**Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы** (англ.: A Philosopher Lecturing on the Orrery) - карціна англійскага мастака Джозефа Райта, напісаная каля 1766 года. Поўная назва «Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы, у якой лямпа замяшчае Сонца» (англ.: A Philosopher giving a Lecture on the Orrery in which a lamp is put in place of the Sun. «Філосаф» — другая (пасля «Гладыятара») карціна мастака, на якой персанажы і аб'екты сцэны намаляваны асветленымі святлом свечкі, нябачнай гледачу. Твары персанажаў карціны дэманструюць адну з асноўных фаз Месяца — маладзік, паўмесяц, ветах (75 %) і поўня.

Гісторыя карціны
----------------

Карціна выклікала дыскусіі, паколькі замест класічнага сюжэту ў цэнтры сцэны скарыстаны сюжэт навуковы. Райт намаляваў захаплення, выкліканае навуковымі «цудамі», што разыходзілася з традыцыяй, у якой падобныя пачуцці маглі быць выкліканы толькі сюжэтамі на рэлігійную тэму , паколькі Райт лічыў навуку і тэхніку не меней натхняльнай, чым сюжэты вялікіх карцін на рэлігійныя тэмы. Паводле Гётэ, разгледжванне скульптур пры свечках, якія добра вылучалі контуры прадметаў, вагальнае полымя якіх магло выклікаць уражанне руху, было моднай забаўкай. У механічнай мадэлі Сонечнай сістэмы цені, якія адкідаюцца лямпай, што замяшчае сонца, былі істотнай часткай паказу.

Трое разглядаюць скульптуру гладыятара пры свечках — першая карціна Райта, у якой сцэна асветлена штучным святлом нябачнай для гледача свечкі
Райт лічыў тэму навукі і тэхнікі не меней натхняльнай, чым традыцыйныя рэлігійныя тэмы, па якіх былі створаны шматлікія вялікія карціны мінулага .

«Філосаф» быў адной з брытанскіх карцін, якія руйнавалі цвёрдую іерархію жанраў, якой у XVIII павеку прытрымліваліся французскія дзеячы мастацтва. У некаторым стаўленні сюжэт карціны нагадваў нефармальныя партрэты, большай часткай, сярэдняга класа, якім быў нададзены новы статут, калі Іяган Цафані стаў маляваць у падобным стылі каралеўскую сям'ю каля 1776 года. Аднак улічваючы іх сур'ёзнае становішча, ніводнае з дзейсных твараў карціны не павінна ўспрымацца як партрэт (нават калі можна вызначыць яго прататып)  Мастацтвазнавец XX стагоддзя Эліс Уотэрхаўс параўноўвае гэтыя дзве працы з «genre serieux» французскай драмы часу напісання карціны, у вызначэнню Дэні Дзідро і П'ера Бамаршэ, што падтрымлівае і Эгертон .

Адзін з партрэтаў Ньютана пэндзля Келнера
Ананімны агляд XIX стагоддзя зваў Райта «вялікім і незвычайным, своеасаблівым геніем». Філосаф быў напісаны не пад замову, верагодна, у надзеі, што карціна будзе набыта Вашынгтонам Шырлі, 5-м графам Ферэрс, астраномам-аматарам, у якога была ўласная мадэль Сонечнай сістэмы і ў якога таксама бывалі ў гасцях сябар Райта Пітэр Перэз Бурдэт (*Peter Perez Burdett*). Два чалавека на карціне лічацца партрэтамі Бурдэта і Ферэра: Бурдэт запісвае, а Ферэрс са сваім сынам сядзіць побач з мадэллю . Ферэрс купіў карціну за £210, але 6-й граф прадаў яе з аўкцыёну, і ў наш час яна знаходзіцца ў сталай экспазіцыі Музея і мастацкай галерэі Дэрбі, дзе яна размешчана каля працуючай копіі механічнай мадэлі Сонечнай сістэмы.

Біёграф Райта, Бенедыкт Нікалсан сцвярджаў у 1968 годзе, што мадэллю для выкладчыка быў Джон Уайтхерст , у той час як іншы каментатар паказвае на падабенства постаці з «партрэтам Язэпа Ньютана пэндзля Годфры Кнелера».

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 17 красавіка 2016.
2. ↑  The Orrery — A Users' Guide, N J Moyes, Derby Museum and Art Gallery, 1995
3. ↑  Brooke 1991, p. 178
4. 1 2  Nicolson 1968, p. 40
5. ↑  Guilding, p. 83
6. ↑  Waterhouse (1978), pp. 215—216, 270, 285—286
7. ↑  Waterhouse (1978), pp. 285—286, and Egerton (1998), p. 334
8. ↑  Solkin 1994, p. 234
9. ↑  Baird, 2003
10. ↑  Uglow 2002, p. 123
11. ↑  Nicolson, Benedict, *Joseph Wright of Derby: painter of light*, Taylor & Francis, 1968, ISBN 0-7100-6284-2
12. ↑  «Art treasure — The Orrery» Архівавана 8 кастрычніка 2007. Derby City Council, accessed 2009-07-12

| ⛭Музей і мастацкая галерэя Дэрбі |
| --- |
| Мастакі | 
* Уільям Джон Кофі
* Клуб замалёвак Дэрбі
* Джордж Хальцэндорф
* Альфрэд Джон Кін
* Дэвід Пейн
* Рональд Поўп
* Самуэль Рэйнер
* Томас Сміт
* Луіза Рэйнер
* Эрнст Таўнсенд
* Эрнст Эліс Кларк
* Джордж Цёрнер
* Генры Ларк Прат
* Гаральд Грыслі
* Фрэнсіс Легат Шантры
* Уільям Лакін Цёрнер
* Джозеф Райт з Дэрбі

 |
| Геалогія | 
* Эшфардскі чорны мармур
* Джон Фарэй
* Матлакіт
* Джон Мэйв
* Уайт Уотсан
* Джон Уайтхёрст
* Уільям Марцін

 |
| Ваенная гісторыя | 
* 9-ы/12-ы каралеўскія ўланы
* Уільям Гоўт
* Роберт Келс
* Фрэнсіс Актавіўс Грэнфел
* Дэвід Спенс

 |
| Прыродазнаўства | 
* Алентанскі бегемот
* Коднарскі замак
* Крэсвельская культура
* The King of Rome
* Уільям Хант Пэйнтэр
* Джозеф Уайтэкер
* Уільям Рычардсан Лінтан

 |
| Карціны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Джозеф Райт | 
* Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы
* Індзейская ўдава
* Рамэа і Джульета: сцэна ў грабніцы
* Алхімік, які адкрывае фосфар
* Магіла Вергілія
* Кузня
* Міраван
* Чалавек, які закопвае норы
* Філосаф пры святле каганца
* Томас і Ганна Бароу
* Палонны
* Палонны кароль

 |

Генерал Джонсан ратуе параненага французскага афіцэра ад тамагаўка паўночнаамерыканскага індзейца
* A Prospect of Derby
 |
| Фарфор | 
* Фарфоравая фабрыка Чэлсі
* Derby porcelain
* Royal Crown Derby
* Пінкстанскі фарфор
* Уільям Білінгслі
* Уільям Дзьюсбэры
* Андрэ Планшэ
* Білі Уотэрс

 |
| Гістарычная Брытанія | 
* Рымская крэпасць парка Стрэта
* Дэрвентыя
* Хенсанскі выцесаны човен
* Кальцавое рымскае паселішча Дэрбі
* Ікнілдская дарога
* The Street
* The Long Lane
* Курганныя могілкі Хіт Вуд

 |
| Навука і інжынерыя | 
* Atlas Coelestis
* Бенджамін Вальямі
* Сонечны гадзіннік «Уайтхёрст і сын»

 |
| Іншае | 

|  |  |
| --- | --- |
| Арганізацыі | 
* Філасофскае таварыства Дэрбі
* Выстаўка ў Дэрбі, 1839
* Andrew Handyside and Company
* British Rail Research Division
* Маскі Татануа

 |
| Асобы | 
* Алькмунд з Дэрбі
* Пітэр Перэз Бурдэт
* Д’Эўэс Коўк
* Дэніэл Коўк
* Уільям Кэвендзіш
* Джэймс Фергусан
* Рычард Ніл Фрыман
* Альфрэд Эдуард Гудзі
* Джордж Харпур Кру
* Левелін Фрэдэрык Уільям Джуіт
* Джон Ломбэ
* Уільям Мандзі
* Джозеф Пікфард
* Вашынгтон Шырлі
* Джордж Соракалд
* Джозеф Стрэт
* Рычард Аркрайт
* Рычард Аркрайт малодшы

 |

QRpedia |
| 
* **Музей індустрыі Дэрбі**
	+ **Фабрыка Ломбэ**
* **Дом-музей Пікфарда**
* **Царква Святога Алькмунда**

 |