**Чадска-лівійская вайна** — ваенныя дзеянні на тэрыторыі Чада з 1978 па 1987 год, у якіх былі задзейнічаны арміі Лівіі, СССР, Францыі і ўзброеныя сілы розных партый Чада. Канфлікт працякаў на фоне чадскай грамадзянскай вайны.

Прычыны
-------

Матывацыяй лідара Лівіі М. Кадафі ўмяшання ў грамадзянскую вайну ў Чаду, якая шла з 1965 года, сталі намеры вярнуць паласу Аўзу, вузкую паласу тэрыторыі паміж Чадам і Лівіяй, на якую Лівія прад’яўляла тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Па дамове 1935 г. паміж Францыяй і Італіяй паласа адышла апошней, затым ў 1955 годзе быў заключаны дагавор паміж Лівіяй і Францыяй, па якому тэрыторыя перадаваліся Парыжу. Пасля распаду французскай каланіяльнай імперыі паласа Аўзу перайшла да Чаду. Акрамя таго, ідэя дзяржава мас прадугледжвала аб’яднанне ўсіх арабскіх дзяржаў і стварэнне саюзнай дзяржавы на поўдзень ад Лівіі, з перспектывай распаўсюджвання ўплыву Лівіі на ўсю Цэнтральную Афрыку, і паслабленне ўплыву Францыі.

Ход вайны
---------

### Пачатак вайны

29 студзеня 1978 года армія Лівіі ўварвалася ў Паўночны Чад. Першая значная бітва паміж лівійска-паўстанцкімі войскамі і ўрадавай арміяй адбылася вакол Фая-Ларжо. Лівійцы, як здаецца, непасрэднага ўдзелу ў штурме не бралі; паводле схемы, якая ў далейшым стане традыцыйнай для гэтага канфлікту, яны забяспечвалі артылерыйскую, авіяцыйную і бранятанкавую падтрымку ўдарным групам паўстанцаў. У гэтай бітве Чад адтрымаў перамогу.

Пасля гэтага лівійская армія сышла з Чада, аднак ў 1979 годзе адбылося новае ўварвання, якое таксама апынулася правальным.

У 1980 сутыкненні паміж урадавымі атрадамі і лівійскай арміяй і пралівійскімі сіламі аднавіліся. У кастрычніку 1980 лівійскія войскі з паласы Аўзу аказалі падтрымку атрадам паўстанцаў. Пасля рыхтаванне наступлення на поўдзень у кірунку сталіцы. Наступленне пачалося 6 снежня сіламі ўдарнай бранятанкавай групоўкі, якая складалася з савецкіх танкаў Т-54 і Т-55; па непацверджаных сведчанняў, у аперацыі ўдзельнічалі ваенныя саветнікі з Савецкага Саюза і ГДР. Нджамена была захоплена 16 снежня.

24 чэрвеня 1983 года аб’яднаныя сілы GUNT і Лівіі ўзялі Фая-Ларжо — асноўны апорны пункт урадавых сіл у Паўночным Чадзе.

### Аперацыя «Манта»

6 жніўня 1983 года ўрад звярнуўся па ваенную дапамогу да Францыі. Пад ціскам ЗША і франкамоўных краін Афрыкі 9 жніўня прэзідэнт Францыі Франсуа Мітэран абвясціў аб намеры спыніць Кадафі. Са жніўня 1983 па снежань 1984 французскія войскі разгарнулі ваенную аперацыю «Манта» супраць лівійскай арміі і мяцежнікаў. Французскім узброеным сілам удалося пераламаць ход вайны, адкінуўшы сілы GUNT і Кадафі далёка на поўнач, вызваліўшы Нджамену. Аднак пасля яны вымушаныя былі сысці з Чада, што прывяло да пагаршэння чадска-французскіх адносін. 18 лютага 1986 года сілы GUAT пры падтрымцы лівійскіх танкаў атакавалі апорны пункт Куба-Аланга, размешчаны на поўдзень ад «чырвонай лініі». Гэта вымусіла французаў вярнуцца ў Чад.

### Вайна «таёт»

Са снежня 1986 па верасень 1987 праходзіла апошняя фаза вайны, якая атрымала назвы вайна «таёт». Этап названы ў гонар Toyota Hilux, трывалага рамнага джыпа, які выкарыстоўвалі ўзброеныя сілы Чада для мабільнага перамяшчэння войскаў у баях супраць лівійцаў.

У гэты час лівійская групоўка мела цалкам сучасны на той момант савецкае ўзбраенне, уключаючы танкі Т-55, БМП-1, верталёты Мі-24, знішчальнікі МіГ-23, комплексы СПА. Асноўнай ударнай сілай УС Чада былі каля 400 пазадарожнікаў — у асноўным пікапаў Toyota Land Cruiser 40 і 70-й серый, узброеных ПТРК Milan і безадкатнымі гарматамі.

Выкарыстоўваючы партызанскую тактыку з глыбокімі абыходамі і флянгавым ўдарамі (пустынная мясцовасць падавала для гэтага добрую магчымасць), найвышэйшую манеўранасць і хуткаходнасць сваіх імправізаваных баявых машын, добрае веданне мясцовасці, чадцы разграмілі лівійскую групоўку.

Вынікі
------

Пасля заканчэння вайны пытанне аб дзяржаўнай прыналежнасці паласы Аўзу па згодзе бакоў быў перададзены ў Міжнародны суд ААН. У адпаведнасці з рашэннем суда, вынесеным ў 1994 годзе, паласа Аўзу з’яўляецца часткай Чада.

Зноскі
------

1. ↑  Советская школа Каддафи | Как и чему научили армию Муамара Каддафи советские военные
2. 1 2 3  J. Wright, p. 132
3. ↑  Libyan Intervention in Chad, 1980-87
4. 1 2  H. Metz, *Libya*, p. 254
5. 1 2  Pollack, 2002, p. 397
6. ↑  Чадско-ливийский конфликт на Хронтайм
7. ↑  R. Buijtenhuijs, «Le FROLINAT à l'épreuve du pouvoir», p. 18
8. ↑  H. Metz, *Libya*, p. 261
9. ↑  Mario J. Azevedo «Roots of Violence: A History of War in Chad» — «Routledge»,1998. ISBN 90-5699-582-0.
10. ↑  Guerrilla Trucks: Why rebels and insurgent groups the world over love the Toyota Hilux pickup as much as their AK-47s **(нявызн.)**, *Newsweek* (14 кастрычніка 2010). Праверана 25 кастрычніка 2010.
11. ↑  M. Brecher & J. Wilkenfeld, p. 95