**Знак выдатнасці для ўсходніх народаў альбо медаль для ўсходніх народаў** (ням.: Tapferkeits- und Verdienstauszeichnung für Angehörige der Ostvölker) — узнагародны знак Нямеччыны часоў Другой сусветнай вайны. Ён выкарыстоўваўся для ўзнагароджвання вайскоўцаў-добраахвотнікаў з ліку славянскіх народаў, якія, паводле нацыянал-сацыялістычнай расавай ідэалогіі, лічыліся нявартымі атрымання тых жа ўзнагарод, якімі узнагароджваліся нямецкія вайскоўцы Вермахта.

Гісторыя
--------

Напад 22 чэрвеня 1941 года на Савецкі Саюз Нямеччыны і яе хаўруснікаў (Румыніі, Фінляндыі, Венгрыі, Славакіі і Італіі), пачаўшы для СССР Вялікую Айчынную вайну, прывёў да устанаўлення на частцы тэрыторыі СССР (прыблізна з адной трацінай насельніцтва краіны) кантролю Нямеччыны і яе хаўруснікаў. На тэрыторыях, акупаваных Трэцім рэйхам і яго хаўруснікамі, апынулася каля 70 мільёнаў савецкіх грамадзян. У частках Вермахта з 1940 па 1945 гг. служыла да 1,5 мільёна грамадзян СССР.

Для ўзнагароджвання гэтых вайскоўцаў пастановай Адольфа Гітлера ад 14 ліпеня 1942 года быў уведзены спецыяльны знак выдатнасці для ўсходніх народаў. Права ўзнагароджвання давалася рэйхсміністру ўсходніх акупаваных тэрыторый Альфрэду Розенбергу і генерал-інспектару ўсходніх войскаў Вермахта.

Пад «усходнімі фарміраваннямі» у кантэксце статута дадзенага знака выдатнасці меліся на ўвазе:

* туркестанскія падраздзяленні,
* казачыя часткі,
* крымска-татарскія фарміраванні,
* добраахвотнікі ў саставе нямецкіх фарміраванняў.

З траўня 1943 года ў гэты спіс былі ўключаны і вайскоўцы з склада шуцманшафт, паліцэйскіх і ахоўных фарміраванняў.

З 29 кастрычніка 1942 года права атрымання ўзнагароды было распаўсюджанае і на нямецкіх вайскоўцаў з ліку каманднага склада «ўсходніх фарміраванняў», якія атрымалі іх у якасці памятнага ганаровага знака (ням.: Erinnerungsabzeichen. Erinnerungsabzeichen). Перадумовай для атрымання знака выдатнасці II класа «у серабры» з мячамі была наяўнасць Жалезнага крыжа 2-га класа, а знака выдатнасці I класа «ў серабры» — Жалезнага крыжа 1-га класа.

З 14 лютага 1944 года знакам выдатнасці без мячоў розных ступеней «у серабры» маглі быць узнагароджаны нямецкія вайскоўцы, які былі колішнімі ўладальнікамі крыжа «За вайсковыя заслугі».

Апісанне
--------

Браніслаў Камінскі з Жалезным крыжам I класа і знакам выдатнасці для ўсходніх народаў I класа
Узнагарода ўяўляе з сябе васьміканцовую зорку з раслінным арнаментам у цэнтры (кветка з шасцю пялёсткамі, акаймленная лаўровымі лістамі). Знакі I класа маюць дыяметр 48 мм, II класа — 40 мм, шырыня стужкі 32 мм.

Знакі I класа мацавалі да вопраткі з дапамогай шпількі (злева, ніжэй Жалезнага крыжа I класа ці Крыжа Вайсковых заслуг I класа). Знакі II класа насілі на грудзіне на стужцы (леваруч, пасля астатніх нямецкіх узнагарод): знакі II класа «ў золаце» — на стужцы светла-зялёнага колеру з чырвонымі стужкамі ля краёў; знакі II класа «у серабры» — на стужцы зялёнага колеру з белымі стужкамі ля краёў; знакі II класа «ў бронзе» — на стужцы цёмна-зялёнага колеру. Мажліва было паўторнае ўзнагароджванне знакамі выдатнасці адной і той жа ступені (вядомы выпадкі ўзнагароджвання знакам II класа «у бронзе» тры разы запар).

Пры нашэнні стужкі на планцы — калі знак з мячамі — на гэтай планцы меліся скрыжованыя мячы жоўтага металу. Замест знакаў II класа дапускалася нашэнне стужкі адпаведнай расфарбоўкі на планцы ці ў пятліцы.

Ступені знака
-------------

| Пералік знакаў выдатнасці для ўсходніх народаў |
| --- |
|  | I клас | II клас |
|  | «у золаце» | «у серабры» | «у золаце» | «у серабры» | «у бронзе» |
|  |  |  |  |  |  |
| з мячамі |  |  |  |  |  |
| без мячоў |  |  |  |  |  |

Вядомыя ўзнагароджаныя асобы
----------------------------

* Андрэй Андрэевіч Уласаў
* Міхась Ганько
* Браніслаў Уладзіслававіч Камінскі

Заўвагі
-------

1. 1 2  Klietmann 2002, S. 58. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKlietmann2002 (даведка)
2. ↑  *к. в. н. Цыганок А.* «Русский коллаборационизм в ВОВ» на сайте «Личные деньги». Дата публикации 2009-02-09
3. ↑  Орден «За храбрость и заслуги»
4. 1 2 3  Michaelis 2011, S. 37. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFMichaelis2011 (даведка)
5. ↑  Третий Рейх ЗНАК ОТЛИЧИЯ ДЛЯ ВОСТОЧНЫХ НАРОДОВ

Літаратура
----------

* Kurt-G. Klietmann. Auszeichnungen des Deutschen Reiches 1936-1945: Eine Dokumentation militärischer Verdienst- und Ehrenzeichen. — Motorbuch, 2002. — 240 S. — ISBN 978-3879436897.
* Rolf Michaelis. Die Tapferkeits- und Verdienstauszeichnung für Angehörige der Ostvölker. — Barsinghausen: Leonidas-Verlag, 2007. — 52 S. — (Deutsche Auszeichnungen 5). — ISBN 978-3-940504-10-4.
* Rolf Michaelis. Deutsche Kriegsauszeichnungen 1939-1945: Heer, Waffen-SS, Polizei. — 1. — Dörfler Verlag GmbH, 2011. — 128 S. — ISBN 978-3895556913.

Спасылкі
--------

* http://www.sobiratel.net/zasluga/Europe/Germany/IIIReich/Ost/Ost.htm
* Усходнія падраздзяленні вермахта
* Казачыя часткі вермахта