Акіянія на карце свету
**Акіянія** – частка свету, самая вялікая сукупнасць астравоў (каля 10 тыс.) у цэнтральнай і паўднёва-заходняй частцы Ціхага акіяна, паміж Аўстраліяй і Малайскім архіпелагам на захадзе і вялікімі акіянскімі прасторамі на поўначы, усходзе і поўдні.

Тэрмін упершыню ўжыў у 1812 годзе дацка-французскі географ Конрад Мальтэ-Брун, утварыўшы яго з грэчаскага кораня ὠκεανός *(ōkeanós),* акіян.

Геаграфічнае становішча
-----------------------

Рэгіёны АкіянііРэгіёны Акіяніі
**Акіянія** размешчана паміж субтрапічнымі шыротамі Паўночнага паўшар'я і ўмеранымі Паўднёвага. Плошча 1,26 млн. км². Найбольшыя астравы: Новая Гвінея, Паўночны востраў (Новая Зеландыя), Паўднёвы востраў (Новая Зеландыя). Гэтыя 3 астравы складаюць каля 80% агульнай плошчы Акіяніі.

Пры падзеле сушы на часткі свету Акіянію часта аб'ядноўваюць з Аўстраліяй, а часам выдзяляюць як асобную частку свету.

Паводле асаблівасцей прыродных умоў і насельніцтва ў Акіяніі выдзяляюцца рэгіёны: Меланезія, Мікранезія, Палінезія і Аўстралазія.

Прыродныя ўмовы
---------------

У Акіяніі ёсць астравы мацерыковага паходжання (Новая Гвінея, Новая Каледонія, Фіджы), гарыстыя вулканічныя (востраў Бугенвіль, Гавайскія астравы і інш.), нізінныя каралавыя (Маршалавы астравы, Науру і інш.).

Найбольш высокі пункт Акіяніі – гара Джая на Новай Гвінеі, 5029 м. Гарыстыя астравы Акіяніі размешчаны ў межах астраўных дуг геасінклінальнай вобласці заходняй ускраіны Ціхага акіяна. У цэнтральнай частцы акіяна знаходзяцца найвышэйшыя вулканы, якія ўтвараюць некаторыя з астравоў. Вулканы Маўна-Кеа і Маўна-Лоа на Гавайях дасягаюць вышыні больш за 4000 м. Актыўны вулканізм і ў Новай Зеландыі.

Сярод карысных выкапняў у Акіяніі вядомы нікель і жалезныя руды (Новая Каледонія), фасфарыты (Науру), нафта (Новая Гвінея), золата (Новая Гвінея, Фіджы), вугаль (Новая Зеландыя), медзь (Бугенвіль, Новая Каледонія) і інш.

Клімат рэгіёна акіянскі, вільготны, пераважна субэкватарыяльны і экавтарыяльны, на поўдні субтрапічны і ўмераны. У экватарыяльным поясе сярэдняя тэмпература на працягу ўсяго года складае 26-28 ºС, а на крайнім поўдні тэмпература змяняецца ад 16 ºС у лютым да 5 ºС у жніўні. Ападкаў выпадае ад 1000 мм у год на ўсходзе да 3000-4000 мм і больш на захадзе. Асабліва шмат ападкаў на наветраных схілах гарыстых астравоў, напрыклад на Гавайскіх астравах да 14000 мм. У цэнтральнай Акіяніі і на захадзе частыя тайфуны.

Рэкі на астравах кароткія, мнагаводныя пераважна на буйных астравах. На Паўднёвым востраве Новай Зеландыі ёсць ледавікі.

Для глебавага покрыва астравoў Акіяніі характэрны чырваназёмы і латэрыты, у раёнах сезонных дажджоў распаўсюджаны чырвона-бурыя глебы, у вільготных раёнах балотныя і забалочаныя.

На наветраных схілах гарыстых астравоў пераважаюць вечназялёныя вільготныя трапічныя лясы, на падветраных – ксерафітныя лясы, хмызняковыя фармацыі. Трапляецца расліннасць тыпу саваннаў. На нізінных каралавых астравах сустракаюцца зараснікі хмызняку, участкі лясоў, гаі какосавых пальм, хлебнага дрэва і інш. Асноўныя культурныя расліны: сагавая і какосавая пальмы, манга, цукровы трыснёг і інш.

У фаўне Акіяніі сустракаюцца аўстралійскія віды (яхідна, сумчатыя) і азіяцкія віды (дзік і інш.). Млекакормячых мала, затое мноства насякомых, каля 650 відаў птушак. Шмат эндэмікаў.

Гісторыя
--------

У XVI стагоддзі большая частка астравоў Акеаніі належала Іспаніі і Партугаліі. У XVII стагоддзі ў рэгіён праніклі галандцы, французы і англічане, а ў XIX стагоддзі немцы і амерыканцы. У канцы XIX стагоддзя ўсе астравы Акіяніі былі каланізаваныя еўрапейскімі краінамі і Злучанымі Штатамі. У 1907 годзе атрымала незалежнасць першая краіна Акіяніі — Новая Зеландыя (да гэтага часу брытанскі дамініён). Падчас Першай сусветнай вайны нямецкія астравы былі заняты Аўстраліяй, Новай Зеландыяй і Японіяй, у 1919 годзе афіцыйна яны сталі тэрыторыямі кіраванымі Лігай Нацый. Падчас Другой сусветнай вайны тэрыторыя Акіяніі з'яўлялася арэнай баявых дзеянняў паміж амерыканскім і японскім войскамі. Пасля капітуляцыі Японіі ў 1945 годзе яе тэрыторыя, падлеглая ААН, трапіла пад кіраўніцтва ЗША. У пасляваенны час большасць залежных тэрыторый атрымала незалежнасць: Заходняе Самоа (1962), Науру (1968), Тонга і Фіджы (1970), Папуа-Новая Гвінея (1975), Саламонавы астравы і Тувалу (1978), Кірыбаці (1979), Федэратыўныя штаты Мікранезіі і Маршалавы астравы(1994). Іншыя тэрыторыі (Ніуэ, астравы Кука, Паўночныя Марыянскія астравы, Гуам) маюць шырокую аўтаномію.

Эканоміка
---------

Большасць крінаў Акіяніі мае вельмі слабую эканоміку, што звязана з некалькімі прычынамі: абмежаванасцю прыродных багацтваў, оддаленасцю ад сусветных рынкаў збыту прадукцыі, дэфіцытам высокакваліфікаваных спецыялістаў. Многія дзяржавы залежаць ад фінансавай дапамогі іншых краін.

Аснову эканомікі большасці краін Акіяніі складае сельская гаспадарка (вытворчасць копры і пальмавага масла) і рыбалоўства. Сярод найбольш важных сельскагаспадарчых культур выдзяляюцца какосавая пальма, бананы, хлебнае дрэва. Валодаючы агромністымі выключнымі эканамічнымі зонамі і не маючы буйнога рабалавецкага флота, урады кран Акіяніі выдаюць ліцэнзіі на права вылаву рыбы суднам іншых дзяржаў (у асноўным Японіі, Тайваня, ЗША), што значна папаўняе дзяржаўны бюджэт. Горназдабыўная прамысловасць найбольш развітая ў Папуа-Новай Гвінеі, Науру, Новай Каледоніі, Новай Зеландыі.

Значная частка насельніцтва занятая ў дзяржаўным сектары. У апошні час праводзяцца меры па развіцці турыстычнага сектара эканомікі.

Насельніцтва
------------

Акіянію засяляюць каля 12,3 млн чалавек (1993), што складае 0,2% сусветнага насельніцтва. Але заселены астравы нераўнамерна: ад больш чым 250 жыхароў на км² (Тонга (500 чал/км²), Науру (476), Маршалавы астравы (287), Гуам (257), Амерыканскае Самоа (251)) да менш чым 10 жыхароў на км²: Папуа-Новая Гвінея (8). Вялікая колькасць маленькіх астравоў незаселена. Абарыгены: папуасы (каля 3,1 млн чал.), меланезійцы (каля 1 млн чал.), палінезійцы (каля 870 тысяч чал.), мікранезійцы (каля 180 тыс. чал.)

Палітычная карта
----------------

У Акіяніі размешчаны дзяржавы:

* Вануату,
* Кірыбаці,
* Маршалавы Астравы,
* Науру,
* Новая Зеландыя,
* Палау,
* Папуа - Новая Гвінея,
* Саламонавы Астравы,
* Самоа,
* Тонга,
* Тувалу,
* Федэратыўныя штаты Мікранезіі,
* Фіджы.

Да Акіяніі належаць часткова тэрыторыі ў складзе Інданезіі і ЗША (штат Гаваі).

Залежныя тэрыторыі і ўладанні іншых краін:

* Аўстраліі: Какосавыя астравы, востраў Норфалк, востраў Раства;
* Францыі: Новая Каледонія, Французская Палінезія, астравы Уоліс і Футуна;
* ЗША: Гуам, Паўночныя Марыянскія астравы, атол Уэйк, Усходняе Самоа, востраў Бэйкер, атол Джонсан, востраў Хаўленд, рыф Кінгмэн, астравы Мідуэй, атол Пальміра;
* Новай Зеландыі: востраў Ніуэ, астравы Кука, астравы Такелау;
* Чылі: востраў Пасхі;
* Вялікабрытаніі: астравы Піткэрн;

Гл. таксама
-----------

* Горад Мата-Уту

| ⛭Рэгіёны свету |
| --- |
|  Еўропа | 
* Паўночная
* Заходняя
* Цэнтральная
* Усходняя
* Паўднёвая

 |
|  Азія | 
* Заходняя
* Цэнтральная
* Паўночная
* Усходняя
* Паўднёвая
* Паўднёва-Усходняя

* Блізкі Усход
* Сярэдні Усход
* Далёкі Усход

 |
|  Афрыка | 
* Паўночная
* Заходняя
* Цэнтральная
* Усходняя
* Паўднёвая

 |
|  Амерыка | 
* Паўночная
* Карыбы
* Лацінская
* Цэнтральная
* Паўднёвая

 |
|  Акіянія | 
* Аўстралія
* Новая Зеландыя
* Меланезія
* Мікранезія
* Палінезія

 |
|  Палярныя вобласці | 
* Арктыка
* Антарктыка

 |
|  Акіяны | 
* Атлантычны
* Індыйскі
* Паўночны Ледавіты
* Ціхі
* Паўднёвы

 |

| ⛭Біягеаграфічныя рэгіёны |
| --- |
| Акіянія ·  Антарктыка ·  Аўстралазія ·  Афратропіка ·  Індамалайская зона ·  Галарктыка (Неарктыка ·  Палеарктыка) ·  Неатропіка |

| ⛭Акіянія |
| --- |
| Дзяржавы | Аўстралія • Вануату • Кірыбаці • Маршалавы Астравы • Науру • Новая Зеландыя • Палау • Папуа — Новая Гвінея • Самоа • Саламонавы Астравы • Тонга • Тувалу • Федэратыўныя Штаты Мікранезіі • Фіджы | Акіянія на карце свету |
| Залежныя тэрыторыі | Амерыканскае Самоа • Гаваі • Гуам • атол Джонстан • Астравы Кука • астравы Мідуэй • Ніуэ • Новая Каледонія • Востраў Норфалк • Рапануі • Піткэрн • Паўночныя Марыянскія астравы • Такелау • Уоліс і Футуна • атол Уэйк • Французская Палінезія |
| **Партал:Акіянія** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Новы · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4044257-3 · LCCN: sh85093910 · NDL: 00568945 · NKC: ge130287 · VIAF: 312565208 |

| ⛭ Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна |
| --- |
| Марскіяпралівы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўропа | 
* Гібралтарскі
* Дацкія пралівы
* Ірбенскі
* Карскія Вароты
* Керчанскі
* Ла-Манш: Па-дэ-Кале
* Месінскі
* Норт-Мінч
* Отранта
* Святога Георга
* Паўночны
* Чарнаморскія пралівы: Басфор
* Дарданэлы
* Фарэра-Ісландская мяжа

 |
| Амерыка | 
* Берынгаў
* Дрэйка
* Залатыя Вароты
* Магеланаў
* Фларыдскі
* Юкатанскі

 |
| Азія | 
* Баб-эль-Мандэбскі
* Карэйскі
* Лаперуза
* Лусонскі
* Малакскі
* Армузскі
* Сінгапурскі
* Тайванскі

 |
| Астатнія | 
* Мазамбікскі
* Торэсаў

 |

 |  |
| Каналы | 
* Балтыйскі
* Гёта-канал
* Кільскі
* Карынфскі
* Нордзэ-канал
* Панамскі
* Суэцкі
* *Праекты: Нікарагуанскі*
* Тайскі

 |
| Мысы | 
* Горн
* Дзяжнёва
* Добрай Надзеі
* Зялёны
* Іголкавы
* Каньякумары
* Спартэль

 |
| Астравы іархіпелагі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўропа | 
* Азорскія
* Аландскія
* Балеарскія
* Борнхальм
* Гельгаланд
* Готланд
* Ісландыя
* Кіпр
* Корсіка
* Крыт
* Мадэйра
* Мальта
* Маанзунд
* Мэн
* Нармандскія
* Родас
* Сардзінія
* Сазані
* Сіцылія
* Фарэрскія
* Шпіцберген

 |
| Амерыка | 
* Антыльскія
* Ванкувер
* Гаіці
* Куба
* Ньюфаўндленд
* Пуэрта-Рыка
* Трынідад
* Фалклендскія
* Ямайка

 |
| Азія | 
* Лабуан
* Рукю
* Сахалін
* Сінгапур
* Сакотра
* Суматра
* Тайвань
* Тымор
* Філіпіны
* Хайнань
* Шры-Ланка
* Курыльскія
* Ява

 |
| Афрыка | 
* Біёка
* Дыега-Гарсія
* Узнясення
* Маўрыкій
* Маёта
* Рэюньён
* Сан-Тамэ
* Святой Алены

 |
| Акіянія | 
* Гаваі
* Гуам
* Новая Гвінея
* Самоа
* Саламонавы
* Таіці
* Фіджы

 |

 |
| 
* Геапалітыка
* Ваенная блакада
* Каланіялізм
* Марское права
* Адкрытае мора
* Суднаходства

 |