**Кіеў** (аг.-усх.-слав.: Кыѥвъ, укр.: Київ маўленне па-ўкраінску (i)) — сталіца і найвялікшы горад Украіны. Размешчаны на Дняпры, у паўночнай частцы краіны. Насельніцтва (2022) — 2 950 702 чалавек.

Цэнтр Кіеўскай вобласці і Кіева-Святошынскага раёна, але не ўваходзіць у іх склад як адзін з двух гарадоў дзяржаўнага падпарадкавання са статусам роўным вобласці (другі такі горад — Севастопаль).

Назва
-----

### Этымалогія

Паводле легенды пра заснаванне Кіева, назва горада паходзіць ад імя Кія — найстарэйшага з трох братоў, якія лічацца заснавальнікамі горада. Адна з гэтых легенд дайшла да нас у летапісе XII ст. «Аповесць мінулых гадоў».

У сагах Кіеў меў назву *Koenugarðr*. Назва «Kænugarður» (К’ёнугард) засталася за Кіевам у ісландскай мове.

Кіеў таксама меў цюркскую назву — «Манкермен» («вялікі горад»), «Ківа-Манкермен», якая існавала разам з першапачатковай назвай..

Украінскі этнограф М. В. Закрэўскі сцвярджаў, што згаданы Клаўдзіям Пталемеям «Азагарыум» знаходзіўся на месцы сучаснага Кіева. Ю. А. Кулакоўскі атаясамліваў з Кіевам Пталемееўскі «Метропаль», М. Ю. Брайчэўскі — «Сар».

Паводле арабскіх і персідскіх крыніц IX—X стагоддзя адзін з дзяржаўных цэнтраў усходнеславянскіх утварэнняў меў назву Куявія (Куябія, Куяба). Найбольш лагічным з’яўляецца атаясамленне горада Куяба з Кіевам.

### Правапіс

«Кіеўскі ліст» з фондаў бібліятэкі Кембрыджскага ўніверсітэта. На думку першаадкрывальнікаў, гэты ліст з’яўляецца найстарэйшым аўтэнтычным дакументам, напісаным на тэрыторыі Кіеўскай Русі і можа датавацца X стагоддзем нашай эры. Дакумент напісаны на яўрэйскай мове і змяшчае, магчыма, першыя згадкі пра Кіеў у форме *Qiyyōb* (іўр.: קייב).
У старажытнарускіх помніках назва горада запісвалася як ст.-слав: Кыѥвъ, дзе **ы** перадавала праславянскі гук *\*y*, а **ѥ** — ётаваны гук [e] («є»). Такое напісанне доўгі час заставалася ў летапісах. Пазней, пасля спынення дзеяння закона другой палаталізацыі і зліцця гуку [ɨ] з [і] ў новы галосны пярэдне-сярэдняга раду [ɪ] з’яўляюцца напісанні Києвъ, ст.-слав: Кіевъ, а пасля ўтварэння «новага яця» — і «Кыѣвъ», «Киѣвъ», «Кіѣвъ». З упарадкаваннем украінскага правапісу XIX стагоддзя, калі за [ɪ] замацоўваецца літара **и**, а за [ji] з ётаванага «новага яця» — **ї**, напісанне набывае сучасную форму — Кіеў (укр.: Київ).

### Пераклад назвы горада на англійскую мову (#KyivNotKiev)

Асноўны артыкул: **KyivNotKiev**
2 кастрычніка 2018 года Міністэрства замежных спраў Украіны сумесна з Цэнтрам стратэгічных камунікацый «StratCom Ukraine» запусціла анлайн-кампанію «#CorrectUA», у межах якой будзе звяртацца да замежных СМІ з просьбай выправіць напісанне назвы горада Кіева на мовах гэтых краін (#KyivNotKiev).

З’явіліся першыя паведамленні пра выпраўленне напісання Кіева: у сваіх тэкстах пішуць Kyiv замест Kiev выданне BBC і The Guardian; лонданскі аэрапорт Лутан, аэрапорты Будапешта і Таліна, Бельгіі змянілі назву Kiev на Kyiv. У той жа час МАУ адмовіліся змяніць Kiev на Kyiv, патлумачыўшы, што Kiev з’яўляецца афіцыйнай транслітарацыяй Міжнароднай асацыяцыі паветранага транспарту IATA.

16 верасня 2020 года англійская Вікіпедыя перайменавала артыкул пра Кіеў з «Kiev» у «Kyiv», аднак у той жа час некаторыя артыкулы з адпаведным айконімам застаюцца нязменнымі, у прыватнасці пра Кіеўскую Русь («Kievan Rus'»).

Гісторыя
--------

Сабор святога Міхаіла
За паданнем, у 55 г. апостал Андрэй, пад час свайго місіянерскага падарожжа ў скіфскія землі, быў уражаны прыгажосцю прыдняпроўскіх халмоў і, спыніўшыся на месцы будучага Кіева, узвёў тут крыж і прадказаў з’яўленне на гэтым месцы горада-аплота хрысціянскай веры. Цяпер на месцы гэтага крыжа пабудавана царква, названая ў яго гонар.

Горад узнік як цэнтральнае пасяленне ўсходнеславянскага племені палян. Археолагі спрачаюцца наконт даты яго заснавання. У 1982 г. быў адзначаны 1500-гадовы юбілей горада, зыходзячы з даных, за якімі ён існаваў ужо ў V стагоддзі. Але многія даследчыкі датуюць яго ўзнікненне не раней чым VII стагоддзем. Заснаванне горада прыпісваецца братам Кію, Шчэку, Хорыву і іх сястры Лебедзі.

З VIII стагоддзя горад быў заходнім фарпостам Хазарскага каганата. У некаторых дакументах Кіеў згадваецца пад назвай Самбат, што па-старажынтацюркску азначае «верхнія ўмацаванні».

Першыя летапісныя звесткі аб горадзе датуюцца 860 годам. Горад згадваецца ў сувязі з паходам Аскольда па даручэнні князя Дзіра на Царград. З другой паловы IX ст. (традыцыйная дата — 882 г.) у Кіеве ўсталёўваецца варажская дынастыя Рурыкавічаў. Горад уступае ў свой «залаты век», ператварыўшыся ў сталіцу старажытнарускай дзяржавы, вядомай пад назвай Кіеўская Русь. З пачатку X ст. горад пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці.

У 988 г. кіеўскі князь Уладзімір увёў хрысціянства як афіцыйную рэлігію на Русі. Хрышчэнне кіеўлян адбылося 15 жніўня 988 г. на свята Успення. Першым кіеўскім мітрапалітам стаў св. Міхаіл, які ў 989 г. прыехаў у горад з Корсуні. У 1051 г. была заснавана Кіева-Пячэрская лаўра — найстаражытнейшы рускі манастыр. У гэтыя ж часы быў пабудаваны Сафійскі сабор. Першая палова XI ст. лічыцца часам найбольшага росквіту Кіева і Кіеўскай Русі.

З сярэдзіны XII ст. Кіеўская Русь трапляе ў перыяд феадальнай раздробленасці. Кіеў з’яўляецца сталіцай удзельнага княства. Падчас міжусобных войн Кіеў некалькі разоў быў разрабаваны валадарамі іншых удзельных княстваў.

Міжусобіцы прывялі да няздольнасці процістаяць знешнім пагрозам. 6 снежня 1240 г. (паводле Летапісу Аўрамкі — 19 лістапада) горад быў захоплены і разбураны мангола-татарскім войскам на чале з ханам Батыем.

У 1362 г. у выніку перамогі на Сініх Водах, Кіеў быў далучаны да Вялікага Княства Літоўскага. З 1471 г. горад з’яўляецца цэнтрам ваяводства. Першым кіеўскім ваяводай стаў Марцін Гаштоўт. У 1494 г. горад атрымаў Магдэбургскае права.

Пазбавіўшыся ад татарскай залежнасці, Кіеў, аднак, не пазбавіўся ад іх спусташальных набегаў. У 1482 г. горад быў разбураны крымскім ханам Менглі I Гірэем. У 1527 пасля чарговага набегу татараў адбылася бітва, у якой перамагло войска ВКЛ.

У 1569 г. Кіеў перайшоў да складу Польшчы. У 1632 г. Пётр Магіла, мітрапаліт Кіеўскі і Галіцкі, заснаваў у горадзе першую ва Усходняй Еўропе праваслаўную акадэмію.

У 1648 г. горад быў заняты войскам казацкага гетмана Багдана Хмяльніцкага. У 1654 г. ён увайшоў да складу Расіі, што, пасля працяглай вайны, было замацавана Андрусаўскім мірам. У 1686 г. Кіеўская мітраполія была далучана да Маскоўскага патрыярхата.

У XIX ст. Кіеў становіцца буйным прамысловым і гандлёвым цэнтрам. У 1870 г. ён быў злучаны чыгуначнай сеткай, а ў 1892 г. у горадзе быў запушчаны першы ў Расіі і другі ў Еўропе трамвай.

У 1917 г. пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, у горадзе была абвешчана Украінская цэнтральная рада, пазней у гэтым жа годзе — Украінская Народная Рэспубліка са сталіцай у Кіеве. У 1918 і, канчаткова, у 1920 гг. горад быў заняты Чырвонай арміяй і ўключаны ў склад Украінскай ССР, якая ў 1922 г. ўвайшла ў склад СССР. З 1934 г. Кіеў стаў сталіцай УССР.

Горад не мінулі масавыя рэпрэсіі сталінскага часу. На тэрыторыі сяла Быкоўня (цяпер у межах Дарніцкага раёна горада) знойдзена масавае (да 100 тысяч) пахаванне растраляных людзей.

Зранку 22 чэрвеня 1941 г. авіяцыя нацысцкай Германіі бамбардавала горад — менавіта гэтая бамбардзіроўка традыцыйна лічыцца першай падзеяй Вялікай Айчыннай вайны. Пад Кіевам Чырвоная Армія зазнала самае моцнае ў гэтай вайне паражэнне, страціўшы ў акружэнні больш за 600 тысяч чалавек. 19 верасня 1941 г. немцы ўвайшлі ў горад. Горад стаў цэнтрам генеральнай акругі, якая была далучана да рэйхскамісарыяту Украіна. За непрацяглы перыяд акупацыі нацысты адзначыліся шматлікімі злачынствамі, найбольш вядомае з якіх — масавы растрэл больш за 30 тысяч мірных жыхароў 29—30 верасня 1941 г. ва ўрочышчы Бабін Яр (цяпер у межах горада). 6 лістапада 1943 г. горад, амаль цалкам зруйнаваны, быў вызвалены ад нацыстаў. У 1961 г. Кіеву было прысвоена пачэснае званне горада-героя.

Горад хутка аднавіўся пасля вайны. У 1959 г. на базе ваеннага аэрадрома быў заснаваны грамадзянскі аэрапорт Барыспаль. У лістападзе 1960 г. быў адкрыты кіеўскі метрапалітэн.

У 1977 годзе ўкраінская студыя хранікальна-дакументальных фільмаў выпусціла фільм пра гісторыю Кіева.

У 1980 годзе ў Кіеве прайшлі футбольныя спаборніцтвы XXII Алімпійскіх гульняў. Да гэтага мерапрыемства быў пабудаваны новы стадыён, які месціць 84 тысячы гледачоў. Цяпер стадыён носіць імя Валерыя Лабаноўскага.

У 1986 годзе некаторыя раёны горада былі забруджаны радыеактыўным пылам як вынік Чарнобыльскай катастрофы.

У 2004 годзе кіеўская плошча Незалежнасці стала цэнтрам масавых выступленняў апазіцыйных сіл на чале з Віктарам Юшчанкам, вядомых як Аранжавая рэвалюцыя, якая завяршылася перамогай апазіцыі.

З лістапада 2013 па люты 2014 Кіеў стаў цэнтрам Еўрамайдана, падчас якога ў сутыкненнях з спецпадраздзяленнямі «Беркуту» ў цэнтры горада загінулі больш за сотню пратэстуючых і некалькі атрымалі цяжкія параненні.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

Краявід левабярэжнага Кіева
Кіеў размешчаны ў сярэднім цячэнні ракі Днепр, на абодвух яе берагах. Большая частка горада, у тым ліку гістарычны цэнтр, знаходзяцца на правым беразе. З поўначы i поўдню да горада прылягаюць буйныя вадасховішчы: адпаведна Кіеўскае i Канеўскае.

Кіеў знаходзіцца на Усходне-Еўрапейскай раўніне. Правабярэжная частка размешчана на Прыдняпроўскім узвышшы, якое прымыкае да Дняпра з захаду, i моцна адрозніваецца за рэльефам ад нізіннай левабярэжнай часткі.

Горад знаходзіцца ў паўднёвай частцы Палесся — зоне мяшаных лясоў, якія на поўдзень ад горада аступова пераходзяць у лесастэпы.

### Клімат

Горад знаходзіцца ў зоне ўмерана кантынентальнага клімату. Сярэдняя тэмпература ў ліпені — самым цёплым месяцы — складае 24,8 °C, у самым халодным месяцы — студзені — мінус 4,6 °C. Абсалютны мінімум тэмпературы — мінус 32,2 °C — быў зафіксаваны 7 i 9 лютага 1929 г. абсалютны максімум — 39,4 °C — 31.7.1936 г. Сярэднегадавая колькасць ападкаў  — 649 мм, максімум ападкаў прыпадае на ліпень (88 мм), мінімум — на кастрычнік (35 мм). Узімку ў Кіеве ўтвараецца снежны покрыў, сярэдняя вышыня покрыву ў лютым — 20 см, максімальная — 440 см.

Асноўны артыкул: **Клімат Кіева**

| **Клімат Кіева (норма 1981—2010)** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 11,1 | 17,3 | 22,4 | 30,2 | 33,6 | 35,0 | 39,4 | 39,3 | 33,8 | 27,9 | 23,2 | 14,7 | 39,4 |
| Сярэдні максімум, °C | −0,9 | 0,0 | 5,6 | 14,0 | 20,7 | 23,5 | 25,6 | 24,9 | 19,0 | 12,5 | 4,6 | 0,0 | 12,5 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | −3,5 | −3 | 1,8 | 9,3 | 15,5 | 18,5 | 20,5 | 19,7 | 14,2 | 8,4 | 1,9 | −2,3 | 8,4 |
| Сярэдні мінімум, °C | −5,8 | −5,7 | −1,4 | 5,1 | 10,8 | 14,2 | 16,1 | 15,2 | 10,2 | 4,9 | −0,3 | −4,6 | 4,9 |
| Абсалютны мінімум, °C | −31,1 | −32,2 | −24,9 | −10,4 | −2,4 | 2,4 | 5,8 | 3,3 | −2,9 | −17,8 | −21,9 | −30 | −32,2 |
| Норма ападкаў, мм | 36 | 39 | 37 | 46 | 57 | 82 | 71 | 60 | 57 | 41 | 50 | 45 | 621 |
| *Крыніца: Надвор'е і клімат* |

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Асноўны артыкул: **Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева**
Адміністрацыйны падзел Кіева
Горад падзяляецца на 10 раёнаў

* На левым беразе Дняпра:
	+ Дзяснянскі раён
	+ Дняпроўскі раён
	+ Дарніцкі раён

* На правым беразе Дняпра:
	+ Абалонскі раён
	+ Падольскі раён
	+ Шаўчэнкаўскі раён
	+ Галосееўскі раён
	+ Святошынскі раён
	+ Пячэрскі раён
	+ Саламянскі раён

| ⛭Раёны Кіева |
| --- |
| Правы бераг | Абалонскі • Галосееўскі • Падольскі • Пячэрскі • Саламянскі • Святошынскі • Шаўчэнкаўскі | Сцяг Кіева |
| Левы бераг | Дарніцкі • Дзяснянскі • Дняпроўскі |

Насельніцтва
------------

У X—XII стст. падчас росквіту старажытнай Русі, Кіеў быў адным з буйнейшых гарадоў Еўропы з насельніцтвам звыш 50 тысяч чалавек (па некаторых ацэнках — звыш 100 тысяч). У гэты час — для параўнання — у Лондане пражывала каля 35 тысяч чалавек, а ў найбуйнейшых нямецкіх гарадах — каля 20 тысяч.

Пасля татарскай навалы насельніцтва Кіева значна скарацілася. У канцы XVIII ст. у горадзе пражывала каля 30 тысяч чалавек.

Насельніцтва горада пачало зноў павялічвацца толькі ў XIX ст. З сярэдзіны XIX ст. і да Першай Сусветнай вайны насельніцтва Кіева павялічылася ў 8 разоў.

У савецкі час Кіеў па колькасці насельніцтва быў трэцім у Саюзе, пасля Масквы і Ленінграда. Перад Вялікай Айчыннай вайной (у 1940 г.) насельніцтва Кіева склаладала 930 тысяч чалавек. Адразу пасля вызвалення ад нацыстаў у горадзе пражывала каля 180 тысяч чалавек. Але горад хутка адраджаўся. У 1959 г. яго насельніцтва перавысіла мільён жыхароў, а ў 1979 г. — адзнаку ў два мільёны. Рост горада працягваўся і далей, але ўжо не так хутка. Гэты працэс не спыніўся, хаця значна запаволіўся, у 1990-я гады, калі агульная колькасць насельніцтва Украіны пачала скарачацца. Маючы адмоўнае значэнне натуральнага прыросту несельніцтва, Кіеў, аднак, працягвае расці за кошт перасяленцаў з рэгіёнаў Украіны. У 2001 г. яго насельніцтва склала 2 611 300 чалавек, з іх 1 219 000 (46,7 %) мужчын і 1 393 000 (53,3 %) жанчын. За апошнія дзесяцігоддзі колькасць дзяцей у горадзе скарацілася, а колькасць сталага насельніцтва значна ўзрасла.

За нацыянальным складам Кіеў спрадвеку быў усходнеславянскім горадам. Да XX ст. большасць у горадзе складала рускае насельніцтва. За данымі перапісу 1897 г. у горадзе пражывала 56,6 % рускіх, 22,2 % ўкраінцаў, 12,7 % яўрэяў і 6,7 % палякаў. У XX ст. становішча змянілася на карысць украінцаў. Паводле апошняга перапісу, доля ўкраінцаў у Кіеве складае 82,2 % (у 1989 г. калі праводзіўся папярэдні перапіс, — 72,5 %), а рускіх — 13,1 % (20,9 % у 1989 г.)

Сярод іншых нацыянальнасцей найбольш шматлікімі з’яўляюцца яўрэі (0,7 %), беларусы (0,6 %), палякі (0,3 %), армяне (0,2 %), азербайджанцы, татары, грузіны і малдаване (па 0,1 %).

* 2007 года — 2 679 653 чалавек.

Музеі
-----

* Аптэка-музей у Кіеве
* Нацыянальны музей гісторыі Украіны
* Нацыянальны мастацкі музей Украіны

Транспарт
---------

Кіеў — буйны транспартны вузел рэгіёну і краіны. Шмат жыхароў Беларусі абіраюць пералёты праз Кіеў, а не Мінск ці рэгіянальныя аэрапорты Беларусі

Горад мае 2 вялікія аэрапорты: Кіеў, Барыспаль, апошні знаходзіцца за мяжой горада. Чыгуначны вузел, з галоўнай станцыяй Кіеў-пасажырскі, а ў межах горада курсуе гарадская электрычка.

Сярод гарадскога транспарту з 1960 года дзейнічае метрапалітэн, а таксама аўтобус, трамвай, тралейбус, фунікулёр, і амаль што самы масавы наземны транспарт Кіева — маршрутнае таксі.

Вядомыя асобы
-------------

* Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд
* Уладзімір Агрызка
* Якаў Юшкевіч
* Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка
* Голда Меір
* Леанід Канеўскі
* Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў
* Уладзіслаў Маркавіч Ілліч-Світыч
* Міла Куніс
* Серафім Уладзіміравіч Сабко
* Ралан Антонавіч Быкаў
* Рамэн Яфімавіч Сова
* Вацлаў Фаміч Ніжынскі
* Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі (1891—1982) — спецыяліст у галіне цеплагазазабеспячэння і вентыляцыі. Доктар тэхнічных навук (1950), прафесар (1950).
* Аляксандр Аляксандравіч Багамолец
* Дзмітрый Ільіч Гардон (нар. 1967) — украінскі журналіст, тэлевядучы, палітык.
* Дзмітрый Георгіевіч Джангіраў
* Юрый Уладзіміравіч Кротаў (1904—1968) — расійскі і беларускі навуковец.
* Наталля Аляксандраўна Кутузава (нар. 1969) — беларускі філосаф.
* Наталля Багданаўна Лысова (нар. 1959) — беларускі філолаг, культуролаг, педагог.
* Аляксандр Аляксеевіч Рыбальчанка (1911—2002) — беларускі балетмайстар.
* Аляксей Анатолевіч Сарокін (нар. 1964) — беларускі архітэктар.
* Мітрафан Сямёнавіч Славачэўскі (1869 — ?) — беларускі музыкант-кантрабасіст, педагог.
* Юрый Навумавіч Трахтэнберг (1938—1991) — беларускі архітэктар.
* Аляксей Фёдаравіч Фёдараў — двойчы Герой Савецкага Саюза.
* Ілья Самуілавіч Гельберг (нар. 1929) — урач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* Барыс Маркавіч Брагінскі (1926—1972) — урач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1965), прафесар (1969).

Гл. таксама
-----------

* Рыбальскі востраў
* Залатыя вароты
* Лук’янаўка
* НСК Алімпійскі
* Стадыён Спартыўнае поле
* Плошча Перамогі
* Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва
* Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну
* Кіеў-Баскет

Заўвагі
-------

1. ↑  КА "Інстытут Генеральнага плана горада Кіева" Архівавана 23 мая 2011.
2. ↑
3. ↑  Великий Київ Архівавана 7 ліпеня 2011.
4. ↑  Kyiv // *Encyclopædia Britannica*. Праверана 9 сакавіка 2020.
5. ↑  *П. П. Талочка*, *Г. Ю. Івакін*, *Я. У. Верменіч*. Кіеў. Энцыклапедыя гісторыі Украіны.
6. ↑  *П. П. Талочка*. Новыя археалагічныя даследаванні Кіева (1963—1978) // Новае ў археалогіі Кіева. — Кіеў, 1981.
7. ↑  *Л. Вайтовіч*. Хольмгард: дзе кіравалі рускія князі Святаслаў Ігаравіч, Уладзімір Святаславіч і Яраслаў Уладзіміравіч? // Украінскі гістарычны часопіс. — К. 2015. — № 3 (522) за май-чэрвень. — С. 40; 51. ISSN 0130-5247
8. ↑  *А. У. Русіна*. Украіна пад татарамі і Літвой // Украіна праз вякі. Т.6; Кіеў, 1998. — 320 с. / С. 303.
9. ↑  *А. Б. Бубенок*. Унёсак Я. Р. Дашкевіча ў развіццё намадалагічных студый у незалежнай Украіне // Усходні свет. — 2012. № 1. C. 15-20 / С. 18-19. «*горад Ківа-Манкермен, г.зн. Кіеў*»
10. ↑  СКОЛЬКО ЛЕТ ГРАДУ КИЕВУ?
11. ↑  Куявія // Даведнік па гісторыі Украіны (А-Я) / Пад аг. рэд. І. Падковы, Р. Шуста. — 2-ое выд. даапр. і дапоўн. Інстытут гістарычных даследаванняў Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко. — К.: Генеза, 2002. — 1136 с. — ISBN 966-504-179-7.
12. ↑  *М. Ф. Катляр*. Куявія // Энцыклапедыя гісторыі Украіны : у 10 т. / рэдкал.: В. А. Смолій (старшыня) і ін.; Інстытут гісторыі Украіны НАН Украіны. — К. : Навуковая думка, 2009. — Т. 5 : Кон — Кю. — С. 548. — 560 с. : іл. — ISBN 978-966-00-0855-4.
13. ↑  *Юрый Шавялёў*. Гістарычная фаналогія ўкраінскай мовы. Харкаў: «Акта», 2002.
14. ↑  *Степан Карпенко*. «Барвинок Украины»
15. ↑  *Омелян Огоновский*. «Мусѣй Школиченко» (з «Исторіи літературы рускои»). «Зоря» — 1893. — С.215—216
16. ↑  *Семенъ Жукъ*. «Зъ житя на селахъ». Архівавана 16 красавіка 2017. — «Зоря». Письмо литературно-наукове для рускихъ родинъ. — Чэрвень 1886
17. ↑  #CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev (укр.). *Міністерство закордонних справ України*. Праверана 2 кастрычніка 2018.
18. ↑  /10/6/7087849/ Клімкін пахваліўся вынікамі кампаніі МЗС: BBC піша Kyiv, не Kiev Архівавана 21 жніўня 2021. // Еўрапейская праўда, 6 кастрычніка 2018.
19. ↑  Kyiv not Kiev: BBC змяняе напісанне сталіцы Украіны **(нявызн.)**.  BBC (14 кастрычніка 2019). Архівавана з першакрыніцы 14 кастрычніка 2019. Праверана 21 жніўня 2021. (такое правіла напісання сталіцы Украіны ў тэкстах, на картах і графіках уступае ў сілу на BBC з 14 кастрычніка 2019 года)
20. ↑  Выданне The Guardian будзе пісаць у сваіх тэкстах Kyiv замест Kiev // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.
21. ↑  Лонданскі аэрапорт Лутан змяніў назву з Kiev на Kyiv // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.
22. ↑  Аэрапорты Будапешта і Таліна выправілі назву Kiev на Kyiv // Еўрапейская праўда, 14 лютага 2019.
23. ↑  Аэрапорты Бельгіі выправілі Kiev на Kyiv // Украінская праўда, 20 красавіка 2019.
24. ↑  МАУ адмовілася змяніць Kiev на Kyiv // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.
25. ↑  Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедыі зменена напісанне сталіцы Украіны, Вікімедыя Украіна, 18 верасня 2020
26. ↑   Кіеў (1977)
27. ↑  Клімат Кіева (руск.).  Надвор’е і клімат (31 снежня 2019). Праверана 31 снежня 2019.

Спасылкі
--------

* Фота Кіева Архівавана 11 верасня 2007.
* Будаўнічы партал Кіева Архівавана 8 красавіка 2012.
* Стары Кіеў  (укр.)
* Кіеў(недаступная спасылка) — даведнік, фотагалерэя на партале Украіны  (руск.)
* Давайце пазнаёмімся. Телекурс рускай мовы. Урок 26. Сустрэча ў Кіеве (1980 г.)  (руск.)
* Kyiv Plus

| ⛭Абласныя цэнтры Украіны |
| --- |
| Адэса · Вінніца · Данецк 3  (дэ-юрэ, дэ-факта Краматорск) · Дніпро · Жытомір · Запарожжа · Івана-Франкоўск · Кіеў · Крапыўныцкы · Луганск 3  (дэ-юрэ, дэ-факта Севераданецк) · Луцк · Львоў · Мікалаеў · Палтава · Роўна · Севастопаль1,4 · Сімферопаль2,4 · Сумы · Ужгарад · Харкаў · Херсон · Хмяльніцкі · Цярнопаль · Чаркасы · Чарнаўцы · Чарнігаў |  |
| 1 горад з асаблівым статусам, 2 сталіца АР Крым, 3 Фактычна кантраліруецца прыхільнікамі ДНР і ЛНР, 4 Фактычна кантраліруецца Расіяй. |

| Кіеўская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
Абухіўскі ·  Барыспільскі ·  Бучанскі ·  Білацэркаўскі ·  Браварскі ·  Вышгарадскі ·  Фасціўскі
 | Сцяг Кіеўскай вобласціСцяг Кіеўскай вобласціГерб Кіеўскай вобласціГерб Кіеўскай вобласці |
| Гарады | 
Абухіў ·  Багуслаў ·  Барыспіль ·  Белая Царква ·  Боярка ·  Бравары ·  Буча ·  Бэрэзань ·  Васылькіў ·  Вышгарад ·  Вышнэвэ ·  Ірпінь ·  Кагарлык ·  Мыроніўка ·  Пераяслаў ·  Прып’яць ·  Ржышчыў ·  Сквыра ·  Славутыч ·  Тарашча ·  Тэцііў ·  Узын ·  Украінка ·  Фасціў ·  Чарнобыль ·  Ягатын
 |
| Пгт | 
Бабынці ·  Барава ·  Барадзянка ·  Барышыўка ·  Валодарка ·  Ворзэль ·  Вэлыка Дымэрка ·  Гастомэль ·  Глэваха ·  Грэбінкы ·  Даслідныцкэ ·  Дымэр ·  Згурыўка ·  Іванкіў ·  Казын ·  Калыніўка *(Браварскі раён)* ·  Калыніўка *(Фасціўскі раён)* ·  Калыта ·  Кацюбынскэ ·  Клаўдзіева-Тарасавэ ·  Кодра ·  Кожанка ·  Красятычы ·  Макарыў ·  Нэмішаевэ ·  Піскіўка ·  Ракытнэ ·  Ставышчэ ·  Тэрэзынэ ·  Чабаны
 |

| ⛭Славутасці Кіева |
| --- |
| Храмы і манастыры | 
* Андрэеўская царква
* Выдубіцкі манастыр
* Вялікая харальная сінагога
* Галасееўскі манастыр
* Галіцкая сінагога
* Дзесяцінная царква
* Караімская кенаса
* Касцёл Святога Аляксандра
* Касцёл Святога Мікалая
* Кіева-Пячэрская лаўра
* Кінаеўскі манастыр
* Кірылаўская царква
* Мікола-Ціхвінскі манастыр
* Міхайлаўскі Залатаверхі манастыр
* Мячэць Ар-Рахма
* Пакроўская царква
* Пакроўскі манастыр
* Панцеляймонаўскі сабор
* Сафійскі сабор
* Сінагога Бродскага
* Увядзенскі манастыр
* Уладзімірскі сабор
* Флораўскі манастыр
* Царква Багародзіцы Пірагошчы
* Царква Раства Хрыстова
* Царква Святога Мікалая на Аскольдавай магіле
* Царква Святога Мікалая Прыціска
* Царква Святой Кацярыны

 | Герб Кіева |
| Мемарыялы і некропалі | 
* Аскольдава магіла
* Бабін Яр
* Байкавыя могілкі
* Быкіўня
* Мемарыял ахвяр Галадамору
* Мемарыял Вечнай Славы
* Нацыянальны музей гісторыі Украіны ў Другой сусветнай вайне
* Чарнобыльскі мемарыял

 |
| Плошчы і вуліцы | 
* Алея Герояў Нябеснай Сотні
* Андрэеўскі спуск
* Банкавая вуліца
* Бесарабская плошча
* Браварскі праспект
* Бульвар Лесі Украінкі
* Бульвар Тараса Шаўчэнкі
* Вуліца Алеся Ганчара
* Вуліца Антановіча
* Вуліца Багдана Хмяльніцкага
* Борычаў Ток
* Вуліца Грушэўскага
* Вуліца Івана Мазепы
* Вуліца Сагайдачнага
* Вуліца Саксаганскага
* Вуліца Шота Руставелі
* Яраславаў Вал
* Вялікая Васількоўская вуліца
* Вялікая Жытомірская вуліца
* Еўрапейская плошча
* Інстытуцкая вуліца
* Кантрактовая плошча
* Львоўская плошча
* Майдан Незалежнасці
* Міхайлаўская плошча
* Набярэжна-Хрэшчаціцкая вуліца
* Паветрафлоцкі праспект
* Паштовая плошча
* Плошча Івана Франка
* Плошча Льва Талстога
* Плошча Перамогі
* Плошча Славы
* Праразная вуліца
* Праспект Мікалая Бажана
* Праспект Перамогі
* Сафійская плошча
* Уладзімірская вуліца
* Уладзімірскі спуск
* Хрэшчатык
* Шаўкавічная вуліца

 |
| Аб'екты інфраструктуры | 
* Аэрапорт «Кіеў-Барыспаль»
* Аэрапорт «Кіеў-Жуляны»
* Чыгуначны вакзал
* Кіеўскі метрапалітэн
* Кіеўскі рачны вакзал
* Кіеўскі фунікулёр
* Кіеўскі цэнтральны аўтавакзал
* Мост Клічка
* Мост Патона

 |
| Гістарычныя будынкі | 
* Асабняк Аршаўскага
* Асабняк Бярэцці
* Асабняк Зайцава
* Асабняк Кавалеўскага
* Асабняк Мікалая Цярэшчанкі
* Асабняк Палякова
* Асабняк Фёдара Цярэшчанкі
* Будынак Офісу прэзідэнта Украіны
* Будынак Вярхоўнай Рады Украіны
* Будынак Кабінета Міністраў Украіны
* Будынак Нацыянальнага банка Украіны
* Будынак Сыроткіна
* Будынак Ягімоўскага
* Будынкі Нацыянальнага выставачнага цэнтру Украіны
* Дача Хрушчова
* Дом з хімерамі
* Дом Ікскул-Хільдэнбанда
* Дом мітрапаліта
* Дом Падгорскіх
* Дом Трубяцкіх
* Замак Рычарда
* Кастрычніцкі палац
* Клоўскі палац
* Маёнтак Лібермана
* Марыінскі палац
* Палац «Украіна»
* Палац генерал-губернатара
* Палац Магілёўцава
* Сядзіба Гальперына
* Сядзіба Мурашка

 |

| ⛭Сталіцы Еўропы |
| --- |
| Сталіцы краін-членаў ААН | 
* Амстэрдам
* Андора-ла-Велья
* Анкара
* Астана
* Афіны
* Баку
* Берлін
* Берн
* Браціслава
* Брусель
* Будапешт
* Бухарэст
* Бялград
* Вадуц
* Валета
* Варшава
* Ватыкан
* Вена
* Вільнюс
* Дублін
* Ерэван
* Заграб
* Капенгаген
* Кіеў
* Кішынёў
* Лісабон
* ✰ Лондан
* Любляна
* Люксембург
* Мадрыд
* Манака
* Масква
* Мінск
* Нікасія
* Осла
* Парыж
* Прага
* Рыга
* Рым
* Рэйк’явік
* Сан-Марына
* Сараева
* Сафія
* Скоп’е
* ✰ Стакгольм
* Талін
* Тбілісі
* Тырана
* Хельсінкі
* Цэтынэ

 |
| Сталіцы іншых тэрыторый | 
* Ватыкан
* Гібралтар
* Дуглас
* Епіскопі
* Лонгйір
* Мальтыйскі палац
* Марыянхаміна
* Сент-Пітэр-Порт
* Сент-Хеліер
* Торсхаўн

 |
| Сталіцы непрызнаныхі часткова прызнаных дзяржаў | 
* Данецк
* Луганск
* Прышціна
* Ціраспаль

 |

| Гарады-героі |
| --- |
|  | 
Адэса
 • 
Керч
 • 
Кіеў
 • 
Ленінград
 • 
Масква
 • 
Мінск
 • 
Мурманск
 • 
Новарасійск
 • 
Севастопаль
 • 
Смаленск
 • 
Сталінград
 • 
Тула
 • 
Брэсцкая крэпасць (крэпасць-герой)
 |

| ⛭Украінскія гарады-героі |
| --- |
| Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Гарады-героі УССР | 
* Адэса
* Керч
* Кіеў
* Севастопаль

 |
| Украіна Гарады-героі Украіны | 
* Ахтырка
* Буча
* Валнаваха
* Гастомэль
* Ірпінь
* Марыупаль
* Мікалаеў
* Харкаў
* Херсон
* Чарнігаў

 |

| ⛭Населеныя пункты на Дняпры (ад вытока да вусця) |
| --- |
|  Расія | 
* Бачарова
* Верхнедняпроўскі
* Дарагабуж
* **Смаленск**

 |
|  Беларусь | 
* Дуброўна
* Орша
* Копысь
* Шклоў
* **Магілёў**
* Быхаў
* Рагачоў
* Жлобін
* Стрэшын
* Рэчыца
* Лоеў
* Камарын

 |
|  Украіна | 
* Радуль
* Любэч
* Вышгарад
* **Кіеў**
* Казын
* Украінка
* Ржышчыў
* Каніў
* **Чаркасы**
* Градызк
* Світлаводск
* **Крэмэнчук**
* Гарышні Плаўні
* Вэрхнёдніпроўск
* Кам’янскэ
* **Дніпро**
* **Запарожжа**
* Васыліўка
* Дніпраруднэ
* Энэргадар
* Нікапаль
* Кам’янка-Дніпроўска
* Новаваранцоўка
* Вэлыка Лэпэтыха
* Гарнастаіўка
* Бэрыслаў
* Кахоўка
* Таўрыйск
* Нава Кахоўка
* Дніпраны
* Алэшкы
* **Херсон**
* Білазэрка
* Гола Прыстань
* Ачакіў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Telegram · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX453110 · BNF: 15239976q · GND: 4030522-3 · LCCN: n81022031 · LNB: 000052832 · NKC: ge129724 · NSK: 000538972 · SUDOC: 02730292X · VIAF: 150028026 |

 |