**Марошка** ці **Маліна прыземістая**, **Марошка прысадзістая** (*Rubus chamaemorus*) — від шматгадовых травяністых раслін з роду Рубус (Маліна) (*Rubus*) сямейства Ружавыя (*Rosaceae*).

Назва
-----

Навуковая відавая назва паходзіць ад стар.-грэч.: χαμαί («на зямлі») і лац.: morus («шаўкоўніца»). *«Марошка»* адначасова назва расліны і яе пладоў.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «*Bilder ur Nordens Flora*», 1917—1926 |

Травяністая або паўхмызняковая шматгадовая двухдомная расліна з доўгім і тонкім паўзучым карэнішчам вышынёй 8-25 см, з паўзучым карэнішчам і сцяблом, якое развіваецца штогод падчас цвіцення.

Сцёблы кароткаапушаныя, тонкія, прамастойкія, з двума-трыма лістамі і адной верхавіннай кветкай з белымі пялёсткамі. Такім чынам, утвараецца па адной ягадзе на сцябле.

Лісце цэльнае, маршчыністае круглява-пупышкападобнае, пяціпялёсткавае, па краі няроўна-гародчатае.

Кветкі аднаполыя, адзінкавыя, белыя. Тычынкавыя і песцікавыя кветкі знаходзяцца на розных раслінах, мужчынскія кветкі троху буйней. Чашалісцікаў і пялёсткаў па пяць; тычынкі і песцікі шматлікія. Цвіце ў чэрвені — ліпені, а праз 40-45 дзён спеюць ягады.

Плод — зборная касцянка дыяметрам 1,5 см, формай нагадвае плады маліны, але адрозніваецца асаблівым пахам і смакам, салодкая; няспелыя ягады — чырвоныя, а спелыя — аранжавага колеру, амаль празрыстыя, нагадваюць чысты яркі бурштын, з ружовым бокам. Ягады тры разы мяняюць свой ​​колер. Ураджайнасць ягад дасягае нярэдка 1000 кг з 1 га.

Не любіць дождж і вецер, асабліва — замаразкі.

Квітнее ў маі-чэрвені, збіраюць ягады ў ліпені-жніўні, карані нарыхтоўваюць глыбокай восенню.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Злева направа: кветка, ліст у восеньскай афарбоўцы, плод, насенне |

Шкоднікі
--------

Лісце марошкі з’яўляецца кормам для вусеняў некаторых відаў матылькоў відаў. У молі *Coleophora thulea* няма іншых вядомых харчовых раслін. Сярод іншых відаў можна назваць *Coleophora plumbella*, *Chionodes viduella* і *Amphipyra tragopoginis*.

Распаўсюджанне
--------------

|  |
| --- |
|  |
| Марошка ў Нарвегіі |

|  |
| --- |
|  |
| Цвіценне марошкі ў Фінляндыі |

Ягада не любіць спякоту, таму, у асноўным, яе можна сустрэць толькі ў тых рэгіёнах, дзе сярэднясутачная тэмпература ўлетку не падымаецца вышэй за 20 градусаў. Марошка вытрымлівае халодныя тэмпературы ніжэй за −40 °C, але адчувальная да солі і сухіх умоў. Яна расце на балотах, маршах і вільготных лугах і патрабуе сонечнай экспазіцыі ў кіслай зямлі (паміж 3,5 і 5 pH).

Марошка расце ў паўночным паўшар’і ад 78°N да прыкладна 55°N на балоце. У вельмі рэдкіх выпадках сустракаецца аж да 44°N, у асноўным у горных раёнах.

Арэал ахоплівае пераважна сярэднюю паласу еўрапейскай часткі Расіі, таксама яе поўнач, Сібір і Далёкі Усход.

У Еўропе яна расце ў паўночных краінах, краінах Балтыі, паўднёвай частцы Грэнландыі і Беларусі. Сустракаецца ў нямецкіх далінах Везера і Эльбы, дзе знаходзіцца пад аховай закона, і ў пустках Вялікабрытаніі і Ірландыі

У Азіі сустракаецца ў паўночнай частцы Расіі на ўсход у бок Ціхага акіяна. Невялікія папуляцыі сустракаюцца таксама далей на поўдзень, як батанічны рудымент Ледніковага перыяду.

У Паўночнай Амерыцы марошка дзіка расце на большай частцы Паўночнай Канады, Аляскі, у Паўночнай Мінесоце, Нью-Хэмпшыры і Мэне. Ёсць гістарычны запіс пра невялікую папуляцыю, якая раней расла на Лонг-Айлэндзе на ўсход ад Нью-Ёрка.

Сустракаецца на тарфяных балотах, забалочаных лясах, мохавых і хмызняковых тундрах у арктычнай і паўночнай лясной паласе паўночнага паўшар’я па паўночных аколіцах.

Ягаднікі марошкі суседнічаюць з брусніцамі, чарніцамі, буякамі, побач часта расце багун, шмат сфагнавых мхоў. Такія месцы — улюбёныя пашы белых курапатак і такуючых глушцоў.

У класіфікацыі раслінных супольнасцей характэрны від  (польск.) (бел. для альянсу Oxycocco-Empetrion, асацыяцыі Empetro-Trichophoretum austriaci.

Хімічны склад
-------------

|  |
| --- |
|  |
| Сабраныя ягады марошкі |

У спелых ягадах утрымліваюцца цукры (4-5 %), бялкі (0,8 %), клятчатка (3,8 %), арганічныя кіслоты: яблычная, лімонная — (0,7-0,8 %); вітаміны: С (30-200 мг%), В (0,02 мг%), РР (0,15 %), А; мінеральныя рэчывы: шмат калію, фосфар, жалеза, кобальт, антацыяны, дубільныя і пекцінавыя рэчывы, утрыманне якіх адрозніваецца ў розных рэгіёнах у залежнасці ад балансу сонечнага святла, дажджу і тэмпературы. Прысутнічаюць элагітаніны  (англ.) (бел. ламбертыянін C  (англ.) (бел. і сангуін H-6  (англ.) (бел..

Варыяцыі генатыпу марошкі таксама могуць ўплываць на поліфенольны  (руск.) (бел. склад, асабліва для элагітанінаў, сангуіну H-6, антацыянаў і кверцэціну  (руск.) (бел..

Поліфенольныя экстракты марошкі паляпшаюць яе ўласцівасці да захоўвання ў свежым выглядзе. Таксама ўтрымлівае прынамсі 14 лятучых рэчываў, уключаючы ванілін, адказны за водар марошкі.

Размнажэнне
-----------

Шырокае распаўсюджванне адбываецца за кошт пераносу насення птушкамі і сысунамі. Далейшае размнажэнне магчыма таксама праз яе карэнішчы, якія могуць развівацца ў шырокія ягадныя плямы. Тронкі ў маі або жніўні здольныя ўтвараць генетычныя клоны мацярынскай расліны.

Збор ягад на дзяржаўных землях
------------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Збор ягад марошкі |

У некаторых паўночных еўрапейскіх краінах, такіх як Нарвегія, агульная палітыка датычна недраўніннай лясной прадукцыі дазваляе кожнаму ахвочаму збіраць марошку на дзяржаўнай зямлі і есці яе на месцы, але толькі мясцовыя жыхары могуць транспартаваць ягады з гэтых месцаў і толькі спелыя ягады могуць быць сабраны.

Культывацыя
-----------

|  |
| --- |
|  |
| Продаж марошкі |

Нягледзячы на вялікі попыт як прысмакі (асабліва ў Нарвегіі і Фінляндыі), марошка шырока не культывуецца і з’яўляецца, найперш, дзікай раслінай. Аптовыя цэны вар’іруюцца ў шырокім дыяпазоне, зыходзячы з памеру гадавога ўраджаю, напрыклад, у 2004 годзе яны складалі каля €10/кг.

З сярэдзіны 1990-х гадоў гэты від з’яўляецца складовай часткай шматнацыянальнага даследчага праекта. Нарвежскі ўрад, у супрацоўніцтве з фінскімі, шведскімі і шатландскімі калегамі працуе над магчымасцю камерцыйнай вытворчасці розных лясных ягад (Нарвегія імпартуе з Фінляндыі 200—300 тон марошкі на год). Пачынаючы з 2002 года, некаторыя сарты сталі даступнымі для фермераў, у прыватнасці, «Apolto» (мужчынскі), «Fjellgull» (жаночы) і «Fjordgull» (жаночы). Марошку можна вырошчваць у арктычных раёнах, дзе мала іншых культур, напрыклад уздоўж паўночнага ўзбярэжжа Нарвегіі.

Выкарыстанне
------------

Збіраюць ягаду марошкі ў ліпені, пакуль яна чырвона-жоўтая, выбарачна, па меры паспявання. Збор доўжыцца толькі 10-14 дзён, затым ягада пераспявае і робіцца занадта мяккай для збору.

Марошку можна захоўваць замарозіўшы або зварыўшы з яе варэнне або сок. У прахалодным месцы яна выдатна захоўваецца ў драблёным стане ва ўласным соку нават без дадавання цукру.

### У кулінарыі

|  |
| --- |
|  |
| Варэнне з марошкі |

|  |
| --- |
|  |
| Аўсяная каша  (руск.) (бел. з марошкай |

|  |
| --- |
|  |
| Лапландскі сыр з марошкай |

Плады з добрым смакам, выкарыстоўваюць ў розных выглядах (свежымі, у выглядзе варэння, соку, павідла, джэму, кампоту, віна, жэле). Доўга захоўваецца ў мочаным выглядзе  (руск.) (бел..

Прыгожая і яркая ягада таксама выкарыстоўваецца і як упрыгажэнне для страў.

У Фінляндыі з марошкавым жэле ці свежай марошкай сервіруюць традыцыйны лапландскі сыр. У Швецыі марошкавы джэм выкарыстоўваюць як топінг для марожанага, бліноў, аладак і вафляў. У Нарвегіі марошку часта змешваюць з узбітымі вяршкамі  (англ.) (бел. і цукрам, каб падаваць як дэсерт пад назвай «Multekrem  (англ.) (бел.» (марошкавыя вяршкі), як варэнне або як інгрэдыент дамашняга марожанага. Марошкавы ёгурт «molte-/multeyoughurt» прадаецца ў нарвежскіх крамах.

У канадскай правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор марошку выкарыстоўваюць, каб біць пірагі і варэнне.

Народы юпік змешваюць ягады марошкі з тлушчам ластаногіх і паўночных аленяў (апошні наразаюць і узбіваюць з тлушчам ластаногіх) і цукрам, каб зрабіць «эскімоскае марожанае» ці акутак  (англ.) (бел..

З-за высокага ўтрымання вітаміну C ягады з’яўляюцца важным традыцыйным харчовым рэсурсам юпік і шануецца паўночнымі маракамі і карэннымі народамі поўначы. Утрыманне поліфенолаў, у тым ліку бензойнай кіслаты, верагодна, служыць натуральным кансервантам харчовых прадуктаў, прыгатаваных з ягад.

#### Алкагольныя напоі

|  |
| --- |
|  |
| Марошкавы лікёр |

У Фінляндыі і Швецыі выпускаюць традыцыйныя марошкавыя лікёры, папулярныя сярод замежных турыстаў, такія як «Lakkalikööri  (англ.) (бел.» (Фінляндыя). Яны адметны моцным смакам і высокім утрыманнем цукру. Марошка выкарыстоўваецца як араматызатар для вырабу акавіты. На паўночным усходзе Квебека, марошкавы лікёр вядомы, як chicoutai (карэнная  (англ.) (бел. назва).

### У медыцыне

Марошка — крыніца карысных, гаючых рэчываў; так, вітаміну C у марошцы ў тры разы больш за апельсіны.

Марошка з поспехам выкарыстоўваецца ў дыетычным і лячэбным харчаванні. Рэкамендуецца ўключаць яе ў рацыён тым, хто цярпіць на авітаміноз, страўнікава-кішачныя і сардэчна-сасудзістыя захворваннямі. Салодкая ягада таксама знайшла прымяненне як супрацьзапаленчы сродак — яна паляпшае стан хворых на ангіну, грып і прастуду.

Акрамя таго марошка дапамагае пры апёках і атручэнні (у тым ліку цяжкімі металамі). Сок марошкі ўжываюць вонкава пры каросце, а спелыя плады валодаюць патагонным, мачагонным, супрацьмікробным, мацавальным і спазмалітычным дзеяннем. Яны ўмацоўваюць імунную сістэму і падвышаюць згусальнасць крыві.

Лісце марошкі валодае ранагаючым, кровасуцішальным, звязальным, мачагонным і супрацьзапаленчым дзеяннем. Адвар лісця прызначаюць пры цыстыце, парушэнні абмену рэчываў, падагры і дыярэі. У тандэме з рыбіным тлушчам, свежае лісце марошкі ліквідуе гнойныя нарывы.

Яшчэ ягада марошка карысна цяжарным, бо змяшчае такаферолы, якія неабходныя для нармальнага цячэння цяжарнасці і нараджэння здаровага дзіцяці. Акрамя таго, у ёй ёсць жалеза, дзякуючы чаму яе выкарыстоўваюць пры лячэнні малакроўя (анеміі).

Ягада дзякуючы свайму багатаму складу, спадабалася і касметолагам — выцяжкі з яе ўваходзяць у склады розных масак, крэмаў, шампуняў, геляў і іншых сродкаў.

Марошка супрацьпаказаная хворым на язву страўніка і гастрыты з падвышанай кіслотнасцю. Ягады варта асцярожна ўжываць людзям, схільным да алергіі.

### Іншае

Кветкі марошкі даюць меданосным пчолам нектар і пылок. Мядовая прадуктыўнасць квітнеючых зараснікаў дасягае 80-100 кг з 1 гектара. Мёд празрысты і прыемны на смак.

Каштоўны алей насення марошкі выкарыстоўваецца для вырабу касметыкі.

Ахова
-----

Уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі 1-га і 2-га выданняў (1981, 1993). Ахоўваецца ў Польшчы.

У культуры
----------

|  |
| --- |
|  |
| Франц Дыдзерык Бае  (руск.) (бел. «Курапатка і марошка», 1874 |

Марошка — любімая ягада Аляксандра Пушкінa. Вядома, што перад смерцю ён папрасіў мочанай марошкі.

З 1999 года Манетны двор Фінляндыі чаканіць манету наміналам у 2 еўра з выявай марошкі, створанай архітэктарам і дызайнерам Райма Хейнам  (руск.) (бел..

У фінскай абшчыне Рануа  (руск.) (бел. праводзіцца штогадовы фестываль марошкі.

Марошка намалявана на карціне Франца Дыдзерыка Бае  (руск.) (бел. «Курапатка і марошка».

### У літаратуры

Нямецкая драма Персі Адлана  (руск.) (бел. мае назву «Ягада-марошка  (англ.) (бел.» (Salmonberries, 1991)

Раман Сары Лідман называецца «Край марошкі» (Hjortronlandet, 1955)

Інакенцій Аненскі ў вершы «Нервы» згадвае марошку.

### У геральдыцы і філатэліі

Марошка выяўлена на гербах некалькіх адміністрацыйных адзінак Нарвегіі і Фінляндыі. У 1982 годзе ў СССР была выпушчана паштовая марка з выявай марошкі.

* Паштовая марка СССРПаштовая марка СССР
* Герб камуны Несэбю  (руск.) (бел. ў НарвегііГерб камуны Несэбю  (руск.) (бел. ў Нарвегіі
* Герб абшыны Муураме  (руск.) (бел. ў ФінляндыіГерб абшыны Муураме  (руск.) (бел. ў Фінляндыі

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Напісанне **Марошка** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.10. Мн. 2000, С.129
4. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 113. — 160 с. — 2 350 экз.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Морошка // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 84-85. — 200 с. — 130 000 экз.
6. 1 2 3 4 5 6 7  Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К. Михайловская В. А. Манциводо Н. И.—2-е изд. перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с. 16 л. ил.
7. ↑  Морошка приземистая в Беларуси: проблемы сохранения и воспроизводства Архівавана 9 сакавіка 2011.  (руск.)
8. ↑  Biota of North America Program 2014 state-level distribution map
9. ↑  Biota of North America Program 2014 county distribution map
10. ↑  Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
11. ↑  Jaakkola, M; Korpelainen, V; Hoppula, K; Virtanen, V (2012). "Chemical composition of ripe fruits of Rubus chamaemorus L. Grown in different habitats". *Journal of the Science of Food and Agriculture* **92** (6): 1324–30. doi:10.1002/jsfa.4705. PMID 22083544.
12. ↑  Kähkönen M, Kylli P, Ollilainen V, Salminen J-P, Heinonen M (2012). "Antioxidant activity of isolated ellagitannins from red raspberries and cloudberries". *J Agric Food Chem* **60** (5): 1167–74. doi:10.1021/jf203431g. PMID 22229937.
13. ↑  McDougall, G. J.; Martinussen, I; Junttila, O; Verrall, S; Stewart, D (2011). "Assessing the influence of genotype and temperature on polyphenol composition in cloudberry (Rubus chamaemorus L.) using a novel mass spectrometric method". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **59** (20): 10860–8. doi:10.1021/jf202083b. PMID 21916411.
14. ↑  Laine, P; Kylli, P; Heinonen, M; Jouppila, K (2008). "Storage stability of microencapsulated cloudberry (Rubus chamaemorus ) phenolics". *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **56** (23): 11251–61. doi:10.1021/jf801868h. PMID 18989975.
15. ↑  Pyysalo, T; Honkanen, E (1977). "The influence of heat on the aroma of cloudberries (rubus Chamaemorus l.)". *Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung* **163** (1): 25–30. PMID 835340.
16. ↑  K. Rapp (1986). "Vegetativ oppformering av molte (*Rubus chamaemorus* L.)". *Jord og Myr* **10**: 1–11.
17. ↑  Forest policies, access rights and non-wood forest products in northern Europe **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *FAO*. Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2015. Праверана 17 August 2015.
18. ↑  Guide to Cloudberries **(нявызн.)**. *My Little Norway*. Праверана 17 August 2015.
19. ↑  (in Norwegian) Dette har du lov til å gjøre på tur **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  UT.no, Norwegian Trekking and NRK (6 верасня 2015). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2015. Праверана 17 August 2015.
20. ↑  Ville Heiskanen & Juho Erkheikki.  Record Cloudberry Crop Lures Thousands of Finns to Lapland Bogs (see § "Prices Drop"; ¶ 1) **(нявызн.)**, *Bloomberg* (28 July 2005). Праверана 13 August 2015.
21. ↑  Wild berries: cloudberries **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Arctic Flavours Association (6 верасня 2014). Архівавана з першакрыніцы 15 верасня 2014. Праверана 15 September 2014.
22. ↑  TINE Yoghurt Molte **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *TINE.no*. Архівавана з першакрыніцы 9 жніўня 2016. Праверана 5 жніўня 2016.
23. ↑  Thiem, B. (2003). "Rubus chamaemorus L. – a boreal plant rich in biologically active metabolites: a review". *Biological Letters* **40** (1): 3–13.. Retrieved on 9 лютага 2022.  Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 красавіка 2018. Праверана 9 лютага 2022.
24. 1 2 3  *Авдеенко С.* Нашего бору ягода… // *The New Times*. — 14.9.2009. — № 32.
25. ↑  Chicoutai(нявызн.)(недаступная спасылка).  terroirsquebec.com. Архівавана з першакрыніцы 24 студзеня 2013. Праверана 7 April 2013.
26. ↑  *Абрикосов Х. Н. и др.* Морошка // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 199. Архівавана 7 студзеня 2012.
27. ↑  Красная книга Беларуси **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  redbook.minpriroda.gov.by. Архівавана з першакрыніцы 18 снежня 2016. Праверана 22 мая 2016.
28. ↑  Описание монеты 2 евро, Финляндия (1 серия) на сайте «Информационный каталог евро»  (руск.)(Праверана 11 лютага 2011)

Літаратура
----------

* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 404. — 3 000 экз. — ISBN 9-87317-128-9.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Марошка Архівавана 8 жніўня 2013. на сайце Супольнасці аматараў этнічнай культуры карэнных народаў Поўначы  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7524829-3 |