**Дабраве́шчанская царква́ ў Ві́цебску** — праваслаўны храм, помнік архітэктуры XII стагоддзя, размешчаны ў цэнтры горада на левым беразе Заходняй Дзвіны. Адносіцца да шасціслуповага трохапсіднага крыжова-купальнага храма. Сярэдні неф шырэйшы за бакавыя.

Гісторыя
--------

Пісьмовыя крыніцы не захавалі звестак аб даце ўзвядзення віцебскай царквы Дабравешчання. Летапісныя крыніцы XVI-XVII стст. (Хроніка Стрыйкоўскага, Хроніка Быхаўца) адносяць узвядзенне царквы да XIV стагоддзя і звязваюць з імем князя Альгерда. Паданне, зафіксаванае ў гарадскім летапісе XVII стагоддзя, кажа аб узвядзенні храма Дабравешчання ў Віцебску ў 974 годзе княгіняй Вольгай адначасова з заснаваннем горада.

### Датаванне будаўніцтва

Першае абследаванне храма было ажыццёўлена ў пачатку XIX стагоддзя А. М. Паўлінавым, які зрабіў здагадку пра час яго ўзвядзення ў межах X—XII стагоддзяў, больш схіляючыся да XI стагоддзя. Першая абгрунтаваная датыроўка будаўніцтва храма высунутая ў пачатку дваццатых гадоў XX стагоддзя Н. І. Бруновым (які аднёс яе да XII стагоддзя), не аспрэчана да гэтага дня. Праводзіліся археалагічныя даследаванні (у 60—90-я гады XX стагоддзя) пад кіраўніцтвам Г. Штыхава, А. Трусава, П. Рапапорта і Т. Бубенька, разам аналізам і вывучэннем архітэктурных формаў, будаўнічай тэхнікі і фрагментаў фрэсак, яны даюць падставу датаваць будаўніцтва царквы ў межах XII стагоддзя і выказаць здагадку ўдзелу ва ўзвядзенні храма візантыйскіх майстроў і выкарыстанне візантыйскага будаўнічага досведу.

### Перабудовы

Царква некалькі разоў перабудоўваўся. У 1619 г. па загаду караля Жыгімонта III перададзена уніятам. Царква моцна пацярпела падчас Паўночнай вайны. У 1714 годзе быў праведзены рамонт, а ў 1759 царква перабудавана ў стылі позняга барока. У 1832 годзе царква была вернута праваслаўным, але знаходзілася «в самом неустроенном и не имеюшем никакого благолепия положении»; адрамантавана ў 1833 годзе губернскім архітэктарам І. Беціні.

У сярэдзіне XIX стагоддзя перабудавана яшчэ раз.

### Вялікая Айчынная вайна і СССР

Царква моцна разбурана падчас Вялікай Айчыннай вайны, затым узарваная ў 1961 годзе, прычым сцены захаваліся на вышыню да 5 метраў. У 1968 г. археолагам М. К. Каргерам праведзены раскопкі і частковая разборкі абломкаў. У 1977 годзе праведзена кансервацыя руін царквы (архітэктар С. Друшчыц).

### Аднаўленне царквы

Інтэр'ер царквы
Званіца
У 1993—1998 гг. царква Дабравешчання Прасвятой Багародзіцы адноўленая ў абліччы XII стагоддзя па праекце архітэктара Г. А. Лаўрэцкага з захаваннем фрагментаў арыгінальнай муроўкі (кладка сцен — чаргаванне даламітавых абчасаных блокаў з двума або трыма радамі плінфы).

Архітэктура
-----------

З «Рысунка места Віцебска», 1664
Помнік полацкай школы дойлідства, прыклад творчай перапрацоўкі крыжова-купальнага базілікальнага тыпу візантыйскага сакральнага збудавання. Пры будаўніцтве храма выкарыстана сістэма муроўкі з чаргаваннем радоў плінфы і каменных блокаў. Такая тэхніка будаўніцтва сустракалася ў Балгарыі і Грэцыі, адкуль, відаць, і былі запрошаныя майстры ў Віцебск.

Адноўлены будынак, неатынкаванымі пакінуты фрагменты арыгінальнай муроўкі
Выцягнуты ў плане прамавугольны аб'ём на высокім цокалі з тыльнай усходняй сцяны мае вялікую паўкруглую цэнтральную апсіду, дэкарыраваную тонкімі калонкамі. Шырыня царквы 11,1 м, даўжыня без апсіды 18,2 м, з апсідай — 21 м, таўшчыня сценаў ад 1,1 да 1,5 м. Бакавыя фасады плоскімі лапаткамі падзяляюцца на 4 амаль аднолькавыя праслы, завершаныя закамарамі з дахамі-бочкамі. З паўднёвага, паўночнага і заходняга бакоў размяшчаліся аркавыя ўходныя парталы з невялікімі прытворамі. Канструкцыйнае выкананне будынка — у візантыйскай тэхніцы муроўкі (opus mixtum): гарызантальныя шэрагі блокаў-квадраў абчасанага жоўтага каменю-вапняку чаргуюцца з пракладзенай паміж імі ў 1—4 шэрагі тонкай цэглай-плінфай (выяўлены шэраг плінфаў з клеймамі). Памеры плінфы — 3—3,7 × 19—20 × 27—29 см (асноўны фармат), 2,8 × 15 × 21 см і 6 × 27 × 30 см. Муроўка змацоўваецца рашчынай так званай ружовай цамянкі — сумесь вапны з тоўчанай цэглай. Канструкцыйна сцены ўмацоўваліся гарызантальна пакладзенымі ў 2 шэрагі бярвеннямі. Падлога складаецца з невялікіх часаных камянёў, яе ўзровень на 105 см вышэй за цокаль будынка. Пад аўтэнтычнай падлогай на глыбіні да 1 м знаходзіцца пласт вапнавай рашчыны з дамешкамі дробных камянёў, пад якім залягае культурны пласт 0,4—0,6 м з керамікай XI — 1-й чвэрці XII стст.

Па перабудове ў стылі віленскага барока купал на сяродкрыжжы разабралі, а над алтарнай часткай узвялі вежачку з спічакам. На ўсю шырыню галоўнага фасада прыбудавалі новы ўходны аб'ём з дзвюма шмат'яруснымі вежамі-званіцамі і фігурным франтонам паміж імі. У адпаведнасці з грэка-каталіцкай абраднасцю ў інтэр'еры царквы зрабілі мураваную алтарную перагародку. Да паўночнага фасада каля алтара далучылася рызніца, а да паўднёвага фасада — 2-павярховая прыбудова, на другім паверсе якой знаходзілася «цёплая» Пакроўская царква. У выніку мураўёўскай перабудовы 2-й паловы XIX ст. з царквы знялі вежы-званіцы, над дахам узвялі вялікі драўляны 8-гранны барабан з купалам-цыбулінай. У наш час над будынкам узвялі цыліндрычны барабан пад паўсферычным купалам. На фасадах рэстаўратары пакінулі адкрытымі фрагменты старажытнай плінфавай муроўкі.

Унутры 6 крыжовых у сячэнні слупоў падзяляюць залу на 3 нефы, сярэдні з якіх шырэйшы за бакавыя, і завяршаецца вонкавай апсідай, бакавыя — паўкруглымі нішамі ў тоўшчы сцяны. У заходняй частцы на пары слупоў размяшчаліся хоры, на якія вялі ўсходы ў тоўшчы фасаднай сцяны. Бакавыя часткі хораў займалі капліцы з невялікімі апсідамі ў таўшчыні муроў. Нартэкс пад хорамі вылучаецца глухім прасценкам.

Інтэр'ер царквы меў багатую фрэскавую роспісу XII ст. якая пакрывала ўсе роўніцы сценаў (захаваліся выява анёла і дэкор вакол праёмаў і ўздоўж сцяны каля падлогі). Геаметрычны дэкор меў выгляд ланцужкоў з 3-кутніх пірамідаў. Калярыстычная гама карычнева-чырвоная, ружова-жоўтая, зялёна-блакітная. Фрагмент фрэскавай выявы ваяра з старажытнаславянскімі літарамі, зняты з партала галоўнага ўходу, захоўваецца ў Віцебскім абласным краязнаўчым музеі. Іканастас 2-ярусны сучаснай работы.

Галерэя
-------

* Да мураўёўскай перабудовы
* Ю. Пешка, пач. XIX ст.Ю. Пешка, пач. XIX ст.
* З боку Заручаўя. Ю. ПешкаЗ боку Заручаўя. Ю. Пешка
* Абмеры, 1833Абмеры, 1833
* Бакавы фасад, 1833Бакавы фасад, 1833

* Пасля перабудовы
* А. Мінят, 1866А. Мінят, 1866
* Фрагмент здымка, да 1867Фрагмент здымка, да 1867
* Н. Орда, 2-я пал. XIX ст.Н. Орда, 2-я пал. XIX ст.
* З 1-га тому «Витебской старины», 1883З 1-га тому «Витебской старины», 1883
* З «Белоруссия и Литва», 1890З «Белоруссия и Литва», 1890
* Фасад і план, 1891Фасад і план, 1891
* Паштоўка пач. XX ст.Паштоўка пач. XX ст.
* Здымак С. Пракудзіна-Горскага, 1912Здымак С. Пракудзіна-Горскага, 1912

Зноскі
------

1. ↑  Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск) на сайце Radzima.org
2. ↑  к // Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мінск: БелЭн, 2001. — 328 с. — ISBN 985-11-0190-7. С. 39.
3. ↑  Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
4. ↑  Алег Трусаў. Віцебская царква Звеставання // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. С. 327.
5. ↑  к // Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мінск: БелЭн, 2001. — 328 с. — ISBN 985-11-0190-7. С. 40.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск : Беларус. энцыкл. 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5.
* *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X.
* *Кулагін А. М.* Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001.— 328 с.: іл. ISBN 985-11-0190-7.
* Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003.— 351 с.: іл. ISBN 985-01-0415-5.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с. [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.

Спасылкі
--------

* Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск) на сайце «Архіварта»

| ⛭Славутасці Віцебска |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Верхні замак
* Ніжні замак
* Узгорскі астрог
* Узгорская слабада
* Заручаўская слабада
* Кстоўская слабада
* Задунайская слабада
* Задзвінская слабада
* Успенская гара

 | Успенскі_сабор
Вул. Леніна |
| Вуліцы і плошчы | 
* Дзімітрава
* Замкавая
* Калініна
* Камсамольская
* Кастрычніцкая
* Кірава
* Прывакзальная пл.
* Крылова
* Я. Купалы
* Леніна
* Пакроўская
* пл. Перамогі
* Рэвалюцыйная
* Савецкай Арміі
* Савецкая
* Смаленская пл.
* Суворава
* Талстога
* Урыцкага
* Чэхава
* Энгельса

 |
| Масты | 
* Мост Баўмана
* Мост Блахіна
* Кіраўскі мост
* Кастрычніцкі мост
* Мост Тысячагоддзя
* Мост Шмырова
* Пушкінскі мост
* Юбілейны мост

 |
| Палацы і сядзібы | 
* Палац губернатара
* Палац Агінскіх†

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Жаночае епархіяльнае вучылішча
* Страхавое таварыства
* Пазямельна-сялянскі банк
* Казармы 41-й артылерыйскай брыгады
* Казармы Ленкаранскага палка
* Дом спецыялістаў
* Дом-камуна
* Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа
* Хедэр
* Чыгуначны вакзал
* Дом Кібардзіна
* Гарадское вучылішча
* Акруговы суд
* Ратуша
* Грамадскі сход
* Віцебскае народнае мастацкае вучылішча
* Гандлёвыя рады
* Мужчынскае духоўнае вучылішча
* Маскоўскі міжнародны банк
* Першая віцебская электрастанцыя
* Завод Лісоўскага
* Лабазы
* Прытулак адстаўных чыноўнікаў імя Галімбатоўскага
* Клуб металістаў
* Летні амфітэатр
* Духаўскі круглік

 |
| Музеі | 
* Віцебскі музей Марка Шагала
* Віцебскі абласны краязнаўчы музей
* Віцебскі мастацкі музей
* Віцебскі літаратурны музей

 |
| Помнікі і мемарыялы | 
* Помнік Альгерду
* Бюст П. М. Машэрава
* Помнік У. І. Леніну
* Магіла А. К. Ільінскага
* Мемарыяльны комплекс у гонар савецкіх воінаў, партызан і падпольшчыкаў Віцебшчыны
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
* Помнік падпольшчыкам

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* Казанская царква
* Царква Раства Прасвятой Багародзіцы
* Касцёл і кляштар трынітарыяў (Пакроўскі сабор і царква Святога Афанасія)
* Касцёл Святой Варвары
* Касцёл Святога Антонія†
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы†
* Касцёл Святога Іосіфа і кляштар езуітаў†
* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканцаў†
* Успенскі сабор і манастыр базыльян
* Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква
* Свята-Дабравешчанская царква
* Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква†
* Успенская царква
* Свята-Духаўскі жаночы манастыр
* Маркаў манастыр
* Троіцкая царква†
* Вялікая (Харальная) сінагога†

 |
| Сады і паркі, могілкі | 
* Батанічны сад
* Юр’ева горка
* Мазурынскія могілкі
* Стара-Сямёнаўскія могілкі
* Парк імя Фрунзэ

 |
| † страчаныя аб'екты |

| ⛭Полацкая школа дойлідства |
| --- |
| Полацк | 
* Сафійскі сабор
* Княжацкі церам
* Княжацкі храм
* Царква на рове
* Царква на стрэлцы Ніжняга замка
* Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр
	+ Вялікі сабор
	+ Пятніцкая царква
	+ Барысаглебская царква
	+ Храм-трыконх
* Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр
	+ Спаса-Праабражэнская царква
	+ Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў
* Багародзіцкі манастыр

 |
| Віцебск | Дабравешчанская царква |
| Мінск | Замкавая царква |