recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бокун.

**Герман Мацвеевіч Бокун** (27 жніўня 1922, в. Ясень, Уздзенскі раён — 8 сакавіка 1978) — беларускі савецкі трэнер па фехтаванні на шпагах. Майстар спорту СССР (1949), заслужаны трэнер БССР (1961), заслужаны трэнер СССР (1965), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1971). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1949 годзе. З 1950 г. у Беларускім савеце і Мінскім абласным савеце ФСТ «Дынама».

Прадстаўляў СССР на Алімпійскіх гульнях 1952 года ў Хельсінках. Прымаў удзел у асабістым першынстве, дзе ён дайшоў да другога раўнда і камандных спаборніцтвах, дзе выбыў у першым раўндзе.

З 1957 г. загадчык кафедры фехтавання і бокса Беларускага інстытута фізічнай культуры, з 1962 г. трэнер па фехтаванні Цэнтральнага савета саюза спартыўных таварыстваў і арганізацый БССР. У 1964—1977 гг. намеснік старшыні Спартыўнага камітэта БССР. Сярод выхаванцаў А. Ніканчыкаў.

Зноскі
------

1. ↑  Sports-Reference.com Праверана 20 студзеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18002875'></a>
2. 1 2 3  Бокун Герман Матвеевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 69. — 737 с.
3. ↑  German Bokun Olympic Results **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *sports-reference.com*. Архівавана з першакрыніцы 6 студзеня 2009. Праверана 25 верасня 2010.
**Камуністычны інтэрнацыянал моладзі (КІМ)** — міжнародная маладзёжная арганізацыя, секцыя Камінтэрна.

Гісторыя
--------

Устаноўчы кангрэс КІМ адбыўся 20-26 лістапада 1919 года ў Берліне. 29 дэлегатаў з 13 краін (Расія, Германія, Аўстрыя, Швейцарыя, Швецыя, Нарвегія, Данія, Польшча, Венгрыя, Румынія, Італія, Іспанія, Чэхаславакія) прадстаўлялі 219 тысяч членаў маладзёжных арганізацый. Сярод удзельнікаў кангрэсу былі актыўныя дзеячы левага крыла Сацыялістычнага інтэрнацыяналу моладзі. Удзельнікі кангрэса прынялі Маніфест I кангрэса КІМа, зацвердзілі сатут і праграму КІМ. Задачай арганізацыі стала стварэнне шырокага масавага руху моладзі ў абарону сваіх эканамічных, палітычных і культурных інтарэсаў. Тэарэтычнай асновай працы КІМ быў абвешчаны марксізм. Сакратаром выканкама КІМа быў абраны нямецкі камуніст Вілі Мюнцэнберг.

У мае 1943 пасля роспуску Камінтэрна КІМ таксама быў распушчаны. Яго фактычным пераемнікам стала Сусветная федэрацыя дэмакратычнай моладзі.

Эпанімы
-------

* Горад Кімаўск у Кіраўскай вобласці Расійскай Федэрацыі
* Праспект КІМа у Санкт-Пецярбургу
* Вуліца КІМа у Бабруйску
* Вуліца КІМа у Глыбокім

Спасылкі
--------

* YCI archive
* The Communist International and the Communist Youth Movement, resolution of the 3rd Congress of the Communist International

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12320656n · CiNii: DA07684786 · ISNI: 0000 0001 2163 9901 · LCCN: n50074200 · NDL: 00336281, 00336145 · NKC: kn20010711230 · NLA: 35811891 · SUDOC: 032113846 · VIAF: 135867976 |

 |
**Чанга** (ісп.: Chango) — культурная супольнасць індзейцаў ціхаакіянскага ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі, зніклая да канца XIX ст. У нашы дні ў Чылі група крэолаў атаесамляе сябе з чанга. Яна афіцыйна прызнана дзяржавай карэннай супольнасцю краіны. У 2020 г. яе колькасць была 4 725 чалавек. 

Іспанцы называлі чанга групы індзейцаў-рыбаловаў і збіральнікаў, што жылі на ўзбярэжжы ў раёне Атакамы. Назва паходзіць з мовы аймара і значыць людзей за смугой акіяна. Іх паходжанне да канца не высветлена. Некаторыя даследчыкі лічаць чанга прамымі нашчадкамі старажытнай культуры чынчора, але іх асабістая культура сфарміравалася толькі прыкладна ў VIII ст. 

Чанга насялялі берагі бухт. Кожная супольнасць спецыялізавалася на лове пэўнага віду рыб. Важную ролю адыгрывала паляванне на ластаногіх і збор малюскаў. Са скур ластаногіх выраблялі плыты, якімі карысталіся як марскімі суднамі. Частку прадуктаў лову абменьвалі ў абарыгенаў унутраных раёнаў на прадукты земляробства. Па сведчанню іспанцаў, матэрыяльная культура рыбаловаў была надзвычай беднай.

У канцы XVIII — XIX стст. чанга былі асіміляваны ў выніку шлюбаў з еўрапейскімі, афрыканскімі і кітайскімі перасяленцамі. Доўгі час меркавалася, што яны цалкам зніклі. Аднак падчас перапісу 2020 г. частка насельнікаў паўночнага Чылі ідэнтыфікавалі сябе як чанга, паколькі лічылі сябе іх прамымі нашчадкамі.

Спасылкі
--------

* Chango - Chile Precolombino
* Los CHANGOS - Museo Nacional de Historia Natural Архівавана 27 верасня 2020.
* Reconocimiento del Pueblo Chango, la incómoda aparición de un pueblo fantasma

| ⛭Патагонскія культуры |
| --- |
| 
* Аверыяс
* Агуада
* Аламіта
* Ансільта
* Атакаменьё
* Араўканы (мапучэ)
* Белен
* Гуарані
* Дыягіта
* Кандэларыя
* Кандаруасі
* Санагаста
* Санта-Марыя
* Сьенага
* Сунчытуяк
* Тастыль
* Тэўэльчэ
* Тулор
* Чанга
* Чынчора

 |  |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі
Андскія культуры
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лянкевіч.
**Ян Лянкевіч** (польск.: Jan Lenkiewicz; 11 студзеня 1786 — 13 верасня 1870) — ваенны, удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў.

Біяграфія
---------

Служыў у войску Княства Варшаўскага. 18 кастрычніка 1809 года падпаручнік 2-га пяхотнага палка, 28 жніўня 1812 — паручнік, 14 ліпеня 1813 атрымаў ордэн Ганаровага Легіёна пад № 38499. У арміі Каралеўства Польскага паручнік грэнадзёрскай гвардыі, 22.03.1818 — капітан. 24 мая 1830 атрымаў ганаровы знак за 20 гадоў афіцэрскай службы. У 1820 г. — жыхар Мазырскага павета, памешчык.

Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў: капітан грэнадзёрскага палка, 6 лютага 1831 — маёр, 28 ліпеня 1831 — падпалкоўнік, камандзір 16-га палка. 1 жніўня 1831 прызначаны да дыспазіцыі Урадавай ваеннай камісіі, якой накіраваны ў камісарыят вайсковай вопраткі. Пасля капітуляцыі Варшавы застаўся ў горадзе, даў прысягу на вернасць цару.

Член масонскай ложы «Вузел еднасці» ў Навагрудку, масон 1-й ст. адсутнічаў у 1820 годзе.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Лянкевіч Ян // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Ян Лянкевіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ян Лянкевіч |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |
У матэматыцы бінарная аперацыя называецца **камутатыўнай**, калі змена парадку аперандаў не ўплывае на рэзультат. Гэта ёсць фундаментальнай ўласцівасцю многіх бінарных аперацый і апірышчам шэрагу матэматычных доказаў. Камутатыўнасць простых аперацый, такіх як множанне і складанне лічбаў, стагоддзямі няяўна мелася на ўвазе, і гэтая ўласцівасць атрымала імя толькі ў 19-м стагоддзі, калі матэматыка пачала фармалізоўвацца. У супрацьвагу, дзяленне і адыманне — *некамутатыўныя*.

Матэматычнае вызначэнне
-----------------------

Тэрмін **камутатыўны** ўжываецца ў некалькіх суадносных сэнсах.

1. Бінарная аперацыя {\displaystyle \*} на мностве *S* завецца *камутатыўнай*, калі:

{\displaystyle x\*y=y\*x\qquad \forall x,y\in S}
Аперацыя, якая не задавальняе гэтаму вызначэнню, завецца **некамутатыўнай**.

2. Гавораць, што **x камутатыўна y** пры {\displaystyle \*}, калі:

{\displaystyle x\*y=y\*x\,}
3. Бінарная функцыя {\displaystyle f\colon A\times A\to B} завецца *камутатыўнай*, калі:

{\displaystyle f(x,y)=f(y,x)\qquad \forall x,y\in A}
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рыбчынскі.
**Арцём Рыбчынскі** (нар. 1976, Мінск) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і мастака. У 1991—1995 гадах вучыўся ў Мінскім мастацкім вучылішчы, у 1995—2000 гадах на факультэце культуралогіі БДУКМ.

Член Беларускага саюза мастакоў з 2003 года.

Творчасць
---------

Паштовая марка Беларусі. 2008
Працуе ў жывапісе, фатаграфіі, відэа, інсталяцыі, мультымедыя. Аўтар паштовых марак, канвертаў і адмысловых штэмпеляў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арцём Рыбчынскі
* Асабістая старонка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar154383 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кірылаў.
**Герман Іларыёнавіч Кірылаў** (нар. 15 снежня 1937, Шаркаўшчына) — беларускі пісьменнік. Лаўрэат прэміі імя А. Адамовіча Беларускага ПЭН-цэнтра за кнігу «Прысягнулі Беларусі» («Гарт») (1997). Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (1991).

Біяграфія
---------

Закончыў Шаркоўшчынскую сярэднюю школу (1954), аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта Белдзяржуніверсітэта. Працаваў у шаркаўшчынскай раённай газеце, 2-м, 1-м сакратаром Шаркоўшчынскага райкама камсамола, намеснікам рэдактара міёрскай раённай газеты «Сцяг працы». 3 1965 г. прызначаны намеснікам рэдактара полацкай газеты «Сцяг камунізму». 3 1976 г. па 1995 г. працаваў уласным карэспандэнтам абласной газеты «Віцебскі рабочы» ў Полацку. 3 1995 г. па 1999 г. карэспандэнт шматтыражнай газеты «Трудовая смена» Полацкага вытворчага аб’яднання «Шкловалакно».

Творчасць
---------

У 1975 г. у часопісе «Беларусь» пабачыла свет апавяданне «Татава пілотка», у тым жа годзе ў часопіce «Маладосць» — апавяданне «Адажыа», у 1981 г. (у скарачэнні) аповесць «Сонца твaix вачэй». У 1983 г. у выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшла першая кніжка апавяданняў «Падлётак». Большасць з ix — пра вайну. У 1989 г. у выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшаў раман «Пах жыта» (кніга 1-я). У часопісе «Полымя» за 2000 г. надрукавана аповесць «Піраміда».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кірылаў Герман // Пісьменнікі Віцебшчыны : даведнік / рэд. Ф. Сіўко. — Віцебск, 2001. — С. 43-44.
* Кірылаў Герман Іларыёнавіч // Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. 2004 — С. 436—437.
**Імператарскі фарфоравы завод** — адно з найстарэйшых у Еўропе, першае і адно з найбуйнейшых у Расіі прадпрыемстваў па вытворчасці мастацкіх фарфоравых вырабаў. Размешчаны ў Санкт-Пецярбургу, заснаваны ў 1744 годзе.

Назвы
-----

Першапачаткова называўся «**Неўская парцэлінавая мануфактура**», з 1765 года — **Імператарскі фарфоравы завод**, з 1917 года — **Дзяржаўны фарфоравы завод** (**ДФЗ**— абрэвіятура кляйма). З 1924 года — Ленінградскі фарфоравы завод. У 1925 годзе заводу ў сувязі з 200-годдзем Расійскай акадэміі навук было прысвоена імя М. В. Ламаносава; прадпрыемства атрымала афіцыйнае найменне — **Ленінградскі фарфоравы завод імя М. В. Ламаносава**, нароўні з якім мела ўжыванне кароткая форма — Ленінградскі фарфоравы завод (**ЛФЗ**— абрэвіятура кляйма тлумачылася і як Ламаносаўскі фарфоравы завод) — да 2005 года.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1.
* Императорский фарфоровый завод, 1744—1904 / под науч. ред. В. В. Знаменова. — Санкт-Петербург; Москва: Глобал Вью; Санкт-Петербург Оркестр, 2008. — 767 с. — ISBN 5-87685-064-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Імператарскі фарфоравы завод
**Украіна-Русь** — паняцце, прапанаванае і ўведзенае ў абарот гісторыкам Міхаілам Грушэўскім, які вынес яго ў загаловак сваёй фундаментальнай працы «Гісторыя Украіны-Русі». Мэтай ужывання гэтага паняцця было падкрэсленне пераемнасці новага этнатапоніма Украіна, які распаўсюджваўся прыхільнікамі ўкраінства, ад традыцыйнай назвы Русь. Паводле Аляксандра Барвінскага, выбар такой славеснай канструкцыі Грушэўскаму параіў яго настаўнік Уладзімір Антонавіч, бо назва «Украіна» тым часам яшчэ не мела асаблівай папулярнасцю сярод галіцкіх русінаў.

Паняцце Украіна-Русь стаў папулярны ва ўкраінскай гістарыяграфіі. У незалежнай Украіне яго (роўна як і «Кіеўская Русь-Украіна») прасоўваў прэзідэнт Віктар Юшчанка, па ініцыятыве якога было заснавана свята Дзень хрышчэння Кіеўскай Русі — Украіны. На думку Пятра Талочкі, падобныя фармулёўкі з’яўляюцца спробай укінуць у мінулае сучасную нацыянальна-дзяржаўную наменклатуру для адасаблення і звужэння геаграфіі падзей, якія маюць прынцыповае і аб’яднаўчае значэнне для ўсяго ўсходнеславянскага свету.

Зноскі
------

1. 1 2  Михутина И. В. Украинский вопрос в России (конец XIX — начало XX века). М. 2003.
2. ↑  Горизонтов, Л. Е. На путях становления украинской и белорусской наций: факторы, механизмы, соотнесения. Российская академия наук, Институт славяноведения, 2004
3. ↑  *Анна Хрусталёва*. Как в Киеве будут праздновать 1025-летие Крещения Руси? **(нявызн.)**.  УНИАН. Праверана 21 жніўня 2013.

| ⛭Русь |
| --- |
| Храналагічны і палітычны падзел | Наўгародская • Кіеўская • Галіцка-Валынская • Уладзімірская • Маскоўская • Літоўская |  |
| Геаграфічны і этнаграфічны падзел | Паўночна-заходняя • Паўночна-Усходняя (каланізацыя) • Заходняя • Паўднёва-Заходняя • Вялікая • Малая • Белая • Чорная • Чырвоная • Новая • Галіцкая • Карпацкая • Прашаўская |
| Этапы развіцця | Хрышчэнне Русі • Палітычны распад Русі • Рускія княствы • Аб'яднанне Русі |
| Войны з качэўнікамі | Мангольскае нашэсце на Русь • Набегі крымскіх татараў на Русь |
| Этымалогія і лексіка | Назва Русі • «Усяе Русі» • Святая Русь |
| Звязаныя этнонімы | русы • русічы • русіны • беларусы • маларосы • рускія • карпацкія русіны • панонскія русіны |
**Стуршён** (шведск.: Storsjön) — пятае па велічыні возера у Швецыі. Самы вялікі востраў — Фросен, разам з размешчаным на ўсходнім беразе горадам Эстэрсунд утварае цэнтр гістарычнай правінцыі Емтланд. Праз возера працякае рака Індальсэльвен. 

Плошча возера складае 456,33 км². Даўжыня возера — 70 км, шырыня — 25 км. Аб'ём возера складае 8,018 км³. Максімальная глыбіня возера — 74 м, сярэдняя глыбіня — 17,3 м. Плошча вадазборнага басейна складае 12,100 км². 

Па возеры праходзяць дзве паромныя лініі кампаніі *Vägverket Färjerederiet*. У зімовы перыяд іх замяняюць дарогі, пракладзеныя па лёдзе.

Паводле легенды, у возеры жыве пачвара Storsjöodjuret. Першае паведамленне пра яго з'явілася ў 1635 годзе.

Зноскі
------

1. ↑   Sjöid 702172-143255 in Sjöareal och sjöhöjd (3,32 MB; PDF), Svenskt vattenarkiv (SVAR), Sveriges meteorologiska och hydrologiska institut *(schwedisch)*
2. ↑  Storsjön i Jämtland (PDF) Архівавана 4 сакавіка 2016. Sveriges meteorologiska och hydrologiska institut *(schwedisch)*
3. 1 2   Sjöid 702172-143255 in Sjödjup och sjövolym (712,6 kB; PDF), Svenskt vattenarkiv (SVAR), Sveriges meteorologiska och hydrologiska institut *(schwedisch)*
4. ↑   VattenWeb, Sveriges meteorologiska och hydrologiska institut *(schwedisch)*
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юхансан.

**Карл Аўгуст Ялмар Юхансан** (шведск.: Carl August Hjalmar Johansson; 20 студзеня 1874, Карлскруна — 30 верасня 1957, Стакгольм) — шведскі скакун у ваду, чэмпіён і прызёр летніх Алімпійскіх гульняў.

Юхансан удзельнічаў у пазачарговых алімпійскіх гульнях 1906 у Афінах у трох відах спорту. Ён стаў шостым у скачку з вышкі, восьмым у плаванні на 100 метраў вольным стылем і 19-м у скачках у даўжыню з месца.

На Гульнях 1908 у Лондане Юхансан стаў алімпійскім чэмпіёнам у скачках з вышкі, перамогшы ва ўсіх этапах спаборніцтва. Таксама ён заняў другое месца ў плаванні на 200 метраў брасам у першым раўндзе з вынікам 3:21,2.

На Гульнях 1912 у Стакгольме Юхансан удзельнічаў у скачках з вышкі і простых скачках з вышкі. Перамогшы ў папярэдніх раўндах абодвух спаборніцтваў, у фінале ён стаў чацвёртым і другім адпаведна.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
2. ↑  *(unspecified title)* Праверана 10 чэрвеня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · МАК · Алімпійскі камітэт Швецыі |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Уклейна.

**Укле́йна** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула, прыкладна за 12 км на паўночны ўсход ад горада Лепель.

Плошча паверхні 0,07 км², даўжыня 0,63 км, найбольшая шырыня 0,15 км. Даўжыня берагавой лініі 1,37 км. Плошча вадазбору 14,8 км².  

Катлавіна Уклейна лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны стромкія, вышынёй да 15 м.

Злучана пратокай з возерам Мухна. Выцякае пратока ў возера Бобрыца.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 5. — 583 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Лепельский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2009. — Доп.тираж 3 000 экз. (руск.)
**Імпічмент** (ад англ.: impeachment - асуджэнне, ганьбаванне, абвінавачванне) — асасблівы парадак і ўстаноўленая працэдура прыцягнення да адказнасці вышэйшых службовых асоб дзяржавы (прэзідэнта, кіраўніка ўрада і г.д.). У краінах, дзе існуе двухпалатны парламент (напрыклад, ЗША, Вялікабрытанія, Японія), узбуджае справу і аддае пад суд вышэйшых службовых асоб, як правіла, ніжняя палата парламента, а справу разглядае верхняя палата. Вынікам імпічменту можа быць вызваленне (адхіленне) ад пасады да заканчэння тэрміну паўнамоцтваў, атрыманых службовай асобай у выніку выбараў, або за грубыя парушэнні дзеючага ў краіне заканадаўства. У адпаведнасці з Канстытуцыяй Беларусі прэзідэнт дзяржавы можа быць датэрмінова вызвалены ад пасады пры стойкай няздольнасці па стану здароўя ажыццяўляць абавязкі прэзідэнта. Рашэнне аб датэрміновым вызваленні прэзідэнта прымаецца большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў і большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу Савета Рэспублікі на падставе заключэння спецыяльна ствараемай палатамі камісіі. Прэзідэнт можа быць зняты з пасады ў сувязі з учыненнем дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства; у гэтым выпадку справа па сутнасці абвінавачання разглядаецца Вярхоўным судом.

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. — ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119719121 · GND: 4161395-8 · LCCN: sh85064607 · Microsoft: 2779572086 · NDL: 00561249 · NKC: ph137050 |

 |
**Украінскае грамадска-культурнае аб’яднанне Брэсцкай вобласці** (**УГКА БВ**)  (укр.: Українське громадсько-культурне об'єднання Берестейської області)— грамадская і культурна-асветніцкая арганізацыя ўкраінцаў Берасцейшчыны. Існавала з 1990 па 1999 гады.

Гісторыя
--------

Створана 18 лютага 1990 года ў Брэсце. Нязменны кіраўнік арганізацыі Мікалай Казлоўскі. У склад Рады арганізацыі ў розныя часы ўваходзілі такія вядомыя грамадскія дзеячы і краязнаўцы, як Вячаслаў Панкавец, Георгій Мусевіч, Мікола Ячнік, Пятро Тарасюк, Аляксей Германовіч, Арсень Цяцярук, Міхаіл Петруковіч і іншыя. У 1995 г. частка сяброў таварыства заснавала «Асвету Берасцейшчыны» імя Т. Шаўчэнкі.

Друкаваны орган — газета «Голос Берестейщини». Таварыства было арганізатарам сустрэч з насельніцтвам з дапамогай інфармацыйных стэндаў, ініцыятарам канцэртаў украінскіх гуртоў, выдавала матэрыялы пра гісторыю і культуру краю. Дзякуючы намаганням членаў арганізацыі, а таксама прафесарска-выкладчыцкага складу Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта на філалагічным факультэце апошняга была адкрыта спецыяльнасць «Украінская мова і літаратура».

Падчас перарэгістрацыі грамадскіх аб’яднанняў у 1999 годзе Рэспубліканская камісія па перарэгістрацыі грамадскіх аб’яднанняў адмовіла таварыству ў перарэгістрацыі (рашэнне № 29 ад 24 верасня 1999 г.). Афіцыйнае спыненне дзейнасці звязана з рашэннем упраўлення юстыцыі Брэсцкага аблвыканкама No 2456 ад 12 лістапада 1999 г.

Мэты і задачы
-------------

Мэты і задачы згодна са Статутам:

1. Актыўна падтрымліваць далейшую дэмакратызацыю грамадства.
2. Імкнуцца да гарманізацыі міжнацыянальных адносін на аснове паважлівых, добразычлівых адносін да інтарэсаў людзей розных нацыянальнасцей, якія сумесна пражываюць на Берасцейшчыне.
3. Садзейнічаць захаванню і ўмацаванню дружбы і добрых адносін паміж беларускім і ўкраінскім народамі.
4. Усяляк садзейнічаць этнакультурнаму адраджэнню Берасцейшчыны.
5. Садзейнічаць захаванню і далейшаму развіццю ўкраінскай мовы, украінскай культуры, народных традыцый, а таксама распаўсюджванню і паглыбленню ведаў аб сваім паходжанні і гісторыі сярод насельніцтва краю.
6. Прасіць улады ўсіх узроўняў улічваць украінскую этнічную прыналежнасць карэннага насельніцтва дадзенага рэгіёна пры рэалізацыі на тэрыторыі Брэсцкай вобласці законаў Рэспублікі Беларусь аб нацыянальных меншасцях, мовах, культуры, народнай адукацыі і інш.

Гл. таксама
-----------

* Украінцы ў Беларусі

Літаратура
----------

* Козловський М. Українське відродження на Берестейщині у 80-90-х роках XX століття — Слов’янськ, 2006 — 43 с.
**Атаві** (англ.: Otavi) — невялікі горад у паўночнай частцы Намібіі, уваходзіць у склад вобласці Ачасандзьюпа. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай акругі.

1 ліпеня 1915 года ў ваколіцах Атаві адбылася бітва паміж часцямі германскай арміі і войскамі Паўднёва-Афрыканскага Саюза, якое скончылася паразай немцаў. Горад знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы вобласці, за 317 км на паўночны-паўночны ўсход (NNE) ад сталіцы краіны Віндхука. Абсалютная вышыня — 1412 метраў над узроўнем мора.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11). — карта Намібіі
**Ялатамскі павет** (руск.: Елатомский уезд) — адміністрацыйная адзінка ў складзе Тамбоўскай губерні Расійскай імперыі, якая існавала ў 1779—1924 гадах. Цэнтр — Ялацьма. Знаходзіўся на поўначы губерні і меў плошчу 3570,8 вёрст².

Гісторыя
--------

Павет быў утвораны ў 1779 годзе ў складзе Тамбоўскага намесніцтва. З 1796 года — у складзе Тамбоўскай губерні. Пастановай Прэзідыума Усерасійскага ЦВК ад 4 студзеня 1923 года «Аб зменах у складзе Тамбоўскай губерні» Ялатамскі павет быў перададзены ў склад Разанскай губерні.

20 лютага 1924 года дэкрэтам УЦВК павет быў скасаваны. Тэрыторыя павета адышла да Касімаўскага павета.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

У 1893 годзе павет падзяляўся на 26 валасцей.

Насельніцтва
------------

Па дадзеных перапісу 1897 года ў павеце пражывала 141 027 чалавек.

Зноскі
------

1. 1 2  Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года.
**Атаманскі крыж** — ордэн рэспубліканскай грамадскай арганізацыі «Беларускага казацтва».

Гісторыя
--------

Ордэн быў заснаваны 5 траўня 1999 года «Палажэннем аб узнагародах Беларускага казацтва», а 21 чэрвеня 2006 года ордэн пацярпеў некаторыя змены.

Падставы для ўзнагароджання
---------------------------

Ордэн даецца вайсковым начальнікам за асаблівыя заслугі ў стварэнні ўмоваў для адраджэння беларускага казацтва, арганізацыйнай дзейнасці па фармаванні казацкіх арганіацыяў і кіраванню імі, у паляпшэнні кантактаў і сувязяў між Беларускага казацтва і казачымі арганізацыямі іншых краінаў, а таксама з органамі дзяржаўнага кіравання

Апісанне
--------

Атаманскі крыж мае форму крыжа грэцкага, канцы якога пакрытыя белай эмалью, памерам 53 x 53 мм. У ягоным цэнтры змантаваны накладны чырвоны медальён дыяметрам 12 мм з абрэвіятурай «БК» (Беларускае казацтва). Мацаванне вінтавое. Выраблены з жоўтага сплаву на Мінскім заводзе «Гастэле» ў колькасці 100 штук.

Варыянт 1999 года
Існуе варыянт гэтага ж ордэна з жоўтага сплаву памерам 38 x 38 мм. 20 ордэнаў малога варыянта вырабленыя з сярэбра.

21 чэрвеня 2006 года зацверджаны новы варыянт Атаманскага крыжа (памерам 40 x 40 мм). Ён адрозніваецца, акрамя як памерам, наянасцю цярновага вянка дыяметрам 12 мм, які абрамляе цэнтральны медальён. У іншых дэталях крыж ідэнтычны ранейшым варыянтам. Гэта грэцкі крыж, канцы якога пакрытыя белай эмалью. У ягоным цэнтры змантаваны накладны чырвоны медальён з цярновым вянком з абрэвіятурай «БК».

Спасылкі
--------

* Рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне «Беларуское Казацтва»
**Імператарскія правінцыі** — правінцыі ў Рымскай імперыі, намеснікі якіх прызначаліся імператарам. Самымі першымі імператарскімі правінцыямі былі Лугдунская Галія, Лузітанія і Сірыя. Галоўным чынам гэтыя правінцыі мелі стратэгічнае значэнне. Падзел на імператарскія і сенацкія правінцыі быў прыняты неўзабаве пасля прыходу да ўлады Аўгуста.

Рымская Імперыя ў 117 годзе. Імператарскія правінцыі афарбаваны зялёным.
Наступныя правінцыі мелі статус імператарскіх у 14 годзе:

* Аквітанія
* Белгіка
* Верхняя Германія
* Галатыя
* Далмацыя
* Егіпет
* Кілікія
* Корсіка і Сардзінія
* Коцкія Альпы
* Лугдунская Галія
* Лузітанія
* Мёзія
* Ніжняя Германія
* Норык
* Панонія
* Пенінскія Альпы
* Прыморскія Альпы
* Рэцыя
* Тараконская Іспанія
* Сірыя
* Фракія

Літаратура
----------

* Werner Eck: *Provinz. Ihre Definition unter politisch-administrativem Aspekt*. In: ders: *Die Verwaltung des römischen Reiches in der Hohen Kaiserzeit*. Bd. 2. Reinhardt, Basel 1998, ISBN 3-7245-0962-6, S. 167–185.
Епіскап Украінскай Праваслаўнай Царквы Маскоўскага Патрыярхату з амафорам, ускладзеным на плечы.
**Амафо́р** (ад грэч. ὦμος  — плячо і φόρος — нясучы) — частка аблачэння архіерэя ў праваслаўных і ўніяцкіх цэрквах. Існуюць вялікі і малы амафоры. Вялікі амафор — доўгая шырокая лента з выявамі крыжоў. Вялікі амафор ускладаецца на плечы епіскапа так, што ён абгінае абодва плячы і адным сваім канцом спускаецца з левага пляча спераду, а другім — з гэтага ж пляча ззаду. Канцы амафора спускаюцца амаль да падола сакаса. Малы амафор — шырокая стужка з выявамі крыжоў, спускаецца абодвума канцамі на грудзі, спераду сшыта або замацавана гузікамі. Ускладаецца паверх сакаса. І форма, і аздабленне амафора падобны да дыяканскага арара і святарскай епітрахілі. Адсюль становіцца зразумелым, што амафор паводле свайго духоўнага сэнсу і па паходжанні амаль тое самае, што і арар, і епітрахіль. У розныя моманты Святой Літургіі архіерэй апранаецца то ў вялікі, то ў малы амафор, то ўвогуле без амафора.

Літаратура
----------

* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.

| Аблачэнне праваслаўнага і грэка-каталіцкага духавенства |
| --- |
|  | 
* Амафор
* Аналаў
* Арар
* Епітрахіль
* Камілаўка
* Клабук
* Крыж
* Куколь
* Мантыя
* Мітра
* Набедранік
* Нанедранік
* Падраснік
* Падрызнік
* Паліца
* Параман
* Поручы
* Пояс
* Раса
* Сакас
* Скуф’я
* Фелонь
* Хітон

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) |
На фота плода чалавека бачны хвост; у далейшым, калі развіццё плода працякае правільна, ён знікае. Таксама бачныя жабравыя мяшкі.
**Атавізм** (ад лац.: atavus — аддалены продак) - з'яўленне ў дадзенай асобіны прыкмет, уласцівых аддаленым продкам, але адсутных у бліжэйшых. У цяперашні час гэты тэрмін выйшаў з навуковага ужытку, паколькі вяртанне спадчынных прыкмет цяпер трактуецца як вынік дзеяння рэцэсіўных генаў.

Атавізмы ў чалавека
-------------------

Хваставідны прыдатак і суцэльны валасяны полаг на целе чалавека, дадатковыя пары малочных жалез і г. д. Асобныя прыкметы (напрыклад, незарашчэнне перадсэрцавай перагародкі сэрца і інш.) могуць служыць асновай для ўзнікнення паталагічных змяненняў або перашкаджаць нармальнаму функцыянаванню арганізма.

Зноскі
------

1. ↑  Multi-cell Organisms
**Амбла** (эст.: Ambla) — пасёлак у воласці Ярва павета Ярвамаа, Эстонія. Да адміністрацыйнай рэформы мясцовых самакіраванняў Эстоніі 2017 года ўваходзіў у склад воласці Амбла і быў яе адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны ў паўночнай частцы Эстоніі, у верхнім цячэнні ракі Амбла, побач з шашой Пярну — Ракверэ. Адлегласць ад пасёлка да павятовага цэнтра — горада Пайдэ — 37 кіламетраў, да валаснога цэнтра — пасёлка Ярва-Яані — 17 кіламетраў. Вышыня над узроўнем мора — 102 метры. Паводле перапісу насельніцтва 2011 года ў пасёлку пражывалі 299 чалавек, з іх 284 (95,0 %) — эстонцы.

Зноскі
------

1. ↑  Land Board — 1990. Праверана 21 лістапада 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5401570'></a>
2. ↑  Дэпартамент статыстыкі Эстоніі — 1991. Праверана 10 лістапада 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3738605'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q33102669'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55560439'></a>
Сусвет у межах 1 млрд светлавых гадоў (307 Мпарсек), якая паказвае найбліжэйшыя звышскопішчы
**Звышгалактыка**, звышскопішча галактык — гіганцкая сукупнасць зорных сістэм.

Складаецца з асобных галактык, іх груп і скопішчаў. Памеры 50—150 Мпс, маса 1015 — 1016 мас Сонца. Форма пляскатая (напр. Лакальнае звышскопішча) або моцна выцягнутая, накшталт ланцужка (напр. звышскопішча Персея). Узніклі з прычыны адыябатычных узбурэнняў шчыльнасці рэчыва на пачатковай стадыі расшырэння гарачай Метагалактыкі. Некаторыя звышгалактыкі расшыраюцца, іншыя сціскаюцца. Выяўлена іх каля 50.

Наша Галактыка, Магеланавы воблакі, галактыкі ў Трыкутніку, Андрамедзе з яе спадарожнікамі і амаль усе галактыкі, бачныя як аб'екты да 13-й зорнай велічыні, уваходзяць у Лакальнае звышскопішча. Яго цэнтральнае згушчэнне — буйное скопішча галактык у сузор'і Дзевы (да 500 вялікіх галакгык). Наша Галактыка знаходзіцца бліжэй да перыферыі звышскопішча, таму галактыкі, што яе акружаюць, утвараюць на нябеснай сферы шырокі пояс («Млечны Шлях галакгык»), амаль перпендыкулярны да зорнага Млечнага Шляху.

У сузор'ях Льва і Геркулеса знаходзяцца іншыя з больш блізкіх звышгалактык.

Гл. таксама
-----------

* Галактыка
* Скопішча галактык
* Галактычная нітка
* Буйнамаштабная структура Сусвету

| ⛭Галактыкі |
| --- |
| Віды галактык | 
Эліптычная (E) **·**
Спіральная (S) **·**
Спіральная з перамычкай (SB) **·**
Лінзападобная (S0) **·**
Няправільная (Irr) **·**
Карлікавая (d) **·**
Карлікавая няправільная (dI) **·**
Ультракампактная карлікавая (?) **·**
Колцападобная (?)
 |  |
| Структура | 
Звышмасіўная чорная дзірка **·**
Балдж **·**
Перамычка **·**
Дыск **·**
Ядро **·**
Спіральная галіна **·**
Гало **·**
Палярнае кольца  (англ.) (бел. **·**
Протагалактыка
 |
| Актыўныя ядры | 
Рэлятывісцкі струмень **·**
Сейфертаўская галактыка **·**
Радыёгалактыка **·**
Блазар **·**
Квазар
 |
| Узаемадзеянне | 
Узаемадзейныя галактыкі **·**
Галактыка з успышкай зоркаўтварэння **·**
Спадарожнік **·**
Скопішча **·**
Звышскопішча **·**
Войд **·**
Зорны паток
 |
| З'явы і працэсы | 
Узнікненне і эвалюцыя галактык **·**
Гравітацыйная лінза **·**
Пекулярная галактыка **·**
Галактычны год **·**
Метагалактыка **·**
Галактычная нітка **·**
Вялікая сцяна **·**
Вялікая сцяна Слоўна **·**
Вялікі атрактар
 |
| спіс галактык | 
Мясцовая група **·**
спіс найбліжэйшых галактык **·**
спіс спіральных галактык **·**
Атлас пекулярных галактык
 |
| **Wikipedia book Кніга:Галактыкі  (англ.) (бел. ·  Category Катэгорыя:Галактыкі** |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4268735-4 · LCCN: sh88005218 · Microsoft: 11429943 |
**Паранімія** (ад стар.-грэч.: παρα- — прыстаўка са значэннем сумежна, ὄνομα — «імя») — частковае гукавое падабенства слоў пры іх семантычным адрозненні (поўным або частковым).

Таксама тэрмінам «паранімія» прынята называць такую з'яву ў мове, калі два словы, у нейкай меры падобныя па гучанні, але маюць рознае значэнне, памылкова ўжываюцца адно замест іншага. Напрыклад, ужыванне слова «адрасат» замест «адрасанта», «боцман» замест «лоцман», «крэмень» замест «крэмній» з'яўляецца параніміяй, а словы, якія складаюць такія пары, завуцца **паронімамі**.

Прыклады
--------

* крэмень (мінерал) — крэмній (хімічны элемент)
* лакаўт (масавае звальненне людзей з прадпрыемства) — накаўт (прыём у боксе)
* апатыт (мінерал) — апетыт (жаданне паесці)
* ферт (стар. назва літары ф) — фетр(тканіна для вырабу капялюшаў)
* прэтэндэнт (кандыдат) — прэцэдэнт (выпадак, здарэнне)
* кампост(угнаенне)- кампосцер(прыстасаванне для прабівання білетаў)

Літаратура
----------

* *Грабчыкаў С. М.* Слоўнік паронімаў беларускай мовы. — Мн.: «Народная асвета», 1994. — 478 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
**Звышструкту́ра** — структура ўпарадкаванага сплаву, у якой атамы рознага гатунку правільна чаргуюцца, утвараючы перыядычную рашотку з перыядам, які перавышае перыяды крышталічных рашотак матэрыялаў, што ўтвараюць сплаў.

Утварэнне звышструктуры адбываецца пры тэмпературы, ніжэйшай за пэўнае значэнне (гл. тэмпература ўпарадкавання), калі атамам дадзенага гатунку энергетычна выгадна быць абкружанымі атамамі іншага гатунку. Часта звышструктура ўтвараецца ў выніку фазавага пераходу 2-га роду.

Прыкладамі звышструктур з'яўляюцца β-латунь, у якой атамы медзі і цынку ў цалкам упарадкаваным стане займаюць пазіцыі ў вяршынях і цэнтрах кубічных каморак, а таксама сплавы з складам, блізкім да медзь-берылій, медзь-паладый, серабро-магній, жалеза-алюміній, золата-цынк і інш.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Фіз.энцыклапедыя, Т.4.

Літаратура
----------

* Эпштэйн Э. М. Сверхструктура // Физическая энциклопедия. В 5 т. Т. 4: Пойнтинга-Робертсона — Стримеры (руск.) / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — 704 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85270-087-8. С.453.
**Лепельскія курганныя могільнікі** — археалагічныя помнікі — курганныя могільнікі ў наваколлі воз. Лепельскае Ленельскага р-на Віцсбскай вобл.

Курганны могільнік—1
--------------------

Знаходзіцца каля в. Занькі. Мясцовая назва — **Валатоўкі**. Больш за 100 курганоў дыяметрам 5—20 м, вышынёй 0,7—4,5 м, вакол некаторых прасочваюцца раўкі. У 1853—1890 гг. М. Ф. Кусцінскі даследаваў 9 насыпаў. Пахавальны абрад — трупапалажэнне, суправаджальны інвентар адсутнічаў. У 1981 г. могільнік абследаваў Ю. А. Заяц.

Курганны могільнік—2
--------------------

Знаходзіцца на на беразе канала паміж азёрамі Лепельскае і Проша. Было 3 курганы, цяпер не існуе. У 1887 г. М. Ф. Кусцінскі даследаваў 3 насыпы. Пахавальны абрад — трупапалажэнне. У жаночым пахаванні знойдзены 2 драцяныя бронзавыя бранзалеты з нанізанымі пацеркамі, сярод якіх 2 шкляныя з пазалотай і 8 паставых рознакаляровых, бронзавы спіральны пярсцёнак, 7 сярэбраных скроневых пярсцёнкападобных кольцаў з разамкнутымі канцамі, 80 зялёных дробных пацерак. Датуецца XI—XII стст.

Курганны могільнік—3
--------------------

Знаходзіцца паміж воз. Бароўна і р. Ула, непадалёку ад месца ўпадзення ў воз. Лепельскае. Было 7 насыпаў. У 1860 М. Ф. Кусцінскі даследаваў самы вялікі. Выяўлены трупапалажэнні мужчыны, жанчыны і дзіцяці, якія размяшчаліся на розных узроўнях насыпу. Пахавальны інвентар: бронзавыя спражка і пярсцёнкі, каралі з бісеру.

Літаратура
----------

* Вайцяховіч, А. В. Лепельскія могільнікі / А. В. Вайцяховіч // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 12—13. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Кустинский, М. Ф. Из заметок о курганах Лепельского уезда // Полоцкие епархиальные ведомости. — 1903. — № 7. — С. 232 — 235.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Жанр, значэнні.
**Жанр** (ад фр.: genre — род) — агульнае паняцце, якое адлюстроўвае найбольш істотныя ўласцівасці і сувязі з'яў свету мастацтва, сукупнасць фармальных і змястоўных асаблівасцяў твора. Жанры сфарміраваны наборамі ўмоў; шматлікія творы выкарыстоўваюць некалькі жанраў пасродкам запазычання і аб'яднанні гэтых умоў. Магчымыя азначэнні паняцця часам абмежаваны мастацтвам і культурай, асабліва літаратурай, але доўгая гісторыя выкарыстання гэтага паняцця назіраецца таксама і ў рыторыцы. У даследаваннях жанру паняцце не параўноўваецца з зыходным значэннем. Хутчэй, усе існуючыя творы адлюстроўваюць вызначаныя ўмовы, удзельнічаючы пры гэтым у стварэнні вызначэння паняцця жанру.

Віды жанраў
-----------

* Літаратурныя жанры
* Жанры журналістыкі
* Музычныя жанры
* Жанры кінамастацтва
* Тэатральныя жанры
* Жанры жывапісу
* Моўныя жанр

Гл. таксама
-----------

* Форма

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
Параперагравальнік паравоза. Від спераду (з боку выхаду дымавых газаў)
Параперагравальнік паравоза. Агульны выглядд
**Па́рапераграва́льнік** — прыстасаванне для павышэння тэмпературы пары вышэй тэмпературы яе насычэння (тэмпературы, пры якой ажыццяўляецца пераход вады з вадкаснага стану ў паравы).

Выкарыстоўваецца ў парасілавых устаноўках — на ЦЭС, раней на паравозах, магчыма выкарыстоўванне параперагравальнікаў і на АЭС (але яно пакуль абмежаванна з-за нерэнтабельнасці ці тэхнічнай немагчымасці гэтага мерапрыемства). Выкарыстоўванне перагрэтай пары дазваляе павысіць ККДз паравой устаноўкі.

На паравых катлах параперагравальнік уяўляе сабою трубную сістэму, якая звычайна знаходзіцца на выхадзе з топкі.

На ЦЭС з магутнымі энергаблокамі выкарыстоўваюцца **прамежкавыя (другасныя) параперагрвальнікі**, у якіх пара награваецца да больш высокай тэмпературы пасля таго, як яна здзейсне працу ў цыліндры высокага ціску паравой турбіны, а пасля ідзе ў цыліндар нізкага ціску. Пры гэтым пара ў другасным параперагравальніку знаходзіцца пры больш нізкім ціску, чым у асноўным параперагравальніку. На ЦЭС прамежкавы параперагравалнік таксама з’яўляецца часткай паравого катла і ўяўляе трубную сістэму.

Другасны перагрэў пары выкарыстоўваецца і на АЭС (але яны звычайна не маюць асноўнага параперагравальніка). На сучасных АЭС тыповым рашэннем з’яўляецца не ажыццяўленне другаснага перагрэву пары ў парагенератары, а *паравы перагрэў*. У гэтым выпадку роллю прамперагравальніка выконвае паверхнастны цеплаабменнік, у якім пар пасля цыліндра высокага ціску турбіны награваецца за кошт цяпла часткі свежай пары — пары, якая была атрымана ў парагенератары АЭС, але не пайшла ў паравую турбіну. Эфектыўнасць такога прамперагрэву ніжэй, чым звычайнага.



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 47561241 |

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Параперагравальнік
Паралелепіпед
**Паралелепі́пед** (ад грэч. παράλλος — паралельны і грэч. επιπεδον — плоскасць) — прызма, асновай якой служыць паралелаграм, ці (раўнасільна) мнагаграннік, у якога шэсць граняў і кожная з іх — паралелаграм.

Тыпы паралелепіпеда
-------------------

Прамавугольны паралелепіпед
Адрозніваецца некалькі тыпаў паралелепіпедаў:

* Прамавугольны паралелепіпед — гэта паралелепіпед, у якога ўсе грані — прамавугольнікі;
* Прамы паралелепіпед — гэта паралелепіпед, у якога 4 бакавыя грані — прамавугольнікі;
* Нахілены паралелепіпед — гэта паралелепіпед, бакавыя грані якога не перпендыкулярныя асновам.

Асноўныя элементы
-----------------

Дзве грані паралелепіпеда, якія не маюць агульнага рабра, завуцца процілеглымі, а тыя, што маюць агульнае рабро — сумежнымі. Дзве вяршыні паралелепіпеда, не якія належаць адной грані, завуцца процілеглымі. Адрэзак, які злучае процілеглыя вяршыні, завецца дыяганаллю паралелепіпеда. Даўжыні трох рэбраў прамавугольнага паралелепіпеда, якія маюць агульную вяршыню, завуць яго вымярэннямі.

Уласцівасці
-----------

* Паралелепіпед сіметрычны адносна сярэдзіны яго дыяганалі.
* Любы адрэзак з канцамі, якія належаць паверхні паралелепіпеда і праходзяць праз сярэдзіну яго дыяганалі, падзяляецца ёю напалам; у прыватнасці, усе дыяганалі паралелепіпеда перасякаюцца ў адным пункце і падзяляюцца ёю напалам.
* Процілеглыя грані паралелепіпеда паралельныя і роўныя.
* Квадрат даўжыні дыяганалі прамавугольнага паралелепіпеда роўны суме квадратаў трох яго вымярэнняў.

Асноўныя формулы
----------------

### Прамы паралелепіпед

*Плошча бакавой паверхні*
Sб=Ро\*h, дзе Ро — перыметр заснавання, h — вышыня

*Плошча поўнай паверхні*
Sп=Sб+2Sо, дзе Sо — плошча асновы

*Аб’ём*
V=Sо\*h

### Прамавугольны паралелепіпед

Асноўны артыкул: **Прамавугольны паралелепіпед**
*Плошча бакавой паверхні*
Sб=2c(a+b), дзе a, b — бакі асновы, c — бакавое рабро прамавугольнага паралелепіпеда

*Плошча поўнай паверхні*
Sп=2(ab+bc+ac)

*Аб’ём*
V=abc, дзе a, b, c — вымярэнні прамавугольнага паралелепіпеда.

### Куб

*Плошча бакавой паверхні*
Sб=4a², дзе а — рабро куба

*Плошча поўнай паверхні*
Sп=6a²

*Аб’ём*
V=a³

### Адвольны паралелепіпед

Аб’ём і суадносіны ў нахіленым паралелепіпедзе часта вызначаюцца з дапамогай вектарнай алгебры. Аб’ём паралелепіпеда роўны абсалютнай велічыні змяшанага здабытку трох вектараў, вызначаных трыма бакамі паралелепіпеда, якія выходзяць з адной вяршыні. Суадносіны паміж даўжынямі бакоў паралелепіпеда і вугламі паміж імі дае сцвярджэнне, што вызначальнік Грама трох вызначаных вектараў роўны квадрату іх змяшанага здабытку:215.

У матэматычным аналізе
----------------------

У матэматычным аналізе пад n-вымерным прамавугольным паралелепіпедам {\displaystyle B} разумеюць мноства пунктаў {\displaystyle x=(x\_{1},\ldots ,x\_{n})} віду {\displaystyle B=\{x|a\_{1}\leqslant x\_{1}\leqslant b\_{1},\ldots ,a\_{n}\leqslant x\_{n}\leqslant b\_{n}\}}

Зноскі
------

1. ↑  *Гусятников П.Б. Резниченко С.В.* Векторная алгебра в примерах и задачах. — м: Высшая школа, 1985. — 232 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Паралелепіпед

Прамавугольны паралелепіпед Архівавана 21 лютага 2020.
**Дзявочая вежа** (эст.: Neitsitorn, Megede torn) — вежа ў паўднёва-захадняй частцы Талінскай абарончай сцяны паміж надвратнай вежай Лююхіке Ялг і вежай Хар’ю на поўнач ад вуліцы Камандандзі.

Вежа ўпершыню згадваецца ў 1373 годзе. Вежа атрымала сваё імя ў гонар капітана вежы Хінса Мегнэ(ням.: Hinse Meghe)

Пазней імя перайначылася ў (ням.: Mägdethurm, Mädchenthurm), з якога ў перакладзе на эстонскі з’явілася — Neitsitorn.

Вежа была першапачаткова трохпавярховай і была адкрыта ў бок горада, вышыня яе складала 12,5 метраў. Вежа мае трапецападобную форму.

Вежа моцна пацярпела падчас аблогі Таліна рускімі войскамі падчас Лівонскай вайны ў 1577 г.. Пазней вежу перабудавалі і выкарысталі ў якасці турмы да 1626 года. З 1842 года вежу выкарыстоўвалі ў якасці жылога дома.

З канца XIX стагоддзя да 1960-х гадоў XX стагоддзя ў вежы размяшчаліся атэлье мастакоў, у тым ліку Крысц’яна і Паўля Раўдаў, пасля Другой сусветнай вайны ў вежы шмат гадоў жыў выдатны архітэктар Карл Бурман.

Вежу, якая развальвалася, сталі прыводзіць у парадак ў 1968 годзе, у істотна перабудаванай вежы ў 1980 годзе адкрылася кафэ *Neitsitorni*.

У цяперашні час вежа стаіць пустая і не выкарыстоўваецца.

Спасылкі
--------

* Дзявочая вежа перайшла ва ўласнасць горада Таліна // rus.err.ee, 21.12.2010

|  Вежы Таліна |
| --- |
| 
Вежа Брэмені •
Вежа Кулдзяла •
Дзявочая вежа •
Доўгі Герман •
Кік-ін-дэ-Кёк •
Тоўстая Маргарыта
 |
**Дзяво́чае** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Тураўлянка, за 18 км на паўночны ўсход ад горада Лепель, каля аграгарадка Камень і вёскі Чаросава.

Плошча паверхні возера складае 0,51 км². Даўжыня 1,15 км. Найбольшая шырыня 0,52 км. Даўжыня берагавой лініі 3,93 км. Найбольшая глыбіня 17,5 м, сярэдняя каля 7 м. Аб’ём вады 3,58 млн м³. Плошча вадазбору 4,15 км².  

Катлавіна возера лопасцевай формы, складанага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 6—10 м (на поўдні і паўднёвым усходзе 11—20 м), пад хмызняком, месцамі ў верхняй частцы разараныя. Берагавая лінія возера звілістая, утварае залівы і паўастравы. Берагі нізкія, участкамі зліваюцца са схіламі катлавіны. Глыбіні да 2 метраў займаюць каля 28 % плошчы. Дно высцілаюць пяскі (да глыбіні 2—3 м) і глей.  

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Надводная расліннасць ўтварае паласу шырынёй да 35 м. Упадае ручай, выцякае ручай у возера Чаросава.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, плотка, краснапёрка, гусцяра і іншыя віды рыб. Сустракаецца вугор.

Зноскі
------

1. 1 2  ЭПБ, 1983

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Беларусь. Ушачско-Лепельский озёрный край: карта для рыбака / Ред. С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2009. — 3 000 экз. (руск.)
* *Уласаў Б. П.* Дзявочае возера // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
**Тэарэ́ма** (грэч. θεώρημα — «выгляд, паданне, становішча») — навуковае палажэнне, ісціннасць якога вызначаецца доказам. Асобным выпадкам тэарэм з’яўляюцца аксіёмы, якія прымаюцца праўдзівымі без усякіх доказаў або абгрунтаванняў. Для аксіём доказам служыць пустуая выснова.

У матэматычных тэкстах тэарэмамі звычайна завуць толькі досыць важныя сцвярджэнні. Пры гэтым патрабаваныя доказы звычайна кімсьці знойдзеныя (выключэнне складаюць у асноўным працы па логіцы, у якіх вывучаецца само паняцце доказу, а таму ў некаторых выпадках тэарэмамі завуць нават нявызначаныя сцвярджэнні). Меней важныя сцвярджэнні-тэарэмы звычайна завуць лемамі, прапановамі, следствамі і іншымі падобнымі тэрмінамі. Сцвярджэнні, аб якіх невядома, ці з'яўляюцца яны тэарэмамі, звычайна завуць гіпотэзамі.

Доказ тэарэмы заключаецца ў прывядзенні яе да папярэдніх тэарэм або да прапаноў, якія з'яўляюцца лагічнай асновай дадзенай тэорыі — аксіёмамі.

Многія тэарэмы можна выказаць у форме 1 «калі А, то Б», дзе А — умова тэарэмы, Б — заключэнне. Тэарэма 2 «калі Б, то А» называецца адваротнай адносна 1. Тэарэмы 1 і 2 ўзаемна адваротныя. Калі яны справядлівыя, то А называюць неабходнай і дастатковай умовай для Б (крьггэрыем Б). Тэарэма 3 «калі не А, то не Б» называецца процілеглай 1. Тэарэма 4 «калі не Б, то не А», адваротная да процілеглай 3, раўнасільная 1. Спосаб доказу 1 прывядзеннем яе да 4 называецца метадам ад процілеглага.

Прыклады тэарэм: калі сума лічбаў ліку дзеліцца на 3, то лік дзеліцца на 3, адваротная тэарэма справядлівая; калі трохвугольнік прамавугольны, то яго 2 вуглы вострыя, адваротаая тэарэма не справядлівая.

Літаратура
----------

* Гусак А. Тэарэма // БелЭн у 18 т. Т. 16. Мн. 2003.

Некаторыя тэарэмы
-----------------

* Тэарэма Менелая
**Грузінскае царства** (груз. საქართველოს სამეფო) — сярэднявечная грузінская дзяржава на Каўказе, якая ўзнікла пасля аб’яднання большай часткі Грузіі Багратам III у 1008 годзе. У перыяд найбольшага росквіту з’яўлялася адной з вялікіх дзяржаў, размешчанай на скрыжаванні Еўропы і Блізкага Усходу, а таксама наймацнейшай дзяржавай усходняга (праваслаўнага) хрысціянства. Аднак манголы нанеслі Грузіі цяжкі ўрон, які пацягнуў за сабой раскол дзяржавы; пазней восем разбуральных нашэсцяў Тамерлана цалкам разбурылі яе магутнасць, прывёўшы да канчатковага распаду.

Літаратура
----------

* *Вачнадзэ М. Гурулі В. Бахтадзэ М.* Гісторыя Грузіі (з найстаражытных часоў да нашых дзён)

Спасылкі
--------

* Georgia: Historical flags, 5th-18th centuries