**Дняпро́ўская ГЭС**, **ДнепраГЭ́С** — пятая ступень найніжэйшай часткі каскада гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро. Размяшчаецца ў Дняпроўскім раёне горада Запарожжа. Утварае найстарэйшае на Дняпры Дняпроўскае вадасховішча. У 1930-я гады вядомая пад назвай **Дняпрэльстан** (скарачэнне ад «Дняпроўская электрастанцыя»).

Будаўніцтва
-----------

Будаўніцтва Дняпроўскай ГЭС пачалося 15 сакавіка 1927 года ў рамках праграмы індустрыялізацыі. У выніку пад’ёму вады пасля будаўніцтва плаціны былі затоплены больш за 50 населеных пунктаў.

Першы гідраагрэгат уведзены ў эксплуатацыю 10 красавіка 1932 года, а да 1939 года былі запушчаны ўсе 9 гідраагрэгатаў станцыі агульнай магутнасцю 560 тыс. кВт. 8 турбінаў былі пастаўлены амерыканскай кампаніяй «Ньюпарт Ньюс» (англ.: Newport News Shipbuilding and Drydock Company (NNS), яшчэ адна турбіна была савецкай копіяй амерыканскай. 5 генератараў паставіла амерыканская кампанія «General Electric», яшчэ 4 аналагічныя вырабленыя на Ленінградскім заводзе «Электросила».

Тэхнічны нагляд за вядзеннем будаўніцтва здзяйсняў палкоўнік Х’ю Лінкальн Купер інжынернага корпуса Злучаных Штатаў. Ён быў галоўным інжынерам-кансультантам праекту на запрашэнне савецкага ўрада.

* Будаўніцтва Дняпроўскай ГЭС, 1930Будаўніцтва Дняпроўскай ГЭС, 1930
* Трамвай праходзіць праз шлюзы плаціны (1930-я)Трамвай праходзіць праз шлюзы плаціны (1930-я)
* Від на Дняпроўскую ГЭСВід на Дняпроўскую ГЭС

17 верасня 1932 года за асабліва выдатную работу на ДнепраГЭСе былі ўзнагороджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга амерыканскія інжынеры-кансультанты — Франк Фейфер, Вільгельм Мефі, Фрыдрых Вінтэр, Георг Біндэр і інжынеры «General Electric» Чарльз Джон Томсан, Х’ю Лінкальн Купер.

Гісторыя
--------

17 ліпеня 1932 года выйшаў на маршрут першы трамвай праз плаціну ДнепраГЭС. 30 верасня 1934 года адкрыта лінія плаціны ДнепраГЭС на правы бераг, маршрут № 4.

17 ліпеня 1933 года быў здзейснены першы рэйс з Кіева да Херсона праз ДнепраГЭС: першым пасля ліквідацыі парогаў дыстанцыю прайшоў цеплаход «В. Я. Чубар».

18 жніўня 1941 года пасля атрымання інфармацыі пра прарыў нямецкіх войскаў у раёне Запарожжа супрацоўнікі НКУС падарвалі плаціну ДнепраГЭС. У выніку выбуху 20 тон толу (паводле іншых звестак — аманалу) у плаціне ўтварылася прабоіна даўжынёй 175,5 метраў і вышынёй 21,2 м, праз якую ўніз рынулася амаль шасціметровая хваля, якая зруйнавала будынкі ў берагавой зоне. Найбольш ад разводдзя пацярпелі жыхары нізіннага раёна горада. Загадзя пра выбух ані мясцовае насельніцтва, ані ваеннае кіраўніцтва папярэджаныя не былі, і савецкая контраразведка нават спярша арыштавала выканаўцаў выбуху як варожых дыверсантаў, але пасля ўмяшання кіраўніцтва выпусціла. Колькасць ахвяр у выніку выбуху не пацвярджаецца дакументальна; называюцца лічбы ад 20 тысяч да 80—120 тысяч ваенных і грамадзянскіх.

Пасля захопу Запарожжа нямецкія будаўнічыя часткі аднавілі зруйнаваную частку плаціны, а замест выведзенага з ладу абсталявання прыбыло нямецкае. Улетку 1942 года станцыя аднавіла дзейнасць.

* ДнепраГЭС улетку 1942 года — пасля аднаўлення немцамі плаціны
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 

Перад адступленнем немцы ў сваю чаргу падарвалі плаціну ДнепраГЭС, але толькі часткова.

У 1944 годзе савецкая ўлада занялася аднаўленнем электрастанцыі. Першы агрэгат уведзены ў эксплуатацыю ў сакавіку 1947 года, шосты — 31 жніўня 1949; у 1950 годзе ўведзены ў дзеянне апошні, дзявяты гідраагрэгат.

* Зруйнаваная машынная зала ДнепраГЭС, 1943 год. Фота Макса АльпертаЗруйнаваная машынная зала ДнепраГЭС, 1943 год. Фота Макса Альперта
* Сляды абстрэлу восені 1943 года ДнепраГЭСаСляды абстрэлу восені 1943 года ДнепраГЭСа

22 красавіка 1972 года пачалося будаўніцтва другой чаргі Дняпроўскай ГЭС. У 1974 годзе ўведзены ў эксплуатацыю першы гідраагрэгат, а ў 1981 годзе станцыя выйшла на поўную магутнасць.

У 1996 годзе пачалася рэканструкцыя ў сувязі з старэннем абсталявання. Яна дазволіла павялічыць магутнасць Дняпроўскай ГЭС-1 на 42 МВт і пабольшыць ККД агрэгатаў на 3 %. У 2007 годзе пачаўся другі этап рэканструкцыі, дзякуючы якому магутнасць станцыі павялічылася на 85,2 МВт — такім чынам сумарная магутнасць ДнепраГЭС склала 1610,6 МВт.

22 сакавіка 2024 года Узброеныя сілы Расіі нанеслі авіяцыйны ўдар па гідраэлектрастанцыі. Адбыліся выбухі ў машыннай зале ГЭС-2 і на грабяні плаціны. Былі зафіксаваны істотныя пашкоджанні, а работа ДнепраГЭС спынена.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Водний фонд України: Штучні водойми — водосховища і ставки: Довідник / За ред. В. К. Хільчевського, В. В. Гребеня — К.: Інтерпрес, 2014. — 164 с.
3. ↑  *admin.*. Эта неделя в истории Запорожья: Петр Кальнышевский, первый трамвай, приезд Горького (руск.). *ZаБор* (14 ліпеня 2016). Праверана 23 сакавіка 2022.
4. 1 2  *Мороко В. М.* Дніпрогес: Чорний серпень 1941 года(укр.) // *Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету*. — 2010. — В. XXIX. — С. 197—202.
5. ↑  Взорванный ДнепроГЭС: к годовщине события запорожцам напомнили историю ретро-фотографиями (руск.). *Акцент* (20 жніўня 2021). Архівавана з першакрыніцы 7 лютага 2022. Праверана 23 сакавіка 2022.
6. ↑  *Лініков В. А*. "Підрив Дніпровської греблі 18 серпня 1941 р" **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 11 вересня 2021. Праверана 11 вересня 2021.
7. ↑  *Мороз, Дмитро*. До 100 тисяч осіб загинули від підриву «Дніпрогесу» за наказом Сталіна (укр.). *Політика*.  Радыё „Свабода" (16 жніўня 2013). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2022. Праверана 23 сакавіка 2022.
8. ↑  Ф. Пігідо-Правобережний. «Велика Вітчизняна війна». Спогади та роздуми очевидця — К. Смолоскип3, 2002
9. ↑  Румме А. В. Скажите людям правду // Социологические исследования — 1990 — № 9
10. ↑  *Руссиянов И. Н.* «Запорожцы» пишут… // В боях рождённая… / Литературная запись Е. А. Глущенко. — М.: Воениздат, 1982. — 252 с. — (Военные мемуары). — 100 000 экз. — ISBN 5-09-002630-0.
11. ↑  31 серпня 1949 (середа) (укр.).  Інститут історії України НАН України. Архівавана з першакрыніцы 23 сакавіка 2022. Праверана 23 сакавіка 2022.
12. ↑  tass.ru

Спасылкі
--------

* Інфармацыя Архівавана 8 чэрвеня 2020.  (укр.) на старонцы «Укргідроенерго»
* Падрыў ДнепраГЭС  (руск.)
* Фатаздымкі ДнепраГЭС 1930-х гадоў  (англ.) // Канадскі цэнтр архітэктуры
* Преступления НКВД. Взрыв Днепрогэса 18 августа 1941 на YouTube
* Шукач  (руск.)

| Дняпроўскі каскад ГЭС |
| --- |
|  | 
ГЭС
Кіеўская
Канеўская
Крэменчугская
Сярэднядняпроўская
Дняпроўская
Кахоўская
ГАЭС
Кіеўская
Канеўская
 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Universalis · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n81139967 · NLA: 49682496 · VIAF: 148938603 |