**Ха́лха-манго́лы** (манг.: Халх) — найбуйнейшая група усходніх манголаў, асноўная этнічная супольнасць Манголіі (82,40% ад усяго насельніцтва). Агульная колькасць у Манголіі (2010 г.) — 2 168 141 чал. У 2009 г. у Беларусі жыло 29 чал. якія адносілі сябе да халха-манголаў. З іх 11 чал. лічыла роднай мовай мангольскую, 2 чал. — беларускую.

Паходжанне
----------

Назва *Халх* пачала ўжывацца да тэрыторыі вакол хрыбта Хэнтэй з другой паловы XVI ст. і значыла "шчыт". Яна магла азначаць мяжу Мангольскай імперыі або папросту горны рэгіён. У той час землі Халх мелі насельніцтва рознага этнічнага паходжання, у тым ліку групы тангутаў, тунгусаў і цюркаў, аднак большасць складалі непасрэдна манголы. Іх родава-племянная сістэма была разбурана яшчэ ў XIII ст. у выніку рэформ Чынгісхана і Угэдэя. На чале пэўных качавых аб'яднанняў стаялі феадалы, стаўленікі мангольскіх ханаў.

Канчатковае вылучэнне халха-манголаў адбылося ў XVII ст. калі заходнія манголы-айраты стварылі Джунгарскае ханства. Барацьба паміж халха-манголамі і джунгарамі садзейнічала іх адасабленню. У 1691 г. халха-мангольскі курултай прызнаў сваю падначаленасць імперыі Цын, хаця на месцах працягвалі кіраваць буйныя феадалы - ханы, а тэакратычная ўлада належала будысцкаму кіраўніку - багдыхану.

У 1911 г. у выніку рэвалюцыі ў Кітаі імперыя Цын скончыла сваё існаванне. Пры падтрымцы РСФСР у 1921 г. была створана незалежная Манголія.

Субэтнічныя групы
-----------------

У складзе халха-манголаў вылучаюцца групы халха-эльджыгенаў або элжгін, а таксама дарыганга.

Халха-эльджыгены жывуць у Заходняй Манголіі, недалка ад возера Убсу-Нур. Яны істотна не адрозніваюцца ад іншых халха-манголаў па сваёй мове і культуры, але суседзі далі ім асобнае найменне ў гонар іх легендарнага кіраўніка Эльджыген-хана, які быццам бы меў асліныя вушы.

Дарыганга насяляюць плато Дарыганга на паўднёвым усходзе Манголіі. У канцы XVII ст. іх продкі былі пераселены маньчжурскімі імператарамі з Унутранай Манголіі, каб пасвіць табуны імператарскіх коняў. Да новых насельнікаў таксама далучаліся палонныя джунгары і выхадцы з Цэнтральнай Манголіі. Дарыганга ўваходзілі ў маньчжурскую сістэму сцягавых аб'яднанняў *гуса*, адмененую толькі ў 1921 г. пасля далучэння іх зямель да Манголіі.

Дарыганга размаўляюць на тым жа дыялекце мангольскай мовы, што і астатнія халха-манголы, але маюць свае асаблівасці ў вопратцы, звычаях і традыцыях.

Мова
----

Халха-манголы размаўляюць на асобным дыялекце мангольскай мовы, які з'яўляецца ў Манголіі літаратурным. Пісьмовасць на аснове кірыліцы.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў спавядае будызм кірунку ваджраяна. Шырока распаўсюджаны шаманісцкія звычаі, шанаванне гор і камянёў, вера ў сакральныя знакі *овоо*.

Зноскі
------

1. ↑  toollogo2010.mn
2. ↑  belstat.gov.by
3. ↑  В.А. Кисель, Железный век. Древние тюрки

Спасылкі
--------

* A BRIEF MONGOLIAN HISTORY Архівавана 27 снежня 2012.
* The last Bogd Khan and the lost aristocrats of Mongolia  Архівавана 1 красавіка 2014.
* Этнический состав народов Монголии Архівавана 12 мая 2016.

| ⛭Гістарычныя мангольскія плямёны і народы |
| --- |
| 

| Гістарычныя мангольскія плямёны і народы |
| --- |
| Протаманголы | 
* \* *група хуну, дунху:* Юэбань
* Жуань-жуані
* Кідані
	+ каракітаі
* Татабы
* Сяньбі
	+ мужун, табасцы
* Туфа
* Туюйхунь
* Цыфу
* Ухуань
* Хі
* Шывэй

 |
| Гістарычныя XIII стагоддзе | 
* *група нірун-манголаў:* Барласы
* Барджыгіны
* Тайджыуты
* Чоносы

* *група дарлекін-манголаў:* Хангіраты
* Алхонуты
* Уранхайцы

* *Іншія:* Баргуты (у тым ліку ўласна баргуты і хоры-туматы)
* Джалаіры
* Керэіты
* Мангуты
* Меркіты
* Найманы
* Ангуты
* Татары
* Хатагіны
* Айраты

 |

 |
| 

| Мангольскія народы |
| --- |
| Калмыкі (айраты, заходнія манголы) | 
* Алтайскія уранхайцы
* Баяты
* Бузавы (Данскія калмыкі)
* Дербеты1
* Захчіны
* Мянгаты
* Олёты1
* Сарт-калмыкі
* Торгуты1
* Хойты
* Хошуты1
* Чоросы
* Хотоны

 |
| Бураты (баргуты, найбольш паўночныя манголы) | 
* Новыя баргуты1
* Старыя баргуты
	+ чыпчыны1
* Хоры-бураты
	+ у тым ліку агінскія бураты1
* Булагаты
* Эхірыты
	+ у тым ліку баргузінскія бураты
* Хангадоры
* Селенгінскія бураты
	+ у тым ліку сонголы, сартулы, табангуты і інш.
* Ніжнеудзінскія бураты

 |
| Паўночныя монголы | 
* Халхасцы
* Дархаты
* Дарыганга
* Хатагойты
* Элжыгіны

 |
| Паўднёвыя манголы | 
* Чахары1
* Тумэты1
* Джаруты1
* Суніты1
* Анюты1
* Ардосцы1
* Хэшфктэны1
* Хучыты1
* Узумчыны1
* Харчыны1
* Харчыны1

 |
| іншыя манголамоўныя народы | 
* Баоань
* Жоўтыя уйгуры
* Дауры
* Дунсян
* Согво-Арыгі
* Сычуаньскія манголы
* Маголы
* Мангоры / ту
* Цаатаны

 |

 |
| 

| Этнасы мангольскага паходжання, якія размаўляюць на іншых мовах |
| --- |
| 
* Кацо / Юньнаньскія манголы1
* *іранамоўныя:* Хазарэйцы
* Теймуры
* Аймак-хазарэйцы

 |

 |
| 1 этнагрупы, якія часткова або поўнасцю пражываюць у КНР і аб'ядноўваемыя там пад назвай «Манголы».
Гл. Насельніцтва Манголіі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85072149 |