**Барбары́с звычайны, кіслец, кіслянка** (*Berberis vulgaris*) — кустарнік, від кветкавых раслін роду Барбарыс (*Berberis*) сямейства Барбарысавыя (*Berberidaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

Барбарыс звычайны — лістападны, высокі, моцна галінасты, калючы куст, вышынёй да 3 м, з паўзучымі, драўнянымі карэнішчамі. Веерападобная крона складаецца са шматликих стволікаў, якія кампактна сабраны ля аснавання куста. Парасткі рабрыстыя прамастойныя або дугападобныя, жаўтлявыя або жаўтлява-пурпурныя, пазней бялёса-шэрыя. Кара бура-шэрая.

Пупышкі даўжынёй да 1 мм, вострыя, голыя, акружаныя пашыранымі похвамі лісця. На скарочаных парастках развіваюцца нармальнае лісце, на падоўжаных замест лісця — калючкі. Лісце — чарговае тонкае, зваротна-яйкападобнае або эліптычнае, даўжынёй да 4 см, шырынёй 2 см, да аснавання клінавата звужанае, з закругленай, радзей некалькі завостранай верхавінай, дробна- і востра-зубчата-пільчатае, на кароткіх хвосціках. Калючкі у ліку 3-5, звычайна 3-, радзей 5-раздзельныя, даўжынёй 1-2 см.

Пэндзлі 15-25-кветкавыя, даўжынёй да 6 см, павіслыя. Кветкі — жоўтыя, духмяныя, дыяметрам 6-9 мм. Кожная кветка мае па шэсць зваротна-яйкападобных Чашалісцікаў і пялёсткаў. Ля аснавання кветкі — ярка-аранжавыя нектарнікі. Песцік адзін, тычынак мноства. Формула кветкі: {\displaystyle \ast K\_{3+3}\;C\_{3+3}\;A\_{\infty }\;G\_{1}}.

Плод — ягада, даўгавата-эліптычная, ярка-чырвоная ці пурпурная, даўжынёй да 12 мм, мае кіслы смак. Плады сабраныя ў гронкі. Вага аднаго плоду — да 0,35 г. Семачкі даўжынёй 4-5 мм, некалькі пляскатыя і звужаныя ў верхняй частцы. У 1 кг 83300 семачак; вага 1 тысячы штук насення 11-13 г.

Цвіце ў красавіку — маі. Плады спеюць у верасні — кастрычніку.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
|   |
| Зверху ўніз: Лісце і бутоны. Лісце (ніжні бок). Кветкі (павялічана). Плады. |

Натуральны арэал віду — Пярэдняя Азія, Закаўказзе, Цэнтральная, Усходняя і Паўднёвая Еўропа.

У Расіі расце ў еўрапейскай часткі, пераважна ў лесастэпавай зоне, на Паўночным Каўказе.

Расце на ўзлесках, схілах, лужках; у гарах даходзіць да 2000 м. Аддае перавагу светлым і сухім участкам. Сустракаецца таксама на мелавых агаленнях і рачных галечніках.

Размнажаецца насеннем і вегетатыўна.

Адзіны дзікарослы від роду ў Беларусі, расце на схілах у далінах рэк, на ўзлесках, у светлых лясах і хмызняках).

Барбарыс звычайны (як і шэраг іншых відаў) з’яўляецца прамежкавым гаспадаром іржавага грыбка *Puccinia graminis*, які выклікае сцеблавую (лінейную) іржу збожжавых культур. У сувязі з гэтым вырошчванне барбарысу паблізу збажыны недапушчальна.

Хімічны склад
-------------

Народныя назвы *кіслец*, *кіслянка* — плады маюць вельмі кіслы смак. Багатыя вітамінамі C (до 53 мг%) і K, цукрамі (да 7 %), кіслотамі (яблычнай, лімоннай, вінна-кіслай — да 7,5 %). Таксама ўтрымліваюць флаваноіды, дубільныя рэчывы, пектыны, крыху алкалоідаў.

Усе часткі расліны ўтрымліваюць ізахіналінавыя алкалоіды, галоўны з якіх берберын, а лісце — вітаміны C, E, каратыноіды, арганічныя кіслоты (яблычную, лімонную, віннакаменную), мінеральныя солі, а ў перыяд плоданашэння — эфірны алей.

Значэнне і прымяненне
---------------------

Шырока культывуецца ў садах і на дачных участках. Характэрны прыгожай круглявай формай кроны, масавым цвіценнем на працягу амаль трох тыдняў. Асабліва дэкаратыўны восенню, у пладах. Прыдатны для стварэння цяжкапраходных жывых загароджаў, у тым ліку стрыжаных.

Каштоўная харчовая расліна. У ежу ўжываюць спелыя плады. Сушаныя молатыя або стоўчаныя плады барбарысу выкарыстоўваюць як заправу для мясных страў і супоў з бабовых. Для прамысловай перапрацоўкі выкарыстоўваюцца ў асноўным ягады безнасеннай разнавіднасці (Berberis vulgaris var. asperma). Маладое лісце выкарыстоўваюць замест шчаўя у зялёных шчах  (руск.) (бел..

Раней барбарыс звычайны шырока выкарыстоўваўся ў беларускай шляхецкай кулінарыі. Яго сушылі, гатавалі варэнне (гронкамі ці асобнымі ягадамі) ў цукры і ў мёдзе, жэле. Салёны барбарыс нарыхтоўвалі позняй восенню і ўжывалі потым як гарнір, а таксама гатавалі з яго пікулі і салаты. У сусветнай кулінарыі найбольш вядомыя жэле, мармелады і джэмы з барбарысу (асабліва славутыя ў Францыі), кісялі, наліўкі і лікёры; выкарыстоўваецца таксама і лісце барбарысу, якое надаецца на салаты. На Каўказе з барбарысу гатуюць вострыя прыправы да мясных страў. У карэйскай і японскай кулінарыі папулярны блізкі сваяк барбарысу звычайнага, *Berberis thunbergii*.

Ягады даюць добрую фарбу для афарбоўвання скур і воўны ў лімонна-жоўты колер.

Драўніна цвёрдая, з шырокай ярка-жоўтай абалонаю, ужываецца для вырабу шавецкіх цвікоў і на такарныя вырабы.

Меданос. Мёд з барбарысу залаціста-жоўтага колеру, прыемнага водару і далікатнага салодкага смаку.

### Лекавае прымяненне

Як лекавая расліна вядомы са старажытных часоў, у Старажытным Вавілоне і Старажытнай Індыі.

Лекавай сыравінай з’яўляюцца лісце (лац.: Folium Berberidis) і корань (Radix Berberidis) барбарыса звычайнага. Лісце нарыхтоўваюць у час бутанізацыі і цвіцення; корні — ранняй вясной да распускання пупышак або ўвосень пасля паспявання пладоў.

Настойка з лісця барбарыса валодае кровесупыняючым (павышае згусальнасць крыві) і жоўцегонным дзеянне м. Прэпараты барбарыса стымулююць скарачэнне мускулатуры, звужваюць сасуды асобных органаў, выклікаюць паніжэнне тонусу жоўцевага пузыра, валодаюць болесуцішальным і супрацьзапаленчым дзеяннем. Берберын, які вылучаюць з барбарысу, ужываецца ў навуковай медыцынскай практыцы. Ён выкарыстоўваецца пры лячэнні захворванняў жоўцевага пузыра — халецыстыту і жоўцевакаменнай хваробы, а таксама некаторых злаякасных пухлін .

У народнай медыцыне і гамеапатыі барбарыс выкарыстоўваецца як кровесупыняючы сродак, а таксама пры захворваннях нырак, печані, мачавых шляхоў, а таксама як патагоннае. Экстракт з лісця барбарыса вядомы як кровесупыняючы сродак пры жаночых захворваннях.

Класіфікацыя
------------

### Таксанамія

Від **Барбарыс звычайны** ўваходзіць у род Барбарыс (*Berberis*) трыбы *Berberideae* падсямейства *Berberidoideae* сямейства *Berberidaceae* порядка Казяльцовакветныя (*Ranunculales*).

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 1 падсямейства (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 11—14 родаў |   |
|   |   |   |   |   |
|   | сямейства **Барбарысавыя** |   |   | трыба **Berberideae** |   |   | від **Барбарыс звычайны** |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | парадак **Казяльцовакветныя** |   |   | падсямейства **Berberidoideae** |   |   | род **Барбарыс** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 9 сямействаў (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 1 трыба (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ ад 450 да 600 відаў |
|   |   |   |

### Прадстаўнікі

У рамках віду існуе шэраг формаў:

* Berberis vulgaris f. atropurpurea Regel — з цёмна-чырвона-фіялетавымі чашалісцікамі. Найбольш частая форма;
* Berberis vulgaris f. marginata Regel — лісце з белай аблямоўкай па краі;
* Berberis vulgaris f. aureo-marginata Regel — лісце залаціста-чырвонае. Рэдкая форма;
* Berberis vulgaris f. macrophylla hort. — лісце буйное;
* Berberis vulgaris f. macrocarpa hort. — плады больш буйныя, круглявыя;
* Berberis vulgaris f. rotundifolia hort. — лісце круглявае;
* Berberis vulgaris f. serrata С.К.Schneid. — лісце глыбока-зубчастае;
* Berberis vulgaris f. arborea hort. — ствол, разгалінаваны ў верхняй частцы;
* Berberis vulgaris f. lutea Regel — плады ярка-жоўтыя;
* Berberis vulgaris f. alba West. — плады белыя ці жоўтыя;
* Berberis vulgaris f. enuclea West. — плады без насення;
* Berberis vulgaris f. dulcis Loud. — плады слаба кіслыя, саладкаватыя;
* Berberis vulgaris f. sulcata K.Koch — парасткі моцна рабрыстыя.

Барбарыс у культуры
-------------------

### У літаратуры

|  |
| --- |
| *Можа, гонкі ён, як хвоя?*
*Мажны, нібы баабаб?*
*Аграменны, бы секвоя,*
*ці пяшчотны, нібы граб?*
*Ды смяецца брат Кастусь:*
*- Барбарыс — калючы куст!* |
| *Алена Церашкова.* «Барбарыс»*.* |

Алена Церашкова напісала жартаўлівы дзіцячы верш пра барбарыс.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Назва згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
4. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 23. — 160 с. — 2 350 экз.
5. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
6. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
7. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Барбарис обыкновенный // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 24-26. — 200 с. — 130 000 экз.
9. ↑  Экофлора Украины = Екофлора України (укр.) / Відпов. редактор Я.П. Дідух. — Київ: Фітосоціоцентр, 2004. — Т. 2. — 480 с..
10. 1 2  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 170. — ISBN 5-06-000085-0.
11. 1 2 3 4  *Белов Н. В.* Календула, алтей, чистотел и другие народные лекарственные растения в большой энциклопедии траволечения. — М. Мн.: АСТ, Харвест, 2005. — С. 31—33. — 464 с. — ISBN 5-17-031-498-1.
12. ↑  «Приправа из сушеных ягод барбариса (сумак)» — RussianFood.com
13. ↑  «Барбарисовый мед» Архівавана 11 студзеня 2008. — «Пчеловодство. РУ»
14. ↑  Паводле кнігі «Деревья и кустарники СССР» (гл. раздзел Літаратура).
15. ↑  Алена Церашкова. «Барбарыс»

Літаратура
----------

* *Анціпаў В. Р. Вынаеў Г. У.* Барбарыс // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 235—236.
* *Белы А.* Барбарыс // Праект «Наша ежа»
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 620. *Berberis vulgaris* L. — Барбарис обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 235. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.
* Род 3. Барбарис — Berberis L. // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1954. — Т. III. Покрытосеменные. Семейства Троходендроновые — Розоцветные. — С. 53—71. — 872 с. — 3 000 экз.
* Род 547. Барбарис — Berberis L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1937. — Т. VII. — С. 553—560. — 792 + XXVI с. — 5 200 экз.

Спасылкі
--------

* *Барбарыс звычайны* на сайце USDA NRCS (англ.)
* *Барбарис обыкновенный* в Энциклопедии декоративных садовых растений  (руск.)
* Барбарис обыкновенный — Berberis vulgaris: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Berberis vulgaris*: звесткі пра назву таксона на сайце *The Plant List* (version 1.1, 2013). (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Universalis |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4655469-5 · Microsoft: 2909675706 |