recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Нікаля (Нікала) Кашэн** (фр.: Nicolas Cochin; 18 кастрычніка 1610, Труа — 1686, Парыж) — французскі гравёр, малявальшчык, афарміцель.

Біяграфія
---------

Прадстаўнік сямейства французскіх мастакоў, пераважна гравёраў, Кашэн. Сын мастака Наэля Кашэна. Найбольш вядомымі з іх сямейства былі гравёры Шарль-Нікаля Кашэн-старэйшы і Шарль-Нікаля Кашэн (Малодшы).

Каля 1635 года пераехаў у Парыж, жыў таксама ў Венецыі. Працаваў у манеры Жака Кало. Пераймаў Стэфана дэла Бела.

Майстар стафажа. Мастак-баталіст. Стварыў шмат афортаў невялікага фармату, пераважна, на рэлігійную тэматыку, алегарычных карцін і пейзажаў, некаторыя з якіх былі прызначаны для кардынала Мазарыні.

Да лепшых яго твораў належаць: «Спакуса святога Антонія», «Пераход ізраільцян праз Чорнае мора», сем аркушаў «Салдат у паходзе» і «Марскіх бітваў» (з уласных малюнкаў) і «Шлюб у Кане Галілейскай» (з А. Вічэнціна).

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 22 жніўня 2017.
2. ↑  Nicolas Cochin<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. ↑  Nicolas Cochin<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
4. ↑   Праверана 15 кастрычніка 2016.
5. ↑  Cochin, Noël, the Elder // *Benezit Dictionary of Artists* — OUP, 2018. — ISBN 978-0-19-977378-7 — doi:10.1093/BENZ/9780199773787.ARTICLE.B00039737<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104023678'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14971759j · GND: 123825547 · ISNI: 0000 0001 2121 118X · LCCN: no2018009493 · SUDOC: 117869465 · VIAF: 12578119 · ULAN: 500015904 |

 |
**Ізнік**, колішняя **Нікея** — горад у Турцыі, старажытны і сярэдневяковы горад Малой Азіі, размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы сучаснай Турцыі.

Гісторыя
--------

У 4 ст. да н.э. у Малой Азіі валадарыў македонскі цар Антыгон I, які заснаваў горад і назваў яго сваім імем. Пазней палкаводзец Аляксандра Македонскага Лізімах авалодаў большай часткай Малой Азіі і перайменаваў Антыгонію ў Нікею ў гонар сваёй жонкі. 3 таго часу Нікея становіцца важным пунктам, які віфанскія цары робяць сваёй рэзідэнцыяй. У 1 ст. да н.э. горад падпаў пад уладу Рымскай імперыі, але захаваў права аўтаноміі. У 325 тут быў скліканы 1-ы Усяленскі царкоўны сабор, на якім разглядалася справа аб ерасі прасвітара Арыя. 3 кан. 4 і да пач. 13 ст. Нікея была буйным гандлёва-рамесніцкім цэнтрам Візантыі.

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф. Творы:… С. 156.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 156. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

Гл. таксама
-----------

* Нікейскі сабор
Сармэнта дэ Гамбоа, Манка Капак
Сармэнта дэ Гамбоа, Генеалогія Інкаў. Сінчы Рока, Льёкі Юпанкі, Майта Капак, Капак Юпанкі
Сармэнта дэ Гамбоа, Генеалогія Інкаў. Інка Рока, Ціту Кусі Вальпа, Віракоча, Пачакуці
Сармэнта дэ Гамбоа, Генеалогія Інкаў. Пачакуці, Тупак Інка Юпанкі, Вайна Капак, Васкар, Атавальпа
**Інка**, **Інка Капак** (кечуа: Inka Qhapaq) — тытул звязанай вузамі крэўнае роднасці вышэйшай знаці ў Імперыі інкаў Таўанцінсую, якая ўяўляла сабой асобую этнакультурную супольнасць. Паўнавартасным інкам мог лічыцца толькі прамы нашчадак Манка Капака ды Мамы Окльё як па мужчынскай, так і па жаночай лініях. Дзяўчаты роду інкаў насілі тытул **Н’юста** (кечуа: Ñust'a), а замужнія жанчыны — **Палья** (кечуа: Palla).

Апроч інкаў па крыві, існаваў слой так званых «інкаў паводле прывілею» — людзей ніжэйшага паходжання, што атрымоўвалі права клікаць сябе інкамі ды насіць вопратку інкаў за тыя ці іншыя асабістыя заслугі.

Паходжанне
----------

Аб паходжанні інкаў няма дакладных дадзеных, хаця існуе мноства легенд. Аднак усе гэтыя легенды указваюць на ваколіцы возера Ціцікака, што можа быць расцэнена як аргумент на карысць таго, што прарадзімай інкаў сапраўды быў гэты раён. Ёсць гіпотэза, што інкі з’яўляліся спадкаемцамі дынастыі уладароў Ціўанака або, менш верагодна, Ўары (абедзве гэтыя цывілізацыі прыйшлі ў поўны заняпад да канца ХІІ стагоддзя), але ці так гэта насамрэч, даведацца наўрад ці калі-небудзь прадставіцца магчымым.

Мова
----

Хаця ўсе інкі, безумоўна, дасканала валодалі кечуа, паміж сабой яны, паводле сведчанняў многіх храністаў, размаўлялі на асобай мове **капак сімі** (кечуа: Qhapaq Simi — «мова цароў»), пра якую, на жаль, вядома замала. Найбольш верагоднае збліжэнне гэтай мовы са зніклай мовай пукіна (ісп.: puquina), але, маюцца недаказаныя версіі, што **капак сімі** быў дыялектам аймара ці уру (сям’я уру-чыпая).

Сацыяльная структура
--------------------

Ачольваў інкаў (ды наогул усю дзяржаву) **Сапа Інка** (кечуа: Sapa Inka), літ. «Адзіны Інка». Ягоная галоўная жонка паводле звычаю мусіла даводзіцца яму роднай сястрой, яна насіла тытул **Куя** (кечуа: Quya).

Інкі падзяліліся на так званыя **айлью** (ад кечуа: Ayllu — абшчына). Кожная айлью вяла свой пачатак па мужчынскай лініі ад таго ці іншага Сапа Інкі; усе сыны чарговага Сапа Інкі (апрача спадкаемцы прастолу) утваралі новую айлью, што насіла ягонае імя.

Атрыманне ў спадчыну прастолу адбывалася па мужчынскай лініі, ды Сапа Інка мог абраць спадкаемцам любога з сыноў, неабавязкова старэйшага. Акрамя таго, ёсць цьмяныя указанні на тое, што Сапа Інка мог быць змешчаны з прастолу воляй іншых інкаў у выпадку, калі ягоная дзейнасць была няўдалай.

Колькасць інкаў падуладных ім народаў (кечуа, аймара) дасягала 10 мільёнаў, з якіх 200 000 служылі ў арміі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Усціновіч.

**Алена Мікалаеўна Усціновіч** (нар. 1920) — беларуская ўрач. Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1970).

Біяграфія
---------

Працавала галоўным урачом у абласным дзіцячым санаторыі «Пухавічы».

Грамадская дзейнасць
--------------------

Стаяла ля вытокаў Пухавіцкай раённай арганізацыі ветэранаў.

У пачатку 1970-х гадоў прыняла ўдзел у стварэнні пакоя-музея, прысвечанага Янку Купалу і Якубу Коласу, як знака памяці пра дом творчасці пісьменнікаў «Пухавічы», дзе самыя розныя беларускія літаратары ў свой час адпачывалі і працавалі над сваімі творамі.

Узнагароды
----------

* Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1970)
* Ганаровы грамадзянін г. Мар’іна Горка

Зноскі
------

1. 1 2  Дом творчасці ў Мар’інай Горцы
2. ↑  К 25-летию деятельности общественного объединения ветеранов  (руск.)
3. ↑  День Рождения Устинович Алены Николаевны Архівавана 30 кастрычніка 2022.  (руск.)
Лістападны клён вастралісты ўвосень
Лістападныя дрэвы ўзімку
**Лістападная расліна** — у батаніцы расліна, галоўным чынам дрэва або куст, чыё лісце ападае ў пэўную пару года. У адных выпадках гэта звязана з нізкімі тэмпературамі ў зімовы перыяд на тэрыторыях з умераным ці арктычным кліматам; у іншых ападанне адбываецца ў засушлівы сезон у рэгіёнах з сезонным рэгуляваннем ападкаў. У супрацьлегласць лістападным раслінам, ёсць так званыя вечназялёныя расліны, чыё лісце не ападае. Акрамя гэтага, ёсць расліны з прамежкавым цыклам — іх завуць паўлістападнымі.

Шматлікія лістападныя расліны цвітуць у перыяд, калі лісце на іх адсутнічае — гэта павялічвае іх прадуктыўнасць пры апыленні. Адсутнасць лісця спрашчае працэс апылення ў раслін, якія апыляюцца з дапамогай ветру, і паляпшае іх бачнасць для насякомых-апыляльнікаў. Аднак гэта стратэгія рызыкоўная, з прычыны таго, што моцныя маразы ці засуха могуць загубіць насенне.

Скідаючы лістоту, дрэвы і кусты памяншаюць сваю патрэбнасць у вільгаці — у марознае надвор'е вада замярзае. Пры адсутнасці лісця павялічваецца прадзіманасць раслін, што захоўвае іх ствалы і парасткі ад пашкоджанняў, якія выклікаюцца снежнымі штормамі.

Спасылкі
--------

* Lemon, P. C. (1961). Forest ecology of ice storms. *Bulletin of the Torrey Botanical Club* 88: 21.
* Deciduous Forest Facts Архівавана 11 лістапада 2009.
* Deciduous Forest Biome

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 33283694 |
**Ізміт** (турэцк.: İzmit) — горад у Мармуроваморскім рэгіёне Турцыі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Каджаэлі. Размешчаны на беразе Ізміцкага заліва Мармуровага мора прыкладна ў 100 км на ўсход ад Стамбула ў паўночна-заходняй частцы Анатоліі. 

Ізміт (Нікамедыя) быў самым усходнім і старэйшым па статусе сталічным горадам Рымскай імперыі з 286 па 324, падчас тэтрархіі, уведзенай Дыяклетыянам. З 324 па 330 горад служыў часовай (пераходнай) сталіцай, пакуль Візантый не быў афіцыйна абвешчаны *Nova Roma* (Новым Рымам).

Ізміт — важны індустрыяльны цэнтр краіны, з развітой нафтаперапрацоўчай, папяровай і цэментнай прамысловасцю. Існуюць планы стварэння ў горадзе сумеснай зборачнай вытворчасці «Ford Motor Company» і «Otosan» па вырабу мікрааўтобусаў Transit/Tourneo і Transit/Tourneo Connect (правінцыя Каджаэлі мае развітую аўтамабільную прамысловасць). Ізміт таксама важны транспартны вузел, размешчаны на шляху паміж Стамбулам і Анкарой, а таксама мае вялікі марскі порт. Авіяцыйную сувязь з горадам забяспечваюць міжнародныя аэрапорты Стамбула Сабіха Гёкчэн і імя Атацюрка. 

Універсітэт (з 1992).

Гл. таксама
-----------

* Еноўк Шаген

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
**Ліставёртка свінцовапалосая** (*Ptycholoma lecheana*) — від матылькоў сямейства ліставёртак (*Tortricidae*). Шкоднік сельскай гаспадаркі, пашкоджвае ўсе пладовыя культуры.

Апісанне
--------

Размах крылаў матылька дасягае 15-21 міліметраў. Пярэднія крылы цёмна-бурыя з чырванаватым адценнем, часам з жаўтлявым або памяранцава-чырвоным, з бліскучымі палоскамі стальнога або свінцовага колеру. Заднія крылы цемна-шэрыя. Яйкі зяленыя, самка адкладае іх купкамі на лісце зверху. Вусені бледна-зяленага колеру, галава і грудны шчыток светла-бурыя, і на галаве прыкметныя дзве падковападобныя плямы, а на грудным шчытку — чорныя плямы. Даўжыня дарослага вусеня дасягае 20 міліметраў. Кукалка карычневая, з больш цёмнай спінкай, канец брушка выцягнуты і завостраны, даўжыня кукалкі 1 см.

Экалогія
--------

На працягу года дае адно пакаленне. Зімуюць вусені трэцяга ўзросту ў шчыльным белым павуцінным кокане.

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце Аграрны сектар Украіны Архівавана 28 студзеня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2775858115 |
**Барадатая курапатка** (*Perdix daurica*) — від птушак сямейства фазанавых.

Апісанне
--------

Невялікая птушка, вага 280—420 г. Агульная афарбоўка буравата-шэрая з тонкім хвалістым малюнкам. Спіна і цемя бура-жоўтага адцення, а бакі галавы і горла, а таксама валлё і грудзі ахрыстые. Па баках падбародка ўзімку вузкія і цвёрдыя пёры — «барада». На бруху цёмна-бурая або чорная пляма, але ў самкі плямы няма або яно вельмі маленькае.

Пашырэнне
---------

Паўночная мяжа гнездавога арэала праходзіць у вобласці 55-й паралелі па Енісеі, у басейне ніжняй плыні р. Баргузіні па паўднёвай частцы Віцімскага пласкагор'я. Гняздуецца ў раёне Мінусінска, у басейне ніжняга Абакана, у перадгор'ях Алтая, заходзіць у даліны рэк хрыбтоў Цянь-Шаня, асабліва шматлікая каля возера Ісык-Куль. На крайнім паўднёвым захадзе арэала знойдзена ў заходніх перадгор'ях Туркестанскага хрыбта і ў блізкіх да іх частках даліны ракі Зераўшан.

Часцей за ўсё жыве ў пагорыстых рознатраўных стэпах і ў стэпавых далінах рэк з нізкім травастоем і хмызнякамі; гняздуецца таксама ў сухіх камяністых шырокіх падзях перадгор'яў і ніжняга пояса бязлесных хрыбтоў з палыном і рэдкімі кусцікамі караганы і ядлоўца. Аддае перавагу адчыненым прасторам з травяністай расліннасцю, якой яна можа карміцца, і астраўкам хмызняковых зараснікаў, у якіх зручна хавацца ў выпадках небяспекі; пажадана таксама блізасць вадаёма.

На Беларусь завозілася для акліматызацыі з Тувы ў 1959-60 гг. але беспаспяхова.

Спосаб жыцця
------------

Барадатая курапатка праводзіць жыццё на паверхні зямлі. На галіны дрэў і хмызнякоў не садзіцца. Бегае хутка і лёгка. Узлятае з характэрным шумам крылаў, часта з адрывістым крыкам, ляціць прама, не пятляючы і энергічна працуючы крыламі, але часцей на невялікія адлегласці і невысока над зямлёй; прызямляючыся, плануе.

Падчас гнездавання барадатыя курапаткі трымаюцца парамі, у астатнія сезоны сем'ямі і чародкамі. Узімку сустракаюцца чародамі ў 150—200 асобін.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Інфармацыя пра від на сайце *BioLib*
2. ↑  БЭ ў 18 тамах. Т.2. Мн. 1996, С.288

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
Ізраіль, Заходні бераг ракі Іардан, Сектар Газа і Галанскія вышыні
**Палесціна-ізраільскі канфлікт** — ваенны канфлікт паміж дзяржавай Ізраіль і палесцінцамі, які працягваецца дагэтуль. Ён з'яўляецца часткай шырэйшага араба-ізраільскага канфлікту. Гэта спрэчка паміж дзвюма групамі людзей з прэтэнзіямі на праваўладанне і суверэнітэт над адной і той жа тэрыторыяй былога брытанскага мандата Палесціна. Былі зроблены шматлікія спробы зрабіць на спрэчнай тэрыторыі дзве дзяржавы: незалежную палесцінскую дзяржаву побач з Ізраілем. У наш час, для пераважнай большасці ізраільцян і палесцінцаў, паводле мноства шырокіх апытанняў, рашэнне аб стварэнні дзвюх дзяржаў з'яўляецца лепшым спосабам спыніць канфлікт. Большасць палесцінцаў бачыць у Заходнім беразе рэкі Іардан і ў сектары Газа складнікі сваёй будучай дзяржавы, якая таксама прымаецца большасцю ізраільцян. Частка навукоўцаў выступае за рашэнне аб стварэнні адзінай дзяржавы, у выніку чаго ўвесь Ізраіль, сектар Газа, і Заходні бераг стане бінацыянальнай дзяржавай з роўнымі правамі для ўсіх. Аднак, ёсць значныя сферы рознагалоссяў па форме любога канчатковага пагаднення, а таксама ў плане даверу: кожны бок бачыць у другім пагрозу сваёй бяспекі.

Гл. таксама
-----------

* Інтыфада
* ХАМАС
* Хезбала
* Палесцінскі тэрарызм

Зноскі
------

1. ↑  The American Jewish Cocoon by Peter Beinart | The New York Review of Books
2. ↑   Архівавана 15 чэрвеня 2008.
3. ↑
4. ↑  Just another forgotten peace summit — Israel News | Haaretz Архівавана 13 красавіка 2010.
5. ↑  Dershowitz, Alan. The Case for Peace: How the Arab-Israeli Conflict Can Be Resolved. Hoboken: John Wiley & Sons, Inc. 2005
6. ↑  Israel: The Alternative by Tony Judt | The New York Review of Books
7. ↑  Virginia Tilley, The One-State Solution, University of Michigan Press
8. ↑  Israel News — Haaretz Israeli News source

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Кароткая яўрэйская · Universalis |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каганаў.
**Ізраіль Львовіч Каганаў** (руск.: Каганов Израиль Львович; 1 мая 1902, Клімавічы — 1985, Масква) — савецкі вучоны ў галіне прамысловай электронікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі РФ, заснавальнік і кіраўнік кафедры Прамысловай электронікі Маскоўскага энергетычнага інстытута. Прызнаны спецыяліст у галіне кіруемых ртутных выпрамнікоў і іённых пераўтваральнікаў. Стваральнік хуткадзейных і бескантактавых рэгулятараў напружання выпрамнікоў для электролізу алюмінія.

Біяграфія
---------

Па заканчэнні ў 1925 Маскоўскага Вышэйшага тэхнічнага вучылішча (МВТВ) працаваў инжынерам на Харкаўскім электрамеханічным заводзе, затым у Маскве ў Дзяржаўным электратэхнічным трэсце, удзельнічаў у будауніцтве і наладцы першых цягавых падстанцый з ртутным выпрамнікамі для трамвая і электрыфицыраванага транспарту. У 1929 — галоўны инжынер па электраабсталяванні кінафабрыкі (пазней «Масфільм»), выкладаў у МВТВ, з 1931 у Маскоўскім энэргетычным інстытуце (МЭІ), у 1931-40 — намеснік загадчыка кафедрай «Электратэхнікі». У 1933-34 ўпершыню ў краіне пачаў чытаць курс па электронных і іённых пераўтваральніках, выдаў падручнік па гэтым курсе (1937). Адначасова ў 1934-47 працаваў ва Ўсесаюзным электратэхнічным інстытуце імя У. І. Леніна (УЭІ) у Маскве. У 1943 па яго ініцыятыве у МЭІ створана кафедра і пачата падрыхтоўка спецыялістаў па іённым прыборах і пераўтваральніках току (з 1950 кафедра «Прамысловая электроніка»), загадваў кафедрай да 1974. Старшыня Навукова-метадычнага савета па прамысловай электроніцы пры Мінвузе СССР (1961-76).

Навуковыя працы
---------------

* «Інвертавання пастаяннага току ў трохфазны» (1941);
* «Электронныя іённыя пераўтваральнікі (Асновы прамысловай электронікі)», ч. 1-3 (1950-56);
* «Іённыя прыборы» (1972)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Sonic Youth** — амерыканскі рок-гурт, створаны ў 1981 годзе ў Нью-Ёрку.

Гурт моцна паўплываў на культуру і мастацтва 1980-х і 1990-х гадоў. Асноўнымі ўдзельнікамі былі Кім Гордан, Лі Ранальда, Цёрстан Мур і Стыў Шэлі. Мур і Ранальда сустрэліся ў Нью-Ёрку ў канцы 1970-х, калі на піку папулярнасці быў адзін з кірункаў пост-панку — нью-вейв. Абодва яны ў аркестрах авангарднага кампазітара Глена Бранкі. У 1981 годзе Sonic Youth быў заснаваны ў складзе з Мурам (гітара, вакал), Горданам (бас, гітара, вакал) і Ранальда (гітара, вакал). Праз гурт прайшла вялікая колькасць барабаншчыкаў, пакуль у 1986 годзе не прыйшоў Стыў Шэлі. Джым О’Рурк (бас, клавішы, гітара) быў удзельнікам гурта ў 1999—2005 гадах, а Марк Ібалд (гітара, бас) у 2006—2011 гадах. Творы Sonic Youth былі вельмі наватарскімі, іх дагэтуль лічаць адным з найінтрыгоўнейшых гуртоў тых часоў.

Дыскаграфія
-----------

* *Sonic Youth* (1982)
* *Confusion Is Sex* (1983)
* *Bad Moon Rising* (1985)
* *EVOL* (1986)
* *Sister* (1987)
* *Daydream Nation* (1988)
* *Goo* (1990)
* *Dirty* (1992)
* *Experimental Jet Set, Trash and No Star* (1994)
* *Washing Machine* (1995)
* *A Thousand Leaves* (1998)
* *NYC Ghosts & Flowers* (2000)
* *Murray Street* (2002)
* *Sonic Nurse* (2004)
* *Rather Ripped* (2006)
* «The Eternal» (2009)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Sonic Youth
* www.sonicyouth.com
* www.britannica.com/art/alternative-rock
* www.discogs.com/artist/17199
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Токарава.
**Валянціна Яўгенаўна Токарава** (нар. 13 жніўня 1941, в. Клімаў Лог, Мінская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1968 годзе. З 1968 года — архітэктар, старшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў у БелНДІПгорадабудаўніцтва.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: генпланы Валожына (1971), Лунінца (1973), Ганцавічаў (1974), Мар’інай Горкі (1975), Талачына (1976), Мёраў (1980), ПДП жылых раёнаў у Полацку (1977), Баранавічах (1979), Віцебску (1982); у аўтарскім калектыве: ПДП жылых раёнаў у Бабруйску (1969), праект рэгенерацыі цэнтра Полацка (1985).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Токарева Валентина Евгеньевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Валісне́рыя спіра́льная** (*Valisneria spiralis*) — падводная травяністая расліна сямейства жабнікавых.

Апісанне
--------

Сцябло кароткае са стужкападобным ярна-зялёным лісцем даўжынёй да 80 см і шырынёй 12 мм, сабраным у разетку. Кветкі аднаполыя, развіваюцца пад вадой. Перад апыленнем усплываюць на паверхню. Апыленая кветка апускаецца ў ваду, дзе выспявае плод.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў прэсных вадаёмах трапічнага, субтрапічнага і ўмеранага паясоў. Трапляецца ў вусці Дуная, Дняпра, Волгі, у азёрах Каўказа, Сярэдняй Азіі, Далёкага Усходу на глыбіні да 1 м.

Выкарыстанне
------------

Выкарыстоўваецца як акварыумная расліна. Найбольш дэкаратыўная форма — з закручаным лісцем. Культывуюць пры ўмераным асвятленні.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

Мартыненка В. П. Валіснерыя спіральная // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
**Тэ Рангі Хіроа** (маары: Te Rangi Hīroa), таксама вядомы як **Пітэр Генры Бак** (англ.: Peter Henry Buck, 15 жніўня 1880, Урэнуі, Новая Зеландыя — 1 снежня 1951, Ганалулу, Гаваі, ЗША) — новазеландскі навуковец і грамадскі дзеяч. Тэ Рангі Хіроа — адзін са стваральнікаў і кіраўнікоў так званай младамаарыйскай партыі — першай самастойнай палітычнай арганізацыі, узначальваў у 1890—1930 гадах рух маары за палітычнае, эканамічнае і сацыяльнае раўнапраўе з англа-новазеландцамі, адраджэнне самабытнай нацыянальнай культуры народа.

Біяграфія
---------

Тэ Рангі Хіроа нарадзіўся 15 жніўня 1880 года ў невялікім горадзе Урэнуі ў Новай Зеландыі. Яго бацька, Уільям Генры Бак, быў ірландцам, маці — прадстаўніцай народа маары. З культурай і мовай маары будучага навукоўца яшчэ ў раннім дзяцінстве пазнаёміла яго бабуля па матчынай лініі.

У 1899 годзе Тэ Рангі Хіроа паступіў у медыцынскі універсітэт і, атрымаўшы вышэйшую медыцынскую адукацыю, пачаў працаваць урачом сярод маары, а пазней на працягу некалькіх гадоў узначальваў ведамства па ахове здароўя гэтага народа. Па родзе сваёй дзейнасці Тэ Рангі Хіроа бываў у самых розных кутках Новай Зеландыі, дзе шырока знаёміўся з становішчам, бытам і культурай маары. Тады ж ён звязаўся з младамаарыйскай партыяй, якая бараніла інтарэсы карэнных жыхароў Новай Зеландыі.

У 1927 годзе Тэ Рангі Хіроа з’ехаў на Гаваі, каб працаваць у этнаграфічным музеі ў Ганалулу. З 1936 года і да канца сваіх дзён Тэ Рангі Хіроа быў дырэктарам гэтага музея.

У 1951 годзе ён памёр, крыху не паспеўшы скончыць апошнюю буйную працу Explorers of the Pacific, якая была выпушчана ўжо пасля яго смерці ў 1953 годзе.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2  Те Ранги Хироа // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 26 лютага 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
3. ↑  *Buck P. H.* Medicine amongst the Maoris in ancient and modern times — OUR Archive, 1910.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q111174468'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q111991157'></a>
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12409632k · CiNii: DA03043575 · GND: 118882236 · ICCU: SBLV023039 · ISNI: 0000 0001 1875 9005 · LCCN: n50041055 · NDL: 00520404 · NKC: xx0090418 · NLA: 36196447 · NTA: 097592692 · NUKAT: n96004222 · SUDOC: 033206686 · VIAF: 49595585 |

 |
|  |
| --- |
| Тыянептын |
| Тыянептын *(Tianeptinum)* |
| **Хімічнае злучэнне** |
| **ІЮПАК** | (*RS*)- 7[(3-хлор-6,11-дыгідра-6-метылдыбенза[с, f][1,2]тыязепін-11-іл)аміна]гептанавай кіслоты S,S-дыяксід |
| **Брута-формула** | C21H25ClN2O4S |
| **Мал.маса** | 436,953 г/моль
  |
| **CAS** | 66981-73-5 |
| **PubChem** | 68870 |
|
|
|
|
|
|
|
|
| **Класіфікацыя** |
| **Фарм.  група** | антыдэпрэсанты |
| **АТХ** | N06AX14 |
|
| **Фармакакінетыка** |
|
|
| **Метабалізм** | Печань |
| **Перыяд паўвывядзення** | 2,5 гадзіны (2,5 ± 1,1 гад) |
| **Экскрэцыя** | Нырка |
| **Лекавыя формы** |
| таблеткі пакрытыя абалонкай 12,5 мг |
| **Спосаб увядзення** |
| Oral |
| **Гандлёвыя назвы** |
| «Кааксіл» |
|  |  |  |

Тыянептын
**Тыянептын** (англ.: Tianeptine) — атыповы трыцыклічны антыдэпрэсант рэдынамізіўнага (энергізіўнага) дзеяння. Ужываецца ў выглядзе натрыевай солі. Вядомы пад гандлёвай маркай "кааксіл".

Фармакакінетыка
---------------

Пасля прыёму ўнутр хутка і цалкам абсарбіруецца ў СКТ, раўнамерна размяркоўваецца ў арганізме. Біядасяжнасць 70-99%. Сувязь з бялкамі плазмы - каля 94%. Лёгка пранікае праз гістагематычныя бар'еры, уключаючы ГЭБ. Метабалізуецца ў печані шляхам бэта-акіслення і N-дэметыліравання. Выводзіцца ныркамі (8% у нязменным выглядзе). T ½ 2,5-3,5 ч. Пры ХПН, а таксама ў пацыентаў старэйшыя за 70 гадоў T ½ павялічваецца на 1 г. Пры пячоначнай недастатковасці фармакакінетыка істотна не змяняецца (нават пры наяўнасці цырозу печані ў хворых на хранічны алкагалізм).

Прызначэнне
-----------

* Дэпрэсіўныя станы нязначнай, сярэдняй і цяжкай ступені (у тым ліку ў пажылых асоб і ў хворых на хранічны алкагалізм ў абстынентны перыяд); трывожна-дэпрэсіўны стан (з саматычнымі скаргамі)
* Арганічныя дэпрэсіўныя і трывожныя разлады
* Вострая рэакцыя на стрэс і посттраўматычныя стрэсавыя разлады
* Неўрастэнія

Проціпаказанне
--------------

Гіперчуллівасць, дзіцячы ўзрост (да 15 гадоў), цяжарнасць, перыяд лактацыі.

Дазіроўка
---------

Унутр, перад ежай, па 12.5 мг 3 разы на дзень. У пацыентаў старэйшых за 70 гадоў і пры выражанай ХПН - па 12.5 мг 2 разы ў суткі. У хворых на хранічны алкагалізм (з цырозам печані або без яго) карэкцыя рэжыму дазіроўкі не патрабуецца.

Наркатычныя ўласцівасці
-----------------------

Пры рэгулярным ужыванні ў дозах, якія перавышаюць рэкамендаваныя ўрачом, выклікае цяжкую лекавую залежнасць. На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь на дадзены момант занесены ў спіс ПКУ (прадметна-колькаснага ўліку) з прычыны злоўжывання ў якасці наркатычнага сродку.

Зноскі
------

1. 1 2  Royer RJ, Albin H, Barrucand D, Salvadori-Failler C, Kamoun A (1988). "Pharmacokinetic and metabolic parameters of tianeptine in healthy volunteers and in populations with risk factors.". *Clinical Neuropharmacology* **11** (Suppl 2): S90–6. PMID 3180120.  List of Library Holdings Worldwide
Хатні цеплавы акумулятар, які ператварае танную электрычнасць у цяпло і захоўвае яго ў керамічнай цэгле ў начны час, а днём вызваляе гэта цяпло
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Акумулятар.
**Цеплавы акумулятар** — акумулятар, які назапашвае цеплату ў цепласілавых устаноўках. Служаць для выраўноўвання цеплавых і сілавых нагрузак і недапушчэння перабояў у забеспячэнні парай прамысл. установак. Бываюць пастаяннага і пераменнага ціску, пераважна паравадзяныя.

Літаратура
----------

* Акумулятар // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
Цеплавая сетка з ПІ-труб  на стадыі мантажу
**Цеплавая сетка** — сістэма трубаправодаў (цеплаправодаў) цэнтралізаванага цеплазабеспячэння, па якіх цепланосбіт (гарачая вада або пар) пераносіць цяпло ад крыніцы (кацельні) да спажыўцоў і вяртаецца зваротна да крыніцы. У склад цеплавой сеткі ўключаюцца будынкі і збудаванні цеплавых сетак: помпавыя, цеплавыя пункты, павільёны, камеры, дрэнажныя прылады і г.д.

Цеплавыя сеткі падпадзяляюцца на магістральныя, размеркавальныя (у тым ліку квартальныя) і адгалінаванні ад магістральных і размеркавальных цеплавых сетак да асобных будынкаў і збудаванняў. Размеркаванне цеплавых сетак ўсталёўваюць праектам або эксплуатуючай арганізацыяй.

Літаратура
----------

ТКП 45-4.02-182-2009 (02250) ЦЕПЛАВЫЯ СЕТКІ Будаўнічыя нормы праектавання

Спасылкі
--------

* Паслядоўнасць мантажу цеплапроваду Архівавана 6 лютага 2012.  (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Цеплавая сетка на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777154459, 94869889 |
Іеранім Пражскі
**Чэхі і славакі на Беларусі** з’явіліся яшчэ ў часы Сярэднявечча, пра што сведчаць назвы шэрагу паселішчаў (Чэхі, Чэхаўцы, Чэхаўшчына) у Гродзенскай і Мінскай абласцях Беларусі. У 1412—1413 Вялікае Княства Літоўскае, у т. л. гарады Вільня, Віцебск, Полацк, наведаў гусіцкі прапаведнік Іеранім Пражскі, выклікаўшы вялікае хваляванне сярод насельніцтва. У XVII—XVIII стст. на беларускіх землях у складзе ВКЛ мела хаджэнне манета з назвай чэх і наміналам у паўтара гроша.

Найбольш змястоўныя звесткі пра перасяленні чэхаў на Беларусь вядомы пасля адмены прыгонніцтва ў 1861, калі на Палессе з Валыні разам з нямецкімі пасяленцамі пачалі прыбываць і каланісты з чэшскіх і славацкіх земляў. Танная зямля, палёгкі царскага і пазней савецкага ўрада спрыялі масаваму перасяленню чэхаславакаў на Беларусь. 10 ліпеня 1870 Кабінет Міністраў Расіі выдаў пастанову «Аб пасяленні чэхаў у Валынскай губерні», згодна з якой перасяленцам на 5 гадоў паслабляліся падаткі, самі ж яны вызваляліся «з наяўнымі пры пасяленні іх у Расіі з сынамі» ад рэкруцкай павіннасці. Ім дазвалялася прымаць расійскае грамадзянства без падання паліцэйскіх звестак і выпрабавальнага тэрміна. Запрашалі чэхаў і мясцовыя памешчыкі, гэтак Горваты з Рэчыцкага павета запрасілі больш за 130 сем’яў. Рассяліліся яны пераважна ў сённяшнім Гомельскай вобласці, перш за ўсё ва ўрочышчах Галоўчыцы і Барбароў, якія з цягам часу пачалі звацца Чэхі-Галоўчыцкія і Чэхі-Барброўскія (цяпер вёска Барбароў Мазырскага раёна). З цягам часу ўмовы чэхам пачалі пагаршацца: у 1888 былі скасаваны чэшскія парафіі, а ў 1891 — мясцовы самаўрад.

Ад пачатку Першае сусветнае вайны пачалі дзейнічаць разрозненыя чэшска-славацкія культурна-асветніцкія дабрачынныя арганізацыі, гурткі, камітэты. Неўзабаве яны набылі палітычную афарбоўку. Падчас калектывізацыі чэшскія сем’і падпалі пад палітычныя рэпрэсіі. У 1926 у БССР было 650 чэхаў і славакаў. У 1931 у вёсцы Чэхі-Галоўчыцкія было 30, а ў Хаткаўскім сельсавеце Нараўлянскага раёна — 7 чэшскіх гаспадарак.

Паводле перапісу 1999, у Беларусі жыло 176 чэхаў і 39 славакаў. Паводле веравызнання, яны падзяляюцца на праваслаўных і каталікоў. Паводле перапісу 2009, у Беларусі жыў ужо 121 чэх і 24 славака.

Гл. таксама
-----------

* Чэхаўцы
* Чэхаўшчына
* Вёска Чэхі

Літаратура
----------

* Уладзімір Тугай // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. — Мн. : БелЭн

| ⛭Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі |
| --- |
| 
**Беларусы** •
Азербайджанцы •
Армяне •
Асеціны •
Грузіны •
Грэкі •
Казахі •
Латышы •
Літоўцы •
Малдаване •
Немцы •
Палякі •
Рускія (Стараверы) •
Таджыкі •
Татары •
Туркмены •
Украінцы •
Цыганы •
Чувашы •
Чэхі і славакі •
Эстонцы •
Яўрэі
 |
**Шара** (шум. 𒀭𒁈) — бог-заступнік горада Ума ў старажытным Шумеры.

Імя Шары найчасцей узгадваецца ў пісьмовых крыніцах 3 тысячагоддзя да н. э. і звычайна звязана з Умай. Адзін з ранніх помнікаў (каля 2900—2700 гг. да н. э.), сведчыць пра Ушумгала, жраца Шары, які перадае сваю зямлю ў маёмасць іншым людзям. У другой палове 3 тысячагоддзя да н. э. у Уме дзейнічаў асобны храм Шары, названы *Эбурса* («месца прыгожага посуду»). У 2 тысячагоддзі да н. э. храм з такой жа назвай існаваў у Вавілоне і мог быць прысвечаны таму ж богу.

У асобных рэлігійных гімнах шумераў і акадцаў Шара выступае як сын або суправаджальнік Інаны (Іштар). Энліль падараваў яму лук, стрэлы, булаву і матыку, так што сучасныя даследчыкі схільны разглядаць яго адначасова як бога вайны і ўрадлівасці.

Спасылкі
--------

* The Mesopotamian Pantheon — World History Encyclopedia
* Stele of Ushumgal and Shara-igizi-Abzu
* Sierra Helm, The Passion for the Goddess; a Comparative Study on the Reverence of the Goddess in Contemporary America and Ancient Mesopotamia


| ?Шара — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  | Лахму[d] |  | Апсу |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Аншар |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Ан |  |  |  |  |  | Лахаму[d] |  |  |  | Тыамат |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Kishar[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Q28482206? |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Шара |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Аншар |  | Лахму[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ан |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Kishar[d] |  |  |  | Лахаму[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Інана |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Энліль |  | Ан |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Сін (міфалогія) |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Нінліль |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Энкі |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Нінгал |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ningikuga[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |
**Шапша Веніямінавіч Пікус** (1908, м. Узда — 14 жніўня 1942, в. Бурмакіна, Масальскі раён, Смаленская вобласць) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1908 годзе ў мястэчку Узда Мінскай губерні ў шматдзетнай яўрэйскай сям’і. Бацька Веніямін і маці Гінда да вайны жылі ва Уздзе, у пачатку вайны іх расстралялі нацысты. Старэйшы брат Майсей жыў у Баранавічах, яго вялікая сям’я загінула ў гета, за выключэннем аднаго сына, які ваяваў на фронце, быў цяжка паранены і застаўся інвалідам. Сярэдні брат Меер жыў са сваёй сям’ёй да і пасля вайны ў Мінску, працаваў у сістэме «Белкаапсаюза». Старэйшая сястра Шапшы Геня жыла да вайны і пасля са сваёй сям’ёй у Маскве. Сярэднія сёстры Галя і Рахіль памерлі падчас вайны ад хвароб у эвакуацыі. Малодшая сястра Іахавед удзельнічала ў вайне, была хірургам у адным з медсанбатаў.

Біяграфія Шапшы Пікуса вывучана недастаткова. Пасля заканчэння школы ён з’ехаў у Мінск. У сталіцы вывучыўся на мастака. Шмат працаваў. Займаўся афармленнем гарадскіх вуліц і плошчаў, вытворчых памяшканняў, удзельнічаў у выстаўках. Член Беларускага саюза мастакоў з 1940 года.

У час Вялікай Айчыннай вайны прызваны Заводскім РВК г. Саратава. 11 жніўня 1942 года ў баях за вёску Бурмакіна Масальскага раёна Смаленскай вобласці чырвонаармеец Пікус атрымаў цяжкае раненне і праз тры дні, 14 жніўня 1942 года, памёр у шпіталі. Пахаваны 15 жніўня ў брацкай магіле за 1 км на поўдзень ад Бурмакіна.

Зноскі
------

1. 1 2  Осталась только похоронка
2. ↑  Шалва Веніямінавіч Пікус // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.
3. ↑  ПИКУС Шапша Вениаминович // Книга памяти. Мосальский район Архівавана 12 чэрвеня 2021.

Літаратура
----------

* Шалва Веніямінавіч Пікус // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Спасылкі
--------

* ПИКУС Шапша Вениаминович // Книга памяти. Мосальский район Архівавана 12 чэрвеня 2021.
* Осталась только похоронка
**Будынкі Беларускага аўтамабільнага завода** ў г. Жодзіна ўзведзены ў 1958 годзе, у 1976 годзе пабудаваны новыя вытворчыя, адміністрацыйна-бытавыя і інжынерныя карпусы. Тэрыторыя завода функцыянальна заніравана з улікам асаблівасцей тэхналогіі, сістэмы адміністрацыйна-бытавога абслугоўвання і транспарту, санітарных і пажарных патрабаванняў. Зоны планіровачна аб’яднаны транспартнымі і пешаходнымі сувязямі. Асноўную вытворчую зону фарміруюць карпусы цэхаў — сучасных прамысловых будынкаў з прагрэсіўнымі аб’ёмна-планіровачнымі і канструкцыйнымі вырашэннямі. Асноўныя цэхі — вялікія вытворчыя аб’ёмы з натуральным асвятленнем і кандыцыяніраваным паветрам. Вентыляцыйныя ўстаноўкі вынесены ў спецыяльныя галерэі на дахі карпусоў. Працяглыя гарызантальныя плоскасці вытворчых карпусоў раўнамерна падзелены 4-павярховымі бытавымі прыбудовамі, што стварае своеасаблівую і выразную кампазіцыю галоўных фасадаў, перад якімі размешчана зона адпачынку.

Перадзаводская зона — буйны комплекс адміністрацыйных, лабараторных і грамадскіх будынкаў, прамежкавае звяно паміж вытворчымі і жылымі тэрыторыямі. Яе галоўнымі элементамі з’яўляюцца карпусы канструктарска-даследчай базы і заводакіраўніцтва, якія вылучаюцца цікавай і выразнай кампазіцыяй. У аб’ёмна-планіровачнай арганізацыі заводскага комплексу выкарыстаны прагрэсіўныя вырашэнні, што дало магчымасць стварыць выразную архітэктуру і камфортныя ўмовы працы.

Літаратура
----------

* *I. I. Боўт.* Беларускага аўтамабільнага завода будынкі // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — 727 с. — 10 000 экз.
**Будынак чыгуначных кас** — будынак у Мінску на Прывакзальнай плошчы, знаходзіцца па адрасе вул. Бабруйская, 4. Узведзены ў 1955 годзе па праекце архітэктараў Сяргея Баткоўскага і Натана Шпігельмана.

Архітэктура
-----------

Галоўны ўваход
Двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак. Мае сіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. У архітэктурным вырашэнні фасадаў выкарыстана ордарная пластыка. Вуглавыя часткі будынка з уваходамі на другі паверх вылучаны пілястрамі са стылізаванымі ляпнымі капітэлямі. Цэнтральная частка фасада з уваходам у касавую залу члянёна высокімі арачнымі праёмамі ў абрамленнях з замковым каменем. Міжаконныя прасценкі дэкарыраваны паўкалонамі з капітэлямі. Завершаны фасад антаблементам, карнізам з мадульёнамі. Па перыметры даху праходзіць балюстрадны парапет. Інтэр’еры ўпрыгожаны характэрным ляпным дэкорам.

Літаратура
----------

* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.

Спасылкі
--------

* Будынак чыгуначных кас (Мінск) на сайце «Архіварта»
**Ганс фон Кульмбах** (ням.: Hans von Kulmbach; сапраўднае прозвішча Зюс, ням.: Sűss; 1476, Кульмбах — паміж 29 лістапада і 3 снежня 1522, Нюрнберг) — нямецкі мастак: жывапісец і малявальшчык для гравюр на дрэве.

Вучыўся ў Якапа дэ Барбары, верагодна, займаўся затым у майстэрні Альбрэхта Дзюрэра, паслядоўнікам якога стаў пазней, працаваў у Нюрнбергу і Кракаве. Ствараў гістарычныя карціны і партрэты. Галоўныя яго творы — «Нябеснае каранаванне Багародзіцы» (алтарны абраз у царкве святога Зебальда, у Нюрнбергу), дзве бакавыя створкі трыптыха, «Святы Якім са святой Ганнаю» і «Святы Вілібранд са святым Бенедыктам» (у мюнхенскай Пінакатэцы) і «Пакланенне валхвоў» (у Берлінскім музеі).

Зноскі
------

1. ↑  Hans Suess von Kulmbach // *(unspecified title)* Праверана 9 кастрычніка 2017.
2. ↑  Hans Süss von Kulmbach , aka Hans von Kulmbach // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
3. 1 2 3
4. 1 2 3 4
5. 1 2
6. ↑
**Ганс Пфлюглер** (ням.: Johannes Christian «Hans» Pflügler; нар. 27 сакавіка 1960, Фрайзінг) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ.

Кар’ера
-------

Да 15 гадоў гуляў у школах свайго горада, пакуль на адным турніры яго не заўважылі прадстаўнікі «Баварыі». Неўзабаве Ганс стаў мюнхенцам. У 1981 годзе Ганс быў упершыню заяўлены за дарослую каманду «Баварыі». Дэбютаваў у Бундэслізе 12 верасня 1981 года ў выязным матчы 6 тура супраць браўншвайгскага «Айнтрахта», які скончыўся нечаканым паражэннем мюнхенцаў з лікам 1:3. На 56-й хвіліне ён замяніў легенду нямецкага футбола Паўля Брайтнера. Замацавацца ў аснове Гансу адразу не атрымалася, на працягу двух сезонаў ён сядзеў за спіной Ганса Вайнера, Бертрама Баерлорцэра. Але неўзабаве Брайтнер і Вайнер пакінулі каманду, і Пфлюглер змог стаць іграком асновы, прычым на доўгі час. З ім «Баварыя» пяць разоў выйгравала чэмпіянат Германіі і тройчы выйгравала Кубак Германіі.

Згуляўшы ўсяго 14 матчаў у сезоне 1991/92 Ганс вырашыў, што яму ўжо варта сысці і завяршыў кар’еру. Але ў 1995 годзе, калі ў «Баварыі» з-за траўмы выбылі адразу некалькі абаронцаў, тагачасны трэнер Джавані Трапатоні папрасіў Ганса, які да гэтага часу трэніраваўся з другой камандай, дапамагчы камандзе і выйсці на адзін матч. 8 красавіка 1995 года адбылося вяртанне Пфлюглера ў футбол. Гэта быў матч супраць «Кайзерслаўтэрна» і скончыўся ён унічыю 1:1. Ганс правёў на полі ўвесь матч і паспеў зарабіць жоўтую картку.

У сезоне 2001/02 Ганс здзівіў усіх яшчэ раз, згуляўшы амаль ва ўсіх матчах другой каманды «Баварыі», за якую ў той час выступалі такія будучыя зоркі нямецкага футбола як Філіп Лам, Басціян Швайнштайгер і Пётр Трахоўскі.

Зноскі
------

1. ↑  Hans Pflügler // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>

Літаратура
----------

* Руднік В. Чэмпіёны свету па футболе 1930—2006. — Беласток: «Set-Print», 2006.

Спасылкі
--------

* 

* Профіль на сайце *transfermarkt.com* (англ.)

* Статыстыка на сайце *National Football Teams* (англ.)

* Статыстыка на сайце *FIFA* (англ.)

| Склады зборнай ФРГ |
| --- |
| 

| ⛭Зборная ФРГ — Чэмпіянат Еўропы 1988 — 3-4 месца |
| --- |
| Сцяг Германіі | 
* 1 Імель (б)
* 2 Бухвальд
* 3 Брэмэ
* 4 Колер
* 5 Хергет
* 6 Бораўка
* 7 Літбарскі
* 8 Матэус
* 9 Фёлер
* 10 Тон
* 11 Міль
* 12 Ільгнер (б)
* 13 Вутке
* 14 Бертальд
* 15 Пфлюглер
* 16 Экштайн
* 17 Дорфнер
* 18 Клінсман
* 19 Дрэмлер
* 20 Райндэрс
* трэнер: Франц Бекенбаўэр

 |

 |
| 

| ⛭Зборная ФРГ — Чэмпіянат свету 1990 — Чэмпіён |
| --- |
| Сцяг Германіі | 
* 1 Ільгнер (б)
* 2 Ройтэр
* 3 Брэмэ
* 4 Колер
* 5 Аўгенталер
* 6 Бухвальд
* 7 Літбарскі
* 8 Геслер
* 9 Фёлер
* 10 Матэус
* 11 Міль
* 12 Аўман (б)
* 13 Рыдле
* 14 Бертальд
* 15 Байн
* 16 Штайнер
* 17 Мёлер
* 18 Клінсман
* 19 Пфлюглер
* 20 Тон
* 21 Герман
* 22 Кёпке (б)
* трэнер: Франц Бекенбаўэр

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | BDFA · eu-football.info (ігрок) · Fussballdaten.de · Kooora · National Football Teams.com · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Нямецкі футбольны саюз |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
**Ганс Вёльке** (ням.: Hans Otto Woellke; 1911 — 1943) — нямецкі лёгкаатлет (штурханне ядра) і паліцыянт. Алімпійскі чэмпіён (1936).

Заваяваў першы залаты алімпійскі медаль Алімпійскіх гульняў 1936 года ў Берліне, з-за чаго стаў героем нацысцкай прапаганды пра перавагу «арыйскай расы» і фаварытам Гітлера, які запрасіў Вёльке ў асабістую ложу.

Ганс Вёльке служыў у берлінскай паліцыі. З пачаткам Другой сусветнай вайны перайшоў у т. зв. паліцыю бяспекі СС, капітан (гаўптман) 118-га ахоўнага паліцэйскага батальёна, камандзір роты. У сакавіку 1943 года з двума ўзводамі суправаджаў каманду, якая аднаўляла парушаную тэлефонную сувязь паміж Лагойскам і Плешчаніцамі. Аўтамабіль трапіў у засаду. У перастрэлцы непадалёку ад вёскі Хатынь Вёльке быў забіты партызанамі, што стала прычынай знішчэння карнікамі вёскі разам з яе жыхарамі. Вёльке пасмяротна прысвоена званне маёра. 

Месцам яго пахавання лічацца знішчаныя нямецкія вайсковыя могілкі ў раёне лесапарка паміж тэрыторыяй квартала «Маяк Мінска» і ст.м. «Барысаўскі тракт» ў Мінску — заходні бок могілак, рад 22, магіла 28.

Зноскі
------

1. ↑  Hans Woellke Архівавана 6 лютага 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Track and Field Statistics |
**Ганс Аспергер** (ням.: Hans Asperger; 18 лютага 1906 — 21 кастрычніка 1980) — аўстрыйскі педыятр і псіхіятр, імем якога названы сіндром Аспергера.

Ганс Аспергер нарадзіўся на ферме пад Венай, быў старэйшым з трох братоў (сярэдні памёр неўзабаве пасля нараджэння, малодшы забіты на Усходнім фронце). Рос замкнёным дзіцем, у раннім узросце праяўляў талент да моў. У 1920-я гады ўдзельнічаў у моладзевых рухах. Пасля заканчэння гімназіі вывучаў медыцыну ў Вене. Абараніў доктарскую дысертацыю ў 1931 г. і ўладкаваўся асістэнтам у дзіцячую клініку Венскага ўніверсітэта, дзе з 1932 г. кіраваў лячэбна-педагагічным аддзяленнем. Адной з яго пацыентак была будучая пісьменніца Эльфрыдэ Елінэк.

У 1934 г. пераехаў у Лейпцыг, дзе працаваў у псіхіятрычнай бальніцы. Ажаніўся ў 1935 г. з Ханнай Кальман, якая нарадзіла яму пецярых дзяцей.

У 1944 г. Аспергер апублікаваў першае апісанне пазней названага ў яго гонар сіндрому, які ён называў «аўтыстычнай псіхапатыяй». У тым жа годзе атрымаў пастаяннае месца ў Венскім універсітэце, дзе на працягу дваццаці гадоў займаў кафедру педыятрыі, а ў 1946 г. стаў дырэктарам венскай дзіцячай клінікі. Таксама працаваў у Інсбруку, пачынаючы з 1964 года, узначальваў так званую Дзіцячую вёску SOS-Kinderdorf ў Хінтэрбруле. Аспергер не спыняў працы да канца жыцця і за шэсць дзён да смерці яшчэ чытаў лекцыі.

Зноскі
------

1. 1 2  Hans Asperger // Who Named It? Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q66683'></a>
2. 1 2  Hans Asperger // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Find a Grave — 1996. Праверана 10 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>

Літаратура
----------

* Lorna Wing: Asperger's syndrome: a clinical account. In: PsycholMed 11 (1981) 115—129
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Альнес.
**Карстэн Альнес** (нар. 29 мая 1938, Хёнефос) — нарвежскі празаік
, гісторык і журналіст.

Біяграфія
---------

Атрымаў навуковую ступень па гісторыі і літаратуры ва Універсітэце Осла. Перш чым цалкам прысвяціць сябе пісьменніцтву, працаваў журналістам і выкладаў у Нарвежскай школе журналістыкі. Дэбютаваў як пісьменнік у 1975 годзе са зборнікам апавяданняў «Восы». Яго бібліяграфія ўключае ў сябе 15 раманаў, 3 кнігі для дзяцей, зборнік апавяданняў і некалькі твораў у жанры non-fiction.

У 1992 годзе яго раман Trollbyen быў уганараваны прэміяй Брагі ў намінацыі за лепшы раман. У 2003 годзе Альнес уганараваны прэміяй Брагі за ўклад у развіццё літаратуры. Атрымаў прэмію Доблаўга ў 1998 годзе.
Альнес двойчы абіраўся прэзідэнтам Нарвежскай Асацыяцыі Пісьменнікаў (аналаг ПЭН-клуба) на перыяд 1985—1987 гг. і 1999—2001 гг. прымае актыўны ўдзел у дзейнасці Міжнароднага ПЭН-клуба.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90060306 · BNF: 122974729 · GND: 131594141 · ISNI: 0000 0001 0903 2883 · LCCN: n87897806 · NKC: mub2017959619 · NTA: 071815007 · NUKAT: n96400101 · LIBRIS: 291993 · SUDOC: 031833284 · VIAF: 55284483 |

 |
Карта паляка
**Карта паляка** — гэта дакумент, які пацвярджае прыналежнасць да польскага народа. Уладальнік карты паляка мае правы, акрэсленыя Законам «Аб карце паляка», прынятым сеймам Рэспублікі Польшча 7 верасня 2007 года.

Карту паляка выдаюць выключна асобе, якая не мае польскага грамадзянства альбо дазволу на сталае пражыванне на тэрыторыі Рэспублікі Польшча і мае грамадзянства Рэспублікі Арменіі, Азербайджанскай Рэспублікі, Рэспублікі Беларусь, Эстонскай Рэспублікі, Грузіі, Рэспублікі Казахстан, Кіргізскай Рэспублікі, Літоўскай Рэспублікі, Латвійскай Рэспублікі, Рэспублікі Малдовы, Расійскай Федэрацыі, Рэспублікі Таджыкістан, Туркменістана, Украіны ці Рэспублікі Узбекістан і пры тым заяўляе аб сваёй прыналежнасці да польскага народа і выконвае абавязкі, якія вынікаюць з вышэйназванага закона.

Карта паляка дае магчымасць бесперашкодна жыць, працаваць і бясплатна вучыцца на тэрыторыі Польшчы, заязджаць на тэрыторыю гэтай краіны без шэнгенскай візы і падарожнічаць цягнікамі са зніжкай 37%.

Увядзенне карты выклікала пратэсты з боку афіцыйных уладаў Беларусі. У беларускіх дзяржаўных СМІ неаднаразова праходзілі кампаніі, скіраваныя супраць Карты Паляка і супраць Польшчы. Апошні выпадак — жнівень 2009 года, калі ў газеце «Звязда» з'явіўся артыкул пад назвай «Карта паляка: хто маўчыць, а хто i крычыць», прыкладна ў гэты ж час на тэлеканалах АНТ і СТБ з'явіліся відэарэпартажы падобнага зместу.

У 2017 годзе прыняты змены ў закон аб Карце паляка. Новая рэдакцыя пазбавіла права атрымаць яе нашчадкам грамадзян Другой Рэчы Паспалітай, якія не былі палякамі па паходжанні.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карта паляка
* Internet System of Law Acts: The text of the Polish Charter in Polish (choose *Tekst ujednolicony*) (pl) Архівавана 16 красавіка 2008.
* Poland.gov.pl: *Карта паляка* {pl} {be} {ru} {uk} (lt) Архівавана 28 кастрычніка 2007.
	+ Карта паляка (PDF) (be)(недаступная спасылка)
* *Jak prawiedłowo zapełnić wniosek na Kartę Polaka* Архівавана 20 жніўня 2013.