recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Партызанскі атрад** — асноўная арганізацыйная форма савецкіх партызанскіх частак (1941—1944).

Партызанскі атрад звычайна складаўся прыкладна са 100 чалавек, аднак мог налічваць і да некалькіх сотняў чалавек. Асабовы склад звычайна зводзіўся ў 3—4 роты, па 3 узводы, па 3 аддзяленні. На чале атрада стаялі камандзір і камісар. Ім дапамагалі начальнік штаба, а таксама намеснікі па разведцы, дыверсіях і гаспадарчай частцы з іх адпаведнымі падраздзяленнямі. Большыя атрады маглі мець мелі кулямётныя і мінамётныя падраздзяленні.

Кожны атрад меў першасныя арганізацыі Камуністычнай партыі і Камсамолу.

Беларускі штаб партызанскага руху класіфікаваў атрады паводле іх колькаснага складу: 100—150, 151—350, 351 і больш.

Паводле сваіх задач, атрады бывалі: звычайныя (унітарныя), дыверсійна-разведвальныя, кавалерыйскія, артылерыйскія, штабныя, запасныя, мясцовай абароны, маршавыя.

На тэрыторыі БССР у 1941—1944 гадах дзейнічалі 1255 розных атрадаў, большасць з іх у складзе партызанскіх брыгад, а 203 — асобна.

Большы атрад, у пэўных умовах, мог быць разгорнуты ў партызанскую брыгаду, або ў партызанскі полк. (як, напрыклад, некаторыя атрады па 800 і болей чалавек, якія дзейнічалі ў Магілёўскай вобласці са жніўня 1943 года).

Зноскі
------

1. ↑  У межах 1941 года.

Літаратура
----------

* А. Л. Манаенкаў. Партызанскі атрад у Вялікую Айчынную вайну // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12. — Мінск: БелЭн, 2001. — 560 с. С.124. ISBN 985-11-0198-2 (т.12)
* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945: Энцыкл. Мн. 1990. С. 456—474.
* Партизанские формирования Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июль 1941—июль 1944). — Мн. 1983.
**Паліміраўская вуліца** (трансліт.: *Palimiraŭskaja vulica*, руск.: Полимировская улица) — вуліца ў Наваполацку.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўднёва-ўсходняй частцы горада ў раёне катэджнай забудовы (т.зв. пасёлак «Паліміраўскі») на поўдзень ад 8-га мікрараёна. Цягнецца з поўначы на поўдзень ад скрыжавання вуліцы Маладзёжнай і вуліцы Палявой да вуліцы Падворнай, перасякаючы вуліцы Залюхаўскую, Сасноўку і Дручанскую ўздоўж вуліцы Траецкай. Працягласць вуліцы складае каля 900 метраў.

Узнікла ў 1990-х — пачатку 2000-х гадоў у выніку актыўнага будаўніцтва заводам «Палімір» для сваіх супрацоўнікаў двухпавярховых блакаваных панэльных дамоў сядзібнага тыпу на дзве сям’і. Дамы мелі люстэркавае планаванне і ўваходы з процілеглых бакоў дома. Рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца.

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне Наваполацкага гарадскога Савета дэпутатаў ад 22 верасня 2015 г. № 81 «О нормализации наименований элементов улично-дорожной сети города Новополоцка» на Нацыянальным прававым Інтэрнэт-партале Рэспублікі Беларусь (руск.)
**Малавы** † — старажытны індыйскі народ. Упершыню ўзгадваюцца ў Махабхараце як ваяўнічае племя Пенджаба. Магчыма, што ідэнтычны малам, з якімі сутыкнуліся воіны Аляксандра Македонскага. Прынята вылучаць так званую эпоху малаваў паміж сярэдзінай 1 тысячагоддзя да н. э. і сярэдзінай 1 тысячагоддзя н. э. якая суправаджалася з'яўленнем надпісаў валадароў малаўскага паходжання на тэрыторыі сучасных Раджастхана і Гуджарата. Лічыцца, што адгалінаванне малаваў стварыла асобную гістарычную вобласць Мальву.

Паходжанне малаваў спрэчнае. Існуюць версіі пра тое, што яны адносілся да арыяў або дравідаў.

Літаратура
----------

* Jain, K. C. Malwa Through The Ages / Kailash Chand Jain. — Motilal Banarsidass Publ. 1972 ISBN 978-8120808249

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Інцыдэнт з абстрэлам **бяспечнага калідора ў Грозным** здарыўся 3 снежня 1999 года, калі не менш за 40 чалавек, якія ўцякалі з акружанай  (руск.) (бел. сталіцы Чачні Грознага, былі забітыя падстаўнікамі расійскага спецпадраздзялення АМАП.

Інцыдэнт
--------

Паводле аповядаў тых, хто выжыў, калона бежанцаў у складзе каля 50 чалавек на сямі-васьмі легкавых аўтамабілях і адным аўтобусе, пазначаных белымі сцягамі  (укр.) (бел. накіроўвалася ў бок мяжы з Рэспублікай Інгушэція, калі пад’ехала да федэральнага блокпаста  (укр.) (бел. каля в. Гойты  (укр.) (бел.. Адзін з тых, хто застаўся ў жывых, апісаў, як войскі АМАПа ў масках адкрылі агонь з аўтаматаў са сваёй пазіцыі ў бліжэйшым лесе без папярэджання. Аўтобус узарваўся, калі кулі прабілі яго паліўны бак. Пасля расстрэлу расійскія вайскоўцы надалі першую дапамогу  (укр.) (бел. і абязбольвальне жменьцы тых, хто выжыў, і даставілі іх у шпіталь у Сляпцоўскую, Інгушэція, дзе іх апыталі журналісты.

Інцыдэнт адбыўся ўсяго ў некалькіх кіламетрах ад буйной бітвы на скрыжаванні дарог ва Урус-Мартане, які знаходзіцца на дарозе, якую чачэнскія баевікі выкарыстоўвалі ў якасці лініі забеспячэння. Недалёка адтуль, у сяле Алхан-Кале  (укр.) (бел. ішла яшчэ адна бітва. Міністэрства абароны Расіі заявіла, што паведамленні СМІ аб гэтым інцыдэнце з’яўляюцца дэзінфармацыяй. Афіцыйныя асобы паведамілі, што на дарогах, якія вядуць з Грознага, было знішчана 30 аўтамабіляў, але ва ўсіх аўтамабілях знаходзіліся паўстанцы, а не грамадзянскія асобы. Яны таксама заявілі, што адкрылі бяспечны выхад з Грознага для тысяч мірных жыхароў.

Падобны інцыдэнт з удзелам бежанцаў, якія ўцякалі з Грознага, быў зарэгістраваны ў жніўні 1996 года падчас Першай чачэнскай вайны.

Гл. таксама
-----------

* Выбух на шашы Баку-Растоў  (руск.) (бел.

Зноскі
------

1. ↑  Rebels inflict heavy losses as Russian forces close on Grozny, *The Independent*, Dec 6, 1999
2. 1 2  New Reports Back Claims of Attack on Chechen Refugee Convoy, *The New York Times*, December 5, 1999
3. ↑  Russians 'mowed down fleeing civilian convoy', The Guardian, December 5, 1999
4. ↑  Chechen Refugee Convoy Machine-Gunned, Leaving 14 Dead, *The New York Times*, August 15, 1996

Спасылкі
--------

* 'Russians fired on refugees' BBC News, 4 December, 1999
Руіны ў Герговіі
**Герговія** (*Gergovia*) — гальскі умацаваны пункт, які размяшчаўся ў вобласці племя арвернаў, у 6 км на поўдзень ад сучаснага Клермон-Ферана ў Аверні (Францыя) і займаў плошчу 75 га. Атрымаў вядомасць дзякуючы актыўнаму супраціўленню насаджэнню ўлады Рыма ў 52 годзе да н.э. (перыяд кіравання Юлія Цэзара).

Падчас археалагічных раскопак, якія праводзіліся ў 1863 годзе і 1930—1940-х гадах былі выяўлены рэшткі старажытнагальскага паселішча, што ўключалі каменныя ўмацаванні, майстэрні, жыллё і г.д. У паселішчы была знойдзена вялікая колькасць бытавых прадметаў, якія пераважна адносяцца да латэнскай культуры. Апроч гэтага, паблізу былі выяўлены рэшткі двух ваенных лагераў, адкуль рымскія войскі ажыццяўлялі аблогу паселішча, і іншых рымскіх ваенных збудаванняў.

Літаратура
----------

* Цезарь Юлий, Записки о Галльской войне М. 1962; Dechelette J. Manuel d’archeo-logie prehistorique¼, v. 5, Archeologie Gallo-romaine, P. 1931; Brogan О. and Desforges E. Gergovia, «Archaeological Journal», 1941, v. 97, p. 1—36.
* *Герговія* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне)

Гл. таксама
-----------

* Бітва пры Герговіі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Ваенная Сыціна · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no00034495 · VIAF: 146851694 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Трахтэнберг.
**Навум Яфімавіч Трахтэнберг** (4 студзеня 1910, Бахмач Чарнігаўскай губерні Расія, Канатопскі павет, Чарнігаўская губерня, Расія — 16 кастрычніка 1977, Мінск, БССР) — беларускі і савецкі архітэктар.

Біяграфія
---------

Навум Яфімавіч Трахтэнберг з 1924 года жыў у Адэсе, дзе спачатку скончыў будаўнічую прафшколу, а з 1928 па 1932 год вучыўся на архітэктурным факультэце Адэскага інстытута выяўленчых мастацтваў (з 1930 г. — Інстытут інжынераў грамадзянскага і камунальнага будаўніцтва). Яго настаўнікамі былі М. В. Замечак і В. Д. Зейлігер. Член Саюза архітэктараў СССР з 1933 года. У кастрычніку 1934 пераехаў у Мінск.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У студзені 1942 года дэмабілізаваны па стане здароўя. У сакавіку 1944 года яго прызначылі начальнікам аддзела планіроўкі і забудовы гарадоў Упраўлення па справах архітэктуры, створанага пры СНК БССР. Навум Трахтэнберг прыняў актыўны ўдзел у аднаўленні разбуранага Мінска. 

Працаваў галоўным архітэктарам праектаў, кіраўніком майстэрні з 1947 г. — у Белдзяржпраекце. У 1953—1956 гадах узначальваў Майстэрню Генплана ў інстытуце «Мінскпраект», адначасова ў 1954—1976 гадах выкладаў у Беларускім політэхнічным інстытуце. У 1968 г. за архітэктуру цэнтральнай магістралі Мінска (Ленінскага праекта) М. Я. Трахтэнбергу была прысуджана Дзяржаўная прэмія БССР.

Выбраныя праекты
----------------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): генпланы аднаўлення, рэканструкцыі і развіцця Бабруйска (1935—1936; 1949), Магілёва (1937—1939, разам з М. Андросавым), Мінска (1946; карэкціроўкі 1952, 1958—1959, сумесна з У. А. Каралём і С. Б. Спяранскім; 1965), Мазыра (1953), Маладзечна, Пінска, праект дэталёвай планіроўкі Мінска (1937—1939), праект забудовы цэнтральнай часткі Віцебска (1950), праекты планіроўкі і забудовы Ленінскага праспекта ў Мінску (Дзяржаўная прэмія БССР, 1968), планіроўка прыгараднай зоны Мінска (1959—1964), зон масавага адпачынку ў Заслаўскага вадасховішча (1968), карэктура генплана развіцця Мінска да 1980 г. (1944—1964).

Адзін з аўтараў кнігі «Мінск: Паваенны досвед рэканструкцыі і развіцця» (Масква, 1966).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1949), медалямі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Трахтенберг Наум Ефимович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. ↑  Дата в истории: 104 года назад родился архитектор Наум Трахтенберг. 4 января 2014 Архівавана 1 кастрычніка 2020.
3. ↑  Чарняўская Т. І. — Архітэктура Магілёва, 1973. стар. 63

Літаратура
----------

* Трахтэнберг Навум Яфімавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Трахтенберг Наум Ефимович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Спасылкі
--------

* Біяграфія Трахтэнберга Н. Е.
* Артыкул пра Трахтэнберга на сайце Беларускага Саюза Архітэктараў Архівавана 12 чэрвеня 2011.
Гербы былі ў кожнай з 6 югаслаўскіх рэспублік. Герб з'яўляўся ў якасці знака дзяржаўнай улады на дакументах рэспубліканскага ўзроўня, напрыклад на дакументах рэспубліканскіх устаноў, на вадзяных знаках.

Так выглядалі гербы шасці рэспубалік СФРЮ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Сацыялістычная Рэспубліка Боснія і Герцагавіна | Сацыялістычная Рэспубліка Чарнагорыя | Сацыялістычная Рэспубліка Харватыя |
| Сацыялістычная Рэспубліка Македонія | Сацыялістычная Рэспубліка Славенія | Сацыялістычная Рэспубліка Сербія |

Гэтыя гербы спалучалі элементы гістарычных гербаў са знакамі новай сацыялістычнай палітычнай сістэмы (нацыянальныя эмблемы на гербах Сербскай і Харвацкай сацыялістычных рэспубалік). Славенская гара *Трыглаў* была знакам Славенскага Вызваленчага фронту падчас Другой сусветнай вайны. У тых выпадках, дзе старыя эмблемы палічылі непадыходнымі, іх замянілі на неафіцыйныя нацыянальныя знакі: выява гары Лоўчэн c маўзалеем Пятра II Пятровіча для Чарнагорыі і трубы для Босніі і Герцагавіны.
**Цімур Муцураеў** (чач.: Муцурай Хӏамзат-кӏант Темур; нар. 25 ліпеня 1976, Грозны) — чачэнскі бард, аўтар і выканаўца ўласных песень.

Біяграфія
---------

Яго род паходзіць з чачэнскай вёскі Новыя Атагі. Цімур з дзяцінства займаўся спортам. У 1991 годзе стаў чэмпіёнам Чачэна-Інгушэціі па каратэ. У снежні 1994 года, з пачаткам Першай чачэнскай вайны Цімур ўстаў у шэрагі руху супраціву (Цэнтральны фронт). Быў цяжка паранены ў с. Сержэнь-Юрт.

Аўтар і выканаўца песень прысвечаных барацьбе чачэнскага народа за сваю незалежнасць.

Цімур Муцураеў і Расія
----------------------

Міністэрствам юстыцыі Расійскай Федэрацыі творчасць Цімура Муцураева ўнесена ў спіс забароненых экстрэмісцкіх матэрыялаў.

Зноскі
------

1. ↑  Федеральный список экстремистских материалов Архівавана 15 чэрвеня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 423150323755709970031 |
**Магн Максім** (лац.: Magnus Clemens Maximus, вал.: Macsen Wledig, каля 335 — 27 жніўня 388) — імператар-узурпатар Захаду Рымскай імперыі ў 383—388 гадах.

Рымскі палкаводзец у Брытаніі Магн Максім падняў паўстанне ў 383 годзе супраць імператара Грацыяна. Пасля забойства Грацыяна, Магн Максім падзяліў па мірным пагадненні праўленне над Захадам Рымскай імперыі з братам забітага, юным імператарам Валентыніянам II. У 387 годзе узурпатар выгнаў Валентыніяна з Італіі, стаўшы адзіным кіраўніком усёй Заходняй Рымскай імперыі. У 388 годзе ў выніку інтэрвенцыі імператара Усходу Рымскай імперыі Феадосія Вялікага Магн Максім быў захоплены ў палон і пакараны смерцю.

У сярэднявечнай валійскай традыцыі Максім праслаўляе сябе як магутны васпан з Брытаніі Максаен Уледыг, які стаў імператарам Рыма і родапачынальнікам валійскіх каралёў.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Іспанскі біяграфічны · Кругасвет · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12226174g · GND: 102398631 · ISNI: 0000 0003 6575 2652 · LCCN: nb2011017452 · SUDOC: 030947316 · VIAF: 232377471 |

 |
Выступленні грузінскіх танцораў
**Ансамбль народнага танца Грузіі** — харэаграфічны калектыў, заснаваны ў Тбілісі (Грузінская ССР) у 1945 годзе. Першымі кіраўнікамі ансамбля, а таксама яго салістамі сталі муж і жонка Ніна Рамішвілі (танцавала да 1972 года) і Ілля Сухішвілі (танцаваў да 1954 года).

У ансамблі працавалі заслужаныя артысты Грузінскай ССР. М. Мхеідзэ, В. Купарадзэ, Г. Сурвіладзэ, Н. Лордкіпанідзэ, Ш. Барамідзэ, В. Каландадзэ, З.Білаловіч

У яго рэпертуары — народныя танцы розных народнасцяў Грузіі, Асеціі, а таксама тэатралізаваныя сюжэтныя пастаноўкі з музычным суправаджэннем на грузінскіх народных інструментах. Сярод танцаў, выкананых артыстамі ансамбля — «Картулі» (груз. ქართული), жаночы танец «Самаія» (груз. სამაია), «Кінтауры», «Даўлуры», аджарскія танцы «Гандаган» і «Харумі», азербайджанская танец «Джэйрані», асяцінскія «Сімд» і «Жартоўны танец», «Ілауры», танец Хонга, «Хеўсурскі танец» і іншыя нумары.

Пачынаючы з 1948 года ансамбль пачаў гастраляваць па гарадах СССР, затым таксама выязджаў на гастролі ў Польшчу, Румынію, ЗША, Фінляндыю, Францыю, Чэхаславакію, Аўстрыю, Балгарыю, Венгрыю, Данію, Венесуэлу, Калумбію, на Кубу.

У 1967 годзе ансабль выступаў у Ітаіі, на сцэне міланскага тэатра «Ла Скала». Газеты пісалі аб гэтым выступленні:

> 
> 
> «Грузінскія артысты балета — сама дасканаласць. Гэта не танец — гэта палёт. Бура на сцэне! Іх танец кідае выклік законам гравітацыі. Саюз мужчынскай бравады і жаночай грацыёзнасці. Феерыя танцораў, якія ўзлятаюць ў паветра з калейдаскапічнай геаметрыяй і ваеннай дакладнасцю.»
> 
> 
> 

Да 2007 года ансамблем кіраваў сын першых мастацкіх кіраўнікоў Тэнгіз Сухішвілі. Пасля яго смерці кіраўнікамі ансамбля сталі яго дзеці Ніно і Ілля Сухішвілі (малодшы) — ўнукі Ніно Раміашвілі і Іллі Сухішвілі.

Фільмаграфія
------------

* 1954 — «Дзяржаўны ансамбль народнага танца Грузіі», дакументальны фільм, рэжысёр Тэнгіз Абуладзэ.

Зноскі
------

1. 1 2  «Сухішвілі — Рамішвілі» Архівавана 19 жніўня 2007.
2. ↑  Народный артист Грузии Тенгиз Сухишвили похоронен 29 марта в Дидубийском пантеоне

Спасылкі
--------

* Georgian National Ballet Sukhishvili // афіцыйны сайт ансамбля
* Залаты запас. Грузінскі ансамбль танца яшчэ захоўвае рэшткі традыцый // «Ведамасці»
* Першы танцавальны па-грузінску
**Магнезіт** — мінерал з класа карбанатаў, групы кальцыту, склад MgCO3; утрымлівае MgO 47,82 %, CO2 52,18 %, ізаморфныя прымешкі — часта Fe, радзей Mn, Ca. Крышталізуецца ў трыганальнай сістэме. Крышталічная структура аналагічная кальцыту. Сустракаецца ў ромбаэдрычных або няправільна выцягнутых крышталях, а пры ўтварэнні ў зонах выветрывання парод на зямной паверхні — у фарфорападобных схаваназярністых масах. Колер белы, жаўтлява-шэры. Цвёрдасць па мінералагічнай шкале 3,75 — 4,25, крохкі; шчыльнасць 2900 — З100 кг / м³.

Пры абпальванні пры 1000 °С магнезіт губляе большую частку (92 — 94 %) вуглекіслаты і ператвараецца ў хімічна актыўную парашкападобную масу — каўстычную магнезію, якую выкарыстоўваюць пры варэнні цэлюлозы, вытворчасці цеплаізаляцыі, сінтэтычных каучукаў, пластмас, віскозы, у працэсах хімічнай перапрацоўкі, у якасці ўгнаення.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Магнезіт
* Магнезіт у каталогу мінералаў
* Магнезіт у базе webmineral.com (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779117930 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Луконец.

**Луко́нец** — возера ў Беларусі, у Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Эса, за 5 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада Лепель, прыкладна за 0,5 км на поўнач ад вёскі Бяседы.

Плошча паверхні возера 0,24 км². Даўжыня 0,72 км, найбольшая шырыня 0,4 км, даўжыня берагавой лініі 1,9 км. Плошча вадазбору 11,1 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны маюць вышыню ад 14—16 да 26 м. Усходнія і заходнія берагі нізкія і забалочаныя, астатнія зліваюцца са схіламі катлавіны. Каля ўсходніх і заходніх берагоў забалочаная пойма. На ўсходзе з возера выцякае ручай у раку Эса.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Республика Беларусь. Витебская область. Лепельский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2009. — Доп.тираж 3 000 экз. (руск.)
* Ліст карты N-35-46. Выданне 1980 г. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 3-2. (руск.)
**Луко́мскае возера** — возера ў Беларусі, у Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ула.

Плошча паверхні 36,7 км², даўжыня 35 км, найбольшая глыбіня — 11,5 м, сярэдняя — 6,6 м.

Назва ад старажытнага слова «лука», што значыць выгін, круты паварот ракі, нізкі ці лясісты мыс.

Возера ледавіковага паходжання, запруднага тыпу. Катлавіна выцягнута мерыдыяльна. Даўжыня берагавой лініі 36 км. Берагі малапарэзаныя, пераважна спадзістыя, зараслі травой, хмызняком, лесам.

Дно зніжаецца да сярэдзіны, на поўначы і на паўднёва-ўсходнім напрамку знаходзяцца водмелі і астравы, якіх 5 (агульнай плошчай 0,7 км.). Літараль складзена з пясчана-ілістых, радзей з тарфяністых адкладаў. Прафундаль азёрнай чашы выслана аліўкавымі крэменязёмістымі сапрапелямі. Ваганні ўзроўню вады за год складаюць 0,44 м, найбольшыя ў 1956 годзе даходзілі да 0,79 м.

Ледастаў пачынаецца ў снежні, заканчваецца ў сярэдзіне красавіка. Сярэднямесячная тэмпература вады на паверхні ў ліпені—жніўні складае ад 17,6 да 22,7 °C. Вада насычана кіслародам.   
У паўночнай частцы возера 5 астравоў агульнай плошчай каля 0,7 га (Прачыста, Рыбны, Бяздзедава, Высокі).

Возера праточнае: у яго ўпадае рака Цытранка і ручаі (у тым ліку, з возера Святое), сцёк вады праз раку Лукомку. Вадазбор узгорысты, на поўдні — плоская забалочаная нізіна.

Возера багатае рыбай. Водзяцца лешч, плотка, акунь, гусцяра, шчупак, верхаводка, сіг, сом, язь, лінь, мянтуз, карась.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Геаграфія Беларусі: энцыклапедычны даведнік / рэдкал. Л. В. Казлоўская [і інш.]. — Мн. 1992.
* Лукомскае возера // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 364—365. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Луко́мскае возера // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 437. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Іваноў, М.* Ля Лукамор’я / М. Іваноў // Беларусь. — 1984. — № 12. — С. 30—31.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 36, 41, 56. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  (руск.)
* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  (руск.)
Краявід на Бялград з Земуна
**Земун** (сербск.: Земун, Zemun, ням.: Semlin, венг.: Zimony) — былы горад у Сербіі, цяпер адзін з раёнаў Бялграда, знаходзіцца на правым беразе Дуная і левым беразе Савы, цэнтр абшчыны Земун. Насельніцтва каля 153 тысяч жыхароў.

У часы Старажытнага Рыма на месцы сучаснага Земуна знаходзілася паселішча Таўрун (Taurunum), зніклае ў эпоху Вялікага перасялення народаў. Першыя пісьмовыя згадкі пра Земун, назва якога паходзіць ад славянскага слова *зямля*, датуюцца XII стагоддзем. У 1127 годзе Бялград і Бранічава былі заваяваны венгерскім каралём Іштванам II, які распачаў паход на Візантыю. У час вяртання ён разбурыў Бялград, камяні якога былі выкарыстаны пры ўзвядзенні муроў Земуна.

У Сярэднія вякі Земун быў асобным горадам на паўднёвай граніцы венгерскай дзяржавы. Аднак размешчаны на процілеглым беразе Бялград заўсёды пераўзыходзіў яго па значэнні. Падобнае размеркаванне роляў захавалася і ў складзе Асманскай імперыі з 1541 да 1718 гады. У наступнай эпосе Земун быў пагранічным і мытным горадам Аўстра-Венгрыі, знаходзячыся на граніцы з Асманскай імперыяй, пазней з Сербіяй. Пасля распаду Аўстра-Венгрыі Земун непрацяглы час належаў да жупана Срэм Каралеўства Харватыі і Славоніі, перш чым у 1918 ўвайшоў у склад Каралеўства Югаславіі, якое звалася да 1929 года Каралеўствам сербаў, харватаў і славенцаў.

З 1934 года Земун стаў часткай Бялграда, аднак ізноў быў асобным горадам з 1941 па 1944 год у складзе фашысцкай Незалежнай Дзяржавы Харватыя. Пасля вайны Земун зноў стаў раёнам югаслаўскай сталіцы.

Міжнародную вядомасць набыў названы ў гонар гэтага раёна земунскі злачынны клан, які ў сакавіку 2003 года арганізаваў забойства сербскага прэм’ера Зорана Джынджыча. У тым жа годзе ад Земуна быў аддзелены раён Сурчын.

Вядомыя асобы
-------------

* Святлана Бойкавіч (нар. 1947) — сербская актрыса.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Аўстрыі Мёдлінг (Аўстрыя)
* Сцяг Германіі Офенбах (Германія)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Земун
* Афіцыйны сайт Земуна (серб.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16110352f · GND: 4208303-5 · LCCN: n2004113592 · NKC: ge368932 · VIAF: 240395495, 144455156 |
**«Рычар»** (англ.: Reacher) — амерыканскі крымінальны серыял. Серыял з’яўляецца класічным баявіком з пераследам, змовай і таямніцамі. Першы сезон, што складаецца з васьмі эпізодаў, яго прэм’ера адбылася 4 лютага 2022 года на платформе Amazon Prime Video.

Апісанне
--------

Серыял знялі на аснове дэтэктываў пісьменніка Лі Чайлда. Па гэтых творах ужо знятыя дзве поўнаметражкі, і ў абедзвюх роль ветэрана выконвае зорка баевікоў Том Круз. Аднак аматары твораў Чайлда лічаць, што Круз для гэтай ролі не надта падыходзіць, і не ў апошнюю чаргу праз свой рост. У акцёра рост — 170 сантыметраў, а кніжны Рычар — велікан вышынёй у 195 сантыметраў і з вагой у 120 кілаграмаў.

У тым, што тычыцца знешнасці галоўнага героя, серыял адпавядае кніжнай першакрыніцы, дзе Рычара грае Алан Рычсан.

Гэта просты валацуга, які не мае ні сямейных сувязяў, ні сацыяльных абавязкаў. Рычар не карыстаецца ні тэлефонам, ні інтэрнэтам з сацсеткамі, з усіх рэчаў ён мае толькі пачак наяўных, пашпарт і зубную шчотку. Ён здольны на нядрэнную дэдукцыю і выкручваецца з усіх непрыемнасцей, у якія трапляе.

Стваральнікі серыяла зрабілі цэлы спіс дэталяў, якія характэрныя для кніжнага Рычара, і якія важна было ўлічваць у тэлеверсіі гісторыі. Напрыклад, Джэк Рычар заўсёды п’е толькі чорную каву, ён ніколі не ставіцца да жанчын дрэнна. Гэта адначасова вельмі просты і вельмі складаны персанаж.

Сюжэт
-----

Гэта гісторыя Джэка Рычара, былога ваеннага і следчага, які вырашыў сысці са службы і паспрабаваць жыць як просты грамадзянін.

Рычар едзе ў падарожжа па роднай краіне, якой некалі служыў. Але калі ён прыязджае ў невялікі горад у штаце Джорджыя, там адбываецца першае за 20 гадоў забойства. Відавочцы сведчаць, што яны бачылі на месце забойства Рычара, і паліцэйскія яго арыштоўваюць.

Ветэран спрабуе даказаць сваю невінаватасць, але разумее, што мае справу са змовай вакол сябе. Цяпер яго задача — аднавіць справядлівасць і знайсці сапраўднага злачынцу.

Зноскі
------

1. ↑  Што паглядзець. «Рычар» — крымінальны серыял, ад якога нават крытыкі ў захапленні

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes |
**Філі́пенскае, Філіпенкі** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Шэвінка, за 9 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка Шуміліна, каля вёскі Філіпенкі.

Плошча паверхні 0,18 км². Даўжыня 1,18 км, найбольшая шырыня 0,17 км, даўжыня берагавой лініі 2,52 км. Плошча вадазбору 23,2 км².  
Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны спадзістыя, вышынёй да 5 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пясчаныя.  

У Філіпенскае ўпадае ручай з возера Зачорнае і выцякае ручай у возера Грабніцкае.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 5. — С. 206. — 583 с. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* *Иванов-Смоленский В. Г.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Т. 5. (руск.)
* Ліст карты N-35-24. выданне 1980 г. Адпавядае стану мясцовасці на 1979 г. Архівавана 1 мая 2013. (руск.)
**Тэна́г** (стар.-грэч.: Τενάγης) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі, сын Геліяса
і Роды, меў шэсць братоў і адну сястру (паводле Гесіёда — дзве сястры). Чатыры яго браты (Актый, Трыяп, Макарый (Макар) і Кандал) забілі яго з зайздрасці, бо Тэнаг быў больш за іх адораны ў астралогіі.

Калі злачынства было раскрыта, усе, хто браў удзел у забойстве, беглі з Родаса. Макарый — на Лесбас, Кандал — на Кос, Трыяп — у Карыю, а Актый — у Егіпет, дзе заснаваў горад Геліёпаль, які назваў у гонар свайго бацькі.

Іншыя браты (Охім і Керкаф), не прымалі ўдзелу ў забойстве, таму засталіся на Родасе.

Зноскі
------

1. ↑  Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка V 56, 5
2. ↑  Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка V 56; 57
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рудніцкі.
**Васіль Рыгоравіч Рудніцкі** (1899, в. Пакелеўка, Мсціслаўскі павет, Магілёўская губерня, Расійская імперыя — ?) — беларускі вучоны, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і службоўца. Атрымаў вышэйшую адукацыю. У ліпені 1931 года быў прызначаны Наркамам асветы БССР першым дырэктарам Беларускага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага інстытута, да гэтага працаваў дэканам педфака БДУ. Арыштаваны 11 снежня 1936. Падчас арышту дырэктар Калінінскага педагагічнага інстытута ў Клімавічах[*крыніца?*]. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 27 кастрычніка 1938 года за «контррэвалюцыйную нацдэмаўскую дзейнасць» да 5 гадоў пазбаўлення волі. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітаваны пастановай прэзідыума Вярхоўнага суда БССР ад 13.6.1956. Асабовая справа Р. № 5382 захоўваецца ў архіве УКДБ Магілёўскай вобласці.

Літаратура
----------

* РУДНІЦКІ Васіль Рыгоравіч // Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.
* *Корзюк А. А.* Хроника БГПУ за 100 лет (1914 - 2014 гг.). — Мн.: БГПУ, 2020. — 311 с.


| ⛭Рэктары Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка |
| --- |
| 
* Дзмітрый Сцяпура (1914—1918)
* Васіль Рудніцкі (1931—1932)
* Васіль Волкаў (1932—1934)
* Абрам Мельцэр (1934—1936)
* Ізраіль Леўтаў (1937—1939)
* Грыгорый Пазняк (1939—1940)
* Іван Ермакоў (1940—1941)
* Міхаіл Жаўрыд (1944—1945)
* Максім Макарэвіч (1946—1953)
* Іван Лакін (1953—1970)
* Фрол Шмыгаў (1970—1977)
* Аляксандр Караткевіч (1977—1993)
* Леанід Ціханаў (1993—2003)
* Пётр Кухарчык (2003—2014)
* Аляксандр Жук (з 2014)

 |
**Патвін** (саманазва: *Patwin*, літаральна "народ") — індзейскі народ у Каліфорніі (ЗША), паўднёвая галіна вінтун. Агульная колькасць (1910 г.) - 1000 чал.

Да сярэдзіны XIX ст. патвін насялялі даліну ракі Сакрамента. Археалагічныя раскопкі 1948 - 1955 гг. сведчаць пра тое, што продкі патвін жылі ў гэтай мясцовасці каля 1500 гадоў. Падзяляліся на паўночную і паўднёвую групы, кожная з якіх размаўляла на асобнай мове. Яны не мелі агульнай саманазвы. Сучасная саманазва **патвін** была ўведзена амерыканскім журналістам і этнографам Стывенам Паўэрсам. 

Асноўнымі заняткамі з'яўляліся збіральніцтва, паляванне і рыбалоўства. Адзінай свойскай жывёлай быў сабака, мяса якога лічылася неядомым па рэлігійных прычынах. 

Першыя кантакты з еўрапейцамі пачаліся ў 1808 г. Пасля далучэння Каліфорніі да ЗША былі пераселены ў некалькі рэзервацый, дзе актыўна змешваліся з іншымі вінтун. У 1910 г. Альфрэд Льюіс Кробер ацэньваў іх агульную колькасць у 1000 чалавек. 

У нашы дні ў жывых застаўся толькі 1 чалавек, што размаўляе на паўночнай мове патвін. Паўднёвая мова патвін мёртвая. У Каліфорніі дзейнічае шэраг праектаў па адраджэнню паўночнай мовы.

Спасылкі
--------

* Patwin — California Indians
* TRIBES OF CALIFORNIA
* Territory: Patwin Архівавана 12 ліпеня 2018.
* Quail Ridge Reserve — Human History Patwin Архівавана 16 лістапада 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85098808 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бярозава.

**Бярозава** (руск.: Берёзово) — пасёлак гарадскога тыпу ў Расіі, адміністрацыйны цэнтр Бярозаўскага раёна Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі. Насельніцтва 7,0 тыс. жыхароў (2006).

Пасёлак размешчаны на рацэ Паўночная Сосьва, якая бярэ пачатак ва Уральскіх гарах і за 42 км ад Бярозава ўпадае ў Об. Рачны порт. У халодны час года дзейнічае зімнік да Югорска, пгт Прыоб’е, Ігрыма, Ханты-Мансійска.

Паселішча было заснавана ў 1593 годзе як крэпасць Бярозаў (на месцы асцяцкага паселішча Суматвош — «горад бяроз»), з 1782 года становіцца павятовым горадам Табольскага намесніцтва, у 1926 годзе страціў статус горада і стаў сялом, з 1953 года — рабочы пасёлак, з 1954 года — пасёлак гарадскога тыпу.

У раёне пасёлка здабыча прыроднага газу ТАА «Цюментрансгаз». Вядзецца лоўля рыбы, працуе рыбкамбінат, друкарня.

Зноскі
------

1. ↑  Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010а
Басейн ракі
Мост на рацэ Тэмпіске
**Тэмпіске** (ісп.: Río Tempisque) — рака ў Коста-Рыцы. Бярэ пачатак у Кардыльерах правінцыі Гуанакастэ паблізу вулкана Арасі, даўжыня ракі прыкладна 114 км, упадае ў заліў Нікоя Ціхага акіяна. Цячэ з поўначы на поўдзень, у ніжнім цячэнні знаходзіцца нацыянальны парк Пала-Вердэ.

Прытокі: Тэмпіскіта, Аагадас, Каларада, Ліберыя, Больсан, Чарка.

На беразе ракі знаходзіцца горад Філадэльфія.

Рачны мост Тэмпіске, пабудаваны ў 2002 годзе, злучае паўвостраў Нікоя з паўднёвымі раёнамі правінцыі Гуанакастэ. Будаўніцтва моста фінансаваў урад Тайваня.

Спасылкі
--------

* Відэатур па рацэ Тэмпіске на Youtube.com
**Пата́шынскі нацыянальны польскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Хойніцкага раёна БССР. Цэнтр — вёска Паташня.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года **Паташынскі сельсавет** у складзе Хойніцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла частка скасаванага Храпкаўскага сельсавета, і рэарганізаваны ў Паташынскі нацыянальны польскі сельсавет. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Хойніцкага раёна БССР. 23 жніўня 1937 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Клеўскага (Кліўскага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Патаян** (англ.: Patayan) — археалагічная культура на паўднёвым захадзе ЗША і паўночным захадзе Мексікі. Існавала ўздоўж ракі Хіла і ў нізоўях ракі Каларада на працягу VIII — першай паловы XVI стст. н. э. 

Культура Патаян была адкрыта і ўпершыню апісана амерыканскім археолагам Малькальмам Роджэрсам у 1945 г. Сваю назву атрымала ад індзейцаў юма, на мове якіх значыць «старыя людзі». Для культуры характэрна ўзнікненне на месцы, раней населеным носьбітамі значна больш архаічнага ладу жыцця. Першай прыкметай яе пачатку з'яўляюцца рэшткі керамікі, якія прасочваюцца прыкладна з 700 г. Патаян не мела ўнутраных рэгіянальных асаблівасцей, а таму не падзяляецца на дробныя археалагічныя культуры. Мяркуецца, што першасным месцам узнікнення было вусце ракі Каларада. 

Малькальм Роджэрс прапанаваў падзяляць патаян на аснове знойдзеных керамічных вырабаў на наступныя перыяды:

* Патаян I (700 — 1150 гг.)
* Патаян II (Юманскі перыяд, з 1150 г.)

Носьбіты патаян займаліся земляробствам у перыяд разліву рэк, паляваннем і збіральніцтвам. Жылі ў невялікіх паселішчах да 10 хацін. Сезонна перабіраліся ў перадгор'і, дзе туліліся ў скальных жытлах. Захаваіся петрогліфы, што паляўнічыя пакідалі ўздоўж сцяжын. Існуюць сведчанні мірных кантактаў і канфліктаў з прадстаўнікамі суседняй культуры хахокам.

Спасылкі
--------

* Patayan Culture - Archaeology Southwest
* The Archaeology of Ancient Arizona
**Хіджра** (араб. هجرة‎‎ — «перасяленне») — пераезд прарока Мухамеда з Меккі ў Медыну ў 622 годзе. У гонар гэтай падзеі год Хіджры абвешчаны пачаткам мусульманскага летазлічэння, якое таксама называецца Хіджра. У адпаведнасці з мусульманскім месяцавым календаром у лістападзе 1980 года завяршыўся 1400 год Хіджры і пачалося XV стагоддзе. Дата шырока адзначалася ў мусульманскім свеце і выкарыстоўвалася рэлігійнымі арганізацыямі для пашырэння ісламу.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**Бетмаль** (фр.: Bethmale) — невараны прэсаваны французскі сыр з каровінага малака.

Гісторыя
--------

Згодна з мясцовай легендай, сыр пачалі вырабляць падчас арабскай заваёвы Пірэнейскага паўвострава.

Вытворчасць
-----------

Сыр вырабляюць з каровінага малака. Час паспявання сыру - жнівень і верасень, хоць яго можна вырабляць з красавіка па лістапад. Галоўку сыру штодня чысцяць, дзякуючы чаму на ім утвараецца чырванаватая скарыначка.

Апісанне
--------

Сярэдняя вага галоўкі сыру каля 4,5 кг. Сыр мае крыху кісла-салодкі смак. Лепшае віно для Бетмаля - чырвонае, напрыклад, Fronton, або белае.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Бетмаль на Вікісховішчы |

* Le Bethmale (фр.). Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2012. Праверана 11 жніўня 2011.
Саркафаг Святога Яна Непамуцкага з балдахінам
**Саркафаг Святога Яна Непамуцкага** — адзін з найбольш выдатных помнікаў барока на чэшскіх землях, размешчаны ў капліцы Святога Яна Непамуцкага ў пражскім саборы Святога Віта.

Саркафаг Святога Яна Непамуцкага
Святы патрон Чэхіі, Ян Непамуцкі, памёр у 1393 г. ад пакут, якім ён быў падвергнуты па загадзе Вацлава IV у сувязі з яго палітычнай спрэчкай з пражскім архібіскупам Янам з Енштэйна. Кананізаваны ў 1729 годзе як мучанік тайны споведзі каралевы Сафіі.

Апісанне
--------

Саркафаг быў заказаны імператарам Карлам VI. Праект створаны Ёзефам Э. Фішэрам з Эрлаха, выкананы ў 1736 годзе Іаганам Вюртам з пацініраванага срэбра па драўлянай мадэлі прыдворнага скульптара Антоніа Карадзіні  (руск.) (бел.. На стварэнне саркафага пайшло 4 тоны серабра, працы аплочаны на сродкі самога сабора.

Анёл, які трымае саркафаг
Саркафаг падтрымліваюць антрапаморфныя анёлы з дынамічна разгорнутымі крыламі. Побач з фігурай Яна Непамуцкага маленькі анёлак-пуці трымае картуш з выявай языка святога, які аддаў жыццё за захаванне таямніцы споведзі. На пярэднім плане саркафага размешчана фігура Мужнасці працы ювеліра І. Зейца, адна з чатырох галоўных дабрадзейнасцей на мармуровай балюстрадзе, створанай ў 1746 годзе Ёзефам Лаўэрманам.

Анёл, які трымае балдахін
Балдахін саркафага, які нясуць фігуры ў палёце анёлы, створаны ў 1771 годзе Ігнацам Новакам па мадэлях І. Ф. Плацэра.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  КАФЕДРАЛЬНЫЙ СОБОР СВ. ВИТА В ПРАГЕ — Прага: Иво Глобил, 2006. — 64 с. — ISBN 0-9535546-5-1.
2. 1 2  Габрусь, Тамара Віктараўна. Паэзія архітэктуры : нарысы - эсэ / Т. Габрусь ; [фота Ў. А. Багданава]. -- Мінск: Беларуская навука, 2012. 279 с. ISBN 978-985-08-1426-5

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Саркафаг Святога Яна Непамуцкага
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сарды (значэнні).
Храм Артэміды ў Сардах

**Са́рды** (стар.-грэч.: Σάρδεις, турэцк.: Sardes) — археалагічны помнік на захадзе Турцыі на тэрыторыі населенага пункта Сарт (турэцк.: Sart). У мінулым — цэнтр Старажытнай Лідыі.

Гісторыя
--------

Сарды былі заснаваны ў бронзавым веку. У VII - VI стст. да н. э. з'яўляліся сталіцай старажытналідыйскай дзяржавы. У 546 г. да н. э. былі захоплены Кірам Вялікім і ўвайшлі ў склад Старажытнай Персіі, дзе заставаліся адміністрацыйным і буйным эканамічным цэнтрам. 

У 334 г. да н. э. былі заваяваны Аляксандрам Македонскім. У 133 г. да н. э. сталі адміністрацыйным цэнтрам рымскай правінцыі Лідыя. У 17 г. н. э. горад быў зруйнаваны землятрусам, але пасля ўзноўлены. У 295 г. у Сардах створана хрысціянская мітраполія, якая стала адным з трох найважнейшых цэнтраў распаўсюджання новай рэлігіі ў Малой Азіі. Горад узгадваўся ў Новым Запавеце.

З 395 г. у складзе Візантыі. Разбураны Тамерланам у 1402 г. 

Археалагічныя даследаванні праводзяцца з 1910 г.

Славутыя мясціны
----------------

Умоўна Сарды падзяляюцца на акропаль — першасную частку горада, пабудаваную на ўзвышшы, і Ніжні горад, які ўзнік пераважна пасля землятрусу 17 г. З найлепш захаваных будынкаў акропаля з'яўляюцца рэшткі грэчаскага храма Артэміды. У свой час ён пераўзыходзіў па памерах Парфенон і лічыўся сярод грэкаў адной з найважнейшых рэлігійных святынь. У III ст. н. э. акропаль стаў цэнтрам хрысціянскай мітраполіі. 

У Ніжніх Сардах асаблівую цікавасць уяўляюць рэшткі будынкаў гімназіі з банямі (II ст. н. э.), а таксама сінагогі (III ст. н. э.).

Спасылкі
--------

* Археалагічныя раскопкі ў Сардах Архівавана 22 студзеня 2013.
* Сарды на bibleplaces.com Архівавана 11 чэрвеня 2009.
* Сарды на livius.org Архівавана 14 кастрычніка 2012.
**Замак Хаўер** (ісп.: Castillo de Javier) знаходзіцца на поўначы Іспаніі ў правінцыі Навара.

Гісторыя
--------

Замак быў пабудаваны ў X стагоддзі і затым значна перабудоўваўся ў XII, XIII і XV стагоддзях. У 1516 годзе ён быў практычна разбураны па загаду кардынала Сіснераса, у той час рэгента Кастыліі. З 1223 года замак належаў каралю Арагона, а ў 1236 годзе перайшоў ва ўласнасць караля Навары.

У XVI стагоддзі замкам валодаў бацька Францыска Ксаверыя, хрысціянскага місіянера і заснавацеля ордэна езуітаў. Францыска нарадзіўся ў замку Хаўер 7 красавіка 1506 года, але неўзабаве, пасля канфлікту Кастыліі з Наварай, землі яго сям'і былі канфіскаваны.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

Спасылкі
--------

* Фатаграфіі замка на Flickr.com

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n2007082163 · VIAF: 267104640 |
Фарны касцёл у Навагрудку
**Сармацкае барока** — разнавіднасць сталага барока, распаўсюджаная на тэрыторыі Рэчы Паспалітай у перыяд сарматызму (сяр. XVII — пач. XVIII ст.). Асабліва відочны гэты стыль у архітэктуры, манументальным жывапісе і літаратуры.

Сармацкае барока было прадуктам масавай шляхецкай культуры эпохі Контррэфармацыі. На першым этапе — у 2-й палове XVII ст. было ў ценю высокага барока, але паступова распаўсюджвалася і ў пачатку XVIII ст. стала асноўнай плынню ў сакральнай архітэктуры.

Крайні кансерватызм ідэалогіі сарматызму адбіўся на вонкавым дэкоры будынкаў, які робіцца больш строгім і стрыманым. Храмы гэтага перыяду нагадваюць крэпасці (гл. напр. Фарны касцёл у Навагрудку). Адначасова ўнутраны дэкор уражвае разнастайнасцю дробных пластычных формаў, багаццем алтароў, аздобленых скульптурамі з выкарыстаннем тэхнікі сцюка.

Спасылкі
--------

* Антон Смалюк: Беларускае барока ў 17 — пачатку 18 стагоддзя. Сармацкі перыяд

| Архітэктурна-дэкаратыўныя сістэмы ўсходнееўрапейскага барока |
| --- |
| 
Сармацкае барока • Украінскае барока • Віленскае барока • Магілёўскае барока
Рускае барока: Маскоўскае • Пятроўскае • Елізавецінскае • Сібірскае
Нарышкінскі стыль • Строганаўскі стыль • Галіцынскі стыль
 |
Не блытаць з Рагачоўскі замак.
**Замак каралевы Боны** — традыцыйная назва палаца, які існаваў у 2-й палове XVI — 1-й палове XX ст. у Рагачове. Сапраўдная дата пабудовы невядомая. У ХІХ ст. выкарыстоўваўся як правіянцкі склеп.

Архітэктура
-----------

План замка, М. Шчакаціхін, 1926
Рэканструкцыя фасада замка, М. Шчакаціхін, 1926
Мураваны двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак памерамі 21х14 м быў накрыты вальмавым дахам. Вуглы ўмацаваныя магутнымі контрфорсамі, якія па вышыні даходзілі да сярэдзіны другога паверху. У аздабленні фасадаў былі выкарыстаныя элементы рэнесанснай ордарнай пластыкі.

Ніжні паверх, які прызначаўся для службовых пакояў, складалі чатыры аднолькавыя па памерах прамавугольныя ў плане памяшканні, аддзеленыя адно ад аднаго ўзаемна перпендыкулярнымі калідорамі. Залы злучаліся з бакавымі калідорамі шырокімі арачнымі праёмамі. Кожнае памяшканне было перакрыта парай крыжовых скляпенняў, а калідоры — цыліндрычныя. У верхнім паверсе было два вялікіх пакоі.

Інтэр'ер замка ў 1926 годзе
Контрфорс замка ў 1926 годзе
Найбольш цікавы элементы гэтага будынка — двух'ярусная галерэя-вестыбюль, якая праходзіла з поўдня на поўнач уздоўж галоўнага фасада, звернутага да Дняпра. У сярэдняй частцы галерэя была адкрытай і нагадвала лоджыі італьянскіх рэнесансных палацаў. Яе аздабляла ажурная цыркульная аркада на тонкіх слупах, а ў інтэр'еры — пілястры. У галерэі знаходзілася адкрытая знадворку лесвіца, якая звязвала абодва паверхі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
2. 1 2 3  Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.

Спасылкі
--------

* Замак каралевы Боны на сайце Radzima.org

| ⛭Славутасці Рагачова |
| --- |
| Раёны і кварталы | Вуліца Леніна • Вуліца Цымермана |
| Умацаванні | Рагачоўскае гарадзішча |
| Палацы і сядзібы | Рагачоўскі замак† • Рагачоўскі палац† |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | Будынак земскай управы • Будынак рэальнага вучылішча • Дом культуры |
| Музеі | Музей народнай славы |
| Помнікі і мемарыялы | Помнік Леніну • Помнік згушчонцы |
| Манастыры, саборы і храмы | Свята-Аляксандра-Неўская царква • Касцёл Святога Антонія Падуанскага • Тры капліцы на старых могілках |
| Прыватныя дамы | Дом купца Беленькага • Асабняк Спірыдонава • Дом |
| † страчаныя аб'екты |
**Вохма** (руск.: Во́хма) — рака ў Кастрамской і часткова Валагодскай абласцях Расіі, правы прыток ракі Вятлугі (басейн Волгі). Даўжыня — 219 км, плошча басейна — 5560 км².

Найбуйнейшыя прытокі — Каруг, Ірдом (левыя); Пянома, Воч (правыя). За 5 км ад ракі размешчаны буйны пасёлак Вохма — цэнтр Вохамскага раёна Кастрамской вобласці.

Вохма пачынаецца з балотаў глухога ненаселенага рэгіёна ляснога Заволжжа практычна на мяжы з Валагодскай вобласцю.

У вярхоўях рака цячэ па лесе, берагі моцна забалочаныя, аднак паступова павышаюцца і становяцца стромкімі, часам абрывістымі. Вохма робіцца паўнаводнай, пасля ўпадзення справа Вочы шырыня павялічваецца да 60 метраў, глыбіня каля двух метраў, хуткасць цячэння невялікая.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8). — карта Кастрамской вобласці
Немцы ў Верхняй Сілезіі. Канцэнтрацыя ў Апольскім ваяводстве (захад) і Сілезскім ваяводстве (усход).
Канцэнтрацыя немцаў у вобласці Мазурыя.
**Немцы ў Польшчы** — найбуйнейшая неславянская меншасць рэспублікі Польшча. Перапіс 2002 года ў Польшчы зафіксаваў пражыванне ў краіне 152 900 этнічных немцаў (0,38 % насельніцтва краіны), хоць паводле даных паваеннага перапісу 1946 года ў краіне па-ранейшаму знаходзілася звыш 2,3 млн так зв. фольксдойчэ, якія складалі 41 % насельніцтва перададзеных Польшчы абласцей, былі прыкметнай меншасцю Польскага калідора, а таксама складалі невялікую долю насельніцтва былой кангрэсаўскай Польшчы. Большая частка немцаў Польшчы была дэпартавана, хоць многія аддавалі перавагу рэпатрыявацца ў Германію самастойна. Адносна талерантна ўлады паваеннай Польшчы паставіліся толькі да невялікай групы сілезскіх немцаў, якія захавалі каталіцтва (большасць іншых да гэтага часу перайшло ў пратэстанцтва). Гэтым тлумачыцца тое што большасць сучасных немцаў Польшчы пражывае ў Апольскім ваяводстве, Сілезія, дзе яны складаюць 9,9 % насельніцтва.

Зноскі
------

1. ↑  Выгнанне немцаў з Польшчы — Германія — Вялікая Айчынная Вайна Архівавана 11 снежня 2017.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Немцы ў Польшчы
Руіны Салоны
Амфітэатр у Салоне
Размяшчэнне горада ў IV стагоддзі нашай эры
Не блытаць з Солін.
**Салона** (лац.: Salona) — антычны ілірыйскі далмацінскі горад, заснаваны ў першым тысячагоддзі да нашай эры.

Гісторыя
--------

Горад быў заснаваны ілірыйцамі, а ў IV стагоддзі да н.э. яго захапілі грэкі. У Салоне грэкі размясцілі *эмпарыён* (гандлёвы рынак).

Пасля таго, як Салона была захоплена рымлянамі, горад стаў сталіцай правінцыі Далмацыя. Калі да ўлады прыйшоў Дыяклетыян, які меркавана нарадзіўся ў гэтым горадзе, ён дараваў Салоне ганаровы тытул імператарскай фаміліі «Валерыя» і пабудаваў побач з ім палац; гэты будынак, вядомы цяпер палац Дыяклетыяна, стаў ядром сучаснага горада Спліта. У наш час Салона знаходзіцца каля горада Соліна.

Салона была моцна разбурана падчас нашэсця авараў і славян у 614 годзе. Паўторна рымляне атрымалі тэрыторыю вакол палаца Дыяклетыяна ў 639 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Ранняя гісторыя Соліна
2. ↑  Excavations at Salona, Yugoslavia, 1969—1972: conducted for the Department of Classics, Douglass College, Rutg, by Christoph W. Clairmont, 1975, ISBN 0-81-555040-5, page 4, «If we are correct in our interpretation of the earliest finds from Salona, the emporion, even if very small, was a settlement in a strategic position»
3. ↑  John Everett-Heath. «Dalmatia». Concise Dictionary of World Place-Names. Oxford University Press. 2005. Encyclopedia.com
4. ↑  Charles George Herbermann, *The Catholic Encyclopedia: An International Work of Reference* (1913)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Салона