Шалік з кашаміру
**Кашміравая воўна**, звычайна вядомая проста як **кашамір**, — гэта валакно, якое атрымліваюць з кашмірскіх  (англ.) (бел. пашмінавых  (англ.) (бел. і некаторых іншых парод коз. Яна выкарыстоўвалася для вытворчасці пражы, тэкстылю і адзення на працягу сотняў гадоў. Кашамір цесна звязаны з кашмірскім шалем  (англ.) (бел. слова «кашамір» паходзіць ад англізацыі назвы вобласці *Кашмір*, калі кашмірскі шаль дасягнуў Еўропы ў XIX стагоддзі. Для атрымання кашаміру можна выкарыстоўваць як мяккі падшэрстак  (руск.) (бел. так і ахоўныя валасінкі  (укр.) (бел.; больш мяккія валасы зарэзерваваны для тэкстылю, у той час як грубыя ахоўныя валасы выкарыстоўваюцца для шчотак і іншых мэтаў, не звязаных з адзеннем.

Шэраг краін, якія вырабляюць кашамір і з гадамі ўдасканалілі тэхналогію апрацоўкі, расце, але па стане на 2019 год Кітай і Манголія з’яўляюцца двума вядучымі вытворцамі. На трэцім месцы знаходзіцца Афганістан.

Было выяўлена, што некаторыя ніткі і адзенне, якія прадаюцца як кашаміравыя, практычна не ўтрымліваюць кашаміравага валакна, таму патрабуецца больш строгае тэставанне, каб пераканацца, што тавары прадстаўлены справядліва. Дрэннае землеўпарадкаванне і празмерны выпас для павелічэння вытворчасці каштоўнага валакна прывялі да знішчэння лугоў і пераўтварэння лугоў у пустыні ў Азіі, павышэння мясцовых тэмператур і выклікаючы забруджванне паветра, якое дайшло да Канады і Злучаных Штатаў.

Паходжанне
----------

Гістарычна тонкашэрсных кашміравых коз называлі Capra hircus laniger, як калі б яны былі падвідам свойскіх коз *Capra hircus*. Тым не менш, цяпер іх часцей лічаць часткай падвіду свойскіх коз свойскай казы (*Capra aegagrus hircus*). Кашмірскія козы вырабляюць падвойную воўну, якая складаецца з тонкага, мяккага падшэрстка або ніжняга пуху з поўсці, змешанай з больш прамым і значна больш грубым вонкавым покрывам поўсці, званым ахоўнымі валасінкамі  (укр.) (бел.. Гэты падшэрстак расце зімой, каб сагрэць казу ў халодныя месяцы. Каб тонкі пух быў прададзены і перапрацаваны далей, яго неабходна ачысціць ад валасоў. Абезвалошванне  (чэшск.) (бел. — гэта механічны працэс, які аддзяляе жорсткія валасы ад тонкіх. Пасля выдалення валасоў атрыманы кашамір гатовы да фарбавання і пераўтварэння ў тэкстыльную пражу, тканіны і адзенне. Абезвалошванне крыху прасцей, калі выдаляць падшэрстак уручную, а не згольваць усю поўсць. Гэты працэс займае значна больш часу, каб выдаліць кашамір, але атрымліваецца значна больш тонкае і якаснае валакно.

Збор
----

Стрыжка кашмірскай казы. Карындхап  (англ.) (бел. Аўстралія.
Кашміравую воўну збіраюць у перыяд вясновай лінькі  (англ.) (бел. калі козы натуральным чынам скідаюць зімовую поўсць. У паўночным паўшар’і козы ліняюць з пачатку сакавіка да канца мая.

У некаторых рэгіёнах змешаная маса пуху і грубай поўсці выдаляецца ўручную з дапамогай грубай расчоскі, якая выцягвае з жывёлы пучкі валакна, калі расчоска прабіраецца праз поўсць. Сабранае такім чынам валакно мае большы выхад чыстага кашаміру пасля таго, як валакно будзе прамыта і ачышчана ад валасоў, чым валакно, атрыманае шляхам стрыжкі. Затым доўгія жорсткія ахоўныя валасінкі звычайна стрыгуцца з жывёлы і часта выкарыстоўваюцца для шчотак, пракладак і іншых прызначэнняў, не звязаных з адзеннем. У жывёл у Іране, Афганістане, Новай Зеландыі і Аўстраліі  (англ.) (бел. звычайна стрыгуць  (фр.) (бел. поўсць, што прыводзіць да большага ўтрымання грубых валасоў і меншага выхаду чыстага кашаміру. У Амерыцы самым папулярным метадам з’яўляецца расчэсваннем. Працэс займае да двух тыдняў, але пры накіданым поглядзе на тое, калі валакна вызваляюцца, іх можна вычасаць прыкладна за тыдзень. Тэрмін «бэбі-кашамір» выкарыстоўваецца для валокнаў, здабытых ад маладых коз, і мае рэпутацыю больш мяккага.

Вытворчасць
-----------

Карціна Уільяма Сімпсана  (руск.) (бел. 1867 года, на якой намаляваны мужчыны, што вырабляюць шалі  (англ.) (бел. з пашмінавай воўны
### Гісторыя

Фрок  (англ.) (бел. для хлопчыка, выраблены каля 1855 года ў Кашміры; твіл з кашаміравай воўны з шаўковай вышыўкай і шаўковымі кутасікамі.
Кашамір вырабляецца ў Манголіі, Непале і Кашміры на працягу тысяч гадоў. Гэта валакно таксама вядома як *пашм* (па-персідску — *воўна*) або *пашміна* (слова на персідскай мове/урду, якое паходзіць ад пашм) для выкарыстання ў кашмірскіх шалях ручной працы.Згадкі пра ваўняныя хусткі сустракаюцца ў тэкстах, якія захаваліся паміж III стагоддзем да н.э. і XI стагоддзем н.э. Аднак у Кашміры распаўсюджана меркаванне, што гэта кіраўнік Кашміра XV стагоддзя Зайн-аль-Абідзін  (укр.) (бел. чалавек, які заснаваў мясцовую ваўняную прамысловасць, прывёўшы ткачоў з Туркестана. Іншая мясцовая традыцыя бачыць заснавальніка ўсіх рамёстваў Кашміра ў знакамітым святым XIV стагоддзя Мір Саід Алі Хамадані  (руск.) (бел. які, паводле традыцыі, прывёз 700 майстроў з Персіі ў Кашмір. Калі Алі Хамадані наведаў Ладакх, ён упершыню ў гісторыі адкрыў для сябе цеплыню і тонкасць воўны ладакскіх коз. Ён начасаў казінай воўны і зрабіў сваімі рукамі пару шкарпэтак. Пасля ён падарыў гэтыя шкарпэткі каралю Кашміра Султану Кутб ад-Дзін-шаху  (укр.) (бел.(1374-89 гг. н.э.). Султан быў уражаны іх трываласцю і тонкасцю. Алі Хамадані прывёз з Ладакха сырую казіную воўну і прапанаваў каралю пачаць ткаць шалі  (англ.) (бел. ў Кашміры. Гэта стала адпраўной кропкай выкарыстання кашаміравай воўны.

Гандаль камерцыйнай колькасцю неапрацаванага кашаміру паміж Азіяй і Еўропай пачаўся з Valerie Audresset SA, Луўе  (укр.) (бел. Францыя, якая заявіла, што з’яўляецца першай еўрапейскай кампаніяй, якая камерцыйна прадзе кашамір. Пух быў завезены з Тыбету праз Казань, сталіцу расійскага Паволжа, і выкарыстоўваўся ў Францыі для стварэння імітацыі тканых шаляў. У адрозненне ад кашмірскіх шаляў, французскія шалі мелі розны ўзор з кожнага боку. Імпартны кашамір рассыпалі на вялікія сіты і збівалі палкамі, каб раскрыць валокны і ачысціць ад бруду. Пасля раскрыцця кашамір мылі, а дзеці выдалялі грубыя валасы. Пух затым вычэсвалі і кардавалі тымі ж метадамі, што і для камвольнага прадзення.

У XVIII і пачатку XIX стагоддзяў у Кашміры была квітнеючая прамысловасць па вытворчасці шаляў з казінага пуху, імпартаванага з Тыбету і Тартарыі  (руск.) (бел. праз Ладакх. Зніжэнне гандлю кантралявалася дагаворамі, падпісанымі ў выніку папярэдніх войнаў. Шалі з’явіліся ў Заходняй Еўропе, калі генерал Напалеон Банапарт адправіў адзін у Парыж са сваёй кампаніі ў Асманскім Егіпце  (руск.) (бел.. Кажуць, што з’яўленне шалю выклікала неадкладную сенсацыю, і былі ўведзены планы пачаць вытворчасць прадукту ў Францыі.

У 1799 годзе на сваёй фабрыцы ў Рэймсе Уільям-Луі Тэрно  (англ.) (бел. вядучы вытворца ваўняных вырабаў у Францыі пры Напалеоне, пачаў вырабляць імітацыю індыйскіх шаляў (*cachemires*), выкарыстоўваючы воўну іспанскіх мерыносавых авечак  (руск.) (бел.. У 1811 годзе пры дапамозе ўрада Тэрно таксама пачаў эксперыментаваць з вытворчасцю сапраўдных індыйскіх шаляў, выкарыстоўваючы тое, што ён называў *laine de Perse*, г. зн. пух (*duvet*) тыбецкіх кашміравых коз. У 1818 годзе Тэрно вырашыў дапамагчы ў стварэнні статка кашміравых коз у Францыі. Была арганізавана знакамітая экспедыцыя ў Персію пад кіраўніцтвам усходазнаўца і дыпламата П'ера Амедэя Жабера  (руск.) (бел. якая часткова фінансавалася французскім урадам. З набытага статка ў 1500 жывёл толькі 256 шчасна прыбылі вясной 1819 года ў Марсель і Тулон праз Крым. Каля 100 кашміравых коз былі набыты французскім урадам (па 2000 франкаў кожная) і адпраўлены на каралеўскую ферму авечкагадоўлі ў Перпіньяне. Астатнія, каля 180 у тым ліку нованароджаных, адправіліся ва ўласнасць Тэрно ў Сент-Уэне  (руск.) (бел. за Парыжам. Нягледзячы на тое, што Тэрно не меў поспеху ў тым, каб прымусіць дробных фермераў дадаць кашмірскіх коз у свае статкі авечак, некалькі заможных землеўладальнікаў былі гатовыя паэксперыментаваць з козамі. Напрыклад, статак Тэрно быў заўважаны ў 1823 годзе ўладальнікам маёнтка Велд-Хол  (англ.) (бел. К. Т. Таўэрам у Эсексе, Англія. Таўэр набыў двух коз і двух казлоў і адвёз іх у Англію, дзе ў 1828 годзе Таварыства заахвочвання мастацтваў, мануфактур і гандлю  (англ.) (бел. ўзнагародзіла яго залатым медалём за вырошчванне статка кашаміравых коз. Акрамя таго, некалькі коз Тэрно былі набыты для ўзорнай фермы ў Грыньёне, недалёка ад Версаля, якой кіраваў М. Палансо. Палансо скрыжаваў кашмірскіх коз з ангорскімі козамі  (руск.) (бел. каб палепшыць пух для прадзення і ткацтва. Гэты кашмірава-ангорскі статак бачыў Уільям Райлі з Новага Паўднёвага Уэльса ў 1828 годзе, а таксама ў 1831 годзе, калі Райлі набыў трынаццаць коз для перапраўкі ў Аўстралію. У той час сярэдняя вытворчасць статка Палансо складала 16 унцый (500 грам) пуху. Статак Тэрно ў Сэнт-Уэне ўсё яшчэ налічваў 150 галоў, калі знакаміты прамысловец памёр у 1833 годзе. Статак у Перпіньяне вымер да 1829 года.

Да 1830 года ткацтва кашаміровых шаляў з французскай пражы стала важнай галіной шатландскай вытворчасці. Шатландскі апякунскі савет па заахвочванні мастацтваў і мануфактур прапанаваў узнагароду ў 300 фунтаў стэрлінгаў таму, хто першым у Шатландыі зможа прасці кашамір па французскай сістэме. Капітан Чарльз Сцюарт Кахрэйн сабраў неабходную інфармацыю ў Парыжы і атрымаў шатландскі патэнт на гэты працэс у 1831 годзе. Увосень 1831 года ён прадаў патэнт Генры Хоўлдсварту і сынам у Глазга. У 1832 годзе Генры Холдсварт і яго сыны пачалі вытворчасць пражы, а ў 1833 годзе атрымалі ўзнагароду.

Кампанія Dawson International сцвярджае, што ў 1890 годзе вынайшла першую камерцыйную машыну для абезвалошвання  (чэшск.) (бел. з 1906 года яны закуплялі кашамір у Кітаі, але да 1978 года ім было дазволена купляць валакно толькі з Пекіна і Цяньцзіня. У 1978 годзе гандаль быў лібералізаваны, і Dawson International пачала закупляць кашамір з многіх правінцый.

Многія раннія тэкстыльныя цэнтры развіліся ў рамках амерыканскай прамысловай рэвалюцыі. Сярод іх Даліна Блэкстоўн  (англ.) (бел. стала галоўным удзельнікам амерыканскай прамысловай рэвалюцыі. Горад Аксбрыдж  (англ.) (бел. у Масачусетсе стаў раннім тэкстыльным цэнтрам у даліне Блэкстоўн, ён быў вядомы вытворчасцю кашаміравай воўны і сацінетаў.

Аўстрыйскаму тэкстыльнаму вытворцу Бернхарду Альтману  (англ.) (бел. прыпісваюць масавую дастаўку кашаміру ў Злучаныя Штаты Амерыкі, пачынальна з 1947 года.

### Сучаснасць

Кітай стаў найбуйнейшым вытворцам неапрацаванага кашаміру, які ацэньваецца ў 19 200 метрычных тон (у поўсці) у год (2016). Далей ідзе Манголія з 8900 тонамі (у поўсці) па стане на 2016 год, у той час як Афганістан, Іран, Турцыя, Кыргызстан і іншыя рэспублікі Цэнтральнай Азіі вырабляюць меншыя аб’ёмы. Штогадовая сусветная вытворчасць сыравіны, паводле ацэнак, складае ад 15 000 да 20 000 тон (13 605 і 18 140 тон) (у поўсці). Чысты кашамір, атрыманы ў выніку выдалення з поўсці  (англ.) (бел. жывёльнага тлушчу, бруду і грубых валасінак, ацэньваецца ў 6500 тон (5895 тон). Ультратонкі кашамір або пашміна  (англ.) (бел. па-ранейшаму вырабляецца суполкамі ў Кашміры, але яго рэдкасць і высокі кошт разам з палітычнай нестабільнасцю ў рэгіёне вельмі ўскладняюць пошук і рэгуляванне якасці. Падлічана, што сярэднегадавая вытворчасць адной казы складае 150 гр.

Чысты кашамір можа быць афарбаваны, спрадзены і звязаны  (англ.) (бел. ў джэмперы (світары)  (бел. (тар.)) (бел. капелюшы, пальчаткі  (англ.) (бел. шкарпэткі і іншую вопратку, або сатканы ў тканіны, затым разрэзаны і сабраны ў вопратку, напрыклад, паліто, курткі  (руск.) (бел. нагавіцы, піжамы  (англ.) (бел. шалікі, коўдры  (англ.) (бел. і іншыя рэчы. Вытворцы тканін і адзення ў Шатландыі, Італіі і Японіі даўно вядомыя як лідары рынку. Кашамір таксама можа быць змешаны з іншымі валокнамі, каб знізіць кошт адзення або атрымаць дадатковыя ўласцівасці, такія як эластычнасць воўны або бляск шоўку.

Горад Аксбрыдж  (англ.) (бел. у Масачусетсе ў Злучаных Штатах быў інкубатарам прамысловай перапрацоўкі кашаміровай воўны. Тут у 1820 годзе на прадпрыемстве «Capron Mill  (англ.) (бел.» былі ўсталяваныя першыя ткацкія станкі для воўны і першая вытворчасць «сацінетаў». Яны згарэлі 21 ліпеня 2007 года.

Сусветная індустрыя кашаміру
----------------------------

Манголія пастаўляе ў свет 9600 тон неапрацаванага кашаміру ў год. 15 % ад агульнага аб’ёму неапрацаванага кашаміру, які вырабляецца ў Манголіі, выкарыстоўваецца для вытворчасці гатовых вырабаў, а астатнія 85 % экспартуюцца ў паўапрацаваным выглядзе. 70 % сыравіны, якая выкарыстоўваецца для вытворчасці гатовага адзення ў Манголіі, закупляецца Gobi Corporation, а астатнія 30 % выкарыстоўваюцца іншымі вытворцамі ў Манголіі.

Чакаецца, што ў 2025 годзе сусветны рынак раскошнага моднага адзення з кашаміру дасягне 4,2 мільярда долараў ЗША са штогадовым ростам на 3,86 % у год у перыяд з 2018 па 2025 год.

Спробы палепшыць кашаміравую прамысловасць Афганістана за кошт імпарту італьянскіх коз у 2010-я гады крытыкаваліся як марнатраўныя.

Крытыка прамысловасці
---------------------

Вытворчасць кашаміравай воўны падвяргаецца крытыцы за шкоднае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе, якое непасрэдна ўзнікае ў выніку вырошчвання статкаў. З-за таго, як козы знішчаюць расліны, якія яны ядуць, вырываючы іх з каранямі, а не аб’ядаючы верхавіны, а таксама з-за таго, што козы маюць вострыя капыты і пратыкаюць зямлю, па якой яны ступаюць, высокі попыт на кашамір выклікае знікненне пашы ў Кітаі і Манголіі, ад чаго забруджванне паветра павялічваецца, а статкі пачынаюць галадаць. Заводы ў Алашані  (руск.) (бел. вымушаныя зачыняцца некалькі дзён на тыдзень з-за нармавання вады, паколькі пустыні там павялічваюцца на 400 квадратных міль у год. Па стане на 2016 год дэградацыя 65 % лугоў у гэтым раёне была звязана з павышэннем тэмпературы ў Манголіі на чатыры градусы па Фарэнгейту, што на тры градусы вышэй, чым тэмпература ў іншых раёнах свету. Пры належным кіраванні лугі могуць аднавіцца за дзесяць гадоў. Намаганні па змякчэнні наступстваў ўключаюць у сябе змяненне прафесій, забарону на выпас, кармленне коз з рук і спробы пераканаць мангольскіх пастухоў разводзіць якаў або вярблюдаў замест або ў дадатак да меншай колькасці коз, паколькі поўсць гэтых жывёл таксама каштоўная, а іх уплыў на лугі значна меншы.

Забруджванне паветра, выкліканае камбінацыяй прамысловага інтэнсіўнага спальвання вугалю, які стварае атмасферныя часціцы, і пылавыя буры ў пустыні ў выніку знікнення лугоў у Кітаі і Манголіі, перасякае Ціхі акіян і ўплывае на Амерыку. Прадстаўнікі аховы здароўя ў Канадзе, Кітаі, Манголіі і ЗША былі вымушаныя выдаваць насельніцтву папярэджанні аб якасці паветра.

Попыт на валакно прымусіў некаторых прадаўцоў, як свядома, так і не, прадаваць пражу або тэкстыль, якая практычна не змяшчае кашамір, выдаючы яе за вырабы, што складаюцца з кашаміру. Нядобрасумленныя вытворцы змешваюць воўну і іншыя валокна, пасля чаго наўмысна прадаюць тавары з няправільнай маркіроўкай у вядомыя ўнівермагі. Інстытут вытворцаў кашаміру і вярблюджай поўсці паведаміў у Федэральную гандлёвую камісію  (руск.) (бел. аб скаргах на памылковую маркіроўку пасля тэставання на ўтрыманне кашаміру, што прывяло да больш строгай праверкі вырабаў з кашаміру.

У рамках атрымання «залатой» сертыфікацыі Cradle-to-Cradle  (руск.) (бел. для свайго адзення ў студзені 2023 года модны брэнд Ralph Lauren абвясціў, што будзе прадастаўляць транспартныя этыкеткі для вяртання кашаміровага адзення любой маркі, якое будзе перапрацавана Re-Verso ў Таскане.

Зноскі
------

1. ↑  *AP*. Afghanistan's goat farmers find luxury niche in cashmere. live (англ.). *Dawn* (10 мая 2015). Архівавана з першакрыніцы 14 мая 2015.
2. ↑  Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk. live (англ.)  **(нявызн.)**?. *Newsvot*. Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2021.
3. 1 2  *Browning, John*. A Yarn Spun, But Advertising Not Tailored to a Lanham Act Claim **(нявызн.)**.  The National Law Review (21 кастрычніка 2015).
4. 1 2  Beatty, Sally.  The Cashmere Police Crack Down **(нявызн.)**, *The Wall Street Journal* (December 23, 2004).
5. 1 2 3 4 5  Osnos, Evan.  Your cheap sweater's real cost **(нявызн.)**, *Chicago Tribune* (December 16, 2006).
6. 1 2 3  Schmitz, Rob.  How Your Cashmere Sweater Is Decimating Mongolia's Grasslands **(нявызн.)** (December 9, 2016).
7. ↑  Encyclopædia Britannica (2008). *cashmere*.
8. 1 2  Encyclopædia Britannica (2008). *kashmir shawl*.
9. ↑  Sheraza Number (2004). Kashmir Academy Arts and Culture.(ed.), Jeelani Allaie
10. 1 2  Zutshi, Chitralekha (2014). *Kashmir's Contested Pasts: Narratives, Geographies, and the Historical Imagination*. Oxford University Press. ISBN 978-0199089369.
11. ↑  Rafiabadi, Hamid Naseem (2005). *Saints and Saviours of Islam*. Sarup & Sons. ISBN 8176255556.
12. ↑  George Ripley and Charles A. Dana, ed (1861). "Cashmere". *The New American Cyclopedia*. **IV**. New York: D. Appleton & Company. pp. 514.. Retrieved on August 17, 2010.
13. ↑  Newton, W. (1836). *The London Journal of Arts and Sciences and Repertory of Arts And Sciences and Repertory of Patent Inventions*. p.423.
14. ↑  Gilroy, Clinton G. (1844). *The Art of Weaving, by Hand and by Power, With an Introductory Account of Its Rise and Progress in Ancient and Modern Times*. New York: George D. Baldwin. pp. 270-71.
15. ↑  Bell, James (1829). *A System of Geography Popular and Scientific or a Physical, Political and Statistical Account of the World and Its Various Divisions*. London.
16. ↑  «Cashmere», *The New American Cyclopedia*, IV (1861), p.514.
17. ↑  Ternaux, William (1819). «Notice sur l’importation en France des chèvres à laine de cachemire, originaires du Thibet», *Bulletin de la société pour l’industrie,* XVIII.
18. ↑  Ternaux, William (1822). *Recueil des pièces sur l’importation et naturalisation en France par MM. Ternaux et Jaubert des chèvres de race thibetaine, ou chèvres à duvet de Cachemire*. Paris.
19. ↑  Southey, Thomas (1851). *The Rise, Progress and Present State of Colonial Sheep & Wools*. London: Effingham Wilson.
20. ↑  «On the Cashmere-Angora Shawl Goat», in *American Journal of Science and Art*, vol 25 (January 1834)
21. ↑  «Cashmere Shawls, Part II», *Saturday Magazine*, Vol 19 (London 1841), 13-14.
22. ↑  The Ministers of the respective parishes (1854). *The New Statistical Account of Scotland, Volume VI*. Edinburgh and London: William Blackwood & sons. p. 168. .
23. ↑  Vintage Fashion Guild : Label Resource : Altmann, Bernhard **(нявызн.)**. *vintagefashionguild.org*.
24. ↑  National Statistical Office of Mongolia, 2015.
25. ↑  The finer, the better **(нявызн.)**, *D+C Development and Cooperation* (18 March 2015).
26. ↑  Men who spent $6m on goats: US's failed cashmere plot in Afghanistan revealed. live (англ.). *The Independent*.
27. ↑  Afghanistan's Failed Goat Farm Is the Perfect American Disaster (англ.). *Medium*.
28. ↑  'The Donald Trump of inspectors general'. live (англ.). *Politico*.
29. ↑  Who Will Take Your Old Cashmere?

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Кашамір на Вікісховішчы |

* Cashmere is Scottish (1973), an archive film featuring Joanna Lumley. From the Scottish Screen Archive at National Library of Scotland

| ⛭Воўна |
| --- |
| Віды | 
* Авечка
	+ Каракулевая воўна
	+ Мерыносавая воўна
	+ Паярак  (руск.) (бел.
* Альпака
* Аронга
* Аўцабык  (укр.) (бел.
* Вікунья
	+ Вігонь  (чэшск.) (бел.
* Вярблюд
* Гуанака
* Каза
	+ Кашамір
	+ Махер
* Сабака
* Лама
* Трус
	+ Ангора
* Як  (англ.) (бел.

 |
| Біялогія | 
* Поўсць
	+ Восць  (укр.) (бел.
	+ Падшэрстак  (руск.) (бел.
	+ Пух
	+ Руно
	+ Шчаціна  (руск.) (бел.
* Футра
* Мёртвы волас
* Завадская воўна

 |
| Падрыхтоўка | 
* Стрыжка  (фр.) (бел.
	+ Авечак  (англ.) (бел.
* Ачыстка  (англ.) (бел.
	+ Адходы ачысткі воўны  (англ.) (бел.
* Абезвалошванне  (чэшск.) (бел.
* Мыццё  (чэшск.) (бел.
* Карбанізацыя  (чэшск.) (бел.
* Часанне  (руск.) (бел.
	+ Кардаванне  (італ.) (бел.
* Паралелізацыя
* Прадзенне
	+ Трашчэнне  (руск.) (бел.
	+ Суканне  (ням.) (бел.
* Фарбаванне  (руск.) (бел.
* Абпальванне  (англ.) (бел.
* Дэкаціроўка  (англ.) (бел.
* Рэгенерыраванне

 |
| Выкарыстанне | 
* Валянне  (руск.) (бел.
	+ Фільцаванне  (фр.) (бел.
	+ Мокрае валянне
* Ткацтва
* Аплікацыя воўнай
* Вышыўка воўнай
* Ваўнярскі промысел  (чэшск.) (бел.

 |
| Пражы | 
* Гарус  (руск.) (бел.
* Лопі  (англ.) (бел.
* Камвольная пража  (чэшск.) (бел.
* Кардная пража  (англ.) (бел.

 |
| Тканіны | 
* Баркан
* Бастон
* Вараная воўна  (англ.) (бел.
* Габардзін
* Грызета
* Джэрсі
* Дзюфель
* Драгет
* Каверкот
* Ладэн
* Лямец
* Пашміна
* Сукно
	+ Бібер
	+ Драдэдам
	+ Драп
	+ Сярмяга
* Каразея
	+ Кармазін
* Рацін
* Цвід
	+ Данегольскі цвід
* Трып
* Фрэскалана  (італ.) (бел.
* Шавіёт

 |
| Эканоміка | 
* Артэ дэлла Лана
* Аўстралійскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Брытанскі савет па маркетынгу воўны  (англ.) (бел.
* Высокашаноўная кампанія ваўняроў  (англ.) (бел.
* Места  (руск.) (бел.
* Міжнародны сакратарыят воўны  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны бум  (англ.) (бел.
* Міжнародная арганізацыя ваўнянога тэкстылю  (англ.) (бел.
* Паўднёва-Афрыканскі ваўняны савет  (англ.) (бел.

 |
| Прафесіі | 
* Ваўначос
* Сшывальнік воўны  (англ.) (бел.

 |
| Гісторыя і культура | 
* Сярэдневяковы гандаль воўнай  (англ.) (бел.
	+ Ваўняны горад  (англ.) (бел.
* Ваўняная прамысловасць ва Уэльсе  (англ.) (бел.
* Ваўняная рэвалюцыя  (ісп.) (бел.
* Музеі
	+ Нацыянальны музей воўны (Аўстралія)  (англ.) (бел.
	+ Нацыянальны музей воўны (Уэльс)  (руск.) (бел.
* Святы
	+ Нью-Ёркскі фестываль авечак і воўны  (англ.) (бел.
	+ Шэфілдскі фестываль ураджаю  (англ.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4135787-5 |