Радыяцыйная біялогія ці **радыебіялогія** — навука, якая вывучае дзеянне выпрамяненняў на біялагічныя аб'екты. Радыебіялогія з'яўляецца самастойнай комплекснай навуковай дысцыплінай, мае цесныя сувязі з наступнымі тэарэтычнымі і прыкладнымі галінамі ведаў — біялогіяй, фізіялогіяй, цыталогіяй, генетыкай, біяхіміяй, біяфізікай, ядзернай фізікай, фармакалогіяй, гігіенай і клінічнымі дысцыплінамі.

Код навукі па 4-х значнай класіфікацыі ЮНЕСКА (англ.) — 2418 (раздзел — біялогія).

Прадмет радыебіялогіі
---------------------

Фундаментальнымі задачамі радыебіялогіі з'яўляюцца:

* выяўленне агульных заканамернасцей біялагічнага водгуку на дзеянне іанізавальных выпраменьванняў, у тым ліку і тлумачэнне радыебіялагічнага парадоксу;
* уплыў на радыебіялагічныя эфекты.

Існуюць дзве супрацьлеглыя і аднолькава няправільныя пункты погляду на апрамяненне і ягоную шкоду для чалавека — радыеэйфарыя і радыяфобія.

Аб'екты і метады ў радыебіялогіі
--------------------------------

Аб'екты радыебіялагічных даследаванняў адпавядаюць тром узроўням арганізацыі жывога. Іх вывучаюць наступныя галіны радыебіялогіі:

* радыебіялогія складаных сістэм (экалагічныя сістэмы, папуляцыі, шматклетачныя арганізмы, органы і тканкі)
* клетачная радыебіялогія (клеткі, клетачныя арганелы, біялагічныя мембраны)
* малекулярная радыебіялогія (макрамалекулы, «малыя малекулы»).

Адметнай рысай радыебіялагічных метадаў даследавання з'яўляецца **колькаснае супастаўленне** пэўнага эфекту з дозай выпраменьвання, якая яго выклікала, і яе размеркаваннем па часе і аб’ёме аб'екта.

Гісторыя
--------

Фізічнай асновай для нараджэння радыебіялогіі з'явілася адкрыццё ў 1890-х гадах рэнтгенаўскага выпраменьвання, радыеактыўнасці і радыеактыўных уласцівасцей палонію і радыю.

Тэарэтычныя аспекты радыебіялогіі
---------------------------------

Першай колькаснай тэорыяй з'яўляецца **тэорыя «кропкавага цяпла»** ці «кропкавага нагрэву»:

* іанізавальнаму выпраменьванню ўласцівая вельмі малая аб’ёмная шчыльнасць у параўнанні з іншымі тыпамі выпраменьвання;
* выпраменьванне характарызуецца вялікай энергіяй, велічыня якой значна перавышае энергію любой хімічнай сувязі;
* біялагічны аб'ект, што падвергся апрамяненню, складаецца з істотных для жыцця мікраскапічных аб’ёмаў і структураў;
* у аб’екце пры паглынанні адносна невялікай агульнай энергіі асобным мікраскапічным аб’ёмам перадаюцца вялікія порцыі энергіі;
* паколькі размеркаванне «кропкавага цяпла» з'яўляецца чыста статыстычным, то выніковы эфект у вузе будзе залежыць ад выпадковых «трапленняў» дыскрэтных порцыяў энергіі ў жыццёва важныя мікраскапічныя аб’ёмы ўнутры клеткі; з павелічэннем дозы павялічваецца верагоднасць такіх трапленняў і наадварот.

**Тэорыя «мішэні ці трапленняў»** разглядае ў першую чаргу прамое дзеянне іанізавальнага выпраменьвання на клеткі (1930-я гады).

**Стахастычная** (верагоднасная) гіпотэза з'яўляецца далейшым развіццём тэорыі прамога дзеяння выпрамяненняў. Яе прапанавалі О. Хуг і А. Келерэр (1966). Паводле гэтай тэорыі, узаемадзеянне выпраменьвання з клеткай — выпадковы працэс і апісваецца верагоднасцю. Такім чынам, залежнасць «доза-эфект» абумоўленая не толькі прамым трапленнем у малекулы і структуры-мішэні, але і станам біялагічнага аб'екта як дынамічнай сістэмы.

Б.І. Тарусаў і Ю.Б. Кудрашоў паказалі, што свабодныя радыкалы могуць узнікаць пры дзеянні радыяцыі і ў асяроддзях без вады — ў ліпідных слаях біямембран. Гэтая тэорыя атрымала назву **тэорыі ліпідных радыетаксінаў**.

**Структурна-метабалічная тэорыя** сфармулявана А.М. Кузіным у 1976 годзе. Паводле гэтай тэорыі, парушэнні пад уздзеяннем радыяцыі тлумачацца разбурэннем усіх асноўных біяпалімерных малекул, цытаплазматычных і мембранных структураў у жывой клетцы.

Апошнім часам адбылася змена парадыгмы ад тэорыі **мішэні ці трапланняў** да тэорыі **эфекту «сведкі»**.

Стадыі фарміравання радыебіялагічных эфектаў
--------------------------------------------

У фарміраванні радыебіялагічных эфектаў адрозніваюць наступныя стадыі:

1. Фізіка-хімічная стадыя — прамое ці ўскоснае дзеянне выпраменьвання на малекулы-мішэні.
2. Біяхімічная стадыя — дзеянне выпрамянення на асноўныя кампаненты радыеадчувальных клетак, пасля чаго змяняецца іхні метабалізм.
3. Біялагічная стадыя — генетычныя і аддаленыя эфекты апрамянення.
	* Працягласць стадый ад 10−18 да 1012 секунд.

Навуковыя ўстановы
------------------

* Інстытут радыебіялогіі НАН Беларусі

Глядзіце таксама
----------------

* Радыялогія
* Ядзерная медыцына

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11978651s · GND: 4057819-7 · LCCN: sh85110669 · Microsoft: 125118446 · NDL: 00563534 · NKC: ph139000 |

 |