**«Каза-манюка»**, **«Каза Дарота»**, **«Каза лупленая»** (руск.: Коза-дереза, Коза луплена, Коза-борза, Страшная коза; укр.: Коза-дереза) — сюжэт рускай, украінскай і беларускай народных казак.

Гісторыя
--------

Ілюстрацыя Міхаіла Якаўлева  (руск.) (бел.
Казка адносіцца да так званых казак пра жывёл. Другая частка казкі падобная на сюжэт казкі «Зайчыкава хатка»; адрозненне складае замена лісы персанажам каза. Рускіх варыянтаў — 30, украінскіх — 27, беларускіх — 9. Казкі пра Казу-манюку распаўсюджаныя і па ўсёй Еўропе. У італьянскіх, партугальскіх і французскіх варыянтах каза часам забівае гаспадара.

У паказальніку казачных сюжэтаў  (руск.) (бел. улічана пад нумарам 212 «Каза луплена»: Бацька пасылае сваіх сыноў (дачок) па чарзе пасвіць казу; каза ўвесь час кажа, што не насыцілася; бацька злуецца і праганяе сыноў з хаты, але калі сам пераконваецца, што каза падманвае, спрабуе яе зарэзаць; каза лупленая ўцякае ў лес, адымае дом у зайца; розныя жывёлы дапамагаюць яму, але выгнаць казу не могуць; выганяе казу певень (пчала, рак).

Існуюць варыянты казкі ў апрацоўцы А. Талстога, А. Нячаева, В. Капіцы, А. Благінінай  (руск.) (бел.. У 1939 годзе польская пісьменніца Яніна Паразіньская  (руск.) (бел. стварыла казку «Kozucha Kłamczucha  (польск.) (бел.», якую ў 2016 годзе пераклаў на беларускую мову пад назвай «Казуха Ілгуха» Алег Грушэцкі.

Этымалогія і значэнне
---------------------

Ілюстрацыя з украінскага выдання 1922 года.
**Дзераза.** М. Прышвін лічыў, што словазлучэнне «каза-дереза» першапачаткова гучала «коза — дери глаза» (пар. «прадраць вочы»), якое азначае «паглядзець уважліва». На думку А. Афанасьева-Чужынскага  (руск.) (бел. ўкраінскае слова *дереза* азначае «задзірака, капрызная». Паводле Фасмера  (руск.) (бел. «дереза» — сеючая разлад.

**Луплена.** *«Каза рухлена, палова боку луплена»*. «Луплена» — якую лупілі (білі, калацілі). Слова «лупіць» паходзіць ад *лупа* або *лупъ* — «скура, шкура».

**Рухлена.** Якая бурыць.

**Борза.** Слова «борзая» ў старажытнарускай мове азначала — «хуткая».

**Манюка.** Падманшчыца.

Сюжэт
-----

Ілюстрацыя з расійскага выдання 1901 года.
Жыла-была каза-манюка. Захацела яна пайсці травы пашчыпаць, узяла ды і выгнала зайчыка з дому. Прыйшоў яму на дапамогу воўк, ды толькі не змог зладзіць з казой. Затым вырашыў дапамагчы зайчыку мядзведзь, ды і яго каза не спалохалася. Праходзіў міма пеўнік (пчала, рак) і дапамог зайчыку выгнаць казу-манюку. І сталі яны дружна жыць ды пажываць.

Характэрнай асаблівасцю ўсходнеславянскіх варыянтаў сюжэту з’яўляюцца стылістычныя формулы, якімі каза дае сама сабе характарыстыку: «Я — каза рухлена, палова боку луплена…», «Ляцела праз масток, схапіла кляновы лісток».

У зносцы Афанасьева да слоў казы, якая адказвае зайчыку на пытанне « Хто там?», падаецца, што ў Варонежскай губерні гэты адказ гучыць: *«Я — коза рьяная, за́ боки драная; сколю тебя рогами, стопчу тебя ногами!»*, а ва Украіне: *«Я — коза-дереза, пивбока луплена, за копу куплена. Тупу-тупу ногами, сколю тебя рогами, лапками загребу, хвостиком замету — бррру!»*.

У культуры
----------

### У тэатры

Мікалай Лысенка ў 1888 годзе напісаў дзіцячую оперу «Каза-дзераза» па матывах народнай казкі на лібрэта Дніпровай Чайкі. Яна стала своеасаблівым падарункам Мікалая Лысенкі сваім дзецям.

### У кінематографе

У 1985 годзе па казцы быў зняты савецкі мультфільм «Дзераза  (руск.) (бел.». У 1995 годзе ва Украіне зняты маляваны мультфільм «Коза-дереза  (укр.) (бел.».

У 2012 годзе ў Польшчы быў зняты аднайменны мультфільм па творы Яніны Паразіньскай  (руск.) (бел. «Kozucha Kłamczucha  (польск.) (бел.».

### У філатэліі

Паштовая марка Украіны
Пошта Украіны ў 2003 годзе выпусціла марку з выявай Казы-дзеразы.

### У графіцы

Сярод вядомых мастакоў, якія стваралі ілюстрацыі да гэтай казкі, можна згадаць Алену Лось, Гары Якубеню, Сяргея Волкава, Міхаіла Якаўлева  (руск.) (бел. Віктара Таўбера, Кузьму Пятрова-Водкіна, Барыса Крукава  (укр.) (бел. і іншых.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Старжинская Н. С. Дубинина Д. Н.* Обучение детей второму языку в условиях близкородственного двуязычия Архівавана 1 лютага 2022. // Вторая международная конференция «Многоязычие и межкультурная коммуникация: Вызовы XXI века» — С. 245
2. ↑  БЭ т. 7, с. 429
3. ↑  Каза Дарота
4. ↑  Каза лупленая
5. ↑  *Тулупов Н. В.* Страшная коза — М.: Гос. издат, 1920 — 32 с.
6. 1 2  *Бараг Л. Г. Новиков Н. В.* Примечания Архівавана 26 верасня 2020. // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). — Т. 1. — 1984. — С. 375—507.
7. ↑  *Костюхин Е. А.  (руск.) (бел.* Когда звери говорили: Триста семьдесят пять мифов, сказок, басен, анекдотов, легенд и преданий о животных — М: Восточная литература, 2004 — С. 499—500
8. ↑  Сюжет № 212 Архівавана 30 чэрвеня 2019. // Русский фольклор XXXIII Материалы и исследования Архівавана 7 мая 2018. — СПб.: Наука, 2008 — С. 10
9. ↑  том 1 «Русских сказок» Толстого, 1940; перепечатка — «Русские народные сказки. Под ред. и в обработке А. Толстого», 1941, том 1
10. ↑  Коза-дереза : [рус. нар. сказка в обраб. О. Капицы (в сокр.) : для дошк. возраста / худож. А. Савченко]. — М.: Астрель; Кызыл; АСТ, 2005
11. ↑  *Алег Грушэцкі*. Казуха Ілгуха  (бел.).  czasopismo «Вясёлка».
12. ↑  *Пришвин М.* Кладовая солнца. Лучшие рассказы о живой природе с вопросами и ответами для почемучек — М. АСТ. 2016—190 с. — ISBN 978-5-17-093436-2
13. ↑  Словарь малорусского наречия, составленный А. Афанасьевым-Чужбинским. — Санкт-Петербург: Второе отд. Имп. Акад. наук, 1855 — Тетрадь 1 : [А — зять]
14. ↑  *Шанский Н. М.  (руск.) (бел. и др.* Лупцевать // *Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя* / Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова. — М.: Просвещение, 1971. — С. 249.
15. ↑  *Шанский Н. М.  (руск.) (бел. и др.* Лупить // *Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя* / Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова. — М.: Просвещение, 1971. — С. 249.
16. ↑  *Шанский Н. М.  (руск.) (бел. и др.* Борзая // *Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя* / Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова. — М.: Просвещение, 1971. — С. 53.
17. ↑  Манюка
18. ↑  Традиции и инновации в современном культурно-образовательном пространстве: материалы VIII Международной научно-практической конференции (г. Москва, 19 апреля 2017 г.)
19. ↑  Каза-манюка
20. ↑  Каза-манюка
21. ↑  Каза-манюка
22. ↑  Коза Дереза

Літаратура
----------

* Сюжет № 212. «Коза луплена» // Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка
* Коза луплена (22 варианта) // *Стекольникова Н. В.* «Колобок», «Теремок» и другие. Кумулятивные сказки в их вариантах — Воронеж: Научная книга, 2008. — 400 с.
* *Стекольникова Н. В.* Лексические парадигмы вариантов сказки «Коза луплена» — Воронеж: Воронеж. гос. ун-т, 2007. — 19 с.
* Малороссийская сказка «Коза-дереза». — Харьков: тип. M. M. Гордона, 1881. — 19 с.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Каза-манюка ў Вікікрыніцах |
| commons: | Каза-манюка на Вікісховішчы |

* «Коза-дереза». Украинская сказка в переводе
* Сказка о козе лупленой / Русская народная сказка // Детская электронная библиотека Дерево Сказок
* Кто такая коза-дереза? (руск.)