recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чырван.
**Генадзь Іванавіч Чы́рван** (нар. 2 студзеня 1945, ст. Пішчалкіна, Санкоўскі раён, Калінінская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1964 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, у 1971 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. Працаваў у ДПІ лёгкай прамысловасці, з 1976 года — галоўны архітэктар праектаў у Белпрампраекце. Заснаваў «Творчую майстэрню архітэктара Чырвана Г. І.».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1978 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Успенская царква ў Бяларучах
Раства-Багародзіцкая царква ў
Старым Сяле
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): рэканструкцыя камвольнага камбіната (1975), комплекс НВА «Гранат» (1979), прыхадскі будынак і Успенская царква ў Бяларучах, Дабравешчанская царква ў Лясным, царква ў імя святога Дзімітрыя Растоўскага з брамай у Міханавічах, Царква ў гонар Раства Хрыстава ў Наваселлі, Раства-Багародзіцкая царква ў
Старым Сяле, Свята-Пакроўская царква ў Чачкаве.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны сярэбраным (1964) і бронзавым (1986) медалямі ВДНГ БССР.

Сям’я
-----

Меў дачку Выкторыю (у замужжы Чугай), таксама архітэктара.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Чирвон Геннадий Иванович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. ↑  Aрхитектор: Чирвон Геннадий Иванович
3. ↑  ПРОЕКТ ЧАСТНОГО ДОМА. СОВЕТЫ АРХИТЕКТОРА Архівавана 8 жніўня 2020.

Літаратура
----------

* Чирвон Геннадий Иванович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тхо (значэнні).

**Тхо**, або **цо** (в’етн.: Người Thổ) — група малых этнічных супольнасцей на поўначы В’етнама. Падзяляюцца на аб'яднанні *кеа*, *мон*, *чыой*, *хо*, *дан-лаі*, *лі-ха*, *тай*, *кон-ха*, *са-ла-вань*. Агульная колькасць (2019 г.) — 91 430 чал.

Народная культура
-----------------

Тхо жывуць у пагорыстай лясістай мясцовасці. Займаюцца падсечна-агнявым земляробствам. Вырошчваюць рыс і каноплі. Апошнія выкарыстоўваюцца выключна ў тэхнічных мэтах для вытворчасці рыбалоўных і паляўнічых сетак, мяшкоў і гамакоў. Шырока распаўсюджаны збіральніцтва, паляванне, рыбалоўства. У наш час многія тхо практыкуюць рамесныя заняткі. Цікава, што ткацтвам яны не займаюцца. 

У мінулым будаваліся слупавыя хаціны на па́лях. У наш час пераважаюць каркасныя пабудовы. Паколькі тхо ўжо з XVIII - XIX стст. шчыльна сутыкаліся з суседзямі-в'етамі і былі ўцягнуты ў гандаль з імі, то фактычна ў гэты час страцілі арыгінальную нацыянальную вопратку, песенныя і музычныя традыцыі. Фальклор тхо адметны сваімі казкамі, прымаўкамі, дзіцячай рыфмаванай паэзіяй. 

У традыцыйнай культуры шырока распаўсюджаны дашлюбныя адносіны, аднак яны магчымы толькі ў пэўныя святочныя дні. Абавязковы выкуп нявесты, таму маладыя мужчыны-тхо звычайна доўга збіраюць сродкі, каб заключыць шлюб. Сем'і аб'ядноўваліся ў вясковыя абшчыны, якія з'яўляліся валадарамі зямлі. Знутры абшчыны існуе суседская дапамога і агульнае карыстанне вынікамі сумеснай працы.

Мова
----

Мова тхо блізкая да в'етнамскай і мыонгскай. Агульнай літаратурнай мовы фактычна няма. У пісьмовасці выкарыстоўваецца в'етнамскій алфавіт на аснове лацінкі.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў спавядае будызм. Шырока распаўсюджаны культ продкаў.

Знакамітыя тхо
--------------

* Чу Ван Тан — в’етнамскі ваенны дзеяч.

Спасылкі
--------

* The Thổ Архівавана 10 лістапада 2013.
* Dân tộc Thổ Архівавана 24 ліпеня 2013.
* joshuaproject.net

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85134985 |
**Коўра малая** або **пага́нка малая** (*Tachybaptus ruficollis*) — вадаплаўная птушка атрада паганкападобных. Самая малая з коўраў Палеаарктыкі. Народная назва *нырчык*.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 23-29 см, размах крылаў 36-45 см, маса 125-214 г. Самцы крыху буйнейшыя за самак. Адрозніваецца выразна кароткай шыяй. У гнездавым апярэнні цёмна-бурая з рудой шыяй і светла-жоўтай плямкай каля асновы дзюбы. У зімовым апярэнні святлейшыя, без рудой шыі. Махавыя пёры, спод крыла белыя; другасныя махавыя — белыя з бурым на канцах. Дзюба чорная, з белым або жоўтым канцом. Ногі цёмна-аліўкавыя. Ад іншых паганак адрозніваецца адсутнасцю на галаве ўпрыгожвальных пёраў. Голас: высокае, падобнае на трэль «бры-бры-бры-бры» або «бі-бі-бі-бі», а таксама нядоўгія адзіночныя выгукі «уіт», «уіт-уіт».

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны: Еўропа акрамя поўначы, Паўднёвая, Цэнтральная і Усходняя Азія, астравы Малайскага архіпелага, а таксама Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Насяляе невялікія па плошчы вадаёмы са стаячай вадой (часта сажалкі), парослыя над- і падводнай расліннасцю. Паўночныя папуляцыі пералётныя, на поўдні арэала — аселыя. На Беларусі нешматлікі гняздуючы пералётны і ў невялікай колькасці зімуючы від. Прылятае да крыгалому.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца пераважна воднымі насякомымі, апалонікамі, дробнымі ракападобнымі, малюскамі.

Гняздуецца парамі або невялікімі калоніямі. Гняздо плаваючае, сярод рэдкай расліннасці. Гэта вільготная куча з гніючых водных раслін (рагоз, асокі), часта з прымессю хвашчоў, па краях гнязда лісточкі раскі, дыяметр надводнай часткі каля 15 см.

Яйкі (5-7) з аднолькава вострымі канцамі, белыя, часта з жоўта-карычневым адценнем. Памеры: 37 х 25 мм. Наседжванне з першага адкладзенага яйца 18—20 сутак.

Падвіды
-------

Падвіды:

* *P. r. ruficollis* — Еўропа да Урала, паўночны захад Афрыкі;
* *P. r. capensis* — Каўказ і ад Кубані да дэльты Волгі, праз Індыю і Шры-Ланку да Бірмы, Афрыка на поўдзень ад Сахары, Мадагаскар;
* *P. r. ireqnensis* — Ірак, паўднёва-заходні Іран.

Акрамя гэтага, вылучаецца яшчэ 6 падвідаў.

Літаратура
----------

* Коўра малая // Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* *Шкляроў Л.* Паганка малая // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Станкевіч.

**Гемел Міхайлавіч Станкевіч** (1925—1962) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір узвода 111-й танкавай брыгады (25-й танкавы корпус, 1-ы Украінскі фронт), малодшы лейтэнант. Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 8 сакавіка 1925 года ў вёсцы Уюноўская Сяліба, цяпер Сяліба Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці Рэспублікі Беларусь, у сям'і селяніна. Беларус. 

Скончыў 8 класаў. Жыў у горадзе Ленінградзе, працаваў на заводзе «Электрык». У першыя тыдні вайны быў эвакуіраваны на ўсход, у горад Ташкент. 

У 1943 годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію і накіраваны ў Харкаўскае танкавае вучылішча, эвакуіраванае ў горад Чырчык, пад Ташкентам. У 1944 годзе паспяхова скончыў вучобу і ў званні малодшага лейтэнанта накіраваны на фронт. Камандаваў танкавым узводам 111-й танкавай брыгады  (руск.) (бел. ў складзе 25-га танкавага корпуса  (руск.) (бел.. Удзельнічаў у баях за вызваленне Польшчы, вызначыўся ў баях за нямецкі горад Губен (цяпер Губін, Польшча). 

Са сваёй брыгадай Гемел Станкевіч прайшоў з баямі да Берліна, удзельнічаў у яго штурме, у танкавым маршы Берлін—Прага. Пасля вайны працягваў службу ў арміі. Член ВКП(б)/КПСС з 1948 года. 

У 1951 годзе звольніўся ў запас у званні старэйшага лейтэнанта. Жыў у Ташкенце.

У 1955 годзе скончыў Ташкенцкі юрыдычны інстытут. Працаваў следчым. 

Памёр 5 студзеня 1962 года. 

### Подзвіг

24 лютага 1945 года танкавы ўзвод прарваў умацаваны ўчастак абароны ворага і першым уварваўся ў горад Губен. Падчас адбіцця адной з контратак ворага танк Г. М. Станкевіча быў падпалены фаўстпатронам  (руск.) (бел.. Не выходзячы з бою, экіпаж ліквідаваў няспраўнасць і застаўся ў страі. За 4 дні баёў танкісты знішчылі 3 самаходныя гарматы, 2 танкі, 4 цяжкія гарматы, 3 мінамёта і каля 180 гітлераўцаў.

Узнагароды
----------

* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 27 чэрвеня 1945 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм малодшаму лейтэнанту Станкевічу Гемелу Міхайлавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 7865).
* Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені, Чырвонай Зоркі, медалямі.

Памяць
------

* Вуліцы ў гарадах Ташкент і Быхаў носяць імя Героя.

Літаратура
----------

* Станке́віч Гемел Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 149. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Гемел Міхайлавіч Станкевіч на сайце «Героі краіны»
* Станкевіч Гемел Міхайлавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Станкевіч Гемел Міхайлавіч Архівавана 2 лютага 2016..
* Спіс Герояў Савецкага Саюза з Узбекістана.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Коўра вялікая**, **паганка вялікая**, **чомга** (*Podiceps cristatus*) — вадаплаўная птушка атрада паганкападобных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 46—61 см, размах крылаў 81—90 см. Маса 1—1,2 кг. Самцы большыя за самак.

Спіна буравата-чорная, брушка белае, бакі ржава-рыжыя. У гнездавым апярэнні 2 чубы і ржавыя «бакенбарды», у зімовым апярэнні чубы слаба вызначаныя, «бакенбарды» знікаюць. Над вокам белая палоска, белы бок галавы, чырванаватая дзюба. Маладыя птушкі да канца лета маюць на спіне і баках галавы цёмныя, падоўжныя палоскі. У палёце доўгая, тонкая шыя з вялікай галавой, зверху на цёмных крылах белае люстэрка і трохвугольная белая пляма. Голас гучны, хрыплаваты.

Добра плавае і нырае, узлятае з разбегу. Палёт хуткі.

Пашырэнне
---------

Насяляе вадаёмы са стаячай вадой за выключэннем вельмі малых па плошчы азёр і сажалак.

Арэал разарваны: Еўропа без паўночна-ўсходняй, заходняй і паўночнай Скандынавіі, праз Расію, Малую Азію і краіны Блізкага Усходу да Карэйскага паўвострава; паўночны захад Афрыкі і на поўдзень ад Сахары, паўднёва-ўсходняя Аўстралія, Новая Зеландыя і Тасманія. Пералётны від, у Афрыцы і Аўстраліі аселы. Месца зімовак: Заходняя і Паўднёвая Еўропа, Паўднёвая і Усходняя Азія (узбярэжжа Кітая, Японія). На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны, транзітна мігрыруючы і ў невялікай колькасці зімуючы від.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца дробнай рыбай, воднымі ракападобнымі, малюскамі. Заглынае пёры, якія выконваюць ролю гастралітаў.

Па́ра ў шлюбны перыяд
У шлюбны перыяд птушкі плаваюць парамі, адначасова ныраюць за воднымі раслінамі.

Гняздо — плывучая недалёка ад краю трыснягу вільготная куча з гніючых водных раслін. Можа гняздзіцца ў калоніях.

Яйкі (3-5) з аднолькавазавостранымі канцамі, белыя; памеры: 53 х 36 мм.

Падвіды
-------

*Podiceps cristatus infuscatus* у Паўднёвай Афрыцы
* *Р. c. cristatus* — Еўропа і Цэнтральная Азія да Манголіі і Карэі;
* *P. c. infuscatus* — лакальна ва ўсходняй, паўднёвай і заходне-цэнтральнай частках Афрыкі;
* *P. c. australis* — паўднёвая Аўстралія, Тасманія, паўднёвая частка Новай Зеландыі.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Brockhaus · Гранат |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4159203-7 · LCCN: sh85056978 |
Праводзячыя шляхі глядзельнага аналізатара.
**Геміянапсія** — выпадзенне паловы поля зроку, палавінная слепата. Адрозніваюць геміянапсію рознабаковую, якая характарызуецца выпадзеннем альбо вонкавых, альбо ўнутраных палоў поля зроку, і аднабаковую (аднайменную), пры якой выпадаюць аднолькавыя паловы поля зроку (правыя ці левыя). Геміянапсія ўзнікае пры кровазліццях ў мозг, чэрапна-мазгавых траўмах, пухлінах мозгу і інш. Калі мазгавая тканка цалкам не разбурана, геміянапсія зварачальная. 

Лячэнне — ліквідацыя асноўнай прычыны, якая выклікала геміянапсію.

Гл. таксама
-----------

* Бітэмпаральная геміянапсія
* Біназальная геміянапсія
* Глядзельная сістэма
* Глядзельны нерв
* Скатома
Бекон
**Беко́н** (англ.: bacon) — засоленая ахалоджаная палавіна свіной тушы, без ніжніх канечнасцей, пазваночніка, касцей таза, грудзіны.

Характарызуецца нятлустым сакавітым мясам, пранізаным роўнымі слаямі сала, а таксама белай тонкай скурай без плямаў і пашкоджанняў. Для атрымання бекону выкарыстоўваюць маладых (6–8 месяцаў) свіней мяснога тыпу, якія адкормліваюцца па спецыяльнай схеме (беконны адкорм). Салёны бекон служыць паўфабрыкатам для атрымання гатовых мясных прадуктаў (грудзінкі, карэйкі, шынкі і іншых). Вэнджаны бекон — гатовая да ўжывання вэнджаная пасоленая і вызваленая ад костак свіная грудзінка з 2 – 3 праслойкамі мышачнай тканкі. Вэнджаны бекон, як і грудзінку, выкарыстоўваюць для халодных закусак, прыгатавання супоў (напрыклад, гарохавага) і іншых страў.

Бекон распаўсюдзіўся па Еўропе пачынаючы з канца 18 ст. ў сувязі з поспехамі англічан у развядзенні мясных парод свінняў. З сярэдзіны 19 ст. калі бекон стаў папулярны ў асяроддзі беларускай шляхты, канкурэнцыю англійскаму бекону складаў дацкі. У англійскай кухні бекон, як правіла, выкарыстоўваецца не самастойна, а як смакавы дадатак у іншыя стравы — пудынгі, яечню і г. д.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Бекон // Праект «Наша ежа»
**Та́бель ваенны** — афіцыйны дакумент, які з’яўляецца пералікам, складзеным у пэўным парадку. Напрыклад, табель пастам складаецца пры арганізацыі каравульнай службы (УС СССР, Расіі). Табель да штату воінскай часткі і апісвае **табельнае ўзбраенне** — колькасць і склад узбраення, і тэхнічныя сродкі, неабходныя дзеля яго выкарыстання, **табельныя сродкі** — матэрыяльныя сродкі, штатныя і дадатковыя, у т.л. боепрыпасы, паліва, харчаванне, матэрыялы і інш.

Першы ў Расійскай імперыі табель мундырным і амунычным рэчам адносіцца да 1711 года. Пры кожнай змене формы абмундзіравання і рыштунку аб’яўляліся новыя табелі. Табель забеспячэння чыноў флоту прыкладзены да Збору марскіх пастаноў. Па сістэме Збору ваенных пастаноў Расійскай імперыі 1859 года табелі ўключаліся ў дадатак да адпаведных тамоў; у звод 1869 года яны не ўваходзяць. Табелі, якія тычацца рэчавага забеспячэння, выдадзены асобна, пад назвай «Нармальныя табелі абмундзіравання і рыштунку войскаў прадметамі інтэнданцкага ведамства».

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил.. — С. 722.
* Табель военный // ЭСБЕ
**ТАА СП «БелСел»** (гандлёвая марка DIALLOG™) — першы аператар сотавай сувязі стандарту NMT-450 і CDMA-2000 у Беларусі.

Гісторыя
--------

Кампанія заснавана беларускім бокам сумесна з брытанскай кампаніяй Cable & Wireless Plc. у 1991 годзе. Паслугі сотавай сувязі стандарту NMT-450 пачала аказваць 7 мая 1993 года.

З 6 лютага 2003 года кампанія пачала аказваць паслугі сотавай сувязі стандарту CDMA-2000 («2.5G»). З сакавіка 2006 года сетка стандарту NMT была згорнутая.

З 15 ліпеня 2003 года паслугі сотавай сувязі стандарту CDMA-2000 аказваюцца пад гандлёвай маркай DIALLOG™.

У чэрвені 2007 года ТАА СП «БелСел» пачало аказваць паслугі па тэхналогіі перадачы дадзеных 3G (трэцяга пакалення) EV-DO.

Назва фірмы — БелСел — беларускі варыянт англійскай назвы BelCel (Bеlarussian Cellular), што азначае Беларуская Сотавая.

15 студзеня 2014 года на сайце Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь з'явілася паведамленне, што аператару «БелСел» адмоўлена ў працягненні ліцэнзіі на ажыццяўленне дзейнасці ў галіне сувязі. Ліцэнзія, выдадзеная раней ТАА СП «БелСел», сапраўдная да 23 студзеня 2014 года.

У 00:00 24 студзеня 2014 года кампанія спыніла аказанне галасавой сувязі і інтэрнэту. Сетка стандарту INT-MC-450 была выключана.

Статыстыка
----------

На 1 студзеня 2009 года паслугамі кампаніі карысталіся больш за 105 500 абанентаў. Зона дзеяння сеткі «БелСел» ахоплівала больш за 54 % тэрыторыі краіны, на якой на тай момант пражывала звыш 77 % насельніцтва Беларусі (94% гарадскіх жыхароў).

Сувязь «БелСел» забяспечвалі 175 базавых станцый, 78 з якіх падтрымлівалі тэхналогію EV-DO. 35 базавых станцый у Мінску падтрымлівалі тэхналогію EV-DO Rev.A.

Роўмінгавыя пагадненні ў кампаніі «БелСел» былі заключаны з 16 аператарамі ў 3 краінах свету. Дылерская сетка налічвала 100 салонаў у 45 населеных пунктах.

Нумар абанента DIALLOG
----------------------

+375-29-4\*\*-\*\*-\*\*

Таксама аператар рэалізоўваў сувязь па «кароткім» нумарам (276-\*\*-\*\*), якія выкарыстоўваліся для званкоў з гарадской сеткі Мінска без выхаду на міжгародні фармат набору нумара (без набору кода +375-29).

Зноскі
------

1. ↑  ТАА СП «БелСел» адмоўлена ў працягненні ліцэнзіі на ажыццяўленне дзейнасці ў галіне сувязі Архівавана 16 студзеня 2014. — mpt.gov.by

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт кампаніі Архівавана 10 жніўня 2003.

| ⛭Сотавая сувязь у Беларусі |
| --- |
| GSM | life:) • А1 • МТС |
| CDMA | DIALLOG (1991-2014) |
| UMTS | 3G life:) • А1 • МТС |
Мазаіка «*Святы Дзімітрый і дзеці*» (плашч Дзімітрыя упрыгожаны табліёнам)
**Табліён** (лац.: tablion) — фартух з дарагой тканіны, які нашываўся ў Візантыі да плашча ззаду і спераду. Табліён адлюстроўваў высокае грамадскае становішча візантыйца і апранаўся толькі для ўдзелу ў якіх-небудзь урачыстасцях. У імператара табліён рабіўся з каштоўнай парчовай тканіны і з'яўляўся адным з сімвалаў найвышэйшай імператарскай улады, для прыдворных выкарыстоўвалася гладкая аднакаляровая тканіна.

У іканапісу табліён малюецца на вопратцы святых, якія мелі згодна з жыціем шляхетнае паходжанне.

Выявы табліёна захаваліся на мазаіках царквы Сан-Віталь ў Равене (малюнак імператара Юстыніяна са світай) і ў базыліцы Святога Дзімітрыя (Салонікі) на мазаіцы з выявай святога Дзімітрыя Салунскага.
**Гемімарфіт** (стар.-грэч.: ἡμι- — паў- і μορφή — форма) — мінерал класа сілікатаў, вадаўтрымальны сілікат цынку астраўной структуры. Назва звязана са «сціснутай» формай крышталяў. Сінонім - каламін (лац. calamia). Міжнароднае гемалагічнае скарачэнне - gmm. Упершыню апісаны як самастойны мінерал ў 1853 годзе.

Уласцівасці
-----------

Дысперсія, плеахраізм адсутнічаюць. Спектр паглынання не інтэрпрэтуецца. Люмінесцэнцыя слабая, нехарактэрная. Часта ў гемімарфіце адзначаецца чаргаванне белых і блакітных палос або ўключэнні цёмнай матрыцы. Раствараецца ў салянай кіслаце. Валодае піраэлектрычнымі ўласцівасцямі.

Утвараецца як другасны мінерал ў зонах акіслення свінцова-цынкавых радовішчаў, пераважна сфалерыта. Асацыюецца з галенітам, кальцытам, смітсанітам, сфалерытам, цэрусітам.

Склад (%): 67,5 ZnO; 25 SiO2; 7,5 H2O. Прымешкі: Pb, Fe, Ca, Mg, Ti, Al, Cd.

Радовішчы
---------

Радовішчы гемімарфіту маюцца ў Алжыры, Аўстрыі, Бельгіі, Вялікабрытаніі, Германіі (Ахен), Італіі (Сардзінія), Грэцыі, Мексіцы (Чыўаўа), ЗША (штаты Каліфорнія, Мантана, Невада, Пенсільванія,Юта), Намібіі, Цэнтральным Казахстане, Польшчы (Верхняя Сілезія), Расіі (Усходняе Забайкалле), В’етнаме, Кітаі.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гемімарфіт на Вікісховішчы |

* Гемімарфіт у каталогу мінералаў
* Гемімарфіт у базе даных мінералаў  (англ.)
* Характарыстыка гемімарфіту Архівавана 21 сакавіка 2009.  (англ.)
* Уласцівасці гемімарфіту  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4574770-2 · Microsoft: 2778703893 |
**Табітэўэа** (англ.: Tabiteuea) — самы вялікі па плошчы атол у архіпелагу Гілберта. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Агульная плошча — 38 км². Насельніцтва — 4898 чал. (2005 г.).

Геаграфія і прырода
-------------------

Атол Табітэўэа знаходзіцца ў 400 км на поўдзень ад атола Тарава. Складаецца з вялікай лагуны (365,2 км²), якую атачае каралавы рыф. На ўсходняй частцы рыфа размешчаны некалькі астравоў, 2 вялікіх на поўначы і поўдні і некалькі малых у цэнтры. Паўднёвая частка Табітэўэа лічыцца адным з самых прыгожых месцаў у Кірыбаці.

Клімат трапічны пасатны. Атол падвержаны ўздзеянню трапічных цыклонаў.

Гісторыя
--------

Воіны Табітэўэа, XIX ст.
Да прыходу еўрапейцаў Табітэўэа насялялі тунгару, продкі якіх з’явіліся на востраве каля 2000 — 3000 гадоў таму. Самі табітэўэаўанцы сцвярджаюць, што іх атол з’явіўся першым з усяго архіпелага Гілберта. Сюды з Самоа трапіў корань свяшчэннага дрэва, які прарос, і ў ім нарадзіліся духі — продкі тунгару.

Табітэўэаўанцы жылі пашыранымі сем’ямі, займаліся земляробствам і ловам рыбы. Інстытуты рабства і ўсеўладных правадыроў адсутнічалі. Абшчыннікі лічыліся роўнымі. Само слова «Табітэўэа» значыла «зямля без правадыроў». Да прыходу еўрапейцаў паміж тубыльцаў не вяліся войны. Замест гэтага практыкаваліся індывідуальныя паядынкі.

Еўрапейскія мараплаўцы і гандляры з’явіліся на астравах Гілберта ў кан. XVIII ст. аднак атол Табітэўэа наведваўся імі рэдка. У 1841 г. высадка амерыканскай экспедыцыі скончылася ваенным сутыкненнем, смерцю аднаго амерыканца і дванаццаці мясцовых жыхароў.

У 1868 на поўначы Табітэўэа з’явіліся пратэстанцкія місіянеры-гавайцы. Нягледзячы на спробы мясцовых вернікаў адстаяць традыцыйны культ, яны замацаваліся ў дзвюх вёсках, адкрылі школы, пачалі пашыраць адукацыю і заходнюю вопратку, забаранілі п’янства. Для найхутчэйшага распаўсюджвання хрысціянства гавайцы сілай прымусілі жыхароў паўночнага вострава прыняць іх веру, пасля чаго ў 1881 г. арганізавалі крыжовы паход на паўднёвы востраў. Калі паўднёвыя тубыльцы былі акружаныя і папыталі літасці, місіянеры загадалі знішчаць паганцаў, што прывяло да масавага забойства, у тым ліку дзяцей і жанчын. Забітых і цяжка параненых спалілі. З жыхароў поўдню амаль ніхто не выжыў. Іх маёмасць была разрабавана і падзелена паміж хрысціянамі.

Калі стала вядома пра масавае забойства на Табітэўэа, місіянеры былі адкліканы на Гавайскія астравы, аднак іх пераемнікі сканцэнтравалі ў сваіх руках усю ўладу і ўвялі ў дачыненні да тубыльцаў жорсткія законы. У выніку, у 1891 г. жыхары адной з вёсак паднялі паўстанне, пад час якога воіны-пратэстанты фактычна адмовіліся ваяваць супраць аднаверцаў.

У 1892 г. атол быў падпарадкаваны Вялікабрытаніяй. Ужо ў XX ст. поспех мела каталіцкая місія, так што ў нашы дні больш за палову табітэўэаўанцаў спавядае каталіцызм.

У 1979 г. атол увайшоў у склад Кірыбаці.

Інфраструктура
--------------

Атол падзелены на 2 акругі. Дзейнічаюць 2 аэрапорты і 1 марскі порт. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць турызм.

Спасылкі
--------

* TABITEUEA. REPUBLIC OF KIRIBATI Архівавана 17 кастрычніка 2012.
* THE TABITEUEA MASSACRE Архівавана 9 снежня 2015.
* Tabiteuea — Culture Архівавана 5 студзеня 2009.
* Kiribati: Tabiteuea
**Ко́ўпіца** звычайная (*Platalea leucorodia*) — невялікая балотная птушка з роду Коўпіцы (*Platalea*) сямейства Ібісавыя (*Threskiornithidae*).

Апісанне
--------

Даўжыня цела 75—90 см, размах крылаў 115—145 см. Маса каля 1,5 кг. Самка крыху меншая за самца. Белая, з цёмна-жоўтым чубам і жоўтымі плямамі на грудзях. Плоская, шырокая і доўгая дзюба, чорна-бурая з жоўтым канцом. Маладыя без чуба, дзюба палева-цялеснага колеру, канцы крылаў чорныя. Пераважна маўклівая птушка, часам клякоча, акрамя гэтага выдае глухія гукі. Корміцца беспазваночнымі.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны — паўднёвы ўсход Еўропы, лакальна трапляецца на Іберыйскім паўвостраве, у Галандыі, Францыі, Даніі, Чэхіі і Славакіі, Германіі, Літве, Малой Азіі і паўднёвай частцы Азіі без Індакітая і поўдня Кітая, лакальна ў Паўночнай Афрыцы.

Насяляе берагі кантынентальных вадаёмаў і марскіх заток, якія густа параслі трыснягом і кустамі. Да сярэдзіны XIX ст. гнездавалася на Пінскіх балотах.

Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. Залятае ў розныя еўрапейскія краіны, нават у Швецыю, Нарвегію, Фінляндыю і на Фарэрскія астравы. Месца зімовак: на захадзе трапічнай Афрыкі, на рацэ Ніл, у басейне Міжземнага мора, у Заходняй і Паўднёвай Азіі (Іран і Індыя).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ў калоніі, на заламаным трыснягу або ў кустах (радзей на дрэвах). Гэта плоская кучка з галінак і лісця кустоў і трыснягу. Дыяметр новых гнёздаў 80 см, вышыня 40—60 см. Гнёзды ў цэнтры калоніі знаходзяцца паблізу адно ад аднаго, па краях — даволі далёка.

Яйка
Яйкі 3—5 (часам 2—7) акруглыя або амаль акруглыя, белыя з чырвона-карычневымі крапінамі і мазкамі, якія часта ў выглядзе вянка знаходзяцца каля тупога канца.

Падвіды
-------

* *P. l. leucorodia* — паўднёвая Іспанія і ад паўднёва-ўсходняй Еўропы да Сярэдняй і Усходняй Азіі, на поўдні — да Персідскага заліва, Індыі і Шры-Ланкі;
* *P. l. balsaci* — узбярэжжа і астравы Маўрытаніі;
* *P. l. archeri* — узбярэжжа Чырвонага мора і Самалі.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — С. 60. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX5086523 · Microsoft: 2779305763 |
**Генадзь Іванавіч Ху́цкі** (7 верасня 1928 — 7 лістапада 2002) — вучоны ў галіне аўтаматызацыі тэхналагічных працэсаў, доктар тэхнічных навук (1970), прафесар (1977).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў горадзе Быхаў (сучасны адміністрацыйны цэнтр Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі). Скончыў Маскоўскі энергетычны інстытут у 1950 годзе. У 1950—1956 гг. працаваў на Бранскім машынабудаўнічым заводзе, у 1956—1964 гг. у Беларускім політэхнічным інстытуце. у 1964—1972 гг. займаў пасаду загадчыка лабараторыяй аўтаматызацыі энергаўстановак у Беларускім філіяле Дзяржаўнага навукова-даследчага энергетычнага інстытута імя Г. М. Кржыжаноўскага, у 1972—1980 гг. — начальніка аддзела інфармацыйна-вымяральных сістэм у Мінскім навукова-даследчым прыборабудаўнічым інстытуце. З 1980 года Г. І. Хуцкі зноў у Беларускім політэхнічным інстытуце (сучасны Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт) — загадчык кафедрай «Робататэхнічныя сістэмы» на факультэце інфармацыйных тэхналогій і робататэхнікі ў 1980—1997 гг. дэкан факультэта ў 1983—1989 гг.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Г. І. Хуцкаму належаць навуковыя працы па аўтаматызацыі тэхналагічных працэсаў у энергетыцы і прыладабудаванні. Займаўся пытаннямі распрацоўкі праграмнага забеспячэння робататэхнічных сістэм у прамысловасці.

Сярод апублікаванага:

* Промышленные роботы в действии. — Мн. 1986. (у сааўтарстве);
* Приспосабливающиеся системы автоматического управления для тепловых электрических станций. — Мн. 1968.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17.

Літаратура
----------

* *Болсун А. І.* Хуцкі Генадзь Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17). — С. 78.

Спасылкі
--------

* Хуцкі, Генадзь Іванавіч (доктар тэхнічных навук; 1928—2002) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar671664 |
Ніжняя частка цела краба *Cancer productus* мае фіялетавы колер дзякуючы гемацыяніну
**Гемацыянін** (ад стар.-грэч.: αἷμα — кроў і стар.-грэч.: κυανoῦς — лазурны, блакітны) — дыхальны пігмент гемалімфы малюскаў, вышэйшых ракападобных і некаторых павукападобных, які ажыццяўляе ў арганізме транспарт кіслароду. Гемацыянін — бялок, які адносіцца да хромапратэідаў, малярная маса 350 000-6 500 000. Злучэнне кіслароду з гемацыянінам абумоўлена наяўнасцю ў яго складзе медзі. Акіслены гемацыянін афарбаваны ў сіні колер, адноўлены — бясколерны.

Літаратура
----------

* *Van Holde K. E. Miller K. I.* Hemocyanins(англ.) // *Adv Protein Chem*. — 1995. — № 47. — С. 1—81.
* *Bernhard Lieb, Benjamin Altenhein and Jurgen Markl* The Sequence of a Gastropod Hemocyanin (HtH1 from Haliotis tuberculata)(англ.) // *The Journal of Biological Chemistry*. — 2000. — Т. 275. — С. 5675—5681.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гемацыянін
**Сло́німская медзеапрацо́ўчая фа́брыка** — колішняе прадпрыемства, якое дзейнічала ў 1843—1855 гадах у горадзе Слонім (сучасны раённы цэнтр у Гродзенскай вобласці Беларусі).

У 1850 годзе на фабрыцы працавала 80 чалавек. Мелася паравая машына. Фабрыка вырабляла медны посуд, выпарныя і дэфекацыйныя катлы для цукровых заводаў. У сувязі са спыненнем будаўніцтва цукровых заводаў у 1855 годзе была пераведзена ў Варшаву.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Слонімская медзеапрацоўчая фабрыка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 16. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Слонімская балетная школа** — балетная школа, якая дзейнічала ў другой палове XVIII ст. ў г. Слонім пры тэатры Агінскага.

Гісторыя
--------

З 1777 года існаваў невялікі балетны ансамбль (8 чалавек), падрыхтаваны балетмайстрам Ноакам. У 1781 годзе пад яго кіраўніцтвам укамплектавана школа (у 1785 — 18 вучняў, пасля 1790 больш).

Спачатку сярод вучняў пераважалі дзеці прыдворных музыкантаў, пазней — прыгонных сялян. Вучні атрымлівалі і некаторую агульную адукацыю.

Росквіт школы і падрыхтаванай ёю трупы звязаны з дзейнасцю балетмайстра і кампазітара Ф. Марыні (каля 1781—1788) і польскага характарнага танцоўшчыка, саліста, балетмайстра і педагога слонімскага балета Ф. Шлянцоўскага (прыехаў паміж 1785—1788, працаваў да 1792).

У 1788 годзе 4 выхаванцы выступалі ў Варшаве ў балеце «Рыбакі», у сезон 1790—1791 група (прыблізна 20 чалавек) паказала 4 спектаклі на гастролях у г. Дубна (цяпер Украіна). Слонімскі балет паспяхова канкурыраваў з каралеўскім балетам у Варшаве.

З 1792 года школа і балетная трупа пераведзены ў мястэчка Целяханы (цяпер Івацэвіцкі раён Брэсцкай вобласці), дакладная дата іх роспуску невядома.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Слонімская балетная школа // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 668. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
**Дахран** — горад на ўсходзе Саудаўскай Аравіі ў правінцыі Эш-Шаркія, недалёка ад Персідскага заліва (8 кіламетраў). У Дахране жывуць каля 11300 чалавек, з іх 6 200 амерыканцаў (у асноўным працоўныя і ваенныя). Усяго ў акрузе Дахран пражываюць да 97 446 чалавек (2004).

Горад злучаны шашой з партамі Эль-Хубар, Дамам, Рос-Танура, Эль-Джубайль, а таксама з дзяржавамі Кувейт і Ірак. Дахран з’яўляецца цэнтрам нафтараспрацовак. У горадзе размешчаны міжнародны аэрапорт, а таксама ваенная і паветраная база ЗША. Адной з адукацыйных устаноў з’яўляецца Нафтавы інстытут. У горадзе размешчана штаб-кватэра найбуйнейшай у свеце нафтавай кампаніі Saudi Aramco.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дахран
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чартарыйскі.
**Міхаіл Чартары́йскі** (? — да 1489) — дзяржаўны дзеяч ВКЛ.

Сын Васіля, пачынальнка роду князёў Чартарыйскіх. Разам з братамі Іванам і Аляксандрам стаў арганізатарам змовы і забойства вялікага князя Жыгімонта Кейстутавіча, пасля чаго збег у Венгрыю. У 1444 годзе вярнуўся, у 1445—1451 гадах маршалак дворны Свідрыгайлы. Праціўнік экспансіі Польшчы на Валынь, у 1452 годзе разам з братам Іванам дапамог вялікалітоўскім сілам заняць Луцк, прызначаны намеснікам брацлаўскім. Заснаваў радавое гняздо Чартарыйскіх у Клевані. У 1478 годзе абараняў Брацлаўскі замак ад крымскіх татараў.

Ад унукаў Міхаіла (валынская галіна) паходзяць дзве асноўныя лініі роду Чартарыйскіх.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Грыцкевіч А.* Чартарыйскія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.


| ?Міхаіл Васілевіч Чартарыйскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Гедзімін |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Канстанцін Чартарыйскі[d] |  | Карыят[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Васіль Канстанцінавіч Чартарыйскі |  |  |  |  |  | Еўна |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Міхаіл Васілевіч Чартарыйскі |  |  |  |  | NN[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Ганна[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юдовін.

**Майсей (Мойшэ) Ісакавіч Юдовін** (1898, Бешанковічы — 30 студзеня 1966, Віцебск) — яўрэйскі беларускі паэт. Пісаў на ідышы.

Біяграфія
---------

Мойшэ Юдовін нарадзіўся ў шматдзетнай яўрэйскай сям’і. Бацька быў каробачнікам, які разносіў па вёсках недарагі тавар, маці — хатняй гаспадыняй. Будучы паэт рана выявіў схільнасць да вучэння, і, як большасць дзяцей рысы аселасці, атрымаў пачатковую адукацыю ў хедэры. Бацькі вырашылі, што ён павінен працягнуць адукацыю, і паслалі сына ў Валожынскую ешыву. Аднак ешыву Мойшэ не скончыў, захапіўся свецкай літаратурай і вярнуўся дадому, дзе зблізіўся са сваім сваяком Саламонам Юдовіным.

Яны цягнуліся да ідышскай культуры, прымаючы актыўны ўдзел у адраджэнні яўрэйскай самасвядомасці. Абодва былі мастацка адоранымі натурамі: Саламон захапіўся жывапісам і стаў мастаком, а Мойшэ — паэтам.

Калі пачалася Другая сусветная вайна, Мойшэ адразу ж прызвалі ў войска, але неўзабаве дэмабілізавалі па стане здароўя. Жыў ён у Саратаве, а, адшукаўшы сям’ю ў Башкірыі, пераехаў туды. Працаваў у раённай газеце, але неўзабаве пачаў выкладаць рускую мову і літаратуру ў школе. Летам 1944 года з сям’ёй вярнуўся ў Віцебск і пасяліўся з сям’ёй на чыгуначнай станцыі Параф’янаў Докшыцкага раёна. Працаваў у школе завучам, з 1948 па 1952 гады — дырэктарам, а ў апошнія гады перад выхадам на пенсію — проста настаўнікам рускай мовы і літаратуры. Выйшаўшы ў 1958 годзе на пенсію, у 1961 годзе пераехаў назад у Віцебск. Жонка Юдавіна Іда Майсееўна — настаўніца гісторыі, жыла ў Віцебску. У час вайны ў іх загінулі двое дзяцей і многія блізкія сваякі.

Памёр 30 студзеня 1966 года ў Віцебску, а некралог, які апавяшчаў «пра смерць габрэйскага паэта Мойшэ Юдовіна», быў надрукаваны толькі ў габрэйскіх газетах Нью-Ёрка.

Літаратура
----------

* *Юдовин Е. М.* На волнах моей памяти. Воспоминания, JKDesign, Хайфа, 2010.
* *Рывкин М. С.* Судьба поэта (о поэте М. Юдовине). Ж-л Мишпоха, № 1, 1995, с. 73—33.
* *Рывкин М. С.* (составитель Подлипский А. М.) Краеведческие очерки и статьи. — Витебск, 2011, с. 62—65. — ISBN 978-985-6849-92-6
**Міхаіл Васільевіч Сядляр** (13 кастрычніка 1920, в. Рамель, Пінскі павет, Палескае ваяводства — 4 лютага 2008) — беларускі перадавік сельскагаспадарчай вытворчасці, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

Бацька, Васіль Дзмітрыевіч, у 1941 годзе быў адным з арганізатараў першага калгаса. У час Вялікай Айчыннай вайны быў членам падпольнай арганізацыі. Пасля вызвалення ад нямецка-фашысцкай акупацыі (8 ліпеня 1944 года) выконваў даручэнні Давыд-Гарадоцкага райваенкамата.

У кастрычніку 1944 годзе быў прызваны ў Чырвоную армію, накіраваны на вучобу ў Маскоўскі аўтаполк, а вясной 1945 года ў якасці шафёра накіраваны на 3-і Беларускі фронт, які знаходзіўся ў Прыбалтыцы. У складзе 222-й Чырвонасцяжнай аўтабрыгады ўдзельнічаў у вайне з Японіяй (1945), на грузавіку вазіў розныя грузы.

Пасля дэмабілізацыі (1948) вярнуўся на радзіму, працаваў шафёрам у калгасе «Запаветы Леніна».

Адна з паляводчых брыгад у калгасе лічылася адстаючай, таму праўленне вырашыла памяняць брыгадзіра. У 1957 годзе гэту пасаду прапанавалі шафёру Міхаілу Седляру, які вылучаўся працавітасцю, сур’ёзнасцю, меў аўтарытэт сярод аднавяскоўцаў, нядаўна быў прыняты ў члены КПСС. Ворнай зямлі ў брыгадзе было 180 га. Неўзабаве меліяратары адваявалі ў балот вялікія ўчасткі, перадалі калгасу. Брыгада Міхаіла Седляра прыняла 100 га меліяраванай зямлі.

У 1969—1980 гадах — намеснік старшыні калгаса. У 1970 годзе скончыў завочна Пружанскі саўгас-тэхнікум па спецыяльнасці «агранамія».

У 1967 год0е яго абралі сакратаром партарганізацыі калгаса. Дэлегат ІІІ з’езда калгаснікаў БССР (1969). Тройчы быў удзельнікам ВДНГ у Маскве. Выбіраўся дэпутатам Столінскага раённага Савета дэпутатаў працоўных (1975). Дэлегат ХХІІІ (1966) і ХХVІ (1981) з’ездаў КПСС. У 1980—1989 гадах — старшыня прафкама калгаса.

Узнагароды
----------

За поспехі ў павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак збожжавых і кармавых культур Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 чэрвеня 1966 годзе прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Серп і Молат». Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны ІІ ступені, медалямі «За отвагу», «За боевые заслуги», «За победу над Германией в Великой Отечественной войне
1941—1945 гг.», «За победу над Японией», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» (1970).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Седляр Михаил Васильевич // Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биогр. справочник. Минск, 2014. С. 196.
* Седляр Михаил Васильевич // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. Минск, 2009. Т. 1, кн. 2. С. 338.
* Сядляр Міхаіл Васільевіч // Памяць. Столінскі раён : гіст.-дакум. хроніка. Мінск, 2003. С. 466.
* Седляр Михаил Васильевич // Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. Минск, 1982. Т. 5. С. 562.
* Сядляр Міхаіл Васільевіч // Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. Мінск, 1981. Т. 5. С. 587.
* Сядляр Міхаіл Васільевіч // Беларуская савецкая энцыклапедыя : у 12 т. Мінск, 1974. Т. 10. С. 160.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сокал.
**Майсей Барысавіч Сокал** (5 кастрычніка 1904, г. Жмерынка, цяпер Вінніцкая вобласць, Украіна — 8 сакавіка 1975) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1938).

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскую тэатральную студыю «Культур-ліга» (1924). Працаваў у Харкаўскім, з 1927 года ў Дзяржаўным яўрэйскім тэатры Беларусі, дзе паставіў спектакль «Тэўе-малочнік» паводле Шолам-Алейхема (1939; выконваў і галоўную ролю). З 1949 года ў Дзяржаўным рускім драматычным тэатры Беларусі.

Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў‎ з 1948 года.

Творчасць
---------

Выканаўца драматычных і характарных роляў. Створаныя ім вобразы вылучаліся псіхалагічнай дакладнасцю і яркім вонкавым малюнкам.

Сярод значных роляў: Блазан («Кароль Лір» У. Шэкспіра), Суддзя («Фуэнтэ Авехуна[en]» Лопэ дэ Вэгі), Том («Хаціна дзядзькі Тома[ru]» паводле Г. Бічэр-Стоу), Сілан, Рабінзон («Гарачае сэрца[ru]», «Беспасажніца[ru]» А. Астроўскага), Шпрых («Маскарад[ru]» М. Лермантава), Якаў Трошын («Дзеці сонца» М. Горкага) і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Савіцкая А. А.* Сокал Майсей Барысавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 78. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Сокал Майсей (Міхаіл) Барысавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 131086 |
**Дацкая Вест-Індыя** (дацк.: Dansk Vestindien) — былая калонія Даніі на Карыбах, у якую ўваходзілі астравы Санта-Крус, Сент-Джон, Сент-Томас, а таксама некаторыя суседнія невялікіх астраўкоў. Сучасная тэрыторыя Амерыканскія Віргінскія астравы.

Гісторыя
--------

У 1666 годзе экспедыцыя, падрыхтаваная капенгагенскімі купцамі, высадзілася на незаселеным у той час востраве Сент-Томас, а ў 1672 годзе Дацкая Вест-Індская кампанія заснавала тут калонію. Востраў Сент-Джон быў захоплены датчанамі ў 1684 годзе і каланізаваны ў 1718 годзе. У 1733 годзе кампанія набыла ў Французскай Вест-Індскай кампаніі востраў Санта-Крус. У 1754 годзе астравы былі прададзены Дацкаму каралеўству, стаўшы калоніяй Даніі.

Падчас Напалеонаўскіх войн астравы былі акупаваны Вялікабрытаніяй спачатку з сакавіка 1801 па 27 сакавіка 1802 года, затым са снежня 1807 да 20 лістапада 1815 года, калі яны былі вернутыя Даніі.

Да 1904 года ў Дацкай Вест-Індыі не было ўласнай валюты, у якасці плацежных сродкаў выкарыстоўваліся іспанскі долар і долар ЗША. У 1904-м Дацкі Вест-Індыйскі Нацыянальны банк увёў у абарот нацыянальную валюту — вест-індскі далер, які эмітаваўся у адпаведнасці з нормамі Лацінскага валютнага саюза.

Пасля пачатку Першай сусветнай вайны, калі ўзнікла рэальная пагроза акупацыі астравоў нямецкімі войскамі і ўсталявання тым самым кантролю над усходнім уваходам у Панамскі канал, 17 студзеня 1917 года Данія прадала свае ўладанні ў складзе Віргінскіх астравоў Злучаным Штатам Амерыкі за 25 мільёнаў долараў. 31 сакавіка таго ж года ўсе фармальнасці былі завершаны, тэрыторыя стала амерыканскай.

Да 1954 года Амерыканскімі Віргінскімі астравамі кіравала Міністэрства ўнутраных спраў ЗША. Губернатар і парламент абіраліся мясцовымі жыхарамі. У 1927 годзе віргінцы атрымалі грамадзянства ЗША. З 1973 года жыхары астравоў маюць прадстаўніка ў Кангрэсе ЗША (без права голасу), але не ўдзельнічаюць у прэзідэнцкіх выбарах. На астравах дзейнічаюць практычна тыя ж федэральныя законы, што і на тэрыторыі ЗША.


1. ↑   Праверана 10 лістапада 2013.
**Міхаіл Васілевіч Таратке́віч** (нар. 7 красавіка 1925, в. Чарсцвяды, Ушацкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі філосаф, сацыёлаг і публіцыст. Доктар філасофскіх навук (1977), прафесар (1978). Заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі (1985).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1953 годзе Віцебскі педагагічны інстытут, у 1961 годзе Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС. З 1961 галоўны рэдактар грамадска-палітычнага вяшчання Беларускага радыё. З 1965 года дырэктар Мінскай студыі навукова-папулярных і хранікальна-дакументальных фільмаў. У 1969—1991 гадах у Мінскай вышэйшай партыйнай школе, адначасова ў 1972—1979 гадах намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Коммунист Белоруссии».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы па сацыяльнай філасофіі, праблемах сацыялогіі працы, фарміравання і дэмакратызацыі кіраўніцкіх адносін, выхавання і патрэбнасцей чалавека, па пытаннях гісторыі грамадзянскай вайны 1918—1922 гадоў і Вялікай Айчыннай вайны.

Творы
-----

* Производство, труд, человек. Мн. 1969;
* Уладзімір Азін. Мн. 1971;
* Человек и коллектив в системе управленческих отношений. Мн. 1974;
* Человек. Среда. Потребности. Мн. 1980;
* Семья и разумные потребности. Мн. 1983;
* Такой и должна быть легенда. М. 1985;
* Человек и его потребности. Мн. 1989.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Ту́рыцкае** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ула, на мяжы з Чашніцкім раёнам, за 10 км у напрамку на паўднёвы захад ад Чашнікаў.

Плошча паверхні возера 0,64 км². Даўжыня 3,51 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Найбольшая глыбіня 3,9 м. Даўжыня берагавой лініі 6,16 км. Аб’ём вады 0,89 млн м³. Плошча вадазбору 9,5 км².  

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 5—10 метраў. Берагавая лінія моцна звілістая. Берагі нізкія, на поўдні возера пясчаныя, астатнія — сплавінныя. Шырыня сплавіны дасягае 30 метраў. Вакол возера пойма шырынёй 5—100 м. Дно выслана сапрапелем.  

Возера эўтрофнае, праточнае. На паўднёвым захадзе ў возера ўпадае ручай, на поўначы выцякае пратока ў раку Ула.  

Возера зарастае слаба. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца ўздоўж берагоў перарывістай палосай шырынёй да 10 м.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, гусцяра, плотка, карп, лінь і іншыя віды рыб. Каля возера вёскі Каміншчына (Лепельскі раён) і Зазерыца (Чашніцкі раён).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 61. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).
* Республика Беларусь. Витебская область. Лепельский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2009. — Доп. тираж 3 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 29. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Турыцкае возера Архівавана 15 сакавіка 2013.
Дацыт
**Дацыт** — высокасілікатная магматычная вулканічная парода. Па сваім складзе займае прамежкавае становішча паміж андэзітам і рыялітам. Аналагічна андэзіту, складаецца, у асноўным, з плагіяклазавых палявых шпатаў з біятытам, амфіболам і піраксенам (аўгіт і/або энстатыт). Мае тэкстуру ад схаваназярністай да парфірытавай з украпінамі кварца.

Многія апрацаваныя амфіболавыя і біятытавыя дацыты маюць шэры або бледна-карычневы колер з белымі украпінамі палявога шпата і чорнымі крышталямі біятыта і амфмбола. Іншыя дацыты, асабліва аўгітавыя і энстатытавыя, афарбаваныя больш цёмна.

Пароды дадзенай групы сустракаюцца ў Румыніі, Альмерыі (Іспанія), Аргайле і іншых частках Шатландыі, у Лестэршыры, Новай Зеландыі, у Андах, на Мартыніцы, у Невадзе і іншых раёнах заходняй Паўночнай Амерыкі, у Грэцыі. Часта асацыююцца з андэзітамі і трахітамі, утвараюць лававыя патокі і дайкі, а часам — масіўныя інтрузіі ў цэнтры вулкана.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
**Канцыяна́л** (познелац.: cantional ад лац.: cantio — спевы, песня) — зборнік рэлігійных і свецкіх адна- і шматгалосых песнапенняў. Сярод жанраў у складзе канцыяналаў: літургічныя песнапенні і малітвы, пратэстанцкія харалы, псальмы і канты  (руск.) (бел. гейналы і інш. Вядомы з першай палове XV ст. (Чэхія, Германія), асабліва пашыраны ў час Рэфармацыі.

Беларусь
--------

Старонка Берасцейскага канцыянала. 1558
На Беларусі ў XVI ст. друкаваліся мясцовыя пратэстанцкія, а таксама чэшскія, нямецкія, польскія канцыяналы. Першы ўзор нотадрукавання на Беларусі і адзін з самых ранніх ва Усходняй Еўропе — брэсцкі зборнік «Песні хвал боскіх», складзены і выдадзены Я. Зарэмбам (1558). Ён змяшчае каля 100 адна- і чатырохгалосых псальмаў і кантаў на польскай і лацінскай мовах, запісаных мензуральнай натацыяй  (руск.) (бел. на 5-лінейным нотным стане (захаваліся ў фотакопіі 10 мелодый і заканчэнне; 38 мелодый з яго перадрукаваны ў канцыянале Я. Секлюцыяна, 1559). Аўтары шэрагу музычных узораў — Вацлаў з Шамотул і Ц. Базылік. У 1562 годзе ў Нясвіжы М. Кавячынскі выдаў «Катэхізіс», у адну з частак якога уключыў канцыянал, дзе змешчаны 40 псальмаў, 110 песень і свецкіх кантаў з нотамі. У канцы XVI — пачатку XVII ст. нотныя канцыяналы выдаваліся ў Любчы, у т.л. зборнік аднагалосых песнапенняў 1620 (у аснове многіх псальмаў і кантаў мелодыі французскіх свецкіх, нямецкіх народных песень, гусіцкіх, гугеноцкіх, лютэранскіх, кальвінісцкіх гімнаў і харалаў, касцельных песень, лацінскія секвенцыі гімнаў і антыфонаў, заходне-еўрапейскіх і славянскіх песень і танцаў, усходне-славянскіх лірычных народных песень). Беларускія канцыяналы — помнікі кантавай культуры XVI—XVII стст.

Гл. таксама
-----------

* Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага

Зноскі
------

1. ↑  *Касцюкавец Л. П.* Канцыяналы // *Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва*. — Мн.: БелЭн, 1985. — Т. 2. — С. 672.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* *Костюковец Л. Ф.* Кантовая культура в Белоруссии. — Мн.Вышэйшая школа, 1975. С. 34—35

Спасылкі
--------

* *Татьяна Галуза* Белорусская Реформация и протестантская хоровая культура XVI века(руск.) // *Христианская культура*. — 2007. — № 8. Архівавана з першакрыніцы 6 снежня 2007.
* *Новик В. Н.* История протестантской христианской музыки : Видеолекция на YouTube.  (бел.)