**Амонімы** (стар.-грэч.: ὁμός — аднолькавы + ὄνομα — імя) — розныя па значэнні, але аднолькавыя па напісанні адзінкі мовы (словы, марфемы і інш.). Паняцце ўведзена Арыстоцелем. Сукупнасць амонімаў якой-небудзь мовы называецца аманімікай. Таксама аманімікай называецца і раздзел лексікалогіі, які вывучае амонімы.

Тыпалогія
---------

Усе амонімы-словы падзяляюцца на тыпы: лексічныя, фанетычныя, марфалагічныя і інш.

* Лексічныя амонімы маюць поўнае гукавое супадзенне ва ўсіх формах і адносяцца да адной часціны мовы. Напрыклад: *нота* — дыпламатычны дакумент і *нота* — музычны знак; *блок* — палітычнае аб'яднанне і *блок* — тэхнічнае прыстасаванне, механізм.
* Фанетычныя амонімы, або амафоны — словы, якія аднолькава гучаць, але адрозніваюцца напісаннем. Параўн.: *грыб — грып, род — рот, везці — весці, код — кот, казка — каска* і інш. Часцей за ўсё яны супадаюць па гучанні толькі ў асобных формах.

|  |
| --- |
| *А раніцай туман над сопкай —*
*густая пара над катлом:*
*знаёма пахла бульбай сопкай,*
*сялом, пакінутым жытлом.* |
| *Рыгор Барадулін* |

* Марфалагічныя амонімы, або амаформы — словы, якія звычайна адносяцца да розных часцін мовы і супадаюць толькі ў некаторых марфалагічных формах: *вусны* (назоўнік множнага ліку) і *вусны* (прыметнік), *кліч* (назоўнік) і *кліч* (дзеяслоў загаднага ладу), *сопкі* (прыметнік) і *сопкі* (назоўнік множнага ліку).

Аманімія
--------

Аманімія — гукавое супадзенне адзінак (марфем, слоў, словазлучэнняў і г. д.), якія адрозніваюцца паміж сабой значэннем.

Адрозніваюць поўную і частковую аманімію. Поўныя амонімы супадаюць ва ўсіх граматычных формах. Напрыклад: *заранка* — зорка і *заранка* — птушка. Пры частковай лексічнай аманіміі адно з сугучных слоў цалкам (ва ўсіх сваіх формах) супадае па гучанні з часткай форм іншага слова ці нават з адной асобнай яго формай, напр. *вечарам* (прыслоўе) і *вечарам* (назоўнік мужчынскага роду адзіночнага ліку творнага склону). У беларускай, як і ў іншых мовах, пашыраны від частковай аманіміі, калі ўсе формы аднаго назоўніка аказваюцца аманімічнымі з формамі множнага ліку іншага назоўніка. Напрыклад: *курсы* — форма павышэння кваліфікацыі кадраў і *курсы* — множны лік да курс; *шашкі* — гульня і *шашкі* — множны лік да шашка. Да частковай адносяць таксама прыставачную аманімію (*дапісаць* — поўнасцю скончыць пісаць і *дапісаць* — да канца старонкі), супадзенне форм аднаго з трыванняў (закончанага ці незакончанага) розных дзеясловаў (*прамакаць* ад прамакнуць і ад прамокнуць). Выпадкі тыпу *норка* (звер) і *норка* (маленькая нара), *ножка* (у мэблі) і *ножка* (памяншальнае ад нага), *кашка* (канюшына) і *кашка* (памяншальнае ад каша) таксама частковая аманімія.

|  |
| --- |
| *Я на елку палячу —*
*усе галінкі палячу.*
*3 журавін зрабіў каралі,*
*журавы мяне каралі,*
*а суніцы ледзь паспелі,*
*іх дразды скляваць паспелі.* |
| *Сяргей Грахоўскі* |

Аманімія часта выкарыстоўваецца ў мастацкай літаратуры для стварэння каламбураў, эпіграм, жартаў як своеасаблівы сродак гульні слоў.

Узнікненне амонімаў
-------------------

Амонімы ўзнікаюць у мове па розных прычынах у выніку разнастайных працэсаў, такіх, як фанетычныя змяненні, што вядуць да супадзення этымалагічна розных адзінак, запазычання лексікі, абрэвіяцыі і інш. Многія лексічныя амонімы ў сучаснай беларускай мове ўтварыліся ў выніку страты сэнсавай сувязі паміж асобнымі значэннямі {у тым ліку і пераноснымі) мнагазначных слоў: *каса* — заплеценыя валасы, *каса* — прылада працы, *каса* — вузкая пясчаная паласа; пераходу слоў з адной часціны мовы ў другую: *дзяжурны* (назоўнік) — *дзяжурны* вучань (прыметнік); у выніку дзеяння фанетычных законаў мовы, у прыватнасці ў выніку аглушэння зычных на канцы слова: *мох* (расліна) — *мог* (ад дзеяслова *магчы*); гукавога супадзення розных слоў: *міна* (выраз твару) — *міна* (снарад з выбуховым рэчывам).

Літаратура
----------

* *Старычонак В. Дз.* Слоўнік амонімаў беларускай мовы. — Мн. 1991.
* *Кунцэвіч Л. П. Міхневіч А. Я.* Аманімія // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Новы · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11976819c · GND: 4160606-1 · LCCN: sh85061773 · LNB: 000059882 · Microsoft: 160670121 · NDL: 00577095 · NKC: ph139211 |

 |