recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«**У СССР сексу няма**» (руск.: «В СССР секса нет»): крылатая фраза, крыніцай якой паслужыла выказванне Людмілы Мікалаеўны Івановай, прадстаўніцы грамадскай арганізацыі «Камітэт савецкіх жанчын» і ўдзельніцы савецка-амерыканскага тэлемаста Ленінград-Бостан «*Жанчыны гавораць з жанчынамі*», які быў запісаны 28 чэрвеня і выпушчаны ў эфір 17 ліпеня 1986 году.

Тэлемост быў арганізаваны тэлевядучымі У. Познерам і Ф. Донах'ю і быў адным з першых першых савецка-амерыканскіх тэлемастоў. Існуе некалькі версій таго, што менавіта сказала Л. М. Іванова.

Асноўная версія
---------------

Амерыканская ўдзельніца паскардзілася, што ў ЗША на тэлебачанні рэкламныя ролікі эксплуатуюць сексуальныя выявы і пацікавілася, ці няма падобнай сітуацыі ў СССР. Іванова адказала: «У нас сексу няма…», што зараз жа выклікала смех, якім была заглушана канцоўка фразы: «…на тэлебачанні». Ва ўжытак увайшла скажоная і вынятая з кантэксту частка фразы: «У СССР сексу няма». Гэтая версія дапаўняецца відэазапісам перадачы і аповедам самога Познера.

Альтэрнатыўная версія
---------------------

Сама Іванова ў інтэрв'ю газеце «Камсамольская праўда» выкладае іншую версію паходжанні гэтай фразы:

> Пачаўся тэлемост, і адна амерыканка кажа: ды вы з-за вайны ў Афганістане наогул павінны перастаць займацца сексам з вашымі мужчынамі — тады яны не пайдуць ваяваць. І пальцам увесь час тыкае. Я ёй і адказала: у СССР сексу няма, а ёсць каханне. І вы падчас вайны ў В’етнаме таксама не пераставалі спаць са сваімі мужчынамі.
> 
> 
> 

> 
> Але ўсё запомнілі толькі пачатак фразы. А што, не маю слушнасці? У нас жа сапраўды слова «секс» было амаль непрыстойным. Мы заўсёды займаліся не сексам, а каханнем. Вось гэта я і мела на ўвазе.".
> 
> 
>

Цікавыя факты
-------------

Фраза «Сексу ў нас няма!» некалькі разоў гучыць у савецка-польскім фільме Дзежка вю (1988).
Пра падобныя сімвалы гл. Y (літара).

| **Кірылічная літара У** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**У**, **у** (назва: у) — літара (буква) ўсіх славянскіх кірылічных алфавітаў (20-я ў балгарскай, 21-я ў рускай і беларускай, 24-я ў сербскай і ўкраінскай, 25-я ў македонскай); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменнасцях некаторых неславянскіх народаў. Літара «оукъ» (ук) пішацца ў сярэдзіне ці канцы слова, а літара «оник» пішацца ў пачатку слова. У стара- і царкоўнаславянскім алфавіце носіць назву «ѹкъ», што азначае «навука, вучэнне, навучэнне». У кірыліцы звычайна лічыцца 21-й па парадку, лікавага значэння не мае, у глаголіцы па ліку 22-я, мае лікавае значэнне 400. Паходжанне літары ў абедзвюх азбуках — дыграф з літар «он» (О) і «іжыца» (Ѵ).

У грамадзянскім шрыфце Пятра I кірылічны «Ѹ» набыў форму сучаснай У.

Напісанне ѹ ў стараславянскіх і старажытнарускіх помніках нярэдка правакуе непрафесійных аўтараў на сцвярджэнне, што гэты дыграф гучаў у старажытнасці, як спараны гук (дыфтонг) [ou], і выкарыстанне гэтага тэзіса для этымалагічныя пошукаў. Ніякіх навуковых падстаў для такога сцвярджэння сучаснай філалогіі невядома.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Гранат |
**Агрэставыя** (*Grossulariaceae*) — сямейства двухдольных кветкавых раслін парадку Каменяломнікакветныя. Большасць сучасных публікацый разглядае сямейства як манатыпнае, якое ўключае адзіны род парэчкі (*Ribes*), які змяшчае каля 190 відаў.

Раней у склад роду Grossularia вылучалі агрэст (*Ribes uva-crispa*) пад назвай Grossularia uva-crispa (L.) Mill. ці Grossularia reclinata (L.) Mill. або іншымі.

Распаўсюджаныя ў абласцях ўмеранага клімату паўночнага паўшар’я, а таксама ў гарах Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыкі. Шэраг відаў адносіцца да ліку харчовых (ягадных) раслін; некаторыя разводзяцца як дэкаратыўныя.

Батанічнае апісанне
-------------------

Кусты з простым чарговым лісцем. Кветкі правільныя, абодваполыя. Чашачка з 5 чашалісцікаўаў, зрослых у трубку, прырослую да завязі. Пялёсткі звычайна драбней чашалісцікаў. Тычынак 5. Песцік з ніжняй аднагнёздавай завяззю, які змяшчае шматлікія семяпупышкі.

Плады — сакавітыя шматнасенныя ягады. Насенне з эндаспермамам.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph171344 |
**Галосныя**Гл. таксама: МФА

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Пярэднія** | **Ненапруж. пярэднія** | **Сярэднія** | **Ненапруж. заднія** | **Заднія** |
| **Верхнія** | 

|  |
| --- |
| 
i • y

ɨ • ʉ

ɯ • u

ɪ • ʏ
• ʊ

e • ø

ɘ • ɵ

ɤ • o

ə

ɛ • œ

ɜ • ɞ

ʌ • ɔ

æ

ɐ

a • ɶ

ɑ • ɒ |

 |
| **Ненапруж.верхнія** |
| **Сяр.-верхнія** |
| **Сярэднія** |
| **Сяр.-ніжнія** |
| **Ненапруж.ніжнія** |
| **Ніжнія** |

*Калі сімвалы стаяць у парах, то правы з іх   
 пазначае агублены галосны.*
**Агублены галосны задняга раду верхняга пад'ёму** — галосны гук, які выкарыстоўваецца ў некаторых мовах свету. Знак у алфавіце МФА — u, у алфавіце X-SAMPA — u.

Закрыты варыянт (губны)
-----------------------

У некаторых мовах, напрыклад, у японскай і шведскай, прысутнічае такая разнавіднасць дадзенага гуку, адрозная ад яго агубленай версіі, званая экзалабічнай, або сціснутай (англ.: exolabial). Ні ў адной мове свету не існуе супрацьпастаўлення гэтага гуку з іншым, значна больш распаўсюджаным эндалабічным варыянтам (англ.: endolabial) (з выкручаныя вуснамі).

У беларускай мове
-----------------

У літаратурнай беларускай мове, верхняга пад'ёму задняга раду, моцна агублены (лабіялізаваны).

Характэрнай асаблівасцю гуку з'яўляецца тое, што ў моўнай плыні пераход ад артыкуляцыі папярэдняга зычнага да артыкуляцыі [у] ажыццяўляецца дастаткова хутка, таму што губы ўжо пры вымаўленні зычнага поўнасцю падрыхтаваныя да артыкуляцыі [у] (выцягнуты ўперад і акруглены), і ў выніку ўсе зычныя, якія знаходзяцца ў адным складзе з [у], аказваюцца агубленымі.

Гэты гук у беларускай мове выяўляе найменшую залежнасць ад фанетычнай пазіцыі, напрыклад, на яго вытрымку практычна не ўплываюць мяккія зычныя. Свае слыхавыя ўласцівасці гук [у] захоўвае і ва ўсіх ненаціскных пазіцыях.

Гукі [о] і [у] пасля мяккіх зычных маюць найменш падобны на [і] пераход, чым значна адрозніваюцца ад [а], [е].

Літаратура
----------

* Фанетыка беларускай літаратурнай мовы І. Р. Бурлыка, Л. Ц. Выгонная, Г. В. Лосік, А. І. Падлужны; Рэд. А. І. Падлужны. — Мн. : Навука і тэхніка, 1989. — 335 с. ISBN 5-343-00292-7.
**Агул-Гаймыш** (? — 1251) — **хатун** (перс.: خاتون — Khātūn) — жаночы тытул, раўназначны тытулу Вялікага мангольскага хана.

Праўленне
---------

Была часовым рэгентам Мангольскай імперыі пасля смерці мужа Гуюка ў 1248—1251 гадах. Паходзіла з народа меркітаў. Нарадзіла Гуюку два сыны Хоя і Наку. Падчас яе рэгенцтва прыняла паслоў ад Людовіка IX на чале з Андрэ дэ Ланжумо  (укр.) (бел. з мэтай стварэння саюза супраць мусульман, якія прыбылі па закліку яе мужа. Аднак перамовы не адбыліся паспяхова. Пасля таго, як новым Вялікім мангольскім ханам пры падтрымцы Батыя выбраны Мункэ, Агул-Гаймыш паспрабавала яго скінуць з трона. Аднак гэта не ўдалося і пасля няўдалага замаху яе схапілі і ўтапілі ў рацэ.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Ата-Мелік Джувейні.* Чингісхан. Історія Завойовника Світу = Genghis Khan: the history of the world conqueror. — М. 2004. — 690 с. — 2 000 экз. — ISBN 5-89317-201-9.
* Рашид ад-Дін. Збірка літописів. — М. Л. 1960. — Т. 2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | CBDB: 0339728 |
Пагон фельдфебеля Рускай імператарскай арміі
**Фельдфебель** (з ням.: Feldwebel) — воінскае званне старшага унтэр-афіцэра ў пяхоце Рускай імператарскай арміі і ў арміях некаторых краін.

У Расійскай імперыі званне прысутнічала ва ўсіх родах сухапутных войскаў, акрамя кавалерыі. Фельдфебель з’яўляўся памочнікам камандзіра роты і яго намеснікам пры адсутнасці афіцэраў. Па выконваемых абавязках званне фельдфебеля адпавядае званню старшыны ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Фельдфебель у анлайн-слоўніку skarnik.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4540056-8 |
Пацярпелыя ад паводкі, жнівень 1931 года
У 1931 годзе Паўднёва-Цэнтральны Кітай[en] падвергся **серыі разбуральных паводак** (кіт.: 1931年江淮大水), паводле розных даных загінула ад 145 тысяч да 4 мільёнаў чалавек. Лічыцца найбуйнейшым стыхійным бедствам за ўсю задакументаваную гісторыю чалавецтва.

Хроніка падзей
--------------

З 1928 па 1930 год у Кітаі панавала засуха. Зіма 1930/1931 гадоў выдалася снежная, увесну выпала шмат дажджоў, і рэкі пачалі перапаўняцца. Ліўні працягнуліся і ўлетку, іх пік прыйшоўся на ліпень — жнівень 1931 года. Таксама назіралася небывалая актыўнасць цыклонаў: за адзін толькі ліпень таго года над рэгіёнам іх прайшло сем штук, у той час як нормай з'яўляецца два ў год.

Да ліпеня выйшлі з берагоў найбуйнейшыя рэкі краіны: Янцзы, Хуайхэ, Хуанхэ. Неўзабаве высокая вада дайшла да Нанкіна, сталіцы краіны ў той час, і амаль цалкам яго разбурыла. Да 19 жніўня ўзровень вады перавышаў норму на 16 метраў. Увечар 25 жніўня вада ўвайшла ў Вялікі канал, змыла дамбы, у тую ноч патанула каля 200 тысяч чалавек, большасць з якіх, натуральна, спалі.

У сувязі з велізарнай колькасцю трупаў у рэгіёне пачаліся эпідэміі халеры і тыфу, з-за адсутнасці харчавання фіксаваліся выпадкі дзетазабойства і канібалізму.

Рэакцыя ўрада
-------------

Гаміньданскі ўрад арганізаваў камісію для дапамогі пацярпелым, але ў сувязі з грамадзянскай вайной фінансаванне было мізэрным, і ўся дапамога вылілася ў пабудову некалькіх маленькіх дамбаў уздоўж Янцзы. У 1953 годзе, калі да ўлады прыйшлі камуністы, па берагах Янцзы праехаў Маа Цзэдун, распавядаючы пра планы па хуткім будаўніцтве найвялікшага гідратэхнічнага збудавання — «Тры цясніны», якое назаўжды засцеражэ жыхароў рэгіёна ад паводак. «Цясніны» былі пабудаваны праз шмат гадоў пасля смерці Маа і зарабілі толькі ў 2012 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Паводка на Хуанхэ 1938 года
* Спіс найбуйнейшых стыхійных бедстваў[en]
* Стыхійныя бедствы ў Кітаі[en]

Зноскі
------

1. ↑  *Кейт Хадэк*. Dealing with the Deluge  (англ.) на сайце *pbs.org*, 26 сакавіка 1996
2. ↑  NOAA's Top Global Weather, Water and Climate Events of the 20th Century — Yangtze River Flood, 1931 Архівавана 19 кастрычніка 2011.  (англ.) на сайце *noaanews.noaa.gov*
3. ↑  The world's worst natural disasters  (англ.) на сайце *cbc.ca*, 8 мая 2008
4. ↑  1931 China Floods — The Most Devastating Flood of the 20th Century Архівавана 2 сакавіка 2013.  (англ.) на сайце *history.cultural-china.com*
5. ↑  *Эма Кларк*. Breathtaking force: World's most powerful dam opens in China as gushing water generates the same power as FIFTEEN nuclear reactors  (англ.) на сайце *dailymail.co.uk*, 25 ліпеня 2012

Спасылкі
--------

* 1931年江淮异常梅雨  (кіт.) на сайце *cqvip.com*
* The Great Floods Of 1931 At Gaoyou  (англ.) на сайце *aboutgaoyou.com*
* Get Ready to Swim: the World's Worst Floods in History  (англ.) на сайце *amog.com*
* Самая вялікая паводка ў свеце Архівавана 21 ліпеня 2014.  (руск.) на сайце *samogo.net*
* Топ-10 самых смяротных прыродных катастроф у гісторыі — № 1(недаступная спасылка)  (руск.) на сайце *t0p-10.ru*
Паводка ў Дрэздэне
У жніўні 2002 года ў Еўропе адбылася найбуйнейшая за апошнія 100 гадоў паводка, выкліканая ліўнямі, якія доўжыліся тыдзень. Прынесеная шкода была ацэнены ў мільярды еўра. Мацней усяго папакутавалі Чэхія, Аўстрыя, Германія, Славакія, Польшча, Венгрыя, Румынія і Харватыя.

Зона паражэння
--------------

### Чэхія

У Празе ацэнка паводкі змянялася з яе ростам. Моцныя ліўні выклікалі рэзкі ўздым узроўня Влтавы. Спачатку лічылі за 50 гадоў, 100 гадоў, 200 гадоў і нарэшце найбуйнейшая паводка за апошнія 500 гадоў (2002—1502), месцамі дамы затапіла па другія паверхі, рака паднялася на 6-7 метраў. Затапіла частку Пражскага метро, станцыі якія знаходзіліся побач ці ў нізінных месцах па берагах Влтавы. Асцерагаліся разбурэнні старажытнага Карлава моста. Водны вал пакаціўся ўніз па цячэнню ракі па Чэхіі і выхаду ў Лабу (Эльбу) і далей на нямецкую мяжу.

### Германія

Водны вал выйшаў у Эльбу і панёсся да Дрэздэна, вадамерныя пасты на мяжы, у горадзе паведамлялі пра бесперапынны рост узроўня ракі, дасягнуўшы ўзроўня набярэжных пачалося затапленне горада, у музеях горада рыхтаваліся да эвакуацыі калекцый са скляпоў і першых паверхаў будынкаў, паднімаючы ўсё на верхнія паверхі. Максімальна Эльба паднялася на 10-11 метраў. Цэнтр горада Цвінгер, Опера стаялі ў вадзе, затапіла парк у Цвінгеры, іншыя паркі горада. Паводка распаўсюджвалася ўніз па плыні, у Магдэбурга прарвала ахоўныя дамбы і затапіла сенажаці і палі. Чым далей па Эльбе тым менш паднімаўся ўзровень у рацэ, і ўжо не вельмі высокі ўзровень ракі быў у вусці ля Гамбурга. Усходнія землі Германіі (б. ГДР) вынеслі асноўны ўдар стыхіі. Канцлер Германіі Шродэр на верталёце аблятаў пацярпелыя раёны. Такой паводкі не было апошніх 200 гадоў.

Паводка ў басейне Дуная, яго прытокаў
-------------------------------------

Дажджы ў Еўропе ахапілі вялікую плошчу. З вярхоўяў Дуная і яго прытокаў аб'ёмы вады абрынуліся ў Дунай і сфарміравалі паводкавую хвалю якая пайшла ўніз па Дунаі, выклікаючы моцны ўздым узроўня ракі, пагражаючы прыбярэжным гарадам і паселішчам, затапляючы нізіны і набярэжныя гарадоў Лінц, Вена, Будапешт, Бялград, Браціслава. Паводка ў Венгрыі па Цісе, разбурэнне дамбаў і затапленне вёсак у Румыніі і Балгарыі.
**Фелікс Журня** (20 чэрвеня 1913 — 11 снежня 1982) — каталіцкі святар заходняга абраду, манах-марыянін, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху, гісторык, публіцыст, бібліяфіл, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1913 годзе ў в. Зарэчча на Браслаўшчыне. Паходзіў з сялянскай сям’і беларусаў-католікаў.

У 1927 г. паступіў у Друйскую гімназію пры кляштары айцоў марыянаў. У час вучобы з асаблівай павагай ставіўся да святара Я. Германовіча. З 1932 г. — у ордэне марыянаў. Пасля заканчэння гімназіі разам з іншымі беларускімі клерыкамі прадоўжыў вучобу ў Вільні, дзе паглыбляў свае веды па тэалогіі і філасофіі.

У 1938 г. пасля дэпартацыі польскімі ўладамі беларускіх святароў і клерыкаў з Друйскага кляштара айцоў марыянаў, пераехаў у Варшаву. Там прадоўжыў вучобу. Пасвячоны ў святары ў 1943 годзе.

Да 1966 г. праводзіў душпастырскую працу ў Польшчы пры марыянскіх кляштарах: выконваў абавязкі шпітальнага капелана і магістра навіцыята. Служыў пры капліцы сясцёр Міласэрнасці ў парафіі Гара Кальварыя Варэцкага дэканата. Пасля заснавання ў Варшаве Беларускага грамадска-культурнага таварыства прымаў удзел у яго пасяджэннях і культурна-нацыянальных нарадах.

У 1966 г. па ініцыятыве і пры падтрымцы беларускіх святароў пераехаў у Вялікабрытанію. Супрацоўнічаў з беларускім рэлігійным часопісам «Божым шляхам». Выступаў на яго старонках з артыкуламі тэалагічнага і культурна-асветнага характару. Даследаваў гісторыю беларускіх рэлігійных выданняў XIX—XX ст. Дзейны сябра Беларускай каталіцкай місіі ў Вялікабрытаніі. У апошнія гады душпастырскай дзейнасці быў абраны суперыёрам Беларускага дома марыянаў у Лондане.

У складзе беларускай дэлегацыі святароў у 1982 знаходзіўся ў Ватыкане. 1.12.1982 г. на аўдыенцыі ў папы Іаана Паўла II браў удзел у абмеркаванні пытання пра стан каталіцкай царквы і пастырскай працы сярод беларусаў на бацькаўшчыне і ў эміграцыі. Неўзабаве пасля вяртання з Рыма раптоўна памёр у Лондане.

Літаратура
----------

* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. Ю. Гарбінскі. — Мн. — Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3
**Паве́траныя ма́сы** — вялікія аб’ёмы паветра ў трапасферы (ад паверхні зямлі да 10—12 кіламетраў вышыні), суразмерныя па плошчы з вялікімі часткамі мацерыкоў і акіянаў.

Утвараюцца пры працяглым знаходжанні над аднастайнай тэрыторыяй сушы або акваторыяй. Валодаюць пэўнымі аднароднымі ўласцівасцямі і перамяшчаюцца як цэлае ў адной з плыней агульнай цыркуляцыі атмасферы, адасоблены ад суседніх пагранічнымі зонамі — атмасфернымі франтамі. Займаюць вялікую плошчу (мільёны квадратных кіламетраў). У час руху паступова страчваюць уласцівасці і трансфармуюцца. Аказваюць вялікі ўплыў на працэсы фарміравання розных тыпаў клімату.

Розныя паветраныя масы, якія пануюць над Паўночным паўшар’ем

Класіфікацыя
------------

Паводле паходжання адрозніваюць:

* арктычныя,
* антарктычныя,
* умераных шырот (палярныя),
* трапічныя і
* экватарыяльныя паветраныя масы.

На тэрыторыі Беларусі пераважае вільготнае марское палярнае паветра (гл. Паветра ўмераных шырот), якое фарміруецца над Атлантычным акіянам.

Гл. таксама
-----------

* Цыркуляцыя атмасферы
* Атмасферны фронт
* Атмасфера Зямлі
* Атмасфера
* Надвор’е

Літаратура
----------

* Геаграфія ў тэрмінах і паняццях: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 352 с.: іл. — ISBN 985-11-0262-8.
* *Галай И. П.* География: термины и понятия: словарь для учащихся и абитуриентов / И. П. Галай, Е. И. Галай. — Мн.: Белкартография, 2011. — С. 32—33. — 223 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-508-082-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Паветраныя масы і атмасферныя франты Архівавана 8 кастрычніка 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11983154f · GND: 4168272-5 · LCCN: sh85002670 · Microsoft: 142669682 |
Краіны, якія пацярпелі ад паводкі
**Паводка ў краінах Паўночнага мора ў 2007 годзе** — выкліканы штормам высокі прыліў, які адбыўся на берагах Паўночнага мора ў ноч з 8 на 9 лістапада 2007 года. Пацярпелыя краіны: Нідэрланды, Вялікабрытанія, Германія, Данія, Нарвегія і Бельгія.

Чакалася, што ўзровень вады паднімецца вышэй 3 м над сярэднімі значэннямі. Паводка і хвалі па здагадках павінны былі парушыць ахоўныя канструкцыі і затапіць у прыватнасці берагі Норфалка і Кента. Аднак рэальныя паказчыкі высокай вады былі на 20 см ніжэй прагназуемых, што дазволіла пазбегнуць моцнай шкоды.

Папярэджанне пра паводку было абвешчана на ўсходнім беразе Вялікабрытаніі і на ўсім галандскім узбярэжжы. Ахоўны бар'ер Масланткерынг у порце Ротэрдама быў зачынены па «баявой» трывозе ўпершыню з яго стварэння ў 1997 годзе. Данія і Германія абвясцілі пра моцныя штармы з парывамі ветра да 125 км/г, а ў Шатландыі на Аркнейскіх і Шэтландскіх астравах сіла ветра чакалася да 145 км/г. Нафтавыя платформы на нарвежскім шэльфе былі зачынены на час шторму.

Яшчэ адным наступствам шторму апынуўся рэкордны наплыў Alle alle у Паўночнае мора, колькасць якіх на астравах Фарнэ павялічылася з 7143 10 лістапада да 28803 11 лістапада.

Гл. таксама
-----------

* Паводка ў Вялікабрытаніі 2007

Зноскі
------

1. ↑  North Sea flood tide fears recede **(нявызн.)**, *BBC News*. Праверана 19 студзеня 2009.
2. ↑  Threat of English coastal flooding eases **(нявызн.)**, *RTÉ News*. Праверана 19 студзеня 2009.
3. ↑  Birdguides bird news (requires subscription) Архівавана 17 мая 2008.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ленінскі сельсавет.
**Ле́нінскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лоеўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — пасёлак Ленінскі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Холмецкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Лоеўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя размеркавана паміж Малажынскім, Савіцкім і Хракавіцкім (Старахракавіцкім) сельсаветамі Брагінскага раёна.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ленінскі праспект.

**Ленінскі праспект** (руск.: Ле́нинский проспект) — адна з найбуйнейшых магістралей Санкт-Пецярбурга, праходзіць у Краснасельскім, Кіраўскім і Маскоўскім раёнах на працягу каля 10 км. Праходзіць ад Балтыйскага бульвара да Маскоўскай плошчы. Уваходзіць у склад Цэнтральнай дугавой магістралі (ЦДМ).

Размяшчаецца паміж Фінскім залівам і Маскоўскай плошчай.

Названы ў 1977 годзе ў 107-ю гадавіну У. І. Леніна, уключыў былую вуліцу Галсцяна (з 1955 года), былы праспект Герояў (з 1962 года) і новы ўчастак у бок Фінскага заліва да вуліцы Доблесці.

У 2011 годзе праспект быў працягнуты да праспекта Герояў, а ў 2015 годзе — да Балтыйскага бульвара, аднак рух на ўчастку ад праспекта Герояў да Балтыйскага бульвара быў адкрыты толькі ў жніўні 2019 года.

Забудова Ленінскага праспекта пачалася ў 1953 годзе (10-павярховыя жылыя дамы ля Маскоўскай плошчы, архітэктар С. Б. Спяранскі) і працягвалася ў 1960—1990-х гадах (архітэктар Я. М. Палтарацкі і інш.).

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Ленінскі бой** — бой партызан атрадаў «Камарова» (Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева), «Пятровіча» (партызанская брыгада імя С. М. Кірава), імя М. Ц. Цыша (партызанская брыгада імя В. М. Молатава) супраць нямецкага гарнізона ў гарадскім пасёлку Ленін Пінскай вобласці 12 верасня 1942 года.

Перадумовы
----------

План аперацыі па разгрому гарнізона ў гарадскім пасёлку Ленін (каля 60 гітлераўцаў) распрацаваў і кіраваў боем намеснік камандзіра партызанскага атрада імя Шыша П. П. Патлах. Было створана 5 штурмавых груп (150 партызан), 3 з якіх знаходзіліся на шляхах магчымага адыходу праціўніка, астатнія — у засадах на дарогах у рачны порт Мікашэвічы і вёску Сінкевічы з мэтай не дапусціць падыходу падмацаванняў праціўніка.

Бой
---

Раніцай 12 верасня 1942 года партызаны раптоўна напалі на гарнізон. Праціўнік не змог аказаць супраціўлення. У баі было забіта і паранена 20 гілераўцаў, астатнія ўцяклі. Партызаны вызвалілі з турмы больш за 50 чалавек, захапілі трафеі (зброю і харчаванне) і арганізавана адышлі. У баі загінуў 1 партызан, 2 былі паранены.

Памяць
------

У памяць баявых дзеянняў партызан у вёсцы Ленін Жыткавіцкага раёна ў 1960 годзе пастаўлены помнік.

Літаратура
----------

* М. Ф. Шумейка // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Генадзь Міхайлавіч Шары** (нар. 23 красавіка 1941, г.п. Парычы, Светлагорскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі архітэктар, краязнаўца.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1966 годзе. З 1966 па 1971 год працаваў галоўным архітэктарам Салігорска, з 1971 года — старшы, вядучы архітэктар у БелНДІПгорадабудаўніцтва.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1979 года. Член КПСС з 1969 года. Пражывае ў г. Мінск.

Творчасць
---------

Удзельнічаў у распрацоўцы праектаў гасцініцы ў Вілейцы (1972), прафтэхвучылішча ў Маладзечне (1974), у выкананні навукова-даследчых прац: карта шумавога рэжыму Мінска (1972), горадабудаўнічае асваенне поймавых тэрыторый у БССР (1979), удасканаленне прамысловай забудовы ў гарадах БССР (1978).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Шарый Геннадий Михайлович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar150846 |
**National Public Radio** (NPR, *Нацыянальнае Грамадскае Радыё*) — найбуйнейшая некамерцыйная арганізацыя, якая збірае і затым распаўсюджвае навіны з 797 радыёстанцый ЗША. Фінансуецца за кошт ахвяраванняў слухачоў (юрыдычных і фізічных асоб). Бюджэт у 2007 годзе склаў 172 млн долараў, у 2009 годзе — 140 млн. (бюджэт паменшыўся ў сувязі з эканамічным крызісам). З гэтай сумы прыкладна адна трэць — індывідуальныя ахвяраванні радавых слухачоў, 10 працэнтаў — дзяржаўная падтрымка і гранты, астатняя частка — карпаратыўныя ахвяраванні. Колькасць слухачоў радыёстанцыі на працягу кожнага тыдня складае прыкладна 32 мільёна чалавек (каля 10 працэнтаў насельніцтва ЗША). Па апытанні, праведзенаму ў 2005 годзе, навінам ад NPR давярала больш за ўсё слухачоў[*крыніца?*].

Зноскі
------

1. ↑  Wer sein Radio liebt, zahlt Архівавана 3 ліпеня 2010. (ням.)

Спасылкі
--------

* (англ.)
* The Noise About Public Radio (англ.)
**Neofelis nebulosa** — прадстаўнік сямейства каціныя, які жыве ў Паўднёва-Усходняй Азіі. Ён аддалена нагадвае леапарда і лічыцца даволі старажытным відам, а таксама магчымым родапачынальнікам цяперашніх буйных каціных.

Сістэматыка
-----------

Вылучаецца чатыры падвіды:

* *Neofelis nebulosa nebulosa* — Паўднёвы Кітай, Індакітай;
* *Neofelis nebulosa macrosceloides* — Непал, Бірма;
* †*Neofelis nebulosa brachyurus* — Тайвань (вымер);
* *Neofelis nebulosa diardi* — Барнеа (нядаўна выдзелены ў новы від *Neofelis diardi*.

Характарыстыка
--------------

Даўжыня тулава *Neofelis nebulosa* 80-100 см, хваста — 75-92 см. Маса самцоў 16-21 кг, самак 11-15 кг. Вышыня ў карку 50-55 см. Яго велічыня адпавядае прыкладна велічыні аўчаркі. Малюнак на поўсці падобны на малюнак *Pardofelis marmorata* : на жаўтлявым фоне раскіданыя буйныя, розныя па форме чорныя плямы. На шыі і спіне цёмна-карычневыя або чорныя падоўжаныя плямы. Хвост цяжкі, пухнаты, афарбаваны не замкнутымі чорным кольцамі. Кожная з гэтых плям бліжэй да сярэдзіны становіцца святлей. Зубы ў жывёл у суадносінах з памерам цела самыя вялікія сярод усіх каціных і могуць дасягаць 3,5 см. Лапы параўнальна кароткія з шырокімі ступнямі. Вочы жоўтыя.

Чэрап падоўжаны, што адрознівае яго ад астатніх котак. Іклы ў яго больш, чым у астатніх котак ў прапорцыі да памераў цела. Часам яго адносяць да сучасных «шаблязубых».

Распаўсюджанне
--------------

*Neofelis nebulosa* сустракаецца на паўднёвым усходзе Азіі: ад паўднёвага Кітая да Малакі і ад усходніх Гімалаяў да В'етнама. Падвід, які сустракаўся на Тайвані, вымер. Яго біятопам з'яўляюцца трапічныя і субтрапічныя лясы, Размешчаны на вышынях да 2000 метраў.

Паводле падліку навукоўцаў у 2008 годзе колькасць *Neofelis nebulosa* складала не болей 10000 дарослых асобін.

Зноскі
------

1. ↑  Buckley-Beason, V. W. Johnson, W. Nash, R. Stanyon, J. Menninger, C. Driscoll, J. Howard, M. Bush, J. Page, M. Roelke, G. Stone, P. Martelli, C. Wen, L. Ling, R. Duraisingam, P. Lam, S. O'Brien. 2006. Molecular Evidence for Species-Level Distinctions in Clouded Leopards. Current Biology, 16: 2371—2376.
2. ↑  На Борнео засняли редкого дымчатого леопарда(недаступная спасылка)
Плакат да пастаноўкі XIX стагоддзя *Арфей у пекле  (руск.) (бел.* Ж. Афенбаха
**Опера буф** (фр.: Opéra bouffe) — жанр французскай аперэты канца XIX стагоддзя, цесна звязаны з Жакам Афенбахам, які паставіў многія з іх у Тэатры Буф-Парызен  (англ.) (бел. ад якога пайшла назва аперэты.

Опера-буф вядомая спалучэннем элементаў камедыі, сатыры, пародыі і фарсу. Найбольш вядомымі прыкладамі з’яўляюцца «Прыгожая Алена  (англ.) (бел.», «Barbe-bleue  (англ.) (бел.», «Парыжскае жыццё  (англ.) (бел.», «Перыкола  (руск.) (бел.» і «Вялікая княгіня Геральштэйн  (англ.) (бел.».

Літаратура
----------

* Bartlet, M. Elizabeth C.: «Opéra bouffe» Stanley Sadie (ed.), *The New Grove Dictionary of Opera* (London, 1992). ISBN 0-333-73432-7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16255951z |
**Баравы мост** — аўтадарожны рамны мост цераз Абводны канал у Цэнтральным раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Безыменны востраў і левы бераг Абводнага канала. Размешчаны ў створы Баравой вуліцы. Вышэй па цячэнні знаходзіцца Нова-Каменны мост, ніжэй — Іпадромны мост. Бліжэйшая станцыя метрапалітэна — «Абводны канал» (320 м).

З 1881 да сярэдзіны 1880-х гадоў мост называўся Андрэеўскім. Сучасная назва вядомая з сярэдзіны 1880-х гадоў і дадзена ад Баравой вуліцы. У 1901 годзе па заяве графа М. Ф. Гейдэна ў гарадскую Думу быў накіраваны даклад аб перайменаванні Баравога моста ў Брацкі, аднак пытанне не было разгледжана.

| Масты цераз Абводны канал |
| --- |
| 
* Шлісельбургскі
* Французскі
* Атаманскі
* Амерыканскі (чыг.)
* Карэтны
* Прадцечанскі
* Нова-Каменны
* Баравы
* Глазаўскі (разабраны)
* Іпадромны пешаходны
* Царскасельскі чыгуначны (чыг.)
* Рузаўскі
* Мажайскі пешаходны
* Газавы пешаходны
* Масляны пешаходны
* Нова-Маскоўскі
* Варшаўскі
* Мітрафаньеўскі
* Балтыйскі пешаходны
* Нова-Пецяргофскі
* Чырвонакастрычніцкі
* Тараканаўскі пешаходны
* Барысаў пешаходны
* Нова-Калінкін
* Сцяпана Разіна

 |
***Neobatrachia***  (лац.) — падатрад земнаводных атрада бясхвостыя. Уключае 42 сямействы, 5600 відаў. Гэта найбольшы падатрад бясхвостых земнаводных, ён складае каля 97 % відаў ад агульнай колькасці.

Апісанне
--------

Агульная даўжыня прадстаўнікоў гэтага падраду дасягае 37 см. Гэтыя жабы з'яўляюцца найбольш развітымі сярод бясхвостых. Адрозніваюцца ад іншых падатрадаў, перш за ўсё, будовай шкілета. Першыя 7 пазванкоў тулава — пярэднеўвагнутыя (працэльныя), астатнія — двойчыўвагнутыя (амфіцэльныя), радзей за ўсё працэльныя, як і крыжавы. Пераважна ўсе віды пазбаўленыя зубоў на сківічных костках. Здольныя далёка выкідваць язык, палюючы за здабычай. Вочы пераважна з гарызантальнымі зрэнкамі. Рэбры адсутнічаюць.

Экалогія і спосаб жыцця
-----------------------

Сустракаюцца ў розных ландшафтах. Розныя віды актыўныя днём і ноччу. Шэраг відаў здольныя рыць норы і падоўгу ў іх перажываць спякоту або холад. Могуць пераадольваць далёкія адлегласці, аддаляцца ад вадаёмаў на значныя адлегласці. Кормяцца беспазваночнымі, рыбай, земноводными, паўзунамі, птушанятамі, рыбай.

Гэта яйцакладныя і жывародныя земнаводныя.

Арэал
-----

Жывуць практычна на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды.

Класіфікацыя
------------

* Allophrynidae
* Aromobatidae
* Arthroleptidae
* Brachycephalidae
* Brevicipitidae
* Bufonidae
* Calyptocephalellidae
* Centrolenidae
* Ceratobatrachidae
* Ceratophryidae
* Craugastoridae
* Cycloramphidae
* Dendrobatidae
* Dicroglossidae
* Eleutherodactylidae
* Heleophrynidae
* Hemiphractidae
* Hemisotidae
* Hylidae
* Hylodidae
* Hyperoliidae
* Leiuperidae
* Leptodactylidae
* Limnodynastidae
* Mantellidae
* Micrixalidae
* Microhylidae
* Myobatrachidae
* Nasikabatrachidae
* Nyctibatrachidae
* Petropedetidae
* Phrynobatrachidae
* Pseudidae
* Ptychadenidae
* Pyxicephalidae
* Ranidae
* Ranixalidae
* Rhacophoridae
* Rheobatrachidae
* Rhinodermatidae
* Sooglossidae
* Strabomantidae
* Telmatobiidae

Літаратура
----------

* Günther E. Freytag, Bernhard Grzimek, Oskar Kuhn & Erich Thenius (Hrsg.): Lurche. In: Grzimeks Tierleben, Bd. 5: Fische 2, Lurche. Lizenzausgabe im dtv, München 1980, ISBN 3-423-03204-9
* Hoegg, Simone; Miguel Vences, Henner Brinkmann and Axel Meyer (July 2004). «Phylogeny and comparative substitution rates of frogs inferred from sequences of three nuclear genes». Molecular Biology and Evolution 21 (7): 1188—1200.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · Fossilworks · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776491507 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фантана.

**Праспера Фантана** (іт. Prospero Fontana) (1512, Балоння — 1597, Рым) — жывапісец эпохі італьянскага Адраджэння балонскай школы, бацька мастачкі Лавініі Фантаны.

Праспера Фантана нарадзіўся ў Балонні ў 1512 годзе. Вучыўся ў Іначэнца да Імола, працаваў у многіх італьянскіх гарадах. Будучы падлеткам, Фантана быў памочнікам Перына дэль Вагі ў Генуі. У якасці мастака-партрэтыста быў прадстаўлены самім Мікеланджэла папе Юлію III і некаторы час нават атрымліваў жалаванне ад папскага прастола. Быў вучнем і памочнікам Джорджа Вазары ў яго майстэрні ў Фларэнцыі, а таксама Тадэа Цукары. Некаторы час працаваў у Францыі, у Фантэнбло (1560), але ў рэшце рэшт пасяліўся ў Балонні. Да канца сваёй кар’еры Фантана адкрыў школу мастацтваў у Балонні. Сярод яго самых вядомых вучняў былі Ладавіка Карачы, Агасціна Карачы, Ларэнца Сабаціні і Дэніс Калверт.

У першую чаргу Фантана вядомы як партрэтыст. Яго позні стыль выдае ўплыў Мікеланджэла і блізкі да маньерызму.

Зноскі
------

1. 1 2  Prospero Fontana // Union List of Artist Names Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. 1 2  Prospero Fontana // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
**Пары́жская о́пера** (фр.: Opéra de Paris), тое ж, што **Гранд-апера́** (**Гранд-Апера́**; фр.: Grand Opéra), у сучаснай Францыі вядомая як **Апера́ Гарнье́** (фр.: Opéra Garnier) — тэатр у Парыжы, адзін з самых вядомых і значных тэатраў оперы і балета свету.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1669 годзе, адкрыты ў 1671 годзе як Каралеўская акадэмія музыкі (да XIX стагоддзя назвы мяняліся).

У 1713 годзе пры тэатры створана балетная школа.

З 1875 года працуе ў будынку, пабудаваным архітэктарам Ш. Гарнье (рэканструяваны ў 1936 годзе; размалёўка плафона М. Шагала, 1963—1965), і называецца «Гранд-Апера».

Дзейнасць тэатра
----------------

Дзейнасць тэатра звязана з увасабленнем на сцэне твораў розных жанраў нацыянальнай французскай оперы: лірычная трагедыя, опера-балет, вялікая опера, лірычная опера і інш.

Ставіліся творы Ж. Б. Люлі (у 1672—1687 гадах быў кіраўніком тэатра), Ж. Ф. Рамо, К. В. Глюка, Дж. Расіні, Дж. Меербера, Г. Берліёза, Г. Даніцэці, А. Адана, Ш. Гуно, Дж. Вердзі, Р. Вагнера, Ж. Маснэ, К. Сен-Санса, Л. Дэліба і іншых, некаторыя з іх у тэатры пастаўлены ўпершыню.

Склалася французская школа класічнага танца.

Акрамя опер і балетаў французскіх кампазітараў у рэпертуары сусветная класіка, у т.л. руская (творы М. Мусаргскага, М. Рымскага-Корсакава, П. Чайкоўскага, І. Стравінскага, С. Пракоф’ева).

У тэатры выступалі і выступаюць вядомыя спевакі, у т.л. М. Ф. Малібран, П. М. Bіярдо-Гарсія, Джулія Грызі, Д. Дзюваль, М. Калас, Э. Каруза, Ф. Шаляпін, А. Няжданава, Ц. Гобі, М. Геда; артысты балета М. Тальёні, К. Грызі, Л. Дарсанваль, Л. Дэйдэ, В. Ніжынскі, С. Перэці, С. Атанасаў, П. Бар; сярод балетмайстраў Ж. Ж. Навер, Л. Петыпа, С. Ліфар, М. М. Фокін, М. Бежар, у 1985—1989 гадах мастацкі кіраўнік балетнай трупы — Р. Нурыеў, дырыжоры Ш. Ламуро, Э. Катон, П. Манцё, Р. Дэзарм’ер, Ш. Мюнш, Л. Фарэсцье, П. Булез і іншыя.

З 1990 года працуе балетная сцэна, у будынку на плошчы Бастыліі — оперная.

Зноскі
------

1. ↑  «Гранд-Опера» («Опера Гарнье») **(нявызн.)**. *Театры и залы*.  Belcanto.ru. Праверана 24 снежня 2015.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
**Need for Speed: Underground** (скар. **NFSU**) — камп’ютарная гульня серыі Need for Speed у жанры аркадных аўтагонак, распрацаваная студыяй «EA Black Box» і выдадзеная кампаніяй «Electronic Arts» для гульнявых кансоляў і персанальных кампутараў у 2003 годзе. У Расіі Need for Speed: Underground была выдадзеная кампаніяй «Софт Клаб» першапачаткова з рускай дакументацыяй, а з 2006 года — цалкам на рускай мове. У сакавіку 2005 года гульня была выпушчаная для аркадных аўтаматаў.

Гульня прыкметна адрозніваецца ад папярэдніх частак серыі сэцінгам і стылем. Дзеянні Need for Speed: Underground адбываюцца ў выдуманым начным горадзе пад назвай Алімпік-Сіці. Па сюжэце галоўны герой атрымлівае павагу, удзельнічаючы ў вулічных гонках, і імкнецца перасягнуць лепшага гоншчыка ў горадзе — Эдзі. У гульні прысутнічае некалькі розных тыпаў гонак, кожны з якіх мае свае асаблівасці. За перамогу ў спаборніцтвах зарабляюцца акуляры стылю і наяўныя грошы, а таксама адкрываюцца новыя аўтамабілі і разнастайныя дэталі цюнінгу і стайлінгу.

Гульня была заснавана на вулічных гонках, якія сталі папулярнымі дзякуючы фільму «Фарсаж». Распрацоўшчыкі хацелі адрадзіць серыю Need for Speed, у сувязі з яе зніжаючымся ўзроўнем продажаў. Новая частка стала перазагрузкай франшызы. Гульнявая прэса станоўча сустрэла Need for Speed: Underground. Рэцэнзенты хвалілі гульнявы ​​працэс, графіку і музыку, але крытыкавалі інтэлект супернікаў. Underground стала камерцыйна паспяховай — усяго было прададзена больш за 15 мільёнаў асобнікаў гульні. У 2004 годзе выйшаў сіквел — Need for Speed: Underground 2.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  redump.org<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55155271'></a>
3. ↑  *Need for Speed Underground* (руск.).  SoftClub.ru. Архівавана з першакрыніцы 21 студзеня 2017. Праверана 12 лютага 2016.
4. ↑  *Kollar, Philip*. *Need for Speed* lets you drive how you want, and future *NFS* games probably will too (англ.).  Polygon (17 чэрвеня 2015). Праверана 30 кастрычніка 2016.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (руск.).
* *Need for Speed: Underground*  (руск.) на вікі-праекце Need for Speed Wiki.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · Metacritic · Metacritic · Metacritic · Metacritic · Metacritic · MusicBrainz · GameFAQs · GameFAQs · GameFAQs · GameFAQs · GameFAQs · Giant Bomb · MobyGames · MobyGames · Redump |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16612997d |
**Прастора Калабм — Яу** (**мнагастайнасць Калабі — Яу**) — кампактная комплексная мнагастайнасць з кэлеравай метрыкай, для якой тэнзар Рычы звяртаецца ў нуль.

Комплексная *n*-мерная прастора Калабі — Яу з'яўляецца 2n-мернай рыманавай мнагастайнасцю з Рычы-плоскай метрыкай і дадатковай сімплектычнай структурай.

Названа ў гонар двух матэматыкаў, Эудженыа Калабі і Шынтана Яу.

Прыклады і класіфікацыя
-----------------------

У аднамерным выпадку любую прастору Калабі — Яу прадстаўляе сабой тор T², які разглядаецца як эліптычная крывая.

Усе двухмерныя прасторы Калабі — Яу прадстаўляюць сабой торы T⁴ і так званыя K3-паверхні. Класіфікацыя ў вялікіх размернасцях не завершаная, у тым ліку ў важным трохмерным выпадку.

Двухмерных праекцыя трохмернай візуалізацыі прасторы Калабі — Яу

Выкарыстанне у тэорыі струн
---------------------------

У тэорыі струн выкарыстоўваюцца трохмерныя (якія маюць сапраўдную размернасць 6) мнагастайнасці Калабі — Яу, якія выступаюць як слой кампактыфікацыі прасторы-часу, так што кожнай кропцы чатырохмернай прасторы-часу адпавядае прастора Калабі — Яу.

Вядома некалькі дзясяткаў тысяч трохмерных прастор Калабі — Яу, якія задавальняюць патрабаванням да дадатковых вымярэнняў, што вынiкаюць з тэорыі струн.

Адной з асноўных праблем тэорыі струн (улічваючы сучасны стан распрацоўкі) з'яўляецца такая выбарка з названага здавальняючага падмноства трохмерных прастор Калабі — Яу, якая давала б найбольш адэкватнае абгрунтаванне колькасці і складу сямействаў ўсіх вядомых часціц. Калі тэарэтычныя распрацоўкі ў гэтай галіне прывядуць да вылучэння ***адзінай*** прасторы Калабі — Яу, якая задавальняе ўсім патрабаванням для дадатковых вымярэнняў, гэта стане вельмі важкім аргументам на карысць праўдзівасці тэорыі струн. Гл. таксама артыкул Ландшафт тэорыі струн.

Зноскі
------

1. ↑  *Б. Грин* Элегантная Вселенная. Суперструны, скрытые размерности и поиски окончательной теории. *Пер. с англ. Общ. ред. В. О. Малышенко,* — м: ЕдиториалУРСС, 2004. — 288 с. — ISBN 5-354-00161-7.

Літаратура
----------

* Calabi, Eugenio (1954). "The space of Kähler metrics". *Proc. Internat. Congress Math. Amsterdam*. pp. 206–207.
* Calabi, Eugenio (1957). "On Kähler manifolds with vanishing canonical class". *Algebraic geometry and topology. A symposium in honor of S. Lefschetz*. Princeton University Press. pp. 78-89. MR: 0085583.
* Tian, Gang; Yau, Shing-Tung (1990). *Complete Kähler manifolds with zero Ricci curvature, I*. **3**. 579–609. doi:10.2307/1990928.
* Tian, Gang; Yau, Shing-Tung (1991). *Complete Kähler manifolds with zero Ricci curvature, II*. **106**. 27–60. doi:10.1007/BF01243902.
* Yau, Shing Tung (1978). *On the Ricci curvature of a compact Kähler manifold and the complex Monge-Ampère equation. I*. **31**. 339-411. doi:10.1002/cpa.3160310304. MR: 480350.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 158260368 |
**Праспект Энгельса** (да 1918 года частка Выбаргскай шашы) — адна з самых працяглых магістралей Санкт-Пецярбурга. Праходзіць ад Навасільцаўскага завулка да Кальцавой аўтадарогі. З’яўляецца адным з паўночных уездаў у Санкт-Пецярбург.

Праспект Энгельса пачынаецца ад скрыжавання з Навасільцаўскім завулкам, там дзе заканчваецца Вялікі Сампсоніеўскі праспект. У раёне дамоў 22—28 праспект перасякае Святланаўскую плошчу, абмінае станцыю метро «Удзельная», пры скрыжаванні з праспектам Тарэза і Паўночным праспектам — узбіраецца на Паклонную гару, сустракаецца з Выбаргскай шашой, абмінае наступную станцыю метро — «Азяркі», затым — метро «праспект Асветы», па Парнаскім пуцеправодзе перасякае Акруговую чыгуначную лінію, праходзіць гістарычны раён Парнас (праходзіць за 500 м на ўсход ад станцыі метро «Парнас»), перасякае КАД і пераходзіць у трасу «Сортавала» (Новапрыазёрская шаша). Першапачаткова даходзіў толькі да Суздальскага праспекта. Даўжыня складае 11 км.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Курэнас** (літ.: Kurėnas, ням.: Kurenkahn) — парусная драўляная рыбацкая пласкадонная лодка, якая выкарыстоўвалася ў Куршскім заліе да другой паловы XX веку. Даўжыня курэнаса магла дасягаць чатырнаццаці метраў. Лодкі былі пласкадоннымі, а іх асадку складала прыкладна сорак сантыметраў. Гэтыя характарыстыкі тлумачацца асаблівасцямі мелкаводнага Куршскага заліва. Курэнасы будаваліся з дуба.

Куршскія вымпелы
----------------

Вымпел Ніды
Цікавай асаблівасцю курэнасаў былі гэтак званыя «куршскія вымпелы» (ням.: Kurenwimpel), якія умацоўваюцца на адзінай мачце флюгеры. У кожнай вёскі быў свой флюгер. Гэтыя знакі былі у 1844 годзе рыбалоўным інспектарам Эрнстам Вільгельмам Беербамам у мэтах спрашчэнні кантролю над выконваннем правідлаў рыбалоўства. Паступова рыбакі сталі прыкрашваць флюгеры-вымпелы разнымі ўпрыгожваннямі. К пачатку дваццатага веку куршскія флюгеры сталі турыстычным сувенірам.

Сучасныя курэнасы
-----------------

Курэнасы зніклі пасля Другой Сусветнай вайны, але ў пачатку XXI ст. музеі Клайпеды (Літва) і Калінінграда адрадзілі гэтыя судны. Першым стаў курэнас, пабудаваны Марскім музеем Клайпеды і спушчаны на ваду 11 ліпеня 2001 года. У адпаведнасці з традыцыяй ён атрымаў абазначэнне SUD-1 (ад Suderspitze, нямецкай назвы вёскі, на месцы якой цяпер знаходзіцца марскі музей).

Зноскі
------

1. ↑  *А. Михайлов*. Проекты **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Морское наследие России. Архівавана з першакрыніцы 8 чэрвеня 2014. Праверана 31 сакавіка 2018.
**Юндзяло́ўскае** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 15 км на поўдзень ад горада Мёры, каля вёскі Стары Пагост.

Плошча паверхні возера складае 0,44 км². Даўжыня 1,22 км, найбольшая шырыня 0,39 км. Найбольшая глыбіня 4,8 м, сярэдняя 3,1 м. Даўжыня берагавой лініі 2,8 км. Аб’ём вады 1,38 млн. м³. Плошча вадазбору 1,7 км².  

Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу. Схілы катлавіны разараныя, на поўначы і поўдні тэраса вышынёй 1—1,3 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі нізкія і абрывістыя, на ўсходзе пад хмызняком. Дно плоскае, выслана сапрапелем, уздоўж берага пяском. Возера эўтрофнае бяссцёкавае. Слаба зарастае каля берагоў (пераважна чарот, трыснёг).

У возеры водзяцца лінь, шчупак, карась, плотка, акунь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* *Мельнікаў А. К.* Юндзялоўскае возера // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 5. — 583 с. — 10 000 экз.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 210. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).
* Блакітная кніга Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1994.
**Дужаўшчынскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Чавускага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Дужаўшчына.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Кузьмініцкі сельсавет** у складзе Чавускага раёна Магілёўскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Кузьмінічы. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дужаўшчына (Гужаўшчына), сельсавет перайменаваны ў Дужаўшчынскі (Гужаўшчынскі). Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чавускім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 мая 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Антонаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 13.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.