Уваходны светлафор «савецкага ўзору»
Карлікавы маршрутны святлафор ў Расіі
Чыгуначны святлафор у Германіі
**Чыгуначны святлафор** — прылада для бачнай сігналізацыі на чыгунках, якая падае сігналы ў любы час сутак толькі святлом агнёў (а менавіта, колерам, мігценнем, колькасцю, размяшчэннем агнёў). Як правіла, паказанне святлафора прызначана для членаў лакаматыўнай брыгады або для машыніста рухомага саставу, а сам святлафор, за выключэннем лакаматыўнага святлафора, з'яўляецца палявой прыладай.
Чыгуначныя святлафоры прызначаны для рэгулявання руху цягнікоў, манеўровых саставаў, а таксама рэгулявання хуткасці роспуску з сартавальнай горкі. Таксама святлафоры або дадатковыя светлавыя паказальнікі могуць інфармаваць машыніста аб маршруце, або як-небудзь яшчэ канкрэтызаваць паказанне. У сувязі з агульным падабенствам як па прызначэнні, так і па канструкцыі, да чыгуначным можна адносіць і святлафоры метрапалітэнаў, і легкарэйкавага транспарту.
У гэтым артыкуле разглядаюцца агульныя характарыстыкі і канструкцыя святлафораў.
Аб выкарыстанні святлафораў у чыгуначнай сігналізацыі на розных сістэмах чыгунак, метро і інш. внеуличного рэйкавага транспарту, сістэмах сігналізацыі гл Чыгуначная святлофорная сігналізацыя.

Асаблівасці
-----------

Па эксплуатацыйных уласцівасцях асноўнае адрозненне тыповага чыгуначнага святлафора ад большасці святлафораў на аўтамабільных дарогах (вулічных) — значна больш вузкая накіраванасць асноўнага прамяня (у Расіі і постсавецкай прасторы — звычайна вугал разыходжання каля 3°), паколькі ў большасці выпадкаў паказанне святлафора прызначана толькі для машыніста рухомага састава, які знаходзіцца на нейкім адным участку пуці. Таксама адрозненне заключаецца ў тым, што адназначнае ўспрыманне паказанні святлафора на чыгунцы павінна адбывацца на вялікіх адлегласцях — парадку 0,8-1,5 км, што практычна выключае выкарыстанне якіх-небудзь фігур або сілуэтаў ў межах аднаго агню.

Як правіла, у любой чыгуначнай святлафорнай сігналізацыі ў цэлым патрабуецца досыць шмат розных паказанняў, а колькасць магчымых для прымянення колераў вельмі абмежавана — як правіла, ад трох да шасці (прычым шэсць — ужо на мяжы магчымасцяў чалавека па ўспрымання колераў у досыць складаных умовах бачнасці), таму, як правіла, выкарыстанне толькі аднаго агню якога-небудзь колеру ў маштабе ўсёй сістэмы сігналізацыі аказваецца немагчымым. На чыгунках свету прымяняюцца светлафоры, якія выказваюць сігнал альбо толькі узаемным размяшчэннем агнёў, альбо толькі іх колерам (і часта таксама мігценнем), альбо як колерамі, так і размяшчэннем, прычым сістэмы сігналізацыі могуць быць як простымі, так і вельмі складанымі для вывучэння і ўспрымання.

Напрыклад, у Расіі, асноўнае значэнне мае колер агнёў і мігценне, а таксама вызначана іх адноснае ўзаемнае становішча; пры гэтым усе агні святлафора, гарачыя адначасова, заўсёды размяшчаюцца на адной вертыкальнай лініі.
Колеру, якія прымяняюцца ў святлафорнай сігналізацыі Расіі, называюцца так: чырвоны, жоўты, зялёны, месяцава-белы, сіні. У сістэмах, якія ўтварыліся на базе французскай, вылучаюць фіялетавы колер; таксама ў некаторых сістэмах фактычна жоўты агонь называюць аранжавым.

Тэхнічныя характарыстыкі
------------------------

Традыцыйна ў святлафорах ў якасці крыніцы святла ўжывалася лямпа напальвання, прычым з-за патрабавання вузкай факусоўкі прамяня нітка лямпы павінна быць кароткай, а таму звычайна ўжываюць нізкавольтныя лямпы — 12-вольтавыя, вельмі падобныя на старыя лямпы фар аўтамабіляў або лямпы дыяпраектараў. Таксама такія лямпы больш устойлівыя да шматразовых уключэнняў і выключэнняў, што важна пры мільгаценні, да вібрацый. У Расіі выкарыстоўваюцца двухніткавыя лямпы: адна нітка асноўная з тэрмінам службы да 2000 гадзін, іншая рэзервовая з тэрмінам службы 300 гадзін, ўключаецца кіруючай схемай пры перагаранні асноўнай.
Таксама ў апошні час сталі прымяняцца святлодыёдныя святлафоры, у першую чаргу яны ўсталёўваюцца на прахадных святлафорах (на перагонах), дзе доступ да святлафораў ускладнены і высокая надзейнасць святлодыёдных матрыц значна палягчае эксплуатацыю святлафораў.
Лямпавыя святлафоры, здольныя перадаваць паказанні розных колераў, канструктыўна выконвалі часцей за ўсё двух тыпаў: т. зв. лінзавыя і пражэктарныя.

У Расіі, як і ў свеце ў цэлым, найбольш распаўсюджаныя лінзавыя святлафоры (англ.: colorlight signalcolorlight signal). Яны маюць для кожнага асобнага сігнальнага агню асобны т. зв. камплект, які складаецца з патрона з лямпай (і часта — сістэмы для налады факусоўкі пры ўсталёўцы), і лінзавага камплекта, які складаецца з некалькіх лінзаў (звычайна ступеністых і выпуклых, магчыма, для лепшага выкарыстання светлавога патоку) і святлафільтраў адпаведнага колеру. У Расіі лінзавы камплект складаецца з унутранай ступеністай каляровай лінзы-святлафільтра і вонкавай бясколернай ступеністай лінзы. Асноўныя недахопы такой прылады — адносна нізкая эканамічнасць (магутнасць лямпы напальвання там звычайна складае 25 Вт, таксама сустракаюцца лямпы магутнасцю 15 і 35 Вт) з-за дрэннага выкарыстання светлавога патоку (усяго 25-30 %), і таксама магчымасць змешвання паказанняў пры трапленні сонечных прамянёў у лінзавыя камплекты (з-за гэтага немагчыма ўжываць люстэркі, якія моцна палепшылі б выкарыстанне светлавога патоку).

Перавагі святлодыедаў наогул у параўнанні з лямпамі напальвання — эканамічнасць (акрамя «белых» святлодыедаў, як правіла), даўгавечнасць, надзейнасць (у тым ліку за кошт множнасці святлодыедаў у адным сігнальным камплекце), непатрэбнасць досыць дарагіх каляровых лінзаў або святлафільтраў, для некаторых колераў (зялёны, збольшага сіні) — больш яркі, насычаны колер, што палягчае ўспрыманне ў складаных умовах, асабліва ў яркі сонечны дзень, таксама ноччу ў ярка асветленым горадзе і г. д. Недахопы ж — зноў жа, для некаторых колераў — альбо, наадварот, занадта бляклы, але некалькі рэзкі, раздражняльны колер (гэта характэрна для жоўтага), альбо — з-за недаступнасці пэўных колераў святлодыедаў — проста нестандартны, нетрадыцыйны колер (гэта часта для жоўтага і белага колераў — напрыклад, ёсць прыклад адкрыта сіняга «месяцава-белага» святла ў маскоўскім метро). Чырвоны на наяўных у цяперашні час святлодыёдных святлафорах, мабыць, па візуальным ўспрыманні істотна не лепшы і не горшы за традыцыйны, па чырвонаму святлу нават даволі цяжка адрозніць святлодыёдны святлафор ад лямпавага.
Таксама можна лічыць недахопам тое, што святлодыёды рэзка запальваюцца і згасаюць адпаведна з тым, як на іх падаецца і здымаецца напружанне: пры мільгаценні агню гэта даволі моцна раздражняе членаў лакаматыўнай брыгады, акрамя таго, сам выгляд мігцення нязвыклы, не ўспрымаецца як чыгуначны святлафор, у адрозненне ад плаўнага разгарання і патухання нізкавольтных лямпаў. Але пры жаданні гэты недахоп лёгка ліквідуецца простымі электроннымі схемамі.
Істотным недахопам святлодыёдных святлафораў з'яўляецца складанасць пабудовы і нетрывіяльнасць (у параўнанні з лямпавымі святлафорамі) схем кантролю гарэння агнёў.

У цяперашні момант, з прычыны таго, што замена сістэм кантролю сігналізацыі, адаптаваных пад лямпы напальвання, не плануецца, пераваг у святлодыёдных святлафораў няма. Згодна з тэхнічнымі патрабаваннямі расійскіх чыгунак, узровень спажывання святлодыёдных галовак святлафора рознымі метадамі даводзіцца да ўзроўню лямпаў напальвання. Высокія патрабаванні да бяспекі прыводзяць да з'яўлення схем бяспечных і, як следства, ненадзейных, якія выходзяць з ладу пры малых зменах параметраў кампанентаў, якія ўваходзяць у схему святлафора. Такім чынам, на сённяшні дзень святлодыёдныя чыгуначныя святлафоры пераваг перад лямпавымі не маюць, у той жа час захоўваючы ўсе уласцівыя ім недахопы.

Класіфікацыя
------------

Ўваходныя святлафоры з галоўкамі старога тыпу (з акруглымі шчытамі) і новага (з прамавугольнымі)
Паўтаральны святлафор у Расіі
### Віды святлодыёдных святлафораў

#### Спецыфічна святлодыедныя

Падобныя на вулічныя святлодыёдныя святлафоры. У іх кожны сігнальны камплект ўяўляе сабой плоскую матрыцу са святлодыёдамі, факусоўка прамяня адбываецца для кожнага святлодыёда асобна убудаваным у святлодыёд лінзай. Годнасці такога святлафора — вельмі добрая ўстойлівасць да разбівання сігнальных камплектаў хуліганамі, так як матрыца абаронена якім-небудзь трывалым празрыстым матэрыялам, рэзкасць і выразная бачнасць паказанняў пачынаючы са сярэдніх адлегласцяў — абодва годнасці асабліва каштоўныя ў горадзе. Таксама ў некаторых выпадках (у выпадку стромкіх крывых) вартасцю з'яўляецца, безумоўна, даволі шырокі кут бачнасці — у іншых выпадках гэта хутчэй недахоп. Асноўнай жа недахоп такой канструкцыі — безумоўна, раздражняльны і часта нават сляпучы эфект матрыцы на блізкіх адлегласцях — зваротны бок асабліва выразнай бачнасці на сярэдніх адлегласцях. Гэта залежыць не толькі і не столькі ад колькасці святлодыёдаў і сумарнай яркасці прамяня, колькі ад дыяметра лінзы і адпаведна яркасці бачнага дыска кожнага святлодыёда — пры павелічэнні дыяметра лінзаў аж да іх смыканія паміж сабой гэты непажаданы эфект знікае.

#### Лінзавыя

Падобныя лямпавым лінзавым святлафорам, і адрозніваюцца ад іх прынцыпова толькі тым, што ўсе іх лінзы бясколерныя. Гэта могуць быць як спецыяльна распрацаваныя лінзавыя камплекты для святлодыёдаў, так і звычайныя лямпавыя лінзавыя святлафоры, у якіх замест лямпы усталяваны замяшчаючы святлодыёдны камплект, які выпраменьвае ў цэлым святло ў шырокі сектар, які пакрывае ўсю плошчу лінзы, а замест каляровай лінзы — бескаляровая. Такія святлафоры ад лямпавых адрозніваюцца толькі адценнем колеру, характарам мільгацення і ў некаторай ступені — з вуглом разыходжанні прамяня — з-за адрознення эфектыўных памераў уласна крыніцы святла.
Такі святлафор, вядома, не адрозніваецца ад лямпавага устойлівасцю да хуліганаў, але вельмі эканамічны і практычна не патрабуе абслугоўвання, акрамя мыцця забруджаных і запыленых лінзаў (у той час як тэрмін службы пастаянна падпаленых лямпаў у святлафорах усяго каля 2000 г).

### Размяшчэнне

Па размяшчэнню святлафоры адрозніваюць мачтавыя, то ёсць якія маюць уласную мачту, падвесныя або кансольныя, то ёсць устаноўленыя на якой-небудзь канструкцыі над пуцямі, карлікавыя, то есць размешчаныя на невялікай вышыні над зямлёй, як правіла, на бетонным блоку або нізкім слупку, а таксама тунэльныя, замацаваныя на сцяне тунэлю. Зрэдку сустракаюцца і якія-небудзь асаблівыя спосабы мацавання святлафораў. Карлікавыя святлафоры танней, а таксама з-за сваіх габарытаў патрабуюць меншага адлегласці паміж пуцямі, што дазваляе часта выйграць некалькі метраў у даўжынях шляхоў. Але ў цэлым прынята лічыць, што яны валодаюць некалькі горшай бачнасцю, могуць быць перакрытыя ходзячымі па пуцях людзьмі, замеценыя снегам и т. д. Аднак пры праходжанні чыгункі ў асветленай гарадской забудове ноччу часта як раз высока размешчаныя святлафоры аказваюцца горш бачнымі.

### Форма шчыта

Характэрнай рысай чыгуначных святлафораў (акрамя большасці сціснутых негабарытамі карлікавых і тунэльных) з'яўляецца наяўнасць вельмі вялікіх па параўнанні з дыяметрам агнёў фонавых шчытоў, практычна заўсёды чорных, часам з аблямоўкай іншага колеру. Часта форма шчыта якім-небудзь чынам паказвае на тып святлафора або асаблівасці яго значэння. Таксама для такіх мэтаў часта выкарыстоўваецца размалёўка мачты. У Расіі формай шчыта (ромб ці квадрат, павернуты дыяганаллю вертыкальна, у адрозненне ад шчытоў іншай формы — круглых, прамавугольных, авальных) адрозніваюцца толькі паўтаральныя і загараджальныя святлафоры, прычым апошнія таксама адрозніваюцца чорна-белай спіральна-паласатай афарбоўкай мачты. Таксама для лінзавых святлафораў Расіі, а ў яшчэ большай ступені для старых лінзавых святлафораў да 80-х гадоў выпуску характэрныя вельмі доўгія брылі над кожным лінзавым камплектам.

Сігналы святлафораў на чыгунках былога СССР
-------------------------------------------

Выхадны сьветлафор на ўчастку з АЛСО, які паказвае зялёны і месяцава-белы агні
* **Зялёны** — дазваляецца рух з усталяванай хуткасцю, наступны святлафор адкрыты. Пры трохзначнай аўтаматычнай блакіроўцы азначае свабоднасць двух і больш блок-участкаў, пры четырохзначнай — трох і больш);
* **Жоўты** — дазваляецца рух з гатоўнасцю спыніцца (наперадзе свабодзен адзін БУ), наступны святлафор зачынены (лакаматыўныя прылады пры выкарыстанні АЛСН дапускаюць рух пасля праходзе жоўтага агню з хуткасцю не больш за 50-60 км/ч — у залежнасці ад мясцовых інструкцый);
* **Чырвоны** — Стой! Праезд забаронены.
* **Жоўты з зялёным** — ужываецца пры 4-значной АБ, прамежкавае паказанне паміж зялёным і жоўтым, азначае свабоднасць наперадзе двух блок-участкаў.
* **Два жоўтых** (ЖЖ) — дазваляецца рух з паменшанай хуткасцю з адхіленнем па стрэлачнаму пераводу, наступны святлафор зачынены (чырвоны).
* **Два жоўтых, з іх верхні перарывісты** (ЖмЖ) — дазваляецца рух з паменшанай хуткасцю з адхіленнем па стрэлачнаму пераводу, наступны святлафор адкрыты.
* **Жоўты перарывісты** — дазваляецца рух з усталяванай хуткасцю, наступны святлафор сігналізуе аб адхіленні па стрэлачнаму пераводу.
* **Зялёны перарывісты, жоўты і зялёная святлівая паласа (ЗСП)** — дазваляецца рух з хуткасцю да 80 км/ч з адхіленнем па стрэлачнаму пераводу з спадзістай крыжавінай маркі 1/18, наступны святлафор адкрыты.
* **ЖмЖ і ЗСП** — дазваляецца рух з хуткасцю да 80 км/г, наступны святлафор патрабуе прахода яго з паменшанай хуткасцю (ЖЖ або ЖмЖ).
* **ЖЖ і ЗСП** — дазваляецца рух з хуткасцю да 60 км/ч і гатоўнасцю спыніцца, наступны святлафор зачынены.

Сустракаюцца ўчасткі, дзе на перагонах адсутнічаюць прахадныя святлафоры і як сродак сігналізацыі выкарыстоўваецца Аўтаматычная лакаматыўная сігналізацыя (у гэтым выпадку яна называецца АЛСО). Выходнымі святлафорамі на такіх участках падаюцца сігналы:

* **Зялёны і месяцава-белы** — наперадзе свабодныя два ці больш БУ.
* **Жоўты і месяцава-белы** — наперадзе звабодзен адзін БУ.
* **Месяцава-белы** — дазваляецца вырабляць манеўры.
* **Сіні** — забараняецца вырабляць манеўры.

Маршрутнымі святлафорамі ў залежнасці ад месца іх ўстаноўкі падаюцца сігналы:
-----------------------------------------------------------------------------

* **адзін зялёны агонь** — "Дазваляецца рух з усталяванай хуткасцю; наступны святлафор (маршрутны або выхадны) адкрыты";
* **адзін жоўты** агонь—"Дазваляецца рух з гатоўнасцю спыніцца; наступны святлафор (маршрутны або выхадны) закрыты";
* **адзін чырвоны** агонь—"Стой! Забараняецца праязджаць сігнал";
* **адзін жоўты перарывісты агонь** — "Дазваляецца праход святлафора з усталяванай хуткасцю; наступны святлафор (маршрутны або выходны) адкрыты і патрабуе праходзе яго з паменшанай хуткасцю";
* **два жоўтых агні, з іх верхні — перарывісты, —** "Дазваляецца праход святлафора з паменшанай хуткасцю; цягнік следуе на бакавы пуць; наступны святлафор (маршрутны або выходны) адкрыты";
* **два жоўтых агні** — "Дазваляецца праход святлафора з паменшанай хуткасцю і гатоўнасцю спыніцца на станцыі; цягнік следуе на бакавы пуць; наступны святлафор зачынены".

Гл. таксама
-----------

* Чыгуначная святлафорная сігналізацыя
* Семафор (чыгунка)

Літаратура
----------

* Указания по применению светофорной сигнализации на железных дорогах Союза ССР. РУ-30-80

Спасылкі
--------

* Сігналізацыя, цэнтралізацыя, блакіроўка на Метрапалітэне