпа Васілевіча.

У 1834 годзе вёска ў складзе маёнтка Лужасна. У 1846 годзе 4 двары, 16 жыхароў, уласнасць памешчыка М. Енькі.

У пачатку XX стагоддзя вёска ў Бабініцкай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. З 20 жніўня 1924 года Агароднікі ў Ягілінскім сельсавеце Віцебскага раёна Віцебскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1936 годзе ў Агароднікі пераселены жыхары вёсак Скуратава, Асінаўка-1, Заходнікі, Жабчына, у 1939 годзе — Волкава, Храноўшчына, Асінаўка-2, Кацярыніна.

У 1941 годзе ў вёсцы 93 двары, 398 жыхароў. З ліпеня 1941 года па чэрвень 1944 года Агароднікі акупіраваны германскімі войскамі. У гады вайны былі знішчаны ўсе 93 двары і 14 мірных жыхароў. Вывезены ў Германію 38 чалавік, вярнуліся 28. На фронце загінулі 20 вяскоўцаў, у партызанах 7.

З 16 ліпеня 1954 года вёска ў Акцябрскім сельсавеце. У 1969 годзе 79 двароў, 188 жыхароў.

Да 7 жніўня 1979 года вёска ўваходзіла ў склад Варонаўскага сельсавета, да 27 снежня 1990 года — у склад Бабініцкага сельсавета.

На 1 ліпеня 2003 года 18 двароў, 21 жыхар. Вёска ў складзе Рэспубліканскага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Эксперыментальная база „Тулава"».

Дэмаграфія
----------

Дынаміка насельніцтва:

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).
2. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).

Літаратура
----------

* З гісторыі населеных пунктаў / Падрых. В. В. Віталева // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 726. — ISBN 985-02-0647-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Тулаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Тулава |  |
| Вёскі | 
* Агароднікі
* Андронавічы
* Асёткі
* Асіпоўшчына
* Пушча

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Агароднікі (значэнні).

**Агаро́днікі** (трансліт.: *Aharodniki*, руск.: Огородники) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Лышчыцкага сельсавета. Размешчаны за 29 кіламетры на поўнач ад Брэста, за 4 кіламетры ад чыгуначнай станцыі Лышчыцы.

У складзе сельскагаспадарчага кааператыўнага прадпрыемства «Астрамечава» (цэнтр — в. Лышчыцы).

Гісторыя
--------

Па пісьмовых крыніцах вядомы з XVI стагоддзя як паселішча агароднікаў у Берасцейскім павеце і ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях. Уваходзілі ў склад вотчыннага маёнтка Астрамечава-Плянта, які размяшчаўся за ¼ вярсты ад вёскі.

У 1840 годзе пазначаны ў ліку сёл Астрамечаўскага царкоўнага прыхода. Паводле інвентара 1846 года вёска належала пані Т. Лабаноўскай. У 1860 годзе ў складзе маёнтка Ставы, 234 рэвізскія душы, уласнасць графіні Красінай. У 1890 годзе сяляне ўваходзілі ў склад Астрамечаўскай сельскай грамады, якой належала 363 дзесяціны зямлі. Дзейнічала праваслаўная могілкавая царква, школа граматы.

У 1905 годзе вёска ў Лышчыцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. Станам на 30 верасня 1921 года вёска ў Лышчыцкай гміне Брэсцкага павета Пінскага ваяводства. Недалёка ад вёскі размяшчалася аднайменная калонія — 21 двор, 129 жыхароў.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 4 вяскоўцы.

Да 18 кастрычніка 1982 года вёска ўваходзіла ў склад Малазводскага сельсавета Камянецкага раёна.

Насельніцтва
------------

* 12 двароў, 77 жыхароў (1846)
* 180 жыхароў (1905)
* 11 двароў, 54 жыхары (1921)
* 28 двароў, 117 жыхароў (1940)
* 14 двароў, 20 жыхароў (1997)
* 17 гаспадарак, 29 жыхароў (2005)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 33 (1731).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Лышчыцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Новыя Лышчыцы |  |
| Аграгарадкі | Астрамечава |
| Вёскі | Агароднікі ·  Вялікія Шчытнікі ·  Кашылава ·  Кустын ·  Лышчыцы ·  Люта ·  Малыя Зводы ·  Малыя Сухарэвічы ·  Малыя Шчытнікі ·  Марозавічы ·  Пагубяцічы ·  Рудавец ·  Сегянеўшчына ·  Цюпрыкі ·  Яцкавічы |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Глыбокае, значэнні.

**Глыбо́кае** — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 28 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Бешанковічы, за 0,6 км на паўночны ўсход ад вёскі Малы Двор, прыкладна за 0,2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Пушкары.

Плошча паверхні возера 0,18 км². Даўжыня 0,96 км, найбольшая шырыня 0,27 км, даўжыня берагавой лініі 2,32 км. Найбольшая глыбіня 9 м. Аб'ём вады ў возеры каля 1 млн м³. Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны дасягаюць вышыні 15 м. Берагі пясчаныя, зліваюцца са схіламі катлавіны. Паўднёвыя і паўночныя берагі месцамі нізкія і забалочаныя. Дно возера да глыбіні 3,5—4 м пясчанае, глыбей — ілістае. Зарастае падводнай расліннасцю да глыбіні 4,5 м. У паўднёвай частцы ў Глыбокае ўпадае вузкая пратока з возера Лукаўскае, у паўночна-ўсходняй частцы выцякае ручай у Заходнюю Дзвіну.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лінь, плотка, карась і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 2.

Літаратура
----------

* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 146. — 599 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85700-001-7. (руск.)
* Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г.

Спасылкі
--------

* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 2. (руск.)
Гэты артыкул пра прыстаўку СІ. Іншыя магчымыя значэнні гл. Мікра.
**мікра** (беларускае абазначэнне: **мк**; міжнароднае: **µ**) — адна з прыставак, якія выкарыстоўваюцца ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) для ўтварэння найменняў і абазначэнняў дзесятковых дзельных адзінак. Адзінка, найменне якой утворана шляхам далучэння прыстаўкі *мікра* да наймення зыходнай адзінкі, атрымліваецца ў выніку множання зыходнай адзінкі на лік 10−6. Інакш кажучы, ізноў утвораная адзінка роўная адной мільённай частцы зыходнай адзінкі.

У якасці прыстаўкі СІ прынята XI Генеральнай канферэнцыяй па мерах і вагах у 1960 годзе. Назва паходзіць ад стар.-грэч.: μικρός — маленькі.

Каб надрукаваць міжнароднае абазначэнне прыстаўкі *мікра* у Windows-праграмах трэба, утрымліваючы клавішу Alt, набраць 0181 на лічбавай клавіятуры.

Прыклады:

* 1 *мікраампер* = 1 мкА = 10−6 А
* 1 *мікрафарад* = 1 мкФ = 10−6 Ф

Гл. таксама
-----------

* Значок мікра
* Прыстаўкі СІ
* мікраметр
* мікрасекунда
* мікрамініяцюра

Зноскі
------

1. ↑  Постановление Правительства РФ от 31 октября 2009 г. N 879 Об утверждении положения о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации Архівавана 2 лістапада 2013.
2. ↑  ГОСТ 8.417-2002. Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин Архівавана 10 лістапада 2012.
3. ↑  The SI brochure Апісанне СІ на сайце Міжнароднага бюро мер і вагаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |

| ⛭Прыстаўкі СІ |
| --- |
| Кратныя прыстаўкі | дэка- (**101**) ·  гекта- (**10²**) ·  кіла- (**10³**) ·  мега- (**106**) ·  гіга- (**109**) ·  тэра- (**1012**) ·  пета- (**1015**) ·  экса- (**1018**) ·  зэта- (**1021**) ·  іота- (**1024**) |
| Дробныя прыстаўкі | дэцы- (**10−1**) ·  санты- (**10−2**) ·  мілі- (**10−3**) ·  мікра- (**10−6**) ·  нана- (**10−9**) ·  піка- (**10−12**) ·  фемта- (**10−15**) ·  ата- (**10−18**) ·  зепта- (**10−21**) ·  ёкта- (**10−24**) |
**Мікола Скабей** (23 кастрычніка 1905 — 7 снежня 1992) — грамадскі дзеяч беларускай дыяспары ў Аўстраліі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 23 кастрычніка 1905 г.

Падчас Другой сусветнай вайны у часе нямецкай акупацыі, паводле гісторыка Наталлі Гардзіенкі, верагодна працаваў ці служыў недзе ў Іллі ці ваколіцах. У 1944 г. быў дэлегатам на Другім Усебеларускім кангрэсе, пасля якога адразу выехаў з Беларусі. Некалькіх гадоў жыў у Германіі.

У 1948 г. прыехаў у Аўстралію. Жыў у Мельбурне. Некаторы час быў на чале сектара Рады БНР у Вікторыі. У 1950-х гг. стаў на чале Згуртавання беларусаў у Вікторыі. Пасля стварэння агульнага Беларускага цэнтральнага камітэта стаў першым яго кіраўніком і рэгулярна абіраўся на гэтую пасаду на працягу 1960—1980-х гг. Друкаваўся ў мясцовых беларускіх эміграцыйных выданнях.

Пры ягоным кіраўніцтве і пры падтрымцы Беларускага цэнтральнага камітэта была наладжаная праца чарговай беларускай школы. Адзін з ініцыятараў набыцця Беларускага дома і ўдзельнік управы Кааператыву беларускага дома. Актыўна падтрымаў ідэю арганізацыі Сустрэчаў беларусаў Аўстраліі. Падтрымліваў цесныя сувязі з беларускімі эмігрантамі ў іншых краінах свету, і ў прыватнасці з Міколай Абрамчыкам.

Памёр 7 снежня 1992 г. у Мельбурне. Пахаваны на беларускай дзялянцы Фокнерскага мемарыяльнага парку. На помніку быў зроблены надпіс: «Пражыў жыцьцё для роднай Беларусі і сям’і / Хай табе сьняцца сны аб Беларусі / Дарагі бацька, дзед, прадзед».

Спасылкі
--------

* Радыё Свабода. БЕЛАРУСКІ ПАНТЭОН У ЗАМЕЖЖЫ: УШАНАВАНЬНЕ ПАМЯЦІ ДЗЕЯЧОЎ БНР
* Наталля ГАРДЗІЕНКА. Беларуская дыяспара як аб’ект гістарычнага даследавання (Лекцыі 1—4)(недаступная спасылка)

Зноскі
------

1. ↑  Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 23 кастрычніка. Міхась Зуй, Мікола Скабей