**Праблема паходжання Вялікага Княства Літоўскага** ўпершыню праявілася як ідэалагічны канфлікт яшчэ ў першых дзесяцігоддзях 16 ст. у маскоўскіх дакументах 1520-х гадоў аб высокім паходжанні Рурыкавічаў і невысокім паходжанні Гедзімінавічаў. За перыяд першай паловы 16 ст. аформілася і легендарная (міфалагізаваная) частка беларуска-літоўскіх летапісаў, пра паходжанне літоўскай кіруючай дынастыі ад рымскага арыстакрата Палемона (упершыню ў Длугаша).

Гісторыкі 18—19 стст. бачылі ўтварэнне ВКЛ як вынік заваёвы літоўцамі аслабелай Русі.

Каля сярэдзіны 19 ст. гісторыкі г.зв. «віленскага асяродку»: Іаахім Лялевель, а таксама Тэадор Нарбут, Юзаф Ярашэвіч, Міхал Балінскі, звязвалі ўтварэнне ВКЛ з успышкай літоўскай ваяўнічасці, выкліканай паходамі рускіх князёў на Літву. Потым рабаўнічыя напады ператварыліся ў тэрытарыяльныя набыткі і г.д. Адзначаецца, што гэтая канцэпцыя была бліжэй да сучаснай навуковай, чым шмат якія канцэпцыі перыяду руска-польскай ідэалагічнай барацьбы другой паловы 19 — пач. 20 ст.

Навуковая гістарыяграфія
------------------------

Фарміраванне навуковай гістарыяграфіі працэсу ўтварэння ВКЛ пачалося з сярэдзіны 19 ст. і асабліва актывізавалася пасля паўстання 1863—1864 гг. з 1870-х гадоў. Фарміраванне гістарыяграфіі адбывалася ва ўмовах суперніцтва розных нацыянальна-палітычных сіл за права на гістарычную спадчыну гэтай дзяржавы.

Развіццё навуковай гістарыяграфіі падзяляецца на тры асноўныя этапы:

1. Канец 1870-х гадоў — 1910-я гады.

2. 1920-я — 1930-я гады.

3. Канец 1940-х гадоў да нашага часу.

Канцэпцыя ўтварэння ВКЛ, якая ў наш час лічыцца агульнапрынятай, наследуе легендзе 16 ст. у некалькіх істотных момантах, а іменна, у ідэі эвалюцыі літоўскага грамадства да дзяржавы і заваёвы літоўцамі суседніх усходнеславянскіх зямель.

### 1870-я — 1910-я гады

Першы этап фарміравання навуковай гістарыяграфіі быў у значнай ступені абумоўлены вострай руска-польскай канфрантацыяй за дамінаванне на землях былога ВКЛ.

У 1850-я — 1870-я гады расійская гістарыяграфія зрабіла першыя спробы прадставіць гісторыю ВКЛ як частку расійскай гісторыі. На чале гэтай плыні, моцна палітызаванай і пераважна публіцыстычнай, стаяў ідэолаг заходнерусізму Міхаіл Каяловіч. Даследчыкі гэтай плыні засяроджваліся на ролі «рускага пачатку» ў гісторыі ВКЛ, а саму дзяржаву называлі «літоўска-рускай». Але і тады выдзяляліся сур’ёзныя гістарычныя працы, якія захоўваюць навуковую вартасць і ў наш час: Уладзіміра Антановіча, Мікалая Дашкевіча, Мацея Любаўскага, Мітрафана Доўнар-Запольскага і інш.

У процівагу расійскім гісторыкам польская гістарычная навука стварыла канцэпцыю раннефеадальнай літоўскай дзяржавы, якая фармавалася паралельна з заваёвамі суседніх усходнеславянскіх зямель, а потым уступіла ў добраахвотную унію з Польшчай, і з часам стала складавай часткай Польшчы. Тэма польска-літоўскіх уній застаецца адной з найважнейшых у польскай літуаністыцы.

### 1980-я гады і пазней

#### Новая беларуская гістарыяграфія

Значнай з’явай ў беларускай гістарыяграфіі праблемы паходжання ВКЛ сталі канцэпцыі што пазначыліся ў апублікаваных у канцы 1980-х працах беларускага публіцыста Міколы Ермаловіча. Гэтая канцэпцыя, заснаваная на тапанімічных і шматлікіх летапісных сведчаннях (Літва ў 14 стагоддзі Архівавана 7 сакавіка 2017.), сцвярджае, што першапачаткова Літва знаходзілася на землях Беларусі — паміж гарадамі Мінск, Маладзечна, Слонім, Ваўкавыск. Канцэпцыя не з’яўляецца новай, а толькі абагульняе некаторыя працы часоў беларускага адраджэння (1910—1920-я) і эміграцыі. Між тым, гэтая канцэпцыя не ўлічвае ўсёй сукупнасці крыніц і навуковых звестак літоўскай, польскай і расійскай гістарыяграфіі. Некаторыя гісторыкі (асабліва якія трымаюцца заходнерускай ідэалогіі) не прызнаюць падобную канцэпцыю за дасканалую, але не спяшаюцца выдаць грунтоўнае аправяржэнне і раз-пораз спасылаюцца на яе ў сваіх працах. Сур’ёзнага ж афіцыйнага калектыўнага навуковага развіцця незалежная беларуская гістарыяграфія не мае пераважна з унутраных і знешніх палітычных чыннікаў ды агульнай безыніцыятыўнасці і кансерватыўнасці ўлады.

Умовы ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага
-------------------------------------------

Вялікае Княства Літоўскае ўтваралася ў 40-я гады XIII ст. а на думку Вячаслаў Насевіча непасрэдна пасля мангола-татарскай навалы, у вельмі складаных палітычных умовах. На ўсходзе мангола-татары рабуюць усходнеславянскія княствы, пашыраючы сваю імперыю, на захадзе Тэўтонскі ордэн у саюзе з Польскім Каралеўствам, на падставе распаўсюджвання каталіцкага хрысціянства, паступова захопліваюць землі балцкіх плямёнаў, прусаў, ятвягаў, куршаў і жамойтаў.

Прычыны ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага
---------------------------------------------

Знешнепалітычныя прычыны былі звязаны з неабходнасцю арганізацыі абароны супраць рыцараў-крыжакоў і ардынцаў. Унутрыпалітычныя прычыны вынікалі з неабходнасці пераадолець феадальную раздробленасць. Эканамічныя прычыны звязаны з аддзяленнем рамяства ад сельскай гаспадаркі і развіццём гандлёвых адносін паміж рознымі тэрыторыямі, што садзейнічала іх аб’яднанню.

Як заўважае беларускі гісторык Аляксандр Краўцэвіч, узнікненне новай дзяржавы на тэрыторыі Верхняга Панямоння (уласна Літвы) менавіта ў 13 ст. стала вынікам збегу розных чыннікаў і абставінаў:

* па-першае, у рэгіёне пашырылася перакананне (праз усведамленне мангольскай i крыжацкай пагрозы) у неабходнасці моцнай дзяржаўнай арганізацыі;
* па-другое, знайшліся сілы, здольныя рэалізаваць гэтую справу (багатыя панямонскія гарады і ваяўнічыя правадыры балцкіх плямёнаў);
* па-трэцяе, Гісторыя падаравала Панямонню некалькі адносна бяспечных дзесяцігоддзяў — 40-я — 80-я гады 13 ст. (манголы ў пачатку 40-х прайшлі збоку, a прускія крыжакі распачалі актыўную экспансію на Панямонне толькі ў пачатку 80-х гадоў 13 ст.), жыццёва неабходных для нараджэння і ўмацавання асноў дзяржавы.

Зноскі
------

1. ↑  Краўцэвіч, С.32.
2. ↑  Ермаловіч М. Па слядах аднаго міфа. 1-е выд.: Мн. Навука і тэхніка. 1989. ISBN 5-343-00016-9; 2-е выд.: Мн. Навука і тэхніка. 1991. ISBN 5-343-00876-3
3. ↑  В. Носевич, Белорусы: становление этноса и «национальная идея»

Літаратура
----------

* *Краўцэвіч А. К.* Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага — Мн.: Беларуская навука, 1998. 208 с. 5 карт. ISBN 985-08-0249-9
* *Навіцыян Г.* Архівавана 10 жніўня 2010. Перадумовы ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага ў параўнанні з узаемадзеяннем Рыму і варвараў у I—VI стст. Архівавана 10 жніўня 2010. // ARCHE Пачатак, № 4(38)'2005
* *Краўцэвіч А.* Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня-Уроцлаў, 2015. (Гарадзенская бібліятэка) ISBN 978-83-7893-121-8

| ⛭Гісторыя Беларусі |
| --- |
| Старажытнасць (да 500) | 
* Палеаліт
* Мезаліт
* Неаліт
* Бронзавы век
* Жалезны век
* Неўры
* Бастарны

 |
| Ранняе Сярэднявечча (500—1240) | 
* Балты
* Славяне
* Полацкае княжанне
* Полацкае княства
* Тураўскае княства
* Смаленскае княства
* Літва старажытная

 |
| Вялікае Княства Літоўскае (1237—1569) | 
* Утварэнне
* Крэўская унія
* Статуты ВКЛ
* Рэфармацыя
* Войны з Маскоўскай дзяржавай
* Люблінская унія
* Залаты век

 |
| Рэч Паспалітая (1569—1795) | 
* Люблінская унія
* Войны Рэчы Паспалітай і Расіі
* Берасцейская унія
* Патоп
* Паланізацыя
* Асветніцтва
* ✯ ✰Канстытуцыя 3 мая 1791 года
* Падзелы Рэчы Паспалітай
* Паўстанне 1794 года

 |
| У складзе Расійскай імперыі (1795—1917) | 
* Беларусь у складзе Расійскай імперыі
* Беларускае ваеннае і Літоўскае ваеннае губернатарствы
* Вялікае Княства Літоўскае (1811)
* Вайна 1812 года
* Вялікае Княства Літоўскае (1812)
* ✯ Паўночна-Заходні край
* Паўстанне 1830—1831 гадоў
* Паўстанне 1863—1864 гадоў
* Русіфікацыя
* Нацыянальнае адраджэнне
* Беларусь у пачатку ХХ ст.
* Першая сусветная вайна

 |
| Найноўшы час (1917—1991) | 
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя
* Заходняя вобласць
* Заходняя камуна
* БНР
* Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918)
* ССРБ
* Літбел ССР
* Польска-савецкая вайна
* Паход Булак-Балаховіча
* БССР
* Індустрыялізацыя і калектывізацыя
* Беларусізацыя
* Узбуйненне БССР
* Сярэдняя Літва
* Заходняя Беларусь
* Рэпрэсіі
* Другая сусветная вайна (Польская абарончая вайна
* аб’яднанне Беларусі
* нямецкае ўварванне
* акупацыя
* Халакост
* савецкі партызанскі рух
* калабарацыянізм
* ✯ вызваленне)
* Пасляваенная Беларусь

 |
| Сучаснасць (пасля 1991) | 
* Незалежная Беларусь
* Рэферэндумы ў Беларусі
* Пратэсты (2020—2021)

 |
| Звязаныя тэмы | 
* Канфесіянальная гісторыя
* Гісторыя філасофскай думкі
* Гістарыяграфія гісторыі Беларусі
* Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі

 |