**Алаіс Ірасек** (чэшск.: Alois Jirásek; 23 жніўня 1851, Гронаў, Аўстрыйская імперыя — 12 сакавіка 1930, Прага, Чэхія) — чэшскі празаік, драматург і аўтар гістарычных раманаў. Працаваў настаўнікам сярэдняй школы да 1909 года. Напісаў шэраг гістарычных апавяданняў, прасякнутых верай у чэшскую нацыю і рушанне насустрач свабодзе і справядлівасці. Алаіс Ірасек быў намінаваны на Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры ў 1918, 1919, 1921 і 1930 гадах.

Біяграфія
---------

### Юнацтва

Алаіс Ірасек нарадзіўся 23 жніўня 1851 года ў Гронаве, маленькім мястэчцы на поўначы Чэхіі, у сям’і ўладальніка невялікай пякарні, раней — вясковага ткача.

У гімнастычныя гады, спярша ў Броўмаве, пасля ў Кралавым Градцы, Алаіс Ірасек стаў сведкам грамадскага пад’ёму 1860-х гг. які быў выкліканы знешнепалітычным крызісам Аўстрыйскай манархіі. Ужо будучы студэнтам філасофскага факультэта Пражскага ўніверсітэта, будучы чэшскі літаратар перажыў спад гэтага пад’ёму пасля перамогі Прусіі ў франка-прускай вайне ў 1871 годзе. Заняпад нацыянальна-вызваленчай хвалі 60-х гг. супаў з першымі крокамі Алаіса Ірасека на літаратурнай ніве.

### Першы літаратурны досвед. Работа ў пражскіх часопісах

Першым вершам і апавяданням маладога Алаіса Ірасека, апублікаваным у часопісе «Светазор» былі ўласцівыя змрочны каларыт, філасофская пазіцыя марнасці высілкаў чалавека ў барацьбе са злом і заганамі, разважанні пра смерць і пакорнасць лёсу (вершы «Цені» (1873), «Дарогай» (1874), няскончаная паэма «Смерць» (1875) і інш.). Аповесць "Філасофская гісторыя" (1875).

Упадніцкія матывы ў творчасці Ірасека знікаюць па хадзе яго супрацоўніцтва з часопісам «Люмір», адроджаным у 1871 годзе выбітным чэшскім пісьменнікам Янам Нерудай, які істотна паўплываў на пачынаючага літаратара сваімі творамі «Малакраінскія аповеды» і «Касмічныя песні». Наступным друкаваным выданнем, у якім працаваў Алаіс Ірасек стаў часопіс «Кветы», які сабраў найбольш прагрэсіўна настроеных пісьменнікаў тагачаснага літаратурнага асяроддзя. У гэтым часопісе ён упершыню апублікаваў свой папулярны раман «Псаглаўцы» (1883).

### Апошні этап творчасці

У 1860—1890 гг. ствараючы свае раманы, хронікі і эпапеі, фармуецца асноўны метад Ірасека па пошуку адказаў на пытанні, якія ставіць перад сабой палітычныя і культурныя з'явы тагачаснай Чэхіі — іхні пошук у гераічнай гісторыі народа.

За дваццаць год, пачынаючы з 1890 года Алаіс Ірасек узнавіў самыя велічныя карціны чэшскай гісторыі — эпохі гусіцтва і адраджэння.

Творчасць
---------

Характэрнай вехай у творчасці Алаіса Ірасека стала выданне кнігі «Горныя апавяданні», якая выйшла з адмысловым эпіграфам-цытатай з Цыцэрона: «Я там, дзе чалавечнасць». Выданнем гэтага твора малады пісьменнік падводзіў вынік пачатковаму перыяду сваёй творчасці і разам з тым сцвярджаў сваю накіраванасць да гуманізму, як прынцыпу, які быў пакладзены ў аснову яго мастацкага светабачання.

У адрозненні ад абстрактнай любві да людзей наогул, гуманізм Ірасека з'яўляецца асабліва тэндэнцыйным у дачыненні да творцаў народнай гісторыі, якія ў імя тагачасных прагрэсіўных ідэй адстойвалі свае правы ў шматлікіх сялянскіх паўстаннях XVII—XVIII стст. і ў рэвалюцыйны 1848 год. Чэшскі пісьменнік казаў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Я пытаўся ажывіць нашае мінулае, зрабіць яго як мага болей блізкім, зразумелым, але рабіў гэта не як летуценнік, які глядзіць толькі ў мінулае і не заўважае цяжкай барацьбы свайго народа ў цяперашні час. Менавіта таму, што я ўсёй душой перажываў гэтую барацьбу, я адчуваў, што неабходна азірнуцца на нашае мінулае, бо хто не ведае мінулага, той не зразумее сучаснага. У ланцугу жыцця звенні сучаснага знітаваныя са звеннямі мінулага. Барацьбіты сышлі, але барацьба засталася. Alois Jirásek Sborník studií a vzpomínek na počest jeho sedmdesátých narozenin, str. 34 | "|

Працягваючы лінію, якая была закладзеная яго папярэднікамі — Немцавай, Галекам, Нерудай, — Алаіс Ірасек удзяліў асаблівую ўвагу сяброўству чэхаў і славакаў, разглядаючы гэтае сяброўства як жыццёва неабходны саюз народаў з агульным гістарычным лёсам. Ідэя славянскай узаемнасці і салідарнасці ў творчасці чэшскага пісьменніка набывае новы кірунак у сувязі з нацыянальна-вызваленчай барацьбой паўднёвых славян. Вялікую ролю ў літаратурным абгрунтаванні гэтае пазіцыі стала трылогія «Братэрства» (1899—1909), у якой апісаны падзеі, звязаныя з апошнім этапам барацьбы гусітаў у Славакіі.

Зноскі
------

1. 1 2  Alois Jirasek // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Alois Jirásek // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Archiv hl. m. Prahy, Matrika zemřelých hlavního magistrátu, sign. MAG Z7, s. 277 — Т. MAG Z7. — С. 277.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105319160'></a>
4. ↑  Josef B. Michl, Laureatus Laureata, ARCA JiMfa, Třebíč, 1995, str. 372—382
5. ↑  *Борис Шуплецов.* Алоис Ирасек (1851 — 1930) // Ирасек, Алоис. Сочинения в восьми томах.. — М.: Художественная литература, 1955. — Т. I. — С. 6. — 90 000 экз.
6. ↑  *Борис Шуплецов.* Алоис Ирасек (1851 — 1930) // Ирасек, Алоис. Сочинения в восьми томах.. — М.: Художественная литература, 1955. — Т. I. — С. 8. — 90 000 экз.
7. ↑  *Борис Шуплецов.* Алоис Ирасек (1851 — 1930) // Ирасек, Алоис. Сочинения в восьми томах.. — М.: Художественная литература, 1955. — Т. I. — С. 10. — 90 000 экз.
8. ↑  *Борис Шуплецов.* Алоис Ирасек (1851 — 1930) // Ирасек, Алоис. Сочинения в восьми томах.. — М.: Художественная литература, 1955. — Т. I. — С. 11. — 90 000 экз.
9. 1 2  *Борис Шуплецов.* Алоис Ирасек (1851 — 1930) // Ирасек, Алоис. Сочинения в восьми томах.. — М.: Художественная литература, 1955. — Т. I. — С. 12. — 90 000 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Алаіс Ірасек


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12607249 · BIBSYS: 90605876 · BNF: 120236247 · CiNii: DA08929506 · CONOR: 10133603 · GND: 118557548 · ISNI: 0000 0001 1052 8480 · LCCN: n81013308 · LNB: 000169448 · NDL: 01235777 · NKC: jk01051816 · NLA: 35668372 · NLP: A16968323 · NSK: 000035173 · NTA: 070590176 · NUKAT: n97030959 · LIBRIS: 191657 · SUDOC: 028391446 · VIAF: 34469656 |

 |