**Бузіна чорная** (*Sambucus nigra*) — лістападны куст, від роду бузіна (*Sambucus*) сямейства адоксавыя (*Adoxaceae*) (раней гэты род уключалі ў сямейства Бружмелевыя (*Caprifoliaceae*) ці вылучалі ў асобнае сямейства *Sambucaceae*).

Назва
-----

Бузіна чорная, бузіна, бэз чорны, бузіна, бэза

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Бузіна чорная. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |

|  |
| --- |
|  |
| Дыяграма кветкі |

Бузіна чорная — хмызняк, які дасягае ў вышыню 2-6 метраў (радзей да 10 метраў). Сцябло галінастае, мае тонкую дравяністыя абалонку і кіпрую мяккую сэрцавіну. Сарцавіна галін белая, мяккая.

Лісце — чаргавальнае, буйное, даўжынёй 10-30 см, няпарна-перыстае. Кветкі — жаўтлява-белага колеру (асобныя кветкі белыя), дыяметрам 5-8 мм, пяціпялёсткавая, сабраныя ў буйныя суквецці 10-25 см у дыяметры. Плод — чорна-фіялетавая, ягадападобная, сакавітая касцянка, дыяметрам 5-7 мм з 3-4 костачкамі.

Цвіце ў маі-чэрвені, плады спеюць у жніўні-верасні.

Арэал
-----

Прыродны арэал — Макаранезія (Азорскія астравы і Мадэйра), Паўночная Афрыка (Алжыр і Туніс), зона ўмеранага клімату ў Азіі (заходні і паўночны Іран, Турцыя), амаль ўся Еўропа, Закаўказзе (Арменія, Азербайджан, Грузія), Украіна, Малдова, Беларусь. Занесена і прыжылася ў Новай Зеландыі.

У Расіі расце на поўдні Еўрапейскай часткі.

Расце ў якасці падлеску ў іглічных і лісцяных лясах, месцамі ўтварае зараснікі. Лёгка дзічэе і распаўсюджваецца ўздоўж дарог, на могілках, у населеных пунктах, на пустках.

Лекавая сыравіна
----------------

|  |
| --- |
|  |
| Эббі Уільямс Хіл  (англ.) (бел.. «Сунічнае дрэва, кізіл і бузіна». 1900 |

|  |
| --- |
|  |
| Эббі Уільямс Хіл  (англ.) (бел.. «Сунічнае дрэва, кізіл і бузіна». 1900 |

### Нарыхтоўка

У лекавых мэтах нарыхтоўваюць кветкі (лац.: Flores Sambuci) і плады бузіны. У добра праветраным і сухім памяшканні сыравіна бузіны захоўвае прыдатнасць на працягу 2-3 гадоў.

Суквецці бузіны (дзікарослай і культурнай) збіраюць у фазе поўнага цвіцення ў маі — чэрвені. Сабраныя суквецці сушаць на гарышчах, у адрынах, у добрае надвор'е — пад адкрытым небам. Затым праводзяць аддзяленне кветак ад кветаножак, праціраючы суквецці праз буйныя рэшаты. Сухія кветкі маюць слабы водар і саладкавы смак.

Плады збіраюць у перыяд поўнай спеласці, у жніўні — верасні, сушаць у сушылках або ў печах пры тэмпературы 60-65 °C, у сонечнае надвор'е — пад адкрытым небам. Сухія плады без паху, маюць кіславата-саладкавы смак.

### Хімічны склад

У розных частках расліны ўтрымліваюцца біялагічна актыўныя рэчывы:

* У кветках — гліказіды (самбунігрын  (ням.) (бел. расшчапляецца на сінільную кіслату, бензальдэгід  (руск.) (бел. і глюкозу і іншыя), эфірны алей (0,27-0,32 %, істотнай часткай яго з'яўляюцца тэрпены  (руск.) (бел.), халін  (руск.) (бел. руцін  (руск.) (бел.; алкалоіды каніін  (руск.) (бел. і сангвінарын; карацін; кіслоты: аскарбінавая, воцатная, яблычная, хларагенавая  (руск.) (бел. кававая  (руск.) (бел. валяр'янавая  (руск.) (бел. і інш; дубільныя рэчывы, слізі, пентазаны, смолы, мінеральныя солі.
* У пладах змяшчаецца антацыяны, аскарбінавая кіслата (10-49 мг%), карацін, руцін, самбуцын, хрызантэмін, дубільныя рэчывы (0,29-0,34 %), карбонавыя кіслоты і амінакіслоты (тыразін), цукры, сляды эфірных алеяў.
* У насенні — Тлусты алей і самбунігрын.
* У лісці: у сухой сыравіне — самбунігрын (0,11 %), смолы, якія валодаюць слабільнымі ўласцівасцямі, невялікая колькасць эфірнага алею. У свежым лісці маецца аскарбінавая кіслата 200—280 мг%, карацін.
* У каранях — сапаніны, дубільныя і горкія рэчывы,
* У кары — эфірны алей, халін, трыцерпенавые злучэнні, метылавы эфір урсолавай кіслаты, бетулін, α-амірын, β-сітасцерын, цэрылавы спірт, халін, фітасцерыны, цукры, арганічныя кіслоты, пекцінавыя і дубільныя рэчывы.

### Асноўныя фізіялагічныя ўласцівасці частак расліны

GiftigGiftig Атрутныя усе часткі расліны, за выключэннем кветак, абалонкі і мякаці спелых ягад (але уключаючы само саспелае насенне); таксічнасць абумоўлена утрыманнем гліказіду самбунігрына  (ням.) (бел. C14H17NO6 (Нумар CAS 99-19-4)), які адшчапляе цыяністы вадарод, бензальдэгід і глюкозу пры гідролізе. Кара ўтрымлівае крышталікі аксалату кальцыю  (руск.) (бел..

Прымяненне
----------

|  |
| --- |
|   |
|   |
| Зверху ўніз: Суквецце бузіны чорнай.  Ягады бузіны чорнай. |

### Медыцынскае прымяненне

Прэпараты з кветак бузіны чорнай валодаюць патагонным, мачагонным, супрацьзапаленчым, дэзінфікуючым дзеяннем. Іх ужываюць у выглядзе настояў, напараў, адвараў, пры прастудзе, грыпе, захворваннях верхніх дыхальных шляхоў, нырак і мачавога пузыра, для паласкання ротавай поласці. У гінекалогіі настоі і адвары кветак бузіны чорнай выкарыстоўваюць для мікраклізмаў, спрынцаванняў і ванначак пры запаленчых захворваннях похвы. Мачагоннымі ўласцівасцямі валодае таксама кара бузіны, што пацверджана клінічнымі назіраннямі. Пры запорах п'юць кісялі, прыгатаваныя з свежых або высушаных ягад бузіны. Настой з кветак выкарыстоўваюць для паласкання пры запаленчых захворваннях поласці рота і горла, для кампрэсаў і прыпарак.

У народнай медыцыне адвары з кветак бузіны прымаюць пры хваробах нырак, рэўматызме  (руск.) (бел. падагры і запаленні суставаў. Маладое лісце бузіны, адваранае ў малацэ, ужываюць вонкава як супрацьзапаленчы сродак пры апёках, фурункулах, абапрэласцях  (руск.) (бел. запаленні гемараідальных вузлоў. Хворыя суставы рэкамендуюць яшчэ абкладваць аблітай кіпенем сумессю кветак бузіны і рамонку, узятых пароўну (змякчальны збор). Адвары з каранёў бузіны рэкамендуюць пры дыябеце, хоць колькі-небудзь пераканаўчых дадзеных аб эфектыўнасці такога лячэння няма.

Па сваіх лекавых уласцівасцях гэта расліна падобна на бузіну травяністую (*Sambucus ebulus*).

### Харчовае прымяненне

З ягад бузіны чорнай зрэдку вараць варэнне, павідла, кісялі. У Англіі традыцыйна вясной збіраюць суквецці і рыхтуюць напой Elderflower cordial  (англ.) (бел. які вырабляюць таксама і прамыслова. Часам ягады вараць разам з яблыкамі для традыцыйнага яблычнага пірага. Швейцарскі вытворца Biotta AG вырабляе свежавыціснуты сок з сабраных уручную ягад бузіны, якія раслі на сонцы, узмацняючы дзеянне соку экстрактам з кветак бузіны.

Маладыя суквецці бузіны часам дадаюць да вінаграднага сусла для паляпшэння водару і смаку віна.

### Ужыванне ў дэкаратыўным садаводстве

Дэкаратыўная расліна, часта гадуецца ў садах і парках. Характэрная арнаментальным лісцем, карункавымі суквеццямі з духмянымі кветкамі, прыгожымі пладамі.

Выведзена мноства сартоў. Сярод іх — Sambucus nigra ‘Eva’ з ружова-чорным лісцем і ружовымі кветкамі (расліна больш вядома пад гандлёвай назвай *Black Lace Elderberry* — «Бузіна чорныя карункі»).

### Іншыя спосабы выкарыстання

Са спелых пладоў можна атрымліваць бясшкодны фарбавальнік, які выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці, у тым ліку для надання колеру вінам.

Меданос.

Таксанамічнае становішча
------------------------

Раней род Бузіна ўключалі ў сямейства *Caprifoliaceae* альбо вылучалі ў асобнае сямейства Бузіновыя (Sambucaceae). Зараз гэты род ўваходзіць у сямейства Адоксавыя парадку Варсянкакветныя.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ адно сямейства Бружмелевыя |   | яшчэ больш за дваццаць відаў, у тым ліку бузіна гронкавая і бузіна травяністая |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Варсянкакветныя** |   |   | род **Бузіна** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя**, ці **Пакрытанасенныя** (класіфікацыя згодна Сістэме APG III) |   |   | сямейства **Адоксавыя** |   |   | Бузіна чорная |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін, з якіх да варсянкакветных найбольш блізкія Астракветныя, Парасонакветныя і Aquifoliales |   | яшчэ тры роды: Адокса, Каліна і Sinadoxa |   |
|   |   |   |

### Сінонімы

Сінонімы:

* *Sambucus graveolens* Willd.
* *Sambucus peruviana* Kunth
* Sambucus nigra f. alba (Weston) Rehder,
* Sambucus nigra f. aurea (Sweet) Schwer.
* Sambucus nigra f. laciniata (L.) Zabel,
* Sambucus nigra f. pendula Dippel

### Прыродныя разнавіднасці

Паводле The Plant List:

* Sambucus nigra var. cerulea (Raf.) B.L.Turner (Syn. Sambucus cerulea Raf.)
* Sambucus nigra subsp. maderensis (Lowe) Bolli (Syn. Sambucus maderensis Lowe)
* Sambucus nigra subsp. palmensis (Link) Bolli (Syn. Sambucus palmensis Link)

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2  *Sambucus nigra* L. на сайце The Plant List Архівавана 23 мая 2019.
4. 1 2  *Бузіна чорная*: інфармацыя на сайце *GRIN*
5. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 117. — 160 с. — 2 350 экз.
6. ↑  Назва згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
7. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Бузина чёрная // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 31-33. — 200 с. — 130 000 экз.
9. 1 2  *Бузина (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (Праверана 24 красавіка 2012)
10. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
11. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
12. ↑  Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
13. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вільня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
14. ↑  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 174. — ISBN 5-06-000085-0.
15. ↑  Campa, C. *et al.* (2000): *Analysis of cyanogenic glycosides by micellar capillary electrophoresis.* In: *J. Chromatogr. B. Biomed. Sci. Appl.* 739:95-100. PMID 10744317
16. ↑  Скляревский, Губанов 1970.
17. ↑  Black Lace Архівавана 15 чэрвеня 2011. // Proven Winners.  (англ.)
18. ↑  Sambucus nigra L. на сайте The Plant List Архівавана 23 мая 2019.

Літаратура
----------

* *Гладкова В. Н.* Семейство жимолостные (Caprifoliaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения. — С. 375—378. — 512 с. — 300 000 экз.
* *Скляревский Л. Я. Губанов И. А.* Лекарственные растения в быту. — М.: Россельхозиздат, 1970. — С. 49—51. — 223 с. — 500 000 экз.
* Blanchan, Neltje (2002). *Wild Flowers: An Aid to Knowledge of our Wild Flowers and their Insect Visitors*. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  (англ.)
* Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. HarperCollins ISBN 0-00-220013-9. (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4136383-8 · LCCN: sh96010723 · Microsoft: 2776709541, 2909233193 · NKC: ph162450 |