**СГС** (**с**антыметр-**г**рам-**с**екунда) — сістэма адзінак вымярэння, якая мела шырокае распаўсюджанне да прыняцця міжнароднай сістэмы адзінак (СІ) і выкарыстоўваецца дагэтуль у фізіцы і астраноміі.

У рамках СГС існуюць тры незалежныя размернасці (даўжыня, маса і час), усе астатнія зводзяцца да іх шляхам перамнажэння, дзялення і ўзвядзення ў ступень (магчыма, у дробную).

Акрамя трох асноўных адзінак вымярэння — сантыметра, грама і секунды, у СГС існуе шэраг дадатковых адзінак вымярэння, якія з’яўляюцца вытворнымі ад асноўных. Некаторыя фізічныя канстанты атрымліваюцца безразмернымі. Існуе некалькі варыянтаў сістэм СГС, якія адрозніваюцца паміж сабою выбарам электрычных і магнітных адзінак вымярэння і велічынёй канстант у розных законах электрамагнетызму (СГСЭ, СГСМ, Гаусава сістэма адзінак).

СГС адрозніваецца ад СІ не толькі выбарам пэўных адзінак вымярэння. З-за таго, што ў СІ былі дадаткова ўведзены асноўныя адзінкі для электрамагнітных фізічных велічынь, якіх не было ў СГС, некаторыя адзінкі маюць іншыя размернасці. З-за гэтага некаторыя фізічныя законы ў гэтых сістэмах запісваюцца па-рознаму (напрыклад, закон Кулона). Адрозненне заключаецца ў каэфіцыентах, большасць якіх мае размернасць. Таму, калі ў формулы, запісаныя ў СГС, проста падставіць адзінкі вымярэння СІ, то будуць атрыманы памылковыя вынікі. Гэта ж тычыцца і розных тыпаў СГС — у СГСЭ, СГСМ і Гаусавай сістэме адзінак адны і тыя ж формулы могуць запісвацца па-рознаму.

У формулах СГС адсутнічаюць нефізічныя каэфіцыенты, неабходныя ў СІ (напрыклад, электрычная пастаянная ў законе Кулона), таму сістэму СГС лічаць больш зручнай для тэарэтычных даследаванняў.

Пашырэнні СГС
-------------

Для палягчэння работы ў СГС у электрадынаміцы дадаткова былі прыняты сістэмы СГСМ і СГСЭ.

### СГСМ

У СГСМ магнітная пастаянная µ0 вакууму безразмерная і роўная 1, а электрычная пастаянная ε0 = 1/*c*² (размернасць: c²/см²), дзе *c* — скорасць святла ў вакууме, 29 979 245 800 см/c.

### СГСЭ

У СГСЭ µ0 = 1/*с*² (размернасць: с²/см²), ε0 = 1.
Электрычныя адзінкі ў сістэме СГСЭ ўжываюць у асноўным у тэарэтычных работах. Яны не маюць уласных найменняў і нязручныя для вымярэнняў.

### СГС сіметрычная, ці Гаусава сістэма адзінак

У сіметрычнай СГС (яе таксама называюць змяшанай альбо Гаусавай сістэмай адзінак) магнітныя адзінкі роўныя адзінкам сістэмы СГСМ, электрычныя — адзінкам сістэмы СГСЭ. Магнітная і электрычная пастаянныя ў гэтай сістэме безразмерныя і маюць адзінкавую велічыню: µ0 = 1, ε0 = 1.

Гісторыя
--------

Сістэма мер, заснаваная на сантыметры, граме і секундзе, была прапанавана нямецкім вучоным Гаусам у 1832 годзе. У 1874 Джэймс Максвел і Уільям Томсан удасканалілі сістэму, дадаўшы ў яе электрамагнітныя адзінкі вымярэння.

Велічыні многіх адзінак сістэмы СГС былі прызнаны нязручнымі для практычнага выкарыстання, і неўзабаве яна была заменена сістэмай, заснаванай на метры, кілаграме і секундзе (МКС). СГС працягвалі выкарыстоўваць паралельна з МКС, у асноўным у навуковых даследаваннях.

Пасля прыняцця ў 1960 сістэмы СІ СГС амаль выйшла з выкарыстання ў інжынерных прыкладаннях, аднак працягвае шырока выкарыстоўвацца, напрыклад, у тэарэтычнай фізіцы з-за больш простага выгляду законаў электрамагнетызму.

З трох дадатковых сістэм найбольшае распаўсюджанне атрымала Гаусава сістэма СГС.

Некаторыя адзінкі вымярэння
---------------------------

* даўжыня — сантыметр (см);
* маса — грам (г);
* час — секунда (с);
* скорасць — см/с;
* паскарэнне — см/с²;
* сіла — дын, г·см/с²;
* энергія — эрг, г·см²/с²;
* магутнасць — эрг/с, г·см²/с³;
* ціск — бар, дзін/см², г/(см·с²);
* дынамічная вязкасць — пуаз, г/(см·с);
* кінематычная вязкасць — стокс, см²/с;
* магнітны паток — максвел;
* магнітная індукцыя — гаус;
* напружанасць магнітнага поля — эрстэд;
* магнітарухаючая сіла — гільберт.

| ⛭Сістэмы мер |
| --- |
| Метрычная сістэма мер | 
* Міжнародная сістэма адзінак (СІ)
* Метр-кілаграм-секунда (МКС)
* Сантыметр-грам-секунда (СГС)
* Метр-тона-секунда (МТС)
* МКГСС
* Гісторыя метрычнай сістэмы[en]

 |  |
| Натуральныя сістэмы вымярэння[en] | 
* Атамная сістэма адзінак
* Геаметрызаваныя адзінкі[en]
* Адзінкі Лорэнца — Хэвісайда[en]
* Планкаўскія адзінкі
* Стоўніевы адзінкі[en]

 |
| Агульнапрынятыя сістэмы | 
* Астранамічная[en]
* Тэмпературная[en]
* Электрычная[en]

 |
| Традыцыйныя сістэмы мер | 
* Англійская
* Аптэкарскія адзінкі вагі
* Старабеларуская
* Бірманская[en]
* В'етнамская
* Старагерманская[en]
* Галандская[en]
* Ганконгская[en]
* Дацкая[en]
* Імперская[en]
* Індуская[en]
* Стараірландская[en]
* Іспанская[en]
* Кітайская
* Старакарнуольская[en]
* Мальтыйская[en]
* Нарвежская[en]
* Старапольская
* Партугальская[en]
* Румынская[en]
* Руская
* Шведская[en]
* Старашатландская[en]
* Тайванская[en]
* Старататарская[en]
* Тройская
* Старатурэцкая[en]
* Старафінская[en]
* Старафранцузская[en]
* ЗША[en]
* Эвердьюпойс
* Японская

 |
| Старажытныя сістэмы | 
* Старажытнагрэчаская
* Старажытнарымская
* Старажытнаегіпецкая
* Старажытнаяўрэйская[en]
* Старажытнаарабская[en]
* Месапатамская[en]
* Персідская[en]
* Старажытнаіндыйская[en]

 |
| Іншыя | 
* Незвычайныя[en]
* Напалеонаўская[en]

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Тэхнічная (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 188959800 |