**Міхаіл Іванавіч Туган-Бараноўскі** (укр.: Михайло Іванович Туган-Барановський; 8 (20) студзеня 1865, с. Салонэ, Харкаўская губерня, Расійская імперыя — 21 студзеня 1919, Затышша, Херсонская губерня) — выбітны ўкраінскі эканаміст. Першы эканаміст з Усходняй Еўропы, навуковыя тэорыі якога прызналі замежныя навукоўцы розных школ і напрамкаў. Адзін з лепшых знаўцаў кан’юнктурных эканамічных цыклаў, аўтар шматлікіх прац па пытаннях тэорыі кошту, размеркаванні грамадскага даходу, гісторыі гаспадарчага развіцця і кааператыўных асноў гаспадарчай дзейнасці. Доктар эканомікі. Генеральны сакратар фінансаў Украінскай цэнтральнай рады.

Навуковая спадчына
------------------

Яго канцэпцыі сталі асновай распрацаванай Дж. М. Кейнсам тэорыі прагназавання рынкавай кан’юнктуры, правядзення эфектыўнай эканамічнай палітыкі. Прадстаўнік «легальнага марксізму». Адзін з самых яркіх прадстаўнікоў ліберальнага руху ва Украіне. Удзельнічаў у заснаванні Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. Галоўны праца — «Прамысловыя крызісы ў сучаснай Англіі, іх прычыны і блізкі ўплыў на народнае жыцце» (1894 г.). Кніга тройчы перавыдавалася з рознымі дапаўненнямі і была вельмі станоўча ўспрынятая навуковымі коламі ва ўсёй Еўропе. Навуковая спадчына Туган-Бараноўскага складае каля 140 работ, якія ахопліваюць амаль усе раздзелы эканамічнай навукі. Найбольшае значэнне мае яго тэорыя перыядычных крызісаў, вывучэнню якіх ён прысвяціў шэраг работ, якія з’явіліся і ў перакладах на нямецкай і французскай мовах і прынеслі яму сусветную славу. На аснове яго канцэпцыі кан’юнктурных цыклаў ў Францыі дзейнічаў Пастаянны камітэт для прадбачання прамысловых крызісаў. Менш папулярна яго дуалістычная тэорыя кошту, якая грунтуецца на крытыцы працоўных тэорый Давіда Рыкарда і Карла Маркса і тэорыі гранічнай карыснасці аўстрыйскай эканамічнай школы. Туган-Бараноўскі шмат увагі прысвяціў кааперацыі, дзякуючы даследаванню якой ён увайшоў у шэраг выдатных тэарэтыкаў кааператыўнага руху.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся на Харкаўшчыне, у вёсцы Салонэ ў шляхецкай сям’і. Род бацькі паходзіў з татараў ВКЛ (поўнае прозвішча — Туган-Мірза-Бараноўскі), маці — шляхцянка з Палтаўшчыны.

Адукацыю пачаў у Другой Маскоўскай гімназіі, працягнуў У Першай Кіеўскай і скончыў у Другой Харкаўскай. У 1884 г. паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Харкаўскага ўніверсітэта. Скончыў у 1888 г. экстэрнам натуральна-матэматычны факультэт, атрымаў ступень кандыдата навук; а ў 1890 г. — і юрыдычна-эканамічны факультэт Харкаўскага ўніверсітэта, дапаўняў адукацыю ў Вялікабрытаніі (1892 г.).

У 1890 г. у журнале «Юрыдычны Веснік» апублікаваў першую навуковую працу «Вучэнне аб гранічнай карыснасці гаспадарчых дабротаў як прычына іх каштоўнасці», у якой выступіў з крытыкай тэорый працоўнага кошту і гранічнай карыснасці. Вывучаючы эканамічныя тэорыі, апублікаваў біяграфічныя нарысы: «Прудон, яго жыццё і дзейнасць» (1891 г.) і «Д. С. Міль, яго жыццё і навукова-літаратурная дзейнасць» (1892 г.).

З 1893 г. працаваў у Дэпартаменце гандлю і мануфактур Міністэрства фінансаў. У 1894 г. апублікаваў знакамітую працу «Прамысловыя крызісы ў сучаснай Англіі, іх прычыны і ўплыў на народнае жыццё», за якую атрымаў у Маскоўскім універсітэце ступень магістра палітычнай эканоміі.

У 1895 г. уступіў у Вольнае Эканамічнае Таварыства (старшыня яго з 1896 г.) і браў актыўны ўдзел у эканамічных дыскусіях народнікаў і марксістаў. Разам з П. Струвэ стаў найбольш выдатным прыхільнікам т.зв. легальнага марксізму і ў 1890-х гг. надрукаваў шэраг артыкулаў, нярэдка палемічнага характару. З 1895 г. — прыват-дацэнт палітычнай эканоміі ў Пецярбургскім універсітэце, у 1899 г. звольнены за «вальнадумства». У 1898 г. з’явілася яго праца «Руская фабрыка ў мінулым і сучаснасці», у якой пададзеная сінтэза капіталістычнага развіцця Расіі і крытыка поглядаў народнікаў і славянафілаў на ролю сацыяльна-эканамічных інстытутаў, у прыватнасці дробнай прамысловай вытворчасці. За гэтую працу атрымаў дактарат Маскоўскага ўніверсітэта.

У 1901—1905 гг. знаходзіўся ў Палтаўскай губерні і прымаў некаторы ўдзел ва ўкраінскім грамадскім жыцці, у прыватнасці ў Палтаўскім земстве. З 1905 г. — другі раз прыват-дацэнт Пецярбургскага уўніверсітэта, адначасова — прафесар эканамічнага факультэта Пецярбургскага палітэха і камерцыйнага інстытутаў; таксама прыватнага ўніверсітэта Шаняўскага ў Маскве (кафедра кааперацыі). З 1901 г. цалкам адмовіўся ад папярэдніх поглядаў і спыніў супрацоўніцтва з прадстаўнікамі папулярнага тады ў Расіі «легальнага марксізму». У гэты другі перыяд дзейнасці ён схіляўся да поглядаў неакантыянцаў і апублікаваў шмат тэарэтычных і гістарычных прац, у якіх складаныя з’явы грамадска-эканамічнага жыцця звязваў з ідэаламі сацыяльнай справядлівасці, што выразна адбілася ў яго працах кааператывізму.

У 1905 г. звярнуўся да Палтаўскага губернскага земскага сходу з прапановай аб усталёўцы першага ва Украіне помніка Тарасу Шаўчэнку ў Палтаве і пачаў збор сродкаў для гэтай мэты, якую ў будучыні было рэалізавана. Быў аўтарам дэкларацыі УНР «Эканамічная палітыка» (1917 г.).

Улетку 1917 вярнуўся ва Украіну і як член УПСФ (да гэтага быў кадэтам) прымаў актыўны ўдзел ва ўкраінскім грамадскім і дзяржаўным жыцці; нядоўгі час (жнівень-лістапад 1917 г.) быў генеральным сакратаром фінансаў УНР, але больш за ўсё ўвагі прысвяціў кааператыўнай справе. Адстойваў стварэнне ўласнай ўкраінскай валюты, рэдагаваў часопіс «Украінская кааперацыя» і ўзначальваў Украінскае таварыства эканамістаў, удзельнічаў у стварэнні НАН Украіны і ў стварэнні ўкраінскага дзяржаўнага ўніверсітэта ў Кіеве. Узначальвае створаны па яго ініцыятыве 5 снежня 1918 г. Інстытут па вывучэнні эканамічнай кан’юнктуры і народнай гаспадаркі; інстытут прапрацаваў да 1922 г. Становіцца заснавальнікам дэмаграфічнага інстытута. 28 (15) лістапада 1918 г. загадам гетмана Паўла Скарападскага Туган-Бараноўскі зацверджаны на пасадзе старшыні аддзела сацыяльных навук. Сапраўдны член ВУАН (1918 г.), старшыня сацыяльна-эканамічнага аддзялення (1919 г.).

Памёр раптоўна ў цягніку па дарозе ў Парыж на станцыі Зацішша паблізу Адэсы ад сардэчнага прыступу. Пахаваны ў Адэсе.

Ушанаванне памяці
-----------------

* Яго імем названы Данецкі нацыянальны ўніверсітэт эканомікі і гандлю. У гэтага універсітэта адкрыты помнік яму.
* Акадэмія эканамічных навук Украіны заснавала медаль імя М. І. Туган-Бараноўскага.
* Іменем Туган-Бараноўскага названыя вуліцы ў Львове, Палтаве і Першамайску.

Зноскі
------

1. ↑  *И. Г.* Туган-Барановская, Лидия Карловна // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1902. — Т. XXXIV. — С. 30.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892975'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4149630'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24496831'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90781211 · BNE: XX1112154 · BNF: 130151039 · CiNii: DA00975714 · CONOR: 106220643 · GND: 119333902 · ISNI: 0000 0001 1507 0237 · LCCN: n81003577 · LNB: 000210182 · NDL: 00459209 · NKC: jn19990210626, js2009525065 · NLA: 36297916 · NUKAT: n97088643 · LIBRIS: 97889 · SUDOC: 106032534 · VIAF: 29666145 |

 |