**Сандо́меж** ці **Сандамір** (польск.: Sandomierz) — горад у Польшчы, уваходзіць у Свентакшыскае ваяводства, Сандамежскі павет. Мае статус гарадской гміны. Насельніцтва 25646 чалавек (на 2006 год). Размешчаны на абедзвюх берагах ракі Віслы, крыху вышэй па цячэнні ад месца ўпадзення ў яе ракі Сан, у 180 км на паўднёвы ўсход ад Варшавы. Займае плошчу 28,8 км². Сандомеж з’яўляецца цэнтрам рымска-каталіцкай дыяцэзіі. Сандомеж — адзін з найстарэйшых і найбольш значных у гістарычным плане гарадоў Польшчы. Застаючыся ў боку ад індустрыялізацыі Новага часу, Сандомеж захаваў дух маленькага старажытнага горада, напоўненага помнікамі даўніны.

Гісторыя
--------

Назва горада паходзіць ад старажытнапольскага *Sędomir*, ад *Sędzi-* (от глагола *sądzić* — «судзіць») і *mir* («мір»).

Археалагічныя раскопкі сведчаць, што мясцовасць у раёне сучаснага Сандомежа была заселена ўжо ў часы неаліту. Як лічыцца, горад існаваў з ранняга Сярэднявечча, выкарыстоўваючы перавагі выгоднага геаграфічнага становішча ля зліцця Сана і Віслы на скрыжаванні важных гандлёвых шляхоў. Першае згадванне горада адносіцца да пачатку XII стагоддзя, калі летапісец Гал Ананім апісваў яго як адзін з найважнейшых гарадоў Польшчы нароўні з Кракавам і Вроцлавам. У статуце (завяшчанні) Баляслава III Крывавустага Сандомеж фігураваў як сталіца аднаго з адпісаных сынам княстваў, на якія ён падзяліў Польшчу.

На працягу XIII стагоддзя гораду быў нанесена сур’ёзная шкода падчас татарскіх набегаў (1241, 1259 і 1287 гады), драўляныя пабудовы горада былі цалкам знішчаны. У 1260 у Сандомежы татарамі разам з 48 таварышамі быў закатаваны Садок Блажэнны. У 1286 годзе Сандомеж стараннямі Лешэка Чорнага, які пасля стаў князем Сандамежскім, атрымаў Магдэбургскае права.

Пасля ўз’яднання польскіх земляў у XIV стагоддзі ранейшае княства стала называцца Сандамежскім ваяводствам, аб’яднаўшы шырокія землі паўднёва-усходняй Польшчы. У той час Сандомеж, які налічваў каля 3 тыс. жыхароў, быў адным з найбольш буйных гарадоў краіны. У сярэдзіне XIV стагоддзя Сандомеж быў спалены літоўцамі, пасля чаго быў перабудаваны ў гады кіравання караля Казіміра III. Сённяшняя планіроўка горада засталася практычна нязменнай з таго часу.

Трыста гадоў, якія рушылі ўслед, да сярэдзіны XVII стагоддзя, сталі для Сандомежа перыядам росквіту: менавіта тады былі выбудаваны найбольш характэрныя гістарычныя пабудовы. Спакойныя часы скончыліся калі ў 1655 годзе горад быў захоплены шведамі («шведскі патоп»), якія падарвалі замак і нанеслі істотныя страты іншым будынкам. У наступныя сто гадоў эканоміка Рэчы Паспалітыя стагнавала, што не магло не адбіцца на развіцці горада. Вялікі пажар у 1757 годзе і першы падзел Польшчы ў 1772 годзе, у выніку якога Сандомеж апынуўся на тэрыторыі Аўстрыі, яшчэ больш зменшыла яго статус.

Сандомеж у 1855 годзе
У 1809 горад пацярпеў падчас бітваў паміж войскамі Аўстрыі і Варшаўскага герцагства ў рамках Напалеонаўскіх войн. Пасля 1815 Сандомеж, які налічваў тады 2640 жыхароў, у складзе Царствы Польскага ўвайшоў у склад Расійскай імперыі.

У чарговы раз горад падвергся разбурэнню падчас Першай сусветнай вайны, пасля заканчэння яе зноў увойдучы ў склад незалежнай Польшчы. У 1930-х горад увайшоў у праект развіцця Цэнтральнага індустрыяльнага рэгіёна краіны, дзякуючы чаму пачаў хутка расці. Меркавалася, што да 1940-х гадоў Сандомеж ператворыцца ў сталіцу ваяводства з насельніцтвам у 120 тыс. чалавек.

Галоўная плошча Сандомежа
Кафедральны сабор
У верасні 1939 года горад, як і астатняя Польшча, быў акупаваны войскамі Вермахта. Яўрэйскае насельніцтва горада, якае налічвала каля 2500 чалавек, было знішчана, па большай частцы ў лагерах смерці Белжэц і Трэблінка. Вызвалены ад нямецкіх захопнікаў горад быў савецкімі войскамі ў жніўні 1944 года.

Эканоміка
---------

Прыбыткі гарадскога бюджэту ў 2010 годзе склалі 187,66 млн злотых (у 2009 годзе — 69,13 млн), выдаткі — 174,26 млн злотых (78,24 млн), дэфіцыт бюджэту — 13,4 млн злотых (у 2009 годзе — 9,12 млн).

Асноўныя прадпрыемствы горада — гуты кампаніі Pilkington па выпуску аўтамабільнага і флоат-шкла.

Славутасці
----------

* Царква Cвятога Якава
* Яр Cвятой Ядзвігі
* Царква Звароту апостала Паўла

У Сандомежы бярэ пачатак Малапольскі шлях Святога Якава.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 236-2010 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Рэспублікі Польшча на беларускую мову». Гл. польска-беларускую практычную транскрыпцыю.
2. ↑  Featured Dominican Saints **(нявызн.)**.  // sistersofmary.org. Архівавана з першакрыніцы 4 чэрвеня 2012. Праверана 2012-3-30.
3. ↑  BDL :: Bank Danych Lokalnych **(нявызн.)**.  // stat.gov.pl. Архівавана з першакрыніцы 4 чэрвеня 2012. Праверана 2012-3-30.

Літаратура
----------

* Сандамір, Сандомеж // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 147, 148. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Сандомеж**
* Афіцыйная старонка горада

| ⛭Сандамежскі павет |
| --- |
| Гарады | Завіхаст • Капшыўніца • Клімонтаў • Сандомеж |  |
| Гарадскія гміны | Сандомеж |
| Вяскова-гарадскія гміны | Завіхаст • Капшыўніца • Клімонтаў |
| Вясковыя гміны | Абразаў • Вільчыцы • Двікозы • Лонеў • Самбожац |

| ⛭Свентакшыскае ваяводства |
| --- |
| Гарады на правах павета | 
* Кельцы *(цэнтр)*

 |  |
| Паветы | 
* Апатоўскі
* Астравецкі
* Бускі
* Енджэёўскі
* Казімежскі
* Канэцкі
* Кялецкі
* Піньчоўскі
* Сандамежскі
* Скаржыскі
* Старахавіцкі
* Сташоўскі
* Улашчоўскі

 |
| Цэнтры паветаў | 
* Апатаў
* Астровец Свентакшыскі
* Буска-Здруй
* Казімежа Велька
* Коньске
* Піньчаў
* Сандомеж
* Скаржыска-Каменна
* Старахавіцы
* Сташаў
* Улашчова
* Янджэеў

 |
| Іншыя гарады | 
* Ажараў
* Алясніца
* Апатовец
* Бадзэнтын
* Вадзіслаў
* Вісліца
* Вонхацк
* Даляшыцы
* Дзялашыцы
* Завіхаст
* Іваніска
* Капшыўніца
* Клімонтаў
* Кунаў
* Лагаў
* Малогашч
* Маравіца
* Нова Слупя
* Новы Корчын
* Осек
* Паланец
* Пацанаў
* Пяжхніца
* Радашыцы
* Скальбмеж
* Станпоркаў
* Стапніца
* Сухэднеў
* Сэндзішаў
* Хмельнік
* Хэнціны
* Цмелеў
* Шыдлаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12050051c · GND: 4378952-3 · LCCN: n81080123 · NKC: ge227303 · VIAF: 145426689 |