**Казацка-сялянская вайна (1648—1651)** — баявыя дзеянні, распачатыя казацкім паўстаннем ва Украіне на чале з гетманам Багданам Хмяльніцкім у 1648 г. якія вяліся на значнай частцы тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Пад час вайны ў гетмана і казацкай старшыны з’явіўся план стварэння ўласнай дзяржавы, у межы якой яны хацелі ўключыць і паўднёва-ўсходнія землі ВКЛ, прынамсі Падняпроўе і Палессе.

Перадумовы
----------

Далучэнне сучасных украінскіх зямель да польскай кароны адбылося ў 1569 годзе пад час Люблінскага сойму, на якім кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт II Аўгуст асобным актам далучыў большую яе частку да зямель кароны. З моманту далучэння на гэтых землях адбываўся працэс акаталічвання мясцовай шляхты. Паступова ў руках магнатаў кансалідваліся аграменныя абшары зямлі, з якіх яны спрабавалі атрымаць як мага больш прыбыткаў, узмацняя прыгнёт прыгонных. З 1596 г. пачалося гвалтоўнае распаўсюджванне ўніяцтва сярод мясцовых жыхароў. Праваслаўная шляхта паступова выдалялася з усіх кіраўнічых пасадаў, нават сярэдняга і дробнага рангу.

Гэтыя ўсе падзеі прывялі да цэлага шэрагу паўстанняў пад кіраўніцтвам казакоў у 1620-1630-х гадах. Усе паўстанні былі жорстка задушаны. На ўсе запыты паўстанцаў аб паслабленні прыгнёту, прыгнёт толькі павялічваўся.

1648—1649. Пачатак паўстання
----------------------------

Увесну 1647 года падстараста Д. Чаплінскі зрабаваў Суботаў, хутар палкоўніка запарожскага войска Багдана Хмяльніцкага. Ён да смерці збіў 10-гадовага сына Хмяльніцкага і звёз жанчыну, з якой той жыў пасля смерці жонкі. Хмяльніцкі пачаў шукаць справядлівасці ў судзе, але марна. Хмяльніцкі не дабіўся праўды нават у караля Уладзіслава. Па адной з легенд, кароль адказаў Хмяльніцкаму: «У цябе ёсць твая шабля». Хмяльніцкі адправіўся на нізы, тэрыторыю ніжэй Запарожскай Сечы, дзе ён хутка знайшоў прыхільнікаў паквітацца з палякамі.

У 1648 годзе Багдан Хмяльніцкі быў выбраны гетманам. Сяляне з усёй Украіны пачлі збягаць ад сваіх паноў і далучацца да Хмяльніцкага. Пачаліся таксама паспяховыя перамовы з крымскім ханам. У выніку хан направіў некалькі тысяч конніцы ў дапамогу казакам.

22 красавіка 1648 адбылася першая вялікая перамога паўстанцаў пад Жоўтымі Водамі. 15 мая амаль 20-тысячная армія палякаў таксама была разбіта каля Корсуня. Пасля гэтых перамог улетку разгарнуліся жорсткія баі на правабярэжжы паміж арміямі Максіма Крываноса і Ярэмы Вішнявецкага. Падчас гэтых дзеянняў моцна пацярпела насельніцтва гэтых тэрыторый. Войскі Рэчы Паспалітай забівалі казакоў і сялян, а паўстанцы гэтаксама сябе паводзілі з шляхтай, духавенствам і яўрэямі, якія часта падтрымлівалі ўлады.

У канцы лета ўрад Рэчы Паспалітой выслаў яшчэ адну 40-тысячную армію супраць Хмяльніцкага пад кіраўніцтвам А. Канецпольскага, М. Астрарога і Д. 3аслаўскага. Але ўсе яны былі слаба дасведчаныя ў вайсковай справе. Упэўненыя ў сваёй перамозе, яны дазволілі паўстанцам заняць надзвычай выгадныя пазіцыі каля Піляўцаў. 23 верасня паўстанцы ўшчэнт разбілі войска Рэчы Паспалітай, баявыя дзеянні перанеслі ў Заходнюю Украіну і ўжо ў лістападзе ўзялі ў аблогу Львоў.

У красавіку 1649 года новая армія палякаў зноў пайшла ў наступ на Хмяльніцкага, але беспаспяхова. 18 жніўня 1649 года было падпісана Збораўскае пагадненне, але гэтай дамовай не былі задаволены абодва бакі.

1650—1651. Белацаркоўскі мір
----------------------------

Улетку 1650 года і казакі і палякі спрабавалі ізаляваць адзін аднаго дыпламатычна. Дыпламаты Рэчы Паспалітай засцерагалі Маскоўскае царства і перацягнулі на свой бок Васіле Лупу, гаспадара Малдовы. Хмяльніцкі ўзмацніў сваі стасункі з крымскімі татарамі і Асманскай імперыяй. Каб папярэдзіць пашырэнне ўплыву Рэчы Паспалітай у Малдове, Хмяльніцкі ў жніўні 1650 года паслаў вялікае казацка-татарскае войска ў Малдову і прымусіў Васіле Лупу падпісаць дагавор і паабяцаць выдаць дачку Разанду за сына Хмяльніцкага Цімафея.

Тым часам, калі казакі былі ў Малдове, 50-тысячнае войска Рэчы Паспалітай нечакана напала 20 лютага 1651 года на Брацлаў. У чэрвені адбылася галоўная бітва пад Берастэчкам на Валыні. Армія Рэчы Паспалітай, у якой было прыблізна 20 000 нямецкіх наймітаў, набраных з ветэранаў Трыццацігадовай вайны, стала супраць казацка-татарскага войска. Але казацкае войска, з-за адступлення татарскіх загонаў, было разбіта. 10 ліпеня 1651 года ў цяжкіх умовах казацкае войска адступіла да Белай Царквы. На пачатак жніўня літоўскае войска заняла і спаліла Кіеў. Нягледзячы на гэтыя няўдачы, Хмяльніцкі змог сабраць 50 000 войска і 24-25 верасня ўступіў у вырашальны бой каля Белай Царквы. Стомленныя вайной, абодва бакі пачалі перамовы, вынікам якіх быў нявыгадны для Хмяльніцкага Белацаркоўскі мір.

Неўзабаве, пасля падпісання пагаднення, войскі Рэчы Паспалітай і шляхта пачалі вяртацца ва Украіну і аднаўляць стары парадак. Насельніцтва Правабярэжнай Украіны, занепакоеннае з’яўленнем старых паноў, пачало пакідаць свае вёскі і перасяляцца на ўсход, на Левабярэжжа і Слабажаншчыну.

1652—1654. Пераяслаўская рада
-----------------------------

Нягледзячы на здабытыя перамогі над палякамі, з’явіліся прыкметы казацкага паслаблення, вынікамі якіх стаў Белацаркоўскі мір, і Хмяльніцкі пачаў шукаць выйсце ў знешняй падтрымцы. У 1651—1652 гадах ён зноў пачаў стасункі з крымскімі татарамі і Асманскай імперыяй. Шлюб Цімафея і Разанды павінен быў забяспечыць саюз з Малдовай. Увесну 1652 года Хмяльніцкі паслаў Цімафея з вялікім войскам у Малдову. 2 чэрвеня 1652 года адбылася пераможная для Хмяльніцкага бітва пад Батогам з 30-тысячным войскам Рэчы Паспалітай. Неўзабаве ў жніўні 1652 года Цімафей пабраўся шлюбам з Разандай. Але вясной 1653 года малдаўскія баяры пры падтрымцы Валахіі і Трансільваніі паўсталі супраць малдаўскага гаспадара і казакоў, а ў верасні Цімафей загінуў, абараняючу Сучаў.

Тым часам на тэрыторыі Украіны зноў пачыналася вайна. Вялікае 80-тысячнае войска Рэчы Паспалітай наступала на Падолле, але было ўзята ў аблогу пад Жванцом у снежні 1653 года.

Тым часам да хана дайшло паведамленне пра рашэнне Земскага сабору ад 1 кастрычніка 1653 года аб пратэкцыі над Украінай і гатоўнасці распачаць вайну з Рэччу Паспалітай. У такіх умовах Рэч Паспалітая і Крымскае ханства адчулі патрэбу замірыцца перад маскоўскай пагрозай.

Ад самага пачатку паўстання Хмяльніцкі падтрымліваў дыпламатычная стасункі з Масквой, але цар Аляксей Міхайлавіч пазбягаў адкрыта падтрымліваць паўстанне, бо гэта азначала б вайну з Рэччу Паспалітай. Аднак пагроза таго, што Хмяльніцкі прызнае верхавенства асманаў, заахвоцілі Маскву да новых перамоў з гетманам у 1653 годзе. Гэтыя перамовы скончыліся падпісаннем Пераяслаўскай дамовы. Па гэтай дамове, Украіна вызнавала пратэктарат маскоўскага цара, захоўваючы сваю поўную аўтаномію.

Дзеянні на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага
------------------------------------------------

Яшчэ ў маі 1648 г. Багдан Хмяльніцкі пачаў засылаць у паўднёва-ўсходнія раёны ВКЛ сваіх агітатараў, а затым і казацкія загоны, якія распачыналі тут баявыя дзеянні. Універсалы, якія ўкраінскі гетман высылаў аж да Барысава, Быхава і Магілёва, заклікалі сялян узбройвацца ды пачынаць вайну супраць паноў.

Сацыяльная глеба для паўстання ў ВКЛ была вельмі прыдатная, таму казацкі рух хутка тут распаўсюдзіўся. Народныя нізы на поўдні і ўсходзе ВКЛ актыўна ўключыліся ў барацьбу, якая мела ярка выражаны сацыяльны і ў пэўнай ступені рэлігійны характар. Як адзначалі ваяводы памежных маскоўскіх гарадоў, паміж «беларусамі» і «палякамі» пачалася «сварка за веру».

З’яўленне казацкіх загонаў Нябабы, Галавацкага, Крывашапкі, Мікуліцкага, Гаркушы, Сакалоўскага і іншых палкоўнікаў, сярод якіх было нямала беларусаў (з ліку палкоўнікаў Хмяльніцкага многія таксама мелі беларускае паходжанне, напрыклад Бутрым, Грамыка, Крычэўскі, Ждановіч, Нячай, Хведаровіч), выклікала масавае далучэнне да іх бяднейшага сялянства і мяшчанства. Ужо летам 1648 г. на поўдні і ўсходзе Беларусі пачалася шырокая ўзброеная барацьба казацка-сялянскіх аддзелаў супраць шляхты, купцоў, магнатаў і каталіцкага духавенства. Узброіўшыся, сяляне-паўстанцы грамілі галоўным чынам маёнткі сваіх паноў, рабавалі двары, знішчалі падатковыя дакументы і рэестры.

Да восені 1648 г. жыхары Гомеля, Мазыра, Лоева, Рэчыцы і Турава «ўсе паказачыліся і пакляліся адзін другому стаяць да апошняга». Казакі авалодалі таксама Чачэрскам, Брагінам, Бабруйскам, Чэрыкавам, Пінскам і іншымі гарадамі. Перапужаная шляхта ўцякала ў глыб краіны.

Хоць колькасна аснову ўзброеных фарміраванняў паўстанцаў складалі мясцовыя прыгонныя сяляне і бяднейшыя мяшчане, стрыжнёвай і арганізацыйнай сілай у занятых раёнах заставаліся ўкраінскія казакі. Паколькі сацыяльныя вярхі грамадства былі ўжо фактычна апалячаныя, антыфеадальны рух набыў тут, як і на Украіне, выразную антыпольскую накіраванасць.

3 боку дзяржавы доўгі час не праводзілася ніякіх ваенных акцый супраць паўстанцаў. Састарэлы Януш Кішка, вялікі гетман, разгубіўся і нават не сабраў войска. Да восені 1648 г. у руках паўстанцаў апынуліся амаль усе галоўныя гарады паўднёва-ўсходняй Беларусі. У шэрагу выпадкаў сялянам з казакамі ўдалося нават разбіць шляхецкія фарміраванні (напрыклад, у Кобрыне — войска стольніка В. Гасеўскага, пад Мазыром — жаўнераў пісара Валовіча, а каля Чэрыкава — аддзел Лукомскага).

Казацка-сялянскі полк Сакалоўскага паспрабаваў здабыць горад Слуцк — буйнейшую на той час фартэцыю Вялікага Княства, аднак пасля бясплённай аблогі адышоў ад яго. Дарэмнай была спроба казакоў захапіць другую важную фартэцыю ўсходняй Беларусі — Стары Быхаў.

Толькі ўвосень 1648 г. на барацьбу з паўстанцамі ўрад накіраваў некалькі фарміраванняў шляхты і наёмных жаўнераў. Хоць у сутычках каля Рэчыцы і Рагачова казакі і сяляне разбілі іх, прымусіўшы адступіць, у кастрычніку таго ж года значныя сілы шляхецкага войска, якімі кіраваў стражнік Мірскі, пасля ўпартай барацьбы авалодалі Пінскам. Затым шляхецкае войска авалодала Чэрыкавам, а ў студзені 1649 г. калі на поўдні Беларусі з 10-тысячным войскам з’явіўся палявы гетман Януш Радзівіл, пачалася буйная кампанія па ўдушэнні паўстання.

Гетман рушыў уздоўж Беларускага Палесся, ад Бярэсця на Тураў, Мазыр і далей. Хутка захапіўшы Тураў, Мазыр, Бабруйск, Рэчыцу і бязлітасна расправіўшыся з абаронцамі, ён за зіму 1649 г. ліквідаваў усе асноўныя асяродкі хваляванняў. За час перамір’я паміж Багданам Хмяльніцкім і Янам Казімірам войска Януша Радзівіла цалкам узяло пад свой кантроль землі ўздоўж Прыпяці і Дняпра, чым адрэзала Беларусь ад украінскіх казакоў.

Аднак вясной 1649 г. пасля таго як ад гетмана Хмяльніцкага прыйшоў 3-тысячны казацкі загон палкоўніка Іллі Галоты, вызваленчы рух на поўдні Беларусі ўзнавіўся. Дзякуючы далучэнню мясцовага сялянства сілы Галоты неўзабаве павялічыліся да 30 тыс. чалавек.

У чэрвені Януш Радзівіл пачаў аперацыю супраць казацка-сялянскіх фарміраванняў і неўзабаве разграміў полк Галоты ў бітве каля Прыпяці. Тады Хмяльніцкі прыслаў на Беларусь яшчэ 6 тыс. казакоў на чале з Гаркушам і Пабадайлам, да якіх пазней быў накіраваны і загон палкоўніка Міхаіла Крычэўскага. Для ўкраінскага гетмана, які ўзнаўляў ваенныя акцыі супраць кароннага войска, важна было затрымаць сілы Вялікага Княства ў Беларусі, не дапусціць іх супольных дзеянняў з палякамі.

Разам з мясцовым сялянствам, якое прыстала да казакоў, сілы палкоўніка М. Крычэўскага дасягалі прыкладна 30 тыс. Каб не даць ім злучыцца з фарміраваннямі Пабадайлы, што стаялі ўмацаваным лагерам каля Лоева, паміж Дняпром і Сожам, Януш Радзівіл атакаваў непрыяцеля і ў жорсткай бітве 21 чэрвеня 1649 г. разграміў моцнае злучэнне Крычэўскага. Хутка быў знішчаны і лагер Пабадайлы, сілы якога здолелі вырвацца з акружэння.

Пасля гэтага харугвы палявога гетмана ліквідавалі асяродкі паўстанцкага руху ў Пасожжы і некаторых іншых раёнах Беларусі. Вядома, што ў 1649 г. разам з рэгулярным войскам Януша Радзівіла супраць паўстанцаў вяло барацьбу і фарміраванне беларускіх мяшчан і шляхты.

Апошнім значным подыхам казацка-сялянскай вайны стала ажыўленне хваляванняў у тым жа рэгіёне ў 1650 і летам 1651 гг. але яно зноў было хутка падаўлена Янушам Радзівілам. Летам 1651 г. Б. Хмяльніцкі накіраваў пад Гомель полк Забелы, а да Крычава — полк Шохава, што ажывіла выступленні мясцовай беднаты. Аднак ні Гомель, ні Крычаў казакі не захапілі. У ліпені 1651 г. гетман рушыў на Украіну.

Злучэнне Марціна Нябабы (15 тыс.), высланае Хмяльніцкім з мэтай затрымаць Радзівіла ў Беларусі, было цалкам разгромлена каля лоеўскіх перапраў. Неўзабаве Радзівіл пераможна ўвайшоў у Кіеў.

Паражэнне Б. Хмяльніцкага ад польскай арміі пад Берасцечкам карэнным чынам змяніла сітуацыю. Паводле Белацаркоўскага мірнага дагавора ад 18 верасня 1651 г. казацкія загоны больш не маглі знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі і адводзіліся на Украіну. Так былі канчаткова ліквідаваны народныя хваляванні ў беларускім краі.

У выніку ваенных дзеянняў вялізныя абшары паўднёва-ўсходняй Беларусі былі спустошаны і выпалены. Асабліва пацярпелі Мазырскі, Пінскі, Рэчыцкі паветы, a таксама Берасцейшчына. Шляхта Старадубскага павета пакінула свае маёнткі і больш не вярнулася. Улічваючы цяжкі эканамічны стан гэтых зямель, сойм Рэчы Паспалітай у 1649 г. зменшыў падаткі або зусім вызваліў ад іх шэраг паўднёвых паветаў Беларусі.

Антыфеадальная па сваёй сутнасці казацка-сялянская вайна 1648—1651 гг. у Беларусі з’яўлялася складовай часткай вялікай вызваленчай вайны на Украіне. Але тут яна не мела такой непарыўнасці і цэльнасці, як на ўкраінскіх землях, а была працэсам перманентным, серыяй лакальных паўстанняў. He было ў Беларусі і мясцовага казацтва — арганізаванай ваеннай сілы, якая б выступала ў ролі галоўнага суб’екта ўзброенай барацьбы. Адсутнасць адзінага кіраўніцтва і сталага арганізацыйнага цэнтра ў рэгіёне, ахопленым хваляваннямі, не дазваляе разглядаць яе як самастойную з’яву беларускай гісторыі. Аднак па сваіх маштабах гэта была несумненна самая масавая ў гісторыі Беларусі адкрытая ўзброеная барацьба ніжэйшых слаёў народа супраць феадальнага прыгнёту.

Гл. таксама
-----------

* Бітва пад Батогам, 1666
* Бітва пад Бэрэстэчкам
* Мацвей Гладкі

Зноскі
------

1. ↑  «Khmelnytsky, Bohdan.» Encyclopædia Britannica. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 13 лютага 2017. Праверана 13 лютага 2017.
2. ↑  «Ukraine. The-Cossacks» Encyclopædia Britannica. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2020. Праверана 13 лютага 2017.

Літаратура
----------

* 
* 
* 
* «Еврейские хроники 17-го столетия (эпоха „хмельничины")» / Исслед. пер. и коммент. С. Я. Борового. Гешарим, 1997. — 288 ст. ISBN 5-88711-015-5
* Натан Ганновер, «Пучина бездонная»

Спасылкі
--------

* БОЛБАС В. І. Вайсковыя падзеі на тэрыторыі Светлагорскага раёна ў сярэдзіне XVII стагоддзя.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh94003139 |