**Ара́дзя** (рум.: Oradea), **Надзь Варад** (венг.: Nagyvárad), **Гросвардэйн** (ням.: Großwardein) — горад у Румыніі ў Крышане. Паводле даных перапісу 2002 года насельніцтва каля 206 тыс. чалавек (адзінаццатае месца ў краіне).

Геаграфія
---------

Цэнтр рэгіёна Крышана, адміністрацыйны цэнтр павета Біхор. Горад размешчаны на мяжы з Венгрыяй, на Сярэднедунайскай нізіне ў даліне ракі Крышул-Рэпедэ (рум. Crişul Repede, венг. Sebes-Körös — *Шэбеш-Керэш*).

Гісторыя
--------

Упершыню Арадзя згадваецца пад лацінскай назвай **Варадынум** (лац.: Varadinum) у 1113 годзе. Крэпасць Арадзі, руіны якой захаваліся дагэтуль, упершыню згадана ў 1241 годзе ў сувязі з падрыхтоўкамі да абароны ад мангола-татараў. Аднак, толькі ў XVI стагоддзі паселішча пачало ператварацца ў горад.

У 1700-х гадах венскі інжынер Франц Антон Хілебрант спраектаваў забудову горада ў стылі барока. Пачынаючы з 1752 года ў горадзе была пабудавана вялікая колькасць будынкаў, сярод іх: рымска-каталіцкі сабор, Палац епіскапа, Музей зямлі Крыс (Muzeul Ţării Crişurilor).

У канцы Другой сусветнай вайны горад быў вызвалены 12 кастрычніка 1944 года войскамі 2-га Украінскага фронту падчас Дэбрэцэнскай аперацыі.

Эканоміка
---------

Гасцініца ў Арадзі.
Арадзя доўгі час была адным з найбольш паспяховых гарадоў у Румыніі, галоўным чынам дзякуючы свайму месцазнаходжанню на венгерскай мяжы — яна была варотамі ў Заходнюю Еўропу. Пасля 1989 года ў Арадзі пачаліся значныя эканамічныя пераўтварэнні, развіццё сферы паслуг.

Узровень беспрацоўя ў горадзе складае каля 6 %, гэта трохі ніжэй чым у сярэднім па Румыніі, але вышэй чым у цэлым у павеце Біхор (2 %). Арадзя ў наш час вырабляе прыблізна 63 % індустрыяльнай вытворчасці павета Біхор, складаючы прыблізна 34,5 % насельніцтва павета. Галоўныя галіны прамысловасці: мэблевая, тэкстыльная, абутковая і харчовая.

Транспарт
---------

У горадзе існуе тры трамвайныя маршруты і некалькі аўтобусных. Тры чыгуначныя станцыі. З Арадзі трамвай не даязджае да мяжы 6 км, а гарадскі аўтобус — 4 км.

Этнічны склад
-------------

* 1910: 69 000 (румын: 5,6 %, венграў: 91,1 %)
* 1920: 72 000 (румын: 5 %, венграў: 92 %)
* 1930: 90 000 (румын: 25 %, венграў: 67 %)
* 1966: 122 634 (румын: 46 %, венграў: 52 %)
* 1977: 170 531 (румын: 53 %, венграў: 45 %)
* 1992: 222 741 (румын: 64 %, венграў: 34 %)

Архітэктура
-----------

Старыя раёны горада галоўным чынам забудаваны будынкамі ў стылі барока эпохі Аўстра-Венгерскай імперыі. Ускраіны горада ўяўляюць сабой пабудовы часоў камунізму.

У 2002 годзе шматлікія гістарычныя будынкі былі адрэстаўраваны.

Гарады-пабрацімы
----------------

Арадзя з’яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў:

* Венгрыя Дэбрэцэн, Венгрыя (1992)
* Швецыя Лінчэпінг, Швецыя (1996)
* Іспанія Каслада, Іспанія (2005)
* Ізраіль Гіватаім, Ізраіль (2005)
* Італія Мантуя, Італія (2005)
* Францыя Сейра, Францыя (2008)
* Украіна Івана-Франкоўск, Украіна
* Славакія Кошыцы, Славакія

Гл. таксама
-----------

* Баскетбольны клуб «Арадзя»

Зноскі
------

1. ↑  Нацыянальны інстытут статыстыкі,
2. ↑  Офіційний сайт міста Івано-Франківська

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арадзя
* Турыстычны гід Арадзі Архівавана 22 лютага 2007. (рум.)

| ⛭Гарады Румыніі |
| --- |
| Насельніцтва больш 1 000 000 | Бухарэст |
| Насельніцтва больш 250 000 | Ясы ·  Клуж-Напока ·  Тымішаара ·  Канстанца |
| Насельніцтва больш 100 000 | Галац ·  Брашаў ·  Плаешці ·  Брэіла ·  Арадзя ·  Краёва ·  Бакэў ·  Арад ·  Пітэшты ·  Сібіу ·  Тыргу-Мурэш ·  Бая-Марэ ·  Бузэў ·  Баташані |