recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ізалятар часовага ўтрымання (ІЧУ)** — установа, у якой зняволеныя ўтрымліваюцца перад накіраваннем у турмы ў Беларусі. У Беларусі існуюць турмы, дзе зняволеныя ўтрымліваюцца ў дасудовым парадку альбо ў адзіночным зняволенні.

Беларускія «ізаляцыйныя центры» сталі міжнародна вядомымі ў кантэксце пратэстаў у Беларусі 2020 года пасля прэзідэнцкіх выбараў і сталі інструментам рэпрэсій рэжыму Лукашэнкі: шматлікая колькасць дэманстрантаў арыштоўвалася і змяшчалася ў цэнтры ізаляцыі. Меліся паведамленні пра жорсткае абыходжанне і катаванні ў цэнтрах ізаляцыі. Самы вядомы цэнтр ізаляцыі — Акрэсціна.

Гл. таксама
-----------

* Праблемы правоў чалавека, звязаныя з падаўленнем пратэстаў 2020 года ў Беларусі  (англ.) (бел.

Зноскі
------

1. ↑  Im Knast in Belarus: Die brutale Wahrheit (ням.).  Deutsche Welle. Праверана 23 жніўня 2020.
2. ↑  Nach der Haft: Hilfe für Gewaltopfer in Belarus (ням.).  Deutsche Welle. Праверана 23 жніўня 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NDL: 00569913 · ЗЭКББ: NLB-ar13691400 |
**Янка Ролсан**, сапр. **Гадзіцкі** (1 жніўня 1912, в. Вялень, Ігуменскі павет, Мінская губерня — 23 студзеня 1994, Адэлаіда, Паўднёвая Аўстралія; Псеўданімы: *ВЭР*, *Крапіва-Жыгучка*, *Янка Яр*) — беларускі грамадска-культурны эміграцыйны дзеяч, паэт.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 1 жніўня 1912 года ў в. Вялень Ігуменскага павета (цяпер — Пухавіцкі раён) у сялянскай сям’і. Вучыўся ў Мінскім сельскагаспадарчым інстытуце. Працаваў у саўгасе ў Дукоры, потым — сакратаром у раённай пракуратуры ў Пухавічах. У пачатку 1930-х гадоў вучыўся ў Харкаўскім тэхнікуме цяжкай прамысловасці. Працаваў на ваенным заводзе ў Ніжнім Тагіле.

У 1939 годзе скончыў Ржэўскую авіяшколу. Авіямеханікам служыў у 5-й эскадрыллі, браў удзел у польскім паходзе Чырвонай Арміі і Савецка-фінляндскай вайне. Пасля дэмабілізацыі ў студзені 1941 года, працаваў на заводзе імя Варашылава ў Мінску. Падчас Другой сусветнай вайны супрацоўнічаў з нямецкай акупацыйнай адміністрацыяй, працаваў следчым суда ў Пухавіцкім раёне. З лютага 1944 года — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны (БКА). З лета 1944 года ў Германіі. Пасля вайны жыў у Мюнхене, быў сябрам Беларускага Нацыянальнага Камітэту. Пазбягаючы рэпатрыяцыі ў СССР запісаўся літоўцам і змяніў прозвішча на **Гадзіцкас**.

У 1950 годзе выехаў у Аўстралію, пасяліўся ў Адэлаідзе. У 1963 годзе змяніў прозвішча на **Ролсан**. Займаў розныя пасады ў царкоўнай управе — старшыня, скарбнік, сакратар, рэферэнт па вонкавых сувязях. Адзін з арганізатараў у 1975 годзе і першы старшыня Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, пакінуў гэтую пасаду ў 1987 годзе з-за хваробы. Сябра Выканаўчага камітэту Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі.

Творчасць
---------

Аўтар паэтычных твораў. Выйшаў паэтычны зборнік «Кліч» (1980; 2-е выд. 1982). Таксама аўтар успамінаў «З глыбінь мінулага» (1984). У 2003 годзе намаганнямі сакратара Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі Віктара Кавалеўскага выдадзены збор твораў Я. Ролсана «З глыбіняў мінулага» (успаміны і вершы). Сталы карэспандэнт газеты «Беларус» (пад псеўданімам Янка Яр). Сярод паэтычных твораў Я. Ролсана, што праўда, не дужа высокага паэтычнага ўзроўню, ёсць верш прысвечаны БКА.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Юрэвіч Л.* Літаратурны рух на эміграцыі / Лявон Юрэвіч; Рэд. А. Гардзіенка. — Мн.: [Беларускі Гістарычны Агляд], 2002. — 242,[1] с.: іл. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд». Серыя «Досьледы»; [Вып. 10]). — ISBN 978-5272-10-9
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Курган Славы.
**Курган Славы** — курган ў гарадскім пасёлак Бешанковічы Віцебскай вобласці, знаходзіцца ў скверы на вуліцы Камуністычнай.

Гісторыя
--------

У ходзе Віцебска-Аршанскай наступальнай аперацыі ў складзе Беларускай аперацыі 1944 года, войскі 43-й арміі (генерал-лейтэнант А. П. Белабародаў) і 6-й гвардзейскай (генерал-лейтэнант І. М. Чысцякоў) арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту 23 чэрвеня прарвалі абарону праціўніка на паўночны захад ад Віцебска, 24 чэрвеня выйшлі на правы бераг ракі Заходняя Дзвіна, фарсіравалі яе ў басейне Бешанковічаў і захапілі 5 плацдармаў на левым беразе, 25 чэрвеня войскі 43-й арміі вызвалілі Бешанковічы. У раёне в. Гняздзілава злучыліся з войскамі 39-й арміі 3-га Беларускага фронту і завяршылі акружэнне віцебскай групоўкі праціўніка (5 дывізій), якая да 27 чэрвеня была разгромлена. У вызваленні горада і раёна ўдзельнічалі партызаны.

Помнік
------

У 1966 годзе на ўшанаванне памяці савецкіх воінаў і партызан, якія загінулі ў баях супраць нямецкіх войскаў пры вызваленні раёна, і землякоў, што загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, насыпаны Курган. Побач пастаўлены 2 скульптуры — жанчына ў жалобе і жанчына-воін. Каля падножжа Кургана замуравана капсула з пісьмом нашчадкам.

Літаратура
----------

* Курган Славы // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 121.
**Ізамеразы** — ферменты, якія каталізуюць структурныя ператварэнні ізамераў (рацэмізацыя або эпімерызацыя). Ізамеразы каталізуюць рэакцыі, падобныя наступнай: A → B, дзе B з'яўляецца ізамерам A.

Вядома больш 50 відаў.

Да ізамераз адносяцца: ліязы, мутазы, рацымазы, цыс-транс-ізамеразы, унутрымалекульярныя аксідарэдуктазы і трансферазы.

Пашыраны ў прыродзе, асабліва ў мікраарганізмаў. Адрозніваюцца высокай спецыфічнасцю.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

Спасылкі
--------

* EC 5 Introduction from the Department of Chemistry at Queen Mary, University of London
* GoPubMed: Top authors, journals, places publishing on Isomerases Архівавана 21 лютага 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4162526-2 · Microsoft: 2781264208 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Курган Бессмяротнасці.
**Курган Бессмяротнасці** — курган на ўсходняй частцы горада Лунінец на скрыжаванні вуліц Машэрава і Перамогі. Насыпаны ў 1967 г. на брацкай магіле 4474 савецкіх воінаў, партызан і мірных жыхароў, якія загінулі ў баях за свабоду і пезалежнасць Радзімы, расстраляны або закатаваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. На вяршыні Кургана пастаўлены абеліск.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — 368 с. іл.
**Ізатапічны спін** (**ізаспін**) — адна з унутраных характарыстык (квантавы лік), якая вызначае колькасць зарадавых станаў адронаў. У прыватнасці, пратон і нейтрон (агульнае найменне гэтых элементарных часціц — нуклоны) адрозніваюцца значэннем праекцыі ізаспіна, тады як абсалютныя значэнні іх ізаспіна аднолькавыя. Апошняе выказвае ўласцівасць ізатапічнай інварыянтнасці моцнага ўзаемадзеяння.

З пункту гледжання моцнага ўзаемадзеяння, пратон і нейтрон з'яўляюцца аднолькавымі часціцамі, а многія іншыя ўласцівасці ў іх таксама блізкія. Таму была распрацавана мадэль, па якой любы нуклон валодае ізатапічным спінам, роўным 1⁄2, у якога ёсць дзве магчымыя «праекцыі» ў адмысловай ізатапічнай прасторы. Калі праекцыя ізатапічнага спіна Iz роўная +1⁄2, то нуклон становіцца пратонам, а калі -1⁄2 — нейтронам. (Гэта пагадненне аб знаках прынята ў фізіцы элементарных часціц; ў ядзернай фізіцы для восі z ізатапічнай прасторы часам выбіраюць супрацьлеглы кірунак, каб праекцыя ізаспіна нейтрона была роўная +1⁄2 і сумарная праекцыя ізаспіна ў большасці ядраў была дадатнай).

Такія паводзіны ізатапічнага спіна выглядаюць натуральнымі з пункту гледжання квантавай механікі, паколькі ў ёй ужо ёсць квантавы лік з аналагічнымі ўласцівасцямі — спін. Па аналогіі з гэтай назвай і быў уведзены тэрмін «ізатапічны спін».

Паняцце ізатапічнага спіна было прапанавана ў 1936 Б. Касэнам і Э. Конданам. Ізаспін захоўваецца ва ўсіх працэсах, абумоўленых моцным узаемадзеяннем, аднак парушаецца ў слабым і электрамагнітным узаемадзеянні. Ізаспін I аднолькавы для ўсіх адронаў, якія ўтвараюць ізатапічны мультыплет, лік адронаў ў такім мультыплете роўны 2I+1. У кожнага адрона ў ізамультыплеце свая праекцыя ізаспіна Iz і свой ​​электрычны зарад, але аднолькавыя ўсе астатнія квантавыя лікі (спін, цотнасць, барыённы лік, дзіўнасць і г. д.). Так, ізодублет нуклоназ (I = 1⁄2) складаецца з двух членаў: пратона і нейтрона з Iz = ± 1⁄2. Ізатрыплет піёнаў {\displaystyle \pi ^{+},\,\pi ^{0},\,\pi ^{-}} мае ізаспін 1 і праекцыі ізаспіна +1, 0, -1.

Захаванне ізаспіна ў моцных узаемадзеяннях дазваляе набліжана вылічаць сячэнні рэакцый і прадказваць структуру ядзерных узроўняў у выпадках, калі эфекты узаемадзеянняў, якія не захоўваюць ізаспін, малыя.

Зноскі
------

1. ↑  Напрыклад, у кнізе К.Н. Мухіна "Введение в ядерную физику", Атомиздат, М. 1974, прымяняецца тое жа пагадненне, што ў фізіцы элементарных часціц: ізаспін пратона роўны +1⁄2.

Гл. таксама
-----------

* Слабы ізаспін
* Законы захавання


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4162561-4 · Microsoft: 190284468 |
Курбан-байрам
**Свята ахвярапрынашэння** (*Ід аль-Адха*; араб. عيد الأضحى‎‎ ‘Īdu l-’Aḍḥā, азерб.: Qurban Bayramı, басн.: Kurban bajram, перс.: عید قربان Eydê Qurban / Eid-e Gorbān, індан.: і яв.: Idul Adha, каз.: Құрбан айт, кірг.: Kурман айт, курд.: Cejna Boraqê, Cejna Kûrbanê, малайск.: Hari Raya Aidiladha, Hari Raya Haji, алб.: Kurban Bajrami, тадж.: Иди Қурбон,туркм.: Gurban baýram, турэцк.: Kurban Bayramı, татар.: Корбан бәйрәме / Qorban bäyräme, Ğäyd-äl-Ädxä, уйг. قۇربان ھېيت, урду: بقرعید, узб.: Qurbon Xayit) — ісламскае свята заканчэння хаджу, якое адзначаецца на 10-ы дзень 12-га месяца ісламскага месяцавага календара (зуль-хідж) у памяць ахвярапрынашэнню прарока Ібрагіма і праз 70 дзён па свяце Рамазан.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Universalis · Даведка РІА |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13507570p · LNB: 000329413 · SUDOC: 05024129X |
**Ізалейцын** (скарочана Ile або I; 2-амінакіс-3-метылпентанавая кіслата) — аліфатычная α-амінакіслата, якая мае хімічную формулу HO2CCH(NH2)CH(CH3)CH2CH3 і ўваходзіць у склад усіх прыродных бялкоў. З'яўляецца незаменнай амінакіслатой, гэта азначае, што ізалейцын не можа сінтэзавацца ў арганізме чалавека і павінен паступаць у яго з ежай. Удзельнічае ў энергетычным абмене. Пры недастатковасці ферментаў, якія каталізуюць дэкарбаксілаванне ізалейцына, узнікае кетаацыдурыя.

Кодоны ізалейцын `AUU`, `AUC` і `AUA`.

Біясінтэз
---------

Як і іншыя незаменныя амінакіслоты, ізалейцын не сінтэзуецца ў арганізмах жывёл, і павінен атрымоўвацца звонку, звычайна ў складзе бялкоў. У раслінах і мікраарганізмах ізалейцын сінтэзуецца з дапамогай некалькіх стадый, пачынаючы ад піравінаграднай кіслаты і α-кетабутырата; працэс каталізуецца шэрагам ферментаў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Спасылкі
--------

* Isoleucine and valine biosynthesis
* Computational Chemistry Wiki Архівавана 2 кастрычніка 2006.

| ⛭Амінакіслоты |
| --- |
| Стандартныя амінакіслоты | 
* Аланін
* Аргінін
* Аспарагін
* Аспарагінавая кіслата
* Валін
* Гістыдын
* Гліцын
* Глутамін
* Глутамінавая кіслата
* Ізалейцын
* Лейцын
* Лізін
* Метыянін
* Пралін
* Серын
* Тыразін
* Трэанін
* Трыптафан
* Фенілаланін
* Цыстэін

 |
| Нестандартныя амінакіслоты | 
* Піралізін
* Селенацыстэін

 |
| Незаменныя амінакіслоты · Генетычны код · Вытворныя і сінтэтычныя амінакіслоты |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Жыліцкі сельсавет.
**Жы́ліцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Жылічы.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Малажынскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Чалавек, мядзведзь, лось і воўк** — бытавая беларуская народная казка. Запісана Эмай Дмахоўскай у вёсцы Ужынец Рэчыцкага павета, з дыялектнымі асаблівасцямі, якія былі характэрныя дзеля гэтага рыгіёну.

Сюжэт
-----

Чалавек сустракае ў лесе мядзведзя, лася і ваўка, якія хочуць яго забіць. Воўк спрабуе адгаварыць сяброў, папярэджваючы, што чалавек усіх пераможа сваім розумам. Зацікавіўшыся, звяры патрабуюць чалавека паказаць свой розум. Але той кажа, што забыў розум дома і трэба за ім наведацца ў вёску. Воўк пагаджаецца суправаджаць чалавека. Дабраўшыся да хаты, чалавек прычапіў ваўку на шыю жарніцу са словамі: «Ото мой розум — несі». Воўк пабег праз лес, але ўпаў у ваду і ўтапіўся пад цяжкасцю жарніцы. Чалавек вяртаецца да лася і мядзведзя, супакоіўшы іх, што воўк хутка прыбудзе з розумам. Лось кладзецца спаць, а чалавек частуе мядзведзя каўбасоў. Мядзведзю спадабалася — ён просіць яшчэ. Чалавек прапануе яму разадраць лася і нарабіць з яго каўбасы. Мядзведзь разрывае лася, а потым чалавек прывязвае мядзведзя да дрэва — нібыта дзеля таго, каб не з’еў мяса, пакуль будзе рабіцца каўбаса. Даверлівы мядзведзь пагаджаецца. А чалавек знаходзіць палку, забівае прывязанага мядзведзя, забірае яго скуру і ласінае мяса.

Літаратура
----------

Беларускі казачны эпас / Склад. і ўступ. артыкул У. В. Анічэнка. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1976. — 206 с.
**Беларуска-расійская граніца** — дзяржаўная граніца працягласцю 1283 км. Пачынаецца ад патройнага сутыку з Латвіяй на поўначы і цягнецца да патройнага сутыку з Украінаю на поўдні.

Гісторыя
--------

### РСФСР і БССР

БССР была ўтворана 1 студзеня 1919 года ў складзе Мінскай, Магілёўскай, Гродзенскай губерняў цалкам, амаль усёй Віцебскай губерні, пяці заходніх паветаў Смаленскай губерні, чатырох паўночных паветаў Чарнігаўскай губерні і па адным павеце Віленскай і Сувалкаўскай губерняў.

Ужо 16 студзеня 1919 Цэнтральны Камітэт Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў) пастанавіў вывесці са складу БССР Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губерні, пакідаючы ў яе складзе толькі Мінскую і Гродзенскую.

Пасля БССР была аб’яднаная з Літвой ў Літоўска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку, а з яе складу быў выведзены і перададзены ў склад РСФСР у лютым 1919 Рэчыцкі павет. Далейшы перадзел межаў быў спынены польска-бальшавіцкай вайной.

Пасля адыходу палякаў у 1920 годзе БССР была абвешчана наноў. Тэрыторыя БССР ахоплівала толькі 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні (52,4 тыс. км², дзе жыло 1,5 млн чал.).

### Сучасны стан

Статус дзяржаўнай граніцы з Расійскай Федэрацыяй нададзены пастановай Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь ад 11 чэрвеня 1993, але маюцца міжнародныя дамовы між Беларуссю і Расіяй, у якіх яны наўзаем прызнаюць тэрытарыяльную цэласнасць у існуючых межах. Фактычнае знаходжанне беларуска-расійскай граніцы па адміністрацыйнай мяжы РСФСР і БССР упершыню было прызнанае Дамовай ад 18 снежня 1990 года.

На сённяшні дзень становішча граніцы з Расіяй рэгулюецца Дамовай аб сяброўстве, дабрасуседстве і супрацоўніцтве паміж РБ і Расійскай Фэдэрацыяй ад 21 лютага 1995.

20 жніўня 2020 года прэм'ер-міністр Беларусі Раман Галоўчанка паведаміў, што тэхнічна абсталяваць беларуска-расійскую мяжу, паводле папярэдніх разлікаў, будзе каштаваць бюджэту 2,5-3 мільярды рублёў, а на такія працы прыйдзецца патраціць 3-5 гадоў.

Зноскі
------

1. 1 2  Государственная территория и государственная граница Республики Беларусь Архівавана 3 студзеня 2010.
2. ↑  Еўрапейскія граніцы Беларусі: нялёгкая гісторыя пытання Архівавана 15 жніўня 2014.
3. ↑  Прэм'ер: Тэхнічна абсталяваць мяжу з Расіяй каштуе амаль 3 мільярды рублёў

Спасылкі
--------

* Чаму Масква ўзводзіць мяжу з Беларуссю і перашкаджае сувязям з Украінай і Балтыяй Ostro.by
* Як Беларусь спрабуе кантраляваць свае межы Ostro.by

| ⛭Межы Рэспублікі Беларусь |
| --- |
| Сучасныя граніцы | Сцяг Літвы з Літвой • Сцяг Латвіі з Латвіяй • Сцяг Польшчы з Польшчай • Сцяг Расіі з Расіяй • Сцяг Украіны з Украінай |
Фрагмент забудовы Гандлёвай плошчы (сучасная пл. Леніна)
Жылыя дамы — помнікі дойлідства XIX — пачатку XX ст. ў Навагрудку. Вылучаецца жылая забудова вул. Замкавай і Гандлёвай плошчы (сучасная пл. Леніна). У другой палове XIX ст. на вул. Замкавай былі ўзведзены дамы № 3, 7, 9, 13, 15, якія ўтвараюць своеасаблівы ансамбль з рысамі барока і позняга класіцызму.

Дом № 3 — двухпавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак накрыты вальмавым дахам. Сцены гладкія, прарэзаныя прамавугольнымі аконнымі праёмамі (з абрамленнямі на другім паверсе). З-за рознасці ўзроўняў рэльефу будынак у тарцовай частцы мае цокальны паверх, умацаваны масіўнымі кутнімі контрфорсамі. Цяпер у будынку размешчаная адміністрацыйная ўстанова.

Дамы № 7 і 9 — мураваныя будынкі з агульнай унутранай сцяной. Дом № 7 двухпавярховы, калідорнага тыпу (частка памяшканняў на першым паверсе адведзеная пад гандлёвую ўстанову). Дом № 9 аднапавярховы, планіроўка анфіладная. Выкарыстоўваецца пад жылья. Абодва будынкі маюць прамавугольныя вокны, прафіляваныя сандрыкі над вокнамі, вуглы раскрапаваныя пілястрамі.

Дамы № 13 і 15 — мураваныя, аднапавярховыя, прамавугольныя ў плане, злучаны паміж сабой. Галоўныя тарцовыя фасады выходзяць на вул. Замкавую, завершаныя трохвугольнымі франтонамі. Аконныя праёмы дома № 13 дэкарыраваныя сандрыкамі.

Дом № 4 — мураваны аднапавярховы будынак з мансардай. Складаецца з дзвюх частак: паўднёвай, пабудаванай у першай палове XIX ст. (у плане — квадрат), і паўночнай, прыбудаванай у канцы XIX ст. (у плане — выцягнуты прамавугольнік). Галоўны фасад (паўднёвы, выходзіць на вул. Гродзенскую) завершаны трохвугольным шчытом. Просты прафіляваны карніз абрамляе франтон, у цэнтры якога два невялікія аконныя праёмы, над імі — дахавае акно, злева — круглы праём.

Дом № 5 — мураваны аднапавярховы будынак з мансардай. Пабудаваны ў сярэдзіне XIX ст. фасад мае плоскаснае рашэнне і завершаны трохвугольным шчытом з дзвюма прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў простых ліштвах, над імі — дахавае акно з трохвугольным завяршэннем.

Дом № 9 — мураваны аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак з мансардай. Пабудаваны ў першай палове XIX ст. Капітальнай сцяной падзелены на две часткі — жылую і гандлёвую. У дэкаратыўнай аздобе франтону выкарыстаныя элементы стылю барока. Цэнтральны аконны праём франтону з накладнымі ляпнымі дэталямі: две плоскія пілястры аб'яднаныя гірляндай у выглядзе стылізаванай кветкі.

Гістарычная забудова вул. Замкавай і пл. Леніна — помнік рэспубліканскага значэння.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* [ Жылыя дамы (Навагрудак)] на сайце Radzima.org
* [ Жылыя дамы (Навагрудак)] на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Курашэ́ва** (польск.: Kuraszewo, на мясцовай гаворцы: Ку́рашово) — вёска ва ўсходняй Польшчы ў Чыжоўскай гміне Гайнаўскага павета.
У 1975—1998 вёска належала да Беластоцкага ваяводства.
Жыхары вёскі — этнічныя беларусы. У Курашэве дзейнічае фальклорны калектыў беларускай песні *Незабудкі*.

Гісторыя
--------

Вёска заснаваная да 1570 года, заселеная каралеўскімі мужыкамі бельскага лясніцтва. Пасля адмены паншчыны жыхар вёскі Сільвестр Васілюк фундаваў царкву ў гонар Антонія Пячорскага. Пасля вяртання жыхароў вёскі з бежанства ў 20-я гады 20 ст. царква была адабрана ў праваслаўных і перададзеная грэка-католікам. Праваслаўныя парафіяне не пагадзіліся перайсці ў унію і тутэйшым святаром стаў а. Серафім Шахмуць (св. Серафім Жыровіцкі).

Археалагічныя помнікі
---------------------

Ва ўрочышчы Замчышча знаходзяцца курганы з 4-5 стст. Першапачаткова яны былі ў каменнай абкладзіне, даследаваны польскімі археолагамі ў 60-х гадах 20 ст. Побач з вёскай — вялікія могільнікі мазавецкага паходжання з 10-12 стст.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Курашэва
* Ян Петручук, *Лексіка вёскі Курашэва каля Гайнаўкі*, Люблін 1977 (польск.)
**Пада́нне** — жанр фальклору розных народаў; вуснае апавяданне, у якім з элементамі большай ці меншай фактычнай сапраўднасці тлумачыліся рэальныя з'явы жыцця, расказвалася пра значныя падзеі роднага краю, пра народных герояў. Паданні, як і легенды, блізкія да казак, але вызначаюцца не толькі займальнасцю; у своеасаблівай форме яны неслі веды пра навакольны свет і гісторыю краю.

Беларусь
--------

Беларускія паданні, напрыклад, пра Рагнеду і Усяслава Чарадзея, вядомы з XII ст.. Захаваліся летапісныя апавяданні, у аснову якіх пакладзены народныя паданні пра воінскія подзвігі герояў («Паданне пра Кажамяку»). Паэтычныя паданні пра гістарычнае мінулае ёсць у беларускіх хроніках XVI ст. напрыклад, у Хроніцы Быхаўца — пра паходы Гедзіміна на Украіну і Альгерда на Маскву, пра заснаванне Вільні і інш.

Беларускія паданні тэматычна падзяляюцца на гістарычныя — пра войны, барацьбу з іншаземнымі захопнікамі, пра эпідэміі, пра гістарычных асоб і герояў («Пра князя Яраслава», «Платон казак»); тапанімічныя — пра паходжанне гарадоў, мястэчак, вёсак, урочышчаў, гарадзішчаў і інш. («Пра заснаванне Магілёва», «Адкуль Нясвіж»).

Паданні і легенды перадаваліся з пакалення ў пакаленне і былі своеасаблівай гістарычнай памяццю народа. Сюжэт пра народнага героя разбойніка Машэку выкарыстаў Янка Купала ў паэме «Магіла льва». Паводле гэтай паэмы і п'есы Е. Міровіча «Машэка» Р. Пукст напісаў оперу «Машэка».

Літаратура
----------

* Паданне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Предание // Большая советская энциклопедия. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Гранат |
**Курган Бессмяротнасці** — помнік у Лідзе, размешчаны на ўсходняй ускраіне горада, у парку. Насыпаны ў 1966 г. на ўшанаванне памяці воінаў і партызан, якія загінулі ў ліпені 1944 г. пры вызваленні горада і раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, і мірных жыхароў Ліды і раёна, што загінулі ў Вялікую Айчынную вайну. Аўтар помніка — архітэктар Юрый Кішык. 

На Курган прывезена зямля з брацкіх магіл савецкіх воінаў, партызан і падпольшчыкаў, з магіл ахвяр фашызму, якія знаходзяцца на тэрыторыі Ліды і раёна, з Гродна, з гарадоў-герояў Адэсы, Кіева, Ленінграда, Масквы, Мінска, Севастопаля, Брэсцкай крэпасці-героя, з Літвы і Латвіі і многіх іншых месцаў баявой славы савецкага парода. Каля Кургана — магіла невядомага салдата, астанкі якога перазахаваны 9 мая 1967 г. Каля падножжа Кургана замуравана капсула з завяшчаннем нашчадкам[ru], якая мусіла быць ускрыта 9 мая 1995 г. у дзень 50-годдзя Перамогі над фашысцкай Германіяй. У 1975 годзе вакол Кургана пастаўлена 5 мемарыяльных стэл.

Зноскі
------

1. 1 2  *Г. І. Дулеба.* 874. Курган Бессмяротнасці // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Віцебская вобласць. — 496 с. іл.
2. ↑  Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Літаратура
----------

* *Г. І. Дулеба.* 874. Курган Бессмяротнасці // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Віцебская вобласць. — 496 с. іл.
Анексія Паўднёвай Дабруджы Румыніяй 1913. Перадача яе Балгарыі паводле Краёўскага пагаднення ў 1940
**Паўднёвая Дабруджа** (рум.: Dobrogea de sud або *Cadrilater*/*Кадрылатэр*, літ. «чатырохвугольнік») — вобласць на паўночным усходзе сучаснай рэспублікі Балгарыя.

Геаграфія
---------

Уяўляе сабой паўднёва-заходнюю частку гісторыка-геаграфічнага рэгіёна Дабруджа. Плошча — 7 565 км², насельніцтва каля 358 000 чалавек. Аўтаномная Балгарыя кантралявала Паўднёвую Дабруджу ў 1878—1913, а затым ізноў пасля 1940 ужо ў якасці цалкам незалежнай краіны. У 1913—1940 гг. Паўднёвую Дабруджу кантралявала суверэннае Каралеўства Румынія. У наш час Румыніі належыць толькі Паўночная Дабруджа. Доўгія памежныя спрэчкі паміж дзвюма дзяржавамі завяршыліся ў 1947 г. абмен тытульнымі нацыянальнымі меншасцямі адбыўся ў 1940 годзе.

Насельніцтва
------------

Напачатку ХХ стагоддзя Дабруджа, у тым ліку Паўднёвая, мела вельмі пярэсты нацыянальны склад. Таму атрымаўшы Паўднёвую Дабруджу ў якасці кампенсацыі за дапамогу ў барацьбе супраць Балгарыі ў Другой Балканскай вайне, улады Румыніі прыступілі да палітыкі румынізацыі. Доля румынаў, за кошт перасялення сюды арумынаў з Балканаў, павялічылася з 2,3 % да 26,2 % у перыяд паміж 1910 і 1940 гг. Доля балгараў значна скарацілася, нягледзячы на невялікі рост іх абсалютнай колькасці, хоць яны па-ранейшаму складалі адносную большасць (37,1 %). Нягледзячы на падзенне, колькасць мусульман заставалася значнай. Сярод іх вылучаліся туркі, дунайскія татары, цыгане-мусульмане і нават дабруджанскія арабы. Румынскія ўлады пачалі ганенні на балгарскую мову і культуру. У адказ у балгарскім асяроддзі ўзнікла Унутраная дабруджанская рэвалюцыйная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1923—1940 гг.

### Перапісы

Насельніцтва Паўднёвай Дабруджы па перапісах 1910, 1930, 1940 і 2001 гг.:

| Нацыянальнасць | 1910 | 1930 | 1940 | 2001 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Усяго | 282.007 | 378.344 | 407.515 | 357.217 |
| Балгары | 134.355 (47,6 %) | 143.209 (37,9 %) | 150.962 (37,1 %) | 248.382 (69,53 %) |
| Румыны | 6.348 (2,3 %) | 77.728 (20,5 %) | 106.534 (26,2 %) | 591 (0,17 %) |
| Туркі | 106.568 (37,8 %) | 129.025 (34,1 %) | 147.195 (36,1 %) | 76.992 (21,55 %) |
| Татары | 11.718 (4,2 %) | 6.546 (1,7 %) | (\*) | 4.515 (1,26 %) |
| Цыгане | 12.192 (4,3 %) | ~ (0,8 %) | (\*) | 25.127 (7,03 %) |
Спаборніцтвы на Штрайфе.
**Штрайф** (ням.: Streif) — гарналыжная траса каля Кіцбюэля ў Аўстрыі. З 1937 г. яна з'яўляецца месцам правядзення міжнароднай гонкі Ханенкам.

Штрайф вызнаецца за адну з найбольш складаных і небяспечных гоначных трас у свеце, а хуткасны спуск ды супергігант на Штрайфе прызнаныя найбольш складанымі ў свеце.

Калі ў раёне Кіцбюэля праходзяць любыя гарналыжныя спаборніцтвы, то траса Штрайф з'яўляецца абавязковай у іх рэгламенце. Нягледзячы на тое, што Штрайф пазначаны як чырвоная (г. зн. сярэдняй складанасці) траса, ён мае тры экстрэмальныя ўчасткі, якія асобна пазначаюцца на лыжных картах у мэтах забеспячэння бяспекі гарналыжнікаў.
**Калыванскае возера** (Калыванскае, Савушкіна) — праточнае прэснае возера на мяжы Перадалтайскай раўніны і падножжа паўночнага схілу Калыванскага хрыбта ў Змяінагорскім раёне Алтайскага края Расіі. Найбліжэйшы населены пункт — сяло Савушка.

Возера размяшчаецца на вышыні 336 м над узроўнем мора, плошча воднай паверхні — 4,2 км², даўжыня — 4 км, сярэдняя шырыня — 1 км, максімальная — 2,4 км, сярэдняя глыбіня — 3 м, найбольшая — 28 м, плошча вадазборнага басейна — 55,8 км².

Возера мае складаную форму, выцягнута ў напрамку поўдзень — поўнач. Агульная даўжыня берагавой лініі 11,5 км. З усходняга боку ўпадае Калыванка, з заходняга — ручай Паштовы, на поўначы выцякае рака Усць-Калыванка. Берагі спадзістыя, нізкія, месцамі зараслі хмызняком. Мудрагелістыя формы выветрывання берагавых скал. Дно глейкае, магутнасць глею да 1,5 м.

Заўвагі
-------

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
Герб «Габданк»
**Гарабурды** гербу «Габданк» — вялікалітоўскі шляхецкі род.

Паходзяць, імаверна, з полацкага баярства. Польскі генеалог XIX ст. Севярын Урускі лічыў, што Гарабурды татарскага паходжання і атрымалі шляхецтва ад Жыгімонта Аўгуста. Аднак Рыгор Гарабурда служыў яшчэ вялікаму князю Казіміру Ягелончыку. Таксама, з 1390—1420-х гадоў вядомы Астафій Гарабурда, пісар князя Лугвеня Альгердавіча, але яго сувязь з родам не высветлена. Урускі пачынаў радавод Гарабурдаў з Багдана (Тэадата, Федзькі) Рыгоравіча, якога называў пісарам каралевы Боны і ўраднікам яе літоўскіх маёнткаў. Паводле Урускага, Багдан у шлюбе з Мілаславай з Сачкевічаў на Ліпах меў пяць сыноў — Сямёна, Лукаша, Міхайлу, Анцуту і Пятра.

Лукаш і Міхайла Багданавічы былі гаспадарскімі дваранамі, выконвалі дыпламатычныя даручэнні, у т.л. у складзе пасольстваў да Масквы і Крыма, бралі ўдзел у баявых дзеяннях Лівонскай вайны (1558—1582). Анцута (*Ancuta*), паводле гісторыка-езуіта ХVІІІ ст. Каспара Нясецкага і таго ж Урускага, з 1562 года быў полацкім епіскапам. Пасля ўзяцця Полацка маскоўскімі войскамі (1563), Сямён, Лукаш, Анцута і Пётр Багданавічы з сем’ямі трапілі ў палон. З палону вярнуўся толькі Лукаш і яго пляменнікі — Аляксандр Сямёнавіч, Пётр і Васіль Анцуцічы.

Міхаіл Гарабурда меў сыноў Яна (?—1613) і Крыштафа (?—1616), з іх першы валодаў Свіслаччу, другі — Востравам. Нашчадкі абодвух вядомы да пачатку XVIII ст. З іншых галін роду Гарабурдаў адна жыла ў Гарадзенскім павеце да другой паловы XIX ст.

Маёнткі Гарабурдаў размяшчаліся ў Полацкім ваяводстве і Слонімскім павеце.

Зноскі
------

1. ↑  *Uruski S.* Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. – Т. І. – XVI. – Warszawa, 1904–1931.

Літаратура
----------

* *Boniecki A.* Herbarz polski. Część I. Wiadomości historyczno-genealjgiczne o rodach szlacheckich / Ułożył i wydał… / Adam Boniecki. — Warszawa, 1904. — T. 7. — 408, [6] s.
* *Niesiecki K.* Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. powiększony dodatkami z poźniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza // Kasper Niesiecki. — Lipsk, 1839. — T. 4. — 518 s.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 38. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* *Пазднякоў В.* Гарабурды // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 495. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — С. 469. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
**Паданская (Падана-Венецыянская) раўніна** (ад лац.: Padanus — назва ракі По ў старажытных рымлян; італ. Pianura Padana або Val Padana, эміл.-рам. Pianûra Padâna) — раўніна на поўначы Італіі.

Размешчана паміж Альпамі, Апенінамі і Адрыятычным морам, пераважна ў басейне ракі По. Даўжыня каля 500 км, шырыня да 200 км (на ўсходзе).

Прырода
-------

Утварылася на месцы марскога заліва, размешчанага ў тэктанічным прагіне, у выніку запаўнення яго марскімі, рачнымі і флювіягляцыяльнымі адкладамі магутнасцю больш за 8 км. Паверхня пераважна плоская, паступова паніжаецца з захаду на ўсход ад 300—400 м да ўзроўню мора. У цэнтры Паданскай раўніны — гліністыя нізкія раўніны з урадлівымі алювіяльнымі глебамі, па краях — пясчана-галечныя высокія раўніны. У нізоўях ракі По асобныя ўчасткі ляжаць ніжэй за ўзровень мора.

Клімат пераходны ад субтрапічнага да ўмеранага. Сярэдняя тэмпература студзеня ад 0 да 4 °C, ліпеня ад 22 да 24 °C. Ападкаў 600—1000 мм у год, максімумы вясной і ў пачатку лета, а таксама восенню. Устойлівае снежнае покрыва не ўтвараецца. Густая сетка рэк басейна По, Адыджэ, Брэнта і інш.

Важнейшая рака — По. Густая сетка арашальных, асушальных і суднаходных каналаў.

Шырокалістыя (дуб, каштан, ліпа, бук, вяз) і поймавыя (таполя, вярба) лясы, якія пакрывалі раней Паданскую раўніну, зараз высечаны. Лепш захавалася расліннасць трысняговых балот і тарфянішчаў (асабліва ў дэльтавых раёнах).

Насельніцтва і гаспадарка
-------------------------

Паданская раўніна — жытніца Італіі; асноўныя сельскагаспадарчыя культуры — пшаніца, кукуруза, рыс; вінаграднікі, фруктовыя сады.

Асноўныя гарады: Мілан, Турын, Венецыя, Балоння.

Гл. таксама
-----------

* Венецыянская нізіна
* Ламбардская нізіна


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4046436-2 · LCCN: sh85103637 · NKC: ge243742 · VIAF: 315128864 |
**Курган Ягайлы** (польск.: Kopiec Jagiełły) — пяціметровы курган, насыпаны ў жніўні 1959 года ўдзельнікамі Агульнапольскага злёту польскіх скаўтаў з Саюза польскага гарцарства. Знаходзіцца на полі Грунвальдскай бітвы за 1,3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад помніка Грунвальдскай перамогі.

Лічыцца, што менавіта з гэтага месца Уладзіслаў II Ягайла камандаваў сваімі войскамі ў першай фазе бітвы. З кургана адкрываецца вельмі добры від на поле бітвы. Менавіта на гэтым месцы распальваннем вогнішча звычайна завяршаюцца Грунвальдскія злёты, якія ладзяцца «Саюзам грунвальдскіх дружынаў».

Літаратура
----------

* Rafał M. Socha: *Słownik Grunwaldzki.* [w:] Barbara Bogdańska-Pawłowska (red.): *Poradnik Drużynowego Drużyny Grunwaldzkiej*, Komenda Chorągwi Warmińsko-Mazurskiej ZHP im. "Grunwaldu" w Olsztynie, Olsztyn 1996, s. 63
Паданія на карце Італіі.
**Паданія** (італ. Padania) — назва П’емонта, Ламбардыі і іншых паўночных абласцей Італіі (Паданская раўніна), дзе распаўсюджаны паўночнаітальянскія мовы (ламбардская, венецкая, п'емонцкая, лігурская, эмільяна-раманьёльская). Утворана ад лацінскай назвы галоўнай паўночнаітальняскай ракі По — Padus.

Гэты кніжны тэрмін увайшоў у шырокі ўжытак у 1990-я гады, калі партыя сепаратыстаў Ліга Поўначы запатрабавала аддзялення Паданіі ад аграрнага Поўдня, стварыла «ценявы» парламент у Мантуі і правяла падабенства выбараў у яго.

Гл. таксама
-----------

* Цэнтральная Італія
* Паўднёвая Італія
* Транспаданская Галія
* Цызальпійская Галія, рымская правінцыя
* Транспаданская рэспубліка
* Цыспаданская рэспубліка

Літаратура
----------

* Gilberto Oneto, L'invenzione della Padania, Ceresola, Foedus Editore, 1997.
* Margarita Gomez-Reino Cachafeiro, Ethnicity and nationalism in Italian politics : inventing the Padania: Lega Nord and the northern question / Marga — Aldershot, 2002.
* Piero Gribaudi, La Geografia nel primo corso degli istituti Tecnici secondo i programmi del 1946, Editrice SEI, Ristampa Marzo 1951.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Раманаў.
**Сяргей Рыгоравіч Раманаў** (нар. 17 верасня 1914, г. Масква — 11 студзеня 2001, Мінск) — беларускі мастак. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1966).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1940 годзе Маскоўскае мастацкае вучылішча памяці 1905 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Вучыўся ў Г. Ражскага, С. Фралова. Удзельнік мастацкіх выставак з 1945 года. Член Беларускага саюза мастакоў з 1945 года.

Жыў у г. Мінску. Памёр 11 студзеня 2001 года.

Творчасць
---------

Працаваў у розных тэхніках станковай і кніжнай графікі, а таксама ў жывапісе. Асноўныя творы: лісты «У партызанскай зямлянцы», «Кароткі прывал», «Першы дзень Савецкай улады ў Мінску», «1905 г. Курлоўскі расстрэл», «Рэйкавая вайна», «Подзвіг Мікалая Гастэлы», «К. Заслонаў у дэпо ст. Орша»; серыі «Рэвалюцыйны Мінск» і «Партызаны Беларусі»; шэраг карцін пра партызан Вялікай Айчыннай вайны. Аформіў кнігі «Вершы і паэмы» П. Броўкі, «Вершы» М. Танка, «Славуты домік» Я. Купалы, «Ніколі незабудзем» і «Нямігі крывавыя берагі» У. Карпава, «Дрыгва» Я. Коласа.

Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах БСМ, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску, Літаратурным музеі Я. Купалы, Літаратурна-мемарыяльным музеі Я. Коласа, Беларускім музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.

Літаратура
----------

* Раманаў Сяргей Рыгоравіч // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Спасылкі
--------

* Сяргей Рыгоравіч Раманаў на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Сяргей Рыгоравіч Раманаў на сайце «Беларусі плакат» Беларускага саюза дызайнераў
**П’ятыхаткы** (укр.: П'ятихатки) — вёска ва Украіне, ў Стэпагорскай пасялковай абшчыне Васільеўскага раёна Запарожскай вобласці. Насельніцтва складае 301 чалавек. Орган мясцовага самакіравання — П’ятыхацкі сельскі савет.

Геаграфія
---------

Вёска П’ятыхаткы размешчана на левым беразе ракі Янчэкрак. За 19 км ад райцэнтра. Каля вёскі праходзіць аўтадарога тэрытарыяльнага значэння Т 0812. Самая блізкая чыгуначная станцыя — Таўрыйск (за 17 км).

Гісторыя
--------

Вёска заснавана ў 1890 годзе.

12 чэрвеня 2020 года П’ятыхацкі сельскі савет, у ходзе дэцэнтралізацыі, аб’яднаны з Стэпагорскай пасялковай абшчынай.

### Расійскае ўварванне ва Украіну (2022)

З пачатку шырокамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну, з лютага 2022 года, вёска апынулася ў расійскай акупацыі і падвяргалася абстрэлам з боку расійскіх акупантаў.

18 чэрвеня 2023 года, падчас украінскага контрнаступлення, вёска была вызвалена ад расійскай арміі.

Вядомыя ўраджэнцы
-----------------

* Данчанка-Буткоўская Валянціна Пятроўна (нар. 1955) — Украінская артыстка музычнай камедыі, актрыса Кіеўскага тэатра аперэты, заслужаная артыстка Украіны (2005).

Зноскі
------

1. ↑  2001 Ukraine Census<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1976830'></a>
2. ↑  У Міноборони підтвердили звільнення П’ятихаток на Запоріжжі

Спасылкі
--------

* Надвор’е ў вёсцы П’ятыхаткы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Анісаў.
**Сяргей Анісаў** (партыйныя псеўданімы: *Пеця, Мікалай Казлоўскі*; 6 (19) кастрычніка 1906, в. Тур’я Чэрыкаўскага павета Магілёўскай губерні, цяпер Краснапольскі раён — 7 сакавіка 1987, Мінск) — беларускі і савецкі дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, журналіст, публіцыст.

Біяграфія
---------

У 1927—1932 на камсамольскай працы ў Слаўгарадзе, Клімавічах, Магілёве, Мазыры; працаваў намесніка галоўнага рэдактара газеты «Чырвоная змена» і «Рабочий». У маі 1932 накіраваны на падпольную работу ў Заходнюю Беларусь. Быў членам сакратарыята ЦК КСМЗБ; актыўна працаваў як журналіст, быў рэдактарам газет «Малады камуніст» і «Poborowiec» (бел.: Прызыўнік), часопісаў «Маладая гвардыя» і «Камсамолец». Са снежня 1934 першы сакратар ЦК КСМЗБ, са жніўня 1935 першы сакратар Брэсцкага акруговага камітэта КПЗБ. У 1932—1933 арганізоўваў забастоўкі рабочых лясных промыслаў у Белавежскай і Ружанскай пушчах, беластоцкіх тэкстыльшчыкаў. Са жніўня 1935 года сакратар Брэсцкага акруговага камітэта КПЗБ.

З кастрычніка 1935 зняволены ў польскай турме. У 1939-45 у нямецкім лагеры ваеннапалонных. Пасля вайны працаваў у друку. Арыштаваны савецкімі ўладамі 10.2.1950.

Працы
-----

Аўтар прац па гісторыі Заходняй Беларусі і КСМЗБ:

* «З гісторыі камсамольскага падполля Заходняй Беларусі».—Мн. 1958
* «За волю і шчасце народа»—Мн. 1959
* «Крутымі шляхамі»—Мн. 1960
* «Палымянае юнацтва»—Мн. 1969
* «У змаганні гартаваліся»—Мн. 1975.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Анисов Сергей Григорьевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 19. — 737 с..

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карпаў.

**Сяргей Сцяпанавіч Карпаў** (нар. 1969) — беларускі ваенны інжынер і гаспадарчы дзеяч. Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (2019).

Біяграфія
---------

У 1991 годзе скончыў Пушкінскае вышэйшае ваеннае інжынернае будаўнічае вучылішча з адзнакай і залатым медалём.

Сяргей Сцяпанавіч пачаў сваю працоўную дзейнасць ва Упраўленні ваеннага праектавання на пасадзе галоўнага інжынера праекта бюро галоўных інжынераў праектаў з сакавіка 1995 года. Са снежня 1995 года займаў пасаду намесніка начальніка ўпраўлення — галоўнага інжынера Упраўлення ваеннага праектавання. З ліпеня 2003 года па цяперашні час працуе на пасадзе дырэктара рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Інстытут „Ваенпраект"».

Грамадская дзейнасць
--------------------

З’яўляецца членам грамадскага аб’яднання ветэранаў вайны і ваеннага будаўніцтва.

Узнагароды
----------

За высокія дасягненні ў працы мае шэраг падзяк і грамат ад Міністра абароны Рэспублікі Беларусь, намесніка Міністра абароны па тыле — начальніка тылу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, а таксама ўзнагароджаны нагрудным знакам Саюза будаўнікоў Рэспублікі Беларусь «За заслугі ў будаўніцтве», нагрудным знакам Міністэрства архітэктуры будаўніцтва «Ганаровы будаўнік» і Ганаровай граматай Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь. Узнагароджаны дзяржаўнымі ўзнагародамі: медалём «За адзнаку ў воінскай службе» II ступені і медалём «За бездакорную службу» III ступені.

Занесены ў Кнігу гонару «Ваенпраекта» за шматгадовую працу, узорнае выкананне службовых абавязкаў і асобы ўклад у развіццё і ўдасканаленне праектнай дзейнасці прадпрыемства.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Карпов Сергей Степанович  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вайцяховіч.
**Сяргей Рыгоравіч Вайцяховіч** (20 сакавіка 1903, в. Сярагі, Слуцкі раён — 3 верасня 1977) — адзін з кіраўнікоў камуністычнага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі Пінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай войны.

Член КПСС з 1926 года. Скончыў Камуністычны універсітэт Беларусі ў 1932 годзе. З 1933 на партыйнай працы ў Слуцку, з 1938 інструктар ЦК КП(б)Б, з красавіка 1941 года сакратар Пінскага абкама КП(б)Б, з 23 красавіка 1943 года па ліпень 1944 года 2-і сакратар Пінскага падпольнага абкама КП(б)Б. У 1944-47 гадах сакратар Пінскага абкама КП(б)б.

Зноскі
------

1. 1 2  Воцехович Сергей Григорьевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 120. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Войцехович Сергей Григорьевич  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Захараў.

**Сяргей Сцяпанавіч Заха́раў** (18 верасня 1901г. в. Старое Сямёнкава, Уладзімірская вобласць, Расія — 1990) — беларускі вучоны ў галіне земляробства. Доктар сельскагаспадарчых навук (1958), прафесар (1959). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1965).

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскую сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева (1931). З 1933 г. у Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі. У 1942—1944 гг. дырэктар Інстытута сацыялістычнай сельскай гаспадаркі АН БССР. У 1950—1951 гг. дэкан агранамічнага факультэта, у 1951—1953 гг. прарэктар па навуковай рабоце, у 1954—1974 гг. загадчык кафедры земляробства ў БСГА. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання.

Навуковыя працы па эфектыўнасці севазваротаў з выкарыстаннем травасеяння, прамежкавых культур, сідэратаў, вапны і сістэм гербіцыдаў. Даследаваў эфектыўнасць папярэднікаў асноўных сельскагаспадарчых культур і папараў ва ўмовах Беларусі.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Леніна (1961), Працоўнага Чырвонага Сцяга (1974), «Знак Пашаны» (1953,1956) і медалямі. Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР (1978).

Асноўныя публікацыі
-------------------

* Занятыя папары і рацыянальнае іх выкарыстанне. — Мн.1960.
* Основы земледелия. — Мн.1963.
* Земледелие Западной и Северо-Западной зон СССР. — М.1967.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Захараў Сяргей Сцяпанавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7). — С. 10.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз. — С. 341.
* Захараў Сяргей Сцяпанавіч // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Горацкага р-на. — Мн.1996. — С. 546.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чабор.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Патаповіч.
**Янка Чабор** (сапр.: **Іван Сцяпанавіч Патаповіч**; 11 ліпеня 1911, вёска Рачканы, Слуцкі павет, Мінская губерня, цяпер Ляхавіцкі раён, Брэсцкая вобласць — 1943(?), ГУЛАГ) — беларускі паэт, публіцыст, удзельнік нацыянальна-вызваленчай барацьбы ў Заходняй Беларусі.

Біяграфія
---------

У 1931 скончыў Віленскую беларускую гімназію; вучыўся ў Віленскім універсітэце. Першыя свае вершы змясціў у 1928 у рукапісным часопісе падпольнай камсамольскай групы Віленскай беларускай гімназіі «Васілёк» (№ 1). У 1931 апублікаваў «Адкрыты ліст» з заклікам да заходнебеларускіх пісьменнікаў аб'яднацца ў адзіную пісьменніцкую арганізацыю. Адзін са стваральнікаў Літаратурнага фронту сялянска-рабочых пісьменнікаў Заходняй Беларусі. 10.12.1933 на з'ездзе пісьменнікаў абраны рэдактарам-выдаўцом часопіса «Літаратурная старонка», які стаў друкаваным органам Літаратурнага фронту. Першы нумар часопіса выйшаў з друку 25.1.1934 і адразу быў канфіскаваны польскімі ўладамі. Янка Чабор быў асуджаны на 5 гадоў пазбаўлення волі. Выйшаў з турмы ў верасні 1936 па амністыі. Заняўся арганізацыяй кааператываў у вёсках сваёй ваколіцы. У 1939 браў удзел у арганізацыі работы першых савецкіх устаноў у Заходняй Беларусі. Мяркуецца, што загінуў у лагеры.

Творы
-----

* Заклік; Гэй, арліная мая сіла: [Вершы] // Літаратурная старонка. 1934, 25 студз.;
* Заклік; «Гэй, арліная мая сіла…»: [Вершы] // Сцягі і паходні. Мн. 1965.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зямчонак.
**Сяргей Рычардавіч Зямчонак** (нар. 16 ліпеня 1967, г.п. Варапаева, Пастаўскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава, інжынер-тэхнолаг дрэваапрацоўкі; Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, менеджар-эканаміст.

Працаваў інструктарам Пастаўскага райкама ЛКСМБ Віцебскай вобласці, сталяром, начальнікам вытворчасці, галоўным інжынерам, дырэктарам адкрытага акцыянернага таварыства «Паставымэбля».

З’яўляўся дэпутатам Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць чацвёртага, дваццаць пятага і дваццаць шостага скліканняў.

Удастоены званняў «Чалавек года Віцебшчыны — 2008», «Чалавек года Пастаўшчыны — 2009», «Лепшы кіраўнік Віцебшчыны — 2015», граматы Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі (2017). Дэлегат пятага Усебеларускага народнага сходу.

11 чэрвеня 2019 года прызначаны старшынёй Лёзненскага райвыканкама.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае сына і дачку.

Зноскі
------

1. ↑  Свидетельство № 5-02/107 от 10 ноября 2017 года (руск.)(недаступная спасылка).  Минская епархия (10 снежня 2017). Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2022. Праверана 18 лістапада 2020.
2. ↑  Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні 11.06.2019. // БелТА

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  (бел.)