| Тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны |
| --- |
| **Еўропа**
Балканы — ✰ Італія — Заходняя Еўропа — Усходняя Еўропа
**Блізкі Усход**Аравія — Паўднёвая Аравія — Каўказ — Сінай і Палестына — Месапатамія — Персія — Дарданэлы
**Афрыка**
Паўднёва-Заходняя Афрыка — Тагаленд — Камерун — Усходняя Афрыка — Паўночная Афрыка
**Азія і Ціхі Акіян**
Самоа — Цындаа — Мікранезія
**Вайна на моры**Атлантыка — Міжземнае мора — Ціхі і Індыйскі акіяны |

| Афрыканскі тэатр Першай сусветнай вайны |
| --- |
| Заходняя Афрыка • Паўднёва-Заходняя Афрыка • Усходняя Афрыка • Паўночная Афрыка |

**Тагале́ндская кампа́нія** (9—26 жніўня 1914) — кароткачасовая ваенная кампанія, якая пачалася з уварвання франка-брытанскіх войскаў на тэрыторыю нямецкай афрыканскай калоніі Тагаленд, што доўжылася на захадзе Афрыканскага кантынента ў часы Першай сусветнай вайны.

Нямецкія каланіяльныя войскі адступілі з сталіцы горада Ламэ і прыбярэжных правінцый, дзе стаялі гарнізонамі, на поўнач да Каміна. Паблізу гэтага населенага пункта, цэнтра тэлеграфнай сувязі паміж Берлінам і германскай калоніяй, а таксама Паўднёвай Амерыкай, разыграліся асноўныя падзеі гэтага канфлікту. Невялікія сутыкнення адбыліся паблізу Агбелювгое і Чра. Але ўжо 26 жніўня нямецкія войскі капітулявалі.

Пасля завяршэння сусветнага канфлікту, у ліпені 1922 года, былая нямецкая калонія была пераўтвораная ў мандат Лігі Нацый, і стала Брытанскім і Французскім Тога.

Гісторыя
--------

### Перадумовы

Пратэктарат Германскай імперыі над землямі Тога быў усталяваны ў 1884 годзе. Тэрыторыя, якой авалодала Германская імперыя складала вузкую паласу зямель, якія распасціраліся ўглыб Заходняй Афрыкі на адлегласць некалькіх сотняў кіламетраў. З поўначы і усходу з ей суседнічала Французская Дагамея, з захаду — брытанскі Залаты Бераг.

Узбярэжжа нямецкай калоніі ў Тагалендзе
Нямецкая ўлада прыкладала шмат намаганняў у развіццё гэтай калоніі, паўднёвы рэгіён пратэктарату быў адным з самых развітых у Афрыцы. У Тагалендзе была пабудавана адносна развітая сетка дарог і магістраляў, якія злучалі сталіцу — Ламэ — з найбуйнейшымі партамі і гарадамі краіны.

Узброеных фарміраванняў на тэрыторыі калоніі немцы напярэдадні вайны ў Тагалендзе не ўтрымлівалі, прысутнічалі толькі 693 прадстаўнікоў паліцэйскіх сіл пад камандаваннем гауптмана Георга Пфалера і каля 300 каланістаў, якія ўтваралі парамілітарныя падраздзяленні самаабароны. Усё фарміраванні дыслакаваліся толькі ў Ламэ і на тэлеграфнай станцыі ў Каміна, блізу горада Атакпаме, на адлегласці 100 км ад узбярэжжа. Радыётэлеграфны вузел сувязі гуляў важную ролю ў забеспячэнні кіравання нямецкімі каланіяльнымі ўладаннямі і імперскім флотам, які дзейнічаў у Паўднёвай Атлантыцы.

Напярэдадні ліпеньскага крызісу губернатар Тагаленда, герцаг Адольф Фрыдрых Мекленбургскі знаходзіўся ў Германіі, яго абавязкі выконваў намеснік, маёр Ганс-Георг фон Дорынг.

Радыётэлеграфны вузел сувязі ў пасёлку Каміна паблізу горада Атакпаме. 1914
### Войскі саюзнікаў

Летам 1914 года на тэрыторыі Залатога Берага дыслакаваўся невялікі кантынгент брытанскіх войскаў, які меў у сваім складзе полк з сямі пяхотных, узброеных кулямётамі, і адной сапёрнай рот. Артылерыя налічвала батарэю з чатырох 2,95-цалевых горных гармат. У цэлым Брытанская імперыя пад камандаваннем генерал-лейтэнанта Чарлза Добела ўтрымлівала ў сваёй калоніі 1 595 ваеннаслужачых. Дапаможную ролю гуляў Добраахвотніцкі корпус з 900 мужчын-добраахвотнікаў і 1200 паліцэйскіх і работнікаў мытні.

Згодна з планамі вайны, гэтаму кампаненту вызначалася ўтрымліваць тэрыторыю Залатога Берага ад замахаў Францыі з Берага Слановай косці і немцаў з Тагаленда. У выпадку ўварвання нямецкіх войскаў, брытанцы разлічвалі весці абарончыя дзеянні па мяжы возера Вольта і паўночна-ўсходніх межаў. Адначасова, існавалі планы правядзення рэйдавых дзеянняў у паўночную частку суседняга Тагаленда, адкуль наносіўся ўдар на поўдзень да сталіцы і марскога ўзбярэжжа нямецкай калоніі.

29 ліпеня Каланіяльны Офіс даслаў тэлеграму з загадам прывесці войскі ў стан падвышанай баявой гатоўнасці. 31 ліпеня 1914 года адмабілізаваны полк быў прыведзены ў поўную баявую гатоўнасць.

### Пачатак ваенных дзеянняў

5 жніўня 1914 года, на наступны дзень пасля аб’явы Аб’яднаным Каралеўствам вайны Германскай імперыі, англічане перарэзалі падводны тэлефонны кабель паміж Манровіяй і Тэнэрыфэ. Такім чынам, адзіным дзеючым камунікацыйным вузлом, што забяспечваў сувязь паміж метраполіяй і калоніямі ў Афрыцы засталася тэлеграфная станцыя ў Каміне. Дарэчы, Брытанскае Адміралцейства планавала нейтралізаваць гэтую станцыю з агульнай сістэмы, яшчэ да пачатку сусветнага канфлікту.

У той жа дзень, выконваючы абавязкі губернатара Тагаленда, маёр фон Дорынг накіраваў тэлеграму на імя Робертсана з прапановамі прытрымлівацца нейтралітэту ў адпаведнасці з артыкуламі *X* і *XI* Акта Конга. Гэты міжнародны дагавор агаворваў непрымяненні сілы ў басейне ракі Конга ў выпадку ўзнікнення канфлікту на тэрыторыі Еўропы. Фон Дорынг таксама згадваў пра ўзаемазалежнасці ў эканамічным плане ўсіх калоній у Заходняй Афрыцы і недапушчэння развязвання ваенных дзеянняў, якія пацягнуць страты сярод мірнага насельніцтва.

Аднак, 6 жніўня лонданскі ўрад адкінуў прапановы аб нейтралітэце, і Браян дасягнуўшы паразумення з кіраўніцтвам Французскай Дагамеі аб гатоўнасці сумесна дзейнічаць у вайне, патрабаваў праз парламенцёра капітуляцыі нямецкай калоніі ў 24-гадзінны тэрмін. Нямецкі кіраўнік прапанаваў недапушчэнне разгортвання ваенных дзеянняў французскаму боку, аднак, французы таксама адхілілі гэтыя прапановы.

Першы загінулы ў сусветнай вайне брытанскі афіцэр — лейтэнант *Джордж Масцерман Томпсан* (англ.: George Masterman ThompsonGeorge Masterman Thompson)
### Уварванне

Увечары 6 жніўня французская паліцыя акупавала пасты мытні паблізу Аціеме, а на наступны дзень французскае ваеннае падраздзяленне з Дагамеі высунулася на захоп Агбанаке і Анеха. 7 жніўня французы акупавалі Агбанаке, фарсіравалі раку Мона і раніцай наступнага дня авалодалі Анеха. З боку праціўніка супраціву не было, а туземнае насельніцтва нават дапамагала ў пошуках нямецкіх каланістаў і спаліла дом губернатара ў Себе. Каля 460 каланістаў разам з аскары адступілі ўглыб тэрыторыі і паступова прасоўваліся на поўнач. Французскі ваенны атрад працягваў марш да Порта Сегура і далей на Ламэ, пакуль не атрымаў вестку пра авалоданне сталіцы калоніі брытанскімі саюзнікамі.

Войскі брытанскай кароны пачалі ўварванне ўвечары 7 жніўня, і неўзабаве высветлілі, што праціўнік адступіў з Ламэ на поўнач да Каміны. На працягу наступных некалькіх дзён брытанцы аалодалі ўсімі ключавымі гарадамі і пазіцыямі ўздоўж ўзбярэжжа і некаторымі паселішчамі ў глыбіні Тагаленда. 12 жніўня брытанскі дэсант высадзіўся ў Ламэ. Ва ўзаемадзеянні з французскімі падраздзяленнямі яны захапілі большую частку нямецкага пратэктарата, практычна не сустракаючы супраціву, і пачалі падрыхтоўку да прасоўвання на поўнач краіны.

13 жніўня адбыўся кароткачасовы бой у Бафіла, перастрэлка паміж французскімі і нямецкімі парамілітарнымі сіламі ў паўночна-ўсходняй частцы калоніі. У сярэдзіне жніўня завязаліся баі за Каміна, важны камунікацыйны вузел Тагаленда, дзе засяродзіліся асноўныя сілы немцаў і туземных войскаў, што іх падтрымлівалі. Нязначныя па размаху баі праходзілі з ужываннем чыгункі, калі абодва бакі шырока ўжывалі гэты транспарт для перакідання сваіх падраздзяленняў. У баі за Агбелувоэ загінуў нямецкі камандзір Пфалер, кайзераўскія войскі страцілі чвэрць сваіх сіл.

22 жніўня адбыўся вырашальны бой на рацэ Чра, што працякае на поўдзень ад Каміны. Гэты прыродны бар’ер фон Дорынг выкарыстаў, як апошні рубеж абароны, спадзяючыся ўтрымаць прасоўванне англа-французскіх фарміраванняў да адзінага вузла супраціву. Чыгуначны мост праз раку быў узарваны, падыходы да пераходу і сяло былі замініраваныя. 21 жніўня каля 460—560 нямецкіх добраахвотнікаў занялі абарону на паўночным беразе Чра. Брытанскія войскі пры падтрымцы французаў атакавалі некалькі раз праціўніка, але ўсе іх спробы былі адбітыя з вялікімі стратамі для брытанцаў. Дарэчы, у гэтым баі загінуў першы ў сусветнай вайне брытанскі афіцэр — лейтэнант *Джордж Масцерман Томпсан* (англ.: George Masterman Thompson).

Нягледзячы на перамогу, нямецкія войскі адступілі з выгаднай мяжы, калі да іх дайшла вестка, што французскія перадавыя падраздзяленні абыходзяць з поўначы і ўсходу да Каміны, а група брытанскіх войскаў з захаду з Кетэ Крачы.

Ноччу 24 жніўня нямецкія каланісты ўзарвалі тэлеграфную станцыю ў Каміне, а 26 жніўня 1914 года, брытанска-французскія войскі ўступілі ў пасёлак. Фон Дорынг з 200 ацалелымі падначаленымі здаўся на волю пераможцаў. Астатнія нямецкія ваенныя дэзерціравалі.

Карта падзелу былой германскай калоніі Тагаленд на мандаты Лігі Нацый:  
 *Брытанскае Тога*  
 *Французскае Тога*

Наступствы
----------

За час баёў на тэрыторыі Тагаленда брытанцы страцілі 83 чалавека, французы — 54 і немцы — 41. Да гэтага часу застаецца невядомай лічба колькі ўдзельнікаў канфлікту дэзерціравалі з абодвух бакоў.

З пачатку ўзброенага канфлікту ў Еўропе, тэлеграфная станцыя ў Каміне паспела перадаць 229 паведамленняў паміж метраполіяй, караблямі імперскага флоту і калоніямі ў Афрыцы. Першая ваенная кампанія хуткаплынна скончылася на карысць брытанскага і французскага бакоў.

У снежні 1916 года Тагаленд быў падзелены на французскую і брытанскую акупацыйныя зоны. У ліпені 1922 на месцы Нямецкага Тагаленда былі ўтвораны Брытанскі і Французскі Тагаленды, якія атрымалі статус мандатаў Лігі Нацый. Французы набылі 60 % тэрыторыі, у прыватнасці ўзбярэжжа; брытанцам перайшла меншая і горш развітая заходняя частка калоніі. У 1957 годзе брытанская калонія здабыла незалежнасць і аб’ядналася з Ганай, Французскі Тагаленд стаў незалежным ў 1960 годзе, і атрымаў назву Тогалезская рэспубліка.

Літаратура
----------

* Chappell, M. (2005). Seizing the German Empire. The British Army in World War I: The Eastern Fronts III. Oxford: Osprey. ISBN 1-84176-401-9.
* Killingray, D. (2012). The Conquest of Togo. Companion to World War I. London: Blackwell. ISBN 978-1-4051-2386-0.
* Moberly, F. J. (1995) [1931]. Military Operations Togoland and the Cameroons 1914-1916. History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence (Imperial War Museum and Battery Press ed.). Лондан: HMSO. ISBN 0-89839-235-7.

Спасылкі
--------

* La Guerre de 1914 au Togo Vue Par Un Combattant Танк
* L'histoire Vécue: Sokodé, 1914 les Allemands Évacuent le Nord-Togo
* Hypertext version of The Rise of the South African Soccer, Brian Ударяющий, chapter 1.

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |