**Марыян Спыхальскі** (польск.: Marian Spychalski, падпольны псеўданім — **Ма́рак**, 6 снежня 1906—7 чэрвеня 1980) — польскі ваенны, дзяржаўны і камуністычны дзеяч, маршал Польшчы.

Даваенны перыяд
---------------

Нарадзіўся ў Лодзі, якая была тады павятовым горадам у Петракоўскай губерні Расійскай імперыі. З 1929 года член Саюза незалежнай сацыялістычнай моладзі «Жыццё». У 1931 годзе скончыў Варшаўскі політэхнічны інстытут і ў тым жа годзе ўступіў у Камуністычную партыю Польшчы. Шмат працаваў архітэктарам у Варшаве і ў Познані, па яго праектах пабудаваны будынкі некалькіх школ і гімназій, будынак ваеннага суда ў Варшаве, царква на адных з варшаўскіх могілак. У 1937 годзе атрымаў Гран-пры на міжнароднай выстаўцы ў Парыжы. З 1935 года — генеральны дырэктар Дэпартамента грамадскіх будынкаў Варшавы.

Другая сусветная вайна
----------------------

Пасля акупацыі нацысцкай Германіяй тэрыторыі Польшчы актыўна ўключыўся ў Рух Супраціўлення ў складзе камуністычнага крыла. Быўшы даўнім і блізкім паплечнікам Уладзіслава Гамулкі, стаў адным з буйных падпольных камуністычных кіраўнікоў у Варшаве. У 1942 годзе — адзін са стваральнікаў Гвардыі Людовай, у студзені 1944 года перафармаванай у Армію Людову. Са студзеня 1944 года — намеснік начальніка Галоўнага штаба Арміі людовай, начальнік кіравання інфармацыі ў Галоўным штабе.

У ліпені 1944 года выйшаў на тэрыторыю, вызваленую Чырвонай Арміяй і прызначаны начальнікам Галоўнага штаба Войска Польскага. Аднак паколькі Спыхальскі не меў ваеннай адукацыі і вопыту баявых дзеянняў, ён не мог прынесці значнай карысці на гэтым пасадзе, калі асноўнай задачай Войска Польскага сталі не партызанскія аперацыі, а шырокамаштабныя баявыя дзеянні па вызваленні краіны. У верасні 1944 года пераведзены на пасаду мэра Варшавы (фактычна тады яго паўнамоцтвы распаўсюджваліся толькі на вызваленую савецкімі войскамі правабярэжную частку горада — Прагу).

Першы паваенны час і арышт
--------------------------

З 1945 года — член Цэнтральнага Камітэта і член Палітбюро ЦК Польскай рабочай партыі, а таксама намеснік Міністра абароны Польшчы па палітычнай працы. У 1948 годзе пры стварэнні Польскай аб'яднанай рабочай партыі абраны членам яе Цэнтральнага Камітэта і членам Палітбюро.

Стаў адной з ахвяр барацьбы за лідарства ў Польшчы паміж Уладзіславам Гамулкам і Баляславам Берутам, якая скончылася перамогай апошняга. Спачатку ў красавіку 1949 года пераведзены на менш значную пасаду Міністра аднаўлення і будаўніцтвы Польшчы. Ужо ў лістападзе таго ж года на Пленуме ЦК ПАРП абвінавачаны ў нацыяналістычным ухіле, непадпарадкаванні лініі партыі, выведзены з Палітбюро і адпраўлены на працу архітэктарам у гарадское ўпраўленне Вроцлава.

У маі 1950 года арыштаваны, неўзабаве арыштавалі і Уладзіслава Гамулку. У зняволенні падвяргаўся катаванням, прызнаў сябе вінаватым у шматлікіх злачынствах (шпіянаж на карысць Англіі, нацыяналізм, правы ўхіл). Аднак неўзабаве пасля смерці І. В. Сталіна, арышту Л. П. Берыі і сакрэтнага асуджэння практыкі рэпрэсій у СССР, Б. Берут адмовіўся ад ідэі судовага працэсу над Гамулкам, Спыхальскім і іншымі арыштаванымі па іх справе. У той жа час ён не мог іх вызваліць са зняволення без шкоды для свайго аўтарытэту, паколькі яго асабістая роля ў іх арышце была добра вядомая. Спыхальскі працягваў заставацца ў зняволенні без суда, хоць допыты і катаванні былі спынены, а ўмовы ўтрымання палепшыліся.

Рэабілітацыя і праца на вышэйшых пасадах
----------------------------------------

Праз некалькі дзён пасля смерці Б. Берута ў сакавіку 1956 года Спыхальскі быў вызвалены і цалкам рэабілітаваны, а таксама адноўлены ў вайсковым званні. У кастрычніку таго ж года яго стары сябар Уладзіслаў Гамулка прыйшоў да ўлады і стаў першым сакратаром ЦК ПАРП. Спыхальскі неадкладна быў уведзены ў склад ЦК ПАРП і ў Палітбюро ЦК ПАРП, прызначаны намеснікам Міністра абароны Польшчы — начальнікам Галоўнага палітычнага ўпраўленне Войска Польскага. Праз месяц, у лістападзе 1956 года па катэгарычным патрабаванні Гамулкі з Польшчы быў адкліканы міністр — маршал Польшчы і Маршал Савецкага Саюза К. К. Ракасоўскі, і Спыхальскі быў прызначаны на пасаду Міністра абароны. 7 кастрычніка 1963 года ён быў выраблены ў маршалы Польшчы (апошні, каму было прысвоена гэта званне).

Падчас Польскага палітычнага крызісу 1968 года Спыхальскі ў красавіку 1968 года быў вызвалены з пасады міністра і прызначаны Старшынёй Дзяржаўнага Савета Польшчы (вышэйшая выканаўчая пасада ў дзяржаве). У 1970 годзе Гамулка быў адхілены ад улады і ўжо ў снежні М. Спыхальскі вызвалены ад пасады старшыні Дзяржаўнага Савета, выведзены з Палітбюро ЦК ПАРП, а ў 1971 годзе і са складу ЦК.

Быўшы адпраўленым на пенсію, знаходзіўся ў кіраўніцтве некаторых грамадскіх арганізацый, запрашаўся на ўрачыстыя мерапрыемствы. Сканаў 7 чэрвеня 1980 года ў Варшаве. Пахаваны з вышэйшымі дзяржаўнымі ўшанаваннямі на могілках Вайсковыя Павонзкі.

Родны брат Юзаф Спыхальскі да 1939 года служыў афіцэрам у Войску Польскім, пакінуў краіну пасля акупацыі Германіяй у 1939 годзе. У 1942 годзе закінуты ў Польшчу з Лондана і прыняў актыўны ўдзел у дзейнасці Арміі краёвай. Пры спробе арышту агентамі гестапа аказаў супраціўленне і загінуў у перастрэлцы.

Узнагароды
----------

### Узнагароды Польшчы

* Камандор з Зоркай ордэна Адраджэння Польшчы
* Ордэн Будаўнікоў Народнай Польшчы (1961)
* Кавалер ордэна «За вайсковую доблесць» («Virtuti Militari»)
* Ордэн «Сцяг Працы»
* Ордэн «Крыж Грунвальда» II і III класаў
* Партызанскі крыж (1946)
* Медаль «За Варшаву 1939—1945»
* Медаль «За Одру, Нісу, Балтыку»
* Медаль «Перамогі і Свабоды»
* Медаль «За ўдзел у баях за Берлін»
* Медаль «Узброеныя сілы на службе Радзіме» трох ступеняў
* Медаль «10-годдзе Народнай Польшчы»
* Медаль «За заслугі пры абароне краіны»

### Замежныя ўзнагароды

* Ордэн Леніна (СССР, 1968)
* Вялікі Крыж ордэна Кароны (Бельгія)
* Вялікі Крыж ордэна Белай ружы Фінляндыі
* Ордэн Югаслаўскага сцяга (Югаславія)
* Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (СССР)
* Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (СССР)
* Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (СССР)
* Юбілейны медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР» (СССР)
* Медалі іншых дзяржаў

Вайсковыя званні
----------------

* Генерал брыгады (люты 1945)
* Генерал дывізіі (чэрвень 1945)
* Генерал брані (1957)
* Маршал Польшчы(7 кастрычніка 1963 года, абыходзячы званне генерала арміі)

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · IPSB: marian-spychalski · Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CiNii: DA12621887 · GND: 1033962279 · GTAA: 157367 · ISNI: 0000 0001 1746 6016 · LCCN: n82272651 · NKC: js2014850307 · NTA: 270955860 · NUKAT: n2004010367 · VIAF: 16134426 |

 |

| ⛭Сцяг Польшчы Кіраўнікі Польшчы (з 1918) |
| --- |
| Другая рэспубліка  (1918 – 1939) | ✰ Юзаф Пілсудскі (1918—1922) • Габрыэль Нарутовіч (1922—1922) • Мацей Ратай (1922; в. а.)  • Станіслаў Вайцяхоўскі (1922—1926) • Мацей Ратай (1926; в. а.)  • Ігнацы Масціцкі (1926—1939) |  |
| Урад Польшчы ў выгнанні  (1939 – 1990) | Балеслаў Вянява-Длугашоўскі (1939) • Уладзіслаў Рачкевіч (1939—1947) • Аўгуст Залескі (1947—1972) • Станіслаў Астроўскі (1972—1979) • Эдвард Рачыньскі (1979—1986) • Казімеж Сабат (1986—1989) • Рышард Качароўскі (1989—1990) |
| Польская Народная Рэспубліка  (1944 – 1989) | Балеслаў Берут (1944—1952) • Аляксандр Завадскі (1952—1964) • Эдвард Охаб (1964—1968) • Марыян Спыхальскі (1968—1970) • Юзаф Цыранкевіч (1970—1972) • Генрык Яблоньскі (1972—1985) • Войцех Ярузельскі (1985—1989) |
| Трэцяя рэспубліка  (з 1990) | Войцех Ярузельскі (1989—1990) • Лех Валенса (1990—1995) • Аляксандр Квасьнеўскі (1995—2005) • Лех Качыньскі (2005—2010) • Браніслаў Камароўскі (2010; в. а.) • Богдан Барусевіч (2010; в. а.) • Гжэгаж Схетына (2010; в. а.) •  Браніслаў Камароўскі (2010—2015) • Анджэй Дуда (з 2015) |

| Сцяг Польшчы Маршалы Польшчы |
| --- |
| 
✰ Юзаф Пілсудскі • Фердынанд Фош • Эдвард Рыдз-Сміглы • Міхал Роля-Жымерскі • Канстанцін Ракасоўскі • Марыян Спыхальскі
 |