У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Крывічы (значэнні).
**Крывічы́** — усходнеславянскае этнапалітычнае аб'яднанне (саюз плямёнаў).

На думку некаторых даследчыкаў, крывічы, магчыма, мелі заходняе паходжанне, з земляў сучаснай Польшчы або Германіі. Самая вялікая па тэрыторыі ўсходнеславянская супольнасць. На аснове аб’яднання (правадырства) крывічоў у другой палове X ст. сфарміравалася Полацкая дзяржава.

Гісторыкі па-рознаму выводзяць назву «крывічы»: ад імя вярхоўнага правадыра (Крыў/Крыва?), ад слова «крэўныя» (блізкія па крыві, параднёныя), ад «крывізны» мясцовасці (узгорысты рэльеф) і інш.

Крывічы займалі значны абшар Усходняй Еўропы. Яны жылі ў вярхоўях Дняпра, Дзвіны і Волгі. Звесткі пра іх змешчаны ў «Аповесці мінулых гадоў» пры апісанні падзей IX—X стст. Пра крывічоў («крывіцеінаў») пісаў таксама візантыйскі імператар і гісторык X ст. Канстанцін Парфірародны. Летапіс ХІІ ст. называе полацкіх князёў «крывіцкімі» або «крыўскімі».

Падчас славянскай каланізацыі занялі землі паміж Пскоўскім возерам *на поўначы* і верхнім Сожам, Дзясной і Бярэзінай *на поўдні*; паміж вярхоўямі Волгі *на паўночным усходзе* і Віліі *на захадзе*. На поўдні крывічы межавалі з дрыгавіцкім і радзіміцкім насельніцтвам, на поўначы з наўгародскімі славенамі, на захадзе суседнічалі з балцкімі супольнасцямі. Летапіснае паведамленне знаходзіць пацвярджэнне і ў археалагічным матэрыяле. Даследчыкі не знаходзяць якога-небудзь выразнага этнаграфічнага падзелу паміж землямі, якія засялялі крывічы. 

Летапісныя звесткі ўказваюць на прысутнасць скандынаваў на поўначы Усходняй Еўропы (862 год), згадваюць паход Аскольда і Дзіра на крывічоў (865 год) і захоп Алегам Смаленска (882 год).

Паводле займаных водных сістэм, адрозніваюцца крывічы *дзвінскія, дняпроўскія, пскоўскія*.

На тэрыторыі рассялення *крывічоў-палачан* даследчыкамі вывучаліся паселішчы ў Віцебску, Полацку, Лукомлі. Але найбольш значны матэрыял па гісторыі насельніцтва выяўлены ў курганных могільніках. Дакладна ўстаноўлена, што для полацкіх і смаленскіх крывічоў характэрна археалагічная культура доўгіх курганоў, у якой прысутнічаюць элементы матэрыяльнай культуры ўсходніх балтаў. *Смаленскія крывічы* вельмі блізкія да полацкіх па мове і культуры, таму ў этнаграфічных адносінах яны часта разглядаюцца як полацка-смаленская група.

Крывічы — адна з асноўных частак старабеларускага этнасу і беларускай народнасці.

*Гл. таксама*: Славяне, Вялікае перасяленне народаў, Славянская каланізацыя Беларусі, Крывіцкая канцэпцыя, Правадырства ў крывічоў, Крывы горад.

Зноскі
------

1. ↑  Паводле К. Бугі, А. Спіцына, В. Сядова, працыт. у: Ермаловіч, С. 29.
2. ↑  Ермаловіч, С. 28.
3. ↑  Мяцельскі, А. Землі Беларусі і Смаленскае княства (IX—XIII стст.) / Андрэй Мяцельскі // Беларускі гістарычны часопіс. — 1997. — № 2. — С. 17.
4. ↑   і Смаленскае княства... — С. 18.
5. ↑  Грынблат, С.134.

Літаратура
----------

* *Гринблат М. Я.* Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории (руск.). — Мн.: Наука и техника, 1968. — 288 с.
* *Штыхаў Г.В.* Крывічы: Па матэрыялах раскопак курганоў у Паўночнай Беларусі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1992. — 191 с.
* *Ермаловіч М.І.* Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с. ISBN 5-340-00614-X

Спасылкі
--------

* Ян Станкевіч. «Беларускія плямёны. Крывічы.»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |

| ⛭Спіс славянскіх плямёнаў (VII—XII стагоддзі) |
| --- |
| Усходнеславянскіяплямёны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Дулебы | 
* Валыняне
* Драўляне
* Паляне
* Дрыгавічы

 |
| 
* Белыя харваты
* Крывічы
* Палачане
* Радзімічы
* Севяране
* Славене
* Ціверцы
* Улічы
* Вяцічы
* Бужане
* Данскія славяне
* Чарвяне1
* Балахоўцы1

 |

 |
| Заходнеславянскіяплямёны | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Польскія плямёны | 
* Гапляне
* Ляндзяне
* Любушане
* Мазаўшане
* Заходнія паляне
* Серадзане
* Вісляне
* Куявы

|  |  |
| --- | --- |
| Сілезскія плямёны | 
* Бежунчане
* Бабране
* Сілезскія харваты
* Дзедашане
* Галенжыцы
* Апаляне
* Слупяне
* Слянзане

 |

 |
| Памаране | 
* Кашубы
* Пыжычане
* Валіняне
* Славінцы

 |
| Палабскія плямёны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Люцічы | 
* Бражане
* Чаразпяняне
* Хіжане
* Далянчане
* Дашане
* Марычане
* Нелецічы
* Руяне
* Ратары
* Рачане
* Справяне
* Гавяляне
* Укране
* Замчычы
* Земчычы

 |
| Абадрыты | 
* Буцінцы
* Драване
* Гліняне
* Бодрычы
* Смалінцы
* Вагры
* Варны
* Палабы

 |
| Лужычане | 
* Худзічы
* Далямінцы
* Каледзічы
* Лужычане
* Мільчане
* Сусельцы
* Жырмунты
* Жыцічы
* Нелецічы
* Ніжычы
* Нішане
* Сорбы

 |

 |
| Чэшскія плямёны | 
* Чэшскія харваты
* Чэхі
* Дзячане
* Дулебы
* Лямузы
* Літамерычы
* Лучане
* Мараване
* Нітране
* Пшаване
* Седлічане
* Злічане
* Гбаны
* Дамажлічы

 |

 |
| Паўднёваславянскіяплямёны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Балгарскіяплямёны | 
* Саюз сямі славянскіх плямёнаў
* Сяверцы

 |
| Грэка-македонскіяплямёны | 
* Другавіты
* Эзерыты
* Мілінгі
* Сагудаты
* Смаляне
* Струмяне
* Ваюніты
* Велегезіты
* Вярзіты
* Рынхіны

 |
| Далмацінскіяплямёны | 
* Харутане
* Гачане
* Славенцы
* Бранічэўцы
* Мараване
* Абадрыты

|  |  |
| --- | --- |
| Сербскія плямёны | 
* Сербы
* Нератвляне
* Захумляне
* Травуняне
* Канаўляніны
* Дукляне
* Цімачане

 |

 |

 |
| **Заўвагі**: 1 — меркавана ўсходнеславянскія плямёны, пэўна іх этнічнасць не вызначана. |