**Франці́шак Вінцэ́нтавіч Ку́шаль** (16 лютага 1895, в. Пяршаі, Мінскі павет — 25 мая 1968, Рочэстэр, Нью-Ёрк) — беларускі вайсковы і палітычны дзеяч, афіцэр войскаў Расійскай імперыі і Польшчы, кіраўнік штаба Беларускай самааховы, камендант Беларускай краёвай абароны (вафен-штурмбанфюрэр СС) у час Другой сусветнай вайны. Муж паэткі Наталлі Арсенневай.

Біяграфія
---------

### Раннія гады. У беларускім руху

Нарадзіўся ў сялянскай каталіцкай сям’і. Бацькі працавалі на графа Тышкевіча, узімку нарыхтоўвалі дровы, улетку касілі графскія сенажаці. У маленстве Францішак Кушаль працаваў пастухом, у 10 гадоў пайшоў у школу. Скончыў Пяршайскую народную школу, а ў 1910 годзе паступіў у гарадское вучылішча ў Івянцы. Напярэдадні 1-й сусветнай вайны сям’я пераехала з Пяршаяў у Забор’е. У 1915 годзе быў мабілізаваны ў армію Расійскай імперыі. Па сканчэнні школы малодшых камандзіраў у тым самым годзе накіраваны ў Віленскае пяхотнае вучылішча, якое скончыў у 1916 годзе. Атрымаў ранг прапаршчыка, прайшоў кароткі стаж у палку недзе ў Астрахані, а потым у рангу падпаручніка быў адразу адасланы на фронт, знаходзіўся пад Крэвам. Служыў на Заходнім фронце ў шэрагах 115-га Астраханскага запаснога, а ў 1916 годзе быў пераведзены да 276-га Купянскага палка стральцоў камандзірам роты, даслужыўся да чыну штабс-капітана.

Па распадзе царскага войска вярнуўся на Беларусь. Даведаўшыся, што ў Менску адкрылася беларуская кнігарня, Францішак Кушаль пехатой прайшоў 70 кіламетраў, каб туды трапіць — там пазнаёміўся з Алесем Гаруном і далучыўся да беларускай справы. Прыняў удзел у дзеянні беларускіх нацыянальных арганізацый. У 1918 годзе ўзначаліў беларускую моладзевую арганізацыю ў Івянцы, а ў сярэдзіне 1919 года ўвайшоў у склад Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны, за што пазней быў арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі.

З пачаткам польска-савецкай вайны ў 1919 годзе стаўленне Польшчы да беларускага руху змянілася, Юзаф Пілсудскі пагадзіўся на стварэнне беларускага войска. Вызвалены Кушаль з жніўня 1919 года працаваў намеснікам старшыні Беларускай вайсковай камісіі, у ваенных дзеяннях на фронце ўдзелу не браў. Па акупацыі бальшавікамі Менска Вайсковая камісія была эвакуявана ў Лодзь і там неўзабаве распушчана, а Францішак прыехаў у Вільню шукаць працы. У 1920 годзе ад тыфусу памерла маці і наймалодшая сястра. Атрымаўшы доўгатэрміновую пазыку і прадаўшы маёмасць, Кушалі пераехалі ў Доры.

### У Войску Польскім

Па заканчэнні вайны застаўся ў Польшчы. У 1922 годзе далучыўся да Войска Польскага. Адвучыўшыся ў польскім ваенным вучылішчы ў Рэмбертове, ён быў прызначаны ў 80-ты Слонімскі пяхотны полк, ажаніўся з Наталляй Арсенневай і пераехаў у 1922 годзе ў Слонім, адкуль праз год быў пераведзены на Польскае Памор’е. Працяглы час быў афіцэрам 66-га Кашубскага палка пяхоты ў Хэлмне, у якім апроч іншага выконваў абавязкі каменданта унтэр-афіцэрскай школы. Тут Кушаль скончыў курс цяжкіх кулямётаў у Торуні, быў камандзірам кулямётнай роты ў палку, камандзірам афіцэрскага курса для падхарунжых, камандзірам падафіцэрскай школы, а пазней — выхаваўцам і камандзірам роты у 2-м Кадэцкім корпусе. У 1932—1936 гадах быў выкладчыкам у Корпусе кадэтаў № 3 у Равічы, адкуль быў пераведзены з Кадэцкага корпуса ізноў у 13-ты пяхотны полк у Пултуску пад Варшавай. Пазней выкладаў у школе падхаружых пяхоты ў Камарове каля места Остраў Мазавецка. Атрымаў чыны паручніка і капітана, быў узнагароджаны срэбным Крыжам заслугі.

Камандаваў батальёнам у часе Польскай абарончай вайны 1939 года, у баях у раёне Львова трапіў у савецкі палон. 22 верасня 1939 года інтэрнаваны ў СССР. Разам з іншымі польскімі афіцэрамі трапіў у Старабельскі лагер (цяпер Луганская вобласць), дзе ўтрымлівалася 4 тысячы чалавек. Амаль усе зняволеныя былі расстраляныя, аднак Францішак Кушаль быў перавезены ў Бутырскую турму, дзе быў у зняволенні разам з высокапастаўленымі польскімі ваеннапалоннымі, у тым ліку з генералам Уладзіславам Андэрсам. Адтуль перад Другой сусветнай вайной яго перавезлі ў Валожын — «па месцы жыхарства», быццам на «перагляд справы». У пачатку 1941 года вызваліўся, паводле Наталлі Арсенневай, ён уцёк разам з іншымі вязнямі падчас адступлення бальшавікоў. Валожын ад Дор усяго 16 кіламетраў, так што хутка Кушаль, апынуўся ў роднай хаце. Адначасова жонцы Наталлі Арсенневай было дазволена вярнуцца з ссылкі. Гэтыя акалічнасці далі магчымасць меркаваць, што ў лагеры Кушаль быў завербаваны НКУС[*удакладніць*].

### Другая сусветная вайна

Францішак Кушаль на прысязе Беларускай краёвай абароны ў Мінску, 25 сакавіка 1944 г.
Да пачатку нямецка-савецкай вайны ў 1941 годзе пражываў у Беластоку. У часе нямецкай акупацыі Францішак Кушаль супрацоўнічаў з немцамі. З снежня 1941 года быў камендантам падафіцэрскай школы Беларускай дапаможнай паліцыі ў Мінску. З кастрычніка 1941 года быў шэфам аддзела самааховы Цэнтральнай рады Беларускай народнай самапомачы. У чэрвені — ліпені 1942 года на загад Івана Ермачэнкі, шэфа Беларускай самааховы, распрацаваў праект стварэння Вольнага корпуса Беларускай самааховы. Са жніўня да канца лістапада быў камендантам афіцэрскіх курсаў у Мінску, пад канец лістапада стаў галоўным вайсковым рэферэнтам Беларускай самааховы, на гэтай пасадзе кіраваў працай акруговых і павятовых рэферэнтаў. У красавіку 1943 года спыніў гэтую дзейнасць у сувязі з расфармаваннем немцамі Беларускай самааховы. З жніўня 1943 года быў галоўным упаўнаважаным па пытаннях беларускіх аддзелаў дапаможнай паліцыі. У студзені 1944 года стаў начальнікам аддзела вайсковых спраў Беларускай цэнтральнай рады. З сакавіка 1944 года шэф галоўнага камандавання Беларускай краёвай абароны. Удзельнічаў у выданні часопіса «Беларус на варце».

У часе наступу Чырвонай Арміі эвакуяваўся ў Германію. Увесну 1945 года стаў камандзірам аднаго з палкоў 30-й грэнадзёрскай дывізіі СС (1-й беларускай), якая ў апошнія дні красавіка 1945 года без бою капітулявала амерыканцам. Перабываў у лагеры для інтэрнаваных у Рэгенсбургу.

### Пасля вайны. Эміграцыя ў ЗША

Пазбег рэпатрыяцыі ў СССР. У 1947 годзе ў Германіі заснаваў Аб’яднанне беларускіх ветэранаў. У 1950 годзе выехаў у ЗША. У 1952—1954 узначальваў Беларуска-амерыканскае задзіночанне; удзельнічаў у выданні яго газеты «Беларус». Адзін з заснавальнікаў газеты «Бацькаўшчына». Выступаў у друку з публіцыстычнымі матэрыяламі (таксама па пытаннях вайсковай гісторыі Беларусі), аўтар успамінаў пра дзеячаў беларускай культуры. Выконваў функцыі вайсковага міністра Беларускай цэнтральнай рады на выгнанні, пазней сябра Рады БНР у выгнанні.

Пахаваны на могілках ў Рочэстэры (могілкі Маўнт Хоўп), штат Нью-Ёрк. Побач пахаваная ягоная жонка Наталля Арсеннева.

Сям’я
-----

У 1922 годзе ажаніўся з паэткай Наталляй Арсенневай, у шлюбе мелі двух сыноў — Яраслава (1923—1943) і Уладзіміра (1924—?). Яраслаў загінуў ад выбуху закладзенай савецкімі партызанамі бомбы, у мінскім тэатры ў часе прадстаўлення. Уладзімір ажаніўся з Наталляй Куліковіч (1928—1967), дачкой Мікалая Шчаглова-Куліковіча, ад якой меў двух дзяцей — Пятра і Наталлю, якіх пасля смерці жонкі дапамагалі даглядаць ягоныя бацькі.

Прозвішча
---------

Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім *kušlys* «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім *Kušlys*, тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова *Kušl-* сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі.

Творы
-----

* Спробы стварэння беларускага войска — Мн. 1999;
* Сорак два гады таму: (Жменя ўспамінаў аб Алесю Гаруну) // На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі. — Мн. 1994.
* Дарога да Катынскага лесу // на pawet.net

Зноскі
------

1. ↑  *Наталля Арсеннева*. Біяграфія Франца Кушаля **(нявызн.)**.  rv-blr.com. Архівавана з першакрыніцы 2-1-2020. Праверана 2-1-2020.
2. ↑  Залесский К. А. Кушель Франц…
3. ↑  БелЭн у 18 т. Т.9…
4. ↑  Маракоў Л. У.…
5. ↑  Францішак КУшаль (бел. (тар.))  **(нявызн.)**?.  radabnr.org. Архівавана з першакрыніцы 2-1-2020. Праверана 2-1-2020.
6. ↑  *Гардзіенка Н.* Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі. — academia.edu.
7. ↑  Пантэон Беларусі. Наталля Арсеннева Архівавана 7 ліпеня 2019.
8. ↑  Юрэвіч, Л. Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Лявон Юрэвіч. — Мінск : ??, 2012. — 6 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 20)
9. ↑  Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.
10. ↑  В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.

Літаратура
----------

* *Маракоў Л.У.* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794-1991. Энц. даведнік. У 10 т.. — Мн. 2003. — Т. 1. — ISBN 985-6374-04-9.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* Rocznik Oficerski 1924. — Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, 1924. — С. 280, 381.
* Rocznik Oficerski 1928. — Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. — С. 80, 234.
* Rocznik Oficerski 1932. — Warszawa: Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1932. — С. 75, 594.
* *Залесский К.А.* Кушель Франц // Кто был кто во второй мировой войне. Союзники Германии. — М. 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 137102275 · ISNI: 0000 0000 5559 2083 · LCCN: no2001002845 · NUKAT: n2020061791 · VIAF: 68574624 |