recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Выгляд з мора
**Востраў Ма́туа** (рус. *Матуа*) — востраў у Вялікай градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 52 км².

Прырода і геаграфія
-------------------

Востраў мае вулканічнае паходжанне. Выцягнуты ў форме авалу з паўночнага захада на паўднёвы ўсход. Даўжыня — каля 11 км. Шырыня — 6,4 км. Значную частку вострава займае актыўны вулкан Сарычава (1497 м.). Значных наземных вадатокаў няма. Адзіная рака з пітной вадою на паўднёвым усходзе вострава. Берагі часткова пясчаныя. Дзве зручныя для марскіх суднаў бухты.

Раслінны свет не багаты. Сустракаюцца зараснікі алешыны. Жывёльны свет прадстаўлены ластаногімі і птушкамі. Наземныя звяры — лісы і шматлікія грызуны.

Каля Матуа знаходзіцца востраў Тапарковы.

Гісторыя
--------

Першымі насельнікамі вострава былі айны, якія і далі яму назву Матуа («малыя вогненныя залівы»).

У 1875 г. далучаны да Японіі. Да пач. XX ст. карэнных жыхароў перасялілі на востраў Шыкатан. Матуа выкарыстоўваўся японскімі рыбаловамі. У 1930—1945 гг. на ім знаходзілася буйная ваенная база.

З 1945 г. у складзе СССР як частка Расійскай федэрацыі. У савецкі час дзейнічала памежная застава. З 1998 г. востраў ненаселены. Захаваліся шматлікія рэшткі знаходжання японскіх і савецкіх ваенных, у тым ліку падземныя будынкі. Рэшткі савецкіх пасёлкаў Губанава і Сарычава.

Адным з найбольш актыўных сучасных даследчыкаў прыроды і гісторыі вострава з’яўляецца выхадзец з Беларусі Яўген Верашчага.

Спасылкі
--------

* Змястоўная інфармацыя з картай ад Яўгена Верашчагі
* Агульнаыя інфармацыя
* Пра востраў Матуа Архівавана 7 сакавіка 2012.
* Таямніцы Матуа



| ⛭Курыльскія астравы |
| --- |
| *Вялікая Курыльская града* | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Паўночная група* | Атласава · Шумшу · Парамушыр · Анцыферава · Маканрушы · Анекатан · Харымкатан · Чырынкатан · Экарма · Шыяшкотан |
| *Сярэдняя група* | Райкоке · Матуа · Расшуа · *а-вы Ушышыр* (Рыпанкіча · Янкіча) · Кетой · Сімушыр · Броўтана · *а-вы Чорныя Браты* (Чырпой · Брат-Чырпоеў) |
| *Паўднёвая група* | Уруп · Ітуруп · Кунашыр |

 |
| *Малая Курыльская града* | Шыкатан · Палонскага\* · *а-вы Асколкі*\* · Зялёны\* · Танфільева\* · Юрый\* · *а-вы Дзёміна*\* · Анучына\* |
| **\***астравы, таксама вядомыя пад агульнай назвай Хабамаі |
Ваджра — сімвал ваджраяны
**Ваджрая́на** (санскрыт: वज्रयान «дыяментавая калясніца», або «непарушная калясніца») — тантрычная форма будызму, што паходзіць ад махаяны. Найлепей прадстаўлена ў тыбецкім будызме, а таксама ў некаторых гістарычных будысцкіх школах Кітая і Японіі.

Гісторыя
--------

Хаця прыхільнікі ваджраяны адносяць яе ўзнікненне да часоў Гаўтамы Буды, тантрычны будызм сфарміраваўся на паўночным усходзе Індыі не раней за IV — VIII стст. Яго сімвалам стала ваджра, рытуальная зброя, якая ўзгадвалася ў Рыгведзе. Першаснымі распаўсюджвальнікамі ваджраяны былі *махасідхі*, вандроўныя філосафы, што крытыкавалі традыцыйных будысцкіх святароў.

У VII — VIII стст. індыйскія місіянеры Субхакарасімха, Ваджрабодхі и Амагхаваджра распаўсюдзілі тантрычную традыцыю ў Кітаі, дзе яна стала вядома як *чжэньян* («сапраўная мантра») і карысталася значным уплывам на вернікаў да ўсталявання дынастыі Сун. Японскі манах Кукай прынёс яе з Сіяня на радзіму і заснаваў там школу *сінгон*. Яе цэнтрам быў кляштарны комплекс Негора-дзі, разрабаваны Таётомі Хідэёсі ў 1585 г.

У VIII ст. Падмасамбхава, паўночнаіндыйскі настаўнік ваджраяны, заснаваў у Тыбеце першы будысцкі кляштар Сам’е. Лічыцца, што погляды Падмасамбхавы пазней развівала тыбецкая школа *ньінгма*. Значны ўплыў ваджраяны таксама зведалі прыхільнікі тыбецкіх школ *сак’я*, *каг’ю* і *гелуг*.

Асаблівасці
-----------

Ваджраяна запазычыла з класічнай махаяны абавязковы намечаны вынік сакральных дзеянняў і метады (*упая*) яго дасягнення. Такім вынікам для верніка з’яўляецца стан Буды на карысць усіх жывых істот, а метадамі — тантрычныя практыкі, у тым ліку рытуальныя дзеянні, медытацыя і ёга. На вышэйшых тантрычных узроўнях знікае ілюзорная дваістасць бачнасці навакольнага свету і яго рэчаіснай пустаты.

Хаця прыхільнікі ваджраяны развіваюць рэлігійную адукацыю, яны лічаць, што перадача вучэння ад настаўніка да вучня мажліва галоўным чынам праз ініцыяцыю і прысвячэнне. Апошняе важна таму, што непасвечаны рызыкуе пры выбары шляху да стану Буды. Такім чынам, у ваджраяне вызначальная роля належыць настаўніку, а не пісьмовай традыцыі. Разам з гэтым, у тыбецкім будызме шырока распаўсюджана таемная сімвалічная мова, што павінна схаваць праўду ад непасвечаных. Інтэрпрэтацыя таемных формул і сімвалаў адрозніваецца ў залежнасці ад школы.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Vajrayana Institute
* Vajrayana: The Diamond Vehicle
* Vajrayana — Encyclopedia of Buddhism
* An Introduction to Vajrayana

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Ларуса · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4128436-7 · LCCN: sh85132363 · Microsoft: 2778364228 · NDL: 00567647 · NKC: ph116555, ph139072 |
|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
| Хумус |

**Хумус** — яўрэйская закуска з нутавага (гарохавага) пюрэ. У склад хумуса звычайна ўваходзіць таксама аліўкавы алей, часнок, папрыка, лімонны сок і тахіні (кунжутная паста). Разам з ім могуць падавацца разнастайныя саленні, а таксама аладкі і піты. Лыжка і відэлец, як правіла, да хумуса не падаюцца.

Распаўсюджванне
---------------

Хумус асабліва папулярны на Кіпры і ў краінах Блізкага Усходу, такіх як Ізраіль, Іарданія, Ліван, Сірыя, Турцыя. У ЗША з'яўленне шырокага асартыменту хумуса паўплывала на папулярызацыю гэтага прадукта.

Хумус таксама папулярны ва ўсім свеце сярод вегетарыянцаў і людзей, якія не могуць ужываць у ежу глютэн і прадукты, якія змяшчаюць яго.

Прыгатаванне
------------

Гатуюць хумус з аднайменнай бабовай расліны, якую ў Еўропе пераважна называюць нутам — турэцкім гарохам, а ў Турцыі — проста гарохам. Сыры хумус вараць, а потым дробна-дробна сціраюць. Занятак традыцыйна жаночы, але патрабуе немалой сілы, цярпення і вопыту.

Лічыцца, што хумус смачней, калі дбайна ён зацёрты. У працэсе гатавання ў бабовую кашыцу дадаюць аліўкавы алей, лімонны сок і тахіні (пасту з кунжуту).

Хумус гатуюць у розных кутках свету па-рознаму. Існуе вялікая колькасць відаў хумуса: з часнаком, лімонам, з зелянінай, з вострымі ноткамі. 

Гэтую карысную страву можна мазаць на хлеб, дадаваць у фалафель, у рыс, выкарыстоўваць у якасці падліўкі да печанай бульбы або ўжываць проста так.

Зноскі
------

1. ↑  Артыкул пра хумус у «Нью-Ёрк Таймс» (англ.)
2. ↑  Хумус: хутка і ў Макдональдсе? Архівавана 21 чэрвеня 2012. (англ.)

Літаратура
----------

* *Боровская Э.* Еврейская кухня / Боровская Э. - М.: Эксмо, 2012. - 320 с.: ил. ISBN 978-5-699-56247-3

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хумус
**Востраў Кетой** (рус. *Кетой*) — востраў у Вялікай градзе Курыльскіх астравоў. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 91 км².

Востраў мае вулканічнае паходжанне. Большая частка вострава гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Кетой (1166 м). Адна з вяршынь — актыўны вулкан (1002 м). Схілы гор пакрытыя лагчынамі ад вясенніх і дажджавых вадацёкаў. Усходняя частка вострава ўяўляе сабой пагорыстую раўніну. Некалькі рэк. Сцёк накіраваны на ўсход і поўнач. Адносна буйное возера Малахітавае з прэснай і малое возера Глазок з акісленай вадой.

Раслінны свет даволі багаты ў параўнанні з суседнімі астравамі. Зараснікі кедровага хмызняку, бярозы і курыльскага бамбука. Сустракаюцца алешына, рабіна, на пагорках — разнатраўе. Фаўна — лісы, грызуны, ластаногія, марскія птушкі.

З мовы курыльскіх айнаў назва вострава перакладаецца, відавочна, як «хрыбет» або «шкілет». Ніколі стала не засяляўся. Незаселеным застаецца і ў наш час.

Зноскі
------

1. ↑  Востраў Кетой

Спасылкі
--------

* Востраў Кетой
* Фатаздымкі
**Хіная́на** (санскр.: हीनयान, *hīnayāna*) — малая калясніца, вузкі шлях; кіт.: 小乘, *Сяа Чэн*; яп.: 小乗, *Сёдзё*) — адзін з асноўных ранніх (разам з махаянай) кірункаў будызму.

У аснове хінаяны — будыйская ідэя пра 2 станы быцця: праяўлены і непраяўлены (непраяўлены атаясняюць з хваляваннем дхармаў — пэўных адзінак жыццядзейнасці асобы). У хінаяне «Я» і свет разглядаюцца як хуткамінучыя камбінацыі, адмаўляецца душа як самастойная духоўная сутнасць, адначасова падкрэсліваецца рэальнасць дхармаў. Для будызму характэрна ідэя незалежнага развіцця асобы, асабістага ўдасканалення дзеля дасягнення нірваны. Буда ў хінаяне — гістарычная асоба, якая адрозніваецца ад іншых большай дасканаласцю як узор для іншых (патэнцыяльна кожны чалавек можа стаць Будай).

Будысты лічаць, што падзел на прыхільнікаў хінаяны і маяханы адбыўся пасля смерці Гаўтамы. Аднак існуе і іншае меркаванне, што хінаяна ўзнікла на паўночным усходзе Індыі толькі ў пачатку нашай эры, пазней распаўсюдзілася ва ўсіх азіяцкіх краінах. Хінаяна не з’яўлялася асобнай школай, аднак паўплывала на фарміраванне школ тхеравада, вайбхашыка, саўнтрантыка. Вучэнне тхеравада замацавалася на Цэйлоне і ў некаторых краінах Паўднёва-Усхродняй Азіі (М’янма, Лаос, Тайланд, Камбоджа). Часам прыхільнікаў гэтай школы адносяць да кірунку хінаяны, што самімі вернікамі ўспрымаецца як знявага.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* Р. Эпштэйн, Высвятленне некаторых памылак пра будызм
* К. А. Лі, Міф хінаяны

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85060865 |
**Мяцеж 1941 года ў Румыніі** (**мяцеж легіянераў**, **мяцеж «Жалезнай Гвардыі»**, рум.: Rebeliunea legionară) — узброены мяцеж (таксама расцэньваецца як путч) «Жалезнай Гвардыі» супраць кандукэтора Іона Антанеску, які суправаджаўся яўрэйскімі пагромамі з 21 па 23 студзеня 1941 года ў Румыніі.

Прычынамі путчу паслужылі супярэчнасці фактычнага кіраўніка Румыніі Іона Антанеску з Хорыем Сімам, лідарам «Жалезнай Гвардыі». У верасні 1940 года Антанеску пры падтрымцы «Жалезнай Гвардыі» здзесніў дзяржаўны пераварот, скінуўшы старога караля Караля II і пасадзіўшы на прастол яго сына Міхая I, які стаў чыста намінальнай фігурай. З гэтага моманту паміж гэтымі палітычнымі сіламі з’явіліся сур’ёзныя рознагалоссі.
«Жалезная Гвардыя» пачала праводзіць палітыку тэрору. Праводзіліся арышты інтэлігенцыі, а над праціўнікамі арганізацыі, якія патрапілі ў турмы яшчэ пры старым рэжыме, праводзіліся расправы прама ў іх камерах. Практычна не надавалася ўвагі эканоміцы і сацыяльнаму развіццю Румыніі. Гэта прывяло да скоку коштаў у 2-3 разы. У такой сітуацыі Іон Антанеску вырашыўся пазбавіцца ад невыгоднай яму «Жалезнай Гвардыі».

У надзеі на тое, што Трэці рэйх падтрымае «Жалезную Гвардыю», яе прыхільнікі адважыліся на паўстанне супраць Антанеску. Да таго моманту ў Румыніі было шмат нямецкіх войскаў, якія ахоўвалі нафтавыя радовішчы. Аднак ужо ў час путчу Германія на афіцыйным узроўні падтрымала больш умеранага Антанеску.

19 студзеня па ўсёй краіне пачаліся яўрэйскія пагромы, арганізаваныя «Жалезнай Гвардыяй». Пасля двух дзён распраў над яўрэямі, 21 студзеня, легіянеры выйшлі з палітычнага саюза з Антанеску. Яўрэйскія пагромы ў Бухарэсце пачаліся за некалькі гадзін да паўстання. Яны перараслі ў масавыя беспарадкі і вулічныя баі з паліцыяй. 22 студзеня, калі становішча стала крытычным, Антанеску паслаў запыт у нямецкае пасольства, каб даведацца, ці карыстаецца ён яшчэ даверам Гітлера. Іаахім фон Рыбентроп неадкладна адказаў: 

> 
> Так, Антанеску мусіць дзейнічаць як лічыць неабходным і мэтазгодным. Фюрар жа раіць яму паступіць з легіянерамі гэтак жа, як ён у свой час абыйшоўся з ромскімі путчыстамі.

Да баёў з легіянерамі былі прыцягнуты румынскія войскі, якія пры падтрымцы германскіх войскаў параўнальна лёгка 23 студзеня здушылі мяцеж. Пасля гэтых падзей Антанеску неадкладна распусціў урад, у якім знаходзіліся прыхільнікі «Жалезнай Гвардыі». Сама арганізацыя яго ўказам была распушчана, а яе лідары арыштаваны. Частка легіянераў бегла за граніцу, больш за 9 тысяч легіянераў апынуліся ў турме. Хорыя Сіма бег у Германію, дзе быў узяты пад варту. У Румыніі яму быў вынесены завочны смяротны прысуд. Пасля вайны ён жыў у эміграцыі ў розных краінах.

У выніку Антанеску атрымаў падкантрольныя сабе ўрад і парламент. Малады кароль фактычна з’яўляўся марыянеткай. Новы кіраўнік краіны абвясціў сябе фюрарам («кандукэторам») Румыніі.

Зноскі
------

1. ↑  The Nizkor Project — The Pre-War Years **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 чэрвеня 2013. Праверана 24 сакавіка 2007.
2. ↑  Ancel, Jean (2002). *History of the Holocaust — Romania (іўрыт)*. Israel: Yad Vashem. pp. 374–75. ISBN 965-308-157-8.

Гл. таксама
-----------

* Жалезная гвардыя
**Андрэ́й** (стар.-грэч.: Ἀνδρέας мужчына, мужчынскі) — хрысціянскае мужчынскае імя грэцкага паходжання, шырока распаўсюджанае ў Еўропе.

Вытворныя формы: Андрэйка, Андрук, Андрык, Андрусь, Андрыяш, Андрых.

Імя па-бацьку: (м.р.: *Андрэевіч*), (ж.р.: *Андрэеўна*); гутарковыя формы імёнаў па бацьку: Андрэіч, Андрэўна.

Іншамоўныя аналагі
------------------

* англ.: Andrew
* баскск.: Ander
* венг.: András
* грэч. Ανδρέας
* ісп.: Andrés
* італ.: Andrea
* катал.: Andreu
* кіт.: 安德烈
* лат.: Andris
* літ.: Andrius
* ням.: Andreas
* польск.: Andrzej
* рум.: Andrei
* руск.: Андрей
* укр.: Андрій
* фінск.: Antero
* фр.: André
* чэшск.: Andrej, Ondřej
* шведск.: Anders
* яп.: アンドレイ

Выбітныя носьбіты імя
---------------------

* Эндзі Уорхал
* Андрэй Мрый
* Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў
**«Жыціі святых»** — помнік беларускай перакладной агіяграфічнай літаратуры 17 ст. У 1579 годзе ў Вільні выйшаў на польскай мове вялікі зборнік «Жыціі святых» Пятра Скаргі, які з’яўляецца першакрыніцай помніка.

412 аповесцей з жыцця хрысціянскіх святых размешчаны ў ім, як і ў старажытна-рускіх Чэццях-Мінеях, па месяцах года. Героі зборніка — ад біблейскіх Адама і Евы да рэальных гістарычных асоб XV—XVI стст. Гэта своеасаблівая энцыклапедыя, у якой асноўныя этапы царкоўнай гісторыі асвятляюцца на прыкладзе духоўных подзвігаў многіх святых — апосталаў і прарокаў, святароў і айцоў царквы, біскупаў і манахаў-падзвіжнікаў, каралёў, заснавальнікаў каталіцкіх ордэнаў, місіянераў, змагароў з язычніцтвам і ерассю, пакутнікаў і інш. герояў.

Змешчаныя ў зборніку жыціі вызначаюцца шаблоннасцю і дыдактызмам, вобразы празмерна ідэалізаваныя і псіхалагічна нерухомыя. Аднак змястоўнае багацце, жывы стыль выкладу, займальнасць і пазнавальная каштоўнасць зрабілі кнігу П. Скаргі папулярнай ва ўсёй Рэчы Паспалітай.

Пераклад выбраных «Жыцій святых» на беларускую мову (141 жыціе) быў зроблены ў другой палове XVII стагоддзя ў Магілёве. У беларусаў ён выклікаў цікавасць таму, што тут былі змешчаны жыццяпісы мясцовых літоўска-беларускіх і польскіх святых, як, напрыклад, польскага місіянера Яцка (Іакінф, Гіяцынт), які прапаведаваў хрысціянства ў межах Польшчы і Русі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *У. І. Каяла.* «Жыціі святых» // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.
**Чэрвены Камень** (славацк.: Hrad Červený Kameň, венг.: Vöröskő) — замак у паўднёва-ўсходняй Славакіі ў Малых Карпатах каля вёскі Часта.

Мураваны замак быў збудаваны ў XIII стагоддзі ў складзе агульнага прымежнага ланцуга абарончых умацаванняў, якія аддзялялі Браціславу ад Жыліны. Замак быў цалкам перабудаваны ў крэпасць у першай палове XVI стагоддзя. Калі дваранская сям'я Палфаў набыла замак у 1588 годзе, крэпасць была завершана і з гэтага часу яна стала прэзентабельным дваранскім замкам.

Нягледзячы на тое, што замак быў некалькі разоў пашкоджаны агнём, ён заўсёды рэканструяваўся высілкамі сям'і Палфаў — уладальнікамі замку да Другой сусветнай вайны. У цяперашні час замак з'яўляецца музеем.

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 6 красавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Град Чэрвены Камень
* Афіцыйны сайт музея

| Славакія Замкі і палацы Славакіі |
| --- |
| 
* Блатніцкі
* Бойніцкі
* Браціслаўскі
* Будацінскі
* Дзевінскі
* Зніўскі (польск.)
* Ліетаўскі (польск.)
* Лікаўскі (польск.)
* Ліптаўскі (польск.)
* Любаўнянскі
* Муранскі
* Ораўскі
* Паважскі (польск.)
* Пусты (польск.)
* Рэвіштаўскі (польск.)
* Саколі Камень (польск.)
* Сівы Камень (польск.)
* Сітнянскі
* Склабініянскі (польск.)
* Спішскі
* Стрэчнянскі
* Трэнчынскі
* Чабрадскі
* Чэрвены Камень
* Шашаўскі (польск.)

 |
**Гжацкі мяцеж** — белагвардзейскае паўстанне ў Гжацкім і Медынскім паветах 15-25 лістапада 1918. Нягледзячы на ​​адчайнае супраціўленне белапаўстанцаў, задушана праўзыходнымі сіламі РККА, ВЧК пры СНК РСФСР і міліцыі.

У Прачысценскай воласці паўстанцы забілі ваенкама Сушкіна.

У Карытаўскай воласці паўстанцы забілі старшыні валаснога камбеда Н. М. Пахлебкіна.

Некаторыя партыйныя і савецкія работнікі, схопленыя паўстанцамі, былі збітыя і пасаджаны пад арышт.

16 лістапада паўстанцы вырашылі штурмам браць Гжацк.

М. П. Рэмізаў, кіраўнік павятовага камітэта РКП (б) і старшыня выканкама Саветаў, разам з каравульных батальёнам адправіўся з Гжацка ў Сямёнаўскую воласць і хутка рассправіўся з паўстанцамі. Тым часам паўстанцы здзейснілі напад на Гжацк і ўзялі яго.

Узяўшы горад паўстанцы наладзілі масавы тэрор. Яны забілі члена УЦВК, загадчыка павятовым аддзелам народнай адукацыі Л. Цыпкіна, кіраўніка ЧК Ф. Эйзенарма, супрацоўніка павятовага ЧК Міхаіла Гадунова, чырвонаармейцаў Герасімава і Смальянінова і многіх іншых.

18 лістапада паўстанцы былы выцесненыя з Гжацка, а да 25 лістапада паўстанне ў Гжацкім павеце было задушана канчаткова.

Гл. таксама
-----------

* Веліжскае паўстанне

Літаратура
----------

* В. Н. Надтачаев / Военная контрразведка Беларуси: *Судьбы, трагедии, победы*. — Мн. «Кавалер», 2008, С.365-366, ISBN 978-985-6053-36-1
**Востраў Чырпой** (рус. *Чирпой*) — найбуйнейшы востраў архіпелага Астравы Чорныя Браты. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 21 км². Ненаселены.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў мае вулканічнае паходжанне. Сфарміраваны трыма вулканічнымі масівамі, якія ствараюць тры канічныя вяршыні. Дзве з іх — актыўныя вулканы Чорнага (691 м) і Сноу (396 м). Вулкан Чорнага вывяргаўся ў 1712 і 1857 гг. а вулкан Сноу — у 1811, 1879, 1960, 1982 гг.

Аддзелены пралівам Сноу (каля 2,7 км) ад суседняга вострава Брат-Чырпоеў.

Сталых вадацёкаў няма. Крыніц пітной вады няма.

Бедная травяністая расліннасць на паўночным захадзе вострава. Фаўна — некалькі відаў птушак, грызуны, лісы, ластаногія.

Гісторыя
--------

Назва вострава паходзіць з мовы айнаў, якія называлі *Чылі-а-лі* адзін з відаў мясцовых птушак. У 1770 г. даследаваны рускімі казакамі на чале сотніка Чорнага, імя якога пазней атрымаў вулкан на востраве. У 1946 г. афіцыйны далучаны да Расійскай федэрацыі.

Спасылкі
--------

* Острова «Черные братья»
* Остров Чирпой Архівавана 11 лістапада 2014.

| ⛭Курыльскія астравы |
| --- |
| *Вялікая Курыльская града* | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Паўночная група* | Атласава · Шумшу · Парамушыр · Анцыферава · Маканрушы · Анекатан · Харымкатан · Чырынкатан · Экарма · Шыяшкотан |
| *Сярэдняя група* | Райкоке · Матуа · Расшуа · *а-вы Ушышыр* (Рыпанкіча · Янкіча) · Кетой · Сімушыр · Броўтана · *а-вы Чорныя Браты* (Чырпой · Брат-Чырпоеў) |
| *Паўднёвая група* | Уруп · Ітуруп · Кунашыр |

 |
| *Малая Курыльская града* | Шыкатан · Палонскага\* · *а-вы Асколкі*\* · Зялёны\* · Танфільева\* · Юрый\* · *а-вы Дзёміна*\* · Анучына\* |
| **\***астравы, таксама вядомыя пад агульнай назвай Хабамаі |
**Сапані́ны** — безазоцістыя гліказіды расліннага паходжання з павярхоўна-актыўнымі ўласцівасцямі.

Аморфныя бясколерныя або жаўтаватыя рэчывы. Утрымліваюць аглікон (сапагенін) і вугляводную частку. Добра раствараюцца ў вадзе.
Растворы сапанінаў пры ўзбоўтванні ўтвараюць густую ўстойлівую пену. Назва паходзіць ад лацінскага *sapo* (родны склон: *saponis*) — мыла. Шырока распаўсюджаныя ў прыродзе, сустракаюцца ў розных частках раслін — лісці, сцёблах, каранях, кветках, пладах. Таксама знойдзены ў тканках ігласкурых.

Сапаніны выкарыстоўваюць ў складзе лекавых сродкаў расліннага паходжання і вытворчасці стэроідных гармонаў.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн2002.

Літаратура
----------

* Сапаніны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 165. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Сапонины // ХиМиК.ру  (руск.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сапаніны

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 124812059 · GND: 4179101-0 · LCCN: sh85117452 · Microsoft: 2778564307 · NKC: ph685268 |
**Дэман**, **Дэманэсса** (стар.-грэч.: δαίμων, «дух», «гаспадар») — істота, якая паходзіць з аду ды служыць Д’яблу ў яго вайне з Богам за душы людзей.

Знешні выгляд Дэманаў
---------------------

Скасаваны Дэман.(Карціна з-за каторай аўтар страціў розум)
У адносінах да знешняга выгляду: дэман мае на ілбе рогі, цёмную скуру або пух ды пламянеючыя чырванню вочы.

Сутнасць
--------

### Прага да спазнання

Дэманаў характарызуе прагнасць да спазнання таямніц быцця ўвогуле ды жыцця са смерцю ў асабовасці. Адсюль вынікае сувязь дэманаў з бунтаўніцкасцю ды саманадзейнасцю розума чалавека, які быў пазбаўлены Рая і благадаці.

### Барацьба з Творцам

Будучы цёмнымі па сутнасці, дэманы прызначаны здзейсніваць злыя, у вачах Творцы, учынкі: уцягваць людзей у спакусы, у спазнанне дабра ды зла, што, на думку апосталаў ды святароў, вядзе няверных у пекла. Адсюль становіцца відавочным, што дэманы з’яўляюцца праціўнікамі Бога-Творцы так, як і Люцыпар — падшы анёл, які кінуў выклік самаму Богу. Увогуле, атаясамліванне Дэмана, Д’ябла, Люцыпара, Сатаны, бесаў, чорта ды інш. — з’ява колішняя, але не рацыянальная, увогуле.

Разнастайнасць
--------------

Існуе шмат розных дэманаў, як па рангу, так і па функцыях. Колькасць дэманаў у розных аўтараў разніцца: ад некалькіх дзюжын, да некалькіх тысяч. Асноўнымі дэманамі можна назваць: Вельзевула, Азактота, Ціамат, Баала, Маммону. Дэманы паходзяць з розных міфалогій: Шумера-Аккадскай (Месапатамскай), Інда-арыйскай, Скандынаўскай, Усходне-Славянскай, Антычнай, Кітайскай, Японскай і г.д.

Дэманы ў антычнай філасофіі
---------------------------

Галоўнымі філосафамі антычнасці з’яўляюцца Сакрат, Платон ды Арыстоцель. У творах Платона дэманы займаюць не апошняе месца, яны ўвасабляюць сабой цёмныя пазывы, прыродныя памкненні ў глыбіні чалавечай душы. Але ў творах Платона дэманы не супернічаюць з Творцай, а толькі ўтвараюць антаганізм «свету» рэчаіснасці ды ўтаймаванасці.

Гл. таксама
-----------

* Д’ябал
* Гатычная субкультура
* Люцыфер
* Сатанізм
* Рамантызм
* Нігілізм

Зноскі
------

1. ↑  V. ЛЮБОВЬ И ДЕМОНИЧЕСКОЕ.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Infernal (6e éd.) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4010872-7 · NKC: ph119688 |
**Герб Маладзечна** — адзін з афіцыйных сімвалаў горада Маладзечна.

Герб Маладзечна 1988—1999
-------------------------

Маладзечна не мела ўласнага герба да 1988 года. Напярэдадні 600-годдзя Маладзечна быў аб’яўлены конкурс на стварэнне герба горада. Першае месца заняў член Саюза мастакоў БССР Ю. П. Герасіменка.

Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999_MQГерб Маладзечна 1988-1999
Першы герб Маладзечна быў зацверджаны 17 сакавіка 1988 года рашэннем № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея Генадзь Каханоўскі (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997).

Герб уяўляе сабой залаты трохлістнік папараці на сінім фоне, які расце з зялёнага аснавання. На ім указана дата першага ўспаміну пра горад — 1388. Асноўны элемент герба — залаты трохлістнік папараці — сімвалізуе сталае імкненне людзей да шчасця, апетае беларускім народным паэтам, класікам сусветнай літаратуры Янкам Купалам, які нарадзіўся на Маладзечаншчыне. Месца злучэння лісцінак папараці азначае скрыжаванне галоўных дарог, якія праходзяць праз горад, якія дазволілі яму развівацца як буйному транспартнаму і індустрыяльнаму цэнтру. Зялёнае аснаванне сімвалізуе замчышча, вакол якога фармавалася паселішча, якое дало пачатак гораду. Сіні фон герба ўвасабляе сінь беларускіх азёр і рэк, красаванне лёну, веліч і прыгажосць беларускай прыроды. У абрамленні герба выкарыстаны малюнак белага беларускага ручніка з арнаментам залатога колеру, сімвалізуючага гасціннасць. У верхняй частцы апраўлення змешчаны надпіс золатам на беларускай мове «Маладзечна».

Сучасны герб
------------

Гербы МаладзечнаГербы Маладзечна
Сучасны герб зацверджаны Рашэннем № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў ад 21 снежня 1999 года і занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютым 2000 года пад № 39. Аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт.

У блакітным полі іспанскага шчыта на срэбным воблаку Багародзіца ў залатой кароне, у блакітнай і залатой вопратцы і залатой мантыі з чырвоным падбоем. Багародзіца трымае белае покрыва ў руках.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 11 красавіка 2013.. З гісторыі герба Маладзечна // Рэгіянальная газета

Літаратура
----------

* Сержан В. Миронов Н. Гербы белорусских городов на значках, Минск, 1991.
* Рассадин С. Я. Михальчанко А. М. Гербы и флаги городов и районов Беларуси, Минск, 2005.

| ⛭Гербы адзінак Мінскай вобласці |
| --- |
| Гарады | 
* Барысаў
* Беразіно
* Валожын
* Вілейка
* Дзяржынск
* Жодзіна
* Заслаўе
* Капыль
* Клецк
* Крупкі
* Лагойск
* Любань
* Маладзечна
* Мар’іна Горка
* Мінск1
* Мядзел
* Нясвіж
* Салігорск
* Слуцк
* Смалявічы
* Старыя Дарогі
* Стоўбцы
* Узда
* Фаніпаль
* Чэрвень

 |  |
| Гарадскія пасёлкі | 
* *Бобр*
* Гарадзея
* Івянец
* Радашковічы
* *Чырвоная Слабада (Вызна)*

 |
| Раёны | 
* Мінскі

 |
| 1 не ўваходзіць у склад вобласці*Курсівам* пазначаны гербы, якія не маюць афіцыйнага статуса ў сучаснай Беларусі |
**Інстытут Афрыкі** **РАН** (Федэральная дзяржаўная бюджэтная ўстанова навукі Інстытут Афрыкі Расійскай акадэміі навук; скарочана — **Іафр РАН**) — навукова-даследчы інстытут Расійскай акадэміі навук у галіне комплекснага вывучэння Афрыкі. Створаны ў кастрычніку 1959 года ў якасці галаўнога навукова-даследчага і каардынацыйнага цэнтра вывучэння афрыканскіх праблем і афрыканістыкі ў СССР.

Інстытут з’яўляецца базавай арганізацыяй для дзейнасці Навуковага савета РАН па праблемах Афрыкі (НСА) пры Аддзяленні глабальных праблем і міжнародных адносін РАН.

У складзе Інстытута дзейнічаюць 10 навукова-даследчых цэнтраў, а таксама цэнтр навуковай інфармацыі і міжнародных сувязяў, аддзел аспірантуры, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел.

Бібліятэка Інстытута Афрыкі РАН мае каля 120 тысяч адзінак захоўвання. 

Установае выдае навуковы часопіс «Азия и Африка сегодня».

Заўвагі
-------

1. ↑  Приказ об утверждении устава Федерального государственного бюджетного учреждения науки Институт Африки Российской академии наук(нявызн.). — п. 1.16. Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2021. Праверана 26 жніўня 2021.
2. ↑  Густерин П. Становление востоковедения как науки. Архівавана 23 верасня 2015.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Інстытута Афрыкі РАН

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12062128t · ISNI: 0000 0001 1403 6758 · LCCN: n80107531 · SUDOC: 028876628 · VIAF: 150539328, 122099935, 146036771 |
**Кохлік**, таксама **Коклюш** (ад фр. Coqueluche), (лац. Pertussis) — вострая антрапанозная паветрана-кропельная бактэрыяльная інфекцыя, найбольш характэрнай прыкметай якой з'яўляецца прыступападобны спазматычны кашаль. Небяспечнае інфекцыйнае захворванне дыхальных шляхоў. Вельмі небяспечны для дзяцей да 2 гадоў.

Узбуджальнік
------------

Выклікаецца бактэрыямі Бардэ-Жангу (ад імя вучоных, якія ўпершыню апісалі яе ў 1906 г. - бельгійскага вучонага Ж. Бардэ і французскага - А. Жангу) (Bordetella pertussis). Прыроджаны імунітэт, абумоўлены матчынымі антыцеламі, не развіваецца. Кантагіёзнасць (верагоднасць заражэння пры кантакце) складае 90%. У 1937 вылучаны мікраарганізм, падобны да ​​палачкі коклюшу, - паракоклюшная палачка. Захворванне, выкліканае гэтым мікраарганізмам, працякае як лёгкая форма коклюшу, але імунітэту да коклюша не пакідае.

Развіццё захворвання
--------------------

Часцей хварэюць дзеці дашкольнага ўзросту. Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 7 да 14 дзён. Заражэнне адбываецца паветрана-кропельным шляхам. Хворы заразны з 1-га да 25-га дня захворвання. Працягласць заразнага перыяду можа скараціцца пры своечасовым правядзенні антыбактэрыяльнай тэрапіі.

Эпідэміялагічная карціна
------------------------

У кожнай канкрэтнай мясцовасці захворванне набывае эпідэмічны характар ​​з перыядычнасцю ў 2-4 гады.

Імунітэт
--------

Каля паловы выпадкаў прыпадае на дзяцей да 2 гадоў. Першае захворванне звычайна не пакідае натуральнага імунітэту на ўсё жыццё, але паўторная інфекцыя (калі яна мае месца) працякае лёгка і часта не распазнаецца.
**Дзіевас** (**Дзіеўс**, **Дэйвс**, літ. dievas, латыш. dievs, латг. dīvs, прус. deiws) — у балцкай міфалогіі вярхоўны бог, увасабленне светлага дзённага неба. Адно з найбольш архаічных балцкіх бостваў, у міфалогіі яго вобраз даволі аморфны, ён выступае як бог наогул, бог як такі (пазней балты назвалі гэтым імем і хрысціянскага Бога, «Дзіевас» пачало азначаць проста «бог»). Ад Неба-Каровы нарадзіў блізнят - сына і дачку, якія ўвасабляюць ўрадлівасць і земляробства, пазней паданне пра інцэст было заменена на міф пра двух братоў-блізнят і іх сястру.

Этымалогія
----------

Латышскі варыянт «Debestevs» (альбо «Debess tevs») робіць празрыстай этымалогію імя: яно паходзіць ад балцкага «Бацька-Неба», што сведчыць аб агульнаеўрапейскім атоесамліванні неба з мужскім пачаткам сусвету.

Беларусь
--------

Ад балтаў гэтае імя трапіла і ў некаторыя рэгіёны Беларусі. Так, у Дзятлаўскім раёне Гродзенскай вобласці быў вядомы камень з назвай Дзево блюдас («блюда Бога»). Існуе гіпотэза аб тым, што і прыгоркі з назвай Дзявочая гара, якія сустракаюцца ў некаторых мясцінах Беларусі, маглі раней быць месцамі ўшанавання Дзіеваса, а пазней у выніку дээтымалагізацыі іх імёны былі ператлумачаны як Дзявочыя або Паненскія.

Зноскі
------

1. ↑  СЛАВЯНСКАЯ МІФАЛОГІЯ Архівавана 5 сакавіка 2016.. Таццяна Шамякіна
2. ↑   Lautenbachs J. Deews un welns, Riga, 1885; Biezais H. Die Himmlische Gцtterfamilie der alten Letten, Uppsala, 1972.

Спасылкі
--------

* Артыкул «Дзіевас» на сайце «Родныя вобразы»(недаступная спасылка)

| ⛭Балтыйская міфалогія |
| --- |
| Багі і божаствы | Дзіевас ·  Пяркунас ·  Лайма ·  Дэкла ·  Карта ·  Мара ·  Вэлю матэ ·  Зэмэс-матэ ·  Гільціне ·  Вялняс ·  Лаўма ·  Усіньш ·  Цэрокліс ·  Юміс ·  Бангпуціс ·  Дзіверыкс ·  Жаміна ·  Жамепаціс ·  Мядэйна ·  Самбарыс ·  Аўшаўтс ·  Пільвітс ·  Пушкайтс |
| Міфічныя персанажы | Айтварас ·  Ёдас ·  Лачплэсіс ·  Ліетувэнс ·  Пукіс ·  Спідала ·  Барздукі ·  Вярпяя ·  Совій |
| Гл. таксама | Вайдэлот ·  Крывэ ·  Аўсекліс ·  Угунскрустс ·  Аўстра ·  Дайна ·  Ліга ·  Анафіелас ·  Жніч ·  Залціс |
**Рух 23 сакавіка** — кангалезская паўстанцкая групоўка, утвораная на базе НКНА. Прадстаўляе інтарэсы этнічнай меншасці тутсі і дзейнічае на ўсходзе краіны. Сваю назву атрымала ад даты мірных перамоваў 2009 года, калі паўстанцы-тутсі былі легалізаваныя і ўліліся ў склад дзеючай арміі.

Аднак у красавіку 2012 года баевікі зноў паднялі паўстанне. Яго лідарам стаў генерал Боска Нтаганда. Летам 2012 года да падаўленьня бунту тутсі далучыліся войскі ААН. 

20 лістапада 2012 года паўстанцам удалося атрымаць буйную перамогу, захапіўшы адміністрацыйны цэнтр Гома. Як паведамлялася, падтрымку паўстанцам аказвалі ўрадв Уганды і Руанды

Пазней у самой паўстанцкай групоўцы адбыўся раскол і Боска Нтаганда, маючы асцярогі наконт свайго жыцця, здаўся ў амерыканскае консульства ў Руандзе.

5 лістапада 2013 года пасля цяжкага ваеннага паражэння рух самараспусціўся.

12 снежня ўлады Дэмакратычнай Рэспублікі Конга падпісалі з групоўкай M23 мірнае пагадненне. Цырымонія падпісання, якая адбылася ў Кейптаўне, павінна была адбыцца яшчэ 11 лістапада ў Угандзе. Аднак тады падпісанне было адкладзена, паколькі бакі не маглі прыйсці да згоды з нагоды таго, як назваць дакумент: пагадненнем або дэкларацыяй.

Зноскі
------

1. ↑  Президенты ДРК и Руанды договорились о борьбе с "Движением 23 марта"
2. ↑  Вертолет ООН открыл огонь по повстанцам на востоке Конго
3. ↑  Конголезские повстанцы объявили о захвате столицы пограничного региона
4. ↑  В Конго вертолеты ООН ведут огонь по позициям боевиков
5. ↑  Lenta.ru: Мир: Конфликты: Конголезские власти подписали соглашение с повстанцами
**Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, УС ДРК** (фр.: Forces Armées de la République Démocratique du Congo, FARDC; ФАРДК) — ваенная арганізацыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, прызначаная для абароны, абароны свабоды і незалежнасці дзяржавы.

Афіцыйна ДРК мае самыя вялікія ўзброеныя сілы ў Цэнтральнай Афрыцы пры насельніцтве 83 301 151 чалавек на 2018 год. Вайсковыя кадры рухтуюцца замежнымі інструктарамі, у прыватнасці, бельгійскімі. Аднак, улічваючы памеры краіны, слабы ўзровень падрыхтоўкі, нізкі баявы дух і састарэлае абсталяванне, армія не ў стане забяспечыць бяспеку на ўсёй тэрыторыі краіны. Большая частка ваеннай тэхнікі знаходзіцца ў дрэнным стане. Узброеныя сілы ўключылі ў сябе пэўную колькасць недзяржаўных узброеных фарміраванняў, якія маюць сумнеўную лаяльнасць. 

На 2017 год ваенны бюджэт складаў 890 мільярдаў кангалезскіх франкаў (586 млн долараў ЗША) пры ВУП у 61,4 трыльёна кангалезскіх франкаў (40,4 млрд долараў ЗША) — 1,4% ад ВУП. Камплектаванне на добраахвотнай аснове. Ваенізаваныя фарміраванні: паліцыя і сілы самаабароны. УС ДР Конга арганізавана ў 11 ваенных акругаў.

Колькасць сухапутных войск — 103 тыс. чал.. Гэта 6 інтэграваных пяхотных брыгад, 3 неінтэграваныя пяхотныя брыгады, 1 артылерыйскі полк, 1 батальён ваеннай паліцыі і 27 асобных пяхотных палкоў у рэгіёнах Паўночнае і Паўднёвае Ківу з ліку былых баевікоў. Баявая эфектыўнасць многіх фарміраванняў сумніўная.

Узбраенне і ваенная тэхніка: 174 танкаў, 52 разведвальных машын, 144 БТР, 16 САУ, 125 артсістэм, 57 РСЗА. СПА складаецца з ПЗРК і зенітных гармат.

Колькасць ВМС — 6700 чал. На ўзбраенні налічваецца 16 патрульных караблёў.

Колькасць ВПС — 2550 чалавек. Самалётны парк: 4 Су-25, 1 C-130, 2 Ан-26. Верталётны парк: 7 Мі-24, 2 Мі-8, 1 AS332L Super Puma.

Акрамя арміі ў ДР Конга існуе 8-тысячная Рэспубліканская Гвардыя. Налічваецца 1 танкавы полк, 3 лёгкія пяхотныя брыгады, 1 артылерыйскі полк.

Літаратура
----------

* The Military Balance 2018, p. 457-458

| Краіны Афрыкі: Узброеныя сілы |
| --- |
| 
Алжыр ·  Ангола ·  Батсвана ·  Бенін ·  Буркіна-Фасо ·  Бурундзі ·  Габон ·  Гамбія ·  Гана ·  Гвінея ·  Гвінея-Бісау ·  Джыбуці ·  Егіпет¹ ·  Замбія ·  Зімбабвэ ·  Каба-Вердэ ·  Камерун ·  Каморы ·  Кенія ·  Дэмакратычная Рэспубліка Конга ·  Рэспубліка Конга ·  Кот-д’Івуар ·  Лесота ·  Ліберыя ·  Лівія ·  Мадагаскар ·  Мазамбік ·  Малаві ·  Малі ·  Марока ·  Маўрыкій ·  Маўрытанія ·  Намібія ·  Нігер ·  Нігерыя ·  ПАР ·  Паўднёвы Судан ·  Руанда ·  Самалі ·  Сан-Тамэ і Прынсіпі ·  Сейшэльскія Астравы ·  Сенегал ·  Судан ·  Сьера-Леонэ ·  Танзанія ·  Тога ·  Туніс ·  Уганда ·  Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка ·  Чад ·  Экватарыяльная Гвінея ·  Эрытрэя ·  Эсваціні ·  Эфіопія
 |
| 
Азорскія астравы ·  Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне ·  в. Узнясення ·  Канарскія а-вы ·  Мадэйра ·  Маёта ·  Мелілья ·  Рэюньён ·  в. Святой Алены ·  Сеўта ·  а-вы Трыстан-да-Кунья ·  Французскія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі
 |
| 
Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка ·  Самаліленд
 |
| ¹ Часткова ў Азіі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
Суп з бліннай стружкай
**Фрытатэнзупэ**, або суп з бліннай стружкай (суп з бліннай лапшой, кансомэ Сэлестын, суп Сэлестын) - моцны празрысты ялавічны або курыны булён з нарэзанымі тонкімі палоскамі блінамі. Страва вядома пад рознымі назвамі ў еўрапейскай і яўрэйскай кухні. Бліны для сэлестына выпякаюцца з цеста з высокім утрыманнем яек.

Літаратура
----------

* Herings Lexikon der Küche. Fachbuchverlag Pfannenberg, Haan-Gruiten, 23. Auflage 2001, ISBN 3-8057-0470-4
* Erhard Gorys: *Das neue Küchenlexikon*. dtv, München 1994—2002, ISBN 3-423-36245-6
* *Der Silberlöffel*. Phaidon Verlag, Berlin 2006, ISBN 0714896659
* *Das neue Sacher Kochbuch* Alexandra Gürtler, Christoph Wagner, Pichler Verlag Wien 2. Auflage 2007, ISBN 978-3-85431-350-2

Спасылкі
--------

* Рэцэпт бліннай стружкі для аўстрыйскага супу фледлезупэ (ням.: Flädlesuppe)  (англ.) Архівавана 3 снежня 2013.
Палац Далмабахчэ ў раёне Бешыкташ
**Бешыкта́ш** (турэцк.: Beşiktaş) — раён і муніцыпалітэт Стамбула ў Турцыі, размешчаны на еўрапейскім беразе праліва Басфор. На поўначы мяжуе з раёнамі Сарыер і Шышлі, на захадзе з Кагытанам, на поўдні з Беяглу і на ўсходзе з Басфорам. Непасрэдна на другім беразе знаходзіцца акруга Юскюдар. Раён уключае шэраг важных аб’ектаў уздоўж еўрапейскага берага Басфора, ад палаца Далмабахчэ на поўдні да раёна Бебек на поўначы.

Гістарычным камерцыйным цэнтрам Бешыкташа з’яўляецца квартал з аднайменнай назвай, а таксама Чаршы, які прымыкае да невялікага парку. Праз раён праходзіць бульвар Барбарас, якая злучае заходні бераг праліва з Басфорскім мостам. З іншага боку бульвар скончваецца ў квартале Зінджырлікую ў раёне Шышлі, які з’яўляецца важным грамадскім транспартным вузлом горада. Праз раён таксама праходзіць праспект Бююкдэрэ.

Не зважаючы на тое, што раён адносна невялікі як па колькасці насельніцтва, так і паводле плошчы, Бешыкташ, аднак, з’яўляецца адным з найважнейшых раёнаў горада дзякуючы сваім бізнесовым і гандлёвым зонам, гістарычным месцам, універсітэтам, маляўнічым краявідам на праліў Басфор і падводнай дарозе. Раён таксама з’яўляецца вядучым фінансавым цэнтрам Турцыі. У рэйтынгу 2013 года турэцкіх раёнаў Бешыкташ заняў першае агульнае месца дзякуючы высокаму ўзроўню жыцця, росквіту і ўзроўню культуры. У раёне размяшчаецца футбольны клуб «Бешыкташ», шматразовы чэмпіён краіны і ўладальнік кубка Турцыі. Стадыён клуба размяшчаецца ля самага палаца Далмабахчэ‎.

У 2016 і 2017 гадах у раёне адбыліся два тэракты. Адзін меў месца ля стадыёна, а другі — у начным клубе.

Зноскі
------

1. ↑  *«Beşiktaş İlçesi»*. Beşiktaş Belediyesi.
2. ↑  «About Beşiktaş: Heart of Istanbul». Beşiktaş Belediyesi.
3. ↑  «İstanbul’un refah seviyesi en yüksek ilçesi». TRT Haber.
4. ↑  «Turkey nightclub shooting: Istanbul on alert after gunman kills dozens». The Guardian.

Літаратура
----------

* Бешик-Таш // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бешыкташ
* Афіцыйны сайт
* Фотаздымкі // Fotopedia
**Сюіта** (фр.: suite — «шэраг», «паслядоўнасць», «чаргаванне») — 1) інструментальны музычны твор шматчасткавай цыклічнай будовы, які складаецца з адносна самастойных кантрастных частак, аб'яднаных агульнай мастацкай задумай. Ад санаты і сімфоніі адрозніваецца больш простай музычнай драматургіяй і структурай, адсутнасцю рэгламентацыі колькасці і паслядоўнасці частак, а таксама сувяззю з песняй і танцам. 2) Харэаграфічная кампазіцыя з некалькіх танцаў, самастойны твор або ў складзе балетнага спектакля.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.443

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
Шашлык са свініны
**Шашлы́к** (магчыма, ад кр.-тат.: *şiş* («ражон»); у іншых мовах — арм. *խորոված* — «харавац», тур. *şiş kebabı* — «шыш-кебаб», груз. *მწვადი* — «мцвадзі») — страва з кавалачкаў мяса (часцей бараніны), нанізаных на металічны ражон (*шампур*) і засмажаных разам з кольцамі цыбулі.

Прыгатаванне
------------

Шашлык першапачаткова гатаваўся з бараніны або са свініны ці ялавічыны ў залежнасці ад мясцовых культурных і рэлігійных асаблівасцяў. Шашлык гатуецца або толькі з мяса, або з кавалачкаў мяса, якія чаргуюцца з кавалкамі гародніны, балгарскага перца, цыбулі, грыбоў і памідораў.

Мяса для шашлыка, як правіла, марынуецца на працягу ночы ў марынадзе высокай кіслотнасці, які можа складацца з воцату, сухога віна ці кіслага фруктовага або гароднінага соку з даданнем зеляніны і спецый.

Шашлык звычайна гатуюць на мангале.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Булыка А. М. Слоўнік іншамоўных слоў: У 2 т. Т.2: М — Я — Мн.: БелЭн, 1999. — 736 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шашлык
* Шашлыкі і грыль. Усё пра гатаванне шашлыка
* Шашлыкі на любы густ(недаступная спасылка) на dreamgourmand.ru
* Шашлыкі Архівавана 13 ліпеня 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кажамяка.**Аляксандр Пятровіч Косцераў** (02.09.1950, в. Ржаўцы, Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі пісьменнік, гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1985), дацэнт (1997).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 2 верасня 1950 года ў вёсцы Ржаўцы Шклоўскага раёна.

Скончыў у 1974 годзе Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут па спецыяльнасці «Гісторыя» (кваліфікацыя «Настаўнік гісторыі і грамадазнаўства»), у 1983 годзе аспірантуру БДУ імя У. І. Леніна па спецыяльнасці «Гісторыя».

У 1974—1985 гадах працаваў лектарам у Слаўгарадскім райкаме КПБ, у 1985—1988 гадах у Магілёўскім абкаме КПБ, у 1989—1998 гадах выкладаў у Магілёўскім абласным інстытуце ўдасканалення настаўнікаў, дацэнт, з 1998 года на кафедры гуманітарных дысцыплін эканамічнага факультэта Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта харчавання.

Член Магілёўскага абласнога аддзялення праўладнага Саюза пісьменнікаў Беларусі з 2005 года.

Жыве ў горадзе Магілёве.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: Беларусь напярэдадні і ў пачатковы перыяд Вялікай Айчыннай вайны.

Узнагароды
----------

Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2010), юбілейныя медалі «60 год вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў» (2005), «65 год вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў» (2010).

Бібліяграфія
------------

* «Бессмертный подвиг защитников Могилева летом 1941 года» (Могилев, 2004)
* «Великая Отечественная война советского народа (в контексте Второй мировой войны): конспект лекций» (Могилев, 2006)
* «Основы идеологии белорусского государства: конспект лекций для студентов всех специальностей дневной и заочной формы обучения» (Могилев, 2009)
* «Оборонительные бои на могилевском направлении летом 1941 года: монография» (Минск, 2010)
* «Живая память о войне: воспоминания участников и свидетелей событий Великой Отечественной войны: в 2 кн.» (Могилев, 2012)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Старонка на сайце базы даных «Вучоныя Беларусі»
2. ↑  Могилевское областное отделение | Общественное объединение "Союз писателей Беларуси" (руск.). *old.oo-spb.by*. Праверана 3 студзеня 2024.
3. ↑  Таленты ад роднай зямлi **(нявызн.)**. *catalog.library.mogilev.by*. Праверана 5 студзеня 2024.

Спасылкі
--------

* Старонка на сайце базы даных «Вучоныя Беларусі»
**Харавац** (арм.: խորոված — назва армянскага шашлыка. Харавац з’яўляецца самай тыповай стравай армянскай кухні, прапанавуецца ў рэстаранах, сямейных святах, у якасці фаст-фуду ў Арменіі і ў армян усяго свету.

Этымалогія
----------

Слова «խորոված» на армянскай мове азначае «смажаны» і паходзіць ад дзеяслова «խորովել» (для грыля).

Апісанне
--------

Харавац традыцыйна рыхтуюць мужчыны. У Арменіі існуе каля 20 спосабаў гатаванні хараваца, што адрозніваюцца выглядам карыстанага мяса і спосабамі яго марынавання — у каньяку, віне ці воцаце.

Тыповы харавац рыхтуюць з кавалкаў мяса на грылі на шампуры (շամփուր), хоць стэйкі ці адбіўныя гатуюць на грылі і без шампураў.

Кулінарная кніга *Армянскія стравы: факт, выдумка ў фальклоры* ад 2006 года дае такія парады для гатавання хараваца:

1. Адлегласць паміж вогнішчам і шампурамі павінна быць прыкладна ад 12 да 15 см
2. Буйныя кавалкі мяса павінны заўсёды знаходзіцца ў сярэдзіне шампура — там, дзе больш тэмпература ад вогнішча
3. Шампуры павінны быць змешчаны блізка адзін да аднаго, каб захоўваць цёпла ад агоне

У самой Арменіі харавац часта робіцца на мясе з косткамі (выкарыстоўваецца бараніна ці свіныя адбіўныя). Заходнія армяне за межамі Арменіі таксама скарыстаюць мяса з косткамі і завуць страву турэцкай назвай шашлык — хоць словам «шашлык» у Арменіі завуць катлеты з фаршу, засмажаныя на ражне (*ласха шашлык* ці *люля-кебаб — так завуць яго* азербайджанцы). У сучаснай Арменіі самым папулярным мясам для хараваца з’яўляецца свініна. Армяне за межамі Арменіі, зазвычай, аддаюць перавагу для гатавання гэтай стравы бараніне, ялавічыне ці курынаму мясу.

У Арменіі існуе два падвіды хараваца: па-карску і хазані (выраб на патэльні).

Зноскі
------

1. ↑  Albala, Ken (2011). *Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, LLC. p. 4. ISBN 978-0-313-37626-9.
2. 1 2  Holding, Nicholas (2011). *Armenia, 3rd: The Bradt Travel Guide*. Guilford, Connecticut: The Globe Pequot Press. p. 84. ISBN 978-1-84162-345-0.
3. ↑  Petrosian, Irina; Underwood, David (2006). *Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore*. Bloomington, Indiana: Yerkir Publishing. p. 76. ISBN 978-1-4116-9865-9.

Літаратура
----------

* Семёнова С. В. Армянская кухня (Азбука национальной кулинарии). М. РИПОЛ классик. 2103. с. 32. ISBN 978-5-386-06950-6.

Спасылкі
--------

* Хоровац.
* Хоровац как форма мужского творчества.
* Кухни мира. Разные виды шашлыка от лучших кулинаров Армении Архівавана 14 красавіка 2016.
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Лукаўска-Ратнаўскі горст**, **Ратнаўскі выступ** — вялікая тэктанічная структура, размешчаная на тэрыторыі Беларусі, Украіны і Польшчы.

Абмяжоўвае з поўдня Падляска-Брэсцкую ўпадзіну і Палескую седлавіну. Распасціраецца з захаду на ўсход больш чым на 350 км, шырыня ад 10 да 40 км. З поўначы і поўдня горст абмежаваны субшыротнымі разломамі. Разбіты на асобныя блокі. Паверхня фундамента ў межах блокаў манаклінальна апускаецца або ўтварае брахіантыклінальныя структуры і залягае на розных гіпсаметрычных узроўнях — ад 0,1 да −1,6 км. Платформавы чахол складзены з верхнепратэразойскіх, мезазойска-кайназойскіх адкладаў.

Асноўную ролю ў фарміраванні Лукаўска-Ратнаўскага горста адыгралі дыз’юнктыўныя дыслакацыі (разломы субшыротнага распасцірання) герцынскага этапа развіцця, якія вызначылі межы горста.

Цэнтральнай частцы Лукаўска-Ратнаўскага горста адпавядае Маларыцкая раўніна.

Літаратура
----------

* *Зінавенка Г. У.* Лукаўска-Ратнаўскі горст // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.