У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гесэн (значэнні).

**Вялі́кае Ге́рцагства Ге́сэн** (ням.: Großherzogtum Hessen), часта таксама **Гесэн-Дармштат** — адна з нямецкіх дзяржаў, якая існавала ў 1806—1918 гадах. Ландграфства Гесэн-Дармштат на чале з Гесэнскай дынастыяй было ператворана ў вялікае герцагства пасля роспуску Свяшчэннай Рымскай імперыі ў 1806 годзе.

Гісторыя
--------

З прычыны членства Гесэна ў Рэйнскім саюзе, герцагства, нягледзячы на далучэнне ў 1813 годзе да антынапалеонаўскай кааліцыі, па рашэнні Венскага кангрэса, страчвала тэрыторыі, атрыманыя ў 1803 годзе ад Напалеона. У кампенсацыю за страчанае герцагства Вестфалія, якое адышло да Прусіі, Гесэн атрымліваў землі на заходнім беразе Рэйна (Райнгесэн), уключаючы стратэгічна важную крэпасць Майнц. Герцагства таксама страціла Амарбах, які адышоў да Баварыі.

У 1816 годзе дзяржава была перайменавана ў **Вялікае Герцагства Гесэн і на Рэйне** (ням.: Großherzogtum Hessen und bei Rhein).

У 1820 годзе герцаг дараваў канстытуцыю, якая аднак у хуткім часе была зменена.

У 1866 годзе Гесэн-Дармштат быў вымушаны саступіць Прусіі Гесэн-Гомбург, значную частку акругі Гісен, атрымаўшы ў кампенсацыю некаторую частку з былых гесэн-касельскіх і насаўскіх зямель. Акрамя таго, Гесэн-Дармштат быў вымушаны заплаціць Прусіі 3 мільёны гульдэнаў. У 1867 годзе паўночная частка вялікага герцагства (Обергесэн) стала часткай Паўночнагерманскага саюза, у той час як паўднёвы Гесэн у канфедэрацыю не ўвайшоў.

Пасля розных спрэчак і ваенных дзеянняў, Гесэн-Дармштат быў вымушаны саступіць патрабаванням Прусіі. Ён удзельнічаў у франка-прускай вайне ў 1870 годзе. А ў 1871 годзе Гесэн-Дармштат увайшоў у склад адзінай Германскай імперыі.

Правінцыі Гесэна
Апошні вялікі герцаг Гесэнскі, Эрнст-Людвіг (брат расійскай імператрыцы Аляксандры Фёдараўны), быў скінуты Лістападаўскай рэвалюцыяй у 1918 годзе, а былое герцагства было ператворана ў Народную Дзяржаву Гесэн.

У 1949 годзе большая частка Гесэна разам з былой прускай правінцыяй Гесэн-Насау і раёнам Вальдэк Рэйнскай правінцыі ўвайшлі ў склад федэральнай зямлі Гесэн. Рэйнскі Гесэн — у склад зямлі Рэйнланд-Пфальц.

Дзяржаўны лад
-------------

Глава дзяржавы — Вялікі Герцаг. Заканадаўчы орган — Гесэнскія земскія штаты (*Hessische Landstände*), складаліся з Першай палаты (*Erste Kammer*), якая складалася з тытулаванага дваранства, і Другой палаты (*Zweite Kammer*), якая выбіралася выбаршчыкамі на аснове маёмаснага цэнзу тэрмінам на 5 гадоў. Выканаўчы орган - Гесэнскае агульнае міністэрства (*Hessische Gesamtministerium*), прызначалася Вялікім Герцагам і несла перад ім адказнасць.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Вялікае герцагства Гесэн складалася з трох правінцый:

* Штаркенбург (Дармштат) — на правым беразе Рэйна.
* Райнгесэн (Майнц) — на левым беразе Рэйна; далучаны па рашэнні Венскага кангрэса.
* Обергесэн (Гісен) — паўночней Майна; аддзяляўся ад Штаркенбурга Франкфуртам-на-Майне, анексаваным Прусіяй у 1866 годзе.

Правінцыі былі падзелены на гарадскія (*stadt-*) і сельскія раёны (*landgericht*), сельскія раёны — на гарадскія (*stadt-*) і сельскія абшчыны (*landgemeinde*).

Прадстаўнічыя органы правінцый — правінцыйныя ландтагі (*proviziallandtag*), выканаўчыя — правінцыйныя камітэты (*provinzialausschu?*), на чале з правінцыйным дырэктарам (*provizialdirektor*).

Прававая сістэма
----------------

Вышэйшая судовая інстанцыя — Вышэйшы апеляцыйны суд (*Oberappellationsgericht Darmstadt*), суды апеляцыйнай інстанцыі — надворныя суды (*hofgericht*) (у Райнгесэне — раённыя суды (*kreisgericht*)), суды першай інстанцыі — гарадскія суды (*stadtgericht*) і раённыя суды (*landgericht*), ніжэйшае звяно судовай сістэмы — участковыя суды (*amtsgericht*) (раней — амты (*amt*)). C 1878 года - Вышэйшы зямельны суд Дармштата (*Oberlandesgericht Darmstadt*), Зямельны суд Дармштата (*Landgericht Darmstadt*), Зямельны суд Гісена (*Landgericht Gießen*), Зямельны суд Майнца (*Landgericht Mainz*)

Сілавыя структуры
-----------------

* Гесэнская армія
	+ 1-ы пяхотны полк
	+ 2-і пяхотны полк
	+ 3-і пяхотны полк
	+ 4-ы пяхотны полк
	+ 1-ы пяхотны полк ландвера
	+ 2-і пяхотны полк ландвера
	+ 3-і пяхотны полк ландвера
	+ 4-ы пяхотны полк ландвера
	+ 1-ы драгунскі полк
	+ 2-і драгунскі полк
* Гесэнскі вялікагерцагскі ландвер:
	+ 1-ы Батальён ландвера Дармштата (*Landwehr-Bataillon 1. Darmstadt*) (115-ы (1-ы гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера) (раёны Дармштат і Офенбах)
	+ Батальён ландвера Фрыдберга (*Landwehr-Bataillon Friedberg*) (115-ы (1-ы гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера) (раёны Фрыдберг, Бюдзінген і Фільбель)
	+ Батальён ландвера Гісена (*Landwehr-Bataillon Gießen*) (116-ы (2-і гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера) (раёны Гісен, Грунберг, Альсфельд, Лаўтэрбах, Шотэн і Ніда)
	+ 2-і Батальён ландвера Дармштата (*Landwehr-Bataillon 2. Darmstadt*) (раёны Дыбург, Бенсгайм і Грос-Герау) (117-ы (3-і Гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера)
	+ Батальён ландвера Эрбаха (*Landwehr-Bataillon Erbach i.O.*) (раёны Нойштат, Эрбах, Ліндэнфельс, Гепенгайм і Вімпен) (117-ы (3-і Гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера)
	+ Батальён ландвера Майнца (*Landwehr-Bataillon Mainz*) (раёны Майнц і Бінген) (118-ы (4-ы гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера)
	+ Батальён ландвера Вормса (*Landwehr-Bataillon Worms*) (раёны Вормс, Опенгайм і Альцай) (118-ы (4-ы гесэнскі вялікагерцагскі) пяхотны полк ландвера)
* Гесэнская паліцыя

Крыніцы
-------

* Гессен // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Гесэнскі закон аб судаўладкаванні

  

Шаблон:Рэйнскі саюз

| * Г
* Р
* П
Германскі саюз |
| --- |
| Імперыя і каралеўствы | 
Аўстрыя •
Прусія •
Баварыя •
Саксонія •
Вюртэмберг •
Гановер
 | Германскі саюзГерманскі саюз |
| Вялікія герцагствы | 
Бадэн •
Гесен-Дармштат •
Гесен-Касель •
Люксембург •
Мекленбург-Шверын •
Мекленбург-Стрэліц •
Ольдэнбург •
Саксен-Веймар-Айзенах
 |
| Герцагствы | 
Анхальт-Бернбург •
Анхальт-Дэсау •
Анхальт-Кётэн •
Браўншвейг •
Гольштэйн •
Лімбург •
Насау •
Саксен-Альтэнбург •
Саксен-Кобург-Гота •
Саксен-Лаўэнбург •
Саксен-Мейнінген
 |
| Княствы | 
Гесен-Гомбург •
Гогенцолерн-Зігмарынген •
Гогенцолерн-Хехінген •
Ліхтэнштэйн •
Ліпэ-Дэтмольд •
Ройс-Гера •
Ройс-Грэйц •
Шаўмбург-Ліпэ •
Шварцбург-Зондэрсхаўзен •
Шварцбург-Рудальштат •
Вальдэк
 |
| Вольныя гарады | 
Брэмен •
Гамбург •
Любек •
Франкфурт
 |