recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Вавілонская гліняная таблічка прыкладна 1800—1600 гадоў да нараджэння Хрыста з сучаснымі анатацыямі: {\displaystyle {\sqrt {2}}=1+24/60+}   
 {\displaystyle \ 51/60^{2}+10/60^{3}=}   
 {\displaystyle 1.41421296\ldots }
**Вылічальная матэматыка** — раздзел матэматыкі, які ўключае ў сябе кола пытанняў, звязаных з выкананнем вылічэнняў і выкарыстаннем камп'ютараў. У больш вузкім разуменні вылічальная матэматыка — тэорыя лічбавых метадаў рашэння тыповых матэматычных задач.

Да задач вылічальнай матэматыкі адносяць рашэнне сістэм лінейных ураўненняў, знаходжанне ўласных значэнняў і вектараў матрыцы, задачы апраксімацыі, інтэрпаляцыі, экстрапаляцыі і інш.

Асноўнае адрозненне вылічальнай матэматыкі заключаецца ў тым, што пры вырашэнні вылічальных задач чалавек аперыруе машыннымі лікамі, якія з'яўляюцца дыскрэтнай праекцыяй рэчыўных лікаў на канкрэтную архітэктуру камп'ютара. Так, напрыклад, калі ўзяць машынны лік даўжынёй 8 байтаў, то ў ім можна запомніць толькі 264 розных лікаў, таму важную ролю ў вылічальнай матэматыцы іграюць ацэнкі дакладнасці алгарытмаў і іх устойлівасць да прадстаўлення машынных лікаў у камп'ютары. Менавіта таму, напрыклад, для вырашэння лінейнай сістэмы алгебраічных ураўненняў вельмі рэдка выкарыстоўваецца вылічэнне адваротнай матрыцы, бо гэты метад можа прывесці да памылковага вырашэння ў выпадку з сінгулярнай матрыцай, а вельмі распаўсюджаны ў лінейнай алгебры метад, заснаваны на вылічэнні вызначніка матрыцы і яе дапаўнення, патрабуе значна больш арыфметычных аперацый, чым любы ўстойлівы метад рашэння лінейнай сістэмы ўраўненняў.

Зноскі
------

1. ↑  Photograph, illustration, and description of the *root(2)* tablet from the Yale Babylonian Collection Архівавана 13 жніўня 2012.

Літаратура
----------

* Вылічальнай матэматыка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 311—312. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Вылічальная матэматыка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 180. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Тихонов А. Н.* Вычислительная математика // Математическая энциклопедия / И. М. Виноградов (гл. ред.). — М.: Советская энциклопедия, 1977. — Т. 1. — 576 с. — 150 000 экз. Стл. 822—825.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776426490 |
**Пад'язычная костка** (лац.: os hyoideum) — невялікая костка, мае форму падковы, залягае пад цягліцай языка.

Анатомія
--------

Пад’язычная костка складаецца з цела і вялікіх і малых рагоў. Цела косткі мае форму пласціны, выпуклай спераду. Ад верхняга да ніжняга краю патаўшчаецца. Бакавыя краі цела злучаюцца з вялікімі рагамі пры дапамозе сустаўных паверхняў альбо кудзелістага або гіялінавага храстка. Вялікія рогі тонкія і доўгія з патаўшчэннямі на канцах, адыходзяць ад цела косткі па кірунку вонкі назад. Малыя рогі адыходзяць ад месца злучэння цела косткі з вялікімі рагамі. Часам могуць заставацца храстковымі. Іх канцы заключаны ў шыла-пад’язычны звязак, які часам змяшчае адну або некалькі маленькіх костачак.

Да малога рога пад’язычнай косткі прымацаваная храстковаглоткавая частка (лац.: pars chondropharyngea) сярэдні канстрыктар глоткі (лац.: constrictor pharyngis medius), а да вялікага рога, з якога — ражкова-глоткавая частка (лац.: pars ceratopharyngea) сярэдняга канстрыктара. Да пад’язычнай косткі мацуюцца некаторыя мышцы шыі.

Звязаная з лапаткава-пад’язычнай цягліцай.

У рэдкіх выпадках пашкоджанні гэтай косткі могуць прывесці да смерці.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 121327119 · GND: 4209526-8 · LCCN: sh85063652 · Microsoft: 2780797419, 2909921843, 2909934399 · NKC: ph820612 |
**Паўста́нне Цёкёлі** — адно з венгерскіх паўстанняў куруцаў, якое мела месца ў 1678—1686 гадах падчас змагання венграў з дамінаваннем Габсбургаў.

Ход паўстання
-------------

Агульныя хваляванні сялян прывялі ў 1678 годзе да выбуху антыімператарскага паўстання, на чале якога стаў Эмерык Цёкёлі, малады венгерскі шляхціц з Кежмарка. У жніўні 1678 паўстанцы занялі ўсходнюю Славакію, перайшлі ў шахцёрскі рэгіён і ў Верхнюю Нітру, пасля чаго была абвешчана незалежна ад Сяміграддзя дзяржава са сталіцай у Кошыцах.

Пад ціскам поспехаў куруцкага паўстання імператар Леапольд I склікаў у Шопране сойм (1681), на якім змяніў венгерскую канстытуцыю, атрымаўшы яшчэ большую ўладу. Пастановы сойму датычна веравызнання не задаволілі Эмерыка Цёкёлі, які зноў распачаў узброенае змаганне. У 1682 князь абвясціў сябе каралём «Верхняй Венгрыі» і прызнаў вяршэнства Турцыі, з якой склаў саюз супраць імперыі.

Падчас выправы асманаў на Вену Цёкёлі пашырыў свае ўладанні на ўсходзе амаль на ўсю тэрыторыю сучаснай Славакіі, аднак параза туркаў пад Венай у 1683 азначала хуткі канец яго ўлады. У 1685 годзе ў выніку здрады туркі арыштавалі Імрэ Цёкёлі, з-за чаго на бок імператара перайшлі 17 000 куруцаў. Пасля вызвалення князь Цёкёлі не быў здольны пачаць новае змаганне, і ўвесь край занялі Габсбургі.

Літаратура
----------

* Zygmunt Ryniewicz: Leksykon bitew świata, Wyd. Almapress. Warszawa 2004.
* Zbigniew Wójcik, *Historia powszechna XVI—XVII wieku*, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968, str. 460

Гл. таксама
-----------

* Куруцы
**Віцебскі летапіс** — помнік гарадскога летапісання з ліку беларуска-літоўскіх летапісаў.

Твор быў складзены на польскай мове ў 1768 жыхаром Віцебска Стэфанам Гаўрылавічам Аверкам на аснове летапісу Міхала Пaнцырнага (звесткі за перыяд 896—1709), кароткіх гістарычных запісаў Яна Чарноўскага (за перыяд 1601—1633) і Гаўрылы Аверкі (за перыяд 1733—1757), а таксама аўтарскіх матэрыялаў.

Твор носіць кампіляцыйны характар, і складаецца пераважна з кароткіх сціслых паведамленняў, месцамі размешчаных нелагічна. Звесткі аб гістарычных падзеях запазычаны з польскіх хронік. Мэтай аўтара была рэгістрацыя фактаў і падзеяў, але ў межах гісторыі Віцебска ў дзейнасці каралёў Рэчы Паспалітай і ў войнах. Таму летапіс фіксуе амаль усе падрабязнасці: пастаўкі харчавання, пастой войскаў, удзел гараджан у бітвах. Таксама адзначаны выпадкі пажараў і эпідэміяў.

Найбольшую каштоўнасць уяўляе арыгінальная інфармацыя па беларускай гісторыі, асабліва тая, якая датычыцца ваенна-палітычных падзеяў канца 17 — пач. 18 ст. У канцы летапісу знаходзяцца спісы членаў віцебскага магістрата 1579 года, віцебскіх ваявод за 1516-1753 гады і іншыя гісторыка-дакументальныя матэрыялы.

Упершыню Віцебскі летапіс апублікаваны А. Сапуновым у зборніку дакументаў «Віцебская даўніна» ў 1883 годзе ў перакладзе на рускую мову.

Зноскі
------

1. ↑  Белазаровіч, С.55.

Літаратура
----------

* *Белазаровіч В. А.* Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэб. дапаможнік; Установа Адукацыі «Гродзенскі Дзярж. Ун-т імя Я. Купалы». — Гродна : ГрДУ, 2006. — 345 с. — ISBN 985-417-858-7. С.54,55.

| ⛭Беларускія летапісы і хронікі |
| --- |
| XII—XIV стст. | 

|  |  |
| --- | --- |
| Старажытнарускія летапісы | 
* Аповесць мінулых часоў
* Галіцка-Валынскі летапіс
* Іпацьеўскі летапіс
* Летапіс Аўрамкі
* Радзівілаўскі летапіс
* Смаленскі летапіс
* Полацкі летапіс

 |

 |  |
| XV—XVIII стст. | 

|  |  |
| --- | --- |
| Беларуска-літоўскія летапісы | 
1-ы летапісны звод
Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года
Акадэмічны летапіс
Нікіфараўскі летапіс
Слуцкі летапіс
Супрасльскі летапіс
2-і летапісны звод
Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага
Альшэўскі летапіс
Еўраінаўскі летапіс
Летапіс Археалагічнага таварыства
летапіс Красінскага
летапіс Рачынскага[ru]
Патрыяршы рукапіс
Румянцаўскі летапіс
3-і летапісны звод
Хроніка Быхаўца
Іншыя
Летапісец вялікіх князёў літоўскіх
Віленскі зборнік
Віленскі летапіс
Origo regis
Аповесць пра Падолле
 |
| Хранографы імясцовыя летапісы | 
* Баркулабаўскі летапіс
* Віцебскі летапіс
* Вялікая хроніка
* Густынскі летапіс
* Магілёўская хроніка

 |
| Польскія хронікі па гісторыі ВКЛ | 
* Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі
* Хроніка ўсяго свету
* Хроніка Еўрапейскай Сарматыі

 |

 |
| Гл. таксама {{Беларускія рукапісы}} |
Выгляд знутры
**Амбе́р**, або **Аме́р** (хіндзі: आमेर दुर्ग) — фартыфікацыйна-палацавае збудаванне ў індыйскім штаце Раджастхан. У нашы дні ўваходзіць у склад горада Джайпур. 

Пабудавана ў другой палове XVI - пачатку XVII ст. на месцы больш старажытнага ўмацавання XI ст. Да заснавання Джайпура з'яўлялася ваенным і адміністрацыйным цэнтрам дзяржавы раджпутаў. Падзелена на чатыры сектары, кожны з якіх мае асобную браму і двор. Складанай часткай крэпасці з'яўляецца Шыш-Махал, былая рэзідэнцыя амберскіх манархаў. Асноўны будаўнічы матэрыял — жоўты пясчанік. Акрамя таго, для дэкарацый выкарыстоўваліся мармур і граніт. 

Амбер — адна з найбольш вядомых славутасцяў Джайпура. Разам з іншымі крэпасцямі Раджастхана ўключана ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Зноскі
------

1. 1 2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крэпасць Амбер
* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Энцыклапедычны лексікон |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2018000173 |
Самалёт брытанскай авіякампаніі British Airways
**Авіякампанія (авіяцыйная кампанія)** — арганізацыя, якая здзяйсняе пасажырскія і грузавыя паветраныя перавозкі, авіяцыйныя работы. У савецкі перыяд выкарыстоўваўся сінонім *авіяпрадпрыемства (авіяцыйнае прадпрыемства)*.

Першая авіякампанія ў свеце, DELAG (ням.: Deutsche Luftschiffahrts-Aktiengesellschaft — Германскае акцыянернае таварыства па паветраным караблеводству), была ўтворана 16 лістапада 1909 года пры падтрымцы германскага ўрада. Яна выкарыстоўвала дырыжаблі фірмы Zeppelin. Штаб-кватэра фірмы знаходзілася ва Франкфурце-на-Майне.

У наш час сусветны рынак камерцыйных авіяперавозак ацэньваецца прыкладна ў $ 200 млрд.

Зноскі
------

1. ↑  Бизнес США готов содействовать развитию аэрокосмической отрасли Украины — глава Американской ТПП в Украине

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Авіякампанія
* Спіс авіякампаній свету (1500 кампаній з больш за 200 краін)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119596581 · GND: 4036559-1 · LCCN: sh85002650 · NKC: ph495114 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Герасімчук.

**Лідзія Паўлаўна Герасімчук** (укр.: Лідія Павлівна Герасимчук, 5 мая 1922, Кіеў — 5 снежня 1958) — украінская савецкая артыстка балета, салістка Кіеўскага тэатра оперы і балета імя Т. Шаўчэнкі ў 1937—1958 гадах. Заслужаная артыстка Украінскай ССР (1952).

Біяграфія
---------

У 1930—1934 гадах займалася ў Кіеўскай харэаграфічнай студыі Ксеніі Юр’еўны Давыдавай, з 1933 года выступала на сцэне Кіеўскага опернага тэатра.

У 1937 годзе скончыла Кіеўскі харэаграфічны тэхнікум па класе Наталлі Веракундавай, пасля чаго была прынята ў трупу Кіеўскага тэатра оперы і балета. Была салісткай тэатра да сваёй смерці ў 1958 годзе. Асабліва вызначалася ў дуэце з Мікалаем Апухціным  (руск.) (бел.: «Гісторыя ўкраінскага балета ведае нямала цудоўных танцавальных дуэтаў, сярод якіх — дуэт Апухціна і Лідзіі Герасімчук».

У час Вялікай Айчыннай вайны у 1942—1944 гадах — артыстка Ленінградскага Малога тэатра оперы і балета, які знаходзіўся ў эвакуацыі ў горадзе Кіраў.

Жыла ў Кіеве. Памерла 5 снежня 1958 года. Пахаваная на Байкавых могілках. На магіле Лідзіі Герасімчук устаноўлены надмагільны помнік «Паміраючы лебедзь» працы скульптара Пятра Астапенкі  (руск.) (бел. (бронза, граніт, 1960).

### Сям’я

* Першы муж — інжынер-меліяратар Абрам Насушкін, сын — Лесь Герасімчук.
* Другі муж — Мікалай Аляксандравіч Апухцін  (руск.) (бел. прэм’ер Кіеўскага тэатра оперы і балета, народны артыст Украінскай ССР, балетмайстар-педагог.

Творчасць
---------

Сярод партый Раймонда, Цар-дзяўчына, фея Сірэні, Адэта ў балетах П. Чайкоўскага, Б. Асаф’ева, Л. Мінкуса і іншых.

Была першай выканаўцай вядучых партый у шэрагу балетаў украінскіх кампазітараў. Сярод вядомых партый: Маруся Багуслаўка («Маруся Багуслаўка» А. Свечнікава  (руск.) (бел.), Марыула («Лілея» К. Данькевіча), Расціслава («Расціслава» Г. Жукоўскага  (руск.) (бел.) і іншыя. Выконвала характарныя танцы ў операх «Кармэн», «Князь Ігар», «Фаўст» і інш.

Зноскі
------

1. ↑  *Станишевский Ю.* Украинский балетный театр. Киев: Музична Україна, 2008. — С. 244.

Літаратура
----------

* Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
**Шатландская партыя зялёных** — левацэнтрысцкая, экалагічная і эгалітарысцкая партыя, якая выступае за незалежнасць Шатландыі. Заснавана ў 1979 годзе як **Шатландская экалагічная партыя**. Член Еўрапейскай федэрацыі зялёных партый (ЕФЗП). Аддзялілася ад Зялёнай партыі Англіі і Уэльса ў 1990 годзе. 

У сваёй дзейнасці кіруецца праграмай «Да зялёнай Шатландыі», прынятай у 1990 годзе. Выступае за незалежнасць Шатландыі. На выбарах у шатландскі парламент у 1999 годзе атрымала 1 месца, на выбарах 2003 года сабрала 6,9% галасоў і атрымала 7 месцаў, на выбарах 2007 і 2011 гадоў змагла заваяваць па 2 месцы ў парламенце. На выбарах у шатландскі парламент 2016 года сабрала 5% галасоў і атрымала 6 месцаў. На выбарах 2021 года атрымала 8 месцаў, а яе былы лідар, Алісан Джонстоўн, заняла пасаду спікера парламента.

Партыя цалкам незалежная, супрацоўнічае з іншымі зялёнымі партыямі Брытаніі і Ірландыі.

20 жніўня 2021 года партыя падпісала кааліцыйнае пагадненне з ШНП, якое прадугледжвае правядзенне сумеснай палітыкі, накіраванай на здабыццё незалежнасці краіны на працягу наступных 5 гадоў, а таксама членства ў ЕС. Такім чынам, упершыню за гісторыю еўрапейскіх краін «зялёныя» афіцыйна сталі членамі ўрада ў складзе кааліцыі.

Заўвагі
-------

1. ↑
2. ↑  Green MSP Alison Johnstone elected Holyrood's new Presiding Officer (англ.). *HeraldScotland*. Праверана 14 мая 2021.
3. ↑  SNP-Greens deal pledges indyref2 within five years(англ.) (20 жніўня 2021). Праверана 20 жніўня 2021.
4. ↑  Шотландские националисты и зеленые договорились о парламентской коалиции (руск.). *Красная весна*. Праверана 20 жніўня 2021.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | SoundCloud · YouTube (англ.)  |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1220607916 · LCCN: n2004103049 · SUDOC: 102413568 · VIAF: 133899829 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кулажанка.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Лідзія Кулажанка.

**Лідзія Яўгенаўна Кулажанка** (нар. 18 снежня 1952, Мікалаеўшчына, Мінскай вобласці) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сялянскай сям’і. У 1969 скончыла Мікалаеўшчынскую сярэднюю школу імя Я. Коласа, у 1974 гістарычны факультэт БДУ. Пасля заканчэння БДУ працавала настаўнікам гісторыі ў г. Паставы, скончыла аспірантуру БДУ. Абараніла кандыдацкую дысертацыю. Працавала выкладчыкам Мінскага радыётэхнічнага інстытута (БДУІР). З 1992 года навуковы супрацоўнік Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны.

Дзейнасць
---------

Бібліяграфія
------------

*

Зноскі
------

Літаратура
----------

* ИСТОРИК ЛИДИЯ КУЛАЖЕНКО НАГРАЖДЕНА ОРДЕНОМ ПРЕПОДОБНОЙ ЕВФРОСИНИИ ПОЛОЦКОЙ
* Митрополит возглавил Литургию в соборе в день отдания праздника Рождества Христова
* Шчыруе «пчолка» на духоўнай ніве
**ААТ «Лідская абутковая фабрыка»** — беларускае прадпрыемства па вытворчасці абутку, якое знаходзіцца ў г. Ліда Гродзенскай вобласці. Фабрыка з’яўляецца адным з найстарэйшых прадпрыемстваў па вытворчасці абутку, якое выпускае больш за 300 000 пар у год.

Прадукцыя
---------

ЛМ74
Увесь асартымент выпускаемай прадукцыі падзелены на два прыярытэтных напрамкi: традыцыйны асартымент — тэкстыльны і скураны паўсядзённы і хатнi абутак для дзяцей і дарослых, а таксама спецабутак.

**Напрамак дзейнасці:**

* Хатнi і шпацырны абутак з тэкстыльных матэрыялаў;
* Хатнi і штодзённы абутак з лёну;
* Абутак для работнікаў лёгкай і тэкстыльнай прамысловасці;
* Паўсядзённы абутак з натуральнай скуры;
* Працоўны абутак з натуральнай скуры;
* Вытворчасць абутку на давальніцкіх умовах.

Пры вытворчасці скуранога абутку на прадпрыемстве выкарыстоўваецца сучаснае нямецкае абсталяванне.

Дырэктары
---------

* Васіль Іванавіч Васільеў
* Тамара Ігнатовіч

Зноскі
------

1. ↑  ААТ Лiская абутковая фабрiка Архівавана 7 студзеня 2022.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: RLST-ar448986 |
**Сетумаа** (вырус. *Setomaa*, эст.: Setumaa) — гістарычная вобласць пасялення народа сету, у літаральным перакладзе *«зямля сету»*. Падзелена адміністрацыйна на дзве часткі: адна частка знаходзяцца ў Эстоніі (у паветах Пылвамаа і Вырумаа), іншая знаходзіцца ў Пячорскім раёне Пскоўскай вобласці на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.

Паводле Тартускага мірнага дагавора паміж Эстоніяй і Савецкай Расіяй ад 2 лютага 1920 года, увесь Пячорскі край (заходняя частка Пскоўскага павета) адышоў да Эстоніі. З Сетумаа ўтварылі павет з назвай Петсерымаа (Пячорскі павет), павятовым цэнтрам сталі Пячоры (эст.: Petseri).

23 жніўня 1944 года была створана Пскоўская вобласць. 16 студзеня 1945 года аднабаковым указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР у яе ўвайшоў Пячорскі раён, арганізаваны з 8 воласцей і г. Пячоры, якія ўваходзілі раней у склад Эстоніі. Мяжа паміж РСФСР і Эстонскай ССР падзяліла Сетумаа напалам.

Літаратура
----------

* Reissar, Leo. 1996. *Setumaa läbi sajandite: Petserimaa.* Tallinn: Kupar, 1996. ISBN 9985-61-088-1

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сетумаа
Галандская дзяўчынка з шатленам (каля 1630 года).
**Шатлен** (*шатэлен*, *шатленка* — ад фр.: châtelain — уладальнік замка; кашталян)- выраб, упрыгажэнне і аксэсуар  (руск.) (бел. у выглядзе ланцужка з заціскам, да якога мацуюцца ў выглядзе падвесак розныя функцыянальныя прадметы: ключы, кашалёк  (руск.) (бел. кішэнны гадзіннік  (руск.) (бел. нажніцы, пячаткі і гэтак далей.

Гісторыя
--------

Шатлены насілі як мужчыны, так і жанчыны. У больш вузкім сэнсе *шатлен* — ланцужок для кішэннага гадзінніка з завадным ключом.

Шатлены былі вядомыя з часоў Сярэдневякоўя, але пік папулярнасці прыйшоўся на XVIII — пачатак XX стагоддзя. Шатлен XVII стагоддзя прадстаўляў сабой пояс у выглядзе ланцужка, да якога мацаваліся на некаторай адлегласці адзін ад аднаго іншыя ланцужкі для дробязяў. Як функцыянальны прадмет шатлен з’яўляўся паказчыкам статусу гаспадыні або аканомкі дома, якая валодала ўсімі ключамі і, такім чынам, усімі каштоўнасцямі.

У XVIII стагоддзі шатлены становяцца масіўнымі і багата дэкараванымі ў стылі барока або ракако. У гэты перыяд шатлен ужо не з’яўляўся поясам сам па сабе, а мацаваўся да яго ці да адзення як самастойны аксэсуар. Каштоўныя шатлены вырабляліся з золата і ўпрыгожваліся эмаллю. У XVIII стагоддзі галоўным элементам, як правіла, быў *etui* — спецыяльны футляр для невялікіх інструментаў. Частым элементам жаночых шатленаў з’яўляецца спецыяльны кручок для шнуроўкі сукенак і гарсэтаў.

Адраджэнне папулярнасці шатлена адбылося ў другой палове XIX стагоддзя — дамы насілі на шатлене маленькія вышытыя кашалькі, а мужчыны — кішэнныя гадзіннікі і бірулькі  (руск.) (бел.. Служанкі і аканомкі па-ранейшаму насілі на шатленах функцыянальныя дробязі: швейныя прыналежнасці, ключы і гэтак далей.

У Віктарыянскай Англіі існавала разнавіднасць шатлена — трымальнік спадніц  (англ.) (бел. які ўяўляў сабой заціск на ланцужку, які прыўздымаў і ўтрымліваў спадніцу па меры неабходнасці. Гэты аксэсуар быў у модзе ў 1870-1890-я гады.

* Прыклады шатленаў
* Шатлен-футляр etui і два больш дробных кантэйнеры, верагодна, для асвяжальных цукерак. Англія, 1765-1775 гады. Музей Вікторыі і Альберта
* Залаты шатлен з гадзінамі і завадным ключыкам. Англія, каля 1775 года
* Шатлен-гадзіннік, ключык, друк з горнага крышталя. Францыя, XVIII стагоддзе. Мастацкі музей Уолтэрса
* Эмалевый шатлен с пятью цепочками. Франция, вторая половина XVIII века. Музей ХаллвиловЭмалевы шатлен з пяццю ланцужкамі. Францыя, другая палова XVIII стагоддзя. Музей Халвілаў
* Малюнак шатлена з гадзіннікам, 1875 год
* Сумачка на ланцужку з мацаваннем, ЗША, 1889 год

Зноскі
------

1. ↑  Тэрмін у дачыненні да аксэсуара замацаваўся толькі ў XIX стагоддзі.
2. ↑  Экспонат на сайте V&A

Літаратура
----------

* *Комиссаржевский, Ф. Ф.  (руск.) (бел..* Шателен // История костюма. — М.: Астрель, 2005. — С. 331. — 336 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-271-105514-8.

Спасылкі
--------

* Викторианский шатлен
* Что такое шатлен
* История шатлена Архівавана 5 красавіка 2023.
* Шатлены XVIII века с описаниями

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сетунь (значэнні).

**Се́тунь** (руск.: Сетунь) — рака на захадзе Масквы і ў Маскоўскай вобласці, найбуйнейшы правы прыток ракі Масквы. Агульная даўжыня 38 км (у межах Масквы - каля 20 км). Плошча басейна - 190 км². Выдатак вады 1,33 м³/с. Адметнай асаблівасцю з'яўляецца тое, што рака, у адрозненне ад многіх іншых маскоўскіх рэк, працякае пераважна ў адкрытым рэчышчы і па захаванай даліне.

Вытокам ракі з'яўляецца сажалка каля вёскі Салар'ева Ленінскага раёна Маскоўскай вобласці (хоць існуе таксама версія, што выток размешчаны каля вёскі Румянцава Маскоўскай вобласці). Вусце - рака Масква ніжэй Беражкоўскага моста (раней ла вусця размяшчаўся Красналужскі мост), насупраць Новадзявочага манастыра.

Тэрыторыя, прылеглая да абодвух берагоў ракі ў межах Масквы (ад МКАДа да вусця) ўключана ў створаны ў 2003 годзе прыродны заказнік «Даліна ракі Сетунь» - самы вялікі прыродны заказнік, які знаходзіцца ў межах Масквы. Яго плошча складае 693,2 гектара.

Зноскі
------

1. 1 2  Яндекс. Энциклопедия «Москва». Сетунь (река)
2. 1 2  Малые реки Москвы. Сетунь
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Луіс.

**Спірыдон (Спірас) Луіс** (грэч. Σπυρίδων Λούης, 12 студзеня 1873, Марусі, цяпер намархія Афіны — 26 сакавіка 1940, там жа) — грэчаскі лёгкаатлет, першы алімпійскі чэмпіён у марафонскім бегу летніх Алімпійскіх гульняў 1896.

Луіс прыняў удзел толькі ў марафонскім забегу, які ўпершыню праходзіў на міжнародных спаборніцтвах. Забег пачынаўся ў горадзе Марафон і сканчаўся ў Афінах на Мармуровым стадыёне. Дыстанцыя была 40 кіламетраў, а не 42 км 195 м, як цяпер.

10 красавіка Луіс стартаваў у тым забегу. З самага пачатку ён не быў сярод лідараў гонкі. Аднак пасля некаторага часу, лідары сталі схадзіць з дыстанцыі. Паступова, Луіс стаў даганяць супернікаў і за некалькі кіламетраў да фінішу ўзначаліў забег. Луіс фінішаваў з вынікам 2 гадзіны 58 мін і 50 сек.

Выйграўшы гэтую гонку, якая вядзе сваю гісторыю з часоў Старажытнай Грэцыі, Луіс стаў нацыянальным грэчаскім героем. Гэта была апошняя лёгкаатлетычная дысцыпліна гульняў, і да таго моманту, грэчаскія спартсмены ні разу не выйгравалі ў гэтым відзе спорту. Пры ўзнагароджанні пераможцаў, Мішэль Брэаль, які ўпершыню прапанаваў правесці такую гонку, уручыў Луісу, акрамя медалі і аліўкавай галінкі, яшчэ і кубак.

Алімпійскі рэкорд Луіса ў марафоне быў пабіты толькі праз 12 гадоў амерыканцам Джоні Хейзам на Алімпіядзе 1908 у Лондане.

У якасці госця прысутнічаў на летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года ў Берліне. Як ураджэнец Грэцыі, уручыў Адольфу Гітлеру аліўкавую галіну, якая сімвалізуе мір. Здымаўся ў некаторых дакументальных фільмах аб Алімпійскіх гульнях.

Луіс памёр у сваім родным горадзе Марусі ад інфаркту, незадоўга да акупацыі краіны Італіяй.

У гонар бягуна ў Грэцыі названы бары, Алімпійскі стадыён у Афінах і бульвар, па якім праходзіў маршрут Луіса.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Спірыдон Луіс
* *Спірыдон Луіс — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*
* Спірыдон Луіс на сайце МАК
* Спірыдон Луіс на сайце IMDb

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Track and Field Statistics · МАК · Алімпійскі камітэт Грэцыі · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118899309 · ISNI: 0000 0000 1320 6981 · LCCN: n85291359 · NKC: mub2012685232 · NLG: 47633 · VIAF: 8186001 |

 |
**Універсальны банк** — банк, які ажыццяўляе усе ці большасць асноўных відаў банкаўскіх аперацый.

Універсальныя банкі больш устойлівыя, чым спецыялізаваныя банкі, так як спалучаюць камерцыйную і інвестыцыйную дзейнасць. Яны могуць у поўнай меры выкарыстаць перавагі дыверсіфікацыі сваіх аперацый. Кліентам зручней мець справу з адным банкам, чым з некалькімі спецыялізаванымі пасярэднікамі. Кліентамі універсальных банкаў з'яўляюцца як дробныя фундатары, так і буйныя кампаніі.

Банкі універсальнага тыпу выконваюць вялікую колькасць банкаўскіх аперацый: вядзенне дэпазітных рахункаў, банкаўскія пераклады сродкаў, прыём зберажэнняў, выдачу разнастайных крэдытаў, куплю каштоўных папер, аперацыі па даверанасці, захоўванне каштоўнасцяў у сейфах і інш. Дзякуючы шырокаму выбару прапанаваных паслуг і наяўнасці вялікай колькасці кліентаў яны менш пакутуюць ад ваганняў даходнасці асобных банкаўскіх аперацый і кан'юнктуры сегментаў фінансавага рынку.

У большасці развітых краін буйныя банкі і банкаўскія групы прадстаўлены універсальнымі банкамі. Найбольшае распаўсюджванне універсальныя банкі атрымалі ў Кантынентальнай Еўропе. У ЗША, толькі пасля адмены ў 1999 годзе палажэнняў закона Гласса-Сціголла аб тым, што банкаўскі холдынг можа валодаць толькі фінансавымі кампаніямі аднаго тыпу, пачалі актыўна развівацца універсальныя банкі. У Расіі большасць банкаў з'яўляюцца універсальнымі, напрыклад Ашчадбанк Расіі, ВТБ і інш.

Літаратура
----------

* Деньги. Кредит. Банки: Учебник / Под ред. Г. Н. Белоглазовой. — М.: Высшее образование, Юрайт-Издат, 2009. — С. 212. — (Университеты России). — ISBN 978-5-9692-0401-0.
**Універсальны каардынаваны час** (англ.: Coordinated Universal Time, *UTC*), **Сусветны час** — аснова цывільнага часу, які адрозніваецца на цэлую колькасць секунд ад атамнага часу і на дробавую колькасць секунд ад UT1.

UTC — спадчыннік GMT (Грынвіцкі час). Новае імя было ўведзена, каб пазбавіцца ад геаграфічных назваў у міжнародным стандарце. UTC грунтуецца на атамным адліку часу, а не на часе ў Грынвічы. Варта звярнуць увагу на тое, што UTC аднолькавы ўзімку і ўлетку. Таму для тых месцаў, дзе прыняты пераход на пэўны тэрмін да летняга часу, зрушэнне адносна UTC на гэты тэрмін змяняецца.

Метад выліку UTC
----------------

**UT** — сярэдні сонечны час на мерыдыяне Грынвіча. З-за нераўнамернасці кручэння Зямлі грынвіцкі мерыдыян круціцца таксама нераўнамерна. Апроч таго, у выніку бесперапыннага перамяшчэння восі кручэння ў целе самой Зямлі геаграфічныя полюсы соваюцца па паверхні Зямлі, а разам з імі змяняюць сваё месцазнаходжанне і плоскасці праўдзівых мерыдыянаў. З-за гэтых фактараў адрозніваюць наступныя сістэмы вымярэння часу:

**UT0** — час на імгненным грынвіцкім мерыдыяне, вызначаны па імгненным месцазнаходжанні полюсаў Зямлі. Гэта час, які атрымліваецца непасрэдна ў выніку астранамічных назіранняў сутачных рухаў зорак;

**UT1** — час на сярэднім грынвіцкім мерыдыяне, выпраўлены з улікам руху зямных полюсаў:

UT1 = UT0 + Δλ,

дзе Δλ — папраўка, якая залежыць ад каардынат імгненнага полюсу, якія адлічваюцца адносна агульнапрынятага сярэдняга полюсу;

**UT2** — час, які выпраўлены з улікам сезоннай нераўнамернасці кручэння Зямлі ΔTs:

UT2 = UT1 + ΔTs.

Для ўзгаднення назіранага сусветнага часу UT1 і строга раўнамернага Міжнароднага атамнага часу (TAI) з 1964 года ўвялі раўнамерна-пераменную шкалу часу UTC — універсальны каардынаваны час. Маштабы UTC і TAI роўныя, а нульпункт змяняецца скокам. Паміж UTC і UT1 назапашваецца разыходжанне, абумоўленае, па-першае, нераўнамернасцю шкалы UT1, а, па-другое, няроўнасцю маштабаў UT1 і TAI (1 секунда UT1 дакладна не роўная 1 атамнай секундзе). Пры нарастанні разыходжання паміж UTC і UT1 да 0,7 секунды робіцца карэкціроўка скокам на 1 секунду.

Дадатковая высакосная сeкунда дадаецца (або, тэарэтычна, аднімаецца) 30 чэрвеня або 31 снежня пры неабходнасці. Першая змена была ў 1972 годзе, дададзена дадатковая секунда а 23:59:60. Дадаванне секунды вызначаецца International Earth Rotation and Reference Systems Service, паводле іх назіранняў за кручэннем Зямлі.

Сігналы дакладнага часу перадаюцца па радыё, тэлебачанні і праз інтэрнэт у сістэме UTC.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |

| ⛭Часавыя паясы адносна ўніверсальнага каардынаванага часу (UTC) |
| --- |
| 
* -12
* -11
* -10:30
* -10
* -9:30
* -9
* -8:30
* -8
* -7
* -6
* -5
* -4:30
* -4
* -3:30
* -3
* -2:30
* -2
* -1
* -0:44
* -0:25
* UTC±0
* +0:20
* +0:30
* +1
* +2
* +3
* +3:30
* +4
* +4:30
* +4:51
* +5
* +5:30
* +5:40
* +5:45
* +6
* +6:30
* +7
* +7:20
* +7:30
* +8
* +8:30
* +8:45
* +9
* +9:30
* +9:45
* +10
* +10:30
* +11
* +11:30
* +12
* +12:45
* +13
* +13:45
* +14

 |
| У некаторых краінах паўночнага і паўднёвага паўшар’яў выкарыстоўваецца летні час (DST) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Маркоўскі.
**Уладзі́мір Іва́навіч Марко́ўскі** (27 лістапада 1913 — 20 снежня 1986) — ваенны дзеяч, контр-адмірал (1957). Удзельнік вайны з Японіяй (1945).

Біяграфія
---------

У. І. Маркоўскі нарадзіўся ў Віцебску ў сям'і чыгуначніка. Пасля заканчэння школы працаваў цесляром, каменшчыкам, памочнікам майстра. У 1932 годзе скончыў Ленінградскі горны тэхнікум, у 1937 годзе Ленінградскае вышэйшае ваенна-марское вучылішча імя М. В. Фрунзэ. Службу праходзіў камандзірам баявой часткі падводнай лодкі на Ціхаакіянскім флоце. У 1939 годзе скончыў акадэмічныя курсы камсаставу і працягваў службу на Далёкім Усходзе.

З 1954 г. служыў у Порт-Артуры, на Паўночным флоце. У 1961 годзе ўдзельнічаў у выпрабаваннях ядзернай зброі на архіпелагу Новая Зямля. У 1962—1972 гг. У. І. Маркоўскі камандзір 1-га вучэбнага атрада ВМФ СССР у Пінску.

Узнагароды
----------

* Ордэн Леніна
* 2 ордэны Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені
* 3 ордэны Чырвонай Зоркі
* Ордэн Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі
* медалі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

*Долготович Б. Д.* Адмиралы земли белорусской: биограф. справочник / Б. Д. Долготович; под. ред. А. А. Римашевского. — Минск: Беларусь, 2009. — С. 26. — 98 с. — 1 500 экз. — ISBN 978-985-01-0821-0. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Драздоў.
**Уладзімір Іванавіч Драздоў** (нар. 8 ліпеня 1937, г. Бабруйск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

У 1962 годзе скончыў Беларускі політэхнічны інстытут. Працаваў у праектных арганізацыях Уладзівастока, Ташкента. З 1966 года працаваў у Магілёўграмадзянпраекце. У 1968—1975 гадах галоўны архітэктар Бабруйска. У 1975—1981 гадах намеснік генеральнага дырэктара ВА «Бабруйскдрэў». З 1981 года — галоўны архітэктар Ленінскага раёна Бабруйска.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1976 года. Член КПСС з 1969 года. Пражывае ў г. Бабруйск.

Творчасць
---------

Асноўныя работы (у аўтарскім калектыве): 78-кватэрны жылы дом па вул. К. Лібкнехта (1969), забудова вул. Мінскай на ўчастку вул. Крылова — Кастрычніцкай (1968—1974), рэканструкцыя спальнага корпуса санаторыя імя Леніна (1971), прыбудова да гасцініцы «Бабруйск» у Бабруйску і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дроздов Владимир Иванович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Волкаў.

**Фёдар Рыгоравіч Волкаў** (руск.: Фёдор Григо́рьевич Во́лков; 1729—1763) — рускі акцёр і тэатральны дзеяч, масон. Стварыў першы пастаянны рускі тэатр, і таму лічыцца яго заснавальнікам.

Біяграфія
---------

30 жніўня 1756 г. быў афіцыйна заснаваны «Рускі для прадстаўлення трагедый і камедый тэатр», які паклаў пачатак стварэнню Імператарскіх тэатраў Расіі, а Фёдар Волкаў быў прызначаны «першым рускім акцёрам», а дырэктарам тэатра стаў Аляксандр Сумарокаў, у 1761 годзе гэты пост заняў Волкаў. Але дзеля ўлюбёнай справы Фёдар Рыгоравіч адмовіўся ад пасады кабінет-міністра, ордэна Святога Андрэя Першазванага, маёнткаў і прыгонных.

Фёдар Волкаў напісаў каля 15 п'ес («Суд Шамякін», «Усякі Ерамей пра сябе разумей», «Забаўкі маскоўскіх жыхароў на Масленіцы» і інш), не захаваліся да нашага часу, таксама быў аўтарам ўрачыстых од (вядома, што пачаў пісаць оду «Пётр Вялікі») і песень (захаваліся «Ты праходзіш міма келлі дарагая» аб гвалтоўна падстрыжанай ў манахіні і «Станем, браткі, спяваць старую песню, як жылі ў першым стагоддзі людзі» аб мінулым Залатым стагоддзі). Акрамя гэтага ён займаўся мастацкім афармленнем спектакляў; вядомая яго карціна, якая паказвае яго і братоў падчас спектакля, бюст Пятра I; паводле падання яго працай з'яўляецца і разьбяны іканастас Мікола-Надзеінскай царквы ў Яраслаўлі. Іграў на шматлікіх інструментах і ствараў музыку да спектакляў.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Фёдар Рыгоравіч Волкаў на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая літаратурная · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 119096269 · ISNI: 0000 0000 6677 2899 · LCCN: no90016865 · NKC: jx20050902005 · NLG: 258589 · NTA: 33988312X · NUKAT: n2014094339 · РДБ: 000165429 · SUDOC: 101530897 · VIAF: 47564086 |

 |
**Я́ан Тэ́эмант** (эст. *Jaan Teemant*; 24 верасня 1872, воласць Вігала — 24 ліпеня (паводле іншых звестак, 3 ліпеня) 1941, Талін) — эстонскі дзяржаўны дзеяч.

Адукацыя
--------

Скончыў прыватную гімназію Хуга Трэфнера, юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта (1901). Ганаровы доктар права Тартускага ўніверсітэта (1932).

Рэвалюцыйная дзейнасць і зняволенне
-----------------------------------

Быў памочнікам прысяжнага паверанага ў Рэвелі (цяпер — Талін). У 1904—1905 — гласны гарадской думы Рэвеля. У 1905 актыўна ўдзельнічаў у рэвалюцыйных падзеях, у снежні 1905 быў выбраны кіраўніком Усеэстонскага сходу народных прадстаўнікоў у Тарту, кіраваў сходам у актавай зале Юр'еўскага (цяпер — Тартускі) універсітэта — так званым «аўласкім сходам». Быў вымушаны эміграваць у Швейцарыю, ва ўмовах ваеннага становішча быў завочна прысуджаны да смяротнага пакарання. Пасля адмены ваеннага становішча і смяротнага прысуду вярнуўся ў Эстонію (у 1908). Быў асуджаны да пазбаўлення свабоды на паўтара года. Адбыўшы тэрмін зняволення, у 1911—1913 знаходзіўся ў ссылцы ў Архангельскай губерні.

Адвакат і палітык
-----------------

У 1913/1914 — 1940 — адвакат у Таліне, у 1919—1925 — старшыня калегіі адвакатаў. У 1917—1919 — член, у 1917 — першы намеснік старшыні Эстонскага часовага земскага савета, у 1918—1919 — генеральны пракурор Эстонскай рэспублікі, у 1919—1920 — член Устаноўчага сходу. Быў дэпутатам Рыйгікогу другога — пятага скліканняў. З 15 снежня 1925 па 9 снежня 1927 і з 19 лютага 1932 па 19 ліпеня 1932 — дзяржаўны старэйшына (глава дзяржавы).

Крытычна адносіўся да аўтарытарнага рэжыму Канстанціна Пятса, які ўсталяваўся пасля дзяржаўнага перавароту 1934. У 1939—1940 гг. — эстонскі прадстаўнік у Германскім апякунскім ўпраўленні (органе, створаным для апякунства над маёмасцю немцаў, якія перасяляліся ў Германію ў гэты перыяд).

Гібель
------

23 ліпеня 1940 быў арыштаваны органамі НКУС. Па розных звестках, памёр або быў расстраляны ў 1941 у Талінскай цэнтральнай турме.

Бібліяграфія
------------

* Эстонский биографический словарь. Таллин. 2002.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Біяграфія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1184443718 · VIAF: 5091149544599300490006 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хітрук.

**Фёдар Савельевіч Хітрук** (1 мая 1917, Цвер — 3 снежня 2012, Масква) — савецкі і расійскі мультыплікатар, рэжысёр, сцэнарыст, педагог, перакладчык. Народны артыст СССР (1987).

Лаўрэат двух Дзяржаўных прэмій СССР (1976, 1982), Нацыянальнай прэміі ГДР (1971).

Біяграфія
---------

Фёдар Хітрук нарадзіўся 18 красавіка (1 мая) 1917 года ў Цверы, сярэднім з трох братоў ў яўрэйскай сям'і. Бацька — слесар, а пазней інжынер Савелій Давыдавіч Хітрук (1887—1983), у апошнія гады жыцця — пенсіянер рэспубліканскага значэння, паходзіў з Полацка; маці — Ганна Антонаўна Хітрук (народжаная Нахамчык, 1893—1985), была родам з Рыгі.

Скончыў мастацкі тэхнікум у 1937 годзе. У 1937—41 гадах і з 1947 года працаваў на кінастудыі «Саюзмультфільм». Арганізатар і кіраўнік мультыплікацыйнай майстэрні на Вышэйшых рэжысёрскіх і сцэнарных курсах; выкладаў у Школе-студыі «ШАР». Як мастак удзельнічаў у стварэнні больш 200 мультфільмаў. З 1961 года быў рэжысёрам маляваных фільмаў. Творчасць Хітрука адметная грамадзянскасцю тэмы, арыгінальнасцю выяўленчай мовы, лаканічнасцю формы: «Гісторыя аднаго злачынства» (1962; прыз Усесаюзнага кінафестывалю, 1964), «Канікулы Баніфацыя» (1965, галоўны прыз Усесаюзнага кінафестывалю, 1966), «Чалавек у рамцы» (1967), «Фільм, фільм, фільм!» (1968), «Віні-Пух» (серыя мультфільмаў, 1969-72), «Юнак Фрыдрых Энгельс» (1970, з В.Курчэўскім і мультыплікатарамі ГДР, прызы Міжнародных кінафестываляў у Лейпцыгу і Обергаўзене, Нацыянальная прэмія ГДР, 1971), «Востраў» (1973, прызы Усесаюзнага і Міжнародных кінафестываляў у Кракаве, Кане, 1974), «Ікар і мудрацы» (1976, прыз Міжнароднага кінафестывалю ў Лейпцыгу), «Дару табе зорку» (1979), «Леў і бык» (1983, прыз Усесаюзнага кінафестывалю, 1984) і іншыя.

Зноскі
------

1. 1 2  Khitruk, Feodor // Who's Who in Animated Cartoon: An International Guide to Film and Television's Award-Winning and Legendary Animators — NY: Hal Leonard LLC, 2006. — ISBN 978-1-55783-671-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1384'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36463449'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5640839'></a>
2. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 17 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
Клямка на варатах**Клямка** — металічнае прыстасаванне, з дапамогай якога адчыняюць і зачыняюць дзверы, вароты, весніцы. На Беларусі вядома з сярэднявечча, у народным дойлідстве пашырылася ў ХІХ ст. Уяўляе сабой дужку (ручку) з расплясканымі канцамі, якімі мацуецца да дзвярэй знадворку. Праз верхнюю яе частку і палатно дзвярэй прапушчаны лапаткападобны язычок (слясак). Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй.

Клямка на варотах. Віцебская вобласць
Іншая канструкцыя клямкі на паўднёвым усходзе Беларусі (Гомельшчына): масіўны рычаг, прасунуты праз шула ці вушак, з крукам-зашчапкай на ўнутраным канцы, які фіксуе наглуха прымацаваную да дзвярэй пласціну. Яна вызваляецца націсканнем далонню на знешні канец рычага, што для зручнасці фігурна расплясканы. Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка, як і завеса, нярэдка мела адмысловую і мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і інш.; клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў, рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю абярэгаў. У наш час клямкі кавальскай работы сустракаюцца пераважна на варотах; у жыллёвым будаўніцтве саступілі месца прамысловым вырабам.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Клямка на Вікісховішчы |

* Клямка **(нявызн.)**. Праверана кастрычнік 2018.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лукашэнка.
**Фёдар Уладзіміравіч Лукашэнка** (нар. 18 сакавіка 1974, Бабруйск) — беларускі футбаліст, апорны паўабаронца. Двухразовы чэмпіён Беларусі (2000, 2003).

Кар’ера
-------

Выхаванец мінскага футбола, у маладосці трапіў у склад «Маладзечна». У 1997 годзе перспектыўнага іграка набыла мінскае «Дынама-93», аднак улетку 1998 года клуб спыніў існаванне, і Фёдар апынуўся ў складзе мазырскай «Славіі», дзе стаў чэмпіёнам краіны. У сезоне 2001 мазырскі клуб пачаў мець фінансавыя цяжкасці, і Лукашэнка па запрашэнні Сяргея Падпалага перайшоў у «Гомель», у складзе якога выйграў сваё другое чэмпіёнства. У 2005—2006 гадах гуляў за «Дарыду» і брэсцкае «Дынама», пасля чаго апынуўся ў клубе Першай лігі «Верас», дзе гуляў на працягу чатырох гадоў. Завяршыў кар’еру ў 2011 годзе ў складзе сталічнага клуба СКВІЧ.

У 1997 годзе згуляў свой адзіны матч за нацыянальную зборную Беларусі, калі ў жніўні 1997 года ў таварыскай гульні на мінскім стадыёне «Дынама» гаспадары саступілі зборнай Ізраіля з лікам 2:3.

Фёдар Лукашэнка пэўны час з’яўляўся рэкардсменам па колькасці ўдзелаў у фіналах Кубка Беларусі — ён шэсць разоў выхадзіў на поле ў вырашальных матчах (у складзе трох розных клубаў), але толькі двойчы выйграваў трафей.

Дасягненні
----------

* Беларусь 01Чэмпіён Чэмпіён Беларусі (2): 2000, 2003
* Беларусь 02Сярэбраны прызёр Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 1999
* Беларусь Уладальнік Кубка Беларусі (2): 2000, 2002
* Беларусь У спісе 22 найлепшых ігракоў чэмпіянату Беларусі: 2003

Зноскі
------

1. ↑  Fedor Lukashenko // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  «С твоей фамилией зарплату дадут»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · eu-football.info (ігрок) · FBref.com · National Football Teams.com · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) |
**Айва** (англ.: Aiwo) — адміністрацыйная[ru] і выбарчая акруга[ru] Науру. Размешчана ў заходняй частцы вострава. Плошча 1,0 км², насельніцтва 1 092 чалавекі (2005). Айва часам называюць неафіцыйнай сталіцай Науру, хаця афіцыйна сталіцы там няма, а ў якасці неафіцыйнай часцей называюць Ярэн.

У акрузе Айва размешчана большая частка науруанскай прамысловасці. Тут размешчаны:

* Бульвар Айва;
* Новы лодкавы порт;
* Чайнатаўн[ru];
* Гатэль «O’dn Aiwo Hotel» (адзін з двух гатэляў у Науру, знаходзіцца ў прыватнай уласнасці);
* Электрастанцыя;
* установы мясцовага самакіравання;
* Наўруанская фасфатная карпарацыя[ru].

Ад акругі Айва ў парламент Науру выбіраюцца два дэпутаты.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Давыдаў.
**Іван Мікітавіч Давыдаў** (15 лютага 1922, п. Мінкавічы, Старадарожскі раён — 16 снежня 1981, г. Шахтарск, УССР) — Герой Савецкага Саюза (1945)

Біяграфія
---------

Пасля школы фабрычна-заводскага навучання працаваў у Ніжне-Сергінскім леспрамхозе Свярдлоўскай вобласці, затым шахцёрам, брыгадзірам праходчыкаў у горадзе Шахцёрску.

Узнагароды
----------

За высокія паказчыкі пры выкананні планавых заданняў Указам Прэзідзіума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 сакавіка 1971 года прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы. Лаурэат Ленінскай прэміі, узнагароджаны ордэнам Леніна. Ганаровы грамадзянін горада Шахцёрска.

Занесены ў Кнігу Народнай Славы раёна.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Герои Стародорожчины
**Іван Мацвеевіч Карпуць** (1 студзеня 1938, Даўбянкі, Бераставіцкі раён, Гродзенская вобласць — 18 лютага 2012) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003), член-карэспандэнт Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь (1992—2002), доктар ветэрынарных навук (1977), прафесар (1979). Ганаровы прафесар Кембрыджскага (2002) і Калумбійскага (2003) універсітэтаў.

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі ветэрынарны інстытут (1961). З 1961 года працаваў галоўным ветэрынарным урачом саўгаса «Скідзельскі» Гродзенскай вобласці. З 1967 года празектар, асістэнт, дацэнт, прафесар кафедры Віцебскага ветэрынарнага інстытута. З 1979 года загадчык кафедры, з 1989 года прарэктар гэтага інстытута. З 2004 года прафесар Віцебскай ордэна «Знак Пашаны» дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы ў галіне імуналогіі, імунапаталогіі і крыватвору ў жывёл. Правёў фундаментальныя даследаванні па высвятленню заканамернасцяў фарміравання імуннага статусу ў жывёл, развіццю механізмаў імунапаталогіі ў сістэме маці-прыплод, уплыву антыбіётыкаў, прабнотыкаў, вітамінаў, прадуктаў хімізацыі, выкідаў прамысловых прадпрыемстваў, шэрагу мікраарганізмаў і паразітаў на крыватвор, імунагенез, абмен рэчываў і якасць жывёлагадоўчай прадукцыі. Аўтар і сааўтар 12 дыягнастычных, лячэбна-прафілактычных прэпаратаў і імунакарэктараў, вытворчасць якіх арганізавана ў Рэспубліцы Беларусь. Распрацаваў і апрабаваў інфармацыйныя тэхналогіі і прагрэсіўныя вучэбна-метадычныя спосабы навучання, якія рэалізаваны ў навучальных працэсах ВНУ Рэспублікі Беларусь.

Апублікаваў больш за 600 навуковых прац, у тым ліку 7 манаграфій, 4 падручнікі, 3 даведнікі. Аўтар 11 вынаходак і патэнтаў.

Узнагароды
----------

Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі 1997 года за цыкл работ «Вывучэнне заканамернасцей фарміравання імуннага статусу», высвятленне механізмаў развіцця імунапаталогіі жывёл, стварэнне прэпаратаў для дыягнастычных, лячэбных і прафілактычных мэтаў.

Навуковыя працы
---------------

* Гематологический атлас сельскохозяйственных животных. — Мн. 1986.
* Иммунология и иммунопатология болезней молодняка. — Мн. 1993.
* Внутренние незаразные болезни животных. — СПб. 2002 (у суаўтарстве).

Спасылкі
--------

* Іван Мацвеевіч Карпуць у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
**Раку́шачнік, ракушняк** — разнавіднасць вапняку, пераважна складзеная з цэлых ракавін марскіх жывёл і іх кавалкаў.

Ракушачнік утвараецца ў літаральнай і сублітаральнай зонах акіянаў і мораў. Паводле складу падзяляецца на брахіяпадобны, гастрападобны, нумулітавы і інш. Валодае невялікай цвёрдасцю і шчыльнасцю. Аб'ёмная маса 1,1—2,24 г/см³. Лёгка паддаецца механічнай апрацоўцы.

Ракушачнік выкарыстоўваецца ў якасці сценавога і дэкаратыўнага будаўнічага матэрыялу, напаўняльніка (у выглядзе пяску і друзу) у вытворчасці лёгкага бетону і ў вытворчасці вапны, цэменту і вапнавай мукі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 285. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз. — С. 355.

Спасылкі
--------

* Ракушечник(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Антановіч.
**Іван Мікалаевіч Антановіч** (нар. 27 чэрвеня 1958, в. Лобча, Лунінецкі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 27 чэрвеня 1958 года ў вёсцы Лобча Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці.

Скончыў Ляхавіцкі саўгас-тэхнікум МСГ БССР, Беларускую ордэна Кастрычніцкай рэвалюцыі і ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга сельскагаспадарчую акадэмію.

Служыў у радах Савецкай Арміі. Працаваў намеснікам начальніка вытворчасці ўчастка па раслінаводстве калгаса імя Фрунзе Лунінецкага раёна, старшым спецыялістам па кормавытворчасці, галоўным эканамістам, сакратаром парткама, намеснікам старшыні, інжынерам-будаўніком калгаса «За Радзіму» Столінскага раёна, загадчыкам аддзела эканомікі, рыначных адносін і прыватызацыі Столінскага райвыканкама, старшынёй калгаса «17 Партз’езд», старшынёй сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Сямігосцічы», старшынёй сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Новая Прыпяць» Столінскага раёна. Дырэктар адкрытага акцыянернага таварыства «Новая Прыпяць» Столінскага раёна.

У 2016 годзе выбраны членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь шостага склікання ад Брэсцкай вобласці. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па эканоміцы, бюджэце і фінансах.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Старонка на сайце Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Архівавана 12 кастрычніка 2017.