**Свя́та-Варва́рынскі сабо́р** (*Сабо́р Свято́й велікаму́чаніцы Варва́ры*, *Варва́рынская царква*) — праваслаўная царква ў Пінску, кафедральны сабор Пінскай і Лунінецкае епархіі. Знаходзіцца на вуліцы Савецкай, 34. Помнік архітэктуры барока. Найбольш позні помнік храмабудаўніцтва ордэна бернардзінцаў у Вялікім Княстве Літоўскім. Як частка ансамбля былога кляштара бернардзінцаў Варварынская царква разам з манастырскім корпусам, званіцай і роспісам алтарнае часткі ўваходзіць у «Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь», з'яўляючыся аб'ектам гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння (катэгорыя № 2). Прастольнае свята ў храме — 17 снежня (дзень памяці Святой велікамучаніцы Варвары).

Гісторыя
--------

У 1712 годзе ў пінскім прадмесці Каралін быў пабудован драўляны касцёл Міхаіла Архангела па фундацыі Міхаіла Вішнявецкага і яго жонкі Кацярыны з Дольскіх: гетман вялікі літоўскі выпісаў бернардзінцам 8547 рублёў серабром, назначыўшы таксама жалаванне і штогадовую выплату ў 1700 злотых і 41 бочку рознага зерня, і падарыў сенажаць. Гэты касцёл разам з невялікім аднапавярховым будынкам пінскага кляштара бернардзінцаў адлюстраваў на сваёй карце бернардзінскіх кляштароў літоўскае правінцыі, выгравіраванай у 1750—1760-я гады, Гірш Ляйбовіч. У 1786 годзе на месцы гэтага драўлянага касцёла ў кляштары бернардзінцаў быў узведзен каменны касцёл Міхаіла Архангела, які прадстаўляў сабою невялікі аднанефны бяскупальны храм з вялікаю паўкруглаю алтарнаю апсідаю. В. Грабоўскі, гараднічы Берасцейскага ваяводства, выдаў на будаўніцтва храма 16 тысяч злотых. Прыкладныя памеры храма, які быў пакрыт чарапіцай і меў падвал, былі наступныя — 29,8×14,4×12,4 м. Хоры касцёла, зробленыя ў нартэксе, абапіраліся на два масіўныя вялікія слупы. Галоўны фасад, роўны па шырыні караблю храма, вылучаўся лаканічнай архітэктурай і меў арачны партал увахода і трохвугольны франтон. Яго барочнае аздабленне складалі плоскарэльефныя пілястры, а таксама нішы, ліштвы і паясы такой жа пластыкі. Прыбудаваныя к касцёлу з боку галоўнага фасада дзве трох'ярусныя вежы, увянчаныя невялікімі купаламі, с двума ніжнімі чацверыковымі і верхнім васьмярыковым ярусамі («васьмярык на чацверыку») да нашых дзён не захаваліся. У 1795 годзе асобна была ўзведзена каменная званіца пад чарапічным дахам. У пачатку XIX стагоддзя былі дабудаваны сакрысція і прылеглае памяшканне. У 1832 годзе, пасля паўстання 1830—1831 гадоў, кляштар бернардзінцаў быў закрыт.

У 1830-я гады адбылася рэканструкцыя касцёла пад праваслаўную Свята-Варварынскую царкву. Пры гэтым быў прыўнесен шэраг архітэктурных змен: высокі кроквенны дах быў заменен на больш пакаты; у цэнтры вільчака быў узведзен фальшывы барабан з цыбулепадобным купалам. Пры гэтым быў захован познебарочны фігурны атыкавы франтон.

Сам сабор, двухпавярховы манастырскі корпус, прыбудаваны ў пачатку XIX стагоддзя к храму з паўночнага боку, дзе ў 1858—1875 гадах размяшчаўся праваслаўны жаночы Варварынскі манастыр (цяпер — онкадыспансэр), і двух'ярусная званіца, узведзеная ў стылі класіцызму з заходняга боку ад храма, складаюць адзіны архітэктурны ансамбль.

У перыяд знаходжання Заходняе Беларусі пад уладай Польшчы храм працягваў дзейнічаць як праваслаўны. Так, у выданні 1936 года, выпушчаным напярэдадні адкрыцця ў Пінску першай палескай сельскагаспадарчай выстаўкі, царква Святой Варвары ўпамянута як праваслаўная ў спісе культавых збудаванняў горада (тагачасны адрас — вул. Бернардзінская, 38). У сярэдзіне XX стагоддзя інтэр'ер храма быў абноўлен: у тым ліку, быў устаноўлен новы іканастас, а таксама быў выканан роспіс алтарнае часткі. Доўгі час гэта царква, празваная ў народзе «намоленай», заставалася адзіным праваслаўным храмам Пінска: іменна тут «мноства пакаленняў пінчан …хрысціліся, вянчаліся, адпяваліся». У рамках падрыхтоўкі да круглай даты — да 180-годдзя са дня асвячэння храма — у ім некалькі гадоў вяліся рамонтна-рэстаўрацыйныя работы: быў зроблен капітальны рамонт унутры храма, былі заменены падлога і ацяпленне, а таксама быў устаноўлен новы іканастас. Быў ажыццёўлен рамонт фасада царквы, планавалася таксама будаўніцтва ўваходнага тамбура паводле праекта, які захаваўся з пачатку XX стагоддзя. Настаяцелем сабора з'яўляецца протаіерэй Канстанцін Балакай (благачынны Пінскага благачыння, сакратар епархіі). Пры храме дзейнічаюць нядзельная школа (як для дарослых, так і для дзяцей), невялікая бібліятэка" і праваслаўны маладзёжны цэнтр у гонар прападобнамучаніка Макарыя, а таксама сястрыцтва ў імя Святой велікамучаніцы Лізаветы.

Архітэктура
-----------

Выразны і кампактны прамавугольны аб'ём сабора, які прадстаўляе сабою аднанефны бязвежавы храм, спалучаецца з развітаю паўкруглаю (паўцыркульнаю) алтарнаю апсідай з прэсбітэрыем, непасрэдна звязаным з галоўнаю залай. Завяршэннем галоўнага фасада, чыя вось сіметрыі выдзелена прамавугольным уваходным праёмам, высокім арачным аконным праёмам над ім і круглаю люкарнай завяршальнага трохлопасцевага франтона складанага профілю, служыць фігурны атык з макаўкай у стылі позняга барока, чые плаўныя абрысы падкрэсліваюць цэнтральна-восевую пабудову фасада. Дэкорам жа фасада, раздзеленага на тры часткі пілястрамі вялікага ордара, служаць раскрапаваныя карнізы, пілястры, бакавыя экседры[ru], паяскі, абрамленні акон і іншыя дэталі. Рытмічнае чляненне плоскасных бакавых фасадаў ствараецца пры дапамозе высока паднятых арачных праёмаў і лапатак у прасценках. Па цэнтры сабора, які мае двухсхільны дах, узведзен васьмігранны драўляны барабан з цыбулепадобным купалам. Аконныя праёмы, размешчаныя ў два ярусы, маюць паўцыркульнае завяршэнне.

Перакрыццем для залы служыць цыліндрычнае скляпенне з распалубкамі на адіночных падпружных арках, тады як перакрыцце вялікай крыпты, што знаходзіцца непасрэдна пад храмам, складаюць масіўныя крыжовыя скляпенні ў два пралёты. Для ўмацавання цыліндрычнага скляпення служаць моцна вытыркаючыя пілоны, упрыгожаныя пілястрамі. У сваю чаргу, падпружныя аркі, што перакрываюць прастору між пілонамі, ідуць у падоўжным напрамку. Выкарыстанне гэтага прыёму было накіравана на ўзмацненне статыкі высокіх сцен сабора і успрыманне распору скляпенняў з-за адсутнасці бакавых нефаў. Прафіляваны карніз, якія аддзяляе скляпенні ад сцен, апяразвае апошнія, з'яўляючыся аптычна працягнутым і ў апсідзе.

У сценах сабора трапляюцца рады плінфы. Хоры, размешчаныя ў заходняй частцы залы над уваходам, абапіраюцца на два слупы. Паўкруглую апсіду, раздзеленую на два ярусы рысаваным арнаментальным фрызам (з гірляндамі), у які пераходзіць прафіляваны карніз, пакрывае аднаколерны роспіс у тэхніцы грызайль у стылі ранняга класіцызму, які імітуе разнастайныя архитектурные приёмы. Так, у ніжнім ярусе размешчаны выявы паўратонды і разыходных галерэй, якія ўтварае рад пілонаў і калон карынфскага ордара, за кошт чаго перадаецца глыбінная перспектыва прасторы. Аздабленне, падобнае да прарысаваных на даху ратонды кесонаў, ёсць на падпружных арках галоўнай залы; у распалубках скляпення размешчаны «ілюзіяністычныя» купалы. Лучковыя вокны конхі, над якімі нарысованы невялікія плафоны, абрамляе стылізаваны раслінны арнамент. У консе апсіды знаходзіцца выява пачатку XX стагоддзя — «Божая Маці з Дзіцем».

Планы Свята-Варварынскага сабора  
|  |  |
| План сабора | Папярочны разрэз |

Іконы
-----

Абраз «Божая Маці Адзігітрыя Іерусалімская». XVI стагоддзе
У саборы знаходзяцца наступныя абразы: «Божая Маці Адзігітрыя Іерусалімская», «Пакроў» (1732), «Божая Маці Замілаванне» (1751), «Тры свяціцелі» (1765), «Спас Пантакратар» («Хрыстос Усеўладны») (1776), «Мікалай Цудатворац» і «Тройца Старазапаветная» (XVIII стагоддзе), абраз-фератрон «Уваход у Іерусалім» і «Уваскрашэнне Лазара» (сярэдзіна XVIII стагоддзя), «Жыціе святых Кацярыны і Ганны» (XIX стагоддзе), а таксама на алтарнай сцяне прысутнічае фрэскавы роспіс XIX стагоддзя — «Божая Маці». Храмавай іконай з'яўляецца абраз Святой велікамучаніцы Варвары з часцінкамі мошчаў.

### Маці Божая Адзігітрыя Іерусалімская

Асноўны артыкул: **Маці Божая Адзігітрыя Іерусалімская (Пінск)**
Абраз «Божая Маці Адзігітрыя Іерусалімская», які з'яўляецца помнікам іканапісу XVI стагоддзя і вылучаецца мастацкаю выразнасцю, выцягнутымі прапорцыямі і ў некаторай ступені цемнаватаю каляроваю гамаю, быў выканан яечнаю тэмперай на дошцы, на цяперашні час — пад пацямнелаю аліфай.

### Божая Маці Замілаванне

Абраз «Божая Маці Замілаванне», які датуецца 1751 годам, выканан на дошцы яечнаю тэмперай, таксама былі выкарыстаны метал, серабрэнне, чаканка, ліццё, гравіроўка, шкло; на цяперашні час — пад пацямнелаю аліфай. Памеры іконы, якую выявіла ў 1958 годзе 3-я экспедыцыя Дзяржаўнага мастацкага музея БССР, — 120×69×2. Унізе аправы абраза ў два радкі размешчан наступны тэкст: «Я, Тымовей Хыль с женою своею Ирыною, надаю шату престой Богородице Богоявленской року (1751)».

У літаратуры
------------

М. С. Ляскоў у кнізе дарожных нарысаў «Из одного дорожного дневника», апісваючы сваё знаходжанне ў Пінску, паведамляе пра Свята-Варварынскі сабор наступнае:

> 
> 
> У агароджы гэтага манастыра размяшчаецца даволі прыгожая царква ў заходнім стылі, вялікі каменны корпус, у якім аздоблена толькі адна невялікая частка і вялікі драўляны флігель. Я йшоў у манастыр дзеля таго, каб бачыць … фрэскі, якія засталіся на сценах храма братоў бернардзінцаў. …
> 
> 
> Фрэскі захаваліся толькі справа, над акном, ды ў алтары над горнім месцам. Апошняя карціна аль фреска, на якой было нарысована, як архангел Міхаіл паражае д'ябла, вельмі добра захавалася. Астатняе ўсё густа забелена мелам.  
> 
> — Нашто вы, матушка, забялілі сценапіс? — спытаў я ігуменню, выйдучы з алтара.  
> 
> — Ды як было не забяліць? Усё было сцёрта, падрапана, абы-як ужо было.  
> 
> — Чаго ж ён так папсаваўся?  
>  
> — Правіянт тут жыды насыпалі, ну, сырасць ад яго йшла, пыл, лапатамі абдзіралі.  
> 
> — Так моцна былі папсаваны карціны?  
> 
> — Зусім папсаваны, нельга было не забяліць.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *В ограде этого монастыря помещается довольно красивая церковь в западном стиле, большой каменный корпус, в котором отделана только одна небольшая часть и большой деревянный флигель. Я шёл в монастырь для того, чтобы видеть … фрески, оставшиеся на стенах храма бр<атьев> бернардинов. …*
> 
> 
> Фрески сохранились только справа, над окном, да в алтаре над горним местом. Последняя картина аль фреско, изображающая архангела Михаила, поразившего дьявола, очень хорошо сохранилась. Остально всё густо забелено мелом.  
> 
> — Зачем вы, матушка, забелили стенопись? — спросил я игуменью, выйдя из алтаря.  
> 
> — Да как было не забелить? Всё было стёрто, поцарапано, безобразно уж было.  
> 
> — Отчего же она так попортилась?  
>  
> — Провиант тут жиды насыпали, ну, сырость от него шла, пыль, лопатами царапали.  
> 
> — Так очень уж были попорчены картины?  
> 
> — Совсем попорчены, нельзя было не забелить.
> 
> 
> 
>

Мемарыяльная дошка
------------------

Мемарыяльная дошка ў памяць аб вянчанні Канстанціна Міхайлавіча Міцкевіча (Я. Коласа) і Марыі Дзмітрыеўны Каменскай у г. Пінску 16 (3) чэрвеня 1913 года.
У Свята-Варварынскім саборы вянчаўся са сваёю жонкаю Якуб Колас, і тут жа ён хрысціў свайго першага сына, Данілу. Сёння на званіцы сабора можна ўбачыць шыльду, якая нагадвае аб вянчанні Якуба Коласа з Марыяй Каменскай — з'явілася яна ў 2015 годзе.

Каментарыі
----------

1. ↑  Іншы раз у якасці даты прыводзіцца 1717 год. Гл.: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1887. — Т. VIII: Perepiatycha — Pożajście. — S. 171. — 960 S.; Informator m. Pińska. — Pińsk, 1936. — S. 12.
2. ↑  Іншы раз у якасці даты пабудовы сабора прыводзяцца 1765—1786 гады. Гл.: *Ярашэвіч А.* Пінскі кляштар бернардзінцаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 5. М—Пуд. — С. 501. — 592 с. — ISBN 985-11-0141-9.; Пинский костёл и коллегиум бернардинцев // Республика Беларусь / Редкол.: Г. П. Пашков и др. — Мн.: БелЭн, 2008. — Т. 6. — С. 69. — 752 с. — ISBN 978-985-11-0407-5.; *Ярашэвіч А.* Пінскі кляштар бернардзінцаў // Вялікае княства Літоўскае / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2007. — С. 436. — 792 с. — ISBN 978-985-11-0394-8..
3. ↑  Габрусь Т. В. вызначае стыль роспісаў як пераходны ад барока да класіцызму. Гл.: *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: сакральная архітэктура беларускага барока. — Мн.: Ураджай, 2001. — С. 33. — 244 с. — ISBN 985-04-0499-Х..
4. ↑  Іншы раз у якасці датавання абраза прыводзяць XV стагоддзе. Гл.: Гісторыя беларускага мастацтва / Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш; Рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1987. — Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. — С. 192. — 304 с.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  *Кулагін А. М.* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 2007. — С. 332. — ISBN 978-985-11-0389-4.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Баравы Р. В. Якімовіч Ю. А.* Пінскія касцёлы бернардзінцаў // Архітэктура Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 392. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Ермоленко Г. М. Якимович Ю. А.* Варваринская церковь // Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 312. — 424 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-85700-017-3.
4. 1 2 3 4  Пинское благочиние (руск.)(недаступная спасылка).  Пинская и Лунинецкая епархия. Архівавана з першакрыніцы 22 ліпеня 2014. Праверана 16 снежня 2013.
5. ↑  *Ярашэвіч А.* Пінскі кляштар бернардзінцаў // Рэлігія і царква на Беларусі: Энцыкл. давед. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 248. — 368 с. — ISBN 985-11-0220-2.
6. 1 2 3 4 5 6  *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: сакральная архітэктура беларускага барока. — Мн.: Ураджай, 2001. — С. 244. — 286 с. — ISBN 985-04-0499-Х.
7. ↑  Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / Склад.: В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — С. 86. — 684 с. — ISBN 978-985-6828-35-8.
8. 1 2 3 4 5  Свято-Варваринская церковь (руск.)(недаступная спасылка).  Свято-Варваринский кафедральный собор. Архівавана з першакрыніцы 20 снежня 2013. Праверана 20 снежня 2013.
9. 1 2  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1887. — Т. VIII: Perepiatycha — Pożajście. — S. 171. — 960 S.
10. 1 2 3 4  Пинский костёл и коллегиум бернардинцев // Республика Беларусь / Редкол.: Г. П. Пашков и др. — Мн.: БелЭн, 2008. — Т. 6. — С. 69. — 752 с. — ISBN 978-985-11-0407-5.
11. 1 2 3 4  *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: сакральная архітэктура беларускага барока. — Мн.: Ураджай, 2001. — С. 243. — 286 с. — ISBN 985-04-0499-Х.
12. 1 2 3  *Слюнькова И. Н.* Монастыри восточной и западной традиций. Наследие архитектуры Беларуси. — М.: Прогресс-Традиция, 2002. — С. 262. — 600 с. — ISBN 5-89826-093-5.
13. 1 2 3  *Ярашэвіч А.* Пінскі кляштар бернардзінцаў // Вялікае княства Літоўскае / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2007. — С. 436. — 792 с. — ISBN 978-985-11-0394-8.
14. 1 2 3  *Чантурия В. А.* История архитектуры Белоруссии. — Мн.: Вышэйшая школа, 1977. — С. 174.
15. ↑  *Ярашэвіч А.* Пінскі кляштар бернардзінцаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 5. М—Пуд. — С. 25. — 592 с. — ISBN 985-11-0141-9.
16. ↑  *Ермоленко Г. М. Якимович Ю. А.* Варваринская церковь // Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 311. — 424 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-85700-017-3.
17. ↑  Informator m. Pińska. — Pińsk, 1936. — S. 23.
18. ↑  Культовая архитектура Пинска XVII-XVIII в (руск.)(недаступная спасылка).  История Пинска. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2013. Праверана 24 снежня 2013.
19. ↑  Пинская епархия (руск.)(недаступная спасылка).  Свято-Варваринский кафедральный собор. Архівавана з першакрыніцы 14 снежня 2013. Праверана 16 снежня 2013.
20. ↑  Сестричество во имя Св. вмц. Елисаветы (г. Пинск) (руск.)(недаступная спасылка).  Православие.BY. Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2013. Праверана 16 снежня 2013.
21. ↑  *Чантурия В. А.* История архитектуры Белоруссии. — Мн.: Вышэйшая школа, 1977. — С. 171.
22. ↑   *Пуцко В. Г.* Белорусская иконопись XVI–XVIII вв. на путях европеизации и фольклоризации // *Белорусский сборник: статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии*. — СПб.: РНБ, 2005. — В. 3. — С. 45.
23. ↑  Іканапіс Беларусі XV—XVIII стагоддзяў / Аўт. тэксту і склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: Беларусь, 2001. — С. 8. — ISBN 985–01–0342–6.
24. ↑  Іканапіс Беларусі XV—XVIII стагоддзяў / Аўт. тэксту і склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: Беларусь, 2001. — С. 200 (илл. № 125). — ISBN 985–01–0342–6.
25. ↑  *Лесков Н. С.* Из одного дорожного дневника // Полное собрание сочинений в 30 т. / Ред. колл. К. П. Богаевская … [et al.]. — Москва: Терра, 1996. — Т. 3: Сочинения 1862—1864. — С. 94—95. — 800 с. — ISBN 5-300-00511–8.
26. ↑  *Настасья Занько.* В Свято-Варваринской церкви венчался Якуб Колас // *Комсомольская правда (Беларусь)*. — № 164 (4 сентября 2014). — С. 12.(недаступная спасылка)
27. ↑  *Надзея Паўлава.* Мемарыяльная дошка - на месцы вянчання Якуба Колоса // *Звязда*. — Мн.: 2015. — № 28.07.
28. ↑  zviazda.by

Літаратура
----------

* В поход по Пинщине: Сб. материалов для краеведов-путешественников по родному краю. — Пинск, 1958.
* *Баравы Р. В. Якімовіч Ю. А.* Пінскія касцёлы бернардзінцаў // Архітэктура Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 392. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* *Кулагін А. М.* Пінск. Кафедральны сабор у імя святой велікамучаніцы Варвары // Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 2007. — С. 332. — ISBN 978-985-11-0389-4.
* *Ярашэвіч А.* Пінскі кляштар бернардзінцаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 5. М—Пуд. — С. 501. — 592 с. — ISBN 985-11-0141-9.
* *Antoni Mironowicz*. Monastery diecezji turowsko-pińskiej w XVI wieku. Monaster św. Barbary w Pińsku // Elpis, issue: 23-24, 2011. — С. 236—237
* *Mironowicz A.* Organizacja Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej do końca XVIII wieku, [w:] Europa Orientalis // Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia i materiały ofiarowane profesorowi Stanisławowi Alexandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, pod red. Z. Karpusa, T. Kempy i D. Michaluk, Toruń 1996, s. 212—214
* *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 243—244.
* Пінская Варва́рынская царква́ // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 582. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Свята-Варварынскі сабор (Пінск) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Варварынскі сабор (Пінск) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Варварынскі сабор (Пінск) на сайце Radzima.org
* Сайт прихода храма Святой великомученицы Варвары г. Пинска (руск.)(недаступная спасылка).  Свято-Варваринский кафедральный собор. Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2017. Праверана 6 чэрвеня 2017.
* Пинское благочиние (руск.)(недаступная спасылка).  Пинская и Лунинецкая епархия. Архівавана з першакрыніцы 2 жніўня 2019. Праверана 6 чэрвеня 2017.
*