recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Іфэ** (англ.: Ife, ёруба: Ilé-Ifẹ̀) — горад на поўдні Нігерыі. Насельніцтва (2023 г.) — 133 000 чалавек.

Геаграфія
---------

Іфэ месціцца ў зоне трапічных саван на пагорыстай мясцовасці. Найбольшая вышыня — 426 м. Характэрна чарагаванне 2 асноўных сезонаў. Сухі цягнецца з лістапада да сакавіка. Вільготны — з красавіка да кастрычніка. У сакавіку дзённая тэмпература часцяком перавышае +40°C.

Гісторыя
--------

Згодна міфалогіі ёруба, Іфэ — адно з найстаражытнейшых месцаў, заснаванае богам-манархам Адудувам. Першыя паселішчы на месцы Іфэ ўзніклі ў 1 тысячагоддзі да н. э. але некалькі разоў пакідаліся насельнікамі. Лічыцца, што сучасны горад бярэ пачатак ад паселішча, заснаванага ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. Яно з'яўлялася важным металургічным цэнтрам, дзе здабывалася і апрацоўвалася жалеза. У перыяд высокага сярэднявечча вакол яго былі ўзведзены муры. 

Росквіт Іфэ адбыўся ў XIII — XV стст. калі ён стаў палітычным цэнтрам буйной дзяржавы на чале манархаў *аоні*, што лічылі сябе нашчадкамі Адудавы. Іфэ ўзгадваўся арабскімі і еўрапейскімі географамі як важны гандлёвы цэнтр. Ён меў два ланцугі муроў, брукаваныя вуліцы, фундамент будынкаў вырабляўся з абпаленай цэглы. Культура гэтага перыяду знакаміта вырабам дэталізаваных тэракотавых скульптур. Заняпад адбыўся каля 1420 г. магчыма з-за эпідэміі.

У пазнейшыя перыяды функцыянаваў як горад-дзяржава, залежны ад болей магутных суседніх дзяржаў. З 1960 г. у складзе незалежнай Нігерыі. Захавалася фармальнае кіраванне манархаў *аоні*.

Эканоміка
---------

Асноўныя галіны эканомікі — гандаль і сфера абслугоўвання. Іфэ — важны культурны цэнтр, дзе працуюць некалькі музеяў і ўніверсітэтаў.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Гісторыя
**Вадохрышча**, або **Богаяўленне** — абраз сярэдзіны XVIII ст. які паходзіць з Пакроўскай царквы ў в. Андронава Брэсцкай вобласці. У 1974 годзе паступіў у Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, дзе захоўваецца дагэтуль.

Апісанне
--------

Абраз прысвечаны аднаму з двунадзясятых святаў — Хрышчэнню Гасподняму, якое апісана ў Евангеллі. На ім Ісус у белай набедранай павязцы  (руск.) (бел. са скрыжаванымі на грудзях рукамі. Адлюстраванне Хрыста са скрыжаванымі на грудзях рукамі характэрнае для сюжэта «Вадохрышча» ў беларускім іканапісе і кірылаўскай кніжнай графіцы. На беразе ракі Іардан на акруглым каменным узвышэнні — Іаан Прадцеча ў вогненна-чырвоным адзенні, які схіліўся над Ісусам Хрыстом, распрасцёршы руку над Яго галавой у благаслаўляльным жэсце. З нябёсаў Бог Айцец благаслаўляе, спасылаючы Святога Духа ў выглядзе голуба. У лаканічнай кампазіцыі няма анёлаў, якія традыцыйна прысутнічаюць у гэтым сюжэце, хоць у евангельскіх тэкстах яны не ўзгадваюцца. Бруяцца сіня-зялёныя воды Іардана. Берагі ракі пакрыты квітнеючымі кустамі і травамі. Фон упрыгожвае разны па ляўкасе арнамент у выглядзе спіральных атожылкаў з бутонамі лілей.

Зноскі
------

1. ↑  Вадохрышча называецца таксама Богаяўленнем, бо пры гэтай падзеі свету былі яўлены ўсе тры Асобы Святой Тройцы: Бог Сын хрысціўся ў Іардане, Бог Айцец сведчыў пра яго голасам з нябёсаў: «Ты сын мой любы, да Якога ласка і прыхільнасць Мая» (Мк. 1:11), і Бог Дух Святы сыйшоў з нябёсаў на Хрыста ў выглядзе голуба.
2. 1 2  Выстава аднаго твора з фондаў Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Напружанне.

**Механічнае напружанне** - гэта мера ўнутраных сіл, якія ўзнікаюць у целе, якое дэфармуецца пад уплывам розных фактараў. Механічнае напружанне ў кропцы цела вызначаецца як адносіна ўнутранай сілы да адзінкі плошчы ў дадзенай кропцы разгляданага сячэння.

Напружання з'яўляюцца вынікам ўзаемадзеяння часціц цела пры яго нагружаная. Знешнія сілы імкнуцца змяніць ўзаемнае размяшчэнне часціц, а напружання, якія ўзнікаюць пры гэтым, перашкаджаюць зрушэнню часціц, абмяжоўваючы яго ў большасці выпадкаў некаторай малой велічынёй.

{\displaystyle Q={\frac {F}{S}}}
*Q* — механічнае напружанне.
*F* — сіла, якая ўзнікла у целе пры дэфармацыі.
*S* — плошча.
Адрозніваюць дзве складнікі вектара механічнага напружання:

* Нармальнае механічнае напружанне - прыкладзена на адзінкавую пляцоўку сячэння, па нармалі да сячэння (пазначаецца {\displaystyle \sigma }).
* Кулявое механічнае напружанне - прыкладзена на адзінкавую пляцоўку сячэння, у плоскасці сячэння па датычнай (пазначаецца {\displaystyle \tau }).

Сукупнасць напружанняў, якія дзейнічаюць па розных пляцоўках, праведзеным праз дадзеную кропку, называецца напружаным станам у кропцы.

У сістэме СІ механічнае напружанне вымяраецца ў Паскалях.

Тэнзар механічнага напружання
-----------------------------

Асноўны артыкул: **Тэнзар напружанняў**
Поўны тэнзар механічнага напружання элементарнага аб'ёму цела. Літарай σ пазначаныя нармальныя механічныя напружання, а датычныя літарай τ.
Больш строга механічнае напружанне - тэнзарная велічыня. Кампаненты тэнзара напружанняў {\displaystyle \sigma \_{ij}} роўныя адносінах кампаненты сілы {\displaystyle \Delta F\_{i}}, дзеючай на элементарную пляцоўку {\displaystyle \Delta S} да яе плошчы:

{\displaystyle \sigma \_{ij}={\frac {\Delta F\_{i}}{\Delta S\_{j}}}}
Тут пад {\displaystyle \Delta S\_{j}} маюцца на ўвазе кампаненты вектара, утворанага з нармалі да элементарнай пляцоўцы {\displaystyle {\vec {n}}} і яе плошчы {\displaystyle \Delta S}:

{\displaystyle \Delta {\vec {S}}={\vec {n}}\Delta S}
Такім чынам сіла, якая дзейнічае на нейкі аб'ём V, роўная інтэгралу тэнзара напружання на мяжы гэтага аб'ёму па паверхні гэтага аб'ёму, {\displaystyle S}, калі няма аб'ёмных сіл:

{\displaystyle F\_{i}=\oint \_{S}\sigma \_{ij}dS\_{j}}

Гл. таксама
-----------

* Тэнзар
* Закон Гука
Ананім. Ілюстрацыя да выдання «Утопіі» 1518 г.
Грамада Нью-Гармонія, штат Індыяна, ЗША - гэта ўтапічны горад, прапанаваны брытанскім прамыслоўцам Робертам Оўэнам у 1838 г.
**Утопія** (стар.-грэч.: τοπος — «месца», ου-τοπος — «не месца», «месца, якога няма») — жанр мастацкай літаратуры, блізкі да навуковай фантастыкі. Апісвае мадэль ідэальнага, з пункту гледжання аўтара, грамадства. У адрозненне ад антыўтопіі характарызуецца верай аўтара ў бездакорнасць мадэлі.

Маст. Ганс Гальбейн Малодшы. Томас Мор 
Платон
Назва жанру паходзіць ад аднайменнага твора Томаса Мора — «Залатая кніжачка, гэтак жа карысная, калі і пацешная аб найлепшым уладкаванні дзяржавы і аб новым востраве Утопія», у якім «Утопія» толькі назва вострава. Упершыню ж у значэнні «мадэль ідэальнага грамадства» гэтае слова сустракаецца ў кнізе падарожжаў англійскага святара Сэмюэла Перчэса «Паломніцтва» (Pilgrimage, 1613). Там жа ўпершыню ўжываецца і прыметнік «утапічны» (utopian).

Нягледзячы на пазнейшае ўмацаванне гэтага тэрміна, першай утопіяй ў гісторыі заходняй літаратуры лічыцца мадэль ідэальнага грамадства ў дыялогу Платона «Дзяржава». Акрамя таго, утапічныя матывы прысутнічаюць у міфалогіях практычна ўсіх народаў.

Гл. таксама
-----------

* Антыўтопія
* Практопія
* Экатопія
* Адміранне грошай

Літаратура
----------

* Patricia Vieira & Michael Marder, editors. (2011) *Existential Utopia: New Perspectives on Utopian Thought* (London & New York: Continuum) ISBN 1-4411-6921-0
* Kumar, Krishnan. (1991) *Utopianism* (Milton Keynes: Open University Press) ISBN 0-335-15361-5
* Manuel, Frank & Manuel, Fritzie. (1979) *Utopian Thought in the Western World* (Oxford: Blackwell) ISBN 0-674-93185-8
* Hine, Robert V. (1983) *California's Utopian Colonies* (University of California Press) ISBN 0-520-04885-7
* Kumar, Krishnan. (1987) *Utopia and Anti-utopia in Modern Times* (Oxford: Blackwell) ISBN 0-631-16714-5
* Shadurski, Maxim. (2007) *Literary Utopias from More to Huxley: The Issues of Genre Poetics and Semiosphere. Finding an Island* (Moscow: URSS) ISBN 978-5-382-00362-7

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Утопія на Вікісховішчы |

* Utopia and Utopianism
* Utopie
* Welcome to Utopia Архівавана 21 чэрвеня 2012.
* Society for Utopian Studies Архівавана 22 мая 2012.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Нараджэнне (значэнні).

**Нараджэнне** — акт пачатку жыцця. У прыродзе нараджэннем лічыцца фізіялагічны працэс з'яўлення жывой істоты з улоння маці (у сысуноў і чалавека) або з яйка (у рэптылій, птушак, земнаводных, членістаногіх, большасці рыб і г.д.).

У сімвалічным сэнсе паняццем *нараджэнне* прынята пазначаць пачатак любога існавання, рэальнага ці выдуманага, у тым ліку ў неадушаўлёных рэчаў: «нараджэнне Сусвету», «нараджэнне новай эпохі», «нараджэнне шэдэўра», «Нараджэнне трагедыі з духу музыкі» (праца Ф. Ніцшэ), «нараджэнне электронных пар» і інш. 

Нараджэнне з'яўляецца важным паняццем у некаторых філасофскіх і рэлігійных сістэмах.

Гл. таксама
-----------

* Дзень нараджэння
* Імя пры нараджэнні
* Водныя роды
* Хатнія роды
**Усепалесцінскі ўрад** (араб. حكومة عموم فلسطين‎‎) быў абвешчаны ў Газе 22 верасня 1948 года Вышэйшым арабскім камітэтам у час Араба-ізраільскай вайны 1947—1949 гадоў.

Паралельна 75 прадстаўнікоў арабскіх населеных пунктаў, якія сабраліся ў Газе, таксама ўтварылі Палесцінскі нацыянальны савет, які ў адной з першых сваіх рэзалюцый абвясціў свае паўнамоцтвы над усёй Палесцінай са сталіцай у Іерусаліме. 30 верасня Савет быў ператвораны ва Урад на чале з «прэзідэнтам» муфтыем Амінам аль-Хусейні. У сярэдзіне кастрычніка ён быў прызнаны Лігай арабскіх дзяржаў.

Неўзабаве пасля яго стварэння, у снежні таго ж года, на Іерыхонскай канферэнцыі  (англ.) (бел. Абдала ібн Хусейн быў абвешчаны «каралём арабскай Палесціны». Канферэнцыя заклікала да аб'яднання арабскай Палесціны і Трансіарданіі, і Абдала абвясціў пра свой намер анексаваць Заходні бераг ракі Іардан. Іншыя члены Арабскай лігі выступілі супраць гэтага плана.

Рэальнай улады ў акупаванай Егіптам Газе не меў.

Пасля Ліпеньскай рэвалюцыі 1952 год у Егіпце Гамаль Абдэль Насер павялічыў егіпецкую падтрымку «палесцінскай справы».[*удакладніць*]

Аб'яднанне Егіпта і Сірыі ў 1958 годзе стала пераломным момантам у гісторыі Усепалесцінскага ўрада. Егіпет перастаў яго падтрымліваць, і ў 1959 годзе Насер дэкрэтам афіцыйна анулёўваў урад. Сектар Газа знаходзіўся пад кіраваннем Егіпта да яго заваявання Ізраілем у Шасцідзённай вайне 1967 года.

Усепалесцінскі ўрад лічыцца першай спробай стварэння незалежнай арабскай Палесціны.

Зноскі
------

1. 1 2  ALL-PALESTINE GOVERNMENT // Dictionary of Palestinian Political Terms (англ.)(недаступная спасылка).  passia.org. Архівавана з першакрыніцы 26 лютага 2013. Праверана 16 лютага 2013.
2. ↑  палова з 150 запрошаных не змагла прыняць удзел у гэтым мерапрыемстве, таму што іарданскія ўлады, якія кантралявалі на той момант Заходні бераг ракі Іардан, не далі ім дазволу на выезд
3. ↑  Жили-были на Ближнем Востоке - 1 октября
4. ↑  *Palestine Yearbook of International Law 1987-1988*, Vol 4, by Anis F. Kassim, Kluwer Law International (June 1, 1988), ISBN 90-411-0341-4, p 294
5. ↑  Backgrounder: A Palestinian Unilateral Declaration of Independence (UDI), by Alex Safian, PhD, May 5, 2011
6. ↑  См. Jericho Declaration Palestine Post, 14 снежня 1948 г.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Усепалесцінскі ўрад
«І адкрыў Ездра кнігу прад вачамі ўсяго народа»
**Ездра** (іўр.: עֶזְרָא, Эзра; грэч. Έσδράς; лац.: Esdras) — адзін з галоўных іудзейскіх свяшчэннікаў, які пабываў у вавілонскім палоне. Паводле біблейскага падання жыў у часы панавання іудзейскага цара Іасіі. Будучы ў Вавілоніі, ён звярнуў на сябе увагу цара Артаксеркса і заслужыў ў яго асаблівы давер. Цар зрабіў яго сваім упаўнаважаным па справах іудзеяў. Ад Артаксерса ён атрымаў паўнамоцтвы вывесці ў Палесціну іудзеяў, якім не ўдалося вярнуцца на радзіму з першай часткай перасяленцаў, даставіць у Іерусалім дары і прынашэнні ад цара і народа для храма, назіраць за захаваннем закону і парадку сярод насельніцтва. Сваю дзейнасць на радзіме ён пачаў з правядзення шэрагу неабходных рэформ, якія мелі на мэце адраджэнне іудзейскага народа пасля вавілонскага палону. Па яго даручэнню іудзейскія кніжнікі сталі рабіць пераклады кніг Майсея на арамейскую мову і суправаджаць іх тлумачэннямі. Імем бога Яхве і персідскага цара Кіра II ён сумесна з Неяміем дамогся скасавання змешаных шлюбаў і выгнання з Палесціны іншапляменных жонак іудзеяў з іх дзецьмі, якім забараняўся доступ у Іерусалім. Гэтаму іудзейскаму рэфарматару прыпісваецца ўвядзенне ў літаратурны ўжытак халдзейскай мовы замест забытай у палоне старажытнаяўрэйскай, аб'яднанне ў адзіны звод свяшчэнных кніг Старога запавету, выпраўленне пашкоджаных спісаў, а таксама аўтарства трэцяй і чацвёртай кнігі «Царствы», двух кніг «Параліпаменон» і адной кнігі Бібліі, вядомай пад яго імем (першая кніга «Ездра»). Што датычыцца другой і трэцяй кніг «Ездра», якія дайшлі ў грэчаскім і лацінскім перакладах і прыпісваюцца па традыцыі гэтаму аўтару, то яны не лічацца кананічнымі, не з'яўляюцца арыгінальнымі і ўзніклі значна пазней жыцця самога Ездры.

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф. Творы:… С. 156.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 156. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ездра на Вікісховішчы |

* Артыкул «*Эзра*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
Від на Кедронскую даліну з боку Старога горада Іерусаліма.
**Кедронская даліна** (іўр.: נחל קדרון, араб. وادي الجوز‎‎) — даліна на ўсходнім баку Старога горада Іерусаліма, якая падзяляе Храмавую гару з Аліўнай гарой. Далей яна ідзе на ўсход праз Іўдзейскую пустыню, да Мёртвага мора, вышыня змяншаецца на 1200 метраў на працягу 30 кіламетраў. Паселішча Кедар, размешчанае на хрыбце над далінай, названае ў гонар даліны. Суседняе паселішча Вадзі аль-Джозі мае арабскую назву даліны. Стары Запавет называе даліну «Далінай Іасафата». Яна з’яўляецца ў яўрэйскіх эсхаталагічных прароцтвах, якія ўключаюць у сябе вяртанне Іллі, а затым прыход Месіі, вайну Гога і Магога, а таксама Судны Дзень.

Апісанне
--------

Цэнтральным пунктам адліку для Кедронскай даліны з’яўляецца месца Іерусаліма, багатае высечанымі грабніцамі. Гэтая вобласць, размешчаная на перыферыі вёскі Сільван, была адным з галоўных могільнікаў Іерусаліма ў перыяд Другога Храма. Некаторыя з гэтых грабніц выкарыстоўваліся і пазней, як месца для пахавання або ў якасці месца прытулку для пустэльнікаў і манахаў, якія засялялі даліну Кедрон. Старажытныя грабніцы ў гэтым месцы прыцягнулі ўвагу старажытных падарожнікаў, у тым ліку Веньяміна Тудэльскага  (руск.) (бел..

Пастаяннай крыніцай блытаніны з’яўляецца той факт, што сучасная назва Кедронскай даліны ўжываецца ў дачыненні да ўсёй даўжыні працяглай вадзі, пачынаючы на поўнач ад Старога горада Іерусаліма і заканчваючы Мёртвым морам, у той час як біблейскія назвы даліны: даліна Іасафата, Царская даліна — адносяцца да пэўных частак даліны, размешчаных у непасрэднай блізкасці ад старажытнага Іерусаліма, але не да ўсёй вадзі.

Паводле Старога Запавету, цар Давід уцякаў праз даліну падчас паўстання Авесалома. Новы Запавет сведчыць, што Ісус Хрыстос шмат разоў праходзіў па даліне з Віфаніі ў Іерусалім і назад.

Грабніцы і могілкі ў Кедронскай даліне
У даліне размешчаны грабніца Авесалома, грабніцы сыноў Хезіра, Захарыі і Іасафата, а таксама шматлікія хрысціянскія святыя месцы, у тым ліку грабніца Багародзіцы і грабніца апостала Якава.

У Старым Запавеце згадваецца Іасафатава даліна — «*даліна, у якой Бог будзе судзіць*». Даліна фігуруе ў прароцтвах іўдзейскай эсхаталогіі, згодна з якімі ў канцы вайны Гога і Магога народы будуць перанесены Богам у Іасафатаву даліну і асуджаныя за зло, прычыненае Ізраілю. Звычайна лічыцца, што пад гэтым імем маецца на ўвазе Кедронская даліна. Згодна з хрысціянскай эсхаталогіяй, у даліне будзе праходзіць Страшны суд.

У 1989 годзе муніцыпалітэт Іерусаліма пачаў працу па развіцці вобласці. Пасля пашырэння вузкай вулачкі каля вёскі Сільван бульдозеры выявілі шэраг квадратных адтулін, высечаных у скале. Даследаваныя тры вялікія пячоры аказаліся часткай шырокага яўрэйскага могільніка перыяду Другога храма; пахаванні спыніліся ў 70 г. н. э. калі Іерусалім быў заваяваны і Храм быў разбураны рымскімі легіёнамі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кедронская даліна
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Паўловіч.

**Мікала́й Бранісла́вавіч Паўло́віч** (15 ліпеня 1897, Мазурына Віцебскі павет, цяпер Шумілінскі раён — 26 чэрвеня 1973) — савецкі ваенны дзеяч, контр-адмірал (1944). Кандыдат ваенна-марскіх навук (1942), прафесар (1951).

Біяграфія
---------

Скончыў Марскі корпус у Петраградзе (1917). Служыў на караблях Балтыйскага флоту, камандаваў тральшчыкам, эсмінцамі. З 1931 года выкладаў у Ваенна-марской акадэміі (ВМА). У савецка-фінскую вайну 1939—1940 гадоў — намеснік камандзіра і начальнік штаба атрада асобага прызначэння Балтыйскага флоту. З мая 1941 года начальнік кафедры ВМА. У час Петсама-Кіркенескай аперацыі (1944) начальнік паходнага штаба камандуючага Паўночным флотам. З 1954 года ў адстаўцы.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар прац пераважна па тактыцы ВМФ, у тым ліку падручнікаў для ваенна-марскіх навучальных устаноў, двухтомнай кнігі «Флот в первой мировой войне» (1964), «Советское военно-морское искусство в Великой Отечественной войне» (1973).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Леніна, 4 іншымі ордэнамі.

Заўвагі
-------

1. ↑  ПАЎЛОВІЧ МІКАЛАЙ БРАНІСЛАВАВІЧ

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 8. Паддубнікі — Рабкі / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1975. — С. 332. — 676 с.: іл. карты.
* Ермоленко, В. Адмиралы-белорусы Великой Отечественной / В. Ермоленко // Гісторыя: праблемы выкладання. — 2007. — № 7. — С. 57-58.
* Паўловіч Мікалай Браніслававіч // Кузьміч, М. П. Нашы землякі ў далёкім і блізкім замежжы : біяграфічны даведнік / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Віцебск, 2007. — С. 127—128.
| Тэрмадынамічныя велічыні |
| --- |
| * Энтрапія
* Колькасць цеплыні
* Тэрмадынамічная работа
* Хімічны патэнцыял
 |

**Тэрмадынамічная работа** — спосаб перадачы энергіі, звязаны з зменай знешніх параметраў сістэмы.

Механічная работа вызначаецца як:

{\displaystyle \delta A=({\overrightarrow {F}}{\overrightarrow {dr}})},
дзе {\displaystyle {\overrightarrow {F}}} — сіла, а {\displaystyle {\overrightarrow {dr}}} — бясконца малое перамяшчэнне.

Элементарная работа тэрмадынамічнай сістэмы над знешнім асяроддзем можа быць вылічаная так:

{\displaystyle \delta A=({\overrightarrow {F}}{\overrightarrow {dr}})=P({\overrightarrow {ds}}{\overrightarrow {dr}})=PdV},
дзе {\displaystyle {\overrightarrow {ds}}} — нармаль бясконца малой пляцоўкі, {\displaystyle P} — ціск і {\displaystyle dV} — бесканечна малы прырост аб'ёму.

Работа ў тэрмадынамічным працэсе {\displaystyle 1\rightarrow 2}, такім чынам, выражаецца так:

{\displaystyle A=\int \limits \_{1}^{2}PdV}.
Велічыня работы залежыць ад шляху, па якім тэрмадынамічная сістэма пераходзіць са стану 1 у стан 2, і не з'яўляецца функцыяй стану сістэмы. Гэта лёгка даказаць, калі ўлічыць, што геаметрычны сэнс вызначанага інтэграла — плошча пад графікам крывой. А раз работа вызначаецца праз інтэграл, то ў залежнасці ад шляху працэсу плошча пад крывой, а значыць, і работа, будзе розная. Такія велічыні называюць функцыямі працэсу.

Нягледзячы на тое, што да гэтага часу і ў фізічнай хіміі выкарыстоўваецца абазначэнне работы {\displaystyle A}, у адпаведнасці з рэкамендацыямі ІЮПАК работу ў хімічнай тэрмадынаміцы трэба абазначаць як {\displaystyle W}. Зрэшты, аўтары могуць выкарыстоўваць якія заўгодна абазначэнні, калі толькі дадуць ім расшыфроўку.

Гл. таксама
-----------

* Энергія
* Унутраная энергія
* Колькасць цеплыні
* Першы пачатак тэрмадынамікі

Зноскі
------

1. ↑  англ.: E.R. Cohen, T. Cvitas, J.G. Frey, B. Holmström, K. Kuchitsu, R. Marquardt, I. Mills, F. Pavese, M. Quack, J. Stohner, H.L. Strauss, M. Takami, and A.J. Thor, "Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry", IUPAC Green Book, 3rd Edition, 2nd Printing, IUPAC & RSC Publishing, Cambridge (2008), p. 56
2. ↑  англ.: E.R. Cohen, T. Cvitas, J.G. Frey, B. Holmström, K. Kuchitsu, R. Marquardt, I. Mills, F. Pavese, M. Quack, J. Stohner, H.L. Strauss, M. Takami, and A.J. Thor, "Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry", IUPAC Green Book, 3rd Edition, 2nd Printing, IUPAC & RSC Publishing, Cambridge (2008), p. 11
**Аперацыя «Чароўная флейта»** (ням.: Zauberflöte) — кодавая назва нямецкай карнай аперацыі супраць падпольшчыкаў, партызан і мірнага насельніцтва Мінска. Праведзена 17–22 красавіка 1943 года ў час Вялікай Айчыннай вайны.

У мерапрыемствах удзельнічалі сілы паліцыі бяспекі і СД генеральнай акругі «Беларусь», 2‑і нямецкі паліцэйскі полк, батальён 23‑га палка СС, асобны батальён СС О. Дырлевангера, узмоцненая штабная рота, 12‑я танкавая рота, часці вермахта (2 800 байцоў), ахоўныя чыгуначныя падраздзяленні, групы запасу, палявая жандармерыя.

На досвітку 17 красавіка Мінск акружылі часці вермахта, на выездах паставілі кантрольныя пасты. Горад быў падзелены на 6 частак, кожную з якіх блакіравалі. Гітлераўцы прачэсвалі ўсе жылыя дамы і руіны, правяралі цягнікі. Пакідаць Мінск нікому не дазвалялася.

На зборныя пункты было сагнана каля 52 000 чалавек. Мужчын 14–60 гадоў і жанчын 16–45 гадоў забіралі для вывазу на катаржную працу ў Германію. У час аперацыі савецкае падполле аказала ўзброенае супраціўленне.

Літаратура
----------

* В. С. Лазебнікаў, У. С. Пасэ. Чароўная флейта // Беларуская энцыклапедыя.
**Брылеўскія могілкі**, таксама вядомыя пад назвай **«Брылевічы»** і **«Дружба»** — могілкі ў Мінску, займаюць невялікую прастору, закрытую паміж дзвюма будоўлямі і тэрыторыяй праваслаўнай царквы, на праспекце Дзяржынскага і праспекце Газеты «Праўда». Адзіны доступ — праз браму з праспекта Газеты «Праўда». Раней належалі зніклай вёсцы Брылевічы.

Гісторыя
--------

Год адкрыцця дакладна не вядомы. Пахаванні на гэтым месцы з’явіліся ў XI—XII стагоддзях, пра што сведчаць захаваныя дрыгавіцкія курганы. У 1964 годзе вёскі Рылоўшчына і Брылевічы былі аб’яднаны і пераназваны ў вёску Дружба. У 1980 годзе могілкі закрытыя з дазволам падхавання да сваякоў. Плошча — 0,5179 гектара; колькасць пахаванняў — больш за 300. У 1985 годзе вёска Дружба ўвайшла ў склад горада разам з могілкамі.

Да 2009 года могілкі былі вядомыя пад назвай «Дружба».

Апісанне
--------

Як і многія іншыя старыя могілкі Мінска, «Брылевічы» ўяўляюць сабой спалучэнне савецкіх і праваслаўных тыпаў пахавання.
На Брылеўскіх могілках знаходзіцца вялікая колькасць пахаванняў ХІХ — 1-й паловы ХХ ст. У адрозненне ад некаторых іншых старых могілак, магілы дасавецкай і ранняй савецкай эпохі не сканцэнтраваны ў пэўным месцы, а раскіданы сярод савецкіх пахаванняў. Многія з такіх старых магіл кінуты, некаторыя даглядаюцца валанцёрамі, некаторыя сталі ахвярамі вандалізму. Многія пахаванні аб’яднаны некалькімі распаўсюджанымі прозвішчамі, што не з’яўляецца рэдкасцю для вясковых могілак.

Галерэя
-------

* Від на могілкі з пр-та Газеты "Праўда".Від на могілкі з пр-та Газеты "Праўда".
* Надпіс на магільным помніку ХІХ ст. неразборлівы, але бачна лічба "1840".Надпіс на магільным помніку ХІХ ст. неразборлівы, але бачна лічба "1840".
* Магіла 1894 г.Магіла 1894 г.
* Магільны помнік 1915 г. скінуты вандаламі з узгорку.Магільны помнік 1915 г. скінуты вандаламі з узгорку.

Зноскі
------

1. ↑  *Снежана Инанец* ВСЕМУ СВОЕ ИМЯ // *Вечерний Минск*. Архівавана з першакрыніцы 11 красавіка 2016.
2. 1 2  Брилевское кладбище (Дружба) Архівавана 5 сакавіка 2016. // Ритуальные услуги в Белоруссии
3. ↑  Перанайменаваны рашэннем Мінгарвыканкама № 251 16/25 «Аб прысваенні найменаванняў безымянным скверам, праектуемым вуліцам г. Мінска і перайменаванні могілак г. Мінска» ад 23.09.2009 Архівавана 5 сакавіка 2016.
4. ↑  Могілкі «Брылевічы». Раскіданае мінулае зніклай вёскі (Блог Андрэя Берастоўскага)

Спасылкі
--------

* Брылевічы (Дружба) Архівавана 4 сакавіка 2016. // Некропалі Беларусі
* Брылеўскія могілкі Архівавана 28 ліпеня 2020. // Минск старый и новый

| ⛭Могілкі Мінска |
| --- |
| Дзеючыя | 
* Заходнія1
* Калодзішчы1
* Міханавічы1
* Мінскі крэматорый1
* Паўночныя-31
* Лясныя

 |
| Абмежавана дзеючыя | 
* Усходнія
* Дворышча
* Кальварыйскія
* Козыраўскія
* Лошыца
* Малы Трасцянец
* Масюкоўшчына
* Паўночныя-11
* Паўночныя-2
* Пятроўшчына
* Сухараўскія
* Уручча
* Чарнігаўскія
* Чыжоўскія
* Цна

 |
| Закрытыя | 
* Вайсковыя
* Брылеўскія (Дружба)
* Чырвоная Слабада
* Крупцы (Піянерскія)

 |
| Знішчаныя | 
* Залатагорскія
* Старажоўскія (Пярэспінскія)
* Брацкія2
* Лютэранскія
* Сляпянскія
* Татарскія
* Шпітальныя
* Яўрэйскія
* Нямецкія салдацкія могілкі

 |
| 
* 1Па-за межамі горада
* 2Адноўлены як мемарыял

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каваленка.
**Мікалай Рыгоравіч Каваленка** (нар. 25 сакавіка 1934, в. Чарсцвяды, Ушацкі раён — 5 жніўня 2002) — беларускі навуковец. Кандыдат філалагічных навук (1969).

Біяграфія
---------

Закончыў Полацкае педагагічнае вучылішча (1954), Полацкі педагагічны інстытут (1959). У 1959—1962 гадах працаваў настаўнікам у Кубліцкай сярэдняй школе Ушацкага раёна, завучам і настаўнікам Княжыцкай сярэдняй школе Віцебскага раёна. У 1962—1986 гадах выкладчык беларускай мовы Віцебскага педінстытута імя С. М. Кірава.

У 1969—1970 гадах навуковы супрацоўнік Інстытута педагогікі Міністэрства асветы БССР. У 1970—1972 гадах навуковы рэдактар літаратурна-кантрольнай рэдакцыі выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя». 3 1972 года старшы выкладчык кафедры стылістыкі і літаратурнага рэдагавання факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага універсітэта.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар шматлікіх навукова-метадычных прац, адна з іх «Інфармацыйна-даведачны дапаможнік у беларускай мове».

Зноскі
------

1. ↑  Каваленка Мікалай Рыгоравіч

Літаратура
----------

* Каваленка Мікалай Рыгоравіч // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн. 2003. — С. 551.
**Магнітны паток** — скалярная фізічная велічыня, якая характарызуе паток вектара магнітнай індукцыі.

Пазначаецца звычайна грэчаскай літарай Φ, вымяраецца ў сістэме СІ ў веберах, у сістэме СГСМ — у максвелах: магнітны паток поля велічынёй 1 гаус праз сантыметр квадратнай плошчы.

Магнітны паток праз бясконца маленькую плошчу dS вызначаецца як

{\displaystyle d\Phi =BdS\cos \theta },
дзе B — значэнне індукцыі магнітнага поля, θ — вугал паміж кірункам поля і нармаллю да паверхні. У вектарнай форме

{\displaystyle d\Phi =\mathbf {B} \cdot \mathbf {dS} }.
Звычайна вылічаецца праз паверхню, абмежаваную пэўным контурам, напрыклад, контурам, які ўтвараюць праваднікі з токам. Паколькі ў розных пунктах паверхні магнітная індукцыя розная, то праводзіцца інтэграванне

{\displaystyle \Phi =\int \!\!\!\int \mathbf {B} \cdot \mathbf {dS} }

Адзінкі вымярэння
-----------------

У СІ адзінкай магнітнага патоку з’яўляецца вэбер (Вб, памернасць — В·с = кг·м²·с−2·А−1), у сістэме СГС — максвел (Мкс, 1 Вб = 108 мкс).

Вымяральныя прылады
-------------------

Прылада для вымярэння магнітных патокаў называецца **флюксметр** (ад лац. *fluxus* — «плынь» і грэч. *metron —* «мера») або **вэберметр**.

Тэарэма Гаўса для магнітнай індукцыі
------------------------------------

У адпаведнасці з тэарэмай Гаўса для магнітнай індукцыі паток вектара магнітнай індукцыі (B) праз любую замкнёную паверхню S роўны нулю:

{\displaystyle \oint \limits \_{S}\mathbf {B} \cdot {\text{d}}\mathbf {S} =0}.

Ці, у дыферэнцыяльнай форме — дывергенцыя магнітнага поля B роўная нулю:

{\displaystyle \operatorname {div} \,\mathbf {B} =0}.

Гэта азначае, што ў класічнай электрадынаміцы немагчыма існаванне магнітных зарадаў, якія стваралі б магнітнае поле падобна таму, як электрычныя зарады ствараюць электрычнае поле.

Квантаванне магнітнага патоку
-----------------------------

Значэння магнітнага патоку Φ, які праходзіць праз неаднасвязны звышправаднік (напрыклад, звышправоднае кальцо), дыскрэтныя і кратныя кванту патоку:

{\displaystyle \Phi \_{0}={\frac {h}{2e}}=2.067833758\times 10^{-15}} Вб (СІ);
{\displaystyle \Phi \_{0}={\frac {hc}{2e}}=2,067833636\times 10^{-7}} Гаўс·см2 (СГС).
Эксперыментальна квантаванне магнітнага патоку было выяўлена ў 1961 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Ураўненні Максвела
* Электрарухавік пастаяннага току
* Патокасчапленне
* Індуктыўнасць

Зноскі
------

1. 1 2  Калашников С. Г. Электричество Учебн. пособие. — 6-е изд. стереот. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2003. — 624 с. — ISBN 5-9221-0312-1.

Літаратура
----------

* Калашников С. Г. Электричество(недаступная спасылка) Учебн. пособие. — 6-е изд. стереот. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2003. — 624 с. — ISBN 5-9221-0312-1.
**Мікалай Субач** (1937, в. Гліннае, Вілейскі раён — 5 студзеня 2022) — беларускі грамадскі дзеяч у Аўстраліі, сябра Рады БАПЦ.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1937 годзе ў вёсцы Гліннае Вілейскага раёна ў сям’і Мікалая і Марыі Субач.

У 1949 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, Мікалай разам з бацькамі і братам Віктарам эміграваў у Мельбурн (Аўстралія). Атрымаў ступень бакалаўра інжынера (электрыка) ва ўніверсітэце Мельбурна, а таксама ступень магістра інжынерных навук ва ўніверсітэце Монаша  (англ.) (бел. ў Мельбурне.

На працягу больш за 20 гадоў актыўна ўдзельнічаў у суполцы Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы (БАПЦ) у Мельбурне. Заняў кіруючую ролю, калі заснавальнік парафіі Св. трох Віленскіх мучанікаў а. Аляксандр Кулакоўскі захварэў і больш ня мог служыць або выконваць ролю ў царкоўным кіраванні. Мікалай Субач зрабіў вялікую працу па забеспячэнні фарміравання і функцыянавання парафіяльных і агульнацаркоўных камітэтаў у адпаведнасці з іх статутнымі абавязкамі. На працягу многіх гадоў займаў пасаду старшыні парафіяльнай рады, а ў апошні час займаў ролю намесніка старшыні, нават змагаючыся з хваробай. Ён таксама прадстаўляў парафію на паседжаннях Рады БАПЦ у ЗША. З жонкай, Тамарай Субач, прымалі ў сябе дома архіепіскапа Святаслава з Канады з некалькімі візітамі ў Аўстралію. Летам 2012 года ён з жонкаю Тамараю, як дэлегаты ад парафіі, прымалі ўдзел у Саборы БАПЦ у Катэдры св. Кірылы Тураўскага ў Нью-Ёрку.

Памёр 5 студзеня 2022 года.

Зноскі
------

1. ↑  belapc.org
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нікановіч.
**Міко́ла Нікано́віч** (15 красавіка 1902, вёска Кляннік, Смалявіцкі раён, Мінская вобласць — 1944?) — беларускі пісьменнік, перакладчык.

Біяграфія
---------

За чыткай рамана «Вясьнянка» ў кабінеце рэдакцыі газеты «Чырвоная Зьмена». Злева направа: Мікола Нікановіч, Сымон Куніцкі, Пятрусь Броўка (?), Уладзіслаў Галубок
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Клянніцкай пачатковай школе, затым — у Ігумене (цяпер Чэрвень) у гімназіі. Удзельнічаў у партызанскай барацьбе супраць польскіх акупантаў на Беларусі. Пасля грамадзянскай вайны быў настаўнікам у роднай вёсцы. У 1928 г. прыехаў у Мінск і стаў працаваць стылістам у рэдакцыі газеты «Чырвоная змена». У 1933 г. рэпрэсіраваны. Высланы за межы Беларусі. Працаваў у рэдакцыях газет «Уральский рабочий», «Советский Дон». У 1942 г. прызваны ў Савецкую Армію. Удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. Рэабілітаваны 24.08.1956 г. Вярхоўным Судом БССР.

У кастрычніку 1944 г. прапаў без вестак на тэрыторыі Чэхаславакіі.

Творчасць
---------

Першае апавяданне апублікаваў у 1923 г. (газета «Савецкая Беларусь»). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Золак» (1926), «Радасць» (1926), «Крык працы» (1928), «Вясновы прамень» (1929), аповесцей «Мяцеліца» (1930), «У паўстанцаў» (1931), кнігі выбраных твораў «Летнім днём» (1960) і кнігі апавяданняў, аповесцей і замалёвак «Светлая даль» (1985).

Пераклаў на беларускую мову аповесці А. Неверава «Ташкент — горад хлебны» (1930), А. Дончанкі «Ударны атрад» (1933), кнігу Е. Бурчэ «Прыгоды ў паветры» (1932).
Падабенства тылацына з ваўкамі
**Канвергентная эвалюцыя** (ад лац.: con — разам і vergere — збліжацца) — эвалюцыйны працэс, пры якім узнікае падабенства паміж арганізмамі розных сістэматычных груп, якія пражываюць у падобных умовах, гэта значыць адносяцца да адной экалагічнай гільдыі.

Прычыны
-------

Асноўнай прычынай канвергентнай эвалюцыі лічыцца падабенства  экалагічных ніш тых ці іншых арганізмаў.

Напрыклад, вядомым выпадкам канвергентнай эвалюцыі з'яўляецца фарміраванне падобных формаў цела ў драпежных  акул,  іхтыязаўраў (даныя - паводле выкапнёвых рэштак) і  дэльфінаў. Экалагічная ніша буйнога рухомага воднага  драпежніка — аднолькавая для ўсіх трох груп і вылучае падобныя патрабаванні да формы цела жывёлы. Пры гэтым, аднак, шмат асноўных характарыстык  класаў, да якіх належаць тры пералічаныя групы, захоўваюцца ў дадзеных груп. Аднак, у іхтыязаўраў і дэльфінаў пояс задніх канечнасцяў рэдукаваны. 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Акула — рыба | Іхтыязаўр — рэптылія | Кітападобныя (дэльфіны) — водныя млекакормячыя |
|  |  |  |

Яшчэ адным прыкладам канвергентнага падабенства з'яўляецца фарміраванне жорсткага цяжкага шкілета з ахоўнай функцыяй ў розных групах сядзячых жывёл. Такія шкілеты характэрныя для  губак (Porifera),  кнідарый (Cnidaria),  каралаў (Anthozoa) і  абалоннікаў (Urochordata).

Часам тэрмін «канвергентная эвалюцыя» ужываецца і да  культурнай эвалюцыі, і азначае эвалюцыю, пры якой падобныя культурныя прыкметы развіліся ў падобных прыродных умовах рознымі народамі з рознымі спадчыннымі культурамі.

Глядзіце. таксама
-----------------

* Дывергенцыі
* Дывергенцыі прыкмет
* Паралелізм

Спасылкі
--------

* Канвергенцыя і паралелізм (укр.) Архівавана 8 лютага 2011.
* Прыклады канвергентнай эвалюцыі  (руск.)
* Праблемы эвалюцыі Архівавана 19 жніўня 2007.  (руск.)

| ⛭Эвалюцыйная біялогія |
| --- |
| Працэсы біялагічнай эвалюцыі | 
* Адаптацыя
* Прэадаптацыя
* Экзаптацыя
* Абаптацыя
* Відаўтварэнне
* Мікраэвалюцыя
* Макраэвалюцыя

 |
| Механізмы папуляцыйнай генетыкі | 
* Дрэйф генаў
* Спадчынная зменлівасць
* Мадзіфікацыйная зменлівасць
* Мутагенез
* Спадчыннасць
* Адбор
	+ Натуральны
	+ Штучны
	+ Групавы
	+ Палавы
	+ Кін
* Паток генаў
* Эфект бутэлечнага рыльца
* Гарызантальны перанос генаў

 |
| Узнікненне жыцця | 
* Хімічная эвалюцыя
* Гіпотэза свету РНК

 |
| Гісторыя эвалюцыйнага вучэння | 
* Жафруізм
* Бракізм
* Дарвінізм
* Ламаркізм
* Пангенезіс
* Артагенез
* Аўтагенез
* Намагенез
* Сальтацыянізм
* Катастрафізм
* Неакатастрафізм

 |
| Сучасныя канцэпцыі | 
* Сінтэтычная тэорыя эвалюцыі
* Тэорыя перарывістай раўнавагі
* Нейтральная тэорыя малекулярнай эвалюцыі
* Доказы эвалюцыі

 |
| Эвалюцыя (Агульная храналогія) | 
* грыбоў
* земнаводных
* кітападобных
* каня
* млекакормячых
* птушак
* раслін
* рэптылій
* рыб
* чалавека
* членістаногіх

 |
**Сардзінскае каралеўства** (італ.: Regno di Sardegna, сард. Regnu de Sardigna, п’ем.: Regn ëd Sardëgna) — дзяржава ў Еўропе, на тэрыторыі сучаснай Італіі ў 1720—1861 гады. Сталіца — г. Турын, тэрытарыяльнае ядро — вобласць П’емонт, назва якой стала неафіцыйнай назвай усяго каралеўства.

Гісторыя
--------

Каралеўства ўтварылася ў выніку далучэння вострава Сардзінія да Савойскага герцагства, герцагі якога прынялі тытул сардзінскіх каралёў (гл. Савойская дынастыя). З 1792 Сардзінскае каралеўства ўдзельнічала ў антыфранцузскай кааліцыі. У 1792 Францыя акупіравала і анексіравала прыналежныя яму вобласць Савоя і г. Ніца з наваколлем, у 1798 — П’емонт. Улада Савойскай дынастыі захавалася толькі на Сардзініі. Паводле рашэння Венскага кангрэса (1814—15) Сардзінскае каралеўства адноўлена ў ранейшых межах і да яго далучана вобласць Лігурыя з г. Генуя. У 1821 аўстрыйскія войскі задушылі ў П’емонце ўзначаленую карбанарыямі антыабсалютысцкую рэвалюцыю. У 1840-я гады ў выніку прамысловага перавароту Сардзінскае каралеўства ператварылася ў эканамічна развітую дзяржаву, якая праводзіла незалежную знешнюю палітыку, была адным з цэнтраў барацьбы за вызваленне і аб’яднанне Італіі (рысарджымента). У рэвалюцыю (1848—49) у Італіі ў сакавіку 1848 тут абвешчана ліберальная канстытуцыя. Італьянскае войскі пацярпелі паражэнне ў аўстра-італьянскай вайне (1848—49), у час якой спрабавалі вызваліць ад аўстрыйскага панавання Ламбардыю і Венецыю. Сардзінскае каралеўства ўдзельнічала на баку антырасійскай кааліцыі ў Крымскай вайне (1853—56). У выніку аўстра-італа- французскай вайны (1859) і рэвалюцыі ў Італіі (1859-60) да Сардзінскага каралеўства далучана амаль уся тэрыторыя Італіі, акрамя Рымскай і Венецыянскай абласцей. 17 сакавіка 1861 замест Сардзінскага каралеўства абвешчана Каралеўства Італія на чале з апошнім сардзінскім каралём Віктарам Эмануілам II.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

| ⛭Дзяржавы Італіі (XIX—XX стст.) |
| --- |
| XIX стагоддзе |  Каралеўства Італія •  Італьянская рэспубліка •  Лігурыйская рэспубліка •  Ламбарда-Венецыянскае каралеўства •  Герцагства Лука •  Рэспубліка Лука •  Модэнскае герцагства •  Неапалітанскае каралеўства •  Каралеўства Абедзвюх Сіцылій •  Аб'яднаныя правінцыі Цэнтральнай Італіі •  Пармскае герцагства •  Партэнапейская рэспубліка •  Папская вобласць •  Рымская рэспубліка   Сардзінскае каралеўства   Сан-Марына •  Каралеўства Сіцылія •  Вялікае герцагства Тасканскае •  Цызальпінская рэспубліка •  Каралеўства Этрурыя  |
| XX стагоддзе | Сцяг Каралеўства Італія Каралеўства Італія • Сцяг Італіі Італьянская сацыяльная рэспубліка • Сцяг Італіі Рэспубліка Італія •  Ватыкан •  Сан-Марына |
**Гра́дус Цэ́льсія** (пазначэнне: **°C**) — шырока распаўсюджаная адзінка вымярэння тэмпературы, ужываецца ў СІ, нараўне з Кельвінам.

Градус Цэльсія названы ў гонар шведскага навукоўца Андэрса Цэльсія, які прапанаваў у 1742 годзе новую шкалу для вымярэння тэмпературы. За нуль па шкале Цэльсія прымалася пункт плаўлення лёду, а за 100° — Тэмпература кіпення вады пры стандартным атмасферным ціску. Першапачаткова Цэльсій за 100° прыняў тэмпературу плаўлення лёду, а за 0° — тэмпературу кіпення вады. І толькі пазней яго суайчыннік М. Штрэмер «перавярнуў» гэтую шкалу. Гэтая шкала лінейная ў інтэрвале 0—100° і гэтак жа лінейна працягваецца ў вобласці ніжэй 0° і вышэй 100 °C. Лінейнасць з’яўляецца асноўнай праблемай пры дакладных вымярэннях тэмпературы. Дастаткова згадаць, што класічны тэрмометр, запоўнены вадой, немагчыма размеціць для тэмператур ніжэй 4 градусаў Цэльсія, бо ў гэтым дыяпазоне вада пачынае зноў пашырацца.

Першапачатковае вызначэнне градусу Цэльсія залежала ад вызначэння стандартнага атмасфернага ціску, таму што і тэмпература кіпення вады і тэмпература плаўлення лёду залежаць ад ціску. Гэта не вельмі зручна для стандартызацыі адзінкі вымярэння. Таму пасля прыняцця Кельвіна, у якасці асноўнай адзінкі вымярэння тэмпературы, вызначэнне градусу Цэльсія было перагледжана.

Паводле сучаснага вызначэння, градус Цэльсія роўны аднаму Кельвіну, а нуль шкалы Цэльсія ўсталяваны такім чынам, што тэмпература патройнай кропкі вады роўная 0,01 °C. У выніку, шкалы Цэльсія і Кельвіна ссунутыя на 273,15:

°C = K — 273,15

Спасылкі
--------

* SI brochure, section 2.1.1.5 (англ.)
* Пераўтварэнне тэмператур (руск.)
* Градус (температурный)(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)

| ⛭Адзінкі СІ |
| --- |
| Асноўныя адзінкі | 
* Ампер
* Кандэла
* Кельвін
* Кілаграм
* Метр
* Моль
* Секунда

 |  |
| Вытворныя адзінкі | 
* Бекерэль
* Ват
* Вебер
* Вольт
* Генры
* Герц
* Градус Цэльсія
* Грэй
* Джоўль
* Зіверт
* Катал
* Кулон
* Люкс
* Люмен
* Ньютан
* Ом
* Паскаль
* Радыян
* Сіменс
* Стэрадыян
* Тэсла

 |
| Прынятыя для выкарыстання з СІ | 
* Астранамічная адзінка
* Гектар
* Градус дугі
* Дальтон (Атамная адзінка масы)
* Дзень
* Дэцыбел
* Літр
* Хвіліна
* Хвіліна дугі
* Непер
* Секунда дугі
* Тона
* Гадзіна
* Электронвольт  Атамная сістэма адзінак
* Прыродная сістэма адзінак

 |
| Гл. таксама | 
* Прыстаўкі СІ
* Сістэма фізічных велічынь
* Пераўтварэнне адзінак
* Новыя вызначэнні СІ
* Гісторыя метрычнай сістэмы

 |
**Прэрыя** (фр.: prairie «сенажаць», «лужок») — паўночнаамерыканская форма стэпу, вегетацыйная зона на Сярэднім Захадзе ЗША і Канады. Складае ўсходні край Вялікіх раўнін. Сустракаюцца таксама і невялікімі ізаляванымі арэаламі (напрыклад, Джэксанскія прэрыі ў штаце Місісіпі).
Абмежаваная вегетацыя, якая выяўляецца ў рэдкасці дрэў і кустоў, абумоўлена ўнутракантынентальным размяшчэннем і Скалістымі горамі, якія засланяюць прэрыю з захаду ад ападкаў. З гэтай акалічнасцю звязаны засушлівыя кліматычныя ўмовы.

Фаўна прэрый
------------

Прэрыі раней насялялі мільёны бізонаў. Да канца XIX стагоддзя белыя пасяленцы практычна вынішчылі іх, знішчыўшы такім чынам жыццёвую і культурную аснову шматлікіх індзейскіх плямёнаў. Таксама характэрным жыхаром прэрый з'яўляюцца лугавыя сабачкі, каёты.

Сёння прэрыя ўяўляе велізарную штучна слаба арошаныя тэрыторыі, якія выкарыстоўваюцца ў сельскагаспадарчых мэтах. На іх вырошчваецца пшаніца, кукуруза і іншыя аграрныя культуры.

Гл. таксама
-----------

* Пампасы
* Саванна
* Стэп

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Прэрыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4047015-5 · LCCN: sh85106080 |
**Гарадзецкі прыгонны квартэт У. Г. Кастрыёта-Скандэрбека** існаваў у канцы 1840—1850-х гг. у маёнтку Гарадзец на Магілёўшчыне. Арганізатар кампазітар-аматар У. Г. Кастрыёт-Скандэрбек, блізкі сябра М. Глінкі і А. Даргамыжскага. Удзельнікамі квартэта былі прыгонныя сяляне, прафесійна падрыхтаваныя нямецкім скрыпачом Бекерам: С. Іваноў, М. Міхайлаў, В. Андрэеў, К. Васільеў. Ансамбль меў вялікі рэпертуар і валодаў высокім узроўнем выканальніцкага майстэрства, што дазваляла яму выконваць складаныя творы Л. Бетховена і В. А. Моцарта. Вёў актыўную канцэртную дзейнасць на Магілёўшчыне.

Літаратура
----------

* Гарадзецкі прыгонны квартэт У. Г. Кастрыёта-Скандэрбека // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

Спасылкі
--------

* Гарадзецкі прыгонны квартэт У. Г. Кастрыёта-Скандэрбека на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нісцюк.
**Уладзімір Пятровіч Нісцюк** (нар. 15 мая 1950, г. Багародск, Горкаўская вобласць — 15 лістапада 2023) — беларускі палітык, прадпрымальнік у галіне альтэрнатыўнай энергетыкі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 мая 1950 года ў горадзе Багародск Горкаўскай вобласці. З 1957 г навучаўся ў СШ № 2 гарады Дзяржынска. Затым паступіў у Мінскае сувораўскае вучылішча. Пасля заканчэння вучылішчы працягнуў вучобу ў Новасібірскім вышэйшым ваенна-палітычным вучылішчы, а затым у Ваенна-палітычнай Акадэміі ў Маскве. Служыў у 1968—1992 гадах у Узброеных Сілах СССР. Падпалкоўнік запасу, ваенны перакладчык нямецкай мовы.

У 1992—1993 гадах працаваў першым намеснікам старшыні кіравання Гродзенскага абласнога таварыства «Веды», у 1993—1994 гадах вядучым кантралёрам інспекцыі Кантрольнай палаты Рэспублікі Беларусь па Гродзенскай вобласці, у 1994—1995 гадах выконваў абавязкі начальніка ўпраўлення кантролю органаў выканаўчай улады Службы кантролю Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, у 1995—1996 гадах віцэ-прэзідэнт, выканаўчы дырэктар Беларускай асацыяцыі «Дзелавая ініцыятыва».

Дэпутат Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13 склікання, намеснік старшыні Камісіі па правах чалавека, нацыянальных пытаннях, СМІ, адносінах з рэлігійнымі і грамадскімі аб’яднаннямі. Падтрымаў імпічмент Аляксандру Лукашэнку. Старшыня Апякунскага Савета дабрачыннага фонду выпускнікоў сувораўскіх і нахімаўскіх вучылішчаў «Выратаванае пакаленне».

Сябра Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі, намеснік старшыні партыі. У 2008 г. пасля вызвалення з турмы Аляксандра Казуліна разам з Аляксеем Каралём, Вольгай і Аляксандрам Казуліным пакінуў партыю праз канфлікт з абраннем старшынёй БСДП Анатоля Ляўковіча. Пасля гэтага адышоў ад палітыкі і займаўся развіццём альтэрнатыўнай энергетыкі.

У 2009 годзе стаў адным з ініцыятараў і арганізатараў стварэння Асацыяцыі «Узнаўляльная энергетыка», у якой з моманту стварэння ў верасні 2009 года з’яўляўся нязменным выканаўчым дырэктарам. У 2014 годзе абараніў ступень доктара філасофіі МАІТ у галіне інфармацыйных тэхналогій (узнаўляльная энергетыка).

Памёр 15 лістапада 2023 года.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Ковель, Анастасия*. Ассоциация "Возобновляемая энергетика" и ее лидер (руск.)  **(нявызн.)**?. *Новости 024* (9 кастрычніка 2020). Праверана 17 студзеня 2024.
2. 1 2 3 4  Памёр Уладзімір Нісцюк  (бел.). *Наша Ніва*. Праверана 17 студзеня 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Камітэт абароны дэмакратыі (КАД)** (польск.: Komitet Obrony Demokracji, KOD) — польскі грамадскі рух.

Гісторыя
--------

Старогард Гданьскі. Акцыя КАДа
У снежню 2015 года шэраг сябраў КАР заявілі пра вяртанне ў палітыку пад называй Камітэт абароны дэмакратыі (KOD). Стварыць арганізацыю былыя актывісты вырашылі пад уплывам дзейнасці ў першым тыдне сваёй кадэнцыі новага польскага ўрада, сфармаванага партыяй ПіС (PiS). Сярод асноўных падстаў стала пазбаўленне парламенцкай апазіцыі магчымасці кантраляваць спецслужбы, ратацыя сяброў Канстытуцыйнага суда.

Зноскі
------

1. ↑  Польшча. У краіну вяртаюцца дысідэнты

Спасылкі
--------

* Камітэт абароны дэмакратыі зладзіў дэманстрацыі ў Польшчы і ў сьвеце
* У Варшаве адзначылі гадавіну выбараў 1989 года

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1121322239 · NUKAT: n2016053798 · VIAF: 113146331994918692932 |
**Веніямін Антонавіч Бурковіч** (29 ліпеня 1937, с. Усць-Коін, Усцьвымскі раён, Комі — 1983) — беларускі савецкі цымбаліст. Заслужаны артыст БССР (1967).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую кансерваторыю (клас І. Жыновіча, 1962). З 1952 артыст, з 1957 саліст, з 1960 канцэртмайстар Дзяржаўнага народнага аркестра БССР, з 1974 саліст Белдзяржфілармоніі.

Творчасць
---------

Ігру Бурковіча адрозніваюць вялікі тэмперамент, віртуозная тэхніка. У рэпертуары творы кампазітараў-класікаў і беларускіх кампазітараў. Шмат гастралюе па СССР, выступаў у ВНР, МНР, НРБ, ПНР, ЧССР, Бельгіі, Нарвегіі, Фінляндыі, Францыі, ФРГ, Швецыі.

Узнагароды
----------

Лаўрэат Усесаюзнага і VI Сусветнага фестываляў моладзі  (руск.) (бел. (1957).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Буркович Вениамин Антонович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 92. — 737 с.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 35. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Бурковіч Веньямін Антонавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 135571 |