| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

**Хаяса** (арм.: Հայասա) ці *Хаяса-Азі* (арм.: Հայասա-Ազզի) — дзяржава, што згадваецца ў хецкіх клінапісных тэкстах у перыяд з XVI па XIII стст. да н.э. Большасць хетолагаў змяшчаюць Хаясу ў вярхоўі рэк Чарох і Еўфрат, на тэрыторыі Армянскага нагор’я. Хаяса знаходзілася на тэрыторыі Заходняй Арменіі. На працягу гэтага перыяду Хаяса часам заключала з Хецкім царствам мір і выплачвала хетам даніну, часам уступала з ім у ваенныя канфлікты і наносіла хетам знішчальныя паражэнні. Сталіцай Хаясы быў горад Кумаха, які адпавядае пазнейшаму армянскаму Кемаху, што знаходзіўся ў вярхоўях ракі Еўфрат, каля сучаснага горада Эрзінджан.

У 1405 годзе да нашай эры, у гады кіравання цара Марыяс, хеты напалі на Хаясу і аднялі ў яе правінцыю Цопк, вайна працягнулася ўжо пры пераемніку Марыя Каранні. Каля 1397 года да н.э. хеты здабылі перамогу над Каране ў бітве ў Катхалаія (у Кападокіі). Развіваючы поспех, хеты зноў напалі на Цопк, але былі адбіты. У тым жа годзе адбылася бітва ў крэпасці Ані (Комах), у выніку якой хецкія войскі вымушаны былі адступіць. Вайна працягвалася да 1380 года да н.э. Войскі Каранні некалькі разоў нападалі на тэрыторыю Хецкага царства і спусташалі яе. У 1380 годзе да н.э. Каранні нават удалося захапіць сталіцу Хатусу і спаліць яе. Помста за доўгія гады вайны была поўнай, хоць сама вайна не скончылася. Каля 1375 года да н.э. хеты паспрабавалі высадзіцца на чарназёмным беразе Хаясы, але ў наступнай пасля таго бітве панеслі сур’ёзныя страты і былі адкінуты. У 1350-м годзе да н.э. Хецкае царства захапіла Цопк, але ў 1349-м годзе да н.э. Хуканне ўдалося адбіць гэту правінцыю. У 1345-м годзе да н.э. хеты зноў занялі Цопк, у выніку якога княства Тогарма і Мелід перайшлі да Хетаў, а Хуканне давялося прызнаць вяршэнства Хецкага царства. Зрэшты, гэта не перашкодзіла яму ў тым жа годзе напасці на Кападокію і гэтым вымусіць хетаў адступіць з тэрыторыі Мітані. У 1324-м годзе да н.э. хеты захапілі крэпасць Дукума і горад Ерзнка, але ў выніку бязлітаснага супраціўлення Анніяса зноў вымушаны былі згадзіцца на мір.
У 1324, 1321, 1320, 1319 гадах хеты здзейснілі шэраг паходаў на тэрыторыю Хаясы, але не дабіліся сур’ёзнага поспеху. У тым жа 1319-м годзе да н.э. Хецкае царства спрабавала захапіць крэпасць Ура, але было адбіта. У адплату, армія Ананію захапіла Арыну з Амкувойі, спустошыўшы наваколле, адступіла. Ананія напаў на хетаў гэтак жа і ў 1318-м годзе да н.э. галоўным чынам ужо сіламі падуладнага яму княства Каска.

У 1317 годзе адбыўся чарговы напад хетаў, аднак пад той жа крэпасцю Ура хеты пацярпелі сур’ёзнае паражэнне. У наступным годзе хеты пацярпелі паражэнне ўжо пад Кануварай.
К XIII стагоддзю да н.э. напэўна, Хаяса распалася, і яе тэрыторыя была захоплена хурытамі. У гэты перыяд тэрыторыя Хаясы магла адносіцца да хурыцкага царства Дайэані.

Зноскі
------

1. 1 2  Իշխանյան Ռ.Ա. «Պատկերազարդ պատմություն Հայոց», Երևան 1989 (на армянскай), *у перакладзе* Ішханян Р. А. Ілюстраваная гісторыя Арменіі, Ерэван, 1989, стар. 54, дзе указана, што галоўным горадам Хаясы быў горад Кумаха, які адпавядае больш позняму армянскаму Кемаху, які знаходзіўся ў вярхоўях ракі Еўфрат каля сучаснага горада Эрзіджан.