recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Карта хайдударагскай дыяцэзіі
Пасля прысвячэння першага біскупа Хайдударагскай дыяцэзіі Іштвана Міклашы, фатаграфія 1913 года
**Хайдударагская архідыяцэзія** (лац.: Archieparchia Haidudoroghensis) — архідыяцэзія Венгерскай каталіцкай царквы з цэнтрам у горадзе Дэбрэцэн, Венгрыя. У Хайдударагскую мітраполію ўваходзяць Мішкальцкая і Ньірэдзьхазская дыяцэзіі. Кафедральным саборам Хайдударагскай архідыяцэзіі з'яўляецца царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы ў горадзе Хайдудараг.

Гісторыя
--------

Перадумовамі ўтварэння Хайдударагскай дыяцэзіі сталі дзеянні мукачэўскага біскупа Стэфана Панкавіча, які падтрымліваў палітыку мадзьярызацыі русінскага народа. У 1870 годзе ён на Будапешцкім царкоўным кангрэсе абвясціў пра вяршэнства лацінскай царквы над Мукачэўскай епархіяй. Пазней ён вылучыў паўднёвы рэгіён Мукачэўскай епархіяй з цэнтрам у горадзе Хайдудараг у асобны вікарыят, дзе ўвёў набажэнства на венгерскай мове. 8 чэрвеня 1912 года Рымскі Папа Пій X выдаў булу *«Christifideles graeci»*, якой на аснове паўднёвага вікарыята Мукачэўскай епархіі заснаваў самастойную Хайдударагскую дыяцэзію візантыйскага абраду з падпарадкаваннем лацінскай Эстэргамскай мітраполіі (сёння — Эстэргамска-Будапешцкая архідыяцэзія). Да Хайдударагскай дыяцэзіі адышла частка тэрыторыі Клуж-Напоцкай і Арадзьскай дыяцэзій і Эстэргамскай і Фэгэрашскай і Алба-Юлійскай архідыяцэзій.

9 красавіка 1934 года Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў, улічваючы вынікі Трыянонскага дагавора, выдала дэкрэт *«Apostolica sedes»*, якім перадала 67 румынскамоўных прыходаў Хайдударагскай дыяцэзіі Румынскай каталіцкай царквы, у прыватнасці 35 прыходаў Фэгэрашскай і Алба-Юлійскай архідыяцэзіі, 22 прыходы Арадзьскай дыяцэзіі і 10 прыходаў Марамурэшскай дыяцэзіі.

5 сакавіка 2011 года Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў выпусціла дэкрэт *«Ut aptius spirituali»*, якім перадала 29 прыходаў Хайдударагскай дыяцэзіі апостальскаму экзархату Мішкальца.

20 сакавіка 2015 года пры рэарганізацыі царкоўных адміністрацыйна-тэрытарыяльных структур Хайдударагская дыяцэзія была ўзведзена ў ранг мітраполіі з суфраганнымі Мішкальцкай і Ньірэдзьхазскай дыяцэзіямі. Пры гэтым у гэты ж дзень новаўтвораная Ньірэдзьхазская дыяцэзія атрымала частку тэрыторыі старой Хайдударагскай дыяцэзіі. Кафедра мітраполіі была перанесена ў горад Дэбрэцэн.

Ардынарыі дыяцэзіі
------------------

* біскуп Іштван Міклашы (23.06.1913 — 30.10.1937);
* біскуп Міклаш Дудаш O.S.B.M. (25.03.1939 — 15.07.1972);
* біскуп Імрэ Цімка (7.01.1975 — 30.03.1988);
* біскуп Сілард Керэстэш (30.06.1988 — 10.11.2007);
* архібіскуп Петэр Фюлёп Кочыш (2.05.2008 — па цяперашні час).

Заўвагі
-------

1. ↑  Provvedimenti sulla Chiesa Greco-Cattolica Ungherese
2. ↑  гл. Абрэвіятуры каталіцкіх мужчынскіх манаскіх ордэнаў і кангрэгацый

Крыніца
-------

* Annuario Pontificio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, ISBN 88-209-7422-3
* Bolla *Christifideles graeci*, AAS 4 (1912), стр. 429—435  (лац.)
* Decreto *Apostolica Sedes*, AAS 26 (1934), стр. 436  (лац.)
* Decreto *Ut aptius spirituali*, AAS 103 (2011), стр. 306  (лац.)

Спасылкі
--------

* Інфармацыя  (англ.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Мурыны Малыя, Камянецкі раён, пабудавана ў 1760 годзе з відавочнай перабудовай у XIX ст. паводле іншых крыніц - у 1863 годзе. Была занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння.

Станам на 2015 год зруйнавана.

Архітэктура
-----------

Драўляная падоўжна-восевай кампазіцыі царква складаецца з асноўнага прамавугольнага ў плане аб'ёму, чатырохграннай апсіды, бабінца і прытвора. Над бабінцам узвышаецца васьмігранная званіца, завершаная шатровым дахам з макаўкай. Вуглы бабінца і вежы вылучаны лапаткамі. Асноўны аб'ём накрыты чатырохсхільным дахам з невялікім купалам на гранёным глухім барабане. Апсіда ніжэйшая за асноўны аб'ём, накрыта трохсхільным дахам. Аконныя праёмы прамавугольныя ў прафіляваных ліштвах. Сцены храма гарызантальна ашаляваны, умацаваны брусамі-сцяжкамі. Пад дахам праходзіць карніз і карункавы разны фрыз. Рознавялікія аб'ёмы царквы ствараюць выразную мастацкую кампазіцыю.

Зноскі
------

1. ↑  Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.
2. ↑  Свята-Мікалаеўская царква (Мурыны Малыя) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
3. ↑  Навіны праваслаўнай рэстаўрацыі

Літаратура
----------

* Описания церквей и приходов. Гродненский православно-церковный календарь. Том 1
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. - Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. - 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------



* Свята-Мікалаеўская царква (Мурыны Малыя) на сайце Radzima.org
* Свята-Мікалаеўская царква (Мурыны Малыя) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Мікалаеўская царква (Мурыны Малыя) на сайце «Архіварта»
**Напад на Універсітэцкі каледж Гарысы[en]** — тэрарыстычны акт, здзейснены 2 красавіка 2015 у горадзе Гарыса, на ўсходзе Кеніі, у выніку якога 147 чалавек загінулі і 79 былі паранены. Адказнасць за напад узяла на сябе самалійская групоўка Харакат аш-Шабаб.

Ход падзей
----------

Група баявікоў з схаванымі пад маскамі тварамі напала на кампус універсітэта ў Гарысе раніцай, адкрылі хаатычную стральбу, пасля чаго захапіла студэнтаў, якія не паспелі пакінуць кампус, у закладнікі. У закладніках баявікоў апынулася 533 студэнты, 60 выкладчыкаў і супрацоўнікаў універсітэта. Паводле слоў сведак, баявікі выбіралі ў якасці ахвяр хрысціян.

На 18:30 2 красавіка ўдалося вызваліць 500 студэнтаў і акружыць баявікоў у адным з універсітэцкіх карпусоў. 3 красавіка аперацыя супраць баявікоў была завершана, паліцыі ўдалося застрэліць чатырох баявікоў. Аперацыя доўжылася некалькі гадзін.

Каля 80 працэнтаў навучэнцаў універсітэта не з'яўляецца мясцовымі жыхарамі. Значную частку насельніцтва Гарысы складаюць выхадцы з Самалі.

Гл. таксама
-----------

* Тэрарыстычны акт у Кампале, 2010

Зноскі
------

1. ↑  У Кеніі баявікі атакавалі ўніверсітэт (руск.).  Lenta.ru (3 красавіка 2015).

Спасылкі
--------

* У Кеніі баявікі атакавалі ўніверсітэт: 147 загінула, 79 паранены
* Баявікі атакавалі ўніверсітэт у Кеніі. 70 загінула, 79 паранены
* 147 dead, Islamist gunmen killed after attack at Kenya college // CNN  (англ.)
17 лютага 2023 года баевікі атакавалі паліцэйскае ўпраўленне ў цэнтры горада Карачы, Пакістан. У выніку нападу па меншай меры пяць чалавекі загінулі (у тым ліку два паліцыянта, два рэйнджара і адзін грамадзянскі), яшчэ 14 атрымалі раненні. Галоўны міністр Сінда Мурад Алі Шах  (урду) (бел. пазней заявіў, што трое баевікоў, што ўдзельнічалі ў нападзе, былі забіты сілавікамі. Хоць адказнасць за атаку ўзяла арганізацыі «Тэхрык-е Талібан Пакістан  (руск.) (бел.», пад падазрэнне трапіла і «Ісламская дзяржава».

Атака на паліцэйскі ўчастак была расцэнена як сур’ёзнае парушэнне бяспекі. Інцыдэнт заахвоціў кіраўніцтва правінцыі правесці аўдыт урадавых будынкаў і збудаванняў. Урад Пакістана ўвёў стан павышанай гатоўнасці і ўзмацніў мабілізацыю сіл бяспекі па ўсёй краіне.

Напярэдадні, у 2022 годзе, тэрарыстычная пагроза ў краіне вырасла на 50 %, асноўнай прычынай чаго стала вяртанне талібаў да ўлады ў суседнім Афганістане ў жніўні 2021 года.

Прэм’ер-міністр краіны Шахбаз Шарыф асудзіў напад і падкрэсліў, што *«тэрарысты, магчыма, забыліся, што Пакістан — гэта краіна, якая перамагла тэрарызм сваёй адвагай»*. Ён таксама дадаў, што *«тэрарысты напалі на Карачы ў чарговы раз. Гэтыя баязлівыя дзеянні не могуць зламаць волю і рашучасць паліцыі і сіл бяспекі. Уся нацыя падтрымлівае паліцыю і органы бяспекі»*.

Нэд Прайс  (англ.) (бел. прадстаўнік Дзярждэпартамэнту ЗША, у Твітэры выказаў рашучае асуджэнне тэракту. Консульства ЗША ў Карачы праз тую ж платформу заклікала суайчыннікаў праяўляць крайнюю асцярожнасць і пазбягаць раёна, дзе адбыўся напад.

Гл. таксама
-----------

* Тэракт у Пешавары (2023)

Зноскі
------

1. 1 2 3  Security comes under question after audacious attack on Karachi Police Office **(нявызн.)** (18 лютага 2023).
2. 1 2 3 4  Ataque talibã contra sede da polícia termina com sete mortos no Paquistão
3. ↑  At least four killed after militants storm Karachi police headquarters **(нявызн.)** (17 лютага 2023).
4. ↑  At least three killed as Pakistani Taliban militants storm police HQ in Karachi **(нявызн.)** (17 February 2023).
5. ↑
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм у горадзе Крупках Мінскай вобласці. Знаходзіцца на вул. Міра, 7.

Гісторыя
--------

Па блаславенні Мітрапаліта Мінскага і Слуцкага Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі Філарэта ў 1993 годзе была створана праваслаўная грамада і распачаты працы па адраджэнні храма. Першае святочнае набажэнства ў новым храме адбылося ў 1998 годзе.

З 2002 года пры храме адкрыта нядзельная школа.

Архітэктура
-----------

Пабудавана ў традыцыях царкоўнага дойлідства 2-й паловы 19 ст. Вырашана 4-часткавай падоўжна-восевай кампазіцыяй: 2-ярусная 4-гранная шатровая званіца з макаўкай, кароткі бабінец, кубападобная, пераходзячая ў 2-і 8-гранны ярус малітоўная зала, завершаная шатровым дахам з 8-гранным барабанам пад цыбулепадобным купалам. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з паўкруглымі сандрыкамі.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

| ⛭Крупскае благачынне |
| --- |
| Свята-Мікалаеўская царква (Бобр) ·  Спаса-Праабражэнская царква (Грыцкавічы) ·  Свята-Мікалаеўская царква (Крупкі) ·  Свята-Пакроўская царква (Ухвала) ·  Свята-Успенская царква (Халопенічы) ·  Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Худаўцы) |
**Напад на ісмаіліцкі цэнтр у Лісабоне** адбыўся 28 сакавіка 2023 года. У выніку нападу два чалавекі памерлі ад нажавых раненняў. Злачынец быў нейтралізаваны паліцыяй і затым затрыманы ў адной з бальніц горада.

Дзве ахвяры былі грамадзянамі Партугаліі, якія працавалі ў цэнтры.

Напад
-----

Паводле заявы паліцыі, невядомы мужчына з вялікім нажом напаў на шыіцкі мусульманскі цэнтр незадоўга да 11:00 раніцы па мясцовым часе ў аўторак. Нападнік, грамадзянін Афганістана, пасля прыбыцця паліцыі спрабаваў уцячы з месца здарэння, аднак быў паранены падчас пагоні. Супрацоўнік стрэліў нападніку ў нагу, так яго ўдалося раззброіць і затрымаць. Перад тым як адвезці ў пастарунак, паліцыя даставіла яго ў бальніцу для перавязкі раны.

Рэакцыя ўладаў
--------------

Марселу Рэбелу ды Соза, прэзідэнт Партугальскай Рэспублікі, асудзіў напад. Прэм’ер-міністр краіны Антоніу Кошта заявіў журналістам, што атака была «злачынным актам» і выказаў сваю салідарнасць сем’ям ахвяр і суполцы ісмаілітаў. Ён назваў інцыдэнт адзінкавым выпадкам. Аналагічнае меркаванне выкзаў міністр унутраных спраў Партугаліі Жазэ Луіш Карнейру.

Зноскі
------

1. ↑  Атака в Лиссабоне: нападавший имел «психологическую травму» из-за смерти жены (руск.) (29 сакавіка 2023).
2. 1 2  Two women killed in knife attack at Muslim Ismaili center in Portugal’s Lisbon (англ.) (28 сакавіка 2023).
3. ↑  Portugal: Two killed, several injured in knife attack at Lisbon Ismaili centre (англ.) (28 сакавіка 2023).
4. ↑  Афганец с ножом убил двух женщин в центре мусульман-исмаилитов в Лиссабоне **(нявызн.)** (28 сакавіка 2023).
5. 1 2  Мужчина с ножом напал на людей в мусульманском центре в Лиссабоне (руск.) (28 сакавіка 2023).
6. ↑  *Rodrigues, Diana Rosa*. Marcelo condena ‘ato criminoso’ no Centro Ismaili (парт.) (28 сакавіка 2023).
7. ↑  В Лиссабоне мужчина напал на мусульманский религиозный центр **(нявызн.)** (28 сакавіка 2023). Праверана 28 сакавіка 2023.
8. ↑  Two dead in knife attack at Islamic centre in Lisbon, assailant shot by police (англ.) (28 сакавіка 2023).
9. ↑  Two Women Killed in Knife Attack at Lisbon Ismaili Centre (англ.) (28 сакавіка 2023).
**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм у в. Мікалаюнцы Браслаўскі раён Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

Каля могілак. Пабудавана ў 19 ст. з дрэва як стараабрадніцкая.

Архітэктура
-----------

Бакавы фасад
Помнік народнага дойлідства. Вырашана прамавугольным зрубам пад двухсхільным гонтавым дахам, вільчык якога над алтарнай часткай завершаны васьмігранным барабанам з купалком. Да галоўнага фасада далучана трох'ярусная чацверыковая званіца, шатровы дах якой завершаны макаўкай з крыжам на яблыку.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.
**Напру́жанасць электры́чнага по́ля** — фізічная вектарная велічыня, што з'яўляецца дынамічнай характарыстыкай электрычнага поля, і вызначаецца як адносіна сілы, што ўздзейнічае на зарад з боку поля, да велічыні гэтага зарада:

{\displaystyle {\vec {E}}={\frac {\vec {F}}{q}}}

Напружанасць электрычнага поля вызначаецца асобна для кожнага пункта. Электрычнае поле, якое мае аднолькавую напружанасць ва ўсіх пунктах, называецца аднародным.

Калі напружанасць поля ў пункце вядомая, гэта дае магчымасць вызначыць сілу, якая будзе дзейнічаць на электрычны зарад у гэтым пункце:

{\displaystyle {\vec {F}}={\vec {E}}q}

З закона Кулона вынікае, што напружанасць электрычнага поля, што страраецца пунктавым зарадам, роўная

{\displaystyle E={\frac {q}{4\pi \epsilon \_{0}\epsilon r^{2}}}}

або ў вектарнай форме:

{\displaystyle {\vec {E}}={\frac {q{\vec {r}}}{4\pi \epsilon \_{0}\epsilon r^{3}}}}

дзе q — велічыня зарада, {\displaystyle \epsilon \_{0}} — універсальная электрычная пастаянная, {\displaystyle \epsilon } — дыэлектрычная пранікальнасць асяроддзя, {\displaystyle {\vec {r}}} — вектар, які злучае зарад і дадзеную кропку.

Напружанасць поля, якое ствараецца сістэмай з некалькіх пунктавых электрычных зарадаў складаецца з напружанасцяў кожнага з гэтых зарадаў (прынцып суперпазіцыі):

{\displaystyle {\vec {E}}=\Sigma {\vec {E}}\_{i}={\frac {1}{4\pi \epsilon \_{0}\epsilon }}\Sigma {\frac {\vec {r}}{r^{3}}}}

У выпадку раўнамернага размеркавання зараду па пэўнай лініі, паверхні або аб'ёме, напружанасць поля вызначаецца шляхам інтэгравання. У прыватнасці:

* напружанасць поля зараджанай прамой са шчыльнасцю зараду {\displaystyle \tau } Кл/м, на адлегласці r ад яго:

{\displaystyle E={\frac {\tau }{2\pi \epsilon \_{0}\epsilon r}}}

* напружанасць поля зараджанай плоскасці з паверхневай шчыльнасцю зараду {\displaystyle \sigma }:

{\displaystyle E={\frac {\sigma }{2\epsilon \_{0}\epsilon }}}

Гл. таксама
-----------

* Агні святога Эльма
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм у в. Самуйлавічы Дольныя Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

Царква ў пачатку XX стагоддзя
Пабудавана ў 1801 годзе з бутавага каменю і цэглы, у 1876 годзе перабудавана на сродкі прыхаджан інжынерам Л. Кржыжаноўскім. У 1875 годзе пабудавана званіца. Першапачатковы выгляд вядомы па фотаздымку Я. Балзункевіча 1910—1914 гадоў. Адкрыта ў 1988—1990 гадах.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Вырашана адзіным кампактным прамавугольным у плане аб’ёмам, завершаным паўкруглай апсідай, над якой двухсхільны дах пераходзіць у кананічнае пакрыццё. Пасярэдзіне даху ўзведзены васьмігранны барабан з цыбулепадобным купалам. Франтальны фасад руставанымі лапаткамі расчлянёны на 3 праслы, завершаны прамавугольным атыкам з трохвугольным франтонам. Бакавыя фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі ў простых атынкаваных ліштвах, вылучаных па паліхромным фоне адкрытай бутавай муроўкі сцен. Каля апсіды пастаўлена мураваная чатырохстоўпная шатровая званіца.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Мікалаеўская царква (Самуйлавічы Дольныя)
* Свята-Мікалаеўская царква (Самуйлавічы Дольныя) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Мікалаеўская царква (Самуйлавічы Дольныя) на сайце Radzima.org
*
**Ганіаметрыя** — сістэма і метад вымярэння вуглоў паміж гранямі крышталяў. З развіццем рэнтгенаграфіі гэты метад страціў сваю ролю як асноўны ў геаметрычнай крышталяграфіі, аднак ён захоўвае свае значэнне ў марфалогіі і тэорыі росту крышталяў.

Пры класіфікацыі па крышталічных сістэмах і вымярэнні знешняй формы крышталя па ганіаметрыі, сукупнасць магчымых паверхняў аказваецца той жа і для гексаганальнага, і для трыганальнага крышталя. Таму некаторыя аўтары аб'ядноўваюць іх у адну сістэму, што дае ў суме 6 сістэм замест 7.

Зноскі
------

1. ↑  *Вайнштейн Б. К.* Гониометрия // Современная кристаллография (руск.). — М.: Наука, 1979. — Т. 1. — С. 198.
2. ↑  *Vainshtein B. K.* Fundamentals of crystals: Symmetry, and methods of structural crystallography. — 2nd ed. — Berlin: Springer-Verlag, 2013. — P. 93. — ISBN 3662029758.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph120582 |
**Свіны цэпень**, **узброены цэпень**, **свіны саліцёр** (*Taenia solium*) — паразітычны чарвяк сямейства тэніідаў; узбуджальнік тэніідозу.

Цела (даўжыня 2—3 м) стужкападобнае, з асобных членікаў. На галоўцы 4 прысоскі, кароткі хабаток з 2 радамі кручкоў (адсюль назва «узброены»). Маюць скурна-мышачны мяшок з эпітэлію і шматслойных мышцаў, напоўнены парэнхімай. Ёсць нервовая і выдаяляльная сістэмы. Пажыўныя рэчывы ўсмоктвае ўсёй паверхняй цела. 

Гермафрадыт. Развіццё са зменай гаспадароў. Палаваспелы жыве ў кішэчніку чалавека (канчатковы гаспадар). Спелыя яйцы, у якіх знаходзіцца лічынка — анкасфера, выдзядпюцца з калам. Свінні, сабакі, кошкі і іншыя жывёлы (прамежкавыя гаспадары) заражаюцца пры заглынанні яец паразіта, разам з забруджаным кормам. У кішэчніку жывёл анкасферы вызваляюцца ад абалонак, па крыві трапляюць у мышцы, ператвараюцца ў цысты-цэркі (фіны). Чалавек можа быць і прамежкавым гаспадаром. Пры заглынанні яец паразіта ў чалавека ўзнікае цыстыцэркоз.

Літаратура
----------

* *Гусева І.* Свіны цэпень // Энцыклапедыя прыроды Беларусі / гал. рэд. І. П. Шамякін. У 6 т. Т. 4. — Мн.: БелСЭ, 1985.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
**Хадынгтан** (англ.: Haddington, шатл. гэл.: Baile Adainn, скотс: Haidintoun) — горад на ўсходзе Шатландыі. Адміністрацыйны цэнтр акругі Іст-Лотыян. Размешчаны за 30 км на ўсход ад Эдынбурга і за 10 км на поўдзень ад заліва Ферт-оф-Форт.

Гісторыя
--------

У Сярэдневякоўі Хадынгтан з’яўляўся чацвёртым па велічыні горадам Шатландыі, пасля Абердзіна, Роксбурга і Эдынбурга. Падчас праўлення Давіда I (1124—1153), горад адным з першых атрымаў статус *burghal*, што дало яму гандлёвыя правы, гэта спрыяла яго росту. Пасля далучэння Шатландыі да Англіі, значнасць горада з часам пачала падаць.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 5 лістапада 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n96029321 · NKC: ge679985 · VIAF: 126832661 |
**Хазарыбагх** (англ.: Hazaribagh, хинди जजारीबाग) — горад і муніцыпалітэт на поўначы індыйскага штата Джаркханд. Адміністрацыйны цэнтр акругі Хазарыбагх .

Назва
-----

Назва горада паходзіць ад персідскіх слоў *Hazar*, якое азначае «тысяча» і *Bagh* — «сад». Літаратурны пераклад назвы — «горад тысячы садоў».

Геаграфія
---------

Размешчаны за 91 км на поўнач ад сталіцы штата, горада Ранчы, на вышыні 603 м над узроўнем мора . Праз Хазарыбагх працякае рака Кунур, якая з’яўляецца левым прытокам ракі Дамадар. У 19 км ад горада знаходзіцца нацыянальны парк Хазарыбагх.

Насельніцтва
------------

Паводле звестак перапісу 2011 года, насельніцтва горада складае 153 599 чалавек , з іх 80 095 чалавек (52 %) — мужчыны і 73 504 чалавекі (48 %) — жанчыны. Сярэдняя пісьменнасць насельніцтва складае 90,14 %, што значна вышэй, чым сярэдні па краіне паказчык 74,04 %. Сярэдняя пісьменнасць сярод мужчын — 93,82 %, а сярод жанчын — 86,14 %. 11 % насельніцтва складаюць дзеці ва ўзросце малодшай 6 гадоў. Па дадзеных мінулага перапісу 2001 года насельніцтва горада налічвала 127 243 чалавекі .

Вялікая частка насельніцтва горада і прылеглай тэрыторыі гаворыць на мове хіндзі.

Транспарт
---------

Бліжэйшы аэрапорт, які прымае рэгулярныя мясцовыя рэйсы, знаходзіцца ў Ранчы. Бліжэйшая чыгуначная станцыя, Кадэрма, размешчана ў 69 км на поўнач ад горада, на галінцы Нью-Дэлі — Хаора. Праз Хазарыбагх праходзіць нацыянальная шаша № 33. Адлегласць па аўтамабільных дарогах да Ранчы — 91 км; да Дханбада — 128 км; да Далтанганджа — 198 км; да Патны — 235 км і да Калькуты — 434 км. Маюцца рэгулярныя аўтобусныя зносіны з буйнымі гарадамі паўночнага ўсходу краіны.

Зноскі
------

1. ↑  Hazaribag, India Page (англ.).  Fallingrain Global Gazetteer. Архівавана з першакрыніцы 4 лістапада 2012. Праверана 13 сакавіка 2014.
2. ↑  Provisional Population Totals, Census of India 2011 **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2013.
3. ↑  Population, population in the age group 0-6 and literates by sex — Cities/Towns (in alphabetic order): 2001
Лыжны трамплін Холменколена і помнік каралю Олафу
Лыжны трамплін
Капліца
Помнік падарожніку Хансену
**Хо́лменко́лен** (нарв.: Holmenkollen) — частка раёна Вестрэ Акер у Осла, сталіцы Нарвегіі. Холменколен знаходзіцца на ўзгорку і з’яўляецца самым высокім пунктам Осла.

З канца XIX стагоддзя — цэнтр адпачынку і культуры. Тут знаходзяцца лыжны трамплін, найстарэйшы ў свеце Лыжны музей, біятлонная траса. На гэтай трасе штогод праходзіць адзін з этапаў Кубка свету па біятлоне.

Курорт Холменколен — круглагадовы і ўваходзіць у лік 50 самых вядомых славутасцяў краіны. Аматары горных лыж і біятлона аддаюць перавагу з’яўленню тут у перыяд з лістапада па красавік, але ўвесь астатні час года ў Холменколене дзейнічае турыстычная інфраструктура: гасцявыя катэджы, кафэ і рэстараны (Holmenkollen Restaurant, Kafé Seterstua, інш.), музей, сувенірныя крамы. У сезон тут бывае каля 700 000 наведвальнікаў, і гэтая колькасць штогод павялічваецца.

На курорце рэгулярна праводзяцца спаборніцтвы мясцовага і міжнароднага значэння па біятлоне, зімовага дваябор’і і скачках з трампліна. А акрамя гэтага — фальклорныя фестывалі і маляўнічыя народныя святы.

Спартыўная інфраструктура
-------------------------

Дзеючы 115-метровы лыжны трамплін, створаны яшчэ ў 1892 годзе і некалькі разоў перабудаваны пазней. Для спуску з яго лыжнікам неабходна мець спецыяльную ліцэнзію.

Некалькі менш высокіх трамплінаў.

Трэнажор-атракцыён, рэалістычна імітуючы слаламны спуск з крутога схілу і скачкі з лыжнага трампліна.

Каля 500 км гарналыжных, слаламных і біятлонных трас, пераважна раўнінных, з нязначнымі перападамі вышынь.

Біятлонны стадыён.

Пункты пракату інвентару і амуніцыі.

Забавы і славутасці
-------------------

Назіральная аглядная пляцоўка на вяршыні галоўнага лыжнага трампліна. Адсюль адкрываецца неверагодны від на панараму Осла.

Лыжны музей. Адкрыты ў 1923 годзе. Уключае велізарную экспазіцыю лыж розных формаў, памераў і прызначэння, а таксама калекцыю дакументаў і экспанатаў, звязаных з заваяваннем Паўночнага полюса і з лыжнымі традыцыямі нарвежскай каралеўскай сям’і.

Статуя гіганцкага троля Колена, захавальніка тутэйшых месцаў.

Помнікі каралю Олафу і падарожніку Хансену.

Капліца.

Як дабрацца
-----------

На аўтамабілі: з’ехаць з кальцавой дарогі Осла ў Smectad і далей прытрымлівацца паказальнікаў у кірунку да Holmenkollen Skijumping Hill. Займае каля 20 хвілін.

На метро з Осла: па лініі № 1 да першага прыпынку Holmenkollen.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне паводле арт. Осла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Курорт Холменколен: схілы, музеі, рэстараны і троль
* Гарналыжны курорт Холменколен ў Нарвегіі
* Стадыён «Осла-Холменколен» Архівавана 6 сакавіка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Хаза́ры** іўр.: כוזרים (*Кузарым*), араб. الخزر‎‎ (*ал-Хазар*), перс.: خزر (*Хазар*), грэч. Χαζαροι (*Хазарой*), арм.: խազիր (Хазір), аг.-усх.-слав.: Козари, лац.: Chazari, Caziri, Gazari) † — саюз цюркамоўных, пераважна вандроўных плямёнаў, якія ў 1-м тыс. насялялі тэрыторыі Дагестана, Ніжняга Паволжа, Прыазоўя, Падоння і Крыма.

Пад назвай **акацыры** жылі ў стэпах Паўночнага Каўказа, упамінаюцца ў дакументах 5 ст. У 448 былі падпарадкаваныя правадыром гунаў Атылам. У 626—630 актыўна ўдзельнічалі ў вайне цюркаў супраць Персіі. У гэты час у хазараў адбываўся распад родавых зносін і фармаванне класавага грамадства. У сярэдзіне 7 ст. узнікла самастойная дзяржава хазараў ― Хазарскі каганат. Пасля разгрому каганату кіеўскім князем Святаславам (965; гл.далей паход Святаслава) хазары перасталі існаваць як самастойныя плямёны.

Гл. таксама
-----------

* Хазарскі каганат

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 11. Футбол — Яя; Дадатак / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1974. — 656 с.: іл. карты. С.15.
* Артамонов М. И. История хазар, Л. 1962.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хазары

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4009796-1 · NKC: ph174209 |
**Пыра́нка**, *Хамутоўка* — рака ў Гродзенскім раёне, правы прыток ракі Котра (басейн Нёмана).

Даўжыня ракі 44 км. Плошча вадазбору 622 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,4 м/км. Пачынаецца з возера Малочнае, цячэ праз азёры Белае і Рыбніца, упадае ў Котру на поўдзень ад вёскі Гушчыцы. Ад вытоку да возера Белае называецца Xамутоўка. Асноўны прыток — рака Бярвенка. Даліна ў сярэднім цячэнні невыразная, у верхнім і ніжнім трапецападобная (шырыня 200—300 м). Пойма ў верхнім цячэнні двухбаковая, шырыня 30—40 м, у ніжнім — пераважна правабярэжная. Азёрнасць басейна 2 % (найбольшыя азёры Вераўскае, Белае, Рыбніца, Кальніца, Зацкава, Антвозера). Рэчышча ў верхнім цячэнні звілістае (шырыня 3—4 м, месцамі да 10 м), на ўчастку ніжэй возера Рыбніца да вёскі Пыра (3,2 км) каналізаванае.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 151. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).
* Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.
Краявід горада
**Ха́дэрсфілд** (англ.: Huddersfield) — горад у акрузе Кёркліс (англ.: Kirklees) на захадзе графства Заходні Іаркшыр у Англіі, непадалёк ад зліцця рэк Кольн і Холм, у 310 кіламетрах ад Лондана і ў 16.6 кіламетрах ад Брэдфарда, найбліжэйшага буйнога населенага пункта.

Насельніцтва Хадэрсфілда складае (па даных перапісу 2001 года) 146 234 чалавек, ён займае 10-е месца ў спісе найбуйнейшых гарадоў Вялікабрытаніі. Гэта найбуйнейшы населены цэнтр акругі Кёркліс і яго адміністрацыйны цэнтр.

Хадэрсфілд сыграў важную ролю ў індустрыяльнай рэвалюцыі Вялікабрытаніі. Сёння гэта буйны прамысловы (вытворчасць ваўняных тканін, фарбавальнікаў, машынабудаванне), спартыўны і адукацыйны цэнтр. Горад увайшоў у гісторыю як месца нараджэння нацыянальнай Рэгбісцкай лігі і прэм'ер-міністра Харальда Уілсана.

Зноскі
------

1. ↑  Хадэрсфілд. Вялікая савецкая энцыклапедыя **(нявызн.)**.  bse.sci-lib.com. Праверана 8 красавіка 2010.

Спасылкі
--------

* Цэнтр горада. Красавік 2007
* About Huddersfield Архівавана 19 ліпеня 2006.
* Гісторыя Хадэрсфілда Архівавана 26 верасня 2006.
* www.geograph.co.uk : Фатаграфіі Хадэрсфілда і наваколляў
**Хай-Лайн** (англ.: The High Line) — парк у Манхэтэне на вышыні парадку 10 метраў ад паверхні зямлі, які да 1980-х гадоў служыў веткай надземнай чыгункі. У 1980 годзе чыгуначная ветка была зачынена, а ў 1990-х гадах уласнікі вырашалі пытанне па разборы чыгункі. Але было вырашана трансфармаваць шляхі ў паркавую алею. У 2004 і 2005 годзе пасля доўгіх слуханняў было вырашана выдзеліць 50 мільёнаў долараў на стварэнне парку. Акрамя таго, чыгунка канчаткова страціла статус чыгункі і была выдалена з рэестру Федэральнай службы наземнага транспарту ЗША.

Будаўнічыя працы пачаліся ў 2006, адкрыццё паўднёвай паркавай секцыі ў раёне вуліцы Генсвурт адбылося 8 чэрвеня 2009. У гэты момант алея працягнулася аж да 20-ай вуліцы (уваходы на яе таксама на 14 і 16 вуліцах), і мае даўжыню ў 2,3 км.

У гэты момант працягваюцца будаўнічыя працы з мэтай правесці алею па ўсёй даўжыні шляху. Прынамсі, разліковай адзнакай з'яўляецца 30-ая вуліца, бо ўчастак шляху з 30-ай па 34-ую вуліцу дагэтуль належыць чыгуначнай кампаніі, але гарадскія ўлады разлічваюць выкупіць гэту тэрыторыю і працягнуць развіццё парку.

* 
* Від на Гань-Лайн з дарогі.Від на Гань-Лайн з дарогі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Карта Хай-Лайна
**Хадэйда** (араб. الحديدة — Эль-Худайда) — партовы горад у Емене, на ўзбярэжжы Чырвонага мора. З’яўляецца цэнтрам мухафазы Хадэйда.

Гісторыя
--------

Упершыню згаданы ў пісьмовых крыніцах у 1454—1455 гг. У 1520-я гады быў заваяваны Асманскай імперыяй і пасля стаў адным з галоўных партоў вілаета Емен. З XVII ст. Хадэйда знаходзілася пад кантролем еменскіх імаматаў.

Туркі зноў авалодалі горадам у XIX ст. У 1899 г. ён стаў цэнтрам вілаета Хадэйда.

У 1914 г. падчас Першай сусветнай вайны германскія войскі пад камандаваннем барона Отмар фон Штоцынгена ўсталявалі ў горадзе тэлеграфную станцыю, што дазволіла падчас арабскага паўстання перадаваць паведамленні з Стамбула ў Германскую Усходнюю Афрыку. Затым горад на некаторы час быў заняты англійскімі войскамі.

У 1925 г. горад быў вызвалены ад турак.

У 1961 г. пры садзейнічанні СССР быў пабудаваны глыбакаводны порт і дарога да Саны і Таіза.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n82032211 · VIAF: 138393194 |
**Сыраежка бураватая** (*Russula heterophylla*) — шапкавы базідыяльны грыб з роду Сыраежка (*Russula*) сямейства Сыраежкавыя (*Russulaceae*).

Апісанне
--------

Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—8 см, пукатая, з тонкім краем. У спелых грыбоў шапка пляската-ўвагнутая, з рубчастым краем. Скурка гладкая і дрэнна адстае ад мякаці. Колер скуркі зеленавата-бураваты ад краю і буры ў сярэдзіне шапкі. Ножка даўжынёй 3—6 см і 2—3 см у дыяметры, суцэльная або губчатая, цыліндрычная, зрэдку крыху патоўшчаная каля шапкі грыба. Мякаць шчыльная, крохкая, белага колеру, з мяккім смакам і не мае асаблівага паху. Пласцінкі слаба сыходныя, часам разгалінаваныя, вузкія, белаватыя. Па краю часам на пласцінках прысутнічаюць бураватыя плямы. Споры амаль шарападобныя або шырока-яйкападобныя, бясколерныя.

Ядомы грыб.

Экалогія і распаўсюджванне
--------------------------

Растуць у розных лясах, пераважна лісцевых. Пладовыя целы з'яўляюцца ў ліпені—верасні, паасобку або невялікімі групамі.

Літаратура
----------

* *Сержанина Г. И. Змитрович И. И.* Макромицеты. Иллюстрированное пособие для биологов / Под ред. Н. А. Дорожкина. — Мн.: Вышэйшая школа, 1978. — С. 152. — 192 с. — 60 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Russula heterophylla // Encyclopedia of Life (EOL) (англ.)
Рысавае поле ў штаце Арыса на ўсхозе Індыі
Індыя — адна з найбуйнейшых сусветных сельскагаспадарчых дзяржаў. Сельскагаспадарчы сектар складае амаль 15 % эканомікі Індыі, якую ацэньвалі ў $2,9 трыльёна, але ў ім занята каля паловы жыхароў краіны. Звыш 50 % працоўнай сілы залежыць ад сельскай гаспадаркі, пры тым па меншай меры 70 % вясковых хатніх гаспадарак атрымліваюць сродкі для існавання толькі ад сельскагаспадарчага сектара. 

Паводле прагнозаў ААН, у сярэднетэрміновай перспектыве яна выйдзе на першае месца ў свеце па колькасці насельніцтва, апярэдзіўшы Кітай. Па плошчы ворных земляў Індыя з'яўляецца безумоўным сусветным лідарам: каля 160 мільёнаў гектараў. Па водных рэсурсах — 7-е месца. Галоўная крыніца вады для ірыгацыі ў Індыі — грунтавыя рэсурсы. У многіх рэгіёнах краіны сітуацыя з імі становіцца крытычнай: спажыванне значна апярэджвае аднаўленне з натуральных крыніц, узровень вод паніжаецца, адбываецца іх засаленне.

Асноўныя спажывецкія культуры — рыс і пшаніца. Індыя забяспечвае свае патрэбнасці ў харчаванні, хаця і на даволі нізкім узроўні — каля 250 кг на душу насельніцтва ў год. Індыя займае першае месца ў свеце па вырошчванні чаю (820 тыс. т у год) і бананаў (16,8 млн т у год), другое месца ў свеце па вырабе цукру (14 млн т у год). Індыя — другі ў свеце вытворца (77 млн т у год) і буйнейшы спажывец шоўку. Таксама Індыя займае першае месца ў свеце па колькасці буйной рагатай жывёлы (звыш 200 млн галоў, каля 25 % сусветнага пагалоўя), першае месца па вытворчасці малака, але адно з апошніх па спажыванні мяса, што тлумачыцца рэлігійнымі поглядамі насельніцтва краіны.

У Індыі найбольш паспяхова і стабільна развіваецца вытворчасць агародніны і садавіны. Па вагавых паказчыках гэтая галіна апярэджвае вытворчасць зернебабовых. Індыя займае другое месца ў свеце пасля Кітая па вытворчасці агародніны і садавіны і лідзіруе па аб'ёме сабранага ўраджаю такіх культур, як бананы, манга, зялёны гарошак. Галоўнымі збожжавымі культурамі ў краіне з'яўляюцца рыс (гадавы ўраджай — больш за 100 мільёнаў тон) і пшаніца (80—90 мільёнаў тон).

Індыя найбуйнейшы ў свеце вытворца малака. Галоўная культура індыйскага харчовага экспарту — рыс, які складае каля траціны ад усяго харчовага экспарту Індыі. Улічваючы крытычны стан запасаў грунтавых вод і хуткі рост насельніцтва, можна спрагназаваць, што вытворчасць і экспарт гэтай культуры з Індыі будзе скарачацца. Акрамя рысу, краіна экспартуе значную колькасць мяса, рыбнай прадукцыі і вострых спецый.

Спасылкі
--------

* Што ўзрушыла індыйскіх фермераў? — zviazda.by
**Даман** (хіндзі: दमन, маратхі: *दमण*, англ.: Daman, парт.: Damão) — горад у Індыі, цэнтр саюзнай тэрыторыі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу. Насельніцтва (разам з навакольным раёнам, 2011 г.) — 113 989 чал.

Гісторыя
--------

Карта
Тэрыторыя Дамана вядома з пісьмовых крыніц з 1 тысячагоддзя да н. э. У XIII - XV стст. яна аспрэчвалася паміж мусульманскімі валадарамі Дэлі і індуісцкімі валадарамі Гуджарата. 

У 1523 г. на даманскі бераг выпадкова трапіў партугальскі губернатар Цэйлона, пасля чаго тут была заснавана невялікая гандлёвая калонія. У 1535 г. калі супрацьстаянне паміж індуісцкімі і мусульманскімі валадарамі ўзнавілася, партугальцы як саюзнікі Гуджарата атрымалі фармальны дазвол на будаўніцтва крэпасці. Яна стала адным з галоўных цэнтраў партугальскай Індыі. 

Улада Партугаліі працягвалася да 19 снежня 1961 г. калі Даман у выніку ваеннай аперацыі "Віджай" быў далучаны да незалежнай Індыі. 30 мая 1987 г. Даман стаў адміністрацыйным цэнтрам саюзнай тэрыторыі Даман і Дыу. З 2020 г. у складзе тэрыторыі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу.

Клімат
------

Клімат трапічны вільготны. Сярэднегадавая тэмпература паветра трымаецца каля +26,8°C. Найбольш спякотны месяц — май, калі слупок тэрмометра трымаецца каля +30,6°C. У студзені ён паніжаецца да +22,3°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў дасягае 1899 мм. Большая частка ападкаў здараецца ў зімовыя месяцы.

Кіраванне
---------

Даман кіруецца адміністратарам саюзнай тэрыторыі Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу, які прызначаецца прэзідэнтам Індыі.

Эканоміка
---------

Эканоміка Дамана заснавана пераважна на дробных машынабудаўнічых, электратэхнічных, хімічных, фармацэўтычных, папяровых і тэкстыльных прамысловых прадпрыемствах. У Дамане вырабляюць дызельныя рухавікі, лекі, аўдыё- і відэатэхніку, клей, фарбы, касметычную прадукцыю, джутавыя тканіны і г. д. 

Сельскагаспадарчыя тэрыторыі, якія ўваходзяць у склад адміністрацыйнай мяжы Дамана, займаюць 3720 га. Тут вырошчваюць пшаніцу, бананы, фасолю, манга і інш. У сферы паслуг асобае месца займаюць гандаль і турызм. Даман наведваюць пераважна жыхары суседніх рэгіёнаў падчас святаў, каб скарыстацца свабодным гандлем алкагольных напояў. Аднак горад таксама цікавы сваімі каланіяльнай архітэктурай і пясчанымі пляжамі.

Гарады-пабрацімы
----------------

1. Сцяг Партугаліі Каімбра, Партугалія

Зноскі
------

1. ↑  Daman District: Census 2011 data

Спасылкі
--------

* U.T. Administration of Daman & Diu Архівавана 18 ліпеня 2018.
* History Of Daman
* Daman & Diu - Geography and History
* Daman and Diu Economy
* CLIMATE: DAMAN

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4466903-3 · NKC: ge134038 |
**Сетка Шэйбані** — іракская сетка кантрабандыстаў і шыіцкая паўстанцкая групоўка, якую ўзначальваў Абу Мустафа аль-Шэйбані, былы член арганізацыі Бадра. Яе выкарыстоўваў Корпус вартавых ісламскай рэвалюцыі Ірана для забеспячэння так званых «спецыяльных груп».

Кантрабанда
-----------

Пасля амерыканскага ўварвання ў Ірак у 2003 годзе Абу Мустафа аль-Шэйбані стварыў сваю ўласную лагістычную, ваенную і фінансавую сетку, выкарыстоўваючы свае сувязі з арганізацыяй Бадра, якую ён таксама забяспечваў. У студзені 2005 года яго завербавалі сілы іранскага «Кодса» для забеспячэння «Арміі Махдзі» Муктады ас-Садра і групы Каіса аль-Хазалі, якая пазней стане арганізацыяй «Асаіб Ахль аль-Хак». Сетка Шэйбані па старых кантрабандных маршрутах Бадры перапраўляла ў Ірак выбухованебяспечныя пенетратары, самаробныя выбуховыя прыстасаванні, 107-мм ракеты, 122-мм ракеты, ракеты «Кацюша» і розныя мінамёты. Яна таксама самастойна вырабляла бомбы. Разам са зброяй групоўка займалася кантрабандай грошай, прызначаных для спецгруп, і перавозіла апалчэнцаў розных арганізацый з Ірака ў Іран і Ліван для праходжання навучання.

Паўстанцкая дзейнасць
---------------------

Мяркуецца, што арганізацыя нясе адказнасць за шматлікія напады на ўрадавыя сілы і войскі кааліцыі. Паводле ацэнак амерыканскага камандавання, да лютага 2007 года кантрабандная зброя, выкарыстаная групай, стала прычынай гібелі 170 і раненняў 600 амерыканскіх салдат. Сетка датычна да забойства шасці брытанскіх вайскоўцаў у чэрвені 2003 года ў Маджар-эль-Кабіры (мухафаза Майсан), здзейсненым разгневаным натоўпам. Яна таксама нясе адказнасць за выбух бомбы ў ліпені 2005 года на абочыне дарогі ў Аль-Амары, у выніку якога загінулі тры брытанца, і за напад у жніўні 2005 года на калону дыпмісіі ў Басры, калі былі забіты трое брытанскіх целаахоўнікаў. Да верасня 2005 года група меркавана была адказна за гібель не менш за 11 брытанскіх салдат. Адначасова сетка арганізавала ліквідацыю начальнікаў рэгіянальнай паліцыі, варожых шыіцкаму апалчэнню, і палітыкаў, якія выступалі супраць іранскага ўплыву.

Члены
-----

На 2005 год у групоўцы складалася 280 чалавек, падзеленых на 17 падраздзяленняў. Яе баевікі прайшлі падрыхтоўку ў атрадзе «Кодс» і ліванскай шыіцкай міліцыі «Хезбала».

Гл. таксама
-----------

* Катаіб Саід аш-Шухада

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Iran's Hard Power Influence in Iraq Архівавана 16 лістапада 2014 года. 10 April 2009
2. 1 2  BBC Iraq exit strategy still elusive, 21 September 2005
3. 1 2  Iran blamed as militias step up Basra violence Архівавана 7 кастрычніка 2008 года.
4. 1 2  United States Department of the Treasury Treasury Designates Individuals, Entity Fueling Iraqi Insurgency Архівавана 28 мая 2010 года.
5. ↑  Iran's Provocations **(нявызн.)**.  Opinionjournal.com. Праверана 4 September 2010.
6. ↑  U.S. worried that Iran supplied weapons to Iraq & Lebanon **(нявызн.)**(недаступная спасылка). LB:  Yalibnan.com (27 сакавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 20 сакавіка 2012. Праверана 4 September 2010.
**Сельджу́к** (турэцк.: Selçuk Bey *Сельчу́к-бей*, туркм.: Seljuk Beg Dukak *Сельджу́к бег Дукак*) , Сельджук ібн Дукак (Такак), або Малік ал-Газі («Султан газіяў» атрымаў гэту мянушку ваюючы з язычнікамі) — глава цюркскага агузскага племя кынык, эпанім дынастыі Сельджукідаў.

Біяграфія
---------

Бацькам Сельджука быў Такак, які паходзіў з роду Тугшэрмыша агузскага радавога племя Кынык. Такак знаходзіўся на ваеннай службе ў ябгу ці Алі кіраўніка Джэнда. Імя «Такак» азначае «Жалезная страла». Ёсць звесткі, што яго сын Сельджук пачынаў сваю ваенную кар'еру камандзірам у войсках Хазарскага каганата. Пазней пасля паслаблення ўлады кагана ў сярэдзіне X стагоддзя разам з бацькам перайшоў на службу да агузаў.
Яму было не больш за 20 гадоў, калі ён стаў сю-башы ў агузскага ябгу. Па легендзе, жонка ябгу, бачачы ў Сельджуку небяспечнага суперніка, падгаворвала мужа забіць яго. Даведаўшыся пра гэту змову, Сельджук сабраў усіх людзей свайго племя Кынык і з сотняй вершнікаў перасяліўся пад маркай пошуку новых пашаў з Турана, краіны агузаў, у Іран. Гэта здарылася ў 985 ці 986 годзе. Пражыў, паводле падання, 107 гадоў і памёр у Джэндзе. Сельджук пакінуў пасля сябе пецярых сыноў. Унукі Сельджука сталі выдатнымі палкаводцамі Халіфата: Тагрул-бек, Чагры-бек Даўд, Алп-Арслан. Пазней, захапіўшы Месапатамію, Ірак, Сірыю і большую частку Ірана яны стварылі велізарную імперыю і сталі заснавальнікамі дынастыі Сельджукідаў, якая кіравала гэтымі землямі з XI па XIV стагоддзі.

Зноскі
------

1. ↑  Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982. — Под ред. Е. М. Жукова.
2. ↑   1040 г. Битва при Данданакане. Сельджуки-огузы на службе у Халифата

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* 1040 г. Битва при Данданакане. Сельджуки-огузы на службе у Халифата
* Садр Ад-Дин Ал-Хусайни: Сообщения о Сельджукском государстве // пер. З. М. Буниятова\\"Восточная Литература"


| ?Сельджук — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Сельджук |  | Такак[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid · Rodovid |
**Сыраежка рудая** (*Russula decolorans*) — шапкавы базідыяльны грыб з роду Сыраежка (*Russula*) сямейства Сыраежкавыя (*Russulaceae*).

Апісанне
--------

Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—12 см, паўшарападобная, пазней пляската-ўвагнутая, з тупым і гладкім краем. Колер шапкі цагляна-жоўты, аражава-жоўты. Скурка адстае ад мякаці да паловы шапкі. Мякаць белага колеру, крохкая, з мядовым пахам. З узростам колер мякаці становіцца брудна-шэрым. Ножка грыба мае даўжыню 5—10 см і да 2 см у дыяметры, суцэльная, цыліндрычная, часам звужаецца да нізу. Колер ножкі белы, з узростам становіцца попельна-шэрым. Пласцінкі прырослыя, белаватыя, потым жоўтыя і з узростам набываюць брудна-шэрую афарбоўку. Споры шыпаватыя, жаўтавата-вохрыстага колеру.

Ядомы грыб.

Экалогія і распаўсюджванне
--------------------------

Грыб распаўсюджаны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. Расце ў вільготных імшыстых хвойных лясах. Утварае мікарызу пераважна з хвояй. Пладовыя целы з'яўляюцца ў чэрвені—верасні, паасобку і невялікімі групамі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Сержанина Г. И. Змитрович И. И.* Макромицеты. Иллюстрированное пособие для биологов (руск.) / Под ред. Н. А. Дорожкина. — Мн.: Вышэйшая школа, 1978. — С. 150. — 192 с. — 60 000 экз.
* *Сержанина Г. И.* Шляпочные грибы Белоруссии. — Минск: Наука и техника, 1984.

Спасылкі
--------

* Сыроежка сереющая, или сыроежка выцветающая — Russula decolorans (Fr.) Fr. // Экологический Центр «Экосистема» (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776850930 |
Мазырскі трамвай
Трамвайная лінія ў Мазыры адкрылася 1 жніўня 1988. Адзіны маршрут мазырскага трамвая - «дэпо-МНПЗ». На працягу маршруту ёсць 4 разваротныя кольцы. Маршрут злучае горад з прамысловай зонай, у прыватнасці, з Мазырскім нафтаперапрацоўчым заводам, які стварыў і эксплуатуе маршрут. Асноўныя пасажыры - работнікі НПЗ і жыхары прыгарадных населеных пунктаў, праз якія праходзіць трамвай. Даўжыня маршруту крыху больш за 20 кіламетраў, якія трамвай праходзіць за 40 хвілін. Раніцай у бок завода, а вечарам у бок горада трамвай ідзе без прыпынкаў у прыгараднай зоне. Трамваі працуюць без кандуктараў - аплата кіроўцу на прыпынку. На лініі сустракаюцца кантралёры.

У эксплуатацыі знаходзяцца каля пяцідзесяці вагонаў КТМ-5 1987 і 1988 гадоў выпуску, і на сённяшні дзень знаходзяцца ў выдатным стане.

З 04.09.2009 г. кошт праезду ў Мазырскім трамваі ў прыгараднай зоне (да прып. Пянькі, Бібікаў) 880 бел. руб. у прамысловай зоне (MK ГП "Этанол", МНПЗ) 2300 бел. руб. Тарыф для праезду ў межах складае 500 бел. руб.

З 1.02.2010 павялічыўся кошт праезду ў Мазырскім трамваі - у межах - 600 рублёў; па маршруце Горад - Крынічны, Раеўскі, Бібікаў, Пянькі, Дружба - 1060 рублёў; па маршруце Горад - прамзона - 2760 рублёў.

| ⛭Грамадскі транспарт у Беларусі |
| --- |
| Метро | Мінскі метрапалітэн |
| Трамвай | Віцебскі трамвай • Мінскі трамвай • Мазырскі трамвай • Наваполацкі трамвай |
| Тралейбус | Бабруйскі тралейбус • Брэсцкі тралейбус • Віцебскі тралейбус • Гомельскі тралейбус • Гродзенскі тралейбус • Мінскі тралейбус • Магілёўскі тралейбус |
**Ядро Зямлі** — цэнтральная геасфера Зямлі.

Існаванне ядра Зямлі ўстаноўлена нямецкім сейсмолагам Э. Віхертам у 1897. Глыбіня залягання (2900 км) вызначана ў 1910 амерыканскім геафізікам Б. Гутэнбергам. Паводле запісаў пругкіх ваганняў, выкліканых глыбокімі землетрасеннямі, верхняя мяжа ядра зафіксавана на глыбіні 2870-2920 км. На ёй папярочныя сейсмічныя хвалі затухаюць, а падоўжныя рэзка памяншаюцца (у 1,7 раза).

Ядро Зямлі падзяляецца на ўнутранае эфектыўна цвёрдае ядро радыусам 1200-1250 км і вонкавае эфектыўна вадкае ядро таўшчынёй каля 1900 км, падзеленыя прамежкавым ядром або пераходнай зонай таўшчынёй 300-400 км. Шчыльнасць рэчыва ў цэнтры Зямлі каля 13-14 г/см , на ніжняй мяжы вонкавага ядра 11,4-12,3 г/см³, а на мяжы «ядро — мантыя» — 9,5-10,1 г/см³. Маса ядра Зямлі роўная (1,85-1,91)•1027 г і складае 31-32% ад масы Зямлі. Сярэдняя дынамічная вязкасць рэчыва ядра каля 0,4 П. Такі параметр сведчыць аб перагрэве ядра і нізкай тэмпературы плаўлення рэчыва.

Тэарэтычныя і эксперыментальныя даследаванні (ударнае сцісканне металаў і іх аксідаў) уласцівасцяў хімічных сувязяў жалеза пры высокіх цісках, а таксама звесткі шчыльнасці рэчыва, хуткасці праходжання сейсмічных хваль праз ядро, пашырэнні хімічных элементаў у Сонечнай сістэме дазваляюць сцвярджаць, што ў хімічным складзе рэчыва ядра Зямлі каля 90% жалеза і 10% лёгкіх дадаткаў (сера, кісларод). Вонкавае ядро складзена з аксіду жалеза (Fe2O), унутранае — з жалеза-нікелевага сплаву Fe0,9•Ni0,1, прамежкавы слой — сульфідны.

Фігура паверхні ядра нераўнамерна адхіляецца ад фігуры эліпсоіда вярчэння ад -4 км да +6 км. Выяўленыя няроўнасці на паверхні ядра ўяўляюць сабой карані ўзыходных і сыходных канвектыўных струменяў у ніжняй мантыі Зямлі. У тэарэтычнай геафізіцы існуе меркаванне, што канвекцыя рэчыва ў вонкавым ядры ўзбуджае асноўнае магнітае поле Зямлі, а перасоўванні ўнутранага ядра адносна вонкавага складаюць векавыя варыяцыі геамагнітнага поля.

Адносна паходжання ядра Зямлі мяркуюць, што яно ўтварылася шляхам гравітацыйнай дыферэнцыяцыі першаснай Зямлі ў перыяд яе росту ці пазней (В. Гольдшміт, 1922) альбо жалезнае ядро ўзнікла яшчэ ў протапланетным воблаку (нямецкі навуковец А. Эйкен, 1944).

Літаратура
----------

* *Каратаеў Г.* Ядро Зямлі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

| ⛭Абалонкі Зямлі |
| --- |
| Вонкавыя | 
Атмасфера •
Біясфера •
Наасфера •
Гідрасфера
 |  |
| Унутраныя | 
**1) Кара** (*Кантынентальная кара* ·
*Акіянічная кара*)**:** 
Асадкавы пласт •
Верхняя кара •
*Мяжа Конрада* •
Ніжняя кара •
Літасфера (*Літасферныя пліты*) •
*Паверхня Махаровічыча*
**2) Мантыя:** 
Верхняя мантыя (Астэнасфера) •
*Сейсмічны падзел 660 км* •
Ніжняя мантыя •
*Мяжа ядро-мантыя*
**3) Ядро:** 
Вонкавае ядро •
Унутранае ядро
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4152675-2 · LCCN: sh85040429 · NKC: ph163341 |