**Марш свабо́ды** — шэсце, якое зладзіла беларуская апазіцыя 17 кастрычніка 1999 года ў Мінску. Мерапрыемства скончылася масавымі сутыкненнямі дэманстрантаў з міліцыяй і салдатамі ўнутраных войскаў і шматлікімі арыштамі. У розныя моманты шэсця колькасць удзельнікаў вагалася ад 20 да 40 тысяч чалавек.

Хроніка падзей
--------------

### Перадумовы

У 1999 годзе стаяла пытанне аб’яднання Беларусі і Расіі. Беларуская апазіцыя вырашыла правесці шэсце ў падтрымку незалежнасці. Ініцыятыва правядзеньня Маршу належала так званай «новай хвалі» лідараў апазіцыі: Лябедзьку, Статкевічу, Вячорку, Данэйку, Бандарэнку.

Мінгарвыканкам правядзенне шэсця ад плошчы Якуба Коласа да плошчы Незалежнасці забараніў, дазволіўшы правесьці толькі мітынг на плошчы Бангалор.

### Ход шэсця

Удзельнікі Марша сабраліся на плошчы Якуба Коласа. Акцыя пачалася з таго, што на плошчы Якуба Коласа амапаўцы забралі ў людзей чорнага казла. На ім было напісана «Лукашэнка», і яго вялі наперадзе калоны.

А 13-й гадзіне адсюль у напрамку плошчы Бангалор рушыла калона з 5—7 тысяч чалавек. Міліцыі на іх шляху было мала. Да калоны пачалі далучацца людзі. У кароткім мітынгу на плошчы Бангалор ужо ўдзельнічала каля 20 тысяч чалавек. З плошчы Бангалор калона дэманстрантаў накіравалася ў бок плошчы Незалежнасці, каб занесці туды 25-мятровыя бел-чырвона-белыя сцягі і сцяг Еўропы. Лік удзельнікаў шэсця ўвесь час рос, і да праспэкту Скарыны падыходзіла ўжо калона з 30 тысяч чалавек. Дэманстранты паводзілі сябе прыстойна, спакойна, паварочваючы па прапанове міліцэйскіх кардонаў і не ўступаючы з імі ў канфлікт. Так, міліцыянеры не пусцілі дэманстрантаў у бок плошчы Перамогі, а скіравалі на вуліцу Казлова і далей на Першамайскую.

На вуліцы Змітрака Бядулі нехта кінуў у пад’езд, дзе знаходзілася 34-е паштовае аддзяленне, пэтарду, і пошта загарэлася. Мужчыны з калоны кінуліся ў агонь і загасілі яго, хаця самі атрымалі апёкі.

Наступны кардон АМАПа чакаў шэсце на скрыжаванне вуліц Пуліхава і Першамайскай. Амапаўцаў было толькі пара дзясяткаў. Адбылася сутычка, у якой іх змялі і збілі, а шлемы выкінулі за плот холадакамбінату. Адзін з амапаўцаў, якому ў гэтай сутычцы разбілі галаву, страціў прытомнасць, і яму дэманстранты аказалі першую дапамогу, пасля чаго таго на руках вынеслі калегі.

Вуліца Першамайская на схіле была перакрыта пустымі УАЗікамі, але людзі не перакульвалі іх, як у 1996 годзе.

Каля маста цераз Свіслач на Першамайскай. Паводле слоў камэнтатараў Беларускага тэлебачання, прэзідэнт увесь час назіраў за разгортваннем падзеяў у цэнтры Мінска і ў тры гадзіны дня аддаў загад спыніць рух калоны.

### Сутыкненне ў раёне маста цераз Свіслач

Уздоўж вуліцы Янкі Купалы, у двары Дзяржцырка, і дварах бліжэйшых дамоў было сканцэнтравана да пяці тысяч супрацоўнікаў міліцыі і салдат унутраных войскаў. Шэсце падышло да кардону, які стаяў на масце цераз Свіслач. Пасля 15-хвілінных перамоваў з амапаўцамі Мікола Статкевіч заклікаў дэманстрантаў вярнуцца на плошчу Якуба Коласа. Калі людзі сталі адыходзіць, АМАПаўцы атакавалі калону і пачалі збіваць, і затрымліваць дэманстрантаў. Людзі пачалі адбівацца дрэўкамі ад сцягоў і камянямі. На месцы падзей праходзілі дарожныя работы і ляжала шмат дарожнай пліткі, якой удзельнікі маршу спрабавалі адбіцца ад міліцыі. Сутыкненне цягнулася каля 40 хвілін.

Дэманстранты, сярод якіх былі падрыхтаваныя да процістаяння са спецназам ўдзельнікі «Белага легіёна», адбіўшы першыя атакі, спрабавалі разагнаць у бок радоў АМАПа трамвай, але важаты не пусціў іх да стырна. У адказ міліцыянты кінулі ў бок дэманстрантаў слезацечныя шашкі, але паўночны вецер панёс дым назад на іх. Удзельнікі шэсця адбілі тры атакі МУС і пачалі разбягацца. Пасля гэтага пачаліся масавыя затрыманні. Некаторыя затрыманыя пазней скардзіліся на пабоі ў аўтазаках. М. Статкевіч быў арыштаваны ва ўласнай кватэры. Была затрымана і дэпутат Дзярждумы РФ ад сацыял-дэмакратаў Вольга Беклямішава. Супрацоўніка газэты «Навінкі» Міколу Салаўя, які ішоў сярод удзельнікаў Марша ў белым халаце, затрымалі каля ўнівэрмага «Беларусь» і моцна збілі.

Праз год супрацоўнік МУС лейтэнант Батурын папрасіў палітычны прытулак у ЗША. Ён расказаў, што ўлада адмыслова рыхтавала правакатараў у цывільным да Маршу Свабоды, каб дыскрэдытаваць апазіцыю і што ён сам быў сярод тых, хто падбухторваў беспарадкі і падпалілі пошту на вуліцы Змітрака Бядулі па шляху шэсця. З яго слоў, у меркаванае месца сутыкненняў дэманстрантаў з сіламі спэцпрызначэння загадзя даставілі паддоны з тратуарнай пліткай, а іншыя шляхі для руху калёны былі перакрытыя.

### Вынікі

Паводле папярэдніх звестак, у выніку сутыкненняў пацярпела больш за 50 міліцыянераў і салдат МУС і больш за 100 дэманстрантаў, былі арыштаваны больш за 100 удзельнікаў «Марша Свабоды».

Пасля разгону Марша такіх падзей дэманстрацыяў больш не было да Плошчы 2006 года. З другога боку, пасля Марша скачком выраслі продажы незалежных газет і адбылася палітызацыя часткі моладзі, якая пачала далучацца да апазіцыі.

Тым часам працэс інтэграцыі з Расіяй быў прыпынены.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Кроў і таямніцы Маршу Свабоды’99, Наша Ніва, 02.11.2009
2. 1 2 3 4  Марш Свабоды, грамадскі вэб-архіў Вытокі
3. 1 2 3 4 5 6 7  Марш да незалежнасьці, Аляксей Шыдлоўскі, «Наша Ніва», 1999, № 27
4. ↑  «Калі нашы прыйдуць да ўлады», Радыё Свабода, 28 студзеня 2014

Літаратура
----------

* ПЦ «Вясна». Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі ў 1999 годзе
* Праходзіць Марш Свабоды, 90’s Архівавана 20 сакавіка 2017.

Спасылкі
--------

* Відэаролік пра падзеі падчас Маршу свабоды

| ⛭Паўстанні, бунты і мірныя пратэсты ў Беларусі |
| --- |
| XVI ст. | 
* Мяцеж Глінскіх (1508)
* Паўстанне Налівайкі (1594—1596)

 |
| XVII ст. | 
* Магілёўскія паўстанні (1606—1610)
* Магілёўскае паўстанне (1618)
* Віцебскае паўстанне (1623)
* Давыд-Гарадоцкае паўстанне (1648—1650)
* Магілёўскае паўстанне (1661)

 |
| XVIII ст. | 
* Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў
* Паўстанне на Каменшчыне (1754—1756)
* Паўстанне 1794 года

 |
| XIX ст. | 
* Барцянскае выступленне сялянаў (1802—1804)
* Брэсцка-Кобрынска-Пружанскія выступленні сялянаў (1818—1823)
* Бешанковіцкае выступленне рамеснікаў і сялянаў (1821—1822)
* Паўстанне 1830—1831 гадоў
* Трыпуцінскія выступленні сялянаў (1834—1836)
* Паўстанне 1863—1864 гадоў
* Лагішынскі зямельны бунт (1874)
* Аленскае выступленне сялянаў (1880—1882)

 |
| XX ст. | 
* Хваляванні ў Гомелі (1903)
* Бярэзінскія выступленні працоўных (1905)
* Баранавіцкае выступленне рабочых і салдатаў (1905)
* Ваўкавыскія хваляванні навабранцаў і салдатаў (1905)
* Паўстанне гомельскага перасыльнага пункта (1916)
* Аршанскае паўстанне (1918)
* Веліжскае паўстанне (1918)
* Гомельская забастоўка чыгуначнікаў (1918—1919)
* Палескае паўстанне (1918—1919)
* Нясвіжскае паўстанне (1919)
* Койданаўскае змаганне (1920)
* Слуцкае паўстанне (1920)
* Брэсцкія выступленні беспрацоўных (1931—1932)
* Асташынскае паўстанне (1932)
* Першы барысаўскі галодны бунт (1932)
* Другі барысаўскі галодны бунт (1933)
* Забастоўка ў Белавежскай пушчы (1932—1933)
* Нарачанскае выступленне рыбакоў (1935—1939)
* Забастоўкі на Лідчыне (1935—1936)
* Скідзельскае паўстанне (1939)
* Масавыя хваляванні ў Слуцку (1967)
* Хваляванні ў Мінску (1970)
* Дэманстрацыя хіпі ў Гродне (1971)
* Мітынг-рэквіем «Дзяды» (1988)
* Антыкамуністычны мітынг БНФ (1990)
* Красавіцкія забастоўкі (1991)
* Галадоўка дэпутатаў (1995)
* Забастоўка працаўнікоў мінскага метрапалітэна (1995)
* Мінская вясна (1996—1997)
* Марш свабоды (1999)

 |
| XXI ст. | 
* Марш свабоды (2000)
* Джынсавая рэвалюцыя (2006)
* Плошча 2010
* Маўклівыя пратэсты (2011)
* Плюшавы дэсант (2012)
* Маршы недармаедаў (2017)
* Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам (2018—2021)
* Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй (2019)
* Страйк (2020)
* Пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў (2020—2021)

 |
| Штогадовыя | 
* Дзень Волі (25 сакавіка)
* Чарнобыльскі шлях (26 красавіка)
* Акцыя Любові (14 лютага)

 |