| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

Карта рассялення армян у свеце
**Армянская дыяспара, Спюрк** (арм.: Հայկական սփյուռք) — абшчыны армян, пражываючых за межамі Арменіі. Агульная колькасць армян у свеце складае 10 — 11 млн, тым часам насельніцтва самой Арменіі складае каля 3,06 млн (2014). Агульная колькасць армянскай дыяспары ацэньваецца ў 7 — 8 млн. Армяне з'яўляюцца другім па колькасці народам у Ліване і Абхазіі, трэцім па колькасці ў Грузіі, Сірыі і Іарданіі. Армянская мова прызнаная адной з афіцыйных моў у Ліване, Іраку.

Раён Маленькая Арменія ў Галівудзе. Лос-Анджэлес.

Вытокі ўзнікнення феномена
--------------------------

Гл. таксама: Гістарычныя міграцыі армянскага насельніцтва і Гісторыя Арменіі
Армянскі народ за сваю доўгую гісторыю перажыў нямала пераследаў, і гэта адбілася на сённяшняй геаграфічнай разнастайнасці месцаў жыцця армян. Армянская дыяспара існавала з моманту страты армянамі дзяржаўнасці ў 1375, калі ў змаганні з мамлюкамі пала Кілікійскае армянскае царства.

> 
> Армянскі народ сам сваімі пальцамі асляпіў сябе, бо неўтаймаванасцю і непакорлівасцю сваёй загубіў ён царства сваё, яго сталі таптаць нагамі, ён стаў рабом і палонным іншых плямён і цароў; а калі яго наганяла якая бяда, калі, апынуўшыся ў бязвыхадным становішчы, не бачыў дапамогі ніадкуль, ён рабіўся ўцекачом і разбягаўся ў розныя бакі.
> 
> Такім чынам, як па гэтай прычыне, так і па прычыне вялікага голаду і джалаліеў, пра якія мы вышэй расказалі, увесь народ армянскі, стаўшы выгнанцам, паўсюль пайшоў з родных хат і земляў і, пойдучы далёка, куды вочы павядуць, разбрыўся і рассеяўся па ўсім свеце: на Кіпр, у Канстанцінопаль і гарады, размешчаныя вакол яго, у Румелію, Бугдан, у краіну Ляхаў, на востраў Кафы, на ўзбярэжжа Понту. — Аракел Даврижеци, «Книга истории», 1651—1662 годы
> 
> 

Дыяспара моцна павялічылася пасля генацыду армян у Асманскай Турцыі ў 1915 годзе. Армянскія ўцекачы асталяваліся ў многіх гарадах Усходняй Еўропы, Балкан, і Блізкага Усходу, такіх як Масква і Сочы ў Расіі, Адэса і Севастопаль ва Украіне, Тбілісі і Батумі ў Грузіі, Плоўдзіў у Балгарыі, Афіны ў Грэцыі, Бейрут у Ліване, Алепа ў Сірыі. У Ізраілі ёсць буйная армянская абшчына, засяроджаная ў Армянскам квартале Іерусаліма.

Некалькі мільёнаў армян асталяваліся ў Заходняй Еўропе (у Францыі, Германіі, Італіі і Нідэрландах) і ў Амерыцы (Паўночнай і Паўднёвай). Буйныя армянскія абшчыны ёсць на расійскім Далёкім Усходзе і ў былых савецкіх рэспубліках Сярэдняй Азіі. Невялікія армянскія абшчыны ёсць у Індыі, Аўстраліі, Новай Зеландыі, Афрыцы паўднёвей Сахары (у Судане, Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы, і Эфіопіі), і на Далёкім Усходзе ў Сінгапуры, Бірме і Ганконгу. Армянскія абшчыны некалі квітнелі ў Кітаі, Японіі і на Філіпінах, але цяпер армянская культура ў гэтых краінах амаль знікла.

Арганізацыя жыццядзейнасці армянства за межамі Арменіі
------------------------------------------------------

На сённяшні дзень, паводле дзейнай Стратэгіі нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Арменія ад 2007 г. захаванне армянства і развіццё нацыянальнай самабытнасці армянскага народа ў Арменіі і ў Дыяспары з'яўляюцца асноватворнымі каштоўнасцямі нацыянальнай бяспекі.

> 
> О, армянскі народ. Выратаванне тваё — у тваім адзінстве!— Егішэ Чарэнц (Дэвіз Міністэрства Дыяспары РА)
> 
> 

У справе захавання армянства асаблівая важнасць надаецца развіццю армянскай мовы, літаратуры і культуры, а таксама іншых галін армянскага гісторыка-ведання і арменазнаўства як фактараў, што забяспечваюць захаванне нацыянальнай духоўнай спадчыны і ўвасабляюць нацыянальную самабытнасць.

Грамадска-культурныя аб'яднанні, што фармуюць Дыяспару, значаць для армян не гэтулькі месца перыядычных сустрэч і баўлення часу, сродкам захавання сваёй ідэнтычнасці, ва ўмовах культурнага, палітычнага і эканамічнага ўплыву іншых дзяржаў і, такім чынам, пытанні самаарганізацыі і інтэграцыі ў грамадскае, палітычнае, культурнае і грамадзянскае жыццё краіны жыцця.

### Функцыі і прызначэнне грамадска-культурных цэнтраў

Кожная асобна ўзятая абшчына, што характарызуецца вызначанай тэрытарыяльнай прывязкай, складаецца з аднаго ці некалькі вышэй памянёных элементаў і мае *сацыяльна-культурную, рэлігійную, адукацыйную-выхаваўчую*, а таксама *фінансава-эканамічную функцыі*. Гэты сацыяльны арганізм функцыянуе, перадусім, *для моладзі і падрасталых пакаленняў*.

### Рэлігія

Асноўны артыкул: **Армянская апостальская царква**
Армянская апостальская царква на працягу стагоддзяў гуляе вылучную ролю ў жыцці армянскага грамадства. Таму і сёння асновай дыяспары з'яўляецца менавіта царква як увасабленне Хрысціянскай рэлігіі, якую армяне першымі прынялі ў якасці дзяржаўнай у 301 г. н. э.

### Культура і грамадства

Апроч царквы, другім базавым элементам умацавання армянскага грамадства з'яўляецца *армянская школа* (зазвычай, нядзельная), на базе якой або ў цеснай супрацы з якой ствараюцца і *моладзевыя арганізацыі абшчын* і іншыя армянскія арганізацыі, мэтай якіх з'яўляецца пасоўванне армянскай культуры і мастацтва ў атачальным грамадстве. 

Гэта патрэба ўзнікае з факта, што армянскі народ па сваёй прыродзе не з'яўляецца аўтаркічным і замкнёным (як, прыкладам, кітайскія дыяспары за межамі КНР), што азначае добраахвотную і нічым не прадыктаваную гатовасць да цеснага ўзаемадзеяння з прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцяў, якія жывуць побач, што ў полікультурным грамадстве з'яўляецца аб'ектыўнай патрэбай.

### Фінансавы складнік

Міністэрства Дыяспары прыводзіць досыць шырокі пералік арганізацый па ўсім свеце, большасць з якіх з'яўляецца дабрачыннымі і, разам з фінансавай падтрымкай мясцовых армян, таксама матэрыяльна падтрымнымі Дыяспару. ЛЮдзі, якія жывуць за межамі Арменіі, таксама штогод маюць магчымасць браць удзел у арганізаванай Усеармянскім фондам «Арменія» дабрачыннай акцыі «Тэле-Марафон», у рамках якога на працяг аднаго дня кожны ахвотнік можа перавесці жаданую суму ў рахунак падтрымкі рэалізоўных у Арменіі і НКР грамадзянскіх праектаў.

### Вылучнасць феномена Дыяспары і абшчыны

Вылучнасць феномена Дыяспары палягае ў тым, што гэта не значыць толькі толькі кампактна жыць на якой-небудзь тэрыторыі і перыядычна перасякацца з землякамі: быўшы аднойчы створанай, Дыяспара, нібы немаўля, расце і ператвараецца ў самастойны арганізм, што з'яўляецца часткай складанейшай атачальнай экасістэмы, магчымы вынятак з якой з'яўляецца аднолькава вялікай стратай як для членаў самай Дыяспары, так і для пэўна ўзятага мясцовага соцыуму ў цэлым.

Абшчыны ў розных краінах і гарадах функцыянуюць далёка не аднолькава і маюць істотныя адрозненні, абумоўленыя рознымі грамадска-палітычнымі, сацыяльна-эканамічнымі і духоўна-культурнымі асаблівасцямі развіцця краін іх жыцця. Існуе цэлы шэраг прычын рознага паходжання, што тлумачаць дадзеная з'ява. Абшчыны, знаходзячыся парой у розным геапалітычным і цывілізацыйным асяроддзі, валодаюць рознымі і спецыфічнымі светапогляднымі, духоўнымі, культурнымі, сацыяльна-эканамічнымі і палітычнымі арыенцірамі.

Афіцыйныя стасункі Арменія-Дыяспара
-----------------------------------

На сённяшні дзень афармленне якога-небудзь роду трансмежных і транснацыянальных стасункаў немагчыма ўявіць без хоць бы мінімальнай ступені інстытуцыяналізацыі стасункаў паміж залучанымі бакамі. У сувязі з гэтым, у сілу спецыфікі і шырокай геаграфіі рассялення армян, дадзены працэс быў пачаты яшчэ ў СССР у сярэдзіне 1960-х гг. і прайшоў шэраг якасных трансфармацый.

Этапы інстытуцыйнага ўмацавання сувязей паміж Арменіяй і Дыяспарай:

1. 1964 год — у Савецкай Арменіі створаны Камітэт па культурных сувязях з армянамі за мяжой.
2. 1998 год — у структуры МЗС Рэспублікі Арменія заснаваны Выканаўчы сакратарыят па сувязях з Дыяспарай.
3. Красавік-кастрычнік 2008 года — Дзяржаўны камітэт па сувязях з Дыяспарай.
4. 1 кастрычніка 2008 года — паводле Закона № 0-79 «Пра структуру Урада Рэспублікі Арменія», прынятаму 17 чэрвеня 2008 года Нацыянальным Сходам РА, у складзе Урада РА пачало дзейнасць Міністэрства Дыяспары Рэспублікі Арменія. Першым і дзейным міністрам з'яўляецца — Грануш Акапян.

### Бягучая міжнародная дзейнасць Міністэрствы на міжурадавым роўні

Развязку шэрага праблем развіцця супрацы Арменія-Дыяспара спрыяе супрацу з парламентарамі, якія прадстаўляюць парламенты дзяржаў у рамках:

* Міжпарламенцкай Асамблеі Супольнасці Незалежных Дзяржаў (МПА СНД),
* Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (АБСЕ),
* Парламенцкай Асамблеі Савета Еўропы (ПАСЕ),
* Парламенцкай Асамблеі Чарнаморскага эканамічнага супрацоўніцтва (ПАЧЭС).

Зноскі
------

1. ↑  Миниатюрные Империи: Исторический Словарь Недавно Независимых государств — Страница 3 Джеймс Б. Минахан
2. ↑  Armenia seeks to boost population (англ.)(недаступная спасылка).  BBC (21 лютага 2007). Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2008. Праверана 24 снежня 2009.
3. ↑  *CIA*. Languages // People and Society // Lebanon // CIA World Factbook **(нявызн.)**(недаступная спасылка) (26 ліпеня 2014). Архівавана з першакрыніцы 12 верасня 2019. Праверана 22 лютага 2017.
4. ↑  *CIA*. Languages // People and Society // Iraq // CIA World Factbook **(нявызн.)**(недаступная спасылка) (26 ліпеня 2014). — «Languages: Arabic (official), Kurdish (official), Turkmen (a Turkish dialect) and Assyrian (Neo-Aramaic) are official in areas where they constitute a majority of the population), Armenian»  Архівавана з першакрыніцы 24 снежня 2018. Праверана 22 лютага 2017.
5. ↑  Official languages // Languages of Iraq (англ.).
6. ↑  Аракел Даврижеци «Книга историй», гл. 13
7. ↑  Стратегия национальной безопасности Республики Армения(руск.). — 2007. — С. 2. Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2014.
8. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора (am, ru, en). — 2009. — С. 103. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
9. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 106. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
10. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 117. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
11. 1 2  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 105. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
12. ↑  *Thomas F. Mathews, Alice Taylor.* J. Paul Getty Museum. The Armenian Gospels of Gladzor: the life of Christ illuminated. — С. 13.
13. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 105-106. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
14. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 81-82. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
15. ↑  *Посольство Армении в Российской Федерации*. Всеармянский фонд "Айастан" **(нявызн.)**.
16. ↑  *Кртян Л. А.* Роль армянской диаспоры в современном политическом процессе Французской Республики(руск.). — 2011. — P. 165.
17. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 114. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
18. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 119. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.
19. ↑  Концепция развития сотрудничества Армения-Диаспора. — 2009. — С. 139. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2014.