recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Зінаіда Міхайлаўна Бычкоўская** (нар. 15 студзеня 1941, в. Калачы, Лагойскі раён) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Герой Сацыялістычнай Працы (1973).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 15 студзеня 1941 года ў в. Калачы Лагойскага раёна.

У 1952 годзе паехала вучыцца ў Мінск. Пасля вучобы ў 1959 годзе пачала працаваць прадзільшчыцай на Мінскім камвольным камбінаце. Майстэрску авалодаўшы сваёй прафесіяй, дамаглася найвышэйшай прадукцыйнасці працы. Толькі пры выкананні працоўных прыёмаў змены сілкавальнай галоўкі і ліквідацыі абрыву ніткі яна эканоміла за змену 37 хвілін працоўнага часу. Пяцігадовае заданне выканала за чатыры гады.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 31 снежня 1973 года за выдатныя поспехі ў выкананні заданняў пяцігодкі і прынятых сацыялістычных абавязацельстваў на 1973 год, вялікі творчы ўклад у павелічэнне вытворчасці тавараў народнага спажывання і паляпшэнне іх якасці Бычкоўскай Зінаідзе Міхайлаўне прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

У 1975 годзе мастак Калінін П. В. стварыў плакат «Зінаіда Міхайлаўна Бычкоўская» у серыі «Героям працы — слава», у якім гаварылася, што Зінаіда Бычкоўская «у дзевятай пяцігодцы дала звыш задання дзесяткі тон пражы. Прадукцыя, якую яна вырабляе, вышэйшай якасці».

Абіралася дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1975—1980), намеснікам Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР. З 27 снежня 1976 года па 28 лютага 1977 года выконвала абавязкі Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.

Працягвала працаваць прадзільшчыцай да выхаду на пенсію. Жыве ў Мінску.

Узнагароды
----------

* ордэн «Знак Пашаны» (05.04.1971),
* Герой Сацыялістычнай Працы (31.12.1973),
* ордэн Леніна (31.12.1973),
* медалі.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Бычковская Зинаида Михайловна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 96. — 737 с.
3. ↑  Бычкоўская Зінаіда Міхайлаўна. Беларускі плакат **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 лютага 2020. Праверана 19 лютага 2020.
**Yikono, Ікана** (з тыгрынья: «досыць») — жаночая праваабарончая арганізацыя, якая выступая супраць гендэрнага гвалту. Базуецца ў рэгіёне Тыграй у Эфіопіі.

Стварэнне
---------

Стварэнне Yikono была справакавана лістападаўскім сходам ратушы ў Адзі-Даэра ў 2019 годзе, на якім жанчына распавяла прысутным аб згвалтаванні паліцыянтам 14 гадоў таму. Дзве іншыя жанчыны заявілі на той жа сустрэчы, што паліцэйскі займаўся з імі сексам, абяцаючы ажаніцца. У Адзі-Даэра прайшоў марш пратэсту ў падтрымку ахвяр гвалту ў адносінах да жанчын, стымулюючы грамадскія дэбаты ў рэгіёне Тыграй. Моладзевыя групы арганізавалі аналагічны марш у Мэкэле, сталіцы рэгіёну Тыграй, заклікаючы ўрад прыняць меры па прадухіленні гвалту ў адносінах да жанчын. Анлайн-кампанія ў сацыяльных сетках разам з маршам ператварылася ў стварэнне арганізацыі Yikono.

Кіраўніцтва
-----------

Сузаснавальнікамі Yikono з’яўляюцца Цэдзіна Абадзі і Меаза Гідэй. Членамі арганізацыі з’яўляюцца як жанчыны, так і мужчыны.

Дзейнасць
---------

Yikono імкнецца да гендэрнай роўнасці, павялічваючы дасведчанасць аб гвалце ў адносінах да жанчын і дапамагаючы тым, хто знаходзяцца ў небяспецы, каб аднавіць сваё жыццё і стаць фінансава незалежнымі.

Арганізацыя ў асноўным вядзе сваю дзейнасць на тыгрынья, асноўнай мове, на якой кажуць у рэгіёне Тыграй, і галоўнай мове Эрытрэі, абмяркоўваючы праблемы сексуальных дамаганняў і сексуальнага гвалту ў кантэксце мясцовай культуры

Падчас пандэміі COVID-19 Yikono дапамагала ствараць надзвычайныя прытулкі для ўразлівых жанчын. Адзін прытулак, разлічаны на 50 жанчын і дзяцей, быў створаны 27 красавіка 2020 года пры падтрымцы Універсітэта Мэкэле, Тыграйскага філіяла арганізацыі сацыяльнага абслугоўвання, Аховы здароўя і развіцця (OSSHD) і цэнтрам дапамогі Midre'genet. Па стане на 9 мая, у прытулку знаходзіліся трынаццаць жанчын і восем дзяцей. Жанчыны былі камерцыйнымі секс-працаўніцамі, прыбіральніцамі і кухарамі, якія працавалі ў барах і гасцініцах, будучы не здольнымі плаціць арэндную плату з-за надзвычайнага становішча ў рэгіёне Тыграй, паколькі падчас пандэміі былі зачынены бары і начныя клубы.

У лютым 2021 года на фоне баявых дзеянняў ў Тыграі Вейні Абраха з Yikono дала інтэрв’ю Бі-бі-сі аб сексуальным гвалце ў рэгіёне. Яна заявіла,
што ў Мэкэле байцамі эфіопска арміі было згвалтавана шмат жанчын. На думку Вейні, гэта робіцца каб зламаць маральны дух насельніцтва, запалохаць яго і прымусіць мясцовых баевікоў адмовіцца ад барацьбы супраць урада.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4  #Yikono Campaign Gives Ethiopian Women The Language to Challenge Violence **(нявызн.)**. *African Feminism* (5 сакавіка 2020). Архівавана з першакрыніцы 13 лютага 2021. Праверана 21 лютага 2021.
3. 1 2  Ethiopia's Tigray crisis: 'I lost my hand when a soldier tried to rape me' **(нявызн.)** (15 лютага 2021).
4. 1 2 3  Temporary shelter for homeless opens in Meqelle **(нявызн.)** (9 мая 2020).
5. 1 2 3  A Call For Peace: Helping Ethiopian, Tigray Refugee Women & Girls in Crisis **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *UN Women USA* (2020). Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2021. Праверана 21 лютага 2021.
Не блытаць з Баснійцы.
**Баснякі**́, **мусульма́не** (саманазва — *баснякі, муслімане*) — славянскі народ, які насяляе Боснію і Герцагавіну. Паўстаў у выніку звароту ў іслам сербаў і харватаў, якія пражывалі ў складзе Асманскай імперыі.

Колькасць у Босніі і Герцагавіне — 1,9 млн чалавек. Жывуць таксама ў Германіі (283 тыс. чалавек), Сербіі (145 тыс. чалавек), ЗША (112 тыс. чалавек), Турцыі (102 тыс. чалавек), Славеніі (87 тыс. чалавек). Агульная колькасць каля 3,0 млн чалавек. Мова — баснійская. Вернікі мусульмане-суніты.

Ісламізацыя
-----------

Да X ст. насельніцтва большай частцы Босніі было язычнікамі, хоць у Герцагавіне прыняцце хрысціянства адбылося даволі рана. Да XII—XIV стагоддзяў на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны існавалі дзве хрысціянскія царквы: праваслаўная і каталіцкая. Пераважна каталіцкімі былі поўнач і цэнтр Босніі, а паўднёвае княства Хум (Герцагавіна) знаходзілася ў юрысдыкцыі праваслаўнай царквы і з 1219 г. было падпарадкавана непасрэдна сербскаму архіепіскапу.

У XV стагоддзі Боснія ўвайшла ў склад Асманскай імперыяй. Туркі абвясцілі, што пераходзілі ў іслам атрымлівалі вызваленне ад падаткаў і іншыя прывілеі: славянская ведаць, якая прыняла іслам, прыраўноўвалася да турэцкай шляхты. Аднак большасць баснійскіх сербаў і харватаў засталіся хрысціянамі.

З часам вялікія групы славян, перш за ўсё багамілы, звярнуліся ў іслам адносна мірным шляхам. У іслам перайшла некаторая частка арыстакратычнай эліты паўднёвых славян, якая імкнулася захаваць свае прывілеі. На мяжы 1520—1530 гг. у Баснійскім Санджаку насельніцтва ўжо на 38,7 % складалі мусульмане.

Фотагалерэя
-----------

* Баснійская хатаБаснійская хата
* БаснякіБаснякі
* Нацыянальны сцяг баснякоўНацыянальны сцяг баснякоў
* Нацыянальны герб баснякоў і баснійцаўНацыянальны герб баснякоў і баснійцаў
* Баснякі ў СербііБаснякі ў Сербіі

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Баснякі ў Вікіцытатніку |
| commons: | Баснякі на Вікісховішчы |

* 
*
**Чукоцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе Чукоцкай аўтаномнай акругі Расійскай Федэрацыі. З’яўляецца самым усходнім раёнам Расійскай Федэрацыі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Лаўрэнція.

Геаграфія
---------

Размешчаны на паўночным усходзе акругі (амаль цалкам — на Чукоцкім паўвостраве) і абмываецца водамі Чукоцкага мора на поўначы і Берынгавым пралівам на ўсходзе; там жа праходзіць марская мяжа з ЗША. Адзіны раён Расіі, які мае непасрэдны выхад адразу да двух акіянаў — Паўночнага Ледавітага і Ціхага. Працягласць берагавой паласы Чукоцкага мора ў межах раёна складае 580 км, Берынгава мора — 370 км.

Чукоцкі муніцыпальны раён на поўдні мяжуе з Правідзенскім раёнам, на захадзе з Іульцінскім раёнам.

Вядомыя асобы
-------------

* Сяргей Аляксандравіч Ціхаміраў (нар. 1953) — беларускі вучоны ў галіне малекулярнай спектраскапіі, нелінейнай оптыкі і лазернай фізікі.

Зноскі
------

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
2. ↑

| ⛭ Населеныя пункты Чукоцкага раёна |
| --- |
| Сёлы | Інчоун ·  **Лаўрэнція** ·  Лорына ·  Нешкан ·  Уэлен ·  Энурміна |  |

| ⛭Чукоцкая аўтаномная акруга |
| --- |
| Раёны | Анадырскі • Білібінскі • Іульцінскі • Правідзенскі • Чаўнскі • Чукоцкі |  |
| Гарады | **Анадыр** • Білібіна • Певек |
| Пгт | Берынгаўскі • Вугальныя Копі • Мыс Шміта • Правідзення • Эгвекінот |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | Лаўрэнція |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шынкароў.
**Васіль Васільевіч Шынкароў** (нар.15 студзеня 1939 года, вёска Заполле, Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі гісторык.

Біяграфія
---------

У 1957 годзе закончыў Забродскую СШ. З 1957 па 1962 год — студэнт Магілёўскага педінстытута (філфак). Пасля заканчэння інстытута працаваў дырэктарам Межанскай васьмігодкі, затым — дырэктарам Баравіцкай васьмігодкі Браслаўскага раёна.

Служыў у Савецкай Арміі. З канца 1964 года займаў пасаду інструктара райкама партыі, са студзеня 1965 года — першага сакратара Браслаўскага райкама камсамола. У 1970—1974 гадах — інструктар, намеснік загадчыка аддзела аргпартработы Віцебскага абкама партыі. З 1974 па 1977 гады з’яўляўся аспірантам Акадэміі грамадскіх навук (Масква). Там жа абараніў кандыдацкую па праблеме развіцця дэмакратычных асноў кіравання калгасамі.

З 1977 па 1986 год — работа ў апараце ЦК КПБ: інструктар, загадчык сектара дзяржаўных і грамадскіх арганізацый, інспектар. З 1986 года — прарэктар па вучэбнай і навуковай рабоце Мінскай ВПШ, дацэнт кафедры партыйнага будаўніцтва. У 1991 годзе закончыў дактарантуру пры АГН, абараніў доктарскую дысертацыю па тэме: «Сістэмны падыход у выпрацоўцы і рэалізацыі аграрнай палітыкі». Вучоная ступень — доктар гістарычных навук. Палітолаг. Са студзеня 1992 года — адказны арганізатар, а затым загадчык сектара па сувязях з Вярхоўным Саветам, палітычнымі партыямі і грамадскімі рухамі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. З 1996 года — загадчык сектара Камісіі Вярхоўнага Савета РБ па дзяржаўнаму будаўніцтву і мясцоваму самакіраванню. З ліпеня 1997 года — загадчык аддзела па узаемадзеянні з Нацыянальным сходам РБ адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 15. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-129705 · БАП: 139593 |
| Свабода |
| --- |
| 
Базавыя паняцці |
| * Свабода волі
* Пазітыўная свабода
* Негатыўная свабода
* Правы чалавека
* Гвалт
* Цэнзура
 |
| 
Свабода паводле тэм |
| * Палітычная
* Асабістая
* Акадэмічная
* Эканамічная
* Сходаў
* Асацыяцый
* Перамяшчэння
* Масавай інфармацыі
* Рэлігіі і веравання
* Слова і выказвання
* Інфармацыі
* Сумлення
* Творчасці
* Свядомасці
* Цела
 |
| 
Рэйтынгі |
| * Эканамічнай свабоды
* Свабоды слова
 |

**Пазітыўная свабода** характарызуецца як магчымасць і наяўнасць рэсурсаў для рэалізацыі свайго ўласнага патэнцыялу (гэта можа мець на ўвазе і свабоду ад унутраных бар'ераў); выкарыстоўваецца ў якасці проціпастаўлення негатыўнай свабодзе, якая з'яўляецца свабодай ад знешніх абмежаванняў.
Неад'емнай часткай канцэпцыі пазітыўнай свабоды з'яўляецца ўяўленне аб тым, што свабода вызначаецца здольнасцю грамадзян браць удзел у кіраванні ці ў добраахвотнай кааперацыі (у выпадку з анархістамі).

Ісая Берлін у сваім эсэ «Дзве канцэпцыі свабоды» (1958) піша пра тое, што пазітыўнае значэнне свабоды

> 
> …маецца на ўвазе ў адказе на пытанне: «Што ці хто служыць крыніцай кантролю ці ўмяшання і вымушае чалавека здзяйсняць гэта дзеянне, а не якое-небудзь іншае, ці быць такім, а не іншым?».

Пазітыўнае паняцце свабоды з'яўляецца цэнтральнай ідэяй сацыял-лібералізму (у ЗША таксама выкарыстоўваюць скарочаную назву — лібералізм), што адрознівае яго ад класічнага лібералізму. Таксама ўяўленні аб пазітыўнай свабодзе аказалі ўплыў на палітычную філасофію сацыял-дэмакратыі.

Гл. таксама
-----------

* Негатыўная свабода

Зноскі
------

1. ↑  Taylor, C. «What’s Wrong with Negative Liberty» 1985. Law and Morality. 3rd ed. Ed. David Dyzenhaus, Sophia Reibetanz Moreau and Arthur Ripstein. Toronto: U of Toronto P, 2008. 359—368. Print. (англ.)
2. 1 2  Ісая Берлін. Дзве канцэпцыі свабоды
3. ↑  McGowan, J. (2007). *American liberalism: An interpretation for our time*. Chapel Hill, N.C.: North Carolina University Press. (англ.)
4. ↑  Starr, P. (2007). *Freedom’s power: The true force of liberalism*. New York: Basic Books. (англ.)
5. ↑  Schwartz, J. (2005). *Freedom reclaimed: Rediscovering the American vision*. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press. (англ.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781424521 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Раніца (значэнні).
**«Раніца»** — газета для дзяцей школьнага ўзросту і падлеткаў.

Гісторыя
--------

Выдаецца з кастрычніка 1929 года ў Мінску штотыднёва на беларускай мове. Першапачаткова называлася «Піянер Беларусі», з 1993 года — сучасная назва. Асвятляе пытанні гісторыі Беларусі, адраджэння нацыянальнай культуры; патрыятычнага, працоўнага, фізічнага, эстэтычнага выхавання дзяцей і падлеткаў, расказвае пра дзейнасць дзіцячых згуртаванняў і арганізацый у школах і дзіцячых установах рэспублікі.

У 2010 годзе шэраг СМІ паведамляў пра закрыццё газеты «Раніца», аднак з кастрычніка 2010 года газета працягвала выходзіць штомесяц як дадатак да газеты «Переходный возраст»[ru]. Са студзеня 2021 года выхад газеты «Раніца» быў спынены па ініцыятыве кіраўніцтва выдавецкага дома «Педагагічная прэса» (разам з газетай «Переходный возраст»).

Зноскі
------

1. ↑  Информационный портал Беларуси «МойBY»: «Раніца» зачынілася
2. ↑  ТБМ заклікае грамадзян патрабаваць аднаўлення выхаду газеты «Раніца»

Спасылкі
--------

* Сайт газеты «Раніца» Архівавана 22 кастрычніка 2017.
Далёкаўсходняя федэральная акруга на карце Расіі
**Далёкаўсходняя федэральная акруга** — адна з федэральных акруг Расійскай Федэрацыі. Створана згодна з указам Прэзідэнта РФ № 849 ад 13 мая 2000 года «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе».

Далёкаўсходняя федэральная акруга ўключае, 3 вобласці, 3 края, 1 аўтаномную вобласць, 1 аўтаномную акругу і 1 рэспубліку. Яе плошча — 6 215 900 км² (36,4 % тэрыторыі Расіі).

1. Рэспубліка Саха (Якуція)
2. Яўрэйская аўтаномная вобласць
3. Камчацкі край
4. Чукоцкая аўтаномная акруга
5. Прыморскі край
6. Хабараўскі край
7. Амурская вобласць
8. Магаданская вобласць
9. Сахалінская вобласць

Тэрыторыя Далёкаўсходняй федэральнай акругі цалкам адпавядае тэрыторыі Далёкаўсходняга эканамічнага раёна.

Транспарт
---------

15 ліпеня 2022 года адкрылася першая хуткасная траса ў Далёкаўсходняй федэральнай акрузе. Яна аб’яднала тры федэральныя трасы — «Усуры» (Хабараўск — Уладзівасток), «Амур» (Чыта — Хабараўск) і «Усход» (Хабараўск — Находка), дарогу, якая злучае краявую сталіцу з Камсамольскам-на-Амуры, а таксама пляцоўкі тэрыторыі апераджальнага сацыяльна-эканамічнага развіцця (ТОР).

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7544335-1 · LCCN: n2005078845 · VIAF: 124546342 |

| Федэральныя акругі Расіі |
| --- |
| 
* Далёкаўсходняя
* Паўднёвая
* Паўночна-Заходняя
* Паўночна-Каўказская
* Прыволжская
* Сібірская
* Уральская
* Цэнтральная

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Светач.
**«Świetač»** (**«Светач»**) — штотыднёвая грамадска-палітычная газета ліберальна-асветніцкага кірунку, заснаваная беларускімі гурткамі ў Петраградзе (1916). Выд. на беларускай мове, лацінкай, у Петраградзе (1(14).11.1916 — 31.12.1916 (13.1.1917)). Рэдактар-выдавец Э. Будзька. Выйшла 7 нумароў. Прызначалася для беларусаў-католікаў. Прапагандавала ідэі культ.-нац. адраджэння Беларусі з клерыкальна-каталіцкім ухілам.

Зноскі
------

1. ↑  Турук, с.25
2. ↑  ЭнГістБел, Т.6. Кн.1. с.257.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Świetač
**Цюркан Сайлан** (турэцк.: Türkan Saylan; нар. 13 снежня 1935, Стамбул, Турцыя — 18 мая 2009, Стамбул, Турцыя) — турэцкі ўрач-дэрматолаг, акадэмік, пісьменнік, педагог і грамадскі дзеяч. Яна вядомая як заснавальнік дабрачыннага фонду «Асацыяцыя падтрымкі сучаснага жыцця» (турэцк.: Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği, ÇYDD).

Біяграфія
---------

Цюркан нарадзілася 13 снежня 1935 года ў Стамбуле, у сям’і Фасіха Галіп-Бея, аднаго з першых, хто стаяў ля вытокаў стварэння маладой Турэцкай Рэспублікі, а яе маці была швейцарка Лілі Міна Райман, якая ў замужжы прыняла іслам і ўзяла турэцкае імя Лэйла. Цюркян Сайлан была старэйшай з пяці братоў і сясцёр.

З 1944 па 1946 год яна вучылася ў пачатковай школе ў Кандзілі. З 1946 па 1953 год працягнула вучыцца ў школе для дзяўчынак у Кандзілі.

Скончыла стамбульскае медыцынскае вучылішча ў 1963 годзе.

З 1964 па 1968 год яна працавала ў бальніцы сацыяльнага забеспячэння ў Нішанташы і спецыялізавалася на захворваннях скуры.

У 1968 годзе яна пачала працаваць старшым асістэнтам на медыцынскім факультэце Стамбульскага універсітэта па спецыяльнасці дэрматалогія.

У 1971 годзе яна атрымала стыпендыю для далейшага навучання ў Англіі. У 1974 годзе яна працавала ў Францыі, а ў 1976 годзе — у Англіі.

У 1972 годзе яна стала выкладчыкам, а ў 1977 годзе прафесарам.

У 1976 годзе яна пачала змагацца з праказай і заснавала асацыяцыю па барацьбе з праказай.

У 1976 годзе яна пачала спецыялізавацца на лепры, была адным з заснавальнікаў Міжнароднага саюза праказы (ILU).

З 1981 па 2002 год, акрамя працы прафесарам ва ўніверсітэце, была галоўным урачом бальніцы па лячэнні праказы ў Стамбуле, якая належыць Міністэрству аховы здароўя Турцыі.

У перыяд з 1982 па 1987 год яна ўзначальвала навуковае аддзяленне медыцынскага факультэта па дэрматалогіі Стамбульскага універсітэта. З 1981 па 2001 год была дырэктарам дэрматалагічнага даследчага цэнтра ўніверсітэта.

Туркан Сайлан працавала кансультантам па лепры ў Сусветнай арганізацыі аховы здароўя да 2006 года. Яна прымала ўдзел у стварэнні лабараторыі паталогіі дэрмы, хваробы Бехчэта і паліклінікі па венерычных хваробам. На дабрачыннай аснове яна выконвала абавязкі галоўнага ўрача ў Стамбульскай бальніцы, дзе лячылі лепру, на працягу 21 года, паміж 1981 і 2002 гадамі. Яна таксама была членам Еўрапейскай акадэміі дэрматалогіі і венералогіі ў міжнародным таварыстве праказы. Узнагароджана шматлікімі прэміямі і прызамі за сваю працу.

Памерла 18 мая 2009 года.

Сям’я
-----

У 1957 годзе яна выйшла замуж. У шлюбе нарадзілася двое сыноў, адзін з іх стаў мастаком-графікам, а другі — урачом. У Сайлан таксама ёсць чатыры ўнукі.

Зноскі
------

1. ↑  The International Who's Who of Women 2006 — Routledge, 2005. — ISBN 978-1-85743-325-8<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q88012245'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1508259'></a>
2. 1 2  *Angaben zur Mitgliedschaft Saylans im Hochschulrat*(недаступная спасылка), Hürriyet, 3. Februar 2001, (türkisch)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 162097818 · GND: 13699332X · ISNI: 0000 0001 1487 2502 · LCCN: nr93034160 · SUDOC: 083910638 · VIAF: 121778906 |

 |
Паўночна-Заходняя федэральная акруга на карце Расіі
**Паўночна-Заходняя федэральная акруга** — адна з федэральных акруг Расійскай Федэрацыі. Створана згодна з указам Прэзідэнта РФ № 849 ад 13 мая 2000 «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе».

Паўночна-Заходняя федэральная акруга ўключае 2 рэспублікі, 7 абласцей, 1 горад федэральнага значэння. Насельніцтва 13 974 тыс. чал. (9,63 % ад РФ, 2002). Яе плошча — 1 677 900 км² (9,8 % тэрыторыі Расіі).

Рэспублікі: Карэлія, Комі; вобласці: Архангельская, Валагодская, Калінінградская, Ленінградская, Мурманская, Наўгародская, Пскоўская; горад федэральнага значэння: Санкт-Пецярбург.

| Федэральныя акругі Расіі |
| --- |
| 
* Далёкаўсходняя
* Паўднёвая
* Паўночна-Заходняя
* Паўночна-Каўказская
* Прыволжская
* Сібірская
* Уральская
* Цэнтральная

 |
**Прыволжская федэральная акруга** — адна з федэральных акруг Расійскай Федэрацыі. Адміністрацыйны цэнтр — **Ніжні Ноўгарад**. Створана ў адпаведнасці з указам Прэзідэнта РФ №849 ад 13 мая 2000 «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе».

Прыволжская федэральная акруга ўключае 6 рэспублік, 7 абласцей, 1 край. Яго плошча — 1 038 000 км² (6,8% тэрыторыі Расіі):

Склад акругі
Рэспублікі: Башкартастан (нумар на карце 1), Марый Эл (4), Мардовія (5), Татарстан (12), Удмурція (13), Чувашыя (2).

Вобласці: Кіраўская (3), Ніжагародская (6), Арэнбургская (7), Пензенская (8), Самарская (10), Саратаўская (11), Ульянаўская (14).

Край: Пермскі (9).

| Федэральныя акругі Расіі |
| --- |
| 
* Далёкаўсходняя
* Паўднёвая
* Паўночна-Заходняя
* Паўночна-Каўказская
* Прыволжская
* Сібірская
* Уральская
* Цэнтральная

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
**Свабодныя радыкалы** — часціцы (як правіла, няўстойлівыя), якія змяшчаюць адзін або некалькі няспараных электронаў на вонкавай электроннай абалонцы. Па іншым вызначэнні свабодны радыкал - від малекулы або атама, здольны да незалежнага існавання (гэта значыць які валодае адноснай стабільнасцю) і які мае адзін ці два неспараныя электроны. Неспараны электрон займае атамную або малекулярную арбіталь ў адзіночку. Як правіла, радыкалы валодаюць парамагнітнымі ўласцівасцямі, бо наяўнасць неспараных электронаў выклікае ўзаемадзеянне з магнітным полем. Акрамя гэтага наяўнасць неспаранага электрона здольна значна ўзмацніць рэакцыйную здольнасць, хоць гэтая ўласцівасць радыкалаў шырока вагаецца.

Утварэнне
---------

Радыкал можа ўтварыцца ў выніку *згубы* аднаго электрона нерадыкальнай малекулай:

{\displaystyle {\mathsf {X\rightarrow X\cdot ^{+}+e^{-}}}}
альбо пры *атрыманні* аднаго электрона нерадыкальнай малекулай:

{\displaystyle {\mathsf {Y+e^{-}\rightarrow Y\cdot ^{-}}}}
Большасць радыкалаў утвараюцца падчас хімічных рэакцый пры гомалітычнай дысацыяцыі сувязяў. Яны адразу ператвараюцца ў больш устойлівыя часціцы:

{\displaystyle {\mathsf {Cl\_{2}\rightarrow 2Cl\cdot }}}
{\displaystyle {\mathsf {CH\_{4}+Cl\cdot \rightarrow CH\_{3}\cdot +HCl}}}
{\displaystyle {\mathsf {CH\_{3}\cdot +Cl\_{2}\rightarrow CH\_{3}Cl+Cl\cdot }}}
{\displaystyle {\mathsf {2Cl\cdot \rightarrow Cl\_{2}}}}
{\displaystyle {\mathsf {2CH\_{3}\cdot \rightarrow C\_{2}H\_{6}}}}
…

Спарадзіць радыкальны ланцуг можна дзеяннем на рэчыва жорсткіх умоў (высокія тэмпературы, электрамагнітнае выпраменьванне, радыяцыя). Многія перакісныя злучэнні - таксама добрыя радыкалаўтваральныя часціцы.

Ускоснае дзеянне іанізуючага выпраменьвання звязана з утварэннем свабодных радыкалаў.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Князь (значэнні).
Запыт «Княгіня» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
Літоўскі герб Пагоня, выкарыстоўвальны як герб некаторых князёў Гедзімінавічаў
**Князь** — назва правадыра ў славян у дадзяржаўны перыяд; уладар феадальнай манархічнай дзяржавы або яе складовай часткі (удзельны князь) у IX—XVI стагоддзях у славян і некаторых іншых народаў; прадстаўнік феадальнай арыстакратыі; пазней — вышэйшы дваранскі тытул, у залежнасці ад важнасці прыраўноўваецца да прынца або да герцага ў Заходняй і Паўднёвай Еўропе, у Цэнтральнай Еўропе (былой Свяшчэннай Рымскай імперыі) гэты тытул называецца фюрст, а ў Паўночнай — конунг. Тэрмін «князь» выкарыстоўваецца для перадачы заходнееўрапейскіх тытулаў, узыходных да princeps і fürst, таксама часам dux (звычайна герцаг).

**Вялікі князь** — вышэйшы тытул, які належаў кіраўніку дзяржавы ў Вялікім Княстве Літоўскім, а таксама дваранскі тытул членаў царскай сям’і Расійскай імперыі. Паняцце «вялікі князь» сустракаецца ў наратыўных усходнеславянскіх крыніцах пачынаючы з XI ст. аднак у гэты час носіць усхваляльны персаніфікаваны характар і не мае прыкмет аформленага тытула. З’яўленне тытула «вялікі князь» адносіцца да другой паловы XII ст. і звязана з палітычнымі рэаліямі распаду Русі, ростам амбіцый асобных княжацкіх родаў і неабходнасцю афармлення шматступеньчатай тытулатуры.

**Княгіня** — жонка князя, а таксама ўласна тытул жаночай асобы дваранскага саслоўя, **княжыч** — сын князя (толькі ў славян), **князёўна** — дачка князя.

Гл. таксама
-----------

* Вялікі князь
* Конунг
* Прынц

Літаратура
----------

* Князь // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 393. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Горский Антон*. Средневековая Русь. О чем говорят источники. — Москва: Ломоносовъ, 2016. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) |
**Гуадалетэ** (ісп.: Guadalete) — рака ў Іспаніі ў правінцыях Кадыс і Севілья. Выток ракі знаходзіцца ў гарах Сьера-дэ-Грасалема, рака ўпадае ў Кадыскі заліў каля Эль-Пуэрта-дэ-Санта-Марыя. Даўжыня — 159 км, плошча басейна — 3360 км². Расход вады 10 м³/с.

Найбуйнейшымі прытокамі з’яўляюцца Гуадальпаркун (правы) і Махасеітэ (левы). На рацэ тры вадасховішчы — Аркос, Борнас і Саара-эль-Гастар; гарады — Херэс-дэ-ла-Франтэра, Эль-Пуэрта-дэ-Санта-Марыя і Аркас-дэ-ла-Франтэра.

Пасля ліўневых дажджоў Гаўдалетэ выходзіць з берагоў. Моцныя паводкі назіраліся ў 1881, 1917, 1930, 1963, 1996 гадах. У час паводкі 1963 года расход вады ў рацэ дасягаў 1400 м³/с.

У ліпені 711 года ў бітве каля ракі вестготы пад камандаваннем караля Родэрыха пацярпелі паражэнне ад войск Тарыка ібн Зіяда, што было пачаткам арабскай заваёвы Пірэнейскага паўвострава.

Крыніцы
-------

1. 1 2
2. ↑  *M. González del Tánago, M. D. Bejarano, D. García de Jalón, J. C. Schmidt* Biogeomorphic responses to flow regulation and fine sediment supply in Mediterranean streams (the Guadalete River, southern Spain) // *Journal of Hydrology*. — 2015-09-01. — Т. 528. — С. 751–762. — ISSN 0022-1694. — DOI:10.1016/j.jhydrol.2015.06.065
3. ↑  Battle of Guadalete (англ.).
Y-храмасома чалавека
**Y-храмасома** — палавая храмасома большасці сысуноў, у тым ліку чалавека. Змяшчае ген SRY, які вызначае мужчынскі пол арганізма, а таксама гены, неабходныя для звычайнага фарміравання сперматазоідаў. Мутацыі ў гене SRY могуць прывесці да фарміравання жаночага арганізма з генатыпам XY (Сіндром Суайра). Y-храмасома чалавека складаецца прыблізна з 58 мільёнаў пар азоцістых асноў.

Агульныя звесткі
----------------

Клеткі большасці сысуноў змяшчаюць дзве палавых храмасомы — Y-храмасома і X-храмасома ў самцоў, дзве X-храмасомы ў самак. У некаторых сысуноў, напрыклад, качканоса, пол вызначаецца не адной, а пяццю парамі палавых храмасом. Пры гэтым, палавыя храмасомы качканоса маюць большае падабенства з Z-храмасомай птушак, а ген SRY, верагодна, не ўдзельнічае ў яго палавой дыферэнцыяцыі.

У чалавечай папуляцыі клеткі некаторых мужчын змяшчаюць дзве X-храмасомы і адну Y-храмасому ці адну X-храмасому і дзве Y-храмасомы (гл. сіндром Клайнфельэра); клеткі некаторых жанчын змяшчаюць тры ці адну X-храмасомы (гл. сіндром Шэрашоўскага — Тэрнера). У некаторых выпадках назіраецца пашкоджанне гена SRY (з фарміраваннем жаночага XY арганізма) ці яго капіраванне на X-храмасому (з фарміраваннем мужчынскага XX арганізма) (гл. таксама Інтэрсексуальнасць).

23 жніўня 2023 года прэс-служба Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Крус заявіла, што навукоўцы цалкам расшыфравалі структуру Y-храмасомы чалавека і выявілі ў ёй 41 раней невядомы ген. Работа выканана групай пад кіраўніцтвам Адама Філіпі.

Зноскі
------

1. ↑  Grützner F, Rens W, Tsend-Ayush E, *et al.* (2004). "In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes". *Nature* **432**: 913–917. doi:10.1038/nature03021.
2. ↑  Warren WC, Hillier LDW, Graves JAM, *et al.* (2008). "Genome analysis of the platypus reveals unique signatures of evolution". *Nature* **453**: 175–183. doi:10.1038/nature06936. .
3. ↑  Veyrunes F, Waters PD, Miethke P, *et al.* (2008). "Bird-like sex chromosomes of platypus imply recent origin of mammal sex chromosomes". *Genome Research* **18**: 965–973. doi:10.1101/gr.7101908. .
4. ↑  Y-хромосома человека полностью расшифрована **(нявызн.)**.  ТАСС.

Гл. таксама
-----------

* Гаплагрупы

| ⛭Храмасомы чалавека |
| --- |
| Аўтасомы | 1 ·  2 ·  3 ·  4 ·  5 ·  6 ·  7 ·  8 ·  9 ·  10 ·  11 ·  12 ·  13 ·  14 ·  15 ·  16 ·  17 ·  18 ·  19 ·  20 ·  21 ·  22 |
| Ганасомы | X ·  Y ·  Псеўдааўтасомная вобласць |
**Нантыкок** (саманазва: *Nentego*, літаральна «людзі прыліваў») — алганкінскі народ, карэнныя насельнікі Чэсапікскага заліва на тэрыторыі сучасных амерыканскіх штатаў Мэрыленд і Дэлавэр. Агульная колькасць (2022 г.) — 600 чалавек.

Нантыкок часцяком называюць паўднёвымі дэлаварамі. У пачатку XVII ст. яны ўяўлялі сабой канфедэрацыю з некалькіх тэрытарыяльных аб’яднанняў на чале з вярхоўным правадыром. З 1608 г. вялі гандаль з англійскімі каланістамі Вірджыніі. У 1668 г. заключылі пагадненне з англійскімі каланістамі Мэрыленда.

Скарачэнне насельніцтва з-за эпідэмій і паступовы наступ брытанскіх каланістаў вымусілі нантыкок у 1744 г. прадаць свае землі ў Мэрылендзе і перасяліцца на поўнач, дзе адбыўся раскол. Некаторыя далучыліся да суродзічаў-ленапэ, іншыя — да іракезаў. Нантыкок у складзе канфедэрацыі іракезаў змагаліся на баку Вялікабрытаніі падчас Амерыканскай рэвалюцыі, а пасля яе заканчэння перасяліліся ў Канаду. Некалькі груп, што далучыліся да ленапэ, засталіся на тэрыторыі ЗША і захавалі сваю тоеснасць. У 1881 г. Асацыяцыя індзейцаў нантыкок была прызнана ўрадам ЗША.

З 1970-х гг. назіраецца паступовы працэс адраджэння традыцыйнай культуры.

Зноскі
------

1. ↑  Nanticoke in United States

Спасылкі
--------

* Nanticoke Indian Association
* Nanticoke Lenni-Lenape Tribal Nation Архівавана 7 кастрычніка 2022.
* Nanticoke Culture and History
* Native Languages of the Americas: Nanticoke (Southern Delaware)
**Самуэль Асінскі** (? — 1649) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Біяграфія
---------

З шляхецкага роду герба «Радван», сын Паўла Асінскага, скарбніка ашмянскага і каралеўскага двараніна.

Вызнаваў кальвінізм. У 1632 удзельнічаў у абранні караля польскага і вялікага князя літоўскага Уладзіслава IV. Пачаў службу ў каралеўскай гвардыі і ўдзельнічаў у вайне Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—1634. З 1640 оберштэр першага рэгімента каралеўскай гвардыі. Падчашы ашмянскі ў 1635—1643, цівун бяржанскі ў 1642—1643, вялікі абозны літоўскі з 1645.

У 1645 удзельнічаў у перадачы Расіі горада Трубчэўск (Трубецк). Перадача горада 
выклікала ў Вялікім Княстве Літоўскім гучны пратэст, Літоўскі Трыбунал прысудзіў Асінскага разам з мсціслаўскім ваяводам Мікалаем Абрамовічам да выплаты 600 тысяч злотых і смяротнага пакарання, але кароль абараніў іх.

У 1646 па даручэнні караля вёў прыгатаванні да вайны з Турцыяй, збіраў атрад жаўнераў. 
З 1648 удзельнічаў удзельнічаў у баявых дзеяннях супраць украінскіх казакаў. 
Вызначыўся ў бітвах пад Старым Канстанцінавам і Піляўцамі.

На сойме 1648 выступіў з рэляцыяй пра ход ваенных дзеянняў. 
У 1648 удзельнічаў у абранні караля польскага і вялікага князя літоўскага Яна II Казіміра.

Меў маёнткі ў розных паветах Вялікага Княства Літоўскага, з 1633 трымаў маёнтак Пароссе (да 1637) і 
Навіны ў Аліцкай эканоміі, у 1641 атрымаў Берасцейскую эканомію 
пад умовай утрымання атрада ў 500 чалавек пешай гвардыі і выплаты 5 тысяч злотых штогод каралю.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Асінскі Самуэль // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — Т. 3: Дадатак. А — Я. — С. 42. — 696 с. — ISBN 978-985-11-0487-7 (т. 3), ISBN 985-11-0315-2.
**Енерал** — генеральны возны (лац.: generalis ministerialis), судовы выканаўца ў Вялікім Княствае Літоўскім у XVI—XVIII стагоддзях, возны, кампетэнцыя якога не абмяжоўвалася пэўным паветам, дзе ён быў прызначаны, але распаўсюджвалася на ўсё ваяводства і ўсю дзяржаву. У Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 быў уключаны спецыяльны артыкул пра енерала (раздзел 4, арт. 104: «О ввозном, которого по латине зовуть енерал»). Згодна з ім, у кожным павеце (ваяводстве) павінен быць адзін енерал з аселай шляхты, які ведаў беларускую мову. Прызначаўся вялікім князем па прадстаўленні ваявод, судовых старостаў і мясцовай шляхты, прыносіў прысягу ў павятовым земскім судзе. Пры выкананні судовых абавязкаў па-за межамі свайго ваяводства быў павінен мець пры сабе сведкаў са шляхты, як і звычайны возны. У Жамойці з-за яе велічыні Статут дапускаў існаванне двух енералаў.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Енерал // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — Т. 3: Дадатак. А — Я. — С. 215. — 696 с. — ISBN 978-985-11-0487-7 (т. 3), ISBN 985-11-0315-2.
**Беларускае грамадскае аб’яднанне фатографаў** — грамадскае аб’яднанне ў Беларусі. Размяшчаецца ў Мінску па вуліцы Янкі Лучыны д.7, к. 209.

Саюз фатографаў быў створаны рашэннем устаноўчага з’езду 20 снежня 2003 года. У працы з’езду прынялі ўдзел 179 чалавек з усіх рэгіёнаў Беларусі. 25 жніўня 2004 года Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь было зарэгістравана *Беларускае грамадскае аб’яднанне «Фотамастацтва»*. У лютым 2005 года аб’яднанне ўступіла ў Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў.

У жніўні 2016 года адбыўся з’езд, на якім было прынята рашэнне аб перайменаванні арганізацыі ў *Беларускае грамадскае аб’яднанне фатографаў*.

Беларускае грамадскае аб’яднанне фатографаў з’яўляецца членам Федэрацыі еўрапейскіх прафесійных фатографаў (FEP)[uk].

Спасылкі
--------

* photounion.by — афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | VK · Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
**Ма́некенк** (саманазва *Manek'enk*), або **хаўшы** (ісп.: Haush, з мовы ямана «тлустая рыбіна») † — індзейскі народ, які ў мінулым насяляў паўднёвы ўсход Вогненнай Зямлі. Вымерлі да 1926 года.

Гісторыя
--------

Археолагі і палеагенетыкі лічаць манекенк прамымі нашчадкамі першых перасяленцаў з Патагоніі, якія з'явіліся ў 10 - 9 тысячагоддзях да н. э. Пазней яны былі выціснуты селькнамамі на паўднёвы ўсход Вогненнай Зямлі. Крыніцы XIX ст. сведчаць, што гэтыя народы захоўвалі варожыя адносіны.

Кантакты з іспанцамі былі ўсталяваны ў 1619 г. аднак доўгі час мелі выпадковы характар. Мяркуюць, што ў сярэдзіне XIX ст. колькасць манекенк складала каля 300 чалавек. Аднак з 1884 г. на землі манекенк у пошуках золата сталі прыбываць еўрапейскія перасяленцы. Яны прынеслі сюды хваробы, якія выклікалі сярод карэннага насельніцтва эпідэмію. У 1899 г. брытанскія місіянеры паведамлялі, што тэрыторыі, раней населеныя індзейцамі, сталі бязлюднымі, а колькасць манекенк вызначалі як 60. У 1923 г. падчас эпідэміі адзёру быў арганізаваны апошні шаманскі рытуал *хаін*. Але ён не меў плёну. У 1926 г. памерла апошняя карэнная прадстаўніца гэтага народа Танэлі. У 1980 г. на Вогненнай Зямлі было зафіксавана 2 чалавекі, якія сцвярджалі, што паходзяць ад манекенк.

Культура
--------

Продкі манекенк, што прыйшлі на Вогненную Зямлю з Патагоніі, першапачаткова былі вандроўнымі паляўнічымі на сухапутных жывёл, але з 8 - 6 тысячагоддзяў да н. э. паступова развівалі прыбярэжны лад жыцця, займаліся мараплаўствам і рыбалоўствам. У XIX ст. паляванне на гуанака заставалася важным заняткам. Разам з гэтым, манекенк здабывалі марскіх птушак і ластаногіх, плавалі для палявання на востраў Эстадас. 

Каркасныя часовыя жыты, падобныя на буданы, будавалі на месцах сталых стаянак каля мора. Накрыўкі для буданоў і вопратку рабілі са скур жывёл. Прылады працы майстравалі з дрэва, косці, камянёў, ракавін і г. д. Адзіная вядомая свойская жывёла — сабака.

Сацыяльная арганізацыя манекенк вывучана недастаткова. У другой палове XIX ст. яны жылі малымі сем'ямі. Вядомы выпадкі палігініі. Значны ўплыў на суайчыннікаў мелі шаманы. У канцы XIX - пачатку XX ст. манекенк вывучаліся брытанскімі місіянерамі, якія зафіксавалі багаты фальклор гэтага народа — міфы, казкі, рэлігійныя рытуалы.

Мова
----

Запісы мовы манекенк, зробленыя ў канцы XIX - пачатку XX ст. місіянерамі, дазваляюць казаць аб яе адзіным паходжанні з мовай селькнамаў. Разам з гэтым, абедзве мовы былі дастаткова розныя, каб веданне адной дазваляла свабодна разумець другую.

Рэлігія
-------

Запісы хрысціянскіх місіянераў канца XIX - пачатку XX ст. паказваюць, што манекенк мелі ўяўленне пра бога як першасную істоту, што стварыла сусвет. Яны шанавалі душы продкаў і духаў прыроды, верылі ў чарадзейства, мелі багатую міфалогію. Супольныя рэлігійныя абрады арганізоўваліся шаманамі.

Спасылкі
--------

* Los indios Haush (Manekenk)
* Haush o Manekenk Архівавана 8 сакавіка 2015.
* Don Macnaughtan, The Haush Indians of Tierra del Fuego
Чатыры прэтарыянскія прэфектуры, паводле *Notitia Dignitatum*, ca. 400 AD.
**Прэтарыянская прэфектура Ілірыі** (лац.: praefectura praetorio per Illyricum) — адна з чатырох прэтарыянскіх прэфектур, на якія падзялялася позняя Рымская Імперыя. Яе адміністрацыйным цэнтрам спачатку быў Сірмій (318—379), а затым (з 379-га года) Фесалоніка. Прэфектура атрымала сваю назву ад старажытнай Ілірыі, у момант найбольшага пашырэння ўключала Панонію, Норык, Крыт і большую частку Балканаў за выключэннем Фракіі.

Адміністрацыйная гісторыя
-------------------------

Ілірыя была ўтворана пазней астатніх прэфектур, і, у адрозненне ад астатніх трох прэфектур, згаданых у Notitia Dignitatum (Галія, Італія-Афрыка і Усход), Ілірыя засноўвалася, касавалася і падзялялася некалькі разоў.

Першапачаткова тэрыторыі, якія ўтварылі гэту прэфектуру, адносіліся да прэфектуры Італія, Ілірыя і Афрыка, заснаванай у 337 годзе з прычыны падзелу Імперыі паміж сынамі Канстанціна Вялікага. Відаць, упершыню асобная прэтарыянская прэфектура, складзеная з трох дыяцэзій (Македонія, Дакія і Панонія) была вылучана ў 347 годзе Канстанцінам II.

Яна праіснавала да 361 года, калі была адменена Юліянам, затым ізноў існавала ў 375—379 гадах пры імператары Грацыяне. Пасля гэтага дыяцэзіі Панонія і Ілірыя зноў вярнуліся ў склад прэфектуры Італіі, а Македонія і Дакія кіраваліся непасрэдна з Фесалонікі. У перыяд 384—395 усе чатыры дыяцэзіі ўвайшлі ў склад прэфектуры Італіі, за выключэннем кароткага перыяду ў 388—391, калі Македонія і Дакія ўтваралі асобную прэфектуру.

Толькі пасля смерці Феадосія ў 395 годзе і канчатковага падзелу Імперыі на дзве часткі, прэфектура Ілірыі аформілася канчаткова, што і было зафіксавана ў Notitia Dignitatum. З гэтага моманту яе сталіцай стала Фесалоніка. Тым не менш, Заходняя імперыя, асабліва пры Стыліхоне, працягвала прад'яўляць патрабаванні на дыяцэзіі Ілірыі аж да 437 года, калі Валентыніян III прызнаў суверэнітэт Усходняй імперыі над гэтай прэфектурай.

Літаратура
----------

* Bury, John B. (2005), A history of the later Roman Empire from Arcadius to Irene (395 A.D. −800 A.D.), Boston: Adamant Media Corporation.

Спасылкі
--------

* Notitia dignitatum
**Будына́к Ру́ска-Азія́цкага ба́нка** — помнік грамадзянскай архітэктуры неакласіцызму ў Гомелі. Пабудаваны ў пачатку XX стагоддзя паводле праекта Оскара Мунца. Месціцца на рагу вуліц Савецкай і Ланге.

Гісторыя
--------

У 1903 годзе ў Гомелі было адкрытае камісіянерства Паўночнага банка[ru], якое цераз год было пераўтворанае ў аддзяленне. 30 ліпеня 1910 года праз зліванне Паўночнага і Руска-Кітайскага[ru] банкаў быў створаны Руска-Азіяцкі банк. У 1910—1912 гадах для Гомельскага аддзялення Руска-Азіяцкага банка на рагу вуліц Румянцаўскай і Барона Нолькена (цяпер — Савецкая і Ланге) быў узведзены будынак паводле праекта пецярбуржскага архітэктара Оскара Мунца.

На падставе Дэкрэта УЦВК ад 14 снежня 1917 года Руска-Азіяцкі банк быў нацыяналізаваны. Пасля нацыяналізацыі ў банку ў розныя гады дзейнічалі розныя банкаўскія ўстановы. Захаванне функцыі спрыяла захаванню нязменнасці архітэктурнага аблічча. Цяпер у гэтым будынку месціцца Галоўнае ўпраўленне Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці.

Архітэктура
-----------

Былое аддзяленне Руска-Азіяцкага банка ўяўляе сабой двухпавярховы Г-падобны ў плане мураваны будынак. Вуглавая частка скругленая, вылучана цыліндрычнай вежай з купалам, якія з’яўляюцца як бы своеасаблівай візітнай карткай банка. Фасады падзелены карнізным поясам на два ярусы, ніжні апрацаваны рустам. На плоскасці сцен — тонкія ліштвы, маскароны, гірлянды, пад карнізам быў надпіс «*Руска-Азіяцкі банк*». На вежы, абапал ад круглага акна алегарычныя выявы бога-заступніка гандлю Меркурыя і жаночай фігуры ў антычным адзенні. Унутраная планіроўка першага паверха анфіладная, другога — калідорная.

* 
* 
* 
*

Галерэя
-------

* Гістарычныя выявы
* 1917(?) г.1917(?) г.
* 1918 г.1918 г.
* 1931(?) г.1931(?) г.

Зноскі
------

1. ↑  История создания Гомельского отделения Русско-Азиатского банка **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Краязаўчы сайт Гомеля i Гомельшчыны* (9 жніўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 23 студзеня 2019. Праверана 22 студзеня 2019.
2. ↑  Главное управление Национального банка Республики Беларусь по Гомельской области **(нявызн.)**.  Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Праверана 22 студзеня 2019.
3. 1 2 3  Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
4. 1 2  К 65-летию со дня смерти архитектора О. Р. Мунца

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Будынак Руска-Азіяцкага банка (Гомель)
* Будынак Руска-Азіяцкага банка (Гомель) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Карціна І. В. Мядзведзева — Гомель у 1958 годзе: 12 карцін Івана Мядзведзева Архівавана 1 лістапада 2020.
* Будынак Руска-Азіяцкага банка (Гомель) на сайце «Архіварта»
**Ас-Садамія** ці ж **Мухафаза Кувейт** (араб.  محافة الكويت‎‎) — 19-я мухафаза Ірака, заснаваная пасля ўварвання Ірака ў Кувейт у 1990 годзе. Гэтаму папярэднічала стварэнне марыянеткавай дзяржавы — Рэспублікі Кувейт. Адмова Ірака сысці з Кувейта прывяла да вайны ў Персідскім заліве і вяртанні кувейцкага ўрада 26 лютага 1991.

Стрыечны брат прэзідэнта Садама Хусейна, бачны дзяржаўны і ваенны дзеяч Ірака, Алі Хасан аль-Маджыд, які кіраваў акупацыяй Кувейта, быў прызначаны губернатарам новастворанай мухафазы. Ён пераназваў захопленую тэрыторыю, назваўшы ў гонар сваяка — Садамія. У верасні Аль-Маджыд прыняў указ, па якім усе будынкі з эмблемай або карцінамі кувейцкага эміра павінны быць спалены, а ўладальнікі арыштаваны. Кувейтцам забаранілі насіць і адрошчваць бароды. 

У лістападзе 1990 года новым губернатарам Кувейта быў прызначаны Азіз Саліх ан-Нуман, які таксама актыўна прымаў удзел у яго акупацыі. На новай пасадзе па яго распараджэнні ў Кувейце пачаліся масавыя рабаванні. Лічыцца, што ён таксама адказны за згвалтаванні кувейцкіх жанчын.

Зноскі
------

1. ↑  25-летие освобождения Кувейта **(нявызн.)**.  islamreview.ru. Праверана 16 сакавіка 2016.(недаступная спасылка)
2. ↑  Butcher Ali one of Iraq’s 'dirty dozen'
**Італьянскія паходы германскіх феадалаў** (10 — 15 ст.) — заваявальныя паходы, якія чыніліся германскімі каралямі і князямі дзеля пакарэння Італіі і атрымання імператарскага тытула.

Першы такі паход у 961 — 962 быў здзейнены Атонам I, які быў упершыню каранаваны як імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі. У далейшым такія паходы атрымалі форму проціборства імперыі і італьянскіх гарадоў. Апошні такі паход адбыўся ў 1401 — 1402.

У дакументах такія паходы маглі называцца як «італьянскі паход» (лац. *expeditio italica*), так і «паход за Альпы» (*expeditio ultra Alpes, trans Alpes*); з 1135 пашырылася назва «рымскі паход» (*expeditio romana*).

Ваенны поспех у гэтых паходах быў пераменным. Германскія войскі, якія складаліся амаль выключна з рыцарскай кавалерыі, неаднаразова саступалі італьянскім, якія ў асноўным складаліся з пехоты гарадскіх апалчэнняў, з якой узаемадзейнічалі часткі рыцарскай кавалерыі.

Зноскі
------

1. 1 2  ВЭС-83, С.304.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил.
**Помнік Цару-Вызваліцелю** (балг.: Паметник на Цар-Освободител) — конны помнік на плошчы Народнага Сходу ў цэнтры Сафіі, сталіцы Балгарыі. Узведзены ў гонар рускага імператара Аляксандра II, які вызваліў Балгарыю ад асманскага валадарства ў руска-турэцкай вайне 1877—1878 гадоў.

Гісторыя
--------

Гэты помнік лічыцца адной з лепшых прац фларэнційскага скульптара Арнольда Дзокі. Сродкі на будаўніцтва помніка, галоўным чынам, былі вылучаны Народным сходам X склікання ў 1899 годзе, а часткова — гэта былі сродкі, ахвяраваныя самімі жыхарамі Балгарыі. Першапачаткова меркавалася паставіць помнік побач з расійскім пасольствам, але затым выбар спыніўся на плошчы Народнага Сходу. Першы камень закладзены 23 красавіка 1901 года (Юр'еў дзень). Праца скончана 15 верасня 1903 года. Урачыстае асвячэнне адбылося 30 жніўня 1907 года ў прысутнасці балгарскага цара Фердынанда І, вялікага князя Уладзіміра Аляксандравіча (сын Аляксандра II), яго жонкі Марыі Паўлаўны, іх сына Андрэя Уладзіміравіча, балгарскага ваеннага міністра ген. Каўльбарса, ген. Сталетава, каменданта Санкт-Пецярбурга ген. Парансава і Арнольда Дзокі.

Апісанне
--------

Помнік з паліраванага граніту размешчаны на плошчы Народнага Сходу насупраць будынка балгарскага парламента. Ён складаецца з цокальнага пастамента, сярэдняй часткі з фігурамі і масіўнага рэнесанснага карніза. Помнік вянчае скульптура Аляксандра ІІ, які сядзіць на кані. Бронзавы вянок ля падножжа пастамента — падарунак Румыніі, у памяць пра румынскіх салдатаў і афіцэраў, якія загінулі ў вайне за вызваленні Балгарыі. На барэльефах пастамента пад статуяй адлюстравны героі вайны 1877—1878 гг.: генералы І. У. Гурко і М. Д. Скобелеў, галоўнакамандуючы Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч. Спераду намалявана багіня перамогі Ніка, якую нясуць на плячах рускія салдаты, за імі — балгарскія апалчэнцы. У канцы — балгары ў традыцыйнай нацыянальнай адзенні розных раёнаў краіны. З усходу, поўдні і захаду помніка ўмацаваны бронзавыя барэльефы, якія адлюстроўваюць бітву пад Стара-Загорай, падпісанне Сан-Стэфанскага мірнага дагавора і адкрыццё Устаноўчагу сходу ў Тырнаве.

Літаратура
----------

* Енциклопедия на изобразителните изкуства в България, том 2, Издателство на БАН, София, 1986  (балг.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Помнік Цару-Вызваліцелю
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Драздоў.

**Валерый Фёдаравіч Драздоў** (11 лютага 1949, Евіна, Гарадоцкі раён, Віцебская вобласць — 11 чэрвеня 2004, Мінск) — беларускі журналіст, кінасцэнарыст-дакументаліст.

Біяграфія
---------

Скончыў Пальмінскую сярэднюю школу, факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1976). Падчас вучобы ў сярэдняй школе актыўна друкаваўся ў рэспубліканскай маладзёжнай прэсе і раённай газеце. Журналісцкую дзейнасць пачаў у шматтыражнай газеце «Трактар».

З 1981 года — уласны карэспандэнт, загадваў аддзелам культуры і навукі «Сельскай газеты». З верасня 1990 года — аглядальнік у рэдакцыі «Народнай газеты», пазней — намеснік галоўнага рэдактара і выканаўчы дырэктар.

Аўтар шматлікіх аналітычных артыкулаў у беларускіх выданнях, шэрагу сцэнарыяў дакументальных кінастужак, нарысаў.

Вялікая колькасць матэрыялаў Валерыя Драздова была прысвечана яго малой радзіме — Гарадоччыне, яе эканамічным і сацыяльным праблемам. Тэма неперспектыўных вёсак на прыкладзе населеных пунктаў Гарадоцкага раёна ўздымалася ў дакументальным фільме «Дарога на Евіна», які атрымаў шырокі грамадскі рэзананс.

Валерый Фёдаравіч Драздоў — адзіны карэспандэнт друкаваных СМІ, які прысутнічаў падчас падпісання Белавежскіх пагадненняў ва ўрадавай рэзідэнцыі Віскулі 8 снежня 1991 года.

Член выканкама рады Саюза журналістаў Рэспублікі Беларусь. Пераможца і лаўрэат шматлікіх рэспубліканскіх конкурсаў журналісцкага майстэрства.

Літаратура
----------

* Драздоў Валерый Фёдаравіч // Памяць: Гарадоцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Н. А. Бурунова [і інш.]; уклад. С. І. Садоўская; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 2004. — С. 719—720.