recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Гравюра «Майсей перад народам» на тытульным аркушы
**Другі закон** («*Книги пятыи Моисеовы, зовемыи от еврей Гельгадворимъ, по-греческии Девтерномосъ, по латине Секунда Лекс, а по рускии Вторый закон*») — пражскае выданне Скарыны, якое выйшла ў свет у 1519 годзе.

Змест кнігі
-----------

На тытульным лісце кнігі над гравюрай даецца назва кнігі і друкара: «*Зуполне выложены докторомъ Франъциском Скорины с Полоцька въ книги Втораго закону Моисеова*». У прадмове «*Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Втораго закону Моисеова*» разглядаецца сутнасць «*закона пісанага*» і «*закона прироженого*», далей аўтар спасылаецца на ўласную прадмову да 1-ай кнігі Царстваў, дзе была выкладзена кароткая гісторыя заканадаўства. Скарына дае цэлы шэраг элементаў права, пералічваючы «посполитое», «языческое», «царское», «рицерское», «местьское», «морское», «купецькое», а пасля коратка выкладае змест гэтых праваў. Так, «*рицерское или военное*» права тлумачыцца як «*еже на войне соблюдаемо бываетъ. Яко справовати полки, знати своя места, розумети глас труб, делити користи, давати оброки*». На думку Скарыны, усе чалавечыя законы паходзяць з закона Божага. Пасля тлумачыцца сэнс Новага і Старога запаветаў. Далей даецца тэкст 34 раздзелаў кнігі Другога Закона, а на апошнім аркушы — пасляслоўе.

Друкарскія асаблівасці выдання
------------------------------

Застаўка «Русалкі»
Кніга выдадзена на царкоўна-славянскай мове ў беларускай рэдакцыі. Фармат выдання кнігі — у чвэрць аркуша, аб'ём — 66 аркушаў, якія сабраны ў 8 сшыткаў. Набор выкананы ў 10 радкоў вышынёй 75 мм. Сігнатура адсутнічае. Фаліяцыя на верхнім баку аркуша ўверсе справа. У мастацкай аздобе выдання выкарыстаны ілюстрацыя, гравіраваная на дрэве, застаўка, 37 ініцыялаў, надрукаваных з 24 дошак. На тытульным лісце знаходзіцца гравюра «Майсей перад народам». Перад асноўным тэкстам застаўка з выявай русалак, паміж хвастоў якіх шчыт з зацьменнем сонца. Такая ж застаўка даецца ў яшчэ 7 пражскіх выданнях Скарыны: кнігах «Ісус Навін», «Юдзіф», «Руф», «Суддзяў», «Эсфір», «Плач Ераміі», «Прарок Данііл».

Усяго вядома 14 экзэмпляраў кнігі Другога Закона, з іх 5 поўныя.

Літаратура
----------

* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭Выданні ✯ ✰ Францыска Скарыны |
| --- |
| Прага | Псалтыр (1517) · Кніга Іова (1517) · Прытчы Саламонавы (1517) · Кніга Ісуса Сірахава (1517) · Еклезіяст (Саборнік) (1517) · Прамудрасць Божая (1517) · Песня Песням (1518) · Кніга Царстваў (1518) · Кніга Ісуса Навіна (1518) · Юдзіф (1519) · Кніга Суддзяў (1519) · Быццё (1519) · Выхад (1519) · Левіт (1519) · Лічбы (1519) · Другі закон (1519) · Руф (1519) · Эсфір (1519) · Плач Ераміі (1519) · Кніга прарока Даніла (1519) |
| Вільня | Малая падарожная кніжка (Псалтыр (1522)) · Апостал (1525) |
**Другі крыжовы паход** (1147—1149), пачаты з еўрапейскімі краінамі, у адказ на захоп мусульманамі Эдэскага графства, быў абвешчаны рымскім папай Яўгенам III, і быў першы з крыжовых паходаў, які ўзначальвалі кіраўнікі дзяржаў, а менавіта Луі VII ад Францыі і Конрад III ад Германіі. Яшчэ ў Еўропе, войска падзялілася на дзве часткі, мінуўшы Візантыю і аказаўшыся ў Малой Азіі, яно было разбіта паасобку сельджукамі. Луі і Конрад і астаткі іх войскаў дасягнулі Іерусаліма і ў 1148, удзельнічалі ў безвыніковым нападзе на Дамаск. Крыжовы паход на ўсходзе быў няўдалы для ўдзельнікаў еўрапейскай кампаніі і вялікай перамогай для мусульман. Гэта ў канчатковым выніку прывяло да падзення Іерусаліма і пачатку трэцяга крыжовага паходу ў канцы 12-ага ст. Тым часам, ва Усходняй Еўропе, пачаўся першы з Паўночных крыжовых паходаў з мэтай гвалтоўнага хрышчэня язычніцкіх плямён.

### Паход

Малая Азія і краіны крыжаносцаў.
Войска абодвух каралёў было моцна стомлена, яно мела з сабою шмат абозаў і было ўязвіма. Таму сельджукі лёгка змаглі разбіць войска Конрада каля Дарылей. Французская частка войска таксама спачувала напады сельджукоў. Абодзве арміі змаглі дабрацца да Іерусаліма, дзе адбыўся сход валадароў з мэтай вырашыць тактыку вядзення баявых дзеянняў супраць туркаў-сельджукоў. Французскі кароль прапанаваў адваяваць Эдэс, кароль Іерусаліма Балдуін III прапанаваў захапіць Аскалон, князь Антыохіі Раймунд дэ Пуацье — штурмаваць Алепа. Але было вырашана распачаць наступленне на багаты Дамаск, у той перыяд саюзніка Іерусалімскага каралеўства

У 1148 Дамаскам правіў візір Муйнадзін Унар, які прыняў рашэнне абараняць горад ад крыжакоў, ён адправіў паслоў у Сірыю да Нарудзіна, за дапамогай. Аблога Дамаска працягвалася 4 дні і скончылася 28.07.1148 адступленнем крыжацкага войска. Восенню 1148 войска еўрапейскіх манархаў пакінула тэрыторыю Святой Зямлі, морам адправіўшыся назад у Еўропу.

У 1155 Нарудзін зрабіў Дамаск сталіцай сваёй дзяржавы, а ў 1169 далучыў Егіпет да сваіх земляў, пасадзіўшы ва ўлады дынастыю Фатымідаў. Такім чынам было створана небяспечнае аб’яднанне Егіпту і Сірыі пад валадарствам адзінага чалавека. Другі крыжовы паход скончыўся беспаспяхова. Масульмане кансалідавалі ідэю свяшчэннай вайны і знішчыні амаль палову крыжацкага войска.

Гл. таксама
-----------

* Крыжовыя паходы
* Дзяржавы крыжакоў

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| П: | Партал **«Крыжовыя паходы»** |
| commons: | Другі крыжовы паход на Вікісховішчы |

* История средних веков. Европа. — Минск, 2000.
* Самаркин В. В. Историческая география Западной Европы в средние века. — М. 1976.
* История средних веков / Под ред. С. П. Карпова. — М. 2000. — Т. 1.
* История средних веков / Под ред. С. П. Карпова. — М. 2000. — Т. 2.

| Крыжовыя паходы |
| --- |
| 
* 1-ы
	+ Сялянскі
	+ Германскі
* Нарвежскі
* Ар’ергардны
* 2-і
* Цьеры Эльзаскага
* 3-і
* 4-ы
* Альбігойскі
* паход дзяцей
* 5-ы
* 6-ы
* 7-ы
* пастушкоў
* Народны крыжовы паход[en]
* 8-ы
* 9-ы
* на Александрыю
* Берберскі
* Паўночныя
* супраць гусітаў
* на Варну

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 121192414 · GND: 4139117-2 · LCCN: sh85034382 · NKC: ph545371 |
**«Другая прамова Русіна аб нараджэнні Хрыста»** («Ulio Concio ruthena pro Nativate Oni (Domini)») — ананімны сатырычны твор беларускай літаратуры 1-й паловы XVIII ст. Уваходзіць у рукапісны зборнік твораў на беларускай, лацінскай і польскай мовах (напісаны 1711—1741 гг. часткова апублікаваны ў 1965 г.). Напісана на беларускай мове лацінкай, цытаты з рэлігійнай літаратуры на лацінскай мове, трапляецца польская і руская лексіка. Пабудавана па канонах царкоўнага казання, у аснове якога традыцыйны рэлігійны сюжэт (пастыры — авечкі — ваўкі), напоўнены актуальным зместам. У творы выявіліся асветніцкія ідэі і парадкальнасць, барочная квяцістасць стылю. Належыць, відаць, таму ж аўтару, што і «Прамова Русіна».
Разнастайнасць драпежных птушак
**Драпежныя птушкі** — птушкі, якія палююць ў палёце. Яны валодаюць добрым зрокам, вялікімі кіпцюрамі і дзюбай, прыстасаванымі для захопу ці забойства ахвяры. Драпежныя птушкі не складаюць адзінай таксанамічных групы, а ўяўляюць сабой некалькі таксонаў, аб’яднаных агульнымі рысамі.

Большасць дзённых драпежных птушак адносяць да атрада сокалападобных (*Falconiformes*):

* Ястрабіныя (Accipitridae)
* Скапіныя (Pandionidae)
* Сакратары (Sagittariidae)
* Сакаліныя (Falconidae)

Начныя драпежныя птушкі прадстаўлены прадстаўнікамі атрада совападобных (Strigiformes), якія ўключаюць два сямействы:

* Савіныя (Strigidae)
* Сіпухавыя (Tytonidae)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX531898 · BNF: 11932892n · LCCN: sh85014346 · Microsoft: 2780183608 · NDL: 00567772 · NKC: ph114358 |

 |
**Другая Індакітайскага вайна** аб'ядноўвае тры розных канфліктаў — В’етнамскую вайну, грамадзянскую вайну ў Лаосе і грамадзянскую вайну ў Камбоджы. Дзве апошнія мелі свае ўнутраныя прычыны, аднак паступова яны апынуліся ў той ці іншай ступені звязаны з баявымі дзеяннямі ў В’етнаме.

Другая Індакітайскага вайна мае заблытаную структуру. Часта яе зводзяць выключна да баявых дзеянняў у Паўночным і Паўднёвым В’етнаме (што з’яўляецца вялікім спрашчэннем), паколькі в’етнамская фронт Індакітайскага тэатра ваенных дзеянняў з’яўляўся асноўным месцам ўзброенага супрацьстаяння, між тым, амерыканскай авіяцыяй перыядычна наносіліся ракетна-бомбавыя і бомба-штурмавыя ўдары па мэтах у Камбоджы і Лаосе, дзве названыя краіны ператварыліся ў палігон для выпрабаванняў найноўшых амерыканскіх кіраваных авіябомбаў і баявых верталётаў (колькасць танкаў і бранятэхнікі савецкай вытворчасці на ўзбраенні лаоскіх партызан шматкроць перавышала такое ў паўднёвав'етнамскіх, што ўяўляла вялікую цікавасць для амерыканскіх канструктараў супрацьтанкавага ўзбраення), самалёты амерыканскай ваенна-транспартнай авіяцыі займаліся распыленнем  тактычных дэфаліянтаў па праграме абезлесавання тэрыторый (зон) партызанскай актыўнасці ў Камбоджы, Лаосе і Тайландзе, у першую чаргу там, дзе пралягалі сухапутныя маршруты забеспячэння мясцовых партызан, якія прымыкалі да Сцежцы Хо Шы Міна, і ў іншых месцах, дзе густая расліннасць джунгляў замінала ваенным кантраляваць мясцовасць з паветра. Амерыканскія афіцэры працавалі пры штабах мясцовых ваенных і паліцэйскіх фарміраванняў, каардынуючы сумесныя акцыі падшэфных ім фарміраванняў з аперацыямі ВПС, ВМС і Арміі ЗША супраць мясцовых партызанска-паўстанцкіх фарміраванняў прасавецкай накіраванасці.

Грамадзянскія вайны ў Лаосе і Камбоджы мелі свае ўнутраныя прычыны, аднак паступова яны апынуліся ў той ці іншай ступені звязаны з баявымі дзеяннямі ў В’етнаме. Гэта было абумоўлена дзеяннямі асноўных праціўнікаў у гэтым канфлікце. Кіраўніцтва ЗША зыходзіла з так званай «дактрыны даміно», згодна з якой, перамога камуністаў у адной з дзяржаў рэгіёну непазбежна вяла да іх перамогі ў іншых краінах. Паўночны В’етнам выкарыстаў тэрыторыю Лаоса і Камбоджы для перакідання сваіх войскаў на поўдзень, а таксама непасрэдна ўдзельнічаў у мясцовых грамадзянскіх войнах.

Гл. таксама
-----------

* Першая індакітайская вайна
* Трэцяя індакітайская вайна

Зноскі
------

1. ↑  seq = 616 Statement of Hon. Grant L. Hansen, Assistant Secretary of the Air Force (Research and Development). / Department of Defense Appropriations for Fiscal Year 1972. - April 27, 1971. - P. 610 - 888 p.
2. ↑  [https: //babel.hathitrust. org / cgi / pt? id = uc1.b3636858; view = 1up; seq = 1003 Statement of Brig. Gen. William J. Maddox, United States Army, Director of Aviation, Office of the Assistant Chief of Staff for Force Development]. / Department of Defense Appropriations for Fiscal Year 1972. - March 26, 1971. - Pt. 4 - P. 989 - 1533 p.
3. ↑   Statement of Maj. Gen. Fred Kornet, Jr. United States Army, Deputy Chief of Staff for Logistics. / Department of Defense Appropriations for Fiscal Year 1972. - March 26, 1971. - Pt. 4 - P. 988 - 1533 p.
**Дра́нікі**, **драчонікі**, **бульбянікі** — бліны з таркаванай (дранай) бульбы, часта з начынкай (*з душамі*). Лічацца стравай нацыянальнай беларускай кухні.

Пад уласнымі назвамі добра вядомы таксама ў нямецкай, чэшскай, украінскай, літоўскай і іншых кухнях.

Цеста для дранікаў, прынамсі ў Беларусі, складаецца з дзёртай сырой бульбы, часам дадаюць муку і яйкі, а таксама цыбулю, моркву, смятану, сыраквашу. Для начынкі ўжываюць мяса, грыбы, вараныя яйкі. Дранікі смажаць на алеі або тлушчы, пасля адразу спажываюць або запякаюць у гаршку з салам, смятанай, цыбуляй, грыбамі. Смажаць дранікі памерам з аладкі або вялікімі (на ўсю патэльню).

Дранікі лічаць адной з найвядомейшых беларускіх нацыянальных страў, але ў традыцыйнай кухні яны з’явіліся толькі ў 2-й палове XIX ст. з нямецкай кухні праз яўрэйскую, дзе вядомы як *латкес*. Першы вядомы ў Беларусі рэцэпт дранікаў пад назвай *blinki kartoflane* даецца ў кнізе Яна Шытлера «*Кухар добра навучаны*» (1830)[*крыніца?*].

Галерэя
-------

* Нямецкія KartoffelpufferНямецкія *Kartoffelpuffer*
* Чэшскія bramborákyЧэшскія *bramboráky*
* Швейцарскія RöstiШвейцарскія *Rösti*
* Амерыканскія latkeАмерыканскія *latke*
* Амерыканскія Hash brownАмерыканскія *Hash brown*
* Украінскія деруниУкраінскія *деруни*

Заўвагі
-------

1. ↑  *Похлебкин В. В.* О кулинарии от А до Я. — Мінск: Полымя, 1988. — 224 c. — ISBN 5-345-00218-5. — C. 36.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

| ⛭Бульба |
| --- |
| Сарты | Спіс сартоў бульбы  (англ.) (бел. |
| Кулінарыя | Спіс страў з бульбы  (англ.) (бел. • Бабка • Бульба фры • Бульбяное пюрэ • Бульбяны салат • Дранікі • Капытка • Крапкакор • Латкес • Рошці • Смажаная бульба • Спакушэнне Янсана • Цэпеліны • Чыпсы |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс захворванняў бульбы |
| Вытворчасць і вырошчванне | Спіс краін, якія вырабляюць бульбу  (англ.) (бел. |
**Возерскае патрыятычнае падполле** — савецкае падполле для барацьбы з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў в. Возера Уздзенскага раёна, дзейнічала з сакавіка 1942 да чэрвеня 1943 года. Састаўная частка Уздзенскага патрыятычнага падполля. Кіруючае ядро: Е. М. Курбыка (кіраўнік), С. I. Клімовіч, I. А. Лукашэвіч, Дз. К. Малашка, I. А. Манькоўскх, Н. Ф. Рыдзеўскі.

Падпольшчыкі трымалі сувязь з Мінскім патрыятычным падполлем, з партызанскім атрадам імя 25-годдзя Кастрычніка, распаўсюджвалі зводкі Саўінфармбюро, падпольную газету «Звязда», лістоўкі, вялі разведку, здабывалі для партызан зброю, медыкаменты, прадукты. У лістападзе 1942 года разам з партызанамі захапілі ў нямецкіх акупацыйных улад нарабаваныя збожжа і крухмал. У снежні 1942 года перадалі партызанам шмат боепрыпасаў, пішучую машынку. 21 чэрвеня 1943 года разам з партызанамі разграмілі гарнізон на крухмальным заводзе «Каралёва», захапілі шмат прадуктаў, зброю і боепрыпасы, узялі ў палон нямецкага афіцэра і 27 паліцэййскіх.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Возерскае патрыятычнае падполле // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 347.
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Удзел (значэнні).

**Удзел** (руск.: Удел) — вёска ў Гардзееўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Рудневараб’ёўскага сельскага паселішча.

Гісторыя
--------

Згадваецца з XIX ст. у складзе Суражскага павета Чарнігаўскай губерні. 20 лістапада 1917 года вёска абвяшчалася часткай Севершчыны Украінскай Народнай Рэспублікі. 25 снежня 1917 года вёска ўключана ў склад Украінскай рэспублікі Саветаў.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў Бранскую губерню.

З 1929 года ў складзе Клінцоўскай акругі, а з 1932 года ў Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзена ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшла ў склад Бранскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ГКНП 13-012-2011 «Тэхнічная інструкцыя па перадачы найменняў геаграфічных аб’ектаў з рускай мовы на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Гардзееўскага раёна |
| --- |
| Сёлы | 
* Вялікі Бор
* **Гардзееўка**
* Гліннае
* Жоўнец
* Кажаны
* Казарычы
* Кузняцы
* Пярэцін
* Пятрова Буда
* Смяльч
* Стругава Буда
* Тварышына
* Унашава
* Шыраеўка

 |  |
| Вёскі | 
* Алісаўка
* Антонаўка
* Дзмітрыеўка
* Завод-Карэцкі
* Калыбелі
* Малаўдзёбнае
* Міхайлаўка
* Наваселле
* Нежча
* Нованавіцкая
* Паконь
* Папоўка
* Петракаўка
* Рудня-Вараб’ёўка
* Старанавіцкая
* Старая Палана
* Стругаўка
* Удзел
* Фёдараўка 1-я
* Фёдараўка 2-я
* Хармынка
* Чарнетаўка
* Чорны Ручай
* Ямнае

 |
| Пасёлкі | 
* Барэц
* Беліца
* Дуброўка
* Заліпоўе
* Зялёны Клін
* Іпуць
* Крашчэнскі
* Мірны
* Мядзведаўка
* Смелы
* Сугродаўка
* Уладзіміраўка
* Шамры

 |
**Шаке Чоба** (алб.: Shaqe Çoba, у дзявоцтве — **Шырока** (алб.: Shiroka); 1875, Шкодэр — 1954) — албанская феміністка і суфражыстка. Яна заснавала таварыства «Албанская жанчына» (алб.: Gruaja Shqiptare), арганізацыю жанчын вышэйшага класа, нядоўгі час пубікаваўшую аднаіменны часопіс, у якім асвятлялісь жаночыя праблемы.

Біяграфія
---------

Шаке Шырока нарадзілася у 1875 годзе ў горадзе Шкодэр, які ў той час уваходзіў у Скадарскі санджак Асманскай імперыі. Яе стрыечным братам быў паэт Філіп Шырока. Яна атрымала сярэднюю адукацыю ў манастырскай каталіцкай школе ў Заграбе (Харватыя), які ў той час быў часткай Аўстра-Венгрыі. Там яна вывучала італьянскую, нямецкую і сербахарвацкую мовы. Падчас навучання ў Венецыі (Італія) Шаке ў 1904 годзе пазнаёмілася са сваім будучым мужам Ндоцэм Чобай са знатнай сям’і Шкодэра. У далейшым у пары нарадзіўся сын.

3 жніўня 1920 года Шаке Чоба заснавала і ўзначаліла таварыства «Албанская жанчына» для жанчын вышэйшага класа Шкодэра ў падтрымку Албанскай нацыянальнай арміі, якая змагалася супраць ваенных сіл Каралеўства Югаславіі, уварваўшыхся ў паўночную Албанію. Арганізацыя таксама падымала праблему жаночай эмансіпацыі і выдавала часопіс «Албанская жанчына», дзе друкавалісь імёны зрабіўшых ахвяраванні на карысць салдатаў і іх сем’яў і сумы ахвяраванняў. У выданні таксама публікавалася мноства артыкулаў, прысвечаных правам і абавязкам албанскіх жанчын. У ліпені 1921 года, пасля чарговай публікацыі, часопіс быў закрыты.

10 лістапада 1937 года пры ўдзеле Шаке Чобы былі на нацыянальным узроўні рэарганізаваны жаночыя асацыяцыі з мэтай барацьбы з перажыткамі часу, непісьменнасцю, паляпшэннем жаночай вопраткі, абаронай здароўя маці і дзіця і г. д. Яна старанна захоўвала сведчанні сваёй дзейнасці ў запісах і дзённіках, якія пасля яе смерці ў 1954 годзе захоўвалісь у сям’е Чоба.

Падчас святкавання 90-годдзя незалежнасці Албаніі, у лістападзе 2002 года прэзідэнт Албаніі Альфрэд Майсю пасмяротна ўзнагародзіў Шаке Чобу Ордэнам Наіма Фрашэры (алб.: Urdhri "Naim Frashëri") за яе ўдзел у рухе за незалежнасць у 1920-я гады ў якасці барацьбіта «супраць падзелу Албаніі і за эмансіпацыю албанскіх жанчын».

Зноскі
------

1. ↑  Dibra, p. 99
2. ↑  Dibra, pp. 99-100
3. ↑  Familjet e mëdha: Familja Çoba
4. ↑  Dibra, p. 100

Літаратура
----------

* Dibra, Zenepe (2005). "Çoba, Shaqe (Marie)". in Haan, Francisca de; Daskalova, Krassimira; Loutfi, Anna. *Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe : 19th and 20th Centuries*. New York: Central European University Press. ISBN 978-963-7326-39-4. .
**Жан Дзювэ** (фр. Jean Duvet; 1485, Дыжон ці Лангр, Францыя — пасля 1562, Лангр, Францыя) — французскі ювелір і першы значны французскі гравёр, дэкаратар каралеўскіх свят, медальер і эмальер. Атаясамліваецца некаторымі мастацтвазнаўцамі з Жанам Дзювэ (па мянушцы Дро) з Дыжона, які правёў шаснаццаць гадоў у Жэневе.

Біяграфія
---------

Жан Дзювэ нарадзіўся ў Дыжоне (іншая версія — у Лангры) у сям’і ювеліра ў 1485 годзе. Стаў майстрам гільдыі ювеліраў Дыжона ў 1509 годзе і, магчыма, падарожнічаў па Італіі каля 1519 года. Дакументальна гэта не пацверджана, з’яўляецца лагічным заключэннем з яго гравюр, якія паказваюць значны італьянскі ўплыў. Яго першая датаваная праца — «Дабравешчанне» 1520 года, хоць некаторыя іншыя працы, верагодна, былі выкананы раней. «Дабравешчанне» выканана ў італьянскім стылі. Гравюра «Суд Саламона» не датаваная, але, верагодна, з’яўляецца больш ранняй працай, заснаванай на знаёмстве з карцінамі Рафаэля і італьянскімі гравюрамі. Існуе здагадка, што яго знаёмства з італьянскім стылем было атрымана не ў выніку непасрэднага знаёмства з Італіяй, а пры дапамозе гравюр, кніг і іншыя аб’ектаў, якія апынуліся воляй абставін у Францыі.

Жан Дзювэ пражываў у правінцыі, але быў прызначаны прыдворным ювелірам французскіх каралёў Францішка I і Генрыха II. Першае з гэтых прызначэнняў адбылося з нагоды візіту караля ў 1521 годзе ў Лангр, дзе жыў Дзювэ. Мастак быў уцягнуты ў стварэнне дэкарацый для каралеўскага візіту і арганізацыю ўрачыстай сустрэчы. Да наступнага каралеўскага візіту, у 1533 годзе, ён зноў быў прызначаны адказным за ўрачыстасці і дэкарацыі. Уплыў падобнага досведу быў выяўлены мастацтвазнаўцамі ў яго гравюрах. Ювелірных работ мастака не выяўлена, хаця яны неаднаразова згадваюцца ў дакументах.

Жан Дзювэ памёр, верагодна, у Лангры, пасля 1562 года, калі ён згадваецца як прысутны на паседжанні гарадской рады, хоць некаторыя мастацтвазнаўцы даюць сваю дату смерці — 1561 год, а мастацтвазнаўца Marqusee сцвярджае, што няма ніякіх канкрэтных дакументаў пра жыццё мастака. пасля 1556 года. Яго апошняя праца датавана 1555 годам. Мастак быў, верагодна, памерлым да 1570 года.

Зноскі
------

1. 1 2  Jean Duvet // British Museum person-institution thesaurus Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18785969'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q34753751'></a>
2. ↑  Jean Duvet // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  Jean Duvet // Artcyclopedia Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3177776'></a>
4. ↑  RKDartists Праверана 1 ліпеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
**Энве́р Галі́м** (татар.: Ənwər Ğalim, Әнвәр Галим; 15 сакавіка 1915, Казань, Расійская імперыя — 2 сакавіка 1988, Нью-Ёрк, ЗША) — татарскі пісьменнік і журналіст, адзін з перакладчыкаў Бібліі на татарскую мову.

У 1938 годзе Энвер Галім скончыў Інстытут татарскай мовы і літаратуры, пасля чаго працаваў школьным настаўнікам і журналістам. У 1941 трапіў у войска, ваяваў з нацыстамі. Моцна паранены, трапіў у нямецкі палон. Знаходзячыся ў лагеры для ваеннапалонных, пачаў пісаць артыкулы для газеты «Ідэль-Урал», якая выдавалася для татарскіх легіянераў. Пасля вызвалення збаяўся вяртацца ў СССР, а каб пазбегнуць дэпартацыі, прыняў турэцкае грамадзянства і змяніў імя на Энвер Галімаглу.

Па вайне працягнуў журналісцкую кар’еру, пісаў артыкулы для часопіса татарскіх эмігрантаў «Азад Ватан» (бел.: Вольная Радзіма). У 1953—1988 працаваў радыёжурналістам у татарска-башкірскай службе Радыё «Свабода» (з 1968 — нью-ёрцкі карэспандэнт). У ЗША далучыўся да Рэспубліканскай партыі, актыўна ўдзельнічаў у палітычных мерапрыемствах.

Вольна валодаў татарскай, рускай, нямецкай, турэцкай і англійскай мовамі. Адным з яго найзначнейшых твораў стаў пераклад Бібліі на татарскую мову.

Зноскі
------

1. ↑  Person Details for Enver Galim, «United States Social Security Death Index» (англ.). *FamilySearch.org*. Праверана 28 сакавіка 2016.
Размяшчэнне на карце Вавеля
**Бернардзінская брама** (польск.: Brama Bernardyńska) — адна з трох брам Вавеля (Кракаў, Польшча), якія захаваліся да нашагу часу. Знаходзіцца на паўднёвым боку фартыфікацыйных збудаванняў Вавеля каля Сандамірскай вежы. Брама ўнесена ў рэестр ахоўных помнікаў Малапольскага ваяводства.

Брама была збудавана падчас Другой сусветнай вайны, калі Вавель з'яўляўся рэзідэнцыяй генерал-губернатара Ганса Франка. Раней на месцы сучаснай барамы знаходзіліся ўязныя вароты з перакідным мостам, якія былі пабудаваны ў 1849—1854 гадах аўстрыйскімі ўладамі ў рамках будаўніцтва Кракаўскай крэпасці.

Літаратура
----------

* Kazimierz Kuczman: Wzgórze Wawelskie: Przewodnik; Krakkó, 1988.
* Krakkó — képes útikönyv, Kier Kiadó, Krakkó 2006.
**Берніна** (ням.: Berninagruppe, італ.: Bernina) — горны масіў ва ўсходняй Швейцарыі і паўночнай Італіі паміж вярхоўямі рэк Ін і Ада, частка Цэнтральных Усходніх Альп.

Найвышэйшы пункт — аднайменны пік (4049 м), гэта самая ўсходняя частка Альпаў, дзе вяршыні перавышаюць 4000 м над узроўнем мора. Геалагічна масіў, як і ўсе Усходнія Альпы, складзены гнейсам і сланцамі.

Найвышэйшыя пункты — горы Берніна (4049 м), Пунта-Перукеці (4020 м), Піца-Дзупа (3996 м), Алв або Піца-Б’янка (3995 м). Большасць пікаў размешчаны на мяжы Італіі і Швейцарыі. Берніна з’яўляецца найвышэйшым пунктам кантона Граўбюндэна, а Пунта-Перукеці — Ламбардыі.

У масіве Берніна каля 150 ледавікоў агульнай плошчай 104 км².

Зноскі
------

1. ↑  Peakbagger.com **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2016. Праверана 16 снежня 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4005802-5 · LCCN: sh93004146 · NKC: ge338307 · VIAF: 237221216 |
**Шайтан-гара** — узгорак у горадзе Мазыр Гомельскай вобласці Беларусі, размешчаны на рагу вуліц Інтэрнацыянальнай і Ульянаўскай. Частка Мазырскай грады.

Паданне
-------

Паводле падання, чорт Шайтан злаваў на Мазыр і меўся яго знішчыць. Ён схапіў вялікую гару і панёс на горад, каб уначы скінуць яе туды. Але, калі нёс раптам праспяваў певень — птушка, якая суадносіцца з Перуном. Ад пярэпалаху чорт скінуў гару раней часу адразу каля горада.

Зноскі
------

1. ↑  ДОСЬЕ: К 30-летию основания Республиканского ландшафтного заказника «Мозырские овраги»
2. ↑  *Дучыц Л. У. Клімковіч І. Я.* Сакральная геаграфія Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2011. — 382, [2] c. — ISBN 978-985-6941-85-9.. с. 27
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Камароў.
**Леў Іванавіч Камароў** (1938—2001) — прафесар, загадчык кафедры тэарэтычнай фізікі фізічнага факультэта БДУ з 1973 па 1983 гг.

Біяграфія
---------

Скончыў фізічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1960 годзе. У 1960—1963 займаўся ў аспірантуры фізічнага факультэта па спецыяльнасці «тэарэтычная фізіка». Пасля заканчэння аспірантуры стаў працаваць асістэнтам кафедры ядзернай фізікі БДУ. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Аптычныя і нейтронныя спектры як крыніца інфармацыі аб руху малекул у вадкасцях». У 1967 годзе стаў дацэнтам кафедры ядзернай фізікі. У 1973 годзе абраны загадчыкам кафедры тэарэтычнай фізікі. З 1983 года працаваў дацэнтам кафедры тэарэтычнай фізікі. У 1985 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па тэме «Непертурбацыйныя метады тэарэтычнага даследавання фізічных сістэм». У 1988 годзе яму прысвойваецца званне прафесара кафедры тэарэтычнай фізікі і кафедры ядзернай фізікі. Працаваў прафесарам на кафедры тэарэтычнай фізікі да выхаду на пенсію ў 2000 годзе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Асноўныя навуковыя работы Л. І. Камарова датычацца фізікі кандэнсаванага стану, квантавай механікі і квантавай тэорыі поля. Ім распрацаваныя непертурбацыйныя метады развязвання задач квантавай механікі і квантавай тэорыі поля, гэтыя метады ўжываюцца нават тады, калі немагчыма выкарыстоўваць тэорыю ўзбурэнняў. Ён з'яўляецца аўтарам больш за 100 артыкулаў у навуковых часопісах.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Леў Іванавіч Камароў на сайце кафедры тэарфізікі фізфаку БДУ Архівавана 3 студзеня 2010.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Брэсцкі замак.

**Брэсцкі замак** (брэт.: Kastell Brest, фр.: Château de Brest) — збудаванне ў горадзе Брэст на берагах Пенфельда і Брэсцкага рэйду.

Замак быў пабудаваны яшчэ рымлянамі як невялікі форт (*кастэлум*), цягам 1700 гадоў ён дабудоўваўся і перабудоўваўся аж да Вабана. Сёння Брэсцкі замак — частка Брэсцкага арсенала. 21 сакавіка 1923 года замку прысвоены статус нацыянальнага помніка. У гады Другой сусветнай вайны замак пацярпеў, але неўзабаве адноўлены.

Брэсцкі замак складаецца з сямі злучаных паміж сабой вежаў. Унутры ўзвышаецца іншая, аддзелены равамі, крэпасць з вялікімі заламі, падзямеллямі, вязніцамі і капліцай. Праз раку Пенфельд размешчана вежа Тангі, у якой размешчаны музей, прысвечаны гісторыі Брэста да Другой Сусветнай вайны. У самім жа замку, апроч ваенных устаноў, размешчаны Марскі музей.

Зноскі
------

1. 1 2  base Mérimée — ministère de la Culture, 1978.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q68471231'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q809830'></a>
2. ↑  Château de Brest
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарантала.
 
**Гаранта́ла** (індан.: Gorontalo) — правінцыя на поўначы вострава Сулавесі ў Інданезіі. Плошча - 11257 км². Насельніцтва (2014 г.) - 1 134 498 чал. Адміністрацыйны цэнтр — горад Гарантала.

Геаграфія
---------

Правінцыя Гарантала месціцца на аднайменным паўвостраве на поўначы вострава Сулавесі. На ўсходзе яна мяжуе з правінцыяй Паўночны Сулавесі, на захадзе — з правінцыяй Цэнтральны Сулавесі, на поўначы — з морам Сулавесі, на поўдні — з залівам Таміні. Рэльеф горны або пагорысты. На схілах захаваліся першародныя лясы з рэдкімі відамі флоры і фаўны. На тэрыторыі правінцыі шмат рэк і некалькі азёр. Самая доўгая рака правінцыі — Пагуяман (99,3 км).

Клімат субэкватарыяльны мусонны. Сярэдняя гадавая тэмпература залежыць ад вышыні мясцовасці. На паўднёвым узбярэжжы яна трымаецца на ўзроўні каля +28 °C. Найбольш дажджлівыя месяцы — люты і сакавік.

Гісторыя
--------

У пісьмовых крыніцах тэрыторыя правінцыі вядома з XVI ст. аднак згодна легендарным паданням першая дзяржава ўзнікла ў X - XI стст. Да прыходу партугальцаў у 1525 г. Гарантала з'яўляўся адным з галоўных цэнтрам ісламізацыі на Сулавесі. Да канца XIX ст. мясцовыя дзяржаўныя ўтварэнні трапілі ў залежнасць ад Нідэрландаў. У 1950 г. увайшлі ў склад незалежнай Інданезіі. Асобная правінцыя Гарантала была сфарміравана ў 2001 г.

Эканоміка
---------

Асноўныя галіны эканомікі правінцыі Гарантала — сельская гаспадарка і рыбалоўства. У сельскай мясцовасці вырошчваюць пераважна збожжавыя культуры — рыс і кукурузу. Таварны характар мае вырошчванне садавіны і гародніны. У 2011 г. на тэрыторыі правінцыі працавала ўсяго 22 прамысловых прадпрыемствы, якія забяспечвалі працу для 7828 чал.

Спасылкі
--------

* Pemerintah Provinsi Gorontalo Архівавана 24 лютага 2011.
* Indonesia's Official Tourism Website Gorontalo
* Tribun Gorontalo - Berita Terkini Gorontalo

| Правінцыі Інданезіі |
| --- |
| Суматра | 
* Ачэх
* Бангка-Белітунг
* Бенгкулу
* Джамбі
* Лампунг
* Рыау
* Астравы Рыау
* Заходняя Суматра
* Паўночная Суматра
* Паўднёвая Суматра

 |
| Ява | 
* Джакарта
* Джак’якарта
* Бантэн
* Усходняя Ява
* Заходняя Ява
* Цэнтральная Ява

 |
| Калімантан | 
* Заходні Калімантан
* Цэнтральны Калімантан
* Паўднёвы Калімантан
* Усходні Калімантан
* Паўночны Калімантан

 |
| Малыя Зондскія астравы | 
* Балі
* Заходняя Нуса-Тэнгара
* Усходняя Нуса-Тэнгара

 |
| Сулавесі | 
* Заходні Сулавесі
* Паўночны Сулавесі
* Цэнтральны Сулавесі
* Паўднёвы Сулавесі
* Паўднёва-Усходні Сулавесі
* Гарантала

 |
| Малукскія астравы і Папуа | 
* Малуку
* Паўночнае Малуку
* Заходняе Папуа
* Папуа

 |
**Леў Іванавіч Агібалаў** (14 снежня 1945 — 27 красавіка 2021) — савецкі і беларускі дызайнер, архітэктар, член праўлення грамадскага аб’яднання Беларускага саюза дызайнераў, лаўрэат шматлікіх Рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў .

Біяграфія
---------

Леў Іванавіч Агібалаў нарадзіўся ў г. Паўлава у СССР. У 1974 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут. Вучыўся ў А. В. Чарнышова, І. Я. Герасіменкі. З 1965 года прымаў удзел у выставах у Беларусі (Мінск, 1965 ― залаты медаль ВДНГ БССР), Расіі (Масква, 1986), Германіі (Штутгарт, 1987). ў 1987 годзе стаў членам Беларускага саюза дызайнераў, спецыялізуючыся на выданні дызайне інтэр’ераў і арт-дызайне. З 2019 года быў прафесарам Міжнароднай акадэміі архітэктуры (аддзяленне ў Маскве).

Жыў і працаваў у Мінску.

Асноўныя працы
--------------

Сярод асноўных работ — інтэр’еры адміністрацыйных і грамадскіх будынкаў, дызайн-праекты кабін гарадскога таксафона, абсталявання для мабільнай гандлю, бытавых электрапрыбораў, асартыменту нажніц.

* Салон люстэркаў і шкла «Гранд Стыль Інтэр’ер»
* Салон свяцілень «Бэзавая месяц»
* Салон мэблі «Нью студыа»

Зноскі
------

1. ↑  Беларускі нацыянальны тэхнічны універсітэт Філіял БНТУ "Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж". Выпускнікі" **(нявызн.)**.
2. ↑  Беларускі саюз дызайнераў. Прозвішчы на А" **(нявызн.)**.
3. ↑  Каталог Беларускага саюза дызайнераў "Тутэйшы дызайн. Асобы і рэчы" **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2021. Праверана 29 красавіка 2021.
**Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж** — спартыўнае збудаванне ў Брэсце, размешчаны па адрасе вул. Маскоўская, 151. Пабудаваны ў 2003 годзе (архіт. В. Кескевіч).

У 2004 годзе на базе лёгкаатлетычнага манежа заснавана Брэсцкая абласная спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву.

Архітэктура
-----------

Крытае збудаванне ўключае глядзельную залу на 1100 месцаў, спартыўная зала (126×40 м) з лёгкаатлетычнымі сектарамі і бегавымі дарожкамі, зал цяжкай атлетыкі, канферэнц-зала, каментатарскія, службовыя памяшканні і інш. Праводзяцца спаборніцтвы міжнароднага і рэспубліканскага узроўняў, навучальна-трэніровачныя заняткі па лёгкай і цяжкай атлетыцы. Разам з Брэсцкім лядовым палацам складае комплекс — Брэсцкае камунальнае культурна-спартыўнае УП «Палац спорту».

Літаратура
----------

* Брестский легкоатлетический манеж // Республика Беларусь: Энциклопедия в 6 т. Т. 2: А — Герань / редкол. Г. П. Пашков и др. — Минск: БелЭн, 2006. — 912 с : ил. — ISBN 985-11-0341-1. — ISBN 985-11-0371-3 (Т. 2).

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Брэсцкай абласной СДЮШАР
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Занеўскі.
**Гаральд Вацлававіч Занеўскі** (9 мая 1937, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1956 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, у 1967 годзе — Беларускі політэхнічны інстытут. Працаваў у Белдзіпрасельбудзе, старшым архітэктарам у Белкамунпраекце, з 1973 года — кіраўнік групы архітэктараў у Белдзіпрагандлі.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1973 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Сталовая Мінскага фінансавага тэхнікума
Асноўныя працы: машынна-падліковая станцыя ў Рэчыцы (1972), сталовая абутковы фабрыкі ў Лідзе (1976), лабараторны корпус[d] з актавай залай ЦНДІМЭСГ (1975, з А. У. Жалдаковым), сталовая з пераходнай галерэяй фінансавага тэхнікума па Чырвонай вуліцы (1977), інтэр’еры крамы агародніны па вул. Кірава (1978), адміністрацыйна-бытавы корпус па завулку Талстога (1984) у Мінску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Заневский Гарольд Вацлавович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Леў Ісакавіч Лемке** (25 жніўня 1931 — 4 жніўня 1996, Санкт-Пецярбург), савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, заслужаны артыст Расіі.

Жыццяпіс
--------

Скончыў Тэатральную вучэльню ў Днепрапятроўску ў 1959 годзе, затым працаваў у Маскоўскім новым тэатры мініяцюр, гуляў невялікія характэрныя ролі. У 1962 акцёр пераехаў у Ленінград і пачаў працаваць у Ленінградскім тэатры камедыі, стаўшы неўзабаве вядучым артыстам трупы. Леў Лемке больш быў вядомы сваімі сцэнічнымі працамі, акрамя таго, ён выступаў з паэтычнымі вечарамі, удзельнічаў у выязных канцэртах, займаўся таксама пастановачнай дзейнасцю.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Леў Лемке на сайце Кино-театр.ру
* Персанальны сайт
* Леў Лемке на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Internet Movie Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 3178154260558924480006 |
**Брэсцкія азёры** (**Брэсцкая група азёр**) — група азёр Беларусі, размешчаных у Брэсцкім раёне ў басейне Заходняга Буга.

Брэсцкая група азёр складаецца з 7 вадаёмаў, выцягнутых з поўначы на поўдзень паралельна Заходняму Бугу, і уключае ў свой склад наступныя азёры:

* Белае
* Селяхоўскае
* Рагазнянскае
* Мяднянскае
* Таемнае
* Страдзецкае
* Чорнае

Азёры размешчаныя сярод Брэсцкага Палесся на раўніннай паверхні. Азёры злучаныя пратокамі і канавамі між сабой і Заходнім Бугам. 

Брэсцкая група азёр уваходзіць у склад зоны адпачынку Брэста. Азёры Рагазнянскае і Чорнае ўваходзяць у курортную зону возера Белае. На берагах возера Белае размяшчаецца санаторый «Азёрны».

| Брэсцкая група азёр |
| --- |
| 
* Белае
* Селяхоўскае
* Рагазнянскае
* Мяднянскае
* Таемнае
* Страдзецкае
* Чорнае

 |
**Ударная вязкасць** - здольнасць матэрыялу паглынаць механічную энергію ў працэсе дэфармацыі і разбурэння пад дзеяннем ударнай нагрузкі.

Асноўным адрозненнем ўдарных нагрузак ад выпрабаванняў на расцяжэнне-сціск або выгін з'яўляецца значна больш высокая хуткасць вылучэння энергіі. Такім чынам, ударная вязкасць характарызуе здольнасць матэрыялу да хуткага паглынання энергіі.

Звычайна ацэньваецца праца да разбурэння або разрыву ўзору пры ударнай нагрузцы, аднесенай да плошчы яго сячэння ў месцы прыкладання нагрузкі. Выяўляецца ў Дж/м2 або ў кДж/м2.

Метады выпрабаванняў
--------------------

Існуючыя лабараторныя метады адрозніваюцца па

* спосабу замацавання ўзору на выпрабавальным стэндзе
* спосабу прыкладання нагрузкі - падаючая гіра, маятнік, молат ...
* наяўнасці або адсутнасці надрэзу ў месцы прыкладання ўдару

Для выпрабаванні «без надрэзу» выбіраецца ліст матэрыялу з роўнай таўшчынёй па ўсёй плошчы. Пры правядзенні выпрабаванні «з надрэзам» на паверхні ліста праробліваецца канаўка, як правіла, на баку, зваротнаму да месца ўдару, на ўсю шырыню (даўжыню) ўзору, глыбінёй на 1/2 таўшчыні.

Ударная глейкасць пры выпрабаванні «без надрэзу» можа перавышаць вынік выпрабаванняў «з надрэзаў» больш чым на парадак.

Сярод распаўсюджаных метадаў выпрабаванняў на ўдаратрываласць варта адзначыць:

* Выпрабаванні па Шарпі (англ.)
* Выпрабаванні па Гарднэру
* Выпрабаванні па Ізоду (англ.)

Спасылкі
--------

* Методика испытаний Архівавана 25 верасня 2013.
Сад палаца Чэхель-сатун у Іране.
**Персідскія сады** — сады ў Іране і некаторых іншых краінах, якія зведалі яго культурны ўплыў (ад Андалусіі ў Іспаніі да заходняй часткі Індыі), пабудаваныя ў адпаведнасці з традыцыямі персідскага садова-паркавага мастацтва. Найбольш вядомым прыкладам увасаблення персідскай філасофіі саду з'яўляецца сад Тадж-Махала ў Індыі.

У 2011 годзе дзевяць захаваных персідскіх садоў на тэрыторыі Ірана (у гарадах Пасаргады, Ісфахан, Кашан, Шыраз, Махан, Езд, Абасабад, Акбарых, Пахлеванпур) былі ўключаны ў Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Глядзіце таксама
----------------

* Сад Даўлетабад
* Сад Фін
* Сад Шахзадэ
* Сад Эрам
* Чэхель-сатун
* Хашт-Бехешт

Зноскі
------

1. ↑  UNESCO official website

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Іране |
| --- |
| 
* Чагха-Занбіль
* Персепаль
* Плошча Нахш-е Джахан
* Тахт-і Сулейман
* Пасаргады
* Бам
* Сальтаніе
* Бехістунскі надпіс
* Армянскія манастыры
	+ Св. Фадзея
	+ Св. Сцепаноса
	+ Дзор Дзор
* Сістэма ірыгацыі ў Шуштары
* Тэбрызскі кірмаш
* Маўзалей Сефі ад-Дзіна ў Ардэбілі
* Персідскія сады
* Ганбад-э-Габус
* Пятнічная мячэць Ісфахана
* Палац Галестан у Тэгеране
* Шахры-Сухтэ

 |  |
Сучасная правінцыя Фарс
**Персія** — латынізаваная назва гістарычнай вобласці Парс у паўднёвым Іране, якая выкарыстоўвалася ў заходніх краінах да 1935 года як назва ўсяго Ірана. У гісторыі тэрмін Персія таксама выкарыстоўваецца ў дачыненні да Персідскім імперыям Ахеменідаў (VI — IV стагоддзяў да н.э.) і Сасанідаў (III — VII стагоддзяў н.э.).

Назва адбываецца ад вобласці «Парсуаш» (старажытна-грэч. «Персіда», цяпер Фарс) на беразе Персідскага заліва, дзе жылі плямёны, якія стварылі імперыю Ахеменідаў.

Этнонім персы таксама ўжываецца да носьбітаў новаперсідскай мовы, або фарсі, для адрознення іх ад іншых жыхароў Ірана, частка з якіх таксама кажа на мовах іранскага гурта (курды, белуджы і г. д.).

Персія — месца ўзнікнення такіх рэлігій, як Вера Бахаі і Зараастрызм.

* Хафіз Шыразі

Гл. таксама
-----------

* Персідскі клінапіс

Спасылкі
--------

* Гісторыя Ірана  Архівавана 20 студзеня 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
**Удзельная фізічная велічыня** - гэта адносіны любой фізічнай велічыні да любой іншай фізічнай велічыні, умоўна ўзятай за базу (знаходзіцца ў назоўніку дробу).   

Часцей за ўсё базавымі велічынямі з'яўляюцца маса, аб'ём, плошча, даўжыня, хімічная колькасць рэчыва (моль).   

Удзельныя велічыні адметныя тым, што з імі нельга здзяйсняць матэматычныя аперацыі складання/аднімання і памнажэння/дзялення - то бок гэтыя велічыні інтэнсіўныя  

Удзельныя велічыні адрозніваюцца ад адпаведных фізічных велічынь толькі колькасна, абазначаюцца маленькай літарай. Яны адлюстроўваюць тыя ж уласцівасці разглядаемага аб'екта, але аднесены да адзінкі зручнай, у дадзеным выпадку, іншай велічыні.   

Калі ў якасці базавай велічыні выкарыстоўваюць масу, прынята ўжываць разам з назваю фізічнай велічыні прыметнік "удзельны", напрыклад:   

* {\displaystyle v} - удзельны аб'ём [м³/кг],

Удзельныя велічыні шмат выкарыстоўваюцца ў тэрмадынаміцы:  

* {\displaystyle u} — удзельная ўнутраная энергія [Дж/кг],

* {\displaystyle h} — удзельная энтальпія [Дж/кг],

* {\displaystyle s} - удзельная энтрапія [ДЖ/(кг∙К) і г. д.

Гл. таксама
-----------

* Інтэнсіўная велічыня
Не блытаць з Удзельная вага.
Тэсціраванне удзельнай шчыльнасці паліва
**Удзельная шчыльнасць** матэрыялу або вадкасці - гэта тэрмін, які выкарыстоўваецца для вызначэння адзінкавай масы матэрыялу або вадкасці, уяўляе сабой адносіну шчыльнасці (масы на адзінку аб'ёму) рэчывы да шчыльнасці (маса адной адзінкі аб'ёму) ад эталоннага рэчывы. Тэхнічнае абазначэнне удзельнай шчыльнасці, таксама вядомай як шчыльнасць, - {\displaystyle \rho }, вымяраецца ў кг/м3. Эталонным рэчывам для вадкасцяў амаль заўсёды з'яўляецца вада і паветра для газаў. Тэмпература і ціск павінна быць паказана, як для ўзору, так і для эталона. Ціск амаль заўсёды роўны 1 атм (101,325 кПа). Тэмпературы для узораў і эталонаў вар'іруюцца ў залежнасці ад галіны. У брытанскай практыцы піваварства ўдзельная шчыльнасць, як паказана вышэй, памнажаецца на 1000. Удзельная шчыльнасць звычайна выкарыстоўваецца ў прамысловасці як просты сродак атрымання інфармацыі аб канцэнтрацыі раствораў розных матэрыялаў, такіх як расолы, вуглевадароды, цукровыя растворы (сіропы, сокі, мёд, піваварныя сусла і г.д.) і кіслоты.

Зноскі
------

1. ↑  Hough, J.S. Briggs, D.E. Stevens, R and Young, T.W. Malting and Brewing Science, Vol. II Hopped Wort and Beer, Chapman and Hall, London, 1991, p. 881

Гл. таксама
-----------

* Шчыльнасць

Спасылкі
--------

* Description of specific gravity Архівавана 19 лютага 2012.
**Мары́я Сцяпа́наўна Конанава** (22 сакавіка 1922, Полацк — 11 чэрвеня 1977) — дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч БССР.

Біяграфія
---------

З рабочых. Член КПСС (1953). Скончыла Ленінградскі тэкстыльны інстытут (1946). 

З 1946 года на Аршанскім льнокамбінаце: інжынер-нарміроўшчык, начальнік аддзела працы і зарплаты, намеснік дырэктара. У 1960—1962 гады дырэктар Мінскага камвольнага камбіната. З мая 1972 да 1977 года міністр лёгкай прамысловасці БССР. 

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 8 склікання. У ліпені 1971—чэрвені 1972 намеснік старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР. На XXVII з’ездзе КПБ абрана кандыдатам у члены ЦК КПБ. Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны», медалямі.

Літаратура
----------

* Конанава Марыя Сцяпанаўна // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 6. Кішынёў — Манцэвічы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1972. — С. 64. — 624 с.: іл. карты.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Эн.
**Эн** (груз. ენ, мрглавані: Ⴄ, нусхуры: ⴄ, мхедрулі: ე, МФА: [ɛn]) — пятая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «5». Беларускі адпаведнік — літара э ([ɛ]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае е.

* Эн мхедруліЭн мхедрулі
* Эн мрглаваніЭн мрглавані
* Эн нусхурыЭн нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴄ : U+10A4
* ე : U+10D4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эн (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Музей Польскай Авіяцыі** (польск.: Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie) — музей гісторыі развіцця авіяцыйных тэхналогій.

Гісторыя
--------

Музей заснаваны ў 1964 годзе ў Кракаве, самы буйны авіяцыйны музей Польшчы. Ён размешчаны на месцы аднаго з самых старых у Еўропе аэрапортаў, былога аэрапорта Kraków-Rakowice-Czyżyny. У экспазіцыі больш 150 самалётаў, планёраў і верталётаў. Велізарная калекцыя рухавікоў. Некаторыя экспанаты - адзіныя ў свеце.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Музея Польскай Авіяцыі
* Wikimapia
* Фатаграфіі музея



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 16345081-X · ISNI: 0000 0001 2161 3058 · LCCN: n2004027092 · NUKAT: n01073168 · VIAF: 132729616 |

1. ↑   Праверана 17 мая 2022.
**Музей гісторыі і культуры горада** заснаваны ў Наваполацку ў 1968 г.

Дзейнічаў на грамадскіх пачатках як гарадскі музей працоўнай славы. У кастрычніку 1973 музей стаў дзяржаўным і быў перайменаваны ў краязнаўчы. Першая экспазіцыя размясцілася ў адным з баракаў, узведзеных першабудаўнікамі горада. У 1987 музей быў зачынены на рэканструкцыю. У снежні 1996 у новым будынку прыняла першых наведвальнікаў экспазіцыя «Традыцыі і сучаснасць», якая расказвала пра ўзнікненне і развіццё народных рамёстваў і традыцый у Полацкім рэгіёне. У чэрвені 1998 музей атрымаў сучасную назву. Першым кіраўніком музея быў Р.В. Ціханаў. 3 1996 дырэктар Дз.П. Бароўская.

Фонды музея (2008) налічваюць каля 15 тыс. адз. захоўвання. Экспазіцыйная пл. 394 м². У верасні 2008 адкрылася новая стацыянарная экспазіцыя па гісторыі Наваполацка, прысвечаная 50-годдзю горада. 3 1984 працуе выставачная зала музея (у асобным памяшканні, пл. 150 м²), дзе праводзяцца выстаўкі жывапісу, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, разнастайныя зменныя выстаўкі, працуе салон-крама.

Літаратура
----------

* Бароўская, Дз. Музей гісторыі і культуры горада Наваполацка / Дз.П. Бароўская // Музеі Беларусі = Музеи Беларуси. – Мн. 2008. – С. 414.
* Мартыненка, В. Музей яшчэ жывых легенд / В. Мартыненка // Беларусь. - 2001. - № 6. – С. 26.

Музей гісторыі і культуры горада Наваполацка//Энцыклапедыя
гісторыі Беларусі. – Мн. 1999. – Т. 5. – С. 233.

* Наваполацкі гарадскі краязнаўчы музей//Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі – Мн. 1986. – Т. 3. – С. 733.
* Лелека Л. Музей расчыніў дзверы / / Химик (Новополоцк). – 1997. – 17янв.
* Сидорович О. Здесь будет музей-сад / / Народнае слова (Віцебск). – 1995. – 17 чэрв.
* Факеев В. Живая вода музейного дела / / Народнае слова (Віцебск). – 1997. – 25 верас.
* Факеев В. Чтобы возродиться, как птица Феникс, музею истории Новополоцка понадобилось 6 лет / / Народная газета. – 1993. – 29 студз.
Музей камунікацыі ў Франкфурце-на-Майне
**Музей камунікацыі** (ням.: Museum für Kommunikation Frankfurt) — музей у Франкфурце-на-Майне. Быў адчынены 31 снежня 1958 пад назвай Музей федэральнай пошты (Bundespostmuseum). Знаходзіцца на т.зв. Музейным беразе (раён Заксэнхаўзэн на поўдні Франкфурта). 

Пастаянная экспазіцыя музея займае плошчу каля 2500 кв.м. і паказвае гісторыю развіцця камунікацыі.

На другімым паверсе побач з дзіцячай майстэрняй знаходзіцца форум - месца для малых выстаў, якія рэгулярна мяняюцца. На трэцім паверсе прадстаўлены вялікія часовыя выставы. На даху знаходзіцца радыёстанцыя, якую магчыма наведаць некалькі разоў на тыдзень.

Да калекцыі музея належыць цалкам адноўлены паштовы аўтобус тыпу ACO 1925 года выпуску. Гэта апошні аўтобус гэтага тыпу, які сёння застаўся.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Музей камунікацыі ў Франкфурце-на-Майне**
* Афіцыйны сайт Архівавана 6 красавіка 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · LinkedIn · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · TikTok |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 15001131 · GND: 2183376-X · LCCN: nr2001018941 · LNB: 000131658 · SUDOC: 117652008 · VIAF: 295512862 |

 |