Уяўная планетная сістэма, дзе аранжавы спадарожнік абарочваецца па рэтраграднай арбіце.
**Рухі Сонца і планет па нябеснай сферы** паказваюць толькі іх бачныя, гэта значыць уяўныя зямному назіральніку рухі. Пры гэтым любыя рухі свяцілаў па нябеснай сферы не з’яўляюцца звязанымі з сутачным кручэннем Зямлі, паколькі апошняе ўзнаўляецца кручэннем самай нябеснай сферы.

Рух Сонца
---------

Сонца рухаецца амаль раўнамерна (амаль — з-за эксцэнтрысітэту арбіты Зямлі) па вялікім крузе нябеснай сферы, званаму экліптыкай, з захаду на ўсход (гэта значыць у бок, процілеглы кручэнню нябеснай сферы), здзяйсняючы поўны абарот за адзін сідэрычны год (365,2564 дня). Сідэрычны год адрозніваецца ад трапічнага года, які вызначае змену сезонаў, з прычыны прэцэсіі зямной восі (гл. Апярэджванне раўнадзенстваў).

Верхнія і ніжнія планеты
------------------------

У залежнасці ад характару руху па нябеснай сферы, планеты дзеляцца на дзве групы: **ніжнія** (Меркурый, Венера) і **верхнія**(усе астатнія планеты, акрамя Зямлі). Гэта гістарычна захаваны падзел; таксама выкарыстоўваюцца больш сучасныя тэрміны — **унутраныя** і **знешнія** (у адносінах да арбіты Зямлі) планеты.

Падчас бачнага руху ніжніх планет у іх адбываецца змена фаз, як у Месяца. Пры бачным руху верхніх планет змены фаз у іх не адбываецца, яны ўвесь час павернутыя да зямнога назіральніку сваёй асветленай бокам. Калі ж назіральнік, напрыклад, АМС, знаходзіцца, скажам, не на Зямлі, а за арбітай Сатурна, то акрамя змены фаз у Меркурыя і Венеры, ён зможа назіраць змену фаз у Зямлі, Марса, Юпітэра і Сатурна.

### Рух ніжніх планет

У сваім руху па нябеснай сферы Меркурый і Венера ніколі не сыходзяць далёка ад Сонца (Меркурый — не далей за 18° — 28°; Венера — не далей за 45° — 48°) і могуць знаходзіцца альбо на ўсход, альбо на захад ад яго. Момант найбольшага вуглавога выдалення планеты на ўсход ад Сонца называецца ўсходняй або вячэрняй элангацыяй; на захад — заходняй або ранішняй элангацыяй.

Пры ўсходняй элангацые планета бачная на захадзе неўзабаве пасля заходу Сонца. Рухаючыся з усходу на захад, то з’яўляецца зваротным рухам, планета спачатку павольна, а потым хутчэй, набліжаецца да Сонца, пакуль не хаваецца ў яго промнях. Гэты момант называецца ніжнім злучэннем (планета праходзіць паміж Зямлёй і Сонцам). Праз некаторы час яе становіцца відаць на ўсходзе незадоўга да ўзыходу Сонца. Працягваючы зваротны, рух, яна дасягае заходняй элангацыі, спыняецца і пачынае рухацца з захаду на ўсход, то з’яўляецца прамым рухам, даганяючы Сонца. Дагнаўшы яго, яна зноў становіцца нябачнай — надыходзіць верхняе злучэнне (у гэты момант Сонца аказваецца паміж Зямлёй і планетай). Працягваючы прамы рух, планета зноў трапляе да ўсходняй элангацыі, спыняецца і пачынае зваротны рух — цыкл паўтараецца.

### Рух верхніх планет

Бачнае з Зямлі перамяшчэнне Марса адносна зорак у 2003 годзе. Адваротны рух Марса адбываўся з 31 ліпеня па 30 верасня. У сярэдзіне адпаведнай дугі, 28 жніўня, адбылося процістаянне Марса (Вялікае).
У верхніх планет таксама чаргуюцца прамы і зваротны рух. Калі верхняя планета бачная на захадзе неўзабаве пасля заходу Сонца, яна рухаецца па нябеснай сферы прамым рухам, гэта значыць у той жа бок, што і Сонца. Аднак хуткасць руху верхняй планеты па нябеснай сферы заўсёды менш, чым у Сонца, таму надыходзіць момант, калі яно даганяе планету — адбываецца злучэнне планеты з Сонцам (апошняе аказваецца паміж Зямлёй і планетай). Пасля таго, як Сонца абгоніць планету, яе магчыма ўбачыць на ўсходзе, перад узыходам Сонца. Хуткасць прамога руху паступова памяншаецца, планета спыняецца і пачынае перамяшчацца сярод зорак з усходу на захад, то з’яўляецца зваротным рухам. У сярэдзіне дугі свайго попятную руху планета знаходзіцца ў пункце нябеснай сферы, процілегламу таму, дзе ў гэты момант знаходзіцца Сонца. Гэта палажэнне называецца супрацьстаяннем (Зямля знаходзіцца паміж Сонцам і планетай). Праз некаторы час планета зноў спыняецца і змяняе кірунак свайго руху на прамы — і цыкл паўтараецца.

Размяшчэнне планеты на 90° на ўсход ад Сонца называецца ўсходняй квадратурай, а на 90° да захадзе — заходняй квадратурай.

### Сярэднія значэнні дуг зваротных рухаў

Планеты маюць наступныя сярэднія велічыні дуг зваротных рухаў: Меркурый — 12°, Венера — 16°, Марс — 15°, Юпітэр — 10°, Сатурн — 7°, Уран — 4°, Нептун — 3°, Плутон — 2°.

Зноскі
------

1. ↑  *Воронцов-Вельяминов Б.А.* Астрономия: Учебник для 10 класса средней школы. — 17-е изд. — Масква, 1987. — 159 с.
2. ↑  Mars 2003
3. ↑  28 жніўня 2003 — рэкорднае процістаянне Марса

| ⛭Нябесная механіка |
| --- |
| Законы і задачы | 
* Законы Ньютана
* Закон сусветнага прыцягнення
* Законы Кеплера
* Задача двух цел
* Задача трох цел
* Гравітацыйная задача N цел
* Задача Бертрана
* Ураўненне Кеплера

 |
| Нябесная сфера | 
Сістэма нябесных каардынат
галактычная
гарызантальная
экватарыяльная
экліптычая
* Міжнародная нябесная сістэма каардынат
* Сферычная сістэма каардынат
* Вось свету
* Нябесны экватар
* Прамое ўзыходжанне
* Схіленне
* Экліптыка
* Раўнадзенства
* Сонцастаянне
* Фундаментальная плоскасць

 |
| Параметры арбіт | 
Кеплеравы элементы арбіты
эксцэнтрысітэт
вялікая паўвось
сярэдняя анамалія
даўгата ўзыходнага вузла
аргумент перыцэнтра
* Апацэнтр і перыцэнтр
* Арбітальная скорасць
* Вузел арбіты
* Эпоха

 |
| Рух нябесных цел | 
* Рух Сонца і планет па нябеснай сферы
* Эфемерыды

Канфігурацыі планет
процістаянне
квадратура
парад планет
* Кульмінацыя
* Сідэрычны перыяд
* Арбітальны рэзананс
* Перыяд вярчэння
* Апярэджванне раўнадзенстваў
* Сінадычны перыяд
* Збліжэнне

Зацьменне
сонечнае зацьменне
месячнае зацьменне
сарас
* Метонаў цыкл
* Пакрыццё
* Праходжанне
* Лібрацыя
* Элангацыя
* Эфект Кодзаі
* Эфект Яркоўскага
* Эфект Джанібекава

 |
| 

| Астрадынаміка |
| --- |
| Касмічны палёт | 
Касмічная скорасць
першая (кругавая)
другая (парабалічная)
трэцяя
чацвёртая
* Формула Цыялкоўскага
* Гравітацыйны манеўр
* Гоманаўская траекторыя
* Метад аскулюючых элементаў
* Прыліўное паскарэнне
* Змена нахілу арбіты
* Стыкоўка
* Пункты Лагранжа
* Эфект «Піянера»

 |
| Арбіты КА | 
* Геастацыянарная арбіта
* Геліяцэнтрычная арбіта
* Геасінхронная арбіта
* Геацэнтрычная арбіта
* Геапераходная арбіта
* Нізкая апорная арбіта
* Палярная арбіта
* Тундра-арбіта
* Сонечна-сінхронная арбіта
* Маланка-арбіта
* Аскулюючая арбіта

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 206479955 |