**Байран Джэніс** (англ.: Byron Janis; 24 сакавіка 1928(1928-03-24), Мак-Кіспарт[d], Пенсільванія — 14 сакавіка 2024(2024-03-14)) ― амерыканскі піяніст.

Біяграфія і творчасць
---------------------

Нарадзіўся ў сям’і яўрэйскіх эмігрантаў з Рагачова Сэмюэла Янкілевіча (1887—1969) і Хэці Гарэлік (1892—1986). Вучыўся ў Іосіфа і Разіны Левіных, затым на працягу шасці гадоў у Адэлі Маркус. У 1943 годзе ўпершыню выступіў з Сімфанічным аркестрам NBC пад кіраваннем Фрэнка Блэка, выканаўшы Другі канцэрт Рахманінава. Праз год ён выканаў тое ж сачыненне з Піцбургскім сімфанічным аркестрам, за пультам якога стаяў чатырнаццацігадовы Лорын Маазель. У ліку прысутных на тым канцэрце быў Уладзімір Горавіц, які прапанаваў Джэнісу вучыцца ў яго. Супрацоўніцтва з Горавіцам доўжылася тры гады, і ў 1948 годзе Джэніс з вялікім поспехам дэбютаваў у Карнегі-холе, заявіўшы пра сябе як пра аднаго з самых перспектыўных маладых піяністаў сучаснасці. Ён пачаў выступаць з сольнымі канцэртамі і ў суправаджэнні вядучых сусветных аркестраў, гастраляваў у розных краінах, у 1960 і 1962 ― у СССР. У 1961 годзе ў гонар 150-годдзя з дня нараджэння Ферэнца Ліста ён выканаў два яго фартэпіянныя канцэрты ў суправаджэнні Бостанскага сімфанічнага аркестра пад кіраўніцтвам Шарля Мюнша. У 1962 годзе ў Лондане быў удастоены Міжнароднай музычнай прэміі Харыет Коэн.

З-за хваробы (артрыта) у сярэдзіне 1960-х Джэніс спыніў выступленні, але ў 1972 годзе зноў вярнуўся на сцэну. Поўнасцю пераадолець наступствы захворвання яму не ўдалося, таму выступаць ён пачаў нашмат радзей. У 1967 годзе Джэніс, знаходзячыся ў Францыі, знайшоў невядомыя да таго рукапісы вальсаў Фрыдэрыка Шапена, што зрабіла сенсацыю ў музычным свеце. Пра знаходку быў зняты фільм і напісана мноства артыкулаў. У 1985 па запрашэнні прэзідэнта Рэйгана Джэніс даў канцэрт у Белым доме.

З 1988 года ён актыўна займаўся кампазіцыяй, ствараў музыку пераважна для кіно і тэлебачання, а таксама выкладаў і дапамагаў маладым музыкантам, арганізуючы фестывалі і дабрачынныя фонды.

Джэніс ― піяніст-віртуоз, які бездакорна валодаў тэхнікай ігры на інструменце, валодаў жывым тэмпераментам і яркай музычнасцю. Рэпертуар піяніста вельмі шырокі, але ён найбольш вядомы як выканаўца твораў першай паловы XX стагоддзя — ад Рахманінава да Пракоф’ева. Джэніс ― лаўрэат мноства прэмій і ўзнагарод розных краін, у тым ліку французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры (стаў першым амерыканскім піяністам, які атрымаў узнагароду) і Гран Пры дзю Дыск (найпрэстыжная французская ўзнагарода ў галіне гуказапісу).

Памёр 14 сакавіка 2024 года ў бальніцы Маўнт-Сінай у Нью-Ёрку ва ўзросце 95 гадоў.

Зноскі
------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990. Праверана 13 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. 1 2  Library of Congress Authorities — Library of Congress. Праверана 12 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13219454'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q131454'></a>
3. 1 2  Grove Music Online — OUP. — ISBN 978-1-56159-263-0 — doi:10.1093/GMO/9781561592630.ARTICLE.14132 Праверана 12 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30532476'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a>
4. 1 2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 8083185 · BNE: XX979529 · BNF: 13895573m · CiNii: DA10839144 · GND: 134614178 · ISNI: 0000000119533892 · LCCN: n81132006 · LNB: 000259736 · NKC: xx0150079 · NLA: 36074219 · NTA: 104852062 · NUKAT: n2011202829 · SUDOC: 084290382 · VIAF: 32151776732818010560, 79166903 |

 |