recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Чацвёрты флот ЗША** (англ.: United States Fourth Fleet) — аператыўны флот амерыканскіх ваенна-марскіх сіл ЗША ў Паўднёвай Атлантыцы. Існаваў у 1943—50 гады, адноўлены летам 2008 года, нягледзячы на пратэсты кіраўнікоў Бразіліі, Аргенціны і Венесуэлы.

Флот грунтуецца на базе ВМФ ЗША Мэйпорт, Джэксанвіл, штат Фларыда, да яго зоны адказнасці адносяцца Карыбскі басейн, Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка. Камандуючы (з 21 мая 2019) — контр-адмірал Дональд Д. Габрыэльсан (англ.: Donald D. Gabrielson).

Згодна з Міністэрствам абароны ЗША аднаўленне флоту мае на мэце перашкоды наркагандлю, правядзенне гуманітарных аперацый, ажыццяўленне актаў добрай волі і правядзенне сумесных вучэнняў з партнёрамі па рэгіянальнай бяспецы.

Поўнае ўкамплектаванне флоту чакалася не раней 2009 года. На сярэдзіну 2008 года ў яго складзе дзейнічалі два ўніверсальных дэсантных карабля USS Kearsarge і USS Boxer (англ.: USS Boxer (LHD-4)).

Зноскі
------

1. ↑  Уго Чавес назвал угрозой присутствие Четвертого флота США в южноамериканских водах
2. ↑  Defense.gov News Release: Navy Re-Establishes U.S. Fourth Fleet
3. ↑  Kearsarge Arrives in 4th Fleet
**Ганверыва́л**, таксама **Ганверыва́ла** (урду: ننویريوالا, панджаб.: ننیریوال) — помнік археалогіі на месцы старажытнага горада Індскай цывілізацыі. Знаходзіцца на ўсходзе Пакістана, не далёка ад мяжы з Індыяй. Прыкладная плошча — каля 81,5 га.

Ганверывал быў адкрыты і вылучаны як патэнцыйна перспектыўнае месца для далейшага вывучэння ў 1941 г. венгерскім даследчыкам Маркам Аўрэлем Стэйнам. У 1972—1976 гг. былі арганізаваны раскопкі пакістанскім археолагам Махамадам Рафікам Мугхалам. Яны паказалі, што паселішча на месцы Ганверывала ўзнікла ў 4 тысячагоддзі да н. э. У сталы перыяд Індскай цывілізацыі ператварылася ў буйны горад, што знаходзіўся на прыкладна аднолькавай дыстанцыі ад Махенджа-Дара і Харапы. Па плошчы ён перавышаў Харапу і быў параўнальны з Махенджа-Дара. У 2 тысячагоддзі да н. э. адбыўся заняпад. Паселішча існавала да эпохі сярэднявечча, але ўжо ніколі не дасягала ўзроўню бронзавага веку.

Сярод важных знаходак трэба вылучыць тэракотавыя таблеткі з выявамі і піктаграмамі. Ганверывал патрабуе далейшых даследаванняў, якія могуць больш расказаць пра яго мінулае і ролю ў жыцці Індскай цывілізацыі.

Спасылкі
--------

* Ganweriwala — the least excavated Indus Valley Site
* A Brief Introduction to the Ancient Indus Civilization
* The forgotten Indus Civilisation
**Краўдфандзінг** або **краўдфандынг** (**народнае фінансаванне**, ад англ.: сrowdfunding, *сrowd* — «натоўп», *funding* — «фінансаванне») — калектыўнае супрацоўніцтва людзей (донараў), якія добраахвотна аб'ядноўваюць свае грошы ці іншыя рэсурсы разам, як правіла праз Інтэрнэт, каб падтрымаць намаганні іншых людзей або арганізацый (рэцыпіентаў). Збор сродкаў можа служыць розным мэтам — дапамогі пацярпелым ад стыхійных бедстваў, падтрымцы з боку заўзятараў, падтрымцы палітычных кампаній, фінансаванню стартап-кампаній і малога прадпрымальніцтва, стварэнню свабоднага праграмнага забеспячэння, атрымання прыбытку ад сумесных інвестыцый і шмат чаму іншаму.

Першапачаткова павінна быць заяўлена мэта, вызначана неабходная грашовая сума, складзена калькуляцыя усіх выдаткаў, а інфармацыя па ходзе збору сродкаў павінна быць адкрыта для ўсіх.

Гл. таксама
-----------

* Дабрачынная крама

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16596756q · LCCN: sh2012003482 · NKC: ph1041604 |
**Шчо́тнікі** (трансліт.: *Ščotniki*, руск.: Щётники) — вёска ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Віраўлянскага сельсавета. За 29 км на паўночны захад ад Гарадка, 65 км ад Віцебска, 15 км ад чыгуначнай станцыі Бычыха на лініі Віцебск — Невель. На паўночным захадзе працякае ручай (прыток ракі Бярноўка), на паўночным усходзе месціцца лясны масіў. Транспартныя сувязі па дарозе Віраўля — Гарадок.

Гісторыя
--------

У канцы 18 стагоддзя вёска Шчакотнікі ў Гарадоцкім павеце Полацкай губерні. У 1-й палове 19 стагоддзя вёска ў складзе казённага маёнтка Езярышча ў Гарадоцкім павеце Віцебскай губерні, адносілася да Віраўлянскага прыхода. У 1847 годзе вёска ў складзе Нова-Віраўлянскага сельскага таварыства, 18 дзесяцін ворыва, 10 дзесяцін сенакосу. У 1897 годзе ў складзе Стара-Віраўлянскай сельскай грамады Віраўлянскай воласці Гарадоцкага павета. У 1905 годзе было 80 дзесяцін угоддзяў, адносілася да Віраўлянскага прыхода. У 1920 годзе ў Віраўлянскай воласці Віцебскага павета, школа 1-й ступені. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Віраўлянскім сельсавеце Гарадоцкага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). З 12 лютага 1935 года ў Мехаўскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну з фронту не вярнуліся 14 жыхароў. З 18 сакавіка 1958 года ў Езярышчанскім, з 25 снежня 1962 года ў Гарадоцкім раёнах. У 1970 годзе ў калгасе «Віраўлянскі». У 2012 годзе ў складзе філіяла «Віраўлянскі» замежнага прыватнага сельскагаспадарчага вытворчага УП «Дзецкасельскі-Гарадок».

Насельніцтва
------------

* 5 двароў, 22 рэвізскія душы (1785)
* 4 двары, 12 душ (1-я палова 19 стагоддзя)
* 5 двароў, 23 рэвізскія душы (1847)
* 4 двары, 22 жыхары (1855)
* 7 двароў, 52 жыхары (1897)
* 5 двароў, 46 жыхароў (1905)
* 6 двароў, 29 жыхароў (1920)
* 7 двароў, 32 жыхары (1925)
* 54 жыхары (1959)
* 60 жыхароў (1970)
* 11 гаспадарак, 20 жыхароў (2000)
* 4 гаспадаркі, 9 жыхароў (2018)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 10: Віцебская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 728 с.: іл. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-11-1126-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Віраўлянскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Віраўля |
| Вёскі | 
* Антоненкі
* Восмата
* Воўкава
* Вусце
* Вялікае Цешалава
* Гаўрушы
* Дзеравушка
* Дударава
* Ерахі
* Загуззе
* Зазер’е
* Канавалава
* Карсакі
* Кіраёва
* Ключ
* Ключагорская
* Ламаносава
* Лапцёўка
* Маісеева
* Малкі
* Малое Цешалава
* Масліцы
* Межуі
* Міхалі
* Мішуціна
* Новая Зара
* Обаль
* Плігаўкі
* Пляханава
* Пруд
* Пурышкі
* Пустэльнікі
* Ракава
* Родчыя
* Сілівонаўка
* Халамер’е
* Чухіліна
* Шарава
* Шарына
* Шчотнікі
* Якушонкі
* Ярыгіна

 |
**Bell UH-1 Iroquois** — амерыканскі лёгкі шматмэтавы верталёт. Распрацаваны фірмай Bell Helicopter Textron у 1950-х. Па стане на 2020 год застаецца 3-м па колькасці ваенным верталётам у свеце.

Верталёт класічнай аднавінтавой схемы з двухлопастным апорным вінтом і двухлопастным рулявым вінтом. Канструкцыя фюзеляжа паўманакокавая, якая складаецца з двухмеснай кабіны пілота, грузавога адсека і хваставой бэлькі. Функцыі прыстасаванні для пасадкі выконваюць сталёвыя лыжы. Сілавая ўстаноўка размешчана ў верхняй частцы фюзеляжа і складаецца з аднаго або двух рухавікоў у залежнасці ад мадыфікацыі верталёта. Паліўная сістэма складаецца з двух бакаў (625 л.), якія размяшчаюцца за кабінай пілотаў. Верталёт можа несці кулямётнае і ракетнае ўзбраенне.

Зноскі
------

1. 1 2  World Air Forces 2014 — 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17372480'></a>
2. 1 2  World Air Forces 2008 — 2008.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17415948'></a>
3. ↑  UH-1N HUEY
4. ↑  World Air Forces, p.5.
5. ↑  Вертолет UH-1 Iroquois. Фото. Видео. Характеристики.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1026472237 · LCCN: sh2008002251 |
**Я́мана** (*Tequenica, Yagán, Yaghan, Yámana*) — ізаляваная індзейская мова, якая знікла, і на каторай размаўлялі яганы, што жылі ў гамлеце Укіка ў горадзе Пуэрта-Уільямс вострава Наварына правінцыі Патагонія ў Чылі, а таксама на крайнім поўдні вострава Вогненная Зямля ў Аргенціне.

У 1946 годзе на яганскай сове размаўляла не менш за 60 чалавек. Ямана мела да 5 дыялектаў. У 1990-я гады ў Аргенціне мова амаль знікла. Пасля смерці 84-гадовай носьбіткі Эмеліны Акунья (1921-12.10.2005) заставаўся адзін носьбіт — яе нявестка Крысціна Кальдэрон, якая жыла ў сяленні Укіка (востраў Наварына) у Чылі. Кальдэрон (часта яе называюць проста *Абуэла* — бабуля) разам са сваёй унучкай Крысцінай Зарага і сястрой Урсулай выдала ў 2005 годзе кнігу *Hai Kur Mamashu Shis* («Хачу расказаць вам гісторыю»), у якой сабраныя яганскія казкі, якія расказалі ёй прадстаўнікі старэйшых пакаленняў племя. Пасля смерці ў 2022 годзе Крысціны Кальдэрон носьбітаў гэтай мовы не засталося.

Зноскі
------

1. ↑  UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger Праверана 24 чэрвеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q925553'></a>
2. ↑  Паводле дадзеных экспедыцыі чылійскага ўрача і антраполага Алехандра Ліпшуца
3. ↑  Апошнія гады гэтыя жанчыны не размаўлялі адна з адной

Спасылкі
--------

* Ямана на Ethnologue
**Этні́чная тэрыто́рыя** — тэрыторыя кампактнага рассялення пэўнага народа (этнасу), з якой цесна звязаны яго этнагенез і этнічная гісторыя. Уласцівая кожнай этнічнай тэрыторыі геаграфічнае асяроддзе не толькі сфера пражывання, але і жыццёвая аснова, якая абумоўлівае спецыфіку гаспадарчых заняткаў і вытворчай культуры, арганічна ўваходзіць у паўсядзённы побыт, жывіць пэўнымі вобразамі духоўныя скарбы народа, яго мову і фальклор. У працэсе жыццядзейнасці чалавек мяняе аблічча навакольнага прыроднага асяроддзя, надае яму характар культурнага ландшафту, стварае гістарычную спадчыну.

Вызначэнне этнічнай тэрыторыі і яе меж належыць да навуковых праблем. У некаторых выпадках этнічныя межы могуць супадаць з прыроднымі рубяжамі (водападзеламі, ляснымі масівамі, воднымі перашкодамі), аднак звычайна этнічнае сумежжа ўяўляе сабой зону супольнага пражывання суседніх народаў, этнакультурныя элементы якіх пастаянна ўзаемадзейнічаюць, утвараючы пераходны (міжэтнічны) варыянт народнай культуры. Этнічная тэрыторыя можа змяняцца ў выніку гістарычных катаклізмаў, каланізацыі, міграцыйнага руху, асіміляцыі і інтэграцыі. Стабільнасць этнічнай тэрыторыі залежыць таксама ад яе дзяржаўнай самастойнасці і ўмоў міжнароднага жыцця. Нярэдкія выпадкі, калі этнічная тэрыторыя народа ўваходзіць у склад дзвюх і болей дзяржаў.

Гл. таксама
-----------

* Этнічная тэрыторыя беларусаў

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Цітоў В.* Этнічная тэрыторыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 2. Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — с. 271—272.

Спасылкі
--------

* *Панько А.* «Этнічныя межы Беларусі на пачатку XX ст.: праблема вызначэння»
**Лабрадор** (фр.: péninsule du Labrador, англ.: Labrador Peninsula) — паўвостраў на ўсходзе Канады. Займае правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор і Квебек.

Лабрадор (Labrador, ад парт.: Lavrador — земляроб). Абмываецца водамі Атлантычнага акіяна, заліў Святога Лаўрэнція, Гудзонава праліва і Гудзонава заліва. Берагі на поўначы і захадзе пераважна нізкія, месцамі шхерныя. Усходняе ўзбярэжжа высокае, берагі фіёрдавыя, на поўдні — просталінейныя. Плошча больш за 1,6 млн км². Складзены дакембрыйскі пародамі (граніты, гнейс, габра). У геалагічным дачыненні — частка Канадскага шчыта, араграфічным — усходняя вобласць Лаўрэнційскага ўзвышша. Паверхня ўзгорыстая са слядамі чацвярцічнага зледзянення. Усходні край прыпадняты (горы Торнгат, 1621 м), у цэнтры — шырокае Азёрнае плато вышынёй 500—800 м. З поўначы на поўдзень працягваецца адна з найбуйнейшых у свеце руданосных зон (гл. жалезарудны пояс Лабрадор). Клімат субарктычны і ўмераны; знаходзіцца пад моцным уплывам Паўночнага Ледавітага акіяна (Гудзонава заліва) і халоднага Лабрадорскага цячэння. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −28 °C на паўночным захадзе да −12 °C на паўднёвым усходзе, ліпеня — ад 7 °C на поўначы да 18 °C на поўдні. Ападкаў ад 250 мм у год на поўначы да 1200 мм на поўдні. На большай частцы тэрыторыі Лабрадора распаўсюджаны шматгадовамёрзлыя грунты. Рэкі парожыстыя, несуднаходныя (самая буйная — Чэрчыль); шмат азёр (Містасіні, Смолвуд і інш), балот. Пераважная расліннасць — лесатундра і рэдкастойныя лясы з чорнай і белай елі, бальзамічнай піхты і лістоўніцы. На поўдні — тайговыя лясы, месцамі з прымешкай ліставых парод. Значныя пушныя рэсурсы (куніца, лісіца, рысь, андатра). Населена галоўным чынам узбярэжжа. Здабыча жалезнай руды. Пушны і рыбны промыслы. Гарады: Сет-Іль, Шэфервіл, Кууджуак, Лабрадор-Сіці.

У гонар паўвострава названы аднайменны мінерал. На паўвостраве знаходзіцца крайні ўсходні пункт Паўночнай Амерыкі — мыс Сент-Чарльз.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4033939-7 · NKC: ge384810 · VIAF: 246514375 |
Гербы гарадоў-пабрацімаў ізраільскага Халона
**Параднёныя гарады**, **гарады-пабрацімы** — гарады розных краін, якія маюць пагадненні аб пабрацімстве і супрацоўніцтве ў эканамічнай, культурнай, гуманітарных сферах, праводзяць сярод насельніцтва па ўмацаванні даверу, узаемаразумення, па абмене досведам гарадскога кіравання, камунальнага гаспадарання.

Пачатак руху параднёных гарадоў пакладзены ў гады Другой Сусветнай вайны: у 1942 годзе два гарады, якія асабліва пацярпелі ад яе наступстваў, — Ковентры (Вялікабрытанія) і Сталінград (СССР) — прынялі рашэнне ўстанавіць сяброўскія адносіны з мэтай развіцця супрацоўніцтва ў інтарэсах міру і дабрабыту сваіх грамадзян. У канцы 1950-х гадоў рух параднення атрымаў міжнароднае прызнанне і статус. У красавіку 1957 года ў французскім горадзе Экс-ле-Бен на ўстаноўчым кангрэсе заснавана Сусветная федэрацыя параднёных гарадоў (СФПГ). У адпаведнасці са Статутам Федэрацыі асноўная мэта руху — развіццё супрацоўніцтва паміж народамі незалежна ад іх расы, мовы, рэлігіі і палітычнай сістэмы. Вышэйшы орган СФПГ — Генеральная асамблея, раз у 3 гады склікаюцца кангрэсы, бягучую работу каардынуе Выканаўчы камітэт. Па ініцыятыве СФПГ з 1963 года апошняя нядзеля красавіка адзначаецца як Сусветны дзень параднёных гарадоў.

У Беларусі парадненне гарадоў пачалося з 1950-х гадоў. У 2000 годзе 31 беларускі горад падтрымліваў сувязі са 119 гарадамі 24 краін свету, у тым ліку 16 маюць пабрацімаў у ФРГ, 8 — у Польшчы, 8 — у Францыі, 18 — у Балгарыі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Сусве́тная фдэра́цыя параднёных гарадо́ў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 288. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Города-побратимы // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11977906j · GND: 4491663-2 · LCCN: sh89001097 · LNB: 000305222 · NKC: ph123980 |
**Кетчэнераўскі раён** (руск.: Кетчене́ровский райо́н; калм. Көтчнрә район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэспублікі Калмыкія Расійскай Федэрацыі, у межах якой утвораны муніцыпальны раён Кетчэнераўскае раённае муніцыпальнае ўтварэнне.

Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак Кетчэнеры.

Геаграфія
---------

Плошча тэрыторыі раёна — 6548 км². Адлегласць ад г. Эліста — 117 км. Працягласць раёна з поўначы на поўдзень — 80 км, з захаду на ўсход — 120 км. Раён знаходзіцца на захадзе Калмыкіі, мяжуе на захадзе з Растоўскай вобласцю, на поўначы з Сарпінскім раёнам і Маладэрбетаўскім раёнам, на паўночным усходзе з Акцябрскім раёнам, на ўсходзе з Юсцінскім раёнам, на паўднёвым усходзе з Яшкульскім раёнам, на поўдні з Цалінным раёнам.

### Клімат

Кетчэнераўскі раён размешчаны ў зоне ў гарачым і ўмерана-гарачым падраёнах сухога агракліматычнага раёна, у зоне сухіх стэпаў і паўпустынь. Клімат рэзка кантынентальны — лета гарачае і вельмі сухое, зіма маласнежная, часам з вялікімі халадамі. Сярэднегадавая тэмпература паветра +8,5 °C; абсалютны максімум тэмпературы +42 °C; абсалютны мінімум тэмпературы −33,3 °C. Сярэднегадавая хуткасць ветра складае 5,0 м/с. Да неспрыяльных з’яў, якія выклікаюць сухавей і пыльныя буры, адносяцца вятры ўсходніх і паўднёва-ўсходніх напрамкаў.

Заўвагі
-------

1. ↑  АКТМУ Праверана 13 сакавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4330203'></a>
2. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>

| ⛭Калмыкія |
| --- |
| Раёны | 
* Акцябрскі
* Гарадавікоўскі
* Ікі-Бурульскі
* Кетчэнераўскі
* Лаганскі
* Маладэрбетаўскі
* Прыютненскі
* Сарпінскі
* Цалінны
* Чорназямельскі
* Юсцінскі
* Яшалцінскі
* Яшкульскі

 |  |
| Гарады | 
* Гарадавікоўск
* Лагань
* **Эліста**

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Вялікі Царын
* Ікі-Бурул
* Камсамольскі
* Кетчэнеры
* Малыя Дэрбеты
* Прыютнае
* Садовае
* Троіцкае
* Цаган Аман
* Яшалта
* Яшкуль

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 238675727 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Манкевіч.
**Аксана Іванаўна Манкевіч** (нар. 10 мая 1998) — экскурсаводка, палітычная зняволеная, абвінавачаная падчас пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Любчы. Пасля школы скончыла педагагічны каледж у Нясвіжы, пасля завочна атрымала вышэйшую адукацыю ў БДЭУ. Працавала па спецыяльнасці экскурсаводам, стварыла і праводзіла шэраг экскурсій па Мінску і іншым месцам Беларусі.

Палітычны пераслед
------------------

Аксану Манкевіч затрымалі 31 студзеня 2021 года, калі яна праводзіла сваю экскурсію па цэнтры Мінска, таксама былі затрыманы іншыя прысутныя на экскурсіі, а таксама выпадковыя мінакі. Некалькі чалавек пазней атрымалі штрафы, яшчэ некалькім удзельнікам экскурсіі, у тым ліку Манкевіч, суд прызначыў суткі адміністрацыйнага арышту (Манкевіч атрымала 15 сутак).

Наступны раз Манкевіч была затрымана 2 лістапада 2021 года. Яе экскурсію замовіў, як пасля высветлілася, супрацоўнік міліцыі, які на прызначаным месцы пачатку экскурсіі затрымаў Манкевіч. Яе дапыталі ў памяшканні ГУБАЗіКа, пасля правялі вобшук дома, пасля чаго ў РАУСе быў зроблены пратакол пра «*непадпарадкаванне супрацоўніку міліцыі*». На судзе супрацоўнік міліцыі засведчыў, што ён затрымліваў Манкевіч, але памылкова назваў абставіны затрымання, а сама Манкевіч сцвярджала, што яе затрымліваў іншы супрацоўнік. У выніку, суддзя Шабуня прысудзіла Манкевіч 15 сутак арышту.

У межах ужо крымінальнай справы Аксана Манкевіч была затрымана 14 верасня 2022 года, з яе ўдзелам з’явілася відэа на адным з праўладных тэлеграм-каналаў, дзе сцвярджалася, што «*Манкевіч падчас сваіх экскурсій апавядала выключна сваю версію гістарычных падзей*». Пазней ёй было выстаўлена абвінавачванне па арт. 342 Крымінальнага кодэксу (Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак), яна была змешчана ў СІЗА на Валадарскага.

5 кастрычніка 2022 года пяццю беларускімі праваабарончымі арганізацыямі, сярод якіх Праваабарончы цэнтр «Вясна» і Беларускі Хельсінкскі камітэт, Манкевіч была прызнана палітычнай зняволенай.

У снежні 2022 года Аксану Манкевіч асудзілі да трох гадоў хатняй хіміі.

Зноскі
------

1. ↑  АКСАНА МАНКЕВІЧ  (бел.)
2. ↑  Экскурсія па вуліцы Кастрычніцкай у Менску з’явілася ў межах фестывалю «Vulica Brazil»  (бел.)
3. ↑  В Минске дали 15 суток экскурсоводу, ее задержали вместе с группой. Вот что говорят очевидцы  (руск.)
4. ↑  В Минске гида арестовали на 15 суток за «неподчинение милиционеру». Он заказал экскурсию, но на месте встречи ее задержал  (руск.)
5. ↑  В Минске задержали экскурсоводку Оксану Манкевич  (руск.)
6. ↑  Заява праваабарончых арганізацый Беларусі аб прызнанні 15 палітычных зняволеных  (бел.)
7. ↑  Прысуд журналісту Дзянісу Івашыну пакінулі без зменаў, асудзілі экскурсаводку Аксану Манкевіч **(нявызн.)**. *Новы Час* (20 снежня 2022).

Спасылкі
--------

* Старонка Аксаны Манкевіч на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»
Вобласці герцынскай (варыскай) складкавасці
**Герцынская складкавасць**, варысцыйская (варыская) складкавасць — эра тэктагенезу ад сярэдзіны дэвону да сярэдзіны трыясу на ўсіх мацерыках зямнога шара.

Складкавасць выявілася ва ўтварэнні астраўных дуг, у вулканізме, намнажэнні магугных тоўшчаў флішу, утварэнні складкавых гор (герцынідаў), фарміраванні структур новага тыпу — краявых і перыклінальных прагінаў і запаўненні іх маласавымі фармацыямі. Герцынская складкавасць мела некалькі фаз: акадскую, брэтонскую, судэцкую, астурыйскую, заальскую. На большай частцы абласцей у пермскім перыядзе сфарміраваўся платформавы рэжым. У Паўднёвай Еўропе, на Алтаі і ў Мангола-Ахоцкай сістэме гораўтварэнне завяршылася ў раннім трыясе. У акрэслены час узніклі складкавыя структуры Урала, Мугаджараў, Цянь-Шаня, Цэнтральнага Казахстана, Заходняй і Цэнтральнай Еўропы (паўднёвая Англія, Французскае плато, Вагезы, Шварцвальд, Ардэны, Рэйнскія Сланцавыя горы, Багемскі масіў, Судэты), Паўночнай Амерыкі (Апалачы, Канадскі архіпелаг), Паўднёвай Амерыкі (Анды), Усходняй Аўстраліі, Паўночнай Афрыкі і інш.

Літаратура
----------

* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. ISBN 985-11-0262-8.
**«На ва́рце»** — заходнебеларуская штотыднёвая грамадска-палітычная і літаратурная газета. Выдавалася ў сакавіку-красавіку 1930 г. ў Варшаве на беларускай мове. Выдавец — Сялянска-Работніцкі Пасольскі Клуб.

У першым нумары былі празрыста акрэслены мэты выдання: «Вырашана было выдаваць гэтую газету, каб праз яе мацней звязацца з мільёнамі працоўных Заходняй Беларусь». Газета апавядала пра рабочых Заходняй і Усходняй Беларусі, часам параўноўваючы іх. На старонках выдання можна сустрэць шматлікую крытыку польскага ўрада ў дачыненні да Заходняй Беларусі.

Літаратура
----------

* *Коваль, В.* Беларуская дыяспара і эмігранцкая перыёдыка ў 1920-ыя—39 гг. // Гісторыя, якой няма ў падручніках [Тэкст] : матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, Мінск, 27 красавіка 2002 г. / Грамадскае аб’яднанне "Беларуская жаночая ліга" ; пад рэд. Н. Стужынскай. — Мінск : Адукацыя і выхаванне, 2002. — 183 с. — ISBN 985-471-043-2 — С. 118—126.
**Суперфасфа́т** — сумесь Ca(H2PO4)2\*H2O і CaSO4.
Найбольш распаўсюджанае простае мінеральнае фосфарнае ўгнаенне.

Фосфар у суперфасфаце прысутнічае ў асноўным у выглядзе монакальцыйфасфату і свабоднай фосфарнай кіслаты. Угнаенне ўтрымоўвае гіпс і іншыя прымешкі (фасфаты жалеза і алюмінію, крэменязём, злучэнні фтору і інш.). 

Вырабляецца суперфасфат просты грануляваны, падвойны, аманізаваны, борны, марганізаваны, малібдэнавы.
Атрымоўваюць просты суперфасфат з фасфарытаў, апрацоўваючы іх сернай кіслатой, па рэакцыі:

**Са3 (РО4)2 + 2H2SO4** = **Са(H2PO4)2 + 2CaSO4**.

Выкарыстоўвацца суперфасфат на глебах усіх тыпаў у якасці перадпасмяўнога ўгнаення і падкормкі. Найбольш эфектыўны на шчолачных і нейтральных глебах. На кіслых глебах суперфасфат першапачаткова змешваецца з фасфарытнай мукой або перагноем, каб пазбегнуць пераўтварэнне фосфарнай кіслаты ў цяжкарастваральныя фасфаты жалеза і алюмінію.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн, 2002
2. ↑  ТСБМ, 1983

Літаратура
----------

* Суперфасфа́т // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 272. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Суперфасфа́т // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1983. — Т. 5 кн. 1: С — Улагодзіць / [рэдактар М. Р. Суднік]. — С. 382. — 663 с.
* Суперфосфа́т // Сельскохозяственный энциклопедический словарь (руск.) / Редкол.: В. К. Месяц (гл. ред.) и др. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 528. — 565 с. — 100 000 экз.

Спасылкі
--------

* Суперфосфат простой // Справочник Пестициды.ru (руск.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Суперфасфат

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Папазян.
**Ваграм Папазян** (арм.: Վահրամ Փափազեան, турэцк.: Vahram Papazyan; 12 верасня 1892, Канстанцінопаль, Асманская імперыя — 6 сакавіка 1986, Эмерсан, Нью-Джэрсі, Злучаныя Штаты Амерыкі) — армянскі лёгкаатлет. Неаднаразовы пераможац Армянскіх Алімпійскіх (Панармянскіх) гульняў, удзельнік Пазачарговых летніх Алімпійскіх гульняў 1906 і Летніх Алімпійскіх гульняў 1912. Папазян і іншы ўдзельнік стакгольмскіх Гульняў, Мігір Мігіран (Мкртыч Мкран), — першыя этнічныя армяне, якія прынялі ўдзел у Алімпійскіх гульнях, яны ж, разам з этнічным грэкам Алека Моўласам, — адзіныя ў гісторыі гэтых спаборніцтваў прадстаўнікі Асманскай імперыі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Профиль на сайте Sports-reference.com Архівавана 23 верасня 2013.  (англ.)
* THE FIFTH OLYMPIAD: THE OFFICIAL REPORT OF THE OLYMPIC GAMES OF STOCKHOLM 1912  (англ.)
* OLİMPİYATLARDA İLK OSMANLI  (тур.)
* 1912 Stockholm Архівавана 27 красавіка 2017.  (тур.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · МАК |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1077939477 · LCCN: n2016008089 · VIAF: 86144782952501656505 |
**Ісламскі фронт іракскага супраціву, ІФІС** (араб. الجبهة الإسلامية للمقاومة العراقية - جامع‎‎; аль-Джабха аль-Ісламія Ліл-Макавама аль-Іракія) — іракская паўстанцкая групоўка. Першае згадванне арганізацыі датуецца 28 маем 2004 года. З 2007 года ўваходзіць у склад кааліцыі «Палітычны савет іракскага супраціву». Кіраўніцтва ІФІС неаднаразова рабіла акцэнт, што групоўка вядзе барацьбу выключна супраць амерыканцаў, а не грамадзян Ірака.

Фракцыя мае нацыяналістычныя і ісламісцкія схільнасці. Многія з яе членаў пры рэжыме Садама Хусейна служылі ў Рэспубліканскай гвардыі. Ёсць меркаванне, што ІФІС займеў сувязі з арганізацыяй «Браты-мусульмане» і апалчэннем «Рэвалюцыйная брыгада 1920». Як заяўлялі самі члены групоўкі, яны маюць *«ўсебаковае і цэласнае бачанне таго, што адбываецца на іракскай арэне і ўласнае прачытанне Карана і Суны»*.

Арганізацыйна ІФІС складаецца з двух элементаў: *Палітбюро*, якое займаецца ідэалагічнымі пытаннямі, прапагандай і агульным кіраўніцтвам, і *брыгады Салах ад-Дзін аль-Аюбі*, што адказвае за правядзеннем ваенных аперацый.

Зноскі
------

1. 1 2 3  "الجماعات المسلحة في العراق"

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**OZ** або **oz.by** — адна з найбуйнейшых беларускіх інтэрнэт-крам, таксама сетка рознічных магазінаў «OZ». Прапаноўвае асартымент кніг, канцтавараў, настольных гульняў, сувенірнай прадукцыі, прылад для творчасці, касметыкі, тавараў для дзяцей, для дома, спорту і турызму.

Гісторыя
--------

Заснавана ў 1999 годзе, стала адной з першых беларускіх інтэрнэт-крам і першай кніжнай інтэрнэт-крамай. З 2009 года пачала адкрываць рознічныя крамы «OZ Кнігі», якія функцыянуюць і як пункты выдачы заказаў. У 2018 годзе прынялі 7-мільённы заказ. Станам на 2019 год уключае 20 крам па ўсёй Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑  OZ — читателям (руск.).  У Кантакце. Праверана 12 кастрычніка 2019.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Алодыя** (грэч. Αλοδια) або **Алва** (араб.  ئالوا ‎‎) — дзяржава на тэрыторыі сучаснага Судана ў VI ст. — XVI ст.

Назва "Алва" вядома з кушыцкіх тэкстаў з IV ст. да н. э. як вобласць або буйны населены пункт на поўдні Нубіі. У аксумскім запісы сярэдзіны IV ст. н. э. Алва узгадваецца як горад, пабудаваны з цэглы. Аднак простае атаясненне старажытнай Алвы і сярэднявечнай Алодыі — вельмі дыскусійнае пытанне.

У пісьмовых крыніцах Алодыя як дзяржава ў Нубіі фіксуецца візантыйскімі царкоўнымі гісторыкамі толькі пад 569 (570) г. у сувязі з місіянерскай дзейнасцю там коптаў і іх канфліктам з эфіопскімі місіянрамі. Арабскія географы вызначалі Алву як хрысціянскую дзяржаву на поўдні Нубіі з цэнтрам у горадзе Соба да канца XIII ст. У эпоху мамлюкоў яна падзялялася на 9 удзелаў.

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што Алодыя праіснавала да XVI ст. пакуль у 1506 г. не была зруйнавана ўварваннем народа фундж з Паўднёвага Судана.

Літаратура
----------

* Mohi el-Din Abdalla Zarroug, The Kingdom of Alwa. - University of Calgary Press, 1991 ISBN 0919813941 ISBN 978-0919813946

Спасылкі
--------

* Kingdom of Alodia (Nubia)
* Nubia — The Center for Early African Christianity Архівавана 6 мая 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | SUDOC: 033516642 · VIAF: 511144783128166463274 |
**Даніэль Столь** (швед. Daniel Ståhl; нар.27 жніўня 1992, Швецыя) — шведскі кідальнік дыска, алімпійскі чэмпіён (2020), двухразовы чэмпіён свету 2019 і 2023 гадоў, сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 2017 года 2018 года.

Ён браў удзел у чэмпіянаце свету 2015 у Пекіне, заняў пятае месца.

У 2016 годзе ён удзельнічаў у чэмпіянаце Еўропы, дзе зноў фінішаваў пятым. Даніэль таксама ўдзельнічаў у Алімпійскіх гульнях у Рыа-дэ-Жанейра ў гэтым жа годзе, але не змог пераадолець кваліфікацыю і прабіцца ў фінал. Усяго праз пару тыдняў пасля няўдачы ў Рыа-дэ-Жанэйра Даніэль спаборнічаў на чэмпіянаце Швецыі ў Салентуне. Мала таго, што ён выйграў спаборніцтвы, дык ён яшчэ ўстанавіўшы асабісты рэкорд, здолеў паказаць лепшы вынік у Алімпійскім сезоне — 68,72 метра. Да канца года гэты вынік так і застаўся першым.

У чэрвені 2017 года шведскі спартсмен выканаў адзін з самых далёкіх кідкоў з вынікам 71,29 метра, устанавіўшы новы асабісты рэкорд і палепшыўшы нацыянальны рэкорд Швецыі.

На чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы 2017 года Столь заваяваў сярэбраны медаль, адзначыўшыся вынікам на 69,19 метра. Яго абышоў літоўскі атлет Андрус Гуджус на 2 сантыметры.

У Берліне на чэмпіянаце Еўропы 2018 года, ён зноў, прапусціўшы літоўца, стаў другім з вынікам 68,23 метра.

На перадалімпійскім чэмпіянаце планеты, які праходзіў у Катары, Даніэль заваяваў залаты медаль і стаў чэмпіёнам свету. Яго вынік склаў 67,59 метра.

У 2023 годзе на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы, які адбыўся ў Будапешце, шведскі атлет, у кіданне дыска, з рэкордам чэмпіянатаў 71,46 метра стаў залатым медалістам чэмпіянату свету.

Зноскі
------

1. ↑  Daniel Ståhl //
2. ↑  Daniel Stahl // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
Фасетачныя вочы страказы
**Фасе́тачныя вочы** (фр.: facette—«грань»), таксама *склада́ныя вочы* — складаныя органы зроку многіх членістаногіх: насякомых, ракападобных, некаторых мнаганожак.

Складаюцца з вялікай колькасці асобных, ізаляваных праслойкамі пігменту, простых вочак — аматыдыяў, рагавічная лінза якіх мае выгляд выпуклага шасцігранніка — фасеткі (адсюль назва). Вачэй звычайна адна пара. У дарослых асобін колькасць фасетак у складаным воку можа быць велізарнай: у пакаёвай мухі — да 4000 фасетак, у некаторых жукоў і стракоз — да 25000. Мяркуюць, што вочы насякомых могуць успрымаць колер.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд. дап. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 222 с. ISBN 978-985-03-1367-6.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4164884-5 · LCCN: sh85029411 |
Лагатып Нацыянальнага цэнтра біятэхналагічнай інфармацыі (NCBI)
**Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША** (англ. *National Center for Biotechnological Information*, NCBI).

Заснаваны ў 1988 годзе ў Бетэсда (штат Мэрыленд, ЗША) як цэнтральны інстытут апрацоўкі ды захоўвання дадзеных малекулярнай біялогіі. З'яўляецца часткай Нацыянальнай медыцынскай бібліятэкі ЗША (англ. United States National Library of Medicine, NLM), падпадзелу Нацыянальнага інстытута здароўя (англ. National Institutes of Health, NIH).

NCBI падае інфармацыю пра базы дадзеных бялковых даменаў, ДНК (GenBank) і РНК, базы дадзеных артыкулаў навуковай літаратуры (PubMed) і таксанамічнай інфармацыі (TaxBrowser), забяспечвае пошук дадзеных пра пэўны біялагічны від (Taxonomy). Таксама ўтрымоўвае розныя стандартныя праграмы біяінфарматыкі (BLAST). Базы дадзеных даступныя праз пошукавую сістэму Entrez.

Задачы NCBI
-----------

* Стварэнне аўтаматызаваных сістэм для захоўвання і аналізу дадзеных па малекулярнай біялогіі, біямедыцыне і генетыцы.
* Камп'ютарная апрацоўка дадзеных, атрыманых у даследаваннях структуры і значэння біялагічна актыўных малекул і рэчываў.
* Садзейнічанне шырокаму выкарыстанню баз дадзеных і праграмнага забеспячэння для даследчыкаў у галіне біятэхналогій і медыцынскага персанала.
* Каардынаванне намаганняў па назапашванні біятэхналагічнай інфармацыі па ўсім свеце.

Штогод пад эгідай NCBI праводзяцца семінары і навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя праблемам малекулярнай біялогіі, генетыкі, біямедыцыны. NCBI займаецца адукацыйнай дзейнасцю, у тым ліку ў рэжыме on-line.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт арганізацыі
* Открытый проект по коррекции данных NCBI

| Электронныя біялагічныя рэсурсы |
| --- |
| 
* *Angiosperm Phylogeny Website* (*APWeb*)
* *Germplasm Resources Information Network* (*GRIN*)
* *International Plant Names Index* (*IPNI*)
* *MycoBank*
* *The Plant List*
* Віківіды
* Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША (*NCBI*)
* Аб’яднаная таксанамічная інфармацыйная служба (*ITIS*)
* Энцыклапедыя жыцця (*EOL*)

 |
**Вера Андрэеўна Гепнер** (5 мая 1922, Філімонава — 5 ліпеня 2003, Караваева) — савецкі гаспадарчы, дзяржаўны дзеяч, Герой Сацыялістычнай Працы (1958).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1922 годзе ў вёсцы Філімонава. Член КПСС. З 1937 года — на гаспадарчай, грамадскай і палітычнай працы. У 1937—1978 гг. — работніца на льнозаводзе, у кааператыўнай арцелі «Чырвоны ўтыльшчык», даярка, эвакуявала калгасную жывёлу сычоўскай пароды, даярка калгаса імя Чырвонай Арміі Любімскага раёна Яраслаўскай вобласці, даярка калгаса «Стаханавец», даярка калгаса «Савецкая Расія».

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 10 сакавіка 1958 года прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

Памерла ў вёсцы Караваева ў 2003 годзе.
Нанайская сям'я ў традыцыйнай вопратцы
**Тунгу́са-маньчжу́рскія наро́ды** — група сваяцкіх народаў, што насяляюць рэгіёны Паўночнай і Усходняй Азіі і размаўляюць на тунгуса-маньчжурскіх мовах. Агульная колькасць - каля 12 млн чал. Найбуйнейшым этнасам з'яўляюцца маньчжуры.

Паходжанне
----------

Тунгуса-маньчжуры ўваходзяць у макрасям'ю алтайскіх моў і па паходжанню блізкія да мангольскіх і цюркскіх народаў. Выяўлены архаічныя сувязі тунгуса-маньчжурскіх моў з мовамі уральскай групы і іншымі карэннымі насельнікамі Сібіры. Такім чынам, першасным арэалам фарміравання тунгуса-маньчжурскіх народаў з'яўляюцца землі Паўднёвай Сібіры, Манголіі і Унутранай Манголіі. Мяркуецца, што некаторыя народы, якія кітайскія крыніцы фіксуюць ў другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. на паўночны усход ад тагачаснага Кітая (сучасны Паўночны усход КНР) таксама належалі да тунгуса-маньчжураў. У 1 - пачатку 2 тысячагоддзяў н. э. яны фарміруюць на Далёкім Усходзе шэраг магутных дзяржаў, у тым ліку Бахай і імперыю Цзынь. У 2 тысячагоддзі н. э. адбываецца паступовае засяленне тунгускай групай велізарных абшараў Цэнтральнай і Усходняй Сібіры. У XVII ст. маньчжуры захапілі ўладу ў Кітаі і стварылі імперыю Цын, якая праіснавала да 1911 г.

У этнагенезе сучасных тунгуса-маньчжурскіх народаў актыўны ўдзел прымалі карэнныя насельнікі Сібіры, манголы, цюркі, кітайцы, карэйцы і інш. У сваю чаргу, тунгуса-маньчжурскія народы аказалі моцны ўплыў на фарміраванне гэтых народаў і, магчыма, японцаў. На зноў асвоеных тэрыторыях яны здолелі адаптавацца да мясцовых умоў, пераняць найбольш карысныя для далейшага існавання здабыткі культуры карэнных жыхароў, таму значна адрозніваюцца па занятках, ладу жыцця, але захоўваюць шматлікія агульныя рысы ў мове і рэлігіі.

Этнасы
------

* *Маньчжурская група*:

Гагулі †
Дзючэры †
Маньчжуры
Сібо
Чжурчжэні †
* *Тунгуская група*:

Эвены
Эвенкі
Негідальцы
Орачэны
* *Амурская група*:

Оракі
Орачы
Нанайцы
Удэгейцы
Ульчы

Літаратура
----------

* Василевич Г. М. Эвенки: Историко-этнографические очерки. - Л.: Наука, 1969
* История и культура эвенов: Историко-этнографические очерки. / В. А. Тураев и др. — СПб: "Наука", 1997
* Аниховский С.Э. Болотин Д.П. Забияко А.П. Пан Т.А. «Маньчжурский клин»: история, народы, религии / Под общей редакцией А.П. Забияко. Благовещенск: Амурский гос. ун-т, 2005.
* Народы Восточной Азии. / Под ред. Н. Н. Чебоксарова, С. И. Брука, Р. Ф. Итса, Г. Г. Стратановича. — М.-Лг.: Наука, 1965
* Народы России: Энциклопедия. / Главный редактор В. А. Тишков. - М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994.
* Шавкунов Э. В. Государство Бохай и памятники его культуры в Приморье / АН СССР, Сиб. отд-ние, Дальневосточный филиал им. В. Л. Комарова. — Л.: Наука, 1968
* Эвенки: язык, фольклор, литература, этнография. Библиографический указатель / Сост. Е. Ф. Афанасьев. — Улан-Удэ: Из-во Бурятского госуниверситета, 2006
* West B. A. Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. - New York, 2009
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Варшаўская канфедэрацыя (значэнні).
**Варша́ўская канфедэра́цыя** — канфедэрацыя Рэчы Паспалітай, створаная 16 лютага 1704 года пры падтрымцы Швецыі супернікамі Аўгуста II Моцнага і яго прамаскоўскай палітыкі пад час Вялікай Паўночнай вайны.

Канфедэрацыя паўстала з ранейшай Велікапольскай канфедэрацыі  (польск.) (бел.. Канфедэраты пазбавілі ўлады Аўгуста II і абвясцілі бескаралеўе. 12 ліпеня 1704 года ў Варшаве без выбараў каралём быў абвешчаны шведскі кандыдат — пазнаньскі ваявода Станіслаў Ляшчынскі. Антышведскі лагер у супрацвагу 20 мая ўтварыў Сандамірскую канфедэрацыю.

Аўгуст II з прыхільнікамі звярнуліся па дапамогу да Масковіі і 30 жніўня падпісалі Нараўскі дагавор, паводле якога Рэч Паспалітая ўступала ў вайну са Швецыяй на баку Масковіі, а маскоўскія войскі атрымалі права дзейнічаць на тэрыторыі Рэчы Паспалітай супраць шведаў і іхніх саюзнікаў. Ваеннае процістаянне варшаўскіх і сандомірскіх канфедэратаў працягвалася да восені 1706 года і атрымала назву грамадзянскай вайны.

Гл. таксама
-----------

* Бітва пад Калішам
* Альтранштэцкі мір

Крыніцы
-------

1. ↑  Енциклопедія історії України // Нарвський мирний договір (1704)

Спасылкі
--------

* Konfederacya Generalna Stanów Koronnych y W. X. Litt: na Ziezdzie Walnym, pod Sandomirzem postanowiona Архівавана 4 сакавіка 2016.
Выхавацелі, завадатары і выхаванцы летніка «Грунвальд», 1990 г.
**Завадатар** (*важаты*) — педагог, які працуе з дзіцячым аб'яднаннем. Упершыню паняцце і сам тэрмін з'явіўся ў 1922, у дачыненні да дзіцячай Піянерскай арганізацыі СССР. Так тады звалі кіраўніка піянерскага атрада. У Савецкім саюзе склад завадатараў для піянерскіх лагераў фармаваўся з камсамольцаў (чальцоў УЛКСМ).

З 1991 годзе, пасля роспуску Піянерскай арганізацыі, тэрмін не мае нарматыўнага вызначэння.

Для агульнаадукацыйных устаноў уведзена пасада «Старэйшага завадатара», які працуе з дзіцячымі грамадскімі аб'яднаннямі. Але для загарадных дзіцячых аздараўленчых лагераў і іншых устаноў адпачынку і аздараўленні дзяцей пасада агульнаўжывальная і ў паўсядзённай маўленчай практыцы часцей замяняе больш правільныя найменні пасад «выхавальнік» ці «педагог-арганізатар».
**Вы́галавічы** (трансліт.: *Vyhalavičy*, руск.: Выголовичи) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Княгінінскага сельсавета.

Гісторыя
--------

У 1868 г. вёска і засценак Княгінінскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У вёсцы было 28 двароў, 223 жыхара, у засценку — 1 двор, 29 жыхароў. У 1897 г. у вёсцы 515 жыхароў. У 1904 г. існавалі 2 вёскі: Выгалавічы 1-я (538 жыхароў) і Выгалавічы 2-я (45 жыхароў). З 1886 працавала школа граматы, дзе ў 1896-97 навучальным годзе вучыліся 20 хлопчыкаў. У 1921 г. вёска гміны Крывічы Вілейскага павета Віленскага ваяводства, 121 двор, 648 жыхароў. З 12.10.1940 г. у Княгінінскім сельсавеце Крывіцкага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай, з 20.01.1960 г. Мінскай абласцей, з 25.12.1962 г. ў Мядзельскім раёне.

У 1949 г. 43 вясковыя гаспадаркі арганізавалі калгас імя Сталіна. З 1957 вёска ў складзе саўгаса «Крывічы» (цэнтр — вёска Княгінін). З 17.02.1971 г. вёска цэнтр птушкафабрыкі «Зара камунізму».

Насельніцтва
------------

* 676 жыхароў (1960)
* 199 двароў, 445 жыхароў (1997)

Інфраструктура
--------------

Размешчана птушкафабрыка, тэхнічныя майстэрні, аддзяленне сувязі, Дом культуры, бібліятэка, базавая школа, фельчарска-акушэрскі пункт, 2 крамы.

Памятныя мясціны
----------------

25 землякоў загінулі ў баях з гітлераўцамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. На ўшанаванне іх памяці ў цэнтры вёскі, каля клуба, у 1975 пастаўлена стэла.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)

Літаратура
----------

* Wyhołowicze, wieś, powiat wilejski, gmina Kniahinin // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn (польск.). — Warszawa, 1895. — S. 90.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Княгінінскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Княгінін |
| Вёскі | Азяроды† ·  Восава ·  Воткуп ·  Выгалавічы ·  Вытраскі ·  Гарадзішча ·  Дзятлаўшчына ·  Ельніца ·  Зарэчнае ·  Кавалі ·  Кіржына ·  Комсіна ·  Конікі ·  Круглава ·  Лёткі ·  Ліпкі ·  Мацясы ·  Ніўкі ·  Падбярэззе ·  Палавікі ·  Пашкоўшчына ·  Пясечнае ·  Халмоўка ·  Холма ·  Шыманы ·  Янушова ·  Яцкавічы |
**Бржэцлаў** (чэшск.: Okres Břeclav) — адзін з 7 раёнаў Паўднёвамараўскага края Чэшскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Бржэцлаў. Плошча — 1048,91 кв. км. насельніцтва складае 115 620 чалавек. У раёне налічваецца 63 муніцыпалітэты, з якіх 9 — гарады, 4 — мястэчкі.

Геаграфія
---------

Размешчаны на поўдні края. Мяжуе з паўднёвамараўскімі раёнамі Брно-прыгарад на паўночным захадзе, Годанін на паўночным усходзе, Знойма на захадзе і Вішкаў на поўначы. На поўдні — дзяржаўная мяжа з Аўстрыяй, на паўднёвым усходзе — са Славакіяй.

Гарады і насельніцтва
---------------------

Даныя на 2009 год:

| Горад | Насельніцтва |
| --- | --- |
| Бржэцлаў | 25 664 |
| Мікулаў | 7 523 |
| Густапечэ | 5 918 |
| Вельке-Білавіцы | 3 890 |
| Ланжгат | 3 809 |
| Вальціцы | 3 667 |
| Вельке-Паўлавіцы | 3 061 |
| Подзівін | 2 895 |
| Клобаўкі-у-Брна | 2 322 |
|

Горад Погаржэліцы, які да 2007 года таксама належаў да раёна Бржэцлаў, цяпер з'яўляецца часткай раёна Брно-прыгарад.

| Усяго | Жанчын | Мужчын |
| --- | --- | --- |
| 115 620 (100 %) | 58 902(50,94 %) | 56 718(49,06 %) |
|

Сярэдняя шчыльнасць — 110,23 чал./км²; 50,81 % насельніцтва жыве ў гарадах.

Спасылкі
--------

* Даныя МУС ЧР

| Раёны Паўднёвамараўскага края |
| --- |
|  | 
Бланска • Бржэцлаў • Брно-горад • Брно-прыгарад • Вішкаў • Годанін • Знойма
 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ручай (значэнні).
Горны ручай Бучэр у Аўстраліі
**Ручай** — невялікі вадацёк, звычайна шырынёй ад некалькіх дзесяткаў сантыметраў да некалькіх метраў. Звычайна даўжыня ручая не перавышае некалькі кіламетраў, а глыбіня рэдка перавышае 1,5 метра. Хуткасць ручаёў, як правіла, досыць вялікая (некалькі метраў у секунду).

Ручаі ўтвараюцца ад сцёку дажджавых, талых вод або пры выхадзе на паверхню падземных вод. Ручаі часцей за ўсё ўпадаюць у рэкі ці азёры.

Літаратура
----------

* Ручай // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 478. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Гл. таксама
-----------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ручай
* Вадацёк
* Рака

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4140549-3 |
**Аляксей Шудзейка** (28 лютага 1913, Мітава — 21 снежня 1969, Уолінгтан, Нью-Джэрсі, ЗША) — беларускі грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Скончыў Варшаўскі ўніверсітэт. 

У 1939 годзе мабілізаваны ў польскае войска, трапіў у нямецкі палон. Пасля вызвалення заняў пасаду старшыні Беларускага прадстаўніцтва ў Торуні. Пераехаў у Берлін, з верасня 1941 года працаваў дыктарам беларускага аддзела ў службе прапаганды «Вінета». У 1944 годзе актыўна садзейнічаў Беларускай цэнтральнай радзе.

У 1949 годзе эміграваў у ЗША, сакратар Беларускай Кангрэсавай Рады Амерыкі.

Літаратура
----------

* *Гардзіенка Н.* Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі // Запісы БІНіМ. №36. 2014. — С. 244.
**Роўнараснічныя інфузорыі** (*Holotricha*) — клас (падклас) інфузорый.

Апісанне
--------

Даўжыня да 0,6 мм. Цела бясколернае, зрэдку зялёнае, сіняе або іншай афарбоўкі. Раснічкі (пераважна органы руху) размешчаны раўнамерна або развіты пераважна на брушным баку, у некаторых утвараюць венчыкі. Кормяцца бактэрыямі, водарасцямі, дэтрытам, ёсць драпежнікі. Размнажаюцца простым дзяленнем і шляхам кан’югацыі.

Арэал і экалогія
----------------

Падзяляецца на 5 атрадаў, вядома каля 4000 відаў. Пашыраны паўсюдна ў марскіх і прэсных водах; на Беларусі найбольш трапляюцца інфузорыя-туфелька (*Paramecium caudatum*), галафрыя чарнаватая (*Holophrya nigricans*), дыдыніум насаты (*Didinium nasutum*), колепс шчаціністы (*Coleps hirtus*), прарадон яйцападобны (*Prorodon ovum*) і інш.

Значэнне
--------

Удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вадаёмаў. Некаторыя віды — паразіты (балантыдый колі (*Balantidium coli*), іхтыяфтырыус (*Ichthyophthirius*) і інш.), узбуджальнікі хвароб жывёл і чалавека.

Літаратура
----------

* Роўнараснічныя інфузорыі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 413—414. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780471639 |
**Любячаніны** — старажытны баярскі род княжацкага паходжання. Заснавальнікам роду лічыцца князь драўлян Мал, забіты каля 946 кіеўскай княгіняй Вольгай. У Якімаўскім летапісы кажыцца, што Мал «князь драўлянскі, сын Ніскінін». Гісторыкі лічаць, што дзецьмі Мала маглі быць Малуша, ключніца княгіні Вольгі і маці князя Уладзіміра, і Дабрыня. Яны займалі становішча прыдворнай чэлядзі пры Вользе і Святаславе, але затым змаглі дасягнуць значных вышынь у дзяржаўным кіраванні. Дабрыня стаў намеснікам у Ноўгарадзе, куды неўзабаве быў адпраўлены і Уладзімір з Малушай. Летапіс заве бацькам Малушы Малка Любчаніна. У былінах Дабрыня носіць імя па бацьку Мікіціч і завецца «вяскоўцам».

Радавод
-------

Ніскіня

1. Мал (?-каля 946), князь драўлян
	1. Малуша (944?-1002), ключніца кіеўскае княгіні Вольгі, ад вялікага князя Святаслава мела сына Уладзіміра.
	2. Дабрыня, ваявода князя Уладзіміра
		1. Канстанцін (?-1022), наўгародскі пасаднік
			1. Астрамір (?-1057), наўгародскі пасаднік
				1. Вышата (?-пасля 1064), ваявода Яраслава Мудрага
					1. Ян Вышаціч (?-24 чэрвеня 1106), кіеўскі тысяцкі; ж. - Марыя (?-16 красавіка 1091)
						1. Варлаам (?-1073?), узначаліў Свята-Дзмітрыеўскі манастыр
					2. Пуцята Вышаціч (?-пасля 1106), кіеўскі тысяцкі