Воўна вікуньі
**Воўна вікуньі** атрымліваецца з поўсці паўднёваамерыканскай вікуньі сямейства Вярблюдавыя (*Camelidae*). Поўсць мае, пасля воўны аронгі (*Pantholops hodgsonii*), другі па велічыні дыяметр валокнаў сярод усёй жывёльнай поўсці і з’яўляецца самай дарагой легальнай поўсцю.

Уласцівасці
-----------

Пуховы волас вікуньі, які выкарыстоўваецца для вытворчасці воўны, пры сярэднім дыяметры воласа 11—13,5 мікрон з’яўляецца адным з самых тонкіх сярод усіх жывёл. Толькі шахтуш, поўсць тыбецкай антылопы (*Pantholops hodgsonii*), больш тонкая, з сярэднім дыяметрам 8—13 мікрон. Сярод тэкстыльных валокнаў жывёльнага паходжання, акрамя шахтуша, толькі розныя шоўкі і бісус маюць меншы дыяметр валокнаў. Павярхоўная структура валакна мае лускавінкі, як у воўны авечак. Крок шкалы складае ад 7 да 14 кольцаў шкалы на 100 мікрон. Пры электроннай мікраскапіі  (укр.) (бел. выяўляецца, што размяшчэнне клетак валакна двухбаковае (як і ў поўсці гуанака), у той час як у ламы і альпакі яно неўпарадкаванае. Акрамя таго, воўна вікуньі таксама можа быць ідэнтыфікаваная з дапамогай мас-спектраметрыі  (руск.) (бел..

Здабыча і перапрацоўка
----------------------

Вікунья
Руана  (англ.) (бел. з воўны вікуньі
Інкі пасвілі вікуній дзясяткамі тысяч у загонах  (англ.) (бел. і стрыглі  (фр.) (бел. воўну для выключнага выкарыстання высокапастаўленымі высакароднымі асобі, а потым адпускалі жывёл. У XX стагоддзі на вікунью палявалі з-за футра, таму папуляцыя скарацілася і была пастаўлена пад ахову. Вікуньі былі ўнесены ў Дадатак I CITES  (руск.) (бел. да 1994 года, калі намаганні па захаванні прывялі да частковага аднаўлення папуляцыі, і вікуньі былі ўнесены ў Дадатак II. У наш час вікунья з’яўляецца ахоўным відам. У Перу, Чылі, Балівіі і Аргенціне іх утрымліваюць на вольным выгулу ў нацыянальных парках для камерцыйнага выкарыстання і радзей у шырокіх вальерах (асабліва ў Аргенціне). У Перу ў 1994 годзе тры кампаніі атрымалі ліцэнзію на законны збор воўны з вікуньі: Loro Piana  (руск.) (бел. Agnona  (англ.) (бел. і Incalpaca TPX. У 2009 годзе ва ўсім свеце было сабрана ад 5500 да 6000 кілаграмаў воўны з вікуньі. Воўна вікуньі выкарыстоўваецца для розных вырабаў.

Воўну вікуньі стрыгуць у загонах пасля традыцыйнай аблавы («чаку  (ісп.) (бел.»). Воўну з сярэдняй даўжынёй валакна 2—4 см атрымліваюць кожны другі год. Маса састрыжаных ваўняных валасінак на жывёлу складае ад каля 250 г кожныя два гады да 450 г, пасля выдалення непажаданых восцевых валасоў з пуховых валасоў. Перад апрацоўкай пуховыя валасы аддзяляюць ад восцевых  (укр.) (бел. шляхам сартавання. Пасля сартавання воўны пуховыя валасінкі прадуць  (укр.) (бел. у пражу і ткуць або вяжуць  (англ.) (бел. у тканіны. Воўна вікуньі лічыцца самай рэдкай і дарагой легальнай поўсцю ў свеце; у 2010 годзе сырая воўна гандлявалася прыкладна па 7—15 долараў за унцыю. Адсартаваная і прадзеная яна каштуе каля 300 долараў за унцыю. Звычайна яе апрацоўваюць у натуральны колер, паколькі структура валасоў вікуньі пакутуе ад адбельвання  (англ.) (бел. або фарбавання  (руск.) (бел.. Паўночныя папуляцыі вікуній маюць больш карычневы колер поўсці на спіне, паўднёвыя — бэжавага адцення; поўсць на жываце прадстаўляе сабой меншую частку, якая значна больш светлага колеру.. Акрамя вязаных світараў  (бел. (тар.)) (бел. і шкарпэтак, поўсць вікуньі таксама выкарыстоўваецца для вытворчасці тканага тэкстылю, з якога шыюць эксклюзіўнае адзенне. Спартыўнае паліто можа каштаваць да 21 000 долараў, касцюм, пашыты на мерку, пачынаецца ад 32 000 долараў.

Догляд
------

Як і ўсе бялковыя валокны (воўна, шоўк), вырабы з воўны вікуньі неабходна чысціць сухім спосабам  (руск.) (бел. або ўручную ў цёплай вадзе з мяккім мыйным сродкам. Мыйныя сродкі, якія змяшчаюць адбельвальнік  (англ.) (бел. або ферменты  (англ.) (бел. (энзімы, якія расшчапляюць бялок  (руск.) (бел.), не падыходзяць, бо яны пашкоджваюць структуру валасінак. У выпадку гідрафільных  (англ.) (бел. тэкстыльных матэрыялаў, такіх як тканіны з воўны, кантакт з вадой можа прывесці да ўкарачэння нітак і, такім чынам, да ўсаджвання тэкстылю з-за набракання  (англ.) (бел. і ўсаджвання  (англ.) (бел. якое адбываецца падчас сушкі. У сушылках для бялізны ўсаджванне ўзмацняецца. З-за схільнасці да валяння  (руск.) (бел. тэкстыль з воўны вікуньі нельга адціскаць  (руск.) (бел. або церці  (англ.) (бел. але можна прамакаць.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Carol Ekarius: *The Fleece & Fiber Sourcebook.* Storey Publishing, 2011, ISBN 978-1-60342-764-7, pp. 381-382.
2. ↑  Hans-Karl Rouette: *Encyclopedia of textile finishing.* Woodland, Cambridge 2001, ISBN 1-84569-065-6
3. ↑  Miguel Angel Gardetti: *Handbook of Sustainable Luxury Textiles and Fashion.* Springer, 2015, ISBN 978-981-287-633-1, p. 107.
4. 1 2  Subramanian Senthilkannan Muthu, Miguel Angel Gardetti: *Sustainable Fibres for Fashion Industry.* Springer, 2016, ISBN 978-981-10-0522-0, p. 20.
5. ↑  E. Price, D. Larrabure, B. Gonzales, P. McClure, E. Espinoza: *Forensic identification of the keratin fibers of South American camelids by ambient ionization mass spectrometry: Vicuña, alpaca and guanaco.* In: *Rapid communications in mass spectrometry : RCM.* Band 34, Nummer 23, Dezember 2020, S. e8916, DOI:10.1002/rcm.8916, PubMed
6. 1 2  Kirsten M. Silvius' *People in Nature*. Columbia University Press, 2012. ISBN 978-0-231-50208-5, p. 155, 164.
7. 1 2  David Coggins (2013-09-20). "Why Does a Vicuña Jacket Cost $21,000?". *Wall Street Journal*.. Retrieved on 2022-10-27.
8. ↑  BBC: *How Peru’s 'Andean rodeo' is helping save the vicuna.* In: *BBC News.* (2010). Accessed 2013-01-21.
9. ↑  Katherine Gumiel Conzelmann: *Dyeing Effects on Physical Properties of Vicuña & Other Luxury Specialty Fibers.* 2015, ISBN 978-1-339-26038-9

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Воўна вікуньі на Вікісховішчы |


| ⛭Воўна |
| --- |
| Віды | 
* Авечка
	+ Каракулевая воўна
	+ Мерыносавая воўна
	+ Паярак  (руск.) (бел.
* Альпака
* Аронга
* Аўцабык  (укр.) (бел.
* Вікунья
	+ Вігонь  (чэшск.) (бел.
* Вярблюд
* Гуанака
* Каза
	+ Кашамір
	+ Махер
* Сабака
* Лама
* Трус
	+ Ангора
* Як  (англ.) (бел.

 |
| Біялогія | 
* Поўсць
	+ Восць  (укр.) (бел.
	+ Падшэрстак  (руск.) (бел.
	+ Пух
	+ Руно
	+ Шчаціна  (руск.) (бел.
* Футра
* Мёртвы волас
* Завадская воўна

 |
| Падрыхтоўка | 
* Стрыжка  (фр.) (бел.
	+ Авечак  (англ.) (бел.
* Ачыстка  (англ.) (бел.
	+ Адходы ачысткі воўны  (англ.) (бел.
* Абезвалошванне  (чэшск.) (бел.
* Мыццё  (чэшск.) (бел.
* Карбанізацыя  (чэшск.) (бел.
* Часанне  (руск.) (бел.
	+ Кардаванне  (італ.) (бел.
* Паралелізацыя
* Прадзенне
	+ Трашчэнне  (руск.) (бел.
	+ Суканне  (ням.) (бел.
* Фарбаванне  (руск.) (бел.
* Абпальванне  (англ.) (бел.
* Дэкаціроўка  (англ.) (бел.
* Рэгенерыраванне

 |
| Выкарыстанне | 
* Валянне  (руск.) (бел.
	+ Фільцаванне  (фр.) (бел.
	+ Мокрае валянне
* Ткацтва
* Аплікацыя воўнай
* Вышыўка воўнай
* Ваўнярскі промысел  (чэшск.) (бел.

 |
| Пражы | 
* Гарус  (руск.) (бел.
* Лопі  (англ.) (бел.
* Камвольная пража  (чэшск.) (бел.
* Кардная пража  (англ.) (бел.

 |
| Тканіны | 
* Баркан
* Бастон
* Вараная воўна  (англ.) (бел.
* Габардзін
* Грызета
* Джэрсі
* Дзюфель
* Драгет
* Каверкот
* Ладэн
* Лямец
* Пашміна
* Сукно
	+ Бібер
	+ Драдэдам
	+ Драп
	+ Сярмяга
* Каразея
	+ Кармазін
* Рацін
* Цвід
	+ Данегольскі цвід
* Трып
* Фрэскалана  (італ.) (бел.
* Шавіёт

 |
| Эканоміка | 
* Артэ дэлла Лана
* Аўстралійскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Брытанскі савет па маркетынгу воўны  (англ.) (бел.
* Высокашаноўная кампанія ваўняроў  (англ.) (бел.
* Места  (руск.) (бел.
* Міжнародны сакратарыят воўны  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны бум  (англ.) (бел.
* Міжнародная арганізацыя ваўнянога тэкстылю  (англ.) (бел.
* Паўднёва-Афрыканскі ваўняны савет  (англ.) (бел.

 |
| Прафесіі | 
* Ваўначос
* Сшывальнік воўны  (англ.) (бел.

 |
| Гісторыя і культура | 
* Сярэдневяковы гандаль воўнай  (англ.) (бел.
	+ Ваўняны горад  (англ.) (бел.
* Ваўняная прамысловасць ва Уэльсе  (англ.) (бел.
* Ваўняная рэвалюцыя  (ісп.) (бел.
* Музеі
	+ Нацыянальны музей воўны (Аўстралія)  (англ.) (бел.
	+ Нацыянальны музей воўны (Уэльс)  (руск.) (бел.
* Святы
	+ Нью-Ёркскі фестываль авечак і воўны  (англ.) (бел.
	+ Шэфілдскі фестываль ураджаю  (англ.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |