**І-15 «знішчальнік пятнаццаты»,** «лёгкі манеўраны» (мянушка **«Чато»** ісп.: «Кірпаты») — савецкі аднаматорны знішчальнік-паўтараплан, створаны ў 1933 годзе ў канструктарскай брыгадзе № 2 ЦКБ-39 пад кіраўніцтвам авіяканструктара Мікалая Палікарпава.

Гісторыя самалёта
-----------------

Распрацаваны ў 1933 годзе. Далейшае развіццё І-5 і І-6 у бок паляпшэння аэрадынамікі. На першых серыйных самалётах ставілі рухавік Wright Cyclone SGR-1820 F-3 намінальнай магутнасцю 630 конскіх сіл. Пазней, у 1934—1936 гадах, усталёўвалі М-22 (ліцэнзійны варыянт Bristol Jupiter). У 1935 годзе самалёт быў прыняты на ўзбраенне ВПС РСЧА. З 1937 года ў вялікую серыю пайшоў І-15 з рухавіком М-25. На той момант самалёт не меў роўных па манеўранасці на гарызанталі, быў устойлівы на ўсіх рэжымах палёту, просты ў пілатаванні. Добра паказаў сябе ў час грамадзянскай вайны ў Іспаніі: зафіксаваныя выпадкі шчаснага вяртання знішчальнікаў на свой аэрадром з 80 прабоінамі. І-15 вёў паспяховую барацьбу з усімі тыпамі тагачасных бамбардзіроўшчыкаў (за выключэннем Ю-52) і не меў роўных праціўнікаў сярод знішчальнікаў (да з’яўлення Ме-109). Менавіта на гэтай мадэлі лётчык Я. М. Сцяпанаў здзейсніў першы ў гісторыі начны паветраны таран.

21 лістапада 1935 года пасля спецыяльнай падрыхтоўкі (максімальнага палягчэння канструкцыі і ўстаноўкі вышыннага рухавіка Wright Cyclone F-54) лётчык У. К. Какінакі перавысіў абсалютны сусветны рэкорд вышыні палёту (на той час), набраўшы 14 575 метраў.

Далейшым развіццём І-15 сталі І-15 біс і І-153.

Вытворчасць
-----------

Першы серыйны самалёт быў пабудаваны на заводзе № 39 у сярэдзіне лета 1934 года (№ 33901: 3 — ЦКБ-3, 39 — завод № 39, 01 — 1-я машына). У лістападзе таго ж года першы серыйны самалёт з № 5648 выпусціў і завод № 1. 

| Завод | 1934 год | 1935 год | 1936 год | Разам |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Завод № 1 (Масква) | 60 | 273 | 2 | 335 |
| Завод № 39 (Масква) | 34 | 15 | - | 49 |
| Разам | 94 | 288 | 2 | **384** |

Кошт аднаго выраба станам на 1935 год — 120 тыс. руб.

Гэтак жа вытворчасць І-15 было наладжана ў Рэспубліканскай Іспаніі. Нягледзячы на тое, што тэхнічная дакументацыя і чарцяжы на самалёты паступілі яшчэ ў лютым 1937 года, асновай працы прадпрыемстваў стаў рамонт гэтых машын. Першыя 5 адзінак былі сабраны ў жніўні. Да канца года сабрана больш за 40 знішчальнікаў. Усяго ж у Іспаніі да 1938 года выпусцілі 213 І-15 і яшчэ 24 машыны ў студзені 1939 года. Але далёка не ўсе яны былі канчаткова ўкамплектаваны: так, 96 апаратаў, выпушчаных з лістапада 1938 па студзень 1939 года, не былі стоадсоткава забяспечаны ні рухавікамі, ні абсталяваннем.

Апісанне
--------

Канструкцыя змяшаная, дрэва-металічная. Верхняе крыло выканана па схеме «чайка». 

Фюзеляж выраблены са сталёвых труб, абцягнутых палатном у хваставой часткі, і закрыты металічнымі панэлямі ў насавой. Спераду на раме ўсталёўваўся рухавік. Кабіна пілота мела дзве адкідныя створкі. Левая створка для зручнасці ўваходу ў самалёт складалася з двух частак, у адкрытым становішчы перагіналася напалову і больш шчыльна прыціскалася да борта. На левым борце меліся дзве падножкі. Хваставое апярэнне суцэльнадзюральнае, абабітае палатном. Шасі з абцякальнікамі. Стойкі шасі абсталёўваліся амартызатарамі, колы мелі тормазы. Звонку і стойкі, і колы зачыняліся кропляпадобнымі абцякальнікамі з дзюраля.

Узбраенне — чатыры 7,62 мм кулямёта ПВ-1 з 3000 патронамі.

Асноўныя мадыфікацыі
--------------------

* **І-15 (ЦКБ-3)** — серыйны, выпушчана 384 адзінкі ў СССР і 230 у Іспанія.
* **І-152 ГК** — «вышынная» мадыфікацыя з герметычнай кабінай. Пабудаваны адзін асобнік.
* **І 15 біс** — мадэль з прамым верхнім крылом, і рухавіком М-25. Узбраенне — 4х7,62-мм ШКАС. Пабудавана 2408 адзінак.

Баявое прымяненне
-----------------

* Грамадзянская вайна ў Іспаніі
* Другая япона-кітайская вайна
* Хасанскія баі
* Баі на Халхін-Голе
* Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)
* Вялікая Айчынная вайна
* Мангольска-кітайскі памежны канфлікт

Заўвагі
-------

1. ↑  Маслов М. А. 2008 г. стр. 27
2. ↑  *Шевченко С. И.* Боевое применение советской истребительной авиации во второй половине 1930-х годов. // Военно-исторический журнал. — 2010. — № 2. — С.20-24.
3. ↑  Белокрыс А. 2017, стр. 195
4. ↑  М. Маслов. Боевые "Чайки" Сталина. И-15, И-15бис, И-153. — 2009.
5. 1 2  Шавров В.Б. История констркукций самолетов в СССР 1938-1950 г.г.
6. ↑  В. И. Ежаков. Герои Хасана. М. Воениздат, 1969. стр.52
7. ↑  «За последнюю декаду июня численный состав советской авиагруппировки на Халхин-Голе несколько сократился. В основном это произошло за счет „выбивания" в воздушных боях морально устаревших И-15бис, доказавших свою неспособность драться на равных с японскими истребителями». Кондратьев, Вячеслав. Халхин-Гол: Война в воздухе. — М.: «Техники — Молодежи», 2002.

Літаратура
----------

* Белокрыс А. Девятьсот часов неба. Неизвестная история дирижабля «СССР-В6». — М.: Паулсен, 2017. — 512 с. — ISBN 978-5-98797-174-1.
* Маслов М. А. Боевые «чайки» Сталина. И-15, И-15бис, И-153. — Москва: «Яуза», «Коллекция», ЭКСМО, 2008. — С. 79-129. — 160 с. — 3100 экз. — ISBN 978-5-699-32232-9.
* Шавров В. Б. История конструкций самолётов в СССР до 1938 г. — 3-е. — М.: Машиностроение, 1985. — 752 с.

Спасылкі
--------

* И-15 на сайте Airwar.ruАрхівавана 17 сакавіка 2007.
* Тактика применения И-15 в ИспанииАрхівавана 4 чэрвеня 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2010013467 |