Белавежская пушча
**Лес** — прыродны комплекс згуртаванняў лясных раслін і жывёл з пэўным геаграфічным асяроддзем; адзін з асноўных тыпаў расліннага покрыва Зямлі.

Складаецца з сукупнасці дрэвавых, кустовых і травяністых раслін, дзе галоўная роля належыць дрэвам. Пашыраны на ўсіх кантынентах (акрамя Антарктыды). Займае больш за 27% сушы. Палова гэтай плошчы належыць трапічным лясам. Біямаса лясоў — 90% наземнай біямасы.

Структура лясоў залежыць ад фізіка-геаграфічных умоў асяроддзя, відавога складу і біялагічных асаблівасцей раслін (гл. біягеацэноз). Для лесу характэрна ярусная будова. Звычайна вылучаюць дрэвавыя ярусы (дрэвастой), ярус кустовага падлеску, кусцікавае, паўкусцікавае і травяністае покрыва, ярус імхоў і лішайнікаў, па-за ярусныя расліны (ліяны, эпіфііныя расліны на ствалах і ў кронах дрэў). У залежнасці ад складу, умоў і асаблівасцей развіцця вылучаюць вечназялёныя (вільготныя трапічныя лясы, мангравыя лясы, хвойныя лясы), лістападныя (дробна- і шыракалістыя лясы, мусонныя, саванныя і інш.). Паводле тыпу аднаўлення адрозніваюць насенныя і парасткавыя, паводле паходжання — натуральныя і штучнаствораныя, паводле гісторыі фарміравання — карэнныя і другасныя, па складзе парод — чыстыя і мяшаныя.

Лес уздзейнічае на працэсы глебаўтварэння, клімат, кругаварот вільгаці, з'яўляецца адным з планетарных акумулятараў жывога рэчыва ў біясферы; актыўна ўзаемадзейнічае з трапасферай і вызначае ўзровень кіслароднага і вугляроднага абмену. Выконвае водаахоўную, глебаахоўную, рэкрэацыйную і інш. функцыі. Выключная роля лесу ў экалагічнай раўнавазе біясферы, захаванні генетычнай разнастайнасці раслін і жывёл, як крыніц рэсурсаў для розных галін прамысловасці, сельскай гаспадаркі і інш. робяць неабходнымі мерапрыемствы па ахове лясоў, аднаўленні лясоў, лесаразвядзенні.

Лес — узнаўляльны прыродны рэсурс, які забяспечвае ўстойлівасць біясферы. Важны кампанент геаграфічных ландшафтаў. Яго вывучае лесазнаўства, лесаводства і інш.

Структура лесу
--------------

У залежнасці ад біялагічных асаблівасцяў найважнейшых раслін, іх узросту і вызначаных фізіка-геаграфічных умоў у лесе развіваецца некалькі ярусаў раслін. Ярусы — досыць выразна адмежаваныя гарызонты канцэнтрацыі дзейных органаў раслін. Ярусы могуць быць утвораны адным ці двума і больш відамі. У лясах адрозніваюць ярусы:

1. **Дрэвастой**. **Полаг лесу** — сукупнасць крон дрэў, якія стуліліся. У лясах умеранага пояса можа быць да двух лясных полагаў, у трапічных лясах — да пяці ярусаў дрэвастою. У вільготных трапічных лясах ёсць ярус вельмі высокіх дрэў, што ўзвышаюцца над полагам лесу.
2. **Падлесак**. Складаецца з хмызнякоў і нізкіх дрэў.
3. **Травяны** ці **травяна-кусцікавы**.
4. **Мохавы** ці **імхова-лішайнікавы**.
5. **Лясны подсціл** — «пласт арганічных рэшткаў на паверхні глебы ў лесе»(БСЭ).

Яна складаецца з апалых лістаў, галінак, кветак, пладоў, кары і іншых рэшткаў раслін, фекалій і трупаў жывёл, абалонак кукалак і лічынак. Бывае, што ў лясной подсцілцы знаходзіцца трохі мільёнаў насельнікаў на кожным квадратным метры, ад найпрасцейшых і бактэрый да мышэй і іншых дробных сысуноў. Таму звычайна подсцілка і есці самы густанаселены ярус. Пласт рэшткаў адмерлых раслін уяўляе сабою мёртвае покрыва. Роля лясной подсцілкі вельмі вялікая, яна выконвае наступныя функцыі:

1. 1. Месца ўтварэння перагною.
	2. Абарона глебы ад размыву і механічнага ўшчыльнення.
	3. Рэгулятар водна-паветранага рэжыму глеб.
	4. Рэгулятар лесараслінных уласцівасцей глеб.
	5. Месца канцэнтрацыі элементаў сілкавання раслін.
2. **Падземны ярус лесу** складаецца з каранёвай сістэмы раслін, лясных глеб і іх шматлікіх насельнікаў, уключаючы фаўну, грыбы і мікраарганізмы.

Сустракаецца **па-за ярусная расліннасць** з павойных раслін, і эпіфітаў.

Асноўным кампанентам з'яўляецца дрэвастой. Падлесак і падрост, а ў лясах з густым шчыльным полагам і *жывое наглебавае покрыва*, могуць адсутнічаць. Жывое наглебавае покрыва складаецца з наяўныя імхі, лішайнікі, травяністыя расліны і хмызнячкі.

### Узлесак лесу

**Узлесак лесу** — паласа пераходу да сумежнага тыпу расліннасці. Звычайна, на ўзлеску дрэвы пакрыты лісцем на ўсю вышыню, тут больш хмызнякоў, ліян і падроста. Узлесак адрозніваецца ад суседніх тыпаў расліннасці краявідным складам раслін і жывёл. Многія віды сустракаюцца выключна на ўзлеску.

### Ламачча

Ламачча ў Белавежскай пушчы.
**Ламачча** — паваленыя на зямлю ствалы дрэў ці іх часткі: суччына, галіны, сухія і гнілыя.

Свежае ламачча можа выкарыстоўвацца ў якасці паліва.

Свежае ламачча, у выпадку ўзнікнення ляснога пажару, спрыяе яго хуткаму распаўсюджванню. Апроч таго, ламачча дазваляе размнажацца казуркам, асабліва караедам, і развівацца грыбным хваробам, якія могуць перакінуцца на жывыя дрэвы. Таму свежае ламачча па магчымасці ў патрэбных колькасцях выдаляюць з лесу. Згнілае ламачча робіцца бясшкодным, і тады яго выдаленне з лесу прыносіць ужо не карысць, а шкода, дарма пазбываючы лясную глебу прыроднага ўгнаення.

Ламачча з'яўляецца сталым ці часовым жыллём для шматлікіх насельнікаў: мікраарганізмаў, грыбоў, суставаногіх, малюскаў, земнаводных і паўзуноў, птушак і нават дробных сысуноў. Для паспяховага развіцця раслін некаторых відаў трэба, каб іх насенне прарасло ў ламаччы.

Ламачча гуляе значную ролю як даўгачасны рэзервуар вугляроду. Прыкладам, у хваёвых лясах у ламаччы разам з глебай можа змяшчаць да 25—30% назапашанага ў лесе вугляроду.

Лес як экасістэма
-----------------

Лес — гэта не проста сукупнасць дрэў і хмызнякоў, лес з'яўляецца экасістэмай — складанай супольнасцю з цесна злучаных паміж сабой элементаў, сюды ўваходзяць як жывыя арганізмы (біёта), так і нежывая, абіятычны складнік — паветра, глеба і вада. Лясная біёта складаецца з, расліннасць, жывёл і мікраарганізмы, прытым лясная расліннасць — гэта не толькі драўняная расліннасць, — гэта таксама травы, імхі, грыбы, багавінне і лішайнікі. Струмені энергіі і рэчываў (прыкладам, кісларода) цыркулююць у экасістэме, утвараючы колазварот і злучаючы ў адно цэлае ўсе элементы жывой і нежывой прыроды.
Прыкладам з'яўляюцца працэсы, злучаныя з фотасінтэзам — працэсам утварэння пажыўных рэчываў з вады і вуглякіслага газу з выкарыстаннем энергіі сонечнага святла. Здольнасцю да фотасінтэзу валодаюць толькі зялёныя расліны, таму ўсе астатнія змушаны сілкавацца або гэтымі раслінамі, або іншымі арганізмамі, якія выкарыстоўваюць у ежу расліны, і такім чынам расліны, адкрыта ці ўскоснае, з'яўляюцца крыніцай сілкавання для ўсіх арганізмаў. Вельмі важная роля бактэрый і іншых арганізмаў, што раскладаюць адыходы памену рэчываў і рэшткі раслін і жывёл, утвараючы прасцейшыя рэчывы, якія могуць быць выкарыстаны надалей у абмене рэчываў.

Насаджэнні
----------

Асноўны артыкул: **Насаджэнне, лесазнаўства**
Лесапасадка розных узростаў з вышыні птушынага палёту
**Насаджэнне** (лясны фітацэноз) — аднастайная пляцоўка лесу, адрозныя ад суседніх па характары расліннасці, галоўным кампанентам з'яўляецца дрэвастой. Яны могуць адрознівацца паходжаннем, складам, узростам, ступенню стуленасці ці формай.

Найбольшае значэнне мае адрозненне паміж *выносістымі* і *нізкастволымі* насаджэннямі. Выносістыя ўтвораны дрэвамі, што выраслі з насення, а нізкастволыя — што адбыліся ад парасніку. У адным і тым жа насаджэнні могуць быць дрэвы рознага паходжання.

Хваёвыя насаджэнні, звычайна, насеннага паходжання, а натуральныя насаджэнні лісцяных парод — змяшанага паходжання.

Па складзе адрозніваюць насаджэнні *чыстыя*, з дрэў адной драўнянай пароды, і *змяшаныя* — з дрэў дзвюх ці больш розных парод. Насаджэнні натуральнага паходжання, як правіла, з'яўляюцца змяшанымі. Чыстыя насаджэнні сустракаюцца толькі на глебах, прыдатных для ўзросту якой-небудзь адной драўнянай пароды, прыкладам, чыстыя хваёвыя насаджэнні на сухіх пясчаных глебах, насаджэнні чорнай алешыны на багнах.

Суадносіны ўзроставых груп (маладнякі, сярэднеўзроставыя, саспелыя, перастойныя) вызначае ўзроставую структуру ляснога фітацэнозу. *Класы ўзросту* адрозніваюць у залежнасці ад асобных парод (бук, піхта каўказская, таполя), груп парод (хвойныя, цвёрдаліставыя, мяккалістыя), а таксама і ад таго, насенным ці парасткавым з'яўляецца насаджэнне. Узрост усіх дрэў, якія ўтвараюць насаджэнне, можа быць аднолькавы (*аднаўзроставае* насаджэнне) ці распазнаны (*рознаўзроставае* насаджэнне). У натуральных лясах аднаўзроставыя насаджэнні ўзнікаюць рэдка (прыкладам, пасля моцнага пажару); зазвычай, іх узнікненне злучана з гаспадарчай дзейнасцю чалавека.

Калі насаджэнні доўга растуць на адным месцы, не змяняючы складу драўняных парод, то яны з'яўляюцца *карэннымі*. *Вытворныя*, ці *другасныя*, вырастаюць на месцы карэнных лясоў, якія загінулі з-за стыхійных бедстваў — пажараў, ураганаў, экстрэмальных марозаў, працяглых засух, інфекцыйных хвароб дрэў ці нашэсцяў казурак, а таксама лясоў, высечаных чалавекам.

Па паходжанні насаджэння могуць быць *натуральнымі* ці *штучнымі*. Асаблівае месца сярод штучных насаджэнняў займаюць **ахоўныя лясныя насаджэнні** — штучныя насаджэнні для абароны ад неспрыяльных прыродных фактараў, у тым ліку для змагання з засухай, воднай і ветравой эрозіяй. Апроч іншага, ахоўныя лясныя насаджэнні спрыяльна ўплываюць на мікраклімат, снего-размеркаванне, гідралагічны рэжым глебы. Іх уладкоўваюць пасадкай ці пасевам, галоўным чынам, у стэпавых, лесастэпавых і паўпустынных раёнах. Яны могуць служыць для абароны многіх аб'ектаў, у тым ліку сельскагаспадарчых угоддзяў, глеб, вадаёмаў, дарог, населеных пунктаў.

Ступень стуленасці
Аднаўзроставае чыстае насаджэнне (елка звычайная). У месцах з парушанай стуленасцю полага на подсцілцы заўважная травяністая расліннасць.
Ступень стуленасці насаджэння (ступень зацянення змешчанай пад ім глебы) — акалічнасць, мелае велічэзнае значэнне: на зацененай полагам насаджэння глебе адбываецца назапашанне лясной подсцілкі, дзякуючы якой падтрымваецца ўрадлівасць глебы. З парушэннем стуленасці сонечныя прамені пракрадаюцца да глебы, з-за чаго подсцілка хутчэй раскладаецца, з'яўляецца травяністая расліннасць, глеба ўшчыльняецца, і ўсё гэта неспрыяльна адлюстроўваецца на ўзросце дрэў. Да вызначанага веку аднавекавыя насаджэнні застаюцца стуленымі, потым пачынаецца натуральнае вырэжванне. З маладога веку паміж дрэвамі, утваральнымі насаджэнне, ідзе змаганне з-за абшару, патрэбнага для паступова разрасталых вяршынь; многія дрэвы пры гэтым змаганні аказаваюцца адсталымі і ў выніку гінуць. Такім чынам, змаганне паміж дрэвамі абумаўляе натуральнае змяншэнне ствалоў у насаджэнні, якая асабліва рэзка заўважная ў маладых і сярэдневекавых насаджэннях. Дрэвы, што адміраюць у маладым веку, маюць невялікія вяршынкі, адміранне якіх выклікае ўтварэнне малых прасветаў, якія хутка зачыняюцца дзякуючы разрастанню вяршынь астатніх дрэў. У больш высокім веку адміраюць буйныя дрэвы, вяршыні якіх займалі так шмат месца, што якія ўтвараюцца прасветы не могуць ужо зачыняцца вяршынямі астатніх дрэў, якія да таго ж растуць, з прычыны старэчага веку, даволі павольнае. Такім чынам, у вызначаным веку, больш высокім для ценетрывалых парод, прыкладам, елкі, піхты, бука, граба, і маладзейшым для святлалюбных, прыкладам, хвоі, дуба, бярозы, у насаджэннях пачынаюць з'яўляцца прасветы, што не могуць зачыніцца і парушаюць стуленасць.

### Гаспадарчая ацэнка

Вызначэннем колькасных параметраў лясоў, прыкладам, запасаў драўніны, вышыні і якасці дрэў і дрэвастояў займаецца *дэндраметрыя*, ці *лясная таксацыя*. Гэта трэба як доўжачы камерцыйнай ацэнкі лясоў, так і для вывучэння іх развіцця і ацэнкі эфектыўнасці іх выкарыстанні і гадоўлі.

* **Банітэт лесу** — паказнік прадукцыйнасці насаджэння (хуткасці прыросту драўніны). Хуткасць узросту дрэў залежыць ад глебава-грунтовых, кліматычных умоў і ўплыву чалавека на лес. Банітэт залежыць ад сярэдняй вышыні дрэў асноўнай пароды з улікам іх узросту. Для ўсіх драўняных парод выкарыстоўваецца баніціровачная шкала, складзеная ў 1911 годзе прафесарам М. М. Арловым. Насенныя і парасткавыя насаджэнні маюць асаблівыя шкалы.

Гісторыя лясоў
--------------

### Старажытная гісторыя

Самыя першыя наземныя расліны выяўлены ў Аўстраліі. Іх узрост прыкладна 395 млн гадоў. Каля 370 млн гадоў назад (пачатак дэвонскага перыяду) на сушы шырока пашырылася расліннасць з нізкіх хмызняковых формаў.

Першымі лясамі былі нізкарослыя лясы з гіганцкіх хвошчаў і плаўнаў, якія мелі вышыню больш 7,5 м, з падлескам з прымітыўных папарацей і іншых дробных раслін.

Каля 345 млн гадоў назад пачаўся каменнавугальны перыяд, цягам якога на сушы пашырыліся густыя, шырокія лясы з гіганцкіх хвашчоў, дзеразы і дравяністых папарацей, якія мелі вышыню каля 30 м. У гэты ж час з'явіліся першыя прымітыўныя голанасенныя расліны — насенныя папараці і кардаіты. У каменным вугалі, утвораным у той перыяд, часта прысутнічаюць шматлікія выкапнёвыя рэшткі раслін.

Напачатку пермскага перыяду (280 млн гадоў назад) адбываліся працэсы гораўтварэння, магутнага зледзянення Паўднёвага паўшар'я і глабальнага пераразмеркавання сушы і мора, клімат рабіўся ўсё сушэйшым. У гэты час шырыліся прымітыўныя сагаўнікавыя і хвойныя, выцясняючы гіганцкія хвашчы, дзеразу і дравяністыя папараці.

### Эра дыназаўраў

Каля 225 млн гадоў назад пачалася эпоха дыназаўраў — мезазойская эра. У трыясавым і юрскім перыядах асноўны дрэвастой утваралі сагаўнікавыя і хваёвыя (шмат секвой), пашырылася вялікая колькасць гінкгавых. Ва Усходнім Кітаі дагэтуль расце гінкга двулопастны, адзіны захаваны дагэтуль прадстаўнік класа гінгкавых. Найболей пашыранымі былі хваёвыя лясы з дрэў, падобных на сучасныя араўкарыі.

У трыясавым перыядзе з'явіліся першыя пакрытанасенныя (кветкавыя) расліны. Цягам юрскага перыяду паступова павялічвалася разнастайнасць кветкавых, а хваёвых парод і іншых голанасенных рабілася ўсё менш. Кветкавыя расліны сталі дамінаваць у дрэвастоі падчас мелавога перыяду (135-65 млн гадоў назад), сярод іх былі продкі сучасных фікусаў, магнолій, падубаў, дубоў, сасафрасаў, вербаў і клёнаў. Метасеквоя — дрэва з ігліцай, якая ападае — пашырылася па ўсім Паўночным паўшар'і падчас мелавога і палеагенавага перыяду.

### Нядаўні час

Напачатку палеагенавага перыяду, у эпоху палеацэна, клімат працягваў заставацца цёплым і вільготным, што спрыяла разнастайнасці флоры і багаццю расліннасці, у тым ліку пакрытанасенных драўняных раслін. Лясы Паўночнага паўшар'я былі падобныя на сучасныя лясы трапічнага і ўмеранага паясоў.

* **Арктатрацёвы** тып флоры быў самым паўночным з існавалых у той час. Лістападныя дрэвы і іншыя расліны гэтага тыпу былі вельмі падобныя на сучасныя расліны ўсходу Паўночнай Амерыкі і Азіі, былі вельмі падобныя на ўсёй гэтай тэрыторыі шырання. Дамінантнымі шырокалісцевымі пародамі былі вяз, каштан, клён, важную ролю гулялі алешына і метасеквоя.
* **Трацёвы неатрапічны** тып флоры быў пашыраны бліжэй да экватара, адрозніваўся вечназялёнымі шырокалісцевымі пародамі, роднымі сучасным трапічным і субтрапічным выглядам. У неагенавым перыядзе, у звязку з зменамі кліматычных умоў, тыпы флоры перасунуліся ў кірунку да экватара. Тэрыторыі лясоў скарачаліся, саступаючы месца травяным супольнасцям.
* **Мадратрацёвы** тып флоры сфармаваўся на захадзе Паўночнай Амерыкі па меры шырання сухога клімату, для яго характэрныя драбналістыя дрэвы і хмызнякі, падобныя на сучасныя мексіканскія і паўднёвага захаду ЗША.

У канцы кайназойскага перыяду на захадзе Паўночнай Амерыкі адбываліся працэсы гораўтварэння і змен клімату. Дзякуючы гэтаму сталі дамінаваць хваёвыя пароды, раней малапрыкметныя ў арктатрацёвай флоры.

Чацвярцёвы перыяд, якім завяршылася кайназойская эра, пачаўся прыкладна 1,8 млн гадоў назад і працягваецца цяпер. Яго асаблівасці: чаргаванне эпох шырокіх мацерыковых абледзяненняў (гляцыялаў) і цёплых міжледавіковых эпох (інтэргляцыялаў). З-за гэтага змерлі многія выгляды дрэў і іншых раслін, заўважна і паўсюдна зменшыўся плошча лясоў.

Ахова лесу
----------

На жаль, сёння аб'ём высечкі лесу нярэдка ў некалькі разоў перавышае аб'ём яго натуральнага аднаўлення.
У сувязі з гэтым у цывілізаваных краінах надаецца шмат увагі ўзнаўленню лесу, як шляхам лесапасадак, так і поўнай забароны ў некаторых лясах кожнай гаспадарчай дзейнасці. Дзякуючы гэтаму ў гэтых раёнах забяспечваецца натуральнае ўзнаўленне лясоў, а ў некаторых краінах існуюць у невялікай колькасці лясныя пляцоўкі, дзе ніколі не мела месца ўмяшанне чалавека ў жыццё лесу.
Ахова лесу з'яўляецца адным з кірункаў дзейнасці па ахове навакольнага асяроддзя і ахове прыроды і вырабляецца:

* на ўзроўні міжнароднага права, прыкладам, Канвенцыя, прынятая Канферэнцыяй ААН па навакольным асяроддзі і развіцці, Рыа-дэ-Жанэйра, 3-14 чэрвеня 1992 года.
* на дзяржаўным роўні.
* на ўзроўні грамадскіх арганізацый, аж да радыкальных метадаў шыпавання дрэў.

Імпрэзы, злучаныя з аховай лесу, можна падзяліць на наступныя групы:

* навукова-даследніцкія.
* арганізацыйна-тэхнічныя.
	+ стварэнне запаведнікаў і іншых ахаваных тэрыторый.
	+ лесааднаўленне.
* эканамічныя.
* адміністрацыйна-праўныя.

Зноскі
------

1. 1 2  *Лес* — артыкул з БСЭ (3-е выданне) Архивировано из источника 14 апреля 2013
2. 1 2  *Лесная подстилка* — артыкул з БСЭ (3-е выданне)
3. 1 2 3 4 5 6  Лес — Энциклопедия Кольера
4. ↑  *Мёртвый покров* — артыкул з БСЭ (3-е выданне)
5. ↑  Энциклопедия лесного хозяйства. — М.: ВНИИЛМ, 2006. — Т. 2. — С. 38. — 416 с. — ISBN 5-94737-023-9.
6. ↑  *Лес* — артыкул з БСЭ (3-е выданне)
7. ↑  Энциклопедия лесного хозяйства. — М.: ВНИИЛМ, 2006. — Т. 2. — С. 38, 45. — 416 с. — ISBN 5-94737-023-9.
8. ↑  Опушка леса И. И. Дедю. Экологический энциклопедический словарь. — Главная редакция Молдавской советской энциклопедии. Кишинев/ 1989.
9. ↑  Валежник // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
10. ↑  ВАЛЕЖНИК. Лесная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — Т. 1. — 563 с.
11. ↑
12. 1 2 3 4 5 6  Энциклопедия лесного хозяйства. — М. 2006. — Т. 2. — С. 359-361. — 416 с. — ISBN 5-94737-023-9.
13. 1 2 3 4  Насаждения // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
14. ↑  *Защитные лесные насаждения* — артыкул з БСЭ (3-е выданне)
15. ↑  Лес **(нявызн.)**. *Энциклопедия Кольера*. Праверана 18 кастрычніка 2013.
16. ↑  *Бонитет леса* — артыкул з БСЭ (3-е выданне)
17. ↑  БОНИТЕТ ЛЕСА **(нявызн.)**.Словарь ботанических терминов. Под ред. д. б. н. И. А. Дудки. — Киев: Наукова Думка, 1984.
18. ↑  Глава 2. Международное сотрудничество в целях ускорения устойчивого развития в развивающихся странах и соответствующая национальная политика — Раздел I. Социальные и экономиче … **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 16 сакавіка 2013. Праверана 14 сакавіка 2013.
19. ↑  Создание и/или укрепление потенциала в области планирования, оценки и систематического обзора соответствующих программ, прогресса, мероприятий, включая коммерческую торговлю, … **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 5 красавіка 2013. Праверана 3 красавіка 2013.

Літаратура
----------

* Лес // БЭ ў 18 т. Т. 9. Мн. 1999.
* Атлас лесов СССР. — М. 1973.
* Леса. — М. Мысль, 1981. — 316 с. — (Природа мира).
* *Сокольский И.* Целебный красный лес // *Наука и жизнь* : журнал. — 2008. — № 2. — С. 156—160.
* *Второв И.* Лесная кладовая планеты. — Наука и жизнь. — № 10, 2013 г.
* *Ковязин В. Ф. Мартынов А. Н. Мельников Е. С.* Основы лесного хозяйства и таксация леса. — СПб.: Лань, 2008. — С. 384. — ISBN 978-5-8114-0776-7.

Спасылкі
--------

* Федеральное агентство лесного хозяйства РФ Архівавана 7 красавіка 2014.
* Словарь лесных терминов Архівавана 12 кастрычніка 2007.