| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**Юсы** — агульная назва літар старажытнай кірыліцы (і глаголіцы), якімі пазначалі на пісьме насавыя галосныя славянскіх моў. У большасці сучасных славянскіх моў (акрамя некаторых заходнеславянскіх, сярод якіх польская, і некаторых паўднёваславянскіх гаворак) насавыя галосныя зніклі, ператварыўшыся ў іншыя гукі (пераважна галосныя, аднак у некаторых славянскіх гаворках засведчан вынік ператварэння насавых у складовыя зычныя).
Ва ўсходнеславянскіх гаворках насавыя галосныя канчаткова зніклі, хутчэй за ўсё, яшчэ ў дапісьмовы час. На карысць гэтага сведчыць тое, што ў Астраміравым Евангеллі змешваюцца буквы **ѫ** і **оу**, **ѭ** і **ю**, **ѧ** і **ѩ**.

Сучасная кірылічная буква **я** напрамую паходзіць ад рукапіснага малога юса **ѧ**.

У кірылічнай азбуцы (зрэшты, як і ў глаголіцы) было чатыры юсы:

**Ѧѧ** — **малы юс**
**Ѩѩ** — **ётаваны малы юс**
**Ѫѫ** — **вялікі юс**
**Ѭѭ** — **ётаваны вялікі юс**

Малы юс Ѧ
---------

Асноўны артыкул: **Малы юс**
Малы юс **Ѧ** пазначаў на пісьме насавы галосны гук пярэдняга раду, які вымаўляўся прыблізна як [э], толькі ў нос. Узнік шляхам зліцця спаранага гука [эн]. Адпаведна, ётаваны малы юс **Ѩ** пазначаў на пісьме гук, які ўзнік на месцы праславянскага [ен].

У старажытнарускіх гаворках супаў з [я], які пазначаўся буквай **Ꙗ** (**іа**), яшчэ ў дапісьмовыя часы. Гэта праяўлялася ў змешванні літар **ѧ** і **ѩ**, а таксама **ѧ** і **Ꙗ**.

Ад рукапіснага малога юса Ѧѧ паходзіць сучасная кірылічная буква **Яя**.

Дзеля спрашчэння чытання старажытных славянскіх помнікаў буквы **ѧ** і **ѩ** можна чытаць як **я** (што адпавядае натуральнаму гістарычнаму ператварэнню насавых галосных пярэдняга раду ва ўсходнеславянскіх мовах, у тым ліку ў беларускай).

Вялікі юс Ѫ
-----------

Асноўны артыкул: **Вялікі юс**
Вялікі юс **Ѫ** перадаваў на пісьме насавы галосны непярэдняга раду, падобны да [о], вымаўленага ў нос.
Адпаведна, ётаваны вялікі юс **Ѭ** пазначаў нешта падобнае да [ё], вымаўленага ў нос.

У старажытных усходнеславянскіх гаворках у дапісьмовы час гук, пазначаны вялікім юсам **Ѫ**, перайшоў у гук [у] (адпаведна, гук **Ѭ** — у [ю]). Таму дзеля спрашчэння буквы **Ѫ** і **Ѭ** можна чытаць як **у** і **ю**, адпаведна.

Са знікненнем адпаведных гукаў патрэба ў вялікіх юсах адпала, і з цягам часу яны ўжываюцца ва ўсходнеславянскіх пісьмовых помніках ўсё радзей і ўрэшце наогул выходзяць з ужытку, не пакінуўшы слядоў ў сучасных усходнеславянскіх азбуках.

Юнікод
------

* малы юс

```
Ѧ – вялікая буква малы юс – U+0466
ѧ – малая буква малы юс – U+0467
```

* ётаваны малы юс

```
Ѩ – вялікая буква ётаваны малы юс – U+0468
ѩ – малая буква ётаваны малы юс – U+0469
```

* вялікі юс

```
Ѫ – вялікая буква вялікі юс – U+0470
ѫ – малая буква вялікі юс – U+0471
```

* ётаваны вялікі юс

```
Ѭ – вялікая буква ётаваны вялікі юс – U+0472
ѭ – малая буква ётаваны вялікі юс – U+0473
```

Зноскі
------

1. 1 2 3  
*Каўрус А.А. Круталевіч М.М.* Стараславянская мова. — Мінск: Беларуская навука, 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая Южакова · Бракгаўза і Эфрона |