**Ляшчына звычайная** (*Córylus avellána*) — від лістападных дравяністыя кустоў і дрэў роду Ляшчына (*Corylus*) сямейства Бярозавыя (*Betulaceae*).

Тыпавы від роду.

Назва
-----

Ляшчына звычачайная, арахі, арэшнік, ляшчына, рэх, рахі, арэх.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

Куст вышынёй 2-5 (да 9) м, часам расце дрэвападобным; крона яйкападобная або плоска-шарападобная. Кара ствалоў гладкая, светлая, карычнявата-шэрая ці шэра-бурая, папярочна-паласатая; парасткаў — буравата-шэрая, апушаная, залозіста-валасістая. Каранёвая сістэма павярхоўная, магутная. Спачатку развіваецца стрыжневы корань, да трэцяга годзе ідзе ўтварэнне бакавых, магутных, вузлаватых каранёў. Адзін з бакавых каранёў, звычайна, больш магутны і доўгі.

|  |
| --- |
|  |
| Бутон з жаночымі кветкамі буйным планам |

Пупышкі адлеглыя, яйкападобныя або круглявыя, злёгку сціснутыя, даўжынёй да 3 мм, чырванавата-бурыя, голыя або тонка апушаныя, па краі расніцавыя. Лісце круглява-зваротна-яйкападобнае, круглявае, часам круглява-яйкападобнае або авальнае, даўжынёй 6-12 см, шырынёй 5-9 см, у вяршыні звычайна звужанае ў лязо або коратка завостранае, часам усечаныя з насаджаным лязом, ля аснавання сэрцападобныя, няправільна двойчы-зубчастыя, у верхняй частцы звычайна з 5-6 буйнымі лопасцепадобными зубцамі, зверху цёмна-зялёныя, матавыя, знізу зялёныя; маладыя рассеяна апушаныя, пазней зверху голыя, а знізу апушаныя галоўным чынам па жылках. Хвосцікі залозіста-шчаціністыя, даўжынёй 7-17 мм. Прылісткі даўгавата-яйкападобныя, тупыя, валасістыя, рана ападаюць.

Тычынкавыя шышкі даўжынёй да 5 см; крыючыя лускі густаапушаныя; пылавікі голыя, зверху з пучком валасінак. Цвіце ў красавіку, да распускання лісця.

Плод — сухі лясны арэх, які не ўскрываецца. Плады ляшчыны  (укр.) (бел. растуць цесна па два-пяць, часам адзінкавыя. Пладовая абгортка светла-зялёная, аксамітна апушаная, шырокакубкападобная або званочкавая, адкрытая, амаль адной даўжыні з арэхам, складаецца з двух няправільна рассечана-лопасцевых лісточкаў. Арэх амаль шарападобны або некалькі падоўжаны, даўжынёй 18 мм, дыяметрам 13-15 мм, ад светла- да цёмна-карычневага. У 1 кг 870 пладоў. Сярэдняя ўраджайнасць 1 га саду ў 600 кустоў каля 900 кг.

Працягласць жыцця да 100 гадоў.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

У прыродзе арэал віду ахоплівае ўсю Еўропу, Каўказ і Сярэдні Усход. Самыя паўночныя натуральныя месцапражыванні ляшчыны звычайнай, дзе яна ўтварае найбольш шырокія зараснікі, знаходзяцца ў Нарвегіі, за Палярным кругам, у прыродным рэзерваце Прэстэгордскуген  (англ.) (бел. які знаходзіцца паблізу 68° п. ш. а асобныя менш значныя па плошчы — нават некалькі паўночней дадзенага рэзервата. Культывуецца паўсюдна.

Расце на нармальна ўвільготненай глебе ў шыракалістых, мяшаных лясах пераважна кіслічнага і сніткавага тыпаў, а таксама ў хвойных лясах у выглядзе падлеску, часта на ўзлесках  (руск.) (бел. у гарах сустракаецца аж да мяжы лясной расліннасці, на Каўказе падымаецца да 2100—2300 м над узроўнем мора. У стэпавай зоне распаўсюджаная ў дубровах  (руск.) (бел. зарасніках кустоў, па берагах рэк і азёр, на схілах пагоркаў і ў стэпавых бэльках  (руск.) (бел. разам з цёрнам (*Prunus spinosa*), крушына ломкая (*Frangula alnus*), *Crataegus monogyna*, татарскім (*Acer tataricum*) і палявым клёнам (*Acer campestre*), калінай звычайнай (*Viburnum opulus*), *Cornus sanguinea*, шыпшынай (*Rosa*) і іншымі раслінамі. Часам ўтварае чыстыя зараснікі.

Валодае выключнай здольнасцю размножвацца каранёвымі атожылкамі, дзякуючы чаму вельмі хутка займае лясныя высечкі і ў лясной гаспадарцы лічыцца пустазельнай раслінай.

Ценявынослівая, пазбягае адкрытых і награваемых сонцам паўднёвых схілаў.

Патрабавальная да багацця глеб — паспяхова расце на багатых вапнаўтрымальных глебах умеранай і падвышанай вільготнасці, на глыбокіх і друзлых горных бурых глебах  (руск.) (бел. на чарназёмах  (руск.) (бел. дэградаваных чарназёмах, шэрых лясных глебах  (руск.) (бел. дуброў, на найбольш багатых падзолістых глебах і на поймавых глебах у далінах рэк і ручаёў. На бедных пясчаных і забалочаных сфагнава-тарфяных глебах не сустракаецца.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Злева направа: Лісце. Мужчынскія кветкі і бутон з жаночымі кветкамі. Зялёныя арэхі. Спелыя, ачышчаныя арэхі. Насенне. |

Хімічны склад
-------------

У склад ядра арэхаў ляшчыны  (укр.) (бел. ўваходзяць тлушчы (57,4-62,5 %), крухмал і цукры (2,5 %), вітамін В1, каратын, мікраэлементы, 17 % бялкоў.

Лісце ляшчыны звычайнай утрымліваюць эфірны алей, пальміцінавую кіслату, мірыцытразід, цукрозу; кара — эфірны алей, таніны, флабафены  (англ.) (бел. лігнацэрылавы спірт  (англ.) (бел. бетулін  (руск.) (бел..

Лісце і кара ляшчыны ўтрымліваюць дубільныя рэчывы (адпаведна 10 і 7 %).

Значэнне і ўжыванне
-------------------

Ляшчына звычайная — харчовая, алейная, меданосная, лекавая, таніданосная, фарбавальная, драўняная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная расліна.

### У харчаванні

|  |
| --- |
|  |
| Арэхі ляшчыны (злева - у шкарлупе, справа - без) |

|  |
| --- |
|  |
| Арэхі ляшчыны |

Ляшчыну звычайную выкарыстоўваюць і культывуюць з самых старажытных часоў як арэхаплодную расліну. Арэхі яе ўтрымліваюць каля 65 % тлушчаў, каля 16 % бялкоў, каля 3,5 % вугляводаў. Дзякуючы высокаму ўтрыманню тлушчаў і бялкоў плады ляшчыны маюць высокую каларыйнасць, якая ў 2 разы вышэй каларыйнасці пшаніцы, у 3 разы — маку і ў 8 разоў — малака, і з’яўляюцца каштоўным прадуктам харчавання — іх ядуць свежымі і падсушанымі.

Ядры арэха выкарыстоўваюць у кандытарскай і харчовай прамысловасці: з іх гатуюцца спецыфічныя ласункі, напрыклад, іх уварваюць з мёдам і вінаградам; з сухіх ядраў вырабляецца пажыўная мука, з маладых — малако і раслінныя вяршкі. З насення выціскаюць алей — адзін з лепшых. Жмых перапрацоўваецца на шакалад, халву.

#### Алей

Асабліва цэніцца алей, які здабываюць з ядра арэха. Алей светла-жоўтага колеру, высокай якасці, які нагадвае па смаку міндальны  (руск.) (бел.. Па сваіх уласцівасцях ён таксама не саступае міндальнаму алею. Арэхавы алей выдатны тым, што пры гарэнні не копціць.

### Медыцынскае выкарыстанне

У навуковай медыцыне кара рэкамендуецца пры пашыраных венах, перыфлебітах, капілярных гемарагіях, адвар з лісця — пры гіпертрафіі прадсталёвай залозы.

У народнай медыцыне арэхі ляшчыны ўжываюць пры нырачнакаменнай хваробы, алей — супраць глістоў, высушаную плюску — пры паносах, адзёру — супраць ліхаманкі, лісце — як антысептычны сродак. Адвар лісця п’юць пры захворваннях печані. Эфірны алей і іншыя складовыя часткі кары ляшчыны валодаюць сасудазвужальным дзеяннем.

У народнай медыцыне ядры арэхаў таксама выкарыстоўваюць у харчаванні як сродак ад гіпалактацыі: 30-10 г у суткі адразу ж павышаюць лактацыю на 40-80 мл.

У ветэрынарыі пылок выкарыстоўваюць для лячэння кішачных захворванняў.

### У прамысловасці

Драўніна белая са светла-карычневым адценнем, драбнаслойная, цяжкая, цвёрдая, але гнуткая і лёгка колецца, валодае добрымі механічнымі ўласцівасцямі і ўжываецца для гнутых вырабаў (мэбля, абручы, цыбукі, кіі, пляценне кошыкаў і іншыя вырабы). Дае таксама добры вугаль  (руск.) (бел. які ўжываецца для вырабу паляўнічага пораху і малявальных алоўкаў.

Пілавінне ўжываецца для асвятлення воцату і ачышчэння мутных і грубых вінаў.

Лісце і кара ляшчыны ўтрымліваюць дубільныя рэчывы (адпаведна 10 і 7 %), а ў кары знаходзяцца прыродныя фарбавальнікі, якімі можна фарбаваць скуру ў жоўты колер.

Кара змяшчае больш за 8 % танінаў і прыдатная для дубленая скур.

### У ландшафтным дызайне

У межах свайго арэалу культывуецца і як дэкаратыўная расліна. Ляшчына звычайная заслугоўвае больш шырокага прымянення ў азеляненні гарадоў. Прыдатная для стварэння груп у парках і лесапарках, амаль не пашкоджваецца шкоднікамі. Мае шэраг дэкаратыўных формаў.

### У сельскай гаспадарцы

Шырока выкарыстоўваецца як прышчэпа для вываду высокаўраджайных садовых сартоў. Як падлескавая парода, павышае ўрадлівасць глебаў, добра іх зацяняе, ужываецца ў прыяравых і супрацьяравых лесамеліярацыйных насаджэннях, мае выдатныя ветраахоўныя і глебаахоўныя ўласцівасці.

Каштоўная хмызняковая парода для полеахоўных лясных палос, а таксама для замацавання схілаў, яраў і адхонаў.

### У пчалаводстве

Дае вясной вялікую колькасць пылку, якую пчаляры могуць нарыхтоўваць пра запас для зімовай падкормкі пчол.

### Іншае

Плады ляшчыны ў вялікай колькасці ядуцца ляснымі птушкамі і звярамі (вавёркамі, мядзведзямі, свіннямі, мышамі, палёўкамі), таму ляшчына з’яўляецца каштоўным кампанентам кармавой базы гэтых жывёл.

Збор пладоў
-----------

Арэхі ляшчыны звычайнай збіраюць у сухое, яснае надвор’е ў стадыі поўнай спеласці, падтрасаючы іх з дрэў. Сабраныя плады сушаць на адкрытым паветры, на сонцы (на працягу шасці-сямі дзён) або ў пладова-агароднінных сушылках пры тэмпературы не вышэй 40° на працягу некалькіх гадзін. Вільготнасць высушаных арэхаў не павінна перавышаць 14-15 %.

З 1 гектара можна сабраць да 2 тон арэхаў.

Класіфікацыя
------------

### Таксанамія

Від **Ляшчына звычайная** ўваходзіць у род Ляшчына (*Corylus*) падсямейства *Coryloideae* сямейства Бярозавыя (*Betulaceae*) парадку Букакветныя (*Fagales*).

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 7 сямействаў (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 3 роды |   |
|   |   |   |   |   |
|   | парадак **Букакветныя** |   |   | падсямейства **Coryloideae** |   |   | вид **Ляшчына звычайная** |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Бярозавыя** |   |   | род **Ляшчына** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ адно падсямейства, **Betuloideae** (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 16 відаў |
|   |   |   |

### Разнавіднасці

У межах віду вылучаюць некалькі разнавіднасцяў:

* Corylus avellana var. avellana.
* Corylus avellana var. pontica (K.Koch) H.J.P.Winkl.

[syn.  Corylus imeretica Kem.-Nath.]
### Формы і сарты

|  |
| --- |
|  |
| 'Contorta' |

Сарты ляшчыны звычайнай атрыманы шляхам адбору. Для іх стварэння шляхам гібрыдызацыі і наступнага адбору выкарыстоўваліся *Corylus pontiaca* і *Corylus maxima*. Фундуком сёння называюць усе сартавыя ляшчыны, якія гадуюцца на плантацыях, а таксама іх плады, хоць першапачаткова гэту назву ўжывалі выключна ў дачыненні да *Corylus maxima*. Сеянцы сартавых ляшчын і арэхі, якія гадуюцца на іх, называюць паўфундуком.

У ходзе культывавання выведзены шэраг формаў:

* Corylus avellana f. pendula Goeschke — ніцая дрэвападобная.
* Corylus avellana f. albovariegata Schneid. — з бела-акаймаваным і, часта, жоўта-плямістым лісцем.
* Corylus avellana f. atropurpurea Petz & Kirchn. — з чырванавата-бураватым лісцем.
* Corylus avellana f. aurea Petz & Kirchn. — з залаціста-жоўтым ці жоўта-зялёным лісцем і жаўтлявымі галінамі.
* Corylus avellana f. aureomarginata Schneid. — з жоўта-акаймаваным лісцем.
* Corylus avellana f. laciniata Petz & Kirchn. — з лісцем, глыбока надрэзаным на востраканцовыя лопасці.
* Corylus avellana f. quercifolia Petz & Kirchn. — з падоўжанымі лістамі, якія маюць шырокія тупыя лопасці і нагадваюць лісце дуба.
* Corylus avellana f. zimmermannii Hahne — з варонкападобным згорнутым лісцем.

У культуры
----------

|  |
| --- |
| *А што гэта за даліна ды бяз рэха,*
*А зялёная ляшчына без арэхаў,* |
| *Максім Танк. «А што гэта за даліна…»*. |

У беларусаў ляшчына лічылася свяшчэнным дрэвам. Яны верылі, што ў яе не можа трапіць маланка, таму не толькі хаваліся пад кустом у час навальніцы, але і затыкалі за пояс маладыя парасткі як абярэг. Таксама галінкі маглі адагнаць нячыстую сілу, змей і хмары.

Арэхавы куст быў сімвалам плоцкага кахання і пладавітасці. Загадкі пра арэх і арэшнік маюць падкрэслена эратычны характар. Арэхі клалі за пазуху падчас вянчання і пад ложак пасля вяселля, каб першы нарадзіўся сын.

Паданні пра цвіценне ляшчыны мелі сувязь з паданнем пра папараць-кветку, а яе плады выкарыстоўваліся ў розных магічных рытуалах.

### У філатэліі

Выява ляшчыны звычайнай выкарыстоўвалася ў 1979 годзе на паштовай марцы Германіі і ў 2004 годзе на паштовай марцы Беларусі.

* Паштовая марка БеларусіПаштовая марка Беларусі

### У мастацтве

Куст ляшчыны быў намаляваны на аднайменнай карціне Віктара Барысава-Мусатава.

* Віктар Барысаў-Мусатаў. «Куст ляшчыны»Віктар Барысаў-Мусатаў. «Куст ляшчыны»

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2 3 4 5  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
4. 1 2 3  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 41. — 160 с. — 2 350 экз.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Лещина обыкновенная, или орешник // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 108. — 592 с. — 120 000 экз.
6. ↑  Entry for *Corylus* L. (англ.). *NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0* (24 верасня 1997). Архівавана з першакрыніцы 9 лютага 2012. Праверана 30 лістапада 2010.
7. 1 2  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.
8. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вільня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
9. ↑  Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
10. 1 2 3 4 5 6 7  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Лещина обыкновенная (орешник) // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 73-75. — 200 с. — 130 000 экз.
11. ↑  *Рубцов Л. И.* Деревья и кустарники в ландшафтной архитектуре. — Киев: Наукова Думка, 1977.
12. ↑  *Thor-Rune Hansen.*. Prestegеrdsskogen Naturreservat (нарв.). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2013. Праверана 24 студзеня 2013.
13. ↑  Corylus avellana L. (шведск.). *Den Virtuella Floran*.  Naturhistoriska riksmuseet (6 верасня 2011). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2013. Праверана 24 студзеня 2013.
14. 1 2 3 4  *Верзилин Николай Михайлович  (руск.) (бел.*. По следам Робинзона. Сады и парки мира. — Л.: Детская литература, 1964. — 576 с.
15. ↑  *Йорданов Д. Николов П.  (балг.) (бел. Бойчинов А.* Фитотерапия. — София, 1970.
16. ↑  Бойко В. І. Тактика ведення лактації в разі інтраамніального інфікування / В. І. Бойко, Т. В. Бабар // Здоровье женщины. — 2011. — Т. 57. — № 1. — С. 102—103.
17. ↑  *Абрикосов, Х. Н. и др.* Лещина // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Н. Ф. Федосов. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 171—172. Архівавана 7 студзеня 2012.
18. ↑  Species of Corylus (англ.) (лац.)  (Праверана 2 снежня 2010)
19. ↑  Максім Танк. «А што гэта за даліна…»(недаступная спасылка)
20. 1 2 3  Арэх

Літаратура
----------

* Род 363. Лещина — Corylus L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1936. — Т. V. — С. 264—265. — 762 + XXVI с. — 5 175 экз.
* *Грубов В. И.* Род 6. Corylus L. — Лещина // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1951. — Т. II. Покрытосеменные. — С. 380—383. — 612 с. — 2 500 экз.
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 435. *Corylus avellana* L. — Лещина обыкновенная, или Орешник, Лесной орех // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 33. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.
* *Н. А. Аксёнова, М. Г. Вахрамеева.* Лещина обыкновенная // *Биологическая флора Московской области; под ред. проф. Т. А. Работнова*. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1975. — В. 2. — С. 18—29.

Спасылкі
--------

* *Ляшчына звычайная* на сайце USDA NRCS  (англ.) (Праверана 1 снежня 2010)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122448730 · GND: 4159196-3 · LCCN: sh96002271 · NKC: ph281332, ph499520 |