**Ідэльфонс**, у праваслаўі **Ксенафонт Антонавіч Гаворскі** (1812, Навагрудскі павет Гродзенскай губерні — 17 (29) чэрвеня 1871, Вільня) — расійскі і беларускі археолаг, гісторык, выдавец. Член-карэспандэнт Імператарскага рускага археалагічнага таварыства.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сям’і ўніяцкага святара.

У 1830 годзе скончыў Жыровіцкую (Літоўскую) духоўную семінарыю. Адпраўлены ўніяцкім мітрапалітам Іосіфам Сямашкам на навучанне ў Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт, пасля ў 1831 годзе паступіў у Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію, скончыў яе ў 1835 годзе са ступенню кандыдата.

Пасля навучання вярнуўся ў Беларусь. У 1836 годзе ажаніўся са шляхцянкай-каталічкай Юдытай Францішкаўнай Рыдзеўскай.

Каля 25 гадоў выкладаў у Полацкай духоўнай семінарыі сусветную і царкоўную гісторыю, яўрэйскую мову, кананічнае права і іншыя дысцыпліны. Горача падтрымліваў намеры скасавання ўніяцтва, у 1837 годзе даў пісьмовае абавязальніцтва далучыцца да праваслаўнай царквы. Пры пераходзе ў праваслаўе атрымаў імя **Ксенафонт**.

На пачатку педагагічнай кар’еры Гаворскага, былы пратэктар Сямашка ў сваіх нататках за 29 траўня 1837 года ахарактаразаваў яго: *«Гаворскі выкладае царкоўнае красамоўства, біблейскія старажытнасці і яўрэйскую мову, з дастаткова пасрэднымі поспехамі — ён яшчэ слабы»*. У сваім дакладзе ў Сінод у 1860 годзе Сямашка таксама пісаў пра Гаворскага — *«чалавек даволі пасрэдны»*.

З 1862 года жыў у Кіеве, з 1864 — у Вільні.

Пахаваны ў Вільні на Еўфрасіннеўскіх могілках.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Ксенафонт Гаворскі — адзін з піянераў археалагічных даследаванняў на тэрыторыі Беларусі. У пачатку 50-х гадоў XIX стагоддзя ён займаўся археалагічнымі раскопкамі курганоў у наваколлях Полацка (Шпакоўшчына, Рудня, Балотаўка), на Ушаччыне каля мястэчка Селішча, па берагах р. Дрысы і ў іншых месцах. Па выніках раскопак быў апублікаваны шэраг артыкулаў. Першым у Беларусі падрабязна апісаў структуру курганных насыпаў, вызначыў час іх узнікнення, акцэнтаваў увагу на вывучэнні раўкоў. Надрукаваў апісанне археалагічных помнікаў наваколляў Полацка і народныя паданні пра іх.

Вёў рэгулярную перапіску з Імператарскім археалагічным таварыствам, пасылаў туды знаходкі. 20 сакавіка 1852 года К. А. Гаворскі быў абраны членам-карэспандэнтам Імператарскага рускага археалагічнага таварыства. Даследчык выяўляў і публікаваў актавыя матэрыялы, звязаныя з беларускай гісторыяй. Ім напісана праца «Историко-статистическое описание Полоцкой епархии» (1853), якая не была апублікавана.

К. А. Гаворскі займаўся таксама даследаваннем царкоўнай гісторыі Беларусі. Аўтар прац на гэту тэму. Апублікаваў шмат важных дакументаў па гісторыі Беларусі, арыгіналы якіх пазней загінулі. Даследаваў гісторыю праваслаўных храмаў.

Выдавецкая дзейнасць
--------------------

У грамадскай і навуковай дзейнасці стаяў на рэакцыйных пазіцыях, усхваляў палітыку царызму ў Паўночна-Заходнім краі. Адзін з пачынальнікаў заходнерусізму.

У 1857—1858 — рэдактар неафіцыйнай часткі «Витебских губернских ведомостей», дзе таксама друкаваліся яго даследаванні па гісторыі і выяўленыя ім актавыя матэрыялы.

Потым Ксенафонт Антонавіч перасяліўся ў Кіеў, дзе 1 ліпеня 1862 года пачаў выдаваць часопіс «Вестник Юго-Западной и Западной России  (руск.) (бел.». У часопісе адстойваліся дзяржаўныя ідэі, падтрымлівалася дзяржаўная палітыка. Самая вялікая ўвага надавалася барацьбе з паланізацыяй і каталіцкім празелітызмам у заходне-рускіх абласцях.

Пасля пераезду ў Вільню стаў заснавальнікам і рэдактарам часопіса «Вестник Западной России?!», які працягваў традыцыі папярэдняга выдання: асуджаў Паўстанне 1863—1864 гадоў і ўхваляў палітыку М. М. Мураўёва.

Грамадска-палітычныя погляды
----------------------------

Вакол часопіса «Вестник Западной России» склалася супольнасць навукоўцаў, журналістаў і пісьменнікаў, заклапочаных праблемай захавання цэласнасці рускага народа і супрацьстаяння паланізацыі і сепаратызму. Пасля гэта грамадска-палітычная плынь была названа «заходнерусізмам».

К. А. Гаворскі прасочваў польскі ўплыў і ў дзейнасці ўкраінафілаў, якія прапагандавалі стварэнне асобнай ад рускай літаратурнай украінскай мовы. У лісце галіцка-рускаму  (руск.) (бел. дзеячу Якаву Галавацкаму ён пісаў: «У нас у Кіеве толькі цяпер не больш за пяць упартых хахламанаў з прыродных маларосаў, а то (іншыя) усё палякі, больш за ўсіх завіхаліся аб распаўсюдзе маларасійскіх кніжонак. Яны самі, пераапрануўшыся ў скруткі, швэндаліся па вёсках і раскідвалі гэтыя кніжонкі; дакладна пранырлівы лях пачуў у гэтай справе для сябе пажыву, калі адважыўся на такія подзвігі».

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6  Czech National Authority Database Праверана 11 ліпеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. ↑  Русский биографический словарь / под ред. А. А. Половцов, Н. П. Чулков, Н. Д. Чечулин и др. — СПб. М..<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4517914'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4515376'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1963546'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15074489'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1960551'></a>
3. 1 2 3 4 5 6  Говорский Ксенофонт Антонович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 153. — 737 с.
4. ↑  Выпускники Санкт-Петербургской (с 1914 — Петроградской) духовной академии 1814—1894, 1896—1918 гг.
5. ↑  Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. — Ф. 2820. Воп. 1. Спр. 6. — Кніга перадшлюбных экзаменаў Ушацкага касцёла Лепельскага павета за 1827—1842 гады. — Арк. 61 адв.
6. ↑  Говорский Ксенофонт Антонович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 153. — 737 с.
7. ↑  *Семашко И.* Записки Иосифа, митрополита Литовского, изданные Императорской Академией наук по завещанию автора : [в 3 т.]. — Санкт-Петербург : Типография Императорской Академии наук, 1883. — Т. 2. — С. 34, 44, 697.
8. ↑  Алексеев, Л. В. Археология и краеведение Беларуси XVI в. — 30-е годы ХХ века. — Мн.: Беларуская навука, 1996. — С. 90—93

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — С. 446. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
* Республика Беларусь: Энциклопедия в 6 т. Т. 3: Герасименко — Картель / редкол.: Г. П. Пашков и др. — Минск: БелЭн, 2006.
* *Цьвікевіч А.* «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадскай мыслі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / Пасьляслоўе А. Ліса. — 2-е выд. — Мн .: Навука і тэхніка, 1993. — С. 17-103. — 352 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-343-01425-9.
* *Матвейчык Д. Ч.* Паўстанне 1863—1864 гадоў на старонках часопіса «Веснік Заходняй Расіі» // Беларускі гістарычны часопіс. — 2016. — № 5. — С. 18-27.

Спасылкі
--------

* Біяграфія ў Рускім біяграфічным слоўніку т.4 С. 435.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | NKC: js20231193028 · VIAF: 7880154260883424480004 |