recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**РГН** — ручная граната наступальная, проціпяхотная асколачная ўдарна-дыстанцыйная. Прызначана для паражэння жывой сілы ў баю.

Характарыстыкі
--------------

* Маса, кг: 290 г
* Даўжыня, мм: 113 мм
* Дыяметр, мм: 60 мм
* Выбуховае рэчыва: A-IX-1 (96 % гексаген, 4 % воск) (пласціт)
* Маса выбуховага рэчыва, кг: 97 г
* Механізм дэтанацыі: Запал УДЗС з часам запаволенні 3,2—4,2 с

Радыус паражэння асколкамі гранаты 15 метраў, радыус магчымага паражэння 35 метраў.

Выкарыстанне
------------

Выбухоўнік РГН узводзіцца толькі праз 1,3—1,8 секундаў пасля таго, як будзе адпушчаны засцерагальны рычаг. Калі цягам гэтага часу выбухоўнік зазнае адчувальнае скалынанне, ён здымаецца с баявога ўзвода і граната не выбухае; гэта засцерагае ад няшчасных выпадкаў пры выпадкова ўпушчанай побач гранаце. Далей, выбухоўнік пераходзіць у стан, пры якім граната выбухае ад удару аб цэль.

Калі выбух гранаты не адбыўся ад выбухоўніка ўдарнага дзеяння (прыкладам, пры трапленні ў глыбокі снег, траву), то выбух гранаты адбываецца праз 3,2—4,2 секундаў пасля вызвалення прыціскнога рычага. Перад кідком папярэдне трэба выдаліць засцерагальнае кальцо, прыціснуўшы рычаг пальцамі да корпуса гранаты.
Баявая граната афарбоўваецца ў аліўкава-шараваты колер.

Гл. таксама
-----------

* РГ-42
* РГД-5
* Ф-1
* РГО
**Ра́бавіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Рабавічы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Віраўскі сельсавет** у складзе Прапойскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Віравая. 21 кастрычніка 1924 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Рабавічы, сельсавет перайменаваны ў Рабавіцкі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Прапойскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 23 мая 1945 года Прапойскі раён быў перайменаваны ў Слаўгарадскі. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Лапаціцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Паўночна-Прыпяцкі разлом** — тэктанічная структура ў Брэсцкай, Мінскай і Гомельскай абласцях, частка разлому, які абмяжоўвае на поўначы — паўночным усходзе Дняпроўска-Данецкі аўлакаген.

На Беларусі распасціраецца ў субшыротным напрамку на адлеглагць да 240 км, шырыня ад 1 да 6 км. Аддзяляе Прыпяцкі прагін ад Беларускай антэклізы і Гарадоцка-Хацецкай тэктанічнай ступені.

Прасочваецца ў крышталічным фундаменце, верхнепратэразойскіх, палеазойскіх і месцамі мезазойскіх адкладах, да верхнемелавых уключна. Паводле кінематычнай прыроды разрывы ў разломнай зоне скідавага, месцамі скідава-зрухавага тыпу. Зрухавыя ссоўванні парод адбываюцца па разрывах паўночна-ўсходняга, радзей паўночна-заходняга напрамку. Плоскасці скідвальнікаў субшыротных разрываў падаюць на поўдзень пераважна пад вугламі 60—70°. Максімальная сумарная вертыкальная амплітуда ссоўвання па іх паверхні фундамента 4100 м.

Узнік Паўночна-Прыпяцкі разлом, мяркуюць, у дапознапратэразойскі час. На платформавым зтапе яго актывізацыя ўзнавілася ў канцы сярэдняга дэвону і з перапынкамі працягвалася да антрапагену ўключна. Максімальная актывізацыя была ў час намнажэння фаменскіх верхнесалявых і надсалявых адкладаў. Па глыбіні пранікнення разлом, мяркуюць, належыць да катэгорыі глыбінных.

Літаратура
----------

* *Гарэлік 3. А.* Паўночна-Прыпяцкі разлом // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
**Іосіф Самуілавіч Канцэпольскі** (руск.: Канцепольский Иосиф Самуилович; 10 лістапада 1903, Зэльва — 31 кастрычніка 1976, Ташкент) — савецкі вучоны ў галіне хіміі. Доктар хімічных навук (1960), прафесар (1967). Член-карэспандэнт Акадэміі навук Узбекскай ССР (1968).

Біяграфія
---------

Скончыў хімічнае аддзяленне фізіка-матэматычнага факультэта Сярэднеазіяцкага ўніверсітэта ў 1930 годзе. У 1930—1941 гадах загадчык лабараторыі звязальных рэчываў Навукова-даследчага інстытута мясцовай прамысловасці. Адначасова ў 1940—1948 гадах загадчык кафедры тэхналогіі сілікатаў Сярэднеазіяцкага індустрыяльнага інстытута. У 1943—1975 гадах загадчык лабараторыі хіміі сілікатаў Інстытута хіміі Акадэміі навук Узбекскай ССР.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Асноўныя навуковыя працы звязаны з тэхналогіяй вытворчасці звязальных матэрыялаў, гідраўлічнага цвярдзення (цэментаў) з рознага сыравіны, з даследаваннем па інтэнсіфікацыі прамысловай вытворчасці цэменту, са стварэннем новых відаў цэментаў на мясцовым сыравіну — даламіт-цэменту, лёсавага, гліеж-портландцэмента, вытворчасць якога ўпершыню ў свеце было пачата ў 1939 на Кувасайском цэментным заводзе. Развіў ўяўленне пра ролю гліністых дабавак у працэсах цвярдзення і карозіі портландцэмента. Вёў працы па павышэнню хімічнай стойкасці цэментаў, выкарыстанні сульфатаўстойлівых цэментаў ў вытворчасці дрэнажных труб для засоленых раёнаў.

Аўтар больш за 100 навуковых прац.

Сярод апублікаванага:

* «Глиеж-портландцемент» (1941)
* «Глиеж как активная минеральная добавка» (1958)

Сааўтар патэнта «Сырьевая смесь для получения цемента».

Зноскі
------

1. ↑  PatentDB.ru — база патентов РФ на изобретения и промышленные образцы (руск.)

Спасылкі
--------

* Российская еврейская энциклопедия (руск.)
* Агентство по уходу за памятниками и могилами в Ташкенте (руск.)
* Ранее состоявшиеся члены Академии наук РУз (руск.) // Акадэмія навук Рэспублікі Узбекістан
**Авіябаза Ту́ле** (**Пітуфік**; Thule Air Base, Pituffik Airport; IATA: THU, ICAO: BGTL) — авіябаза ЗША[en] на поўначы Грэнландыі, знаходзіцца на тэрыторыі камуны Касуітсуп, але не ўваходзіць у яе склад, а з’яўляецца няўключанай тэрыторыяй[en] Грэнландыі.

«Thule AB» з’яўляецца самай паўночнай авіябазай ЗША, знаходзячыся за 1 118 км на поўнач ад Палярнага круга і за 1 524 км ад Паўночнага полюса. На тэрыторыі базы раней знаходзіліся эскімоскія пасёлкі Уманак[da] (Uummannaq; дацк.: Thule Туле, англ.: Dundas, Дандас) і Пітуфік[en], ​​насельніцтва якіх было перамешчана ў горад Каанаак да 1953 года ў сувязі з пабудовай базы. Пастаяннае насельніцтва пасёлка Пітуфік пры авіябазе ў студзені 2009 года склала 166 чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  Grønlands befolkning 1. januar 2009 (дацк.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Авіябаза Туле на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0410 8166 · LCCN: n85284273 · VIAF: 158348615 |

| ⛭Адміністрацыйны падзел Грэнландыі |
| --- |
| Муніцыпалітэты | Касуітсуп ·  Кеката ·  Куялек ·  Сермерсок |
| Неўключаныя тэрыторыі | Авіябаза Туле ·  Паўночна-Усходні Грэнландскі нацыянальны парк |
**Мастэрс 1982** (англ.: Masters 1982, таксама вядомы як *Benson and Hedges Masters 1982* — па назве спонсара) — прафесійны нярэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 26 па 31 студзеня 1982 года ў «Уэмблі канферэнц-цэнтры», у Лондане. Турнір стаў восьмым розыгрышам Мастэрс, які праводзіцца штогод з 1975 года. Спонсарам турніру ў чарговы раз стала тытунёвая кампанія Benson and Hedges. Прызавы фонд турніру склаў £27,000, з якіх £8,000 атрымаў пераможца.

У турніры прыняло ўдзел 12 гульцоў, 8 з якіх займалі вышэйшыя пазіцыі у сусветным рэйтынгу. Першыя чатыры нумары пасеву атрымалі топ-3 сусветнага рэйтынгу (сярод якіх быў дзейны чэмпіён свету Стыў Дэвіс, пасеяны другім), а таксама леташні пераможца турніру Алекс Хігінс, пасеяны пад першым нумарам. Яны пачалі турнір адразу з чвэрцьфінальнай стадыі. Астатнія 8 удзельнікаў разыгралі пуцёўкі ў 1/4 у папярэднім раундзе.

Пераможцам турніру упершыню стаў Стыў Дэвіс, які адолеў у фінале валійца Тэры Грыфітса, які выйшаў у трэці фінал Мастэрс запар, з лікам 9:5.

| ⛭Мастэрс |
| --- |
| Усе турніры | 
* 1975
* 1976
* 1977
* 1978
* 1979
* 1980
* 1981
* 1982
* 1983
* 1984
* 1985
* 1986
* 1987
* 1988
* 1989
* 1990
* 1991
* 1992
* 1993
* 1994
* 1995
* 1996
* 1997
* 1998
* 1999
* 2000
* 2001
* 2002
* 2003
* 2004
* 2005
* 2006
* 2007
* 2008
* 2009
* 2010
* 2011
* 2012
* ✯ 2013
* ✰ 2014
* 2015
* 2016
* 2017
* 2018

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тарасаў.
**Алякса́ндр Мікала́евіч Тара́саў** (руск.: Александр Николаевич Тарасов, нар. 8 сакавіка 1958, г. Масква) — савецкі і расійскі сацыёлаг, палітолаг і культуролаг левага толку, публіцыст, пісьменнік, філосаф. Да пачатку XXI стагоддзя адносіў сябе да постмарксістам, нароўні з Іштван Месарош і побач югаслаўскіх філосафаў-марксістаў, якія належалі да групы «праксісу» і эмігравалі затым у Лондан. Аднак, у сувязі з тым, што ў XXI стагоддзі тэрмін «постмарксізм» быў акупаваны Эрнэста Лакло, Шанталь Муфф і іх паслядоўнікамі, А. Тарасаў (гэтак жа, як і Месарош, і названыя югаслаўскія філосафы) перастаў сябе так называць. Уключаны ў списъка на забележителните асобы ў 31-вото выданне Marquis Who's Who in the World 2014.

Тарасаў выступае як навуковы рэдактар і каментатар твораў вядомых прадстаўнікоў левай думкі, у прыватнасці, Л. Д. Троцкага, Карнеліуса Касторіадиса і інш.

Як перакладчык з іспанскага спецыялізуецца на перакладах тэкстаў лацінаамерыканскіх рэвалюцыянераў: Эрнэста Чэ Гевара, Фідэля Кастра, Карласа Фонсека і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Полемика с Александром Шубиным Архівавана 8 мая 2021. // *Тарасов А. Н.* Революция не всерьёз. Штудии по теории и истории квазиреволюционных движений. – Екатеринбург: Ультра.Культура, 2005. – С. 257. – ISBN 5-9681-0067-2
2. ↑  Сакральная функция революционного субъекта. Встреча в Византийском клубе 20 апреля 2001 года. Интервью Аркадия Малера с Александром Тарасовым
3. ↑  *ПаульманВ. Ф.*  Танцы вокруг парового котла // lit.lib.ru
4. ↑  Who's Who in the World 2014. 31rd Edition (Classic). Chicago, 2013. ISBN 978-0837911526
5. ↑  Антология позднего Троцкого. — М.: Алгоритм; Эксмо, 2007. — 606 с. — (Философский бестселлер). — ISBN 978-5-9265-0313-2.
6. ↑  *Касториадис К*. Воображаемое установление общества. — М.: Гнозис; Логос, 2003. — 479 с. — ISBN 5-8163-0047-4.
**Авігдор Арыха** (фр.: Avigdor Arikha, сапраўднае імя Авігдор Длугач; 28 красавіка 1929, Рэдэуцы — 29 красавіка 2010, Парыж) — ізраільскі і французскі жывапісец, графік, кніжны афарміцель.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў паўднёвай Букавіне, у яўрэйскай нямецкамоўнай сям’і. У 1941 годзе сям’я была дэпартаваная ў нацысцкія канцлагеры на Заходняй Украіне, яго бацька загінуў. Сам ён выжыў дзякуючы малюнкам, якія рабіў падчас дэпартацыі і якія здолеў паказаць прадстаўнікам Чырвонага Крыжа, якія наведалі лагер у 1943 (у 1971 сем з іх былі факсімільна выдадзены ў Парыжы абмежаваным тыражом). Ён і яго сястра былі вызваленыя і здолелі ў 1944 годзе пераехаць у Палесціну. Да 1948 года жыў у кібуцы ў цэнтральным Ізраілі. У 1948 годзе быў цяжка паранены падчас Араба-ізраільскай вайны, пасля аперацыі правёў некалькі дзён у коме. У 1946—1949 гадах наведваў мастацкую акадэмію Бецалель, дзе займаўся пад кіраўніцтвам Мардэхая Ардона. У 1949 годзе атрымаў стыпендыю, па якой адправіўся вучыцца ў парыжскую Школу прыгожых мастацтваў, дзе вывучаў тэхніку фрэскавага жывапісу. З 1954 года Арыха стала жыў у Парыжы, часта прыязджаў у Ізраіль.

Жонка — амерыканская паэтэса і перакладчыца з французскай Эн Эйцік, яны ажаніліся ў 1961 годзе. У 2001 годзе яна выпусціла кнігу ўспамінаў пра Бэкета.

Зноскі
------

1. 1 2  Avigdor Arikha<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Avigdor Arikha // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
3. ↑
4. ↑  LIBRIS — 2013. Праверана 24 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125'></a>
5. ↑
Дэфармацыя зруху
У супраціўленні матэрыялаў, **зрух** — від падоўжнай дэфармацыі бруса, які ўзнікае ў тым выпадку, калі сіла прыкладваецца датычна паверхні бруса (пры гэтым ніжняя частка бруска замацавана нерухома) — адна бакавая грань ссоўваецца адносна другой (процілеглай) грані.

*Адносная дэфармацыя зруху* вызначаецца па формуле:

{\displaystyle \mathrm {tg} \,\theta ={\frac {\Delta x}{l}},}
дзе Δ*x* — абсалютны зрух паралельных слаёў цела адносна адзін аднаго; *l* — адлегласць паміж слаямі (для малых вуглоў {\displaystyle \mathrm {tg} \,\theta \approx \theta }).

Гл. таксама
-----------

* Адносная дэфармацыя

Зноскі
------

1. ↑  **Д. В. Сивухин**, общий курс физики, Механика Том 1

Спасылкі
--------

* *Сдвиг* — артыкул з Фізічнай энцыклапедыі
**Масу́л** (араб. الموصل‎‎, курд.: Mûsil) — горад на поўначы Ірака. Размешчаны на рацэ Тыгр, за 396 км на паўночны захад ад Багдада.

Гісторыя
--------

Першапачаткова горад узнік на заходнім беразе ракі Тыгр, насупраць старажытнага асірыйскага горада Ніневіі на ўсходнім беразе. На сённяшні дзень горад ужо займае значныя плошчы на абодвух берагах — «левым» (усходняя бок) і «правым» (заходні бок).

Масул, другі па насельніцтве горад Ірака, быў узяты ІДІЛ у чэрвені 2014 года. Горад, у асноўным населены сунітамі, быў хутка захоплены баевікамі дзякуючы недаверу насельніцтва новым шыіцкім уладам Ірака. Менавіта ў Саборнай мячэці Масула (узарвана ІДІЛ 21 чэрвеня 2017 года) лідар ІДІЛ Абу Бакр аль-Багдадзі абвясціў стварэньне халіфата, які ахоплівае Ірак і Сірыю. З кастрычніка 2016 года за горад змагаліся вайсковыя часткі, спецназ і Федэральная паліцыя Ірака, а таксама ўрадавая авіяцыя. 9 ліпеня 2017 афіцыйна было абвешчана пра вызваленне Масула ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы».

Славутасці
----------

* Манастыр Святога Іллі

Насельніцтва
------------

У 1987 годзе насельніцтва горада складала 664 тыс. чалавек. Насельніцтва ў 2002 годзе — 1740 тыс. чалавек. Масул — адзін з трох гарадоў-мільённікаў Ірака.

| Перапіс насельніцтва |
| --- |
| 1794 | 25 000 |
| 1924 | 785 468 |
| 1987 | 664 000 |
| 2002 | 1 739 839 |
| 2011 | 1 475 000 |
|

Гл. таксама
-----------

* Бітва за Масул (2016—2017)

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Масул

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Новы · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122906605 · GND: 4102240-3 · LCCN: n50005853 · NKC: ge796632 · VIAF: 126635658 |
**Праспект Генерала Люднікава** (гістарычная назва: *вуліца Садовая*, *Садовае паўкольца*) — важная транспартная магістраль ва ўсходняй частцы горада Віцебска, у Кастрычніцкім раёне. Працягласць — 1,5 кіламетра, ад вуліцы Гагарына да праспекта Фрунзэ. Шырыня — 55-66 м.

Сфармаваўся пасля пабудовы ў жніўні 1973 года Юбілейнага моста праз пойму ракі Віцьба. У 1976 годзе вуліцу перайменавалі ў гонар генерала-палкоўніка І. І. Люднікава, які камандаваў 39-й арміяй, якая ўдзельнічала ў вызваленні Віцебска ад нацысцкіх войскаў у 1944 годзе.

Па цэнтральнай восі праспекта пракладзена адасобленае трамвайнае палатно.

На праспекце размешчана Абутковая фабрыка «Чырвоны Кастрычнік», Цэнтральны спартыўны комплекс, 17-павярховы будынак інтэрната фабрыкі «Чырвоны Кастрычнік» (1980, архітэктар А. Грачышнікаў), сярэдняя школа № 3, Дзіцячая музычная школа № 1, абласное тэрытарыяльнае медыцынскае аб’яднанне «Кардыялогія», Інстытут тэхнічнай акустыкі НАН Беларусі, СТАА «Белвест», ТАА «Бударсенал».

Забудаваны пераважна 5-9-павярховымі дамамі.

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1

| Праспекты Віцебска |
| --- |
| 
Будаўнікоў · 
Генерала Люднікава · 
Куйбышава · 
Маскоўскі · 
Перамогі · 
Фрунзэ · 
Чарняхоўскага
 |
**Авітэлінозы** (лац.: Avitellinoses) — паразітарныя захворванні жвачных млекакормячых, выкліканыя істужачнымі чарвякамі роду *Avitellina*. Да авітэлінозаў схільныя вярблюды, авечкі і каровы Цэнтральнай Азіі і паўночныя алені Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Паразіт жыве ў тонкім кішачніку і можа выклікаць гібель гаспадара.

Сімптомы і прафілактыка
-----------------------

Максімальная гібель жывелы ад дадзенага захворвання назіраецца вясной і восенню. Тэрмінальная стадыя захворвання развіваецца вельмі хутка: у жывелы з'яўляюцца курчы, парушэнне каардынацыі рухаў і дыспептычныя з'явы. Жывела гіне на працягу некалькіх гадзін. Метады лячэння дадзенага захворвання не распрацаваны. У якасці прафілактыкі ў раенах з высокай заражанасцю жывелу спрабуюць прэвентыўна дегельмінтазаваць

Узбуджальнік
------------

Авітэліноз выклікаюць чэрвіі роду Avitellina, якія на стадыі стробілы дасягаюць у даўжыню 3,5 метраў пры шырыні 2,2 міліметра. Жвачныя для іх з'яўляюцца канчатковымі гаспадарамі, у якіх ажыццяўляецца палавое размнажэнне. Дадзеныя аб астатніх частках жыццёвага цыклу чарвей фрагментарныя. Вядома, што для віду *Avitellina arctica*, паразіта паўночных аленяў, у ролі прамежкавага гаспадара выступае нагахвостка *Onychiurus taimyrica*.

Зноскі
------

1. ↑  Козлов, 1986

Літаратура
----------

* Кузнецов М. И. Авителлинозы, в книге: Ветеринарная энциклопедия, том 1, Москва, 1968.
* Козлов Д. П. Коллемболы — возможные хозяева Avitellina arctica (Cestoda, Anoplocephalata), Паразитология, 20(1), 1986, с. 73-74.

Спасылкі
--------

* Артыкул *Авителлинозы* у ВСЭ
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аскерка.
**Ян Мікалай Аскерка** (22 снежня 1735 — 1796) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, стражнік польны літоўскі (1782—1789). Пасол Чатырохгадовага Сойма, удзельнік паўстання 1794 года.

Ян Мікалай Аскерка быў адным з найбагацейшых магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. Валодаў Нароўляй і вёскамі вакол яе. Кавалер Ордэна Св. Станіслава (1781) і Ордэна Белага Арла.

Біяграфія
---------

Прадстаўнік шляхецкага роду Аскеркаў герба «Мурдэліа», сын Рафала Алойзы і Анэлі з Паўшаў. Меў брата Антоні Яўхіма, разам з якім навучаўся ў Варшаве.

У 1756—1763 гадах удзельнічаў у Сямігадовай вайне. У 1764 годзе разам з усёй сям’ёй падтрымаў Станіслава Панятоўскага на выбарах караля, быў паслом на элекцыйным сойме ад Мазырскага павета; атрымаў пасаду мазырскага суддзі каптуровага. Быў паслядоўна мазырскім пісарам земскі (з 1768), падстолім (з 1769), войскім (1771—1781).

У 1781 годзе быў дэпутатам Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага. У 1782 годзе атрымаў пасаду польнага стражніка літоўскага. У 1784 годзе ўдзельнічаў у арганізацыі сустрэчы караля ў Нясвіжы. У 1788 годзе абіраўся паслом ад Мазырскага павета на Чатырохгадовы Сойм.

У 1793 годзе быў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да паўстання; удзельнічаў у яе з’ездзе ў Хойніках. У 1795 годзе арыштаваны расійскімі ўладамі і сасланы ў Сібір, яго маёнткі Барбароў, Нароўля (Нароўля, Галоўчыцы, Антонаў, Вуглы, Карпавічы і Мухаеды), Канатоп і Гарбавічы былі канфіскаваны. Памёр у 1796 годзе ў Табольску. Яго сын Дамінік Аскерка здолеў вярнуць сабе ад расійскай улады невялікую частку бацькавых уладанняў — вёску Канатоп.

Сям’я
-----

У шлюбе з Барбарай Ракіцкай меў двух сыноў — Рафала Міхала і Дамініка — а таксама дачку Анелю, жонку Ігнацыя Прозара.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Аскеркі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 258. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Małgorzata Złomska. Oskierka Jan Mikołaj // PSB T. XXIV/3. — Warszawa — Kraków 1979. S. 361.
* Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.


| ?Ян Мікалай Аскерка — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Міхал Аскерка[d] |  | Самуэль Аскерка |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Антоні Аскерка |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Ян Яленскі[d] |  |
|  |  | Рафал Алойзы Аскерка |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Канстанцыя з Яленскіх[d] |  |  |  |
|  | Ян Мікалай Аскерка |  |  |  |  | Соф’я з Календаў[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Луцыя з Аскеркаў[d] |  |
|  |  |  | Анэля з Паўшаў[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |
«**Праснічка**» (польск.: Prząśniczka) — верш Яна Чачота, напісаны ў 1840-х гадах і апублікаваны ў альманаху «Rubon» у 1845 годзе ў паэтычным цыкле «Песенькі». Пакладзены на музыку Станіславам Манюшкам.

У 1897 годзе мінскі археолаг Генрых Татур пераклаў гэту песню на беларускую мову пад назвай «Прадкі».

Апісанне
--------

### Алюзіі

Верш «Праснічка» тэматычна блізкі з вядомаю песняй князя Антонія Генрыха Радзівіла «За калаўроткам». У гэтай песні дзяўчына прадзе нітку, а перажыванні хлопца поруч звязаныя з чаканнем узаемнасці. Тое, што ў песні Антонія Генрыха толькі мелася на ўвазе і трымала героя ў напружанасці, у «Праснічцы» Яна Чачота пераўтварылася ў сапраўднасць.

На думку Уладзіміра Мархеля, сумненні ў трываласці шчасця радзівілаўскага героя былі навярэджаны працяглаю самотаю і безузаемным каханнем Яна Чачота да Зосі Малеўскай, сястры філамата Францішка Малеўскага і дачкі рэктара Віленскага ўніверсітэта Сымона Малеўскага.

### Сюжэт

Маладзіца-прыгажуня прадзе ніткі на вячорах поруч з іншымі дзяўчатамі, памяць якіх пра каханага такая ж доўгая, як іх пража. Да маладзіцы, нарачоны якой паехаў у «Кралевец віцінай», заляцаецца іншы хлопец, і праз тры дні яе нітка рвецца і заканчаецца вернасць далёкаму любаму, яе шчокі заліваюцца сорамам.

Песня сканчаецца лёгкім дакорам, скіраваным на легкадумную, хоць і сарамяжную дзяўчыну.

### Музыка

Неўзабаве пасля публікацыі верша польскі кампазітар Станіслаў Манюшка напісаў на яго словы музыку і апублікаваў гэты твор у трэцім «Хатнім спеўніку». У XIX стагоддзі «Праснічка» была адной з найпапулярнейшых песень у Польшчы.

Зноскі
------

1. 1 2  Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 2. Новая літаратура : другая палова XVIII--XIX стагоддзе. — Мінск: «Беларуская навука», 2007. С. 193—194
2. ↑  *Чачот Я.* Наваградскі замак: Творы / Уклад. пер. польскамоўн. твораў, прадм. і камент. К. Цвіркі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1989. — С. 290. — 327 с. — ISBN 5-340-00171-7.

Спасылкі
--------

* «Праснічка».(недаступная спасылка) Словы Яна Чачота. Пераклад Кастуся Цвіркі. Вык Леся Лют (вакал), Дзяржаўны акадэмічны народны аркестр імя І. Жыновіча. Дырыжор Сяргей Сакалоў
* «Праснічка»(недаступная спасылка) ў перакладзе Кастуся Цвіркі
* «Праснічка» ў выкананні Люцыны Шчэпанскай, 1936 — YouTube

| ⛭Творы Яна Чачота |
| --- |
| Вершы і песні | 
* Да пакіньце горла драць
* Едзеш, міленькі Адам
* Праснічка
* Спевы пра даўніх ліцвінаў

 |  |
| Драматургія | 
* Яжовыя імяніны
* Апалон на калядаванні
* Малгажата з Зембаціна

 |
| Балады | 
* Бекеш
* Наваградскі замак
* Калдычэўскі шчупак
* Падземны звон на горцы ў Пазяневічах
* Радзівіл, або заснаванне Вільні
* Узногі
* Мышанка
* Свіцязь

 |
| Публіцыстыка | 
* Думкі для ніжэйшага класа
* Думкі, якія павінна пашыраць вышэйшы клас
* Пра будучае прызначэнне Таварыства філаматаў

 |
Сорт фіялкі, *Viola* 'Clear Crystals Apricot'
Сорт яблыні *Malus domestica* 'Fuji'
**Сорт** або **культывар** (англ.: cultivar) — група культурных раслін, якія ў выніку селекцыі атрымалі пэўны набор характарыстык (карысных або дэкаратыўных), якія адрозніваюць гэтую групу раслін ад іншых раслін таго ж віду. Кожны сорт раслін мае унікальнае найменне і захоўвае свае ўласцівасці пры шматразовым вырошчванні.

Сорт — гэта асобная група раслін у рамках вядомых батанічных груп, незалежна ад таго, ці задавальняе яна цалкам або часткова ўмовы падання прававой аховы, з'яўляецца новай.

Рэгуляцыя найменне сартоў
-------------------------

Міжнародны кодэкс наменклатуры для культурных раслін (англ.: International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP)) рэгулюе найменні сартоў, сартавых груп і вегетатыўных гібрыдаў.
ICNCP дзейнічае ў рамках Міжнароднага кодэкса батанічнай наменклатуры (англ.: International Code of Botanical Nomenclature) які рэгулюе афіцыйныя назвы раслін.

Гл. таксама
-----------

* Гібрыд
* Гібрыдызацыя

Літаратура
----------

* Сорт раслін // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 88. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* *International Code of Botanical Nomenclature (Vienna Code)*. (2006) — электронная версія  (англ.)
* Як назваць новы сорт Архівавана 29 кастрычніка 2013.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000077441 · Microsoft: 197321923 |
**Ян Максэнцій** (лац.: Joannes Maxentius) — хрысціянскі багаслоў і рэлігійны дзеяч, быў візантыйскім лідарам групы скіфскіх манахаў, тады хрысціянскай меншасці на тэрыторыі Скіфіі. Абараніў Багаслоўе Касцёла ў барацьбе з ерасямі Канстантынопальскай царквы і нават удакладніў тэалагічныя погляды Папы Гарізда.

Біяграфія
---------

Змагаўся з ерасямі ў часы імператара Юстына I (518—527). Стаў вядомы ў гістарычных крыніцах Канстанцінопаля ў 519—520 гг. Скіфскія манахі распрацавалі формулу: «Адзін з Тройцы пацярпеў у плоці», каб выключыць нэстарыянства і монафізіцтва. Выступаючы за правiльнасць паняццяў хрысціянства сутыкнуліся з рэзкай апазіцыяй з боку імперскай улады Візантыі і Канстанцінопальскага патрыярха. Ян Максэнцій звярнуўся да Папскага легата ў Канстанцінопалі.

Калі не атрымалі адказу ад Папы, некаторыя з манахаў (не Максэнцій) выехалі ў Рым, каб асабіста сустрэцца з Папам Гарміздам. Таксама па падтрымку ў справе барацьбы з ерасямі, яны звярнуліся да біскупаў Афрыкі і Fulgentius Cartagena, якія падтрымалі іх. У пачатку жніўня 520 года скіфскія манахі пакінулі Рым.

Мяркуецца, Максэнцій быў «архімандрытам Іаанам», якому афрыканскія біскупы пасылалі сваё пасланне «Epistula synodica».

Працы
-----

Максэнцій з’яўляецца аўтарам работ

* Двух дыялогаў супраць несторыан
* Дванаццаць ан супраць несторыан
* Трактат супраць акефалыв (монофізітов).
* «Professio de Christo» — была надрукаваная ў якасці асобнай працы, але з’яўляецца часткай «Epistola ad legatos sedis apostolicae».

Яго творы, першапачаткова напісаны на лацінскай мове, захаваліся ў досыць нездавальняючым стане.

Зноскі
------
**Мсцісла́ў Ізясла́віч** (1125 — 13/19 жніўня 1170) — князь кіеўскі (15 мая 1167 — 12 сакавіка 1169; 22 лютага 1170 — 13 красавіка 1170), князь пераяслаўскі (1146—1149, 1151—1154), перасопніцкі (1155—1156), валынскі (1156—1170). Сын кіеўскага князя Ізяслава Мсціславіча і яго жонкі, верагодна германскай князёўны. Бацька першага галіцка-валынскага князя Рамана Мсціславіча, дзед караля Русі Данілы Раманавіча.

Біяграфія
---------

У 1151—1154 гадах — князь пераяслаўскі. У 1152 годзе двойчы разбіў палавецкія орды. Браў удзел у войнах бацькі з чарнігаўскімі князямі і суздальскім князем Юрыем Далгарукім.

У 1154—1167 гадах — князь валынскі. У 1154 годзе, абложаны ў Луцку войскамі Юрыя Далгарукага, уцёк у Польшчу. Вярнуўся на Валынь у 1156 годзе. Пасля замацавання на Валыні распачаў барацьбу за валоданне Кіевам. У 1160 годзе авалодаў горадам і пасадзіў на кіеўскі стол свайго дзядзьку смаленскага князя Расціслава Мсціславіча. Пасля яго смерці, у 1167 годзе, стаў кіеўскім князем.

У 1168 годзе супольна з іншымі князямі разграміў палавецкія качовішчы над Арэллю і Снепарадам.

У сакавіку 1169 года абараняў Кіеў ад войск суздальскага князя Андрэя Багалюбскага, але быў вымушаны пакінуць горад і адступіць на Валынь. У 1170 годзе зноў заняў Кіеў. Памёр ва Уладзіміры на Валыні, быў пахаваны ў саборы святой Багародзіцы.

Сям’я і дынастычныя сувязі
--------------------------

Каля 1151 года ажаніўся з дачкой Баляслава III Крывавустага Агнешкай (1137—1182).

Дзеці:

* Раман (каля 1152—1205), князь наўгародскі (1168—1170), уладзімірскі (1170—1187, 1188—1205), галіцкі (1187—1188, 1199—1205), вялікі князь кіеўскі (1204)
* Уладзімір Мсціславіч (каля 1158—1170) — князь берасцейскі (1170)
* Святаслаў Мсціславіч — князь берасцейскі
* Усевалад Мсціславіч — князь валынскі, белзскі

Зноскі
------

1. ↑  *Lundy D. R.* Mstislav II, Grand Prince of Kiev // The Peerage Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>

Літаратура
----------

* *Войтович Л. В.* Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича, 2000. — 649 с.
* *Войтович, Л. В.* Княжа доба на Русі: портрети еліти. — Біла Церква: Вид. О. В. Пшонківський, 2006. — С. 466—486.
* *Котляр М. Ф*. Мстислав Ізяславич // Енциклопедія історії України: У 10 т. / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін.; Інститут історії України НАН України. — Київ: Наукова думка, 2010. — Т. 7: Мл — О. — С. 99.
**Заблудаўская сінагога** — драўляная сінагога, узведзеная ў Заблудаве ў XVII стагоддзі. Была знішчана нацыстамі 24 чэрвеня 1941 года. Належала да найбольш прыгожых і каштоўных драўляных сінагог на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Знаходзілася паміж вуліцамі Суражскай (Suraska) і Беластоцкай (Białostocka), каля сучаснага пажарнага дэпо.

Гісторыя
--------

Сінагога імаверна ўзведзена ў 1614—1621 гадах. Паводле дакументаў з дворскага архіва ў Заблудаве ў 1635 годзе Крыштаф Радзівіл дазволіў будаўніцтва сінагогі. Магчыма, дазвол тычыцца прыбудовы да будынка, які ўжо існаваў. Зыгмунт Глогер лічыць, што будынак сінагогі быў узведзены ў XVI стагоддзі.

Інтэр’ер сінагогі
Сінагога была пабудавана з дрэва лістоўніцы без выкарыстання цвікоў. Будынак меў 18 м у вышыню і 11 м у шырыню. У выніку першай перабудовы ў 1646 годзе быў дабудаваны бабінец для жанчын. Рэканструкцыя сінагогі праводзілася паміж 1705 і 1712 гадамі. Выдатным дасягненнем сталярнага мастацтва быў ламаны гонтавы дах. Паводле Зыгмунта Глогера адзін з вуглавых шчытоў «нясе на сабе адбітак стылю вядомага сёння як закапанскі». Галоўны неф сінагогі быў аздоблены дэкаратыўным фрызам. Дзве прыбудовы, размешчаныя па вуглах будынка, нагадваюць традыцыйныя для шляхецкіх сядзіб алькежы. У іх размяшчаўся рабінскі суд.

24 чэрвеня 1941 года нямецкія салдаты аблілі сінагогу бензінам і спалілі яе.

Планы па аднаўленні
-------------------

У 1980-х гг. узнікла ідэя аднаўлення сінагогі, аднак ніякіх крокаў не было прадпрынята. У 2001 годзе рэстаўратарамі, у тым ліку з ЗША і Германіі, быў прапанаваны праект рэканструкцыі заблудаўскай сінагогі. Праект падтрымалі Падляскі музей у Беластоку, Яўрэйскі гістарычны інстытут у Варшаве і Асацыяцыя рэстаўратараў, якая ўзяла на сябе рэканструкцыю. Захаваліся інвентары 1923 года, выкананыя Дэпартаментам польскай архітэктуры Варшаўскага тэхналагічнага ўніверсітэта. Галоўнай цяжкасцю з планаванай рэканструкцыяй будзе недахоп кваліфікаваных спецыялістаў-цесляроў, якія могуць з дапамогай гістарычных інструментаў аднавіць будынак як мага бліжэй да арыгінала.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 18 сакавіка 2017.

Літаратура
----------

* T. Wiśniewski, *Bożnice Białostocczyzny. Żydzi w Europie Wschodniej do roku 1939*, Białystok 1992.

Спасылкі
--------

* Заблудаўская сінагога на партале Віртуальны Штэтл
**«Мстиславский голос»** (*«Мсціслаўскі голас»*) — газета, орган Мсціслаўскага павятовага земства. Выдавалася з 30 ліпеня 1917 года ў Мсціслаўле Магілёўскай губерні два разы на тыдзень на рускай мове.

У рэдакцыйную калегію ўваходзілі святар М. Ф. Свідзерскі, галосны гарадской думы У. М. Нікольскі, старшыня павятовай земскай управы Ф. І. Дарашэвіч, старшыня павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў М. С. Старавойтаў, галосны земства А. А. Біруковіч і Я. М. Брыськін.

Паводле ідэйнага кірунку была агульнадэмакратычным выданнем. Падтрымлівала палітыку Часовага ўрада. У рубрыках «Агульная хроніка», «Мясцовая хроніка» асноўную ўвагу аддавала мясцовым, асабліва харчовым праблемам, выбарам у валасныя земствы і інш. Значнае месца адводзіла пытанням палітычнай асветы сярод сялянства (рубрыка «Грамадзянам сялянам»). Змяшчала матэрыялы грамадска-палітычнага жыцця Расіі (рубрыка «Па Расіі»), асвятляла баявыя дзеянні на франтах («Ваенныя навіны»), дзеянні ўрада («Пастановы Часовага ўрада») і іншае. Інфармацыя падавалася са значным спазненнем, для яе асвятлення характэрны антыбальшавіцкі падыход. Друкавала аб’явы, паведамленні партыйных арганізацый, перадвыбарныя заклікі, спісы кандыдатаў ва Устаноўчы сход. Апошні вядомы нумар ад 12 лістапада 1917 года.

Літаратура
----------

* Сяменчык, М. «Мстиславский голос» / Мікалай Сяменчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5. – С. 224.
**Ян Мяйштовіч** (польск.: Jan Meysztowicz; 22 сакавіка 1910, в. Вялікая Рагозніца, цяпер Мастоўскі раён, Гродзенская вобласць — 27 лютага 1997, Варшава) — польскі дыпламат, публіцыст, перакладчык.

Біяграфія
---------

Скончыў юрыдычны факультэт Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве. У 1932—1939 гадах працаваў на дыпламатычнай рабоце ў Марселі, Будапешце, Жэневе. У час Другой сусветнай вайны належаў да арміі саюзнікаў антыгітлераўскай кааліцыі. З 1946 годзе — у Польшчы. Працаваў у выдавецтвах, рэдакцыях часопісаў, перакладаў з англійскай і французскай моў. Аўтар кніг успамінаў «Сага Падгальскай брыгады», «Час мінулы завершаны», выдадзеных у 1970-1980-я гады.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Пяткевіч А. М.* Людзі культуры з Гродзеншчыны: Даведнік. — Гродна: ГрДУ, 2000. — 356 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 12662089X · ISNI: 0000 0000 6683 8915 · LCCN: n85116857 · NKC: ola2011666502 · NTA: 243365896 · NUKAT: n94000718 · SUDOC: 130373788 · VIAF: 67464927 |

 |
**І́мпульс це́ла (ко́лькасць ру́ху)** - вектарная фізічная велічыня, якая колькасна і гэаметрычна характарызуе рух цела ў залежнасці ад яго масы і вектара хуткасці.

Імпульс матэрыяльнага пункта
----------------------------

Імпульс матэрыяльнага пункта вызначаецца як здабытак яго масы і хуткасці:

{\displaystyle \mathbf {p} =m\mathbf {v} }
Другі закон Ньютана вызначае сувязь між імпульсам матэрыяльнага пункта і сілай, што ўздзейнічае на яго:

{\displaystyle \mathbf {F} =m\mathbf {a} =m{\frac {d\mathbf {v} }{dt}}={\frac {d(m\mathbf {v} )}{dt}}={\frac {d\mathbf {p} }{dt}}}
Такім чынам, вытворная ад імпульсу матэрыяльнага пункта па часе складае сілу, што ўздзейнічае на яго.

Адпаведна, змяненне імпульсу матэрыяльнага пункта за прамежак часу [*t*0 , *t*1] – гэта інтэграл ад сілы па часе, які называецца імпульсам сілы за адпаведны прамежак часу:

{\displaystyle \Delta \mathbf {p} =\int \limits \_{t\_{0}}^{t\_{1}}\mathbf {F} \,dt}

Імпульс механічнай сістэмы
--------------------------

Імпульс механічнай сістэмы вызначаюць як вектарную суму імпульсаў усіх яе частак. Трэці закон Ньютана дазваляе прыраўняць змяненне імпульсу любой механічнай сістэмы да сумарнага імпульсу вонкавых сіл, што ўздзейнічаюць на механічную сістэму.

{\displaystyle \Delta \mathbf {p} =\int \limits \_{t\_{0}}^{t\_{1}}\mathbf {F} \_{ex}\,dt}
або

{\displaystyle {\frac {d\mathbf {p} }{dt}}=\mathbf {F} \_{ex}}
Напрыклад, для сістэмы з двух матэрыяльных пунктаў з другога Закона Ньютана вынікае:

{\displaystyle {\frac {d\mathbf {p} }{dt}}={\frac {d\mathbf {p} \_{1}}{dt}}+{\frac {d\mathbf {p} \_{2}}{dt}}=\mathbf {F} \_{1}+\mathbf {F} \_{2}=\mathbf {F} \_{1,2}+\mathbf {F} \_{1,ex}+\mathbf {F} \_{2,1}+\mathbf {F} \_{2,ex}}
Але, згодна з трэцім законам Ньютана, {\displaystyle \mathbf {F} \_{1,2}=-\mathbf {F} \_{2,1}}.

Такім чынам,

{\displaystyle {\frac {d\mathbf {p} }{dt}}=\mathbf {F} \_{1,ex}+\mathbf {F} \_{2,ex}=\mathbf {F} \_{ex}}
праінтэграваўшы па часе, атрымліваем роўнасць, прыведзеную на пачатку раздзела.

Такім жа чынам выводзіцца гэтая формула для сістэмы, складзенай з любой колькасці матэрыяльных пунктаў.

Гэтую роўнасць называюць **законам змянення імпульсу**. Закон змянення імпульсу можна разглядаць як пашыраную фармулёўку другога закона Ньютана для складаных механічных сістэм. Для сістэмы з аднаго матэрыяльнага пункта закон змянення імпульсу «ператвараецца» ў традыцыйны запіс другога закона Ньютана.

У выпадку, калі {\displaystyle \mathbf {F} \_{ex}}, гэта значыць, калі сістэма з'яўляецца замкнёнай, закон змянення імпульсу прымае выгляд:

{\displaystyle {\frac {d\mathbf {p} }{dt}}=0}
або

{\displaystyle \mathbf {p} =const}
– імпульс замкнёнай механічнай сістэмы не змяняецца. Гэты закон называецца законам захавання імпульсу.
**Вылячэнне сына царадворцы** — падзея новазапаветняга апавядання, адзін з цудаў Ісуса Хрыста.

Біблейскае апавяданне
---------------------

Падзея запісана ў Евангеллі ад Яна 4:46-54 і адбываецца ў Капернауме. Ісус ацаляе сына царадворцы на адлегласці, не сустракаючыся з ім.

Калі Ісус прыйшоў у Кану Галілейскую, дзе Ён пераўтварыў ваду ў віно, да Яго звярнуўся багаты і ўплывовы царадворац, у якога быў хворы сын. Ён вельмі прасіў прыйсці і ацаліць ягонага сына, бо той паміраў.

Ісус аднак сказаў яму: *«Вы не ўверуеце, калі не ўбачыце азнакаў і цудаў»*. Царадворца аднак прасіў Ісуса прыйсці і ацаліць сына. На гэта Ісус сказаў яму, каб ён ішоў дахаты, бо ягоны сын здаровы.

Бацька пайшоў дахаты, па дарозе яго сустрэлі слугі, якія і паведамілі, што ягоны сын ацаліўся. Выздараўленне адбылося ў той самы час, калі Ісус сказаў, што сын царадворцы будзе жыць. Пасля гэтага царадворац і ўся ягоная сям'я паверылі ў Хрыста як у Месію.

Цуд вельмі падобны на цуд з ацаляння слугі рымскага сотніка, які таксама адбыўся на адлегласці, і падкрэслівае ролю веры, нават калі нічога вакол яўна не адбываецца.

| ⛭Цуды Ісуса Хрыста |
| --- |
| Вылячэнне | 
* Жанчына з крывацячэннем
* Сляпы ў Віфсаідзе
* Сляпы ад нараджэння
* Сляпы Вартымей
* Два сляпыя ў Галілеі
* Слуга цэнтурыёна
* Пракажоны
* Дзесяць пракажоных
* Глуханямы з Дзесяціграддзя
* Хворы на вадзянку
* Жыхары Генісарэта
* Згорбленая жанчына
* Цешча Пятра
* Паралізаваны ў Віфездзе
* Паралізаваны ў Капернауме
* Сын царадворца
* Служка з адсечаным вухам
* Мужчына з завялай рукой

 |  |
| Выгнанне бесаў | 
* Сляпы і нямы
* Хлопчык
* Дачка хананіянкі
* Мужчына ў сінагозе Капернаума
* Герасінскі беснаваты
* Нямы
* На заходзе сонца

 |
| Уваскрэсенне памерлых | 
* Сын удавы з Наіна
* Дачка Іяіра
* Лазар

 |
| Кантроль над прыродай | 
* Лоў рыбы
* Манета ў роце рыбы
* Насычэнне мноства людзей
* Праклён смакоўніцы
* Вяселле ў Кане
* Суцяшэнне шторму
* Праабражэнне Ісуса
* Хаджэнне па вадзе

 |
**Стрэ́зская канферэнцыя**, таксама **Стрэ́за канферэнцыя** — міжнародная канферэнцыя па пытанні аб парушэнні Германіяй Версальскага мірнага дагавора. Адбылася ў красавіку 1935 года ў невялікім мястэчку Стрэза на заходнім беразе возера Лага-Маджорэ (Італія) з удзелам прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі Джэймса Мак-Дональда, міністра замежных спраў Францыі П’ера Лаваля і лідара Італіі Беніта Мусаліні.

Апісанне
--------

Канферэнцыя з’явілася следствам непасрэднай рэакцыі Англіі, Францыі і Італіі на аднаўленне Гітлерам у Германіі ўсеагульнай вайсковай павіннасці, што з’яўлялася грубым парушэннем абавязанняў, узятых на сябе Нямеччынай па Версальскім мірным дагаворы. Францыя, у сваіх намаганнях па стварэнні сістэмы «калектыўнай бяспекі», Англія, якая імкнулася пазбегнуць занадта высокіх выдаткаў на даўзбраенне і адхіліць магчымую вайну ў першую чаргу дыпламатычнымі манеўрамі («палітыка прымірэння»), і фашысцкая Італія, устрывожаная ўзмацненнем германскага ўплыву ў Дунайскім рэгіёне пацвердзілі прадугледжаныя Лігай Нацый і накіраваныя супраць Германіі санкцыі ў выпадку агрэсіі з яе боку.

«Фронт Стрэзы» разваліўся ўжо ў год яго стварэння ў выніку падпісання англа-германскага марскога пагаднення і нападу Італіі на Абісінію, якое было асуджана Лігай Нацый, але падтрымана Гітлерам.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Амбон.

**Амбон** (індан.: Ambon) - адміністрацыйны цэнтр правінцыі Малуку Інданезіі. Размешчаны ў паўднёвай частцы вострава Амбон.

Насельніцтва — 428 585 жыхароў (2007).

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1511 г. як партугальская факторыя на Малукскіх астравах. У 1605 г. захоплены галандцамі і пераўтвораны ў галоўны цэнтр Малукаў. У 1610 - 1619 гг. — штаб-кватэра Галандскай Ост-Індскай кампаніі. У 1623 г. атрымаў сумную вядомасць пасля знішчэння галандцамі суседняга англійскага паселішча. З 1950 г. у складзе Інданезіі.

Эканоміка
---------

Горад Амбон — важны транспартны цэнтр Інданезіі. Значная частка насельніцтва занята ў адміністрацыйным сектары і абслугоўванні інданезійскіх ваенных баз. Развіваецца турызм.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 8 жніўня 2011.
* Гісторыя Архівавана 7 красавіка 2016.
* Эканоміка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | SUDOC: 029030307 |
**Шахада** (араб. الشهادة ‎— «сведчанне») — першы свядомы крок з дапамогай якога чалавек робіцца мусульманінам, адзін з пяці слупоў ісламу.

Лічыцца, што чалавек з’яўляецца мусульманінам ад нараджэння, але вымаўляючы словы сведчання веры ён робіцца свядомым вызнаўцам ісламу, цалкам прымаючы ўсе прынцыпы рэлігіі і рытуальную практыку.

Пераклад шахады выглядае наступным чынам:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Сведчу, што няма сапраўднага Бога, акрамя Алаха, і яшчэ сведчу, што Мухамад — пасланнік Алаха. | "|

Сведчанне веры ў шахадзе складаецца з дзвюх частак. Першая частка выяўляе прызнанне цэнтральнай канцэпцыі ісламу — Адзінабожжа. Сведчанне сапраўднае, калі чалавек дасягнуў свядомага ўзросту, прымае ўсе слупы веры, падзяляе асноўныя паняцці чалавечага статуса паводле ісламу (свабода, годнасць, адказнасць). Другая частка сведчання ўяўляе сабой прызнанне місіі Мухамада і яго статуса апошняга Прарока, а таксама прызнання Карана і прарочай традыцыі як абавязковай формы.

У агульным сэнсе шахада з’яўляецца як пацвярджэннем веры ў Бога, так і прыняццем на сябе адказнасці — перад Богам і чалавекам. Калі чалавек аднойчы вымавіў сведчанне і лічыць сябе мусульманінам, ніхто не мае права ставіць пад сумнеў яго рашэнне або выключаць, выдаляць яго з ісламу.
**Амба́рчык** (руск.: Амба́рчик) — бухта каля ўсходняй часткі Калымскага заліва Усходне-Сібірскага мора. Тэрыторыя Расіі. Уваходзіць у тэрыторыю Рэспублікі Саха (Якуція).

Даўжыня бухты каля 3 км. Шырыня каля ўваходу каля 7 км. Глыбіні да 4 м. Большую частку года бухта пакрытая лёдам.

На беразе бухты знаходзіцца сяло Амбарчык — былы порт, першы порт Усходне-Сібірскага мора. У ім у 1935 годзе была адкрыта палярная станцыя.

У бухце знаходзіцца усталяваны ў 1977 годзе памятны знак «Ружа вятроў» у гонар палярнага даследчыка Георгія Якаўлевіча Сядова.

Зноскі
------

1. ↑  ГЭС, 1983
2. 1 2 3  Восточно-Сибирское море // Сайт *«Планета Земля»* Geosfera.Org

Літаратура
----------

* Амба́рчик // Географический энциклопедический словарь: Географические названия (руск.) / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 25. — 538 с. — 100 000 экз.

Спасылкі
--------

* Восточно-Сибирское море // Сайт *«Планета Земля»* Geosfera.Org (руск.)(Праверана 29 чэрвеня 2023)
*Амбразіянская бібліятэка*, Мілан
**Амбразіянская бібліятэка**, **Бібліятэка Амбразіяна** (італ.: Biblioteca Ambrosiana) — бібліятэка ў Мілане, заснаваная кардыналам і архібіскупам Федэрыка Барамеа. Названа па імі бацькі царквы Святога Амвросія Медыяланскага, біскупа і заступніка Мілана.

Гісторыя
--------

Леанарда да Вінчы. Партрэт музыканта, 1485. *Амбразіянская Пінакатэка*
Будаўніцтва пачалося ў 1603 годзе, бібліятэка была адкрыта для публікі 8 снежня 1609 года (пасля Бадліянскай бібліятэкі, якая адкрылася ў Оксфардзе ў 1602 годзе, гэта другая публічная бібліятэка Еўропы). Найстаражытнейшыя рукапісы былі перавезены ў Мілан з правінцыйнага манастыра св. Калумбана. Пры бібліятэцы была адкрыта друкарня, тут размяшчалася таксама школа класічных моў. Акрамя таго, у бібліятэку ўвайшлі Акадэмія і Пінакатэка, заснаваныя тым жа Федэрыка Барамеа.

Сучасны стан
------------

Падчас Другой сусветнай вайны будынак бібліятэкі быў пашкоджаны, адноўлены ў 1952 годзе, новыя рэстаўрацыйныя працы прайшлі ў 1990—1997 гадах.

Збор
----

У бібліятэцы захоўваюцца 12 рукапісаў Леанарда да Вінчы, 12 тысяч малюнкаў еўрапейскіх мастакоў XIV—XIX стагоддзяў, ілюмінаванае выданне «Іліяды» (*Ilia Picta*, V ст.), *Вергілій* з ілюстрацыямі Сімонэ Марціні і маргіналіямі Петраркі, шматлікія іншыя каштоўнасці культуры.

Гл. таксама
-----------

* Амбразіянская базіліка

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Амбразіянская бібліятэка
* Амвросианская библиотека // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Сайт бібліятэкі Архівавана 16 верасня 2008.
* Артыкул у Каталіцкай энцыклапедыі (англ.)
* *Catalogus codicum graecorum Bibliothecae Ambrosianae* (Mediolani 1906) Tomus I
* *Catalogus codicum graecorum Bibliothecae Ambrosianae* (Mediolani 1906) Tomus II
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гольбейн.

**Амброзіус Гольбейн** (ням.: Ambrosius Holbein; 1494—1519) — нямецкі жывапісец, сын Ганса Гольбейна-старэйшага (1465—1524) і брат Ганса Гольбейна-малодшага (1497—1543).

Біяграфія
---------

Як і малодшы брат, Ганс, Амброзіус нарадзіўся ў Аўгсбургу (у сучаснай Баварыі), які быў у той час вольным імперскім горадам, а таксама цэнтрам мастацтваў, культуры і гандлю. Бацька, Ганс Гольбейн-старэйшы быў наватарам і першаадкрывальнікам у пераўтварэнні тэхнікі нямецкага жывапісу на этапе пераходу ад готыкі да Рэнесансу. У яго майстэрні абодва яго сыны, Амброзіус і Ганс, атрымалі першыя ўрокі жывапісу, а таксама пазнаёміліся з ювелірнай справай і з гравіравальным майстэрствам.

У 1515 годзе Амброзіус жыў у швейцарскім горадзе Штайн-на-Рэйне, дзе ён працаваў як чаляднік у майстэрні Ханса Хорбста над фрэскамі ў галоўнай зале кляштара святога Георгія.

У 1517 годзе быў залічаны ў гільдыю жывапісцаў Базеля, а ў 1518 годзе быў натуралізаваны як грамадзянін гэтага горада. У Базелі ён дзяліў майстэрню са сваім малодшым братам Гансам. У іх было шмат невялікіх заказаў на гравюры ад выдаўцоў кніг у Базелі, а таксама на партрэты і на карціны рэлігійнага зместу.

Памёр Амброзіус Гольбейн, як мяркуецца, каля 1519 года.

Зноскі
------

1. 1 2  Holbein, Ambrosius (Ambross, Ambrosy) // SIKART — 2006. Праверана 18 чэрвеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q683543'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2256716'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Speculative Fiction Database · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie · Brockhaus · Швейцарскі гістарычны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1307691 · BNF: 14969316w · GND: 11870642X · ISNI: 0000 0001 1579 0031 · LCCN: nr97042676 · NKC: jn20000700731 · NLP: A27544254 · NTA: 07055904X · NUKAT: n99092655 · SUDOC: 173117139 · VIAF: 100222000 · ULAN: 500029767 |

 |
**Гарніерыт** (нумеіт) — рэдкі мінерал класа сілікатаў, сумесь водных сілікатаў магнію і нікеля (тальку і нікелевага серпентына).

Названы ў гонар французскага горнага інжынера Жуля Гарн'е (фр. Jules Garnier; 1839-1904), які знайшоў гэты мінерал на Новай Каледоніі ў 1865 годзе.

Уласцівасці
-----------

Склад (%): NiO - 15-45;, MgO - да 15; склад мінерала можа моцна адрознівацца. Утвараецца ў кары выветрывання серпентынітаў. Крышталі, якія маюць монаклінную сінгонію, рэдкія. Звычайна гарніерыт знаходзіцца ў выглядзе прамяністых утварэнняў, агрэгатаў гронкападобнай формы.

Не плавіцца. На паветры губляе ваду і можа рассыпацца ў парашок. Раскладаецца ў цёплай салянай кіслаце. Сустракаецца ў асацыяцыі з талькам, сепіялітам, апалам, ліманітам.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гарніерыт
* Гарніерыт у базе мінералаў (англ.)