recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Фасфаты** — солі і эфіры фосфарных кіслот, асноўнае ўжыванне - фосфарныя ўгнаенні. Фасфаты шырока выкарыстоўваюцца ў сінтэтычных мыйных сродках для звязвання іонаў кальцыю і магнію. Важнае месца фасфаты займаюць і ў біяхіміі, а менавіта ў сінтэзе мноства біялагічна актыўных рэчываў, а таксама ў энергетыцы ўсіх жывых арганізмаў.

Адрозніваюць ортафасфаты і кандэнсаваныя фасфаты, якія змяшчаюць больш аднаго атама P, якія ўтвараюць сувязі P—O—P.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Ларуса · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119445241 · GND: 4134029-2 · LCCN: sh85101098 · Microsoft: 2777132085 · NKC: ph120294 |
**Cribraria argillacea** — від слізевікоў сямейства *Cribrariaceae*.

Апісанне
--------

Спаракарпы з кароткімі ножкамі, звычайна згрупаваныя, часам падобныя на псеўдаэталій, але спаракарпы захоўваюць сваю індывідуальнасць. Спаратэкі шарападобныя, 0,5-1 мм у дыяметры, гліністага колеру. Сцябло рэдка перавышае 1 мм у вышыню, цёмна-карычневае да чорнага, баразністае. Гіпаталус добра развіты, карычневы. Верхні перыдый хутка знікае, за выключэннем тонкай, слабой, цёмнай сеткі без вузлоў. Перыдыяльная чашачка знізу больш тоўстая, зверху танчэйшая, пазначана рэбрамі і сетачкамі, часта пераліваецца бронзавымі або серабрыстымі блікамі. Гранулы кальцыя дробныя, да 1,5 мкм у дыяметры. Споравая маса гліністага колеру. Споры вельмі бледныя, амаль гладкія, 6-8 мкм у дыяметры. Плазмодый свінцовы.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Cribraria argillacea (Pers ex J. F Gmel) Pers -- Discover Life **(нявызн.)**. *www.discoverlife.org*. Праверана 4 лютага 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
Народны ансамбль з Кракава
**Кракавяк** (польск.: Krakowiak) — хуткі танец польскага паходжання ў 2/4; форма дзвюхкаленная, мелодыя ажыўленага характару, часта мае акцэнт на другой восьмай у такце, якая сінкапуецца з трэцяй. Рытм востры, з частымі сінкопамі. Выконваецца весела, тэмпераментна, з ганарлівай выправай.

Паўстаў сярод жыхароў Кракаўскага ваяводства (кракавякаў). У XIV ст. атрымаў распаўсюджанне сярод шляхты. Даўней *кракавяк* танчылі толькі мужчыны, пазней — мужчына ў пары з жанчынай. У XIX ст. быў папулярным бальным танцам.

Кракавяк, атрымаўшы мастацкую апрацоўку, ужываецца ў балетнай музыцы і опернай музыцы, напрыклад у оперы «Жыццё за цара» М. І. Глінкі і іншых творах. Музычная форма скарыстана Ф. Шапэн у «Ронда а ля кракавяк» для фартэпіяна з аркестрам.

Літаратура
----------

* Кракавяк // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.444

Спасылкі
--------

* Кракавяк — Польскі народны танец Архівавана 17 мая 2008.

| ⛭Характарны танец |
| --- |
| Польскі | 
* Паланэз
* Мазурка
* Кракавяк

 | Фані Эльслер у качучы з балета «Кульгавы нячысцік» |
| Венгерскі | Чардаш |
| Іспанскі | 
* Балеро
* Качуча
* Панадэрас
* Сегідзілья
* Фанданга
* Цапатэада

 |
| Італьянскі | Тарантэла (Неапалітанскі) |
| Шатландскі | 
* Жыга
* Рыл

 |
| Аксэсуары | 
* Веер
* Кастаньеты
* Тамбурын

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4840896-7 · NKC: ph224384 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каляда.

**Каляда**, у паланізаваным варыянце **Календа** (польск.: Kolenda, Kolęda, Kolada) — вялікалітоўскі, пазней і польскі шляхецкі герб.

Лічыцца адменай герба «Бэлты». Аднак, пэўна не вядома ці ўзнік «Каляда» менавіта праз змяненне «Бэлт», або яны ўзніклі незалежна і толькі пазней праз падабенства «Каляда» прылічаны да адменнікаў «Бэлт».

Апісанне
--------

На чырвоным полі тры стралы вастрыямі ўніз, скрыжаваныя так, што ўтвараюць зорку. Над сярэдняй стралой змешчаны крыж. У кароне пер’е павы.

Беларуская назва гербу
----------------------

Наймаверней, у старажытнасці слова 'Каляда' запісвалася як 'Колѧда', дзе літара ѧ (малы юс) абазначала насавы галосны. Ва ўсходнеславянскіх мовах насавыя галосныя зніклі, пры гэтым гук /ѧ/ перайшоў у залежнасці ад мясцовых асаблівасцей у гукі /е/ ці /я/. Адсюль атрымаліся варыянты Коледа, Коляда, Каляда. Тым часам у польскай мове насавыя часткова захаваліся, і гук /ѧ/ перайшоў у /ę/ (можа перадавацца спалучэннем /en/), такім чынам атрымаліся польскія варыянты Kolenda, Kolęda.

Першыя вядомыя прадстаўнікі роду Календаў паходзілі з праваслаўнай вялікалітоўскай шляхты і даволі часта ўжывалі форму прозвішча 'Коледа', або 'Коляда'. Тым часам як паланізаваная форма 'Календа' замацавалася з часоў уніяцкага мітрапаліта Гаўрыіла Календы.

Роды, якія карыстаюцца гербам
-----------------------------

4 родыKolada, Kolenda, Kolendowski, Kolęda

Літаратура
----------

* *Uruski S.H.* Herbarz szlachty polskiej. — Warszawa, 1910.
* *Tadeusz Gajl.* Polish Armorial Middle Ages to 20th Century. — Gdańsk, 2007.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Алекна.

**Мікалас Алекна** (літ.: Mykolas Alekna; нар. 28 верасня 2002, Вільнюс) — літоўскі кідальнік дыска, рэкардсмен свету (2024). Чэмпіён Еўропы 2022 года, сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 2022 года і бронзавы чэмпіянату свету 2023 года. Ва ўзросце 19 гадоў ён заваяваў сярэбраны медаль чэмпіянату свету 2022 года, стаўшы самым маладым прызёрам чэмпіянату свету па кіданні дыска ў гісторыі.

Біяграфія
---------

Мікалас — сын алімпійскага чэмпіёна па кіданні дыска Віргіліюса Алекны. Яго брат Марцінас Алекна таксама з’яўляецца кідальнікам дыска.

У чэрвені 2022 года 19-гадовы Мікалас Алекна ўстанавіў свой новы асабісты рэкорд — 69,81 м, заняўшы другое месца на спаборніцтвах Брыльянтавай лігі ў Стакгольме, што стала рэкордам у кіданні дыска сярод спартсменаў гэтага ўзросту. На чэмпіянаце свету 2022 года, які праходзіў у ліпені ў Юджыне, штат Арэгон, ён саступіў толькі Крысцьяну Чэху, стаўшы самым маладым прызёрам чэмпіянату свету па кіданні дыска ў гісторыі. Менш як праз месяц на чэмпіянаце Еўропы 2022 года ў Мюнхене Алекна стаў чэмпіёнам.

29 красавіка 2023 года на турніры Big Meet у Берклі, Каліфорнія, Алекна стаў самым маладым кідальнікам дыска ў гісторыі, які пераадолеў адзнаку ў 70 метраў і ўстанавіўшы новы рэкорд Еўропы сярод спартсменаў не старэйшых за 23 гады.

У 2023 годзе на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы, які адбыўся ў Будапешце, Мікалас, у кіданне дыска, з вынікам 68,85 метра стаў бронзавым медалістам.

14 красавіка 2024 года на турніры Oklahoma Throws Series у ЗША 21-гадовы дыскабол паказаў вынік 74,35 м. Ён пераўзыйшоў на 27 см папярэдняе сусветнае дасягненне нямецкага атлета Юргена Шульта, устаноўленае ў 1986 годзе.
**Муга́т** (ад перс.: مغان "магі"), таксама вядомыя як **люлі** і **джугі** (ад араб. غربات‎‎‎‎ "самотны") — індаеўрапейскі народ паўднёваазіяцкага паходжання ў Сярэдняй Азіі. Атаесамляюцца з сярэднеазіяцкімі цыганамі. Кампактна жывуць на поўдні Узбекістана, Таджыкістана і Кыргызстана. У выніку міграцый канца XX ст. - пачатку XXI ст. некаторыя групы мугат пасяліліся ў Расіі і іншых краінах СНД.

Паходжанне
----------

Большасць мугат лічаць сябе тубыльцамі Сярэдняй Азіі. Распаўсюджаны версіі пра тое, што яны з'яўляюцца нашчадкамі палонных або служак з Індыі, захопленых у сярэднявеччы цюркскімі заваёўнікамі. Блізкасць іх роднай мовы да дамары можа сведчыць аб адзіным паходжанні мугат і дом.

Культура
--------

Да сярэдзіны XX ст. мугат вялі качавы або паўкачавы лад жыцця. Займаліся дробным рамяством, жабрацтвам, гаданнем, арганізоўвалі забавы. Так, у канцы XIX ст. у раёне Самарканда жыло каля 500 мугат. Вялікую частку года яны вандравалі асобнымі табарамі, ад 10 да 20 шатроў у кожным. Узімку арандавалі хаты ці гаспадарчыя пабудовы ў мясцовых жыхароў. Галоўнымі заняткамі былі конегадоўля, апрацоўка драўніны, жабрацтва, магія. У Ташкенце да нашых дзён існуе асобны квартал Люлі-махаля, дзе сяліліся мугат. Звычай ранніх эндагамных шлюбаў на прадстаўніцах свайго народа садзейнічаў адасабленню мугат ад суседніх народаў. Абмежаваны арэал качэўяў прывёў да ўзнікнення тэрытарыяльных груп накшталт *куканіхо*, *самаркандыхо*, *бухарагі*. Акрамя таго, захоўваліся сямейныя і патранімічныя абшчыны *тупар*. 

З другой паловы XX ст. сяліліся на сталае месца жыхарства каля буйных гарадоў, аднак захоўвалі многія старыя звычаі. Улетку на дварах выстаўлялі намёты, практыкавалі раннія шлюбы, займаліся жывёлагадоўляй. У нашы дні мугат звычайна трымаюць дробную гаспадарку, займаюцца зборам сыравіны для ўтылізацыі, жабрацтвам, рамонтам старых рэчаў і г. д.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў спавядае іслам.

Мова
----

Мова мугат належыць да арыйскай моўнай групы, утрымоўвае вялікую колькасць слоў цюркскага, іранскага, арабскага паходжання. Шырока распаўсюджана выкарыстанне таджыкскай мовы.

Зноскі
------

1. ↑  Народы Узбекистана: Цыгане среднеазиатские **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 лістапада 2017. Праверана 21 верасня 2016.
2. ↑  stat.tj **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 кастрычніка 2013. Праверана 21 верасня 2016.
3. ↑  П.И.Дятленко, РУССКИЙ ЯЗЫК В КИРГИЗСТАНЕ: СОВРЕМЕННОЕ ПОЛОЖЕНИЕ, ТРЕНДЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ
4. ↑  Цыгане-люли: Музыкальный талант, секретный язык и перспективы на будущее
5. ↑  Узбекистан: Нищих нет, все счастливы и иногда сыты (видео)]
6. ↑  Мой Узбекистан - Люли
7. ↑  Николай Бессонов, Среднеазиатские цыгане и их кочевье по России **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2017. Праверана 23 верасня 2016.

Літаратура
----------

* *Elena Marushiakova, Vesselin Popov*. Gypsies of Central Asia and Caucasus. — London: Palgrave Macmillan, 2016.
**Ірына Яцушкевіч** (нар. 6 снежня 1996, в. Альшаны, Столінскі раён, Брэсцкая вобласць, Беларусь) — беларуская футбалістка, паўабаронца. Скончыла фізіка-матэматычны факультэт Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна (спецыяльнасць «Матэматыка і інфарматыка»).

Клубная кар’ера
---------------

Футболам захапілася яшчэ ў школе, выходзячы на поле з хлапчукамі. Гуляла ў школьнай камандзе і ездзіла на спаборніцтвы пад кіраўніцтвам настаўніка фізкультуры Уладзіміра Іванавіча Кудласевіча. Пазнее пераехала ў Брэст і паступіла ў Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт на фізіка-матэматычны факультэт. Там яе заўважыла трэнер Таццяна Вуглініца і прапанавала выступаць за вобласць і ўзначаліць каманду дзяўчын.

Зноскі
------

1. 1 2  Soccerdonna — 2010.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>
2. ↑  Яцушкевич Ирина Ивановна

Спасылкі
--------

* Ирина Яцушкевич
* Ирина Яцушкевич -капитан женской команды по футболу «БУТЦОР» родом из аг. Ольшаны Архівавана 6 мая 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway |
**Міланка Апачыч** (харв.: Milanka Opačić; нар. 17 красавіка 1968, Заграб, Югаславія) — харвацкая палітычная дзяячка, віцэ-прэм’ер Харватыі і міністр сацыяльнай палітыкі і моладзі ва ўрадзе Зорана Міланавіча, а таксама намесніца старшыні асноўнай левацэнтрысцкай палітычнай сілы харвацкім парламенце — Сацыял-дэмакратычнай партыі Харватыі.

Біяграфія
---------

Скончыла факультэт палітычных навук Заграбскага ўніверсітэта ў 1991 годзе. Упершыню абраная ў харвацкі парламент на выбарах 1992 года. Паслядоўна абіралася дэпутатам Сабора на выбарах 2000, 2003, 2007 і выбарах 2011 гадоў. У 2007 стала намеснікам старшыні парламенцкай фракцыі сацыял-дэмакратычнай партыі Харватыі ў харвацкім парламенце. Была старшынёй парламенцкага камітэта па справах сям’і, моладзі і спорту.

Пасля перамогі на выбарах 2011 года прызначана 23 снежня 2011 намеснік прэм’ер-міністра і міністрам сацыяльнай палітыкі і моладзі.

Зноскі
------

1. ↑  Novi članovi Banskih dvora – Milanovićevih 21 - Aktualno - hrvatska - Večernji list **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 17 мая 2013. Праверана 1 верасня 2012.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кроль.

|  |
| --- |
| **Клаўс Кроль** Гарналыжнік |
|  |
| **Грамадзянства** |  Аўстрыя |
| **Дата нараджэння** | 24 красавіка 1980(1980-04-24) (43 гады) |
| **Месца нараджэння** | Эбларн, Аўстрыя |
| **Рост** | 186 см |
| **Вага** | 95 кг |
| Кар'ера |
| **Клуб** | Сцяг Аўстрыі Sport Union Oeblarn |
| **Статус** | спаборнічае |
| **Вынікі** |
| **Кубак свету** |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| **Дэбют у Кубку свету** | 8 студзеня 2000 |
| **Перамогі на этапах Кубка свету** | 6 |
| **Лепшае месца ў агульным заліку** | 7 (2011/2012) |
| **Хуткасны спуск** | **1** (2011/2012) |
| **Камбінацыя/суперкамбінацыя** | няма ачкоў |
| **Супергігант** | 5 (2011/2012) |
| **Гіганцкі слалам** | няма ачкоў |
| **Слалам** | няма ачкоў |

 |
| 

|  Пазіцыі на подыуме | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| **Хуткасны спуск** | 4 | 5 | 10 |
| **Супергігант** | 2 | 1 | 0 |

 |
| **Апошняе абнаўленне: 3 сакавіка 2013** |

**Клаўс Кроль** (ням.: Klaus Kröll, нар. 24 красавіка 1980 г. Эбларн) — аўстрыйскі гарналыжнік, удзельнік двух Алімпійскіх гульняў, пераможца этапаў Кубка свету. Спецыялізуецца ў хуткасных дысцыплінах (выступае толькі ў хуткасным спуску і супергіганце).Ч

эмпіён свету сярод юніёраў 1999 года ў супергіганце і чэмпіён свету сярод юніёраў 2000 года ў хуткасным спуску. У Кубку свету Кроль дэбютаваў у 2000 годзе, у студзені 2009 года атрымаў сваю першую перамогу на этапе Кубка свету, у супергіганце. Усяго на сённяшні дзень мае 6 перамог на этапах Кубка свету, 4 у хуткасным спуску і 2 у супергіганце. 3 з сваіх 6 перамог Клаўс атрымаў у нарвежскім Квітфіёле. Лепшым дасягненнем у агульным заліку Кубка свету з'яўляюцца для Кроля 7-е месца ў сезоне 2011/12. У тым жа сезоне Клаўс выйграў залік хуткаснага спуску ў рамках Кубка свету.

На Алімпіядзе-2006 у Турыне заняў 22-е месца ў хуткасным спуску. На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы стаў 9-м у хуткасным спуску. За сваю кар'еру выступаў на двух чэмпіянатах свету: 10-е месца ў супергіганце і 9-е месца ў хуткасным спуску ў 2009 годзе ў Валь-д'Ізерэ, 11-е месца ў хуткасным спуску ў 2011 годзе ў Гарміш-Партэнкірхене.

Перамогі на этапах Кубка свету (6)
----------------------------------

| **№** | **Сезон** | **Дата** | **Месца** | **Дысцыпліна** |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | **2008/09** | 23 сту 2009 | Аўстрыя Кіцбюэль | Супергігант |
| 2 | 7 сак 2009 | Нарвегія Квітф'ель | Хуткасны спуск |
| 3 | **2010/11** | 15 сту 2011 | Швейцарыя Венген | Хуткасны спуск (2) |
| 4 | **2011/12** | 3 лют 2012 | Францыя Шамані | Хуткасны спуск (3) |
| 5 | 2 сак 2012 | Нарвегія Квітф'ель | Супергігант (2) |
| 6 | 3 сак 2012 | Хуткасны спуск (4) |

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Клаус Кроль — статыстыка на сайце FIS (англ.)
* Афіцыйны сайт гарналыжніка
* *Клаус Кроль — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вайль.
**Узі Вайль** (іўр.: עוזי וייל; 29 мая 1964, Газіт, Ізраіль) — яўрэйскі празаік, кінасцэнарыст і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 29 мая 1964 года ў кібуцы Газіт, але гадаваўся ў Тэль-Авіве, дзе жыве і цяпер. Разам з Этгарам Керэтам пісаў сцэнарый для тэлекамедыі «Камерны квінтэт». Вёў з'едлівую гумарыстычную калонку ў гарадской газеце "Га-ір", дзе не шкадаваў нікога: ні цара Саламона, ні прэм’ера Нетаньяху. Зрабіў першы ў гісторыі Ізраіля краўдфандынг для свайго рамана — збор сродкаў быў завершаны паспяхова, але ініцыятар быў абвінавачаны ў жабраванні.

Добра вядомы беларускаму чытачу па публікацыях у газетах «Наша Ніва» і «Мы яшчэ тут!», у часопісе ARCHE, а таксама па «Начной чытанцы» Радыё Свабода. Апавяданне Вайля «Чалавек, які скраў Сцяну Плачу» дало назву першаму зборніку ізраільскай прозы па-беларуску.

Беларускія пераклады
--------------------

* Чалавек, які скраў Сцяну Плачу — пер. Павел Касцюкевіч
* Буржуазія задаволена не да канца, Галіяфы, 2018 год, пер. Павел Касцюкевіч
* Дзеткі — ПрайдзіСвет, пер. Павел Касцюкевіч
* Перапіхоны ў Зіхроне і разня ў Хеўроне — ПрайдзіСвет, пер. Павел Касцюкевіч
* Гэта не «Хамас», гэта Смерць, каб яна здохла — Наша Ніва, пер. Павел Касцюкевіч
* Гадзі Блюменталь — ПрайдзіСвет, пер. Павел Касцюкевіч

Спасылкі
--------

* Узі Вайль — «тарашкевіцай»! Belisrael. Народны ізраільска-беларускі сайт
**Філёнга** (ад ням.: füllung, літаральна — напаўненне) — квадратнае або прамавугольнае поле сцяны, пілястры, столі, скляпення і інш. абведзенае рамкай. Філёнгі звычайна рабілі з таго самага матэрыялу, што і сцяну, часам з іншага. Дэкарыравалі скульптурным ці жывапісным арнаментам, геральдычнымі выявамі, фактурнай ці колернай тынкоўкай.

Таксама тонкая дошка або фанера, якая ўстаўляецца ў дзвярную раму і абрамляецца накладным прафіляваным бруском. Такія дзверы называюцца філянговымі.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 563. — ISBN 5-85700-078-5.
* Філёнга // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1984. — Т. 5 кн. 2: Улада — Я / [рэдактар М. Р. Суднік]. — С. 133. — 608 с. — 18 000 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Salsola orientalis** — від кветкавых раслін роду Салянка (*Salsola*) сямейства Аксамітнікавыя (*Amaranthaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Гэта паўкуст вышынёй 15—20 см, пакрыты голай, карычневай карой і крохкімі галінкамі. Лісце паўцыліндрычнае, папярочнае, даўжынёй 15—25 мм, шырынёй 2—2,5 мм, шызае, тупое. Кветкі адзінкавыя, а суквецце сабрана ў пучкі каласападобных кветак у пазухах лісця. Пялёсткі бардовага або фіялетавага колеру, тры ніжнія больш шырокія, круглявыя, астатнія супрациўныя яйцападобныя. Выступ пылавікоў ланцэтны. Плод — арэшак з крыльцамі.

Цвіце ў маі, пладаносіць у кастрычніку. Размнажаецца насеннем і вегетатыўна. Расце на глініста-каменных схілах у ніжнім поясе гор.

Ахова
-----

Галоўная прычына скарачэння колькасці — антрапагенны фактар.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
Не блытаць з дзяржаўным апаратам.
Не блытаць з органам дзяржаўнай улады.
**Органы публічнай улады** — органы, якія рэалізуюць публічную ўладу ў грамадстве (дзяржаве). Органы публічнай улады прызначаны для кіравання грамадствам (дзяржавай) на розных узроўнях. Іх прынята дзяліць на органы дзяржаўнай улады (цэнтральныя, рэгіянальныя) і мясцовыя (органы мясцовага самакіравання).

Сістэма і структура органаў публічнай улады ў асобнай дзяржаве вызначаецца вядучай палітычнай сілай і замацоўваецца ў вышэйшых нарматыўна-прававых актах.
У розных краінах канстытуцыямі ці пастановамі вышэйшых *дзяржаўных органаў улады* вылучаны розныя *органы* і інстытуты, якія адказваюць за павышэнне кантролю над грамадзянамі, федэральнымі, рэгіянальнымі, мясцовымі і замежнымі арганізацыямі і органамі ўлады, партыямі. Напрыклад службы фінансавага кантролю, саветы бяспекі, пракуратуры, цэнтральныя выбарчыя органы.

На рэгіянальным і мясцовых узроўнях колькасць розных *органаў публічнай улады* і самакіравання можа быць рознай і вар’іравацца ў залежнасці ад канстытуцыі краіны і рэгіёнаў, указаў і пастаноў розных *органаў улады* як вышэйшых, так і рэгіянальных.

Гл. таксама
-----------

* Дзяржаўны апарат
* Кіраванне
* Выканаўчая ўлада
* Заканадаўчая ўлада
* Судовая ўлада
* Судовая сістэма Беларусі

Літаратура
----------

1. Тихомиров Ю. А. Административное право и процесс: полный курс. — М.: 2005. — 698 с.
2. А. Н. Головистикова, Ю. А. Дмитриев. Проблемы теории государства и права: Учебник. — М.: ЭКСМО. — 649 с. , 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Орган публічнай улады на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4005298-9 · LCCN: sh85000901 · NDL: 00564990 |
**Пётр Раізій**, **Педра Руіз дэ Морас** (? — 1571) — пісьменнік, прававед, адзін з заснавальнікаў навуковай школы юрыспрудэнцыі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Належаў да школы гуманістаў (або элегантнай юрыспрудэнцыі). Доктар права.

Біяграфія
---------

Паводле паходжання іспанец. Адукацыю атрымаў у Падуанскім і Балонскім універсітэтах, прафесар Кракаўскай акадэміі. З 1551 г. жыў у Вільні, працаваў у складзе судоў і на розных пасадах у Віленскім біскупстве, напісаў некалькі юрыдычных трактатаў. У 1560—1563 выкладаў рымскае і магдэбургскае права ў школе права пры касцёле св. Янаў у Вільні. Быў пробашчам касцёла св. Янаў у Вільні, у свой час не дазволіў прыбыўшым у горад езуітам карыстацца гэтым касцёлам.

З імем Раізія звязана заснаванне ў Вільні ў 1563 г. першай школы права (паводле сведчання Т. Нарбута, там Раізій выкладаў рымскае, саксонскае, магдэбургскае права), якую ен ператварыў у вучылішча юрыспрудэнцыі, дзе арганізаваў падрыхтоўку суддзяў, адвакатаў і іншых судовых чыноўнікаў.

Творчасць
---------

Добрая тэарэтычная падрыхтоўка, веданне рымскага, магдэбургскага, кананічнага права, высокі аўтарытэт вучонага абумовілі далучэнне Раізія да работы над Статутам ВКЛ 1566. Сваёй практычнай і навук дзейнасцю Раізвій зрабіў значны ўклад у развіцце права і культуры ў ВКЛ.

У літаратурна-прававой дзейнасці звяртаўся да актуальных праблем, пераважна звязаных са спадчынным правам. У паэме «Да польскіх магнатаў пра каралеўскі шлюб» (1553) выступіў прыхільнікам спадчыннай манархіі, неабходнасць якой абгрунтоўваў інтарэсамі стабілізацыі становішча ў дзяржаве. У 1561 г. склаў для жамойцкага біскупства канстытуцыю і навелы (законапапажэнні і правілы). У Вільні ўваходзіў у склад дворнага гаспадарскага суда, які разглядаў апеляцыі ад гарадоў з магдэбургскім правам, што паслужыла падставай для напісання працы «Заключэнне Пятра Раізія, каралеўскага юрысконсульта, аб справах, што слухаліся на судовых пасяджэннях Літвы, і аб абскарджанні судовых рашэнняў» (выд. ў 1563 у Кракаве, у 1570 у Франкфурце-на-Майне, у 1572 у Венецыі).

Зноскі
------

1. ↑  Pedro Ruiz de Moros //
2. ↑  Paszenda J. Kościół Św. Jana… S. 266.

Літаратура
----------

* Paszenda J. Kościół Św. Jana w Wilne w okresie jezuickim 1571—1773 // Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. W-wa, 1985. R. XXX. Z. 3.
* Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. Т. 2. — Мн. 2006. — С. 505.
* Малышаў, А. А. Універсітэты Пятра Раізія (1515?—1571) // Традиции университета: от Франциска Скорины до современности: сб. материалов Междунар. науч. конф. Минск, 26—27 октября 2017 г. / Мин-во образования РБ, БГУ; редкол.: С. Н. Ходин [и др.]. — Мн.: Издательский центр БГУ, 2017. — 284, [1] с.: ил. табл. схемы. — C. 182—186. — ISBN 978-985-553-517-2.
* Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стагоддзі: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Энцыкл.; Склад. Г. А. Маслыка; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн: БелЭН, 1995. — 670 с.: іл. — ISBN 985-11-0016-1.
* Раізій Пётр // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 86. — ISBN 985-11-0214-8.
**Аркадзь (Караль Юзаф) Вальтас** (1916 — 16 снежня 1975) — беларускі каталіцкі святар.

Біяграфія
---------

Караль Юзаф Вальтас нарадзіўся ў 1916 годзе ў Львове. Імя Аркадзь ён атрымаў падчас пострыгу і прыняцця ў ордэн францысканцаў у 1933 годзе. Вывучаў філасофію і тэалогію.

У 1941 годзе святар-францысканец быў накіраваны ў Гродна. Арыштаваны нямецкімі акупацыйнымі ўладамі, з 2 кастрычніка 1943 года да 7 красавіка 1944 быў у турме.

Па вайне святар абслугоўваў парафіі ў Гродне, Квасоўцы, Капцёўцы. Сканструяваў у 1960-я гады для гродзенскага касцёла рухомую батлейку і электрычны механізм, які прыводзіць яе ў рух. Для таго часу гэта было дзіўнае прадстаўленне. Фігуркі музыкаў не проста рухаліся па крузе, але і рабілі розныя рухі — здымалі капялюш, паварочваліся, расцягвалі мех баяна. Удзельнічаў у пленэрах, рабіў ілюстрацыі для моладзевага часопіса, рамантаваў гадзіннікі, атрымаў першае месца на ўсесаюзным конкурсе «Голуб міру». У касцёле Маці Божай Анёльскай захаваліся 14 стацый Крыжовага Шляху, зробленыя рукамі ксяндза Аркадзя. Сярод яго жывапіснай спадчыны акварэль, малюнак гуашшу, алоўкам; на выявах беларускія краявіды, гарадскія і вясковыя замалёўкі, паўднёвыя пейзажы.

Памёр Аркадзь Вальтас у Гродне 16 снежня 1975 года ва ўзросце 59 гадоў.

Памяць
------

У правым бакавым нефе касцёла Маці Божай Анёльскай у Гродне размешчана прысвячальная табліца з мармуру з фотаздымкам і надпісам польск.: S.[więtej] P.[amięci] o.[jćec] ARKADIUSZ WALTOS franciszkanin 1916—1975 w dowуd wdzięczności za 35 lat służby Bogu i posługiwania wiernym w tym kościele. W 20-tą rocznicę śmierci/wierni m.[iasta] Grodna. — «Святой памяці айцец Аркадзь Вальтас францысканін 1916—1975 у доказ удзячнасці за 35 гадоў служэння Богу і вернікам у гэтым касцёле. На 20-я ўгодкі пасля смерці вернікі г. Гродна.»

Зноскі
------

1. ↑  bel.sputnik.by
2. ↑  news.arche.by **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 верасня 2021. Праверана 1 верасня 2021.
3. ↑  *Кацярына Дзянісава*, *Наталля Сліж*. Inscriptiones Ecclesiarum Grodnensium: Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканаў // Гарадзенскі палімпсест. ХІІ – ХХ стст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі Горадня, 7 лістапада 2008 г. — Горадня – Беласток, 2008.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Стагановіч.
**Аляксандр Лявонавіч Стагановіч** (25 студзеня 1890 — 28 снежня 1988) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 25 студзеня 1890 года ў вёсцы Несутычы Навагрудскага павета Мінскай губерні ў Расійскай імперыі (сёння Навагрудскі раён Гродзенскай вобласці).

У часе Першай сусветнай вайны знаходзіўся ў складзе Расійскага экспедыцыйнага корпуса ў Францыі.

У 1920 г. вярнуўся ў Заходнюю Беларусь. У 1925 г. уступіў у Беларускую сялянска-работніцкую грамаду. У 1928 г. вылучаны дэпутатам ад Наваградскай акругі ў польскі сойм па спісе «Змагання за Інтарэсы Работнікаў і Сялян» (Zmahańnie za Intaresy Robotnikau i Sielian), але за два дні да выбараў арыштаваны і зняволены. Пасля асабістага заступніцтва маршалка сойму вызвалены. У сойме падчас сваёй кадэнцыі быў сябрам скарбнікам Беларускага сялянска-работніцкага клуба «Змаганне». У канцы 1928 г. адмовіўся ад дэпутацкага мандату ў знак пратэсту супраць супрацоўніцтва з КПЗБ.

4 чэрвеня 1928 года большасцю галасоў дэпутатаў сойму быў пазбаўлены дэпутацкай недатыкальнасці, а пазней быў арыштаваны з абвінавачваннем у антыдзяржаўнай дзейнасці і за прыналежнасць да БСРГ, асуджаны на шэсць гадоў турмы. У лютым 1929 г. польскі сойм адабраў ягоны мандат.

У Другую сусветную вайну падчас нямецкай акупацыі быў кіраўніком Беларускай народнай самапомачы на Наваградскую акругу. З лета 1944 г. — у эміграцыі.

Адзін з ініцыятараў аднаўлення Рады БНР, браў удзел у з’едзе ў Остэргофене, дзе было заяўлена пра аднаўленне дзейнасці Рады. Пад канец 1940-х гг. выехаў у ЗША. Быў сябрам Беларуска-амерыканскага задзіночання, Згуртавання беларускіх ветэранаў і япархіяльнай Рады БАПЦ. Ад 1957 г. — намеснік Прэзідэнта Рады БНР.

Памёр 28 снежня 1988 года. Пахаваны ў Іст-Брансуіку на могілках царквы Жыровіцкай Божай Маці БАПЦ.

Успаміны
--------

Пасля смерці Аляксандра Стагановіча з дазволу і пры фундацыі дачкі Тамары Стагановіч былі надрукаваныя ўспаміны Аляксандра Стагановіча. «Успаміны пасла» былі першай кнігай у серыі «Беларуская мемуарная бібліятэка» выдавецтва «Лімарыус» ў 2011 годзе, потым яшчэ перавыдаваліся. У 2014 годзе пры падтрымцы Тамары Стагановіч была заснаваная прэмія за найлепшую кнігу ў галіне непрыдуманай літаратуры імя Аляксандра і Марыі Стагановічаў. Прэмія ўручалася ў 2015 і 2017 гадах.

Зноскі
------

1. ↑  Успаміны пасла **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 мая 2021. Праверана 13 мая 2021.
2. ↑  Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 28 кастрычніка. Аляксандр Стагановіч

Літаратура
----------

* Jacek Majchrowski, *Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej*, Warszawa, 1994
* Успаміны пасла / Аляксандр Стагановіч; прадм. А. В. Пашкевіча; камент. А. В. Пашкевіча, А. Э. Гардзіенкі. — Мінск: Лімарыус, 2011. — 270 с.: іл. — (Беларуская мемуарная бібіліятэка).

Спасылкі
--------

* Наша Ніва. Успаміны пасла: невядомыя мемуары беларускага палітыка
* Стагановічы: успаміны з жыцця і жыццё ўспамінаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000000389644103 · LCCN: no2012016174 · SUDOC: 165010002 · VIAF: 283089642 |
**39-я армія** (39 А) — фарміраванне РСЧА падчас Вялікай Айчыннай вайны і пасля яе.

Вялікая Айчынная вайна
----------------------

Сфарміравана 15 лістапада 1941 года ў Архангельскай ВА. 22 снежня ўключана ў склад Калінінскага фронту. Была ўведзена ў баі на стыку 22-й і 29-й армій. Удзельнічала ў баях пад Ржэвам і Масквой. Трапіла ў акружэнне. У канцы ліпеня 1942 года, пасля выхаду асобных сіл з акружэння, 39-я армія была расфармаваная, паколькі да таго часу яна фактычна перастала існаваць.

  

  

  

Аднак 8 жніўня 1942 года адноўлена на базе 58-й арміі другога фарміравання.

Да лістапада 1942 года войскі Арміі абаранялі мяжу на паўночны захад ад Ржэва. У пачатку 1944 года армія ўдзельнічала ў Віцебскай аперацыі, у чэрвені - Віцебска-Аршанскай аперацыі, потым - Каўнаскай аперацыі. Зімой і вясной 1945 года вяла баявыя дзеянні ва Усходняй Прусіі.

  

  

1 мая 1945 года армія была выведзена ў Рэзерв Стаўкі ВГК. У маі-чэрвені 1945 года перадыслакавана ў Манголію і 20 чэрвеня ўключана ў склад Забайкальскага фронту. У яго складзе ўдзельнічала ў Савецка-японскай вайне.

1. ↑  Тридцать девятая армия // «Ташкент» — Ячейка стрелковая / [под общ. ред. А. А. Гречко]. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1976. — (Советская военная энциклопедия).
2. ↑  «Ташкент» — Ячейка стрелковая / [под общ. ред. А. А. Гречко]. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1976. — С. 112. — (Советская военная энциклопедия).
3. ↑  «Ташкент» — Ячейка стрелковая / [под общ. ред. А. А. Гречко]. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1976. — С. 113. — (Советская военная энциклопедия).
Перадпалеская правінцыя (2001)
**Перадпале́ская праві́нцыя** — фізіка-геаграфічны рэгіён Беларусі, распасціраецца вузкай, крыху пашыранай у цэнтры паласой ад заходняй да ўсходняй мяжы краіны і займае 22 % тэрыторыі. Прымеркавана да паўднёвай часткі Беларускай антэклізы, Аршанскай упадзіны, Жлобінскай седлавіны і Варонежскай антэклізы. Правінцыя падзяляецца на шэраг раўнін:

* Пружанская раўніна
* Баранавіцкая раўніна
* Слуцкая раўніна
* Пухавіцкая раўніна
* Цэнтральнабярэзінская раўніна
* Бабруйская раўніна
* Алаўская раўніна
* Чачорская раўніна

Асадкавыя пароды — дэвонскія, мелавыя, палеагенавыя і неагенавыя, перакрытыя адкладамі антрапагену. Антрапагенавая тоўшча (40—80 м) складзена з водна-ледавіковых і марэнных утварэнняў. Сучасны рэльеф утвораны пераважна сожскім ледавіком, у далейшым значна перапрацаваны і зменены эразійна-дэнудацыйнымі працэсамі. Характэрна выраўнаваная паверхня з абсалютнымі вышынямі 150—180 м.

Большая частка правінцыі занята Цэнтральнабярэзінскай водна-ледавіковай раўнінай, якая паступова паніжаецца ў бок поўдня. Яна складзена з водна-ледавіковых адкладаў з выступамі асноўнай марэны. На захадзе і паўднёвым захадзе раўніны трапляюцца кароткія дэнудаваныя (180—190 м) марэнныя грады — Салігорская і Любанская. На захадзе ляжаць Баранавіцкая (160—180 м) і Прыбужская (170—200 м) раўніны, на ўсходзе — Чачорская раўніна (150—180 м). Тыповымі з’яўляюцца дзюнна-ўзгорыстыя формы, суфазійныя западзіны, лагчыны сцёку з азёрападобнымі пашырэннямі; сустракаюцца яры і лагчыны. Рачныя даліны, выцягнутыя з поўначы на поўдзень, урэзаныя на глыбіню 15—25 м, даволі шырокія. Самая шырокая даліна ракі Дняпро.

Клімат цёплы, умерана вільготны і няўстойліва вільготны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −5 °C да −6,8 °C, ліпеня 18—18,5 °C. Сума тэмператур вышэй за 10 °C складае 2200—2400 °C, вегетацыйны перыяд — 185—200 сутак. Ападкаў выпадае ў сярэднім 600—700 мм. Рэкі правінцыі звязаны ў асноўным з сістэмай ракі Дняпро і яго прытокаў. Шмат вадасховішчаў, найбольшыя — Любанскае, Чыгірынскае, Асіповіцкае, Салігорскае.

Пераважаюць дзярнова-падзолістыя глебы, якія займаюць каля паловы тэрыторыі. На долю дзярнова-падзолістых забалочаных глеб прыпадае 20 %, тарфяна-балотных — 13 %, алювіяльных — 11 %. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі ў асноўным пад ворывам (больш за 50 %). Лясістасць каля 40 %. Лясы хваёвыя (64 %), драбналістыя — карэнныя (12 %) і вытворныя (10 %), шыракаліста-хваёвыя (9 %). Доля лугоў і адкрытых балот не перавышае 10 %.

Для правінцыі тыповыя сярэдневышынныя (водна-ледавіковыя і марэнна-зандравыя) і нізінныя (азёрна-балотныя) ландшафты.

Літаратура
----------

* *Марцінкевіч Г. І.* Фізіка-геаграфічнае раянаванне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 2. — 760 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0310-1. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 2).
* Перадпале́ская праві́нцыя // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 575. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
**Гаўрыіл (Габрыэль) Календа** (каля 1606, Вільня — 18 лістапада 1674) — дзеяч уніяцкай царквы. З беларускага шляхецкага роду герба «Календа» (адмена герба «Белты»).

У 1626 г. уступіў у ордэн базыльян. Вучыўся ў калегіумах Брунсберга (цяпер г. Бранева, Польшча; 1627—1630), Вены і Рыма (1633—1639). 3 1633 г. святар. У 1642—1655 гг. пры мітрапаліце Антонію Сяляве, з 1653 г. каад'ютар (памочнік-намеснік) полацкага архіепіскапа. Архіепіскап полацкі (1655—1674), адміністратар Кіеўскай мітраполіі (1655—1665). Протаархімандрыт базыльянскага ордэна (1666—1674), архімандрыт супрасльскі, беразвецкі, ляшчынскі. Мітрапаліт кіеўскі і галіцкі (1665—1674).

Дзейнасць Календы прыпала на час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 г. калі на тэрыторыі, занятай маскоўскімі войскамі і казакамі, уніяцкія цэрквы скасоўваліся, а на заходніх землях ВКЛ рымска-каталіцкія біскупы імкнуліся падпарадкаваць уніятаў сваёй уладзе. Ва ўмовах няпэўнасці рымскі Папа Аляксандр VII не зацвярджаў Календу мітрапалітам. Да 1660 г. ратуючыся ад расійскіх і шведскіх войск, Календа вандраваў па гарадах ВКЛ. У 2-й палове 1660-х г. пералом у настроях шляхты на карысць уніі і асабістыя намаганні Календы паспрыялі яго зацвярджэнню мітрапалітам і выданню ў 1667—1668 гг. каралём і соймам пастаноў, якія аднаўлялі правы грэка-каталіцкай іерархіі і гарантавалі перадачу ім незанятых праваслаўных епархій. Дамогся вяртання царкоўнай маёмасці, страчанай у час вайны, заключыў з рымска-каталіцкай царквой пагадненне аб забароне лацінскім ксяндзам браць дзесяціну з уніятаў. Унутры царквы імкнуўся да адзінаўладдзя. У 1660-я г. ўвайшоў у сутыкненне з базыльянамі: вывеў з падпарадкавання ордэну шэраг манастыроў і зрабіў іх архімандрыямі, перадаўшы епіскапам. У 1661 г. на Супрасльскай капітуле самачынна спрабаваў абвясціць сябе протаархімандрытам — галавой ордэна базыльян, аднак гэта рашэнне было скасавана рымскім Папам Аляксандрам VII. У 1666 г. на Берасцейскім капітуле для захавання ўнутрыцаркоўнага спакою зноў абраны протаархімандрытам базыльян. Падтрымка ім у гэты перыяд ордэна і перадача яму архімандрый выклікала канфлікт з епіскапатам. Спробы Календы адлучыць нязгодных архірэяў ад царквы і ўсталяваць неабмежаваную ўладу зноў былі спынены папствам.

Памёр у Супраслі (Польшча). Пахаваны ў Полацку.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Historia Kościoła w Polsce. Tom 1. Część 2. — Poznań — Warszawa, 1974.
* *Коялович, М. О.* Литовская церковная уния. Том 2. — СПб.: Типография духовного журнала «Странник», 1861.
* *Николай (Долматов), архим.* Супрасльский Благовещенский монастырь: историко-статистическое описание / Составил архимандрит Николай (Долматов). — СПб.: Синодальная типография, 1892.
* *Роман Лукань ЧСВВ* Митрополит Гавриїл Юрій Колєнда ЧСВВ. Почитатель св. Йосафата // *«Місіонар»*. — 1943. — С. 96-97.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000000385803779 · LCCN: n85385154 · NUKAT: n2013149129 · VIAF: 241991041 |
**Сяргей Аляксандравіч Баланчук** (укр.: Сергій Олександрович Баланчук; 31 сакавіка 1975, Кіеў, УССР, СССР — 7 жніўня 2022, каля Бахмута, Данецкая вобласць, Украіна) — украінскі футбаліст, абаронца, ваеннаслужачы, які загінуў падчас уварвання Расіі ва Украіну.

Біяграфія
---------

Сяргей Баланчук з’яўляецца выхаванцам футбольнай школы кіеўскага «Дынама». За асноўную каманду Сяргей правёў усяго толькі 4 матчы ў сезоне 1995/1996. Знаходзіўся ў арэндзе ў фарм-клубах кіеўскага «Дынама», кіеўскім ЦСКА і «Макабі» з Хайфы. З апошнімі стаў уладальнікам Кубка Ізраіля ў 1998 годзе і бронзавым прызёрам чэмпіянату Ізраіля ў 1999 годзе. У 1999 годзе перайшоў у футбольны клуб «Ворскла», дзе найбольшым поспехам было чацвёртае месца ў чэмпіянаце Украіны і кваліфікацыя ў Кубак УЕФА. У сезоне 2002/2003 знаходзіўся ў арэндзе ў харкаўскім «Металісце». Пасля вяртання з арэнды завяршыў прафесійную кар’еру.

Пасля пачатку расійскага ўварвання ва Украіну, у красавіку 2022 года Сяргей Баланчук быў прызваны ва Узброеныя Сілы Украіны. Загінуў 7 ліпеня 2022 года падчас баёў за горад Бахмут у Данецкай вобласці з прычыны артылерыйскага абстрэлу. Пахаваны ў Кіеве на Лясных могілках.

Крыніцы
-------

1. ↑  Воспитанник "Динамо" погиб, защищая Украину (руск.) (9 ліпеня 2022).
2. ↑  В Киеве простились с воспитанником "Динамо" Сергеем Баланчуком, которого убили россияне. Фоторепортаж (руск.) (16 ліпеня 2022).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | allplayers.in.ua · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · УАФ |
Макацёр
**Макотра** або **макацёр** — ганчарны посуд у выглядзе перавернутага ўсечанага конуса, прызначаны для расцірання маку, гатавання ежы ў печы. Выраблялі з шэрай або чырвонай гліны з дамешкам пяску і жарствы. 

Вядомы па раскопках Віцебска, Мінска, Мсціслава, Ракава, паселішча Сямёнавічы Уздзенскага раёна Мінскай вобласці і інш. Цэлыя макотры пачатку 17 ст. выяўлены на Віцебскім Верхнім замку (выш. 16 см, дыяметр донца 17 см, вусця 21 см, таўшчыня сценак 1 см, аб'ём 4 л) і ў Крычаве (вышыня 8,5 см, дыяметр донца 11,5 см, вусця 13,5 см, аб'ём 1,5 л). Вядомы паліваныя макотры 17 ст. якія выкарыстоўваліся для заквашвання цеста і інш. У рускіх пісьмовых крыніцах з 16 ст. пад назвай «*маковницы*», упамінаюцца ў беларускіх крыніцах пачатку 17 ст. У традыцыйным побыце беларусаў захоўваліся да пачатку 20 ст.

Літаратура
----------

* *Калядзінскі Л. У.*, Макотра // Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя. У 2 т. Том 2. Л-Я. — Мн, 2011. — 464 с. — С. 56.
**Мухамад Аліевіч Султанаў** (1915.2.2 — Ташкент — 1980.12.7) — гельмінтолаг, член-карэспандэнт АН Узбекістана (1968), доктар біялагічных навук (1963).

Біяграфія
---------

Скончыў Сярэднеазіяцкі ўніверсітэт (1937). Малодшы навуковы супрацоўнік Інстытута заалогіі і паразіталогіі АН Узбекістана (1941—43), старшы навуковы супрацоўнік (1943—56), загадчык гельмінталагічнай лабараторыі (1956—78), намеснік дырэктара па навуковай рабоце, дырэктар (1962—66).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковая дзейнасць прысвечана вывучэнню гельмінтаў свойскай і паляўнічай птушкі і іншых прадстаўнікоў паразітафаўны дзікіх жывёл Узбекістана і распрацоўцы мер барацьбы з імі.

Літаратура
----------

* Gelminti domashnix i oxotnichyepromislovix ptits Uzbekistana. T. 1967, Gelminti domashnix melkopitayushix Uzbekistana (v soavtorstve), T. 1975.
**Ян Пянкальскі** (1595—1679) — мемуарыст, кальвінскі дзеяч, адміністратар радзівілаўскіх маёнткаў.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду герба «Адрованж».

Сцвярджаў, што паходзіў з Малюш у Кракаўскім ваяводстве. Атрымаў выдатную[*удакладніць*: камент.] адукацыю. На службу да падчашага вялікага літоўскага Януша Радзівіла патрапіў у 1613 г. і даволі хутка стаў сакратаром князя, нават пісаў яго прыватныя лісты. Праз 4 гады заняў пасаду княжацкага падскарбія.

Пасля смерці князя Януша, у 1620 г. перайшоў на службу да ягонай удавы Альжбеты Сафіі Радзівіл, а прыкладна ў 1630 г. — да князя Крыштапа Радзівіла, гетмана вялікага літоўскага. Займаўся набыццём зброі для князя, які рыхтаваўся да смаленскай выправы. У 1637 г. стаў старастам у Біржах, кіраваў маёнткам і фартыфікацыйнай будоўляй вакол замка. Нямала спрычыніўся да развіцця мястэчка, запрашаючы ў Біржы рамеснікаў. За працу атрымаў дазвол на выкуп маёнтка Завулкі пад Капылём, які пераўтварыў у сваю цэнтральную сядзібу.

Пасля смерці Крыштапа служыў яго сыну Янушу, а ў 1645 г. перайшоў да Багуслава Радзівіла. Вандраваў з ім па Заходняй Еўропе. Бараніў радзівілаўскія маёнткі ў часы вайны з Масквой 1654—1667 гг..

Трохі раней займаўся па волі Радзівілаў пошукам месца для будоўлі і будоўляй збору ля Венграва, назіраў за давяршэннем прац па будаўніцтве збора ў Свідачы, за рэстаўрацыяй збора ў Слуцку і дома для слуцкага казнадзея. У сінодзе Ядноты Літоўскай браў удзел як пісар цывільны свецкі.

У 1671 г. абавязаўся фінансаваць друк падрыхтаванага Паўлам Дземітровічам «Вызнання евангельскай веры».

Быў хранікёрам, радзівілаўскім гісторыкам і мемуарыстам. Захаваліся копіі яго мемуараў.

Сям’я
-----

У першым шлюбе з Эўфіміяй фон Тэрмо, прыдворнай дамай княгіні Альжбеты Сафіі Радзівіл. З ёй меў дачку і двух сыноў. Першы сын загінуў у 1653 годзе ў сечы пад Батогам. Другі, Тобіяс, спачатку паручык у войску ВКЛ і агент Багуслава Радзівіла, пазней суддзя гродскі віленскі, каралеўскі сакратар і лоўчы віленскі. 

У другім шлюбе з 1653 года з Марыянай з Брастоўскіх меў двух сыноў, Стафана (пам. 1735), віленскага лоўчага, і Яна, хросным бацькам якога стаў князь Багуслаў Радзівіл.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Продкі Адама Міцкевіча - дзеячы Рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім / Зміцер Юркевіч // Евангельская Царква Беларусі: гісторыя і сучаснасць / [укладальнікі: А. І. Бокун, А. У. Унучак, Ю. А. Бачышча]. — Мінск. — 2018. — Вып. 3. — С. 197―209
2. 1 2  Таямніцы Міцкевіча "па мячы" **(нявызн.)**. *kimpress.by*. Праверана 15 красавіка 2024.
*Sorghum bicolor Moderne*
**Sorghum bicolor** — расліна, від роду Сорга сямейства Метлюжковыя. Распаўсюджана ў Афрыцы ад Егіпта да ЮАР, адзічэлыя расліны сустракаюцца ў Амерыцы і Індыі.

Апісанне
--------

Аднагадовыя расліны, вышынёй ад 2 да 6 метраў, сцёблы шматлікія, разгалістыя, тоўстыя, маюць ад 8 да 20 лістоў. Даўжыня лісця 40-90 см, шырыня 5-10 см, плоскія, завостраныя. Суквецце — мяцёлкі, даўжынёй 30-60 см, шырынёй 10-25 см, шчыльныя, эліптычныя, колер зялёны, жаўтаваты ці карычневы. Галінкі кароткія, тонкія. Каласкі размешчаны парамі на галінах мяцёлкі, верхні каласок звычайна мужчынскі, бясплодны, а ніжні — пладаносны. Плод — зярняўка. Квітнее ў ліпені-жніўні.

Ужыванне
--------

### Ежа

Зерне сорга ўтрымлівае безглютен і крухмал. У многіх частках Азіі і Афрыкі збожжа сорга выкарыстоўваецца для стварэння аладак. У Індыі з сорга гатуюць індыйскі хлеб *бхакры*. У Тунісе традыцыйная крэмавая страва рыхтуецца з молатых зерняў сорга, малака і цукру. У Цэнтральнай Амерыцы аладкі часам рыхтуюць з сорга, хоць кукуруза з’яўляецца пераважнай культурай. Сіроп салодкага сорга выкарыстоўваецца як патака ў некаторых частках ЗША.

### Алкаголь

У Кітаі сорга вядома як гаалян (高粱), яго ферментуюць і пераганяюць для стварэння спірту байцзю (白酒). У Тайвані, на востраве Цзіньмэнь, з сорга гатуюць лікёр. У некалькіх краінах Афрыкі, уключаючы Зімбабвэ, Бурундзі, Малі, сорга чырвонага і белага гатункаў выкарыстоўваецца для гатавання традыцыйнага непразрыстага піва.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  O P Sharma (1993). *Plant Taxonomy*. Tata McGraw-Hill. p. 439. ISBN 978-0-07-460373-4.
4. ↑  Colleen Taylor Sen (2004). *Food Culture in India*. Greenwood Publishing Group. p. 80. ISBN 978-0-313-32487-1.
5. ↑  "Le sorgho "Droô «, la collation hivernale» Архівавана 20 мая 2021.. *wepostmag*. May 28, 2012. Retrieved 2020-04-24.
6. ↑  «Sorghum and millets in human nutrition». Архівавана 18 лютага 2019. www.fao.org.
7. ↑  "Sweet Sorghum : A New «Smart Biofuel Crop». agribusinessweek.com. 30 June 2008. Archived from the original on 27 May 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Кругасвет · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119511650 · GND: 4181863-5 · LCCN: sh85125316 · NKC: ph721436 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Абацтва (значэнні).
Абацтва Монтэ-Касіна
**Аба́цтва** (лац.: Abbatia) — каталіцкі кляштар, які належыць якому-небудзь манаскаму ордэну, кіруемы абатам (мужчынскі) ці абатысай (жаночы), падпарадкоўваецца біскупу, а часам непасрэдна Рымскаму Папе. Некаторыя абацтвы, якія не трапляюць пад юрысдыкцыю мясцовага біскупа, разам са сваёй тэрыторыяй і духавенствам утвараюць **удзельныя** (лац.: abbas nullius) ці **тэрытарыяльныя** абацтвы (лац.: abbas territorialis).

Першае каталіцкае абацтва — бенедыкцінскае — узнікла ў VI стагоддзі ў Монтэ-Касіна (Італія).

Буйныя і багатыя кляштары ў феадальнай Заходняй Еўропе нярэдка карысталіся вялікім уплывам і аўтарытэтам у грамадстве, гулялі важную эканамічную ролю, аказвалі істотны ўплыў на рэлігійную і свецкую палітыку. Абацтвы з'яўляліся галоўнымі ачагамі заходнееўрапейскай культуры, у якіх захоўваліся і перапісваліся старажытныя рукапісы, вяліся хронікі, ажыццяўлялася навучанне. Абацтвы аказалі ўплыў на развіццё еўрапейскай архітэктуры: першыя ўзоры раманскага стылю з'явіліся ў абацтве Клюні, а гатычнага — у абацтве Сен-Дэні.

Найбольш вядомыя абацтвы — Клюні, Сен-Дэні, Пор-Руаяль, Санкт-Гален, Фульда, Монтэкасіна. У Свяшчэннай Рымскай імперыі найбольш магутныя абацтвы мелі статус імперскіх.

У XVI—XVII стагоддзях абацтвы паступова страцілі свой уплыў на грамадскае жыццё еўрапейскіх краін. Шматлікія абацтвы былі ліквідаваны, але некаторыя працягваюць існаваць і цяпер.

Каталіцкі «Кодэкс кананічнага права» (1983) прыраўнаваў абацтвы да кляштараў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1), стар. 16.
* Вялікая савецкая энцыклапедыя
**Бельгійскае Конга** — калонія Бельгіі, якая існавала на тэрыторыі сучаснай Дэмакратычнай Рэспублікі Конга пасля таго, як 15 лістапада 1908 года кароль бельгійцаў Леапольд II прадаў Незалежную дзяржаву Конга бельгійскай дзяржаве, і да абвяшчэння незалежнасці Конга 30 чэрвеня 1960 года. На чале калоніі стаяў генерал-губернатар, які прызначаўся бельгійскім парламентам. Сталіцамі з’яўляліся гарады Бома (да 1926) і (пазней) Леапольдвіль; іншыя буйныя цэнтры — Стэнлівіль і Элізабетвіль.

Асноўная эканамічная дзейнасць была засяроджана ў правінцыі Катанга. Галоўным артыкулам прыбытку была здабыча карысных выкапняў. У гады нацысцкай акупацыі Бельгіі горнарудная прадукцыя Конга вывозілася ў Вялікабрытанію і ЗША. У прыватнасці, менавіта ў Катанзе быў атрыманы уран для атамных бомбаў, скінутых на Хірасіму і Нагасакі.

У 1921 г. баптысцкі прапаведнік Сымон Кимбангу заснаваў нацыянальна-вызваленчы рух кімбангізм пад лозунгам «Конга — кангалезцам». Спачатку гэта былі таемныя таварыствы, пасля вайны ім на змену прыйшлі культурна-асветніцкія супольнасці, прафсаюзы арганізацыі і палітычныя партыі.
На чале нацыянальна-вызваленчага руху ўсталі Патрыс Лумумба (Нацыянальны рух Конга) і Жазеф Касавубу (Альянс баконга).
Пасля здабыцця ў 1960 годзе незалежнасці Рэспубліку Конга ахапіў востры палітычны крызіс. Актывізаваліся сепаратысцкія сілы, былі абвешчаны Рэспубліка Катанга на чале з М.Чомбэ і дзяржава Паўднёвае Касаі на чале з А.Калонджы. Крызіс працягваўся 5 гадоў, да прыходу да ўлады Жазефа Мабуту. За гэты час у краіне гвалтоўнай смерцю загінула больш за 100 тыс. чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  История Заира Архівавана 20 кастрычніка 2013. в Большой советской энциклопедии
2. ↑  Andrew Jon Rotter. *Hiroshima: The World’s Bomb*. Oxford University Press, 2008. Page 63.
3. ↑  Africa 1960—1970: Chronicle and Analysis

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (12-th) · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n80061023 · NKC: ge832212 · SUDOC: 050165070 · VIAF: 172299500 |