| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

Уваход у пячору Арэні.
**Пячора Арэні** (арм.: Արենի-1 կամ Թռչունների քարանձավ) — комплекс пячор, што знаходзяцца блізу сяла Арэні ў Ваёцдзорскай вобласці на поўдні Арменіі. У пячоры, што знаходзіцца на вышыні каля 1080 м над узроўнем мора, вывучальнікамі было выяўлена некалькі культурных пластоў, улучаючы комплекс эпохі медзяна-каменнага стагоддзя (энеаліта) з глінабітнымі будынкамі, датаваны 4200-3500 гадамі да нашай эры. Найранейшы культурны пласт ставіцца да VI—V тыс. да. н.э. а самы позны да XII—XIV стагоддзям.

Месцаванне і структура пячоры
-----------------------------

Карставая пячора Арэні вядомая таксама пад назвай Птушыная пячора (арм.: Թռչունների քարանձավ), знаходзіцца на паўднёвым усходзе Арменіі ў Ваёцдзорскай вобласці, за 12 км ад горада Ехегнадзора. Пячора, якая складаецца з трох залаў, з'явілася ў вапняковых скальных утварэннях даліны ракі Арпа. Плошча пячоры складае паводле розных дадзеных ад 400 да больш за 600 кв.м, ад яе адыходзяць убакі некалькі адсекаў ці галерэй. Усярэдзіне помніка зверху навісаюць пакрытыя чорным налётам зборы. У пячоры ёсць мноства калідораў і пераходаў, якія часткова былі закладзены яшчэ ў старажытнасці.

Від на пячору з процілеглага берага ракі Арпа.

Гісторыя
--------

У старажытныя часы пячора з'яўлялася значным селішчам гавара Ваёц Дзор Сюнікскага ашхара Вялікай Арменіі. Гісторыкам V стагоддзя Егішэ Арэні было памянёна пад імем Арпанял, Арпунял, (Арбанял). Селішча з'яўлялася дарожным вайсковым пунктам і вузлом, што перакрывае цясніна, якая злучала раўніну Шарур з Ваёц Дзорам. Яно мела гандлёвыя сувязі з рознымі тэрыторыямі па ўсім Блізкім Усходзе, сведчаннем гэтага з'яўляецца знойдзеная ў пячоры кераміка чатырох тыпаў, і толькі адзін з іх лічыцца посудам мясцовай вытворчасці.

На блізкіх ад пячоры ўзвышшах (цясніну Амагу) у старажытныя часы знаходзіліся крэпасць і замак, разваліны якіх захаваліся да нашых дзён.

Пячора была адкрыта навуковым супрацоўнікам інстытута археалогіі і этнаграфіі НАН РА археолагам Барысам Гаспаранам, у ёй былі шмат птушыных гнёздаў, дзякуючы чаму за пячорай замацавалася альтэрнатыўная назва — *Птушыная*. Непадалёк знаходзіцца рэстаран, які за кошт пячоры вырашылі пашырыць, уладкаваўшы ў ёй новую залу. Аднак неўзабаве пасля пачатку пашырэння гаспадар рэстарана памёр. Мясцовыя жыхары кажуць, што духам пячоры ўладкаваныя для пашырэння выбухі не спадабаліся і яны панеслі душу неасцярожнага будаўніка з сабой углыб гары. Пачынаючы з 2007 года пячора даследуецца больш за 12 археалагічнымі інстытутамі з 9 краін свету.

Раскопы
-------

Археалагічныя працы ў пячоры вядуцца з 2007 года, экспедыцыю ўзначальваюць Барыс Гаспаран (Арменія), Рыгор Арэшан (ЗША) і Рон Пінхасі (Ірландыя). У раскопах прымаюць удзелы навуковыя з Інстытута археалогіі і этнаграфіі Армянскай АН, Каліфарнійскага інстытута імя Лойда Котсена, Коркскага ўніверсітэцкага каледжа Ірландыі, Універсітэта штата Канектыкут (UConn, ЗША), а таксама ўніверсітэтаў Хайфы і Тэль Авіва (Ізраіль). У выніку папярэдняй выведкі атрымалася ўсталяваць, што пячора мае не менш 5-6 пластоў энеалітычнай эпохі, глыбінёй больш чатырох метраў (радыевугляродныя даты вагаюцца ў межах 4300-3500 гг. да н.э.). Ва ўваходу ў пячору на плошчы 85 м² падчас раскопаў было выяўлены рэшткі жылля, выбрукаваныя панадворкам і глінабітнымі структурамі. У задняй частцы пячоры на плошчы 40 м² было адкрыта складское памяшканне з укапанымі ў адклады пасудзінамі для захоўвання харчовых запасаў і круглымі глінянымі структурамі вытворчага прызначэння.

Кераміка выяўленая археолагамі падобна з посудам першай фазы куро-аракскай культуры падобнай з артэфактамі знойдзенымі пры раскопах іншых помнікаў Арменіі як Талін і Элар. Тэхніка-тыпалагічныя адрозненні керамікі гэтых дзвюх, розных у храналагічным дачыненні пластоў мяркуе магчымасць наяўнасці дзвюх ранняй (4000-3700 гг. да н.э.) і пазней (3600-3500 гг. да н.э.) фаз у позным энеаліце Паўднёвага Каўказа. Знаходжанне керамікі па тэхніка-технологичеким асаблівасцям паўтарае энеалітычны посуд, а па формах блізкай да ўзораў керамікі куро-аракскай культуры ў раскапаных пластах (пры гэтым у першым гарызонце колькасць падобных узораў узрастае), кажа пра зараджэнне керамікі куро-аракскай культуры з энеалітычнай. 

Знаходкі, зробленыя ў пячоры, сведчаць пра зараджэнне цывілізацыі на тэрыторыі сучаснай Арменіі на 800 гадоў раней, чым лічылася раней, то бок прыкладнае ў той жа час, што і на тэрыторыях Паўднёвага Ірана. Дзякуючы гэтым жа раскопам атрымалася ўсталяваць, што Майкопская культура, і культура Куро-Аракс з'явіліся і пашырыліся на 1000 гадоў раней, чым да гэтага лічылі ў навуковых колах.

### Энеалітычны пласт 1

1-ы пласт прыналежны эпосе энеаліту раскапаны быў ва ўваходу ў пячору, уяўляў сабою два жылых будынкі няпэўнай формы. У выніку карпатлівай працы былі выяўлены каменныя сцены аднаго з будынкаў, а таксама глінабітная падлога, датаваўся 3500 гг. да н.э. З іншых знаходак першага пласта вылучаюцца керамічныя знаходкі: таўстасценнага пясочна-саламянага посуду (жароўні, пасудзіны для захоўвання, варачныя катлы) і танкасценнай кухоннай і параднай пясочна-саламянай і саламяным посудам (шклянкі, міскі, збанкі і інш.) Выяўленая ў першым пласце кераміка з'яўляецца класічным узорам керамікі куро-аракскай культуры.

#### Структура керамікі першага пласта

Керамічны матэрыял пласта фрагментарны, пададзены профільнымі чарапкамі і асобнымі часткамі (венцамі, гарлавінамі, ручкамі) высакаякаснага параднага посуду.

Кераміка ўяўляе сабою шаравістыя і выцягнутыя яйкападобныя буйныя пасудзіны пазбытыя гарлавіны, грушаватыя пасудзіны з закругленай падставай і горлачкам, якое звужаецца ці, наадварот, пашыраецца. Дны буйных пасудзін, ці карасаў, плоскія з плыўным пераходам да прыдона (хоць часам сустрэты і грубыя, вылучаныя дны). Збаны знойдзеныя ў першым пласце пададзены размаітымі формамі: слоікавай, канічнай, біканічнай, галоўным чынам пазбыты гарлавіны і маюць рэзка адагнуты вонкі і завостранае да канца венца. Сярод знаходак пласта таксама ёсць адзін амаль цэлы збан, чарапок якога выраблены з прасеянай, добра адмучанай гліны з невялікім даданнем дробназярністага пяску ці зусім без дамешкаў. Большасць пасудзін мае чорна-глянцаваную (часта са срабрыстым водбліскам), шэра-глянцаваную і светла-карычневую паверхню з падкладкай іншага колеру.

Міскі і чары маюць звонападобную форму з разбежнымі сценкамі, пазбытымі венца, пераход ад дна да прыдновай часткі плыўны. Жароўні — круглявай ці авальнай формы, іх сценкі роўныя і невысокія са скразнымі адтулінамі ў закраіны борта.
Знойдзены былі таксама фрагмент плоскай свяцільні з ручкай і круглявая судзінка дыяметрам 5.4 см і вышынёй 5.7 см са злівам.

### Энеалітычны пласт 2

2-і пласт згодна радыевугляроднай экспертызы датуецца 3900-3800 гг. да н.э, адкрыты быў непасрэдна пад падлогамі будынкаў 1 -га пластуючы. Пададзены галоўным чынам глінабітнымі структурамі. Кераміка гэтага пласта знойдзеная пры раскопах галоўным чынам сярэдне- і танкасценная.

#### Структура керамікі другога пласта

Керамічны посуд знойдзеная ў гэтым пласце ў чарапку мае дамешкі дробназярністага пяску і дробнай арганікі (поўсць, салома), атрымалай добры абпал. Колер посуду — гарчычны, шаравата-карычневы, карычневы, чорны. Вялікая частка з выяўленага ў гэтым пласце посуду пакрыта вохрай. Гэта галоўным чынам збаны сярэдніх памераў і буйныя пасудзіны з шаравістай і яйкападобнай падставай, круглявымі днамі, раструбнай, невялікай цыліндрычнай ці лейкападобнай гарлавінай, пазбытай венца. Сустракаюцца пасудзіны з размешчанымі на плечуку гарызантальна пастаўленымі дугаватымі ці трохвугольнымі ручкамі. Сустракаюцца таксама пасудзіны сярэдніх і малых памераў з шаравістай падставай, што плыўна ці рэзка пераходзіць у невысокае горлачка без выяўленага венца. Знойдзены былі таксама высакаякасныя міскі і «куфалявістыя» чары, якія знаходзяць свае аналогіі з посудам іншых энеалітычных селішчаў Закаўказзя.

Знаходкі
--------

#### Пахаванні людзей

Армянскія археолагі выявілі ў пячорным комплексе Арэні 1 унікальную знаходку — пахаванні выдатна захаваных людзей (сталых і дзяцей) эпохі энеаліту. Пры раскопах было выяўлена, што дзеці пахаваны цалкам, а сталыя былі рассечаны. Як адзначыў кіраўнік экспедыцыі Барыс Гаспаран: *знаходка дае ўнікальную магчымасць з дапамогай аналізу ДНК вызначыць увесь генетычны код дзіцяці*, паводле яго ж вызначэнне генетычнага кода мае велізарнае значэнне, бо дасць шмат новых і ўнікальных звестак пра генетычную эвалюцыю чалавека

|  |
| --- |
| **«Наука и технологии» // 15.01.2009**
Цікава, што армянская знаходка перакрыла па старажытнасці нядаўнюю знаходку мозгу старажытнага кельта, якая датуецца III стагоддзем да н.э. Гэту знаходку зрабілі падчас раскопаў на тэрыторыі графствы Ёркшыр |

У задняй частцы пячоры было адкрыта складское памяшканне з укапанымі ў адклады пасудзінамі для захоўвання харчовых запасаў і круглымі глінянымі пасудзінамі вытворчага прызначэння, а таксама здзейсненыя ў іх пахаванні чэрапаў. Дзякуючы праведзеным даследаванням атрымалася пазнаць, што чэрапы прыналежаць тром дзяўчынкам 13-14 гадоў, а ўзрост іх складае больш 5,9-6,2 тысяч гадоў.

У выніку анатамічнага аналізу, праведзенага трыма рознымі антраполагамі, было ўсталявана, што дзве дзяўчынкі былі забіты дубінкамі, напэўна, падчас рытуальнай цырымоніі. А ў трэцім вучоныя выявілі рэшткі высахлага, але добра захаванага мозгу, на паверхні якога захаваліся крывяносныя судзіны. Паводле навукоўцаў, знаходка з'яўляецца найстаражытнейшай з калі-небудзь знойдзеных рэшткаў першабытнага чалавека.

##### Абутак

|  |
| --- |
| **Tom Watkins, «CNN» // June 9, 2010**
У Арменіі выяўлена найстаражытнейшы ў свеце скураны абутак. |

Падчас раскопаў, праводжаных у пячоры Арэне Дыянай Зардарян, быў выяўлены старажытны абутак, які знаходзіўся разам з казінымі рагамі ў акуратна апрацаванай яме глыбінёй 45 см і дыяметрам 44-48 см. Абутак ідэальна захаваўся шмат у чым дзякуючы адменнаму мікраклімату пячоры (халаднаватаму і сухому) і знаходжанню пад тоўстым пластом экскрэментаў авечак, дзейнічалым як цвёрдая пячатка.

Найстаражытнейшы ў свеце скураны абутак.
Паводле навукоўцаў, абутак адпавядаў 37-му памеру. Абутак для падтрымання формы ці захоўвання быў напоўнены саломай і травой, даўжыня знаходкі складае 24,5, а шырыня 7,6-10 см. Мяркуючы па форме, яго насілі на правай назе, зроблены ён быў з аднаго суцэльнага кавалка скуры. На ім захаваліся шнуркі і адтуліны пад іх дыяметрам 2-3 мм, пра гэта Дыяна Зардарян заявіла ў інтэрв'ю аднаму з найбуйнейшых навінавых агенцтваў «Рэйтэрc» (англ.: Reuters) сказаўшы: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Я была здзіўлена знаходкай, захаваліся нават шнуркі | "|

Для ўсталявання ўзросту артэфакта ўзоры скуры і саломы былі скіраваны для незалежнай экспертызы ў інстытуты Каліфорніі і Оксфарда, у выніку праведзенага імі аналізу было ўсталявана што знаходка з дакладнасцю да 95,4 % мае ўзрост у 5,5 тысяч гадоў і прыналежыць да прамежку часу ад 3627 да 3377 года да н. э.. Такім чынам чаравік быў зроблены на 400 гадоў раней, чым пабудаваны Стоўнхэндж і амаль на тысячу гадоў раней пірамід Гізы ў Егіпце

Унікальнасць палягае ў тым, што тым часам як аналагічныя знаходкі старажытнага абутку зроблены з аборкі, абутак з пячоры Арэні зроблены з апрацаванай скуры, яна адрозніваецца таксама ад сваіх аналогаў па тэхналогіі вытворчасці і стылі. Дадзеная знаходка з'яўляецца найстаражытнейшым у свеце скураным абуткам і найстарэйшай знаходкай абутку на тэрыторыі Еўразіі, якая на некалькі стагоддзяў старэй чаравіка «арктычнага вандроўніка», знойдзенага ў 1991 годзе ў ледавіках Аўстрыі, які лічыўся да апошняга часу найстарэйшым абуткам мацерыка.

14 чэрвеня 2010 года на прэс-канферэнцыі дырэктар інстытута археалогіі і этнаграфіі Нацыянальнай Акадэміі Навук (НАН) Павел Авецісян заявіў, што знаходка застанецца ў краіне, дзе будзе выстаўлена ў Нацыянальным Музеі Арменіі

#### «Спадніца» і льняныя тканіны

У кастрычніку 2010 года на прэс-канферэнцыі дырэктар Інстытута Археалогіі і Этнаграфіі НАН РА Павел Авецісян расказаў пра вынікі мінулых летам раскопаў, падчас якіх былі выяўлены старажытныя прадметы адзення. У іх ліку льняныя тканіны, а таксама «спадніца» з трыснягу:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Напэўна, у нас ёсць адзін з узораў найстаражытнейшага адзення, якое выраблена з трыснягу. Гэта дае нам магчымасць лепш уявіць побыт чалавека таго часу. Такія знаходкі — унікальная з'ява ва ўсім свеце, бо яны здараюцца вельмі рэдка | "|

Дзякуючы мікраклімату пячоры знаходкі добра захаваліся. На пляцёнках з трыснягу разглядаюцца ўзоры, якія маюць шмат агульнага з сучасным дывановым мастацтвам. Па словах дырэктара экспедыцыі Барыса Гаспарана «захаваныя кавалкі тканіны даюць уяўленні пра рамесніцтва ў 4 тысячагоддзі да н.э.». Узрост адзення дакладна не вядомы, яго мае быць удакладніць у лабараторыях Оксфарда і Каліфарнійскага ўніверсітэта, але нягледзячы на гэта, ужо цяпер армянскія спецыялісты сходзяцца ў тым, што прадметы прыбіральні старажытней знакамітага абутку. Паводле Авецісяна, дзякуючы апошнім знаходкам у пячоры *ў навукоўцаў з'явіўся ключ у далёкае мінулае*.

#### Іншыя знаходкі

У пячоры дзякуючы адменнаму мікраклімату таксама былі выяўлены вялікія збаны, рэшткі вінаграднай лупіны і костачак, металічныя нажы, насенне больш 30 відаў садавіны, мноства зерняў траў, вяроўкі, адзенне, салома, трава, чарот і высахлы чарнасліў. Костачкі вінаграду, вінаградныя лозы разам з прыстасаваннямі для вытворчасці і захоўвання віна ў Арэні могуць сведчыць пра тое, што ў гэтым рэгіёне быў размешчаны найстаражытнейшы комплекс па прамысловай вытворчасці віна. Сярод выяўленых у пячоры пасудзін, шэраг пакрыты колеравымі выявамі жывёл і сонца, яны ўнікальныя тым, што ў эпоху энеаліту на тэрыторыі Армянскага нагор'я колеравая размалёўка не была пашырана. У пячоры шмат костак коз, авечак і іншых жывёл. Сярод выяўленых металічных вырабаў вылучаецца невялікі кінжал велічынёй з далонь, форма якога мае аналогіі з прадметамі IV тыс. да н.э. выяўленымі на Каўказе, і ў прыватнасці ў Арменіі. Самай познай у гістарычным плане знаходкай выяўленай у выніку раскопаў з'яўляецца выяўленая ва ўваходзе ў пячору сярэднявечная печка, што адносіцца да XII—XIV стст. Знойдзены таксама жмуток рукапісу XIII—XIV стст. на армянскай і персідскай мовах. Каментуючы вынікі раскопаў у 2010 годзе дырэктар інстытута археалогіі і этнаграфіі Нацыянальнай Акадэміі Навук (НАН) Павел Авецісян заявіў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Дагэтуль жыццё і эвалюцыя ў Арменіі ў эпоху энеаліту з'яўляліся белымі плямамі ў гісторыі, але пасля афіцыйнага пацверджання веку гэтых знаходак, якія, я ўпэўнены, не моцна будуць адрознівацца ад нашых папярэдніх падлікаў, карціна рэзка зменіцца | "|

Заўвагі
-------

1. 1 2  КорреспонденТ: В Армении обнаружены следы древнейшего виноделия // 10 июня 2008
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Наука и технологии // В Армении археологи нашли старейший человеческий мозг // 15 января 2009
3. 1 2 3 4 5 6  Сергей Кореневский // Раскопки в пещере Арени // «Известия Науки» 16.04.10
4. ↑  Bruce Bower // Armenian cave yields ancient human brain Архівавана 14 чэрвеня 2013. // January 12th, 2009
5. ↑  Борис Гаспарян Научный сотрудник института археологии и этнографии НАНРА // Пещера Арени Архівавана 2 лютага 2011.
6. 1 2 3 4 5  BSNews // Юлия Кузнецова //Археологическое лето 2010. Обзор BSNews
7. 1 2 3 4 5  Международная Научная Конференция. «Археология, этнология, фольклористика Кавказа». Сборник кратких содержаний докладов Международной научной конференции // Зардарян Д. Э. Гаспарян Б. З. // Позднеэнеолитическая керамика пещеры Арени-1 Архівавана 13 чэрвеня 2010. стр 154—156. // Тбилиси, 2010
8. ↑  Badalyan R.S. Avetisyan P.S. Bronze and Iron Age Archaeological Sites in Armenia — I. Mt.Aragats and its Surrounding Region, BAR International Series 1697, 2007, pp.242-249
9. 1 2 3  Новости — Армении Армянские археологи нашли прекрасно сохранившиеся захоронения людей эпохи энеолита // 26.10. 2010
10. 1 2 3 4  По материалам: Science News // Самый древний мозг найден в пещерах Армении // 13-01-2009
11. ↑  Журнал «Наука и техника» // В Армении найден мозг первобытного человека(недаступная спасылка) // 15.01.2009
12. 1 2  Jen Laloup // Ron Pinhasi and the Shoe: A PLoS ONE Author Spotlight // June 9, 2010
13. 1 2 3  FOXNews // What’s Older Than the Pyramids and Smells Worse Than a Mummy? // June 09, 2010
14. ↑  Kate Kelland // REUTERS // World's oldest leather shoe found in Armenian cave
15. 1 2  First Direct Evidence of Chalcolithic Footwear from the Near Eastern Highlands **(нявызн.)**, *PloS ONE* (June 9, 2010).
16. 1 2  Известия Науки // Учёные определили точный возраст древнейшего кожаного «Ботинка» // 10.06.10
17. ↑  CNN // Tom Watkins // Armenian cave yields what may be world’s oldest leather shoe // June 9, 2010
18. ↑  Tert.am // Самая древняя в мире обувь останется в историческом музее Армении Архівавана 16 чэрвеня 2010. //14.06.10
19. 1 2  Айсор // В пещере Арени найдена древнейшая юбка — 4 тысячелетия до н. э.  // 28 Октября, 2010, № 115 (20048)
20. ↑  Голос Армении // Очередное открытие в пещере Арени Архівавана 20 чэрвеня 2013. // 28 Октября, 2010, № 115 (20048)