**Прагерма́нская мова** — гіпатэтычна адноўленая мова-продак германскіх моў.

Прарадзіма
----------

Карта культур дарымскага жалезнага веку, якія звязваюцца з прагерманцамі, каля. 500 да н. э. — 50 да н. э. Пурпурным колерам афарбован арэал распаўсюджання ястарфскай культуры
Да распаду праіндаеўрапейскай моўнай супольнасці продкі германцаў (разам з продкамі славян і балтаў) уваходзілі ў лік плямён, якія адносяцца да археалагічнай культуры баявых тапароў. У эпоху бронзавага веку, пачатак і завяршэнне працэса выдзялення прагерманскай мовы прыкладна адпавядае па часе існаванню на тэрыторыі Паўднёвай Скандынавіі і Ютландскага паўвострава археалагічнай культуры нардычнага бронзавага веку (IV—VI перыяды адпавядаюць 1100—530 гадам да н.э.).

У сярэдзіне I тысячагоддзя да н.э. носьбіты прагерманскай мовы насялялі паўднёвую Скандынавію, Данію, Шлезвіг-Гольштэйн, Мекленбург і прылеглыя вобласці. К пачатку нашай эры яны рассяліліся на поўдні ад Фландрыі да Віслы, сутыкнуўшыся з кельтамі.

Носьбітаў позняй прагерманскай мовы звычайна звязваюць з культурамі так званага дарымскага жалезнага веку (па класіфікацыі О. Мантэліуса), сярод якіх вядучае месца занімала ястарфская культура.

Лінгвістычная характарыстыка
----------------------------

### Фанетыка і фаналогія

#### Зычныя

Прагерманскія зычныя| Зычныя | Губныя | Зубныя | Заднеязычныя | Лабіявелярныя |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Глухія выбухныя | p ці pp | t ці tt | k ці kk | kʷ |
| Глухія фрыкатыўныя | f ці ff | θ ці θθ | x ці h | xʷ ці hʷ |
| Звонкія | ƀ, b ці bb | đ, d ці dd | ǥ, g ці gg | ǥʷ ці gʷ |
| Насавыя | m ці mm | n ці nn |  |  |
| Спіранты |  | z, s ці ss |  |  |
| Плаўныя і паўгалосныя |  | r, l ці rr, ll | j ці jj | w ці ww |

Самымі важнымі фанетычнымі змяненнямі, перажытымі прагерманскай мовай, былі закон Грыма і закон Вернера.

#### Простыя галосныя

**Прагерманскія галосныя**|  | Пярэдняга рада | Сярэдняга рада | Задняга рада |
| --- | --- | --- | --- |
| Верхняга пад'ёму | [i(ː)] |  | [u(ː)] |
| Верхне-сярэдняга пад'ёму | [e(ː)] ([eː] = ē²) |  | [oː] |
| Ніжне-сярэдняга пад'ёму | [æː] (ǣ = ē¹) |  |  |
| Ніжняга пад'ёму |  | [a] |  |

* У прагерманскай было чатыры кароткія галосныя (i, u, e, a) і чатыры ці пяць доўгіх (ī, ū, ē, ō і, магчыма, ǣ).
* Праіндаеўрапейскія *a* і *o* супалі ў прагерманскім *a*, праіндаеўрапейскія *ā* і *ō* супалі ў прагерманскім *ō*.
* *ǣ* і *ē* таксама запісваюцца як *ē¹* і *ē²*; *ē²*, магчыма, не было асобнай фанемай і рэканструюецца толькі для невялікай колькасці слоў.

#### Дыфтонгі

Вынікам супадзення *a* і *o*, *ā* і *ō* стала страта прагерманскай мовай дыфтонгаў \*oi, \*ou, \*āi і \*āu, якія супалі з \*ai, \*au, \*ōi, \*ōu адпаведна. Акрамя таго, монафтангізаваўся дыфтонг \*ei, які даў \*ī. Такім чынам, у прагерманскай мове на позніх стадыях яе існавання было толькі чатыры дыфтонгі.

#### Лёс складовых санорных

Індаеўрапейскія складовыя санорныя ў прагерманскай мове складовасць страцілі, распаўшыся на спалучэнні un, um, ur, ul.

#### Націск

У прагерманскай мове свабодны індаеўрапейскі націск у пэўны перыяд змяніўся фіксаваным на першым складзе. Тым не менш, некаторыя звесткі пра месца націску ў прагерманскіх словах можна пачэрпнуць дзякуючы закону Вернера. Гэтыя звесткі адпавядаюць ведыйскім і старажытнагрэчаскім даным.

### Марфалогія

#### Назоўнік

У прагерманскай мове назоўнікі змяняліся па двух ліках і шасці склонах (назоўны, родны, давальны, вінавальны, клічны і творны). Як і ў праіндаеўрапейскай, існавала тры роды: мужчынскі, жаночы і ніякі. Скланенне ў цэлым працягвала індаеўрапейскае, хоць і назіраецца некаторае спрашчэнне. Скланенне дзялілася на тыпы ў залежнасці ад тэматычнага галоснага: -a-, -ō-, -n-, -i-, і -u-. Першыя тры былі асабліва прадуктыўныя і паслужылі асновай для фарміравання скланення прыметнікаў; астатнія праяўлялі тэндэнцыю да зліцця з імі. Унутры тыпаў на -a- і -ō- былі падтыпы на -ja- і -wa-, і -jō- і -wō адпаведна. Указаныя падтыпы неспрадвечныя, яны выдзеліліся ў выніку фанетычных змен. Унутры тыпу на -n- таксама выдзяляюцца падтыпы: -ōn- (лексемы мужчынскага і жаночага родаў), -an- (сярэдняга) і -īn- (жаночага, у асноўным, адцягненыя). Апроч таго, выдзяляецца тып скланення на зычны, у які ўваходзіла невялікая колькасць назоўнікаў на -er, сярэдняга роду на -z-, дзеепрыметнікі цяперашняга часу і некаторыя назоўнікі на -nd-.

|  | **Назоўнікі на *-a-*** | **Назоўнікі на *-i-*** |
| --- | --- | --- |
| **Адз.л.** | **Мн.л.** | **Адз.л.** | **Мн.л.** |
| **Назоўны** | \*wulfaz | \*wulfōs, -ōz | \*gastiz | \*gastijiz |
| **Родны** | \*wulfisa, -asa | \*wulfōn | \*gastisa | \*gastijōn |
| **Давальны** | \*wulfai, -ē | \*wulfamiz | \*gastai | \*gastī |
| **Вінавальны** | \*wulfan | \*wulfanz | \*gastin | \*gastinz |
| **Творны** | \*wulfō |  | \*gastī |  |
| **Клічны** | \*wulfa |  | \*gasti |  |

#### Дзеяслоў

У прагерманскай было ўсяго два часы (прошлы і цяперашні) і тры лады (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя таго, у дзеяслова была форма інфінітыва.

Спражэнне дзеяслова beranan «несці»:

| асоба/лік | адзіночны | множны |
| --- | --- | --- |
| 1-я | \*berō «я нясу» | \*beromiz «мы нясём» |
| 2-я | \*beriz «ты нясеш» | \*beriþ «вы несяце» |
| 3-я | \*beriþ «ён, яна, яно нясе» | \*beranþ «яны нясуць» |

### Сінтаксіс

У параўнанні з праіндаеўрапейскім станам прагерманскі сінтаксіс змяніўся мала. Па-ранейшаму асноўным парадкам слоў быў SOV, прыметнік ставіўся перад назоўнікам, працягваў дзейнічаць закон Вакернагеля.

### Лексіка

Слоўнікавы фонд прагерманскай мовы нясе ў сабе сляды кантактаў прагерманцаў з суседнімі народамі: рымлянамі, кельтамі, славянамі.

Антуан Мейе меркаваў, што эпоха інтэнсіўных кельцка-германскіх кантактаў прыходзіцца на V—III стст. да н. э. У гэты час германцы запазычылі такія словы, як: *\*ambaxtaz* «слуга», *\*īsarnan* «жалеза» < пракельц. *\*īsarno-*, *\*lēkjaz* «урач» < пракельц. *\*lēgi-* (паводле альтэрнатыўнай этымалогіі, узыходзіць да прагерм. *\*lekan-* «цячы, працякаць»), *\*rīkz* «кароль» < пракельц. *\*rēg-*, *\*brunjōn* «нагруднік», *\*gīslaz* «залог» (паводле альтэрнатыўнай этымалогіі, узыходзіць да пра-і.е.: \*gheidhtlos), *\*walxaz* «чужаземец» (запазычана з назвы племені волькаў), *\*Rīnaz* «Рэйн».

Некаторая колькасць слоў была запазычана прагерманцамі з латыні, у асноўным яны адносяцца да гандлёвай дзейнасці: \*Rūmōnīz «рымляне», \*pundan «фунт», \*katilaz «кацёл», \*kaup- «купляць»

Зноскі
------

1. ↑  *Adams D. Q. Mallory J. P.* Encyclopedia of Indo-European culture. — 1997. — P. 218-219. — ISBN 9781884964985.
2. ↑  *Erhart A.* Indoevropské jazyky. — 1982.
3. ↑  *Beeks R. S. P.* Comparative Indo-European linguistics: an introduction. — 2011. — P. 155.
4. ↑  *Ringe D.* From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. — 2006. — P. 295.
5. ↑  *Bičovský J.* Vademecum starými indoevropskými jazyky. — 2009. — ISBN 978-80-7308-287-1.
6. ↑  *Мейе А.* Основные особенности германской группы языков. — 2010. — С. 141.
7. 1 2  *Ringe D.* From Proto-Indo-European to Proto-Germanic. — 2006. — P. 296.
8. ↑  *Kroonen G.* Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 24.
9. ↑  *Orel V.* A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 204.
10. ↑  *Kroonen G.* Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 271.
11. ↑  *Orel V.* A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 244.
12. ↑  *Kroonen G.* Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 331.
13. ↑  *Orel V.* A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 305.
14. ↑  *Kroonen G.* Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 412-413.
15. ↑  *Orel V.* A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 58.
16. ↑  *Kroonen G.* Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 80.
17. ↑  *Kroonen G.* Etymological Dictionary of Proto-Germanic. — 2013. — P. 179.
18. ↑  *Orel V.* A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 135.
19. ↑  *Orel V.* A Handbook of Germanic Etymology. — 2003. — P. 443-444.

Літаратура
----------

1. Арсеньева М. Г. Балашова С. П. Берков В. П. Соловьёва Л. Н. Введение в германскую филологию. — М: ГИС, 2006.
2. Мейе А. Основные особенности германской группы языков. — М: УРСС, 2010.
3. Bennett W. H. An Introduction to the Gothic Language. — New York: Modern Language Association of America, 1980.
4. Campbell A. Old English Grammar. — London: Oxford University Press, 1959.
5. Krahe H. Meid W. *Germanische Sprachwissenschaft*, в 2-х томах. — Berlin: de Gruyter, 1969.
6. Orel V. A Handbook of Germanic Etymology. London: Brill, 2003.
7. Plotkin V. The Evolution of Germanic Phonological Systems: Proto-Germanic, Gothic, West Germanic, and Scandinavian. — Lewiston: Edwin Mellen, 2008.
8. The Indo-European Languages // под ред. Ramat A. Ramat P. — Routledge, 1998. ISBN 0-415-06449-X.
9. Ringe, Don (2008). *From Proto-Indo-European to Proto-Germanic*. Oxford: OUP. ISBN 0199552290.
10. Voyles, Joseph B. (1992). *Early Germanic Grammar*. San Diego: Academic Press. ISBN 0-12-728270-X.
11. Guus, Kroonen (Expected October 2010). *Etymological Dictionary of Proto-Germanic*. Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, 11. Brill Academic Publishers. ISBN 978 90 04 18340 7. `{{cite book}}`: Праверце значэнне даты ў: `|year=` (даведка)

Спасылкі
--------

* *Кузьменко Ю. К.* Ранние германцы и их соседи: Лингвистика, археология, генетика. СПб.: Нестор-История, 2011. Архівавана 31 студзеня 2012.
* *W.P. Lehmann & J. Slocum* (eds.) A Grammar of Proto-Germanic (Online version) Архівавана 8 лістапада 2007.
* Proto-Germanic nominal and pronominal paradigms
* A dictionary of Proto-Germanic (in German)
* Charles Prescott. «Germanic and the Ruki Dialects» Архівавана 22 лютага 2012.