recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Татальная мабілізацыя** — сістэма надзвычайных мерапрыемстваў дзяржавы па пераключэнні ўсіх яе матэрыяльных і людскіх рэсурсаў на патрэбы «татальнай вайны». Напрыклад, татальная мабілізацыя 1943—1945 гадоў у Германіі, якая была абвешчана Гітлерам пасля паражэння нямецка-фашысцкіх войск пад Сталінградам, павялічыла колькасць узброеных сіл (1943) да 10 млн чал. усяго ж за 1943—1945 гады ў вермахт мабілізавана каля 18 млн чал. У іншых дзяржавах фашысцкага блока, напрыклад у Японіі, узброеныя сілы якой у 1945 годзе дасягнулі 7,2 млн чал. замест татальнай мабілізацыі на сваёй тэрыторыі праводзілася мабілізацыя, у т.л. ва ўзброеныя сілы, грамадзян інш. акупіраваных краін — Кітая і Карэі. У саюзных дзяржавах антыгітлераўскага блока татальная мабілізацыя не праводзілася, за выключэннем некаторых тэрыторый СССР. Сучаснымі ваеннымі дактрынамі большасці краін татальная мабілізацыя не прадугледжваецца.

Літаратура
----------

* Татальная мабілізацыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Баталаў.

**Рыгор Міхайлавіч Баталаў** (15 (28) студзеня 1915, Віцебск — 19 верасня 1988, Кіеў) — камандзір 229-га гвардзейскага стралковага палка 72-й гвардзейскай стралковай дывізіі 7-й гвардзейскай арміі Стэпавага фронту. Генерал-лейтэнант (1965). Герой Савецкага Саюза (26.10.1943, медаль № 1408).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і рабочага. Пасля заканчэння няпоўнай сярэдняй школы працаваў слесарам.

У Чырвонай Арміі з 1934 года. У 1937 годзе скончыў Мінскае пяхотнае вучылішча, у 1942 годзе — паскораны курс Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ. У гады Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у баявых дзеяннях з чэрвеня 1941 года на Заходнім, Паўднёва-Заходнім, Сталінградскім, 2-м Украінскім, Данскім і Варонежскім франтах. Удзельнік баёў пад Сталінградам, на Курскай дузе, на Дняпры, вызвалення Румыніі, Венгрыі, Аўстрыі, Чэхаславакіі.

У ноч на 25 верасня 1943 года 229-ы гвардзейскі стралковы полк пад камандаваннем гвардыі маёра Р. М. Баталава фарсіраваў Днепр у сяла Барадаеўка Верхнедняпроўскага раёна Днепрапятроўскай вобласці і захапіў плацдарм. У ноч на 26 верасень 1943 года ўварваўся ў сяло Барадаеўка і, прасунуўшыся на 4 кіламетры, нанёс праціўніку вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 26 кастрычніка 1943 за мужнасць і гераізм, праяўленыя пры фарсіраванні Дняпра і ўтрыманні плацдарму гвардыі маёру Рыгору Міхайлавічу Баталаву прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 1408).

Пасля заканчэння вайны Р. М. Баталаў працягнуў службу ў арміі, у 1952 годзе скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ, у 1959 годзе — Ваенную акадэмію Генеральнага штаба.

Да 1971 года ў Савецкай Арміі. Жыў у Кіеве, працаваў у інстытуце кібернетыкі АН УССР.

Памёр 19 верасня 1988. Пахаваны ў Кіеве на Лук’янаўскіх вайсковых могілках.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза (№ 1408)
* Ордэн Леніна
* Чатыры ордэна Чырвонага Сцяга
* Ордэн Кутузава II ступені
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Медалі, у тым ліку:
	+ Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»
	+ Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»
	+ Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»
	+ Юбілейны медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»

Зноскі
------

1. ↑  Цяпер Беларусь.
2. ↑  Цяпер Украіна.
3. 1 2 3 4 5 6  Баталов Григорий Михайлович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 44. — 737 с.

Літаратура
----------

* Баталаў Рыгор Міхайлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

Рыгор Міхайлавіч Баталаў на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Максіменя.
**Іо́сіф Ма́ркавіч Максіме́ня** (16 жніўня 1912, Старына, Капыльскі раён — 15 жніўня 1964) — Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1934 па 1937 г. служыў у Чырвонай Арміі. Пасля дэмабілізацыі працаваў у родным калгасе.

У канцы 1939 г. Быў прызваны на службу ў Чырвоную Армію і накіраваны на Карэльскі перашыек. 5 сакавіка 1940 г. у баі за авалоданне вышынёй «Эйрапя», якая кантралявала ўсю мясцовасць, І. М. Максіменя пад моцным кулямётным і артылерыйскім агнём прабіўся на вышыню, закідаў гранатамі варожы дот, узняў сцяг свайго палка і да падыходу падмацавання паўтары гадзіны вёў няроўны бой. 7 сакавіка 1940 г. кулямётчык І. М. Максіменя сярод першых фарсіраваў раку Вуоксу, замацаваўся на супрацьлеглым беразе і забяспечыў паспяховую пераправу батальёна, які паспешна разгарнуў далейшае наступленне.

7 красавіка 1940 года за праяўленыя мужнасць, адвагу і бясстрашша ў барацьбе з белафінамі Іосіфу Маркавічу Максіменю было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. У час Вялікай Айчыннай вайны І. М. Максіменя змагаўся з нацыстамі ў партызанскай брыгадзе імя У. І. Леніна. Пасля вайны працаваў старшынёй калгаса, у Орлікаўскім лясніцтве.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР у 1947—1952 гг.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Памяць: Капыльскі раён. — Мн.: Бел.навука, 2001. — с.301.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar115239 |
Раство Хрыстова, старажытнаруская мініяцюра з Малітоўніка Гертруды (XI стагоддзе, Кіеў)
**Ілюмінаванне** (ад лац.: illumino — асвятляю, раблю яркім, упрыгожваю) — працэс выканання каляровых мініяцюр (ілюмінацый) і арнаментацыі ў сярэдневяковых рукапісных кнігах.

У кожнага майстра былі свае сакрэты вырабу фарбы і клею, запазычаныя з рэцэптаў візантыйскіх і ўсходніх майстроў. Перш чым накладваць фарбы на пергамент, іх змешвалі з яечным бялком. Сінюю атрымлівалі з індыга, з кветак васілька, а таксама з мінерала лазурыта; чырвоную — з плюшчу, але асабліва цанілі кінавар і сурык, які атрымлівалі пры награванні свінцовых бяліл; зялёную — з малахітавай зеляніны, жоўтую — з адвара каранёў і сцёблаў шафрана, карычневую — з адвара алешыны, шалупіння цыбулі. Атрымлівалі і штучныя фарбы: «залатую» — з парашка медзі і цынку, «сярэбраную» — з сумесі волава і цынку. «Залатыя» ўчасткі мініяцюр паліравалі да бляску зубам дзіка.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ілюмінаванне на Вікісховішчы |
**Начніца вадзяная**, **начніца Даўбентона** (*Myotis daubentonii*) — млекакормячая жывёла сямейства гладканосых лятучых мышэй.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 44,5—51, перадплечча 35—40,5, хваста 36—46 мм. Поўсць на спіне цёмная, шараватая або карычнявата-бурая, на брушку шараватая або брудна-белаватая з палевым адценнем. Лятальная перапонка, вушы і голыя часткі морды бурыя. Канец хваста выступае за міжсцегнавую перапонку. Палёт павольны з пырханнем.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўразіі, паўночная мяжа праходзіць праз Петразаводск, Краснаярск, вусце Амура; паўднёвая праз Сіваш, нізоўі Волгі, Паўднёвы Урал, возера Зайсан. На Беларусі аселы від, трапляецца па ўсёй тэрыторыі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца пасля змяркання пераважна двухкрылымі і лускакрылымі насякомымі на вышыні 5—20 см над паверхняй вады або каля крон дрэў у лясах, парках і іншых зялёных насаджэннях.

У летніх сховішчах (дуплы дрэў, гарышчы, пустоты за абшыўкай пабудоў і інш.) паблізу вадаёмаў з канца сакавіка. Нараджае адно дзіцяня ў сярэдзіне чэрвеня. Зімуе (кастрычнік—сакавік на Беларусі) у выпадковых сховішчах (склепы, падвалы, трэшчыны ў бетонных кольцах глыбокіх студняў і інш.).

Літаратура
----------

* *Курскоў А.* Начніца вадзяная // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5 т. Т. 3. — Мн.: БелСЭ, 1984.
**Віктар Іванавіч Сірэнка** (нар. 4 сакавіка 1962, Барысаў, Мінская вобласць) — беларускі ўрач і дзяржаўны дзеяч, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 4 сакавіка 1962 года ў г. Барысаў Мінскай вобласці.

Скончыў Мінскі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга дзяржаўны медыцынскі інстытут, Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь.

Працаваў слесарам механазборачных работ другога разраду механазборачнага цэха № 3 Барысаўскага завода «Аўтагідраўзмацняльнік» імя XXV з’езда КПСС, урачом-інтэрнам па хірургіі, урачом-уролагам паліклінікі, урачом-уролагам уралагічнага аддзялення стацыянара, выконваючым абавязкі загадчыка ўралагічнага аддзялення, загадчыкам уралагічнага аддзялення Барысаўскай гарадской бальніцы, галоўным урачом установы аховы здароўя «Мінская ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга абласная клінічная бальніца», галоўным урачом установы аховы здароўя «Гарадская станцыя хуткай медыцынскай дапамогі» г. Мінска, галоўным урачом установы аховы здароўя «Гарадская клінічная бальніца хуткай медыцынскай дапамогі» г. Мінска, старшынёй камітэта па ахове здароўя Мінскага гарвыканкама, начальнікам упраўлення аховы здароўя Мінскага аблвыканкама.

Намеснік старшыні Мінскага абласнога выканаўчага камітэта.

Выбіраўся членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Узнагароды
----------

* медаль «За працоўныя заслугі» (2011).

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь» Архівавана 18 кастрычніка 2021.
**Аляксандр Міхайлавіч Файнцымер** (1906-21 красавіка 1982) — савецкі кінарэжысёр. Лаўрэат двух Сталінскіх прэмій трэцяй ступені (1950, 1951). Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1935), заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР (1954).

Біяграфія
---------

нарадзіўся 31 снежня 1905 (13 студзеня 1906) года ў Екацярынаславе (цяпер Дніпро, Украіна) у яўрэйскай сям’і. У 1928 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт ДзМК. У 1929-38 гадах працаваў на кінастудыі «Савецкая Беларусь». Першыя самастойныя фільмы "Атэль «Савой» (1930) і «Шчасце» (1932). Дакладнасць і шырыня ахопу падзей у Файнцымера спалучалася з глыбокай псіхалагічнай распрацоўкай характараў. Сярод фільмаў: «Паручнік Кіжэ» (1934), «Балтыйцы» (1937), «Канстанцін Заслонаў» (кінастудыя «Беларусьфільм», 1949, з У.Корш-Сабліным, Сталінская прэмія 1950); іншых кінастудый СССР — "Танкер «Дэрбент» (1941), «Катоўскі» (1943), «У іх ёсць Радзіма» (1950, з У.Лягошыным, Сталінская прэмія 1951), «Над Нёманам світанак» (1953), «Авадзень» (1955), «Шынок на Пятніцкай» (1978), "Развітальная настроль «Артыста» (1980).

Памёр 21 красавіка 1982 года. Пахаваны ў Маскве на Увядзенскіх могілках.

Сын — рэжысёр тэатра і кіно Леанід Квініхідзэ (1937—2018).

Зноскі
------

1. ↑  Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Find a Grave — 1996. Праверана 30 жніўня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Danish Film Database · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Кругасвет |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 140409210 · ISNI: 0000 0000 0312 566X · LCCN: no2012141549 · VIAF: 27267527 |
**Начніца вусатая** (*Myotis mystacinus*) — млекакормячая жывёла сямейства гладканосых лятучых мышэй.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 37—47, перадплечча 33—38, хваста 37—45 мм. Поўсць доўгая, густая, на спіне ад палева-рыжай да карычнева-бурай а шаўкавістым бляскам, на брушку шэра-белая. Вушы доўгія, вострыя.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўразіі. На Беларусі трапляецца ва ўсіх абласцях. У летніх сховішчах (дуплы драў, за аканіцамі і за налічнікамі вокнаў, пад ашалёўкай драўляных будынкаў, карой дрэў і інш.) з сакавіка — пачатку красавіка.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца вяснянкамі, дробнымі жукамі, двухкрылымі, лускакрылымі і іншымі насякомымі ўсю ноч па палянах і ўзлесках, уздоўж лясных дарог і прасек, у садах і парках, над вадаёмамі і ў кронах дрэў.

Палёт хуткі а рэзкімі паваротамі. Жыве групамі (3—9 асобін) або калоніямі (некалькі дзясяткаў асобін), часта разам з нетапыром-карлікам. Самцы і нецяжарныя самкі трымаюцца паасобку. Нараджае адно дзіцяня ў 2-й пал. чэрвеня. Найбліжэйшыя да Беларусі месцы зімоўкі — Латвія, Эстонія.

Літаратура
----------

* *Курскоў А.* Начніца вусатая // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | CMS · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779301340 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Казлоўскі.
**Віктар (Вінцэсь, Вінцусь) Іванавіч Казлоўскі** (6 верасня 1905, Мрочкі, Уздзенскі раён, Мінская вобласць — 24 лютага 1975) — беларускі паэт.

Біяграфія
---------

Сімеіз у Крыме. Злева направа: Віктар Казлоўскі, Максім Лужанін і Сяргей Дарожны. 1929
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Менскі беларускі педагагічны тэхнікум, а ў 1931 г. — літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне БДУ. Працаваў у рэдакцыях газет і часопісаў, Беларускім дзяржаўным выдавецтве. Да вясны 1935 г. — карэспандэнт газеты «Звязда». З-за хваробы пераехаў у вёску.

Памёр 24.02.1975 г.

Творчасць
---------

Упершыню выступіў з вершамі ў друку ў 1925 г. (газета «Савецкая Беларусь»). Выдаў у 1932 г. зборнікі вершаў «Слова аб юнай краіне», «Музыка працы» і паэму «Рахіль».

Пераклаў на беларускую мову паасобныя творы М. Асеева, М. Ісакоўскага, І. Уткіна.

Літаратура
----------

* Казлоўскі Віктар Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
**Палацца Мадама** — рэзідэнцыя італьянскага Сената, размешчаная на Корса дэль Рынашымента ў Рыме.

Палацца атрымала назву ў гонар «мадам» Маргарыты Аўстрыйскай, жонкі Алесандра Медычы, якая жыла ў гэтым палацы. Палацца быў пабудаваны ў канцы XV стагоддзя, пазней яго набыў Джавані дзі Медычы (пазней Папа Леў X). У 1642—1649 гадах быў перабудаваны архітэктарам Паола Маручэлі, фасад набыў сённяшні барочны выгляд.

У 1750 годзе палацца купіў Папа Бенедыкт XIV, пазней у ім знаходзіліся розныя папскія ведамствы. З 1871 года будынак стаў месцам для паседжанняў Сената.

Гл. таксама
-----------

* Палацца Мадама ў Турыне
* Палацца Монтэчыторыё — месца паседжанняў ніжняй палаты італьянскага парламента

Зноскі
------

1. 1 2  dati.beniculturali.it — 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52897564'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палацца Мадама (Рым)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4199097-3 · LCCN: sh94005734 · VIAF: 240864729 |
*Пра аднайменны палац у Рыме гл. Палацца Мадама, Рым.*
**Палацца Мадама** (*Palazzo Madama*) — палацавы комплекс у Турыне, пабудаваны на месцы старажытнарымскага лагера з выкарыстаннем умацаванняў таго часу. Фасад палацца, завершаны ў 1721 годзе, — сухаваты ўзор паўночнаітальянскага барока ў трактоўцы Філіпа Ювара. Тыльны бок будынка захоўвае аблічча змрочнага сярэднявечнага замка, з круглымі вежамі па вуглах, які ён набыў у XV стагоддзі.

У розны час палацца служыла рэзідэнцыяй малодшай галіне Савойскага дому, рэгентш-удоў (адсюль назва), для размяшчэння гасцей кіруючага манарха, як месца знаходжання каралеўскай мастацкай галерэі, п’емонцкага парламента і вярхоўнага суда. З 1934 года ў будынку размяшчаецца музей старажытнага мастацтва, асабліва багаты экспанатамі з Гандхары.

У ліку іншых рэзідэнцый Савойскай дынастыі палацца Мадама знаходзіцца пад аховай ЮНЕСКА як помнік Сусветнай спадчыны.

|  |  |  |  |  |
| Сярэднявечнае крыло рэзідэнцыі |  | Парадная лесвіца |  | Барочны фасад Ювары |

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт музея ў палацца Мадама
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **палацца Мадама**

| ⛭Рэзідэнцыі Савойскага дому |
| --- |
| Турын | Замак Валянціна ·  Палацца Карыньяна ·  Палацца Чыяблезэ ·  Палацца Мадама ·  Каралеўскі палац ·  Віла дэла Рэгіна |  |
| Правінцыя Турын | Алье ·  Замак Манкальеры ·  Замак Рыволі ·  Ступініджы ·  Ла Мандрыя ·  Палац Рэджыя дзі Венарыя |
| Правінцыя Кунеа | Гавонэ ·  Паленціа ·  Замак Раканіджы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4273219-0 · ISNI: 0000 0001 2269 9156 · LCCN: sh85097001 · NKC: xx0122766 · VIAF: 172595551 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крот.
**Аляксандр Міхайлавіч Крот** (нар. 5 верасня 1960, в. Гальшаны Ашмянскага раёна) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук (1991), прафесар (1997).

Біяграфія
---------

Скончыў Гальшанскую СШ (1977, залаты медаль), факультэт радыёфізікі і электронікі БДУ (1982). З 1982 года ў Інстытуце тэхнічнай кібернетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, з 1993 года — загадчык лабараторыі мадэліравання самаарганізавальных сістэм інстытута. Прафесар кафедры БДУ і Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі (БДУІР). З 2008 года па 2016 год — прафесар кафедры матэматычнай фізікі БДУ.

Падрыхтаваў 8 кандыдатаў (тэхнічных навук, и фізіка-матэматычных) навук. Кіруе падрыхтоўкай аспірантаў, магістраў, дыпломнымі работамі студэнтаў. Лаўрэат прэмій Мінскага абласнога праўлення Саюза навуковых і інжынерных таварыстваў СССР у галіне навукі і тэхнікі (1987), камсамола Беларусі ў галіне навукі і тэхнікі (1990). Аўтар 280 навуковых прац, у т.л. 3 манаграфій.

Літаратура
----------

* Крот Александр Михайлович: краткие биографические сведения [Электронный ресурс].- Режим доступа: .
* Крот Аляксандр Міхайлавіч // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2015 год / склад. Г. У. Палубінская.-Ашмяны, 2015. — С. 32.
* Крот Аляксандр Міхайлавіч // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 567.
**Пармскі Псалтыр** — ілюмінаваны рукапіс, створаны каля 1280 года, хутчэй за ўсё ў вобласці Эмілія-Раманья ў Паўночнай Італіі.

Апісанне
--------

Выява хору
Раскошны рукапіс змяшчае 226 фоліа (452 старонкі), 13.5 см x 10 см, падзеленыя на 23 дзесці  (руск.) (бел.. Адна дзесць на 16 старонак, дабаўленая пазней, змяшчае цырымоніі для заручын, шлюбаў, абразанне і пахавання, гэтак жа як і малітвы на зыход Суботы.

452 старонкі рукапісу ўтрымліваюць біблейскі тэкст, напісаны ясным, буйнога памеру, вакалізаваным почыркам на іўрыце. Кожны псалом ілюстраваны і пранумараваны, да многіх дададзеныя хупавыя мініяцюры з музычнымі інструментамі або са сцэнамі, апісанымі ў тэксце — экстраардынарная раскоша для яўрэйскага рукапісу гэтага перыяду, і доказ, што гэты манускрыпт быў выкананы яўрэйскімі майстрамі.

Зноскі
------

1. 1 2  Пармский Псалтырь  (руск.)
**Вегетатыўны стан** (таксама **вегетатыўнае жыццё**) вызначаецца як адсутнасць магчымасці да самаадвольнай ментальнай актыўнасці (дэкартыкацыя) з-за шырокіх пашкоджанняў або дысфункцыі паўшар'яў галаўнога мозга з захаваннем дзейнасці дыенцэфальнай вобласці і ствала мозгу, якія захоўваюць вегетатыўныя і рухальныя рэфлексы, а таксама цыкл змены сну і няспання. 

Розныя дыфузныя паразы галаўнога мозгу могуць суправаджацца вегетатыўным станам. Вегетатыўны стан можа вызначацца як пастаянны, калі працягваецца больш 4-х тыдняў. Найбольш частымі прычынамі персістыручага (пастаяннага) вегетатыўнага стану з'яўляюцца цяжкая чэрапна-мазгавая траўма або глабальная аноксія (кіслароднае галаданне) мозгу (напрыклад, пры спыненні сэрца). Такі стан мае дрэнны прагноз для аднаўлення свядомасці. Характарызуючы гэты стан, акадэмік В. А. Нягоўскі адзначае, што «нягледзячы на незваротнае пашкоджанне вышэйшых аддзелаў мозгу, незваротнае парушэнне або страту свядомасці, хворы з'яўляецца жывой істотай з усімі вынікаючымі з гэтага наступствамі, якія тычацца яго правоў і абавязкаў ягоных урачоў». 

Калі гэты стан працягваецца больш 6-ці месяцаў, толькі ў невялікай колькасці хворых магчыма частковае аднаўленне свядомасці. У 50% дарослых хворых інтэрактыўная свядомасць вяртаецца на працягу першых 6-ці месяцаў пасля чэрапна-мазгавой траўмы і, звычайна, суправаджаецца перманентным (пастаянным) парушэннем функцыі мозгу, якая прыводзіць да інваліднасці. Пасля 6-ці месяцаў шанцы да выздараўлення прагрэсіўна памяншаюцца. Толькі 10-15% хворых з аноксіяй мозгу прыходзяць у прытомнасць, калі спыненне сэрца адбылося ў шпіталі і 5% хворых са спыненнем сэрца па-за бальнічнымі умовамі. Каля 60% дзяцей прыходзяць у прытомнасць на працягу першага года пасля траўмы мозгу, аднак пасля аноксічнага пашкоджання мозгу прагноз не адрозніваецца ад дарослых хворых. Толькі нязначная колькасць хворых, якія прыйшлі ў прытомнасць праз 6 месяцаў, здольныя абслугоўваць сябе самастойна.

Гл. таксама
-----------

* Смерць мозгу
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Налівайка.
**Аляксандр Міхайлавіч Налівайка** (Нарадзіўся 20 кастрычніка 1922, вёска Вязычын, Асіповіцкі раён) — беларускі літаратуразнавец, крытык. Кандыдат філалагічных навук (1954).

Біяграфія
---------

Скончыў Магілёўскі педагагічны інстытут (1951). У 1954—1999 гг. працаваў у Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка. Аўтар манаграфіі "Аповесць Якуба Коласа «Дрыгва» (1959), вучэбнага дапаможніка «Беларуская савецкая літаратура» (1979), адзін з аўтараў падручніка па «Беларуская літаратура» (1971, з Т. Бурэйка). Складальнік «Хрэстаматыі па беларускай дзіцячай літаратуры» (1966, у сааўт.), «Хрэстаматыі па беларускай савецкай літаратуры» (ч.1-2, 1984).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11). С.133.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Парламенцкія выбары ў Чэхіі.
Участак для галасавання
**Парламенцкія выбары ў Чэхіі 2006 года** праходзілі 2 і 3 чэрвеня. На 200 месцаў Палаты дэпутатаў Чэхіі прэтэндавалі 27 партый. Выбары праходзілі па прапарцыйнай сістэме. Яўка выбаршчыкаў на выбарах склала 64,47%.

Вынікі
------

| Партыя | Галасоў | Месцаў | Δ |
| --- | --- | --- | --- |
| Грамадзянская дэмакратычная партыя | 1 892 475 (35,38%) | 81 | ▲ 23 |
| Чэшская сацыял-дэмакратычная партыя | 1 728 827 (32,32%) | 74 | ▲ 4 |
| Камуністычная партыя Чэхіі і Маравіі | 685 328 (12,81%) | 26 | ▼ 15 |
| Хрысціянска-дэмакратычны саюз — Чэхаславацкая народная партыя | 386 706 (7,22%) | 13 | ▼ 10 |
| Партыя зялёных (Чэхія) | 336 487 (6,29%) | 6 | ▲ 6 |
| СНК Еўрапейскія дэмакраты | 111 724 (2,08%) | 0 | ▬ |

Наступствы
----------

Па выніках выбараў у Чэхіі наступіў палітычны крызіс, звязаны з немагчымасцю сфарміраваць як левы, так і правы ўрад (левыя партыі ЧСДП — КПЧМ і правацэнтрысцкія ГДП — ХДС-ЧНП — Зялёныя кантралявалі па 100 месцаў). Хоць урэшце прэзідэнт краіны Вацлаў Клаус прызначыў прэм'ер-міністрам Мірака Топаланека ад ГДП, кіруючы кабінет міністрам знаходзіўся ў вельмі хісткім становішчы.

Спасылкі
--------

* Выбары на сайце volby.cz

| ⛭Сцяг Чэхіі Выбары ў Чэхіі |
| --- |
| Выбары ў Палату дэпутатаў | 1996  ·  1998  ·  2002  ·  2006  ·  2010  ·  2013  ·  2017 |  |
| Выбары ў Сенат | 1996  ·  1998  ·  2000  ·  2002  ·  2004  ·  2006  ·  2008  ·  2010  ·  2012  ·  2014 ·  2016 |
| Выбары ў Еўрапарламент | 2004  ·  2009  ·  2014 |
| Рэферэндумы | 2003 |
| Выбары прэзідэнта | 1993  ·  1998  ·  2003  ·  2008  ·  2013  ·  2018 |
**Віктар Іванавіч Ходыраў** (8 чэрвеня 1939, г. Чкалаў, РСФСР — 2008) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1986), прафесар (1986).

Біяграфія
---------

Скончыў Куйбышаўскі індустрыяльны інстытут імя В. У. Куйбышава ў 1962 годзе. Інжынер-механік па спецыяльнасці «Тэхналогія машынабудавання, металарэзныя станкі і прылады». Старэйшы навуковы супрацоўнік НДІ Проммаш у горадзе Куйбышаве (1962—1964).

У 1964—1970 гады працаваў асістэнтам і старэйшым выкладчыкам Арлоўскага філіяла Усесаюзнага завочнага машынабудаўнічага інстытута. У той жа час навучаўся ў аспірантуры фізіка-тэхнічнага інстытута АН БССР.

З 1970 па 1987 год працаваў дацэнтам, потым — загадчыкам кафедры «Металарэзныя станкі і прылады» Магілёўскага машынабудаўнічага інстытута. З 1987 па 1998 год займаў пасаду рэктара Магілёўскага машынабудаўнічага інстытута. У 1998—2008 гадах працаваў загадчыкам кафедры.

У 1985 годзе паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю ў МВТВ імя Баўмана, у 1986 годзе яму прысвоена званне прафесара.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У навуковым плане вырашыў важныя заданні ў галіне апрацоўкі гарачатрывалых і нержавелых сплаваў, што ўжываюцца ў абароннай прамысловасці, з’яўляўся навуковым кіраўніком новага кірунку, злучанага з вакуумнай мадыфікацыяй металаў і сплаваў струменем нізкаэнергетычнай плазмы. Стварыў навуковую школу класічнага тыпу. Пад яго кіраўніцтвам абаронена 5 кандыдацкіх дысертацый, а яшчэ 4 выканана па тэматыцы, якой ён кіраваў. Аўтар дзвюх кніг, каля 130 навуковых артыкулаў, мае 40 аўтарскіх сведчанняў і патэнтаў.

Узнагароды
----------

* Залаты медаль ВДНГ (1979)
* Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1989)

Літаратура
----------

* Віктар Іванавіч Ходыраў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце Беларуска-Расійскага ўніверсітэта

| ⛭Рэктары Беларуска-Расійскага ўніверсітэта |
| --- |
| 
* Аляксандр Барысаў (1961—1969)
* Сяргей Бялоў (1969—1975)
* Віталь Халзакоў (1975—1987)
* Віктар Ходыраў (1987—1998)
* Ігар Сазонаў (1998—2018)
* Міхаіл Лусцянкоў (з 2018)

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Масарэнка.
**Алесь Масарэнка** (*Аляксандр Герасімавіч Масарэнка*; 12 красавіка 1938, Ходарава, Слаўгарадскі раён, Магілёўская вобласць - 23 верасня 2019) — беларускі празаік
, перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Пасля заканчэння Целяшоўскай сярэдняй школы (1956) працаваў інструктарам Слаўгарадскага райкама камсамола, у 1957—1960 гг. служыў у Савецкай Арміі. У 1960 г. паступіў на філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, з трэцяга курса перавёўся на вячэрняе аддзяленне і да заканчэння ўніверсітэта (1966) быў выхавальнікам у школе-інтэрнаце № 13 у Мінску. Працаваў рэдактарам на Беларускім радыё, загадчыкам аддзела газеты «Чырвоная змена», інструктарам па прамысловым адлове рачнога бабра Літоўскага заацэнтра, супрацоўнікам газеты «Літаратура і мастацтва», рэдактарам, загадчыкам рэдакцыі ў выдавецтве «Беларусь», адказным сакратаром часопіса «Полымя», у геадэзічнай экспедыцыі Забайкалля рабочым I разраду. З 1977 г. — рэдактар аддзела прозы часопіса «Маладосць», з 1978 г. — сябра сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «Беларусьфільм», у 1982—1985 гг. — загадчык аддзела крытыкі і літаратуразнаўства часопіса «Полымя», з 1989 г. — кансультант літаб'яднання «Крыніцы» пры штотыднёвіку «Чырвоная змена», у 1992—1998 гг. — галоўны рэдактар часопіса маладых літаратараў «Першацвет».

Творчасць
---------

Літаратурную працу пачаў з вершаў. З апавяданнямі ў рэспубліканскім друку выступіў у 1962 г. Аўтар аповесці «На бабровых тонях» (1971), зборнікаў аповесцей і апавяданняў «Журавіны пад снегам» (1976), «Сонца майго дня» (1988), рамана «Баргузінскае лета» (1982). Пераклаў на беларускую мову аповесць бурацкага пісьменніка Б. Мунгонава  (руск.) (бел. «Чорны вецер» (1973).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Алесь Масарэнка // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.

Спасылкі
--------

* Масарэнка Алесь

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1057936685 · ISNI: 0000 0001 1720 3822 · LCCN: n86853783 · LNB: 000076471 · NUKAT: n2010052150 · SUDOC: 176526986 · VIAF: 165126811 |

 |
**Парміс** (па-эламску *Uparmiya*) — прадстаўніца дынастыі Ахеменідаў, адзіная вядомая дачка Смердыса, сына Кіра II; жонка караля Дарыя І.

Разам са сваімі цёткамі, дочкамі Кіра II Атосай і Артыстонай каля 522 да н.э. стала жонкай Дарыя I як задатак прызнання апошняга каралём Персіі. Узгадваецца некалькі разоў у Герадота (Гісторыя III, 88; VII, 78) і ў персепальскіх таблічках.

З яе дзяцей вядомы толькі Арыямард.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Brosius, M: *Women in Ancient Persia, 559—331 BC*, Clarendon Press, Oxford, 1998.
* Lendering, J: «Parmys», in
* Persepolis Fortification Archive Project


| ?Парміс — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Камбіз I |  | Кір I |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Кір II Вялікі |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Астыяг |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Парміс |  | Бардыя |  |  |  |  | Мандана Медыйская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Арыеніс[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Касандана[d] |  | Фарнасп[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
**Дзяржава В’етнам** (в’етн.: Quốc gia Việt Nam) — дзяржава, якая прэтэндавала на ўладу над усёй тэрыторыяй В’етнаму ў 1949—1954 гадах.

Перадгісторыя
-------------

Да Другой сусветнай вайны В’етнам уваходзіў у склад каланіяльнай адзінкі Індакітайскі Саюз: Кахінхіна была французскай калоніяй і знаходзілася ў падпарадкаванні Міністэрства гандлю і калоній, а Анам і Тонкін — пратэктаратамі, узаемаадносіны з якімі ажыццяўляліся па лініі французскага міністэрства замежных спраў.

Пасля Другой сусветнай вайны 2 верасня 1945 года на ўсёй в’етнамскай тэрыторыі камуністамі была абвешчана Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам. 6 сакавіка 1946 года Францыя прызнала незалежнасць Дэмакратычнай Рэспублікі В’етнам у складзе Індакітайскага Саюза, а 2 чэрвеня 1946 Французскія каланіяльныя ўлады ў В’етнаме абвясцілі Аўтаномную Рэспубліку Кахінхіна. 6 ліпеня 1946 пачалася франка-в’етнамская мірная канферэнцыя ў Фантэнбла. Хо Шы Мін заявіў аб згодзе на асацыяцыю ДРВ з Францыяй і аб непрызнанні Аўтаномнай Рэспублікі Кахінхіна. Аднак у канцы 1946 года пачалася Індакітайская вайна.

У 1948 годзе Францыя прыйшла да высновы, што трэба стварыць палітычную альтэрнатыву дзяржаве камуністаў. 27 мая 1948 года быў створаны Часовы цэнтральны ўрад В’етнама, які ўзначаліў прэзідэнт Кахінхіны Нгуен Ван Суан. 14 ліпеня 1949 года Кахінхіна, Анам і Тонкін аб’ядналіся ў Дзяржаву В’етнам.

Дзяржава В’етнам
----------------

Пад ціскам французаў кіраўніком дзяржавы В’етнам стаў былы імператар Бао Дай, аднак неўзабаве ён вярнуўся ў Францыю і прымаў у в’етнамскай палітыцы толькі абмежаваны ўдзел. Урад дзяржавы В’етнам узначальвалі Нгуен Фан Лонг, Чан Ван Хыу, Нгуен Ван Там, Фам Быу Лок, Фан Хюі Куат, Нго Дзінь З’ем. Дзяржаўная палітыка была арыентавана на падтрымку Францыі ў Індакітайскай вайне.

Тым часам ваенная абстаноўка складвалася неспрыяльна для французаў і іх саюзнікаў, і ў 1954 годзе адбылася Жэнеўская канферэнцыя.

У адпаведнасці з рашэннямі канферэнцыі, В’етнам быў часова падзелены на дзве часткі па 17-й паралелі (дзе стваралася дэмілітарызаваная зона), з перагрупоўкай В’етнамскай народнай арміі на поўнач і сіл Французскага саюза на поўдзень. У ліпені 1955 года ў абедзвюх частках В’етнама павінны былі быць праведзены свабодныя выбары з мэтай вызначэння будучага палітычнага рэжыму і ўз’яднання краіны.

Утварэнне Рэспублікі В’етнам
----------------------------

Прэм’ер-міністр Нго Дзінь З’ем пачаў будаваць планы па звяржэнні Бао Дая. Ён прызначыў на 23 кастрычніка 1955 года рэферэндум, мэтай якога было вызначыць будучую форму кіравання ў краіне, і фактычна «выштурхнуў» Бао Дая з палітычнай сцэны, нягледзячы на спробы былога імператара сарваць рэферэндум. У перыяд да галасавання агітацыя за Бао Дая фактычна была забаронена, а выбарчая кампанія Нго Дзінь Зема была сканцэнтравана на асабістых выпадах супраць Бао Дая. У выніку рэферэндуму ў Дзяржаве В’етнам яна была пераўтворана ў Рэспубліку В’етнам.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2020116235 · VIAF: 9199160245375252640007 |
Віды разетак
**Разетка** — арнаментальны матыў у выглядзе стылізаванай кветкі. Раслінныя арнаменты дадзенага тыпу выкарыстоўваліся з часоў Старажытнага Егіпта, дзе найбольшае распаўсюджванне атрымалі матывы на аснове стылізаванай кветкі лотаса, бачнага зверху. У Старажытнай Грэцыі разеткамі ўпрыгожваліся пахавальныя стэлы. Пазней яна была ўспрынятая раманскім стылем і Рэнесансам, у часы якога, у перайманне старажытнарымскіх інтэр'ераў, рэльефныя і пісаныя разеткі змяшчаліся ў сярэдзіне кесонаў, на якія разбіваліся столі і скляпенні ўнутры будынкаў. Пасля гэты прыём распаўсюдзіўся ў Сярэдняй Азіі і нават у Індыі.

Літаратура
----------

* *Марозаў, В. Ф.* Палац у Жылічах. — Мінск, 1992

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Разетка (архітэктура)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4320490-9 |
**Калаўрот**, **самапрадка** — прылада для механізаванага прадзення лёну і воўны ў хатніх умовах. Складаецца з наступных рабочых частак:

* *кола*;
* прыводная *педаль* (*шатун*, *ківач*);
* уласна *прадзільны апарат*, які складаецца, у сваю чаргу, са стрыжня з насаджанай *шпулькай* і малых *колцаў*, злучаных *шнурамі* з галоўным колам.

У Беларусі вядомыя два асноўныя тыпы калаўротаў: **стаяк**, характэрны для заходніх зямель, і **ляжак**, характэрны для паўночных і паўночна-ўсходніх зямель. Калаўроты з’явіліся ў Беларусі ў 16 ст. на мануфактурных прадпрыемствах, у сялянскім побыце з сярэдзіны 19 ст. асабліва ў раёнах інтэнсіўнага льнаводства — поўнач і ўсход Беларусі, на паўднёвай Беларусі пераважала прадзенне з дапамогаю верацяна.

Зноскі
------

1. ↑  Лён, 2009, с. 8

Літаратура
----------

* Лён (руск.) / сост. Л. В. Ловчая; под общ. ред. И. А. Голуба; худож. В. В. Котович. — Минск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. — 168 с.: ил..

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85126716 |
Колер і шрафіроўкаКолер і шрафіроўка
**Блакі́тны ко́лер** — традыцыйная назва для сіняга колеру і яго адценняў у геральдыцы.

Асаблівасці
-----------

У гербах прынцаў выражаецца тэрмінам «*Jupiter*», у гербах пэраў — «*saphir*», ва ўсіх іншых — «*azur*».

Блакітны колер атрымліваўся змешваннем тэнаравай сіні і ўльтрамарыну.

Шрафіроўка
----------

Графічна ў чорна-белым варыянце колер пазначаецца гарызантальнымі лініямі.

Сімволіка колеру
----------------

Блакітны колер у геральдыцы традыцыйна сімвалізуе прыгажосць, мяккасць, веліч, славу, гонар, вернасць, шчырасць, сухасць, яснасць, цноту, дасканаласць, сіняе поле, неба.

У сярэдневяковай астраноміі блакітнаму колеру адпавядала планета Юпітэр, у алхіміі — сапфір і волава, стыхія — паветра.

Зноскі
------

1. ↑  *Анатоль Кірылавіч Цітоў.* Геральдыка Беларусі / Я. В. Малашэвіч, А. П. Касцялецкая. — 2-е дапоўненае і папраўленае выданне. — Мінск: Мінская фабрыка каляровага друку, 2010. — С. 11. — 147 с. — 3 000 экз.

| ⛭Тынктуры ў геральдыцы |
| --- |
| *правіла тынктур, дамасцыроўка, шрафіроўка* |
| Класічныя металы | золата ·  срэбра | Традыцыйныя тынктуры і шрафіроўкаТрадыцыйныя тынктуры і шрафіроўка |
| Класічныя фініфці | чырвоная ·  блакітная ·  зялёная ·  чорная ·  пурпур |
| Класічныя футры | вавёркавае ·  гарнастаевае |
| Дадатковыя фініфці | аранжавая ·  карычневая |
| Дадатковыя металы | сталь ·  медзь |
| Дадатковыя футры | ласка |
**Шадван** (араб.  شدوان‎‎) — найбуйнейшы востраў на поўдні Суэцкага заліва. Уваходзіць у склад Егіпта. Плошча — каля 42 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Востраў Шадван месціцца на поўначы Чырвонага мора ў гарлавіне Суэцкага заліва ў 29 км на паўночны ўсход ад Хургады. Сфарміраваўся ў выніку змены ўзроўню мора. Фундамент вострава складзены з базальтаў, аднак бачная паверхня ўяўляе сабою скалы з вапнякоў і пясчаніку. Востраў Шадван знаходзіцца ў сейсмічна актыўнай зоне, часам адбываюцца землятрусы. 

Берагі атачаюць каралавыя рыфы, якія фарміруюць на паўночным захадзе шырокую лагуну. Маецца таксама невялікая ўнутраная лагуна. Узровень вады ў ёй залежыць ад сезону. 

Клімат трапічны спякотны.

Прырода
-------

Паверхня вострава Шадван уяўляе сабою скалістую і пясчаную пустыню з рэдкай ксерафітнай расліннасцю. На яго берагах спыняюцца пералётныя птушкі. Значна багацейшымі па сваіх прыродных уласцівасцях з'яўляюцца навакольныя каралавыя рыфы. Каля Шадвана жывуць шматлікія марскія акуні, акулы, дэльфіны, марскія чарапахі.

Гісторыя
--------

Востраў Шадван здаўна вядомы мараплаўцам. У 1889 г. тут быў пабудаваны маяк. 

Падчас канфлікта паміж Егіптам і Ізраілем у 1967 - 1970 гг. на Шадване была арганізавана егіпецкая ваенная база, з вострава вёўся абстрэл ізраільскіх пазіцый на акупаваным Сінайскім паўвостраве. Пазіцыі егіпцян таксама пацярпелі падчас ізраільскай атакі 26 снежня 1969 г. Часткова разбураны ў выніку ваенных падзей маяк быў адрамантаваны толькі ў 1987 г. 

У 1996 г. на востраве была пабудавана аўтаномная сейсмалагічная станцыя. Дзякуючы блізкасці да Хургады Шадван карыстаецца папулярнасцю сярод турыстаў, якія наведваюць яго для знаёмства з каралавым рыфам.

Зноскі
------

1. ↑  Shadwan Island, battle of 1970 // Robin Leonard Bidwell, Dictionary of Modern Arab History: An A to Z of Over 2,000 Entries from 1798 to the Present Day, Routledge, 1998

Спасылкі
--------

* Shaker Island Архівавана 3 жніўня 2014.
* 2001 August earthquake swarm at Shadwan Island
* Lighthouses of Egypt: Red Sea Архівавана 27 сакавіка 2015.
**Дзяржава Самаліленд** (англ.: State of Somaliland) — дзяржава, якая нядоўга праіснавала ў 1960 годзе ў паўночнай частцы сучаснага Самалі.

У красавіку 1960 года Заканадаўчая асамблея пратэктарата Брытанскае Самалі прыняла рэзалюцыю, якая патрабавала прадастаўлення незалежнасці і аб'яднання з падапечнай тэрыторыяй Самалі у адзіную дзяржаву. У маі 1960 года Брытанскі ўрад пачаў падрыхтоўку да прадастаўлення незалежнасці пратэктарату. 26 чэрвеня 1960 года была абвешчана незалежнасць Дзяржавы Самаліленд, прэм'ер-міністрам якой стаў Мухамед Хаджы Ібрагім Эгаль. На наступны дзень Заканадаўчая асамблея Самаліленда прыняла біль, які фармальна дазваляў аб'яднанне з Падапечнай тэрыторыяй Самалі.

1 ліпеня 1960 года Дзяржава Самаліленд аб'ядналася з былой падапечнай тэрыторыяй Самалі ў адзіную дзяржаву Самалі.

Міжнародна-прававое прызнанне
-----------------------------

Нягледзячы на кароткі тэрмін існавання, Дзяржава Самаліленд атрымала міжнародна-прававое прызнанне з боку 35 дзяржаў (уключаючы Кітайскую Рэспубліку, Егіпет, Эфіопію, Францыю, Гану, Ізраіль, Лівію, Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, Вялікабрытанію і ЗША)

Гл. таксама
-----------

* Самаліленд

Зноскі
------

1. ↑  [ Архівавана 5 кастрычніка 2013. Архівавана 5 кастрычніка 2013. Архівавана 5 кастрычніка 2013. Архівавана 5 кастрычніка 2013. Архівавана 5 кастрычніка 2013. Архівавана 5 кастрычніка 2013. THE BRENTHURST FOUNDATION
Strengthening Africa’s economic performance AFRICAN GAme ChANGeR? The Consequences of Somaliland’s International (Non) Recognition 
> 
> This list includes China (Republic of ), Egypt, Ethiopia, France, Ghana, Israel, Libya, 
> Union of the Soviet Socialist Republics, United Kingdom, and the United States.

 ] Архівавана 5 кастрычніка 2013.

Спасылкі
--------

* Канстытуцыя дзяржавы Самаліленд
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Блакітны грот.
**Блакітны грот** (італ.: Grotta Azzurra) — грот на паўночным беразе вострава Капры (Італія). Даўжыня грота 56 метраў, шырыня 30, вышыня зводу над узроўнем вады 15 метраў, вышыня ўваходу да 1,3 метра. У грота адзіны ўваход з боку мора, і трапіць у яго можна толькі на лодцы. З-за нізкага ўваходу ў штармавое надвор’е ўваход у грот недаступны. Дно затоплена морам, дзякуючы чаму святло, якое пранікае ў грот, надае вадзе і ўсёй пячоры прыгожы блакітны колер. Прыгажосць грота была апісана нямецкім паэтам і жывапісцам Аўгустам Копішам, пасля чаго грот стаў адной з самых папулярных славутасцяў Капры.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Блакітны грот (Капры)
* The Grotta Azzura Архівавана 4 чэрвеня 2009. — на сайце «Isola di Capri» (англ.), (італ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4430009-8 |
*Ілоу* (кіт.: 挹婁) † — старажытны народ або група народаў, якая насяляла горныя раёны на паўночным усходзе сучаснага Кітая, поўдні Прыморскага края Расіі і поўначы Карэі. 

Паходжанне ілоу не вядома. Магчыма, што былі палеазіятамі, блізкімі да продкаў айнаў і ніўхаў, або сваякамі карэйцаў ці тунгуса-маньчжурскіх народаў. У кітайскіх пісьмовых крыніцах ілоу ўзгадваюцца з пачатку нашай эры. З III ст. - пад назвай **сушэнь**. 

Займаліся жывёлагадоўляй, паляваннем, земляробствам і ткацтвам. У IV ст. перайшлі да конегадоўлі. Умелі будаваць лодкі і нават займаліся пірацтвам. Улетку ілоу нападалі на плямёны, што жылі на берагах Японскага мора, і па рэках пранікалі ва ўнутраныя раёны. Ілоу лічыліся выдатнымі стралкамі з лукаў, апісваліся як цягавітыя воіны. У пашане сярод іх былі мужныя мужчыны. Крадзяжы караліся смерцю, таму адзін аднаго не падманвалі. Спадчына пераходзіла па мужчынскай лініі.

Жылі вялікімі сем'ямі ў заглыбленых зямлянках. Ілоу не мелі пісьма, дамовы заключалі вусна, вопраткі амаль не ведалі, узімку шаравалі цела свіным салам, карысталіся скурамі жывёл. Валасы запляталі. Жалеза і соль не здабывалі. Навершы стрэл рабілі з каменю. У Кітаі былі вядомы футры і яспіс з земляў ілоу.

З IV - V стст. назва ілоу паступова выціскаецца назвай махэ. У VIII ст. увайшлі ў склад дзяржавы Бахай, пасля чаго перасталі ўзгадвацца як самастойны народ.

Літаратура
----------

* *Шавкунов Э. В.* Государство Бохай и памятники его культуры в Приморье / АН СССР, Сиб. отд-ние, Дальневосточный филиал им. В. Л. Комарова. — Л.: Наука, 1968

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чэрскі сельсавет.
 
**Чэ́рскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці. Цэнтр — вёска Чэрск.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Дамачаўскага раёна Брэсцкай вобласці БССР. З 17 снежня 1956 года ў складзе Брэсцкага раёна. 18 снежня 1972 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Дамачаўскага пассавета.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Бланманжэ
**Бланманжэ́**, *бламанжэ* (ад фр.: blanc — белы і *manger* — есці) — разнавіднасць нефруктовых непразрыстых жэле, якія гатуюць з малака, яйкаў, манных круп або мукі, часам на жэлаціне або агары, з дадаваннем цукару, розных за́тавак і араматызатараў.

Бланманжэ, у адрозненне ад яркіх фруктовых жэле, найчасцей белыя, крэмавыя або бэжавага колеру, які дае малако, вяршкі або даданыя парашкі кавы, какавы, шакалада. Бланманжэ гатуюць з інгрэдыентаў у складзе якіх ёсць клейкія рэчывы — казеін малака, клейстар крупы або мукі, таму жэлацін ці агар, калі і дадаюць, то ў нязначнай колькасці. З-за гэтага бланманжэ значна далікатнейшай кансістэнцыі за звычайныя жэле. Бланманжэ — сытная салодкая страва, іх падаюць з лёгкім, не дужа сытным, напрыклад рыбным ці гароднінным, абедам, каб кампенсаваць агульную каларыйнасць.

Нягледзячы на прастату гатавання, бланманжэ патрабуюць вялікай пільнасці вытрымлівання прапорцый інгрэдыентаў і назірання працэсу варэння, бо іх смак і кансістэнцыю вельмі лёгка сапсаваць пераварваннем. Гэтая патрабавальнасць бланманжэ прычынілася да таго, што недарагая і смачная страва практычна знікла з сучаснага ўжытку і вядомая толькі з мастацкай літаратуры XIX ст. Бланманжэ замянілі не такія смачныя і далікатныя малочныя або кававыя жэле з вялікім дадаткам жэлаціну.

##### Рэцэпт сапраўдных бланманжэ паводле В. Пахлёбкіна

* *1,5 л малака (або 1 л малака і 0,5 л вяршкоў),*
* *1 шклянка тоўчаных арэхаў (міндаль, фундук, валоскія),*
* *50-75 г рысавай мукі,*
* *цукар, мушкат, цэдра цытрыны — да смаку.*

*Муку развесці 0,5 л халоднага малака, астатняе малако і вяршкі закіпяціць, усыпаць арэхі і патроху даліваць малако з рысавай мукой, бесперапынна памешваючы. Дадаць цукар, затаўкі і варыць да загушчэння.*

Зноскі
------

1. ↑  Часта сустраканая, але памылковая назва.

Літаратура
----------

* *Похлёбкин В.* Кулинарный словарь. — М.: Центрполиграф, 2006. − 503 с. ISBN 2-7004-6097-9, ISBN 5-227-00460-9
**Прыказ Вялікага Княства Літоўскага** (**Літоўскі прыказ**, **Літоўскіх упраўных спраў прыказ**) — цэнтральная ўрадавая ўстанова ў Расіі ў 1656—1667 гадах, створаная для кіравання землямі Вялікага Княства Літоўскага, акупаванымі ў час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. Кіраўнік — баярын С. Л. Стрэшнеў, які адначасова кіраваў і «Усцюжскай чвэрцю», таму персанал і тэхнічны апарат гэтых устаноў быў агульны, у астатнім яны былі поўнасцю самастойныя. Сваю дзейнасць прыказ ажыццяўляў праз мясцовыя органы ўлады — «воевод с товарищами». Праз прыказ праходзіла прызначэнне ваявод царом. На занятых тэрыторыях ён праводзіў перапіс гарадоў і шляхты з фіксацыяй колькасці зямлі кожнага шляхціца. Прыказ ажыцяўляў арганізацыю збору падаткаў і работы па будаўніцтве абарончых умацаванняў гарадоў. З'яўляўся вышэйшай судовай установай для занятых тэрыторый, якой падпарадкоўвалася ўсё насельніцтва, нават тое, што было выведзена ў Расію. Праз прыказ праходзілі ўсе чалабітныя і скаргі з заваяваных зямель ВКЛ і адказы на іх. Займаўся таксама гандлёвымі справамі, якія тычыліся занятых тэрыторый: арганізацыяй закупак тавараў, выдачай прывілеяў, правоў на ўвоз тавараў. Дзейнасць установы характырызуецца моцнай цэнтралізаванасцю (нават дробныя рашэнні на месцах праводзіліся праз прыказ) і асцярожнасцю ў вырашэнні беларуска-літоўскіх спраў.

Літаратура
----------

* Богословский М. М. Приказы Великого княжества Литовского и княжества Смоленского в Московском государстве // Журнал Мин-ва нар. просвещения. 1906. № 8;
* Бурдзейка А. Прыказ Вялікага Княства Літоўскага: (фонд установы і функцыі) // Зап. аддз. гуманіт. навук. Мн. 1929. Кн. 8.