**Экацыд** (грэч. *oikos* — дом і лац. *cadere* — забіваць) апісвае масавае знішчэнне прыроды людзьмі. Экацыд пагражае ўсім чалавечым папуляцыям, якія залежаць ад прыродных рэсурсаў для падтрымання экасістэм і забеспячэння іх здольнасці падтрымліваць будучыя пакаленні. Група незалежных экспертаў па юрыдычным вызначэнні экацыду апісвае яго як *«незаконныя або бессэнсоўныя дзеянні, учыненыя з усведамленнем таго, што існуе значная верагоднасць сур’ёзнай і шырока распаўсюджанай або доўгатэрміновай шкоды навакольнаму асяроддзю ў выніку гэтых дзеянняў»*.

Часта цытаваныя прыклады экацыду ўключаюць высечку лясоў падчас вайны ў В’етнаме, разбурэнне навакольнага асяроддзя падчас расійскага ўварвання ва Украіну, высечку лясоў у Інданезіі і трапічных лясах Амазонкі, забруджванне нафтай у дэльце Нігера і Чарнобыльскую катастрофу. Тэрмін быў папулярызаваны Улафам Пальмэ, калі ён абвінаваціў Злучаныя Штаты ў экацыдзе на Канферэнцыі ААН па навакольным асяроддзі чалавека ў 1972 годзе.

У цяперашні час не існуе міжнароднай правапрымяняльнай практыкі датычна экацыду, якая дзейнічае ў мірны час, паняцце экацыд датычна толькі злачынстваў ваеннага часу, на якія распаўсюджваецца дзеянне Рымскага статуту?!. Першапачаткова планавалася, што тэрмін будзе ўключаны як пятае злачынства ў Рымскі статут і падтрыманы многімі дзяржавамі, але быў выдалены з-за пярэчанняў Вялікабрытаніі, Францыі і Злучаных Штатаў Амерыкі. Экацыд уключаны нацыянальным законам у некалькіх краінах, у многіх іншых абмяркоўваецца ўкараненне закона, у тым ліку ў Еўрапейскім Саюзе. Stop Ecocide International  (укр.) (бел. і іншыя працуюць над тым, каб замацаваць экацыд у Рымскім статуце, зрабіўшы яго як часткай міжнароднага права, так і нацыянальнага заканадаўства дзяржаў-членаў.

Некалькі сусветных лідараў, эколагаў і навукоўцаў публічна падтрымалі прызнанне экацыду міжнародным злачынствам, у тым ліку Папа Францыск, Антоніу Гутэрыш, Грэта Тунберг, Наомі Матаафа, Эманюэль Макрон, Джэйн Гудал і Пол Макартні. Некалькі краін таксама падтрымалі прапанову, у тым ліку Фіджы, Ніуэ, Саламонавы Астравы, Тувалу, Тонга і Вануату.

Экацыд з’яўляецца агульнай тэмай у фантастыцы, у тым ліку ў многіх фільмах і кнігах, дзеянне якіх адбываецца ў свеце пасля экацыду, у тым ліку; *Бягун па лязе*, *Mad Max*, ВАЛЛ-І, Інтэрстэлар, *Threads* і *Soylent Green*.

Аспекты экацыду
---------------

Група незалежных экспертаў для прававога вызначэння экацыду, скліканая Stop Ecocide Foundation, апісвае яго як «незаконныя або бессэнсоўныя дзеянні, учыненыя з усведамленнем таго, што існуе значная верагоднасць сур’ёзнай і шырока распаўсюджанай або доўгатэрміновай шкоды навакольнаму асяроддзю, выкліканай гэтымі дзеяннямі».

### Генацыд

Экацыд можа пагражаць культурнаму і фізічнаму існаванню людзей, і некалькі даследаванняў паказалі, што экацыд мае прыкметы генацыду. Знішчэнне прыроднага асяроддзя можа прывесці да культурнага генацыду, не даючы людзям прытрымлівацца традыцыйнага ладу жыцця.  Асабліва гэта тычыцца карэнных жыхароў.  Экацыд у выніку змены клімату і здабычы рэсурсаў можа стаць галоўным рухавіком генацыду ва ўсім свеце.  Некаторыя навукоўцы карэннага насельніцтва сцвярджаюць, што экацыд і генацыд непадзельныя. 

Галоўнае разуменне генацыду (як гэта вызначана Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый) абмяжоўвае генацыд дзеяннямі, учыненымі супраць целаў асобных людзей. Некаторыя даследчыкі генацыду  (англ.) (бел. сцвярджаюць, што такая сістэма правоў чалавека аказвае мядзведжую паслугу каланізаваным карэнным жыхарам, якія перажылі сацыяльную смерць  (укр.) (бел. са стратай адносінаў да сваёй зямлі, але не заўсёды былі забітыя ў працэсе каланізацыі.

### Змена клімату і масавае выміранне

Масавае выміранне відаў, якое працягваецца, было названа экацыдам. Амерыканскі тэарэтык навакольнага асяроддзя Патрык Хосэй сцвярджае, што сучасная індустрыяльная цывілізацыя з’яўляецца экацыднай/

Змена клімату можа прывесці да экацыду. Напрыклад, закісленне акіяна  (англ.) (бел. і пацяпленне наносяць шкоду каралавым рыфам  (англ.) (бел. хоць экацыд каралавых рыфаў таксама тлумачыцца прычынамі, не звязанымі са змяненнем клімату.

Крыміналізацыя экацыду ў адпаведнасці з Рымскім статутам?! была прапанавана як стрымліваючы фактар для карпарацый, адказных за змяненне клімату, хоць іншыя сцвярджаюць, што крыміналізацыя экацыду не ліквідуе асноўныя прычыны кліматычнага крызісу  (чэшск.) (бел..

### Намер

Экацыд можа адбывацца як з намерам, так і без яго. Юрыст па навакольным асяроддзі Полі Хігінс адрознівала экацыд, які падлягае ўстанаўленню, і экацыд, які не падлягае ўстанаўленню, прычым першы мае ясную чалавечую прычыну, а другі — не. Прыкладам неўстаноўленага экацыду з’яўляецца разбурэнне ў выніку экстрэмальных пагодных з’яў, звязаных са змяненнем клімату.

Артур Вестынг  (англ.) (бел. абмяркоўваў элемент намеру ў дачыненні да экацыду, заяўляючы, што «намер можа быць не толькі немагчыма ўсталяваць без прызнання, але, я лічу, ён па сутнасці не мае значэння».

Прыклады экацыду
----------------

У той час як экацыд прызнаны злачынствам у невялікай колькасці краін, многія прыклады разбурэння навакольнага асяроддзя былі апісаны як экацыд навукоўцамі, журналістамі, палітыкамі і іншымі.

### Вайна ў В’етнаме

 Амерыканскі верталёт распыляе хімічныя дэфаліянты  (руск.) (бел. ў дэльце ракі Меконг, Паўднёвы В’етнам, 1969 год.
Адным з самых супярэчлівых аспектаў ваенных дзеянняў ЗША ў Паўднёва-Усходняй Азіі было шырокае выкарыстанне хімічных дэфаліянтаў  (руск.) (бел. у перыяд з 1961 па 1971 год. 20 мільёнаў галонаў таксічных гербіцыдаў (напрыклад, агент «Оранж») былі распылены ЗША на 6 мільёнаў акраў лясоў і пасеваў Паветранымі сіламі ЗША. Іх выкарыстоўвалі для выдалення лісця на вялікіх участках сельскай мясцовасці, каб В’етконг не мог схаваць зброю і лагеры пад лісцевым покрывам, а таксама пазбавіць іх ежы. Дэфаліяцыя таксама выкарыстоўвалася для ачысткі адчувальных тэрыторый, уключаючы перыметры базы і магчымыя месцы засад уздоўж дарог і каналаў. Больш за 20 % лясоў Паўднёвага В’етнама і 3,2 % апрацоўваных зямель былі апырсканы як мінімум адзін раз. 90 % выкарыстання гербіцыдаў было накіравана на дэфаліяцыю лясоў. :263Хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваліся, працягваюць змяняць ландшафт, выклікаць хваробы і прыроджаныя дэфекты і атручваць харчовы ланцуг. Афіцыйныя ваенныя запісы ЗША ўключаюць лічбы, якія паказваюць знішчэнне 20 % джунгляў Паўднёвага В’етнама і 20-36 % (з іншымі лічбамі, якія паведамляюць пра 20-50 %) мангравых лясоў. Шведскі прэм’ер-міністр Улаф Пальмэ, юрысты, гісторыкі і іншыя навукоўцы ахарактарызавалі разбурэнне навакольнага асяродзьдзя, выкліканае гэтай дэфаліяцыяй, як экацыд.

### Расійскае ўварванне ва Украіну

 Да і пасля разбурэння Кахоўскай плаціны  (руск.) (бел..
Паводле папярэдняй ацэнкі, вайна нанесла навакольнаму асяроддзю абедзвюх тэрыторый прынамсі 51 мільярд долараў шкоды. Паводле справаздачы Ельскай школы аховы навакольнага асяроддзя  (англ.) (бел. каля 687 000 тон нафтахімічных рэчываў згарэла ў выніку абстрэлаў, у той час як амаль 1600 тон забруджвальных рэчываў выцекла ў вадаёмы. Небяспечныя хімічныя рэчывы забрудзілі каля 70 гектараў глебы і, верагодна, зрабілі часова немагчымай сельскагаспадарчую дзейнасць. Каля 30 % тэрыторый Украіны цяпер усеяна выбухоўкай і пашкоджана больш за 2,4 мільёна гектараў лесу.

Паводле міратворчай арганізацыі PAX, якая базуецца ў Нідэрландах, «наўмысны ўдар Расіі па прамысловай і энергетычнай інфраструктуры» прывёў да «сур’ёзнага» забруджвання, а выкарыстанне выбуховай зброі пакінула «мільёны тон» забруджанага смецця ў гарадах і пасёлках. У пачатку чэрвеня 2023 года Кахоўская плаціна  (англ.) (бел. якая знаходзілася пад расійскай акупацыяй, была пашкоджана  (руск.) (бел. што прывяло да паводкі і выклікала папярэджанні аб «экалагічнай катастрофе».

Урад Украіны, міжнародныя назіральнікі і журналісты ахарактарызавалі шкоду як экацыд. Урад Украіны расследуе больш за 200 ваенных злачынстваў супраць навакольнага асяроддзя і 15 выпадкаў экацыду (злачынства ва Украіне). Зяленскі і генеральны пракурор Украіны Андрэй Косцін  (укр.) (бел.сустрэліся з вядомымі еўрапейскімі дзеячамі (Марго Вальстрэм, Хейдзі Хаутала  (руск.) (бел. Мэры Робінсан і Грэта Тунберг), каб абмеркаваць шкоду навакольнаму асяроддзю і спосабы яе пераследу.

### Высечка лясоў у Інданезіі

 Высечка лясоў у правінцыі Рыау, Суматра, каб вызваліць месца для плантацыі пальмаў роду *''Elaeis''* (2007).
Інданезія мае адзін з самых хуткіх у свеце тэмп высечкі лясоў. У 2020 годзе лясы пакрывалі прыкладна 49,1 % тэрыторыі краіны, у параўнанні з 87 % у 1950 годзе. З 1970-х гадоў вытворчасць бярвення, розныя плантацыі і сельская гаспадарка былі прычынай значнай часткі высечкі лясоў у Інданезіі  (англ.) (бел.. Зусім нядаўна яна была абумоўлена прамысловасцю пальмавага алею, якую крытыкавалі за ўздзеянне на навакольнае асяроддзе і выцясненне мясцовых суполак. Шырокая высечка лясоў (і іншае разбурэнне навакольнага асяроддзя) у Інданезіі часта апісваецца навукоўцамі як экацыд. Гэтая сітуацыя зрабіла Інданезію найбуйнейшым у свеце вытворцам выкідаў парніковых газаў з лясоў. Гэта таксама пагражае выжыванню карэнных і эндэмічных відаў. Міжнародны саюз аховы прыроды (МСАП) вызначыў 140 відаў жывёл, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення, а 15 — як крытычна знікаючыя, у тым ліку *Leucopsar rothschildi*, *Pongo abelii* і *Rhinoceros sondaicus*.

### Чарнобыльская катастрофа

 Руды лес, назва якога паходзіць ад рыжа-карычневага колеру соснаў пасля таго, як яны загінулі ў выніку паглынання высокага ўзроўню іанізуючага выпраменьвання.
Пасля катастрофы 4 квадратныя кіламетры хваёвага лесу, які знаходзіўся непасрэдна з наветранага боку ад рэактара набылі чырванавата-карычневы колер і загінулі, атрымаўшы назву «Руды лес». Некаторыя жывёлы ў найбольш пацярпелых раёнах таксама загінулі або перасталі размнажацца. Юрысты, навукоўцы і журналісты называюць катастрофу прыкладам экацыду.

### Забруджванне нафтай у дэльце Нігера

 Разліў нафты ў дэльце ракі Нігер .
Наступствы разведкі нафты ў далікатным рэгіёне дэльты Нігера для суполак і навакольнага асяроддзя былі велізарнымі. Мясцовае карэннае насельніцтва амаль не палепшыла свой узровень жыцця, наносячы сур’ёзную шкоду свайму прыроднаму асяроддзю. Некаторыя з небяспечных пашкоджанняў экасістэмы ў выніку разведкі нафты і газу прадстаўляюць небяспеку для жыцця, уключаючы забруджванне паветра, забруджванне вады  (руск.) (бел. шумавое забруджванне і г.д. Уплыў на водную флору і фаўну, здароўе чалавека таксама прыводзіць да высечкі лясоў. Па дадзеных федэральнага ўрада Нігерыі, у перыяд з 1970 па 2000 год адбылося больш за 7000 разліваў нафты. Было падлічана, што ачыстка рэгіёну, уключаючы поўнае аднаўленне балот, ручаёў, рыбалоўных угоддзяў і мангравых зараснікаў  (англ.) (бел. можа заняць 25 гадоў. Дэльта Нігера — адзін з самых забруджаных рэгіёнаў свету. Моцнае забруджванне паветра, зямлі  (руск.) (бел. і вады таксічнымі забруджвальнікамі часта выкарыстоўваецца ў якасці прыкладу экацыду.

### Высечка трапічных лясоў Амазоніі

 Высечка лясоў у штаце Мараньян, Бразілія.
Групы карэннага насельніцтва, праваабарончыя групы, палітыкі, навукоўцы і журналісты шырока апісваюць шкоду, нанесеную Амазоніі, экацыдам і генацыдам. Правадыры карэнных народаў і праваабарончыя арганізацыі накіравалі ў Міжнародны крымінальны суд скаргу па артыкуле 15 супраць Жаіра Балсанару за злачынствы супраць чалавечнасці і генацыд за прычыненне шкоды карэнным жыхарам і знішчэнне Амазоніі Яшчэ адна скарга была абвешчана правадырамі карэннага насельніцтва за экацыд.

Міжнароднае права
-----------------

Не існуе міжнароднага права супраць экацыду, якое прымяняецца ў мірны час, але Рымскі статут?! прызнае яго злачынствам

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Наўмысна здзейсніць атаку, ведаючы, што такая атака прывядзе да выпадковай гібелі людзей або раненняў грамадзянскіх асоб або пашкоджання грамадзянскіх аб'ектаў або шырока распаўсюджанай, доўгатэрміновай і сур'ёзнай шкоды прыроднаму асяроддзю, якая будзе відавочна празмернай у адносінах да канкрэтных і прамых чаканых агульных ваенных пераваг.  | "|

Камісія міжнароднага права ААН  (руск.) (бел. (ILC) разглядала магчымасць уключэння злачынства экацыду ў Праект кодэкса злачынстваў супраць міру і бяспекі чалавецтва, дакумент, які пазней стаў Рымскім статутам. Артыкул 26 (злачынства супраць навакольнага асяроддзя) быў публічна падтрыманы 19 краінамі ў Юрыдычным камітэце, але быў выдалены з-за супраціўлення з боку Нідэрландаў, Вялікабрытаніі і Злучаных Штатаў Амерыкі.

У 1977 годзе Арганізацыя Аб'яднаных Нацый прыняла Канвенцыю аб забароне ваеннага або любога іншага варожага выкарыстання метадаў змянення навакольнага асяроддзя  (руск.) (бел.. Артыкул I гэтай Канвенцыі абвяшчае: «Кожная дзяржава-ўдзельніца гэтай Канвенцыі абавязваецца не ўдзельнічаць у ваенным або любым іншым варожым выкарыстанні метадаў змянення навакольнага асяроддзя, якія маюць шырока распаўсюджаныя, працяглыя або сур’ёзныя наступствы ў якасці сродкаў разбурэння, пашкоджання або прычынення шкоды любой іншай дзяржаве-ўдзельніцы». Няма вызначэння тэрмінаў «шырока распаўсюджаная, працяглая або сур’ёзная».

### Намаганні па пашырэнні міжнароднага права экацыду

З намаганнямі ўвесці крымінальную адказнасць за экацыд актывісты спрабавалі ўключыць гэтае злачынства ў лік тых, якія пераследуюцца Міжнародным крымінальным судом, заснаваным Рымскім статутам?!. Гэтыя злачынствы ўключаюць генацыд, злачынствы супраць чалавечнасці, ваенныя злачынствы і злачынствы агрэсіі  (укр.) (бел..

У 2010 годзе юрыст-эколаг Полі Хігінс падала прапанову ў Камісію міжнароднага права  (руск.) (бел. Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, якая вызначала экацыд як:

> Шырокая шкода, знішчэнне або страта экасістэм дадзенай тэрыторыі з-за дзеяння чалавека або па іншых прычынах да такой ступені, што мірнае карыстанне жыхарамі гэтай тэрыторыі было сур’ёзна паменшана.
> 
> 

Гэта вызначэнне ўключае шкоду, прычыненую прыватнымі асобамі, карпарацыямі і/або дзяржавай. Гэта таксама ўключае разбурэнне навакольнага асяроддзя па «іншых прычынах» (г. зн. шкоду, якая неабавязкова прычынена дзейнасцю чалавека). Мэта складалася ў тым, каб стварыць абавязак паклапаціцца аб змякчэнні або прадухіленні стыхійных бедстваў, а таксама ўвесці крымінальную адказнасць за экацыд, выкліканы чалавекам. Прапанова яшчэ не прынята Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый.

22 студзеня 2013 года камітэт з адзінаццаці грамадзян з дзевяці краін ЕС распачаў « Еўрапейскую грамадзянскую ініцыятыву  (руск.) (бел. (ECI) па спыненні экацыду ў Еўропе». Ініцыятыва накіравана на крыміналізацыю экацыду і інвестыцый у дзейнасць, якая выклікае экацыд, а таксама на адмову ў доступе на рынак ЕС для прадуктаў, атрыманых у выніку экацыднай дзейнасці. Першыя подпісы публічна паставілі тры дэпутаты Еўрапарламента — Кіт Тэйлар  (англ.) (бел. Ева Жалі і Джо Лейнен  (англ.) (бел.. Ініцыятыва не сабрала неабходны мільён подпісаў, але абмяркоўвалася ў Еўрапарламенце.

У снежні 2019 года на 18-й сесіі Асамблеі дзяржаў-удзельніц Рымскага статута Міжнароднага крымінальнага суда Вануату і Мальдывы заклікалі дадаць у Статут экацыд .

У чэрвені 2021 года міжнародная група юрыстаў прадставіла вызначэнне экацыду і прапанавала праект папраўкі да Рымскага статута, які прадугледжвае ўключэнне экацыду ў лік міжнародных злачынстваў, якія пераследуюцца ў адпаведнасці са Статутам. У групу ўваходзілі члены з Вялікабрытаніі, Сенегала, ЗША, Францыі, Эквадора, Бангладэш, Сьера-Леонэ, Самоа і Нарвегіі, і іх прапанаванае вызначэнне наступнае:

> Для мэт гэтага Статута «экацыд» азначае незаконныя або бессэнсоўныя дзеянні, учыненыя з усведамленнем таго, што існуе значная верагоднасць сур’ёзнай і шырока распаўсюджанай або доўгатэрміновай шкоды навакольнаму асяроддзю ў выніку гэтых дзеянняў.
> 
> 

### Вядомыя прыхільнікі

Многія вядомыя людзі публічна падтрымалі намер прызнаць экацыд злачынствам у Міжнародным крымінальным судзе.

Папа Францыск у сваім звароце да Міжнароднай асацыяцыі крымінальнага права адзначыў, што «пад „экацыдам" мы павінны разумець страту, пашкоджанне і разбурэнне экасістэм пэўнай тэрыторыі, так што карыстанне імі жыхароў было або можа быць сур’ёзна закранута. Гэта пятая катэгорыя злачынстваў супраць міру, якія павінны быць прызнаныя такімі міжнароднай супольнасцю». Ён таксама заявіў, што да каталіцкага вучэння трэба дадаць «грахі супраць экалогіі».

Генеральны сакратар Арганізацыі Аб’яднаных Нацый Антоніу Гутэрыш заявіў, што «вельмі пажадана» ўключыць экацыд у лік злачынстваў у Міжнародным крымінальным судзе.

Эколаг Джэйн Гудал падтрымала намер зрабіць экацыд міжнародным злачынствам: «Канцэпцыя экацыду даўно наспела. Гэта можа прывесці да важных змен у тым, як людзі ўспрымаюць і рэагуюць на цяперашні экалагічны крызіс».

Грэта Тунберг, Луіза Нойбаўэр  (руск.) (бел. Ануна дэ Вевер  (руск.) (бел. і Адэлаіда Карлье  (англ.) (бел. ў адкрытым лісце запатрабавалі, каб усе лідары Еўрапейскага Саюза і кіраўнікі дзяржаў «сутыкнуліся з надзвычайнай сітуацыяй» і «выступілі за тое, каб прызнаць экацыд міжнародным злачынствам у Міжнародным крымінальным судзе». Прэм’ер-міністр Швецыі Улаф Пальмэ на Канферэнцыі ААН па навакольным асяроддзі ў 1972 годзе назваў шкоду, прычыненую дэфаліянтам Agent Orange падчас вайны ў В’етнаме, экацыдам і заклікаў абвясціць гэта міжнародным злачынствам.

### Stop Ecocide International

Stop Ecocide International (SEI) — гэта арганізацыя, якая выступае за ўнясенне змяненняў у Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда, каб уключыць злачынства экацыду. Яна працуе з урадамі, палітыкамі, дыпламатамі і шырокім грамадствам. Арганізацыя мае філіялы або асацыяваныя групы амаль у 50 краінах. Даччыная арганізацыя SEI, Stop Ecocide Foundation, склікала незалежную экспертную групу для прававога вызначэння экацыду.

Гісторыя
--------

### 1970-я гады

Канцэпцыя экацыду ўзнікла ў 1970-х гадах пасля таго, як Злучаныя Штаты спустошылі навакольнае асяроддзе ў В’етнаме з дапамогай агента Orange падчас вайны ў В’етнаме. Упершыню слова было запісана на канферэнцыі па вайне і нацыянальнай адказнасці ў Вашынгтоне, дзе амерыканскі біёлаг і біяэтык  (руск.) (бел. Артур Галстан  (англ.) (бел. прапанаваў новае міжнароднае пагадненне аб забароне экацыду.

У 1972 годзе на Стакгольмскай канферэнцыі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па навакольным асяроддзі чалавека прэм’ер-міністр Швецыі Улаф Пальмэ назваў вайну ў В’етнаме экацыдам. Іншыя, у тым ліку Індзіра Гандзі з Індыі і Тан Кэ, кіраўнік кітайскай дэлегацыі, таксама асудзілі вайну з пункту гледжання чалавека і навакольнага асяроддзя, заклікаючы прызнаць экацыд міжнародным злачынствам. На канферэнцыі была створана рабочая група па злачынствах супраць навакольнага асяроддзя, а ў 1973 годзе ў ААН быў прадстаўлены праект канвенцыі аб экацыдзе. Гэтая канвенцыя заклікала да дагавора, які б вызначаў і асуджаў экацыд як міжнароднае ваеннае злачынства, прызнаючы, што «чалавек свядома і несвядома нанёс непапраўную шкоду навакольнаму асяроддзю ў ваенны і мірны час».

Штогоднік ILC 1978 «*Праект артыкулаў аб адказнасці дзяржавы і міжнародным злачынстве»* ўтрымліваў: «міжнароднае злачынства (якое) можа быць вынікам, у прыватнасці, наступнага: (d) сур’ёзнага парушэння міжнароднага абавязацельства, істотнага значэння для абароны і захавання навакольнага асяроддзя чалавека, такіх як тыя, якія забараняюць масавае забруджванне атмасферы або мораў». Сярод прыхільнікаў, якія выказаліся на карысць злачынства экацыду, былі Румынія, Святы Прастол, Аўстрыя, Польшча, Руанда, Конга і Аман.

### 1980-я гады

Даклад Уітакера па па замове Падкамісіі па заахвочванні і абароне правоў чалавека  (руск.) (бел. па прадухіленні і пакаранні генацыду быў падрыхтаваны тагачасным спецыяльным дакладчыкам  (руск.) (бел. Бенджамінам Уітакерам  (англ.) (бел.. У дакладзе быў урывак са словамі

> Некаторыя члены Падкамісіі, аднак, прапанавалі пашырыць азначэнне генацыду, каб уключыць культурны генацыд або «этнацыд», а таксама «экацыд»: негатыўныя змены, часта непапраўныя, у навакольным асяроддзі — напрыклад, праз ядзерныя выбухі, хімічную зброю, сур’ёзнае забруджванне і кіслотныя дажджы або знішчэнне трапічных лясоў — якія пагражаюць існаванню ўсяго насельніцтва, наўмысна або па злачыннай халатнасці.
> 
> 

Абмеркаванне міжнародных злачынстваў працягнулася ў Камісіі міжнароднага права  (руск.) (бел. ў 1987 годзе, дзе было прапанавана ў «спіс міжнародных злачынстваў уключыў „экацыд", як адлюстраванне неабходнасці абароны і захавання навакольнага асяроддзя, а таксама выкарыстання ядзернай зброі, зброі каланіялізму, апартэіду, эканамічнай агрэсіі  (укр.) (бел. і наёмніцтва».

### 1990-я гады

У 1996 годзе канадска-аўстралійскі юрыст Марк Грэй апублікаваў сваю прапанову аб міжнародным злачынстве экацыду, заснаваную на міжнародным праве навакольнага асяроддзя і правах чалавека. Ён прадэманстраваў, што дзяржавы і, магчыма, асобныя асобы і арганізацыі, наносячы або дазваляючы шкоду прыроднаму асяроддзю ў масавых маштабах, парушаюць абавязак клапатлівага стаўлення да чалавецтва ў цэлым. Ён прапанаваў, каб такія парушэнні, калі яны былі наўмыснымі, неабдуманымі або па неасцярожнасці, кваліфікаваліся як экацыд, калі яны пацягнулі за сабой сур’ёзную і вялікую або працяглую экалагічную шкоду; міжнародныя наступствы; і адкіды.

### 2010-я гады

У 2011 годзе кампанія Hamilton Group  (англ.) (бел. распрацавала макет Закона аб экацыдзе, а затым апрабавала яго праз імітацыйны суд у Вярхоўным судзе Вялікабрытаніі.

У 2012 годзе ўрадам была разаслана канцэпцыя закона аб экацыдзе. У чэрвені 2012 года ідэя прызнаць экацыд злачынствам была прадстаўлена заканадаўцам і суддзям з усяго свету на Сусветным кангрэсе па кіраванні правасуддзем і праве для экалагічнай устойлівасці, які прайшоў у Мангарацібе  (руск.) (бел. перад Самітам Зямлі ў Рыа  (руск.) (бел.. На Сусветным кангрэсе моладзі  (англ.) (бел. ў Рыа-дэ-Жанэйра ў чэрвені 2012 года ўключэнне экацыду ў лік міжнародных злачынстваў было прызнана адным з дваццаці лепшых рашэнняў для дасягнення ўстойлівага развіцця.

У кастрычніку 2012 года ў Рыме адбылася міжнародная канферэнцыя *Environmental Crime: Current and Emerging Threats* арганізаваная Міжрэгіянальным Навукова-даследчым інстытутам ААН па праблемах злачыннасці і правасуддзя  (руск.) (бел. (UNICRI) у супрацоўніцтве з Праграмай ААН па навакольным асяроддзі  (укр.) (бел. (UNEP) і Міністэрствам аховы навакольнага асяроддзя Італіі  (руск.) (бел.. Канферэнцыя прызнала, што экалагічныя злачынствы з’яўляюцца важнай новай формай транснацыянальнай арганізаванай злачыннасці, якая патрабуе больш жорсткага рэагавання. Адным з вынікаў стала тое, што UNEP і UNICRI узначалілі даследаванне вызначэння экалагічнага злачынства і належным чынам разгледзелі пытанне аб тым, каб экацыд стаў міжнародным злачынствам.

У маі 2017 года масавы грамадзянскі рух «Скончыць з экацыдам на Зямлі» апублікаваў прапанову, якая ахоплівае юрысдыкцыю, матэрыяльнае крымінальнае права, працэсуальныя працэдуры, дэкларацыйныя рашэнні, кампенсацыю і палажэнні аб індывідуальных або карпаратыўных штрафах у рамках існуючага Рымскага статута

У лістападзе 2019 г. Папа Францыск, звяртаючыся да Міжнароднай асацыяцыі крымінальнага права  (англ.) (бел. (AIDP), заклікаў міжнародную супольнасць прызнаць экацыд «пятай катэгорыяй злачынстваў супраць міру».

У ліпені 2019 года група з 24 навукоўцаў заклікала прызнаць экацыд, здзейснены ў раёнах канфлікту, ваенным злачынствам.

### 2020-я гады

У канцы лістапада 2020 года група юрыстаў-міжнароднікаў, сабраная Stop Ecocide International пад старшынствам брытанскага прафесара права Філіпа Сэндса  (укр.) (бел. і сенегальскага юрыста Дыёр Фол Соу, пачала распрацоўваць прапанаваны закон, які крыміналізуе экацыд.

У маі 2021 года Еўрапарламент прыняў 2 даклады, якія спрыяюць прызнанню экацыду злачынствам.

У мэтах забеспячэння выканання правілаў ЕС і павышэння даверу грамадзян да іх, а таксама больш эфектыўнага прадухілення і ліквідацыі шкоды навакольнаму асяроддзю, парламент патрабуе ўдасканалення Дырэктывы аб экалагічнай адказнасці  (англ.) (бел. (ELD) і Дырэктывы аб экалагічных злачынствах (ECD). 

Таксама ў маі 2021 года 179 членаў Міжпарламенцкага саюза  (бел. (тар.)) (бел. (МПС) прынялі амаль аднагалосную рэзалюцыю, у якой прапаноўваюць парламентам-членам прызнаць экацыд злачынствам.

Урады некаторых астраўных дзяржаў, якім пагражае змяненне клімату (Фіджы, Ніуэ, Саламонавы Астравы, Тувалу, Тонга і Вануату), выступілі з «Заклікам Порт-Віла да справядлівага пераходу да Ціхага акіяна, свабоднага ад выкапнёвага паліва», заклікаючы да фазы адмовы ад выкапнёвага паліва і «хуткі і справядлівы пераход  (руск.) (бел.» да аднаўляльных крыніц энергіі і ўмацаванне экалагічнага заканадаўства  (руск.) (бел. уключаючы ўвядзенне злачынства экацыду.

Нацыянальнае права
------------------

Дзесяць краін кадыфікавалі экацыд як злачынства ў сваіх межах у мірны час. Гэтыя краіны прытрымліваліся фармулёўкі артыкула 26 праекта Камісіі міжнароднага права (ILC), у якім гаворыцца аб *наўмысным* прычыненні «шырокага, доўгатэрміновага і сур’ёзнага ўрону прыроднаму асяроддзю» ў кантэксце вайны — маючы на ўвазе, што артыкул 26 быў выдалены з канчатковага праекта, перададзенага ў Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда?! ў 1996 годзе. Ніводная з краін не ўстанавіла працэдуры вымярэння «намеру».

Краіны з унутранымі законамі аб экацыдзе: Францыя (2021), Грузія (1999), Арменія (2003), Украіна (2001), Беларусь (1999), Эквадор (2008; 2014), Казахстан (1997), Кыргызстан (1997), Малдова (2002), Расія (1996), Таджыкістан (1998), Узбекістан (1994), В'етнам (1990).

### Францыя

У 2021 годзе Нацыянальная асамблея Францыі ўхваліла стварэнне злачынства «экацыд» у рамках комплексу мер, накіраваных на ахову навакольнага асяроддзя і барацьбу са змяненнем клімату. Злачынцам пагражае да 10 гадоў пазбаўлення волі і штраф у памеры 4,5 мільёна еўра (5,4 мільёна долараў).

Зноскі
------

1. ↑  *Mehta*. To stop climate disaster, make ecocide an international crime. It's the only way (англ.). *the Guardian* (24 лютага 2021). Праверана 30 чэрвеня 2022.
2. ↑  Crook, Martin; Short, Damien (2014-04-03). "Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
3. 1 2 3  Eichler, Lauren (2020-09-04). "Ecocide Is Genocide: Decolonizing the Definition of Genocide". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
4. ↑  Crook, Martin; Short, Damien (2018). "Ecocide, genocide, capitalism and colonialism: Consequences for indigenous peoples and glocal ecosystems environments" [англійская]. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
5. 1 2  LEGAL DEFINITION OF ECOCIDE **(нявызн.)**. *Stop Ecocide International*. Праверана 13 May 2023.
6. 1 2 3 4  Legal experts worldwide draw up 'historic' definition of ecocide **(нявызн.)**. *The Guardian* (22 чэрвеня 2021).
7. ↑  Watts, Johnathan (24 July 2019). "Make environmental damage a war crime, say scientists". *The Guardian*.
8. ↑  Gray, Mark Allan (1995–1996). "The International Crime of Ecocide". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
9. 1 2  White & Heckenberg. *Green Criminology: An Introduction to the Study of Environmental Harm*, Routledge, 2014, pp 45-59.
10. ↑  European Parliament proposes including "ecocide" in EU law **(нявызн.)**. *Stop Ecocide International* (29 сакавіка 2023). Праверана 13 May 2023.
11. ↑  Rob White & Diane Heckenberg, Green Criminology: an Introduction to the Study of Environmental Harm. Routledge, 2014
12. ↑  Supporters of Ecocide Law (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 19 ліпеня 2023.
13. ↑  Leading states (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 19 ліпеня 2023.
14. ↑  Stop Ecocide International **(нявызн.)**. *6 pacific nations call for just transition to "fossil fuel free pacific" including strengthening law to prevent ecocide* (17 сакавіка 2023). Праверана 13 May 2023.
15. 1 2 3 4  Crook, Martin (2014-04-03). "Marx, Lemkin and the genocide–ecocide nexus". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
16. ↑  Crook, Martin (2018). "Ecocide, genocide, capitalism and colonialism: Consequences for indigenous peoples and glocal ecosystems environments". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
17. 1 2 3  Eichler, Lauren (2020-09-04). "Ecocide Is Genocide: Decolonizing the Definition of Genocide". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
18. ↑  Broswimmer, Franz (2002). *Ecocide: A Short History of the Mass Extinction of Species* (PDF). Pluto Press (London).
19. ↑  Hossay, Patrick. *Unsustainable: A Primer for Global Environmental and Social Justice*. ZED Books.
20. ↑  What is ecocide? | Kew **(нявызн.)**. *www.kew.org*. Праверана 30 чэрвеня 2022.
21. 1 2  Ecocide: Holding Corporations and Their Officers Criminally Liable (англ.). *Global Policy Journal*. Праверана 30 чэрвеня 2022.
22. ↑  Is Ecocide Inevitable in the World's Most Contested Sea? (англ.)  **(нявызн.)**?. *CSIS Journalism Bootcamp* (9 чэрвеня 2020). Праверана 30 чэрвеня 2022.
23. ↑  Why criminalising ecocide won't solve the climate crisis (англ.). *euronews* (13 сакавіка 2021). Праверана 30 чэрвеня 2022.
24. ↑  Westing, Arthur H. (1974): 'Proscription of Ecocide'. In: *Science and Public Affairs*, January 1974
25. ↑  Palmer, Michael G. "The Case of Agent Orange". *Contemporary Southeast Asia*. **29**: 172–195. doi:10.1355/cs29-1h.
26. ↑  Stone, Richard. "Agent Orange's Bitter Harvest". *Science*. **315** (5809): 176–179. doi:10.1126/science.315.5809.176.
27. ↑  How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime? (англ.). *IJLLR* (18 снежня 2022). Праверана 21 чэрвеня 2023.
28. ↑  Falk, Richard A. (1973). "Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals". *Bulletin of Peace Proposals*. **4** (1): 80–96. doi:10.1177/096701067300400105. ISSN 0007-5035.
29. ↑  Industrial disasters from Bhopal to present day: why the proposal to make 'ecocide' an international offence is persuasive – The Leaflet (англ.)  **(нявызн.)**?. *theleaflet.in* (17 лютага 2022). Праверана 21 чэрвеня 2023.
30. ↑  'Ecocide' movement pushes for a new international crime: Environmental destruction (англ.). *NBC News* (7 красавіка 2021). Праверана 21 чэрвеня 2023.
31. ↑  «One Year In, Russia’s War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage» e360.yale.edu. 22 February 2023. Accessed 30 April 2023.
32. ↑  'Environmental Destruction Is a Form of Warfare': Thunberg Joins Ecocide Investigation in Ukraine (англ.). *www.commondreams.org*. Праверана 3 ліпеня 2023.
33. ↑  «Ten-Step plan to address environmental impact of war in Ukraine» PAX for Peace. 24 February 2023. Accessed 30 April 2023.
34. ↑  "Ukraine accuses Russia of blowing up major dam". *NBC News*. 6 June 2023.
35. ↑  The Environmental Cost of the War in Ukraine (англ.)  **(нявызн.)**?. *International Relations Review* (2 чэрвеня 2023). Праверана 7 June 2023.
36. ↑  *Qazi*. 'An Ecocide': How the conflict in Ukraine is bombarding the environment **(нявызн.)**. *‘An Ecocide’: How the conflict in Ukraine is bombarding the environment*. Праверана 7 June 2023.(недаступная спасылка)
37. ↑  Ukraine Recap: Zelenskiy Decries 'Ecocide' Brought on by War - BNN Bloomberg **(нявызн.)**. *BNN* (30 чэрвеня 2023). Праверана 3 ліпеня 2023.
38. ↑   `{{cite news}}`: Пустое цытаванне (даведка)Папярэджанні CS1: url-status (link)
39. ↑  Will Kakhovka Dam destruction make 'ecocide' a global crime? (англ.). *openDemocracy*. Праверана 3 ліпеня 2023.
40. ↑  *Gigova*. Russia is accused of 'ecocide' in Ukraine. But what does that mean? (англ.). *CNN* (2 ліпеня 2023). Праверана 3 ліпеня 2023.
41. ↑  *Association*. Zelenskyy meets Greta Thunberg, Mary Robinson to address war's effect on Ukraine's ecology (англ.). *TheJournal.ie* (29 чэрвеня 2023). Праверана 3 ліпеня 2023.
42. 1 2  "The Need for Global Green Marketing for the Palm Oil Industry in Indonesia". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
43. ↑  Forest area (% of land area) – Indoneisa **(нявызн.)**.  World Bank. Праверана 14 чэрвеня 2021.
44. 1 2  "History of forest loss and degradation in Indonesia". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
45. ↑  "What causes deforestation in Indonesia?". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
46. ↑  *Colchester*. Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People **(нявызн.)** (26 сакавіка 2012). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2012. Праверана 31 мая 2012.
47. ↑  Forensic Architecture **(нявызн.)**. *forensic-architecture.org*. Праверана 5 ліпеня 2023.
48. ↑  Explainer: What is ecocide? (англ.). *Eco-Business* (4 жніўня 2022). Праверана 5 ліпеня 2023.
49. ↑  *Alberro*. Ecocide: why establishing a new international crime would be a step towards interspecies justice (англ.). *The Conversation* (29 чэрвеня 2021). Праверана 5 ліпеня 2023.
50. ↑  "Ecocides as a Serious Human Rights Violation: A Study on the Case of River Pollution by the Palm Oil Industry in Indonesia". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
51. ↑  "Evaluating Indonesia's Progress on its Climate Commitments". Праверана 2018-08-26. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка); Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
52. ↑  Extinction crisis escalates: Red List shows apes, corals, vultures, dolphins all in danger **(нявызн.)**.  International Union for Conservation of Nature (12 верасня 2007). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2016. Праверана 16 кастрычніка 2016.
53. ↑  *Mulvey*. Wildlife defies Chernobyl radiation **(нявызн.)**. *BBC News* (20 красавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 5 November 2017. Праверана 8 November 2018.
54. ↑  *February 2021*. Establishing the crime of 'ecocide' (англ.). *Law Gazette*. Праверана 21 чэрвеня 2023.
55. ↑  *Krogh*. Ecocide : a Soviet legacy(нявызн.). *Great Decisions 1994* (6 лютага 1994). Праверана 21 чэрвеня 2023.
56. ↑  Ecocide – the genocide of the 21st century? Eastern European perspective **(нявызн.)**. *CIRSD*. Праверана 21 чэрвеня 2023.
57. ↑  *Vidal*. Niger delta oil spill clean-up launched – but could take quarter of a century **(нявызн.)**. *the Guardian* (1 чэрвеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 15 March 2018. Праверана 14 March 2018.
58. ↑  *Donatus*. Shell's Nigeria ecocide is creating a refugee crisis (англ.). *www.greenleft.org.au* (15 кастрычніка 2016). Праверана 6 ліпеня 2023.(недаступная спасылка)
59. ↑  UNEP Ogoniland Oil Assessment Reveals Extent of Environmental Contamination and Threats to Human Health (англ.). *UNEP* (7 жніўня 2017). Праверана 6 ліпеня 2023.
60. ↑  'Ecocide' movement pushes for a new international crime: Environmental destruction (англ.). *NBC News* (7 красавіка 2021). Праверана 6 ліпеня 2023.
61. ↑  Fighting ecocide in Nigeria (англ.). *theecologist.org*. Праверана 6 ліпеня 2023.
62. ↑  UNPO: Ogoni: An Ecocide in the Making? **(нявызн.)**. *unpo.org*. Праверана 6 ліпеня 2023.
63. ↑  Spotlighting oil majors' 'ecocide' of Niger Delta: Q&A with Michael J. Watts (англ.)  **(нявызн.)**?. *Mongabay Environmental News* (2 чэрвеня 2023). Праверана 6 ліпеня 2023.
64. ↑  "Imagine Jair Bolsonaro Standing Trial for Ecocide at The Hague - The New York Times". *The New York Times*. 2021-04-25. `{{cite news}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
65. ↑  "Investigate Bolsonaro for genocide, says Brazil's Marina Silva". *The Guardian* [брытанская англійская]. 2023-02-06.
66. ↑  "Bolsonaro should be investigated by International Criminal Court for crimes against humanity and nature". *The Irish Times* [англійская].
67. ↑  "The Planet v. Bolsonaro: How an International Crime of Ecocide Could Aid in Enforcing the UNFCCC". 2022–2023. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
68. ↑  Brazil indigenous group accuses Bolsonaro of 'genocide' and 'ecocide' (англ.). *The Independent* (11 жніўня 2021). Праверана 10 ліпеня 2023.
69. ↑  Indigenous Groups Accuse Brazil's Bolsonaro of Genocide, Call on the ICC to Investigate | Sounds and Colours (англ.)  **(нявызн.)**?. *soundsandcolours.com* (4 лютага 2022). Праверана 10 ліпеня 2023.
70. ↑  ICC climate crimes suit filed against Brazil's Bolsonaro – DW – 10/12/2021 (англ.). *dw.com*. Праверана 10 ліпеня 2023.
71. ↑  Chiefs demand Bolsonaro's prosecution, say Amazon close to irreversible destruction (англ.). *NBC News* (24 чэрвеня 2021). Праверана 10 ліпеня 2023.
72. ↑  Citizen Campaign to End Ecocide in Europe Архівавана 4 красавіка 2019. Institute for Environmental Security, 22 January 2013
73. ↑  *Sess.: 1986-1987)*. Draft Code of Offences against the Peace and Security of Mankind :: resolution /: adopted by the General Assembly. (англ.) (20 студзеня 1987).
74. ↑  Ecocide is the missing 5th Crime Against Peace **(нявызн.)**. *School of Advanced Study, University of London*.
75. ↑  Convention on the prohibition of military or any other hostile use of environmental modification techniques Архівавана 31 мая 2019. United nations Treaty Collection
76. ↑  The push to make 'ecocide' an international crime takes big step forward **(нявызн.)**. *www.nbcnews.com*.  NBC News (23 чэрвеня 2021).
77. ↑  *Jowit*. British campaigner urges UN to accept 'ecocide' as international crime **(нявызн.)**. *the Guardian* (9 красавіка 2010). Праверана 11 кастрычніка 2015.
78. ↑  Is ecocide a crime? – handlebar-online.com **(нявызн.)**. *www.handlebar-online.com*. Праверана 2 ліпеня 2022.
79. ↑  The full proposal, which was submitted to the International Law Commission, is set out in chapters 5 and 6 of her book Eradicating Ecocide: Laws and Governance to Prevent the Destruction of our Planet, Polly Higgins, Published by Shepheard Walwyn: 2010. ISBN 0856832758
80. ↑  The Law | Eradicating Ecocide **(нявызн.)**. *eradicatingecocide.com*. Праверана 8 лістапада 2015.
81. ↑   `{{cite journal}}`: Пустое цытаванне (даведка)
82. ↑  Initiative details – European Citizens' Initiative – European Commission **(нявызн.)**. *ec.europa.eu*. Праверана 8 лістапада 2015.
83. ↑  IES > News > Citizen Campaign to End Ecocide in Europe (англ.)  **(нявызн.)**?(недаступная спасылка). *www.envirosecurity.org* (11 жніўня 2015). Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2019. Праверана 8 лістапада 2015.
84. ↑  Public hearing in the European Parliament | European Citizens' Initiative | The ECI Campaign **(нявызн.)**. *www.citizens-initiative.eu*. Праверана 8 лістапада 2015.
85. ↑  Statement by H. E. John H. Licht - Ambassador of the Republic of Vanuatu to the European Union **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2020. Праверана 15 лютага 2020.
86. ↑  Written Statement of the Republic of Maldives **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2020. Праверана 15 лютага 2020.
87. ↑  *Shalev*. Ecocide Law (англ.)  **(нявызн.)**?. *FDSD*. Праверана 2 ліпеня 2022.
88. ↑  Ecocide: Making environmental destruction a crime **(нявызн.)**. *www.irishevs.com*.  IrishEVs (30 чэрвеня 2021).
89. ↑  Crime of ecocide could transform fight against climate change **(нявызн.)**. *www.ft.com*.  Financial Times (25 чэрвеня 2021).
90. ↑  Ecocide: How a fast-growing movement plans to put environmental destruction on a par with war crimes **(нявызн.)**. *www.ft.com*.  Financial Times (25 чэрвеня 2021).
91. ↑  Legal definition of ecocide drafted by Independent Expert Panel (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 27 чэрвеня 2022.
92. ↑  LEGAL DEFINITION OF ECOCIDE **(нявызн.)**. *Stop Ecocide International*. Праверана 13 May 2023.
93. ↑  Pope Supports Classifying 'Ecocide' as an International Crime (англ.)  **(нявызн.)**?. *National Review* (17 верасня 2020). Праверана 16 чэрвеня 2023.
94. ↑  "This movement wants to make harming the planet an international crime". *The Guardian* [брытанская англійская]. 2020-09-16.
95. ↑  Pope Francis: Catechism will be updated to define ecological sins (англ.). *America Magazine* (15 лістапада 2019). Праверана 16 чэрвеня 2023.
96. ↑  Secretary-General's remarks on Global Compact for the environment (англ.). *United Nations Secretary-General* (19 верасня 2017). Праверана 25 September 2020.
97. ↑  Supporters of Ecocide Law (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 21 чэрвеня 2023.
98. ↑  *EFEverde*. Guterres considera que "sería muy deseable" incorporar el Ecocidio como delito en la Corte Penal Internacional (ісп.). *EFEverde* (3 ліпеня 2021). Праверана 21 чэрвеня 2023.
99. ↑  Supporters of Ecocide Law (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 2 чэрвеня 2023.
100. ↑  Ecocide as an international crime (англ.). *UNA\_UK* (26 кастрычніка 2021). Праверана 2 чэрвеня 2023.
101. ↑  Ecocide Law: The Use of Hard Law to Complement Soft Law (англ.)  **(нявызн.)**?(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 чэрвеня 2023. Праверана 2 чэрвеня 2023.
102. ↑  *Yeo*. Ecocide: Should killing nature be a crime? (англ.). *www.bbc.com*. Праверана 16 чэрвеня 2023.
103. ↑  Supporters of Ecocide Law (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 16 чэрвеня 2023.
104. ↑  Ecocide: a crime against the planet (англ.). *Law Society of Scotland*. Праверана 22 чэрвеня 2023.
105. ↑  "'A powerful solution': activists push to make ecocide an international crime". *The Guardian* [брытанская англійская].
106. ↑  "To stop climate disaster, make ecocide an international crime. It's the only way". *The Guardian* [брытанская англійская].
107. ↑  SEF (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 8 жніўня 2023.
108. ↑  Legal definition of ecocide drafted by Independent Expert Panel (англ.)  **(нявызн.)**?. *Stop Ecocide International*. Праверана 8 жніўня 2023.
109. 1 2  Watts, Johnathan (24 July 2019). "Make environmental damage a war crime, say scientists". *The Guardian*.
110. 1 2  Gray, Mark Allan (1995–1996). "The International Crime of Ecocide". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
111. ↑  Zierler, David (2011). *The Invention of Ecocide*.
112. ↑  Article published in New York Times, 26 February 1970; quote in Weisberg, Barry *Ecocide in Indochina* (1970) Canfield Press, San Francisco OCLC 135562
113. ↑  Björk, Tord. «The emergence of popular participation in world politics: United Nations Conference on Human Environment 1972» (1996) Department of Political Science, University of Stockholm, page 15; last accessed 16/07/12.
114. ↑  *Björk*. The emergence of popular participation in world politics **(нявызн.)**. *www.folkrorelser.org* (6 лютага 1996). Праверана 13 снежня 2018.
115. ↑  *Gauger*. The Ecocide Project: Ecocide is the missing 5th Crime Against Peace **(нявызн.)**. *sas-space.sas.ac.uk* (6 лютага 2013). Праверана 13 снежня 2018.
116. ↑  Björk, Tord. «The emergence of popular participation in world politics: United Nations Conference on Human Environment 1972» (1996) Department of Political Science, University of Stockholm, page 15
117. ↑  1. Falk, Richard A. «Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals» In: Thee, Marek (ed.) Bulletin of Peace Proposals (1973) volume 1.
118. ↑  YEARBOOK OF THE INTERNATIONAL LAW COMMISSION 1978. Volume II, part 2 **(нявызн.)**. *legal.un.org*.
119. 1 2  Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. Study of the Question of the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. 4 July 1978. E/CN.4/Sub.2/416, p.124 and p.130
120. ↑  The Whitaker Report E/CN.4/Sub.2/1985/6.
121. ↑  29-42 Whitaker Report on Genocide, 1985 - Prevent Genocide International **(нявызн.)**. *www.preventgenocide.org*.
122. ↑  *987 Yearbook of the ILC Vol I,* p. 56, para 38, *A/CN.4/SER.A/1987* **(нявызн.)**.
123. ↑  Ecocide Act | Eradicating Ecocide **(нявызн.)**. *eradicatingecocide.com*. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2015. Праверана 8 лістапада 2015.
124. ↑  Closing the door to dangerous industrial activity: A concept paper for governments to implement emergency measures Архівавана 4 сакавіка 2016.. The Earth Community Trust.
125. ↑  Palm trees and controversy: the world's top judges and lawyers at Rio+20 | Stanley Johnson **(нявызн.)**. *the Guardian* (22 чэрвеня 2012). Праверана 8 лістапада 2015.
126. ↑  Environmental Rule of Law **(нявызн.)**. *www.unep.org*. Архівавана з першакрыніцы August 31, 2013. Праверана 8 лістапада 2015.
127. ↑  Summary of the World Congress on Justice, Governance and Law for Environmental Sustainability, 17–20 June 2012, Rio de Janeiro, Brazil **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *www.iisd.ca*. Архівавана з першакрыніцы 26 лютага 2017. Праверана 8 лістапада 2015.
128. ↑  No lack of solutions at Rio+20 - News - Professional Resources - PreventionWeb.net **(нявызн.)**. *www.preventionweb.net*. Праверана 8 лістапада 2015.(недаступная спасылка)
129. ↑  International Conference on Environmental Crime: Current and Emerging Threats **(нявызн.)**. *www.unicri.it*. Праверана 8 лістапада 2015.
130. ↑  International Conference on Environmental Crime: Current and Emerging Threats: ACTION PLAN ON COMBATING ENVIRONMENTAL CRIME **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *www.unicri.it*. Архівавана з першакрыніцы 1 сакавіка 2016. Праверана 8 лістапада 2015.
131. ↑  End Ecocide on Earth **(нявызн.)**. *www.endecocide.org*.
132. ↑  Ecocide Amendments Proposal **(нявызн.)**.
133. ↑  Catechism will be updated to include ecological sins, pope says **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *CNS top stories* (15 лістапада 2019). Архівавана з першакрыніцы 30 жніўня 2021. Праверана 25 жніўня 2023.
134. ↑  "International lawyers draft plan to criminalise ecosystem destruction". *The Guardian*. 30 November 2020.
135. ↑  Defining 'ecocide': how and why should environmental destruction be criminalised? | Leigh Day (англ.). *www.leighday.co.uk*. Праверана 23 чэрвеня 2023.
136. ↑  European Parliament (May 20, 2021). *Environmental liability rules need revamping*. Прэс-рэліз.
137. ↑  Environmental liability rules need revamping | News | European Parliament (англ.). *www.europarl.europa.eu* (20 мая 2021). Праверана 2 ліпеня 2022.
138. ↑  Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition (англ.). *www.commondreams.org*. Праверана 1 ліпеня 2023.
139. ↑  Port Vila call to phase out fossil fuels(нявызн.). *RNZ* (22 сакавіка 2023). Праверана 1 ліпеня 2023.
140. ↑  Higgens, S. Short, D. & South, N. Protecting the planet: a proposal for a law of ecocide. Crime Law Soc Change (2013) Vol 59, p. 261
141. ↑  France drafts 'ecocide' bill to punish acts of environmental damage (англ.). *France 24* (17 красавіка 2021). Праверана 2 ліпеня 2022.
142. ↑  France: MPs approve "ecocide" offence to punish environmental damage (англ.). *Business & Human Rights Resource Centre*. Праверана 2 ліпеня 2022.

Спасылкі
--------

* Official website of Stop ECOCIDE
* Coverage of Stop ECOCIDE in NY Times
* Official website of the European citizens' initiative
* The story of stuff Архівавана 19 лістапада 2011.
* To stop climate disaster, make ecocide an international crime. It’s the only way. *The Guardian*. 24 February 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780353524 |