| Свабода |
| --- |
| 
Базавыя паняцці |
| * Свабода волі
* Пазітыўная свабода
* Негатыўная свабода
* Правы чалавека
* Гвалт
* Цэнзура
 |
| 
Свабода паводле тэм |
| * Палітычная
* Асабістая
* Акадэмічная
* Эканамічная
* Сходаў
* Асацыяцый
* Перамяшчэння
* Масавай інфармацыі
* Рэлігіі і веравання
* Слова і выказвання
* Інфармацыі
* Сумлення
* Творчасці
* Свядомасці
* Цела
 |
| 
Рэйтынгі |
| * Эканамічнай свабоды
* Свабоды слова
 |

Таксанамія найбольш важных філасофскіх пазіцый у адносінах да свабоды волі
**Свабода волі** (грэч. τὸ αὐτεξούσιον або τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν, лац.: liberum arbitrium) — ад часоў Сакрата і дагэтуль спрэчнае ў філасофіі і багаслоўі пытанне пра тое, ці надзеленыя людзі сапраўдным кантролем над сваімі рашэннямі і ўчынкамі.

Абедзве гэтыя пазіцыі, калі яны сцвярджаюць, што дэтэрмінізм несумяшчальны са свабодай волі, класіфікуюцца як інкампатыбілісцкія. Калі ж роля дэтэрмінізму ў гэтым пытанні адмаўляецца, то такія пазіцыі завуцца кампатыбілісцкімі.

Прынцып свабоды волі мае следствы ў рэлігіі, этыцы і навуцы. Да прыкладу, у рэлігіі свабода волі мае на ўвазе, што жаданні і выбар чалавека могуць суіснаваць з боскім усёведаннем. У этыцы існаванне свабоды волі вызначае, ці могуць людзі несці маральную адказнасць за свае дзеянні. У навуцы вывучэнне свабоды волі можа выявіць спосабы прагназавання чалавечых паводзін.

У заходняй філасофіі
--------------------

### Інкампатыбілізм

Пазіцыя інкампатыбілізму заключаецца ў тым, што свабода волі і дэтэрмінізм несумяшчальныя, і, такім чынам, галоўнае пытанне заключаецца ў тым, ці перадвызначаныя дзеянні людзей. Жорсткія дэтэрміністы, такія як Марцін Лютэр і Поль Гольбах, прымаюць пазіцыю дэтэрмінізму і адмаўляюць свабоду волі. Метафізічныя лібертарыянцы, такія як Томас Рыд ці Роберт Кейн, адмаўляюць дэтэрмінізм і лічаць, што свабода волі існуе і якая-небудзь з формаў індэтэрмінізму дакладная. Існуе таксама пункт гледжання, што свабода волі немагчымая як пры дэтэрмінізме, так і пры індэтэрмінізме.

Асноўны аргумент інкампатыбілістаў заключаецца ў тым, што калі паводзіны чалавека з'яўляецца механістычнымі, як у завадной цацкі або робата, то ў людзей няма свабоды волі. Гэты аргумент быў аспрэчаны Дэніэлам Дэнэтам на той падставе, што нават калі людзі і маюць нешта агульнае з гэтымі прадметамі, яны ўсё роўна могуць у значнай ступені ад іх адрознівацца.

Інкампатыбілізм гуляе ключавую ролю ў ідэалістычнай тэорыі свабоды волі. Большасць інкампатыбілістаў адмаўляюць ідэю пра тое, што свабода дзеяння складаецца выключна ў свядомасці паводзін. Яны лічаць, што свабода волі мае на ўвазе, што чалавек з'яўляецца першаснай прычынай сваіх дзеянняў. Ён павінен з'яўляцца Causa sui ў традыцыйным разуменні. Каб несці адказнасць за свой выбар, неабходна з'яўляцца прычынай гэтага выбару, пад гэтым разумеецца, што не існуе папярэдняй прычыны для выбару. Такім чынам, калі свабода волі існуе, то чалавек з'яўляецца першапрычынай сваіх дзеянняў. Калі ж дэтэрмінізм верны, то любы выбар чалавека выкліканы падзеямі, якія знаходзяцца па-за ім кантролю. Гэты аргумент аспрэчваўся рознымі кампатыбілістамі.

#### Метафізічны лібертарыянізм

Метафізічны лібертарыянізм з'яўляецца адной з філасофскіх пазіцый інкампатыбілізму. Прыхільнікі лібертарыянізму лічаць, што канцэпцыя свабоды волі мае на ўвазе, што індывід ў пэўных абставінах можа зрабіць выбар з некалькіх магчымых дзеянняў.

Лібертарыянізм дзеліцца на нефізічныя і фізічныя або натуральныя тэорыі. У нефізічных тэорыях лічыцца, што падзеі ў мозгу, якія прыводзяць да дзеяння, не зводзяцца да фізічных тлумачэнняў. Падобны дуалістычны інтэракцыянізм мяркуе, што нефізічны розум, воля ці душа ўплывае на фізічную прычыннасць.

Некаторыя метафізічныя лібертарыяністы, такія як Уільям Окама і Томас Рыд, мяркуюць, што існаванне нефізічнага агента, адказнага за свабоду, не можа быць выяўлена пры дапамозе эмпірычных або філасофскіх метадаў, паколькі ў адваротным выпадку гэта пацягнула б за сабой парадокс, так як доказ прывёў бы да заключэння, разбуральнага неабходную свабоду.

#### Жорсткі інкампатыбілізм

На думку Джона Лока, паняцце свабоды волі не нясе ніякага сэнсу. Ён лічыў, што праўдзівасць дэтэрмінізму не важная, і сцвярджаў, што ключавой асаблівасцю наўмысных паводзін з'яўляецца тое, што людзі могуць адкладаць рашэнне дастаткова доўга, каб абдумаць і асэнсаваць наступствы выбару: «…воля, у рэчаіснасці, азначае толькі магчымасць выбару або пераваг».

Сучасны філосаф Гален Стросан згодны з Локам у тым, што праўдзівасць дэтэрмінізму не мае значэння ў дадзеным пытанні. Ён лічыць, што канцэпцыя свабоды волі вядзе да бясконцага рэгрэсу і таму не мае сэнсу. Згодна са Стросанам, калі каго-то лічыць адказным за тое, што ён робіць у бягучай сітуацыі, то ён павінен быць адказны і за ўласны ментальны стан. Аднак гэта немагчыма, паколькі для таго, каб быць адказным за стан S, неабходна быць таксама адказным і за стан S-1, і, адпаведна, трэба быць адказным і за стан S-2 і гэтак далей. У пэўны момант у гэтым ланцужку павінен быць момант спараджэння новага прычыннага ланцужка, але чалавек не можа стварыць сябе і свой стан з нічога. З гэтага аргументу выцякае, што сама па сабе свабода волі абсурдная, а не тое, што яна несумяшчальная з дэтэрмінізмам. Стросан называе такую ​​пазіцыю песімістычнай, але яе можна таксама класіфікаваць як жорсткі інкампатыбілізм.

### Кампатыбілізм

Асноўны артыкул: **Кампатыбілізм**
Кампатыбілісты сцвярджаюць, што дэтэрмінізм сумяшчальны са свабодай волі. Хоць, магчыма, дакладней было б сказаць, што кампатыбілісты вызначаюць свабоду волі такім чынам, што яна можа суіснаваць з дэтэрмінізмам. З пазіцыі кампатыбілістаў, свабода можа існаваць або адсутнічаць па меркаваннях, не звязаных з метафізікай. Да прыкладу, у судзе ацэньваюць, ці дзейнічаў чалавек па сваёй волі, без прыцягнення метафізікі. Сапраўды гэтак жа і палітычная свабода не з'яўляецца метафізічнай канцэпцыяй. Падобным чынам і кампатыбілісты вызначаюць свабоду волі як свабоду дзеянні ў адпаведнасці з уласнымі матывамі, без ўмяшання іншых людзей. У супрацьлегласць, пазіцыя інкампатыбілістаў звязана з нейкай метафізічнай свабодай волі. Кампатыбілісты сцвярджаюць, што праўдзівасць дэтэрмінізму не мае значэння, мае значэнне толькі тое, што воля чалавека з'яўляецца следствам яго ўласных жаданняў і не вызначана знешнімі ўмовамі.

#### Свабода волі як непрадказальнасць

У сваёй кнізе Elbow Room Дэнэт аргументуе на карысць кампатыбілісцкай тэорыі свабоды волі, гэтыя ж ідэі ён пасля развіў у кнізе Freedom Evolves. Асноўная ідэя заключаецца ў тым, што калі выключыць Бога, усёведнага дэмана і іншыя падобныя магчымасці, то з прычыны хаосу і межаў нашых ведаў аб бягучым стане свету будучыня з'яўляецца дрэнна вызначанай для ўсіх канчатковых істот. Чакання ж, у сваю чаргу, вызначаныя добра. Магчымасць здзяйсняць альтэрнатыўнае дзеянне можа мець сэнс толькі ў адносінах да гэтых чаканняў, а не да няўпэўненасці і невядомай будучыні.

Згодна з Дэнэтам, паколькі індывіды могуць дзейнічаць выдатна ад чыіх-небудзь чаканняў, свабода волі існуе. Інкампатыбілісты паказваюць, што праблема гэтай ідэі складаецца ў тым, што мы можам з'яўляцца толькі аўтаматамі, якія рэагуюць прадказальным чынам на стымулы ў нашым асяроддзі.

### Іншыя погляды

Погляды некаторых філосафаў не падпадаюць пад класіфікацыю компатибилизма або инкомпатибилизма. Да прыкладу, Тэд Хондерых лічыць, што дэтэрмінізм верны, аднак інкампатыбілізм і кампатыбілізм — не, і праблема ў рэчаіснасці заключаецца ў іншым. Хондерых заключае, што дэтэрмінізм верны, паколькі квантавыя працэсы не могуць быць вызначаныя ў прасторы і часу. Нават калі б яны з'яўляліся падзеямі на мікраўзроўні, няма падстаў лічыць, што яны гуляюць прыкметную ролю на макраўзроўні. Ён лічыць, што інкампатыбілізм няверны, нават калі верны дэтэрмінізм, і індэтэрміністы не могуць даць абгрунтаванне паходжанні волі. Ён адмаўляе кампатыбілізм, паколькі той аперуе толькі адным паняццем волі. У рэчаіснасці ж паняццяў свабоды два: наўмысных дзеянняў і паходжанне волі. Абодва паняцці неабходныя, каб растлумачыць свабоду волі і адказнасць. Калі ж мы адмовімся ад гэтых паняццяў, то адмовімся і ад маральнай адказнасці. З аднаго боку, у нас ёсць інтуіцыя, з другога — навуковыя факты. І праблема заключаецца ў вырашэнні канфлікту паміж імі.

#### Свабода волі як ілюзія

Дэвід Юм разглядаў магчымасць, што ўся спрэчка аб свабодзе волі з'яўляецца толькі слоўнай. Ён выказаў дапушчэнне, што тлумачэннем можа служыць ілжывае пачуццё або ўяўны вопыт, які асацыяваны з нашымі дзеяннямі калі мы іх вырабляем. У рэтраспекцыі ж мы разумеем, што яны былі неабходныя і перадвызначаныя першапачаткова.

Шопенгаўэр пісаў: «Кожны здольны рабіць так, як жадае, але ў любы момант часу ён можа жадаць толькі нешта адно вызначанае і нічога іншага, акрамя гэтага».

#### Свабода волі як прагматычна карысная канцэпцыя

Погляды Уільяма Джэймса былі амбівалентнымі: хоць ён верыў у свабоду волі на этычных падставах, ён не лічыў, што для гэтага ёсць якія-небудзь навуковыя перадумовы, і яго асабістыя разважанні яе таксама не падтрымлівалі. Больш за тое, ён не лічыў, што індэтэрмінізм чалавечых учынкаў неабходны для маральнай адказнасці. Дэтэрмінізм, на яго думку, падрывае меліярызм — ідэю аб тым, што прагрэс рэальны і можа прынесці паляпшэнне ў гэты свет.

У навуцы
--------

### Фізіка

У ранніх навуковых ідэях часта прадстаўлялі сусвет дэтэрмінаваным — да прыкладу, так лічылі Дэмакрыт і Лакаята — і некаторыя мысляры сцвярджалі, што наяўнасць дастатковай інфармацыі дазволіць ім прадказваць будучыя падзеі з абсалютнай дакладнасцю. Аднак сучасная навука з'яўляецца камбінацыяй дэтэрміністычных і стахастычных тэорый. Квантавая механіка прадказвае падзеі толькі ў імавернасных тэрмінах, ставячы пад сумнеў, ці з'яўляецца сусвет дэтэрмінаваным. Сучасныя тэорыі не могуць вырашыць пытанне, ці праўдзівы дэтэрмінізм, не з'яўляюцца тэорыяй усяго і маюць мноства інтэрпрэтацый.

З пункту гледжання фізікалізму мяркуецца, што законы квантавай механікі прадастаўляюць поўнае імавернаснае апісанне руху часціц, па-за залежнасці ад таго, ці існуе свабода волі. Падобныя ідэі апісвае фізік Стывен Хокінг у кнізе 2010 года «Вышэйшая задума». На думку Хокінга, малекулярныя асновы біялогіі паказваюць на тое, што людзі з'яўляюцца свайго роду складанымі біялагічнымі машынамі, і хоць на практыцы нашы паводзіны немагчыма ў дакладнасці прадказаць, свабода волі ўсяго толькі ілюзія. Іншымі словамі, Хокінга лічыць, што свабода волі можа існаваць толькі ў кампатыбілісцкай інтэрпрэтацыі.

#### Генетыка

Біёлагі часта разглядаюць пытанні, звязаныя са свабодай волі. Адной з найбольш напружанай дыскусій з'яўляецца сацыягенетызм або біягенетызм, сутнасць якога заключаецца ў адноснай важнасці ўплыву генетыкі і біялогіі ў адносінах да культуры і асяроддзі на развіццё і паводзіны чалавека. Многія даследчыкі лічаць, што многія аспекты паводзін чалавека могуць быць растлумачаны пры дапамозе генаў, эвалюцыйнай гісторыі і мозгу чалавека. Такі пункт гледжання выклікае неспакой, што ў такой сітуацыі людзі не могуць несці адказнасць за свае паводзіны. Стывен Пінкер лічыць, што боязь дэтэрмінізму ў пытаннях генетыкі і эвалюцыі з'яўляецца памылкай, і не варта блытаць тлумачэнні з апраўданнем. Для адказнасці не патрабуецца, каб паводзіны былі беспадстаўнымі, да таго часу, пакуль яны рэагуюць на хвалу і пакаранне. Больш за тое, не зусім відавочна, што ўплыў асяроддзя нясе меншую пагрозу свабодзе волі, чым генетыка.

#### Неўралогія і псіхіятрыя

Вядома некалькі расстройстваў, звязаных з працай мозгу, пры якіх дзеянні не знаходзяцца цалкам пад кантролем суб'екта. Хоць самі па сабе такія засмучэнні не абвяргаюць існаванне свабоды волі, вывучэнне такіх станаў можа дапамагчы ў распрацоўцы мадэляў і разуменні таго, як мозг стварае падобныя адчуванні.

Адным з важных дыягнастычных сімптомаў шызафрэніі з'яўляецца ілюзія знаходжання пад кантролем вонкавага ўздзеяння. Людзі, які пакутуюць ад шызафрэніі, часам апісваюць свае адчуванні, як калі б пэўныя вырабляныя імі дзеянні не былі імі ініцыяваныя ці не знаходзіліся пад іх кантролем. Такія адчуванні часам параўноўваюць са станам робата, які знаходзіцца пад чыім-то кантролем. Хоць механізмы шызафрэніі на дадзены момант малавядомыя, існуе гіпотэза, што галюцынацыі і ілюзія кантролю з'яўляюцца з прычыны няправільнай працы сістэм мозгу, якія адказваюць за зверку рухальных каманд і сігналаў, што атрымліваюцца ад цела.

#### Дэтэрмінізм і эмерджэнтныя паводзіны

У некаторых філосафаў кагнітыўных навук і эвалюцыйнай псіхалогіі мяркуецца, што свабоды волі не існуе. Пры гэтым ствараецца ілюзія свабоды волі з прычыны неабходнасці стварэння складаных паводзін пры ўзаемадзеянні канчатковага набору правілаў і параметраў. Такім чынам, адчуванне свабоды волі ўзнікае з прычыны непрадказальнасці паводзін, якія атрымліваюцца з дэтэрміністычных працэсаў, пры гэтым мяркуецца, што свабода волі як сутнасць не існуе. З гэтага пункту гледжання, нават калі паводзіны і могуць быць пралічаныя загадзя, самым простым спосабам заўсёды будзе з'яўляцца назіранне за вынікамі вылічэнняў мозгу.

Прыкладам могуць служыць некаторыя гульні, у якіх ёсць набор жорсткіх правілаў, а ўся інфармацыя адкрыта любому гульцу і ніякіх выпадковых падзей у гульні не адбываецца. Тым не менш, стратэгія такіх гульняў як шахматы і, у асаблівасці, го, нягледзячы на ​​просты набор вызначаных правіл, можа мець велізарны набор непрадказальных хадоў. Па аналогіі мяркуюць, што адчуванне свабоды волі ўзнікае пры ўзаемадзеянні канчатковага набору правіл і параметраў, генерыруючых бясконцыя і непрадказальныя паводзіны. Але калі б існаваў спосаб ўлічыць і разлічыць ўсе падзеі, то ўяўныя непрадказальныя паводзіны сталі б прадказальнымі.

### Свабода волі ў тэалогіі

Асноўны артыкул: **Свабода волі ў тэалогіі**
Часта лічаць, што тэалагічная дактрына аб чароўным усёведанні супярэчыць свабодзе волі. Паколькі калі Бог ведае ўсё, што адбудзецца, аж да любога магчымага выбару, то такі выбар наўрад ці можна назваць свабодным. Калі Бог валодае пазачасавым веданнем аб выбары кожнага чалавека, то здаецца гэта павінна абмяжоўваць свабоду. Гэтую праблему звязваюць з праблемай марской бітвы, апісанай Арыстоцелем: заўтра можа альбо адбыцца бітва, альбо не адбыцца. Калі яна адбудзецца, то, магчыма, гэта было сапраўдным ўжо ўчора. Тады тое, што бітва адбудзецца, з'яўляецца неабходным. Калі ж яна не адбудзецца, то па такой жа логіцы з'яўляецца неабходным, што яна не адбудзецца. Такім чынам будучыня, якой бы яна ні была, цалкам наканаваная папярэднімі ісцінамі.

Аднак некаторыя філосафы прытрымліваюцца Уільяма Окамы, лічачы, што неабходнасць і магчымасць вызначаныя ў адносінах да пэўных часовых рамак і дадзенай матрыцы эмпірычных абставін, і тады тое, што можа здавацца магчымым назіральніку, можа з'яўляцца неабходным для таго, хто ўсё ведае. Некаторыя філосафы прытрымліваюцца Філона, які лічыў, што свабода волі з'яўляецца асаблівасцю чалавечай душы і, такім чынам, адсутнічае ў іншых жывёл.

Філосаф Сёрэн К'еркегор сцвярджаў, што боская ўсемагутнасць не можа ісці ў разрыў з чароўнай велікадушнасцю. І, як праўдзіва ўсёведаючая і цнатлівая істота, Бог мог стварыць істот з поўнай свабодай ад Бога. Больш за тое, Бог мог зрабіць так, паколькі самае лепшае, што можа даць Бог — гэта ўзнагародзіць свабодай.

### Свабода волі ў будызме

У пачатку XX стагоддзя вядомы будолаг Ф. І. Шчарбацкой лічыў, што ў будызме не прызнаецца свабода волі якой-небудзь асобы або душы з прычыны таго, што згодна з анатмавадай{sfn|Торчинов|2002|с=17}} або фундаментальнай будыйскай дактрынай пра «не душу» будызм адмаўляе існаванне самой душы ці асобы. Будызм, адзначаў Шчарбацкой, разглядае жыццё як безасабовы ўсеагульны працэс, які развіваецца ў адпаведнасці з законам прычыны і следства (законам кармы). У той жа час санскрытолаг Р. Пішель лічыў, што Буда быў прыхільнікам існавання свабоды волі і паказваў на яе існаванне наступнымі словамі: «Я вучу, што ёсць дзеянне, справа, воля».

У сучаснай будалогіі лічыцца, што свабода волі прама звязана з канцэпцыяй кармы. Згодна з апошняй канцэпцыяй, у кармы існуюць дзве часткі: дайва (лёс) і пуруша-кара («чалавечае дзеянне»). Першая частка кармы звязана з мінулымі ўчынкамі і з’яўляецца часткай, якую чалавек не можа змяніць. Другая частка з’яўляецца «свабоднай ініцыятывай», з дапамогай якой чалавек можа дзейнічаць такім чынам, каб стварыць умовы для змены будучыні. У якасці гранічнага праяўлення пуруша-кары чалавек можа «спыніць дзеянне закона кармы» і дасягнуць нірваны.

Будолаг В. Г. Лысенка таксама адзначае, што свабода волі ў традыцыі можа разумецца праз наступныя сцвярджэнні:

* «Дхармы свядомасці валодаюць уласцівасцю душыць і накіроўваць дзеянне іншых дхармаў».
* Пры дапамозе чэтаны (намераў) ажыццяўляецца выбар долі чалавека, якая вядзе да «рэлігійнай дабрачыннасці» або «азмрочванняў».

Такім чынам, паказвае Лысенка, свабода выбару з’яўляецца «аб’ектыўнай» падзеяй, якая з’яўляецца з прычыны дзеянні іншых знешніх і ўнутраных падзей, якія, у сваю чаргу, не аддзеленыя адзін ад аднаго, а з’яўляюцца «адзінствам многіх дхармічных ліній».

### Вера ў свабоду волі

Праводзілася некалькі даследаванняў, у якіх спрабавалі высветліць, ці прытрымліваюцца людзі інкампатыбілісцкіх поглядаў на свабоду волі. Эдзі Наміяс выявіў, што інкампатыбілізм не з’яўляецца інтуітыўным і дэтэрмінізм не адмяняе маральную адказнасць. Эдвард Коклі прыйшоў да высновы, што інкампатыбілізм інтуітыўны і дэтэрмінізм ўсё ж такі адмяняе адказнасць. Іншыя даследчыкі выказалі дапушчэнне, што погляды на інкампатыбілізм шмат у чым залежаць ад абставін, наколькі той ці іншы ўчынак выклікае эмацыйны водгук. Яны прыйшлі да высновы, што свабода волі з’яўляецца ўніверсальнай канцэпцыяй, і што большасць удзельнікаў даследавання лічаць, што (a) сусвет недэтэрміністычны і (b) маральная адказнасць не сумяшчальная з дэтэрмінізмам.

Некаторыя даследаванні паказваюць на тое, што вера людзей у свабоду волі супярэчлівая. Эмілі Пронін і Мэцью Куглер прыйшлі да высновы, што людзі вераць у тое, што валодаюць большай свабодай волі, чым іншыя.

Даследнікі таксама высветлілі, што людзі разглядаюць дзеянні больш свабоднымі, калі чалавек супрацьстаіць знешнім сілам, плануе, або здзяйсняе выпадковыя дзеянні. Цікава, што «выпадковыя» дзеянні могуць быць немагчымыя. Калі ўдзельнікаў прасілі выконваць задачы ў выпадковай манеры (да прыкладу, генераванне выпадковых лікаў), іх паводзіны выяўляла мноства шаблонаў.

Заўвагі
-------

1. ↑  Free will. Strawson Galen **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2007. Праверана 28 лютага 2015. (Section 3. Pessimism)
2. ↑  Hume. of liberty and necessity **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2012. Праверана 28 лютага 2015.
3. ↑  Dennett, D. (2003) *Freedom Evolves*. Viking Books. ISBN 0-670-03186-0
4. ↑  Pragmatism **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 мая 2012. Праверана 28 лютага 2015.
5. ↑  Hoefer, Carl (2008-04-01). "Causal Determinism". *Stanford Encyclopedia of Philosophy*.
6. ↑  Vedral, Vlatko (2006-11-18). "Is the Universe Deterministic?". *New Scientist*. **192** (2578). Physics is simply unable to resolve the question of free will, although, if anything, it probably leans towards determinism.
7. ↑  Grand Design (2010), page 32: «the molecular basis of biology shows that biological processes are governed by the laws of physics and chemistry and therefore are as determined as the orbits of the planets…so it seems that we are no more than biological machines and that free will is just an illusion»
8. ↑  *Steven Pinker.* The Blank Slate. — London: Penguin, 2002. — 179 с. — ISBN 0-14-200334-4.
9. ↑  *Lewontin, R.* It Ain't Necessarily So: The Dream of the Human Genome and other Illusions. — New York, 2000. — ISBN 88-420-6418-1.
10. ↑  Щербатской 1998, с. 107.
11. ↑  Щербатской 1998, с. 106—107.
12. ↑  Пишель 2004, с. 24.
13. ↑  Пишель 2004, с. 82.
14. ↑  Лысенко 2011, с. 361.
15. ↑  Лысенко 2003, с. 161—162.
16. ↑  Лысенко 2003, с. 162.
17. ↑  Moral Responsibility and Determinism: The Cognitive Science of Folk Intuitions **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 лістапада 2012. Праверана 28 лютага 2015.
18. ↑  Is Belief in Free Will a Cultural Universal? **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012. Праверана 28 лютага 2015.
19. ↑  People believe they have more free will than others **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 жніўня 2015. Праверана 28 лютага 2015.
20. ↑  Generation of random sequences by human subjects: A critical survey of literature. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2012. Праверана 28 лютага 2015.

Літаратура
----------

* *Лысенко В. Г.* Карма // Философия буддизма: энциклопедия / отв. ред. М. Т. Степанянц;. — М.: Вост. лит. ИФ РАН, 2011. — 1045 с. — ISBN 978-5-02-036492-9.
* *Лысенко В. Г.* Ранний буддизм: религия и философия. Учебное пособие. — М.: ИФ РАН, 2003. — 246 с. — ISBN 5-201-02123-9.
* *Пишель Р.* Будда, его жизнь и учение / Составитель Г. Г. Горбунова, дополнение А. И. Кузьмина. — М.: Амрита-Русь, 2004. — 184 с.
* *Торчинов Е. А.* Буддизм: Карманный словарь. — СПб.: Амфора, 2002. — 187 с. — ISBN 5-94278-286-5.
* *Щербатской Ф. И.* Философское учение буддизма // Жизнь Будды, индийского Учителя Жизни: Пять лекций по буддизму / С. Ф. Ольдеибург, Б. Я. Владимирцов, Ф. И. Щербатской, О. О. Розенберг.. — Самара: Издательский дом «Агни», 1998. — 192 с. — ISBN 5-89850-004-9.

Спасылкі
--------

* Free Will. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* The Gottschalk Homepage — англамоўны сайт, прысвечаны вучэнню Готшалька з Орбэ аб прадвызначэнні і свабоду волі. На сайце даступная падрабязная бібліяграфія, а таксама лацінскія працы Готшалька
* Свобода воли // Новая философская энциклопедия
* Предопределение и свобода воли в Исламе (калам) Архівавана 8 лютага 2012. русский перевод Главы VIII из книги *Wolfson H. A.* The Philosophy of the Kalam. Harvard University Press, 1976. 810 p.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11932249v · GND: 4079320-5 · LCCN: sh85051686 · Microsoft: 521304379 · NDL: 00574900 · NKC: ph126310 |

 |