Генеалагічнае дрэва UNIX-падобных аперацыйных сістэм
**UNIX-падобная аперацыйная сістэма** (часам скарачаюць як **\*nix**) — аперацыйная сістэма, створаная пад уплывам *UNIX*. Тэрмін уключае свабодныя/адкрытыя аперацыйныя сістэмы, створаныя ад *UNIX* кампаніі *Bell Labs* ці эмулюючыя яго магчымасці, камерцыйныя і запатэнтаваныя распрацоўкі, а таксама версіі, заснаваныя на крынічным кодзе *UNIX*. Не існуе стандарта, які б удакладняў тэрмін, і дапушчальныя розныя пункты гледжання аб тым, ці варта лічыць пэўны прадукт *UNIX*-падобным ці не.

Тэрмін «UNIX-падобны» і гандлёвая марка UNIX
--------------------------------------------

The Open Group валодае гандлёвай маркай UNIX і кіруе распрацоўкай стандарту Single UNIX Specification, дзе слова «UNIX» ужываецца як знак адпаведнасці. Яны не вітаюць ужыванне тэрміна «UNIX-падобны» і лічаць, гэта злоўжываннем іх гандлёвым знакам. Дапаможнікі, выдадзеныя групай, патрабуюць ужывання вялікіх літар у назве UNIX альбо вылучэнне іншым чынам ад астатняга тэксту, ухваляюць ужыванне слова «UNIX» як прыметнка ў спалучэнні з такімі словамі, як «сістэма», і не ўхваляюць напісанне праз дэфіс (датычыцца ангдійскіх тэкстаў). Найбольш блізкі тэрмін, які яны прынялі б слушным, быў бы *UNIX system-like*.

У 2007 годзе Wayne R. Gray спрабаваў аспрэчыць у судзе магчымасць выкарыстання слова «UNIX» як гандлёвага знака, але прайграў працэс. Суд падтрымаў статус гандлёвага знака і права ўласнасці на яго.

Таксама ў 2007 годзе X/Open Company Ltd. дамаглася таго, каб нямецкі Універсітэт Каселя не ўжываў *UNIX* у якасці скарачэння.

Катэгорыі
---------

Дэніс Рычы, адзін са стваральнікаў *UNIX*, выказаў сваё меркаванне, што *UNIX*-падобныя сістэмы, такія як *Linux*, з'яўляюцца de facto *UNIX*-c"cn'vfv". Эрык Рэйманд прапанаваў класіфікаваць *UNIX*-падобныя сістэмы 3 тыпамі:

* Генетычны *UNIX*: Сістэмы, гістарычна звязаныя з кодавай базай *AT&T*. Большасць, але не ўсе камерцыйныя дыстрыбутывы *UNIX*-сістэм трапляюць пад гэту катэгорыю. Таксама як і *BSD*-сістэмы, якія з'яўляюцца вынікамі працы универсітэта Берклі ў позніх 1970-х і ранніх 1980-х. У некаторых з гэтых сістэм адсутнічае код *AT&T*, але да гэтай пары адсочваецца паходжанне ад распрацоўкі *AT&T*.
* *UNIX* паводле гандлёвага знаку, ці брэнду: гэтыя сістэмы, пераважна камерцыйнага характару, былі вызначаны *The Open Group* як адпаведныя Адзінай спецыфікацыі *UNIX*, ім дазволена насіць імя *UNIX*. Большасць гэтых сістэм — камерцыйныя вытворныя кодавай базы *UNIX System V* у той ці іншай форме (напрыклад, *Amiga UNIX*), хоць некаторыя (напрыклад, *z/OS* кампаніі *IBM*) заслужылі гандлёвую марку праз пласт сумяшчальнасці з *POSIX*, па сутнасці не з'яўляючыся *UNIX*. Шматлікія старыя *UNIX*-сістэмы не падыхдзяць пад гэта вызначэнне.
* *UNIX* паводле функцыяналу: любая сістэма, паводзіны якой прыкладна адпавядаюць спецыфікацыі *UNIX*. Да такіх сістэм можна аднесці *Linux* і *Minix*, якія паводзяць сябе падобна *UNIX*-сістэме, але не маюць генетычных сувязяў з кодавай базай *AT&T*. Большасць свабодных/адкрытых рэалізацый UNIX, з'яўляючыся генетычным *UNIX* ці не, трапляюць пад абмежаванае вызначэнне гэтай катэгорыі ў сувязі з дарагоўляй сертыфікацыі *The Open Group*, якая каштуе некалькі тысяч долараў.

*Cygwin*, не з'яўляючыся аперацыйнай сістэмай, прапануе *UNIX*-падобнае асяроддзе ў *Microsoft Windows*; таксама існуе сэрвісы Microsoft Windows для UNIX.

Развіццё UNIX-падобных сиістэм
------------------------------

UNIX-сістэмы пачалі з'яўляцца з позніх 1970-х і ранніх 1980-х. Шмат прапрыетарных версій, такіх як *Idris* (1978), Coherent (1983) і UniFLEX (1985), ставілі мэтай забяспечыць патрэбы бізнеса функцыйнасцю, даступнай адукаваный карыстальнікам UNIX.

Калі *AT&T* дазволіла камерцыйнае ліцэнзаванне *UNIX* у 1980-х, мноства распрацаваных уласніцкіх сістэм засноўваліся на гэтым, уключаючы *AIX*, *HP-UX*, *IRIX*, *Solaris*, *Tru64 UNIX*, *Ultrix* і *Xenix*. Гэта шмат у чым выцесніла ўласніцкіх клонаў. Нарастаючая несумяшчальнасць паміж сістэмамі прывяла да стварэння стандартаў узаемадзеяння, у тым ліку *POSIX* і Адзінай спецыфікацыі *UNIX*.

Паміж тым у 1983 годзе быў запушчаны праект *GNU*, дзякуючы якому ўдалося стварыць аперацыйную сістэму, якой усе карыстальнікі камп'ютараў маглі б свабодна карыстацца, вывучаць, выпраўляць, перабудоўваць. Розныя *UNIX*-падабенствы распрацоўваліся аналагічна *GNU*, часта з тымі ж асноўнымі кампанентамі. Яны найперш за ўсё з'яўляліся таннай заменай *UNIX*, у гэтым шэрагу *4.4BSD*, *Linux* і *Minix*. Некаторыя з іх слыжылі асновай для камерцыйных *UNIX*-сістэм, такіх як *BSD/OS* і *Mac OS X*. Адметна, што *Mac OS X 10.5* (*Leopard*) сертыфікаваны Адзінай спецыфікацыяй *UNIX*.

Прыклады
--------

*Debian GNU/Linux*, папулярны дыстрыбутыў *GNU*/*Linux*
*Nexenta OS*, папулярны дыстрыбутыў *OpenSolaris*
Большасць распрацоўшчыкаў адкрытых *UNIX*-сістэм не дамагаюцца сертыфікацыі *UNIX* для свайго прадукту нават у якасці кампрамату: кошт сертыфікацыі лічыцца недапушчальным. Для такіх сістэм звычайна ўжываюць тэрмін «Freenix». Прыкладам з'яўляюцца *GNU*, *Linux*, *Minix*, *OpenSolaris*, *Plan 9* і *BSD* са сваімі нашчадкамі, такімі як *FreeBSD*, *NetBSD* і *OpenBSD*.

Даследчыя сістэмы
-----------------

* *UNIX* (распрацавана *Bell Labs* у 1970 годзе, ідэя Кена Томпсана)
* Mach (ад распрацоўшчыкаў ядраў АС у CMU; гл.: NeXTSTEP)
* xv6 (навучальная АС, створаная ў MIT)
* K42 (распрацоўваецца ў IBM)
* ДЕМОС (савецкі клон UNIX)

Ёсць мноства запатэнтаваных UNIX-падабенстваў, такіх як: AIX, HP-UX, IRIX, Mac OS X, LynxOS, QNX, SCO OpenServer, Solaris, Tru64 UNIX, UnixWare, Xenix и VxWorks, TrueBSD.

Даследчыя не-UNIX
-----------------

* *3OS* — Object Oriented Operation System
* *Nemesis* — даследчая АС ад Кембрыджскага ўніверситэта
* *TUNES*— 1994 год
* *V, аперацыйная сістэма* — Stanford, раннія 1980-я
* *Microsoft Singularity*
* *Amoeba* — распрацоўка Амстэрдамскага свабоднага ўніверсітэта.
* *Phantom OS*

Гл. таксама
-----------

* Аперацыйныя сістэмы на аснове свабоднага праграмнага забеспячэння

Зноскі
------

1. ↑  Trademark Guidelines Архівавана 23 верасня 2006. About The Open Group.
2. ↑  Gray v. Novell, X/Open Company, The SCO Group (11th Cir. 7 January 2011). Text Архівавана 4 мая 2013.
3. ↑  More Wayne Gray. No! Again? Still?! Yes. He Wants to Reopen Discovery in the USPTO Dispute **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Groklaw* (22 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 20 чэрвеня 2017. Праверана 5 February 2013.
4. ↑  Universität Kassel: publik. Kasseler Hochschulzeitung, 2007-04-17.
5. ↑  Apple — Mac OS X Server Snow Leopard — UNIX
6. ↑   падрабязнасці
7. ↑  Nemesis (англ.)

Спасылкі
--------

* UNIX-like Definition  (англ.) — The Linux Information Project
* Unix History  (англ.)
* Grokline’s UNIX Ownership History Project Архівавана 26 лістапада 2004.  (англ.)

| ⛭Аперацыйныя сістэмы |
| --- |
| Ядро | 
* Гібрыднае
* Мікра
* Модульнае
* Маналітнае
* Нана
* Экза
* Драйвер
* Прастора карыстальніка
* Вобласць карыстальніка

 |
| Кіраванне працэсам | 
* Рэжымы
	+ супервізара
	+ рэальны
	+ абаронены
* Перапыненне
* Кольцы абароны
* Пераключэнне кантэксту
* Шматзадачнасць
	+ выцясняльная
	+ кааператыўная
	+ мультыпраграмаванне
* Працэс
* Кіраванне працэсам
* Планіроўшчык задач
* Шматструменнасць

 |
| Кіраванне памяццю | 
* Абарона памяці
* Сегментнае адрасаванне памяці
* Старонкавая памяць
* Менеджар віртуальнай памяці
* Памылка сегментацыі
* Агульная памылка абароны

 |
| Прыклады | 

|  |  |
| --- | --- |
| Свабодныя АС з адкрытым кодам | *Unix-падобныя*:
* Linux
* Unix
* BSD
* Minix
* GNU
* Plan 9
* OpenSolaris

*Не Unix-падобныя*:
* ReactOS
* FreeDOS
* Haiku
* osFree
* KolibriOS
* Syllable
* AROS
 |
| Прапрыетарныя | *Unix-падобныя*:
* Apple MacOS і MacOS X
* HP-UX
* IBM AIX
* QNX
* SCO OpenServer
* Solaris
* Tru64

*Не Unix-падобныя*:
* AmigaOS
* Microsoft Windows
* MS-DOS
* OS/2

*Убудаваныя*:
* BlackBerry OS
* Apple iOS
* PSP OS
* Symbian OS
* MS Windows (Embedded
* Phone)
 |

 |
| Іншае | 
* Загрузчык аперацыйнай сістэмы
* API
* VFS
* Камп'ютарная сетка
* GUI
* Гісторыя аперацыйных сістэм
* Пласт апаратных абстракцый HAL

 |