Турфанская акруга, гарадзішча Цзяохэ
**Турфанская акруга** (па-кітайску: 吐鲁番地区) — адміністрацыйная адзінка ў цэнтральнай частцы Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна на паўночным усходзе Кітайскай Народнай Рэспублікі. Турфанская акруга знаходзіцца ў нізіне (Турфанская нізіна) перад усходнімі адгор'ямі Цяньшаня і прасціраецца прыкладна ад 41°12' да 43°40' паўночнай шыраты і ад 87°16' да 91°55' усходняй даўгаты. Альтытуда самага нізкага месца Турфанскай нізіны, берагавой лініі возера Айдзін, складае 154,50 м ніжэй узроўню мора. Пасля Мёртвага мора Турфанская нізіна займае другое месца сярод самых нізкіх раёнаў Зямлі. Плошча Турфанскай акругі складае 69.324 км², насельніцтва па стану 2004 года — 570.000 чалавек. Тэлефонны код: 0995. Паштовы індэкс: 838000. Сталіцай з'яўляецца горад Турфан.

Гісторыя
--------

Турфанская даліна была заселена чалавекам яшчэ ў перыяд ранняга неаліту ў 6-7 тысячагоддзі да н.э.，асноўным заняткам тагачасных плямёнаў былі паляванне і збіральніцтва. З пераходам да феадальнага строю і развіццём сельскай гаспадаркі і сродкаў вытворчасці людзі паступова пераходзілі да асёдлага вобразу жыцця. Як сведчаць кітайскія летапісныя крыніцы, першымі вядомымі жыхарамі Турфанскай катлавіны былі сагдыйцы — старажытны ўсходне-іранскі этнас. Сагдыйцы добра ведалі тэхніку кярызнага абваднення, а таму паспяхова валодалі майстэрствам ажыўлення пустынь. Пранікненне кітайцаў у рэгіён сучаснай Турфанскай акругі пачалося толькі ў II ст. да н.э. дзе яны напаткалі нешматлікі самастойны этнас, які атрымаў назву чэшы..

Клімат
------

Турфанская даліна з'яўляецца самым гарачым месцам Кітая. Тып клімату — кантынентальна-арыдны. Гадавы тэмпературны інтэграл Турфанскай нізіны дасягае 4500-5500 °C. Лета знойнае, зімы халодныя. Беззамаразкавы перыяд каля 220 дзён. Сярэднегадавая колькасць ападкаў каля 10 мм, выпаральнасць каля 3000 мм.

Дэмаграфія
----------


| Народ/этнас | Колькасць | Суадносіны |
| --- | --- | --- |
| Уйгуры | 385.546 | 70,01 % |
| Хань | 128.313 | 23,3 % |
| Хуэй | 35.140 | 6,38 % |
| Казахі | 321 | 0,06 % |
| Тудзя | 274 | 0,05 % |
| Маньджуры | 254 | 0,04 % |
| Манголы | 158 | 0,03 % |
| Ту | 154 | 0,03 % |
| Тыбетцы | 105 | 0,02 % |
| Мяо | 98 | 0,02 % |
| Джуан | 88 | 0,02 % |
| Дунгане | 79 | 0,01 % |
| Іншыя | 201 | 0,04 % |

Адпаведна апошняму перапісу насельніцтва ў 2000 годзе насельніцтва Турфана складала 251,652 чалавек, з якіх 70,38 % — уйгуры. Шчыльнасць насельніцтва — 7,94 чалавек/км².

Адміністрацыйны падзел
----------------------

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Турфан | 吐鲁番市 | г. павятовага значэння   | 13.650 км² | 250.000 чал. |
| Шаньшань  | 鄯善县 | павет | 39.548 км² | 210.000 чал. |
| Токсунь | 托克逊县 | павет | 16.126 км² | 110.000 чал. |

Эканоміка
---------

На сёння ў Турфанскай акрузе выяўлена звыш 60 відаў карысных выкапняў і мінералаў, у тым ліку нафта, прыродны газ, каменны вугаль, золата, жалеза, медзь, мірабіліт (глаўберава соль), граніт, калійная салетра (нітрат калію), натрыевая салетра, бараты і іншыя. Турфан-Хамійскае нафтагазавае радовішча з'яўляецца адным з трох найбуйнейшых нафтагазавых радовішч Кітая. Турфан-Хамійскае вугальнае радовішча ўваходзіць у склад 10 буйнейшых у свеце вугальных басейнаў, запасы вугля басейна дасягаюць 500 мільярдаў тон. Агульная плошча яго нафтагазаносных пластоў дасягае 25 тысяч км². У 2004 годзе сукупны ўнутраны прадукт Турфанскай акругі склаў каля 9.759.000.000 юаняў.

Галоўнае месца ў аграрным сектары Турфанскай акругі, як і наогул у Сіньцзяне займае аазісная сельская гаспадарка, магчымасці якой абмежаваны спецыфічнымі кліматычнымі ўмовамі рэгіёна. У Турфанскім аазізе паспяхова развіваюцца хлапкаводства і вінаградарства. Сусветнавядомы турфанскі белы бяскостачкавы вінаград з Вінаграднай даліны вызначаецца высокім утрыманнем цукру (каля 20-22 %) і выдатнымі смакавымі якасцямі. 75 % сукупнай вытворчасці разынак Кітая паходзяць адсюль, з Турфанскага аазіса, разынкі паспяхова экспартуюцца ў краіны свету і прывабліваюць турыстаў ці гасцей даліны. Таксама славіцца Турфанская акруга сваімі сакавітымі хамійскімі дынямі.

Гістарычныя помнікі
-------------------

Турфанская даліна мае багатае культурна-гістарычнае мінулае. Тут знаходзяцца звыш 200 гістарычных помнікаў і мясцін з вялікай культурнай каштоўнацю. Сярод іх адзін аб'ект дзяржаўнага значэння (катэгорыя 4A), 6 ахоўваемых культура-гістарычных аб'ектаў дзяржаўнага ўзроўню, 32 ахоўваемых аб'екта на ўзроўні аўтаномнага раёна.

Мінарэт Іміна
**Гарадзішча Дзяохэ** (交河故城) Знаходзіцца ў 10 км ад Турфана. Заснавальнікамі старажытнага горада былі чэшы, першыя жыхары Турфанскай даліны. Знаходзіцца на ў месцы раздваення ракі. Знішчана манголамі ў 13 стагоддзі.

**Гарадзішча Гаочан** (高昌故城) На месцы сённяшняга гарадзішча Гаочан стаяў старажытны горад. Гарадзішча знаходзіцца ў 30 км на паўднёвым захадзе ад сучаснага Турфана. Гаочан быў заснаваны ў 1 стагоддзі да н.э. Знічшаны пажарам у час вайны ў 14 стагоддзі.

**Мінарэт Іміна** (苏公塔 ці 额敏塔) Помнік мусульманскага дойлідства. Будаўніцтва мінарэта было завершана ў 1778 годзе ў часы княжання Сулеймана, сына Іміна. Мінарэт Іміна аб'яўлены ахоўваемым помнікам дзяржаўнага значэння.

**Бацыклікскія пячоры** (柏孜克里克千佛洞) Базыклікскія пячоры тысячы Буддаў знаходзяцца на адлегласці 45 км ад Турфана. Узніклі яны ў 5-9 стагоддзях н.э. паміж гарадамі Турфан і Шаньшань (Лоўлань) на паўночным усходзе пустыні Такла-Макан. Некалі існавала звыш 80 пячор, з якіх захаваліся толькі 40, 6 з якіх адчыненыя для наведвальнікаў. У пячорах захавалася вялікая колькасць фрэсак, матывы якія сведчаць аб тагачасным жыцці манахаў. На пачатку 20 ст. гэтыя будыйскія помнікі былі часткова знішчаны, большая частка фрэсак разрабавана.

Рэлігія
-------

Прыблізна ў 5 стагоддзі квітнеючы ва ўнутраных раёнах Кітая даасізм быў прынесены ханьцамі ў Сіньцзян. Распаўсюджваўся не шырока, спачатку быў успрыняты толькі ў Турфане і Хамі, дзе кампактна пражывалі ханьцы. Толькі пачынаючы з дынастыі Цын даасізм распаўсюдзіўся ва ўсіх раёнах Сіньцзяна. Прыблізна ў 6 стагоддзі з Персіі праз Сярэднюю Азію ў Сіньцзян пранікла маніхейства. У сярэдзіне 9 стагоддзя уйгуры, дзяржаўнай верай якіх было маніхейства, пасля перасялення ў Сіньцзян паспрыялі развіццю гэтай веры ў Сіньцзяне. Уйгуры-маніхейцы пабудавалі ў Турфанскім раёне мноства манастыроў, прабілі каменныя пячоры, пераклалі каноны, узбагацілі мастацтва фрэскамі, распаўсюджваючы такім чынам догмы і культуру маніхейства.

Іншае
-----

Першае дасканалае еўрапейскае апісанне Турфанскай даліны была зроблена рускім географам Р. Я. Грум-Гржымайла ў 1889 годзе, пасля экспедыцыі ў Люкчунскую яміну (Турфанская катлавіна).

Крыніцы
-------

1. ↑  Гумилев Л. Н. История народа Хунну. VII. Взлет дракона

Літаратура
----------

* *Грумм-Гржимайло Г. Е.* Описание путешествия в Западный Китай. Т. II. — М. 1948.