Пячатка з раскопак у в. Лаўрышава і прыклад адбітку з яе. Навіны тэлеканалу «Беларусь 1» 11.09.2015.
**Пячатка з раскопак у Лаўрышаве** — прыкладна́я каменная пячатка-матрыца, выяўлена ў 2015 годзе пры раскопках на археалагічным селішчы Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра ў в. Лаўрышава Навагрудскага раёна. Формай падобная да бруска, на адным з тарцоў выразаны надпіс у 2 радкі. Адметнасць знаходкі ў захаванасці менавіта матрыцы, бо звычайна сярэдневяковыя пячаткі знаходзяць у выглядзе адбіткаў. Аналагаў у Беларусі няма. 

Паводле Галіцка-Валынскага летапісу, манастыр *«на рацэ на Нёмане, паміж Літвой і Наваградкам»* заснаваў каля 1260 года сын вялікага князя літоўскага Міндоўга — Войшалк (вялікі князь літоўскі ў 1264—1267). Паводле царкоўнага падання, манастыр заснаваны ў сярэдзіне XIII ст. прападобным ігуменам Елісеем.

Археалагічныя даследаванні ў Лаўрышаве
--------------------------------------

Асноўны артыкул: **Археалагічныя даследаванні ў Гнесічах і Лаўрышаве**
Інвентарны вопіс манастыра, 1601. Фрагмент тытульнага аркуша. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі.
Мясцовасць у в. Лаўрышава, дзе вяліся раскопкі. Свята-Успенская царква, пабудавана каля 1795 г. як манастырская.
Месцазнаходжанне Лаўрышаўскага манастыра з XVI ст. вядома па дакументах. Археалагічныя абследаванні ў Лаўрышаве пачаў у 1990 годзе А. К. Краўцэвіч, які зрабіў выснову: «На падставе здабытага падчас раскопак археалагічнага матэрыялу можна сцвярджаць, што мы знайшлі культурны слой Лаўрышаўскага манастыра.» У 2011—2015 гадах раскопкі ў гэтым месцы праводзілі Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі, якія складаліся з добраахвотнікаў, пад навуковым кіраўніцтвам доктара гістарычных навук, прафесара С. Я. Рассадзіна. Па выніках даследаванняў ім была зроблена выснова, што манастыр існаваў на гэтым месцы з часу заснавання ў XIII ст.

Выяўленне пячаткі
-----------------

Археалагічныя раскопкі ў Лаўрышаве, 2015.
У экспедыцыі вялася палявая апрацоўка археалагічных матэрыялаў, кіраўнік — гісторык Т. В. Маслюкоў, знаходка была папярэдне вызначана як каменны брусок і вылучана для далейшага навуковага даследавання. Ёй быў нададзены шыфр «Л15 37/5».

Пры абследаванні знаходкі ў Мінску С. Рассадзін выявіў на тарцы бруска надпіс. Т. Маслюкоў выказваў меркаванне, што гэта можа быць імя уладальніка, якое трэба прачытаць. На меркаванне С. Рассадзіна, знаходка выраблена са сланцавага каменя, які здабывалі і апрацоўвалі ў Сярэдневякоўі да XIII ст. (сланцавыя вырабы з'яўляюцца ў археалогіі датавызначальнымі прадметамі, паколькі ў 1240 г. камнездабыўныя майстэрні былі разбураны падчас мангола-татарскага нашэсця і пазней не аднаўляліся). Для прачытання надпісу знаходка была перададзена спецыялісту па эпіграфіцы, кандыдату гістарычных навук І. Л. Калечыц.

Прачытанне і вызначэнне
-----------------------

Зверху ўніз: матрыца (літары размешчаны ў зваротным парадку, які звычайны для матрыц), адбітак тэксту для чытання і малюнак з яго паводле С. Шупы. Пры такім прачытанні крайняя левая літара ў другім радку на пячатцы адсутнічае.
Прачытанне надпісу ў лабараторных умовах і вызначэнне тыпу знаходкі прапанавала І. Калечыц. Паводле яе высновы, артэфакт з'яўляецца пячаткай, а надпіс чытаецца як *Святая пу́стынь*, пры гэтым першае слова напісана скарочана на грэчаскай мове, што было характэрна для XII—XIV стагоддзяў: Ά(για) Пꙋ[С]ТІN. Літару «н» ва ўсходнеславянскай кірыліцы да XIV ст. пісалі ў грэчаскай форме Ν. У такім разе, знаходка папаўняе шэраг ранніх пячатак часоў Вялікага Княства Літоўскага.

Іншае прачытанне, па апублікаваных фотаздымках матрыцы і адбітку, прапанаваў журналіст С. Шупа (Чэхія). На яго думку, на здымках *«на тарцы каменнага бруска… можна… без вялікіх намаганняў»* прачытаць напісанае квадратным яўрэйскім шрыфтам імя *Іцхак-Айзі[к]* (יצחק אייזיק). З такім прачытаннем пагадзіліся доктар гуманітарных навук Л. Лемперт (выкладчыца гісторыі і культуры яўрэяў гістарычнага факультэта Вільнюскага ўніверсітэта), доктар гістарычных навук К. Цукерман[en] (прафесар візантыністыкі Практычнай школы вышэйшых даследаванняў, Парыж), а ў Беларусі — калекцыянер яўрэйскіх пячатак, рабін Ш. Ізаксон (Віцебск).

Каментуючы паведамленні пра яўрэйскае прачытанне, І. Калечыц патлумачыла, што яе версія пра грэка-славянскі тэкст з'яўляецца папярэдняй, і што спецыяльным вывучэннем гэтага надпісу яна не займаецца. Ніхто з беларускіх навукоўцаў, і ніхто з эпіграфістаў ці сфрагістаў не апублікаваў сумненняў адносна прачытання І. Калечыц.

Прадстаўленне
-------------

У Лаўрышаве 1 лістапада 2015 года адбылося прадстаўленне пячаткі грамадскасці, а 5 лістапада, у дзень прастольнага свята Лаўрышаўскага манастыра, пячатка разам з археалагічнай экспазіцыяй была паказана мітрапаліту Мінскаму і Заслаўскаму, Патрыяршаму экзарху ўсяе Беларусі Паўлу, духавенству і гасцям.

Паведамленне С. Я. Рассадзіна і І. Л. Калечыц «Каменная матрыца пячаткі з Лаўрышаўскага манастыра» было ўключана ў праграму міжнароднай навуковай канферэнцыі «Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура», у секцыі «Духоўная і матэрыяльная культура» (5—6.11.2015, Мінск).

Зноскі
------

1. ↑  Пераклад са старажытнарускай мовы паводле артыкула: *Краўцэвіч, А. К.* Войшалк (1264 — 1267 г.). Інтэлігент на троне // pawet.net [Электронны рэсурс] — 2008. — 27 чэрвеня. — Дата доступу: 13.11.2015.
2. ↑  Краўцэвіч, 1996
3. 1 2  *Пракопчык, Б.* Загадкі лаўрышаўскага манастыра // Звязда. — 2015. — 4 жніўня. — Дата доступу праз інтэрнет: 13.11.2015.
4. ↑  *Маслюкоў, Т. В.* Ад каменнага нажа да шахматнай фігуры: новыя раскопкі ў Лаўрышаве Архівавана 1 студзеня 2017. // gomelcivil.org [Электронны рэсурс] — 2015. — 15 жніўня. — Дата доступу: 29.10.2015.
5. ↑  Гл. напр.: *Рыбаков, Б. А.* Ремесло древней Руси(недаступная спасылка). — М. 1947. — С. 195—196.  (руск.)
6. ↑  Гл. напр.: *Векслер, А. Г.* Раскопки в Москве на Арбате / А. Г. Векслер, Ю. Ю. Васильев // Наука и жизнь. — 1996. — № 11. — Дата доступу праз інтэрнет: 12.11.2015.  (руск.)
7. ↑  Археологи говорят о второй за год сенсации Архівавана 8 снежня 2015. // tvr.by [Электронный ресурс] — Минск. — 2015. — 11 сентября. — Дата доступа: 24.11.2015.  (руск.)
8. ↑  *Галоўка, С.* Тайны Лаўрышаўскага манастыра: шлях да разгадак Архівавана 27 студзеня 2016. / С. Галоўка // Беларуская думка. — 2015. — № 11. — С. 50—57. ISSN 0023-3102.
9. ↑  *Шупа, С.* Які Іцхак-Айзік згубіў пячатку ХІІІ стагодзьдзя ў Лаўрышаўскім манастыры? // Радыё Свабода [Электронны рэсурс]. — Прага. — 2015. — 22 кастрычніка. — Дата доступу: 22.10.2015.
10. 1 2  Надпіс на старажытнай пячатцы: іўрыт ёсьць, а габрэяў не было? // Радыё Свабода [Электронны рэсурс] — Прага. — 2015. — 28 кастрычніка. — Дата доступу: 29.10.2015.
11. 1 2  Гісторык Рассадзін — адзіны праціўнік іўрыту на пячатцы з Лаўрышаўскага манастыра? // svaboda.org [Электронны рэсурс]. — Прага. — 2015. — 30 кастрычніка. — Дата доступу: 30.10.2015.
12. ↑  *Петрова, А.* Печать XIII века представили на подворье Свята-Елисеевского мужского монастыря Архівавана 2 лютага 2016. / А. Петрова // novgazeta.by [Электронны рэсурс] — Навагрудак. — 2015. — 1 ноября. — Дата доступу: 9.11.2015.  (руск.)
13. ↑  Пячатку XIII стагоддзя прэзентавалі на падвор'і Свята-Елісееўскага мужчынскага манастыра Архівавана 8 снежня 2015. // tvr.by [Электронны рэсурс] — Мінск. — 2015. — 2 лістапада. — Дата доступу: 4.11.2015.
14. ↑  Митрополит Павел посетил Елисеевский Лавришевский мужской монастырь / Фото: А. Мизей // Официальный портал Белорусской православной церкви [Электронный ресурс] — Минск. — 2015. — 5 ноября. — Дата доступа: 10.11.2015.  (руск.)
15. ↑  Праграма міжнароднай навуковай канферэнцыі «Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура» // Інстытут гісторыі НАНБ [Электронны рэсурс] — Мінск. — Дата доступу: 04.11.2015.

Літаратура
----------

* *Краўцэвіч, А. К.* Археалагічныя даследаванні Лаўрышаўскага манастыра на Панямонні // *З глыбі вякоў. Наш край*. — Мінск: Навука і тэхніка, 1996. — В. 1. — С. 227—234.

Спасылкі
--------

* *Пятрова, А.* Унікальная знаходка Архівавана 8 снежня 2015. / А. Пятрова // Новае жыццё. — 2015. — 4 лістапада. — Дата доступу праз інтэрнэт: 24.11.2015.
* Архівавана 1 студзеня 2017. [Відэа з 29 хвіліны 55 секунды] // tvr.by [Электронны рэсурс] — Мінск. — 2015. — 8 лістапада. — Дата доступу: 9.11.2015.
* На раскопках Лавришевского монастыря нашли уникальную матрицу-печать XIII века Архівавана 1 студзеня 2017. [Фотоснимки 1.11.2015] // lavra.by [Электронный ресурс] — Лавришево. — 2015. —10 ноября. — Дата доступа: 11.11.2015.  (руск.)