У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ажына (значэнні).

**Ажы́на**, **Ажына шызая**, **Маліна шызая** (*Rubus caesius*) — паўкустовая расліна з роду маліна (*Rubus*) сямейства ружавыя (*Rosaceae*).

Назва
-----

Таксама вядома пад народнымі назвамі — *чо́рная малі́на*, *яжы́на*, *жа́вікі*, *ажавіна*, *жаві́на*, *ажы́ннік*, *скарбары́ха*, *ажына шызая*, *ажыны*, *чорныя маліны*, *жавіннік*, *ежавіны*, *сербаліны*.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

Куст ці паўкуст, які дасягае 60—150 см у вышыню. Надземныя парасткі двухгадовыя, цыліндрычныя, ляжачыя альбо ўздымаюцца, часта дугападобна сагнутыя, з жоўта-зялёнымі гладкімі або апушанымі галінкамі і шматлікімі невялікімі шыпамі няправільнай формы, фіялетава-шызыя, звычайна пакрытыя шыпамі і шчацінкамі, пакрытыя васковым налётам. Верхавіны парасткаў, прыгінаючыся да паверхні глебы, здольныя укараняцца.

Лісце чаргаванае, падзеленае на тры долі, з ланцэтнымі прылісткамі і пакрытымі шыпамі хвосцікамі 4-7 см даўжынёй, з зубчастымі бакамі, з абодвух бакоў апушаныя, пафарбаваны ў светла-зялёныя тоны. Сярэдні лісцік буйнейшы за бакавыя, часта трохлопасцевы.

Кветкі двухполыя, параўнальна вялікія, дыяметрам да 3 сантыметраў, з лямцавымі зялёнымі чашачкамі і белымі, шырока-эліпсападобнымі пялёсткамі, у негустой шчыткападобнай гронцы на канцах сцёблаў і галінак, з’яўляюцца позна і неадначасова. Кветканосы доўгія, тонкія. Завязь голая, верхняя. Тычынкі амаль роўныя па даўжыні песціку.

Карэнішча шматгадовае.

Плады (ягады) — цьмяна-чорныя, з шызым васковым налётам, сакаўныя шматкасцянкі з буйнымі пляскатымі костачкамі. Ядомыя, салодкія.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Ажыннік у Бельгіі |

Пашырана ў краінах Заходняй Еўропы, у Малой Азіі, Іране, Заходняй Сібіры, Каўказе, Крыме. На Беларусі трапляецца ўсюды, асабліва на Палессі. Апісана з Еўропы.

Расце ў падлеску змешаных і лісцяных лясоў, у ярах, на высечках, па берагах рэк, азёр і ручаёў на заліўных лугах і палях, у хмызняках — утварае густыя непраходныя зараснікі.

Ценевынослівая расліна. Перыяд цвіцення расцягнуць з мая па жнівень, плады спеюць праз 4—6 тыдняў пасля цвіцення.

Агратэхніка
-----------

Культура сартавой ажыны магчыма ў раёнах, дзе гадавая сума дадатных тэмператур перавышае 2200 °C, а сярэдні абсалютны мінімум не ніжэй за −28 — −29 °C. Пры −17 °C расліна патрабуе ўкрыцця на зіму. Пад ажыну адводзяць мясціны цёплыя, якія добра праграваюцца і ахаваны ад вятроў. Добры рост і пладанашэнне кустоў магчымы на вільготных, але не пераўвільготненых, урадлівых і глыбока дрэніраваных глебах лёгка- і сярэднесугліністага механічнага складу.

Догляд за раслінамі нескладаны. Глебу каля раслін трымаюць у рыхлым і чыстым ад пустазелля стане. Двухгадовыя парасткі, якія адпладаносілі, выразаюць. Сцелістыя і паўсцелістыя аднагадовыя парасткі прыгінаюць на зіму да зямлі і прыкрываюць, а вясной падымаюць і ставяць на шпалеру. Для прамастаячых парасткаў ажыны ўстаноўку шпалеры і прыгінанне кустоў на зіму не праводзяць.

### Збор, перапрацоўка і захоўванне

|  |
| --- |
|  |
| Ягады |

Ягады ажыны паспяваюць неадначасова. Іх збіраюць у некалькі прыёмаў. Спелыя ягады лёгка аддзяляюцца ад чашачкі разам з пладаложам. Плады ажыны амаль не мнуцца пры ўборцы, адрозніваюцца добрай транспартабельнасцю і добра захоўваюцца пры нулявой тэмпературы.

Збіраюць плады уручную ў маленькія 3—5-кілаграмовыя кошыкі. Свежыя плады захоўваюць на працягу трох-пяці дзён. Сушаць іх на сонцы або ў агнявых сушылках пры тэмпературы 55—60 °C. Высушаныя плады працяглы перыяд не губляюць сваіх смакавых і пажыўных якасцей. Захоўваюць іх у кардонных скрынях або папяровых мяшках.

Хімічны склад
-------------

Плады ўтрымліваюць цукры (6—6,8 %), яблычную, цытрынавую, вінную і саліцылавую кіслоты, дубільныя і азоцістыя злучэнні, мінеральныя рэчывы, вітаміны С, Е і карацін. Насенне ўтрымлівае 9—12 % тлустага алею.

Гаспадарчае значэнне
--------------------

Харчовая, меданосная, лекавая, кармавая, фарбавальная, таніданосная, дэкаратыўная расліна.

### У медыцыне

Лекавая расліна. Ягады, карані, лісце, якія збіраюць у жніўні-верасні, з’яўляюцца слабільным і патагонным сродкам. Ягады расліны багатыя цукрамі, вітамінамі, карацінам, танідамі.

У народнай медыцыне плады здаўна цэняцца як кровеачышчальны, супрацьгліставы сродак і сродак, які паляпшае перыстальтыку кішачніка. Пладамі лечаць катар кішак, болі ў страўніку, крывавы панос. Яны лічацца супрацьгніласным сродкам. Лісце ажыны ў сумесі з кветкамі календулы, травой хвашчу, вярбы і дубовай карой рэкамендуюцца пры запаленнях скуры, лішаі, экзэме, грыбковых хваробах. Карані, выкапаныя вясной і звараныя з мёдам, рэкамендуюцца ад вадзянкі, з іх здабываюць сок, які валодае мачагоннымі ўласцівасцямі. Лісце ўжываюць як патагонны і анціцынготны сродак, для паласкання горла пры ангінах, парашок з лісця — для засыпання ран. Адвар галін п’юць пры неўрозах і аддышцы.

### У кулінарыі

|  |
| --- |
|  |
| Шафранавыя (Готландскія) бліны  (шведск.) (бел. з ажынавым варэннем |

Плады ажыны сакавітыя, аднак валодаюць менш высокімі смакавымі якасцямі, чым у іншых прадстаўнікоў роду. Маладое лісце ажыны выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі сурагату чаю.

Плады ўжываюць у ежу свежымі і сушанымі, выкарыстоўваюць таксама для гатавання варэння, сіропаў, віна, безалкагольных напояў, экстрактаў, жэле, мармеладаў.

### Іншае

Ажына дае пчолам багаты ўзятак нектару і пылку. Дае каля 20 кг з гектара зараснікаў. Мёд светлы, часам з жаўтлявым адценнем, празрысты з прыемным водарам.

Парасткі і лісце ажыны ўтрымліваюць таніды (4—7 %), прыдатныя для дублёння шкур. Сок з пладоў выкарыстоўваюць для падфарбоўкі вінаў, з кіслотамі ён дае чырвоны колер, а са шчолачамі — сіні. Ён прыдатны для афарбоўкі тканін у фіялетавы, далікатна-ружовы, карычнева-фіялетавы колеры.

### У ладшафтным дызайне

|  |
| --- |
|  |
| Восеньская афарбоўка лісця |

Карэнне ажыны здольна ўмацоўваць яры, таму расліна прыдатная для лесамеліярацыйнай працы. Як дэкаратыўная расліна ажына прыдатная для вертыкальнага азелянення, прыкрыцця сцен і альтанак.

У культуры
----------

|  |
| --- |
|  |
| Паштовая марка СССР |

У 1964 годзе выява ажыны была выкарыстана на паштовай марцы СССР, у 2004 годзе — на паштовай марцы Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 113. — 160 с. — 2 350 экз.
 — у крыніцы пад назвай Merula merula
4. ↑  Назва згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
5. 1 2 3 4 5 6 7  Г. У. Вынаеў. Ажына // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз. — С. 42
6. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
7. 1 2 3 4  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
8. ↑  Federowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Ежевика // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 44-46. — 200 с. — 130 000 экз.
10. 1 2 3 4 5 6 7  Дикорастущие плоды и ягоды / Шапиро Д. К. Михайловская В. А. Манциводо Н. И. — 2-е изд. перераб. и доп. — Мн.: Ураджай, 1981. —159 с. 16 л. ил.
11. ↑  *Абрикосов Х. Н. и др.* Ежевика // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 100. Архівавана 7 студзеня 2012.

Літаратура
----------

* *Вынаеў Г. У.* Ажына // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — С. 42. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редакторы тома Б. К. Шишкин и С. В. Юзепчук. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1941. — Т. X. — С. 56—57. — 673 с. — 5 000 экз.
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 767. *Rubus caesius* L. — Ежевика сизая // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 403. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.
* *В. И. Чопик  (укр.) (бел. Л. Г. Дудченко  (укр.) (бел. А. М. Краснова;* «Дикорастущие полезные растения Украины  (укр.) (бел.» Справочник; Киев, Навукова думка  (укр.) (бел. 1983.  (руск.)
* *Єлін Ю. Я. Зерова М. Я.  (руск.) (бел. Лушпа В. І. Шабарова С. І.* Дари лісів.. — Київ, 1979. — 440 с.

Спасылкі
--------

* Ожина сиза Архівавана 19 ліпеня 2013.  (укр.)
* Ежевика сизая: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Rubus caesius* L. (Ежевика сизая) // ИАС «ООПТ России»  (руск.)

| ⛭Маліна |
| --- |
| Маліна (*Rubus*), у тым ліку маліна звычайная (*Rubus idaeus*), ажына (*Rubus caesius*), касцяніцы арктычныя (*Rubus arcticus*) і марошка (*Rubus chamaemorus*) |
| Віды | Спіс відаў роду Маліна  (руск.) (бел. |
| Кулінарыя | Кранахан  (руск.) (бел. • Малінавы воцат  (англ.) (бел. • Малінавае марозіва  (англ.) (бел. • Малинавы пірог  (англ.) (бел. • Малінавы сок  (англ.) (бел. • Мультэкрэм  (англ.) (бел. • Торт «Аляксандр»  (англ.) (бел. |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс матылёў, якія сілкуюцца на маліне  (англ.) (бел. • Спіс захворванняў маліны |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779162620 |