**Па́вел Андрэ́евіч Растаргу́еў** (руск.: Павел Андреевич Расторгуев; 30 чэрвеня 1881, Старадуб, цяпер Расія — 21 сакавіка 1959, Навазыбкаў, цяпер Расія) — беларускі і расійскі мовазнавец і педагог. Правадзейны член Інбелкульта (1924), доктар філалагічных навук (1941), прафесар (1923).

Біяграфія
---------

Павел Растаргуеў, 1903 г.
Бацька — Андрэй Якаўлевіч Растаргуеў, сын губернскага сакратара, пачынаў службу другаразрадным пісцом у мясцовага прадвадзіцеля дваранства, потым служыў у павятовым судзе, у 1870 годзе атрымаў першы класны чын — калежскага рэгістратара, перайшоў у павятовае казначэйства, дзе даслужыўся да надворнага саветніка і заняў пасаду старшага бухгалтара. Маці — Зінаіда Іванаўна Касовіч, дачка святара. У сям’і было восем дзяцей. Ахрышчаны ў старадубскім прыходзе Захарыі і Лізаветы.

Паводле Растаргуева, жывучы з бацькамі ў прадмесці Старадуба, ён лічыў мясцовую народную гаворку сваёй роднай. Нягледзячы на складанае матэрыяльнае становішча, у доме была вялікая бібліятэка, якой Павел з дзяцінства цікавіўся.

Павел Растаргуеў (злева) у студэнцкія гады.
Хацеў паступаць ва ўніверсітэт, але праз нястачу сродкаў вымушаны не ў гімназію, а ў Старадубскае гарадское двухкласнае вучылішча. Пасля паступіў у Глухаўскі настаўніцкі інстытут, які скончыў у чэрвені 1901 года. Вярнуўся ў Старадуб, працаваў памочнікам настаўніка ў гарадскім двухкласным вучылішчы, у сакавіку 1902 года заняў месца настаўніка Мглінскага гарадскога двухкласнага вучылішча. Думкі пра працяг адукацыі не пакідаў, у маі-чэрвені 1903 года здаў іспыты на атэстат сталасці ў Старадубскай гімназіі і быў прыняты на гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта. Вучыўся ў вядомага славіста, прафесара Р. Ф. Бранта і А. А. Шахматава займаўся параўнальным славянскім мовазнаўствам. Скончыў універсітэт у 1908 годзе, здаўшы экзамены на магістра рускай мовы і славеснасці.

Пасля сканчэння ўніверсітэта застаўся ў Маскве. Жыў у раёне Чыстых прудоў (Срэценскі бульвар, 7; Б. Харытоньеўскі зав. 16, кв. 6; Срэценка 9, кв. 3), затым на Садовым кальцы (Бажэдомскі зав. 4; 2-я Мяшчанская, 5). Выкладаў адразу ў трох жаночых гімназіях — 2-й на Гарохаўскай вуліцы, 5-й на Таганцы і прыватнай гімназіі Раеўскай у Карэтным радзе. Разам з тым працягваў інтэнсіўна займацца навуковымі даследаваннямі, на летніх вакацыях здзяйсняў этнаграфічныя і дыялекталагічныя экспедыцыі ў Старадубскі і суседнія паветы. Вынікам гэтых даследаванняў стала 2-томная праца «Опыт характеристики северо-черниговских городов». Даследаванні працягваў і ў рэвалюцыйны час. Летам 1918 года прачытаў лекцыю пра беларускую мову ў Беларускім народным універсітэце, пазней яна пакладзена ў аснову брашуры «Белорусская речь в ее современном и прошлом состоянии».

У сакавіку 1917 года Растаргуеў атрымаў пасаду прыват-дацэнта. Да 1923 года вёў курсы рускай і беларускай моў у 1-м і 2-м Маскоўскіх універсітэтах і іншых маскоўскіх вышэйшых навучальных установах.

У 1924 годзе стаў правадзейным членам Інбелкульта, браў удзел у працы камісіі па дыялекталогіі і жывой беларускай мове. У працах таго часу адзначаў, што гаворкі Старабудскага павета належаць да беларускіх і пры гэтым роднасныя паўднёва-заходнім беларускім гаворкам, утвараючы асобую групу ў іншамоўным акружэнні.

На пачатку 1930-х гадоў працаваў у маскоўскім Навукова-даследчым інстытуце мовазнаўства. Як і многія калегі, аказаўся ахвярай палітычнай кан’юнктуры праз развіванае ў СССР «новае вучэнне пра мову», якое даводзіла класавасць моў, і яго крытыку з боку навукоўцаў рускай эміграцыі, найперш М. С. Трубяцкога. У лютым 1934 года арыштаваны па інспіраванай АДПУ справе «Расійскай нацыянальнай партыі» і ў сакавіку 1934 года асуджаны да 5 гадоў ППЛ, высланы адбываць іх у Караганду.

У 1936 годзе яму дазволілі выехаць з Караганды, але без права жыць у Маскве. Два гады жыў у сястры ў Клінцах. У 1938 годзе пераехаў у Навазыбкаў, дзе атрымаў месца загадчыка кафедры рускай мовы Навазыбкаўскага педагагічнага інстытута, працаваў там да 1950 года. Пасле Другой сусветнай вайны, у 1947—1948 гадах па запрашэнні Якуба Коласа працаваў у Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва АН БССР. У 1950 годзе выйшаў на пенсію.

У 1951—1959 гадах працягваў даследаванні на сваёй радзіме, у Бранскай вобласці. Памёр у 1959 годзе ў Навазыбкаве, дзе і пахаваны. Падрыхтаваны ім «Словарь народных говоров Западной Брянщины» апублікаваны ўжо пасля смерці аўтара.

Дзейнасць
---------

Вывучаў беларускія гаворкі ў іх гістарычным і сучасным стане, гаворкі расійска-беларуска-ўкраінскага памежжа ў іх узаемадзеянні. Даследаваў праблемы беларускай літаратурнай мовы.

На Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 года прапаноўваў афрыкаты **дз** і **дж** перадаваць літарамі сербскага алфавіта — **ђ** (*ђед*), **ћ** (*хаћу*), а літару **й** замяніць літарай **j** і выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як там жа прапанаваў Язэп Лёсік (замест літары **й** увесці літару **j** і спалучэнне зычнага гуку **j** з галоснымі гукамі **э**, **о**, **у**, **а** абазначаць літарай **j** з адпаведнай галоснай — *jэхаць*, *jолка*, *jунак*, *мaja*, a літары **е**, **ё**, **ю**, **я** пакінуць для абазначэння адпаведнага галоснага гуку і мяккасці папярэдняга зычнага — *лес*, *нёс*, *людзі*, *мяса*).

Працы
-----

### Праекты

* Праграма па вывучэнні беларускіх гаворак і збіранні звестак для складання Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы

### Кнігі

* «Гаворкі ўсходніх паветаў Гомельскай губерні ў іх сучасным стане» (1927)
* «Северско-белорусский говор. Исследование в области диалектологии и истории белорусских говоров» (1927), залаты медаль Рускага геаграфічнага таварыства ў 1928 годзе.
* «Гаворкі на тэрыторыі Смаленшчыны» (1960)
* «Словарь народных говоров Западной Брянщины» (1973)

### Артыкулы

* «Беларуская мова ў святле яе навуковага пазнання» (1922)
* «Да пытання аб ляшскіх рысах у беларускай фанетыцы» (1927)
* «Беларускае мовазнаўства ў 1917—1927 гг.» (1930)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. 1 2 3 4  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 362. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Баринов, 2021
4. 1 2  *Подкоха Р.*. Наш земляк — Павел Расторгуев (руск.). *Беларуская Смаленшчына*.  «Стародубский вестник» №83 (16 кастрычніка 1993). Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2015. Праверана 2 чэрвеня 2015.
5. ↑  *Германовіч І. К.* Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 20.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Павел Андрэевіч Растаргуеў
* *Баринов И.* Павел Расторгуев и его малая родина // Запісы беларусаведа, 5 ліпеня 2021.
* *Ольга Белугина*, *Мария Мухина* Имя профессора П. А. Расторгуева как символ славянской лингвокультуры в пограничном регионе (руск.) // novozybkov.ru, 18.04.2014
* *Расторгуев, П. А.* Белорусская речь в ее современном и прошлом состоянии(недаступная спасылка) // Курс белоруссоведения: лекции, читанные в Белорусском народном университете в Москве летом 1918 года. — М. 1918—1920. — С. 185—257.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000 0001 1056 3606 · NKC: mzk20211106343 · NTA: 073946753 · NUKAT: n2007133150 · SUDOC: 152284982 · VIAF: 38335448 |

 |