| ⛭Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны |
| --- |
| 
Кітай •
Пёрл-Харбар •
Тайланд •
Бірма •
Малайя •
Ганконг •
Філіпіны (1941–1942) •
Гуам •
Уэйк •
Галандская Ост-Індыя •
Партугальскі Тымор •
Аўстралія •
Новая Гвінея •
Сінгапур •
Індыйскі акіян •
Рэйд на Токіа •
Саламонавы астравы •
Каралавае мора •
Мідуэй •
Алеуцкія астравы •
Андаманскія астравы •
Гілберта і Маршалавы астравы •
Філіпіны (1944–1945) •
Марыянскія астравы •
Барнэа •
Рукю •
Маньчжурыя •
Паўднёвы Сахалін •
Сэйсін •
Юкі •
Расін •
Курылы
 |

**Тыморская аперацыя** (19 лютага 1942 — 10 лютага 1943) — стратэгічная вайсковая аперацыя ўзброеных сіл Японіі супраць войскаў Аўстраліі, Нідэрландаў, Вялікабрытаніі і ЗША падчас Другой сусветнай вайны дзеля захопу вострава Тымор.

У снежні 1941 года аўстралійскія і галандскія войскі акупавалі Усходні Тымор для ўмацавання вострава супраць наступу японскіх войскаў. Японскія войскі ўварваліся на востраў 20 лютага 1942 года і сустрэлі супраціў невялікай з'яднанай групы саюзнікаў, вядомай як *Sparrow Force* («Вераб'і»), якая складалася з салдатаў Аўстраліі, Вялікабрытаніі і Нідэрландаў. Пасля кароткага, але зацятага супраціўлення японцам атрымалася прымусіць капітуляваць большую частку саюзнікаў пасля трох дзён баёў, хоць некалькі сотняў аўстралійскіх камандас працягвалі весці партызанскую вайну. Яны папаўняліся рэсурсамі, што скідаліся з самалётаў з Дарвіна, Аўстралія. Кампанія працягвалася да 10 лютага 1943 года, калі апошнія аўстралійскія салдаты былі эвакуяваны. Тым не менш, з прычыны аказанага супраціўлення японскія войскі ўгразлі ў баях на Тыморы на шэсць месяцаў, што запабегла іх разгортванне ў іншым месцы. Хоць Партугалія не была ваюючай краінай, многія ўсходне-тыморскія грамадзянскія асобы і партугальскія асаднікі змагаліся на боку саюзнікаў, падавалі ім харч, жытло і іншую дапамогу. За гэта яны заплацілі высокую цану, і дзясяткі тысяч мірных жыхароў Тымора загінулі ў выніку японскай акупацыі, якая доўжылася да канца вайны ў 1945 годзе.

Перадгісторыя
-------------

Да канца 1941 года востраў Тымор быў падзелены паміж дзвюма каланіяльнымі дзяржавамі — Партугаліяй (усходняя частка са сталіцай у Дылі і анклаў Акусі-Амбено) і Галандыяй (заходняй з цэнтрам у Купангу). Галандскія войскі на востраве налічвалі 500 чалавек, засяроджаных у Купанге, тым часам як партугальцаў у Дылі было ўсяго 150. У лютым аўстралійскі і галандскі ўрады дамовіліся, што ў выпадку ўступу Японіі ў Другую сусветную вайну на боку Восі, Аўстралія будзе падаваць самалёты і войскі, каб абараніць галандскі Тымор. Партугалія пад ціскам Японіі падтрымвала нейтралітэт. Такім чынам, пасля напады японцаў на Пэрл Харбар, у Купанг 12 снежня 1941 года прыбыў невялікі аўстралійскі атрад, вядомы як «Вераб'і». У той жа час два падобныя атрады — «Чайкі» і «Жаўрукі» — былі адпраўлены аўстралійцамі, каб абараніць Амбон і Рабаул адпаведна.

«Вераб'ямі» спачатку камандаваў падпалкоўнік Уільям Легет. Група складалася з Батальён 2/40, 2-і батальён камандас маёра Аляксандра Спенса і батарэю берагавой артылерыі, у агульнай складанасці каля 1400 чалавек. Галандцы даслалі на востраў сілы пад камандаваннем падпалкоўніка Ніка ван Страціна: тыморскі гарнізон, роту VIII-га пяхотнага батальёна, рэзервовую пяхотную роту, кулямётны ўзвод XIII-га пяхотнага батальёна і артылерыйскую батарэю. Паветраную падтрымку ўжыццяўлялі лёгкіх бамбардзіроўшчыкаў 12 Локхід Хадсан 2-й эскадрыллі Каралеўскіх аўстралійскіх вайскова-паветраных сіл. «Вераб'і» былі спачатку разгорнены вакол Купанга і стратэгічнага аэрадрома Пенфуі на паўднёвым захадзе вострава, тым часам як база забеспячэння была створана далей на ўсходзе, у Чамплонгу.

Да таго моманту ўрад Партугаліі адмовіўся супрацоўнічаць з саюзнікамі, і, каб абараніць свой фланг, 400 салдат галандска-аўстралійскага кантынгента занялі Партугальскі Тымор 17 снежня. У адказ партугальскі лідар Антоніу Салазар заявіў пратэст саюзным урадам, тым часам як губернатар партугальскага Тымора абвясціў сябе палонным, каб захаваць бачнасць нейтралітэту. Невялікі партугальскі гарнізон не зрабіў супраціўлення саюзнікам, а мясцовыя ўлады і насельніцтва негалосна супрацоўнічалі з імі.

Тым часам, партугальскі і брытанскі ўрады дасягнулі пагаднення пра выснову войскаў саюзнікаў з партугальскага Тымора ў памен на адпраўку партугальцамі войскаў на востраў, каб змяніць галандскія і аўстралійскія сілы. Партугальскія салдаты адплылі з Ларэнсу-Маркіш, Мазамбік, скіроўваючыся да Тымора, 28 студзеня 1942 года на борце транспартнага судна *Жаау Белу*. Аднак японцы перашкодзілі высадцы, і 7 лютага партугальская экспедыцыя была змушана вярнуцца праз Сінгапур і Партугальскую Індыю.

Зноскі
------

1. 1 2 3  A Short History of East Timor **(нявызн.)**.  Department of Defence (2002). Архівавана з першакрыніцы 3 студзеня 2006. Праверана 3 January 2007.
2. 1 2  Dennis 2008, p. 528.
3. ↑  Dennis 2008, p. 529.
4. 1 2 3  Fighting in Timor, 1942 **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Australian War Memorial. Архівавана з першакрыніцы 22 кастрычніка 2013. Праверана 15 August 2014.
5. 1 2  Fall of Timor **(нявызн.)**.  Australian Department of Veteran Affairs (2005). Архівавана з першакрыніцы 27 ліпеня 2008. Праверана 18 August 2008.
6. ↑  Henning 1995, p. 47.
7. ↑  *Klemen, L*. Dutch West Timor Island in 1942 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 верасня 2013. Праверана 13 лістапада 2016.
8. 1 2  *Manera, Brad*. Remembering 1942: The Battles on Timor **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Australian War Memorial. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2007. Праверана 15 August 2014.
9. ↑  Wigmore 1957, p. 475.

Літаратура
----------

* Callinan, Bernard (1953). *Independent Company: The Australian Army in Portuguese Timor 1941–43*. London: William Heinemann. ISBN 0-85859-339-4.
* Campbell, Archie (1994). *The Double Reds of Timor*. Swanbourne: John Burridge Military Antiques. ISBN 0-646-25825-7.
* Dennis, Peter (2008). *The Oxford Companion to Australian Military History* (Second ed.). Melbourne: Oxford University Press Australia & New Zealand. ISBN 978-0-19-551784-2.
* Doig, Colin (1986). *A History of the 2nd Independent Company and 2/2 Commando Squadron*. Perth: Selbstverlag. ISBN 0-7316-0668-X.
* Henning, Peter (1995). *Doomed Battalion: The Australian 2/40th Battalion 1940–45. Mateship & Leadership in War & Captivity*. St Leonards: Allen and Unwin. ISBN 1-86373-763-4.
* Horton, William Bradley (2009). «Through the Eyes of Australians: The Timor Area in the Early Postwar Period» *Ajitaiheiyotokyu* 12: 251—277.
* Rottman, George (2002). *World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study*. Westport: Greenwood Press. ISBN 0-313-31395-4.
* Wheeler, Tony (2004). *East Timor*. Lonely Planet Publications. ISBN 1-74059-644-7.
* White, Ken (2002). *Criado: A Story of East Timor*. Briar Hill: Indra Publishing. ISBN 0-9578735-4-9.
* Wigmore, Lionel (1957). *The Japanese Thrust*. Australia in the War of 1939–1945. Series 1 – Army, Volume IV (1st ed.). Canberra, Australian Capital Territory: Australian War Memorial. OCLC 3134219.. Retrieved on 13 лістапада 2016.  Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2015. Праверана 12 лютага 2022.
* Wray, Christopher (1987). *Timor 1942: Australian Commandos at War with the Japanese*. Hawthorn: Hutchinson Australia. ISBN 0-09-157480-3.


|  Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту |
| --- |
| Метраполія | 
 Японская імперыя
Карэя
Акінава
Тайвань
Квантун
Карафута
астравы Цісіма
Нан’ё-цё
 | «Саюз Японіі, Кітая і Маньчжоу-го прынясе міру мір». |
| Кітай | 
* Усходні Хэбэй (1935—1937)
* Шанхай (1937—1938)
* Мэнцзян
* Часовы ўрад (Паўночны Кітай)
* Рэфармаваны ўрад (Цэнтральны і Паўднёвы Кітай)
* Кітайская рэспубліка (1940—1945)
* Ганконг

 |
| Астатнія краіны-члены | 
* Даманьчжоу-дыго
* Тайланд
* Дзяржава Бірма
* Рэспубліка Філіпіны

 |
| Тэрыторыі-кандыдаты | 
* В’етнамская імперыя
* Каралеўства Кампучыя
* Дзяржава Лаос
* Азад Хінд
* Сёнан-то
* Малая, Паўночнае Барнеа, Саравак
* Інданезія
* Усходні Тымор
* Новая Гвінея
* Саламонавы астравы
* Какосавыя астравы
* Іншыя астравы Індыйскага акіяна
* Аўстралія
* Алеуцкія астравы
* Амія-дзіма

 |