**Банацка-балга́рская мова** (саманазва: *Palćena balgarsćija jázić*, *Banátsća balgarsćija jázić*; балг.: банатски български език) — стандартызаваная форма аднаго з знешніх дыялектаў балгарскай мовы, распаўсюджанага ў гістарычным рэгіёне Банат, што на паўночным усходзе Сербіі і захадзе Румыніі. Моваю карыстаюцца банацкія балгары — адна з этнаграфічных груп балгараў. Афіцыйныя падлікі даюць колькасць носьбітаў мовы прыкладна ў 8 000 чалавек, з якіх 1 658 пражывае ў Сербіі, каля 6 500 — у Румыніі; іншыя ацэнкі даюць колькасць носьбітаў прыкладна да 15 тыс. чал.

Дыялекты, што палеглі ў аснову літаратурнай банацка-балгарскай мовы, маюць стандартызаваную пісьмовасць і параўнальна старую літаратурную традыцыю.

Паходжанне, класіфікацыя
------------------------

Дыялекты, на якіх заснаваная банацка-балгарская літаратурная мова, выкарыстоўваюць банацкія балгары — мясцовая этнаграфічная група балгараў. З'яўленне продкаў банацкіх балгараў звязваецца з перасяленнем балгараў з поўначы Балгарыі некалькі стагоддзяў таму на тэрыторыі тагачаснай Валахіі — княства на тэрыторыі паўднёвай Румыніі.

Асноваю банацка-балгарскіх дыялектаў стаў паўлікянскі дыялект рупскай дыялектнай групы, які дагэтуль мае ўжытак у цэнтральнай і паўночнай Балгарыі. Іншыя варыянты кялсіфікацыі разглядаюць банацка-балгарскія дыялекты як вынік змяшэння паўднёва-ўсходняга і паўночна-заходняга балгарскіх дыялектаў ва ўмовах «астраўной» сітуацыі і ва ўмовах новага іншамоўнага атачэння.

Банацкія балгары, у адрозненне ад балгараў Балгарыі, прытрымліваюцца каталіцкага веравызнання.

Гісторыя
--------

Першай літаратурна-пісьмовай і рэлігійнай мовай банацкіх балгараў-каталікоў стала г.зв. *ілірская* пісьмовая мова на аснове штакаўскага дыялекту з ужыткам басанчыцы — спецыфічнай баснійскай азбукі на аснове кірыліцы — і італьянскай лацініцы. Гэты варыянт пісьмовай мовы меў ужытак да 1860 года.

У 1740-х гадах у мястэчку Дудэшці-Векі была заснавана першая школа, дзе адбывалася вывучэнне банацка-балгарскай мовы, пры гэтым у адукацыі выкарыстоўваўся лацінскі алфавіт. Ужо ў гэтыя часы лацінскі алфавіт выкарыстоўвалі таксама некаторыя святары, але яго асаблівасцю заставалася забарона на яго выкарыстанне. У ХІХ ст. групамі мясцовай інтэлігенцыі пачынае ажыццяўляцца праца па ўдасканаленні ранейшых кніг на мове і напісанні новых прац. У гэтым жа стагоддзі банацка-балгарскія школы сталі выкарыстоўваць новую пісьмовую мову — г.зв. *ілірыйска-славянскую*, якая прасоўвалася ў рэчышчы панславянскага руху ілірызму. У працэсе выкарыстання гэта пісьмовай мовы банацка-балгарская мова ўвабрала ў сябе пэўную колькасць харвацкіх і славенскіх запазычванняў.

У 1851 годзе пад аўтарствам Імер Берэца выходзіць Катэхізіс на мове, пазней Андраш Клабучар складае на мове кнігу малітваў і гімнаў. У 1866 годзе Ёжэф Рыл разам членамі Універсітэцкага таварыства ў Вінгу праводзіць працу па стандартызацыі мовы і выдае яе правапіс (*Balgarsku právupisanj*), які пазней выкарыстоўваўся для распрацоўкі мясцовых навучальных матэрыялаў. Пішуцца свецкія вершы, у прыватнасці, Янашам Узунам. Пазнейшыя працы таксама абапіраюцца на рэлігійную галіну — выдаюцца пераклад Евангелля, складаецца каляндар (Леапольд Кослікаў), малітоўнік (Франк Глас, Людовік Фішэр). Гэтыя працы набылі пэўную папулярнасць у банацка-балгарскай літаратуры.

Першая траціна ХХ ст. характарызуецца перапынкам у развіцці мовы, выкліканым рэзка ўзмоцненай мадзьярызацыяй і падзелам Банату між Румыніяй і Югаславіяй у 1919 годзе. З 1930 года працэс развіцця мовы адноўлены, але ён быў зноў спынены Другой сусветнай вайной: літаратурная мова практычна згасла, знаходзячы выкарыстанне олькі ў канфесійных мэтах. На цяперашні момант назіраецца адраджэнне гэтай мікрамовы.

Пры адукацыі таксама выкарыстоўваліся сербская або румынская мовы, але ў рэлігійнай дзейнасці працягваецца ўжыванне банацка-балгарскай мовы.

Асноўныя рысы
-------------

З дыялекталагічнага пункту гледжання банацка-балгарскія дыялекты могуць класіфікавацца як адныя з гаворак паўлікянскага дыялекту, распаўсюджанага ў сучаснай Балгарыі.

### Фанетыка, фаналогія

Банацка-балгарскія дыялекты адрознівае ад літаратурнай балгарскай мовы наяўнасць шэрагу трывалых гукавых адпаведнасцей. Напрыклад, галосны [ɨ] можа паўставаць на месцы сваіх этымалагічных адпаведнікаў або выступаць на месцы /i/. Сярод іншых падобных асаблівасцей вылучаецца рэфлекс стараславянскага ѣ у выглядзе шырокага *е*, а таксама пераходы *o* > *u* і, часам, *e* > *i* (напрыклад, *pole* > *puljé* («поле»), *selo* > *sélu* («сяло»), *ognište* > *ugništi* («агмень»)). Іншая характэрная асаблівасць — паляталізацыя канчатковых зычных, уласцівая іншым паўднёваславянскім мовам, але толькі некаторым дыялектам балгарскай (напрыклад, *den* > *denj* («дзень»)).

### Лексіка

У сувязі з кантактамі ў гістарычна шматнацыянальным Банаце банацка-балгарскія дыялекты гістарычна ўспрынялі некаторую частку лексікі іншых народаў рэгіёна. Да падобных запазычванняў адносяцца нямецкія (*drot* «дрот», *gáng* «пярэдні пакой, калідор»), венгерскія (*vilánj* «электрычнасць», *mozi* «кіно»), харвацкага (*stvár* «рэч», *ráčun* «рахунак») і румынскага (*šedinca* «сустрэча») паходжання. У банацка-балгарскіх дыялектах таксама ўтрымліваецца пэўная колькасць лексемаў асманскага і грэчаскага паходжання, якія з'яўляюцца таксама ўласцівымі і іншым балгарскім дыялектам (*hirgjén* < *ergen* «халасцяк», *trandáfer* > τριαντάφυλλο «ружа»). Запазычванні складаюць каля 20% ад усяго лексічнага фонду банацка-балгарскіх дыялектаў.

Акрамя запазычванняў, маюць ужытак неалагізмы і калькі, якія замянілі некаторыя ранейшыя словы (напрыклад, *svetica* замест старога *ikona* (пад уплывам нямецкага *Heiligenbild*); *zarno* «куля» (ад «зерне»); *oganbalváč* «вулкан», літаральна — «вогнены шалік»; *predhurta* «прадмова»).

Пісьмовасць
-----------

Банацка-балгарская літаратурная мова мае ўласны алфавіт, у аснову якога пакладзены харвацкая версія лацінскага алфавіта. Гэты алфавіт адлюстроўвае некаторыя фанетычныя рысы, архаічныя для балгарскіх дыялектаў Балгарыі. Алфавіт кадыфікаваны ў 1866 годзе і выкарыстоўваецца ў літаратуры і СМІ.

Ніжэй прыведзены выгляд сучаснага банацка-балгарскага алфавіта. Прыведзеныя адпаведнікі кірылічным алфавітам, а таксама гукі, што пазначаюцца той ці іншай літарай (паводле IPA).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ЛацініцаКірылічны адпаведнік*IPA* | А аЪ/ɤ/ | Á áА/a/ | B bБ/b/ | C cЦ/t͡s/ | Č čЧ/t͡ʃ/ | Ć ćЌ (c)/kʲ/ | D dД/d/ | Dz dzЅ (дз)/d͡z/ | Dž džЏ (дж)/d͡ʒ/ | E eЕ/ɛ/ | É éѢ/e/ |
| ЛацініцаКірылічны адпаведнікIPA | F fФ/f/ | G gГ/ɡ/ | Gj gjЃ (гь)/ɟ/ | H hХ/h/ | I iИ/i/ | J jЙ , Ь/j/ | K kК/k/ | L lЛ/l/ | Lj ljЉ (ль)/ʎ/ | M mМ/m/ | N nН/n/ |
| ЛацініцаКірылічны адпаведнікIPA | Nj njЊ (нь)/ɲ/ | O oО/ɔ/ | P pП/p/ | R rР/r/ | S sС/s/ | Š šШ/ʃ/ | T tТ/t/ | U uУ/u/ | V vВ/v/ | Z zЗ/z/ | Ž žЖ/ʒ/ |

* **Узор**:

Ойча наш на банацка-балгарскай і параўнанне з балгарскім перакладам.

|  |
| --- |
|  |
| Baštá náš, kojtu si na nebeto: Imetu ti da se pusveti. |
| Kraljéstvotu ti da dodi. Olete ti da badi, |
| kaćétu na nebeto taj i na zemete. |
| Kátadenjšnija leb náš, dáj mu nám dnés. |
| I uprusti mu nám náša dalgj, |
| kaćétu i nija upráštemi na nášte dlažnici. |
| I nide mu uvižde u nápas, |
| negu mu izbávej ud zlo. |

|  |
| --- |
|  |
| Отче наш, Ти, който си на небето, да се свети името Ти, |
| да дойде царството Ти, да бъде волята Ти, |
| както на небето, така и на земята. |
| Насъщния ни хляб дай ни днес |
| и прости нам греховете ни, |
| тъй както и ние прощаваме на ближните си, |
| и не ни въвеждай в изкушение, |
| ала избави ни от Лукавия. |

Зноскі
------

1. 1 2  *Иванова Ц. Бечева Н.* Говорът и книжовноезиковата практика на българите-католици от сръбски Банат.
2. 1 2 3 4  *Стойков С.* Банатски говор. — Издателство на БАН, 1967.
3. ↑  *Нягулов Б.* Банатските българи. — С. 27.
4. ↑  *Стойков С.* Банатският говор. — Издателство на БАН, 1967. — 21-23 с.
5. ↑  *Нягулов Б.* Банатските българи. — С. 11.
6. ↑  Svetotu pismu: Novija zákun. — Timişoara: Helicon, 1998. — ISBN 973-574-484-8

Літаратура
----------

* Милетич Л. Книжнината и езикът на банатските българи // Сборник за народни умотворения, наука и книжнина. София, 1900, кн. XVI и XVII.
* Duličenko A. D. Das Banater-Bulgarische // Einführung in die slavischen Sprachen. Darmstadt, 1998.
* Rill J. Bâlgàrskutu právupísanji. U Péštà, 1866.
* Velčov L. Manen madžársći-bâlgarsći rêčnić… Szeged, 1896.

| ⛭Славянскія мікрамовы |
| --- |
| заходнія | 
* віцкая
* ляшская
* усходнеславацкая

 |
| паўднёвыя | 
* банацка-балгарская
* венецыянска-славенская
* градышчанска-харвацкая
* малізска-славянская
* памацкая
* прэкмурска-славенская
* рэзьянская
* славянасербская
* эгейска-македонская

 |
| усходнія | 
* гальшанская
* заходнепалеская
* лемкаўская
* падляшская
* русінская

 |
| змешаныя | панонска-русінская |