У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рэйнланд.
**Рэйнская правінцыя** (ням.: Rheinprovinz), таксама **Рэйнланд** (ням.: Rheinland) — пруская правінцыя, якая існавала з 1822 па 1945 гады. Была створана шляхам зліцця двух правінцый Ніжні Рэйн і Юліх-Клевэ-Берг, якія праіснавалі толькі нядоўгі час. Сталіца — горад Кобленц. Сёння большая частка былой Рэйнскай правінцыі ўваходзіць у землі Паўночны Рэйн-Вестфалія, Рэйнланд-Пфальц і Саар.

Гісторыя
--------

### Рэарганізацыя прускіх правінцый

У 1815 годзе па выніках Венскага кангрэса пасля заканчэння вызваленчых войнаў тэрыторыі Рэйнскай вобласці патрапілі пад кантроль Прусіі. У 1815/1816 гадах для лепшай арганізацыі значна дзяржавы, якая значана павялічылася па памеры, у Прусіі была праведзена адміністрацыйная рэформа, якая прадугледжвала поўную перабудову правінцыйнага падзелу і заснаванне пасады обер-прэзідэнта ў правінцыях. Сярод дзесяці новых правінцый на Рэйне былі створаны правінцыі Ніжні Рэйн са сталіцай у Кобленцы і Юліх-Клевэ-Берг са сталіцай у Кёльне. Аднак ужо ў чэрвені 1822 года абедзве рэйнскія правінцыі былі аб'яднаны ў адзіную Рэйнскую правінцыю. Уключэнне гэтай тэрыторыі ў прускую дзяржаву праходзіла павольна і праблематычна з прычыны ўведзенага тут раней напалеонаўскага цывільнага і гандлёвага права, якое паспела ўмацаваць свае пазіцыі. Акрамя таго, у адрозненне ад іншых прускіх правінцый, Рэйнская вобласць адрознівалася больш высокім узроўнем урбанізацыі, а сярод яго насельніцтва пераважалі каталікі.

На тэрыторыі правінцыі меліся шматлікія анклавы. Княства Ліхтэнберг[de] да 1826 года належала герцагству Саксен-Кобург-Заальфельд, а затым — герцагству Саксен-Кобург-Гота, пакуль у 1834 годзе не было прададзена Прусіі і ўключана ў Рэйнскую правінцыю. Княства Біркенфельд[de] (пазней раён Біркенфельд) належала Вялікаму герцагству Ольдэнбург, затым Свабоднай дзяржаве Ольдэнбург і толькі ў 1937 годзе ў выніку нацысцкіх адміністрацыйных рэформаў было перададзена Рэйнскай правінцыі. Адзіным эксклавам Рэйнскай правінцыі да 1932 года быў раён Вельтцар[de], які затым у выніку адміністрацыйнай рэформы быў перададзены ў правінцыю Гесэн-Насау.

Акруга Рэйнскай правінцыі, 1878
На тэрыторыі правінцыі існавалі пяць адміністрацыйных акруг:

1. Адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф, цэнтр — Дзюсельдорф
2. Адміністрацыйная акруга Кёльн, цэнтр — Кёльн
3. Адміністрацыйная акруга Кобленц[de], цэнтр — Кобленц
4. Адміністрацыйная акруга Трыр[de], цэнтр — Трыр
5. Адміністрацыйная акруга Ахен[de], цэнтр — Ахен

Акрамя таго, Рэйнская правінцыя часткова абслугоўвала адміністрацыйныя справы акругі Зігмарынген, якая фармальна не ўваходзіць ні ў якую правінцыю і падпарадкоўвалася непасрэдна міністэрствам у Берліне.

### Веймарская рэспубліка

Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны па выніках Версальскага дагавора тэрыторыя Саарскай вобласці была фактычна аддзелена ад Рэйнскай правінцыі і разам з былым баварскіх раёнам Саар-Пфальц пераведзена пад кіраванне Лігі Нацый.

Большая частка Рэйнскай правінцыі на працягу 1918—1930 гадоў знаходзілася пад акупацыяй Францыі, Брытаніі, Бельгіі і ЗША.

1 жніўня 1929 года была праведзена адміністрацыйная рэформа ў рэйнска-вестфальскім рэгіёне, у час якой таксама адбыўся невялікі абмен прыгранічнымі тэрыторыямі паміж Рэйнскай правінцыяй і правінцыяй Вестфалія. У прыватнасці ў Рэйнскую правінцыю быў перададзены горад Остэрфельд, які адначасова быў уключаны ў склад буйнейшага Обергаўзена.

Указам ад 1 кастрычніка 1932 года быў праведзены абмен эксклавамі паміж некалькімі прускімі правінцыямі. У прыватнасці, раён Ветцлар быў парададзены з акругі Кобленц Рэйнскай правінцыі ў склад акругі Вісбадэн правінцыі Гесэн-Насау.

### Трэці рэйх

Пасля вяртання Саара пад кантроль нацысцкай Германіі ў 1935 годзе гэта тэрыторыя не была зноў далучана да Рэйнскай вобласці, а захавала асобы статус пад назвай Саарланд і кіравалася адмысловым рэйхскамісарам, функцыю якога выконваў гаўляйтар партыйнага *гау Саар-Пфальц*. У будучым планавалася стварэнне новага рэйхсгау Вестмарк, куды ўвайшлі б таксама акупаваныя французскія тэрыторыі, аднак гэтыя планы так і не былі рэалізаваныя.

### Пасля вайны

Зямля Паўночны Рэйн на тэрыторыі брытанскай зоны акупацыі, 1946 год
Пасля 1945 года тэрыторыя Рэйнскай правінцыі была падзелена на дзве акупацыйныя зоны. Акруга Аахен, Дзюсельдорф і Кёльн апынуліся ў брытанскай, а Кобленц і Трыр — у французскай зонах. Пасля доўгіх дэбатаў аб магчымасці стварэння новай незалежнай дзяржавы *Rhenania* на тэрыторыі былых Рэйнскай правінцыі і правінцыі Вестфалія, а таксама Саарскай вобласці, гэта ідэя ўсё ж была адхілена. Таксама была адхілена і ідэя міжнароднага чатырохбаковага кантролю над Рэйнскай вобласцю, з прычыны таго, што амерыканцы не жадалі дапусціць кантролю Савецкага саюза над Рурам. Нарэшце, 21 чэрвеня 1946 года ў Лондане было прынята рашэнне аб стварэнні ў межах брытанскай зоны новага адміністрацыйнага ўтварэння — зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія, у якую ўвайшла тэрыторыя былой правінцыі Вестфалія і паўночная частка Рэйнскай правінцыі.

Французская акупацыйная зона не мела аднароднай структуры і складалася з дробных прускіх, баварскіх і гесэнскіх «рэштак». Гэтая тэрыторыя першапачаткова была арганізавана ў адміністрацыйнае ўтварэнне Сярэдні Рэйн-Саар, аднак яшчэ ў 1945 годзе была рэарганізавана ў Рэйнланд-Гесэн-Насау. Сюды акрамя паўднёвай часткі былой Рэйнскай правінцыі таксама ўваходзіла і частка тэрыторыі правінцыі Насау. У гэты ж час на астатняй пад французскім кантролем тэрыторыі было створана адміністрацыйнае ўтварэнне Гесэн-Пфальц. Пасля доўгіх спрэчак пра лёс рэгіёна ў Парыжы 30 жніўня 1946 года было прынята рашэнне аб стварэнні зямлі Рэйнланд-Пфальц. Саар да 1 студзеня 1957 года заставаўся пад французскім пратэктаратам, пасля чаго ўвайшоў у склад ФРГ у якасці асобнай федэральнай зямлі.

Геаграфія і эканоміка
---------------------

Тэрыторыя правінцыі размяшчалася ў паўднёвай палове ў гарыстай мясцовасці, большай часткай пакрытай лесам, а ў паўночнай частцы — на ўрадлівай раўніне. Асноўная рака правінцыі — Рэйн, які праходзіў па тэрыторыі рэгіёна на працягу 335 км, і яго прытокі: Сайн, Від, Зіг, Вупер, Рур, Эмер, Ліпэ, Нагэ, Мозель, Нетэ, Ар і Эрфт, a таксама прытокі Мозеля і Мааса. З азёр найбольш значнымі з'яўляліся Лаахскае, на Эйфелі.

На тэрыторыі правінцыі былі значна развіты садаводства, агародніцтва і вінаробства (у далінах). Вырошчваліся жыта, пшаніца, ячмень, бульба, авёс. У той жа час вытворчасць хлеба была недастатковай для патрэбнасцей насельніцтва рэгіёна. З прамысловых раслін апрацоўваліся цукровы бурак, тытунь, хмель, лён, пянька і рапс. Была развіта жывёлагадоўля, у тым ліку гадоўля буйной рагатай жывёлы, авечак, свіней і коней.

Галоўным багаццем правінцыі былі мінеральныя прадукты, здабываліся каменны і буры вугаль, жалезныя, цынкавыя, свінцовыя, медныя і марганцавыя руды, гіпс, дахавы сланец, базальт і інш. Па апрацоўчай прамысловасці Рэйнская правінцыя займала першае месца сярод усіх прускіх правінцый. Тут выпускаліся чыгун, свінец, цынк, срэбра, Галоўныя пункты чыгуна- і сталеліцейнай вытворчасці знаходзіліся ў Эсэне, Обергаўзене, Дуйсбургу, Дзюсельдорфе, Кёльне, Дойцы, Эшвайлеры і Нойнкірхене. Правінцыя славілася сваімі стальнымі вырабамі, вытворчасцю бляхі, іголак, шарсцяных вырабаў, шаўковых, паўшаўковых, баваўняных і льняных тканін, скуры, шкляных вырабаў, фаянсавага посуду, кафлі, мазаікі і г.д. У рэгіёне актыўна развіваўся гандаль, якому спрыяла густая сетка вадзяных і рэйкавых шляхоў зносін. Галоўныя гандлёвыя цэнтры размяшчаліся ў гарадах: Кёльн, Кобленц, Мюльгайм, Дзюсельдорф, Дуйсбург, Рурарт і Везель.

У правінцыі размяшчаўся Бонскі ўніверсітэт і Вышэйшая тэхнічная школа ў Аахене.

Насельніцтва
------------

Карта Рэйнскай правінцыі, 1905 год
### Статыстычныя даныя

У 1895 годзе ў правінцыі пражывала 2 698 549 жыхароў, з іх 2 496 337 пратэстантаў і 187 559 каталікоў. Таксама меліся і прадстаўнікі іншых хрысціянскіх канфесій (6492 чалавек) і яўрэі (7850 чалавек). Пераважную большасць насельніцтва складалі немцы.

Тэрыторыя і насельніцтва Рэйнскай правінцыі ў 1900 годзе:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Кобленц | 6.205,81 | 682.454 | 13 | 1 |
| Акруга Дзюсельдорф | 5.473,10 | 2.599.806 | 16 | 9 |
| Акруга Кёльн | 3.977,21 | 1.021.878 | 10 | 2 |
| Акруга Трыер | 7.183,71 | 840.696 | 12 | 1 |
| Акруга Ахен | 4.155,17 | 614.964 | 10 | 1 |
| **Усяго па правінцыі** | **26.995,00** | **5.759.798** | **61** | **14** |

Тэрыторыя і насельніцтва Рэйнскай правінцыі ў 1925 годзе (пасля аддзялення Саара):

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Кобленц | 6.208 | 792.574 | 13 | 1 |
| Акруга Дзюсельдорф | 5.496 | 3.866.119 | 9 | 12 |
| Акруга Кёльн | 3.978 | 1.434.827 | 10 | 2 |
| Акруга Трыер | 5.697 | 474.873 | 9 | 1 |
| Акруга Ахен | 3.167 | 688.585 | 8 | 1 |
| **Усяго па правінцыі** | **24.539** | **7.256.978** | **49** | **17** |

Рэлігійны склад насельніцтва ў 1925 годзе: 66,8 % — каталікі; 30,1 % — пратэстанты; 0,1 % — іншыя хрысціянскія канфесіі; 0,8 % — яўрэі; 2,2 % — іншыя канфесіі.

Плошча і колькасць насельніцтва правінцыі і асобных яе адміністрацыйных акруг станам на 17 мая 1939 года ў межах на 1 студзеня 1941 года і колькасць раёнаў на 1 студзеня 1941 года (пасля анексіі Усходняй Бельгіі):

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Кобленц | 6.553,87 | 871.624 | 11 | 1 |
| Акруга Дзюсельдорф | 5.496,86 | 4.183.235 | 13 | 9 |
| Акруга Кёльн | 3.978,46 | 1.595.677 | 7 | 2 |
| Акруга Трыер | 5.321,49 | 495.730 | 8 | 1 |
| Акруга Ахен, у тым ліку: | 4.182,63 | 836.418 | 9 | 1 |
| *без Эйпен-Мальмедзі-Мореснет* | 3.126,24 | 769.564 |  |  |
| *Эйпен-Мальмедзі-Мореснет* | 1.056,39 | 66.854 |  |  |
| **Усяго па правінцыі** | 25.533,31 | 7.982.684 | **48** | **14** |

### Гарадское і сельскае насельніцтва

Размеркаванне насельніцтва па розных тыпах населеных пунктаў у залежнасці ад іх велічыні па агульнай колькасці жыхароў, паводле даных перапісу насельніцтва 1925 года і станам на 17 мая 1939 года:

| Год | Доля насельніцтва па катэгорыях населеных пунктаў па колькасці жыхароў |
| --- | --- |
| меней 2.000 жыхароў | 2.000 — 100.000 жыхароў | больш 100.000 жыхароў |
| 1925 | 18,0 % | 40,8 % | 41,2 % |
| 1939 | 15,2 % | 34,9 % | 49,9 % |

Найбуйнейшымі гарадамі Рэйнскай правінцыі з'яўляліся (паводле даных 1925 года):

* Кёльн — 700.222 чал.
* Эсэн — 470.524 чал.
* Дзюсельдорф — 432.633 чал.
* Дуйсбург — 272.798 чал.
* Бармен — 187.099 чал.
* Эльберфельд — 167.577 чал.
* Ахен — 155.816 чал.
* Крэфельд — 131.098 чал.
* Мюльгайм — 127.400 чал.
* Хамбарн[de] — 126.618 чал.
* Мёнхенгладбах — 115.302 чал.
* Обергаўзен — 105.436 чал.

У 1929 годзе гарады Бармен, Эльберфельд і яшчэ некалькі драбнейшых гарадоў і паселішчаў былі аб'яднаны ў новы горад Вуперталь, а горад Хамбарн уключаны ў склад Дуйсбурга.

Обер-прэзідэнты
---------------

Герб Рэйнскай правінцыі
Пасада обер-прэзідэнта ўведзены ў Прусіі паводле ўказа ад 30 красавіка 1815 года аб паляпшэннм арганізацыі правінцыйнага кіравання (ням.: Verordnung wegen verbesserter Einrichtung der Provinzial-Behörden). У 1822 годзе аб'яднаную правінцыю ўзначаліў дзеючы обер-прэзідэнт правінцыі Ніжні Рэйн.

| Гады | Обер-прэзідэнт | Партыя |
| --- | --- | --- |
| 1822—1831 | Карл фон Інгерслебен[de] |  |
| 1831—1834 | Філіп фон Пестэль[de] |  |
| 1834—1842 | Эрнст Альберт фон Бодэльшвінг[de] |  |
| 1842—1845 | Эдуард фон Шапер[de] |  |
| 1845—1848 | Франц Аўгуст Айхман[de] |  |
| 1848—1848 | Эдуард фон Мёлер[de] |  |
| 1848—1850 | Франц Аўгуст Айхман |  |
| 1850—1851 | Рудальф фон Аўэрсвальд |  |
| 1851—1858 | Ганс Гуга фон Клейст-Рэцаў |  |
| 1858—1871 | Адальф фон Помер Эшэ[de] |  |
| 1872—1889 | Морыц фон Бардэлебен[de] |  |
| 1889—1890 | Ганс Герман фон Берлепш[de] |  |
| 1890—1905 | Бертальд фон Насэ[de] |  |
| 1905—1910 | Клеменс Фрайгер фон Шорлемер-Лізер[de] |  |
| 1910—1918 | Георг фон Райнбадэн[de] |  |
| 1918—1922 | Рудальф Фелікс Ёзеф фон Гротэ[de] |  |
| 1922—1933 | Ёганес Фукс[de] | Цэнтрум |
| 1933—1935 | Герман фон Люнінк[de] |  |
| 1935—1945 | Ёзеф Тэрбавен | НСДАП |
| 1945—1945 | Ёганес Фукс | Цэнтрум |
| 1945—1946 | Роберт Лер | ХДС |

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Fläche und Bevölkerung der größeren Verwaltungsbezirke (S. 8), Zahl der Gemeinden und Kreise (S. 21), Bevölkerung nach Gemeindegrößenklassen (S. 22) (ням.).  Statistisches Jahrbuch für das Deutsche Reich 1939/40 (Digitalisat).
2. ↑  Die administrativen Beziehungen der Hohenzollernschen Lande zur Rheinprovinz (ням.).  Rheinische Geschichte. Праверана 18 чэрвеня 2017.
3. ↑  Die Rheinlandbesetzung (1918-1930) (ням.)(недаступная спасылка).  Rheinische Geschichte. Архівавана з першакрыніцы 20 снежня 2017. Праверана 18 чэрвеня 2017.
4. 1 2 3 4 5 6  Die Rheinprovinz im Überblick (ням.)
5. 1 2  Eine Rheinprovinz, zwei Länder und die Frage der Länderneugliederung nach 1945 (ням.)(недаступная спасылка).  Rheinische Geschichte. Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2017. Праверана 18 чэрвеня 2017.
6. 1 2 3 4 5  Рейнская провинция // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
7. ↑  Rheinprovinz // Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900 (ням.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Рэйнская правінцыя на Вікісховішчы |

* Deutsche Verwaltungsgeschichte: Preußische Provinz Rheinland (Rheinprovinz) Архівавана 27 кастрычніка 2016. (ням.)
* Territoriale Veränderungen in Deutschland: Rheinprovinz (ням.)
* Provinz Rheinland (Rheinprovinz) (ням.)

| ⛭Правінцыі Каралеўства Прусіі |
| --- |
| Існавалі доўгі час | 
Усходняя Прусія · 
Заходняя Прусія · 
Брандэнбург · 
Памеранія · 
Позен · 
Саксонія · 
Сілезія · 
Вестфалія · 
Рэйнская правінцыя · 
Землі Гогенцолернаў · 
Шлезвіг-Гольштэйн · 
Гановер · 
Гесэн-Насау (1866/68)
 | Каралеўства Прусія |
| Распушчаны | 
дыстрыкт Нетцэ · 
Паўднёвая Прусія · 
Новая Усходняя Прусія · 
Новая Сілезія (1807) · 
Ніжні Рэйн · 
Юліх-Клевэ-Берг (1822) · 
Прусія (1878)
 |
| Створаны | 
Ніжняя Сілезія · 
Верхняя Сілезія (1919) · 
Позен-Заходняя Прусія (1922) · 
Гале-Мерзебург · 
Кургесэн
 |