**Бабру́йск** (трансліт.: *Babrujsk*) — горад абласнога падпарадкавання ў Магілёўскай вобласці Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Бабруйскага раёна. Порт на р. Бярэзіне. За 110 км ад Магілёва. Вузел чыгунак на Асіповічы, Жлобін, Акцябрскі і аўтадарог на Мінск, Гомель, Магілёў, Калінкавічы, Слуцк, Рагачоў. Насельніцтва 217 940 чал. (2017).

Назва
-----

Назва Бабруйска паходзіць ад рэчкі Бабруі (Бабруйкі), што на месцы цяперашняга Бабруйска ўцякае ў Бярэзіну.

Назва Бабруя балцкага паходжання. Корань звязаны з літоўскім *bebras, babras*, прускім *bebrus* «бабёр», далей да індаеўрапейскага кораня *\*bhe-bhros* «бабёр».

У назве Бабруя корань пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам *-uj-*, які таксама ў літоўскім «бабровым» гідроніме *Bebrujis*.

Гісторыя
--------

Ёсць меркаванне, што магчыма ў часы Русі на месцы сучаснага Бабруйска існавала сяло, жыхары якога займаліся рыбалоўствам і бабровым промыслам. У першыню згадваецца пад 1387 годам (летапісны *Бобровск*, *Бобруеск*, *Бобрусек*). Цэнтр воласці ў Вялікім Княстве Літоўскім, меў магдэбургскае права. У XIV—XVIII ст. існаваў Бабруйскі замак. З 1565 годзе ў Рэчыцкім павеце. Спалены войскамі Януша Радзівіла ў 1649 годзе, потым казакамі пад час вайны 1654—1667 гадоў. З 1793 года ў складзе Расійскай імперыі, з 1795 г. цэнтр Бабруйскага павета, 22.1.1795 атрымаў герб. Сімволіка герба цесна звязана з тым, што на Чорным і Балтыйскім морах у той час пачалося будаўніцтва флоту, павялічылася патрэба ў мачтавым лесе, які сплаўлялі па Бярэзіне і Бярэзінскай воднай сістэме. У 1807—1836 гг. пабудавана Бабруйская крэпасць, 10 жніўня 1810 года Аляксандр I зацвердзіў план будаўніцтва крэпасці. У 1812 годзе гарнізон крэпасці вытрымаў 4-месячную аблогу напалеонаўскіх войскаў.

У 1836 годзе ў Бабруйску пачала дзейнічаць метэаралагічная станцыя. У 1897 годзе — 28,7 тыс. жыхароў (71 % яўрэі), дзейнічала 40 сінагог. У 1892—1914 гадах дзейнічалі Бабруйскія лесапільныя заводы (усяго 10 заводаў і мануфактур). Выкарыстоўваліся лакамабілі, паравыя катлы і рухавікі. Выраблялі струганы лес, дошкі, гонты, драніцу, мэблю і іншае. Працавалі па 12—59 і больш рабочых (ад 194 у 1913 годзе).

З кастрычніка 1919 да 10 ліпеня 1920 года пад акупацыяй Польшчы.

З 1924 г. цэнтр Бабруйскай акругі, з 1927 — Бабруйскага раёна. З 1938 года горад абласнога падпарадкавання.

У Вялікую Айчынную вайну акупаваны 28.6.1941, акупанты стварылі ў горадзе 4 лагеры смерці, дзе знішчылі каля 100 тыс. чал. Пасля пачатку 24.6.1944 наступальнай аперацыі «Баграціён» войскамі 1-га Беларускага фронту пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага 27.6.1944 быў утварыўся т.зв. «Бабруйскі кацёл», у акружэнні апынуліся дывізіі 9-й палявой арміі Вермахта колькасцю каля 40 тыс. чал. «Бабруйскі кацёл» быў ліквідаваны 28.6.1944, на наступны дзень (29.6.1944) горад быў цалкам вызвалены. 22.9.1944 года была створана Бабруйская вобласць (скасавана ў 1954 годзе). Стварэнне вобласці спрыяла сацыяльна-эканамічнаму развіццю горада. Пачалося актыўнае будаўніцтва новых прадпрыемстваў: Завод гумава-тэхнічных вырабаў (1952), Мясакамбінат (1956), Завод трактарных дэталей і агрэгатаў (1959), Футравая фабрыка (1960), Малочны завод (1967). У 1960 годзе пачынаецца будаўніцтва Шыннага камбіната, 1.1.1972 выпушчана першая пакрышка.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1897 — 28,7 тыс. чал. (71 % яўрэі)
* **XXI стагоддзе**: 2004 — 220,8 тыс. чал.; 2006 — 219,1 тыс. чал.; 2009 — 215 092 чал.; 2015 — 218 263 чал.; 2016 — 217 975 чал.; 2017 — 217 940 чал.

У 1980-я многія жыхары горада эмігрыравалі ў ЗША, Канаду, Аўстралію і Ізраіль. Аднак і сёння яўрэйская абшчына Бабруйска з’яўляецца адной з буйнейшых у краіне. 23 кастрычніка 1988 пачалося аднаўленне яўрэйскай абшчыны горада, быў урачыста адкрыты Клуб яўрэйскай культуры. Створана яўрэйскае дабрачыннае таварыства «Рахамім» (з іўрыта: «Міласэрнасць») і дзейнічае дабрачынны цэнтр сацыяльнай і гуманітарнай дапамогі «Хесэд». Выходзіць гарадская газета абшчыны — «Гешэр» («Мост»). Для веруючых іўдзеяў адкрыты дзве сінагогі.

Клімат
------


| **Клімат Бабруйск** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне |
| Абсалютны максімум, °C | 9,9 | 14,9 | 20,6 | 28,6 | 31,7 | 33,1 | 35,3 | 38,0 | 33,1 | 26,1 | 17,5 | 12,0 |
| Сярэдні максімум, °C | −2,6 | −1,3 | 4,6 | 13,0 | 19,6 | 22,4 | 24,6 | 23,8 | 17,8 | 11,0 | 3,4 | −0,9 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | −5,5 | −5 | 0,0 | 7,3 | 13,1 | 16,3 | 18,4 | 17,3 | 12,3 | 6,5 | 0,7 | −3,5 |
| Сярэдні мінімум, °C | −8,5 | −8,6 | −4,7 | 1,5 | 6,6 | 10,2 | 12,2 | 10,9 | 6,7 | 2,0 | −2 | −6,2 |
| Абсалютны мінімум, °C | −34,6 | −32,3 | −27,2 | −8,4 | −4,1 | −0,6 | 3,3 | 1,0 | −4,7 | −12,5 | −23,8 | −30,7 |
| Норма ападкаў, мм | 38,6 | 31,7 | 39,4 | 42,9 | 53,4 | 88,9 | 84,1 | 58,4 | 53,5 | 51,4 | 40,6 | 39,6 |
| *Крыніца: Бабруйск надвор'е і клімат* |

Эканоміка
---------

Прадпрыемствы хімічнай, машынабудаўнічай, металаапрацоўчай, дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай, вытворчасці будматэрыялаў прамысловасці.

ААТ «Белшына». ААТ «Бабруйскі гідролізны завод». РУПП «Бабруйскаграмаш» з’яўляецца адным з буйнейшых прадпрыемстваў сельскагаспадарчага машынабудавання Беларусі. ААТ «ТаіМ» («Тармазныя апараты і механізмы») — буйнейшы ў СНД вытворца пнеўматармазных механізмаў для грузавай аўтатэхнікі. ААТ «Спецаўтатэхніка». ААТ «Бабруйсксельмаш». ААТ «Бабруйская мэблевая фабрыка».

У 2004 створана сумеснае амерыканска-беларускае прадпрыемства ЗАТ "Піваварная кампанія «Сябар», самы малады і адзін з самых паспяховых вытворцаў піва ў Беларусі.

Цэнтр турызму нацыянальнага значэння. Гасцініцы «Бабруйск», «Юбілейная», «Фенікс», «Турыст» (уведзена ў 2006, 198 месцаў). Бальнеагразевы курорт «Бабруйск» (санаторый імя У. І. Леніна, санаторый-прафілакторый «Фандок» і санаторна-аздараўленчы комплекс «Шыннік»), дзіцячы санаторый «Вясёлка». Бабруйск — вядомы цэнтр ганчарнага промыслу, т.зв. бабруйскай керамікі.

Культура
--------

Абрахам ван Вестэрфельд. Узяццё Бабруйска войскам Януша Радзівіла
Бабруйскі краязнаўчы музей, Бабруйскі мастацкі музей імя Георгія Паплаўскага. Тэатр драмы i камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча.

У 2006 прайшоў рэспубліканскі фестываль-кірмаш «Дажынкі».

Адукацыя
--------

1.10.1997 створаны Бабруйскі філіял Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта. Дзейнічаюць Бабруйская цэнтральная гарадская бібліятэка імя М. Горкага, Бабруйскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж, Бабруйскі дзяржаўны медыцынскі каледж, Бабруйскі дзяржаўны лесатэхнічны тэхнікум і інш.

Спорт
-----

У 2006 пачалося будаўніцтва Лядовага палаца. Зноў створаны хакейны клуб «Шыннік», каманда якога з’яўлялася шматразовым чэмпіёнам БССР па хакеі.

СМІ
---

* Газета «Вечерний Бобруйск» Архівавана 21 ліпеня 2020.. На рускай мове. Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад «Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі"»
* Інтэрнэт-выданне «Бобруйский курьер» Архівавана 2 чэрвеня 2017.. На рускай мове.

Славутасці
----------

Асноўны артыкул: **Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Бабруйска**
Белая царква
* Бабруйская крэпасць (1807—1825) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 512Г000059шыфр 512Г000059
* Свята-Мікалаеўскі сабор (1892—1894)
* Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1903—1906)
* Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (XVII ст.)
* Дуб-волат
* Капліца Усіх Гаротных Радасць (1997—2001)
* Свята-Георгіеўская царква (1905—1907)
* Драўляны асабняк з мезанінам (1912) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Г000057шыфр 513Г000057
* Бабруйскі манастыр святых жанчын-міраносіц (2005)
* Будынак банка (пачатак XX ст.) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Г000068шыфр 513Г000068
* Бабруйская сінагога (1901)

Вядомыя асобы
-------------

Асноўны артыкул: **Вядомыя асобы Бабруйска**

Гарады-пабрацімы
----------------

* Уладзімір (Расія)
* Кам’янскэ (Украіна)
* Нара-Фамінск (Расія)
* Сеўліева (Балгарыя)
* Усць-Каменагорск (Казахстан)

Плошча Леніна

У філатэліі
-----------

* Канверт з арыгінальнай маркайКанверт з арыгінальнай маркай
* Спецыяльны паштовы штэмпельСпецыяльны паштовы штэмпель

Гл. таксама
-----------

* Абарона Бабруйска 1649
* Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя
* Бабруйскія цагельныя мануфактуры
* Бабруйскія лесапільныя заводы
* Беларускае культурна-асветнае таварыства
* Другі паказальны тэатр
* Гатэль «Еўропа»
* Каралеўскі двор (Бабруйск)
* Свята-Георгіеўская царква
* Спіс вуліц Бабруйска
* Спіс храмаў Бабруйска

Зноскі
------

1. ↑  «Государственный земельный кадастр Республики Беларусь» Архіўная копія ад 15 ліпеня 2019 на Wayback Machine (на 1 студзеня 2017 г.)
2. ↑  Численность населения на 1 января 2023 г. и среднегодовая численность населения за 2022 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа — Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6520738'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q117319279'></a>
3. 1 2  Вынікі перапісу 2009 года
4. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
5. 1 2  Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2017 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2016 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.).  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (29 сакавіка 2017). Праверана 3 красавіка 2017.
6. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 136.
7. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.
8. ↑  *Таўціева З. Х.* Бабруйская метэаралагічная станцыя // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 205.
9. ↑  Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2015 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2014 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.).  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (31 сакавіка 2015). Праверана 3 красавіка 2017.
10. ↑  Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2016 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2015 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.).  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (30 сакавіка 2016). Праверана 3 красавіка 2017.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бабруйск**
* Геаграфічныя звесткі па тэме **Бабруйск** на OpenStreetMap
* Першы незалежны сайт и форум Бабруйска. Штодзённая фотастужка горадскіх падзей Архівавана 17 чэрвеня 2010.
* Бабруйскі гарадскі партал
* Партал гарадской газеты «Бобруйский курьер» Архівавана 2 чэрвеня 2017.
* Бабруйск на Radzima.org
* Надвор’е ў горадзе Бабруйск

| Культурныя сталіцы Беларусі |
| --- |
| 
да 2010 Віцебск · 
2010 Полацк · 
2011 Гомель · 
2012 Нясвіж ·
2013 Магілёў ·
2014 Гродна ·
2015 Брэст ·
2016 Маладзечна ·
2017 Бабруйск ·
2018 Наваполацк ·
2019 Пінск ·
2020 Ліда
 |

| ⛭**Бабруйскі раён** |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Гарады | Бабруйск *(не ўваходзіць у склад)* |  |
| Сельсаветы | Бортнікаўскі с/с · Брожскі с/с · Варатынскі с/с · Вішнёўскі с/с · Гарбацэвіцкі с/с · Глушанскі с/с · Кавалёўскі с/с · Слабодкаўскі с/с · Сычкаўскі с/с · Хімоўскі с/с · Цялушскі с/с |

 |
| 

| Былыя сельсаветы |
| --- |
| Восаўскі с/с · Гарохаўскі с/с |

 |

| ⛭Магілёўская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Асіповіцкі
* Бабруйскі
* Быхаўскі
* Бялыніцкі
* Глускі
* Горацкі
* Дрыбінскі
* Касцюковіцкі
* Кіраўскі
* Клімавіцкі
* Клічаўскі
* Краснапольскі
* Круглянскі
* Крычаўскі
* Магілёўскі
* Мсціслаўскі
* Слаўгарадскі
* Хоцімскі
* Чавускі
* Чэрыкаўскі
* Шклоўскі

 | Герб Магілёўскай вобласціГерб Магілёўскай вобласці |
| Гарады | 
* Асіповічы
* Бабруйск1
* Быхаў
* Бялынічы
* Горкі
* Касцюковічы
* Кіраўск
* Клімавічы
* Клічаў
* Круглае
* Крычаў
* **Магілёў**1
* Мсціслаў
* Слаўгарад
* Чавусы
* Чэрыкаў
* Шклоў

 |
| Пгт | 
* Глуск
* Дрыбін
* Краснаполле
* Татарка
* Хоцімск
* Ялізава

 |
| 1горад абласнога падпарадкавання |