recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Трынэ Хатэстад** (нарв.: Trine Hattestad, імя пры нараджэнні — Эльза Катрын Сульберг, нарв.: Elsa Katrine Solberg; нар. 18 красавіка 1966, Лёрэнскуг, Нарвегія) — нарвежская кідальніца дзіды, алімпійская чэмпіёнка Гульняў у Сіднеі, бронзавы прызёр Гульняў у Атланце, двухразовая чэмпіёнка свету, чэмпіёнка Еўропы. Удзельніца 5 запар летніх Алімпіяд, з 1984 па 2000 год.

Хатэстад дэбютавала на спаборніцтвах па кіданні дзіды ў 1981 годзе на моладзевым чэмпіянаце Еўропы, дзе яна заняла 5 месца. У пачатку 1990-х Хатэстад лічылася адным з лідараў у жаночым кіданні дзіды. У 1993 годзе яна заваявала свой першы міжнародны тытул, перамогшы на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы ў Штутгарце. У наступным годзе да тытула чэмпіёнкі свету яна дадала тытул чэмпіёнкі Еўропы, перамогшы на чэмпіянаце Еўропы па лёгкай атлетыцы ў Хельсінкі. На Алімпійскіх гульнях Хатэстад упершыню заваявала алімпійскі медаль — бронзавы — у 1996 годзе ў Атланце. У наступным годзе яна зноў перамагла на чэмпіянаце свету, які на гэты раз праходзіў у Афінах. Але ўжо на наступным чэмпіянаце свету ў Севільі ў 1999 годзе, Хатэстад страціла тытул чэмпіёнкі свету, здолеўшы заняць толькі трэцяе месца. Галоўная перамога да Хатэстад прыйшла ў 2000 годзе на летняй Алімпіядзе ў Сіднеі, дзе яна стала алімпійскай чэмпіёнкай.

За сваю кар’еру Хатэстад тройчы ўсталёўвала сусветныя рэкорды. У маладосці таксама лічылася перспектыўнай гандбалісткай, гуляючы за клуб другой нарвежскай лігі.

Трынэ Хатэстад замужам за Андэрсам Хатэстадам, мае чацвярых дзяцей.

Зноскі
------

1. ↑  Trine Hattestad // Store norske leksikon — 1978. — ISSN 2464-1480<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q746368'></a>
2. ↑  Trine Hattestad // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Munzinger |
**Помнік Надзеі Якаўлеўне Харчанка** — помнік у горадзе Лагойску, Беларусь.

Гісторыя
--------

У 1974 годзе ў Лагойску на ўшанаванне памяці партызанкі Надзеі Якаўлеўны Харчанка пастаўлены помнік (партрэтны бюст). Скульптар помніка Сяргей Міхайлавіч Вакар.

Апісанне помніка
----------------

Помнік зроблены з бетона (агульная вышыня 3,4 м, пастамента 2,4 м). Бюст партызанкі ўстаноўлены на высокім чатырохгранным пастаменце. Пластыка пагруднага партрэта лаканічная і выразная.

У гордай паставе, павароце галавы, смелым позірку, моцна сціснутых вуснах – цвёрдая воля і мужнасць. Рэзкая мадэліроўка рысаў твару змякчаецца пластыкай коратка падстрыжаных хвалістых валасоў, прапрацоўкай фактуры світэра.

Ад стылабата помніка разыходзяцца сцежкі, выкладзеныя шэрымі бетоннымі плітамі і абсаджаныя дэкаратыўнымі кустамі.

Зноскі
------

1. ↑  ВЕЧНА Ў ПАМЯЦІ НАРОДНАЙ

Літаратура
----------

* Помнік Харчанка Надзеі Якаўлеўне // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. У 2 кн. – Мінск, 1987. Кн. 1.- С. 244.
* Сасноўскі, Б. На высокім пастаменце / Б.Сасноўскі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. – 1986. – № 4. – С. 10.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ленінскі раён.
 
**Ленінскі раён** — адміністрацыйны раён Мінска. Размешчаны па абодвух баках ракі Свіслач, ад праспекта Незалежнасці на поўдзень да МКАД і Чыжоўскага вадасховішча. Створаны ў 1951, у сучасных межах з 1977. Плошча: 2,6 тыс. га. Насельніцтва: 215,151 тыс. чалавек.

Адміністрацыя Ленінскага раёна
На тэрыторыі раёна размешчаны Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, дзевяць міністэрстваў, Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь, Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь, Выканаўчы камітэт СНД.

Гісторыя
--------

Забудоўваецца з 1871 у сувязі з будаўніцтвам Маскоўска-Брэсцкай і Лібава-Роменскай чыгунак. У 1895 тут з'яўляецца чыгуналіцейны завод. Раён насяляўся пераважна рабочымі. Урочышча Сярэбраны Лог (пазней, Сярэбраны Млын) служыла месцам адпачынку гараджан.

У 1908 запускаецца другі чыгуналіцейны завод (затым гэта адзін з карпусоў Мінскага станкабудаўнічага завода). Працуюць чатыры гарбарныя прадпрыемствы. У раёне размяшчаюцца шматлікія прадпрыемствы харчовай прамысловасці.

Эканоміка
---------

Стадыён «Дынама» ў Ленінскім раёне Мінска
Напачатку XXI ст. у Ленінскім раёне працуюць 26 прадпрыемстваў, сярод якіх ААТ «Мотавела», РУП «Мінск Крышталь», ААТ «Элема», ААТ «Камунарка», ААТ «Камволь», РУП «Мінскэнерга».

Доля раёна складае 20% агульнагарадскога вырабу прамысловай прадукцыі.

Культура
--------

У Ленінскім раёне размяшчаюцца Нацыянальны мастацкі музей, Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы, Канцэртная зала «Мінск», Тэатр юнага гледача, Дом афіцэраў, Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь, старыя карпусы Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, Галоўпаштамт, Стадыён «Дынама».

Некаторыя вуліцы
----------------

* Гараўца
* Карла Маркса
* Леніна
* Якубава
* Рыбалкі
* Судмаліса
* Сямёнава
* Аранжарэйная

| Адміністрацыйны падзел горада Мінска |
| --- |
| герб | 
Заводскі раён • Кастрычніцкі раён • Ленінскі раён • Маскоўскі раён • Партызанскі раён • Першамайскі раён • Савецкі раён • Фрунзенскі раён • Цэнтральны раён
 |


1. ↑
2. 1 2 3 4 5 6 7 8
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Трынаццацігадовая вайна.

| Польска-тэўтонскія войны |
| --- |
| 
* 1308
* 1326—1332
* 1409—1411
* 1414
* 14221431—1435
* 1454—1466
* 1478—1479
* 1519—1521

 |

**Трынаццацігадовая вайна** (ням.: Dreizehnjähriger Krieg, польск.: Wojna trzynastoletnia)  1454-1466 гадоў — узброены канфлікт Прускай канфедэрацыі і Каралеўства Польскага з дзяржавай Тэўтонскага ордэна.

«Польскія рыцары ў 1447—1492». Ян Матэйка
Прусія пасля заключэння міру
Прускія гарады і мясцовая арыстакратыя ўзнялі паўстанне супраць Тэўтонскага ордэна. Пруская канфедэрацыя запытала падтрымку польскага караля Казіміра Ягелончыка і прапанавала яму далучыць Прусію да Каралеўства. Пасля згоды Казіміра пачалася вайна.

Скончылася перамогай Прускай канфедэрацыі і Польшчы, падпісаннем у 1466 годзе Другога Торунскага міру.

Спасылкі
--------

* Лічбавая копія запыту Прускай канфедэрацыі Польшчы па абарону Архівавана 23 лістапада 2009.  (польск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85134906 |
**Помнік Жагоце** (польск.: Pomnik Żegoty) — помнік, які знаходзіцца ў Варшаве ў скверы на вуліцы Заменгофа. Помнік прысвечаны польскай падпольнай арганізацыі Жагота, якая дзейнічала ў Польшчы падчас II Сусветнай вайны.

Гісторыя
--------

Помнік Жагоце — польскай падпольнай арганізацыі, якая дапамагала яўрэям падчас германскай акупацыі Польшчы — быў адкрыты 27 верасня 1995 года па ініцыятыве польскага грамадскага дзеяча Уладзіслава Барташэўскага. Аўтарамі помніка з'яўляюцца польскія скульптары Ханна Шмаленберг  (польск.) (бел. і Марэк Мадэрау.

Помнік уяўляе сабою касы прамавугольнік, на якім знаходзіцца надпіс на ідышы, польскай і англійскай мовах:

> 
> 
> Арганізацыя, створаная Польскай падпольнай дзяржавай, для выратавання яўрэяў падчас Халакоста, сярод усіх падобных арганізацыяй у акупаванай Еўропе, яна была адзінай арганізацыяй, фінансаванай уласным урадам — польскім урадам у выгнанні.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (польск.)  
> 
> *Organizacja utworzona przez Polskie Państwo Podziemne dla ratowania Żydów w czasach Holocaustu, wśród jej podobnych działających w okupowanej Europie była jedyną finansowaną przez swój Rząd, Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie.*
> 
> 
> 
>

Спасылкі
--------

* 

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Помнік Жагоце, Варшава на Вікісховішчы |

* Апісанне помніка  (польск.)
**Помнік Феліксу Эдмундавічу Дзяржынскаму** — помнік у Мінску, прысвечаны дзяржаўнаму і палітычнаму дзеячу СССР, заснавальніку УНК. Размешчаны на бульвары на скрыжаванні вул. Камсамольскай і пр. Незалежнасці. Устаноўлены ў 1955 годзе. Аўтарамі помніка з'яўляюцца скульптар Заір Азгур і архітэктар В. Волчак.

Помнік Дзяржынскаму

Апісанне
--------

Помнік уяўляе сабой пагрудны бронзавы бюст Фелікса Эдмундавіча Дзяржынскага на абліцаваным чорным паліраваным гранітам пастаменце ў форме ўсечанай піраміды. Партрэт дакладна перадае рысы твару «рыцара рэвалюцыі», яго непахісную волю. На цокалі бронзавы вянок.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Помнік Міндоўгу** — помнік каралю Міндоўгу ў Вільнюсе. Помнік размешчаны перад галоўным будынкам Нацыянальнага музея Літвы.

Помнік створаны вядомым скульптарам Рэгімантасам Мідзвікісам  (літ.) (бел. і архітэктарамі Альгімантасам Насвіцісам  (руск.) (бел. Рычардасам Крыштапавічусам  (літ.) (бел. Інясай Алістратавайце. Урачыста адкрыты 6 ліпеня 2003 года падчас святкавання 750-годдзя каранацыі Міндоўга.

Гранітная фігура караля Міндоўга вышынёй тры з паловай метры сядзіць на троне, трымаючы ў руках сімвалы каралеўскай улады — дзяржаву і скіпетр. Каралеўскі трон усталяваны на круглым шэрым пастаменце, абрамленым сонечным календаром, на якім адзначаны найважнейшыя язычніцкія балцкія і хрысціянскія святы.

Гл. таксама
-----------

* Помнік Міндоўгу, Навагрудак

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Помнік Міндоўгу (Вільнюс)
* Помнік каралю Миндаўгасу, Вільнюс Архівавана 30 ліпеня 2014. (руск.)
* Помнік каралю Миндаўгасу // Інфармацыйна-турыстычны цэнтр Вільнюса (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Баравуха (значэнні).
**Баравуха** — былы гарадскі пасёлак у Полацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, на беразе возера Велле. Цяпер у складзе горада Наваполацка.

Гісторыя
--------

Упершыню згадваецца ў 1812 годзе. Побач з вёскай праходзіў тракт з Дрысы ў Полацк.

З адкрыццём чыгуначнага руху ад Полацка да Дзвінска ў кастрычніку 1866 года ў Баравусе з’явіўся чыгуначны раз’езд і станцыя Рыга-Арлоўскай чыгункі.

У 1916 годзе ў Баравусе ў складзе дарожна-будаўнічага атрада працаваў беларускі паэт Янка Купала.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай Баравуха абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, але ўжо 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ўвайшла ў склад РСФСР. З 1924 года Баравуха зноў у складзе БССР.

Да пачатку Другой сусветнай вайны Баравуха знаходзілася ў 20 км ад мяжы з Польшчай. Побач з вёскай быў збудаваны ваенны гарадок. Баравуха стала цэнтрам паўночнага сектара Полацкага ўмацаванага раёна.

На пачатку Вялікай Айчыннай вайны каля Баравухі адбываліся жорсткія баі. Падчас акупацыі тут размяшчаўся буйны нямецкі гарнізон, існаваў канцлагер для ваеннапалонных і гета.

У 1997—2019 гадах Баравуха падпарадкоўвалася Наваполацкаму гарадскому савету. Указам Прэзідэнта Беларусі ад 22 студзеня 2019 года гарадскі пасёлак канчаткова пазбаўлены статусу асобнага населенага пункта і ўключаны ў склад Наваполацка. Таксама існуюць Баравуха 2-я і Баравуха 3-я (у межах Полацка).

Насельніцтва
------------

* 1995 год — 438 двароў.
* 2010 год — 5500 жыхароў.
* 2016 год — 5452 жыхароў
* 2017 год — 5447 жыхароў
* 2018 год — 5440 жыхароў
* 2019 год — 5406 жыхароў

Гл. таксама
-----------

* Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці
* Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі

Зноскі
------

1. 1 2  Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2017 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2016 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.).  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (29 сакавіка 2017). Праверана 3 красавіка 2017.
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).
3. 1 2  Границы г. Новополоцка расширяются Архівавана 1 сакавіка 2019.
4. ↑  Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2016 г. і сярэднегадавая колькасць насельніцтва за 2015 год па Рэспубліцы Беларусь у разрэзе абласцей, раёнаў, гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу (руск.).  Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (30 сакавіка 2016). Праверана 3 красавіка 2017.

Спасылкі
--------

* Геаграфічныя звесткі па тэме **Баравуха** на OpenStreetMap
**Помнік Льву Сапегу** — помнік у Лепелі Віцебскай вобласці Беларусі. Прысвечаны выдатнаму палітыку, дыпламату і дзяржаўнаму дзеячу Льву Сапегу, які ў 1586 годзе заснаваў за тры кіламетры ад старога горада Белы Лепель або Новы Лепель. Першы ў Беларусі помнік Льву Сапегу.

Гісторыя
--------

Ініцыятыва ўсталяваць помнік на беразе Лепельскага возера побач з касцёлам Святога Казіміра належала пробашчу мясцовай парафіі ксяндзу Андрэю Аніскевічу. Да ідэі дужа няўхвальна паставіліся мясцовыя праваслаўныя святары, адзін з якіх нават накіраваў ліст у гарвыканкам, каб помнік ставіць забаранілі. У першую чаргу таму, што Сапега нарадзіўся ў праваслаўнай сям’і, а пад канец жыцьця прыняў каталіцкую веру, а таксама з той нагоды, што ў яго часы Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая варагавалі з расійскай дзяржавай.

Адкрыццё помніка адбылося 11 верасня 2010 года, у Дзень горада.

Апісанне
--------

Помнік стварыў скульптар Леў Аганаў. Агульная вышыня помніка з пастаментам складае каля 3,5 метраў. Бронзавая фігура Льва Сапегі стаіць, трымаючы ў правай руцэ булаву — сімвал гетманскай улады, а левай абапіраецца на эфес шляхецкай шаблі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Помнік Льву Сапегу паставілі, нягледзячы на пратэст праваслаўнага сьвятара
**Glires** — таксон (grandorder), у які аб’ядноўваюць атрады грызуноў (*Rodentia*) і зайцападобных (*Lagomorpha*). Першапачаткова Glires быў атрадам, да якога адносілі абедзве групы. З часам, гэта канцэпцыя была цалкам адпрэчана, хоць блізкае сваяцтва паміж грызунамі і зайцападобнымі не аспрэчваецца. Па прыкметах, якія маюцца толькі ў зайцападобных, іх манафілія лічыцца добра даказанай, а незалежная на працягу больш за 70 мільёнаў гадоў эвалюцыйная гісторыя апраўдвае іх класіфікацыю як асобны атрад. Іншыя ж прыкметы, такія як разцы, з’яўляюцца следствам наяўнасці агульных продкаў з грызунамі, з-за чаго таксон *Glires* быў захаваны.

Glires утвараюць разам з групай *Euarchonta*, да якой адносяцца Scandentia, прыматы (*Primates*) і Dermoptera, надатрад *Euarchontoglires*. Эвалюцыйна-генетычныя адносіны ўнутры апошніх выглядаюць наступным чынам:

```
──Euarchontoglires
  ├──Euarchonta
  │  ├──Scandentia
  │  └──Прыматаморфы (*Primatomorpha*)
  │     ├──Dermoptera
  │     └──Прыматы (*Primates*)
  │
  └──**Glires**
      ├──Зайцападобныя (*Lagomorpha*)
      └──Грызуны (*Rodentia*)
```

Літаратура
----------

* W. Westheide und R. Rieger: *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere.* Spektrum Akademischer Verlag, München 2004. ISBN 3-8274-0307-3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778263813 |
**Gerrhosaurus major** від яшчарак з роду *Gerrhosaurus* сямейства *Gerrhosauridae*, мае два падвіды: *Gerrhosaurus major major* і *Gerrhosaurus major bottegoi*.

Апісанне
--------

Агульная даўжыня дасягае 55 см. Галава кароткая, спераду закругленая. Тулава масіўнае, канечнасці кароткія, моцныя. Хвост тоўсты, складае прыкладна 2/3 даўжыні цела. Вочы вялікія, цёмныя. Афарбоўка жоўтая або светла-карычневая з чорным крапам, утвораным чорнымі плямамі на кожнай лусцэ. Колькасць чорнага павялічваецца ад галавы да хваста. Па баках шыі і на горле вохрыстая або злёгку чырванаватая афарбоўка.

Спосаб жыцця
------------

Любіць прыбярэжныя лясы, зараснікі кустоў, саваны, камяністыя перадгор’і з багатай расліннасцю. Хаваецца сярод камянёў, апалых ствалоў, у каранях дрэў. Сілкуецца казуркамі.

Гэта яйкакладная яшчарка. Самка адкладае 2-3 яйкі.

Арэал
-----

Гэта эндэмік Афрыкі. Жыве на поўдзень ад Сахары.

Літаратура
----------

* Словник-довідник із зоології. — К. 2002. (укр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Reptile Database |
**Ірвяніца** — археалагічны помнік каля вёскі Ірвяніца Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра вёскі, на высокім (процілеглым) беразе ракі Ірвяніца, на мысе, абмежаваным 2 ярамі.

Апісанне
--------

Пляцоўка авальнай формы, памерам 31×45 м, вышыня над поймай 20 м. З усходняга боку ўмацавана валам вышынёй 3-4 м, шырынёй у ніжняй частцы да 8 м, верхняй — 2-3 м і ровам глыбінёй 3 м. Вядома з 1983 года. Абследаваў у 1972 годзе У. Ф. Ісаенка. Раскопкі не праводзіліся.

Літаратура
----------

* Гарадзішча (в. Ірвяніца) // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 265.
Сімптомы захворвання на маладой елцы
Заражаная яловая ігліца
**Іржа елкі і багуну** — грыбковае захворванне  (польск.) (бел. раслін з групы, званай іржамі  (польск.) (бел. выкліканае грыбам віду *Chrysomyxa ledi*. Ён атакуе розныя віды елак (*Picea*). Другі гаспадар узбуджальніка — багун балотны (*Ledum palustre*).

Сімптомы і развіццё хваробы
---------------------------

Першыя сімптомы на елках з’яўляюцца ў маі. На леташняй ігліцы ўтвараюцца ледзь прыкметныя спермагоніі і неўзабаве бялёсыя эцыдыі, якія маюць дыяметр 1 мм. Апошнія ўтвараюцца шэрагамі альбо адзінкава на верхнім баку ігліцы, радзей на ніжнім. Заражаная ігліца жоўкне, а па паспяванні эцыдыяспоры ападае. Разнесеныя ветрам эцыдыяспоры атакуюць багун балотны. На ніжнім баку яго лісця ўтвараюцца жоўта-аранжавыя урэдыніяльныя эцыдыі дыяметрам каля 0,3 мм, затым аранжава-чырвоныя тэліі. Тэліяспоры, якія ўтвараюцца ў тэліі, паражаюць елку.

Нягледзячы на тое, што ўзбуджальніку неабходны два гаспадары для поўнага жыццёвага цыклу, ён можа выжыць на багуне балотным без елкі, таму што яго грыбніца зімуе на парастках багуна. На елцы развіваюцца толькі яго пераходныя стадыі ў перыяд вегетацыі.

Меры аховы
----------

У яловых пасевах захворванне прадухіляецца альбо абмяжоўваецца яго распаўсюджанне належным доглядам. Варта пазбягаць празмернага згушчэння ельнікаў, асабліва ў маладым узросце. Заражаныя галіны выдаляюць. Гэта трэба зрабіць да з’яўлення тэліяспор, а значыць да канца красавіка.

Зноскі
------

1. 1 2  *Joanna Marcinkowska.* Oznaczanie rodzajów grzybów sensu lato ważnych w fitopatologii. — Warszawa, 2012. — ISBN 978-83-09-01048-7.
2. 1 2  *Zbigniew Sierota; Andrzej Szczepkowski.* Rozpoznawanie chorób infekcyjnych drzew leśnych. — Warszawa. — ISBN 978-83-63895-37-2.
3. ↑  *Manka Karol.* Fitopatologia leśna. — Warszawa, 2005. — ISBN 83-09-01793-6.
Сімптомы хваробы на лісці лёна слабіцельнага (*Linum catharticum*)
**Іржа лёну** — грыбковае захворванне  (польск.) (бел. лёну. Яно адносіцца да групы захворванняў, званых іржамі  (польск.) (бел. і выклікаецца відам *Melampsora lini*.

Апісанне
--------

Найбольш развіваецца ў цёплае і вільготнае надвор’е, пры позніх тэрмінах сяўбы і лішку азотных угнаенняў.

Усе тыпы споранашэння грыб утварае на лёне. Зімуюць тэлейтаспоры.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Іржа раслін // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.. — С. 417
**Помнік Пятру Іванавічу Купрыянаву** — помнік у г. Жодзіна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Помнік Герою Савецкага Саюза Пятру Іванавічу Купрыянаву ўстаноўлены ў г. Жодзіна ў 1965 годзе. Скульптар Б. Івонцьеў, архітэктар В. Занковіч, Л. Левін.

Апісанне помніка
----------------

Помнік зроблены з бетона, вышыня стэлы 2,5 м, блокаў 1 м. Уяўляе сабой стэлу з рэльефнай выявай. Фігура трактавана ўмоўна. Парывісты рух наперад сімвалізуе перакананасць, самаахвярнасць, архітэктурнае абрамленне помніка нагадвае сцяг. Побач са стэлай пастаўлены 2 блокі з надпісамі-прысвячэннямі.

Зноскі
------

1. ↑  ВЕЧНА Ў ПАМЯЦІ НАРОДНАЙ

Літаратура
----------

* Памятник Герою Советского Союза Петру Куприянову // В памяти народной. — Минск, 1970. — С. 77-79.
* Помнік Купрыянаву Пятру Іванавічу // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. У 2 кн. — Мінск, 1987. Кн. 2. — С. 203.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бондараў.
**Аляксей Ільіч Бондараў** (5.3.1924, д. Заміта, Магілёўская вобласць — 18.3.1998) — беларускі ўрач, арганізатар аховы здароўя. Заслужаны ўрач БССР (1970).

Біяграфія
---------

Скончыў Гомельскую фельчарска-акушэрскую школу (1950), Мінскі медыцынскі інстытут (1958).

Галоўны ўрач медсанчасткі Мінскага камвольнага камбіната (1959—1960). Намеснік загадчыка (1960—1964), загадчык (1964—1976) Мінскага гарадскога аддзела аховы здароўя.

Старшыня Мінскага абласнога камітэта прафсаюза медыцынскіх работнікаў (1976—1978), загадчык аддзела Белсаўпрофа (1978—1987). Урач Мінскай 3-й гарадской клінічнай бальніцы (1987—1989), урач Мінскага гарадскога цэнтра здароўя (1989—1994).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  85 лет со дня рождения Алексея Ильича Бондарева  (руск.)
**Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву** — помнік у Старобіне Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

На месцы, дзе быў пахаваны Герой Савецкага Саюза Дзмітрый Цімафеевіч Гуляеў у гарадскім пасёлке Старобін, у 1961 годзе пастаўлены помнік — скульптурны партрэт на прамавугольным пастаменце. Скульптар А. Бембель.

Апісанне помніка
----------------

Помнік зроблены з бетона, вышыня пастамента 2,2 м, бюста 1,2 м. Валявы адкрыты твар партызанскага камандзіра дадзены энергічнай
лепкай з мяккімі святлаценямі. Паварот галавы, шырокі разварот плячэй, выразнасць і дакладнасць пластычнай характарыстыкі падкрэсліваюць
духоўную сілу героя.

Зноскі
------

1. ↑  ВЕЧНА Ў ПАМЯЦІ НАРОДНАЙ

Літаратура
----------

* *Сакевіч, А. Д.* Камбрыг Дзмітрый Гуляеў / А. Д. Сакевіч // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1983. — № 4. — С. 7—8.
* Магіла Гуляева Дзмітрыя Цімафеевіча // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. У 2 кн. — Мн. 1987. Кн. 2. — С. 154.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ільін.

**Аляксей Аляксеевіч Ільін** (руск.: Алексей Алексеевич Ильин; 7 (19) жніўня 1857 — 4 ліпеня 1942) — рускі дзяржаўны дзеяч, сапраўдны стацкі саветнік, гісторык, нумізмат, картограф, член-карэспандэнт Акадэміі навук СССР (1928).

Біяграфія
---------

З адзнакай скончыў Аляксандраўскі ліцэй, уваходзіў у Камітэт Пушкінскага ліцэйскага таварыства і быў апекуном ліцэя. Затым служыў у лейб-гвардыі Сямёнаўскае палка і Міністэрстве дзяржаўных маёмасцяў.

Разам з братам Афінагенам (капітанам 2-га рангу, правадыром дваранства Шлісельбургскай павета), валодаў картаграфічнай вытворчасцю «Картаграфічная ўстанова А. Ільіна», маёнткам Сары, шэрагам вёсак у Шумскай воласці Наваладажскага павета, а таксама мызай Колтушы і шэрагам вёсак Колтушскай воласці Шлісельбургскай павета Санкт-Пецярбургскай губерні.

Член Дзяржаўнага савета па выбарах ад дваранства Санкт-Пецярбургскай губерні. Член Савета Дзяржаўнага банка. Кіраўнік Расійскага таварыства Чырвонага Крыжа. У розны час быў членам Таварыства Кітайска-Усходняй чыгункі, Рускага геаграфічнага таварыства, старшынёй Рускага таварыства кнігапрадаўцоў і выдаўцоў. За паспяховую дзейнасць свайго картаграфічнага прадпрыемства быў адзначаны залатым медалём Акадэміі навук. Вядомы нумізмат.

Разам з братам Афінагенам заснаваў дачны пасёлак Ільінскі (цяпер на тэрыторыі горада Усевалажск).

Пасля Кастрычніцкага перавароту кіраўнік секцыі нумізматыкі Акадэміі гісторыі матэрыяльнай культуры (з 1918), затым супрацоўнік аддзела нумізматыкі Дзяржаўнага Эрмітажа (1920-1940-я гг. да 1930 загадчык), куды перадаў сваю калекцыю рускіх манет. Член-карэспандэнт АН СССР (1928).

Прыцягваўся па «залатой справе» ў 1932—1933 гадах. («Залатыя справы» арганізоўваліся чэкістамі з мэтай вымагальніцтва ў арыштаваных валюты і каштоўнасцяў).

Памёр ад тыфу падчас блакады Ленінграда.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15385140r · GND: 104070471 · ISNI: 0000 0001 1625 7650 · LCCN: n86822101 · NUKAT: n2010154071 · SUDOC: 187852545 · VIAF: 39806073 |

 |
**Помнік Рагнедзе і Ізяславу** — помнік у Заслаўі каля Дома культуры «Свiтанак». Адкрыты ў 1993 годзе па праекце скульптара Анатоля Арцімовіча і архітэктара Ігара Марозава. Удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларусі ў 1998 годзе.

Помнік усталяваны ў гонар непакорлівай жонкі кіеўскага князя Уладзіміра, полацкай князёўны Рагнеды і яе малалетняга сына Ізяслава, разам з якім была саслана князем у полацкую вотчыну (цяпер Заслаўе), дзе правяла астатак жыцця, пастрыгшыся ў манашкі.

Гл. таксама
-----------

* Помнік Ізяславу

Зноскі
------

1. ↑  Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік / Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. — ISBN 985-11-0277-6

Спасылкі
--------

* ОПИСАНИЕ ТУРИСТИЧЕСКИХ ОБЪЕКТОВ ГОРОДА ЗАСЛАВЛЬ Архівавана 19 жніўня 2014.
Гасціны двор ў Мінску
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гасціны двор (значэнні).
**Гасці́ны дво́р** — тып грамадскага будынку гандлёвага прызначэння, якія ўключае гандлёвыя і складскія будынкі, жылыя памяшканні гасцінічнага тыпу.

Тут спыняліся госці-купцы, захоўваліся тавары, і вёўся гандаль. У XVI-XVII стст. гасціны двор меў выгляд прамавугольнай плошчы, абнесенага мураванымі або драўлянымі памяшканнямі, аб'яднанымі крытымі галерэямі. У XVIII-XIX стст. гасціныя двары будуюцца ў стылі класіцызму. Гасціны двор планавалі ў выглядзе замкнёнага прамавугольніка з адкрытымі аркадамі-галерэямі або калонамі.

У гарадох Заходняе Еўропы былі пашыраны з XIV ст. (Брэмен, Кракаў, Прага). На Беларусі пашыраныя з XVI—XIX ст. (Полацк, Гродна, Віцебск, Мінск). Драўляны гасціны двор пабудаваны ў Тураве ў XVIII ст.

На аснове гандлёвых дамоў вылучыліся гандлёвыя рады, якія часта злучаліся з ратушамі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5). С. 87

Літаратура
----------

* Короткий енциклопедичний словник з культури. — К.: Україна, 2003. ISBN 966-524-105-2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пецярбуржцаў.
**Аляксей Аляксандравіч Пецярбуржцаў** (28 жніўня 1946, Мінск — 24 верасня 1986, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1969 годзе. Працаваў архітэктарам — галоўным архітэктарам праектаў у Белдзяржпраекце, начальнікам аддзела, намеснік начальніка ГалоўАПУ Мінгарвыканкама.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1975 года. Член КПСС з 1982 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): будынак фізіка-тэхнічнага інстытута АН БССР (1974), ПДП навукова-вытворчай зоны Акадэмгарадка АН БССР, гасзона Вышэйшай школы міліцыі ў раёне Дражні, рэканструкцыя жылых дамоў № 4 і 6 па вул. Варвашэні (1979), навучальны корпус Вышэйшай школы МУС СССР (1981) у Мінску, кафэ-сталовая ў пасёлку Сосны (1980).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Петербуржцев Алексей Александрович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Вялікі камень літоўскі са знакамі** — геалагічны помнік прыроды на Беларусі з 1997 года, размешчаны на ўсходняй ускраіне вёскі Літоўка Навагрудскага раёна Гродзенскай вобласці.

Валун ружавага-шэрага граніту дробназярністага з крышталямі біятыту і ксеналітаў цёмна-шэрага гнейсу. Захавалася 1/3 валуна даўжынёй 2,7 м, шырынёй 2,4 м, вышынёй 1,6 м, у абводзе 7,2 м, аб’ём 5,5 м³, маса каля 14,6 т. Прынесены ледавіком каля 220—150 тыс. гадоў назад са Скандынавіі.

На паверхні каменя ёсць паглыбленне даўжынёй 29 см, шырынёй 14 см, глыбінёй да 2 см, якое лічылі следам казачнай «істоты». Амаль на вяршыні знаходзіцца паўсферычная выемка ў папярочніку 4 см, глыбінёй 1,5 см з прышліфаванымі сценкамі, якая высечана чалавекам 2—2,5 тыс. гадоў назад. Валун меў культавае значэнне.

Літаратура
----------

* Вялікі камень літоўскі са знакамі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Сіпора** (індан.: Sipora) або **Сіпура** (нідэрл.: Sipura) — востраў у Індыйскім акіяне на захад ад Суматры. Уваходзіць у склад архіпелага Ментавай. Плошча — 845 км². Насельніцтва (2000 г.) — 12 840 чал.

Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральная частка ўзгорыстая. Найвышэйшы пункт — 845 м. 10—15 % паверхні займаюць лясы. Клімат трапічны, вельмі вільготны.

Карэнныя насельнікі — ментавайцы. Аднак большасць сучаснага насельніцтва складаюць выхадцы з Явы і Суматры, якія займаюцца сельскай гаспадаркай. Развіваецца турызм. Востраў папулярны сярод прыхільнікаў сёрфінга.

На Сіпоры месціцца адміністрацыйны цэнтр астравоў Ментавай — горад Цья-Педжат.

Спасылкі
--------

* Pulau Sipura / West Sumatra
У правой часці ніжняга поля можна ўбачыць кустоду
**Кустода** — слова, размешчанае на ніжнім полі старонкі, якое дублюе першае слова на наступнай. Выкарыстоўвалася ў старых кнігах для таго, каб дапамагчы пераплётчыку  (польск.) (бел. размясціць старонкі і сшыткі  (руск.) (бел. ў правільным парадку.

Упершыню кустоды з'явіліся ў сярэднявечных рукапісах. Выкарыстоўваліся і ў друкаваных кнігах канца XV стагоддзя. Найбольш часта сустракаюцца ў кнігах XVI стагоддзя. У канцы XVIII стагоддзя, у сувязі са зменамі ў тэхналогіях кнігадрукавання, кустоды сыйшлі з кніжных старонак.

Аб іншай функцыі кустоды пісаў Тэадор Лоў дэ Він  (англ.) (бел. у даведніку «Правільная кампазіцыя» (Correct Composition; 1901):

> 
> Больш за тры стагоддзі друкары змяшчалі на ніжнім поле кожнай старонкі першае слова або першы склад наступнага. Кустода павінна была дапамагаць чытачу, робячы больш зразумелай сувязь паміж двума старонкамі; але цяпер кустоды не выкарыстоўваюцца, і вяртаць іх ніхто не патрабуе.
> 
> 
> 

Калонтытулы ў сучасных даведніках і слоўніках падобныя з кустодай і, верагодна, вядуць ад яе сваё паходжанне, але выконваюць іншую ролю: палягчаюць пошук слова ў кнізе.

Зноскі
------

1. ↑  Кустода // *Стефанов С. И.* Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника.— М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с: ил. — (Рекламные технологии).
2. ↑  De Vinne, Theodore Low (1901). *The Practice of Typography: Correct Composition: A Treatise on Spelling Abbreviations, the Compounding and Division of Words, the Proper Use of Figures and Numerals, Italic and Capital Letters, Notes, Etc. With Observations on Punctuation and Proof-Reading* (Second ed.). New York: The Century Company. p. 142–143. .

Бібліяграфія
------------

* De Hamel, Christopher  (англ.) (бел.. *Scribes and Illuminators.* Toronto: University of Toronto Press, 1992. 41.
* De Vinne, Theodore Low (1901). *The Practice of Typography: Correct Composition: A Treatise on Spelling Abbreviations, the Compounding and Division of Words, the Proper Use of Figures and Numerals, Italic and Capital Letters, Notes, Etc. With Observations on Punctuation and Proof-Reading* (Second ed.). New York: The Century Company. .  Low. The Practice of Typography: Correct Composition: A Treatise on Spelling Abbreviations, the Compounding and Division of Words, the Proper Use of Figures and Numerals, Italic and Capital Letters, Notes, Etc. With Observations on Punctuation and Proof-Reading.  — New York: The Century Company, 1901.
* Gaskell, Philip  (англ.) (бел.. *A New Introduction to Bibliography.* Oxford: Clarendon Press, 1972. 52-53.
* McKerrow, Ronald B.  (англ.) (бел. *An Introduction to Bibliography for Literary Students.* Oxford: Clarendon Press, 1964. 82.
* Roberts, Matt T. and Don Etherington, Bookbinding and the Conservation of books: A Dictionary of Descriptive Terminology
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сіпа.

**Сі́па** — рака ў Зэльвенскім і Мастоўскім раёнах Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Шчара (басейн Нёмана).

Назва
-----

Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне.

Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі \**Šipė*. Заходнябалцкім мовам (прускай і яцвяжскай) уласцівы пераход *š, ž* > *s, z*.

На гэтай падставе да яцвяжскіх таксама залучаюцца назвы Свіцязь, Зэльва, \**Zeita* (> *Zietela* > Дзятлава), бо ва ўсходнябалцкім літоўскім афармленні яны мелі б выгляд *Švit-, Želv-, Žiet-*. Апошнія два, апроч таго, у непасрэднай блізіні да Сіпы.

Той жа яцвяжскі гідранімічны корань *Sip-* у назве ракі \*Сіпура (> Сіпурка) на паўднёвым ускрайку Белавежскай пушчы.

У гэтым жа рэгіёне ў гідранімічную спадчыну яцвягаў, апроч гэтых трох гідронімаў, таксама ўлучаюць назвы рэк Ясельда, Грыўда, Саколда, Голда, Нёўда, Сёгда, у якіх другі складнік паходзіць ад яцвяжскага \**udā* «вада; рака».

Такога самага бяссуфікснага ўтварэння, што і Сіпа, на левабярэжжы Нёмана таксама рачныя назвы Була, Скупа, Шчыба (< \**Skiba*), Шчара (< \**Skara*), таксама з назваў Грыўда і Бусяж паўстаюць \**Грыва* і \**Буса*. Усе яны імаверна таксама з’яўляюцца яцвяжскай назоўнай спадчынай.

Гідраграфія
-----------

Даўжыня ракі 26 км. Плошча вадазбору 147 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,7 ‰. Пачынаецца каля вёскі Грабава Зэльвенскага раёна, цячэ праз возера Азяранскае, упадае ў Шчару на паўночны захад ад вёскі Пясчанка Мастоўскага раёна. Рэчышча на працягу 9 км каналізаванае: ад вёскі Букштава да вёскі Малыя Азёркі (3 км) і ад пункта за 1,4 км ніжэй возера Азяранскае да вёскі Баяры (6 км). Пойма да возера амаль на ўсім працягу забалочаная.

Заўвагі
-------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.

Літаратура
----------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Сіпа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 411. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Ліст карты N-35-86. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1982 год. (руск.)
* Ліст карты N-35-98. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1985 год. (руск.)

Спасылкі
--------

* Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь» (руск.)
**Сірадж уд-Даўла** (поўнае імя — *Мансур-уль-Мульк Сірадж-уд-Даўла Шахкулі-хан Мірза Махамед Джанг Бахадур*; 1733 — 2 ліпеня 1757) — наваб Бенгаліі, Біхара і Арысы ў 1756—1757 гадах.

Біяграфія
---------

Унук і спадчыннік наваба Алівардзі-хана. Разам з дзедам удзельнічаў у войнах з маратхамі і афганцамі. Адрозніваўся неўраўнаважаным характарам. Паводле сведчанняў сучаснікаў, быў схільны да жорсткасці і мсцівасці. У 1754 годзе, яшчэ да ўзыходжання на прастол, западозрыўшы эміра Хусейн Кулі-хана ў дачыненні да змоў, загадаў забіць яго разам з пляменнікам Хусейнам уд-Дзінам на вуліцы ў Дацы. Быў таксама ганіцелем паслядоўнікаў індуізму.

У 24 гады заняў прастол Бенгаліі, расправіўшыся са сваякамі, якія пярэчылі яму. Асцерагаючыся ўзмацнення ў Бенгаліі ўплыву англічан, якія ў той час ужо ўступілі на поўдні краіны ў барацьбу за заваяванне Індыі, напаў на Форт-Уільям у Калькуце, галоўнае англійскае паселішча ў Бенгаліі, і захапіў яе 19 чэрвеня 1756 года. У тую ж ноч, з 19 на 20 чэрвеня, у «чорнай яме» было закатавано мноства палонных англічан, у тым ліку і параненыя.

Англійскі военачальнік Роберт Клайв і адмірал Чарлз Уотсан[en], пасланыя з Мадраса, адбілі Калькуту ў індыйцаў. Прадпрыняты Сіраджам уд-Даўлам неўзабаве новы паход на гэты горад скончыўся няўдачай. 23 чэрвеня 1757 года Сірадж уд-Даўла быў разбіты англійскім войскам пад камандаваннем Клайва ў бітве пры Плесі (Палашы), пасля паражэння паспрабаваў бегчы, але быў схоплены і забіты. Пахаваны ў Муршыдабадзе, разам з трыма жонкамі, у маўзалеі свайго дзеда Алівардзі-хана.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Орестов О. Л. *«Ворота Индии».* Москва, 1976.
* Антонова А. *«Английское завоевание Индии в XVIII веке».* Москва, 1958.


| ?Сірадж уд-Даўла — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Zain ud-Din Ahmed Khan[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Сірадж уд-Даўла |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Amina Begum[d] |  | Alivardi Khan[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Оксфардскі біяграфічны |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 7859 1956 · LCCN: n84029362 · VIAF: 3866754 |
**Самуэль Кміціц** (? — 1692) — вялікі стражнік літоўскі, палкоўнік. Арганізатар аднайменнай канфедэрацыі.

Паходзіў са шляхты Аршанскага павета. Вайсковую службу пачаў паручнікам у 1654 годзе. У час вайны 1654—1667 гадоў быў сярод афіцэраў, якія ўзбунтаваліся супраць Януша Радзівіла і стварылі вайсковую канфедэрацыю ў Вербалове (1655). Вызначыўся гераізмам у вайне са шведамі. Увосень 1658 года прывёў вайсковае злучэнне (12 харугваў) на Віцебшчыну для падтрымкі сялянска-шляхецкага партызанскага руху. Удзельнічаў у бітве пад Палонкай (1660) і пераследзе Хаванскага, у бітве пад Кушлікамі (1661). На чале палка хадзіў на Смаленшчыну (1663), пад Рослаўль і Бранск (1664), ваяваў з Хаванскім пад Полацкам (1665). У канцы вайны стаяў з палком на поўначы Беларусі, блакаваў маскоўскую залогу ў Полацку. Пасля Андрусаўскага перамір’я стала жыў у Аршанскім павеце. Меў маёнткі Невадніцу ў Гарадзенскім, Краснае Сяло ў Менскім, Сідрычын у Аршанскім паветах. Да канца жыцця актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці краіны.

Вобраз Кміціца, паслужыў прататыпам для Анджэя Кміціца ў рамане Генрыка Сянкевіча «Патоп».

Зноскі
------

1. ↑  Samuel Kmicic (h. Radzic) // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>

Літаратура
----------

* *Сагановіч Г.* Невядомая вайна: 1654—1667 / Генадзь Сагановіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995.— 143, [2] с.: іл. — ISBN 5-343-01637-5.
* *Tadeusz Wasilewski* Samuel Kmicic // Polski Słownik Biograficzny, t. XIII, 1967—1968. — S. 81-83.
* *Konrad Bobiatyński* Testament strażnika wielkiego litewskiego Samuela Kmicica // Rocznik Lituanistyczny № 4, 2018. — S. 137—158.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: samuel-kmicic-h-radzic-wiesz · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 6056149844962702960003 |
**Зелянашы** (сербск.: Зеленаши) — прыхільнікі незалежнай Чарнагорыі ў пачатку XX стагоддзя. Атрымалі сваю назву дзякуючы колеру выбарчых бюлетэняў на выбарах дэпутатаў скупшчыны ў Падгорыцы. Кіраўнікамі зелянашаў былі Крсто Попавіч, Секула Дрлевіч, Новіца Радавіч і Ёван Пламенац.

Зелянашы былі праціўнікамі саюза Чарнагорыі з Сербіяй пад кіраўніцтвам манархіі Карагеоргіевічаў. У 1919 годзе пры падтрымцы Італіі зелянашы арганізавалі Каляднае паўстанне з мэтай вярнуць на чарнагорскі трон дынастыю Петравічаў. Паўстанне было падушана бялашамі. Зелянашы працягвалі партызанскую вайну да 1926 года. Апошні паўстанец здаўся ў 1929 годзе.

У гады Другой Сусветнай вайны Крсто Попавіч актыўна супрацоўнічаў з акупацыйнымі італьянскімі ўладамі. Пад эгідай італьянцаў былі створаны Чарнагорскае каралеўства і Лоўчанская брыгада з былых зелянашаў. У далейшым брыгада была разгромлена югаслаўскімі партызанамі.

Гл. таксама
-----------

* Бялашы

Літаратура
----------

* Алек­сан­дар Стамато­вић: НА­ЦИ­О­НАЛ­НИ ИДЕНТИ­ТЕТ ЗЕЛЕНА­ША И ЦР­НО­ГОР­СКИХ ФЕДЕРА­ЛИ­СТА 1918—1941.(недаступная спасылка)
Узброены самурай у даспехах, фотаздымак 1860 года
**Самурай** (яп.: 侍, **бу́сі** яп.: 武士) — у Японіі ў шырокім сэнсе — прадстаўнікі прывілеяванай ваеннай касты, якая аб'ядноўвала ўладарных князёў і свецкіх феадалаў; у больш вузкім і ўжывальным — ваеннае саслоўе.

Гісторыя
--------

Самураі пачалі фарміравацца як саслоўе ў перыяд сёгунаў дому Мінамота (1192-1333), асобае значэнне набылі ў час міжусобных войнаў 14-16 стагоддзяў. Тады ж склалася асобная самурайская культура, у нечым падобная да рыцарскай культуры Заходняй Еўропы, у аснове якой кодэкс гонару самураяў — бусідо з культам вернасці свайму гаспадару.

У час сёгуната Такугава (1603-1867) статус самураяў (10% насельніцтва Японіі) аформлены юрыдычна. Заканчэнне міжусобных войнаў прывяло да расслаення саслоўя самаураяў, многія з якіх ператварыліся ў ронінаў (самураі без гаспадара), некаторыя з іх папоўнілі шэрагі дэкласаваных элементаў, але большая частка самураяў заставалася ў гарадах, дзе займаліся рамяством і гандлем. Самураі паўднёва-заходніх княстваў (Сацума, Цёсю, Тоса і Хідзэн) адыгралі ключавую ролю ў буржуазнай рэвалюцыі 1867-1868 гадах. У 1872 годзе саслоўе самураяў было скасавана, але яго традыцыі працяглы час (да паражэння Японіі ў Другой сусветнай вайне) культываваліся ў японскай арміі.

Гл. таксама
-----------

* Дайсё

Літаратура
----------

* Самураі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 142. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Электронная бібліятэка. Бусідо Архівавана 20 лютага 2009.
* Мастацтва, гісторыя і традыцыі японскіх воінаў Архівавана 9 ліпеня 2009.
* Самурайскі меч Архівавана 8 красавіка 2012.
* Кодэкс сучаснага самурая

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119716277 · GND: 4130726-4 · LCCN: sh85117066 · NDL: 00561088 · NKC: ph125416 |
**Будынак гарадскога тэатра** (польск.: Teatr Miejski w Bydgoszczy) — былы будынак тэатра ў Быдгашчы, цяпер Куяўска-Паморскага ваяводства Польшчы. Існаваў у 1896—1946 гадах.

Гісторыя
--------

Тэатральны будынак быў узведзены на падмурку кармеліцкага касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі, які быў знесены ў 1824 годзе. Будынак быў адкрыты 3 верасня 1824 года.

Будынак двойчы перабудоўваўся пасля пажараў 30 жніўня 1835 года і 24 сакавіка 1890 года. Апошняя рэканструкцыя была звязана з узвядзеннем у 1895—1896 гадах манументальнага прадстаўнічага будынка па праекце берлінскага архітэктара і каралеўскага саветніка па будаўніцтве Генрыха Хрысціяна Зелінга (1852—1932).

У міжваенны перыяд тэатр быў найважнейшай культурнай установай горада. Першы польскі спектакль адбыўся 5 снежня 1919 года.

У час Другой сусветнай вайны тэатр перайшоў пад кантроль нямецкіх акцёраў з Рыгі, перавезеных у Быдгашч па пакту Молатава-Рыбентропа.

У 1945 годзе падчас баёў за вызваленне горада будынак значна пацярпеў і згарэў. Рашэнне аб зносе тэатра, які можна было б адбудаваць, прыняў тагачасны віцэ-прэзідэнт горада Ягнеўскі. Канчаткова будынак знеслі вясной 1946 года, а тэрыторыю знесенага тэатра ператварылі ў зялёную зону.

* Месца, дзе раней быў тэатрМесца, дзе раней быў тэатр
* 
* 
* 
*

Спасылкі
--------

* Bydgoszcz: Stadttheater
* Teatr Miejski
**Будынак парламента (Эдускунты)** (фінск.: Eduskuntatalo, шведск.: Riksdagshuset) — будынак у Хельсінкі, у якім засядае аднапалатны фінскі парламент Эдускунта.

Пабудаваны у стылі манументальнага класіцызму на праспекце Манергейма (фінск.: Mannerheimintie) у 1926—1931 гадах па праекце архітэктара Іохана Сірэна.

Архітэктура
-----------

Капітэлі калон на галоўным фасадзе
Масіўны кубічны будынак Эдускунты мае агульную вышыню 25 метраў, шырыню — 54, даўжыню — 75 метраў і 6 узроўняў-паверхаў. Архітэктар выкарыстаў традыцыйныя мастацкія сродкі, якія даўно сталі сімвалам улады. На галоўным фасадзе будынка, аздобленага ружова-шэрым фінскім мармурам, 14 калон карынфскага ордара, які са старажытных часоў выкарыстоўваецца ва ўрадавых пабудовах, вышынёй ў чатыры паверхі. Будынак Парламента некалькі разоў пашыраўся і дабудоўваўся, і цяпер разам з падземнымі мае 11 паверхаў, з абодвух бакоў прыбудаваны карпусы-крылы.

Зала паседжанняў
Інтэр’ер таксама вытрыманы па большай частцы ў класіцыстычным стылі, аднак у ім ужо прысутнічаюць элементы функцыяналізму і ар-дэко. Лесвіцы выкананы з мармуру, у аздабленні і стварэнні прадметаў інтэр’ера шырока выкарыстаны граніт, мармур, дрэва (карэльская бяроза, дуб, арэх).

Перад будынкам парламента ўсталяваны скульптуры першых прэзідэнтаў незалежнай Фінляндыі Каарла Юха Стольберга і Пера Эвінда Свінхувуда.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Будынак Эдускунты
* Афіцыйны сайт Эдускунты
* Здание Парламента Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Аляксей Аляксандравіч Мардашоў** (руск.: Алексе́й Алекса́ндрович Мордашо́в; нар. 26 верасня 1965, Чарапавец, Валагодская вобласць) — расійскі прадпрымальнік, мільярдэр. Уладальнік 77 % акцый, старшыня савета дырэктараў, генеральны дырэктар (2006—2014) ПАТ «Северсталь», генеральны дырэктар ЗАТ «Севергруп», старшыня Савета дырэктараў ПАТ «Сілавыя машыны», член Савета дырэктараў Nord Gold N.V. і старшыня Савета дырэктараў ЗАТ «Свеза». Уладальнік 32 % нямецкай турыстычнай кампаніі TUI Group.

У 2004 годзе фатаграфія Мардашова з’явілася на вокладцы першага нумара расійскага Forbes. Заснавальнік рускай рэдакцыі часопіса Пол Хлебнікаў назваў яго адным з найбольш вядомых і цытаваных расійскіх бізнесменаў у Расіі і за мяжой.

У лютым 2021 года з-за росту кошту акцый «Северсталі» багацце Мардашова дасягнула 30 млрд долараў ЗША і ён стаў самым багатым чалавекам у Расіі.

Зноскі
------

1. ↑  Davos 2014 Participant List<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q114752493'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Лентапедыя · OpenSanctions |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чуя.

**Чу́я** (руск.: Чу́я, паўднёваалт.: Чуй-Суу) — рака ў Азіяцкай частцы Расіі, у Рэспубліцы Алтай, правы прыток ракі Катунь (басейн ракі Об).

Даўжыня ракі 320 км. Плошча вадазбору 11 200 км². Утвараецца зліццём рэк Правая Багуты і Левая Багуты на заходніх схілах хрыбта Чыхачова на вышыні 2931 м над узроўнем мора. Працякае па Чуйскай і Курайскай катлавінам, праз азёры Багуты і Адай. У вярхоўі рака мае горны характар, з парогамі і вадаспадамі. У межах Чуйскай і Курайскай катлавін Чуя набывае раўнінны характар, далей зноў горны. Ніжэй вусця ракі Мажой працякае ў каньёне, перасякаючы горны хрыбет. Тут на адрэзку 17 км маецца 54 перакаты (Мажойскі каскад). Жыўленне ракі снегавое, дажджавое і падземнае. Сярэдні расход вады ў межах Чуйскай катлавіны каля 10 м³/с, каля вусця — да 43 м³/с. Замярзае ў канцы кастрычніка — пачатку лістапада, вызваляецца ад лёду ў красавіку — маі.

Прытокі: Левая Багуты, Чагангол, Ташанта, Уландрык, Бар-Бургазы, Тархата, Елангаш, Тыдтугем, Балтырган, Кызыл-Таш, Ак-Туру (Актру), Таджылу (Тажылу), Маша-Юл, Сардыма, Бегельбаш, Еара-Су, Ярбалык, Эстула, Айгулак, Сар-Чульджук (Сарчульжук), Атакты і інш. У басейне ракі знаходзіцца возера Кындыкты-Куль.

Па даліне Чуі пралягае федэральная траса М25 (Чуйскі тракт).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  *Рулёва С. Н. Алексеевский Н. И.* Чуя // Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (руск.)
2. ↑  Большой энциклопедический словарь: В 2-х т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1991. — Т. 2. — С. 646. — 768 с. — 2 000 000 экз. — ISBN 5-85270-044-4 (т. 2.). (руск.)
3. 1 2  Река Чуя (Юстыд, Богуты) // Государственный водный реестр РФ (руск.)

Літаратура
----------

* Чуя // Большой энциклопедический словарь: В 2-х т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1991. — Т. 2. — С. 646. — 768 с. — 2 000 000 экз. — ISBN 5-85270-044-4 (т. 2.). (руск.)

Спасылкі
--------

* Река Чуя (Юстыд, Богуты) // Государственный водный реестр РФ (руск.)
* *Рулёва С. Н. Алексеевский Н. И.* Чуя // Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (руск.)
* Chuya At Chagan-Uzun // A Regional, Electronic, Hydrographic Data Network For the Arctic Region (R-ArcticNET) (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4273209-8 · VIAF: 235148438 |