**Каланіяльны перыяд** гісторыі звязаны з засяленнем еўрапейцамі Паўночнай Амерыкі. Ён ахапіў XVI—XVIII стагоддзі. Тым не менш, некаторыя пісьменныя крыніцы і археалагічныя дадзеныя пацвярджаюць, што ў эпоху Сярэднявечча вікінгі будавалі свае паселішчы на тэрыторыі паўночнаамерыканскага кантынента.

Старажытная гісторыя
--------------------

Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню з'явіліся, паводле ацэнак археолагаў, ад 12 да 40 тыс. гадоў назад. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз Аляску, якая ў той час злучалася з Азіяй.

Першыя спробы еўрапейцаў асвоіць тэрыторыю
------------------------------------------

У 1513 г. іспанскія каланісты, на чале якіх быў Хуан Понсе дэ Леон высадзіліся ў Фларыдзе і пачалі засваенне тэрыторыі, якая пазне стала часткай ЗША.

Пасля гэтага на працягу ўсяго XVI ст. іспанскія, партугальскія і французскія даследчыкі вандравалі па розных частках тэрыторыі ЗША з мэтай будаўніцтва калоній. З цягам часу тэрыторыя ў раёне р. Місісіпі стала ўладаннем Францыі, а значная частка заходняга рэгіёна сучасных Злучаных Штатаў належала іспанскай калоніі Мексіка.

### Першыя брытанскія калоніі

У 1585 г. на востраве Роўноўк Айлэнд (сучасная Паўночная Караліна) шэраг брытанскіх маракоў на чале з У. Ралеям зрабіла першую няўдалую спробу заснаваць трывалае пасяленне. Праз 2 гады была зроблена аналагічная экспедыцыя з тым жа вынікам.

Але ў 1607 г. камерцыйная Вірджынская кампанія здолела заснаваць горад Джэймстаўн на тэрыторыі сучаснага штата Вірджынія. Пасля гэтага пачалося актыўнае камерцыйнае і гаспадарчае засваенне навакольных тэрыторый. А з 1624 г. Вірджынія перастала быць карпаратыўным уладаннем і стала каралеўскай калоніяй.

### «Мэйфлаўэр»

У 1620 г. у Вірджынію адправіўся карабель з англійскімі пурытанамі, якія пражывалі як бежанцы ў Галандыі. Справа была ў тым, што па прычыне іх рэлігійных поглядаў і грамадзянскай пазіцыі пурытане мусілі пакінуць Вялікабрытанію. Урад Галандыі станоўча ставіўся да іх веры і быў у стане канкурэнтнай барацьбы з Вялікабрытаніяй. Таму мноства пурытан перасялілася ў Галандыю. Але на новай радзіме яны сутыкнуліся з дыскрымінацыяй з боку мясцовых пурытан (Напрыклад, англічанам не давалі магчымасць займацца пэўнымі відамі працы альбо рабіць кар'еру ў Царкве).

Некаторыя сем'і эмігрантаў вырашылі перасяліцца ў Вірджынію, якая тады належала прыватнай англійскай кампаніі і давала больш шансаў на свабоду веравызнання. Але карабель «Мэйфлаўэр», на якім яны плылі, збіўся з курса ў выніку шторма і перасяленцы апынуліся некалькі далей ў паўночным напрамку ад сваёй мэты. Так была заснавана калонія Новая Англія.

Розныя катэгорыі засяленцаў
---------------------------

Па нацыянальным складзе будучыя 13 штатаў засялялі пераважна англічане, галандцы і шведы. А па іншых катэгорыях гэта былі ўсе хто быў незадаволены жыццём у Старым Свеце. Нярэдка прадстаўнікі варагуючых бакоў, напрыклад манархісты і рэспубліканцы засялялі розныя амерыканскія калоніі і мірна жылі на новым месцы. Падчас гэта тэндэнцыя закранала і ўнутраную міграцыю: калі пэўная частка жыхароў адной калоніі была незадаволена жыццём, яны перасяляліся на іншыя землі і ўтваралі новую калонію.

Сярод перасяленцаў можна вылучыць наступныя катэгорыі:

* англійскія сяляне, якіх сагналі з іх зямель у выніку палітыкі агароджвання;
* пурытане, якія масава перасяляліся да Англійскай рэвалюцыі (1640-1660 гг.) у Амерыку па прычыне рэпрэсій каралеўскага ўрада на радзіме; у 1630 г. яны заснавалі Калонію Масачусэтскага заліва, цяпер вядомую як штат Масачусэтс;
* англійскія манархісты, асабліва дваране, якія беглі ад рэпрэсій падчас Англійскай рэвалюцыі (1640-1660 гг.); многія з іх пасяліліся на Поўдні сучасных ЗША;
* розныя невялікія напрамкі хрысціянства, якія цярпелі ад дыскрымінацыі ў розных краінах Еўропы: квакеры, менаніты, амішы, баптысты і мараўскія браты; так мецэнат Уільям Пэн у 1682 г. заснаваў г. Філадэльфія і калонію Пенсільванія;
* шукальнікі прыгод і лепшай долі з розных краін Еўропы, асабліва пасля 1680 г. эмігрантаў з Вялікбарытаніі стала менш чым з іншых краін Еўропы;
* чорныя рабы з Афрыкі і іншых рэгіёнаў амерыканскага кантынента.

Заснаванне новых калоній
------------------------

### Лёс галандскіх калоній

З пачатку ХVII ст. галандскія каланісты пачалі засваенне зямель сучаснага штата Нью-Ёрк. У 1624 г. яны заснавалі горад Новы Амстэрдам, які сёння вядомы як Нью-Ёрк. Аднак з другой паловы ХVII ст. пасля Рэвалюцыі ўрад Вялікабрытаніі пачаў праяўляць больш увагі сваім валоданням на атлантычным узбярэжжы Амерыкі з мэтай выціснуць усіх канкурэнтаў. У гэты жа час на землях, падкантрольных галандскім каланістам пачалі масава сяліцца англійскія каланісты. Спачатку кіраўніцтва галандскіх калоній яшчэ трымала пад кантролем сітуацыю і англійскія перасяленцы ў галандскіх уладаннях падпарадкоўваліся мясцовай каланіяльнай адміністрацыі, але вельмі хутка англічан стала так шмат, што адбылася поўная асіміляцыя галандцаў.

### Каланізацыя 1630-1730-х гг.

У 1630-х гг. падчас унутранай міграцыі каланістаў пачалося засяленне зямель цяперашняга штата Род-Айленд.

У 1660-х гг. ішло актыўнае засяленне Паўночнай i Паўднёвай Караліны з заснаваннем буйных плантацый і дробных фермерскіх гаспадарак.

Да 1730-х гг. асноўная частка тэрыторыі пад кантролем Вялікабрытаніі была заселена і мела межы з іспанскімі і французскімі валоданнямі. У 1732 г. была заснавана апошняя з 13 калоній, якія ўвайшлі ў склад ЗША — Джорджыя.

Развіцце калоній у ХVIIІ ст
---------------------------

У ХVIIІ ст калоніі дасягнулі свайго росквіту. Сфарміравалася адносна дэмакратычная сістэма самакіравання. Адкрываліся ўніверсітэты і публічныя бібліятэкі. І гэта было б малаверагодным пры адсутнасці стабільнага эканамічнага росту.

### Адносіны каланістаў з індзейцамі

Індзейцы ўяўлялі сабой мноства плямёнаў і саюзаў плямёнаў, якія не мелі дакладна акрэсленых межаў сваіх уладанняў і не вельмі шчыльна засялялі кантынент. Толькі каля пачатку ХІХ ст. індзейцы сталі адносіцца да белых каланістаў Амерыкі як да ворагаў. На працягу ўсяго папярэдняга каланіяльнага перыяду адносіны да белых перасяленцаў былі розныя. Часам індзейцы рабіліся саюзнікамі белых альбо дзелавымі партнерамі, з якімі гандлявалі. Часам паміж каланістамі і індзейцамі ішлі войны мясцовага значэння. У некаторых выпадках індзейцы рабіліся васаламі каланістаў. У 2-х буйных войнах паміж еўрапейцамі Франка-індзейскай і Вайной за незалежнасць (1775—1783 гг) шэраг плямёнаў ваявалі на адным баку супраць іншых плямёнаў, якія ваявалі на другім. Ваявалі індзейцы і паміж сабой, напрыклад, калі еўрапейцы зганялі іх далей ад Аталнтыкі, і яны ваявалі за новыя землі з іншымі плямёнамі.

Як заўважыў прафесар аднаго з амерыканскіх вну Дональд Уізэнхант, «індзейцы для каланістаў былі перашкодай» (they were viewed as an obstacle). Таму каланісты рознымі спосабамі забіралі зямлю ў індзейцаў: куплялі ці адымалі сілай. На ранніх этапах каланіяльнага перыяда, калі ў індзейцаў зямлі было шмат, былі выпадкі, што індзейцы самі дазвалялі белым сяліцца ў межах сваіх уладанняў, бо разважалі, што рэсурсаў для земляробства, палявання, збіральніцтва хопіць на ўсіх. Але з ростам белага насельніцтва калоній гэта спынілася.

Неправільна лічыць, што індзейцы баяліся агнястрэльнай зброі. Падобна плямёнам Сібіры яны хутка навучыліся ёю карыстацца. Аднак да пачатку ХІХ ст. індзейцы не разглядалі каланістаў так як іх разглядалі самі каланісты — як перашкоду. Таму метадычнае вынішчэнне асобных плямёнаў каланістамі заставалася праблемай гэтых плямёнаў. Да таго ж белае насельніцтва калоній расло, а сагнаныя з зямель індзейцы, не гатовыя да пераходу да новых спосабаў вядзення гаспадаркі, паміралі масава і іх колькасць скарачалася.

### Рабства ў калоніях

Першыя чорныя рабы былі завезены ў паўднёвыя калоніі ў 1619 г. Але індзейцаў, захопленых у палон альбо купленых за грошы ўжо да гэтага прымушалі да паднявольнай працы. Цікава, што калі ў 1675 г. індзейцы поўдня Новай Англіі паўсталі супраць белых і былі разбіты некалькі соцень палонных паўстанцаў зрабілі рабамі.

Да 1660-х гг. раб мог атрымаць свабоду на пэўных умовах, часцей за ўсё за выдатную працу на гаспадара. Але ў 1660-я гг. гадоўля тытуню, цукровага трысця і г.д. на плантацыях прывяла да адмены ўсіх магчымасцяў выкупіць свабоду і рабства, у тым ліку масавы завоз чорных нявольнікаў, набыло сістэмны характар.

Зноскі
------

1. ↑  *An Outline on American History*. Published by US Information Agency, p.10
2. ↑  *An Outline on American History*. Published by US Information Agency, p.12
3. ↑  Цікава, што ў ЗША ХІХ ст. падобным чынам новаўтвораны рэлігійны рух — мармоны таксама перасяліліся на захад ЗША ў раён г. Солт Лэйк Сіці, каб пазбегнуць дыскрымінацыі ў іншых штатах
4. ↑  Падрабязны аналіз розных хваляў эміграцыі ў Злучаныя Штаты і гісторыя ўтварэння абшчынных суполак прыводзіцца ў лекцыі «Амерыканскія абшчыны і іх рассяленне» д-ра Універсітэта Паўночнай Караліны Рычарда Канья, апублікаванай на сайце Historiapure. Рэжым дуступу: R. Kania.American Community and Neighborhood (гл. таксама бел. пераклад гэтай лекцыі)
5. ↑  Супрацьстаянне розных індзейскіх плямёнаў падчас Франка-індзейскай вайны добра апісана ў рамане «Апошні з магікан»
6. ↑  Фраза прагучала падчас лекцыі на англійскай мове для студэнтаў факультэта міжнародных адносін БДУ ў аддзяленні на вул. Маякоўскага, 96 у Мінску зімой 2004—2005 гг. калі прафесар пад эгідай дзяржаўнай адукацыйнай праграмы чытаў курс лекцый па гісторыі ЗША. Лекцыя была прысвечана каланіяльнаму перыяду і вайне за незалежнасць.
7. ↑  *An Outline on American History*. Published by US Information Agency, p.25
8. ↑  *An Outline on American History*. Published by US Information Agency, p.20

| ⛭Гісторыя ЗША (храналогія) |
| --- |
| Да 1776 | 
* Каланіяльны перыяд
* Франка-індзейская вайна (1754—1763)
* Бостанскае чаяпіцце (1773)
* Першы Кантынентальны Кангрэс (1774)
* Вайна за незалежнасць (1775—1783)
* Другі Кантынентальны Кангрэс (1775—1781)
* Дэкларацыя незалежнасці ЗША (1776)

 |
| 1787—1854 | 
* Прыняцце Канстытуцыі ЗША (1787)
* Біль аб правах (1789)
* Паўстанне з-за віскі (1794)
* Квазі-вайна
* Першая берберыйская вайна (1801—1805)
* Луізіянская купля (1803)
* Экспедыцыя Люіса і Кларка (1803—1806)
* Англа-амерыканская вайна (1812—1815)
* Другая берберыйская вайна (1812—1816)
* Дагавор Адамса — Оніса (1819)
* Місурыйскі кампраміс (1820)
* Дактрына Манро (1823)
* Дарога слёз
* Абаліцыянізм
* Арэгонскі дагавор (1846)
* Амерыкана-мексіканская вайна (1846—1848)
* Каліфарнійская залатая ліхаманка (1848—1855)
* Кампраміс 1850 года
* Купля Гадсдэна (1853)
* Закон Канзас-Небраска (1854)

 |
| 1861—1897 | 
* Перадумовы Грамадзянскай вайны
* Грамадзянская вайна (1861—1865)
* Гомстэд-акт (1862)
* Пракламацыя аб вызваленні рабоў (1862)
* Рэканструкцыя Поўдня (1865—1877)
* Індустрыялізацыя
* Купля Аляскі (1867)
* Паніка 1873 года
* Пазалочаны век
* Індзейскія войны
* Паніка 1893 года
* Залатая ліхаманка на Алясцы (1896—1897)

 |
| 1898—1929 | 
* Іспана-амерыканская вайна (1898)
* Бананавыя войны
* Філіпіна-амерыканская вайна
* Прагрэсіўная эра
* Першая сусветная вайна
* Акупацыя Дамініканскай Рэспублікі (1916—1924)
* Чырвоная пагроза
* Сухі закон (1919—1933)
* Вялікая дэпрэсія (1929)

 |
| 1933—1961 | 
* Новы курс
* Другая сусветная вайна
* Манхэтэнскі праект
* Халодная вайна
* Карэйская вайна (1950—1953)
* Макартызм
* Аперацыя PBSUCCESS
* Рух за правы афраамерыканцаў (1955—1968)
* Касмічная гонка (1957—1975)
* Аперацыя ў заліве Свіней

 |
| 1962—1992 | 
* Карыбскі крызіс (1962)
* Забойства Джона Кенэдзі (1963)
* Акупацыя Дамініканскай Рэспублікі (1965—1966)
* Вайна ў В’етнаме (1964—1973)
* Вялікае грамадства
* Уотэргейцкі скандал (1972—1974)
* Нафтавы крызіс
* Захоп заложнікаў у Іране (1979—1981)
* Рэйганоміка
* Міратворчая аперацыя ў Ліване
* Стратэгічная абаронная ініцыятыва
* Уварванне ЗША на Грэнаду (1983)
* Катастрофа «Чэленджэр»
* Бамбардзіроўка Лівіі (1986)
* Ірангейт
* Уварванне ЗША ў Панаму (1989)
* Вайна ў Персідскім заліве (1991)
* Лос-Анджэлескі бунт (1992)

 |
| 1992—2005 | 
* Інцыдэнт у Рубі Рыдж (1992)
* Міратворчая аперацыя ў Самалі (1992—1994)
* Аблога Уэйка (1993)
* Інтэрвенцыя на Гаіці (1994)
* Тэракт у Аклахома-Сіці (1995)
* Скандал Клінтан — Лявінскі
* Аперацыя «Саюзная сіла» (1999)
* Тэракты 11 верасня 2001 года
* Вайна ў Афганістане
* Іракская вайна (у 2003)
* Ураган «Катрына»

 |