recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Лідуо́кей** (літ.: Lyduokiai, традыцыйная беларуская назва — **Нідокі**) — мястэчка ва Укмяргскім раёне Вільнюскага павета Літвы. Цэнтр Лідуокейскай сянюніі. Размешчана на рацэ Сіесарціс (Сясарка)[lt], за 11 км на ўсход ад Укмярге. Насельніцтва на 2011 год — 142 чалавекі.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Нідокі датуецца 1499 годам. У гэты час яны знаходзіліся ў валоданні Пяткевічаў і ўваходзілі ў склад Віленскага павета Віленскага ваяводства. 

У 1623 годзе ў Нідоках быў пабудаваны касцёл. У XVII ст. мястэчка перайшло да Дамброўскіх, у XVIII ст. — да роду Марыконі.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Нідокі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Вількамірскім павеце Віленскай губерні.

Каля 1886 года ў Нідоках было 10 будынкаў.

### Найноўшы час

Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Нідокі апынуліся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: ~1886 год — 57 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 142 чал.

Славутасці
----------

Сядзіба
* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (1884)
* Сядзіба (XIX — XX стагоддзі)

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VII: Netrebka — Perepiat (польск.). — Warszawa, 1886. S. 38.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лідуокей
* Нідокі на сайце Radzima.org
**Лі́дыя Фрэ́йманэ** (лат.: Lidija Freimane, у шлюбе **Па́стэрнака**; 6 красавіка 1920, г.п. Дандушэнь, Сарокскі павет, Губернатарства Бесарабія, Каралеўства Румынія, цяпер Малдова) — латышская актрыса. Народная артыстка СССР (1970). Лаўрэат Дзяржаўных прэмій СССР 1950, 1951.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 6 сакавіка 1920 года ў бесарабскім сяле Дандушэнь (цяпер Малдова).

У 1921 годзе сям'я пераехала ў Рыгу. У 1929—1936 гадах вучылася ў Рыжскай пачатковай школе № 2, у 1936—1941 гадах у прыватным камерцыйным вучылішчы В. Олафа. Пасля яго заканчэння ў 1941—1944 гадах працавала ў Латвійскім крэдытным банку бухгалтарам. У 1944—1945 гадах служанка ў пякарні і пакаёўка ў гасцініцы ў Оберштаўфене (Баварыя, Германія).

У верасні — кастрычніку 1945 года артыстка дапаможнага складу Елгаўскага тэатра драмы.

У 1945—1948 гадах вучылася ў драматычнай студыі пры Дзяржаўным тэатры драмы Латвійскай ССР і адначасова працавала машыністкай у гэтым тэатры. З 1947 года актрыса Дзяржаўным тэатры драмы Латвійскай ССР імя А. Упіта.

У 1966—1986 гадах старшыня Тэатральнага таварыства Латвіі.

Дэпутат Вярхоўнага Савета Латвійскай ССР 6—8-га скліканняў.

Памерла 18 студзеня 1992 года ў Рызе. Пахавана на Лясных могілках.

Творчасць
---------

Яе мастацтва вызначаецца знешняй стрыманасцю ў спалучэнні з унутраным драматызмам. Сярод роляў: Аніта («Сын рыбака» В. Лаціса), Ошу Ганна («Зямля зялёная» А. Упіта), Надзея («Варвары» М. Горкага), Федра («Федра» Ж. Расіна), Стэла («Мілы лгун» Дж. Кілці) і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 21 чэрвеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 16 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
3. ↑  Zudusī Latvija - Rīgas Meža kapi. Kapa piemineklis Jāzepa Pasternaka un Lidijas Freimanes ģimenei **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 лістапада 2014. Праверана 8 студзеня 2013.

Літаратура
----------

* Фрэйман Лідзія. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 124069274 · ISNI: 0000 0000 7867 6191 · LCCN: n90712490 · VIAF: 20605035 |
Ліепайскі трамвай
**Ліепайскі трамвай** (лат.: Tramvaju satiksme Liepājā) — від гарадскога грамадскага транспарту ў Ліепаі.

Ліепайскі трамвай функцыянуе з 1899 года і з'яўляецца найстарэйшым у краінах Балтыі. З 1972 года ў Ліепаі дзейнічае адзін трамвайны маршрут «Ліепайскі металург» — Цэнтральныя могілкі. Працягласць трамвайнай каляі складае 14,5 км. Асаблівасць ліепайскага трамвая — вузкая каляя (1000 мм). У адрозненне ад іншых трамвайных сістэм Латвіі, дзе ўжываюцца штангавыя токапрыёмнікі (Рыжскі трамвай, Даўгаўпілскі трамвай), у Ліепаі з 1961 года ўжываюць больш традыцыйныя пантографы.
**Эпіфіз**, **пінеальная жалеза**, ці **шышкападобнае цела** (corpus pineale, epiphysis cerebri) — невялікі орган, які выконвае эндакрынную функцыю, лічыцца складовай часткай фотаэндакрыннай сістэмы; прымацаваны ланцужкамі да абодвух зрокавых бугроў прамежкавага мозга. Няпарная ўтварэнні шаравата-чырвонага колеру, размешчанае ў цэнтры мозга паміж паўшар'ямі ў месцы міжталамічнага зрашчэнні. Звонку эпіфіз пакрыты злучальнатканкавай капсулай, ад якой унутр залозы адыходзяць трабекулы, якія падзяляюць яе на долькі. Выпрацоўвае гармоны мелатанін, сератанін і адрэнагламерулатрапін.

Анатамічна належыць да надталамічнай вобласці, ці эпіталамуса. Эпіфіз адносіцца да дыфузнай эндакрыннай сістэмы, аднак часта яго завуць залозай унутранай сакрэцыі (прыпісваючы яго прыналежнасць да гландулярнай эндакрыннай сістэмы). На падставе марфалагічных прыкмет эпіфіз прылічваюць да органаў, размешчаным па-за мяжамі гематаэнцэфалічнага бар'ера.

Функцыі эпіфіза
---------------

Дагэтуль функцыянальная значнасць эпіфіза для чалавека недастаткова вывучана. Сакраторныя клеткі эпіфіза вылучаюць у кроў гармон мелатанін, сінтэзаваны з сератаніну, які ўдзельнічае ў сінхранізацыі цыркадных рытмаў (біярытмы «сон — няспанне») і, магчыма, уплывае на ўсе гіпаталама-гіпафізарныя гармоны, а таксама імунную сістэму. Адрэнагламерулатрапін (Farell 1959) стымулюе выпрацоўку альдастэрону, біясінтэз ажыццяўляецца шляхам аднаўлення сератаніну.

Да вядомых агульных функцый эпіфіза адносяць:

* тармажэнне вылучэння гармонаў росту;
* тармажэнне палавога развіцця і палавых паводзін;
* тармажэнне развіцця пухлін.
* уплыў на палавое развіццё і сексуальныя паводзіны. У дзяцей эпіфіз мае большыя памеры, чым у дарослых; па дасягненні палавой сталасці выпрацоўка мелатаніну памяншаецца.

Гл. таксама
-----------

* Эндакрынная сістэма
* Эпіталамус

Зноскі
------

1. ↑  Фундаментальная и клиническая физиология / Под ред. А. Г. Камкина и А. А. Каменского. — М.: «Академия», 2004.

Літаратура
----------

* Сапин М. Р. Билич Г. Л. Анатомия человека: учебник в 3 т. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. — Т.2. — 496 с. ISBN 978-5-9704-0602-1 (т.2)

Спасылкі
--------

* Агляд функцый эпіфіза і вылучаемага ім мелатаніну — восень 2004 (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Леванцэвіч.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Васілеўская.
**Лена Васільеўна Леванцэвіч (Васілеўская)** (нар. 1966) — беларускі навуковец-этналінгвіст. Кандыдат філалагічных навук, дацэнт, загадчык кафедры беларускага мовазнаўства і дыялекталогіі УА «БрДУ імя А. С. Пушкіна», сааўтар вучэбна-метадычных дапаможнікаў для студэнтаў-філолагаў «Лінгвакраіназнаўства», «Лінгвакультуралогія».

Біяграфія
---------

У 1987 г. Лена Васільеўна скончыла філалагічны факультэт Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна і па размеркаванні засталася там працаваць — асістэнтам, старшым выкладчыкам, дацэнтам, загадчыкам. Яшчэ будучы на чацвёртым курсе, працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры ў СШ № 3 г. Брэста, бо на той час не хапала настаўнікаў ў школах.

Завочна вучылася ў аспірантуры пры Інстытуце мовазнаўства Нацыянальнай акадэміі навук РБ, вывучала гаворкі Бярозаўшчыны. Вынікам працы сталі кандыдацкая дысертацыя «Лінгвагеаграфічная групоўка гаворак Бярозаўскага раёна» (абаронена ў 1996 годзе) і тры выданні «Атлас гаворак Бярозаўскага раёна» (па фанетыцы, марфалогіі і лексіцы).

Дзейнасць
---------

Алена Васільеўна з’яўляецца распрацоўшчыкам дапаможнікаў для падрыхтоўкі да цэнтралізаванага тэсціравання («Беларуская мова: тыповыя памылкі на цэнтралізаваным тэсціраванні» (2007 г, у сааўтарстве), «Беларуская мова: 27 урокаў з рэпетытарам») (выданні — 2008 г. 2010 г. 2013 г.), вучэбна-метадычныя комплексы і дапаможнікі для студэнтаў-філолагаў: «Гісторыя беларускай літаратурнай мовы: курс лекцый» (2011 г.), «Беларуская дыялекталогія: вучэбна-метадычны комплекс» (2014 г.), «Лінгвакультуралогія: дапаможнік» (2010 г.), «Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый» (2013 г.), а таксама «Беларуская мова (прафесійная лексіка)» (2013 г.) для студэнтаў нефілалагічных спецыяльнасцей і інш.

Удзельнічае ў навуковых канферэнцыях і публікуе артыкулы не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі — Украіна, Польшча, Венгрыя, Расія, Літва.

У шматтомным энцыклапедычным выданні «Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць» (2006, с. 176) у раздзеле аб нашай вёсцы адзначана: «Здзітава — радзіма беларускага навукоўца-этналінгвіста А. Леванцэвіч».

Зноскі
------

1. ↑  Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Здзітаўская сярэдняя школа» Бярозаўскага раёна. «Здзітава-Радзіма мілая». «Прапілеі», Мінск, 2015. Стар.94
**Алена Васілеўна Ярмантовіч** (нар. 15 жніўня 1929, в. Леснікі, Лідскі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

З 1955 года палявод, з 1961 звеннявая калгаса «Сцяг Саветаў» Лідскага раёна. З 1977 года на Лідскай абуткавай фабрыцы.

Званне Героя прысвоена за поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак ільна. Дэпутат, член Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР у 1967-71.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Ярмантович Елена Васильевна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 719. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Ярмонтович Елена Васильевна
**Горы Урангеля** (англ.: Wrangell Mountains) — высакагорны вулканічны масіў на паўднёвым усходзе Аляскі, на ўсходзе прымыкае да гор Святога Ільі.

Працягласць (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход) — каля 150 км. Сфарміраваліся ў неагене.

Вулканы: пагаслыя — Блэкберн (вышыня — 4996 м; найвышэйшы пункт гор Урангеля), Санфард (4949 м), дзеючы — вулкан Урангеля (4317 м).

У цэнтральнай частцы пакрываюць фірнавыя палі, ад якіх расцякаюцца ледавікі (найбуйнейшы — Набесна, плошчай 819 км²). На схілах пераважае горная тундра. Нацыянальны парк «Урангель-Сент-Элаяс» («Горы Урангеля і горы святога Ільі»).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Атрашкевіч.
**Алена Віктараўна Атрашкевіч** (нар. 1966, Нова-Барысаў, цяпер у межах Барысава, Беларусь) — беларускі кампазітар.

Біяграфія
---------

Скончыла Ленінградскую кансерваторыю па класу кампазіцыі Б. А. Арапа (1989). З 1989 года выкладчык музычна-тэарэтычных дысцыплін Маладзечанскага музычнага вучылішча. З 2004 года адначасова выкладчык Мінскага дзяржаўнага каледжа мастацтваў (з 2006 года — старшыня прадметна цыклавай камісіі «Мастацтва эстрады (спевы)». Кіраўнік студыі эстраднай песні «Спяваем разам». Аўтар ідэі і мастацкі кіраўнік Адкрытага конкурсу юных выканаўцаў эстраднай песні «Маладзічок» г. Маладзечна. Неаднаразова прымала ўдзел ў рабоце журы рэгіянальнага конкурсу эстраднай песні «Адна зямля», аўтар (сумесна з паэткай Таісай Трафімавай) яго гімна.

Лаўрэат нацыянальнай музычнай прэміі «Ліра» 2016 года ў намінацыі «Найлепшы аўтар музыкі».

Член савету спецыяльнага фонду Прэзідента Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі. Кіруе конкурсам юных выканаўцаў эстраднай песні «Маладзічок», які на працягу шэрагу гадоў адкрывае новыя таленты Беларусі.

Выбрана ў Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі чацвёртага (2008—2012) склікання ад Мінскай вобласці. Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльнаму развіццю. Член дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь у Міжпарламенцкай асамблеі праваслаўя.

2 сакавіка 2019 года абрана старшынёй Саюза кампазітараў Беларусі, стала першай жанчынай на гэтай пасадзе.

Творчасць
---------

Аўтар вакальна-сімфанічных твораў, больш за дзесяць музычных спектакляў для дзяцей, а таксама камерных, харавых твораў, вакальных цыклаў, апрацовак аўтарскіх і беларускіх, рускіх, нямецкіх, грузінскіх народных песняў. Супрацоўнічае з беларускімі паэтамі Таццянай Мушынскай, Васілём Жуковічам і інш.

Аўтар нотнага зборніка ўласных песень для дзяцей «Лодка дзяцінства» на вершы беларускіх паэтаў, зборніка п’ес для маладых выканаўцаў на духавых інструментах «Натхненне» і інш. Напісала музыку да песні «Мiншчына», якая ў 2006 годзе была афіцыйна зацверджана гімнам Мінскай вобласці.

### Асноўныя творы

* Кантата на вершы М. Дудзіна, «Сакраментальная паэма»,
* Вакальна-сімфанічная паэма «Кахаю» (для салістаў, змешанага хору і аркестра) на словы Таццяны Мушынскай
* Харавыя цыклы «Случарыны», «Дыптых»,
* 5 мініяцюр для дзіцячага хору,
* 2 струнныя квартэты.

Касеты, сборнікі
----------------

* Аўдыёкасета «Лодка детства» з песнямі А. Атрашкевіч (фірма «Ковчег», 2000)
* Нотны зборнік песень «Лодка детства» (выдавецтва «Четыре четверти», 2001)
* Рэпертуарны зборнік «Спяваем разам» (2008)

Зноскі
------

1. ↑   «Адна зямля» сцірае межы//«Рэгіянальная газета», 16 ліпеня 1999 г. № 29 (221)
2. ↑   «Круціся, лёсу калаўрот…»//Сайт «Міхал Клеафас Агінскі»
3. ↑  svaboda.org

Спасылкі
--------

* Персанальны сайт Алены Атрашкевіч
* Старонка Алены Атрашкевіч на сайце hor.by
* Старонка Алены Атрашкевіч на сайце Савета Рэспублікі(недаступная спасылка)
| Першая сусветная вайна на моры |
| --- |
| **Паўночнае мора і Атлантыка**
Атлантыка •
Гельгаланд (1) •
Ярмут •
Скарбара •
Догер-банка •
Ютландская бітва •
Гельгаланд (2) •
Затапленне нямецкага флота
**Балтыйскае мора**
Готланд •
Рыжскі заліў •
Маанзундскія а-вы •
Лядовы паход
**Міжземнае мора**
Падводныя дзеянні •
Адрыятыка •
Гёбен і Брэслау •
Анкона •
Імбрас
**Чорнае мора**
Мыс Сарыч •
Басфор •
Бой ля Басфора
**Ціхі і Індыйскі акіян**
Занзібар •
Мадрас •
Пенанг •
Какосавыя а-вы •
Каранель •
Руфіджы •
Фалклендскія астравы |

**Го́тландскі бой** — марскі бой паміж 1-й брыгадай крэйсераў Балтыйскага флоту і атрадам нямецкіх караблёў, які адбыўся 19 чэрвеня 1915 года ў Балтыйскім моры, каля вострава Готланд.

Бітва
-----

18 чэрвеня 1915 года рускія крэйсеры «Адмірал Макараў», «Баян», «Волат», «Алег», «Рурык», эсмінец  «Новік», а таксама 8 эсмінцаў пад камандаваннем контр-адмірала Бахірава выйшлі ў мора для абстрэлу Мемеля. У той жа дзень атрад германскіх караблёў (крэйсеры «Раон», «Аўгсбург» (сцяг камадора Карпфа) і «Любек», мінны крэйсер «Альбатрос», 7 мінаносцаў) выйшаў для пастаноўкі мін у Аба-Аландскім раёне. Паставіўшы загароду, Карпф паведаміў па радыё на базу аб выкананні задачы. Гэтая радыёграма была перахопленая рускай службай сувязі, расшыфраваная і перададзена Бахіраву, пасля чаго той аддаў загад ісці на перахоп нямецкіх караблёў.

19 чэрвеня ў 7:30 рускія караблі выявілі ля вострава Готланд «Аўгсбург», «Альбатрос» і 3 эсмінца (крэйсеры «Раон» і «Любек» з 4 эсмінцамі ў гэты час ішлі ў Лібаву) і адкрылі па іх агонь. Карпф, ацаніўшы становішча, загадаў «Раону» і «Любеку» вярнуцца да атрада, «Альбатросу» схавацца ў шведскіх тэрытарыяльных водах, а сам на «Аўгсбургу» стаў адыходзіць на поўдзень. Рускія крэйсеры «Волат» і «Алег» артылерыйскім агнём падпалілі «Альбатрос» і прымусілі яго выкінуцца на бераг ля вострава Эстэргорн.

Рускія крэйсеры накіраваліся ў Фінскі заліў на сваю базу. Каля 10 гадзін яны сустрэлі «Раон», «Любек» і 4 эсмінцы. Кароткачасовая артылерыйская дуэль не дала перавагі ні аднаму з бакоў. Адчуваючы недахоп у снарадах, рускія крэйсеры пачалі адыходзіць, але праціўнік, расцаніўшы гэты манеўр як спробу рускіх паставіць яго пад удар больш значных сіл, выйшаў з бою. У 10 гадзін 30 хвілін германскія караблі сустрэлі выкліканы ў раён бою «Рурык». Адкрыўшы агонь, ён дамогся траплення ў «Раон», але, ухіляючыся ад атакі падводнай лодкі, страціў яго ў тумане, адмовіўся ад пошуку і накіраваўся ў Фінскі заліў.

Немцы паслалі на дапамогу свайму атраду крэйсеры «Прынц Адальберт» і «Прынц Генрых». «Прынц Адальберт» быў тарпедаваны брытанскай падлодкай E9 і выйшаў са строю.

Літаратура
----------

* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — в 2-х томах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Готландскі бой
* Сучасныя бою заметкі ў расійскіх газетах (руск.)
* Готландскі бой на сайце праекта Хронас (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стайскі сельсавет.
**Ста́йскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Круглянскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Стаі.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Стайскі (Стаінскі) сельсавет** у складзе Круглянскага раёна Аршанскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Круглянскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Бялыніцкага раёна БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Круглянскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Шапялевіцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чэкан.

**Алена Васільеўна Чэкан** (укр.: Олена Василівна Чекан; 26 красавіка 1946, Кіеў — 21 снежня 2013, Кіеў) — савецкая і ўкраінская кінаактрыса, сцэнарыст, журналістка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 26 красавіка 1946 года ў Кіеве.

Пасля заканчэння ў 1972 годз Вышэйшага тэатральнага вучылішча імя Б. В. Шчукіна пачала мастацкую дзейнасць у якасці актрысы ў Тэатры на Малой Броннай (Масква), працягнуўшы яе ў Тэатры імя Пушкіна (Масква).

Вярнуўшыся ў Кіеў, працягнула мастацкую дзейнасць у Тэатры-студыі акцёра Кіеўскай студыі ігравога кіно імя А. П. Даўжэнкі, Тэатры-студыі «Сузор’е» (Кіеў).

Здымалася ў 1980-1990-х гадах. Стварыла монаспектаклі паводле вершаў Марыны Цвятаевай і Лесі Украінкі.

У 2001 годзе сумесна з Юрыем Макаравым напісала сцэнар да 4-серыйнага дакументальнага фільма «Мой Шаўчэнка».

Працавала на ўкраінскім тэлебачанні ў якасці аўтара і вядучай тэлепраграмы «Імгненні вечнасці» на «Інтэры», затым творчым рэдактарам праграмы «Дакумент» у тэлерадыёкампаніі «Студыя 1+1». З моманту заснавання ў 2007 годзе штотыднёвага грамадска-палітычнага часопіса «Український Тиждень» працавала там журналістам, памочнікам шэф-рэдактара.

Вясной 2012 года ў Алены дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу IV стадыі. Алена Чэкан перанесла тры аперацыі, апошнюю гама-нож зрабілі ў Празе ў шпіталі "На Гамолцы! пры падтрымцы супрацоўнікаў пражскай студыі «Радыё Свабода». Франтмэн рок-гурта ДДТ Юрый Шаўчук прысвяціў ёй свае сольныя канцэрты падчас тура з праграмай «Інакш» 5 чэрвеня 2013 года ў Кіеве і 19 верасня 2013 года ў Адэсе, просячы публіку дапамагчы Алене сабраць сродкі на хіміятэрапію.

Памерла 21 снежня 2013 года пасля працяглай хваробы.

Фільмаграфія
------------

Па інфармацыі ўкраінскіх СМІ, дэбютавала у кіно ў фільме «Салярыс» Андрэя Таркоўскага (не пазначана ў тытрах).

Здымалася ў асноўным у 1980-1990-х гадах. Іграла ў фільмах:

* «Нязручны чалавек»,
* «Сямейны круг»,
* «Пад свіст куляў»,
* «Жанчыны жартуюць усур’ёз» (1981, Ліза),
* «Гракі»,
* «Таямніцы святога Юра» (1982),
* «Тры гільзы ад англійскага карабіна» (1983),
* «У прывідаў у палоне» (1984),
* «Мост праз жыццё»,
* «Прэм’ера ў Сасноўцы»,
* «Набліжэнне да будучыні» (1986, эпізод),
* «Побач з табой»,
* «Да расследавання прыступіць»,
* «Цыганка Аза» (1987),
* «Блакітная ружа»,
* «Грэшнік» (1988, эпізод),
* «Як мужчыны пра жанчын гаварылі»,
* «Вязень замка Іф» (1988),
* «Штармавое папярэджанне»,
* «Дарога праз руіны»,
* «Хачу зрабіць прызнанне»,
* «Буйная»,
* «Допінг для анёлаў»,
* «Ніагара» (1991).

Зноскі
------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990. Праверана 14 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. 1 2  Умерла журналистка и актриса Елена Чекан
Пакаёвы тэрмометр з градусамі па Цэльсію і Фарэнгейту
     Краіны, дзе ўжываюць градусы Фарэнгейта
     Краіны, дзе ўжываюць і градусы Фарэнгейта, і градусы Цэльсія.
     Краіны, дзе ўжываюць градусы Цэльсія
**Градус Фарэнгейта** — адзінка вымярэння тэмпературы з лінейнай шкалой. Доўгі час шкала Фарэнгейта была асноўнай у англамоўных краінах, але ў канцы 60-х — пачатку 70-х гадоў XX стагоддзя яна была практычна выцесненая шкалой Цэльсія. Толькі на Ямайцы, у ЗША і Канадзе шкала Фарэнгейта дагэтуль шырока выкарыстоўваецца ў бытавых мэтах. Шкала названая ў гонар нямецкага вучонага Габрыеля Фарэнгейта, які прапанаваў яе ў 1724 годзе.

На шкале Фарэнгейта кропка раставання лёду роўная +32 °F, а кропка кіпення вады +212 °F (пры нармальным атмасферным ціску). Пры гэтым адзін градус Фарэнгейта роўны 1/180 рознасці гэтых тэмператур. Дыяпазон 0°…+100° па шкале Фарэнгейта прыкладна адпавядае дыяпазону −18°…+38° па шкале Цэльсія.

Гісторыя
--------

Існуе некалькі версій паходжання шкалы. Па адной з іх, Фарэнгейт першапачаткова прыняў за 0 °F тэмпературу плаўлення (замярзання) сумесі лёду і паваранай солі ў роўных колькасцях, а за 100 °F — нармальную тэмпературу чалавечага цела (аднак Фарэнгейт памыліўся ў апошнім вымярэнні: нармальная тэмпература чалавечага цела складае 97,9 °F). Існуе версія, паводле якой за 100 градусаў тэмпературнай шкалы Фарэнгейт прыняў тэмпературу цела сваёй жонкі, якая ў момант вымярэння была нездаровая — менавіта гэтым і абумоўленае зрушэнне стоградуснай кропкі на 2,1 °F, а не хібнасцю самога вымярэння. Сам Фарэнгейт лічыў, што тэмпература (па яго шкале) ніколі не бывае адмоўнай, мабыць ён ні разу не быў у халодных краінах.

Арыфметычныя пераўтварэнні
--------------------------

Адзін градус Фарэнгейта роўны 5/9 градуса Цэльсія, а тэмпература па шкале Фарэнгейта звязана тэмпературай па шкале Цэльсія ніжэйзгаданымі формуламі.

З шкалы Цэльсія ў шкалу Фарэнгейта:

{\displaystyle t\_{F}=t\_{C}\cdot {9 \over 5}+32}
З шкалы Фарэнгейта ў шкалу Цэльсія:

{\displaystyle t\_{C}=(t\_{F}-32)\cdot {5 \over 9}}

Спасылкі
--------

* Пералік градусаў Фарэнгайта

| ⛭Шкалы вымярэння тэмпературы |
| --- |
| Gas Mark · Дэліля · Кельвіна · Лейдэнская · Ньютана · Планкаўская · Ранкіна · Рэамюра · Ромера · Уэджвуда · Фарэнгейта · Цэльсія |
| Формулы пераўтварэння |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2908724422 |
**Каралеўскі Стакгольмскі філарманічны аркестр** (шведск.: Kungliga Filharmonikerna) — сімфанічны аркестр, які базіруецца ў Стакгольме. З 1926 асноўнай канцэртнай пляцоўкай аркестра з'яўляецца Стакгольмская канцэртная зала.

Быў заснаваны ў 1902 як аркестр Стакгольмскага канцэртнага таварыства, у 1914 пачаў функцыянаваць увесь час. У 1937 аркестр стаў асноўным аркестрам Шведскага радыё, у 1957 атрымаў сучасную назву, а ў 1992 — каралеўскі патранат. У першыя дзесяцігоддзі існавання аркестрам кіравалі такія вядомыя дырыжоры, як Георг Шнеевойгт, Вацлаў Таліх, Фрыц Буш, Ганс Шміт-Ісерштэт.

Сярод вядомых выступленняў аркестра — Стакгольмскі міжнародны фестываль кампазітараў, які праходзіць штогод ў маі, і Кампазітарскі тыдзень, прысвечаныя творчасці аднаго адпаведна замежнага ці шведскага сучаснага кампазітара, музычнае суправаджэнне ўручэння Нобелеўскіх прэмій і Polar Music Prize.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Last.fm · Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Discogs · Discogs · MusicBrainz · Rate Your Music |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 8000977 · BNF: 13906760c · CiNii: DA0757755X · GND: 1212506-4 · ISNI: 0000 0001 2157 3535 · NKC: xx0069058 · NUKAT: n2005033568 · LIBRIS: 121965 · SUDOC: 078974690 · VIAF: 130406687 |

 |
**Ста́клішкес** (літ.: Stakliškės, традыцыйная беларуская назва — **Стаклішкі**) — вёска ў Прыенайскім раёне Каўнаскага павета Літвы. Цэнтр Стаклішкескай сянюніі. Размешчана на ўсход ад Прыеная, на аўтамабільнай дарозе Прыенай — Тракай. Насельніцтва на 2011 год — 747 чалавек.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Гарадскі герб, 1792 г.
Першы пісьмовы ўспамін пра Стаклішкі датуецца 1375 годам. У 1413 годзе яны ўвайшлі ў склад Троцкага павета Троцкага ваяводства.

У 1513 годзе Стаклішкі сталі мястэчкам. У 1586 годзе тут збудавалі першы касцёл. 16 студзеня 1792 года кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі надаў Стаклішкам Магдэбургскае права і герб.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Стаклішкі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Троцкім павеце Віленскай губерні.

На 1866 год у Стаклішках было 272 будынкі.

### Найноўшы час

Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Стаклішкі апынуліся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1866 год — 1644 чал. з іх 936 каталікоў, 41 праваслаўны, 5 евангелістаў, 355 іўдзеяў і 7 мусульман
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 747 чал.

Славутасці
----------

Капліца
* Капліца
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (1776) у стылі віленскага барока

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Krzywicki J. Stokliszki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XI: Sochaczew — Szlubowska Wola (польск.). — Warszawa, 1890. S. 359.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Стаклішкес
**Гваякол**, **2-метаксіфенол** — арганічнае злучэнне, вытворнае фенолу, CH3OC6H4OH.

Уласцівасці
-----------

Бясколернае крышталічнае рэчыва з моцным пахам. Цямнее на паветры і на святле. Малекулярная маса 124,13. Тэмпература плаўлення 28,5 °С. Тэмпература кіпення 205 °C. Шчыльнасць 1,1287 г/см³ пры тэмпературы 21,4 °C. Добра раствараецца ў этаноле, эфіры, ледзяной воцатнай кіслаце, растворах шчолачаў. Растварае ёд і серу. Шчолачныя солі гваяколу добра раствараюцца ў вадзе, магніевыя і кальцыевыя солі — дрэнна.

Атрыманне
---------

Гваякол уваходзіць у склад прадуктаў перагонкі гваякавай і іншых драўнінных смол. У прамысловых умовах атрымліваюць метыліраваннем піракатэхіну метылсернай кіслатой, дыметылсульфатам ці метанолам.

Выкарыстанне
------------

Гваякол выкарыстоўваецца ў вытворчасці пахучых рэчываў (ванілін, эўгенол, санталідол і інш.) і лекавых сродкаў. Таксама выкарыстоўваецца ў невялікай колькасці ў парфумернай прамысловасці.

Шкоднае ўздзеянне
-----------------

Гваякол выклікае анестэзію скуры, экзэму, раздражненне верхніх дыхальных шляхоў і вачэй.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Інфармацыя на сайце XuMuK.ru(недаступная спасылка) (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5). — С. 103.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце XuMuK.ru(недаступная спасылка) (руск.)
* Інфармацыя на сайце CharChem (руск.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4158489-2 · LCCN: sh99013827 · Microsoft: 2780199054 |
«Стакгольмская крывавая лазня». *Антверпен, 1524*
**Стакгольмская крывавая лазня** (шведск.: Stockholms blodbad, дацк.: Det Stockholmske Blodbad)  — жорсткая расправа 8-9 лістапада 1520 года ў Стакгольме дацкага караля Крысціяна II над прыхільнікамі рэгента Швецыі Стэна Стурэ Малодшага. Рушыла ўслед за уварваннем Крысціяна II, які імкнуўся гвалтоўна аднавіць Кальмарскую унію, у Швецыю і разгромам арміі Стурэ. З дапамогай каталіцкіх прэлатаў ў каралеўскім замку быў інсцэніраваны царкоўны суд і па заведама ілжывым абвінавачванні ў ерасі ў Стакгольме пакарана каля 100 дваран і гараджан, іх маёмасць канфіскавана. Крывавыя расправы адбыліся затым у шэрагу рэгіёнаў Швецыі.

Літаратура
----------

* *Carlsson G.* Stockholms blodbad // Historisk tidskrift, 1920.
* *Skyum-Nielsen N.* Blodbadet i Stockholm og dets juridiske maskering — 1964.
* *Weibull C.* Gustaf Trolle, Christian II och Stockholms blodbad // Scandia, 1965.
* *Weibull L.* Stockholms blodbad // Scandia, 1928.
**Стакгольмская ратуша** (шведск.: Stockholms stadshus) — адна з галоўных турыстычных славутасцей Стакгольма.

Будынак быў пабудаваны ў 1911—1923 гг. паводле праекта Рагнара Эстберга (шведск.: Ragnar Östberg). У ратушы праходзяць пасяджэнні гарадскіх улад, праводзяцца важныя палітычныя перамовы, а таксама праходзіць банкет з нагоды ўручэння Нобелеўскай прэміі. Экскурсіі па залах ратушы магчымыя толькі з экскурсаводам. Вышыня ратушы — 106 м.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Стакгольмская ратуша**
* Інфармацыя пра ратушу Архівавана 21 сакавіка 2011.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гвінея, значэнні.
**Гвінея** — гістарычная назва той часткі Заходняй Афрыкі, якая ляжыць на подзень ад Сахеля і абмываецца водамі Гвінейскага заліва. На мове бербераў «Гвінея» азначае «краіна чарнаскурых».

На пачатак эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў Гвінейскае ўзбярэжжа было засвоена еўрапейцамі раней іншых частак Афрыкі паўднёвей Сахары. Менавіта з Гвінеі вывозілася асноўная колькасць рабоў, золата і слановай косці, адсюль распаўсюджаныя назвы асобных участкаў узбярэжжа — Залаты бераг, Бераг слановай косці, Нявольніцкі бераг, Перачны бераг.

Планамерная каланізацыя унутраных абласцей Гвінеі стала магчымай толькі з увядзеннем у абарот хініна і іншых сродкаў супраць трапічных хвароб у канцы XIX стагоддзя (гл. Французская Заходняя Афрыка).

Дзяржавы Гвінейскага рэгіёна
----------------------------

Англійская карта Гвінеі (1736)
* Бенін
* Кот-д’Івуар
* Экватарыяльная Гвінея
* Гана
* Рэспубліка Гвінея
* Ліберыя
* Сьера-Леонэ
* Тога
* Поўдзень Нігерыі
* Захад Камеруна

| ⛭Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі |
| --- |
|  Паўночная Афрыка | Магрыб  · Атлас  · Лівія · Кардафан  · Дарфур · Усходні Судан · Нубія |
|  Заходняя Афрыка | Заходні Судан · Цэнтральны Судан · Сахель · Гвінея  · Тэкрур · Атлантычнае ўзбярэжжа |
|  Усходняя Афрыка | Афрыканскі рог:  · Эфіопскае нагор’е  · Усходняя прыбярэжная Афрыка  · Міжазер'е |
|  Цэнтральная Афрыка | Экватарыяльная Афрыка |
|  Паўднёвая Афрыка | Паўднёвая Афрыка  · Мадагаскар і астравы |
**Градъ Могилевъ** — гравюра В. Вашчанкі, надрукаваная ў «Кнізе жыцій святых». З'яўляецца каштоўнай крыніцай па планіроўцы познесярэднявечнага Магілёва.

Апісанне
--------

Гравюра пабачыла свет 12 снежня 1702 г. (паводле меркавання Г. Галенчанкі), ці ў 1703 г. (як лічыць В. Шматаў).

На гравюры адлюстравана частка панарамы Старога горада з боку Шклоўскага пасада. Вывучэнне гравюры дазваляе сцвярджаць, што змешчаная ў цэнтры гравюры мураваная трохнефавая трохапсідная крыжова-купальная базіліка з'яўляецца Богаяўленскім храмам. 3 правага боку чатырох'ярусная манастырская званіца, за ёй — дамкі жаночага Богаяўленскага манастыра. Злева — цёплая царква Іаана Багаслова і манастырскія карпусы, у якіх размяшчалася ў той час брацкая друкарня. На пярэднім плане ўмацаванні бастыённага тыпу і Каралеўская брама.

Кропка, з якой разгортваўся такі відарыс, мяркуючы па перспектыве, павінна была знаходзіцца побач з месцам, дзе пазней пабудавалі мураваны кармеліцкі касцёл Святога Станіслава, бліжэй да вуліцы Ветранай, адкуль чыталіся два бастыёны вала і брама, размешчаная ў правым баку гравюры.

Значэнне гравюры
----------------

Змяшчэнне на тытульным лісце «Кнігі жыцій святых» віду Магілёва з выявамі будынкаў грамадскага прызначэння — адзін з першых прыкладаў свецкага гарадскога пейзажа ў кірылічнай кнізе.

Спасылкі
--------

* Планіроўка Магілёва(недаступная спасылка)
**Пакеха** (маоры: *Pākehā*) — назва, якая была ўтворана карэнным насельніцтвам маоры для першых еўрапейскіх перасяленцаў у Новай Зеландыі. Этымалагічна слова паходзіць з мовы маоры і ўваходзіць ў сучасную новазеландскую англійскую мову як неад'емная лескічная адзінка. Ужываецца распаўсюджана і па сённяшні дзень, але інтэрпрэтуецца ў Новай Зеландыі па-рознаму. У залежнасці ад пункту гледжання пры выкарыстанні паняцця гаворка ідзе аб новазеландцах з выключна брытанскім паходжаннем, з пераважна еўрапейскім паходжаннем альбо аб той частцы насельніцтва Новай Зеландыі, хто не з'яўляецца маоры альбо палінэзійцам. Некаторыя новазеландцы ўспрымаюць слова ў негатыўным, непрыемным адценні.

Дакладныя этымалагічныя звесткі слова канчаткова не высветлены. Верагодней за ўсё, пакеха паходзіць ад *Pākehakeha* альбо *Pakepakehā*, паняцці якімі маоры называлі містычных, беласкурых і плаваючых па моры істот. Адметна таксама і тое, што да з'яўлення еўрапейцаў паняцця, якім бы называлі сябе маоры, не існавала. Абодва словы ўзніклі толькі пасля ўсталявання ўзаемаадносін тубыльцаў з еўрапейцамі.

Спасылкі
--------

* Паходжанне і значэнне слоў маоры і пакеха, maorinews.com Архівавана 7 красавіка 2011. (на англійскай мове)
**Моладзь.org**, **moladz.org**, **Маладзевая інтэрнэт-пляцоўка "ВОКА"** – беларуская інтэрнэт-супольнасць, накіраваная на выхаванне моладзі на глебе беларускай нацыянальнай ідэі, на данясенне яе да шырокіх колаў грамадства.

Ініцыятыва была створана ў снежні 2003 года. Дэклараванымі задачамі з'яўляюцца: агітацыйна-масавая дзейнасць па адраджэнню беларускай культуры, мовы, фарміраванне ў людзей адказнасці за лёс сваёй дзяржавы, праява актыўнай грамадзянскай пазіцыі.

За час яе існавання каардынатарамі ініцыятывы было праведзена шмат разнастайных мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне актыўнасці грамадзянскай супольнасці. Арганізоўваліся дыскусіі на тэму "Становішча беларускай мовы ў грамадстве", футбольныя чэмпіянаты "За беларускую мову", "За кубак "ВОКА", валанцёры "ВОКА" садзейнічалі ў арганізацыі і інфармацыйнай падтрымцы канцэртаў "Я люблю ліцэй", "Генералы айчыннага рока", "Моладзь за Беларусь", "Рок пасля вакацыяў 2005". Акцыя "Зрабі-BY" была накіравана на павелічэнне колькасці беларускамоўных старонак у Інтэрнэце.

Сутнасць акцыі "Хочам вучыцца па-беларуску!", якая праводзілася сумесна з моладдзю Беларускага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа і Задзіночаннем беларускіх студэнтаў, складалася ў патрабаванні даць магчымасць вучыцца на роднай мове школьнікам і студэнтам, якія жадаюць мець беларускую адукацыю. Акцыя перарасла ў кампанію, якая праходзіла з 2004 па 2006 год.

Кампаніі "Штурм FM-1" і "Штурм FM-2" мелі мэтай павелічэнне колькасці беларускіх песень і гучання беларускай мовы ў эфірах радыёстанцый. Таксама ў падтрымку кампаніі "Штурм FM" пачаў працу музычны інтэрнэт-рэсурс "Вызначым лепшую песню года": наведвальнікі сайта на працягу ўсяго 2004 года ўдзельнічалі ў сямі турах галасавання за найбольш упадабаныя беларускія песні і ў канцы года вылучылі пераможца.

Сутнасць праекта "За беларусізацыю МТС", распрацаванага сумесна з Таварыствам беларускай мовы, складалася ў зборы подпісаў за стварэнне аператарам сотавай сувязі "МТС" беларускамоўных СМС-паведамленняў, аўтаматычнай службы сэрвісу абанента, інтэрнэт-сістэмы сэрвісу абанента на беларускай мове. На працягу некалькіх месяцаў былі сабраныя тысячы подпісаў, а таксама праведзеныя інтэрнэт-акцыі і флэш-мобы ў падтрымку кампаніі. У выніку кампанія "МТС" стварыла беларускамоўную версію сайта, а таксама выканала яшчэ частку патрабаванняў.

Сумесна з БМАgroup быў створаны "Фан-клуб беларускай музыкі", дзе кожны тыдзень збіраюцца аматары творчасці айчынных выканаўцаў, абмяркоўваюць пытанні, якія іх цікавяць, у тым ліку з удзелам прафесійных музыкантаў.

Былі выдадзеныя зборнікі вершаў "Наш час" і "Наш Час 2", якія цалкам складаюцца з твораў звычайных грамадзян Беларусі, абраных падчас галасавання на сайце ініцыятывы.

Інтэрнэт-рэсурс таксама падае замежныя і міжнародныя навіны, аналітычныя матэрыялы.

Спасылкі
--------

moladz.org – Галоўная старонка
**Уладзімір Рыгоравіч Правасуд** (5 чэрвеня 1934, в. Подгаць, Парыцкі раён, БССР) — беларускі гумарыст і сатырык, журналіст. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1991).

Біяграфія
---------

У 1944 г. быў вывезены ў Германію, вызвалены амерыканцамі.

Першы верш надрукаваў у газеце «Піянер Беларусі» ў 1953 г. У час службы ў Савецкай Арміі друкаваўся ў газеце Прыбалтыйскай ваеннай акругі і дасылаў вершы ў «Вожык». Пасля дэмабілізацыі з шэрагаў Савецкай Арміі працаваў у Лельчыцкай раёнцы «Савецкае Палессе», у красавіку 1962 г. накіраваны працаваць у рэспубліканскую газету «Калгасная праўда», у 1967 г. перайшоў у рэдакцыю часопіса «Вожык».

Скончыў факультэт журналістыкі БДУ (1970), літработнік часопіса «Вожык».

Пабываў на якуцкім участку БАМа. Напісаў паэму прысвечаную «светлай памяці Герояў Савецкага Саюза якута Фёдара Папова і беларуса Мікалая Кедышкі» імёнамі якіх былі названы камсамольска-маладзёжныя атрады БАМаўцаў адпаведных рэспублік. Потым ізноў наведваў ЯАССР, перакладаў творы якуцкіх пісьменнікаў: Аляксея Кюндэ, Архіпа Абагінскага, Панцеляймона Туласынава, Інакенція Эрцюкова, Сафрона Данілава, Сямёна Данілава, Майсея Яфімава, Міхаіла Цімафеева.

Творчасць
---------

Аўтар кніг «Палескі Марэсьеў» (1965), «Ветэран» (1968), «Бабрыная справа»(1969), «Светлая доля» (1975), «Соль і перац» (1976), «Зайздросны лёс» (1977), «Любоў без узаемнасці» (1979), «Возвращение» (1981), «Працоўны поўдзень» (1983), «Цёшча і аўтамабіль» (1984), «Прыкарытнікі» (1993) «Народжаны рэвалюцыяй» (1979), «Працоўны поўдзень» (1983), «Бамаўцы» (1984), «Маўклівая пушча» (1989) і іншыя. У 2008 г. выйшаў збор твораў у трох тамах.

Творы
-----

* Палескі Марэсьеў. 1965. 58 с.
* Ветэран. Мінск. 1968. 46 с.
* Бабрыная справа. Байкі, гумарэскі, мініяцюры. Мінск. 1973. 48 с.
* Светлая доля. Мінск. 1975. С. 79.
* Соль і перац. Мінск. 1976. 95 с.
* Зайздросны лёс. Нарыс. Мінск. 1977. 79 с.
* Прасека. // Работніца і сялянка. Мінск. 1978.
* Народжаны рэвалюцыяй. Мінск. 1979. 92 с.
* Любоў без узаемнасці. Гумар. Мінск. 1979. 94 с.
* Побратимы. Поэма. Перевел с белорусского Федор Ефимов. // Полярная звезда. № 2. Якутск. 1981. С. 29-34.
* Комиссар. Очерк. // Полярная звезда. № 6. Якутск. 1981. С. 69-74.
* Эргиллии (Поэматтан быhа тардыы.). // Хотугу сулус. № 11. Якутскай. 1981. С. 89-92.
* Эргиллии. Якутскай. (Поэма). 1981. 48 с.
* Працоўны поўдзень. Нарысы. Мінск. 1983. 174 с.
* Бамаўцы. Нарысы. Мінск. 1984. 94 с.
* Цешча і аўтамабіль. Сатырычныя вершы. Мінск. 1984. 48 с.
* З берагоў Лены. // Братэрства 87. Літаратурны зборнік. Мінск. 1987. С. 78-85.
* Прыкарытнікі. Вершы. Мінск. 1995. 31 с.
* Маўклівая пушча. Нарысы. Мінск. 1989. 140 с.
* Збор твораў у трох тамах. Мінск 2008.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Прыняты ў Саюз пісьменнікаў Беларусі. // Літаратура і мастацтва. Мінск. 19 ліпеня 1996.
**Валдэка Ратасеп** (эст.: Valdeko Ratassepp; 3 верасня 1912, Ропка — 10 лютага 1977, Талін, Эстонская ССР) — эстонскі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст Эстонскай ССР (1962).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і акцёраў Рудольфа і Эльзы Ратасеп. Пасля заканчэння гімназіі, з 1932 па 1937 гады вучыўся на юрыдычным факультэце Тартускага ўніверсітэта, наведваў тэатральную студыю. З 1932 года выступаў на сцэне тэатра «Ванемуйнэ». У 1939—1940 гады быў памагатым адваката ў Таліне.

У 1940 годзе — сакратар Хар’юскага павятовага камітэта кампартыі Эстоніі. У час Вялікай Айчыннай вайны быў артыстам Эстонскага дзяржаўнага нацыянальнага мастацкага ансамбля.

З 1944 года і да канца свайго жыцця працаваў акцёрам у Талінскім дзяржаўным акадэмічным тэатры драмы. Памёр у 1977 годзе. Пахаваны на Лясных могілках Таліна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1115747940 · ISNI: 0000 0000 2658 8237 · LCCN: n81134200 · VIAF: 30870018 |
Платан усходні
Лісце
**Плата́н** (*Platanus*) — род кветкавых раслін сямейства платанавых.

Род аб'ядноўвае 7-10 відаў. Пашыраны ў Паўночнай Амерыцы (ад Мексікі да Канады) і ў Еўразіі (ад Балканскага паўвостравава і Усходняга Міжземнамор'я да Індакітая). 3 антычнага часу культывуюць платан усходні, або чынару (*Р. orientalis*).

Лістападныя дрэвы вышынёй да 50 м, дыяметр ствала да 5 м. Жывуць больш за 2 тыс. гадоў. Крона густая, шырокая, ствол прамы, калонападобны. Кара зеленавата-шэрая. Лісце буйное, доўгачаранковае, пальчаталопасцевае. Аднаполыя кветкі дробныя, у звіслых галоўчатых суквеццях. Плод — арэшак.

Драўніна прыгожая, лёгкая, моцная, выкарыстоўваецца як дэкаратыўны мэблевы матэрыял.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
**Аміка Асперціні** (іт. Amico Aspertini; каля 1475, Балоння — 1552, Балоння) — італьянскі жывапісец і скульптар. Фарміраваўся пад уплывам майстроў ферарскай школы, імкнуўся да гратэску і мудрагелістых формаў.

Біяграфія
---------

Аміка Асперціні з’яўляецца найбольш вядомым прадстаўніком балонскай дынастыі мастакоў. Бацька Аміка, Джавані Антоніа Асперціні і яго браты Леанела і Гвіда былі таксама мастакамі. Аміка спачатку вучыўся жывапісу ў свайго бацькі, потым працаваў падмайстрам у майстэрнях мастакоў Эрколе дэ Роберці, Ларэнца Коста і Франчэска Франча. На яго творчасць вялікі ўплыў аказаў жывапіс Паўночнай Еўропы, асабліва нямецкія і галандскія майстры. Па некаторых дадзеных, падчас сваёй паездкі ў Фларэнцыю Аміка пазнаёміўся з Філіпіна Ліпі. З 1496 па 1503 г. Асперціні працаваў у Рыме. Ёсць звесткі аб яго знаходжанні ў Луцы, Мантуі і Сіене.

У творчасці маладога мастака прасочваецца ўплыў антычных майстроў. Асперціні захапляўся працамі Мікеланджэла. Карціны Аміка Асперціні адрозніваюцца рознымі фантазіямі і спалучаюць у адзіны адметны стыль розныя мастацкія школы. З вялікім энтузіязмам Асперціні ўспрыняў ідэі маньерызму, які зараджаўся. Неўзабаве за ім зацвердзілася слава выдатнага мастака, які шукае ўласную дарогу ў мастацтве. Яго працы карысталіся вялікім поспехам у сучаснікаў, Аміка Асперціні атрымліваў вялікую колькасць заказаў. Высока шанаваліся і скульптурныя працы Асперціні.

Зноскі
------

1. ↑  Union List of Artist Names — 2017. Праверана 21 мая 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
**Пласцінка трыпціха з Ваўкавыска** — касцяная пласцінка ад трыпціха XII ст. з Ваўкавыска. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі.

Апісанне
--------

Прамавугольная па форме пласцінка (даўжыня — 107 мм, шырыня — 46 мм) падзелена на паясы, у якіх змешчаны тры пагрудныя выявы: зверху архангел Гаўрыіл ці Міхаіл, пасярэдзіне, відаць, Пётр, унізе Юрый ці Пракопій. Фон, на якім размешчаны выявы, заглыблены на 2 мм. Выразная выява архангела, які нібы падаўся наперад. У яго прадаўгаваты твар, маленькі рот, шырока раскрытыя вочы, кароткія валасы ў выглядзе зігзагападобных завіткоў. Кісці рук непрапарцыянальна буйныя. На адваротным баку — рэльефны чатырохканцовы крыж падоўжаных прапорцый з медальёнамі на перакрыжаванні. На думку А. У. Банк, ваўкавыская пласцінка ўзнаўляе частку візантыйскага трыпціха са слановай касці. Па майстэрству апрацоўкі абразок крыху саступае візантыйскім узорам. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ён мог быць зроблены ў старажытным Ваўкавыску мясцовым майстрам па візантыйскаму ўзору. Адчуваецца, што майстар добра валодаў інструментам, умела апрацоўваў матэрыял. Фігуры, жэсты, позы святых рытмічна ўзгоднены.

Зноскі
------

1. ↑  *Зверуго Я. Г.* Древний Волковыск (X-XIV вв.) (руск.). — Мн.: Наука и техника, 1975. — 144 с.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**Валькінінкай** (літ.: Valkininkai), традыцыйная беларуская назва — **Альке́нікі** — мястэчка ў Варэнскім раёне Алітускага павета Літвы, на рацэ Мяркіс. Адміністрацыйны цэнтр Валькінінкайскай сянюніі. Насельніцтва 238 чал. (2001).

Знаходзіцца на поўдні краіны, за 22 км на паўночны ўсход ад Варэны і за 55 км на паўднёвы захад ад Вільнюса. Згодна з сучаснай афіцыйнай літоўскай класіфікацыяй мястэчка належыць да этнаграфічнага рэгіёна Дзукія.

Гісторыя
--------

Першыя пісьмовыя згадкі пра Алькенікі з’яўляюцца ў пачатку XV стагоддзя, уваходзілі ў склад Троцкага павета Вялікага Княства Літоўскага. У 1418 вялікі князь Вітаўт падараваў паселішча разам з іншымі маёнткамі сваёй жонцы Ульяне Гальшанскай.

З 1503 года згадваюцца як цэнтр воласці, пазней — нягродавага староства. Каралева Бона заснавала ў Алькеніках касцёл. У 1551 годзе тут заснавалі дзяржаўную пушкарню, якая дзейнічала да сярэдзіны XVII стагоддзя.

У XVII стагоддзі у Алькеніках было 136 дымоў, згадваецца Руская вуліца, што сведчыла пра наяўнасць праваслаўнага насельніцтва.

Гарадскі герб з каралеўскага прывілея (1792)
У 1636 годзе мечнік літоўскі Мікалай Крыштаф Халецкі заснаваў Алькеніцкі кляштар францысканцаў, дзе з 1765 года захоўваліся рэліквіі Св. Баніфацыя.

У 1700 годзе непадалёка ад паселішча адбылася Алькеніцкая бітва. З 1777 года ў Алькеніках дзейнічала парафіяльная школа. У 1789 годзе тут было 112 дымоў.

26 чэрвеня 1792 года атрымалі Магдэбургскае права і герб з выявай жоўтага льва на чырвоным тле. У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) апынуліся ў складзе Расійскай імперыі.

У 1920—1922 гадах уваходзілі ў склад Сярэдняй Літвы, пазней — міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе з’яўляліся сядзібай аднайменнай гміны.

З 1939 года Валькінінкай у складзе Літоўскай ССР.

Насельніцтва
------------

* 1790 — 949 чал.
* 1864 — 3182 чал. (1455 муж. і 1727 жан.)
* 1897 — 2619 чал.
* 1959 — 769 чал.
* 1970 — 410 чал.
* 1987 — 277 чал.
* 2001 — 238 чал.

Турыстычная інфармацыя
----------------------

### Славутасці

* Касцёл Наведзінаў Найсв. Дзевы Марыі (1837)
* Могілкі: яўрэйскія, каталіцкія

### Страчаная спадчына

* Касцёл Найсв. Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў
* Сінагога

Зноскі
------

1. ↑  ЭнцВКЛ, 2010
2. ↑  Olkieniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VII: Netrebka — Perepiat (польск.). — Warszawa, 1886. S. 484

Літаратура
----------

* Алькенікі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — Т. 3: Дадатак. А — Я. — С. 24. — 696 с. — ISBN 978-985-11-0487-7 (т. 3), ISBN 985-11-0315-2.
* Olkieniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VII: Netrebka — Perepiat (польск.). — Warszawa, 1886. S. 484—485
* Олькеники // Валькінінкай // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Валькінінкай на Вікісховішчы |

* г. п. Алькенікі на Radzima.org