**Народны сацыяльны рух** (балг.: Народно социално движение, НСД*,* бел.: НСР) — балгарская крайне правая партыя 1932—1944 гг. Неафіцыйна клікалася **Дэмакратычная змова** ці **Цанкаўскі рух**. Выступаў з нацыянал-папулісцкіх і антыкамуністычных пазіцый, арыентаваўся на італьянскі фашызм і нямецкі нацыянал-сацыялізм. З'яўляўся масавым рухам, іграў прыкметную ролю у балгарскім палітычным жыцці 1930-х гадоў.

Папулісцкі фашызм
-----------------

Народны сацыяльны рух быў заснаваны 15 траўня 1932 г. па ініцыятыве прафесара-эканаміста Аляксандра Цанкава — актыўнага ўдзельніка чэрвеньскага перавароту і задушэння Вераснёвага паўстання 1923 года, прэм'ер-міністра Балгарыі ў 1923—1926 гг. вядучага лідара балгарскага фашызму. Ядро новае партыі склалі прыхільнікі Цанкава у шэрагах правацэнтрысцкае партыі Дэмакратычная змова.

Ідэалогія НСР заснавалася на перакананнях Цанкава як крайне правага нацыяналіста, упэўненага антыкамуніста і колішняга сацыял-дэмакрата. Адметнай рысай балгарскага фашызму з'яўлялася прыхільнасць Тырноўскае канстытуцыі.

Асноўныя прынцыпы НСР былі выказаны Цанкавым 12 чэрвеня 1932 года у праграмнай прамове «Наш шлях». Цанкаў выступаў за карпаратыўны хаўрус працы і капіталу, актыўнае сацыяльнае рэгуляванне з боку дзяржавы, патрабаваў шырокага ўдзелу ў палітыцы «працоўных класаў» — рабочых і сялянаў. Такія лозунгі былі характэрны для фашысцкага папулізму. У той жа час Цанкаў вылучаў ідэю кааператыўнай «эканамічнае дэмакратыі» як асновы грамадскае сістэмы. Акрамя таго, адметнай рысай балгарскага фашызму з'яўлялася прыхільнасць адносна дэмакратычнае Тырноўскае канстытуцыі. Першапачатковы цанкоўскі рух дамагаўся ўзмацнення ролі дзяржавы, патрабаваў расправы над камуністамі, але не ставіў мэты злом парламенцкае сістэмы і поўнае знішчэнне палітычных свабод. Папулісцкія прыярытэты стваралі важкую спецыфіку балгарскага фашызму.

Арганізацыя і структура
-----------------------

Арганізацыйная структура НСР капіявалася з італьянскае фашысцкае партыі і нямецкай НСДАП. Была створаная сетка масавых арганізацый, наладжаная вертыкальная апаратная іерархія, сфарміраванае кіруючае кола на чале з вярхоўным лідарам — «чорным прафесарам». Сябрамі партыі станавіліся ў першую чаргу прадстаўнікі гарадское дробнае буржуазіі, свабодных прафесій, але таксама рабочыя і сяляне. Партыя мела ваенізаваную ахоўную службу, падобную да чорных кашуль і СА. Выдаваліся газеты *«Демократически сговор»*, *«Нова България»*, *«Слово».*

Апорышча НСР склала сетка пярвічных ячэек, структураваных навокал кааператываў, прафсаюзных арганізацый (Саюз нацыянальных сіндыкатаў), інакшых грамадскіх асацыяцый, улічваючы нават гарадскія клубы і вясковыя чытальні. Гэтае дазволіла партыі ў кароткія тэрміны дасягнуць амаль 200-тысячнага членскага складу. Да НСР далучылася і правае крыло Балгарскага земляробскага народнага хаўрусу. Саюзнікам НСР з'яўляўся Хаўрус балгарскіх нацыянальных легіёнаў.

> 
> Інтэнсіўнае стварэнне партыйных падраздзяленняў — моладзевай арганізацыі, прафсаюзаў, інтэлектуальных прыхільнікаў, магутны культ правадыра, фарміраванне службы бяспекі, выступы за рэформы ў палітычным і эканамічным жыцці, заявы аб НСР як аб адзінай сіле, здольнай весці краіну, паказваюць істотны ўплыў нацыянал-сацыялістычнай практыкі… Цанкаў і ягоныя супрацоўнікі здолелі пабудаваць масавую палітычную арганізацыю, якая эфектыўна функцыянавала і высоўвала маштабную сацыяльную праграму. Аўтарытарызм і фашызм выразна ўпісваліся ў структуру і ідэалогію партыі.
> 
> 
> *Мікалай Папетраў*, балгарскі гісторык
> 
> 
> 

Лідарам НСР усё 12 гадоў існавання партыі быў Аляксандр Цанкаў. Прыкметным ідэолагам быў журналіст Тодар Кажухараў, кіраўніком палітычнага апарату — юрыст Хрыста Стацеў. Узаемадзеянне з пануючай бюракратыяй і вайсковымі коламі забяспечвалі генерал Іван Русеў і палкоўнік Хрыста Калфаў. Фінансаванне партыі ажжыцяўляў найбуйнейшы тытунёвы магнат Жак Асеаў. Па некаторых дадзеных, да стварэння ахоўнай службы НСР меў дачыненне ад'ютант Барыса III падпалкоўнік Сырка Станчэў.

Спробы ўзяцця улады
-------------------

У студзені 1934 НСР даволі паспяхова выступіла на муніцыпальных выбарах, атрымаўшы больш 11 адсоткаў галасоў. Гэта абудзіла сурёзныя амбіцыі кіраўніцтва. Цанкаў зрабіў стаўку на неадкладны захоп улады. «Марш на Сафію» (на ўзор італьянскіх фашыстаў) планаваўся на 20 мая 1934 года. Аднак акцыю апярэдзіў дзяржаўны пераварот 19 траўня з боку кансерватыўна-этатысцкае суполкі «Звяно», на чале з Кімонам Геаргіевым (у далейшым міністрам камуністычнага рэжыму НРБ).

Урад Геаргіева забараніў ўсе палітычныя партыі, дзейнасць НСР у гэты перыяд вялася паўлегальна. У партыі адбыўся раскол на апазіцыйных радыкалаў на чале з Цанкавым і суполку прыхільнікаў «ідэй 19 траўня» (генерал Русеў, палкоўнік Калфаў). Гэтыя супярэчнасці адбілі ўнутраны канфлікт у НСР паміж папулістамі і этатыстамі.

Пасля адстаўкі Геаргіева ў студзені 1935 г. аднавілася легальная дзейнасць партыі на чале з Цанкавым. Пазіцыі НСР умацаваліся з назначэннем ваенным міністрам цанкаўскага аднамысніка генерала Лукава. У 1936 г. Цанкаў зноў запланаваў захоп улады, прычым гэты план быў узгоднены з Берлінам. Аднак здзейсніць задуманае зноў не удалося.

> 
> Калі бы цанкаўцы здолелі pассеяць падазрэнні і непрыязнасць навакол сябе, яны дасягнулі бы поспехаў у сваім прасоўванні да улады. Фатальную, аднак, pолю сыгралі асабістыя якасці лідара НСР… Асноўным чыннікам, які падштурхнуў да гэтае няправільнае высновы была пазіцыя вайсковага міністра Лукава, які лічыў НСР балгарскім адпаведнікам НСДАП. Нямецкія сябры спачатку далі дабро на арганізацыю вулічных выступленняў сіламі штурмавікоў НСР пры падстрахоўцы Лукава. У пэўны момант да стаўкі на НСР схіляўся Барыс III. Аднак, у апошні момант асцярожнасць і страх перад Цанкавым узялі верх. Цар ізноў паказаў клас закуліснай інтрыгі… Уступ ва ўрад двух прадстаўнікоў НСР ужо не змяняў сітуацыю — момант для пpаpыва да улады быў упушчаны. Далейшая хуткая адстаўка Лукава выключыла варыянт вулічнае канфрантацыі… У Берліне без энтузіязму адносіліся да здаранага, аднак, падтрымалі не тых, хто быў да іх ідэалагічна блізкі, а тых, хто сапраўды кантpаляваў палажэнне.
> 
> 
>

Вайна і параза
--------------

У гады Другой сусветнай вайны НСР практычна страціў канцэптуальныя адрозненні ад нямецкага нацызму. Цанкаўскі рух адназначна падтрымліваў Трэці рейх, выступаў за адпраўку балгарскіх войскаў не толькі ў Югаславію і Грэцыю, але і на Усходні фронт (чаго не дазваляў Барыс III). Улады свядома трымалі Цанкава на дыстанцыі, асцерагаючыся ягонага папулізму, дыктатарскіх амбіцый і дэманстратыўнае блізкасці ад гітлераўскага рэжыму.

Улетку 1944 г. цанкаўцы рыхтавалі новы дзяржаўны пераварот з мэтай устанаўлення пранацысцкага рэжыму, падобнага да салашысцкага у Венгрыі. Аднак, напад савецкіх войскаў і прыход да улады кампартыі рэзка змянілі сітуацыю. Аляксандр Цанкаў пакінуў краіну і ўзначаліў пранямецкі ўрад у Вене. У склад калабарацыянісцкага кабінета ўваходзіў і Хрыста Стацеў.

Актывісты НСР у Балгарыі няўдала спрабавалі арганізаваць некалькі змоў супраць урада Айчыннага фронту. Структуры НСР былі ліквідаваныя, партыя забароненая, некалькі прыкметных лідараў — Тодар Кажухараў, Іван Русеў, Хрыста Калфаў — расстряляны 1 лютага 1945 г. па прыгавору «Народнага суда».

Традыцыя ў сучаснасці
---------------------

Палітычная традыцыя Народнага сацыяльнага руху была працягнутая на балгарскай антыкамуністычнай эміграцыі. Аляксандр Цанкаў атабарыўся ў Аргенціне і не прымаў актыўнага ўдзелу ў палітыцы, але шэраг дзеячаў НСР уступіў ў Балгарскі нацыянальны фронт (*БНФ*). Гэтаксама Хрыста Стацеў конфліктаваў за кіраўніцтва з лідарам БНФ Іванам Дочэвым.

У сучаснай балгарскай палітыцы прынцыпы НСР прыкметны ў пазіцыях БНФ і ў меншай ступені — партыі «Атака».

Нататкі
-------

1. ↑  Националенъ свѣтогледъ. Народното социално движение (НСД)
2. ↑  КОНЕЦ ЕВРОПЕЙСКОГО ЛАГЕРЯ / НРБ: трудный разжим. Царство пули
3. ↑  Поппетров, Н. (съставител) (2009). Социално наляво, национализмът — напред. Програмни и организационни документи на български авторитаристки националистически формации. София: ИК «Гутенберг». ISBN 9789546170606
4. ↑  Русский, вглядись в братушек! Вертикаль без преемника
5. ↑  Русский, вглядись в братушек! «Другая Болгария»
6. ↑  Милен Куманов. Политически партии, организации и движения в България и техните лидери 1879—1949. Изд. «Просвета», София, 1991.

| Фашызм |
| --- |
| 

| Тэорыя |
| --- |
| Асноўныя прынцыпы | Нацыяналізм ·  Імперыялізм ·  Аўтарытарызм ·  Аднапартыйная сістэма ·  Дыктатура ·  Сацыяльны дарвінізм ·  Сацыяльны інтэрвенцыянізм ·  Індактрынацыя ·  Прапаганда ·  Антыінтэлектуалізм ·  Еўгеніка ·  Гераічнасць ·  Мілітарызм ·  Эканамічнае ўмяшанне ·  Антыкамунізм |
| Тэмы | Вызначэнне · Эканоміка ·  Фашызм і ідэалогіі ·  Фашызм у свеце ·  Сімволіка |
| Ідэі | Актуалістычны ідэалізм ·  Класавае супрацоўніцтва ·  Карпаратывізм ·  Гераічны капіталізм ·  Нацыянал-сацыялізм ·  Нацыянал-сіндыкалізм ·  Дзяржаўны капіталізм ·  Дзяржаўны сацыялізм ·  Суперкапіталізм ·  Трэці шлях ·  Таталітарызм |

 |
| 

| Варыянты |
| --- |
| Італьянскі фашызм ·  Аўстрафашызм ·  Фалангізм ·  Рэксізм ·  Інтэгралізм ·  Метаксізм · Нацыянал-сацыялізм ·  Нацыянал-сіндыкалізм ·  Нацыянал-бальшавізм ·  Штрасерызм ·  Неафашызм |

 |
| 

| Рухі |
| --- |
| Афрыка | Серакашульнікі ·  Осевабрандваг |
| Азія | Брыт га-Бірыёнім ·  Ганап ·  Нацыянальная палітыка Японіі ў ранні перыяд Сёва |
| Заходняя Еўропа | Аксьён франсез ·  Брэтонскі сацыяльна-нацыянальны рабочых рух ·  Брытанскія фашысты ·  Брытанская народная партыя (1939) ·  Брытанскі саюз фашыстаў ·  Кагуляры ·  Клерыкальная народная партыя ·  Новая дзяржава ·  Le Faisceau ·  Іспанская фаланга · Фламандская нацыянальная асацыяцыя ·  Генеральная нідэрландская фашысцкая ліга ·  Імперская фашысцкая ліга ·  Нацыянал-фашысты ·  Нацыянальны фронт (Швейцарыя) ·  Нацыяналістычная партыя (Ісландыя) ·  Нацыянал-сацыялістычная нідэрландская рабочая партыя ·  Нацыянал-сацыялістычная ліга ·  Нацыянал-сацыялістычны рух (Нідэрланды) ·  Нацыянал-сацыялістычны рух Нарвегіі ·  Рух нацыянал-сіндыкалістаў ·  Нацыянальны саюз (Партугалія) ·  Новая партыя ·  Французская народная партыя ·  Рэксізм ·  Чорны фронт |
| Цэнтральная Еўропа | Рэжым 4 жніўня ·  Скрыжаваны стрэлы ·  Аўстрыйскі нацыянал-сацыялізм ·  Айчынны фронт ·  Вяліканямецкая народная партыя ·  Грэцкая нацыянал-сацыялістычная партыя ·  Венгерская нацыянал-сацыялістычная партыя ·  Італьянскі фашызм ·  Італьянская сацыяльная рэспубліка ·  Nasjonal Samling ·  Нацыянальная фашысцкая суполка ·  Нацыянальная фашысцкая партыя ·  Нацыянал-сацыялістычны блок ·  Нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя (Швецыя) ·  Нацызм ·  НСДАП ·  Перканкрустс ·  Рэспубліканская фашысцкая партыя ·  Фашысцкая партыя Сан-Марына · Судэта-нямецкая партыя ·  Усташы ·  Югаслаўскі народны рух «Збор» |
| Усходняя Еўропа | Албанская фашысцкая партыя ·  Крыжовы паход румынства ·  Жалезная гвардыя ·  Лапуаскі рух ·  Нацыянальны фашысцкі рух ·  Нацыянальны італа-румынскі культурны і эканамічны рух ·  Нацыянальны рух адраджэння ·  Нацыянальна-радыкальны лагер ·  Румынская нацыянальная фасцыя ·  Фронт нацыянальнага адраджэння ·  Патрыятычны народны рух (Фінляндыя) ·  Румынскі фронт ·  Расійская фашысцкая партыя ·  Расійскі жаночы фашысцкі рух ·  Глінкава славацкая народная партыя ·  Хаўрус балгарскіх нацыянальных легіёнаў ·  Народны сацыяльны рух ·  Хаўрус ратнікаў за прагрэс Балгарыі ·  Браннік ·  Беларуская нацыянал-сацыялістычная партыя |
| Паўночная Амерыка | Фашызм у Канадзе ·  Канадскі саюз фашыстаў ·  Агульнанацыянальная сацыял-хрысціянская партыя ·  Чырвоныя кашулі ·  Залатыя кашулі ·  Германа-амерыканскі саюз ·  Сярэбраныя кашулі |
| Паўднёвая Амерыка | Фалангізм у Лацінскай Амерыцы ·  Бразільскі інтэгралізм ·  Балівійская сацыялістычная фаланга ·  Нацыянал-сацыялістычны рух Чылі ·  Нацыянал-сацыялістычная партыя Парагвая |

 |
| 

| Асобы |
| --- |
| Аба Ахімеір ·  Іон Антанеску ·  Садаа Аракі ·  Золтан Бесерменьі ·  Карнеліу Кадряну ·  Марселу Каэтану ·  Густаў Целміньш ·  Энрыка Карадзіні ·  Марсэль Дэа ·  Леон Дэгрэль ·  Джавані Джэнтэлі ·  Генрых Гімлер ·  Адольф Гітлер ·  Ікі Кіта ·  Дзімітрые Лёціч ·  Арнольд Ліз ·  Іааніс Метаксас ·  Освальд Мослі ·  Беніта Мусаліні ·  Оўэн О’Дафі ·  Антэ Павеліч ·  Уільям Дадлі Пелі ·  Відкун Квіслінг ·  Хасэ Антоніа Прыма дэ Рывера ·  Канстанцін Радзаеўскі ·  Антоніу ды Алівейра Салазар ·  Плініу Салгаду ·  Ферэнц Салашы ·  Анастасій Вансяцкі ·  Аляксандр Цанкаў ·  Уладзіслаў Казлоўскі ·  Фабіян Акінчыц |

 |
| 

| Працы |
| --- |
| Скульптура | Фабрыка мастацкага фарфору Allach |
| Фільмы | *Перамога веры ·  Дзень Свабоды: Нашы Узброеныя Сілы ·  Трыўмф волі  ·  Марш для правадыра* |
| Літаратура | *Дактрына фашызму ·*  Маніфест фашызму ·  *Маніфест фашысцкіх інтэлектуалаў ·  Мая барацьба ·  Маё жыццё ·  Міф дваццатага стагоддзя ·  Паўстанне супраць сучаснага свету ·  Цвайтэс Бух ·  Завяшчанне рускага фашыста* |
| Газеты, часопісы | La Conquista del Estado ·  Das Reich ·  Der Angriff · Deutsche Allgemeine Zeitung (Берлін) ·  Deutsche Zeitung in Norwegen ·  Deutsche Zeitung in den Niederlanden ·  Figli d’Italia ·  Fronten ·  Gândirea ·  Gioventù Fascista ·  Je suis partout ·  La france au travail ·  Münchener Beobachter ·  Novopress ·  NS Månedshefte ·  Norsk-Tysk Tidsskrift ·  Das Schwarze Korps ·  Der Stürmer ·  Il Popolo d’Italia ·  Sfarmă-Piatră ·  Signal ·  Vlajka ·  Völkischer Beobachter ·  Наш Шлях ·  Фашыст ·  Нацыя (газета) ·  Нацыя ·  Новы шлях |
| Дадаткова | Мастацтва Трэцяга рэйха ·  Фашысцкая архітэктура ·  Гераічны рэалізм ·  Архітэктура эпохі нацыянал-сацыялізму ў Германіі ·  Кінематограф Трэцяга рэйха ·  Перамешчаныя культурныя каштоўнасці |

 |
| 

| Арганізацыі |
| --- |
| Асноўныя | Палата фасцый і карпарацый ·  Вялікі фашысцкі савет ·  Кадоха ·  Італьянская нацыяналістычная асацыяцыя ·  Квадрумвіры |
| Актывісты | Германа-амерыканскі саюз ·  Усерасійская фашысцкая арганізацыя ·  Саюз фашысцкай моладзі ·  Саюз юных фашыстаў — Авангард ·  Саюз юных фашыстак — Авангард ·  Саюз Фашысцкіх Малютак |
| Ваенізаваныя | Албанская міліцыя ·  Чорныя брыгады ·  Чорнакашульнікі ·  Сінекашульнікі · Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД ·  Залатыя кашулі ·  Зялёнакашульнікі · Шэракашульнікі ·  Гітлерюгенд · Хеймвер ·  Жалезны воўк ·  Чырвоныя кашулі ·  Сярэбраныя кашулі ·  Штурмавыя атрады ·  Уланы (Румынія) ·  Нацыянальны саюз (Партугалія) ·  Макапілі ·  Партугальская моладзь ·  Войскі СС ·  |
| Міжнародныя | Краіны Восі і іх саюзнікі · Замежная арганізацыя НСДАП · ODESSA |

 |
| 

| Гісторыя |
| --- |
| 1910-я | Ардзіці дэль Попала ·  Фашо |
| 1920-я | Авенцін Сецэсіён (XX стагоддзе) ·  Закон Ачэрба ·  Марш на Рым ·  Піўны путч ·  Італьянскія эканамічныя бітвы |
| 1930-я | Марш жалезнай волі ·  Крызіс 6 лютага 1934 года ·  Фашысцкая канферэнцыя ў Мантро (1934) |
| 1940-я | Другая сусветная вайна ·  Халакост ·  Веронскі кангрэс ·  Дэнацыфікацыя ·  Нюрнбергскі працэс |

 |
| 

| Спісы |
| --- |
| Антыфашысты ·  Кнігі пра Гітлера ·  Брытанскія фашысцкія партыі ·  Фашысцкія рухі паводле краін ·  Нацысцкія ідэолагі ·  Нацысцкія лідары ·  Выступленні Гітлера ·  Састаў СС |

 |
| 

| Дадаткова |
| --- |
| Антыфашызм ·  Антынацысцкая ліга ·  Хрыстафашызм ·  Клерыкальны фашызм ·  Крыптафашызм ·  Экафашызм ·  Эзатэрычны нацызм ·  Фашыст (эпітэт) ·  Гласарый нацысцкай Германіі ·  Нацысцкае прывітанне ·  Італьянізацыя ·  Італьянізацыя Паўднёвага Ціроля ·  Ку-клукс-клан ·  Левы фашызм ·  Неафашызм ·  Неанацызм ·  Рымскі салют ·  Сацыял-фашызм ·  Сінархізм ·  Аб’яднаемся супраць фашызму ·  Фелькішэ бевегунг |

 |