Лес, які загарэўся ад абстрэлу ў Мікалаеўскай вобласці, 9 жніўня 2022
**Экалагічныя наступствы вайны ва Украіне** — разнапланавы аднаразовы і доўгатэрміновы ўрон прыродзе і грамадскаму здароўю, выкліканы ваеннымі дзеяннямі на тэрыторыі Украіны ў 2022 годзе пасля ўварвання расійскіх войскаў.

Спалучаныя з баявымі дзеяннямі выбухі і стрэлы наносяць як непасрэдны фізічны ўрон, так і таксічны, вылучаючы ў паветра, ваду і глебы такія атрутныя рэчывы і канцэрагены, як ртуць, свінец, збеднены уран і іншыя. Трапляючы ў арганізм чалавека, выбуховыя рэчывы (TNT, DNT[en], гексаген) прыводзяць да сур’ёзных парушэнняў працы ўсіх органаў і сістэм.

Баі ў зоне высокай канцэнтрацыі цяжкай прамысловасці прыводзяць да тэхнагенных аварый, уцечкам таксічных адходаў  (руск.) (бел. і паліва, негатыўны эфект ад якіх распаўсюджваецца на значныя тэрыторыі, у тым ліку Еўропу і Расію. Разбураныя будынкі дзесяцігоддзямі вылучаюць канцэрагенны пыл. Цяжкія металы  (руск.) (бел. і хімікаты пранікаюць у падземныя воды і атручваюць крыніцы пітной вады, робячы рэкі і вадаёмы непрыдатнымі для пражывання. З-за разбурэнняў грамадзянскай інфраструктуры больш за 4 млн чалавек ва Украіне апынуліся пазбаўленыя доступу да чыстай пітной вады. Глебы ў зонах баявых дзеянняў становяцца непрыдатнымі для земляробства, паколькі ў іх назапашваюцца палютанты, якія трапляюць у расліны, а праз іх — у арганізмы людзей і жывёл.

Вайна павышае рызыкі радыяцыйных аварый  (руск.) (бел.. Перабоі з электразабеспячэннем АЭС, баі ў непасрэднай блізкасці ад станцый і сховішчаў ядзерных адходаў могуць прывесці да катастроф, параўнальнымі з аварыямі ў Чарнобылі або Фукусіме. Звязаныя з ваеннымі дзеяннямі выкіды CO2 налічваюць мільёны тон і ставяць пад пагрозу мэты Парыжскага пагаднення  (руск.) (бел..

У зоне ваенных дзеянняў апынуліся звыш 12 406,6 км² запаведных тэрыторый Украіны. Папуляцыі эндэмічных відаў раслін і жывёл панеслі значныя страты, мігруючыя  (руск.) (бел. віды птушак апынуліся пазбаўленымі звыклых маршрутаў і месцаў гнездавання, разбураныя вынікі шматгадовых праектаў па аднаўленні біяразнастайнасці.

Каб ацаніць усю прычыненую шкоду, патрабуецца поўнае спыненне ваенных дзеянняў. Паводле папярэдніх ацэнак навукоўцаў, на аднаўленне экалогіі Украіны спатрэбіцца не менш 15 гадоў, але частка нанесеных страт незваротная.

Шкода навакольнаму асяроддзю ад ваенных дзеянняў
------------------------------------------------

Экалагічны ўрон ад ваенных дзеянняў вельмі шматгранны, а яго наступствы могуць доўжыцца стагоддзямі. Паводле ацэнкі навукоўцаў, зямля на палях баёў Першай сусветнай вайны каля бельгійскага Іпра да гэтага часу змяшчае звыш 2800 тон медзі ў верхніх пластах. У Іране глебы кантамінаваныя ртуццю і хлорам пасля Ісламскай рэвалюцыі. У Кабуле толькі за 2018 год зарэгістравана 3000 смерцяў ад захворванняў, выкліканых таксічнымі атручваннямі пры баях 1978 года. Пасля Чачэнскіх войнаў звыш 30 % зямлі рэгіёну сталі непрыдатныя для сельскай гаспадаркі. Тэрміны, за якія ў прыродзе распадаюцца снарады і патроны, вар’іруюць ад 100 да 300 гадоў у залежнасці ад складу глеб, доступу кіслароду і вады. Разбураныя вайной гарады прадстаўляюць сабой значную экалагічную пагрозу — у завалах застаюцца не разарваныя боепрыпасы, ад знішчаных будынкаў у паветра гадамі падымаецца канцэрагенны пыл, якая змяшчае азбест і падобныя палютанты, аб’ёмы смецця вылічаюцца мільёнамі тон. Шкода прыродзе стварае і масавае перасяленне людзей: нагрузка на інфраструктуру рэгіёнаў, якія прымаюць, значна вырастае, а, напрыклад, у намётавых лагерах бежанцаў цяжка забяспечыць экалагічную сістэму збору адходаў.

Аналіз наступстваў ваенных дзеянняў 2014 паказаў, што на той момант закласці міну ва Украіне каштавала 2,5 еўра, а правесці аперацыі па размініраванні і ачыстцы — 900 еўра. Каб цалкам ацаніць экалагічны ўрон ад вайны, спатрэбіцца значная колькасць даследаванняў, якія немагчымыя ў перыяд актыўных баявых дзеянняў. Па падліках Міністэрства навакольнага асяроддзя Украіны  (руск.) (бел. да сярэдзіны чэрвеня 2022 года экалагічны ўрон перавысіў 6,6 млрд еўра. Выкіды CO2, якія адбываюцца пры перамяшчэнні ваеннай тэхнікі, транспарціроўцы снарадаў, пажарах, згаранні паліва, складаюць сотні мільёнаў тон і ставяць пад пагрозу намаганні развітых краін па зніжэнні тэмпаў глабальнага пацяплення  (руск.) (бел..

### Прамыя забруджванні

Супрацоўнік ДСНС Украіны аглядае снарад на лузе ў Луганскай вобласці
Ужо пасля першых двух тыдняў вайны ў паветры Кіеўскай вобласці канцэнтрацыя шкодных рэчываў у 27 разоў перавышала дапушчальную. Выбухі боепрыпасаў, разбурэнне і згаранне ваеннай тэхнікі разам з палівам і боекамплектамі выклікаюць значнае забруджванне паветра, вады і глеб. Пры кожным выбуху вылучаюцца часціцы цяжкіх металаў, фармальдэгід, аксіды азоту  (руск.) (бел. сінільная кіслата і таксічныя арганічныя злучэнні, лакалізаваць уздзеянне якіх немагчыма: вятры, рэкі і падземныя воды разносяць іх на значныя адлегласці, таму экалагічныя наступствы вайны на тэрыторыі Украіны непасрэдна закрануць Расію і Еўропу. Пасля выбуху вызваленыя хімічныя злучэнні акісляюцца на паветры, сера і аксід азоту выклікаюць кіслотныя дажджы, якія мяняюць pH склад глеб, «абпальваюць» расліны і слізістыя млекакормячых (у тым ліку органы дыхання ў людзей).

Збор не разарваных снарадаў пасля баёў у Сумской вобласці
Армейскія снарады на 95-97 % складаюцца са свінца. Акрамя яго, у іх склад уваходзяць нікель, цынк, барый, марганец, медзь, сурма, часам — збеднены уран. Свінец вельмі таксічны і лёгка распаўсюджваецца — ён трапляе ў арганізм чалавека не толькі праз ежу, ваду або дыханне, але нават убіраючыся праз скуру і валасы[*удакладніць*]. Доўгатэрміновае інтэнсіўнае ўздзеянне свінцу выклікае незваротныя паражэнні нырак, але нават кароткі кантакт і невялікія дозы пашкоджваюць нервовую сістэму і прыводзяць да энцэфалапатыі  (руск.) (бел. анеміі, страты каардынацыі і разладу памяці. Аналагічныя нейратаксічныя эфекты адзначаны і ў жывёл. Часціцы збедненага ўрану ў 100 разоў менш лейкацыту і трапляюць да нюхальных нерваў  (руск.) (бел. нерваў пярэдняга аддзела мозгу, абыходзячы клеткавыя бар’еры, і выклікаюць парушэнні кагнітыўных  (руск.) (бел. і разумовых функцый. Сурма выклікае раздражненне і запаленне сардэчна-сасудзістай, рэспіраторнай і стрававальнай сістэм. Нікель паражае не толькі іх, але і імунную сістэму. Павышаныя канцэнтрацыі медзі, марганцу і цынку прыводзяць да атручвання і пры назапашванні выклікаюць вострыя станы ад пнеўманіі і лёгачнага фіброзу  (руск.) (бел. да летаргіі  (руск.) (бел.. Мікрачасцінкі ад разбураных абалонак снарадаў трапляюць у ваду і па харчовым ланцугу пранікаюць у арганізмы жывёл і людзей.

Выбуховыя рэчывы (TNT, DNT[en], гексаген) прыводзяць да хімічнага забруджвання, яны выклікаюць у людзей як вострыя атручванні, так і доўгатэрміновыя мутагенныя наступствы. TNT лёгка ўсмоктваецца праз слізістыя і скуру. У залежнасці ад дозы, яго канцэрагенныя эфекты могуць выклікаць наступствы ад аблысення і анеміі да цяжкіх парушэнняў функцый печані, катаракты і змены складу крыві. Атручэнне гексагенам можа справакаваць млоснасць і анемію, а пры працяглым уздзеянні — парушэнні функцый нырак і печані. DNT таксама таксічны, працяглае ўздзеянне вялікіх доз можа прывесці да парушэнняў сардэчна-сасудзістай сістэмы і анказахворванняў. Пры выбуху снарада «Град» вылучаецца не менш за 500 грамаў дыяксіду серы  (руск.) (бел. які пры судотыку з вадой ператвараецца ў сярністую кіслату  (руск.) (бел.. Зямля пасля баёў, якую называюць «выпаленай», у рэчаіснасці спаленая кіслатой, а не звычайным агнём. Паводле ацэнкі Міністэрства абароны ЗША, да ліпеня 2022 года як мінімум 1200 ракет і бомбаў выбухнулі ва Украіне пасля пачатку вайны. У першыя дні ўварвання расійскія войскі абстрэльвалі склады боепрыпасаў, у тым ліку каля вёскі Паланкы (27 лютага), каля Балакліі (26 лютага) і ў Чугуіве (1 сакавіка), побач з Крывым Рогам, Жытомірам і ў Краснапіллі. Аблокі таксічнага дыму пры такіх выбухах асабліва небяспечныя, а блізкасць да жылых раёнаў узмацняе іх уздзеянне на здароўе мясцовых жыхароў. Прыкладам наступстваў такога ўздзеяння з’яўляецца так званы «Панчаўскі рак» — Усплёск анкалагічных захворванняў у людзей, якія перажылі бамбёжкі падчас бамбардзіровак Югаславіі у 1999 годзе. Паводле ацэнак некаторых навукоўцаў, таксіны ў вадзе, паветры і глебе нясуць папуляцыі людзей нават большую шкоду, чым непасрэдна выбухі.

### Выкіды пры разбурэнні вытворчых аб’ектаў

Усходняя частка Украіны, якая стала зонай найбольш актыўных баявых дзеянняў, з’яўляецца вельмі індустрыялізаванай тэрыторыяй. Тут размешчаны звыш 900 буйных вытворчасцяў, сярод якіх — нафтаперапрацоўчыя заводы  (руск.) (бел. хімічныя лабараторыі, аб’екты металургіі, вугальныя шахты  (польск.) (бел.. Паводле ацэнкі цэнтра назірання за канфліктамі і навакольным асяроддзем, ва ўсходняй Украіне захоўваецца да 10 мільярдаў тон прамысловых адходаў. Прамыя трапленні ракет і выбухі на індустрыяльных аб’ектах прыводзяць да ўцечак небяспечных рэчываў, якія забруджваюць паветра, ваду і глебы. Аварыі на буйных прамысловых аб’ектах развіваюцца па «прынцыпу даміно  (руск.) (бел.», пры якім выбухі і пажары правакуюць і ўзмацняюць цеплавыя, гідрадынамічныя і хімічныя выкіды.

На 1 красавіка 2022 года было зафіксавана 36 нападаў на аб’екты нафтагазавай галіны  (руск.) (бел. 29 нападаў на электрастанцыі, 7 — на аб’екты воднай інфраструктуры і 6 — на АЭС. Усяго ў ходзе ваенных дзеянняў толькі да чэрвеня 2022 года на тэрыторыі Украіны было падпалена звыш 60 нафтабаз  (руск.) (бел.. Буйныя прадпрыемствы Усходняй Украіны, такія як «Азоўсталь», Лісічанскі нафтаперапрацоўчы завод  (руск.) (бел. «Сумыхімпрам  (руск.) (бел.», прадстаўляюць сабой асаблівую небяспеку пры магчымым пашкоджанні. У выніку абстрэлаў на Лісічанскім НПЗ гарэлі рэзервуар для нафташламаў  (руск.) (бел. аб’ёмам 50 тыс. тон, дзве цыстэрны з бензінам па 20 тыс. тон і серны склад. Персаналу «Азоўсталі» ўдалося спыніць вытворчыя працэсы такім чынам, каб у выпадку бамбёжкі не адбылося ўцечак небяспечных рэчываў. З 24 лютага ў коксавых печах  (ВД) (бел. паступова знізілі тэмпературу і залілі іх вадкім шклом, 25 лютага былі ўтылізаваныя хімічныя рэактывы, якія выкарыстоўваюцца пры вытворчасці. Коксавы доменны газ  (руск.) (бел. уцечкі якога маглі адбыцца на працуючым заводзе, забівае чалавека на працягу 3 секунд. Калі ў канвертарным цэху прарывае вадзяную фурму  (руск.) (бел. у ванну з гарачым металам трапляе вада, якая выпараецца, раскладаецца з вылучэннем вадароду і дае выбух.

Выкіды ад авіяўдару па хімзаводзе ў Севераданэцку, 31 мая 2022
Колькасць тэхнагенных аварый праз расійскае ўварванне такая вялікая, што міжнародная супольнасць і ўрад Украіны кажуць пра іх як пра экацыд. Напрыклад, 21 сакавіка на «Сумыхімпраме  (руск.) (бел.» ракеты патрапілі ў цыстэрны, напоўненыя аміякам. У выніку ўцечкі радыус зоны забруджвання склаў 2,5 км, жыхарам пасёлка Навасэлыцы было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. 5 і 9 красавіка ў Рубіжнэм былі ўзарваныя цыстэрны з азотнай кіслатой, узаемныя абвінавачванні ў падрыве высунулі УСУ і народная міліцыя ДНР  (руск.) (бел.. 4 красавіка 2022 года над Крэмэнэцкім раёнам была збітая расійская ракета, частка абломкаў якой упала на ферму і пашкодзіла цыстэрны з арганічнымі ўгнаеннямі, выклікаўшы ўцечку. Хоць цыстэрны былі практычна пустыя, праз некалькі дзён у мясцовай рацэ Ікве пробы паказалі 163-кратнае перавышэнне нормы ўтрымання аміяку, па берагах выявілі касякі мёртвай рыбы. 31 мая ў раёне Севераданэцка была падарваная цыстэрна з азотнай кіслатой, паднялося таксічнае воблака, жыхарам вобласці было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. Усяго да канца чэрвеня 2022 года ўкраінскі бок зарэгістраваў звыш дзвюх тысяч выпадкаў прычынення шкоды навакольнаму асяроддзю.

Іншым сур’ёзным наступствам вайны, якое нясе высокія экалагічныя рызыкі, з’яўляецца вымушаная міграцыя людзей, пры якой вытворчыя аб’екты застаюцца закінутымі. Без кантролю спецыялістаў і належнай увагі нават непрацуючыя заводы, фабрыкі, лабараторыі становяцца небяспечнымі аб’ектамі. Паколькі большая частка прадпрыемстваў была пабудавана яшчэ ў савецкія гады, да цяперашняга часу іх інфраструктура значна зношаная. Напрыклад, на Дзяржынскім фенольным заводзе  (руск.) (бел. знаходзяцца дзве сажалкі таксічных адходаў, дамба аднаго з іх ужо ў 2019 годзе была прызнана нестабільнай. У выпадку яе прарыву 8 мільёнаў тон ядахімікатаў лінуць на прылеглыя тэрыторыі; прыкладна за 10 хвілін маса дойдзе да рэчкі Жалезная Балка  (руск.) (бел. уразіўшы ўсе пітныя крыніцы рэгіёна, затым — да ракі Северскі Данец, а пасля гэтага — да расійскай тэрыторыі. Пры затапленні закінутых вугальных шахт радыёнукліды і іншыя таксічныя рэчывы кантамінуюць  (руск.) (бел. падземныя воды, забруджваючы пітныя крыніцы малых паселішчаў. Спецыялісты Еўракамісіі яшчэ да 2022 года зафіксавалі як мінімум 35 шахт на Данбасе, пакінутых без неабходнага нагляду і кіравання, сярод іх — шахта «Юнком  (руск.) (бел.», на якой у 1979 годзе праводзіўся ядзерны выбух. Воды ракі Камышуваха  (укр.) (бел. яшчэ ў 2021 годзе афарбаваліся ў ярка-аранжавы колер з-за забруджвання ад закінутай шахты «Залатэ». Небяспека, што з-за баёў пакінутае без назірання абсталяванне выйдзе з ладу і адбудуцца новыя тэхнагенныя аварыі, расце з кожным днём вайны. Пры найбольш негатыўным сцэнары развіцця падзей таксічныя хімічныя адходы могуць дайсці да Азоўскага мора.

Радыеактыўная пагроза
---------------------

Украіна займае другое месца ў Еўропе па агульнай магутнасці ядзерных электрастанцый, палову сваёй электрычнасці краіна атрымлівае ад размешчаных на яе тэрыторыі 15 энергаблокаў. Атамныя электрастанцыі з’яўляюцца асабліва ўразлівымі аб’ектамі інфраструктуры, бо не маюць абароны на выпадак прамой ваеннай пагрозы. Акрамя прамога паражэння пры абстрэлах, верагоднасць аварый на АЭС расце з-за парушэння рэжыму працы супрацоўнікаў, перабояў з электрычнасцю і сувяззю. Напрыклад, калі праз адсутнасць электрычнасці перастане працаваць падача вады для астуджэння рэактараў, яны могуць проста расплавіцца, як здарылася пасля цунамі на японскай станцыі Фукусіма.

Ужо 24 лютага 2022 года з-за перамяшчэння цяжкай тэхнікі расійскай арміі зафіксаваны ўзровень гама-выпраменьвання ў Чарнобыльскай вобласці ў 28 разоў перавысіў дапушчальны радыяцыйны фон  (руск.) (бел.. Навукоўцы тлумачылі гэта тым, што танкі і грузавікі пры перамяшчэнні па зоне адчужэння падымалі ў паветра радыеактыўны пыл. Характэрна, што мясцовая ружа вятроў  (руск.) (бел. пераважна накіравана ў бок Расіі. Украінскі бок абвінавачвае расійскія войскі ў наўмысных падпалах лесу ў зоне адчужэння ЧАЭС. Паводле розных ацэнак, у выніку баёў і падпалаў плошча лясных пажараў склала ад 15 да 37 тысяч га.

Пажары ў лясах вакол ЧАЭС з 24 лютага па 22 сакавіка
У пачатку сакавіка баі пачаліся непасрэдна ў Запарожскай АЭС, пятай у свеце па магутнасці і найбуйнейшай у Еўропе. Аб’ём ядзерных матэрыялаў на станцыі ў 20 разоў большы, чым на Чарнобыльскай АЭС. 4 сакавіка з-за ваенных сутыкненняў у вучэбна-трэніровачным корпусе АЭС успыхнуў пажар, які, аднак, удалося хутка патушыць. 9 сакавіка станцыю захапілі расійскія войскі. 30 мая МАГАТЭ абвясціла аб страце сувязі з серверамі Запарожскай АЭС, сувязь была адноўлена толькі 12 чэрвеня. Генеральны дырэктар МАГАТЭ Рафаэль Гросі заявіў, што супрацоўнікі станцыі працуюць у непрымальных умовах: без магчымасці змяніцца або паўнавартасна адпачыць, яны знаходзяцца пад пастаянным ціскам расійскіх вайскоўцаў. Нават ва ўмовах мірнага часу чалавечы фактар прывёў да Чарнобыльскай аварыі, а супрацоўнікі, якія знаходзяцца ў пастаянным стрэсе, могуць здзейсніць памылку з яшчэ большай ступенню верагоднасці. 30 чэрвеня 2022 года МАГАТЭ абвясціла, што зноў страціла сувязь са сваімі сістэмамі дыстанцыйнага сачэння на Запарожскай АЭС.

У той час як увага грамадскасці была прыкавана непасрэдна да пагрозы для шасці рэактараў станцыі, верагодна, большую небяспеку нясуць магчымыя пашкоджанні сховішчаў адпрацаваных паліўных стрыжняў. Напрыклад, на захопленай Запарожскай АЭС звыш трох тысяч адпрацаваных паліўных стрыжняў захоўваюцца на адкрытым участку станцыі за сімвалічнай агароджай. На недапушчальныя ўмовы захоўвання міжнародныя спецыялісты паказвалі яшчэ ў 2015 годзе. На іншых станцыях адпрацаваныя стрыжні захоўваюцца ў ахаладжальных басейнах. Калі вада ў басейнах нагрэецца пры пажары ці адбудзецца яе ўцечка, перагрэтыя стрыжні пачнуць гарэць. Наступствы могуць быць аналагічныя Кыштымскай аварыі  (руск.) (бел. якая ўзнікла з-за выхаду з ладу сістэмы астуджэння. Па дадзеных МАГАТЭ, з пачатку вайны ракеты ўжо траплялі як мінімум у два сховішчы ядзерных адходаў пад Кіевам і Харкавам. Нават пасля астуджэння даўжынёй у 10 гадоў, адпрацаванае ядзернае паліва  (руск.) (бел. вылучае ў гадзіну дозу радыяцыі, у 20 разоў перавышае смяротную.

Нарвежскае экалагічнае аб’яднанне «Белона  (руск.) (бел.» рэгулярна крытыкуе дзеянні РФ на захопленых ядзерных аб’ектах, у прыватнасці, Запарожскай АЭС. На думку эколагаў падобныя дзеянні падчас вайны могуць справакаваць патэнцыйную ядзерную катастрофу.

Пацярпелыя прыродныя сістэмы
----------------------------

### Урадлівыя глебы

Снарад на полі ў Мікалаеўскай вобласці, ліпень 2022
Усеяныя варонкамі палі ў Харкаўскай вобласці, лістапад 2022
Ваенныя дзеянні наносяць доўгатэрміновы значны ўрон сельскагаспадарчым угоддзям. Урадлівыя глебы, дзякуючы якім Украіна з’яўляецца адным з найбуйнейшых сусветных экспарцёраў збожжа  (укр.) (бел. пакутуюць ад забруджвання цяжкімі металамі  (руск.) (бел. хімікатамі, гаручымі змазачнымі матэрыяламі  (руск.) (бел. і адпрацаваным палівам, якія трапляюць на іх з-за выбухаў. Збожжавыя, выгадаваныя на такой зямлі, убяруць у сябе таксіны і будуць несці сур’ёзную пагрозу для здароўя спажыўцоў. Паводле ацэнкі ААН, у 2022 годзе толькі на Данбасе зонай экалагічнага бедства з’яўляюцца звыш 530 тысяч га зямлі.

Даследаванні паказваюць, што пры яздзе танкі і цяжкая ваенная тэхніка наносяць чарназёму механічныя пашкоджанні, на аднаўленне ад якіх патрабуецца мінімум чатыры гады. На некалькі гадоў парушаюцца папуляцыі бактэрый, мікробаў і жывых арганізмаў (напрыклад, дажджавых чарвякоў), якія аэрыруюць  (англ.) (бел. грунт. Акрамя таго, чым менш расліннае покрыва, тым хутчэй і глыбей у глебы пранікаюць забруджвальныя рэчывы.

Эколагі адзначаюць таксама, што рэзкае спыненне вядзення сельскай гаспадаркі на палях вядзе да некантралюемага росту колькасці пустазелля і грызуноў, якія з’яўляюцца пераносчыкамі розных захворванняў і становяцца дадатковай пагрозай здароўю насельніцтва.

### Водныя крыніцы

Разбураная дамба на р. Ірпень у с. Казаравычы
Затопленае с. Дэмыдзіў
Рэкі і водныя аб’екты адыгрываюць вялікае стратэгічнае значэнне. У ходзе баёў Дняпро, Северскі Данец, Ірпень і іншыя рэкі служылі як натуральныя перашкоды, тэатрам ваенных дзеянняў стала таксама ўзбярэжжа Чорнае мора. Ад падбітай і закінутай ваеннай тэхнікі ў ваду трапляюць гаручае, змазачныя матэрыялы, разлівы паліва прыводзяць да пажараў і парушаюць хімічны баланс вод. Нафта сама па сабе таксічная для марскіх насельнікаў і мікраарганізмаў, акрамя таго, якія змяшчаюцца ў ёй вуглевадароды ўступаюць у кантакт з пестыцыдамі і цяжкімі металамі, атручваючы паверхневыя воды. Разбурэнне дамбаў і разліў рэк прыводзіць да дэградацыі  (руск.) (бел. значных тэрыторый і забруджвання глеб  (руск.) (бел. і вод  (англ.) (бел.. Так, 26 лютага 2022 года ў раёне вёскі Казаравычы расійскія войскі разбурылі дамбу, якая аддзяляла раку Ірпінь ад Кіеўскага вадасховішча. За паўтара месяца вада з вадасховішча затапіла пойму Ірпіня на 10 кіламетраў аж да вёскі Горэнка. У экасістэмах Адэскага заліва  (руск.) (бел. дэльты Дуная і Азоўскага мора насяляюць віды, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення, шкоду якім ад марскіх бітваў яшчэ толькі трэба будзе ацаніць.

Прыток Дона Северскі Данец, які служыць крыніцай вады практычна для ўсяго Данбаса, яшчэ ў 2018 годзе быў у крытычным стане, узровень утрымання ў вадзе цяжкіх металаў і алкілфенолаў  (англ.) (бел. у сем разоў перавышаў дапушчальны. У 2022 годзе прамыя трапленні бомбаў разбурылі Папаснянскі і Паўднёваданбаскі вадаводы, канал «Северскі-Данец — Данбас», Данецкую фільтравальную станцыю неаднаразова прыйшлося спыняць з-за перабояў з электрычнасцю. З-за разрыву трубаправодаў у Северскі Данец трапляюць неачышчаных каналізацыйныя сцёкі. У выніку баёў водная інфраструктура, якая абслугоўвала 4 млн чалавек, апынулася знішчана, людзі вымушаныя карыстацца забруджанай вадой. Эфекты ад яе ўжывання часта выяўляюцца не адразу — у некаторых выпадках на працягу тыдня адбываецца атручэнне ўнутраных органаў і цяжкія паражэнні печані. Палютанты  (руск.) (бел. якія паступаюць у Северскі Данец, цячэннем пераносяцца ў Расію і забруджваюць яе глебы і падземныя воды.

### Прыродаахоўныя тэрыторыі

Тэрыторыі прыродна-запаведнага фонду Украіны, якія трапілі ў зону баявых дзеянняў на пачатак красавіка 2022
Запаведнікі Украіны ўваходзяць у агульнаеўрапейскую Ізумрудную сетку  (руск.) (бел. прыродаахоўных тэрыторый, якія аб’ядноўваюць унікальныя месцапражыванні рэдкіх відаў флоры і фауны. Па папярэдніх падліках, па стане на 1 сакавіка 2022 года ў зону ваеннай акупацыі і баявых дзеянняў патрапілі тэрыторыі 900 аб’ектаў прыродна-запаведнага фонду Украіны  (руск.) (бел. агульнай плошчай 12 406,6 км² (1,24 млн га), што складае каля траціны плошчы прыродна-запаведнага фонду Украіны. Паводле ацэнкі Украінскай прыродаахоўнай групы[uk], у зоне ваенных дзеянняў апынуліся 44 % найбольш каштоўных прыродаахоўных тэрыторый Украіны. Выпадкі прамога ўрону унікальным прыродным аб’ектам рэгіструюць на працягу ўсёй вайны: на запаведных землях расійскія войскі капалі траншэі, ладзілі фартыфікацыйныя збудаванні, закладвалі і падрывалі міны. У нацыянальным парку Вялікі Луг  (руск.) (бел. танкі ішлі па лугах, знішчаючы чырванакніжны першацвет *Bulbocodium versicolor*, над аднаўленнем якога мясцовыя эколагі працавалі 16 гадоў. З-за баёў ля Херсона, у Чарнаморскім біясферным запаведніку  (руск.) (бел. ўзніклі пажары такога маштабу, што іх было відаць з космасу. Нацыянальны парк Меатыда  (руск.) (бел. размешчаны блізу Марыупаля, з’яўляецца месцам гнездавання многіх унікальных відаў птушак — у тым ліку *Pelecanus crispus* і *Larus ichthyaetus*. З-за баёў пажары ў запаведных лясах Кінбурнскай касы доўжыліся больш за тыдзень, нанёсшы непапраўныя страты мясцовай экасістэме. Джарылгацкі нацыянальны прыродны парк, дзе растуць унікальныя эндэмічныя травы і водзяцца дзікі, лісы і алені, стаў зонай актыўных баёў, яго прыморская паласа даўжынёй 56 км замініравана супрацьпяхотнымі  (руск.) (бел. і Супрацьтанкавая міна  (руск.) (бел.. Вайна прымусіла значную частку супрацоўнікаў прыродааховы спыніць сваю працу, падарваўшы вынікі шматлікіх шматгадовых міжнародных праектаў аднаўлення і захавання біяразнастайнасці.

### Жывёлы

На тэрыторыі Украіны насяляюць звыш 70 тысяч відаў флоры  (укр.) (бел. і фаўны  (руск.) (бел. якія складаюць 35 % біяразнастайнасці Еўропы. Ваенныя дзеянні наносяць прамы ўрон папуляцыям жывёл, як тым, што жывуць на Украіне, так і мігруючым праз яе. Дзікія жывёлы гінуць ад абстрэлаў і асколачных раненняў. Светлавое  (руск.) (бел. і шумавое забруджванне і вібрацыі распужваюць звяроў, прымушаюць птушак пакідаць месцы гнездавання, руйнуюць кармавую базу. Пры фарсіраванні рэк ад ваеннай тэхнікі трапляюць у ваду гаручыя і змазачныя матэрыялы, якія атручваюць ваду і забіваюць лічынак насякомых  (руск.) (бел.. Ад зніжэння іх колькасці становіцца менш земнаводных, напрыклад, жаб, якімі харчуюцца чаплі і буслы. Дадатковы ўрон фаўне нанесла і тое, што баі пачаліся вясной, у перыяд размнажэння большасці відаў.

У 2014 годзе пры анексіі Крыма расійскія войскі выкарыстоўвалі запаведныя землі Крывой касы  (руск.) (бел. для высадкі, з-за чаго ў момант было знішчана гнездзішча чырванакніжнага *Larus ichthyaetus*. З-за бамбёжак, якія распужваюць пералётных птушак, замест 1500 *Pelecanus crispus*, штогод мігруючых праз касу, у 2022 годзе арнітолагі налічылі толькі 300 асобін. Толькі за першыя тры месяцы вайны на Тузлоўскія ліманы  (руск.) (бел. было скінута 200 бомбаў. Апошнія 30 гадоў эколагі і актывісты вялі ў мясцовым запаведніку праект па падтрыманні правільнага водаабмену паміж прыбярэжнымі лагунамі і морам: кожную вясну яны пракладвалі неглыбокія каналы, па якіх мільёны асобін рыбінага маладняку выходзілі ў моры з нерасцільняў. Раней гэтыя каналы ўзнікалі натуральным чынам, але інтэнсіўны водазабор для сельскай гаспадаркі знясіліў рэкі, якія іх сілкавалі. З-за вайны эколагі былі вымушаныя спыніць працу. Без гэтых каналаў рыба не выйдзе ў моры, пяцітысячная папуляцыя чапляў апынецца пазбаўленай кармавой базы.

Трытоны, якія загінулі з прычыны падрыву Кахоўскай ГЭС
Аднымі з самых пацярпелых ад вайны буйных відаў сталі дэльфіны. На ўзбярэжжах Украіны, Турцыя, Румынія і Балгарыя былі выяўленыя сотні загінулых асобін розных відаў гэтых жывёл. На думку навукоўцаў, яны гінулі ад акустычных траўмаў  (руск.) (бел. і дэзарыентацыі, выкліканай падвышанай ваеннай актыўнасцю ў Чорным моры, а таксама ад атручвання цяжкімі металамі, якія трапляюць у ваду ад разрыву снарадаў. На целах некаторых асобін былі выяўленыя механічныя раны і апёкі. Кіраўнік даследчага аддзела Нацыянальнага парку «Тузлоўскія ліманы  (руск.) (бел.» Іван Русеў ацэньвае колькасць загінулых дэльфінаў у некалькі тысяч.

Значны ўрон папуляцыям дзікіх жывёл, у тым ліку занесеных у Чырвоную кнігу Украіны, нанесла разбурэнне плаціны Кахоўскай ГЭС  (руск.) (бел.. Так, у сярэдзіне чэрвеня 2023 года работнікі нацыянальнага парку «Тузлоўскія ліманы  (руск.) (бел.» на поўдні Адэскай вобласці знайшлі на беразе мора 149 загінулых трытонаў, вынесеных дняпроўскімі водамі. Сярод іншых страт быў затоплены адзіны ва Украіне дзяржаўны завод асятровых рыб «Вытворча-эксперыментальны Дняпроўскі асятровы рыбаводны завод імя акадэміка С. Т. Арцюшчыка», які працуе з 1984 года.

Вайна наносіць страты хатнім і сельскагаспадарчым жывёлам. Ва Украіне на пачатак 2022 года было каля 3,5 млн галоў буйной і дробнай рагатай жывёлы, 5,7 млн свіней і 212 млн асобін хатняй птушкі. Гэтых жывёл вельмі цяжка рэлакаваць, яны часта застаюцца кінутыя ўладальнікамі і ўразлівыя перад абстрэламі. Хатніх катоў і сабак гаспадары часцей бяруць з сабой у эвакуацыю, аднак большасць пакінута ў зоне ваенных дзеянняў тэрыторыях без ежы і догляду. З-за баёў многія супрацоўнікі заапаркаў і прытулкаў вымушаныя былі бегчы, без іх падапечныя звяры паміраюць ад холаду і голаду. На пакінутых людзьмі тэрыторыях часам назіраецца адваротны антрапагенны эфект вяртання дзікай прыроды. Так, у Данецкім рэгіёне з 2014 года ўдвая павялічылася папуляцыя ваўкоў, значна вырасла колькасць лісіц і дзікіх сабак. У гэтага ёсць негатыўныя наступствы — пералічаныя жывёлы з’яўляюцца разносчыкамі чумы, воплескі якой цяпер фіксуюцца ў людзей.

Ускоснае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе
-------------------------------------------

Пасля пачатку вайны замежныя фонды і арганізацыі спынілі супрацоўніцтва з Расіяй па большасці экалагічных праектаў, былі спыненыя Арктычныя праграмы па даследаванні эфектаў глабальнага змянення клімату. Ва Украіне перапынілася мноства праграм аднаўлення біяразнастайнасці. Лясныя пажары, якія бушавалі ў Еўропе, Турцыі і Сібіры ў 2021 годзе, тушылі ў асноўным з дапамогай расійскіх ваенных верталётаў. З-за вайны і санкцый тэхнікі для барацьбы з агнём будзе не хапаць, у спалучэнні з беспрэцэдэнтнай спякотай гэта прывядзе да яшчэ большага маштабу пажараў.

### Энергетычны паварот

Вайна Расіі з Украінай можа стаць стымулам для Еўропы паскорыць пераход  (руск.) (бел. на аднаўляльныя, экалагічна чыстыя крыніцы энергіі. У сакавіку 2022 года Еўропа штодня плаціла Расіі блізу 640 млн еўраў за нафту і газ, даходы ад экспарту вуглевадародаў складалі 40 % бюджэту краіны.

Генеральны сакратар Арганізацыі Аб’яднаных Нацый Антоніу Гутэрыш заявіў, што «замест таго, каб націскаць на тармазы дэкарбанізацыі сусветнай эканомікі, цяпер самы час націснуць на педаль газу ў напрамку будучай аднаўляльнай энергетыкі.». З ім згодныя многія эксперты — паводле іх ацэнак, пераход на экалагічныя крыніцы ў канчатковым рахунку магчымы за больш сціснутыя тэрміны і з меншымі інвестыцыямі, чым напрыклад будаўніцтва новых газаправодаў і тэрміналаў. Паводле ацэнкі Greenpeace, Германія зможа цалкам перайсці на электрычнасць з аднаўляльных крыніц да 2035 года.

Многія эксперты, аднак, настроены скептычна і ўпэўненыя, што пачатая ва Украіне вайна немінуча прывядзе да павышэння агульнасусветнай тэмпературы і таму, што ўсе пастаўленыя краінамі Вялікай дваццаткі экалагічныя мэты застануцца не дасягнутымі. Шкодныя выкіды ў атмасферу могуць павялічыцца, калі палітычныя лідэры вырашаць замяніць расійскі імпарт выкапнёвага паліва пастаўкамі з іншых краін і кампенсаваць недахоп павелічэннем долі вугалю. Пошук новых пастаўшчыкоў нафты і газу, новыя лагістычныя ланцужкі і будаўніцтва інфраструктуры як сродак у кароткатэрміновай перспектыве замяніць расійскія вуглевадароды, падарвуць шматгадовыя экалагічныя намаганні.

### Сельская гаспадарка

У лістападзе 2022 года на поўдні Расіі зафіксавана гібель тысячы жывёл і птушак ад атручвання ядахімікатамі на палях. Аказалася, што аграрыі перайшлі на забароненыя тэхналогіі і рэчывы. Улады адкрыта даюць зразумець, што не маюць намеру іх за гэта сур’ёзна караць.

### Экалагічнае заканадаўства

Пасля пачатку ваенных дзеянняў ва Украіне ў расійскае заканадаўства былі ўнесены шматлікія папраўкі і законы, якія патэнцыйна нясуць шкоду навакольнаму асяроддзю. Так, было дазволена будаўніцтва інфраструктурных аб’ектаў (трубаправодаў, станцый і інш.) на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях, былі павышаны дапушчальныя нормы эмісіі выхлапных газаў, расійскім вытворцам аўтамабіляў дазволена было выпускаць мадэлі без адпаведнасці еўрапейскім стандартам, экалагічную экспертызу бізнес-праектаў адмянілі на два гады, на такі ж тэрмін была адсунута рэалізацыя дзяржпраграмы «Чыстае Паветра».

Аднаўленне
----------

Эксперты адзначаюць, што да поўнага спынення ваенных дзеянняў немагчыма казаць аб пачатку работ па аднаўленні шкоды, нанесенай навакольнаму асяроддзю. На гэтым этапе важная фіксацыя ўсіх эпізодаў ўплыву вайны на прыроду, каб сфармаваць карту будучых работ.

Ачыстка зямель ад забруджвання выбуховымі рэчывамі з’яўляецца вельмі складанай задачай, паколькі працэсы распаду і распаўсюджвання таксічных рэчываў у глебе адрозніваюцца ў залежнасці ад яе складу, сінтэтычнай актыўнасці мікраарганізмаў, мясцовай тэмпературы і т. п.

Урад Украіны называе «экацыдам» ваенныя злачынствы расійскай арміі, якія наносяць непапраўную шкоду прыродзе. Адпаведнае паняцце было ўнесена ў Крымінальны кодэкс краіны. Украіна заяўляе, што плануе заручыцца падтрымкай сусветнай супольнасці і фінансаваць работы па аднаўленні навакольнага асяроддзя з замарожаных актываў Расіі.

Каментарыі
----------

1. ↑  Для сучасных боепрыпасаў доля неразарваных снарадаў ацэньваецца ў 5 %.
2. ↑  Падчас Другой сусветнай вайны шахты Данбаса былі затоплены, таму ў пасляваенныя гады ўрад СССР перасяляў людзей з рэгіёну, а работы па асушэнні і аднаўленні тэрыторыі вяліся больш за пяць гадоў. Спатрэбяцца дзесяцігоддзі, каб поўнасцю ацаніць ступень урону прыродзе ад выхаду вады з затопленых шахт, аднак ужо зараз рэгіструюць выкліканыя ім выпадкі нечаканых прасяданняў грунту і выбухі метану ў падвалах дамоў.
3. ↑  Па прагнозе навукоўцаў, калі вайна будзе ісці і ў летнія месяцы, выкліканыя ёй пажары закрануць вялізныя тэрыторыі, паколькі на тушэнне не хопіць ні чалавечых, ні водных рэсурсаў..
4. ↑  Да вайны іх пагалоўе складала каля 8 млн..

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Lima, Bezerra, Neves, Moreira 2011. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFLima,\_Bezerra,\_Neves,\_Moreira2011 (даведка)
2. 1 2 3 4 5  Ukraine and the others: the environmental impacts of war (англ.).  Eurocommission (30 сакавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
3. 1 2 3  Russia’s invasion could cause long-term harm to Ukraine’s prized soil (англ.).  Science News (2 ліпеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
4. ↑  The climate crisis and the invasion of Ukraine ‘have the same roots’, says expert (англ.).  Euronews (22 сакавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
5. ↑  Dathan 2020, с. 12. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDathan2020 (даведка)
6. 1 2 3 4  The Environmental Health Risks of War in a Highly Industrialized Country Like Ukraine (англ.).  Time (18 сакавіка 2022). Праверана 18 ліпеня 2022.
7. 1 2 3 4 5  Dathan 2020. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDathan2020 (даведка)
8. 1 2  ‘An Ecocide’: How the conflict in Ukraine is bombarding the environment (англ.).  TRT World (29 красавіка 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
9. ↑  We must not ignore explosive weapons’ environmental impact (англ.).  Conflict and Environment Observatory (12 мая 2021). Праверана 18 ліпеня 2022.
10. ↑  Damage to the built environment from the use of explosive weapons (англ.).  Article36 (23 лютага 2013). Праверана 18 ліпеня 2022.
11. 1 2 3  *Renáta Kónya*. Ukraine Crisis: Unprecedented environmental impacts of war, WWF warns (англ.).  Budapest Business Journal (20 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
12. ↑  *Louise Guillot*. How Ukraine wants to make Russia pay for war’s environmental damage (англ.).  Politico.Eu (14 чэрвеня 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
13. ↑  *Stuart Braun*. Ukraine war threatens climate targets (англ.).  Deutsche Welle (23 чэрвеня 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
14. 1 2  *Francisco Martinezcuello*. Ukraine Is Ground Zero for the Environmental Impacts of War (англ.).  Sierra (11 красавіка 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
15. ↑  Hrytsku, Derii 2022. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFHrytsku,\_Derii2022 (даведка)
16. 1 2 3 4  *Joe McCarthy*. How Russia's Invasion of Ukraine Is Harming Water, Air, Soil, and Wildlife (англ.).  Global Citizen (1 красавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
17. 1 2 3 4  Nature and War: How Russian Invasion Destroys Ukrainian Wildlife (англ.).  Northcoast Environmental Center (28 сакавіка 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
18. 1 2  *Genevieve Kotarska, Lauren Young*. Green Insecurity: The Environmental Costs of War in Ukraine (англ.).  RUSI. Праверана 1 ліпеня 2022.
19. ↑  Ana, Sridhar 2007. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFAna,\_Sridhar2007 (даведка)
20. ↑  Ukraine’s Exploding Munition Depots Give Ammunition To Security Concerns.Архив
21. ↑  *Ayesha Rascoe, Carroll Muffett*. How the war in Ukraine affects the environment (англ.).  NPR (24 красавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
22. 1 2  Country brief: Ukraine (англ.).  CEOBS (26 сакавіка 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
23. ↑  Nikolaieva, Nikolaieva, Lobodzinskyi 2019. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFNikolaieva,\_Nikolaieva,\_Lobodzinskyi2019 (даведка)
24. 1 2 3  Russia Should Pay for Its Environmental War Crimes (англ.).  The Wired (22 студзеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
25. 1 2  Pax for Peace 2020. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFPax\_for\_Peace2020 (даведка)
26. 1 2 3 4 5 6  *Philippa Nuttall*. How Vladimir Putin weaponised the environment in Ukraine (англ.).  The New Statesman (21 мая 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
27. ↑  *Saphora Smith*. ‘This is ecocide’: Ukrainians hope to rebuild greener country after Russian war ravages environment (англ.).  The Independent (19 сакавіка 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
28. ↑  Под Луганском после обстрела загорелся нефтеперерабатывающий завод "Роснефти" (руск.).  Интерфакс (18 ліпеня 2014). Праверана 1 ліпеня 2022.
29. ↑  Руководство "Азовстали" надеется на восстановление предприятия после обстрелов российскими оккупантами (англ.).  Interfax Украина (20 сакавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
30. ↑  Последний бастион Мариуполя. Что такое завод "Азовсталь", который штурмуют российские войска (руск.).  BBC (20 красавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
31. ↑  *Бутченко, М.*. Подполье. Рассказывают работники «Азовстали», пережившие два месяца осады в подземных убежищах комбината (руск.).  Mediazona (1 ліпеня 2022).
32. 1 2 3  Gardashuk 2022. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFGardashuk2022 (даведка)
33. ↑  *Ed Browne*. Dangers of Ammonia Explained as Russian Shelling Causes Leak in Ukraine (англ.).  Newsweek (21 сакавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
34. ↑  Ukrainian town told to shelter after shelling causes ammonia leak at chemical factory (англ.).  The Guardian (21 сакавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
35. ↑  В ЛНР обвинили ВСУ в подрыве цистерны с азотной кислотной в городе Рубежное (руск.).  Известия (9 красавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
36. ↑  В Луганской области из-за обстрелов взорвалась цистерна с азотной кислотой (англ.).  Meduza (9 красавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
37. 1 2  *Ivana Kottasová*. Ukraine's natural environment is another casualty of war. The damage could be felt for decades (англ.).  CNN (22 мая 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
38. ↑  Российская ракета привела к утечке химикатов в Тернопольской области (англ.).  РБК Украина (5 красавіка 2022). Праверана 11 ліпеня 2022.
39. ↑  Посол ЛНР: после взрыва в районе Северодонецка виден "гриб химического происхождения" (англ.).  ТАСС (18 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
40. ↑  *Benji Jones*. The pollution from Russia’s war will poison Ukraine for decades (англ.).  Vox (2 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
41. ↑  Russia's invasion causes over $6 billion worth of environmental damage (англ.).  The Kyiv Independent (23 чэрвеня 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
42. ↑  Dathan 2020, с. 10. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDathan2020 (даведка)
43. ↑  Russia finances war in Donbas, but ignores the environmental disaster its proxy ‘republics’ are causing Ukraine (англ.).  Kharkiv Human Rights Protection Group (6 лістапада 2021). Праверана 1 ліпеня 2022.
44. 1 2 3 4  *Castelvecchi, D.*. Ukraine nuclear power plant attack: scientists assess the risks (англ.).  Nature (4 сакавіка 2022). Праверана 11 ліпеня 2022.
45. 1 2 3  *Brown, K. Solomon, S.*. One thing nuclear power plants weren’t built to survive: War (англ.).  The Washington Post (18 сакавіка 2022). Праверана 11 ліпеня 2022.
46. ↑  Ukraine reports higher Chernobyl radiation after Russians capture plant (англ.).  Reuters. Праверана 11 ліпеня 2022.
47. 1 2 3  Разрушение всего живого (руск.).  Новая газета (5 ліпеня 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
48. 1 2  МАГАТЭ обеспокоено условиями работы сотрудников АЭС в Запорожье (руск.).  Коммерсант (24 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
49. ↑  Запорожская АЭС возобновила передачу данных МАГАТЭ (руск.).  РБК (12 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
50. ↑  МАГАТЭ утратило связь с Запорожской АЭС (англ.).  УНИАН (20 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
51. ↑  Environmental trends in the Ukraine conflict, 10 days in (англ.).  CEOBS (5 сакавіка 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
52. ↑  expert reaction to Russian attacks at the Zaporizhzhia Nuclear Power Plant | Science Media Centre **(нявызн.)**. Праверана 18 April 2022.
53. ↑  "Experts predict lasting environmental damage from Russia's invasion of Ukraine" [англійская]. Праверана 27 April 2022.
54. ↑  Nuclear Waste Stored in ‘Shocking’ Way 120 Miles from Ukrainian Front Line (англ.).  The Guardian (15 мая 2015). Праверана 11 ліпеня 2022.
55. ↑  "Russia's war in Ukraine raises nuclear risks, physicists warn". 7 March 2022. Праверана 18 April 2022.
56. ↑  Ukraine’s nuclear nightmare is only part of the war’s environmental horrors (англ.).  Politico.eu (4 сакавіка 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
57. ↑  What We Know About Ukraine’s Shelled Nuclear Plant (англ.).  Bloomberg (4 сакавіка 2022). Праверана 11 ліпеня 2022.
58. ↑  Захват Запорожской АЭС как вызов международной системе ядерной безопасности (руск.)  **(нявызн.)**?. *Bellona.ru* (28 кастрычніка 2022).
59. ↑  Перспективы Запорожской АЭС в России / Интервью DW (руск.)  **(нявызн.)**?.
60. ↑  War in Ukraine and Climate Change Could Combine to Create a Food Crisis – Russia's invasion is halting the delivery of wheat to areas suffering from drought and other climate impacts **(нявызн.)**.  Scientific American (16 сакавіка 2022). Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2022. Праверана 17 чэрвеня 2023.
61. 1 2  Ukraine’s Donbas bears the brunt of toxic armed conflict (англ.).  UNEP (25 ліпеня 2018). Праверана 1 ліпеня 2022.
62. ↑  *Sébastian Seibt*. Ukraine river ambush shows again Russian military is ‘not up to scratch’ (англ.).  France 24 (13 мая 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
63. 1 2  Environment and Conflict Alert Ukraine: A first glimpse of the toxic toll of Russia’s invasion of Ukraine Архив
64. ↑  В Киевской области из-за подрыва оккупантами дамбы есть угроза затопления села. Разлив реки не дает РФ перебрасывать свои войска (руск.) (19 сакавіка 2022).
65. ↑  Press release – A War in the Black Sea and its Effects on Marine Environment (англ.).  Turkish marine research foundation (13 красавіка 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
66. ↑  Как российское наступление нанесло ущерб критической водной инфраструктуре Донбасса (руск.).  Bellingcat (24 чэрвеня 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
67. 1 2 3  The Environmental Cost of the War in Ukraine (англ.).  IRR (13 красавіка 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
68. ↑  1.4 million people without running water across war-affected eastern Ukraine (англ.).  UNICEF (15 красавіка 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
69. ↑  Hook, Richard 2022. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFHook,\_Richard2022 (даведка)
70. 1 2  Animals suffering during the war in Ukraine - Statement (англ.).  World Animal Protection (6 красавіка 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
71. 1 2 3 4  Dead dolphins: how nature became another casualty of the Ukraine war (англ.).  The Guardian (7 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
72. ↑  Assessing the environmental impacts of the war in Ukraine (англ.).  WWF (13 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
73. ↑  How war affects biodiversity: story of birds on Kryva Kosa (англ.).  Wow Nature. Праверана 1 ліпеня 2022.
74. ↑  *Selin Uğurtaş*. Ukraine war may be causing rise in dolphin deaths, say scientists (англ.).  The Guardian (10 мая 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
75. ↑  *Marc Santora*. Dolphins Dying in Black Sea, and May Be Casualties of War, Scientists Say. (англ.).  The New York Times (2 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
76. ↑  Война в Украине. 121‑й день (руск.). Праверана 25 чэрвеня 2022.
77. ↑  *Vishwam Sankaran*. ‘Several thousand’ dolphins may have already died during Russia-Ukraine war, Black Sea scientists warn (англ.).  The Independent (6 чэрвеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
78. ↑  Newts from the Red Book of Ukraine were saved in Odesa — photo / NV **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *OCEANIA ALL NEWS*.  Oceania TOPNews.MEDIA (14 чэрвеня 2023). Архівавана з першакрыніцы 17 чэрвеня 2023. Праверана 14 чэрвеня 2023.
79. ↑  Свобода, Радіо (2023-06-07). "Мінагрополітики: затоплено єдиний в Україні державний завод осетрових риб". *Радіо Свобода*. Праверана 2023-06-07.
80. ↑  Єдиний державний осетровий завод в Україні повністю затоплено (укр.)  **(нявызн.)**?. *minagro.gov.ua*. Праверана 7 чэрвеня 2023.
81. 1 2  Animals also victims of war in Ukraine (англ.).  AVMA (31 сакавіка 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
82. ↑  Animal welfare in wartime (англ.).  VOX (26 мая 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
83. ↑  *Alexandra Witze*. Russia’s war in Ukraine forces Arctic climate projects to pivot (англ.).  Nature.com (11 ліпеня 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
84. ↑  *Nisha Gaind, Alison Abbott, Alexandra Witze, Elizabeth Gibney, Jeff Tollefson, Aisling Irwin & Richard Van Noorden*. Seven ways the war in Ukraine is changing global science (англ.).  Nature (20 ліпеня 2022). Праверана 19 ліпеня 2022.
85. ↑  War in Ukraine threatens an intriguing piece of wildlife science (англ.).  The Economist (19 сакавіка 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
86. ↑  *Nathan Rott*. Shredded trees, dead dolphins and wildfires — how Russia's invasion is hurting nature (англ.).  NPR (1 ліпеня 2022). Праверана 20 ліпеня 2022.
87. ↑  How the Ukraine war is accelerating Germany's renewable energy transition (англ.). *Environment* (6 мая 2022).
88. ↑  What the Ukraine War Means for the Future of Climate Change **(нявызн.)** (16 сакавіка 2022).
89. ↑  Russia’s Ukraine Invasion and Climate Change Go Hand in Hand (англ.) (4 сакавіка 2022).
90. ↑  "Nations Should Conserve Fuel as Global Energy Crisis Looms, Agency Warns". *The New York Times*. 18 March 2022.
91. ↑  "German official: Ukraine war will boost low-emissions tech". *phys.org* [англійская].
92. ↑  "'This is a fossil fuel war': Ukraine's top climate scientist speaks out". *The Guardian* [англійская]. 9 March 2022.
93. ↑  "UN chief: Don't let Russia crisis fuel climate destruction". *ABC News* [англійская].
94. ↑  Climate change: 'Madness' to turn to fossil fuels because of Ukraine war **(нявызн.)** (21 сакавіка 2022).
95. 1 2  *Jonah Fisher*. Climate change: Ukraine war prompts fossil fuel 'gold rush' - report (англ.).  BBC (8 чэрвеня 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.
96. ↑  "Umweltschützer kritisieren Lindners Tank-Rabatt" [нямецкая]. Праверана 25 March 2022.
97. ↑  Ядоносцы - Обнищавшие российские фермеры перешли к запрещённым технологиям борьбы с мышами, что стало причиной настоящего экоцида на юге страны **(нявызн.)** (19 студзеня 2023). Праверана 19 студзеня 2023.
98. ↑  *Zelenaya, Olexandra*. Russia Slashes Environmental Protections as War Rages, Economic Crisis Looms (англ.).  The Moscow Times (1 ліпеня 2022). Праверана 1 ліпеня 2022.
99. ↑  Legal accountability for environmental destruction in Ukraine (англ.).  CEOBS (7 сакавіка 2022). Праверана 6 ліпеня 2022.

Літаратура
----------

* Hook, Kristina; Marcantonio, Richard (2022-01-18). "Environmental dimensions of conflict and paralyzed responses: the ongoing case of Ukraine and future implications for urban warfare". doi:10.1080/09592318.2022.2035098. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
* Hrytsku, Veronika; Derii, Zhenna (2022-06-08). "Ecological consequences of war in Ukraine". *Present Environment and Sustainable Development*.
* Gardashuk, Tetiana (2022-06-24). "Is Russian Aggression in Ukraine Ecocide?". *Envigogika*. **17** (1). doi:10.14712/18023061.642.
* Lima, D.; Bezerra, M.; Neves, E.; Moreira, Fatima (2011). "Impact of ammunition and military explosives on human health and the environment". *Reviews on Enviromental Health*. **26** (2). doi:10.1515/reveh.2011.014.
* Dathan, Jennifer (2020). "The environmental consequences of explosive weapon use" (PDF). *Action on Armed Violence*. Government of Norway, Ministry of Foreign Affairs.
* Ana, G.R.E.E.; Sridhar, M.K.C. (2007-02-27). "Bomb explosions, environment and health: a Nigerian experience". *Disaster Prevention and Management*. **16** (1). doi:10.1108/09653560710729767. ISSN 0965-3562.
* Nikolaieva, I.; Averin, D.; Lystopad, O. (2020-11-06). "Witnessing the Environmental Impacts of War". *Pax for Peace*.
* Nikolaieva, I.; Nikolaieva, H.; Lobodzinskyi, O. (2019). "Research of the Donbass tailings storage facilities current state and their possible emergency impact onwater bodies under the military actions" (PDF). `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)

| ⛭Уварванне Расіі ва Украіну |
| --- |
| 
* Гістарычныя перадумовы прарасійскіх беспарадкаў (2014)  (укр.) (бел.
* Другая халодная вайна
* Рэвалюцыя годнасці
* Анексія Крыма Расіяй
* Расійска-ўкраінская вайна
* Вайна на ўсходзе Украіны
* Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022)
* Мінскія пагадненні

 |
| Ход канфлікту | 
* Храналогія расійскага ўварвання ва Украіну (2022)  (укр.) (бел.
* Гарады  (англ.) (бел.

 |
| Баявыя дзеянні | 
* Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну паводле абласцей і населеных пунктаў
* Зброя  (укр.) (бел.

 |
| Гібрыдныя дзеянні | 

|  |  |
| --- | --- |
| Інфармацыйныя | 
* Расійска-ўкраінская інфармацыйная вайна  (укр.) (бел.
* Расійская дэзінфармацыя падчас расійска-ўкраінскай вайны  (укр.) (бел.
* Дзе вы былі восем гадоў?  (руск.) (бел.

 |
| Кібердзеянні | 
* Расійска-ўкраінская кібервайна
* Хакерскія атакі на Украіну
* IT-армія Украіны  (укр.) (бел.
* Task Force KleptoCapture  (англ.) (бел.
* Уцечка даных Раскамнагляду  (англ.) (бел.

 |

 |
| Удзел іншыхкраіні арганізацыйу вядзенні вайны  (англ.) (бел. | 
* Гуманітарная і вайсковая дапамога Украіне  (укр.) (бел.
* Удзел Чачні ў расійскім уварванні ва Украіну  (укр.) (бел.
* Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну
* Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны
* ПВК «Вагнер»
* ЗША ва ўварванні Расіі ва Украіну  (англ.) (бел.
* Кітай ва ўварванні Расіі ва Украіну  (руск.) (бел.

 |
| Міжнародныя, дыпламатычныя і іншыя мірныя захадыдля прыпыненняканфлікту | 
* Міжнародная рэакцыя на расійскае ўварванне ва Украіну  (укр.) (бел.
* Негвалтоўнае супраціўленне грамадзянскага насельніцтва Украіны ў ходзе ўварвання Расіі  (руск.) (бел.
* Антываенныя пратэсты  (укр.) (бел.
	+ Беларусь
	+ Расія  (руск.) (бел.
* Не вайне!  (руск.) (бел.
* Спіс нобелеўскіх лаўрэатаў, якія падпісалі ліст у падтрымку Украіны  (руск.) (бел.
* Рэзалюцыя Савету Бяспекі ААН 2623  (укр.) (бел.
* Адзінаццатая пазачарговая спецыяльная сесія Генеральнай Асамблеі ААН  (укр.) (бел.
* Перамовы паміж Украінай і Расіяй
* Антываенны камітэт Расіі  (укр.) (бел.
* Трохбаковая сустрэча  (укр.) (бел.

 |
| Санкцыі і байкотыда ўдзельнікаўканфлікту | 
* Байкот Беларусі і Расіі
* Санкцыі супраць Расіі  (укр.) (бел.
	+ Кампаніі  (укр.) (бел.
* Адключэнне Беларусі ад SWIFT  (укр.) (бел.
* Адключэнне Расіі ад SWIFT  (укр.) (бел.
* Спіс грамадзян Расіі і Украіны, падвергнутых санкцыям з боку ЗША і ЕС у сувязі з канфліктам ва Украіне  (руск.) (бел.

 |
| Страты | Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну паводле напрамкаў |
| Наступствы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Папуляцыйныя | 
* Эвакуацыя насельніцтва Украіны
* Эвакуацыя насельніцтва ДНР і ЛНР  (руск.) (бел.
* Міграцыйны крызіс  (англ.) (бел.
* Жанчыны  (англ.) (бел.
* Аперацыя «Ганга»  (укр.) (бел.

 |
| Экалагічныя | 
* Уплыў расійска-ўкраінскай вайны на атамныя электрастанцыі  (укр.) (бел.
* Пажар на нафтабазе ў Васыльківе  (укр.) (бел.
* Уцечка аміяку на заводзе Сумыхімпрам  (англ.) (бел.

 |
| Эканамічныя  (англ.) (бел. | 
* Валютны крызіс у Расіі  (укр.) (бел.
* Рэпарацыі Расіі пасля ўварвання ва Украіну  (укр.) (бел.

 |
| Юрыдычныя | 
* Законнасць уварвання  (укр.) (бел.
* Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда  (укр.) (бел.
* Судовы працэс  (укр.) (бел.
* Ваенныя злачынствы
* Закон пра фэйкі  (укр.) (бел.

 |
| Культурныя | 
* Украінская культурная спадчына  (укр.) (бел.
* Асвятленне ў Вікіпедыі  (англ.) (бел.
* Слава Украіне!
* Русский военный корабль, иди на хуй
* Прывід Кіева
* Bayraktar (песня)  (укр.) (бел.
* Z (маркіроўка вайсковай тэхнікі УС РФ)  (руск.) (бел.

 |
| Іншае | 
* Ацэнкі ўварвання Расіі  (руск.) (бел.
* Горад-герой Украіны

 |

 |
| Сумежныя тэмы | 
* Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага (Украіна)  (руск.) (бел.
* Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР
* Пераход царкоўных грамад да ПЦУ

 |