Памесны воін у *саф’янавых* ботах з жонкай
**Саф’ян** (ад *перс.: seχt* «трывалы, жорсткі») — тонкая і мяккая казіная або авечая скура, спецыяльна вырабленая і афарбаваная ў яркі колер. Саф’ян ішоў на вытворчасць пераплётаў і ботаў.

Этымалогія
----------

Запазычана беларускай мовай з цюркскай, а там з персідскай, дзе *seχt* «моцны, жорсткі». Этымалогія ад назвы горада Сафі ў Марока аспрэчваецца. У былінах фігуруе як *турэц-саф’ян*.

Гісторыя
--------

Да 1666 года на Русі саф’ян не вырабляўся. Ён быў увесь прывазным. У гэтым годзе з’явіўся першы саф’янавы завод у гаспадарцы цара Аляксея Міхайлавіча на Маскве-рацэ.

Выраб
-----

Для апрацоўкі казінай шкуры на саф’ян яе размочваюць у вадзе, затым — у вапнавых зольніках  (руск.) (бел. нарастаючай крэпасці (2-3). Калі волас пачне ісці, яго зганяюць на калодзе, а шкуру зноў пускаюць у зольнік, пакуль не ўтворыцца дастатковы нажор (1-2 тыдня). Паміж зольнікамі і пасля іх шкура мяздрыцца, правы бок яе старанна падбрываецца і паліруецца каменем. Затым ідуць прамыванне ў вярчальных бочках пры пастаянным прытоку свежай вады.

Паколькі саф’ян павінен валодаць бездакорнай правай паверхняй, то пасля прамывання шкура ідзе ў кісель з пшанічнага вотруб’я  (шведск.) (бел. — для выдалення апошніх слядоў вапны. Пасля гэтага шкура старанна вымываецца і прапускаецца праз 2-3 сокавых чаны са старога сумачнага соку, пасля якіх рушыць уласна дубленне сумахам. Гэта апошняе здзяйсняецца ў вярчальных барабанах, куды ўводзяцца падрыхтаваныя шкуры, цёплая вада і парашок сумаха. Дубленне канчаецца ў 1,5-2 сутак.

Афарбоўка
---------

Афарбоўка саф’яна здзяйсняецца апрацоўкай ўжо прадубленай скуры ў растворах анілінавых фарбаў, прычым дубільнае рэчыва само служыць пратравай. Калі афарбоўваюць адварамі фарбавальных дрэў, то папярэдне скуру перад фарбавальнай ваннай пратраўліваюць алавянай або гліназёмнай  (руск.) (бел. пратравай. У чырвоны колер саф’ян фарбуецца звычайна кашаніллю перад апрацоўкай сумачнымі сокамі. Для гэтай мэты дбайным чынам вымытыя шкуры пратраўліваюцца цёплым растворам хлорыстага волава  (руск.) (бел.. Фарбавальная ванна складаецца з раствора кашанілі і ванітавага каменя  (руск.) (бел.. Двух ваннаў звычайна дастаткова, каб надаць тавару ярка-чырвоны колер.

Выфарбаваныя скуры высушваецца і затым на іх наводзіцца глянец. Для гэтага правы бок скуры змазваецца эмульсіяй з узбітых яечных бялкоў, ільнянога алею і воднага раствора той фарбы, якой скура афарбаваная, і расціраецца шкляным цыліндрам пры моцным націсканні. Для надання таго ці іншага малюнка (шчыгрын  (руск.) (бел.) скура падвяргаецца накатванню вальцом з адпаведна аздобленай паверхняй.

Ніжэйшыя гатункі саф’яна рыхтуюць з авечых і цялячых шкур. Авечыя шкуры пры гэтым дваяць; на саф’ян ідзе правы бок, а левы перарабляецца на замшу. Дубленне здзяйсняецца вярбовай, дубовай або хваёвай карой. Гэты род саф’яна часта афарбоўваецца ў чорны колер. Цялячыя скуры пасля афарбоўкі не глазіруюцца, а пакідаюцца матавымі з малюнкам або без яго.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Этымалагічны слоўнік рускай мовы Макса Фасмера
2. ↑  Этимологический онлайн-словарь русского языка Шанского Н. М. **(нявызн.)**.
3. ↑  *Курбатов А. В.* Древнерусская животноводческая практика и проблема сбора кожевенного сырья // Записки института материальной культуры РАН. — СПб.: «ДМИТРИЙ БУЛАНИН», 2012. — № 7. — С. 112, 113. — 248 с. — ISBN 978-5-86007-714-0.

Літаратура
----------

* Андреева Р. П. Сафьян // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 322. — ISBN 5-86617-030-2.
* Беловинский Л. В. Сафьян // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 598. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Саф’ян на Вікісховішчы |


| ⛭Гарбарства  (руск.) (бел. |
| --- |
| Прылады | 
* Скрабок
* Скрэбла
* Струг

 |
| Матэрыял | 
* **Скура  (руск.) (бел.**
* Бахтарма
* Велюр
* Замша
* Кардаван  (руск.) (бел.
* Кірза
* Нубук  (руск.) (бел.
* Саф’ян
* Сырамятная скура  (руск.) (бел.
* Шаўро  (руск.) (бел.
* Шаўрэт  (руск.) (бел.
* Юфць  (руск.) (бел.

 |
| Вытворчасць | 
* **Гарбарства  (руск.) (бел.**
* Галлё  (руск.) (бел.
* Галынаванне  (руск.) (бел.
* Дубленне
* Жлукчанне  (руск.) (бел.
* Заленне  (руск.) (бел.
* Мяздра
* Пікеляванне
* Тлушчаванне  (руск.) (бел.

 |
| Іншае | 
* Абутковая прамысловасць  (руск.) (бел.
* Галантарэя
* Мастацкая апрацоўка скуры  (руск.) (бел.
* Рымарства  (укр.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) |