recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Хаміт Шамсутдзінавіч Агліулін**(башк.: Хәмит Шәмсетдин улы Әһлиуллин, татар.: Хәмит Шәмсетдин улы Әһлиуллин; 20 сакавіка 1919 г. — 15 кастрычніка 1943) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, намеснік палітрука, камандзір аддзялення сапёрнага ўзвода 43-га стралковага палка 106-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту, Герой Савецкага Саюза (1943), старэйшы сяржант.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 20 сакавіка 1919 года ў башкірскім сяле Удракбаш (цяпер Благаварскі раён, Башкартастан) у сялянскай сям'і. Працаваў у калгасе імя Фрунзэ Благаварскага раёна.

У Чырвоную Армію прызваны ў 1939 годзе Благаварскім райваенкаматам Башкірскім АССР.

З лютага 1943 года на фронце.

15 кастрычніка 1943 года старшы сяржант Агліулін пад моцным агнём праціўніка з групай разведчыкаў і мінёраў пераправіўся праз раку Дняпро у раёне гарадскога пасёлка Лоеў Гомельскай вобласці Беларусі. Прымаў удзел у захопе, ўтрыманні і пашырэнні плацдарма на правым беразе. У цяжкія моманты бою перавозіў боепрыпасы для ўсяго падраздзялення. Загінуў у тым баі на правым беразе Дняпра ў двух кіламетрах паўднёва-ўсход ад Лоева. Пахаваны ў брацкай магіле на месцы баёў.

Званне Героя Савецкага Саюза старэйшаму сяржанту Агліулінуну Хаміту Шамсутдзінавічу прысвоена пасмяротна Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года.

Памяць
------

* Імем старэйшага сяржанта Хаміта Шамсутдзінавіча Агліуліна названы вуліца і школа ў вёсцы Удракбаш Благаварскага раёна Башкартастана.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза (30.10.1943)
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі (15.10.1943)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Хаміт Шамсутдзінавіч Агліулін на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.

Спасылкі
--------

* Хаміт Шамсутдзінавіч Агліулін на сайце «Героі краіны»
**Рапіна** (эст.: Räpina vald) — воласць у Эстоніі, у складзе павета Пылвамаа, у паўночна-ўсходняй яго частцы. Мяжа воласці, што праходзіць па возеры Ляміярвэ, адначасна з'яўляецца і ўсходняй мяжой Еўрапейскага Саюза. Па тэрыторыі воласці працякае рака Выханду.

Палажэнне
---------

Плошча воласці — 265,9 км², колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2009 года складала 5533 чалавек.

Адміністрацыйны цэнтр воласці — горад Рапіна.

Спасылкі
--------

* Valla koduleht  (эст.)

| ⛭Павет Пылвамаа |
| --- |
| Воласці | 
* Ах’я
* Канепі
* Кылестэ
* Лахеда
* Мікітамяэ
* Маостэ
* Орава
* Пылва
* Рапіна
* Валг’ярвэ
* Вастсэ-Куустэ
* Верыёра
* Вярска

 |  |
Тое, што засталося ад Келасурскай вежы
**Келасурская сцяна** — руінаванае абарончае збудаванне, якое працягнулася ад ракі Келасур па цяснінах і гарах Абхазіі да вусця ракі Інгуры.

Апісанне
--------

Сцяна пачынаецца каля вусця ракі Келасуры і заканчваецца на правым беразе ракі Інгуры
Даўжыня сцяны складае 160 км, што перавышае іншыя каўказскія аналагі (Дэрбенцкая сцяна), але саступае даўжыні вялікай гарганскай сцяне. Колькасць вежаў уздоўж сцяны ацэньваецца па-рознаму, аж да некалькіх соцень. Кожная такая вежа была мініяцюрнай крэпасцю, вышынёй 8-12 м з трыма радамі байніц. Сёння ад вялікага сярэднявечнага абарончага збудавання, якое апяразвае Сухум, засталіся рэдкія разваліны асобных вежаў і крэпасцей.

Разваліны прамавугольнай у плане Келасурскай вежы з валуноў, змацаваных вапнавым растворам, захаваліся адразу за ўсходняй мяжой Сухума, ля вусця ракі Келасур. Больш за ўсё абарончых збудаванняў засяроджана ў пачатку сцяны — ад ракі Келасур да ракі Моква. На гэтыя амаль 60 км прыходзіцца больш за 200 вежаў, з якіх каля 100 — у добрым стане, астатнія моцна разбураныя. Адлегласць паміж вежамі 40-120 м, у перасечанай мясцовасці — 300 м і больш. На працягу астатняй адлегласці да Інгура стаяць толькі 4 асобныя вежы.

Гісторыя
--------

Існуе некалькі версій узнікнення гэтага збудавання: мінгрэльская і візантыйская.

Спасылкі
--------

* Тэлевізійная праграма канала «Расія-Культура» — «Шукальнікі: Вялікая Абхазская сцяна», 18.11.2012 года.
* Mandalay.be: *«Вялікая Абхазская сцяна: Фатаграфіі»* Архівавана 13 жніўня 2009.
* Абхазская інтэрнэт-бібліятэка: *«Келасурская (Вялікая Абхазская) сцяна»*(недаступная спасылка)
**Міхаіл Міхайлавіч Маруга** (нар. 10 лютага 1957) — беларускі фотамастак. Аўтар шэрага беларускіх рэкламных фотаздымкаў. Член Міжнароднай асацыяцыі дызайнераў, Беларускага саюза дызайнераў, Kodak Professional Network, Беларускага саюза фатографаў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1957 годзе ў горадзе Сокал, Валгаградская вобласць, Расія.

У 1987 годзе скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут.

З 1995 года — член Kodak Professional Network.

З 1998 года — член Беларускага саюза дызайнераў.

З 1989 года займаецца рэкламнай фатаграфіей. Найбольш знакамітыя яго працы — рэкламныя здымкі для фірм жаночай бялізны «Мілавіца» і «Элема».

Як фатограф супрацоўнічаў з шэрагам выдавецтваў, банкамі («БелВЭБ»), ансамблямі («Песняры» і «Сябры»), часопісамі, рэстаранамі, казіно і фірмамі.

Зараз кіруе ўласнай фотастудыей «MARUGA».

Жыве і працуе ў Мінску.

Узнагароды
----------

* 2002 — «Млын моды» — Суперфотамастак Беларусі.

Спасылкі
--------

* Фотовыставка Михаила Маруга «PRO ЯВЛЕНИЕ. ПЕСНЯРЫ» откроется 8 сентября
* Михаил Маруга
* Маруга Михаил Михайлович
* Афіцыйны сайт «MARUGA»
**Хіма**, або **хема** (саманазва *Bahima*) — народ у Цэнтральнай Афрыцы. Жывуць пераважна ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга і Угандзе. Агульная колькасць (2017 г.) - каля 3 829 000 

Хіма першапачаткова належалі да нілотскай групы народаў, якая мігрыравала ва Усходнюю Афрыку ў другой палове 1 тысячагоддзя з тэрыторыі Паўднёвага Судана. Маюць агульнае паходжанне з тутсі. Сярод тутсі Руанды ў нашы дні вылучаецца субэтнічная група хіма, якая налічвае каля 12 000 чалавек. Галоўны традыцыйны занятак — пастаральная жывёлагадоўля.

Да XVII ст. хіма насялялі землі на поўдзень ад возера Вікторыя, адкуль былі выціснуты земляробамі-сукума. Далейшая міграцыя на паўночны захад суправаджалася прыняццём моў і культурных элементаў суседніх народаў банту. Хіма падзяліліся на 2 буйныя моўныя групы — паўднёвую і паўночную. Прадстаўнікі паўднёвай групы жывуць пераважна ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга і размаўляюць на асобнай мове хіма, што адносіцца да групы моў банту. Паўночныя хіма насяляюць захад Уганды, некаторыя тэрыторыі Конга, Руанды і Танзаніі. Яны размаўляюць на дыялекце мовы нколе.

У 1994 г. хіма сталі адной з ахвяр генацыда ў Руандзе. З 1999 г. на паўночным усходзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга назіраецца канфлікт паміж хіма і суседнім народам ленду.

Зноскі
------

1. ↑  Hema, Congo Nyoro in Congo, Democratic Republic of
2. ↑  Hima
3. ↑  Hima in Rwanda

Спасылкі
--------

* The Hima People of Eastern Africa
* Background to the Hema-Lendu Conflict in Uganda-Controlled Congo

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 11949660c · LCCN: sh85011007 · SUDOC: 027460649 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Авербах.
**Іда Леанідаўна Авербах** (руск.: Ида Леонидовна Авербах; 11 жніўня 1905 года, Саратаў, Расійская імперыя — 16 чэрвеня 1938, палігон Камунарка, Масква, СССР) — савецкі юрыст. Жонка народнага камісара ўнутраных спраў СССР Г. Р. Ягоды і пляменніца першага старшыні УЦВК Я. М. Свярдлова.

Біяграфія
---------

Па некаторых звестках, нарадзілася ў сям’і рамесніка. Іншыя крыніцы сцвярджаюць, што яе бацька быў заможным купцом. Маці Соф’я Міхайлаўна з’яўлялася роднай сястрой Якаву Свярдлову і, як можна меркаваць, яе продкі пражывалі ў Полацку. Старэйшым братам Іды быў знакаміты пісьменнік Леапольд Авербах.

Скончыла гімназію ў Саратаве, працоўную школу ў Маскве і прававое аддзяленне Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта.

У 1919—1922 гадах Іда Авербах, якая тады пераехала ў Маскву, працавала ў Камсамоле. У 1920—1921 гадах член аргбюро гарадскога райкама РКСМ у Маскве, затым сакратар суполкі РКСМ у працоўнай школе Масквы. Член ВКП(б) з 1928 года.

У 1929 годзе нарадзіўся сын Генрых.

28 сакавіка 1937 года Генрых Ягода, які на той момант быў наркамам сувязі, быў арыштаваны. Авербах была звольнена з пракуратуры і асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы». Справа Авербах неаднаразова пераглядалася.

У чэрвені 1938 года пакаранне Ідзе Авербах было зноў перагледжана. Яна была прысуджана да расстрэлу ў «адмысловым парадку» — нават без фармальнага судовага прысуду. Пакаранне было здзейснена 16 чэрвеня 1938 года на спецаб’екце НКУС «Камунарка» ў Маскве. Разам з ей былі расстраляны сёстры мужа Э. Р. Ягода і Л. Р. Ягода-Знаменская.

У 1989 годзе была рэабілітавана.

Сям’я
-----

Бацька — Леанід Мікалаевіч Авербах (1874—1938)

Маці — Соф’я Міхайлаўна Авербах (Свердлава) (1883—1951)

Муж — Генрых Рыгоравіч Ягода (1891—1938)

Сын — Генрых Генрыхавіч Авербах (1929—2003)

Брат — Леапольд Леанідавіч Авербах (1903—1937)

Дзядзька — Веніямін Міхайлавіч Свярдоў (1886—1939)

Дзядзька — Свярдлоў Якаў Міхайлавіч

Дзядзька — Зіновій Аляксеевіч Пешкаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
Манумент «Маці-Арменія» на марцы Арменіі, 2011 г.
**Маці-Арменія** (арм.: Մայր-Հայաստան) — манумент у Ерэване ў гонар перамогі Савецкага Саюза ў Вялікай Айчыннай вайне. Вышыня 54 м, з іх 22 м — вышыня статуі. Размешчаны ў парку Ахтанак (Перамога), які ўзвышаецца над цэнтрам горада.

Пастамент (1950, арх. Рафаэл Ісраэлян) выкананы з граніту, выкарыстаны матывы нацыянальнага арнаменту — разьбы па камені. Першапачаткова на ім быў усталяваны помнік Сталіну (ск. Сяргей Мяркураў), дэмантаваны ў 1962 годзе. Статуя «Маці Арменія» (1967, ск. Ара Аруцюнян) выканана ў чаканнай медзі, сімвалізуе магутнасць і веліч Радзімы. Уяўляе сабой выяву маці, якая ўкладвае меч у ножны. Ля ног маці ляжыць шчыт. Скульптура характэрна стылізаванай формай рук, строгімі рысамі адзення.

Ля падножжа помніка знаходзіцца музей Міністэрства абароны, у якім выстаўлены экспанаты часоў Вялікай Айчыннай і Карабахскай войнаў: асабістыя рэчы, зброя, дакументы і партрэты герояў. Вакол пастамента выстаўлены ўзоры ўзбраення таго часу.

Гл. таксама
-----------

* Спіс самых высокіх статуй свету
* Радзіма-маці

Зноскі
------

1. ↑  Паводле іншых даных — 52 м.

Літаратура
----------

* Софья Георгиевна Капланова. «Ара Арутюнян», Москва, «Советский художник». 1968
**Помнік Івану Паскевічу** — разбураны помнік у Варшаве, прысвечаны намесніку Царства Польскага, фельдмаршалу Расійскай імперыі Івану Фёдаравічу Паскевічу. Знаходзіўся ў Кракаўскім прадмесці, перад цяперашнім Прэзідэнцкім палацам (які зваўся «Намеснікаўскім») на месцы сучаснага помніка Юзафу Панятоўскаму.

Паштоўка з помнікам пачатку XX стагоддзя.
Дэмантаж помніка палякамі ў 1917 годзе.
Помнік, створаны скульптарам М. С. Піменавым, быў урачыста адкрыты 21 чэрвеня 1870 года ў прысутнасці імператара Аляксандра II. Помнік Юзафу Панятоўскаму, які стаяў на яго месцы раней, быў дэмантаваны пасля прыгнечання паўстання 1830—1831 гадоў і перавезены спачатку ў Навагеоргіеўскую крэпасць, а пазней — у рэзідэнцыю Паскевіча ў Гомелі.

У 1917 годзе помнік па ініцыятыве нямецкіх акупацыйных сіл быў дэмантаваны і разабраны на часткі, якія пасля пераплавілі. Адзіным ацалелым фрагментам стаў адзін з чатырох барэльефаў, які ўпрыгожваў пастамент манумента. На ім намалявана сцэна штурму Варшавы 1831 года рускай арміяй. На сённяшні дзень фрагмент захоўваецца ў Музеі Войска Польскага ў Варшаве.

У 1922 Польшчы быў вернуты помнік Панятоўскаму, які быў усталяваны на Саксонскай плошчы аж да яго знішчэння немцамі ў 1944 годзе. На месцы помніка Паскевічу быў пастаўлены помнік легіянерам. У 1965 годзе на гістарычным месцы была ўсталявана копія помніка Панятоўскаму.

Літаратура
----------

* Encyklopedia Warszawy. Wydawnictwo Naukowe PWN. ISBN 83-01-08836-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Помнік Івану Паскевічу
**Стасіс Шы́мкус** (літ.: Stasys Šimkus; 4.2.1887, в. Мацішкяй, Ковенскі павет, Літва — 15.10.1943) — літоўскі кампазітар, дырыжор, педагог.

Біяграфія
---------

У 1908 годзе скончыў Варшаўскі музычны інстытут па класу аргана.
Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю ў 1914 годзе. Вучыўся ў А. Лядава, М. Штэйнберга, Я. Віталса. Падчас вучобы наведваў пасяджэнні Беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1914—1920 гадах жыў у ЗША, дзе кіраваў літоўскім хорам, арганізоўваў канцэрты, выдаваў часопіс. У 1921—1922 гадах удасканальваўся ў Лейпцыгскай кансерваторыі. У 1923 годзе арганізаваў музычнае вучылішча ў Клайпедзе, у 1934 — таварыства па зборы народных мелодый. У 1930—1933 гадах С. Шымкус кіраваў студэнцкім хорам Каўнаскага ўніверсітэта, у 1933—1936 гадах — інспектар па музычным пытанням Міністэрства асветы Літвы. Пасля 1940 года прымаў удзел у будаўніцтве музычнай культуры Літоўскай ССР.

Творчасць
---------

Паштовая марка СССР
Аўтар твораў розных жанраў: опера «Вёска каля маёнтка» (1941), сімфанічная паэма «Нёман» (1930), песня-кантата «Да светлай будучыні», апрацоўкі літоўскіх і беларускіх народных песень (апрацоўваў народныя песні і танцы для спектакляў Першай беларускай трупы І. Буйніцкага; часткова апублікаваны ў «Беларускім спеўніку…» Л. Рагоўскага, 1911). Кіраваў хорам, які ў 1911 годзе выступіў разам з трупай І. Буйніцкага на беларускай вечарынцы ў Пецярбургу. Аўтар музыкі да пастаноўкі «Паўлінкі» Янкі Купалы (1913; Беларускі навукова-літаратурны гурток, Пецярбург).

Зноскі
------

1. 1 2  Stasys Šimkus //  Праверана 9 кастрычніка 2017.
2. 1 2 3 4 5 6  Музыкальная энциклопедия: в 6 т. Т. 6.Т. 6: Хейнце — Яшугин. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1982. — Стб. 343—344. — 1008 стб. илл. — 102 245 экз. (руск.)

Літаратура
----------

* Шымкус Стасіс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Ши́мкус Стасис Стасио // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 6: Хейнце — Яшугин. — 1982. — Стб. 343—344. — 1008 стб. илл. — 102 245 экз. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · International Music Score Library Project |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16447173p · CiNii: DA1422781X · GND: 12090327X · ISNI: 0000 0000 8222 8842 · LCCN: n94036534 · LNB: 000036582 · NKC: mzk2015863631 · VIAF: 40221196 |

 |
**Старая Ладага** — сяло ў Расіі, у Волхаўскім раёне Ленінградскай вобласці, на р. Волхаў.

Гісторыя
--------

Згадваецца ў рускіх летапісах і скандынаўскіх сагах. Да X ст. апорны пункт на шляху з варагагў у грэкі, у XI—XV стст. крэпасць і рамесна-гандлёвы цэнтр Наўгародскай феадальнай рэспублікі. У пачатку XII ст. у Ладаге пабудаваны каменныя сцены. З 1478 г. у складзе Вялікага княства Маскоўскага. Эканамічнае значэнне страціла пасля будаўніцтва паўночнага порта ў Архангельску, ваеннае захоўвала да XVII ст. У 1703 г. Пётр I перанёс горад у вусце Волхава (Новая Ладага). На месцы старажытнай Ладыгі захаваліся рэшткі землянога вала, каменнай крэпасці, тры царквы XII—XV стст. з фрагментамі фрэсак. Раскопкі вядуцца з 1880-х гг.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Старая Ладога: Материалы археологических экспедиций. — Л. 1948.
* Орлов С. Н. Старая Ладога. — Л. 1949.
* Лазарев В. Н. Фрески Старой Ладоги. — М. 1960.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4608779-5 · LCCN: n2001039950 · NKC: ge242807 · SUDOC: 150298609 · VIAF: 144437622 |
**Біягеацэнало́гія** — навука пра структуру, дынаміку і класіфікацыю згуртаванняў жывых істот у сувязі з месцам іх пражывання. Вывучае біялагічную прадукцыйнасць, кругаварот рэчываў і паток энергіі ў біягеацэнозах, іх цэласнасць і стабільнасць, межы і дынаміку. Прыватная частка біягеацэналогіі — біяцэналогія.

Даныя біягеацэналогіі важныя ў гаспадарчай дзейнасці чалавека і асабліва ў справе аховы прыроды.

Гісторыя
--------

Пачатак біягеацэналогіі пакладзены працамі рускіх вучоных В. В. Дакучаева і Г. Ф. Марозава, развіты вучэннем У. І. Вярнадскага пра біясферу і ролю жывога рэчыва ў фарміраванні зямной кары.

Заснавальнікам біягеацэналогіі як асобнай навукі з'яўляецца У. М. Сукачоў.

На Беларусі
-----------

На Беларусі праблемы біягеацэналогіі распрацоўвалі акадэмік Іван Данілавіч Юркевіч і яго школа геабатанікаў, калектыў гідрабіёлагаў БДУ пад кіраўніцтвам Г. Г. Вінберга, які ў 1940-я гады пачаў вывучэнне біягеацэнозу воз. Нарач.

Навукова-даследчая работа вядзецца ў інстытутах АН Беларусі (эксперыментальнай батанікі, заалогіі, лесу, Цэнтральным батанічным садзе), біялагічных факультэтах ВНУ і іншых з выкарыстаннем комплексных метадаў вывучэння, мадэлявання і прагназавання біягеацэнатычных і экалагічных працэсаў і сістэм.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Биогеоценоло́гия // Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Ред. кол.: Г. И. Воробьёв (гл. ред.) и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — Т. 2. Абелия — Лимон. — С. 81—82. — 593 с. — 100 000 экз. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph120500 |
**Віленская канфедэрацыя** — саюз беларускай і літоўскай шляхты ў Вялікім Княстве Літоўскім, накіраваны супраць палітыкі абсалютызму, што намагаўся весці ў Рэчы Паспалітай кароль Аўгуст II Моцны.

Пасля чарговай страты трона ў Варшаве ў час Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў Аўгуст II вярнуўся ў Польшчу, дзе пачаў узмацняць сваю ўладу. Дзеля гэтага ён увёў свае саксонскія войскі на тэрыторыі Рэчы Паспалітіій, бо адначасова з’яўляўся курфюрстам Саксоніі. Утрыманне гэтага войска, увядзенне новых падаткаў, рабаванні саксонскіх салдат выклікалі супраціўленне шляхты, гараджан і сялян. У Тарнагродзе (Польшча) 27 лістапада 1715 года была створана канфедэрацыя польскай шляхты, каб са зброяй у руках змагацца супраць каралеўскага абсалютызму, за «залатую шляхецкую вольнасць». Расійскі цар Пётр I не хацеў узмацнення ўлады караля, таму падтрымаў канфедэратаў. 23 сакавіка 1716 года на шляхецкім з’ездзе ў Вільні была ўтворана Віленская канфедэрацыя. Яе маршалкам выбраны ашмянскі харужы Крыштоф Сулістроўскі. Віленская канфедэрацыя далучылася да Тарнагродскай канфедэрацыі, якія патрабавала вываду саксонскіх войск з Рэчы Паспалітай. Падтрымалі Віленскую канфедэрацыю войска ВКЛ, беларускія і літоўскія магнаты, якія і да гэтага выступалі за абмежаванне ўлады караля. Атрады канфедэратаў змагаліся з каралеўскімі войскамі па тэрыторыі ўсёй Рэчы Паспалітай. Пасрэднікам паміж варожымі бакамі выступіў Пётр I, які прывёў на тэрыторыі Рэчы Паспалітай свае войскі, умацаваўшы такім чынам палітычныя пазіцыі Расіі ў Рэчы Паспалітай. Пасля доўгіх, з перапынкамі, перагавораў пад націскам Пятра I рускіх дыпламатаў 3 лістапада 1716 года ў Варшаве было падпісана пагадненне паміж каралём Аўгустам II і Тарнагродскай і Віленскай канфедэрацыямі. 30 студзеня 1717 года і гэта пагадненне ратыфікавана і 1 лютага 1717 года зацверджана «нямым соймам» (акраля маршалка Лядухоўскага, які абвяшчаў дакументы, нікому не далі права голасу, каб не сарваць сойм). Пастанова сойма была кампрамісам паміж каралеўскім дваром і канфедэратамі. Саксонскія войскі выводзіліся з Рэчы Паспалітай; улада караля абмяжоўвалася: ён не меў права пачынаць вайну без згоды сойма, арыштоўваць шляхціцаў без судовага прыгавору, раздаваць пасады чужаземцам і асабліва дысідэн-там (некатолікам). Правы шляхты пашыраліся (зацвярджалася права liberum veto), польская армія скарачалася да 18 тыс. чалавек, а войска Вялікага Княства Літоўскага да 6 тыс. у той час як арміі суседніх дзяржаў мелі дзесяткі і сотні тысяч салдат. Абмяжоўвалася вайскавая ўлада гетманаў. Узмацніўся ўплыў Расіі на ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай.
**Франці́шак Ляхо́цкі** (польск.: Franciszek Lachocki; 1899, Пружаны, Расійская імперыя — 13 верасня 1988, Пенсільванія, ЗША) — польскі паэт-эмігрант беларускага паходжання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Пружанах у сям’і мясцовага шляхціца Міхаіла. Унук Ксаверыя Ляхоцкага, маршалка пружанскай шляхты ў канцы XIX стагоддзя. Дзяцінства правёў у маёнтку сям’і ў вёсцы Росахі. У 1915 годзе сям’я эвакуіраваная ўглыб Расіі.

Па вяртанні ў Пружаны жыў на вуліцы Замкавай, працаваў школьным інспектарам, пасля ў фінаддзеле.

Арыштаваны 24 сакавіка 1940 года з прыходам у Заходнюю Беларусь Саветаў. 21 жніўня асуджаны на 8 гадоў у папраўча-працоўным лагеры ва Ухце, а яго сям’я дэпартаваная ў Казахстан. 8 верасня 1941 года амніставаны і разам з сынамі далучыўся да фарміраванай Арміі генерала Андэрса. У 1942 годзе разам з арміяй пакінуў СССР, ваяваў у I корпусе ў Шатландыі.

Пасля вайны асеў у Вялікабрытаніі, дзе скончыў курсы садаводства і агародніцтва, працаваў па спецыяльнасці. З 1950 года — у ЗША, горад Блумфілд. Некаторы час вёў ліставанне з настаўніцай з Пружанаў Варварай Шпакоўскай.

Памёр 13 верасня 1988 года. Пахаваны ў Дойлстаўне  (англ.) (бел. (Пенсільванія). Рэабілітаваны 12 ліпеня 1989 года.

Творчасць
---------

Паэтычныя зборнікі «Ластаўчыны гнёзды» (1970), «Дом з лістоўніцы» (1971), «На бярозавай кары» (1980), «За карункавыя вечары» (1984), «Над Мухаўцам» і «Палессе» (1987), у якіх апяваў роднае Палессе.

Апавяданне «Споведзь».

Па смерці Францішка Ляхоцкага яго кнігі перадаў польскаму аддзелу бібліятэкі ў Нью-Брытэне (Канектыкут, ЗША) Ян Вуйцік.

### Пераклады на беларускую мову

* *Ляхоцкі Францішак.* Палессе = Polesie. — Студзіводы: Orthdruk. — С. 64. — (бібліятэка Беларускага Гістарычнага Таварыства). — ISBN 978-83-925074-9-9. (пераклад Віктар Швед). 9 кастрычніка 2010 года гэты пераклад быў прэзентаваны ў «Пружанскім палацыку».

Зноскі
------

1. ↑  «Не губляйце майго прозвішча…» **(нявызн.)**. *Брестская область*.  Новости Беларуси (25 кастрычніка 2010). Праверана 28 лістапада 2011.(недаступная спасылка)
2. ↑  *Stanisława Mocek.* Forum czytelników // *Echa Polesia*. — 2009. — № 4 (24). — С. 64.

Літаратура
----------

* *Здановіч Іван Юльянавіч.* Ляхоцкі Францішак // Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэння з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік. — Брэст: «Альтернатива», 2008. — С. 167—168. — ISBN 978-985-6843-85-6.
* *Наталля Пракаповіч.* Доўгая дарога дамоў, ці Адкрыццё паэта Францішака Ляхоцкага // *Газета для вас*. — Івацэвічы: 22 кастрычніка 2010. — № 773.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Кароткі жыццяпіс на Камунікаце
* Franciszek Lachocki (польск.) // Echa Polesia
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Артабаз.

**Артабаз I** (па-эламску: *Irdumasda*, стар.-перс.: Artavazdâ; ? — пасля 449 да н.э.) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Персідскай імперыі. Першы прадстаўнік роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Фарнака.

Некаторыя з даследчыкаў асацыююць яго з узгаданым у персепальскіх таблічак Артабазам, сатрапам Макі (цяпер Аман). Удзельнічаў у 480 да н.э. — 479 да н.э. у выправе Ксеркса І на Грэцыю, камандаваў горнымі лучнікамі з Харэзма і Парфіі. Знаходзіўся ў падначаленні ў Мардонія. Быў пасланы ў Халкідыку, каб захапіць грэчаскі горад Патыдэя, але не здолеў гэтага зрабіць. Падчас бітвы пры Платэях у 479 да н.э. камандаваў персідскім рэзервам, уратаваў войска ад знішчэння, за што быў вельмі шанаваны.

У 477 да н.э. прызначаны сатрапам Фрыгіі. Магчыма, вёў перамовы з саюзніцкім спартанскім каралевічам Паўсаніем. У 455 да н.э. яго сын Фарнабаз I змяніў Артабаза на пасадзе сатрапа Фрыгіі. Верагодна, быў удзельнікам вайны з афінцамі за Кіпр і Егіпет, вёў з імі перамовы ў 450 да н.э.

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Artabazus (1) Архівавана 24 мая 2009.

| ⛭Сатрапы Гелеспонцкай Фрыгіі |
| --- |
| Персідскае валадарства | 
* Мітрабат (каля 520 да н.э.)
* Мегабаз[en] (каля 500 да н.э.)
* Эбар (каля 493 да н.э.)
* Артабаз I (477—455 да н.э.)
* Фарнабаз I (455—430 да н.э.)
* Фарнак II (430—422 да н.э.)
* Фарнабаз II (413—387 да н.э.)
* Арыябарзан (387—362 да н.э.)
* Артабаз II (362—353 да н.э.)
* Арсіт (353—334 да н.э.)

 |  |
| Македонскае валадарства | 
* Калас (334—327 да н.э.)
* Дэмарх (327—323 да н.э.)
* Леанат (323—322 да н.э.)
* Арыдэй (321—318 да н.э.)

 |


| ?Артабаз I — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Артабаз I |  | Фарнак, сын Арсама |  | Арсам |  | Арыярамн |  | Тэісп |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Pauly-Wissowa |
| Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
**Мышскі езуіцкі калегіум** — езуіцкі калегіум у мястэчку Новая Мыш (цяпер Баранавіцкі раён), які існаваў у 1667—1693 гадах. Заснавальнік калегіума кашталян новагародскі М. У. Юдыцкі перадаў яму 105 тысяч злотых на маёнтках Баранавічы, Дамашэвічы, Старая Мыш, Сухарэльшчына, Чашэўля, Чэрніхава. Існавалі езуіцкія місіі ў Баранавічах і Чэрніхаве. Калегіум дзейнічаў з перапынкамі, выкліканымі судовымі спрэчкамі з рознымі прэтэндэнтамі на маёнткі, што былі запісаны калегіуму. У рэшце калегіум быў зачынены, а запісаная яму грашовая сума перададзена Варшаўскаму езуіцкаму калегіуму.

Спасылкі
--------

* Мышскі езуіцкі калегіум на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казакевіч.
**Уладзіслаў Валянцінавіч Казакевіч** (нар. 17 снежня 1998, Мінск, Беларусь) — беларускі злачынец, які ў кастрычніку 2016 здзейсніў напад у ГЦ «Еўропа» ў Мінску. У выніку здарэння загінуў 1 чалавек, 2 пацярпелі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 17 снежня 1998 года ў Мінску. Бацькі — Валянцін і Вольга Казакевічы (пасля змяніла прозвішча на Мажэйка), у сям’і таксама выхоўвалася сястра. Паводле даных СМІ, сям’я была забяспечанай, аднак яе было цяжка назваць шчаснай: у прэсе паведамлялася, што маці і сястра-падлетак жылі за мяжой, бацька пражываў у беларускай сталіцы, аднак Уладзіслаў з 15 гадоў жыў у асобнай кватэры.

У 2014 годзе праходзіў лячэнне ў псіханеўралагічным дыспансеры.

У 2016 годзе Казакевіч паступіў у Міжнародны ўніверсітэт МІПСА на спецыяльнасць «Юрыст-міжнароднік», набраўшы пры паступленні 255 балаў. Практычна з самага пачатку навучальнага года пачаў прапускаць заняткі.

### Напад

8 кастрычніка 2016 года ў 17:27 Казакевіч зайшоў праз бакавы ўваход ГЦ «Еўропа». У яго з сабой быў чахол ад гітары, у якім ён схаваў сякеру і бензапілу. У 17:28 хлопец завёў пілу і нанёс цялесныя пашкоджанні спачатку адной жанчыне, якая ад атрыманых траўмаў памерла. Пасля гэтага ён дастаў сякеру і напаў на другую жанчыну. Яна змагла ўцячы. Потым ён стаў пагражаць сякерай іншым людзям. Праз 10 хвілін нападніка затрымалі.

### Суд

20 лютага 2017 года ў Мінскім гарадскім судзе пачалося пасяджэнне па справе аб нападзе ў ГЦ «Еўропа». Яму прад’явілі абвінавачанне па ч. 2 арт. 139 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь «Забойства з асаблівай жорсткасцю». 

Сваю віну малады чалавек прызнаў. Матывам злачынства, паводле яго слоў, паслужыла расчараванне ў самім сабе, агіда да чалавецтва, дэпрэсіўны настрой. Сваёй мэтай нападнік ставіў забойства як мага большай колькасці людзей і хацеў сам быць забітым пры затрыманні. Да палітызаваных або экстрэмісцкіх груповак нападнік не належаў.

3 сакавіка суд прысудзіў абвінавачанага да максімальнага для непаўналетняга тэрміну — 15 гадоў пазбаўлення волі. 

### Турэмнае зняволенне

Па словах адміністрацыі папраўчай калоніі № 17 горада Шклова, дзе Казакевіч адбываў пакаранне, ён з першых дзён трапіў у катэгорыю праблемных зняволеных да кастрычніка 2017 года меў 17 дысцыплінарных спагнанняў, і адбыў больш за 170 дзён у штрафным ізалятары.

12 кастрычніка 2017 года здзейсніў напад з завострываннем на двух канваіраў, адзін з якіх быў паранены. Казакевічу былі прад’яўленыя абвінавачванні ў замаху на забойства 2 і больш асоб, па якім забойцу магло пагражаць павелічэнне тэрміну зняволення да 25 гадоў.

З-за напады на прадстаўніка адміністрацыі папраўчай установы яму павялічылі тэрмін зняволення да 22 гадоў пазбаўлення волі.

Зноскі
------

1. ↑  *Настасья Занько, Дмитрий Мелеховец*. «Если вы окажетесь на свободе, вы продолжите убивать людей?» — «Да». Первый день суда по нападению в ТЦ «Новая Европа» (руск.).  Onliner.by.
2. ↑   Архівавана 29 сакавіка 2018.
3. ↑   Архівавана 29 сакавіка 2018.
4. ↑   Архівавана 18 мая 2018.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліхтаровіч.

**Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч** (6 снежня 1947, Мінск) — беларускі фотамастак, літаратар. Член Беларускага саюза дызайнераў (2000). Член Беларускага саюза пісьменнікаў (2006).

Біяграфія
---------

У 1965—1966 гадах працаваў асістэнтам кінааператара на Мінскай студыі навукова-папулярных і хранікальна-дакументальных фільмаў.

У 1966—1968 гадах служыў у войску у п. Печы, в/ч 43064. Друкаваўся ў перыядычных выданнях.

У 1969—1972 гадах працаваў фатографам у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук. Ілюстраваў першыя тамы «Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі». У 1970—1974 гадах вучыўся на архітэктурным факультэце БПІ (не скончыў). З 1972 года выкладаў фотаграфіку ў Тэатральна-мастацкім інстытуце.

У 1973—1974 гадах фотакарэспандэнт газеты «Голас Радзімы». У 1974—1992 гадах працаваў фотакарэспандэнтам у дзяржаўных выдавецтвах. Шматлікія фотаальбомы, манаграфіі беларускіх мастакоў, энцыклапедычныя выданні, плакаты, камплекты паштовак, буклеты.

З 1992 года на творчай працы. У 2000 годзе як фотамастак выдаў фотаальбом «Добры дзень, Беларусь» — «Лепшая кніга года» на беларускім конкурсе «Мастацтва кнігі». У 2001—2006 гадах прымаў удзел у фатаграфічных і мастацкіх выставах. Пленэры памяці Язэпа Драздовіча, Васіля Быкава, Уладзіміра Караткевіча. Удзельнічаў у перадачах беларускага Радыё Свабода: «Верш на Свабоду», «Прыватны дзённік», «Магія мовы».

У 2002 годзе выдаў кнігу паэзіі «Агульны сшытак». Прадмова Рыгора Барадуліна. У 2003 годзе абраны ў Раду беларускай інтэлігенцыі. З 2004 года член Рады Беларускага грамадскага аб'яднання «Фотамастацтва».

У 2004 годзе вершамі і перакладамі ўдзельнічаў у выданні дыска беларускіх песень Галіны і Барыса Вайханскіх «Вяртанне». У 2005 годзе выдаў кнігу вершаў «Ліхтарыкі» з прадмовай Рыгора Барадуліна. У 2008 годзе ў выдавецтве «Эксмо» (Масква) выдаў дэтэктыўны раман «Газ».

Найбольш значныя выданні
------------------------

«Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся», «Мастацтва, створанае народам», «Мінск», «Гродна», «Цытадэль славы», «Траецкае прадмесце», «Добры дзень, Беларусь» Выданні па гісторыі мастацтва: «Драўлянае дойлідства Палесся» «Беларуская кафля», «Веткаўскі музей…», «Жывапіс Беларусі XII-ХVIII стагоддзяў», «Пластыка Беларусі XII-ХVIII стагоддзяў», «Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі XII-ХVIII стагоддзяў», «Іканапіс Беларусі XII-ХVIII стагоддзяў», «Плетение из соломки», «Повязь часоў — беларускі ручнік», «Слуцкие пояса», «Сялянская энцыклапедыя ў творах Мікалая Тарасюка», «Мотальскія прысмакі», «Палескія былі ў творах Івана Супрунчыка»…

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 8743154260364224480005 |
**Пу́нкцыя** (лац.: punctio — укол) — пракол тканак арганізма пункцыйнай іголкай з дыягнастычнай, лекавай або прафілактычнай мэтай.

Дыягнастычная пункцыя выкарыстоўваецца: для вывучэння структурна-функцыянальнага стану органу, сістэмы органаў і тканак, устанаўлення дыягназу захворвання шляхам увядзення ў крывяносныя і лімфатычныя сасуды, поласці, губачстае рэчыва касцей радыеізатопаў, газу (паветра), рэнтгенакантрасных рэчываў, таксама даследвання ўзору вадкасці (кроў, гной і інш.) або кавалачка тканкі (напрыклад, пухліны). З лекавай і прафілактычнай мэтамі з дапамогай пункцыі ўводзяць лекавыя сродкі ў тканкі, сасуды, поласці арганізма.

Зноскі
------

1. ↑  ТСБМ, 1980

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Пу́нкцыя // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1980. — Т. 4: Паняцце — Р / [рэдактары: Г. Ф. Вештарт, Г. М. Прышчэпчык]. — С. 520. — 767 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4126881-7 · БАП: 3173224 |
**Наталля Сцяпанаўна Васілевіч** (15 сакавіка 1982, Мінск) — беларуская праваабаронца, палітолаг і тэолаг.

Біяграфія
---------

Закончыла Беларускі гуманітарны ліцэй (1999). Навучалася на аддзяленні паліталогіі юрыдычнага факультэта БДУ (1999—2004), у магістратуры аддзялення паліталогіі юрыдычнага факультэта БДУ (2004—2005) і аспірантуры кафедры паліталогіі юрыдычнага факультэта БДУ (2005—2008).

Выкладала на кафедры тэорыі і гісторыі права Беларускага інстытута правазнаўства.

У 2014 годзе атрымала ступень магістра ў экуменічных даследаваннях у Бонскім універсітэце. З 2015 года — дактарантка філасофскага факультэта Бонскага ўніверсітэта.

Дзейнасць
---------

Каардынатарка моладзевай філіі Брацтва Трох Віленскіх пакутнікаў Антонія, Яна і Яўстафія Віленскіх, сябра Каардынацыйнай рады Аб’яднання моладзі Беларускай Праваслаўнай Царквы (2002—2005).

Сузаснавальніца і сябра рэдакцыйнай рады часопіса «Палітычная сфера».

Сузаснавацельніца праваслаўнага партала «Царква» (2004—2015).

Сябра адміністратыўнай рады Сусветнага брацтва праваслаўнай моладзі «Сіндэсмас», рэгіянальная прадстаўніца Цэнтральнай Еўропы (2007—2009).

У 2010—2019 гадах супрацоўнічала ў структурах Канферэнцыі Еўрапейскіх Цэркваў.

У 2019 годзе заснавала і рэдагуе часопіс міждысцыплінарных і міжканфесійных даследаванняў хрысціянства «Збожжа».

З 2020 года — мадэратарка экуменічнай групы «Хрысціянская візія» і рэдактарка ейных вэб-сайтаў «Царква і палітычны крызіс у Беларусі» і «Хрысціяне супраць вайны».

Публікацыі і даследаванні
-------------------------

Аўтарка блога «Пані з кадзілам» (2002—2019).

Аўтарка шматлікіх артыкулаў і выступаў у сферы палітыкі, правоў чалавека, свабоды рэлігіі і веравызнання, цэркваў і экуменічнага дыялогу ў Беларусі і ў замежжы, і ролі хрысціян і рэлігійных інстытутаў у пратэстах 2020-га і ў наступныя гады.

Зноскі
------

1. ↑  *Андрэй Смятаннікаў*. Выкладчыкі беларускай ВНУ засталіся бяз працы з-за перакананьняў **(нявызн.)**. *Generation.by* (28/09/2011). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2012. Праверана 14 сакавіка 2023.
2. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**. *Царква*. Архівавана з першакрыніцы 17 мая 2008. Праверана 14 сакавіка 2023.
3. 1 2  *Наталка Бабіна*. Незнаёмае праваслаўе **(нявызн.)**. *Наша ніва* (31 студзеня 2008). Праверана 14 сакавіка 2023.Сустрэча Сіндэсмаса на тэму: "Ажыцьцяўленьне саборнасьці ў нашым жыцьці" ў Астуні, Італія **(нявызн.)**. *Ватыканскае Радыё* (22 кастрычніка 2008). Праверана 14 сакавіка 2023.
4. ↑  *Макар Мыш*. «Ватыкан ідзе на кампраміс з сіламі зла?», або Што стаіць за палітыкай Папы Францішка ў дачыненні Беларусі **(нявызн.)**. *Белсат*. Праверана 08.11.2022.

Спасылкі
--------

Публікацыі на Academia.edu

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | LiveJournal · Facebook · Telegram |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | academia.edu |
| Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar13676108 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Наўроцкі.
**Алесь Наўроцкі** (**Аляксандр Піліпавіч Наўроцкі**; 12 лютага 1937, вёска Давыдаўка, Светлагорскі раён, Гомельская вобласць — 24 красавіка 2012, Мінск) — беларускі празаік і паэт, урач.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў сям’і настаўнікаў. У 1954 годзе скончыў Бабруйскую школу санітарных фельчараў. Працаваў фельчарам у вёсцы Вышкава Карэліцкага раёна. Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут (1962). Працаваў урачом участковай бальніцы ў вёсцы Аравічы Хойніцкага раёна (1962—1965). 

У 1964 годзе прыняты ў члены Саюза пісьменнікаў БССР. Пераехаў у Мінск, працаваў на станцыі хуткай медыцынскай дапамогі (з 1965).

У 1975 годзе паступіў на Вышэйшыя літаратурныя курсы ў Маскве. Праз год заўважыў увагу да сябе з боку КДБ, пасля чаго прыпыніў вучобу і вярнуўся ў Мінск (1976).

1 красавіка 1978 года выйшаў з Саюза пісьменнікаў БССР з прычыны неаднаразовага адпрэчвання надрукавання яго твораў выдавецтвам «Мастацкая літаратура». 

У 1980 годзе галосна выказаў сваю грамадзянскую пазіцыю: публічна пратэставаў супраць метадаў, якія прымяняла ў СССР так званая «карная псіхіятрыя». Звяртаўся па падтрымку да праваабаронцы акадэміка Андрэя Сахарава. 

Неўзабаве доктара Наўроцкага наведала ўрачэбна-кансультацыйная камісія, якая вырашыла прымацаваць Алеся Наўроцкага да псіхіятрычнага дыспансера і пазбавіла працы лекара (1981). Доўгі час пісьменнік нідзе не працаваў і амаль не друкаваўся – паводле ўласных словаў, *«дваццаць гадоў пісаў у шуфляду»*.

Творчасць
---------

Дэбютаваў вершам *«Краіна родная»* ў раённай газеце «Ленінская перамога» ў 1952 годзе, а з 1954 года выступаў у рэспубліканскім друку (часопіс «Полымя», верш *«Ранак ідзе»*). 

Аўтар зборнікаў паэзіі «Неба ўсміхаецца маланкаю» (1962), «Гарачы снег» (1968), «Пакаленні і папялішчы» (1990), кнігі апавяданняў «Валун» (1976), якая выйшла ў двух варыянтах: як зборнік апавяданняў (1976) і як раман на рускай мове (1994). 

У 2016 годзе ў серыі «Беларускі кнігазбор» выйшла ў свет кніга Алеся Наўроцкага «Выбраныя творы».

Зноскі
------

1. ↑  Выбраныя творы / Алесь Наўроцкі; укладанне, прадмова, каментар Віктара Жыбуля. — Мінск: Беларуская навука, 2016. — 640 с. — (Беларускі кнігазбор: БК. Серыя І, Мастацкая літаратура). ISBN 978-985-08-2020-4. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 верасня 2021. Праверана 4 верасня 2021.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 213. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Алесь Наўроцкі // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995. — Т. 4. — С. 383.

Спасылкі
--------

* Маланкі і папялішчы Алеся Наўроцкага
* Паэт і Камітэт: справа Алеся Наўроцкага

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000 0000 5112 7889 · LCCN: nr92030145 · NKC: js20191040512 · NLP: A3637684X · SUDOC: 254937594 · VIAF: 29399220 |

 |
**Сака́к** (дацк.: Saqqaq — археалагічная культура палеаэскімосаў у Грэнландыі сярэдзіны 3 - пачатку 1 тысячагоддзяў да н. э. Займала ўсё заходняе ўзбярэжжа, а таксама паўднёва-ўсходні бераг вострава.

Назва паходзіць ад грэнландскага паселішча Сакак, дзе была зроблена большасць археалагічных знаходак. Упершыню ў навуковых публікацыях з'явілася ў 1954 г.

Прадстаўнікі культуры Сакак карысталіся пераважна мікралітычнымі прыладамі працы, былі выдатнымі разьбярамі касцяных вырабаў. Усе знойдзеныя стаянкі мелі часовы характар, што кажа пра вандроўны характар забеспячэння. У месцах міграцыі карыбу і кітоў сустракаюцца рэшткі адносна вялікіх жытлаў. Мяркуецца, што ў іх сезонна спыняліся паляўнічыя з розных раёнаў. Асноўныя гаспадарчыя заняткі — рыбалоўства і паляванне на марскіх і наземных звяроў. Каля стаянак знойдзены косці 45 відаў хордавых жывёл, якіх ужывалі ў ежу. Археолагі лічаць, што паміж прадстаўнікамі культуры Сакак існаваў рэгіянальны абмен каменнымі прыладамі.

Генетычныя даследаванні 2010 г. паказалі, што носьбіты Сакак не былі продкамі сучасных эскімосаў, а таксама не належалі да індзейцаў. Найбольш блізкімі да іх з'яўляюцца палеаазіяцкія народы — чукчы, юкагіры і каракі.

Спасылкі
--------

* Prehistory of Greenland Saqqaq Архівавана 28 сакавіка 2016.
* Face of Ancient Human Drawn From Hair's DNA
* Paleo-Eskimo mtDNA Genome Reveals Matrilineal Discontinuity in Greenland
* Ancient genomes: The Saqqaq Genome Project Архівавана 25 красавіка 2016.
Іспанская (чырвоны) і партугальская (сіні) імперыі ў перыяд асабістай уніі (1581—1640).
Карта свету 1503 года (планісфера Канціна). На карце паказана лінія паводле Тардэсільяскага дагавора.
***Inter caetera №2***  — була, выпушчаная Папам Аляксандрам VI 4 мая 1493 года. Була перадала каралеўствам Арагону і Кастыліі (Іспаніі) усе землі «на захад і поўдзень» ад лініі, якая злучае полюсы Зямлі і праходзіць у ста лігах на захад і поўдзень за любы з астравоў Азорскага архіпелага і архіпелага Зялёнага мыса. Усяго, у сувязі з рашэннем пытання аб партугальскіх і іспанскіх зонах у Атлантыцы, Папам у 1493 годзе было выдадзена чатыры булы: *Inter caetera* №1, *Inter caetera* №2, *Eximiae devotionis*, *Dudum sequidem*. З некаторымі ўдакладненнямі, мяжа была пацверджана Тардэсільяскім дагаворам, які заклаў асновы для падзелу свету паміж Іспаніяй і Партугаліяй.

Гл. таксама
-----------

* Вялікія геаграфічныя адкрыцці
* Тардэсільяскі дагавор
* Сарагоскі дагавор

Зноскі
------

1. ↑  лац.: Inter caetera — «Сярод іншых [дзеянняў]»
2. ↑  Хроники открытия Америки. Книга I. М. Академический проект. 2000 **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Восточная литература. Архівавана з першакрыніцы 1 студзеня 2008. Праверана 13 сакавіка 2009.

Спасылкі
--------

* Лацінскі тэкст булы
**Ноа Лайлс** (англ.: Noah Lyles, нар. 18 ліпеня 1997 года) — амерыканскі лёгкаатлет, які спецыялізуецца ў бегу на кароткія дыстанцыі. Чатырохразовы чэмпіён свету, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2020 года. Рэкардсмен ЗША на дыстанцыі 200 метраў.

Біяграфія
---------

Спачатку наведваў секцыю гімнастыкі, але ва ўзросце 12 гадоў пачаў займацца лёгкай атлетыкай. Яго бацькі Кейша Кейн і Кевін Лайлс спаборнічалі ў лёгкай атлетыцы ва Універсітэце Сэтан-Хол. Сам ён вучыўся ў сярэдняй школе T.C.Williams у Александрыі, Вірджынія.

Лайлс прадстаўляў ЗША на юнацкіх Алімпійскіх гульнях 2014 года, дзе выйграў залаты медаль на дыстанцыі 200 м з вынікам 20,80 сек.

У 2019 годзе з вынікам 19,83 ён перамагае на дыстанцыі 200 метраў на перадалімпійскім чэмпіянаце свету ў Катары. Праз некалькі дзён ён становіцца двухразовым чэмпіёнам свету перамогшы ў эстафетнай камандзе на дыстанцыі 4 па 100 метраў.

На Алімпійскіх гульнях 2020 года выступаў толькі на дыстанцыі 200 метраў, дзе заняў трэцяе месца з вынікам 19,74, адстаўшы на 0,12 сек ад чэмпіёна Андрэ Дэ Граса.

На чэмпіянаце свету 2022 года ў Арэгоне выйграў золата на 200-метроўцы з рэкордам ЗША (19,31, трэці вынік у гісторыі), а таксама заваяваў срэбра ў эстафеце 4×100 метраў.

На чэмпіянаце свету 2023 года ў Будапешце Лайлс выйграў золата ў бегу на 100 метраў з асабістым рэкордам і лепшым вынікам сезона ў свеце — 9,83 сек.

Зноскі
------

1. ↑  Noah Lyles // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · Алімпійскі камітэт ЗША |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ясень (значэнні).
**Я́сень** (трансліт.: *Jasień*, руск.: Ясень) — аграгарадок у Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Ясенскага сельсавета.

Гісторыя
--------

Каля вёскі знаходзіцца археалагічны помнік — курганны могільнік з 20 насыпаў, які належаў дрыгавічам і датуецца да XI—XII стагоддзямі. Сама вёска вядома з XVI стагоддзя, у 1524 годзе — сяло, шляхецкая ўласнасць. У 1579 годзе дзейнічала царква. У 1581 годзе сяло было ў складзе прыватнага маёнтка Глуск Рэчыцкага павета Менскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. З 1793 года ў складзе Расійскай імперыі.

З 1795 года ў Бабруйскім павеце Мінскай губерні. У сярэдзіне XIX стагоддзя вёска з’яўлялася ўласнасцю памешчыка Лойкі. У 1897 годзе ў Замошскай воласці Бабруйскага павета, было 70 сялянскіх гаспадарак, 80 жылых пабудоў, 532 жыхары, працавалі царква, хлебазапасны магазін, вінная лаўка, млын. Побач з вёскай знаходзілася аднайменная сядзіба. У 1907 годзе адкрыта народнае вучылішча.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі на базе народнае вучылішча створана працоўная школа 1-й ступені. У 1922 годзе адкрыта хата-чытальня.

З 15 ліпеня 1935 года па 16 ліпеня 1954 года Ясень меў статус рабочага пасёлка.

Перад вайной у вёсцы жыло 482 чалавекі ў 120 дварах.

У лютым 1943 года гітлераўцамі было спалена 108 двароў, забіта 11 чалавек.

У 2001 годзе было 182 двары, 469 жыхароў.

Помнікі
-------

У вёсцы знаходзяцца помнікі памяці настаўнікаў і вучняў мясцовай школы, якія загінулі ў 1941—1945 гадах. Таксама ўсталяваныя помнікі на магілах савецкага лётчыка А. Баранава, які загінуў у баі ў 1941 годзе, і Героя Сацыялістычнай Працы А. М. Гарбацэвіча.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об упразднении рабочего поселка Ясень, Осиповичского района, Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
3. 1 2  Ясень  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Паходжанне вёсак і іх гістарычная даведка(недаступная спасылка)

| ⛭**Ясенскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ясень |
| Вёскі | Аляксандраўка ·  Асяродак ·  Вайнілава ·  Грынёўка ·  Журавец ·  Заельнік ·  Залессе ·  Люлева ·  Матавіла ·  Ражнетава ·  Станцыя Ясень ·  Татаркавічы ·  Ясяноўка |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Віртанен.

**Ялмары Віртанен** (фінск.: Jalmari Virtanen, 8 студзеня 1889, вёска Майніемі, Фінляндыя — 2 красавіка 1939) — карэльскі паэт. Пісаў на фінскай мове.

Друкаваўся з 1906 года. У ранніх творах адчуваецца паднявольнае становішча працоўных. У зборніках вершаў «Вольнай часінай» (1930), «Стройныя шарэнгі» (1931), «Чырвонае кантэле» (1937) асэнсаванне гістарчнага мінулага карэльскага народа, самабытнасць людскіх характараў і прыроды, паўночнага краю. Вядомы як драматург, перакладчык. Пераклаў на фінскую мову паасобныя творы Янкі Купалы.

Арыштаваны 14 лютага 1938 года. Асуджаны Асобай тройкай НКВД Карэльскай АССР ад 11 красавіка 1938 г па арт. 58-2-11 КК РСФСР на тэрмін 10 гадоў. Накіраваны ў Комі АССР. Памёр 2 красавіка 1939. Рэабілітаваны 25 мая 1955 года Вярхоўным судом СССР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 122756665 · ISNI: 0000 0000 4854 6994 · LCCN: nr92012930 · VIAF: 25493023 |
**76 Лідскі пяхотны полк**, **Лідскі полк стральцоў**, **Віленскі полк**, **атрад Дамброўскага** — аддзел польскага войска перыяду 2-й Рэчы Паспалітай.

На аснове III батальёну польскай Самаабароны Віленскай зямлі і атрадаў польскай Самаабароны з Ліды, Шчучына і інш. на працягу 15 — 25.1.1919 у Шчучыне быў утвораны атрад пад кам. маёра Дамброўскага. Пэўны час атрад таксама называўся Віленскім палком.

Загадам ген. Шэптыцкага на аснове атраду быў утвораны Лідскі стралецкі полк (6.6.1919, Ліда) у складзе 3-й брыгады 2-й літоўска-беларускай дывізіі (ліпень 1919).

З 21.10.1922 называўся «76-ы пяхотны полк», уваходзіў у склад 29-й пяхотнай дывізіі польскага войска.

З кастрычніка 1922 полк кватэраваў у Гродне.

Палкавое свята
--------------

* 1920 — 1925: 5 студзеня, у гонар пастановы III батальёну польскай Самаабароны Віленскай зямлі не аддаваць зброі германскаму войску (5.1.1919).
* 1926 — 1939: 2 жніўня, у гонар абароны Ломжы (жнівень 1920).

Літаратура
----------

* Zarys historji wojennej 76-go Lidzkiego pułku piechoty. — Warszawa, 1930.
Сцяг Ерэвана
**Сцяг Ерэвана** — афіцыйны сімвал Ерэвана, сталіцы Арменіі.

Апісанне
--------

Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча белага колеру. У цэнтры палотнішча размешчана выява гарадскога герба, аточанага авальным контурам з 12 чырвоных касых трохвугольнікаў.

Белы колер сімвалізуе чысціню думак. Колькасць трохвугольнікаў сімвалізуе колькасць гістарычных сталіц Арменіі. Сцяг зацверджаны ў 2004 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Герб Ерэвана

Літаратура
----------

* Флаги и гербы мировых столиц. Укл. Нежинський К. Я. Москва. «Эксмо»-2009. Стор. 183. ISBN 978-5-699-33497-1  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сцяг Ерэвана