**Аляксандр Данілавіч Меншыкаў** (руск.: Алекса́ндр Дани́лович Ме́ншиков) (6 (16) лістапада 1673, Масква — 12 (23) лістапада (ст.ст.) 1729, Бярозаў) — сын дробнага літоўскага шляхцiча, расійскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, паплечнік Пятра Вялікага, пасля яго смерці ў 1725—1728 — фактычны кіраўнік Расіі. Меў тытулы святлейшага князя і герцага Іжорскага (адзіны рускі дваранін, які атрымаў герцагскі тытул), князь Рымскай імперыі. Генерал-фельдмаршал, пры Пятры II — генералісімус.

Маладосць. Фаварыт цара
-----------------------

У дзяцінстве, зарабляючы ў Маскве гандлем пірагамі, Аляксандр Меншыкаў па волі выпадка быў узяты ў слугі Ф. Я. Лефортам, па блізкасці апошняга да цара Аляксандр у 14 гадоў прыняты Пятром у дзяншчыкі, здолеў хутка набыць не толькі давер, але і сяброўства цара, стаць яго наперснікам ва ўсіх задумах і захапленнях. Дапамагаў яму ў стварэнні «пацешных» войскаў у сяле Праабражэнскім (з 1693 года значыўся бамбардзірам Праабражэнскага палка, дзе Пётр з’яўляўся капітанам). Неадлучна знаходзіўся пры цары, суправаджаючы яго ў паездках па Расіі, у Азоўскіх паходах 1695—1696, у «Вялікім пасольстве» 1697—1698 у Заходнюю Еўропу. Са смерцю Лефорта Меншыкаў стаў першым памагатым Пятра, застаючыся яго даверанай асобай шмат гадоў. Нададзены ад прыроды вострым розумам, выдатнай памяццю і вялікай энергіяй, Аляксандр Данілавіч ніколі не спасылаўся на немагчымасць выканаць даручэнне і рабіў усё з стараннасцю, памятаў усе загады, умеў захоўваць тайны, як ніхто іншы мог змякчаць запальчывы характар цара.

Ваеначальнік пры Пятры I
------------------------

### Пачатковы этап Паўночнай вайны

Падчас Паўночнай вайны 1700—1721 гг. Меншыкаў камандаваў буйнымі сіламі пяхоты і кавалерыі, адрозніўся ў аблозе і штурмах крэпасцяў, у шматлікіх бітвах. У 1702 годзе пры аблозе Нотэбурга своечасова падаспеў са свежымі сіламі да М. Галіцына, які пачаў штурм, і крэпасць была ўзятая. Увесну наступнага года, дзейнічаючы з Пятром ля вусця Нявы, атрымаў першую марскую перамогу над шведамі, адважным абардажным ударам паланіўшы два непрыяцельскіх карабля. Надзвычай задаволены гэтым поспехам, цар загадаў выбіць медаль з такім лаканічным надпісам на ёй: «Не бываемае бывае». Меншыкаў атрымаў ва ўзнагароду ордэн святога Андрэя Першазванага (адначасова з ім кавалерам ордэна стаў сам Пётр).

Аляксандр Данілавіч быў першым генерал-губернатарам Пецярбурга (з 1703 года да сваёй апалы ў 1727 годзе), кіраваў будаўніцтвам горада, а таксама Кранштата, карабельных верфяў на рэках Нява і Свір, Пятроўскага і Павянецкага гарматных заводаў. Аказваючы дапамогу фельдмаршалу Шарамецеву, садзейнічаў заваёве Тарту, Нарвы і Івангорада, узнагароджаны чынам генерал-паручніка (1704 г.), затым кіраваў баявымі дзеяннямі ў Літве і Польшчы. У 1705 годзе ўзнагароджаны польскім ордэнам Белага Арла.

### Ад Каліша да Палтавы

Паказаўшы сябе выдатным кавалерыйскім начальнікам, Меншыкаў атрымаў бліскучую перамогу над швецка-польскім корпусам пад Калішам 18 кастрычніка 1706 года, якая стала першай перамогай рускіх войскаў у «правільнай бітве». Супернік не выстаяў перад атакай рускіх драгунаў, праведзенай імкліва, і пацярпел паразу. У рашучы момант у бой рынуўся сам Меншыкаў, захапляючы за сабою падпарадкаваных. Шведы страцілі некалькі тысяч чалавек, камандуючы А. Мардэфельд быў узяты ў палон. Страты рускіх войскаў апынуліся нязначнымі: 84 забітых і 324 параненых. Ва ўзнагароду за гэтую перамогу Аляксандр Данілавіч атрымаў ад цара жазло, упрыгожанае каштоўнымі камянямі, і быў узведзены ў палкоўнікі лейб-гвардыі Праабражэнскага палка. У 1707 годзе, ізноў на чале конніцы, ён высунуўся да Любліну, а затым да Варшавы, дзе заставаўся да верасня.

Узнагароды, якія атрымліваў Меншыкаў, былі не толькі вайскоўцамі. Яшчэ ў 1702 годзе яму па хадайніцтве Пятра быў дараваны тытулам графа Рымскай імперыі, у 1705 годзе стаў князем Рымскай імперыі, а ў маі 1707 года цар узвёў яго ў годнасць святлейшага князя Іжорскага. Паступова рос і матэрыяльны дабрабыт святлейшага князя, лік падараваных яму маёнткаў і вёсак.

Калі швецкае войска Карла XII зрушылася ў Беларусь і на Украіну, Аляксандр Данілавіч быў адным з самых актыўных памагатых Пятра ў барацьбе з грозным супернікам. 28 верасня 1708 года ён удзельнічаў у вядомай бітве пад Лясной, якая стала, па выразе Пятра, «маці Палтаўскай перамогі». За час паміж Лясной і Палтавай Меншыкаў часта выяўляў тую празорлівасць і імклівасць, якіх бракавала фельдмаршалу Шарамецеву, які раздзяляў з ім вышэйшае камандаванне ў арміі. Атрымаўшы вестку аб здрадзе Мазепы, ён узяў прыступам апорны пункт гетмана — горад Батурын, дзейнічаючы тут цалкам бязлітасна. У маі 1709 года адважна атакаваў шведаў пад Апошняй і разбіў іх.

Пётр I у шматлікіх вайсковых пытаннях цалкам давяраў інтуіцыі і востраму розуму свайго фаварыта, амаль усе інструкцыі, дырэктывы і навучанні, якія цар рассылаў войскам, праходзілі праз рукі Меншыкава. Ён быў у Пятра як бы начальнікам штаба: падаўшы думку, цар нярэдка даручаў распрацаваць яе свайму бліжэйшаму памочніку, і той знаходзіў спосаб рэалізаваць яе. Яго хуткія і рашучыя дзеянні цалкам адпавядалі кіпучай энергіі Пятра.

Меншыкаў адыграў вялікую ролю ў Палтаўскай бітве (27 чэрвеня (8 ліпеня) 1709), дзе камандаваў спачатку авангардам, а затым левым флангам рускага войска. Яшчэ да ўводу ў бітву галоўных сіл ён разграміў атрад генерала Шліпенбаха, узяўшы апошняга ў палон. У момант сутыкнення войскаў абрынуўся на корпус генерала Роса, рассеяўшы яго, што шмат у чым абумовіла перамогу рускага войска. За час бітвы пад Меншыкавым было забіта тры коні.

Пераследваючы разам з Галіцыным швецкую армію, якая бегла з поля бітвы Меншыкаў нагнаў яе ў пераправы праз Дняпро, ля Перавалочны, і прымусіў капітуляваць. Аляксандр Данілавіч паведамляў з-пад Перавалочны: «Бягучага ад нас непрыяцеля тут мы нагналі і толькі што сам кароль з здраднікам Мазепаю ў малых людзях сыходам выратаваліся, а астатніх шведаў усіх жавымі на акорд у палон пабралі, якіх будзе лікам каля дзесяці тысяч, паміж якімі генерал Левенгаўпт і генерал-маёр Крэйц. Гарматы, усю амуніцыю таксама ўзяў». Фактычна ў палону апынулася больш за 16 тысяч шведаў.

За Палтаву Меншыкаў быў удастоены чына генерал-фельдмаршала. Акрамя таго, у яго валодання былі перададзеныя гарады Пачэл і Ямпаль, якія павялічылі лік яго прыгонных на 43 тысячы душ мужчынскага полу. Па ліку прыгонных ён стаў другім пасля цара валадаром у Расіі. Пры ўрачыстым уездзе Пятра ў Маскву 21 снежня 1709 года Аляксандр Данілавіч знаходзіўся па правай руцэ цара, чым падкрэсліваліся яго выключныя заслугі.

### Заключны этап Паўночнай вайны

У 1709—1713 гг. Меншыкаў камандаваў войскамі, якія вызвалялі ад шведаў Польшчу, Курляндыю, Памеранію і Галштынію. Затым яго дзейнасць засяродзілася на пытаннях унутраных спраў дзяржавы, дакранаючыся, з прычыны яго блізкасці да цара, усіх найважных дзяржаўных клопатаў. У 1715 г. Аляксандр Данілавіч з флотам прыбыў у Рэвель, дзе займаўся будаўніцтвам гавані. За ўдзел у марскіх справах супраць шведаў і клопат аб флоце атрымаў чын контр-адмірала (1716 г.). У 1718—1724 і 1726—1727 гадах святлейшы князь з’яўляўся прэзідэнтам Ваеннай калегіі, адказваў за ўладкаванне ўсіх узброеных сіл Расіі. У дзень падмісання Ніштацкага міру, які завяршыў працяглую барацьбу са шведамі, Меншыкаву прысвоены чын віцэ-адмірала.

Фактычнае кіраванне краінай
---------------------------

Пасля смерці Пятра найяснейшы князь, абапіраючыся на гвардыю, у студзені 1725 года ўзвёў на пасад жонку цара Кацярыну I і стаў фактычна кіраўніком краіны. Са ўступам на пасад Пятра II (сына царэвіча Аляксея Пятровіча) ён быў удастоены чыну поўнага адмірала і звання генералісімуса, яго дачка Марыя была заручаная з юным імператарам. Але, недаацаніўшы сваіх нядобразычліўцаў, утоеных і відавочных ворагаў, Меншыкаў не змог утрымаць свой ўплыў.

Васіль Сурыкаў. «Меншыкаў у Бярозаве» (1883).

Выгнанне і смерць. Нашчадкі
---------------------------

Па абвінавачваннях у злоўжываннях і дзяржаўнай здрадзе Аляксандр Данілавіч быў сасланы са сваёй сям’ёй у Бярозаў Табольскай губерніі, дзе і памёр 12 лістапада 1729 года ва ўзросце 56 гадоў. Яго пахавалі ля алтара пабудаванай яго рукамі царквы; потым рака Сосьва змыла гэтую магілу. Дзеці Меншыкава былі вызваленыя з выгнання імператрыцай Ганнай Іванаўнай у 1731 годзе.

З нашчадкаў Аляксандра Данілавіча найбольш вядомы яго праўнук адмірал А. С. Меншыкаў, ваенна-марскі дзеяч, галоўнакамандуючы сухапутнымі і марскімі сіламі ў Крымскай вайне 1853—1856 гадоў

Зноскі
------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
2. ↑  Меншиков Александр Данилович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аляксандр Меншыкаў

| ⛭Кіраўнікі ваенных ведамстваў Расійскай імперыі, РСФСР, СССР, Расійскай Федэрацыі |
| --- |
| Прэзідэнт Ваеннай калегіі | 
* А. Д. Меншыкаў
* А. І. Рапнін
* М. М. Галіцын
* В. У. Далгарукаў
* Б. Х. Мініх
* М. Ю. Трубяцкой
* З. Р. Чарнышоў
* Р. А. Пацёмкін
* М. І. Салтыкоў

 |
| Прэзідэнт Адміралцействаў-калегіі | 
* Ф. М. Апраксін
* П. І. Сіверс
* М. Ф. Галавін
* М. М. Галіцын
* Вялікі князь Павел Пятровіч
* І. Р. Чарнышоў
* І. Л. Галянішчаў-Кутузаў
* П. В. Чычагаў
* І. І. Траверсэ

 |
| Ваенны міністр | 
* С. К. Вязміцінаў
* А. А. Аракчэеў
* М. Б. Барклай дэ Толі
* А. І. Гарчакоў
* П. П. Канаўніцын
* П. І. Мелер-Закамельскі
* А. І. Тацішчаў
* А. І. Чарнышоў
* В. А. Далгарукаў
* М. А. Сухазанет
* Д. А. Мілюцін
* П. С. Ваноўскі
* А. М. Курапаткін
* В. В. Сахараў
* А. Ф. Рэдыгер
* У. А. Сухамлінаў
* А. А. Паліванаў
* Д. С. Шуваеў
* М. А. Бяляеў

 |
| Марскі міністр | 
* М. С. Мардвінаў
* П. В. Чычагаў
* І. І. Траверсэ
* А. В. Молер
* А. С. Меншыкаў
* Ф. П. Урангель
* М. Ф. Метлін
* Н. К. Крабэ
* С. С. Лясоўскі
* А. А. Пяшчураў
* І. А. Шастакоў
* М. М. Чыхачоў
* П. П. Тыртаў
* Ф. К. Авелан
* А. А. Бірылёў
* І. М. Дзікоў
* С. А. Ваяводскі
* І. К. Грыгаровіч

 |
| Герб Расійскай рэспублікі **Ваенны і марскі міністр (Часовы ўрад Расіі)** | 
* А. І. Гучкоў
* А. Ф. Керанскі
* А. І. Вярхоўскі

 |
|  **Ваенны і марскі міністр (Часовы Усерасійскі ўрад)** | 
* ✯ ✰ А. В. Калчак

 |
|  **Ваенны міністр (Расійская дзяржава)** | 
* М. А. Сцяпанаў
* Д. А. Лебедзеў
* М. К. Дзітэрыхс
* А. П. Будберг
* М. В. Ханжын

 |
|  **Марскі міністр (Расійская дзяржава)** | 
* М. І. Смірноў

 |
| Кукарда Чырвонай арміі.1922 **Камітэт наркамаў па ваенных і марскіх справах РСФСР** | 
* П. Я. Дыбенка
* У. А. Антонаў
* М. В. Крыленка

 |
| Наркамваен РСФСР | 
* М. І. Падвойскі
* Л. Д. Троцкі

 |
| Наркаммар РСФСР | 
* П. Я. Дыбенка

 |
| Наркамваенмар/Наркам абароны /Міністр абароны СССР | 
* Л. Д. Троцкі
* М. В. Фрунзэ
* К. Я. Варашылаў
* С. К. Цімашэнка
* І. В. Сталін
* М. А. Булганін
* А. М. Васілеўскі
* М. А. Булганін (2-гі раз)
* Г. К. Жукаў
* Р. Я. Маліноўскі
* А. А. Грэчка
* Д. Ф. Усцінаў
* С. Л. Сакалоў
* Д. Ц. Язаў
* М. А. Маісееў
* Я. І. Шапашнікаў

 |
| Эмблема Расійскай арміі **Міністр абароны Расіі** | 
* К. І. Кобец
* Б. М. Ельцын (в. а.)
* П. С. Грачоў
* І. М. Радзівонаў
* І. Д. Сяргееў
* С. Б. Іваноў
* А. Э. Сердзюкоў
* С. К. Шайгу

 |

| ⛭Генералісімусы Расіі |
| --- |
|  Рускае царства | Аляксей Сямёнавіч Шэін | Фёдар Юр’евіч Рамаданаўскі |
|  Расійская імперыя | Аляксандр Данілавіч Меншыкаў | Антон Ульрых Браўншвайгскі | Аляксандр Васільевіч Сувораў |
|  СССР | Іосіф Вісарыёнавіч Сталін |

| ⛭Генерал-фельдмаршалы Расійскай імперыі |
| --- |
| XVII стагоддзе | 

Ф. А. Галовін (1700) • 
К.-Е. Круа (1700)
 | Герб Расійскай імперыі |
| XVIII стагоддзе | 

Б. П. Шарамецеў (1701) • 
А. Д. Меншыкаў (1709, пазбаўлены ў 1727) • 
А. І. Рэпнін (1724) • 
М. М. Галіцын (1725) • 
Я. К. Сапега (1726) • 
Я. В. Брус (1726) • 
В. У. Далгарукаў (1728) • 
І. Ю. Трубяцкой (1728) • 
І. Мініх (1732) • 
П. П. Ласі (1736) • 
прынц Людовік Вільгельм Гесен-Гомбургскі (1742) • 
М. Ю. Трубяцкой (1756) • 
А. Б. Бутурлін (1756) • 
А. Р. Разумоўскі (1756) • 
С. Ф. Апраксін (1756) • 
П. С. Салтыкоў (1759) • 
А. І. Шувалаў (1761) • 
П. І. Шувалаў (1761) • 
герцаг Карл Людвіг Гольштэйн-Бекскі (1762) • 
прынц Пётр Аўгуст Фрыдрых Гольштэйн-Бекскі (1762) • 
прынц Георг Шлезвіг-Гальштэйнскі (1762) • 
А. П. Бястужаў-Румін (1762) • 
К. Р. Разумоўскі (1764) • 
А. М. Галіцын (1769) • 
П. А. Румянцаў (1770) • 
З. Р. Чарнышоў (1773) • 
ландграф Людвіг IX Гесэн-Дармштацкі (1774) • 
Р. А. Пацёмкін (1784) • 
А. В. Сувораў (1794) • 
М. І. Салтыкоў (1796) • 
М. В. Рэпнін (1796) • 
І. Р. Чарнышоў (1796) • 
І. П. Салтыкоў (1796) • 
І. К. Эльмпт (1797) • 
В. П. Мусін-Пушкін (1797) • 
М. Ф. Каменскі (1797) • 
В. Ф. дэ-Брольі (1797)
 |
| XIX стагоддзе | 

А. А. Празароўскі (1807) • 
І. В. Гудовіч (1807) • 
М. І. Кутузаў (1812) • 
М. Б. Барклай-дэ-Толі (1814) • 
А. Велінгтан (1818) • 
П. Х. Вітгенштэйн (1826) • 
Ф. В. Остэн-Сакен (1826) • 
І. І. Дзібіч (1829) • 
І. Ф. Паскевіч (1829) • 
эрцгерцаг Іаган Аўстрыйскі (1837) • 
І. Радзецкі (1849) • 
П. М. Валконскі (1850) • 
М. С. Варанцоў (1856) • 
А. І. Баратынскі (1859) • 
Ф. Ф. Берг (1865) • 
Альбрэхт, герцаг Цешэн (1872) • 
Фрыдрых III, кронпрынц Германскі (1872) • 
прынц Альбрэхт Фрыдрых Прускі (1872) • 
прынц Фрыдрых Карл Прускі (1872) • 
прынц Карл Фрыдрых Прускі (1872) • 
Альберт, кронпрынц Саксоніі (1872) • 
Г. К. Б. фон Мольтке (1872) • 
вял. кн. Міхаіл Мікалаевіч (1878) • 
вял. кн. Мікалай Мікалаевіч Ст. (1878) • 
імператар Аляксандр II (1878) • 
І. В. Гурка (1894) • 
Д. А. Мілюцін (1898)
 |
| XX стагоддзе | 

кароль Чарногорыі Нікола I (1910) • 
кароль Румыніі Караль I (1912)
 |

| ⛭Кіраўнікі Санкт-Пецярбурга, Петраграда і Ленінграда |
| --- |
| ГраданачальнікіСанкт-Пецярбурга —  Петраграда (1703—1917): | 
* Меншыкаў
* Дэвіер
* Мініх
* Салтыкоў
* Навумаў
* Тацішчаў
* Корф
* Чычэрын
* Волкаў
* Галіцын
* Брус
* Рылееў
* Архараў
* Буксгеўдэн
* Пален
* Кутузаў
* Каменскі
* Талстой
* Вязміцінаў
* Лабачоў-Растоўскі
* Балашоў
* Міларадавіч
* Галянішчаў-Кутузаў
* Эсэн
* Кавелін
* Храпавіцкі
* Шульгін
* Ігнацьеў
* Сувораў
* Ф. Трэпаў
* Зураў
* Рамейка-Гурко
* Ларыс-Мелікаў
* Баранаў
* А. Казлоў
* Грэсер
* фон Валь
* Клейгельс
* Фулон
* Д. Трэпаў
* Дзядзюлін
* фон дэр Лаўніц
* Драчэўскі
* Абаленскі
* Балк

 | Герб Санкт-Пецярбурга |
| Савецкі перыяд  (1917—1991): | 
* Чхеідзэ
* Троцкі
* Зіноўеў
* Кіраў
* Жданаў
* Кузняцоў
* Папкоў
* Андрыянаў
* Ф. Казлоў
* Спірыдонаў
* Толсцікаў
* Раманаў
* Зайкоў
* Салаўёў
* Гідаспаў

 |
| «Двоеўладдзе»  абкама і Ленсавета  (1990—1991): | Абкам: Гідаспаў 
Ленсавет: Сабчак — старшыня, Шчалканаў — старшыня выканкама |
| Постсавецкі перыяд (з 1992): | 
* Сабчак
* Якаўлеў
* Бяглоў (в. а.)
* Матвіенка
* Палтаўчанка
* Бяглоў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5453990 · BNF: 150731218, 13735967c · GND: 118904949 · ISNI: 0000 0000 5522 1207 · LCCN: n82101619 · LNB: 000064291 · NKC: js2005303622 · NLP: A1699212X · NTA: 15776947X · LIBRIS: 211748 · SUDOC: 112412874 · VIAF: 300140 |

 |