**Грузінская праваслаўная царква** (афіцыйная назва: **Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква**, груз. საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესია) — аўтакефальная памесная царква, якая займае шостае месца ў дыптыхах славянскіх памесных цэркваў і дзявятае ў дыптыхах старажытных усходніх патрыярхатаў. Адна з найстаражытных хрысціянскіх цэркваў у свеце.

Кананічна распаўсюджваецца на тэрыторыю Грузіі і на ўсіх грузін, дзе б яны ні пражывалі, а таксама на тэрыторыю часткова прызнаных Абхазіі і Паўднёвай Асеціі і на поўнач Турцыі.

Юрыдычна: «Дзяржава прызнае выключную ролю грузінскай праваслаўнай царквы ў гісторыі Грузіі і разам з тым абвяшчае поўную свабоду рэлігійных перакананняў і веравызнання, незалежнасць царквы ад дзяржавы». Арт. 9 Канстытуцыі Грузіі.

Гісторыя
--------

### Ранні перыяд

Паводле грузінскай легендарнай гісторыі, Грузія з'яўляецца апостальскім жэрабем Божай Маці.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Пасля ўзнясення Бога на Неба, Апосталы з Марыям (Марыяй), Маці Ісусавай, сабраліся ў Сіёнскую святліцу, дзе і чакалі прышэсця абяцанага Суцяшальніка. Тут Апосталы кінулі жэрабя, куды каму ісці з пропаведдзю Слова Божага. Падчас кідання жэрабя Прасвятая Дзева Марыя сказала Апосталам:

«Жадаю і Я прыняць разам з вамі жэрабя, каб і Мне мець краіну, якую дазволіць даць Мне Сам Бог».
Кінуты былі жэрабі, паводле якіх Прасвятой Дзеве дасталася ва ўдзел Іверыя. Уладарка з вялікай радасцю прыняла Свой удзел і ўжо гатовая была туды ісці са словам добрай весткі, як перад самым выступленнем Яе ў дарогу з'явілася Ёй Бог Ісус і сказаў: «Маці Мая, не адпрэчу жэрабя Твайго і не пакіну народа Твайго без удзелу ў нябеснай ласцы; але адпраў замест Сябе Першазванага Андрэя ва ўдзел Твой. І пайшлі з ім абраз Твой, які намалюецца прыкладаннем прыгатаванай на тое дошкі да Твайго твару. Абраз той будзе замяняць Цябе і паслужыць ахоўнікам людзей Тваіх у вякі». Пасля гэтай боскага з'яўлення Прасвятая Дзева Марыя паклікала да Сябе Святога апостала Андрэя і перадала яму слова Божае, на якія Апостал толькі адказаў:
«Святая воля Сына Твайго і Твая будзе ў вякі».

Тады Найсвяцейшая ўмыла твар Свой, запатрабавала дошку, прыклала яе да Свайго твару, і на дошцы застаўся абраз Уладаркі з Прадвечным Сынам Яе на руках. | "|

Неўзабаве пасля гэтай падзеі, Апостал Андрэй адправіўся прапаведаваць хрысціянства. Спачатку ён пайшоў на поўнач ад Палесціны, затым павярнуў на ўсход, дасягнуў горада Трапезунда, які знаходзіўся ў той перыяд у межах заходне-грузінскага княства Эгрысі, пасля прапаведавання там Евангелля перайшоў у Іберыю, у зямлю Дыд-Адчары.

Там апостал пропаведдзю і тварэннем цудаў звярнуў мноства людзей у хрысціянства і хрысціў іх. Паставіўшы новазвернутым хрысціянам іерэяў і дыяканаў, пабудаваўшы храм у гонар Божай Маці і ўстанавіўшы царкоўны парадак, апостал пакінуў іх.

Перад сыходам Святога Андрэя з той зямлі, навазвернутыя прасілі яго пакінуць абраз Божай Маці, але апостал не пагадзіўся на такую просьбу, а загадаў зрабіць дошку, велічынёй, як гэты абраз, і прынесці яму. Калі дошка была гатова, ён паклаў яе на ікону Божай Маці, і абраз цалкам паўтарыўся на дошцы. Апостал аддаў хрысціянам новы абраз, які яны паставілі ў сваёй новай царкве. Затым Святы Андрэй адправіўся ў іншыя землі.

Адсюль ён адправіўся ў горад Ацкуря (недалёка ад сучаснага горада Ахалцыхэ). Дзе, паводле паданняў, падчас знаходжання апостала Андрэя адбылося некалькі цудаў — галоўнае з якіх, калі сваімі малітвамі святы апостал уваскрэсіў нядаўна памерлага чалавека. Затым, паставіўшы навазвернутым епіскапа, іерэяў і дыяканаў, святы Андрэй адправіўся ў іншыя краіны. Пакінуты Святым Андрэем нерукатворны абраз Божай Маці паставілі ў новым храме, узведзеным у гонар Багародзіцы.

Неўзабаве пасля апісаных падзей Андрэй адправіўся ў Ніглі, Кларджэці і ў Артан-Панкола, дзе ён пасля доўгай пропаведзі звярнуў у хрысціянства жыхароў тых месцаў і хрысціў іх. Затым ён вярнуўся ў Іерусалім на свята Вялікдня.

Пасля Сёмухі Святы Андрэй узяў з сабой апостала Сымона Кананіта, Матфія, Фадзея і іншых. З імі ён адправіўся спачатку да цара Аўгара, дзе, прапаведваў слова Божае і хрысціўшы жыхароў, пакінуў апостала Фадзея для зацвярджэння новай Царквы. Іншыя ж, абыходзячы з пропаведдзю гарады і вёскі Кападокіі і Понта, дасягнулі нарэшце Картлі (Іберыі). Далей, яны прайшлі частку Мтыўлецкай зямлі да ракі Чарохі.

Затым апосталы наведалі Сванеці ў час кіравання царыцы-ўдавы Піфадоры (Піфадарыда Понтская - жонка забітага Пантыйскага цара Палемона I), якая са шматлікімі падданымі прыняла хрысціянства і была хрышчоная самім Андрэем. У Сванеці пры царыцы застаўся апостал Матфій з іншымі вучнямі для зацвярджэння новазвернутых у хрысціянства, як сведчыць пра гэта блажэнны Еранім.

Са Сванеці Андрэй разам з Сымонам Кананітам адправіўся ў Асецію, дзе дасягнуў горада Фастафора. Тут апосталы многіх звярнулі ў хрысціянства.

Пакінуўшы Асецію, яны пайшлі ў Абхазію і дасягнулі горада Sebastopolis (цяпер Сухумі), дзе таксама звярнулі многіх.

Тут Андрэй пакінуў апостала Сымона Кананіта з іншымі для зацвярджэння хрысціянства, сам жа адправіўся ў зямлю Джыкетаў.

Джыкеты не прынялі хрысціянства, і, больш таго, сам апостал ледзь не быў забіты. Пакінуўшы іх, Андрэй адправіўся ў Верхні Суадаг.

Жыхары Верхняга Суадага прынялі рэлігію ад апостала. Адсюль ён адправіўся да верхніх берагоў Чорнага мора, наведваючы гарады і вёскі, і нарэшце дасягнуў горада Патры ў Ахаі, дзе і прыняў смерць на крыжы.

Вера, якую прапаведваў Св. Андрэй і апосталы, якія засталіся пасля яго сыходу, стала ўкараняцца ў народзе. Фарсман I, які кіраваў Іберыяй, пачуў пра тое, што яго падданыя перайшлі з язычніцтва ў хрысціянства, і пачаў ганенні на хрысціян. Многія з іх падчас гэтага ганення прынялі пакутніцтва разам з апосталам Сымонам Кананітам. Хрысціянства, падушанае, але не было пераможана: заставаліся хрысціяне, якія хаваліся ў горах і лясах і мелі месцы для агульных сходаў і малітваў. Неўзабаве магіла Сымона Кананіта, размешчаная ў горах Абхазіі каля Сухумі, стала прадметам глыбокага шанавання.

З часу гэтага ганення амаль паўстагоддзя Іберыя не атрымлівала больш ніадкуль прапаведнікаў хрысціянства і не мела хрысціянсксіх кіраўнікоў.

Паводле меркавання гісторыка Грузінскай царквы Міхаіла Сабініна:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| «Думаем, што гэтыя паданні маюць такое ж права быць выслуханымі і прынятымі ва ўлік, як і паданні іншых Цэркваў (напрыклад, Грэчаскай, Рускай, Балгарскай і інш.), і што факт непасрэднага апостальскага заснавання Грузінскай Царквы можа быць даказаны на падставе гэтых паданняў з такою ж ступенню верагоднасці, з якою ён даказваецца і адносна іншых Цэркваў, на падставе падобных жа фактаў» | "|

Ужо ў 100 годзе свяшчэннамучанік Клімент, біскуп рымскі, сасланы імператарам Траянам у бязлюдныя месцы Таўрыды, тварэннем цудаў і павучаннямі дапамагаў многім калхідцам застацца вернымі хрысціянству. Паводле меркавання Міхаіла Сабініна паміж сямюдзесяцці цэркваў, пабудаваных святым яшчэ пры яго жыцці на берагах Чорнага мора, была і Калхідская.

Тым часам, канчатковае зацвярджэнне хрысціянства і тое, што яно стала пануючай рэлігіяй, 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| было плодам доўгачасовай і руплівай пропаведзі апостала ўсяе Грузіі, святой асветніцы, блажэннай маці Ніны | "|

### Хрысціянства як дзяржаўная рэлігія

У перыяд паміж 318 і 337 гадамі, хутчэй за ўсё ў 324—326 гг. высілкамі святой роўнаапостальнай Ніны хрысціянства стала дзяржаўнай рэлігіяй Грузіі. Царкоўная арганізацыя знаходзілася ў межах Антыяхійскай царквы.

У 451 годзе, разам з Армянскай царквой, не прыняла рашэнняў Халкідонскага сабору і ў 467 годзе пры цары Вахтангу I стала незалежнай ад Антыёхіі, набыўшы статус аўтакефальнай Царквы з цэнтрам у Мцхеце (рэзідэнцыі вярхоўнага Каталікоса). У 607 годзе Царква прыняла рашэнні Халкідона, парушыўшы кананічнае адзінства з Армянскай Апостальскай Царквой.

Пры Сасанідах (VI—VII стст.) вытрымала барацьбу з персідскімі вогнепаклоннікамі, а ў перыяд турэцкіх заваяванняў (XVI—XVIII стст.) — з ісламам. Гэта знясільваючая барацьба прывяла да заняпаду грузінскага праваслаўя і страты цэркваў і манастыроў на Святой зямлі.

У 1744 годзе ў Грузінскай Царкве прайшлі рэформы, аналагічныя рэформам патрыярха Нікана ў Масковіі.

### Грузінскі экзархат Расійскай Царквы

У 1801 годзе Грузія ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. Паводле праекта, распрацаванага галоўнакамандуючым генералам А. П. Тармасавым і прадстаўленага Аляксандру I у 1811 годзе, ва Усходняй Грузіі замест 13 епархій утвараліся дзве: Мцхецка-Карталінская і Алавердска-Кахецкая. 21 чэрвеня 1811 года Найсвяцейшы Сінод зняў Каталікоса-Патрыярха Антонія II з пасады.

З 30 чэрвеня 1811 года да сакавіка 1917 года (дэ-факта) Царква ў Грузіі мела статус Грузінскага экзархата Расійскай Царквы; званне Каталікоса было скасавана. Першым экзархам 8 ліпеня 1811 года стаў Варлаам (Эрыставі) (30 жніўня 1814 — 14 мая 1817;

Да канца 1810-х быў скасаваны таксама і Абхазскі каталікасат, уключаны ў склад Грузінскага экзарха.

Пасля Варлаама (Эрыставі) экзархі прызначаліся з епіскапаў-негрузін, што нярэдка прыводзіла да трэнняў з мясцовым духавенствам і эксцэсаў, як, напрыклад, забойства Экзарха Нікана (Сафійскага) 28 мая 1908 года ў будынку Грузінска-Імерэцінскай сінадальнай канторы.

### Аднаўленне аўтакефаліі. Найноўшы перыяд

12 сакавіка (25 сакавіка) 1917 года на Мцхецкім саборы была абвешчана аўтакефалія Грузінскай царквы; месцаахоўнікам прастола Каталікоса быў выбраны епіскап Гурыйска-Мегрэльскі Леанід (Акрапідзэ). Апошні 13 сакавіка апавясціў Экзарха Грузіі архіепіскапа Карталінскага-Кахецінскага Платона (Раждзественскага) пра яго зняцце з кафедры, што не было прызнана Рускай праваслаўнай царквой.

27 сакавіка 1917 года Часовы ўрад прызнаў аўтакефалію Грузінскай Царквы. 10 ліпеня 1917 года сумеснае пасяджэнне Часовага ўрада і Сінода пастанавіла заснаваць Каўказскі экзархат для добраахвотнага ўваходжання ў яго рускіх прыходаў Тыфліскай, Елізаветпальскай, Бакінскай, Эрыванскай, Кутаіскай, Чарнаморскай губерняў і Карскай, Батумскай абласцей, Артвінскай, Закатальскай і Сухумскай акруг. Епіскапам у Тыфлісе быў прызначаны Феафілакт (Кляменцьеў), неўзабаве выгнаны грузінскімі архірэямі з Грузіі.

Маскоўскі Патрыярх Ціхан сваім пасланнем ад 29 снежня 1917 года да Каталікоса Кірыяна II (Садзаглішвілі), абранага на Саборы ў верасні 1917 года, асудзіў самачынны характар аднаўлення аўтакефаліі больш старажытнай Грузінскай Царквы. Зносіны паміж Маскоўскім Патрыярхатам і Грузінскай Царквой было перапынена.

У 1927 годзе Грузінская царква перайшла на Новаюліанскі каляндар, але па ціскам вернікаў павінна была «адкласці» сваё рашэнне.

Афіцыйна зносіны былі адноўлена Вызначэннем Свяшчэннага Сінода РПЦ ад 19 лістапада 1943 года.

У 1997 годзе Грузінская Праваслаўная Царква выйшла з Сусветнага савета цэркваў.

Прадстаяцель з 23 снежня 1977 года — Яго Святасць Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі, Архіепіскап Мцхецкі і Тбіліскі і мітрапаліт Піцунды і Цхум-Абхазеты Ілія II.

Царква складаецца з 35 епархій, якія аб'ядноўваюць каля 300 абшчын; Абхазская епархія пасля 1992 года дэ-факта не ўваходзіць у склад Грузінскай Царквы. Таксама існуе кананічная неўрэгуляванасць у Паўднёвай Асеціі, дзе, паводле сцвярджэння Каталікоса Іліі II, «прысутнічаюць прадстаўнікі Рускай замежнай царквы».

Навучальныя ўстановы
--------------------

* Гелацкая духоўная акадэмія
* Кутаіская духоўная семінарыя
* Тбіліская духоўная акадэмія

Гл. таксама
-----------

* Спіс Прадстаяцеляў Грузінскай праваслаўнай царквы

Зноскі
------

1. ↑  Хулап. Рэформа календара і пасхаліі: гісторыя і сучаснасць.
2. ↑   Багаслоў. Ru-Дыптых
3. ↑  Праваслаўная Энцыклапедыя
4. ↑  Грузінская Царква дамагаецца ў Канстанцінопаля належнага ёй месца ў дыптыхах pravoslavie.ru 14 мая 2003 г.
5. ↑  Православие в наши дни;Автор — M. N. Bessonov;Издатель-Политиздат, 1990
6. ↑  Кароткая гісторыя Грузінскай Праваслаўнай Царквы Архівавана 4 мая 2009.
7. ↑  Афіцыйны сайт Грузінскай праваслаўнай царквы
8. ↑  грузінская праваслаўная царква, Энцыклапедычны слоўнік
9. ↑  ВСЭ
10. ↑  Православие в наши дни,M. N. Bessonov,Издатель-Политиздат, 1990. Стр.80
11. ↑  Скурат К. Е. История Православных Поместных Церквей;*"у Грузінскай Царкве прынята лічыць, — сведчыць мітрапаліт Сухума-Абхазскі (цяпер Каталікос-Патрыярх) Ілія ў сваім адказе ад 18 жніўня 1973 года на ліст-запыт аўтара гэтай працы, — што юрысдыкцыя Грузінскай Царквы распаўсюджваецца не толькі на межы Грузіі, але на ўсіх грузінаў, дзе б яны ні пражывалі. Указаннем на гэта трэба лічыць прысутнасць у тытуле Першасвяціцеля слова «Каталікос».*
12. ↑  Великие православные праздники; Автор-Ольга Глаголева
13. ↑  Покровский Н. свящ. Краткий очерк церковно-исторической жизни православной Грузии со времени появления в ней христианства и до вступления ее в подданство России. — Тифлис, 1906. С. 17-18.Цитата преведена по книге Скурат К.Е. История Православных Поместных Церквей.
14. ↑  Карташёв А. В. Очерки по истории русской церкви. Том I. Репринтное воспроизведение. YMCA-PRESS. Париж. 1959. — М.: Наука, 1991. — С.46.
15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Міхаіл Сабінін, поўны жыццяпіс святых Грузінскай царквы
16. ↑  Ён кажа, што ап. Мацьвій прапаведаваў у Другой Эфіопіі, як старажытныя называлі Калхіду, а менавіта ўсходнія яе частцы, гэта значыць басейн ракі Алазані.
17. ↑  Мясцовасць у горах Асеціі; у 35 вёрстах ад цяперашняга Уладзікаўказа існуе аул Суадаг, або Суанджаг
18. ↑  Сабинин Г. История Грузинской Церкви до конца VI века. СПб. 1877. С. 17 —18.
19. ↑  Грузінская Праваслаўная Царква адзначае Дзень аднаўлення аўтакефаліі Патрыярхія.Ru 25 сакавіка 2009.
20. ↑  *ЖМП*. 1944, № 3, стар. 7 «Аднаўленне малітоўна-кананічных зносін паміж дзвюма Праваслаўнымі Цэрквамі — Грузінскай і Рускай»(недаступная спасылка)
21. ↑  Крэда.ру: *«Патрыярх Ілія II: „Я думаю па-грузінску і паступаю па-грузінску"»*. Архівавана 14 мая 2014. Інтэрв'ю Аляксандру Салдатаву 1 лістапада 2007 г.

Літаратура
----------

1. Православная энциклопедия. Т. XIII, М. 2006.
2. Скурат К. Е. *История Православных Поместных Церквей*. «Глава I. Грузинская Православная Церковь»

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Грузінскага Патрыярхата
* ГПЦ на сайце pravoslavie.ru

| ⛭Праваслаўныя цэрквы |
| --- |
| Аўтакефальныя | 
* Албанская
* Александрыйская
* Амерыканская
* Антыяхійская
* Балгарская
* Грузінская
* Іерусалімская
* Кіпрская
* Канстанцінопальская
* Македонская
* Польская
* Румынская
* Руская
* Сербская
* Украінская
* Чэшскіх зямель і Славакіі
* Эладская

 | Праваслаўны крыж |
| Аўтаномныя | 
* Сінайская
* Кітайская
* Фінляндская
* Эстонская
* Японская
* Крыцкая (*паўаўтаномная*)

 |
| Самакіравальныяў складзе РПЦ | 
* Латвійская
* Малдаўская
* РПЦЗ
* Украінская
* Эстонская

 |
| Самакіравальныяў складзе КП | 
Украінская ПЦ ў Канадзе
Украінская ПЦ ў ЗША
Іншыя
Бесарабская
Ахрыдская
 |
| Некананічныяюрысдыкцыі | 
* Апостальская ПЦ
* Беларуская АПЦ
* Катакомбнікі
* Латвійская аўтаномная
* Расійская ПАЦ
* Расійская Праваслаўная Царква
* Расійская Сапраўдна-Праваслаўная Царква
* Руская Праваслаўная Царква ў выгнанні
* Сапраўдна-Праваслаўная Царква ва Украіне
* Стараверы
* Старастыльнікі
	+ Балгарскія
	+ Грэцкія
	+ Румынскія
* Турэцкая ПЦ
* Украінская АПЦ (абноўленая)
* Украінская АПЦ (кананічная)
* Чарнагорская ПЦ
* Абхазская ПЦ

 |