Запыт «Грумант» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
**Шпіцбе́рген** (ад нідэрл.: Spitsbergen; нарвежская назва **Свальбард** нарв.: Svalbard) — нарвежская правінцыя ў Арктыцы, размяшчаецца на архіпелагу Шпіцберген. Знаходзіцца ў 800 км на поўнач ад Нарвегіі і ў 1 100 км ад палярнага круга. Архіпелаг адышоў Нарвегіі згодна з дагаворам 1920 года.

Гісторыя
--------

Імаверна, астравы былі адкрытыя вікінгамі, а афіцыйнае адкрыццё адбылася ў 1596 годзе нідэрландскім вандроўнікам Віллемам Барэнцам. Пасля гэтага астравы выкарыстоўваліся як база нарвежскіх і расійскіх кітабояў і рыбакоў. Паміж 1669 і 1778 гадамі на Шпіцбергене часта бывалі галандскія рыбакі, якія заснавалі тут горад *Смеерэнбург*. З канца XVIII стагоддзя астравы выкарыстоўваліся як база для палярных экспедыцый.

У пачатку ХХ стагоддзя тут былі адкрытыя радовішчы вугалю. Згодна з дагаворам (Шпіцбергенскі трактат) 1920 года астравы перайшлі пад кіраўніцтва Нарвегіі. Але ўмовы трактата забяспечылі права на распрацоўку радовішчаў, рыбную лоўлю, правядзенне навуковых даследаванняў іншым краінам. У нашы дні распрацоўкай вугальных радовішчаў займаюцца нарвежскія і расійскія кампаніі. Польшча мае тут сваю навуковую станцыю.

Прырода
-------

Карта.
### Астравы

У склад архіпелагу ўваходзяць наступныя астравы:

* Заходні Шпіцберген (37 673 км²)
* Паўночна-Усходняя зямля (14 443 км²)
* Эдж (5 074 км²)
* Востраў Барэнца (1 250 км²)
* Белы востраў (682 км²)
* Зямля прынца Караля (615 км²)
* Каралеўскі востраў (191 км²)
* Мядзвежы востраў (178 км²)
* Шведскі востраў (137 км²)
* Востраў Вільгельма (120 км²)

і яшчэ шмат невялікіх астравоў.

Каралеўскі востраў, Шведскі востраў і Абелоя ўтвараюць Зямлю караля́ Ка́раля.

### Геалагічная будова

У будове архіпелага ўдзельнічаюць, як правіла, каледаніды (падобныя на каледаніды Грэнландыі). У склад Шпіцбергена ўваходзяць і больш старажытныя пароды, (байкальскай складкаватасці); верагодна, гэта частка баранцаваморскай пліты, якая мае пратэразойска-раннекембрыйскі ўзрост. Большая частка фундамента Шпіцбергена фарміравалася на актыўнай ускраіне старажытнага акіяна каля 500 млн год назад, у раннім ардовіку, і ўяўляе сабою магматычныя фармацыі астраўных дугаў, моцна змятыя пад час сутыкнення кантынентаў у сілуры (450—440 млн год назад). Шпіцберген у сілуры вытрымаў моцнае падняцце і вулканічныя вывяржэнні. 400 млн год назад Скандынавія была ўжо злучана з Грэнландыяй, дзесьці паміж імі знаходзіўся і Шпіцберген. У познім палеазоі месцамі адбывалася пранікненне гранітоідаў, у тую эпоху ўтварыўся шэраг рудных радовішчаў. Архіпелаг доўгі час міграваў па мантыі Зямлі і пабываў у розных кліматычных зонах. Ва ўмовах цёплага клімату ўтварыліся вялікія залежы каменнага вугалю.

Архіпелаг знаходзіцца ў сейсмічна актыўнай зоне, адзначаны землетрусы сілай 4—5 магнітуд па шкале Рыхтэра, дапускаецца магчымасць землетрусаў да 6—7 магнітуд.

### Паверхня

Рэльеф гарысты. Самы высокі пункт астравоў — гара Ньютантопэн (1 713 м) на Заходнім Шпіцбергене. Ледавікі займаюць 35,1 тыс. км² — больш за палову плошчы архіпелага. Берагі зрэзаны фіёрдамі. Магутнасць слоя вечнай мерзлаты дасягае 200 м. У летні перыяд грунты адтайваюць на 0,5—2,5 м, ледавікі даюць пачатак мноству невялікіх рэчак і ручаёў.

### Клімат

Заснежаны Шпіцберген.
Клімат арктычны, на захадзе значна змякчаецца цёплым Шпіцбергенскім цячэннем (частка Гальфстрыма). Праз уплыў Гальфстрыма зімовыя тэмпературы на Шпіцбергене ў сярэднім на 20 °C вышэйшыя, чым у іншых месцах адпаведнай шыраты.

Самыя нізкія тэмпературы назіраюцца ў лютым і складаюць каля −20 °C, самыя высокія ў ліпені, +4,4 °C. Зімняя тэмпература вагаецца ад −25° дa +5 °C, а летам ад +2° a +18 °C. Максімальная зафіксаваная тэмпература +24,5 °C (ліпень 1978), мінімальная −46,3 °C (сакавік 1986). Суседства цёплага цячэння і масы ледавікоў нараджае рэзкія і частыя ваганні атмасфернага ціску, ветры ўраганнай моцы.

Палярны дзень на Шпіцбергене цягнецца з 20 мая да 26 жніўня, а палярная ноч з 26 кастрычніка да 15 лютага. Улетку, нягледзячы на кругласутачны палярны дзень, розніца тэмператур паміж днём і ноччу прыкметная і можа дасягаць 5—10 °C. Першыя снегапады праходзяць у верасні, хоць снег не рэдкасць і ў канцы жніўня.

### Расліннасць

Расліннасць архіпелага бедная, тундравая, расліны нізкія і холадаўстойлівыя. У пачатку лета тундра моцна забалочаная ў выніку таяння снягоў, а ў рэках высокі ўзровень вады. У асноўным, паўднёвая частка Шпіцбергена (нулявая зона) ўлетку вольная ад снегу, хоць ледавікі сустракаюцца паблізу ад усіх паселішчаў. На ледавіках часта сустракаюцца чырвоныя водарасці, што надае снегу і лёду ружаватае адценне.

На Шпіцбергене сустракаецца каля 170 відаў сасудзістых раслін, у т.л. карлікавая бяроза, палярная вярба, а таксама імхі, грыбы, лішайнікі.

### Жывёльны свет

Паўночны алень.
З млекакормячых на астравах толькі белы мядзведзь, мясцовы паўночны алень (самы маленькі сярод відаў паўночных аленяў), а таксама пясец. Спробы пересялення на архіпелаг іншых сухапутных млекакормячых — у прыватнасці палярных зайцаў і аўцабыкоў з Грэнландыі поспехам не скончыліся. Тут прысутнічае шмат марскіх жывёл — нерпа, грэнландскі цюлень, марскі заяц, маржы, бялухі, кіты. Белыя мядзведзі і маржы летам знаходзяцца на паўночной частцы архіпелага, а зімой мігруюць на поўдзень.

На архіпелагу адзначана каля 90 відаў птушак, з якіх 36 пастаянна гнездуюцца. Адзіным відам, які жыве на Шпіцбергене круглы год, з’яўляецца палярная (белая) курапатка, астатнія птушкі на зіму адлятаюць у паўднёвыя краіны, і вяртаюцца ўвесну для гнездавання і вывядзення птушанят.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва Шпіцбергена налічвае каля 2,8 тыс. чалавек, перш за ўсё нарвежцаў і рускіх, якія ў асноўным займаюцца здабычай карысных выкапняў. Увогуле астравы лічацца самай паўночнай зямлёй заселенай чалавекам. Большасць насельніцтва працуе тут згодна з кантрактамі. Пераважнай мовай зносін з’яўляецца Нарвежская.

Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак Лонгйір. Існуе таксама расійскі пасёлак Барэнцбург.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4056316-9 · LCCN: n80002284 · NKC: ge134627 · VIAF: 152436829 |

| ⛭Паўночны Ледавіты акіян |
| --- |
| Моры і найважнейшыя залівы | Баранцава ·  Бафіна ·  Белае ·  Бафорта ·  Вандэля ·  Усходне-Сібірскае ·  Грэнландскае ·  Гудзонаў заліў ·  Густава-Адольфа ·  Карскае ·  Лапцевых ·  Лінкальна ·  Нарвежскае ·  Чукоцкае |
| Найважнейшыя пралівы | Вількіцкага ·  Гудзонаў ·  Дзмітрыя Лапцева ·  Карскія Вароты ·  Лонга ·  Матачкін Шар ·  Пары (Ланкастэр, Барау, Вайкаўнт-Мелвіл, Мак-Клур) ·  Саннікава ·  Хінлапен ·  Шакальскага ·  Югорскі Шар |
| Рэльеф дна | Узвышша Адміралцейства ·  Узняцце Альфа · Катлавіна Амундсена ·  Плато Ворынг ·  Жолаб Вароніна ·  Хрыбет Гакеля ·  Грэнландская катлавіна ·  Дземідаўская банка ·  Плато Ярмак ·  Ісландскае плато ·  Канадская катлавіна ·  Хрыбет Кніповіча ·  Хрыбет Кальбейнсей ·  Хрыбет Ламаносава ·  Лафатэнская катлавіна ·  Катлавіна Макарава ·  Каньён Макензі ·  Мядзвежінскае плато ·  Хрыбет Мендзялеева ·  Хрыбет Мона ·  Катлавіна Нансена ·  Навазямельны жолаб ·  Нарвежская катлавіна ·  Нарвежскі хрыбет ·  Нордзінская банка ·  Узвышша Персея ·  Катлавіна Падводнікаў ·  Хрыбет Рэйк'янес ·  Жолаб Самойлава ·  Жолаб Святой Ганны ·  Жолаб Франц-Вікторыя ·  Цэнтральнакарская ўзвышша ·  Чукоцкае плато ·  Ян-Маенскі хрыбет |
| Найбуйнейшыя вострава і архіпелагі | Аён ·  Белы ·  Вялікі Бегічаў ·  Вайгач ·  Вестэролен ·  Урангеля ·  Грэнландыя ·  Дыска ·  Клаверынг ·  Канадскі Арктычны архіпелаг ·  Калгуеў ·  Лафатэнскія астравы ·  Зямля Мілна ·  Новая Зямля ·  Новасібірскія астравы ·  Алені ·  Паўночная Зямля ·  Сенья ·  Зямля Франца-Іосіфа ·  Хінёя ·  Шанан ·  Шпіцберген |


| ⛭Краіны Еўропы |
| --- |
| Незалежныя краіны | 
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія¹
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* ✰ Славакія
* Славенія
* Турцыя¹
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія

 |  |
| Залежныя тэрыторыі | 
* Аландскія астравы (Фінляндыя)
* Гернсі (Вялікабрытанія)
* Гібралтар (Вялікабрытанія)
* Джэрсі (Вялікабрытанія)
* Востраў Мэн (Вялікабрытанія)
* Сардзінія (Італія)
* Сіцылія (Італія)
* Фарэрскія астравы (Данія)
* Шпіцберген (Нарвегія)
* Ян-Маен (Нарвегія)

 |
| Непрызнаныяі часткова прызнаныя дзяржавы і ўтварэнні | 
* Косава
* Прыднястроўе
* Паўночны Кіпр¹

 |
| **¹ Часткова ў Азіі** |

| ⛭ Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна |
| --- |
| Марскіяпралівы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўропа | 
* Гібралтарскі
* Дацкія пралівы
* Ірбенскі
* Карскія Вароты
* Керчанскі
* Ла-Манш: Па-дэ-Кале
* Месінскі
* Норт-Мінч
* Отранта
* Святога Георга
* Паўночны
* Чарнаморскія пралівы: Басфор
* Дарданэлы
* Фарэра-Ісландская мяжа

 |
| Амерыка | 
* Берынгаў
* Дрэйка
* Залатыя Вароты
* Магеланаў
* Фларыдскі
* Юкатанскі

 |
| Азія | 
* Баб-эль-Мандэбскі
* Карэйскі
* Лаперуза
* Лусонскі
* Малакскі
* Армузскі
* Сінгапурскі
* Тайванскі

 |
| Астатнія | 
* Мазамбікскі
* Торэсаў

 |

 |  |
| Каналы | 
* Балтыйскі
* Гёта-канал
* Кільскі
* Карынфскі
* Нордзэ-канал
* Панамскі
* Суэцкі
* *Праекты: Нікарагуанскі*
* Тайскі

 |
| Мысы | 
* Горн
* Дзяжнёва
* Добрай Надзеі
* Зялёны
* Іголкавы
* Каньякумары
* Спартэль

 |
| Астравы іархіпелагі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўропа | 
* Азорскія
* Аландскія
* Балеарскія
* Борнхальм
* Гельгаланд
* Готланд
* Ісландыя
* Кіпр
* Корсіка
* Крыт
* Мадэйра
* Мальта
* Маанзунд
* Мэн
* Нармандскія
* Родас
* Сардзінія
* Сазані
* Сіцылія
* Фарэрскія
* Шпіцберген

 |
| Амерыка | 
* Антыльскія
* Ванкувер
* Гаіці
* Куба
* Ньюфаўндленд
* Пуэрта-Рыка
* Трынідад
* Фалклендскія
* Ямайка

 |
| Азія | 
* Лабуан
* Рукю
* Сахалін
* Сінгапур
* Сакотра
* Суматра
* Тайвань
* Тымор
* Філіпіны
* Хайнань
* Шры-Ланка
* Курыльскія
* Ява

 |
| Афрыка | 
* Біёка
* Дыега-Гарсія
* Узнясення
* Маўрыкій
* Маёта
* Рэюньён
* Сан-Тамэ
* Святой Алены

 |
| Акіянія | 
* Гаваі
* Гуам
* Новая Гвінея
* Самоа
* Саламонавы
* Таіці
* Фіджы

 |

 |
| 
* Геапалітыка
* Ваенная блакада
* Каланіялізм
* Марское права
* Адкрытае мора
* Суднаходства

 |