**Такіпо́на** (toki pona) - мова, створаная канадкай Соняй Элен Кіса. Прэтэндуе на намінацыю самай простай са штучных моў.

Гісторыя
--------

Першая інфармацыя аб мове з’явілася ў Сусветнай сетке ў 2001 годзе. Назва *Toki Pona* перакладаецца як "мова дабрыні" (магчымыя пераклады: "добрая мова", "простая мова" ці "добрая размова"). Кіса падчас працы над стварэннем мовы натхнялася вучэннямі аб даа і дзэн і працамі філосафаў-прымітывістаў. Ёсць таксама паралелі з працамі Анны Вяжбіцкай.

Выкарыстанне
------------

Такіпону выкарыстоўваюць у асноўным у Сеціве, а за яе межамі - у Канадзе, ЗША, Еўропе, Японіі і Расіі. Такіпона не класіфікуецца як мова міжнацыянальных зносін. Вядомая галоўным чынам сярод карыстальнікаў сеціва, яна служыць прыкладам інтэрнэт-культуры. Колькасць размаўляючых на такіпоне ацэньваецца прыблізна ў некалькі соцен чалавек.

Лексічны склад
--------------

Міраўспрыяцце такіпоны знайшло сваё адлюстраванне ў яе структуры і змесце. У слоўніку мовы каля 120 каранёў - паводле думкі аўтара, самых неабходных. Мінімалізм лексікі даведзены да таго, што ў мове адсутнічаюць назвы жывёл і раслін. Але ў неафіцыйным слоўніке такіпоны ёсць вызначэнні для краін, нацый, моў, а таксама імёны людзей (ma Nijon - Японія toki Epelanto - Эсперанта jan Tana - Таня). Спрошчаная лексіка такіпоны спалучаецца з простымі граматыкай, фаналогіяй і сінтаксісам.

Фанетыка
--------

Мова такіпона ўтрымлівае 14 фанем: 5 галосных (a e i o u) і 9 зычных (j k l m n p s t w). Зычныя фанемы не падзяляюцца паводле звонкасці/глухасці, мяккасці/цвёрдасці.
Галосныя вымаўляюцца наступным чынам:

* a - як а
* e- як э
* i - як і
* o - як о
* u - як у

Зычныя вымаўляюцца наступным чынам:

* k - як к
* l - як л, але можа быць змякчоным
* m - як м
* p - як п
* s - як с
* t - як т
* w - вымаўляць трэба праз акругленне губ і спробу вымавіць в, але губы не змыкаць
* j - як й

У такіпоне з’яўляецца дапушчальным азванчэнне зычных падчас вымаўлення, гэта значыць вымаўленне p як b, s як z, t як d, k як g. Націск заўсёды ставіцца на першы склад, нават у запазычаных імёнах і назвах краін і гарадоў.

Карта Еўропы з падпісанымі назвамі краін на такіпоне
Афіцыйна словы запісваюцца пры дапамозе лацінскага алфавіта, як апісана ў раздзеле "фанетыка". Словы вымаўляюцца так, як напісана. Не з’яўляецца дапушчальнай рэдукцыя галосных *о* і *е* ў ненаціскным стане. Зараз разглядаюцца варыянты запіса слоў мовы пры дапамозе складавых алфавітаў, узятых з розных моў ці вынайдзеных спецыяльна для такіпоны, ці нават іерогліфаў.
Словы ў такіпоне будуюцца са складоў. Калі склад не знаходзіцца ў пачатку слова, то ён можа не ўтрымліваць першую зычную, у астатніх выпадках склад - гэта зычная+галосная+апцыянальная n. n не ставіцца, калі за ёй ідуць n ці m. З усіх варыянтаў складаў у такіпоне забаронены склады: ji, wo, wu (з прычыны цяжкага вымаўлення).
Словы ў такіпоне не змяняюцца пры дапамозе канчаткаў, прыставак і суфіксаў. Многія словы могуць выкарыстоўвацца і як назоўнік, і як дзеяслоў, і як прыметнік, і як прыслоўе. Пры гэтым словы ў адрозненні ад беларускамоўных не змяняюцца падчас напісання.

Шматзначнасць
-------------

Амаль усе словы ў такіпоне маюць шмат сэнсаў. Напрыклад, *pona* - просты, добры, дабро, рамантаваць(!). З-за гэтага такі сказ як "jan li pona" магчыма перакласці некалькімі спосабамі: чалавек - добры, ці чалавек рамантуе. Таму пераклад робіцца сыходзячы з кантэкста ці ўдакладняецца. Напрыклад, калі ў прыведзеным прыкладзе неабходна падкрэсліць, што чалавек рамантуе, то магчыма назваць рэч, якую ён рамантуе: jan li pona e tomo (*чалавек рамантуе будынак*). Калі не пазначаны аб'ект рамонту, то амаль заўсёды можна лічыць, што "pona" мае сэнс "добры, просты".

Слоўнік
-------

Назвы частак цела
Зараз выкарыстоўваецца каля 125 каранёў паводле прынцыпа дабрахвотнага спрашчэння і ігнаравання складанасцей.
З-за невялікай колькасці каранёў, словы з другіх моў часта перакладаюцца на такіпону з выкарыстаннем некалькіх каранёў, напрыклад "вучыць", "навучаць" будзе "pana e sona", літаральна "даваць веды". Хаця такіпону часта называюць "мовай са 120 слоў", скептыкі лічаць, што гэта не зусім так: у ёй выкарыстоўваецца шмат словазлучэнняў і стандартных зваротаў, якія неабходна завучваць, як асобныя лексічныя адзінкі.
З пункту гледжання такіпаністаў уяўленні аб "завучванні словазлучэнняў і зваротаў" з’яўляюцца нявернымі. Такіпаніст сам камбінуе паняцці з існуючых слоў, якія знаходзяцца ў сеціве. "Словазлучэнні і стандартныя звароты" - гэта ўсяго толькі рэкамендацыі. Увогуле, нельга гаварыць пра нешта стандартнае ў такіпоне (акрамя, зразумела, граматыкі і базавага слоўніка): усё залежыць ад самога такіпаніста. Напрыклад, слова "стол" у залежнасці ад кантэкста можа перакладацца як "supa sitelen" ("мэбля для пісьма"), "supa moku" ("мэбля для ежы") ці нават "supa kiwen ike ("мэбля цвёрдая і благая"), калі, напрыклад, гаворачы ўдарыўся аб яго.

Зноскі
------

1. ↑  Згодна са сцвяржэннямі носьбітаў такіпоны, існуе так званы "класічны спіс", сфарміраваны прыкладна да 2007 года, які складаецца з 118 каранёў. У сувязі са значнай, але не завершанай працай па рэфармаванню спіса словаў і іх значэнняў, на гэты момант супольнасцю выкарыстоўваецца 123-126 словаў (падрабязней гл. тут(недаступная спасылка) і тут(недаступная спасылка))
2. ↑  Хуткасць думкі(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Wikia li toki pona — развіванае ў Wikia выданне свабоднай энцыклапедыі на мове такіпона.
* Афіцыйная старонка мовы
* Sonja Elen Kisa, асабісты сайт
* irc.freenode.ned#tokipona - IRC-канал

### Слоўнікі і падручнікі

* tokipona.org/wiki/Category:Toki\_Pona\_words Афіцыйны такіпона-англійскі слоўнік (не дапрацаваны да цяперашняга моманту, старая версія(недаступная спасылка))
* Такіпона-рускі слоўнік, тэматычныя слоўнікі, прыказкі Архівавана 5 ліпеня 2013.
* Руска-такіпонскі слоўнік (дадатковыя 564 словы на аснове 118 слоў афіцыйнага слоўніка)(недаступная спасылка)

| ⛭Штучныя мовы (спіс) |
| --- |
| Натуральная мова • Штучная мова • Планавая мова • Сацыялізаваная мова • Міжнародныя дапаможныя мовы • Апрыёрная мова • Апастэрыёрная мова • Гіпасхематычныя мовы • Гіперсхематычныя мовы • Універсальная мова • Схематызм*Інтэрлінгвістыка* |
| Планавыя | ад’юванта • акцыдэнталь • Бэйсік-інгліш • будзінас • глоса • інтэрглоса • інтэрлінгва • космас • лаціна-сінэ-флексіонэ • lingua catolica • лінгва франка нова • міжславянская мова • раманід • словіа • універсалглот • універсаль • унітарыё • уропі • folkspraak |
| Выдуманыя | баронн • Brithenig • вавілон 17 • венэдык • ларымін • надсат • навамоўе • speedtalk • Старэйшая Мова |
| Філасофскіяі лагічныя | AUI • ыфкуіл • лінкас • лаглан • ложбан • такіпона • сона |
| Планавыя | ро • сальрэсоль • эльюндзі |
| Выдуманыя | аварын • адунаік • валарын • вестран • гаа'улдская • квэнья • клінган • кхуздул • на’ві • рамерыйскія • роханская·сіндарын • таліска • тэлерын · чорная мова • Мова Эльдараў |
| Іерагліфічныя | локас • Злэнга • бліс |
| Планавыя | валапюк • Lingua Ignota • іда • нэа • неўтраль • навіяль • АМО • эсперанціда • (прота-)эсперанта |
| Выдуманыя | Атлантыйская мова • Боская мова • чатлана-пацакская |
| Персоны | 
Дж. К. Браўн •
Э. дэ Валь •
А. М. Волкаў •
О. Есперсен •
Л. Заменгоф •
А. Кірхгоф •
Дж. Кіхада •
А. В. Колегаў •
Ю. Крыжаніч •
С. Ланг •
Ч. К. Огдэн •
М. Окранд •
Ота Юкіо •
Дж. Пеана •
Ж. Піро •
Дж. Салманазар •
А. Сапкоўскі •
А. Сірайт •
Ж. Сюдр •
Дж. Р. Р. Толкін •
П. Фромер •
Хільдэгарда Бінгенская •
М. Шлеер • Н. В. Юшманаў |
| Арганізацыі | Акадэмія валапюка • Акадэмія інтэрлінгвы • Акадэмія эсперанта • Інстытут клінгана • Інстытут лаглана |