recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бюст Філіпа Араба** — адзін з лепшых партрэтаў рымскіх імператараў, створаны з мармуру ў III ст. н.э. Захоўваецца ў калекцыі Эрмітажа

Да нашага часу дайшло каля дзесяці партрэтаў рымскага імператара Філіпа Араба, якія захоўваюцца ў найбуйнейшых музеях свету. Бюст з Эрмітажа адлюстроўвае моцнага буйнога чалавека з простым, грубым тварам. Яго вялікая, амаль прамавугольная галава і мускулістая шыя ляжаць на шырокіх плячах. Туніка і тога ўтвараюць мноства разнанакіраваных глыбокіх складак. Велічыня бюста надае партрэту ўрачысты і імпазантны характар. Такое рашэнне бюстаў характэрна для другой чвэрці і сярэдзіны III стагоддзя.

Партрэт Філіпа Араба стаіць у шэрагу такіх цудоўных рэалістычных помнікаў другой чвэрці III стагоддзя н.э. як скульптурныя партрэты Максіміна Фракійца, Бальбіна і іншых. Тая ж лепка формы буйнымі скульптурнымі масамі, акцэнтаванне асноўных рысаў твару за кошт адмовы ад усіх другарадных дэталяў. Валасы паказаны агульнай масай, расчлянёнай мноствам прамых насечак, якія ствараюць уражанне густых кароткіх прамых валасоў. Яны добра падкрэсліваюць форму чэрапа. Скульптар паказаў шышкаваты лоб, зрэзаны глыбокімі маршчынамі, надброўныя дугі, якія моцна выступаюць, і ссунутыя бровы, якія ўтвараюць вертыкальныя маршчынкі над пераноссем. Добра прапрацаваны скулы, якія падкрэсліваюцца запалымі шчокамі. Ад шырокага носа ўніз, да вуглоў рота праходзяць глыбокія складкі.

Вялікую ролю ва ўзмацненні эмацыйнага ўздзеяння партрэта адыгрывае супастаўленне ярка асветленых і зацененых частак скульптуры. Яно ажыўляе вобраз і падкрэслівае яго структуру. Партрэт вельмі індывідуальны, характэрныя рысы асобы Філіпа Араба перададзены з вялікім майстэрствам. Ён стварае ўражанне чалавека, які верыць толькі ў свае ўласныя сілы, адлюстраваны насцярожаным у чаканні небяспекі, якая пагражае яму адусюль, і гатовым адбіць яе.

Літаратура
----------

* Альбом «Сокровища Эрмитажа», Л, «Советский художник», 1969
* Соколов Г. И. «Римский скульптурный портрет 3 века и художественная культура тоо времени», М, «Искусство», 1983, с. 70 — 71
* ж «Художник», апрель, 1964, (Соколов Г. И. статья «Римский скульптурный портрет»)
* Капитолин. «Двое Максиминов», ХІІІ. Писатели истории Августов.—Вестник древней истории, № 4, 1958
* Н. Н. Бритова, Н. М. Лосева, Н. А. Сидорова. РИМСКИЙ СКУЛЬПТУРНЫЙ ПОРТРЕТ. М. «Искусство», 1975, с. 79, илл. 133.
Вярцепныя лялькі з экспазіцыі Дзяржаўнага музея тэатральнага, музычнага і кінамастацтва Украіны. У цэнтры — фарфоравы арыгінал 18 ст.
**Вярцеп** (*батлейка*, укр.: вертеп) — старадаўні перасоўны беларускі і ўкраінскі лялечны тэатр, дзе ставілі рэлігійныя і свецкія (пераважна жартоўныя і іранічныя) п'есы. Украінскі вярцепны тэатр — самабытная з'ява ў развіцці тэатральнай культуры краіны.

Украінскі вярцеп вядомы з 17 стагоддзя. Свецкая частка прадстаўлення паклала пачатак украінскай камедыі 19 стагоддзя.

Вярцепны лялечны тэатр меў форму двухпавярховай драўлянай скрыні. На другім паверсе паказвалі калядную драму; на першым — механічна прывязаную да яе сатырычна-бытавую інтэрмедыю. Першая, калядная, частка вярцепа, якую называлі «святы», мела больш-менш стабільную кампазіцыю, затое другая змянялася ў залежнасці ад мясцовых умоў, здольнасцяў і дасціпнасці вярцепніка.

Крыніцы
-------

1. ↑  Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.
2. ↑  Віталій Жайворонок. Знаки української етнокультури: Словник-довідник. / Національна Академія Наук України Інститут мовознавства імені О. О. Потебні. — К.: «Довіра», 2006. ISBN 966-507-195-5 (с.:77)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кая.

**Кая** — святыя лясы афрыканскага народа міджыкенда. Размешчаныя ўздоўж кенійскага ўзбярэжжа Індыйскага акіяна агульнай працягласцю каля 200 км. У гаёх захаваліся асобныя ўмацаваныя вёскі (таксама вядомыя як кая), найстарэйшыя з якіх паўсталі ў XVI стагоддзі. Вёскі былі населены плямёнамі міджыкенда да 1940-х гадоў, а ў цяперашні час шануюцца іхнімі нашчадкамі як святыні і месцы жыхарства продкаў.

У 2008 годзе 11 святых гаёў кая агульнай плошчай 1538 га былі занесены ў Спіс сусветнай спадчыны UNESCO. У 2009 годзе традыцыі і практыкі, асацыяваныя з паселішчамі кая ў святых гаях міджыкенда, была занесены ў Спіс нематэрыяльнай спадчыны UNESCO.

Зноскі
------

1. ↑  Sacred Mijikenda Kaya Forests (англ.).  UNESCO. Праверана 1 лютага 2013.
2. ↑  Traditions and practices associated with the Kayas in the sacred forests of the Mijikenda (англ.).  UNESCO. Праверана 1 лютага 2013.

Спасылкі
--------

* Апісанне на старонцы UNESCO  (англ.)
**Далгарукавы** — старажытны рускі княжацкі род. Заснавальнікам роду лічыцца Міхаіл Усеваладавіч, князь Чарнігаўскі. Мянушка *Далгарукі* атрымаў яго нашчадак — Іван Андрэевіч Абаленскі. З роду князёў Далгарукіх вышлі многія вядомыя дзяржаўныя дзеячы, палкаводцы і літаратары.

Вядомыя прадстаўнікі
--------------------

* Кацярына Аляксееўна Далгарукава
* Васіль Міхайлавіч Далгарукаў
* Іван Аляксеевіч Далгарукаў

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Далгарукавы на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны · Britannica (онлайн) · Treccani |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кая.
Жанчыны народа кая
**Кая**, (саманазва: *кая і бгаі*), **карэні**, «чырвоныя карэны» (ад колеру адзення жанчын) — народ М'янмы (пераважна ў басейне ракі Нампілу і ў суседніх горных раёнах у нацыянальнай вобласці Білу Кая). Каля 100 тыс.чалавек. Роднасныя карэнам. Адносяцца да паўднёваазіяцкай расы, ад суседзяў адрозніваюцца больш цёмнай скурай. Гавораць на мове кая карэнскай падгрупы цэнтральнай групы сіна-тыбецкай сям'і. Прытрымліваюцца традыцыйных вераванняў, ёсць будысты і хрысціяне (каталікі).

У этнагенезе кая, верагодна, удзельнічалі мон-кхмерскія, тыбета-бірманскія, а з канца 1 тысягоддзя н.э. і тайскія плямёны. Ядро кая, верагодна, склала адна са старажытных груп карэнаў, што вылучылася ў асобны народ у эпоху палітычнай раздробненасці Бірмы (пасля 13 стагоддзя). У кая існавалі невялікія княствы.

Галоўныя заняткі — вырошчванне рысу, гандаль драўнінай (цік), металаапрацоўка (са старажытных часоў славіліся ліццём бронзавых барабанаў — пазі). Некаторыя кая працуюць на рудніках, будаўніцтве дарог.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85071796 |
Стэлаж з парфумерыяй.
**Парфуме́рыя** (фр.: parfumerie, ад лац.: per fumum — «скрозь пах») — сукупнасць вырабаў, якія ўжываюцца для араматызацыі чаго-небудзь. Звычайна парфумерныя вырабы ўяўляюць сабой вадкія растворы лятучых пахучых рэчываў. Растваральнікамі могуць быць спірт, сумесь спірту і вады, дыпрапіленгліколь і іншыя вадкасці. Араматычныя рэчывы могуць быць як натуральнага паходжання (эфірныя алеі), так і штучнага (сінтэтычныя араматызатары, напрыклад, ванілаль).

Найбольш папулярныя віды парфумерных вырабаў:

* Духі.
* Туалетная вада.
* Парфумаваная вада (туалетныя духі).
* Адэкалон.
* Дэзадарант.
* Асвяжальнік паветра.

Парфумерныя кампазіцыі ўваходзяць у склад і мноства іншых гігіенічных сродкаў, такіх як мыла, шампунь, гель для душа і г.д.

Гл. таксама
-----------

* Эфірныя алеі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Парфумерыя
* Ароматические средства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Марцінавіч.

**Мітар Марцінавіч** (Баіца, Цэтыне, Чарнагорыя, 8 верасня 1870 — 11 лютага 1954, Бялград) — генерал Югаслаўскай арміі.

Біяграфія
---------

Кадэцкую школу скончыў у Мілане, і інжынерна-артылерыйскую ваенную акадэмію ў Турыне. Ён быў кіраўніком ваеннага суда княжацкага двара, а затым і прэм’ер-міністрам, ваенным міністрам, і міністр замежных спраў Чарнагорыі. Падчас аблогі Шкодэра ў Першай Балканскай вайне, камандаваў Прыморскім атрадам. Падчас Першай сусветнай вайны, камандзір Дрынскага і Герцэгавінскага атрадаў. Затым дэлегат пад Рускім Вярхоўным камандаваннем, і падчас абароны Катора камандзір Лоўчэнскага атрада. У Каралеўстве сербаў, харватаў і славенцаў атрымаў у 1919 званне генерала. Выконваў абавязкі, памочніка камандуючага палявой арміяй. Выйшаў на пенсію ў 1921 годзе. Ён быў узнагароджаны залатым медалем Мілаша Абіліча і іншымі ўзнагародамі. Ён напісаў працу: *Упутство војничком старешинству за васпитање војске ў војном духу и дисциплини*, Цэтыне (1900).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Војна енциклопедија, Београд, 1973. књига пета, страна 317.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1054962634 · ISNI: 0000 0003 7049 9380 · LCCN: n99053640 · VIAF: 58413216 |
**Дакія Прыбярэжная** (лац. Dacia Ripensis) — правінцыя Рымскай імперыі, створаная ў 271 г. імператарам Аўрэліянам на правым беразе Дуная.

Гісторыя
--------

Рымская правінцыя Дакія была заснавана ў 106 г. рымскім імператарам Траянам, які далучыў да імперыі зямлю, што насялялі плямёны дакаў — частку цяперашняй Румыніі. Тэрыторыя была багатая на радовішчы золата, таму хутка каланізавалася і раманізавалася. Аднак правінцыя цярпела ад набегаў варварскіх народаў, якія жылі па суседству. У 2-й палове III ст. н.э. становішча Рымскай Імперыі пагоршылася, і імператар Аўрэліян быў вымушаны эвакуіраваць рымскія войскі і грамадзянскае насельніцтва на правы бераг Дуная. Там, на тэрыторыі Фракіі і Мёзіі былі створаны дзве новыя правінцыі — Дакія Прыбярэжная (Dacia Ripensis) і Дакія Унутраная (Dacia Mediterranea). Уласна тэрыторыя Дакіі Прыбярэжнай называлася раней Верхняя Мёзія, і менавіта там нарадзіўся сам імператар. Левабярэжную тэрыторыю Дуная, якую пакінулі рымляне, хутка занялі варвары — готы, вандалы, гепіды, сарматы, аднак там засталася і частка раманізаванага насельніцтва.

Спасылкі
--------

* Вялікая Савецкая энцыклапедыя. Дакія (рус) Архівавана 4 жніўня 2011.
* Еўтропій. Кароткая гісторыя заснавання горада (рус)(недаступная спасылка)

Гл. таксама
-----------

* Рымская правінцыя
План Вяркейскага рэгіянальнага парка
**Вяркейскі рэгіянальны парк** (літ.: Verkių regioninis parkas) — адзін з рэгіянальных паркаў Літвы, амаль поўнасцю размешчаны ў межах Вільнюскага раёна.

Гісторыя
--------

Вяркейскі рэгіянальны парк быў створаны ў 1992 годзе з мэтай аховы Зялёных азёр, Вяркейскага палаца, ландшафтнага парка, рэлігійна-архітэктурнага комплексу «Вільнюская кальварыя» і каталіцкага кляштара «Трынаполіс». Рэгіянальны парк размешчаны на плошчы 2,673 га. Лес займае 76,5 %, ахоўныя тэрыторыі складаюць 52,7 %,  23,9 % ад агульнай плошчы тэрыторыі займаюць месцы адпачынку.

Прырода
-------

На тэрыторыі парка размешчаны Зялёныя азёры, якія маюць незвычайны ярка-зялёны колер, які злучаны з высокім зместам карбанату ў падземных крыніцах.

У парку растуць наўкола 870 відаў раслін, 33 з якіх занесены ў Чырвоную кнігу Літвы.

У парку робяцца арніталагічныя назіранні.

Культурная спадчына
-------------------

На тэрыторыі рэгіянальнага парка знаходзіцца заснаваны ў XVII стагоддзі цэнтр каталіцкай пілігрымкі «Вільнюская кальварыя» з касцёлам Здабыцця Святога Крыжа, былы кляштар трынітарыяў з касцёлам Найсвяцейшай Тройцы (трынапольскі касцёл, «Трынаполіс»).

У парку знаходзіцца Вяркейскі палац, які з'яўляецца архітэктурным помнікам XVIII веку і цэнтрам паркавага ландшафтнага дызайну, а таксама старадаўняя папяровая фабрыка.

Галерэя
-------

* Вяркейскі палацВяркейскі палац
* Возера БалсісВозера Балсіс
* КрыніцаКрыніца
* ЛесЛес
* Кляштар «Трынаполіс»Кляштар «Трынаполіс»

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (літ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 3949154260343824480008 |
Бюстгальтар **Бюстгальтар** (ням.: Büstenhalter - «які падтрымлівае грудзі»), таксама **Станік**, або **Ліфчык** — прадмет жаночай ніжняй бялізны, які служыць для падтрымання грудзей. Бюстгальтар падтрымлівае грудзі, абараняе іх, дазваляе жанчыне актыўна рухацца, захоўвае форму грудзей.

Гісторыя
--------

За гісторыю чалавецтва бюстгальтар вынаходзілі некалькі разоў. У эпоху Антычнасці жанчыны насілі нешта падобнае да бюстгальтара. Так у Старажытнай Грэцыі насілі адмысловыя павязкі, якія ці падтрымлівалі грудзі знізу, ці дапамагалі схаваць празмерныя формы. Для іх абазначэння існавалі спецыяльныя словы *lesester*, *cestus*, *apodesme*, *mastodeton*, *zona*, *strophium*, *cingulum*. Як выглядалі гэтыя першыя бюстгальтары, ніхто не ведае. Мабыць, гэта была паласа тканіны або скуры, якую павязвалі пад грудзьмі. Аднак разнастайнасць тэрмінаў падказвае, што за імі хаваецца значная разнастайнасць прадметаў, якія выконвалі функцыю «трымальніка грудзей».

Старажытныя рымлянкі пад хітон і тунікі, насілі скураныя паяскі - строфы, першы правобраз бюстгальтара, які падкрэслівае грудзі і стан. На сіцылійскай віле антычнай эпохі захавалася выява жанчыны, якая займаецца ў палестры - у асобным купальным касцюме, г.зн. у майтках і бюстгальтары.

У 1930-х гадах ураджэнка Беларусі Іда Разэнталь (нар. 9 студзеня 1886 года; мястэчка Ракаў, Мінскі павет) вынайшла ў ЗША бюстгальтар для кормячых маці з расшпільваннем спераду .

Этымалогія
----------

Слова бюстгальтар паходзіць ад ням. Büstenhalter, ад Büste - «жаночыя грудзі» + Halter «трымальнік». У гутарковай мове таксама выкарыстоўваюць станік, гэта слова ў сваю чаргу ёсць памяншальнае форма ад слова стан - частка жаночай сукенкі, якая ахоплівае стан (грудзі і спіну).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці са Слоўнікам іншамоўных слоў у 2-х тамах. Мн. 1999, Т.1, С.264 і з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.99.
2. ↑  «Нашую зямлячку, якая вынайшла станік, ушануюць у Валожыне» Архівавана 28 сакавіка 2013. // ("Рэгіянальная газета")

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12327985r · GND: 4692910-1 · LCCN: sh85016492 · NKC: ph814508 |
Вярховае балота ў Эстоніі.
**Вярхо́выя балоты**, **алігатрофныя балоты** — балоты з бедным мінеральным жыўленнем, якія знаходзяцца звычайна на водападзелах.

Вярховыя балоты фарміруюцца ва ўмовах застойвання паверхневых вод у плоскіх паніжэннях водападзелаў, падасланых воданепранікальнымі пародамі. Жыўленне такіх балот вільгаццю звычайна адбываецца за кошт атмасферных ападкаў.

Беларусь
--------

Найбольш пашыраны ў паўночнай частцы Беларусі — масівы Даўбенішкі, Весялоўскае, Стрэчна, Обаль-1 і інш. Складаюць 13,1 % плошчы ўсіх балот Беларусі. Паверхня іх у сярэдзіне пукатая, таму што торф у цэнтры балота назапашваецца больш інтэнсіўна, чым на перыферыі. Для вярховых балот характэрны алігатрофныя расліны, непатрабавальныя да зольных элементаў. Флора бедная: дрэвы — хвоя, лістоўніца; кусцікі — верас балотны, мірт, багун балотны, багноўка, журавіны, імшарніца, буякі; травы — шэйхцэрыя, падвей похвенны, марошка, чаротнік, расіца круглалістая; сфагнавыя імхі. Фаўна таксама бедная: воўк (летам), лось, глушэц, курапатка белая, шэры журавель.

Зноскі
------

1. 1 2  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* Вярховыя балоты // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 198. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Балота // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

* Верховые болота // Экологический центр «Экосистема»™ (руск.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вярховыя балоты

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4025215-2 · Microsoft: 2775931931 · NDL: 00571289 |
На ілюстрацыі схематычна адлюстравана асноўная функцыя мітатычнага дзялення, якоя зводзіцца ў выніку да раўнамернага падзелу рэплікаваных храмасом паміж даччынымі клеткамі
**Мітоз** — непрамое дзяленне клеткі, *карыякінез*, найбольш распаўсюджаны спосаб рэпрадукцыі эўкарыятычных клетак. Біялагічнае значэнне мітозу складаецца ў строга аднолькавым размеркаванні рэплікаваных храмасом паміж даччынымі ядрамі, што забяспечвае ўтварэнне генетычна аднолькавых даччыных клетак і захоўвае пераемнасць у шэрагу клетачных пакаленняў.

Мітоз — адзін з фундаментальных працэсаў антагенезу. Мітатычнае дзяленне забяспечвае рост мнагаклетачных эўкарыёт за кошт павелічэння папуляцыі тканкавых клетак. У выніку мітатычнага дзялення клетак мерыстэм павялічваюцца тканкавыя папуляцыі раслінных клетак. Драбленне аплодненага яйка і рост большасці тканак у жывёл таксама адбываецца шляхам мітатычных дзяленняў.

Мітатычнаяе дзяленне, якое ажыццяўляецца праз разбурэнне ядравай абалонкі завецца адкрытым мітозам. У гэтым выпадку, характэрным для жывёл і раслін, разыходжанне храмасом да палюсоў даччыных клетак адбываецца ў цытаплазме. Форма мітоза, пры якой ядравая абалонка застаецца цэльнай, а падзел храмасом адбываецца у ядры (напрыклад у дрожджаў), завецца закрытым мітозам.

На падставе марфалагічных асаблівасцяў мітоз (у асобнасці адрыты тып) ўмоўна падзяляецца на стадыі: прафазу, праметафазу, метафазу, анафазу, целафазу. Першыя апісанні мітатычных фаз і ўстанаўленне іх паслядоўнасці былі зроблены ў 1870—1880-х гадах. У канцы 1870-х — пачатку 1880-х гадоў нямецкі гістолаг Вальтэр Флемінг для абазначэння працэсу непрамога дзялення клеткі ўвёў тэрмін «Мітоз».

| ⛭Клетачны цыкл |
| --- |
| Інтэрфаза | 
* G1-фаза
* S-фаза
* G2-фаза

 |  |
| M-фаза | 
* Мітоз
	+ Прэпрафаза
	+ Прафаза
	+ Праметафаза
	+ Метафаза
	+ Анафаза
	+ Целафаза
* Цытакінез

 |
| Кантрольныя пункты кл. цыклу | 
* Пункт рэстрыкцыі
* Пункт верацяна
* Пострэплікацыйны пункт

 |
| Іншыя клетачныя фазы | 
* G0-фаза
* Апаптоз
* Меёз

 |
**Каэфіцые́нт Пуасо́на** — адна з фізічных характарыстык матэрыялу пругкага цела, роўная адносінам абсалютных значэнняў адноснай папярочнай дэфармацыі элемента цела да яго адноснай падоўжанай дэфармацыі.

Каэфіцыент быў уведзены С. Д. Пуасонам. Разам з адным з модуляў пругкасці вызначае пругкія ўласцівасці ізатропнага цела.

Літаратура
----------

* Пуасона каэфіцыент // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. С. 114.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4337457-8 · Microsoft: 149505630 |
IQ-тэсты адмыслова распрацаваны для атрымання звычайнага размеркавання вынікаў
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каэфіцыент інтэлекту (значэнні).
**Каэфіцые́нт інтэле́кту** (англ.: IQ — intelligence quotient) — колькасная адзнака ўзроўня інтэлекту чалавека: узровень інтэлекту адносна ўзроўню інтэлекту сярэднестатыстычнага чалавека такога ж узросту. Вызначаецца з дапамогай спецыяльных тэстаў. Тэсты IQ разлічаны на ацэнку разумовых здольнасцяў, а не ўзроўню ведаў эрудзіраванасці. Каэфіцыент інтэлекту з'яўляецца спробай ацэнкі фактару агульнага інтэлекту (g).

Тэсты IQ распрацоўваюцца так, каб вынікі апісваліся звычайным размеркаваннем з сярэднім значэннем IQ, роўным 100 і такім роскідам, каб 50 % людзей мелі IQ паміж 90 і 110 і па 25 % — ніжэй 90 і вышэй 110. Сярэдні IQ выпускнікоў амерыканскіх вну складае 105, выдатнікаў — 130—140. Значэнне IQ меней 70 часта кваліфікуецца як разумовая адсталасць.

Гл. таксама
-----------

* Інтэлект
* IQ і багацце нацый
* Пол і інтэлект
* Задача n-назад
* Таварыства Менса
* Таварыства Патройнай Дзявяткі
* Таварыства Мега
* Эмацыйны інтэлект (EI)

Спасылкі
--------

* Бясплатны тэст IQ таварыствы Mensa — тэст Равена рухомага інтэлекту. Адзін з найбольш якасных бясплатных тэстаў Архівавана 17 студзеня 2013. (Менса)  (англ.)
* Глабальная сетка інтэлекту (World Intelligence Network)
* Усе таварыствы высокага інтэлекту
Дзень незалежнасці Ізраіля
**Дзень Незалежнасці Ізраіля** (іўр.: יום העצמאות, Ём ха-Ацмаут) — галоўнае дзяржаўнае свята Ізраіля, адзначаецца штогод у памяць аб абвяшчэнні Дзяржавы Ізраіль 14 мая 1948 (5 іяра 5708). 5 іяра, прыкладна за 8 гадзін да заканчэння брытанскага мандата ў Палесціне, была падпісана Дэкларацыя незалежнасці Ізраіля, і Давід Бэн-Гурыён (пазней першы прэм'ер-міністр Ізраіля) абвясціў аб стварэнні Дзяржавы Ізраіль. Гэта аб'ява была зроблена з прычыны рашэння Генеральнай Асамблеі ААН, рэзалюцыі 181 ад 29 лістапада 1947.

Напярэдадні свята ва ўсіх гарадах ладзяцца феерверкі. Гэта адзіны афіцыйны нерабочы дзень у Ізраілі, калі працуе гарадскі транспарт, а насельніцтва, якое прытрымлівапецца яўрэйскіх рэлігійных традыцый, можа ездзіць у аўтамабілях і запальваць агонь, таму свята адзначаецца масавым выездам на пікнікі. Дню Незалежнасці папярэднічае Ём Ха-Зікарон — Дзень памінання загінулых салдат Ізраіля і ахвяр тэрору.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзень незалежнасці Ізраіля

| ⛭Яўрэйскія святы |
| --- |
| Рэлігійныя святы | Шабат · Рош Хадэш
Рош Ха-Шана · 
Пост Гедаліі · 
Ём Кіпур · 
Сукот  і Ашана Раба · 
Шміні Ацэрэт і Сімхат Тора · 
Ханука · 
Дзясятае тэвета · 
Ту бі-Шват · 
Пост Эсфіры і Пурым · 
Пост першынцаў і Песах і Мімуна · 
Лаг ба-Омер · 
Шавуот · 
Сямнаццатае тамуза · 
Трохтыднёўе · 
Дзявятае ава · 
Ту бэ-Аў
 |
| Святы Ізраіля | Сігд ·  Дзень памяці Іцхака Рабіна ·  Дзень памяці ахвяр Халакоста ·  Дзень памяці загінулых у войнах Ізраіля і ў тэрактах ·  Дзень незалежнасці Ізраіля ·  Дзень Іерусаліма
 |
**Дзень памяці пра расіян, якія выконвалі службовы абавязак за межамі Айчыны** — памятная дата, закліканая ўшанаваць памяць воінаў-інтэрнацыяналістаў. Адзначаецца штогод 15 лютага. У гэты дзень ў 1989 годзе апошняя калона савецкіх войск пакінула тэрыторыю Афганістан. Гэта падзея адзначыла для Савецкага Саюза заканчэнне Афганскай вайны.

 Расія
------

Афіцыйная назва — *«Дня памяці пра расіян, якія выконвалі службовы абавязак за межамі Айчыны»* (руск.: Дня памяти о россиянах, исполнявших служебный долг за пределами Отечества).

У 2010 годзе «Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў» набыў афіцыйны статус. Федэральным законам ад 29 лістапада 2010 г. № 320-ФЗ у артыкул 1.1 Федэральнага закона № 32-ФЗ ад 13.03.1995 года «Аб днях вайсковай славы і памятных датах Расіі» ўнесены змены, якія ўступілі ў сілу з 1 студзеня 2011 г. 

У адпаведнасці з дапаўненнем Федэральнага закона ад 12.01.1995 № 5-ФЗ «Аб ветэранах» савецкія і расійскія вайскоўцы ў перыяд з 1936 па 2008 гады ўдзельнічалі ў 47 замежных канфліктах на тэрыторыі 22 краін (не лічачы Вялікай Айчыннай вайны, а таксама баявых дзеянняў, якія вяліся выключна або пераважна на тэрыторыі РСФСР, СССР, Расіі).

 Беларусь
---------

Памятная дата зацверджаны прэзідэнцкім указам № 157 ад 1998 года'.

 Украіна
--------

Згодна з Указам Прэзідэнта Украіны Леаніда Кучмы ад 11 лютага 2004, ва Украіне штогод 15 лютага адзначаецца «*Дзень ушанавання ўдзельнікаў баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў*» (укр.: День вшанування учасників бойових дій на території інших держав).

Зноскі
------

1. ↑  Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 лістапада 2021.
2. ↑  'Авторский коллектив. *Афганистан. Память и боль // Биобиблиографический справочник / составитель И. Н. Илюшина. — Гродно: Гродненская городская центральная библиотека имени А. Е. Макаёнка, 2019. — 44 с.*
3. ↑  Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 536.

Спасылкі
--------

* Выступление Путина на торжественном собрании, посвящённом Дню памяти воинов-интернационалистов
**Дзень святой Люсіі** — свята, якое адзначаецца 13 снежня ў каталіцкіх і пратэстанцкіх краінах.

Гісторыя
--------

Лічыцца, што назва свята звязана з пакутніцай з Сіракузаў — святой Люсіяй, аслепленай і забітай за  веру ў Хрыста. Аднак, існуе легенда, што нейкая Люсія жыла ў Сярэднявеччы і была жонкай шведскага рыбака. Аднойчы яе муж адправіўся ў мора, але разгулялася бура. Нячыстая сіла, якая гуляла па Зямлі ў гэтую ноч, пагасіла маяк, і тады Люсія выйшла на высокую скалу з ліхтаром, каб асвятляць любімаму дарогу да прычала. Чэрці раззлаваліся, напалі на дзяўчыну і адрэзалі ёй галаву. Але нават пасля смерці яе прывід стаяў на скале з ліхтаром.

У Паўночнай Еўропе
------------------

У дзень святой Люсіі ў Стакгольме і Хельсінкі праходзяць цырымоніі выбараў і каранацыі Люсіі, якую ўпрыгожваюць ў белую сукенку і апранаюць вянок з запаленых свечак, пасля чаго пачынаецца ўрачыстае карнавальнае шэсце дзяцей. Шведская каранацыя праходзіць у нацыянальным музеі Скансэн, а фінская — у галоўным саборы Хельсінкі. Убранне «каралевы свята» сімвалічнае: белая сукенка азначае нявіннасць і чысціню, чырвоны пояс, якім яна падпяразана — пакутніцкую смерць, вянок — німб, сімвал святасці, а падпаленыя свечкі — святло. У кожнай школе таксама выбіраюць сваю Люсію і ладзяць святы са спевамі традыцыйных гімнаў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзень святой Люсіі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2020005534 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Слоўта.
**Сло́ўта**, **Бяздо́нніца**, **Во́ка** — возера ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці, у басейне ракі Нарач. Знаходзіцца за 9 км на захад ад горада Мядзел, за 1,5 км на захад ад вёскі Пасынкі. Адносіцца да Нарачанскай групы азёр.

Плошча паверхні возера — 0,01 км². Даўжыня — 0,14 км, найбольшая шырыня — 0,11 км, даўжыня берагавой лініі — 0,38 км. Найбольшая глыбіня — больш за 5 м.
Возера слабапраточнае. Катлавіна рэшткавага тыпу. Берагі нізкія, забалочаныя. На паўднёвым усходзе ў возера Нарач выцякае ручай Слоўта. Вада возера — гідракарбанатна-кальцыевая, сярэднемінералізаваная. Трафічны статус вадаёма — пераходны тып паміж эўтрофным і дыстрофным.

Зноскі
------

1. ↑  Возера Бяздонніца (Слоўта) / Водныя рэсурсы Нацыянальнага парку «Нарачанскі»  (руск.)

| Нарачанскія азёры |
| --- |
| 
* Баторына
* Белае
* Блядка
* Выдранік
* Градскае
* Запартава
* Казінае
* Млынок
* Мястра
* Нарач
* Падшап’е
* Слоўта
* Скрыпава
* Шастакова

 |
**Z-карта** (Зэт-карта) — зарэгістраваная гандлёвая марка на складаючыяся дапаможнікі, вынайдзеныя Джорджам Макдональдам, пісьменнікам падарожжаў і кансультантам Брытанскіх Авіяліній.

Гісторыя
--------

Макдональд выявіў, што традыцыйныя складаючыяся мапы былі занадта грувасткімі, каб насіць з сабой падчас камандзіровак у даследчыя паездкі, і пажадаў больш зручнага рашэння. Так Z-карта была распрацавана і запушчана ў 1992 з кампаніяй, як яна выглядае сёння, заснаванай ў 2003 годзе.

Z-карта была хутка прынята ў якасці маркетынгавага інструмента камунікацыі і дасягнула такога распаўсюджвання, што тэрмін *Z-карта* зараз выкарыстоўваецца як спасылка на шмат тыпаў «Z-створак» або «карт-канцэрцін», а не толькі на тыя, што вырабляе Z-CARD Ltd.[*крыніца?*] Хаця Z-CARD заснавала рынак «Z-створак» у 1992 годзе, з таго часу на рынак увайшоў  шэраг іншых кампаній, вырабляючых свае ўласныя прылады фармату «Z-створак». Першапачатковае натхненне для прадукту прыйшло з падобнага фармату раскладваючыхся мап.

Прымяненні
----------

Z-CARD і аналагічныя прадукты выкарыстоўваюцца ў шырокім дыяпазоне выпадкаў, у тым ліку ва ўнутраных карпаратыўных камунікацыях, у інфармаванні аб прадуктах і паслугах, а так сама ў рэкламнай прадукцыі ва ўсіх асноўных галінах прамысловасці.

Выкарыстанне тэхналогіі
-----------------------

У апошнія гады ў картах былі прадстаўлены такія тэхналогіі, як радыёчастотнай ідэнтыфікацыя, QR-коды і дапоўненая рэчаіснасці.

Ўзнагароды
----------

У 2011, Z-CARD выйграла Ўзнагароду вышэйшай якасці Каралеўскага Інстытута Маркетынгу ў катэгорыі БМС. Папярэднія пераможцы ўзнагародаў КІМ: Саатчы & Саатчы, Маккен Эрыксан і JCDecaux.

У 2010 годзе, Z-CARD выйграла ў намінацыях «Бізнес года Паўднёвга Лондана» і «Лепшы бізнес для маркетынга» ў Бізнес-Узнагародах Паўднёвага Лондана.

Гл. таксама
-----------

* Брашура
* Візітная картка
* Комп-карта
* Складзеная ўлётка
* Маркетынгавыя матэрыялы
* Дакумент купца-марахода
* Памфлет

Зноскі
------

1. 1 2  The Telegraph Z-Card seeks to shape up for austerity times 2011-4-19, retrieved 2012-12-10
2. ↑  Printweek Архівавана 29 верасня 2011. Z-Card launches augmented reality PocketMedia product 2010-07-21, retrieved 2012-12-10
3. ↑  South London Business Архівавана 3 сакавіка 2012. RBS South London Business Awards 2009 retrieved 2012-12-10
**Рышыкеш** (англ.: Rishikesh, хіндзі: ऋषिकेश) — горад у паўночнай Індыі (штат Утаракханд), у перадгор’ях Гімалаяў. Святы горад для прыхільнікаў індуізму, сусветная сталіца ёгі, у якім у старажытнасці жылі легендарныя святыя мудрацы, а ў XX стагоддзі — такія вядомыя майстры ёгі, як Свамі Шывананда і Свамі Амкарананда. У пачатку 1968 года гурт The Beatles правёў некаторы час у Рышыкешы, вывучаючы медытацыю разам з Махарышы Махеш Ёгі.

Рышыкеш таксама вядомы як брама Гімалаяў і размешчаны за 25 км ад іншага святога індуісцкага горада — Хардвара, з’яўляецца адпраўным пунктам да найстаражытных горных паломніцкіх паселішчаў, такіх як Бадрынатх, Кедарнатх, Ганготры і Ямунотры.

За паўтары гадзіны язды ад Дэхрадуна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4050128-0 · LCCN: n84112059 · VIAF: 133741119 |
**Слоўнік беларускай мовы** — найбольш поўны акадэмічны слоўнік беларускай мовы, выдадзены ў 2012 годзе, падрыхтаваны з улікам змен, што адбыліся ў адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». У аснову рэестра слоўніка, які ўключае каля 150 тыс. слоў, пакладзены рэестр «Слоўніка беларускай мовы» 1987 года выдання, значна дапоўнены лексікай, што ўвайшла ва ўжытак у апошнія дзесяцігоддзі, а таксама лексікай, якая можа вызваць цяжкасці пры напісанні па новых правілах.

Гл.таксама
----------

* Гістарычны слоўнік беларускай мовы

Літаратура
----------

* Слоўнік беларускай мовы / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; ўклад. Н. П. Еўсіевіч [і інш]; навук. рэд. А. А. Лукашанец, В. П. Русак. - Мінск : Беларус. навука, 2012. - 916 с. - ISBN 978-985-08-1365-7 : 53 334 р.
**Місіяне́рства** (ад лац.: missio — пасылка, даручэнне) — адна з формаў дзейнасці рэлігійных арганізацый, якая ставіць мэтай зварот няверуючых ці прадстаўнікоў іншых рэлігій. Сустракаецца, галоўным чынам, ва ўніверсальных рэлігіях, перш за ўсё ў сусветных рэлігіях, і не распаўсюджана ў нацыянальных рэлігіях.

Адрозніваюцца «знешняя» місія (у іншых краінах) і «ўнутраная» (сярод няверуючых і іншаверцаў на ўласнай кананічнай тэрыторыі).

*Місіянерства* часам адрозніваюць ад празелітызму, аднак выразныя адрозненні паміж місіянерствам і празелітызмам адсутнічаюць.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Канадская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11939024n · GND: 4039575-3 · LCCN: sh85086017 · NDL: 00570699 · NKC: ph122904, ph164942 |
**Дзень мёртвых** (ісп.: Día de Muertos) — свята, прысвечанае памяці памерлых, якое праходзіць штогод 1 і 2 лістапада ў Мексіцы, Гватэмале, Гандурасе, Сальвадоры. Па павер'і ў гэтыя дні душы памерлых сваякоў наведваюць родны дом. Традыцыя ўзыходзіць да індзейцаў мая і ацтэкаў, якія прыносілі дары багіні Міктлансіўатль і будавалі сцены з выявай чарапоў — *тсампантлі*.

У 2003 годзе свята было ўключана ЮНЕСКА у спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва.

Катрына
У гэтыя дні ладзіцца карнавал, гатуюцца саладосці ў выглядзе чарапоў, робяцца спецыяльныя фігуркі апранутых жаночых шкілетаў — Катрына, гэта значыць *модніца, франціха* (ісп.: La Calavera de la Catrina).

Хлеб мёртвых — традыцыйная выпечка да Дня мёртвых
У 2004 годзе студэнты Нацыянальнага аўтаномнага ўніверсітэта Мексікі пабудавалі з 5667 цукровых, шакаладных і карамельных чарапоў сцяну, што на 2667 чарапоў перавышае ранейшую сцяну. Сцяна занесена ў Кнігу рэкордаў Гінеса

Гл. таксама
-----------

* Крыштальны чэрап

Зноскі
------

1. ↑  1 і 2 лістапада Мексіка святкуе Дні мёртвых
2. 1 2  Да Дня памерлых у Мексіцы ўзвялі сцяну з чарапоў
3. ↑  The Indigenous Festivity dedicated to the Dead.

Літаратура
----------

* *Октавио Пас*. День всех святых, праздник мертвых // Поэзия. Критика. Эротика / Октавио Пас. — М.: Русское феноменологическое общество, 1996. — С. 22-35.
* *Рэй Брэдбери*. Канун всех святых, Сахарный череп. — М. 1972.

Спасылкі
--------

* Дзень мёртвых Архівавана 31 кастрычніка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
Мексіканскае нагор'е
**Мексіканскае нагор'е** (ісп.: Altiplanicie Mexicana) — нагор'е ў паўднёвай частцы Паўночнай Амерыкі, якое займае вялікую частку Мексікі (яе паўночную і цэнтральную частку). Мае плошчу каля 1200 тыс. км². Складаецца з шырокага пласкагор'я і горных хрыбтоў, размешчаных па мяжы з усходу, поўдня і захаду. Большая частка нагор'я размяшчаецца на вышыні 1000—2000 м.

З усходу Мексіканскае нагор'е абмежавана горным хрыбтом Сьера-Мадрэ Усходняя (вышыня да 4054 м), які крута абрываецца ў бок Мексіканскага заліва. Заходняя мяжа нагор'я — хрыбет Сьера-Мадрэ Заходняя (вышыня да 3150 м). На поўдні нагор'е ўпіраецца ў граду пагаслых і дзеючых вулканаў — Папярочную Вулканічную Сьеру. У паўночнай частцы ў раёне мяжы Мексікі і ЗША, нагор'е ўтварае клінаваты выступ паміж пустыняй Санора і плато Каларада, плаўна пераходзячы ў плато Вялікія раўніны. На поўначы нагор'я размешчана пустыня Чыуауа.

Спасылкі
--------

* *Мексиканское нагорье (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Мекленбу́ргская бу́хта** (ням.: Mecklenburgische Bucht, дацк.: Mecklenburg Bugt) — марская бухта ў паўднёва-заходняй частцы Балтыйскага мора, паміж нямецкім берагам на поўдні, і дацкімі астравамі Фальстэр і Лолан на поўначы. Абмежавана на захадзе востравам Фемарн, дзе яна зліваецца з Кільскай бухтай, а з усходу паўвостравам Дарс. Плошча бухты складае прыкладна 3500 км².

Уключае таксама драбнейшыя бухты: Любекскую і Вісмарскую.

Найбуйнейшымі портамі з’яўляюцца ганзейскія гарады Любек, Ростак і Вісмар.

Эканоміка
---------

Заліў мае вялікае значэнне для марскіх перавозак у рэгіёне, праз яго штогод праходзяць звыш 63200 суднаў. У сувязі з павелічэннем трафіку ў вобласці, узнікаюць сур’ёзныя асцярогі з-за патэнцыйнага забруджвання навакольнага асяроддзя.
Паштовая марка СССР, прысвечаная Дню касманаўтыкі
**Дзень касманаўтыкі** — памятная дата, якая адзначаецца 12 красавіка, усталяваная ў азнаменаванне першага палёту чалавека ў космас.

Гісторыя і святкаванне
----------------------

12 красавіка 1961 года савецкі касманаўт Ю. А. Гагарын на касмічным караблі «Усход-1» стартаваў з касмадрома "Байканур" і ўпершыню ў свеце здзейсніў арбітальны аблёт планеты Зямля. Палёт у калязямной касмічнай прасторы доўжыўся 108 хвілін.

У Савецкім Саюзе свята усталявана Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 красавіка 1962 года. Адзначаецца пад назвай **Дзень касманаўтыкі**. Гэта свята усталяваа па прапанове другога лётчыка-касманаўта СССР Германа Цітова, які звярнуўся ў ЦК КПСС з адпаведнай прапановай 26 сакавіка 1962 года.

У гэты ж дзень адзначаецца **Сусветны дзень авіяцыі і касманаўтыкі** паводле пратаколу (п. 17) 61-й Генеральнай канферэнцыі Міжнароднай авіяцыйнай федэрацыі, якая адбылася ў лістападзе 1968 г. і рашэння Савета Міжнароднай авіяцыйнай федэрацыі, прынятай 30 красавіка 1969 г. па прадстаўленні Федэрацыі авіяцыйнага спорту СССР.

7 красавіка 2011 года на спецыяльным пленарным пасяджэнні Генеральнай Асамблеі ААН была прынятая рэзалюцыя, якая афіцыйна абвясціла 12 красавіка **Міжнародным днём палёту чалавека ў космас**. Суаўтарамі рэзалюцыі сталі больш чым 60 дзяржаў.

Філатэлія і нумізматыка
-----------------------

* Паштовая марка з выявай Ю. Гагарына. СССР, 1964Паштовая марка з выявай Ю. Гагарына. СССР, 1964
* Паштовая марка з выявай А. Лявонаў. СССР, 1967Паштовая марка з выявай А. Лявонаў. СССР, 1967
* Паштовая марка. СССР, 1972Паштовая марка. СССР, 1972
* Паштовая марка з выявай арбітальнай станцыі "Мір". СССР, 1990Паштовая марка з выявай арбітальнай станцыі "Мір". СССР, 1990
* Паштовая марка. Казахстан, 1996Паштовая марка. Казахстан, 1996
* Юбілейная манета Банка Расіі "50 лет первого полёта человека в космос", 2011Юбілейная манета Банка Расіі "50 лет первого полёта человека в космос", 2011
* Юбілейная марка. Украіна, 2011Юбілейная марка. Украіна, 2011

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзень касманаўтыкі
**Дзень бацькі** — штогадовае свята ў гонар бацькаў, якое адзначаецца ў многіх краінах у трэцюю нядзелю чэрвеня.

Гісторыя
--------

У ЗША ўпершыню святкаваўся 19 чэрвеня 1910 года. Ініцыятарам стварэння гэтага свята называюць місіс Дод з горада Спокан штата Вашынгтон. Яна хацела выказаць удзячнасць свайму бацьку, а ў яго асобе — усім клапатлівым бацькам Амерыкі, якія ўдзельнічаюць у выхаванні дзяцей. Бацьку заснавальніцы свята звалі Уільям Смарт, яго жонка памерла, нарадзіўшы шостае дзіця, але бацька-адзіночка паспяхова выхаваў нованароджанага і яшчэ пяцярых дзяцей. Дабрадзейны Уільям быў ветэранам грамадзянскай вайны і пражываў з дзецьмі на ферме.
Фабрыка Manner у Хернальсе, Вена
**Manner** — сетка кандытарскіх устаноў у Аўстрыі кампаніі **Josef Manner & Comp AG**. Карпарацыя, заснаваная ў 1890 годзе, вырабляе шырокі асартымент кандытарскіх вырабаў: вафлі, кандытарскія вырабы працяглага захоўвання, кандытарскія вырабы з шакаладу, прысмакі, какава і розныя сезонныя прадукты.

Найбольш вядомым прадуктам кампаніі з'яўляюцца «Неапалітанскія вафлі», вырабленыя ўпершыню ў 1898 годзе. Іх прадаюць блокамі па дзесяць вафляў памерамі 47\*17\*17 мм з арэхава-крэмавым напаўненнем. Лясныя арэхі першапачаткова імпартавалі з італьянскага Неапаля, адсюль пайшла і назва. Асноўны рэцэпт вафляў застаецца нязменным да сённяшняга дня.

Лагатып кампаніі ўяўляе сабой малюнак сабора Святога Стэфана ў Вене. Гэта пайшло з 1890-х гадоў, калі Юзаф Манер адкрыў сваю першую краму побач з саборам. Арцыбіскупства Вены і кампанія Манера вырашылі, што фірма можа выкарыстоўваць сабор у якасці лагатыпу ў замен на фінансаванне заробку аднаго муляра, які выконваў рамонтна-аднаўленчыя работы будынку храма.

Крыніцы
-------

1. ↑  Geburtagsmesse für «Manner-Schnitten»-Chef im Stephansdom, Birthday celebration for «Manner wafers» boss in the cathedral, Archdiocese of Vienna, 17-07-2014
Карта Меланезіi
**Меланезія** (ад грэч. μέλας і грэч. νῆσος — Чорныя астравы) — сукупнасць астраўных груп у Ціхім акіяне, чые карэнныя жыхары, меланезійцы, не гавораць ні на палінезійскіх, ні на мікранезійскіх мовах, а таксама з’яўляюцца цёмнаскурымі. Меланезія размешчаная на паўночным усходзе ад Аўстраліі.

Часам з тэрыторыі Меланезіі вылучаюць Папуасію, населеную папуасамі

* Плошча: 940 000 км ²
* Насельніцтва: 6 500 000 чалавек

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX451750 · BNF: 11932474m · GND: 4038517-6 · LCCN: sh85083370 · NDL: 00567606 · NKC: ge134359 · SUDOC: 027239233 · VIAF: 236350358 |

 |
**Мекленбург-Пярэдняя Памеранія** (ням.: Mecklenburg-Vorpommern) — зямля ФРГ. Сталіца — Шверын.

Дзякуючы геаграфічным фактарам і асаблівасцям гістарычнага развіцця, гэтая федэральная зямля з насельніцтвам каля двух мільёнаў чалавек уяўляе сабой найменш населеную з усіх федэральных зямель сучаснай Германіі.

Гісторыя
--------

Доўгі час гэтыя землі былі населеныя славянскімі плямёнамі, пераход якіх да новых формаў вядзення сельскай гаспадаркі прыблізна супаў з пачаткам экспансіі насельніцтва з заходніх абласцей на Усход, націск на Усход, які пачаўся з крыжовага паходу, узначальваўся Генрыхам Львом супраць паганскага насельніцтва, якое складалася з шэрагу плямёнаў, званых агульным словам венды.

Прырода
-------

Займае нізіннае Мекленбургскае паазер’е, у Балтыйскім моры астравы Руген, Пёль, Гідэнзе, частку Узедама і інш. Клімат умераны, цёплы, пад значным уплывам марскіх мас паветра. Рэкі кароткія. Шмат азёр, найбольшае Мюрыц (117 км²). Вялікую плошчу займаюць хваёвыя і букавыя лясы.

Эканоміка
---------

У федэральнай зямлі вырошчваюць збожжавыя культуры, рапс, бульба. Прыносіць даходы рыбалоўства. Развіваюцца прадпрыемствы будаўнічай індустрыі, харчовай прамысловасці, дрэваапрацоўкі.

Запазычанасць: 6.170 € на душу насельніцтва (2002)
Агульная запазычанасць: 10800000000 € (2002)

Транспарт
---------

Добра развіта сетка аўтадарог і чыгунак. Галоўны гандлёвы і рыбалоўны порт — Ростак, паромны порт Засніц (сувязі з Швецыяй).

Вядомыя асобы
-------------

* Каспар Давід Фрыдрых (1774—1840) — нямецкі жывапіс]ец.
* Вольфганг Кёпен (1906—1996) — нямецкі пісьменнік.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Manuela Schwesig - Ministerpräsidentin — Staatskanzlei des Landes Mecklenburg-Vorpommern. Праверана 4 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q31841265'></a>
3. ↑

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мекленбург-Пярэдняя Памеранія

| Федэральныя землі Германіі |
| --- |
| 
* Баварыя
* Бадэн-Вюртэмберг
* Берлін
* Брандэнбург
* Брэмен
* Гамбург
* Гесэн
* Мекленбург-Пярэдняя Памеранія
* Ніжняя Саксонія
* Паўночны Рэйн-Вестфалія
* Рэйнланд-Пфальц
* Саар
* Саксонія
* Саксонія-Ангальт
* Цюрынгія
* Шлезвіг-Гольштэйн

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX456052 · BNF: 155436169 · GND: 4242861-0 · LCCN: n91071090 · NKC: ge128769 · NSK: 000149555 · SUDOC: 027304736 · VIAF: 125624951, 257755104 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ткачук.
**Міхаіл Фёдаравіч Ткачук** (15 жніўня 1934, Ленінград) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры ў Ленінградзе ў 1961 г. Працаваў у Ленінградскім аддзяленні Гідрапраекта, Малддзіпрабудзе, з 1965 года — галоўны архітэктар праектаў у Мінскпраекце, Белдзіпрагандлі, з 1975 года — у Мінскім мастацка-вытворчым камбінаце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1968 года. Пражывае ў Мінску.

Товрчасць
---------

Камароўскі рынак
Праект гасцініцы ў Бранску
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): генплан Дзіўнагорска (1963), гасцініца «Турыст» у Кішынёве (1968), 9-павярховыя жылыя дамы з прыбудаванымі блокамі абслугоўвання па Ракаўскай шашы (1965), Дом мадэляў па праспекце Машэрава (1969), Камароўскі калгасны рынак (1981) у Мінску, універмаг у Нясвіжы (1969), брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан у Белаазёрску (1976, скульптар У. І. Ананька), мемарыяльны комплекс «Рыленкі» ў Дуброўне (1978).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Ткачук Михаил Федорович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. ↑  Память: историко-документальная хроника Берёзовского района / гл. ред. И. П. Шамякин. — Минск: БелСЭ, 1987. — 430

Літаратура
----------

* Ткачук Михаил Федорович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Marmota menzbieri** — грызун сямейства вавёркавых. Від названы ў гонар рускага заолага М.А. Мензбіра.

Вобласць распаўсюджання незвычайна малая і ахоплівае толькі захад Цянь-Шаня.

*Marmota menzbieri* пры даўжыні цела ад 40 да 45 см і сярэдняй вазе 2,5 кг з'яўляецца самым маленькім відам суркоў. Асобныя буйныя асобіны Marmota himalayana могуць насупраць мець даўжыню да 70 см і дасягаць вагі да 9 кг.

У *Marmota menzbieri* вельмі маленькая вобласць распаўсюджвання ў параўнанні з іншымі відамі суркоў. Яны селяцца на стромкіх схілах з густым і добра сфармаваным раслінным покрывам.

Класіфікаваны як самастойны від з-за сваёй нязначнай велічыні, свайго характэрнага колеру поўсці, свайго характэрнага прызыву, які адрозніваецца ад прызыву іншых суркоў, а таксама выразна інакш пабудаванага бакулюма (ён амаль прамы і не мае на канцы пашырэння).

Зноскі
------

1. ↑  Bibikov, с. 31
2. ↑  Bibikov, с. 52

Літаратура
----------

* Dimitrij I. Bibikow: *Die Murmeltiere der Welt*. Westarp 1996. ISBN 3-89432-426-0
* Monika Preleuthner, Gerhard Aubrecht (Hrsg): *Murmeltiere*, Stapfia 63, Oberösterreichisches Landesmuseum, Linz 1999, ISBN 3-85474-044-1
**Міхаіл Якубік** (31 сакавіка 1914, в. Чучавічы , Лунінецкі павет — 28 кастрычніка 1966, Лодзь, Польшча) — брыгадны генерал Войска Польскага.

Біяграфія
---------

У 1925—1931 годзе быў вучнем прыватнай гімназіі ў горадзе Лунінцы. У 1935—1938 гадах адбываў вайсковую тэрміновую службу ў 4-м лётным палку ля горада Торунь (Польшча), на працягу якой у 1937 годзе скончыў курс пілатажу на самалёце «РВД-8». У 1943 годзе скончыў школу танкавых войск імя Пушкіна ў г. Рыбінск (РСФСР). З мая па ліпень 1943 года быў унтэр-афіцэрам інструктарам у 1-ым Варшаўскім танкавым палку. Са снежня 1943 года нёс службу ў 1-ым авіяцыйна-знішчальным палку «Варшава», займаў чарговыя пасады: пілота, старшага пілота, камандзіра звяна, намесніка камандзіра 3-яй эскадрыллі па-палітычна выхаваўчай частцы (ад 29 верасня 1944 года), намеснікам камандзіра палка па-палітычна-выхаваўчай частцы (ад 1-га студзеня 1945 да чэрвеня 1946 года). Прымаў удзел у баявых вылетах авіяцыі 1-ай Арміі Войска Польскага ад Варшавы да Берліна.

8 кастрычніка 1953 года было прысвоена званне «Брыгадны генерал».

Пахаваны на вайсковых могілках у Павознках на Алеі Славы ў Варшаве.

Узнагароды
----------

* Сярэбраны медаль «Заслужаным на полі Брані» (Славы) (1944)
* Ордэн «Залаты Крыж Заслугі»
* Ордэн «Вялікая Айчынная вайна 1941—1945 гг.» (СССР) (1945)
* Ордэн "Рыцарскі Крыж адраджэння Польшчы"4-й ступені (1945)
* Ордэн «Крыж Храбрых» (1946)
* Медаль «10-годдзе заваявання Незалежнасці Польшчы»
* Ордэн «Рыцарскі Крыж Адраджэння Польшчы» (1958)
* Ордэн «Працоўны Сцяг» I I-й ступені (1964)

Літаратура
----------

* *Gen. bryg. pil. Michał Jakubik (1914—1966)* — Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (40), Warszawa 1966, s. 365, 366
* Janusz Królikowski, *Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943—1990* t. II:I-M, Toruń 2010
* «Памяць. Лунінецкі раён», Мінск, «БЕЛАРУСЬ» , 1995 г.

Зноскі
------
**Malus bhutanica** — від невысокіх кустоў або дрэў роду Яблыня (*Malus*) сямейства Ружавыя (*Rosaceae*).

Арэал віду ўключае Бутан, а таксама тэрыторыю Кітая — Тыбецкая аўтаномная акруга і правінцыі Ганьсу, Шэньсі і Сычуань.

Апісанне
--------

Кветкі сметанкова-белыя, злёгку духмяныя, распускаюцца ў маі. Плады грушападобнай формы, чырвонага або жоўтага колеру. Лісце сярэдняй велічыні, летам зялёнае, а ўвосень прыемных адценняў. Вышыня — ад 3 да 4 метраў. Крона — ад 3 да 4 метраў.

Сістэматыка
-----------

Упершыню апісаны як Pyrus bhutanica W.W.Sm. 1911. У 1994 годзе Джэймсам Фіпсам (*James Bird Phipps*) былі апублікаваныя вынікі даследавання, на падставе якіх ён зрабіў выснову, што *Pyrus bhutanica* — той жа від, што і Malus toringoides (Rehder) Hughes, 1920, і, адпаведна гэтаму, увёў новую назву *Malus bhutanica* (новая камбінацыя, comb. nov.). Такі погляд на гэты таксон, аднак, не з’яўляецца агульнапрызнаным: у базе дадзеных *The Plant List* назва Malus bhutanica (W.W.Sm.) J.B.Phipps мае статус *unresolved name*, то ёсць адносна яе нельга адназначна сказаць, ці варта яе выкарыстоўваць як назву самастойнага віду альбо варта звесці яго ў сінаніміку іншых таксонаў, у той час як назва Malus toringoides (Rehder) Hughes з’яўляецца прызнанай (статус *accepted name*).

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  MALUS Архівавана 17 лютага 2011.
4. ↑  J. B. Phipps. Malus bhutanica — comb. nov. Edinburgh Journal of Botany / Volume 51 / Issue 01 / March 1994, pp 99-101
5. ↑  *Malus bhutanica*: звесткі пра назву таксона на сайце *The Plant List* (version 1.1, 2013). (англ.) (Праверана 27 снежня 2017)
6. ↑  *Malus toringoides*: звесткі пра назву таксона на сайце *The Plant List* (version 1.1, 2013). (англ.) (Праверана 27 снежня 2017)

Спасылкі
--------

* Flora of China (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · IPNI · IRMNG · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |