**Нікалае Чаўшэску** (рум.: Nicolae Ceauşescu, 26 студзеня 1918, Скарнічэшці, жудзец Олт — 25 снежня 1989, Тыргавіштэ, Дымбавіца, Сацыялістычная Рэспубліка Румынія) — румынскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генеральны сакратар ЦК Румынскай камуністычнай партыі (РКП) з 1965. Прэзідэнт СРР ў 1974—1989 гадах. Зрынуты ў выніку Румынскай рэвалюцыі 1989 года.

Вылучаўся сваёй адносна нейтральнай знешняй палітыкай: трымаўся аўтаноміі ўнутры сацыялістычнага блоку краін (не байкатаваў алімпіяду ў Лос-Анджэлесе у 1984, устрымаўся ад уводу войскаў у Чэхаславакію ў 1968), але імкнуўся захоўваць добрыя адносіны з СССР. Добрыя стасункі з Заходняй Еўропай дазвалялі яму атрымліваць буйныя крэдыты, якія ў значнай ступені забяспечылі эканамічны рост ў 1960-1970-я гады. Між тым унутры краіны праводзіў усё болей жорсткую, аўтарытарную палітыку, паступова насаджваючы культ сваёй асобы. Але рост запазычанасці прымусіў Чаўшэску пагадзіцца на рэжым жорсткай эканоміі і зніжэнне ўзроўню жыцця насельніцтва. Гэты і шэраг іншых фактараў (у тым ліку крызіс сацыялістычнага лагеру, зніжэнне цэн на нафту) прывялі да антыкамуністычнай рэвалюцыі, у час якой узброеныя сілы забілі каля 50 мужчын, жанчын і дзяцей, звяржэння і расстрэлу Нікалае Чаўшэску.

Непасрэднай падставай дзеля Румынскай рэвалюцыі 1989 года, якая зрынула рэжым Чаўшэску, сталі хваляванні румынскіх венграў у Тымішаары. У час рэвалюцыі Чаўшэску здолеў збегчы на верталёце са сталіцы, але ў выніку быў схоплены румынскім войскам і, разам са сваёй жонкай Еленай паўстаў перад трыбуналам. Трыбунал абвінаваціў Чаўшэску ў злачынствах супраць дзяржавы, генацыдзе ўласнага народа, адкрыцці таемных рахункаў у замежных банках і падрыве нацыянальнай эканомікі.

Растраляны разам з жонкай 25 снежня 1989 года па прысудзе трыбунала, праз некалькі месяцаў пасля судовага пасяджэння. Уся маёмасць была канфіскавана. Смерць Чаўшэску адзначыла канец ланцужка антыкамуністычных рэвалюцый, якія адбыліся ў 1989 годзе ў Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе.

Біяграфія
---------

### Раннія гады

Дом, дзе нарадзіўся Нікалае Чаўшэску
Чаўшэску ў 15 гадоў, у час першага арышту (1933)
Нікалае Чаўшэску нарадзіўся 26 студзеня 1918 года ў вёсцы Скарнічэшці ў сялянскай сям’і, стаўшы трэцім дзіцём у сям’і з дзесяці дзяцей. Сям’я будучага румынскага лідара жыла даволі бедна — у невялікім трохпакаёвым доме без электрычнасці. Бацьку Нікалае, Андруцэ Чаўшэску, належала тры гектары сельскагаспадарчай зямлі і некальмі авечак; таксама вялікі прыбытак яму прыносіла кравецкая справа. Нягледзячы на сціплы дастатак, Андруцэ здолеў даць сыну пачатковую адукацыю, уладкаваўцы Нікалае ў вясковую школу, якую той скончыў у 11 гадоў. Пазней сам Чаўшэску пісаў пра сваё дзяцінства: «З’яўляючыся сялянскім сынам, я зведаў прыгнёт памешчыкаў, а з адзінаццаці гадоў і капіталістычную эксплуатацыю».

У адзінаццацігадовым узросце Чаўшэску пераехаў у Бухарэст, дзе спачатку жыў са сваёй старэйшай сястрой, Нікулінай Русеску. У сталіцы працаваў на адным з заводаў і пачаў вучыцца шавецкаму рамяству, уладкаваўшыся вучнем да шаўца. У гэты перыяд Чаўшэску меў даволі сціплы прыбытак, што прымусіла яго заняцца дробным крадзяжом.

### Партыйная дзейнасць у каралеўскай Румыніі (1933—1944)

У 15 гадоў уладкаваўся падмайстрам у невялічкую шавецкую майстэрню Аляксандра Сандулеску, актыўнага члена Румынскай камуністычнай партрыі (РКП), якая ў той час знаходзілася на нелегальным становішчы. Менавіта ён прывабіў Чаўшэску да дзейнасці ў працоўным руху ў 1933 годзе. Нікалае ўступіў у Камуністычны саюз моладзі (КСМ) Румыніі. Тады ж ён упершыню апынуўся ў турме; пазней ён неаднаразова трапляў у розныя турмы Румыніі. Быў арыштаваны ў 1934 годзе, у час забастоўкі чыгуначнікаў: яго арыштавалі за збор подпісаў пад петыцыяй супраць суда над забастоўшчыкамі. У той час за ім замацавалася рэпутацыя актыўнага прапагандысцкага працаўніка, камуніста і антыфашыста. Чаўшэску правёў у зняволенні 2 гады, адбываючы ў тым ліку тэрмін у тым ліку ў катаржнай турме дзеля палітычных вязняў «Дафтана», вядомай сваімі цяжкімі ўмовамі, дзе пазнаёміўся з многімі вядомымі функцыянерамі кампартыі (у прыватнасці, з Георгэ Геаргіу-Дэжам), Ківу Стойкам, Эмілем Бондараш, Аляксандру Магіарош. У «Дафтане» Чаўшэску займаецца вывучэннем тэорыі марксізму пад кіраўніцтвам Геаргіу-Дэжа, пазней Геаргіу-Дэж узяў маладога камуніста пад свой патранаж. У час зняволення ён, як і многія камуністы, спазнаў катаванні з боку супрацоўнікаў турмы; у рэшце рэшт гэта прывяло да таго, што ён пачаў заікацца. Генерал-апазіцыянер Штэфан Косцял пазней выказваўся пра маладога Чаўшэску: «Чаўшэску быў абмежаваным камуністам-энтузіастам, які сам верыў у бязглуздзіцу, якую прапаведваў. Гэта выглядала досыць дзіўна, таму большасць вязняў пазбягалі яго».

У сярэдзіне 1930-х гадоў Чаўшэску наведаў з партыйнымі заданнямі многія гарады Румыніі — Бухарэст, Краёва, Кымпулунг-Мусчэл, Рымніку-Вылчэ. У час гэтых візітаў яго не аднойчы арыштоўвалі.

У 1936 годзе ўступіў у РКП. На гэты момант яго постаць стала добра вядомай румынскай каралеўскай тайнай паліцыі «Сігуранцы»: у асабістай справе «Сігуранцы» Чаўшэску названы «небяспечным камуністычным агітатарам» і «распаўсюднікам камуністычных і антыфашысцкіх агітацыйных матэрыялаў». 6 ліпеня 1936 года суд горада Брашова па дадзеных абвінавачваннях прысудзіў Чаўшэску да турэмнага зняволення тэрмінам на 2 гады, а таксама дадаткова на год і 6 месяцаў зняволення і 1 год прымусовага пражывання ў Скарнічэшці за непавагу да суда. Пераважную частку тэрміну Чаўшэску праводзіць у турме «Дафтана». Пасля выхаду з турмы ў 1939 годзе, у час ваеннага параду, ён знаёміцца з маладой камуністкай-падпольшчыцай Еленай Пятрэску, якая нарадзілася ў 1939 годзе ў сям’і фермера і пачала сваю працоўную дзейнасць на тэкстыльнай фабрыцы. Пазней, у 1946 годзе, Елена і Нікалае пабраліся афіцыйным шлюбам; Елена Чаўшэску і ў будучыні аказвала значны ўплыў на палітычнае жыццё Румыніі.

У 1940 годзе Чаўшэску зноў арыштаваны і асуджаны за «змову супраць грамадскага парадку». Усю вайну ён правёў у турмах і концлагерах, такіх як «Жылава» (1940), «Карансебеш» (1942), «Вэкэрэшць» (1943). У 1943 годзе яго пераводзяць у канцлагер «Тыргу-Жыу», дзе ў той час знаходзіцца Георгэ Геаргіу-Дэж.

### Партыйная і дзяржаўная дзейнасць у сацыялістычнай Румыніі (1944—1965)

Пад канец вайны, у 1944—1945 гадах — сакратар ЦК Камуністычнага саюза моладзі. У 1945 годзе Румынія была занята савецкімі войскамі, ёй быў навязаны прасавецкі, сацыялістычны лад. Кар’ера Чаўшэску, нядаўняга падпольшчыка-камуніста, пайшла ўверх. У канцы 1940-х — сакратар абласнога камітэта партыі спачатку ў Добруджы, потым у Алтэніі. У 1948—1950 — міністр сельскай гаспадаркі, у 1950 — намеснік міністра нацыянальнай абароны ў званні генерал-маёра, у 1951 — старшыня палітычнага ведамства ва ўзброеных сілах, у 1952 — член ЦК кампартыі. Падтрымліваў сакратара партыі Г. Геаргіу-Дэжа ў барацьбе за ўладу з «масквічкай» А. Паўкер, якую ў 1952 годзе пазбавілі партыйных паўнамоцтваў («масквічы» — партыйныя лідары, якія ў час вайны знаходзіліся на тэрыторыі СССР). У 1954 годзе Чаўшэску быў абраны сакратаром ЦК кампартыі, а ў 1955 — членам Палітбюро.

У 1961 годзе з’явіўся румынскі варыянт «нацыянальнага камунізму», які ўключаў у асноўным супраціў палітычнаму курсу М. С. Хрушчова на эканамічную інтэграцыю.

### Кіраванне (1965—1989)

У 1965 годзе Чаўшэску быў абраны генеральным сакратаром ЦК (фактычна лідарам краіны), заняў пасаду старшыні Дзяржаўнага сходу, а ў 1974 — пасля змены канстытуцыі, — прэзідэнтам Румыніі. 

Вёў палітыку адносна нейтральнай краіны, маючы актыўныя стасункі і з краінамі сацыялістычнага лагеру, і з дэмакратычнымі дзяржавамі Захаду. Яго ўнутраная палітыка спачатку была адносна ліберальнай, пашырылася свабода прэсы. Але ў другой палове кіравання рэжым рабіўся ўсё болей аўтарытарным, ствараўся культ асобы Чаўшэску. У 1971 годзе, пасля візітаў Нікалае і Алены Чаўшэску ў краіны Азіі (у прыватнасці, у КНДР і Кітай), Чаўшэску выступае на пасяджэнні Выканаўчага камітэта ЦК з «Ліпеньскімі тэзісамі», выкананне якіх прыводзіць да ўсталявання культу асобы кіраўніка СРР, узмацнення таталітарнага рэжыму.

З 22 сакавіка 1965 года да смерці ў 1989 годзе быў генеральным сакратаром ЦК Румынскай камуністычнай партыі. У 1974—1989 гадах быў Прэзідэнтам Сацыялістычнай Рэспублікі Румынія.

25 снежня 1989 года расстраляны разам з жонкай Аленай Чаўшэску па прыгаворы трыбунала, праз некалькі гадзін пасля суда; уся яго маёмасць была канфіскавана. Смерць Чаўшэску адзначыла заканчэнне шэрагу антыкамуністычных рэвалюцый, якія адбыліся ў 1989 годзе ва Усходняй Еўропе. Спешны паказальны працэс і мёртвыя Чаўшэску былі запісаны на відэа і жудасныя кадры адразу паказалі тэлеканалы ў многіх заходніх краінах.

Узнагароды
----------

* Герой Сацыялістычнай Рэспублікі Румыніі (1971).
* Герой Сацыялістычнай Працы Рэспублікі (Румынія, 1964).
* Ордэн Леніна (СССР, 1978).
* Ордэн Карла Маркса (ГДР).
* Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія».
* Ордэн Слана (Данія).
* Шаноўны ордэн Бані, Вялікі Крыж.
* Каралеўскі Нарвежскі ордэн Святога Олафа.
* Ордэн Ганаровага легіёна (Францыя).

Зноскі
------

1. 1 2  Чаушеску Николае // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. 1 2  Nikolae Ceauşescu // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
3. ↑  Nicolae Ceaușescu // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
4. ↑
5. 1 2
6. ↑  Лабиринт. Почему поторопились расстрелять Николая Чаушеску **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  журнал "Планета" (Декабрь 2006). Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2017. Праверана 24 марта 2013.
7. ↑  1989: Romania's 'first couple' executed **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  BBC. Архівавана з першакрыніцы 8 снежня 2016. Праверана 6 лістапада 2007.  (англ.)
8. ↑  Chehabi, Houchang E. (1998). *Sultanistic Regimes*. Johns Hopkins University Press. p. 242. ISBN 978-0801856945.  (англ.)
9. ↑  Chirot, Daniel (1996). *Modern Tyrants: the power and prevalence of evil in our age*. Princeton University Press. p. 258. ISBN 978-0691027777.  (англ.)
10. ↑  Имущество семьи диктатора Чаушеску продают на аукционе **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  «The Good Life» (30 января 2012). Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2017. Праверана 24 марта 2013.
11. 1 2 3 4  Nicolae Ceausescu: a profile of the former communist dictator **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Telegraph Media Group (22 ліпеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 7 лістапада 2013. Праверана 11 ліпеня 2013.
12. 1 2 3 4  Nicolae Ceausescu. biography **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  A+E Television Networks. Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2013. Праверана 14 ліпеня 2013.
13. 1 2 3 4  Cătălin Gruia: «Viata lui Nicolae Ceausescu», **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  *National Geographic Romania* (1 лістапада 2007). Архівавана з першакрыніцы 11 лістапада 2012. Праверана 11 ліпеня 2013.
14. 1 2  «Гений Карпат» Чаушеску (руск.).  Персона > Еженедельник 2000 (1 верасня 2010). Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 23 сакавіка 2013.
15. ↑  *И. А. Мусский*. Антиправительственные выступления в социалистической Румынии. Румынская революция 1989 года. // 100 великих диктаторов (руск.). Праверана 27 сакавіка 2013.
16. 1 2  Реставрация капитализма в Восточной Европе (руск.)(недаступная спасылка).  Новейшая история (1985-200?). Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2013. Праверана 27 марта 2013.
17. ↑  Николае Чаушеску впервые услышал о коммунистических идеалах в тюрьме, куда попал за воровство **(нявызн.)**.  «ФАКТЫ» (30 ліпеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 23 марта 2013.
18. ↑  Сижу на нарах, как король на именинах **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  «Украинская правда» (20 октября 2004). Архівавана з першакрыніцы 20 красавіка 2017. Праверана 23 марта 2013.
19. 1 2  В мире: Зря тронул Трансильванию **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Lenta.ru (26 декабря 2009). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2017. Праверана 23 марта 2013.
20. 1 2 3 4  Nikolae Ceausescu, Chronology **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  ceausescu.org (24 верасня 2005). Архівавана з першакрыніцы 17 мая 2011. Праверана 23 марта 2013.
21. ↑  *Владимир Шевелёв.* Диктаторы и Боги: Чаушеску, Пиночет, Мао Цзэдун, Пол Пот. Чаушеску и «Золотая Эра» Румынии (руск.). — Ростов-на-Дону: Феникс, 1999. — ISBN 5-222-00675-1.
22. 1 2 3 4 5  Cătălin Gruia. «Viata lui Nicolae Ceausescu» **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  *National Geographic Romania*, стр. 43 (1 лістапада 2007). Архівавана з першакрыніцы 11 лістапада 2012. Праверана 14 ліпеня 2013.
23. ↑  *Большая советская энциклопедия, 3-е изд.*. Москва: Большая советская энциклопедия. 1969—1978.
24. ↑  Николае Чаушеску: «Перестройка ведёт к крушению социализма» (руск.)(недаступная спасылка).  запорожский еженедельник, газета Истеблишмент (8 лістапада 2005). Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2007. Праверана 26 сакавіка 2008.
25. ↑   (2007 год). *Николае Чаушеску. Дорога на эшафот* (flv). Совершенно секретно. 5 канал. Праверана 26 сакавіка 2013. Падзея адбылася 44:03.
26. ↑  Gheorghe Gheorghiu-Dej (relation to Ceausescu) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Encyclopædia Britannica. Архівавана з першакрыніцы 13 ліпеня 2013. Праверана 23 марта 2013.

| Румынія Прэзідэнты Румыніі |
| --- |
| 
Канстанцін Пархон • Петру Гроза • Іон Георгэ Маўрэр • Георгэ Геаргіу-Дэж • Ківу Стойка • Нікалае Чаўшэску  Іон Іліеску (1 тэрмін) • Эміль Канстанцінеску • Іон Іліеску (2 тэрмін) • Траян Бэсеску • Нікалае Вэкэрою (в. а.) • Траян Бэсеску • Крын Антанеску (в. а.) • Траян Бэсеску • Клаус Яханіс
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 1492764532837 · BNE: XX1721435, XX884448 · BNF: 120190522 · CALIS: n2004396392 · CiNii: DA04474980 · CONOR: 14050659 · GND: 118519832 · GTAA: 88827 · ISNI: 0000 0001 2280 0568 · LCCN: n80070838 · LNB: 000264100 · NDL: 00435581 · NLC: 000199384 · NKC: jn20000700300 · NLA: 35870496, 48221419 · NLG: 86740 · NLR: 000040535 · NLP: a0000001178449 · NSK: 000003698 · NTA: 068285833 · NUKAT: n99042363 · PTBNP: 33479 · РДБ: 000146605 · LIBRIS: 180676 · SUDOC: 027549771 · VIAF: 54160037 · ULAN: 500220646 |

 |