**Кёльн** (ням.: Köln) — чацвёрты паводле велічыні горад Германіі (пасля Берліна, Гамбурга і Мюнхена), з’яўляецца найбуйнейшым горадам у федэральнай зямлі Паўночны Рэйн — Вестфалія, а таксама ўтварае райнска-рурскую метраполію з насельніцтвам болей за 10 млн чалавек. Кёльн з’яўляецца адным са старэйшых гарадоў Германіі, заснаваны старажытнымі рымлянамі ў 38 годзе да н. э. Мяркуецца, што назва горада паходзіць ад старажытнарымскага пасялення *Colonia Claudia Ara Agrippinensium*. Кёльн ляжыць на рацэ Рэйн. Горад вядомы саборам (*Kölner Dom*), які з’яўляецца рэзідэнцыяй архібіскупа. Кёльнскі ўніверсітэт належыць да ліку найстарэйшых у Еўропе.

Гісторыя
--------

Першым паселішчам на тэрыторыі сучаснага Кёльна стала вёска, заснаваная ў 38 годзе да н. э. нямецкім племем Убіі. У 50 годзе ўжо нашай эры рымляны заснавалі тут паселішча Калонія-Клаўдыя-Ара-Агрыпіненсіум (лац.: Colonia Claudia Ara Agrippinensium). Горад стаў сталіцай правінцыі Ніжняя Германія ўжо ў 85 годзе. З 260 па 271 гады Кёльн быў сталіцай Гальскай імперыі, калі ёй кіравалі каралі Постум, Марк Аўрэліус Марыус і Віктарын. У 310 годзе пры імператары Канстанціне I быў пабудаваны мост цераз Рэйн. Праз тое, што тут у наступным жылі імператарскія губернатары, горад стаў адным з найважнейшых гандлёва-вытворчых цэнтраў Рымскай імперыі на поўнач ад Альпаў. Ужо ў 321 годзе ў горадзе з’явілася яўрэйская дыяспара, пасля таго як Канстанцін зацвердзіў іх пасяленне ў месцы з усімі свабодамі рымскіх грамадзян.

Кёльн з выявы 1411 года.
Кёльн ранняга Сярэднявечча ўваходзіў у склад Аўстразіі Франскай імперыі. У 716 годзе легендарны Карл Мартэль уварваўся ў Аўстразію і паспрабаваў захапіць горад, аднак атрымаў паражэнне ў бітве пры Кёльне. Кёльн яшчэ з рымскага пэрыяду быў рэзідэнцыяй біскупа, а пры Карле Вялікім у 795 годзе біскуп Гільдэбольд быў узведзены ў архібіскупы. Паводле Вердэнскага дагавора 843 года Кёльн трапіў у дамініён Лотара I, які атрымаў у спадчыну Латарынгію. У 953 годзе архібіскупы Кёльна ўпершыню атрымалі рэальную свецкую ўладу, калі біскуп Бруна быў прызначаны герцагам ягоным братам каралём Германіі Атонам I. Акрамя свайго эканамічнага і палітычнага значэння, Кёльн стаў важным цэнтрам сярэднявечнага паломніцтва, калі архібіскуп Кёльна, Райнальд з Даселя, перадаў рэліквіі трох мудрацоў Кёльнскага сабора ў 1164 годзе, пасля таго, як яны былі вывезены з Мілана. Пасля бітвы пры Ворынгене ў 1288 годзе Кёльн атрымаў незалежнасць ад архібіскупаў і стаў вольным горадам. Архібіскуп Зігфрыд II быў вымушаны пераехаць у Бон. У 475 годзе Кёльн стаў членам Ганзейскага саюза пасля таго.

Кёльн страціў статус вольнага горада з уваходам у склад Францыі. То бок, згодна з Люневільскім дагаворам 1801 года ўсе тэрыторыі Святой Рымскай імперыі на левым беразе Рэйна былі афіцыйна ўключаны ў склад Французскай рэспублікі. Кёльн уваходзіў у францускі дэпартамент Рор, сталіца якога знаходзілася ў Аахене. Французы мадэрнізавалі грамадскае жыццё, увёўшы напалеонаўскі кодэкс і адхіліўшы ад улады старыя эліты. У 1815 годзе на Венскім кангрэсе Кёльн увайшоў у склад Каралеўства Прусія. Сталае напружанне паміж Рымска-каталіцкім Рэйнскім рэгіёнам і пераважна пратэстанцкім прускім цэнтрам неаднаразова абгастралася, а Кёльн знаходзіўся ў цэнтры канфлікту.

Кёльн істотна пацярпеў за часам Другой сусветнай вайны.
На працягу XIX—XX стагоддзяў Кёльн паглынуў мноства навакольных гарадоў, а да Першай сусветнай вайны ўжо вырас да 700 тысяч жыхароў. Індустрыялізацыя значна змяніла горад і стымулявала яго рост. Кёльн канцэнтраваўся на вытворчасці аўтамабіляў і рухавікоў. Цяжкая прамысловасць таксама мелася ў горадзе, аднак не мела вялікага развіцця ў параўнанні з Рурскім рэгіёнам. Будынак кафедры, распачаты ў 1248 годзе, але закінуты каля 1560 года, урэшце быў скончаны ў 1880 годзе. У выніку сабор стаў не толькі месцам малітваў, але нямецкім нацыянальным помнікам, які быў прысвечаны нядаўна заснаванай Нямецкай імперыі і лічыўся сімвалам пераемнасці нямецкай нацыі з часоў Сярэднявечча. 

У 1919 годзе ў горадзе адчыніў свае дзверы Кёльнскі ўніверсітэт, які быў знішчаны французамі ў 1798 годзе. Гэты ўніверсітэт лічыўся заменай страчанага Страсбурскага ўніверсітэта, бо землі на заходнім беразе Рэйна былі вернуты ў склад Францыі. Таксама, па сканчэнні Першай сусветнай вайны Кёльн быў акупаваны брытанскім войскам ажно па 1926 год, згодна з умовамі перамір’я і наступным Версальскім мірным дагаворам. У адрозненне ад жорсткіх паводзін французскіх акупацыйных войскаў у Германіі, брытанскія войскі ставіліся да мясцовага насельніцтва больш лаяльна. Пасля сыходу брытанцаў былі адноўленыя грамадзянскія авіязносіны, і Кёльн стаў цэнтрам нацыянальных і міжнародных паветраных перавозак, саступаючы ў краіне толькі Берліну. За часам Другой сусветнай вайны горад значна пацярпеў ад авіябамбаванняў саюзнікаў.

Не зважаючы на статус Кёльна як найбуйнейшага горада ў рэгіёне, суседні Дзюсельдорф быў абраны палітычнай сталіцай федэратыўнай зямлі Паўночны Рэйн—Вестфалія. Паколькі суседні Бон быў абраны часовай федэральнай сталіцай усёй краіны і месцам правядзення паседжанняў федэральнага ўрада, Кёльн атрымаў пэўную выгаду, знаходзячыся паміж двума важнымі палітычнымі цэнтрамі. Па вайне архітэктар і ўрбаніст Рудольф Шварц распрацаваў генеральны план рэканструкцыі горада ў 1947 годзе, уключаючы будаўніцтва некалькіх новых магістраляў праз цэнтр горада. У генеральным плане ўлічвалася тое, што нават неўзабаве па вайне можна было чакаць значнае павелічэнне аўтамабільнага руху. Планы будаўніцтва новых дарог былі ў пэўнай ступені ўжо распрацаваныя пры нацысцкай адміністрацыі, але рэальнае будаўніцтва стала лягчэйшым, бо большая частка цэнтра горада была знішчана. Разбуранымі былі і знакамітыя 12 раманскіх цэркваў горада. У 1980-х і 1990-х гадах эканоміка Кёльна квітнела згодна з двума асноўнымі прычынамі. Па-першае, у горадзе паскорыўся рост колькасці медыякампаній, як у прыватным, гэтак і ў дзяржаўным сектары. Па-другое, сталае ўдасканаленне разнастайнай транспартнай інфраструктуры зрабіла Кёльн адным з самых зручных мегаполісаў Еўропы.

Культура
--------

Унутраны дварок музея Калумба, пабудаваны паводле дызайну Петэра Цумтара.
Кёльн ёсць домам некалькіх музеяў. У знакамітым Рымска-германскім музеі прадстаўлены творы мастацтва і архітэктуры мінулага горада. У Людвігаўскім музеі знаходзіцца адна з самых важных калекцый сучаснага мастацтва ў Еўропе, у тым ліку калекцыя твораў Пабла Пікаса, якая адпавядае толькі музеям Барселоны і Парыжа. Музей рэлігійнага мастацтва Шнутген часткова размешчаны ў царкве Святой Цэцыліі, адной з дванаццаці раманскіх цэркваў Кёльна. Многія мастацкія галерэі ў горадзе маюць добрую рэпутацыю ва ўсім свеце, як то галерэя Карстэна Грэвэ, якая ёсць адной з вядучых галерэй паваеннага і сучаснага мастацтва. Штогод у горадзе ладзіцца літаратурнае свята *Lit.Cologne*, на якім прадстаўляюцца творы як рэгіянальных, гэтак і міжнароднавядомых аўтараў. Самым выбітнам літаратарам, звязаным з местам, ёсць лаўрэат Нобелеўскай прэміі, пісьменнік Генрых Бёль.

У Кёльне маюцца больш за 60 музычных пляцовак, што такім чынам ставіць горад на трэцяе месца паводле гэтага паказчыку пасля Мюнхена і Гамбурга, але апярэджваючы Берлін. У горадзе маюцца некалькі аркестраў, сярод іх Гюрцэніхавы аркестр, які ёсць аркестрам Кёльнскай оперы, і сімфанічны аркестр Нямецкага дзяржаўнага радыё. Абодва аркестры базуюцца ў будынку Кёльнскай філармоніі. Кёльн таксама быў важным цэнтрам электроннай музыкі ў 1950-х і зноўку з 1990-х гадоў. Грамадская радыё- і тэлестанцыя WDR займалася прасоўваннем такіх музычных рухаў, як краўт-рок у 1970-х гадах. У горадзе размешчаны шэраг вядомых начных клубаў вакол Гагенцолерынга, Фрызенплаца і Рудольфплаца. У горадзе таксама знаходзіцца найбольшая колькасць шынкоў на душу насельніцтва ў Германіі. Кёльн вядомы сваім гатункам піва, званым кёльшам (ням.: Kölsch).

Кёльн таксама вядомы дзякуючы адэкалону, літаральна «кёльнская вада» (фр.: Eau de Cologne). Адэкалон ёсць парфумай, якая была вынайшаная італьянскім эмігрантам Іаганам Марыя Фарына ў пачатку XVIII стагоддзя. Па сваім стварэнні гэтая парфума стала папулярнай ва ўсёй Еўропе. У 1803 годзе Вільгельм Мюленс склаў дагавор з італьянцам Карла Франчэска Фарына, які хоць і не быў сваяком сям’і вынаходнікаў, але гэта дало Мюленсу права выпускаць парфуму пад тым жа прозвішчам. Мюленс залажыў невялікую фабрыку на Глокенгасе ў Кёльне. У наступныя гады і пасля розных судовых спрэчак яго ўнук Фердынанд Мюленс быў вымушаны адмовіцца ад выкарыстання прозвішча Фарына. Ён вырашыў скарыстаць нумар дома, які атрымаў будынак фабрыкі на Глокенгасе за часам французскай акупацыі ў пачатку XIX стагоддзя. Гэты нумар 4711 і стаў брэндам прадукцыі прадпрыемства. Сёння арыгінальны адэкалон па-ранейшаму вырабляецца ў Кёльне як сям’ёй Фарына, гэтак і кампаніяй Mäurer & Wirtz, якая набыла брэнд 4711 у 2006 годзе.

Адукацыя
--------

* Кёльнскі ўніверсітэт

Славутасці
----------

* Кёльнскі сабор
* Музей шакаладу, Кёльн

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Вендэлін Вернер, матэматык
* Бруна Кёльнскі, каталіцкі святы
* Архіпаэта, адзін з найвядомейшых вагантаў.
* Генрых Бёль, нямецкі пісьменнік
* Іост ван дэн Вондэл, нідэрландскі паэт

Гл. таксама
-----------

* Рэйнская газета
* Адэкалон

Крыніцы
-------

1. ↑  Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2018 (4. Quartal) — Federal Statistical Office. Праверана 10 сакавіка 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739'></a>
2. 1 2 3 4  «From Ubii village to metropolis"». City of Cologne.
3. 1 2  «Facts and figures». City of Cologne.
4. ↑  «History of Cologne». The Catholic Encyclopedia.
5. ↑  «Cologne Evacuated». Time.
6. ↑  «Clubstudie 2021: Initiative Musik legt Einzelauswertungen der Bundesländer vor». Faze Magazin.
7. ↑  «Clubstudie 2021: Einzelauswertungen der Bundesländer». Initiative Musik.
8. ↑  «Nightlife». KölnTourismus.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · LinkedIn · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11931745m · GND: 4031483-2 · ISNI: 0000 0001 2309 4618 · LCCN: n80050882 · NDL: 00628473 · NKC: ge129620 · SUDOC: 026371677 · VIAF: 157037914 |

 |

| ⛭Раёны ў Паўночным Рэйне-Вестфаліі |
| --- |
| 
* Ахен
* Білефельд
* Бон
* Боркен
* Ботрап
* Бохум
* Варэндорф
* Везель
* Вуперталь
* Гаген
* Гайнсберг
* Гам
* Гельзенкірхен
* Герфард
* Гютэрсла
* Дзюрэн
* Дзюсельдорф
* Дортмунд
* Дуйсбург
* Зіген-Вітгенштайн
* Золінген
* Зост
* Кёльн
* Клевэ
* Косфельд
* Крэфельд
* Леверкузен
* Ліпэ
* Меркіш
* Метман
* Мёнхенгладбах
* Міндэн-Любеке
* Мюльгайм-на-Руры
* Мюнстэр
* Обербергіш
* Обергаўзен
* Ойскірхен
* Ольпэ
* Падэрборн
* Рэйн-Зіг
* Рэйніш-Бергіш
* Рэйн-Нойс
* Рэйн-Эрфт
* Реклінггаўзен
* Рэмшайд
* Уна
* Фірзен
* Хернэ
* Хёкстэр
* Хохзаўэрланд
* Штайнфурт
* Энепэ-Рур
* Эсэн

 | Герб Паўночнага Рэйна — Вестфаліі |