**Гаштольды**, **Гастаўты**, **Гастоўты**, **Кгастаўты**, **Гоштаўтасы**, **Гаштаўты** (польск.: Gasztold*, Gasztołd*) — вялікалітоўскі магнацкі (з 1529 — графскі) род, прадстаўнікі якога ў XIV—XVI стагоддзях займалі высокія дзяржаўныя пасады і мелі значны ўплыў, валодалі шматлікімі маёнткамі на тэрыторыі сучасных Беларусі і Літвы, у тым ліку ў Валожыне, Відзах, Глуску, Койданаве, Любчы і Мядзелі. Галоўная рэзідэнцыя — Геранёнскі замак.

Антрапонім
----------

Прозвішча роду ад балцка-літоўскага двухасноўнага імя яго пачынальніка Гастаўта (Гаштаўта).

Першая аснова ў імені — адпачатна *Gas-*, перайшло ў *Gaš-* дзеля асаблівасцяў польскага вымаўлення. Звязана з літоўскім *gosti* (*godžia, godė*) «жадаць, прагнуць» (старалітоўскае *gasti*). У літоўскай антрапаніміі аснова *Gos-* таксама ў двухасноўным імені *Gos-tart'as*, а роднасная ёй аснова *God-* у імёнах тыпу *God-vaiš'as, Liau-god'as*.

Аснова *Taut-* ад агульнабалцкага *tauta* «народ». Гэтая аснова і ў антрапоніме Тоўтвіл (*Taut-vil'as*), ад якога тапонім Таўцвілы.

У імені Гастаўт семантыка ваярскай прагнасці спалучаная з паняццем народу (у даўнейшым пляменным сэнсе), які вымагае абароны.

Гісторыя
--------

Хроніка Быхаўца прыпісвае Гаштольдам адно паходжанне з іх галоўнымі супернікамі — Радзівіламі. Назва роду ўтварылася ад балцка-літоўскага імя яго пачынальніка, Гедзімінава ваяводы Гаштольда (Гастаўта), якога забілі на вайне з мечаносцамі ў 1364 годзе.

Паводле позніх звестак (Літоўская хроніка 2-й і 3-й рэдакцыі, напрыклад, Летапіс Красінскага) Гаштольд быў сынам Грумпя (Грумпія, Кумпя), легендарнага заснавальніка Ашмянаў.

Па Гарадзельскай уніі Ян (Івашка) Гаштольд прыняў герб «Габданк» ад Пятра з Відавы і Якуба з Рагозьна.

Род згас у 1542 годзе. Валадаранні перайшлі да вялікага князя.

Радавод
-------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Якуб |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Талівойш |   |   | Юрый |
|   |   |   |
| Гаштольд |   | Андрэй |   |   | Пётр |   | Ян |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Войцех |   |   | Альбрэхт |   | Станіслаў |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Марцін |   |   | Альжбета |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Ян |   |   | Юрый |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Марыя |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Аляксандра |
|   |

Вядомыя прадстаўнікі
--------------------

Сын баярына Пятра (?) Гаштольда, Андрэй, у 1387 годзе быў старостам віленскім, унук Ян Гаштольд (памёр у 1458) — намеснікам смаленскім у 1436—1440 гадах, ваявода віленскі з 1443 года.

У Яна Гаштольда былі дачка Марыя, жонка князя кіеўскага Сямёна Алелькавіча, і сын Марцін Гаштольд (1428—1483), ваявода кіеўскі і троцкі, жанаты з дзвюма князёўнамі Гальшанскімі, ад першага шлюбу меў сына Альбрэхта, ад другога — дачку Лізавету, з 1492 года жонку Яна Мікалая Радзівіла, пачынальніка старэйшай галіны Радзівілаў.

Альбрэхт Гаштольд (пам. 1539) быў ваяводам віленскім і канцлерам вялікім літоўскім. Атрымаў ад вялікага князя Жыгімонта Старога дазвол ужываць на пячатках чырвоны воск замест зялёнага, што дазвалялася толькі асобам вялікакняскага дому, і ажаніўся з Соф’яй, дачкой князя Васіля Вярэйскага, які ўцёк у Літву, яе маці была грачанка Марыя — пляменніца вялікай княгіні маскоўскай Соф’і Палеолаг.

Іх сын Станіслаў Гаштольд (каля 1507—1542), у жылах якога, верагодна, цякла кроў візантыйскіх імператараў, не меў дзяцей ад шлюбу з Барбарай Радзівіл. Апошняя па яго смерці выйшла за вялікага князя Жыгімонта Аўгуста, і гэтым шлюбам прынесла ў дзяржаўны скарб прыналежныя Гаштольдам валадарствы.

Зноскі
------

1. ↑  ЭнцВКЛ 2005.
2. ↑  Гоштауты // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс: Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 215. — 672 с. — 50 000 экз.
3. 1 2 3  Гаштольды // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 141. — 737 с.
4. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 89, 95.

Літаратура
----------

* *Казлоўскі С.* Гаштоўты — уладальнікі Ліпнішак. Нарыс гісторыі аднаго роду // Ліпнішкі — 500 гадоў гісторыі (1510—2010 гг.): Рэгіянальная навуковая канферэнцыя, прысвечаная 500-годдзю Ліпнішкаўскай парафіі і 400-годдзю надання мястэчку Магдэбурскага права / пад рэд. А. К. Гецэвіча. — Гродна, 2010. — С. 14-19.
* *Ярашэвіч, А.* Гаштольды // Спадчына. — 1992. — № 6. — С. 53-58.
* Гаштольды // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 518. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
* Гаштолд или Гаштольд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Гоштовты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Niesiecki К.* Korona polska przy złotej wolności… — Lwów, 1738. — T. 2. — 760 s.  (польск.)
* Rodzina: Herbarz szlachty polskiej. T. 4. — Warszawa, 1907.  (польск.)
* *Semkowicz W.* O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachta polska w Horodle roku 1413 // Lituana-Slavica posnaniensia. — Poznan, 1989. — Т. 3.  (польск.)
* *Semkowicz W.* Gasztołd Andrzej // Polski Słownik Biograficzny. — Kraków, 1948—1958. — T. 7. — S. 296—297.  (польск.)

Спасылкі
--------

* Gasztoldowie (01) Архівавана 23 кастрычніка 2013.  (польск.)