Марцін Лютэр Кінг
**Рух за грамадзянскія правы афраамерыканцаў ЗША** (англ.: Civil Rights Movement) — масавы грамадскі рух афраамерыканцаў і падтрымліваючых іх белых актывістаў супраць расавай дыскрымінаціі ў 1950-1960-х гг.

Перадгісторыя
-------------

Пасля адмены рабства ў ЗША праз некалькі дзясяцігоддзяў пасля Грамадзянскай вайны (1861—1865 гг) у паўднёвых штатах склалася сістэма расавай сегрэгацыі. Негледзячы на тое, што яе апалагеты сцвярджалі, што сістэма, якая раздзяляла школы, бальніцы, рэстараны і месцы ў грамадскім транспарце на прызначаныя для чорных і белых, не з’яўляецца праяўленнем дыскрымінацыі цёмнаскурага насельніцтва (separate, but equal facilities — асобныя, але роўныя выгоды), але па факту такой роўнасці нярэдка не было.

У 1954 г. Вярхоўны суд ЗША, падчас разбору справы «Браўн супраць Савета па адукацыі», пастанавіў, што сегрэгацыя школ ставіць таўро непаўнацэннасці на цёмнаскурых дзяцей і заклікаў ўлады паўднёвых штатаў правесці дэсегрэгацыю і інтэграцыю школ. Але ніякіх перамен на Поўдні ў адказ не адбылося.

Гісторыя руху (1955—1968)
-------------------------

### Хадзьба ў імя свабоды

1 снежня 1955 г. Роза Паркс, 42-гадовая чорная швачка аднаго з універмагаў г. Мантгомеры (Алабама), была затрымана і аштрафавана за адмову уступіць месца «для белых» беламу пасажыру ў аўтобусе. У адказ мясцовая абшчына афраамерыканцаў пачала байкот аўтобусных ліній горада («Хадзьба ў імя свабоды»), які хутка быў узначалены цёмнаскурым святаром Марцінам Лютэрам Кінгам. Акцыя пратэсту цягнулася 381 дзень і мясцовыя аўтобусныя кампаніі цярпелі страты. У адказ гарадскія ўлады пачалі штрафаваць таксістаў, якія падвозілі ўдзельнікаў Хадзьбы на работу і арыштавалі больш за сто удзельнікаў байкота згодна антыбайкотнаму закону 1921 г. Таксама белыя расісты выкарыстоўвалі тэрор супраць чорных актывістаў. У прыватнасці, у студзені 1956 г. ў дом М. Л. Кінга кінулі бомбу.

У адказ на арышты кіраўнікі байкоту падалі іск у федэральны акружны суд. Суд у снежні 1956 г. прызнаў неканстытуцыйнасць сегрэгацыі грамадскага транспарту. Але пасля адмены сегрэгацыі ў аўтобусах Мантгомеры, іх пачалі абстрэліваць белаыя расісты, якія таксама нападалі на жыхароў негрыцянскіх кварталаў. Сярод пацярпелых была дзяўчына, якой нанеслі цяжкія цялесныя пашкоджанні, і цяжарная жанчына, якую паранілі ў нагу. Але ў гэты час праблема сегрэгацыі і дыскрымінацыі чорных грамадзян ЗША ўжо набыла міжнародную славу. Таксама шэраг белых святароў і бізнесменаў Алабамы асудзілі тэрор супраць афраамерыканцаў. У выніку хваля насілля сціхла на пэўны час.

### Інтэграцыя школ і падзеі 1957 г.

У 1957 г/ федэральны суд загадаў правесці інтэграцыю муніцыпальных школ г. Літл-Рок, штата Арканзас. Дзевяць цемнаскурых дзяцей былі залічаны ў Цэнтральную сярэднюю школу горада, але па загаду губернатара штата мясцовая паліцыя не пусціла іх на заняткі. Тады прэзідэнт ЗША Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр выдзеліў салдат 101 паветрана-дэсантнай дывізіі ў якасці аховы дзяцей. Негледзячы на канвой, дзеці сутыкнуліся з натоўпам, які абражаў іх. «Дзявятка з Літл-Рока» пад аховай дэсантнікаў была толькі адной з шэрагу праяў рэакцыі на дэсегрэгацыю. Вось як аб гэтым было напісана ў артыкуле «Тыранія касты» надрукаваным рэлігійным часопісам «Вартавая вежа» 1 снежня 1957 г.: «Новая школа за 500 тыс. дол. у Нэшвіле, Тэнесі, была поўнасцю знішчана выбухам, проста таму, што ў яе склад 390 вучняў залічылі адно негрыцянскае дзіця. Каб недазволіць дзевяці юным неграм наведваць сярэднюю школу ў Літл-Року, Арканзас, губернатар штата выслаў сотні апаўчэнцаў, узброенных агнястрэльнай зброяй, дубцамі і працівагазамі, быццам каб не дапусціць хваляванняў, але яны занялі бок тых, хто парушаў закон і пры гэтым таксама яшчэ і парушылі сувярэнітэт федэральнай улады. У Лос-Анджэлесе, Каліфорнія, усе сорак тры члена пэўнай метадысцкай царквы пакінулі яе ў знак пратэсту, калі да іх прызначылі негрыцянскага пастара.»

Аналагічная праблема адбылася ў Новым Арлеане ў лістападзе 1960 г. калі чатыры маленькія афраамерыканкі паступілі ў пачатковую школу Франца ў 9-м раёне. Барацьба за дэсегрэгацыю школ праявілася ў паходах на Вашынгтон 1958 і 1959 гг. у якіх удзельнічалі дзясяткі тысяч актывістаў.

Таксама ў 1957 г. барацьбіты з сегрэгацыяй стварылі «Канферэнцыю паўднёвага хрысціянскага кіраўніцтва»(англ. — *The Southern Christian Leadership Conference*), прэзідэнтам якой быў абаны М. Л. Кінг. У гэтым жа годзе Кангрэс ЗША прыняў «Закон аб грамадзянскіх правах», які пашырыў удзел афраамерыканцаў у выбарах.

### Сідзячыя забастоўкі

1 лютага 1960 г. 4 студэнта-афраамерыканца селі на месцы для белых у закусачнай г. Грынсбара (Паўночная Караліна). Іх прымулі пакінуць завядзенне, але на наступны дзень пачалася хваля падобных акцый, у якіх удзельнічалі і чорныя, і белыя актывісты. Яны адмыслова займалі месцы «толькі для белых» у якасці сідзячай забастоўкі (sit-in) або стаялі ў недазволенным месцы (stand-in), або маліліся ў царкве у знак пратэсту, не дазваляючы яе зачыніць на нач (pray-in) У красавіку 1960 г. быў арганізаваны «Студэнцкі каардынацыйны камітэт ненасільных дзеянняў» (*The Student Nonviolent Coordinating Committee*). У выніку гэтых акцый на працягу 1960 г. адбылася дэсегрэгацыя пунктаў грамадскага харчавання ў прыкладна 150 гарадах Поўдня ЗША.

4 мая 1961 г. да сідзячых забастовак актывісты дадалі яшчэ адзін від акцыі — «рэйды свабоды» (freedom rides), якія цягнуліся ўсё лета 1961 г. Удзельнікі рэйдаў прыязжалі на міжгародніх аўтобусах у вялікай колькасці ў пэўныя гарады Поўдня і масава сядалі на месцы для белых у грамадскім транспарце і пунктах грамадскага харчавання. У адказ мясцовыя расісты білі ўдзельнікаў акцый, палілі іх аўтобусы, а паліцыя праводзіла масавыя арышты, але пры гэтым усё больш арганізацый мусілі адмаўляцца ад палітыкі сегрэгацыі.

### Хваляванні ў Бірмінгеме

У г. Бірмінгем (штат Алабама), на працягу красавіка 1962 г. праходзілі несанкцыянаваныя дэманстрацыі і сідзячыя забастоўкі супраць расавай сегрэгацыі і діыскрымінацыі. Кульмінацыяй пратэсту стала дэманстрацыя 3 мая падчас якой дэманстранты закідалі паліцыю каменнямі і бутэлькамі, а паліцыя спусціла на іх сабак, якія пакусалі дзяцей-удзельнікаў акцыі пратэсту. Паколькі справа атрымала шэрокі рэзананс, прэзідэнт ЗША Дж. Кенедзі накіраваў памочніка міністра юстыцыі Бэрка Маршалла як арбітра ў перамовах масцовай улады з удзельнікамі грамадзянскага руху.

10 мая быў знойдзены кампраміс: дэсегрэгацыя на працягу трох месяцаў, наём на работу і павышэнне па службе без расавай дыскрымінацыі на працягу двух месяцаў, стварэнне на працягу двух тыдняў органа міжрасавага супрацоўніцтва. Але ў ноч на 12 мая у адказ на тэрарыстычныя акты супраць М. Л. Кінга і яго брата чорныя радыкалы ўсю ноч вялі пагромы і сутычкі з паліцыяй.

У 1963 годзе ў Бірмінгеме адбылася яшчэ адна трагэдыя: выбух бомбы, закладзенай тэрарыстамі ў баптысцкай царкве для чорных, у выніку якога загінулі 4 дзяўчыны-афраамерыканкі.

### Марш на Вашынгтон 1963 г.

28 жніўня 1963 г. адбыўся самы вядомы марш на Вашынгтон у гісторыі барацьбы за грамадзянскія правы ў ЗША. Колькасць удзельнікаў магла дасягаць 250 тыс. чал. Марцін Лютэр Кінг выступіў са сваёй самай вядомай прамовай.

Марш на Вашынгтон

### Законы 1964—1965 гг.

Асноўны артыкул: **Вялікае грамадства**
2 ліпеня 1964 г. прэзідэнт ЗША Ліндан Джонсан падпісаў Закон аб грамадзянскіх правах, якім была забаронена расавая дыскрымінацыя ў сферы паслуг і пры прыёме на работу. У 1965 г. быў прыняты новы Закон аб выбарчых правах, згодна якому толькі функцыя прызначэння рэгістратараў, якія складалі спіс выбаршчыкаў, пераходзіла ад мясцовай улады ў выключную кампетэнцыю федэральнай.

### Расавыя бунты 1967 г.

На працягу ўсёй гісторыі ЗША час ад часу адбываліся расавыя бунты, ініцыятарамі, якіх бывалі і белыя, і чорныя расісты. Так падчас паўстання 1863 г. у Нью-Ёрку пагромшчыкі забілі некалькі дзясяткаў неграў і спалілі царкву для цёмнаскурых. Яшчэ адна моцная хваля пагромаў адбылася падчас 1-й «Чырвонай пагрозы» ў розных гарадах ЗША. Расавы бунт адбываліся і ў 1990-х (Лос Анджэлес, 1992 г.) і нават ў 2005 г. Але самымі моцнымі былі бунты 1967 г.

У 1960-х у адказ на тэрарыстычныя акты белых расістаў і свавольства паліцэйскіх і чыноўнікаў узніклі групы чорных расістаў і радыкалаў. У адрозненне ад памяркоўных актывістаў на чале з М. Л. Кінгам, якія выступалі за дэсегрэгацыю, мірныя сродкі барацьбы і роўнасць белых і чорных грамадзян, афраамерыканскія радыкалы выступалі супраць інтэграцыі з белымі і за выкарыстанне насілля. Найбольш вядомымі групамі былі партыя «Чорныя пантэры» (існавала і група іх саюзнікаў з ліку белых — «Белыя пантэры»), якія арганізоўвалі ўласныя патрулі для аховы негрыцянскіх кварталаў ад белых расістаў і для назірання за паліцэйскімі патрулямі. Але «Чорныя пантэры» пачыналі бойкі з белымі і па ўласнай інцыятыве, часам з выкарыстаннем зброі. Яшчэ адной радыкальнай арганізацыяй чорных расістаў была «Нацыя іслама».

Летам 1967 г ў 128 гарадах ЗША адбылося 164 расавых бунта, з якіх 8 былі класіфікаваны як буйныя. Жыхары негрыцянскіх кварталаў ішлі граміць раёны населеныя белымі, рабавалі магазіны і біліся з паліцыяй і Нацгвардыяй. Загінула не менш за 117 чал, тысячы былі паранены, а шкода ацэнена на больш чым, 1 млрд дол. Найбольш крывавымі былі бойкі паміж чорнымі і белымі ў Ньюарку і Дэтройце (у апошнім горадзе 41 забіты, 2000 паран. і 5000 засталіся без жылля; было зруйнавана 387 будынкаў і разрабавана 2700 магазінаў і прадпрыемстваў).

### Забойства Кінга і паход беднякоў

У красавіку 1968 г. Кінг і памяркоўныя актывісты планавалі чарговы паход -паход беднякоў на Вашынгтон з мэтай звярнуць увагу урада на праблему беднасці. Але 4 красавіка 1968 г. Кінг быў забіты ў г. Мемфіс, штат Тэнесі. У адказ на забойства Кінга прайшлі новыя стыхійныя чорныя бунты, але не настолькі інтэнсіўныя як летам 1967 г. Тым не менш, летам 1968 г. паход беднякоў на Вашынгтон адбыўся і Кангрэс ЗША прыняў новыя ўступкі адносна продажу і найму жылых дамоў для бедных, а таксама пэўныя праграмы развіцця для беднай моладзі.

Асноўныя дасягненні
-------------------

* Адмена расавай сегрэгацыі ў сістеме гандлю, адукацыі, абслугоўвання на Поўдні ЗША.
* Паступовы адыход ад расавай дыскрымінацыі у ЗША.
* Прыняцце праграм развіцця для беднякоў, асабліва моладзі.
* Пашырэнне ўдзелу чорнага насельніцтва Поўдня ў выбарах і палітычным жыцці.

Адлюстраванне ў літаратуры і мастацтве
--------------------------------------

У савецкай літаратуры і мастацтве шмат выкарыстоўвалі тэму белага расізму ў ЗША. Гэта тэма нават сустракаецца ў дзіцячым вершы «Чорны навічок» Агніі Барто.

У амерыканскім кінематоргафе найбольш вядомымі фільмамі, прысвечанымі праблеме барацьбы за грамадзянскія правы афраамерыканцаў з’яўляюцца «Місісіпі ў агні» і «Малкольм Ікс».

Гл. таксама
-----------

* Чорны расізм
* Расавыя хваляванні ў ЗША
* Партыя "Чорныя пантэры"
* Малькольм Ікс
* Хваляванні 1968 года

Зноскі
------

1. ↑  У ЗША паралельна дзейнічае сістэма судоў асобных штатаў і федэральная сістэма судоў
2. ↑  The Tyrany of Caste//The Watchtower, December 1, 1957, vol. LXXVIII, No 23, p. 710
3. ↑  «Умяне ёсць мара» М. Л. Кінг // Гісторыя ЗША ў дакументах: пераклады на беларускую. Мн.: 2014, сс. 35-37
4. ↑  Civil Rights Act of 1964//finduslaw.com
5. ↑  Пятнаццатая папраўка да Канстытуцыі ЗША (ратыфікаваная 3 лютага 1870 г.) забараняла абмежаванне права ўдзельнічаць у выбарах на падставе колеру скуры, але афраамерыканцаў нярэдка абмяжоўвалі ў такіх правах на падставе цэнзу пісьменнасці
6. ↑  Preparing for Violence//Awake! May 8, 1968, Vol. XLIX, No 9, p.16
7. 1 2  Flood of Lawlessness//Awake! January 8, 1968, Vol. XLIX, No 1, p.6
8. ↑  *Life* цыт па: Flood of Lawlessness//Awake! January 8, 1968, Vol. XLIX, No 1, p.6

Спасылкі
--------

* Свободны наконец! (Движение за гражданские права в США
* *В. Киселев* Ненасильственный опыт движения за гражданские права в США (50-е −60-е гг.) Архівавана 7 ліпеня 2011.
* США:Право на несогласие
* 1954-1964 ГОДЫ И СОБЫТИЯ
* Самые яркие моменты борьбы афроамериканцев за свои права (фото)
* *Анисимов, Л. Н.* Закон о гражданских правах 1964 г. и положение негров в США /Л. Н. Анисимов. //Правоведение. − 1966. — № 2. — С. 116—121 Архівавана 27 снежня 2016.

| ⛭Гісторыя ЗША (храналогія) |
| --- |
| Да 1776 | 
* Каланіяльны перыяд
* Франка-індзейская вайна (1754—1763)
* Бостанскае чаяпіцце (1773)
* Першы Кантынентальны Кангрэс (1774)
* Вайна за незалежнасць (1775—1783)
* Другі Кантынентальны Кангрэс (1775—1781)
* Дэкларацыя незалежнасці ЗША (1776)

 |
| 1787—1854 | 
* Прыняцце Канстытуцыі ЗША (1787)
* Біль аб правах (1789)
* Паўстанне з-за віскі (1794)
* Квазі-вайна
* Першая берберыйская вайна (1801—1805)
* Луізіянская купля (1803)
* Экспедыцыя Люіса і Кларка (1803—1806)
* Англа-амерыканская вайна (1812—1815)
* Другая берберыйская вайна (1812—1816)
* Дагавор Адамса — Оніса (1819)
* Місурыйскі кампраміс (1820)
* Дактрына Манро (1823)
* Дарога слёз
* Абаліцыянізм
* Арэгонскі дагавор (1846)
* Амерыкана-мексіканская вайна (1846—1848)
* Каліфарнійская залатая ліхаманка (1848—1855)
* Кампраміс 1850 года
* Купля Гадсдэна (1853)
* Закон Канзас-Небраска (1854)

 |
| 1861—1897 | 
* Перадумовы Грамадзянскай вайны
* Грамадзянская вайна (1861—1865)
* Гомстэд-акт (1862)
* Пракламацыя аб вызваленні рабоў (1862)
* Рэканструкцыя Поўдня (1865—1877)
* Індустрыялізацыя
* Купля Аляскі (1867)
* Паніка 1873 года
* Пазалочаны век
* Індзейскія войны
* Паніка 1893 года
* Залатая ліхаманка на Алясцы (1896—1897)

 |
| 1898—1929 | 
* Іспана-амерыканская вайна (1898)
* Бананавыя войны
* Філіпіна-амерыканская вайна
* Прагрэсіўная эра
* Першая сусветная вайна
* Акупацыя Дамініканскай Рэспублікі (1916—1924)
* Чырвоная пагроза
* Сухі закон (1919—1933)
* Вялікая дэпрэсія (1929)

 |
| 1933—1961 | 
* Новы курс
* Другая сусветная вайна
* Манхэтэнскі праект
* Халодная вайна
* Карэйская вайна (1950—1953)
* Макартызм
* Аперацыя PBSUCCESS
* Рух за правы афраамерыканцаў (1955—1968)
* Касмічная гонка (1957—1975)
* Аперацыя ў заліве Свіней

 |
| 1962—1992 | 
* Карыбскі крызіс (1962)
* Забойства Джона Кенэдзі (1963)
* Акупацыя Дамініканскай Рэспублікі (1965—1966)
* Вайна ў В’етнаме (1964—1973)
* Вялікае грамадства
* Уотэргейцкі скандал (1972—1974)
* Нафтавы крызіс
* Захоп заложнікаў у Іране (1979—1981)
* Рэйганоміка
* Міратворчая аперацыя ў Ліване
* Стратэгічная абаронная ініцыятыва
* Уварванне ЗША на Грэнаду (1983)
* Катастрофа «Чэленджэр»
* Бамбардзіроўка Лівіі (1986)
* Ірангейт
* Уварванне ЗША ў Панаму (1989)
* Вайна ў Персідскім заліве (1991)
* Лос-Анджэлескі бунт (1992)

 |
| 1992—2005 | 
* Інцыдэнт у Рубі Рыдж (1992)
* Міратворчая аперацыя ў Самалі (1992—1994)
* Аблога Уэйка (1993)
* Інтэрвенцыя на Гаіці (1994)
* Тэракт у Аклахома-Сіці (1995)
* Скандал Клінтан — Лявінскі
* Аперацыя «Саюзная сіла» (1999)
* Тэракты 11 верасня 2001 года
* Вайна ў Афганістане
* Іракская вайна (у 2003)
* Ураган «Катрына»

 |