**Вал Адрыяна** («Сцяна Адрыяна»; англ.: Hadrian's Wall, лац.: Vallum Hadriani) — абарончае ўмацаванне даўжынёй 120 км, пабудаванае рымлянамі пры імператары Адрыяне ў 122—126 гады для прадухілення набегаў піктаў і брыгантаў з поўначы. 

Перасякае паўночную Англію ад Ірландскага (заліў Солуэй-Ферт) да Паўночнага (крэпасць Сігідунум (Segedunum) у ракі Тайн) мораў ля мяжы з Шатландыяй. Найбольш выдатны помнік антычнасці ў Вялікабрытаніі.

Гісторыя
--------

Гэта збудаванне, якое запатрабавала вялікага інжынернага мастацтва і працы, было пабудавана за 5 гадоў, прычым амаль усе працы выканалі салдаты трох рымскіх легіёнаў, якія ўвесь час знаходзіліся ў Брытаніі. Знойдзена шмат умайстраваных у сцяну надпісаў, з якіх зразумела, што будаўніцтва вялося па невялікіх участках, размеркаваных паміж вайсковымі часцямі. Падлічана, што пры будаўніцтве аднаго толькі рова патрэбна было перамясціць каля 2 млн м³ землі і каменя.

У будаўніцтве вала бралі ўдзел: Legio VI Victrix Hispanesis Pia Fidelis, яшчэ не Constans і пакуль не Britannica (легіянеры пабудавалі частку збудавання ад Ньюкасла да Карлайла і мост праз раку Тайн недалёка ад Ньюкасла; легіён прыбыў у Брытанію ў 122 годзе разам з Адрыянам і заняў базу знішчанага да таго моманту Дзявятага Іспанскага ў Эбараку), Legio XX Valeria Victrix (122—125 гг) і Legio II Augusta, тады яшчэ не Antoninina (122г).

Пасля таго як быў пабудаваны вал Антаніна, за Адрыянавым валам ніхто не сачыў, і ён паступова руйнаваўся. Але ў 208 годзе імператар Север загадаў пакінуць Антанінаў вал і ўмацаваць вал Адрыяна, усталяваўшы па ім мяжу рымскіх уладанняў. Пікты некалькі разоў прабівалі ў вале праходы, і рымляне ўрэшце ў 385 годзе пакінулі яго руйнавацца.

У наш час нядрэнна захаваныя разваліны фартоў яшчэ можна бачыць у Нартумберлендзе каля Хаўстэдса, Грэйт-Чэстэрса і Віндаланды.

Апісанне
--------

Вал быў пабудаваны з каменя і торфу ў самым вузкім месцы вострава (ад сучаснага Карлайла да Ньюкасла). Даўжыня — 117 кіламетраў, шырыня — 3 метра, вышыня — 5-6 метраў. На ўсходзе гэта была каменная сцяна, на захадзе — дзярновы вал. Па ўсёй даўжыні вала праз пэўныя прамежкі стаялі наглядальныя вежы, а за імі размяшчалася 16 фартоў, з абодвух бакоў ішлі равы. Усходні ўчастак вала быў каменным (абліцаваная часанымі каменнымі блокамі сцяна з бутавага каменя таўшчынёй 2,4 м і вышынёй 6 м), заходні — земляным (вал таўшчынёй 6 м у заснавання і вышынёй каля 3,5 м). З паўночнага боку вала (там, дзе не было натуральных адхонаў) на адлегласці 6 метраў ад яго быў выкапаны роў глыбінёй каля 8 метраў. Перш за ўсё праз няроўныя інтэрвалы ў стратэгічна важных пунктах былі выбудаваны 16 буйных фартоў. Тут у вале былі зроблены праходы, і тут жа размяшчалася большая частка гарнізона. Паміж імі праз кожныя 1300 метраў былі збудаваны вежы меншага памеру, а праз прамежкі каля 500 метраў — вышкі з лесвіцамі, якія служылі ўкрыццём ад непагадзі і для сігналізацыі. З паўднёвага боку ўздоўж вала праходзіла ваенная дарога. Вал прызначаўся выключна для вартавой службы.

Найбольш вядомым з умацаванняў, якія размяшчаліся ўздоўж сцяны, з'яўляецца каструм Веркавіцыум (Vercovicium), цяпер вядомы як Рымская крэпасць Хаўсестэдс (Housesteads).

У літаратуры
------------

Рэдзьярд Кіплінг прысвяціў Адрыянаву валу тры апавяданні з цыклу «Пак з узгоркаў» — «Цэнтурыён Трынаццатага», «На вялікай сцяне» і «Крылатыя шлемы». Скразны сюжэт распавядае пра цэнтурыёна Парнезія, які служыў на Адрыянавым вале пад кіраўніцтвам генерала Максіма. Апавяданні аформлены вершамі, такімі як «Песня піктаў» і «Песня рымскага цэнтурыёна», дзе ўскосна згадваецца і Антанінаў вал («Паўночная сцяна»).

Вал Адрыяна стаў правобразам Сцяны ў цыкле фэнтэзі-раманаў «Песня Лёду і Агню» амерыканскага пісьменніка Джорджа Марціна.

Гл. таксама
-----------

* Вал Антаніна
* Лімес

Зноскі
------

1. ↑  Legio VI Victrix Архівавана 28 ліпеня 2015.
2. ↑  Woolliscroft, D. 1989, «Signalling and the design of Hadrian’s Wall», Archaeologia Aeliana 5th Series, Vol. XVII, pp5-20
3. ↑  The SF Site: A Conversation With George R.R. Martin

Літаратура
----------

* Киплинг Р. На великой стене (У Адрианова вала). — Исторический рассказ. — Лондон, 1906.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вал Адрыяна

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі |
| --- |
| Англія | 
* Айран-Брыдж
* Бат
* Бленхеймскі палац
* Вэстмінстэрскі палац, Вэстмінстэрскае абацтва і царква Святой Маргарыты
* Горнапрамысловы ландшафт Корнуала і Заходняга Дэвана
* Дарэмскі замак і Дарэмскі сабор
* Кентэрберыйскі сабор, абацтва Святога Аўгусціна і царква Святога Марціна
* ✰ Каралеўскі батанічны сад у К’ю
* Парк Стадлі і разваліны Фаўнцінскага абацтва
* Ліверпульскі порт
* Лонданскі Таўэр
* Вал Адрыяна
* Прыморскі Грынвіч
* Солтэйр
* Стоўнхендж і Эўбюры
* Комплекс фабрык у даліне ракі Дэруэнт
* Юрскае ўзбярэжжа

 |  |
| Паўночная Ірландыя | Дарога гігантаў |
| Уэльс | 
* Акведук Понткісілтэ
* Горнапрамысловы ландшафт Блэнавана
* Замкі Эдуарда I ва Уэльсе

 |
| Шатландыя | 
* Нью-Ланарк
* Помнікі неаліту на Аркнейскіх астравах
* Вал Антаніна
* Сент-Кілда
* Стары і Новы горад у Эдынбургу

 |
| Брытанскіязаморскіятэрыторыі | 
* Сент-Джордж
* Астравы Гоф і Інасесібл
* Трыстан-да-Кунья
* Хендэрсан

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4094404-9 · LNB: 000290224 · NKC: ph305461 · VIAF: 316432049 |