recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Маямскі ўніверсітэт** (англ.: Miami University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Оксфард у штаце Агая, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Універсітэт быў заснаваны ў 1809 годзе, што робіць яго другім найстарэйшым універсітэтам штата Агая (пасля Агайскага ўніверсітэта, заснаванага ў 1804 годзе) і 10-м найстарэйшым дзяржаўным універсітэтам у ЗША ці 32-м сярод усіх універсітэтаў краіны. Структура вучэльні ўключае галоўны кампус у Оксфардзе, а таксама рэгіянальныя кампусы ў суседніх Гамільтане, Мідлтауне і Уэст-Чэстары. 

Універсітэт забяспечвае пераважна гуманітарную адукацыю, ён прапануе больш за 120 праграм для атрымання ступені бакалаўра і больш за 70 праграм для атрымання ступені магістра ў рамках сваіх 7 школ і каледжаў у галіне архітэктуры, бізнесу, інжынерыі, гуманітарных і прыродазнаўчых навук і інш. Універсітэт быў адной з першапачатковых васьмі вучэлен так званай "дзяржаўнай лігі плюшчу" — групы універсітэтаў, якія фінансуюцца дзяржавай і якія, як лічыцца, забяспечваюць якасць адукацыі, параўнальную з універсітэтамі Лігі плюшча.

Асновы для ўніверсітэта былі ўпершыню закладзены актам Кангрэса ЗША, падпісаным прэзідэнтам Джорджам Вашынгтонам, аб тым, што вучэльня павінна знаходзіцца на паўночным захадзе ад ракі Агая ў даліне ракі Маямі (назва паходзіць ад мясцовага племені індзейцаў), якая і дала назву вучэльне.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і навук
* Школа бізнесу
* Каледж творчых мастацтваў
* Каледж адукацыі, здароўя і грамадства
* Каледж інжынерыі і інфарматыкі
* Школа магістратуры
* Каледж свабодных мастацтваў і прыкладных навук

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Агая

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Пятрусь Трафімавіч Бядулін** (1912, в. Дзернавая, Краснапольскі раён — 10 сакавіка 1940) — беларускі паэт.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў школе. У 1932 годзе працаваў у рэдакцыі Краснапольскай раённай газеты «Чырвоны сцяг». Пісаў артыкулы аб розных падзеях у жыцці раёна, але часцей вершы, якія друкаваліся нават у абласных і рэспубліканскіх газетах. Вершы «Наша Верка-піянерка» і «Ідуць масы ў калгасы» былі змешчаны ў чытанках для вучняў пачатковай школы.

З 1935 па 1937 гады служыў у Чырвонай Арміі ў Віцебску, узначальваў камсамольскую арганізацыю роты. Пасля дэмабілізацыі ў 1937 годзе працаваў у Крычаўскай раённай газеце, многа ездзіў па раёне, удзельнічаў у розных мерапрыемствах.

У 1939 годзе прымаў удзел у вызваленні Заходняй Беларусі. Ваяваў на Фінскім фронце. 10 сакавіка 1940 года смяротна паранены.

Рукапісы, допісы і вершы загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Літаратура
----------

* Краснапольшчына літаратурная // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Краснапольскага раёна / галоўны рэдактар У. І. Лемяшонак. — Мінск, 2001. — С. 486—488.
* Лабаноўскі, Л. Верш, што вярнуўся з сталіцы… / Леанід Лабаноўскі // Лабаноўскі, Л. Землякі: гісторыя Краснапольшчыны ў асобах / Леанід Лабаноўскі. — Мазыр, 2004. — С. 226—228.
* Марзалюк, А. Выклік, агонь і задор / Аляксандр Марзалюк // ЛіМ. — 2009. — 26 чэрвеня. — С. 15.
* Пысін, А. Пятрусь Бядулін / А. Пысін // Магілёўская праўда. — 1977. — 16 ліпеня.

Спасылкі
--------

* Пятрусь Трафімавіч Бядулін
**IBM PC/XT** ці **IBM 5160** (скарачэнне ад eXtended Technology) — сямейства персанальных камп’ютараў карпарацыі IBM, другое пакаленне IBM PC на базе шаснаццацібітнага (з васьмібітнай шынай даных) працэсара Intel 8088. Прэзентавана ў сакавіку 1983, вытворчасць працягвалася да 1986 года. У адрозненне ад арыгінальнага IBM PC, уключае ў сябе ўсталяваны ў сістэмны блок MFM-цвёрды дыск з інтэрфейсам ST-412, аб’ёмам 10 Мбайт (у пазнейшых мадыфікацыях — 20 Мбайт), АЗП ёмістасцю 128 (базавая мадыфікацыя) ці 256 Кбайт з недакументаванай магчымасцю пашырэння да 640 Кбайт шляхам замены мікрасхем памяці на мацярынскай плаце ці пашырэння з дапамогай карт памяці, якія ўсталёўваюцца ў адзін з васьмі (замест пяці ў мадэлі 5150) раз’ёмаў шыны ISA. Дыскаводы для гнуткіх дыскаў сталі двухбаковымі, і іх ёмістасць падвоілася ў параўнанні з папярэдняй мадэллю. У **IBM PC/XT** можна было дадаць другі дыскавод 5¼" і цвёрды дыск. Базавая канфігурацыя была ўкамплектавана манахромным (чорна-белы) MDA ці 16-каляровым (з практычнай магчымасцю адначасова адлюстроўваць толькі 4 розныя колеры) CGA відэаадаптарам. У пазнейшых мадыфікацыях выкарыстоўваўся ўжо відэаадаптар EGA. Клавіятура мела 84 клавішы: у адрозненне ад сучаснай, на ёй адсутнічаў сегмент кіравання курсорам (гэта функцыя была на лічбавым сегменце справа); пазней пачалі выпускаць *універсальныя клавіятуры XT/AT* (з адпаведным пераключальнікам на дне корпуса). У якасці базавай АС ужывалася PC-DOS 2.0

Гл. таксама
-----------

* IBM PC
* Відэаадаптар
* PC-DOS

Зноскі
------

1. ↑  Інфармацыя аб канфігурацыі на сайце old-computers.com Архівавана 25 верасня 2008.

Спасылкі
--------

* PC XT — Model 5160 на old-computers.com Архівавана 25 лютага 2010.
* Гісторыя IBM PC


| ⛭International Business Machines Corporation |
| --- |
| Абсталяванне | Cell ·  System z ·  IBM System i ·  IBM PC (IBM PCjr ·  IBM PC/XT ·  IBM PC/AT ·  IBM PS/1 ·  IBM PS/2 ·  IBM Aptiva) ·  POWER |
| Праграмнае забеспячэнне | DB2 ·  Informix ·  IMS ·  Lotus ·  Rational ·  Tivoli ·  WebSphere ·  Cognos ·  SPSS ·  ILOG |
| Кансалтынг і IT-паслугі | IBM Global Services |
| Гл. таксама | IBM PC-сумяшчальны камп'ютар ·  IBM Public License ·  Гісторыя ·  Зліцці і паглынанні ·  Прадукты ·  Тэхналагічная школа IBM |
| **Штогадовы прыбытак:** ▲$103,6 млрд (FY 2008) ·  **Супрацоўнікаў:** 398 455 (2009) ·  **Лістынг на біржы:** NYSE: **IBM** ·  **Сайт:** www.ibm.com |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тарасевіч.

**Юзэфа Тарасе́віч** (1927, в. Клешнякі, Лідскі павет, Навагрудскае ваяводства, цяпер Шчучынскі раён — 1 красавіка 2007) — дзеячка беларускай грэка-каталіцкай царквы ў ЗША, сястра епіскапа Уладзіміра Тарасевіча.

Шмат гадоў служыла пры грэка-каталіцкай царкве Хрыста Збаўцы ў Чыкага (ЗША). Пахаваная 13 красавіка 2007 года на могілках бенедыкцінскага кляштара Св. Пракопа ў Лайле, штат Ілінойс, побач з братамі Уладзімірам, Францішкам, маці і дзядзькам Яна Хрызастомам.

Літаратура
----------

* Вечная памяць. // Царква. № 3 (54), 2007
**Паліян**, або **паліяр** (саманазва *பழையர்*) — малы народ на поўдні Індыі. Ізаляваныя групы насяляюць горныя раёны ўздоўж Заходніх Гатаў. Налічваецца каля 7,6 тыс. чалавек у штаце Тамілнад і 2,8 тыс. чалавек у штаце Карнатака. Размаўляюць на тамільскай мове.

У адрозненні ад тамілаў, паліян маюць ясна выяўленыя рысы аўстралоіднай расы, знешне падобныя на ведаў Шры-Ланкі. У мінулым займаліся вандроўным збіральніцтвам і паляваннем, будавалі часовыя жытлы паміж скаламі. У нашы дні практыкуюць падсечнае земляробства, працуюць па найму на плантацыях, хаця для горных жыхароў збіральніцтва ўсё яшчэ мае важную ролю. Некаторыя перасяліліся ў даліны і займаюцца сучаснай сельскай гаспадаркай. 

Племянная сацыяльная структура была разбурана да сяр. XX стагоддзя, аднак паліян афіцыйна маюць статус племені, што дае ім пэўныя прывілегіі. У нашы дні пераважаюць нуклеарныя сем’і. Эмацыянальныя сувязі з іншымі сваякамі слабыя. Некаторыя групы захоўваюць матрылакальны адлік сваяцтва, іншыя — патрылакальны. 

Шлюбны звычай прадстаўлены абменам клятвамі вернасці, соллю і лісцем бетэля. Муж і жонка лічацца роўнымі паміж сабою. Пасля некалькі першых гадоў сталення разам з маці, дзяцей адлучаюць ад сям’і і перадаюць на выхаванне блізкім старэйшым сваякам. 

У грамадстве забаронены гвалтоўныя канфлікты, не заахвочваецца канкурэнцыя. У выпадку пагрозы жыхары пэўнай вёскі могуць пакінуць наседжанае месца.

Традыцыйная рэлігія — анімізм, шанаванне шматлікіх духаў прыроды і продкаў. Вылучаецца пласт шаманаў тхеварадзі, пасрэднікаў паміж светам людзей і духамі.

Зноскі
------

1. ↑  Paliyan of India
2. ↑  Collective for Action of Forest Adivasi in Tamil Nadu(недаступная спасылка)
3. ↑  Encyclopedia of Selected Peaceful Societies Архівавана 29 ліпеня 2012.
Каляровыя алоўкі.
**Ало́вак** (ад польск.: Ołówek), **карандаш** — прылада для рысавання ў выглядзе тонкай палачкі са спецыяльных фарбавальных рэчываў, звычайна апраўленых у дрэва, ці зробленая з металу (свінцовы аловак, сярэбраны аловак).

Першыя каляровыя алоўкі з'явіліся на землях сучаснай Танзаніі 7 тыс. гадоў таму, і складаліся з сала дзікіх жывёл, вокісу жалеза, здробненых скальных пародаў.

*Гл. таксама*: Тэхніка малюнку, выкананага алоўкам. *Гл. таксама*: пастэль, сангіна.

**Графітны аловак** складаецца з мінералу графіту з дамешкай спецыяльных гатункаў гліны. Быў вынайдзены ў Францыі ў 1790. Малюнак такім алоўкам мае шараваты тон з лёгкім водбліскам і пазбаўлены інтэнсіўнай чарнаты.

**Італьянскі аловак** вырабляецца (у наш час) з парашку спаленай косці, змацаванага раслінным клеем. Вядомы з 15 ст. Малюнак такім алоўкам мае глыбока чорны, матавы, аксамітны тон.

**Свінцовы аловак** і **сярэбраны аловак** шырока ўжываліся да 16 ст. і вырабляліся з адпаведных металаў. Рысунак *сярэбраным алоўкам* мае цёмна-шэры тон, з часам набывае карычневае адценне. Рысункаў *свінцовым алоўкам* збераглося вельмі мала, бо ім рабілі падрыхтоўчыя накіды пры маляванні іншай тэхнікай.

Гл. таксама
-----------

* Канцтавары
* Каляровы аловак

Зноскі
------

1. ↑  Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — № 1. — Мн.: Полымя, 1987. — ISSN 0131-2669.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — С. 88. — 727 с. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4121035-9 · NDL: 00577172 · NKC: ph834238 |
**Тро́давіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расонскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Тродавічы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Дрэтунскага раёна Полацкай акругі БССР. З 3 ліпеня 1925 года ў складзе Краснапольскага, з 4 жніўня 1927 года ў складзе Расонскага раёнаў Полацкай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Расонскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Чырвоны Сцяг. З 20 верасня 1944 года ў складзе Расонскага раёна Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Шуляцінскага сельсавета.

4 чэрвеня 1962 года цэнтр Шуляцінскага сельсавета перанесены ў вёску Тродавічы, сельсавет перайменаваны ў Тродавіцкі. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Полацкага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Расонскага раёна. 2 жніўня 1966 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Краснаполле, сельсавет перайменаваны ў Краснапольскі.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
2. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).
3. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 жніўня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзмітраўскі сельсавет.
**Дзмі́траўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Расонскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Сопіна.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Расонскага раёна Полацкай акругі БССР. Цэнтр — вёска Дзмітрава. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Расонскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 верасня 1957 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Гарбачэўскага (7 населеных пунктаў: Дварышча, Дзмітрава, Межава, Мікуленкі, Петракова, Сопіна і Шчунькі) і Альбрэхтаўскага (4 населеныя пункты: Глаты, Двор Чарэпіта, Фаміно і Чарэпіта) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 11 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 9.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Ягада бружмеля ядомага
**Бружмель ядомы** (*Lonicera caerulea var. edulis* ці *Lonicera edulis*) — куст з ядомымі пладамі, разнавіднасць біялагічнага віду *Lonicera caerulea* роду Бружмель (*Lonicera*) сямейства Бружмелевыя (*Caprifoliaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Лістападны куст да вышынёй 1-1,5 м. Маладыя парасткі тонкія, апушаныя, зялёныя, месцамі з фіялетавым адценнем. Старыя ля аснавання дасягаюць таўшчыні 3 см, кара на іх жаўтлява-бурая, без пуху, адслойваецца вузкімі палоскамі. Крона густая, шарападобная, добра разгалінаваная.

Лісце даўгавата-ланцэтнае з завостранымі вяршынямі, даўжынёй да 7 см, з дыскападобнымі прылісткамі, зрослымі з кароткімі хвосцікамі. Маладое лісце густа апушанае, на старых пух рэдкі або адсутнічае.

Пупышкі бружмелю распускаюцца рана, кветкавыя на 2-5 тыдняў раней, чым вегетатыўныя.

Кветкі двухполыя, жаўтлявыя, дробныя, варонкападобныя, размешчаны па 2-4 у пазухах лісця. Час цвіцення — май — пачатак чэрвеня.

Плады цёмна-блакітныя з шызым васковым налётам, даўжынёй да 2 см, у дыяметры каля 1 см, форма разнастайная: цыліндрычныя, даўгавата-эліптычныя, часам круглявыя. Спеюць у канцы чэрвеня-ліпеня. Мякаць сакавітая, чырвона-фіялетавая, на смак нагадвае буякі.

Насенне дробнае, светла-карычневае, даўжынёй каля 2 мм.

Арэал і экалогія
----------------

Расце ва Усходняй Сібіры і на Далёкім Усходзе, а таксама ў Карэі і Кітаі. У месцах свайго натуральнага росту бружель ядомы ўтварае вялікія зараснікі ў выглядзе падлеску змяшаных лясоў. Зараснікі часцей за ўсё змяшчаюцца ў сырых месцах горных схілаў, па вырубках, узлесках, берагах і поймах рэк, па ваколіцах тарфянікаў і мохавых балот.

Зімастойкая расліна, расце вельмі марудна.

Ужыванне
--------

Плады гэтага бружмеля ядомыя, на смак кісла-салодкія. Іх спажываюць у свежым выглядзе, а таксама робяць варэнне, кампоты, сок. Разам з іншымі ядомымі відамі выкарыстоўваецца ў селекцыі, з мэтай вывядзення больш буйнаплодных і ўраджайных сартоў.

Часам бружмель ядомы вырошчваюць у якасці дэкаратыўнай расліны.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2 3 4 5 6 7  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Жимолость съедобная черная // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 46-48. — 200 с. — 130 000 экз.

Літаратура
----------

* Деревья и кустарники СССР / Под ред. П. И. Лапина. — М.: "Мысль", 1966. — С. 533-534.
* Деревья, кустарники и лианы: Справочное пособие / Н. Б. Гроздова, В. И. Некрасов, Д. А. Глоба-Михайленко. Под ред. д-ра биол. наук В. И. Некрасова. — М.: Лесн. пром-сть, 1986.

Спасылкі
--------

* Статья о съедобных видах жимолости на сайте GardenWeb  (руск.)
* Подробное описание жимолости съедобной и полезные советы по выращиванию Архівавана 15 лютага 2015.  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вітушка.
**Сяржу́к Віту́шка** (10 красавіка 1965, Чысць, Маладзечанскі раён, БССР — 2 ліпеня 2012, Вільнюс, Літва) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. Кіраўнік мінскага таварыства «Талака», гісторык і педагог, аўтар казак для дарослых і дзяцей.

Біяграфія
---------

Скончыў прафесійна-тэхнічнае вучылішча, працаваў рабочым на заводзе «Інтэграл», скончыў гістарычны факультэт БДУ (1989).

У 1986 годзе прыйшоў у моладзевы клуб «Талака», у 1987 годзе абраны старшынёй таварыства.

З 1991 года жыў у Вільнюсе, дзе працаваў настаўнікам гісторыі ў віленскай беларускай школе імя Францішка Скарыны. Арганізатар і першы дырэктар адноўленага Віленскага Беларускага музея імя Івана Луцкевіча. Выдаваў газету «Vilnia i kraj» (1992). Актыўна супрацоўнічаў з радыёстанцыяй «Балтыйскія хвалі» і літоўскім дзяржаўным тэлебачаннем. Як публіцыст, друкаваўся ў газетах «Наша Ніва» і «Рунь». Быў іныцыятарам і арганізатарам беларускіх набажэнстваў у віленскай царкве Св. Мікалая на вул. Вялікай (Діджёю). Хварэў на цукровы дыябет. Страціўшы зрок, не спыніў актыўнай дзейнасці, у прыватнасці, арганізоўваў «сляпыя экскурсіі» для беларусаў па Вільнюсе, пісаў казкі, п'есы-батлейкі, вершы і беларускія тэксты на мелодыі вядомых песень. У 2011 годзе ў Мінску выйшла яго першая кніга «*Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі!*», крыху пазней паўтораная ў аўдыёварыянце.

Памёр 2 ліпеня 2012 года ў Вільнюсе. Развітанне прайшло ў Мінску, у грэка-каталіцкай царкве. Пахаваны ў вёсцы Рагава.

Публікацыі
----------

* Vilnia i krai, 1992, №1-3.

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя беларускага самвыдату: "Вільня і край", 24.08.2015 (Архіваваная спасылка)
2. ↑  Памёр Сяржук Вітушка **(нявызн.)**.  Наша Ніва (2 ліпеня 2012). Праверана 20 лістапада 2014.

Спасылкі
--------

* Сяржук Вітушка больш не з намі
* Паліна Качаткова. *Сяржук Вітушка Архівавана 19 чэрвеня 2013.* // Дзеяслоў № 37 (13677), 20 ліпеня 2012
* *Вінцук Вячорка*. Сяржук Вітушка — узор беларускага інтэлігента **(нявызн.)**.  Новы Час (11 красавіка 2015). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2020. Праверана 21 сакавіка 2016.
* Прэмію імя Сержука Вітушкі атрымалі слабавідушчыя мінскія школьнікі
**Любуцкі дагаво́р 1372 го́да** заключаны ў сярэдзіне ліпеня 1372 года ля горада Любуцк на рацэ Ака (побач з сучасным горадам Алексін Тульскай вобласці), паміж вялікімі князем літоўскім Альгердам і Кейстутам, з аднаго боку, і вялікім князем маскоўскім Дзмітрыем Іванавічам (Данскім) і серпухаўска-бароўскім князем  (руск.) (бел. Уладзімірам Андрэевічам Храбрым  (руск.) (бел. (мужам дачкі Альгерда Алены), з другога. З літоўскага боку ўдзельнічаў таксама вялікі князь цвярскі Міхаіл Аляксандравіч  (руск.) (бел. (паводле цвярскога летапісу, «князь великы Михаило Александрович поиде в том же миру»).

Любуцкі дагавор завяршыў маскоўскую кампанію 1372 года Вялікага Княства Літоўскага і саюзнага яму Цвярскога княства, якая мела на мэце абараніць уладанні Цвярскога вялікага княства ад захопу Масквой і прадухіліць ператварэнне Цвяры ў васала Масквы; кампанія пачалася нечаканым з’яўленнем літоўскага войска пад Пераслаўлем 7 красавіка (аблога была няўдалай) і працягвалася паходамі літоўска-цвярскога войска на спрэчныя паміж Цверру і Масквой гарады Кашын і Таржок. 12 ліпеня літоўскае і цвярское войскі злучыліся ля Любуцка на стыку маскоўскіх, разанскіх і літоўскіх уладанняў для трэцяга (пасля паходаў 1368 і 1370 гадоў) сумеснага паходу на Маскву. Туды ж падышлі асноўныя сілы маскоўскага войска, але пасля няўдалай для літоўска-цвярскога войска сутычкі перадавых атрадаў і некалькіх дзён «стаяння» на процілеглых баках глыбокага яра быў заключаны Любуцкі дагавор.

Тэкст дагавора не захаваўся, але згодна з Супрасльскім летапісам па сваім характары гэта быў «вечны мір», які пацвердзіў пратэктарат Вялікага Княства Літоўскага над Цверру і даваенныя межы. Любуцкі дагавор падвёў рысу пад серыяй войнаў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Маскоўскай дзяржавай 1368—1372 гадоў; пасля чаго ваенных дзеянняў паміж імі не вялося да 1406 года, хаця ў дачыненні да Цвяры Любуцкі дагавор быў парушаны Масквой ужо ў 1375 годзе.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. — Мн. : БелЭн
* Клюг Э. Княжество Тверское (1247—1485). Тверь, 1994.
* ПСРЛ. Т. 15, стб. 103, 433; Т. 25, с. 187; Т. 35, с. 49.
* Черепнин Л. В. Русские феодальные архивы. Ч. 1. М. — Л. 1948. с. 189.
* Опись архива Посольского приказа 1626 г. Ч. 1. М. 1977. лл. 6, 6 об.

Спасылкі
--------

* Арыгінальны артыкул(недаступная спасылка)
**Францішак Максіміліян Печка** (польск.: Franciszek Maksymilian Pieczka; 18 студзеня 1928, Годаў Вадзіслаўскі павет — 23 верасня 2022, Варшава) — польскі акцёр тэатра і кіно. Шырокую папулярнасць яму прынесла роля Густліка ў серыяле "Чатыры танкісты і сабака".

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і селяніна. Адвучыўшыся год у тэхнікуме на электратэхнічным факультэце, пакінуў родныя краі і з'ехаў у сталіцу, дзе паступіў у тэатральную школу.

Скончыў Вышэйшае дзяржаўнае тэатральнае вучылішча (Варшава) у 1954 годзе. У тым жа годзе сыграў сваю першую ролю (немец-патрульны ў першай карціне Анджэя Вайды "Пакаленне"). Пачаў сваю тэатральную кар'еру з тэатра ў горадзе Еленя-Гура. Выступаў у кракаўскім Народным тэатры, у 1970 годзе перабраўся ў Варшаву. У 1974-2015 гадах - акцёр варшаўскага Тэатра Паўшэхны.

Зноскі
------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стоўні.

**Стоўні** (англ.: Stoney; саманазва: *Îyârhe Nakȟóda*) — індзейскі народ, карэнныя жыхары Канады. Агульная колькасць (2017 г.) — 4400 чал.

Паводле сцверджання саміх стоўні, яны, а таксама асінібойн вылучыліся з гурту астатніх сіў да кантактаў з еўрапейцамі. Абодва народы карыстаюцца агульнай саманазвай *накота*. Пад уплывам пашырэння футравага гандлю іх продкі рухаліся на захад уздоўж ракі Саскачэван і ў выніку дасягнулі Скалістых гор.

Каля 1790 г. адбыўся падзел паміж стоўні і асінібойн. Стоўні ўпадабалі лясную зону ўсходніх схілаў гор, дзе займаліся паляваннем і здабычай футра.

У сярэдзіне XIX ст. стоўні трапілі пад уплыў пратэстанцкіх місіянераў. У 1876 г. частка стоўні падпісала дагавор аб узаемным прызнанні з брытанскімі ўладамі Канады. У 1877 г. разам з чарнаногімі мірнае пагадненне з Канадай падпісалі ўсе правадыры гэтага народа. Паводле дагавораў на працягу 1876—1948 гг. былі створаны тры рэзервацыі.

У нашы дні ў Канадзе стоўні афіцыйна прызнаюцца «першаснай нацыяй». Асноўныя сучасныя заняткі — сельская гаспадарка, паляванне, рыбалоўства, абслугоўванне турыстаў. Для культуры канадскіх стоўні характэрна добрае захаванне роднай гутарковай мовы, сакральнага танцавальнага мастацтва і апора на спецыфічны лад жыцця ў вялікай пашыранай сям’і.

Зноскі
------

1. ↑  Stoney in Canada

Літаратура
----------

* Stoney Nation Архівавана 16 снежня 2012.
* Stoney Culture and History
* Stoney-Nakoda
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Цыркуноў.

**Рыгор Арцем’евіч Цыркуно́ў** (4 снежня 1921 — 2008) — вучоны ў галіне кіравання працэсамі перавозак на чыгуначным транспарце, доктар тэхнічных навук (1994), прафесар (1998).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Сава (сучасны аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі). У 1941 годзе скончыў Аршанскі тэхнікум чыгуначнага транспарту і быў прызваны ў чыгуначныя войскі. Праходзіў службу дыспетчарам па воінскіх перавозках на чыгуначнай станцыі Саратаў-2, а з 1944 года — намеснік начальніка аддзела воінскіх перавозак ва ўпраўленні Заходняй чыгуначнай дарогі на Смаленск. У 1947 годзе скончыў Маскоўскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту. У 1954—1957 гг. працаваў у Хабараўскім інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту, дзе займаў пасады старшага выкладчыка, дацэнта. З 1957 года Р. А. Цыркуноў у Беларускім інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту ў Гомелі. З верасня 1961 года па ліпень 1962 года займаў пасаду дэкана факультэта кіравання працэсамі перавозак.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 260 навуковых прац па ўдасканаленні тэхналогіі работы і тэхнічнага аснашчэння перагрузачных станцый, перавозачнага працэсу хуткапсавальных грузаў, навукова-метадычных прац для студэнтаў чыгуначных вышэйшых навучальных устаноў. Распрацаваў нарматыўныя дакументы па тэхналагічных працэсах работы чыгуначных вузлоў шматлікіх станцый Беларусі і краін СНД.

Сярод апублікаванага:

* Организация работы станций перегруза. — М. 1957.;
* Взаимодействие и организация процессов на станциях перегруза. — Мн. 1962.

Узнагароды і званні
-------------------

Узнагароджаны ордэнамі і медалямі, а таксама знакамі «За выдатныя поспехі ў працы» Міністэрства вышэйшай адукацыі, «Ганаровы чыгуначнік», Граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн 2003.
2. ↑  Вучоныя Беларусі. Цыркуноў, Рыгор Арцем’евіч (доктар тэхнічных навук; транспарт; 1921—2008)
3. 1 2 3 4  ЦЫРКУНОЎ Рыгор Арцем’евіч (1921) // База даных «Мой край — Магілёўшчына»
4. ↑  Сучасны Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту

Літаратура
----------

* Цыркуноў Рыгор Арцем’евіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 151. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* ЦЫРКУНОЎ Рыгор Арцем’евіч (1921) // База даных «Мой край — Магілёўшчына». Магілеўская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна.
* Вучоныя Беларусі. Цыркуноў, Рыгор Арцем’евіч (доктар тэхнічных навук; транспарт; 1921—2008) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* История факультета управелния процессами перевозок (руск.) // Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту
**Збігнеў Замахоўскі** (польск.: Zbigniew Zamachowski; нар. 17 ліпеня 1961, Бжэзіны) — польскі акцёр.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 17 ліпеня 1961 года ў Бжэзінах каля Лодзі. Скончыў акцёрскі факультэт Нацыянальнай кінашколы ў Лодзі. Пачаў сваю акцёрскую кар’еру ў 1981 годзе, а ў 1989 годзе сыграў галоўную ролю ў дзясятай частцы серыі фільмаў рэжысёра Кшыштафа Кеслёўскага «Дэкалог». Праз чатыры гады Кеслёўскі ўзяў яго на ролю галоўнага героя Караля Караля ў фільме «Тры колеры: Белы», другой часткі яго знакамітай трылогіі.

Замахоўскі двойчы быў лаўрэатам Польскай кінапрэміі за ролі ў фільме Роберта Гліньскага[en] «Прывітанне, Тэрэза[pl]» (2001) і кінадраме Анджэя Якімоўскага[en] «Зажмур вочы[pl]» (2004). Іншыя яго вядомыя ролі — у фільме Казімежа Куца «Палкоўнік Квяткоўскі[pl]» (1996), гістарычным фільме Ежы Гофмана «Агнём і мячом» (1999) і біяграфічным фільме Анджэя Вайды «Валенса: Чалавек надзеі[pl]» (2013).

У 1985—1997 гадах выступаў у Тэатр Студыі[pl] ў Варшаве, а з 1997 года — у Нацыянальным тэатры[en] Варшавы.

Фільмаграфія
------------

* 1989 — Дэкалог, дзесяць — *Артур Яніцкі*
* 1993 — Тры колеры: Сіні — *Караль Караль*
* 1994 — Тры колеры: Белы — *Караль Караль*
* 1994 — Тры колеры: Чырвоны — *Караль Караль*
* 1996 — Палкоўнік Квяткоўскі[pl] — *Дудэк*
* 1998 — 13 аддзяленне (сезон 1, серыя 32) — *абходчык*
* 1999 — Агнём і мячом — *Міхал Валадыёўскі*
* 2001 — Прывітанне, Тэрэза[pl] — *Едэк*
* 2002 — Вядзьмар[pl] — *Казялец*
* 2002 — Піяніст — *кліент, які правярае манеты*
* 2003 — Зажмур вочы[pl] — *Ясек*
* 2013 — Валенса: Чалавек надзеі[pl] — *Навішчляк*
* 2019 — Праз паўстагоддзя паэзіі — *Казялец*
* 2020 — У поце твару — *Фрыдэрык*

Крыніцы
-------

1. ↑  Zbigniew Zamachowski **(нявызн.)**. Праверана 27 красавіка 2020.
2. 1 2  Zbigniew Zamachowski **(нявызн.)**. Праверана 27 красавіка 2020.
3. ↑  Zbigniew Zamachowski **(нявызн.)**. Праверана 27 красавіка 2020.
**Іосіф Яфімавіч Хейфіц** (17 снежня 1905, Мінск — 24 красавіка 1995, Санкт-Пецярбург) — савецкі кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог. Лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій (1941, 1946), народны артыст СССР (1964), Герой Сацыялістычнай Працы (1975).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Мінску. Працоўную дзейнасць пачаў у 1920 годзе памочнікам кашталяна Рэўтрыбунала Кіеўскай ваеннай акругі. У 1927 годзе скончыў Ленінградскі тэхнікум экраннага мастацтва (з 1925 — аддзяленне Дзяржаўнага фотакінатэхнікума, цяпер Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інстытут кіно і тэлебачання), у 1928—1930 гадах вучыўся на кінафакультэце Дзяржаўнага інстытута гісторыі мастацтваў.

У 1928 годзе прыйшоў працаваць на Ленінградскую кінафабрыку «Саўкіно», (цяпер — кінастудыя «Ленфільм»). У кіно дэбютаваў спачатку як сцэнарыст, сумесна з А. Г. Івановым і А. Р. Зархі стварыўшы сцэнарыі фільмаў «Месяц злева» і «Транспарт агню».

Пазней стаў рэжысёрам-пастаноўшчыкам, у 1928—1950 гадах працаваў сумесна з А. Р. Зархі, узначаліў 1-ю камсамольскую пастановачную брыгаду ленінградскай кінафабрыкі «Саўкіно», якая выпусціла фільмы, прысвечаныя савецкай моладзі «Апоўдні» (1931), камедыю «Гарачыя дзянёчкі» (1935). У час эвакуацыі, у 1941—1942 гадах, быў мастацкім кіраўніком Ташкенцкай і Тбіліскай кінастудый, потым вярнуўся ў Ленінград.

У 1960-я гады звярнуўся да рускай класікі, экранізаваўшы творы А. Чэхава, І. Тургенева, А. Купрына.

У яго фільмах раскрыліся акцёрскія індывідуальнасці І. Савінай, А. Баталава, А. Папанава, А. Даля, У. Высоцкага, Л. Максакавай, А. Рогаўцавай, А. Кораневай, С. Садальскага. Работы рэжысёра атрымлівалі розныя кінематаграфічныя прызы, у тым ліку былі адзначаны і на Канскім кінафестывалі.

Выкладаў у акцёрскай школе пры кінастудыі «Ленфільм». У 1977—1978 гадах кіраваў рэжысёрскай майстэрняй на Вышэйшых курсах рэжысёраў і сцэнарыстаў.

Член ВКП(б) з 1945 года. Член Саюза кінематаграфістаў СССР (Ленінградскае аддзяленне), з 1971 года — першы сакратар Ленінградскага аддзялення СК СССР.

Памёр 24 красавіка 1995 года. Пахаваны ў Санкт-Пецярбургу на Камароўскіх пасялковых могілках.

Зноскі
------

1. ↑  Хейфиц Иосиф Ефимович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
Пантонны мост на рацэ Сож у Слаўгарадскім раёне
**Пантонны мост** — мост, які мае плывучыя апоры-пантоны. Разнавіднасцю пантоннага моста з’яўляецца наплаўны мост, які не мае адасобленых пантонаў — плывучымі з’яўляюцца самі пралётныя збудаванні. Асноўнае прымяненне пантонных мастоў — арганізацыя часовых перапраў праз водныя перашкоды пры аварыі або ў час рамонту пастаянных мастоў, у ваеннай справе, пры ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў і іншых. Аднак сустракаюцца і функцыянуюць таксама і пастаянныя пантонныя і наплаўныя масты (напрыклад у Паўлаве  (руск.) (бел. Мураме, Бійску, Тарка-Сале).

Плюсам пантонных мастоў з’яўляецца іх транспартабельнасць (як па вадзе, так і па сушы ў разабраным стане), шпаркасць мантажу. Да недахопаў адносяцца стварэнне праблем для суднаходства, малая апорная здольнасць, залежнасць ад ветру, хваль і ўзроўню вады, немагчымасць эксплуатацыі ў перыяд крыгахода і ледаставу.

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пантонны мост

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Ваенная Сыціна · Ваенная Сыціна · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 28135763 |
**Красо́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дрысенскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Ігналіна.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Асвейскага раёна Полацкай акругі БССР з цэнтрам у вёсцы Красова. 24 верасня 1926 года цэнтр перанесены ў вёску Ігналіна. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Асвейскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Дрысенскага раёна. 20 мая 1960 года ў склад Сенькаўскага сельсавета перададзены 6 населеных пунктаў (Гаўрыліна, Даманава, Мілеўшчына, Поціна, Прошкі і Сукалі). 22 снежня 1960 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Кісялёўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.
2. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Хімічная прамысловасць** — галіна цяжкай індустрыі, на прадпрыемствах якой выкарыстоўваюць хімічныя метады перапрацоўкі сыравіны і матэрыялаў, атрымліваюць розную хімічную прадукцыю (арганічныя і неарганічныя хімікаты, мінеральныя ўгнаенні і сыравіну для іх, фарбавальнікі, хімічныя валокны і інш.).

Да хімічнай прамысловасці адносяцца:

* прамысловасць бытавой хіміі  (укр.) (бел.;
* лакафарбавая прамысловасць  (укр.) (бел.;
* прамысловасць сінтэтычных смол і пластычных мас  (укр.) (бел.;
* прамысловасць сінтэтычных фарбавальнікаў;
* прамысловасць хімічных валокнаў  (укр.) (бел. і інш.

Гісторыя
--------

Прадпрыемствы хімічнай прамысловасці з'явіліся ў першай палове 18 ст. ў Вялікабрытаніі, Францыі і былі звязаны пераважна з вытворчасцю кіслот і соды. У першай палове 19 ст. ў Вялікабрытаніі пачалі вырабляць штучныя ўгнаенні. У пачатку 20 ст. наладжана вытворчасць пластмас і штучных валокнаў. Інтэнсіўнае развіццё хімічнай прамысловасці пачалося пасля Другой сусветнай вайны. Найбольш развіта ў ЗША, Японіі, Германіі, Вялікабрытаніі, Расіі і інш.

Беларусь
--------

На Беларусі ў пачатку 20 ст. дзейнічалі невялікія прадпрыемствы лесахіміі, па вырабе пакосту, метылавага спірту, каніфолі, шкіпінару і фарбаў. Асноўныя прадпрыемствы створаны ў 1960-я гг. У 2000 годзе працавала 70 прадпрыемстваў хімічнай прамысловасці, найбуйнейшыя з іх: «Беларуськалій», Брэсцкі завод бытавой хіміі, Гомельскі хімічны завод, Гродзенскае вытворчае аб'яднанне «Азот», Лідскі лакафарбавы завод, Магілёўскае вытворчае аб'яднанне «Хімвалакно», Наваполацкае вытворчае аб'яднанне «Палімір», Светлагорскае вытворчае аб'яднанне «Хімвалакно», сумеснае беларуска-германскае прадпрыемства «Олі-Бела» і інш. Прадпрыемствы хімічнай прамысловасці ёсць у Пінску, Мазыры, Бабруйску, Барысаве, Кобрыне і інш.

У 1995 годзе выраблена мінеральных угнаенняў 3345 тыс. т, сернай кіслаты 437 тыс. т. сінтэтычных мыйных сродкаў 4,8 тыс. т, у 2001 адпаведна 4379 тыс. т, 534 тыс. т, 8,3 тыс. т.

Літаратура
----------

* Хімічная прамысловасць // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Britannica (онлайн) · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX526541 · GND: 4009848-5 · LCCN: sh85022913 · Microsoft: 12404463 · NDL: 00564423 · NKC: ph119158 |

 |
**Рэха=Recha** — часопіс, орган беларускай працоўнай эміграцыі ў Францыі. Выдаваўся рататарным спосабам у Парыжы ў 1938—1940 гадах пад рэдакцыяй Міколы Абрамчыка. Выйшла 8 нумароў: адзін лацінкай, адзін часткова лацінкай. З пачаткам нямецкай акупацыі Францыі друк быў спынены.

Камплект выдання захоўваецца ў Беларускай бібліятэцы імя Францішка Скарыны ў Лондане.

Змест нумароў
-------------

№ 1 (1938)

* *Лаўзіц М.* Сумныя абходзіны
* *Бакач П.* Аб Б. Тарашкевічу
* *Дужы А.* Аб Дварчаніну і Гаўрыліку

№ 2 (1938)

* Беларускі маладняк пяе
* Беларускі Музей і Бацян-Паша

№ 3 (1938)

* *Янка Купала*. Годзе (верш)

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Баршчэўскі А.* Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць. Частка 1. — Варшава, 2004. — С. 144—157. — ISBN 83-920472-1-4.
**Алена Сямёнаўна Чыжова** (руск.: Еле́на Семёновна Чижо́ва; 4 мая 1957, Ленінград) — руская пісьменніца, перакладчыца і эсэістка, эканамістка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 4 мая 1957 года ў Ленінградзе.

Выкладала кіраванне вытворчасцю і англійскую мову, кандыдат эканамічных навук.

У 1990-х гадах займалася бізнесам.

Галоўны рэдактар міжнароднага часопіса «Всемирное слово» (Санкт-Пецярбург).

Погляды
-------

У сакавіку 2014 года Алена Чыжова паставіла свой подпіс пад зваротам дзеячаў культуры Расіі супраць дзеянняў кіраўніцтва Расеі на ўсходзе Украіны і ў Крыме. У маі 2018 года падпісалася пад заявай членаў Пецярбургскага ПЭН-клуба да ўдзельнікаў Пецярбургскага міжнароднага эканамічнага форумз з заклікам да вызвалення з-за кратаў Алега Сянцова і яго перадачы Украіне.

У маі 2019 года ў швейцарскай газеце Neue Zürcher Zeitung выйшла эсэ Чыжовай, якое выклікала рэзананс у Расіі, бо ў ім Чыжова абвінаваціла Іосіфа Сталіна ў патуранні планам Гітлера па знішчэнні Ленінграда і яго жыхароў. Палітолаг Наталля Елісеева накіравала ў Следчы камітэт Расіі заяву аб узбуджэнні супраць пісьменніцы крымінальнай справы па артыкуле 354.1 КК РФ (рэабілітацыя нацызму). 10 мая 2019 года сябры ПЭН-клуба выказалі салідарнасць з Аленай Чыжовай, але заўважылі пры гэтым, што «ў абмяркоўваемым артыкуле ёсць, на думку многіх, адна істотная недакладнасць. У самы суровы блакадны перыяд чыгуначныя зносіны з горадам былі перарэзаны, адпаведна, ні вываз ваеннай тэхнікі, ні падвоз сыравіны замест харчавання, пра што піша Чыжова, быў немагчымы.»

Сям’я
-----

Удава Валерыя Возгрына (1939—2020), доктара гістарычных навук, прафесара СПБДУ,.

У Алены Чыжовай двое дзяцей.

Творы
-----

Раманы
* «Крошкі Цахес» (2000),
* «Лаўра» (2002),
* «Арэст і сын» (2007),
* «Час жанчын» (2009),
* «Паўкроўка» (2010; у часопісным варыянце публікаваўся пад назвай «Злачынца», 2005),
* «Терракотовая старуха» (2011),
* «Непрыкаяны дом» (2012),
* «Планета грыбоў» (2014),
* «Кітаіст» (2017),
* «Горад, напісаны па памяці» (2019).

Узнагароды
----------

* прэмія «Паўночная Пальміра» (2001) за раман «Крошкі Цахес».
* літаратурная прэмія часопіса «Звезда» (2001) за раман «Крошкі Цахес».
* прэмія «Рускі Букер» (2009) за раман «Час жанчын».

Зноскі
------

1. ↑  Литераторы и ученые выступили с заявлением «Спасти Олега Сенцова»
2. ↑  «Время женщин» в Магнитогорском театре драмы
3. ↑  Елена Семеновна Чижова. Биографическая справка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 10044796 · BNF: 16630571j · CONOR: 291257443 · GND: 1022672207 · ISNI: 0000 0000 6854 7492 · LCCN: no2009131746 · NKC: jo2013788189 · NTA: 119893851 · NUKAT: n2011055451 · LIBRIS: 340064 · SUDOC: 148778542 · VIAF: 96887274 |

 |
**Русакі** — былая вёска ў Ноўкінскім сельсавеце, Віцебскім раёне. З 1990 года частка Сасноўкі.

Паводле перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь у 2019 годзе, на тэрыторыі былой вёскі Русакі жыло 27 чалавек.

Размяшчалася на правым беразе ручая Гарадня, які пачынаецца з возера Гарадня, на левым беразе была вёска Сасноўка, з якой Русакі аб’ядналі ў 1990 годзе.

Праз вёску цячэ ручай Русакоўка. На тэрыторыі Русакоў знаходзіцца ферма, філіял ТАА «Рудакова»

Гісторыя
--------

У канцы XVI — пачатку XVII ст. сучасная тэрыторыя вёскі Русакі ўваходзіла ў фальварка Гарадня шляхцічаў Бальцаровічаў.

У 1775 годзе вёска Русакі ў маёнтку Гарадня, які належаў Феафілу Магутнаму.

У 1800 годзе пасаджаны дуб, які расце і станам на 2023 год.

З 1929 года вёскі Русакі, Сасноўка, Паддубляне ўвайшлі ў калгас «Сасноўка».

У 1941 годзе 8 двароў, 40 жыхароў.

З 1942 года ў Сасноўцы і Русаках размяшчалася артылерыйская група Вермахта. Колькасць гарнізона дасягала да 2 тысяч чалавек, бо паселішчы ўдала размешчаны на мясцовасці — на поўнач ад Русакоў узгорак, а на паўднёвым усходзе цячэ Лучоса.

У 1944 годзе, савецкая армія і партызанскі атрад Аляксея Данукалава вызвалілі вёску Русакі ад нацыстаў. За 10 км на поўнач ад Русакоў у ходзе Віцебска-Аршанскай наступальнай аперацыі групоўка нямецкіх войск трапіла ў акружэнне.

Пасля вайны адкрыты ферма (філіял «Рудакова»).

16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Русакі і сельсавет перайменаваны ў Русакоўскі.

22 снежня 1960 года Русакоўскі сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад новастворанага Ноўкінскага сельсавета.

У 1980-я гады, чыгуначная станцыя Русакі зачынена і разабрана.

У 1990 годзе, Русакі далучаны да Сасноўкі, а на тэрыторыі былой вёскі з’явілася вуліца Кастрычніцкая, самая працяглая ў Сасноўцы (1873 метры).

Паводле перапісу 2009 года жыло 65 чалавек.

У 2023 годзе ў Русаках жыве 27 чалавек у 44 дварах.

Цяпер у былых Русаках дзейнічае саўгас «Рудакова», воданапорная вежа. З 20 метраў ад пачатку вёскі цячэ ручай Русакоўка, а за 70 метраў на поўнач, стаіць закінутая электрастанцыя. На поўнач ад вёскі, на ўзгорку Паганка, знаходзіцца пясчаны кар’ер.

Галерэя
-------

* Дуб, пасаджаны ў 1800 годзе.Дуб, пасаджаны ў 1800 годзе.
* Ручай Русакоўка, паміж былымі Русакамі і Сасноўкай.Ручай Русакоўка, паміж былымі Русакамі і Сасноўкай.
* Воданапорная вежа.Воданапорная вежа.
Лабараторыя рэактыўнага руху НАСА ў Каліфорніі — адна з найбольш прыкметных сусветных арганізацый, якія займаюцца фундаментальнымі праблемамі астраметрыі
**Астраметрыя** (ад стар.-грэч.: ἄστρον — «зорка» і μετρέω  — «вымяраю») — раздзел астраноміі, які распрацоўвае тэарэтычныя метады, тэхніку вымярэнняў на нябеснай сферы і спосабы іх матэматычнай апрацоўкі. У абсяг астраметрыі ўваходзяць служба часу – вызначэнне часу паводле астранамічных назіранняў, і каляндар. Адна з важных задач – будова інерцыяльнай сістэмы кардынат. Гэты ж раздзел астраноміі займаецца распрацоўкай спосабаў вызначэння геаграфічных каардынат пунктаў зямной паверхні паводле астранамічных назіранняў.

Асноўныя раздзелы астраметрыі:

* Сферычная астраномія
* Практычная астраномія

| ⛭Раздзелы астраноміі |
| --- |
| 
* Астрабіялогія
* Астрахімія
* Астрадынаміка
* Астраметрыя
* Астрафізіка
* Касмахімія
* Касмалогія
* Пазагалактычная астраномія
* Галактычная астраномія
* Фізічная касмалогія
* Планетарная геалогія
* Планеталогія
* Сонечная астраномія
* Зорная астраномія

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Піяніст (значэнні).
**Піяніст (~ка)** — музыкант, выканаўца на фартэпіяна. Прафесійныя піяністы могуць выступаць як самастойныя выканаўцы, іграць у суправаджэнні аркестра ці ансамбля, акампанаваць аднаму або некалькім музыкантам.

Звычайна піяністы пачынаюць навучанне ігры на інструменце яшчэ ў раннім узросце, некаторыя садзяцца за раяль ужо ў тры гады, у выніку чаго ў больш дарослым узросце развіваецца «шырокая далонь», гэта значыць больш развітыя кісці рук з павялічанай расцяжкай пальцаў, з-за чаго здаецца, што далонь у піяніста больш шырокая. «Шырокая далонь» і вузкія доўгія пальцы таксама лічацца адной з прыкмет добрага піяніста. Шматлікія знакамітыя кампазітары былі адначасова і таленавітымі піяністамі. Напрыклад, Франц Петэр Шуберт, Вольфганг Амадэй Моцарт, Людвіг ван Бетховен, Ферэнц Ліст, Іаган Брамс, Фрэдэрык Шапен, Шарль Валантэн Алькан, Роберт Шуман, Сяргей Рахманінаў і іншыя кампазітары былі віртуозамі фартэпіяннай ігры. Большасць піяністаў спецыялізуецца на музыцы вызначаных кампазітараў або вызначаных часоў. Аднак рэпертуар шматлікіх піяністаў не абмяжоўваецца толькі класічнай музыкай, а ўключае творы такіх стыляў, як джаз, блюз, рок, папулярная музыка.

У мастацтве
-----------

* **«Легенда пра піяніста»** (італ.: La leggenda del pianista sull'oceano) — фільм Джузэпэ Тарнаторэ (1998)
* **«Піяніст»** (англ.: The Pianist) — фільм Рамана Паланскі (2002)
* **«Піяністка»** (фр.: La Pianiste) — фільм Міхаэля Ханэке (2001).

Гл. таксама
-----------

* Музыка
**Прыродазнаўчыя навукі**, **прыродазна́ўства** — комплекс навук аб прыродзе. Вывучаецца сутнасць з'яваў прыроды, найбольш агульныя законы яе развіцця, спосабы выкарыстання атрыманых ведаў у практычнай дзенйцасці.

У комплекс прыродазнаўчых навук уваходзяць навукі пра агульныя ўласцівасці і будову матэрыяльнага свету (фізіка, хімія), жывую прыроду (біялогія), касмічныя аб'екты (астраномія), геалогія, геафізіка, цыкл геаграфічных навук і інш.

У самастойны комплекс сістэматычных даследаванняў прыродазнаўства вылучылася ў 2-й пал. 15 ст.

**Гл. таксама:** Класіфікацыя навук.

Літаратура
----------

* *Аношка В. С.* Прыродазнаўства // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 13. — Мн: БелЭн, 2001. — С. 80.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525695 · BNF: 11933235d · GND: 4041421-8 · LCCN: sh85090222 · Microsoft: 193235544 · NKC: ph115999 |

 |
**Ратуша ў Аўгсбургу** (ням.: Augsburger Rathaus) — адна з найбуйнейшых ратуш Германіі, разам з размешчанай побач вежай Перлахтурм з’яўляецца сімвалам горада.

Першая ратуша ў Аўгсбургу была пабудавана ў 1385 годзе, але напачатку XVII стагоддзя было вырашана задаволіць патрабаванне імперскага рэйхстага. Будаўніцтва ратушы пачалося 25 жніўня 1615 года і працягвалася да 1624 года, хоць сам будынак быў пабудаваны ў 1620 годзе. Стыль будынка, выбудаванага па праекце выхадца горада Эліяса Хола, характэрны для архітэктуры эпохі Адраджэння. Лічыцца, што гэта першая ратуша ў свеце, у якой на момант заканчэння будаўніцтва было больш шасці паверхаў. Выдаткі на ратушу склалі больш 100 тыс. гульдэнаў, велічэзную па тых часах суму.

У 1828 годзе побач з ратушай быў пабудаваны будынак біржы, які замінаў агляду ратушы і Перлахтурма з боку гарадской плошчы, але ў 1944 годзе ён быў знішчаны бамбардзіроўкай саюзнікаў, а ратушы быў нанесены значны ўрон пасля пажару.

Пасля Другой сусветнай вайны ратуша была адноўлена, а з 1955 года была зноў стала выкарыстоўвацца ў якасці адміністрацыйнага цэнтра горада. У 1980—1984 гадах былі адноўлены, паводле гістарычных матэрыялаў, першапачатковыя колеры інтэр’еру і фасада будынка. З 9 студзеня 1985 года, у гонар двухтысячагоддзя горада, ратуша зноў была адкрыта.

На парадным фасадзе Ратушы намаляваны імперскі Арол і шышка, якія сімвалізуюць гісторыю Аўгсбурга ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі. Галоўнае памяшканне Аўгсбургскай ратушы — Залатая зала, у якой праходзяць мясцовыя прыёмы, узнагароджанні, святочныя канцэрты і іншыя ўрачыстыя мерапрыемствы.

Галерэя
-------

* Інтэр’ер Залатой залыІнтэр’ер Залатой залы
* Перлахтурм і РатушаПерлахтурм і Ратуша
* Ратуша ў верасні 2004 годаРатуша ў верасні 2004 года
* Інтэр’ер РатушыІнтэр’ер Ратушы

Зноскі
------

1. 1 2  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Ратуша города Аугсбурга

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Аўгсбургская ратуша**
* Augsburger Rathaus Архівавана 5 снежня 2008.
**Ютунхеймен** (нарв.: Jotunheimen) — нагор'е на поўдні Нарвегіі, на паўночны ўсход ад вярхоўяў Согне-фіёрда. Пераважныя вышыні складаюць 1500-2000 м, вышэйшая кропка - гара Гальхёпіген (2469 м), самая высокая ў Скандынаўскіх гарах. Нагор'е складзена старажытнымі крышталічнымі пародамі (габро і дыябаз) , рассечана глыбокімі далінамі. Клімат суровы, кантынентальны; сярэдняя тэмпература студзеня складае -10°С, ліпеня - 14,5°С; колькасць ападкаў складае 1300-2000 мм у год. У ландшафце пераважае горная тундра.

Літаратура
----------

* *Ютунхеймен (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі