**Грамадзянская вайна ў Непале** — зацяжны ўзброены канфлікт у Непале паміж Камуністычнай партыяй Непала (мааісцкай) і Урадам Непала з 1996 па 2006 год.

Паўстанне было пачата мааістамі 13 лютага 1996 з заяўленай мэтай звяржэння непальскай манархіі і ўстанаўлення Народнай Рэспублікі. Канфлікт характарызаваўся пакараннямі смерцю, масавымі забойствамі, чысткамі, выкраданнямі людзей, ваеннымі злачынствамі і злачынствамі супраць чалавечнасці. Грамадзянская вайна прывяла да палітычных, сацыяльных і культурных зменаў у краіне.

Прычыны канфлікту
-----------------

Пад прыкрыццём барацьбы з манархічнай ладам і каставым дзяленнем грамадства ўтварыліся рэвалюцыйныя групоўкі (хоць у суседняй Індыі такія групоўкі раней ўтварыліся ва ўмовах шматпартыйнай дэмакратыі). Частка з іх запазычыла з-за мяжы ідэалогію і метады Мао Цзэдуна, а таксама ўзбраенне. У выніку ўрад страціў кантроль над шэрагам ізаляваных раёнаў, законная ўлада там была знішчана, а насельніцтва вёсак вымушана было выконваць указанні баевікоў, якія ўсталявалі там рэжым тэрору.

Ход падзей
----------

Камуністычная партыя Непала (мааісты) адкалолася ад Аб’яднанага Народнага Фронту (Samyukta Jana Morcha) ў 1994 г. па прычыне істотных палітычных разыходжанняў. Кароль адмаўляўся саступаць патрабаванням левых партый.

Падрыхтоўка мааісцкіх груповак да ўзброенай барацьбы пачалася яшчэ ў 1995 годзе, трэніроўка, узбраенне і навучанне тактыцы ажыццяўляліся пры садзейнічанні індыйскіх мааістаў (наксалітаў), якія вядуць аналагічную вайну ў Індыі пачынаючы з канца 60-х гадоў.

Спачатку Каралеўская армія Непала не ўмешвалася ў непасрэдныя баі, таму што здавалася, што праблемы можна вырашыць палітычнымі метадамі і пры дапамозе паліцэйскіх мер. Пад эгідай вайны з тэрарызмам і дапамогі краінам, ЗША і Індыя сталі аказваць ваенную і эканамічную дапамогу ўраду Непала. У адказ мааісцкія лідары абвясцілі, што процідзейнічаюць амерыканскаму ўмяшанню.

Урад у нейкім сэнсе таксама прыклаў руку да канфлікту, выпусціўшы «правакацыйныя» матэрыялы аб манархіі, пасадзіўшы ў турму журналістаў і зачыніўшы газеты, якія выступілі ў абарону мааістаў.

Некалькі разоў праводзіліся перамовы, якія суправаджаліся часовымі спыненнямі агню. Аднак яны не прывялі да ўстойлівага міру. Урад катэгарычна адмаўлялася прыняць патрабаванні паўстанцаў па канстытуцыі, якая ўваходзіла б у супярэчнасць з манархічнай ладам. Мааісты ўзмацнялі баявыя дзеянні, абвяшчаючы прапановы ўрада недастатковымі. У лістападзе 2004 ўрад адмовіў іх просьбе весці непасрэдныя перамовы з каралём Г’янендрам і прэм’ер-міністрам Шэр Бахадур Дэрба, як і просьбу аб пасярэдніцтве трэціх сіл ці ААН.

На 2005 пад поўным кантролем мааістаў знаходзілася значная частка тэрыторыі краіны, у асноўным у цэнтральных і горных рэгіёнах, дрэнна кантраляваных цэнтрам. Мааісцкія ўзброеныя фарміравання, у той ці іншай ступені, дзейнічалі амаль ва ўсіх дэпартаментах краіны. Урад пры гэтым утрымліваў сталіцу Катманду, нягледзячы на беспарадкі 2004 года.

Былі звесткі аб затрыманні зброі на мяжы Непала з Тыбетам, якія знаходзяцца пад уладай КНР.

Баявыя дзеянні і беспарадкі працягваліся і ў 2005, а ў снежні 2004 загінула каля 200 чалавек. 1 лютага 2005 г. у адказ на бяссілле ўрада аднавіць парадак у краіне, кароль Г’янендра ўзяў на сябе поўны кантроль над урадам.

Уплыў на турызм
---------------

У выніку грамадзянскай вайны пацярпела турыстычная індустрыя Непала, адзін з найважнейшых крыніц даходу краіны, колькасць турыстаў значна зменшылася.

Разам з тым, мааісты афіцыйна абвясцілі, што яны не маюць нічога супраць прыезду ў Непал турыстаў. Больш за тое, яны дазвалялі ім уязджаць у сваю зону кантролю, для праходжання турысцкіх паходаў у гарах, пры ўмове выплаты «рэвалюцыйнага падатку» (каля двух долараў у дзень з чалавека), аднак у шэрагу выпадкаў баевікі забіралі ў турыстаў маёмасць, якая ім спадабалася. У некаторых месцах з будыйскіх манастыроў рэгулярна залазілі дары вернікаў.

Замежная роля
-------------

Перамога непальскіх мааістаў аказала вялікі ўплыў на ўзмацненне актыўнасці мааістаў у Індыі. Колькасць індыйскіх баевікоў на сённяшні дзень ацэньваецца ў 20 тыс. чалавек, пад іх поўным або частковым кантролем знаходзяцца шырокія тэрыторыі на поўдні і ўсходзе краіны, узмацніўся мааісцкі тэрор у Індыі.

КНР, якая афіцыйна не падтрымлівала мааістаў, пасля іх перамогі ўзмацніла свой уплыў у Непале і імкнулася выкарыстаць знаходжанне мааістаў ва ўладных структурах у сваёй стратэгіі пранікнення ў Паўднёвую Азію і акружэння Індыі. У сваю чаргу Індыя і некаторыя заходнія дзяржавы (Францыя, ЗША, Партугалія, Вялікабрытанія) аказвалі ваенную і фінансавую падтрымку ўраду Непала.

Зноскі
------

1. 1 2  Ed Douglas. "Inside Nepal's Revolution..... (just to check..!!!)". *National Geographic Magazine*, p. 54, November 2005. Douglas lists the following figures: "Nepalis killed by Maoists from 1996 to 2005: 4,500. Nepalis killed by government in same period: 8,200."
2. ↑  17,800 people died during conflict period, says Ministry of Peace(недаступная спасылка)
3. ↑  Truth and Reconciliation Commission, Nepal (англ.). Праверана 12 сакавіка 2022.
4. ↑  Bishnu Raj Upreti. External Links of the Maoist Insurgency in Nepal // Terrorism: Patterns of Internationalization. — B-42, Panchsheel Enclave, New Delhi 110 017 India: SAGE Publications India Pvt Ltd. — С. 93–117.
5. ↑  क्रमभङ्ग, धुलिखेल र तरङ्ग- विचार - कान्तिपुर समाचार **(нявызн.)**. *web.archive.org* (17 кастрычніка 2018). Архівавана з першакрыніцы 17 кастрычніка 2018. Праверана 12 сакавіка 2022.
6. ↑  eHimalayatimes | विचार/साहित्य | नेपाली संस्कृतिमा क्रमभङ्ग **(нявызн.)**. *web.archive.org* (17 кастрычніка 2018). Архівавана з першакрыніцы 17 кастрычніка 2018. Праверана 12 сакавіка 2022.
7. ↑  news from nepal as it happen | error page
8. ↑  アーカイブされたコピー **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 6 снежня 2003. Праверана 8 лютага 2016.
9. ↑  В Индии маоисты взорвали начальную школу
10. ↑  Индийские маоисты убили 18 полицейских
11. ↑  Индийские маоисты захватили поезд с 700 пассажирами
12. ↑  China wants Prachanda to stay in Nepal
13. ↑  Nepal Terrorist Groups - Maoist Insurgents **(нявызн.)**.  www.satp.org. Праверана 11 кастрычніка 2017.