**Гісторыя яўрэяў на польскіх землях** налічвае каля 800 гадоў. На працягу гэтага часу былі доўгія перыяды рэлігійнай талерантнасці з боку дзяржавы і спрыяльных абставін для польскай яўрэйскай абшчыны, але было і амаль поўнае знішчэнне (Халакост), якое праводзілася нацысцкай Германіяй падчас акупацыі  (руск.) (бел..

*Прыняцце яўрэяў у Польшчы ў 1096 годзе*. Карціна Яна Матэйкі.
Святы Войцех абвінавачвае яўрэяў у гандлі рабамі-хрысціянамі перад князем Чэхіі Баляславам Набожным. Рэльеф з Гнезненскіх варотаў.
Першыя невялікія групы яўрэяў пасяліліся ў Польшчы ўжо з XIII стагоддзя, а на працягу наступнага часу іх колькасць павялічвалася. Сюды пераходзілі выгнаныя яўрэі  (руск.) (бел. з усёй Еўропы, у прыватнасці з Германіі (1346), Венгрыі (1349—1526 і 1686—1740), Францыі (1394), Аўстрыі (1420), Іспаніі (1492), Партугаліі (1497), Кіева (1886), Масквы (1891). Кароль Казімір III Вялікі лічыцца пратэктарам яўрэяў у Польшчы. У 1334 годзе ён вызваліў яўрэяў з-пад юрысдыкцыі магдэбургскага права і з тых часоў яўрэйскія абшчыны  (руск.) (бел. пачалі падвяргацца юрысдыкцыі каралеўскіх судоў. Дзякуючы гэтаму рашэнню Казіміра Вялікага, якім аберагалася фізічная бяспека і маёмасць яўрэяў, Каралеўства Польскае стала аазісам бяспекі іўдэяў, выгнаных з усёй Еўропы. З моманту ўзнікнення Каралеўства Польскага і далей — у Рэчы Паспалітай, да ваенных бедстваў паўстання Хмяльніцкага і Шведскага патопу ў XVII стагоддзі Польшча была адной з самых талерантных дзяржаў Еўропы. Як следства, яна стала домам для адной з найбуйнейшых і дынамічнейшых у развіцці яўрэйскіх абшчын. Невыпадкова тагачасныя людзі называлі сучасную ім Польшчу раем для яўрэяў (лац.: paradisus Iudaeorum), а кракаўскі рабін з шаснаццатага стагоддзя Мошэ Ісерлес  (руск.) (бел. адзначаў, што калі б Бог не даў яўрэям Польшчы, то лёс Ізраіля быў бы на самой справе невыносным. Аднак калі польска-літоўская унія пачала слабець з прычыны войнаў і рэлігійных канфліктаў (паміж пратэстантамі і каталіцкай контррэфармацыяй, а таксама паміж праваслаўнымі і ўніятамі), стала прыходзіць у заняпад і традыцыя польскай талерантнасці. Як следства, з другой паловы XVII стагоддзя сітуацыя яўрэяў у Польшчы пагоршылася.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе яўрэі, якія тут жылі (гэтак жа, як і хрысціяне) сталі падданымі дзяржаў, у якіх адышла тэрыторыя. Умовы жыцця яўрэйскай абшчыны істотна адрозніваліся ў залежнасці ад дзяржавы. Асабліва цяжка яўрэям было ў Расійскай імперыі, у якой узмацняўся антысемітызм, а для іўдзеяў было вызначана абмежаваныя зоны для пражывання. У XIX стагоддзі адбыліся істотныя змены — узмацнілася міграцыя?! яўрэяў у буйныя гарады, дзе паўставаў яўрэйскі пралетарыят, а таксама эміграцыя за межы Еўропы. Сталі ўзнікаць арганізаваныя рухі за культурную асіміляцыю і рэлігійную рэформу іўдаізму  (руск.) (бел.. У 1812 годзе ў Прусіі, а ў 1822 — у Расійскай імперыі яўрэям прадастаўлена грамадзянскія правы  (руск.) (бел.. Узнікалі яўрэйскія палітычныя групы — кансерватыўныя, сацыялістычныя і сіяністычныя, частка яўрэйскага пралетарыяту падтрымлівала камунізм. Пасля атрымання Польшчай незалежнасці  (польск.) (бел. на яе тэрыторыі пражывалі больш за 3 мільёны яўрэяў — адна з найбуйнейшых дыяспар на свеце. Істотнай праблемай было павелічэнне ўзроўню антысемітызму.

Неўзабаве пасля ўварвання нацыстаў у Польшчу акупанты пачалі арганізаваную акцыю знішчэння яўрэйскага насельніцтва, вядомую пад назвай Халакост. У выніку генацыду загінулі больш за 90 % польскіх яўрэяў. Многія яўрэі ваявалі як салдаты і афіцэры ў шэрагах Войска Польскага ў кампаніі 1939 года і ў іншых бітвах, напрыклад, пры Монтэ-Касіна  (бел. (тар.)) (бел.. Іх хавалі на агульных могілках разам з польскімі хрысціянамі і мусульманамі.

Пасля вайны значная частка з 180—240 тысяч яўрэяў, якія перажылі Халакост, вырашыла эміграваць з камуністычнай Польшчы да новай дзяржавы Ізраіль, ЗША ці Паўднёвай Амерыкі. Большасць з тых, хто застаўся, былі вымушаныя з’ехаць у канцы 1960-х у выніку арганізаванай кампартыяй антысеміцкай кампаніі  (руск.) (бел. (чэрвень 1967, сакавік 1968). Пасля краху камунізму ў Польшчы ў 1989 годзе становішча яўрэяў нармалізавалася, а тыя з іх, хто меў грамадзянства Польшчы да Другой сусветнай, атрымалі магчымасць яго вяртання. Колькасць яўрэяў у сучаснай Польшчы ацэньваецца ў каля 8-12 тысяч чалавек. Разам з тым, колькасць людзей, якія маюць яўрэйскія карані, але не звязаныя з іўдаізмам або яўрэйскай культурай, можа быць большай у некалькі разоў.

Каментарыі
----------

1. ↑  Гэта вызначэнне паходзіць ад фразы, гучала як «Польшча была небам для шляхты, чысцам для гараджан, пеклам для мужыкоў і раем для яўрэяў» і паходзіла з пачатку XVII ст.: Самуэль Адальберг: Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. 1889—1894, s. 419.. Паводле Станіслава Ката, гэтая фраза ўпершыню з’явілася ў пасквілі 1606 года ананімнага аўтара пад загалоўкам *Paskwiliusze na królewskim weselu podrzucone*. Аўтар гэтага тэксту, магчыма, мешчанін або прадстаўнік каталіцкага духавенства, крытыкуе прывілеі шляхты і эканамічна звязаных з ёй яўрэяў. Stanisław Kot: *Polska rajem dla Żydów, piekłem dla chłopów, niebem dla szlachty.* Warszawa: 1937.

Заўвагі
-------

1. ↑  B. Weinryb: *The Jews of Poland. A Social Economic History of the Jewish Community in Poland from 1100 to 1800*, Philadelphia, The Jewish Publication Society of America, 1972, s. 166.
2. ↑  Norman Davies: *Boże Igrzysko*. Kraków: Wydawnictwo ZNAK, 2006. ISBN 83-240-0654-0.

Літаратура
----------

* *Almanach i leksykon żydostwa polskiego*. T. 1. Lwów: 1937.
* *Almanach i leksykon żydostwa polskiego*. T. 2-3. Lwów: 1938.
* Maria Ambroży: *Ludność żydowska w okresie powstania Chmielnickiego*. Opole: 2003.
* Majer Bałaban: *Historia i literatura żydowska ze szczególnym uwzględnieniem historii żydów w Polsce*. T. 1. Lwów: 1929.
* Majer Bałaban: *Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304–1655*. 1936.
* Majer Bałaban: *Dzieje Żydów w Galicyi i w Rzeczypospolitej Krakowskiej 1772–1868*. Lwów: 1916.
* Majer Bałaban: *Kiedy i skąd przybyli Żydzi do Polski*. Warszawa: Menora, 1931.
* Majer Bałaban: *Przegląd literatury historii Żydów w Polsce*. Lwów: 1903.
* Majer Bałaban: *Z historii Żydów w Polsce*. 1920.
* Majer Bałaban: *Z zagadnień ustrojowych żydostwa polskiego*. Lwów: 1932.
* Majer Bałaban: *Żydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII wieku*. Lwów: 1909.
* Majer Bałaban: *Żydzi w Polsce*. 1930.
* Majer Bałaban (1938). "Żydzi w powstaniu 1863". *Przegląd Historyczny*. Warszawa. **XXXIV**.
* Stefan Bratkowski: *Pod wspólnym niebem. Krótka historia Żydów w Polsce i stosunków polsko-żydowskich*. Warszawa: 2001. ISBN 83-88072-51-X.
* Władysław Bruliński: *Czerwone plamy historii*. Warszawa: Unia Nowoczesnego Humanizmu, 1981.
* Zofia Borzymińska: *Studia z dziejów Żydów w Polsce*. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1995. ISBN 83-85888-79-9.
* Marek Jan Chodakiewicz: *Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947*. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2008. ISBN 978-83-60-46464-9.
* Ludwik Gumplowicz: *Prawodawstwo polskie względem Żydów*. Kraków: 1867.
* Norman Davies: *Boże Igrzysko*. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak", 2006. ISBN 83-24-00654-0.
* Szymon Dubnow: *Historia Żydów*. Kraków: 1939.
* Artur Eisenbach: *Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785—1870 na tle europejskim*, Warszawa 1988
* Marian Fuks (historyk)|Marian Fuks: *Żydzi polscy. Dzieje i kultura*, Warszawa 1982
* August Grabski, Maciej Pisarski, Albert Stankowski: *Studia z dziejów i kultury Żydów w Polsce po 1945,* Warszawa 1997, ISBN 83-85660-74-7
* August Grabski: *Działalność komunistów wśród Żydów w Polsce (1944—1949)*, Warszawa: Trio, 2004. ISBN 83-88542-87-7.
* Aleksander Hertz: *Żydzi w kulturze polskiej*, Warszawa 2003, ISBN 83-88032-56-9
* Maurycy Horn: *Regesty dokumentów i ekscerpty z Metryki Koronnej do historii Żydów w Polsce (1697—1795), t. 1-2*, Wrocław 1984,1988
* Gershon David Hundert: *Żydzi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku. Genealogia nowoczesności*. Warszawa 2007
* Łukasz Jasina: *Polacy i Żydzi w czasie II wojny światowej* w: «Polin. Studies in Polish Jewry», Lublin 2006, ISBN 83-60695-05-9
* Anna Jaskóła: *Sytuacja prawna mniejszości żydowskiej w Drugiej Rzeczypospolitej*. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2010.
* Paul Johnson: *Historia Żydów*. Kraków: Platan, 1996. ISBN 33-85222-25-1.
* Adam Kaźmierczyk: *Żydzi polscy 1648—1772. Źródła*. Kraków 2001
* Krystyna Kersten: *Polacy, Żydzi, komunizm. Anatomia półprawd 1939-68*. Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1992. ISBN 83-70-54026-0.
* Wanda Kochowska, Mieczysław Wojecki: *Żydzi w Polsce*, Zielona Góra 1994, ISBN 83-86335-04-1
* Gerard Labuda: *Słowiańszczyzna pierwotna: wybór tekstów. Materiały źródłowe do historii Polski epoki feudalnej*. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1954.
* Wacław Aleksander Maciejowski: *Żydzi w Polsce, na Rusi i Litwie*. Warszawa: 1878.
* Bertold Merwin: *Żydzi w powstaniu 1863 r*. Lwów: 1910.
* *Mniejszość żydowska w Polsce — mity i rzeczywistość* Materiały z konferencji Sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych, Warszawa, 20 maja 2010.
* *Najazd żydowski na Polskę – ulotka Katolicko-Narodowego Komitetu Wyborczego nawołujaca do głosowania w wyborach do Sejmu i Senatu na listę nr 24 w dn. 4 i 11 marca 1928*.
* Iwo Cyprian Pogonowski: *Jews in Poland. A documentary history*. Nowy Jork: Hippocrene Books, 1998. ISBN 0-7818-0116-8.
* Moshe Rosman *Stosunki magnacko-żydowskie w Rzeczypospolitej XVIII wieku*, Warszawa 2005
* Ignacy Schiper: *Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich*, Warszawa 1937
* Stefania Sempołowska: *Żydzi w Polsce*. Warszawa: 1906.
* Władysław Smoleński: *Stan i sprawa Żydów polskich w XVIII wieku* Архівавана 1 лютага 2009. Warszawa 1876
* Maria Stecka: *Żydzi w Polsce*. Warszawa: Menora, 1921.
* Izrael Szahak: *Żydowskie dzieje i religia. Żydzi i goje. XXX wieków historii*. Warszawa-Chicago: Fijorr Publishing, 1997. ISBN 83-907621-5-3.
* Janusz Tazbir: *Świat Panów Pasków*, Łódź 1986
* Bernard Dov Weinryb: *The Jews of Poland: a social and economic history of the Jewish community in Poland from 1100 to 1800*. Jewish Publication Society, 1973. ISBN 082760016X.
* Andrzej Żbikowski: *Żydzi*, Wrocław 2005, ISBN 83-7384-193-8
* *Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon*. Warszawa: Cyklady, 2001. ISBN 83-86-85958-X.

Спасылкі
--------

* Muzeum Historii Żydów Polskich Архівавана 13 верасня 2017.
* Wirtualny Sztetl — portal żydowskiej historii lokalnej

| ⛭Краіны Еўропы: Яўрэі |
| --- |
| 
 · Аўстрыя · Азербайджан¹ · Албанія · Андора · Беларусь · Бельгія · Балгарыя · Боснія і Герцагавіна · Ватыкан · Вялікабрытанія · Венгрыя · Германія · Грэцыя · Грузія · Данія · Ірландыя · Ісландыя · Іспанія · Італія · Казахстан² · Кіпр¹ · Латвія · Літва · Ліхтэнштэйн · Люксембург · Мальта · Малдова · Манака · Нідэрланды · Нарвегія · Польшча · Партугалія · Паўночная Македонія · Расія² · Румынія · Сан-Марына · Сербія · Славакія · Славенія · Турцыя² · Украіна · Фінляндыя · Францыя · Харватыя · Чарнагорыя · Чэхія · Швейцарыя · Швецыя · Эстонія
 |
| Залежныя тэрыторыі |
| 
 · Азорскія астравы · Аландскія астравы · Гернсі · Гібралтар · Джэрсі · Востраў Мэн · Фарэрскія астравы · Шпіцберген · Ян-Маен
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы |
| 
 · Абхазія¹ · Косава · Нагорны Карабах · Прыднястроўе · Паўднёвая Асеція¹
 |
| ¹ Часткова або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы  ² У асноўным у Азіі |