Люксембуржцы святкуюць вызваленне сваёй краіны і вітаюць саюзныя войскі пасля падпісання Камп’енскага перамір’я
**Герма́нская акупа́цыя Люксембу́рга** падчас **Першай сусветнай вайны** працягвалася з 2 жніўня 1914 года па 11 лістапада 1918 года. Нямецкія войскі, развіваючы наступленне супраць Францыі, акупавалі Люксембург. На працягу акупацыі Люксембургу было дазволена захаваць свой урад і палітычную сістэму. Палітычныя партыі краіны спрабавалі засяродзіцца на іншых пытаннях, такіх як эканоміка, адукацыя і канстытуцыйная рэформа.

Унутрыпалітычная сітуацыя ў Люксембургу была ўскладнена смерцю прэм’ер-міністра Поля Эйшэна ў 1915 годзе. Пасля яго смерці змяніліся некалькі ўрадаў, а пасля вываду нямецкіх войскаў у краіне пачаўся канстытуцыйны крызіс.

Перадгісторыя
-------------

Карта кампаніі 1914 года на Заходнім фронце
З 1867 года па ўмовах Лонданскага дагавора Люксембург быў абвешчаны нейтральнай дзяржавай. У чэрвені 1914 года аўстрыйскі эрцгерцаг Франц Фердынанд быў забіты сербскім нацыяналістам, што прывяло да пагаршэння адносін паміж Аўстра-Венгрыяй і Сербіяй, а затым і да вайны паміж імі. 28 ліпеня Аўстра-Венгрыя абвясціла вайну Сербіі, пасля чаго 1 жніўня Германія абвясціла вайну Расіі, пачалася Першая сусветная вайна.

Пасля аб’яўлення Францыяй вайны Германіі, 3 жніўня, нямецкае камандаванне прыняло рашэнне аб рэалізацыі плана Шліфена, які прадугледжваў абыход асноўных сіл французскай арміі праз тэрыторыю нейтральных дзяржаў і выхад да Парыжу.

З 1860-х гадоў, люксембуржцы ўсведамлялі нямецкія амбіцыі і ўрад Люксембурга быў інфармаваны аб палажэннях плана Шліфена. Улічваючы этнічныя і моўныя сувязі паміж Люксембургам і Германіяй, люксембуржцы баяліся, што немцы могуць уключыць Люксембург ў склад Германскай імперыі. З мэтай пазбягання гэтага, урад Люксембурга паўторна пацвердзіў нейтралітэт краіны.

Уварванне
---------

Населеныя пункты Люксембурга, занятыя нямецкай арміяй
Пасля пачатку вайны і разгортвання германскай арміі супраць войскаў Антанты на Заходнім фронце Люксембург апынуўся перавалачным пунктам для 4-й нямецкай арміі. Адна з чыгунак з Рэйнскай вобласці ў Францыю праходзіла праз Труав’ерж, на поўначы Люксембурга. Выкарыстанне гэтай чыгуначнай станцыі нямецкімі войскамі стала першым парушэннем нейтралітэту Люксембурга. Прэм’ер-міністр Эйшен пратэставаў, аднак не змог прадухіліць уварванне нямецкай арміі.

2 жніўня пачалося поўнамаштабнае ўварванне: нямецкія войскі рухаліся праз паўднёва-ўсходнюю частку краіны, перасякаючы раку Мозель у Рэміхе і Васербіліге, у накірунку сталіцы — Люксембурга. Дзясяткі тысяч нямецкіх салдат уступілі на тэрыторыю Люксембурга ў гэтыя дваццаць чатыры гадзіны. Вялікая княгіня Марыя Адэлаіда загадала арміі Вялікага княства, якая складалася з 400 ваеннаслужачых не аказваць супраціву нямецкім войскам. У другой палове дня 2 жніўня Марыя Адэлаіда і прэм’ер-міністр Эйшен сустрэліся з нямецкім генералам Рыхардам Карлам фон Тэсмарам на мосце Адольфа ў сталіцы. Нямецкая ваенная прысутнасць была ўспрынята кіраўніцтвам княства як непазбежнасць.

Канцлер Германіі Тэабальд фон Бэтман-Гольвег
2 жніўня 1914 года канцлер Германіі Тэабальд фон Бэтман-Гольвег заявіў, што акупацыя Люксембурга апраўданая з ваеннага пункту гледжання, паколькі Францыя мела намер уварвацца ў Люксембург раней. Французскі бок заявіў, што гэты аргумент не з’яўляецца апраўданнем парушэнню нейтралітэту Вялікага Герцагства. Бэтман-Гольвег таксама выказаў шкадаванне ў сувязі з акупацыяй Люксембурга, прапаноўваючы кампенсацыі за страты ў сувязі з прысутнасцю нямецкіх войскаў. 4 жніўня Бэтман-Гольвег заявіў у Рэйхстагу:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| «Мы былі вымушаныя ігнараваць пратэсты урадаў Люксембурга і Бельгіі. Мы павінны выправіць гэтую несправядлівасць, як толькі нашы ваенныя мэты будуць дасягнуты». | "|

Аднак пазней, Бэтман-Гольвег перагледзеў свае заявы з нагоды Люксембурга. У сваёй вераснёўскай праграме, германскі канцлер прапанаваў уключыць Люксембург ў склад Германскай імперыі. Пасля перамогі сіл Антанты ў бітве на Марне, пачалася пазіцыйная вайна, што азначала працяг нямецкай акупацыі Люксембурга.

Урад Эйшэна
-----------

Прэм’ер-міністр Люксембурга Поль Эйшэн
Пасля пачатку пазіцыйных баявых дзеянняў грамадскасць Люксембурга разумела, што захаванне права на самакіраванне можна дамагчыся толькі лаяльнасцю да Германіі. Урад Поля Эйшэна заручыўся падтрымкай люксембуржцаў, якія верылі ў здольнасць дасведчанага палітыка кіраваць краінай падчас акупацыі. 4 жніўня 1914 года Эйшэн выправадзіў з краіны французскага міністра ў Люксембургу, а затым праз чатыры дні пакінуў краіну і бельгійскі міністр. У 1915 годзе пасля ўступлення Італіі ў вайну італьянскі міністр таксама пакінуў Люксембург. Таксама Эйшен адмовіўся крытыкаваць Германскі мытны саюз, хоць да пачатку вайны ён адкрыта заяўляў аб выхадзе з яго.

13 кастрычніка 1914 года, люксембургскі журналіст Карл Дардар быў арыштаваны немцамі за публікацыю антынямецкага артыкула. Ён быў дастаўлены ў Кобленц і прыгавораны нямецкім ваенным судом да трох месяцаў турмы. Эйшэн быў абураны гэтым выпадкам і заявіў нямецкаму міністру ў Люксембургу, што гэта дзеянне нанесла «прамую шкоду нацыянальнаму суверэнітэту Вялікага Герцагства».

У студзені 1915 года немцамі быў арыштаваны і асуджаны яшчэ адзін грамадзянін Люксембурга па абвінавачванні ў сувязях з французскай разведкай. Эйшэн і міністр юстыцыі Люксембурга Віктар Торн зноў выказалі сваю незадаволенасць.

Летам 1915 года Поль Эйшэн паспрабаваў абмежаваць ролю Каталіцкай царквы ў сістэме адукацыі. Аднак гэтая ініцыятыва прэм’ера выклікала рэзкую незадаволенасць Вялікай герцагіні Марыі Адэлаіды, якая прапанавала яму сысці ў адстаўку.

Пасля Эйшэна
------------

### Смерць Эйшэна

Пахаванне Поля Эйшэна
11 кастрычніка 1915 года Поль Эйшэн памёр. Смерць прэм’ер-міністра нанесла сур’ёзны ўдар па становішчу ў Люксембургу і амаль паралізаваны палітычную сістэму краіны. На працягу першага года нямецкай акупацыі, ён быў апорай народа Люксембурга і кіраўніцы Марыі Адэлаіды. Смерць вопытнага палітыка прывяла да пачатку перадзелу ўлады паміж рознымі палітычнымі сіламі.

Пасля смерці Эйшэна пачалася палітычная барацьба паміж клерыкаламі і антыклерыкаламі. Супрацьстаялыя бакі не змаглі забяспечыць сабе большасць у заканадаўчым органе. Каталіцкія кансерватары, сфармаваўшы найбуйнейшы блок, не змаглі сабраць кааліцыю большасці.

### Урад Манжэны

На наступны дзень пасля смерці Поля Эйшена Марыя Адэлаіда заклікала міністра фінансаў Маціяса Манжэна сфармаваць урад меншасці. Манжэна быў абвешчаны часовым прэм’ер-міністрам і атрымаў афіцыйную пасаду «Старшыня Рады». Урад Манжэны не павінен быў быць пастаянным. Княгіня Марыя Адэлаіда, прызначыўшы дасведчанага палітыка Манжэну хацела стабілізаваць палітычную сітуацыю ў краіне.

4 лістапада 1915 года Маціяс Манжэна прапанаваў кандыдата на пасаду кіраўніка школы для настаўнікаў. Аднак Марыя Адэлаіда не пагадзілася з выбарам прэм’ер-міністра. Манжэна, надаючы вялікае значэнне адукацыі, праявіў настойлівасць і не пажадаў ісці на саступкі кіраўніцай. У выніку гэтага канфлікту, на наступны дзень Маціяс Манжэна быў адпраўлены ў адстаўку, усяго толькі праз 25 дзён пасля свайго прызначэння.

### Урад Лутша

Пасля адстаўкі Манжэны, вялікая княгіня вырашыла сфармаваць кабінет міністраў, які складаўся з кансерватараў на чале з Юберам Лутшэм. Аднак палата дэпутатаў выступіла супраць гэтага. Партыя права мела толькі 20 месцаў з 52, аднак павінна была стаць фактычна кіруючай партыяй. Гэта выклікала абурэнне левых палітычных сілаў, якія абвінавацілі Марыю Адэлаіду ў спробе дзяржаўнага перавароту. Княгіня, спрабуючы знайсці выхад з тупіковай сітуацыі распусціла парламент. 23 снежня 1915 года ў Люксембургу прайшлі парламенцкія выбары, па выніках якіх Партыя права атрымала 25 месцаў, аднак гэтага не хапіла для фармавання ўрада. 11 студзеня 1916 года палата дэпутатаў выказала вотум недаверу ўраду і Лутш быў адпраўлены ў адстаўку.

Урад нацыянальнага саюза
------------------------

### Фарміраванне кансенсусу

Пасля сыходу ў адстаўку кансерватыўнага кабінета міністраў, Марыя Адэлаіда звярнулася да вядучага лібэральнага палітыка краіны Віктору Торну з просьбай сфармаваць новы ўрад. Поль Эйшен кіраваў Люксембургам 27 гадоў і падзенне двух кабінетаў міністраў за такі кароткі прамежак часу, прывялі да расчаравання люксембуржцаў ў сваіх палітыках. Торн, звярнуўшыся да палаты дэпутатаў з просьбай аб падтрымцы яго ўрада стаў прымірэнчай фігурай у палітыцы Люксембурга. У сваім выступе перад дэпутатамі ён заявіў: «Калі вы хочаце ўрад, які дзейнічае, і здольны дзейнічаць, то неабходна, каб усе партыі падтрымлівалі гэты ўрад». Палітычныя партыі пагадзіліся падтрымаць новы ўрад пры ўмове, што кожная з іх будзе запрошаная ва ўрад. Торн быў вымушаны пагадзіцца на гэтыя ўмовы. У выніку гэтага было сфармавана кааліцыйны ўрад , у які ўвайшлі вядучыя люксембургскія палітыкі. Акрамя самога Торна, ва ўрад патрапілі кансерватары Леон Каўфман і Антуан Лефорт, лідар сацыялістаў Мішэль Вельтэр і ліберал Леон Маўтрыер.

### Недахоп харчавання

Найбольш актуальнай праблемай для ўрада падчас акупацыі была недахоп харчавання. Вайна прывяла да таго, што імпарт прадуктаў харчавання стаў немагчымы. Для таго, каб спыніць пагаршэнне сітуацыі ўрад забараніў экспарт прадуктаў харчавання з Люксембурга. Акрамя гэтага, урад ўсталяваў кантроль коштаў для процідзеяння падаражанню, каб зрабіць прадукты харчавання больш даступнымі для бедных слаёў насельніцтва. Аднак сітуацыя пагаршалася, а германскія акупацыйныя ўлады не прыкладалі намаганняў, каб палепшыць сітуацыю.

У 1916 годзе харчовы крызіс узмацніўся з-за дрэннага ўраджаю бульбы, які быў на 30-40 % менш у параўнанні з ураджаем папярэдняга года. Нягледзячы на цяжкую харчовую сітуацыю, масавага голаду ў Люксембургу ўдалося пазбегнуць. Тым не менш, харчовы крызіс прывёў да таго, што парламент запатрабаваў адстаўкі міністра сельскай гаспадаркі і гандлю Міхаэля Велтэра. 3 студзеня 1917 года Велтэр быў адпраўлены ў адстаўку, а яго месца заняў іншы сацыяліст Эрнэст Леклер.

### Забастоўка прамыслоўцаў

Нямецкі генерал фон Тэсмар, подавіўшы забастоўку у Люксембургу
Незадаволенасць сярод насельніцтва пастаянна расло падчас акупацыі, асабліва на прамыслова развітым поўдні краіны. Восенню 1916 года першыя прафсаюзы работнікаў металургічнай прамысловасці паўсталі ў сталіцы і ў Эш-сюр-Альзэце. Падчас акупацыі вытворчасць чыгуну ў краіне рэзка ўпала, што стварала дадатковую напружанасць. У сакавіку і красавіку 3 беспартыйных дэпутата былі абраныя ў Палату дэпутатаў ад кантона Эш-сюр-Альзэт. Гэтыя незалежныя дэпутаты сталі адзінай заканадаўчай апазыцыяй ўраду нацыянальнага саюза.

У сувязі з блакадай ўзбярэжжа Германіі флотам Брытанскай імперыі, нямецкі ўрад залежаў ад рэсурсаў Люксембурга, так, напрыклад, у 1916 годзе люксембуржцы вырабілі больш адной сёмай частцы нямецкага пераробнага чыгуну. Таму нямецкія акупацыйныя ўлады не маглі дазволіць забастоўкам пачацца сярод металургаў і шахцёраў Люксембурга. Баючыся акцый грамадзянскага непадпарадкавання і масавых забастовак, германскі генерал фон Тэсмар заявіў аб тым, што любой асобе, якая ўчыніла акт гвалту супраць нямецкіх войскаў ці ўдзельнічае ў забастоўках пагражае смяротнае пакаранне.

Нягледзячы на пагрозы фон Тэсмара забастоўка ў Люксембургу пачалася, аднак неўзабаве немцам удалося арыштаваць лідараў забастоўкі і яна была спыненая. Двое лідараў затым былі асуджаныя нямецкім ваенна-палявым судом у Трыры да 10 гадоў пазбаўлення свабоды, што выклікала пратэст урада Люксембурга. Падаўленне забастоўкі сіламі нямецкіх войскаў, а не люксембургскай жандармерыі прывяло да таго, што ў знак пратэсту 19 чэрвеня 1917 года ўрад Віктора Торна зышоў ў адстаўку.

Гл. таксама
-----------

* Люксембург у Другой сусветнай вайне
* Люксембург (вобласць грамадзянскага кіравання)

Зноскі
------

1. ↑  *Calmes, Christian.* The Making of a Nation From 1815 to the Present Day. — Luxembourg City: Saint-Paul, 1989. — P. 340. (англ.)
2. ↑  *Thewes, Guy.* Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg City: Service Information et Presse, 2003. — С. 56. — ISBN 2-87999-118-8. (фр.)
3. ↑  Тэлеграма Эйшена Ягаву. 1 жніўня 1914. (ням.)
4. ↑  Тэлеграма Эйшена міністрам замежных спраў. 2 жніўня 1914. (фр.)
5. ↑  Прамова Эйшена ў палаце дэпутатаў Люксембурга. 3 жніўня 1914. (фр.)
6. ↑  *Gaul, Roland.*. "The Luxembourg Army" (англ.). Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2012. Праверана 27 лістапада 2012.
7. ↑  *Doody, Richard*. "The Grand Duchy of Luxembourg" (англ.). Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2006. Праверана 27 лістапада 2012.
8. ↑  *O'Shaughnessy, Edith.* Marie Adelaide – Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau. — London: Jonathan Cape, 1932. — 155 с. (англ.)
9. ↑  Тэлеграма Бэтман-Гольвега Эйшену. 2 жніўня 1914. (ням.)
10. ↑  Ліст Малара Эйшену. 3 жніўня 1914. (фр.)
11. ↑  Прамова Бэтман-Гольвега ў рэйхстагу. 4 жніўня 1914. (ням.)
12. ↑  *Theobald von Bethmann-Hollweg.*. Septemberprogramm des Reichskanzlers (ням.) (9 верасня 1914). Архівавана з першакрыніцы 10 студзеня 2013. Праверана 23 ліпеня 2006.
13. ↑  Тэлеграма Эйшэна Малару. 4 жніўня 1914. (фр.)
14. ↑  *Mersch, Jules.* "Paul Eyschen". Biographie Nationale du Pays de Luxembourg.. — Luxembourg City: Victor Buck, 1953. — P. 132. (фр.)
15. ↑  Ліст Эйшена Нісэну. 28 снежня 1882. (фр.)
16. ↑  Тэлеграма Эйшена Буху. 8 снежня 1914. (ням.)
17. ↑  Тэлеграма Торна Бергу. 1 лютага 1915. (ням.)
18. ↑  *Calmes, Christian.* The Making of a Nation From 1815 to the Present Day. — Luxembourg City: Saint-Paul, 1989. — С. 93. (англ.)
19. ↑  *O'Shaughnessy, Edith.* Marie Adelaide – Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau. — London: Jonathan Cape, 1932. — С. 134—135. (англ.)
20. ↑  *Thewes, Guy.* Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg City: Service Information et Presse, 2003. — С. 64. — ISBN 2-87999-118-8. (фр.)
21. ↑  *O'Shaughnessy, Edith.* Marie Adelaide – Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau. — London: Jonathan Cape, 1932. — С. 65. (англ.)
22. ↑  *Thewes, Guy.* Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg City: Service Information et Presse, 2003. — С. 65. — ISBN 2-87999-118-8. (фр.)
23. ↑  *Thewes, Guy.* Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg City: Service Information et Presse, 2003. — С. 66. — ISBN 2-87999-118-8. (фр.)
24. ↑  *Kreins, Jean-Marie.* Histoire du Luxembourg. — Paris: Presses Universitaires de France, 2003. — С. 88. — ISBN 978-2-13-053852-3. (фр.)
25. ↑  Прамова Торна перад палатай дэпутатаў. Люты 1916. (фр.)
26. ↑  *Thewes, Guy.* Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg City: Service Information et Presse, 2003. — С. 69. — ISBN 2-87999-118-8. (фр.)
27. ↑  *Thewes, Guy.* Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg City: Service Information et Presse, 2003. — С. 68. — ISBN 2-87999-118-8. (фр.)

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |