recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Марская бітва пры Пакоча 1877**, марская бітва (29.5.1877), якая адбылася ў паўднёвай бухце Пакоча, каля г. Макега, між перуанскім (рэвалюцыйных сіл) маніторам «Гуаскар» (кап. Г. Астэтэ) — 4 гарматы, 1 меншая гармата, ~100 ч. і брытанскім Паўднёваамерыканскім атрадам (контр-адм. А. дэ Хорсі), які складаўся з двух караблёў, жалезнага фрыгата «Шах» (кап. Ф. Бедфард) і карвета «Аметыст» (кап. А. Чатфілд) — 40 гармат, тарпеды, шастовыя міны, 800 ч.

Пасля ўльтыматуму дэ Хорсі (16.5.1877), які быў пастаўлены ў адказ на ранейшае затрыманне і агляд маніторам двух брытанскіх параходаў, і які быў адкінуты Астэтэ (22.5.1877), брытанскі атрад рабіў спробы перахапіць манітор. Тым часам, перуанскія ўрадавыя сілы безвынікова спрабавалі захапіць «Гуаскар» у марской бітве пры Пачола (27.5.1877). Брытанцам удалося знайсці манітор 29.5.1877. На борце «Гуаскара» у гэты час таксама знаходзіўся кіраўнік перуанскай рэвалюцыі Н. дэ П'ерола. Пачынаючы з 15 гадз. брытанскі атрад спрабаваў манёўрам заблакаваць рух манітора і артылерыйскім агнём прымусіць яго паддацца, або ўзяць на абардаж. Але значная перавага брытанцаў у артылерыі і людзях ураўнаважвалася малою асадкай і панцырам манітора. У сваю чаргу, артылерысты перуанскага карабля стралялі вельмі няцэльна. Абодва бакі неаднаразова і безвынікова спрабавалі ісці на таран. Нарэшце, каля 17 гадз. дэ Хорсі загадаў патапіць перуанскі карабель самаходнай мінай Уайтхеда (тарпедай). Каля 21 гадз. быў зроблены першы ў гісторыі стрэл самаходнай тарпедай у баі, безвынікова. Пасля прыходу змроку англійскі атрад выйшаў з бою. Страты бакоў склалі з перуанскага боку — забіты 1 афіцэр, з брытанскага боку — некалькі параненых матросаў.

Пасля падзей
------------

Пасля бітвы пры Пакоча, брытанскі флот больш ніколі не пасылаў у бой драўляных караблёў. «Гуаскар» стаў першым у гісторыі караблём, які быў атакаваны тарпедай у баі ў адкрытым моры, і які ўхіліўся ад такой атакі, а таксама першым і апошнім жалезным караблём, які калі-небудзь біўся з брытанскімі драўлянымі караблямі («Аметыст»).

Спасылкі
--------

* Juan del Campo. Britons and peruvians fight at sea Архівавана 3 красавіка 2007..
Рух **Антывакс** (англ.: Antivaxx, ад англ.: Anti vaccination, літаральна *Супраць вакцынацыі*) — гэта тэорыя змовы і глабальны рух, прыхільнікі якога адмаўляюцца ад вакцынацыі. У 2019 годзе СААЗ ідэнтыфікавала антывакс як адную з найвялікшых пагрозаў грамадскаму здароўю. 

Прыхільнікаў гэтай тэорыі змовы завуць **антываксерамі**.

Практыкі, якіх, прытрымліваюцца антываксеры, уключаюць просты адказ ад вакцынавання, адказ ад вакцынавання дзяцей, затрымка вакцынавання, атрымоўванне вакцыны, але адмова ад яе ужывання, а таксама адказ ад адных вакцын, а не ад іншых.

У 2020 годзе, падчас COVID-19, антываксеры так жа сама скрыжавалі свае памкненні з прыхільнікамі тэорый змоў супраць «чыпіравання» і супраць 5G. Гэтым чынам яны таксама далучыліся да акцый разбурэння і спальвання 5G-вышак па ўсёй планеце.

Антывакс з’яўляецца псеўданавуковым і анты-навуковым рухам і быў неаднаразова абвергнуты навуковымі і медыцынскімі коламі.
**Бітва пры Свенструпе** (дацк.: Slaget ved Svenstrup) — бітва, якая адбылася ў 1534 годзе ў Свенструпе на поўдзень ад Ольбарга. Бітва адбывалася паміж мяцежнымі сялянамі і дваранамі і была часткай грамадзянскай вайны — Графскай вайны.

На сустрэчы ў Орхусе, якую ўзначальваў Могенс Гёе — князь замка Калё, Эрык Банер — прадстаўнік дваранства Ютландыі, які спрабаваў арганізаваць супраціў паўстанцам, сабраў войска, якое было сабрана ў Ранерсе. Кіраўніцтва дваранскай арміі вырашыла з дапамогай дацкіх і Гольштэйнскіх вершнікаў і пяхоты паспрабаваць падавіць сялянскае паўстанне, не чакаючы 2000 сельскіх салдат, якіх у той час герцаг Крысціян абяцаў даслаць на дапамогу з Гольштэйна.

Сяляне змагаліся пад кіраўніцтвам Клемена Андэрсена і былі ў саюзе з графам Хрыстафам Альдэндургскім і бурмістрам Любека Юргенам Вуленвеверам, у якіх былі планы па вяртанню Крысціяна II на пасаду караля Даніі.

Графская армія засталася на ноч у Свенструпе. 16 кастрычніка 1534 года раніцай Клемен Андэрсен сабраў каля 6000 чалавек на вышынях на поўнач ад Свенструпа. Дваранская армія атакавала, але яе кавалерыя была абцяжарана даспехамі і затрымалася ў брудзе ў тарфяніку ля Хэрвеена і Лерэ Сігам. Тут дваранства атрымала поўную паразу, падчас якой былі забітыя вайсковыя камандзіры Хольгер Хольгерсен Розэнкранц і Нільс Лавесен Брок, а таксама яшчэ 12 дваран і невядомая колькасць пяхотнікаў.

Літаратура
----------

* Caspar Paludan-Müller:"Grevens Feide", bd. I-II (1853), genoptrykt 1971, Kbh.

Зноскі
------

1. 1 2  Paludan-Müller (1853), s. 251
2. ↑  Paludan-Müller (1853), s. 264
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дароніна.

**Ірына Міхайлаўна Дароніна** (31 студзеня 1919, Масква) — беларуская артыстка балета.

Біяграфія
---------

У 1937 годзе скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча.

У 1937—1938 і 1939—1962 (з перапынкам) салістка Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі.

У 1938—1939 працавала ў Дзяржаўным ансамблі танца СССР пад кіраўніцтвам І. Майсеева.

Творчасць
---------

Характарная танцоўшчыца, вылучалася сцэнічным тэмпераментам, акцёрскім дараваннем, мімічнай выразнасцю. Найбольш цікавымі і своеасаблівымі ў яе выкананні былі гратэскавыя партыі і народныя танцы.

У нацыянальным рэпертуары першая ўвасобіла вобразы Хмары («Князь-возера» В. Залатарова) і пані Ядвігі («Падстаўная нявеста» Г. Вагнера).

Сярод іншых партый: фея Карабос («Спячая прыгажуня» П. Чайкоўскага), Марцаліна («Марная засцярога» П. Л. Гертэля), Гудула («Эсмеральда[ru]» Ц. Пуні), Другая жонка («Бахчысарайскі фантан[ru]» Б. Асаф’ева), Бармалеіха, Варвара («Доктар Айбаліт» І. Марозава); танцы — венгерскі, іспанскі, мазурка («Лебядзінае возера»), усходні («Шчаўкунок» П. Чайкоўскага), цыганскі («Дон Кіхот» Л. Мінкуса); характарныя танцы ў операх «Іван Сусанін» М. Глінкі, «Князь Ігар» А. Барадзіна, «Кармэн» Ж. Бізэ, «Аіда» Дж. Вердзі і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ірына Міхайлаўна Дароніна // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
**Рымскі кліматычны оптымум** — кароткі адрэзак субатлантычнага перыяду, які ахоплівае час з пачатку кіравання Актавіяна да прыкладна 400 г. н.э. Мяккі клімат спрыяў росквіту буйных імперый. Менавіта на гэты перыяд прыпадае максімальнае пашырэнне Рымскай імперыі.

Клімат Еўропы пацяплеў у параўнанні з папярэднім перыядам на 1—2 °C. Клімат быў, верагодна, гарачым, але не сухім. Тэмпература прыкладна адпавядала сучаснай, а на поўнач ад Альпаў была нават вышэйшая за сучасную. У Паўночнай Афрыцы і на Блізкім Усходзе панаваў больш вільготны клімат.

Кліматычным маркерам служыць распаўсюджванне цеплалюбнага прадстаўніка клаповых *Heterogaster urticae*, які падчас рымскага оптымуму быў выяўлены нават на тэрыторыі Ёрка. Тэмпература для гэтага перыяду рэканструюецца пакуль з вялікай асцярожнасцю.

Адступленне альпійскага глетчара палепшыла праходнасць альпійскіх перавалаў і дазволіла рымлянам заваяваць Галію, Ніжнюю і Верхнюю Германію, Рэцыю і Норык, якія былі ўключаны ў склад імперыі. Пачынаючы з 280 г. н.э. у Германіі і Брытаніі пачынаецца культывацыя вінаграда і вытворчасць віна.

У Паўночнай Еўропе расце колькасць насельніцтва, у сувязі з чым готы, гепіды і вандалы ў II—III стст. пачынаюць рухацца на поўдзень у пошуках новых земляў для пражывання. Першапачаткова яны пранікаюць на тэрыторыю Карпатаў і Прычарнамор’е.

За рымскім оптымумам прыйшоў кліматычны песімум ранняга Сярэднявечча. Новае пацяпленне ў Паўночным паўшар’і наступіла праз некалькі стагоддзяў, падчас сярэдневяковага кліматычнага оптымуму.

Зноскі
------

1. ↑  Behringer (2007), S. 258.
2. ↑  Behringer (2007), S. 108.

Літаратура
----------

* Wolfgang Behringer: *Kulturgeschichte des Klimas.* C. H. Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-52866-8, S. 86-90.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Міхайлава.
**Ірына Мікалаеўна Міхайлава** (3 ліпеня 1940, Алма-Ата) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1963 годзе. Працавала ў Белпрампраекце, Белкамунпраекце, з 1976 года — галоўны архітэктар праектаў у БелНДІПгорадабудаўніцтва.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1968 года. Пражывала ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: вытворчы корпус завода імя Арджанікідзэ (1968); у аўтарскім калектыве: рэканструкцыя былога касцёла пад Дом кіно (1973), адміністрацыйны корпус Савета Міністраў БССР (прыбудова да Дома ўрада) па вул. Савецкай, 9 (1976; сумесна з М. Н. Ліўшыцам, С. І. Федчанкам, Новікавым) у Мінску, інтэрнат Наваполацкага політэхнічнага інстытута (1980), комплексы піянерлагераў Гродзенскай і Гомельскай вобласці (1978—1983), забудова мікрараёнаў № 4 у Бабруйску і Поўнач-1 у Пінску (1979—1987).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Михайлова Ирина Николаевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Легіён (значэнні).
Рымскія легіянеры (рэканструкцыя)
**Легіён** (лац.: legio, род. склон *legionis* — ваенны збор, прызыў, ад *lego і legere* — збіраць) — асноўная арганізацыйная адзінка ў арміі Старажытнага Рыма.

Легіён складаўся з 5 тыс. (у пазнейшыя перыяды 4320) пехацінцаў і некалькіх сотняў вершнікаў. Кожны легіён меў свой нумар і назву. Па захаваных пісьмовых крыніцах ідэнтыфікавана прыкладна 50 розных легіёнаў, хоць лічыцца, што іх колькасць у кожны гістарычны перыяд не перавышала дваццаці васьмі, але пры неабходнасці яна магла быць павялічана.

На чале легіёна ў перыяд Рэспублікі стаяў ваенны трыбун, у перыяд Імперыі — легат.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рымскі легіён
* Рымская Слава Антычнае ваеннае мастацтва

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Treccani |
**4-я Вішнёвая вуліца** (трансліт.: *4-ja Višniovaja vulica*, руск.: 4-я Вишневая улица) — вуліца ў Наваполацку.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўночна-заходняй частцы горада ў раёне прамзоны БВК на тэрыторыі садовага таварыства "Энергетык" каля былой вёскі Шніткі, якая ўвайшла ў межы Наваполацка ў 1968 годзе. Працягласць вуліцы складае каля 120 метраў. Рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца. З цэнтральнай часткі горада грамадскім транспартам да вуліцы можна даехаць аўтобусамі № 8 "Падкасцельцы - БВК" і № 12 "Падкасцельцы - Шніткі".

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Асмус.

**Ірына Паўлаўна Асмус** (28 красавіка 1941 — 15 сакавіка 1986, Гомель) — савецкая цыркавая артыстка, клоўн, вядомая па ролі Ірыска ў тэлевізійнай перадачы Абвгдэйка.

Біяграфія
---------

Ірына Асмус вучылася ў Дзяржаўным вучылішчы эстраднага і цыркавога мастацтва. Па заканчэнні вучылішча яна працавала ў цырку як эквілібрыст на першы пад кіраўніцтвам Леаніда Касцюка. На адной з трэніровак яна атрымала сур’ёзную траўму, што не дазваляла ёй працягнуць выступ ў цырку, і яна вырашыла паступіць у драматычную студыю Ленінградскага тэатра юнага гледача, дзе артыстка гуляла ў амплуа травесці.

Затым яна перайшла ў Тэатр імя В. Ф. Камісаржэўскай, дзе яна гуляла Папялушку, прынцэсу Лізавету з «Прынца і жабрака», Раймонду з «Рамантыкі для дарослых», Джульету і іншыя ролі.

Затым Ірына Асмус вярнулася ў цырк, але ўжо ў якасці клоўна, дзе яна выступала ў сольных нумарах пад сцэнічным псеўданімам Ірыска.

У 1978 годзе Ірыска пачала здымацца ў тэлевізійнай перадачы Абвгдэйка пад тым жа псеўданімам. Менавіта гэтая роля і прынесла артыстцы найбольшую вядомасць у СССР. Але ў 1986 годзе Ірыну Асмус адхілілі ад удзелу ў Абвгдэйка і замянілі яе іншай артысткай.

У сакавіку 1986 года Ірына Асмус выехала з цыркавымі гастролямі ў Гомель. На выступе 15 сакавіка на арэне Гомельскага цырка пры ўздыме на шыйнай пятлі пад купал цырка зламаўся механізм кручэння, што прывяло да падзення з васьміметровай вышыні і трагічнай гібелі артысткі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вейдэнбаўм.
**Эдуард Вэ́йдэнбаўм** (лат.: Eduards Veidenbaums; 3 кастрычніка 1867, хутар Глазніекі, Прыекульская воласць, Вендэнскі павет, Ліфляндская губерня, Расійская імперыя, цяпер Цэсіскі раён, Латвія — 24 мая 1892) — латышскі паэт.

У 1887—1892 гадах вучыўся ў Дэрпцкім (Тартускім) універсітэце. Памёр у час выпускных экзаменаў.

Творчасць
---------

Адзін з найбольш папулярных паэтаў у асяроддзі па-рэвалюцыйнаму настроенай інтэлігенцыі і рабочых Латвіі 1890-х гадоў. У паэзіі Вэйдэнбаўм — крытыка буржузнай маралі і рэлігіі, рэакцыйных тэндэнцый латышскай літаратуры, думкі пра хуткацечны час і несправядлівасці жыцця, услаўленне дружбы, хараства прыроды.

Вершы Вэйдэнбаўма распаўсюджваліся ў рукапісах. У 1908 годзе пісьменнік Э. Трэйман-Зваргуліс выдаў зборнік яго твораў, за што быў зняволены ў турму.

Пісаў нарысы па пытаннях палітэканоміі, права, па механіцы. Перакладаў на латышскую мову творы Гарацыя, Ф. Шылера.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эдуард Вэйдэнбаўм

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 127789831 · GND: 121669394 · ISNI: 0000 0000 7992 7917 · LCCN: n80104043 · LNB: 000002552 · NKC: xx0002159 · NTA: 073198757 · VIAF: 42700191 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зубрыцкі.

**Эдуард Іосіфавіч Зубрыцкі** (17 красавіка 1942, в. Шклянцы, Докшыцкі раён, Віцебская вобласць — 6 мая 2008) — беларускі паэт і журналіст. З 2005 года член Саюза пісьменнікаў Беларусі.

Біяграфія
---------

У 1968 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Працаваў настаўнікам у Чашніцкім і Верхнядзвінскім раёнах. З 1971 года супрацоўнік рэдакцыі верхнядзвінскай раённай газеты «Дзвінская праўда».

Першыя вершы надрукаваў у 1960 годзе ў Бягомльскай раённай газеце «Савецкі патрыёт» і часопісе «Маладосць». З гэтага часу яго творы пачалі з’яўляцца таксама ў часопісах «Полымя», «Беларусь», «Работніца і сялянка», рэспубліканскіх і абласных газетах, змяшчаліся ў альманахах «Дзень паэзіі», «Універсітэт паэтычны», «Квадра», «Віцебшчына літаратурная», іншых калектыўных зборніках. Эдуард Іосіфавіч — аўтар аповесці «Суэма» (1968), паэмы «Жальба Сар’янскай пушчы» (1993). У 1975 г. выйшаў зборнік яго вершаў і паэм «Блакітныя казкі». Пачынаючы з 2001 года, адна за другой выйшлі зборнікі вершаў: «Птушка з водсветам заранкі» (2001), «Рабінавыя астравы» (2004), «Мне б хоць кропельку неба» (2005), «Журлівіца» (2006), «След чмяля» (2006), «Прычашчэнне» (2007), «Сцяблінка баравая» (2007).

У 2011 годзе ў бібліятэцы гэтага саюза выйшла кніга выбраных твораў Эдуарда Іосіфавіча «Восень над вогнішчам».

Літаратура
----------

* Зубрыцкі Эдуард Іосіфавіч // Памяць: Докшыцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 2004. — С. 623.
* Макарэвіч, В. Вяртанне / В. Макарэвіч // Літаратура і мастацтва. — 2008. — 29 лют. — С. 7.
* Пакульневіч, Я. Паэт ад неба і зямлі / Я. Пакульневіч // Дзвінская праўда (Верхнядзвінск). — 2017. — 18 крас. — С. 3.
* Палачанін, Ф. А. Эдуард Зубрыцкі // Докшыцкі край / Ф. А. Палачанін. — Мінск : Беларусь, 2009. — С. 124—125.
* Салтук, А. Журлівіца ягонага лёсу / А. Салтук // Літаратура і мастацтва. — 2012. — 20 крас. — С. 4.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бітва пры Паніпаце.
**Бітва пры Паніпаце** — бітва паміж войскамі Бабура і дэлійскім султанам Ібрахім-шахам Лодзі, якая адбылася 21 красавіка 1526 года ў Паўночнай Індыі і паклала пачатак Імперыі Вялікіх Маголаў. Адна з першых бітваў з ужываннем агнястрэльнай зброі  (руск.) (бел. і артылерыі.

Перадгісторыя
-------------

Эпоха Дэлійскага султанату падыходзіла да канца. Апошняму султану Дэлі, Ібрагімшаху Лодзі рэальна падпарадкоўваўся толькі Дэлі з наваколлем. Мяцежныя эміры, якія кіравалі ў Пенджабе, стратэгічнай паўночна-заходняй правінцыі Індыі, звярнуліся да Бабура, кіраўніка Афганістана, з просьбай прыйсці ў Індыю і пазбавіць іх ад тыраніі Ібрагімшаха Лодзі.

Да гэтага часу Бабур ужо здзейсніў 4 паходы ў Індыю, і мяцежнікі спадзяваліся на тое, што Бабур зноў прыйдзе ў Індыю і дапаможа ім захапіць Дэлійскі трон, а затым, як і раней, сыдзе ў Афганістан. Але на гэты раз так не адбылося. Бабур прыйшоў у Індыю для таго, каб там і застацца.

Лёгка заваяваўшы Пенджаб, Бабур са сваім войскам прайшоў да Дэлі, дзе, недалёка ад паселішча Паніпат, 26 мая 1526 года адбылася знакамітая бітва паміж Бабурам і Ібрагімшахам Лодзі.

Апісанне бітвы
--------------

Гібель Ібрахім-шаха Лодзі. Ілюстрацыя да «Бабур-намэ» (канец XVI стагоддзя)
Войска Бабура было невялікім, яно налічвала ўсяго толькі 12 тысяч вершнікаў. Яго супернік выставіў велізарнае войска, якое па розных звестках налічвала ад 40 да 100 тысяч чалавек і ад 100 да 1000 баявых сланоў. Хоць сілы Дэлійскага султана пераўзыходзілі лікам, у Бабура на ўзбраенні былі гарматы і стрэльбы. Гарматы, у той час яшчэ не вядомыя ў Індыі, знішчалі велізарную колькасць салдат Ібрагіма Лодзі і звярталі ва ўцёкі сланоў.

Бабур са сваім мабільным войскам змог прымусіць султанскую армію ратавацца, заняў Дэлі і захапіў яго скарбніцу, пра якую хадзілі легенды.

Сам Ібрагім быў забіты ў бітве.

Вынікі бітвы
------------

Праз тры дні Бабур захапіў Дэлі, а ў пачатку мая горад Агра, які стаў новай сталіцай дзяржавы Вялікіх Маголаў.

Пасля перамогі над Дэлійскім султанам Бабур правёў шэраг заваяванняў абасобленых індыйскіх княстваў. Аб'яднаўшы іх пад сваёй уладай, Бабур не прыпыніўся ў сваіх намерах. Ён шмат увагі надзяляў паляпшэнню стану ў краіне. Аднак, Бабуру не давялося дажыць да глыбокай старасці. Пасля яго смерці ў 47 гадоў ад дызентэрыі нашчадкі Бабура правілі ў валоданнях продка, званых Імперыяй Вялікіх Маголаў, да XIX стагоддзя.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Davis, 1999, pp. 181, 183
2. ↑  Davis, 1999, p. 184
3. ↑  First battle of Panipat, 21 April 1526 **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2013. Праверана 5 October 2011.
4. 1 2 3 4 5 6  Победа Бабура в битве при Панипате в 1526 году  (руск.)
5. ↑  Davis, 1999, p. 183
6. ↑  Битва при Панипате  (руск.)
7. ↑  Битва при Панипате  (руск.)

Літаратура
----------

* *Davis, Paul K.* 100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present. — Oxford University Press, 1999. — 462 p. — ISBN 1-57607-075-1.

Спасылкі
--------

* Победа Бабура в битве при Панипате в 1526 году на сайце «Исторического канала»  (руск.)
* Схема бітвы пры Паніпаце на сайце «The Art of Battle: Animated Battle Maps»  (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кралевіч.

**Ірына Мікалаеўна Кралевіч** (нар. 12 мая 1965, Мазыр, Гомельская вобласць) — беларускі палітык і педагог, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI і VII скліканняў.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 12 мая 1965 года ў г. Мазыры.

Скончыла Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт, матэматык, кандыдат педагагічных навук, дацэнт. Аўтар больш за 100 навуковых і вучэбна-метадычных публікацый.

Працавала настаўнікам матэматыкі сярэдняй школы № 2 г. Мазыра, асістэнтам кафедры алгебры і матэматычнага аналізу, старшым выкладчыкам, дацэнтам кафедры матэматыкі і методыкі выкладання матэматыкі, дэканам фізіка-матэматычнага факультэта, прарэктарам па навуковай рабоце Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна.

З’яўлялася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ад Гомельскай вобласці, была членам Пастаяннай камісіі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльным развіцці, намеснікам кіраўніка дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь у Міжпарламенцкай асамблеі праваслаўя.

З’яўлялася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь шостага склікання, была членам Пастаяннай камісіі па пытаннях экалогіі, прыродакарыстання і чарнобыльскай катастрофы, уваходзіла ў склад міжпарламенцкай камісіі па супрацоўніцтве Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь і Народнага сходу Сірыйскай Арабскай Рэспублікі, рабочай групы Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Аргенцінскай Рэспублікі.

У Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь сёмага склікання з’яўляецца членам Пастаяннай камісіі па пытаннях экалогіі, прыродакарыстання і чарнобыльскай катастрофы.

Асабістае жыццё
---------------

Замужам, мае дачку.

Узнагароды
----------

* ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь,
* ганаровыя граматы Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскага абласнога і Мазырскага раённага Савета дэпутатаў, Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна,
* падзяка Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта,
* юбілейны медаль «70 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»,
* юбілейны медаль «70 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.».

Зноскі
------

1. ↑  Сведения о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь шестого созыва 11 сентября 2016 года по Гомельской области Архівавана 21 сакавіка 2019.
2. ↑  Сведения о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь седьмого созыва 17 ноября 2019 года по Гомельской области Архівавана 24 лістапада 2019.
3. ↑  Кралевіч Ірына Мікалаеўна. Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь Архівавана 18 жніўня 2020.
4. ↑  Кралевіч Ірына Мікалаеўна. Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь
**Покуць** (*чырвоны кут*) — своеасаблівае сакральнае месца ў сялянскай хаце, дзе стаяў стол, а зверху вісеў абраз.

Покуць мела найбольшае значэнне ў рытуальнай сістэме жыцця сялянскай хаты, з’яўляючыся найбольш каштоўнай у абрадавым сэнсе часткай хаты. У гэтым куце знаходзіліся абразы, малельныя кнігі, свянцоныя свечкі. Тут на скрыжаванні лаў у многіх хатах ставілі хлебную дзяжу як сімвал дастатку і дабрабыту. У час абраду зажынак і дажынак першы і апошні снапы ставілі на пачэснае месца ў чырвоны кут.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Покуць на Вікісховішчы |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
**Пол Джэнкінс** (англ.: Paul Jenkins, поўнае імя William Paul Jenkins; 12 ліпеня 1923, Канзас-Сіці — 9 чэрвеня 2012, Нью-Ёрк) — амерыканскі мастак і скульптар, прадстаўнік абстрактнага экспрэсіянізму.

Жыццё і творчасць
-----------------

Нарадзіўся 12 ліпеня 1923 года ў Канзас-Сіці, штат Місуры, дзе і вырас.

У юнацтве ён пазнаёміўся з Фрэнкам Райтам, які па даручэнні стрыечнага брата Пола — прападобнага Барыса Джэнкінса, які аднаўляў пасля пажару царкву ў Канзас-Сіці. Але Райт прапанаваў Полу Джэнкінсу думаць пра што-небудзь іншае, а не пра мастацтва. Таксама ў маладыя гады Пол сустрэўся з Томасам Хартам Бентанам і таксама падзяліўся сваім намерам стаць мастаком. Моцны ўплыў на яго аказала калекцыя твораў мастацтва музея Нельсана-Аткінса, які ў той час называўся William Rockhill Nelson Art Gallery.

Пазней пераехаў у горад Стразерс, штат Агая, каб жыць са сваёй маці Надзін Херык (Nadyne Herrick) і айчымам, якія разам кіравалі мясцовай газетай Struthers Journal (цяпер — Hometown Journal). Пасля заканчэння школы Пол служыў у Марской службе ЗША, затым падчас Другой сусветнай вайны знаходзіўся ў Ваенна-марскім авіяцыйным корпусе ЗША. Пасля заканчэння вайны, у 1948 годзе ён пераехаў у Нью-Ёрк, дзе на працягу чатырох гадоў у Лізе студэнтаў-мастакоў Нью-Ёрка ў Ясуа Куніёсі і ў Морыса Кантара. За гэты час ён пазнаёміўся з Маркам Ротка, Джэксанам Полакам, Лі Краснер і Барнетам Ньюманам. У 1953 годзе Джэнкінс адправіўся ў Еўропу: прапрацаваўшы тры месяцы ў Таарміне на Сіцыліі, асталяваўся ў Парыжы. З 1955 года мастак дзяліў свой час паміж Нью-Ёркам і Парыжам.

Першая яго парыжская персанальная выстава адбылася ў 1954 годзе ў студыі Поля Факеці.

Зноскі
------

1. 1 2  Paul Jenkins<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Paul Jenkins — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  http://www.nytimes.com/2012/06/18/arts/design/paul-jenkins-abstract-expressionist-painter-dies-at-88.html?\_r=1|accessdate=2012-06-19|newspaper=The
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
5. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 4004332 · BNF: 12210213w · GND: 118712020 · ICCU: CFIV150209 · ISNI: 0000 0000 8402 4712 · LCCN: n50038472 · NTA: 069706743 · NUKAT: n2019026531 · SUDOC: 027991369 · VIAF: 95728501 · ULAN: 500007772 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карніловіч.

**Эдуард Аляксандравіч Карніловіч** (5 красавіка 1936, в. Любанічы, Талачынскі раён, Віцебская вобласць — 11 снежня 2020) — беларускі гісторык, палітолаг, пісьменнік. Кандыдат гістарычных навук (1971).

Біяграфія
---------

Член КПСС з 1963 года. Скончыў Варанцэвіцкую сярэднюю школу, аддзяленне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. I. Леніна (1965), аспірантуру пры Беларускім дзяржаўным універсітэце.

Працаваў рэдактарам, старшым рэдактарам маладзёжных праграм Беларускага тэлебачання (1962—1964), інструктарам Мінскага абкама ЛКСМБ (1964—1966), загадчыкам кабінета філасофіі і навуковага камунізму, выкладчыкам Беларускага тэхналагічнага інстытута імя С. М. Кірава (1966—1971).

З 1971 года — старшы выкладчык, дацэнт кафедры навуковага камунізму Беларускага інстытута народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава.

Кандыдат гістарычных навук (1971).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Збіраў і даследаваў матэрыялы пра ўдзел ураджэнцаў Беларусі ў рэвалюцыйным руху ў Расіі.

Аўтар кніг «Платон Галавач — публіцыст» (разам з Р. В. Булацкім, 1973), «Рэвалюцыяй прызваныя» (1980), «Людзі рэвалюцыйнага подзвігу» (1985), «На грэбні гісторыі», «Імёны з небыцця» (2003), «Генерал славянскай раці» (2007), «Беларусь: сузор’е палітычных імёнаў» (2009), «Ля вытокаў эканамічных ведаў», «Рыцары адкрыццяў» (2016).

Складальнік зборнікаў успамінаў ураджэнцаў Беларусі пра У. I. Леніна «Правадыр, настаўнік і сябра» (разам з Э. А. Забродскім, 1980; 2 выд. 1985), успамінаў ураджэнцаў Беларусі пра Кастрычніцкую рэвалюцыю «У жалезных батальёнах рэвалюцыі» (разам з Э. А. Забродскім, 1987).

Адзін з аўтараў і рэдактараў навучальных дапаможнікаў «Палітычныя мысліцелі», «Пачатак геапалітыкі».

Прызнаны адным з найлепшых аўтараў часопісаў «Работніца і сялянка» (1987) і «Беларуская думка» (2003).

Зноскі
------

1. ↑  Рыцари открытий [Текст] : лауреаты Сталинских премий — уроженцы Беларуси, 1941—1953 / Э. А. Корнилович, А. Г. Корнилович. — Минск : Альфа-книга, 2016.
2. ↑  Карніловіч Эдуард Аляксандравіч

Літаратура
----------

* Бирюков, В. Встреча, которая поможет нам сделать свои открытия / В. Бирюков // Наша Талачыншчына. — 2017. — 15 ліп. — С. 8.
* Карніловіч, Э. «Гісторыя Беларусі ў асобах» / Э. Карніловіч // Наша Талачыншчына. — 2013. — 11 верас. — С. 7.
* Сучасныя беларускія краязнаўцы // Краязнаўчая газета. — 2006. — № 47 (снеж.). — С. 2.
* Э. А. Корнилович // Моя Толочинщина: страницы истории / А. Шнейдер. — 2-е изд, с изм. — Минск : Бизнесофсет, 2006. — С. 154.
* Эдуард Аляксандравіч Карніловіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Талачынскага раёна / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]; мастак А. М. Хількевіч. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1988. — С. 643.
Палавы дымарфізм чалавека
**Пол** — сукупнасць генетычных, марфалагічных і фізіялагічных асаблівасцей, якія забяспечваюць палавое размнажэнне арганізмаў. У больш шырокім сэнсе пол — комплекс рэпрадуктыўных, саматычных і сацыяльных характарыстык, якія вызначаюць індывіда як мужчынскі ці жаночы арганізм.

У дачыненні да полу часта выкарыстоўваецца запазычанае слова гендар, якім абазначаюцца сацыяльныя паводзіны мужчын і жанчын, а таксама ўзаемаадносіны паміж імі.

Крытэрыі пола чалавека
----------------------

Існуе пяць асноўных крытэрыяў пола чалавека:

1. Генатыпічная (ганадная, гаметная, гарманальная) — як у клетках сабраны генетычны матэрыял, як спалучаюцца храмасомы (якія спецыфічныя палавыя гармоны секрэтуюцца).
2. Фенатыпічная (марфалагічная) — як чалавек выглядае, сукупнасць першасных і другасных палавых прыкмет.
3. Псіхалагічная — кім чалавек сябе адчувае.
4. Сацыяльная (грамадзянская, акушэрская) — кім чалавека лічыць грамадства.
5. Паспартная — што запісана ў дакументах.

Палавыя прыкметы
----------------

Палавыя прыкметы — марфалагічныя і функцыянальныя прыкметы, якія вызначаюць асноўныя адрозненні паміж самцом і самкай у жывёл, мужчынам і жанчынай у чалавека. Адрозніваюць першасныя і другасныя палавыя прыкметы. Да першасных палавых прыкмет самцоў млекакормячых і чалавека адносяць семяннікі, семяправод, палавы член, прастату, у самак — яечнікі, яйцаводы, матку, похву.

Гл. таксама
-----------

* Гендар
* Гендарная сістэма

Літаратура
----------

* Палавыя прыкметы // БЭ ў 18 т. Т. 11. Мн. 2000.
**Ірына Міхайлаўна Арэстава** (нар. 16 мая 1956, г. Запарожжа, Украіна) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. Доктар медыцынскіх навук (2004), прафесар (2010).

Біяграфія
---------

Скончыла Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1979).

Працавала ў Радзільным доме № 1 г. Віцебска (1980—1986, урач-акушэр-гінеколаг); Віцебскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1986, лячэбны факультэт, кафедра акушэрства і гінекалогіі, асістэнт, з 1999 — дацэнт, з 2004 — прафесар).

Навуковыя інтарэсы: неадкладныя станы ў акушэрстве і гінекалогіі; невыношванне цяжарнасці; генітальныя інфекцыі пры цяжарнасці; запаленчыя захворванні жаночых палавых органаў спецыфічнай і неспецыфічнай этыялогіі; рэцыдывіруючая герпетычная інфекцыя ў рэпрадуктыўнай і перынатальнай паталогіі (лячэнне, прафілактыка, тактыка вядзення цяжарнасці); дыягностыка, лячэнне, прафілактыка перынатальных і дзіцячых інфекцый і іх ускладненняў.

Узнагароды
----------

Знак «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь» (2004).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Рецидивирующая герпетическая инфекция в репродуктивной и перинатальной патологии (лечение, профилактика, тактика ведения беременности) : диссертация … доктора медицинских наук : 14.00.01 : защищена 17.12.2003 : утверждена 15.04.2004 / Арестова Ирина Михайловна. — Витебск, 2003.
* Диагностика, лечение и профилактика некоторых инфекций, специфичных для перинатального периода. Особенности подготовки к беременности / И. М. Арестова [и др.] // Охрана материнства и детства. — 2015. — № 1. — С. 41—51.
* Арестова Ирина Михайловна // Кто есть кто в Республике Беларусь. Женщины Беларуси : [под редакцией И. В. Чекалова]. — Минск, 2018. — Т. 2. — С. 14 : ил.
**Левая Лясная** — рака ў Пружанскім і Камянецкім раёнах Брэсцкай вобласці (басейн Віслы). Даўжыня 50 км. Плошча вадазбору 750 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

Пачынаецца на паўднёвым захадзе ад вёскі Мыльніск (Пружанскі раён), вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі Вугляны (Камянецкі раён). Пры зліцці з ракой Правая Лясная, утварае раку Лясная. Цячэ па Прыбужскай раўніне.

Рэчышча каналізаванае, шырыня яго 6—8 м, у нізкай плыні месцамі да 20 м. Берагі нізкія, вышынёй 0,3—0,5 м, параслі хмызняком.

Даліна ракі шырынёй 1,6—2,5 км, у сярэдняй плыні месцамі невыразная; схілы спадзістыя, вышынёй 7—9 м, парэзаныя ручаямі, лагчынамі і канавамі. Абалона нізкая, забалочаная (шырыня 0,3—0,5 км), перасечаная старыцамі і асушальнымі каналамі. У паводку затапляецца вадой на глыбіню да 0,6 м на 15—30 дзён.

Асноўныя прытокі
----------------

**Злева**: рэкі Тачніца і Зубрыца.
**Справа**: ручай Калінавец, рака Вішня.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл./ БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с, 40 л. ил.
**Левацэнтрызм** — тэрмін, які выкарыстоўваецца для апісання ўмераных левых палітычных поглядаў. Левацэнтрысты прытрымліваюцца ідэі сацыяльнай справядлівасці, якая дапушчальная пры пасоўванні роўных магчымасцяў. Левацэнтрысты падкрэсліваюць, што дасягненне роўнасці патрабуе асабістай адказнасці ў сферах, якія знаходзяцца пад кантролем асобнага чалавека з дапамогай яго здольнасцей і талентаў, а таксама сацыяльнай адказнасці ў галінах, непадкантрольных чалавеку ў сілу яго здольнасцей або талентаў.

Левацэнтрысты выступаюць супраць вялікага разрыву паміж багатымі і беднымі і падтрымліваюць умераныя меры па скарачэнні эканамічнага разрыву, такія як прагрэсіўны падаходны падатак, законы, якія забараняюць дзіцячую працу, законы аб мінімальнай заработнай плаце, законы, якія рэгулююць умовы працы, абмежаванні працоўнага часу і законы, права працоўных на аб’яднанне.

Да левацэнтрыстаў адносяцца сацыял-дэмакраты, прагрэсісты, зялёныя і ўмераныя хрысціянскія левыя. Некаторыя варыянты лібералізму, асабліва сацыял-лібералізм, апісваюцца як левацэнтрысцкія, але многія сацыяльныя лібералы таксама знаходзяцца ў цэнтры палітычнага спектру.

Да левацэнтрысцкіх палітычных партый у Рэспубліцы Беларусь адносяцца Сацыял-дэмакратычная партыя народнай згоды, Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада, Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) і Беларуская партыя «Зялёныя».

Зноскі
------

1. ↑  Oliver H. Woshinsky. *Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior*. New York: Routledge, 2008, pp. 146.
2. 1 2  Oliver H. Woshinsky. *Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior*. New York: Routledge, 2008, pp. 143.
3. ↑  Chris Armstrong. *Rethinking Equality: The Challenge of Equal Citizenship*. Manchester University Press, 2006, p. 89.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |

| ⛭Палітычны спектр |
| --- |
| Ультралевыя  • Левыя  • Левацэнтрысты • Цэнтрысты • Правацэнтрысты • Правыя • Ультраправыя |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лагуноўская.
**Паліна Барысаўна Лагуноўская** (4 ліпеня 1940, Віцебск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1964 г. Працавала ў Белдзяржпраекце, Мінскграмадзянпраекце, з 1975 года — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у Мінскпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1967 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): ПДП Усходняга жылога раёна і праект забудовы мікрараёна № 1 у Брэсце (1966—1975), Усходняга жылога раёна і праект забудовы мікрараёнаў № 1, 2 у Маладзечне (1965—1975), ПДП Задняпроўскага жылога раёна ў Магілёве (1969), праекты забудовы мікрараёнаў па вул. Танкавай—Мельнікайтэ (1979), Ангарская-3, 4 (1980—1982), Кунцаўшчына-1, 2, 3 (1984— 86).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Лагуновская Полина Борисовна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Сюды перасылаецца запыт «Ганджур». На гэту тэму патрэбны асобны артыкул.
**Тыбецкі канон** — шматтомны збор будыйскіх сачыненняў (**Ганджур**, тыб.: bka' 'gyur), да якога належыць збор каментарыяў (**Данджур**, тыб.: bstan 'gyur). Перакладзены на мангольскую мову з тыбецкай мовы ў перыяд кіравання Лігдэнхана (1604—1634). 108 тамоў мангольскай ганжуры ўключаюць 1161 твор (тантры, сутры і г. д.) разнастайнага ўтрымання ў прозе і вершах (гутаркі Буды з вучнямі аб маральнасці і філасофіі, пераважна ў форме прыпавесцяў або павучальных апавяданняў, зборнік «Мора прыпавесцяў» і інш.)

Гл. таксама
-----------

* Кітайскі будыйскі канон
* Трыпітака Карэана
* Палійскі канон

Спасылкі
--------

* Маньчжурскі пераклад Архівавана 21 ліпеня 2012.
**Левантыйскае мора** — назва ўсходняй часткі Міжземнага мора.

Самы вялікі востраў у Левантыйскім моры — Кіпр. Найбольшая глыбіня — 4384 метраў. Плошча — каля 320 тысяч км².

Месцазнаходжанне
----------------

Займае ўсю ўсходнюю частку Міжземнага мора. Левантыйскае мора абмежавана Турцыяй на поўначы, Сірыяй, Ліванам і Ізраілем на ўсходзе, Егіптам і Лівіяй на поўдні, Эгейскім морам на паўночным захадзе.

Эканоміка
---------

На шэльфе Левантыйскага мора паблізу марской мяжы Ізраіля з Ліванам знаходзіцца газавае радовішча Левіяфан.

Зноскі
------

1. ↑  Левантийское море **(нявызн.)**.  smotret-mir.ru. Праверана 24 снежня 2016.

Спасылкі
--------

* Левантийское море // Вялікая савецкая энцыклапедыя. — 2-е изд.. — М. 1953. — Т. 24. Кукуруза — Лесничество.
**Левашы** — археалагічны помнік — курганны могільнік каля в. Левашы Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці. Размешчаны каля былога фальварка Брыгідава, налічваў 25 курганоў.

У канцы XIX ст. У. З. Завітневіч даследаваў 3 курганы вышынёй 0,8—1,6 м, дыяметрам 7—9 м. Пахавальны абрад — трупапалажэнне нагарызонце (1), у яме глыбінёй да 0,7 м (2), галавой на захад. У адным пахавапні знойдзены рэшткі дамавіны. Суправаджальны інвентар — сярэбраныя скроневыя кольцы, 3 вялікія пацеркі (верагодна, дрыгавіцкія) і кольца, бронзавы медальён, сердалікавыя і хрустальная пацеркі.

Літаратура
----------

* Лысенка, П. Ф. Левашы / П. Ф. Лысенка // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 10. — ISBN 978-985-11-0354-2.

Спасылкі
--------

* Левашы (археалагічны помнік) на сайце «Архіварта»
Залатая бляшка ў форме аленя — класічны ўзор стылю
**Звярыны стыль** — назва мастацкага стылю, распаўсюджанага ў мастацтве некалькіх старажытных культур. Асноўнай тэматыкай малюнкаў былі жывёлы або часткі іх цела, і складаных кампазіцый з іх, адкуль і назва. Самыя старажытныя ўзоры датуюцца III тысячагоддзем да нашай эры, пасля нашай эры паступова выходзіць з ужытку, але яго элементы часам трапляюцца і пазней. Адным з лепшых узораў гэтага стылю з'яўляецца скіфіскі звярыны стыль.

Звярыны стыль даўнасці адрозніваецца ад абстрактнага звярынага арнаменту VI—XIII стагоддзяў, распаўсюджанага ў раманскім і нарманскім мастацтве, і ад тэраталагічных старажытнарускіх матываў.

Звярыны стыль звязваюць з шанаваннем жывёл і татэмізмам. Першапачаткова сакральныя малюнкі з часам сталі арнаментальным матывам. Найстаражытныя ўзоры звярынага стылю вядомыя ў Егіпце і Міжрэччы з III тысячагоддзя да нашай эры. У II тысячагоддзі да нашай эры звярыны стыль ужо вядомы ў Пярэдняй Азіі, Індыі, Кітаі, Сярэдняй Азіі, Паўднёвай Сібіры, Паволжы, Прыураллі. Найбольшага развіцця звярыны стыль набыў у мастацтве іранамоўных качэўнікаў I тысячагоддзя да нашай эры і першых стагоддзяў нашай эры — гэта скіфа-сармацкі звярыны стыль і мастацтва плямёнаў Паўднёвай Сібіры.

Вытокі
------

Тэорыі тлумачэння паходжання звярынага стылю дзеляцца на дзве групы: адны зыходзяць з таго, што падабенства гэта адбылося канвергентна, на аснове агульных сацыяльна-эканамічных умоў, іншыя — з таго, што падабенства ў стылі ва ўсіх правінцыях тлумачыцца агульным паходжаннем з аднаго цэнтра. Першая група тэорый, па сутнасці, здымае пытанне аб падабенстве, тлумачачы толькі, чаму адлюстроўваюцца звяры: такі ўзровень развіцця рэлігійных уяўленняў.

Другая група тэорый дзеліцца на некалькі, адпаведна розным меркаваным цэнтрам паходжання звярынага стылю. Адны з даследчыкаў лічаць, што звярыны стыль Прычарнамор'я ўзыходзіць да іанійскага, а з Прычарнамор'я трапляе ў Сібір). Няма даследчыкаў, якія зводзяць скіфскі звярыны стыль да іянійскага, але другая частка тэорыі — аб пранікнення звярынага стылю ў Сібір з Прычарнамор'я шляхам гандлю і распаўсюджвання качавых формаў побыту — мае паслядоўнікаў (Б. Н. Гракаў і А. І. Мелюкова). Гэтая тэорыя не тлумачыць, аднак, існавання ў Сібіры карасукскага звярынага стылю. Іншыя даследчыкі лічылі, што звярыны стыль, наадварот, трапляе з Сібіры ў Прычарнамор'е. Тэорыя Е. Мінза, выказаная ў 1913 г. не пацвердзілася пасля распрацоўкі храналогіі сібірскіх старажытнасцяў.

Зноскі
------

1. ↑  *Членова Н.Л*. Членова Н.Л. Происхождение и ранняя история племён тагарской культуры. // М.: 1967. 300 с. **(нявызн.)**.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Звярыны стыль
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Галынец.

**Галыне́ц 2** (трансліт.: *Halyniec 2*, руск.: Голынец 2) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Буйніцкага сельсавета.

Гісторыя
--------

Згадваецца ў 1675 годзе як вёска ў складзе Княжыцкай воласці ў Аршанскім павеце Вялікага Княства Літоўскага.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 года вёску вярнулі БССР, з 17 ліпеня 1924 года ў складзе Бялыніцкага раёна Магілёўскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года), з 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці.

У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да 27 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецкімі войскамі. У вёсцы была расквартыравана частка 60-й рэзервовай мотамеханізаванай дывізіі вермахта. Падчас Ямніцкага бою 1944 года 113-ы партызанскі полк зрабіў няўдалую спробу блакаваць нямецкія войскі.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
2. ↑  НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 2, с. 717
3. ↑  Ямніцкі бой (1944) // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 650. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Буйніцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | аграгарадок Буйнічы |
| Пасёлкі | Галынец |
| Вёскі | Брускі ·  Бутрымаўка ·  Векер ·  Галынец 1 ·  Галынец 2 ·  Гарадок ·  Гарадшчына ·  Дабрасневічы ·  Зацішша ·  Ракузаўка ·  Савасцянавічы ·  Сташына ·  Цішоўка |
**Бітва хрысціян і мусульман** - карціна невядомага мастака канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя ў калекцыі Мірскага замка.

Гісторыя
--------

Карціна напісана правінцыйным усходнееўрапейскім майстрам. У музей з умоўнай назвай «Бітва хрысціян і мусульман» і была прызначана для інтэр'ера «Сталовай ізбы», сцены якой звычайна ўпрыгожваліся батальнымі палотнамі. Яе датаванне (канец XVII — пачатак XVIII стагоддзя) было пацверджана хіміка-тэхніка-тэхналагічнай экспертызай, праведзенай музейнымі спецыялістамі. Падрабязны гістарыяграфічны аналіз амуніцыі і ўзбраення гісторыка Аляксея Доўнар-Запольскага і знойдзеная ім гравюра невядомага аўтара са збору Нацыянальнай бібліятэкі Сербіі ў Бялградзе, датаваная прыблізна паловай ці сярэдзінай XVIII стагоддзя, паказваюць сувязь паміж двума гэтымі творамі падобным ландшафтам поля бітвы. Прычым карціна выглядае больш архаічна і магла быць створана раней за гравюру.

Апісанне
--------

На палатне мастак будуе кампазіцыю з умацаваным сценамі горадам у левым верхнім куце палатна. Па меркаванні даследчыка, ён увасабляе адзін з момантаў аблогі  (укр.) (бел. і ўзяцця тады прыналежнага туркам-асманам Бялграда войскамі Свяшчэннай Рымскай імперыі пад камандаваннем баварскага курфюрста Максіміліяна II  (руск.) (бел. у жніўні-верасні 1688 года. На гравюры на фоне ўмацаванага горада ўвасоблена масавая батальная сцэна, падзеі якой адбываліся ў 1717, пры аблозе Бялграда  (руск.) (бел. ўжо аўстрыйскімі войскамі пад камандаваннем прынца Яўгена Савойскага, пра што сведчыць надпіс на італьянскай мове, зроблены ў ніжняй частцы гравюры.

Спасылкі
--------

* Рарытэты музейнай калекцыі
| Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі |
| --- |
| 
* **Путч**: Мелілья
* Тэтуан
* Севілья
* Барселона (1)
* Мантанья
* Хіхон
* Аўеда (1)
* Гранада
* Казармы Лаёла
* Мяцеж на флоце**1936 год**: Гвадарама
* Алькасар
* Эстрэмадура
* Паветраны мост
* Мерыда
* Сігуэнса
* Бадахос
* Балеарскія астравы
* Кордава
* Гіпускаа
* Сьера-Гуадалупе
* Монтэ-Пелада
* Талавера
* Ірун
* Іспанская Гвінея
* Мыс Спартэль
* Сесенья і Эсківіяс
* Мадрыд
* Вільярэаль
* Асейтуна
* Лапера
* Карунская дарога (1)
* Карунская дарога (2)**1937 год**: Карунская дарога (3)
* Малага
* Харама
* Аўеда (2)
* Гвадалахара
* Пасабланка
* Паўночная Іспанія
* Біская
* Більбаа
* Барселона (2)
* Сеговія
* Уэска
* Альбарасін
* Герніка
* Брунетэ
* Сантандэр
* Сарагоса
* Кінта
* Бельчытэ
* Астурыя
* Сабіньяніга
* Эль-Мазука
* Фуэнтэс-дэ-Эбра
* Мыс Шэршэль
* Тэруэль**1938 год:** Вальядалід
* Альфамбра
* Арагон
* Каспэ
* Барселона (3)
* Лерыда
* Гандэса
* Сегрэ
* Левант
* Балагер
* Лос-Бласкес
* «Мяшок Б’ельсы»
* «Мяшок Мерыда»
* Мыс Палас
* Лінія XYZ
* Эбра**1939 год:** Каталонія
* Вальсекілья
* Менорка
* Картахена
* Пераварот
* Апошняе наступленне

 |

**Бітва пры Талавера-дэ-ла-Рэйна** адбылася 3 верасня 1936 года падчас грамадзянскай вайны ў Іспаніі.  Рэспубліканцы, спрабуючы перагарадзіць шлях на Мадрыд ля Талавера-дэ-ла-Рэйна, былі разгромлены арміяй нацыяналістаў. Сутыкненне скончылася цяжкімі стратамі з абодвух бакоў.

Ход падзей
----------

У пачатку верасня, пасля паступовага адступлення ўздоўж Таха, рэспубліканскія войскі замацаваліся на моцнай пазіцыі на вышынях пад Талаверай. У папярэдніх баях рэспубліканскі генерал Мануэль Рыкельме не адважваўся абараняцца на адкрытай мясцовасці і ўвесь час адступаў, што дазволіла яму захаваць сілы і сабраць ля Талаверы каля 10 000 чалавек. Яго войскі былі ўзмоцнены падмацаваннем: артылерыяй і бронецягніком. Стомленыя і патрапаныя нацыяналісты тым часам прасунуліся наперад на некалькі сотняў міль практычна без перадышкі.

На досвітку 3 верасня генерал Хуан Ягуэ загадаў палкоўніку Карласу Асенсіа і маёру Антоніа Кастэхону атакаваць абаронцаў у флангі. Дзве калоны неўзабаве захапілі чыгуначную станцыю і аэрадром. Рэспубліканцы зразумелі, што будуць акружаны і захоплены ў палон. Многія салдаты пакінулі свае пазіцыі і беглі з поля бою на аўтобусах. Апоўдні Ягуэ атакаваў непасрэдна сам горад. Хоць рэспубліканцы ўтрымлівалі свае пазіцыі большую частку дня, але да вечара Талавера ўсё ж была ўзята.

Страты
------

Баі каштавалі нацыяналістам 1000 чалавек забітымі і параненымі. У рэспубліканцаў было забіта 500 чалавек, 1000 трапіла ў палон. Пераможцам дасталіся таксама 42 гарматы.

Наступствы
----------

Рэспубліканцы страцілі свой апошні рубеж абароны перад Мадрыдам, які неўзабаве быў абложаны.

Спасылкі
--------

* Томас, Хью. Гражданская война в Испании. Нью-Йорк: Харпер и братья, 1961.
* Поход на Мадрид