recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Выгнанне Марыскаў з Валенсіі
**Марыскі** (араб. аль-барайкос‎‎; разам з маранамі — ісп.: cristiano nuevo, парт.: cristaos novos), у Іспаніі і Партугаліі — мусульмане, якія афіцыйна (як правіла, сілком) прынялі хрысціянства.

Некаторыя марыскі таемна працягвалі вызнаваць іслам і з прычыны гэтага з'яўляліся аб'ектам пераследаў іспанскай інквізіцыі, як і мараны — яўрэі, якія прынялі хрысціянства ў аналагічнай сітуацыі.

У 1502 годзе была выдадзеная прагматыка Каталіцкіх каралёў, паводле якой усе мусульмане Арагонскага і Кастыльскага каралеўстваў былі абавязаныя прыняць хрысціянскую веру або пакінуць межы Іспаніі. Мячэці ператвараліся ў цэрквы. У XVI ст. быў разбураны пышны мінарэт[*крыніца?*] XII ст. пры Кардоўскай мячэці, была ўзведзеная пяціярусная званіца.

Марыскі неаднаразова паднімалі паўстанні. Самае буйнае адбылося ў 1568—1571 гг. і прывяло да знішчэння шматлікіх яшчэ заставаўшыхся ў жывых захавальнікаў старажытных культурных традыцый.

### Гл. таксама

* Мараны
* Спрадвечныя хрысціяне
* Маўры

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX4576320 · BNF: 13318579w · GND: 4119950-9 · LCCN: sh85087279 · NKC: ph621376 |
**Кле́цкае радо́вішча пяско́ў** — радовішча каля паўднёва-ўсходняй ускраіны г. Клецка. Лінзападобны паклад звязаны з канцова-марэннымі адкладамі сожскага зледзянення. Разведаныя запасы — 849 тыс. м³.

Пяскі шэрыя, жаўтавата-шэрыя, бурыя, сярэдне- і буйназярністыя, месцамі гліністыя, палевашпатава-кварцавыя, з праслоямі і лінзамі пясчана-жвіровага матэрыялу і дробназярністых пяскоў: жвіру буйней за 5 мм у іх да 43,5 %, гліністых і пылаватых часцінак 1—7 %. Магутнасць карыснай тоўшчы 1,2— 11,3 м, ускрышы (дробназярністыя гліністыя пяскі) 0,2—3,1 м. Жвір і пясок прыдатныя ў дарожным будаўніцтве, пры ўмове абагачэння — на выраб бетону. Радовішча не распрацоўваецца.

Зноскі
------

1. 1 2  Клецкае радовішча пяскоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* Клецкае радовішча пяскоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
**Кле́шаўскае радо́вішча пяско́ў**  — радовішча за 3,5 км на паўночны захад ад в. Клешаў Слуцкага раёна. Лінзападобны паклад звязаны з флювіягляцыяльнымі адкладамі часу адступання сожскага ледавіка. Разведаныя запасы 1,55 млн. м³.

Пяскі жоўтыя, буравата-шэрыя, пераважна тонка- і сярэднезярністыя, палевашпатава-кварцавыя, з лінзамі суглінкаў і пясчана-жвіровага матэрыялу; жвіру буйней за 5 мм у іх 5—10 %, гліністых і пылаватых часцінак 2—5 %. Магутнасць карыснай тоўшчы 3,8—13,7 м, ускрышы да 0,3 м. Карысная тоўшча падсцілаецца суглінкамі і пясчана-жвіровай пародай. Пяскі прыдатныя для будаўнічых работ. Радовішча не распрацоўваецца.

Зноскі
------

1. 1 2  Клешаўскае радовішча пяскоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* Клешаўскае радовішча пяскоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
**Рубаўскі дэндрапарк** — батанічны помнік прыроды ў Беларусі, размешчаны на левым беразе; на першай надабалоннай тэрасы р. Заходняя Дзвіна, за 300 м паўночны ўсход в. Аўдзеевічы
Віцебскага раёна, на тэрыторыі Рубаўскага лясніцтва Віцебскага лясгаса ў кв. 131, выд. 15.

Апісанне
--------

Дэндрапарк «Рубаўскі» арганізаваны ў 2005 годзе. Плошча дэндрапарку складае 2,1 га, на яго тэрыторыі дэндрапарку маецца штучны вадаём, плошча якога складае 0,4 га.

Калекцыя раслін высаджана ўдзельнікам Вялікай Айчыннай вайны П. М. Шпадаруком. У наш час на тэрыторыі дэндрапарку расце 66 відаў дрэвава-кустовых раслін, у т. л. 7 відаў таполяў, 6 відаў клёна, 3 віды ясеня, 6 відаў вербаў, лістоўніца еўрапейская (*Larix decidua*) і даурская (*Larix gmelinii*), *Ulmus parvifolia*, *Ulmus pinnata-ramosa* і вяз прысадзісты (*Ulmus pumila*), піхта сібірская (*Abies sibirica*), брызгліна бародаўчатая (*Euonymus verrucosus*) і еўрапейская (*Euonymus europaeus*), аксаміт амурскі (*Phellodendron amurense*), арэх маньчжурскі (*Juglans mandshurica*) і інш.

Спасылкі
--------

* Особо охраняемые природные территории Рубовского лесничества ГЛХУ «Витебский лесхоз»(недаступная спасылка)



| ⛭Батанічныя сады і дэндрапаркі Беларусі |
| --- |
| Батанічныя сады | Цэнтральны батанічны сад ·  БДСГА ·  БДУ ·  БрДТУ ·  БрДУ ·  ВДУ імя П. М. Машэрава ·  Вялікія Лётцы ·  *Гродна* |
| Зімовыя сады | Брэст ·  Гомель ·  Мінск ·  Смаргонь |
| Дэндралагічныя паркі | Верхнядзвінск ·  Глыбокае ·  Лужасна ·  Нарач ·  Порплішча ·  Руба (Віцебск) |
Італьянская маёліка эпохі Адраджэння
**Маёліка** (ад італ.: Maiolica — Мальёрка) — разнавіднасць керамікі, якая вырабляецца з абпаленай гліны з выкарыстаннем размаляванай глазуры. У тэхніку маёлікі вырабляюцца як дэкаратыўныя пано, ліштва, кафлі і г. д. так і посуд і нават манументальныя скульптурныя выявы.

Гісторыя
--------

Вытворчасць керамічных вырабаў з абпаленай каляровай гліны з буйнапорыстым чарапком, пакрытых глазурай, існавала ўжо некалькі тысячагоддзяў назад у Егіпце, Вавілоне і іншых краінах Старажытнага Усходу. У Сярэднявеччы гэта тэхніка пракралася з краін Сярэдняй, Цэнтральнай і Пярэдняй Азіі на Іберыйскі паўвостраў (гл. мудэхар, азулежу). 

У Італію маёліка трапіла з маўрытанскай Іспаніі праз востраў Мальёрку, ад назвы якога і адбыўся тэрмін «маёліка». Тэхніка атрымала распаўсюджванне ў Італіі ў XIV ст. і дасягнула росквіту ў XVII ст. Асабліва ўславіліся сваімі вырабамі майстэрні Фаэнцы, Фларэнцыі, Кафаджола, Сіены, Урбіна, Кальтаджыронэ, Кастэльдурантэ і Дэруты. У гэты ж перыяд маёліка атрымлівае развіццё ў Германіі, Францыі і іншых еўрапейскіх краінах.

Літаратура
----------

* *Rackham В.*, Italian maiolica, L. 1952
* *Яніцкая М. М.* Маёліка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 453. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маёліка
* Майолика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Сучаснай Украіны · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11936552j · LCCN: sh85079964 · NKC: ph135195 |
**«Ганцавіцкі час»** — грамадска-палітычная газета. У друкаваным фармаце выдавалася 20 гадоў у Ганцавіцкім раёне Брэсцкай вобласці (Беларусь).

Першы нумар выйшаў 24 мая 2002 года. Выданне было пераемнікам газеты «Спадарожнік», што ўпершыню на Ганцаўшчыне выйшла 14 снежня 2001 года. З першага нумара да апошняга, ад карэспандэнта да галоўнага рэдактара ў газеце працаваў Пётр Гузаеўскі, які выдаваў сваю калонку.

З 1 студзеня 2022 года газета «Ганцавіцкі час» спыніла выхад. Брэсцкая друкарня адмовілася друкаваць «Ганцавіцкі час». Адмовіліся друкаваць выданне і іншыя друкарні ў Брэсцкай вобласці (Пінская друкарня), а таксама друкарні г. Мінска і Гродзенскай вобласці. Рэдакцыя «Ганцавіцкага часу» працягнула працу ў анлайн.

У лістападзе 2023 года сайт «Ганцавіцкага часу» дадалі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў па рашэнні суда Ленінскага раёна Брэста. Разглядзеў справу справу суддзя Ленінскага суда г. Брэст Кавальчук Е.С. - на 03.11.2023 года – намеснік старшыні суда Леніскага района г. Брэст.

Ініцыятар забараніць працу інэрнет-рэсурса ganc-chas.by – намеснік пракурора Брэсцкай вобласці, старшы саветнік юстыцыі **Дзерабін Данііл Аляксандравіч**.

Выканаўцам неабгрунтаванага заключэння выступіў **Кучко В.Г.**, начальнік інфармацыйна-аналітычнага аддзела галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы і па справах моладзі Брэсцкага аблвыканкама. Адзіным аргументам заключэння з'яўляецца спасылка на рашэнне Жалезнадарожнага суда г. Гомеря ад 27.07.2021 года, што супярэчыць нащпрос рашэнню гэтага суды. Гэта вынікае з дакумента заключэння Брэсцкай абласной камісіі па правядзенню ацэнкі сімволікі і атрыбутыкі, інфармацыйнай прадукцыі на прадмет наяўнасці (адсутнасці) у іх прыкмет экстрэмізма. Заключэнне, акрамя выканаўца **Кучко В.Г.**, падпісалі: **Гагакава Таццяна Міхайлаўна**, начальнік галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы Брэсцкага аблвыканкама і сакратар камісіі **Бядуля Л.В.**.

У снежні 2023 года ўладальнік сайта ganc-chas.by ПВГУП «Медыя-Ганцавічы» з прычыны парушэння працэсуальных норм, непаведамлення яму пра пасяджэнне суда, разгляду грамадзянскай справы ў адсутнасці зацікаўленага боку і пазбаўлення права на абарону сваіх інтарэсаў, абскардзіў рашэнне суда ў Брэсцкі абласны суд. 

Каб працягнуць працу рэдакцыі, 4 студзеня 2024 года быў запущаны новы сайт "Першы", даменнае імя 1pr.by.

15.01.2024 года апеляцыйная інстанцыя Брэсцкага абласнога суда разгледзела скаргу ў складзе суддзяў: Слюсар С.Б. Панасюк Т.С і Ісаевай Т.В. пакінула рашэнне суддзі Кавальчук Е.С.

Уладальнік сайта Ганцавіцкі час ПВГУП «Медыя-Ганцавічы» накіраваў скаргу старшыні Брэсцкага абласнога суда **Гушчыну Антону Іванавічу**. Паседжання пакуль не было.

Зноскі
------

1. ↑  Колонка редактора
2. ↑  Брэсцкая друкарня адмаўляецца друкаваць «Ганцавіцкі час» у 2022 годзе
3. ↑  «Ганцавіцкі час» прызналі экстрэмісцкім **(нявызн.)**. *Першы Рэгіён*.  ЧПТУП "Медыя-Ганцавічы" (11 лістапада 2023).

Спасылкі
--------

* Сайт газеты
Берат султана Баязіда II аб прызначэнні Хадзіма Алі-пашы (англ.) бейлербеем Румеліі.
**Бейлербей** (ад турэцк.: Beylerbeyi, літар. *бек усіх бекаў*) — намеснік у дзяржаве Сефевідаў і ў Асманскай імперыі, які падпарадкоўваўся толькі манарху (шаху і султану адпаведна) і спалучаў у сабе руках грамадзянскую і ваенную ўладу. Узначальваў адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку (*бейлербейства*). Абіраўся з ханаў.

Гэты тытул і структура кіравання існавалі і пазней, пры дынастыях Афшараў, Зендаў і Каджараў, а таксама ў Асманскай Турцыі і ў Залатой Ардзе. На тэрыторыі Закаўказзя пры Сефевідах існавала 4 бейлербействы — Тэбрызскае (Азербайджанскае), Чухур-Саадскае (Эрыванскае), Карабахскае і Шырванскае. На тэрыторыі Асманскай імперыі існавала 2 бейлербействы (эялеты) — Румелія (еўрапейскае) і Анатолія (азіяцкае).

Літаратура
----------

* Беглербег, или бейлербей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* BEGLERBEGI. Артыкул у энцыклапедыі Іраніка

| ⛭Тытулы блізкаўсходніх народаў |
| --- |
| Манархі | 
* Малік
* Падзішах
* Султан
* Халіф
* Шах
* Шахіншах
* Эмір
* Ільхан
* Каган

 |
| Правадыры | 
* Атабек
* Мелік
* Сардар
* Хан

 |
| Саноўнікі | 
* Бей
* Бейлербей
* Бек
* Бекляры-бек
* Валі
* Візір
* Інал
* Кадыяскер
* Каймакам
* Капудан-паша
* Мурза
* Наіб
* Нурадзін
* Паша
* Сю-башы
* Хедзіў

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кіла.
Кіла на каранях квяцістай капусты  (руск.) (бел.
Кіла на каранях рапсу
**Кіла** — захворванне капусты і іншых крыжакветных, якое выклікаецца відам пратыстаў плазмадыяфорай капуснай (*Plasmodiophora brassicae*).

Кіла — адно з найбольш распаўсюджаных і небяспечных захворванняў культурных і дзікіх крыжакветных раслін. Паражае каранёвую сістэму капусты, радыскі, рэдзькі, гарчыцы, а таксама стрэлак звычайных, торбачніку, свірэпы і інш На каранях утвараюцца нарасты рознай велічыні, дыяметрам да 10 см, якія складаюцца з гіпертрафаванай тканкі расліны. Пасля яны пачынаюць гнісці і разбурацца; акрамя таго, памяншаецца колькасць каранёвых валасінак. У выніку каранёвая сістэма развіваецца слаба, расліна не можа паглынаць ваду ў дастатковай колькасці, яго рост запавольваецца. Разам з тым вонкава яна часта выглядае здаровай, і выявіць хваробу можна толькі пры аглядзе каранёў.

Кіла часцей узнікае ва ўмовах кіслай глебы і высокай вільготнасці. Спелыя плазмодыі ўзбуджальніка распадаюцца на споры і прарастаюць у рухомыя амёбоіды, якія затым пранікаюць у карані раслін. Споры здольныя захоўвацца ў глебе ад чатырох да сямі гадоў. Разносяцца дажджавымі чарвякамі, насякомымі, токам вады, прыладамі апрацоўкі глебы і г. д.

Хвароба шырока распаўсюджаная і наносіць вялікі ўрон. Меры барацьбы — выкарыстанне ўстойлівых сартоў, абеззаражанне глебы і вапнаванне кіслых глеб, севазварот, папярэдняе высяванне індыкатарных раслін для праверкі грунту на інфекцыю, апрацоўка каранёў расады хімічнымі сродкамі, выбракоўванне паражаных раслін на стадыі расады, знішчэнне пустазелля і раслінных рэшткаў.

Зноскі
------

1. 1 2  *Мазин В. В.*. Кила **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 красавіка 2021. Праверана 3 лістапада 2020.
2. 1 2 3  Словарь-справочник фитопатолога 1959.
3. 1 2 3 4 5  Вянгеляускайте 1989.
4. 1 2 3 4  Ахатов 2002.
5. 1 2  Сельскохозяйственный энциклопедический словарь 1989.

Літаратура
----------

* *Ахатов А. К. Джалилов Ф. С. Белошапкина О. О. Стройков Ю. М. Чижов В. Н.* Защита растений от болезней в теплицах. Справочник / Под ред. А. К. Ахатова. — М: Товарищество научных изданий КМК, 2002. — 465 с.
* *Вянгеляускайте А. П. Жуклене Р. М. Жуклис Л. П.* Вредители и болезни овощных культур. — М: Агропромиздат, 1989. — 462 с.
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь. — Советская энциклопедия, 1989. — С. 210—211.
* Словарь-справочник фитопатолога. — Гос. изд-во сельхоз. лит-ры, 1959. — С. 145.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) |
**Ліндсі Грэм** (англ.: Lindsey Graham; нар. 9 ліпеня 1955) — амерыканскі палітык-рэспубліканец. Сенатар ЗША ад штата Паўднёвая Караліна з 2003 года.

Ухваліў авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года і забойства іранскага генерала Касема Сулеймані, назваўшы яго «рашучымі дзеяннямі Прэзідэнта Дональда Трампа супраць іранскай агрэсіі».

У 2024 годзе сенатара Ліндсі Грэма ўнеслі ў рэестр тэрарыстаў і экстрэмістаў у Расійскай Федэрацыі.

Зноскі
------

1. ↑  *Lindsey Graham*. I appreciate President @realDonaldTrump’s bold action against Iranian aggression. To the Iranian government: if you want more, you will get more. (англ.).  @LindseyGrahamSC (1 студзеня 2020). Праверана 3 студзеня 2020.
2. ↑  Американский сенатор Грэм одобрил убийство Сулеймани (руск.).  РИА Новости (3 студзеня 2020). Праверана 3 студзеня 2020.
3. ↑  Американского сенатора Линдси Грэма внесли в реестр террористов и экстремистов в РФ (руск.).  ТАСС (20 лютага 2024). Праверана 20 лютага 2024.
Квебекскі мост уначы
**Квебекскі мост** (фр.: Pont de Québec) — металічны кансольны мост цераз раку Святога Лаўрэнція, які злучае горад Квебек і Леві.

Мост планавалі пабудаваць яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя, аднак цалкам ён быў адкрыты 3 снежня 1919 года. 30 жніўня 1907 адбылося абвальванне яшчэ не дабудаванага моста, якое пацягнула гібель 75 чалавек. Належыць Канадскім чыгункам, адлегласць паміж апорамі — 549 м, агульная даўжыня 987 м, а шырыня — 29 м. На момант пабудовы ён быў самым буйным мостам Канады.

На мосце ёсць тры паласы для аўтатранспарту, адна для чыгункі і адна пешаходная дарожка.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пузырэўскі.
**Леанід Сяргеевіч Пузырэўскі** (нар. 7 студзеня 1938, Гарадок) — беларускі вучоны, доктар эканамічных навук (1978), прафесар (1981).

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту (1960). Працаваў канструктарам, тэхнолагам, старшым майстрам цеплавозабудаўнічага завода, узначальваў лабараторыю Кіраўскага завода ў Ленінградзе, выкладчык, загадчык кафедры, дэкан факультэта Ленінградскага фінансава-эканамічнага інстытута. У 1987—1993 гадах — рэктар Далёкаўсходняга інстытута савецкага гандлю.

З 1994 года ў Санкт-Пецярбургу: працаваў у палітэхнічным, архітэктурна-будаўнічым інстытутах, гуманітарным універсітэце прафсаюзаў.

Аўтар шэрага навуковых прац.

Літаратура
----------

* Пузырэўскі Леанід Сяргеевіч // Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн. 2004. — С. 714.
«**Вольнеры**» — серыя фэнтэзійна-прыгодніцкіх гісторый пра старшакласнікаў адной з мінскіх школ, па матывах беларускай міфалогіі. Аўтар — Валерый Гапееў.

Сюжэт
-----

### «Прадвесце»

Тры старшакласнікі адной з мінскіх школ знаходзяць уваход у іншасвет, дзе дзейнічаюць істоты, багі і духі з беларускай міфалогіі.

Шлях галоўных герояў пачынаецца з жадання вырашыць свае праблемы, а заканчваецца выбарам падарожжа за гранню, напоўненага прыгодамі, выпрабаваннямі і таямніцамі.

### «Бясконцы дзень»

Сямёра сяброў разумеюць, што іх краіна знаходзіцца пад аўтакратычным прэсам, а народ жыве ў імгле прапаганды. Сямёрка сяброў памятаюць, якой іх краіна была да гэтага. Яны разумеюць, што ў іх ёсць толькі адзіны шанец вярнуць былую волю і былое шчасце. Але напачатку трэба распрацавць план і здзейсніць яго, каб трапіць у іншасвет, дзе знаходзіцца выйсце.

Зло, дзейнічае па сваіх правілах, і яго цяжка перамагчы без парушэння уласных маральных прынцыпаў. Падчас доўгай вандроўкі па іншасвеце героям аповесці давдзяецца шукаць адказы на мноства пытанняў, сярод якіх будзе і надзіва простае: хіба так, як ёсць, нельга жыць і быць у гэтым трошкі шчаслівым? Нібыта ж так добра ў сістэме, дзе табе гарантаваная будучыня і няма клопату пра яе ўладкаванне і дзе ты пазбаўлены ўсякіх мітрэнгаў адносна розных пошукаў.

Выпрабаванні ў іншасвеце надаюць часу іншае асэнсаванне, раскрываюць характары і правераюць душы герояў, у тым ліку выпрабаваннем на здраду.

Гісторыя стварэння
------------------

Серыя «Вольнеры» задумана аўтарам як трылогія. Першая частка «Вольнеры. Прадвесце» выйшла ў 2023 годзе. Рукапіс другой кнігі «Вольнеры. Бясконцы дзень» удзельнічаў у конкурсе рукапісаў «Шуфлядка», дзе стаў пераможцам і атрымаў як прыз фінансавую дапамогу для выдання друкаванай кнігі.

Другая частка кнігі, «Вольнеры. Бясконцы дзень», пабачыла свет у 2024 годзе.

Адзнакі кнігі і прызнанне
-------------------------

* 2023 год — другая частка трылогіі «Вольнеры. Бясконцы дзень» стала лаўрэатам першага конкурсу рукапісаў «Шуфлядка» (намінацыя «Фэнтэзі, фантастыка, прыгоды, дэтэктыў»).

Зноскі
------

1. ↑  7 навінак прозы ад беларускіх выдавецтваў **(нявызн.)**.  sojka.io. Праверана 18 лістапада 2023.
2. ↑  Вольнеры. Прадвесце — Валер Гапееў **(нявызн.)**.  Knihauka (21 сакавіка 2023). Праверана 18 лістапада 2023.
3. ↑  Валер Гапееў напісаў працяг фэнтэзі "Вольнеры" **(нявызн.)**.  Белліт (5 сакавіка 2024). Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2024. Праверана 6 лютага 2024.
4. ↑  *Валеры Гапееў*. Вольнеры. Бясконцы дзень **(нявызн.)** (21 кастрычніка 2023). Праверана 18 лістапада 2023.
5. ↑  Абвешчаныя пераможцы конкурса "SHUFLADKA" – 2023 у трох намінацыях **(нявызн.)**.  Shufladka. Конкурс рукапісаў Pradmova (чэрвень, 2023). Праверана 18 лістапада 2023.
**Аляксей Шчабятун** (нар. 2 чэрвеня 1997, Запарожжа, Украіна) — украінскі футбаліст, нападнік казахстанскага клуба «Кызыл-Жар» з Петрапаўлаўска.

Клубная кар’ера
---------------

Футболам пачаў займацца ў Запарожжы ў дзіцячай школе мясцовага «Металурга». Першы трэнер — Мікалай Мікалаевіч Сенавалаў. З другой паловы сезона 2012/13 знаходзіўся ў акадэміі кіеўскага «Дынама». У ДЮФЛ выступаў за «Металург» і кіеўскае «Дынама».

У пачатку 2013 года быў уключаны ў заяўку «Дынама». У чэмпіянаце юніёрскіх каманд (U-19) дэбютаваў 18 сакавіка 2014 года ў матчы з данецкім «Шахцёрам» (1:1). У чэмпіянаце моладзевых каманд (U-21) дэбютаваў 1 лістапада 2014 года ў матчы супраць днепрапятроўскага «Дняпра» (2:0).

У сезоне 2014/15 Шчабятун стаў найлепшым бамбардзірам як у дынамаўскай камандзе U-19 (8 галоў у 15 матчах), так і U-21 (10 галоў у 14 гульнях). Абодва калектывы фінішавалі ў сваіх першынствах другімі. У сезонах 2015/16 і 2016/17 з камандай U-21 станавіўся моладзевым чэмпіёнам Украіны.

У ліпені 2017 года на правах арэнды перайшоў у «Сталь» (Кам’янскэ). Дэбютаваў на дарослым ўзроўні 16 ліпеня 2017 года ў матчы першага тура Прэм’ер-лігі супраць луганскай «Зары» (1:0), выйшаўшы ў стартавым складзе і на 63 хвіліне быў заменены на Гора Малакяна. У студзені 2018 года вярнуўся ў «Дынама».

У лютым 2018 года прыбыў на прагляд у беларускі клуб «Прамень» з Мінска і ў сакавіку падпісаў з ім кантракт. З-за траўм толькі ў чэрвені замацаваўся ў стартавым складзе мінчан. У ліпені 2018 года пакінуў «Прамень».

У жніўні 2018 года вярнуўся ў запарожскі «Металург», за які стаў выступаць у Другой лізе. У лютым 2019 года перабраўся ў першалігавы «Авангард» з Краматорска, а ў ліпені таго ж года зноў далучыўся да «Металурга», які выйшаў у Першую лігу.

У верасні 2020 года перайшоў у кіеўскую «Абалонь». Летам 2022 года перабраўся ў літоўскі «Шаўляй». У студзені 2024 года стаў іграком казахстанскага «Кызыл-Жара».

Міжнародная кар’ера
-------------------

З 2014 года прыцягваўся да юнацкіх зборных Украіны, а з 2016 года пачаў гуляць за моладзевую зборную.

Крыніцы
-------

1. ↑  Oleksiy Shchebetun // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Oleksiy Schebetun // FBref.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490'></a>
3. ↑  ОЛЕКСІЙ ЩЕБЕТУН (укр.). *Афіцыйны сайт кіеўскага «Дынама»* (16 ліпеня 2017).
4. ↑  Сталь орендувала форварда Динамо (укр.). *ua-football.com* (16 ліпеня 2017).
5. ↑  Сталь повернула форварда Динамо (укр.). *champion.com.ua* (15 студзеня 2018).
6. ↑  "Луч" подписал 20-летнего украинского форварда (руск.). *football.by* (7 сакавіка 2018). Праверана 23 сакавіка 2018.
7. ↑  "Луч" расстался со Щебетуном и подписал Ханкевича (руск.). *football.by* (20 ліпеня 2018). Праверана 20 ліпеня 2018.
8. ↑  Футболист Алексей Щебетун возвращается в Запорожье (руск.)(недаступная спасылка). *iz.com.ua* (20 жніўня 2018). Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2018. Праверана 2 верасня 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · playmarkerstats.com (ігрок) · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол · УАФ |
**Рыма Іванаўна Шаршнёва** (28 ліпеня 1925, г. Добруш Гомельскай вобласці — 6 снежня 1942, Любанскі раён, Мінская вобласць) — удзельніца партызанскага руху і камсамольскага падполля ў Мінскай вобласці ў Вялікую Айчынную вайну.

Біяграфія
---------

Бацька Ян Іванавіч, удзельнік грамадзянскай вайны, працаваў у леснікоўстве, а маці , Лідзія Васільеўна, выхоўвала дочак, Рыму і Алу, у 1933 годзе сям’я пераехала ў Мінск, дзе нарадзілася малодшая — Святлана.

Вучылася ў 25-й беларускай узорнай школе імя А. Чарвякова. У 1941 годзе скончыла 9 класаў.

Калі пачалась Вялікая Айчынная вайна, бацька сышоў на фронт, а Рыма з маці і сёстрамі эвакуяваліся ў сяло Тоцкае Чкалаўскай вобласці (зараз Арэнбургская вобласць).

1 чэрвеня 1942 года паехала ў Маскву, дзе вучылася ў адмысловай выведшколе асновам баявой падрыхтоўкі, падрыўной справе, асаблівасцям партызанскай барацьбы ў тыле ворага. У жніўні 1942 года атрад імя Мікалая Гастэлы, які складаўся з юнакоў і дзяўчын 17-18 гадоў, выехаў з Масквы да лініі фронту. Шаршнёва была зацверджаная сувязной ЦК камсамола Беларусі і павінна была наладзіць сувязі паміж падпольнымі групамі.

25 лістапада 1942 года брыгада Розава, у якой ваяваў атрад імя Гастэла, атрымала загад аб ліквідацыі буйнога нямецкага гарнізона. Гарнізон знаходзіўся ў вёсцы Ломавічы Акцябрскага (зараз Светлагорскага) раёна. У баі кінулася на амбразуру дзота. Была цяжка параненая і праз дзесяць дзён памерла. Пахавана ў вёсцы Жывунь Любанскага раёна.

Зноскі
------

1. ↑  Рыма Іванаўна Шаршнёва

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — С. 199. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 383. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия в 5 т. (руск.) / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. Биографический справочник. — С. 691. — 737 с. — 50 000 экз.
**Вуліца Валадарскага** — вуліца ў паўночнай частцы Віцебска ў Кастрычніцкім раёне. Перайменавана ў 1927 годзе ў гонар рэвалюцыйнага дзеяча В. Валадарскага. Гістарычныя назвы: *Нова-Пятроўская* (участак ад пачатку вуліцы да скрыжавання з сучаснай вуліцай Вялікалуцкі тракт), Працавітая (астатняя частка).

Працягласць вуліцы ад 1-й Чырвонабрыгаднай да 1-га Цаглянага завулка — 1600 м. На сваім працягу вуліца Валадарскага перасякаецца з вуліцамі Чырвонабрыгаднымі (2-гі, 3-ці, 4-я, 5-ты), Падольскай, Вялікалуцкі тракт, Янушкоўскага, Свідзінскага і 1-м, 3-м, 4-м Трактарнымі, 1-м Вялікалуцкім завулкамі.

Забудова вуліцы пачалася ў канцы XIX стагоддзі. Пераважае аднапавярховая забудова. На вуліцы знаходзяцца КУВП «ВІТЭКС», крамы, аўтасалон «Віраж», аўтабаза.

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
**«Першы ўзвод»** — чорна-белы нямы фільм, зняты рэжысёрам Уладзімірам Корш-Сабліным на кінастудыі «Белдзяржкіно». Прэм’ера адбыла 7 мая 1933 года.

Сюжэт
-----

1914 год. Пачатак Першай сусветнай вайны. На фронт адпраўляецца першы ўзвод, сфарміраваны ў адным з беларускіх гарадоў. Салдаты яшчэ не разумеюць сацыяльнага сэнсу падзей, якія адбываюцца. Толькі некаторыя з іх, у тым ліку Макар Бобрык і Шапіра, рэзка асуджаюць вайну. Дэмакратычныя погляды праяўляе таксама былы аграном — прапаршчык Веліканаў.
Першы ўзвод ідзе ў бой. Газавы напад немцаў. Моцна парадзелую частку адводзяць у тыл. Бобрык і Шапіра сустракаюцца са сваімі таварышамі — рабочымі, сярод якіх члены партыйнай арганізацыі бальшавікоў. Бобрык і Шапіра атрымліваюць заданне падтрымліваць сувязь паміж партыйнай арганізацыяй і першым узводам.
У працяглых акопных баях праходзяць 1915 і 1916 гады. Надыходзіць люты 1917 гады. На фронт прыходзіць вестка пра ліквідацыю царызму і пра устанаўленне ўлады Часовага ўрада. На мітынгу ў ролі «патрыёта» выступае прапаршчык Веліканаў, які ператварыўся да гэтага часу ў «абаронцу». Ён заклікае салдатаў працягваць вайну. Бобрык тлумачыць меншавіцкі сэнс абарончага выступу Веліканава. Ён кажа пра Саветы рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў, якія ўзялі ўладу ў свае рукі.
Ваенна-рэвалюцыйны камітэт фронту даручае Бобрыку арганізаваць адпраўку браняпоезда ў заняты белымі Мінск на дапамогу рэўкаму. Камандзірам браняпоезда аказваецца Веліканаў. У барацьбе за бронецягнік перамагае ўзвод салдат, якім камандуе Бобрык. Бронецягнік ідзе ў Мінск.

Літаратура
----------

* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2

| ⛭Фільмы Уладзіміра Корш-Сабліна |
| --- |
| Мастацкія | Жыві, родная Беларусь! • Першы ўзвод • Канстанцін Заслонаў • Шукальнікі шчасця • Пасеялі дзяўчаты лён • Хто смяецца апошнім • У агні народжаная • Першыя выпрабаванні • Беларускія навелы • Чырвонае лісце  |
**«Увага! У горадзе чараўнік!»** — савецкая эксцэнтрычная казка рэжысёра Уладзіміра Бычкова. Экранізацыя аповесці Віктара Вітковіча і Рыгора Ягдфельда «Лялечная камедыя». Поўнаметражны мультыплікацыйна-гульнявы фільм, пастаўлены сумесна кінастудыямі «Беларусьфільм» і «Саюзмультфільм» у 1963 годзе. Прэм’ера адбылася 27 жніўня 1964 года.

Сюжэт
-----

Дзеянне фільма адбываецца ў добрым і вясёлым казачным горадзе. Сярод жыхароў гэтага горада трапляюцца дрэнныя людзі, якія думаюць толькі пра сябе і робяць усім непрыемнасці і нязручнасці. Несумленны прыватны доктар-шарлатан Кракс прапісвае хворай дзяўчынцы Таце дарагія лекі-пустышкі. Суседскі хлопчык Вася знарок не дае ёй заснуць, гучна гуляе ў калідоры мячом.

Гарадскі чараўнік ператварае нядбайных людзей у лялек і прадае іх сярод звычайных цацак у сваёй краме. Тры зачараваныя лялькі — лянівы кухар, Вася і домакіраўнік-неваляшка Марыя Іванаўна — сустракаюцца ў пакоі Таты. Пачуўшы ад мікстур і лекаў вердыкт, што час упушчаны, і зараз дзяўчынцы можа дапамагчы толькі кукарэкуін — зроблены з ранішніх крыкаў пеўняў сродак для паласкання горла, — лялькі вырашаюць адправіцца да Кракса, а затым у аптэку за цудатворным сродкам. У дарозе ім дапамагае яшчэ адна зачараваная лялька — шафёр таксі, Валянціна.

Дзякуючы ўмяшанню лялек Тата ўстае на ногі. Чараўнік вяртае ім чалавечае аблічча, а безнадзейны доктар Кракс ператвараецца ў надзіманага гумовага пачварніка, які адразу ж лопаецца.

Літаратура
----------

* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926-1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · Аниматор.ру |
**Вітэры́т** — мінерал групы карбанатаў, карбанат барыю, BaCO3. Названы ў гонар доктара Вільяма Вітэрынга (William Withering), які адкрыў у ім у 1784 годзе барый.

Уласцівасці
-----------

Крышталізуецца ў рамбічнай сістэме і з’яўляецца цалкам ізаморфным з араганітам. Сустракаецца звычайна ў шарападобных і гронкападобных суцэльных агрэгатах з няроўнай паверхняй і радыяльна-прамяністым складам цела. Звычайна афарбаваны ў шараваты ці жаўтлявы колер; прасвечваецца, мае шкляны, у зломе тлусты бляск. Цвёрдасць 3—3,5 па шкале Моаса, шчыльнасць 4,2—4,3 г/см³. Крохкі

Паходжанне і радовішчы
----------------------

Мае нізкатэмпературнае гідратэрмальнае паходжанне. Сустракаецца ў жылах з барытам і галенітам. Радовішчы ў Англіі, ЗША, Туркменіі.

Літаратура
----------

* Вітэрыт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). — С. 206.

Спасылкі
--------

* Витерит // Кристаллов.net (руск.)
* Witherite Mineral Data // The Mineralogy Database Архівавана 31 кастрычніка 2020. (англ.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вітэрыт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778591116 |
**Ян Францавіч Фабрыцыус** (14(26) чэрвеня 1877, хутар Ванкстрэйбей Віндаўскага павета, Курляндская губерня, Расійская імперыя, цяпер Латвія — 24 жніўня 1929) — савецкі ваенны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1877 годзе ў Курляндскай губерні Расійскай імперыі. Скончыў Рыжскую гімназію (1894).

Працаваў на заводах у Рызе, Віндаве, Мітаве, удзельнічаў у рэвалюцыйным руху. У 1903 арыштаваны, у 1904 засуджаны на 4 гады катаргі, з 1908 у ссылцы, у т.л. з 1913 на Сахаліне, дзе працягваў рэвалюцыйную дзейнасць.

3 1915 у арміі, удзельнік Першай сусветнай вайны, прапаршчык, штабс-капітан; вёў рэвалюцыйную работу сярод латышскіх стралкоў. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі (1917) удзельнічаў у аранізацыі Саветаў і армейскіх камітэтаў на Паўночным фронце, старшыня палкавога камітэта.

У Кастрычніцкую рэвалюцыю камандзір батальёна, камісар 1-га латышскага палка. Са студзеня 1918 член ВЦВК, з лютага камандаваў Гдоўскім атрадам, потым ваенком Гдоўска-Тарашынскага раёна, старшыня ВРК Пскоўскага павета. Вызначыўся ў баях супраць германскіх інтэрвентаў і войск С. Булак-Балаховіча. У канцы 1918 — пач. 1919 камісар 2-й і 10-й стралковых дывізій, што ўдзельнічалі ў вызваленні Латвіі.

3 жніўня 1919 на Паўднёвым фронце; ваяваў супраць конніцы К. Мамантава. У кастрычніку 1919 камандзір 48-й брыгады 16-й стралковай дывізіі, што дзейнічала супраць А. Дзянікіна.

У 1920 на Заходнім фронце, удзельнік вызвалення Беларусі ад войск Польшчы, у т.л. арганізатар прарыву Смаргонскага ўмацаванага раёна (13—14 ліпеня 1920). Удзельнік ліквідацыі кранштацкага паўстання (1921). У 1921—23 гады начаьнік камандных курсаў РСЧА ў Полацку, пяхотных курсаў камсаставу ў Менску. У 1923—24 камандзір і камісар 2-й Беларуская стралковай дывізіі, з 1927 камандзір 4-га стралковага корпуса ў Віцебску.

3 1928 года намеснік камандуючага асобнай Каўказскай арміяй.

Член ЦКК ВКП(б) з 1927. Член ЦК КП(б)Б у 1927—28. Кандыдат у члены ЦВК СССР у 1929 годзе. Член ЦВК БССР у 1922—23, 1927—28. Першы кавалер чатырох ордэнаў Чырвонага Сцяга (1919, 1920, сакавік, снежань 1921), два з якіх атрымаў у час савецка-польскай вайны на тэрыторыі Беларусі.

Загінуў пры аварыі самапёта ў 1929 годзе.

Ушанаванне памяці
-----------------

Яго імем названы вуліцы ў Мінску, Віцебску, Полацку і інш. Мемарыяльная дошка ўсталявана на будынку Мінскага ваеннага сувораўскага вучылішча.

Зноскі
------

1. ↑  Фабрициус Ян Фрицевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 122779444 · ISNI: 0000000029068931 · LCCN: n86147047 · VIAF: 47652570 |
**«Літаратурная старонка»** — літаратурна-мастацкі часопіс; орган Літаратурнага фронту сялянска-рабочых пісьменнікаў Беларусі, дадатак да «Беларускай газеты». Выйшаў 1 нумар у студзені 1934 года на беларускай мове ў Вільні. Часопіс рыхтавалі В. Таўлай і Я. Патаповіч (Я. Чабор).

Змясціў дэкларацыю групы паэтаў, якую падпісалі Я. Патаповіч, М. Васілёк, А. Рэдзька, П. Граніт, П. Пестрак (Звястун), А. Іверс, да ўсіх пісьменнікаў Заходняй Беларусі.

3 мастацкіх твораў у ёй змешчаны: вершы «Заклік» і «Гэй, арліная мая сіла» М. Патаповіча, «Я пішу, як магу», «Змяя, катору ўзгадавала» і «Пад гукі струн маёвых» М. Васілька, «Моладзі» Пестрака, «Вёска» А. Іверса, «Там, дзе шуміць каласістае гора» М. Танка (дасланы ім з турмы Лукішкі), «А хто ў полі?» А. Салагуба, «У вастрозе» А. Леўскага, «Каваль» П. Граніта, «Мы» А. Рэдзькі, «Што ты, Нёман, звіхраваўся?» М. Ліста (В. Камянецкага), «Акрыльвай думку ты сваю» Н. Жальбы (А. Бяленкі); арт. «На новым этапе» М. Руніча; урывак з рамана «Кардыян і хам» («Нашто мужыкам шкала?») Л. Кручкоўскага; рэцэнзія (пад крыптанімам Фр. Гр.) «Мастацкая літаратура „Грамады"» на аднайменны арт. Салагуба, надрукаваны ў часопіс «Полымя рэвалюцыі» (1933, № 1).

Забаронены ўладамі Польшчы, яго тыраж канфіскаваны, Найбольш актыўныя супрацоўнікі арыштаваны.

Адзіны экзэмпляр «Літаратурнай старонкі» зберагаецца ў Цэнтральнай бібліятэцы АН Літвы.

Літаратура
----------

* *С. В. Говін.* «Літаратурная старонка» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* История белорусской советской литературы. Мн. 1977. С. 115—116.

Спасылкі
--------

* Літэратурная старонка : месячнік літэратуры, мастацтва і крытікі // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх
**Яўгенія Сцяпанаўна Фалей** (н. 19 сакавіка 1940, г. Заслаўе, Мінскі раён) — беларускі гісторык.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1940 годзе ў Заслаўі. Скончыла БДУ (1973).

3 1957 года на савецкай і партыйнай рабоце. 3 1963 навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ (з 1990 Інстытут гісторыка-палітычных даследаванняў), з 1992 — Беларускі НДІ дакументазнаўства і архіўнай справы.

Навукова-даследчыцкая дзейнасць
-------------------------------

Даследуе праблемы беларускай дзяржаўнасці, гісторыі КПБ, грамадска-палітычнага і духоўнага жыцця Беларусі савецкага перыяду, знешнюю палітыку Беларусі.

Адзін з аўтараў-складальнікаў калектыўных прац «Хроніка важнейшых падзей гісторыі Камуністычнай партыі Беларусі» (ч. 3, 1980), «Камуністычная партыя Беларусі ў рэзалюцыях і рашэннях з’ездаў і пленумаў ЦК» (т. 1—2, 1983—34; т. 4, 1986), «Старонкі гісторыі Кампартыі Беларусі: меркаванні, аргументы, факты» (1990), зборнікаў дакументаў і матэрыялаў «Знешняя палітыка Беларусі» (т. 1-4, 1997—2001), «Перад крутым паваротам: Тэндэнцыі ў палітычным і духоўным жыцці Беларусі (1925—1928 гг.)», «Беларусізацыя, 1920-я гг.» (абедзве 2001) і інш.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
**Лежа** (алб.: Lezhë, Lezha) — горад на поўначы Албаніі. Адміністрацыйны цэнтр вобласці Лежа. Насельніцтва 18 695 (2006, ацэнка). Размешчаны на рацэ Дрын, недалёка ад месца яе ўпадзення ў Дрынскі заліў.

Гісторыя
--------

Заснаваны тыранам Сіракуз Дыянісіям I Старэйшым, называўся Лісас. У часы Рымскай імперыі ўваходзіў у склад правінцыі Ілірык пад назвай Лісус.

Лежа ў 1444 годзе была месцам з'езда албанскіх князёў пад кіраўніцтвам Георга Скандэрбега. На з'ездзе была створана Лежская ліга для барацьбы з Асманскай імперыяй. Скандэрбег быў пахаваны ў гарадскім саборы св. Мікалая.

Славутасці
----------

* Мячэць Селіміе — былая царква, потым мячэць, цяпер мемарыял у гонар албанскага нацыянальнага героя Скандэрбега.
* Турма Спач.

Зноскі
------
**«Витебский вестник»** — штодзённая грамадска-палітычная газета. Мела вялікадзяржаўна-шавіністычны кірунак. Выдавалася з 1 (14) ліпеня 1912 да 16(29) красавіка 1917 гг. у Віцебску на рускай мове. Выдаўцы А. А. Ляхвіцкі, А. М. Велікотны, рэдактары А. А. Ляхвіцкі, П. В. Кудраўцаў, М. М. Сталеўскі, У. I. Медзякоў. Аб'ядноўвала вакол сябе мясцовых актывістаў Саюза рускага народа і правых акцябрыстаў. Выдавалася на ўрадавыя сродкі.

Друкавала перадавіцы афіцыёзнага зместу, афіцыйныя ўрадавыя матэрыялы, хроніку, агляды рускіх газет і часопісаў, аб'явы; мела рубрыкі: «Па Расіі», «3 жыцця губерні», «Земскае і прыходскае жыццё», «Тэатр і музыка», «Замежныя весткі», «Бібліяграфічны аддзел». Беларуска-літоўскія губерні газета называла спрадвечным «рускім краем», адзначаючы ў ім некаторыя мясцовыя асаблівасці. З апалагетычным пафасам успамінала пра далучэнне («вяртанне») Паўночна-Заходняга краю да Расійскай імперыі ў канцы XVIII ст. Сваёю мэтаю ставіла барацьбу за «святую справу ўкаранення ў сыноў і дачок Беларускага краю» рускай праваслаўнай свядомасці (1 ліпеня 1912 г.), службу «самадзяржаўнаму цару і праваслаўнай веры». Свае надзеі ў справе поўнай русіфікацыі Беларусі газета ўскладвала на мясцовых настаўнікаў, якія, паводле свайго службовага становішча і прызвання, павінны стаць рускімі нацыяналістамі (5 ліпеня 1912 г.). «Нашу ніву» называла правадніком польскіх інтарэсаў на Беларусі (14 ліпеня 1912 г.). У рэцэнзіі на польскі альманах «3 ваколіц Дзвіны» (6 — 7 ліпеня 1912) нападала на творчасць Я. Купалы, назвала яго і Я. Лучыну, які памёр у 1897 г. «вядомымі польска-беларускімі пісьменнікамі» і актыўнымі супрацоўнікамі газеты «Наша ніва». У шэрагу публікацый салідарызавалася з «заходнярускім» варыянтам расійскага нацыяналізму газеты «Северо-Западная жизнь». 3 пазіцый афіцыйнага праваслаўя крытыкавала «богашукальніцтва» М. Бярдзяева, Я. Трубяцкога, Дз. Меражкоўскага, язычніцкую, антыхрысціянскую філасофію В. Розанава (арт. К. А. Смірнова «У цёмных рэлігійных промнях», 25 жніўня і 7 верасня 1912 г.). Публікавала этнаграфічныя даследаванні Е. Раманава, апавяданні і нарысы А. Пшчолкі, творы мясцовых аўтараў, змясціла гістарычна-краязнаўчы нарыс А. Сапунова «Французы ў Віцебску». У гады Першай сусветнай вайны прапагандавала патрыятычна-абарончыя погляды. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. перайшла на памяркоўна-ліберальную пазіцыю, крытыкавала негатыўныя бакі «дарэвалюцыйнага ладу», адзначыла ролю тэатра ў псіхалагічнай падрыхтоўцы рэвалюцыі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Конан, У. М. «Витебский вестник» / У. М. Конан // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 2: Беліцк — Гімн. — Мн.: БелЭн, 1994. — 536 с. — С. 307. — ISBN 5-85700-142-0.
* Подлипский, А. Периодическая печать Витебска / А. Подлипский; Витебский краеведческий фонд им. А. Сапунова, Витебская областная организация Белорусского союза журналистов. — Витебск: УПП «Витебская областная типография», 2001. — 159 с. — С. 9. — ISBN 985-6323-82-7.
**Падзенне ракі** — фізічная велічыня, выкарыстоўваецца для характарыстыкі ракі. Сэнс падзення — абсалютная вышыня вытоку (найвышэйшы пункт) мінус абсалютную вышыню вусця (найніжэйшы пункт). Падзенне ракі вымяраецца ў метрах.

Прымяненне
----------

Падзенне ракі выкарыстоўваецца пры праектаванні розных гідратэхнічных збудаванняў на рэках, навукоўцамі пры апісанні і аналізу рэк, для вылічэння патэнцыяльнай энергіі ракі.

Патэнцыяльная энергія ракі моцна залежыць ад падзення (чым больш падзенне, тым больш энергія).

Прыклад вылічэння
-----------------

Вылічым падзенне для ракі Лоа — самай доўгай ракі Чылі.

Выток ракі (схілы вулкана Міньё) — 4277 м, вусце ракі (узровень Ціхага акіяна) — 0 м.

Падзенне = выток (4277 м) — вусце (0 м) = 4277 м.

Спасылкі
--------

* Падзенне ракі (руск.)
**Cymbidium tracyanum** — від раслін з роду *Cymbidium* сямейства Архідныя (*Orchidaceae*).

Біялагічнае апісанне
--------------------

Псеўдацыбуліны слаба развітыя, яйцападобныя 1,5—2,5 × 1—1,5 см, поўнасцю схаваны похвамі 3—4 (да 6) лісця.

Кветка
Карані мясістыя, доўгія.

Суквецце прыкаранёвае, вертыкальнае, 15—67 см даўжыні, 3—9 (радзей 13) кветкавых гронак.

Кветкі не вянуць 2—3 тыдні, моцна і прыемна духмяныя, 3—5 см у дыяметры.

Асяроддзе пражывання
--------------------

Расце ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі: Кітай (Гуйчжоу, Тыбет, Юньнань), Індыя (Нагаленд, Маніпур, Трыпура), М’янма, Тайланд; магчыма, Лаос і В’етнам.

Гэты від расце на вільготных камянях або ствалах дрэў у вільготных, цяністых вечназялёных перадгорных і горных лясах, часта каля водных плыняў або над імі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. 1 2  IUCN

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чарнушэвіч.

**Алякса́ндр Аніке́евіч Чарнушэ́віч** (1899, Капыль — 29 кастрычніка 1937, Менск, НКУС) — палітычны дзеяч БССР.

Біяграфія
---------

З беларускай сялянскай сям’і. Удзельнік савецкага партызанскага руху на Беларусі ў грамадзянскую вайну, потым барацьбы з бандытызмам. 3 1922 года на партыйнай рабоце: сакратар Грэскага райкама КП(б)Б, загадчык аддзелаў Бабруйскага і Віцебскага акруговых камітэтаў КП(б)Б, культуры і прапаганды ЦК КП(б)Б. 3 кастрычніка 1932 года сакратар Менскага гаркама КП(б)Б. У сакавіку 1933 — лютым 1936 — наркам асветы БССР, потым загадчык аддзела забеспячэння Беларускай геалагічнай разведкі. У 1933 годзе быў сябрам Палітычнай камісіі для перагляду расійска-беларускага слоўніка і новых правіл беларускай мовы.

Член ЦК КП(б)Б у 1929—1936 гадах, член Бюро ЦК КП(б)Б у 1931—1934 гадах, кандыдат у члены Бюро ЦК КП(б)Б у 1935—1936 гадах. Член ЦВК БССР у 1931—1936, член Прэзідыума ЦВК БССР у 1933—1936 гадах.

19 чэрвеня 1937 года арыштаваны органамі НКУС БССР і 28 кастрычніка 1937 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР «як удзельнік нацыянал-фашысцкай арганізацыі» асуджаны да вышэйшай меры пакарання, расстраляны. Пасмяротна рэабілітаваны 15 снежня 1956 года.

Сям’я
-----

Быў жанаты з Марыяй Лукінічнай Чарнушэвіч (1902—?). Марыя Чарнушэвіч была арыштаваная 4 лістапада 1937 года ў Менску, 28 лістапада 1937 года асобай нарадай пры НКУС асуджаная як «член сям’і здрадніка радзімы» да 8 гадоў лагераў, этапаваная ў Карагандзінскі лагер НКУС Казахскай ССР (Акмолінскі лагер жонак здраднікаў Радзімы). Рэабілітаваная 26 чэрвеня 1956 года.

Літаратура
----------

* *Я. Фалей.* Чарнушэвіч Аляксандр Анікеевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
* *Маракоў Л. У.* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 3. Кн. 2. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кісялёў.

**Пётр Андрэевіч Кісялёў** (нар. 2 студзеня 1948 года ў в. Латыгава, Сенненскі раён) — беларускі вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі.

Доктар хімічных навук (1990). Прафесар (2003).

Біяграфія
---------

У 1972 годзе скончыў хімічны факультэт універсітэта імя М. Лютэра (г. Гале, Германія). 3 1972 года — у Інстытуце біяарганічнай хіміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (з 1980 года — загадчык лабараторыі). Адначасова з 1994 года — у Міжнародным інстытуце радыёэкалогіі імя А. Д. Сахарава.

У 1976 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Хімічныя мадэлі монаоксігеназ» па спецыяльнасці «Хімічная кінетыка і каталіз». У 1990 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Структура, дынаміка і каталітычныя ўласцівасці цытахром Р-450-змяшчаючых мадэльных мембран» па спецыяльнасці «Біяарганічная хімія».

Аўтар навуковых прац па вывучэнні прынцыпаў рэгуляцыі функцыянальнай актыўнасці мембраназвязаных бялкоў і ферментаў. Даследаваў новую разнавіднасць фосфаліпідаў з высокай стымулюючай актыўнасцю ў адносінах да монаоксігеназных ферментных сістэм уласцівасці ізаэнізмаў цытахрому Р-450 чалавека.

Сааўтар навуковых публікацый з вучонымі Германіі, ЗША, Аўстраліі, Фінляндыі.

Літаратура
----------

* Киселёв Пётр Андреевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.] / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Минск : БелЭн, 2007. — Т. 4 : Картография-Миноговые. — С. 51-52.
* Киселёв Пётр Андреевич // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 486—487.
* Кісялёў Пётр Андрэевіч // Памяць: Сенненскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: У. С. Богаў [і інш.]; уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Паліграфафармленне, 2003. — С. 540.
* Кісялёў Пётр Андрэевіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 8 : Канто-Кулі. — С. 295.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з падобнымі імёнамі, гл. Казлоў і Уладзімір Казлоў.

**Уладзімір Мікалаевіч Казлоў** (1942 — 2020) — беларускі валейбаліст і трэнер.

Біяграфія
---------

Уваходзіў у трэнерскі штаб мінскага «Камунальніка», паспяхова выступаў у чэмпіянаце СССР.

Двойчы прыводзіў юніёрскую зборную Беларусі да бронзавых медалёў чэмпіянатаў Еўропы ў дадзенай узроставай катэгорыі. Працаваў галоўным трэнерам жаночай зборнай Беларусі па валейболе з 2000 па 2007 год.

Зноскі
------

1. ↑  Ушел из жизни заслуженный тренер Республики Беларусь Владимир Николаевич Козлов
2. ↑  Памёр беларускі валейбольны трэнер Уладзімір Казлоў


| ⛭Галоўныя трэнеры  жаночай зборнай Беларусі па валейболе |
| --- |
| 
* Паздняк (1992—2000)
* Казлоў (2000—2007)
* Ганчароў (2007—2009)
* Карполь (2009—2010)
* Ганчароў (2011—2014)
* Хілько (2015—2019)
* Мацвееў (2019—2021)
* Салікаў (2021 — ц.ч.)

 |