recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзіхцяр.
**Саламон Раманавіч Дзіхцяр** (руск.: Дихтяр Соломон Романович; 4 ліпеня 1894, Чашнікі — 21 лістапада 1980, Арджанікідзэ) — савецкі вучоны ў галіне гігіены. Прафесар (1936), доктар медыцынскіх навук (1944), заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Узбекскай ССР (1950).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1921 г. медыцынскі факультэт 1-га МДУ. У 1921—1923 гг. — сельскі ўчастковы і санітарны лекар, загадчык павятовым аддзелам аховы здароўя Лепельскага павета Віцебскай губерні, намеснік загадчыка Віцебскім губернскім санітарным бюро. У 1924—1933 г. працаваў у Мінску: загадчык аддзела лячэбна-прафілактычнай дапамогі і членам калегіі Наркамздрава БССР, старэйшы санітарны інспектар і член калегіі Наркамтруда БССР, дырэктар арганізаванага ім Беларускага НДІ арганізацыі і аховы працы Наркамтруда БССР. Адначасова (1925—1932) — асістэнт, загадчык курса гігіены працы медыцынскага факультэта Беларускага універсітэта (Мінскага медыцынскага інстытута), дзе арганізаваў (1927) і ўзначаліў клініку прафесійных захворванняў. У 1933—1958 гг. працаваў у Узбекскай ССР: дырэктар рэспубліканскага НДІ гігіены працы, загадчык кафедры гігіены працы Ташкенцкага медыцынскага інстытута (1935—1951), дзе арганізаваў і ўзначаліў клініку прафесійных захворванняў, быў навуковым кіраўніком Навукова-даследчага санітарнага інстытута Міністэрства аховы здароўя Узбекскай ССР. Адначасова (1939—1951) — зам. старшыні Вучонага медыцынскага савета і член калегіі Наркамздрава (Міністэрства аховы здароўя) Узбекскай ССР; у гады Вялікай Айчыннай вайны выконваў абавязкі Галоўнага дзяржаўнага санітарнага інспектара рэспублікі. У 1958—1974 гг. — загадчык кафедры гігіены працы і кіраўнік арганізаванай ім лабараторыі гігіены працы і прафзахворванняў Паўночна-Асяцінскага медыцынскага інстытута, з 1975 г. — навуковы кансультант гэтай кафедры.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя даследаванні прысвечаны праблемам гігіены працы і прафесійных захворванняў на прадпрыемствах каляровай і парашковай металургіі. Вывучаў уплыў на здароўе прам. рабочых вытворча-метэаралагічных фактараў ва ўмовах гарачага клімату, дзеянне свінцу і рэдкіх металаў на арганізм у спалучэнні з іншых вытворчымі фактарамі.

### Навуковыя працы

* «Працоўная моладзь Беларусі, колькасць, склад, побыт, умовы працы і фізічнае становішча» (1926)
* «Даведнік па медыка-санітарнай сеткі Беларусі» (1926)
* «Уплыў на здароўе працуюць вытворча-метэаралагічнага фактару ва ўмовах „пустыннага" гарачага клімату Сярэдняй Азіі ў летні час» (1942)
* Материалы из истории медицинской организации Белоруссии : очерки по медико-санитарному делу в Минщине в XIX веке : (по архивным документам) / С. Р. Дихтяр. ― Минск, 1927.
* Інстытут аховы працы пры НКП БССР : Нарыс чыннасці / С. Р. Дзіхцяр. — Мінск, 1930

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дихтяр, Соломон Романович (доктор медицинских наук ; 1894—1980)  (руск.)
**Перламутраўка вятроўнікавая** (*Brenthis ino*) — від дзённых матылькоў з сямейства німфалід. Даўжыня пярэдняга крыла 18 — 23,5 мм.

Этымалогія назвы
----------------

Іна (грэчаская міфалогія) — дачка фіванскага цара Кадма і Гармоніі, жонка Адаманта, мачыха Фрыкса і Гелы.

Беларуская назва віду звязана з вятроўнікам (*Filipendula sp.*) — адной з кармавых раслін вусеняў гэтага віду.

Арэал
-----

Арэал віду ахоплівае знешнетрапічную Еўразію. Шырока распаўсюджаны від, які сустракаецца на большай частцы тэрыторыі Усходняй Еўропы. Адсутнічае толькі на крайняй поўначы, за палярным кругам, у стэпавай зоне Украіны і ў Прыкаспійскай нізіны. Сустракаецца таксама ў горным Крыму, у Предкавказье і на Вялікім Каўказе.

Засяляе узлескі, абочыны дарог, паляны, берагі рэк, заліўныя і вільготныя пойменныя лугі, нізінныя балоты. На Каўказе сустракаецца па берагах горных рэк і ручаёў, на адкрытых лугах і зарасніках кустоў, забалочаных лугах, лясных палянах і ўзлесках, субальпийских лугах на вышынях ад 500 да 2000 м н.у.м. Тут від вельмі звычайны, хоць сустракаецца лакальна.

Жыццёвы цыкл
------------

Вусень
За год развіваецца ў адным пакаленні. Час лёту з пачатку ліпеня да сярэдзіны жніўня. На раўніне пік лёту прыпадае на чэрвень і заканчваецца ў сярэдзіне ліпеня, у гарах — пік лёту ў ліпені. Матылькі харчуюцца нектарам кветак. На начлег ладзяцца ў кронах дрэў або ў кустах. Часам могуць назірацца скопішчы матылькоў на дрэвах, якія стаяць асобна. Самцы ў пошуках самак нізка лётаюць над травяністай расліннасцю. Самкі адкладаюць яйкі паштучна (альбо па 1−2 шт.) на ніжні бок лісця кармавых раслін. Паводле інфармацыі адных аўтараў зімуе яйка, згодна з іншым — зімуюць маладыя вусені. Вусені актыўныя галоўным чынам у начны час. Сілкуюцца лісцем *Filipendula ulmaria*, крывасмока (*Sanguisorba officinalis*), маліны, ажыны, фіялкі, валжанкі звычайнай. Вусені вырастаюць да 25 мм. Кукалка свабодная, прымацоўваецца крэмасцерам да субстрату галавой уніз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777614628 |
**Саланаватая** або **міксагалінная** вада — гэта такая вада, якая мае большую салёнасць  (руск.) (бел. чым прэсная вада, але не настолькі, як марская вада  (руск.) (бел.. Гэта можа быць вынікам змешвання марской вады з прэснай (напрыклад, у вусцях рэк), або вынікам мінералізацыі з ваданосных гарызонтаў  (руск.) (бел.. Некаторыя віды дзейнасці чалавека могуць прывесці да засалення вады, у прыватнасці, будаўніцтва інжынерных збудаванняў  (укр.) (бел. такіх як плаціны і затапленне прыбярэжных балот.

Саланаватая вада змяшчае ад 0,5 да 30 грамаў солі на літр, што часцей выяўляецца ў выглядзе 0,5 да 30 частак на тысячу (ppt або ‰).

Саланаватыя воды падзяляюцца на некалькі катэгорый:

* **Алігагалінныя** — мінералізацыя 0,5-5 ‰
* **Мезагалінныя** — 5-18 ‰
* **Полігалінныя** — 18-30 ‰

Літаратура
----------

* Константинов А. С. Общая гидробиология. М.: Высшая школа, 1986.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11967914z · GND: 4146436-9 · LCCN: sh85016274 · Microsoft: 118178180 |
Не блытаць з Навагрудская беларуская гімназія.
**Навагрудская гімназія** — колішняя навучальная ўстанова ў Навагрудку.

Заснавана ў 1858 годзе на базе 5-класнага дваранскага павятовага вучылішча, адкрытага ў 1834 годзе. Утрымлівалася за кошт даходаў з маёнткаў, што належалі ліквідаваным каталіцкім кляштарам, часткова — за кошт дзяржаўная казны. За вучобу гімназісты плацілі 10 руб. Ад платы вызваляліся дзеці беднай шляхты пры наяўнасці аднаведнай даведкі (у 1860 іх было 15 чал.). У 1860 на базе Навагрудскага аднакласнага вучылішча створаны падрыхтоучы клас гімназіі. Пры гімназіі працавалі мінералагічны і фізічны кабінеты, бібліятэка (2,5 тыс. тамоў). У 1860 было 276 навучэнцаў, у 1861 — 322.

Першы дырэктар — Чарніцкі, з 1859 — М. А. Дзмітрыеў, член Рускага геаграфічнага таварыства, даследчык гісторыі Навагрудка, этнограф, фалькларыст і педагог. Куратарам быў князь К. Радзівіл.

Дзейнасць гімназіі ў асноўным была накіравана на фарміраванне ў вучняў рускага дзяржаўнага светапогляду. Закрыта пасля паўстання 1863—64 гадоў. Аднавіла работу ў 1866 годзе. У 1868 годзе зноў закрыта, на яе базе створана 4-класная павятовая школа.

Літаратура
----------

* Навагрудская гімназія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.
**Перламутраўка палявая** (*Issoria lathonia*) — дзённы матылёк з сямейства німфалід.

Этымалогія лацінскай назвы
--------------------------

Латона (Лета) — у грэчаскай міфалогіі дачка тытанаў Кея і Фебы, каханая Зеўса, маці Апалона і Артэміды.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла 17 — 27,5 мм Размах крылаў 34-52 мм у самцоў і 50-56 мм у самак. Крылы жоўта-аранжавага колеру з чорнымі плямамі. Ніжні бок задніх крылаў з вельмі буйнымі серабрыстымі плямамі.

* ♂♂
* ♂△♂△
* ♀♀
* ♀△♀△

Арэал
-----

Ніжні бок крылаў
Від шырока распаўсюджаны ў Еўропе. Арэал таксама ўключае Паўночна-заходнюю Афрыку, Заходнюю і Цэнтральную Азія на ўсход да поўдня Заходняй Сібіры, Манголіі і Паўночнай Індыі. Сустракаецца на ўсёй тэрыторыі Еўропы, акрамя крайняй поўначы (не сустракаецца на поўнач ад 63 градуса паўночнай шыраты). З'яўляецца актыўным мігрантам, які ў цёплыя гады можа міграваць на поўнач да палярнага круга.

Месцапражыванні
---------------

Насяляе узлескі, абочыны дарог, паляны, лугі, берагі рэк і вадаёмаў, стэпавыя ўчасткі. Від часта сустракаецца ў астэпненых і антрапагенных стацыях. У гарах Крыму і Карпатах сустракаецца паўсюдна. На Каўказе матылёк сустракаецца ў практычна ўсіх тыпах бязлесных ландшафтаў. Падымаецца ў горы на вышыню да 2500-2900 м над узр. м.

Біялогія
--------

Ва Усходняй Еўропе від развіваецца ў 2-3 пакаленнях, на поўдні Украіны магчыма таксама развіццё чацвёртага пакалення. Матылі 1-га пакалення лётаюць з канца красавіка па сярэдзіну чэрвеня, 2-га — з пачатку ліпеня па сярэдзіну верасня. У канцы лета і восенню з'яўляюцца і лётаюць, паралельна з матылькамі другога пакалення, матылі трэцяга, ў асабліва цёплыя гады на поўдні Украіны — аж да канца лістапада.
Перазімавалыя асобіны на поўдні Еўропы з'яўляюцца пры наступе першых цёплых дзён вясны (на Паўднёвым беразе Крыма — ужо з канца сакавіка).
Матылі часта прысаджваюцца на голыя ўчасткі глебы.

Жыццёвы цыкл
------------

Самкі адкладаюць да 200 яек, па адным на лісце кармавых раслін, а таксама побач з ім. Яйкі адносна дробныя, бледна-жоўтыя. Вусені даўжынёй да 35 мм, жывуць адкрыта. Іх афарбоўка шэра-карычневага колеру з чорнымі плямамі. Зімуе на розных стадыях свайго развіцця, але пераважна на стадыі вусеня, радзей — кукалкі і яшчэ радзей — на стадыі імага Стадыя кукалкі доўжыцца да 4 тыдняў.

### Кармавыя расліны вусеняў

Асноўныя кармавыя расліны вусеняў — фіялка палявая (*Viola arvensis*) і браткі (*Viola tricolor*). Да кармавых відаў таксама адносяцца: пакрывец лекавы (*Anchusa officinalis*), эспарцэт пасяўны (*Onobrychis viciifolia*), *Viola biflora*, *Viola lutea*, *Viola odorata*, канюшына.

Заўвагі па ахове
----------------

Від уключаны ў Чырвоную кнігу Усходняй Фенаскандыі (1998) для Нарвегіі (III катэгорыя).

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780337383 |
**«Культуркампф»** (ням.: Kulturkampf — барацьба за культуру) — пашыраная з гістарычнай літаратуры назва мерапрыемстваў урада О. Бісмарка ў 70-я гг. XIX ст. супраць каталіцкай царквы і яе палітычнай партыі «Цэнтр», якая выражала сепаратысцкія антыпрускія тэндэнцыі (пераважна на захадзе і паўднёвым захадзе Германіі). Пад выглядам «барацьбы за культуру» урад О. Бісмарка імкнуўся падпарадкаваць сабе духавенства і аслабіць уплыў партыі «Цэнтр». З гэтай мэта і з ініцыятывы Бісмарка былі прыняты і дзейнічалі законы аб забароне святарам весці палітычную агітацыю (снежань 1871 г.), аб пазбаўленні духавенства права нагляду за пачатковымі школамі (сакавік 1872 г.), аб выгнанні з Германіі езуітаў (ліпеня 1872 г.), аб дзяржаўным кантролі за царкоўнымі справамі (1873 г.), аб абмежаванне праў царквы накладваць пакаранні на яе служак і на вернікаў. У лютым 1875 г. былі распушчаны амаль усе каталіцкія ордэны і праведзены закон пра грамадзянскі шлюб. Духавенства, абапіраючыся на падтрымку Папы Рымскага Пія IX, не падпарадкавалася гэтым законам. Урад О. Бісмарка адказала рэпрэсіямі. Аднак ганенні і гвалтоўнае ўмяшанне ва ўнутранае жыццё царквы не толькі не зламалі яе аўтарытэт, але прывялі да зваротных вынікаў. На польскіх землях імперыі ў ходзе «Культуркампф» была ўзмоцнена палітыка германізацыі. Пасля прымірэнне О. Бісмарка з каталіцкім духавенствам у канцы 1870—1880 гг. большасць законаў часоў «Культуркампф» адменена, акрамя законаў грамадзянскім шлюбе і выгнанні езуітаў.

Літаратура
----------

* Kissling, J.B. Geschichte des Kulturkampfes im Deutschen Reiche. Bd. 1 — 3. — Freiburg, 1911—1916.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX5527026 · BNF: 11947326w · GND: 4033568-9 · LCCN: sh85073404 · SUDOC: 027430103 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ардашнікаў.
**Саламон Навумавіч Ардашнікаў** (руск.: Ардашников Соломон Наумович; 8 лютага 1908, Буда-Кашалёва — 1963, Масква) — савецкі генетык, радыёбіёлаг.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 8 лютага 1908 года ў Буда-Кашалёва. Медыцынскую адукацыю атрымаў у Смаленскім і 2-м Маскоўскім медыцынскіх інстытутах (1924—31). Скончыў аспірантуру ў Медыка-генетычным інстытуце (1935), у якім затым працаваў да 1936; з 1937 ва Усесаюзным інстытуце эксперыментальнай медыцыны (УІЭМ), у 1939—41 гадах — у Анкалагічным інстытуце. Падчас Вялікай Айчыннай вайны служыў намеснікам начальніка эвакашпіталя ў Таджыкістане. У 1943 годзе вернуты ў Анкалагічны інстытут, з 1944 года — загадчык радыялагічным аддзелам у Маскоўскім НДІ рэнтгенарадыялогіі. З 1951 года — у фізіятэрапеўтычным аддзяленні, а затым у радыялагічнай лабараторыі Цэнтральнага інстытута курорталогіі і фізіятэрапіі; ў 1961—63 гадах працаваў у аддзеле радыябіялогіі Інстытута атамнай энергіі імя І. У. Курчатава.

Навуковыя даследаванні Ардашнікава да 1939 года прысвечаны галоўным чынам генетыцы чалавека (працы па гэтай тэматыцы не былі апублікаваны). У далейшым займаўся ў галіне радыябіялогіі (ўдасканаленне крыніц апраменьвання і клінічнай дазіметрыі), вывучаў ўплыў радыяцыі на развіццё пухлін (так званы Радыяцыйны анкагенэз), ролю вірусаў у анкагенэзе пасля апраменьвання, біялагічныя аспекты дзеяння альфа-выпраменьвання.

Навуковыя працы
---------------

* Дозирование гамма-излучения при кюритерапии в рентгенах / С.Н. Ардашников, А.В. Козлова; под ред. засл. деят. науки проф. С.А. Рейнберга, М. 1947
* Ардашников С.Н. Гольдин С.М. «Защита от радиоактивных излучений», М. 1961

Спасылкі
--------

* Ардашников Соломон Наумович — Российская еврейская энциклопедии(недаступная спасылка)
Стратыграфічны зрэз культурнага пласта з разметкай
**Культурны пласт** — пласт зямлі на месцы паселішча чалавека, які захоўвае сляды дзейнасці людзей. У залежнасці ад працягласці жыцця людзей у паселішчы і іх дзейнасці, таўшчыня пласта змяняецца ад некалькіх сантыметраў да 30—35 метраў. З мэтай вывучэння слядоў дзейнасці чалавека і аднаўлення па гэтых слядах гісторыі паселішча, археолагі праводзяць раскопкі.

Лічыцца, што магутнасць культурнага пласта прапарцыянальная аб’ёму жыццядзейнасці на плошчах, дзе пласт адклаўся. Культурны пласт распасціраецца ў глыбіню да **мацерыка** — напластаванняў, якія не нясуць у сабе слядоў жыццядзейнасці чалавека.

Іншыя значэнні
--------------

* У пераносным сэнсе — кантэкст культуры якой-небудзь эпохі, часта выкарыстоўваецца ў варыянце «**культурны пласт**» (напрыклад, «культурны пласт 1960-70-х гадоў»).

Праблемы вывучэння культурных пластоў
-------------------------------------

Існуюць метады датыроўкі часу ўзнікнення культурнага слою па радыявугляродным ізатопам і характэрным прадметам (напрыклад прыладам працы, упрыгожванням з пэўнага матэрыялу, маўляў, з жалеза), але гэтыя метады не заўсёды даюць надзейны вынік. Так яшчэ ў 1960-х гадах вучоныя прыйшлі да высновы што «ў мінулым хуткасць утварэння радыеактыўнага вугляроду ў атмасферы была няпастаяннай і што датыроўка прадметаў, якія адносяцца да прыкладна 2000 года да н. э. ці раней, не заслугоўвае даверу». Таксама магчымае перамяшчэнне артэфактаў у культурным слоі падземнымі жывёламі ці па прычыне натуральных прыродных працэссаў (землятрус і г.д.) стварае праблему датыроўкі і дакладнага вызначэння падзей і фактаў мінулага. Яшчэ адна праблема вывучэння культурных пластоў: «…палеаантрапалогія, археалогія… даюць даныя непасрэдна толькі альбо аб марфалагічным вобліку людзей першабытнага грамадства, альбо аб іх матэрыяльнай культуры і гаспадарцы», ніякіх дакладных звестак аб страражытным грамадстве яны не даюць.

У Беларусі, як і ў іншых краінах свету існуе праблема знішчэння матэрыяльнай культуры старажытнасці «чорнымі капацелямі» — археолагамі-аматарамі, якія шукаюць артэфакты дзеля далейшага продажу апошніх на чорным рынку.

Зноскі
------

1. ↑  Seattle Post-Intelligencer, «Radiocarbon Dating Wrong», January 18, 1976, p. C8
2. ↑  *Семёнов Ю.* О методике реконструкции развития первобытного общества по данным этнографии // Этнография как источник реконструкции истории первобытного общества. — М.: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1979. — С. 108—125 цыт па: часопіс «Скепсіс»

Літаратура
----------

* Культурный слой // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

* Культурный слой // Росархеолог  (руск.)(Праверана 25 мая 2023)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Трайнін.
**Саламон Маркавіч Трайнін** (руск.: Трайнин Соломон Маркович; 20 студзеня 1902, Дрыбін — 1969, Магадан) — савецкі вучоны ў галіне дэрматавенералогіі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і зубнога лекара. Пасля заканчэння 1-га МДУ (1925) загадчык аддзела Башкірскага абласнога скурна-венералагічнага дыспансэра, з 1930 дырэктар Башкірскага Навукова-даследчага скурна-венералагічнага інстытута, у 1932-37 дырэктар БДМІ (Башкірскага Дзяржаўнага медыцынскага інстытута). З 1946 жыў і працаваў у Магаданскай вобласці. Адзін з арганізатараў і 1-ы дырэктар Медыцынскага універсітэта.
  
Навуковая дзейнасць прысвечана лячэнню скурных хвароб, у тым ліку з ужываннем рэнтгенатэрапіі. У 1937 рэпрэсаваны, ў 1955 рэабілітаваны.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* 
* 
* Архівавана 5 сакавіка 2016.
**Кульфі** — замарожаны малочны дэсерт, паходзіць з Індыйскага субкантынента. Узнік у эпоху Вялікіх Маголаў у XVI стагоддзі. Кульфі — традыцыйны ласунак Індыйскага субкантынента, звычайна прадаецца вулічнымі гандлярамі, якіх называюць *кульфівалах*. Дэсерт папулярны ў Бангладэш, М’янме, Непале, Шры-Ланцы і на Блізкім Усходзе; частка нацыянальнай кухні Індыі, Пакістана і Трынідада і Табага.

Кульфі больш шчыльны і крэмавы, чым звычайнае марожанае. Ён бывае розных смакаў. Да традыцыйных адносяцца вяршкі, ружа, манга, кардамон (элайчы), шафран (кесар або зафран) і фісташкі. Новыя смакі — яблык, апельсін, клубніцы, арахіс і авакада. У адрозненне ад марожанага, кульфі не ўзбіваюць, у выніку чаго атрымліваецца цвёрды шчыльны дэсерт, падобны да замарожанага заварнога крэма.
**ААТ «Навагрудскі завод газавай апаратуры»** — прамысловае прадпрыемства ў г. Навагрудак.

Вырабляе бытавыя газавыя балоны 5—79 л, розныя віды запорна-рэдуцыйнай і газабалоннай апаратуры, лічыльнікі газа, парашковыя вогнетушыльнікі, турыстычныя газавыя пліты, аўтаклавы.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1944 годзе як райпрамкамбінат, з 1960 года завод «Металіст», з 1966 года сучасная назва, з 1994 года адкрытае акцыянернае таварыства. У 1967 годзе ўведзены ў дзеянне цэх прылад і рэканструяваны механазборачны, у 1971 годзе рэканструяваны цэх газавых балонаў. У 1976 годзе асвоены выпуск парашковых вогнетушыцеляў для аўтамабіляў. З 1977 года працуе цэх па вытворчасці камплектаў вузлоў і дэталей.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік** — даведнік змяшчае ў абедзвюх частках каля 20 тысяч слоў, у тым ліку ўстойлівыя выразы і фразеалагізмы. Асобна даюцца геаграфічныя назвы і скарачэнні.

Слоўнік мае рэцэптыўна-прадуктыўны характар і дае магчымасць разумець і ствараць простыя тэксты і выказванні. Карыстацца слоўнікам могуць усе, хто ведае польскую і беларускую мовы, прынамсі на пачатковым узроўні.

Лексіка-сінтаксічны слоўнікавы матэрыял узяты, галоўным чынам, з сучасных польскай і беларускай моў з улікам спецыяльнай тэрміналогіі, размоўнай лексікі і кніжнага стылю. У канцы маецца кароткая характарыстыка беларускай мовы для польскага карыстальніка.

Аўтарамі-ўкладальнікамі слоўніка з’яўляюцца Тэрэса Ясіньска і Альберт Барташэвіч. Вытрымаў два перавыданні — 1996 год і 2007 год. Выдаўніцтва — Wiedza Powszechna, Варшава.

Да выхаду ў Рэспубліцы Беларусь у 2004 годзе польска-беларускага слоўніка сярэдніх памераў быў, напэўна, адзіным даведнікам гэтага тыпу. Але і зараз беларуска-польская частка з’яўляецца ўнікальнай.

Літаратура
----------

* Jasińska T. Bartoszewicz A. Słownik białorusko-polski, polsko-białoruski. Warszawa, 1996.
**Сальвата́цыя** (ад лац.: solvo — раствараю) — узаемадзеянне часціц (малекул, іонаў) растворанага рэчыва з малекуламі растваральніка.

Сальватацыя іонаў Na+ у вадзе
Абумоўлена электрастатычнымі і ван-дэр-ваальсавымі сіламі ўзаемадзеяння, а таксама каардынацыйнымі і вадароднай сувязямі. Сальватацыя ўплывае на фізічныя і фізіка-хімічныя працэсы ў растворах. У выніку сальватацыі ўтвараюцца *сальваты* — малекулярныя ўтварэнні пастаяннага або пераменнага складу, у якіх малекула (іон) растворанага рэчыва абкружана абалонкай малекул растваральніка.

Асобны выпадак сальватацыі — гідратацыя, у выніку якой утвараюцца гідраты.

Уяўленне аб сальватацыі ўведзена незалежна І. А. Каблуковым і У. А. Кісцякоўскім.

Гл. таксама
-----------

* Сальволіз

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. ↑  *Зефирова О. Н.* Академик Каблуков Иван Алексеевич  (руск.) // Сайт хімічнага факультэта МДУ імя М. В. Ламаносава

Літаратура
----------

* Сальватацыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 118. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* *Мишин В. П.* Сольватация // Большая медицинская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. акад. Б. В. Петровский; [Акад. мед. наук СССР]. — 3-е изд. — Москва : Советская энциклопедия, 1974—1989. — Т. 23. (руск.)

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сальватацыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 148093993 · NKC: ph323348 |
**Куляб** (тадж.: Кӯлоб; перс. کولاب) — горад у Хатлонскай вобласці Таджыкістана, адзін з найстаражытнейшых гарадоў краіны. Размешчаны ў даліне ракі Яхсу (басейн Пянджа), ля падножжа хрыбта Хазрацішох, у 203 км на паўднёвы ўсход ад горада Душанбэ. 99,7 тыс. жыхароў па дадзеных на 2014 год. 

Назва горада, відаць, паходзіць ад тадж. «Кӯлоб» - «азёрная вада». 

Горад упершыню згадваецца пад сучаснай назвай у XIII стагоддзі. 

Горад Куляб, які адзначыў сваё 2700-годдзе ў 2006 годзе, на працягу многіх стагоддзяў быў важным палітычным, гандлёва-эканамічным і культурным цэнтрам вялізнай Хатлонскай вобласці. Горад знаходзіўся на адной з галінак Вялікага Шаўковага шляху і меў цесныя гандлёва-эканамічныя і культурныя сувязі з многімі краінамі Усходу і Захаду.

Славутасці
----------

* Маўзалей Мір Саіда Алі Хамадоні
* Гістарычны музей
**Пе́рлаўка тоўстая** (*Unio crassus*) — від двухстворкавых малюскаў з рода перлавак сямейства бяззубак.

Мае кароткую выпуклую ракавіну яйцападобнай формы. Яе паверхня гладкая, на ёй можна назіраць тонкія лініі прыросту. Даўжыня ракавіны можа складаць 44-72 мм, вышыня — 25-36 мм, шырыня — 19-27 мм.

Сустракаецца па ўсёй Еўропе (за выключэннем яе поўначы і паўночна-ўсходняй часткі) у рэках і азёрах. На Беларусі жыве ў Бярэзіне, азёрах Мястра і Баторына.

Жыве малюск у чыстых рэках з празрыстай праточнай вадой на пясчаных, пясчана-ілістым або галечным грунце. Зрэдку можа сустракацца ў азёрах і сажалках.

У цёплы час году тоўстыя перламутраўкі перамяшчаюцца ў менш глыбокія месцы, у асенне-зімовы перыяд мігрыруюць у больш глыбокія. Перыяд размнажэння прыходзіцца на вясну і лета. На працягу трох-чатырох месяцаў яны не пакідаюць мацярынскі арганізм. Пасля таго пасяляюцца на рыбах. Па завяршэнні стадыі існавання тоўстай перламутраўкі ў выглядзе лічынак яны апускаюцца на дно і зарываюцца ў донныя ападкі. У такім стане яны развіваюцца некалькі год. Дарослыя тоўстыя перламутраўкі сілкуюцца фільтрацыйным спосабам. Іх працягласць жыцця складае 6-8 год.

Жыве да 15 гадоў. Лічынкі з'яўляюцца паразітамі рыб.

Тоўстая перламутраўка вельмі адчувальная да забруджвання вод. Малюск занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і мае III катэгорыю аховы. Мае ён і статус міжнароднай аховы, унесены ў Чырвоную кнігу Польшчы.

Спасылкі
--------

* Тоўстая (авальная) перламутраўка ў Чырвонай кнізе Беларусі(недаступная спасылка)  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кульшычы.

**Ку́льшычы** (трансліт.: *Kuĺšyčy*, руск.: Кульшичи) — былая вёска ў Слаўгарадскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіла ў склад Васькавіцкага сельсавета.

Вёска была выселена пасля Чарнобыльскай аварыі, на момант рассялення ў 1986 годзе ў ім налічвалася ўсяго 400 жыхароў. На 2011 год пражывае 1 чалавек. Ліквідавана ў 2014 годзе.

Геаграфія
---------

Геаграфічна вёска знаходзіцца на ўсходзе Слаўгарадскага раёна. Побач з вёскай знаходзіцца найвышэйшы пункт Слаўгарадскага раёна (189 метраў над узроўнем мора) і Кульшыцкае возера. Ля Кульшыч змешчана братэрская магіла 1943—44 гадоў, якая з’яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю Рэспублікі Беларусь. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Д000527шыфр 513Д000527

Гісторыя
--------

 Наста Іванова з в. Кульшычы Магілёўскай губерні. І. Сербаў, 1911
Згадваецца ў 1675 годзе як вёска Кульшыцы ва ўладанні ў Якуба Тарабеша ў Рэчыцкім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У 1751 годзе згадваецца пра пабудову новай царквы Раства Багародзіцы кульшыцкімі старостамі Мікалаем і Кацярынай (з Хелхоўскіх) Курганскімі.

У 1924—1992 гадах цэнтр Кульшыцкага сельсавета.

Вядомыя асобы
-------------

* Якаў Нікандравіч Барсукоў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Віцебскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны
* Ісак Абрамавіч Сербаў (1871—1943) — беларускі этнограф, фалькларыст і археолаг

Зноскі
------

1. 1 2 3  КОЛИЧЕСТВО НАСЕЛЕНИЯ СЛАВГОРОДСКОГО РАЙОНА (руск.)
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Кульшы́чы, Ку́льшыцы, Кульшы́цы**
3. ↑  Решение Славгородского районного Совета депутатов от 18.11.2014 N 7-5 «Об упразднении сельских населенных пунктов Славгородского района»
4. ↑  Славгородский район (Могилевская область) Архівавана 14 жніўня 2011.
5. ↑  НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 2, с. 717
6. ↑  НГАБ, ф. 1817, воп. 1, спр. 91, с. 34

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кульшычы (Слаўгарадскі раён)
* Воінскія пахаванні
**Пермскі тэатр оперы і балета** (поўная назва — *Пермскі дзяржаўны ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга акадэмічны тэатр оперы і балета імя П. І. Чайкоўскага*) — адзін з найстарэйшых музычных тэатраў у Расіі, ініцыятар Дзягілеўскага фестывалю і Конкурсу артыстаў балета «Арабеск» імя Кацярыны Максімавай.

Адзін з асноўных творчых прынцыпаў тэатра — асваенне ўсёй спадчыны кампазітара Пятра Ільіча Чайкоўскага.

Гісторыя
--------

Пасля пажару 1842 года выступы першых антрэпрызных тэатраў праводзіліся ў саляным складзе Строганавых на беразе Камы, як найбольш прыдатным на той момант будынку. Трупа П. А. Сакалова адкрыла там свой першы ўральскі сезон у кастрычніку 1843 года.

У выніку поспеху гастралюючых тэатраў узнікла патрэбнасць у пабудове пастаяннага будынка для выступленняў такіх тэатраў. Спецыяльны драўляны будынак тэатра быў пабудаваны ў 1846 годзе побач з гаўптвахтай (пазней на месцы гаўптвахты — Марыінская жаночая гімназія), па Абвінскім завулку (вуліца 25 Кастрычніка). 20 верасня 1846 года ў гэтым будынку трупа П. А. Сакалова адкрыла сезон камедыяй «Паўбарскія задумы» А. А. Шахоўскага з хорамі і камічнымі балетамі.

У канцы 1863 года будынак тэатра згарэў, у 1864 годзе на плошчы перад будынкам думы, насупраць гасцявога двара, пабудаваны невялікі драўляны тэатр замест згарэлага. Новы гарадскі тэатр заснаваны 24 лістапада 1870 года. Першым прадстаўленнем стала опера М. І. Глінкі «Жыццё за цара». Сучасны будынак тэатра пабудаваны ў 1874—1880 гадах па праекце Р. І. Карвоўскага.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1048346412 · VIAF: 307289613 |
**Дэніз Гамзе Эргювен** (турэцк.: Deniz Gamze Ergüven, нар. 4 чэрвеня 1978, Анкара) — турэцка-французская рэжысёрка.

Нарадзілася ў Анкары. Атрымала ступень магістра па гісторыі ў Яганэсбургу, а потым вывучала кінематаграфію ў французскай кінашколе la Femis. Яе дыпломная праца «Кропля вады» была абрана для паказаў на шматлікіх фестывалях, уключаючы конкурс студэнцкіх прац на Канскім МКФ і МКФ у Лакарна, дзе ганаравалася прызам. Сцэнарый першага поўнаметражнага фільма Дэніз напісала супольна з Аліс Вінакур. У 2014 годзе карціна была знята, а ў 2015 была запрошана ў паралельны конкурс прэстыжнай секцыi «Двухтыднёвік рэжысёраў» Канскага МКФ.

Выбраная фільмаграфія
---------------------

* 2015 — Мустанг

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 1479731350850 · BNE: XX5645166 · BNF: 15618204z · GND: 110350553X · ISNI: 0000 0000 0465 8425 · LCCN: no2016068310 · NTA: 399372008 · NUKAT: n2016088644 · SUDOC: 189619732 · VIAF: 12630530 |

 |
Традыцыйныя таруньскія пернікі
**Пе́рнік** — кандытарскі выраб, які гатуецца з мукі і мёду (або патакі, цукру). Нацыянальны ласунак шмат якіх еўрапейскіх народаў. У пернікі абавязкова закладаецца сумесь затавак (чорны перац, кардамон, гваздзіка, карыца і інш.), ад чаго яны і атрымалі сваю назву.

У розных нацыянальных кухнях суадносіны складнікаў у перніках розныя, што і вызначае спецыфічнасць смаку. Напрыклад, у рускія пернікі кладзецца больш карыцы, імбіру і бадзьяну.

У выданні «Літоўская гаспадыня» (1858) пададзены такі рэцэпт пернікаў. Гарнец чыстага мёду вараць, пакуль не падрумяніцца, зрэдку знімаючы з агню, каб сабраць пенку. Тым часам усыпаюць у квашню жытнюю муку: калі яна тонкая пытляваная, дык адзін з чвэрцю гарнец, калі ж, як некаторыя любяць, грубага памолу, прасеяная толькі праз густое рэшата, дык паўтара гарца гваздзікі, імбіру i анісу — па аднаму лоту, апельсінавых лупін развараных — чатыры лоты. Усё заліваюць варам з мёду i тут жа дадаюць конаўку спірту i лыжачку з верхам паташу. Пасля моцна б’юць цеста лапаткамі альбо выцягваюць рукамі, пакуль не пачне ад рук ці лапатак адставаць. Тады робяць з яго тонкія валікі, рэжуць ix удоўж на кавалкі даўжынёй з палец, укладваюць на бляху, пасыпаную мукой ці намазаную воскам, i ставяць у печ адразу пасля таго, як дасталі адтуль пшанічны хлеб. Каб пернікі не прыгарэлі, у печы адчыняюць прадушыны. Спечаныя пернікі вымаюць, астуджваюць, а потым яшчэ адзін ці два разы падсушваюць у значна менш гарачай печы.

Зноскі
------

1. ↑  Літоўская гаспадыня Архівавана 18 кастрычніка 2014. / Пераклад з польскай мовы П. Казлоўскага, В. Нядзвецкай. — Мн. «Полымя», 1993.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Пернік // Праект «Наша ежа»
**Культурная інтымнасць** (англ.: cultural intimacy) — паняцце культурнай антрапалогіі ўведзенае Майклам Херцфельдам у кнізе *Cultural Intimacy: Social Poetics in the Nation-State* (1997). Апісвае аспекты культурнай ідэнтыфікацыі ў нацыянальнай дзяржаве. Дадзеныя каштоўнасці з-за этычнага недастасавання да іерархіі заходніх каштоўнасцей лічацца амаральнымі як для шырокіх колаў грамадства, так і для канкрэтнай сацыяльнай групы. Парадаксальна, але ў той жа час яны з'яўляюцца тымі якасцямі, якія аб'ядноўваюць сацыяльную групу. Дадзены дуалізм найчасцей тычыцца тых грамадстваў, якія знаходзяцца ў змаргіналізаваным стане, аналізуючы якія бачны ўплыў розных незаходніх культур.

Характарыстыка маргінальнага стану грамадства
---------------------------------------------

У дадзеным кантэксце стан, калі дзяржаўныя інстытуты ўступаюць у канфлікт з сацыяльнымі групамі, падставай да якога з'яўляецца неадпаведнасць каштоўнасцей групы нацыянальным каштоўнасцям. Аргументам дзяржавы ў дадзеным канфлікце з'яўляецца тое, што каштоўнасці сацыяльнай групы супярэчаць агульным каштоўнасцям нацыі. З іншага боку сацыяльная група аргументуе сваю пазіцыю тым, што дзяржаўныя інстытуты спрабуюць штучна змяніць іх традыцыйныя каштоўнасці. Дадзены стан можна назваць маргінальным таму, што раней працэс стварэння і змен каштоўнасцей групы не суправаджаўся канфліктамі са структурамі дзяржаўнай улады.

Галоўныя якасці культурнай інтымнасці па Хэрцфельду
---------------------------------------------------

* Цэнтральная роля дзяржавы ў кшталтаванні калектыўнай ідэнтыфікацыі як у публічнай, так і ў прыватнай сферы грамадскага жыцця.
* Тэрмін культурная інтымнасць існуе толькі ў дачыненні да ідэй дзяржаў Захаду.
* Амаральнасць каштоўнасцей групы ў дачыненні да агульнанацыянальных ці агульнаеўрапейскіх каштоўнасцей.

Агульная характарыстыка тэрміну
-------------------------------

Дадзены тэрмін базуецца на дуалізме культурных узораў распаўсюджаных дзяржавай і грамадскай практыкай звычайных жыхароў. Нацыянальная дзяржава намагаецца стварыць адналіты ўнутраны вобраз народу, які пашырае на ўсіх жыхароў краіны. У гэтыя адзіныя, стандартызаваныя і ўсеабдымныя рамкі культуры не ўпісваюцца якасці некаторых маргінальных груп, якія здабываюць ніжэйшае месца ў іерархіі нацыянальных каштоўнасцей. Праз метафарызацыю кроўнай злучнасці народу дзяржава спрабуе ўніфікаваць ментальнасць адзінак да метафарычнай і аднароднай. Культурная інтымнасць — працэс, які дазваляе даследаваць, як сацыяльныя групы ствараюць супольныя сімвалы, якія аб'ядноўваюць яе сяброў.

Бібліяграфія
------------

* Herzfeld M. Cultural Intimacy: Social Politics in the Nation State. — L.: Routledge, 1997; a second, revised edition — New York, 2005.
* Herzfeld Michael, Zażyłość kulturowa: Poetyka społeczna w państwie narodowym / przekł. Michał Buchowski. — Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007. ISBN 9788323323914
**Культурная геаграфія** — кірунак сацыяльна-эканамічнай геаграфіі, які вывучае прасторавыя культурныя адрозненні і тэрытарыяльнае размеркаванне культур.

Як навуковы кірунак створаны Карлам Заўэрам у 1930-х гадах, доўгі час развіваўся пераважна ў ЗША. Пасля Заўэра найбольшы ўклад у станаўленне культурнай геаграфіі ўнеслі Рычард Хартсхорн і Вільбур Зялінскі. Заўэр ужывае пераважна метадалогію якаснага і дэскрыптыўнага аналізу, абмежаванасць якіх у 1930-х гадах імкнуўся пераадолець у краіназнаўчай геаграфіі Рычард Хартсхорн, а ў далейшым прыхільнікі рэвалюцыі колькаснага аналізу. У 1970-х гадах узрастае крытыка пазітывізму ў геаграфіі і празмернай захопленасці колькаснымі метадамі.

З 1980-х гадоў становіцца вядомы такі кірунак як "новая культурная геаграфія". Яна абапіраецца на крытычныя тэорыі Мішэля дэ Серта і Жыля Дэлёза, якія адмаўляюць традыцыйнае ўяўленне аб статычнай прасторы. Развіццё гэтых ідэй атрымала ў непрэзентатыўнай тэорыі.

Двума асноўнымі раздзеламі культурнай геаграфіі з'яўляюцца паводніцкая і кагнітыўная геаграфія.

Вобласці вывучэння
------------------

* Глабалізацыя, якая тлумачыцца як культурная канвергенцыя,
* вестэрнізацыя ці падобныя ёй працэсы мадэрнізацыі, амерыканізацыі, ісламізацыі і іншыя,
* тэорыі культурнай гегемоніі або культурнай асіміляцыі з дапамогай культурнага імперыялізму,
* культурная рэгіянальная дыферэнцыяцыя — вывучэнне адрозненняў у ладзе жыцця, які ўключае ідэі, сацыяльныя ўстаноўкі, мову, сацыяльныя практыкі, інстытуты і структуры ўлады і поўны спектр культурных практык у геаграфічным рэгіёне,
* вывучэнне культурнага ландшафту,
* іншыя вобласці уключаючы дух месца, каланіялізм, пост-каланіялізм, інтэрнацыяналізм, іміграцыя і эміграцыя, экалагічны турызм.

Гл. таксама
-----------

Гуманітарная геаграфія



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 131699688 · LCCN: sh2006005978 · Microsoft: 48233174 · NKC: ph122023 |
**Пернамбуку** (парт. Pernambuco) — штат на ўсходзе Бразіліі. Мяжуе са штатамі Сеара і Параіба на поўначы, Піауі на захадзе, Алагоас і Байя на поўдні; усход штата абмываецца Атлантычным акіянам, ад якога тэрыторыя штата сыходзіць углыб краіны тонкай паласой. Адміністрацыйны цэнтр - горад Рэсіфі.

Геаграфія
---------

Тэрыторыя штата Пернамбуку спалучае ў сабе параўнальна роўную прыбярэжную зону, высокае ўнутранае плато і сярэднюю зону, утвораную тэрасамі і схіламі паміж першымі двума. Большая частка насельніцтва сканцэнтравана ў прыбярэжнай вобласці. 

Трапічны клімат раёна больш мяккі ў яго кантынентальнай частцы. Некаторыя населеныя пункты размешчаны на вышыні больш за 1000 метраў над узроўнем мора, і ўзімку тэмпература там можа апускацца да 5-10 ° C. На ўзбярэжжы, якое працягнулася на 185 км, размешчаны пляж, які лічыцца аднымі з самых выдатных ў Бразіліі. 

Сталіца штата - горад Рэсіфі, буйны порт на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна; другі па велічыні горад - Алінда, размешчаны ў сталічнай вобласці Рэсіфі.

| ⛭Штаты Бразіліі |
| --- |
| 
* Акры
* Алагоас
* Амазонас
* Амапа
* Баія
* Гаяс
* Мараньян
* Мату-Гросу
* Мату-Гросу-ду-Сул
* Мінас-Жэрайс
* Пара
* Параіба
* Парана
* Пернамбуку
* Піяўі
* Рандонія
* Рарайма
* Рыа-дэ-Жанэйра
* Рыу-Гранды-ду-Норты
* Рыу-Гранды-ду-Сул
* Сан-Паўлу
* Санта-Катарына
* Сеара
* Сержыпі
* Такантынс
* Федэральная акруга
* Эспірыту-Санту

 |  |


1. ↑
**«Як стаць тыранам»** (англ.: How to Become a Tyrant) — амерыканскі дакументальны, гістарычна-біяграфічны міні-серыял. Рэжысёр: Джона Бекор, Ёнас Бэл Пашт, Пол Дэктар.

Апісанне
--------

Дакументальны серыял расказвае пра дыктатараў, якія ўвайшлі ў гісторыю, а таксама пра тое, на што гатовы пайсці такія людзі, каб утрымаць уладу ў сваіх руках.

Усяго ў серыяла 6 эпізодаў: «Захапіце ўладу» — пра гісторыю Адольфа Гітлера, «Знішчыце супернікаў» — аб Садаме Хусейне, «Кіруйце пры дапамозе страху» — пра Ідзі Аміна, «Кантралюйце праўду» — пра Іосіфа Сталіна, «Стварыце новае грамадства» — пра гісторыю Муамара Кадафі, «Кіруйце вечна» — аб дынастыі Кім у Паўночнай Карэі.

Зноскі
------

1. 1 2  Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
2. ↑
3. ↑  Восем фільмаў і міні-серыялаў пра тыранаў і дыктатуры, якія варта паглядзець

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database |
Чалавечая яйцаклетка
 **Яйцаклетка** (навук. **аацыт**, радзей. авацыт) — жаночая палавая клетка (гамета), з якой нараджаецца новы арганізм.

Утвараецца ва ўсіх вышэйшых раслін, у некаторых водарасцей і грыбоў. У мохападобных, папарацепадобных і голанасенных яйцаклеткі ўзнікаюць у архегоніях. У пакрытанасенных уваходзяць у склад зародкавага мяшка. У жывёл яйцаклетку часцей называюць яйцом.

Адносна буйная нерухомая клетка. Форма і велічыня яйцаклетак у раслін розная. Па памерах яйцаклетка значна буйнейшая за мужчынскую гамету. У верхняй частцы ёсць вакуоля. Звонку ўкрыта тонкай плазматычнай мембранай, якая садзейнічае абмену рэчываў паміж яйцаклеткай і цытаплазмай зародкавага мяшка і пранікненні ў яе спермія пры апладненні.

Яйцаклеткі ўтвараюцца ў выніку аагенезу. Пасля апладнення з аплодненай яйцаклеткі (зіготы) развіваецца зародак (эмбрыён). Пры партэнагенезе эмбрыён, а затым новы арганізм развіваецца з неаплодненай яйцаклеткі.

Гл. таксама
-----------

* Аагамія
* Аагоній
* Яйцо
* Ікра
* Гамета
* Сперматазоіды

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12471072p · GND: 4151658-8 · LCCN: sh85096271 · Microsoft: 2777095108 · NDL: 00569288 · NKC: ph135096 |

 |
**Рыніяфіты** (*Rhyniophyta*) — аддзел вымерлых вышэйшых раслін. Вядомыя з сілуру да верхняга дэвону (435—345 млн гадоў назад).

Гісторыя вывучэння
------------------

Упершыню рэшткі рыніяфітаў знойдзены канадскім геолагам Дж. Досанам у дэвонскіх адкладах паўвострава Гаспэ (Канада) у 1859 годзе. Досан назваў гэту расліну Psilophyton princeps. У 1917 годзе англійскія палеабатанікі Р. Кідстан і У. Ланг апісалі рэшткі раслін з адкладаў крэмніевай пароды Шатландыі дэвонскага ўзросту — псілафіт, рынію, харнеафітон і інш. Яны вызначылі роднасць іх з раней адкрытым *Psilophyton princeps* і аб'ядналі іх у новы парадак псілафітавыя (*Psilophytales*). У 1937 годзе У. Ланг адкрыў новы род — куксонію (*Сooksonia*). Гэта расліна была знойдзена таксама ў верхнесілурыйскіх адкладаннях Чэхіі, Славакіі, краін СНД, ЗША.

Батанічнае апісанне
-------------------

Найбольш проста арганізаваная група вышэйшых выкапнёвых раслін. У іх быў карэнішчападобны орган рызамоід, ад якога ўверх адыходзілі тэломы — першасныя надземныя цыліндрычныя органы. На вяршынях некаторых тэломаў размяшчаліся прадаўгаватыя таўстасценныя спарангіі. Участкі паміж разгалінаваннямі тэломаў атрымалі назву месомаў. Лісты і карані адсутнічалі.

Анатамічная будова рыніяфітаў вельмі прымітыўная. Праводзячая сістэма была слаба развіта і ўяўляла сабой пратастэлу. Наяўнасць покрыўных тканак і вусцейкаў сведчыць пра тое, што гэта былі наземныя ці каляводныя расліны. Іх памеры дасягалі 50 см вышыні і каля 5 мм у дыяметры, але расліны сярэднедэвонскага перыяду роду *Pertiса* мелі вышыню каля 3 м.

Мяркуемыя гаметафіты харнеафітона апісаны пад назвай ліёнафітон (*Lyonophyton*). Іх восі мелі анатамічную будову, падобную з харнеяфітонам. На вяршыні некаторых тэломаў ліёнафітона былі чашападобныя пашырэнні з лопасцевымі краямі. У цэнтры чаша ўтварала выступ, у які былі пагружаны архегоніі з моцна адцягнутай шыйкай. Па перыферыі чашы, з яе ўнутранага боку, размяшчаліся акруглыя антэрыдыі. У іншых прадстаўнікоў рыніяфітавых гаметафіты не апісаны.

Зноскі
------

1. ↑  Сапегін (2012)

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Зэн.
**Зэн** (груз. ზენ, мрглавані: Ⴆ, нусхуры: ⴆ, мхедрулі: ზ, МФА: [zɛn]) — сёмая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «7». Беларускі адпаведнік — літара з ([z]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае z.

* Зэн мхедруліЗэн мхедрулі
* Зэн мрглаваніЗэн мрглавані
* Зэн нусхурыЗэн нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴆ : U+10A6
* ზ : U+10D6

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зэн (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Арга́на-мінера́льныя ўгнае́нні**, або **гумінавыя ўгнаенні** — угнаенні з арганічных рэчываў і звязаных з імі хімічна ці адсарбцыйна мінеральных злучэнняў. Атрымліваюць апрацоўкай гумінавых кіслот ці матэрыялаў, у якіх яны ёсць (торф, буры вугаль, сланец, глей, перагной), аміякам, аміячнай вадой, аміячнымі растворамі фасфатаў, фосфарнай кіслатой, калійнымі солямі. Маюць розны састаў і назву: гумафос, гумафоска, торфа-аміячныя ўгнаенні, гуматы натрыю, амонію і інш. Найбольш пашыраны торфа-мінеральныя і торфа-аміячна-мінеральныя ўгнаенні.

Літаратура
----------

* Аргана-мінеральныя ўгнаенні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Янсанс.
**Арвідс (Арвід Крышавіч) Янсанс** (латыш. Arvīds Jansons; 1914 — 1984) — латвійскі дырыжор і скрыпач, музычны педагог. Народны артыст СССР (1976). Лаўрэат Сталінскай прэміі другой ступені (1951). Бацька Марыса Янсанса.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся у Лібаве (цяпер Ліепая, Латвія). У 1929—1935 гадах навучаўся ў Народнай кансерваторыі горада Ліепая па класе скрыпкі. З 1931 года — скрыпач аркестра Ліепайскай оперы і філармоніі. У 1940 годзе дэбютаваў як дырыжор ў Ліепайскай оперы, дзе пад яго кіраўніцтвам была выканана аперэта Ф. Раймонда «Блакітная маска».

Затым вучыўся ў Латвійскай кансерваторыі (1940—1944) таксама па класе скрыпкі (клас Р. Мікельсона) і кампазіцыі ў Рызе.

З 1940 года — скрыпач аркестра Латвійскай оперы. Паралельна браў урокі дырыжыравання ў Леа Блеха і ў 1944 годзе ўпершыню прыйшоў за дырыжорскі пульт. Працаваў дырыжорам у Латвійскай оперы (1944—1952), а ў 1946 годзе ўзначаліў сімфанічны аркестр Латвійскага радыё, з якім працаваў на працягу шасці гадоў.

У 1952 годзе стаў асістэнтам Я. А. Мравінскага, а пазней адным з дырыжораў Сімфанічнага аркестра Ленінградскай філармоніі. У 1964—1967 гадах адначасова і кіраўнік гэтага аркестра, з якім выступаў не толькі ў СССР, але і за мяжой. Нярэдка Янсанса запрашалі дырыжаваць замежнымі калектывамі, у прыватнасці, Такійскім сімфанічным аркестрам.

З 1965 года актыўна займаўся педагагічнай дзейнасцю, даваў майстар-класы ў Германіі, Фінляндыі і Швецыі. У 1965—1975 гадах кіраваў Міжнароднымі курсамі дырыжорскія майстэрства ў Веймары. У 1972—1984 гадах загадваў кафедрай оперна-сімфанічнага дырыжыравання ў ЛДК імя Н. А. Рымскага-Корсакава.

Памёр 21 лістапада 1984 года ў Манчэстэры ад сардэчнага прыступу падчас канцэрту, дырыжыруючы аркестрам Хале. Пахаваны ў Ленінградзе на Літаратарскіх мастках Волкаўскіх могілак.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 326. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Last.fm · Last.fm |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 139270278 · CiNii: DA16354647 · GND: 12052743X · ISNI: 0000 0001 0948 7394 · LCCN: n81132160 · NKC: jn20000720115 · NUKAT: n2010080063 · SUDOC: 080491146 · VIAF: 2659110 |

 |
**Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў** (АБН) — беларуская нелегальная канспірацыйная арганізацыя, мэтай якой было адраджэнне беларускай дзяржаўнасці хаця б у межах супольнай беларуска-польскай федрацыі. Таксама вядомая пад назвай **Партыя беларускіх нацыяналістаў** (ПБН).

Дзейнасць
---------

Арганізацыя была створаная ў 1940 годзе ў Варшаве, як нелегальная. Летам 1941 года перанесла сваю дзейнасць у Беларусь. Паводле некаторых звестак, у 1942 годзе АБН налічвала 500 чалавек. На яе чале стаяў Цэнтральны Камітэт. Старшыня ЦК АБН — Янка Станкевіч.

АБН вяла перамовы з польскай падпольнай Арміяй Краёвай аб супрацоўніцтве, «польска-беларускай федэрацыі» і нават аб стварэнні беларуска-польскіх партызанскіх аддзелаў. Аднак кантакты з польскім супрацівам не далі ніякага выніку.

У 1943 годзе АБН увайшла ў падпольнае Беларускае нацыянальна-дэмакратычнае аб’яднанне (БНДА) ды была ў ім галоўнай сілай. Дагэтуль невядома, чым займаліся АБН і БНДА, акрамя кантактаў з польскім падполлем. Пасля гібелі ў снежні 1943 года ў Менску Вацлава Іваноўскага і выезду ў Чэхію Янкі Станкевіча, АБН-БНДА фактычна спыніла сваё існаванне. Многія сябры арганізацыі, якія працавалі ў грамадзянскай адміністрацыі і школьніцтве, летам 1944 года падаліся на Захад. Тыя нешматлікія, што засталіся на Бацькаўшчыне, маглі далучыцца да руху супраціўлення, які арганізоўвала Беларуская незалежніцкая партыя.

Гл. таксама
-----------

* Беларускі камітэт (Польшча)
* Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў

Зноскі
------

1. ↑  Янка Станкевіч

Спасылкі
--------

* Арганізацыя Беларускіх Нацыяналістаў // Беларускі нацыяналізм: Даведнік / Укладальнік Пятро Казак. — Менск: Голас Краю, 2001. — 46 с.