**Партыза́нская вайна́** — вайна, якую вядуць ваенныя фарміраванні, што маскіруюцца пад мясцовае насельніцтва і пазбягаюць непасрэдных, адкрытых і значных сутыкненняў з ворагам.

Элементы партызанскай вайны
---------------------------

Асноўны ўхіл партызанскай вайны робіцца ў бок засад, выпраў у месцы размяшчэння ворагаў, дыверсійна-падрыўных акцый у тыле.

Тэорыя партызанскай вайны
-------------------------

Мао Цзэдун назваў партызанскую вайну самым эфектыўным сродкам супраціўлення ўладзе (дыктатарскай, каланіяльнай альбо акупацыйнай) і высунуў асноўную ідэю партызанскай вайны: «Вораг нападае — мы адыходзім, вораг спыніўся — мы трывожым, вораг адыходзіць — мы пускаемся ў пагоню». Партызанская вайна патрабуе наяўнасці партызанскай базы і партызанскага раёна. Лацінаамерыканскія партызаны дапоўнілі тэорыю партызанскай вайны тактыкай ізаляцыі рэгіёна шляхам транспартных дыверсій і разбівання ворага, які не атрымлівае дапамогі звонку.

Гісторыя
--------

Першымі ў гісторыі партызанскую вайну практыкавалі скіфы ў вайне супраць персаў у VI ст. да н.э. У Новы Час партызанская вайна паказала сваю эфектыўнасць у барацьбе з французскімі інтэрвентамі ў Іспаніі 1808—1814 і ў Расіі (расійска-французская вайна 1812). Падчас франка-прускай і Першай сусветнай войнаў жыхары занятых немцамі земляў Францыі і Бельгіі актыўна карысталіся тактыкай партызанскай барацьбы (гл. "Франтырэры").

Падчас грамадзянскай вайны ў Расіі ўсе бакі, так ці іначай, карысталіся метадамі партызанскай барацьбы. Эпізадычна, у розныя моманты 1920-1930-х, партызанская барацьба вялася на землях СССР праціўнікамі савецкай улады, у Заходняй Беларусі—праціўнікамі польскай улады. Гл.далей: "Басмачы", "Рудабельская рэспубліка", Партызанскі рух "Зялёны дуб".

У XX ст. метадамі партызанскай вайны актыўна карыстаюцца радыкальныя рухі ў краінах Трэцяга Свету:

* Ангола
* В’етнам
* Гватэмала
* Ірак
* Калумбія
* Куба
* Перу
* Сальвадор
* Турцыя (Рабочая партыя Курдыстана)
* Філіпіны
* Мексіка (сапатысты)

У Беларусі актыўная партызанская вайна супраць нямецкай акупацыйнай улады разгарнулася ў час Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вяртання савецкай улады ў Прыбалтыцы, Беларусі і Украіне дзейнічалі антысавецкія партызанскія рухі. Гл.далей: Савецкі партызанскі рух (1941-1944), Украінская паўстанчая армія, Армія Краёва, "Лясныя браты", "Чорны кот", Янка Філістовіч.

Юрыдычны аспект
---------------

Удзельнікі партызанскага руху не адпавядаюць патрабаванням для ваенных фарміраванняў (*Гаагская Канвенцыя аб законах і звычаях сухапутнай вайны*, 1907), бо ўдзельнічаючы ў ваенных дзеяннях, партызаны маскіруюцца пад цывільных людзей (не маюць ані формы, ані адрозных знакаў, зброю хаваюць) і прымушаюць акупацыйную ўладу выконваць жорсткія дзеянні супраць усіх цывільных людзей. У адпаведнасці з Гаагскай канвенцыяй, партызаны, трапіўшы ў палон, не маюць правоў ваеннапалонных і перадаюцца пад судовую юрысдыкцыю (заводзіцца справа аб парушэнні партызанам правілаў вядзення вайны).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11954119j · GND: 4022462-4 · LCCN: sh85057695 · Microsoft: 2778920187 · NDL: 00562419 |