У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Афрыка.
Рымская правінцыя Афрыка да 117 года
Рымская манета ў гонар правінцыі Афрыкі, адчаканена ў 136 годзе н.э. пры імператары Адрыяне. На абароце намалявана дзяўчына, якая ўвасабляе Афрыку, у шапцы ў форме галавы слана.

**Афрыка** (лац.: Africa Proconsularis, Africa Vetus) — правінцыя Старажытнага Рыма з цэнтрам ва Утыцы, якая займала тэрыторыю сучаснага паўночнага Туніса і міжземнаморскае ўзбярэжжа сучаснай заходняй Лівіі ўздоўж заліва Малы Сірт.

Гісторыя
--------

Пра гісторыю Паўночнай Афрыкі да рымскага заваявання гл.: Дагістарычная Паўночная Афрыка

Першыя полісы на тэрыторыі будучай правінцыі Афрыка, такія як Утыка, Карфаген, Тапс, Гадрумет былі заснаваны фінікійскімі перасяленцамі ў XI—IX ст. да н.э. Да VI ст. да н.э. дамінуючую ролю ў гэтым рэгіёне стаў адагрываць Карфаген, які падпарадкаваў свайму ўплыву міжземнаморскае ўзбярэжжа Афрыкі ад Лівіі да Геркулесавых слупоў, амаль усю Іспанію, а таксама кантраляваў імпарт волава з Брытаніі. У пачатку V ст. да н.э. інтарэсы рымлян і карфагенян перасекліся ў спрэчцы за валоданне Сіцыліяй. У чарадзе войнаў карфагеняне былі спачатку выцеснены з вострава, а затым у 146 да н.э. у выніку Трэцяй Пунічнай Вайны Карфаген быў канчаткова разгромлены, а яго сцены зрыты. На ўрадлівых землях, якія акружалі руіны Карфагена, была арганізавана рымская правінцыя Афрыка, якая кіравалася праконсулам з Утыкі. Астатняя частка афрыканскіх уладанняў Карфагена адышла да саюзніка Рыма нумідыйскага цара Масініса. У 118 да н.э. на мяжы з правінцыяй, у Нумідыі, разгарэлася грамадзянская вайна. Умяшанне Рыма прывяло да зацяжной Югурцінскай вайны, якая скончылася ў 105 да н.э. паланеннем завадатая вайны, нумідыйскага цара Югурты.

Падчас грамадзянскай вайны паміж Цэзарам і Пампеем на тэрыторыі Афрыкі былі разбіты адзін з апошніх апор рэспубліканцаў. Аблога Утыкі і смерць Катона Малодшага неаднаразова апявалася ў рымскай літаратуры.

У 18 г. н.э. нумідыец Такфарынат, які служыў у дапаможных падраздзяленнях рымскай войска, бег у племя мусуламіяў, дзе набраў войска, і арганізаваўшы яго па рымскім узоры, увайшоў у саюз з маўрэтанцамі і кініфіямі і пачаў разбойніцкія набегі на гарады правінцыі. Неаднаразова рымскія палкаводцы (у 18 — Фурый Каміл, у 20 — Луцый Апроній, у 22 — Квінт Юній Блез) атрымлівалі перамогі над Такфарынатам, але ён непазбежна адыходзіў у пустыню, дзе збіраў сваіх прыхільнікаў і зноў прыступаў да ваенных дзеянняў. У 24 Публій Карнелій Далабела змог акружыць варожае войска каля Аўзеі. Калі зыход бітвы стаў зразумелы, Такфарынат кінуўся на свой меч.

Некаторыя рэформы правінцый праводзіліся пры Аўгусце і пры Калігуле, але толькі пры Клаўдзіі тэрытарыяльны падзел Рымскай імперыі быў зацверджаны канчаткова. Афрыка стала сенацкай правінцыяй. Пасля адміністрацыйнай рэформы Дыяклетыяна яна была падзелена на дзве правінцыі: паўночная частка — лац.: Africa Zeugitana (якая захавала назву лац.: Africa Proconsularis і кіравалася праконсулам) і лац.: Africa Byzacena — паўднёвая частка.

Гэты рэгіён заставаўся пад уладай Рымскай імперыі аж да Вялікага перасялення народаў у V ст. У 429 вандалы пераправіліся ў Паўночную афрыку з Іспаніі і да 439 заснавалі сваё каралеўства, якое, акрамя Афрыкі, уключала яшчэ Сіцылію, Корсіку, Сардзінію і Балеарскія астравы. У Каралеўстве Вандалаў ролю эліты адыгрывалі воіны, якія выразна аддзялялі сябе ад мясцовага рамана-афрыканскага насельніцтва, уразаючы апошняе ў правах. Да канца V ст. Каралеўства Вандалаў прыйшло ў заняпад, і большую частку яго тэрыторыі занялі маўры і іншыя плямёны пустыні.

У 533 годзе візантыйскі імператар Юстыніян Вялікі, выкарыстоўваючы дынастычныя спрэчкі вандалаў як падставу, пасылае армію пад камандаваннем Велізарыя ў Афрыку. У выніку кароткай кампаніі Велізарый перамог вандалаў, з трыумфам увайшоў у Карфаген і аднавіў імператарскую ўладу ў правінцыі. Візантыйская адміністрацыя паспяхова супрацьстаяла нападам пустынных плямёнаў, і, пасродкам будаўніцтва шырокай сеткі ўмацаванняў, падтрымлівала сваю ўладу ўнутры правінцыі. Паўночнаафрыканскія правінцыі разам з уладаннямі Візантыі ў Іспаніі былі ператвораны імператарам Маўрыкіем у Афрыканскі экзархат.

Экзархат знаходзіўся на вяршыні магутнасці і, калі да ўлады ў Канстанцінопалі прыйшоў узурпатар Фока, экзарх Афрыкі Іраклій Старэйшы не падпарадкаваўся новаму імператару і паслаў войскі на чале са сваім сынам Іракліем (будучым імператарам) на барацьбу з тыранам (610 год). Гэта стабільнасць і моц бачныя ў тым, што Іраклій разважаў пра перанос сталіцы з Канстанцінопаля ў Карфаген. Сутыкнуўшыся з хваляй мусульманскага заваявання ў 640 годзе і пацярпеўшы шэраг ваенных няўдач, экзархі прыступілі да абарончай тактыкі, імкнучыся спыніць нашэсце. Але ў 698 годзе мусульманская армія з Егіпта захапіла Карфаген і падпарадкавала ўвесь экзархат, канчаткова выгнаўшы рымлян і хрысціянства з паўночнай Афрыкі.

Эканоміка
---------

Асноўнай крыніцай даходаў афрыканскіх полісаў была сельская гаспадарка. Названая «жытніцай імперыі», паўночная Афрыка давала прыкладна 1 мільён тон збожжа ў год, чвэрць якога экспартавалася. Акрамя злакаў вырошчваліся таксама бабы, фігі, вінаград і іншая садавіна. У другім стагоддзі аліўкавы алей, як і хлеб, быў выгодным экспартным таварам. У дадаткаў да рабагандлю і лоўлі і перавозцы экзатычных дзікіх жывёл, на экспарт ішлі тэкстыль, мармур, віно, лес, свойская жывёла, воўна і ганчарныя вырабы.

Праконсулы Афрыкі
-----------------

* 42-36 гг. да н.э. Марк Эмілій Лепід
* 22-21 гг. да н.э. Луцый Карнелій Бальб Малодшы
* Суэлій Флак
* Юлій Матэрн
* 17-18 гг. н. э. Марк Фурый Каміл
* 18-20 Луцый Апроній
* 21-22 Квінт Юній Блез
* 23- Публій Карнелій Далабела
* паміж 32 і 38 Марк Юній Сілан
* каля 42 — каля 44 (два гады) Сервій Сульпіцый Гальба
* з невядомы год па 61 Ціт Флавій Веспасіян
* 61- Аўл Вітэлій
* ?70 Луцый Кальпурній Пізон
* 238 Гардыян

Гл. таксама
-----------

* Афрыканскі экзархат — тэрыторыі правінцыі пад візантыйскім кіраваннем
* Іфрыкія — тэрыторыі правінцыі пад арабскім кіраваннем

Зноскі
------

1. ↑  Африка (римская провинция) // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  Правінцыі Рымскай рэспублікі |
| --- |
| 
Азія ·  Афрыка ·  Ахея ·  Блізкая Іспанія ·  Віфінія ·  Далёкая Іспанія ·  Егіпет ·  Ілірык ·  Кілікія і Кіпр ·  Корсіка і Сардзінія ·  Крыт і Кірэнаіка ·  Македонія ·  Мёзія ·  Нарбонская Галія ·  Сірыя ·  Сіцылія ·  Цызальпійская Галія
 |


|  Правінцыі Рымскай імперыі ў 120 годзе |
| --- |
| 
Азія · 
Аквітанія · 
Асірыя · 
Афрыка · 
Ахея · 
Балеары · 
Белгіка · 
Бетыка · 
Брытанія · 
Верхняя Германія · 
Віфінія · 
Галатыя · 
Дакія · 
Далмацыя · 
Егіпет · 
Італія · 
Іўдзея · 
Камяністая Аравія · 
Кападокія · 
Кілікія · 
Кіпр · 
Камагена · 
Корсіка і Сардзінія · 
Коцкія Альпы · 
Крыт і Кірэнаіка · 
Лікаонія · 
Лікія · 
Лугдунская Галія · 
Лузітанія · 
Маўрэтанія · 
Македонія · 
Малая Арменія · 
Мёзія · 
Нарбонская Галія · 
Ніжняя Германія · 
Норык · 
Нумідыя · 
Асраена · 
Памфілія · 
Панонія · 
Пенінскія Альпы · 
Прыморскія Альпы · 
Пісідыя · 
Понт · 
Рэцыя · 
Сірыя · 
Сіцылія · 
Месапатамія · 
Цопк (Сафена) · 
Тараконская Іспанія · 
Фракія · 
Эпір
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная багаслоўская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5226076 · BNF: 15314373k · GND: 4084774-3 · LCCN: n90722599 · SUDOC: 032076169 · VIAF: 151404673 |

 |