**Чэрокі** (саманазва: *ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ*) — паўднёвая іракезская мова, родная мова народа чэрокі. У 2017 г. на ёй размаўлялі каля 302 000 чалавек у ЗША, пераважна ў штаце Аклахома.

Гісторыя
--------

Прыхільнікі існавання прота-іракезскай мовы лічаць, што мова чэрокі адасобілася ад паўночных іракезскіх моў каля 3500 - 3800 гадоў таму. Да першай трэці XIX ст. асноўнай зонай развіцця мовы была тэрыторыя штата Паўночная Караліна. Першыя запісы слоў у выніку кантактаў з еўрапейцамі з'явіліся ў XVII ст. У 1821 г. правадыр Секвоя ўпершыню прылюдна прадставіў арыгінальную пісьмовасць чэрокі. У 1828 г. пачала выдавацца першая газета амерыканскіх індзейцаў «*Cherokee Phoenix*» на англійскай мове і мове чэрокі.

У выніку масавага перасялення ў першай палове XIX ст. большасць чэрокі апынулася на тэрыторыі штата Аклахома. Палітыка акультурацыі і асіміляцыі прывяла да згубы гутарковай мовы часткай носьбітаў, знікненню ўсходняга дыялекта. З 2005 г. дзейнічае праграма адраджэння мовы чэрокі. Яна ўключае пашырэнне магчымасцей вывучэння і выкарыстання мовы праз адукацыю, СМІ, сучасныя электронныя прылады.

Дыялекты
--------

Вылучаюць тры буйныя дыялекты мовы чэрокі:

* Усходні (ніжні) †
* Сярэдні (выкарыстоўваецца сучаснымі чэрокі Паўночнай Караліны)
* Заходні (горны) распаўсюджаны сярод чэрокі Захаду

Пісьмовасць
-----------

Арыгінальная пісьмовасць на мове чэрокі ўзнікла дзякуючы намаганням правадыра Секвоі ў 1809 - 1821 гг. Пры распрацоўцы ён часткова абапіраўся на літары лацінкі, але не зразумеў ідэю гукавага алфавіта і стварыў складовае пісьмо. Першыя 6 сімвалаў значаць ізаляваныя гукі, астатнія сімвалы — склады:

| Галосныя →Зычныя ↓ | a[a]~[ə] | e[e]~[ɛ] | i[i]~[ɪ] | o[o]~[ɔ] | u[u]~[ʊ] | v[ə̃] |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| — | Ꭰꭰ *a* | Ꭱꭱ *e* | Ꭲꭲ *i* | Ꭳꭳ *o* | Ꭴꭴ *u* | Ꭵꭵ *v* |
| g[ɡ] | Ꭶꭶ *ga* • Ꭷꭷ *ka* | Ꭸꭸ *ge* | Ꭹꭹ *gi* | Ꭺꭺ *go* | Ꭻꭻ *gu* | Ꭼꭼ *gv* |
| h[h] | Ꭽꭽ *ha* | Ꭾꭾ *he* | Ꭿꭿ *hi* | Ꮀꮀ *ho* | Ꮁꮁ *hu* | Ꮂꮂ *hv* |
| l[l] | Ꮃꮃ *la* | Ꮄꮄ *le* | Ꮅꮅ *li* | Ꮆꮆ *lo* | Ꮇꮇ *lu* | Ꮈꮈ *lv* |
| m[m] | Ꮉꮉ *ma* | Ꮊꮊ *me* | Ꮋꮋ *mi* | Ꮌꮌ *mo* | Ꮍꮍ *mu* |  |
| n[n] | Ꮎꮎ *na* • Ꮐꮐ *nah* • Ꮏꮏ *hna* | Ꮑꮑ *ne* | Ꮒꮒ *ni* | Ꮓꮓ *no* | Ꮔꮔ *nu* | Ꮕꮕ *nv* |
| qu[kʰw] | Ꮖꮖ *qua* | Ꮗꮗ *que* | Ꮘꮘ *qui* | Ꮙꮙ *quo* | Ꮚꮚ *quu* | Ꮛꮛ *quv* |
| s[s] | Ꮝꮝ *s* • Ꮜꮜ *sa* | Ꮞꮞ *se* | Ꮟꮟ *si* | Ꮠꮠ *so* | Ꮡꮡ *su* | Ꮢꮢ *sv* |
| d/t[d]/[t] | Ꮣꮣ *da* • Ꮤꮤ *ta* | Ꮥꮥ *de* • Ꮦꮦ *te* | Ꮧꮧ *di* • Ꮨꮨ *ti* | Ꮩꮩ *do* | Ꮪꮪ *du* | Ꮫꮫ *dv* |
| tl[t͡ɬ] | Ꮬꮬ *dla* • Ꮭꮭ *tla* | Ꮮꮮ *tle* | Ꮯꮯ *tli* | Ꮰꮰ *tlo* | Ꮱꮱ *tlu* | Ꮲꮲ *tlv* |
| ts[t͡s]~[d͡ʒ] | Ꮳꮳ *tsa* | Ꮴꮴ *tse* | Ꮵꮵ *tsi* | Ꮶꮶ *tso* | Ꮷꮷ *tsu* | Ꮸꮸ *tsv* |
| w[ɰ] | Ꮹꮹ *wa* | Ꮺꮺ *we* | Ꮻꮻ *wi* | Ꮼꮼ *wo* | Ꮽꮽ *wu* | Ꮾꮾ *wv* |
| y[j] | Ꮿꮿ *ya* | Ᏸᏸ *ye* | Ᏹᏹ *yi* | Ᏺᏺ *yo* | Ᏻᏻ *yu* | Ᏼᏼ *yv* |

Зноскі
------

1. ↑  Language: Cherokee
2. ↑  Proto-Iroquoian language
3. ↑  Cherokee Phoenix
4. ↑  Cherokee Language
5. ↑  History of The Cherokee Language
6. ↑  Sequoyah - Cherokee Nation Архівавана 11 чэрвеня 2018.

Спасылкі
--------

* Native Languages of the Americas: Cherokee (Tsalagi)
* Cherokee language, writing system and pronunciation
* The Cherokee language and syllabary

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16721700s · GND: 4436018-6 · LCCN: sh85023087 · Microsoft: 2777546891 · NKC: ph297004 |