**Андрэ́й Ры́мша** (каля 1550, в. Пянчын, Новагародскае ваяводства, цяпер Баранавіцкі раён Брэсцкай вобл.  — пасля 1599) — вялікалітоўскі паэт-панегірыст 2-й паловы XVI ст. пісаў на старабеларускай, польскай і лацінскай мовах, нават у эпоху, калі шматмоўе для літаратуры было нормай, адзін з самых шматмоўных пісьменнікаў. Аўтар вершаў на старабеларускай мове — «Храналогіі» і трох эпіграм на гербы вялікалітоўскіх магнатаў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў шляхецкай сям'і герба «Газдава». З 1572 года служыў Радзівілам — спачатку Мікалаю Рудому, затым Крыштофу Пяруну. У 1581 годзе браў удзел у паходзе Крыштофа ўглыб маскоўскіх зямель, пазней суправаджаў у падарожжы па Лівоніі. У 1589--1599 гадах выконваў абавязкі падстаросты (прэтара) Біржаў — родавага ўладання Радзівілаў.

Невядома, якую Рымша меў адукацыю. У 1581 годзе з Астрожскай друкарні І. Фёдарава выйшаў вершаваны твор Рымшы «Которого ся месяца што за старых веков дело короткое описание», які пазней атрымаў назву «Храналогіі» (у самім творы такога слова няма).

Творчасць
---------

### Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштофа Радзівіла

Асноўны артыкул: **Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла**
Паход польнага гетмана літоўскага Крыштофа Радзівіла Перуна па тылах маскоўскіх войскаў восенню 1581 г. аказаўся для тагачасных паэтаў найбольш прыцягальным з усіх эпізодаў шматгадовай Лівонскай вайны. Але найбольш падрабязнае паэтычнае апісанне паходу К. Радзівіла выйшла з-пад пяра А. Рымшы: **«Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштофа Радзівіла»** (Вільня, 1585). Паэма налічвае 2184 радкі (без уступнай часткі). «Дзесяцігадовая аповесць…» з'яўляецца найбольш значным творам з радзівілаўскага цыклу і з мастацкага пункту гледжання.

### Эпіграмы

Панегірык А. Рымшы на герб Л. Сапегі, надрукаваны ў Статуце 1588 г.
А. Рымша зрабіў рашучы крок да старабеларускамоўнай творчасці, стаўшы ў гісторыі старабеларускай літаратуры заснавальнікам жанру панегірычнай паэзіі. Пасля выхаду ў свет «Дзесяцігадовай аповесці…» паэт змясціў у віленскіх выданнях Мамонічаў тры эпіграмы на старабеларускай мове: **«На герб яснавяльможнага пана Астафея Валовіча…»** (1585), **«На гербы… Льва Сапегі»** (1588), «**На гербы яснавяльможнага пана… Тэадора Скуміна»** (1591).

Эпіграмы на родавыя гербы магнатаў і шляхты насілі характар прысвячэнняў і змяшчаліся звычайна на адвароце тытульнага ліста кнігі, часта разам з выявай герба. Эпіграмы з'яўляліся прасцейшым гатункам героіка-эпічнай паэзіі, яе папярэднім ідэйна-мастацкім фундаментам і пазаструктурным працягам. Таксама, як і вялікія па памерах эпічныя паэмы, кароценькія эпіграмы ўслаўлялі культ рыцарства, воінскай мужнасці, былі прасякнуты патрыятычнымі настроямі і традыцыйнай павагай да патрыярхальнага жыцця продкаў.

«Подавайте ж потомком, што маете з предков!» — гэты заклік А. Рымшы з эпіграмы **«На гербы… Льва Сапегі»**, змешчанай у першым выданні Статута 1588 г. з'яўляецца, па-сутнасці, галоўнай ідэяй усёй героіка-эпічнай вялікалітоўскай паэзіі канца XVI ст. якая культывавала погляд на чалавека як на звяно ў ланцугу родавай славы і годнасці.

Ёсць падставы меркаваць, што ў паэта было значна больш вершаў на старабеларускай мове: у лістах Саламона Рысінскага захаваліся радкі пра эпіграму на «народнай мове» А. Рымшы ў гонар Радзівілаў, два варыянты перакладу гэтай эпіграмы на лацінскую мову, а таксама згадка пра існаванне дзённіка А. Рымшы.

Апошняя вядомая літаратурная праца А. Рымшы — выданы Я. Карцанам пераклад на польскую мову твора Ансельма Паляка **«Хараграфія, альбо тапаграфія, гэта значыць асаблівае і падрабязнае апісанне Святой Зямлі…»** (Вільня, 1595). Тытульны ліст «Хараграфіі…» ўпрыгожаны вершаваным двухрадкоўем паэта, у якім высмейваецца псеўдаадукаванасць і невуцтва выпускнікоў замежных універсітэтаў. На адвароце тытульнага ліста змешчана эпіграма на герб Астрожскіх, завяршае кнігу вершаванае чатырохрадкоўе прэфацыйнага зместу. У кнізе аўтар згадвае ў празаічнай прадмове да Альжбеты з Астрожскіх, жонкі Крыштофа Радзівіла, пра нейкую хроніку, у якой належным чынам услаўлены заслугі роду Астрожскіх.

Арыгінальнасць «эпікграм» выявілася найперш у структурна-кампазіцыйнай будове. Яны складаліся з чатырох адносна элементаў, што размяшчаліся, як правіла, у строгай паслядоўнасці адносна адзін аднаго. Спачатку ішоў уступ-зачын, затым — зварот да памяці продкаў, цэнтральнае месца займалі тлумачэнні знакаў, «кляйнотаў» герба, і, нарэшце, завяршала «эпікграму» заключэнне-пажаданне. Кожны з элементаў «эпікграмы» выконваў пэўную ідэйна-мастацкую функцыю.

Ва ўступе зачыне часцей за ўсё апісваліся нябесныя свяцілы, касмічная прастора або штосьці велічнае і незвычайнае. Так, эпіграма А. Рымшы «На герб Льва Сапегі» пачыналася паведамленнем пра велічнасць і дабрачыннасць мужнага роду Сапегаў. Іхняя слава нібыта не ведала межаў на зямлі і на небе. Другая эпіграма, «На герб Тэадора Скуміна», адкрывала тлумачэнне «незямнога» паходжання княжацкага герба.

Для другога элемента эпіграм — зваротаў да памяці продкаў — характэрнае тлумачэнне прычын узнікнення герба, указанне часу і абставін, пры якіх адбылася знамянальная падзея. Напрыклад, А. Рымша, узнаўляючы гісторыю герба Тэадора Скуміна, падкрэсліваў: набыццё герба — узнагарода за вялікія подзвігі; яго атрымліваюць толькі тыя, хто не шкадуючы свайго жыцця абараняе Бацькаўшчыну. Так, дзякуючы мужнай барацьбе з «нечестивыми татарами», паводле А. Рымшы, набылі фамільны герб слаўныя Сапегі:

> К тому еще два гербы видиш быть на споде,  
> 
> Тых достали предкове его на свободе  
> 
> Будучи. А цнотою оных доставали,  
> 
> Веру з мужством Отчызне своей заховали.  
> 
> Вер ми, гербов не дають въ дому седящому,  
> 
> Але зъ татарми въ полю часто гулящюму  
> 
> Не зъ голою рукою, зъ шаблею острою,  
> 
> Завжды будучы готов до смерного бою.
> 
> 

Абавязковы і найбольш істотны элемент эпіграм на гербы — вытлумачэнне сімвалічнага сэнсу знакаў, «кляйнотаў». Вытлумачэнне ў эпіграмах сэнсу знакаў княжацкіх гербаў — якраз і ёсць раскрыццё іх сімвалічных значэнняў. У эмблематычных вершах сімвалы герба пранікалі ў сферу мастацкай і паэтычнай свядомасці, станавіліся ўстойлівымі вершаванымі тропамі.

Галоўны мастацкі прынцып пры раскрыцці ў эпіграмах на гербы значэнняў геральдычных знакаў — выяўленне сімвалічнай узаемасувязі паміж знакамі герба і яго ўладальнікам. Восем груп рэчаў і з'яў матэрыяльнага свету часцей за ўсё выступалі ў ролі гербавых знакаў. Галоўныя сярод іх: нябесныя свяцілы («сонца», «месяц», «луна», «зоркі», «венера») і вытворныя ад іх («прамяні», «зара»); прадметы культу і рэлігійнай сімволікі («крыж», «мітра»); зброя і ваярскі рыштунак («меч», «лук», «стрэлы», «влочні» (дзіды), «гелм» (шлем), «намет» (палатка)); расліны («ружа», «лілея»); жывёлы і птушкі («конь», «арол», «крэчат» (пятух)); крыніцы вады («мора», «рэкі», «хмары»); органы чалавека і канечнасці («сэрца», «рука»); сімвалы дзяржавы («карона»).

Знакі герба Скумінаў — «зорка», размешчаная над яркім «месяцам» у акружэнні «хмары» у эпіграме А. Рымшы сімвалізуюць не толькі славу Скумінаў, але і іх незвычайную шчодрасць:

> Якъ звезда над луною хорошо ся блищить,  
> 
> А светла месячного бынамне не нищить,  
> 
> Так обое светлятся ровъно окром хмары,  
> 
> Якъ слава у Скуминов маеть свои дары.
> 
>

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Андрэй Рымша ў Вікікрыніцах |
| commons: | Андрэй Рымша на Вікісховішчы |

* Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск: Беларуская навука, 2006.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 5. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Ры́мша Андрэй // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 632. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* РЫ́МША Андрей // Литературный энциклопедический словарь / Под редакцией В. М. Кожевникова, П. А. Николаева. — М. 1987. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Людмила Рублевская* Рыцарь, поэт… И чуть-чуть Нестор. Загадки Андрея Римши  (руск.) // СБ. Беларусь сегодня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: andrzej-rymsza-h-gozdawa · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 7039 3340 · NUKAT: n2011068769 · VIAF: 249692327 · БАП: 129416 |