**Спаржа лекавая**, **шпараг** (*Asparágus officinális*) — шматгадовая травяністая расліна; тыпавы від роду Спаржа (*Asparagus*) сямейства Спаржавыя (*Asparagaceae*).

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

У дзікім выглядзе расце ў раёнах з умераным кліматам па ўсім свеце — у Паўночнай Афрыцы, практычна на ўсёй тэрыторыі Еўропы (акрамя паўночных раёнаў), у Малой і Цэнтральнай Азіі, Паўночнай Амерыцы, Аўстраліі і Новай Зеландыі. У Беларусі сустракаецца рэдка, на паўднёвым усходзе. Культывуецца паўсюдна.

Расце на пойменных лугах, берагавых абрывах, травяністых месцах, у стэпах, сярод хмызнякаў, часам на палях.

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая травяністая расліна з патоўшчаным кароткім карэнішчам.

Сцёблы вышынёй 30-150 см, голыя, гладкія, прамыя, з многімі коса і ўверх накіраванымі галінамі. Кладодзіі тонкія, прамыя, ніткападобныя, 1-3 см даўжынёй, сядзяць па тры-шэсць, ідуць коса ўверх або больш-менш прыціснутыя да сцябла.

Лісце дробнае, лускаватае, са шпорцам пры аснаванні, у іх пазухах сядзяць пучкі мяккіх іголкападобных зялёных галінак.

Кветкі зеленавата-белыя, бялёса-жаўтлявыя, па 1-2 на больш-менш доўгіх, сучлененых ля сярэдзіны або некалькі ніжэй або вышэй ножках і размешчаныя як па галоўнай восі, так і на галінах; калякветнікі званочкава-варонкападобныя, з даўгаватымі долямі. Мужчынскія кветкі каля 5 мм даўжынёй, з пылавікамі амаль роўнымі ніткам тычынак. Песцічныя кветкі ўдвая драбней. Квітнее ў маі — чэрвені.

Плод — шарападобная чырвона-цагляная ягада. Цвіце ў чэрвені. Плады спеюць у жніўні — пачатку верасня.

Размнажаецца насеннем, аднаўляецца з карэнішча.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Злева направа: малады парастак, кветка, ягады |

Таксанамія
----------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 24 сямействы (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ больш 300 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Спаржакветныя** |   |   | род **Спаржа** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Спаржавыя** |   |   | вид **Спаржа лекавая** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 2 роды |   |
|   |   |   |

Хімічны склад
-------------

Карэнішчы і карані спаржы ўтрымліваюць аспарагін, сапаніны, кумарыны, вугляводы, сляды эфірнага алею, караціноіды, амінакіслоты, вітамін C; у маладых парастках выяўленыя бялкі, аспарагін, лізін, аргінін і іншыя амінакіслоты, каратын, вялікая колькасць мінеральных соляў (асабліва калія), сапаніны; ў насенні маецца да 15 % тлустага алею, у спелых пладах — вугляводы, арганічныя кіслоты (яблычная і лімонная), сляды алкалоідаў.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

Спаржа лекавая вырошчваецца на гародах як гародніна, а таксама для афармлення кветкавых букетаў. Яна вядомая чалавецтву больш за 2000 гадоў. Яшчэ ў Старажытным Егіпце яе вырошчвалі як агароднінную, лекавую і дэкаратыўную расліну. У Антычнай Грэцыі з яе плялі вянкі для маладых, а ў Сярэднявечча выкарыстоўвалі як узбуджальны сродак. У Расіі спаржу апрацоўвалі з XVIII стагоддзя.

Нарыхтоўкі магчымы толькі ў выпадку культывацыі.

### Ужыванне ў кулінарыі

|  |
| --- |
|  |
| Спаржа на гандлёвым прылаўку |

Парасткі даўжынёй 18-20 см, якія яшчэ не выйшлі з зямлі і галоўка якіх яшчэ не распусцілася, ужываюць у ежу. Знаходзячыся ў пласце глебы, яны маюць белую афарбоўку, на паверхні глебы парасткі набываюць зялёна-фіялетавы колер і губляюць частку пажыўных рэчываў. Парасткі спаржы маюць выдатныя смакавыя якасці, з’яўляюцца хоць і невысока пажыўным прадуктам, але адрозніваюцца значным утрыманнем вітамінаў. Парасткі культурных формаў выкарыстоўваюць у вараным і кансерваваным выглядзе як дэлікатэс. Адвараныя парасткі па смаку нагадваюць зялёны гарошак.

|  |
| --- |
|  |
| Парасткі спаржы |

Спаржу выкарыстоўваюць у дыетычным харчаванні. З яе гатуюць стравы ў выглядзе салатаў, супоў, якія рэкамендуюць пры захворваннях печані, нырак, пры падагры, цукровым дыябеце, ацёках і як сродак, які падвышае апетыт. Дзякуючы высокаму ўтрыманню аспарагіну парасткі спаржы аказваюць станоўчы ўплыў на працу сэрца і спрыяюць паляпшэнню дзейнасці нырак.

### Ужыванне ў медыцыне

Эксперыментальна ўстаноўлена, што ўвядзенне ў вену аспарагіну або экстракту спаржы зніжае артэрыяльны ціск, запавольвае рытм сардэчных скарачэнняў, пашырае перыферычныя сасуды, павялічвае дыурэз, здымае стомленасць. Экстракт спаржы выклікае больш значнае і працяглае зніжэнне ціску, чым аспарагін. Спаржа спрыяе выдаленню з арганізма хларыдаў, фасфатаў і мачавіны. Таму яе прэпараты могуць быць рэкамендаваныя пры хваробах нырак, сэрца, рэўматызме, падагры, вострым і хранічным нефрыце з дастатковай функцыяй нырак, пры захворваннях нырачных лаханак і мачавога пузыра, пры запаленні мочавыдзяляльных шляхоў.

Дыўрэтычнае дзеянне звязана са змяншэннем рэабсорбцыі ў канальцах, прычым фільтрацыя не парушаецца.

Эсэнцыю з свежых парасткаў выкарыстоўваюць у гамеапатыі.

У народнай медыцыне карані і надземную частку ўжывалі пры некаторых захворваннях сэрца, печані, пры цыстытах, мачакаменнай хваробы, ацёках, эпілепсіі, рэўматызме, як слабільнае, пры алергіі, вуграх; плады — пры імпатэнцыі, дызентэрыі.

Спаржа ў культуры
-----------------

|  |
| --- |
|  |
| «Нацюрморт з пучком спаржы». Франсуа Банвен |

|  |
| --- |
|  |
| Помнік жанчыне, якая прадае спаржу ў Шветцынгене  (руск.) (бел. |

### Спаржа ў мастацтве

Шматлікія мастакі малявалі спаржу на сваіх палотнах, у тым ліку Франсуа Банвен  (руск.) (бел. Андрыян Каорт  (руск.) (бел. (некалькі нацюрмортаў), Эдуард Манэ, Якапа да Эмпалі  (руск.) (бел. Вінчэнца Кампі  (укр.) (бел. і іншыя.

Было створана некалькі скульптурных прац, якія паказваюць гандляроў спаржай, а на іншых галоўным аб’ектам твору з’яўляецца сама спаржа.

### Спаржа ў геральдыцы

Спаржа намалявана на некаторых гербах.

Меры аховы
----------

Від занесены ў Чырвоную кнігу Свярдлоўскай вобласці, ахоўваецца ў нацыянальным парку «Прыпышмінскія бары».

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 20. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Спаржа лекарственная // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 85-86. — 592 с. — 120 000 экз.
6. ↑  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны)
7. ↑  *Губергриц А. Я. Соломченко Н. И.* Лекарственные растения Донбасса. — Донецк: «Наука и техника», 1968.
8. ↑  Атлас лекарственных растений СССР / пад рэдакцыяй М. В. Цыцына  (руск.) (бел.. — М.: Гос. изд-во мед. лит, 1962. — 703 с.
9. ↑  Положение о Красной книге Свердловской области **(нявызн.)**.  Союз охраны птиц России. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2011. Праверана 6 сакавіка 2011.

Літаратура
----------

* *Ильин М. М.* Род 284. Спаржа — Asparagus // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 439—440. — 760 + XXX с. — 5 175 экз.
* Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
* Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 189. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 342. *Asparagus officinalis* L. — Спаржа лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 452. — ISBN 8-87317-091-6.

Спасылкі
--------

* *Спаржа (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі  (Праверана 25 верасня 2009)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph237917 |