**Крэ́ва** (трансліт.: *Kreva*, руск.: Крево) — аграгарадок у Смаргонскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Крэўскага сельсавета.

Колішні горад у Вялікім Княстве Літоўскім.

Назва
-----

Рака Краўлянка
Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма *Krevė* (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў). Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».

Згодна з В. Жучкевічам, тапонім «Крэ́ва» ўтварыўся ад назвы племянной супольнасці крывічоў. Але паводле Е. Ахманскага, які грунтаваўся на звестках тапаніміі, літоўска-крывіцкая мяжа была не далей за Маладзечна, таму крывічы не маглі заснаваць Крэва, бо туды не даходзілі.

Гісторыя
--------

Першыя пісьмовы згадкі пра Крэва як сталіцу Нальшанскай зямлі змяшчаюцца ў нямецкай хроніцы і датуюцца XIII ст. З таго часу назва паселішча неаднаразова фіксуецца ў розных летапісах, дакументах і на мапах. У 1260-я гады Крэва далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У XIV ст. яно зрабілася сталіцай Крэўскага княства, тут пабудаваны мураваны замак. У 1338 г. вялікі князь Гедзімін перадаў Крэва свайму сыну Альгерду, потым ім валодаў Ягайла.

У 1382 годзе па загаду Ягайлы ў Крэўскім замку забілі Кейстута, бацьку Вітаўта. 14 жніўня 1385 года тут адбылося падпісанне Крэўскай уніі. У 1387 годзе Ягайла заснаваў у Крэве адну з першых у Літве каталіцкіх парафій. У 1391 годзе загінуў апошні князь крэўскі Вігунд. У 1413 годзе мясцовасць увайшла ў склад Віленскага ваяводства.

Пра аўтахтонных жыхароў Крэва і іх антрапанімію ў другой палове XV ст. сведчыць Літоўская Метрыка, дзе, датаваны гэтым перыядам, ёсць запіс у кн. 3-й: «*У Креве. Явоишу два ч(о)л(о)веки: Кгирятович а Билюс»*. Гэтыя «Гір’ятавіч і Білюс» мелі быць мясцовыя жыхары, якіх адпісвалі знатнаму баярыну «Явойшу». З імені па-бацьку «*Кгирятович*» паўстае балцка-літоўскае двухасноўнае імя *Girjotas* (значыць «Слаўны вершнік»), а прозвішча (ранейшае імя) *Bilius* засведчанае ў сучаснай літоўскай антрапаніміі.

З сярядзіны XV да 1-й паловы XVI стст. Крэва было сталіцай павета. Станам на 1551 год яно плаціла ў велікакняжацкі скарб мінімальную суму падаткаў — 5 коп грошаў.

7 красавіка 1559 года вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Крэву Магдэбургскае права, да канца XVIII ст. ужываўся герб: «*у блакітным полі залаты паўмесяц, паміж рагамі якога срэбная зорка*» (герб «Ляліва»). Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мястэчка ўвайшло ў склад Ашмянскага павета. З 1636 года пры касцёле працавалі школа і бальніца.

Ф. Рушчыц. Крэва, 1898 г.
У вайну 1654—1667 гадоў маскоўскія захопнікі спусташалі Крэва двойчы (у 1655 і 1659 гг.). Цягам XVIII ст. у мястэчку дзейнічалі 6 уніяцкіх цэркваў і 1 касцёл. Паводле інвентару (1789), існавалі рынак (52 дамы, 2 карчмы), вуліцы Зарэцкая (56 дамоў), Пяскоўская (9 дамоў), Татарская (13 дамоў), Багданаўская (56 дамоў), Барунская (5 дамоў). У канцы XVIII ст. мястэчка карысталася пячаткай з гербам Ляліва.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Крэва апынулася ў складзе Расійскай імперыі. У XIX — 1-й палове XX стст. паселішча было адным з найбуйнейшых цэнтраў вытворчасці керамікі. Па здушэнні нацыянальна-вызваленчага паўстання ў 1866 годзе расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі мясцовы касцёл у царкву Маскоўскага патрыярхату. Паводле вынікаў перапісу (1897) у Крэве было 217 двароў, 2 царквы, сінагога, вучэльня, школа, 2 крамы, рэгулярна праводзілася 5 кірмашоў. У 1898 г. мястэчка наведаў мастак Фердынанд Рушчыц, які напісаў карціну «Крэва».

У Першую сусветную вайну каля Крэва праходзілася лінія фронту. 21 ліпеня 1917 г. у ходзе артылерыйскай атакі на нямецкія пазіцыі войскі Расійскай імперыі ўшчэнт разбурылі муры замка і касцёла.

У 1920 г. Крэва апынулася ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 г. — міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства. У 1929 г. беларускі мастак Язэп Драздовіч стварыў серыю малюнкаў мястэчка. Цягам 1929 — 1930-х гг. праводзілася ўмацаванне муроў замка.

У 1939 г. Крэва ўвайшло ў БССР, дзе 12 кастрычніка 1940 г. зрабілася цэнтрам сельсавета Смаргонскага раёна. У 1998 годзе з мэтай спрыяння захаванню і адраджэнню Крэўскага замка ўтварыўся міжнародны фонд «Крэва».

* Даўнія графічныя выявы Крэва
* Замак. Невядомы мастак, 1827Замак. Невядомы мастак, 1827
* Панарама мястэчка. Невядомы мастак, 1839Панарама мястэчка. Невядомы мастак, 1839
* Замак. Невядомы мастак, XIX ст.Замак. Невядомы мастак, XIX ст.
* Замак. Б. Тамашэвіч, сярэдзіна XIX ст.Замак. Б. Тамашэвіч, сярэдзіна XIX ст.
* Мястэчка і замак. Н. Орда, 1877Мястэчка і замак. Н. Орда, 1877
* Літаграфія з акварэлі Н. ОрдыЛітаграфія з акварэлі Н. Орды
* Панарама мястэчкаПанарама мястэчка
* Замкавая вежаЗамкавая вежа

Насельніцтва
------------

* 1789 год — 1,1 тыс. чал.
* 1866 год — 1285 чал. у тым ліку 639 праваслаўных, 337 каталікоў, 68 магаметанаў, 241 іўдзеяў;
* 1897 год — 1380 чал.
* 1909 год — 2,3 тыс. чал.;
* 1972 год — 1155 чал.;
* 1994 год — 865 жыхароў, 360 двароў;
* 1997 год — 837 чал.
* 2004 год — 726 чал.

Інфраструктура
--------------

У Крэве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, аптэка, клуб, бібліятэка.

Турызм
------

Праз Крэва праходзяць турыстычныя маршруты «Легенды Вялікага Княства Літоўскага», «Дойлідства Налібоцкага краю».

### Славутасці

Рэканструкцыя выгляду замка, 1930-я
Крэўскі вялікі камень
* Замак вялікіх князёў (XIV ст.; руіны)
* Касцёл Перамянення Божага
* Яўрэйскія могілкі
* Сінагога (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Царква Св. Аляксандра Неўскага (1854)
* Крэўскі вялікі камень — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння

### Страчаная спадчына

* Касцёл Маці Божай Ласкавай (1936)

Вядомыя асобы
-------------

* Ілья Ісаакавіч Даен (1914—1989)
* Эл Келі[en]

Галерэя
-------

Панарама Крэва
* Краявіды Крэва
* Руіны замкаРуіны замка
* Царква Св. Аляксандра НеўскагаЦарква Св. Аляксандра Неўскага
* Касцёл Перамянення БожагаКасцёл Перамянення Божага
* СінагогаСінагога

Крыніцы
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.
3. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
4. ↑  *Жучкевич В. А.* Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 182.
5. ↑  Ежы Ахманскі. Літоўская этнічная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагодзьдзя // ARCHE 2 2016. С. 13—96.
6. ↑  ЭГБ 1997, с. 284.
7. 1 2  ЭнцВКЛ 2005, с. 157.
8. ↑  Lietuvos Metrika. Knyga 3 (1440—1498). Vilnius, 1998. C. 23.
9. ↑  Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 259.
10. ↑  Геральдыка беларускіх местаў 1998.
11. 1 2 3 4  ЭнцВКЛ 2005, с. 158.
12. ↑  SgKP 1883, s. 666.
13. 1 2  Беларусь 1995.
14. ↑  Крево // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9
15. ↑

Літаратура
----------

* *Шаблюк В.* Крэва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — С. 284. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* *Баравы Р.* Крэва // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 157—158. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* *Дзярновіч А.* Гісторыя Крэва // Адраджэнне: гістарычны альманах. Вып. 1. — Мн.: Універсітэцкае, 1995.
* Крэва : гісторыя, археалогія, культурная спадчына : зборнік навуковых артыкулаў / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. навук. рэд. А. I. Дзярновіч. — Мінск: Беларуская навука, 2021 . — 460 с.: іл. (Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі).
* *Цітоў А.* Крэва // Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.
* Крэва // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 405. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Krewo // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno (польск.). — Warszawa, 1883. — S. 666—688.
* Krewo // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska (польск.). — Warszawa, 1902. — S. 165.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крэва
* Турыстычны сайт мястэчка Крэва (руск.)
* Крэва на сайце Radzima.org
* Герб Крэва Геральдыкум

| ⛭**Крэўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | 
* Крэва

 |
| Аграгарадкі | 
* Ардашы
* Ракаўцы

 |
| Вёскі | 
* Арляняты
* Асаны
* Балобаны
* Баярск
* Біцяняты
* Вавукі
* Вайташы
* Вішнёўка
* Войневічы
* Вярэбушкі
* Гамзічы
* Гаравыя
* Гейлешы
* Дахны
* Ермакі
* Камяніца
* Каранды
* Карачоўшчына
* Качаны
* Клышкі
* Копцевічы
* Круглянка
* Крыўск
* Куты
* Лашаны
* Малявічы
* Мікулеўшчына
* Мілідаўшчына
* Мілэйкава
* Мірклішкі
* Монтацішкі
* Мысіншчына
* Навасёлкі
* Панарка
* Папелевічы
* Пераходы
* Полтараўшчына
* Равок
* Ракуцева
* Рымцелі
* Серадзі
* Скірдзімы
* Старыя Баруны
* Труханава
* Франаполь
* Чатыркі
* Чухны

 |
| Хутары | 
* Асманоўка
* Вішнёўка
* Галавацішкі
* Дзяракі
* Драздзішкі
* Жменькі
* Касымова
* Кунцаўшчына
* Леанполле
* Ленкаўшчына
* Няроўка
* Тамасоўка
* Харлаўшчына
* Чаботкі
* Шлямкі
* Шымакі

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 145964 |