recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Балгарыя 1940-1944
Першапачаткова, **Балгарскае царства** ў **Другой сусветнай вайне** было саюзнікам нацысцкай Германіі і 1 сакавіка 1941 года яно далучылася да Траістага пакта. 6 красавіка 1941 года балгарскія войскі ў саюзе з Германіяй, Італіяй і Венгрыяй прынялі ўдзел у агрэсіі супраць Югаславіі і Грэцыі (гл. Уварванне ў Югаславію і Другое ўварванне ў Грэцыю ). Пасля гэтай аперацыі да Балгарыі былі далучаны Усходняя Сербія, большая частка Македоніі і ўзбярэжжа Эгейскага мора. 13 снежня 1941 года, Балгарыя аб'явіла вайну ЗША і Вялікабрытаніі, аднак не разарвала дыпламатычныя адносіны з СССР і, як следства, не ўдзельнічала ў вайне супраць Савецкага Саюза. Савецкія войскі падышлі да межаў Балгарыі да восені 1944 гады, і 5 верасня 1944 гады СССР абвясціў вайну Балгарыі.

Калі ў верасні 1944 года пасля капітуляцыі Каралеўства Румынія , тэатр ваенных дзеянняў перамясціўся ў Балгарыю - 9 верасня 1944 года ў краіне адбыўся дзяржаўны пераварот. Шэраг дзеячаў прагерманскага рэжыму, уключаючы князя Кірыла (брат памерлага цара Барыса III і рэгент малалетняга цара Сімяона II), былога прэм'ер-міністра Багдана Філава і інш. былі арыштаваны (пасля інтэрнаваны ў СССР, а па вяртанні ў Балгарыю былі прысуджаны Народным Судом ), і да ўлады прыйшоў урад Айчыннага фронту на чале з Кімонам Георгіевым. Урад Георгіева абвясціў вайну Германіі, і царская балгарская армія прыняла ўдзел у баях з нямецкімі войскамі. Пасля вайны на падставе вынікаў рэферэндуму 1946 года была абвешчана Народная Рэспубліка Балгарыя.


| Удзельнікі Другой сусветнай вайны |
| --- |
| Антыгітлераўская кааліцыя(няпоўны спіс) | 
* Аўстралія
* Албанія
* Бельгія
* Бразілія
* Вялікабрытанія
* Грэцыя
* Данія
* Егіпет
* Індыя
* Ірак
* Іран
* Канада
* Кітай
* Люксембург
* Мексіка
* Манголія
* Нідэрланды
* Новая Зеландыя
* Нарвегія
* Польшча
* СССР
* ЗША
* Тува
* Францыя
* Чэхаславакія
* Эфіопія
* Югаславія
* Паўднёва-Афрыканскі Саюз

 |
| Краіны нацысцкага блока (краіны «восі») | 
* Балгарыя
* Венгрыя
* Германія
* Італія
* Маньчжоу-го
* Румынія
* Славакія
* Тайланд
* Фінляндыя
* Харватыя
* Японія

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2008113919 |
**Амхі́ніцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Чавускага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Гладкава.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як Амхініцкі (Вялікаамхініцкі) сельсавет у складзе Лупалаўскага раёна Магілёўскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Амхінічы. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лупалаўскім раёне БССР. З 2 сакавіка 1931 года ў складзе Чавускага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. Пасля вайны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Гладкава. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Гарбавіцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Балгарскае нацыянальнае адраджэнне
**Балгарскае нацыянальнае адраджэнне** (балг.: Българското национално възраждане) — перыяд балгарскай гісторыі ў канцы XVIII—XIX стст. звязаны са станаўленнем сучаснай балгарскай нацыі і барацьбой за культурную і палітычную незалежнасць ад Асманскай імперыі.

Агульныя звесткі
----------------

Балгарскі нацыянальны рух традыцыйна дзеляць на тры перыяды: ранні ад XVIII да пачатку XIX стагоддзя, сярэдні ад часу пачатку асманскіх рэформаў 1820-х гадоў да 1850-х гадоў (Крымскай вайны) і позні ад Крымскай вайны да вызвалення Балгарыі ў 1878 годзе.

Эпоха характарызавалася ўздымам нацыяналізму, павышэннем цікавасці да свайго гістарычнага мінулага, фарміраваннем сучаснай літаратурнай мовы. Зараджаліся новыя формы культурнай дзейнасці — свецкія школы, чыталішты, аматарскія тэатры. З’яўляліся першыя навучальныя дапаможнікі, газеты і часопісы на балгарскай мове. Першапачаткова яны друкаваліся ў Румыніі і Аўстра-Венгрыі, а пазней і ў Асманскай імперый.

Важнай часткай нацыянальнага руху была барацьба за царкоўна-адміністрацыйную аўтаномію балгарскіх (паводле асноўнага насельніцтва) епархій, якія знаходзіліся ў юрысдыкцыі Сусветнага патрыярхата.

Дзеячы
------

* Паісій Хілендарскі — аўтар «Славяна-балгарская гісторыя», заснавальнік Балгарскага адраджэння.
* Сафроній Врачанскі — аўтар «Неделник», першай друкаванай кнігі на новабалгарскай мове і аўтабіяграфіі «Жыціе і пакуты грэшнага Сафронія».
* Петр Беран — аўтар «Буквара з рознымі павучаннямі» («Рыбнага буквара»), першы балгарскі падручнік свецкага характару.
* Васіл Апрылаў — стварыў свецкай балгарскай школы («Априловская гиназия»), заснаванай на прынцыпах узаемнага навучання.
* Неафіт Базвелі — змагар за незалежнасць балгарскай царквы.
* Неафіт Рыльскі — важную ролю ў станаўленні свецкай школы ў Балгарыі і метаду ўзаемнага навучання.
* Райка Жынзіфаў — пісьменнік, перакладчык і грамадскі дзеяч.
* Канстанцін Міладзінаў — паэт і фалькларыст.
* Дзімітр Міладзінаў — паэт і фалькларыст.
* Любен Каравелаў — паэт, пісьменнік і рэвалюцыянер.
* Петка Славейкаў — паэт, публіцыст, асветнік, грамадскі дзеяч і фалькларыст.
* Анфім (Чалыкаў) — першы па часе (зацверджаны Портай) экзарх Балгарскага экзархата.

Літаратура
----------

* «Българско възраждане» — Николай Генчев, Издателство на Отечествения фронт ДП «Д.Найденов», Велико Търново, 1988 г.
**Адам Адамавіч Клюбко** (21 сакавіка 1923, в. Кармазы, Старадарожскі раён, Мінская вобласць — 19 студзеня 2008) — Герой Сацыялістычнай Працы (1951).

Біяграфія
---------

У гады Вялікай Айчыннай вайны быў партызанам атрада імя Даватара партызанскай брыгады імя Чкалава, потым у Чырвонай Арміі. Вярнуўся на Старадарожчыну, а праз некаторы час пераехаў у Любанскі раён, дзе на доўгія гады звязаў свой лёс з саўгасам «Любанскі».

Спачатку працаваў трактарыстам, потым узначаліваў звяно па вырошчванню бульбы.

У 1965 годзе звяно А. А. Клюбко атрымала ўраджай бульбы па 317 ц/га.

Узнагароды
----------

На ВДНГ СССР атрымаў сярэбраны медаль. За працоўныя дасягненні ў 1966 годзе прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

Занесены ў Кнігу Народнай Славы раёна.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Герои Стародорожчины
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дубіна.
**Ула́с Дубі́на** — беларускі нацыянальны дзеяч, удзельнік Слуцкага збройнага чыну 1920 года.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Ісерна Слуцкага павета. У беларускім нацыянальным руху з 1917 года. Член БПСР, член Белнацкама Случчыны і таварыства «Папараць-кветка» — кіраваў у канцы 1919 г. гуртком «*Вясковая Зорка*» ў вёсках Ліпнікі і Ісерна.

На з’ездзе Случчыны ў лістападзе 1920 выбраны ў склад Беларускай Рады Случчыны. Пасля Слуцкага збройнага чыну — у Заходняй Беларусі.

Арыштоўваўся польскай дэфензывай як інструктар Віленскага Белнацкаму за арганізацыю нацыянальных школаў, культурна-асветных гурткоў і беларускіх кааператываў у Ашмянскім і Лідскім паветах, адначасова праводзячы эсэраўскую агітацыю.

Падчас выбараў у Віленскі сойм у 1922 годзе ў «складзе 33-х» высланы польскімі ўладамі ў Літву.

У 1923 вярнуўся ў БССР, працаваў у саўгасе вёскі Гнойны Рак. Удзельнічаў у ліквідацыйным з’ездзе БПСР у 1924 г. У 1933 г. арыштаваны ГПУ і высланы за межы БССР. Далейшы лёс невядомы.

Зноскі
------

1. 1 2  *Ул. Ляхоўскі, Ул. Міхнюк, А. Гесь.* Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах. — 2-ое выд. дапрац.. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2006. — С. 316. — 400 с. — ISBN 985–6599–25–3.
**Кру́стпілс** (лат.: Krustpils; да 1917 года *Кройцбург*, ням.: Kreutzburg, традыцыйная беларуская назва **Крыжборк**) — частка горада Екабпілса, на правым беразе ракі Дзвіны. Даўняе мястэчка гістарычных Інфлянтаў (Латгаліі).

Гісторыя
--------

### Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім

Замак Крыжборк збудавалі ў 1237 годзе. Паводле падання, яшчэ раней тут існавала паселішча Полацкага княства — *Крыжбор*. На карысць гэтай версіі свердчаць беларускія назвы найбольшых на Дзвіне тутэйшых парогаў — Перакагрыж, Гусак, Бродыж і Ціхая Руба. Паміж дзвінскіх плытагонаў існавала прыказка: «Прабег Янка Перакагрыж дый кажа — Браткі, Рыгу бачу».

Першы пісьмовы ўспамін пра Крыжборк датуецца 1511 годам. У 1557 годзе замак захапіў маскоўскі гаспадар Іван IV Грозны. 30 жніўня 1559 года Лівонскі ордэн перайшоў пад пратэктарат Вялікага Княства Літоўскага. У 1566 годзе Крыжборк увайшоў ва ўтворанае Задзвінскае княства. У 1585 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў замак у валоданне Корфаў.

У Крыжборгу існаваў мытны прыкаморак, дзе купцы плацілі «замкавае», «старое», а ў часы войнаў 1600—1629 гадоў — «дадатковае» і «новае падвышанае» мыта.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай ў 1772 годзе Крыжборк апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Дзвінскім павеце Віцебскай губерні. У 1861 годзе тут адкрылася чыгуначная станцыя Кройцбург. У другой палове XIX стагоддзя ў мястэчку было 276 будынкаў, дзейнічалі лютэранская кірха, каталіцкая капліца і 3 іўдзейскія малітоўныя дамы, працавалі шпіталь, паштовая і чыгуначная станцыі, вінакурня і бровар.

У часы Першай сусветнай вайны ў 1918 годзе Крыжборк занялі войскі Германскай імперыі.

### Найноўшы час

У 1920 годзе Крустпілс увайшоў у склад Латвіі і атрымаў статус горада. У Другую сусветную вайну з ліпеня 1941 да ліпеня 1944 года горада знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха. У 1962 годзе па пабудове моста цераз Дзвіну Крустпілс стаў часткай горада Екабпілса.

Славутасці
----------

* Замак (1237)
* Лютэранская кірха (1818)

### Страчаная спадчына

* Сінагога (1890)

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 176-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Латвійскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Віцьбіч Ю. Плыве з-пад Сьвятое Гары Нёман. — Мюнхэн, 1956.
3. ↑  В. У. ЯКУБАЎ. ДЗВІНСКІ ГАНДЛЬ І ЯГО ПАДАТКААБКЛАДАННЕ Ў ПАЧАТКУ XVII СТАГОДДЗЯ Архівавана 2 снежня 2020.
4. ↑  Manteuffel G. Kryżbork // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno (польск.). — Warszawa, 1883. S. 769.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крустпілс
**Адам Бжазі́нскі** (**Бжэскі**; 1768?, г. Паставы — ?) — беларускі танцоўшчык. Да 1785 года прыгонны Антонія Тызенгаўза. Вучыўся ў яго балетных школах у Гродне і Паставах. У 1778 годзе саліраваў у школьным спектаклі «Вясковага балета» Г. Петынеці на сцэне Гродзенскага тэатра Тызенгаўза. З 1785 года саліст трупы «Таварыства танцоўшчыкаў яго каралеўскай вялікасці» Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Да 1794 года выступаў на прыдворнай сцэне і ў Нацыянальным тэатры. Сярод партый: Парменон («Шлюб самнітаў»), адзін з міністраў («Каралева Банда»), Актавіян («Клеапатра»). У 1794—1797 гг. выступаў у прыватных трупах у Вільні, Варшаве, Гданьску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**.example** — агульны дамен верхняга ўзроўню. Зарэзерваваны Internet Engineering Task Force (англ.: {{{1}}} IETF) у RFC 2606 у чэрвені 1999 года для даменаў, якія варта выкарыстоўваць у якасці прыкладаў (напрыклад, у дакументацыі), а таксама для тэставання. Не прызначаны для ўсталёўкі ў якасці дамена верхняга ўзроўню ў глабальнай сістэме даменных імёнаў (DNS).

Іншыя зарэзерваваныя дамены: .invalid, .localhost, .test.

Гэтыя агульныя дамены верхняга ўзроўню былі зарэзерваваны для зніжэння верагоднасці канфліктаў і блытаніны. Такім чынам гэтыя імёны можна выкарыстоўваць у якасці прыкладаў (напрыклад, у дакументацыі) або для тэставання.

Дамен верхняга ўзроўню .example прызначаны для выкарыстання ў дакументацыі або іншых тэхнічных пісьмовым выглядзе, дзе даменныя імёны прадстаўлены ў якасці прыкладаў у карыстанне або прэзентацыя канцэпцыі сістэмы даменных імёнаў.

Заўвагі
-------

1. 1 2  RFC 2606 — Reserved Top Level DNS Names, D. Eastlake, A. Panitz, The Internet Society (June 1999)

| ⛭Агульныя дамены верхняга ўзроўню |
| --- |
| Неспансуемыя | .biz ·  .com ·  .edu ·  .gov ·  .info ·  .mil ·  .name ·  .net ·  .org |
| Спансуемыя | .aero ·  .asia ·  .cat ·  .coop ·  .int ·  .jobs ·  .mobi ·  .museum ·  .pro ·  .tel ·  .travel ·  .xxx |
| Інфраструктура | .arpa |
| Прапанаваныя | .eco |
| Выдаленыя | .nato ·  .root |
| Зарэзерваваныя | .example ·  .invalid ·  .localhost ·  .test |
| Псеўда-дамены | .bitnet ·  .csnet ·  .ip ·  .local ·  .onion ·  .exit ·  .uucp  ·  .i2p  ·  .zet |
| Гл. таксама: **Нацыянальныя дамены верхняга ўзроўню ·  Альтэрнатыўныя каранёвыя серверы DNS** |
**Колюшкападобныя** (*Gasterosteiformes*) — атрад касцістых рыб.

Атрад аб'ядноўвае 9 сямействаў (іголкавыя, колюшкавыя і інш.), каля 55 родаў, больш за 200 відаў.

Вядомы з эацэну. Пашыраны пераважна ў тропіках, у прыбярэжных марскіх водах, некаторыя віды — у прэснай вадзе. На Беларусі 2 роды, 3 віды: калюшка трохіголкавая (*Gasterosteus aculeatus*), калюшка дзевяцііголкавая (*Pungitius pungitius*) і калюшка малая паўднёвая (*Pungitius platygaster*).

Даўжыня ад 3 см да 1,8 м, маса ад некалькіх грамаў да 3,4 кг. Спінных плаўнікоў 1 — 2, першы ў выглядзе асобных калючак. Брушныя плаўнікі з 1 — 7 прамянёў, у некаторых адсутнічаюць. Луска ктэноідная, у многіх колюшкападобных цела ўкрыта касцявымі пласцінкамі. Рыла звычайна трубкападобнае. Некаторыя віды ў перыяд размнажэння робяць гнёзды.

Планктафагі, але могуць знішчаць ікру і лічынак іншых рыб.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781371113 |
**Амфітэатр** — рымскі тэатральны будынак у Сіракузах.

Пабудаваны напачатку I стагоддзі да н.э. падчас кіравання Актавіяна Аўгуста. Мае круглую форму — у адрозненне ад паўкруглага грэчаскага тэатра, які размяшчаецца непадалёк. У рымскага амфітэатра добра захаваліся ўнутраныя хады, па якіх на арэну выходзілі гладыятары і выпускаліся дзікія звяры. У амфітэатры чатыры выхады скіраваныя па чатырох бакам свету. Гэта трэцяя па велічыні рымская арэна на тэрыторыі Італіі пасля рымскага Калізея і амфітэатра ў Вероне.

Літаратура
----------

* F. Gringeri Pantano, L. Rubino (a cura di), J.-P.-L. Hoüel, *Jean Hoüel: voyage a Siracusa: le antichità della città e del suo territorio nel 1777*, Palermo 2003.
* G. V. Gentili, *Studi e ricerche su l'anfiteatro di Siracusa*, in «Palladio, Rivista di storia dell'architettura», n.s. 23, 1973.
* P. Sabbatini Tumolesi, G. L. Gregori, S. Orlandi, M. Fora, *Epigrafia anfiteatrale dell'occidente romano*, Roma 1988.
* Touring Club Italiano, *Sicilia*, Milano 1989.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Амфітэатр у Сіракузах
**Думбля** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, за 24 км на паўднёвы захад ад горада Браслаў, за 1,3 км на ўсход ад вёскі Гаўраны, у басейне ракі Дрысвята.

Плошча возера каля 0,1 км², даўжыня 0,4 км, найбольшая шырыня 0,37 км. Даўжыня берагавой лініі каля 1,15 км. Возера акружана шырокай забалочанай поймай, якая парасла балотна-лугавой расліннасцю і хмызняком. Берагі пясчаныя, нізкія, забалочаныя, месцамі пад хмызняком. Зарастае слаба. На паўночным усходзе злучана вузкай пратокай з возерам Аболе, на захадзе ўпадае ручай. На поўнач ад возера размешчаны балотны масіў Вялікая Думбля.

У возеры водзяцца шчупак, судак, плотка, лінь шчупак, акунь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 16. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план / Ред. И.И. Шилай. — Минск: РУП «Белкартография», 2013. — 3 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-08-A Архівавана 1 мая 2013.
**Амхара**, **амхарцы**, **амара** (саманазва: *አማራ*) — народ у Эфіопіі. Жывуць пераважна ў цэнтральнай, паўночнай і ўсходняй частцы Эфіопіі. Адносяцца да эфіопскай пераходнай расы. Амхарская мова паўднёвай падгрупы семіцкай групы афразійскай сям'і. Пісьменнасць на аснове ўласнай графікі. Вернікі: хрысціяне-монафізіты, ёсць каталікі, пратэстанты, мусульмане-суніты. Агульная колькасць - 27 696 тыс. (2014 г.)

Традыцыйны занятак — пашаннае ірагацыйнае земляробства (збожжа). Развіта жывёлагадоўля (буйны і дробны рагаты скот, аслы, мулы), птушкагадоўля (куры), пчалярства, рамёствы (кавальства, ювелірнае, ганчарства, ткацтва).

Традыцыйнае мужчынскае і жаночае адзенне — нагавіцы, тунікападобная кашуля з поясам і плашча-шама, упрыгожаныя вышыванкай.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.57 — 58

Зноскі
------

1. ↑  Amhara, Ethiopian
**Сла́ўнае** — балота вярховага тыпу ў беларусі, у Талачынскім, Крупскім і Круглянскім раёнах, па водападзеле рэк Еленка і Можа (прытокі ракі Бобр).

Мае значныя запасы бітумінознага і гідролізнага торфу, уваходзіць у склад Міжрэчанскай комплекснай сыравіннай базы. Плошча балота складае 4,1 тыс. га, у межах прамысловага паклада 3,2 тыс. га. Глыбіня торфу да 7,8 м, сярэдняя 3,2 м, ступень распаду 22 %, попельнасць 2 %. Станам на 1 студзеня 1984 запасы торфу 10 млн т. На балоце ёсць сапрапель, на 45 % плошчы — подсцільны торф. Балота ў натуральным стане пад рэдкім хваёвым лесам.

На балоце азёры Касмачэўскае, Сярэдняе, Яложынскае.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
**Застарынне** — гарадзішча каля вёскі Застарынне Бешанковіцкага раёна Віцебскай вобласці.

Апісанне
--------

Пляцоўка амаль круглай формы, памерам 40×41 м, узвышаецца над наваколлем на 9 м. Валы і равы адсутнічаюць. Выявіў і абследаваў у 1959 годзе Л. В. Аляксееў, абследаваў у 1981 годзе Э. М. Зайкоўскі. У культурным пласце каля 1 м знойдзены фрагменты грубаляпной гладкасценнай керамікі жалезнага веку і косці жывёл. Матэрыялы абследавання захоўваюцца ў Інстытуце гісторыі АН БССР.

Літаратура
----------

* Гарадзішча (в. Застарынне) // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 129.
**Комарна** (славацк.: Komárno, ням.: Komorn, венг.: Komárom) — горад на тэрыторыі Жытняга вострава ў паўднёва-заходняй Славакіі на Дунаі. Насельніцтва каля 37 тыс. чалавек, большасць якіх — венгры (60,1 %) і славакі (34,5 %).

Гісторыя
--------

У I стагоддзі на месцы Комарна ўзнікла рымскае паселішча Брыгеціа. У IV стагоддзі рымляне былі выцеснены варварамі. У VI стагоддзі сюды пранікаюць авары і славяне, у VIII стагоддзі тэрыторыя верагодна становіцца часткай Вялікай Маравіі. У IX стагоддзі тут з'яўляюцца венгры і ўжо ў X стагоддзі тут з'яўляецца першая венгерская крэпасць Камарум, сталіца аднайменнага камітата. Першае згадванне пра яе сустракаецца ў 1075 годзе.

У 1265 годзе Бела IV дае Комарна гарадскія правы. У XVI стагоддзі падчас войн з Асманскай імперыяй у Комарна будуецца магутная крэпасць — Старая Крэпасць. У XVII стагоддзі будуецца Новая Крэпасць. Комарна ніколі не быў узяты туркамі. Пасля спынення войн з XVIII стагоддзя Комарна становіцца адным з самых квітнеючых гарадоў Аўстрыі. У 1745 годзе Марыя Тэрэзія дае Комарна права вольнага каралеўскага горада. У 1870 тут дабудоўваецца сучасная крэпасць, адна з найважнейшых у Аўстра-Венгрыі.

Пасля распаду Аўстра-Венгрыі горад падзяляецца на дзве часткі. Большая трапляе ў склад Чэхаславакіі, меншая, Комарам, у склад Венгрыі.

Славутасці
----------

Адзін з фартоў крэпасці Комарна
* Рэшткі старажытнарымскага ваеннага лагера Каламантыа
* Крэпасць Комарна
* Касцёл Св. Андрэя
* Касцёл Св. Разаліі
* Калегіум бенедыкцінаў
* Лютэранская кірха
* Кальвінісцкая царква
* Праваслаўная царква
* Сінагога
* Гістарычныя дамы і палацы

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Чэхіі Бланска (чэшск.: Blansko), Чэхія
* Сцяг Германіі Вайсенфельс (ням.: Weißenfels), Германія
* Сцяг Венгрыі Комарам (венг.: Komárom), Венгрыя
* Сцяг Чэхіі Кралупі-над-Влатвау (чэшск.: Kralupi nad Vlatvou), Чэхія
* Сцяг Фінляндыі Ліета (фінск.: Lieto, шведск.: Lundo), Фінляндыя
* Сцяг Расіі Ніжні Ноўгарад, Расія
* Сцяг Румыніі Себеш (рум.: Sebeş, венг.: Szászebes), Румынія
* Сцяг Чэхіі Тэрэзін (чэшск.: Terezín, ням.: Theresienstadt), Чэхія

Вядомыя асобы
-------------

* Франц Легар
* Мор Іокаі
* Айван Райтман (1946—2022) — рэжысёр

Гл. таксама
-----------

* Камарнскі ўніверсітэт імя Янаша Селье

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Комарна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4096747-5 · LCCN: n85137323 · NKC: ge129624 · VIAF: 139619867 |
**Колюшка дзевяцііголкавая** (*Pungitius pungitius*) — рыба сямейства колюшкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня да 9 см. Пярэдняя частка цела голая ці пакрыта дробнымі пласцінкамі над груднымі плаўнікамі. У хваставой частцы добра выяўлены кіль, пакрыты маленькімі касцявымі пласцінкамі. Спінных калючак 8-10. Брушныя калючкі не вышчэрбленыя. Бакавы тазавы адростак добра развіты і дасягае асновы груднога плаўніка.

Асноўная афарбоўка цела бура-жоўтая, бруха бялёса-жоўте. Афарбоўка змяняецца ў залежнасці ад сезона: узімку спіна і галава рыбкі цёмна-блакітныя, бакі серабрыста-белыя з дробнымі цёмнымі плямкамі, улетку ніжняя частка галавы з чырвоным адценнем, бруха светла-зялёнае з залацістым адлівам. У самца на боку мноства чарнаватых кропак, «іголкі» белыя. У перыяд нерасту самец робіцца аксаміціста-чорным, бруха застаецца светлым з мноствам чорных кропак. У самкі на боку папярочныя палосы са звілістых прадаўгаватых плям, у перыяд нерасту ў самак развіваецца «люстэрка» — блішчастая пляма на боку цела, не пакрытая скурай.

Пашыранне
---------

Цыркумпалярны від, сустракаецца ў морах, рэках і азёрах ад басейнаў Паўночнага, Балтыйскага, Белага і Баранцава мораў у Еўропе, уздоўж усёй поўначы Сібіры да Чукоткі і Паўночнай Амерыкі. Па Ціхаакіянскім басейне ад Чукоткі да Японіі па заходнім узбярэжжы і ад Берынгава праліва да в. Кадзьяк па ўсходнім. У Амерыцы сустракаецца таксама ўздоўж усяго паўночнага ўзбярэжжа, ад Аляскі да Гудзонава заліва і па атлантычным узбярэжжы да штата Нью-Джэрсі. Ёсць на поўдні Грэнландыі.

Існуюць як азёрна-рачныя, так і паўпраходныя формы, якія нагульваюцца ў апрэсненых участках мора, а нерастуюцца ў саланаватых лагунах, залівах, эстуарыях ці падымаюцца на нераст у рэкі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца зоапланктонам, бентасам, лічынкамі хіранамідаў, малюскамі, ікрою і малькамі рыб (у тым ліку і свайго віду).

Палавой спеласці дасягае на другое лета пасля нараджэння. Нераст бывае ў красавіку-ліпені ў залежнасці ад геаграфічнай шыраты. Самец робіць шарападобнае гняздо сярод зараснікаў водных раслін, склейваючы скурнай сліззю кавалкі сцёблаў і галінак. Самкі адкладаюць ікру порцыямі па 60-160 ікрынак, агульная пладавітасць самкі ад 350 да 960 ікрынак. Самец ахоўвае ікру і малявак на працягу 5-6 дзён, прытым для іх ён будуе другое гняздо (калысачку), якое размяшчаецца вышэй першага. Пасля нерасту прахадная форма сыходзіць зімаваць у мора, а прэснаводныя застаюцца ў сваім вадаёме. Працягласць жыцця 2-3 гады (часам да 5 гадоў).

Гаспадарчае значэнне
--------------------

Прамысловае значэнне невялікае. Корм многіх каштоўных відаў рыб.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Засоўеўскі скарб** — манетны скарб, знойдзены ў 1974 годзе каля вёскі Засоўе Лагойскага раёна.

Схаваны не пазней 1608 года. Складаўся з 741 сярэбранай, 8 залатых і 5 фальшывых манет. Асноўная частка Засоўеўскага скарба — трохграшовікі часоў Стафана Баторыя (61 экзэмпляр), трохграшовікі (598) і шасціграшовікі (31) Жыгімонта III Вазы. У скарбе былі контрмаркіраваныя паўталеры Іспаніі Карла I і Філіпа II, манеты герцагства Браўншвайг-Вальфенбютэль, Венгрыі, Германскай імперыі, Іспаніі, Іспанскіх Нідэрландаў (Паўднёвых), эрцгерцагства Карынтыя, герцагства Курляндыя, курфюрства Саксонія, Злучанных правінцый, герцагства Цешын, княства Трансільванія, Чэхіі, Турціі. Скарб зберагаецца ў Нумізматычным кабінеце БДУ.
**Дунаец** (славацк.: Dunajec, польск.: Dunajec) — рака ў Славакіі і Польшчы. Даўжыня — 274 км, плошча басейна ракі — 6804 км² (4,8 тыс. км² ў Польшчы, і 1,9 тыс. км² у Славакіі).

Па вярхоўі Дунайца ў Пенінах праходзіць участак польска-славацкай мяжы.

Рака ўтвараецца зліццём ля горада Новы Тарг Чорнага Дунайца і Белага Дунайца, якія сцякаюць з паўночных схілаў Татр, вусце — на Вісле каля вёскі Апатовец. Працякае праз Заходнія Бескіды, у нізоўях — па Сандамірскай нізіне.

Дунаец вызначаецца значнымі і хуткімі ваганнямі ўзроўню вады (да 11 м у нізоўях) і аб’ёму патоку. Ля г. Новы Тарг сярэдні расход вады 14 м³/с пры мінімальным 1,6 м³/с і максімальным 604 м³/с, у вусці сярэдні расход вады 84 м³/с пры максімальным 3500 м³/с. Такія рэзкія ваганні прыводзяць да катастрафічных паводак (у 1934 і 1970 гадах). Галоўны прыток — Попрад.

На Дунайцы стаяць гарады Новы Тарг, Закапанэ і Новы Сонч, некалькі ГЭС. У 1995 годзе завершаны работы над 56-метровай дамбай, якая стварае Чарштынскае вадасховішча плошчай каля 11 км²; на дамбе працуе ГЭС магутнасцю 92 МВт.
**Трохіголкавая колюшка** (*Gasterosteus aculeatus*, народныя назвы: **калюшка**, **ваўчок**, **рагулька** і інш.) — від рыб сямейства Колюшкавыя.

Апісанне
--------

Рыбка звычайна мае памеры 5-6 см, рэдка да 10 см. Цела сціснутае з бакоў, галава завостраная, на спіне перад спінным плаўнікам тры даволі буйныя калючкі, у калючкі пераўтвораны і брушныя плаўнікі. Лускі няма, а уздоўж цела да хваста размешчана паласа з касцяных пласцінак. Колер цела ў маладых рыбак серабрысты, у сталых — верх галавы і спіна сінія ці чарнавата-шэрыя, бруха серабрыста-шэрае. Вясной, у перыяд нерасту афарбоўка цела ў самцоў робіцца вельмі стракатай: спіна — ізумрудна-зялёнай, вочы — ярка-сінімі, ніз галавы і брушка — чырвонымі. Часам усё цела прымае чырвоную афарбоўку. У самак у гэты час брушка робіцца жоўтым, а поперак цела назіраюцца цёмныя палоскі.

Арэал
-----

Колюшка шырока распаўсюджана па свеце, у Еўропе жыве ад Новай Зямлі да Чорнага мора, у Беларусі яна раней сустракалася толькі ў басейне Заходняга Буга і Нёмана, а ў апошнія дзесяцігоддзі яе пачалі сустракаць у рэках дняпроўскага басейна.

Экалогія і спосаб жыцця
-----------------------

Паштовая марка Беларусі
Жыве колюшка 3-4 гады, размнажэнне пачынае ў аднагадовым узросце. Самец перад нерастам будуе гняздо на грунце, у месцах са слабай плынню. У яго ён па чарзе заганяе некалькі самак, якія адкладаюць там ікру. Пасля гэтага ўвесь перыяд развіцця ікрынак самец ахоўвае гняздо і тэрыторыі вакол яго, грозна распраўляючы свае калючкі пры набліжэнні праціўніка. Гэтая маленькая рыбка, дзякуючы сваім іголкам, можа сябе абараніць не толькі ад дробных рыб, але і ад буйных драпежнікаў: шчупака, акуня і інш. Таму пры невялікай пладавітасці (не болей 250 ікрынак), выжывае даволі шмат моладзі.

Рыбка харчуецца дробнымі рачкамі, лічынкамі насякомых, чарвякамі, ікрой і моладдзю іншых рыб. Яна вельмі пражэрлівая, і пры вялікім распаўсюджанні можа наносіць шкоду, выядаючы ікру многіх каштоўных рыб, знішчаючы запасы іншага корму ў вадаёме. Сама ж яна кормам для іншых рыб служыць не можа, дзякуючы надзейным калючкам.

Значэнне
--------

У еўрапейскіх краінах яе вылоўліваюць у вялікай колькасці для прыгатавання рыбнай мукі на корм свойскім жывёлам, птушкам і рыбам у сажалках. Тлушч колюшкі выкарыстоўваецца для лячэння ран і апёкаў. Раней з яго гатавалі лекі для лячэння сухотаў.

Колюшка лёгка прыжываецца і размнажаецца ў акварыуме, але не выносіць суседства з іншымі відамі акварыумных рыбак.

Зноскі
------

1. ↑  Жывёльны свет: Тэматычны слоўнік. — Мн.: Беларуская навука, 1999. ISBN 985-08-0185-9

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4150674-1 · LCCN: sh85135033 · Microsoft: 2776330499 · NDL: 00938974 |
**Думбартан-Окс** або **Дамбартан-Оўкс** (*Dumbarton Oaks*) — старадаўні асабняк у прыгарадзе амерыканскай сталіцы, Джорджтаўне, вядомы як адзін з найбуйнейшых цэнтраў амерыканскай і сусветнай візантыністыкі. Думбартанская сядзіба кіруецца папячыцелямі Гарвардскага ўніверсітэта.

Асабняк быў пабудаваны ў  пачатку XIX стагоддзя. Сярод яго насельнікаў — віцэ-прэзідэнт Дж. К. Кэлхун. У 1920 году набыты парай Блісаў, якая належала да ўплывовых кругоў амерыканскай дыпламатыі. У 1944 годзе ў маёнтку праходзіла міжнародная канферэнцыя, якая падрыхтавала стварэнне ААН.

Пад кіраўніцтвам Блісаў старадаўняя сядзіба змянілася. Да рэканструкцыі асабняка былі прыцягнутыя такія вядучыя архітэктары, як Філіп Джонсан. Парк у Дамбартан-Оўксе, зноўку распланаваны працамі Беатрыкс Фаранд, лічыцца адной з вех у найноўшай гісторыі ландшафтнай архітэктуры. У гасцях у Блісаў бывалі многія выдатныя асобы. Да 30-годдзя (1938) шлюбу Блісаў І. Ф. Стравінскі напісаў камерны канцэрт у духу Брандэнбургскіх канцэртаў.

«Гестыя, поўная дабраславенняў» Егіпет, габелен VI стагоддзя ў калекцыі Думбартан-Окса 
Асноўнымі сферамі інтарэсаў Блісаў як калекцыянераў былі візантыйскае мастацтва і дакалумбавыя цывілізацыі  (руск.) (бел.. Іх збор візантыйскага мастацтва — адзін з самых багатых у ЗША. З падачы ўладальнікаў сядзібы Думбартан-Окс стаў цэнтрам сусветнай візантыністыкі. Тут жылі і працавалі такія аўтарытэты, як А. А. Васільеў і А. П. Каждан.

Пры цэнтры медыявістыкі з 1941 года выходзіць навуковы часопіс «Dumbarton Oaks Papers».

Зноскі
------

1. 1 2  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 18 сакавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Думбартан-Окс
* Даследчая бібліятэка і збор Думбартан-Окс (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10090087 · BIBSYS: 90404338 · BNC: a11504638 · BNF: 12126836p · CiNii: DA02051658 · GND: 1025980-6, 4218153-7 · ISNI: 0000 0001 2108 6569, 0000 0004 0480 4268 · LCCN: n80061150 · NKC: kn20090113017 · NLA: 35048765 · NLG: 43992 · NUKAT: n2008032179 · SUDOC: 13632259X · VIAF: 126370132 · ULAN: 500235090 |

 |
**Казахскі нацыянальны акадэмічны тэатр драмы імя М. А. Аўэзава** — драматычны тэатр у горадзе Алматы, Казахстан.

Змяшчае вялікую глядзельную залу на 1000 месцаў і эксперыментальны тэатр на 250 месцаў. Экстэр’ер і інтэр’ер будынка аформлены правільнымі лініямі ў традыцыйным стылі. Шэраг аднатыпных калон падкрэслівае галоўны фасад і робіць яго ўрачыстым і грандыёзным, што выдзяляе яго сярод іншых будынкаў вакол.

Помнік Мухтару Аўэзаву, усталяваны ў 1980 годзе, размешчаны перад тэатрам, паказвае фігуру пісьменніка, які сядзіць у крэсле, пагружаны ў свае думкі. Мухтар Аўэзаў быў празаікам і найбольш вядомы дзякуючы «Шляху Абая» — кнізе, якая прасочвае рост славы і папулярнасці Абая.

Рэпертуар тэатра прадстаўлен класічнымі і сучаснымі пастаноўкамі. Спектаклі ідуць на казахскай мове з сінхронным перакладам на рускую мову.

Зноскі
------

1. ↑  The first Kazakh Drama Theater was established (руск.). *e-history.kz*. Праверана 31 мая 2022.
**«Адалень-трава»** (руск.: Одолень-трава) — беларускі незалежны мастацкі фільм рэжысёра Андрэя Мычко, зняты ў 2014 годзе.

Сюжэт
-----

Мужчына, які жыве ў вялікім горадзе, спрабуе вырашыць свае фінансавыя праблемы. Вырашае прадаць бацькоўскі дом, які знаходзіцца ў вёсцы. У яго з’яўляецца незвычайны пакупнік. Разам выбіраюцца ў падарожжа ў вёску каб паглядзець дом. У вёсцы трапляюць у аўта-аварыю, прычынай якой стала кабыла. Трапляюць у вясковы шпіталь, дзе прыйдзецца крыху паляжаць. У галоўнага героя з’ўяляецца час каб яшчэ раз усё перадумаць…

Акцёры
------

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Тамара Міронава |   |
| Віктар Багушэвіч |   |
| Валянцін Салаўёў |   |
| Аляксандр Палазкоў |   |
| Святлана Нікіфарава |   |
| Сяргей Анцалевіч |   |
| Іван Трус |   |
| Іван Цялюк |   |
| Марына Дзянісава |   |
| Вольга Абрыкосава |   |

Здымачная група
---------------

* рэжысёр — Андрэй Мычко

Зноскі
------

1. ↑  Одолень-трава (2014) (руск.).  kino-teatr.ru[ru]. Праверана 15 снежня 2019.

Спасылкі
--------
**Адак** (англ.: Adak) — востраў у групе Алеуцкіх астравоў. Уваходзіць у склад амерыканскага штата Аляска. Плошча — 711 км². Насельніцтва (2011 г.) — 326 чалавек.

Геаграфія
---------

Карта
Адак — востраў у групе Андрэянаўскіх астравоў Алеуцкага архіпелага. Месціцца ў 1916 км на паўднёвым захадзе ад Анкорыджа паміж астравамі Канага і Кагаласка.

Мае вулканічнае паходжанне. Ландшафты ўключаюць горныя раёны, шырокія пагорыстыя раўніны, скалы, вузкія марскія пляжы. Горы і раўніны поўдня ўяўляюць сабою вынік плейстацэнавай ледавіковай эрозіі марской платформы. Паўднёвыя берагі часцяком паднятыя, з высокімі скаламі. На поўначы вылучаюцца два адзінкавых вулканічных конуса Агадак і Мофет. Вышыня вулкана Мофет дасягае 1196 м. Паміж імі знаходзяцца вулканічныя пагоркі, застылыя лававыя струмяні. Прыбярэжныя пясчаныя выдмы адлучаюць некалькі буйных лагун ад мора.

Рэкі кароткія, парожыстыя, часам ствараюць азёры. На поўдні ёсць некалькі маляўнічых вадаспадаў.

Клімат пераходны ад умеранага да арктычнага. На поўначна-усходнім беразе сярэднегадавая тэмпература трымаецца каля +5°C. Улетку частыя туманы. У горных раёнах надвор'е больш прахалоднае.

* Вулкан МофетВулкан Мофет
* Вулкан АгадакВулкан Агадак
* Возера ЛеанВозера Леан

Прырода
-------

Нізіны, запоўненыя тарфянымі глебамі, пакрыты зараснікамі траў і хмызнякоў. На ўзроўні вышэй за 450 м травы рэдкія, але сустракаюцца імхі і лішайнікі. Марскія пляжы знакаміты лежнямі ластаногіх, рэдка наведваюцца каланамі. Шмат марскіх птушак. У сезон нерасту рэкі прыцягваюць ласосепадобных рыб. У выніку чалавечай дзейнасці на востраве Адак інтрадуцыраваны карыбу, лісы, пацукі і мышы.

Паўднёвая частка Адака і вяршыня вулкана Агадак на поўначы маюць запаведны характар. Аднак ліцэнзійны лоў рыбы і паляванне на карыбу дазволены на ўсёй тэрыторыі вострава

* Квітнее лубінКвітнее лубін
* Дзікія гусіДзікія гусі

Спасылкі
--------

* Geology of of Northern Adak Island, Alaska
* Geology of Southern Adak Island and Kagalaska Island, Alaska
* Wildlife Viewing - Adak Island Архівавана 22 сакавіка 2019.
* Literature survey of the vegetation of the Aleutian Islands
* ADAK Historical Guide Архівавана 7 студзеня 2018.
* Adak Island – Salvaging Items Left Behind Архівавана 22 сакавіка 2019.
* Adak Island, Far Out in the Bering Sea, May Be Where the Wind Begins
**Сла́ўгарадскі парк** — помнік садова-паркавага мастацтва ў горадзе Слаўгарад Магілёўскай вобласці Беларусі. Заснаваны ў канцы XVIII стагоддзя ў сутоку рэк Сож і Проня.

Апісанне
--------

Вежа сядзібы Галіцыных у парку
Парк пейзажнага тыпу. Абмяжоўваўся лясным масівам; прарэзаны 3 ярамі, паўднёвы быў мяжой пладовага саду, што прымыкаў да парку. Асноўныя паркавыя кампазіцыі размяшчаліся абапал сярэдняга вялікага яра, на дне якога плацінамі была створана сістэма вадаёмаў са штучнымі каскадамі. Па берагах і плацінах былі дарожкі, раслі групы дрэў і кустоў.

Кампазіцыю парку складалі газон, кветнікі, грот, скульптура, тэхнічныя збудаванні. У паўночнай частцы было гарадзішча, пазней замак, на месцы якога пастаўлены палац (не захаваўся). У парку пераважаюць мясцовыя лісцевыя пароды дрэў, з экзотаў растуць ясень пенсільванскі (форма аўкубалістая), ясень звычайны (форма драбналістая).

Слаўгарадскі парк моцна пашкоджаны.

Літаратура
----------

* *Анціпаў В. Р.* Слаўгарадскі парк // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 509. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Троя.
**«Троя»**, «**Гісторыя траянскай вайны**», «**Аповесць пра Трою**» — помнік беларускай літаратуры XV ст.; гістарычная перакладная аповесць пра падзеі легендарнай Траянскай вайны. Асноўны змест твора грунтуецца не на «Іліядзе» Гамера, а на больш позняй апрацоўцы народных паданняў, якая ў антычную эпоху прыпісвалася грэку Дыктысу і траянцу Дарэсу (Дарэту) і выдавалася за ўспаміны сапраўдных удзельнікаў вайны. Паслужыла крыніцай для шматлікіх літаратурных апрацовак. 

У XV ст. ўсходнім славянам праз паўднёва-славянскае пасрэдніцтва стала вядома т.зв. «Прытча пра каралёў» з візантыйскай хронікі XII ст. Канстанціна Манасіі, у канцы XV ст. перакладзеная на беларускую мову. У ёй апісваюцца гісторыя заснавання Троі, незвычайнае жыццё траянскага царэвіча Парыса (у беларускім тэксце — *Фарыжа*), сцісла апісваецца традыцыйная фальклорна-паэтычная версія прычын узнікнення Траянскай вайны: грэкі выступаюць супраць траянцаў таму, што Парыс выкраў у іх царыцу-прыгажуню Алену. Асноўнае месца ў «Троі» займае апавяданне пра падзеі апошняга года вайны, якая скончылася смерцю яе галоўных герояў (Гектара, Ахіла, Парыса і інш.). У творы ўслаўляюцца воінская мужнасць і доблесць герояў, падзеі асвятляюцца з гуманістычных пазіцый (асуджаецца неапраўданая жорсткасць на вайне, бязлітаснасць да пераможаных), з глыбокім спачуваннем аўтар ставіцца да трагічнага лёсу траянцаў і іх роднага горада. «Троя» карысталася значнай папулярнасцю сярод беларускіх чытачоў, яе і «Александрыю» згадвае Францыск Скарына.

Публікацыі
----------

* Хрэстаматыя па старажытнай беларускай літаратуры. Мн. 1959.

Літаратура
----------

* *В. А. Чамярыцкі.* «Александрыя» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. — Мн. : БелЭн

Спасылкі
--------

* Тройская повесьць на Pawet.net
Тэрыторыя Ватыкана паводле Латэранскіх пагадненняў
**Латэранскія пагадненні** — сістэма дагавораў паміж італьянскім дзяржавай і Святым Прастолам. Прывялі да прававога ўрэгулявання ўзаемных прэтэнзій паміж Італіяй і Святым Прастолам, да вырашэння «Рымскага пытання», які існаваў з 1870 года; вызначылі правы і прывілеі Каталіцкай царквы, яе становішча ў Італьянскім каралеўстве.

Былі падпісаныя 11 лютага 1929 года ў Латэранскім Апостальскім Палацы (Palazzo Laterano) кардыналам П'етра Гаспары і прэм'ер-міністрам Італіі Б. Мусаліні, дзеючым ад імя караля Віктара Эмануіла III. Ратыфікаваныя ў маі таго ж года ніжняй палатай італьянскага парламента, які цалкам складаўся з членаў фашысцкай партыі.

Спасылкі
--------

* Тэкст Латэранскіх пагадненняў  (англ.)
* Тэкст Латэранскіх пагадненняў  (англ.) Архівавана 23 мая 2018.
* Афіцыйны сайт Святога Прастола (the Holy See)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4166874-1 · Microsoft: E vegch 2779367816non. E vegch |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бірукоў.
**Адам Андрэевіч Бірукоў** (21 лістапада 1914, в. Ядраная Слабада, Клічаўскі раён — 4 сакавіка 1997) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў камсамольска-маладзёжнага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі Гомельскай і Пінскай абласцей у гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў ВПШ пры ЦК КПСС у 1958 годзе. З верасня 1940 года сакратар Гомельскага падпольнага абкама ЛКСМБ і Рагачоўскага падпольнага РК ЛКСМБ, да 1 чэрвеня 1943 года член Рагачоўскага падпольнага РК КП(б)Б, адначасова з лістапада 1941 года камандзір партызанскай групы, камісар партызанскага атрада № 255. З 22 лютага 1943 года камісар 8-й Рагачоўскай партызанскай брыгады. У жніўні 1943 — ліпені 1944 1-ы сакратар Пінскага падпольнага абкама ЛКСМБ, у верасні 1943 — сакавіку 1944 член Жабчыцкага падпольнага РК КП(б)Б. З 1947 года на партыйнай і гаспадарчай рабоце. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1959—1963 гадах.

Зноскі
------

1. ↑  Бирюков Адам Андреевич
2. 1 2 3  Бирюков Адам Андреевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 59. — 737 с.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).. — С. 67
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кома (значэнні).
Камета Ікея — Чжана (сакавік 2002)
Здымак каметы C/2001 Q4 (NEAT)
**Кома** (з лац.: coma, ад стар.-грэч.: χομη/κομη — валасы) — воблака з пылу і газу, якое атачае ядро каметы. Разам «кома» і «ядро» ўтвараюць «галаву» каметы. З набліжэннем каметы да Сонца «галава» павялічваецца, і часам з’яўляецца «хвост».

Кома каметы мае амаль шаравую форму і звычайна цягнецца ад 100 тыс. да 1,4 млн км ад ядра (па апошніх даных вывучэнні каметы Холмса). Ціск святла можа дэфармаваць каму, выцягнуўшы яе ў антысонечным кірунку.

Зноскі
------

1. ↑  Яндэкс. Слоўнікі: КОМЕТА Архівавана 26 студзеня 2010.

| ⛭Камета |
| --- |
| Будова | Ядро каметы • Кома  • Хвост каметы • Антыхвост • Каметны пыл | Камета C/1996 B2 (Хякутакэ) |
| Тыпы | Выраджаныя каметы • Забытыя каметы • Вялікая камета • Камета галоўнага пояса • Калясонечныя каметы (Калясонечныя каметы Крэйца) • Міжзоркавая камета |
| Спісы | Кароткаперыядычныя каметы • Доўгаперыядычныя каметы |
| Гл. таксама | Астэроіды • Кентаўры • Дамаклоіды • Пазаземная атмасфера |
| **Category Катэгорыя:Каметы · Portal Партал:Астраномія ·  Вікісховішча:Каметы** |
**Ада Бірк** (эст. *Ado Birk*, 14 лістапада 1883 — 2 лютага 1942, Сосьва) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.

Скончыў Рыжскае духоўнае вучылішча (1899), Рыжскую духоўную семінарыю (1905), вучыўся ў Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі, вывучаў права ў Тартускім (1907—1908) Санкт-Пецярбургскім (1908—1911) і Лейпцыгскім (1911) універсітэтах.

Быў адным з заснавальнікаў Эстонскага саюза сялянства і Эстонскай радыкальна-дэмакратычнай партыі, затым членам Эстонскай народнай партыі. У 1917—1919 — член Эстонскага земскага савета, у 1917 быў яго часовым сакратаром. У 1918 прадстаўляў Эстонію ў Хельсінкі. У 1918—1919 — старшыня Эстонскага земскага савета і Генеральнага камітэта па выбарах ва Устаноўчы сход. У 1919—1920 — намеснік старшыні Устаноўчага сходу. У лістападзе 1919 — ліпені 1920 г. жніўні — кастрычніку 1920 — міністр замежных спраў. 28 ліпеня — 30 ліпеня 1920 (на працягу трох дзён) быў прэм'ер-міністрам. Член Рыйгікогу першага склікання. У 1922—1926 — пасол Эстоніі ў Маскве.

Бірк знаходзіўся ў канфліктных адносінах з міністрам замежных спраў Антсам Пійпам. У 1926 быў звольнены ў адстаўку. У ліпені 1926 савецкая газета «Известия» апублікавала два дакументы, падпісаныя Біркам. У адным з іх ўтрымлівалася рэзкая крытыка знешняй палітыкі ўрада Эстоніі (у тым ліку збліжэння з Польшчай, накіраванага, паводле яго слоў, супраць СССР) і просьба пра адстаўку. У другім заяўлялася, што з-за нейкіх абвінавачванняў у яго адрас, у Эстоніі, ён вымушаны падоўжыць сваё знаходжанне ў СССР у якасці прыватнай асобы.

У 1927 Бірк нечакана з'явіўся ў місіі Нарвегіі ў Маскве, дзе папрасіў прытулку. Высветлілася, што ў чэрвені 1926 ён быў запрошаны ў Народны камісарыят замежных спраў, дзе супрацоўнік гэтага ведамства Лаганоўскі падвергнуў яго шантажу (абвінаваціўшы ў незаконных фінансавых аперацыях) і запатрабаваў стаць негалосным агентам савецкіх спецслужбаў. Бірк змог бегчы, але быў затрыманы пры спробе таемна выехаць у Фінляндыю. Пад ціскам ён быў вымушаны падпісаць два дакументы, апублікаваныя у «Известия». Пасля гэтага Бірк жыў пад кантролем ГПУ ў Варонежы і на Каўказе, а затым вернуты ў Маскву, дзе ўтрымліваўся пад вартай. Падчас дазволенай яму прагулкі на Вараб'ёвых гарах Бірк скарыстаўся прыступам астмы ў ахоўніка і зноў бег — на гэты раз у нарвежскую місію.

У сакавіку 1927 Бірку было дазволена выехаць у Эстонію. У тым жа годзе ён паўстаў перад Вярхоўным судом па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе, але быў апраўданы. Аднак палітычная і дыпламатычная кар'ера Бірка скончылася. 14 чэрвеня 1941 года арыштаваны органамі НКУС і адпраўлены ў лагер, дзе прысуджаны да расстрэлу. Сканаў да прывядзення прысуду ў выкананне.

Зноскі
------

1. 1 2  Aadu Birk // Eesti biograafiline andmebaas ISIK Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25504413'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1050400593 · VIAF: 308694678 |
Глаўкафанавы сланец пад мікраскопам
**Амфіболы** (ад стар.-грэч. Ἀμφίβολος — двухсэнсоўны, невыразны — з-за складанага пераменнага складу) — група пародаўтваральных мінералаў падкласа істужачных сілікатаў. Агульная формула: R7[Si4O11]2(OH)2, дзе R = Ca, Mg, Fe.

Амфіболы маюць выцягнутае, да ігольчастага, радзей кароткаслупчастага аблічча крышталёў, маюць дасканалую прызматычную спайнасць. Для многіх амфіболаў характэрныя азбестападобныя агрэгаты. Могуць утвараць таксама шчыльныя масы (напрыклад, нефрыт).

Гл. таксама
-----------

* Актыналіт

Літаратура
----------

* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях. Энцыклапедычны даведнік. Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2003. — С.22

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Амфіболы
* Наменклатура надгрупы амфіболаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 4992710 · NDL: 00564762 · NKC: ph335372 |
**Коліка** (ад лац.: colica, стар.-грэч.: κολική (νόσος) «кішачная хвароба») — прыступы вострага болю, хутка наступаюць адзін за другім: нырачная, пячоначная, кішачная. Нырачную коліку выклікаюць мачавыя камяні, якія праходзяць па мачаточнікам, пячоначную — жоўцевыя камяні па жоўцевых шляхах; кішачную — шчыльныя калавыя масы, глістамі; свінцовая коліка, у розных частках жывата — пры хранічным атручванні свінцом.

Асобна вылучаецца так званая дзіцячая коліка, пад якой разумеюць комплекс болевых сімптомаў невядомай этыялогіі, узнікаюць у дзяцей у першыя месяцы жыцця.

Лячэнне
-------

Лячэнне — болеспатольныя сродкі, ліквідацыя асноўнай прычыны.

Спасылкі
--------

* *Колика (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Колика, у человека // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4164648-4 · LCCN: sh85000111 |
Уваход у баптыстэрый
**Латэранскі баптыстэрый** — раннехрысціянская хрысцільня ў Рыме. Размешчана побач з Латэранскай базілікай.

Афіцыйна баптыстэрый быў пабудаваны і асвячоны Папам Сікстам III. Існуе легенда, што ў будынку, які стаяў на гэтым месцы, прыняў хрышчэнне сам Канстанцін Вялікі. Доўгі час баптыстэрый быў адзіным у Рыме.

Раней будынак стаяў асобна ад базілікі, але пазнейшымі прыбудовамі ён быў злучаны з ёй.

Унутры размешчаную ў цэнтры купель атачаюць восем парфірных калон з мармуровымі карынфскімі ордарамі і антаблементам. На столі намаляваны фрагменты бітвы ля Мульвійскага моста 312 года. Таксама баптыстэрый быў упрыгожаны Франчэска Бараміні ў 1657 годзе, уключаючы герб Папы Аляксандра VII.

Зноскі
------

1. ↑  Olof Brandt, Il Battistero lateranense dell’imperatore Costantino e l’architettura contemporanea in Late antiquity, 2001, ISBN 87-7289-639-6

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Латэранскі баптыстэрый