У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Купідон, значэнні.

**Купідон** (лат. Cupīdō [kˈˈpiːdoː] «гарачае жаданне») — у рымскай міфалогіі бог жадання, эратычнай любові, цягі і прыхільнасці. Яго часта малююць сынам багіні кахання Венеры і бога вайны Марс. Ён таксама вядомы як **Амур** («Каханне»). Яго грэчаскі аналаг — Эрас. Хоць у класічным грэцкім мастацтве Эраса звычайна малююць стройным крылатым юнаком, у эліністычны перыяд яго ўсё часцей малявалі круглатварым хлопчыкам. За гэты час да яго атрыбутаў дадаліся лук і стрэлы, якія прадстаўляюць яго крыніцу сілы: чалавек ці нават бажаство, пранізлівае стралой Купідона, напаўняецца нястрымным жаданнем. У міфах Купідон — другарадны персанаж, які ў асноўным служыць для прывядзення сюжэту ў рух. Ён з’яўляецца галоўным героем толькі ў казцы пра Амуры і Псіхею, калі, паранены уласнай зброяй, адчувае любоўнае выпрабаванне. Хоць іншыя гісторыі пра яго не распавядаюцца, яго традыцыя багатая паэтычнымі тэмамі і візуальнымі сцэнарамі, такімі як «Любоў перамагае ўсё» і адказнае пакаранне або катаванне Купідона.

У мастацтве Купідон часта з’яўляецца як Амур або *amorini* і ў больш позняй тэрміналогіі мастацтвазнаўства як эквівалент грэчаскіх Эратаў. Купідоны — часты матыў як рымскага мастацтва, так і больш позняга заходняга мастацтва класічнай традыцыі. У XV стагоддзі іканаграфія Купідона пачынае станавіцца неадрознай ад Пута.

Купідон працягваў заставацца папулярнай фігурай у Сярэднія вякі, калі пад хрысціянскім уплывам ён часта меў дваістую прыроду як нябесную і зямную любоў. У эпоху Адраджэння аднавілася цікавасць да класічнай філасофіі, што надзяліла яго складанымі алегарычнымі сэнсамі. У сучаснай папулярнай культуры Купідона малюець з нацягнутай цецівой лука, каб выклікаць рамантычнае каханне, часта як сімвал Дня Святога Валянціна. Сілы Купідона падобныя з сіламі Камадзевы, індуісцкі бог чалавечай любові.

Этымалогія
----------

Слова *Cupīdō* («гарачае жаданне») з’яўляецца вытворным ад лацінскага *cupiō*, *cupĕre* («жадаць»), якое само па сабе паходзіць ад прота-італійскага *\*kup-i-*, што можа адлюстроўваць *\*kup-ei-* («жадаць»; умбрыйскія *cupras*, Паўднёва-Пічэнскія *kuprí*). У выніку походзіць ад праіндаеўрапейскай дзеяслоўнай асновы *\*kup-(e)i-* («трапятаць, жадаць»; стараірландскае *accobor* ’жаданне’, санскрыцкае *prá-kupita* — ’дрыжаць, дрыжаць’, рускае *кіпець*).

Паходжанне і нараджэнне
-----------------------

 *Амур, які выразае лук* (1620-я гг.), Франсуа Дзюкенуа, Музей Бадэ, Берлін.
Рымляне пераасэнсавалі міфы і канцэпцыі, якія адносяцца да грэцкага Эраса для Купідона, у сваёй уласнай літаратуры і мастацтве, а міфаграфы сярэднявечча і эпохі Адраджэння свабодна аб’ядноўваюць іх. У грэцкай традыцыі ў Эраса была падвойная, супярэчлівая генеалогія. Ён быў сярод першых багоў, якія ўзніклі бясполым шляхам; пасля яго пакалення бажаствоў былі народжаныя праз саюзы мужчын і жанчын. У «Тэагонія» Гесіёда Эраса старэй толькі Хаос і Гея (Зямля). Да існавання гендэрнай дыхатаміі Эрас аддзяляў сутнасці ад таго, што яны ўтрымлівалі ў сабе.

У той жа час Эрат, які адлюстроўваўся хлопчыкам або стройным юнаком, лічыўся дзіцем чароўнай пары, асоба якой вар’іравалася ў залежнасці ад крыніцы. Уплывовы міфограф эпохі Адраджэння Натале Конці пачаў свой раздзел пра Амура/Эраса, заявіўшы, што самі грэкі не былі ўпэўненыя ў яго паходжанні: ад Неба і Зямлі, Арэса і Афрадыты, Ночы і Эфіра, або Разлада і Зефіра. Ён адзначае, што грэцкі пісьменнік-падарожнік Паўсаній супярэчыць сам сабе, кажучы ў адным месцы, што Эрас вітаў Афрадыту ў свеце, а ў іншым, што Эрас быў сынам Афрадыты і малодшым з багоў.

У лацінскай літаратуры Купідон звычайна разглядаецца як сын Венеры без спасылкі на бацьку. Сенека кажа, што ім быў Вулкан, муж Венеры. Цыцэрон, аднак, кажа, што было тры Купідона, роўна як і тры Венеры: першы Амур быў сынам Меркурыя і Дыяны, другі Меркурыя і другі Венеры, а трэці Марса і трэцяй Венеры. Гэты апошні Купідон быў эквівалентам Антэраса, «Контр-Любові», аднаго з Эратаў, багоў, якія ўвасабляюць аспекты кахання. Шматлікія купідоны ў мастацтве, з’яўляюцца дэкаратыўнай праявай гэтых разрасталых запалаў і жаданняў. У эпоху англійскага Адраджэння Крыстафер Марла пісаў пра «дзесяці тысячах купідонаў»; у вясельнай масцы Бэна Джонсана *Hymenaei* «тысячы рознакаляровых закаханых < … > скачуць па вясельным пакоі».

У больш позняй класічнай традыцыі Купідон часцей за ўсё разглядаецца як сын Венеры і Марса, любоўная сувязь якіх уяўляе сабой алегорыю Кахання і Вайны. Дваістасць першапачатковага і сексуальна зачатага Эраса змяшчала ў сябе філасофскія канцэпцыі нябеснай і зямной любові нават у хрысціянскую эпоху.

Атрыбуты і тэмы
---------------

Узброены Купідон з завязанымі вачыма (1452/66) працы П’ера дэла Франчэска.
 Эдм Бушардон, Амур, 1744 год, Нацыянальная мастацкая галерэя.
Крылатасць Купідона тлумачыцца тым, што закаханыя нясталыя і схільныя перадумаць, а дзіцячы выгляд — таму што каханне ірацыянальна. Яго сімвалы — страла і факел, «таму што каханне раніць і запальвае сэрца». Гэтыя атрыбуты і іх інтэрпрэтацыя былі ўсталяваныя ў позняй антычнасці, як рэзюмаваў Ісідар Севільскі (пам. 636 г. н. э.) у яго *Etymologiae*. Амур таксама часам малюецца з завязанымі вачыма і апісваецца як сляпы — паколькі выгляд каханага можа быць прымушэннем да кахання, — зашоранай і свавольнай. Як пісаў Шэкспір ў «*Сне ў летнюю ноч*» (1590-я):

 Скульптура Купідона працы Бертеля Торвальдса

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
Love looks not with the eyes, but with the mind
And therefore is winged Cupid painted blind.
Nor hath love's mind of any judgement taste;
Wings and no eyes figure unheedy haste.
And therefore is love said to be a child
Because in choice he is so oft beguiled.
 | "|

У *«Алегорыі вясны»* Батычэлі (1482 год), таксама вядомай пад італьянскай назвай *«La Primavera»*, Купідон намаляваны з завязанымі вачыма і ён страляе з лука, размешчаным над цэнтральнай фігурай Венеры.

У прыватнасці, у старажытнарымскім мастацтве амуры таксама могуць быць акружаны садавіной, жывёламі, атрыбутамі пор года або бога віна Дыяніса, якія сімвалізуюць здольнасць зямлі да ўзнаўлення.

Маючы ўсе гэтыя рысы, Купідон звязваецца з індуісцкім богам Камай.

### Стрэлы Купідона

Бог любові (Амур) пускае стралу ў закаханага, з тэксту *Рамана дэ ла Роўз* XIV стагоддзе.
Купідон мае два выгляду стрэл, адзін з вострым залатым наканечнікам, а іншы з тупым свінцовым наканечнікам. Чалавек, паранены залатой стралой, адчувае нястрымнае жаданне, а паравнены свінцовай адчувае агіду і жадае толькі бегчы. Выкарыстанне гэтых стрэл апісана лацінскім паэтам Авідзіем у першай кнізе яго *«Метамарфоза»*. Калі Апалон кпіць з Купідона як над маленькім Лучнікам, Купідон страляе ў яго залатой стралой, але паражае аб’ект свайго жадання, німфу Дафну, свінцом. Патрапіўшы ў пастку непажаданых заляцанняў Апалона, Дафна моліцца свайму бацьку, рачному богу Пенею, які ператварае яе ў лаўр, дрэва, прысвечанае Апалону. Гэта першая з некалькіх няўдалых або трагічных любоўных інтрыг Апалона. Гэтая тэма некалькі адлюстравана ў гісторыі Рэха і Нарцыса, паколькі багіня Юнона навязвае каханне німфы Рэха Нарцысу, праклятага багіняй Немязідай, каб ён быў закаханы ў сябе і не рэагаваў на яе каханне.

Варыянт легенды можна знайсці ў *The Kingis Quair*, паэме XV-га стагоддзя, прыпісанай Якаву I, у якой у Купідона ёсць тры стралы: залатая для лёгкага «паражэння», якое лёгка вылечыць; больш прывабнае срэбра; і сталь для любоўнай раны, якая ніколі не гоіцца.

### Купідон і пчолы

 *Купідон, выкрадальнік мёду*, з карціны Лукаса Кранаха Старэйшага.
У гісторыі пра Купідона, выкрадальніка мёду, дзіця-бог быў уджалены пчоламі, калі выкраў мёд з іх вулля. Ён плача і бяжыць да сваёй маці Венеры, скардзячыся, што такая маленькае істота не павінна прычыняць такія балючыя раны. Венера смяецца і паказвае на паэтычную справядлівасць: ён таксама малы, але ўсё ж дастаўляе джала кахання.

Гісторыя пра Эраса ўпершыню была расказана ў *«Ідыліях*» Феакрыта (3 стагоддзе да н.э.). У эпоху Адраджэння яго шмат разоў апісвалі як у мастацтве, так і ў паэзіі. Тэма завяршыла паэтычны цыкл *Амарэці* (1595 года) Эдмунда Спенсера і паслужыла прадметам прынамсі для дваццаці твораў Лукаса Кранаха Старэйшага і яго майстэрні. Нямецкі паэт і класік Карл Філіп Конц (1762—1827) назваў гэтую легенду *злараднасцю* («атрыманнем задавальнення ад чужога болю») у аднайменным вершы. У версіі Готхальда Эфраіма Лесінга, пісьменнік нямецкай асветы, інцыдэнт падахвочвае Купідона ператварыцца ў пчалу:

> Праз гэта джала Амур стаў мудрэй. Нястомны падманшчык прыдумаў яшчэ адзін баявы план: ён стаіўся пад гваздзікамі і ружамі калі дзяўчына прыйшла іх збіраць, ён вылецеў як пчала і ўкусіў яе.
> 
> 

Вобраз Амура ў выглядзе пчалы з’яўляецца часткай складанай традыцыі паэтычных вобразаў, у якую ўваходзяць кветка юнацтва, джала любові як дэфларацыю і мёд як сакрэт кахання.

### Купідон і дэльфіны

*Амур верхам на дэльфіне* (1630) Эразма Квеліна II.
Як у старажытным, так і ў больш познім мастацтве Купідон часта малюецца верхам на дэльфіне. На старажытнарымскіх саркафагах малюнак можа паказваць падарожжа душы, першапачаткова звязанае з культам Дыяніса. Мазаіка з познерымскай Брытаніі выяўляе працэсію, якая выходзіць з рота марскога бога Нептуна, спачатку дэльфінаў, а затым марскіх птушак, узыходзячую да Купідона. Адна з інтэрпрэтацый гэтай алегорыі складаецца ў тым, што Нептун ўяўляе сабой паходжанне душы з матэрыі, з якой было створана жыццё, а Купідон перамагае як жаданы лёс душы.

У іншых кантэкстах Купідон з дэльфінам паўтараецца як гуллівы матыў, напрыклад, у садовай скульптуры ў Пампеях, на якой намаляваны дэльфін, які ратуе ад Купідона васьмінога, ці Купідон, які трымае дэльфіна. Дэльфіна, часта мудрагеліста прапрацаванага, канструявалі як носік фантана. На фантане сучаснай эпохі ў Палацца Векк’ё, Фларэнцыя, Італія, Купідон, мабыць, душыць дэльфіна.

У старажытнасці дэльфінаў часта малявалі прыязнымі да людзей, а сам дэльфін мог ўвасабляць прыхільнасць. Пліній запісвае аповяд пра дэльфіна ў Паццуолі, які кожны дзень нёс хлопчыка на спіне праз возера ў школу; калі хлопчык памёр, дэльфін аплакваў сябе да смерці.

У эратычных сцэнах з міфалогіі Купідон верхам на дэльфіне можа перадаваць, як хутка рухаецца каханне, або абнадзейваючай прысутнасцю для дзікай скачкі кахання. Купідон верхам на дэльфіне можа прысутнічаць у сцэнах, якія паказваюць вяселле Нептуна і Амфітрыты (Трыумф Нептуна).

### Дэман распусты

Каб адаптаваць міфы пад хрысціянскі светапогляд, сярэднявечныя міфографы інтэрпрэтавалі іх з іншага пункту гледжання. Купідон разглядаецца як «дэман распусты». Наватар Тэадульф Арлеанскі, які пісаў у часы праўлення Карла Вялікага, пераасэнсаваў Купідона як спакуслівую, зламысную постаць, якая эксплуатуе жаданне ўцягнуць людзей у алегарычны падземны свет заганы. Для Тэадульфа калчан Купідона сімвалізаваў яго разбэшчаны розум, хітрасць лука, атручаныя стрэлы і падпалены запал паходні. Дарэчы было адлюстраваць яго аголеным, каб не хаваць свайго падману і зла. Гэтая трактоўка ў значнай ступені вынікала за яго прывязвання да юрлівасці, але пазней знікла, паколькі многія хрысціяне ўспрынялі Купідона як сімвал любові.

Гл. таксама
-----------

* Дафна
* Пута, часта атаясамліваецца з херувімам

Зноскі
------

1. ↑  *Larousse Desk Reference Encyclopedia*, The Book People, Haydock, 1995, p. 215.
2. ↑  This introduction is based on the entry on «Cupid» in *The Classical Tradition,* edited by Anthony Grafton, Glenn W. Most, and Salvatore Settis (Harvard University Press, 2010), pp. 244—246.
3. ↑  de Vaan, 2008, p. 155
4. ↑  Leonard Muellner, *The Anger of Achilles:* Mễnis *in Greek Epic* (Cornell University Press, 1996), pp. 57-58; Jean-Pierre Vernant, "One … Two … Three: Erōs, "in *Before Sexuality: The Construction of Erotic Experience in the Ancient Greek World* (Princeton University Press, 1990), p. 467.
5. ↑  Vernant, "One … Two … Three: Erōs, "p. 465ff.
6. ↑  Sappho, fragment 31.
7. ↑  Simonides, fragment 54.
8. ↑  Acusilaus, *FGrH* 1A 3 frg. 6C.
9. ↑  Alcaeus, fragment 13. Citations of ancient sources from Conti given by John Mulryan and Steven Brown, *Natale Conti’s* Mythologiae *Books I—V* (Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies, 2006), vol. 1, p. 332.
10. ↑  Natale Conti, *Mythologiae* 4.14.
11. ↑  Seneca, *Octavia* 560.
12. ↑  Cicero, *De Natura Deorum* 3.59-60.
13. ↑  M.T. Jones-Davies and Ton Hoenselaars, introduction to *Masque of Cupids*, edited and annotated by John Jowett, in *Thomas Middleton: The Collected Works* (Oxford University Press, 2007), p. 1031.
14. ↑  "Cupid, "*The Classical Tradition*, p. 244.
15. ↑  Entry on "Cupid, "*The Classical Tradition*, p. 244.
16. ↑  Isidore, *Etymologies* 8.11.80.
17. ↑  Geoffrey Miles, *Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology* (Routledge, 1999), p. 24.
18. ↑  Shakespeare, *A Midsummer Night's Dream* 1.1.234–239.
19. ↑  Jennifer Speake and Thomas G. Bergin, entry on "Cupid, "*Encyclopedia of the Renaissance and the Reformation* (Market House Books, rev. ed. 2004), p. 129.
20. ↑  Jean Sorabella, "A Roman Sarcophagus and Its Patron, "*Metropolitan Museum Journal* 36 (2001), p. 75.
21. ↑  Roshen Dalal (2014). *Hinduism: An Alphabetical Guide*. Penguin Books. ISBN 9788184752779. .  Entry: «Kama»
22. ↑  Ovid, *Metamorphoses* 1.463-473.
23. ↑  Book III, Ovid’s Metamorphoses
24. ↑  *The Kingis Quair*, lines 92-99; Walter W. Skeat, *Chaucerian and Other Pieces* (Oxford University Press, 1897, 1935), sup. vol. note 1315, p. 551.
25. ↑  Susan Youens, *Hugo Wolf and His Mörike Songs* (Cambridge University Press, 2004), p. 118: «When he runs crying to his mother Venus».
26. ↑  Theocritus, *Idyll* 19. It also appears in Anacreontic poetry.
27. ↑  Jane Kingsley-Smith, *Cupid in Early Modern Literature and Culture* (Cambridge University Press, 2010), p. 12.
28. ↑  Charles Sterling *et al.*, *Fifteenth- to Eighteenth-Century European Paintings in the Robert Lehman Collection: France, Central Europe, The Netherlands, Spain, and Great Britain* (Metropolitan Museum of Art, 1998), pp. 43-44.
29. ↑  Youens, *Hugo Wolf and His Mörike Songs*, p. 119.
30. ↑  Gotthold Ephraim Lessing, *Die Biene*; Youens, *Hugo Wolf and His Mörike Songs*, p. 119.
31. ↑  Youens, *Hugo Wolf and His Mörike Songs*, pp. 117—120.
32. ↑  Janet Huskinson, *Roman Children’s Sarcophagi: Their Decoration and Its Social Significance* (Oxford University Press, 1996), *passim*; Joan P. Alcock, "*Pisces in Britannia*: The Eating and Portrayal of Fish in Roman Britain, "in *Fish: Food from the Waters. Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 1997* (Prospect Books, 1998), p. 25.
33. ↑  Dominic Perring, "'Gnosticism' in Fourth-Century Britain: The Frampton Mosaics Reconsidered, "*Britannia* 34 (2003), p. 108.
34. ↑  Anthony King, "Mammals: Evidence from Wall Paintings, Sculpture, Mosaics, Faunal Remains, and Ancient Literary Sources, "in *The Natural History of Pompeii* (Cambridge University Press, 2002), pp. 419—420.
35. ↑  "Archaeological News, "*American Journal of Archaeology* 11.2 (1896), p. 304.
36. ↑  Pliny, *Natural History* 9.8.24; Alcock, «*Pisces in Britannia*,» p. 25.
37. ↑  Marietta Cambareri and Peter Fusco, catalogue description for a Venus and Cupid, *Italian and Spanish Sculpture: Catalogue of the J. Paul Getty Museum Collection* (Getty Publications, 2002), p. 62.
38. ↑  Thomas Puttfarken, *Titian and Tragic Painting: Aristotle’s Poetics And the Rise of the Modern Artist* (Yale University Press, 2005), p. 174.
39. ↑  *Daemon fornicationis* in Isidore of Seville, *moechiae daemon* in Theodulf of Orleans; Jane Chance, *Medieval Mythography: From Roman North Africa to the School of Chartres, A.D. 433—1177* (University Press of Florida, 1994), p. 129ff. especially p. 138.
40. ↑  Theodulf of Orleans, *De libris*, *carmen* 45; Chance, *Medieval Mythography,* p. 133.
41. ↑  Theodulf, *De libris* 37-38; Chance, *Medieval Mythography,* pp. 137, 156, 585. Similar views are expressed by the Second Vatican Mythographer (II 46/35) and Remigius of Auxerre, *Commentary on Martianus Capella* 8.22.

Літаратура
----------

* de Vaan, Michiel (2008) (in en). *Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages*. ISBN 9789004167971. .
* Fabio Silva Vallejo, Mitos y leyendas del mundo (Spanish), 2004 Panamericana Editorial. ISBN 9789583015762ISBN 9789583015762

Спасылкі
--------

* Іканаграфічная база даных Інстытута Варбурга (каля 2400 малюнкаў Купідона). Архівавана 3 сакавіка 2016 года.

| ⛭Старажытнарымская рэлігія і міфалогія |
| --- |
| Жрацы | 
Аўгуры •
Аўгусталы •
Арвальскія браты •
Вялікі пантыфік •
Вясталкі •
Гаруспік •
Калегія пантыфікаў •
Саліі •
Свяшчэнны цар •
Фецыялы •
Тыцыі •
Фламіны •
Эпулоны
 |  |
| Вераванніі рытуалы | 
Кнігі Сівіл •
Святы
(Квінкватрыі •
Кансуаліі •
Лемурыя •
Луперкаліі •
Матраналіі •
Нептуналіі •
Парэнталіі •
Сатурналіі •
Тэрэнцінскія гульні •
Цэрэаліі •
Ювеналіі) •
Храм •
Аўспіцыі
 |
| Галоўныя багі | 
Апалон •
Венера •
Веста •
Вулкан •
Дыяна •
Квірын •
Марс •
Меркурый •
Мінерва •
Нептун •
Плутон •
Цэрэра •
Юнона •
Юпітэр
 |
| Іншыя багі,бажаствы і духі | 
Анона •
Белона •
Добрая багіня •
Вагітан •
Дыяскуры •
Кібела •
Конс •
Купідон •
Лары •
Опс •
Оркус •
Рома •
Сатурн •
Сол •
Тэлус •
Фаўн •
Янус •
Прыяп •
Пенаты
 |
| Персаніфікацыя | 
Ангерона •
Віртус •
Канкордзія •
Хонас •
Фартуна
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 11850262X · LCCN: no2016006809 · NUKAT: n2011055082 · SUDOC: 029532825 · VIAF: 311314174 |