Здымак ЗША з космасу
**Злучаныя Штаты Амерыкі** — дзяржава, размешчаная ў заходнім паўшар'і, большай часткай на кантыненце Паўночная Амерыка. ЗША складаюцца з 48 штатаў у «кантынентальнай частцы» і двух штатаў, якія не маюць агульнай мяжы з астатнімі: Аляскі — размешчанай на паўночным захадзе кантынента Паўночнай Амерыкі (не блытаць з паўвостравам Аляска, які значна менш), і Гаваяў у Ціхім акіяне. Акрамя таго, у склад ЗША ўваходзяць Федэральная акруга Калумбія і інкарпараваная тэрыторыя Атол Пальміра.

Межы і плошча
-------------

На поўдні ЗША мяжуюць з Мексікай, на поўначы — з Канадай. ЗША таксама маюць марскую мяжу з Расійскай Федэрацыяй. З захаду тэрыторыя ЗША абмываецца Ціхім акіянам, з усходу — Атлантычным, на паўднёвым усходзе ЗША знаходзіцца Мексіканскі заліў, паўвостраў Аляска з поўначы абмываецца Паўночным Ледавітым акіянам. Сярод межаў ЗША найболей распаўсюджаны так званы геаметрычны (астранамічны) тып мяжы. Да гэтага тыпу адносіцца большая частка мяжы ЗША з Канадай (у тым ліку і мяжа Канады з Аляскай). Усходняя частка мяжы ЗША з Мексікай праходзіць па рэчышчы ракі Рыа-Грандэ. Марскія межы ўздоўж усходняга і заходняга ўзбярэжжаў, а таксама мяжа з Канадай у раёне Вялікіх азёр ставіцца да разраду гідраграфічных. Яны праведзены па натуральных (прыродных) рубяжах з улікам асаблівасцей рэльефу. Заходняя частка мяжы з Мексікай уяўляе сабою прамую лінію, якая злучае дзве вызначаныя на мясцовасці кропкі, пры гэтым яна перасякае тэрыторыю па-за залежнасцю ад рэльефу, і, такім чынам, можа быць класіфікаваная як геаметрычная мяжа.

Варта сказаць пра межы штата Гаваі. Так як ён знаходзіцца на астравах у Ціхім акіяне, сухапутных межаў не мае. Межы праходзяць на адлегласці 12 марскіх міль ад астраўной сушы.

Па розных ацэнках агульная плошча ЗША складае ад 9 518 900 км² да 9 826 630 км², што ставіць яе на 4-е месца або 3-е месца ў спісе самых вялікіх краін свету. Кітай мае прыблізна такую ж плошчу, якая моцна адрозніваецца ад таго, улічваюцца ці не розныя спрэчныя тэрыторыі. Так ці інакш, па агульнай плошчы ЗША з Кітаем адстаюць ад Расіі і Канады, але апярэджваюць Бразілію.

Рэльеф
------

Рэльеф кантынентальнай часткі ЗША
На тэрыторыі ЗША выдзяляюцца некалькі буйных фізіяграфічных рэгіёнаў. На ўсходзе ўздоўж узбярэжжа Атлантычнага акіяна працягнулася Апалачынская горная сістэма. На захад і поўдзень ад яе паверхня выраўноўваецца, утвараючы нізінныя раёны, па якіх працякаюць найбуйнейшыя рэкі ЗША. Далей на захад мясцовасць пераходзіць у шырокія раўніны і прэрыі, названыя Вялікімі раўнінамі, якія папярэднічаюць горным раёнам Кардыльер. Горныя хрыбты займаюць усю заходнюю частку краіны і даволі рэзка абрываюцца да ўзбярэжжа Ціхага акіяна.

Большую частку Аляскі займаюць паўночныя хрыбты Кардыльер. Гавайскі архіпелаг з'яўляецца серыяй вулканічных выспаў вышынёй да 4205 м.

### Вялікія раўніны

Вялікія раўніны пачынаюцца ад 97-98 ° заходняй даўгаты і з'яўляюцца па сутнасці перадгорным плато Кардыльер. Вышыня раўнін падвышаецца пры руху на захад ад 500 да 1600 м. Плато моцна раздзелена, месцамі сетка далін занадта густая для іх гаспадарчага выкарыстання. На поўначы размешчаны Бэдлендс — "дрэнныя землі", амаль пазбаўленыя глебавага покрыва. На поўдзень — у Небраску горы Санд-Хілс. На тэрыторыі штата Канзас размяшчаюцца невысокія горы Смокі-Хілс і Флінт-Хілс, а таксама ўзвышша Рэд-Хілс. Паўднёвую частку раўнін займаюць Льяна-Эстакада і плато Эдуардс.

### Аляска

Рэльеф Аляскі
Большая частка тэрыторыі штата Аляска занята горнымі хрыбтамі, выцягнутымі з захаду на ўсход. Паўночная частка штата занята плоскай Арктычнай нізінай, апраўленай з поўдня хрыбтом Брукса, у склад якога ўваходзяць горы Дэ-Лонга, Эндыкот, Філіп-Сміт і Брытанскія горы. У цэнтральнай частцы штата размешчана пласкагор'е Юкон, па якім працякае аднайменная рака. Алеўцкі хрыбет згінаецца дугой вакол даліны ракі Сусітна і працягваецца ў выглядзе Аляскінскага хрыбта, фармуючы паўвостраў Аляска і Алеўцкія астравы. На Аляскінскім хрыбце размешчана найвышэйшая вяршыня ЗША — гара Дэналі(6193 м). Уздоўж узбярэжжа Аляскінскага заліва цягнуцца Чугацкі хрыбет, хрыбет Святога Іллі і горы Урангеля.

Карта рэк і азёр ЗША

Гідраграфія
-----------

Сцёк рэк з тэрыторыі ЗША ажыццяўляецца ў басейны трох акіянаў — Ціхага, Атлантычнага і Паўночнага Ледавітага. Галоўны водападзел (паміж Ціхім і Атлантычным акіянамі) праходзіць па ўсходняй частцы Кардыльер, а да басейна Паўночнага Ледавітага акіяна адносіцца толькі невялікая частка тэрыторыі паўночных штатаў і Аляскі. Кропка сустрэчы трох водападзелаў размешчана на гары Трыпл-Дывайд-Пік.

Па дадзеных ВСЭ сярэдні гадавы пласт сцёку з паверхні асноўнай часткі тэрыторыі ЗША складае 27 см, агульны аб'ём — 1600 км³, прычым рэжым большай часткі рэк нерэгулярны, асабліва ў кантынентальных раёнах. Забяспечанасць воднымі рэсурсамі розных частак краіны нераўнамерная — вышыня пласта гадавога сцёку ў штатах Вашынгтон і Арэгон складае 60-120 см, на ўсходзе (у раёне Аппалачаў) 40-100 см, на Цэнтральных раўнінах 20-40 см, на Вялікіх раўнінах, а на ўнутраных пласкагор'ях і плато да 10 см.

Буйныя азёры размешчаны на поўначы краіны — Вялікія азёры. Меншыя па памеры бяссцёкавыя салёныя азёры знаходзяцца ў паніжэннях Вялікага Басейна. Унутраныя водныя рэсурсы шырока выкарыстоўваюцца ў прамысловым і камунальным водазабеспячэнні, арашэнні, гідраэнергетыцы і суднаходстве.

Клімат
------

Кліматычныя зоны кантынентальных ЗША.
З-за вялікага памеру краіны, яе працягласці і шырокай разнастайнасці геаграфічных асаблівасцей на тэрыторыі ЗША можна знайсці раёны з практычна любымі кліматычнымі характарыстыкамі. Вялікая частка ЗША (штаты, размешчаныя на поўнач ад 40 градусы п. ш.) размяшчаецца ў зоне ўмеранага клімату, паўднёвей пераважае субтрапічны клімат, Гаваі і паўднёвая частка Фларыды ляжаць у зоне тропікаў, а поўнач Аляскі ставіцца да палярных рэгіёнаў. Вялікія раўніны на захад ад 100-га мерыдыяна адносяць да паўпустэльны, Вялікі Басейн і вобласці вакол яго маюць арыдны, а прыбярэжныя раёны Каліфорніі — міжземнаморскі клімат. Тып клімату ў межах аднаго пояса можа істотна мяняцца ў залежнасці ад рэльефу, блізкасці акіяна і іншых фактараў. 

Асноўным складнікам клімату ЗША з'яўляецца вышынная струменевая плынь, — магутныя струмені паветра, якія прыносяць вільгаць з поўначы Ціхаакіянскага рэгіёна. Насычаныя вільгаццю ветра з Ціхага акіяна актыўна абрашаюць заходні бераг ЗША. На паўночным захадзе дажджы не рэдкія на працягу ўсяго года, а снегу зімой выпадае больш, чым дзе б там ні было ў свеце. Размешчаная паўднёвей Каліфорнія атрымлівае большую частку ападкаў увосень і ўзімку, улетку ж там даволі суха і горача, што і фармуе яе міжземнаморскі клімат. Каскадныя горы, Сьера-Невада і Скалістыя горы забіраюць амаль усю вільгаць, пакідаючы на ўсход ад сябе дажджавы цень, які фармуе паўпустэльны клімат на захадзе Вялікіх раўнін. Даліна Смерці і пустыні Вялікага Басейна таксама ўтварылася з-за наяўнасці гэтага ценю. Сухія вятры вышыннага струменевага плыні, пападаючы на зусім плоскія Вялікія раўніны, не сустракаюць больш перашкод і зноў набіраюць вільгаць. Сустрэчы з насычанымі патокамі з Мексіканскага заліва часта прыводзяць да моцных штармоў і навальніц. Зімой яны з'яўляюцца прычынай інтэнсіўных снегападаў на паўночна-ўсходнім узбярэжжы ЗША. Часцяком велізарныя плоскія раўніны ЗША з'яўляюцца чыннікам вельмі хуткіх, часам мелых катастрафічны вынік, змен надвор'я. Тэмпература можа імкліва павышацца і таксама імкліва падаць у залежнасці ад таго, якія паветраныя масы "захоплены" вышынным цячэннем — ад халодных арктычных на поўначы да цёплых трапічных над Мексіканскім залівам.

Статыстыка
----------

У тундры паўночнай Аляскі пераважаюць арктычныя ўмовы, мінімальная тэмпература, зафіксаваная ў гэтых краях, была роўна –62 °C. Самыя высокія тэмпературы на тэрыторыі ЗША былі зафіксаваныя ў Даліне смерці ў Каліфорніі, слупок тэрмометра там падняўся да адзнакі 56,7 °C, гэта ўсяго на градус менш за сусветны рэкорд, зафіксаваны дзевяццю гадамі пазней у Сахары.

Заходнія штаты ЗША вядомыя сваімі снегападамі, у сярэднім там выпадае значна больш снега, чым дзе б там ні было на зямлі. Зімой 1998—1999 гадоў на адным з гарналыжных курортаў штата Вашынгтон выпала каля 29 метраў снега. Самае дажджлівае месца ЗША — Гаваі, на востраве Каўаі штогод выпадае 11684 мм ападкаў. У пустыні Махавэ, наадварот, колькасць ападкаў вельмі малая — у сярэднім 66.8 мм у год.

Самая высокая кропка ЗША — гара Дэна на Алясцы, яе вышыня — 6194 м. Самая нізкая — Даліна Смерці, акруга Інья, Каліфорнія (-86 м).

Адзіны выпадак у геаграфіі ЗША, калі сталіца акругі (або прыраўнаванай да яго адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі) знаходзіцца не ў гэтай акрузе — селішча Кінг-Салман на Алясцы, якое, з'яўляючыся сталіцай бора Лэйк-энд-Пенінсула, цалкам размешчана на тэрыторыі бора Бэй.

Зноскі
------

1. ↑  Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005
2. ↑  Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004(недаступная спасылка)(недаступная спасылка)
3. ↑  CIA — The World Factbook Архівавана 25 снежня 2018. (англ.)
4. ↑  Williams, Jack Each state’s low temperature record *USA today*, *URL accessed 13 June, 2006.* (англ.)
5. ↑  MountainZone (англ.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2910900335 |