recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Малаялі** (малаялам *മലയാളി*, літаральна «жыхары гор») — карэннае насельніцтва паўднёвай Індыі, галоўным чынам штата Керала. Да малаялі адносяць як канкрэтны народ, так і прадстаўнікоў малых этнічных і этнаканфесійных груп, якія размаўляюць на мове малаялам. Агульная колькасць у Індыі — 34 776 533 (2011 г.). У выніку эміграцыі буйныя абшчыны малаялі склаліся ў краінах Персідскага заліву і Малайзіі.

Паходжанне
----------

Першыя людзі сучаснага тыпу з’явіліся на паўднёвым захадзе Індыі ў каменным веку. Мяркуецца, што яны былі блізкія да продкаў ведаў Шры-Ланкі. Але ў 1 тысячагоддзі да н. э. яны зліліся з прышлым дравідыйскім насельніцтвам. Адзіным нашчадкам старажытных жыхароў з’яўляецца горнае племя уладан. На схілах Заходніх Гатаў захаваліся мегалітычныя збудаванні 1 тысячагоддзя да н. э. Пазней пачалося засяленне Малабара, які доўгі час быў пакрыты лясамі.

Дзякуючы прыдатнаму геаграфічнаму становішчу на Малабарскім узбярэжжы сяліліся выхадцы з розных рэгіёнаў Індыі і іншых краін. Лічыцца, што мова малаялам вылучылася ў IX — XII стст. н. э. Прыкладна ў гэты час сфарміравалася народнасць малаялі. Канчатковае адасабленне малаялі ад іншых дравідыйскіх народаў Паўднёвай Індыі адбылося ў выніку культурнага адраджэння XIX — першай паловы XX стст. У 1956 г. малаялам стаў афіцыйнай мовай штата Керала, а яго носьбіты атрымалі агульную назву малаялі.

Культура
--------

Культура малаялі адрозніваецца значнай стракатасцю дзякуючы сталаму знешняму ўплыву, рэлігійнаму і каставаму падзелу грамадства. Больш за палову малаялі займаецца сельскай гаспадаркай. Астатнія — рыбакі, мараплаўцы, рамеснікі, жыхары буйных гарадоў, уцягнутыя ў прамысловасць і сферу абслугоўвання.

Каставая сістэма прыжылася пазней, чым у іншых рэгіёнах Індыі, таму не выціснула традыцыйную матрылакальную сістэму сваяцтва. Яна асабліва характэрна для вышэйшых каст наяраў, якія здольныя прасачыць свае карані па матчынай лініі на працягу некалькіх стагоддзяў. Важную ролю ў сям’і адыгрывае не бацька, а старэйшы брат маці. У ранейшыя часы спадчына таксама перадавалася па лініі маці. У вясковых жыхароў сустракаюцца выпадкі паліандрыі. Выхадцы з вёсак і іх нашчадкі звычайна зберагаюць шчыльныя сувязі з месцам паходжання, што садзейнічае захаванню традыцыйных адносін.

Мова
----

Малаялам, родная мова малаялі, адносіцца да дравідыйскай сям’і моў. Мае агульнае паходжанне з мовамі тамілаў і тэлугу. Шырока выкарыстоўваецца ў паўсядзённым побыце, сродках масавай інфармацыі, літаратуры і г. д. Узровень пісьменнасці адзін з найвышэйшых у Індыі.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў-малаялі спавядае індуізм. Вышэйшыя касты: намбудыры, амбалавасі, наяры, тыяры, ілавары.

Вылучаюцца таксама этнаканфесійныя групы хрысціян (пераважна праваслаўных і каталікоў), мусульман і іўдзеяў.

Зноскі
------

1. ↑  ABSTRACT OF SPEAKERS' STRENGTH OF LANGUAGES AND MOTHER TONGUES — 2011
2. ↑  Malayali

Спасылкі
--------

* Origins of Kerala People
* Malayali People, People of Kerala
* India — Kerala

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кухта.

**Язэп Кухта** (літ.: Juozapas Kukta; 1873, непадалёк ад горада Анікшчай, Ковенская губерня — 1942) — літоўскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, ксёндз. Родны брат Марціна Кухты.

Адукацыя
--------

У 1891—1995 гадах вучыўся ў Віленскай духоўнай семінарыі  (руск.) (бел. у 1895—1899 гадах — у Санкт-Пецярбургскай Імператарскай Рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі, магістр багаслоўя.

Біяграфія
---------

Быў плябанам шэрагу віленскіх касцёлаў, у тым ліку ў 1901—1906 гадах працаваў у касцёле святога Мікалая. Пэўны час выкладаў літоўскую мову ў Віленскай каталіцкай духоўнай семінарыі. Актыўны ўдзельнік літоўскага нацыянальнага руху. Адзін з падпісантаў мемарандума да нямецкіх акупацыйных уладаў з просьбай аб прызнанні незалежнасці Літвы ў 1917 годзе. Выдалены з Вільні ўладамі Сярэдняй Літвы ў лютым 1922 года разам з іншымі 32 літоўскімі і беларускімі дзеячамі. пасля гэтага быў прызначаны адміністратарам часткі Віленскага біскупства, якая засталася ў складзе незалежнай Літвы. З 1926 года — біскуп Кайшадорыскі.

Прыязна ставіўся да беларускага руху, у 1940 годзе прыслаў віншавальную тэлеграму кс. А. Станкевічу ў сувязі з 25-мі ўгодкамі святарства і нацыянальнай дзейнасці апошняга.

Зноскі
------

1. ↑  Catholic-Hierarchy.org — USA: 1990. Праверана 24 кастрычніка 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3892772'></a>

Літаратура
----------

* Кароткі нарыс беларускага пытання. — Мн. 2009. — С. 92, 123—124.
Выгляд з космасу
**Мора Альбара́н** — самае заходняе мора ў складзе Міжземнага мора. Яно размешчана непасрэдна перад Гібралтарскім пралівам і дасягае ў даўжыню каля 400 км, а ў шырыню 200 км, характарызуецца глыбінямі ад 1000 да 1500 м, максімум да 2000 м у самай усходняй частцы. Марфалогія дна складаная, вылучаюцца некалькі ўнутраных упадзін і падводных хрыбтоў. Самы вялікі хрыбет Альбаран распасціраецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і выходзіць вышэй узроўню мора ў выглядзе невялікага вулканічнага вострава Альбаран, размешчанага ў цэнтры басейна. Хрыбет размяжоўвае басейн на тры суббасейны: заходні, паўднёвы і ўсходні Альбаран.
Мора названа па астраўку (5 кв. км) Альбаран, змешчанаму ў гэтым моры; яго назва ад ісп. *albor* 'беласць', 'світанак', 'пачатак', хутчэй за ўсё, у першым, каляровым значэнні. Але калі дапусціць, што першаснай была назва мора, то яна можа быць растлумачана з значэння 'пачатак', бо гэтае мора ўяўляе сабой пачатак Міжземнага мора.

Літаратура
----------

* Географический энциклопедический словарь. Москва. «Советская энциклопедия». 1989. стор. 25 (руск.)

| ⛭Моры Атлантычнага акіяна |
| --- |
| Унутраныя моры Еўразіі | 
* Азоўскае
* Мармуровае
* Чорнае

 |
| Міжземнае мора | 
* Адрыятычнае
* Альбаран
* Балеарскае
* Іанічнае
* Кіпрскае
* Крыцкае
* Лігурыйскае
* Тырэнскае
* Эгейскае

 |
| Моры на поўначы Еўропы | 
* Балтыйскае
* Вадэнскае
* Гебрыдскае
* Ірландскае
* Ірмінгера
* Кельцкае
* Паўночнае

 |
| Моры ў Амерыцы | 
* Карыбскае
* Лабрадор
* Мексіканскі заліў1
* Саргасава
* Скоша

 |
| 1 з’яўляецца морам |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Суханаў.

**Аляксандр Фёдаравіч Суха́наў** (руск.: Александр Фёдорович Суханов; нар. 29 кастрычніка 1928, Саснова, Далматаўскі раён, Курганская вобласць, РСФСР —) — вучоны ў галіне гісталогіі, доктар медыцынскіх навук (1974), прафесар (1975).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Саснова Далматаўскага раёна Курганскай вобласці РСФСР. У 1951 годзе скончыў санітарна-гігіенічны факультэт Омскага медыцынскага інстытута. У 1954 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Влияние частичного удаления и хронического раздражения коры головного мозга белых крыс на процессы регенерации в очаге воспаления». У 1955—1956 гадах асістэнт кафедры гісталогіі Благавешчанскага медыцынскага інстытута. З 1956 года працаваў у Кемераўскім медыцынскім інстытуце. Займаў пасады асістэнта кафедры гісталогіі, з 1960 да 1978 года — яе загадчыка. Займаў пасаду дэкана лячэбнага факультэта, з 1971 года — прарэктара інстытута. У 1974 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Морфологические и гистохимические аспекты белковой сенсибилизации и анафилаксии».

З 1978 года А. Ф. Суханаў у Віцебскім медыцынскім інстытуце. Да 1996 года на пасадзе загадчыка кафедры гісталогіі, цыталогіі і эмбрыялогіі. Дэкан падрыхтоўчага аддзялення ў 1981—1984 гадах.

Выйшаў на пенсію ў 2004 годзе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар навуковых прац па марфалогіі і гістахімічных заканамернасцях рэакцыі арганізма на антыгенны раздражняльнік. Таксама займаўся пытаннямі структурна-функцыянальных пашкоджанняў клетак і тканак пры гіпатэрміі.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. 1 2 3  История кафедры. Общая информация кафедры гистологии, цитологии и эмбриологии (руск.) // Сайт ВДМУ

Літаратура
----------

* Суханаў Аляксандр Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 295. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Сайт кафедры гистологии Кемеровского государственного медицинского университета (руск.)
* История кафедры. Общая информация кафедры гистологии, цитологии и эмбриологии (руск.) // Сайт ВДМУ
* Вучоныя Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 141823 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Баранава.
**Наталля Пятроўна Баранава** (нар. 23 чэрвеня 1950, Навазыбкаў Бранскай вобласці РСФСР) — беларускі педагог. Рэктар установы адукацыі «Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт», кандыдат педагагічных навук. Член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 23 чэрвеня 1950 года ў Навазыбкаве Бранскай вобласці РСФСР.

Скончыла Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў і аспірантуру гэтага інстытута, настаўнік англійскай і нямецкай моў.

Працоўную дзейнасць пачала малодшым прадаўцом магазіна № 50 Лідскага гархарчпрамгандлю. Пасля заканчэння вучобы працавала перакладчыкам Хелуанскага металургічнага камбіната (г. Каір, Арабская Рэспубліка Егіпет). Выбіралася намеснікам сакратара камітэта камсамола па ідэалагічнай рабоце Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута замежных моў, працавала выкладчыкам, вучылася ў аспірантуры, затым была старшым выкладчыкам, загадчыкам кафедры педагогікі, прарэктарам па вучэбнай рабоце.

Выбіралася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання.

Аўтар звыш 40 навуковых прац.

Паводле справаздачы, падрыхтаванай Польскім фондам свабоды і дэмакратыі, на пасадзе рэктара Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта Наталля Баранава была адказнаю за адлічэнні студэнтаў за іх палітычную дзейнасць. 

Наталля Баранава была рэктарам МДЛУ 25 гадоў, звольнена з пасады ў кастрычніку 2020 года на фоне масавых палітычных пратэстаў у Беларусі, у якіх прымалі актыўны ўдзел студэнты і выкладчыкі ўніверсітэта.

Сям’я
-----

* Муж — Міхаіл Фёдаравіч Баранаў (пам. 2016).

Узнагароды
----------

* ганаровае званне «Мінчанін года — 2007»,
* медаль «За працоўныя заслугі» (2009),
* ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь,
* ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (2015),
* ганаровая грамата Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Баранова Наталья Петровна Архівавана 18 жніўня 2020.
2. ↑  Беларуская сістэма рэпрэсій. Пераследнікі і іх ахвяры = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary / pod redakcją
dr Dariusza Zalewskiego, Marka Bućko  (польск.) (бел. Michała Kurkiewicza i Tomasza Pisuli. — Warszawa: Fundacja Wolność i Demokracja, 2007. — С. 41. — 72 с. Архівавана 3 снежня 2013.
3. ↑  nn.by
4. ↑  Спачуванні // Беларускі час — № 10/1553 — 18 — 24 сакавіка 2016(недаступная спасылка)
5. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 мая 2009 года № 260 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»
6. ↑  Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 чэрвеня 2015 года № 501 «Аб узнагароджанні Н. П. Баранавай Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь»(недаступная спасылка)
7. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Баса.
**Ба́саў праліў** — праліў, які раздзяляе Аўстралію і востраў Тасманія і злучае Індыйскі акіян з Ціхім.

Шырыня праліва складае 240 км, а сярэдняя глыбіня каля 50 м. Праліў узнік усяго каля 10 000 гадоў назад у сувязі з павышэннем узроўню мора. Да гэтага Тасманія была часткай аўстралійскага кантынента. Праліў названы яго адкрывальнікам Мэцью Фліндэрсам у гонар карабельнага ўрача Джорджа Баса ў 1798 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Востраў Кінг
* Астравы Фюрно

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4447165-8 · LCCN: sh88001473 · VIAF: 245820782 |
**Іван Караджаў** (балг.: Иван Караджов; нар. 12 ліпеня 1989, Крэсна, Балгарыя) — балгарскі футбаліст, брамнік клуба «Бярое» са Стара-Загоры.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец сафійскага ЦСКА. Сезон 2007/08 правёў у арэндзе ў клубе другой лігі «Рылскі Спартыст», дзе быў асноўным брамнікам. Улетку 2008 года вярнуўся ў ЦСКА, дзе стаў другім брамнікам пасля Івайлы Петрава, а з 2009 замацаваўся ў стартавым складзе армейцаў. У лістападзе 2011 года разарваў кантракт з ЦСКА, і ў студзені 2012 года быў прадстаўлены ў якасці іграка плоўдзіўскага «Лакаматыва». У 2013—2014 гадах гуляў за клуб «Бярое», якому дапамог выйграць Кубак і Суперкубак Балгарыі.

З лета 2016 года выступаў за «Вярэю». У сакавіку 2017 года ў якасці свабоднага агента падпісаў двухгадовы кантракт з беларускім клубам «Шахцёр» з Салігорска. Пачынаў сезон 2017 у якасці другога брамніка салігорскай каманды, але ў ліпені ў сувязі з траўмай Уладзіміра Бушмы заняў месца ў аснове і захоўваў яго да канца сезону.

У пачатку 2018 года не трэніраваўся з салігорскай камандай, некаторы час падтрымліваў форму з благоеўградскім «Пірынам». У сакавіку 2018 года ў якасці свабоднага агента стаў іграком клуба «Арда» з трэцяга дывізіёна Балгарыі. Разам з клубам выйшаў у другі, а потым і ў першы дывізіён, у 2021 годзе гуляў за «Арду» ў Лізе канферэнцый УЕФА.

У студзені 2022 года перайшоў у клуб ЦСКА 1948, дзе больш гуляў за рэзервовую каманду. Сезон 2022/23 правёў у складзе «Бярое».

Міжнародная кар’ера
-------------------

Выступаў за моладзевую зборную Балгарыі. У 2009 годзе быў выкліканы ў нацыянальную зборную Балгарыі, аднак тады не згуляў за яе, наступны выклік жа атрымаў толькі ў 2020 годзе. Дэбютаваў у зборнай 5 чэрвеня 2021 года ў таварыскім матчы супраць Расіі, адгуляўшы першы тайм.

Дасягненні
----------

* Балгарыя Уладальнік Кубка Балгарыі (2): 2011, 2013
* Балгарыя Уладальнік Суперкубка Балгарыі (2): 2011, 2013
* Балгарыя Пераможца Трэцяй лігі Балгарыі: 2018 (паўднёва-ўсходняя група)
* Балгарыя Пераможца Другой лігі Балгарыі: 2019
* Беларусь 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2017

Заўвагі
-------

1. ↑  Ivan Karadzhov // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Ivan Karadzhov // FBref.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490'></a>
3. ↑  "Шахтер" объявил о подписании болгарских защитника и вратаря
4. ↑  Караджов покинул "Шахтер" и перешел в болгарский клуб "Арда" из третьего дивизиона

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · eu-football.info (ігрок) · FBref.com · FootballFacts.ru · National Football Teams.com · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Прэсбол · УЕФА |
Герб Медычы
**Медычы** (італ.: Medici) — італьянская дынастыя, кіравала ў Фларэнцыі як дэспаты з 1434 па 1494 гады і з 1512 па 1527 гады і як спадчыннае кіраванне з 1530 па 1737 гады. Яны запомніліся як першыя банкіры і вялікія патроны італьянскага Адраджэння.

Гісторыя
--------

### Паходжанне

Медычы паходзілі з сялянскіх крэсаў Фларэнцыі. У ХII ст. яны перасяліліся каля касцёла Сан Ларэнца, які знаходзіўся тады за межамі горада. Пазжэй з’явілася легенда, што продкі Медычы займаліся медыцынай і былі лекарамі, а шэсць шароў сімбалізуюць пілюлі. Само слова «медычы» ў рэчаіснасці азначае «лекары», такое імя мела адна з гільдый горада, да якой належаў Ардзінга Медычы, які пераехаў у сярэдзіне ХIIІ ст. у Фларэнцыю з вёскі Муджэла. Шары сімвалізавалі фінансавую магутнасць сям’і, і яны адлюстроўвалі візантыйскія манеты — безанты. Заснавальнікі фаміліі Медычы стаялі на чале банкаўскай імперыі, заснаванай падчас росквіту Еўропы ў ХII ст. а з ХIIІ ст. члены фаміліі ўжо ўваходзілі ў склад урада, часам узначальваючы яго.

Самі яны прымалі актыўны ўдзел у барацьбе мяшчанскіх нізоў свае правы. Падчас паўстання чомпі («чусаншчыкі поўсці») Сальвестра Медычы падтрымаў паўстанцаў. Але паўстанне пацярпела паразу, і Медычы хоць і не страцілі сваёй маёмасці, але мусілі на некаторы час пакінуць справы кіравання рэспублікай.

### Залаты век

Джавані д’Аверарда Медычы (1360—1429) стаў заснавальнікам вядучай лініяй роду, вёўшы шырокія гандлёва-банкаўскія аперацыі, быў папецкім банкірам, адкрыў філіялы сваёй кампаніі ў Бругэ, Парыжы, Празе, у гарадах Блізкага Усходу.

У ХVІ ст.. Козіма Медычы (1389—1464), сын Джавані Аверарда, узначаліў кіраванне алігархіяй у Фларэнцыі. Яго выслалі ў 1433 годзе, але ён вярнуўся ў 1434 годзе і кіраваў да сваёй смерці. Ён упрыгожваў горад прыгожымі будынкамі і атрымаў шчодрымі падарункамі любоў мяшчан.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Медычы на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118732455 · LCCN: sh85083062 · LNB: 000071513 · NKC: jx20060403059 · VIAF: 13102402, 197607117, 305068417 · ULAN: 500114961 |

 |
**Фрытыгерн** (гоцк.: Frithugarnis; ? — каля 380) — кароль вестготаў (369—380). Займаў важнае месца сярод лідараў варварскіх плямёнаў, якія пачалі працэс, у выніку якога пала Рымская імперыя.

Жыццяпіс
--------

Да 376 г. Фрытыгерн быў адным з правадыроў готаў, на поўначы ад Ніжняга Дуная. Панаванне большасцю готскага насельніцтва належала правадыру Атанарыху. Нарэшце, з дапамогай рымскага імператара Валента, Фрытыгерн перамог Атанарыха і ў знак падзякі, па традыцыі, прыняў хрысціянства арыянскага толку.

У 376 г. вестготы, ратуючыся ад гунаў, папрасілі дазволу Валента перасекчы Дунай і пасяліцца на тэрыторыі Рымскай імперыі, дзе яны будуць па-за дасяжнасцю гунаў. Валент даў дазвол на пасяленне ў правінцыі Мёзія і абяцаў ім, што яны будуць разглядацца ў якасці рымскіх грамадзян, калі мужчыны дадуць згоду служыць у рымскім войску. Пачынаючы з 376 г. Фрытыгерну робіцца ўсё складаней кіраваць сваім народам, таму што шматлікім прыхільнікам Атанарыха таксама атрымалася пераправіцца праз Дунай.

У 377 г. за голаду, які лютаваў у той час у Мезіі, вестготы звярнуліся за дапамогай да імператара. Але рымскія намеснікі Луцыпін і Максіміян, не толькі не дапамаглі ім, але і стварылі варожае стаўленне рымлян да вестготаў. Нарэшце, адбыўся канфлікт і Фрытыгерн са сваімі людзьмі, за кароткі час асвоіў суседнюю правінцыю Фракію, якая была значна багацей за Мезію.

Падчас першага сутыкнення з рымскім войскам Фрытыгерн цудам пазбег смерці. 9 жніўня 378 г. пры Адрыянаполе, Фрытыгерн узяў рэванш за паражэнне, якое рымляне нанеслі вестготам у бітве пад Нішам, 109 гадоў назад.

Адрыянапольская перамога паставіла пад вестгоцкі кантроль вялікую частку Балканскага паўвострава, уключаючы Грэцыю. Толькі нязначныя тэрыторыі, а таксама Афіны і Канстанцінопаль, былі выратаваныя ад разграблення, збольшага тлумачыцца тым, што войска Фрытыгерна не валодала прыладамі і навыкамі неабходнымі для аблогі вялікіх гарадоў.

Пасля заняцця стальца новага рымскага імператара Феадосія, змаганне паміж рымлянамі і готамі вялося з пераменнымі поспехамі для абодвух бакоў, аднак пасля 381 г. Феадосію атрымалася прымусіць вестготаў утаймавацца і яны рассяліліся ў Фракіі. Памёр Фрытыгерн прыкладна ў 380 г.

Гл. таксама
-----------

* Вестготы
* Каралі вестготаў

Зноскі
------

1. ↑  World History Encyclopedia — 2009. Праверана 13 лютага 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54817642'></a>

Літаратура
----------

* The Prosopography of the Later Roman Empire I: A.D. 260—395, ed. A.H.M. Jones, J.R. Martindale and J.Morris, Cambridge 1971, стар. 374.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**—** | **Кароль вестготаў**каля 369 — каля 380 | Пераемнік**Аларых I** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Brockhaus · Treccani · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2004111077 · VIAF: 36638479 |
**Дэзерташ** (парт.: Desertas) — архіпелаг на ўсходзе Атлантычнага акіяна. Падпарадкаваны адміністрацыі Мадэйры (Партугалія). Агульная плошча — 14,21 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Дэзерташ — ланцуг з 3 астравоў (Дэзерта-Гранды, Шан і Бужыу) і скалы Прэгу-ду-Мар, які месціцца ў 36 км на паўднёвы захад ад Фуншала, адміністрацыйнага цэнтра Мадэйры. Найбуйнейшы востраў Дэзерта-Гранды займае плошчу каля 10 км².

Карта астравоў
Усе астравы маюць вулканічнае паходжанне, складзены туфамі і базальтамі. Пераважаюць гарыстыя пейзажы. Найвышэйшы пункт — 442 м. Крыніцы пітной вады ёсць толькі на Дэзерта-Гранды.

Клімат мяккі міжземнаморскі. Сярэдняя тэмпература на працягу года вагаецца ад +15 °C да +23 °C.

Прырода
-------

Для астравоў Дэзерташ характэрна наяўнасць 2 асноўных экалагічных зон — прыморскай, якая цягнецца ад ўзбярэжжа да вышыні каля 360 м, і горнай, якая пачынаецца з 300 м. Першая зона найбольш багатая, уключае пляжы, прыбярэжныя лугі, зараснікі хмызнякоў і траў. Другая ўяўляе камяністую паўпустыню. Флора блізкая да суседняй Мадэйры і іншых астравоў Макаранезіі. Тут сустракаюцца каля 200 відаў сасудзістых раслін, грыбы, лішайнікі. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі і цюленямі-манахамі. Пасля адкрыцця разам з мараплаўцамі на сушу трапілі грызуны. Акрамя таго, былі завезены козы.

Гісторыя
--------

Архіпелаг быў адкрыты ў 1420 г. партугальскімі мараплаўцамі. З-за недахопу пітной вады неаднаразовыя спробы каланізацыі скончыліся беспаспяхова. Да 1972 г. астравы належалі прыватным уладальнікам. Тут вялося паляванне на коз і цюленяў. На востраве Дэзерта-Гранды вырошчвалі збожжавыя культуры. У наш час архіпелаг мае запаведны статус.

Ахова
-----

У 1990 г. астравы Дэзерташ былі абвешчаны запаведнікам. У 1993 г. Савет Еўропы класіфікаваў яго як біягенетычны.

Спасылкі
--------

* DESERTAS ISLANDS
* The Desertas Islands
* Ilhas Desertas and Ilhas Selvagens, unique islands in the Madeira Archipelago Архівавана 14 сакавіка 2016.
**Баскская нацыяналістычная партыя** (баскск.: Euzko Alderdi Jeltzalea, ісп.: Partido Nacionalista Vasco — **EAJ-PNV**) — палітычная партыя, якая дзейнічае пераважна ў Іспаніі, прасоўвае ідэалогію баскскага нацыяналізму і ідэю стварэння незалежнай альбо аўтаномнай дзяржавы баскаў. Партыя дзейнічае і на тэрыторыі Францыі, але не гуляе там прыкметнай ролі. Мае прадстаўніцтва ў Венесуэле, Аргенціне, Мексіцы, Уругваі, Чылі, ЗША і іншых краінах з прыкметнай басконскай дыяспарай.

Партыя была заснавана ў падполлі 31 ліпеня 1895 года ідэолагам баскскага нацыяналізму Сабіна Аранай; стала першай палітычнай арганізацыяй, якая выступала за нацыянальнае вызваленне баскаў. Падчас існавання Другой Іспанскай Рэспублікі ў 1936-м Краіна Баскаў атрымала аўтаномію, з-за чаго многія члены БНП змагаліся ў грамадзянскай вайне на баку Народнага фронту. Пры Франсіска Франка партыя знаходзілася пад забаронай, а яе лідары ў асноўным знаходзіліся ў эміграцыі, і ў падполлі з’явіліся новыя баскскія нацыяналістычныя арганізацыі, у тым ліку тыя, што выступалі пад лозунгамі ўзброенай барацьбы (як, напрыклад, ЭТА). Пасля падзення рэжыму Франка і аднаўлення аўтаноміі Краіны Баскаў узніклі новыя палітычныя арганізацыі, такія як Батасуна, «Баскская Салідарнасць» і іншыя. У выніку размежавання паміж новымі партыямі і БНП (Батасуна і «Баскская салідарнасць» занялі больш левую пазіцыю ў параўнанні з БНП), партыя стала імкнуцца да хрысціянскай дэмакратыі. У цяперашні час прэзідэнтам партыі з'яўляецца Іньіга Уркулью, а нефармальным лідарам — Хуан Хасэ Ібарэчэ.

На мясцовых выбарах 1 сакавіка 2009 года партыя атрымала 30 дэпутацкіх мандатаў у 75-мясцовым парламенце Краіны Баскаў, што, аднак, упершыню за доўгі час не дазволіла ёй сфармаваць кіруючую кааліцыю ў аўтаноміі. Таксама партыя была прадстаўлена 6 месцамі ў 350-мясцовай ніжняй палаце іспанскага парламента і 4 месцамі ў 264-мясцовым Сенаце. На выбарах у Еўрапарламент 2009 года БНП уваходзіла ў склад перадвыбарнай «Кааліцыі за Еўропу», звязанай з парламенцкай групай Альянсу лібералаў і дэмакратаў за Еўропу (ALDE). У кааліцыю ўвайшло некалькі партый нацыянальных меншасцяў Іспаніі, і перш за ўсё, баскаў і каталонцаў. Кааліцыя атрымала два месцы ў Еўрапарламенце, адно з якіх заняла Ісаскун Більбаа Барандзіка ад БНП.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  kommersant.ru: Баски встали на социалистический путь
3. ↑  Your MEPs: Izaskun BILBAO BARANDICA (англ.)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт партыі
**NSU Motorenwerke AG** — нямецкая кампанія, заснаваная ў 1873 годзе і спецыялізуецца на вытворчасці матацыклаў і аўтамабіляў.

Фірма Neckarsulm Strickmaschinen Union пачынала як вытворца вязальных машын, але поспех быў толькі часовым. Крысціян Шміт і Генрых Штоль заснавалі сваю кампанію ў горадзе Рыдлінген на Дунаі ў 1873 годзе. Кампанія таксама вырабляла ровары з 1886 года. У 1880 годзе партнёры рассталіся, і Крысціян Шміт перанёс фабрыку NSU у Некарзульм, і ў гэтым горадзе заснавана Neckarsulmer Strickmaschinen Union, што азначае «Саюз вязальных машын Неккарзульма»: ініцыялы гэтых трох слоў дадуць брэнд NSU, які заставаўся ў дзейнасці да 1977 года.

У 1950-я гады NSU быў найбуйнейшым вытворцам матацыклаў у свеце.

Заўвагі
-------

1. ↑  NSU-Werke // 20th Century Press Archives — 1908. Праверана 20 ліпеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36948990'></a>
2. ↑  NSU-Werke // 20th Century Press Archives — 1908. Праверана 27 ліпеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36948990'></a>
3. ↑  Neckar Automobilwerke AG // 20th Century Press Archives — 1908. Праверана 1 ліпеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36948990'></a>
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | NSU Motorenwerke на Вікісховішчы |
**Карлас Асенсіа Кабанільяс** (ісп.: Carlos Asensio Cabanillas; 1896 — 1969) — іспанскі ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. Удзельнік грамадзянскай вайны 1936—1939 гадоў.

Біяграфія
---------

Скончыў пяхотнае вучылішча ў Таледа, афіцэр Генеральнага штаба. На працягу сямі гадоў служыў у Марока ў складзе групы мараканскіх войскаў «рэгуларэс» (Fuerzas Regulares Indígenas) у Тэтуане, затым камандаваў аналагічным падраздзяленнем у Мелільі. Быў узнагароджаны асабістай ваеннай медалём. Да 1936 года меў чын падпалкоўніка, удзельнічаў у ваеннай змове супраць урада Народнага Фронту.

Быў адным з кіраўнікоў паўстання вайскоўцаў-нацыяналістаў у Іспанскім Марока, з якога пачалксч грамадзянскай вайне. Разам з палкоўнікамі Сайнсам дэ Буруагай і Хуанам Луісам Бейгбедэрам узначаліў захоп Тэтуана, дзе размяшчаўся Вярхоўны камісарыят Іспаніі ў Марока. У пачатку вайны яго калона, знаходзячыся ў авангардзе войскаў пад камандаваннем Хуана Ягуэ, здзейсніла марш ад Севільі да Мадрыда, падчас якога ўдзельнічала ва ўзяцці гарадоў Бадахос, Таледа і Талавера-дэ-ла-Рэйна. У ходзе няўдалага штурму войскамі нацыяналістаў Мадрыда восенню 1936 атрады пад камандаваннем Асенсіа змагаліся ў кровапралітных баях у раёне ўніверсітэцкага гарадка і прасунуліся далей іншых падраздзяленняў паўстанцаў на гэтым кірунку, аж да заканчэння баявых дзеянняў у 1939 годзе. У 1937-м у Харамскай бітве яго калона ўзначальвала фарсіраванне ракі Харама, але была спынена інтэрнацыянальнымі брыгадамі.

Сам Асенсіа праявіў сябе энергічным ваеначальнікам, за поспехі быў выраблены ў палкоўнікі, а затым у генералы. Удзельнічаў у бітве ў Брунетэ, у кампаніі ў Арагоне і ў захопе франкісцкімі войскамі Каталоніі, камандаваў 12-й дывізіяй.

Пасля заканчэння грамадзянскай вайны генерал Асенсіа з’яўляўся Вярхоўным камісарам Іспаніі ў Марока (люты 1940—май 1941). У 1942, пасля адстаўкі манархічна настроенага генерала Хасэ Энрыке Варэлы з пасады ваеннага міністра, Франсіска Франка прызначыў на яго пасаду Асенсіа.

Займаў пасаду ваеннага міністра да ліпеня 1945, калі быў выведзены з урада разам з іншымі прагерманскі настроенымі міністрамі. Затым працягваў знаходзіцца на вышэйшых пасадах у іспанскай арміі — быў начальнікам Генеральнага штаба, генерал-капітанам Балеарскіх астравоў і кіраўніком ваеннага кабінета начальніка дзяржавы (Франка). Быў выраблены ў генерал-лейтэнанты. З’яўляўся пракурадорам (членам) франкісцкіх картэсаў (парламента). У канцы жыцця ўваходзіў у склад Савета Каралеўства.

Зноскі
------

1. 1 2 3   Праверана 20 студзеня 2020.
2. 1 2 3   Праверана 20 студзеня 2020.
3. 1 2  ABC — Madrid: 1970. — P. 43. — ISSN 1136-0143<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2807'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q287076'></a>

Літаратура
----------

* Престон П. Франко. — М..: Центрполиграф, 1999. — 701 с. — ISBN 5-227-00414-5.

Спасылкі
--------

* Біяграфія
**Наталля Васільеўна Гуйвік** (нар. 1 кастрычніка 1962, Кіраў, РСФСР) — беларускі юрыст і палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання і VI скліканняў.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 1 кастрычніка 1962 года ў г. Кіраве (РСФСР). Скончыла Усесаюзны юрыдычны завочны інстытут, юрыст.

У 1983 годзе пераехала ў Полацк. Працавала старшым юрысконсультам у Полацкім вытворчым лесанарыхтоўчым аб’яднанні; юрысконсультам вайсковай часці; суддзёй суда Полацкага раёна і г. Полацка.

З’яўлялася старшынёй Полацкага гарадскога Савета дэпутатаў дваццаць шостага склікання.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання. У час выбараў адбыўся скандал, калі стала вядома, што на ўчастку, дзе балатавался Гуйвік, датэрмінова і на месцы жыхарства прагаласавала больш за 50% удзельнікаў выбараў. Супернікам Гуйвік быў журналіст «АНТ» Аляксей Міхальчанка.

З 2016 года — дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання. Старшыня Пастаяннай камісіі па заканадаўстве.

У снежні 2017 года адмовілася дасылаць дакументы ў Нацыянальны цэнтр заканадаўчых і прававых даследаванняў для атрымання юрыдычнага заключэння па законапраекце «Аб нарматыўна-прававых актах», які распрацоўваўся і мусіў быць прыняты на адразу дзвюх дзяржаўных мовах. Дагэтуль усе законы прымаліся толькі на адной з дзяржаўных моваў, прычым толькі адзінкі з іх на беларускай. У сваім рашэнні Гуйвік спасылалася на адсутнасць механізму прыняцця закону адразу на дзвюх мовах.

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалямі «70 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў», «70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», «За працоўныя заслугі» (2019), Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, граматай Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі (2017).

Асабістае жыццё
---------------

Замужам. Муж Міхаіл, мае дачку Вольгу Аляксандраўну.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Ураджэнка Расіі, дэпутатка Гуйвік «зарэзала» першы двухмоўны закон
2. ↑  Лукашэнка ўзнагародзіў Марзалюка ордэнам Пашаны
3. ↑  Свидетельство № 5-02/107 от 10 ноября 2017 года (руск.)(недаступная спасылка).  Минская епархия (10 снежня 2017). Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2022. Праверана 18 лістапада 2020.

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Архівавана 6 чэрвеня 2017.  (бел.)
Сучасны электрадрыль
**Дрыль** (ням.: Drill) — ручны, пнеўматычны або электрамеханічны інструмент, прызначаны для свідравання адтулін пры правядзенні будаўнічых, аддзелачных, сталярных, слясарных і іншых работ.

Гісторыя
--------

У 1895 годзе Вільгельм Файн вынайшаў электрадрыль (у той момант гэта быў першы электраінструмент).

У 1955 годзе фірма «Метаба» выпусціла першы серыйны дрыль ударнага дзеяння.

Ручны дрыль
-----------

Ручны дрыль — інструмент ручнога свідравання, выкарыстоўвае сілу чалавека. Ужываецца для свідравання адтулін у розных матэрыялах.

Электрычны дрыль
----------------

Дрылі, якія працуюць ад электрычнасці, з'яўляюцца найбольш распаўсюджанымі інструментамі ў дрэваапрацоўчых і механічных цэхах.

Акумулятарная дрыль
Электрычныя дрылі могуць быць сеткавымі (сілкуюцца ад электрычнай разеткі праз сеткавы кабель ) або бесправаднымі. Апошнія маюць здымныя акумулятарныя блокі, якія можна замяняць, каб забяспечыць бесперапыннае бурэнне падчас падзарадкі.

Папулярным ужываннем ручных электрадрылей (уласна пасля свідравання) з'яўляецца зашрубоўванне шруба ў драўніну з дапамогай біты-адвёрткі якая ставіцца замест свердзел. Біта - спецыяльнае прыстасаванне аптымізаваныя для закручвання шруба, біта паміма іншага дазваляе пазбегнуць пашкоджання паза галоўкі шруба.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 1 : А-Л. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0152-4, С.427

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дрыль

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 173736775 · NKC: ph116634 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Парма (значэнні).
**Парма** — расійскі прафесійны баскетбольны клуб з Пермі. Выступае ў Адзінай лізе ВТБ і Кубку Расіі.

Гісторыя
--------

У 2009 годзе з-за фінансавых праблем у Пермі спыніў сваю прафесійную дзейнасць вядомы «Урал-Грэйт» і толькі праз 3 гады ў 2012 не з’явілася новая мясцовая каманда «Парма». Спачатку кіраўніцтва планавала выхоўваць уласных выхаванцаў для асноўнай каманды. Але ўсё змянілася пасля траплення ў Адну Лігу ВТБ. Першы сезон пермякі скончылі на апошнім месцы. У 2017 годзе галоўным трэнерам стаў латвіец Нікалайс Мазурс, які раней працаваў з юнацкімі зборнымі Латвіі, рыжскім ВЭФам, грузінскай «Вітай» і саратаўскім «Аўтадорам», пратрымаўся ў Пермі да сярэдзіны мінулага сезону.

У 2019 годзе на пост галоўнага трэнера быў прызначаны літоўскі спецыяліст Казіс Масквіціс, які мае ў сваім актыве золата чэмпіянату свету з моладзевай камандай U-19.

Трэнеры
-------

* Нікалайс Мазурс (2017—2019)
* Казіс Масквіціс (з 2019)

Зноскі
------

1. ↑  ПАРМА з Пермі. Прэв’ю Архівавана 16 ліпеня 2021.
**Дабравешчанскі сабор Казанскага крамля** (*сабор Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы*, тат. Ару хәбәр чыркәве) — праваслаўны храм у Казані, помнік рускай архітэктуры XVI стагоддзя.

З 1552 па 1918 год сабор быў кафедральным храмам Казанскай епархіі Рускай царквы (цяпер кафедральным з’яўляецца Мікольскі сабор), тут стагоддзямі здзяйсняліся святарскія пасвячэнні, а з канца XIX стагоддзя і хіратоніі біскупаў (тут былі прысвечаны ў біскупскі сан Антоній (Храпавіцкі) і Андрэй (Ухтомскі)).

Дабравешчанскі сабор Казанскага крамля — самы аддалены ўзор пскоўскай архітэктурнай школы і самы старажытны з захаваных помнікаў гісторыі і архітэктуры ў ансамблі крамля і горада. Крыжова-купальны храм з пяццю часткамі, якія знаходзяцца на шасці слупах і трыма алтарным апсідамам сабор першапачаткова аднаўляў планіроўку і аблічча Успенскага сабора Маскоўскага Крамля, падкрэсліваючы новы статус Казані. У падклеце сабора знайшлі спачын многія казанскія архіпастыры, такім чынам, Дабравешчанскі сабор для Казанскага крамля меў тое ж значэнне, што і Рызапаложанскі сабор для Маскоўскага Крамля.

Нягледзячы на пазнейшыя рэканструкцыі, спрадвечны пскоўскі стыль сабора прачытваецца ў паласе тыпова пскоўскага арнаменту, які апяразвае падставу цэнтральнай главы, і аркатурным поясе, які ўпрыгожвае апсіды.
Запыт «AZAL» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.

**Азербайджанскія авіялініі** (азерб.: Azərbaycan Hava Yolları), таксама вядомыя як **AZAL** — авіяперавозчык і найбуйнейшая авіякампанія Азербайджана. Базуецца ў Баку, побач з міжнародным аэрапортам імя Гейдара Аліева, дзейнічае ў пункты прызначэння па ўсёй Азіі, СНД, Еўропе і ЗША. Азербайджанскія авіялініі з’яўляюцца членам Міжнароднай асацыяцыі паветранага транспарту. Авіякампанія была заснавана 7 красавіка 1992 года, як першая нацыянальная авіякампанія створаная пасля таго, як краіна атрымала незалежнасць.

|  |
| --- |
| 
П:  **Азербайджан**  П:  **Кампаніі**  П:  **Авіяцыя** 
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2015106359 · VIAF: 317285066 |
|  |  |
| --- | --- |
|  | У гэтага паняцця ёсць іншае значэнне ***Нацыянальны парк Кірымбаш***. |

**Кірымбаш** (парт.: Quirimbas) — група з 31 вострава ўздоўж заходняга ўзбярэжжа Мазамбікскага праліва. Уваходзяць у склад дзяржавы Мазамбік.

Геаграфія
---------

Архіпелаг Кірымбаш уяўляе сабою ланцуг з 31 вострава, выцягнуты з поўначы на поўдзень на 222 км. Усе астравы маюць каралавае паходжанне, многія злучаны водмелямі і каралавымі рыфамі з мацерыком. Найбуйнейшы востраў Іба месціцца ў паўднёвай частцы. Яго плошча — каля 36 км². 

Клімат трапічны пасатны. Сярэдняя тэмпература ў сухі сезон з красавіка да верасня трымаецца каля +27°C. У вільготны сезон яна падвышаецца на 3°C.

Прырода
-------

Вылучаюць некалькі экалагічных зон, характэрных для архіпелага Кірымбаш: лясы міёмба, сухія саванны з зараснікамі высокіх траў і акацый, прыбярэжныя лясы, мангры. Дзякуючы блізкасці мацерыка жывёльны свет сушы даволі багаты. Ён прадстаўлены 447 відамі птушак і 46 відамі сысуноў. На астравах сустракаюцца птушкі-насарогі, сланы, буйвалы, львы, леапарды, дзікія сабакі. Аднак найбольшую цікавасць уяўляюць навакольныя марскія воды, населеныя 52 відамі каралаў, 140 відамі малюскаў, 5 відамі марскіх чарапах, 4 відамі дэльфінаў, 3 відамі кітоў, 350 відамі рыб.

У 2002 г. для аховы прыроды архіпелага быў створаны нацыянальны парк Кірымбаш.

Гісторыя
--------

Першымі наведвальнікамі і насельнікамі астравоў Кірымбаш былі суахілі. У канцы XV — пачатку XVI ст. яны былі даследаваны партугальскімі экспедыцыямі на чале Васка да Гама і Жуана да Нова. Партугальцы захапілі востраў Іба і стварылі на ім каланіяльнае паселішча. У 1975 г. архіпелаг быў далучаны да незалежнага Мазамбіка. У нашы дні асноўныя галіны эканомікі: рыбалоўства, турызм, вырошванне какосавай пальмы.

Спасылкі
--------

* The Quirimbas Archipelago - UNESCO World Heritage Centre
* Quirimbas Archipelago Mozambique Travel Guide
* Quirimbas National Park
* Mozambique: a hide away in the Quirimbas Archipelago
| Рэфалуваш *Refaluwasch* |
| --- |
|  |
| Сям'я рэфалуваш (пач. XX ст) |
| Агульная колькасць | 7700 |
| Рэгіёны пражывання | Мікранезія |
| Мова | рэфалуваш |
| Рэлігія | політэізм, хрысціянства |
| Блізкія этнічныя групы | чуўк, панапеанцы, касрае |

**Рэфалуваш**, або **каралінцы** (саманазва *Refaluwasch*) — народ, карэнныя насельнікі ўсходніх Каралінскіх і Паўночных Марыянскіх астравоў. Жывуць таксама ў ЗША і на Гуаме. Колькасць на Паўночных Марыянскіх астравах - 4200 чал. у Федэратыўных Штатах Мікранезіі - 3500 чал.

Продкі рэфалуваш з'явіліся ў Заходняй Мікранезіі каля 2 тысячагоддзяў таму. Іх паходжанне да канца не высветлена. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што яны трапілі ў Мікранезію з Азіі, іншыя - з Меланезіі, дзе некаторы час складалі адзіную групу перасяленцаў разам з палінезійцамі. 

У XIX ст. у сувязі з памяньшэннем колькасці чамора на Паўночных Марыянскіх астравах пачалі перасяленне ў гэты рэгіён, дзе зараз складаюць значную частку мікранезійскага насельніцтва.

Традыцыйныя заняткі - лоў рыбы, вырошчвалі таксама тара, какосавую пальму, хлебнае дрэва, садавіну. 

Сем'і матрылакальныя, малыя нуклеарныя і вялікія пашыраныя. Традыцыйна захоўвалася вызначальная роля жанчыны ў сям'і. 

Родная мова рэфалуваш належыць да малайска-палінезійскай групы аўстранезійскіх моў. Пісьмовасць складзена ў XIX ст. місіянерамі на аснове лацінкі. 

У мінулым спавядалі політэістычную рэлігію. Зараз большасць вернікаў хрысціяне, пераважна каталікі.

Зноскі
------

1. ↑  Carolinian

Спасылкі
--------

* Гукі і погляды каралінскай культуры Архівавана 8 мая 2012.
* Асацыяцыя чамора і рэфалуваш у Вашынгтоне
* Марыянскі архіпелаг: Гістарычны абзор рыбалоўства Архівавана 16 жніўня 2012.
Карта Кельцкага мора **Кельцкае мора** — мора басейна Атлантычнага акіяна. Абмывае частку Ірландыі, Вялікабрытаніі і Францыі, марскія межы абмяжоўваюцца пралівам святога Георга, Брыстальскім залівам, Ла-Маншам. Назву бярэ ад гістарычных тэрыторый, што належалі кельтам. Раней частка вод кельцкага мора звалася Праліў Святога Георга, але асноўная частка вод не мела ўласнай назвы і вызначалася як «паўднёва-заходнія падыходы» Вялікабрытаніі. З-за агульнай геалогіі і гідралогіі патрэба ў агульнай назве даўно наспела і ў 1921 годзе назва была прапанавана вядомым англійскім марскім даследчыкам Эрнэстам Уільямам Лайанс Хольтам.

| ⛭Моры Атлантычнага акіяна |
| --- |
| Унутраныя моры Еўразіі | 
* Азоўскае
* Мармуровае
* Чорнае

 |
| Міжземнае мора | 
* Адрыятычнае
* Альбаран
* Балеарскае
* Іанічнае
* Кіпрскае
* Крыцкае
* Лігурыйскае
* Тырэнскае
* Эгейскае

 |
| Моры на поўначы Еўропы | 
* Балтыйскае
* Вадэнскае
* Гебрыдскае
* Ірландскае
* Ірмінгера
* Кельцкае
* Паўночнае

 |
| Моры ў Амерыцы | 
* Карыбскае
* Лабрадор
* Мексіканскі заліў1
* Саргасава
* Скоша

 |
| 1 з’яўляецца морам |
**Памела**, **Пампельмус** (*Citrus maxima*, *Citrus grandis*) — від раслін з роду цытрусаў; гэтак жа называюцца і плады гэтай расліны.

Назва паходзіць ад англійскага слова *pomelo*, *pummelo* і *pumelo*. Гэта слова паходзіць ад нідэрландскага *pompelmoes*.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Памела — вечназялёнае дрэва вышынёй да 15 метраў з шарападобнай кронай. Лісце буйное, кветкі белыя, дыяметрам ад 3 да 7 см, адзіночныя або ад 2 да 10 у суквецці. Плод пакрыты тоўстай лупінай, падзелены на буйныя дзелькі, ушчыльненыя жорсткай перагародкай, усярэдзіне кожнай дзелькі можа быць семя. Колер спелых пладоў — ад бледна-зялёнага да жоўтага, памерам яны буйнейшыя за грэйпфрут, адрозніваюцца ад яго таксама больш буйнымі, пругкімі валокнамі. Памела лічыцца самым буйным з цытрусавых. Маса плоду можа дасягаць 10 кілаграмаў, дыяметр — 30 сантыметраў. Лупіна звычайна тоўстая. Смак кіслява-салодкі з ноткамі горычы. Мякаць памела больш сухая, чым у іншых цытрусавых.

Каларыйнасць, хімічны састаў
----------------------------

Каларыйнасць 100 г мякаці плода — 25—39 ккал.

У пладах утрымліваецца:

* 7,6—11,1 % сухіх рэчываў
* 0,5—0,7 % бялку
* 0,1—0,3 % тлушчу
* 0,4—0,8 % абалоніны
* 0,4—0,7 % попелы

Мінеральны састаў:

* калій да 235 мг/100 г
* кальцый 26—27 мг/100 г
* фосфар 22—26 мг
* жалеза 0,3—0,5 мг
* натрый 1 мг

Вітамінавы комплекс:

* вітамін З 30—53 мг/100 г
* бэта-каратын да 30 мг/100 г
* вітамін В1 0,04—0,07 мг/100 г
* вітамін В2 0,02 мг/100 г
* вітамін В5 0,2—0,3 мг/100 г

Гл. таксама
-----------

* Грэйпфрут
* Танжэла
* Свіці

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Джонсан.

**Істмен (Істман) Джонсан** (англ.: Eastman Johnson, поўнае імя Jonathan Eastman Johnson; 29 ліпеня 1824—5 красавіка 1906) — амерыканскі мастак, адзін з заснавальнікаў Метрапалітэн-музея ў Нью-Ёрку, імя якога напісана на ўваходзе ў музей; у свой час яго называлі «амерыканскім Рэмбрантам».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 29 ліпеня 1824 года. Быў восьмым і апошнім дзіцем у сям’і Філіпа Джонсана і Мэры Чэндлер. Яго старэйшы брат Філіп (ангел. Philip Carrigan Johnson) — быў камадорам ВМС Злучаных Штатаў і бацькам віцэ-адмірала Альфрэда Джонсана. Некаторы час жыў у горадзе Агаста ў штаце Мэн, дзяржаўным сакратаром гэтага штата на працягу двух гадоў быў яго бацька.

Кар’ера Істмана Джонсан як мастака пачалася ў 1840 годзе, калі ён стаў вучнем літографа ў Бостане. Пасля таго, як палітычны заступнік яго бацькі — губернатар штата Мэн Джон Фэрфілд увайшоў у Сенат ЗША, старэйшы Джонсан быў прызначаны ў канцы 1840-х гадоў прэзідэнтам ЗША Джэймсам Полкам у Бюро будаўніцтва, абсталявання і рамонту Ваенна-марскога ведамства. Сям’я пераехала ў Вашынгтон і спачатку жыла ў арэндным жыллі. У 1853 годзе яны купілі ўласную хату за некалькі кварталаў ад Белага дома і офіса Ваенна-марскога ведамства. Гэта быў галоўны дом Істмена да яго пераезду ў Нью-Ёрк у канцы 1850-х гадоў.

У 1859 годзе Істмен Джонсан прыехаў у Нью-Ёрк і заснаваў тут сваю студыю. Замацаваўшы сваю рэпутацыю мастака, выстаўляўся ў ЗША, у тым ліку ў Нацыянальнай Акадэміі дызайну. У гэтым жа годзе быў абраны ў Нацыянальную акадэмію дызайну ў якасці асацыяванага члена і стаў сапраўдным акадэмікам у 1860 годзе. Таксама быў членам клуба Union League Club у Нью-Ёрку, дзе да гэтага часу знаходзіцца мноства яго карцін.

У 1869 годзе, ва ўзросце 55 гадоў, ён упершыню ажаніўся з Элізабет Баклі. У іх была адна дачка — Этэль Істман Джонсан (англ.: Ethel Eastman Johnson), якая нарадзілася ў 1870 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Eastman Johnson — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  Find a Grave — 1996.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | American National Biography · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13617740p · CONOR: 38823779 · GND: 119175975 · ISNI: 0000 0000 8206 3021 · LCCN: n83177936 · NKC: jn20011018945 · NTA: 167762680 · SUDOC: 056586566 · VIAF: 22945442 · ULAN: 500008685 |

 |
**Ідэнтыфікацыйная карта**, або **ID-карта** (ад англ.: Identity Document) — афіцыйны дакумент, які сведчыць асобу, звычайна выкананы ў фармаце пластыкавай карты.

ID-карта звычайна змяшчае інфармацыю аб трымальніку карты ў тэкставым і машынасчытвальных відах, уключаючы яго фатаграфію, імя, ідэнтыфікацыйны нумар, подпісь, біяметрычную інфармацыю, запісаныя ў электронным чыпе або на магнітнай паласе. У ідэале будзе змяшчаць максімальную колькасць інфармацыі, неабходнай для кантролю ў глабальным маштабе.

У шырокім сэнсе ідэнтыфікацыйнымі картамі называюць усе віды пластыкавых карт, якія змяшчаюць персаніфікаваную інфармацыю, напрыклад пасведчанне кіроўцы, банкаўскія карты, электронныя пропускі і інш.

Дзеючыя і плануемыя ідэнтыфікацыйныя карты
------------------------------------------

Эстонская ID-карта сучаснага ўзору (2021 год).
Эстонская ID-карта старога ўзору (2007 год).
**Како́па** (саманазва: *Xawiƚƚ kwñchawaay*, літаральна «народ імглістай ракі») — індзейскі народ, што традыцыйна насяляе нізоўі ракі Каларада і паўночны бераг Каліфарнійскага заліва. Агульная колькасць у ЗША і Мексіцы (2020 г.) — 1100 чалавек.

Какопа лічацца прамымі нашчадкамі носьбітаў культуры Патаян. Іх асноўнымі заняткамі здаўна былі збіральніцтва, паляванне і ручное земляробства. Какопа не ўзводзілі ірыгацыйных збудаванняў і залежалі ад разліваў ракі Каларада. Вырошчвалі кукурузу, гарбузы, фасолю. Земляробствам займаліся жанчыны. Мужчынскімі заняткамі былі паляванне і гандаль. Асноўным таварамі для абмену з'яўляліся бісер і пацеркі, што вырабляліся з ракавін малюскаў. Какопа ладзілі плыты і шырокія кашы для пераправы праз бурную раку, выраблялі кераміку.

Відавочна, першы кантакт з іспанцамі адбыўся ў 1540 г. калі было адкрыта вусце Каларада, аднак першы запіс францысканскіх місіянераў быў зроблены толькі ў 1605 г. Какопа моцна пацярпелі ад нашэсцяў больш ваяўнічых квечан. У 1840 г. на тэрыторыю, населеную імі, пачаўся рух амерыканскіх здабытчыкаў золата. У 1848 г. значная частка зямель трапіла ў склад ЗША. У 1917 г. Томас Вудра Вільсан зацвердзіў рашэнне аб стварэнні асобнай рэзервацыі какопа. Яна была значна пашырана ў 1985 г. З 1964 г. дзейнічае Канстытуцыя.

З 1930 г. кантакты паміж амерыканскімі і мексіканскімі какопа фактычна перарваны. Какопа Мексікі складаюць некалькі абшчын у Ніжняй Каліфорніі і Саноры. У 2007 г. адбыўся канфлікт паміж какопа і ўладамі Мексікі ў сувязі з абмежаваннямі на лоў рыбы.

Спасылкі
--------

* COCOPAH INDIAN TRIBE
* Cocopa Culture and History
* Cocopah Indian Tribe Facts