**Старадуб** — горад у Бранскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Старадубскага раёна. Насельніцтва 18,4 тыс. чалавек (2005). Размешчаны на рацэ Бабінец за 169 км ад Бранска.

Гісторыя
--------

Дзяцінец Старадуба ўзнік на гарадзішчы юхнаўскай культуры, пазней роменскай культуры, знаходзіўся на левым беразе р. Бабінец на Салдацкай гары.

Горад размясціўся на крайнім захадзе густанаселенага палескага аполля. Упершыню згадваецца ў спісе шляхоў кіеўскага князя Уладзіміра Манамаха (змешчаны ў Лаўрэнцьеўскім летапісе пад 1096 годам) пры апісанні падзей 1078/1079 гадоў, калі ён разбіў палавецкіх ханаў Асадука і Саўка, якія захапілі Старадуб. У 1096 годзе кіеўскі князь Святаполк Ізяславіч і князь Уладзімір Манамах аблажылі ў Старадубе князя Алега Святаславіча. Горад з’яўляўся адным з важных цэнтраў Чарнігаўскага княства, у сярэдзіне XII — 1-й палове XIII стагоддзяў — аб’ект спрэчкі паміж кіраўнікамі Чарнігаўскага княства і Ноўгарад-Северскага княства, перыядычна там існаваў княскі стол. Дзяцінец Старадуба (плошча 1,5 га) быў акружаны валам з чаргаваных сырцовых і драўляных канструкцый; да дзядзінца прымыкалі ўмацаваны вакольны горад і неўмацаваны пасад (у тым ліку і на правым беразе р. Бабінец). Агульная плошча Старадуба дасягала 25 га.

З сярэдзіны XIV стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім. Цэнтр Старадубскага княства ў складзе ВКЛ (не пазней за 1388 — 1406, не пазней за 1422 — 1432, 1446—1447, 1454—1500) і Рускай дзяржавы (1500—1518). Жыхары Старадуба («Старадубская харугва») удзельнічалі ў Грунвальдскай бітве (1410). З сярэдзіны XV стагоддзя тут княжылі ўцекачы ў Вялікае Княства Літоўскае ў ходзе Маскоўскай усобіцы 1425—1453 гадоў маскоўскія Рурыкавічы: князь Васіль Яраславіч (1446—1447), князь Іван Андрэевіч (з 1454). У 1500 годзе сын апошняга, князь Сямён Іванавіч, перайшоў са сваімі ўладаннямі на службу да вялікага князя маскоўскага Івана III Васільевіча (замацавана Маскоўскім перамір’ем, 1503). У час руска-літоўскай вайны 1534—1537 гадоў горад двойчы абложваўся войскамі ВКЛ: у 1534 годзе (беспаспяхова) і 1535 годзе (узяты штурмам, спалены, загінула каля 13 тыс. жыхароў). У 1536 годзе ўзведзены новыя земляныя ўмацаванні.

У Смутны час жыхары падтрымалі Ілжэдзмітрыя I, летам 1607 года горад стаў часовай сталіцай Ілжэдзмітрыя II. У 1610 годзе ўзяты запарожскімі казакамі і спалены. Па Дэулінскім перамір’і 1618 года адышоў у склад Рэчы Паспалітай. У 1620 годзе атрымаў магдэбургскае права (у 1666 годзе пацверджана рускім царом Аляксеем Міхайлавічам).

У 1633 годзе ўзяты расійскімі войскамі падчас вайны 1632—1634 гадоў, але паводле Палянаўскага міру (1634) застаўся ў складзе Рэчы Паспалітай. У 1648 годзе заняты атрадамі казакоў, соценны горад Нежынскага палка (1654—1663), палкавы горад Старадубскага палка (1663—1781).

Па Андрусоўскім перамір’і (1667) застаўся ў складзе Рускай дзяржавы. У сярэдзіне XVII стагоддзя Старадуб уключаў 2 земляныя крэпасці («гарады») і 4 прадмесці. У XVII—XVIII стагоддзях адзін з галоўных гандлёвых цэнтраў Гетманства. У 1708 годзе, падчас Паўночнай вайны (1700—1721), шведскія войскі тройчы беспаспяхова спрабавалі захапіць Старадуб. Павятовы горад Ноўгарад-Северскага намесніцтва (1781—1796), Маларасійскай губерні (1796—1802), Чарнігаўскай губерні (1802—1919). У 1900 годзе адкрыты рух па чыгуначнай лініі Унеча — Старадуб (вузкакалейная, у 1927 годзе перашыта на шырокую каляіну).

У 1917—1918 гадах у складзе Украінскай Народнай Рэспублікі. У студзені 1918 года ўсталявана савецкая ўлада. 10 красавіка 1918 года акупаваны германскімі войскамі, уваходзіў у склад Украінскай дзяржавы.

25 лістапада 1918 года заняты часцямі Чырвонай Арміі. 1 студзеня 1919 года пастановай І з’езда КП(б) Беларусі разам з часткай Чарнігаўскай губерні ўключаўся ў Беларускую ССР, але I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, не ўхваліў гэта рашэнне.

Павятовы горад Гомельскай губерні (1919—1926) і Бранскай губерні (1926—1929) РСФСР. Раённы цэнтр Клінцоўскай акругі (да 1930) Заходняй вобласці (1929—1937), Арлоўскай вобласці (1937—1944).

У Вялікую Айчынную вайну 18 жніўня 1941 года акупаваны германскімі войскамі. Вызвалены савецкімі войскамі 22 верасня 1943 года падчас Бранскай наступальнай аперацыі.

З 1944 года раённы цэнтр Бранскай вобласці. З 2020 года адначасова цэнтр Старадубскай муніцыпальнай акругі.

Эканоміка
---------

Аснова гарадской эканомікі — харчовая прамысловасць.

Вядомыя асобы
-------------

* Валерый Рыгоравіч Слюнчанка (1945—1992) — беларускі архітэктар, рэстаўратар, мастак.
* Георгій Васільевіч Мяцельскі (1911—1996) — расійскі пісьменнік, празаік, аўтар вершаў.
* Павел Андрэевіч Растаргуеў (1881—1959) — беларускі і расійскі мовазнаўца і педагог.

Зноскі
------

1. ↑  150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Саверчанка, З. Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Старадуб

| ⛭ Населеныя пункты Старадубскага раёна |
| --- |
| Горад | 
* **Старадуб**

 |  |
| Сёлы | 
* Азараўка
* Алейнікава
* Алефін
* Арцюшкава
* Асколкава
* Буда-Панураўская
* Варанок
* Востраглядава
* Галенск
* Гарцава
* Дарэявічы
* Дахновічы
* Дзедаў
* Дзем’янкі
* Занкаўка
* Запольскія Халеевічы
* Кавалёва
* Каладзезкі
* Картушын
* Крутая Буда
* Курковічы
* Лагаватае
* Ламакоўка
* Левенка
* Літоўск
* Лужкі
* Махонаўка
* Мераноўка
* Міхайлаўск
* Мішкаўка
* Ніжняе
* Новае Сяло
* Новамлынка
* Пантусоў
* Панураўка
* Печанікі
* Пралетарск
* Пятоўск
* Рабцава
* Рашоткі
* Селішча
* Солава
* Старыя Халеевічы
* Страціва
* Сухадолле
* Сцяпок
* Сяргееўск
* Тарасаўка
* Чубкавічы
* Шкрабіна
* Яліёнка
* Ярцава
* Ярэмін
* Яцкавічы

 |
| Вёскі | 
* Абухоўка
* Азёрнае
* Басіхін
* Буда-Карэцкая
* Бучкі
* Бярновічы
* Бярозаўка
* Вішанкі
* Выстрыкава
* Вязаўск
* Газукі
* Галібісава
* Гарыслава
* Грыдзенкі
* Ільбава
* Істраўка
* Камень
* Карабоўшчына
* Крапіўна
* Крукаў
* Мадзееўка
* Макараўка
* Малышкін
* Мацкоўка
* Межанікі
* Меленск
* Мытнічы
* Няўзорава
* Няўструява
* Пакослава
* Пестрыкава
* Пракопаўка
* Прывалаўка
* Савенкі
* Садовая
* Сакалоўка
* Случок
* Сухаверхава
* Хамутоўка
* Цюцюры
* Чоўпня
* Шнякі
* Шэршэвічы

 |
| Пасёлкі | 
* Азярышча
* Барбіна
* Брадок
* Бярновіцкі
* Вадацішча
* Вална
* Варчаны
* Васільеўка
* Васільеўка
* Вербоўка
* Вольны
* Галешчына
* Горны
* Гудкоўскі
* Гуслі
* Дзесятуха
* Дзядзюкі
* Дняпроўка
* Дубнякі
* Дубрава
* Жаланны
* Жоўтая Акацыя
* Жэча
* Забалоцце
* Зялёны Гай
* Іванчыкаў
* Кавалёўшчына
* Кірпічыкі
* Красілаўка
* Красная Звязда
* Красны
* Круглае
* Кудраўцаў
* Кулікі
* Ліпіца
* Луканічы
* Ляды
* Май
* Малінаўка
* Мірны
* Наваполле
* Пабеда
* Паляна
* Первамайскі
* Раздолле
* Стадолы
* Чырвоны Яр

 |
| Хутара | 
* Другаўшчына
* Каменчукоўка
* Кароўчанка
* Новенькі
* Плоцкае

 |

| ⛭Бранская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Бранскі
* Брасаўскі
* Выганіцкі
* Гардзееўскі
* Дзяцькаўскі
* Дубраўскі
* Жукаўскі
* Жырацінскі
* Злынкаўскі
* Камарыцкі
* Карачаўскі
* Клімаўскі
* Клінцоўскі
* Клятнянскі
* Краснагорскі
* Мглінскі
* Навазыбкаўскі
* Наўлінскі
* Пагарскі
* Почапскі
* Рагнедзінскі
* Сеўскі
* Старадубскі
	+ МА
* Суземскі
* Суражскі
* Трубчэўскі
* Унецкі

 |  |
| Гарады | 
* **Бранск**
* Дзяцькава
* Жукаўка
* Злынка
* Карачаў
* Клінцы
* Мглін
* Навазыбкаў
	+ ГА
* Почап
* Сеўск
* Старадуб
* Сураж
* Сяльцо
* Трубчэўск
* Унеча
* Фокіна

 |
| Пгт | 
* Алтухова
* Белая Бярозка
* Белыя Берагі
* Быташ
* Выганічы
* Вышкаў
* Вялікае Поўпіна
* Івот
* Камарычы
* Клімава
* Клятня
* Кокараўка
* Красная Гара
* Локаць
* Любахна
* Наўля
* Пагар
* Рагнедзіна
* Радзіца-Крылоўка
* Рамасуха
* Стар

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Гардзееўка
* Глінішчава
* Дубраўка
* Жыраціна
* Камарычы
* Суземка

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |