Рэдан як частка фартыфікацыі
**Фартыфікацыя**, гістар. **ваенная архітэктура** і **кастраметацыя** (лац.: fortificatio — умацаванне ад лац.: fortis — моцны + лац.: facere — рабіць; лац. лац.: castra — лагер + лац.: metor — мераю) — раздзел ваеннай (ваенна-інжынернай) справы, што ахоплівае тэорыю і практыку ўмацавання (фартыфікацыйнага абсталявання) мясцовасці, як пры папярэдняй ваенна-інжынернай падрыхтоўцы тэатру ваенных дзеянняў і тэрыторыі краіны, так і ў час вайны. Мае мэтай павышэнне баяздольнасці ўзброеных сілаў, павелічэнне іх баявой эфектыўнасці, засцераганне войскаў, органаў кіравання, насельніцтва і гаспадарчых аб'ектаў ад сродкаў паражэння праціўніка.

*Гл. таксама*: фартыфікацыйныя збудаванні, фартыфікацыйныя канструкцыі.

Фартыфікацыйнае абсталяванне ўлучае будову комплексаў фартыфікацыйных збудаванняў у адпаведнасці з аперацыйна-стратэгічнымі ці тактычнымі планамі. Адрозніваюць **вайсковую (палявую)** і **доўгатэрміновую** фартыфікацыю. **Палявая фартыфікацыя** займаецца пытаннямі тэорыі і практыкі фартыфікацыйнага абсталявання пазіцый, палосаў, рубяжоў, выходных раёнаў і раёнаў азмяшчэння войскаў у інтарэсаў забеспячэння боя (аперацыі); таксама займаецца будовай палявых збудаванняў для насельніцтва для засцерагання ад зброі масавага паражэння і інш. відаў зброі. **Доўгатэрміновая фартыфікацыя** займаецца пытаннямі тэорыі і практыкі папярэдняга фартыфікацыйнага абсталявання ТВД і тэрыторыі краіны, у мірны і ваенны час.

Фартыфікацыя — адна з найстаражытнейшых галінаў ваенна-інжынернай справы, што спрычынена прывязанасцю ваенных дзеянняў да мясцовасці разам з вялікім значэннем мясцовасці як у ваеннай справе, так і ў жыцці і дзейнасці людзей.

Тэрмін «фартыфікацыя» узнік у сярэднявеччы, і пачаткова азначаў уласна доўгатэрміновыя фартыфікацыйныя збудаванні, а навуку, што вывучала адпаведную тэорыю і практыку, называлі **ваеннай архітэктурай**. Навука аб будове палявых умацаванняў дзеля дасягання тактычных мэтаў складала іншы раздзел ваенна-інжынернай справы, і называлася **кастраметацыяй**. І ваенная архітэктура, і кастраметацыя з часоў старажытнасці існавалі паралельна, але ў часы Адраджэння ўзнікла неабходнасць у быцці пры войску ваенна-інжынерных спецыялістаў, а таксама патрэба ў арганічнай узаемасувязі абедзвюх адменаў умацавання мясцовасці. Гэта было спрычынена з'яўляннем сталых армій, развіццём агнястрэльнай зброі і агульным змяненнем характару ваеннага майстэрства. У выніку на працягу 16—17 ст. ваенная архітэктура і кастраметацыя аб'ядналіся пад агульнай назвай фартыфікацыі з падзелам яе на сталую і тымчасовую. Упершыню такі падзел быў праведзены ў працах французскага інжынера маршала Вабана. У Расіі тэрмін «фартыфікацыя» замацаваўся ў 18 ст. а дзве часткі фартыфікацыі атрымалі назвы доўгатэрміновай і палявой, што захоўваецца і дасюль.

Да самай 1-й сусв. вайны ў складзе фартыфікацыі разглядаліся таксама пытанні атакі, аблогі і абароны доўгатэрмінова ўмацаваных пунктаў і пытанні мінна-падземнай барацьбы. Таксама адмысловымі галінамі фартыфікацыі з'яўляліся ваенныя шляхі зносін і пераправы праз водныя перашкоды. На працягу і па 1-й сусв. вайне гэтыя пытанні вылучыліся ў асобныя раздзелы ваенна-інжынернай справы, а новымі фактарамі ў развіцці фартыфікацыі сталіся новыя віды зброі і ўзбраення (танкі, авіяцыя, зброя масавага паражэння).

Гл. таксама
-----------

* Гісторыя фартыфікацыі
* Рэдут
* Гуляй-горад
* Шанец

Зноскі
------

1. ↑  ВЭС-83.
2. ↑  Пд. Левыкіна.
3. 1 2  Пд. Шперка.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. С.783.
* Левыкин, В. И. Фортификация: прошлое и современность
* Шперк. История фортификации

| ⛭Фартыфікацыя |
| --- |
| Старажытныя часы | 
* Вежа
* Гарадзішча
* Гарадскія сцены
* Засечная лінія
* Звералоўная яма
* Земляны вал
* Каструм
* Краног
* Крэпасць
* Лімес
* Крапасная вежа
* Вастракол
* Роў
* Судзіс
* Тын
* Форт
* Форт-пагорак

 |
| Сярэднявечча | 
* Амбразура
* Байніца
* Барбакан
* Бартызан
* Бастэя
* Баявы ход
* Бланкі
* Бруствер
* Вартаўнічая вежа
* Габіён
* Гародня, фартыфікацыя
* Герса
* Гарадская брама
* Гуляй-горад
* Данжон
* Данскер
* Дзюры-забойцы
* Забарол
* Замак
* Засека
* Захаб
* Зубец
* Канцэнтрычны замак
* Крэмль
* Крапасная агароджа
* Машыкуль
* Падсябіцце
* Пацерна
* Плесі
* Прасла
* Разводны мост
* Перадавы роў
* Рэдзюіт
* Рагатка
* Тараса
* Тэт-дэ-пон
* Цытадэль
* Часнок

 |
| Новы час | 
* Апрош
* Бастыён
* Бастыённая сістэма ўмацаванняў
* Барыкада
* Батарда
* Блакгаўз
* Больверк
* Гласіс
* Гаржа
* Горнверк
* Кавальер
* Каземат
* Капанір
* Контргард
* Контрэскарп
* Кронверк
* Курціна
* Купюр
* Люнет
* Мяшкі з пяском
* Равелін
* Рэдан
* Рэдут
* Траншэя
* Тэналь
* Фас
* Фланк
* Фашына
* Флеш
* Эскарп

 |
| XIX стагоддзе | 
* Fahrpanzer
* Акоп
* Барбет
* Гарматная вежа
* Погранпост
* Бранябашэнная батарэя
* Берагавая артылерыя
* Берагавыя ўмацаванні
* Калючы дрот
* Наземная міна
* Мнагавугольны форт

 |
| XX стагоддзеі сучаснасць | 
* Агароджа пад токам
* Бліндаж
* Спіраль Бруна
* Калючая стужка
* Перакрытая шчыліна
* Супрацьтанкавы вожык
* Супрацьтанкавыя надаўбні
* Супрацьтанкавыя загароды
* Зенітныя вежы
* Габіён
* Умацаваны раён
* ДАП
* ДЗАП
* Бункер
* УАЗ «Гарчак»
* Аўтаматычная турэль
* Танк у акопе

 |
| Гісторыя фартыфікацыі |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Гранат |