recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Заходнія саюзнікі,** у заходнім свеце часта проста **саюзнікі** (англ.: Allies) — кааліцыя дэмакратычных краін, а таксама іх калоній. Была часткай Антыгітлераўскай кааліцыі падчас Другой сусветнай вайны. Ключавую ролю ў гэтай кааліцыі адыгрывалі Злучанае Каралеўства, краіны Садружнасці, Злучаныя Штаты Амерыкі, а таксама Францыя і некаторыя іншыя краіны. СССР і Кітай не ўключаюцца ў паняцце «Заходнія саюзнікі».

Кааліцыя ўзнікла ў адказ на ўварванне нацысцкай Германіі ў Польшчу ў 1939 годзе, калі звязаныя з апошняй і паміж сабой саюзнымі пагадненнямі аб узаемадапамозе ўступілі ў вайну Вялікабрытанія, Францыя, Аўстралія, Новая Зеландыя і крыху пазней Канада, Ньюфаўндленд, Паўднёва-Афрыканскі Саюз, Непал. Пазней у колькасць «Заходніх саюзнікаў» увайшлі некаторыя іншыя краіны, у тым ліку ЗША, якія да 1941 года фармальна не былі ў стане вайны, але былі «неваюючым саюзнікам» з прычыны вялікай ваеннай і эканамічнай дапамогі ваюючым краінам і паводле Атлантычнай хартыі 1941 года.

Тэрмін «(Заходнія) Саюзнікі» працягваў ужывацца для абазначэння амерыканскіх, брытанскіх і французскіх узброеных сіл, размешчаных у Заходняй Германіі з 1945 па 1994 гады.

Гл. таксама
-----------

* Заходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Афрыканскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны
* Ленд-ліз
Дзяржаўны герб Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік з 1958 па 1991.
**«Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!»**, **«Пролетарыі ўсіх краін, злучайцеся!»** (ням.: Proletarier aller Länder vereinigt Euch!) — паводле марксісцкага навучання, дэвіз міжнароднага рэвалюцыйнага пралетарыяту, «*баявы заклік да аб'яднання рабочага класа і працоўных усіх краін пад сцягам рэвалюцыйнай барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне; яркае выяўленне пралетарскага інтэрнацыяналізму*».

Дэвіз быў прапанаваны К. Марксам і Ф. Энгельсам, у 1847 зацверджаны як дэвіз Саюза камуністаў. Гэтым заклікам завяршаецца напісаны К. Марксам і Ф. Энгельсам «*Маніфест камуністычнай партыі*» (1848). У Савецкім Саюзе гэты заклік быў змешчаны на гербах СССР і саюзных рэспублік, у якасці дэвізу — на першых старонках важнейшых газет.

У Беларусі
----------

У БССР у 1920-я-1930-я гг. гэты заклік на гербе БССР і ў друку ўжываўся на 4 мовах (беларуская, руская, польская, ідыш), якія былі дзяржаўнымі да  1930-х гг. Беларуская форма ўлучала дзеяслоў-заклік «*злучайцеся!*», і была афіцыйна[*удакладніць*] замененая на «*яднайцеся!*» на канферэнцыі ЦК КПБ (лістапад 1939[*удакладніць*]) з-за сугучнасці з дзеясловам капуляцыі жывёл у сельскай гаспадарцы; аднак, у ідэолагаў існавалі прэтэнзіі і да ўведзенага на замену «*яднайцеся*», з-за магчымасці ўтварэння пры пераносе слова «*яд-*» (атрута).

Зноскі
------

1. ↑  БелСЭ.
2. 1 2 3  А. Калубовіч.

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 8. Паддубнікі — Рабкі / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1975. — 676 с.: іл. карты. С.546.
* Аўген Калубовіч. Якуб Колас і Янка Купала // На суд гісторыі. — Мн. : Мастацкая літаратура, 1994.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!
* «Proletarians of all countries, unite!» на сайце Geonames.de
* «Workers of the world, unite» у англійскім Вікіслоўніку
Невядомы мастак. Партрэт Вайшунда. 2-я пал. XVII - 1- я пал. XVIII стагоддзя. Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі. Палатно, алей, 106.5 х 72 см. З калекцыі Радзівілаў у Нясвіжы (да 1941).
**Вайшунд** — сын Сырпуця і князёўны Яраслаўскай, намеснік Вільні (1385), ахрышчаны ў Вільні (1387), адзін з тых, хто падпісаў дакумент польска-літоўскай Уніі (1401), родапачынальнік Радзівілаў, бацька Осціка і Радзівіла.

Партрэт Вайшунда
----------------

Выкананы невядомым мастаком у прамежку з другой паловы XVII стагоддзя да першай паловы XVIII стагоддзя. Узорам да стварэння серыі партрэтаў у лаўровым вянку стаў помнік мемарыяльнай пластыкі 1608 года Крыштафу Мікалаю Радзівілу, 16-гадоваму сыну Мікалая Радзівіла Сіроткі, у Нясвіжскім касцёле Божага цела, аўтар якога — італьянскі разьбяр Чэзарэ Франка.
Да 1941 партрэт захоўваўся ў Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР. З 1948 увайшоў у калекцыю Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, з 1957 па 1968 — у Дзяржаўным музеі БССР. Кансервацыя зроблена ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі С. В. Сцепаненкам ў 1991 годзе. Зараз захоўваецца ў Нацыянальным музеі гісторыі і культуры Беларусі.

Вайшунд. Гравюра Гірша Ляйбовіча.
Польскія даследчыкі Taureginski B. C. і Petrus J. адносяць нумар 12 у правым ніжнім куце жывапіснага партрэта да інвентара нясвіжскіх сбораў з 1857 (Opisanie armat, portretow i malowidel, k. 5 № 12). Н. Ф. Высоцкая лічыць гэта праўдападобным, бо копія названага таксама ў згаданым інвентары (к.16 № 142) паўнапостацевага партрэта Вайшунда, ідэнтычнага з адлюстраваннем, якое было ўзята пал увагу ў інвентары збораў Людвікі Караліны Радзівіл, падрыхтаваным у Круляўцы (Кёнігсберг) ў 1671 годзе (Sulerzyska T. 1961. C. 267. Паз. 2). Адзін з названых твораў паслужыў прататыпам копіі эстампа (у абмежаваным да бюста выглядзе), выкананым Гіршам Ляйбовічам і ксілаграфіі М. Старкмана (Kotlubaj. 1857. C.11). У канцы XIХ стагоддзя для палаца Радзівілаў у Паланэчцы была выканана мастацкая копія мінскага партрэта, якая зараз захоўваецца ў зборах Навуковага таварыства ў Плоцку.

Зноскі
------

1. ↑  *Высоцкая Н. Ф.* Жывапіс барока Беларусі. — 2003. — С. 94. — 304 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-11-0253-9.
2. ↑  *Высоцкая Н. Ф.* Пластыка Беларусі XII — XVIII стагоддзяў. — 1983. — 230 с. — 30 000 экз.
3. ↑  *Radziwill-by*. Лацінскія надпісы ў інтэр'ерах нясвіжскага Фарнага касцёла.  (руск.)
Магільня бронзавага века
**Домус-дэ-янас** (сард. Domus de Janas, літаральна «дом чараўніц») — тып старажытных шматкамерных магільняў, што сустракаецца на востраве Сардзінія ў Міжземным моры. 

Домус-дэ-янас будаваліся пераважна ў канцы неаліта — пачатку бронзавага века (сярэдзіна 4 — другая палова 3 тысячагоддзяў да н. э.). Усяго захавалася каля 2000 такіх магільняў. Каля Альгера знаходзіцца некропаль Ангелу-Рую з 38 магільняў. Домус-дэ-янас адсутнічаюць толькі на на крайняй поўначы Сардзініі. Там пераважаюць магільні ў выглядзе мегалітычных колаў. 

Для домус-дэ-янас характэрны паўтор унутраных форм тагачасных хацін, выкарыстанне калон у цэнтры для падтрымкі канічнай столі, крокваў, прастакутных уваходаў. Сцены магільняў упрыгожваліся магічнымі і рэлігійнымі сімваламі — зігзагамі, спіралямі, малюнкамі бычыных рогаў. Разам з нябожчыкамі ў магільні клалі прадметы ўжытку. На костках і сценах знойдзены часціцы охры. 

У нурагічны і рымскі перыяды домус-дэ-янас часам выкарыстоўваліся для паўторных пахаванняў. Пазней сардзінскія пастухі заганялі ў іх авечак. У некропалі Сант'Андрэа-Прыу на захадзе вострава ў канцы антычнасці — раннім сярэднявеччы змяшчаўся касцёл. 

План некропаля Сант'Андрэа-Прыу

Спасылкі
--------

* Domus de Janas Tombs
* ‘Domus de Janas’ Cave Tombs: Eternal Houses Built By Ozieri Peoples On Sardinia
* DOMUS DE JANAS, ITALY
**Пракі́мен** (ад грэч. προκειμενος — які ляжыць наперадзе) — кароткае змянянае малітваслоўе ў праваслаўнай царкве (таксама ў Каталіцкіх Цэрквах Візантыйскага Абраду), якое складаецца пераважна з радкоў псалмоў і, радзей, біблейскіх песень. У пракімнах выяўляецца каротка сэнс або наступнага чытання («Пракімен апостала», «Пракімен евангелля», «Пракімен дня» і інш.), або службы дня. Напрыклад, у памяць апосталаў: *«Во всю землю изыде вещание их и в концы селения глаголы их»*; в дзень Прэабражэння: *«Фамон и Ермон о имени Твоем возрадуется»*; нядзельны першага гласа: *«Ныне воскресну, глаголет Господь, положуся во спасение, не обинюся о нем»* і г. д. «Пракімен дні», якія вымаўляюцца на вячэрні, друкуюцца ў паследванні вячэрні, у «Служэбніку», а Пракімен евангелляў ранішніх і літургійных у «Месяцаслове» пры «Служэбніку».

Пракімен суправаджаецца і сваім вершам. Па тым, ці складаецца ён з самога пракімна і аднаго верша, або да яго далучаюцца тры вершы, пракімны падзяляюцца на малыя (звычайныя) і вялікія. Вялікі пракімен агалошваецца свяшчэннікам (або дыяканам) на вячэрні (без чытання з Новага Запавету). Малы пракімен агалошваецца: а) свяшчэннікам (або дыяканам) перад чытаннем Евангелля на нядзельнай і святочнай ютрані; б) чытальнікам перад чытаннем Апостала або парыміі на літургіі і на іншых набажэнствах, якія змяшчаюць чытанне Апостала або парыміі. Пракімен спяваецца такім чынам: пасля агалошчвання кожнай страфы хор паўтарае першую, пасля апошняй страфы агалошваецца палова першай, якую хор спявае да канца.

Ва ўніяцкіх Цэрквах пракімен, як і іншыя малітвы, выконваецца на нацыянальнай мове.
**Іаасаф**, свецкае імя **Іван Ільіч Балотаў** (1761 — 1799) — епіскап кадзьяцкі.

Выхадзец Цвярской губерні, вучыўся ў цвярской і яраслаўскай семінарыях. Па іх заканчэнні, некалькі гадоў быў настаўнікам угліцкага духоўнага вучылішча і ў 1786 годзе пастрыгся ў Толгскім манастыры, каля Яраслаўля. У 1794 годзе, калі ён быў іераманахам і архімандрытам духоўнай місіі, адправіўся з прадстаўнікамі руска-амерыканскай кампаніі да берагоў Ахоцкага мора і заняўся звяртаннем у хрысціянства тубыльцаў на Кадзьяку. У 1799 годзе Іаасаф быў узведзены ў сан ў епіскапа кадзьяцкага, з тытулам вікарыя Іркуцкай епархіі. Вяртаючыся з Іркуцка, ён загінуў са сваімі спадарожнікамі ў Ахоцкім моры.

Аўтар «Тапаграфічнага, кліматычнага, статыстычнага і маральнага апісання вострава Кадзьяка».

Заўвагі
-------

Літаратура
----------

* Аляскинская (Кадьякская) миссия // Православная энциклопедия. Т. 2, С. 89—91.
**Эжэн Самюэль Грасэ** (фр.: Eugène Grasset; 1845, Лазана — 1917, Со) — французскі і швейцарскі мастак, скульптар, графік і ілюстратар, адзін з пачынальнікаў мадэрну.

Жыццё і творчасць
-----------------

Нарадзіўся ў Лазане ў сям’і столяра. Вывучаў малюнак у Франсуа Басьёна. У перыяд з 1861 па 1863 гады вывучаў архітэктуру ў Вышэйшай тэхнічнай школе Цюрыха. Затым працаваў у архітэктурным бюро ў Лазане, здзейсніў вучэбную паездку ў Егіпет і гэты досвед у далейшым адбіўся на яго працах. Стаў прыхільнікам японскага мастацтва, што таксама паўплывала на некаторыя яго праекты. З 1869 па 1870 гады працаваў мастаком і скульптарам у Лазане.

З 1871 г. жыў у Парыжы. Пачынаючы з гэтага часу працаваў практычна ва ўсіх абласцях прыкладнога мастацтва — як мастак і ілюстратар; таксама стварыў эскізы ўзораў для вытворцаў мэблі і габеленаў, выкарыстоўваў мазаіку, упрыгожваў скульптурай і рэльефамі фасады будынкаў, распрацоўваў новыя тыпы ювелірных упрыгожванняў, плакатаў і афіш, паштовых марак і гэтак далей. Яго хупавыя дэкаратыўныя прадметы былі выраблены са слановай косткі, золата і іншых каштоўных матэрыялаў ва ўнікальных камбінацыях. У графічных творах Грасэ адчуваецца ўплыў творчасці Гюстава Дарэ.

З 1890 па 1903 гады — прафесар у мастацкай школе Герэн і ў 1905—1917 гадах — прафесар у школе Эсцьен. Сярод вучняў Грасэ варта адзначыць Аўгуста Джакамеці і Ота Эрнста. У 1891 годзе атрымаў францускае грамадзянства.

У 1895 годзе Э. Грасэ стаў кавалерам Ордэна Ганаровага легіёна, а ў 1911 — яго афіцэрам.

Зноскі
------

1. ↑  Eugène Samuel Grasset — ministère de la Culture.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2886420'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a>
2. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
3. 1 2
4. ↑  RKDartists<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
5. ↑  Eugène Samuel Grasset — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q683543'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2256716'></a>
6. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
7. 1 2  Grasset, Eugène Samuel // SIKART — 2006. Праверана 18 чэрвеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q683543'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2256716'></a>
**Дуб Стэфана чэл Марэ** **(Дуб Стэфана Вялікага)** — дуб у сяле Кабыля (рум.: Cobîlea, старая назва — *Кабыльня*) у Шалданешцкім раёне, старое дрэва ў Малдове, нацыянальная каштоўнасць краіны. Дрэву прыблізна 700 гадоў.

Дуб Штэфана чэл Марэ перажыў эпоху глыбокага Сярэднявечча, лічыцца, што пад дрэвам адпачываў сам малдаўскі гаспадар Стэфан III Вялікі.

Дрэва рэстаўрыравалі, вычысцілі гнілую драўніну з нутра. Па-ранейшаму яно зялёнае, на ім няма ні адной сухой галінкі.

Дуб знаходзіцца пад аховай дзяржавы як помнік прыроды.

Дуб ў нумізматыцы
-----------------

Памятная манета. Рэверс
21 лістапада 2008 года Нацыянальны банк Малдовы выпусціў у абарачэнне ў якасці аплатнага сродку і ў нумізматычных мэтах сярэбраную памятную манету з серыі «Помнікі Малдовы» — Дуб Стэфана чэл Марэ, наміналам 50 лееў.

**Аверс** у цэнтры — герб Рэспублікі Малдова; уверсе выгравіраваны год выпуску «2008»;
унізе — надпіс «50 LEI»; па крузе манеты загалоўнымі літарамі выгравіраваны надпіс «REPUBLICA MOLDOVA».

**Рэверс** у цэнтры — Дуб Стэфана чэл Марэ; па крузе манеты загалоўнымі літарамі выгравіраваны надпіс «STEJARUL LUI ŞTEFAN CEL MARE».

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дуб Стэфана Вялікага на Вікісховішчы |

* На сайце «baza.md» Архівавана 28 верасня 2011..  (руск.)
* Нацыянальны банк Малдовы(недаступная спасылка).  (англ.) (руск.) (рум.)
**Аркадзь Вайцюк** (укр.: Войтюк Аркадій Аркадійович) — украінскі спявак, удзельнік другога сезону шоў Ікс-Фактар. Трапіў у шасцерку лепшых, катэгорыя «хлопцы» пад кіраўніцтвам Ігара Кандрацюка. Але пасля перайшоў да катэгорыі «групы», пад кіраўніцтвам спявачкі Елкі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 17 лютага 1989 года ў Ковелі. у 2006 годзе скончыў школу з залатым медалем. Вучыўся ў Цярнопальскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце. Бацька — Войтюк Аркадзь Аркадзевіч, вядомы лекар у Ковелі. у 2008 годзе перамог у конкурсе бардаўскай песні на Валыні і Ровеншчыне, а потым і ў фінале Украіны ў Львове. Неўзабаве быў запрошаны ў каманду КВН «VIP-Тернополь».

У 2011 годзе прыняў удзел у другім сезоне шоў Ікс-Фактар, супрацоўнічаў з Ёлкай. У 2012 годзе выпусціў свой першы англамоўны сінгл «Too late», прэзентацыя якога адбылася ў снежні 2012 года на шоў Ікс-Фактар. 5 красавіка 2013 года стала вядома, што Аркадзь Вайцюк прайшоў у паўфінал нацыянальнага адбору на конкурс «Новая хваля 2013». 25 красавіка 2013 года ў паўфінале стала вядома, што прадстаўнікамі Украіны ў Юрмале сталі Аркадзь Вайцюк і Вольга Дыброва.

24 ліпеня 2013 года выступіў на «Новай хвалі» з песняй «Kiss» Тома Джонса, у выніку атрымаў 106 балаў. 25 ліпеня за песню «Ніжно» ў дуэце з Цінай Караль набраў 104 балы.
27 ліпеня за аўтарскую песню «Мамо» (сінгл) атрымаў 112 балаў, і ў выніку, абышоўшы спевака з Эстоніі, заняў 15 месца. У верасні 2013 года на афіцыйнай старонцы Укантакце Аркадзь Вайцюк паведаміў, што збіраецца прадставіць кліп да песні «Все файно є!».

У жніўні 2013 года выходзіць акустычны кліп да песні «Ліст салдата».

Сінглы
------

| Год | Назва |
| --- | --- |
| 2012 | «Too late» |
| 2013 | «Let Me Free» |
| «Your eyes, your smile» |
| «Мамо» |
| «Все файно Є!» |
| «Алло, Алло» |
| «Круто» |

Кліпы
-----

| Год | Назва | Спасылкі |
| --- | --- | --- |
| 2009 | «Калина моя» (live) |  |
| 2013 | «Let Me Free» (лірык-відэа пад псеўданімам Addy V) |
| «Мамо» |  |
| «Лист солдата» (акустична версія) |  |
| «Алло, Алло» |
| «Все файно є» |
| «Круто» |

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Архівавана 14 снежня 2013.
* 
* Група Укантакце
**Негаланомная сістэма**  — механічная сістэма, на якую, акрамя геаметрычных, накладваюцца і кінематычныя сувязі, якія нельга звесці да геаметрычных (іх называюць негаланомными). Матэматычныя негаланомныя сувязі выяўляюцца неінтэгрыруемымі ўраўненнямі. Рух негаланомнай сістэмы апісваецца з дапамогай спецыяльных ўраўнанняў руху (ўраўненні Чаплыгіна, Аппель, Маджы) або ўраўнанняў руху, што атрымліваюцца з варыяцыйных прынцыпаў.

Прыклад
-------

Дзве матэрыяльныя кропкі ў плоскасці {\displaystyle z=0} злучаныя стрыжнем пастаяннай даўжыні {\displaystyle l} і могуць рухацца толькі так, каб хуткасць сярэдзіны стрыжня была накіравана ўздоўж стрыжня (рух канька па плоскаму катку).

Для гэтай сістэмы механічныя сувязі аналітычна запісваюцца ўраўненнямі

{\displaystyle z\_{1}=z\_{2}=0,}
{\displaystyle (x\_{1}-x\_{2})^{2}+(y\_{1}-y\_{2})^{2}=l^{2},}
{\displaystyle (y\_{2}-y\_{1})({\dot {x}}\_{1}+{\dot {x}}\_{2})-(x\_{2}-x\_{1})({\dot {y}}\_{1}+{\dot {y}}\_{2})=0.}
Апошняя сувязь з’яўляецца дыферэнцыяльнай (кінематычнай), прычым неінтэгрыруемай, таму сістэма не з’яўляецца галаномнай.

Зноскі
------

1. ↑  *Чаплыгин С. А.* Исследования по динамике неголономных систем. М.-Л.: ГИТТЛ, 1949; 2-е изд. — М.: УРСС, 2007. 112 с.
2. ↑  *Румянцев В. В.* «О принципе Гамильтона для неголономных систем» Прикладная математика и механика. 1978. Том. 42. Вып. 3. С. 387—399.
**Іаанаўскі мост** — аўтадарожны бэлечны мост цераз Кронверкскі праліў у Петраградскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Заечы і Петраградскі астравы. Пабудаваны на месцы першага моста ў Санкт-Пецярбургу. З’яўляецца помнікам архітэктуры федэральнага значэння і знаходзіцца пад аховай дзяржавы.

Злучае Іаанаўскія вароты Петрапаўлаўскай крэпасці і Кронверкскую набярэжную побач з Каменнаастроўскім праспектам. Ніжэй па цячэнні знаходзіцца Кронверкскі мост. Бліжэйшая станцыя метрапалітэна — «Горкаўская».

Мост насіў найменне Пятроўскага з моманту пабудовы, а з 1849 (1887) года пачаў называцца Іаанаўскім, ад размешчанага паблізу Іаанаўскага равеліна. На плане 1875 года Іаанаўскі мост пазначаны як 1-ы крапасны.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Ду́а Лі́па** (англ.: і алб.: Dua Lipa; нар. 22 жніўня 1995, Вэстмінстэр, Вялікі Лондан) — брытанская спявачка косаўскага паходжання, аўтар песень і мадэль. У 2015 годзе яна падпісала кантракт з Warner Bros. Records і неўзабаве выпусціла свой першы сінгл. У снежні 2016 года пры падтрымцы часопіса The Fader быў зняты дакументальны фільм пра спявачку, See in Blue. У студзені 2017 года спявачка атрымала прэмію EBBA Public Choice Award.

2 чэрвеня 2017 года адбыўся рэліз яе аднайменнага дэбютнага альбома. Асобна ад альбома выйшла сем сінглаў, двое з якіх сталі адразу паспяховымі ў брытанскіх чартах; «Be the One» і «IDGAFruen». Сінгл «New Rules», які заняў першае месца ў Брытаніі (UK Singles Chart), здолеў таксама патрапіць на шостае месца ў чартах ЗША. У лютым 2018 года Ліпа выйграла дзве прэміі Brit Awards у намінацыі British Female Solo Artist and British Breakthrough Act. У красавіку сінгл Ліпы і Кельвіна Харыса «One Kiss» таксама здолеў дасягнуць першага месца ў UK Singles Chart.

У лютым 2019 года на цырымоніі Grammy Awards, атрымала дзве ўзнагароды: у катэгорыях Найлепшы новы выканаўца і Найлепшы танцавальны запіс за сінгл «Electricity» (сумесна з дуэтам Silk City).

Другі студыйны альбом спявачкі «Future Nostalgia» быў выпушчаны ў сакавіку 2020 года і атрымаў прызнанне крытыкаў. Альбом стаў першай кружэлкай № 1 для Ліпы ў Вялікабрытаніі; вядучы сінгл «Don’t Start Now» быў на другім месцы ў брытанскім (UK Singles Chart) і амерыканскім (Billboard Hot 100) хіт-парадах.

На 64-й штогадовай цырымоніі ўручэння ўзнагарод «Грэмі», якая прайшла 14 сакавіка 2021 года, была ўдастоена прэміі ў катэгорыі «За найлепшы вакальны поп-альбом» (Future Nostalgia).

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 1 студзеня 2016.
2. ↑
3. ↑
4. ↑   Праверана 1 красавіка 2023.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑
10. ↑
11. ↑
12. ↑
13. ↑
14. ↑
15. 1 2 3
16. 1 2 3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце · Facebook (англ.) · Myspace (англ.) · Твітэр (англ.) |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Google Play Music · Instagram (англ.) · Last.fm · SoundCloud · Spotify · Tidal · TikTok · VK Music · Яндэкс Музыка · YouTube (англ.) |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · Metacritic · MetroLyrics · MusicBrainz · Rate Your Music · Rotten Tomatoes · Giant Bomb |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 17701352n · CONOR: 301020259 · GND: 1098319133 · GTAA: 1340042 · ISNI: 0000 0004 6299 8427 · LCCN: no2017086477 · NKC: osa2018976848 · NTA: 423100505 · SUDOC: 251589188 · VIAF: 4146217793009142272 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зянюк.

**Іаан Пятровіч Зянюк** (18 мая 1872, мяст. Пагост, Ігуменскі павет, Мінская губерня, цяпер Бярэзінскі раён  — 1940(?)) — беларускі рэлігійны дзеяч, протаіерэй. Цесць беларускага паэта Янкі Бобрыка.

Біяграфія
---------

Беларус. З сям’і службоўца. Скончыў Данскую духоўную семінарыю 5 чэрвеня 1894 года. Выкладаў у царкоўна-прыходскай школе в. Неманіцы Барысаўскага павета. З 1895 года псаломшчык Успенскай царквы в. Брадзец Ігуменскага павета. Рукапаложаны ў дыякана (9.5.1897), святара (11.5.1897) Пакроўскага храма в. Кабылянка Бабруйскага павета (цяпер в. Знаменка Асіповіцкага раёна), настаўнік царкоўна-прыходскай школы. З 26 мая 1898 года ў Свята-Троіцкай царкве в. Нача Барысаўскага павета, выкладаў у царкоўна-прыходскай школе. З 31 кастрычніка 1898 года законанастаўнік школы Мінскага Спаса-Праабражэнскага жаночага манастыра, з 15 верасня 1900 — Мінскай жаночай Уваскрасенскай школы, Мінскай узорнай школы, член Мінскага апякунства бедных духоўнага звання. З 1901 года святар Мінскага жаночага манастыра. З 1902 года член рэвізійнага камітэта свечнага завода, настаўнік Мінскага 7-класнага першаразраднага жаночага вучылішча. З 20 кастрычніка 1905 года выкладаў у Мінскім жаночым камерцыйным вучылішчы, з 1907 — у прыватнай жаночай гімназіі В. І. Лявіцкай, з 1910 — у 2-класнай мужчынскай гімназіі.

Падчас арышту служыў у Мікалаеўскай царкве ў пас. Козырава (цяпер у межах Мінска). Арыштаваны 9.4.1935. Асуджаны 10.8.1935 з інш. святарамі, дыяканам, старастам і актыўнымі прыхаджанамі калегіяй АДПУ за «антысавецкую дзейнасць» да 5 гадоў ППК. Верагодна, была рэпрэсавана і сям’я протаіерэя. Памёр ад разрыву сэрца неўзабаве пасля вяртання з канцлагера. Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда БССР 4.4.1990. Групавая справа З. і інш. № 31424-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

Сям’я
-----

Быў жанаты, меў дачок Таццяну (нар. ў 1900), Кацярыну (1905), Вольгу (1907), сына Паўла (1912).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны набедранікам (1900), скуф’ёй (1903), сярэбраным медалём Чырвонага Крыжа (1907), камілаўкай (1909), нагрудным крыжам.

Літаратура
----------

* ЗЕНЮК Іаан Пятровіч // Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
**Заліў Жазеф-Банапарт** — буйны заліў на поўначы Аўстраліі ў акваторыі Тыморскага мора, адносіцца да Паўночнай тэрыторыі, геаграфічныя каардынаты 14°15′ пд. ш. 128°30′ у. д.HGЯO. Плошча каля 26.780 км². Названы ў гонар Жазефа Банапарта, старэйшага брата Напалеона I, караля Неапаля (1806—1808) і пазней Іспаніі (1808—1813).

У Аўстраліі яго часта называюць *Заліў Банапарта* (*Bonaparte Gulf*).

У заліў упадаюць рэкі Орд і Вікторыя.

**Басейн Банапарт** з’яўляецца буйным асадкавым басейнам на дне заліва і вялікай часткай Тыморскага мора, у ім знаходзіцца шэраг дзеючых і патэнцыяльных радовішчаў нафты.

Спасылкі
--------

Пра заліў *Жазеф-Банапарт* на сайце www.tutiempo.net  (ісп.)
**Заходнія Румынскія горы**, Апусені (рум.: Munţii Apuseni) — частка горнай сістэмы Карпат на захадзе Румыніі.

Абмежаваны на захадзе Сярэднедунайскай раўнінай, на поўначы — далінай р. Самеш, на ўсходзе — Трансільванскім плато, на поўдні — далінай р. Мурэш. Вылучаюць цэнтральны платопадобны горны масіў Біхар (выш. да 1848 м), вапняковыя горы Траскэў (да 1370 м) і Металіч (да 1438 м), на захадзе хрыбты Кодру (1112 м), Зэранд і Пэдура-Краюлуй (ніжэй за 1000 м), на поўначы — хрыбты Месеш, Плапіш і Фэджэт. Складзены з гранітаў, крышталічных сланцаў, вапнякоў і вулканічных парод. Вядомы радовішчы каляровых металаў (золата, серабро, поліметалы, ртуць), вядзецца здабыча мармуру, андэзіту, вапняку. Характэрны букавыя, дубовыя і хваёвыя лясы, лугі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ламбер.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Герэн.
**Жазеф Гаспар Ламбер дэ Герэн** (фр.: Joseph-Gaspard Lambert de Guerin) — расійскі інжынер-генерал французскага паходжання, які карыстаўся добразычлівасцю і даверам цара Пятра I.

Біяграфія
---------

Ведаючы інжынернае мастацтва, ён у 1701 годзе паступіў на рускую службу па дагаворы, заключанаму з ім у Варшаве князем Р. Ф. Далгарукавым, які быў рускім паслом пры польскім каралі Аўгусце II.

19 снежня 1701 года прыбыў у Расію, у наступным годзе суправаджаў Пятра ў Архангельск, затым удзельнічаў у аблозе Нотэбурга. У 1703 годзе кіраваў аблогай Ніеншанца на пасадзе інжынер-генерала (з чынам палкоўніка), пазней разам з Пятром I выбіраў месца для будаўніцтва Санкт-Пецярбурга, начарціў план Петрапаўлаўскай крэпасці, якая і была пабудавана паводле гэтага плана амаль без зменаў. У прызнанне заслуг зроблены кавалерам ордэна Святога Андрэя Першазванага (1703).

У 1704 годзе камандаваў пры аблозе і ўзяцці Нарвы. У 1706 годзе, суправаджаючы рускага цара ў Польшчу, застаўся ў Гродне, затым атрымаў дазвол паехаць у Данцыг, Берлін і Капенгаген з мэтай пошуку для рускіх войскаў інжынерных афіцэраў. Вярнуцца ў Расію ён адмовіўся, апраўдваючыся непрыязнасцю да яго некаторых вяльможаў. Раззлаваны ўцёкамі Ламбера, Пётр забараніў яму насіць падараваны ордэн Св. Андрэя Першазванага і загадаў яго затрымаць.

У 1711 годзе Ламбер быў арыштаваны ў Прусіі рускім пасольствам як дэзертыр, але здолеў бегчы і схаваўся ў Італіі, адкуль неаднаразова, але беспаспяхова прасіў Пятра вярнуць яго на рускую службу на працягу 5 гадоў, прычым Пётр не раз паказваў на яго, як на прыклад бесхарактарнасці і няўдзячнасці. Далейшы лёс Ламбера невядомы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Военная энциклопедия / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: т-во И. В. Сытина, 1911—1915.

Ламбер, инженер // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
**Му́рамшчына** — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Дабрылаўка, за 12 км у напрамку на поўнач ад горада Глыбокае, каля вёскі Загор'е.

Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,75 км, найбольшая шырыня 0,17 км, даўжыня берагавой лініі 1,58 км. Плошча вадазбору 6,16 км².  

Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 3 м, спадзістыя, на паўночным захадзе стромкія вышынёй да 16 м. Берагі пераважна нізкія, пясчаныя, месцамі забалочаныя. Зарастае ўмерана. Злучана ручаямі з азёрамі Белае і Сетаўскае.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 3. — С. 411. — 599 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2012. — 3 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 3-2. (руск.)
**Марк Кермад** (англ.: Mark Kermode; нар. 2 ліпеня 1963) — англійскі кінакрытык і сябар Брытанскай акадэміі кіно і тэлевізійных мастацтваў. Працуе з часопісам «*Sight & Sound[en]*», газетай «*The Observer[en]*» і «*BBC Radio 5 Live*», дзе вядзе перадачу «*Kermode and Mayo's Film Reviews[en]*» разам з Сайманам Маё.

Меркаванне Кермада аб фільмах часта не супадае з грамадскім. Да прыкладу, яму не спадабаліся ўсе часткі «*Піратаў Карыбскага мора[en]*», тры часткі «*Трансформераў[en]*» і сага «*Зорныя войны*», якую ён апісаў як вульгарную інфантылізацыю змрочнага жанру сур’ёзнай навуковай фантастыкі, на якой ён вырас. Ён таксама выказваў сваю незадаволенасць рэжысёрам Крысам Каламбусам, назваўшы яго «*рэжысёрам-бухгалтарам*», і даў негатыўныя адзнакі першым двум фільмам пра Гары Потэра, якія той рэжысіраваў. Аднак ён прызнаўся, што апошнія фільмы яму пачалі падабацца. Кермад таксама не хавае свайго непрымання 3D-фільмаў, асабліва трэнду падгонкі звычайных фільмаў да 3D.

У верасні 2013 года ён быў прызначаны галоўным крытыкам «*The Observer[en]*».

У апытанні «*Sight & Sound[en]*» на спіс найлепшых фільмаў Кермад абраў наступныя 10 карцін: «*Бразілія*», «*Лабірынт фаўна*», «*Д’яблы[en]*», «*Экзарцыст[en]*», «*Гэтае цудоўнае жыццё*», «*Мэры Попінс[en]*», «*Сёмая пячатка[en]*», «*Вочы без твару[en]*», «*А цяпер не глядзі[en]*», «*Лесвіца ў неба[en]*».

Зноскі
------

1. ↑  Companies House — 1988. Праверана 13 снежня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q257303'></a>
2. ↑  2007: a scorching new space odyssey **(нявызн.)**.  Guardian (25 сакавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2012.
3. ↑  Mark Kermode and Simon Mayo's Film Reviews **(нявызн.)**.  BBC. Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2012.
4. ↑  No, your eyes aren't deceiving you – 3D really is a con **(нявызн.)**.  Guardian (11 красавіка 2010). Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2012.
5. ↑  Mark Kermode is new Observer film critic **(нявызн.)**.  BBC News (18 жніўня 2013). Архівавана з першакрыніцы 14 мая 2014. Праверана 13 мая 2014.
6. ↑  Mark Kermode - BFI **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 мая 2014. Праверана 13 мая 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | LinkedIn · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · Metacritic · MusicBrainz · Rotten Tomatoes |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 137514276 · CONOR: 42936163 · GND: 173142524 · ISNI: 0000 0000 0132 7057 · LCCN: no98073323 · NTA: 230010490 · SUDOC: 066975786 · VIAF: 69110790 |

 |
**Ваколічная шляхта** — адна з ніжэйшых груп дробнамаянтковай шляхты ў Беларусі 15-19 ст. Называлася таксама **засцянковай**, **заградовай**, **загонавай**, **шарачковай** і інш. Юрыдычна адносілася да пануючага саслоўя феадалаў, маёмасна набліжалася да працоўнага сялянства.

Паходзіць са свабодных людзей, якія змаглі дакументальна пацвердзіць асабістую вольнасць ад цяглавачыншавых абавязкаў. Сялілася ў адасобленых паселішчах (аколіцы, засценкі, абрубы) на землях, не занятых гаспадарскімі дамамі і надзеламі залежных сялян. Зямлёй валодала паводле родава-спадчынага права, апрацоўвала яе самастойна, але нярэдка наймала ў дапамогу агароднікаў, халупнікаў і інш. сялян. У канцы 18 ст. каля 5% ваколічнай шляхты валодалі прыгоннымі. Удзельнічала ў ваяводска-павятовых сойміках, Паспалітым рушэнні, карысталася юрыдычнай недатыкальнасцю, прымала ўдзел у надзвычайных агульназемскіх ваенных і рамонтна-будаўнічых мерапрыемствах. Набілітацыю атрымлівала паводле родавага паходжання падмацованага сведкамі і каралеўска-соймавымі прывілеямі.

Вылучалася пачуццём уласнай годнасці, незалежнасці, саслоўна-карпаратыўнай выключнасці і салідарнасці. У 1796 8 паветах былога Вялікага Княства Літоўскага складала 61% ад усёй шляхты, у 1839 у заходніх губернях Расійскай імперыі — 56%. У 1810 годзе сярэдняя гаспадарка ваколічнага шляхціца Магілёўскай губерні складалася з 7 душ, мела 7.7 дзес. зямлі, 1.8 селяніна.

Пасля ўключэння ВКЛ у склад Расійскай імперыі, увядзення падушных рэвізій, рэкруцтва, маёмаснага цэнзу пры выбарах і інш. у 18-19 ст. ваколічная шляхта страціла сваё саслоўнае становішча. Актыўна ўдзельнічала ў паўстані 1831. Указам Мікалая I ад 19.10.1831 выключана з дваранства і пераведзена ў катэгорыю аседлых аднадворцаў, абложаных падаткамі і рэкруцтвам. Указам ад 01.08.1857 аднадворцы на дзяржаўнай і ўласнай зямлі пераводзіліся ў дзяржаўных сялян, а на памешчыцкай праз добраахвотніцкія пагадненні з уласнікамі зямлі, зберагалі права захавання і ўзнаўлення вольнасці.

Гл. таксама
-----------

* Вольныя людзі
* Аднадворцы
* Выбранцы
* Шляхта
* Панцырныя баяры
* Путны баярын

Літаратура
----------

* *Яўген Анішчанка.* Ваколічная шляхта // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 379—380. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Трансляцыя.
**Трансля́цыя** — сінтэз поліпептыдных ланцугоў бялкоў па матрыцы інфармацыйнай рыбануклеінавай кіслаты (іРНК) у адпаведнасці з генетычным кодам; другі этап рэалізацыі генетычнай інфармацыі ў жывых клетках.

У працэсе трансляцыі інфармацыя пра спецыфічную будову будучага бялку, запісаная ў выглядзе паслядоўнасці нуклеатыдаў у малекулах іРНК, пераводзіцца з нуклеатыднага кода ў пэўную паслядоўнасць амінакіслот у сінтэзуемых бялках. Адбываецца з дапамогай макрамалекулярнага комплексу, які складаецца (акрамя іРНК) з рыбасом, транспартных РНК (тРНК), аміна-ацыл-тРНК-сінтэтаз, бялковых фактараў пачатку (ініцыяцыі), падаўжэння, ці нарошчвання, поліпептыду (элангацыі), заканчэння (тэрмінацыі) і інш.

Акрамя клетачных іРНК іх ролю ў працэсе трансляцыі часам выконваюць вірусныя РНК, а таксама сінтэтычныя полінуклеатыды, якія выкарыстоўваюцца для вывучэння механізма біясінтэзу бялку.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Трансляцыя (біялогія) на Вікісховішчы |

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Вакзал Аўстэрліц** (фр.: Gare d'Austerlitz) — адзін з шасці асноўных чыгуначных вакзалаў Парыжа. Ён размяшчаецца на левым беразе Сены ў 13-й муніцыпальнай акрузе. Штодня вакзал абслугоўвае 68000 пасажыраў (25 млн у год), што складае прыкладна палову пасажыраперавозак вакзалу Манпарнас.

Назва вакзала паходзіць ад мараўскага горада Аўстэрліц, дзе 2 лістапада 1805 г. адбылася «бітва трох імператараў», падчас якой Напалеон разграміў праўзыходныя па колькасці руска-аўстрыйскія войскі. У гонар перамогі пры Аўстэрліцы ля вакзала ўстаноўлены французскі ваенны карабель.

Цягнікі з Аустерліцкага вакзала адпраўляюцца галоўным чынам у паўднёвым напрамку — да Арлеана, Тура, Мадрыда, Лісабона.

Гісторыя
--------

Вакзал Аўстэрліц быў адкрыты 20 верасня 1840 года ў сувязі з адкрыццём лініі Парыж — Жывусі, якая была падоўжана да Арлеана ў 1843 годзе. У 1846 годзе вакзал павялічыў свае памеры. Да Сусветнай выставы 1900 года вакзал заставаўся канчатковым прыпынкам лініі Парыж-Арлеан, пакуль не быў адкрыты новы вакзал Гар д’Арсе, у якім цяпер размешчаны музей Арсе. Будынак Арсе быў зачынены ў 1939 годзе, і разам з тым усе цягнікі далёкага следвання былі зноў перанесены на вакзал Аўстэрліц.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 11964312w · GND: 7618363-4 · LCCN: nr97025886 · Mérimée: PA75130001 · VIAF: 239236395 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Усходні вакзал.
Вакзал Келеці
Keleti pályaudvar 2014
**Вакзал Келеці** (венг.: Keleti pályaudvar — «Усходні вакзал») — найбуйнейшы з трох чыгуначных вакзалаў Будапешта нароўні з Ньюгаці і Дэлі. Вакзал размяшчаецца ў Пешце ў VIII-м раёне на плошчы Бараша (венг.: Baross tér). Побач знаходзіцца станцыя метро «Келеці паяўдвар».

Будынак вакзала пабудаваны ў стылі неарэнесансу ў 1881—1884 гадах. Фасад упрыгожваюць скульптуры вынаходнікаў Джэймса Уата і Джорджа Стэфенсана. На момант свайго адкрыцця вакзал лічыўся адным з самых сучасных вакзалаў Цэнтральнай Еўропы і быў абсталяваны электрычным асвятленнем. Рэстаўрацыя вакзала праходзіла ў 1998 годзе.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Вакзал Келеці**
**Яку** — японскі востраў, за 60 км на поўдзень ад вострава Кюсю, уваходзіць у прэфектуру Кагосіма.

Геаграфія
---------

Уяўляе сабой няправільны пяцівугольнік плошчай 503 км². Найвышэйшы пункт — 1935 м над узроўнем мора. Большую частку вострава пакрывае трапічны лес. Расце дрэва сугі (*Cryptomeria japonica*). Багатая фауна, якая ўключае аленяў і малпаў, маляўнічыя горы і вадаспады, тэрмальныя крыніцы прывабліваюць на востраў да 300 тысяч турыстаў у год.

У 1993 востраў уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, як унікальны ўзор добра захаванага трапічнага лесу.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн — карта Японіі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4311745-4 · NDL: 00630892 · VIAF: 257266771 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крэмона (значэнні).

**Транквіла Крэмона** (іт. Tranquillo Cremona; 10 красавіка 1837, Павія — 10 чэрвеня 1878, Мілан) — італьянскі мастак, ілюстратар, заснавальнік руху скапільятура ў жывапісе XIX стагоддзя.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Ламбардыі. Брат матэматыка Луіджы Крэмона. У 1848—1849 г. вучыўся ў рысавальнай школе пад кіраўніцтвам Чэзарэ Ферэры.

У 1852—1859 гадах жыў у Венецыі. Навучаўся жывапісу ў Венецыянскай акадэміі прыгожых мастацтваў у Джавані Карнавалі. Студэнтам быў уражаны майстэрствам венецыянскіх жывапісцаў XV—XVI стагоддзяў, больш чым мастакоў традыцыяналістаў акадэміі. Быў зачараваны багаццем каляровай гамы і тэндэнцыі растушавання ліній, якія адрозніваюць некаторыя карціны позняга Тыцыяна.

У Венецыі Т. Крэмона атрымаў шэраг узнагарод у конкурсах студэнцкіх работ, і трохгадовую стыпендыю ўрада Аўстра-Венгрыі.

У 1859 годзе, каб пазбегнуць прызыву на аўстрыйскую ваенную службу, мастак пераехаў у Мілан, дзе стаў заснавальнікам і актыўным членам руху скапільятура.

Зноскі
------

1. 1 2  Tranquillo Cremona<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  *Hills-Nova C.* Tranquillo Cremona // Cremona, Tranquillo // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2018. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T020193<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56691875'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q810196'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21431157'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q103899612'></a>
3. ↑  Tranquillo Cremona — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Возера Янаўскае.

**Я́каўскае, Янаўскае** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрыса, за 26 км на поўнач ад Полацка ля мяжы з Расонскім раёнам.

Плошча паверхні возера 1,68 км². Даўжыня 1,68 км, найбольшая шырыня 0,82 км. Даўжыня берагавой лініі 12,04 км. Найбольшая глыбіня дасягае 8,8 м, сярэдняя каля 3,9 м. Плошча вадазбору 44,5 км.  

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Схілы катлавіны ў паўночнай частцы возера вышынёй 3—5 метраў, на поўначы і захадзе 10—12 метраў. Берагавая лінія моцна звілістая, утварае вялікую колькасць заліваў і мысоў. Берагі нізкія, пясчаныя. На захадзе і ўсходзе месцамі забалочаная пойма шырынёй да 60 м. Падводная частка катлавіны складанай будовы. Глыбіні паблізу берага адразу павялічваюцца да 4 м. У паўночнай частцы возера востраў плошчай 0,01 км². Дно каля берагоў да глыбіні 3—4 м пясчанае і пясчана-ілістае. У сярэдняй частцы дно возера выслана сапрапелем.  

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць ручаі і рака Звёрынка, у паўночна-заходняй частцы выцякае ручай у возера Мяшчэцкае. Да глыбіні 1,3 м возера зарастае хвашчом, гарлачыкамі, рдзестамі. Падводная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 5—30 метраў ад берага.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, акунь, краснапёрка, лінь, гусцяра і іншыя віды рыб.

Каля возера вёскі Рудня, Якаўцы.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 253. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* *Уласаў Б. П.* Якаўскае возера // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 253. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
* Республика беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта / Ред. В. А. Змачинская. — Мн.: Белкартография, 2012. — 5 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 12. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Якаўскае возера Архівавана 15 сакавіка 2013.

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
**Якуб Амяльянавіч Гузней** (6 кастрычніка 1892, в. Гольчыцы, Слуцкі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя — 11 снежня 1937) — беларускі грамадска-палітычны і вайсковы дзеяч. Удзельнік Слуцкага збройнага чыну 1920 года, камандаваў першай ротай у Першай Брыгадзе войска БНР.

Біяграфія
---------

З сялянскай сям'і.

Выпускнік Ілуксцкай настаўніцкай семінарыі. 

Удзельнік Першай сусветнай вайны. З лістапада 1914 служыў у гарнізоне Ковенскай крэпасці. Скончыў 3-ю Маскоўскую школу прапаршчыкаў (17 жніўня 1915). Ваяваў на Паўночным фронце ў складзе 5-й расійскай арміі. На 1917 – прапаршчык 323-га пяхотнага Юр'евецкага палка. 

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года актыўна працуе ў беларускім вайсковым руху. Дэлегат з’езду беларусаў-вайсковых Паўночнага фронту ў Віцебску, нам. старшыні Выканкама беларусаў-вайсковых Паўночнага фронту. Удзельнік Першага Усебеларускага з’езду ў Менску. Член Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады. Падчас польска-савецкай вайны — рэзервовы афіцэр Беларускай вайсковай камісіі.

Удзельнік Слуцкага Збройнага Чыну, паручнік, камандаваў першай ротай у Першай Брыгадзе войска БНР. Пасля ліквідацыі Слуцкага паўстання жыў у Заходняй Беларусі. Далучыўся да антыпольскай партызанкі. Пачынае супрацоўнічаць з савецкімі ўладамі. У чэрвені 1924 года нелегальна трапляе ў Менск, дзеля ўдзелу ў ліквідацыйным з’ездзе Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў.

Па вяртанні ў Заходнюю Беларусь нелегальна перабіраецца ў Літву, дзе 23 жніўня 1924 года просіць палітычнага прытулку. Працаваў пры прадстаўніцтве БНР у Коўна, належаў да групы Цвікевіча.

Пасля 1925 года вярнуўся ў савецкую Беларусь, пазней быў высланы ў Кіраў, працаваў кладаўшчыком у Інстытуце эпідэміялогіі і мікрабіялогіі. Тамсама быў асуджаны "за шкодніцтва" і расстраляны.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Вашкевіч Андрэй, Пашкевіч Алесь, Чарнякевіч Андрэй.* Кароткі нарыс беларускага пытання. — 1-е выд. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2008. — 396 с. — ISBN 978-985-6901-22-8.
2. ↑  *Ніна Стужынская.* «ЗЯЛЁНЫ ДУБ» // Беларусь мяцежная. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.. — 2-е выд. — Вільня: Наша будучыня, 2011. — С. 334. — 384 с.
3. ↑  *Ніна Стужынская.* «ЗЯЛЁНЫ ДУБ» // Беларусь мяцежная. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг.. — 2-е выд. — Вільня: Наша будучыня, 2011. — С. 85. — 384 с.

Літаратура
----------

* Слуцкі збройны чын 1920. у дакумантах і ўспамінах. Мінск, Медысонт, 2006.

Спасылкі
--------

* Яков Гузней
**Іаан Капістран** (*Джавані ды Капістрана*, лац.: Johannes Capistranus, італ.: Giovanni da Capistrano; 24 чэрвеня 1386 — 23 кастрычніка 1456)— італьянскі святы, прапаведнік крыжовага паходу супраць ератыкаў і турак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Капістрана, у правінцыі Аквіла, быў спачатку юрыстам, затым уступіў у ордэн францысканцаў і неўзабаве набыў вядомасць ганеннем сектантаў у Верхняй Італіі. Разам з Бернардзінам Сіенскім заснаваў галіну францысканскага ордэна.

Папа Мікалай V у 1450 прызначыў яго сваім легатам у Германію, каб пакласці канец гусіцтву і схіліць немцаў да крыжовага паходу супраць туркаў. Хоць ён гаварыў толькі па-латыні, але ўсюды ўзбуджаў найвялікшы запал. У Маравіі ён з поспехам прапаведаваў супраць гусітаў, але з Чэхіі Іржы Падэбрадаў вымусіў яго бегчы.

У Брэслау ён прысудзіў 40 яўрэяў да спалення. Падобнага роду жорсткасці чыніў і ў іншых месцах Сілезіі, а таксама ў Кракаве. З-за таго, што яго старанні схіліць германскіх князёў да крыжовага паходу на туркаў засталіся безпаспяховымі, ён самастойна сабраў войска ў 60 тыс. чалавек, павёў яго ў Венгрыю і шмат у чым спрыяў зняццю аблогі Бялграда туркамі (1456), але неўзабаве памёр ад чумы.

Папа Аляксандр VIII кананізаваў Капістрана ў 1690 г.

Зноскі
------

1. 1 2  BeWeB Праверана 15 лютага 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q77541206'></a>
2. 1 2
3. ↑  Calendarium Romanum: Ex decreto Sacrosancti Œcumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum. Editio typica — Civitas Vaticana: 1969. — С. 30.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98782022'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Іаан Капістран

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10252356, ADV12103415, ADV12477753 · BIBSYS: 8072669 · BNC: a11123217 · BNE: XX5338816 · BNF: 10603462k · CONOR: 232328803 · GND: 118712632 · ICCU: CFIV037427 · ISNI: 0000 0001 1029 3132 · LCCN: n85319312 · NKC: jn20020903032 · NLA: 49866031 · NLP: A24132433 · NTA: 197160166, 074995669 · NUKAT: n97081966 · SUDOC: 107700638 · VIAF: 72188800, 287721154 · ULAN: 500353731 |

 |
**Мурава́ны вялікі камень** — валун у Беларусі, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчаны за 500 м на поўначы ад в. Селішча Астравецкага раёна Гродзенскай вобласці. Валун цёмна-шэрага гнейсу з жылкамі шаравата-белага кварцу, уключэннямі мускавіту. Даўжыня валуна складае 5,7 м, шырыня 3,2 м, вышыня бачнай часткі 1,7 м, у абводзе 14,7 м, аб'ём 31 м³, маса каля 82 т. Мае выцягнутую прасападобную форму і трэшчынаватую паверхню. Прынесены ледавіком каля 150 тыс. гадоў назад са Скандынавіі. Ахоўны статус нададзены ў 1996 годзе.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Якуб Брэтцар** (руск.: Бретцер Якуб) — Беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады.

Творчасць
---------

Ён зрабіў размалёўку інтэр’ера касцёла езуітаў у Слуцку (1715—1717 гг. не захавалася), капліцы ў Полацку (1717—1721 гг.), стварыў абразы «Распяцце», «Маці Божая», шэраг партрэтаў. У 1721—1722 гг. Якуб выканаў у Мінскім кафедральным касцёле св. Станіслава паліхромную размалёўку ў сакрысціях і алтар Маці Божай. У 1731—1732 гг. у Віцебску Брэтцар размаляваў карнізы і капітэлі ў езуіцкім касцёле, якія, на жаль, не захаваліся. Таксама Якуб напісаў абразы св. Андрэя Баболі і св. Тадэвуша. З 1732 г. жывапісец працаваў у Нясвіжы і Пінску. На жаль, няма звестак аб працах Брэтцара ў касцёлах і царквах Пінска.

Зноскі
------