**Бага́нда**, **га́нда** (саманазва *Baganda*) — усходнеафрыканскі народ, асноўнае насельніцтва Уганды. Адносна невялікія абшчыны баганда таксама існуюць у Танзаніі, Кеніі і Вялікабрытаніі. Агульная колькасць (2022 г.) — 8 848 700 чал.

Паходжанне
----------

Каля 1000 — 1100 гг. н. э. плямёны банту мігрыравалі ва Усходнюю Афрыку, у тым ліку ў рэгіён Вялікіх азёр, дзе з іх з'яўленнем узніклі земляробства і апрацоўка жалеза. У раёне паўночна-заходняга берага возера Вікторыя склалася 6 буйных сваяцкіх аб'яднанняў *банансангвава* — Фумбэ, Лугавэ, Нгеэ, Нёні, Н'янг і Нджаза. У канцы XIII ст. іх землі былі заваяваны правадыром Ката Кінту з астравоў Сэсэ. Ён прывёў з сабою яшчэ 13 аб'яднанняў і стварыў дзяржаву Буганда. Менавіта ў яе межах склаўся этнас баганда з агульнай для ўсіх матэрыяльнай культурай і мовай луганда.

Культура
--------

### Заняткі

Галоўным заняткам баганда здаўна з'яўляецца земляробства. Вырошчваюць бананы, клубневыя культуры, проса. З пачатку XX ст. шырока распаўсюджаны бавоўнік, кава, ананасы, розныя віды гародніны. Для сучаснай сельскай гаспадаркі характэрна спалучэнне традыцыйных харчовых і камерцыйных культур. З прадуктаў земляробства вырабляюць фарбавальнікі, тэхнічны алей, цыноўкі, упрыгожванні, вяроўкі, заменнікі тытуню і інш. На зямлі працуюць як мужчыны, так і жанчыны. Мужчыны таксама займаюцца рыбалоўствам, будаўніцтвам, вырабам хатніх тканін. Рыба — важная крыніца жывёльных бялкоў, паколькі жывёлагадоўля мае дадатковы і вельмі абмежаваны характар. Нягледзячы на знешни дабрабыт сельскіх жыхароў, у мінулым сярод іх была пашырана хвароба *квашыяркор*, выкліканая бялкова-энергетычным недаяданнем. Ад яе асабліва пакутвалі ў раёнах, дзе для ежы вырошчалі пераважна клубневыя і бананы.

Да кантактаў з еўрапейцамі і суахілі ў другой палове XIX ст. гандаль быў абмежаваны абменам, у тым ліку рытуальным. Дзякуючы абмену баганда атрымоўвалі соль і жалеза з раёна возера Альберт, мяса — ад суседніх народаў-жывёлагадоўцаў. Нястача неабходных рэчаў вырашалася дзякуючы трафеям падчас вайны. Мясцовыя традыцыйныя рамёствы: выраб тканін, лодак, упрыгожванняў, пляценне, ганчарства, будаўніцтва і г. д. Частка рамеснікаў абслугоўвала патрэбы правадыроў і манархаў Буганды. Імпарт прамысловых тавараў зрабіў іх дзейнасць непатрэбнай. Аднак некаторыя рамёствы захоўваюцца да нашых дзён. Сярод іх — выраб каляровых лёгкіх тканін накшталт тапы з кары фікусаў. Шырока распаўсюджана вытворчасць піва.

### Вопратка

Народная жаночая вопратка
Жаночая народная вопратка — *бусууці*. Гэта доўгая сукенка з яркай тканіны з квадратным выразам і кароткімі аб'ёмнымі рукавамі, якая апяразваецца ніжэй стану і зашпіляецца на гузікі на левым боку дэкальтэ. Мужчынская народная вопратка *канзу* ўяўляе сабою доўгі баваўняны халат.

### Жытло

Асноўны від паселішча — вёска. Вёскі баганда будуюцца на схілах пагоркаў, маюць раскіданую планіроўку. Яны звычайна складаюцца з 30 — 80 гаспадарак *мака*. *Мака* ўключае некалькі жылых і гаспадарчых пабудоў, акружаных апрацаванымі землямі. Цэнтральнае месца займае *мака* правадыра, калі той мае рэзідэнцыю ў вёсцы. У XIX ст. манархі Буганды ў якасці сталіцы засноўвалі вялікія паселішчы *кібуга*, якія іншаземныя вандроўнікі называлі гарадамі. Апошняя *кібуга* знаходзілася ў Менга. Яна ўяўляла сабою рэзідэнцыю манарха ў выглядзе пашыранай *мака*. Астатнія кварталы-гаспадаркі будавалі правадыры. Круглявыя хаціны ўзводзіліся на слупах, аплеценых галінамі. Сцены фарміравалі з цыновак і гліны. Дах крылі саломай. У вёсках хаціны былі аднапакаёвымі. У *кібуга* ўнутраную прастору вялікіх хацін падзялялі з дапамогай адрэзкаў тканін.

### Грамадства

Са старажытных часоў баганда падзяляюцца на пашыраныя сваяцкія аб'яднанні. Чальцы кожнага з іх могуць прасачыць сваю генеалогію да агульнага продка па мужчынскай лініі. Першасна іх было толькі 6, але да 1900 г. колькасць аб'яднанняў дасягнула 52 і да 1996 г. скарацілася да 46. Блізкія сваякі манарха стваралі асобнае аб'яднанне Алулангіра. Аб'яднанні расселены дысперсна, хаця іх правадыры жывуць у сталых рэзідэнцыях. У мінулым яны выбіраліся радай старэйшын і потым зацвярджаліся манархам Буганды. У аб'ядннях маеюцца асноўны і дадатковы татэмы. Выключэнне складае Алулангіра, у якога няма татэмаў. Лічыцца, што лёс пэўнага чалавека цалкам залежыць ад поспеху яго аб'яднання, уплывае на выбар яго імя і потым на шлюб, паколькі жаніцьба з прадстаўнікамі аб'яднанняў бацькі і маці забаронена. Калі асоба не можа ідэнтыфікаваць сваё аб'яднанне і становішча блізкіх сваякоў у ім, яна не разглядаецца паўнавартым баганда. 

Сваяцкія аб'яднанні падзяляюцца на некалькі тыпаў меньшых па колькасці груп, ніжэйшай з якіх з'яўляецца нуклеарная сям'я *энджу*. Здаўна яе галоўнае прызначэнне бачылі ў эканамічным дабрабыце. Жонка лічылася памагатай свайго мужа («той, што лушчыць бананы»). Да прыняцця хрысціянства была шырока распаўсюджана палігінія. Шлюбу папярэднічалі доўгія перагаворы са сваякамі нявесты, што суправаджаліся абавязковымі падарункамі і выкупам. Выкуп вяртаўся да мужа ў выніку развода. Дзеці выхоўваюцца ў згодзе з кодэксам паводзін *мпісу*. Яго парушэнне вядзе да фізічнай кары. Ініцыяцыі не практыкуюцца, хаця вядомы сямейныя абрады пасля першай менструацыі. Сельскагаспадарчыя землі не з'яўляюцца маёмасцю *энджу*, таму не перадаюцца па спадчыне. Большая частка рухомай маёмасці памерлага размяркоўваецца на карысць старэйшага сына. На яе могуць прэтэндаваць астатнія чальцы сваяцкага аб'яднання і правадыры.

### Фальклор

Вусная народная творчасць прадстаўлена загадкамі, міфамі, легендамі і прыказкамі. Папулярнасцю карыстаецца цыкл, прысвечаны першым людзям Кінту і Намбі. Баганда захоўваюць генеалагічныя апавяданні і вусную гісторыю сваёй краіны.

### Музычнае мастацтва

Баганда славяцца музычнымі традыцыямі. Распаўсюджаныя народныя музычныя інструменты: барабаны, флейты, арфа, ксілафон, ламелафон. Характэрна гучанне паралельных актаў, калі тоны, якія граюцца адным музыкантам, адпавядаюць тэмбрам, якія грае другі музыкант. Акорды не выкарыстоўваюцца, таму важна сумяшчальнасць актаў. Кожная актава падзяляецца на 5 інтэрвалаў. Кожная сваяцкая супольнасць мае свае рытуальныя і святочныя танцы, аднак танцы *мувагола*, *нанкаса* і *бакісімба* вядомы ва ўсіх супольнасцях. Яны ўключаюць з кругавыя рухі станам, рух на пальцах ног і рухі рукамі наперад ці ўгару.

Мова
----

Мова луганда адносіцца да групы моў банту, мае тонавы характар. Шырока ўжываецца ў сучаснай Угандзе, вывучаецца ў школах. Алфавіт на аснове лацінкі.

Рэлігія
-------

Старажытныя вераванні баганда абапіраліся на анімізм і культ продкаў. Баганда верылі ў бога-творцу Катонду. У Бугандзе дзейнічалі 3 храмы, прысвечаныя яму, аднак лічылася, што ён амаль не ўмешваецца ў жыццё простых людзей. Большую ролю адыгрывала шанаванне духаў падзвіжнікаў *лубаале*. Яны разглядаліся як абаронцы жывых. Ім прыносілі ахвяры, жрацы *лубаале* прадказвали будучыню. Непасрэднае значэнне для звычайнага народа мелі незлічоныя ніжэйшыя духі продкаў *мізіму*, гор, лясоў і г. д. На ўзроўні дзяржавы шанаваліся духі манархаў-*кабака*. У 2001 г. магільні *кабака* ў Касубі трапілі ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

З 1844 г. баганда ўсталявалі кантакты з Занзібарам, з 1862 г. — з еўрапейцамі, пасл чаго сярод іх пачалі распаўсюджвацца іслам і хрысціянства. Улады Буганды з недаверам адносіліся да новых рэлігій, паколькі меркавалі, што яны падарвуць усеўладдзе манархаў. У 1885 г. кабака Мванга закатаваў некалькіх хрысціян. У 1888 г. рэлігійныя супярэчнасці прывялі да грамадзянскай вайны, у якой перамогу атрымалі хрысціяне. У нашы дні большасць вернікаў — хрысціяне, каля 15% — мусульмане, захоўваецца вера ў духаў продкаў і прыроды.

Зноскі
------

1. ↑  Baganda
2. ↑  Bantu Migration Архівавана 15 кастрычніка 2020.
3. ↑  EFFECTS OF THE BANTU MIGRATION Архівавана 29 студзеня 2021.
4. ↑  The Founding of Buganda **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 лістапада 2020. Праверана 5 студзеня 2021.
5. ↑  Conservation and use of traditional vegetables in Uganda
6. ↑  Malnutrition in a Modernising Economy: The Changing Aetiology and Epidemiology of Malnutrition in an African Kingdom, Buganda c.1940–73
7. ↑  FitzSimons, William. Elite African Political Craft in Buganda: The Kabula Generation, 1888-1927
8. ↑  Barkcloth making in Uganda
9. ↑  The ancient craft of bark cloth finds new uses
10. ↑  How a 'Busuuti' Became Uganda's Sartorial Symbol of Identity
11. ↑  African Architecture Архівавана 12 кастрычніка 2020.
12. ↑  Buganda's Royal Clan **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2020. Праверана 8 студзеня 2021.
13. ↑  The Clans of Buganda **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 мая 2020. Праверана 8 студзеня 2021.
14. ↑  The Clans of Buganda **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 мая 2020. Праверана 8 студзеня 2021.
15. ↑  Traditional Music of Uganda: Baganda Music
16. ↑  Buganda's traditional dances - Cultura Safaris in Uganda
17. ↑  Luganda language, alphabet and pronunciation - Omniglot
18. ↑  Buganda's Indigenous Religion **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 снежня 2020. Праверана 10 студзеня 2021.

Літаратура
----------

* *Kabiito, R.* Meaning Making in Visual Culture. The Case of Integrating Ganda Indigenous Knowledge with Contemporary Art Practice in Uganda. — Jyväskylä: Aalto University, 2010 ISBN 978-952-60-0001-5
* *Roscoe, J.* The Baganda: An Account of Their Native Customs and Beliefs. — Boston: Adamant Media Corporation, 2001 ISBN 1-4212-6528-1

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Баганда
* Baganda - World Culture Encyclopedia
* A History of Ethnicity in the Kingdom of Buganda
* Chronology for Baganda in Uganda
* Baganda People and their Culture Архівавана 6 студзеня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12050073p · LCCN: sh85053006 · SUDOC: 02872349X |