У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ратума.

**Ратума** (саманазва *Rotuma Hanua*) — меланезійскі народ, карэннае насельніцтва вострава Ратума (Фіджы). Агульная колькасць (2014 г.) — 11300 чал.

Паходжанне
----------

Паходжанне ратума з’яўляецца даволі спрэчным, паколькі антрапалагічна і па культуры яны больш падобны на палінезійцаў, аднак размаўляюць на меланезійскай мове, блізкай да фіджыйскай. Згодна паданням саміх ратума, іх першапродкам быў Раха, выхадзец з палінезійскага вострава Саваі. Археолагі высветлілі, што людзі з’явіліся на Ратума каля VI — VII стст. н. э. Некаторыя даследчыкі лічаць, што першыя пасяленцы былі палінезійцамі, аднак каля X ст. на востраў прыбылі меланезійцы, выхадцы з Фіджы. Захавалася кераміка гэтага часу, падобная на фіджыйскую. У выніку іх змешвання сфарміраваліся сучасныя ратума.

Існуе таксама думка, што першыя пасяленцы ўсёткі былі меланезійцамі, а міфалогія і культура, характэрныя для палінезійцаў, была запазычана ратума ў пазнейшы перыяд праз усталяванне сталых кантактаў з выхадцамі з Тонга і Самоа. Наяўнасць такіх кантактаў пацвярджаецца легендамі саміх ратума.

Генетычнае даследаванне сучасных жыхароў вострава паказала, што яны вельмі блізкія па паходжанню да палінезійцаў.

Культура
--------

Асноўным заняткам ратума здаўна з’яўляецца земляробства. Вырошчваюць клубневыя культуры, хлебнае дрэва, бананы, какосавую пальму і г. д. Зямлю апрацоўваюць мужчыны. Жывёлагадоўля мае дадатковы характар. Трымаюць свінняў, курэй, коз. Да хрысціянізацыі трымалі на мяса сабак. Распаўсюджаны прыбярэжнае рыбалоўства і збор малюскаў.

Асноўны тып паселішча — вёска. Звычайна вёскі ратума месцяцца не далёка ад мора, агароджваюцца нізкім мурам, каб прадухіліць бегства свінняў. Традыцыйныя драўляныя хаціны каркаснага тыпу будаваліся на па́лях. Акрамя звычайнага жытла, у фальклоры ўзгадваюцца асаблівыя дамы для нежанатых юнакоў. У наш час пераважаюць пабудовы сучаснага тыпу. Характэрна наяўнасць бляшаных дахаў. Яны выкарыстоўваюцца для збору чыстай дажджавой вады. У мінулым на Ратума выраблялі тапу, з якой шылі мужчынскую і жаночую вопратку.

Асноўнай адзінкай грамадства з’яўляецца пашыраная сям’я на чале бацькі. Адлік сваяцтва вядзецца адначасова па мужчынскай і жаночай лініі, падтрымліваюцца шчыльныя стасункі не толькі з родным бацькам, але і з братамі маці. Сувязі з сям’ёй застаюцца важнымі нават для тых, хто пакідае родны востраў. Звычайна, ратума, што жывуць асобна, імкнуцца прыняць удзел у жыцці сям’і праз падтрымку грашыма, пры гэтым могуць разлічваць на зваротную дапамогу. Сем’і аб’ядноўваюцца ў роды.

Ужо да прыбыцця еўрапейцаў увесь востраў Ратума быў падзелены на 7 раёнаў. На чале кожнага з іх стаяў правадыр *gagaj 'es itu’u*. Правадыры аб’ядноўваліся ў раду вострава, якая вырашала агульныя для ўсіх жыхароў пытанні. Асаблівая роля ў радзе належала тром правадырам — *fakpure*, *sau* і *mua*. Правадыр *fakpure* прадстаўляў род, што перамог у апошняй вайне, адказваў за арганізацыю сустрэч і цырымоній, найважнейшай з якіх была сумеснае распіванне лёгкага наркатычнага напоя кавы. *Sau* лічыўся вярхоўным правадыром, і еўрапейцы нават называлі яго каралем Ратума. На самой жа справе, *sau* меў вельмі абмежаваныя паўнамоцтвы і часцяком выконваў ролю марыянеткі *fakpure*. Ён выбіраўся з ліку правадыроў раёнаў і выконваў абавязкі на працягу абмежаванага часу. Функцыі *mua* да канца не зразумелы. Мяркуецца, што да хрысціянізацыі ён быў першасвятаром і ў далейшым захаваў фармальна высокі статус.

У выніку доўгіх рэлігійных войн XIX ст. паміж пратэстантамі і каталікамі вярхоўныя правадыры згубілі ўладу над простымі абшчыннікамі. Таму ў 1879 г. рада звярнулася да каралевы Вялікабрытаніі з прапановай прыняць Ратума ў склад залежных ад яе тэрыторый. У 1881 г. востраў фактычна перайшоў пад кіраванне брытанскай каланіяльнай адміністрацыі на Фіджы. Брытанскія чыноўнікі ўзнавілі папярэднюю сістэму кіравання і вярнулі правадырам іх паўнамоцтвы, хаця абмежавалі раду сваім прадстаўніком. Пасля абвяшчэння незалежнасці Фіджы роля прадстаўніка ўрада на Ратума значна паменшылася, а правадыроў — вырасла.

Ратума выдатна захавалі духоўную спадчыну. Яны вядомы сваімі меладычнымі спевамі і танцамі, шматлікімі міфамі, легендамі і гістарычнымі паданнямі, мастацтвам татуіроўкі.

Рэлігія
-------

Старажытныя рэлігійныя вераванні ратума абапіраліся на анімістычныя ўяўленні аб існаванні духаў памерлых *атуа*. Кожны род і сям’я імкнуліся захаваць кантакт са сваімі *атуа* для атьрымання ад іх дапамогі і, наадварот, прадухіліць адмоўны ўплыў з боку чужых *атуа*. Чалавек, у якога быццам бы ўсяляўся *атуа*, называўся *сур’атуа*. Вярхоўныя правадыры мелі асабістых духаў-заступнікаў *аіту*. Акрамя таго, меліся духі-ахоўнікі пэўных раёнаў вострава або злыя духі.

З канца XVIII ст. прадрымаліся спробы ахрысціць ратума. Канчаткова гэты працэс завершыўся да 1874 г. У нашы дні большасць вернікаў належаць да каталіцызму і розных плыняў пратэстантызму.

Зноскі
------

1. ↑  Rotuman in Fiji
2. ↑  Mitochondrial DNA variation in the Fijian Archipelago Архівавана 23 мая 2022.

Спасылкі
--------

* rotuma.net
* ROTUMA Aspects of History Архівавана 28 жніўня 2014.
* Rotuma by Alan Howard
* Where Has Rotuman Culture Gone? And What is it Doing There?
* Countries and Their Cultures Rotuma
* EXOTIC AND INDIGENOUS: CERAMIC SHERDS FROM THE ISLAND OF ROTUMA
* ROTUMA. Its History, Traditions and Customs. By W. E. RUSSELL