recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Буада.

**Буада** (англ.: Buada Lagoon) — злёгку саланаватае прэснаводнае возера на востраве Науру. Размешчана на паўднёвым захадзе вострава, у акрузе Буада. Плошча воднай паверхні возера — каля 30 тыс. м². Узровень вады ў возеры Буада прыкладна на 5 м вышэй узроўня акіяна, глыбіня возера — да 5 м. У наш час возера не злучаецца з акіянам, у мінулым — лагуна ў цэнтры каралавага атола. Урадлівая зямля вакол возера забяспечвае развіццё сельскай гаспадаркі.

Лоўля рыбы (1938)
Возера з'яўляецца крыніцай прэснай вады на востраве, дзе няма ніводнай ракі, але не задавальняе патрэбнасці ў ёй 13 тысяч чалавек, таму пітная вада завозіцца з Аўстраліі.

Зноскі
------

1. ↑  Паўднёваціхаакіянскі сакратарыят — Науруанскі план развіцця аквакультур. (англ.)
**Жвялгайціс** (літ.: Žvelgaitis, ням.: Svelgates; літаральна: *які глядзіць вакол*) ― літоўскі князь, які загінуў у 1205 годзе. З’яўляецца самым першым літоўскім князем, чыё імя на дадзены момант вядома з вартых даверу крыніц. Апісанне яго ваеннага паходу і смерці даецца ў «хроніцы» за аўтарствам Генрыха Латвійскага, нямецкага летапісца, які складаў свае творы ў пачатку XIII стагоддзя. У іх  распавядаецца пра гісторыю Латвіі ў перыяд з 1186 па 1227 гады. Жвялгайціс апісваецца як «багаты і магутны» кіраўнік, аднак разам з тым, ён не з’яўляўся вярхоўным князем, а толькі ўзначальваў войска гэтага больш магутнага князя.

У 1205 годзе Жвялгайціс павёў за сабой некалькі тысячаў коннікаў з Літвы на поўнач, па шляху праз Рыгу, каб напасці на землі Эстоніі і разрабаваць іх. Вяртаючыся з Эстоніі ў сярэдзіне зімы, з ваеннай здабычай і эстонскімі рабамі, яго войска было заспета знянацку і патрапіла ў засаду падчас пераходу праз гурбы, якія даходзілі воінам па пояс. На іх напаў атрад, які складаўся з лівонскіх і нямецкіх жыхароў Рыгі, якія знаходзіліся пад камандаваннем Віестартса  (руск.) (бел. кіраўніка земгалаў. Сам Віестартс не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве, а толькі каардынаваў атакі, седзячы ў санях. Жвялгайціс загінуў ад дзіды, кінутай немцам па імяні Тэадор Шылінг. 1 200 літоўскіх воінаў загінулі. Эстонскія рабы былі забітыя разам з імі, у адплату за «мінулыя злачынствы» супраць лівонцаў. У Літве многія смуткавалі па Жвялгайцісу. Крыніцы таксама кажуць, што пяцьдзесят жонак літоўскіх воінаў скончылі жыццё самагубствам ад гора, у надзеі хутчэй апынуцца каля сваіх забітых мужоў.

Зноскі
------

1. ↑  Žvelgaičio piliakalnis atskleidžia istorijos paslaptis Nuoroda tikrinta 2015-06-02

Літаратура
----------

* (літ.)  Daugirdaitė-Sruogienė, Vanda (1966). *Lietuvos istorija* (6th ed.). Chicago, Illinois: TERRA. LCC 67037106.
* *Baranauskas, Tomas*. The Formation of the Lithuanian State **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Lietuvos.net. Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2006. Праверана 30 снежня 2006.
**Кацярына Вячаславаўна Янчыленка** (Верхалайцава; нар. 21 жніўня 1996, Бішкек, Кыргызстан) — беларуская футбалістка, нападаючая. Выступала за зборную Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванка футбольнай школы ДЮСШАР «Белкард» (Гродна), першым трэнерам быў Дзяніс Міхайлавіч Леўчанка.

У 2022 годзе пакінула склад жаночай каманды «Дняпро», да якой далучылася ў міжсезонне і вярнулася ў «Віцебск». За гэты час яна ўзяла ўдзел у пяці афіцыйных матчах за «Дняпро», у якіх адзначылася адной галявой перадачай.

Выступала ў зборную Беларусі WU-17 і WU-19.

Зноскі
------

1. ↑  Полузащитник Екатерина Янчиленко (Верхолайцева) покинула состав женской команды «Днепр».

Спасылкі
--------

* Верхолайцева Екатерина Вячеславовна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway |
**Ма́рцін Ма́рцінавіч Ка́рклін** (лат.: Karkliņš Mārtiņš; 13 (1) лютага 1894 — 11 красавіка 1938) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні Савета Народных Камісараў Беларускай ССР, старшыня Дзяржплана БССР (1927—1930).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Курляндскай губерні, працаваў рабочым на заводах.

Удзельнік Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Ніжнім Ноўгарадзе.

З 1918 года намеснік старшыні выканкама Ніжагародскай і Самарскай губерняў, старшыня выканкама Церскай губерні.

З канца 1925 года намеснік старшыні СНК БССР і адначасова старшыня камісіі заканадаўчых меркаванняў пры СНК БССР (1926—1927). З 1927 года старшыня Эканамічнага савета пры СНК БССР.

У лютым 1927 года прызначаны старшынёй Дзяржплана БССР. Вызвалены ад пасады старшыні Дзяржплана ў студзені 1930 года ў сувязі з прызначэннем намеснікам старшыні праўлення Дзяржаўнага банка СССР.

Са студзеня 1930 года ў РСФСР — намеснік старшыні ВСНГ РСФСР, намеснік наркама лёгкай прамысловасці СССР, старшыня ЦК Саюза работнікаў гаспадарчых устаноў СССР.

Арыштаваны 25 снежня 1937, расстраляны 11 красавіка 1938 года.

Член бюро ЦК КП(б)Б (1925 — 08.01.1930). Член ЦВК СССР (1922—1937), член Прэзідыума ЦВК БССР (1928—1930).

Спасылкі
--------

* Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь. Сайт Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь.

| ⛭Старшыні Дзяржплана БССР |
| --- |
| БССР | Язэп Дыла (1923—1924) • Аляксандр Анохін (1924) • Стэфан Гельтман (1924—1925) • Сяргей Карп (1925—1927) • Марцін Карклін (1927—1930) • Самуіл Гольдберг (1930—1931) • Дзмітрый Шапіра (1931—1933) • Мацвей Галенда (1933—1935) • Арцемій Любовіч (1935—1937) • Данііл Чудноўскі (1937—1938) • Ісаак Чорны (1938—1944) • Рыгор Эйдзінаў (1944—1946) • Ісаак Чорны (1946) • Рыгор Эйдзінаў (1946—1947) • Ісаак Чорны (1947—1953) • Сяргей Малінін (1953—1965) • Піліп Коханаў (1965—1978) • Віктар Гвоздзеў (1978—1982)  ·  Анатоль Рэвут (1983—1985)  ·  Вячаслаў Кебіч (1985—1990)  ·  Міхаіл Мясніковіч (1990—1991)  ·  Сяргей Лінг (1991—1994) |  |
**Харакат аль-Абдал** — іракская шыіцкая ісламісцкая групоўка, якая ўваходзіць у каалiцыю «Сілы народнай мабілізацыі». У яе складзе дзейнічае як **39-я брыгада**. Ідэалагічна праіранская. 

Групоўка была заснавана ў 2014 годзе падчас грамадзянскай вайны ў Іраку, калі частка апалчэнцаў «Катаіб Сеед аль-Шухада» адкалолася ад арганізацыі. У сваю чаргу тая раней выйшла з «Катаіб Хезбала». 

Як мінімум са студзеня 2016 года «Харакат аль-Абдал» дзейнічае ў Сірыі, змагаючыся на баку ўрада Башара Асада. Тут яна прыняла ўдзел у бітве за Алепа, прарыве блакады Нобла і Захры і аперацыі ў Эт-Танафе.

Гл. таксама
-----------

* Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)
* Спецыяльныя групы (Ірак)
* Прыватныя апалчэнні (Ірак)

Зноскі
------

1. ↑  Aymenn Jawad Al-Tamimi, Hashd Brigade Numbers Index, 31 octobre 2017.
2. 1 2 3 4 5  Jihad Intel : Harakat al-Abdal
3. 1 2  Amir Toumaj, Array of pro-Syrian government forces advances in Aleppo, *The Long War Journal*, 9 décembre 2016.
4. ↑  Amir Toumaj et Caleb Weiss, Iran tests the US in southeastern Syria, *The Long War Journal*, 3 juin 2017.
**Бабруйскі крапасны ваенны шпіталь** — ваенная медыцынская ўстанова, якая размяшчалася ў Бабруйскай крэпасці і працавала з 1810 па 2013 гады.

Гісторыя
--------

У 1810 годзе ў Бабруйску быў адкрыты ваенна-часовы шпіталь. Падчас вайны з Напалеонам шпіталь у Бабруйску меў 2243 койкі. Пасля заканчэння вайны Бабруйскі шпіталь стаў адным з пяці пакінутых ваенных шпіталяў на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Медыкі шпіталя нароўні з грамадзянскімі ўрачамі прымалі ўдзел у барацьбе з інфекцыйнымі захворваннямі падчас эпідэмій. З сярэдзіны XIX стагоддзя і ў наступныя гады беларускія ваенныя шпіталі ператварыліся ў буйныя лячэбныя ўстановы, якія аказвалі стацыянарную медыцынскую дапамогу не толькі вайскоўцам, але і грамадзянскаму насельніцтву. Напрыклад, Бабруйскі ваенны шпіталь ў 1870 годзе меў сярэдні штодзённы лік хворых 619, з іх 235 грамадзянскіх асоб і 79 жонак і дзяцей ваеннаслужачых.

У 1887 годзе шпіталь быў перафарміраваны ў мясцовы лазарэт на 200 месцаў.

У пачатку ХХ стагоддзя пры шпіталі Бабруйскай крэпасці працавалі курсы медсясцёр.

Апошняя назва Бабруйскага крапаснога шпіталя — 290-ы ваенны медыцынскі цэнтр Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь. Закрыты ў 2013 годзе.

Будынак
-------

План Бабруйскага ваеннага шпіталя
Праекціроўкай большасці крапасных будынкаў і збудаванняў Брэсцкай крэпасці займаўся рускі архітэктар А. Я. Штаўберт. Уся ўнутраная планіроўка Бабруйскай крэпасці выканана пры яго актыўным удзеле, у тым ліку і ваенны шпіталь на 600 месцаў. Шпіталь быў пабудаваны на прынцыпах абарончых казармаў. Пабудова праходзіла ў 3 этапы ў перыяд з 1829 па 1835 гады. Гэта адзіны будынак на тэрыторыі Бабруйскай крэпасці, які першапачаткова будаваўся ў 3 паверхі (астатнія 2-х і 1-павярховыя). З-за гэтага архітэктару прыйшлося знізіць вышыню памяшканняў другога паверха з 3,9 м да 3,2 м.

Характэрна, што будынак на працягу ўсяго існавання не мяняў прызначэння: заставаўся ваенным шпіталем да самага канца. Апошняя афіцыйная назва ўстановы — «290-ы ваенны медыцынскі цэнтр Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь». Тут лячыліся салдаты тэрміновай службы, афіцэры, вайскоўцы запасу або ў адстаўцы і члены іх сем’яў.

Кіраўнікі шпіталя
-----------------

* 1864—1865 — штабс-лекар, стацкі саветнік Васіль Андрэевіч Мажны
* 1866—1869 — стацкі саветнік Сцяпан Ільіч Мандроўскі
* 1870—1876 — доктар медыцыны, калежскі (у 1876 годзе — стацкі) саветнік Аляксандр Сямёнавіч Шляхцін
* 1877—1880 — калежскі саветнік Мікалай Ерамеевіч Вяпрыцкі
* 1881—1882 — стацкі саветнік Аляксандр Фёдаравіч Сямёнаў
* 1884—1890 — стацкі саветнік Іосіф Антонавіч Мазаноўскі
* 1891 — стацкі саветнік Фёдар Іванавіч Высакосаў
* 1892—1894 — стацкі саветнік Андрэй Віктаравіч Вішнеўскі
* 1895 — стацкі саветнік Адалаізій Аляксандравіч Кестэрн
* 1896—1899 — стацкі саветнік Аляксандр Якаўлевіч Еўдакімаў

Зноскі
------

1. 1 2  Госпиталь  (руск.)
2. 1 2 3  БОБРУЙСКАЯ КРЕПОСТЬ: ЗАБРОШЕННЫЙ ВОЕННЫЙ ГОСПИТАЛЬ Архівавана 19 мая 2021.  (руск.)
**Жва́чныя** (лац.: Ruminantia; ад лац.: rūma — рубец, першы аддзел страўніка жвачных) — падатрад парнакапытных сысуноў, які ўключае шэсць сямействаў. Фітафагі.

Апісанне
--------

Жвачныя адрозніваюцца складанай сістэмай стрававання. Верхніх разцоў няма, замест іх шчыльны мазольны валік. Карэнныя зубы маюць лунчатую будову, якая спрыяе расціранню корму. Іх страўнік мае агульную схему будовы і звычайна мае 4 аддзела: рубец, сетка, кніжка, сычуг (у аленькавых адсутнічае кніжка). У рубцы жывуць сімбіятычныя пратысты, якія ферментуюць цэлюлозу пры дапамозе сімбіятычных унутрыклеткавых бактэрый. Жвачныя могуць пераварваць частку гэтых сімбіёнтаў для атрымання жывёльнага бялку. Вялікае значэнне мае жвачка (адсюль назва). Карэнныя зубы вялікія, разцы і іклы толькі ў ніжняй сківіцы. У многіх добра развітыя рогі.

Жвачка ўяўляе сабой біялагічнае прыстасаванне, пры дапамозе якога жвачныя жывёлы могуць лепш, чым іншыя траваедныя, ператраўліваць пажыўныя рэчывы грубых кармоў. Адбываецца рэфлекторна ў прамежках паміж кармленнем. Корм невялікімі порцыямі адрыгваецца з рубца і сеткі ў ротавую поласць, дзе перажоўваецца, увільгатняецца слінай і зноў заглынаецца; праз пэўны час цыкл паўтараецца. Паяўляецца ў жывёл з 3-га тыдня і стабілізуецца к 8—10 месяцам. У дарослых жывёл за суткі адбываецца 6—10 жвачных перыядаў.

Сістэматыка
-----------

* Сямейства Жырафавыя (*Giraffidae*)
* Сямейства Кабаргавыя (*Moschidae*)
* Сямейства Аленькавыя (*Tragulidae*)
* Сямейства Віларогія (*Antilocapridae*)
* Сямейства Аленевыя (*Cervidae*)
* Сямейства Пустарогія (*Bovidae*)

Гл. таксама
-----------

* Hyemoschus aquaticus

Зноскі
------

1. ↑  «ruma» пераклад лацінскі-рускі. Анлайн-слоўнік ABBYY Lingvo(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — С. 195. — 100 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · iNaturalist · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4189837-0 · Microsoft: 2778358892 · NDL: 00562949 · NKC: ph115988 |
**Мядня́нскія ельнікі** — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Беларусі, размешчаны ў Мяднянскім лясніцтве Брэсцкага раёна. 6 участкаў зеленамошна-чарнічна-кісліцавых ельнікаў, у якіх пераважае хуткарослая карпацкая елка. Плошча складае 21,8 га. Узрост елак 70—100 гадоў, вышыня да 40 м, дыяметр 0,3— 0,4 м. Унікальныя астраўныя ельнікі на поўдзень ад мяжы суцэльнага пашырэння елкі. Ахоўны статус нададзены ў 1966 годзе.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
**Замак Любамірскіх** у Ланьцуце — адзін з найбольш значных палацава-паркавых ансамбляў на тэрыторыі Польшчы, скарбніца нацыянальнай гісторыі і культуры.

Замак быў закладзены ў першай палове XVII стагоддзя князем Станіславам Любамірскім. Яго залаты век прыпаў на другую палову XVIII стагоддзя, калі ланьцуцкім маёнткам валодалі яго тэзаімянны нашчадак з жонкай Ізабелай. У той час палац быў перабудаваны архітэктарам К. П. Айгнерам і ўпрыгожаны рэдкімі прадметамі мастацтва (статую Любамірскага ў выглядзе Купідона вылепіў Антоніа Канова). Тады ж з'явіўся пейзажны парк з павільёнамі.

Пасля смерці княгіні Ізабелы ў 1816 годзе Ланьцут перайшоў да яе ўнукаў з роду Патоцкіх. Па заканчэнні Другой сусветнай вайны палац-замак быў нацыяналізаваны і пераўтвораны ў агульнадаступны музей. З 1961 года кожны май у замку праходзяць дні камернай музыкі, а ў 1996 годзе ў палацы адбылася сустрэча кіраўнікоў дзевяці дзяржаў Цэнтральнай Еўропы.

Спасылкі
--------

* Сайт Ланьцуцкага замка
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Ланьцуцкі замак**
**Бабруйскі замак** — комплекс драўляных абарончых і адміністрацыйных збудаванняў сярэднявечнага Бабруйска.

Існаваў у 14—18 стст. у Бабруйску на правым беразе р. Бярэзіны. З боку ракі быў ахаваны высокім стромкім схілам і 2 драўляна-землянымі збудаваннямі бастыённага тыпу, з іншых бакоў — ровам шырынёй да 15 м, земляным валам з трыма рэдутамі, на якім былі дубовыя сцены з трыма вежамі. Да ўмацаванай уязной брамы (падвойныя вароты, сістэма жалезных запораў) быў перакінуты драўляны мост. На тэрыторыі замка размяшчаліся двухпавярховы жылы дом і гаспадарчыя пабудовы на падклетах. Паводле інвентара 1638 года, замак займаў плошчу 13,5 моргаў (9,6 га).

За час існавання замак перажыў шмат аблог і разбурэнняў. У 1502 і 1503 гадах яго спусташалі крымскія татары, у 1506 неаднаразова абложваў мяцежны князь М. Глінскі, у студзені 1649 года замак згарэў пад час аблогі войскамі гетмана Я. Радзівіла, у сакавіку 1655 года замак спалілі казакі гетмана І. Залатарэнкі, у 1665 годзе замак згарэў пад час чарговай казацкай аблогі.

Насельніцтва горада аднаўляла замак. Інвентар 1692 сведчыць пра паступовы заняпад і разбурэнне ўмацаванняў замка, у выніку перабудовы 1692 года замак цалкам страціў абарончыя функцыі. На плане г. Бабруйска 1794 сляды замка яшчэ выразна захаваліся.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн. 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Бабруйскі пахаваны выступ** — прыўзняты блок фундамента ў крайняй усходняй частцы Беларускай антэклізы. Прымеркаваны да злучэння Прыпяцкага прагіну, Аршанскай упадзіны і Жлобінскай седлавіны на паўднёвым усходзе Мінскай і паўднёвым захадзе Магілёўскай вобласцей.

Распасціранне субшыротнае, даўжыня 130 км, шырыня 20—50 км, па перыметры абмежаваны глыбіннымі разломамі. Фундамент на глыбіні (у абсалютных адзнаках) ад 0,2 км (у раёне Бабруйска) да 0,7 км. Платформавы чахол (магутнасць 350—700 м) утвораны познепратэразойскімі, сярэднедэвонскімі, юрскімі, мелавымі, часткова палеагенавымі і неагенавымі і паўсюдна чацвярцічнымі адкладамі. Сфарміраваны ў асноўным у герцінскі этап.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 2. — 760 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0310-1. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 2).
* Республика Беларусь. Энциклопедия в 6 томах. Т. 5. — Мн.: БелЭн, 2007.
**Сіметрычнай** лічыцца квадратная матрыца, элементы якой сіметрычныя адносна галоўнай дыяганалі. Больш фармальна, сіметрычнай называюць такую матрыцу {\displaystyle A}, што {\displaystyle \forall i,j:a\_{ij}=a\_{ji}}.

Гэта азначае, што яна роўная яе транспанаванай матрыцы:

{\displaystyle A=A^{T}}

Прыклады
--------

{\displaystyle {\begin{pmatrix}a&b&c\\b&d&e\\c&e&f\end{pmatrix}},{\begin{pmatrix}1&3&0\\3&2&6\\0&6&5\end{pmatrix}},{\begin{pmatrix}1&0&0\\0&1&0\\0&0&1\end{pmatrix}},{\begin{pmatrix}1&5\\5&7\end{pmatrix}},{\begin{pmatrix}2\end{pmatrix}}}

Уласцівасці
-----------

Сіметрычная матрыца заўсёды квадратная .

Для любой сіметрычнай матрыцы *A* з рэчаіснымі элементамі справядліва наступнае:

* яна мае рэчаісныя ўласныя значэнні.
* яе ўласныя вектары, адпаведныя розным уласным значэнням, артаганальныя адзін аднаму:

{\displaystyle Av=\lambda \_{1}v,\ Aw=\lambda \_{2}w,\ \lambda \_{1}\neq \lambda \_{2}\implies v^{T}w=0}
* з яе ўласных вектараў заўсёды можна скласці ортанармальны базіс.
* матрыцу *A* можна прывесці да дыяганальнага выгляду: {\displaystyle A=QDQ^{T}}, дзе {\displaystyle Q} — артаганальная матрыца, слупкі якой ўтрымліваюць базіс з уласных вектараў, а D — дыяганальная матрыца з уласнымі значэннямі матрыцы A на дыяганалі.
* Калі ў сіметрычнай матрыцы A адзінае ўласнае значэнне {\displaystyle \lambda }, то яна мае дыяганальны выгляд: {\displaystyle A=\lambda E}, дзе {\displaystyle E} — адзінкавая матрыца, у любым базісе .

Станоўча (адмоўна) вызначаныя матрыцы
-------------------------------------

Сіметрычная матрыца {\displaystyle A} памерам {\displaystyle k\times k} з’яўляецца станоўча вызначанай, калі {\displaystyle \forall z\in R^{k}:z^{T}Az>0}.  

Умова адмоўна, нестаноўча і неадмоўна вызначанай матрыцы фармулюецца аналагічна з змяненнем аператара параўнання ў апошняй няроўнасці.  

Для высвятлення характару пэўнасці матрыцы можа выкарыстоўвацца крытэрый Сільвестра.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4314057-9 · LCCN: sh85131435 · Microsoft: 54848796 |
**Сімон Врацян** (1882—1969) — армянскі дзяржаўны дзеяч, апошні прэм’ер-міністр Рэспублікі Арменіі (з 25 лістапада па 2 снежня 1920 г.). Пасля ўсталявання ў Арменіі савецкай улады эміграваў, жыў у Францыі, ЗША, Ліване. У 1967 г. апублікаваў шасцітамовыя ўспаміны «Па дарогах жыцця».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сяле Вялікія Салы. Адукацыю атрымаў у мужчынскай гімназіі ў Нахічэвані-на-Доне. Пасля сканчэння Эчміядзінскай духоўнай семінарыі, у 1906 году, вярнуўся ў Нахічэвань. Пачаў займацца рэвалюцыйнай дзейнасцю, але, асцерагаючыся пераследаў, з’ехаў у Батум, потым у Трапезунд, а потым у Канстанцінопаль. У 1908 годзе Врацян вярнуўся ў Расію. У Санкт-Пецярбургу паступіў ва ўніверсітэт, вучыўся на юрыдычным і педагагічным факультэтах. У 1911-13 гг. быў рэдактарам штодзённай газеты «Радзіма» ў ЗША.
У пачатку Першай сусветнай вайны, знаходзіўся ў Тыфлісе, беручы ўдзел у фармаванні армянскіх добраахвотніцкіх дружын на Каўказскім фронце.

У 1918 году быў абраны членам Закаўказскага сойма. Пасля абвяшчэння незалежнасці Арменіі быў прызначаны кіраўніком дыпламатычнай місіі рэспублікі пры Самаахвотніцкім войску поўдня Расіі генерала Дзянікіна. У 1919 году быў абраны дэпутатам парламента Арменіі, пазней стаў міністрам сельскай гаспадаркі і працы дашнакскага ўрада.

У лістападзе 1920-га абраны прэм’ер міністрам. Праз месяц па пагадненні з РСФСР урад Врацяна быў адхілена ад улады. У пачатку 1921 года ўзначаліў так званы «Камітэт выратавання Радзімы». Актыўна браў удзел у антысавецкім паўстанні, а пасля яго паразы назаўжды пакінуў радзіму. Панёс з сабой сцяг Першай рэспублікі Арменіі, якой кіраваў 8 дзён.

Пасля жыў у Францыі, ЗША, Блізкім Усходзе і тд. З 1951 года і да канца жыцця дырэктар армянскай семінарыі ў Бейруце (Ліван). Памёр у 1969 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Багдыков Г. Премьер-министр Армении родился на Дону // Вечерний Ростов. — 2010. — 20 авг. — С. 5.

Спасылкі
--------

* Симон Врацян. Биографические данные // Правительство республики армения
* Врацян Симон // Энциклопедия Genocide.ru

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15716520q · GND: 142115649 · ISNI: 0000 0001 1960 9076 · LCCN: n94021931 · SUDOC: 140875522 · VIAF: 305408289 |

 |
**Клецкая бітва** (5 жніўня 1506) — бітва паміж войскам ВКЛ на чале з Міхаілам Глінскім і войскам крымскіх татар, якое вялі сыны Менглі-Гірэя — Бэці і Бурнаш.

Перадгісторыя
-------------

На тэрыторыю ВКЛ татары ў колькасці 12 тыс. (па іншых звестках 6 тыс.) уварваліся ў ліпні, дайшлі да Слуцка і Клецка, адтуль распускалі загоны на Навагрудак і Ліду. Кароль і вял. кн. Аляксандр пра татарскі наезд даведаўся ў Лідзе, куды прыехаў з жонкай Аленай Іванаўнай, дваром і скарбам. Хворы Аляксандр загадаў адвезці яго назад у Вільню, а кіраўніцтва дзяржаўнымі справамі даручыў гетману С. Кішку і маршалку дворнаму М. Глінскаму. З панскіх почтаў і наёмнай конніцы было сабрана 6—7 тыс. войска. Яно некалькі дзён стаяла каля Навагрудка, а 4 жніўня, калі была атрымана інфармацыя, што галоўны татарскі кош (лагер) знаходзіцца пад Клецкам, войска рушыла туды. Па дарозе захварэў Кішка і кіраўніцтва войскам пераняў Глінскі.

Ход і вынікі бітвы
------------------

Раніцай 5 жніўня конніца падышла да Клецка і спынілася перад р. Лань. На супрацьлеглым беразе стаялі падрыхтаваныя да бою татары. Некалькі гадзін ішла перастрэлка. За гэты час войска ВКЛ падрыхтавала 2 гаці, па якіх коннікі пачалі пераправу. Па правай гаці пераправа ішла хутчэй, татары атакавалі правае крыло, нанеслі вялікія страты. Глінскі прыспешыў рух левага крыла і імклівым ударам конніцы разрэзаў татарскае войска на дзве часткі. Правае крыло таксама перайшло ў наступленне. Частка татараў трапіла ў абцугі, іншыя пачалі ўцякаць. Харугвы Глінскага пайшлі ў пагоню, бралі палонных каля Слуцка, Петрыкава, на ўкраінскіх шляхах. Было вызвалена каля 40 тыс. нявольнікаў, якіх татары збіраліся весці ў Крым, узята 30 тыс. коней.

Хан Менглі-Гірэй пад уражаннем ад вынікаў бітвы стаў на пэўны час саюзнікам ВКЛ.

Ушанаванне памяці
-----------------

На месцы бітвы пастаўлены помнік (1996).

Літаратура
----------

* *Варонін В. А.* Два лісты пра бітву пад Клецкам у 1506 г. // Бел. гіст. агляд. 1995. Т. 2, сш. 2.
* *Сагановіч Г.* Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. — ISBN 985-6374-34-2
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 333. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* *Сагановіч Г.* Кле́цкая бі́тва 1506 // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 389. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Міхась Чарняўскі «Бітва пад Клецкам»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 146618 |
Настаўнікі Клецкай гімназіі ў 1931 годзе. Другі злева — Мікалай Чарнецкі
**Клецкая беларуская гімназія** — беларуская сярэдняя навучальная ўстанова, якая існавала ў Клецку ў 1924—1931.

Гісторыя
--------

Заснавана ў 1924 па ініцыятыве беларускай грамадскасці Клецка і навакольных вёсак з дазволу польскіх улад. Утрымлівалася дзякуючы ахвяраванням і аплатам за навучанне. Дырэктарам быў Р. Якубёнак.

Прымаліся вучні, якія скончылі 4 класы народнага вучылішча. Выпускныя экзамены навучэнцы здавалі ў Віленскай або Навагрудскай гімназіях. За час існавання гімназія выпусціла 3 патокі абітурыентаў, каля 20 атрымалі пасведчанні аб сярэдняй адукацыі. У 1924/25 навуч. г. займалася 58 юнакоў і дзяўчат у 1—4-м класах і 20 у падрыхтоўчым, у асноўным дзеці местачкоўцаў, сялян з навакольных вёсак Клеччыны і Стаўбцоўскага павета. У 1925/26 — 78 вучняў у 1—5-м класах і 20 у падрыхтоўчым, У 1930/1931 навучальным годзе налічвала 160 вучняў у 1—8-м класах з усёй Заходняй Беларусі. Для маламаёмных сялянскіх дзяцей адкрыты 3 інтэрнаты, іх вызвалялі ад платы за навучанне. Выкладчыкамі працавалі В. Арэнь, Чарнецкі, В. Сініцына, В. Русак, Я. Драчан, М. Рудакевіч. А. Кішкель, Ю. Мушкат, А. Валынчык і інш. Пры гімназіі існаваў лiтаратурны гурток, які пасля пераўтварыўся ў лiтаратурна-мастацкi, а таксама хор i аркестр

У канцы 1920-х г. у гімназію паступова пранікала палітызацыя, якая спачатку мела нацыянальна-адраджэнскі характар. У 1928 створана падпольная камсамольская арганізацыя, гімназісты падтрымлівалі сувязь з Беларускім сялянска-работніцкім клубам «Змаганне». У 1929 гімназію папоўніла група гімназістаў, выключаных за рэвалюцыйную дзейнасць з Віленскай, Навагрудскай і Радашковіцкай гімназій. На тэрыторыі сучаснага Клецкага раёна ў 19 вёсках навучэнцы гімназіі стварылі камуністычныя ячэйкі, у якіх было 88 камсамольцаў. У жніўні 1931 польская дэфензіва выкрыла падпольную дзейнасць навучэнцаў гімназіі і правяла арышты. Гімназія была закрыта польскімі ўладамі. У канцы 1932 адбыліся судовыя працэсы, больш за 20 гімназістаў былі засуджаны на розныя тэрміны турэмнага зняволення.

Зноскі
------

1. 1 2  Сокал В. Клецкая гімназія…

Літаратура
----------

* Вабішчэвіч А. М. Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920-1930-я гг.) // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — 2002. — № 18. — С.78 — 90.
* Вабішчэвіч А. М. Нацыянальная школа ў Заходняй Беларусі (1921—1939) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1994. — № 2. — С. 38-46.
* Вабішчэвіч А. М. Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939). — Брэст, 2004. — 116 с.
* Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі. — Мн.: Народная асвета, 1968. — 624 с.
* Загідулін А. М. Дзяржаўная палітыка Польшчы ў галіне беларускай адукацыі // Веснік ГрДУ. Серыя 1. Гуманітарныя навукі. — Гродна: ГрДУ, 2005. — С. 13 — 22.
* Сокал В. Клецкая гімназія // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 28-31.
**Сімона Хаўсвальд** (дзявочае прозвішча — Хэ-Саон Дэнкінгер; ням.: Simone Hauswald (He-Soon Denkinger); нар. 3 мая 1979, Ротвайль, Бадэн-Вюртэмберг) — нямецкая біятланістка, чэмпіёнка свету па біятлонку. Уладальніца Малога кубка свету ў заліку спрынтарскіх гонак у сезоне 2009/2010.

Біяграфія
---------

Яе бацька — немец, маці — карэянка. Сымона — ваеннаслужачая бундэсвера, неаднаразовы прызёр чэмпіянатаў свету па лыжных відах спорту сярод ваенных у біятлоне і лыжных гонках.

Сымона Хаўсвальд пачала займацца біятлонам у 12 гадоў. У 1998 годзе яна выйграла індывідуальную гонку на 12,5 км, а ў 1999 годзе — эстафетную гонку 3x7,5 км і срэбра ў індывуальнай гонцы чэмпіянату свету сярод юніёраў. У 2002 годзе Дэнкінгер атрымала сур’ёзную траўму, але ўжо праз год зноў вярнулася ў склад асноўнай зборнай каманды Германіі. На чэмпіянатах свету 2003 і 2004 гадоў Сымона заваявала дзве бронзавыя ўзнагароды ў складзе эстафетнай каманды сваёй краіны. На чэмпіянаце свету па біятлоне 2004 года ў Аберхофе Сімона была за крок ад асабістага медаля чэмпіянату свету, заняўшы чацвёртае месца ў мас-старце. Пачынаючы з 2004 года яна трывала ўваходзіць у трыццатку наймацнейшых біятланістак свету. Найлепшы поспех у агульным заліку Кубка свету — 2 месца ў сезоне 2009/2010.

Пачынаючы з сезона 2008/2009 Сымона выступае пад прозвішчам свайго мужа — Штэфена Хаўсвальда.

У канцы сезона 2009—2010 аб’явіла аб завяршэнні спартыўнай кар’еры.

Зноскі
------

1. ↑  Simone Denkinger // filmportal.de — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Якавюк.
**Сымон Якавюк** (1881, в. Дубіны Бельскага павета Гродзенскай губерні, цяпер Падляскае ваяводства, Польшча — 25 жніўня 1973, Гродна) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1881 годзе ў сялянскай сям’і. Скончыў Бельскае 8-класнае павятовае вучылішча (1897). Навучаўся ва ў Віленскім тэхнічным вучылішчы, з 1900 пачаў працаваць на чыгунцы ў Беластоку. У 1914 мабілізаваны ў царскую армію, удзельнік І сусветнай вайны, прапаршчык (1916), служыў на Каўказскім фронце.

Удзельнік Гродзенскага беларускага сялянскага з’езда (1918). Уваходзіў у Цэнтральную беларускую раду Гродзеншчыны (1919). 28 сакавіка 1920 года абраны ў Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна). Пасля таго, як 21.3.1921 польскія ўлады зачынілі Гродзенскі БНК, ён дзейнічаў у падполлі. У лістападзе 1922 Сымон Якавюк абраны паслом (дэпутатам) польскага Сейму. Уваходзіў у Беларускі пасольскі клуб. Фігурант «працэсу 45-ці» ў Беластоку (1923), на якім абвінавачваўся ў сувязях з беларускімі паўстанцамі, апраўданы судом. У канцы снежня 1923 Варшаўскі акруговы суд прыгаварыў С. Якавюка да чатырох гадоў катаржнай працы. На самым пачатку 1924 той перабраўся ў Коўна (Літва). Прымаў удзел у палітычным жыцці беларускай эміграцыі, уваходзіў у Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна), абіраўся яго старшынёй. Падчас II сусветнай вайны знаходзіўся на акупаванай тэрыторыі, удзельнічаў у антыфашысцкім руху.

Пасля вайны на гаспадарчай працы ў Літве. У 1955 хадайнічаў аб персанальнай пенсіі, спасылаючыся на сваё шматгадовае (з 1918) супрацоўніцтва з савецкімі спецслужбамі. Да пачатку 1960-х гадоў перабраўся ў Гродна.

Пахаваны ў Гродне.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* А. Вашкевіч, Д. Нарэль. Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант // ARCHE (4’2005) Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Саковіцкае** — возера ў Салігорскім раёне Мінскай вобласці, за 7,5 км на паўднёвы ўсход ад горада Салігорск, у вёсцы Саковічы. Адносіцца да басейна ракі Случ.

Плошча паверхні 0,14 км², даўжыня 0,46 км, найбольшая шырыня 0,42 км. Даўжыня берагавой лініі 2,34 км.   

Возера акружана вузкай, месцамі забалочанай поймай. Берагі пясчаныя, нізкія, параслі хмызняком. Зарастае ўмерана. На поўдні праз канаву Баранава злучана з вялікай сістэмай меліярацыйных каналаў.

У возеры водзяцца карась, лінь, акунь, плотка, лешч і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Республика Беларусь. Минская область. Солигорский район: карта. Солигорск: план. Красная Слобода: план. Старобин: план / Ред. В.А. Змачинская.. — Минск: РУП «Белкартография», 2011. — 3 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-116 Архівавана 2 мая 2013.
**Сын** — ступень роднасці, дзіцё мужчынскага полу адносна бацькоў. Жаночы адпаведнік — дачка.

Сацыяльныя пытанні датычна сыноў
--------------------------------

У даіндустрыяльным грамадстве і некаторых сучасных краінах з аграрнай эканомікай, сыны мелі і маюць большае за дачок значэнне, бо мужчыны фізічна мацнейшыя і таму на многіх работах у сельскай гаспадарцы эфектыўнейшыя, адпаведна іх сацыяльны статус у такім грамадстве вышэйшы.

У Кітаі, дзеля стрымання прыросту насельніцтва, прынята «Палітыка аднаго дзіця». Як яе вынік, афіцыйная статыстыка паказала рост нараджэння хлопчыкаў, што абумоўлена як незаконнай практыкай выбарачных абортаў паводле полу дзіця, так і шырокай практыкай утойвання нараджэння дзяўчынак ад статыстыкі, а таксама іншымі фактарамі.

У некаторых краінах прынятая практыка першародства — перавага сыноў перад дачкамі ў праве спадчыны.

| Роднасныя і сваяцкія адносіны |
| --- |
| 
* Муж
* Жонка
* Бацька
* Маці
* Дзед
* Бабуля
* Брат
* Сястра
* Зводны брат
* Сын
* Дачка
* Пасынак
* Падчарка
* Дзядзька
* Цётка
* Сват
* Цешча
* Унучатая пляменніца
* Кум
* Кума

 |
**«Мядовыя гады»** (польск.: Miodowe lata) — польскі камедыйны серыял[pl], які трансляваўся на тэлеканале «Polsat»[pl] з 13 кастрычніка 1998 года па 20 снежня 2003 года, заснаваны на амерыканскім арыгінале пад назвай «Маладыя[pl]» і «Шоу Джэкі Глісан».

Эпізоды серыяла запісваліся ў Яўрэйскім тэатры ў Варшаве[pl], на сцэне, якая круцілася, дзякуючы чаму можна было хутка мяняць дэкарацыі паміж сцэнамі.

Серыял уключае адаптацыі арыгінальных амерыканскіх сцэнарыяў («The Honeymooners — Classic» 39: эпізоды 1, 3—32, 34—35, 37—39, 46, 50, «The Honeymooners — The Lost Episodes»: 2, 33, 36, 41—42, 44, 47—49, 51—54, 56—57, 59—60, 70—71, 74, 78—80, 83—84, 90), а таксама аўтарскія эпізоды (астатнія).

За серыялам рушыў услед 17-серыйны працяг серыяла пад назвай «Цалкам новыя мядовыя гады[pl]», які выйшаў у эфір восенню 2004 года ў крыху змененай канвенцыі.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 19 красавіка 2020.
2. ↑   Праверана 19 красавіка 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
Лугавая расліннасць у Таскане, Італія
**Мезафіты** (ад стар.-грэч.: μέσος — сярэдні, прамежкавы + φυτόν — расліна) — расліны, што знаходзяцца ва ўмовах з дастатковай (не празмернай) колькасцю вады ў глебе. Прамежкавая група паміж ксерафітамі і гіграфітамі. Пашыраны ў лясах тропікаў і субтропікаў, ва ўмераных паясах, напрыклад, лістападныя дрэвы і кусты (напрыклад, бук, бэз, ляшчына), большасць лугавых (канюшына, цімафееўка і інш.), лясных (кісліца, ландыш і інш.) траў, часам эфемеры. На адкрытых, асветленых месцах мезафіты маюць рысы святлолюбівых раслін, у цяністых — ценевынослівых.

Мезафіты патрабуюць больш-менш бесперапыннага водазабеспячэння ў перыяд вегетацыі. Яны не пераносяць працяглую засуху; ксерамарфізм у іх адсутнічае ці недастаткова развіты; у надзвычайных умовах хутка страчваюць вільгаць і завядаюць. Да недоўгачасовых перыядаў засушлівага надвор’я большасць мезафітаў лёгка адаптуецца, але перыядычна паўтаральныя засушлівыя цыклы і працяглыя перыяды абязводжвання могуць прывесці да завядання, парушэнняў на клетачным узроўні — плазмолізу і гібелі раслін. У мезафітаў у сярэднім умераная патрэбнасць у вадзе, але можа шырока вар’іравацца ў залежнасці ад віда. У катэгорыі мезафітаў няма прыкмет спецыфічнай марфалагічнай адаптацыі, аднак яны звычайна маюць добра развітую каранёвую сістэму з галінаванымі каранямі, а таксама шырокае, плоскае і зялёныяае лісце, форма якога вельмі разнастайная. Лісце больш тонкае ў параўнанні з ксерафітамі, часам з большай колькасцю вусцеек на ніжніх баках лісця, з тонкай кутыкулай, валаскі на лісці рэдкія ці адсутнічаюць. У тканках ліста звычайна добра структуравана аднаслаёвая парэнхіма, таксама як і слой эпідэрмісу ў верхняй і ніжняй частцы ліста.

Да мезафітаў таксама адносяць большасць эфемераў — аднагадовых раслін, які растуць у паўпустынных і пустынных зонах і завяршаюць свой жыццёвы цыкл за вельмі кароткі прамежак часу (2 — 4 месяцы), гэта значыць за зімова-веснавы сезон, калі выпадае дастатковая колькасць ападкаў.

Пераважная большасць сельскагаспадарчых культур, у тым ліку найважнейшыя злакавыя (кукуруза цукровая, пшаніца) — мезафіты.

Гл. таксама
-----------

* Ксерафіты
* Склерофіты
* Гіграфіты

Зноскі
------

1. ↑  Мезафіты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Літаратура
----------

* Мезафіты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* *Мезафіты (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Мяжа Оппенгеймера — Волкава** (па імёнах Р. Опенгеймера і Дж. М. Волкава, якія прасунулі гэтую гіпотэзу) — верхня мяжа масы нейтроннай зоркі, пры якой ціск выраджанага нейтроннага газу можа кампенсаваць сілы гравітацыі, не даючы зорцы калапсаваць ў чорную дзірку. Адначасова мяжа Опенгеймера — Волкава з'яўляецца ніжняй мяжой масы чорных дзірак, якія ўтвараюцца ў ходзе эвалюцыі зорак.

Дакладнае значэнне мяжы пакуль невядома з-за высокай нявызначанасці уласцівасцяў макраскапічных станаў выраджанай барыённай матэрыі з вельмі высокай шчыльнасцю: у нетрах нейтронных зорак шчыльнасць матэрыі перавышае ядзерную шчыльнасць (~ 1014 г/см³, што ў ~ 108 разоў перавышае шчыльнасць белых карлікаў) і ураўненне стану такой матэрыі ў дакладнасці невядома.

Сучасныя ацэнкі мяжы Опенгеймера — Волкава ляжаць у межах 2,5-3 сонечных мас.

Гл. таксама
-----------

* Мяжа Чандрасекара
* Кваркавая зорка
* Нейтронная зорка
* Чорная дзірка
* Выраджаны газ

Спасылкі
--------

* Stergioulas, N. «Rotating Stars in Relativity», Living Reviews in Relativity, Vol. 6, (2003), No. 3.
* Обнаружена рекордно тяжелая нейтронная звезда
**Саканакхон** (тайск. สกลนคร) — правінцыя ў паўночна-ўсходняй частцы Тайланда, у рэгіёне Ісан. Адміністрацыйны цэнтр — горад Саканакхон. Правінцыя знаходзіцца на паўночным усходзе рэгіёну Ісан, прыкладна за 500 км на паўночны ўсход ад Бангкока. Агульная плошча правінцыі — 9605,8 км² і займае 19-е месца па плошчы сярод усіх рэгіёнаў краіны.

На поўначы мяжуе з правінцыямі Нонгкхай і Бынгкан, на поўдні — з правінцыямі Каласін і Мукдахан, на ўсходзе — з правінцыяй Накхонпханам, на захадзе — з правінцыяй Удонтхані.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑  ทำเนียบท้องที่ พุทธศักราช 2546 เล่ม 2 — กระทรวงมหาดไทย, 2003. — С. 214.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23793856'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q640365'></a>
**Мезатро́фы** (ад стар.-грэч.: μέσος — «сярэдні, прамежкавы» і τροφή — «ежа, жыўленне») — расліны, сярэдне патрабавальныя да наяўнасці ў глебе элементаў мінеральнага жыўлення. Займаюць прамежкавае становішча паміж алігатрофамі і эўтрофамі. Да мезатрофаў адносяць зялёныя імхі, некаторыя драўняныя пароды (напрыклад, елка), з кусцікаў — чарніцы, брусніцы, а таксама нешматлікія травяністыя расліны, што растуць пад полагам цёмнахвойнага лесу (напрыклад, кісліца, майнік і інш.).

Літаратура
----------

* Мезатрофы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
* Мезотрофные растения, мезотрофы // Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Ред. кол.: Г. И. Воробьёв (гл. ред.) и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — Т. 2. Лимонник—Ящерицы. — С. 51. — 631 с. — 100 900 экз. (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Падар.

**Пада́р** (індан.: Pulau Padar) — востраў у групе Малых Зондскіх астравоў у Інданезіі. Плошча - 20,16 км². Незаселены.

Востраў Падар мае вулканічнае паходжанне, даволі гарысты рэльеф, узбярэжжа пакрыта скаламі. Уваходзіць у склад нацыянальнага парка Камода. У мінулым востраў насялялі камодскія вараны, аднак з-за вынішчэння браканьерамі дзікоў і аленяў, якімі харчаваліся вараны, вымерлі. У наш час частка фаўны вострава ўзноўлена.

Востраў перыядычна наведваюць турысты-аматары нырання з аквалангам.

Спасылкі
--------

* Padar Island Архівавана 29 красавіка 2014.
* Komodo dragons on the verge of extinction Архівавана 14 чэрвеня 2014.
**«Ваўкі́»** (руск.: Волки) — беларускі мастацкі фільм, зняты рэжысёрам Аляксандрам Колбышавым ў 2009 годзе на кінстудыі «Беларусьфільм» па аднаіменнай аповесці А. Чакменева.

Сюжэт
-----

На глухую станцыю Вярыха, безнадзейна згубленую ў завейных заносах, прыбывае эшалон з асобымі зняволенымі[ru]. Скарыстаўшыся снежным буранам, адзін з этапаваных, Кірыл Палятаеў, збягае з-пад канвою. Прабіраючыся скрозь зімовы лес, Кірыл, напаўзамерзлы і знясілены, дабіраецца да роднай вёскі. Героі фільма падзяляюцца на два варожых лагера. Адны, якія ведалі Палятаева яшчэ да арышту, сутыкаюцца з праблемай маральнага выбару: загінуць, альбо паступіцца простымі чалавечымі каштоўнасцямі — любоўю, міласэрнасцю і павагай адзін да аднаго. Іншыя, выконваючы свой абавязак, ладзяць на Кірыла сапраўднае паляванне. Бабуля Ганна Захараўна, Шурка і старшыня Кузьміч ратуюць Палятаева і пры гэтым пакутуюць самі. Але вось парадокс — выратаваны ад «людзей-ваўкоў» Кірыл натыкаецца на зграю сапраўдных ваўкоў і тут ужо няма каму прыйсці да яго на дапамогу…

Акцёры
------

### У галоўных ролях

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Дзмітрый Ульянаў | Кірыл  Кірыл  |
| Андрэй Панін | Зіновій Пятровіч  Зіновій Пятровіч  |
| Уладзімір Гасцюхін | Кузьміч  Кузьміч  |
| Коля Спірыдонаў | Шурка  Шурка  |

### У ролях

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
|  |   |

Здымачная група
---------------

* сцэнарый — Аляксандр Чакменеў, Аляксандр Колбышаў
* рэжысёр — Аляксандр Колбышаў

Зноскі
------

1. ↑  Волки (2009) (руск.).  kino-teatr.ru[ru]. Праверана 15 снежня 2019.

Спасылкі
--------



* Афіцыйны трэйлер на YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
**Ісламская армія ў Іраку** (араб. الجيش الإسلامي في العراق‎‎) — іракская ісламісцкая суніцкая паўстанцкая групоўка, створаная пасля амерыканскага ўварвання ў Ірак у ліпені 2003 года.

У адрозненне ад такіх груповак як Аль-Каіда ў Іраку і Ансар аль-Іслам, Ісламская армія ў Іраку не з’яўляецца чыста ісламісцкай (салафісцкай) групоўкай. Яе ідэалогія ўключае ў сябе элементы іракскага нацыяналізму.

Адносіны групоўкі з «Ісламскай дзяржавай Ірак» насілі складаны характар ​​і часцей за ўсё выліваліся ва ўзаемныя абвінавачванні, а ў 2006 годзе прывялі да адкрытага ўзброеннага канфлікту. У чэрвені 2007 было заключана пагадненне аб спыненні агню, аднак група бескампрамісна адпрэчыла любое магчымае вяршэнства Аль-Каіды, адкрыта крытыкуючы яе палітыку тэрору супраць грамадзянскага насельніцтва. Ісламская армія Ірака разглядала сябе як лідара барацьбы супраць амерыканскай акупацыі Іраку, адпрэчваючы прэтэнзіі Аль-Каіды на гэтую ролю.

Групоўка прытрымліваецца антыіранскай арыентацыі і ажыццявіла шматлікія атакі на шыітаў, у прыватнасці, выкраданне іранскага дыпламата. У яе склад уваходзілі некаторая колькасць замежных баевікоў і былых функцыянераў рэжыму Хусейна. Найбольшую актыўнасць праяўляла на поўнач ад Багдаду і ў правінцыі Анбар. Адным з байцоў групоўкі лічыцца вядомы снайпер па мянушцы Джуба.

Па стане на 2007 год ацэньвалася як адна з самых буйных узброеных груповак ў Іраку.

У канцы 2013 года групоўка ўвайшла ў так званы Ваенны савет рэвалюцыянераў у правінцыі Анбар, прыняўшы ўдзел у баявых дзеяннях супраць новых іракскіх ўрадавых войскаў. Разам з ёй у гэты альянс ўвайшлі шмат іншых групоўкі.

У чэрвені 2014 года групоўка прыняла ўдзел ва ўзброеным канфлікце на поўначы Ірака, выступіўшы супраць іракскага ўрад сумесна з ІД. Адзін з заснавальнікаў Ісламскай арміі ў Іраку Ахмед аль-Дабашб заявіў, што тысячы яго людзей прымаюць удзел у супраціве і сумесна з ІД наступаюць на Багдад. Аднак ён падкрэсліў, што ідэалогія групоўкі не носіць гэтак экстрэмісцкі характар, як у яе саюзніка.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Islamic Army in Iraq
2. ↑  A Truce Between U.S. Enemies in Iraq
3. ↑  Iraq tribal leader offers US talks
4. ↑  Maliki’s Anbar Blunder Архівавана 5 ліпеня 2014 года.
5. ↑  Islamic Army of Iraq founder: Isis and Sunni Islamists will march on Baghdad
Ісландскі конь
**Ісландскі конь** — парода коней, якіх вырошчваюць у Ісландыі. Яе характэрныя рысы — невялікі рост (да 144 см у карку), каржакаватасць і грубаватасць, вялікая галава, густая, дыхтоўная чолка, даўгія грыва і хвост. Масці коней могуць быць розныя — напрыклад, рудая, гнядая, шэрая, вараная, пегая, альбо з рыскамі на нагах.
Ісладнскіх коней не трэба блытаць з поні, нягледзячы на іх падабаенства.

Ісландскія коні дасягаюць зрэласці позна — у 7-8 год, але жывуць доўга — да 40 год. Гадуюцца ў г.зв. табунным развядзенні, на свежым паветры. Толькі з надыходам зімы іх заганяюць ва ўкрыцці. Коні не пужаюцца маразоў, бо абрастаюць тоўстай, дыхтоўнай поўсцю, і рэдка хварэюць.

Асаблівасць іх у тым, што яны пяціалюрны. Яны валодаюць трыма асноўнымі алюрамі — крокам, рыссю і галопам, а таксама скейдам і тэльтам — чатырохтактным хуткім алюрам (пяреднія ногі робяць крокавыя рухі, а заднія рушаць далёка наперад, што дазвалляе каню энергічна рухацца наперад.

Ісландскія коні вельмі кемлівыя. Яны вельмі хутка пераадольваюць такія перашкоды, як коўзкія льды, вострыя камяні альбо хуткаплынныя рэкі. Характар — спакойны, добразычлівы. дзякуючы таму, што на працягу доўгага часу сваёй гісторыі коні не сустракаліся з драпежнікамі. яны не баяцца чалавека і давяраюць яму.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ісландскі конь

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4198406-7 · LCCN: sh85064023 · LIBRIS: 149267 |
Адсоткi насельніцтва ісламу ў кожнай краіне. Палітычная карта свету
Усяго ў свеце налічваецца больш за 50 краін, якія з большай ці меншай падставай можна аднесці да ісламскага свету. У якасці фармальнага крытэрыю можа выкарыстоўвацца членства ў ісламскіх міжнародных арганізацыях, найперш у Арганізацыі Ісламскага Супрацоўніцтва (былая Арганізацыя Ісламскай Канферэнцыі). Гэтая арганізацыя аб’ядноўвае не толькі краіны з большасцю мусульманскага насельніцтва, але і тыя дзяржавы, у якіх ва ўладзе знаходзяцца кіраўнікі-мусульмане, альбо краіны са значнай мусульманскай меншасцю і зацікаўленасцю ў супрацоўніцтве з ісламскім светам. Сярод краін, якія толькі ўмоўна можна лічыць мусульманскімі, варта згадаць, у прыватнасці, Габон, Уганду, Гаяну і Сурынам.

Крытыка
-------

Існуе ўяўленне аб некарэктнасці саміх тэрмінаў «ісламскі свет» і «мусульманскі свет». Па меркаванні некаторых аўтараў, само выкарыстанне такіх выразаў спрыяе ўзмацненню экстрэмізму і т. н. «ісламізму» (палітычнага ісламу). У якасці альтэрнатывы прапануецца выкарыстоўваць такія выразы, як «мусульмане ва ўсім свеце», «краіны з пераважнай колькасцю мусульман», «сусветныя мусульманскія супольнасці», «мусульмане ў краінах па ўсім свеце». З гістарычнага пункту гледжання, у англамоўнай літаратуры выкарыстоўваюцца таксама ўдакладняючыя назвы «ісламізаваны свет», «ісламізаваная цывілізацыя» і больш прыватныя вытворныя ад іх, напрыклад, «персіянізаваны свет», «інда-ісламізаваны свет».
Запыт «Бардэль» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.

Два бардэлі на маленькай вулачцы ў квартале чырвоных ліхтароў Амстэрдама
**Публічны дом**, таксама **дом распусты**, **бардэль** (фр.: bordel) — месца для арганізаванага гаспадаром такога дому заняцця прастытуцыяй. 

У шматлікіх краінах, у тым ліку ў Беларусі, утрыманне публічных дамоў з'яўляецца крымінальна каральным дзеяннем, што, аднак, не азначае іх адсутнасці. У шэрагу краін яны маюць афіцыйны статус.

Публічныя хаты вядомыя ў гісторыі на працягу многіх стагоддзяў. У 1862 годзе пры раскопках Пампеі быў выяўлены старажытнарымскі лупанарый (ад лац.: lupa — ваўчыца, праст. *сучка* ў значэнні *блудніца*). Пазней ён быў пераўтвораны ў музей у рамках агульнага музейнага комплексу Пампеі. Пампейскі лупанарый быў ізноў адкрыты для турыстаў пасля рэстаўрацыі ўлетку 2006 года.

Гл. таксама
-----------

* Квартал чырвоных ліхтароў
* Прастытуцыя
* Секс-індустрыя
* Станцыя камфорту

Зноскі
------

1. ↑  Раскопки в Помпеях: этим летом здесь стало еще интереснее — открыт античный бордель. — отдых в Италии — ItalyNews.RU

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Публічны дом

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 169959979 · GND: 4134612-9 · LCCN: sh2005004145 · NKC: ph117240 |
Чыгунная гіра масай 16 кг, якая традыцыйна завецца **пудовай**
**Пуд** — састарэлая адзінка вымярэння масы ў рускай і літоўскай сістэмах мер.
1 пуд = 40 фунтам = 1 280 лотам = 3 840 залатнікам = 368 640 долям. Таксама 10 пудоў = 1 бяркоўцу, больш старажытнай адзінцы масы на Русі.

З 1899 года, ў адпаведнасці з «Положением о мерах и весах 1899 года»:

**1 пуд = 16.3804815 кг**

Суадносіны з іншымі адзінкамі вагі
----------------------------------

* 1 пуд = 40 вялікім грывенкам
* 1 пуд = 40 фунтам
* 1 пуд = 80 малым грывенкам
* 1 пуд = 16 бязменам
* 1 пуд = 1280 лотам

Зноскі
------

1. ↑  Л. Н. Седова. *Вопросы русской метрологии на уроках и внеклассных занятиях по математике.* Архівавана 22 лютага 2011. — Ярославль, 1999 г.
2. ↑  Русская метрология XI—XIX вв. СЗТУ Архівавана 29 лютага 2008.