recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Timandra griseata** — матылёк сямейства Пядзенікі (*Geometridae*). Распаўсюджаны пераважна ў паўночнай частцы Еўропы і на Брытанскіх астравах. Таксама сустракаецца ва Украіне. Мае разарваны арэал.

Крылы крэмавага колеру з выразна выяўленай чырвонай або пурпурнай стужкай, якая праходзіць дыяганальна па пярэднім і заднім крылам. Акрамя таго, стужка такога ж колеру абгінае ўсе чатыры крыла. Задняе крыло мае характэрны вугал. Размах крылаў вагаецца ад 30 да 35 мм. Мае дзве генерацыі ў год. Лёт імага адбываецца ў маі — чэрвені і ў жніўні — верасні. Від з’яўляецца начным, часта ляціць на святло.

Вусень шэра-карычневы з цёмнымі плямамі на спіне. Харчуецца шматлікімі раслінамі, уключаючы віды з такіх родаў, як шчаўе, драсён і лябеднік. Зімуючая стадыя — лічынка.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
Шкілет блакітнага кіта
**Шкіле́т** — біялагічная сістэма, якая забяспечвае апору жывых арганізмаў. Шкілет жывёл можа быць унутраным (хордавыя) і знешнім (насякомыя, ракападобныя ды інш.). Шкілет пазваночных жывёл складаецца з асобных костак. У касцёвамазгавых поласцях костак знаходзіцца касцявы мозг. У пераносным сэнсе, шкілет можа датычыцца тэхналогіі, якая падтрымлівае структуры, такія як будынак.

Шкілет чалавека і каня

Тыпы шкілетаў
-------------

### Экзашкілет

Асноўны артыкул: **Экзашкілет**
Экзашкілет мурашкі
Экзашкілет з'яўляецца знешнім відам шкілету, ён знаходзяцца ў шматлікіх беспазваночных, ён абараняе мяккія тканіны і органы цела. Некаторыя віды экзашкілету падвяргаюцца перыядычнай ліньке ў выніку росту цела жывёлы, як гэта мае месца ў многіх членістаногіх у тым ліку насякомых і ракападобных. Экзашкілет складаецца з розных матэрыялаў, як хітыну (у членістаногіх), кальцыевых злучэнняў (у каралавых і малюскаў) і сілікату (для дыятамавых і радыялярыяў).

Экзашкілет насякомых забяспечвае не толькі абарону, але і служыць у якасці паверхні прыхільнасці для мышцаў, як абарона ад высыхання і як орган пачуццяў дзеля ўзаемадзеяння з навакольным асяроддзем. Ракавіна малюскаў таксама выконвае ўсе гэтыя функцыі, акрамя таго, што яна не з'яўляецца органам пачуццяў.

Знешні шкілет можа быць вельмі цяжкім у параўнанні з агульнай масай жывёлы, таму такія шкілеты ў жывёл, які жывуць на сушы, у асноўным адносна невялікія. Некалькі вялікіх водных жывёл могуць утрымліваць экзашкілет, бо яго вага пад вадой значна меншая. Паўднёвыя гіганцкія малюскі, віды вельмі вялікіх малюскаў у Ціхім акіяне, маюць абалонку, якая з'яўляецца вельмі масіўнай. *Syrinx aruanus* з'яўляецца адным з відаў марскіх слімакоў з вельмі вялікай ракавінай.

### Эндашкілет

Асноўны артыкул: **Эндашкілет**

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шкілет

| ⛭Шкілет |
| --- |
| Экзашкілет | Неарганічны: Ракавіна (шматлікіх найпрасцейшых, малюскаў)

Арганічны: Кутыкула (хіцінавы панцыр членістаногіх) |
| Эндашкілет | Восевы (пазваночны слуп (пазваночнік) • чэрап • грудная клетка)
Дадатковы (пояс верхніх канечнасцей ·  верхнія канечнасці ·  пояс ніжніх канечнасцей · 
ніжнія канечнасці) |
| Гідрашкілет | Утварэнне васьміпрамянёвых паліпаў |
| Гл. таксама | Шкілетная рэвалюцыя • Шкілет чалавека • Пералік касцей шкілета чалавека • Апорна-рухальная сістэма |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11942223c · GND: 4133111-4 · LCCN: sh85123119 · NDL: 00566284 · NKC: ph121900, ph121897 |
**Шкіпіна́р**, **Тэрпенцінавы алей**, **Шпігінар** — эфірны алей. Уяўляе сабой складаную сумесь вуглевадародаў, пераважна тэрпенаў і тэрпеноідаў.

Празрыстая ці жаўтаватая гаручая вадкасць з едкім пахам хвоі. Здабываецца перагонкай смалы (жывіцы) хвойных дрэў. Не раствараецца ў вадзе. Добра раствараецца ў дыэтылавым эфіры, ацэтоне, непалярных арганічных растваральніках. Добра растварае тлушчы, алеі, смолы.

Выкарыстанне
------------

Шкіпінар выкарыстоўваецца ў якасці растваральніка лакаў і фарбаў, сыравіны ў вытворчасці камфары, тэрпінеёлу, тэрпінгідрату, інсектыцыдаў, араматычных рэчываў і інш. Ачышчаны жывічны шкіпінар выкарыстоўваецца ў медыцыне ў складзе вонкавых лекавых сродкаў (мазі, бальзамы і інш.).

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.

Літаратура
----------

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 581. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9. (руск.)

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780050494 · NDL: 00572894 |
**Шкіперскі праток** — вуліца ў Васілеастроўскім раёне Санкт-Пецярбурга. Праходзіць ад вуліцы Берынга да Прыбалтыйскай плошчы. Нумарацыя дамоў вядзецца ад вуліцы Берынга.

Ад Карташыхінай і да Налічнай вуліцы на Шкіперскім пратоку дзве праезжыя часткі, падзеленыя скверам, на астатніх участках — адна. Уздоўж заходняга ўзбярэжжа Галернай гавані і да Прыбалтыйскай плошчы дарожнае палатно ў калдобінах, месцамі пакрыта жалезабетоннымі плітамі.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
Рабочая шлюпка
**Шлюпка** (ад нідэрл.: sloep — шлюп) — агульная назва невялікіх бяспалубных парусна-вяслярных ці маторных суднаў. Адрозніваюць шлюпкі транспартныя (ял) і з вострымі ўтварэннямі кармы (вельботы). Паводле прызначэння бываюць выратавальныя, рабочыя, карабельныя.

*Рабочая шлюпка* — штатны плавальны сродак карабля, прызначаны для транспартыроўкі і іншых патрэб. Мае два рымы для фаліняў, пад'ёмныя рымы для закладкі за іх таляў (гака) карабельнай пад'ёмнай прылады, якая забяспечвае пад'ём шлюпкі на борт і спуск яе на ваду.

Выратавальная шлюпка адкрытага тыпу, разлічаная на 74 пасажыры
*Выратавальная шлюпка* — калектыўны выратавальны сродак (звычайна вельботнага тыпу). Запас плавучасці забяспечваецца герметычнымі паветранымі скрынямі альбо пенапластам. Банкі, планшыр, а таксама вонкавыя паверхні корпуса выратавальнай шлюпкі афарбоўваюць у аранжавы колер. У насавой частцы з абодвух бортаў пішуць габарыты шлюпкі, дапушчальную колькасць людзей, порт прыпіскі і назву судна, якому належыць шлюпка. На суднах бываюць выратавальныя шлюпкі закрытага тыпу з жосткай надбудовай, з полымятрывалай ізаляцыяй альбо сістэмай вадзяной абароны, з радыястанцыяй.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.655
2. ↑  Ваенна-марскі слоўнік = Военно-морской словарь (руск.) / под. ред. адмирала флота В. Н. Чернавина. — М.: Воениздат, 1990. — 511 с. — ISBN 5-203-00174-X.
, с.477

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Настольны |
**«Шлюб па-італьянску»** (італ.: Matrimonio All'Italiana) — мастацкі фільм 1964 года сумеснай вытворчасці Італіі і Францыі рэжысёра Віторыа дэ Сіка, у галоўных ролях здымаліся Сафі Ларэн і Марчэла Мастраяні. Фільм з’яўляецца экранізацыяй п’есы Эдуарда дэ Філіпа «Філумена Мартурана».

Сюжэт
-----

Дзеянне фільма адбываецца ў Італіі ў 1940—1960-х гадах. Філумена Мартурана, 17-гадовая прастытутка ў адным з публічных дамоў Неапаля, выпадкова знаёміцца ​​падчас бамбёжкі з Даменіка Сарыяна, заможным маладым чалавекам.

Філумена ўлюбляецца з першага погляду. Даменіка дзяўчына спадабалася, але назваць яго пачуцці любоўю складана. Ён забірае Філумену з публічнага дома і купляе ёй кватэру. Потым прыводзіць да сябе дадому, але ставіцца да Філумены як да служанкі, аддаўшы ёй на апеку сваю маці, якая пакутуе на дыменцыю. Даменіка даручае Філумене клопаты аб сваім бізнесе, і яна выдатна спраўляецца са справамі, хоць і не атрымала нармальнай адукацыі.

Пры ўсім пры гэтым Даменіка вядзе вольнае жыццё лавеласа, забаўляючыся ў еўрапейскіх сталіцах, рэдка з’яўляецца дома. Філумена ж скіроўвае ўсе сілы і ашчаджэнні на таемнае выхаванне траіх сыноў. Прычым дзеці нават не ведаюць, хто іх маці.

Ідзе час. Нягледзячы на тое, што Даменіка і Філумена ўжо 20 гадоў як разам, ён так і не жадае ажаніцца. Горш таго, Даменіка, якому далёка за 40, раптам вырашыў зрабіць прапанову прыгожанькай касірцы сваёй крамы. Гэта пераходзіць усе межы, і Філумена вырашаецца на адчайны крок — прыкідваецца, што памірае, каб Даменіка з жалю ажаніўся з ёй. Пасля абраду, здзейсненага святаром, ля ложку Філумены, яна ўздымаецца і паведамляе, што задумала ўсё гэта дзеля таго, каб даць сваім сынам годнае прозвішча. Даменіка, у лютасці, адмаўляецца. Філумена сыходзіць з дома, пад канец паведаміўшы Даменіка, што ён бацька аднаго з яе траіх сыноў.

Гэта нарэшце прымушае Даменіка задумацца. Ён разумее, як шмат гэтая жанчына азначае для яго, і што без Філумены ён не зможа жыць далей. Даменіка жэніцца на ёй, а сыны Філумены называюць яго «тата».

У ролях
-------

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Сафі Ларэн | Філумена Мартурана  Філумена Мартурана  |
| Марчэла Мастраяні | Даменіка Сарыяна  Даменіка Сарыяна  |
| Марылё Тола[it] | Дыяна  Дыяна  |
| Альда Пуглісі[it] | Альфрэда  Альфрэда  |
| Эдуарда дэ Філіпа | эпізодычная роля  эпізодычная роля  |
| Таніна Гуэра | эпізодычная роля  эпізодычная роля  |

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Прэмія Залаты Глобус 1965 — за лепшы фільм на замежнай мове.
* Намінацыя на Оскар, 1964 — (лепшая жаночая роля): Сафі Ларэн
* Прыз МКФ (Масква) 1965 — лепшай актрысе Сафі Ларэн
* Прыз Давід Данатэла (Італія) 1965 — лепшаму рэжысёру Віторыа Дэ Сіка.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes · The American Film Institute Catalog of Motion Pictures |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4788264-5 · LCCN: n2005003376 · VIAF: 198562324 |
Рымская правінцыя Афрыка (пазначана чырвоным).
**Іфрыкія** (إفريقية) — сучасная арабская назва Афрыкі. У гістарычным кантэксце пазначае землі, якія ўваходзілі ў рымскую правінцыю Афрыка і кіраваліся дынастыяй Аглабідаў. Цяпер сярэднявечная Іфрыкія ляжыць у межах Туніса, заходняя частка — у складзе Алжыра, усходняя — у Лівіі. Сталіцай арабскай Іфрыкіі быў Кайруан. На поўдзень ад Іфрыкіі ляжалі княствы Джэрыдскай упадзіны.

Перад арабскім заваяваннем гэта тэрыторыя была падпарадкавана  Візантыі. Яе насялялі хрысціяне, яўрэі і язычніцкія  берберскія плямёны. Да 698 года арабы цалкам падпарадкавалі Магрыб і зруйнавалі Карфаген. Цэнтр кіравання перамясціўся ў Кайруан. З 800 года ў Іфрыкіі кіравала дынастыя  Аглабідаў. У канцы 9 ст. Іфрыкія трапіла пад уладу  ісмаілітаў, якія ўсталявалі Фацімідскі халіфат. Праўленне Фацімідаў працягвалася да 1171 года. З 1230 года ў Іфрыкіі кіравалі Хафсіды, а ў 1574 годзе яе заваявала Асманская імперыя.
Жаніх і нявеста на балконе Букінгемскага палаца
**Вяселле прынца Уільяма, герцага Кембрыджскага і Кэтрын Мідлтан** адбылося ў Вэстмінстэрскім абацтве ў пятніцу, 29 красавіка 2011 года ў 11:00 раніцы па Брытанскім летнім часе (UTC+1). Прынц Уільям, які з'яўляецца другім ў спісе наследвання прастола, упершыню сустрэўся з Мідлтан у 2001 годзе, у той час, як абодва былі студэнтамі ў Сент-Эндрускім універсітэце. Пра іх заручынах было абвешчана 16 лістапада 2010 года.

Пасля вяселля пара мае намер працягваць пражыванне на востраве Англсі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан
* Прывілеі і адказнасць: гісторыя прынца Уільяма і Кэтрын Мідлтан

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дудка.
**Ду́дка** — агульная назва народных музычных інструментаў сямейства прадольных флейтаў (сапелі, свірэлі, сапілкі) ў Беларусі, Расіі, Украіне.

Дудка — народны музычны духавы інструмент, які складаецца з бузіннай трасціны ці чароту і мае некалькі бакавых адтулін, а для ўдзімання — муштучок. Існуюць падвойныя дудкі: у дзве складеныя трубкі дзьмуюць праз адзін агульны муштук.

Агульныя звесткі
----------------

Дудка ўяўляе сабой трубку з ігральнымі адтулінамі і свістковым прыстасаваннем. Дудкі вылучаюцца памерамі (даўжыня ад 20 да 50 см), формай трубак (існуюць конусападобныя, роўныя, з пашырэннем, звужэннем канцоў), колькасцю гральных адтулін, канструкцыяй свістковай прылады. Дзеля вырабу ўжываюць клён, ясень, ляшчыну, граб, сасну, ліпу, крушыну. У сучаснай практыцы прымяняюць алюміній і эбаніт. Бываюць цэльныя і разборныя.

Адмены
------

«Дудары». М. Праснякоў, 2007.
### Сапілка

Ва Украіне да цяперашняй пары захавалася назва сапілка (сапель), у Беларусі цалкам забытае і замененае на «дудку». Часам дудкай называюць дуду.

### Дудка-паршнёўка

Атрымала распаўсюджанне ў Заходняй Беларусі. Уяўляе сабой цыліндрычную драўляную трубку са свістковым прыстасаваннем, у якую ўстаўлены шпунт з дзяржальнам. Гуказдабыццё здзяйсняецца падачай струменю паветра і рытмічных, хістальных рухаў шпунта, якія вызначаюць вышыню гуку (даўжыня паветранага слупа ўнутры камля адваротна прапарцыйная вышыні здабытага гуку). Так, самы ніжні гук утвараецца ў максімальна адкрытым становішчы шпунта, самы высокі — у самым закрытым становішчы. Дудка-паршнёўка — слыхавы інструмент без фіксаванага строю. Ігра на ім звязаная найперш са слухавымі адчуваннямі выканаўцы.

Зноскі
------

1. ↑  БСЭ: Дудка(недаступная спасылка)
2. ↑  Дудка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Літаратура
----------

* *Скорабагатчанка А.* . — Беларуская навука, 2001. — 398 с. — ISBN 985-08-0056-9.
**Ітапуа** (ісп.: Itapúa) — дэпартамент на паўднёвым усходзе Парагвая, тэрыторыя — 16 525 км². Насельніцтва — 453 692 чал. (8,9 % усяго насельніцтва краіны) (2002). Адміністрацыйны цэнтр — горад Энкарнасьён.

Геаграфія
---------

Мяжуе з дэпартаментамі: Альта-Парана (на поўначы), Каасапа (на паўночным захадзе), Місьёнес (на паўднёвым захадзе) і з Аргенцінай (на ўсходзе і паўднёвым усходзе). Клімат — субтрапічны, вільготны. Сярэднегадавая тэмпература складае 15 ° C, дасягае максімуму 40 ° C і мінімуму −3 ° C. Узровень ападкаў — 1700 мм у год.

Зноскі
------

1. ↑

| Дэпартаменты Парагвая |
| --- |
| 
* Альта-Парагвай
* Альта-Парана
* Амамбай
* Бакерон
* Гуайра
* Ітапуа
* Каагуасу
* Каасапа
* Канендыю
* Кансепсьён
* Кардыльера
* Місьёнес
* Ньеэмбуку
* Парагуары
* Прэсідэнтэ-Аес
* Сан-Педра
* Сентраль
* Сталічная акруга

 | Парагвай |
**Андскі фламінга** (лац.: Phoenicopterus andinus) — від фламінга, які насяляе Анды — горныя раёны поўдня Перу, Балівіі, поўначы Чылі і паўночнага захаду Аргенціны. Даўжыня 110—120 см. Гэты від роднасна звязаны з Фламінга Джэймса, памер якіх трохі меншы.

Андскія фламінга харчуюцца дробнымі ракамі і водарасцямі, фільтруючы дробныя аб'екты ў вадзе з дапамогай сваёй дзюбы.

Апярэнне ў Андскага фламінга ружова-белае, прычым такія адценні абумоўлены адмысловым пігментам, які паступае ў арганізм з кормам, галоўным чынам у складзе розных рачкоў. Ногі ў Андскага фламінга жоўтыя. Дзюба жаўтаватая, як у Фламінга Джэймса, але яго чорны кончык мае большы памер.

Гняздуецца каля азёр, часта з высокім утрыманнем едкага натру, гіпсу і серавадароду, напрыклад такіх, як саланчак Уюні. Як і ўсе фламінга, гэты від адкладае адно белае яйка ва ўзгорачак гразі.

Колькасць Андскага фламінга меркавана складае 60 тыс. асобін.

Спасылкі
--------

* Андскі фламінга на birdlife.org Архівавана 19 лютага 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · NCBI · Neotropical Birds |
**Анья́льскі саюз** (шведск.: Anjalaförbundet) — палітычная групоўка афіцэраў шведскай арміі (113 афіцэраў-дваран), якая выступіла ў 1788 годзе супраць абсалютызму караля Густава III.

12 жніўня 1788 года ў мястэчку Аньяла (Паўднёвая Фінляндыя) яны склалі "Дэкларацыю аньяльскіх канфедэратаў", або "Умову фінскай арміі", дзе патрабавалі ад караля спыніць распачатую ім без згоды парламента вайну з Расіяй, уступіць з ёю ў перагаворы аб міры, вярнуцца да канстытуцыйнага праўлення.

Частка афіцэраў дамаглася дзяржаўнага аддзялення Фінляндыі ад Швецыі.

Удзельнікісаюза ўступілі ў кантакт з расійскім урадам. 

Не атрымаўшы падтрымкі ў Швецыі і Пецярбургу, Аньяльскі саюз распаўся восенню 1788 года, яго ўдзельнікі арыштаваны і асуджаны.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
**Аршанскі этнаграфічны музей «Млын»** — філіял Музейнага комплексу гісторыі і культуры Аршаншчыны. Адкрыты для наведвальнікаў 23 чэрвеня 1995 г. Размяшчаецца ў гістарычным цэнтры Оршы, паміж рэкамі Дняпро і Аршыца, у будынку вадзянога млына (помнік прамысловай архітэктуры пачатку 20 ст.). Загадчыца філіяла В. Ф. Сакалоўская.

Структура і экспазіцыя
----------------------

Асноўная мэта канцэпцыі музейнай экспазіцыі – адлюстраванне найбагацейшай матэрыяльнай і духоўнай спадчыны Аршанскага рэгіёна 2-й палавіны 19 – пачатку 20 ст. Размяшчаецца на 2 паверхах. На 1-м знаходзіцца экспазіцыя «Хлеб наш надзённы», на 2-м – выстаўка традыцыйных рамёстваў Аршаншчыны. Прадстаўлены прылады працы земляроба, прыстасаванні для апрацоўкі льну, багатая калекцыя ткацтва, якая ўключае разнастайныя па дэкоры, каларыце і тэхніцы выканання посцілкі, ручнікі і абрусы, камплекты самабытнага аўтэнтычнага беларускага традыцыйнага касцюма, а таксама ганчарныя вырабы, копыскую кафлю, прадметы сучаснага народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

Літаратура
----------

* Ліпінская, І.У. Аршанскі этнаграфічны музей "Млын" / І.У. Ліпінская // Музеі Беларусі = Музеи Беларуси / рэд. Г.П. Пашкоў, Л.В. Календа, М.Г. Нікіцін. – Мн. 2008. – С. 58–59.
* Этнаграфічны музей "Млын" у Оршы // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. – Мн. 2000. – Кн. 2. – С. 480–481.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аршанскі этнаграфічны музей «Млын»
* Музейны комплекс гісторыі і культуры Аршаншчыны

| ⛭Філіялы Музейнага комплексу гісторыі і культуры Аршаншчыны |
| --- |
| Мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава ·  Музей гісторыі і культуры горада ·  Музей драўлянай скульптуры разьбяра Сямёна Сцяпанавіча Шаўрова ·  Музей Уладзіміра Караткевіча ·  Этнаграфічны музей «Млын» |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Браўэр.

**Арык (Эрых) Браўэр** (4 студзеня 1929 — 24 студзеня 2021) — аўстрыйскі жывапісец, гравёр, паэт, танцор, аўтар песень, сцэнограф, архітэктар і выкладчык.

Браўэр з сям’і яўрэйскіх эмігрантаў, вырас у Вене пры нацысцкім рэжыме. Пасля Другой сусветнай вайны з 16 гадоў вучыўся ў Акадэміі прыгожых мастацтваў у Вене, з 1947 года таксама спяваў. Ён шмат падарожнічаў і ажаніўся ў Ізраілі ў 1957 годзе. Пасяліўся ў Парыжы, дзе разам са сваёй жонкай стварыў спеўны дуэт. З 1963 года яны жылі ў Эйн-Ходзе, Ізраіль, і ў Вене. Браўэр быў сузаснавальнікам Венскай школы фантастычнага рэалізму. У Аўстрыі яго называюць Universalkünstler (універсальным мастаком), ён выступаў як спявак і аўтар песень на пачатку Аўстрапопу ў 1970-х, выкладаў у Венскай акадэміі выяўленчых мастацтваў з 1985 года, а ў 1990-я — праектаваў будынкі ў Аўстрыі і Ізраілі.

Яго творы выстаўляліся ў міжнародных галерэях і музеях, і асабліва ў буйных музеях Вены, у аўстрыйскай галерэі «Belvedere» ў 1976 годзе, у Яўрэйскім музеі ў Нью-Ёрку ў 1978 годзе. Цыкл ілюстрацый Агады быў паказаны ў Яўрэйскім музеі Вены ў 2014 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 16 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  Arik Brauer // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑   Праверана 30 чэрвеня 2022.
4. ↑
Сэйкан
**Тунэль Сэйкан** — чыгуначны тунэль у Японіі, даўжынёй 53,85 км з падводным фрагментам даўжынёй 23,3 км. Тунэль апускаецца на глыбіню каля 240 метраў, на 100 метраў ніжэй за ўзровень марскога дна. З'яўляўся самым доўгім тунэлем у свеце да пабудовы Гатардскага тунэлю ў Швейцарыі ў кастрычніку 2016. 

Ён пралягае пад Сангарскім пралівам, злучаючы прэфектуру Ааморы на японскім востраве Хансю і востраў Хакайда - як частка лініі Кайкё чыгуначнай кампаніі Хакайда. Хуткае і недарагое авіяпадарожжа пакідае тунэль Сэйкан адносна незанятым. На сённяшні дзень ён застаецца самым доўгім дзеючым падводным чыгуначным тунэлем у свеце. Зрэшты, падводная частка даўжэйшая ў Еўратунэля, нягледзячы на меншую агульную працягласць.

Зноскі
------

1. ↑  Seikan Tunnel Trivia Архівавана 18 кастрычніка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7631435-2 · LCCN: sh90006061 · NDL: 001141355 · VIAF: 304060301 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прудкоўскі сельсавет.
**Прудко́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Юравіцкага раёна Мазырскай акругі. Цэнтр — вёска Прудок.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Юравіцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мазырскай акругі. 10 лістапада 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Крышыцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Гра́нма** (ісп.: Granma) — правінцыя на паўднёвым захадзе Кубы з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Баяма. Плошча — 8.327 км², насельніцтва — 819.500 чал. шчыльнасць насельніцтва — 97,9 чал./км².

У часы іспанскай каланізацыі тэрыторыя сучаснай Гранмы ўваходзіла ў склад старой правінцыі Арыентэ. У 1959 на ўзбярэжжы правінцыі адбылася высадка мексіканскіх рэвалюцыянераў з яхты «Гранма», узначальваемых Фідэлем Кастра. Менавіта тут разгарнуліся асноўныя падзеі кубінскай рэвалюцыі. Назва правінцыі паходзіць ад назвы рэвалюцыйнай яхты, Гранма з'яўляецца адзінай правінцыяй Кубы, якая не носіць назву сваёй сталіцы.

| ⛭Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Куба |
| --- |
| Сучасныя | 
* Артэміса
* Вілья-Клара
* Гавана
* Гранма
* Гуантанама
* Камагуэй
* Лас-Тунас
* Маябеке
* Матансас
* Альгін
* Хувентуд
* Пінар-дэль-Рыа
* Санкці-Спірытус
* Сант’яга-дэ-Куба
* Сьега-дэ-Авіла
* Сьенфуэгас

 |  |
| Гістарычныя | 
* Санта-Клара (Лас-Вільяс)
* Камагуэй
* Ар’ентэ (Сант’яга-дэ-Куба)
* Гавана

 |
**Аршанскі павятовы рэвалюцыйны камітэт** — часовы рэвалюцыйны орган па ўстанаўленні савецкай улады і барацьбе з контррэвалюцыяй на тэрыторыі Аршанскага павета ў 1919 — 1920 гг. Дзейнічаў з 26 кастрычніка 1919 да лета 1920 гг. Створаны паводле пастановы Аршанскага павятовага выканкома Савета ў складзе Жалезнякова (старшыня), Масюты (сакратар), Ігнацьева, Шыліханава. Павятовы выканком часова быў распушчаны, уся грамадзянская і ваенная ўлада перайшла да рэўкома. На тэрыторыі павета было абвешчана ваеннае становішча. Ваколіцы Оршы ў радыусе 25 вёрст аб'яўляліся ў стане аблогі. Грамадзянскія і ваенныя ўстановы павінны былі выконваць усе загады і распараджэнні рэўкома. У адрозненне ад многіх іншых гарадоў у Оршы працягваў дзейнічаць гарадскі Савет, праходзілі павятовыя з'езды Саветаў. Пры неабходнасці рэўком умешваўся ў дзейнасць дзяржаўных, ваенных і гаспадарчых органаў, грамадскіх арганізацый, распускаў сходы апазіцыйнага характару. Разам з надзвычайнай камісіяй арыштоўваў прадстаўнікоў апазіцыйных сіл, правёў рэгістрацыю асоб польскай нацыянальнасці і інш.

Літаратура
----------

Башко, П. К. Аршанскі павятовы рэвалюцыйны камітэт / П. К. Башко // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с. [8] к.: іл. – С. 55 — 56. — ISBN 5-85700-074-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гранада (значэнні).

**Гранада** (ісп.: Granada) — трэці па велічыні горад Нікарагуа, пасля сталіцы Манагуа і Леона, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Гранада. У 2005 годзе насельніцтва дасягнула 116 тыс. жыхароў. Порт, турыстычны цэнтр.

Горад размяшчаецца на паўночна-заходнім беразе возера Нікарагуа. Гранада з’яўляецца найстарэйшым горадам Цэнтральнай Амерыкі і мае вялікае гістарычнае значэнне для Нікарагуа.

Гісторыя
--------

Заснаваны 8 снежня 1524 года. 

У 1968 годзе насельніцтва дасягнула 40 тысяч чал.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Антыгуа-Гватэмала[d], Гватэмала
* Бадахос, Іспанія
* Картага[d], Коста-Рыка
* Санта-Тэкла[d], Сальвадор
* Франкфурт-на-Майне, Германія (14 студзеня 1991)

Вядомыя асобы
-------------

* Марыя Рамера Менесес (1902—1977) — благаслаўлёная салезіянка.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гранада (Нікарагуа)
**Ві́ла** (лац.: villa) — вялікі загарадны дом, сядзіба.

У Старажытным Рыме віламі называлі сельскія пабудовы або маёнткі землеўладальнікаў. У эпоху імперыі вілы ператварыліся ў цэнтры аграрнай вытворчасці, часам месцы жыцця і адпачынку арыстакратаў. У сярэднявечнай Брытаніі пад тэрмінам "віла" вызначаліся замкнёныя памешчыцкія гаспадаркі, дзе залежныя сяляне-*вілан*ы знаходзіліся пад юрысдыкцыяй свайго пана і за карыстанне яго зямлёй адпрацоўвалі на памешчыцкім надзеле. У Францыі, Іспаніі і Партугаліі вілы разглядаліся адначасова як маёнткі і вёскі. 

У рэнесанснай Таскане віламі называлі ўмацаваныя загарадныя сямейныя рэзідэнцыі, якія ў XIV - XVI стст. прыйшлі на змену родавым замкам. Паступова ў Італіі сфарміраваліся пэўныя архітэктурныя стылі такіх пабудоў. У XVIII - пачатку XX стст. будаўніцтва віл было запатрабавана ў Вялікабрытаніі, Францыі і Германіі, адкуль мода на іх распаўсюдзілася па ўсім свеце. Розныя стылі будаўніцтва віл паўплывалі на архітэктуру іншых відаў сельскіх жытлаў.

* Мадэль старажытнай рымскай вілы
* Віла Ратонда ў Вічэнцы, Андрэа Паладзіа (XVI ст.)
* Віла Кіпр у Вялікабрытаніі (XIX ст.)
* Віла Інама ў Баварыі, Германія (пач. XX ст.)

Спасылкі
--------

* The Idea and Invention of the Villa
* RUSTIC ITALIAN VILLAS
**Аршанскія стаянкі** *каменнага веку* — археалагічныя помнікі каля г. Орша Віцебскай вобласці.

Стаянка — 1
-----------

Стаянка грэнскай культуры за 0,5 км на поўначы ад горада, ва ўрочышчы Кабыльнікі, на правым карэнным беразе Дняпра, выш. 25 м над узроўнем вады. Плошча каля 2000 м2. У 1978 г. адкрыў і ў 1980 — 1987 гг. даследаваў 300 м2 У. П. Ксянзоў. Культурны пласт разбураны ворывам. знойдзены 2873 экз. расшчэпленых крэменяў і прылад працы. Пераважаюць адшчэпы, нуклеусы і пласціны. сярод 124 прылад працы сіметрычны тронкавы наканечнік стралы, скоблі, сярэдневуглавыя, вуглавыя і бакавыя разцы, праколкі, правёрткі, сякучыя і грубавыемчатыя прылады, скрабкі. Датуецца IX — VIII-м тыс. да н.э.

Стаянка — 2
-----------

Стаянка неалітычнай эпохі ў межах горада, насупраць вуліц Бялінскага і Крылова, на 1-й надпоймавай тэрасе левага берага Дняпра, выш. над узроўнем вады 8 — 9 м. Пляцоўка памерамі 30х70 м. У 1988 г. У. П. Ксянзоў даследаваў 168 м2. Культурны пласт 0,2 — 0,5 м. Знойдзены 2858 крамянёвых вырабаў і прылад працы, у т.л. лістападобны постсвідэрскі наканечнік стралы, праколка, скрабкі, вуглавыя разцы, укладышы, скоблі, фрагмент ляпнога посуду, арнаментаваны адбіткамі. Датуецца канцом III-га — пачатку II-га тыс. да н.э.

Літаратура
----------

* Ксензов, В.П. Мезолит Северной и Центральной Беларуси / В. П. Ксензов; Ін-т гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі; Навук. рэд. І. М. Язэпенка. – Мінск: Ін-т гісторыі НАН Беларусі, 2006. — 169 с.: ил. табл. — (Матэрыялы па археалогіі Беларусі = Materials on the archaeology of Belarus; № 13).
* Ксензов, В. П. Памятник гренской культуры Орша 1 // Гістарычныя лёсы Верхняга Падняпроўя: Рэгіянал. навук. канф. Ч. 1. Археалогія. — Магілёў, 1995.
**Грана́тавы ко́лер** — адценне сіняга колеру. Назва колера паходзіць ад назвы мінерала граната. Назва колеру паходзіць з польскай мовы — «granatowy», а там ў сваю чаргу колер бярэ такую назву з лацінскай мовы — «granatum».

У англійскай мове колер мае назву, як «navy blue», што можна перакласці, як «колер сіняга мора». Гэта можа быць звязана з тым, што гранатавы колер звычайна выкарыстоўваецца пры афарбоўцы формы флоту.

Колер набыў папулярнасць у сярэдзіне 1980-х гадоў з-за таго, што быў асноўным колерам сіняга спектру, які выкарыстоўваўся ў гульнявых прыстаўках.

Французскі марак у форме гранатавага колеру

Этымалогія
----------

Назва колера ў беларускую мову прыйшла з польскай мовы. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што да таго як трапіць у беларускую мову, у слове ўжо адбыліся змены ў значэнні. Атрымаўся так званы пераход паняццяў: першапачаткова гранатавым колерам называлі сучасны бураковы колер (цёмна-чырвоны). Гранатавым пачалі называць сучасны бардовы колер, але пераход панццяў працягнуўся. Гранатавы перастаў быць цёмна-чырвоным-фіялетавым (бардовым), а стаў назвай для цёмна-сіняга колеру.

Хутчэй за ўсё назва колера пранікла ў беларускую мову у 1920-я гады, калі Заходняя Беларусь была часткай Польшчы.

Сучаснае выкарыстанне колера
----------------------------

У Савецкі час назва колеру амаль што не вымерла. Рэальным этапам вяртання гранатавага колера ў беларускую мову адбылося ў сярэдзіне 1980-х гадоў, калі ў эканоміцы і сацыяльным жыцці адбыліся карэнныя пераломы. Масавая камп’ютарызацыя вымусіла людзей вярнуць у мову назву колеру, з-за таго, што гранатавы колер быў адным з першапачатковых 16 HTML / CSS колераў для стандартызаванага камп’ютэрнага дысплея ў канцы 1980-х гадоў.

Сёння колер выкарыстоўваецца часта пры афарбаванні тканіны. З гранатавай тканіны вырабляюць звычайна пінжакі.

Зноскі
------

1. ↑  Гранат ў Слоўніку Уладзіслава Капалінскага (Польшча)

| ⛭Вэб-колеры |
| --- |
| Шаснаццатковыя |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| белы (white) | шэры (grey) | чырвоны (red) | жоўты (yellow) | лаймавы (lime) | вадзяністы (aqua)цыянавы (cyan) | сіні (blue) | фуксія (fuchsia)маджэнта (magenta) |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
| сярэбраны (silver) | чорны (black) | бураковы (maroon) | аліўкавы (olive) | зялёны (green) | бірузовы (teal) | гранатавы (navy) | пурпурны (purple) |

 |

 

| ⛭Адценні сіняга колеру |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Нябёсы | Блакітны | Сіні | Лазурковы | Лазурковая сінеча | Кобальтавая сінеча | Валошкавы | Цёмна-сіні | Джынсавы | Dodger blue |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Індыга | International Klein Blue | Лавандавы | Начная сінеча | Гранатавы | Барвенкавы | Персідская сінеча | Запылены блакітны | Берлінскі лазурак | Каралеўская сінеча |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Сапфіравы | Стальная сінеча | Ультрамарынавы | Светла-сіні | Светла-цыянавы |
|   |   |   |   |   |

 |
| Прыклады, прыведзеныя вышэй, толькі арыенціровачныя. |
**Аршанскія курганныя магільнікі** — помнік археалогіі. Знаходзіцца ў Оршы.

Даследаванні
------------

У 1987 г. археалагічны атрад Інстытута гісторыі АН БССР пачаў раскопкі помніка. Было ўскрыта 300 м², знойдзены першабытныя прылады працы. Залягалі яны на глыбіні да 0,4 м ад сучаснай паверхні, частка была вырыта плугамі на паверхню. Прылады вырабляліся з крэйдавага крэменю. Усяго было знойдзена каля 3 тысяч вырабаў, сярод іх скрабкі, якімі здымалі рэшткі мяса са скур жывёлы. Скуры затым выкарыстоўваліся для перакрыцця і ўцяплення буданападобных жытлаў, з іх выраблялі абутак і адзенне.

Сведчаннем апрацоўкі і вырабу прылад з косці з'яўляюцца разцы. На стаянцы былі знойдзены праколкі, скоблі, нажы, вырабленыя з пласцін і адшчэпаў. Аднак найбольшую цікавасць для археолагаў прадстаўляюць наканечнікі стрэл. Па іх можна меркаваць аб узросце стаянкі. На жаль, знойдзены толькі адзін наканечнік, выраблены з пласціны. Сыравінай для вырабу прылад працы служылі таксама дрэва і косць, але да нашага часу такія ўзоры не захаваліся. Асноўным заняткам старажытнага чалавека, мяркуючы па знаходках, былі паляванне на птушак і дзікіх жывёл, рыбалоўства.

У 1988 г. у Оршы быў выяўлены яшчэ адзін помнік каменнага веку. Знайшоў яго школьнік Сяргей Кузняцоў. Знаходзіцца помнік таксама на беразе Дняпра, каля вады, на ўзроўні 8 м над ёй. Археолагі сумесна з вучнямі школы № 17 правялі даследаванне першабытнай стаянкі. Было ўскрыта 168 м² глебы на глыбіню каля 1 м. У раскопе знойдзена вялікая колькасць каменных прылад працы і адходаў іх вытворчасці — 1858 адзінак. Вырабляліся яны з вельмі якаснага крэйдавага крэменю чорнага або шэрага колеру. Сярод прылад нуклеусы, праколкі, скрабкі, наканечнік стралы, сякера. Разам з імі знойдзены рэшткі ляпной пасудзіны. Датуецца стаянка канцом неалітычнай эпохі, гэта значыць, канцом 3-га тысячагоддзя да н.э.

Ва ўрочышчы Замчышча пры ўпадзенні р. Аршыца ў Дняпро знаходзіцца гарадзішча. Пляцоўка памерам 105Х75 м узвышаецца на 6-7 м над навакольнай мясцовасцю. З боку сучаснага горада ўмацавана ровам глыбінёю каля 3 м. Даследавалі ў 1928 г. А. М. Ляўданскі, у 1964 г. Г. В. Штыхаў, у 1965—68 гг. Ю. І. Драгун. Выяўлены рэчы феадальнага часу: ганчарная кераміка, навясныя і ўнутраныя замкі, ключы, сякеры, наканечнікі коп'яў. Датуецца 10—12 ст.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С.В. Марцэлеў [і інш.]. – Мн. 1985. – С. 90–117.
* Оршанские курганные могильники // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редкол.: Г.П. Пашков [и др.]. – Мн. 2007. – Т. 5. – С. 612.
**Аршанскі інструментальны завод** — прадпрыемства, заснаванае ў Оршы ў 1971—1973 гг. як завод па вытворчасці нармалізаванага інструмента для аўтаматычных ліній. З 1974 г. сучасная назва. З 2004 г. Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства. Дырэктар  — Кірыл Уладзіміравіч Птушка.

19 лютага 2019 года ААТ «АІЗ» уключаны ў склад удзельнікаў холдынгу «МТЗ-Холдынг».

Выпускае інструмент: металарэзны — разцы такарныя і разцовыя ўстаўкі са зменнымі шматграннымі пласцінамі, спіральныя і кальцавыя свердзелы, канцавыя, шпоначныя і дыскавыя фрэзы; высокадакладны дапаможны інструмент для фрэзерных і такарных станкоў і інш. На прадпрыемстве наладжана вытворчасць медыцынскага інструмента, запчастак для сельскагаспадарчай тэхнікі і выпуск іншай прадукцыі.

Аршанскі інструментальны завод займае адно з кіроўных месцаў як у Рэспубліцы Беларусь, так і ў СНД па вытворчасці дапаможнага і заціскнога інструменту.

Экспарт прадукцыі ідзе ў Расію, Украіну, краіны Балтыі.

За выдатны імідж прадпрыемства і высокую якасць прадукцыі РУП «Аршанскі інструментальны завод» узнагароджаны ў 1992 годзе ганаровым прызам «Залатая Арка Еўропы».

Згодна з пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 жніўня 2021 года, заводу было выдаткавана 10 млн беларускіх рублёў на рэалізацыю праекта «Арганізацыя вытворчасці сучасных металарэзных і дапаможных прылад з укараненнем інавацыйных тэхналагічных працэсаў»

Дырэктары
---------

* ? — ? — Віталь Вячаслававіч Манкевіч
* Са жніўня 2017 года — ? — Уладзіслаў Генадзевіч Бардзюкоў

Зноскі
------

1. ↑  Оршанский инструментальный завод получит Br10 млн из республиканского инновационного фонда (руск.). *БелТА* (17 жніўня 2021). Праверана 17 жніўня 2021.

Літаратура
----------

* Оршанский инструментальный завод // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн. 2007. — Т. 5. — С. 613.
* Аршанскі інструментальны завод. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
Гранадскі эмірат у XV стагоддзі. Светла-зялёным колерам паказаны тэрыторыі, захопленыя хрысціянамі з XIII стагоддзя, уключаючы г. Сеўта ў Паўночнай Афрыцы, заняты партугальцамі
**Гранадская вайна** (ісп.: Guerra de Granada; 28 лютага 1482 — 2 студзеня 1492) — заключны этап у супрацьстаянні хрысціянскіх і мусульманскіх кіраўнікоў на тэрыторыі Іберыйскага паўвострава. Завяршылася перамогай хрысціян і заканчэннем Рэканкісты. Кульмінацыяй вайны стала падзенне Гранады ў 1492 годзе. Нягледзячы на тое, што Гранадскі эмірат спыніў сваё існаванне, значная частка яго мусульманскага насельніцтва (каля паўмільёна) — марыскі — засталіся ў Іспаніі, што працягвала прыводзіць да сутыкненняў на рэлігійнай глебе аж да дэпартацыі марыскаў у ХVI стагоддзі.

Перадгісторыя
-------------

Бітва каля Ігеруэлы завяршылася перамогай іспанцаў, нягледзячы на ўсе цяжкасці бітвы ва ўмовах горнага рэльефу наваколляў Гранады. Нягледзячы на тое, што Іспанія не атрымала новых земляў, гэта перамога мела важнае стратэгічнае значэнне. Як пераможца, Хуан II узвёў на прастол Гранады Юсуфа IV, унука Мухамеда VI. Таму пасля 1431 г. Гранадскі эмірат фактычна страціў незалежнасць, ператварыўшыся ў марыянетку Каралеўства Кастыліі і Леона, якая здолела праіснаваць яшчэ 60 гадоў. Але смага заваявання Пірэнейскага паўвострава пад хрысціянскім валадарствам падштурхвалі іспанцаў на канчатковую ліквідацыю эмірата. 1482 г. стаў пачаткам яго канца, хоць упэўнены наступ хрысціян пачаўся толькі пасля 1485 г. Нагодай да пачатку канфлікту стаў раптоўны захоп мусульманамі невялікага гарадка Саара-дэ-ла-Сьера ў 1481 г. з якога хрысціяне здзяйснялі правакацыі на мяжы.

Перыядызацыя
------------

Распадалася на некалькі этапаў:

* 1482—1485 гады: перыяд хаатычных памежных сутычак.
* 1485 год, пераменны этап.
* 1488—1490 гады, трэцяя фаза, відавочныя поспехі хрысціян, поўная ізаляцыя Гранады.
* 1490—1492 гады, аблога Гранады і яе капітуляцыя.

| ⛭ Рэканкіста  |
| --- |
| Бітвы | 
* Кавадонга (718)
* Клавіха (844)
* Альбельда (846)
* Сіманкас (939)
* Барселона (985)
* Сервера (1000)
* Калатаньясор (1002)
* Граўс (1063)
* Залака (1086)
* Алкорас (1096)
* Кансуэгра (1097)
* Уклес (1108)
* Кутанда (1120)
* Фрага (1134)
* Аўрыке (1139)
* Лісабон (1147)
* Аларкас (1195)
* Лас-Навас-дэ-Толаса (1212)
* Партопі (1229)
* Херэс (1231)
* Тэба (1330)
* Рыа-Салада(Тарыфа) (1340)
* Ігеруэла (1431)
* Гранада (1492)

 |
| Персаналіі | 
* Пелаё
* Альфонса III Вялікі
* Радрыга Кастыльскі
* Абд ар-Рахман III
* Раміра II
* аль-Мансур
* Альфонса VI Адважны
* Сід Кампеадор
* Альфонса I Ваяўнік
* Альфонса VII Імператар
* Фердынанд III Святы
* Альфонса VIII Высакародны
* Хаймэ I Заваёўнік
* Фердынанд II Каталік

 |
| Феадальныяўтварэнні | 
* Аль-Андалус
* Дзяржавы
	+ Альмаравідаў
	+ Альмахадаў
* Графствы
	+ Арагон
	+ Кастылія
	+ Барселона
* Каралеўствы
	+ Астурыя
	+ Навара
	+ Леон
	+ Кастылія
	+ Арагон
	+ Галісія
* Тайфа
* Кордаўскі халіфат
* Эміраты
	+ Кордаўскі
	+ Гранадскі

 |
**Tiliqua nigrolutea** — яшчарка з сямейства сцынкавых.

Апісанне
--------

### Знешні выгляд

Буйная яшчарка даўжынёй 35-50 см. Афарбоўка верхняга боку цела цёмная: ад шакаладна-карычневай да чорнай з дробнымі плямамі крэмавага, ружовага або аранжавага колеру, якія зліваюцца ў папярочныя палосы. Галава афарбаваная святлей цела. Асобіны з паўночных частак арэала, якія насяляюць у горных раёнах, як правіла, буйней і афарбаваныя цямней, а светлыя плямы ў іх ярчэй, чым у сцынкаў з раўнінных месцапражыванняў на поўдні арэала.

### Распаўсюджванне

Вузкаарэальны від. Сустракаецца на паўднёвым-усходзе Аўстраліі, у паўночнай частцы Тасманіі і на некаторых прылеглых астравах у Басавым праліве.

### Лад жыцця

На поўначы арэала гэты сцынк жыве пераважна ў горных раёнах. На поўдні (у Тасманіі і штаце Вікторыя)  можа сустракацца і на раўнінах аж да ўзбярэжжа. Жыве на камяністых паўпустынях, сярод рэдкай хмызняковай расліннасці.

### Харчаванне

Харчуецца пераважна расліннай ежай: лісцем, кветкамі і пладамі. Можа паляваць на бесхрыбтовых (напрыклад, слімакоў і смаўжоў) і дробных пазваночных (грызуноў).

### Размнажэнне

Як і ўсе віды роду Tiliqua, від жывародны. У Тасманіі гэты сцынк з'яўляецца пасля зімоўкі ў канцы верасня. Спарванне адбываецца ў кастрычніку. У сакавіку—красавіку самкі нараджаюць да 8 дзіцянятаў.

Палеанталогія
-------------

Выкапні астанкі *Tiliqua nigrolutea* былі знойдзены ў плейстацэнавых адкладах месцазнаходжання Наракорт на паўднёва-усходзе Аўстраліі.

Ахоўны статус
-------------

У сувязі з разбурэннем месцапражыванняў колькасць гэтага вузкаарэальнага віду месцамі скарачаецца.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Blue-tongued Lizards in New South Wales
* Edwards A. & Jones S. M. Mating behaviour in the blotched blue-tongued lizard, *Tiliqua nigrolutea*, in captivity.
* Hancock L. J. & Thompson M. B. Distributional limits of Eastern Blue-tongue Lizards *Tiliqua scincoides*, Blotched Blue-tongue Lizards *T. nigrolutea* and Shingleback Lizards *T. rugosa* (Gray) in New south Wales.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI · Reptile Database |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ітуры.
Выгляд зверху

**Іту́ры** (фр.: Ituri) — масіў трапічных дажджавых лясоў на паўночным усходзе Дэмакратычнай Рэспублікі Конга. Большая частка знаходзіцца на тэрыторыі аднайменнай правінцыі. Агульная плошча — каля 63 000 км². 

Лес Ітуры месціцца на аднайменных схілах вышынёй ад 700 м да 1000 м паабапал ракі Ітуры. Мясцовы ландшафт пачаў фарміравацца ў дакембрыйскі перыяд. Для Ітуры характэрны экватарыяльны клімат з сярэдняй тэмпературай на працягу года каля +31°C. Вылучаюцца сухі і вільготны сезоны, прычым сухі сезон цягнецца ўсяго 2 месяца. Пераважаюць гліністыя глебы з чырвоным або белым колерам. Пласт гумусу даволі тонкі, паколькі частыя дажджы вымываюць значную частку біялагічных рэчываў, робяць глебу кіслай. 

Важную ролю ва ўзбагачэнні ўрадлівасці адыгрываюць зараснікі дрэваў Caesalpinioideae і Gilbertiodendron з шырокімі кронамі і моцнымі каранямі. Яны спыняюць вылугоўванне глебы, захоўваюць яе ўстойлівасць. Шырока распаўсюджаны альбіцыя, фікусы, крапіўныя, папараці, розныя ліяны. Прадстаўнікамі фаўны з'яўляюцца лясны афрыканскі слон, акапі, буйвал, гіена, шымпанзэ, павіян і іншыя рэдкія жывёлы.

Ітуры здаўна быў населены людзьмі. Мясцовыя пігмеі бамбуці захавалі лад жыцця паляўнічых і збіральнікаў да нашых дзён. Большасць іншых насельнікаў складаюць банту. Яны традыцыйна займаюцца падсечным земляробствам, здабычай каштоўнай драўніны і рыбалоўствам. 

Для захавання ўнікальнай прыроды Ітуры былі створаны нацыянальны парк Маіко і запаведнік Акапі. Апошні з'яўляецца часткай сусветнай спадчыны.

Спасылкі
--------

* Ituri - ForestGEO
* THE GREATEST MARVELS OF AFRICA
* CULTURAL AND ECOLOGICAL SURVIVAL IN THE ITURI FOREST

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh91001621 |
**«Tom Tailor»** — нямецкая вертыкальна-інтэграваная кампанія[ru], якая выпускае паўсядзённае адзенне. Заснавана ў 1962 годзе ў Гамбургу Гансам Генрыхам Пюньерам. Спецыялізуецца ў асноўным на адзенні і аксэсуарах[ru] сярэдняй цэнавай катэгорыі для мужчын, жанчын, моладзі і дзяцей. Асноўныя рынкі збыту для кампаніі — Францыя, Германія, Аўстрыя, Швейцарыя і краіны Бенілюкс.

Заўвагі
-------

1. ↑  История компании Tom Tailor **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2012. Праверана 21 ліпеня 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1034403818 · VIAF: 300228004 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кескевіч.
**Георгій Канстанцінавіч Кескевіч** (20 верасня 1951, г.п. Каменец, Брэсцкая вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1974 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працаваў раённым архітэктарам Круглянскага раёна Магілёўскай вобласці, з 1975 года — архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар Полацкага аддзела Віцебскграмадзянпраекта.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1980 года. Член КПСС з 1982 года. Пражывае ў г. Віцебск.

Творчасць
---------

Вытворча-лабараторны корпус па вул. Газеты «Праўда»
Асноўныя працы: прыбудова да будынка РІВЦ (1986) і інтэрнат (1987) па вул. Савецкай у Верхнядзвінску, універсам, два 143-кватэрныя дамы для маласямейных з дзіцячай малочнай кухняй у мікрараёне Задзвінне ў Полацку (1987); у аўтарскім калектыве: каапераваны будынак[d] вытворча-лабараторнага корпуса «Белдзіпразем» і абласнога цэнтра па налічэнні і выплаце пенсій па вул. Праўды (1979), прыбудова да будынка аддзялення перавозкі пошты па чыгунцы (1986) у Віцебску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кескевич Георгий Константинович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нячаеў.
**Арсенцій Аляксеевіч Нячаеў** (10 снежня 1910 — 7 красавіка 1989) — капітан Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 10 снежня 1910 года ў вёсцы Блеўчыцы (цяпер Капыльскі раён, Мінская вобласць). Скончыў 9 класаў. У 1929 годзе пераехаў у Мінск, працаваў на заводах «Камунар», «Энергія». З 1934 года жыў у Маскве, працаваў шафёрам, механікам, а затым начальнікам гаража аўтабазы Цэнтрасаюза.

У РСЧА з 1932 па 1934 год, у 1939 годзе вярнуўся ў войска. У 1939 годзе скончыў Курсы ўдасканалення камсаставу.

У баях Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 года. Ваяваў на Ленінградскім, Волхаўскім і 1-м Беларускім франтах. Быў камандзірам артылерыйскай батарэі.

Удзельнічаў у будаўніцтве абарончых збудаванняў пад Тулай, прарыву блакады Ленінграда, вызваленні гарадоў Пскова, Таропца, Рыгі, узяцці горада Данцыга.

Удзельнік штурму Берліна  (руск.) (бел.. У ходзе вулічных баёў у Берліне 28 красавіка 1945 года Нячаеў выкаціў гаўбіцы на прамую наводку і разбурыў некалькі апорных пунктаў праціўніка. 29 красавіка некалькі гадзін яму ўдавалася весці бой у акружэнні, умела кіруючы кругавой абаронай. Быў кантужаны і паранены, але працягваў абстрэльваць непрыяцеля. Сваімі гераічнымі дзеяннямі дапамог стралковай падраздзяленням авалодаць цэнтральнай ратушай Берліна і ўзняць на яе купале савецкі сцяг.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства гвардыі старэйшаму лейтэнанту Нячаеву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

У 1945 годзе Нячаеў сышоў у запас у званні капітана. Жыў у горадзе Лысьва. Да 1972 года працаваў на заводзе па выпуску кухонных пліт, затым сышоў на пенсію.

Памёр 7 красавіка 1989 года.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» № 8971.
* Ордэн Леніна.
* Ордэн Чырвонага Сцяга.
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені.
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені.
* Іншыя ўзнагароды.

Памяць
------

* У Лысьве на Алеі герояў усталяваны бюст Нячаева.

Зноскі
------

1. ↑  Арсенцій Аляксеевіч Нячаеў на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Сістэма з некалькіх шківоў
**Шкіў** (нідэрл.: schijf) — фрыкцыйнае кола з гладкай або рэльефнай акружнасцю, якое перадае рух прыводнаму рэменю або ланцугу. Выкарыстоўваецца як адна з асноўных частак раменнай перадачы.

У адрозненне ад блока, шкіў перадае кручэнне з восі на рамень;

Гл. таксама
-----------

* Дысбаланс
* Блок

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шкіў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Гранат |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 4538516 |