**Полацкае гарадзішча** — гарадзішча мысавага тыпу, якое да 1563 г. размяшчалася на левым беразе р. Палата. Займала плошчу каля 1 га. 3 паўночнага боку захаваліся сляды абарончых збудаванняў (кальцавыя валы).

Гісторыя
--------

На тэрыторыі гарадзішча выяўлены культурны пласт днепра-дзвінскай культуры (VII ст. да н.э. — IV ст. н.э.), пласт з ляпной керамікай банцараўскай культуры (V—VIІI стст.) і культуры полацка-смаленскіх доўгіх курганоў (VIII—X стст.).

Сляды пажару, знойдзеныя на месцы раскопак на полацкім гарадзішчы (2009), сведчаць на карысць таго, што ў першай палове ІХ ст. гарадзішча мела драўляныя пабудовы. Полацк IX—X стст. развіваўся ў веерным кірунку з цэнтрам на гарадзішчы. Адсутнасць на полацкім гарадзішчы слядоў размяшчэння варажскай дружыны ў гэтыя часы сведчыць пра дамінаванне мясцовай крывіцкай эліты, а ў далейшым, з часоў Рагвалода і Брачыслава Ізяславіча, мясцовай княжацкай дынастыі.

Асноўныя культурныя напластаванні датуюцца XI—XIV стст. і ўтрымліваюць сведчанні размяшчэння на гарадзішчы княжацкага двара. Знаходкі сведчыць аб існаванні на гарадзішчы мураванага храма Полацкай архітэктурнай школы XII ст. Уваходжанне Полацка ў склад Вялікага Княства Літоўскага (пасля 1307 г.) абумовіла змены ў яго адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры, у прыватнасці спыненне існавання княжацкай рэзідэнцыі на гарадзішчы. У XIV ст. ўвайшло ў склад Вялікага пасада, на гарадзішчы размяшчаліся сядзібы і агароды. У 1563—1564 гг. пад час узвядзення Ніжняга замка аддзелена ад паўднёвага паселішча. У XVII—XVIII стст. яго тэрыторыя занята гарадскімі могілкамі каталіцкага насельніцтва.

Даследаванні
------------

Даследаванне полацкага гарадзішча ўпершыню правёў ў 1928 г. А. М. Ляўданскі. Таксама раскопкі і назіранні праводзілі: у 1959 г. Л. Д. Побаль, у 1960, 1962 гг. Г. В. Штыхаў, у 1978 г. В. А. Булкін, у 1987 г. С. В. Тарасаў, у 2007 г. Д. У. Дук, у 2009 г. М. В. Клімаў. Даследавана 100 м². Сярэдняя магутнасць культурнага пласта 1,8 м, у паўночнай частцы — 4 м.

На тэрыторыі Полацкага гарадзішча знойдзены ляпная і ганчарная кераміка, шкляныя бранзалеты XII — 1-й трэці XIII ст. і пацеркі X—XIII стст. бытавыя металічныя вырабы, прадметы ўзбраення, упрыгажэнні і дэталі вопраткі з каляровых металаў, царкоўнае начынне, вырабы з косці, бурштыну і каменю X—XIII стст. Лакалізаваны сляды ювелірнай майстэрні (кавалкі тыгляў, прылады ювеліра, запас сыравіны), а таксама зброевая майстэрня XII—XIII стст. (выраб пласціністых наборных даспехаў). Знойдзена адваротная створка меднага крыжа-энкалпіёна (машчавіка) з выявай князя Глеба, які трымае ў руцэ Сафійскі сабор.

Сярод знойдзеных артэфактаў: бронзавыя літая накладка, адліваныя фігуркі Багародзіцы і апостала Іаана, якія аплакваюць распятага Хрыста, дэталь хораса з двухбаковым плеценым арнаментам памерамі 10 х 3,5 см; і капійнае наверша даўжынёй 8,2 см, верагодна, ад гарызантальнай планкі харугвы. Знойдзена бронзавая фібула візантыйскага паходжання, прасліца з шыфернага сланцу з кірылічнымі літарамі «Н», «А», «Г». У стратыграфічным пласце XI—XIII стст. выяўлены фрагменты плінфы з рошчынай, смальты, кавалкі свінцу, а таксама рошчыны-цамянкі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Дук Дз. У.* Полацкае гарадзішча. (ст. 201 у зборніку: Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя ў двух тамах. 2 том. Мінск: «Беларуская энцыклапедыя» імя Патруся Броўкі. Полацк, 2011.
2. 1 2  ПОЛАЦК ІХ — XVIII СТСТ.: УЗНІКНЕННЕ, ФАРМІРАВАННЕ І РАЗВІЦЦЁ (ПА АРХЕАЛАГІЧНЫХ І ПІСЬМОВЫХ КРЫНІЦАХ) Архівавана 4 сакавіка 2016.

Літаратура
----------

* Дз. У. Дук. Полацкае гарадзішча. (ст. 201 у зборніку: Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя ў двух тамах. 2 том. Мінск: «Беларуская энцыклапедыя» імя Патруся Броўкі. Полацк, 2011.

Спасылкі
--------

* Полацкае гарадзішча на сайце «Архіварта»

| ⛭Славутасці Полацка |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Гарадзішча
* Селішча
* Верхні замак
* Ніжні замак з валам Івана Грознага
* Вакольны горад
* Запалоцкі пасад

 | Герб Полацка |
| Вуліцы і плошчы | 
* Войкава
* Замкавая
* пл. Свабоды
* Ніжне-Пакроўская
* Еўфрасінні Полацкай
* Леніна
* пр. Ф. Скарыны

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Жаночае епархіяльнае вучылішча
* Павятовы і ніжні земскі суды
* Дом віцэ-губернатара
* Дом каменданта
* Магістрата
* Дом губернатара
* Дом верхняй і ніжняй упраў
* Дом генерал-губернатара
* Езуіцкі калегіум
* Домік Пятра I
* Вадацяжная вежа
* Чырвоны мост
* Дом афіцэраў
* Пажарнае дэпо

 |
| Музеі | 
* Музей беларускага кнігадрукавання
* Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора
* Музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер’я
* Дзіцячы музей
* Краязнаўчы музей

 |
| Помнікі і мемарыялы | 
* Барысаў камень
* Помнік купцу
* Помнік Мікалаю Цудатворцу
* Вызваліцелям Полацка
* Курган Бессмяротнасці
* Мемарыяльны комплекс «Урочышча Пяскі»
* Помнік камсамольцам
* Помнік 23-м воінам-гвардзейцам
* Помнік Ф. Скарыну
* Полацк — геаграфічны цэнтр Еўропы
* Помнік Уладзіміру Азіну
* Полацк — калыска беларускай дзяржаўнасці
* Помнік Андрэю Альгердавічу
* Помнік літары «Ў»
* Помнік Усяславу Чарадзею
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
* Помнік Еўфрасінні Полацкай
* Помнік крывічам
* Помнік дойліду Іаану
* Помнік Сімяону Полацкаму
* Дуб Вацлава Ластоўскага

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* Сафійскі сабор
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў
* Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў
* Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў†
* Касцёл Святога Стэфана†
* Касцёл Францішка Ксаверыя†
* Лютэранская кірха
* Богаяўленскай царквы і манастыр
* Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр (Спаса-Праабражэнская царква
* Крыжаўзвіжанская царква)
* Бельчыцкі (Барысаглебскі) манастыр
* Пакроўская царква
* Харальная сінагога†

 |
| Сады і паркі, могілкі | 
* Ксавер’еўскія могілкі
* Лютэранскія могілкі
* Парк імя 50-годдзя Савецкай улады
* Стараверскія могілкі
* Фатынаўскія могілкі
* Чырвоныя могілкі

 |
| † страчаныя аб’екты |