recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Македонія.
**Македонія (Старажытная Македонія, Македонскае царства**): рабаўладальніцкая дзяржава ў цэнтральнай і паўночна усходняй частцы Балканскага паўвострава, заселенай ілірыйскімі і фракійскімі плямёнамі.

Гісторыя
--------

Асноўны артыкул: **Гісторыя Старажытнай Македоніі**
Існавала ў з 5 ст. да н.э. да 148 да н.э. Найбольшага росквіту дасягнула ў выніку заваёваў Філіпа II (падначаленне ўсёй Грэцыі) і імперыі Аляксандра Македонскага).

Раннерабаўладальніцкая дзяржава на землях Ніжняй Македоніі склалася на працягу 6—5 ст. да н.э. але яшчэ ў 4 ст. да н.э. плямёны Верхняй Македоніі былі на стадыі родаплемяннога ладу. Шлях утварэння і этнічная прыналежнасць македонскай народнасці застаюцца прадметам спрэчак. Асноўнымі заняткамі насельніцтва дзяржавы былі земляробства і жывёлагадоўля. Непасрэднае суседства з Грэцыяй спрыяла ўздзеянню грэчаскай культуры і мовы, устанаўленню цесных узаемасувязей з грэчаскімі гарадамі-полісамі. 3 утварэннем у Македоніі класавага грамадства адбывалася і яе паступовае палітычнае аб'яднанне, пашырэнне дзяржаўных межаў, умацаванне незалежнасці і рост ваенна-палітычнай магутнасці.

У часы кіравання Філіпа II (359—336 да н.э.) канчаткова сфарміравалася македонская манархія і была падпарадкавана Верхняя Македонія. Гэты цар завяршыў рэарганізацыю войска і стварыў македонскі флот. Імкнучыся пашырыць свае ўладанні і палітычныя ўплывы, а таксама авалодаць марскім узбярэжжам, якое знаходзілася ў руках грэкаў, Філіп II на працягу 357—346 да н.э. вёў вайну супраць Афін і іх саюзнікаў, у выніку якой авалодаў больш чым 30 гарадамі, падпарадкаваў Фесалію і захапіў усё фракійскае ўзбярэжжа Эгейскага мора. Паўторнае яго ўмяшанне ў справы Грэцыі завяршылася ў 338 да н.э. бітвай пры Херанеі, у якой македонскае войска выйшла пераможцам і грэчаскія гарады прызналі гегемонію македонскай манархіі. У 336 да н.э. рыхтуючыся выступіць супраць Персідскага царства і мясцовай знаці, Філіп II стаў ахвярай змовы.

Яго пераемнікам стаў сын Аляксандр Македонскі (336—323 да н.э.), які падавіў паўстанні грэчаскіх гарадоў і ажыццявіў намеры свайго бацькі ў адносінах да Персідскага царства. Ён разбіў цара Дарыя III, заваяваў Персідскую дзяржаву і на яе тэрыторыі ўтварыў сваю вялікую манархію, якая, аднак, была нетрывалай. Пасля смерці Аляксандра імперыя распалася, і Македонія змагалася за кантроль над Грэцыяй з Ахейскім і Эталійскім саюзамі. Пасля ўступлення ў канфлікт з Рымам з-за Ілірыі (Македонскія войны) Македонія панесла паразу, была падзеленая на 4 рэспублікі пад рымскім пратэктаратам, і, нарэшце, улучана ў склад Рыму як правінцыя (148 да н.э.).

Гл. таксама
-----------

* Персей

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 9. Рабкор — Сочы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1973. — 640 с.: іл. карты.
* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 170. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.
Кус-кус
Прамыслова выраблены кус-кус у рознічнай упакоўцы.
**Кус-кус**, **кускус** (араб. كسكس) — крупы або макаронныя вырабы магрыбскага або берберскага паходжання. З кус-куса гатуюць традыцыйную аднайменную страву з мясам, рыбай, гароднінай або сухафруктамі, залежна ад рэгіёну і заможнасці спажыўцоў.

Распаўсюджанне
--------------

Кус-кус -- адзін з традыцыйных асноўных прадуктаў харчавання ў краінах Магрыбу, у прыватнасці Марока, Алжыры, Тунісе, Лівіі і іншых частках Афрыкі, некаторых рэгіёнах Блізкага Усходу.

Цяпер кус-кус спажываюць таксама ў большасці краін Еўропы, ЗША, Канадзе і іншых, як альтэрнатыву мясцовым традыцыйным гарнірам.

Вытворчасць
-----------

Звычайна вырабляюць з дробных манных круп з цвёрдай пшаніцы (*Triticum durum*). Манныя крупы апырскваюць вадой, атрыманую масу пераціраюць рукамі і такім чынам фармуюць драбкі, якія потым абсыпаюць сухой маннай або мукой, пасля прасейваюць. Маленькія драбкі, якія праходзяць праз сіта, зноў абсыпаюць маннай і г.д. Дыяметр драбкоў мусіць быць каля 1 мм.

Кус-кус вырабляюць і з іншых злакаў.

Зноскі
------

1. ↑  Luce Ben Aben, Moorish Women Preparing Couscous, Algiers, Algeria **(нявызн.)**. *World Digital Library* (26 ліпеня 1899). Праверана 26 верасня 2013.
| * Г
* Р
* П
*Першая лінія* |
| --- |
|  умоўныя абазначэнні

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Алабінская  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Расійская  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Маскоўская  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Гагарынская  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Спартыўная  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Савецкая  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Пабеда  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Безымянка  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Кіраўская  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

 |  | ЦЧ-1 «Кіраўскае»  |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

 |  | Юнгарадок  |

 |

**«Юнгарадок»** (руск.: Юнгородок) — канцавая станцыя Самарскага метрапалітэна. Станцыя наземная, размешчана на вуліцы Жалезнай Дывізіі, на тэрыторыі электрадэпо «Кіраўскае». Станцыя адкрыта 26 снежня 1987 года ў складзе першага пускавога ўчастка Куйбышаўскага метрапалітэна «Юнгарадок» — «Перамога».

Архітэктура
-----------

Зборны жалезабетонны дах усталяваны на калонах, абліцаваны чырвонай пліткай. Асфальтавая падлога.

Зноскі
------
**Кусеўшчына** — археалагічны помнік: стаянка эпохі позняга мезаліту каля в. Кусеўшчына (Мядзельскі раён, Мінская вобласць). Знаходзіцца за 0,4 км на паўночным захадзе ад вёскі, на марэнным паўвостраве паўднёва-ўсходняга краю тарфяніку. Выявіў у 1978 г. Ч. А. Каспарэўскі, даследаваў у 1980, 1987, 1988 гг. М. М. Чарняўскі. Пляцоўка памерамі каля 100х30 м, вышыня 0,5 м. Культурны пласт слаба выражаны, таўшчыня 0,3—0,4 м. Выяўлены невялікія, крыху заглыбленыя агнішчы, крамянёвыя аднапляцовачныя нуклеусы, ланцэтападобныя вастрыі, рэтушаваныя пласцінкі і адшчэпы, разнастайныя скрабкі і разцы.

Літаратура
----------

* Кусеўшчына // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 490. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Кусеўшчына // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 359. — ISBN 5-85700-077-7.
**Вязень сумлення** (англ.: prisoner of conscience) — тэрмін, уведзены ў зварот у пачатку 1960-х заснавальнікам арганізацыі Amnesty International брытанскім юрыстам і праваабаронцам Пітэрам Бененсанам. Ён абвясціў вязнямі сумлення ўсіх змешчаных пад вартай або ў зняволенні выключна за тое, што яны мірна выказвалі свае палітычныя або рэлігійныя погляды.

Цяпер арганізацыя Amnesty International лічыць, што вязень сумлення — чалавек, фізічная свабода якога абмежавана турэмным зняволеннем або іншым спосабам праз яго палітычныя, рэлігійныя ці іншыя перакананні, а таксама этнічнае паходжанне, пол, расу, мову, нацыянальнае або сацыяльнае паходжанне, сваяцкія адносіны, маёмасны статус, сексуальную арыентацыю і іншыя характарыстыкі асобы. Вязнем сумлення не можа лічыцца асоба, якая распальвала варожасць, ужывала ці ўхваляла ўжыванне гвалту.

Першым вязнем сумлення ў 1962 быў названы пражскі архібіскуп Іозеф Беран, які правёў 14 гадоў у турме (1949—1963) за пропаведзь, якая асуджала камуністычны лад.

Вязні сумлення ў СССР
---------------------

Адным з першых савецкіх вязняў сумлення ў 1962 годзе быў прызнаны каталіцкі святар з Львова Іосіф Сліпы, які правёў у лагерах 18 гадоў і быў высланы з СССР у 1963 годзе, а ў 1965 прызначаны кардыналам і кіраўніком Украінскай грэка-каталіцкай царквы.

Да катэгорыі вязняў сумлення таксама прылічалі Натана Шчаранскага, Валерыю Навадворскую, Андрэя Сахарава, Аляксандра Салжаніцына, Юлія Даніэля, Андрэя Сіняўскага, Іосіфа Бродскага, Глеба Якуніна, Уладзіміра Букоўскага, Сяргея Кавалёва. Апошнія савецкія вязні сумлення былі вызвалены ў 1987 годзе.

Вязні сумлення ў Беларусі
-------------------------

Асноўны артыкул: **Вязні сумлення ў Беларусі**
У 2006 годзе міжнародная арганізацыя Amnesty International прызнала Аляксандра Казуліна, Дзмітрыя Дашкевіча, Мікалая Статкевіча, Міхаіла Марыніча, Паўла Севярынца вязнямі сумлення.

Вязні сумлення ў Расіі
----------------------

28 верасня 2006 года Amnesty International надала статус вязня сумлення праваабаронцу Льву Панамарову, што атрымаў па рашэнні суда трое сутак адміністрацыйнага арышту за арганізацыю пікету памяці ахвяр Беслана ля Салавецкага каменя на Лубянскай плошчы Масквы 3 верасня 2006 года і супраціўленне супрацоўнікам міліцыі. Прэфектура Цэнтральнай акругі забараніла правядзенне акцыі, у сувязі з чым яе ўдзельнікі былі разагнаныя АМАПам.

Леў Панамароў стаў чацвёртым чалавекам, прызнаным вязнем сумлення ў Расіі. Да яго вязнямі сумлення сталі асуджаныя за шпіянаж Рыгор Пасько і Аляксандр Нікіцін, а таксама омскі праваабаронца Юры Шадрын. У статусе вязня сумлення было адмоўлена Міхаілу Хадаркоўскаму.

Гл. таксама
-----------

* Палітычны зняволены

Спасылкі
--------

* Цэнтральны сайт Amnesty International
* Amnesty International на рускай мове Архівавана 7 чэрвеня 2021.
Сучасная пастаноўка сцэны з «Аланхо»
**Аланхо́** (якуцк.: Олоҥхо) — якуцкі гераічны эпас, адзін з найбольш старажытных эпасаў цюркскіх народаў.

Эпас складаецца з многіх сказанняў, блізкіх паводле сюжэта, вобразаў і стылю, памерам 10—15 тысяч вершаваных радкоў. На працягу стагоддзяў сфарміравалася асаблівая класічная традыцыя вуснай перадачы зместу. Прамовы герояў спяваюцца, а астатняя частка прамаўляецца. Частка тэксту — рытмізаваная проза і кароткія празаічныя устаўкі. Словы персанажаў спяваюцца, астатні тэкст выконваецца рэчытатывам, часта без інструментальнага суправаджэння. 

Аланхо адлюстроўваюць рысы патрыярхальна-радавога ладу, міжрадавыя і міжплемянныя адносіны якутаў. Паколькі ў кожнага племені і буйнога рода якутаў меліся свае казачнікі і спевакі, якія спецыялізаваліся на перадачы «Аланхо», то ў нашы дні існуе шмат варыянтаў гэтага твора, якія захоўваюць адзіную сюжэтную лінію, але істотна адрозніваюцца паміж сабою. «Аланхо» апавядае пра подзвігі асілкаў *боотур* і часткова прысвечаны гістарычнаму часу да перасялення якутаў на тэрыторыю Якуціі.

У аснове сюжэтаў — барацьба асілкаў з племені айыы аймага са злоснымі аднарукімі ці аднаногімі пачварамі, абарона справядлівасці і мірнага жыцця. У Аланхо паяднаны фантастыка і гіпербалізацыя ў паказе асілкаў з рэалістычнымі апісаннямі побыту, шматлікія міфы старажытнага паходжання.

У 2008 г. ЮНЕСКА ўнясла «Аланхо» у спіс нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва.

Гл. таксама
-----------

* Манчаары
* Марыя Мікалаеўна Андросава-Іонава

Зноскі
------

1. 1 2 3  Аланхо. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Літаратура
----------

* Аланхо. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Аланхо на сайце ЮНЕСКА
* Аланхо (рускі пераклад)
На карце
**Алахдзіна** (урду: علاڈینو) — помнік археалогіі на месцы старажытнага вясковага паселішча Індскай цывілізацыі за 40 км на ўсход ад Карачы (Пакістан). Агульная плошча — каля 1,4 га.

Алахдзіна з’яўлялася неўмацаваным паселішчам, якое існавала на мяжы 3 тысячагоддзя да н.э. — 2 тысячагоддзя да н.э. Археолагамі былі выяўлены некалькі будынкаў з сырцовай цэглы. Некаторыя з іх стаялі на цагляных платформах. Адзін з будынкаў быў шматпакаёвым з рознымі ўваходамі. Жыхары карысталіся 3 калодзежамі дыяметрам ад 60 см да 90 см. Вада з іх выкарыстоўвалася не толькі для піцця, але і для абрашэння навакольных палеткаў.

Алахдзіна знакаміты знаходкамі вялікай колькасці рэшткаў керамічных вырабаў (каля 240 тысяч), цэлых пасудзін, у адной з якіх знайшлі залатыя і срэбраныя ўпрыгожванні, прадметаў з бронзы і тэракоты. Мяркуецца, што паселішча магло быць цэнтрам сельскай акругі, звязанай з вытворчасцю тканін.

Спасылкі
--------

* Allahdino — Harappan Site of Pakistan
* Danika Parikh and Cameron A. Petrie, ‘We are inheritors of a rural civilisation’: rural complexity and the ceramic economy in the Indus Civilisation in northwest India
**Чэрдынскія багіні** — тып археалагічных артэфактаў, які належыць да Пермскага звярынага стылю.

Апісанне
--------

Складаныя кампазіцыі касмаганічнага характару. Дэманструюць веру стваральнікаў пермскага звярынага стылю ў існаванне трох светаў і культ багінь. Большасць пласцін знойдзена ў раёне Чэрдыні.

Кампазіцыя заўсёды складаецца з трох частак: элемент Верхняга нябеснага свету — аблічча сонечнай багіні або арол, або душы-птушкі, або ласіныя галовы, далей сярэдні ўзровень — сама зямная багіня з людзьмі, чалавекаласямі і жывёламі, затым мяжа нябачнага падземнага свету — конь, медзведзяняты, ласі або гібрыд-яшчар.

Зноскі
------

1. 1 2  Богини  (руск.)

Спасылкі
--------

* Чердынские богини  (руск.)
* Чердынь и пермско-звериный стиль  (руск.)
Зброя з крэпасці ў Івакуні
**Кусарыгама** (яп.: 鎖鎌) — японская халодная зброя. З'явілася ў перыяд Мурамаці.

Канструкцыя
-----------

Кусарыгама складаецца з сярпа кама, да якога з дапамогай ланцуга (кусарі) мацуецца ўдарны груз (фундаменталь). Даўжыня рукаяці сярпа можа дасягаць 60 см, а даўжыня жалязякі - да 20 см. Жалязяка прымацоўваецца перпендыкулярна да ручкі, завастраюць з унутранага, ўвагнутага боку, заканчваецца лязом. Ланцуг мацуецца да іншага канца рукаяці, ці да абуху сярпа. Яе даўжыня складае каля 2,5 м ці менш.

Выкарыстанне
------------

Тэхніка валодання гэтай зброяй дазваляла нанесці суперніку ўдар з дапамогай гіркі, або заблытаць яго з дапамогай ланцуга, пасля чаго здзейсніць атаку сярпом. Акрамя гэтага, можна было кідаць у суперніка сам серп, пасля чаго вяртаць яго з дапамогай ланцуга. Такім чынам кусарыгама выкарыстоўвалася пры абароне крэпасцяў.

Кусарыгама
----------

* 
* 
* 
*

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кусарыгама
Кускусьер (кускусніца) — традыцыйнае начынне для гатавання кус-куса.
**Кус-кус**, або **кускус** (араб. كسكس‎‎) — традыцыйная страва краін Магрыба.

Даўней гатавалася з проса, цяпер звычайна з круп кус-кус ад якіх страва атрымала сучасную назву. Часам кус-кус гатуюць з булгура.

Распаўсюджанне
--------------

Кус-кус адна з асноўных страў бербераў і іншага насельніцтва краін Магрыба, у т.л. Марока, Алжыра, Туніса і Лівіі. Таксама распаўсюджаны ў іншых частках Афрыкі, некаторых рэгіёнах Блізкага Усходу, а таксама ва Францыі і сіцылійскай правінцыі Трапані ў Італіі.

Віды
----

Кус-кус з мясам (пераважна баранінай і ягняцінай) распаўсюджаны удалечыні ад міжземнаморскага берага. У прыбярэжных абласцях Магрыба і на востраве Джэрба гатуюць кус-кус з рыбай і морапрадуктамі. Нярэдка робяць вегетарыянскі кус-кус з гароднінай. Салодкі кус-кус з вінаградам, сухафруктамі, арэхамі называюць **масфуф**.

Зноскі
------

1. 1 2  Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, Liste représentative du patrimoine culturel immatériel de l’humanité, Lista Representativa del Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110319947'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4435332'></a>
2. ↑  Luce Ben Aben, Moorish Women Preparing Couscous, Algiers, Algeria **(нявызн.)**. *World Digital Library* (26 ліпеня 1899). Праверана 26 верасня 2013.

Літаратура
----------

* Крупы, макаронные изделия и бобовые = Grains, Pasta & Pulses / Пер. с англ. Т. Парфеновой. — М.: ТЕРРА, 1997. — С. 36-39. — 168 с. — (Хорошая кухня = The Good Cook). — ISBN 5-300-01307-2.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4700971-8 |
Рог дастатку як геральдычны сімвал
**Рог дастатку**  (лац.: cornu copiae, саст. *рог дабрабыту*) — сімвал дастатку і багацця, які ўзыходзіць да старажытнагрэчаскай міфалогіі.

Малюецца часцей за ўсё выгнутым, *напоўненым* кветкамі, пладамі і таму падобным, г.зн. павернутым угару (радзей адлюстроўваецца рог, *які вывяргае* іх і ўсялякія выгоды, г.зн. павернутым уніз). У творах выяўленчага мастацтва ўкладаецца ў рукі маленькага Плутаса (бога багацця ў старажытнагрэчаскай міфалогіі), Фартуны, Геі, таксама Геракла. У архітэктуры адлюстроўваецца на капітэлях і карнізах, асабліва карынфскага ордара, таксама над скляпеннямі, пад вокнамі і таму падобнымі элементамі будынкаў. 

Рог дастатку на вокладцы фальклорнага зборніка «Чароўны рог хлопчыка» (1808)
Уяўленне пра рог дастатку запазычана з старажытнагрэчаскай міфалогіі, у якой ён з'яўляецца прыналежнасцю казы Амальтэі ці Ахелоя (*Амалфеін рог*, *Амалфеяў рог*), які абярнуўся ў быка. Выраз сустракаецца ўжо ў паэта VI стагоддзя да н.э. Факіліда: «*поле ж, кажуць, рог Амалфеі*». Рог дастатку знаходзіўся ў правай руцэ багіні правасуддзя Феміды.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | У больш старажытныя часы рог дастатку (як і ўсё, што мела дачыненне да багацця) быў звязаны з Аідам, царствам мёртвых. Рог дастатку належаў богу багацця Плутасу. Не выпадковая моўная блізкасць імёнаў Плутаса ( Πλοῦτος ) і Плутона ( Πλούτων ), уладара царства мёртвых. У сваёй ранняй форме Плутас як і Плутон звязаны з Персефонай. У элеўсінскіх містэрыях Плутас і Плутон атаясамляліся. Апошні лічыўся ўладальнікам незлічоных падземных багаццяў | » |

У Сярэднявеччы рог дастатку быў пераасэнсаваны як Святы Грааль. Той, хто выпіў з чашы Грааля, атрымлівае прабачэнне грахоў, вечнае жыццё і г.д. У некаторых версіях нават блізкае сузіранне дае неўміручасць на некаторы час, а таксама розныя выгоды ў як ежы, пітво і г.д.

Рог дастатку змешчаны на дзяржаўных гербах Гандураса, Калумбіі, Панамы, Перу.

Зноскі
------

1. ↑  Фокилид, фр.7 Бергк, цит. по Лаптева М. Ю. У истоков древнегреческой цивилизации: Иония XI—VI вв. до н. э. СПб, 2009. С.231

Літаратура
----------

* Н. С. Ашукин, М. Г. Ашукина. Крылатые слова. Литературные цитаты. Образные выражения. Москва: Правда, 1986. С. 551—552.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Рог дастатку на Вікісховішчы |

* Рог дастатку ў культурах народаў свету **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 жніўня 2012. Праверана 12 мая 2013.
* Рог изобилия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
**Парламенцкія выбары ў Германіі** былі праведзены 22 верасня 2013 года. На іх былі абраныя 630 членаў 18-га бундэстагу, федэральнага парламента Германіі.

Кантэкст выбараў
----------------

На апошніх федэральных выбарах 2009 года перамагла кааліцыя, у якую ўвайшлі Хрысціянска-дэмакратычны саюз (ХДС), яе Баварскі філіял Хрысціянска-сацыяльны саюз (ХСС) і Свабодная дэмакратычная партыя (СвДП). Ангела Меркель заняла пасаду канцлера, а Гіда Вестэрвеле стаў намеснікам канцлера. Сацыял-дэмакратычная партыя (СДПГ) пацярпела цяжкае паражэнне, яе лідар Франк-Вальтэр Штайнмаер прызнаў паразу і абвясціў аб сваім намеры стаць лідарам апазіцыі ў бундэстагу. У выбарах удзельнічае новая партыя «Альтэрнатыва для Германіі».

Вынік
-----

Паводле папярэдніх дадзеных, найбольшую колькасць галасоў набраў блок ХДС/ХСС на чале з Ангелай Меркель — 41,5 % (што стала лепшым вынікам блока за апошнія 20 гадоў). СДПГм25,7%, Левая партыя—8,6% і Партыя зялёных—8,4 %. Аднак пасля падліку колькасці месцаў у Бундэстагу, аказалася што ХДС / ХСС мае 311 месцаў з 631, гэта значыць блоку не хапіла 5 месцаў для атрымання большасці ў 316 месцаў. Былы партнёр ХДС / ХСС па кааліцыі Свабодная дэмакратычная партыя не здолела пераадолець 5-працэнтны бар’ер і прайсці ў парламент. Толькі пасля таго як 76 % членаў СДПГ ва ўсіх землях Германіі ўхвалілі кааліцыю з ХДС/ХСС на ўнутрыпартыйным рэферэндуме, удалося сфармаваць «вялікую» кааліцыю з ХДС / ХСС і СДПГ.

|  |
| --- |
| Склад Бундэстага 2013 годаСклад Бундэстага 2013 года |
| Партыя | Лідар | Галасоў |  % | Месцаў | Δ |
|  |  | ХДС | Ангела Меркель | 14 921 877 | 34,1 % | 255 | ▲ 61 |
|  | ХСС | Хорст Зеехофер | 3 243 569 | 7,4 % | 56 | ▲ 11 |
|  | СДПГ | Пеер Штайнбрук | 11 252 215 | 25,7 % | 193 | ▲ 47 |
|  | Левая партыя | Грэгар Гізі | 3 755 699 | 8,6 % | 64 | ▼ 12 |
|  | «Зялёныя» | Юрген ТрытынКатрын Гёрынг-Экарт | 3 694 057 | 8,4 % | 63 | ▼ 5 |
|  | Іншыя |  | 6 860 843 | 15,7 % | 0 | 0 |

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (англ.)

| Парламенцкія выбары ў Сцяг Германіі Германіі |
| --- |
| 
1871 • 1874 • 1877 • 1878 • 1881 • 1884 • 1887 • 1890 • 1893 • 1898 • 1903 • 1907 • 1912 • 1919 • 1920 • 1924 (май) • 1924 (снежань) • 1928 • 1930 • 1932 (ліпень) • 1932 (лістапад) • 1933 (сакавік) • 1933 (лістапад) • 1936 • 1938 • 1949 • 1953 • 1957 • 1961 • 1965 • 1969 • 1972 • 1976 • 1980 • 1983 • 1987 • 1990 • 1994 • 1998 • 2002 • 2005 • 2009 • 2013 • 2017 • 2021
 |
**Праспект Навукі** — магістраль на паўночным усходзе Санкт-Пецярбурга. Пралягае паміж Ціхарэцкім праспектам і вуліцай Руставелі ў Калінінскім раёне.

Назва, якую праспект носіць і па гэты дзень, была дадзена 14 ліпеня 1965 года.

Праспект пачаў забудоўвацца ў пачатку 1960-х гадоў. Спачатку будаваліся тыпавыя «хрушчоўкі», якія засталіся пераважна ў раёне скрыжавання з Грамадзянскім праспектам і ў пачатку вуліцы. Больш актыўна забудова пайшла ў 1970-я гады, калі праспект пачаў забудоўвацца ўласцівымі для таго часу 9-павярховымі панэльнымі дамамі, тады ж быў пабудаваны кінатэатр «Сучаснік». На праспекце Навукі такія дамы засталіся амаль на ўсім працягу праспекта, асабліва бліжэй на ўсход. У 2000-я гады таксама актыўна дабудоўваліся новымі дамамі пустыя месцы.

Станцыя метро «Акадэмічная» — была адкрыта 31 снежня 1975 года.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Рыгор Іванавіч Багамазаў** (28 студзеня 1918 — 16 студзеня 1994) — савецкі ваенны лётчык, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943). Ганаровы грамадзянін Віцебска.

Біяграфія
---------

Г. І. Багамазаў нарадзіўся ў вёсцы Канавалава (Валаконаўскі раён, Белгародская вобласць). Працаваў майстрам на панчошнай фабрыцы ў Сталінградзе. У Чырвонай Арміі з 1937 года. У 1938 годзе Скончыў Барысаглебскую авіяцыйную школу.

У баявых дзеяннях Р. І. Багамазаў прымаў удзел з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны. Па верасень 1941 года служыў на складзе 16-га знішчальнага авіяцыйнага палка. Удзельнічаў у бітве пад Масквой, у баях на Ленінградскім і Волхаўскім франтах.
Да ліпеня 1943 года намеснік камандзіра эскадрыллі 158-га знішчальнага авіяцыйнага палка старшы лейтэнант Р. І. Багамазаў здзейсніў 350 баявых вылетаў, у 50 паветраных баях асабіста збіў 12 і ў групе 4 самалёта праціўніка. Да канца вайны здзейсніў больш за 400 паспяховых баявых вылетаў, правёў звыш 60 паветраных баёў.

Пасля заканчэння вайны працягнуў Р. І. Багамазаў ваенную службу. У 1956 годзе скончыў Ваенна-паветраную акадэмію. У 1958—1960 гг. — Камандзір 339-га ваенна-транспартнага авіяцыйнага ордэна Суворава 3-й ступені палка.

З 1969 гады палкоўнік Р. І. Багамазаў ў запасе. Жыў у горадзе Віцебску. Працаваў на абутковай фабрыцы «Чырвоны Кастрычнік», займаўся савецкім выхаваннем.

Р. І. Багамазаў узнагароджаны ордэнамі Леніна, Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны 1-й ступені, двума ордэнамі Айчыннай вайны 2-й ступені, трыма ордэнамі Чырвонай Зоркі, медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
**Рыгор Іванавіч Спольнік** (нар. 17 лістапада 1902, Белгародская вобласць — 24 чэрвеня 1944, Бешанковіцкі раён) — Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

У 1926—1928 гадах праходзіў тэрміновую службу ў шэрагах Чырвонай Арміі. Другі раз быў прызваны ў чэрвені 1941 года.

Улетку 1943 года ваяваў на Варонежскім фронце, прымаў удзел у Курскай бітве, дзе ўдзельнічаў у абарончых баях на паўднёвай частцы Курскай дугі. Удзельнічаў у Белгародска-Харкаўскай аперацыі, вызваленні Левабярэжнай Украіны.

З лістапада 1943 года па сакавік 1944 года ўдзельнічаў у абарончых, а затым наступальных баях на тэрыторыі Пскоўскай вобласці.

Асабліва вызначыўся падчас правядзення Віцебска-Аршанскай аперацыі, як складовай часткі Беларускай наступальнай аперацыі «Баграціён».

24 чэрвеня 1944 года на чале свайго аддзялення пад агнём у ліку першых пераправіўся на левы бераг ракі Заходняя Дзвіна ў раёне вёскі Мамойкі Бешанковіцкага раёна. Пры абароне плацдарма памёр у баі.

Пахаваны ў брацкай магіле гарадскога пасёлка Бешанковічы.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 ліпеня 1944 года быў удастоены высокага звання — Герой Савецкага Саюза.

Зноскі
------

1. ↑  Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. Бешанковіцкі раён, г. п. Бешанковічы
2. ↑  Спольник, Григорий Иванович

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Краявід у Вяземскім раёне, наваколле в. Чаромушкі
**Вяземскае ўзвышша** (руск.: Вяземская возвышенность) — узвышша ў Еўрапейскай частцы Расіі ў Смаленскай вобласці. Найвышэйшая частка Смаленскага ўзвышша. Тэрытарыяльна размяшчаецца пераважна ў Вяземскім раёне Смаленскай вобласці. Найвышэйшы пункт: 319 метраў над узроўнем мора каля вёскі Мар’іна на паўднёвым захадзе ад Вязьмы, ён таксама з’яўляецца найвышэйшым пунктам Смаленскай вобласці і Смаленска-Маскоўскага ўзвышша.

Вяземскае ўзвышша ўзнікла ў дачацвярцічны час. Яно падсцілаецца адкладамі карбону: вапнякамі, даламітамі, пяскамі і глінаамі з праслоямі бурага вугалю. Магутнасць чацвярцічных адкладаў ад 20 да 120 м. Яны прадстаўлены марэнамі, пясчана-жвіровым матэрыялам, на большай частцы перакрытая лёсападобнымі суглінкамі. Рэльеф: буйна-ўзгорыста-градавы краявых утварэнняў з ваганнем вышынь у 20-25 м у выглядзе добра выяўленых палос, падзеленых участкамі спадзіста-хвалістых марэнных раўнін. Даліны рэк глыбока ўрэзаныя. Узвышша ўтварае натуральны водападзел басейнаў рэк Угры, Дняпра і Вазузы.
**Нандадэві** — другая па вышыні гара Індыі і найвышэйшая з цалкам размешчаных на тэрыторыі краіны (Канчэнджанга размяшчаецца на мяжы з Непалам), 23-я па вышыні вяршыня свету. Вышыня гары над узроўнем мора — 7816 м, да 1808 года лічылася найвышэйшай вяршыняй свету, саступіўшы першынство Дхаўлагіры. Другая, усходняя, ​​вяршыня размешчана на вышыні 7434 м.

Мае важнае рэлігійнае значэнне, у яе падножжа праводзяцца фестывалі.

Першае ўзыходжанне зарэгістравана ў 1936 годзе, на ўсходняй вяршыні — ў 1939 годзе. У 1951 годзе на ўсходнюю вяршыню Нандадэві ў складзе французскай экспедыцыі падняўся будучы першаўзыходжальнік на Эверэст Тэнцынг Норгэй. У 1976 годзе сумесная экспедыцыя японскіх і індыйскіх альпіністаў ажыццявіла першы паспяховы траверс двух вяршыняў Нандадэві.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Ларуса · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4295557-9 · LCCN: sh87001835 · VIAF: 237383389 |
**Рыгор Іванавіч Байда** (укр.: Байда Григорій Іванович; 3(16).12.1902, вёска Ляскі, Чаркаскі раён — 25 студзеня 1981) — камбайнёр, двойчы Герой Сацыялістычнай Працы (1951, 1958), заслужаны механізатар сельскай гаспадаркі УССР.

Біяграфія
---------

У 1925-28 батрачыў у кулакоў. У 1929-32 працаваў на заводзе. Трактарыст Крынічапскай МТС Крынічанскага раёна (1932-38), камбайнер Навамаскоўскай МТС (1938-41 і 1945-59) і калгасу «Вылучэнец» Навамаскоўскага раёна Днепрапятроўскай вобласці (з 1959). У 1950 намалаціў камбайнам С −6 на полі за 25 рабочых дзён 8197 ц збожжавых і алейных культур. Высокіх вытворчых паказчыкаў Байда дамагаўся і ў наступныя гады. Дэпутат Вярхоўнага Савета УССР 5-га склікання. Узнагароджаны 2 ордэнамі Леніна.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* В. О. Жадько. Український Некрополь. Київ. 2005. IBSN 966-8567-01-3. стор. 119.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
**Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка** — музей ва Ушачах (Віцебская вобласць).

Гісторыя
--------

Уваходная група
7 студзеня 1969 г. бюро ЦК КПБ прыняло пастанову аб заснаванні музея народнай славы ва Ушачах. Да зацвярджэння штатаў музея ўсе турботы па яго стварэнні ўзяла на сябе загадчыца аддзела культуры Ушацкага райвыканкама А. Пашута.

7 лістапада 1970 г. музей быў адкрыты для наведвальнікаў. Першым дырэктарам стаў В. Кірпіч. Разам з ім працавалі навуковы супрацоўнік Л. Мядзведзева і Н. Іванюк.

4 сакавіка 1999 г. Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь Ушацкаму музею народнай славы было прысвоена імя Героя Савецкага Саюза У. Е. Лабанка.

Экспазіцыя
----------

На галоўным фасадзе будынка размешчана манументальная кампазіцыя «Прарыў» мастака Юрыя Любімава. Мастак Уладзімір Крываблоцкі зрабіў у вестыбюлі манументальны роспіс на тэмы: «Хлеб партызанскі», «Вызваленне», «У імя жыцця на зямлі», «Фашызму не прайсці» і «Крах фашызму». У 1986 годзе за гэту працу ён атрымаў прэмію Ленінскага камсамола Беларусі.

У музеі захоўваецца больш за 13 тысяч рэчаў асноўнага фонду. Экспазіцыя размешчана ў чатырох залах на плошчы 574 кв. м. Яе тэма — «Ушаччына ў гады Вялікай Айчыннай вайны». Шматлікія фотаздымкі, дакументы, асабістыя рэчы партызан, узнагароды, зброя, партызанскія газеты і лістоўкі яскрава сведчаць аб гераічным мінулым Ушаччыны: пра воінаў Чырвонай Арміі, якія загінулі ў абарончых баях 1941 года на Ушацкай зямлі, падпольшчыках і партызанах, ахвярах фашызму.

У экспазіцыі маецца раздзел, прысвечаны знакамітым землякам Васілю Быкаву, Рыгору Барадуліну, Генадзю Гарбуку, Еўдакіі Лось, Анатолю Барышнікаву.

Экспазіцыя музея стваралася пры ўдзеле супрацоўнікаў Беларускага дзяржаўнага музея Вялікай Айчыннай вайны. Афармленнем музея займаўся мастак Эдуард Агуновіч.

Выстаўкі
--------

* 5 мая 2017 — адкрыццё персанальнай выстаўкі твораў Уладзіміра Крываблоцкага

Гл.таксама
----------

* Спіс музеяў Віцебскай вобласці

Зноскі
------

1. ↑  Аб прысваенні імя У. Е. Лабанка Ушацкаму музею народнай славы // Рэспубліка. – 1999. – 10 сак.
2. ↑  *Ushachi.Museum.by*. Выставка «Шлях». Учреждение культуры «Ушачский музей Народной Славы имени Владимира Елисеевича Лобанка».

Літаратура
----------

* Кірпіч, М. Ушацкі музей народнай славы імя У.Е. Лабанка / М. Кірпіч / Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г.К. Кісялёў [і інш.]. – Мн. 2003. – С. 567 – 568.
* Черкашина Л. Партизанская галерея / / Советский музей. – 1985. – № 3.
* Ушацкі музей народнай славы//Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. – Мн. 1987. – Т. 5. – С. 375–376.

Спасылкі
--------

* ushachi.museum.by — афіцыйны сайт Ушацкага музея народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шарма.

**Робін Ша́рма** (англ.: Robin Sharma, нар. 16 чэрвеня 1967) — канадскі пісьменнік, адзін з самых вядомых у Паўночнай Амерыцы спецыялістаў па матывацыі, лідарстве і развіцці асобы.

Робін Шарма атрымаў ступень juris doctor, працаваў адвакатам, пазней выпусціў сваю першую кнігу.

Аб’яднаўшы заходнія тэхналогіі дасягнення поспеху і максімальнай працаздольнасці з усходняй мудрасцю ўдасканалення розуму, цела і духу, ён пачаў дапамагаць іншым людзям у павышэнні якасці жыцця. Займаецца трыятлонам і тхэквандо.

Робін Шарма з’яўляецца пастаянным удзельнікам радыё- і тэлепраграм кампаній «CBC» і «CBS», а яго выступленні апублікаваны ў такіх вядомых друкаваных выданнях, як «USA Today», «National Post» і «The Globe and Mail».

Актыўна займаецца стварэннем дабрачыннай арганізацыі «Дзіцячы Фонд Робіна Шармы», якая паставіла перад сабой мэту дапамагчы дзецям з бедных сем’яў у дасягненні сваіх жаданняў.

Зноскі
------

1. ↑  Library of Congress Authorities — Library of Congress. Праверана 18 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13219454'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q131454'></a>
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF catalogue général — Paris: BnF. Праверана 25 сакавіка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15222191'></a>
**Нанапарашо́к** (*nanopowder*): сухія наначасцінкі.

Адрозніваюць **дымавы парашок** (*fumed powder*): парашок, атрыманы з дыму; **мелены парашок** (*milled powder*): парашок, атрыманы здрабненнем у млыне; і інш.

Тэрміналогія ў сферы нана-навук і нанатэхналогій па стане на канец 2000-х гг. заставалася неканчаткова аформленай. Яе стандартызацыяй займаліся ТК ІСО 229, а таксама розныя нацыянальныя арганізацыі па стандартызацыі. Адной з прапановаў на ўнармаванне нана-тэрміналогіі з'яўляецца тымчасовая Публічная спецыфікацыя PAS 71 Брытанскага інстытуту стандартаў (BSI), выпушчаная ў 2005.

Літаратура
----------

* BSI PAS 71:2005. Vocabulary. Nanoparticles. — BSI. ISBN 0 580 45925 X
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Нан (значэнні).

**Нан** (тайск. แม่น้ำน่าน) — рака ў Тайландзе, адзін з вытокаў ракі Менам-Чао-Прая. Нан бярэ пачатак у аднайменнай правінцыі каля мяжы з Лаосам, далей цячэ ў паўднёвым і паўднёва-паўднёва-заходнім кірунку па правінцыях Утарадыт, Пхітсанулак і Пхічыт. У правінцыі Накхонсаван Нан зліваецца з ракой Пінг, утвараючы раку Менам-Чао-Прая.

Даўжыня ракі — 390 км, плошча басейна — 57 947 км². Галоўны прыток — рака Іом, астатнія прытокі малыя. У правінцыі Пхітсанулак на рацэ распаўсюджаны дамы-лодкі.

Клімат на ўсім працягу ракі трапічны з павышаным увільгатненнем. Улетку тэмпература часта перавышае +40 °C, у халодны перыяд можа ўначы зніжацца да +15 °C і ніжэй.

Якасць вады пасля развіцця гарадоў на рацэ пагаршаецца. Таксама назіраецца неспрыяльная бактэрыялагічная абстаноўка. У 1976—1985 гадах у правінцыі Пхітсанулак у якасці ірыгацыйнага праекта была пабудавана дамба.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15). — карта Тайланда
**Абхазы** (абх.: аҧсуа) — адзін з абхаза-адыгскіх народаў, карэннае насельніцтва Абхазіі. Таксама жывуць у Расіі, Турцыі, Іарданіі, Грузіі і шэрагу іншых краін. Паводле перапісу 1989 года, колькасць абхазаў у СССР складала 93 тыс. чалавек (18 % насельніцтва Абхазіі). У пачатку XXI стагоддзя іх колькасць ацэньваецца ў 135 тыс. чалавек (45 % насельніцтва Абхазіі — паніжэнне долі грузінскага насельніцтва адбылося ў выніку грузіна-абхазскага канфлікту). Размаўляюць на абхазскай і (у Абхазіі) рускай мовах.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
Сем цудаў свету **Сем цудаў свету** — спіс найвыдатнейшых дасягненняў антычнай культуры, складзены сучаснікамі.

Наогул, складанне спісу найвыдатнейшых паэтаў, філосафаў, палкаводцаў, вялікіх цароў, як і помнікаў архітэктуры і мастацтва - традыцыйны «малы» жанр грэчаскай эліністычнай паэзіі і свайго роду практыкаванне ў рыторыцы. Сам выбар ліку «сем» быў асвячоны найстаражытнымі ўяўленнямі аб яго паўнаце, скончанасці і дасканаласці, лічба 7 лічылася святой лічбай бога Апалона (Сямёра супраць Фіваў, Сем мудрацоў і г. д.). 

Згадкі пра Сямі цуды з'яўляюцца ў творах грэчаскіх аўтараў, пачынаючы з эпохі элінізму. Іх трэба было ведаць ўжо ў школе, пра іх пісалі вучоныя і паэты. У тэксце аднаго егіпецкага папірусу, прадстаўляў сабой свайго роду вучэбны дапаможнік, згадваюцца абавязковыя для завучвання імёны знакамітых заканадаўцаў, жывапісцаў, скульптараў, архітэктараў, вынаходнікаў, далей - самыя вялікія астравы, горы і рэкі, і, нарэшце, сем цудаў свету. «Адбор» цудаў адбываўся паступова, і адны цуды змянялі іншыя.

Глядзіце таксама
----------------

* Новыя сем цудаў свету

| Сем цудаў свету |
| --- |
| 
* Піраміда Хеопса
* Вісячыя сады Семіраміды
* Храм Артэміды Эфескай
* Статуя Зеўса
* Александрыйскі маяк
* Калос Радоскі
* Галікарнаскі маўзалей

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Праспект Перамогі.
**Праспект Перамогі** (да 1985 года — *Смаленскі праспект*) — магістраль у паўднёва-ўсходняй частцы Віцебска ў Першамайскім раёне. Даўжыня — 2800 м ад Маскоўскага праспекта да мікрараёна Поўдзень-7A.
Праспект пачаў фармавацца ў 1970-х гадах на тэрыторыі ўрочышча Сакольнікі. Забудаваны пераважна дзевяціпавярховымі дамамі. Перасякае праспект Будаўнікоў, вуліцы Воінаў Інтэрнацыяналістаў, Чкалава і Медыцынскую. Сустрэчныя поласы руху праезжай часткі падзеленыя траўнікам.

На скрыжаванні з праспектам Будаўнікоў размешчаны Лядовы палац спорту. На ўчастку паміж праспектам Будаўнікоў і вуліцай Воінаў Інтэрнацыяналістаў да праспекта прымыкае парк 1000-годдзя.

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1

| Праспекты Віцебска |
| --- |
| 
Будаўнікоў · 
Генерала Люднікава · 
Куйбышава · 
Маскоўскі · 
Перамогі · 
Фрунзэ · 
Чарняхоўскага
 |
**Феафа́н Грэк** (1330—50-я г. Візантыя — паміж 1405—15) — іканапісец, мініяцюрыст, майстар манументальных роспісаў.

Біяграфія
---------

Працаваў у Візантыі і Старажытнай Русі. Распісваў цэрквы ў Канстанцінопалі, Галаце, Халкедоне, Кафе (Феадосія); на Русі — царкву Спаса на Ільіне вуліцыberu ў Ноўгарадзе (1378), у Маскоўскім Крамлі царкву Нараджэння Маці Божайberu (1395, з Сімяонам Чорным), Архангельскі (1399) і Благавешчанскі (1405; з А. Рублёвым і Прохарам з Гарадца) саборы. Працаваў таксама ў Серпухаве, Ніжнім Ноўгарадзе, магчыма, у Каломне і Пераслаўлі-Залескім.

Феафану Грэку прыпісваюць абразы дэісуснага чына Благавешчанскага сабора ў Маскоўскім Крамлі: «Спас», «Маці Божая Данская», «Іаан Прадцеча» (пры ўдзеле і пад яго кіраўніцтвам выкананы іншыя абразы гэтага і святочнага чыноў).

Адкрыў у Маскве майстэрню, якая стварала абразы і мініяцюры.

Творчасць адметная драматычна-эмацыянальнай трактоўкай вобразаў, дынамічнай кампазіцыяй, стрыманым каларытам, пластычнасцю выяў, падкрэслена смелым і дакладным накладаннем светлавых блікаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Theophanes the Greek , aka Feofan Grek // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
2. ↑  Theophanes der Grieche // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

Літаратура
----------

* Феафан Грэк // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. С. 341—342.
* Алпатов М. В. Феофан Грек. М. 1979.
* Вздорнов Г. И. Феофан Грек: Творч. наследие. М. 1983.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Феафан Грэк
**Юнгерманія** (*Jungermannia*) — род пячоначных імхоў сямейства юнгерманіевых. 

Пашырана ва ўмераных шыротах Паўночнага паўшар'я. На Беларусі юнгерманія ланцэталістая трапляецца ў вільготных і забалочаных лясах на гнілой драўніне, аголенай глебе, па берагах вадаёмаў.

Аднадомная лістасцябловая расліна даўжынёю 1—4 см. Утварае буйныя дзярнінкі бледна-жаўтаватага або цёмна-зялёнага, зрэдку чырванаватага колеру. Сцёблы сцелістыя, разгалінаваныя, з рызоідамі. Лісце двухраднае, языкападобнае. Каробачка прадаўгавата-эліпсоідная, цёмна-бурая.

Літаратура
----------

* Юнгерманія // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. I. Мн. 1999.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая Южакова · Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | APNI · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Tropicos · WFO |
**Абхазскі дзяржаўны ўніверсітэт** (абх.: Аҧснытәи Аҳәынҭқарратә Университет) — вышэйшая навучальная ўстанова ў Рэспубліцы Абхазія. Размяшчаецца ў горадзе Сухумі па адрасе: Універсітэцкая вуліца, дом 1.

Гісторыя
--------

Заснаваны 4 лютага 1932 года пастановай Народнага Камісарыята асветы Абхазіі як *Сухумскі аграпедагагічны інстытут*.

У 1933 годзе перайменаваны ў *Сухумскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага*.

У 1979 годзе ператвораны ў *Абхазскі дзяржаўны ўніверсітэт*.

У 2011 годзе падпісаны пратакол аб супрацоўніцтве паміж АГУ і ўніверсітэт горад Урбіна (Італія).

Факультэты ўніверсітэта
-----------------------

* Фізіка-матэматычны факультэт
* Біёлага-геаграфічны факультэт
* Гістарычны факультэт
* Філалагічны факультэт
* Юрыдычны факультэт
* Эканамічны факультэт
* Педагагічны факультэт
* Аграінжынерны факультэт
* Факультэт мастацтваў

Рэктары ўніверсітэта
--------------------

* Анчабадзэ Зураб Віяноравіч (1979—1984)
* Гварамія Алека Аляксеевіч (з 1989 года)

Зноскі
------

1. ↑  Абхазия выступает за развитие отношений с Сан-Марино Архівавана 4 сакавіка 2016 года.
**Юнацкая вуліца** — вуліца ў Чыгуначным раёне горада Гомеля. Адносіцца да жылога масіву Прудок. Праходзіць ад вуліцы Каменшчыкава да вуліцы Свірыдава. Двойчы мае выхад на вуліцу Ніжнюю. Дае пачатак безыменнаму правулку ў кірунку да вуліцы Агарэнкі. Складаецца з індывідуальнай забудовы пераважна сядзібнага тыпу.

З гісторыі
----------

Пачала фарміравацца з канца 1920-х гадоў. Будавалася на землях, што ўводзіліся ў зварот у выніку асушэння Бязоднага балота і прылеглага азярца. Тут знаходзіліся драўляная школа і млын. Зафіксаваная на нямецкіх авіяфотаздымках 1941 года. Да 1957 года вуліца называлася Камсамольскай. Цяперашнюю назву атрымала тады ж у сувязі з уніфікацыяй вулічных назваў пасля ўваходжання Прудка ў гарадскія межы Гомеля. Верагодна, што назва «Юнацкая» прымеркаваная да VI Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў, які адбываўся ў Маскве з 28 ліпеня па 11 жніўня 1957 года. У канцы 1950-х гадоў частка прысядзібных участкаў жыхароў вуліцы Юнацкай зведала ўразанне, у выніку якога сфарміравалася вуліца 40 год БССР.

Сучаснасць
----------

На вуліцы знаходзяцца:

* міні-гатэль з харчовай крамай і аўтастаянкай;
* дзіцяча-юнацкая школа №5.

Зноскі
------

1. ↑  Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 15.
2. ↑  Нямецкія аэрафотаздымкі Гомеля, 1941 год.
3. ↑  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 187.
4. ↑  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 188.
**Таварыства беларускага тэатра** *ў Латвіі* — культурна-асветная арганізацыя беларускай меншасці ў Латвіі, створаная для каардынацыі тэатральна-мастацкай дзейнасці ў 1920-я — пачатку 1930-х гадоў.

Дзейнасць
---------

Першы арганізацыйны сход адбыўся 25 сакавіка 1927 г. Таварыства ўзнікла з Беларускіх (1-й і 2-й) драматычных дружын І. С. Дварчаніна і Я. Камаржынскага, драматычных гурткоў пры Дзвінскай і Люцынскай беларускіх гімназіях, таварыстваў «Рунь» і «Беларуская хата», Беларускага народнага тэатра (І-га) у Рызе. Дзякуючы дзейнасці таварыства з 1928 г. пачалі працу Рыжскі і Дзвінскі народныя тэатры. Дырэктарам таварыства была В. В. Пігулеўская-Бароўская. Фінансавую дапамогу тэатрам аказвалі Латвійскі культурны фонд і Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі. Таварыства рэкамендавала для пастановак п’есы К. Каганца, В. Дуніна-Марцінкевіча, У. Галубка, М. Чарота і інш. Інсцэніроўкі для беларускіх тэатраў рабілі У. Пігулеўскі, Камаржынскі. У 1931 г. таварыства паставіла 10 спектакляў, у т.л. 3 прэм’еры. Рэжысёры часта запрашалі артыстаў латышскіх і рускіх тэатраў. Таварыства арганізавала драматычныя гурткі амаль ва ўсіх беларускіх навучальных установах. У іх праводзіліся вечарыны з дакладамі, дэкламацыямі і спектаклямі. Так, 12 снежня 1932 г. Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі адзначыла 50-годдзе Я. Купалы пастаноўкай п’есы «Раскіданае гняздо», а 11 лютага 1933 г. разам з вучнямі Рыжскай беларускай вячэрняй дадатковай школы наладзілі спектакль-вечарыну (пастаўлена «Паўлінка» Я. Купалы). Пасля дзяржаўнага перавароту ў Латвіі ў 1934 г. культурна-асветніцкая дзейнасць беларусаў, як і іншых нацыянальных меншасцей, пачала затухаць.

Літаратура
----------

* Панізнік, С. Таварыства беларускага тэатра / Сяргей Панізнік // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 488. — ISBN 985-11-0214-8.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Юнацтва.

**Юнацтва** — футбольны стадыён у Смаргоні. Максімальная ўмяшчальнасць — 2 625 гледачоў. Хатні стадыён футбольнага клуба «Смаргонь».

Стадыён мае дзве трыбуны, адна з якіх накрыта казырком. Поле — натуральны газон. Памеры поля 105×68 метраў.

Рэканструкцыя трыбун стадыёна была завершана ў 2005 годзе. Паўднёвая трыбуна накрыта пластыкавым казырком. Паўночная трыбуна была поўнасцю перабудавана. У 2005 годзе стадыён «Юнацтва» прайшоў працэс ліцэнзавання УЕФА і атрымаў другую катэгорыю. У 2006 годзе арэна прымала фінал жаночага розыгрышу Кубка Беларусі. 14 жніўня 2012 года тут прайшоў матч Кубка рэгіёнаў УЕФА паміж французскай камандай «Пары іль дэ Франс» і «Саюз Тузлы» з Босніі і Герцагавіны.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Профіль стадыёна на pressball.by Архівавана 30 жніўня 2021.
**Тавалара** (італ.: Tavolara) — востраў на паўночным усходзе італьянскага аўтаномнага рэгіёна Сардзінія. Плошча — 5,9 км². Насельніцтва (2009 г.) — 27 чалавек.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Тавалара месціцца ў 1,84 км ад паўночна-усходняга берага Сардзініі, у 250 км на паўднёвы захад ад Рыма, сталіцы Італіі. Даўжыня з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад — 7 км. Найбольшая шырыня — 1,57 км. Большая частка вострава ўяўляе сабою вапняковы масіў чатырохкутнай формы з пясчанай касой на паўднёвым усходзе. Найвышэйшы пункт — 564 м.

Расліннасць вельмі рэдкая, прадстаўленая травамі, фісташкамі і маслінамі. Толькі на найбольш высокай частцы можна сустрэць клёны. Наземная фаўна бедная, прадстаўлена яшчаркамі, чарапахамі, пацукамі, здзічэлымі козамі. З-за ўжывання малачая зубы коз часцяком маюць яркі жоўты колер, таму пра таваларскіх коз кажуць «каза з залатымі зубамі». На скалах гняздуюць бакланы, ластаўкі, галубы.

З 1997 г. марскія воды ваколь Тавалары ўваходзяць у ахоўваемую прыродную зону.

Гісторыя
--------

Востраў Тавалара быў населены ўжо ў 4 тысячагоддзі да н. э. Яго неалітычныя жыхары займаліся рыбалоўствам. У пачатку 1 тысячагоддзя да н. э. на ім спыняліся караблі этрускаў. Востраў прыцягваў старажытных мараплаўцаў сваім зручным становішчам для часавых стаянак і наяўнасцю пітной вады. У сярэднявеччы ім карысталіся піраты. Акрамя таго, тут здабывалі вапну. Пасля 1400 г. прадпрымалася некалькі спроб каланізацыі Тавалары лігурыйскімі рыбакамі.

У 1806 г. на востраве пасялілася сям'я генуэзскага рыбака Джузэпэ Барталеоні. У 1836 г. калі на мясцовым беразе высадзіўся кароль Карл-Альберт, Паола, сын Джузэпэ, выклікнуў: «Кароль Тавалары вітае караля Сардзініі!» Карл-Альберт палічыў жарт пацешным і падараваў востраў хлопцу. З тых часоў главы сям'і Барталеоні тытулавалі сябе каралямі, а востраў называлі каралеўствам.

У нашы дні ўсе астравіцяне належаць да сям'і Барталеоні, займаюцца рыбалоўствам і абслугоўваннем турыстаў. Частку Тавалары займае база назірання ВМС краін НАТА.

Зноскі
------

1. ↑  La classifica delle isole italiane per popolazione

Спасылкі
--------

* Isole Tavolara, Molara e Molarotto
* Isola di Tavolara (OT) - *Regno* dei Bertoleoni
* Tavolara - Life in Italy
* The world's smallest kingdom