**Эвены** (саманазва *эвен*) - народ, карэнныя насельнікі Усходняй і Цэтральнай Сібіры. Жывуць лакальнымі групамі галоўным чынам у Магаданскай вобласці, Якуціі, Хабараўскім краі, Камчацкім краі, Чукоцкай аўтаноміі. Асобныя эвенкі з'яўляюцца жыхарамі еўрапейскіх гарадоў Расіі, дзяржаў былога СССР, Фінляндыі. Агульная прыблізная колькасць 22 тыс. чал. прычым у Расіі жыве 21830 чал. (2010 г.).

Паходжанне і гісторыя
---------------------

Моўныя продкі эвенаў і блізкіх да іх эвенкаў паходзяць з горных і стэпавых раёнаў Паўночнай Манголіі і Паўднёвай Сібіры. Большасць з іх адносілася да старажытных тунгусаў, але выяўлены эвенскія роды меўшыя мангольскае або уйгурскае паходжанне. Прасунуўшыся на ўсход і поўнач ад воз. Байкал, у 1 тысячагоддзі да н. э. яны асімілявалі продкаў і сваякоў сучасных юкагіраў і часткова перанялі іх культуру. Гэты рэгіён быў найстаражытнейшым ачагом развіцця аленегадоўлі. Мяркуецца, што эвенамі і эвенкамі можна лічыць аленны народ *увань*, які ўзгадваюць кітайскія гістарычныя запісы V — VII стст. н. э. У далейшым, яны распаўсюдзіліся ад воз. Байкал на захадзе да р. Амур на ўсходзе. Трэба дадаць, што нават сучасныя эвены лічаць сябе адзіным з эвенкамі, хаця розняцца з імі па мове.

У XII - XIII стст. пад ціскам чжурчжэняў і манголаў эвены рушылі на поўнач да р. Вілюй, а адтуль пачалі рассяляцца на паўночным усходзе Якуціі і вакол Станавога хр. Заходнія эвены знаходзіліся пад моцным уплывам якутаў і нават пераймалі ў іх конегадоўлю. Частка эвенаў, у мове якіх бачны ўплыў манголаў, мігрыравала прыкладна ў XV ст. да Ахоцкага мора з поўдню, абмінуўшы Вілюй, і асімілявала мясцовых жыхароў, блізкіх да ніўхаў. Яны ператварыліся ў так званых "пешых тунгусаў", што займаліся пераважна ловам рыбы. У паданнях ахоцкіх эвенаў, аленяводаў і рыбакоў, узгадваюцца ваенныя сутычкі з каракамі. Але ў XVIII ст. калі аленныя каракі пацярпелі ад чукчаў, эвены таксама занялі поўнач Камчаткі. У друг. пал. XIX ст. некаторыя аленяводы з верхняй Калымы ўжо качавалі на чукоцкіх землях. Такім чынам, эвены ператварыліся ў адзін з найбольш тэрытарыяльна раскіданых народаў Сібіры.

Першыя кантакты з рускімі адбыліся ў XVII ст. У розных выпадках адносіны з імі мелі мірны ці ваяўнічы характар. Частка эвенскіх родаў пагадзілася плаціць ясак і падтрымліваць саюзныя адносіны з казакамі, бо ёй патрабавалася дапамога ў абароне ад якутаў. Але большасць першапачаткова аказвала супраціўленне. Так, у 1678 г. эвены вялі асаду Ахоцкага астрога. Да другой трэці XVIII ст. гэта барацьба скончылася паразай. Значную ролю ў пакарэнні эвенаў адыграла эпідэмія воспы ў к. XVII ст. Мяркуецца, што яна загубіла больш за дзве трэці карэннага насельніцтва Ахоцкага ўзбярэжжа. Пазней рускія нават садзейнічалі перасяленню ясачных эвенскіх родаў на новыя землі.

У XVIII—XX стст. частка эвенаў пераняла рускі лад жыцця, пачала займацца агародніцтвам, працавала ў гарадах, на капальнях, заключала шлюбы з рускімі, хутка траціла свае мову і адметнныя культурныя рысы. Значная колькасць камчацкіх эвенаў далучылася да рускамоўных камчадалаў. Пасля калектывізацыі эвены былі ўцягнутыя ў сучасную вытворчасць. Насельнікі Ахоцкага ўзбярэжжа займаліся прамысловым ловам рыбы, іншыя — зверагадоўляй, таварнай аленегадоўляй, земляробствам, пілаваннем і пераапрацоўкай лесу. Гэта прывяло да разбурэння традыцыйнага грамадства і культуры.

У 1924—1925 гг. ахоцкія эвены паднялі ўзброенае паўстанне, якое скончылася паразай. У 1930—1934 гг. на Ахоцкім узбярэжжы існавала Ахоцка-Эвенская нацыянальная акруга, дзе эвены складалі этнічную меншасць. Хаця ў мясцовасцях, дзе мелася адносна шчыльнае эвенскае насельніцтва, дзеці мелі магчымасць вучыць родную мову ў школах, працэс русіфікацыі ў значнай ступені закрануў амаль усе групы эвенаў.

Цікава, што з-за цяжкасцяў у вызначэнні адрознення эвенаў ад эвенкаў і нават блізкіх груп якутаў і рускіх старажылаў, статыстыка доўгі час бракавала ў вызначэнні іх агульнай колькасці ў Расіі:

Як можна бачыць, яна фіксавала то непраўдападобны ўзлёт, то замаруджаны рост.

З друг. пал. 1980-ых гг. эвенская інтэлігенцыя і афіцыйныя ўлады робяць захады для адраджэння мовы і традыцыйнай культуры, але з-за сталага эканамічнага крызісу ў месцах рассялення эвенаў яны пакуль маюць малаважныя поспехі.

Традыцыйная культура
--------------------

Эвенская традыцыйная культура шмат у чым нагадвае культуру іх суродзічаў-эвенкаў. Дзякуючы шырокаму рассяленню і сталым кантактам з іншаэтнічным насельніцтвам, эвены запазычылі многія рысы культуры не толькі рускіх, але таксама якутаў, юкагіраў, чукчаў. Здаўна асноўнымі заняткамі былі качавая аленегадоўля і лоў рыбы. Характэрная асаблівасць аленегадоўлі — малыя статкі. Але эвенскія алені вызначаюцца большымі памерамі і цягавітасцю, чым, напрыклад алені каракаў і чукчаў. Яны возяць нарты, цягаюць на спіне ўюкі і нават вершнікаў. Эвенкі, што жылі ля Ахоцкага мора нарыхтоўвалі рыбу, вялілі яе, квасілі ў ямах, ужывалі сырую і марожаную. Да прыходу рускіх паляванне мела другараднае значэнне, таму эвены першапачаткова сутыкнуліся з праблемай здабычы футравых жывёлін для выплаты ясака. Эвены-рыбаловы нават аддавалі перавагу куплі футра ў суседзяў. Аднак, пазней яны актыўна палявалі, выкарыстоўвалі пры гэтым паляўнічых сабак, лук, розныя пасткі. Паляваннем на марскога звера яны таксама не займаліся.

Распаўсюджаныя тыпы жытлаў — *илум* і *чорама-дю*. *Илум* ўяўляў сабою канічны перанасны чум з трох асноўных жэрдак, звязаных зверху рамянём, і дапаможных тычак. Ён накрываўся скурамі ці бяростай. Унутры над агменем чаплялася жардзіна для катла. Аб старажытнасці гэтага тыпу жылля можа сведчыць звычай будаваць на долах памерлых рытуальнае памяшканне *чурима*, якое нагадвае формай *илум*. Але да нашага часу *илум*ы амаль не захаваліся. Толькі на поўначы Якуціі іх выкарыстоўваюць для гаспадарчых патрэб, накрываюць брызентам. *Чорама-дю*, арыгінальная цыліндрычна-канічная юрта, вядома з XVIII ст. У паселішчах аленяводаў звычайна жылі прадстаўнікі адной пашыранай сям'і або некалькіх сваяцкіх ці сяброўскіх малых сем'яў, таму яны былі малыя, да таго ж мелі часовы характар. Аселыя эвены будавалі васьмівугольныя зямлянкі-*утан* з плоскім дахам, крытым бяростай або рыбнай скурай. Сустракаліся круглыя зямлянкі-*кольтан*. Паселішчы маглі ўмяшчаць да 10—12 сем'яў, таксама меліся малыя засценкі.

Асноўная сацыяльная адзінка - вялікі патрылакальны род. Прычым, найбольш буйныя роды вялі сваю гісторыю з сярэднявечча. Род падзяляўся на тэрытарыяльныя адзінкі на чале старэйшын, а тыя ў сваю чаргу — на пашыраныя і малыя сeм'і. Кожная сям'я вяла сваю гаспадарку, але важным заставаўся звычай узаемнай дапамогі. Жонку выбіралі сярод прадстаўніц любога роду, акрамя свайго. Шырока практыкаваліся шлюбы з жанчынамі суседніх народаў.

Вусная народная творчасць: касмаганічныя міфы, замовы, казкі, генеалагічныя і гістарычныя паданні. На іх аснове ў ХХ ст. складзены буйныя эпічныя творы "Иркэнмэл, Оииндя, Мэтэлэ" і "Нелтэк". Да нашага часу захаваўся карагодны танец *пэзэ*, які суправаджаецца разнастайнымі замовамі і крыкамі, падобнымі на ваенныя заклікі. Мяркуецца, што ў мінулым кожны рух і выкрык *пэзэ* меў пэўнае значэнне і ўтрымоўваў канкрэтныя паведамленні.

Мова
----

Эвенская мова адносіцца да тунгуса-маньчжурскай моўнай групы, блізкая да мовы эвенкаў. Гутарковая мова распадаецца на шмат дыялектаў. Заходні эвенскі дыялект вылучаецца моцным лексічным уплывам мовы якутаў. У 1929 г. былі распрацаваныя адзіная літаратурная мова і граматыка на аснове лацінкі. З 1937 г. у пісьмовай мове ўжываецца толькі кірыліца. На ёй друкуюцца падручнікі, вядуцца радыёперадачы, развіваюцца паэзія і проза.

Рэлігія
-------

У мінулым, былі распаўсюджаны шматлікія анімістычныя культы, шанаванне продкаў, святых мясцін, шаманізм. Большасць сучасных вернікаў праваслаўная.

Літаратура
----------

* История и культура эвенов: Историко-этнографические очерки. / В. А. Тураев и др. — СПб: "Наука", 1997

Спасылкі
--------

* Эвэсэл ивулдунмэитэн — Саюз Эвенаў Асацыяцыі карэнных малалікіх народаў Поўначы Архівавана 4 кастрычніка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119828277 · LCCN: sh97005034 · NKC: ph117538 |