**Ці́тла** (грэч. τίτλος) — дыякрытычны знак у выглядзе хвалістай ці зігзагападобнай лініі (  ҃), які выкарыстоўваецца ў грэчаскай, лацінскай і кірылічнай графіцы для скарачэння слоў і абазначэння лічбавых значэнняў; у наш час захоўваецца толькі ў царкоўнаславянскай мове.

Гісторыя
--------

Найстаражытны варыянт цітлы пісаўся ў выглядзе гарызантальнай прамой, усе астатнія варыянты з'яўляюцца вынікам або штучнага графічнага змянення, або эвалюцыі. Найбольш пашыранай у XI—XII ст. была цітла ў выглядзе гарызантальнай прамой з двума ніжнімі засечкамі па краях. Сустракаецца пераходны варыянт: гарызантальная прамая з адной правай ніжняй засечкай. Выкарыстоўваецца варыянт з выгнутым корпусам, левай верхняй і правай ніжняй засечкамі. Корпус такой цітлы мог дапаўняцца дадатковым элементам: засечкай пасярэдзіне. У XIII—XIV стст. узнікаюць цітлы, корпус якіх заканчваецца злева ніжняй, справа — верхняй засечкамі, якое часам можа акругляцца.

У гэты час укараняюцца «спрошчаныя» варыянты цітлы: з трыма засечкамі ці пашырэннямі, два з якіх знаходзяцца па краях, а адно – пасярэдзіне; з трыма засечкамі ці пашырэннямі, якія адсунуты ўправа; з двума засечкамі ці пашырэннямі, адно з якіх знаходзіцца пасярэдзіне, другое з правага краю; з двума засечкамі ці пашырэннямі адно з якіх знаходзіцца пасярэдзіне, другое з левага краю; з двума засечкамі ці пашырэннямі, якія знаходзяцца бліжэй да сярэдзіны; з адной засечкай ці пашырэннем, якое знаходзіцца з левага краю; з адной засечкай ці пашырэннем, якое знаходзіцца пасярэдзіне і інш. 

Цітлападобных літар, г. зн. літар, якія пісаліся над радком без цітлы, у гэтыя часы не было (калі не ўлічваць напісанне без цітлы ў асобных помніках «д», як напрыклад, у Дабрылавам евангеллі XII ст.). Прыкладна з XV ст. некаторыя літары становяцца падобнымі да цітлаў, пад якімі яны пісаліся. Пачынае супадаць і іх памер (у першую чаргу за кошт памяншэння памераў радковых літар). Неабходнасць выконваць цітлы адпадае – яны знікаюць. У гэтыж час, калі з мэтай надання большага графічнага падабенства надрадковых літар да цітлы, першым «карэктуюць» форму, узнікаюць цітлападобныя літары.

Выкарыстанне знака
------------------

Цітла выкарыстоўвалася для скарачэння абмежаванай колькасці славянскіх каранёў. Замест «богъ», напрыклад, пісалі «бг҃ъ» пад цітлам, замест «глаголетъ» — «гл҃етъ». Прыкладна з XV стагоддзя цітла ў большасці арфаграфічных школ стала несці асобую семіятычную нагрузку: пад ім сталі пісацца амаль выключна абазначэнні сакральных паняццяў, а тыя ж словы, якія абазначалі нізкія паняцці — цалкам (складам): напрыклад, язычніцкі бог пазначаўся поўным напісаннем «богъ» без цітла, а хрысціянскі Бог — скарочаным «бг҃ъ» (пар. ужыванне вялікай літары ў грамадзянскім пісьме). Такое правіла захоўваецца і ў сучасных царкоўнаславянскіх кнігах. Таксама цітла стаяла над кірылічнымі лічэбнікамі.

У рускім скорапісе некаторыя вынасныя (надрадковыя) літары сваімі напісаннямі самі нагадвалі цітла і часта пісаліся без яго. Да ліку асабліва распаўсюджаных вынасных літар адносіцца «рцы», якая сама мае выгляд цітла, таму над гэтай літарай цітла не ставілася. У прыватнасці, гэта было характэрна для грашовых сум, калі надрадковая «рцы», утвараючы лігатуру з літарай «ук», з'яўлялася скарачэннем слова «рубель».

* Кірылічны лічэбнік «адзін»Кірылічны лічэбнік «адзін»
* Кірылічны лічэбнік «чатыры»Кірылічны лічэбнік «чатыры»
* лігатура «рцы» і «ук», якая замяняе цітлалігатура «рцы» і «ук», якая замяняе цітла
* Напісанне з выкарыстаннем цітла слова «Бог»Напісанне з выкарыстаннем цітла слова «Бог»

Класіфікацыя
------------

У царкоўнаславянскай мове адрозніваюць цітла без вынасных літар (простае) і з вынаснымі літарамі (літарнае):

* Цітла простае — надрадковы знак у выглядзе тыльды, выкарыстоўваецца для скарочанага напісання слоў, а таксама для літарнага абазначэння лічбаў.
* Цітлы літарныя — агульная назва адмысловым чынам аформленых надрадковых літар, названых па гэтых літарах. Арфаграфічна неабходны і найбольш ужытныя «глаго́ль-ти́тло», «добро́-ти́тло», «о́н-ти́тло», «рцы́-ти́тло» і (самае частае) «сло́во-ти́тло».

Простае і літарныя цітлы

Юнікод
------

У Юнікодзе запісана як U+0483 ◌҃ combining cyrillic titlo.

Гл. таксама
-----------

* ~ (узмёт)
* ∩ (пакрыццё)
* ″ (смычэц)

Зноскі
------

1. 1 2 3  А. І. ГРУША. БЕЛАРУСКАЯ КІРЫЛІЧНАЯ ПАЛЕАГРАФІЯ
2. ↑  Тихомиров М. Н. Муравьев А. В. «Русская палеография». М.: Высшая школа, 1966
3. ↑  Напісанне лігатуры прыводзіцца паводле Черепнин Л. В. «Русская палеография». М. 1956
4. ↑  Азбука веры. Цітла
5. ↑  Словарь терминов церковнославянской письменности — Википедия

Спасылкі
--------

* Прапанова кадзіравання літар-цітлаў у Unicode.


| ⛭Кірылічная сістэма злічэння |
| --- |
| Адзінкі | 
1 = А (аз) |
2 = В (ведзі) |
3 = Г (глаголь) |
4 = Д (дабро) |
5 = Е (есць) |
6 = S (зяло) |
7 = З (зямля) |
8 = И (іжэ) |
9 = Ѳ (фіта)
 |
| Дзясяткі | 
10 = I (і) |
20 = К (кака) |
30 = Л (людзі) |
40 = М (мыслете) |
50 = Н (наш) |
60 = Ѯ (ксі) |
70 = О (он) |
80 = П (пакой) |
90 = Ҁ (копа), Ч (чэрв)
 |
| Сотні | 
100 = Р (рцы) |
200 = С (слова) |
300 = Т (тверда) |
400 = У (ук) |
500 = Ф (ферт) |
600 = Х (хер) |
700 = Ѱ (псі) |
800 = Ѡ (амега) |
900 = Ц (цы)
 |
| Тысячы, мільёны і пад. | 
10 000 = Цьма |
100 000 = Легіён |
1 000 000 = Леодр |
10 000 000 = Воран |
100 000 000 = Калода
 |
| Гл. таксама | 
Алфавітны запіс лікаў |
Глаголіца |
Кірыліца |
Беларуская сістэма мер |
Руская сістэма мер |
Сорак саракоў |
Лічыльнікі |
Цітла |
Лікі з уласнымі імёнамі
 |