Прыклад сістэмы знаходжання зоны, прыдатнай для жыцця, у залежнасці ад тыпу зоркі.
У астраноміі, **зона, прыдатная для жыцця**, або **зона жыцця** (англ.: habitable zone, HZ) — гэта ўмоўная вобласць у космасе, вызначаная з разліку, што ўмовы на паверхні размешчаных у ёй планет будуць блізкія да ўмоў на Зямлі і забяспечваюць існаванне вады ў вадкай фазе. Адпаведна, такія планеты (або іх спадарожнікі) будуць спрыяльныя для ўзнікнення жыцця, падобнага на зямное. Верагоднасць узнікнення жыцця найбольшая ў прыдатнай для жыцця зоне ў наваколлях зоркі (*circumstellar habitable zone, CHZ*), размешчанай пры гэтым у прыдатнай для жыцця зоне галактыкі (*galactic habitable zone, GHZ*), хоць даследаванні апошняй пакуль знаходзяцца ў зачаткавым стане.

Варта адзначыць, што знаходжанне планеты ў зоне, прыдатнай для жыцця, і яе спрыяльнасць для жыцця не абавязкова звязаны: першая характарыстыка апісвае ўмовы ў планетнай сістэме ў цэлым, а другая — непасрэдна на паверхні нябеснага цела.

У англамоўнай літаратуры прыдатную для жыцця зону таксама называюць **зонай Золатавалоскі** (англ.: Goldilocks Zone). Гэта назва з'яўляецца адсылкай да англійскай казкі *Goldilocks and the Three Bears*. У казцы Золатавалоска спрабуе скарыстацца некалькімі наборамі з трох аднародных рэчаў, у кожным з якіх адна з рэчаў апыняецца залішне вялікай (цвёрдай, гарачай і г.д.), іншы — залішне маленькай (мяккай, халоднай…), а у трэцім, прамежкавым, рэч апыняецца «ў самы раз». Аналагічна, для таго, каб апынуцца ў прыдатнай для жыцця зоне, планета не павінна знаходзіцца ні занадта далёка ад зоркі, ні заблізка да яе, а на «правільнай» адлегласці.

Зона зоркі, прыдатная для жыцця
-------------------------------

Межы зоны, прыдатнай для жыцця, усталяваны, зыходзячы з патрабавання наяўнасці на размешчаных у ёй планетах вады ў вадкім стане, паколькі яна з'яўляецца неабходным растваральнікам у многіх біямеханічных рэакцыях.

За знешняй мяжой зоны, прыдатнай для жыцця планета не атрымлівае дастаткова сонечнай радыяцыі, каб кампенсаваць страты на выпраменьванне, і яе тэмпература апусціцца ніжэй пункту замярзання вады. Планета, размешчаная бліжэй да свяціла, чым унутраная мяжа зоны, прыдатнай для жыцця, будзе празмерна награвацца яго выпраменьваннем, у выніку чаго вада выпарыцца.

Адлегласць ад зоркі, дзе гэта з'ява магчыма, вылічваецца па памеры і свяцільнасці зоркі. Цэнтр зоны, прыдатнай для жыцця, для пэўнай зоркі апісваецца ўраўненнем:

{\displaystyle d\_{AU}={\sqrt {L\_{star}/L\_{sun}}}}
дзе
{\displaystyle d\_{AU}\,} — сярэдні радыус зоны, прыдатнай для жыцця ў астранамічных адзінках,
{\displaystyle L\_{star}\,} — баламетрычны паказчык (свяцільнасць) зоркі,
{\displaystyle L\_{sun}\,} — баламетрычны паказчык (свяцільнасць) Сонца.
### Зона ў Сонечнай сістэме, прыдатная для жыцця.

Існуюць розныя ацэнкі таго, дзе распасціраецца ў Сонечнай сістэме зона, прыдатная для жыцця:

| Унутраная мяжа, а.а. | Знешняя мяжа, а.а. | Крыніца | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- |
| 0.725 | 1.24 | Dole 1964 | Ацэнка ў здагадцы аптычна празрыстай атмасферы і фіксаванага альбеда. |
| 0.95 | 1.01 | Hart et al. 1978, 1979 | Зоркі K0 і далей не могуць мець зоны, прыдатныя для жыцця |
| 0.95 | 3.0 | Fogg 1992 | Ацэнка з выкарыстаннем вугляродных цыклаў |
| 0.95 | 1.37 | Kasting et al. 1993 |  |
| — | 1 %—2 % далей… | Budyko 1969, Sellers 1969, North 1975 | …прыводзіць да глабальнага абледзянення. |
| 4 %—7 % бліжэй… | — | Rasool & DeBurgh 1970 | …і акіяны не скандэнсуюцца. |
| — | — | Schneider and Thompson 1980 | Крытыка Hart. |
| — | — | Kasting 1991 |
| — | — | Kasting 1988 | Вадзяныя аблокі могуць павузіць зону, прыдатную для жыцця, паколькі яны павялічваюць альбеда, і тым самым процідзейнічаюць парніковаму эфекту. |
| — | — | Ramanathan and Collins 1991 | Парніковы эфект для інфрачырвонага выпраменьвання мае мацнейшы ўплыў, чым павышанае з-за аблокаў альбеда, і Венера павінна была быць сухой. |
| — | — | Lovelock 1991 |  |
| — | — | Whitemire et al. 1991 |  |

Галактычная зона, прыдатная для жыцця
-------------------------------------

Меркаванні наконт таго, што месцазнаходжанне планетнай сістэмы размешчанай у межах галактыкі павінна ўплываць на магчымасць развіцця жыцця, прывяло да канцэпцыі т.зв. «галактычнай зоны, прыдатнай для жыцця» (англ. **GHZ**, *galactic habitable zone*). Канцэпцыю развіў у 1995 годзе Гільерма Гансалес[en], нягледзячы на яе аспрэчванне.

Галактычная зона, прыдатная для жыцця, уяўляе сабой, паводле сучасных уяўленняў, колцападобны рэгіён размешчаны ў плоскасці галактычнага дыска. Паводле ацэнак, у Млечным Шляху зона, прыдатная для жыцця, размешчана ў рэгіёне ад 7 да 9 кпс ад цэнтра галактыкі, які расшыраецца з часам і змяшчае зоркі ўзростам ад 4 да 8 мільярдаў гадоў. З гэтых зорак 75 % старэйшых за Сонца.

У 2008 група навукоўцаў апублікавала праведзенае глабальнае камп'ютарнае мадэляванне, у адпаведнасці з якім, прынамсі, у галактыках, падобных на Млечны Шлях, зоркі, падобныя да Сонца, могуць міграваць на вялікія адлегласці. Гэта супярэчыць канцэпцыі, што некаторыя зоны галактыкі больш прыдатныя для ўтварэння жыцця, чым іншыя.

Пошук планет у зоне, прыдатнай для жыцця
----------------------------------------

Планеты ў зонах, прыдатных для жыцця, вельмі цікавыя для навукоўцаў, якія шукаюць і пазаземнае жыццё і будучыя дамы для чалавецтва.

Ураўненне Дрэйка, якое спрабуе вызначыць верагоднасць пазаземнага разумнага жыцця, уключае пераменную (*ne*) у якасці колькасці жыццепрыдатных планет у зорных сістэмах з планетамі. Знаходжанне экзапланет Золатавалоскі дапамагае ўдакладніць значэнні гэтай пераменнай. Вельмі нізкія значэнні могуць пацвердзіць гіпотэзу ўнікальнай Зямлі, якая сцвярджае, што серыя вельмі малаверагодных выпадкаў і падзей прывяла да зараджэння жыцця на Зямлі. Высокія значэнні могуць узмацніць прынцып звычайнасці Каперніка, бо вялікая колькасць планет Золатавалоскі азначае, што Зямля не ўнікальная.

Пошук аднолькавых па памеры з Зямлёй планет у зонах зорак, прыдатных для жыцця — ключавая частка місіі Кеплер, якая выкарыстоўвае касмічны тэлескоп (запушчаны 7 сакавіка 2009 года, UTC) для абследавання і збору характарыстак планет у зонах, прыдатных для жыцця. На красавік 2011 года было выяўлена 1235 магчымых планет, з якіх 54 размешчаны ў зонах, прыдатных для жыцця.

Першая пацверджаная экзапланета ў зоне, прыдатнай для жыцця — Kepler-22b — была выяўлена ў 2011 годзе. На 3 лютага 2012 года вядома чатыры дакладна пацверджаныя планеты, размешчаныя ў зонах сваіх зорак, прыдатных для жыцця.

Гл. таксама
-----------

* Жыццепрыдатнасць планеты
* Тэрафармаванне
* Экзапланета
* Спіс экзапланет у зоне, прыдатнай для жыцця
* Спіс патэнцыйна жыццепрыдатных экзапланет
* Снегавая лінія
* Альтэрнатыўная біяхімія
* Вугляродны шавінізм

Зноскі
------

1. ↑  Planets for Man, Dole & Asimov 1964
2. ↑  Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351—35
3. ↑  Fogg 1992
4. ↑  Kasting et al 1993, Icarus 101, 108—128
5. ↑  Budyko 1969
6. ↑  Sellers 1969
7. ↑  North 1975
8. ↑  Rasool & DeBurgh 1970
9. ↑  Schneider and Thompson 1980
10. ↑  Kasting 1991
11. ↑  Kasting 1988
12. ↑  Ramanathan and Collins 1991
13. ↑  Lovelock 1991
14. ↑  Whitemire et al 1991
15. ↑  *Guillermo Gonzalez[en], Donald Brownlee, Peter Ward.* The Galactic Habitable Zone: Galactic Chemical Evolution(англ.) // *Icarus* : рэц. навук. часопіс. — 2001. — Т. 152. — № 1. — С. 185—200. — ISSN 0019-1035. — DOI:10.1006/icar.2001.6617 — Bibcode: 2004Sci...303...59L — arΧiv:astro-ph/0103165 — PMID 14704421.
16. ↑  *Nikos Prantzos.* On the "Galactic Habitable Zone"(англ.) // *Space Science Reviews* : рэц. навук. часопіс. — 2008. — Т. 135. — № 1—4. — С. 313—332. — ISSN 1572-9672. — DOI:10.1007/s11214-007-9236-9 — arΧiv:astro-ph/0612316.
17. ↑  *Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.* The Galactic Habitable Zone and the Age Distribution of Complex Life in the Milky Way(англ.) // *Science* : рэц. навук. часопіс. — 2004. — Т. 303. — № 5654. — С. 59—62. — ISSN 0036-8075. — DOI:10.1126/science.1092322 — arΧiv:astro-ph/0401024
18. ↑  *Rok Roskar, Victor P. Debattista, Thomas R. Quinn, Gregory S. Stinson, and James Wadsley.* Riding the Spiral Waves: Implications of Stellar Migration for the Properties of Galactic Disks(англ.) // *The Astrophysical Journal* : рэц. навук. часопіс. — 2008. — Т. 684. — № 2. — С. L79—L82. — ISSN 0004-637X. — DOI:10.1086/527546 — arΧiv:0808.0206.
19. ↑  Immigrant Sun: Our Star Could be Far from Where It Started in Milky Way (англ.)(недаступная спасылка).  Newswise.com (15 верасня 2008). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2013. Праверана 24 студзеня 2013.
20. ↑  *Stephen Battersby.*. Earth's wild ride: Our voyage through the Milky Way (англ.)(недаступная спасылка).  New Scientist (5 снежня 2011). Архівавана з першакрыніцы 27 снежня 2014. Праверана 24 студзеня 2013.
21. ↑  *Joe Palca*. 'Goldilocks' Planet's Temperature Just Right For Life **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 лістапада 2011. Праверана 5 April 2011.
22. ↑  *David Koch; Alan Gould*. Overview of the Kepler Mission (англ.)(недаступная спасылка).  NASA (1 сакавіка 2009). Архівавана з першакрыніцы 11 кастрычніка 2007. Праверана 2 красавіка 2009.
23. ↑  *Mike Wall*. Image Shows 1,235 Potential Alien Homeworlds (англ.)(недаступная спасылка).  FOX News (1 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2011. Праверана 3 красавіка 2011.
24. ↑  *Іван Церахаў*. Kepler-22b — першая ў гісторыі пацверджаная экзапланета ў зоне, прыдатнай для жыцця **(нявызн.)**.  3dnews.ru (12 ліпеня 2011). Праверана 5 студзеня 2012.(недаступная спасылка)
25. ↑  Data of Potential Habitable Exoplanets and Exomoons (англ.)(недаступная спасылка).  Planetary Habitability Laboratory (2 лютага 2012). Архівавана з першакрыніцы 5 чэрвеня 2012. Праверана 3 лютага 2012.

Спасылкі
--------

* Habitable Zones Gallery Архівавана 18 чэрвеня 2012. Выява арбіт планет адносна зоны, прыдатныя для жыцця зоркі
* Habitable Exoplanets Catalog Каталог патэнцыйна заселеных экзапланет

| ⛭Экзапланеты |
| --- |
| Класы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Планеты зямной групы | Суперзямля • Мінізямля • Планета без ядра • Жалезная планета • Вугляродная планета • Планета-акіян • Хтанічная планета • Пустынная планета |
| Газавая планета | Карычневы субкарлік • Газавая планета • Гарачы юпітэр • Халодны юпітэр • Гарачы нептун • Халодны нептун • Геліевая планета • Рыхлая планета • Эксцэнтрычны юпітэр • Водны гігант • Ледзяны гігант |
| Жыццепрыдатнасць | Пазаземная вада • Двайнік Зямлі • Жыццепрыдатнасць планеты • Жыццепрыдатнасць сістэмы чырвонага карліка • Зона заселенасці • Індэкс заселенасці планеты • Індэкс падабенства Зямлі |

 |
| Віды і метады | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сістэмы | 
* Пазагалактычная планета
* Падвойная зорка
* Кольцы экзапланет
* Планетная сістэма
* Планета з кратнай арбітай
* Планета-сірата
* Пульсарная планета
* Траянская планета
* Экзаспадарожнік

 |
| Метады пошуку | 
* Метады выяўлення экзапланет
* Метад Доплера
* Транзітны метад

 |

 |
| Спісы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Паводле метаду выяўлення | 
* Метадам Доплера
* Транзітным метадам
* Гравітацыйнага мікралінзавання
* Прамога назірання
* Па перыядычных пульсацыях
* Спіс непацверджаных экзапланет

 |
| Паводле характарыстык | 
* Спісы экзапланетных сістэм
* Спіс экзапланет у заселенай зоне
* Спіс найбліжэйшых экзапланет зямнога тыпу
* Спіс патэнцыйна жыццепрыдатных экзапланет
* Спіс рэкордных экзапланет
* Спіс першых экзапланет
* Спіс кратных планетных сістэм
* Класіфікацыя экзапланет па Сударскім

 |

 |