**Лаба́рыя лё́гачная** (*Lobaria pulmonaria*) — від ліставатых лішайнікаў сямейства лабарыевых.

Лабарыя лёгачная расце ў лісцевых і хвойных лясах і, як і многія іншыя лішайнікі, з'яўляецца індыкатарам узросту лесу, таму што на маладых і здаровых дрэвах яна прыжываецца дрэнна, а на старых і хворых утварае доўгія «бароды». Раней дастаткова шырока выкарыстоўвалася ў народнай медыцыне, але ў сучаснай медыцыне важнага значэння не мае, а выкарыстоўваецца толькі ў харчовай і парфумерных галінах прамысловасці.

Апісанне
--------

Верхняя паверхня слаявіны ў гербарным зборы
Лабарыя лёгачная — гэта лісцевы лішайнік, слаявіна якога ў выглядзе буйналісцевых долькава-лопасцевых пласцінак зялёная ці карычневая, часта з аліўкавым адценнем, скурыстая і пакрыта сеткава-рабрыстым узорам з хрыбтоў і западзін на верхняй паверхні. Колер залежыць ад вільготнасці. У сырых месцах лішайнік больш зялёны, пры высыханні становіцца карычневым, сухія слаявіны паперападобныя. Краі лопасцей выемчата-абрубленыя. Ніжняя паверхня слаявіны больш светлая, карычняватая, з розным адценнем; выпуклыя часткі звычайна голыя, а жалабкі паміж уздуццямі пакрыты лямцавым пушком і рызоідамі. Кара, вонкавы ахоўны пласт на паверхні слаявіны, прыкладна параўнальная з эпідэрмісам зялёнай расліны.

Слаявіна звычайна каля 5—15 см (да 30 см) у дыяметры, асобныя лопасці могуць дасягаць 1-3 см у шырыню і да 7 см у даўжыню.

Сарэдыі акруглыя, бугрыстыя, развіваюцца на рэбрах верхняга боку лопасцей або па іх краях, часам прарастаюць у палачкападобныя ізідыі. Апатэцыі дыяметрам 2—5 мм, развіваюцца не часта, размяшчаюцца на рэбрах або па краях лопасцей. Яны маюць чырванавата-карычневы дыск, які акружаны больш светлым, чым дыск, краем.

Споры 2—4-клеткавыя, верацянападобныя, бясколерныя, 13—23 (32)×6—10 мкм.

Слаявіна ўтрымлівае арганічныя кіслоты, ад едкага калію  (руск.) (бел. колер не змяняецца, сарцавіна жаўцее, потым чырванее. Як і ў іншых лісцевых лішайнікаў, слаявіна зрастаецца з субстрактам толькі адным краем і слаба прымацаваная да паверхні, на якой яна расце. Размнажаецца вегетатыўна і аскаспорамі.

Распаўсюджванне
---------------

Лабарыя лёгачная ў Германіі
Лабарыя лёгачная ў ЗША
Від шырока распаўсюджаны ў Еўропе (большая частка лясной зоны, горныя раёны), Азіі, на поўдні Афрыкі, у Паўночнай Амерыцы, на заходніх ціхаакіянскіх астравах і ў Аўстраліі.

На тэрыторыі Беларусі трапляецца паўсюдна, але не часта. Расце невялікімі групамі або адзіночнымі экземплярамі з дрэнна развітымі сегментамі слаявіны, без апатэцыяў (у стэрыльнай форме).

Экалогія
--------

Аддае перавагу вільготным месцам, дзе выпадае вялікая колькасць ападкаў, асабліва ў прыбярэжных абласцях. Гэты лішайнік пасяляецца ў асноўным на кары дрэў, радзей на імшыстых скалах. Расце ў старых шыракалістых лясах на ствалах дуба, ясеня, граба і іншых шыракалістых дрэў. Можа сустракацца на хвойных дрэвах. Аддае перавагу лесу з павышанай вільготнасцю паветра.

На слаявіне лабарыі лёгачнай можа існаваць фотасімбіёнт зялёная водарасць *Dictyochloropsis reticulata*.

У туманныя і дажджлівыя дні лабарыя выпроствае свае лопасці і «абуджаецца ад спячкі», у якую яна ўпадае ў засушлівы перыяд. Вільготная абалонка грыба становіцца празрыстай, лёгка прапускае сонечныя прамяні, неабходныя для росту і развіцця водарасці.

Хімічны склад
-------------

Лабарыя лёгачная, як вядома, утрымлівае розныя кіслоты, агульных для лішайнікаў, такія як стыктынавую, стыктавую  (англ.) (бел. , гірафоравую  (англ.) (бел. і іншыя кіслоты. Гэтыя злучэнні, вядомыя пад агульнай назвай дэпсідоны, выкарыстоўваюцца лішайнікам, каб абараніцца ад траваедных жывёл, такіх як лішайнікаедныя малюскі. Лабарыя лёгачная таксама змяшчае цукровыя спірты  (руск.) (бел. D-арабітол  (руск.) (бел. валемітол  (англ.) (бел. у дадатак да шэрагу каратыноідаў  (руск.) (бел. (агульнае ўтрыманне > 10 мг/кг), такіх як альфа-каратын  (англ.) (бел. бэта-каратын і бэта-крыптаксантын  (англ.) (бел.. Верхняя кара лішайніка ўтрымлівае меланін  (руск.) (бел. які экраніруе фотабіёнты ад УФ- і ФАР  (англ.) (бел.-выпраменьвання. Сінтэз меланінавых пігментаў у лішайнікаў узрастае ў адказ на павелічэнне колькасці сонечных прамянёў. Лішайнікі, адаптаваныя да цёмных месцаў маюць талом зеленавата-шэрага колеру ў паветрана-сухім стане, тады як у раслін, што раслі на адкрытым сонцы талом можа быць цёмна-карычневага колеру. Гэта прыстасаванне дапамагае абараніць фотасімбіёнт *Dictyochloropsis reticulata*, які адносна кепска пераносіць высокі ўзровень асветленасці.

Розныя кіслоты, якія ўтрымлівае слаявіна, маюць выяўленую антымікробную актыўнасць.

Таксама вядома, што ў складзе прысутнічаюць розныя стэроіды, а іменна эргастэрол  (англ.) (бел. эпістэрол  (англ.) (бел. фекастэрол  (англ.) (бел. і ліхестэрол  (англ.) (бел..

Выкарыстанне
------------

### У медыцыне

Раней, з-за вонкавага падабенства гэтага лішайніка з тканкай лёгкага, яго ўжывалі пры лячэнні лёгачных хвароб, у тым ліку паводле вучэння пра сігнатуры  (руск.) (бел.. Гэтае падабенства дало назву лішайніку ў розных мовах, у тым ліку, у беларускай. Кніга Джона Джэрарда *The Herball or General Historie of plants* (1597) рэкамендавала *L. pulmonaria* як лекавую расліну.

У народнай медыцыне дагэтуль выкарыстоўваецца як сродак супраць лёгачных захворванняў і сухот у выглядзе адвараў, а таксама пры астме, нетрыманні мачы і адсутнасці апетыту.

У традыцыйнай індыйскай медыцыне лабарыю лёгачную выкарыстоўваюць пры крывацёках і дэрматытах  (руск.) (бел. яна таксама выкарыстоўваецца як сродак ад крывахаркання індзейцамі племені Хескуіяхт  (англ.) (бел. у Брытанскай Калумбіі Канады. Этнафітатэрапеўтычнае абследаванне горных абласцей правінцыі Малізэ ў цэнтральна-паўднёвай Італіі паказала, што лабарыя лёгачная выкарыстоўвалася там, як антысептык і для лячэння ран.

Адвар, прыгатаваны з гэтай расліны, аказвае процізапаленчае  (руск.) (бел. і проціязвавае дзеянне. Акрамя таго, было выяўлена, што метанолавы экстракт лабарыі лёгачнай аказвае ахоўны эфект на страўнікава-кішачны тракт пацукоў, магчыма, гэта звязана з памяншеннем акісляльнага стрэсу  (руск.) (бел. і зніжэннем запаленчых эфектаў нейтрафілаў  (руск.) (бел.. Акрамя таго, метанолавыя экстракты таксама аказваюць моцнае антыаксідантнае і аднаўляльнае дзеянне, верагодна, дзякуючы наяўнасці фенольных злучэнняў.

### Іншае

Лабарыя лёгачная выкарыстоўвалася для стварэння аранжавага фарбавальніка для воўны, пры дубленні шкур, у парфумернай прамысловасці і як інгрыдыент пры вытворчасці піва  (руск.) (бел..

Ахоўны статус
-------------

Від адчувальны да забруджвання паветра, на ім таксама негатыўна адбіліся страта асяроддзя пражывання і змены ў практыцы лясной гаспадаркі і часткова кіслотныя дажджы.

Лабарыя лёгачная, як і іншыя лішайнікі, якія змяшчаюць сіне-зялёныя водарасці, асабліва ўспрымальныя да ўздзеяння кіслотных дажджоў, таму што наступнае зніжэнне pH памяншае азотфіксацыю  (руск.) (бел. праз інгібіраванне водарасцевай нітрагеназай  (руск.) (бел..

Папуляцыя віду скарацілася па ўсёй Еўропе і лабарыя лёгачная лічыцца пад пагрозай знікнення ў многіх нізінных раёнах.

Лабарыя лёгачная занесена ў Чырвоныя кнігі Беларусі, Літвы, Польшчы, Латвіі, Расіі, Смаленскай вобласці і Камчаткі. Вымірае ў сувязі з інтэнсіўным зборам слаявін у лекавых мэтах і забруджваннем паветра.

Зноскі
------

1. 1 2  ЛОБАРИЯ ЛЁГОЧНАЯ Архівавана 14 ліпеня 2014.  (руск.)
2. 1 2  Вид занесённый в Красную книгу Смоленской области: Лобария Легочная (Lobaria pulmonaria (L.) Hoffm.)  (руск.)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Лобария легочная // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 47. — 592 с. — 120 000 экз.
4. 1 2 3  Лобария легочная — Lobaria pulmonaria (L.) Hоffm.
5. ↑  Robert Jacek Dzwonkowski: *Przyroda polska* Wydawnictwo «Mozaika», 2004, ISBN 83-89200-84-8
6. 1 2  Geiser L, McCune B. (1997). *Macrolichens of the Pacific Northwest*. Corvallis: Oregon State University Press. ISBN 0-87071-394-9.
7. 1 2  Sharnoff S, Brodo IM, Sharnoff SD. (2001). *Lichens of North America*. New Haven, Conn: Yale University Press. p. 417. ISBN 0-300-08249-5.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
8. ↑  Чырвоная кніга СССР, 1984
9. ↑  Tschermak–woess, Elisabeth (2007). "Dictyochloropsis Splendida (Chlorophyta), the Correct Phycobiont of Phlyctis Argena and the High Degree of Selectivity or Specificity Involved". *The Lichenologist*. **27** (03): 169. doi:10.1017/S002428299500020X.
10. 1 2  www.emea.europa.eu **(нявызн.)**. Праверана 8 студзеня 2009.
11. ↑  Gonzalez, A; Barrera, J; Perez, E; Padron, C (1994). "Depsidones from Lobaria pulmonaria and their chemotaxonomic importance". *Biochemical Systematics and Ecology*. **22** (6): 583. doi:10.1016/0305-1978(94)90070-1.
12. ↑  Asplund J, Gauslaa Y (2008). "Mollusc grazing limits growth and early development of the old forest lichen *Lobaria pulmonaria* in broadleaved deciduous forests". *Oecologia*. **155** (1): 93–9. doi:10.1007/s00442-007-0891-z. PMID 17985157. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)
13. ↑  Nolan, Thos. J.; Keane, J. (1933). "Salazinic Acid and the Constituents of the Lichen, Lobaria pulmonaria". *Nature*. **132** (3329): 281. doi:10.1038/132281b0.
14. ↑  Gauslaa, Yngvar; Solhaug, Knut Asbjørn (2001). "Fungal melanins as a sun screen for symbiotic green algae in the lichen Lobaria pulmonaria". *Oecologia*. **126** (4): 462. doi:10.1007/s004420000541.
15. ↑  McEvoy M, Gauslaa Y, Solhaug KA (2007). "Changes in pools of depsidones and melanins, and their function, during growth and acclimation under contrasting natural light in the lichen *Lobaria pulmonaria*". *New Phytol*. **175** (2): 271–82. doi:10.1111/j.1469-8137.2007.02096.x. PMID 17587375.`{{cite journal}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)(недаступная спасылка)
16. ↑  Gauslaa Y, Solhaug KA (1996). "Differences in the susceptibility to light stress between epiphytic lichens of ancient and young boreal forest stands". *Functional Ecology*. British Ecological Society. **10** (3): 344–354. doi:10.2307/2390282. JSTOR 2390282.
17. ↑  Gauslaa Y, Solhaug KA (1999). "High-light damage in air-dry thalli of the old forest lichen *Lobaria pulmonaria* – interactions of irradiance, exposure duration and high temperature". *Journal of Experimental Botany*. **50** (334): 697–705. doi:10.1093/jexbot/50.334.697.
18. ↑  Safe, S; Safe, Lorna M.; Maass, Wolfgang S.G. (1975). "Sterols of three lichen species: Lobaria pulmonaria, Lobaria Scrobiculata and Usnea Longissima". *Phytochemistry*. **14** (8): 1821. doi:10.1016/0031-9422(75)85302-7.
19. ↑  Catalano, S.; Marsili, A.; Morelli, I.; Pacchiani, M. (1976). "Hydrocarbons sterols and fatty acids of Lobaria Pulmonaria". *Phytochemistry*. **15**: 221. doi:10.1016/S0031-9422(00)89091-3.
20. 1 2  Gilbert O. (2000). *Lichens*. London: HarperCollins. pp. 16–17. ISBN 0-00-730861-9. `{{cite book}}`: Праверце значэнне `|isbn=`: checksum (даведка)
21. ↑  *Lobaria pulmonaria* **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 снежня 2008. Праверана 8 студзеня 2009.
22. ↑  Guarrera PM, Lucchese F, Medori S (2008). "Ethnophytotherapeutical research in the high Molise region (Central-Southern Italy)". *Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine*. **4**: 7. doi:10.1186/1746-4269-4-7. PMC 2322956. PMID 18334029.`{{cite journal}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
23. ↑  Süleyman, H; Odabasoglu, F; Aslan, A; Cakir, A; Karagoz, Y; Gocer, F; Halici, M; Bayir, Y (2003). "Anti-inflammatory and antiulcerogenic effects of the aqueous extract of Lobaria pulmonaria (L.) Hoffm". *Phytomedicine : international journal of phytotherapy and phytopharmacology*. **10** (6–7): 552–7. doi:10.1078/094471103322331539. PMID 13678242.
24. ↑  Karakus B, Odabasoglu F, Cakir A, Halici Z, Bayir Y, Halici M, Aslan A, Suleyman H. (2008). "The effects of methanol extract of *Lobaria pulmonaria*, a lichen species, on indometacin-induced gastric mucosal damage, oxidative stress and neutrophil infiltration". *Phytotherapy Research*. **23** (5): n/a. doi:10.1002/ptr.2675. PMID 19107853. `{{cite journal}}`: `|access-date=` патрабуе `|url=` (даведка)Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
25. ↑  Odabasoglu F, Aslan A, Cakir A, Suleyman H, Karagoz Y, Halici M, Bayir Y. (2004). "Comparison of antioxidant activity and phenolic content of three lichen species". *Phytotherapy Research*. **18** (11): 938–941. doi:10.1002/ptr.1488. PMID 15597312.`{{cite journal}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
26. ↑  Lungwort **(нявызн.)**. Праверана 16 снежня 2008.
27. ↑  Llano GA (1948). "Economic uses for lichens". *Economic Botany*. **2** (1): 15–45. doi:10.1007/BF02907917.
28. ↑  Campbell J, Fredeen AL (2004). "*Lobaria pulmonaria* abundance as an indicator of macrolichen diversity in Interior Cedar-Hemlock forests of east-central British Columbia". *Canadian Journal of Botany*. **82** (7): 970–982. doi:10.1139/b04-074.
29. 1 2  Gilbert, O (1986). "Field evidence for an acid rain effect on lichens". *Environmental Pollution Series A, Ecological and Biological*. **40** (3): 227. doi:10.1016/0143-1471(86)90097-8.
30. ↑  Wirth V, Schöller H, Scholz P, Ernst G, Feuerer T, Gnüchtel A, Hauck M, Jacobsen P, John V; et al. (1996). "Rote Liste der flechten (Lichenes) der Bundesrepublik Deutschland". *Schriftenreihe für Vegetationskunde*. **28**: 307–368. `{{cite journal}}`: Непасрэднае ўжыванне et al. у: `|author=` (даведка)Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
31. ↑  Scheidegger C, Clerc P, Dietrich M, Frei M, Groner U, Keller C, Roth I, Stofer S, Vust M. (2002). «Rote Liste der gefährdeten Arten der Schweiz: Baum- und erdbewohnende Flechten». — Bern, Bundesamt für Umwelt, Wald und Landschaft BUWAL; Birmensdorf, Eidgenössische Forschungsanstalt WSL; Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève CJBG. 124 S.
32. ↑  Danish Lichen Checklist **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 ліпеня 2011. Праверана 16 снежня 2008.
33. ↑  Лабарыя лёгачная(недаступная спасылка)
34. ↑  Kerpės  (літ.)
35. ↑  *Wiesław.* The Lichenes, Lichenicolous and allied Fungi of Poland.Krytyczna lista porostów i grzybów naporostowych Polski. — Kraków, 2003. — ISBN 83-89648-06-7.
36. ↑  Лобария лёгочная(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Лобария лёгочная: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · Mycobank · NCBI · Tropicos |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777308628 |