recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Пітэр Брэйгель Старэйшы. Паляўнічыя на снезе
**Бытавы жанр** — жанр выяўленчага мастацтва, прысвечаны паўсядзённаму прыватнаму і грамадскаму жыццю, звычайна сучаснаму мастаку. Да бытавага жанру адносяцца бытавы (жанравы) жывапіс, графіка і скульптура, пераважна невялікіх памераў. Бытавыя сцэны, вядомыя яшчэ са старажытных часоў, вылучыліся ў асобны жанр мастацтва толькі ў феадальную эпоху. Росквіт бытавага жанру Новага часу звязаны з ростам дэмакратычных і рэалістычных мастацкіх тэндэнцый, са зваротам мастакоў да народнага жыцця і працоўнай дзейнасці простых людзей, з пастаноўкай у мастацтве важных сацыяльных пытанняў.

Літаратура
----------

* Апраксина Н. Бытовая живопись, Л. 1959.
* Никифоров Б. М. Жанровая живопись, М. 1961.
* Русская жанровая живопись XIX века, М. 1961.
* Русская жанровая живопись XIX — начала XX века, М. 1964.

Спасылкі
--------

*Бытовой жанр (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
**Рыта Хейварт** (англ.: Rita Hayworth, імя пры нараджэнні — **Маргарыта Кáрмен Кансіна** (англ.: Margarita Carmen Cansino), 17 кастрычніка 1918 — 14 мая 1987) — амерыканская кінаактрыса і танцорка, адна з найбольш знакамітых зорак Галівуда 1940-х гадоў.

Першая значная роля — у фільме Говарда Хоўкса «Толькі ў анёлаў ёсць крылы» (1939), дзе яна выступала побач з такімі зоркамі, як Кэры Грант і Джын Артур. Якія рушылі пазней «Клубнічная бландынка» (1941) рэжысёра Рауля Уолша, «Кроў і пясок» (1941) Рубена Мамуляна, «Дзяўчына з вокладкі» Чарльза Відара (1944) робяць Рыту Хейварт вядомай і папулярнай. У музычных камедыях «Ніколі не стаць багацей» (1941) і «Ты ніколі не была больш шыкоўнай», дзе Хейварт здымалася ў пары са знакамітым Фрэдам Астэрам. Вяршыняй кар’еры Хейварт стала любоўная меладрама «Гільдыя» Чарльза Відара (1946). Хейварт здымалася таксама ў фільмах Джорджа К’юкара, Орсана Уэлса, Джозефа Манкевіча, Жоржа Латнера і іншых вядомых рэжысёраў.

Зноскі
------

1. 1 2  Rita Hayworth // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Margarita Carmen Cansino // Internet Broadway Database — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q31964'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 10 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
**Ліпнякі** — археалагічны помнік — гарадзішча мілаградскай і зарубінецкай культур і ранняга сярэдневякоўя за 1 км на паўночны захад ад вёскі Ліпнякі (Лоеўскі раён, Гомельская вобласць, Беларусь), на пагорку каля ракі Брагінка.

Пляцоўка прамавугольная з закругленымі вугламі, памерамі 60х70 м, была ўмацавана валам вышынёй каля 2 м, шырынёй да 15 м (разбураны ў 1973 годзе пры правядзенні меліярацыйных работ). Выявіў у 1929 годзе І. Х. Юшчанка, абследавалі ў 1955 годзе В. М. Мельнікоўская, у 1957 годзе Л. Д. Побаль, даследавалі ў 1976 годзе М. Ф. Гурын (900 м²), у 1977 годзе М. І. Лашанкоў (200 м²).

Культурны пласт да 0,6 м. Выяўлена 57 ям гаспадарчага прызначэння, разнастайных форм і памераў, адна з іх нагадвае рэшткі паўзямлянкавага жытла памерамі 5х2,8 м, заглыбленага ў мацярык на 0,2—0,3 м. Знойдзены фрагмент ляпной пасудзіны, частка якой арнаментавана па шыйцы, плечуку і тулаве ўцісканнямі пазногця або пастаўленай пад вуглом папачкі. Сярод прылад працы крамянёвыя нажы, скобля, пракрутка, рэтушор, жалезны наканечнік кап’я, фрагменты 2 нажоў, скоблі, спражка, бронзавыя фрагменты тыгля, бранзалета. Асобную групу знаходак складаюць гліняныя прасліцы біканічнай, шарападобнай і посудападобнай формы, частка з іх арнаментавана кропкавымі ўцісканнямі, рыскамі, лініямі. У паўзямлянцы выяўлены 2 ляпныя гаршчкі, падпраўленыя на ганчарным крузе, якія адносяцца да сярэдневякоўя. Магчыма, гарадзішча выконвала функцыю сховішча.

Літаратура
----------

* *Гурын, М. Ф.* Ліпнякі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2: Л—Я. — С. 19. — 464 с. — ISBN 978-985-11-0549-2.
* *Гурын, М. Ф. Лашанкоў, М. І.* Гарадзішча Ліпнякі / М. Ф. Гурын, М. І. Лашанкоў // Весці Акадэміі навук Беларусі. — 1984. — № 2. — С.
Марыя ам Гештадэ
**Мары́я ам Гешта́дэ** (ням.: Maria am Gestade — «Марыя на беразе») —  каталіцкая царква ў паўночнай частцы  Унутранага горада ў  Вене, пабудаваная ў  гатычным стылі. Адзін з найстарэйшых будынкаў аўстрыйскай сталіцы.

Гістарычная назва «на беразе» паходзіць ад месцазнаходжання царквы на былым высокім беразе аднаго з рукавоў Дуная, які зараз пераўтвораны ў рэгулюемы Дунайскі канал і працякае прыкладна ў 300 метрах на ўсходзе.

З IX стагоддзя на гэтым месцы знаходзілася драўляная царква або капэла, якая выкарыстоўвалася рыбакамі і экіпажамі дунайскі судоў. Першапачатковая згадка пра Марыю ам Гештадэ адносіцца на 1158 года, сучасны будынак пабудаваны ў 1394—1414 гадах. З 1409 года знаходзілася ў складзе дыяцэзія а (епіскапства) Пасау, дзе засталася нават Пасля ўтварэння венскага дыяцэзіі ў 1469 годзе. Пра гэта нагадвае назва невялікай плошчы Пасауэрплац (*Passauer Platz*), якая прылягае да царквы з поўначы. Вуліца Сальваторгасэ (*Salvatorgasse*), размешчаная з іншага боку ад Марыі ам Гештадэ, якая мае афіцыйны адрас па гэтай вуліцы (дом 12), да 1862 года называлася *Passauer Gasse*.

У канцы XVIII стагоддзя будынак быў апаганеныя і выкарыстоўвалася падчас напалеонаўскіх войнаў у якасці склада і стайні. У 1812 годзе царква была зноў асвечана і перайшла ў валоданне да ордэна рэдэмптарыстаў, якому і належыць у цяперашні час.

У 1862 годзе ў царкву быў перанесены прах члена ордэна рэдэмптарыстаў Клеменса Марыі Хофбаўэра, прылічанага да ліку святых у 1909 годзе і які лічыцца заступнікам Вены.

| ⛭Славутасці Вены |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Унутраны горад

 |  |
| Вуліцы, плошчы і бульвары | 
* Рынгштрасэ
* Грабен
* Кольмаркт
* Кернтнерштрасэ
* Штэфансплац
* Карлсплац
* Шварцэнбергплац
* Хельдэнплац
* Ам-Гоф
* Ноер-Маркт
* Шток-Ім-Айзэн-Плац
* Шэнлатэрнгасэ
* Фляйшмаркт

 |
| Палацы і сядзібы | 
* Амаліенбург
* Бельведэр
* Шонбрун
* Гофбург
* Палац Ліхтэнштэйнаў
* Гарадскі палац Ліхтэнштэйнаў
* Палац Тадэска
* Палац Ферстэля
* Палац Палавічыні

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Ратуша
* Дом сецэсіона
* Дом Хундэртвасэра
* Дунайская вежа
* Парламент
* Карл-Маркс-Гоф
* Фрайунг-Пасаж
* Венская дзяржаўная опера
* Арсенал

 |
| Музеі і помнікі | 
* Музеўмскварцір
* Акадэмія выяўленчых мастацтваў
* Галерэя Альберціна
* Галерэя Бельведэр
* Кайзергруфт
* Музей Леапольда
* Музей прыродазнаўства
* Музей гісторыі мастацтваў
* Скарбніца
* Дом сецэсіёна
* Выстава Сальвадора Далі
* Ваенна-гістарычны музей
* Музей Зігмунда Фрэйда
* Дом Моцарта
* Чумная калона

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* Сабор Святога Стэфана
* Капуцынэркірхэ
* Карлскірхэ
* Рупрэхтскірхэ
* Шатландскі манастыр
* Царква Ам-Штайнгоф
* Міхаэлеркірхэ
* Аўгусцінеркірхэ
* Воціўкірхэ
* Мальтыйская царква
* Марыя ам Гештадэ

 |
| Кафэ, рэстараны, вар’етэ | 
* Атэль «Захер»
* Кафэ «Доммаер»
* Кафэ «Музеўм»
* Кафэ «Моцарт»
* Кафэ «Фіакр»
* Кафэ «Цэнтраль»
* Кафэ «Меланж»
* Кафэ «Дэмэль»
* Кафэ «Ландтман»

 |
| Сады і паркі | 
* Батанічны сад
* Пратэр
* Лайнцэр Тыргартэн
* Цэнтральныя могілкі
* Донаўінзэль
* Могілкі Святога Марка

 |
**Ма́рыян Ча́лфа** (славацк.: Marián Čalfa, нар. 7 мая 1946 года, Трэбішаў, Чэхаславакія) — чэхаславацкі палітык, перадапошні прэм'ер-міністр Чэхаславакіі з 10 снежня 1989 па 2 ліпеня 1992.

Біяграфія
---------

Славак па нацыянальнасці, Чалфа ўжо ў 1964 стаў членам Камуністычнай партыі Славакіі. Пасля сканчэння юрыдычнага факультэта Карлава ўніверсітэта ў 1970 ён пачынае работу ў Чэхаславацкім Інфармацыйным Агенцтве, затым у апараце Савета міністраў, у 1985 узначаліў там парламенцкі дэпартамент. У красавіку 1988 Чалфа становіцца міністрам-намеснікам парламенцкага камітэта. Падчас Аксамітнай рэвалюцыі 1989 года прэзідэнт Густаў Гусак даручае Чалфе сфарміраваць новы ўрад узамен ураду Ладзіслава Адамца. Пасля адстаўкі Гусака, якая паследвала ў той жа дзень, Чалфа становіцца выконваючым абавязкі прэзідэнта, займаючы гэты пост да абрання Вацлава Гавела 29 снежня.

18 студзеня 1990 Чалфа пераходзіць у партыю «Грамадскасць супраць гвалту», якая стала славацкім партнёрам Грамадзянскага форума, а пасля яе роспуску ў красавіку 1991 уступае ў «Грамадзянскі дэмакратычны саюз». Чалфа сыграў вялікую ролю ў праведзеных у краіне эканамічных рэформах і пераходзе яе да капіталістычнай сістэмы. Пасля паражэння яго партыі на парламенцкіх выбарах 1992 года Чалфа сышоў у адстаўку і заняўся юрыдычнай дзейнасцю, адкрыўшы ў Празе фірму «Čalfa, Bartošík a Partneři».


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Ладзіслаў Адамец** | **Прэм'ер-міністр Чэхаславакіі**1989–1992 | Пераемнік**Ян Страскі** |
| Папярэднік**Густаў Гусак** | **в.а. Прэзідэнта Чэхаславакіі**1989 | Пераемнік**Вацлаў Гавел** |

| Прэзідэнты Чэхаславакія Чэхаславакіі |
| --- |
| 
Томаш Гарыг Масарык (1918—1935) · Мілан Годжа (в. а.) · Эдвард Бенеш (1935—1938) · Ян Сыравы (в. а.) · Эміль Гаха (1938—1939) · Эдвард Бенеш (1945—1948) · Клемент Готвальд (1948—1953) · Антанін Запатацкі (1953—1957) · Вільям Шыракі (в. а.) · Антанін Новатны (1957—1968) · Іозеф Ленарт (в. а.) · Людвік Свобада (1968—1975) · Густаў Гусак (1975—1989) · Марыян Чалфа (в. а.) · Вацлаў Гавел (1989—1992) · Ян Страскі (в. а.)
 |



1. ↑  Evidence zájmových osob StB (EZO)<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104900509'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Берг.

**Свен Рыхард Берг** (28 снежня 1858 — 29 студзеня 1919) — шведскі мастак-пейзажыст і партрэтыст, мастацтвазнавец, педагог. Дырэктар нацыянальнага музея Швецыі (з 1915).

Біяграфія
---------

Сын Юхана Эдварда Берга, заснавальніка новай шведскай школы пейзажыстаў. Скончыўшы ў 1881 годзе Шведскую каралеўскую акадэмію вольных мастацтваў, адправіўся ў Францыю, дзе пасяліўся ў калоніі мастакоў у Грэ-сюр-Луэн. Пазней, у Парыжы быў слухачом Акадэміі Каларосі. Вучань Жан-Поля Ларана.

Выявіў цікавасць да сімвалізму і псіхалогіі і выкарыстоўваў яе метады і падыходы ў сваім мастацтве. Неўзабаве зарэкамендаваў сябе на радзіме як таленавіты мастак-партрэтыст, хаця яго пейзажы адыграюць у будучыні важную ролю ў развіцці шведскага рамантычнага нацыяналізму. Яго карціны 1880-х гадоў характарызуюцца пераважным рэалізмам з элементамі рамантызму. У 1883 годзе ўпершыню выставіў свае карціны ў дацкім дзяржаўным музеі мастацтваў у Капенгагене і парыжскім Салоне.

Яго пэндзлю належаць партрэты шэрагу вядомых дзеячаў шведскай культуры, навукі і палітыкі ў тым ліку, Аўгуста Стрындберга, Евы Бан’е, Элен Кей, Густава Фродынга, Карла Яльмары Брантынга і інш.

У 1893 годзе Р. Берг разам з некалькімі аднадумцамі заснаваў у Варбергу калонію мастакоў, якая пазней паклала пачатак так званай варберскай школе жывапісу, стварыў там шэраг пейзажаў (з 1893 па 1896). З 1905 года жыў пад Стакгольмам.

Аўтар некалькіх кніг пра мастацтва. У лютым 1915 года ўзначаліў Нацыянальны музей Швецыі. 31 кастрычніка 1917 г. быў удастоены звання доктара honoris causa ў галіне філасофіі.

Зноскі
------

1. 1 2  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2 3 4 5  S Richard Bergh — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
3. ↑  Bergh, Sven Richard — Svenskagravar.se. Праверана 17 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26699962'></a>
4. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 28 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Альварэс.

**Марыян Альварэс Качэра** (ісп.: Marian Álvarez Cachero; нар. 1 красавіка 1978, Мадрыд, Іспанія) — іспанская актрыса.

Біяграфія
---------

Марыян Альварэс нарадзілася 1 красавіка 1978 года ў Мадрыдзе. Неўзабаве пасля паступлення на факультэт прадпрымальніцкіх навук, пераходзіць у акцёрскую школу Хуана Карласа Карасы.

Дэбютавала ў якасці актрысы на тэлебачанні ў 2000 годзе ў невялікай ролі ў тэлесерыяле «El grupo». Пачынаючы з гэтага моманту яе кар’ера была накіравана галоўным чынам у бок пастановак і тэлефільмаў. Сваю першую ролю атрымала ў 2001 годзе ў серыяле «7 vidas», дзе адыграла ролю Люсіі на працягу сямі серый. У 2004 годзе дэбютавала на вялікім экране ў фільме Мігеля Бардэма «Карпарацыя аферыстаў».

У 2013 годзе Альварэс знялася ў фільме «Рана», які атрымаў большасць узнагарод, а таксама Альварэс была ўзнагароджана прэміяй «Сярэбраная ракавіна» за лепшую жаночую ролю на кінафестывалі ў Сан-Себасцьяне і прэмію Гоя за лепшую жаночую ролю ў галоўнай ролі.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 14 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  Marian Álvarez // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
3. ↑  выгрузка даных Freebase — Google.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q648625'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15241312'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1453477'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Марцірасян.

**Марыям Петросаўна Марцірасян** (**Майрам Петросаўна, Марыям Пятроўна Марцірасян**) (арм.: Մարիամ Պետրոսի Մարտիրոսյան; нар. 5 студзеня 1925, Армянская ССР) — савецкі армянскі аграном, перадавік сельскагаспадарчай вытворчасці. Першая жанчына — Герой Сацыялістычнай Працы ў Арменіі (1947). Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання.

Біяграфія
---------

Марыям Пятроўна Марцірасян нарадзілася 5 студзеня 1925 года ў сяле Дзітханкоу Анійскага раёна Армянскай ССР (цяпер Шыракскай вобласці Рэспублікі Арменія). Яе бацька быў старым і шаноўным калгаснікам і з дзяцінства падаваў ёй прыклад сумленнага, любоўнага стаўлення да калгаснай працы. У 1932—1942 гадах Марыям Пятроўна ўзімку вучылася ў школе-дзесяцігодцы, а ўлетку працавала трактарысткай у калгасе імя Будзёнага сяла Дзітханкоу. У 1945 годзе была прынята ў шэрагі УЛКСМ. Званне Героя Сацыялістычнай Працы атрымала ў 1947 годзе. У часопісе «Змена» № 490 яна пісала:

> 
> 
> Нам вылучылі пляцоўку зямлі ў 10 гектараў. Горача заняліся мы апрацоўкай зямлі, не шкадавалі сіл. Усё выкарыстоўвалі ў змаганні за ўраджай: і досвед старых хлебаробаў і ведаў спецыялістаў — аграномаў. Перамозе моладзевага звяна цешыўся ўвесь калгас. Мы знялі з кожнага гектара ў сярэднім па 241 пуд збожжа — самы вялікі ўраджай ва ўсёй Арменіі. Савецкі ўрад высока ацаніў нашу сціплую працу, — мне было ўсяго 21 год, калі мяне ганаравалі званнем Героя Сацыялістычнай Працы.
> 
> 
> 

Марыям Пятроўна — першая жанчына — Герой Сацыялістычнай Працы ў Арменіі. У 1950 годзе была абрана дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання. З 1951 года член КПСС. Скончыла Армянскі сельскагаспадарчы інстытут у 1952 годзе. З 1977 года працавала старшынёй калгаса сяла Мецамор Эчміядзінскага раёна. Была замужам за Героем Савецкага Саюза Аруцюнам Рубенавічам Мкртчанам (1922—2002).

Узнагароды
----------

* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 19 сакавіка 1947 года Марыям Пятроўне Марцірасян прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залаты медалі «Серп і Молат».

Зноскі
------

1. ↑  Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза
2. ↑  «Молодёжь, взращённая октябрем» // *«Смена»*. — Октябрь 1947 года. — № 490.
3. ↑  Армянская Советская Энциклопедия. — Т. 7.

Спасылкі
--------

Марыям Петросаўна Марцірасян на сайце «Героі краіны»

* Мариам Петросовна Мартиросян на сайце Нацыянальнага аграрнага ўніверсітэта Арменіі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Манда́рцы** (саманазва: *Mandar*) — аўстранезійскі народ, карэнныя жыхары Заходняга Сулавесі. Агульная колькасць (2019 г.) — 533000 чал.

Гісторыя
--------

Мандарцы блізкія па паходжанню да тараджаў і бугаў. У канцы XVI — пачатку XVII ст. 17 невялікіх прыбярэжных і 17 горных дзяржаў на тэрыторыі сучаснага Заходняга Сулавесі і часткова Паўднёвага Сулавесі сфарміравалі палітычнае аб'яднанне *Сапамандар*, літаральна «супольны саюз». На чале дзяржаў стаялі манархі, абмежаваныя ваеннымі і гандлёвымі правадырамі. Аб'яднанню садзейнічала распаўсюджанне іслама. 

Мандарцы актыўна супраціўляліся каланіяльнай экспансіі з боку Нідэрландаў, таму іх землі былі далучаны да Галандскай Ост-Індыі толькі ў пачатку XX ст. У сярэдзіне XX ст. яны трапілі ў склад незалежнай Інданезіі. У выніку сацыяльнай барацьбы мандарцаў у 2004 г. створана правінцыя Заходні Сулавесі.

Асаблівасці культуры
--------------------

Асноўнымі заняткамі мандарцаў здаўна былі земляробства і жывёлагадоўля, у прыбярэжных раёнах — рыбалоўства і гандаль. Мандарцы славіліся вытворчасцю шоўкавых тканін, апрацоўкай драўніны і будаўніцтвам невялікіх ветразных суднаў *сандэк*. Жыхары ўзбярэжжа плавалі на ўсходнія астравы, адкуль прывозілі спецыі, тытунь, ліну, якія потым збывалі ў Макасары. Важным мясцовым прадуктам для камерцыйнага гандлю з'яўляўся какосавы алей.

Архітэктура горных і ўзбярэжных паселішчаў значна адрозніваецца адна ад адной. У горнай мясцовасці ўзводзілі вялікія вёскі з двухпавярховымі доўгімі хацінамі на палях. Жыхары кожнай вёскі звычайна знаходзіліся ў сваяцкіх адносінах. На ўзбярэжжы пераважалі невялікія паселішчы, часам этнічна змяшаныя. Улада манархаў мела сакральны характар. Пасля смерці манарха магільня шанавалася як святое месца. Нягледзячы на прыняцце іслама, доўгі час захоўваліся шматлікія анімістычныя вераванні. 

Фальклор вядомы марацкімі песнямі. Танцавальныя традыцыі першапачаткова фарміраваліся ў прыдворных колах, таму маюць запазычанні з культуры бугаў і макасарцаў. Папулярна народная дынамічная музыка.

Зноскі
------

1. ↑  Mandar in Indonesia

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мандарцы
* Mandar Mixture of influences from oversea Архівавана 1 ліпеня 2019.
* SIBALIPARRIQ CULTURE DYNAMICS IN MANDAR COMMUNITY
* Stephen C. Druce, Dating the Tributary and Domain Lists of the South Sulawesi Kingdoms
* Majene And Mandar People
**Манда** (суахілі: Manda) — востраў у Індыйскім акіяне, частка архіпелага Ламу. Уваходзіць у склад Кеніі. Тэрыторыя — 62 км².

Геаграфія
---------

Карта
Востраў Манда знаходзіцца ля паўночна-усходняга ўзбярэжжа Кеніі. Аддзелены ад Афрыканскага кантынента вузкім пралівам, які напаўняецца вадой толькі падчас прыліву. Мае часткова мацерыковае, часткова каралавае паходжанне. Берагі часткова пакрыты манграмі. На поўначы і ўсходзе вострава ўздымаюцца высокія пясчаныя выдмы, якія спрыялі захаванню Манды падчас цунамі 26 снежня 2004 года.

Клімат экватарыяльны засушлівы. Сярэднегадавая колькасць ападкаў не перавышае 500 мм у год. Прэсную ваду здабываюць у калодзежах і назапашвальніках дажджавой вільгаці *джабія*, якіх аднак не хапае. У спякотныя месяцы ваду прывозяць з горада Ламу на суседнім востраве Ламу.

Гісторыя
--------

Відавочна, востраў Манда з'яўляецца адным з самых ранніх месцаў, дзе пачала развівацца цывілізацыя суахілі. Археолагамі выяўлены рэшткі гандлёвага паселішча IX - XII стагоддзяў. Яго насельнікі мелі сталыя кантакты з Афрыканскім узбярэжжам, краінамі Персідскага заліва і Міжземнамор'я. Гандлявалі слановай косцю, жалезам і ракавінамі каўры. Знойдзены рэшткі вялікай плавільні, ірыгацыйных і абарончых збудаванняў з каралавых блокаў і абпаленай цэглы. Важную ролю мела сельская гаспадарка. Паселішча займала каля 16 км² і было населена некалькімі тысячамі жыхароў.

У паўднёва-усходняй частцы вострава захаваліся руіны паселішча Таква, якое існавала ў XV - XVII стст. і было пакінута ў сувязі з карнымі рэйдамі партугальцаў. Найлепш захаваліся рэшткі вялікай Пятніцкай мячэці, пабудаванай у XVI ст.

Інфраструктура
--------------

Востраў Манда — самы маланаселены з усіх астравоў архіпелага Ламу. На ім месціцца некалькі вёсак, жыхары якіх займаюцца земляробствам (вырошчваюць тытунь, бавоўну і зёлкавыя) і кабатажным суднаходствам. 

Дзейнічае аэрапорт, што абслугоўвае ўвесь архіпелаг Ламу. Да 2011 г. паспяхова развіваўся экалагічны і культурны турызм. Прыток турыстаў быў часова спынены з-за дзейнасці самалійскіх піратаў.

Спасылкі
--------

* Манда на footprinttravelguides.com Архівавана 22 красавіка 2017.
* Гісторыя
* Кітайскія археолагі цікавяцца востравам Манда
* Таква Архівавана 11 лістапада 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85080405 · VIAF: 315526635 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жук-Грышкевіч.

**Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч** (10 лютага 1903, в. Будслаў — 14 лютага 1989, Бары, Канада) — грамадска-палітычны дзеяч, настаўнік.

Біяграфія
---------

Вінцэнт Жук-Грышкевіч у 1930 годзе
Вучыўся ў Будслаўскай беларускай гімназіі да яе ліквідацыі, пасля ў Віленскай беларускай гімназіі, якую скончыў у 1922 годзе. У 1926 годзе скончыў факультэт славянскай філалогіі і гісторыі Пражскага ўніверэсітэта.

У 1927—1939 гг. беларускую мову і гісторыю ў Віленскай беларускай гімназіі; беларускую мову ў Праваслаўнай духоўнай семінарыі і Вышэйшай школе палітычных навук у Вільні. Прымаў актыўны ўдзел у грамадска-нацыянальным жыцці.

Вінцэнт Жук-Грышкевіч пасля вяртання з савецкіх лагераў. Мары, Туркменія, кастрычнік 1941
У канцы верасня 1939 быў арыштаваны савецкімі ўладамі, зняволены ў лагерах. У 1942 г. як польскі грамадзянін быў вызвалены, ваяваў у арміі генерала У. Андэрса. Служыў у Іраку, Палестыне, Егіпце, Італіі. Удзельнічаў у знакамітай бітве пад Монтэ Касіна. У 1945—1948 гг. выкладаў гісторыю і псіхалогію ў вайсковых польскіх школах у Італіі і Вялікабрытаніі.

Пасля вайны эміграваў у Англію, дзе стаў адным з заснавальнікаў Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі, якое ўзначальваў у 1947—1948 гадах. Пры канцы 1947 г. увайшоў у кіраўніцтва Рады БНР. Заснавальнік БХАА «Жыццё».

У студзені 1950 года выехаў у Канаду, актыўна ўдзельнічаў у нацыянальным руху. У Атаўскім універсітэце абараніў доктарскую дысертацыю «Лірыка Янкі Купалы». У 1954 годзе — адзін з заснавальнікаў Радыё «Вызваленьне», першы кіраўнік беларускай рэдакцыі у 1954—1956 гадах.

Вярнуўся ў Канаду, разам з жонкай Раісай Жук-Грышкевіч пасяліўся ў Бары (Антарыа). Стаў адным з заснавальнікаў Каардынацыйнага камітэта беларусаў Канады. У 1970—1982 гадах — старшыня Рады БНР. 

Быў старшынёй Рады БНР (1971—1982).

Магіла Вінцэнта Жук-Грышкевіча і яго жонкі
Пахаваны на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку (ЗША).

Зноскі
------

1. ↑  "ЗМАГАЎСЯ ЗА АЙЧЫНУ – СПАЧЫВАЕ НА ЧУЖЫНЕ". (бел.)
2. 1 2 3 4 5 6 7  *Юрэвіч, Л.* Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Прадм. і рэд. Н. Гардзіенка. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — 660 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кн. 20). — ISBN 978-985-7007-43-1.
3. 1 2  ВІНЦЭНТ ЖУК-ГРЫШКЕВІЧ

Літаратура
----------

* *Юрэвіч, Л.* Шматгалосы эпісталярыум : гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Прадм. і рэд. Н. Гардзіенка. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — 660 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кн. 20). — ISBN 978-985-7007-43-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч

| ⛭Старшыні Рады БНР |
| --- |
| Дэ-факта | Ян Серада (1918) •
Язэп Лёсік (в. а.; 1918—1919) •
Пётр Крачэўскі (1919—1920)
 |  |
| У эміграцыі | Пётр Крачэўскі (1920—1928) •
Васіль Захарка (1928—1943) •
Мікола Абрамчык (1943—1970) •
Вінцэнт Жук-Грышкевіч (1970—1982) •
Язэп Сажыч (1982—1997) •
Івонка Сурвіла (з 1997)
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 8010 0183 · LCCN: nb2016005684 · NUKAT: n97034947 · SUDOC: 124627951 · VIAF: 104100894 |
**Мангоры** (саманазвы: *Mongghul, Mangghuer*, кіт.: 蒙古尔) або **ту** (кіт.: 土族), **белыя манголы** (саманазва: *Chahan Mangguer*, кіт.: 察罕蒙古尔) — народ, адна з 56 афіцыйных нацыянальных меншасцяў Кітая. Жывуць пераважна ў правінцыях Ганьсу і Цынхай. Агульная колькасць (2010 г.) — 289 565 чал.

Паходжанне і гісторыя
---------------------

Згодна паданням саміх мангораў, іх продкамі былі манголы, воіны Чынгісхана, якія ажаніліся з дзяўчынамі тыбецкіх пастухоў *хуэр*. Гэта пацвярджаецца і кітайскімі пісьмовымі крыніцамі, якія адзначаюць наяўнасць аселых манголаў вакол Сініна на працягу XIII — XVI стст.

Пасля кітайскай рэвалюцыі 1911 г. мангоры падтрымалі сям’ю Ма, якая кантралявала мясцовых палявых камандзіраў і падпарадкоўвалася Гаміньдану. У 1949 г. канчатковую перамогу атрымалі камуністы. На землях мангораў адбылася аграрная рэформа. У 1954 г. мангоры былі прызнаны ў КНР этнічнай меншасцю і атрымалі аўтаномію.

Асаблівасці культуры
--------------------

Першасным заняткам мангораў з’яўлялася качавая жывёлагадоўля, утрыманне авечак і коз. Дадатковую ролю адыгрывала паляванне. Але ўжо ў эпоху Мін многія мангоры пераходзілі да земляробства. Пасля аграрнай рэформы 1949 г. яно ператварылася ў асноўны занятак.

Традыцыйна качавыя мангоры жылі ў юртах. Земляробы будавалі невялікія паселішчы з раскіданай планіроўкай. Жытлы мелі выгляд паўзямлянак. У нашы дні жывуць у буйных сучасных паселішчах. Нацыянальныя строі прадстаўлены доўгімі прыталенымі кашулямі з высокімі каўнярамі, яркімі ўзорамі. Жанчыны носяць хусткі, упрыгожваюцца званкамі, біжутэрыяй. Мужчыны абмотваюць ногі тканінай. Народная кулінарыя ўключае смажаныя аладкі, смажаную локшыну з мясам, чай з маслам і соллю.

Мангоры маюць багаты фальклор, славяцца эпічнымі паэмамі, шматлікімі казкамі, танцамі і песнямі. Раз на год арганізуецца пастушы фестываль *хуэр*, на які збіраюцца ўсе мангорскія песняры. Новы год па месячным каляндары суправаджаецца святам *надун*.

Мова
----

Мова мангораў належыць да мангольскай групы моў. Падзяляецца на тры дыялекты. У паўсядзённым жыцці мангоры карыстаюцца кітайскай або тыбецкай графікай, хаця заходнееўрапейскімі навукоўцамі ў 1970-ыя гг. для іх быў складзены алфавіт на аснове лацінкі і кітайскімі — на аснове кітайскай графікі.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў — будысты, прыхільнікі вучэння ваджраяна. Захаваліся некаторыя шаманісцкія рытуалы. У 1915—1949 гг. сярод мангораў актыўна дзейнічалі хрысціянскія місіянеры, аднак у выніку культурнай рэвалюцыі распаўсюджанне хрысціянства было спынена.

Спасылкі
--------

* Tu Ethnic Minority Архівавана 2 студзеня 2013.
* The Tu ethnic minority
* Language Materials of China’s Monguor Minority
* Clothes of the Tu People Архівавана 11 сакавіка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85086841 |
Эмблема Міжнароднага суда ААН
**Міжнародны суд ААН** (афіцыйна, згодна са Статутам ААН — Міжнародны Суд, англ. International Court of Justice, фр. Cour internationale de Justice) — адзін з шасці галоўных органаў Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, заснаваны Статутам ААН для дасягненьня адной з галоўных мэтаў ААН «праводзіць мірнымі сродкамі, у згодзе з прынцыпамі справядлівасці і міжнароднага права, уладжваць або вырашаць міжнародныя спрэчкі або сітуацый, якія могуць прывесці да парушэння міру».

Суд функцыянуе ў адпаведнасці са Статутам, які з'яўляецца часткай Статута ААН, і сваім Рэгламентам.

Гл. таксама
-----------

* Пастаянная палата міжнароднага правасуддзя



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | LinkedIn · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis · Даведка РІА · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a10979992 · BNF: 11863379r · CONOR: 289523043 · EGAXA: vtls001408921 · GND: 36344-3 · ISNI: 0000 0001 2375 3134, 0000 0004 1755 2274 · LCCN: n50053120 · NDL: 00566437 · NKC: ko2003197174, kn20030827016 · PTBNP: 534278 · LIBRIS: 119499 · SUDOC: 026373963 · VIAF: 161061724 |

 |
**Шарль-Нікаля Кашэн**, таксама званы **Кашэн Малодшы** альбо **Кашэн-сын** (франц. Charles Nicolas Cochin, Cochin le fils; 22 лютага 1715, Парыж — 29 красавіка 1790, Парыж) — французскі малявальшчык і гравёр, а таксама пісьменнік і гісторык мастацтва; выдатны майстар французскай кніжнай ілюстрацыі XVIII стагоддзя.

Біяграфія
---------

Прадстаўнік вялікай сям’і патомных мастакоў, малявальшчыкаў і гравёраў. Найбольш вядомыя гравёры Нікаля Кашэн, Шарль-Нікаля Кашэн (Старэйшы) і Луіза Магдалена Кашэн (1686—1767).

Кашэн Малодшы — сын гравёра Шарля-Нікаля Кашэна (Старэйшага) (1688—1754) і Мадлен Хортэмельс (1686—1767), якая таксама была вядомым парыжскім гравёрам на працягу прыкладна пяцідзесяці гадоў. Першыя ўрокі майстэрства атрымаў у сям’і. З ранняга дзяцінства адрозніваўся талентам мастака. Акрамя таго, выяўляў вялікія здольнасці да навук і асабліва да моў (лацінская, англійская і італьянская мовы, прачытаў працу філосафа Джона Лока ў арыгінале), веданне якіх саслужыла яму вялікую службу ў пазнейшай дзейнасці. Акрамя бацькі, настаўнікам Ш. Н. Кашэна ў афорце быў Жак-Філіп Леба, дасведчаны гравёр, які працаваў па арыгіналах Антуана Вато для збору П’ера Кроза.

Першую сваю гравюру стварыў ва ўзросце дванаццаці гадоў, у 1727 годзе. Ва ўзросце дваццаці двух гадоў Шарль-Нікаля Кашэн адмовіўся ад жывапісу і цалкам прысвяціў сябе гравюры. Апроч таго, што ён валодаў талентам жывапісца, Кашэн карыстаўся добрымі сувязямі ў свеце мастацтва. У 1731 годзе быў прыняты ў Каралеўскую Акадэмію жывапісу і скульптуры.

Зноскі
------

1. 1 2  Charles-Nicolas (II) Cochin<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Charles-Nicolas Cochin // European Theatre Architecture — Arts and Theatre Institute. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12021673'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q43003820'></a>
3. ↑  Union List of Artist Names — 2017. Праверана 11 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
4. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 28 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
5. ↑   Праверана 6 студзеня 2021.
Не блытаць з Ладдзя з Ваўкавыска.

**Ладдзя з Ваўкавыска** — шахматная фігурка ладдзі XII ст. знойдзеная ў Ваўкавыску. Фігурка выразана з касці, у нізе мае прамавугольную аснову, а зверху — два фігурныя выступы. Выступы сімвалізвалі ўзнятыя крылы птушкі. У старажытнасці арабы па назве фантастычнай птушкі з персідскага казачнага эпасу называлі фігурку ладдзі рухам. Ладдзя з Ваўкавыска нагадвае арабскі «рух», але мае і свае асаблівасці.

Гл. таксама
-----------

* Ладдзя з Копыся

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**Міжрэгіянальнае аб’яднанне беларусаў Расіі (МАБР)** (руск.: Межрегиональное Объединение Белорусов России, МОБР) — агульнарасійскае аб’яднанне беларускай дыяспары. Знаходзіцца ў апазіцыі да створанай пры падтрымцы беларускіх улад Федэральнай нацыянальна-культурнай аўтаноміі «Беларусы Расіі».

Заснаванне
----------

Упершыню размовы пра неабходнасць стварэння агульнарасійскай арганізацыі беларускае дыяспары ўзніклі падчас правядзення Першага З’езда Беларусаў Свету ўлетку 1993. На З’ездзе адбылося некалькі сустрэчаў кіраўнікоў супольнасцей Масквы, Новасібірска, Санкт-Пецярбурга і іншых з абмеркаваннем гэтага пытання пры падтрымцы Рады ЗБС «Бацькаўшчына». Улетку 1997 года ЗБС «Бацькаўшчына» праводзіла ў Беластоку чарговую навукова-культурную канферэнцыю «Культура Беларускага Замежжа». На гэты сход ад Расіі прыехалі кіраўнікі 5-і самых буйных суполак з Санкт-Пецярбурга, Іркуцка, Масквы, Новасібірска і Калінінграда. Адбылося абмеркаванне пытання правядзення Устаноучага З’езда паміж кіраўнікамі гэтых аб’яднанняў. Паміж старшынямі пецярбурскага і маскоўскага таварыстваў было дасягнутае пагадненне пра правядзенне ў пачатку 1999 года ў Маскве З’езда беларусаў Расіі. Станоўча паставіўся да гэтага пагаднення і пазней увайшоў у Аргкамітэт З’езда прадстаўнік Іркуцка Алег Рудакоў, а старшыня Новасібірскага таварыства ўстрымаўся і пазней перайшоў у ФНКА. Прадстаўнік Калінінграда Шаховіч паведаміў, што яго суполка ўваходзіць у аб’яднанне Беларусаў Балтыі і ўдзельнічаць у расійскіх справах не збіраецца. Аргкамітэт з’езда вырашыў правесці З’езд беларусаў РФ 27 сакавіка 1999 года.

Спачатку добрае стаўленне з боку расійскіх урадавых структур 11 студзеня 1999 змянілася на супрацьлеглае, бо дзейнасць Аргкамітэта З’езда Беларусаў супярэчыла «працэсу аб’яднання Беларусі і Расіі».

27 студзеня 1999 года на сход сабраліся прадстаўнікі суполак з Масквы, Санкт-Пецярбурга, Іркуцка, Майкопа, Краснаярска, Цюмені, Маскоўскай і Уладзімірскай абласцей, агулам больш за 76 дэлегатаў з правам голасу каля 50 гасцёў. На з’езд прыехала дэлегацыя Вярхоўнага Савета РБ, у тым ліку Станіслаў Шушкевіч і Сямён Домаш, дэлегацыя ЗБС «Бацькаўшчына» (Ганна Сурмач і Барыс Стук), прадстаўнікі іншых дыяспар Масквы, барды Зміцер Бартосік і Віктар Шалкевіч, прадстаўнікі СМІ з Беларусі (У. Панада і іншыя), беларускай рэдакцыі Радыё Свабода і іншыя. У Прэзідыум З’езда ўвайшлі Ганна Сурмач, Станіслаў Шушкевіч, Генадзь Лех і Анатоль Грыцкевіч.

Рада МАБР
---------

* Старшыня — Генадзь Лех (Масква)
* Намеснік старшыні — Анатоль Грыцкевіч (Санкт-Пецярбург)
* Намеснік старшыні — Алег Рудакоў (Іркуцк)
* Сакратар — Таіса Мішчанка (Масква)
* Член Рады — Анатоль Селівончык (Цюмень)
* Галоўны рэвізор — Яўген Чапко

Гл. таксама
-----------

* Беларусы Расіі
Ладан
**Ла́дан** (стар.-грэч.: λήδανον, λάδανον; лац.: Olibanum — *алібанум* або *алібан*; араб. لُبَّان‎‎ — *lubbān*) — у перакладзе з грэчаскай мовы азначае араматычную смалу, якую атрымліваюць пры падсечцы кары дрэва баскевіля, што расце на тэрыторыі усходняй Афрыкі, Азіі і ў паўднёва-заходняй частцы Аравійскага паўвострава. Склад ладана, які ўключае ў сабе густы слізісты сок (т. зв. камедзь), эфірныя маслы і іншыя рэчывы, часткова раствараецца ў вадзе. Пры награванні і спальванні яго выдзяляецца араматычны пах, які выкарыстоўваецца ў час рэлігійных абрадаў.

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф. Творы:... С. 163.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 163. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

Спасылкі
--------

* Frankincense Bible References  (англ.) — згадванні ладана ў Бібліі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая расійская (старая версія) · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4189438-8 · Microsoft: 2778521459 |
Барановыя лбы ў Ладажскіх шхерах
Ялы ў Ладажскіх шхерах.
**Ладажскія шхеры** (руск.: Ладожские шхеры) — шхеры каля паўночна-заходняга і паўночнага ўзбярэжжа Ладажскага возера. Шхерны раён цягнецца ад вострава Кільпала каля населенага пункта Бярозава на захадзе да горада Піткяранта на ўсходзе. Найбольш буйныя астравы Ладажскіх шхераў — Кільпала, Кухка, Соралансаары, Лаўватсаары, Пуўтсаары, Рыеккалансаары.

Ахова прыроды
-------------

У заходняй частцы яшчэ з 1990-х гадоў плануецца стварэнне асабліва ахоўнай прыроднай тэрыторыі. Першы праект быў распрацаваны арганізацыяй Карэлграмадзянпраект ў 1995 годзе, а ў 2000 годзе гэта праца зноў была прароблена ў рамках праграмы TASIC, аднак, рашэнне аб стварэнні ААПТ усё яшчэ не прынята. Канчатковы праект будзе прадстаўлены ў Міністэрства прыродных рэсурсаў РФ у 2009 годзе. Ладажскім шхерам ад Якімварскага заліва да горада Піткяранта плануецца надаць статус прыроднага парку, з наступным пашырэннем прыродаахоўнага статусу да нацыянальнага парку.

Зноскі
------

1. ↑  Каментатар. Новы нацыянальны парк «Ладажскія шхеры» з'явіцца ў Карэліі Архівавана 12 лютага 2008.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ладажскія шхеры
* Сайт планаванага нацпарка «Ладажскія шхеры» Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Навукова-даследчы цэнтр «Валаам» Архівавана 3 снежня 2009.
**Манджак** — народ у Гвінеі-Бісау (у вусці рэк Кашэу і Мансоа), у Каба-Вердэ, Сенегале, Гамбіі. Колькасць насельніцтва ў Гвінеі-Бісау 120 тыс.чалавек. у Каба-Вердэ 35 тыс.чалавек, у Сенегале (разам з балантэ) 20 тыс.чалавек, у Гамбіі 10 тыс.чалавек. Блізкія па мове і культуры да манкан’я, дыёла, балантэ. Адносяцца да негрскай расы вялікай негроіднай расы. Гавораць мове манд’яку заходнеатлантычнай падгрупы нігера-кангалезскай групы конга-кардафанскай сям’і. Дыялекты: бок, бараан-кулкус, чуро, лунд, пейіхэ. Большасць манджак прытрымліваецца традыцыйных вераванняў, ёсць каталікі (пераважна гарадское насельніцтва Каба-Вердэ).

У прыморскую частку Гвінеі-Бісау былі выцеснены з поўначы некалькі стагоддзяў таму прадстаўнікамі мандынга. Частка манджак перасялілася потым ва ўнутраныя раёны Гвінеі-Бісау, не разрываючы сувязяў (роднасных, эканамічных, культавых) з асноўнай тэрыторыяй рассялення. Значныя групы манджак мігравалі ў 19-20 стагоддзях на тэрыторыю Сенегала, Гамбіі, Каба-Вердэ.

Асноўны традыцыйны занятак на кантыненце — ручное земляробства (рыс, батат, ямс, бавоўнік, бананы). Забалочаныя раёны засваюць дзякуючы пабудове земляных дамбаў вакол палёў для абароны пасеваў ад марской вады.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.284
**Ліпняко́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Ліпнякі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Холмецкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Лоеўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага Церабееўскага сельсавета. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лоеўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Уборкаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Карпацкая складкавая вобласць** — паўночна-ўсходняе адгалінаванне Альпійскай геасінклінальнай вобласці Еўропы ў выглядзе дугападобнай сістэмы складкавых гор (Карпаты).

Вобласць падзяляецца на шэраг вялікіх структур, размежаваных насовамі: Перадкарпацкі перадавы прагін, Вонкавыя (Флішавыя) Карпаты, Унутраныя Карпаты, Закарпацкі тылавы прагін і Панонская ўпадзіна (Вялікая Венгерская нізіна), якая не адносіцца да ўласна Карпат. Перадкарпацкі прагін прылягае да паўднёва-заходняй ускраіны Усходне-Еўрапейскай платформы, запоўнены неагенавымі маласамі, падзяляецца на вонкавую, цэнтральную і ўнутраную зоны. Унутраная і цэнтральная зоны маюць складаную структуру з лускападобных дыслакацый; уяўляюць сабой буйныя покрывы, насунутыя на 15-20 км на вонкавую зону, якая стварылася ў канцы неагену і мае ступеньчаты фундамент. Вонкавыя Карпаты складзены з мелавых і палеагенавых флішаў (магутнасць 4-5 км), уяўляюць сабой сістэму лінейных, разарваных насовамі лускападобных складак (скіб), павернутых і насунутых на Перадкарпацкі прагін у перадміяцэнавы перыяд. Вонкавыя і Унутраныя Карпаты аддзелены зонай вялікага глыбіннага насову. Ва Унутраных Карпатах на тэрыторыі Украіны вылучаецца Мармарошскі крышталічны масіў, складзены з покрываў, якія сфарміраваліся ў сярэднемелавы час з рознаўзроставых метамарфічных парод. Назіраюцца перамяшчэнні покрываў на 15-20 км у напрамку Вонкавых Карпат. Унутраныя Карпаты складаюцца таксама з маладых магматычных інтрузій, вапнякоў і даламітаў, насунутых у познамелавы час у форме вярховых покрываў. Уздоўж унутранага краю Карпацкай дугі праходзіць найбольшы ў Еўропе ўнутрыкарпацкі вулканічны пояс, які развіваўся ў міяцэн-плейстацэнавы перыяд. Складзены з андэзітаў, трахітаў, базальтаў, туфаў. Унутраныя Карпаты ўтварылі фундамент Закарпацкага прагіну, запоўненага маласамі неагену, сярод якіх месцамі развіты салянакупальныя структуры. Закарпацкі прагін аддзелены ад Панонскай упадзіны Прыпанонскім глыбінным разломам.

Літаратура
----------

* *Санько А. Каліцкі Т.* Карпацкая складкавая вобласць // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
**Адэская духоўная семінарыя** (укр.: Одеська духовна семінарія) — вышэйшая спецыяльная навучальная ўстанова Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата.

Гісторыя
--------

Былы будынак духоўнай семінарый, зараз Адэскі сельскагаспадарчы інстытут
Урачыста адкрыта 1 кастрычніка 1838 года як Херсонская духоўная семінарыя (да 1871 года).

У 1920 годзе загадам Губернскага аддзела народнага адукацыі была закрыта, будынак быў перададзены Адэскаму сельскагаспадарчаму інстытуту.

У 1945 годзе семінарыя як Пастырска-багаслоўскія курсы, праз год рэарганізаваныя ў семінарыю.

8 чэрвеня 1960 года Навучальны камітэт пры Святым Сінодзе прыняў рашэнне пра закрыццё Кіеўскай духоўнай семінарыі. Студэнты былі переведзены ў Адэскую семінарыю.

Рэктары
-------

* Антоній (Мельнікаў) (1963 — 25 мая 1965)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Адэскай духоўнай семінарыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0367 0966 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Паўлавец.
**Марфа Васілеўна Паўлавец** (25 ліпеня 1916, в. Вяляцічы, Барысаўскі раён — 11 кастрычніка 2007) — беларускі нейрахірург. Доктар медыцынскіх навук (1972). Заслужаны ўрач БССР (1964).

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі медыцынскі інстытут у 1939 годзе. Удзельніца Вялікай Айчыннай вайны і партызанскага руху ў Беларусі.

З 1948 года ў Беларускім НДІ неўралогіі, нейрахірургіі і фізіятэрапіі, з 1962 года адначасова выкладчык Беларускага інстытута ўдасканальвання ўрачэй.

У 1992—1999 працавала ў Рэспубліканскім дыягнастычным цэнтры Мінска.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар шматлікіх публікацый па праблемах нейрахірургіі галаўнога мозгу. Працы па пытаннях рэгенерацыі перыферычных нерваў  (руск.) (бел. дыягностыцы і лячэння пухлін спіннога мозга  (англ.) (бел. і ўнутрымазгавога кравацячэння.

Узнагароды і памяць
-------------------

Баявы і працоўны шлях адзначаны многімі дзяржаўнымі і ўрадавымі ўзнагародамі, у тым ліку ордэнамі Чырвонай Зоркі, Айчыннай вайны 2 ступені, медалём «За адвагу». Заслужаны ўрач БССР (1964). Ганаровы грамадзянін Барысаўскага раёна (22.06.2004).

У гонар Марфы Паўлавец названа адна з вуліц Барысава.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Павловец Марфа Васильевна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 475. — 737 с.
2. ↑  Их именами названы улицы Борисова  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
* Регенерация нерва при первичном и вторичном шве в условиях биологического тубажа различными тканями : Эксперим. исслед. : автореферат диссертации … кандидата медицинских наук / М. В. Павловец. ― Минск, 1959.

Спасылкі
--------

* Нашей землячке, известному нейрохирургу Марфе Павловец - 100 лет!  (руск.)
Не блытаць з Расійска-беларускі энергетычны канфлікт, 2006.
**Энергетычны канфлікт Расіі і Беларусі ў 2004 годзе** з'яўляўся камерцыйнай і дыпламатычнай спрэчкай паміж Расіяй і Беларуссю, якая абвастрылася ў студзені 2004 года. Цесныя адносіны паміж дзвюма краінамі і гатоўнасць да палітычнай інтэграцыі далі магчымасць Беларусі купляць газ у Расіі па вельмі нізкім кошце. У канцы 1990-х гадоў знешняя палітыка Расіі змясцілася ад геапалітыкі і стала больш прагматычнай і эканамічнай, асабліва пасля інаўгурацыі прэзідэнта Уладзіміра Пуціна. У выніку «Газпром» зрабіў крокі, каб забяспечыць надзейнасць транзіту газу ў Еўропу, спрабуючы ўсталяваць кантроль над беларускай транзітнай сеткай. Беларусь першапачаткова пагадзілася прадаць 50% сеткі, але пасля рознагалоссяў па кошту, Беларусь разарвала кантракт. «Газпром» абвясціў аб росце цэнаў і пасля адмовы Беларусі спыніў імпарт газу ў Беларусь з 1 студзеня 2004 года. Беларусь кампенсавала патрэбу газам, прызначаным для транзіту ў Еўропу, што 18 лютага 2004 года прывяло да спынення цалкам пастаўкі ў Беларусь кампаніяй «Газпром». Іншыя кампаніі пастаўлялі ў Беларусь па кароткатэрміновых кантрактах да чэрвеня 2004 года, калі, нарэшце, з «Газпрам» быў падпісаны новы кантракт.

Гл. таксама
-----------

* Расійска-беларускі энергетычны канфлікт, 2010

Зноскі
------

1. ↑  Gazprom To Buy Belarusian Gas Transit System **(нявызн.)**.  RadioFreeEurope RadioLiberty (18 мая 2007). Праверана 19 красавіка 2017.  (англ.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Помнік Гедзіміну.

**Помнік Гедыміну** — помнік у Лідзе, прысвечаны вялікаму князю літоўскаму, заснавальніку Лідскага замка. Пастаўлены ў скверы на плошчы 600-годдзя Ліды, на рагу вуліц Грунвальдскай і Замкавай, каля паўночнай сцяны замка ў 2019 годзе.

Гісторыя
--------

У кастрычніку 2017 года Лідскі райвыканкам абвесціў конкурс на лепшы эскіз скульптуры «Заснавальнік замка — князь Гедымін», у якім узялі ўдзел 28 прац. У лютым 2018 пасля падліку галасоў перамог сумесны эскіз скульптараў Вольгі Нячай і Сяргея Аганава.

Былі спрэчкі па напісанні імя князя, але Рэспубліканскі мастацка-манументальны савет зацвердзіў на помніку надпіс «Гедымін».

12 жніўня 2019 года помнік быў усталяваны, яго ўрачыстае адкрыццё, прымеркаванае да святкавання Дня горада, адбылося 7 верасня.

Апісанне
--------

Бронзавая конная статуя князя будзе пастаўлена на высокі пастамент. Гедымін паўстае як спакойны мужны кіраўнік, які ўпэўнена сядзіць на кані. Гедымін паказаны ў дасканалых рыцарскіх даспехах, але без шлема і ў багатым убранні. На галаве князя карона, бо ён, як раней і Міндоўг, называў сябе каралём. Яго рука ўладна ляжыць на мячы, што сімвалізуе сабой ваяўнічы характар улады таго гістарычнага перыяду. Аднак, меч не аголены і першую чаргу з’яўляецца сімвалам абароны і аховы княства. Пастамент, які плануецца выканаць з грубага граніту, магчыма з імітацыяй бутавага мура, сімвалізуе сабой краіну. Доўгая мантыя, як адзнака княжацкай улады, цяжкай драпіроўкай спадае на пастамент, часткова ахінае яго, уяўляе сабой сімвал апекі над дзяржавай. Пры ўсёй мастацкай абагульненасці вобраза Гедыміна, ягонае аблічча адпавядае гістарычнай праўдзе, чаму паспрыялі шматлікія кансультацыі з навукоўцамі.

На гранітным пастаменце будзе змешчана імя князя і адзін з дзяржаўных сімвалаў Вялікага Княства Літоўскага — герб «Калюмны» (або «Слупы Гедыміна»).

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5  10 фактаў пра помнік князю Гедыміну ў Лідзе ў 2019 годзе
2. ↑  У Лідзе паставілі помнік Гедыміну
**Бзыб** — рака ў Абхазіі. Бярэ пачатак у гарах Заходняга Каўказа на вышыні 2300 м. Збірае воды з паўднёвых схілаў Галоўнага Каўказскага хрыбта, а таксама з размешчаных паўднёвей другарадных хрыбтоў — Гаграўскага, Бзыбскага, Анчха і іншых. Недалёка ад вусця выходзіць на раўніну і двума рукавамі ўпадае ў Чорнае мора. У вусце ракі Бзыб размешчанае аднайменнае сяло.

Даўжыня 110 км, плошча басейна 1510 км². Нягледзячы на невялікую плошчу басейна, вельмі паўнаводная, паколькі для Заходняга Закаўказзя характэрны вельмі высокі ўзровень ападкаў. Сярэдні гадавы расход вады ў кропцы выхаду з цясніны 97 м³/с. Рака цячэ ў вузкай цясніне, што абумоўлівае значныя сезонныя ваганні ўзроўню вады — да 10—15 м.