**Белгарад-Днястроўская крэпасць** (рум.: Cetatea Alba; да 1944 года — **Акерманская крэпасць**) — помнік гісторыі і горадабудаўніцтва XIII—XV стагоддзяў. З'яўляецца адной з найболей захаваных на тэрыторыі Украіны. Сваімі памерамі яна перасягае ўсе падобныя фартыфікацыйныя збудаванні краіны. Агульная плошча тэрыторыі крэпасці 9 га. Крэпасць знаходзіцца на скалістым беразе Днястроўскага лімана і мае выгляд няправільнага многавугольніка. Раней яна складалася з чатырох двароў, кожны з якіх меў спецыфічнае прызначэнне і мог самастойна весці абарону (У наш час захавалася толькі тры крапасных двары).
Усе будынкі крэпасці абнесены трывалымі сценамі, працягласць якіх дасягае 2,5 км. Праз 40—45 м курціны былі ўбудаваны вежы і бастыёны. Іх колькасць дасягала 34, 12 з іх з'яўляліся пустымі баявымі вежамі. Астатнія — бастыёны і паўбастыёны. Яны пазней былі забуціраваны і пераўтвораны ў пляцоўкі для ўсталявання артылерыйскіх гармат. Многія вежы маюць уласныя назвы (вежа Авідзія (Дзявоцкая), Вартаўнічая вежа, вежа Пушкіна і г.д.), з'яўляюцца адлюстраваннем мясцовых паданняў і легендаў.

**Цытадэль** — найболей важная і ўмацаваная частка крэпасці, тут знаходзілася вязніца, камендант і афіцэры гарнізона, захоўваўся арсенал і скарб.

**Гарнізонны двор** — выкарыстоўваўся для сталага жыцця гарнізона.

**Грамадзянскі двор** нагадваў жылы ўмацаваны пункт, быў забудаваны аднапавярховымі дамамі і паўзямлянкамі, якія не захаваліся на сённяшні дзень. На тэрыторыі двара збіралася насельніцтва горада і блізкіх сёл падчас небяспекі пры падыходзе ворага.
Плошча **Партовага двара** (1,5 га) цягнулася ўздоўж берага. Тут на працягу карантыннага тэрміну (40 дзён) захоўваліся тавары, прывезеныя ў горад.

Гісторыя
--------

Крэпасць закладзена ў XIII стагоддзі залатаардынскім ханам Берке і атрымала назву **Ак-Лібо**.

У XIV стагоддзі генуэзцы атрымалі права на карыстанне крэпасцю як умацаваным гандлёвым цэнтрам (генуэзцы называлі яе *Маўракастра*, *Манкастра*).
Пасля страты Залатой Арды ў сярэдзіне XIV стагоддзя тэрыторый Днястроўскага лімана крэпасць перайшла ў кіраванне малдоўскіх князёў. Генуэзцы таксама пазбавіліся права на выкарыстанне крэпасці.

Сярэднявечная крэпасць, якая будавалася ў перыяды генуэзскага і малдаўскага панавання, неаднаразова падвяргалася нападам. У XV стагоддзі гарнізон тройчы адбіў спробы Асманскай імперыі захапіць гэту цвярдыню. І толькі ў 1484 годзе старэйшыны горада паднеслі султану Баязіду II сімвалічныя ключы ад горада і крэпасці. Тры стагоддзі Акерман уваходзіў у склад султанскай Турцыі.
Апроч таго, сюды здзяйснялі вайсковыя паходы казачыя атрады пад правадырствам атаманаў Е. Дашкевіча, І. Пакацілы, Г. Лабады, Р. Сабко, І. Сярко, С. Палія.

З гісторыяй звязаны тры руска-турэцкія войны. У вайсковых кампаніях бралі ўдзел рускія палкаводцы і флатаводцы: Фёдар Фёдаравіч Ушакоў, Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў (у перыяд другой руска-турэцкай вайны некалькі месяцаў быў камендантам крэпасці), атаман данскіх казакоў Мацвей Платаў — будучыя героі вайны з французамі 1812—1813 гг. і інш.
Паводле Бухарэсцкай мірнай дамовы (1812 года) землі Ніжняга Прыднястроўя з крэпасцямі Хоцін, Цігіна, Акерман, Кілія, Ізмаіл адышлі Расійскай імперыі.

У 1832 годзе Акерманская крэпасць скасавана як ваенны аб'ект. У 1963 годзе, па Пастанове Савета Міністраў УССР № 970 «Пра парадкаванне спраў уліку і аховы помнікаў архітэктуры на тэрыторыі Украінскай ССР», Акерманская крэпасць была занесена ў спіс помнікаў архітэктуры, якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы.
Белгарад-Днястроўская крэпасць — унікальны помнік абароннай архітэктуры сярэднявечча і самая вялікая крэпасць на тэрыторыі Усходняй Еўропы.

У 1970-х гадах крэпасць актыўна выкарыстоўвалі кінематаграфісты, у 1975 годзе тут здымаўся фільм «Капітан Нема» адэскай кінастудыі з Уладзіславам Дваржэцкім у галоўнай ролі.

З 1 ліпеня 2011 года Белгарад-Днястроўскай сярэднявечнай крэпасцю кіруе абласное камунальнае прадпрыемства «Фортеця».

Зноскі
------

1. ↑  Егоров В. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Белгарад-Днястроўская крэпасць на Вікісховішчы |

* Аккерманская крепость на сайте igotoworld
* План-схема Белгород-Днестровской крепости Архівавана 8 чэрвеня 2018.
* Всемирный клуб «Аккерман» Архівавана 27 мая 2016.
* Информационный сайт Белгород-Днестровская крепость
* История Белгород-Днестровской крепости
* *Шлапак М.* Исследование средневекового оборонного зодчества — Издательство: «ARC» 2001 Архівавана 20 кастрычніка 2016.. ISBN 9975-61-180-X
* *Бруяко И. В. Сапожников И. В.* Белгород-Днестровская крепость: фортификация (Bilhorod-Dnistrovskyi fortress: fortification). 2000
* Фотографии крепости Архівавана 27 верасня 2009. (англ.)
* Белгород-Днестровская крепость на www.world2see.ru Архівавана 18 чэрвеня 2010.
* Фотографии крепости, июль 2009
* Фотографии крепости 2010 Архівавана 3 чэрвеня 2012.
* Белгород-Днестровский (укр.) Архівавана 7 ліпеня 2017.
* Экскурсия в Белгород-Днестровскую крепость (с фото) Архівавана 5 сакавіка 2016.