**Шашачніца матурна**, **шашачніца вялікая** (*Euphydryas maturna*) — дзённы матылёк з сямейства Nymphalidae.

Назва
-----

Maturna (з лацінскай) — ранняя.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла 17-24 мм, а размах крылаў 35-42 мм.

Пашырэнне
---------

Паштовая марка Беларусі.
Пашырэнне Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Каўказ, Урал, Паўднёва-Заходні (Джунгарскі Алатау) і Усходні (хрыбты Саўр, Курчумскі, Нарымскі і Паўднёвы Алтай) Казахстан, Заходняя і Паўднёвая Сібір, Забайкалле, Манголія, Паўночна-Заходні Кітай.

Лакальны насельнік умеранай зоны ва Усходняй Еўропе. У апошнія дзесяцігоддзі арэал у Цэнтральнай і Паўднёва-Усходняй Еўропе скараціўся. У Польшчы пэўна від насяляе выключна ў раене Вроцлава і ў Белавежскай пушчы. На паўднёвым захадзе рэгіёну лакальна від сустракаецца па Карпацкіх гарах ад Славакіі да Румыніі. На Украіне від пакуль з'яўляецца звычайным у Закарпацці і ёсць дадзеныя пра знаходкі асобін у паўночна-заходнім Прыкарпацці. Таксама від усё яшчэ сустракаецца месцамі ў Паўночнай Украіне, а многія папуляцыі з Цэнтральнай і Усходняй Украіны або вымерлі, альбо знаходзяцца ў стане дэпрэсіі. У Беларусі, Балтыйскіх краінах і большай часткі Сярэдняй Расіі (акрамя Маскоўскай вобласці) від даволі звычайны, хоць і лакальны. На ўсходзе дадзенай тэрыторыі матыль сустракаецца на тэрыторыі ад Паўночнага да Паўднёвага Урала.

На поўдні Расіі вельмі рэдка і лакальна сустракаецца ў Сярэднім і Ніжнім Паволжы, у Растоўскай вобласці і на поўначы Каўказскіх гор у Стаўрапальскім краі.

Від знік у Бельгіі і Люксембургу і знаходзіцца на мяжы знікнення ў Польшчы, Германіі, Чэхіі, Францыі, Швецыі, Аўстрыі.

Насяляе сырыя забалочаныя лясы, узлескі, сустракаецца ўздоўж дарог па забалочаных хваёвых і лісцяных лясах. Таксама засяляе вільготныя рознатраўныя лугі, якія прымыкаюць да верхавых балот. На Каўказе сустракаецца на лугах у змешаных лясах на вышыні 700—1300 м над узр. м.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Вусень харчуецца лісцем наступных раслін: бяроза (*Betula*), вярба (*Salix*), ясень звычайны, *Veronica longifolia*, *Melampyrum sylvaticum*, каліна звычайная (*Viburnum opulus*), *Lonicera xylosteum*, *Lonicera caerulea*, капрыфоль (*Lonicera caprifolium*), скабіёза (*Scabiosa*), крынічнік (*Veronica*), шалфей (*Salvia*), трыпутнік (*Plantago*), фіялка (*Viola*) і наперстаўка (*Digitalis*). біручына, Plantago lanceolata, брэднік, Succisa pratensis, Veronica chamaedrys.

Від развіваецца ў адным пакаленні за год. Пры гэтым тэрміны лёту даволі расцягнутыя: у цэнтры і на поўдні Усходняй Еўропы матылькі сустракаюцца ў канцы мая — чэрвені, а на поўначы лёт ссоўваецца на ліпень.

Самка адкладае яйкі па 30 — 40 штук на адваротны бок лісця кармавых раслін. Усяго самка можа адкласці да 200 яек. У маладым узросце вусені трымаюцца групай, скелетуючы верхавіннае лісце. Зімуюць разам у спляценні лісця кармавых раслін. Пасля зімоўкі вядуць адзіночны спосаб жыцця. Цікавая асаблівасць у харчаванні вусеняў: да зімоўкі яны сілкуюцца на хмызняках і подросте ясеня, таполяў, асін і вербаў, а пасля зімоўкі пераходзяць на розныя віды травяністых раслін (часцей з сямейства ясноткакветных). Стадыя кукалкі доўжыцца 12 дзён.

Падвіды
-------

Від падзяляюць на два падвіды:

* *Euphydryas maturna maturna* (Linnaeus, 1758)

Распаўсюджаны ў Паўночнай і Цэнтральнай Еўропе.

* *Euphydryas maturna staudingeri* (Wnukowsky, 1929)

Сустракаецца ў Сібіры, Алтаі, у Забайкаллі, Джунгарскі Алатау, Манголіі і на паўночным захадзе Кітая.

Ахова
-----

Від уключаны ў чырвоны спіс IUCN.

У Чырвонай кнізе Міжнароднага саюза аховы прыроды (МСАП) від мае 3 катэгорыю аховы (VU — ўразлівыя таксоны, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення ў перспектыве, у сілу морфафізіялагічных і/або паводніцкіх асаблівасцяў, якія робяць іх уразлівымі пры любых, нават нязначных, зменах навакольнага асяроддзя).

Уключаны ў «Чырвоную кнігу Еўрапейскіх дзённых матылькоў» з катэгорыяй SPEC3 — від, які жыве як у Еўропе, так і за яе межамі, але які знаходзіцца на тэрыторыі Еўропы пад пагрозай знікнення.

Уключаны ў Чырвоныя кнігі Беларусі (2004) (3 катэгорыя), Маскоўскай вобласці Расіі (1998) (2). Таксама від ахоўваецца ў Фінляндыі, Славакіі і Венгрыі.

Галерэя
-------

* 
*

Зноскі
------

1. ↑  гусеница Euphydryas maturna staudingeri
2. ↑  Сектор экспериментального моделирования эволюционных процессов Институтa цитологии и генетики Архівавана 17 снежня 2017.

Спасылкі
--------

* A website dedicated to European Butterflies
* Паштовыя маркі Архівавана 26 студзеня 2017.