У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Святога Мікалая.

**Царква Святога Мікалая на Аскольдавай магіле** — храм ва ўрочышчы Аскольдова магіла (Кіеў), спраектаваны Андрэем Мяленскім і пабудаваны ў 1809 годзе на месцы культавых збудаванняў, якія існавалі на гэтым месцы з XI стагоддзя і з самага пачатку былі прысвечаны Святому Мікалаю.

Старажытная гісторыя
--------------------

Старажытная Мікольская царква была пабудаваная не пазней Х стагоддзя нейкім Ольмам побач са сваім дваром, над магілай князя Аскольда ва ўрочышчы Угорскім, якое з XVIII стагоддзя завецца Аскольдавай магілай. Назву царква атрымала па імі, якое прыняў Аскольд пры хрышчэнні ў 867 годзе — Мікалай.

Некаторы час было распаўсюджана меркаванне пра тое, што да будаўніцтва царквы датычная княгіня Вольга, а, такім чынам, царква з'яўляецца старажытнай на Русі. Узнікла гэтая думка, хутчэй за ўсё, з-за памылкі перапісчыка, які ў свой час замест «Олма» напісаў «Олга». Зрэшты, некаторыя даследчыкі і аўтары прытрымліваюцца процілеглай версіі. Выказана меркаванне, што Ольма — гэта Ольмаш (Альмаш), хан уграў, супольнік Аскольда-Мікалая, які на мяжы ІХ і Х стагоддзя пад ціскам печанегаў вывеў арду мадзьяр з прычарнаморскіх стэпаў у Панонію.

У 971 годзе царкву Святога Мікалая зруйнаваў сын Вольгі — Святаслаў, кіраванне якога звязана з жорсткай паганскай рэакцыяй, пераследам хрысціян і знішчэннем цэркваў. Толькі ў 990 годзе князь Уладзімір зноў пабудаваў тут драўляны храм. У 1036 годзе пры царкве заснавалі жаночы манастыр, у якім дажывала свой век маці аднаго з заснавальнікаў Кіева-Пячэрскага манастыра прападобнага Феадосія. Ён знаходзіўся ці то на самой Аскольдавай магіле, ці то на ўзвышшы над ёй.

Існуе паданне, звязанае з падзеяй, якая адбылася ў 1113 ў жыцці вялікага князя кіеўскага Мсціслава Уладзіміравіча, сына Манамаха. Вяртаючыся позняй парой з палявання, ён заблукаў у пралесе, які пакрываў сабой тэрыторыю сучаснага Пячэрска. Шукаючы дарогу з яго, князь нечакана ўбачыў яркае святло, што выпраменьваў абраз Святога Мікалая, размешчаны на высокім пяньку, якраз каля той самай дарогі. У памяць пра цудоўную з'яву князь у 1115 годзе заснаваў пры Мікалаеўскай царквы на Аскольдавай магіле (або ператварыў з названага вышэй жаночага) мужчынскі манастыр (або аднавіў пасля разбурэння яго ў 1096 годзе полаўцамі). Праз некаторы час на месцы здарэння, якое адбылося з Мсціславам, з'явілася стоўпападобная капліца (слуп) з абразам Святога Мікалая, якая паказвала кірунак руху да манастыра на Аскольдавай магіле.

Т. Р. Шаўчэнка. Аскольдава магіла, 1846
Да самога Мікольскага манастыра, акружанага густым пустынным лесам, дадаліся назвы Пустынны, Слупскі або Стаўповы. У 1147 годзе князь Андрэй Багалюбскі прыпісаў яго да Кіева-Пячэрскага манастыра. Адноўлены пасля разбурэння, прычыненага 1240 годзе манголамі хана Батыя, манастыр у XV стагоддзі зноў разрабавалі татары.

Найстаражытная выява царквы Святога Мікалая — драўлянай, з трыма купаламі — захавалася на плане Кіева А. Кальнафойскага (1638). У канцы XVI стагоддзя манастыр быў пэўны час уніяцкім. З часоў мітрапаліта Кіеўскага Пятра Магілы ён атрымаў ад казацкіх гетманаў шматлікія ўніверсалы і граматы на валоданне маёнткамі. У прыватнасці, Іван Мазепа на працягу 1690—1696 гг. за свой кошт пабудаваў на гары над Мікалаеўскай царквой па праекце архітэктара Восіпа Старцава вялікі каменны 5-купальны Мікольскі Вайсковы сабор, які стаў саборным храмам Мікольскага манастыра. У келлі вакол яго перасялілася большая частка браціі з тэрыторыі на Аскольдавай магіле, а пад гарой застаўся манастырскі цвінтар з драўлянай Мікалаеўскай царквой, якая з галоўнай ператварылася ў прыпісную могілкавую.

Новы храм
---------

У 1809 годзе варонежскі купец Самуіл Мешчаракоў пажадаў увекавечыць памяць сваёй жонкі, якая памерла ў Кіеве і была пахавана на Аскольдавай магіле. З гэтай мэтай ён замовіў Андрэю Мяленскаму праект мураванай царквы, якая і была пабудавана ў тым жа годзе (пад кіраўніцтвам Васіля Серыкова) за 8000 рублёў і асвечана 1 верасня 1810 года. Двухпавярховая царква, выкананая ў стылі ампіру, атрымала форму ратонды, акружанай каланадай тасканскага ордара. Яе вянчаў вялікі паўсферычны купал з ліхтаром і маленькай званіцай (у 1882 купал храма быў некалькі спрошчаны). Тарас Шаўчэнка намаляваў яе на адной са сваіх акварэляў. Унутры царквы, у паўпадвальнай крыпце было прадугледжана 77 месцаў для пахаванняў. У 1816 годзе царква распісана іканапісцам Білецкім, а ў 1840 годзе могілкі закрылі.

Аскольдава магіла з царквой у канцы XIX ст.
У 1847 годзе царкву разам з могілкамі планавалася знесці, паколькі побач пракладаўся шлях да Ланцуговага моста, а акрамя таго, яна была ў аварыйным стане ў выніку апоўзняў схілу. Аднак 10 верасня таго ж года храм на Аскольдавай магіле наведаў імператар Мікалай I, які забараніў знос, заявіўшы:

*«Ніякім падзеннем не пагражае, трэба трохі адрамантаваць і царква павінна існаваць».*
Дошку з гэтай гістарычнай фразай павесілі пасля ў адрамантаваным храме. Іншую дошку, з доўгай (і напалову выдуманай) гісторыяй Аскольдавай магілы, пазней павесілі на фасадзе царквы ў 1866 годзе, падчас святкавання 1000-годдзя хрышчэння Аскольда. Тады ж па краіне распаўсюдзілася легенда пра тое, што тут знаходзіцца таксама і яго пахаванне. На пытанне пра гэта багамольцаў ваенныя пісары паказвалі на месца за алтаром храма, дзе было пахаванне невядомага, а пастырскія служкі ўдакладнялі: «Не тут, а пад царквой у склепе».

У 1856 годзе царкву зноў распісалі, а ў 1861 годзе, на сродкі манастыра, адноўленыя могілкі абнеслі каменнай агароджай з брамай, над якой стварылі званіцу. Таксама быў пабудаваны мураваны дом святара.

На закрытых з 1845 года для агульнага карыстання могілках, пачынаючы з другой паловы XIX стагоддзя, пачалі хаваць самых жыхароў Кіева. Зразумеўшы, што ад гэтага можна мець немалую выгаду, манастырскае начальства стала практыкаваць шырокі распродаж месцаў на іх, а ў пачатку 1880-х гадоў увяло нават пасаду наглядчыка, першым з якіх апынуўся іераманах бацька Рафаіл. Ён шмат зрабіў для таго, каб захаваць і зацвердзіць звычай прыбіраць магілы і ўтрымліваць іх у належным стане, ператвараючы гэта змрочнае месца ў прывабны куток горада.

У 1882 годзе царква Святога Мікалая была адрэстаўравана па праекце Уладзіміра Нікалаева.

Перабудаваная царква ў савецкі час
Пасля сваёй смерці, якая адбылася ў шаноўным узросце, айцец Рафаіл таксама быў тут пахаваны. Яго месца заняў у 1892 годзе іераманах таго ж манастыра айцец Веніямін. Перш за ўсё ён звярнуў увагу на царкву, якая сваім знешнім выглядам і ўнутраным убраннем не адпавядала стану могілак з іх чысцінёй, цудоўнымі надмагільнымі помнікамі і пахавальнямі. Не маючы сродкаў, наглядчык звярнуўся па дапамогу да прыватных асоб, якія мелі тут магілы сваіх блізкіх, і нечакана для сябе атрымаў вялікую падтрымку: у 1893 годзе ў царкве правялі капітальны рамонт. Унутры з'явіліся прывезены з Італіі бела-мармуровы іканастас, новы насценны роспіс, выкананы па эскізах жывапісца Віктара Васняцова, і дубовы паркет. Асвячэнне абноўленага храма здзейсніў 7 ліпеня 1894 года мітрапаліт Кіеўскі Іаанікій. Таксама, у 1899—1901 гадах, сродкі Марыі Патаржынскай была пабудавана новая, вялікая званіца.

Сучаснасць
----------

Пасля ўсталявання савецкага рэжыму царкву зачынілі, але ў 1921—1934 гадах яна яшчэ дзейнічала, як парафіяльная УАПЦ. У 1934 годзе царква зачынена ўжо канчаткова, а могілкі знішчана з мэтай стварэння забаўляльнага парку. У 1936 годзе царкву перабудавалі пад рэстаран, а ў 1938 годзе архітэктар Пётр Юрчанка досыць дасціпна перарабіў ранейшы храм на паркавы павільён, надбудаваўшы замест купала скразную каланаду іанічнага ордара. Тады ж была знесена і званіца пачатку XX стагоддзя, дом настаяцеля і агароджа 1860-х гадоў.

У такім выглядзе царква праіснавала да апошняй рэстаўрацыі 1997—1998 гадоў (архітэктар Уладзімір Хромчанкаў), калі ёй вернуты першапачатковы выгляд. 26 красавіка 1992 годзе храм перададзены Украінскай грэкакаталіцкай царкве. У паўпадвале ў наш час таксама створана царква ў імя Святога Сільвестра Папы Рымскага. Асвячэнне адноўленай Мікалаеўскай царквы здзейсніў 22 мая 1998 года тады яшчэ Правялебны экзарх Кіева-Вышгарадскі УГКЦ Любамір Гузар. 

Памятная дошка Яну Паўлу II на сцяне царквы
Царква Святога Мікалая на Аскольдавай магіле — першы храм, які наведаў Папа Рымскі Ян Павел II падчас свайго апостальскага візіту ва Украіну ўлетку ў 2001 годзе. Пад памятнай дошкай, усталяванай на сцяне царквы ў гонар візіту Папы, надпіс:

> 
> 
> У гэтым храме Св. Мікалая Цудатворца на Аскольдавай магіле 23 чэрвеня ў 2001 г. Божага Найсвяцейшы Айцец Ян Павел ІІ у малітве перад Цудатворнай іконай Зарваніцкай Маці Божай аддаў пад Яе заступніцтва сваё Апостальскае падарожжа Украінай.
> 
> 
>

Зноскі
------

1. ↑  *Брайчевський М. Ю.* Утвердження християнства на Русі. — К.: Наукова думка, 1988.
2. ↑  Прыход УГКЦ св. Мікалая Цудатворца на Аскольдавай магіле
3. ↑  Київ. Історична енциклопедія. З найдавніших часів до 1917 року
4. ↑  Храми Св. Миколая у Києві Архівавана 1 сакавіка 2008.

Літаратура
----------

* Київ. Історична енциклопедія. З найдавніших часів до 1917 року.  (укр.)
* Київ. Історична енциклопедія. 1917—2000 рр.  (укр.)
* *Проценко П.* Історія київського некрополя. К. 1995.  (укр.)
* *Третяк К. О.* Київ: Путівник по зруйнованому місту. — 2-ге вид. перероб. і доп. — К.: Видавничо-поліграфічний центр «Київський університет», 2001. — 200 с. (укр.)
* *Шумило С.В.* Древнейшая святыня Православной Руси. Краткая история Свято-Николаевской церкви на Оскольдовой могиле.  (укр.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Мікалая на Аскольдавай магіле
* Аскольдава магіла (комплекс)
* Інший Бік — Архітектор Андрій Меленський
* Аскольдава магіла
* Славутасці Кіева Архівавана 5 снежня 2008.
* Храми Св. Миколая у Києві Архівавана 1 сакавіка 2008.