**Алімпія Свяневіч** (польск.: Olimpia Swianiewiczowa, літ.: Olimpija Svianievičiova; у дзявоцтве **Алімпія Замбжыцкая**; 1 снежня 1902, Гомель, Магілёўская губерня, Расійская імперыя, цяпер Беларусь — Шаблон:Памерла, Галіфакс, Канада) — польска-беларуская фалькларыстка, этнографка, географка, геалягіня, геамарфалягіня, мовазнаўца, гістарычка літаратуры, настаўніца, педагогіца, даследніца творчасці Адама Міцкевіча.

Паходжанне
----------

Алімпія Свяневіч паходзіла са знакамітага роду Замбжыцкіх, якія валодалі землямі на Меншчыне і на тэрыторыі сённяшняй Літвы. Радавым маёнткам Замбжыцкіх была Вязынка, менавіта ў Замбжыцкіх арандаваў зямлю Дамінік Луцэвіч, бацька Янкі Купалы. З роду Замбжыцкіх паходзіў, напрыклад, Станіслаў Замбржыцкі (1823—1907) — беларускі краязнавец, фалькларыст, пісьменнік. Паколькі быў інвалідам, здаваў свой фальварак у арэнду. Замбржыцкі захапляўся вывучэннем мясцовых курганаў і першым апісаў гарадзішча ў Вязынцы.. Станіслаў Замбржыцкі ажаніўся з Алімпіяй Чэкатоўскай, якія і прыходзіліся Алімпіі Свяневіч роднымі дзедам і бабуляй.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

### Дзіцячыя гады

Алімпія нарадзілася 1 снежня 1902 года ў шляхецкай сям’і Юзафа Замбжыцкага і Зоф’і Замбжыцкай (у дзявоцтве Віткоўскай). Бацька Алімпіі працаваў машыністам, але пасля арышту расійскімі ўладамі страціў магчымасць там працаваць. У сям’і апроч Алімпіі было яшчэ трое дзяцей, бацькі Алімпіі, як і ў шматлікіх тагачасных шляхецкіх сем’ях, культывавалі памяць аб Студзеньскім паўстанні. Маці Алімпіі арганізвала нават грэпсовую пошту для зняволеных паўстанцаў, пра што потым узгадываў ва ўспамінах Апалінарый Свентаржэцкі.
Некаторы час Алімпія пад жыла Мінскам. У 1906 г. бацька Алімпіі атрымаў радавы маёнтак Вязынку ў спадчыну, пасля чаго сям’я пераехала туды, дзе Алімпія правяла дзіцячыя гады. Сям’я Алімпіі не была надта заможнай, таму дзецям прыходзілася дапамагаць бацькам займацца гаспадаркай маёнтку.

### Юнацтва

З 1919 года Алімпія добраахвотна служыла ў Войске Польскім у якасці кур’еркі, такім чынам прымала ўдзел у польска-савецкай вайне. Пасля вайны скончыла універсітэт імя Стэфана Баторыя ў Вільні па спецыяльнасці геаграфія, геалогія. У 1926 г. папралася шлюбам з эканамістам Віленскага ўніверсітэта Станіславам Свяневічам, выхоўвала чатырох дзяцей. З 1928 года працавала настаўніцай геаграфіі. У 1936—1941 годзе была настаўніцай геаграфіі ў віленскай гімназыі сясцёр бенедыктак?!, зачыненага савецкімі ўладамі ў 1946 годзе.

### Навуковая дзейнасць у галіне геамарфалогіі

Першы досвед геалогіі атрымала працуючы асістэнткай Мечыслава Ліманоўскага  (польск.) (бел. ў галіне геамарфалогіі. Удзельнічала ў даследаванні Віліі і тэрасаў даліны  (літ.) (бел. ракі Вака. Разам з вядомай этналягіняй Цэзарыяй Бадуэн дэ Куртэнэ  (польск.) (бел.  апісала тэрасы Віліі ў ваколіцах Вільні.

### Навуковая дзейнасць у галіне этнаграфіі і фалькларыстыкі

У 1920—1930-я гады Алімпія Свяневіч у ваколіцах Вязынкі пачала займацца збіраннем народных песняў, арганізоўвала ў Маладзечне, Радашковічах, Вільні выстаўкі беларускіх тканін і нацыянальнага адзення, адначасова з тым даследавала творчасць Адама Міцкевіча.

### Ваенныя годы

Ваенныя гады і першы год пасля заканчэння вайны яна правяла ў Вязынцы і Вільне, у разлуцы з мужам, які ў апошні момант быў выратаваны ад расстрэлу ў Катыні, пасля чаго быў вязнем Лубянкі і гулагаў (савецкія ўлады спадзяваўся выкарыстаць яго веды ў галіне нямецкай эканомікі), а потым не паспеў далучыцца да арміі Андэрса і ў рэшце, пасля працяглага знаходжання ў Тэгеране і Іерусаліме, застаўся ў Вялікабрытаніі.

### Пасляваенныя годы

Могілкі Алімпіі і Станіслава Свяневічаў у Галіфаксе
У 1946 годзе Алімпія Свяневіч разам з чатырма дзецьмі змагла рэпатрыявацца ў Польшчу і пасялілася ў Тчэве дзе выкладала геаграфію і біялогію ў мясцовай адміністрацыйна-гандлёвай сярэдняй школе. У Тчэве даследніца зацікавілася фальклорам кашубаў, даследавала дзейнасць стваральніка кашубскай граматыкі і першага кашубскага пісьменніка Фларыяна Цэйновы  (польск.) (бел. вядомага як «Будзіцель кашубаў».
Дзякуючы частым скажэнням прозвішча яна пазбегла рэпрэсый, звязаных з дзейнасцю мужа, які раскрыўшы на Захадзе праўду пра Катынскае злачынства. Будучы шматгадовым сябрам Польскага эскурсыйнага таварыства, яна стала ініцыятарам дзейнасці ў гэтай установе Эскурсыйнага клуба школьнай моладзі (у далейшым пад эгідай Польскага турыстычна-эскурсыйнага таварыства). У 1957 годзе яна пакінула краіну і далучылася да мужа ў Інданезыі.
З 1963 года разам з мужам жыла ў Паўночнай Амерыцы. Спачатку пасяліліся ў Злучаныя Штаты Амерыкі ў невялікім горадзе Нотр-Дам  (англ.) (бел. у штаце Індыяна, дзе ў 1967 годзе падчас Шасцідзённай вайны разам з мужам падпісала ліст «Салідарнасці з Ізраілем», падрыхтаваны Юзафам Чапскім. Потым пераехалі ў Канаду, пасяліліся дя горада Галіфакс, у правінцыі Новая Шатландыя. Памёрла 15 чэрвеня 1974 года каля Галіфаксу, дзе і былі пахаваны разам з мужам.

Сям’я
-----

Была замужам за эканамістам Віленскага ўніверсітэта Станіславам Свяневічам, у шлюбе мела чатырох дзяцей: Марыя Нагенць  (польск.) (бел. Вітальд Свяневіч, Ежы Свяневіч, Бернадэта Свяневіч-Шчаглоўская. Унук Алімпіі Свяневіч Павел Свяневіч  (польск.) (бел. стаў вядомым у Польшчы эканамістам і географам, нейкі час займаў пасады дарадцы прэзідэнта Польшчы.

Даследаванне творчасці Адама Міцкевіча
--------------------------------------

Ілюстрацыя да паэмы «Дзяды» Адама Міцкевіча
Вёска Сяледчыкі, цяпер на тэрыторыі вёскі Вязынка, фота 1938 года Алімпіі Свяневіч, фота знаходзіцца Дзяржаўным літаратурным музеі Іаанкі Купалы
Прадметам асаблівай цікавасці Алімпіі Свяневіч у эміграцыі стаў фальклор і ў асаблівасці тэма выкарыстання беларускага фальклору ў творчасці Адама Міцкевіча. У сакавіку 1971 г. яна выступіла ў «Польскім Навуковым Таварыстве» ў эміграцыі ў Лондане з дакладам "Інтэрпрэтацыя «Дзядоў Міцкевіча на аснове беларускага фальклору» (які быў адданы ў друк у «Штогоднікам Польскага Навукова Таварыства на эміграцыі  (польск.) (бел.» том 21, 1970/1971). Больш шырокая праца на гэту тэму, першапачаткова прадстаўленая для публікацыі ў парыжскай «Культуры», засталася ў машынапісе.
Увогуле пачатак даследавання творчасці Адама Міцкевіча паходзіць яшчэ з універсітэцкіх часоў Алімпіі Свяневіч, якая мела вельмі добрую этнаграфічную майстэрню ў Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя. На цікавасць да этнаграфіі паўплывалі яе настаўнікі ў гэта галіне Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ Эрэнкройц Янджэевіч  (польск.) (бел. і знакаміты даследчык Палесся Казімір Машынскі?!
Алімпію цікавілі вытокі беларускага свята Дзяды. Дзеля гэта даследавала народны фальклор у вёсцы Сяледчыкі. Падчас этнаграфічных даследаванняў Алімпіі Свяневіч узнікла навуковая спрэчка з вядомым прафесарам Станіславам Піганям  (польск.) (бел. які таксама даследаваў Дзяды, толькі каля Каўнас і Вільні, але сцвярджаў, што Дзяды паходзяць ад веснавога абраду — Радаўніцы, якое нібыта прыйшло з праваслаўем. Алімпія Свяневіч насуперак Станіславу Піганю даказвала, што Дзяды маюць паганскія, дахрысцінянскія карані. У Польскім навуковым таварыстве на эміграцыі яна апублікавала на гэту тры артыкулы: «Пахаванне, памінкі і Дзяды ў вёсцы Сяледчыкі», «Беларускія Дзяды» і «Інтэрпрэтацыя Дзядоў Міцкевіча паводле беларускага фальклору». У 2018 годзе дзякуючы Торуньскаму Этнаграфічны музэ. імя Марыі Знамяроўская-Пруферава і даследніцы Гражыны Харытанюк-Міхей, якая напісала прадмову да выдання, нарэшце выйшла манаграфія Алімпіі Свяневіч «Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie skarbca kultury białoruskiej» .
Алімпія Свяневіч таксама рыхтавала дысертацыю пра постаць Макрыны Мечыслаўскай, але так і не змагла яе скончыць.

Працы
-----

* Olimpia Swianiewiczowa. Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie folkloru Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. — 1972. — T. XXI. — S. 1-12.
* *Olimpia Swianiewiczowa,.* Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie skarbca kultury białoruskiej. — Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, 2018. — 156 с. — ISBN 8361891218, 9788361891215.
* *Stanisław Apolinary Zambrzycki,.* Wiersze, z komentarzem Olimpii Swianiewiczowej, redaktorzy Maria Swianiewicz-Nagięć. — Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2022. — 294 с. — ISBN 978-83-8122-061-3.

Бібліяграфія
------------

* Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 197—202.
* Grażyna Charytoniuk-Michiej, Obrzęd dziadów w dokumentach i cyklu Mickiewicza, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy (SOW). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2011, ss. 298
* (N. Taylor, Prawzór "Dziadów" Mickiewiczowskich w nowym świetle (na podstawie badań Olimpii Swianiewiczowej), w: Wilno i ziemia Mickiewiczowskiej pamięci, t. 2: W kręgu literatury i sztuki, pod. red. E. Feliksiak, E. Sidoruk, Białystok 2000
* Stanisław Swianiewicz (1899—1997) : ekonomista, sowietolog, historyk / pod. red. Benona Gazińskiego. Olsztyn : Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2010.
* Jerzy Starnawski, *Olimpia Swianiewiczowa*, w: *Słownik badaczy literatury polskiej*, tom IV (redaktor Jerzy Starnawski), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, s. 328 (там м.ін. дапушчана памылка ў дзявочым прозвьшчы Zembrzyska і назве роднага маёнтку Wiazynia)
* Gaigalas, A. 2003. Geologija Stepono Batoro universitete (1919—1939). *«Geologija Vilniaus universitete, Tarptautinės konferencijos medžiaga»*. Vilniaus universiteto leidykla, Vilnius,43-70.

Зноскі
------

1. ↑  Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 198.
2. ↑  Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн. БелСЭ, 1986. — Артыкул «Замбржыцкі» — С. 239.
3. ↑  Алімпія Чэкатоўская прыходзілася хроснай маці Янку Купалу.
4. ↑  Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 197.
5. ↑  *Kowalewska Zofja.* Ze wspomnień wygnańca z roku 1863. — Wilno: Księgarnia Józefa Zawadzkiego, 1911. — С. 216. — 262 с.
6. ↑  Н. Тэйлар-Тэрлецка, Пранікненне ці сімбіёз культур? Двор Замбжыцкіх у Вязыні. Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы), Мінск, 2010. С. 201.
7. ↑  Невядома ці была Алімпія Свяневіч асабіста знаёмая з Янкам Купалам праз тое, што сям'я Луцэвічаў пакінула Вязынку да пераезду бацькоў Алімпіі, але вядома, што Алімпія сябравала з жонкай Купалы Уладзіславай Луцэвіч.
8. ↑  Swianiewiczowa, O. 1938. «Proneries terasės Vokės slėnyje» (vertė B. Tijūnaitytė), *Kosmos, t. XIX, 143—147.*
9. ↑  Цэзарыя была дачкой вядомага польскага мовазнаўцы Яна Нечыслаў Бадуэн дэ Куртэнэ  (польск.) (бел. які акрамя навуковай дзейнасці быў знакаміты нетыповымі для таго часу ідэямі фемінізму, экалагізму, пацыфізму
10. ↑  Swianiewiczowa, O. Baudoin de Courtenay, K. 1929. «Terasy Wilii w obrębie miasta Wilna», *Pamiętnik zjazdu Słowianskich Geografow i Etnografow w Polsce w roku 1927,* t. I, Kraków, 223—224.
11. ↑  У Тчэве Алімпія разам з чатырма дзецьмі апынулася без падтрымкі, атрымлівала дапамогу ў выглядзе адзення, якое выдала амерыканская арганізацыя UNRRA. Пасля прыезду яна была здзіўлена тым, што ў Памор’і генерала Юзафа Галлера, якога лічылі адным з вызваліцеляў заходніх земляў, шанавалі больш, чым Юзафа Пілсудскага, які больш імкнуўся далучыць тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага.
12. ↑  *Józef Czapski.* Korespondencja. Solidarności z Izraelem. Do redaktora „Wiadomości". — Londyn: Wiadomości (tygodnik emigracyjny), Nr 37 (1119) z 10 верасня 1967. — С. 6. — 6 с.
13. ↑  Стала вядомай біялягіняй.
14. ↑  Займалася ў тым ліку біяграфічнымі даследаваннямі сваіх бацькоў, таксама памяццю аб ахвярах Катынскага расстрэлу. Апісвала сваю маці, як асобу рэлігійную і разважлівую.
15. ↑  Olimpia Swianiewiczowa. Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie folkloru Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. — 1972. — T. XXI. — S. 1-12.
16. ↑  У 1972 годзе Сяледчыкі і іншыя навакольныя населеныя пункты былі аб’яднаны з Вязынай у адну вёску, на сённяшні момант аб былой вёсцы нагадвае вуліца "Сяледчыкі" ў Вязынцы на месцы былой вёскі.
17. ↑  S. Pigoń, Formowanie «Dziadów» części drugiej. Rekonstrukcja genetyczna, Warszawa 1967
18. ↑  Grażyna Charytoniuk-Michiej, Obrzęd dziadów w dokumentach i cyklu Mickiewicza, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy (SOW). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2011, ss. 298
19. ↑  *Olimpia Swianiewiczowa.* Interpretacja Dziadów Mickiewiczowskich na podstawie skarbca kultury białoruskiej. — Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, 2018. — 156 с. — ISBN 8361891218, 9788361891215.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra
* Olimpia Swianiewiczowa

Шаблон:Вязынка