Артыкул пра род дыназаўраў. Пра брытанскі фільм гл. Тыраназаўр, фільм.

**Тыраназа́ўр** (лац.: Tyrannosaurus — «яшчар-тыран», ад *tyrannos* (грэч. τύραννος) — «тыран» і *saurus* (грэч. σαῦρος) — яшчар, яшчарка) — род драпежныхдыназаўраў з групы цэлуразаўраў, падатрада тэраподаў. Від ***Tyrannosaurus rex*** (лац.: rex — «кароль»), назву якога часта скарачаюць да *T. rex*, здабыў вельмі вялікую вядомасць і заняў трывалае месца ў папулярнай культуры. Ён насяляў Паўночную Амерыку, а дакладней, яе заходнюю частку, якая ў тыя часы была востравам пад назвай Ларамідыя, прычым быў больш распаўсюджаны, чым іншыя тыраназаўрыды. Акамянелыя рэшткі тыраназаўра знаходзяць у розных геалагічных фармацыях, якія датуюцца маастрыхцкім векам познемелавой эпохі, гэта значыць прыкладна 67—65,5 мільёнаў гадоў назад. Гэта быў адзін з апошніх нептушыных дыназаўраў, якія існавалі перад катаклізмам, што паклаў канец эры дыназаўраў (мел-палеагенавым выміраннем).

Як і іншыя тыраназаўрыды, тыраназаўр быў двухногім драпежнікам з масіўным чэрапам, які ўраўнаважваўся доўгім цяжкім хвастом. У параўнанні з вялікімі і магутнымі заднімі канечнасцямі гэтага яшчара яго пярэднія лапы былі зусім невялікімі, але незвычайна магутнымі для свайго памеру і мелі два кіпцюрастыя пальцы. Гэта быў найбуйнейшы дыназаўр свайго сямейства, адзін з найбуйнейшых сярод усіх тэраподаў і адзін з самых вялікіх наземных драпежнікаў за ўсю гісторыю нашай планеты. Самы буйны з вядомых поўных шкілетаў гэтага яшчара мае даўжыню 12,3 метра, вышыню да сцягна 4 метра, а вага гэтай асобіны пры жыцці дасягала 6,8 тон. Як самы вялікі драпежнік у сваёй экасістэме, тыраназаўр, хутчэй за ўсё, быў звышдрапежнікам і паляваў на гадразаўраў, цэратапсаў і, магчыма, нават на заўраподаў. Аднак некаторыя даследчыкі мяркуюць, што харчаваўся ён пераважна падлай. Больш таго, спрэчка аб тым, ці з'яўляўся тыраназаўр усёмагутным паляўнічым і звышдрапежнікам, або проста некрафагам, было адным з самых напружаных і зацяжных у гісторыі палеанталогіі. Цяпер большасць спецыялістаў лічыць, што тыраназаўр быў драпежнікам-апартуністам, гэта значыць мог і паляваць, і харчавацца падлай.

Увогуле было ідэнтыфікавана больш за 30 шкілетаў тыраназаўраў, некаторыя з іх захаваліся амаль цалкам. Прынамсі ў адным з узораў былі выяўлены мяккія тканкі і бялкі. Дастатак матэрыялу дазволіла правесці сур'ёзныя даследаванні шматлікіх аспектаў біялогіі гэтай жывёлы, уключаючы жыццёвую гісторыю і нават біямеханіку. Асаблівасці харчавання, фізіялогія і хуткасць руху — гэта толькі нямногія з прадметаў навуковых спрэчак. Дыскусійная і таксанамія гэтага роду — да прыкладу, некаторыя спецыялісты адносяць да яго толькі адзін від (*T. rex*), а некаторыя ўключаюць у гэты род і тарбазаўра, вядомага з мелавых адкладаў Манголіі. Часам з тыраназаўрам сінанімізіруюць і некаторыя роды паўночнаамерыканскіх тыраназаўрыдаў.

Зноскі
------

1. ↑  Tyrannosaurus **(нявызн.)**.  Online Etymology Dictionary.
2. ↑  Hicks, J.F. Johnson, K.R. Obradovich, J.D. Tauxe, L. and Clark, D. (2002). "Magnetostratigraphy and geochronology of the Hell Creek and basal Fort Union Formations of southwestern North Dakota and a recalibration of the Cretaceous–Tertiary Boundary". *Geological Society of America Special Papers* **361**: 35–55. doi:10.1130/0-8137-2361-2.35. .
3. ↑  Hutchinson J.R. Bates K.T. Molnar J. Allen V, Makovicky P.J. (2011). "A Computational Analysis of Limb and Body Dimensions in Tyrannosaurus rex with Implications for Locomotion, Ontogeny, and Growth". *PLoS ONE* **6** (10): e26037. doi:10.1371/journal.pone.0026037.
4. ↑  Sue's vital statistics **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Sue at the Field Museum*.  Field Museum of Natural History. Архівавана з першакрыніцы 29 верасня 2007. Праверана 15 верасня 2007.
5. ↑  Erickson, Gregory M. GM; Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; & Brochu, Christopher A. (2004). "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs". *Nature* **430** (7001): 772–775. doi:10.1038/nature02699. PMID 15306807.
6. ↑  *Switeck, Brian*. When Tyrannosaurus Chomped Sauropods **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Smithsonian Media (13 красавіка 2012). Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2013. Праверана 24 жніўня 2013.
7. ↑  *Hutchinson, John*. Tyrannosaurus rex: predator or media hype? **(нявызн.)**.  What's in John's Freezer? (15 ліпеня 2013). Праверана 26 жніўня 2013.

Літаратура
----------

* *Dingus, Lowell; Norell, Mark.* Barnum Brown: The Man Who Discovered *Tyrannosaurus rex*. — University of California Press, 2011. — 384 p. — ISBN 0520272617.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тыраназаўр
* Профіль тыраназаўра ў Энцыклапедыі дыназаўраў і выкапнёвых рэптылій.
* У Кітаі знайшлі тыраназаўра-«Пінокіа»
* Англамоўны сайт пра дыназаўраў. Архівавана 11 мая 2020.