**Manduca sexta** — від матылёў род *Manduca* з сямейства бражнікі (*Sphingidae*). Шырока распаўсюджаны ад трапічных рэгіёнаў Паўднёвая Амерыка да паўночных раёнаў ЗША (Масачусетс), лічыцца шкоднікам тытунёвых плантацый, лёгка размнажаецца ў няволі і выкарыстоўваецца ў даследаваннях як мадэльны арганізм.

Сінонімы
--------

* *Sphinx sexta* Linnaeus, 1763
* *Protoparce sexta*
* *Phlegethontius sexta*
* *Sphinx carolina* Linnaeus, 1764
* *Manduca carolina*
* *Phlegethontius carolina*
* *Protoparce carolina*
* *Macrosila carolina*
* *Protoparce jamaicensis* Butler, 1876
* *Sphinx lycopersici* Boisduval, [1875]
* *Sphinx nicotianae* Boisduval, [1875]
* *Sphinx paphus* Cramer, 1779
* *Protoparce griseata* Butler, 1875
* *Protoparce leucoptera* Rothschild and Jordan, 1903
* *Protoparce sexta luciae* Gehlen, 1928
* *Protoparce sexta peruviana* Bryk, 1953
* *Sphinx caestri* Blanchard, 1854
* *Sphinx eurylochus* Philippi, 1860
* *Sphinx tabaci* Boisduval, [1875]
* *Protoparce sexta saliensis* Kernbach, 1964

Падвіды і арэал
---------------

* *Manduca sexta sexta* (ад Масачусетса на поўначы праз ЗША, Мексіка і Цэнтральную Амерыку да Аргенціна на поўдні.)
* *Manduca sexta caestri* (Blanchard, 1854) (Чылі)
* *Manduca sexta jamaicensis* (Butler, 1875) (Ямайка, Дамініканская Рэспубліка, Сэнт-Люсія, Гвадэлупа, Антыльскія астравы)
* *Manduca sexta leucoptera* (Rothschild & Jordan, 1903) (Галапагоскія астравы)
* *Manduca sexta paphus* (Cramer, 1779) (Сурынам, Венесуэла, Бразілія, Аргенціна, Балівія)
* *Manduca sexta saliensis* (Kernbach, 1964) (Аргенціна)
* + Manduca sexta jamaicensis ♂*Manduca sexta jamaicensis* ♂
	+ ♂(недаступная спасылка) △♂(недаступная спасылка) △
	+ ♀(недаступная спасылка)♀(недаступная спасылка)
	+ ♀(недаступная спасылка) △♀(недаступная спасылка) △

* Manduca sexta leucoptera ♀ △*Manduca sexta leucoptera* ♀ △
* ♀ △♀ △
* Manduca sexta paphus ♂*Manduca sexta paphus* ♂
* ♂ △ ♂ △

Біялогія
--------

Вусень
Жыццёвы цыкл доўжыцца ад 30 да 50 дзён. Такі кароткі перыяд дазваляе ў большасці раёнаў развіцца двум пакаленням, а ва Фларыдзе нават тром і чатыром пакаленням за год.

### Яйцы

Яйцы маюць сферычную форму, дасягаюць 1 мм у дыяметры, празрыстыя, зелянявага колеру. Як правіла, яйцы адкладаюцца самкай на ніжні бок лісця кармавых раслін вусеня, рэдка могуць адкладаць на верхні бок. Вусені вылупляюцца на 2-4 дзень пасля кладкі.

### Вусень

Вусені апошняга ўзросту дасягаюць да 70 мм у даўжыню. Харчуюцца на раслінах сямейства Паслёнавыя, як правіла, на тытуні, тамаце, бульбе і відах роду дурнап’яну. Звычайна вусень праходзіць 5 узростаў, але пры бедным харчаванні колькасць узростаў можа павялічвацца. Акукляецца ў глебе.

Натуральным біялагічным кантролем размнажэння матыля з’яўляюцца паразітычная аса сямейства Браканіды (*Braconidae*) Cotesia congregata, якая адкладае яйцы ў цела вусеня, дзе развіваюцца лічынкі асы. Заражаныя вусени могуць быць пакрытыя множнымі шаўковымі коканамі гэтай паразітычнай асы, якія часта памылкова прымаюць за буйныя яйцы.

### Кукалка

Стадыя кукалкі доўжыцца каля 18 дзён (пры 17-гадзінным светлавым дне і 27 °C). Пры скарочаным светлавым дне куколка ўпадае ў дыяпаўзу, якая можа працягвацца некалькі месяцаў.

### Імага

Імага мае спецыфічны ўзор на брушку, які складаецца з шасці пар жаўтлява-чырвоных квадратаў.

* Manduca sexta sexta ♂*Manduca sexta sexta* ♂
* ♂ △♂ △
* ♀♀
* ♀ △♀ △

Мадэльны арганізм
-----------------

Бражнік выкарыстоўваецца падобна *Drosophila melanogaster* у якасці мадэльнага арганізма дзякуючы свайму адносна вялікаму памеру і прастаце ўтрымання. Асабліва шырока выкарыстоўваецца ў нейрабіялогіі, паколькі нервовую сістэму гэтага віду лёгка вывучаць і ён мае кароткі жыццёвы цыкл. Вусені гэтага віду лёгка паддаюцца ўскрыццю, а таксама ў іх хірургічна лёгка адлучаюцца асобныя органы.

Матылі разводзяцца альбо на раслінах тытуню і роднасных яму таматах, альбо на штучнай ежы, заснаванай на пшаніцы. Развядзенне простае, неабходны 14-гадзінны светлавы дзень для прадухілення дыяпаўзы.

Яйцы прамываюцца 1-5 мін у дэзінфекцыйных растворы і размяшчаюцца на раслінах ці харчовых кубіках. Вылупленне і хуткасць развіцця залежыць ад тэмпературы. Калі надыходзіць момант акуклення, вусені змяняюць паводзіны і пачынаюць шукаць падыходнае сховішча. Для гэтага выкарыстоўваюцца дошкі з просверленными адтулінамі. Вусені змяшчаюцца ў адтуліны і зачыняюцца коркамі. Пасля акуклення кукалкі змяшчаюць у спецыяльныя камеры. Туды ж змяшчаюць падсалоджаную ваду і лісце тытуню (або роднаснай расліны) для адкладвання самкай яец пасля апладнення.

Пры вырошчванні на штучнай ежы, у якой адсутнічае жоўты пігмент ксантафіл, неабходны для зялёнай афарбоўкі матыля, бражнікі выводзяцца з блакітнаватым адценнем. На некаторых відах штучнага харчавання могуць быць яшчэ бялейшымі, да бледна-блакітнага. Калі ў ежы адсутнічаюць Вітамін A  (руск.) (бел. і караціноіды, неабходныя для зрокавага пігмента, матылі могуць мець слабы зрок.

Зноскі
------

1. ↑  *Eichman, Aaron; Weston Tripp, Matt Edwards*. *Manduca sexta* "Carolina sphinx" **(нявызн.)** (2000). Архівавана з першакрыніцы 8 верасня 2006. Праверана 21 кастрычніка 2006.

Спасылкі
--------

* Manduca sexta: апісанне на сайце Універсітэта штата Каларада
* Nuisance Parasitic Wasps at Ohio State University Extension
* Manduca sexta на сайце Butterflies and Moths of North America
* Manduca sexta на сайце Універсітэта Фларыды

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780312687, 2909483320 |