recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прырода (значэнні).
Прырода
**Прыро́да** (гэты беларускі тэрмін з’яўляецца частковай калькай лацінскага слова *natura*) — матэрыяльны свет, Сусвет, у сутнасці — асноўны аб’ект вывучэння навукі. У побыце слова «прырода» часта ўжываецца ў значэнні *натуральнае асяроддзе пасялення чалавека* (усё, што нас атачае, за выключэннем створанага чалавекам).

Кампаненты прыроды
------------------

Зямля, нетры, глебы, паверхневыя воды, падземныя воды, атмасфернае паветра, раслінны свет, жывёльны свет і іншыя арганізмы, а таксама азонавы пласт атмасферы і калязямная касмічная прастора, што забяспечваюць у сукупнасці спрыяльныя ўмовы для існавання жыцця на Зямлі.

Жывая прырода
-------------

Жывая прырода — сукупнасць арганізмаў. Падзяляецца на пяць царстваў: вірусы, бактэрыі, грыбы, расліны і жывёлы. Жывая прырода арганізуецца ў экасістэмы, якія складаюць біясферу. Асноўны атрыбут жывой матэрыі — генетычная інфармацыя, што выяўляецца ў рэплікацыі і мутацыі.

Нежывая прырода
---------------

Нежывая прырода, ці касцяная матэрыя, прадстаўлена ў выглядзе рэчываў і палёў, якія валодаюць энергіяй. Яна арганізавана ў некалькі ўзроўняў: элементарныя часціцы, атамы, хімічныя элементы, нябесныя целы, зоркі, галактыкі і Сусвет. Рэчыва можа прымаць газавы, вадкі, цвёрды стан і знаходзіцца ў выглядзе плазмы.

Прырода ў мастацтве
-------------------

Тэма прыроды ў мастацтве ў найболей поўнай меры раскрываецца ў эпоху рамантызму. Прырода выступае ў якасці неразумнага, інстынктыўнага пачатку, які супрацьстаіць чалавечаму духу. Прырода таксама тлумачыцца як выток, першабытны стан свету, таму ёй уласціва некранутасць і чысціня. Стомлены ад цывілізацыі чалавек шукае заспакаення на ўлонні прыроды, накіроўваючыся на пікнік за горад. У XX стагоддзі з’яўляецца тэма прыроды, якая помсціць чалавеку ў выглядзе стыхійных бедстваў. Сучаснае неапаганства шмат у чым з’яўляецца культам прыроды.

Спасылкі
--------

* Сусветны фонд дзікай прыроды Архівавана 1 верасня 2006.
* Гіпербалічны рост у жывой прыродзе і грамадстве

Гл. таксама
-----------

* Космас (філасофія)
* Быццё

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11933874z · GND: 4041358-5 · LCCN: sh85090277 · NDL: 00571314 · NKC: ph115994 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Арма (значэнні).
**Арма́** (англ.: Armagh, ірл.: Ard Mhacha) — горад у Паўночнай Ірландыі, адміністрацыйны цэнтр графства Арма. Статус горада быў прысвоены каралевай Лізаветай II у 1994 годзе, зацверджаны ў 1995 годзе.

Насельніцтва — 14590 чалавек (перапіс 2001). Арма — важны рэлігійны цэнтр Ірландыі з кельцкіх часоў. У сапраўдны перыяд горад з’яўляецца цэнтрам дзвюх дыяцэзій, каталіцкай і пратэстанцкай. У XIX стагоддзі ў горадзе быў пабудаваны каталіцкі сабор Святога Патрыка паводле праекта Томаса Дафа. У горадзе размешчана старадаўняя Арманская абсерваторыя.

Зноскі
------
**Cosmos atrosanguineus** — від кветкавых раслін сямейства астравыя (*Asteraceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая расліна, вышынёй не больш за паўтары метраў, з незвычайным колерам і водарам шакаладу.

Суквецце ў расліны невялікае, дыяметрам не больш за чатыры з паловай сантыметраў. Аксамітныя «шакаладныя» пялёсткі на самай справе толькі здаюцца карычневымі, у рэчаіснасці яны маюць насычаны цёмна-бардовы або чырвона-карычневы колер. Колькасць пялёсткаў можа быць 6, 8 або 10, але іх заўсёды цотная колькасць.

Непаўторнай асаблівасцю кветкі з’яўляецца яе водар. Гэтая кветку ў летні перыяд мае ярка-выражаны пах шакаладу з ваніллю, які апынуўся настолькі прывабным для людзей, што кветкі масава зрываліся, а унікальная расліна гінула. А паколькі ў прыродзе насенне відаў роду мае даволі нізкі ўзровень усходжасці і жыццяздольнасці, расліна амаль знікла. Паколькі гэтая кветка яшчэ і вельмі ўразлівая да рэзкіх перападаў надвор’я, асабліва да маразоў, то ў дзікарослым выглядзе яна зараз не сустракаецца. Усе насаджэнні на яго радзіме - гэта плады шматгадовай працы селекцыянераў па аднаўленні гэтага віду раслін.

Распаўсюджанне
--------------

Радзімай расліны з’яўляецца Мексіка, дзе яна вымерла ў дзікай прыродзе ў пачатку XX стагоддзя. Від быў уведзены ў культуру ў 1902 годзе, дзе ён выжывае ў выглядзе аднаго клона прайграванага вегетатыўным размнажэннем.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779232090 |
Артыкул пра містыку. Пра серыял гл. Звышнатуральнае (серыял).
**Звышнатуральнае** — светапоглядная катэгорыя, якая вызначае тое, што знаходзіцца па-над фізічным светам вымярэнняў і дзейнічае па-за ўплывам законаў прыроды, выпадае з ланцугу прычынных сувязей і залежнасцяў, нешта першаснае ў дачыненні да рэчаіснасці і якое ўздзейнічае на яе, што не можа быць праяўлена ў матэрыяльным свеце.

У рэлігійным сэнсе звышнатуральнае раскрываецца праз паняцці звышпачуццёвага, нецялеснага, непрацяглага існавання, якое немагчыма выявіць знешнімі органамі пачуццяў чалавека і прыладамі. У больш вузкім сэнсе звышнатуральнае таксама можа разглядацца як нейкае вымярэнне іншай, метафізічнай прасторы — замагільнага свету, у якім душа можа знаходзіцца без фізічнага цела.

Шматзначнасць паняцця
---------------------

* У гнасеалагічных характарыстыках звышнатуральнае — непазнанае;
* у анталагічных — загранічнае штодзённай рэчаіснасці;
* у псіхалагічных — вопыт таямнічага;
* у феноменалагічных — незвычайнае;
* у аксіялагічных — экзістэнцыяльна значнае.

У паняцце звышнатуральнага ўкладваюцца таксама такія значэнні, як гратэскнае, фантастычнае.
У Сярэднявеччы схаластыка ў тэрмінах звышнатуральнага, узятага ў значэнні супранатуралістычнага, звыхпрыроднага, апісвала боскае.

Гл. таксама
-----------

* Супранатуралізм

Літаратура
----------

* *Леви-Брюль Л.* Сверхъестественное в первобытном мышлении, 1994, ISBN 5-7155-0747-2
* *Penzoldt P.* The Supernatural in Fiction. L. 1952

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780254760 · NDL: 00573734 · NKC: ph559647, ph117239 |
***Mycena subcyanocephala*** - від грыбоў сямейства {{bt-bellat||Mycenaceae}}, які сустракаецца ў трапічных раёнах Тайваня. На пачатак 2024 года знойдзена восем месцапражыванняў. *Mycena subcyanocephala* - адзін з самых маленькіх грыбоў у свеце, з пладовымі целамі каля 1 мм вышынёй. Бліжэйшым сваяком віду з'яўляецца {{bt-bellat||*Mycena interrupta*}}.

Апісанне
--------

Мае лямцападобныя пладовыя целы, белы капялюшык бледна-блакітнага адцення, інамілоідныя базідыяспоры і 2-споравыя базідыі

1. ↑  Mycena subcyanocephala (англ.)  **(нявызн.)**?. *iNaturalist*. Праверана 18 мая 2023.
2. ↑  張, 瓊之; 周, 文能 (December 2019). "Two new species of Mycena in Taiwan". *Fungal Science* [кітайская]. **34**: 9–17. ISSN 1013-2732.
Машыніст лакаматыва, 1981 год, Дрэздэн
**Машыніст лакаматыва** — спецыяліст на чыгуначным транспарце, які ажыццяўляе кіраванне лакаматывам (паравоз, цеплавоз, электравоз) або маторвагонным рухомым саставам (дызель-цягнік, электрацягнік).

Акрамя машыніста ў лакаматыўную брыгаду звычайна ўваходзіць памочнік машыніста, а на паравозе — яшчэ і качагар. У некаторых выпадках (напрыклад, на манеўровых лакаматывах і ў цягніках метро) лакаматыўная брыгада можа складацца толькі з машыніста — так званае «кіраванне ў адну асобу».

У першы час, пасля пераходу з паравознай на цеплавозную цягу ў склад лакаматыўнай брыгады акрамя машыніста і памочніка машыніста уваходзіў яшчэ і дызеліст, які адказваў за спраўную працу дызеляў.

Гл. таксама
-----------

* Вагонаважаты трамвая
* Башарат Талаганаўна Мірбабаева

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4168131-9 · LCCN: sh85077994 · NKC: ph317244 |
**«Наш шлях»** — грамадска-палітычны і літаратурны часопіс, орган Беларускага студэнцкага саюза.

Выдаваўся з сакавіка 1922 да восені 1923 ў Вільні на беларускай мове. 3-за фінансавых цяжкасцей выходзіў нерэгулярна. Адказныя рэдактары Б. Туронак, Л. Мазалеўскі.

Галоўная мэта выдання — больш глыбокае пазнанне Беларусі, адраджэнне нацыянальнай свядомасці, змаганне за дзяржаўную незалежнасць. Апублікаваны артыкулы А. Луцкевіча «Вялікае свята», «Студэнцкая моладзь у беларускім руху», канспект яго лекцыі «Развіццё палітычнай думкі ў Беларусі». Ідэйныя пошукі моладзі адлюстраваны ў артыкуле «Шляхі беларускай студэнцкай моладзі» М. Крывічонка, «Наш шлях», «Аб нашым месіянізме» С. Радзіміча (верагодна абодва псеўданімы Б. Туронка). Актуальнасцю, творчым пошукам вылучаліся артыкулы і нарысы Ф. Маркотнага (Ф. Пяткевіча), М. М. (М. Марцінчыка).

Інфармаваў пра культурна-асветную працу студэнтаў-беларусаў Віленскага ўніверсітэта, друкаваў хроніку з жыцця беларускіх студэнтаў у Маскве, Мінску, Празе, паведамляў пра лёс беларускай асветы ў Латвіі. Змяшчаў вершы Н. Арсенневай, З. Верас, І. Дварчаніна, Г. Леўчыка, апавяданні Л. Леўскага, А. Пакуцкага і інш.

Літаратура
----------

* Вабішчэвіч А. Ліс А. «Наш шлях» // БЭ ў 18 т. Т. 11. Мн.: БелЭн, 2000.
* Туронак Ю. Памяці Браніслава Туронка. Варшава—Нью-Ёрк: БІНіМ. 1990.
Традыцыйнае вогнішча студэнтаў (Aggie Bonfire) в College Station, США 
**Вогнішча** — кантралюемы агонь. Уяўляе сабою падпаленыя драўляныя матэрыялы (бярвенне, палены, дровы, галлё), складзеныя асаблівым чынам, звычайна на адкрытым паветры. Можа насіць рытуальнае і прапагандысцкае (напрыклад піянерскае вогнішча) значэнне. Ва ўтылітарных мэтах выкарыстоўваецца для асвятлення і абагравання, прыгатавання ежы, адпужвання дзікіх жывёл, для тэхналагічных працэсаў (выраб вугля, абпал керамікі і г.д.), для знішчэння смецця, а таксама для сігналізацыі і арыентавання (напрыклад, пасадка самалёта ў адсутнасці ўладкаванай узлётна-пасадачнай паласы).

Цяпер для развядзення вогнішчаў заканадаўствам прад'яўляецца шэраг патрабаванняў, напрыклад старанна абранае месца, у якім немагчыма выпадковае ўзгаранне травы ці леса.

Рытуальнае вогнішча
-------------------

Традыцыйнае вогнішча на Юханус, пушчаны па вадзе. (Лапеэнранта, Фінляндыя)
Вогнішча часта было і працягвае заставацца рытуальнай формай. Яно — неад'емная частка шматлікіх каляндарных, а таксама сямейных, гаспадарчых, лячэбных і іншых абрадаў. Вялікая частка вогнішчаў прымеркавана да свят вяснова-летняга цыклу (ад Масленіцы да Пятрова дня), радзей іх паляць у іншы час (увосень, пад Ражство ці Новы год).

Вогнішча, гатовае да падпальвання
Каляндарнае вогнішча ўяўляе сабою:

1. груду гаручага матэрыялу (уласна вогнішча),
2. жэрдка (часта з умацаванымі на ёй прадметамі, напрыклад колам ), ссечанае дрэва, пучок галінак ці зеляні,
3. факелы ці прадметы, іх што імітуюць,
4. падпаленыя стрэлы ці «шайбы».

Апроч стацыянарных вогнішчаў практыкуецца катанне па зямлі падпаленых колаў, бочак бярвення, а таксама пусканне вогнішча па вадзе (напрыклад, у Фінляндыі на Юханус). Найбольш характэрным для агульнасельскіх вогнішчаў з'яўляецца спалучэнне некалькіх формаў.

Каляндарным вогнішчам надаецца сэнс ачышчальнага дзеяння. Гэта прыкметна па звычаю спальваць у вогнішчы рэшткі рытуальнай ежы, культурных раслін, усе прадметы, якія выйшлі з ужывання, нават тыя, якія не гараць. Для некаторых відаў каляндарных вогнішчаў ачышчальнае значэнне было пануючым: такія ўсходнебалканскія сакавіцкія вогнішчы, калі людзі чысцілі двары і сады і спальвалі смецце.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Рытуальнае вогнішча ў Якутыі на свяце ЫсыахРытуальнае вогнішча ў Якутыі на свяце Ысыах

Зноскі
------

1. ↑  Russian neo-pagans roll a burning wheel that symbolizes the Sun celebrating the summer solstice in Maloyaroslavets(недаступная спасылка) — daylife.com
2. ↑  Вогнішча, Слоўнік паганскай міфалогіі славян

Гл. таксама
-----------

* Агонь
* Пахавальнае вогнішча
* Аўтадафэ

Спасылкі
--------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Журба.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Івашын.
**Янка Журба**, сапр.: **Іван Якаўлевіч Івашын** (30 красавіка 1881, в. Купніна, Лепельскі павет, цяпер у межах Чашнік — 7 студзеня 1964, Полацк) — беларускі паэт.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, у сям’і было 12 чалавек. Скончыў Полацкую настаўніцкую семінарыю (1902). Настаўнічаў на Віцебшчыне ў пачатковых школах. Пасля заканчэння Глухаўскага настаўніцкага інстытута (1906—1909, Чарнігаўская губерня) працаваў выкладчыкам рускай мовы і літаратуры ў старэйшых класах гарадскіх і пачатковых вучылішчаў Украіны, Беларусі, Расіі, у навукова-педагагічнай камісіі Наркамасветы БССР (1921—1922), інспектарам Бабруйскага, затым Калінінскага (Клімавічы) акруговых аддзелаў народнай асветы (1923—1927), выкладчыкам у Чэрыкаўскай сямігадовай школе, у Магілёўскім медыцынскім вучылішчы (1927—1934). 

У 1934 пераехаў у Мінск, працаваў у Інстытуце мовазнаўства АН БССР. З-за хваробы вачэй быў змушаны ў 1937 пакінуць працу. Член Саюза пісьменнікаў СССР (з 1939). 

З 1941 і пасля вайны жыў у Чашніцкім раёне, быў настаўнікам спеваў у пачатковых класах. Апошнія гады жыцця правёў у вёсцы Слабада пад Полацкам і ў Полацку ў сваякоў і манашак зачыненага Свята-Еўфрасінеўскага манастыра. У апошнія гады цярпеў вялікую нястачу і жыў у доме састарэлых у Полацку.

Магіла Янкі Журбы на Ксавер’еўскіх могілках
Пахаваны на Ксавер’еўскіх могілках у Полацку.

Творчасць
---------

Дэбютаваў этнаграфічнымі нарысамі ў 1902 (газета «Витебские губернские ведомости»). Па-беларуску пачаў пісаць у час навучання ў Глухаўскім інстытуце, першы беларускі верш «На беразе Дзвіны» быў надрукаваны ў 1909 (газета «Наша ніва»). У дакастрычніцкай паэзіі Янкі Журбы выразна выявілася сацыяльная накіраванасць, аптымістычны погляд на свет, жаданне ператварэнняў. У паслярэвалюцыйны час друкуецца з 1921 у газеце «Савецкая Беларусь», з 1922 — у часопісе «Полымя» і інш. Аўтар зборнікаў паэзіі «Заранкі» (Мінск, 1924), «Ясныя шляхі» (1959), «Вершы» (1970), «Роднае» (1980), «Мая песня» (1984) і кніжак вершаў для дзяцей «Ластаўкі» (1950), «Сонечная раніца» (1955), «Светлыя дні» (1959). У 1950 выйшлі Выбраныя творы.

Зноскі
------

1. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 30 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

Літаратура
----------

* Журба Янка // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — 22 000 экз. — ISBN 5-340-00709-X.
* Журба Янка // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Янка Журба ў Вікікрыніцах |
| commons: | Янка Журба на Вікісховішчы |

* ЖУРБА Янка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 2065 785X · NKC: js2011645271 · VIAF: 3878616 |
**«Балесы Полісься»** (*Галасы Палесся*) — газета згуртавання «Полісьсе», пачала выходзіць у 1988 на старонках газеты «Чырвоная Змена». З красавіка 1989 года газета выходзіла як асобнае выданне.

Склад рэдакцыі: Васіль Брыль, Васіль Літвінка, Мікола Мэнзар, Аляксандр Трушко, Мікола Шэляговіч. Друкаваліся матэрыялы, пераважна датычныя палескага рэгіёна, а таксама дзейнасці згуртавання «Полісьсе» і палескага культурна-аўтанамічнага руху.

У ліпені 1989 года ва ўсесаюзным камітэце друку зарэгістравалася выданне грамадска-культурніцкага аб’яднання «Полісьсе» — газета «Збудінне».

Гл. таксама
-----------

* Заходнепалескі рух

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991). Даведнік, slounik.org
**Новагародскі (Навагрудскі) дзяцінец** - умацаваная частка старажытнарускага Новагародка (цяпер Навагрудак).

Дзяцінец займаў трохкутны ў плане мыс (110х80 м), цяпер вядомы як Замкавая гара. Быў абнесены па перыметры валам. З падлогавага боку акрамя выскага вала праходзіць глыбокі дугападобны роў. Тут знаходзіўся ў старажытнасці ўезд. Да дзяцінца прымыкаў з заходняга боку ўмацаваны вакольны горад, за якім размяшчаўся адкрыты пасад. Агульная ўмацаваная плошча паселішча перавышала 2,7 га.

Першая Дакладная летапісная згадка пра Навагрудак адносіцца да 1044 года, аднак археалагічныя даследаванні паказалі, што першае паселішча на месцы дзяцінца ўзнікла яшчэ ў IX стагоддзі. Першым у XI стагоддзі быў умацаваны дзяцінец, за ім рушыў услед у XII стагоддзі вакольны горад. У адрозненне ад вакольнага горада, у якім размяшчаліся сядзібы багатых феадалаў, у дзяцінцы, па-відаць, знаходзіўся княскі двор з рознымі службамі і селішчамі чэлядзі. У другой палове XIII стагоддзя ў драўляным навагрудскім дзядзінцы была пабудавана каменна-драўляная вежа валынскага тыпу. У эпоху Вялікага Княства Літоўскага на Замкавай гары Навагрудка быў пабудаваны каменны Навагрудскі замак.

Раскопкі ў Навагрудку ў розны час вялі такія археолагі як Ф. Д. Гурэвіч, П. А. Рапапорт, М. А. Ткачоў. Былі выяўленыя шматлікія наземныя і некаторыя паглыбленыя ў зямлю жылыя дамы, рэшткі шкляных вокнаў, а таксама фрэскавая роспіс сцен адной з жылых пабудоў. Сярод знаходак абломкі амфар, зброя, прылады працы, разьбяныя касцяныя вырабы і іншае.

Літаратура
----------

*
**Джакама Лозі** (іт. Giacomo Losi; 10 верасня 1935, Санчына, Ламбардыя — 4 лютага 2024, Рым) — італьянскі футбаліст і футбольны трэнер. Усю кар’еру гуляў за «Рому», выступаючы на пазіцыі абаронцы. Удзельнік чэмпіянату свету 1962 года, усяго за зборную Італіі правёў 11 матчаў. Уладальнік Кубка кірмашоў 1961 і двух Кубкаў Італіі.

Клубная кар’ера
---------------

Першапачаткова выступаў за каманду клуба «Крэманезэ», у якой правёў два сезоны, прыняўшы ўдзел у 68 матчах чэмпіянату.

У 1954 патрапіў у прафесійны футбол, перайшоўшы ў клуб «Рома», за які згуляў 15 сезонаў. Вялікую частку часу, праведзенага ў складзе «Ромы», быў асноўным гульцом абароны каманды. Завяршыў прафесійную кар’еру футбаліста выступамі за «Рому» ў 1969 годзе.

Выступленні за зборныя
----------------------

Прыцягваўся ў склад маладзёжнай і другой зборных каманд Італіі. У кожнай з гэтых каманд правёў па дзве афіцыйныя гульні.

У 1960 годзе дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе нацыянальнай зборнай Італіі. Цягам кар’еры ў нацыянальнай камандзе, якая доўжылася тры гады, згуляў за «скуадра адзура» 11 матчаў. Удзельнік чэмпіянату свету 1962 года ў Чылі.

Кар’ера трэнера
---------------

Пачаў трэнерскую кар’еру неўзабаве пасля завяршэння кар’еры гульца, у 1972 годзе, узначаліўшы трэнерскі штаб клуба «Турыс». У далейшым узначальваў каманды «Лечэ», «Алесандрыя», «Бары», «Банка дзі Рома», «П’ячэнца» і «Віртус Казаран».

Апошнім месцам трэнерскай працы быў клуб «Начарына», каманду якога Джакама Лозі ўзначальваў у якасці галоўнага трэнера да 1983 года.

Зноскі
------
**Дэвід Х’ю «Тафі» Уільямс** (англ.: David Hugh "Taffy" Williams; 28 верасня 1933 — 7 мая 1996) — паўднёваафрыканскі найміт валійскага паходжання, удзельнік грамадзянскіх войн у Конга і Нігерыі.

Біяграфія
---------

Вырас у ПАР. Там жа атрымаў ваенную падрыхтоўку.

З верасня 1965 года ваяваў у складзе наёмніцкага фарміравання «Каманда 5» пад кіраўніцтвам Майка Хоара, якое змагалася на баку кангалезскага ўрада. Удзельнічаў у падаўленні паўстання Сімба. У красавіку 1967 года з’ехаў у Лондан, чакаючы наступных найміцкіх місій.

У 1967 годзе далучыўся да сепаратыстаў Біяфры. Служыў у 4-й дэсантнай брыгадзе пад пачаткам Рольфа Штайнера. Узначальваў ударную групу «Нсука». У лістападзе 1968 года, калі Штайнер вымушана пакінуў Біяфру, стаў камандуючым дэсантнай брыгады (да таго часу стала дывізіяй), але з-за паражэння пад Анічу страціў пасаду. У наступным працаваў як ваенны інструктар.

У 1969 годзе яго кантракт з сепаратыстамі скончыўся. З’ехаў на Мальёрку, дзе знаходзіўся ў чаканні новых найміцкіх падпрацовак, але ніякіх прапаноў так і не паступіла.

Заўвагі
-------

1. ↑  Archivierte Kopie **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2021. Праверана 20 ліпеня 2023.
2. ↑
3. ↑  Mike Hoare: 'Congo Mercenary, Paladin Press, Boulder/Colorado 2008, ISBN 978-1-58160-639-3, p. 253—264
4. ↑  Mercenaries: For a fight they’re out, in: The Tuscaloosa News vom 6. August 1967, S. 14, hier:
5. ↑  Коновалов 2015, pp. 73–79.
6. ↑  Anthony Mockler: *The new mercenaries*. Corgi Books, London 1986, ISBN 0-552-12558-X, S. 179—182
7. ↑  Frederick Forsythe: *Looking for a good war*, in: The Tuscaloosa News, June 5, 1970, p. 12

Літаратура
----------

* Коновалов, И.П. (2015). *Солдаты удачи и воины корпораций : История современного наёмничества*. Пушкино: Центр стратегической конъюнктуры. ISBN 978-5-9906069-7-5.
**Дэмура Фуміо** (нарадзіўся ў Ёкагама, Японія 15 верасня 1938) - японcкі майстар і настаўнік баявых мастацтваў, 9 Дан Shito-ryū , мае званне Сіхан.

  

У 8 гадоў ён пачаў вывучаць баявыя мастацтвы і прыступіў да трэніровак пад кіраўніцтвам Сакагамі Рюсё ў Shito-ryū Itosu Kai karate, калі яму было 12. Дэмура атрымаў 1-ы Дан чорны пояс ў 1956 годзе і выйграў East Japan Karate Championship ў 1957 годзе. У пачатку 1958 Дэмура пачаў падрыхтоўку ў кобудо, у стылі акінаўскай падрыхтоўкі (a style of Okinawan weapons training), пад кіраўніцтвам сэнсэя Taйрa Сінкэн. Дэмура славіцца сваімі здольнасцямі ў якасці інструктара па зброі і тым, што вучыў вядомых акцёраў баявым мастацтвам, такіх як Брус Лі. У 1965 годзе разам з Dan Ivan, Дэмура прыехаў у Злучаныя Штаты, каб выкладаць і садзейнічаць распаўсюджванню стылю Shito-ryū Karate.

У наступныя гады Дэмура атрымаў міжнароднае прызнанне са сваімі наватарскімі дэманстрацыямі баявых мастацтваў у паўднёвай Каліфорніі і Лас-Вегасе. Ён таксама стаў галоўным інструктарам Shito-ryū Itosu Kai USA. Падчас свайго знаходжання ў Лас-Вегасе ён навучаў Стывена Сігала.

Дэмура атрымаў шматлікія ўзнагароды і быў прызнаны амерыканскімі і міжнароднымі згуртаваннямі баявых мастацтваў. У 2005 годзе ён адзначыў свой 40-ы год у Злучаных Штатах у якасці майстра і настаўніка баявых мастацтваў. Genbu Kai International аддзяліўся ад Itosu Kai International ў 2003 годзе. У цяперашні час ён з'яўляецца прэзідэнтам і галоўным інструктарам Shito-ryū Genbu Kai International.

Дэмура жыве ў Паўднёвай Каліфорніі, але праводзіць большую частку свайго часу ў турах (у ЗША і за мяжой) у якасці настаўніка і афіцыйнага госця. Ён навучае каратэ студэнтаў у многіх штатах ЗША і больш чым у 24 краінах. Нягледзячы на тое, што ён пражыў у Злучаных Штатах больш за 40 гадоў, Дэмура застаецца японскім грамадзянінам, але вельмі добра гаворыць па-англійску. Ачуняўшы ад невялікіх праблем з сэрцам, ён доўгі час вандраваў па свеце, наведваючы Genbu-Kai dojos, праводзячы семінары па Каратэ і Кобудо і здымаючыся ў фільмах.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дэмбінскі.
**Ге́нрык Дэмбі́нскі** (30 ліпеня 1908, Іркуцк, Расійская імперыя — 12 жніўня 1941, Ганцавічы, Брэсцкая вобласць) — палітычны дзеяч, публіцыст.

Біяграфія
---------

Пасля 1918 жыў у Ашмянах. У пачатку 1930-х гадоў вывучаў філасофію і права ў Віленскім універсітэце. Падчас вучобы ў 1927—1932 гадах быў сябрам Асацыяцыі студэнтаў-каталікоў «Адраджэнне». Узначальваў групу студэнцкай лявіцы «Фронт». У 1935 адзін з заснавальнікаў і рэдактараў газеты «Poprostu». Удзельнік Антыфашысцкага кангрэса дзеячаў культуры 1936 у Львове. У 1937 годзе ён далучыўся да Польскай сацыялістычнай партыі. У той жа год асуджаны польскімі ўладамі на 4 гады турмы. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР працаваў інспектрам раённага аддзела народнай асветы.

Расстраляны нямецкімі ўладамі на вакзале ў Ганцавічах, дзе цяпер устаноўлены памятны знак.

Зноскі
------
Уранавыя тэрыконы ў Арызоне (ЗША)
**Тэрыко́н** (фр.: Terril, таксама *Terri* — адвал пароды, фр.: Conique — канічны) — разнавіднасць антрапагеннага ландшафту, конусападобны адвал з пустых парод альбо прамысловых адкідаў (попел, шлак), паўсталых у выніку падземнай распрацоўкі радовішчаў карысных выкапняў альбо перапрацоўкі сыравіны на перапрацоўчых ці энергетычных прадпрыемствах.

Унутры тэрыконаў шахтаў і горнаўзбагачальных фабрык магчымае працяканне разнастайных працэсаў тэхнагеннага піраметамарфізму:

* згаранне вугалю (зоны з акісляльным рэжымам абпальвання)
* піроліз вугалю (зоны аднаўляльнага абпальвання пры Т = 800—1000 °C)
* рэакцыі дэгідратацыі слаістых сілікатаў, якія маюць наступствам масавае выпарванне вады, а таксама выдзяленне фтору, хлору на пачатковых этапах гарэння адвалу (Т = 600—700 °C)
* раскладанне карбанатаў з выдзяленнем СО і СО2 і ўтварэннем перыклазу, вапны і ферытаў (Т = 600—800 °C)
* лакальнае плаўленне з утварэннем ашклёных клінкераў і базітавых паралаваў (Т = 1000—1250 °C).

Азяленены тэрыкон у Эстоніі
З улікам прыведзеных прычын большасць тэрыконаў уяўляюць сабой пагрозу для навакольнага асяроддзя на многія гады. Дзеля абмежавання іх негатыўнага ўплыву праводзіцца рэкультывацыя і загаспадарванне земляў. Высаджванне вялікай колькасці дрэваў дазваляе прыпыніць разбурэнне тэрыконаў надворнымі ўмовамі.

Тэрыконы зазвычай маюць канічную форму, кідаючыся ў вочы сярод астатняга ландшафту. Сустракаюцца больш пляскатыя і эразаваныя, асабліва калі на іх ужо добра прынялася расліннасць.

Найвышэйшыя тэрыконы ў Еўропе — Лос-ан-Гаэль у былой горназдабыўчай зоне Па-дэ-Кале. Яны змяшчаюць шэраг з пяці конусаў, два з якіх дасягаюць 180 м, што перавышае нават найвышэйшую горную вяршыню Фландрыі — Мон Касель. У Беларусі тэрыконы знаходзяцца каля Салігорска, у месцы здабычы каменнай солі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэрыкон
* Тэрыконы — Экалагічны слоўнік

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778054723 · NKC: ph335991 |
**Марка Чарамшына** (укр.: Марко Черемшина, сапр. Іван Юр’евіч Семанюк, укр.: Іван Юрійович Семанюк; 13 чэрвеня 1874, с. Кабакі Івана-Франкоўскай вобласці, Украіна — 25 красавіка 1927) — украінскі пісьменнік. Доктар юрыдычных навук (1906).

Біяграфія
---------

Скончыў Венскі ўніверсітэт (1901). З 1912 адвакат у г. Снятын. 

Першае апавяданне «Кормны» (1896) пра жыццё плытагонаў. Для ранніх твораў характэрны ўплыў мадэрнізму (цыкл вершаў у прозе «Лісткі», 1898), для больш позніх — крытычнага рэалізму (цыкл навел з жыцця гуцульскіх сялян у зборніку «Карбы», 1901). Аўтар зборнікаў навел «Сяло гіне» (1925), «Верхавіна» (выд. 1929).

На беларускую мову некаторыя яго творы пераклаў Валянцін Рабкевіч.

Беларускія пераклады
--------------------

* Апавяданні. — Мн. 1982.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**Кёрціс Маршал** (англ.: Kurtis Marschall, нар. 25 красавіка 1997) — аўстралійскі лёгкаатлет, спецыяліст па скачках з тычкай. Выступае за зборную Аўстраліі па лёгкай атлетыцы з 2014 года, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2023 года, двухразовы чэмпіён Гульняў Садружнасці (2018 і 2022), трохразовы чэмпіён Аўстраліі, удзельнік Алімпійскіх гульняў 2016 і 2020 гадоў.

Біяграфія
---------

Кёрціс Маршал нарадзіўся 25 красавіка 1997 года ў горадзе Адэлаіда, Паўднёвая Аўстралія.

Упершыню заявіў аб сабе ў лёгкай атлетыцы на міжнароднай арэне ў сезоне 2014 года, калі ўвайшоў у склад аўстралійскай нацыянальнай зборнай і выступіў на сусветным першынстве сярод юніёраў у Юджыне, дзе з вынікам 5,00 м не змог пераадолець папярэдні кваліфікацыйны этап.

У 2015 годзе выйграў сярэбраны медаль на чэмпіянаце Аўстраліі ў Брысбене.

У 2016 годзе быў лепшым у заліку аўстралійскага нацыянальнага чэмпіянату ў Сіднеі, стаў сярэбраным прызёрам на юніёрскім сусветным першынстве ў Быдгашчы, уступіўшы ў фінале толькі амерыканцу Дзікіну Вольцу. Выканаўшы алімпійскі кваліфікацыйны нарматыў, шчасна прайшоў адбор на летнія Алімпійскія гульні ў Рыа-дэ-Жанэйра — у праграме скачкоў з тычкай паказаў вынік 5,60 метра, чаго аказалася недастаткова для выхаду ў фінал.

Пасля Алімпіяды ў Рыа Маршал застаўся ў складзе лёгкаатлетычнай каманды Аўстраліі і працягнуў прымаць удзел у найбуйнейшых міжнародных спаборніцтвах. У 2017 годзе на чэмпіянаце Аўстраліі ў Сіднеі ён зноў перасягнуў усіх сваіх сапернікаў, тады як на чэмпіянаце свету ў Лондане стаў сёмым.

Зноскі
------

1. ↑  Kurtis MARSCHALL // Athletics Australia — 1897. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2869069'></a>
2. ↑  Kurtis Marschall // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
3. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК · Алімпійскі камітэт Аўстраліі |
**«Фронт»**, **Студэнцкая лявіца «Фронт»** - дэмакратычная арг-цыя студэнтаў і выкладчыкаў Віленскага ун-та ў 1933—36. Налічвала некалькі дзесяткаў прадстаўнікоў польскай, бел. літ. і яўр. нацыянальнасці. Некат. з удзельнікаў арг-цыі былі членамі КПЗБ і КСМЗБ, таму яе дзейнасць праходзіла пад ідэйным уплывам КПЗБ. Кіраўнікі арг-цыі С.Дэмбінскі і С .Ендрыхоўскі. Члены «Ф.» выступалі ў абарону правоў нац. меншасцей, супраць вялікадзярж. шавінізму і антысемітызму, крытыкавалі капіталіст. лад. У жн. 1935 — сак. 1936 арг-цыя выдавала легальную двухтыднёвую газ. «РоргокШ» («Папросту»). Пасля закрыцця яе ўладамі з чэрв. 1936 выходзіла газ. «Кагіа» («Старонка», выйшлі 4 нумары). Пасля арганізаванага ўладамі ў студз. 1936 працэсу 11-і над актывістамі «Ф.» арг-цыя перайшла на нелегальнае становішча. У маі 1936 Дэмбінскі і Ендрыхоўскі, якія прадстаўлялі Зах. Беларусь, удзельнічалі ў рабоце антыфашысцкага кангрэса дзеячаў культуры 1936 у Львове. Пасля арышту ў чэрв. 1936 акгыву «Ф.» Дэмбінскі і Ендрыхоўскі былі прыгавораны да 4 гадоў турмы КОЖНЫ. У.Ф.Ладысеў, І.П.Хаўратовіч.
**Сашэсце Святога Духа на апосталаў** — абраз XVIII ст. з Свята-Троіцкай царквы ў вёсцы Зёлава (Драгічынскі раён). Мяркуючы па значных памерах, знаходзіўся калісьці ў ніжнім радзе іканастаса як храмавы або ў архітэктурным алтары уніяцкага храма. Напісаны т.зв. Зёлаўскім майстрам.

Апісанне
--------

Зёлаўскі абраз «Сашэсце Святога Духа на апосталаў» мае сіметрычную кампазіцыю. У цэнтры намалявана Маці Божая, якая сядзіць са скрыжаванымі рукамі ў блакітнай сукенцы і чырвоным мафорыі. Абапал яе двума паўкругамі сядзяць басыя апосталы, адзетыя ў доўгія хітоны і плашчы чырвоных, блакітных, зялёных, жоўтых і вохрыстых колераў. Амаль ва ўсіх рукі складзены ў малітоўным жэсце, на каленях ляжаць кнігі ў чорных пераплётах. Вакол галоваў з індывідуалізаванымі тварамі намаляваны німбы, абведзеныя двайной граф'ею. Незвычайна тое, што падзея адбываецца нібы пад адкрытым небам, пра што сведчыць зялёны пазём з рэдкай траўкай. Пасярэбраны фон аздоблены арнаментам у выглядзе спіральных парасткаў з бутонамі лілеяў і абмежаваны ўверсе трайной аркай, у цэнтры якой на залатым фоне з промнямі злятае ўніз голуб - Святы Дух.

Гравюра «Сашэсце Святога Духа на апосталаў». Ф. Ангілейка
Даследчыца А. М. Пікулік мяркуе, што магчамай крыніцай для аўтара абраза магла быць гравюра «Сашэсце Святога Духа на апосталаў» з магілёўскага «Ірмалога» (1700, 1747) Фёдара Ангілейкі. Іканаграфічнай аналогіяй да жывапіснага твора таксама з'яўляецца выява з тытульнага аркуша зборніка твораў Фікарыя Святагорца «Вертаград душэўны» (Вільня, 1620).

Зноскі
------

1. 1 2  «І НАПОЎНІЛІСЯ ЎСЕ ДУХАМ СВЯТЫМ...» Сюжэты Спаслання Святога Духа і Тройца ў старажытнабеларускім мастацтве // Аляксандр ЯРАШЭВІЧ. Наша вера
2. ↑  ІКАНАГРАФІЧНЫЯ АСНОВЫ ГРАВЮРЫ КІРЫЛІЧНЫХ ВЫДАННЯЎ У БЕЛАРУСКІМ ПРАВАСЛАЎНЫМ І ЎНІЯЦКІМ ІКАНАПІСЕ ХVІІ – ПЕРШАЙ ПАЛОВЫ ХІХ СТАГОДДЗЯЎ Г. А. ФЛІКОП, Б. А. ЛАЗУКА(недаступная спасылка)
**Маці Боская Замілаванне** — абраз невядомага мастака з Маларыты, напісаны на мяжы XIV — XV стагоддзяў і належыць да візантыйскага стылю. Адзін самых ранніх тыпаў абразоў беларускага паходжання.

Гісторыя
--------

У абразе выразна прасочваецца сувязь з традыцыямі візантыйскага і старажытнарускага іканапіснага мастацтва, што сведчыць пра захаванне старажытнарускай традыцыі на гэтых тэрыторыях, нягледзячы на тое, што ўзмацняліся тэндэнцыі паланізацыі і лацінізацыі. Менавіта па стылі стварэнне абраза «Маці Боская Замілаванне» можна аднесці да мяжы XIV — XV стагоддзяў. Няма дакладных звестак пра тое, кім і калі быў напісаны гэты абраз, і як ён патрапіў у царкву ў Маларыце. Лічыцца, што ў канцы XIX стагоддзя гэты абраз знаходзіўся ў Олтушскай Спаса-Праабражэнскай царквы злева ад царскай брамы. У летапісе Спаса-Праабражэнскай царквы згадвае старажытны мясцовы абраз Маці Божай, які ў канцы XIX стагоддзя шанаваўся мясцовымі як цудатворны. Але Олтушскі абраз, хутчэй за ўсе, знік падчас эвакуацыі 1915—1918 гадоў. Магчыма, што той жа іканапісец, які стварыў Маларыцкі абраз, працаваў таксама і ў адным з манастыроў Валыні ці Берасцейшчыны.

Апісанне
--------

Мастак надаў вобразам на абразе пераканаўчую жыццёвасць. Немаўля з пяшчотнай цяплёный дакранаецца рукой да шчакі сваёй маці, чый пранікнённы позірк нясе шырокую гаму пачуццяў: бязмежнасць матчынага кахання, усхваляванасць і смутак. У каларыстычнай будове абраза, якая пазней стане вядучай для беларускага іканапісу, пераважаюць жоўтыя, вохрыстыя, карычневыя і чырвоныя фарбы. Вохрыстае святло абраза і прыглушаны чырвоны мафорый падкрэсліваюць лірычны настрой усяго твора.

Зноскі
------

1. ↑  Курс лекций по истории Белоруссии(недаступная спасылка)  (бел.)
2. ↑  Краткое описание событий церковной и общественной жизни, повлиявших на судьбу православия в пределах Малоритчины в X — первой половине XVI века.(недаступная спасылка)  (руск.)
3. ↑  Гісторыя мастацтваў : Вучэб. дапам. / Б. А. Лазука. — 2-ое выд. дапрац. — Мн. : Беларусь, 2003. — 400 с. — ISBN 985-01-0045-1

Літаратура
----------

* Гісторыя мастацтваў : Вучэб. дапам. / Б. А. Лазука. — 2-ое выд. дапрац. — Мн. : Беларусь, 2003. — 400 с. — ISBN 985-01-0045-1

Спасылкі
--------

* Византийская традиция в белорусском искусстве 15 века  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Шаен (значэнні).

**Шаен** — гара на тэрыторыі штата Каларада (ЗША), акруга Эль-Паса, у ваколіцах горада Каларада-Спрынгс.

У гары знаходзіцца падземны комплекс NORAD (Цэнтр аб’яднанага камандавання паветрана-касмічнай абароны Паўночнай Амерыкі, Cheyenne Mountain Operations Center).

Гара Шаен мае тры вяршыні (самая высокая — прыкладна 2900 м вышынёй) і складзена гранітнымі і базальтавымі пародамі. Уваходзіць у склад Перадавога хрыбта, які, у сваю чаргу, з’яўляецца паўднёвай часткай Скалістых гор. Яшчэ ў 50-х гадах XX стагоддзя, да пабудовы бункера, на сярэдняй па вышыні вяршыні гары быў пабудаваны антэнны комплекс.

Зноскі
------
**Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет** — абраз першай паловы XVII стагоддзя са Свята-Успенскай царквы ў в. Басценавічы Мсціслаўскага раёна. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

Сюжэт
-----

Маці Божая адлюстравана ў чырвоным мафорыі з буйным раслінным пазалочаным арнаментам на блакітнай падкладцы, зеленавата-блакітным хітоне з вохрыстым арнаментам на гарлавіне, з дзіцем на левай руцэ ў белым хітоне, падпяразаным чырвоным поясам, і ў вохрыстым гімаціі. У левай руцэ яно трымае чырвоную кветку. Маці Божая ў гэтай рэдакцыі намалявана як царыца неба і зямлі, з каронай на галаве. Дзіця таксама з каронай. Фон з пазалочаным раслінным аграфленым арнаментам. Палі блакітныя. Валікі, «Камяні».

Паходжанне
----------

Абраз выяўлены да Вялікай Айчыннай вайны ва Успенскай царкве с. Басценавічы Мсціслаўскага раёна Магілёўскай вобласці.

Ікона раскрыта ў Дзяржаўнай цэнтральнай мастацкай рэстаўрацыйнай майстэрні В. В. Філатавым  (руск.) (бел. М. А. Баранавым  (руск.) (бел. І. П. Горыным  (руск.) (бел. у 1954—1956 гадах (Масква).

Выстаўкі
--------

* Тэмперны жывапіс Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 1988
* Мастацтва барока ў Беларусі. Мінск. 1991
* Мастацтва Беларусі XVI—XIX стст. Знаходкі А. Іпеля (1885—1960). Мінск. 1995
* Мастацтва Беларусі XVI—XVIII стст. Знаходкі М. М. Шчакаціхіна (1886—1940). Мінск. 1995
* Мастацтва Магілёўшчыны XVII—XVIII стст. Мінск. 1998
* Мясцовашанаваныя на Беларусі абразы Божай Маці XIII—XVIII стст. Мінск. 1999—2000
* Іканапіс і разьба Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 2000

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 41-42.
**Байкала-Амурская магістраль (БАМ)** — чыгунка ва Усходняй Сібіры і на Далёкім Усходзе Расіі. Адна з найбуйнейшых чыгуначных магістраляў у свеце.

Гісторыя
--------

Асноўны маршрут Тайшэт — Савецкая Гавань будаваўся з вялікімі перапынкамі з 1938 года па 1984 год. Будаўніцтва цэнтральнай часткі чыгункі, якое праходзіла ў складаных геалагічных і кліматычных умовах, заняло больш за 12 гадоў, а адзін з самых складаных участкаў — Паўночна-Муйскі тунэль — быў уведзены ў пастаянную эксплуатацыю толькі ў 2003 годзе.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Байкала-Амурская магістраль
* Даешь БАМ! История последнего сверхпроекта Советского Союза (руск.)
**«Наро́дная спра́ва»** - газета рэв.-дэмакр. кірунку ў Зах. Беларусі, орган Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ). Выдавалася э 19.6 да 27.11.1926 у Вільні на бел. мове 2 разы на тыдзень замест закрытай газ. «Беларуская справа». Выдавец П.Мятла. Крытыкавала ўнутр. і знешнюю палітыку Польшчы, пісала пра стварэнне новых арг-цый, правядзенне павятовых з’ездаў БСРГ, пра эканам. і паліт. становішча ў БССР і інш. Падрабязна інфармавала насельніцтва Зах. Беларусі пра забастоўку вуглякопаў Англіі. Друкавала творы Цёткі, М.Васілька, А.Салагуба, П.Пестрака, Улад-Ініцкага, Я.Маланкі і інш. артыкулы пра Цётку і Я.Коласа. Адзначыла20-годдзе выхаду газет «Наша доля» і«Наша ніва». Выйшла 39 нумароў, з іх 6канфіскаваны. Закрыта польск. ўладамі.

Літаратура
----------

* *С. В. Говін.* «Зма́ганне» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Пятра і Паўла.
**Сабор Святых Пятра і Паўла** — рымска-каталіцкі сабор у горадзе Печ, Венгрыя, малая базіліка, кафедра Печскага біскупа. Чатыры вежы сабора, якія вызначаюць яго арыгінальнае знешняе аблічча, з’яўляюцца архітэктурнай дамінантай старога горада і служаць візітнай карткай Печа.

Першая раннехрысціянская капліца ў Сапіяне, рымская правінцыя Панонія, была закладзена яшчэ ў IV стагоддзі нашай эры. Храм неаднаразова перабудоўваўся. Ніжняя царква і дзве заходнія вежы ўзыходзяць да часу Святога Іштвана, па загадзе якога была заснавана Печская дыяцэзія. Сучасная базіліка пачала адбудоўвацца пасля вялікага пажару 1064 года, з удзелам італьянскіх архітэктараў. У Сярэднявеччы царква пашыралася і дабудоўвалася, таму ў яе абліччы можна бачыць рысы самых розных архітэктурных стыляў — раманскага, готыкі, класіцызму. У XVI—XVII стст. калі Венгрыя знаходзілася пад уладай турак, сабор выкарыстоўваўся як мячэць.

На пачатку XIX стагоддзя сабор ізноў перабудоўваецца пад кіраўніцтвам архітэктара Міхая Полака ў духу класіцызму. У 1882—1891 гадах у гонар тысячагоддзя заваявання радзімы на Дунаі сабор упрыгожыўся класічным галоўным фасадам з завостранымі арачнымі формамі. Сур’ёзна рэканструяваны інтэр’ер сабора — у ім з’явіліся фрэскі і пазалочаныя скульптуры. Рэалізацыя амбіцыйнага праекта венскага архітэктара Фрыдрыха фон Шміта фінансавалася, у прыватнасці, за кошт даходаў Печскай дыяцэзіі ад здабычы каменнага вугалю ў гарах Мечэк. Ужо ў сярэдзіне XX стагоддзя на паўднёвым франтоне сабора былі ўсталяваны скульптуры дванаццаці апосталаў працы Антала Карая.

Даўжыня сабора складае 70 метраў, шырыня — 20 метраў. Вышыня нефа — 22 метры, вежаў сабора — 60 метраў, звон заходняй вежы — адзін з самых вялікіх у Венгрыі. З кафедры сабора прапаведаваў Янус Паноніус, арган сабора памятае пальцы Ферэнца Ліста. У 1990 годзе сабор наведаў Папа Ян Павел II.

Фотагалерэя
-----------

* Агульны выгляд сабораАгульны выгляд сабора
* Фасад сабораФасад сабора
* Вежы сабораВежы сабора
* Інтэр’ер сабораІнтэр’ер сабора
* Ніжняя царкваНіжняя царква

Спасылкі
--------

* Печ. Сабор (ням.) Архівавана 2 лютага 2014.
* Кафедральны сабор Печа
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Велозу.

**Каэтану Эмануэл Віяна Тэлес Велозу** (парт.-браз. Caetano Emanuel Viana Telles Veloso; нар. 7 жніўня 1942 года) — бразільскі кампазітар, спявак і гітарыст, прадстаўнік бразільскай папулярнай музыкі. Пяціразовы лаўрэат прэміі «Грэмі», у 2012 годзе атрымаў «Лацінскую Грэмі» ў намінацыі «Чалавек года».

Ураджэнец штата Баія, Велозу быў натхнёны поспехам сваёй сястры, спявачкі Марыі Бетаніі, на пераезд у Рыа-дэ-Жанейра ў сярэдзіне 1960-х гадоў. Ён пачаў сачыняць і выконваць музыку, якая, адштурхваючыся ад традыцыйнай боса-новы, убірала ў сябе стылявыя асаблівасці рок-музыкі, перш за ўсё, амерыканскага фолк-рока і арт-рока.

Ваенная хунта, якая знаходзілася ва ўладзе ў Бразіліі, не ўхваляла канцэртныя выступленні Жыла і Велозу, лічачы іх рассаднікам радыкалізму сярод моладзі. Пасля дэманстратыўнага сумеснага канцэрта абодва музыканты былі ў 1969 г. высланы ў Лондан, дзе жылі два гады. Пасля вяртання ў Бразілію Велозу працягнуў актыўную канцэртную дзейнасць, і з часам яго выступленні зрабіліся візітнай карткай сучаснай бразільскай музыкі.

У канцы XX стагоддзя Велозу запісаў альбом, прысвечаны памяці Феліні і Мазіны. Пасля з’яўлення ў фільме Педра Альмадовара «Пагавары з ёй» ён быў запрошаны выступіць на цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар». У 2004 годзе выйшаў першы англамоўны альбом Велозу, Foreign Sound, у якім ён прадставіў уласныя версіі класічных поп-стандартаў.

Зноскі
------

1. ↑  Caetano Veloso // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  *Itaú Cultural* Caetano Veloso // Enciclopédia Itaú Cultural — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q174'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10304263'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41599984'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чырвоны сцяг (значэнні).
**«Чырвоны сцяг»** — нелегальная газета; орган ЦК КПЗБ. Выдавалася ў 1920—1936 напачатку ў Вільні, потым у Менску. Са жніўня 1920 года выходзіла легальна на рускай мове пад назвай **«Красное знамя»** як орган Віленскага камітэта КП Літвы і Беларусі, з № 24 (1921) нелегальна — орган Віленскага акруговага камітэта КП Літвы, з канца 1922 — орган Літоўска-Беларускага абласнога камітэта КПРП, з лістапада 1924 — орган ЦК КПЗБ на беларускай мове. Перыядычнасць 6—9 разоў на год. 

Крытыкавала падатковую палітыку польскага ўрада. Заклікала рабочых да барацьбы за іх штодзённыя патрэбы, даказвала, што толькі шляхам рэвалюцыі і ўсталявання ўлады рабочых і сялян можна палепшыць сваё становішча. Прыхільна ставілася да ідэі стварэння адзінага антыфашысцкага народнага фронту. Выступала ў абарону палітзняволеных. Змагалася за школу на беларускай мове. Друкавала матэрыялы, прысвечаныя рэвалюцыйным датам. Выйшла больш за 120 нумароў.

Літаратура
----------

* *П. І. Зялінскі.* «Чырвоны сцяг» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**«Bałamut»** (бел.: Баламу́т) — гумарыстычны штотыднёвік на польскай мове, які выдаваўся ў Санкт-Пецярбургу ў 1830—1836 гадах.

У 1830—1831 выходзіў пад назвай «Bałamut petersburski», рэдактарам і выдаўцом быў Адам Рагальскі. У далейшым тыднёвік рэдагавалі Міхаіл Канарскі, Эдвард Масальскі, Восіп Сянкоўскі, у ім супрацоўнічалі Фадзей Булгарын, Язэп Крашэўскі (пад псеўданімам Kleofas Fakund Pasternak), Станіслаў Мараўскі. Па форме і зместу «Баламут» вельмі нагадваў віленскую сатырычную газету «Wiadomości Brukowe».

У «Баламуце» былі апублікаваны некалькі перакладаў басняў Івана Крылова, фрагменты твораў Аляксандра Грыбаедава, Дзмітрыя Бегічава, Міхаіла Загоскіна.

Зноскі
------

1. ↑  965000 (Fullcard) (руск.).  Руская нацыянальная бібліятэка. Праверана 3 сакавіка 2012.

Літаратура
----------

* *Mieczysław Inglot.* Bałamut petersburski 1830-1836: zarys monografii czasopisma. — Wrocław: IPUW, 1962. — 104 с. — (Acta Universitatis Wratislaviensis. Prace Literackie).
|  |
| --- |
| **Камуністычная партыя Беларусі**Беларускія секцыі РКП(б) — КП(б)ЛіБ — КПБ — КПЗБ |
| **Гісторыя партыі**
Кастрычніцкая рэвалюцыя
Ваенны камунізм
Новая эканамічная палітыка
Ленінскі заклік
Сталінізм
Хрушчоўская адліга
Перыяд застою
Перабудова |
| **Арганізацыя КПБ**
Сакратарыят 
Бюро ЦК КПБ
Цэнтральны Камітэт
Рэвізійная камісія
Абкам 
Гаркам 
Райкам 
Парткам |
| **Кіраўнікі партыі** |
| Статут
З’езды партыі
Пленумы партыі
Звязда
ЛКСМБ |
| Гэта панэль: * глядзець
* размовы
* правіць
 |

**Камуністы́чная па́ртыя (бальшавіко́ў) Літвы́ і Белару́сі** *(КП(б)ЛіБ)*. Утворана ў выніку аб'яднання Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі і Камуністычнай партыі Літвы і Заходняй Беларусі з прычыны аб'яднання Літвы і Беларусі ў адзінае дзяржаўнае ўтварэнне — Літоўска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (Літбел).

Гісторыя
--------

На аб'яднаўчым з'ездзе 4 — 6 сакавіка 1919 года ў Вільні выбраны ЦК КП(б) Літвы і Беларусі, які 8 студзеня 1919 г. стварыў Прэзідыум ЦК партыі ў складзе В. С. Міцкявічуса-Капсукаса (старшыня), В. Г. Кнорына, З. І. Ангарэціса, А. Ф. Мяснікова, Я. Г. Далецкага, С. В. Іванова.

24 красавіка 1919 года Прэзідыум ЦК КП(б)ЛіБ падзелены на Палітбюро і Аргбюро ЦК КП(б)ЛіБ. З прычыны наступлення польскіх войск Палітбюро ЦК КП(б)БліБ у красавіку 1919 года абвясціла рэспубліку на ваенным становішчы і пачало мабілізацыю ў армію камуністаў, камсамольцаў і спачуваючых. Аднак наладзіць актыўнае супраціўленне польскім войскам не ўдалося. 21 красавіка 1919 года польскія войскі захапілі сталіцу Літбела Вільню, 8 жніўня — Мінск, да верасня 1919 года — усю тэрыторыю рэспублікі.

Пасля акупацыі Мінска ЦК КП(б)ЛіБ пераехаў у Бабруйск, потым у Смаленск, адкуль кіраваў падпольным і партызанскім рухам. 3 верасня 1919 года створана Бюро па нелегальнай рабоце (старшыня Міцкявічус-Капсукас). На акупіраванай тэрыторыі выдаваліся газеты «Звязда», «Савецкая Беларусь», «Komunistas» («Камуніст», літоўская), «Młot» («Молат», польская).

Пасля вызвалення Беларусі ад польскіх інтэрвентаў (ліпень — жнівень 1920 года) ЦК КП(б)ЛіБ вярнуўся ў Мінск, дзе ўжо дзейнічала Мінская губернская партыйная арганізацыя. 30 ліпеня 1920 года створаны Мінскі губернскі камітэт КП(б)ЛіБ.

Пасля прыняцця Дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь Аргбюро ЦК РКП(б) 9 жніўня прыняло пастанову аб перайменаванні Мінскага губернскага камітэта КП(б)ЛіБ, захаваўшы агульную назву партыі — КП(б)ЛіБ, у Цэнтральнае Бюро КП(б)Б.

У пачатку верасня 1920 года ЦБ КП(б)Б унесла ў ЦК РКП(б) прапанову аб ліквідацыі КП(б)ЛіБ і стварэнні ў рамках РКП(б) Кампартыі (бальшавікоў) Беларусі і Кампартыі (бальшавікоў) Літвы.

8 лістапада 1920 года ЦК КП(б)Б вырашыла наступную партыйную канферэнцыю назваць Трэцім з'ездам КП(б)Б.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Іскра.**«І́скра»** — газета рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку ў Заходняй Беларусі. Выдавалася 10—27 чэрвеня 1925 (аднадзёнка — 31 мая 1925) у Вільні на беларускай мове. Выйшла 7 нумароў, з іх 2 канфіскаваны.

Змяшчала матэрыялы на актуальныя тэмы палітычнага жыцця Польшчы, Заходняй Беларусі, аналізавала знешнюю і ўнутраную палітыку польскага ўрада. Асаблівую ўвагу аддавала зямельнай рэформе і яе вырашэнню ў сейме. Апублікавала выступленні ў сейме дэпутатаў Беларускага пасольскага клуба Б. Тарашкевіча, Ф. Ярэміча, сенатара А. Назарэўскага, інтэрпеляцыі беларускіх паслоў з выпадку злоўжыванняў польскай адміністрацыі на заходнебеларускіх землях, пастановы III з’езда Кампартыі Польшчы, прапановы асобных сенатараў у абарону інтарэсаў насельніцтва Заходняй Беларусі. 

Змясціла ўрыўкі з паэмы Я. Купалы «Безназоўнае», асобныя вершы А. Гурло.

Літаратура
----------

* *А. С. Ліс.* «І́скра» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).