У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Навасільцаў.
Граф (з 1833 года) **Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў** (руск.: Николай Николаевич Новосильцев; 1761 — 8 [20] красавіка 1838, Санкт-Пецярбург) — рускі дзяржаўны дзеяч, член Сакрэтнага камітэта, прэзідэнт Імператарскай Акадэміі навук (1803—1810), старшыня Камітэта міністраў (1832—1838), старшыня Дзяржаўнага савета (1834—1838). Сапраўдны тайны саветнік (1823), сенатар, сапраўдны камергер.

Раннія гады
-----------

Выхоўваўся ў пецярбургскім доме графа А. С. Строганава як незаконнанароджаны сын яго сястры Марыі, выдадзенай замуж за Мікалая Усцінавіча Навасільцава. У 1783 годзе выпушчаны з Пажаскага корпуса ў капітаны лейб-грэнадзёрскага палка. У 1785 годзе перайшоў секунд-маёрам у Валынскі рэгулярны казацкі полк. У 1786 годзе прылічаны да Калегіі замежных спраў. Браў удзел у вайне са Швецыяй 1788—1790 гадоў, быў прыкамандзіраваны да галоўнакамандуючага вяслярным флотам. Адзначыўся ў бітве пры востраве Мусала 13 жніўня 1789 года, за што быў узведзены ў палкоўнікі. Удзельнічаў у прыгнечанні паўстання 1794 пад кіраўніцтвам Касцюшкі ў Польшчы і Літве. Выйшаў у 1796 годзе ў адстаўку, жыў у Лондане. Слухаў лекцыі па фізіцы, матэматыцы і медыцыне.

Паплечнік Аляксандра I
----------------------

Адзін з найбліжэйшых паплечнікаў Аляксандра I у першыя гады яго кіравання, член т.зв. «Сакрэтнага камітэта». У 1803—1810 гадах — прэзідэнт Акадэміі навук, апякун Пецярбургскай навучальнай акругі. На гады прэзідэнцтва Навасільцава прыпала першае рускае кругасветнае плаванне. З 1806 года член Расійскай акадэміі. З 21 кастрычніка 1804 года таварыш міністра юстыцыі з захаваннем на ранейшых пасадах. Кіраўнік Камісіі складання законаў. Суправаджаў Аляксандра I у замежных паездках. У пачатку 1805 з поспехам выканаў ускладзеную на яго місію пра заключэнні саюза з Вялікабрытаніяй, выбраны ганаровым членам Вольнага таварыства аматараў славеснасці, навук і мастацтваў. Таксама быў членам сталічнай масонскай ложы З’яднаных сяброў (Amis reunis).

Пасля расчаравання імператара ў Сакрэтным камітэце і яго фактычнага роспуску Навасільцаў у 1806 годзе быў накіраваны паслом да Напалеона, але не паспеў даехаць да Парыжа, як апошнім была абвешчана вайна. У 1806—1809 гадах быў пры імператары. У 1809—1812 гадах жыў у Вене, выконваў розныя дыпламатычныя даручэнні ў Заходняй Еўропе. Навасільцаў цяжка перажываў выдаленне ад двара, стаў аддавацца моцным напоям.

Кіраванне Польшчай
------------------

Замалёўка Станіслава Мараўскага з выявамі пракурора Гераніма Батвінкі, Ігната Анацэвіча, Мікалая Навасільцава і Вацлава Пелікана
У 1813—1815 гадах віцэ-прэзідэнт часовага замяшчальнага савета, які кіраваў Варшаўскім герцагствам (пасля Царства Польскае), пазней прадстаўнік імператара Аляксандра I пры савеце, які кіраваў Царствам Польскім, склаў для яго шэраг праектаў, кіраваў камітэтам па навучальнай частцы. З 1821 года саветнік намесніка Царства Польскага і давераная асоба вялікага князя Канстанціна Паўлавіча. Стаў пераемнікам Адама Чартарыйскага на пасадзе апекуна Віленскага ўніверсітэта (1824—1831) і Віленскай навучальнай акругі. Узначальваў камісію, якая расследавала тайныя арганізацыі студэнтаў Віленскага ўніверсітэта (філаматы, філарэты). Дзейнасць Навасільцава ў Літве працягвалася да 1831 года. Праяўленая ім тут строгасць і нават жорсткасць, асабліва ў дачыненні да моладзі, выклікалі лютасць мясцовага нсельніцтва і, паводле меркавання некаторых, спрыялі паскарэнню паўстанню 1830 года.

Рэфарматарскія памкненні
------------------------

Парадны партрэт графа Навасільцава
Да 1820 года распрацаваў праект «Статутнай граматы Расійскай імперыі» — першай канстытуцыі за ўсю гісторыю Расіі. Канстытуцыйны праект прадугледжваў стварэнне двухпалатнага парламента (Дзяржаўнага сейма і Дзяржаўнай думы), без якога манарх не мог выдаць ніводнага закона, недатыкальнасць уласнасці, незалежнасць суда, роўнасць усіх грамадзян перад законам, грамадзянскія свабоды, федэратыўную арганізацыю Расіі. Пытанне аб прыгонным праве ў гэтым тайным праекце канстытуцыі не разглядалася. Гэтаму былі прысвечаны спецыяльныя, таксама асабліва сакрэтныя праекты, якія прапаноўваліся А. А. Аракчэевым і міністрам фінансаў Д. А. Гур’евым.

У 1821 годзе разам з М. С. Варанцовым і А. С. Меншыкавым распрацаваў і прадставіў Аляксандру I праект адмены прыгоннага права (наступстваў не меў).

Ганаровы член Маскоўскага ўніверсітэта (1826).

Познія гады
-----------

Пасля Лістападаўскага паўстання 1830 года Навасільцаў вярнуўся з Польшчы ў Пецярбург, дзе быў прызначаны членам Дзяржаўнага савета. Старшыня Камітэта міністраў (з 1832), Дзяржаўнага савета (з 1834). У 1833 годзе Навасільцаву падараваны тытул графа.

Памёр 8 (20) красавіка 1838 года. Пахаваны ў Духаўскай царкве Аляксандра-Неўскай лаўры ў Санкт-Пецярбургу. Вялікі архіў Навасільцава згарэў большай часткай падчас паўстання (1831), і толькі частка перайшла да яго пляменніка.

Асабістыя якасці
----------------

Навасільцаў пражыў усё жыццё халасцяком, але да старасці славіўся лавеласам («сумесь Бахуса з сатырам»). П. У. Далгарукаў характарызуе яго як «чалавека розуму незвычайнага, які валодаў вялікімі звесткамі і выдатным дарам слова, але ўладалюбівага, каварнага, бяздушнага і жорсткага», дадаючы: «аматар усіх пачуццёвых асалод». «Навасільцава я ўжо бачыў стомленым чалавекам, перасычаным цяганінаю, — успамінае сенатар К. І. Фішэр, — які нічым не займаўся больш, як абедамі і валаводствам: чырвоны твар, шкляныя вочы, наогул выгляд, не выяўляў дзяржаўнага мужа…». М. І. Грэч успамінаў, што Навасільцаў «у Вене паў і спахабіўся да немагчымасці і, дзіўная справа ў яго становішчы і званні, — пачаў піць. Займаючы ўжо першую ступень у дзяржаве, ён на гадавым свяце Англійскага клуба скакаў п’яны трапака прад шматлікім сходам. Гледзішча сумнае і абразлівае для сябра гонару і дабрадзейнасці!». М. П. Макараў, які служыў у Варшаве з 1823 года, сведчыў: «Да абеду ён яшчэ трымаўся, але потым пачынаў рабіць узліванні і да вечара даходзіў калі не да становішча рыз, то да вельмі ўзбуджанага стану». Тое ж адзначаў і В. А. Пржацлаўскі (Цыпрынус).

Асноўныя працы
--------------

* Государственная Уставная Грамота Российской империи // «Исторический сборник Вольной русской типографии в Лондоне» А. И. Герцена и Н. П. Огарева. Кн. 2. 1861. Факсимильное издание. — М.: Наука, 1971. — С. 191—238.
* Мнение сенатора Новосильцева «О составлении законов, о наследовании имуществом в России» // Чтения в Обществе истории и древностей российских. 1859. № 2.
* Всеподданнейшая записка Александру I. «Историческая справка о соединении Литвы и Польши» // Русская старина. 1882. XXXV т. № 7.
* Рапорт сенатора Новосильцова // К истории тайных обществ и кружков среди литовско — польской молодежи в 1819—1823 гг. — Варшава, 1897.

Зноскі
------

1. ↑  А. И. Серков. Русское масонство 1731—2000. Энциклопедический словарь.
2. ↑  Летопись Московского университета
3. 1 2 3  Императорский дом. Выдающиеся сановники. Энциклопедия биографий. Том 2. — С. 142.
4. ↑  *Макаров Н.* Мои семидесятилетние воспоминания… — СПб. 1882. — Ч.4. — С. 76.

Літаратура
----------

* Новосильцев Николай Николаевич // Энциклопедический словарь под редакцией А. Страчевского. — СПб. 1854. Т. 8.
* *Ципринус.* Николай Николаевич Новосильцев // Русский Архив. 1872. Кн. 9. С. 1708—1769.
* Анти-Ципринус. Воспоминания о Н. Н. Новосильцеве // Русский Архив. 1873. Кн.1. С. 803—1200.
* *Рудаков В. Е.* Новосильцев Николай Николаевич // Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. Т. 21;
* *Морозов Б. Н.* Новосильцовы: родословие // Летопись истор. — родосл. Общества в Москве. 1993. Вып.1.
* *Бумаги Н. Н.* Новосильцова // Отчеты Императорской Публичной библиотеки за 1886 и за 1899 гг. Опубликовано, соответственно; СПб. 1888 и 1903;
* *Попруженко И. Т*. Из архива Н. Н. Новосильцова // Русский архив. 1908. № 6 и 1909. № 3.
* *Филиппова Э. Н.* Николай Николаевич Новосильцов // Во главе первенствующего ученого сословия России. — СПб. 2000. — С. 105—106.
* Летопись Российской Академии наук. 1803—1860. Т. 2. / Отв. ред. М. Ф. Хартанович. — СПб. 2002. — С. 20.
* *Шилов Д. Н.* Государственные деятели Российской империи. 1802—1917. Биобиблиографический справочник. — СПб. 2001. — С. 465—467.
* *Федорченко В. И.* Императорский дом. Выдающиеся сановники. Энциклопедия биографий. том 2.
* *Тургенев Н. И.* «La Russie et les Russes».
* *Szyndler, B.* Mikołaj Nowosilcow (1762—1838): portret carskiego inkwizytora / B. Szyndler. — Warszawa : DiG, 2004. — 184 s.

Спасылкі
--------

* Профіль Николая Николаевича Новосильцева на афіцыйным сайце РАН

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 130023868 · ISNI: 0000 0001 1666 9524 · LCCN: n2006028864 · NKC: js2007400465 · NUKAT: n2004257919 · VIAF: 70025442 |

 |

| ⛭Главы Урадаў Расіі і СССР |
| --- |
| Герб Расійскай імперыі Камітэт міністраў Расійскай імперыі | Румянцаў • Салтыкоў • Вязміцінаў • Лапухін • Качубей • Навасільцаў • Васільчыкаў • Левашоў • Чарнышоў • Арлоў • Блудаў • Гагарын • Ігнацьеў • Валуёў • Рэйтэрн • Бунгэ • Дурнаво • Вітэ |
| Герб Расійскай імперыі Савет міністраў Расійскай імперыі | Вітэ • Гарамыкін • ✯ Сталыпін • Какоўцаў • Гарамыкін • Шцюрмер • Трэпаў • Галіцын |
| Герб Расійскай рэспублікі Часовы ўрад | Львоў • Керанскі |
|  Белы рух | Вольскі • Аўксенцьеў • Валагоцкі • Пепяляеў • Крывашэін • Урангель |
| Герб РСФСР РСФСР | Ленін • Рыкаў • Сырцоў • Сулімаў • Булганін • Вахрушаў • Чупрын • Памфілаў (в. а.) • Касыгін • Радзівонаў • Чарнавусаў • Пузанаў • Ясноў • Казлоў • Палянскі • Воранаў • Саломенцаў • Варатнікоў • Уласаў • Сілаеў • Лобаў (в. а.) • Ельцын (в. а.) |
| Герб СССР Савецкі Саюз | Ленін • Рыкаў • Молатаў • Сталін • Малянкоў • Булганін • Хрушчоў • Касыгін • Ціханаў • Рыжкоў • Паўлаў • Дагужыеў (в. а.) • Сілаеў |
| Герб Расійскай Федэрацыі Расійская Федэрацыя | Ельцын (в. а.) • Гайдар (в. а.) • Чарнамырдзін • Кірыенка • Чарнамырдзін (в. а.) • Прымакоў • Сцяпашын • Пуцін • Касьянаў • Хрысценка (в. а.) • Фрадкоў • Зубкоў • Пуцін • Зубкоў (в. а.) • Мядзведзеў • Мішусцін |

| ⛭Старшыні Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі |
| --- |
| Румянцаў **·** Салтыкоў **·** Лапухін **·** Качубей **·** Навасільцаў **·** Васільчыкаў **·** Левашоў **·** Чарнышоў **·** Арлоў **·** Блудаў **·** Гагарын **·** Канстанцін Мікалаевіч **·** Міхаіл Мікалаевіч **·** Сольскі **·** Фрыш **·** Акімаў **·** Голубеў (ч. в. а..) **·** Куламзін **·** Шчаглавітаў |  |

| ⛭Прэзідэнты Расійскай акадэміі навук |
| --- |
| Пецярбургская акадэмія навук (1724—1917) | Л. Л. Блюментрост (1725—1733) • Г. К. фон Кейзерлінг (1733—1734) • І.-А. фон Корф (1733—1740) • К. фон Брэверн (1740—1741) • К. Р. Разумоўскі (1746—1798) • А. Л. фон Нікалаі (1798—1801) • М. М. Навасільцаў (1801—1810) • С. С. Увараў (1818—1855) • Д. М. Блудаў (1855—1864) • Ф. П. Літке (1864—1882) • Д. А. Талстой (1882—1889) • Вялікі князь Канстанцін Канстанцінавіч (1889—1915) |
| Расійская акадэмія навук (1917—1925) | А. П. Карпінскі (1917—1936) |
| Акадэмія навук СССР (1925—1991) | А. П. Карпінскі (1917—1936) • У. Л. Камароў (1936—1945) • С. І. Вавілаў (1945—1951) • А. М. Несмяянаў (1951—1961) • М. У. Келдыш (1961—1975) • А. П. Аляксандраў (1975—1986) • Г. І. Марчук (1986—1991) |
| Расійская акадэмія навук (з 1991) | Ю. С. Восіпаў (1991—2013) • У. Я. Фортаў (2013—2017) • В. В. Казлоў (2017, в. а.) • А. М. Сяргееў (з 2017) |