**Бахчысара́й** (руск.: Бахчисарай, укр.: Бахчисарай, крымскатат.: Багъчасарай, Bağçasaray) — горад у Крыме, цэнтр Бахчысарайскага раёна Крыма і гарадскога паселішча Бахчысарай. У мінулым — сталіца Крымскага ханства и Крымскай Народнай Рэспублікі. Назва перакладаецца з крымскататарскай мовы як «сад-палац» (*багъча* — сад, *сарай* — палац).

Геаграфія
---------

Размешчаны ў перадгор’ях, на схіле Унутранай грады Крымскіх гор, у лесастэпавай мясцовасці, у даліне прытоку Качы — ракі Чурук-Су, за 30 км на паўднёвы захад ад крымскай сталіцы Сімферопаля. З-за сваёй архітэктуры і багатага гістарычнага мінулага Бахчысарай атрымаў назву «горад пяці стагоддзяў».

### Клімат

Клімат перадгорны, напоўзасушлівы, цёплы, з мяккай зімой. Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені +0,8 °C, у ліпені +21,7 °C. Ападкаў — 500 мм у год.

Гісторыя
--------

На тэрыторыі цяперашняга Бахчысарая здаўна існавала некалькі паселішчаў. Да моманту стварэння горада ў першай палове XVI стагоддзя сярод іх было тры асноўных: горад-крэпасць Кырк-Ер на горным мысу (цяпер вядомы як Чуфут-Кале), паселішча Салачык у цясніну ля падножжа Кырк-Ера і паселішча Эскі-Юрт пры выхадзе з даліны. У Салачыку і Кырк-Ерэ з часоў Залатой Арды існавалі адміністрацыйныя цэнтры. На мяжы XV і XVI стагоддзяў хан Менглі I Герай разгарнуў у Салачыку гарадское будаўніцтва, плануючы ператварыць яго ў буйны сталічны цэнтр. Статус сталіцы Крымскага ханства паселішча Салачык захоўваў да 1532 года, калі сын Менглі Герая, Сахіб I Герай, заснаваў новую ханскую рэзідэнцыю ў двух кіламетрах ад Салачыка, назваўшы яе Бахчысараем. Пасля вакол новай ханскай рэзідэнцыі разросся сталічны горад. У сярэдзіне XVII стагоддзя Бахчысарай складаўся з 2000 дамоў, прыкладна траціна з якіх належала грэкам. У 1736 годзе горад быў цалкам спалены расійскай арміяй пад камандаваннем Хрыстафора Мініха. Тыя пабудовы ханскага палаца, якія захаваліся да сённяшняга дня, былі збудаваныя ў ходзе аднаўлення горада ў 1740-я — 1750-я гады. У 1794 годзе (праз 11 гадоў пасля ўваходжання Крыма ў склад Расійскай імперыі) у Бахчысараі было 5 млыноў, 20 пякарань, 13 гарбарных майстэрняў, 6 кузняў, кравецкія, чаравічныя і зброевыя майстэрні, 2 вінных рады (грузінскі і малдаўскі) у тым месцы, дзе пазней быў пабудаваны летні кінатэатр «Радзіма», шматлікія гандлёвыя дамы і крамы, 17 караван-хлявоў для прыезджых. У гады Крымскай вайны Бахчысарай апынуўся ў цэнтры ваенных падзей — непадалёк ад горада на рацэ Альме адбылася першая бітва, у якім рускія войскі пад камандаваннем А. С. Меншыкава пацярпелі паразу. Падчас абароны Севастопаля, горад прымаў абозы з харчам, рыштункам і параненымі — Ханскі палац і Успенскі манастыр ператварыліся ў шпіталі. На працягу XIX стагоддзя — пачатку XX стагоддзя горад быў цэнтрам культурнага і грамадскага жыцця крымскіх татараў. Аж да дэпартацыі крымскіх татараў 18 мая 1944 года Бахчысарай быў адным з трох (разам з Карасубазарам і Алуштай) гарадоў Крыма, у якіх пераважала крымскататарскае насельніцтва.

Насельніцтва
------------

Станам на 1 студзеня 2014 года ў Бахчысараі пражывала 26 651 чалавек. Нацыянальны склад: 49 % — рускія, 25 % — крымскія татары, 23 % — украінцы, 3 % — іншыя.

Неафіцыйнае дзяленне на раёны
-----------------------------

Сучасны Бахчысарай складаецца з некалькіх частак: Старога горада, Новага горада, Кізяковых Дачаў, новых кварталаў (5-ы, 6-ы і 7-ы мікрараёны). Стары горад размешчаны ў вузкай даліне ракі Чурук-Су, для яго характэрная традыцыйная планіроўка (вузкія крывыя вуліцы) і традыцыйныя крымскататарскія дамы. Новым горадам называюць кварталы, пабудаваныя пасля Вялікай Айчыннай вайны. У гэтым раёне пераважаюць прыватныя «перасяленчыя» дамы і блокавыя пяціпавярхоўкі-«хрушчоўкі». Кізякі або Кізяковы Дачы (былы пасёлак Падгароднае, да 1945 года Эскі-Юрт). У гэтым раёне, выцягнутым уздоўж чыгункі і аўтамабільнага шашы Сімферопаль-Севастопаль пераважаюць прыватныя «перасяленчыя» дамы. Чацвёртая частка горада пабудавана ў 1990-я гады крымскімі татарамі, якія вярнуліся з месцаў дэпартацыі. Вялікі 6-ы мікрараён (ён жа Хан-Чаір) размешчаны на плато на левым беразе Чурук-Су паралельна Стараму гораду. 7-ы мікрараён менш, ён размешчаны на ўездзе ў горад з боку Сімферопаля. У гэтых раёнах планіроўка вуліц рэгулярная (усе вуліцы прамыя і перасякаюцца ў асноўным пад прамымі кутамі), а забудова складаецца з прыватных дамоў з невялікімі прысядзібнымі ўчасткамі. У пасляваенны перыяд у гарадскую рысу Бахчысарая ўвайшлі вёскі Эскі-Юрт, Ак-Чокрак, Азіз (частка Новага горада) і Салачык (найбольш аддаленая ад цэнтра уверх па плыні ракі частка Старога горада).

Эканоміка
---------

У Бахчысараі працуюць камбінат «Стройиндустрыя» і вінаробны і хлебны заводы, эфіралівавы і саўгас «Дориндустрия». Да распаду СССР працавалі сокаэкстрактны, кансервавы, малочны заводы, а таксама шэрсцепрадзільная фабрыка. Вялікую ролю ў эканоміцы горада адыгрывае турызм. Асноўныя турыстычныя аб’екты ў горадзе — Ханскі Палац і Чуфут-Кале. Аднак, Бахчысарай таксама папулярны сярод прыхільнікаў актыўных відаў адпачынку (пешыя маршруты, велатурызм, скалалажанне). У апошнія гады вырасла колькасць прыватных гасцініц і рэстаранаў, у асноўным з крымска-татарскай ці усходняй кухняй, размешчаных у зоне Ханскага Палаца і Чуфут-Кале.

Транспарт
---------

Бахчысарай размешчаны на трасе Сімферопаль (25 км) — Севастопаль (каля 30 км). У Бахчысараі таксама пачынаецца жывапісная дарога на Паўднёвы бераг Крыма праз Ай-Петры. У Бахчысарай можна дабрацца з Сімферопаля — прыгараднымі электрычкамі (каля 1 гадзіны), аўтобусамі (каля 30 мін. адыходзяць ад Заходняй аўтастанцыі Сімферопаля) або асабістым аўтатранспартам (15-20 мін). З Севастопаля — прыгараднымі электрычкамі (каля 1,5 гадзін), рэйсавымі аўтобусамі, прыватным аўтатранспартам. Па дарозе з Бахчысараю ў Ялту (праз Ай-Петры) можна праехаць толькі прыватным аўтатранспартам, рэйсавай сувязі на гэтай дарозе няма.

Бахчысарайскі аўтобус і машрутнае таксі
---------------------------------------

Міжгароднія аўтобусы і маршрутныя таксі спыняюцца на аўтастанцыі, размешчанай на ўездзе ў горад з боку Сімферопаля прыкладна ў 2 км ад цэнтра. З горада ходзяць рэгулярныя маршрутныя таксі і аўтобусы на марское ўзбярэжжа (вёскі Вуглавое, Пясчанае, Віліна, Берагавое, Любімаўка) і ў іншыя населеныя пункты Бахчысарайскага раёна. Гарадскі транспарт прадстаўлены маршрутнымі таксі:

**№ 1** вул. Крымская — чыгуначны вакзал — аўтастанцыя — Ханскі палац — Стараселле (Свята-Успенскі манастыр, Чуфут-Кале)

**№ 2** Бальніца — чыгуначны вакзал — аўтастанцыя — Ханскі палац — Стараселле (Свята-Успенскі манастыр, Чуфут-Кале)

**№ 3** вул. Крымская — чыгуначны вакзал — дачы «Будаўнік»

**№ 4** 6-ы мікрараён — вул. Крымская — чыгуначны вакзал — аўтастанцыя — 7-ы мікрараён. Найбольш частыя маршруты № 1 і 2:

* Ханскі палац (ад чыгуначнага вакзала або аўтастанцыі маршрутным таксі № 1 і 2 у напрамку «Стары Горад»).

* Чуфут-Кале, Успенскі манастыр, Зынджырлы-медрэсэ (ад чыгуначнага вакзала або аўтастанцыі маршрутным таксі № 1 і 2 у напрамку «Стары горад» да канчатковай «Стараселле», далей пешшу — 400 метраў да манастыра, потым прыкладна 1 — 1,5 км пешшу ў гару да Чуфут-Кале).

* Новы горад (ад чыгуначнага вакзала маршрутным таксі № 2, 3 і 4 у кірунку «Новы горад»; ад аўтастанцыі маршрутным таксі № 1, 2 і 4 у кірунку «Новы горад»)

* 6-ы мікрараён (ад чыгуначнага вакзала або аўтастанцыі маршрутным таксі № 4)

* 7-ы мікрараён (ад чыгуначнага вакзала або аўтастанцыі маршрутным таксі № 4)

СМІ
---

* 88,3 ПЛАН
* 88,9 Ватан седасы ПЛАН
* 99,3 ПЛАН
* 104,0 Радыё Крым ПЛАН
* 105,8 Радыё Мора ПЛАН

* 7 Расія 1
* 10 Першы канал
* 12 Пяты канал
* 45 ТБ FM

Славутасці
----------

Галоўным гістарычным помнікам і турыстычным аб’ектам Бахчысарая з’яўляецца палац крымскіх ханаў — Хансарай. Фантан слёз у ханскім палацы праслаўлены ў рамантычнай паэме Аляксандра Сяргеевіча Пушкіна «Бахчысарайскі фантан» (1822). У часы фашысцкай акупацыі нямецка-румынскімі войскамі з Ханскага палаца былі раскрадзены 283 прадметы з багатай калекцыі экспанатаў Палаца і Музея цюрка-татарскай культуры. Пасля дэпартацыі крымскіх татар амаль 2000 экспанатаў было раскрадзена або перададзена ў іншыя музеі СССР. Тым не менш, цяперашняя экспазіцыя складаецца на 90 % з прадметаў, сабраных у «даваенны» час. Важным гістарычным помнікам Бахчысарая з’яўляецца медрэсэ Зынджырлы — пасля рэстаўрацыі музей адкрыў турыстам свае гасцінныя дзверы. Унікальным месцам для наведвання з’яўляецца гісторыка-культурны комплекс «Дэўлет-Хлеў», у якім размешчаны Крымскі гістарычны музей-запаведнік (да 2015 г. Крымскі гістарычны музей «Ларишес»). У горадзе шмат мячэцей, сярод іх можна вылучыць Хан-Джам і Тахталы-Джам. Паблізу горада таксама размешчаны Свята-Успенскі мужчынскі манастыр і сярэднявечная крэпасць (яе часта называюць пячорным горадам) Чуфут-Кале. Аднымі з сучасных славутасцяў і аб’ектаў адпачынку з’яўляецца Бахчысарайскі парк мініяцюр, самы буйны такі ў Крыме.

Каля горада знойдзена старажытная стаянка эпохі палеаліту.

* Дах старога горада ў БахчысараіДах старога горада ў Бахчысараі
* Помнік Аляксандру Пушкіну у БахчысараіПомнік Аляксандру Пушкіну у Бахчысараі
* Вулачка старога Бахчысарая. Традыцыйны двухпавярховы дом, у якога другі паверх выступае над першымВулачка старога Бахчысарая. Традыцыйны двухпавярховы дом, у якога другі паверх выступае над першым
* Від на старую частку БахчысараяВід на старую частку Бахчысарая
* Вялікая мячэць і двор у Ханскім палацыВялікая мячэць і двор у Ханскім палацы
* Аўтамабільная стаянка на вуліцы Леніна, 112.Аўтамабільная стаянка на вуліцы Леніна, 112.
* Кацярынінская міля ў Бахчысараі.Кацярынінская міля ў Бахчысараі.
* Ханскі палацХанскі палац
* Мінарэт мячэці ў Бахчысарайскім палацыМінарэт мячэці ў Бахчысарайскім палацы

Сацыяльная сфера
----------------

У горадзе працуюць будаўнічы тэхнікум, прафесійна-тэхнічнае вучылішча, пяць сярэдніх агульнаадукацыйных школ (з іх чатыры з рускай мовай навучання і адна — з крымска-татарскай), цэнтральная раённая бібліятэка, дом прыроды, турбаза, бюро падарожжаў і экскурсій, некалькі прыватных гасцініц. Вакол Ханскага Палаца і Чуфут-Кале функцыянуе вялікая колькасць невялікіх прыватных рэстаранаў, у асноўным з крымска-татарскай і ўсходняй кухняй. У горадзе маецца некалькі гасцініц: «Бахитгуль», «Мераб», «Автомобилист», «Ашлама-Сарай», «Бахчисарай», «Диляра-Ханум», «Изабелла», «Привал», матэль «Ильми». Працуе гарадскі інфармацыйны сайт — «Мой Бахчысарай» Архівавана 2 студзеня 2019. на якім можна даведацца пра навіны сучаснага горада, а таксама прачытаць пра яго гісторыю. Яшчэ існуе інфармацыйна-забаўляльны гарадскі партал — БАХЧИСАРАЙ.NET Архівавана 23 верасня 2017. — дзе можна пачытаць цікавыя і самыя актуальныя навіны аб Бахчысараі, размясціць сваю аб’яву, паглядзець фота і відэа сучаснага Бахчысараю, а таксама прыняць удзел у абмеркаванні славутасцяў горада, яго праблем і г. д.

Зноскі
------

1. ↑  Гэты аб’ект размешчаны на тэрыторыі паўвострава Крым і кантралюецца Расіяй. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны (гл. Рэзалюцыю 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН).
2. ↑  Олиферов, Тимченко. Реки і озёра Крыма
3. ↑  Гл. Гісторыя Бахчысарая у XII—XX стст. Архівавана 9 студзеня 2018.
4. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 158. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бахчысарай
* Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата Архівавана 25 верасня 2015.
* Официальный сайт Ханского дворца
* Бахчысарай у *DMOZ* (руск.)

| ⛭ Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна |
| --- |
| Горад | **Бахчысарай** |  |
| Пгт | Куйбышэвэ ·  Навучны ·  Паштовэ |
| Вёскі | Айвовэ ·  Арамат ·  Араматнэ ·  Багата-Ушчэлына ·  Баштаніўка ·  Бэрэгавэ ·  Білакам’янэ ·  Багатыр ·  Бранскэ ·  Вэлыкэ-Садовэ ·  Вэрхарычча ·  Высокэ ·  Відраднэ ·  Віктарыўка ·  Вілінэ ·  Вуглавэ ·  Гірка ·  Глыбокы Яр ·  Галубынка ·  Дачнэ ·  Дзібрыўка ·  Далыннэ ·  Дарожне ·  Завітнэ ·  Залізнычнэ ·  Заліснэ ·  Зэлэнэ ·  Зубакінэ ·  Казанкы ·  Каштаны ·  Качэргінэ ·  Красна Зара ·  Красны Мак ·  Кудрынэ ·  Малэ Садовэ ·  Малыніўка ·  Малавыднэ ·  Машынэ ·  Мнагарычча ·  Маставэ ·  Нагірнэ ·  Нэкрасаўка ·  Ныжня Галубынка ·  Навэнькэ ·  Новавасыліўка ·  Навапаўліўка ·  Навапілля ·  Новаўльянаўка ·  Пэрэдушчэльнэ ·  Пішчанэ ·  Пладовэ ·  Платыннэ ·  Паляна ·  Прыятнэ Свідання ·  Прахладнэ ·  Путыліўка ·  Репінэ ·  Рычнэ ·  Розавэ ·  Разсаднэ ·  Растучэ ·  Самахвалавэ ·  Сэвасцяніўка ·  Сынапнэ ·  Скалыстэ ·  Сакалынэ ·  Сонячнасілля ·  Суворавэ ·  Табачнэ ·  Танкавэ ·  Таполі ·  Трудалюбіўка ·  Тургэнеўка ·  Фурманаўка ·  Хаджа Сала ·  Холміўка ·  Ціныстэ ·  Шэўчэнкавэ ·  Шчаслывэ |
| Пасёлкі | Сырэнь ·  Стальнэ |

| Аўтаномная Рэспубліка Крым |
| --- |
| *Канстытуцыя • Вярхоўны Савет • Савет міністраў* • *Прадстаўніцтва прэзідэнта Украіны* |
| Гарсаветы | 
Алушцінскі •
Армянскі •
Джанкойскі •
Еўпатарыйскі •
Керчанскі •
Краснапэрэкопскі •
Сакскі •
Сімферопальскі •
Судакскі •
Феадасійскі •
Ялцінскі
 | Сцяг Аўтаномнай Рэспублікі КрымСцяг Аўтаномнай Рэспублікі КрымГерб Аўтаномнай Рэспублікі КрымГерб Аўтаномнай Рэспублікі Крым |
| Раёны | 
Бахчысарайскі •
Білагірскі •
Джанкойскі •
Кіраўскі •
Краснагвардзійскі •
Краснапэрэкопскі •
Лэнінскі •
Ныжнягірскі •
Пэрвамайскі •
Раздольнэнскі •
Савецкі •
Сакскі •
Сімферопальскі •
Чарнаморскі
 |
| Гарады | 
Алупка2 •
Алушта1 •
Армянск1 •
Бахчысарай2 •
Білагірск2 •
Джанкой1 •
Еўпаторыя1 •
Керч1 •
Краснапэрэкопск1 •
Сакы1 •
**Сімферопаль**1 •
Стары Крым2 •
Судак1 •
Феадосія1 •
Шчолкінэ2 •
Ялта1
 |
| Пгт | 
Аграрнэ •Аэрафлоцкы •
Азоўскэ •
Акцябрскэ •
Арджанікідзэ •
Арэанда •
Багэравэ •
Бэрэгавэ •
Васход •
Відраднэ •
Вільнэ •
Вынаграднэ •
Галуба Затока •
Гаспра •
Гвардзійскэ •
Грэсіўскы •
Гурзуф •
Заазэрнэ •
Зуя •
Кактэбэль •
Камсамольскэ •
Карэіз •
Кацывэлы •
Кіраўскэ •
Краснагвардзійскэ •
Краснакам’янка •
Куйбышэвэ •
Курортнэ •
Курпаты •
Лівадзія •
Лэнінэ •
Масандра •
Маладзіжнэ •
Мыкалаіўка •
Мырны •
Навасэліўскэ •
Навучны •
Нікіта •
Новаазэрнэ •
Навафэдарыўка •
Навы Світ •
Ныжнёгірскы •
Панызіўка •
Паркавэ •
Партэніт •
Паштовэ •
Прыморскы •
Пэрвамайскэ •
Раздольнэ •
Санаторнэ •
Савецкы •
Савецкэ •
Сімэіз •
Фарос •
Чарнаморскэ •
Шчэбэтоўка
 |
| **Заўвагі:** 1горад рэспубліканскага значэння; 2горад раённага значэння |