recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Доля** ў музыцы — элементарная адзінка музычнага метра.

У метрычным такце вылучаюцца **моцныя** і **слабыя** долі. Напрыклад, пры памеры 3/4 ў адным такце ёсць адна моцная і дзве слабыя долі, кожная даўжынёй у адну чвэрць. У старадаўняй мензуральнай музыцы (еўрапейскае шматгалоссе прыкладна да 1600 года) долі не адрозніваліся па ступені цяжкасці, тым не менш, долі ўнутры мензуры захоўваюць сваё значэнне падліковых адзінак, «пульса» музыкі.

Тэхніка кансанансу і дысанансу ў старомодальной і танальнай гармоніі ў абавязковым парадку ўлічвае дольнасць метрычнага перыяду (ці ў старадаўняй музыцы — тэмпусу мензуральной музыкі).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 35550292 |
**До́лі (До́раці) Пентры́т** (ахрышчана ў 1692 - снежань 1777) - жыхарка Вялікабрытаніі, гандлярка рыбай, якую асобныя гісторыкі называюць апошнім чалавекам, для якога корнская мова была роднай.

Аб яе жыцці вядома вельмі мала, дакладная дата нараджэння невядома. Лічыцца, што яна з'яўляецца другім з шасці дзяцей рыбака Нікаласа Пентрыта і яго другой жонкі Джон Пентрыт. Жыла ў вёсцы Паўл каля Маўсхола. Згодна з яе ўласнымі словамі да 20-гадовага ўзроста яна зусім не ведала англійскай мовы; цяпер лічыцца што корнская мова дакладна была яе роднай. У старым узросце яна ўспамінала, што калі была дзіцём і гандлявала рыбай у Пензасе, заклікаючы пакупнікоў крыкамі на корнскай мове, яе разумелі ўсе мясцовыя жыхары, нават дваране. Яна ніколі не была замужам, але ў 1729 годзе нарадзіла па-за шлюбам сына Джона.

У 1768 годзе яна была выяўлена этнографам і натуралістам Дэйнсам Барынгтанам, які шукаў людзей, якія б яшчэ памяталі корнскую мову. Згодна з яго ўспамінамі, ёй на момант сустрэчы было 82 гады, яна існавала за кошт гандля рыбай і магла вольна размаўляць па-корнску. У 1775 годзе ён апублікаваў артыкул аб ёй у часопісе Антыкварнага таварыства *Archaeologia*. Праз пяць гадоў яна была яшчэ жывой і жыла за кошт дапамогі з боку прыхода, а таксама за кошт варажбы і ўзносаў тых, хто плаціў ёй, каб паслухаць корнскую гаворку. Дзякуючы артыкулу яна стала знакамітай у апошнія гады жыцця, было напісана як мінімум два яе партрэты.

Долі Пентрыт стала гераіняй мноства англійскіх легенд. у прыватнасці яна стала папулярнай з-за яе ведаў корнскай лаянкі, якую яна выкарыстоўвала, калі злавалась; лічылась, што калі яна крычыць чалавеку *kronnekyn hager du* («агідная чорная жаба»), яна здольна накласці на яого праклён і што ўвогуле з'яўляецца вядзьмаркай. Яна таксама была вядома сваімі негатыўнымі адносінамі да англійскай мовы, а яе апошнімі словамі перад смерцю, згодна з лягендай, былі *Me ne vidh cewswl Sawznek!* («я не жадаю размаўляць па-англійску!»). У 1860 годзе на яе магіле быў усталяваны помнік.

Нягледзячы на то, што пасля яе смерці яна стала лічыцца апошнім чалавекам, які гаварыў па-корнску, у далейшым былі знойдзены доказы таго, што людзі, якія ведалі на пэўгым узроўні гэтую мову жылі ў Вялікабрытаніі і значна пазней.

Зноскі
------

1. ↑  Oxford DNB article on Dolly Pentreath
2. ↑  *Harris, J. Henry*. Dolly Penetreath: The First-Wife of Mousehole **(нявызн.)**.  Britannia.com.(недаступная спасылка)
3. ↑  Legeng of dolly Pentreath outlived her native tongue **(нявызн.)**, *Thisis cornwall* (4 жніўня 2011).(недаступная спасылка)
**Вальдар** (ісл.: Valdarr; 700-я) — легендарны кароль Даніі.

Біяграфія
---------

Сага пра Герварара апавядае пра Вальдара, які быў віцэ-каралём Даніі пад кіраўніцтвам Івара Відфамна. Ён быў бацькам Рандвера і Гаральда Варатута, які быў легендарным каралём Даніі і Швецыі.

Паводле сагі «Як засялялася Нарвегія», Вальдар быў сынам Раара (Гродгара) з дому Ск’ёльдунга. З гэтай крыніцы вынікае, што Вальдар быў бацькам Гаральда Старэйшага, а значыць, дзедам Гальўдана Адважнага, бацькі Івара Відфамна.

Зноскі
------

1. ↑  Lohmeier, G. Gebhardi J. L. L. Der Europäischen käyser- und königlichen Häuser historische und genealogische Erläuterung (1730—1731). 3 volumes in 1. — Luneburg: Sternischen Buchdruckerei, 1730—1731. (FHL microfilm 1,051,694, items 4-6. pt. 1). P. 126—127.
**Малін Сафія Катарына Бергрэн** (шведск.: Malin Sofia Katarina Berggren, нар. 31 кастрычніка 1970, Гётэбарг, Швецыя) — шведская спявачка, былая ўдзельніца гурта Ace of Base, прымала ўдзел у ім з 1990 па 2007 год разам з братам Юнасам Бергрэнам, сястрой Ені Бергрэн і агульным сябрам Ульфам Экбергам.

Перш чым стаць спявачкай, Лін Бергрен вучылася на выкладчыка ў Тэхнічным універсітэце Чалмерса ў Гётэбаргу, а таксама спявала ў царкоўным хоры.

Калі Ace of Base падпісалі кантракт з дацкім лэйблам Mega Records ў 1990 годзе, Лін Бергрэн прыпыніла развіццё сваёй выкладчыцкай кар’еры. У той час, як яе сястра Ені заяўляла прэсе, што «яна хацела б заўсёды быць спявачкай», Лін аддавала перавагу не рабіць падобных заяваў. Наадварот, у 1997 годзе яна сказала: «Я хацела б спяваць, але я ніколі не хацела быць спявачкай».

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 17 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1135442886 · VIAF: 1122149844990902960002 |
**Ганна Мэрта Вікторыя Стэневі** (швед. Anna Märta Viktoria Stenevi, у дзявоцтве *Валін*, Wallin, нар. 30 сакавіка 1976, Лунд, Швецыя) — шведскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Адзін з двух спікераў Партыі зялёных з 31 студзеня 2021 года (сумесна з Перам Болундам). У мінулым — міністр гендэрнай роўнасці і жыллёвага будаўніцтва, які нясе асаблівую адказнасць за развіццё гарадоў і барацьбу з дыскрымінацыяй і сегрэгацыяй у Міністэрстве працы Швецыі з 5 лютага па 30 лістапада 2021 года.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 30 сакавіка 1976 года ў парафіі Альхельгона (Усіх Святых) на поўнач ад горада Лунд. Вывучала літаратуразнаўства, кіно, выдавецкую справу і бізнес-адміністраванне ў Лундскім універсітэце.

15 гадоў працавала ў выдавецкім бізнэсе, у тым ліку менеджарам па закупках у International Masters Publishers.

Была рэгіянальным дарадцам у лене Сконэ ў 2014—2016 гадах, муніцыпальным дарадцам у Мальмё ў 2016—2019 гадах, партыйным сакратаром Партыі зялёных у 2019—2021 гадах. Была кандыдатам на выбарах у Еўрапейскі парламент 26 траўня 2019 года. Пасля сыходу з палітыкі Ісабелы Лёвін, на партыйным з’ездзе 31 студзеня 2021 года 142 з 265 галасамі абрана спікерам Партыі зялёных (сумесна з Перам Балундам).

24 лістапада 2021 года «Зялёныя» адмовіліся працаваць ва ўрадзе, якому трэба будзе выконваць прыняты рыксдагам бюджэт, прапанаваны правымі, і пакінулі кааліцыю.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Wallin, Anna Märta Viktoria // Sveriges befolkning 1990 — Ramsele: National Archives of Sweden, 2011. — ISBN 978-91-88366-91-7 Праверана 22 жніўня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14594786'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2065347'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Рыксдаг |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · OpenSanctions |
Першыя стэтаскопы
**Стэтаскоп** (стар.-грэч. Στηθοσκόπιο, з στῆθος «грудзі» + σκοπή «агляд») — прыбор для выслухвання шумоў ўнутраных органаў: лёгкіх, бронхаў, сэрца, сасудаў, кішачніка і інш. Уяўляе сабой трубку ў выглядзе тонкага пустога цыліндру з увагнутай ракавінай для вуха.

Гісторыя
--------

Стэтаскоп вынайдзены ў 1816 годзе заснавальнікам дыягнастычнага метаду аўскультацыі Рэнэ Лаэнекам, французскім урачом, заснавальнікам навуковай дыягностыкі (галоўная праца: «De l’auscultation mediate», 1819).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11944277s · GND: 4740648-3 · LCCN: sh85128062 · LNB: 000333052 · Microsoft: 2779055095 |
**Томаж Чатэр** (15 жніўня 1964, г. Цэле, Славенія — 13 сакавіка 2021) — славенскі гандбаліст, трэнер.

Кар’ера
-------

Нарадзіўся ў славенскім Цэле. Гуляў за мясцовы «Цэле» у чэмпіянатах Югаславіі, а потым Славеніі, выступаў за зборную сваёй краіны.

Узначальваў жаночую зборную Беларусі з верасня 2013 года. Пад яго кіраўніцтвам беларуская зборная правяла 57 матчаў. З 2016 года з’яўляўся галоўным трэнерам «Гомля». Пад яго пачаткам каманда чатыры разы быў чэмпіёнам Беларусі і чатыры разы быў уладальнікам Кубак Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑  УМЕР ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР ЖЕНСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ БЕЛАРУСИ И «ГОМЕЛЯ» ТОМАЖ ЧАТЕР

Спасылкі
--------

* Томаж Чатер: У вас я полюбил баню и березовый сок
**Ток** — традыцыйная гаспадарчая пабудова для сушкі і абмалоту збажыны. На Віцебшчыне і часткова Магілёўшчыне такамі называлася гумно.

Ток — прамавугольнае, квадратнае, многавугольнае ў плане збудаванне слупавой, каркаснай, вянковай канструкцыі з 1-3 варотамі, глінабітнай пляцоўкай для абмалоту пасярэдзіне, накрытае 2- або шматсхільнай страхой. З 16 ст. такі ў заможных феадальных сядзібах і фальварках ставілі на гумнішчы. Звычайна блакіраваўся з ёўняй або асеццю, адкуль высушаныя снапы падавалі ў ток для абмалоту (г. Давыд-Гарадок Столінскага, вёска Бранчыцы Салігорскага раёнаў і іншыя), радзей стаялі асобна ад асецяў і часам уяўлялі сабой крыжовыя ў плане збудаванні (вёска Брожа Бабруйскага раёна). Такамі таксама называлі адкрытыя глінабітныя пляцоўкі для абмалоту снапоў і аналагічныя пляцоўкі ў гумнах, стадолах,  клунях.

Сучасны ток — крытая пляцоўка, дзе спецыяльнымі агрэгатамі сушаць і ачышчаюць зерне.

Літаратура
----------

* *Якімовіч Ю. А.* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі ў 5-і тамах. Том 5. Скамарохі—Яшчур. — Мн.: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1987.
Невядомы мастак. Алегорыя, што выяўляе месяц **прэрыяль**
**Прэрыя́ль** (фр.: prairial, паводле *prairie* — луг) — 9-ы месяц (20/21 мая — 18/19 чэрвеня) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў з кастрычніка 1793 па 1 студзеня 1806.

Як і ўсе месяцы французскага рэспубліканскага календара, складаўся з 30 дзён, якія падзяляліся на 3 дэкады. Кожны дзень меў назву сельскагаспадарчай расліны, акрамя пятага ды дзясятага дзён, якія мелі назву свойскай жывёлы і сельскагаспадарчай прылады адпаведна.

Гл. таксама
-----------

* Прэрыяльскі закон
* Прэрыяльскае паўстанне
* Прэрыяльскі пераварот

| Французскі рэспубліканскі каляндар |
| --- |
| 
* Вандэм’ер
* Брумер
* Фрымер
* Нівоз
* Плювіёз
* Вантоз
* Жэрміналь
* Фларэаль
* Прэрыяль
* Месідор
* Тэрмідор
* Фрукцідор

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Азон (значэнні).
Малекула азону
**Азон** — газ сіняга колеру з рэзкім пахам. Мадыфікацыя кіслароду, хімічная формула O3. Атрымліваецца дзеяннем разраду ці ультафіялетавага выпраменьвання на паветра.

Асноўная колькасць азону ў прыродзе знаходзіцца ў атмасферы Зямлі. Слой павышанай канцэнтрацыі азону знаходзіцца на вышыні 20—25 км, ён паглынае ультрафіялетавае выпраменьванне Сонца.

Літаратура
----------

* Азон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* *Бесараб С. В.* Про Володю и озонатор // Хабр — habr.com, 14 января 2020, 15:55
**8-я вуліца Іншагародняя** — вуліца ў заходняй частцы горада Гомеля. Названая ў 1930-я гады ў сувязі з селішчам тут іншагародніх. Працягласць каля 430 м, ад вул. Азёрнай да пуцеправода з вул. Уладзімірава.

Перасякае вуліцы
----------------

* Уладзімірава (цераз пуцеправод)
* Іншагародняя
* Барыса Царыкава
* Азёрную

Гісторыя
--------

Забудоўвалася аднапавярховымі хатамі сядзібнага тыпу. Сучаснае аблічча вуліцы пачало складацца ў 1960-я гады, калі ў горадзе пачалося інтэнсіўнае будаўніцтва жылля. З 1970 года забудоўваецца 9-павярховымі дамамі.

На вуліцы размешчаныя
---------------------

* завод Станочных вузлоў
* аптэка
* аддзяленне сувязі
* СПТУ-126 мясцовых промыслаў
* дзіцячыя садкі
**Азорскі антыцыклон**, *азорскі максімум* — субтрапічная вобласць высокага атмасфернага ціску над Атлантычным акіянам з цэнтрам каля Азорскіх астравоў.

Апісанне
--------

Праяўляецца перавагай антыцыкланічнай дзейнасці на працягу ўсяго года, асабліва добра выражаны летам (у ліпені ціск больш за 1025 Па). Прыкметна ўплывае на клімат Паўднёвай Еўропы і Паўночнай Афрыкі, утварае летам адгалінаванне ў напрамку Міжземнага мора, зімой у напрамку Сахары. 

На надвор'е Беларусі ўплываюць паўночна-ўсходняя перыферыя або адасобленыя "ядры" азорскага антыцыклону: устанаўліваецца сухое і сонечнае надвор'е з высокімі тэмпературамі паветра (зімой часам да 8°С і больш, летам да 25-30°С і вышэй).

Трапічныя хвалі

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.

Інтэрнэт-спасылкі
-----------------

1. The Azores High **(нявызн.)**. *WeatherOnline Weather facts*. Праверана 19 лістапада 2006.
2. Azores high **(нявызн.)**. *Glossary of Meteorology*.  American Meteorological Society. Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2012. Праверана 19 лістапада 2006.
3. Bermuda high **(нявызн.)**. *Glossary of Meteorology*.  American Meteorological Society. Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2012. Праверана 19 лістапада 2006.
**Прэсвітарыянства** (грэч. πρεσβύτερoς — старэйшы) — адна з галін пратэстанцкага хрысціянства, якая звычайна прытрымліваецца кальвінісцкай багаслоўскай традыцыі і чые кангрэгацыі арганізаваны ў адпаведнасці з прэсвітарыянскай палітыкай. Прэсвітарыянская тэалогія звычайна падкрэслівае суверэнітэт Бога, аўтарытэт Святога Пісання, і неабходнасць мілаты праз веру ў Хрыста. Прэсвітарыянства зарадзілася ў Шатландыі, дзе было зацверджана ў 1707 годзе, дзякуючы падпісанню Акту аб уніі, паводле якога было створана каралеўства Вялікабрытанія. На самой справе, большасць прэсвітарыянцаў у Англіі маюць шатландскае паходжанне, гэта значыць гэтак жа як і ў Паўночнай Амерыцы, дзе ў асноўным прэсвітарыянства пашырана сярод людзей шатландскага і ірландска-шатландскага паходжання. Прэсвітарыянскія дэнамінацыі ў Шатландыі прытрымліваюцца багаслоўя Кальвіна і яго бліжэйшых пераемнікаў, не зважаючы на тое, што ёсць шэраг багасловаў у сучасным прэсвітарыянстве.

Гісторыя
--------

### Шатландыя

Джон Нокс
Прэсвітарыянства зарадзілася ў перыяд пратэстанцкай рэвалюцыі ў Шатландыі ў 1559—1560 гады. Яго ўзнікненне звязана з дзейнасцю Джона Нокса, радыкальнага пратэстанта і вучня Жана Кальвіна. Перамога пратэстантаў у 1560 годзе дазволіла ім прыступіць да стварэння новай царкоўнай арганізацыі, заснаванай на адмове ад неабходнасці пасрэдніцтва духавенства ў адносінах чалавека з Богам. Дактрына прэсвітарыянства («прэсвітарыянскі сімвал веры») была зацверджана ў 1560 годзе шатландскім парламентам.

У цяперашні час найбуйнейшая шатландская прэсвітарыянская арганізацыя носіць назву Царква Шатландыі і налічвае больш за 1 мільёна членаў. Таксама існуе шэраг іншых, напрыклад Свабодная прэсвітарыянская царква Шатландыі.

### Ірландыя

У валадарства караля Якава I значная частка шатландцаў перасялілася ў Ірландыю, найперш у Ольстэр, дзе 1642 годзе заснавала Прэсвітарыянскую царкву ў Ірландыі, якая ў XXI ст. другая паводле колькасці рэлігійная арганізацыя Паўночнай Ірландыі, налічвае больш за 130 тысяч членаў.

### Беларусь

Станам на 2022 год у Беларусі ёсць адна суполка — у Магілёве (гл. Рэлігія ў Беларусі).

Зноскі
------

1. ↑  «Protestant Religion and Presbyterian Church Act 1707». The National Archives. United Kingdom.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Прэсвітарыянства
* Presbyterian Heritage and History Center (англ.)
* Presbyterian & Reformed Publishing (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гольдман.
**Міхал Ясень** (сапраўднае імя *Міхаіл Аронавіч Гольдман*, 18 жніўня 1924, Мінск — 10 мая 2006, Мінск) — савецкі беларускі паэт-песеннік.

Біяграфія
---------

Міхаіл Аронавіч Гольдман нарадзіўся 18 жніўня 1924 года ў Мінску. Вайну сустрэў у Сталінградзе — працаваў на метызным заводзе. Улетку 1942 года пайшоў на фронт, атрымаў баявыя ўзнагароды. Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут.

13 кастрычніка 2003 года Міхаіл Ясень быў узнагароджаны ганаровай граматай Нацыянальнага сходу РБ за заслугі ў развіцці нацыянальнай культуры і значны ўклад у рэалізацыю сацыяльнай палітыкі РБ. Памёр Міхаіл Ясень ў выніку сардэчнага прыступу ў Мінску 10 мая 2006 года. Пахаваны на Усходніх могілках.

Творчасць
---------

На вершы былога франтавіка напісана нямала песень (на рускай мове). Найбольш вядомыя песні:

* «Майскі вальс» («Майский вальс»)
* «Вясна сорак пятага году» («Весна сорок пятого года»)
* «Абеліск» («Обелиски»)
* «Памяць сэрца» («Память сердца»)
* «Ліст з 45-га» («Письмо из 45-го»)
* «Пакланіцеся, унукі, дзеду» («Поклонитесь, внуки, деду»)

Напісаны песні Міхалам Ясенем у суаўтарстве з вядомымі беларускімі кампазітарамі: Алоўнікавым, Семянякам, Захлеўным, Лучанком, Зарыцкім, Войцікам, Смольскім.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1120604354 · VIAF: 9888149544635600490002 |
**Сойм**, **сейм** — назва заканадаўчых органаў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай, Карпацкай Украіне (1939), Польшчы (1945—1990), Літве і Латвіі (пасля 1920 г.); ніжняя палата парламента ў Польшчы ў 1921—1939 і пасля 1990 г. у Аўстра-Венгрыі існавалі краявыя Соймы Галіччыны і Букавіны.

Гісторыя
--------

### ВКЛ

Сойм у ВКЛ як цэнтральная ўстанова прадстаўнічага і саслоўнага характару існаваў з канца 15 стагоддзя, канчаткова аформіўся, як прадстаўніцтва аднаго шляхецкага стану ў сярэдзіне 16 ст; яго кампетэнцыі сутыкаліся з кампетэнцыямі паноў-рады, прычым галоўнай функцыяй сойма былі справы заканадаўства і дзяржаўных падаткаў.

### Рэч Паспалітая

Асноўны артыкул: **Сойм Рэчы Паспалітай**
Пасля Люблінскай уніі (1569) сойм Вялікага Княства і сойм Польскага Каралеўства аб'ядналіся ў агульны сойм усёй Рэчы Паспалітай. Гэта быў вышэйшы заканадаўчы орган, які складаўся з караля, Сената і Палаты паслоў (яна мела вырашальны ўплыў), абраных шляхтай на сейміках. На сойме быў прыняты прынцып аднадумнасці, даведзены з часам да права аднаго пасла сарваць сваёй нязгодай (liberum veto) усякія справы сойма, прывёў у 18 ст. да паралічу дзяржавы. Звычайна сойм збіраўся раз на 2 гады на змену ў Варшаве (двойчы) і Гродна (адзін раз). Акрамя таго існавалі яшчэ надзвычайныя (экстраардынарныя) соймы: канвакацыйны (падчас безкаралеўя), элекцыйны для выбараў караля і каранацыйная (у Кракаве).

### Аўстрыйская імперыя

З уводзінамі аўтаноміі ў адзінкавых краях Аўстрыі, з 1861 г. да 1918 дзейнічалі краявыя соймы ў Галіччыне і ў Букавіне; да іх дзейнасці ставіліся справы адукацыі, сельскай гаспадаркі і інш. якія ім перадаў венскі парламент. Удзел украінскіх паслоў у краявых соймах быў абмежаваны.

Літаратура
----------

* Енциклопедія українознавства (у 10 томах) / Головний редактор Володимир Кубійович. — Париж, Нью-Йорк: «Молоде Життя», 1954—1989.
**Завулак Грыўцова** — завулак у Адміралцейскім раёне Санкт-Пецярбурга. Праходзіць ад набярэжнай ракі Мойкі да Сянной плошчы.

20 жніўня 1739 года было прысвоена найменне Малая Сарская вуліца; назва звязана з тым, што вуліца з’яўлялася пачаткам дарогі ў Царскае Сяло. З 1772 года называлася Конны завулак — па конных пляцоўках на Сянной плошчы, дзе гандлявалі коньмі.

У 1778 годзе частка вуліцы на ўчастку ад ракі Мойкі да ракі Крывушы была перайменавана ў Дзямідаў завулак, па прозвішчы ўладальніка дамоў № 1 і 5 А. Г. Дзямідава. 16 красавіка 1887 года абодва завулкі былі аб’яднаны пад агульнай назвай Дзямідаў завулак.

Сучасную назву завулак атрымаў 15 снежня 1952 года, у гонар А. І. Грыўцова, ваеннага шафёра, удзельніка абароны Ленінграда, Героя Савецкага Саюза.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Малгажата Банась**, сапр. **Людвіка Банась** (польск.: Małgorzata Banaś; 10 красавіка 1896, в. Клеча Дольна каля Вадавіцаў — 26 красавіка 1966, Навагрудак, БССР) — каталіцка манашка, назарэтанка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 10 красавіка 1896 года ў в. Клеча Дольна (каля Вадавіцаў).

15 сакавіка 1917 года ўступіла ў Кангрэгацыю Сясцёр Святой Сям’і з Назарэта. Выконвала звычайныя паслугі ў розных законных дамах: у Вадавіцах, Стрыі, Кракаве, Гродне, Варшаве.

У 1934 годзе была скіравана ў Навагрудак. Падчас Другой сусветнай вайны, у 1939—1943 гадах, працавала ў мясцовым шпіталі.

Была адзінай сярод дванаццаці сясцёр назарэтанак, якая пазбегла арышту і расстрэлу гітлераўцамі 1 жніўня 1943 года. Пазней дапамагала ў пошуках ў лесе месца забойства сясцёр, прысутнічала пры іх эксгумацыі і перапахаванні пры навагрудскай фары. Сваё ацаленне зразумела як знак волі Божай, як знак таго, што яна павінна застацца ў Навагрудку, каб апекавацца навагрудскім фарным касцёлам і дапамагаць мясцовым вернікам, падтрымліваць у іх сэрцах дух каталіцкай веры.

Навагрудцы называлі сястру Малгажату «ахоўніцаю табэрнакулюма». Яна збірала вернікаў на малітву, упрыгожвала алтары, а калі не было святара, кіравала набажэнствамі. Сястра Малгажата арганізоўвала духоўную і матэрыяльную дапамогу для святароў і свецкіх вернікаў, сасланых у Сібір. Жыла ў цяжкіх умовах у сакрыстыі фарнага касцёла, нястомна малілася і працавала.

Памерла 26 красавіка 1966 года ў Навагрудку і пахавана на мясцовых могілках.

У 2021 годзе Папа Францішак ухваліў дэкрэт аб гераічнасці цнот ацалелай назарэтанкі з Навагрудка.

Зноскі
------

1. ↑  Папа Францішак ухваліў дэкрэт аб гераічнасці цнот ацалелай назарэтанкі з Навагрудка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2014197342 · VIAF: 9481151778243718130000 |
**Тадэвуш Касцюшка** (1746-1817), вядомы дзеяч Рэчы Паспалітай і вайны за незалежнасць ЗША, пакінуў некалькі завяшчанняў. Яго завяшчанне, зробленае ў 1798 годзе, прадугледжвала, што даходы ад яго амерыканскай маёмасці пойдуць на вызваленне і асвету чарнаскурых рабоў, уключаючы падняволеных яго асабістага сябра Томаса Джэферсана, якога Касцюшка зрабіў сваім паручальнікам. Джэферсан адмовіўся выконваць гэтыя абавязкі з-за розных юрыдычных ускладненняў, у тым ліку адкрыцця пазнейшых завяшчанняў, аднак прычына яго адмовы выклікае дыскусіі па сённяшні дзень. У 1798 годзе Тадэвуш Касцюшка вярнуўся ў Еўропу, дзе жыў да сваёй смерці ў 1817 годзе ў Швейцарыі. У 1850-х гадах Вярхоўны суд ЗША перадаў усё, што засталося ад амерыканскай маёмасці Касцюшкі, яго нашчадкам у Еўропе.
**Тлустыя кіслоты** — аліфатычныя аднаасноўныя карбонавыя кіслоты з адкрытым ланцугом, змяшчаюцца ў этэрыфіцыраванай форме ў тлушчах, алеях і восках расліннага і жывёльнага паходжання. Тлустыя кіслоты, як правіла, утрымоўваюць неразгалінаваны ланцуг з цотнай колькасці атамаў вугляроду (С4-24, уключаючы карбаксільны вуглярод) і могуць быць як насычанымі, так і ненасычанымі.

Гл. таксама
-----------

* Харчовыя дабаўкі
* Поліненасычаныя тлустыя кіслоты

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 121215777 · LCCN: sh85000535 · Microsoft: 543025807 · NDL: 00570881 · NKC: ph122662 |
**Тайханшань** (кіт. спр. 太行山, піньінь *Tàiháng Shān*; *Tàiháng Shān*) — горны хрыбет у Кітаі, які знаходзіцца на ўсходняй ўскраіне Лёсавых плато ў правінцыях Хэнань, Шаньсі і Хэбэй. Хрыбет распасціраецца на 400 км з поўначы на поўдзень і мае сярэднюю вышыню ад 1500 да 2000 метраў. Асноўны пік Сяа Утайшань (2882 метраў), знаходзіцца на захад ад Пекіна. Хрыбет складзены з асадкавых парод, гнейсу і гранітаў. Заходнія схілы спадзістыя, а ўсходнія — стромкія.

У гэтым раёне вядзецца здабыча каменнага вугалю, азбесту і графіту.

Літаратура
----------

* *Тайханшань* — артыкул з БСЭ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4316177-7 · LCCN: sh88001315 · NKC: ge602831 · VIAF: 316747083 |
**Бяля́еўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Бяляеўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Чачэрскага раёна Гомельскай акругі БССР. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага Каменскага сельсавета. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чачэрскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 29 кастрычніка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Закрынічнага сельсавета. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Буда-Кашалёўскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Чачэрскага раёна. 28 кастрычніка 1991 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Залескага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
**Тайтаа** (ісп.: Península de Taitao) — паўвостраў на заходнім узбярэжжы Паўднёвай Амерыкі, у складзе Чылі.

Даўжыня складае 124 км, шырыня — 115 км. Максімальная вышыня — 1372 м. Паўвостраў прыціскаецца да Патагонскіх Анд вузкім нізінным перашыйкам Офкі  (англ.) (бел.. З поўдня абмываецца залівам Пеньяс. Фіёрд даўжынёй 16 км, у які спускаецца ледавік Сан-Рафаэль, аддзяляе Тайтаа ад мацерыка.

Паверхня гарыстая, пакрытая вечназялёнымі лясамі. У 1945 годзе на паўвостраве быў адкрыты нацыянальны парк Лагуна-Сан-Рафаэль  (англ.) (бел. на тэрыторыі якога знаходзяцца шматлікія азёры, найбуйнейшым з якіх з'яўляецца возера Пресідэнтэ-Рыяс, і звілістыя каньёны.

Літаратура
----------

* Артыкул у Геаграфічнай энцыклапедыі.
* *Тайтаа (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі.
**Уладзімір Пятровіч Міклуш** (нар. 13 верасня 1948, Беразіно, Мінская вобласць) — беларускі вучоны, кандыдат тэхнічных навук (1981), прафесар (2004).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 13 верасня 1948 года ў Беразіно.

У 1971 годзе скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі. У 1971—1978 гадах працаваў старшым інжынерам, старшым навуковым супрацоўнікам галіновай навукова-даследчай лабараторыі рамонту машын «Белсельгастэхнікі».

У 1978—1983 гадах — асістэнт, у 1983—1995 гадах — дацэнт, у 1995—2000 гадах — загадчык кафедры тэхналогіі і арганізацыі тэхнічнага сэрвісу Беларускага дзяржаўнага аграрна тэхнічнага ўніверсітэта.

У 2000 годзе стаў дэканам факультэта тэхнічнага сэрвісу ў АПК Беларускага дзяржаўнага аграрна тэхнічнага ўніверсітэта.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Вобласць навуковых інтарэсаў: арганізацыя і эканоміка тэхнічнага сэрвісу, інавацыйныя адукацыйныя тэхналогіі ў навучальным працэсе.

Аўтар 90 навуковых і вучэбна-метадычных работ у галіне арганізацыі і тэхналогіі рамонтна-абслугоўваючай вытворчасці, у т.л. «Арганізацыя рамонтна-абслугоўваючай вытворчасці і праектавання прадпрыемстваў тэхнічнага сэрвісу АПК» (навучальны дапаможнік).

Зноскі
------

1. ↑  Кафедра технологии и организация технического сервиса

Літаратура
----------

* Факультет «Технический сервис в АПК» / Белорусский государственный аграрный технический университет; [В. П. Миклуш и др.]. ― [Б. м. : б. и. 2008?]
* На очередном рубеже. Кн. 2 : БГАТУ в биографиях работников и выпускников : к 55-летию университета : в 2 кн. ― Минск, 2009.
Фрагмент жароўні з выявай Тлалока, Мехіка
**Тлалок** (ісп. Tlaloc) — «які прымушае расці»; у міфалогіі народаў Мезаамерыкі бог дажджу і грому, сельскай гаспадаркі, агня і паўднёвай часткі свету, уладар усіх ядомых раслін. У мая насіў імя Чак, у татанакаў — Тахін, у міштэкаў — Цаві, у сапатэкаў — Касіха-Пітао. Яго культ атрымаў распаўсюджанне з ІІ ст. да н.э. пасунуўшы болей старажытны культ Кецалькаатля.

Знешні выгляд
-------------

Малюнкі і скульптуры паказвалі яго антрапаморфнай пачварай з тварам ягуара, часам з вачыма савы альбо кругамі ў выглядзе стылізаваных змей вакол вачэй, з клыкамі ягуара, змяіным завітком перад носам. На галаве Тлалока часта знаходзілася зубістая карона, цела — чорнага кулеру, у руках — змеепадобны, аблеплены зубамі кій (маланка) альбо сцябло кукурузы ці збан з вадою.

Функцыі
-------

Тлалок. Калекцыя Е. Еўг. Гупіла. Канец XVII ст
Па ўяўленнях ацтэкаў, Тлалок — дабрадзейны бог, но можа выклікаць паводку, засуху, град, маланкі. Лічылася, што ён жыве на вяршынях гор ці ў палацы над Мексіканскім залівам, дзе ўтвараюцца хмары. У яго жытле, ва ўнутраным двары, у кожным з чатырох куткоў стаіць па вялікаму збану, у якіх знаходзяцца жыватворны дождж, засуха, хваробы раслін і разбуральная залева адпаведна. Таму і сам Тлалок маляваўся часам у выглядзе збана. Жрацы лічылі, што Тлалок — адзінае боства, але па болей архаічных уяўленнях існавала шмат асобных карлікавых Тлалокаў («хлопчыкаў дажджу»), якія ўладарылі над дажджом, горнымі вяршынямі, градам і снегам. Ім падпарадкоўваліся таксама рэкі і азёры. Ў культам Тлалока былі звязаны жабы і змеі.

Тлалок мог пакараць людзей рэўматызмам, вадзянкай. Таму ў Тлалакан (яго нябеснае жытло) траплялі тыя, каго забіла маланка, тапельцы, падагрыкі, памерлыя ад праказы. У Тлалакане было досыць вады, ежы, кветак. Першай жонкай Тлалока была Шочыкацэль, затым — Чальчыутлікуэ. Па некаторых звестках ён быў бацькам бога луны Тэкістэкатля. Выявы Тлалока даволі шматлікія, бо яго культ быў надзвычайна пашыраны. Ацтэкі здзеснівалі рытуалы ў яго гонар на глыбокіх вірах возера Тэскока. Кожны год яму прыносілі ў ахвяру дзяцей, топячы іх у вадзе. На гары Тлалок, ля Тэначтытлана, была пабудавана вялікая статуя бога з белай лавы з паглыбленнем у галаве. У дажджлівы часы туды ўкладвалася насенне ядомых раслін.

Роля ў касмаганічным міфе
-------------------------

Ацтэкі верылі, нібыта цяперашні свет — пяты па ліку. Кожны з папярэдніх сусветаў быў створаны і загінуў па волі багоў; ролю сонца дзеля кожнага сусвету выконваў той ці іншы з бог. Сонцам трэцяга сусвету стаў Тлалок. Эпоха так званага Трэцяга сонца цягнулася 364 года, пасля чаго Кецалькаатль зрынуў на зямлю вогненны дождж. Вулканы адчынілі свае кратэры. З неба падаў пясок і распаленыя камяні. Большасць людзей загінула, а тыя, хто выжыў, ператварыліся ў птушак.

Спасылкі
--------

* Тлалок на сайце «Энцыклапедыя міфалогіі» (руск.)
* Мифология Ацтеков / Мифы ацтеков. Сотворение миров (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 143652494 · LCCN: sh93004784 · VIAF: 257147965839684081717 |
**Наваса́дскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Юцкі.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Койданаўскага раёна Мінскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Койданаўскім раёне БССР. З 23 сакавіка 1932 года **Навасадскі нацыянальны польскі сельсавет** у складзе Койданаўскага нацыянальнага польскага раёна. З 29 чэрвеня 1932 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 14 мая 1936 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 31 ліпеня 1937 года ў складзе Заслаўскага раёна. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 4 лютага 1939 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Вертнікаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Уладзімір Пятровіч Пярэднеў** (10 мая 1935, в. Пугачова, Докшыцкі раён, Віцебская вобласць — 27 верасня 2000) — беларускі вучоны ў галіне агародніцтва і аграхіміі. Доктар сельскагаспадарчых навук (1994), прафесар (1995). Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфармацыйных тэхналогій (1999).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію (1962). 3 1962 года — у Беларускім НДІ агародніцтва, старшы навуковы супрацоўнік, з 1969 года — загадчык аддзела агародніцтва, лабараторыі аграхіміі, аграхіміі і якасці агароднінных культур. Адначасова ў 1976—1980 гадах з’яўляўся экспертам ААН.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследаваў праблемы інтэнсіўных тэхналогій вырошчвання агародніны, павелічэння ўрадлівасці глебы, ураджаяў, паляпшэння якасці агароднінных культур. Аўтар прац «Плады і агародніна ў харчаванні чалавека» (1983, у сааўтарстве), «Угнаенне агароднінных культур» (1987), «Агарод без хіміі» (1996, з Я. А. Стальмашком), «Вырошчванне агародніны» (2001, з Л. І. Лявонавай) і інш.

Узнагароды
----------

* Ордэн «Знак Пашаны»

Літаратура
----------

* Пярэднеў Уладзімір Пятровіч // Памяць: Докшыцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 2004. — С. 636.
* Пярэднеў Уладзімір Пятровіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 160. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Уладзімір Пятровіч Чапега** (18 чэрвеня 1939, в. Сялец Брагінскага раёна Гомельскай вобласці — 24 мая 2014, Нойштрэліц, Германія) — беларускі перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў (1961), у 1961—1962 працаваў у МДПІЗМ выкладчыкам нямецкай мовы. У 1962—1988 гг. служыў у Савецкай Арміі. Скончыў экстэрнам Данецкае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча інжынерных войскаў і войскаў сувязі (1973). Сябра СП СССР (з 1982).

Жыў у Германіі. Жанаты з Гундулай Чапега, сястрою нямецкага славіста Норберта Рандаў.

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку ў 1971 г. Перакладае з нямецкай на беларускую і з беларускай на нямецкую мову.

На нямецкую мову пераклаў раман І. Мележа «Людзі на балоце» (з Г. Чапега і Г. Бярэзкам, 1974), аповесці В. Быкава «Абеліск» (1975) і «Здрада» (1978), А. Кудраўца «Раданіца» (1983, усе з Г. Чапега і Н. Рандаў), кнігі В. Віткі «Ладачкі-ладкі» (1980), У. Караткевіча «Зямля пад белымі крыламі» (1983), асобныя творы Цёткі, Я. Брыля, К. Крапівы, П. Галавача, М. Зарэцкага, В. Каваля, Л. Калюгі, Я. Нёманскага для анталогіі беларускага апавядання «Буслы над балотамі» (1971), Я. Коласа, М. Гарэцкага, М. Зарэцкага, Л. Калюгі, Я. Скрыгана для анталогіі класічнага беларускага апавядання «Малады дубок» (1987), кнігі для дзяцей у апрацоўцы А. І. Якімовіча «Лісіца-хітрыца» (1980) і «Залатая яблынька» (1981), «Сядзіць мядзведзь на калодзе» (1980), «Кот Максім» (1981), «Андрэй за ўсіх мудрэй» і «Беларускія народныя казкі» (1986, усе з Г. Чапега).

На беларускую з нямецкай пераклаў раманы Г. Ота «Пара ў дарогу, буслы» (з Я. Семяжонам, 1982). А. Аменды «Апасіяната» (1983), Л. Франка «Ісусавы вучні» (1989, усе з Г. Чапега), асобныя творы Ш. Гермліна, С. Цвэйга.

З рускай на нямецкую мову пераклаў кнігу В. Лазарава «Старыя італьянскія майстры» (з Г. Чапега, Н. Рандаў, Берлін, 1990).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі.

Зноскі
------

1. ↑  *Аксак В.* Вянок памяці…

Літаратура
----------

* *Аксак В.* Вянок памяці: Уладзімір Чапега — svaboda.org, 19 жніўня 2014, 13:17
* Чапега Уладзімір // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.

Спасылкі
--------

* Бібліяграфія Г. і У. Чапегаў (2004) Архівавана 5 сакавіка 2016.
Марыя Антуанэта на эшафоце
**Эшафот** (фр.: Échafaud) — драўлянае збудаванне для правядзення пакаранняў смерцю.

Эшафоты былі сцэнай на ўзвышэнні для лепшага прагляду таго, што адбываецца. Пакаранні праводзіліся на гарадскіх плошчах, а іх грамадскі характар ​​служыў запалохваннем, падкрэсленнем аўтарытэту ўрада, а таксама забавак мас.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.731

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая Южакова |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4725365-4 |
Невядомы мастак. Алегорыя, што выяўляе месяц **тэрмідор**
**Тэрмідо́р** (фр.: thermidor, паводле грэч. θέρμη — цеплыня, сьпёка і грэч. δῶρον — дарунак) — 11-ы месяц (19/20 ліпеня — 17/18 жніўня) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў з кастрычніка 1793 па 1 студзеня 1806.

Таксама тэрмідорам называюць тэрмідарыянскі пераварот, у выніку якога была ліквідаваная якабінская дыктатура і ўсталяванае панаванне вялікай буржуазіі. У пераносным сэнсе слова «тэрмідор» азначае знішчэнне заваёваў рэвалюцыі рукамі саміх рэвалюцыянераў, а не яе супраціўнікаў. Так, Леў Троцкі называў *тэрмідорам* прыход да ўлады Сталіна.

Як і ўсе месяцы французскага рэспубліканскага календара, складаўся з 30 дзён, якія падзяляліся на 3 дэкады. Кожны дзень меў назву сельскагаспадарчай расліны, акрамя пятага ды дзясятага дзён, якія мелі назву свойскай жывёлы і сельскагаспадарчай прылады адпаведна.

Гл. таксама
-----------

* Тэрмідарыянства

| Французскі рэспубліканскі каляндар |
| --- |
| 
* Вандэм’ер
* Брумер
* Фрымер
* Нівоз
* Плювіёз
* Вантоз
* Жэрміналь
* Фларэаль
* Прэрыяль
* Месідор
* Тэрмідор
* Фрукцідор

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Цяцерскі.

**Міхал Цяцерскі** (? — 12 верасня 1797) — беларускі і польскі драматург і педагог, манах-дамініканін.

Біяграфія
---------

Паходжанне Міхала Цяцерскага дакладна невядомае. Некаторыя даследчыкі лічаць яго братам віленскага дамініканскага прыёра Фаўстына Цяцерскага і, у такім разе, сынам Яна Цяцерскага з Варміі, але яўных звестак у метрыках аб гэтым няма.

Міхал Цяцерскі ўступіў у дамініканскі ордэн у 1773, а ў 1779 быў пасвечаны на ксяндза. Выкладаў рыторыку ў Забельскім дамініканскім калегіуме (цяпер Верхнядзвінскі раён, Віцебская вобласць), дзе разам з Каятанам Марашэўскім і Ігнацыям Юрэвічам пісаў п’есы для пастаноўкі навучэнцамі. З 1788 быў некаторы час прэфектам забельскай школы.

Перарабіў камедыю Мальера «Лекар паняволі» («Доктар па прымусу», 1787 г.); увёў туды вобразы з якімі нагадваюць традыцыйныя беларускія інтэрмедыі, мальераўскі сюжэт напоўніў беларускім мясцовым каларытам. Трагедыі «Сапар» (1788 г.), «Фемістокл» (1790 г. абедзве на польскай мове) напісаны на сюжэты з антычнай гісторыі ў адпаведнасці з эстэтыкай класіцызму. Камедыі «Шлюб, пастаўлены дагары нагамі штучкамі арлекіна» і «Камедыя» (абедзве 1790—91 г. на польскай мове) выкрываюць маральныя заганы беларускага феадальнага грамадства. Аўтар лібрэта оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» (1789 г.) і, як лічаць, арацыі «Пчолы» (1790 г. абедзве на польскай мове), якія ставіліся ў тэатры, падручніка па рыторыцы (на лацінскай мове, рукапіс у бібліятэцы Вільнюскага ўніверсітэта).

Творы
-----

* Доктар па прымусу // Беларуская дакастрычніцкая драматургія. — Мн. 1978.

Зноскі
------

1. ↑  «Byłbym najniespokojniejszym, gdybym ufności nie pokładał w nieprzebranej Najwyższej Opatrzności» — rekonstrukcja biografii Faustyna Ciecierskiego, s. 520 // Dominikanie na ziemiach polskich w XVIII i XIX wieku. Zbiór studiów, red. M. Miławicki, A. Markiewicz, Kraków 2009, s. 519—562.
2. 1 2  А. Ф. Брыль. Звесткі пра Каятана Марашэўскага, Міхала Цяцерскага і Ігнацыя Юрэвіча ў дакументах Дамініканскага ордэна // Роднае Слова, 4/2018. С. 3-4.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1. — Мн. 1983.
**Эцьен Дзюмусцье** (фр. Étienne II Dumonstier, 1520 ці 1540 — 23 кастрычніка 1603, Парыж, Францыя) — французскі прыдворны мастак каралёў з дынастыі Валуа і Генрыха IV Бурбона, прадстаўнік дынастыі мастакоў Дзюмусцье.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1520 ці 1540 гадах. Старэйшы сын мастака Жафруа Дзюмусцье, брат мастакоў П’ера і Косма II Дзюмусцье. Верагодна, вучыўся жывапісу ў свайго бацькі і Франсуа Клуэ. Яго імя з’яўляецца ўпершыню ў дакументах на выплату заробку каралём у 1568 годзе. Сума заробку 400 ліўраў — амаль у два разы большая, чым у Франсуа Клуэ, нягледзячы на ​​маладосць мастака. Захаваліся і іншыя дакументы на выплаты Эцьену Дзюмусцье каралеўскага заробку.

У 1569—1570 годзе Эцьен разам з братам П’ерам быў пасланы Кацярынай Медычы ў Вену. Тут яны выконвалі работы для імператарскага двара Максіміліяна ІІ. Даследчыкі мяркуюць, што Эцьен з’яўляўся даверанай асобай Кацярыны Медычы ў ажыццяўленні дыпламатычных місій.

Меў у Парыжы свой дом, выконваў абавязкі valet du chambre, быў прыдворным жывапісцам апошніх каралёў з дынастыі Валуа і Генрыха IV Бурбона. 1 красавіка 1574 года ён ажаніўся з Ганнай Ліньер, ад якой у яго быў сын, Жыль, які нарадзіўся ў тым жа годзе па дадзеных рэестра царквы Сен-Жэрмен-л’Асеруа. Пасля смерці жонкі ён зноў ажаніўся 29 студзеня 1585 года з Мары Лесаж. Яго сын ад гэтага шлюбу, які нарадзіўся ў канцы 1585 года, П’ер II, стаў вядомым мастаком. Даніель Дзюмусцье — самы знакаміты ў гэтай сям’і, магчыма, быў вучнем Эцьена, які даводзіўся яму дзядзькам. Вядома, што 29 жніўня 1603 года, незадоўга да смерці, Эцьен Дзюмусцье пражываў у Парыжы на Rue Des Quatre Fils. 27 верасня 1603 года ён цяжка захварэў. Сканаў мастак 23 кастрычніка 1603 года. Пахаваны ў царкве Сен-Жан-ан-Грэў.

Зноскі
------

1. ↑  Etienne Dumonstier // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
2. ↑  Etienne Dumonstier // Art UK painters database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847649'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7257339'></a>
3. ↑   Праверана 15 кастрычніка 2016.
4. ↑  Gallica — 1997.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1492436'></a>
5. ↑  Union List of Artist Names — 2017. Праверана 25 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
Будова атмасферы

**Тэрмасфера** (ад грэч. Θερμός — «цёплы» і σφαῖρα — «шар», «сфера») — пласт атмасферы, наступны за мезасферай.

Пачынаецца на вышыні 80—90 км і распасціраецца да 800 км. Тэмпература паветра ў тэрмасферы вагаецца на розных узроўнях, хутка і разрыўна ўзрастае і можа вагацца ад 200 К да 2000 К, у залежнасці ад ступені сонечнай актыўнасці. Прычынай з'яўляецца паглынанне ультрафіялетавага выпраменьвання Сонца на вышынях 150—300 км, абумоўленае іанізацыяй атмасфернага кіслароду.

Назіраюцца вялікія сутачныя хістанні тэмпературы: дзённая тэмпература перавышае начную на 200 – 300 К.

Патрэбна мець на ўвазе, што высокія тэмпературы, характэрныя для тэрмасферы, вызначаюцца па вялікай хуткасці палёту малекул і атамаў. Так як паветра тут вельмі разрэджанае і мае нязначную шчыльнасць, то агульнае ўтрыманне цяпла, якое можа ўздзейнічаць на целы, вельмі малое. Касмічныя апараты ў тэрмасферы не награюцца за кошт цеплаабмена з паветрам.

Паколькі паветра ў тэрмасферы моцна іанізавана, то гэтую сферу яшчэ называюць іонасферай.

Літаратура
----------

* *Каўрыга П. А.* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.: іл.

Спасылкі
--------

* *Термосфера (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

| ⛭Атмасфера Зямлі |
| --- |
| Стратыфікацыя атмасферы | Трапасфера • Стратасфера • Мезасфера • Тэрмасфера• Трапапаўза • Стратапаўза • Мезапаўза • Тэрмапаўза |  |
| Іншае | Азонавы слой • Лінія Кармана • Турбапаўза • Іанасфера • Узровень экзабазы • Экзасфера |
**Чаранко́ўскі лічы́льнік** — дэтэктар зараджаных часціц, дзеянне якога заснавана на рэгістрацыі выпрамянення Чаранкова—Вавілава.

Складаецца з радыятара (рэчыва, у якім рухаецца часціца), аптычнай сістэмы для факусіроўкі святла і аднаго ці некалькіх фотаэлектронных памнажальнікаў, што ператвараюць светлавы сігнал у электрычны.

Выкарыстоўваецца ў ядзернай фізіцы і фізіцы часціц высокіх энергій.

Гл. таксама
-----------

* Выпрамяненне Чаранкова—Вавілава

Літаратура
----------

* Чаранкоўскі лічыльнік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 221.

Спасылкі
--------

* Черенковский счётчик // Физическая энциклопедия.
* Детекторы // Физическая энциклопедия.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 124888863 |
**8-я Рагачоўская партызанская брыгада** — партызанская брыгада, створаная ў лютым 1943 года на базе 255-га, 256-га і 257-га партызанскіх атрадаў. У сувязі з заняццем часцямі Чырвонай Арміі тэрыторыі Гомельскай вобласці брыгада ў канцы лістапада 1943 года перабазіравалася ў Клічаўскі раён Магілёўскай вобласці. Дзейнічала на тэрыторыі Рагачоўскага, Журавіцкага, Жлобінскага, Буда-Кашалёўскага, Клічаўскага, Быхаўскага, Кіраўскага, Бярэзінскага раёнаў.

Рашэннем Рагачоўскага падпольнага райкома КП(б)Б ад 12 сакавіка 1944 года брыгада была рэарганізавана ў Рагачоўскую ваенна-аператыўную групу. На гэты дзень налічвала 2200 партызан.

Склад
-----

Брыгада была сторана на базе 255-га, 256-га і 257-га партызанскіх атрадаў. Пры фарміраванні брыгады з асабовага складу 255-га атрада і прыбыўшых з савецкага тылу асобных груп былі арганізаваны 258-ы і 259-ы партызанскія атрады. 256-ы атрад дзейнічаў у складзе брыгады да 11 сакавіка 1943 года, потым быў разгорнуты ў 8-ю Журавіцкую партызанскую брыгаду. 1 лістапада 1943 года 255-ы партызанскі атрад быў рэарганізаваны ў 255-ы партызанскі полк.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* Фёдар Сцяпанавіч Тарасевіч (студзень 1943 — студзень 1944);
* Віктар Віктаравіч Чысцякоў (студзень — сакавік 1944).

### Камісары

* Адам Андрэевіч Бірукоў (люты — ліпень 1943);
* Васіль Уладзіміравіч Паўлаў (ліпень 1943 — сакавік 1944).

### Начальнікі штаба

* Віктар Віктаравіч Чысцякоў (студзень 1943 — студзень 1944);
* Марк Фёдаравіч Рубіс (сакавік 1944).

Гісторыя
--------

Партызаны праводзілі дыверсіі на чыгуначных участках Быхаў — Жлобін, Жлобін — Бабруйск. У сакавіку — красавіку 1943 года пусцілі пад адхон 32 эшалоны праціўніка, падарвалі і пашкодзілі 7 мастоў, больш за 40 аўтамашын. У жніўні 1943 года на ўчастку Жлобін — Бабруйск падарвалі 140 рэек, разбурылі стрэлачныя пераводы і пашкодзілі раз'езд Амяльня; пазней на гэтым участку падарвалі больш за 1 тысячу рэек. Знішчылі дзясяткі нямецкіх апорных пунктаў, у тым ліку ў вёсках Рэкта, Дзедлава, Гадзілавічы, Стралкі, Побалава, Ціхінічы Рагачоўскага раёна, напалі на гарнізон у вёсцы Падсёлы Кіраўскага раёна. У лютым, маі, ліпені, кастрычніку — лістападзе 1943 год і ў лютым 1944 вялі баі за ўтрыманне партызанскай зоны, за прарыў блакады і выхад з акружэння.

Памяць
------

У 1964 годзе ў вёсцы Заазер’е Рагачоўскага раёна ў гонар брыгады пастаўлена стэла.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* 8-я Рогачёвская бригада
Фрыдайвер ў маналасце
**Фры-дайвінг**, **скін дайвінг** (ад англ.: free — свабодна і англ.: dive — ныраць) — падводнае плаванне на затрымцы дыхання (апноэ). Гэта самая ранняя форма падводнага плавання, якая практыкуецца да нашага часу як для спартыўных, так і для камерцыйных мэтаў (дайверы ў Японіі і Карэі, нырцы ​​за жэмчугам - архіпелаг Туамоту). Паветраныя поласці нырца здушваюцца павялічваемым ціскам вады на працягу ўсяго пагружэння. Кожнае пагружэнне абмяжоўваецца фактарамі, такімі як час затрымкі дыхання і недахоп кіслароду. Адно пагружэнне можа займаць ад некалькіх секунд да 11 хвілін.

Спасылкі
--------

* AIDA — Association Internationale Pour Le Developpment De L’Apnee
* Apnea Academy — School for the instruction and research of freediving
* APNEA MANIA, massive freedive info
* NDL — National Dive League
* I.F.A — Israeli Freediving Association