Самец антылопы чыру (*Pantholops hodgsonii*)
**Шахтуш**, часам **Шатуш** (напісанне лацініцай таксама шырока вар’іруецца: *Shahtoosh*, *Shah-tus*, *Shah-tush* або *Tosh)* — гэта тэрмін, які выкарыстоўваецца для валокнаў і тэкстыльных вырабаў, зробленых з поўсці мёртвай (злоўленай) тыбецкай антылопы чыру (*Pantholops hodgsonii*).

З гісторыі
----------

Статак самак
Чыру, таксама званы аронга ці тыбецкая антылопа, жыве на плато паміж тыбецкай Лхасай і індыйскім Ладакхам на вышынях 4000-5000 метраў. Самае ранняе пісьмовае паведамленне аб існаванні тонкай воўны гэтай жывёлы датуецца VII стагоддзем.

На працягу стагоддзяў гандляры куплялі сырую воўну тыбецкіх антылоп, якая заўсёды лічылася найлепшай у свеце, і прадавалі яе ў Кашміры, дзе з яе выраблялі раскошныя тканіны толькі для самых заможных пакупнікоў. Спосаб атрымання воўны доўгі час захоўваўся ў сакрэце. У XX стагоддзі, калі попыт на вырабы з шахтуша значна ўзрос, з’явілася інфармацыя аб тым, што воўна атрымліваюць толькі з забітых жывёл. Індыйскі ўрад забараніў імпарт гэтага матэрыялу ў 1975 годзе, але забарона была неэфектыўнай. Нават у XXI стагоддзі большасць людзей, якія займаюцца перапрацоўкай шахтуша, лічаць, што гэта валокны, якія падаюць з жывёл і збіраюцца з ваколіц, дзе іх вылоўліваюць.

Нават у прафесійнай літаратуры апісваюцца здагадкі, што воўна паходзіць, магчыма, з футра розных відаў дзікіх коз. У 1988 годзе некалькі месяцаў даследаванняў сусветна вядомага біёлага Джорджа Шалера  (руск.) (бел. прынеслі вырашальныя факты аб паходжанні шахтуша. Мікраскапічныя даследаванні дакладна даказалі, што воўна паходзіць выключна з поўсці тыбецкіх антылоп. Яшчэ адзін аргумент: у 1990-я гады штогод спажывалася каля 3 тон шахтуша, а са збору дзікага валакна атрымлівалася толькі частка гэтай колькасці. У 1995 годзе экспертная камісія прыйшла да высновы, што ў той час пры выхадзе 150 г воўны з жывёлы штогод забівалася каля 20 тысяч антылоп, з-за чаго віду пагражала поўнае знішчэнне. Таму з 1999 года, згодна з міжнароднай канвенцыяй, імпарт воўны з поўсці тыбецкіх антылоп забаронены. З тых часоў вытворчасць тканін з шахтуша скарацілася, але значная частка воўны тыбецкіх антылоп па-ранейшаму кантрабандай перапраўлялася праз Непал у Індыю ў 2010-х, нягледзячы на забароны і жорсткія пакаранні. У 2006 годзе па меншай меры 14 000 чалавек былі занятыя выключна ў перапрацоўцы шахтуша ў Кашміры. Продаж прадуктаў з шахтуша таксама забаронены ў большасці штатаў. Аднак у 2016 годзе, напрыклад, у Тайландзе шалікі прапаноўваліся за 5000 даляраў.

Асаблівасці шахтуша
-------------------

Параўнанне валокнаў тыбецкай антылопы (злева) і кашмірскай казы  (англ.) (бел. (справа)
Поўсць змяшчае больш за 70 % тонкіх валокнаў (тош або туш) дыяметрам 12 мкм і даўжынёй каля 43 мм. Па некаторай (непацверджанай) інфармацыі, тыбецкія антылопы валодаюць валасінкамі дыяметрам 7-9 мкм і таўшчынёй валасоў 50-100 мкм. Большая частка поўсці карычневага, бэжавага або шэрага колеру, усяго каля 12-14 % складаюць белыя валокны.

Шаль з шантуша (пачатак XX стагоддзя)

Апрацоўка воўны
---------------

Адсартаваная і абезвалошаная  (чэшск.) (бел. воўна ўручную расчэсваецца  (руск.) (бел. прадзецца  (руск.) (бел. і трашчыцца  (руск.) (бел. на калаўроце (звесткі аб тонкасці і іншых уласцівасцях пражы пакуль нідзе не апублікаваны).

Тканіны вырабляюцца выключна на ручных ткацкіх станках або палатняным перапляценнем  (англ.) (бел. або так званым «птушыным вокам  (гал.) (бел.» (пляценне складаецца з дробных ромбікаў). Жаночыя шалікі плятуцца памерам 2х1 метра і вагой каля 100 г. Вядомыя таксама большыя даўжыні для шалікаў і паясоў, якія затым абразаюцца да адпаведнага памеру.

Змешаныя тканіны называюцца і класіфікуюцца ў залежнасці ад утрымання ў іх шантушу:

Shurah Dani = 100 % туша, Bah Dani = 75 % туша/25% пашміны, Aeth Dani = 50 % туша (аснова)/50% пашміны (уток)

Значная частка тканін упрыгожана вышыўкай, меншая колькасць мае набіваны малюнак  (руск.) (бел..

Арганізацыя вытворчасці і продажу шалікаў
-----------------------------------------

Вытворчасць шаляў і паясоў засяроджана амаль выключна ў кашмірскім горадзе Срынагар. У шырокім сацыялагічным даследаванні 2006 года тут было зарэгістравана 14 тысяч чалавек, якія займаліся вытворчасцю і гандлем шахтушавым тэкстылем. У іх ліку 108 індывідуальных прадпрымальнікаў, якія закуплялі сыравіну, выдавалі заказы на прадукцыю прыкладна па дваццаці прафесіях вытворчасці мясцовым вытворцам, рэалізоўвалі гатовую прадукцыю самастойна або праз гандлёвых прадстаўнікоў.

З персаналу ў даследванні названы: 9800 прадзільшчыц, 1800 ткачоў, 980 рабочых па падрыхтоўцы да ткацтва (накрахмальванне, мыццё і інш.), 560 вышывальшчыц, 360 рабочых па падрыхтоўцы сыравіны (сарціроўка, абезвалошванне), каля 100 чалавек красільшчыкаў і спецыялістаў па дэкараванню тканін, 33 гандлёвыя агенты.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Kozlowski: *Handbook of natural fibres*, Volum 1, Woodhead Publishing 2012, ISBN 978-1-84569-697-9, str. 278—280

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Шахтуш на Вікісховішчы |


| ⛭Воўна |
| --- |
| Віды | 
* Авечка
	+ Каракулевая воўна
	+ Мерыносавая воўна
	+ Паярак  (руск.) (бел.
* Альпака
* Аронга
* Аўцабык  (укр.) (бел.
* Вікунья
	+ Вігонь  (чэшск.) (бел.
* Вярблюд
* Гуанака
* Каза
	+ Кашамір
	+ Махер
* Сабака
* Лама
* Трус
	+ Ангора
* Як  (англ.) (бел.

 |
| Біялогія | 
* Поўсць
	+ Восць  (укр.) (бел.
	+ Падшэрстак  (руск.) (бел.
	+ Пух
	+ Руно
	+ Шчаціна  (руск.) (бел.
* Футра
* Мёртвы волас
* Завадская воўна

 |
| Падрыхтоўка | 
* Стрыжка  (фр.) (бел.
	+ Авечак  (англ.) (бел.
* Ачыстка  (англ.) (бел.
	+ Адходы ачысткі воўны  (англ.) (бел.
* Абезвалошванне  (чэшск.) (бел.
* Мыццё  (чэшск.) (бел.
* Карбанізацыя  (чэшск.) (бел.
* Часанне  (руск.) (бел.
	+ Кардаванне  (італ.) (бел.
* Паралелізацыя
* Прадзенне
	+ Трашчэнне  (руск.) (бел.
	+ Суканне  (ням.) (бел.
* Фарбаванне  (руск.) (бел.
* Абпальванне  (англ.) (бел.
* Дэкаціроўка  (англ.) (бел.
* Рэгенерыраванне

 |
| Выкарыстанне | 
* Валянне  (руск.) (бел.
	+ Фільцаванне  (фр.) (бел.
	+ Мокрае валянне
* Ткацтва
* Аплікацыя воўнай
* Вышыўка воўнай
* Ваўнярскі промысел  (чэшск.) (бел.

 |
| Пражы | 
* Гарус  (руск.) (бел.
* Лопі  (англ.) (бел.
* Камвольная пража  (чэшск.) (бел.
* Кардная пража  (англ.) (бел.

 |
| Тканіны | 
* Баркан
* Бастон
* Вараная воўна  (англ.) (бел.
* Габардзін
* Грызета
* Джэрсі
* Дзюфель
* Драгет
* Каверкот
* Ладэн
* Лямец
* Пашміна
* Сукно
	+ Бібер
	+ Драдэдам
	+ Драп
	+ Сярмяга
* Каразея
	+ Кармазін
* Рацін
* Цвід
	+ Данегольскі цвід
* Трып
* Фрэскалана  (італ.) (бел.
* Шавіёт

 |
| Эканоміка | 
* Артэ дэлла Лана
* Аўстралійскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Брытанскі савет па маркетынгу воўны  (англ.) (бел.
* Высокашаноўная кампанія ваўняроў  (англ.) (бел.
* Места  (руск.) (бел.
* Міжнародны сакратарыят воўны  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны савет  (англ.) (бел.
* Новазеландскі ваўняны бум  (англ.) (бел.
* Міжнародная арганізацыя ваўнянога тэкстылю  (англ.) (бел.
* Паўднёва-Афрыканскі ваўняны савет  (англ.) (бел.

 |
| Прафесіі | 
* Ваўначос
* Сшывальнік воўны  (англ.) (бел.

 |
| Гісторыя і культура | 
* Сярэдневяковы гандаль воўнай  (англ.) (бел.
	+ Ваўняны горад  (англ.) (бел.
* Ваўняная прамысловасць ва Уэльсе  (англ.) (бел.
* Ваўняная рэвалюцыя  (ісп.) (бел.
* Музеі
	+ Нацыянальны музей воўны (Аўстралія)  (англ.) (бел.
	+ Нацыянальны музей воўны (Уэльс)  (руск.) (бел.
* Святы
	+ Нью-Ёркскі фестываль авечак і воўны  (англ.) (бел.
	+ Шэфілдскі фестываль ураджаю  (англ.) (бел.

 |