**Ятрышнік абпалены** (*Neotinea ustulata*) — від шматгадовых раслін сямейства архідных.

Назва
-----

Лацінская назва паходзіць ад *Orchis* — яечка і *ustulata* — згарэлы, абпалены. Падобна і ў беларускай мове. Эпітэт паходзіць ад выгляду коласу да распускання кветак, ён цёмны, нібыта абпалены.

Батанічнае апісанне
-------------------

Кветка
Шматгадовая травяністая расліна з двума маленькімі клубянямі, падобнымі на мужчынскія яечкі, што дало лацінскую назву роду, і прамастойным, аблісцелым (акрамя верхняй часткі) сцяблом вышынёй 30-40 см, часам да 50 см.

Суквецце падоўжанае — густы шматкветны колас; шматлікія кветкі маленькія, да 0,5 см, з чарнавата-пурпуровым шлемам і светла-ружовай губой даўжынёй ад 5 да 8 мм з малінавымі плямкамі, пялёсткі каля 0,3 см. Да распускання кветак колас цёмны, быццам абпалены. Плод — сухая каробачка.

Лісце ланцэтападобнае блакітна-зялёнае, незаплямленае. Лісты дасягаюць 3-10 см у даўжыню, ад 0,5 да 2 см у шырыню.

Насенне гэтай архідэі не ўтрымлівае другаснага эндасперму. Прарошчванне магчыма толькі пры ўтварэнні сімбіозу з мікорызаўтвараючымі грыбамі.

Ятрышнік абпалены — дыплоід з храмасомнай формулай 2n = 42.

Арэал
-----

Ятрышнік абпалены ў прыродным лугавым асяроддзі, Рон
Распасціраецца ад паўночнай Іспаніі праз Цэнтральную Еўропу, Альпы, паўднёвую Скандынавію, Усходнюю Еўропу да Цэнтральнай Сібіры і Каўказа. У Міжземнаморскім рэгіёне, уключаючы Паўночную Афрыку, сустракаецца рэдка.

На Беларусі сустракаецца адзінкава на паўночна-заходняй мяжы арэалу.

Экалогія
--------

Расце ў Цэнтральнай Еўропе на стэпавай і паўпустыннай пашы, заліўных лугах, сухіх і горных лугах да 2000 м над узроўнем мора. Часам сустракаецца ў рэдкіх хваёвых ці ліставых лясах, а таксама ў больш сухіх раёнах на вільготных лугах.

На Беларусі расце ў маладых хвойніках верасовага тыпу.

Від лічыцца сонцалюбівым.

Выяўляецца не кожны год, перыядычнасць паяўлення не ўстаноўлена. Цвіце ў ліпені-жніўні, пладаносіць у жніўні-верасні.

### Цвіценне

З-за значнай экалагічнай і геаграфічнай дысперсіі цвіце ў Цэнтральнай Еўропе ў цэлым з красавіка па жнівень. Квітнее расліна на працягу прыкладна трох тыдняў. На ўчастках у зоне ўмеранага клімату, росквіт Orchis ustulata ustulata можа пачацца ў апошняй трэці красавіка, у Альпах, аднак яны часта квітнець да чэрвеня.

Апыляльнікамі разнавіднасці *Orchis ustulata var. ustulata* з’яўляюцца *Echinomyia magnicornis*, для разнавіднасці *Orchis ustulata var. aestivalis* — *Leptura levida* і некаторыя віды чмялёў (*Bombus*). Працэнт завязі адносна высокі.

Наменклатура
------------

Ятрышнік абпалены на паштовай марцы
*Orchis ustulata*  
var. *ustulata* *Orchis ustulata*  
var. *aestivalis*
Ятрышнік абпалены мае дзве разнавіднасці, якія ў асноўным адрозніваюцца тэрмінамі цвіцення, але маюць і некаторыя марфалагічныя асаблівасці:

* Orchis ustulata var. ustulata — цвіце ў асноўным у маі-чэрвені, часам у красавіку.
* Orchis ustulata var. aestivalis Kümpel (Syn.: Neotinea ustulata var. aestivalis (Kümpel) Tali, M.F.Fay & R.M.Bateman) — цвіце ў ліпені або жніўні. Навуковая назва разнавіднасці паходзіць ад лац.: aestivalis — лета.

Пасля перагляду наменклатуры раслін на выснове генетычнага аналізу, ятрышнік абпалены быў уключаны разам з некаторымі відамі ў раней манатыпны род *Neotinea* як Neotinea ustulata (L.) R.M. Bateman, Pridgeon & M.W. Chase. Гэта назва ўжо выкарыстоўваецца сёння, але яшчэ вызывае спрэчкі сярод экспертаў.

Сінаніміка віда ўключае такія назвы як:

* Orchis amoena Crantz
* Orchis columnae F.W.Schmidt
* Orchis parviflora Willd.
* Orchis hyemalis Raf.
* Orchis imbricata Vest
* Orchis ustulata var. leopoliensis Zapal.
* Orchis ustulata f. leopoliensis (Zapal.) Pauca

Прымяненне
----------

Дэкаратыўная і лекавая расліна.

Ахова
-----

Занесены ў спіс ахоўных раслін Беларусі з 1964 года. Уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі як выключна рэдкі від, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення, таксама ўключаны ў Чырвоную кнігу Польшчы. Ахоўваецца ў Германіі і Швейцарыі.

Рознае
------

У 2005 годзе ятрышнік абпалены быў выбраны «Архідэяй года» у Германіі. У 2011 годзе ў Беларусі была выпушчана паштовая марка з яго выявай.

Галерэя
-------

* Orchis ustulataАгульны выгляд*Orchis ustulata*  
Агульны выгляд
* Orchis ustulataСуквецце*Orchis ustulata*  
Суквецце
* 
* Orchis ustulataРазетка*Orchis ustulata*  
Разетка

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 90. — 160 с. — 2 350 экз. — у крыніцы пад назвай Orchis ustulata L.
4. ↑  Флора БССР, т. 1, 1949
5. 1 2 3  Ятрышнік абпалены на Slounik.org
6. ↑  M.J. Godfery: Monograph and Iconograph of Native British Orchidaceae. 259 S. Cambridge 1933
7. ↑  W. Vöth: Echinomyia magnicornis Zett. Bestäuber von Orchis ustulata L. — Die Orchidee 35, 1984(5): 189—192.
8. ↑  R. M. Bateman, A. M. Pridgeon, M. W. Chase: Phylogenetics of subtribe Orchidinae (Orchidoideae, Orchidaceae) based on nuclear ITS sequences. 2. Infrageneric relationships and reclassification to achieve monophyly of Orchis sensu stricto. in: Lindleyana. The scientific journal of the American Orchid Society. West Palm Beach Fla 12.1997, 113—141. ISSN 0889-258X
9. ↑  Редкие и исчезающие виды…, 1987
10. ↑  Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1

Літаратура
----------

* S. Hammel: *Das Brandknabenkraut (Orchis ustulata L. 1753) — die Orchidee des Jahres 2005 in Deutschland.* In: *Journal Europäischer Orchideen* 37(1) 2005. AHO Baden-Württemberg, Stuttgart, S. 3-46, ISSN 0945-7909
* S. Hammel: *Das Brandknabenkraut (Orchis ustulata L. 1753) in Baden-Württemberg.* In: *Journal Europäischer Orchideen.* 37(1) 2005. AHO Baden-Württemberg, Stuttgart, S. 47-88, ISSN 0945-7909
* E. Henke: *Orchis ustulata auf der Peloponnes*. in: *Berichte aus den Arbeitskreisen Heimische Orchideen.* Friedberg 1(1) 1984, S. 92. ISSN 0176-2745
* Kadri Tali, Michael J. Y. Foley, Tiiu Kull 2004: *Biological Flora of the British Isles. No. 232. Orchis ustulata L.* In: Journal of Ecology 92(1), S. 174—184. ISSN 0022-0477 Abstract & PDF(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Неотинея обожжённая: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Neotinea ustulata* (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase // ИАС «ООПТ России» (руск.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777603229 |