Асноўны артыкул: **Грамадзянская вайна ў Таджыкістане**

| Беларусь і ўзброеныя канфлікты |
| --- |
| Вайна 1812 года • Першая сусветная вайна • Грамадзянская вайна ў Расіі • Польска-савецкая вайна • Грамадзянская вайна ў Іспаніі • Вялікая Айчынная вайна • Халодная вайна • Грамадзянская вайна ў Анголе • Афганская вайна

---

Югаславія • Таджыкістан • Карабах • Кот-д’Івуар • Лівія • Сірыя • Данбас • Украіна |

Ураджэнцы Беларускай ССР, прызваныя ў 1990—1991 гадах у савецкія войскі, на працягу 1992—1993 гадоў вымушана знаходзіліся на тэрыторыі Таджыкістана і прымалі ўдзел ва ўнутраным канфлікце паміж цэнтральнай уладай і апазіцыяй. У наступным яны сутыкнуліся з праблемай атрымання пасведчанняў ветэранаў баявых дзеянняў, паколькі фармальна грамадзян Рэспублікі Беларусь у краіне не было. Гэтае пытанне прапрацоўвалася дзяржорганамі і запатрабавала паправак у Закон «Аб ветэранах».

Воінскія часці
--------------

Ваенныя камісарыяты ў снежні 2016 года апублікавалі наступны пералік воінскіх часцей, дзе служылі альбо маглі служыць грамадзяне рэспублікі:

* 9998 — Упраўленне пагранічных войск Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Таджыкістан;
* 2066 — Пянджскі пагранічны атрад (г. п. Пяндж);
* 2033 — Маскоўскі пагранічны атрад (п. Маскоўскі);
* 2022 — Харогскі пагранічны атрад (г. Харог);
* 2111 — Калай-Хумскі пагранічны атрад (г. п. Калай-Хум);
* 9820 — Мургабскі пагранічны атрад (г. п. Мургаб);
* 2066 — Ішкашымскі пагранічны атрад (г. п. Ішкашым);
* 2421 — 17-ы вучэбны пагранічны атрад;
* 2014 — асобны батальён сувязі (г. Душанбэ);
* 9809 — авіяцыйны полк (г. Душанбэ);
* 9870 — асобны інжынерна-сапёрны батальён;
* 9855 — асобная будаўнічая рота;
* 2170 — тапаграфічны пагранічны атрад;
* 2445 — база забеспячэння і захоўвання;
* 2528 — ваенны шпіталь;
* 2591 — тэхнічная эксплуатацыйная часць;
* 2158 — асобная авіяэскадрылля (г. п. Маскоўскі);
* 2176 — асобная авіяэскадрылля (г. п. Пяндж);
* 2081 – асобная радыётэхнічная служба (п. Гісар);
* асобны кантрольна-прапускны пункт «Душанбэ» (АКПП «Душанбэ»).

Многія фарміраванні адсюль адносіліся да групы пагранічных войск Расіі.

У верасні 2019 года ў ліку падраздзяленняў з беларускімі салдатамі ваеннымі камісарамі названа 201-я мотастралковая дывізія.

Ваенная служба
--------------

У савецкі перыяд жыхары краіны накіроўваліся на ваенную службу ў Таджыкскую ССР, дзе пасля выконвалі задачы ва ўмовах надзвычайнага становішча і пры ўзброеным канфлікце. Яны дыслакаваліся на тэрыторыі прыгранічных раёнаў у перыяд з 1992 па 1993 год. На момант пачатку баявых дзеянняў тут знаходзілася каля 700 беларусаў. Большую частку прызвалі ў 1990 і 1991 гадах. Пасля развалу СССР адклікаць усіх адразу дадому не атрымлівалася. Таму яны вымушаны былі працягваць службу і нават прыняць удзел у канфлікце. 

Беларускія прызыўнікі трапілі галоўным чынам у пагранвойскі КДБ СССР і апынуліся на граніцы з ДРА. З пачаткам вайны яны ўдзельнічалі ў баявых аперацыях па перахопе караванаў са зброяй і прыкрывалі эвакуацыю мірнага насельніцтва (так, напрыклад, як пісаў вайсковы журналіст Сяргей Пцічкін, беларусы разам з іншымі задзейнічаны пры выратаванні 500 рускіх закладнікаў на чыгуначнай станцыі Душанбэ-2). У гэты час у пагранатрадах, што ўжо не падпарадкаваліся савецкаму кіраўніцтву, але яшчэ не ўвайшлі ў склад УС РФ, заставалася блізу 60 % байцоў. Многія афіцэры, з’язджаючы ў адпачынак, не вярталіся на мяжу, а таму іх месца даводзілася займаць сяржантам з Беларусі. Акрамя камандзіраў з іншых савецкіх рэспублік, свае часці пакідалі афіцэры і з ліку беларусаў, пра што пісаў у сваёй кнізе «Таджикистан 1992–2005. Война на забытой границе» Андрэй Мусалаў.

Увесь 1992 год беларусы працягвалі несці службу ў краіне і паступова невялікімі партыямі вярталіся на радзіму. Апошняя група ў складзе 100 чалавек пакінула «гарачую кропку» ў лістападзе. Ураджэнцы рэспублікі заставаліся ў Таджыкістане і пасля гэтага, але 3 лістапада 1992 года быў прыняты Закон «Аб Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь», пасля чаго ўсе беларусы, якія служылі за межамі краіны, апынуліся вайскоўцамі замежных армій.

Ветэранскі статус
-----------------

У адрозненне ад беларусаў, якія ваявалі ў Афганістане, удзельнікі вайны ў Таджыкістане не атрымалі статус ветэранаў, бо фармальна грамадзян рэспублікі там не было. Вайскоўцы спрабавалі выправіць гэтую сітуацыю. Яны доўгія гады наведвалі дзяржаўныя ведамствы з запытамі даць ім патрэбны статус. На звароты прыходзілі падобныя адказы: *«Беларусь з 1.01.1992 года заявіла аб сваім суверэнітэце і не прымала ўдзелу ў падпісанні Мемарандума аб супрацоўніцтве па ахове таджыкска‑афганскай мяжы»*. Газета «СБ. Беларусь сегодня» спасылалася на прыклад Расіі, дзе падобную юрыдычную праблему выправілі ў 2011 годзе, унёсшы неабходныя змены ў закон «Аб ветэранах». Дзякуючы гэтаму каля 23 тысяч расіян прызналі ўдзельнікамі баявых дзеянняў.

У снежні 2016 года ў сувязі з прапрацоўкай пытання аб унясенні змяненняў у Закон «Аб ветэранах» іх запрашалі звярнуцца ў ваенныя камісарыяты. У той момант пачаліся работы па распаўсюджванню статусу ветэранаў. Чыноўнікам неабходна было ўдакладніць колькасць магчымых удзельнікаў вайны ў Таджыкістане. У 2019 годзе пры Міністэрстве працы і сацыяльнай абароны стварылі міжведамасную групу па прапрацоўцы канцэпцыі і структуры новай рэдакцыі Закона «Аб ветэранах». Чыноўнікі пачалі мерапрыемствы па вызначэнні колькасці ўдзельнікаў канфлікту. Для гэтага яны зноў прасілі былых вайскоўцаў прыбыць у ваенныя камісарыяты. Пад увагай знаходзіліся тыя, хто быў у Таджыкістане ў верасні–кастрычніку 1992 года.

Вядомыя асобы
-------------

* Сяргей Сыч (Рэчыца), служыў на 12-й памежнай заставе. Загінуў у ліпені 1993 года ў баі з маджахедамі і апазіцыянерамі.
* Уладзімір Самборскі (Гомель), таксама служыў на 12-й памежнай заставе (снежань 1991—снежань 1992), але дэмабілізаваўся за некалькі месяцаў да атакі баевікоў.
* Генадзь Смолікаў (Мінск), пагранічнік. Пакінуў Таджыкістан у лістападзе 1992 года.

Гл. таксама
-----------

* Беларуска-таджыкістанскія адносіны

Заўвагі
-------

1. 1 2 3  *Игорь Нисловский.* В военкомате уточняют информацию о количестве военнослужащих, направлявшихся в 90-е годы в Таджикскую ССР // Дняпровец : газета. — 15 декабря 2016.
2. ↑  *Наталья Королькевич.* «Горячим» был не только Афган: разыскиваются червенцы, служившие в Таджикистане // Раённы веснік : газета. — 10 верасня 2019.
3. 1 2 3 4 5 6  *Ян Жур.* «Не мог и слова вымолвить»: белорус поехал на машине в опасное место, чтобы побывать там, где когда-то служил. Чем это закончилось? // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 11 октября 2019.
4. ↑  *Сергей Птичкин.* Поезд живых // Независимая газета : газета. — 28 декабря 2012.
5. 1 2 3 4  *Роман Рудь.* Закон «О ветеранах»: О долге и последствиях // СБ. Беларусь сегодня : газета. — № 100. — 3 июня 2013.
6. ↑  Андрей Мусалов «Таджикистан 1992-2005: Война на забытой границе», страница 4
7. ↑  Белорусам, которые осенью 1992-го года служили в Таджикистане, могут дать статус ветерана боевых действий
8. ↑  *Сяргей Жабенак*. Солдат, служивших в Таджикистане в 1992 году просят зайти в военкомат // Мёрскія навіны : газета. — 6 верасня 2019.
9. ↑  Архив новостей газеты «Контингент». Публикация 17 ноября 2019

Спасылкі
--------

* У горадзе Рэчыца імем вядомага пагранічніка Сяргея Сыча сёння назвалі школу

| ⛭Замежныя ваенныя місіі Беларусі |
| --- |
| 
* /Таджыкістан *Таджыкістан* (1992—1993)
* Кот-д’Івуар *Кот-д’Івуар* (2002—2004)
* Венесуэла Венесуэла (2008—2013)
* Ліван Ліван (з 2010)
* Лівія *Лівія* (2011)
* Емен Емен (2013)
* Казахстан Казахстан (2022)
* Сірыя Сірыя (2023)

 |