**Сад Эрам** (перс.: باغ ارم) — «Баг-е Эрам» дэкаратыўны персідскі сад у Шыразе (Іран). Сучасны выгляд набыў у XIX стагоддзі, але інфраструктура, была мабыць закладзена у XVIII стагоддзі, калі гэты аб'ект апісваўся падарожнікамі як «Сад шаха». Сад Эрам з'яўляецца часткай аб'екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА пад агульнай назвай «Персідскія сады».

Геаграфічнае месцазнаходжанне
-----------------------------

Сад Эрам знаходзіцца ў горадзе Шыраз, на паўночным беразе ракі Кушк. Яго назва бярэ пачатак ад легендарнага сада ў Аравіі, вядомаму як «Рай (Ірам), упрыгожаны калонамі». Сучасны выгляд сад Эрам і будынкі ў ім набылі ў XIX стагоддзі, калі ім валодаў кашкайскі ільхан, але верагодная структура сада з чатырох частак, характэрная для персідскіх садоў, з цэнтральным басейнам і чатырма каналамі існавала і ў больш ранні перыяд, паколькі еўрапейцы, якія наведвалі Шыраз у XVIII стагоддзі, у тым ліку Карнэліс дэ Бруйн  (руск.) (бел. пакінулі апісанні размешчанага там «Сада шаха».

Сад Эрам мае прамавугольную форму, выцягнутую с захада на ўсход. Агульная плошча сада складае 110 380 м². Уздоўж доўгай паўночнай мяжы сада цяпер праходзіць бульвар Эрам, а ўздож кароткай — заходняй бульвар Данешджу; два астатнія бакі мяжуюць з іншымі садамі і жылымі дамамі. Землі сада размешчаны пад нахілам с захада на ўсход.

Архітэктура
-----------

Павільён у садзе Эрам
Асноўны будынак сада Эрам — трохэтажны павільён, пабудаваны ў сярэдзіне праўлення дынастыі Каджараў. Павільён размешчаны ў верхняй заходняй частцы сада і звернуты фасадам на ўсход. Павільён, які ўтрымлівае 30 пакоеў, пабудаваны мясцовым архітэктарам Хаджы Махамадам Хасанам. Убранне пакоеў уключае дэкаратыўныя пліткі з радкамі з твораў Хафіза Шыразі. У павільёне пасля яго рэканструкцыіі у 1960-я гады размяшчаўся Інстытут Азіі Універсітэта Пехлеві.

За галоўным павільёнам у заходняй частцы сада размяшчаецца Андаруні  (руск.) (бел. (ці Сераль  (руск.) (бел.) — унутраны дом на пяць пакоеў с закрытым дворыкам. Да паўднёвай часткі андаруні прыбудавана яшчэ адно памяшканне, якое ў мінулым было хамамам  (руск.) (бел. — парной баняй. Пры дынастыі Пехлеві  (руск.) (бел. гэты будынак быў перароблены пад каравульнае памяшканне, а пазней, калі сад Эрам быў перададзены Шыразскаму ўніверсітэту (былы Ўніверсітэт Пехлеві) і ў андаруні размясціўся юрыдычны факультэт, былая баня стала бібліятэкай.

Архітэктурны ансамбль сада Эрам уключае таксама парадныя вароты, размешчаныя з яго паўночнага і ўсходняга бакоў. Дзьве аркі на паўночным баку сада з'яўляюцца вытанчанымі цаглянымі канструкцыямі са складанай структурнай кладкі, упрыгожаныя мазаікамі з цэглы і паліваных плітак. У эпоху Каджараў гэтыя вароты былі часткай сцяны, якая абкружала сад; пазней, аднак, сцяна была зламана і заменена на агароджу, праз якую прахожыя на бульвары Эрам могуць любавацца садам.

Раслінная і водная сістэмы
--------------------------

Выбар раслін для сада быў, верагодна абумоўлены яго знаходжаннем у спякотнай і сухой мясцовасці; таму дрэвы абіраліся з такім разлікам, каб стварыць шчыльную цень, якая б абараняла ад спёкі. Такім жа чынам былі падабраныя і кветкі, якія акрамя эстэтычнай, маюць і лекавую каштоўнасць. У садзе магчыма знайсці як фруктовыя дрэвы (гранат, мушмулу,памяранец  (руск.) (бел. хурму, арэх, абрыкос, яблыню, айву і грушу), так і дрэвы, якія не даюць ядомых пладоў (сосны, кедры, клёны, іудзіна дрэва  (руск.) (бел. вербы эўкаліпты, і белую таполю). Сярод апошніх знаходзіцца і самы высокі ў Шыразе кедр (вышыня ствала каля 35 м). У заходняй і паўночна-заходняй частках сада разбіты ружоўнікі, дзе вырошчваюцца каля 300 сартоў руж. У аранжарэях сада вырошчваюцца бягоніі, бугенвіліі, цынерарыі, Камеліны  (руск.) (бел. Asparagus aethiopicus i Fasparagus setaceus; у адкрытым садзе таксама шырока прадстаўлена дэкаратыўнае кустоўе з прыгожымі кветкамі і лістамі, цыбульныя кветкі і павойныя расліны.

У мінулым, сад Эрам браў ваду з вялікага канала Нар-э-Аазам, забіраючы 20 % яго агульнага водазвароту. Але потым было наладжана арашэнне сада вадой з некалькіх калодзежаў, выкапаных на яго тэрыторыі. Да клумб і кветак вада падаецца па трубам з дапамогай насосаў. Уздоўж галоўных алей сада, якія перасякаюцца пад прамым вуглом, пракладзены каналы з цякучай вадой, якія сімвалізуюць чатыры райскія ракі.

Перад цэнтральным павільёнам размешчаны басейн чатырохвугольнай формы, яго плошча складае 335 м². Акрамя гэтага, у годы праўлення дынастыі Пехлеві, калі тэрыторя сада была пашырана, у яго паўночна-заходняй частцы былі выкапаны яшчэ тры вадаёмы.

Галерэя
-------

* 
* 
*

Зноскі
------

1. 1 2  Hobhouse, 2004, p. 126
2. ↑  Намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА, с. 102  (англ.)
3. ↑  Намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА, с. 110-112  (англ.)
4. ↑  *Asia Institute* — артыкул з Encyclopædia Iranica
5. ↑  Намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА  (англ.)
6. ↑  намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, с. 115-116  (англ.)
7. ↑  Намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, С. 104-106  (англ.)
8. ↑  намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, с. 107-108  (англ.)
9. ↑  Намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, с.108-109  (англ.)

Літаратура
----------

* *Penelope Hobhouse.* Bagh-e Eram // The Gardens of Persia. — Kales Press, 2004. — P. 126—129. — ISBN 0-9670076-6-6.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сад Эрам на Вікісховішчы |

* Намінацыя аб'екта «Персідскія сады» ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА  (англ.)