**Наро́дны камісарыя́т рабо́ча-сяля́нскай інспе́кцыі Белару́скай ССР** (*РСІ*, *Рабкрын*) быў утвораны ў снежні 1920 года на базе Камісарыята рабоча-сялянскай інспекцыі Ваенрэўкама БССР. Папярэднікамі РСІ былі органы рабочага кантролю, які пачаў ажыццяўляцца пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года.

Гісторыя
--------

З мая 1918 года пачала дзейнічаць Уліковая кантрольная камісія пры Аблвыканкамзаху. У студзені 1919 года створаны Камісарыят дзяржаўнага кантролю Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі. Паводле рашэнняў I Усебеларускага з’езда Саветаў ён пераўтвораны ў Камісарыят дзяржаўнага кантролю ССРБ, 27 лютага 1919 года яго функцыі перайшлі да Наркамата дзяржаўнага (з сакавіка 1919 года — народнага) кантролю ЛітБелССР. У сувязі з польскай акупацыяй дзейнасць органаў народнага кантролю на яе тэрыторыі Беларусі спынілася.

На 1 студзеня 1921 года структура НК РСІ БССР складалася з эканамічнай інспекцыі з секцыямі (тэхніка-прамысловай; харчовай і сельскагаспадарчай; каштарыснай-касавай) і аддзелаў (адміністрацыйна-судовага; сацыяльна-культурнага; аховы працы і аховы здароўя).

У адпаведнасці з Палажэннем аб рабоча-сялянскай інспекцыі, зацверджаным 17 снежня 1921 года, на НК РСІ БССР ускладаліся:

* кантроль за дзейнасцю ўсіх цэнтральных і мясцовых савецкіх устаноў, прадпрыемстваў і грамадскіх арганізацый;
* барацьба з бюракратызмам і цяганінай; назіранне за правядзеннем у жыццё дэкрэтаў, пастаноў і распараджэнняў Савецкай улады;
* удзел у абмеркаванні фінансавых і матэрыяльных каштарысаў і планаў вытворчасці;
* дача заключэнняў па каштарысах ведамстваў і бюджэце БССР.

У абавязкі НК РСІ ўваходзілі таксама расследаванне і назіранне за разборам скаргаў і заяў, што паступаюць у цэнтральныя і мясцовыя органы. Рабоча-сялянская інспекцыя падпарадкоўвалася непасрэдна ЦВК БССР і яго Прэзідыуму.

На аснове дагавора ад 16 студзеня 1921 года аб ваенным і гаспадарчым саюзе паміж ССРБ і РСФСР заключана пагадненне паміж адпаведнымі наркаматамі. Народны камісарыят РСІ ССРБ з’яўляўся органам дзяржаўнага кантролю на яе тэрыторыі, а таксама паўнамоцным прадстаўніком Народны камісарыят РСІ РСФСР, атрымаў рэвізійна-інспекцыйныя правы ў адносінах да ўсіх устаноў, якія знаходзіліся на тэрыторыі савецкай Беларусі, але падпарадкоўваліся дзяржаўным органам РСФСР.

У красавіку 1923 года ў сувязі з прынятым XII з’ездам РКП(б) рашэннем аб аб’яднанні партыйнага і дзяржаўнага кантролю, РСІ і ЦКК КП(б)Б аб’ядналіся ў адзіны кантрольны орган — ЦКК РСІ Беларусі, а 1 жніўня 1923 года была зацверджана новая структура Наркамата РСІ БССР, якая складалася з двух цэнтральных упраўленняў: агульнага і аператыўнага.

3 лістапада 1924 года ЦВК БССР зацвердзіў новае Палажэнне аб Наркамаце РСІ БССР, у якім адзначалася, што РСІ — асноўны орган Савецкай улады па правядзенні ў жыццё мерапрыемстваў па ўдасканаленні дзяржапарату, прыстасаванню яго да задач сацыялістычнага будаўніцтва.

Пастановай СНК БССР ад 7 ліпеня 1927 года Наркамату РСІ БССР было прадастаўлена права канчатковага сцвярджэння штатаў наркаматаў і цэнтральных устаноў БССР.

У 1931 годзе пры СНК БССР арганізуецца Камісія выканання, якая існавала разам з наркаматам РСІ і на якую ўскладалася праверка выканання дырэктыў урада і ўмацаванне дысцыпліны на прадпрыемствах і ва ўстановах.

У 1934 годзе ў сувязі з рашэннем XVII з’езда ВКП(б) аб стварэнні Камісіі партыйнага кантролю пры ЦК ВКП(б) і Камісіі савецкага кантролю пры СНК СССР (замест ЦКК РСІ) пастановай ЦВК і СНК БССР ад 8 сакавіка 1934 года НК РСІ БССР быў скасаваны, а на яго базе была створана Камісія савецкага кантролю пры СНК БССР.

Народныя камісары
-----------------

* Вацлаў Грузель (1924—1925)
* Віктар Радус-Зяньковіч (1925—1927)
* Іван Лычоў (1927—1929)
* Аўгуст Калнін (1929—1932)
* Іван Лычоў (1932—1934)

Крыніцы
-------

1. ↑  Камітэт Дзяржаўнага кантролю. Гістарычная даведка Архівавана 5 лютага 2017.
2. ↑  Пастанова Прэзідыума ЦВК БССР ад 7 ліпеня 1932 г. «Аб вызваленні т. Калніна А. Я. ад абавязкаў Народнага Камісара Рабоча-Сялянскай Інспекцыі БССР» // *Збор законаў і загадаў Рабоча-сялянскага ўраду Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі*. — Мн.: 1932. — № 49. — С. 11.
3. ↑  Пастанова Прэзідыума ЦВК БССР ад 7 ліпеня 1932 г. «Аб прызначэнні т. Лычова Народным Камісарам Рабоча-Сялянскай Інспекцыі БССР» // *Збор законаў і загадаў Рабоча-сялянскага ўраду Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі*. — Мн.: 1932. — № 49. — С. 11.

Літаратура
----------

* Злотник, М. И. Деятельность органов партийно-государственного контроля БССР в государственном строительстве (1917—1934 гг.) / М. И. Злотник. — Мн.: Наука и техника, 1969. — 495 с.
* Кушнер, В. Рабоча-сялянская інспекцыя / Васіль Кушнер // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 27. — ISBN 985-11-0214-8.
* Органы государственного управления Белорусской ССР (1919—1967 гг.) / АН БССР, Ин-т философии и права. — Мн.: Наука и техника, 1968. — 327 с.

| ⛭ Народныя камісарыяты Беларускай ССР |
| --- |
| 1920-я | Асветы • Аховы здароўя • па ваенных справах • Вышэйшы Савет народнай гаспадаркі • ДПУ • па замежных справах • Знешняга і ўнутранага гандлю • Земляробства • Надзвычайная камісія • Гандлю • па справах нацыянальнасцяў • Пошт і тэлеграфаў • Працы • Рабоча-сялянскай інспекцыі • Сацыяльнага забеспячэння • Унутраных спраў • Фінансаў • Харчавання • Юстыцыі |  |
| 1930-я | Аўтамабільнага транспарту • Забеспячэння • Збожжавых і жывёлагадоўчых саўгасаў • Камунальнай гаспадаркі • Лёгкай прамысловасці • Лясной прамысловасці • Мясной і малочнай прамысловасці • Мясцовай прамысловасці • Мясцовай паліўнай прамысловасці • Тэкстыльнай прамысловасці • Харчовай прамысловасці • Унутранага гандлю |
| 1940-я | Дзяржаўнага кантролю • Дзяржаўнай бяспекі • Жыллёва-грамадзянскага будаўніцтва • Замежных спраў • Меліярацыі • Прамысловасці будаўнічых матэрыялаў |