У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Буякі (значэнні).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дурава.

**Буякі́**, **Дурніцы** праслухаць вымаўленне (i) (*Vaccinium uliginosum*) — від лістападных кусцікаў з роду Ягаднік сямейства Верасовыя. Тыпавы від гэтага роду.

Назва
-----

Побач буякоў часта расце багун балотны (*Ledum palustre*), які дае моцны хмельны пах, што выклікае пры працяглым удыханні моцны галаўны боль. Як багун найбліжэйшы сусед буякоў, то яго ўплыў на чалавека часта памылкова прыпісваецца ім, праз што яны і атрымалі сваю народную назву — дурніцы. Сярод іншых беларускіх назваў такія, як п’яніца, лахачы, белагалоўнік, галаваболь, дурнічнік, п’яніцы, валуі, дурава, бугаі, буяке, дурніка, п’янішніца, буяхі, буіны, ганабобель.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «*Bilder ur Nordens Flora*», 1917—1926
Кветка буякоў
Невялікі вельмі разгалінаваны лістападны кусцік. Вышыня 30—140 см. Галінкі прамыя, цыліндрычныя, круглявыя, пакрытыя бураватай або цёмна-шэрай карой, маладыя галінкі зялёныя.

Лісце цвёрдае, эліптычнае, шэравата-шызае, чаргаванае, цэльна-крайняе, вельмі зменлівае па памеры (0,7-5 см даўжынёй, 0,4-3 см шырынёй), на кароткіх хвосціках. Лісцікі ад ланцэтных да зваротнаяйкападобных, зверху блакітнавата-цёмна-зялёныя, знізу больш светлыя, шыза-зялёныя, з жылкамі, якія моцна выступаюць. Ападаюць на зіму. Пакрыты блакітнаватым васкавым налётам.

Кветкі дробныя, белаватыя з ружовым адценнем, размешчаны па 1—3 на канцах леташніх парасткаў, кветаножкі трохі даўжэй кветкі, з двума прыкветкамі. Кветкі правільныя, зрослыя з падвойным калякветнікам. Чашачка 4-5-зубчастая, зялёная, вяночак (45 мм даўжынёй) бялёса-ружовы, яйкападобна-гарлачыкападобны, з чатырма-пяццю адагнутымі вонкі зубцамі. Тычынак 8-10, песцік адзін, завязь ніжняя.

Плады — сінявата-чорныя ягады грушападобнай або авальнай формы 9-12 мм даўжынёй з шызым налётам, кісла-салодкія, без выразнага паху, ядомыя, усярэдзіне з зеленаватым мякаццю. Насенне шматлікае, светла-карычневае, завостранае, у форме паўмесяца, з сеткавымі лупінамі.

Цвітуць у маі — чэрвені, выспяваюць у ліпені — жніўні.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Буякі ў Нарвегіі
Буякі на гары Антаке  (англ.) (бел. — другім па велічыне вулкане ў Японіі
Буякі ў Грэнландыі
Гэты від сустракаецца ва ўсіх рэгіёнах Паўночнага паўшар’я з умераным і халодным кліматам, у тундры, лясной зоне і верхнім поясе гор, нярэдка на балотах, тарфяніках. У Еўразіі распаўсюджаны ад Ісландыі і Вялікабрытаніі на захадзе да расійскага Далёкага Усходу і Японіі на ўсходзе (на поўдні арэал віду даходзіць да Іспаніі, Італіі, краін былой Югаславіі, Турцыі, Манголіі). У Паўночнай Амерыцы — ад Аляскі да Ньюфаўндленда (на поўдні — да Каліфорніі).

Ва Украіне распаўсюджаны ў заходнім і цэнтральным Палессі, зрэдку ў левабярэжным Палессі, у Карпатах. Раёны нарыхтовак: Валынская, Ровенская, паўночная частка Жытомірскай і Чарнігаўскай абласцей, Карпаты. У сувязі з асушваннем лясных тарфяных балот плошчы буякоў памяншаюцца і ўзнікае патрэба ў праектаванні мерапрыемстваў па захаванню і ўзнаўленню іх зараснікаў.

У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі па імшыстых забалочаных лясах і тарфяных балотах.

Растуць буякі ў забалочаных хвойных і змешаных лясах, на тарфяных балотах. Расліна святлалюбная.

Ураджайнасць буякоў вагаецца ад 120 да 550 кг/га. Яны, як і іншыя ягаднікі, вельмі адчувальныя да позніх веснавых замаразкаў, колькасці ападкаў. Вялікую ролю ў завязванні пладоў адыгрываюць пчолы-апыляльнікі. Пры наяўнасці апыляльнікаў утворыцца 67,8 % завязей, а без апылення — 5,6 %.

Хімічны склад
-------------

Ягады буякоў
Па біяхімічным паказчыках не саступаюць чарніцам.

У ягадах утрымліваюцца вугляводы (5,3-6,5 %), лімонная, яблычная, шчаўевая кіслоты (да 2 %), пекціны (0,5-0,6 %), дубільныя і фарбавальныя рэчывы (да 0,2 %), жалеза і марганец. Ягады маюць дастаткова высокае ўтрыманне вітаміна С (да 25-28 мг%), які захоўваецца пры перапрацоўцы, каратын, вітамін РР. Яны могуць стаць крыніцай атрымання катэхінаў і антацыянаў (Р-актыўных злучэнняў).

У насенні ўтрымліваецца 28-32 % алею.

Гаспадарчае значэнне і ўжыванне
-------------------------------

Пірог з буякамі
Лісце буякоў у восеньскай афарбоўцы
Харчовая, вітамінная, лекавая, меданосная, таніданосная, дэкаратыўная расліна.

Ягады ядомыя. Іх збіраюць для ўжывання ў сырым і перапрацаваным выглядзе. Свежы сок доўга не захоўваецца. Іх сушаць, выкарыстоўваюць для вырабу сокаў, узвараў, варэння, вінаў, джэмаў, жэле, мусаў.

Звычайна рэкамендуюць змешваць буякі з іншымі ягадамі, якія маюць больш яркі смак: чарніцамі, брусніцамі, журавінамі і іншымі.

Ягады і сок буякоў — дыетычны прадукт, які ўзмацняе абмен рэчываў і дзеянне цукрапаніжаючых прэпаратаў. Ягады ўмацоўваюць сценкі крывяносных сасудаў, нармалізуюць работу органаў стрававання і сэрца. Проціцынготны і вяжучы сродак.

Як меданосная расліна дае вясенне-летні ўзятак, які садзейнічае нарошчванню сілы пчалінай сям’і.

У народнай медыцыне ўжываюць ягады і лісце. Галіны з лісцем выкарыстоўваюць пры хваробах сэрца, як слабільны сродак, пры малакроўі, — ягады — пры дызентэрыі і парушэнні абмену рэчываў.

Акрамя таго, ягада выкарыстоўваюцца як проціцынготны і глістагонны сродак, сок і адвар — пры ліхаманцы.

У лісці ўтрымліваецца да 10,5 % танідаў, якія могуць быць выкарыстаны ў гарбарнай прамысловасці.

Буякі прыдатныя для азелянення прысядзібных участкаў, асабліва на вільготных месцах у палескіх раёнах, іх можна высаджваць у бардзюрах, на рабатках.

Агратэхніка, перапрацоўка і збераганне
--------------------------------------

Культурныя буякі
Буйнаплодныя буякі перспектыўныя для ўвядзення ў культуру. Акрамя прыродных форм буякоў, для ўвядзення ў культуру прыдатныя асобныя віды паўночнаамерыканскіх буякоў. Даследаванні па вырошчванні гэтых раслін ва ўмовах батанічных садоў Масквы, Мінска і іншых даказалі мэтазгоднасць і перспектыўнасць іх культуры на забалочаных і асушаных глебах.

Буякі — расліна непатрабавальная, практычна не паражаецца шкоднікамі і хваробамі.

Буякі патрабуюць кіслых глеб (pH 4-5), таму трэба рэгулярна сачыць за ўзроўнем кіслотнасці. Яны асабліва патрабавальныя да вільгаці — у карэннезаселеным пласце глебы (на глыбіні 20 см) яна павінна быць пастаянна вільготнай, але пераўвільгатнення і падтаплення яна не выносіць. Заляганне грунтавых вод на глыбіні 30-60 см спрыяльна для культуры.

Ягады збіраюць уручную, свежыя захоўваюць на працягу двух-трох дзён. Павышэнню ўраджайнасці спрыяе абрэзка галін, якую рэкамендуецца праводзіць раз у тры-чатыры гады восенню або ў пачатку вегетацыйнага перыяду.

Сушаць ягады ў спецыяльных печах або сушылках пры тэмпературы 40-55 °C градусаў. Захоўваюць плады гэтак жа, як і плады чарніц.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 137. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Дикорастущие плоды и ягоды / Шапиро Д. К. Михайловская В. А. Манциводо Н. И. — 2-е изд. перераб. и доп. — Мн.: Ураджай, 1981. — 159 с. 16 л. ил.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Голубика // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 39-41. — 200 с. — 130 000 экз.
6. 1 2  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
7. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
8. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
9. ↑  Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
10. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
11. ↑  Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
12. ↑  Паводле сайта *GRIN* (гл. раздзел Спасылкі).

Літаратура
----------

* Буякі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* *Єлін Ю. Я. Зерова М. Я.  (руск.) (бел. Лушпа В. І. Шабарова С. І.* Дари лісів.. — Київ, 1979. — 440 с.

Спасылкі
--------

* Голубика обыкновенная: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Vaccinium uliginosum* L. (Голубика обыкновенная) // ИАС «ООПТ России»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777268497 |