***Sideroxylon*** (ад стар.-грэч.: σιδηρος, «жалеза», і ξύλον, «драўніна", што звязана з трываласцю драўніны) — род дрэвавых раслін сямейства *Sapotaceae* парадак *Ericales*.

Род уключае каля 70—80 відаў дрэў і кустоў, распаўсюджаных амаль на ўсіх кантынентах. Некаторыя з іх з'яўляюцца каштоўнымі крыніцамі драўніны і сыравіны для харчовай прамысловасці. Асабліва вядомым відам з'яўляецца *Sideroxylon spinosum*, якая цэніцца як алейная культура. Некаторыя віды культывуюцца, выкарыстоўваюцца ў азеляненні.

Распаўсюджанне
--------------

Арэал роду ахоплівае ўмерана цёплыя і трапічныя рэгіёны Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі, Афрыкі і Еўразіі. Многія прадстаўнікі роду з'яўляюцца аднымі з асноўных відаў сухіх лясоў Цэнтральнай Амерыкі, якія цягнуцца ўздоўж ўзбярэжжа Ціхага акіяну ад Мексікі на поўначы да Коста-Рыкі на поўдні.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Лістападныя і вечназялёныя дрэвы і кусты. Звычайна гэта стройныя высокія дрэвы, у аснове ствалоў якіх размешчаны выступаючае карэнне. Кара на ствалах маршчыністая, коркавая, карычневага колеру, з плямамі. На маладых парастках маюцца невялікія нарасты. Драўніна у некаторых відаў вельмі моцная і цяжкая, у сувязі з чым іх называюцца "жалезнымі дрэвамі" гэта адносіцца, да прыкладу, да *Sideroxylon spinosum*.

Лісце звычайна скурыстае, глянцавае, цвёрдае, без прылісткаў, з хвосцікам. Ліставая пласцінка - рознай формы. Чашалісцікаў звычайна 5, але можа быць 4, 6 або 8. Пялёсткаў - ад 4 да 6, іх афарбоўка можа быць ад белага і крэмавага да жаўтлявага і жоўтага колеру. Тычынка - ад 4 да 6. Песцік - звычайна з пяці плодалісткоў. Пэўнага часу цвіцення няма: кветкі з'яўляюцца з вясны да восені групамі па 2-6 штук.

Плод — ягада рознай афарбоўкі - ад жоўтай і аранжавай да ярка-чырвонай, чырвона-чорнай і чыста чорнай. Ягады круглявыя: шарападобныя, эліпсоідныя, яйцападобныя або зваротнаяйцападобныя; без апушэння; утрымліваюць адна альбо дзве карычняватых насеніны эліпсоіднай формы.

Таксічнасць, хімічны склад
--------------------------

У некаторых відах роду змяшчаецца метылсаліцылат — метылавы эфір саліцылавай кіслаты. Гэта біялагічна актыўнае рэчыва, якое валодае супрацьзапаленчымі, гарачкапаніжальнымі, болесуцішальнымі і раздражняльнымі уласцівасцямі.

Культываванне, агратэхніка
--------------------------

Некаторыя віды - напрыклад, *Sideroxylon inerme* - культывуюцца ў якасці дэкаратыўна-лісцяных раслін. Ёсць віды, якія выкарыстоўваюцца ў азеляненні: да прыкладу, *Sideroxylon foetidissimum*.

Для вырошчвання раслін гэтага роду рэкамендуецца выкарыстоўваць сонечныя або паўценістыя ўчасткі з добра дрэнаванай глебай. Размнажэнне ажыццяўляюць насеннем, тронкамі і адводкамі каранёў.

Сінонімы
--------

У сінаніміку роду ўваходзяць наступныя назвы (усе сінонімы з'яўляюцца гетэратыпнымі):

* Apterygia Baehni (1964)
* Argan Dryand. (1794)
* Argania Roem. & Schult. (1819), nom. cons. — манатыпны род, у якім быў вылучаны від Sideroxylon spinosum L.; у 2014 годзе назва *Argania* была зведзена ў сінаніміку роду *Sideroxylon*
* Bumelia Sw. (1788), nom. cons.
* Calvaria Comm. ex C.F.Gaertn. (1806)
* Cryptogyne Hook.f. (1876), nom. cons.
* Decateles Raf. (1838)
* Dipholis A.DC. (1844), nom. cons.
* Edgeworthia Falc. (1844), nom. illeg.
* Lyciodes Kuntze (1891)
* Mastichodendron (Engl.) H.J.Lam (1939)
* Monotheca A.DC. (1844)
* Nesoluma Baill. (1891)
* Reptonia A.DC. (1844)
* Robertia Scop. (1777), nom. rej.
* Robertsia Endl. (1839)
* Rostellaria C.F.Gaertn. (1807)
* Sclerocladus Raf. (1838)
* Sinosideroxylon (Engl.) Aubrév. (1963)
* Spondogona Raf. (1838), nom. rej.
* Tatina Raf. (1840)
* Verlangia Neck. ex Raf. (1838)

Віды
----

Reptonia buxifolia (согласно современной классификации — Sideroxylon mascatense*Reptonia buxifolia* (паводле сучаснай класіфікацыі — *{{bt-bellat||Sideroxylon mascatense}}*). Батанічная ілюстрацыя Дзітрыха Брандзіса з кнігі *Illustrations of the Forest Flora of North-West and Central India* (1874)
Sideroxylon reclinatum*{{bt-bellat||Sideroxylon reclinatum}}*, маладая расліна. Батанічныя сады *Marie Selby*, ЗША
Паводле інфармацыі базы дадзеных *Plants of the World Online* (па стане на пачатак 2023 года), род уключае 82 віды:

* Sideroxylon acunae
* Sideroxylon alachuense
* Sideroxylon altamiranoi
* Sideroxylon americanum
* Sideroxylon anomalum
* Sideroxylon beguei
* Sideroxylon bequaertii
* Sideroxylon betsimisarakum
* Sideroxylon borbonicum
* Sideroxylon boutonianum
* Sideroxylon bullatum
* Sideroxylon canariense
* Sideroxylon cantoniense
* Sideroxylon capiri
* Sideroxylon capuronii
* Sideroxylon cartilagineum
* Sideroxylon celastrinum
* Sideroxylon cinereum
* Sideroxylon cochranei
* Sideroxylon contrerasii
* Sideroxylon cubense
* Sideroxylon dominicanum
* Sideroxylon durifolium
* Sideroxylon ekmanianum
* Sideroxylon eriocarpum
* Sideroxylon eucoriaceum
* Sideroxylon eucuneifolium
* Sideroxylon excavatum
* Sideroxylon fimbriatum
* Sideroxylon floribundum
* Sideroxylon foetidissimum — Сидероксилон вонючий, паўночнаамерыканскі від,які адрозніваецца высокай талерантасцю да марской солі Sideroxylon galeatum
* Sideroxylon gerrardianum
* Sideroxylon grandiflorum — Дерево додо, эндэмік Маўрыкія, мае ахоўны статус «від, які вымірае»
* Sideroxylon hirtiantherum
* Sideroxylon horridum
* Sideroxylon ibarrae
* Sideroxylon inerme, афрыканскі від; культывуецца як дэкаратыўная расліна
* Sideroxylon jubilla
* Sideroxylon lanuginosum
* Sideroxylon leucophyllum
* Sideroxylon lycioides
* Sideroxylon macrocarpum
* Sideroxylon majus
* Sideroxylon marginatum
* Sideroxylon mascatense
* Sideroxylon mirmulano
* Sideroxylon moaense
* Sideroxylon montanum
* Sideroxylon nadeaudii
* Sideroxylon nervosum
* Sideroxylon obovatum
* Sideroxylon obtusifolium
* Sideroxylon occidentale
* Sideroxylon octosepalum
* Sideroxylon palmeri
* Sideroxylon peninsulare
* Sideroxylon persimile
* Sideroxylon picardae
* Sideroxylon polynesicum
* Sideroxylon portoricense
* Sideroxylon puberulum
* Sideroxylon reclinatum
* Sideroxylon repens
* Sideroxylon retinerve
* Sideroxylon rotundifolium
* Sideroxylon rubiginosum
* Sideroxylon rufohirtum
* Sideroxylon salicifolium
* Sideroxylon saxorum
* Sideroxylon sessiliflorum
* Sideroxylon socorrense
* Sideroxylon spinosum — Аргания, ці Аргания железная, ці Арган, ці Аргания колючая, ці Аргановое дерево; каштоўная алейная культура, сыравіна для вытворчасці Арганавага алею (раслина ў большай ступені вядома пад назвамі *Argania spinosa* і *Argania sideroxylon*, якія зараз зведзены ў сінаніміку віду)
* Sideroxylon st-johnianum
* Sideroxylon stenospermum
* Sideroxylon stevensonii
* Sideroxylon tambolokoko
* Sideroxylon tenax
* Sideroxylon tepicense
* Sideroxylon thornei
* Sideroxylon verruculosum
* Sideroxylon wightianum

Некаторыя расліны, якія раней ўключаліся ў род *Sideroxylon*, зараз рэкласіфікаваныя. Так, вид Sideroxylon ferrugineum Hook. & Arn.& Arn. цяпер уваходзіць у склад роду {{bt-bellat||*Planchonella}}* і яго правільнай назвай лічыцца Planchonella obovata (R.Br.) Pierre.

Літаратура
----------

* Шаблон:Публикация
* Шаблон:Публикация

* Elisens W. J. Jones J. M. Sideroxylon // Flora of North America : North of Mexico : [англ.] : in 30 vol. / ed. by FNA Editorial Committee. — New York : Oxford University Press, 2009. — Vol. 8 : Magnoliophyta: Paeoniaceae to Ericaceae. — 624 p. — ISBN 0-19-534026-4. — ISBN 978-0-19-534026-6.


1. 1 2 3 4 5 6 7  Elisens, Jones 2009. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFElisens,\_Jones2009 (даведка)
2. ↑  Букштынов, Грошев, Крылов 1981. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFБукштынов,\_Грошев,\_Крылов1981 (даведка)
3. 1 2 3 4 5 6  Григорьев (ред.) 2006. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFГригорьев\_(ред.)2006 (даведка)
4. ↑  *Stride G. Nylinder S. Swenson U.* Revisiting the biogeography of Sideroxylon (Sapotaceae) and an evaluation of the taxonomic status of Argania and Spiniluma // *Australian Systematic Botany*. — 2014. — В. 2. — Т. 27. — С. 104. — ISSN 1030-1887. — DOI:10.1071/sb14010

1. ↑  Родавая назва *Robertia* выкарыстоўвалася і іншымі аўтарамі. *Гл. Robertia (значэнні)*.