**Непа́льская мова** (саманазва: नेपाली भाषा, трансл. *Nepālī bhāṣā*; खस कुरा, трансл. *Khas kurā*) — адна з моў індаарыйскай групы індаіранскай галіны індаеўрапейскай сям'і моў, распаўсюджаная ў Непале, а таксама ў шэрагу рэгіёнаў Індыі і Бутана. Асноўныя носьбіты — непальцы.

У Непале з'яўляецца дзяржаўнай мовай і дэ-факта мае статус лінгва-франка. Апрача Непала мае афіцыйны статус у Індыі (штат Сікім і акруга Дарджылінг штату Заходняя Бенгалія).

Непальская мова гістарычна развівалася ў непасрэдным кантакце з іншымі мовамі індаарыйскай групы, у прыватнасці з мовамі пагары і магагі. Зазнала ўплыў з боку санскрыту, а таксама з тыбета-бірманскіх моў сіна-тыбецкай сям'і, з якімі мае геаграфічную блізкасць. Непальская мова характарызуецца таксама лексічнымі і граматычнымі адрозненнямі ад блізкароднасных цэнтральнапагарскіх моў (уваходзяць у склад індаарыйскіх), а таксама ўплывам з боку тыбета-бірманскіх моў з прычыны цесных кантактаў з гэтымі мовамі. Прыкладна 40% лексікі мова падзяляе з бенгальскай мовай, адной з індаарыйскіх моў.

Гістарычная назва мовы — *кгаская*, якой пазней прыйшла на змену назва *непальская*, што была запазычана ад саманазвы неварскай мовы (мовы сіна-тыбецкай сям'і, якая не май роднасці з непальскай). Серад іншых назваў — *парбатыя* (літаральна «горная») і *лгацамікга* (ад назвы народу лгацампа, які пражывае ў Бутане).

Пісьмовасць
-----------

Пісьмовая непальская мова звычайна выкарыстоўвае пісьмовасць дэванагары. Гістарычна таксама выкарыстоўвалася пісьмовасць такры, асабліва на захадзе Непала, а таксама ў сучасных індыйскіх штатах Утаракханд і Хімачал-Прадэш.

У непальскай мове літаратура атрымала развіццё галоўным чынам у ХІХ ст. Гэты перыяд адзначаецца такімі працамі як Адг'ятма Рамаяна, Сундарананда Бара, Бірсіка, а таксама перакладам эпасу Рамаяна (выкананы паэтам Бганубгакта Ачар'я) і выдадзеным у той час зборнікам народных казак. Серад іншых выбітных непальскамоўных аўтараў — Лекгнат Паўд'ял, Лакшмі Прасад Дэўкота і Балкрышна Сама, а таксама некаторыя пісьменнікі па-за Непалам, асабліва ў Варанасі і Дарджылінгу.

У апошняе дзесяцігоддзе значны ўнёсак у непальскамоўную літаратуру робяць таксама пісьменнікі непальскай дыяспары Азіі, Еўропы і Амерыкі.

Колькасць носьбітаў
-------------------

Паводле вынікаў перапісу насельніцтва ў Непале 2011 года, 44,6% ад насельніцтва краіны вызначае непальскую мову як родную. Лінгвістычны партал Ethnologue налічвае 14 410 100 чалавек, якія з'яўляюцца носьбітамі мовы.

Арэал непальскай мовы ў Непале традыцыйна размяшчаецца ў пагорыстых рэгіёнах краіны (вядомыя як Пагад) і, асабліва, у заходняй частцы краіны. У даліне Катманду, што вакол сталіцы краіны, дамінавала не-індаеўрапейская неварская мова, аднак на цяперашні час у рэгіёне дамінуе непальская. Непальская мова выкарыстоўваецца ва ўрадавай дзейнасці і часткай насельніцтва. Тым не менш, выкарыстанне ў судовай і ўрадавай дзейнасці выключна непальскай мовы аспрэчваецца, а прызнанне іншых нацыянальных моў было адной з мэтаў палітыкі мааістаў, якія дамагліся звяржэння канстытуцыйнай манархіі ў 2008 годзе.

У Бутане носьбіты непальскай мовы, вядомыя як лгацампа, складаюць каля 35% ад насельніцтва краіны, у гэты лік уваходзяць таксама бутанскія бежанцы. Неафіцыйныя ацэнкі падаюць дзелю непальцаў у Бутане памерам 30-40%, пры гэтым яны складаюць большасць насельніцтва на поўдні. З канца 1980-х гг. больш за 100 тыс. лгацампа былі абвінавачаны ўрадам Бутана як нелегалы, з-за чаго яны былі вымушаны сысці з Бутана і сталі пражываць у лагерах бежанцаў на ўсходзе Непала.

Заўважная колькасць носьбітаў непальскай мовы пражывае таксама ў Індыі, у прыватнасці, на паўночным захадзе Індыі (штаты Асам, Мегхалая, Маніпур, Трыпура, Аруначал-Прадэш, рэгіён Нагаленд) жыве некалькі мільёнаў непальскамоўных. Непальскамоўныя дыяспары існуюць таксама ў Сікіме, Калькуце, Дэлі, Бангалоры, Вішакхапатнаме, Гоа, Дарджылінгу, Чэнаі, Мумбаі і Хайдэрабадзе.

Гісторыя
--------

Каля 5 стагоддзяў таму плямёны кгасаў мігравалі з поўначы Індыі і пасяліліся ў паўднёвых раёнах цэнтральнага Непала, якія добра падыходзілі для вырошчвання рысу, пры гэтым адзін з радоў пасяліўся на поўначы краіны. Ужо ў 1559 годзе ўладу над гэтым рэгіёнам зацвердзіў прынц Драўя Шаг, а ў канцы XVIII ст. яго спадчыннік, Прытгві Нараян Шаг з дапамогай новасабранай арміі ўзяў пад кантроль шэраг дробных княстваў у перадгор'ях Гімалаяў.

Пасля гэтых падзей паследавала заваёва даліны Катманду, якая ў тыя часы быў таксама вядомы як Непал. Катманду стаў сталіцай уладанняў Прытгві Нараяна, пасля чаго яго ўладанні сталі пашырацца на поўнач, захад, усход і поўдзень.

Гэтае пашырэнне, асабліва пашырэнне на поўначы, захадзе і поўдні, выклікала трывогу Вялікабрытаніі, якая ў той час валодала Індыяй, і імперыі Цын, якая валодала Тыбетам, што знаходзіцца на поўнач ад Непалу. Гэтая сітуацыя прывяла да войнаў, у выніку якіх тэрыторыя Непалу скарацілася да тэрыторыі, прыкладна адпаведнай сучаснай, аднак пазней Кітай і Вялікабрытанія ўбачылі ў Непале каштоўную ролю буфернай дзяржавы, з-за чаго тэрыторыя краіны больш не змяншалася. Паколькі даліна Катманду, вядомая таксама як Непал, стала новым палітычным цэнтрам краіны, гэта слова распаўсюдзілася як назва ўсёй краіны, з прычыны чаго мова заваёўнікаў, раней вядомая як гаркгалі, атрымала найменне *непальская*.

Зноскі
------

1. ↑  Архіўная копія (англ.)(недаступная спасылка). *Цэнтральнае бюро статыстыкі Непала*. Архівавана з першакрыніцы 17 ліпеня 2013. Праверана 6 лютага 2014.
2. ↑  Nepali | Ethnologue
3. ↑  *Harka Gurung.* Social Exclusion and Maoist Insurgency. — Катманду, 2005. — С. 5. — 13 с.
4. 1 2  U.S. Relations With Bhutan // *Bureau of South and Central Asian affairs*. — U.S. Department of State, 2013.
5. ↑  *Worden, Robert L.; Savada, Andrea Matles.* Bhutan - Ethnic Groups // *Nepal and Bhutan: Country Studies*. — Federal Research Division, United States Library of Congress. — В. 6.

Літаратура
----------

* Schmidt, R. L. (1993) *A Practical Dictionary of Modern Nepali.*
* Turner, R. L. (1931) *A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language.*
* Clements, G.N. & Khatiwada, R. (2007). «Phonetic realization of contrastively aspirated affricates in Nepali.», *Proceedings of ICPhS XVI* (Saarbrücken, 6-10 August 2007), 629—632.
* Hutt, M. & Subedi, A. (2003) *Teach Yourself Nepali.*
* Khatiwada, R. (2009), Nepali. Journal of International Phonetic Association, 39:3, 337—380.Cambridge University Press.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***непальскай*** 


* Урокі непальскай мовы анлайн (англ.)
* Матэрыялы на непальскай мове Архівавана 17 лютага 2014. (англ.)
* Непальская пісьмовасць Архівавана 15 красавіка 2009. (фр.)
* Nepali alphabet, pronunciation and language (англ.). *, Omniglot*. Праверана 30 студзеня 2014.

| ⛭ Афіцыйныя мовы Індыі |
| --- |
| На федэральным узроўні | англійская **·** хіндзі |
| На ўзроўні штатаў | асамская **·** бенгальская **·** бода **·** догры **·** гуджараці **·** канада **·** кашміры **·** конкані **·** майтхілі **·** малаялам **·** маніпуры **·** маратхі **·** непалі **·** одыя **·** панджабі **·** санскрыт **·** санталі **·** сіндхі **·** тамільская **·** тэлугу **·** хіндзі **·** урду **·** раджастхані |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12004356v · GND: 4196426-3 · LCCN: sh85090833 · Microsoft: 2780068402 · NDL: 00568108 · NKC: ph631761 · SUDOC: 028152182 |

 |