recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Новая набожнасць** (лац.: Devotio moderna) — рух духоўнай адновы ў каталіцтве ў канцы XIV-пачатку XVI стагоддзя.
Гэты рух бярэ свой пачатак у манаскіх дамах Паўночнай Еўропы ў канцы XIV стагоддзя, разам з пачаткам росквіту гуманізму ў Італіі, і меў за мэту духоўнае адраджэнне.

Найбольш славутым прадстаўніком «devotio moderna» з’яўляецца Джэрард Грот (*Gerard Groote*). У 1374 годзе ён радыкальна змяняе сваё жыццё, прысвячаючы яго практыкаванню пабожнасці, служачы Богу і чалавеку. Пажадаў стварыць супольнасць пабожнасці, накшталт манахаў, якая б не складала пры гэтым манаскіх шлюбаў. Сцвярджаў пры гэтым, што рэлігія палягае ў тым, каб ушаноўваць і любіць Бога, а не ў тым, каб складаць спецыяльныя шлюбы.
З цягам часу, вакол паплечніка Джэрарда Грота — святара Флорэнса Радэвійнса сфарміравалася супольнасць мужчын, якая складалася са святароў і свецкіх, якіх пачалі называць «Братамі супольнага жыцця». Браты маліліся, чыталі духоўныя творы і займаліся фізічнай працай.

Пасля смерці Грота кіраўніком руху стаў Радэвійнс. З гэтага часу рух стаў называцца «devotio moderna».

У 1387 годзе быў закладзены кляштар у Нідэрландах, дзе члены руху прынялі аўгусцінскі манаскі статут. Папа Рымскі Баніфацый ІХ зацвердзіў у 1395 годзе канстытуцыю руху. Распаўсюджванне руху ў Нідэрландах прывяло да стварэння кангрэгацыі Віндэшэйм. Гэтая кангрэгацыя, апрача ўсяго іншага, займалася адукацыяй. Каб утрымліваць сваю супольнасць, яе члены перапісвалі кнігі, аздаблялі іх, пазней заняліся кнігадрукаваннем.
Для «devotio moderna» характэрны метад простай і даступнай для кожнага малітвы, прага хрысціянскай дасканаласці, поўнага з’яднання з Богам праз давер да волі Бога. Рух спалучаў у сабе элементы схаластыкі і гуманізму.

Найбольш вядомым выражэннем «devotio moderna» з’яўляецца кніга Тамаша Кемпійскага (Томаса Хэмеркена, каля 1380—1471) «*Аб прыпадабненні да Хрыста*» («*De imitatione Christi*»). У гэтым творы, які абапіраецца на Біблію, паказаны шлях пошуку хрысціянскай дасканаласці. Кніга шмат разоў перавыдавалася ў розныя часы і на розных мовах.
Рух «devotio moderna» быў распаўсюджаны ў Германіі, Швейцарыі, Францыі і іншых еўрапейскіх землях.

Спасылкі
--------

* Энцыклапедыя «Кругасвет»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX4958978 · BNF: 11996934z · GND: 4135464-3 · LCCN: sh85037392 · NKC: ph459475 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з падобнымі імёнамі, гл. Казлоў і Яўген Казлоў.

**Яўген Казлоў** (нар. 4 лютага 1995, Сергіеў Пасад) — расійскі футбаліст, паўабаронца казахстанскага клуба «Атырау».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец ДЮСШ Сергіева Пасада, дарослую кар’еру пачаў у 2012 годзе ў падольскім «Віцязі» ў ПФЛ (трэці расійскі дывізіён). У другой палове 2013 года выступаў у арэндзе за моладзевую каманду казанскага «Рубіна». У 2014 годзе перайшоў у ніжагародскую «Волгу», у складзе якой 15 мая 2014 года дэбютаваў у Прэм’ер-лізе ў матчы апошняга тура супраць «Урала» (1:2), адгуляўшы другі тайм.

У верасні 2014 года перайшоў у санкт-пецярбургскі «Зеніт», гуляў за моладзевую каманду і фарм-клуб «Зеніт-2». У ліпені 2015 года на правах арэнды далучыўся да санкт-пецярбургскага «Дынама».

У пачатку 2016 года гуляў за фінскі «Лахты» ў неафіцыйным Кубке лігі Фінляндыі, а пазней перайшоў у латвійскі «Спартак» з Юрмалы, з якім двойчы стаў чэмпіёнам краіны. У сезоне 2017 стаў таксама адным з найлепшых бамбардзіраў чэмпіянату Латвіі, быў прызнаны найлепшым паўабаронцам і найлепшым іграком першынства.

У студзені 2018 года далучыўся да беларускага клуба «Шахцёр» з Салігорска і неўзабаве падпісаў кантракт. Не здолеў замацавацца ў асноўным складзе каманды, прыцягваўся да матчаў дубля. З мая па жнівень 2018 года амаль не гуляў з-за траўмы, пасля вяртання стаў з’яўляцца на полі эпізадычна. У сезоне 2019 гуляў толькі за дубль салігорцаў. У жніўні 2019 года разарваў кантракт з «Шахцёрам».

У пачатку 2020 года далучыўся да латвійскага «Вэнтспілса», а ў сакавіку 2021 года перайшоў у казахстанскі «Акжайык». У студзені 2022 года стаў іграком «Кызыл-Жара», пакінуў клуб у студзені 2023 года. У лютым 2023 года папоўніў склад «Атырау».

Міжнародная кар’ера
-------------------

У 2015 годзе выступаў за моладзевую зборную Расіі.

Дасягненні
----------

* Латвія 01Чэмпіён Чэмпіён Латвіі (2): 2016, 2017
* Латвія Найлепшы бамбардзір чэмпіянату Латвіі: 2017
* Латвія Найлепшы ігрок чэмпіянату Латвіі: 2017
* Беларусь 02Сярэбраны прызёр Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2018
* Беларусь Уладальнік Кубка Беларусі: 2019

Зноскі
------

1. ↑  Evgeni Kozlov // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Лучший игрок чемпионата Латвии Евгений Козлов подписал двухлетний контракт с "Шахтером"
3. ↑  "Шахтер" расстался с Татарковым и Козловым

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · Sportbox.ru · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Табун.

**Табун** (этылавы эфір дыметыламіда цыянафосфарнай кіслаты) — фосфарарганічнае злучэнне, бескаляровая рухомая вадкасць з tпл. 220 ° C, t пл −50 ° C, дрэнна раствараецца ў вадзе (каля 12 %), добра ў арганічных растваральніках. Атрутнае рэчыва нервова-паралітычнага дзеяння.

Сінтэз і ўласцівасці
--------------------

Табун атрымоўваюць паслядоўным узаемадзеяннем хлорвокісу фосфара POCl3 са злішкам дыметыламіна, потым з этанолам і цыянідам калію:

POCl3 + 2(CH3)2NH {\displaystyle \to } (CH3)2NP(O)Cl2 + (CH3)2NH•HCl
(CH3)2NP(O)Cl2 + C2H5OH {\displaystyle \to } (CH3)2NP(O)ClOC2H5 + HCl
(CH3)2NP(O)ClOC2H5 + KCN {\displaystyle \to } (CH3)2NP(O)(CN)OC2H5 + KCl
Упершыню атрымаў нямецкі хімік Герхард Шрадэр.

Павольна гідралізуецца вадой, у кіслым асяроддзі гідроліз паскараецца, пры гэтым адбываецца адўчапленне дыэтыламіднай групы:

(CH3)2NP(O)(CN)OC2H5 + H2O + HCl {\displaystyle \to } (CH3)2NH•HCl + HOP(O)(CN)OC2H5
Хутка гідралізуецца ў растворах шчолачаў, адшчапляе цыянід-іён:

(CH3)2NP(O)(CN)OC2H5 + NaOH {\displaystyle \to } (CH3)2NP(O)(OH)OC2H5 + NaCN
Лёгка ўзаемадзейнічае з растворамі аміяку і амінаў, што выкарыстоўваецца для дэгазацыі табуна. Прадукты дэгазацыі з’яўляюцца ядавітымі, бо ўтрымоўваюць солі сінільнай кіслаты.

Гл. таксама
-----------

* Зарын
* VX
* GV

Літаратура
----------

* Таб́ун, дыметыламід этылавага эфіру цыянафосварнай кіслаты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 368—369. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Табу́н // Большая советская энциклопедия. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4603839-5 · Microsoft: 2776130705, 2911018606 |
**Іва́н Я́каўлевіч Бры́таў** (3 верасня 1924, в. Жохава Уладзімірскай губерні — ?) — дзяржаўны дзеяч БССР, міністр тарфяной прамысловасці БССР (1970—1972).

Біяграфія
---------

З сялян. Член КПСС з 1945 года. Скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя Куйбышава (1965). 

У 1942—1947 і 1952—1954 гадах у Савецкай Арміі. У 1949—1952 гадах начальнік здабычы торфу торфпрадпрыемства «Дунілава» Яраслаўскай вобласці. У 1954—1969 гадах дырэктар торфпрадпрыемства «Светлагорскае» Гомельскай вобласці. У 1969—1970 начальнік Упраўлення мясцовай прамысловасці Гомельскага аблвыканкама.

З 24 лютага 1970 года міністр тарфяной прамысловасці БССР.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Чырвонага сцяга, медалямі.

Літаратура
----------

* Брытаў Іван Якаўлевіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 2. Афіны — Ведрыч / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1970. — С. 415. — 640 с.: іл. карты.
Каўтун. Малюнак з калекцыі Нацыянальнай бібліятэкі ў Варшаве
Самы доўгі каўтун працягласцю 1,5 м. Музей медыцынскага факультэта Ягелонскага ўніверсітэта
**Каўтун** (лац. Plica polonica; польск. Kołtun polski; укр. Гостець) — народная назва хваробы скуры галавы. Узнікае ў выніку экзэмы праз парушэнне гігіены, нерасчэсванне, вашывасць і г. д. Каўтун незвычайнае становішча, пры якім валасы заблытваюцца незваротна, утвараючы масу, часам, ліпкую і вільготную.

З прычыны выдзялення (экскрэцыі) сальных залоз на галаве, валасы зліпаюцца ў клубкі, касічкі, непадзельныя космы і ўтвараюць зліплую густую масу, падобную на лямец, у якіх назапашваецца бруд, пыл і мноства насякомых. Каўтун ліквідуюць стрыжкай валасоў і паслядоўным лячэннем запаленага стану сальных залоз на галаве.

У XIX стагоддзі лічыўся асаблівай хваробай, уласцівай некаторым мясцінам, у першую чаргу Польшчы, некаторым раёнам Беларусі, Літвы, Украіны, Венгрыі, Сілезіі, Трансільваніі, Прусіі і, радзей, уздоўж ракі Рэйн.
Існавала перакананне, што стрыжка каўтуна можа шкодна адбіцца на здароўі чалавека — псіхічны разлад, слепата і інш.
Нашэнне каўтуна, згодна з народнымі павер'ямі, павінна было абараніць ад хвароб і чорта. У народным уяўленні паходжанне Каўтуна (гасцеца) звязвалася таксама са спадчыннасцю  або часцей — з чарамі, злым духам, які можа ўвайсці ў чалавека .

Звышнатуральнае значэнне, якое ў народных павер'ях прыпісвалася каўтуну, верагодна, і выклікала ўказ Сінода 24 лютага 1722 года (Расія), якім прадпісвалася забарона знаходжання людзей з каўтунамі ў манастырах.

Лічылася, што каўтун мог быць як мужчынскага, так і жаночага роду. Каўтун быў хваробай, у асноўным, сялянства і іншых маламаёмасных пластоў насельніцтва, але сустракаўся таксама і сярод вышэйшых сацыяльных класаў. Самай прыкметнай фігурай у гісторыі быў кароль Даніі і Нарвегіі Крысціян IV (1577—1648). Яго каўтун меў форму касічкі, упрыгожанай чырвонай стужкай. Прыдворныя, як паведамляецца ў гістарычных крыніцах, насілі такую ​​ж прычоску, як знак ліслівасці каралю.

Кароль Даніі і Нарвегіі Крысціян IV
Каўтуны на поўсці Бергамскай аўчаркі
Каўтун сустракаецца таксама ў жывёл (коней (звычайна пад грывай), сабак, катоў і інш.).

Зноскі
------

1. ↑  Trichom — склеенная экссудатом масса спутанных волос, вшей, гнид, корок. Появляется неприятный запах от головы, при этом вши переходят к массовому отложению яиц. — Большая медицинская энциклопедия. — Т. 4. — М. 1876. — С. 485.
2. ↑  Адкуль у беларусаў узяўся каўтун?
3. ↑  Адкуль у беларусаў узяўся каўтун?
4. ↑  Лікарські та господарські порадники XVIII ст. / Підг. В. А. Передрієнко. — Киев, 1984. — С. 63.
5. ↑  Чубинский П. П. Труды этнографо-статистической экспедиции в западнорусский край, снаряженной Императорским Русским географическим обществом. Юго-западный отдел. — СПб. 1872. — Т. 1. — С. 136
6. ↑  Драгоманов М. Малорусские народные предания и рассказы. — Киев, 1876. — С. 40.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Каўтун на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
**Ян Багуслаў Рдултоўскі** (1665—1744) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Кашталян віцебскі (1735—1739) і новагародскі (1739—1744).

Біяграфія
---------

Паходзіў з незаможнага роду Рдултоўскіх герба «Драгослаў», прадстаўнікі якога займалі пасады ў асноўным у Менскім і Новагародскім паветах.

Займаў пасаду менскага скарбніка, з 1720 года быў новагародскім земскім суддзёй. У 1735 годзе першым з роду атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам віцебскім. Памёр на пасадзе новагародскага кашталяна.

У 1735 годзе падпісаў ухвалу Генеральнай Рады варшаўскай канфедэрацыі.

Сям’я
-----

Быў жанаты з Аленай, дачкой менскага падстаросты Тэадора Антонія Ваньковіча (?—1716) і яго жонкі Ганны Войшнар, дачкі лідскага земскага пісара.

У шлюбе нарадзіліся прынамсі двое дзяцей:

* Антоні Ежы (1700—1764) — ажаніўся з Юстынай з Хлусевічаў
* Элеанора — стала жонкай Аляксандра Пятра Савы-Корсака, суддзі навагародскага

**Продкі Алены з Ваньковічаў**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Адам Ваньковіч |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Пётр Ваньковіч |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Тэрэза з Кавячынскіх |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | Тэадор Антоні Ваньковіч |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | Ганна з Дунін-Глушынскіх |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | **Алена Ваньковіч** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | Ганна з Войшнараў |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

Зноскі
------

1. ↑  Радавод Алены Рдултоўскай  (польск.)
2. ↑  Адам Ваньковіч
**Зволен** (славацк.: Zvolen, ням.: Altsohl, венг.: Zólyom) — горад у цэнтральнай Славакіі на зліцці рэк Грон і Слаціна каля падножжа Явор'я і Крэмніцкіх Врхоў. Насельніцтва каля 44 тыс. чалавек.

Гісторыя
--------

У IX стагоддзі на месцы Зволена існавала вялікамараўскае гарадзішча Муацёва, якое знікла ў XI ст. Яго абарончая функцыя перайшла на крэпасць Стары Зволен, якія зараз мянуецца Пусты Град (адна з найвялікшых сярэднявечных крэпасцей у Еўропе). У 1172 годзе Пусты Град становіцца цэнтрам каралеўскага камітата. У 1230-х венгерскі кароль Бела IV надае Зволену магдэбургскае права. У канцы XIV ст. кароль Людовік I Вялікі будуе тут Зволенскі замак. У гэты час Зволен буйна развіваецца. У 1542 годзе Пусты Град бярэ аблогай і спальвае Ян Хуньядзі. У 1554 туркі захопліваюць важную крэпасць Філакава, і яе абарончыя функцыі пераходзяць на Зволен. Тут вырастае новая магутная крэпасць, якую туркам ужо ніколі не ўдалося ўзяць. У 1702 годзе горад спальваюць куруцы Ферэнца Ракацы. У XVIII ст. Зволен становіцца важным прамысловым цэнтрам цэнтральнай Славакіі. У 1872 тут пракладваюць чыгунку да Будапешта.

У Чэхаславакіі Зволен становіцца раённым цэнтрам. У 1944 годзе горад быў адным з цэнтраў Славацкага народнага паўстання. Тут на аэрадроме Тры Дуба прызямляліся савецкія самалёты з дапамогай. 26 кастрычніка 1944 горад акупавалі нямецкія войскі. Вызваленне войскамі II украінскага фронту прыйшло 14 сакавіка 1945.

У 1968—1990 у Зволене размяшчаліся 30-я гвардзейская мотастралковая дывізія Савецкай арміі.

|  |  |  |  |
| Аэрафотаздымкі
  |  |  |  |

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зволен

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 121518781 · GND: 4259353-0 · LCCN: n81128000 · NKC: ge131463 · VIAF: 126683250 |
**Каранёвы чахольчык**, **карнёвы каптурок** (лац.: calyptra, pilleorrhiza) — ахоўнае ўтварэнне кончыка кораня, які расце. Служыць абаронай пераважна ад механічных пашкоджанняў. Гэта невялікі конусападобны каўпачок, даўжынёй звычайна каля 0,2 мм, радзей (у паветраных каранёў) — да некалькіх міліметраў, які затуляе далікатныя клеткі апікальнай мерыстэмы кончыка кораня і частку яго зоны росту.

Клеткі карнёвага каптурка ўтвараюцца пры першасным росце кораня за кошт дзялення клетак часткі апікальнай мерыстэмы — каліптрагена. Клеткі карнёвага каптурка жывуць усяго некалькі сутак і пастаянна злускваюцца з яго паверхні. Вонкавыя слаі клетак каптурка сакрэтуюць слізь, якая складаецца ў асноўным з поліцукрыдаў. Да гэтай слізі прыліпаюць часціцы глебы, што, магчыма, абараняе кончык кораня ад высыхання. У многіх крыніцах паказваецца таксама, што слізь служыць змазкай пры прасоўванні кораня ў глебе.

Амілапласты цэнтральнай зоны каранёвага каптурка служаць статалітамі, якія забяспечваюць геарэцэпцыю і дадатны геатрапізм растучага кораня.

Пры вырошчванні метадам гідрапонікі у некаторых раслін карнёвы каптурок не фармуецца. У той жа час у многіх водных раслін з плавальнымі каранямі (напрыклад, відаў роду раска, жабнік, вадзяны арэх) карнёвы каптурок можа быць рэдукаваны і заменены каранёвай кішэнькай.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.

Літаратура
----------

* *Эзау К.* Анатомия семенных растений. — М.: Мир, 1980. — Т. 2.

Спасылкі
--------

* *Корневой чехлик (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777107554 |
**Аргані́чныя злучэ́нні**, або **арганічныя рэчывы** — вуглевадароды і іх вытворныя.

Арганічныя злучэнні, як правіла, маюць малекулярную будову, нізкія тэмпературы плаўлення і кіпення, амаль усе гаручыя і параўнальна лёгка раскладаюцца пры награванні. Для арганічных злучэнняў характэрная з’ява ізамерыі.

Аснова будовы арганічных злучэнняў — ланцугі з атамаў вугляроду, злучаных паміж сабою кавалентнымі сувязямі. Класіфікацыя арганічных злучэнняў заснаваная на кратнасці сувязяў паміж атамамі, тапалагічных асаблівасцях вугляродных ланцугоў і наяўнасці ў малекуле арганічных злучэнняў функцыянальных групаў. Усе гэтыя асаблівасці будовы малекул арганічных злучэнняў цесна спалучаныя з іх хімічнымі ўласцівасцямі.

Арганічных злучэнняў вядома каля 10 мільёнаў.

Гл. таксама
-----------

* Ізамерыя
* Аліфатычныя злучэнні

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Арганічныя рэчывы на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Новы · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX532834 · BNF: 11944403s · LCCN: sh85095499 · Microsoft: 2779580905, 2909640484 · NDL: 00574475 · NKC: ph115602 |

 |
Ёзэф Гебельс наведвае «Выстаўку дэгенератыўнага мастацтва» ў Мюнхене, 27 лютага 1938 г. Злева карціны Эміля Нольдэ «Хрыстос і грэшніца», «Мудрыя і неразумныя дзевы», справа — скульптура Герхарда Маркса «Святы Георгій».
**Дэгенератыўнае мастацтва** (ням.: Entartete Kunst) — тэрмін, прыняты ў 1920-х гадах нацысцкай партыяй Германіі для апісання мадэрнісцкага мастацтва. У часе кіравання Адольфа Гітлера нямецкія мадэрнісцкія творы, у тым ліку многія працы сусветна вядомых мастакоў, былі прыбраны з дзяржаўных музеяў Германіі і забаронены з той прычыны, што такое мастацтва было «абразай нямецкіх пачуццяў», мела негерманскі, масонскі, яўрэйскі ці камуністычны характар. Тыя, хто быў залічаны ў дэгенератыўныя мастакі, былі падвергнуты санкцыям, якія ўключалі адлічэнне з выкладчыцкіх пасад, забарону выстаўляць або прадаваць сваё мастацтва, а ў некаторых выпадках забарону вырабляць мастацтва.

Дэгенератыўнае мастацтва таксама было назвай выстаўкі 1937 года, праведзенай нацысцкімі ўладамі ў Мюнхене. Выстаўка складалася з 650 мадэрнісцкіх твораў, забраных нацыстамі з музеяў, якія былі дрэнна развешаныя побач з графіці і тэкставымі этыкеткамі, на якіх былі напісаны здзекі з мастацтва і мастакоў. Выстаўка таксама прайшла ў некалькіх іншых гарадах Германіі і Аўстрыі.

У той час як сучасныя стылі мастацтва былі забароненыя, нацысты прапагандавалі карціны і скульптуры, выкананыя ў традыцыйнай манеры, якія ўзвышалі каштоўнасці «крыві і глебы» расавай чысціні, мілітарызму і паслухмянасці. Падобныя абмежаванні накладаліся таксама на музыку, якая павінна была быць танальнай і свабоднай ад джазавых уплываў; неўхваленая музыка была названая дэгенератыўнай музыкай. Падвяргаліся цэнзуры фільмы і спектаклі.

Крыніцы
-------

1. ↑  Degenerate Art **(нявызн.)**. *fcit.usf.edu*. Праверана 13 чэрвеня 2023.
2. ↑  The Collection | Entartete Kunst **(нявызн.)**.  MoMA. Праверана 12 August 2010.

Спасылкі
--------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Міхась Кожыч.
**Міхась Кожыч** (22 снежня 1924 — 23 кастрычніка 2013) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву, адзін з кіраўнікоў падпольнага Саюзу вызвалення Беларусі ў Навагрудку ў 1946 г. Мянушка «Дубовы».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 22 снежня 1924 г. у в. Паўберг Навагрудскага павета, Польшча. Падчас нямецкай акупацыі ў Другую сусветную вайну скончыў курсы для настаўнікаў у Навагрудку. Працаваў настаўнікам у роднай вёсцы Паўберг, пакуль у 1944 г. савецкія партызаны не спалілі школу. Пасля працаваў у паліклініцы ў Навагрудку, але летам таго ж года быў прызваны ў Чырвоную Армію. Ваяваў на Вісленскім плацдарме, фарсіраваў Одэр, быў цяжка паранены.

У 1946 г. уступіў у Саюз вызвалення беларусі, створаны па ініцыятыве Генадзя Казака, сябра Беларускай незалежніцкай партыі. Міхась Кожыч стаў адным з кіраўнікоў арганізацыі, узначальваў Арганізацыйны аддзел. Арганізацыю выдалі правакатары, і пад канец мая 1947 г. савецкія спецслужбы арыштавалі ў Баранавіцкім раёне 18 сяброў арганізацыі, сам Міхась Кожыч быў арыштаваны 30 мая. 30 жніўня 1947 г. ваенны суд прысудзіў дзеячаў арганізацыі на тэрмін ад 8 да 25 гадоў лагераў. Міхась Кожыч атрымаў 10 гадоў лагераў.

Пасля вызвалення працаваў будаўніком. Разам з сям’ёй вярнуўся з Казахстана ў Беларусь у 1960-х, жыў у Навагрудку.

У апошнія гады цяжка хварэў, быў прыкаваны да ложка. Памёр 23 кастрычніка 2013 г. Ён быў апошнім жыючым сябрам Саюза вызвалення Беларусі. Не быў реабілітаваны.

Зноскі
------

1. ↑   Біяграфія Міхася Кожыча
2. ↑

Літаратура
----------

* Сяргей Ёрш, Саюз Вызваленьня Беларусі 1946—1947 гг. Слонім — Мінск 2005
* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3
* Клыкоўская Ц. Жыццё за імгненні: да 50-годдзя Саюзу Вызвалення Беларусі // Беларуская маладзёжная. 1996, № 2 (69), студзень.

Гл. таксама
-----------

* Саюз вызвалення Беларусі (1946—1947)
**Нітраты** — неарганічныя і арганічныя вытворныя азотнай кіслаты.
*Нітраты неарганічныя* — солі агульнай формулы М(NO3)n (n — ступень акіслення металу М). Вядомыя амаль для ўсіх металаў. Нітраты амонію, шчолачных і шчолачназямельных металаў называюць салетрамі. Крышталічныя рэчывы, добра раствараюцца ў вадзе. Вызначаюцца нізкай тэрмічнай устойлівасцю і здольнасцю акісляць арганічныя і неарганічныя злучэнні. Выкарыстоўваюць як мінеральныя ўгнаенні (азотныя ўгнаенні), кампаненты ракетнага паліва, піратэхнічных саставаў і інш. Таксічныя: выклікаюць кашаль, ірвоту, вострую сардэчна-сасудзістую недастатковасць і інш. Дапушчальнае сутачнае спажыванне 5 мг/кг (смяротная доза для чалавека — 8-15 г).

*Нітраты арганічныя* — эфіры азотнай кіслаты. Маюць адну ці некалькі груп — О — NO2, звязаных з атамам вугляроду арганічнага радыкала. Бясколерныя ці бледна-жоўтыя вадкасці або цвёрдыя рэчывы. Не раствараюцца ў вадзе. Добра раствараюцца ў этаноле і дыэтылавым эфіры. Многія выбухованебяспечныя (напрыклад, нітрагліцэрына, нітраты цэлюлозы). Выкарыстоўваюць у арганічным сінтэзе, а таксама як кампаненты бяздымных порахаў і ракетнага паліва, дабаўкі да дызельнага паліва (для павышэння цэтанавага ліку), у медыцыне (нітрагліцэрына і іншых нітратаў шмататамных спіртоў). Таксічныя: акісляюць гемаглабін у метгемаглабін, выклікаюць галаўны боль, пачашчанае сэрцабіцце.

Зноскі
------

1. ↑  nitrooxidane Праверана 19 кастрычніка 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q278487'></a>
2. 1 2  nitrooxidane Праверана 19 лістапада 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q278487'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4115398-4 · Microsoft: 2776384668 · NKC: ph119644 |
**Герман Дзям’янавіч Шыманюк**, **Шыманюк-Парыш-Паплаўскі** (1892, в. Грабавец Бельскага павета — пасля 1937; Псеўданім: *Скамарох*) — кіраўнік беларускага антыпольскага руху на Гродзеншчыне і Беласточчыне.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Яшчэ да 1-й сусветнай вайны жыў у Маскве, дзе вучыўся ў гімназіі, працуючы дворнікам. Па сканчэнні гімназіі да канца 1921 працаваў артыстам маскоўскага тэатра «Буф». Магчыма, агент АДПУ з 1921. У снежні 1921 вярнуўся у в. Грабавец з жонкай Лізай (карэнная масквоўка) і маленькай дачкой Надзяй. У гэты самы час у Агароднічкі пад Беластокам вярнулася Вера Маслоўская (з роду Матэйчукоў). Маслоўская і Шыманюк стварылі разам падпольную арганізацыю, якая змагалася за Беларускую Народную Рэспубліку. Арганізацыя атрымала назву «Брацтва сялян-беларусаў». Яны звязаліся з літоўскім штабам у Мерачы, які арганізоўваў партызанаў, што прызнавалі ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі ў Коўне. Герман Шыманюк атрымаў псеўданім «Скамарох» і стаў атаманам Гарадзеншчыны, узначальваў штаб Бельскага павета беларускіх партызанаў.

Вясной 1922, калі Шыманюк вярнуўся з Коўна, ён загадаў Я. Грыцюку арганізаваць баявы атрад. Такім чынам быў створаны атрад у 15-24 чалавек, які здзейсніў шэраг узброеных нападаў. 6 мая 1922 польская паліцыя разбіла лагер атрада Шыманюка, але сам ён здолеў уцячы. З сярэдзіны 1922 Шыманюк у Літве, а з канца 1923 — у БССР. З 1926 — член КП(б)Б. Скончыў камуністычны ўніверсітэт Беларусі пры Цэнтральнай саўпартшколе ў Мінску. З 1930 працаваў у Полацкім райгандлі. З 1933 — кіраўнік Магілёўскага зааветрабфака. У 1937 арыштаваны органамі НКУС. Далейшы лёс невядомы.

Літаратура
----------

* Латышонак А. Жаўнеры БНР / А. Латышонак. — Беласток: Інстытут беларусістыкі Вільня, 2009. — 367 с. ISBN 978-83-60456-05-7

Спасылкі
--------

* *Латышонак А.* Здымак партызанаў атамана „Чорта" (беларуская мова) // *Ніва*. — 1 снежня 2013 г.. — № 48 (3003). — С. 12. — ISSN 0546-1960.
**Оскар Нерлінгер** (ням.: Oskar Nerlinger; 23 сакавіка 1893(1893-03-23)[…], Штраўбенгарт[d], адміністрацыйная акруга Карлсруэ[d] — 25 красавіка 1969(1969-04-25), Усходні Берлін) — нямецкі жывапісец, чарцёжнік і графік, які пазней працаваў у ГДР. Ён таксама працаваў пад псеўданімам Nilgreen.

У 1908—1912 гадах вучыўся ў Страсбургскай школе прыкладнога мастацтва. У 1912—1915 гадах быў вучнем Эміля Орліка і Эміля Рудольфа Вейса ў навучальнай установе Музея прыкладнога мастацтва ў Берліне. У 1921 годзе ён далучыўся да галерэі *Sturm* Герварта Вальдэна, дзе выстаўляўся ў 1922 і 1925 гадах. З 1925 года ён узначальваў групу The Abstracts, якая пазней атрымала назву The Contemporary і ў 1932 годзе ўвайшла ў Ассо. Нерлінгер стаў членам Германскай камуністычнай партыі ў 1928 годзе. Пасля захопу нацыстамі ўлады ў 1933 годзе магчымасці выставак для мастакоў-нонканфармістаў былі абмежаваныя. У 1937 годзе ў межах нацысцкай акцыі «Дэгенератыўнае мастацтва» яго гравюры «Дэманстрацыя» былі канфіскаваныя ў Берліне. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе да 1951 года працаваў прафесарам Акадэміі прыгожых мастацтваў у Берліне-Шарлотэнбургу. З 1947 па 1949 гады разам з Карлам Хоферам выдаваў часопіс *Bildende Kunst*.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 22 жніўня 2017.
2. 1 2  Oskar Nerlinger<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. 1 2  Oskar Nerlinger //  Праверана 9 кастрычніка 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118785923 · ISNI: 000000004950733X · LCCN: nr96010893 · NKC: mub2018988727 · NTA: 072482109 · SUDOC: 140177124 · VIAF: 54944429 · ULAN: 500159163 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мікульскі.
**Юрый Мікалаевіч Мікульскі** (нар. 1988, Мінск) — беларускі гісторык, публіцыст.

Біяграфія
---------

У 2011 годзе скончыў гістарычны факультэт Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве (Польшча), атрымаў званне магістра.

З 2012 года — малодшы навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар шэрагу навуковых (навукова–папулярных) артыкулаў у беларускіх, польскіх і расійскіх выданнях. Сфера навуковых інтарэсаў: палітыка літоўскіх князёў і польскіх каралёў у дачыненні да рускіх зямель у XIII—XVII стагоддзях, праваслаўная царква пад уладай літоўскіх князёў у XIII—XV стагоддзях, старабеларуская літаратура XIV—XV стагоддзяў.

Гістарычныя погляды
-------------------

У 2013 годзе выступіў з артыкулам, у якім заявіў аб сваёй нязгодзе з прапановамі грамадскасці аб узвяденні помніка князю Міндоўгу ў Навагрудку. У навуковым асяроддзі гэты артыкул атрымаў негатыўныя водгукі.

Зноскі
------

1. ↑  Мікульскі Юрый Мікалаевіч. Пра аўтара **(нявызн.)**.  Беларуская думка, 2014 № 9, с. 86.
2. ↑  Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку **(нявызн.)**.  Беларуская думка, 2013 № 1, с. 69-76.
3. ↑  Блуканне па міфах **(нявызн.)**.  Беларуская думка, 2013 № 5, с. 84-86.
4. ↑  Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу? (руск.).  Беларуская думка, 2013 № 5, с. 84-86.
**Узурпацыя**, або **ўзурпацыя ўлады** (ад лац.: usurpatio — авалоданне) — захоп улады гвалтоўным шляхам, здзейснены з парушэннем закона, або незаконнае прысваенне ўладных паўнамоцтваў. Здзяйсняецца адной асобай або групай асоб.

Да ўзурпацыі адносяць таксама выбары, праведзеныя з грубымі парушэннямі і фальсіфікацыя іх вынікаў. Прыватным выпадкам узурпацыі з'яўляецца злоўжыванне ўладнымі паўнамоцтвамі. Узурпацыю адной галіной улады ўладных паўнамоцтваў іншых галін улады заклікана прадухіляць рэалізацыя канцэпцыі падзелу ўлады.

Асобу, якая здзейсніла ўзурпацыю ўлады, называюць *узурпатарам*. У гістарыяграфіі з даўніх пор існуе падзел імператараў старажытнага Рыма і Візантыі на законных імператараў і ўзурпатараў. Гэты падзел, як і падзел Рымскіх Папаў на законных Папаў і антыпапаў, — хутчэй даніна традыцыі, чым указанне на спосаб атрымання ўлады, бо многія імператары, класіфікавальныя як «законныя», захапілі ўладу ў выніку забойства папярэдніка, або перавароту, або грамадзянскай вайны. Паводле гэтай класіфікацыі, калі адначасова існавала некалькі варагуючых імператараў, то звычайна пераможца лічылася «законным імператарам», а астатнія — «узурпатарамі». Але ёсць і выключэнні, напрыклад, Флавій Іаан у 423—425 гг. кіраваў усёй Заходняй Рымскай імперыяй аднаасобна, тым не менш ён лічыцца ўзурпатарам.

Вядомыя ўзурпатары
------------------

Тлумачэнне: у дужках паказаны гады жыцця ўзурпатараў.

* Гай Юлій Цэзар (100 ці 102 да н.э. — 44 да н.э.), старажытнарымскі палкаводзец, дыктатар.
* Актавіян Аўгуст (63 да н.э. — 14), заснавальнік Рымскай імперыі.
* Ван Ман (45 да н.э. — 23), заснавальнік дынастыі Сінь у Кітаі, аўтар правальных рэформ. Пакараны смерцю.
* Пракоп, узурпатар (325—366), пакараны смерцю.
* Яўген, узурпатар (невядома—394), пакараны смерцю.
* Піпін Кароткі (714—768), кароль франкаў, заснавальнік дынастыі Каралінгаў.
* Генрых VII, кароль Англіі (1457—1509), заснавальнік дынастыі Цюдараў.
* Кацярына II (1729—1796), імператрыца ўсерасійская.
* Напалеон I (1769—1821), першы французскі імператар.
* Пападопулас (1919—1999), кіраўнік хунты «чорных палкоўнікаў»
* Піначэт (1915—2006), 30-ы чылійскі прэзідэнт
* Аляксандр Лукашэнка (1954), першы беларускі прэзідэнт

Гл. таксама
-----------

* Фальсіфікацыя вынікаў галасавання
* Легітымнасць
* Дзяржаўны пераварот
* Путч

Літаратура
----------

* *Алексеев С. С. Архипов С. И. Корельский В. М. и др.* Теория государства и права. Учебник / Под ред. С. С. Алексеева. — М. 1998.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4187286-1 |
**«Кульгавыя коні»** ці «Павольныя коні» (англ.: Slow Horses) — брытанскі серыял пра шпіёнаў-няўдачнікаў, прэм’ера якога адбылася 1 красавіка 2022 года на канале «Apple TV+». Галоўную песню да серыяла выконвае Мік Джагер, а саміх «Кульгавых коней» здымалі ў Лондане. Галоўную ролю Джэксана Лама выконвае ўладальнік «Оскара» Гэры Олдмен, які стварае яркі вобраз неахайнага і эксцэнтрычнага былога агента, за дзівацтвам якога хаваецца вялікі талент.

Сюжэт
-----

У брытанскай разведцы такімі персанажамі аказаліся супрацоўнікі аднаго з падраздзяленняў «МІ5», празванага «дрыгвой» — бо там можна загрузнуць надоўга. Гэта спецыяльны аддзел, куды накіроўваюць агентаў, якія нарабілі сур’ёзных памылак. Там ім не свеціць ніякага развіцця, а сярод самых цікавых працоўных задач — сартаванне смецця падазронай асобы.

Кіруе гэтай «прадуктыўнай» камандай Джэксан Лам — таленавіты ў мінулым шпіён, чыя кар’ера пайшла на спад праз яго запальчывы характар. Часам здаецца, што асноўная задача Лама — не накіроўваць працу падначаленых у эфектыўны кірунак, а сачыць за тым, каб агенты-няўдачнікі не праявілі сябе занадта актыўна, а можа, ён і ўвогуле таемна спадзяецца, што праз расчараванне ў працы яны звольняцца.

Адным з такіх агентаў аказваецца Рывер Картрайт, які трапіў у Слоў-Хаўс пасля праваленага вучэбнага задання і затрымаўся там на шмат месяцаў. Сумную гісторыю яго правалу вам распавядуць у пачатку фільма, і гэта будзе адна з самых дынамічных яго частак — але набярыцеся цярпення, бо з цягам часу напружаны настрой «Кульгавых коней» вас зацягне.

Тым больш што, як аказалася, нават адкідам выведкі часам удаецца даказаць, што яны чагосьці вартыя, галоўнае — быць гатовымі выканаць сваю справу, у гэтым выпадку — выратаваць краіну ад тэрарыстычнага акту. Праўда, для гэтага Картрайт вымушаны прадзірацца праз кілаграмы смецця невядомага журналіста, не ведаючы, што ж ён там шукае. Вось яна, іронія жыцця: ад мараў пра кар’еру суперагента — да сартавання смецця, і праз яе — да выратавання нацыі ад вялікай пагрозы.

Зноскі
------

1. ↑  Што паглядзець. «Кульгавыя коні» — незвычайны брытанскі серыял пра шпіёнаў-няўдачнікаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AlloCiné · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes |
**Таварыства апекі над эмігрантамі** — дабрачынная арганізацыя, якая дзейнічала з канца 1890-х г. да 1915 г. у Варшаве. 

Ставіла мэтаю аказанне дапамогі эмігрантам, якія ад’язджалі ў краіны Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. Мела свой статут. Аказвала матэрыяльную, фінансавую і інфармацыйную дапамогу эмігрантам. У 1912 г. утварыла філіял у Вільні, які выдаў на беларускай мове брашуру «Рады для эмігрантоў, которые едуць у Амэрыку, а такжэ размовы беларуско-агліцкіе» паводле Язэпа Акаловіча. У ёй змяшчаліся карысныя парады эмігрантам, якія ехалі з Беларусі ў пошуках заробку за акіян. 

У 1915 г. спыніла сваю дзейнасць.

Літаратура
----------

* Ціхаміраў, А. Таварыства апекі над эмігрантамі / Аляксандр Ціхаміраў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 487—488. — ISBN 985-11-0214-8.

Спасылкі
--------

* Таварыства апекі над эмігрантамі ў Зводным электронным каталогу бібліятэк Беларусі
**Рышард Шуркоўскі** (польск.: Ryszard Szurkowski, 12 снежня 1946 — 1 лютага 2021, Радам) — польскі веласіпедыст. Чэмпіён свету з 1973 года, двухразовы сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў і чатырохразовы пераможца Гонкі міру (1970, 1971, 1973 і 1975), трохразовы чэмпіён свету-аматарам і 12-разовым чэмпіёнам Польшчы.

Біяграфія
---------

У спаборніцтвах удзельнічаў з 1963 года. У 1960-ыя гады Шуркоўскі раз-пораз перамагае ў розных нацыянальных спаборніцтвах, у тым ліку ў горным кросе. З 1969 года Рышард Шуркоўскі залічаны ў склад нацыянальнай зборнай.

Пасля заканчэння кар’еры ў 1984—1988 гадах быў трэнерам зборнай Польшчы.

Рышард Шуркоўскі таксама быў заснавальнікам першай польскай прафесійнай веласіпеднай групы (1988), а таксама прэзідэнтам польскага Саюзу веласпорту ў 2010-11 гадах.

У чэрвені 2018 года сур’ёзна пацярпеў у аварыі падчас гонкі ветэранаў у Кёльне, спартовец перанёс некалькі аперацый.

Узнагароды
----------

Прэзідэнт Польшчы Анджэй Дуда пасмяротна ўзнагародзіў Рышарда Шуркоўскага Вялікім Крыжам Ордэна адраджэння Польшчы за выдатны ўклад у развіццё і папулярызацыю веласпорту ў Польшчы, а таксама за прасоўванне і папулярызацыю фізічнай культуры і алімпійскай ідэі.

Зноскі
------

1. ↑  Ryszard Szurkowski // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
2. ↑
3. ↑  Nie żyje Ryszard Szurkowski Праверана 1 лютага 2021.
4. ↑   Праверана 1 лютага 2021.
5. ↑  З жыцця пайшоў легендарны польскі велагоншчык Рышард Шуркоўскі **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 красавіка 2021. Праверана 8 красавіка 2021.
6. ↑  Рышарда Шуркоўскага пасмяротна адзначылі Вялікім Крыжам Ордэна адраджэння Польшчы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | CycleBase · Cycling Archives · Mémoire du cyclisme · Olympedia · ProCyclingStats · Алімпійскі камітэт Польшчы · Filmportal · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1062265742 · ISNI: 0000000114359936 · NLP: a0000001186835 · NUKAT: n2003046706 · VIAF: 167393422 |
**Вінцэнт (Вінцэнты) Рэут**, **Вікенцій Уладзіслававіч Рэут**, таксама вядомы як **Газдава-Рэут** (польск.: Wincenty Reutt Gozdawa; каля 1812 — пасля 1883) — фалькларыст, паэт і пісьменнік, прадстаўнік рамантызму.

Біяграфія
---------

Род Рэутаў гербу «Газдава» вядомы ў Полацкім павеце з пачатку XVI ст. У 1827—1834 гг. В. Рэут служыў у Віцебскім губернскім упраўленні, затым у Дваранскім дэпутацкім сходзе. У 1830-х гадах меў добрае матэрыяльнае становішча, купіў маёнтак Мосар на 233 душы, у 1839—1842 гг. быў маршалкам шляхты Полацкага павета. Да 1860-х гадоў маёмасць страціў. Перад паўстаннем 1863—1864 гг. жыў у маёнтку Сасноўскіх Усвіцы паблізу Рукшаніц, часта наведваў маёнтак Камёнкаў Асінаўку. Часам граў на аргане ў Рукшаніцкім касцёле, у т.л. патрыятычныя мелодыі. Ездзіў па паветах і губернях, распаўсюджваў патрыятычную літаратуру, уладамі ацэньваўся як нелаяльны.

Пасля паўстання 1863—1864 гг. быў арыштаваны па справе Евы Камёнкі, абвінавачваўся ў нелаяльнасці і бунтарстве. Абвінавачванняў не прызнаў, паказваў, што ў час паўстання быў у Полацку і цяжка хварэў, паліцыя не здолела даказаць яго удзел. Хочучы спачатку адсудзіць В. Рэута да высылкі, затым да штрафу, урэшце, з-за адсутнасці ў яго грошай, вызвалілі пад нагляд паліцыі, пад якім ён заставаўся да 1869 г. Пры гэтым многія сваякі В. Рэўта ўдзельнічалі ў паўстанні.

З перапіскі В. Рэута з І. Легатовічам стала вядома пра сустрэчы у 1839 г. беларускіх літаратараў у Санкт-Пецярбургу, Я. Баршчэўскага, Р. Падбярэскага і іншых, з Тарасам Шаўчэнкам.

Творчасць
---------

Літаратурнай дзейнасцю займаўся з 1840-х гадоў. Супрацоўнічаў з пецярбургскімі альманахамі «Rocznik Literacki» (рэдактар Р. Падбярэскі) і «Niezabudka» (рэдактар Я. Баршчэўскі), з віленскім альманахам «Rubon» (рэдактар К. Буйніцкі). Найбольш значны твор В. Рэута — вершаваная аповесць «Жонка», апублікавана ў 2-м томе «Rocznik Literacki» (1844).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Кісялёў Г. В.* Радаводнае дрэва… С. 85-103.

Літаратура
----------

* *Кісялёў Г. В.* Радаводнае дрэва: К. Каліноўскі — эпоха — наступнікі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 301 с.
* Раса нябёсаў на зямлі тутэйшай. Беларуская польскамоўная паэзія XIX стагоддзя. — Мн. 1998.
**Маквала Касрашвілі** (нар. 13 сакавіка 1942) — савецкая, грузінская і расійская оперная спявачка. З 1966 года - салістка Вялікага тэатра. Народная артыстка СССР (1986). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РФ (1997) і Дзяржаўнай прэміі Грузінскай ССР імя З. Паліяшвілі (1983).

Біяграфія
---------

У 1966 годзе скончыла Тбіліскую кансерваторыю імя В. Сараджышвілі (клас В. А. Давыдавай). У 1964 годзе ў Опернай студыі кансерваторыі выканала партыю Эўрыдыкі ў оперы К. В. Глюка «Арфей і Эўрыдыка».

У лютым 1966 года, пасля праслухоўвання, была прынята ў стажорскую групу Вялікага тэатра (Масква). Дэбютавала на сцэне тэатра ў партыях Прылепы ў оперы «Пікавая дама» П. І. Чайкоўскага і Мікаэлы ў оперы Ж. Бізэ «Кармэн».

У 70-х гадах атрымала міжнароднае прызнанне. Выступала ў Польшчы на музычным фестывалі «Варшаўская восень», у Балгарыі — на сцэне Опернага тэатра Плоўдзіва (пастаноўка оперы «Яўген Анегін» П. І. Чайкоўскага). У Чэхаславакіі на сцэнах Прагі і Браціславы ўдзельнічала ў пастаноўках опер «Яўген Анегін» і «Пікавая дама» П. І. Чайкоўскага. Разам з трупай Вялікага тэатра ўдзельнічала ў гастролях тэатра ў Манрэалі, Мілане, Нью-Йорку. У 1975 годзе, у Метрапалітэн-опера (Нью-Ёрк) спявала партыю Таццяны ў оперы «Яўген Анегін» П. І. Чайкоўскага.

У 80-х гадах чатыры сезоны працавала ў тэатры Ковент-Гардэн у Лондане, дзе пад яе былі пастаўлены оперы В. А. Моцарта «Дон Жуан» і «Міласэрнасць Ціта». У 1983 годзе, у Фінляндыі на Савонлінскім фестывалі дэбютавала ў партыі Сантуцы ў оперы «Сельскі гонар» П. Масканьі і ў партыі Лізаветы ў оперы Дж. Вердзі «Дон Карлас». У Мюнхене (Германія) дэбютавала ў партыі Аіды ў аднайменнай оперы Дж. Вердзі. Удзельнічала ў пастаноўках гэтай оперы ў Баварскай оперы, Венскай оперы і Арэне ды Верона. Таксама выступала і як камерная спявачка на фестывалях Камернай музыкі ў Францыі разам з аркестрам «Віртуозы Масквы» пад кіраўніцтвам В. Т. Співакова.

У 90-я гады зноў прыняла ўдзел у гастролях Вялікага тэатра ў Нью-Ёрку, выканаўшы партыі Іааны ў оперы «Арлеанская дзева» П. І. Чайкоўскага і Войславы ў оперы «Млада» Н. А. Рымскага-Корсакава. У 1996 спявала партыю Хрызатэміды («Электра» Р. Штраўса) у Канадскай оперы (Таронта). Супрацоўнічала з Марыінскім тэатрам (Ортруда ў «Лоэнгрыне» Р. Вагнера (1997), Ірадыяда ў «Саламеі» Р. Штраўса (1998)). У Карнегі-хол (Нью-Ёрк) удзельнічала ў канцэртным выкананні опер «Князь Ігар» А. П. Барадзіна і «Пікавая дама» П. І. Чайкоўскага. Разам з Моладзевым аркестрам Еўрапейскага саюза пад кіраваннем М. Л. Растраповіча прыняла ўдзел у гастролях па Еўропе — Бірмінгеме, Лондане, Ніцы, Мадрыдзе — выканаўшы «Ваенны рэквіем» Б. Брытэна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Яндэкс Музыка |
| Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 139404889 · GND: 134732499 · ISNI: 0000000080881709 · LCCN: n87103724 · LNB: 000148350 · NKC: xx0163353 · NLA: 35372631 · NUKAT: n2015093885 · VIAF: 8891094 |

 |
**Марыя Жодзік** (польск.: Maria Żodzik; нар. 19 студзеня 1997, Баранавічы) — беларуская і польская лёгкаатлетка, спецыялізуецца на скачках у вышыню.

Спартыўная кар’ера
------------------

Чэмпіёнка Беларусі па скачках у вышыню (2020), трохразовая чэмпіёнка Беларусі па скачках у вышыню ў закрытых памяшканнях (2017, 2020, 2022).

У 2021 годзе на чэмпіянаце Беларусі ў Мінску ўстанавіла асабісты рэкорд, узяўшы бар’ер 1 м 96 см. Гэта дало ёй права выступаць на Алімпійскіх гульнях у Токіа. Аднак функцыянеры Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі не забяспечылі працэдуру праходжання допінг-тэстаў у тэрміны, устаноўленыя Міжнароднай федэрацыяй, таму спартсменка не трапіла на Алімпіяду.

З 2022 года жыве ў польскім Беластоку. Чэмпіёнка Польшчы па скачках у вышыню сярод студэнтаў (Познань, 2023).

18 лютага 2024 года на чэмпіянаце Польшчы ў закрытых памяшканнях у Торуні, выступаючы па-за конкурсам, абнавіла асабісты рэкорд, узяўшы вышыню 1 м 97 см. Такім чынам яна выканала нарматыў для выступлення на Алімпійскіх гульнях у Парыжы.

20 сакавіка 2024 года Польскі саюз лёгкай атлетыкі аб’явіў аб наданні Марыі Жодзік польскага грамадзянства, рашэнне аб гэтым прыняў Прэзідэнт Польшчы Анджэй Дуда.

Зноскі
------

1. ↑  pzla.pl

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | World Athletics |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Грыфіт.

**Мелані Рычардс Грыфіт** (англ.: Melanie Griffith; нар. 9 жніўня 1957) — амерыканская актрыса. Уладальніца прэміі «Залаты глобус», а таксама намінантка на «Оскар» і «Эмі».

Першай роляй Мелані быў рэкламны ролік, у якім яна знялася ва ўзросце 9 месяцаў. Першая сур’ёзная роля ў фільме Артура Пена «Начныя хады» (1975).

З-за наркотыкаў кар’ера Грыфіт перарвалася амаль на дзесяць гадоў. Яе вяртанне пачалося дзякуючы фільму Браяна Дэ Пальмы «Двайнік цела». Гэты фільм прывёў яе да зорнай ролі ў фільме «Дзікая штучка». Наступным крокам да ўсеагульнага прызнання стаў фільм «Дзелавая дзяўчына». За гэтую ролю яна атрымала «Залаты глобус» як лепшая камедыйная акторка і была намінаваная на прэмію «Оскар». Яшчэ адзін фільм, «Двое — гэта занадта» (1995) адыграў важную ролю ў яе асабістым жыцці: на здымках яна пазнаёмілася з Антоніа Бандэрасам, за якога пасля выйшла замуж.

Здымаецца Грыфіт і ў тэлевізійных праектах. У 1999 годзе кампанія кабельнага тэлебачання HBO запрасіла яе на ролю ў тэлефільме «Праект 281».

У 2003 годзе Грыфіт вырашыла паспрабаваць сябе ў новай якасці. Яна дэбютавала ў мюзікле «Чыкага» ў ролі Роксі. Цікава, што ў гэты ж момант Антоніа Бандэрас граў у іншым мюзікле — «Дзевяць», прычым яго тэатр знаходзіўся літаральна праз дарогу.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Новак.

**Кім Новак** (англ.: Kim Novak, пры нараджэнні Мэрылін Палін Новак (англ.: Marilyn Pauline Novak), нар. 13 лютага 1933) — амерыканская актрыса, найбольш вядомая сваёй роляй у трылеры Альфрэда Хічкака «Галавакружэнне» (1958).

Біяграфія
---------

Мэрылін Новак нарадзілася ў Чыкага 13 лютага 1933 года ў сям’і чэшскіх імігрантаў. Яна навучалася спачатку ў сярэдняй школе, а затым была залічана ў Інстытут мастацтваў у Чыкага. Пасля яго заканчэння Новак змяніла шмат розных дапаможных работ, перш чым пераехала ў Лос-Анджэлес, дзе стала мадэллю.

У 1954 годзе Новак упершыню з’явілася ў кіно ў эпізадычнай ролі. Неўзабаве яе заўважыў адзін з агентаў Columbia Pictures і Новак падпісала шасцімесячны кантракт з гэтай студыяй. На студыі было вырашана змяніць яе імя на Кім, каб не ўзнікала блытаніны з Мэрылін Манро. Новак доўга супраціўлялася, але не магла з гэтым нічога зрабіць. На студыі таксама было вырашана, каб яна скінула вагу і прайшла курсы акцёрскага майстэрства, для таго каб з яе зрабіць замену Рыты Хейварт, якая ўжо адыходзіць на другі план.

Першыя ж яе ролі ў кіно сталі вельмі папулярнымі і ў Кім неўзабаве з’явілася шмат фанатаў, якія жадалі бачыць яе ў новых фільмах. У 1955 годзе Кім атрымала прэмію «Залаты глобус» за ролю Мадж Оўэнс у фільме «Пікнік», як Самы шматабяцальны пачатковец у кіно. Гэта ж роля прынесла ёй намінацыю на прэмію BAFTA, як Лепшай замежнай актрысе. Наступным паспяховым фільмам Новак стаў «Чалавек з залатой рукой» (1955), дзе галоўную ролю выканаў Фрэнк Сінатра. Разам з ім яна знялася яшчэ ў фільме «Прыяцель Джоўі», які выйшаў на экраны двума гадамі пазней. Да гэтага года Кім стала настолькі папулярнай, што 29 ліпеня 1957 года яе фатаграфія была апублікавана на вокладцы часопіса Time. У 1958 годзе Кім, разам з Джэймсам Сцюартам, знялася ў галоўнай ролі ў класічным трылеры Альфрэда Хічкока «Галавакружэнне». Першапачаткова на гэтую ролю Хічкок хацеў узяць Веру Майлз, але тая была вымушана адмовіцца з-за цяжарнасці. Кім сыграла ў фільме дзве ролі — апантаную бландынку Мадлен Элстэр і прадаўшчыцу Джудзі Бартан. Пасля поспеху ў «Галавакружэнні» Новак з’явілася разам з Джэймсам Сцюартам і Джэкам Леманам у фільме «Звон, кніга і свечка» (1958), які праваліўся ў пракаце.

З пачаткам 1960-х гадоў кар’ера Кім пачала ісці на спад, таму што яна стала адмаўляцца ад шматлікіх цікавых роляў у кіно. Найбольш вядомыя яе ролі таго часу былі ў фільмах «Хлопчыкі адпраўляюцца гуляць» (1962), «Цяжар жарсцяў чалавечых» (1964), «Пацалунак мяне, дурненькі» (1964) і «Любоўныя прыгоды Мол Флэндэрс» (1965). Пачынаючы з 1970-х гадоў Новак амаль перастала здымацца, з’явіўшыся ў наступныя гады толькі ў некалькіх фільмах і сыграўшы пару роляў на тэлебачанні. Апошні раз на вялікім экране Кім Новак магла з’явіцца ў 1991 годзе ў фільме «Лібестраум», але гледачы так і не ўбачылі яе ў фільме, бо кадры з ёй былі выразаныя пасля яе канфлікту з рэжысёрам.