**Атрарская катастрофа, Атрарскі інцыдэнт** — аблога, якая адбывалася са снежня 1219 па люты 1220 года падчас мангольскага заваявання Харэзмійскай імперыі ў Атрары, вялікім гандлёвым горадзе на рацэ Сырдар'і. {{нп3|Каір-хан|Іналчук|ru|Каир-хан}}, губернатар горада, захапіў тавары мангольскага гандлёвага каравану ў мінулым годзе; пасля чарговых правакацый з боку князя Іналчука і кіраўніка {{нп3|Дзяржава Харэзмшахаў|Харэзмійскай імперыі|ru|Государство Хорезмшахов}}, шаха Мухамеда II, Чынгісхан распачаў поўнамаштабнае ўварванне ў імперыю.

У горадзе было шмат гарнізонаў і ўмацаванняў, і мангольскім войскам было цяжка прарваць умацаванні. Аднак прагрэс дасягаўся павольна, і да лютага Чынгіз адчуваў сябе дастаткова ўпэўнена, каб аддзяліць частку свайго войска і накіравацца на поўдзень да Трансаксіяны. Яго сыны Чагатай і Угедэй засталіся працягваць аблогу. Карача, галоўны генерал горада, дэзерціраваў у лютым 1220 года, і ўнутраная цытадэль пала неўзабаве пасля гэтага. Іналчук быў схоплены жывым і пакараны. Некаторыя крыніцы распавядаюць, што ён быў пакараны смерцю шляхам залівання расплаўленага металу ў яго адтуліны; гэтая гісторыя, якая сімвалізуе яго прагнасць у захопе караванаў, амаль напэўна апакрыфічная.

Мухамад чакаў, што качавыя захопнікі не захопяць Атрар. Яго захоп пакінуў сэрца Харэзма адкрытым для заваявання — манголы па чарзе ізалявалі і захапілі вялікія гарады {{нп3|Аблога Бухары|Бухару||Siege of Bukhara}}, {{нп3|Аблога Самарканда (1220)|Самарканд||Siege of Samarkand (1220)}} і {{нп3|Аблога Ургенча|Ургенч||Siege of Gurganj}}. Аазіс Атрар адрадзіўся, калі Сырдар'я змяніла сваё рэчышча; Харазмійская цытадэль засталася закінутай.

Фон
---

Аазіс Атрар, які складаўся з дзесяці агароджаных гарадоў і пяцідзесяці меншых вёсак, займаў плошчу ў 200 квадратных каля ўпадзення ракі Сырдар'і і яе прытока {{нп3|Арыс (рака)|Арысі|ru|Арыс (река)}} ; абедзве ракі забяспечвалі вадой разгалінаваную сетку ірыгацыйных каналаў. Аазіс, які быў заселены з другога стагоддзя да нашай эры, утварыў буферную зону паміж качавым стэпам на поўначы і аселымі культурамі на поўдні. Аднайменны горад Атрар быў моцна ўмацаваны, ён размяшчаўся на 20-мятровым насыпе, які называўся "табэ". Атрар таксама быў вузлом некалькіх асноўных гандлёвых маршрутаў Шаўковага шляху, які вёў на захад ва Ургенч і Еўропу, на поўдзень у Самарканд і іншыя буйныя гарады Цэнтральнай Азіі і на ўсход у Кітай праз {{нп3|Джунгарскія Вароты||ru|Джунгарские Ворота}}.

Вядома, што горад Атрар знаходзіўся пад кантролем прадстаўніка дынастыі {{нп3|Караханідская дзяржава|Караханідаў|ru|Караханидское государство}}, званым Тадж ад-Дзін Більге-хан у 1204 годзе н.э. які ў якасці васала {{нп3|Каракітайскае ханства|Каракітайскага ханства|ru|Каракитайское ханство}} ўзначаліў войска, каб дапамагчы Мухамеду II Харэзмскаму супраць Гурыдаў. Каракітаі, аднак, неўзабаве былі аслаблены падзеямі на іх усходняй мяжы: Чынгісхан {{нп3|Узвышэнне Чынгісхана|пачаў усталёўваць гегемонію над мангольскімі плямёнамі||Rise of Genghis Khan}}, што выклікала вялікую нестабільнасць у рэгіёне. {{нп3|Кучлук||ru|Кучлук}}, {{нп3|Найманы|найманскі|ru|Кучлук}} прынц, які {{нп3|Бітва пры Чакірмауце|пацярпеў паражэнне||Battle of Chakirmaut}} ад манголаў, здолеў узурпаваць каракітайскі трон у 1211 годзе, і Мухамад скарыстаўся анархіяй, каб значна пашырыць харэзмійскія ўладанні. Ён завалодаў усёй Трансаксаніяй і тэрыторыямі на поўнач да Атрара паміж 1210 і 1212 гадамі, і замяніў мясцовых губернатараў сваімі, саслаўшы Тадж ад-Дзіна ў {{нп3|Ніса|Нісу|ru|Ниса}}, дзе ён быў забіты.

Да 1218 года {{нп3|Дзяржава Харэзмшахаў|Харэзмійская імперыя|ru|Государство Хорезмшахов}} кантралявала большую частку Сярэдняй Азіі і Персіі, і Мухамед II атрымаў тытул «Другі Аляксандр ». Аднак харэзмійская ўлада была слабай. Яго імперыя была велізарнай і нядаўна створанай, з адміністрацыяй, якая ўсё яшчэ развівалася. Акрамя таго, маці Мухамеда II, {{нп3|Тэркен-хатун||ru|Теркен-хатун}} па-ранейшаму валодала значнай уладай у каралеўстве - гісторык {{нп3|Пітэр Бенджамін Голдэн|Пітэр Голдэн|ru|Голден, Питер Бенджамин}} назваў адносіны паміж шахам і яго маці "няпростым дваеўладдзем", што часта дзейнічала на шкоду Мухамеду. Савецкі гісторык {{нп3|Зія Мусаевіч Буніятаў|Зія Буніятаў|ru|Буниятов, Зия Мусаевич}} адзначаў, што ўказы Мухамеда часта адмяняліся Тэркен-хатун, у той час як яна фактычна прысвоіла сталіцу Харэзма Ургенч як сваю ўласную вобласць, прымушаючы Мухамеда перанесці свой двор у Самарканд. Хатун, першапачаткова прынцэса кыпчакоў, маніпулявала спадчынай, дыскрэдытуючы прэтэнзіі старэйшага сына Мухамада {{нп3|Джэлал ад-Дзін Мангубердзі|Джалал ад-Дзіна|ru|Джелал ад-Дин Мангуберди}} на карысць яго зводнага брата {{нп3|Азлаг-шах|Узлага|ru|Озлаг-шах}}, які напалову быў кыпчаком. Яна таксама паставіла многіх сваіх сваякоў на высокія пасады ў адміністрацыі Харэзма.

An illustration of two women, one holding a child, walking in front of four men on horses Выява {{нп3|Тэркен-хатун||ru|Теркен-хатун}} (*злева)* пасля яе пазнейшага захопу манголамі.
Гэтых высокапастаўленых сваякоў моцна не любілі многія іншыя харэзмійскія падданыя. У дадатак да таго, што яны не былі {{нп3|Зварот у іслам|мусульманамі||Conversion to Islam}}, памагатыя кыпчакоў у арміі Мухамеда былі жорсткімі, скупымі і часта нелаяльнымі. Таму нядзіўна, што ўсе асноўныя справаздачы пра мангольскае ўварванне ў Харэзм, усе напісаныя мусульманскімі аўтарамі, вінавацяць кіпчацкую прагнасць: яны канкрэтна згадваюць аднаго з пляменнікаў Тэркен-хатун, чалавека па імені {{нп3|Каір-хан|Іналчук|ru|Каир-хан}}, часам тытулаваны як *Каір-хан* або *Інал-хан*, які быў прызначаны губернатарам Атрара, цяпер памежнага горада Харэзмійскай дзяржавы.

Перадгісторыя
-------------

З'яўляючыся цэнтрам гандлю, Атрар прыняў мангольскі {{нп3|Караван|гандлёвы караван|ru|Караван}} з 450 {{нп3|Купец|купцоў|ru|Купец}} зімой 1218-19 гг. Гэтыя гандляры, якія прывозілі вялікую колькасць {{нп3|Тавары раскошы|прадметаў раскошы||Luxury goods}}, такіх як золата, срэбра, сабалінае футра  (ням.) (бел. і шоўк, былі паслядоўнікамі *{{нп3|Наён|наёнаў|ru|Нойон}}* (блізкіх спадарожнікаў) Чынгісхана. Іналчук абвінаваціў іх у шпіянажы і загадаў забіць, прысвоіўшы іх даброты сабе. Былі дэбаты як наконт датычнасці шаха Мухамеда, так і аб абгрунтаванасці гэтага абвінавачвання. У той час як некаторыя летапісцы, такія як {{нп3|Шыхаб-ад-дзін Мухамед ан-Насаві|ан-Насаві|ru|Ан-Насави, Шихаб-ад-дин Мухаммед}}, вінавацяць выключна прагнасць Іналчука, большасць іншых сцвярджае, што Мухамед альбо дазволіў, альбо відавочна загадаў разню. {{нп3|Пауль Рачнеўскі||de|Paul Ratchnevsky}} адзначае, што ў Іналчука павінна была быць прынамсі «маўклівая згода» Мухамеда на ажыццяўленне такой табуіраванай дыпламатычнай акцыі. Аднак верагодна, што абвінавачанне ў шпіянажы было ў пэўнай ступені дакладным: як харазмійцы, так і манголы, як вядома, выкарыстоўвалі ў якасці шпіёнаў купцоў і дыпламатаў, якія атрымлівалі каштоўную стратэгічную інфармацыю і распаўсюджвалі спрыяльную прапаганду ў рамках сваіх місій.

Пакаранне смерцю купцоў у Атрары паслужыла *падставай для вайны* па дзвюх прычынах. Па-першае, пасланцы любога кшталту лічыліся {{нп3|Святасць жыцця|недатыкальнымі||Sanctity of life}} ў {{нп3|Яса|мангольскім заканадаўстве|ru|Яса}}, і любая крыўда, зробленая ім, патрабавала кампенсацыі або помсты. Наступнае прыніжэнне Мухамедам мангольскіх паслоў, накіраваных для аднаўлення адносін, не дапамагло справе. Па-другое, разня паслужыла адкрыццём {{нп3|Эканамічная вайна|эканамічнай вайны|uk|Економічна війна}}. Стэпавыя качэўнікі заўсёды былі вельмі занепакоеныя святасцю і бяспекай гандлёвых шляхоў: паколькі харазмійцы кантралявалі ўсе шляхі за Атрар, манголы цяпер былі цалкам адрэзаныя ад гандлёвых партнёраў на Блізкім Усходзе. Акрамя таго, узурпацыя {{нп3|Кучлук|Кучлукам|ru|Кучлук}} Каракітая і наступныя дзеянні стварылі рэлігійную і тэрытарыяльную напружанасць у Туркестане.

Пасля таго, як усе яго дыпламатычныя спробы былі адхілены, Чынгісхан падрыхтаваўся да вайны. Ён пакінуў свайго генерала {{нп3|Мухалі||ru|Мухали}} {{нп3|Намеснік|намеснікам|uk|Намісник}} у Паўночным Кітаі для працягу {{нп3|Мангольска-цзіньская вайна|вайны супраць Цзінь|ru|Монгольско-цзиньская война}} і сабраў асноўную частку свайго войска ў гарах Алтая. У той час як гісторыкі пачатку XX стагоддзя, такія як {{нп3|Васіль Уладзіміравіч Бартольд|Васіль Бартольд|ru|Бартольд, Василий Владимирович}}, ацэньвалі колькасць мангольскага ўварвання ад 150 000 да 200 000 чалавек, больш познія навукоўцы далі ацэнкі ад 50 000 да 75 000 чалавек. Паведамляецца, што ў шаха Мухамада было больш за 400 000 салдат, а сярэднявечныя крыніцы сцвярджаюць, што ў Атрары знаходзілася ад 15 000 да 50 000 чалавек, але гэтыя лічбы могуць быць перабольшаныя ў дзесяць разоў. Часткай гарадскіх войскаў камандаваў Карача, генерал, пасланы шахам на дапамогу Іналчуку.

Аблога
------

Мангольскія войскі прыбылі на Сырдар'ю восенню 1219 года, фарсіраваўшы некалькі рэк і атрымаўшы падмацаванне ад саюзнікаў. Другі і трэці сыны Чынгісса, Чагатай і Угедэй, былі адпраўлены наперад, каб аблажыць горад, у той час як сам хан застаўся за ракой, уладкоўваючы пастку для шаха - калі ён выйдзе наперад, каб сутыкнуцца з сіламі абложнікаў, Чынгіз хацеў пераправіцца праз раку і знішчыць харэзмійскае войска ў жорсткай бітве. Аднак шах Мухамад не зачапіўся, таму Чынгіз змяніў планы. Паколькі аблога Атрара аказалася доўгай, ён падзяліў свае сілы. Першынец хана Джучы быў адпраўлены на поўнач для захопу гарадоў уздоўж Сырдар'і, у той час як вярхоўныя генералы {{нп3|Субэдэй||ru|Субэдэй}} і {{нп3|Джэбэ||ru|Джэбэ}} былі адпраўлены на поўдзень у Ферганскую даліну з невялікімі сіламі. Чынгіс сам узяў свайго малодшага сына Талуя і з дапамогай мясцовых павадыроў знік у пустыні Кызылкум, каб {{нп3|Аблога Бухары|знянацку атакаваць Бухару||Siege of Bukhara}}.

### Літаратура

* Atwood, Christopher P. (2004). *Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire*. New York: Facts on File. ISBN 978-0-8160-4671-3. Праверана 2 March 2022.
* Barthold, Vasily (1968) [1900]. *Turkestan Down to the Mongol Invasion* (Second ed.). London: Oxford University Press, Luzac & Co. OCLC 4523164.
* Baipakov, Karl (2000). "9: The Silk Route across Central Asia". In Bosworth, C.E.; Asimov, M.S. (рэд-ры). *History of Civilizations of Central Asia*. Vol. IV / #2. UNESCO Publishing. pp. 226–231. ISBN 9231034677.
* Biran, Michal (2005). *The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History: between China and the Islamic World*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Biran, Michal (2009). "The Mongols in Central Asia from Chinggis Khan's invasion to the rise of Temür". *The Cambridge History of Inner Asia*. The Chinggisid Age: 46–66. doi:10.1017/CBO9781139056045.006. ISBN 9781139056045.
* Buniyatov, Z. M. (2015) [1986]. Государство Хорезмшахов-Ануштегинидов: 1097-1231 [*A History of the Khorezmian State under the Anushteginids, 1097-1231*]. Перакладчык Mustafayev, Shahin; Welsford, Thomas. Moscow: Nauka. ISBN 978-9943-357-21-1.
* Clarke, Derek; Sala, Renato; Deom, J. M.; Meseth, E. (2005). "Reconstructing irrigation at Otrar Oasis, Kazakhstan, AD 800–1700". *Irrigation and Drainage*. International Commission on Irrigation and Drainage. **54**: 375–388. doi:10.1002/ird.195. ISSN 1531-0353.
* Favereau, Marie (2021). *The Horde: How the Mongols Changed the World*. Harvard University Press. ISBN 9780674244214.
* Golden, Peter (2009). "Inner Asia c.1200". *The Cambridge History of Inner Asia*. The Chinggisid Age: 9–25. doi:10.1017/CBO9781139056045.004. ISBN 9781139056045.
* Jackson, Peter (2017). *The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion*. New Haven: Yale University Press.
* Jansen, Michael; Childe, Francis; Chih-Hung, Roland Lin; Ley, Karsten (2003). Preservation and Restoration of the Ancient City of Otrar (pdf) (Report). Paris: UNESCO. Архівавана (PDF) з арыгінала 27 January 2022. Праверана 10 March 2023.
* May, Timothy (2018). *The Mongol Empire*. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 9780748642373. JSTOR 10.3366/j.ctv1kz4g68.11.
* Ratchnevsky, Paul (1991). *Genghis Khan: His Life and Legacy*. Перакладчык Thomas Haining. Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 978-06-31-16785-3.
* Sverdrup, Carl (2017). *The Mongol Conquests: The Military Campaigns of Genghis Khan and Sübe'etei*. Warwick: Helion & Company. ISBN 978-1913336059.

 


1. ↑  Clarke et al. 2005.
2. ↑  Jansen et al. 2003.
3. ↑  Baipakov 2000.
4. 1 2 3 4 5 6  Buniyatov 2015.
5. 1 2  Biran 2005.
6. ↑  Biran 2009.
7. 1 2 3 4 5 6  Atwood 2004.
8. ↑  May 2018.
9. 1 2 3 4  Barthold 1968.
10. ↑  Golden 2009.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  Jackson 2017.
12. 1 2 3  Favereau 2021.
13. 1 2  Ratchnevsky 1991.
14. 1 2 3  Sverdrup 2017.