**Масавыя забойствы ў Інданезіі 1965—1966 гадоў** (індан.: Pembantaian di Indonesia 1965–1966), **генацыд у Інданезіі** — антыкамуністычныя палітычныя рэпрэсіі ў Інданезіі, што развярнуліся ў перыяд пасля няўдалай спробы дзяржаўнага перавароту 30 верасня. Згодна найболей пашыраным ацэнкам, лік ахвяр склаў больш паўмільёна забітых і каля мільёна, якія патрапілі ў турму. Рэпрэсіі былі ключавым момантам пераходу да «Новага парадку»  (англ.) (бел.; Камуністычная партыя Інданезіі (КПІ — індан.: Partai Komunis Indonesia, PKI) была знішчана як палітычная сіла, наступныя падзеі прывялі да адхілення ад улады прэзідэнта Сукарна і да пачатку трыццацігадовай дыктатуры Сухарта.

У выніку гэтага чышчання ўсе твары, што з'яўляліся членамі КПІ або падазраваныя ў спагадзе камуністам, былі выгнаны з Узброеных сіл і з дзяржаўнай службы, пазбыты палітычных праў, а сама кампартыя ў сакавіку 1966 года забаронена законам. Разаніна пачалася ў сталіцы краіны Джакарце, неўзабаве пасля правалу спробы перавароту ў кастрычніку 1965 года, і неўзабаве пашырыліся па Цэнтральнай Яве, Усходняй Яве і Балі. У расправе над сапраўднымі і меркаванымі камуністамі бралі ўдзел дзясяткі тысяч людзей. Найбольшага размаху забойства дасягнулі ў рэгіёнах, дзе КПІ традыцыйна карысталася найбольшм уплывам — у Цэнтральнай Яве, ва Усходняй Яве, на Балі і ў Паўночнай Суматры.

Палітычная канцэпцыя першага прэзідэнта Сукарна «Насакам» (нацыяналізм, рэлігія, камунізм) была скасавана. Самая істотная апора яго падтрымкі, PKI, была эфектыўна ўхілена яго іншымі двума былымі саюзнікамі — войскам і палітычным ісламам; і армія стала на шлях практычна татальнай улады. У сакавіку 1967 года Сукарна быў канчаткова пазбыты ўлады Часовым парламентам Інданезіі, і Сухарта абвешчаны «дзейным прэзідэнтам». У сакавіку 1968 года Сухарта быў фармальна абраны прэзідэнтам.

Фон падзей
----------

Падтрымка прэзідэнцтва Сукарна і яго канцэпцыі «накіраванай дэмакратыі» залежала ад яго ідэі «Насакам» — кааліцыі паміж узброенымі сіламі, рэлігійнымі групамі і камуністамі. Падвышэнне ўплыву, ваяўнічасць КПІ і падтрымка падобнай тэндэнцыі з боку Сукарна выклікалі сур'ёзную турботу ў асяроддзі ісламістаў і ва ўзброеных сілах, ужо ў пачатку і сярэдзіне 1960-х гг. Інданезійская кампартыя была трэцяй па колькасці камуністычнай партыяй у свеце, з, прыблізна, 300000 актывістаў і з колькасцю членаў партыі, якія даходзілі да двух мільёнаў. Самыя наважныя высілкі камуністаў паскорыць зямельную рэформу выклікалі нянавісць сярод буйных землеўласнікаў і пагражалі сацыяльнаму становішчу ісламскіх клерыкалаў. Прывілеяванае становішча кампартыі ў палітычным апараце «накіраванай дэмакратыі», адміністрацыйная самаволя камуністычных функцыянераў, усталяванне партыйнага кантролю над шэрагам эканамічных актываў (у прыватнасці, дзяржаўнай нафтавай кампаніяй) таксама выклікалі масавая незадаволенасць і пратэсты. Напрам у вайсковыя часткі лева-арыентаваных паліткамісараў і заклікі да расправы над «нядобранадзейнымі» палкаводцамі, якія выходзілі ад міністра замежных спраў Субандрыа, (жнівень 1965) былі ўспрыняты камандаваннем сухапутных войскаў як фактычная аб'ява вайны. Нарэшце, замежнапалітычны курс Субандрыа і КПІ меркаваў цеснае збліжэнне з КНР, што ўзмацняла ў масах адначасна антыкітайскія і антыкамуністычныя настроі.

Вечарам 30 верасня і 1 кастрычніка 1965 года шэсць генералаў былі забіты групай, якая назвала сябе «Рух 30 верасня». Паколькі большасць галоўных военачальнікаў Інданезіі былі мёртвыя ці згінулі без весткі, Сухарта, як адзін з самых старэйшых генералаў, узяў на наступную раніцу камандаванне арміяй на сябе. Да 2 кастрычніка ён цвёрда кантраляваў сталіцу і абвясціў, што пераварот пацярпеў няўдачу. Узброеныя сілы ўсклалі адказнасць за спробу перавароту на сваіх выклятых ворагаў — КПІ.

5 кастрычніка, у дзень пахаванняў генералаў, ваенная разгарнулі прапагандысцкую кампанію, вінавацячы ў перавароце камуністаў. Падобныя акцыі сталі разгортвацца ў іншых гарадах. Газеты таксама звалі вінаватымі камуністаў. Аспрэчанні з боку КПІ не займелі практычна ніякага эфекту.

Палітычнае чышчанне
-------------------

Хунта ваенных выдаліла са сваіх пастоў усіх тых урадоўцаў і военачальнікаў, якія падазраваліся ў спагадзе КПІ. Парламент і кабінет міністраў былі вычышчаны ад лаяльных Сукарна людзей. Лідары КПІ было неадкладна арыштаваны, многія з іх былі неўзабаве пакараны смерцю. Вайсковыя лідары арганізоўвалі антыкамуністычныя дэманстрацыі ў Джакарце, падчас адной з іх, 8 кастрычніка, быў спалены дашчэнту Джакарцкі штаб КПІ. Былі сфармаваны антыкамуністычныя моладзевыя групы, улучаючы Саюз дзеяння студэнтаў Інданезіі (KAMI), Саюз дзеяння інданезійскай моладзі (KAPPI), Саюз дзеяння ўніверсітэцкіх выпускнікоў Інданезіі (KASI). У Джакарце і на Заходняй Яве, былі арыштаваны больш 10000 актывістаў КПІ, улучаючы знакамітага пісьменніка-раманіста Прамудзья.

Першыя ахвяры адбыліся падчас арганізаваных сутыкненняў паміж арміяй і КПІ, на баку апошніх таксама выступілі некаторыя салдаты і афіцэры, спачувальнікі камунізму. Прыкладам, большая частка Марскога корпуса, Паветраных сіл, і Брыгады паліцыі ([Brimoh]) была на боку КПІ. У пачатку кастрычніка сілы Стратэгічнага камандавання (падначаленыя Сухарта войскі — KOSTRAD) і сілы PRKAD на чале з палкоўнікам Сарва Эдзі Вібова (Sarwo Edhie Wibowo) увайшлі ў Цэнтральную Яву, вобласць з моцнымі камуністычнымі пазіцыямі, тым часам як войскі, у чыёй лаяльнасці хунта сумнявалася, былі распушчаны.

Самыя першыя баі ў горнай мясцовасці Цэнтральнай Явы, здавалася, маглі даць КПІ шанец на доўгі супраціў з магчымасцю ўсталяваць канкуруючы рэжым у гэтых абласцях. Аднак большасць камандуючых у войскі камуністаў спынілі змаганне, як толькі да праціўніка прыбылі першыя сілы падмацавання, хоць некаторыя, як генерал Супарджа (Supardjo), вялі баі на працягу яшчэ некалькіх тыдняў.

Па меры ўсталявання прэзідэнцтва Сухарта працягваліся арышты членаў КПІ, за якімі звычайна вынікалі неадкладныя пакаранні смерцю. У пачатку кастрычніка старшыня КПІ Дыпа Нусантара Айдыт бег у Цэнтральную Яву, аднак быў злоўлены і расстраляны 22 лістапада. Іншы лідар КПІ, Ньёта, быў расстраляны 6 лістапада (прыблізна); Першы намеснік Старшыні PКПІ KI Люкман (en:Lukman) быў пакараны смерцю неўзабаве пасля гэтага.

Забойствы
---------

Забойствы пачаліся ў кастрычніку 1965 года ў Джакарце, і пашырыліся па Цэнтральнай і Усходняй Яве і пазней на Балі, меншыя выбліскі адбыліся на іншых астравах, улучаючы Суматру. Самая масавая разаніна адбывалася ў Цэнтральнай і Усходняй Яве, дзе падтрымка КПІ была самай масавай. Роля арміі ў кожным канкрэтным выпадку забойстваў і пагромаў невыразная. У некаторых абласцях армія прама арганізоўвала і заахвочвала забойствы, і забяспечвала зброяй мясцовыя добраахвотныя групы забойцаў і пагромнікаў. У іншых абласцях, самастойнае лінчаванне адбывалася яшчэ да ўдзелу арміі, хоць у большасці выпадкаў забойства ўсё ж не пачыналіся перш, чым ваярскія часткі не санкцыянавалі гвалт інструкцыяй ці прыкладам. Такім чынам, удзел арміі ў знішчэнні камуністаў на першай стадыі чышчанняў выяўны. Да канца кастрычніка групы набожных мусульманаў далучыліся да чышчанняў камуністаў, іх лідары патрабавалі гэтага, лічачы гэта абавязкам мусульманаў — ачысціць Інданезію ад атэізма. У Джакарце заўважную ролю ў антыкамуністычным чышчанні гуляла студэнцкая арганізацыя KAMI і афіляваныя з ёй структуры.

У некаторых абласцях грамадзянскія пагромнікі і армія ведалі, дзе знайсці вядомых камуністаў і спачувальнікаў ім, тым часам як у іншых раёнах армія патрабавала спісы камуністаў ад вясковых кіраўнікоў. Бо членства КПІ не было сакрэтным, большасць камуністаў была лёгка апазнана і знойдзена ў межах іх месца жыхарства. Пасольства ЗША у Джакарце таксама забяспечыла інданезійскія ўзброеныя сілы спісам з 5000 камуністаў. Аднак, варта адзначыць, не ўсе ахвяры былі членамі КПІ ці хаця б ідэалагічнымі камуністамі. Часта цэтлік «КПІ» выкарыстоўваўся, каб расстраляць чалавека, чые перакананні былі ўсяго толькі больш левымі па дачыненні да Нацыянальнай партыі Інданезіі (PNI). У іншых сітуацыях ахвярамі рабіліся проста «меркаваныя» камуністы. Метады забойства ўлучалі расстрэлы, а таксама карай смерцю з адсяканнем галоў мячамі, падобнымі на меч самураяў. Трупы часта выкідваліся ў рэкі, і аднойчы ўрадоўцы жаліліся арміі, што рэкі ў горадзе Сурабая былі забіты целамі. У вобласці Кедыры, ва Усходняй Яве, члены Ansor (моладзевага крыла правай арганізацыі Нахдатул Улама) паставілі мясцовых камуністаў у шэраг, пераразалі ім горла і скінулі ў ракуу. У некаторых выпадках знішчалі жыхароў цэлых вёсак, хаты забітых ці інтэрнаваных рабаваліся ці перадаваліся ў дырэктыву ўзброеных сіл.

У некаторых абласцях забіваліся кітайцы, пад падставай сувязі КПІ з Кітаем. На астравах Нуса Тэнгара (Nusa Tenggara), з пераважным хрысціянскім насельніцтвам, хрысціянскае духавенства і настаўнікі таксама пацярпелі ад рук ісламісцкай моладзі.

Хоць перыядычныя і ізаляваныя выбліскі пагромаў працягваліся аж да 1969 года, асноўныя падзеі чышчання ў значнай ступені спалі да сакавіка 1966 года, калі ў лінчавальнікаў фізічна стаў скарачацца спіс падазраваных, а ўлады вырашылі, што дасягнулі сваёй мэты, і сталі згортваць прапаганду. Жыхары раёна ракі Сола сказалі, што вылучна вялікая паводка ў сакавіку 1966 года разглядалася містычна наладжанымі яванцамі, як сігнал да спынення гвалту і забойстваў.

### Ява

На Яве армія заахвочвала мясцовых сантрыяў («santri» — больш набожных і артадаксальных мусульманаў) шукаць членаў КПІ сярод «абанганаў» (менш артадаксальных мусульманаў). Але забойствам падпалі пад не толькі члены КПИ. Ахвярамі распраў рабіліся і «падазраваныя» ў членстве ў кампартыі, і ўдзельнікі розных канфліктаў, ніякім чынам не злучаных з палітыкай. Антыкамуністычныя забойствы былі часта справакаваны маладымі людзьмі, якім дапамагала армія.

Група мусульманаў en:Muhammadiyah абвясціла ў пачатку лістапада 1965 года, што вынішчэнне камуністаў — святая вайна; гэта заява была падтрымана іншымі ісламскімі групамі на Яве і Суматры. Для многіх маладых людзей забойства камуністаў стала рэлігійным абавязкам. Аналагічна, хрысціянскія (рымска-каталіцкія) студэнты ў вобласці Джак’якарта ў адну з начэй выйшлі са сваіх інтэрнатаў, каб далучыцца да забойства арыштаваных камуністаў, нагружаных у некалькі грузавікоў.

Хоць у большай частцы краіны забойствы сталі спыняцца ў першых месяцах 1966 гады, у асобных частках Усходняй Явы забойства працягваліся цягам многіх гадоў. У Блітары устаў партызанскі рух з выжылых членаў КПІ, якое праіснавала да 1968 года. Містык Міба Сура і прыхільнікі яго камуністычнай містыкі арганізавалі армію; але Сура і восемдзесят яго паслядоўнікаў былі таксама знішчаны інданезійскай арміяй.

### Балі

На востраве Балі дадзеныя падзеі разглядаліся ў святле мясцовых сацыяльных і каставых дзяленняў — як канфлікт паміж прыхільнікамі традыцыйнай балійскай каставай сістэмы і тымі, хто адхіляецца ад гэтых традыцыйных «каштоўнасцей»; асабліва вялікая колькасць апошніх знаходзілася ў шэрагах КПІ. Камуністы публічна вінаваціліся ў разбурэнні культуры вострава, мясцовай рэлігіі, і традыцыяналісты, якія жылі на востраве Балі, як і падобныя яванцы, былі перакананы, што трэба разбурыць уплыў КПІ. Цягам апошніх гадоў прэзідэнцтва Сукарна ўрадавыя пасты, фонды, і іншыя перавагі адышлі да камуністаў. Асабліва моцную нянавісць у адносінах да камуністаў мелі землеўласнікі. Паколькі Балі — гэта адзіны індуісцкі востраў Інданезіі, там не мелі сілы ісламісцкія настроі, як на Яве, і галоўнымі лінчавальнікамі камуністаў стала вышэйшая каста, якая галоўным чынам і складаецца з буйных землеўласнікаў. Галоўныя індуісцкія святары заклікалі ў тым ліку і да даслоўных чалавечых ахвяр, якія задаволяць духаў і богаў абураных мінулым блюзнерствам і разбурэннем «слушнага» парадку рэчаў. Індуісцкі лідар Іда Багус Ока, які жыў на востраве Балі, сказаў: «не можа быць сумневу, што ворагі нашай рэвалюцыі таксама лютыя ворагі рэлігіі, і павінны быць знішчаны і разбураны да самых каранёў». Як і на часткі Усходняй Явы, Балі ахапілі ваенныя дзеянні, бо камуністы паспелі перагрупавацца.

Сітуацыя схілілася ў карысць антыкамуністаў у снежні 1965 года, калі вайсковы парашутна-дэсантна-дыверсійны полк і салдаты Brawijaya прыбылі ў Балі, завяршыўшы зачысткі на Яве. У адрозненне ад Цэнтральнай Явы, дзе армія заахвочвала людзей забіваць камуністаў, на Балі стараннасць людзей забіваць была гэтак вялікай і самаадвольнай, што, спачатку зрабіўшы лінчавальнікам лагістычную падтрымку, армія ў канчатковым рахунку павінна была ўмяшацца, каб запабегчы хаос. Стаўленік Сукарна, губернатар Балі, Сутэджа (Sutedja), быў вызвалены ад пасады і звінавачаны ў падрыхтоўцы камуністычнага паўстання, ён і яго сваякі былі затрыманы і забіты. Шэраг забойстваў, падобных тым, што адбываліся ў Цэнтральнай і Усходняй Яве, з фашыствуючай моладдзю ў якасці выканаўцаў і падбухторнікаў, адбыліся і тут. Цягам некалькіх месяцаў батальёны смерці прайшлі праз вёскі, захопліваючы падазраваных і забіваючы іх. Сотні будынкаў, што належаць камуністам і іх сваякам, былі спалены дашчэнту цягам аднаго тыдня «крыжовага паходу». Толькі ў перыяд асноўнай карнай аперацыі былі забіты 50000 чалавек, улучаючы жанчын і дзяцей. Насельніцтва некаторых вёсак скарацілася ўдвая цягам некалькіх апошніх месяцаў 1965 года. Усе кітайскія крамы ў гарадах Сінгараджа і Дэнпасар былі разбураны, і іх уладальнікі забіты па падозранні ў матэрыяльнай дапамозе камуністам. Паміж снежнем 1965 года і ў пачаткам 1966 года прыблізна 80000 чалавек былі забіты, то бок прыкладна 5 % насельніцтва вострава ў той час, што сумернае больш, чым дзе-небудзь яшчэ ў Інданезіі.

### Суматра

На Суматры камуністы падтрымвалі рухі сквотараў (самазахоп зямлі дробнымі сялянамі) і кампаніі супраць замежных фірмаў, чым выклікалі рэпрэсіі падчас падзей. У Ачэху былі забіты 40000 чалавек, а на ўсёй Суматры каля 200000 чалавек. Рэгіянальныя паўстанні канца 1950-х гадоў ускладнілі падзеі на Суматры, так, многія з ранейшых мяцежнікаў былі змушаны далучыцца да камуністычных арганізацый, каб давесці лаяльнасць Інданезійскай рэспубліцы. Падаўленне паўстанняў 1950-х было расцэнена многімі суматранцамі як «яванская акупацыя», а дадзеная разаніна, адпаведна — як «вызваленне». У Лампунгу іншым фактарам пагромаў была іміграцыя яванцаў.

### Калімантан

На Заходнім Калімантане, праз прыблізна васямнаццаць месяцаў пасля кульмінацыі масавых забойстваў на Яве, мясцовыя даякі выслалі 45000 этнічных кітайцаў з сельскіх раёнаў, забіўшы прыкладна 5000 чалавек. Кітайцы адмовіліся супрацівіцца дэпартацыі (пры тым, што раней кітайцы змагаліся супраць галандскага кіравання ў Інданезіі), бо яны лічылі сябе «госцем на зямлі іншых людзей», прыбыўшы толькі з намерам весці гандаль.>

Маштабы забойстваў і арыштаў
----------------------------

Хоць агульная схема падзей вядомая, пра забойствы інфармацыя недастатковая, і дакладныя і правераныя лічбы пра ахвяр тэрору наўрад калі-небудзь будуць вядомыя. У той час у Інданезіі знаходзілася мала замежных журналістаў, вандраванне было цяжкім і небяспечным, і рэжым, які ажыццяўляў ці спакойна назіраў за забойствамі, заставаўся ва ўладзе цягам трох дзесяцігоддзяў. Мясцовая прэса таксама была пад абсалютнай цэнзурай у такіх пытаннях. Палітычныя колы заходніх краін у часы халоднай вайны таксама аддавалі перавагу не падымаць тэму; да таго ж, «новы парадак» Сухарта іх уладкоўваў больш, чым «стары парадак» Сукарна.

За першыя 20 гадоў пасля забойстваў былі распачаты трыццаць дзевяць ацэнак колькасці забітых. Яшчэ перш, чым забойствы скончыліся, армія выпусціла свае лічбы — 78500 загінулых, асноўныя ахвяры тэрору — камуністы — ацанілі колькасць забітых у 2 мільёны чалавек. У 1966 годзе Бенедыкт Андэрсан ацаніў колькасць забітых у 200000 чалавек, у 1985 годзе змяніў лік на 500000-1000000 чалавек. Большасць навукоўцаў згаджаецца, што, прынамсі, паўмільёна чалавек былі забіты, што больш, чым у любы іншы момант у інданезійскай гісторыі. Іншая ацэнка ўзброеных сіл, апублікаваная ў снежні 1976 года — 450000-500000 чалавек.

Арышты і зняволенне працягваліся цягам дзесяці гадоў пасля чышчання. У 1977 годзе арганізацыя Amnesty International прапанавала што, «прыблізна адзін мільён» членаў КПІ і іншых, апазнаных ці падазраваных у дачыненні ў кампартыі людзей, былі арыштаваны. Паміж 1981 і 1990 гадамі, інданезійскі ўрад ацаніў, што лік зняволеных быў паміж 1,6 і 1,8 мільёнаў чалавек. Магчыма, што ў сярэдзіне 1970-х да 100000 чалавек былі ўсё яшчэ ў турмах без суда. Таксама ёсць лічбы, што ўсяго 1,5 мільёна чалавек прайшлі праз турмы ў сувязі з тымі падзеямі. Выжылыя і не арыштаваныя члены КПІ сыходзілі ў падполле ці спрабавалі схаваць сваё мінулае. Паколькі арыштаваныя, часта пад катаваннем, выдавалі імёны падпольных камуністаў, лік зняволеных у турмах вырас у перыяд 1966-68 гадоў. Выпушчаныя часта змяшчаліся пад хатні арышт і павінны былі рэгулярна паведамляць узброеным сілам пра сваё месцазнаходжанне; ім, а таксама іх дзецям было забаронена займаць дзяржаўныя пасты.

Многія з падазраваных камуністаў былі застрэлены, абезгалоўлены, задушаны, ці забіты пераразаннем горла, вайсковымі ці ісламскімі групамі. Забойствы былі галоўным чынам спешнымі, «тварам да твару», у адрозненне ад механічных працэсаў забойстваў пры рэжыме «чырвоных кхмераў» у Камбоджы, ці ў нацысцкай Германіі.

Вынікі
------

Ідэі «Насакама» (нацыяналізм, рэлігія, камунізм) былі скасаваны. Апора Сукарна, актывісты КПІ, былі эфектыўна ўхілены ад улады, галоўным чынам проста знішчаны, эліты сталі фармавацца з вайскоўцаў і ісламістаў. Многія з уплывовых мусульманаў сталі праціўнікамі Сукарна, і да пачатку 1966 года Сухарта пачаў адкрыта кідаць выклік Сукарна — палітыка, на якую раней не вырашаліся вайсковыя лідары. Сукарна спрабаваў чапляцца за ўладу і памякчыць уплыў арміі, хоць і не стаў канчаткова здраджваць сваіх саюзнікаў-камуністаў і вінаваціць КПІ ў дзяржперавароце, як патрабаваў ад яго Сухарта. 1 лютага 1966 года Сукарна павялічыў Сухарта да чыну генерал-лейтэнанта. Дэкрэт ад 11 сакавіка 1966 (гл. en:Supersemar) перадаў большую частку ўлады Сукарна над парламентам і арміяй Сухарта, з той падставай, «каб навядзі парадак». 12 сакавіка 1967 года Сукарна быў пазбыты ўсіх рэшткаў улады часовым Парламентам Інданезіі, і Сухарта быў прызначаны «дзейным (то бок часовым) прэзідэнтам». 21 сакавіка 1968 года Пераходнае Сход Прадстаўнікоў Народаў фармальна абрала Сухарта прэзідэнтам.

Масавыя забойствы зусім не згадваюцца большасцю інданезійскіх гісторыкаў, і атрымалі зусім невялікі аналіз інданезійскімі і замежнымі даследчыкамі. Аднак пасля прымусовай адстаўкі Сухарта ў 1998 годзе і яго смерці ў 2008 годзе, даследчыкам рэпрэсій атрымалася дамагчыся некаторага ўзроўня адкрытасці пра тое, што сапраўды здарылася ў Інданезіі, і з'явілася некаторая грамадская дыскусія з нагоды падзей. У 1998 годзе з'явіся невялікая група пошукавікаў — шукальнікаў брацкіх магіл з жывых ахвяр і іх сваякоў, хоць маштаб іх працы невялікі. Больш за праз тры дзесяцігоддзі, масавыя рэпрэсіі па ранейшаму з'яўляюцца вострым пытанням, і ў Інданезіі застаюцца шматлікія перашкоды для аналізу падзей. Фільм «Год небяспечнага жыцця», заснаваны на падзеях, якія адбываюцца напярэдадні рэзні, быў забаронены ў Інданезіі да 1999 года.

Глыбокія даследаванні і тлумачэнні маштабу і вар'яцтвы гвалту рэдкія, бо кідаюць выклік навуковым практычна ўсіх ідэалагічных школ. Адно з тлумачэнняў масавага выбуху гвалту — тое што дэмакратыя была навязана грамадству, і што такія змены былі культурна непадыходнымі ці залішне хуткімі. Кантрастуючае ўяўленне — тое што Сукарна і ўзброеныя сілы замянялі дэмакратычны працэс аўтарытарызмам. Яшчэ адна думка пра прычыны — тое што Сукарна змешваў тры эліты з канкуруючымі інтарэсамі (армія, палітычны іслам і камунізм), што не магло не прывесці да канфліктаў і гвалту. Да моманту перавароту 30 верасня метады развязка падобных канфліктаў канчаткова зламаліся, і групы ваяўнічых мусульманаў і ўзброеныя сілы прынялі ў адносінах да камуністаў апошнюю астатнюю палітыку «мы іх ці яны нас». Заходнія ўрады і вялікая частка СМІ Захаду аддалі перавагу Сухарта і яго «Новаму парадку» больш леваму «Старому парадку» і КПІ, які пагражаў магчымасцю ператварэння краіны ў сацыялістычную дзяржаву. Загаловак у «US News and World Report» абвяшчаў: «Інданезія: Надзея…там дзе яе не было».

Заўвагі
-------

1. ↑  Robert Cribb (2004). "The Indonesian Genocide of 1965-1966." In Samuel Totten (ed). *Teaching about Genocide: Approaches, and Resources*. Information Age Publishing, pp. 133-143. ISBN 159311074X
2. ↑  Schwarz (1994), pp. 16-18
3. ↑  cf with Weiner (2007) p.259
4. ↑  Cribb (1990), p. 41.
5. ↑  Schwarz (1994), pp. 17, 21.
6. 1 2 3 4 5 6  Vickers (2005), p. 157.
7. 1 2  Vittachi (1967), p. 139
8. 1 2 3 4  Ricklefs (1991), p. 287.
9. ↑  Schwarz (1994), p. 21
10. ↑  Vickers (2005), p. 157; Ricklefs (1991), p. 287
11. 1 2 3  Vittachi (1967), p. 138
12. ↑  Китти Сандерс. От старого порядка к новому — индонезийский вариант Архівавана 18 мая 2014.
13. ↑  Ricklefs (1991), p. 288; Vickers (2005), p. 157
14. 1 2 3  Cribb (1990), p. 3.
15. ↑  Ricklefs (1991), page 287; Schwarz (1994), p. 20.
16. 1 2 3 4  Schwarz (1994), p. 21.
17. ↑  Vickers (2005), pages 158—159; Cribb (1990), pp. 3,21.
18. ↑  Taylor (2003), p.357/
19. ↑  McDonald (1980), page 52
20. ↑  Vickers (2005), p. 157; Friend (2003), p. 117.
21. 1 2 3 4 5  Vickers (2005), p. 158
22. ↑  Vickers (2005), p. 158; Schwarz (1994), p. 21.
23. ↑  Cribb (1990), p. 3; Ricklefs (1991), p. 288; McDonald (1980), p. 53.
24. 1 2 3 4 5 6 7  McDonald (1980), p. 53.
25. 1 2 3 4 5 6  Ricklefs (1991), p. 288.
26. ↑  Ricklefs (1991), pp. 287—288
27. ↑  Ricklefs (1991), p. 288; Schwarz (1994), p. 21.
28. 1 2 3  Vickers (2005), p. 159.
29. ↑  Taylor (2003), p. 358
30. ↑  Taylor (2003), p. 358; Robinson (1995), pp. 299—302.
31. ↑  Robinson (1995), pp. 299—302.
32. 1 2 3 4 5  Friend (2003), p. 113.
33. ↑  Taylor (2003), p. 358; Robinson (1995), pp. 299—302; Vittachi (1967), p. 143
34. 1 2  Vittachi (1967), p. 143
35. ↑  Friend (2003), p. 111; Taylor (2003), p. 358; Vickers (2005), p. 159; Robinson (1995), p. ch. 11.
36. ↑  John Braithwaite (2010). *Anomie and violence: non-truth and reconciliation in Indonesian peacebuilding*. ANU E Press. p. 294. ISBN 1-921666-22-6.. Retrieved on 15 Dec 2011.  "In 1967, Dayaks had expelled Chinese from the interior of West Kalimantan. In this Chinese ethnic cleansing, Dayaks were coopted by the military who wanted to remove those Chinese from the interior who they believed were supporting communists. The most certain way to accomplish this was to drive all Chinese out of the interior of West Kalimantan. Perhaps 2000-5000 people were massacred (Davidson 2002:158) and probably a greater number died from the conditions in overcrowded refugee camps, including 1500 Chinese children aged between one and eight who died of starvation in Pontianak camps (p. 173). The Chinese retreated permanently to the major towns...the Chinese in West Kalimantan rarely resisted (though they had in nineteenth century conflict with the Dutch, and in 1914). Instead, they fled. One old Chinese man who fled to Pontianak in 1967 said that the Chinese did not even consider or discuss striking back at Dayaks as an option. This was because they were imbued with a philosophy of being a guest on other people's land to become a great trading diaspora."
37. ↑  Eva-Lotta E. Hedman (2008). Eva-Lotta E. Hedman. ed. *Conflict, violence, and displacement in indonesia*. SOSEA-45 Series (illustrated ed.). SEAP Publications. p. 63. ISBN 0-87727-745-1.. Retrieved on 15 Dec 2011.  "the role of indigenous Dayak leaders accounted for their "success." Regional officers and interested Dayak leaderes helped to translate the virulent anti-community environemnt locally into an evident anti-Chinese sentiment. In the process, the rural Chinese wre sonstructed as godless communists complicit with members of the local Indonesian Communist Party...In October 1967, the military, with the help of the former Dayak Governor Oevaang Oeray and his Lasykar Pangsuma (Pangsuma Militia) instigated and facilitated a Dayak-led slaughter of ethnic Chinese. Over the next three months, thousands were killed and roughly 75,000 more fled Sambas and norther Pontianak districts to coastal urban centers like Pontianak City and Singkawang to be sheltered in refugee and "detainment" camps. By expelling the "community" Chinese, Oeray and his gang... intended to ingratiate themselves with Suharto's new regime."
38. ↑  Cribb (1990), p. 14.
39. ↑  Cribb (1990), p. 5.
40. ↑  Crouch (1978), cited in Cribb (1990). p. 7.
41. ↑  Ricklefs (1991), p. 288; Friend (2003), p. 113; Vickers (2005), p. 159; Robert Cribb (2002). "Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965-1966". *Asian Survey* **42** (4): 550-563. doi:10.1525/as.2002.42.4.550.
42. ↑  Friend (2003), pp. 111—112.
43. ↑  Ricklefs (1991), p. 288; Vickers (2005), p. 159.
44. ↑  Vickers (2005), pp. 159-60; Weiner (2007), p. 262; Friend (2003), p. 113.
45. ↑  Schwarz (1994), pp. 20, 22; Ricklefs (1991), p. 288.
46. 1 2 3  Schwarz (1994), p. 22.
47. ↑   **(нявызн.)**, *New York Times* (22 February 1965).
48. ↑  Vickers (2005), page 160
49. ↑  Schwartz (1994), page 2
50. ↑  Ricklefs (1991), p. 295.
51. ↑  Schwarz (1994), p. 21; Cribb (1990), pp. 2-3; Indonesian academics fight burning of books on 1965 coup Архівавана 26 кастрычніка 2012. Sydney Morning Herald, 9 August 2007.
52. 1 2  Friend (2003), p. 115; Chris Hilton (writer and director). *Shadowplay* [Television documentary].
; Vickers (1995)
53. ↑  Cribb (1990), p. 5; Schwarz (1994), p. 22.
54. ↑  *US News and World Report*, 6 June 1966