Чорна-жоўта-белы сцяг, які выкарыстоўваўся добраахвотнікамі. Абрэвіятура «РДО» — *«Русский добровольческий отряд»*.
**Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі** (руск.: Русские добровольческие отряды в Югославии, сербск.: Руски добровољачки одреди у Југославији, макед.: Руски доброволни единици во Југославија) — абагульняючая назва для выхадцаў з краін былога СССР (пераважна з Расіі), якія прымалі ўдзел у канфліктах падчас распаду Югаславіі на баку сербскіх і югаслаўскіх войск. Удзельнічалі ў баявых дзеяннях у Харватыі, Босніі, Косаве і Македоніі. Паводле розных ацэнак, колькасць добраахвотнікаў складала ад некалькіх сотняў да дзесяці тысяч байцоў. Сярод загінулых лічыцца 43 чалавекі. Ацэнкі ўдзелу замежнікаў розныя: адны кажуць пра іх як пра герояў, іншыя абвінавачваюць у найміцтве і здзяйсненні ваенных злачынстваў.

Колькасць
---------

Дакладная колькасць байцоў з былога СССР невядома. Ацэнкі вагаюцца ад некалькіх сотняў да дзесяці тысяч чалавек.

У 1993 годзе харвацкі бок паведамляў пра паўтары тысячы рускіх, якія ваююць у сербскіх войсках. Баснійскія сілы ў кастрычніку 1994 года заявілі аб пяці тысячах. У перыяд з 1992 па 1995 год на тэрыторыі Босніі пастаянна дзейнічалі два—тры невялікіх рускіх атрадаў. Сумарная колькасць замежнікаў з постсавецкай прасторы на фронце зімой—вясной 1993 года перавышала паўсотні. Усяго ж, па разліках расійскіх журналістаў і саміх добраахвотнікаў, праз гэтую вайну прайшло некалькі сотняў ураджэнцаў былога СССР; як мінімум 35—40 загінулі, яшчэ каля дваццаці сталі інвалідамі. Семнаццаць рускіх добраахвотнікаў, якія загінулі ў баях у 1994—1995 гадах, пахаваныя на могілках Доні-Мілечы пад Сараевам.

Паводле сайта «Радыё Свабодная Еўропа», які спасылаецца на архівы Гаагскага трыбунала, у вайне ў Босніі і Герцагавіне ў шэрагах Арміі баснійскіх сербаў прыняло ўдзел ад 529 да 614 грамадзян Расіі, Грэцыі і Румыніі.

Баснійскі даследчык і ветэран вайны Азіз Тафро ў сваёй кнізе «Рускія і грэчаскія найміты ў вайне ў Босніі і Герцагавіне» сцвярджаў, што на баку сербаў у Босніі змагалася да 10 000 расіян. Пры гэтым адначасова на фронце знаходзілася не менш за 700 з іх.

Па звестках Найджэла Томаса і Крунаслава Мікулана, агульная колькасць рускіх добраахвотнікаў складала каля 700 чалавек.

Фарміраванні
------------

### РДА-1

У верасні 1992 года ў горадзе Трэбінье ва ўсходняй Герцагавіне быў створаны першы атрад рускіх добраахвотнікаў у Босніі, які налічваў 10 байцоў. Узначаліў яго былы марскі пяхотнік Валерый Уласенка. Ён ваяваў супраць арміі баснійскіх харватаў і падраздзяленняў рэгулярнай харвацкай арміі на працягу верасня—снежня 1992 года. Ядро злучэння склалі пецярбуржцы. Атрад дзейнічаў у складзе зводнага серба-рускага падраздзялення арміі баснійскіх сербаў. У канцы 1992 года РДА-1 спыніў сваё існаванне.

Менавіта ў РДА-1 былі закладзены некаторыя традыцыі замежных баевікоў і элементы ўніформы — такія, як чорныя берэты і манархічная сімволіка. Сваімі сімваламі яны лічылі чорна-жоўта-белы сцяг і вялікага двухгаловага арла колеру бронзы з выявай Святога Георгія Перамаганосца на грудзях. Манархізм, як правіла, не быў палітычным перакананнем, а з’яўляўся часткай традыцыі. Баявая дзейнасць атрада зводзілася да нясення службы ў дазорах, супрацьдзеянні эпізадычным спробам разведвальных груп праціўніка перасекчы лінію фронту і вядзенню разведкі ў харвацкім тыле.

### РДА-2

РДА-2, які атрымаў з-за манархічных перакананняў некалькіх яго ўдзельнікаў мянушку «Царскія ваўкі», быў створаны 1 лістапада 1992 года ў Вішаградзе. Яго камандзірам стаў ветэран Прыднястроўскай вайны 27-гадовы Аляксандр Мухараў (па ініцыялах атрымаў пазыўны «Ас»). Намеснікам камандзіра стаў Ігар Гіркін, пазней стаў вядомым як Стралкоў. Па даных саміх добраахвотнікаў, назва «Царскія ваўкі» не прыжылося ў атрадзе, але яе шырока выкарыстоўвалі ў прэсе. Адметнай асаблівасцю РДА-2 было нашэнне чорных берэтаў.

Першай аперацыяй стала вызначэнне і мініраванне пазіцый баснійскіх снайпераў у Вішаградзе. Першае ж боесутыкненне з праціўнікам адбылося ў глыбокім баснійскім тыле. Пасля гэтай аперацыі сярод мусульманскіх вайскоўцаў пачалі хадзіць чуткі пра «цэлую брыгаду рускіх наймітаў».

За апошнія два месяцы 1992 года атрадам, аўтаномна і сумесна з сербамі, была праведзена серыя ўдалых дыверсійных і разведвальных аперацый, аднак 1 снежня злучэнне панесла першыя страты — быў забіты масквіч Андрэй Німенка, яшчэ адзін баец цяжка паранены.

28 студзеня 1993 года асноўная частка «Царскіх ваўкоў» перадыслакавалася ў Прыбой. Там фарміраванне паспяхова ваявала каля двух месяцаў. Затым, 27 сакавіка злучэнне з’ехала на заходнюю ўскраіну Сараева, у Іліджу. З мая іх узначальваў Міхаіл Трафімаў (пазней загінуў у баі). У жніўні 1993 года РДА-2 спыніў сваё існаванне, яго сцяг быў здадзены ў Храм Святой Тройцы ў Бялградзе. У гэтай царкве ў ліпені 1993 года была ўсталяваная дошка з імёнамі дзесяці загінулых рускіх. Усяго праз атрад прайшлі каля трыццаці добраахвотнікаў, звычайная ж яго колькасць складала прыкладна 10 чалавек. За дзевяць месяцаў баёў РДА-2 страціў чатырох чалавек забітымі.

РДА-2 стаў першым атрадам добраахвотнікаў з устоянай структурай, пастаянным складам і сваімі традыцыямі. Створаныя пазней атрады імкнуліся працягваць яго традыцыі.

### Першая казачая сотня

У канцы 1992 года ў Расіі пачалося фарміраванне казацкага атрада. Ініцыятарам выступіў Аляксандр Загрэбаў, які супрацоўнічаў з кіраўніцтвам абшчыны Вішаграда ў Рэспубліцы Сербскай. Набор казакоў у атрад вёўся ў некалькіх расійскіх гарадах, у тым ліку пры дапамозе ваеннага камісара Саратава. Канчатковая арганізацыя адбылася ў Маскве. Многія байцы былі былымі вайскоўцамі і ветэранамі лакальных канфліктаў на тэрыторыі былога СССР.

Казакі прыбылі на тэрыторыю Рэспублікі Сербскай 1 студзеня 1993 года. Большая частка атрада была размешчана ў Вішаградзе, меншая — у населеным пункце Шкілані. У гэтым раёне яны ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях да канца красавіка. Сярод вядомых баявых аперацый казакоў вылучаюцца баі пад Вішаградам, абарона Скелані ад нападаў падраздзяленняў 28-й дывізіі з Срэбраніцы, удзел у наступленні блізу горада Рудо, а таксама вядомая абарона гор Заглавак і Столац, дзе ў ходзе разлютаваных баёў казакі і добраахвотнікі панеслі значныя страты.

### РДА-3

Увосень 1993 года быў створаны РДА-3, складзены як з ветэранаў, так і навабранцаў. На чале фарміравання ў лістападзе таго ж года ўстаў былы мічман марской пяхоты і ветэран баявых дзеянняў у Анголе і Абхазіі 39-гадовы Аляксандр Шкрабаў. Падраздзяленне грунтавалася на паўднёва-ўсходняй ускраіне Сараева. Уваходзіла ў склад вч. 7512.

РДА-3 прымаў удзел у баях у раёне яўрэйскіх могілак у Сараеве, на гары Ігман, а таксама ля населеных пунктаў Олава і Трнава. Увесну 1994 года атрад удзельнічаў у наступленні на Гараждэ, дзе прымаў прамы ўдзел ва ўзяцці і знішчэнні вядомай фабрыкі «Перамога». 4 чэрвеня пры штурме ўмацаванага раёна на гары Машэвічка ў раёне горада Олава загінуў камандзір Шкрабаў. Некаторы час атрад працягваў існаваць, але ўвосень таго ж года ён распаўся, а большасць яго байцоў перайшлі ў спецыяльны атрад «Белыя ваўкі».

### Белыя ваўкі

Шаўрон «Белых ваўкоў».
Атрад «Белыя ваўкі» быў створаны ў 1993 годзе як 4-ы разведвальна-дыверсійны атрад Сараеўска-Раманійскага корпуса. Ён быў укамплектаваны замежнымі баевікамі і падпарадкоўваўся наўпрост камандаванню корпуса. Камандаваў падраздзяленнем Срджан Кнежэвіч.

Акрамя рускіх, у фарміраванні служылі грамадзяне Балгарыі, Румыніі і іншых краін. Атрад ваяваў у Сараеве, а таксама некаторых іншых участках фронту. Узімку—вясной 1996 года, пасля падпісання Дэйтанскіх пагадненняў, многія добраахвотнікі пакінулі Рэспубліку Сербскую.

Увосень 1995 года, ужо на заключным этапе баявых дзеянняў, некалькі байцоў падраздзялення перайшлі ў склад спецыяльнага атрада «Ваўкі з Дрыны» 1-й Зворнікскай пяхотнай брыгады Дрынскага корпуса.

### У Косаве і Македоніі

З пачаткам бамбардзіровак краінамі НАТА Югаславіі ў Маскве некаторыя партыі і рухі, у тым ліку ЛДПР, НПСР, Саюз афіцэраў і некаторыя казачыя арганізацыі, пачалі набор добраахвотнікаў для ўдзелу ў баявых дзеяннях. Паводле звестак ЛДПР, гатоўнасць адправіцца ў «гарачую кропку» выказалі да пяці тысяч чалавек. У НПСР назвалі лічбу ў 1200 чалавек. Міністэрства юстыцыі РФ выступіла з заявай аб недапушчальнасці такіх дзеянняў. У прэсе арганізацыі, якія вялі набор добраахвотнікаў, былі абвінавачаны ў стварэнні незаконных узброеных фарміраванняў.

Добраахвотнікі адпраўляліся ў Югаславію самастойна, без дапамогі якіх-небудзь арганізацый. Сярод іх былі ветэраны вайны ў Босніі і Герцагавіне і іншых канфліктаў. Усяго ў «гарачую кропку» прыехалі 200 чалавек. Па некаторых даных, сярод іх да паловы складалі грамадзяне Украіны. У адрозненне ад вайны ў Босніі, у Югаславіі не было створана самастойных атрадаў; замежнікі траплялі ў розныя сербскія падраздзяленні, у тым ліку ў тыя, якія займаліся прыкрыццём мяжы з Албаніяй.

Сярод замежных баевікоў у баях удзельнічаў таксама будучы Герой Расіі Анатоль Лебедзь.

Невялікі атрад рускіх, большасць якіх былі ветэранамі канфліктаў у Босніі і Косаве, прымаў удзел у баявых дзеяннях у Македоніі на баку ўрада.

Памяць
------

Воінскія могілкі ля царквы ў Вішаградзе, на якіх пахаваныя рускія добраахвотнікі.
У 2013 годзе Урад Рэспублікі Сербскай прыняў рашэнне пасмяротна ўзнагародзіць Ордэнам Мілаша Абіліча 29 добраахвотнікаў з былога СССР.

5 лістапада 2011 года ў Вішаградзе ў Рэспубліцы Сербскай быў адкрыты помнік рускім добраахвотнікам, на якім высечаныя імёны 37 загінулых замежнікаў. На адкрыцці прысутнічалі ветэраны добраахвотніцкіх атрадаў і Войска Рэспублікі Сербскай, члены сем’яў загінуўшых, а таксама прадстаўнікі ўрада РС, у тым ліку міністр працы і абароны ветэранаў і інвалідаў Петар Джокіч. Адкрыццё помніка выклікала крытыку з боку мусульманскіх таварыстваў ахвяр вайны.

15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам замежных баевікоў, якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі асвячэння прысутнічалі сем’і загінулых, пасол Беларусі ў Сербіі Уладзімір Чушаў, прадстаўнікі пасольства Расіі ў Сербіі, міністр працы і абароны ветэранаў і інвалідаў Рэспублікі Сербскай Міленка Саванавіч і іншыя. Дошка была ўсталяваная на месцы ранейшай, пастаўленай у 1995 годзе і пашкоджанай падчас авіяўдараў НАТА.

Ацэнкі і меркаванні
-------------------

Ацэнкі ўдзелу рускіх у канфліктах у былой Югаславіі розныя і вар’іруюцца ад меркаванняў пра іх як пра герояў да абвінавачванняў у найміцтве і здзяйсненні ваенных злачынстваў.

У Сербіі і Рэспубліцы Сербскай службовыя асобы неаднаразова заяўлялі аб важнай ролі, якую замежнікі гулялі падчас канфлікту. Напрыклад, міністр працы і абароны ветэранаў і інвалідаў Рэспублікі Сербскай Міленка Саванавіч адзначаў, што сербы павінны шанаваць уклад рускіх добраахвотнікаў у іх абарону. Паводле яго слоў, добраахвотнікі прынялі ўдзел у вайне, калі гэта было найбольш неабходна, і дапамаглі абараніць сербаў у раёнах, ахопленых баямі. Падобную ацэнку выказаў Петар Джокіч, таксама былы міністрам ва ўрадзе РС. Ён адзначыў, што замежныя байцы прыбылі на вайну, калі становішча сербаў было найбольш цяжкім, і падкрэсліў, што Рэспубліка Сербская працягне аказваць дапамогу сем’ям загінулых добраахвотнікаў.

У сучаснай сербскай прэсе асабліва вылучаецца ўдзел рускіх добраахвотнікаў у баях ва Усходняй Босніі і Падрынні, у тым ліку бой за гару Заглавак. Адзначаецца, што іх прысутнасць у значнай ступені падымала баявы дух у сербскіх падраздзяленнях. Акрамя таго, замежныя баевікі паказвалі высокія вынікі ў баях і, нягледзячы на сваю малалікасць, былі важнай часткай сербскіх войскаў.

Байцоў рускіх добраахвотніцкіх атрадаў, якія змагаліся на баку Войска Рэспублікі Сербскай, пасля вайны абвінавачвалі ў ваенных злачынствах, этнічных чыстках і найміцтве. У прыватнасці, былы маёр арміі баснійскіх мусульман Азіз Тафро летам 2014 года заявіў, што Ігар Гіркін (Стралкоў), які падчас вайны ў Босніі служыў у РДА-2 і пазней атрымаў вядомасць як камандзір прыхільнікаў ДНР у Славянску, быў датычны да ваенных злачынстваў у гарадах Вішаград, Фоча, Чайнічы і Сараева. Добраахвотнікаў таксама абвінавачвалі ў кантрабандзе, этнічных чыстках і рабаваннях. На думку палітолага Алі Кокнара, яны былі наймітамі і атрымлівалі 200 нямецкіх марак у месяц. Кокнар адзначаў, што, аднак, ніхто з рускіх афіцыйна не быў абвінавачаны Гаагскім трыбуналам. 

У 2003 годзе прадстаўнік Гаагскага трыбунала Ванэса Ле Роа сцвярджала, што Трыбунал сабраў мноства доказаў датычнасці добраахвотнікаў да ваенных злачынстваў, аднак Расія адмовілася абмяркоўваць пытанне выдачы іх у Гаагу.

Расіяне, якія ўдзельнічалі ў Косаўскай вайне, таксама абвінавачваліся ў найміцтве і здзяйсненні ваенных злачынстваў. Брытанская прэса пісала, што дзясяткі рускіх добраахвотнікаў прымалі ўдзел у нападах на населеныя албанцамі вёскі блізу Прызрэны. Брытанскія журналісты са спасылкай на мясцовых албанцаў сцвярджалі, што ў населеным пункце Тусус замежнікамі, якія дзейнічалі сумесна з сербскімі параваеннымі атрадамі, было забіта 22 мірных жыхара. Акрамя таго, іх абвінавачвалі ў здзяйсненні злачынстваў вакол Арахаваца. Прадстаўнікі Пентагона летам 1999 года таксама заяўлялі пра датычнасць рускіх байцоў да ваенных злачынстваў і пра тое, што будзе праведзена спецыяльнае расследаванне.

Заўвагі
-------

1. ↑  Где наша не воевала (руск.). Праверана 7 студзеня 2017.
2. 1 2  Ruski dobrovoljci u BiH: Od Knina do Krima, nas i Rusa trista miliona ima (басн.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 студзеня 2017. Праверана 7 студзеня 2017.
3. 1 2 3 4 5  Русские добровольцы на Балканах (руск.). Праверана 26 сакавіка 2014.
4. ↑  Поликарпов М. А. Добровольцы. Балканский дневник // Время новостей. — 6 июня 2002 года.
5. ↑  Uloga pravoslavnih dobrovoljaca u ratu u BiH (серб.). Праверана 7 студзеня 2017.
6. 1 2 3  The Yugoslav Wars 2006, с. 13.
7. 1 2  Большая помощь маленьких отрядов (руск.).  Српска.ру. Праверана 26 верасня 2012.
8. 1 2 3  Национальность — мусульмане (руск.). Праверана 7 студзеня 2017.
9. 1 2 3 4 5 6 7  Кто они ? Добровольцы (руск.).  Српска.ру. Праверана 26 верасня 2012.
10. 1 2  «Царские волки» в Боснии (руск.). Праверана 13 лістапада 2014.
11. 1 2 3  Други Руски Добровољачки Одред (серб.). Праверана 7 студзеня 2017.
12. 1 2  Казаки среди добровольцев на Балканах в конце XX века (руск.). Праверана 26 сакавіка 2014.
13. 1 2  Бројност рускиx добровољаца (серб.). Праверана 21 снежня 2016.
14. ↑  Российские добровольцы разделились на сербских и албанских (руск.). Праверана 26 сакавіка 2014.
15. ↑  "Надо делать свою работу хорошо. Чтобы врагу было плохо" (руск.). Праверана 26 сакавіка 2014.
16. ↑  Республика Сербская посмертно наградит русских добровольцев (руск.).  Српска.ру. Праверана 11 студзеня 2015.
17. ↑  У Вишеграду откривен споменик руским добровољцима (серб.). Праверана 21 снежня 2016.
18. ↑  Spomenik ruskim dobrovoljcima u BiH (серб.). Праверана 21 снежня 2016.
19. 1 2  У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима (серб.). Праверана 21 снежня 2016.
20. ↑  Đokić: Ruski dobrovoljci pomogli Srbima kad je bilo najteže (серб.). Праверана 21 снежня 2016.
21. ↑  Боснийский историк предлагает судить Стрелкова (руск.). Праверана 28 лютага 2017.
22. ↑  The Kontraktniki : Russian mercenaries at war in the Balkans (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 28 лютага 2017.
23. ↑  The Fate of Russian Volunteers in Bosnia (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2018. Праверана 28 лютага 2017.
24. ↑  Russians accused of Kosovo atrocities (англ.). Праверана 28 лютага 2017.

Літаратура
----------

* *Поликарпов М. А.* Русская сотня. Наши в Сербии. — М.: Эксмо, 1999. — ISBN 5-04-003353-2.
* *Тутов А. В.* Русские в Сараево. — Архангельск: Сказочная дорога, 2011. — 128 с. — ISBN 978-5-4629-0009-8.
* *Боројевић Д. Ивић Д.* Војска Републике Српске: 12. мај 1992 — 31. децембар 2005. — Рума: Штампа, 2014. — 393 с. — ISBN 978-86-918217-0-8.
* *Dr N Thomas & K Mikulan.* The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001. — Osprey publishing, 2006. — ISBN 1-84176-964-9.
* *David C. Isby.* Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995. — Washington, 2003. — Vol. 1. — 501 p. — ISBN 978-0-7567-2930-1.

Спасылкі
--------

* Список погибших добровольцев (руск.).  Српска.ру. Праверана 26 верасня 2012.
* Русские добровольцы на Балканах (руск.). Праверана 26 сакавіка 2014.
* Национальность — мусульмане (руск.). Праверана 7 студзеня 2017.

### Фотаздымкі

* Фотоальбом РДО-3 (руск.).  Српска.ру. Праверана 26 верасня 2012.
* Фотоальбом отряда «Белые волки» (руск.).  Српска.ру. Праверана 26 верасня 2012.

### Відэа

* Отряд А. Александрова в Скелани (руск.).  YouTube. Праверана 26 верасня 2012.
* Репортаж НТВ о русских добровольцах (руск.).  YouTube. Праверана 26 верасня 2012.

| Югаслаўскія войны |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Асноўныя падзеі** | **Сербскія і македонскія дзяржутварэнні** | **Дамагаліся незалежнасці** | **Наступствы** |
| Распад Югаславіі
Войны* Дзесяцідзённая вайна ў Славеніі (1991)
* ✯ Вайна ў Харватыі (1991—1995)
* Баснійская вайна (1992—1995)
	+ Харвацка-баснійскі канфлікт (1992—1994)
* Косаўская вайна (1998—1999)
* Вайна НАТА супраць Югаславіі (1999)
	+ сакавік, красавік, май, чэрвень
* Канфлікт у Прэшаўскай даліне (1999—2001)
* Канфлікт у Македоніі (2001)

Храналогія

1991

* Плітвіцкі Крывавы Вялікдзень
* Дзесяцідзённая вайна
* Брыёнскае пагадненне
* Разня ў Белавары
* Бітва за Вукавар
* Вукаварскі інцыдэнт
* Аблога Дуброўніка

1992

* ✰ Аблога Сараева
* Грацкае пагадненне
* Аперацыя «Калідор»

1993

* Бойня ў Кравіцы
* Аперацыя «Масленіца»
* Этнічныя чысткі ў даліне Лашвы
* Аперацыя «Лукавац 93»
* Аперацыя «Медакская кішэнь»

1994

* Першы выбух на рынку Маркале
* Паветраны бой над Баня-Лукай
* Вашынгтонскае пагадненне
* Аперацыя «Тыгр 94»
* Аперацыя «Павук»

1995

* Аперацыя «Маланка»
* Ракетны абстрэл Заграбу
* Разня ў Срэбраніцы
* Аперацыя «Бура»
* Другі выбух на рынку Маркале
* Аперацыя «Абдуманая сіла»
* Інцыдэнт каля Мрконьіча
* Дэйтанскае пагадненне

1999

* Інцыдэнт у Рачацы
* Знішчэнне сербскага пасажырскага цягніка
* Знішчэнне тэлецэнтра ў Бялградзе
* Знішчэнне пасольства Кітая ў Бялградзе
* Бамбардзіроўка вёскі Корыша
* Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244
* Марш-кідок на Прышціну

2001

* Аперацыя «Брава»
* Бітва за Радушу
* Охрыдскае пагадненне

 | Удзельнікі* Югаславія (СФРЮ)
	+ Югаслаўская НА
* Саюзная Рэспубліка Югаславія Югаславія (СРЮ)
	+ УС Югаславіі
* Рэспубліка Сербская
	+ УС Рэспублікі Сербскай
* Рэспубліка Сербская Краіна
	+ УС Сербскай Краіны
* Рэспубліка Заходняя Боснія
* Паўночная Македонія
	+ УС Рэспублікі Македоніі
	+ МУС Рэспублікі Македоніі (англ.)
* *Сербскія добраахвотнікі:*
	+ Сербская гвардыя
	+ Сербская добраахвотніцкая гвардыя
	+ «Белыя арлы» (англ.)
	+ «Скарпіёны» (англ.)
	+ «Жоўтыя восы» (англ.)
	+ «Ваўкі з Вуч’яка» (англ.)
	+ Добраахвотнікі СРП
* *Ваенная дапамога:*
	+ УНА-УНСО
	+ Рускія добраахвотнікі
	+ Украінскія пілоты
	+ Грэцыя Грэчаскія добраахвотнікі

Ключавыя фігуры

* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Слабодан Мілошавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драгалюб Ойданіч #
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Мамчылі Пырышыч (англ.)
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Велька Кадзіевіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міле Мркшыч #
* Мілан Мілуцінавіч
* Рэспубліка Сербская Радаван Караджыч (#)
* Рэспубліка Сербская Біляна Плаўшыч #
* Рэспубліка Сербская Ратка Младзіч (#)
* Рэспубліка Сербская Мамчыла Краішнік #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Марціч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Бабіч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Горан Хаджыч (#)
* Фікрет Абдыч #
* Паўночная Македонія Борыс Трайкаўскі
* Паўночная Македонія Влада Бучкаўскі
* Паўночная Македонія Любэ Башкоскі
* Вук Драшкавіч
* Жэлька Ражнатавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міларад Лукавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драган Васількавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Воіслаў Шэшэль (#)

 | Удзельнікі* Славенія
	+ ТА Славеніі (англ.)
* Харватыя
	+ УС Харватыі
	+ Харвацкія абарончыя сілы
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
	+ ТА Босніі і Герцагавіны (англ.)
	+ «Зялёныя берэты» (англ.)
	+ УС Рэспублікі Боснія і Герцагавіна
* Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
	+ Харвацкі савет абароны
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Рэспубліка Косава Рэспубліка Косава
	+ Войска вызвалення Косава
	+ УС Рэспублікі Косава (англ.)
* *Албанскія сепаратысты:*
	+ Армія нацыянальнага вызвалення
	+ Армія вызвалення Прэшава, Медведжы і Буянаваца
	+ Албанская нацыянальная армія
* *Ваенная дапамога:*
	+ Албанія
	+ НАТА
	+ Арганізацыя Ісламская канферэнцыя
	+ Аль-Каіда
	+ Military Professional Resources

Ключавыя фігуры

* Славенія Мілан Кучан
* Славенія Янез Янша
* Харватыя Франья Туджман
* Харватыя Гойка Шушак
* Харватыя Антон Тус
* Харватыя Янка Бабетка
* Харватыя Званімір Чэрвенка
* Харватыя Антэ Гатовіна #
* Блаж Кралевіч
* Алія Ізетбегавіч
* Расім Дэліч
* Атыф Дудаковіч
* Сефер Халілавіч (англ.)
* Насер Орыч
* Мустафа Хайрулахавіч
* Матэ Бобан
* Дарыа Кордзіч (англ.) #
* Рэспубліка Косава Ібрагім Ругова
* Адэм Яшары
* Хашым Тачы
* Агім Чэку
* Рамуш Харадзінай (#)
* Алі Ахмеці
* НАТА Хаўер Салана
* НАТА Уэслі Кларк

 | Наступствы* МТБЮ
	+ Спіс абвінавачаных МТБЮ
* Бульдозерная рэвалюцыя
* Беспарадкі ў Косаве (2004 • 2008 • 2011)
	+ Рэферэндум у Паўночным Косаве
* Абвяшчэнне незалежнасці Косава
	+ Міжнародная рэакцыя
	+ Акцыі пратэсту
* Спіс страт авіяцыі бакоў у ваенных дзеяннях на Балканах (1991—1995)
* Спіс страт авіяцыі бакоў падчас войны НАТА супраць Югаславіі (1999)

Міратворчыя місіі* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNPROFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый KFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNMIK
* Еўрапейскі Саюз EULEX

Ірэдэнтызм* Албанія Вялікая Албанія
* Сербія Вялікая Сербія
* Харватыя Вялікая Харватыя

Іншае* Заходне-Сербская Федэрацыя
* Этнічныя чысткі
* Знікненне двух савецкіх журналістаў у Югаславіі 1 верасня 1991 года
* Беспарадкі ў Албаніі (1997)
* Армія вызвалення Чамерыі
* Беларусь і югаслаўскія войны
* Замежныя камбатанты ў Баснійскай вайне
 |

 |
| (#) *— знаходзяцца пад следствам*, # *— асуджаныя за ваенныя злачынствы* |