**Асве́йскае возера**, **Асвея** — возера на поўначы Беларусі, другое паводле плошчы сярод беларускіх азёр. Знаходзіцца ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Дрыса.

Назва
-----

Назва Асвея балцка-літоўскага паходжання. Звязаная са старалітоўскім *ašva*, прускім *\*asva* «кабыла», далей да індаеўрапейскага кораня \**ek'ṷo-s* «конь».

Прамы гідранімічны адпаведнік — назва літоўскага возера *Asvejà* на Аўкштайцкім Паазер’і, далей латышская *Asva*, літоўскія *Ašva, Ašvija, Ašvinė*, пруск. *Asswene* (усё рэкі). Той жа «конскі» гідранімічны корань *Asv-* у назве дняпроўскай рэчкі Асвіцы (< *\*Asva*).

У назвах Асвея, *Asvejà* бачаць след балцкіх гаворак тыпу селійскіх, бо літоўскі моўны варыянт гэта *Ašv-*. Такога самага афармлення (з пераходам *-š- > s*, *-ž- > -z-*) і назвы падзвінскіх азёраў Вісяты, Золва, ракі Вазуза па той бок дзвінска-волжскага водападзелу.

У назве Асвея «конскі» корань *Asv-* пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам *-ej-*, як у балцкіх рачных назвах тыпу \**Vedēja*, \**Merēja*, \**Rupēja*, *Roveja*. Блізкія яму пашыральнікі *-ij-*, *-uj-* у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя. Пашыральнік *-ej-* выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні (*tekėti* «цячы» — *tekėja* «цячэнне»).

Недалёка ад возера Асвея — возера Кабыльніца, назва якога ўяўляе сабой пазнейшы пераклад-кальку.

На тэрыторыі цяперашняй Беларусі корань *Asv-* быў не адзіным «конскім» назоўным коранем. Каля надвілейскай вёскі Кумельшчына ў Вілію ўцякае рака Кабылянка, адпачатная назва якой мусіла быць тыпу літоўскага *Kumel-upis* (літ. *kumelė* «кабыла»). Таксама ад літ. *žirgas* «конь» задзвінскі тапонім Жыргаліна.

Гідраграфія
-----------

Плошча возера 52,8 км², глыбіня да 7,5 м, даўжыня 11,4 км, шырыня да 7,8 км.

План Асвейскага возера. 1927
Катлавіна падпруднага тыпу, авальнай формы, выцягнутая з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Мелкаводнае, водмелі чаргуюцца з паніжэннямі, сярэдняя глыбіня не перавышае 2 метраў. У заходняй частцы возера знаходзіцца востраў Манастыршчына плошчай каля 5 км² — самы вялікі востраў на Беларусі.

Даўжыня берагавой лініі 33,4 км. Берагі возера нізкія, тарфяністыя або пясчаныя. Вадазбор — градава-хвалістыя ўзвышшы ледавіковага паходжання з чаргаваннем раўнінных паніжэнняў.

Упадае рака Выдранка і больш за 40 ручаёў. Сцёк адбываецца праз канал Дзегцяроўка.

Для возера характэрна ўстойлівая летняя і зімовая межань і павышаны ўзровень вады ўвосень.

Каля 80% плошы дна возера ўкрыта гліністымі іламі, крэменязёмістымі і тонкадэтрытавымі сапрапелямі. Уздоўж паўночна-ўсодніх берагоў дно выслана заіленым пяском. Сапрапель высцілае 65% плошчы азёрнай чашы, сярэдняя магутнасць адкладаў 3 м, найбольшая 7,5 м.

Экалогія
--------

Вада мяккая, слабамінералізаваная, гідракарбанатная. Кіслародная насычанасць добрая ўвесь год. Празрыстасць вады дасягае 2,3 м.

Возера адносіцца да эўтрофнага тыпу. Прыток вады ў вадаём адбываецца, галоўным чынам, за кошт ападкаў. Апошнія 20 гадоў возера інтэнсіўна зарастае надводнай расліннасцю і паступова страчвае сваё значэнне ў якасці рыбапрамысловага вадаёма і месца гнездавання вадаплаўных птушак. Найбольш верагодная прычына такіх змяненняў — зніжэнне ўзроўню вады. Для пад’ёму і стабілізацыі ўзроўню вады ў возеры, у 1951 годзе на канале Дзегцяроўка было ўзведзена гідратэхнічнае збудаванне са шлюзам-рэгулятарам, загараджальнай дамбай і водападводзячым каналам. Аднак цяпер дамба знаходзіцца ў нездавальняючым тэхнічным стане. Другой меркаванай прычынай зніжэння ўзроўню вады могуць быць вынікі торфараспрацовак, якія праводзіліся недалёка ад возера.

Возера Асвейскае — буйнейшае ў рэгіёне Паазер’я месца размнажэння і паслягнездавой канцэнтрацыі некаторых паляўнічых відаў вадаплаўных птушак: качкі-крыжанкі (*Anas platyrhynchos*), нырка-сівака (*Aythya ferina*) і лыскі (*Fulica atra*). Акрамя таго, возера і навакольныя тэрыторыі з’яўляюцца месцам пастаяннай канцэнтрацыі водна-балотных відаў птушак у перыяд міграцый вясной і восенню.

Водзяцца лешч, шчупак, язь, карась, мянтуз, сазан; ёсць вугор. У трысняговых зарасніках сустракаюцца андатра і бабёр.

Над возерам
Возера выкарыстоўваецца ў рыбнай гаспадарцы, у рэкрэацыйных мэтах. З’яўляецца ядром Асвейскага ландшафтнага заказніка. На беразе Асвейскага возера знаходзіцца паляўніча-рыбалоўная база Верхнядзвінскай ЛПГ.

На беразе возера размясціўся гарадскі пасёлак Асвея, пасёлак Чапаеўскі і вёскі Вялікае Сяло, Асвеіца, Канчаны і іншыя.

Заўвагі
-------

1. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 301—302.
2. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 49.
3. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 200.
4. ↑  *В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев*. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.
5. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 280.
6. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 84.
7. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 140

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Скарбы прыроды Беларусі — Treasures of Belarusian Nature: Тэрыторыі, якія маюць міжнар. значэнне для захавання біял разнастайнасці /аўт. тэксту і фота А. В. Казулін [і інш]. — 2-ое выд. перапрац. дап. — Мн.: Беларусь, 2005. — 215 с. — Паводле эл. рэсурса ptushki.org

* Край Асвейскіх азёр = Край Освейских озер / А. Ф. Бубала, В. І. Рудой; фота А. Ф. Бубала, А. У. Маладзечкін, В. Л. Салаўёў. — Наваполацк, 2007. — 44 с.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 11, 44, 64. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Новы |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n94108678 · VIAF: 123310986 |