Выгляд на ўзгорак, дзе размяшчаўся Аргішціхінілі.
**Аргішціхінілі** (урарцк.: URUar-gi-iš-ti-ḫi-ni-li, арм.: Արգիշտիխինիլի) — старажытны горад дзяржавы Урарту, заснаваны пры экспансіі ўрартаў у Закаўказзе пры цары Аргішці I  (руск.) (бел. і названы ў яго гонар. Існаваў у VIII—VI стагоддзях да н.э. Разваліны цэнтральнай крэпасці Аргішціхінілі знаходзяцца ў 15 км да паўднёвага захаду ад горада Армавір, паміж селамі Нор-Армавір і Армавір у марзе Армавір сучаснай Арменіі. Горад быў заснаваны на левым беразе Аракса, у яго сярэдняй плыні. З тых часоў рэчышча ракі зрушылася на поўдзень і знаходзіцца ў некалькіх кіламетрах ад Аргішціхінілі.

Гісторыя вывучэння
------------------

Гісторыя вывучэння Аргішціхінілі цесна злучана з вывучэннем старажытнага Армавіра — адной са сталіц Арменіі. Маўсес Харэнацы прыводзіць легенду пра заснаванне старажытнага Армавіра Арамаісам, унукам Айка, родапачынальніка армян. Старажытны Армавір, як пацвердзілі праведзеныя ў XX стагоддзі археалагічныя раскопы, размяшчаўся на месцы Аргішціхінілі прыблізна з IV стагоддзя да н.э. Яшчэ ў 30-я гады XIX стагоддзя француз Фрыдэрык Дзюбуа дэ Манперэ  (руск.) (бел. падарожнічаючы па Арменіі, выказаў дапушчэнне, што ўзгорак паблізу паселішча Нор-Армавір з’яўляўся крэпасцю старажытнага Армавіра. Цікавасць да гэтых месцаў узрасла са знаходкай у 1869 годзе клінапісных таблічак, якія, як аказалася, адносіліся да часу Аргішці I  (руск.) (бел. і Русы III  (руск.) (бел.. У 1880 годзе на армавірскім узгорку былі праведзены першыя археалагічныя раскопы, якія правялі расійскія навукоўцы ў сувязі з падрыхтоўкай V археалагічнага з’езда ў Тыфлісе. У 1896 годзе вядомы расійскі ўсходазнавец М. В. Нікольскі  (руск.) (бел. ўпершыню выказаў дапушчэнне, што пад пластом старажытнага Армавіра знаходзіцца старажытны урарцкі горад, што атрымала пацверджанне падчас наступных археалагічных раскопаў. У сувязі з Першай сусветнай вайной і генацыдам армян сістэматычныя археалагічныя раскопы пачаліся толькі ў 1927 годзе пад кіраўніцтвам акадэміка М. Я. Мара. З 1944 па 1970 год асобныя пытанні вывучэння Аргішціхінілі даследавалі Б. Б. Піятроўскі  (руск.) (бел. Г. А. Мелікішвілі  (руск.) (бел. і І. М. Д'яканаў  (руск.) (бел.. Вялікі ўнёсак у вывучэнне Урарту ў цэлым і Аргішціхінілі ў прыватнасці ўнеслі пераклады ўрарцкіх тэкстаў, зробленыя гэтымі навукоўцамі. З 1962 па 1971 год на месцы армавірскага ўзгорка адначасна працавалі 2 экспедыцыі Інстытута археалогіі Армянскай ССР. Першая, пад кіраўніцтвам А. А. Марцірасяна, вывучала рэшткі Аргішціхінілі, другая — рэшткі старажытнага Армавіра.

Гісторыя заснавання
-------------------

Згодна з урарцкім летапісам, горад Аргішціхінілі быў заснаваны ў 776 годзе да н.э. па асабістым загадзе урарцкага цара  (руск.) (бел. Аргішці I, на 11 годзе яго кіравання. Заснаванню горада папярэднічала шматгадовая ўрарцкая экспансія ў Закаўказзе, у прыватнасці, скіраваная на ўсталяванне кантролю над урадлівай Арарацкай далінай. З 786 года да н.э. свайго першага года кіравання, Аргішці I распачаў шэраг паходаў у Арарацкую даліну, у даліну ракі Ахуран і да возера Севан, скіраваных на трывалае авалоданне Арарацкай далінай. У 782 годзе Аргішці I засноўвае крэпасць Эрэбуні на месцы сучаснага Ерэвана як апорны пункт для наступных вайсковых аперацый.

Потым экспансія ў Арарацкую даліну ненадоўга перапыняецца на нязначныя сутыкненні з Асірыяй на процілеглым канцы Урарту ў яго паўднёва-заходніх меж. Падчас кіравання Аргішці I дзяржава Урарту знаходзілася ў зеніце сваёй магутнасці і лёгка перамагала войскі сваіх суседзяў, у тым ліку і Асірыйскае. Праз 4 гады вайсковыя дзеянні вярнуліся ў Закаўказзе, і да 776 года ўрарты цалкам кантралявалі Арарацкую даліну, што дало магчымасць заснаваць горад Аргішціхінілі ў цэнтры даліны, прытым, галоўным чынам, не ў вайскоўцаў, а ў гаспадарчых мэтах. На думку навукоўцаў, Аргішціхінілі спачатку планаваўся не як вайсковы, а як адміністрацыйны цэнтр, бо ў вайсковым дачыненні яго месцазнаходжанне было ўразліва.

Паводле летапісу Аргішці I, Аргішціхінілі быў пабудаваны на месцы краіны Азы (Azani), і, сапраўды, археалагічныя раскопы пацвердзілі наяўнасць пад урарцкімі пластамі пласты энеалітічных селішчаў III—I тысячагоддзяў да н.э. Не захавалася дадзеных пра вайсковыя дзеянні ўрартаў супраць краіны Азы, магчыма, што пасля паспяховых вайсковых кампаній папярэдніх гадоў супраць умацаванняў вакол Арарацкай даліны, мясцовае насельніцтва яе пакінула напярэдадні ўрарцкага нашэсця.

Урарцкія надпісы пра заснаванне Аргішціхінілі|  |  |
| **Пераклад надпісу:** Аргішці, сын Менуа  (руск.) (бел. кажа: Велічную крэпасць я пабудаваў, усталяваў для яе імя — Аргішціхінілі. Зямля была пустэльнай; нічога там не было пабудавана; я ад ракі чатыры каналы правёў, вінаграднік і фруктовы сад пабіў, вычыны я там здзейсніў… Аргішці, сын Менуа, цар магутны, цар вялікі, цар краіны Біяінілі, кіраўнік Тушпа-горада.
  | **Пераклад надпісу:** Веліччу бога Халдзі  (руск.) (бел. Аргішці, сын Менуа, гэты канал правёў. Зямля была незаселенай, ніхто там не знаходзіўся. Па загадзе бога Халдзі Аргішці гэты канал правёў. Аргішці, сын Менуа, цар магутны, цар краіны Біяінілі, кіраўнік Тушпа-горада. |

Будова Аргішціхінілі
--------------------

Горад Аргішціхінілі займаў выцягнуты прамавугольнік з прыблізнымі памерамі 5 × 2 км і размяшчаўся паміж заходняй ускраінай сяла Нор-Армавір і цэнтральнай часткай сяла Армавір. У заходняй і ва ўсходняй частках прамавугольніка знаходзіліся магутныя крэпасці-цытадэлі, збудаваныя з каменя. Уздоўж доўгіх бакоў прамавугольніка знаходзіліся арашальныя каналы, збудаваныя Аргішці I. Гарадскія пабудовы знаходзіліся таксама на некалькіх выдаленых узгорках па тэрыторыі гаспадарчай зоны Аргішціхінілі і займалі агульны плошча каля 1000 гектараў, агульная даўжыня арашальных каналаў у наваколлі горада складала не менш 40 кіламетраў. Аргішціхінілі, напэўна, з'яўляўся самым буйным урарцкім горадам на тэрыторыі Арменіі. Сетка арашальных каналаў была збудавана адначасна па адзіным плане, частка каналаў Аргішці I дагэтуль выкарыстоўваюцца па прызначэнні. Збудаванне каналаў запатрабавала вымання каля 160 тысяч кубаметраў зямлі, а збудаванне крэпасцей — абчэсвання больш 40 тысяч кубаметраў базальта, таму навукоўцы мяркуюць, што пры збудаванні каналаў і крэпасцей, напэўна, выкарыстоўвалася праца шматлікіх ваеннапалонных.

Размяшчэнне Аргішціхінілі  
Па дадзеных Нор-Армавірскай археалагічнай экспедыцыі.|  | **Лічбамі пазначаны:****1.** Заходняя крэпасць (на ўзгорку блізу сяла Нор-Армавір)**2.** Усходняя крэпасць (на ўзгорку ў сяле Армавір)**3.** Унутраны горад**4.** Знешні горад**5.** Прыблізная мяжа сельскагаспадарчых угоддзяў Аргішціхінілі.**6.** Сістэма арашальных каналаў.**7.** Мяжа старажытнага Армавіра, пабудаванага на развалінах Аргішціхінілі, праз 200 гадоў пасля яго разбурэння. |

Асноўнае значэнне горада, відаць, было гаспадарча-адміністрацыйнае. Аргішціхінілі кантраляваў эканоміку Арарацкай даліны, каардынаваў працу арашальных каналаў і, напэўна, рэгуляваў размеркаванне тавараў. Пры сыне Аргішці I, Сардуры II  (руск.) (бел. у Аргішціхінілі таксама актыўна вялося будаванне, былі пабудаваны культавыя збудаванні і значна пашыраны абедзве крэпасці. Крэпасці складаліся з таксама вельмі буйныя каморы для захоўвання віна і збожжасховішчы. Усярэдзіне крэпасцей таксама знаходзілася жыллё дзяржаўных службоўцаў і вайскоўцаў.

### Умацаванні

У адрозненне ад многіх іншых урарцкіх гарадоў Аргішціхінілі не размяшчаўся на натуральнай скале, у звязку з чым яго вайсковае значэнне было невялікім. Невысокі пакаты ўзгорак, які быў абраны для будовы Аргішціхінілі, не дазваляў узвесці такія магутныя абарончыя ўмацаванні, якімі былі абсталяваны Тушпа, Русахінілі, Эрэбуні, Тэйшэбаіні і іншыя ўрарцкія гарады. Тым не менш, для абароны ад неарганізаванага ворага вакол узгорка былі збудаваны сцены класічнага ўрарцкага ўзору: сцены былі выкладзены з сырцовай цэглы на падмурку з буйных базальтавых блокаў, лінія фасада разбівалася контрфорсамі, а на вуглах крэпасці знаходзіліся масіўныя вежы.

Рэшткі базальтавых падмуркаў сцен Аргішціхінілі  
Пасля археалагічных аднаўленчых прац сямідзясятых гадоў.|  |  |  |  |  |

### Сельская гаспадарка

На ўрадлівых землях Арарацкай даліны апрацоўвалася пшаніца і іншыя травы, раслі вінаграднікі, было пашырана вінаробства. Паводле разлікаў навукоўцаў запасы збожжа, што захоўваліся ў свірнах Аргішціхінілі, складалі не менш 5000 тон, плошчы гаспадарак занятыя пад дзяржаўныя пасевы збожжавых складалі каля 5000 гектараў. Агульны аб'ём віна, што захоўваецца ў каморах горада, складаў каля 160000 літраў, таму імаверна пад вінаграднікі было занята каля 1250 гектараў. Апроч гэтага, многія гараджане мелі ўласныя надзелы зямлі. Захаваліся таксама сляды ўтрымання свойскай птушкі і свінняў.

### Рамёствы

Для сельскагаспадарчых патрэб у Аргішціхінілі выраблялася мноства каменных і ганчарных вырабаў. З камянёў былі складзены печкі агульнага і адмысловага прызначэння, з камянёў вырабляліся розныя зернетаркі. Керамічныя пасудзіны выкарыстоўваліся для захоўвання розных прадуктаў, мукі, а таксама, галоўным чынам, віны, якое рэгулярна прадавалася ў суседнія краіны. Для захоўвання віна часта выкарыстоўваліся велізарныя збаны, часткова ўкапаныя ў зямлю.

Шырока была развіта кавальская справа, апроч шматлікіх вырабаў з жалеза і бронзы (сельскагаспадарчыя прылады, зброя, кацялкі, упрыгожванні і да т.п.) археолагі выявілі каменныя і керамічныя формы для вырабу гэтых вырабаў.

Гаспадарчыя прылады Аргішціхінілі  
Этнаграфічны музей Арменіі «Сардарапат»  (руск.) (бел. Армавір|  |  |  |
| **Угары:** каменныя зернетаркі, прызначаныя для перацірання збожжа ў муку. Злева ручнога тыпу, справа — млынавага. **Злева:** адзін са шматлікіх гліняных карасаў  (арм.) (бел. выяўленых у вінных каморах Аргішціхінілі. Карасы ўкопваліся ў зямлю на 80% сваёй вышыні, і ўкапаная ў зямлю частка захавалася лепш, чым горлачка, што заставалася знадворку. У такіх карасах у Аргішціхінілі захоўвалася звыш 160 тысяч літраў віна. |

Аргішціхінілі ў перыяд заняпаду Урарту
--------------------------------------

Параза Сардуры II у бітве супраць асірыйцаў паклала пачатак заняпаду дзяржавы Урарту. Наступны цар Урарту, Руса I  (руск.) (бел. сын Сардуры II, таксама не змог супрацьстаяць асірыйцам і пасля паразы ад асірыйскага цара Саргана II скончыў самагубствам. Падчас свайго паходу ў 714 годзе да н.э. Сарган II нанёс сур’ёзны ўдар па рэлігіі Урарту, знішчыўшы храм галоўнага ўрарцкага бога Халдзі ў Мусасіры  (руск.) (бел.. Пасля гэтай паразы інтэнсіўнае будаванне, што праводзілася пры былых кіраўніках па ўсёй тэрыторыі Урарту, на некаторы час замірае, а ў наступныя гады вядзецца толькі ў Закаўказзі. У Аргішціхінілі захаваліся будаўнічыя надпісы Русы II, сына Аргішці II (гады кіравання 685—639 да н.э.) і Русы III, сына Эрымены  (руск.) (бел. (гады кіравання каля 605—595 да н.э.). Руса II, выяўна спрабуючы аднавіць былую сілу культу бога Халдзі, пабудаваў у Аргішціхінілі, Эрэбуні і Тэйшэбаіні аднатыпныя храмы, забяспечыўшы іх аднолькавымі надпісамі, дзе ўрарцкія багі ўзмацняюцца згадваннем вавілонскага бога Мардука:

> 
> 
> … у новым храме казляня хай будзе зарэзанае богу Халдзі, бык хай будзе прынесены ў ахвяру богу Халдзі, авечка — богу Тэйшэба  (руск.) (бел. авечка — богу Шывіні  (руск.) (бел. карова — багіні Арубаіні  (руск.) (бел. авечка — зброі бога Халдзі, авечка — варотам бога Халдзі, авечка богу Іуарша… … Хай чаму-небудзь з гэтых прадметаў не пашкодзіць, хай цяляці… не дасць, хай ахвярны бык не будзе маленькім ці няспелым. Усё гэта сапраўды я ўсталяваў… Руса, сын Аргішці, кажа: Хто гэты надпіс знішчыць, хто яе паб’е, хто яе схавае, хто іншага прымусіць здзейсніць гэтыя справы, хто скажа: Я здзейсніў гэта… Калі хто-небудзь надпіс з гэтага месца панясе, хай знішчаць яго багі Халдзі, Тэйшэба, Шывіні, Мардук; хай не будзе ні яго імя, ні яго сям’і пад сонцам….
> 
> 
> 

Адломак урарцкага клінапіснага надпісу Русы III пра пабудову ў Аргішціхінілі збожжасховішча.
Аднак, дзейнасць Русы II не мела вырашальнага значэння, дзяржава Урарту працягвала слабець. Новае збожжасховішча, памянёнае ў надпісы Русы III, было, напэўна, апошняй буйнай пабудовай у Аргішціхінілі. Неўзабаве жыхары і ваяры з тактычных меркаванняў без бою пакінулі крэпасць Эрэбуні — галоўнае вайсковае збудаванне ў Арарацкай даліне, перавядучы асноўныя сілы ў крэпасць Тэйшэбаіні, што паставіла Аргішціхінілі пад пагрозу. І, сапраўды, праз кароткі час, каля 600 года да н.э. Аргішціхінілі быў захоплены і спалены. Археолагі выявілі шматлікія сведчанні выкарыстання штурмавых прылад, буйнага пажару і гібелі жыхароў горада. Аргішціхінілі быў, напэўна, разбураны скіфамі або мідыйцамі, і, такім чынам, праіснаваў менш за 200 гадоў.

Сучасны стан
------------

Пасля сканчэння раскопаў, праведзеных пад кіраўніцтвам А. А. Марцірасяна ў сямідзясятыя гады, Аргішціхінілі галоўным чынам быў закансерваваны, зробленыя археолагамі раскопы былі засыпаны зямлёй. Аднак, частка падмуркаў жылых памяшканняў і прыгонных сцен былі ўмацаваны і расчышчаны на паверхні. На ўзгорку быў усталяваны памятны знак і выкладзена прыкладная схема Аргішціхінілі ў перыяд росквіту. Асноўная маса прадметаў матэрыяльнай культуры, выяўленых пры раскопах Аргішціхінілі, перададзены Этнаграфічнаму музею Арменіі «Сардарапат», які знаходзіцца недалёка.

Музейныя збудаванні на ўзгорку Аргішціхінілі|  |  |  |
|  | *Злева* памятны камень Аргішці I. *Угары* план Аргішціхінілі перыяду росквіту. |

Зноскі
------

1. ↑  *Мовсес Хоренаци* История Армении, Айастан, Ереван, 1990 ISBN 5-540-01084-1 (Электронная версия)
2. 1 2 3 4 5 6  *Мартиросян А. А.* Аргиштихинили, Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1974
3. ↑  *Никольский М. В.* Клинообразные надписи Закавказья // Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Императорского московского археологического общества, выпуск V, Москва, 1896
4. 1 2  Перевод Г. А. Меликишвили из книги: *Меликишвили Г.А.* Урартские клинообразные надписи, Издательство АН СССР, Москва, 1960
5. ↑  *Оганесян К. А.* Кармир-Блур IV, Архитектура Тейшебаини, Издательство Академии наук Армянской ССР, Ереван, 1955
6. ↑  Перевод Н. В. Арутюняна из книги: *Арутюнян Н. В.* Новые урартские надписи, Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1966
7. 1 2  *Пиотровский Б. Б.* Ванское царство (Урарту), Издательство Восточной литературы, Москва, 1959
8. ↑  *Арутюнян Н. В.* Биайнили (Урарту), Издательство Академии наук Армянской ССР, Ереван, 1970
9. ↑  *Lehmann-Haupt C. F.* Armenien, Berlin, B. Behr, 1910—1931
10. ↑  *Дьяконов И. М.* История Мидии, Ленинград, 1956

Літаратура
----------

* *Мартиросян А. А.* Аргиштихинили, Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1974
* *Пиотровский Б. Б.* Ванское царство (Урарту), Издательство Восточной литературы, Москва, 1959

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |