Рэгіёны Беларусі (XIX-пач. XX ст.):  

     Панямонне
     Паазер'е
     Падняпроўе
     Заходняе Палессе
     Усходняе Палессе
     Цэнтральная Беларусь

Панямонне, паштовая марка Беларусі
**Панямонне** — гісторыка-этнаграфічны рэгіён Беларусі, які займае тэрыторыю Гродзенскай і сумежных частак Брэсцкай і Мінскай абласцей. На поўдні мяжуе з Заходнім Палессем (па вярхоўях рэк Нараў і Ясельда да г. Бяроза і Івацэвічы), на ўсходзе і паўночным усходзе — адпаведна Цэнтральнай Беларуссю і Паазер'ем (на захад ад г. Баранавічы па Налібоцкай пушчы, да г. Маладзечна, Мядзел, Паставы).

Гісторыя
--------

З’яўленне славянскіх паселішчаў у басейне Нёмана адбылося, паводле меркавання даследчыкаў, дзесьці ў другой палове 1 тыс. н.э. Археолагі лічаць, што ў гэты час названы рэгіён быў заняты рэдкімі і нешматлікімі балцкімі паселішчамі.

Насельніцтва этнагенетычна склалася на славянскай аснове з удзелам асіміляваных літвінаў (старажытнай літвы і аўкштайтаў), ятвягаў, прусаў, татараў. Актывізацыя славянскага каланізацыйнага руху на Панямонне зафіксавана прыблізна з канца 10 — пачатку 11 ст. Менавіта ў гэты час усходнімі славянамі былі заснаваны асноўныя гарады рэгіёна, захаваўшыя сваё значэнне да сённяшняга дня: Наваградак, Горадня, Ваўкавыск, Слонім, падобна і Вільня. Адной з верагодных прычын названай актыўнасці можна лічыць прымусовую хрысціянізацыю ўсходніх славян, якая была праведзена якраз у канцы 10 ст. Гвалтоўная замена карэннага светапогляду чалавека познеродавага грамадства магла прывесці да адтоку часткі незадаволенага насельніцтва ў разведаную ўжо панямонскую вобласць. На Панямонні сустрэліся некалькі каланізацыйных плыняў — крывіцкая — з усходу, дрыгавіцкая і валынская — з паўднёвага ўсходу і поўдня. З паўднёвага захаду да Панямоння даходзілі і мазавецкія каланісты.

У сярэднія вякі рэгіён быў вядомы пад назвай Літва, побач з якой ўжывалася і назва Чорная Русь, што, на думку некаторых аўтараў (М. К. Любанскі, П. Д. Бранцаў, У. І. Пічэта). уяўляла сабой першапачаткова славянскі масіў на землях балцкіх плямён. У канцы 10 — 1-й палове 11 стагоддзя далучана да Кіеўскай Русі. У 12 — 1-й палове 13 стагоддзя знаходзілася ў сферы ўплыву Галіцка-Валынскага і Полацкага княстваў.

Паводле археолагаў Ф. Гурэвіч і Я. Звяругі, славянскае насельніцтва Верхняга Панямоння ў Х—ХІ стст. лічыцца сумессю розных этнічных груп — групамі дрыгавічоў, валынян, мазаўшан, драўлян і крывічоў. На думку Аляксея Кібіня, у тыя часы ў паўднёвай частцы Панямоння маглі існаваць устойлівыя групы, якія мелі ўласную ідэнтычнасць, але ён задаецца пытаннем, ці гэтымі групамі з’яўляліся пералічаныя «плямёны». А. Кібінь зрабіў аналіз і ўказвае, што адзіная «племяная» назва, якая адлюстравалася ў тапаніміцы Верхняга Панямоння, — «крывічы», хоць значэнне гэтай назвы магло змяняцца на працягу часу. Ён таксама адзначыў, што, хоць сляды перасяленцаў з Валыні, Палесся і Мазовіі, фіксуюцца ў Верхнім Панямонні ў X—XI стст. у рысах пахавальнага абраду, але ўказвае, згаджаючыся з аналізам К. Паўлавай, што ў адной і той жа мясцовасці курганы X—XI стст. маюць і «дрыгавіцкія», і «драўлянскія», і (у меншай ступені) крывіцкія рысы, таму пахавальныя рысы мелі змешанае паходжанне і ў дадзеным выпадку мадэль племяной міграцыі ў X—XI стст. у Верхняе Панямонне не працуе. Паводле А. Кібіня, на захадзе Беларусі і ў XIII ст. культурная ідэнтычнасць большасці насельніцтва Верхняга Панямоння (тэрыторый вакол Гродна, Навагрудка, Слоніма і Ваўкавыска), мясцовай знаці, гарадскога і значнай часткі сельскага насельніцтва, нягледзячы на пэўны прыток перасяленцаў з Літвы і Прусіі, не мянялася і захавала арыентацыю на руска-візантыйскую культурную мадэль.

У 13 стагоддзі рэгіён апынуўся ў цэнтры важных падзей, якія зрабілі непасрэдны ўплыў на ўтварэнне ВКЛ. Яго першай сталіцай быў Новагародак (Навагрудак), дзе ў 1253 годзе каранаваўся вялікі князь Міндоўг.

За час існавання ВКЛ на працягу XIII — XVIII ст. «уласна Літва» праз працэс балта-славянскіх кантактаў набыла пераважна беларускі этнічны характар. І ў сучаснай Беларусі выдзяляецца як асобны гісторыка-этнаграфічны рэгіён «Панямонне»

Зноскі
------

1. ↑  *Гуревич Ф. Д.* Древности Белорусского Понеманья. — Москва — Ленинград, 1962. — С. 144.
2. ↑  *Краўцэвіч А.* Працэс балта-славянскіх кантактаў на Панямонні і ўтварэнне Вялікага княства Літоўскага // Bialoruskie Zeszyty Historyczne. 1998, nr 9. — S. 5-25.
3. ↑  *Гуревич Ф. Д.* Древности Белорусского Понеманья. — М. Л. 1962. — С. 97-111, 135—137; *Зверуго Я. Г.* Верхнее Понеманье в 1Х-ХII вв. — Минск, 1989. — С. 99-110; *Кибинь, А. С.* От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках — М. 2014. — С. 30.
4. ↑  Кибинь, А. С. От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках — М. 2014. — С. 30.
5. ↑  Кибинь, А. С. От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках — М. 2014. — С. 30-34.
6. ↑  Кибинь, А. С. От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках — М. 2014. — С. 34-35.
7. ↑  Кибинь, А. С. От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках — М. 2014. — С. 35-36.
8. ↑  *Кибинь, А. С.* От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках — М. 2014. — С. 210—211.
9. ↑  *Цітоў B. C.* Народная спадчына: Матэрыяльная культура ў лакальна-тыпалагічнай разнастайнасці. — Мн. 1994. — С. 258—279

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
* *Цітоў В. С.* Панямонне // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 556—557. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

| ⛭Гісторыка-этнаграфічныя рэгіёны Беларусі |
| --- |
| Паазер’е ·  Падняпроўе ·  Цэнтральная Беларусь ·  Панямонне ·  Заходняе Палессе ·  Усходняе Палессе |