|  |  |
| --- | --- |
|  | У гэтага паняцця ёсць іншае значэнне ***Чамы-албанцы***. |

**Ча́мы** або **ця́мы** (саманазва *Urang Campa*) — аўстранезійскі народ, карэннае насельніцтва Паўднёва-Усходняй Азіі. Большасць чамаў жыве ў Камбоджы і В'етнаме. Абшчыны чамаў таксама існуюць у Малайзіі, Таіландзе, ЗША, Францыі і іншых краінах. Падзяляюцца на заходнюю (пераважна ў Камбоджы) і ўсходнюю (пераважна ў В'етнаме) буйныя групы. Агульная колькасць - каля 354 тыс. чал. (2013 г.),

Паходжанне і гісторыя
---------------------

Мова чамаў адносіцца да аўстранезійскай групы моў і радніць іх з карэнным насельніцтвам Малайскага паўвострава і паўночнага Калімантана. Некаторыя даследчыкі лічаць продкаў чамаў выхадцамі з тэрыторыі сучаснай Малайзіі, але ёсць і тыя, хто сцвярджае, што чамы паходзяць ад карэнных тубыльцаў Індакітая. Генетычныя даследаванні паказваюць, што чамы сфарміраваліся ў выніку надзвычай складаных этнічных працэсаў, падчас якіх карэнныя насельнікі Індакітая змешваліся з выхадцамі не толькі з Малайскага паўвострава і астравоў сучаснай Інданезіі, але і Паўднёвай Азіі.

Першапачатковая гісторыя чамаў непасрэдна звязана са старажытнай дзяржавай Чампа, якая была заснавана прыкладна ў II ст. а ў VII - XV ст. займала значныя землі на паўднёвым усходзе Індакітая. У ёй меліся развітае земляробства, гандлёвы і ваенны флот. Кіраўнікі Чампы першапачткова спавядалі індуізм і будызм, але ў канцы XV - XVII ст. прынялі іслам. Такім чынам, рэлігія стала найважнейшым чыннікам, акрамя мовы і гістарычнай памяці, якая ў далейшым адрознівала чамаў ад іх суседзяў — в'етаў і кхмераў. Пад ціскам в'етаў чамы мігрыравалі на поўдзень, у дэльту Меконга, дзе працягвалі займацца земляробствам і гандлем, а таксама занялі транзітныя пункты ў суседняй Камбоджы. Да пачатку XIX ст. яны канчаткова страцілі асабістыя дзяржаўныя ўтварэнні. 

Чамы і іх культура значна пацярпелі ад палітыкі асіміляцыі ў В’етнаме, а таксама ад генацыду, які адбываўся ў Камбоджы ў 1975 - 1979 гг.

Асаблівасці традыцыйнай культуры
--------------------------------

Традыцыйны танец
Асноўным заняткам чамаў здаўна з'яўлялася земляробства. У нізінных рэгіёнах яны сеялі пераважна рыс, для паліву якога ўзводзілі надзвычай складаныя ірыгацыйныя збудаванні. У горных раёнах быў распаўсюджаны падсечна-агнявы спосаб. У XVIII - XX ст. пад уплывам рынку пачалі вырошчваць на продаж тытунь, алейныя культуры, кукурузу. Ля ўзбярэжжа буйных рэк і мора асноўнымі заняткамі таксама былі рыбалоўства, паляванне на чарапах, розныя віды рамяства і гандаль. Жывёлагадоўля мела другарадны характар. Трымалі хатнюю птушку і буйвалаў. 

Паселішчы чамаў месцяцца пераважна ўздоўж берагоў рэк і дарог, маюць лінейную планіроўку. Жытлы наземныя, ва ўзбярэжных паселішчах — на па́лях. Яны маюць слупавую канструкцыю, аббіваюцца дошкамі, крыюцца саломай або пальмавым галлём. У наш час найбольш распаўсюджаны бляшаныя і чарапічныя дахі. Жыллёвая прастора падзяляецца на некалькі пакояў, частка якіх належыць жанчынам. Кухня і гаспадарчыя пабудовы ладзяцца асобна. 

Захаваліся жаночая народныя строі. Іх аснову складае саронг, па-над якім апранаюць іншае адзенне. Мужчыны не галяць валасы, маюць вусы і бараду, валасы ззаду збіраюць у хвост або касу. 

Да нядаўняга часу былі распаўсюджаны пашыраныя сем'і. У чамаў-земляробаў зямля перадавалася па спадчыне ад бацькі да сыноў, мужчына лічыўся галоўным, вёўся выключна мужчынскі адлік сваяцтва. На ўзбярэжжы, дзе мужчыны займаліся пераважна рыбалоўствам і гандлем, зямельная маёмасць і адлік сваяцтва былі жаночымі. Гэта адлюстравалася ў даволі складаных формах асабістых імёнаў. 

Распаўсюджаны звычаі ўзаемадапамогі, асабліва прадстаўнікам свайго народа. Чамы таксама знакаміты як выдатныя ткачы, мастакі роспісаў на тканінах, вытворцы керамікі, музыканты і танцоры.

Рэлігія
-------

Большасць веруючых чамаў — мусульмане, якіх таксама клічуць *бані*. Захаваліся невялікія групы індуістаў, што падтрымліваюць культ Шывы. 

Існуюць старажытныя звычаі шанавання продкаў, перапахавання мёртвых сваякоў.

* Старажытны індуісцкі храм чамаўСтаражытны індуісцкі храм чамаў
* Дзейснае індуісцкае свяцілішча ў ХашымінеДзейснае індуісцкае свяцілішча ў Хашыміне
* Мячэць на поўдні В’етнамаМячэць на поўдні В’етнама
* Жанчына-баніЖанчына-*бані*

Мова
----

Мова чамаў адносіцца да чамска-ачэхскай групы аўстранезійскай моўнай сям'і. У сярэднявеччы была распаўсюджана пісьмовасць на аснове старажытнаіндыйскага пісьма брахмі. У наш час таксама практыкуюць выкарыстанне арабскага і лацінскага алфавітаў.

Зноскі
------

1. ↑  Cham, Western
2. ↑  Cham, Eastern
3. ↑  Tracing the Austronesian Footprint in Mainland Southeast Asia: A Perspective from Mitochondrial DNA
4. ↑  Patrilineal Perspective on the Austronesian Diffusion in Mainland Southeast Asia
5. ↑  The Kingdom of Champa
6. ↑  The History of Champa Malays Архівавана 11 сакавіка 2013.
7. ↑  History of Islam in Vietnam
8. ↑  Гл.: Агляд кнігі The Cham of Vietnam: History, Society and Art у часопісе Studies on Asia Архівавана 5 верасня 2015.
9. ↑  Cham culture in the view of religion
10. ↑  Hindus in Vietnam
11. ↑  The Champa Kingdom : Cham Culture Архівавана 11 мая 2013.
12. ↑  Cham alphabet

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12200163z · GND: 4078432-0 · LCCN: sh85022475 · NDL: 00576954 |