**Лявоніха на арбіце** — п’еса, напісаная А. Макаёнкам, пастаўленая на сцэне Купалаўскага тэатру ў 1961 годзе.

А. Макаёнак напісаў п’есу ў той перыяд, калі ў адносінах да вёскі пачала праводзіцца даволі негатыўная дзяржаўная палітыка. П’еса «Лявоніха на арбіце» поўнасцю адпавядала афіцыйнай ідэалогіі і была, так бы мовіць, на злобу дня. Па сюжэце калгасніца-перадавічка Лушка змагаецца са сваім прасякнутым прыватнаўласніцкімі настроямі і памкненнямі гультаяватым мужам Лявонам і ўрэшце бярэ над ім верх. Тым не менш на той час спектакль напаткаў значны поспех, што абумоўлівалася як моцнай драматургіяй, так і яркімі акцёрскімі працамі. Спектакль «Лявоніха на арбіце», грамадскі прагляд якога прыпаў на час палёту Юрыя Гагарына ў космас, захоўваўся ў рэпертуары каля 20 гадоў.

Сюжэт
-----

У п’есе раскрываюцца праблемы сельскай рэчаіснасці, пытанні калгаснага будаўніцтва, паказваюцца людзі з абывацельскай псіхалогіяй, асэнсоўваюцца жыццёвыя клопаты сельскіх працаўнікоў.

Лушка Чмых, якую ўсе клічуць Лявоніхай, не хоча пасля працы на ферме ісці ў свой агарод і ў брудны хлеў, каб корпацца ў зямлі і даглядаць жывёлу, бо цяпер усё можна купіць у калгаснай краме. Лушка марыць бавіць свой вольны час разумна і цікава. Афіцыйна абвешчана, што хутка надыдзе камунізм, навошта працаваць як раней ад зоркі да зоркі. Час жыць па новаму. Так думае не адна Лушка, а многія ў калгасе, таму і вылучаюць яе сваім кандыдатам у дэпутаты райсавета. Такім чынам Лявоніха «выходзіць на арбіту», гэта значыць асэнсавана ўздымаецца над сваім былым прыніжаным жыццём, робіць псіхалагічны віток «да больш высокіх» каштоўнасцей і запатрабаванняў.

Адна толькі бяда — чужыя людзі добра разумеюць Лявоніху, а вось родны муж ёй ледзь не вораг. Лявон — закаранелы ўласнік. Да калгаса яму няма ніякай справы. Спектакль пачынаўся начной сцэнай на лужку, дзе Лявон краў сена з калгаснай капы і кідаў яго на сваю посцілку. У той жа час вартаўнік Максім падкраўся з другога боку капы і лёг на посцілку. Лявон вярнуўся з вялікай ахапкай сена, накрыў ім старога і стаў цягнуць посцілку. Калі ж ён зразумеў падвох, то спалохаўшыся, так сігануў адтуль, што вартаўнік не паспеў пазнаць злодзея. 3 гэтай посцілкай як з галоўным доказам Максім стаў хадзіць па хатах і пытацца чыя яна. Дайшла чарга і да Чмыха. Лявон горача адмаўляўся і раптам знянацку пачынаў падміргваць абодвума вачыма (першы выканаўца ролі, Барыс Платонаў, выдатна імітаваў нервовы цік, які з’явіўся ў яго героя пасля няўдалага крадзяжу сена).

Лявон стаў самым яркім персанажам у спектаклі. Вынаходліва вырашаліся і іншыя сцэнічныя характары. Сатырычна кідка абмаляваны вобраз непаваротлівага, аплыўшага ад тлушчу Глуздакова, які марыў абы як дасядзець поўгода да пенсіі ў кіруючым крэсле. Дасціпным гумарам афарбаваны характар старога вартаўніка. Выклікалі глядацкую сімпатыю людзі працы: Міхаіл, яго нявеста Соня, старшыня калгаса.

Ролі
----

* Лявон Чмых — Барыс Віктаравіч Платонаў, Здзіслаў Францавіч Стома
* Лушка, жонка Лявона Чмыха — Галіна Кліменцьеўна Макарава, якая сыграла гэту ролю шэсцьсот разоў, Раіса Мікалаеўна Кашэльнікава, Любоў Іванаўна Дабржанская, Юдзіф Самойлаўна Гальперына, Клаўдзія Сямёнаўна Чаркова  (руск.) (бел. Вера Аляксееўна Фінагеева  (руск.) (бел. Валянціна Міхайлаўна Паўлава  (руск.) (бел. Галіна Пятроўна Караткевіч  (руск.) (бел.
* Соня, дачка Лявона і Лушкі — Зінаіда Пятроўна Зубкова, Лілія Міхайлаўна Давідовіч
* Міхал, жаніх Соні — Віктар Паўлавіч Тарасаў, Станіслаў Іосіфавіч Дробыш, А. Н. Казачок
* Суседка Клава — Алена Васілеўна Рынковіч, М. М. Зінкевіч
* Глуздакоў, старшыня райвыканкама — Сцяпан Сцяпанавіч Бірыла, Павел Сцяпанавіч Малчанаў
* Цесакоў, памочнік Глуздакова — С. Ф. Хацкевіч, Уладзімір Уладзіміравіч Кудрэвіч, Анатоль Юр’евіч Равіковіч  (руск.) (бел.
* Вартаўнік Максім, бацька Міхала — Глеб Паўлавіч Глебаў, Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў, Аляксей Бараноўскі
* Буйневіч, старшыня калгаса — Уладзімір Іосіфавіч Дзядзюшка, С. Ф. Хацкевіч
* Дзед Цыбулька — Сяргей Сцяпанавіч Бульчык
* Мікалай Сяргеевіч, сакратар абкама — Лявон Гдальевіч Рахленка  (руск.) (бел. Павел Аляксеевіч Пекур, Аляксей Канстанцінавіч Ургалкін  (руск.) (бел.

Пастаноўкі
----------

* 1961 — Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, галоўны рэжысёр тэатра В. У. Броўкін  (руск.) (бел.
* 1961 — Цэнтральны тэатр Савецкай Арміі  (руск.) (бел.
* 1961-63 — Санкт-Пецярбургскі акадэмічны тэатр імя Ленсавета, рэжысёр Ігар Пятровіч Уладзіміраў  (руск.) (бел.
* ? — Магілёўскі абласны драматычны тэатр

Узнагароды
----------

У 1962 годзе п’еса атрымала літаратурную прэмію імя Янкі Купалы.

Экранізацыя
-----------

Першым каляровым шырокаэкранным беларускім фільмам стаў «Рагаты бастыён», зняты ў 1965 годзе рэжысёрам Пятром Васілеўскім паводле п’есы «Лявоніха на арбіце». Сцэнарый быў напісаны А. Макаёнкам.

Зноскі
------

1. ↑  Беларусы. Т. 13. Тэатральнае мастацтва / Р. Б. Смольскі і інш. — Мн. 2002.
2. 1 2  Галіна Макарава
3. ↑  Талент чалавечнасці і дабрыні Архівавана 7 жніўня 2012.
4. 1 2  Першы выканаўца
5. ↑  Бирилло Степан Степанович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 59. — 737 с.
6. ↑  Бульчик Сергей Степанович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 90. — 737 с.
7. ↑  Першы каляровы шырокаэкранны беларускі фільм
8. ↑  Василевский Пётр Савельевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 59. — 737 с.
9. ↑  Першы каляровы шырокаэкранны беларускі фільм

Спасылкі
--------

* Тэатр — крыніца яго жыцця Архівавана 7 жніўня 2012.
* Міхась Кавалёў. «Лявоніха на арбіце»(недаступная спасылка)