recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ханнэ Дэсмет** (нідэрл.: Hanne Desmet; нар. 26 кастрычніка 1996, Вілрэйк, Фландрыя) — бельгійская шорт-трэкістка, бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2022 года, сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 2021 года.

Біяграфія
---------

Ханнэ Дэсмет нарадзілася ў Вілрэйку, жыве ў Мехелене і з’яўляецца старэйшай сястрой шорт-трэкіста Стэйна Дэсмета. Свой першы тытул яна заваявала на чэмпіянаце Бельгіі сярод юніёраў у 2009 годзе, выйграўшы першае месца, а на наступны год паўтарыла гэты вынік, стаўшы двухразовай чэмпіёнкай краіны. У агульнай складанасці з 2009 па 2015 год яна пяць разоў выйгравала юніёрскія чэмпіянаты краіны.

У 2016 годзе Дэсмет увайшла ў склад нацыянальнай зборнай і ўдзельнічала як на юніёрскім чэмпіянаце свету, так і на дарослым узроўні на чэмпіянатах свету і Еўропы. У 2018 годзе Дэсмет стала чэмпіёнкай Бельгіі па мнагаборстве, выйграўшы ўсе асобныя дыстанцыі. Падчас чэмпіянату Еўропы ў Дордрэхце яна выйграла суперфінал на 3000 м, але ў агульным заліку засталася на 5-ым месцы, а на чэмпіянаце свету ў Сафіі ў мнагабор’і заняла 10-е месца.

У 2021 годзе з-за траўмы спіны не паспела аднавіцца і на еўрапейскім першынстве ў польскім Гданьску ўзнялася на 19-е месца, следам на чэмпіянаце свету ў Дордрэхце на дыстанцыі 1000 м выйграла сярэбраны медаль і ў абсалютным заліку стала пятай. Дэсмет праходзіць навучанне разам з Сюзанай Схюлтынг, набіраючыся досведу, яе трэніроўкі ўключаюць сілавыя практыкаванні і веласпорт. Яна таксама трэніруецца разам з братам Лукой пад кіраўніцтвам Пітэра Гізеля ў галандскім Херэнвене, рыхтуючыся да Алімпіяды ў Пекіне.

На Алімпійскіх гульнях у Пекіне заваявала бронзавы медаль на дыстанцыі 1000 метраў. Гэта першая ў гісторыі алімпійская ўзнагарода для шорт-трэкістаў Бельгіі.

Зноскі
------

1. ↑  Hanne Desmet //


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · ShorttrackOnLine.info · Sportbox.ru · TheSports.org |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Ханка.

**Ха́нка, Ханканіемі** (фінск.: Hankoniemi, шведск.: Hangö udd), *Гангут* — паўвостраў на паўночным беразе Фінскага заліва Балтыйскага мора на паўднёвым захадзе Фінляндыі. Самая паўднёвая частка мацерыковай Фінляндыі.

Грунт — пясчаная марэна, якая з'яўляецца завяршэннем паўднёвай марэннай грады Салпаўселькя. Паўвостраў мае шмат доўгіх пясчаных пляжаў, а таксама акружаны архіпелагам.

Адміністрацыйна паўвостраў уваходзіць у правінцыю Усіма. У паўднёвай частцы паўвострава размешчаны горад Ханка.

У сакавіку 1940 года, пасля Зімняй вайны, СССР атрымаў ад Фінляндыі ў арэнду на 30 гадоў паўднёвую частку паўвострава з горадам Ханка для стварэння ваенна-марской базы. Аднак савецкая база праіснавала да снежня 1941 года.

Зноскі
------

1. ↑  Састарэлая руская назва

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 538. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* *Ханко (полуостров) (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вік.

**Ханс-Георг Вік** (ням.: Hans-Georg Wieck, нар. 28 сакавіка 1928, Гамбург) — прэзідэнт Федэральнай разведвальнай службы ў 1985—1990 гадах. У 1998 па 2001 гады — кіраўнік Кансультатыўнай назіральнай групы АБСЕ ў Мінску.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Гамбургу, у 1953 годзе скончыў Гамбургскі ўніверсітэт, дзе вывучаў права і філасофію, атрымаў ступень PhD за працу «Паходжанне Хрысціянска-дэмакратычнага саюза і аднаўленне Цэнтрысцкай партыі, 1945—1947 гг.»

З 1954 па 1993 гады працаваў у міністэрстве замежных спраў ФРГ, а ў перыяд 1966—1974 — у федэральнай міністэрстве абароны (1970—1974 — дырэктар па палітычнаму планаванню). У 1974—1977 гадах быў паслом ФРГ у Іране, у 1977—1980 — паслом ФРГ у СССР, у 1980—1985 — пастаянным прадстаўніком ФРГ у «Паўночнаатлантычным савеце» (НАТА) у Бруселі.

У 1985—1990 гадах быў прэзідэнтам БНД.

У 1990 годзе вярнуўся на дыпламатычную службу і ў 1990—1993 быў паслом ФРГ у Індыі. Пасля сыходу з дзяржаўнай службы вёў грамадскую працу: у 1993—1995 быў саветнікам прэзідэнта Грузіі Э.Шэварднадзэ, з 1996 па верасень 2008 года — старшыня інда-нямецкага таварыства, з 1998 па 2001 гады — кіраўніком Кансультатыўнай назіральнай групы АБСЕ ў Беларусі. Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў 2001 года з’явіўся артыкул у «Советской Белоруссии» «Аперацыя «Белы бусел» (05.09.2001), дзе ў найлепшых традыцыях канспіралогіі газета намалявала Х.-Г. Віка як ворага, што пляце змовы, у якіх удзельнічае беларуская апазіцыя.

З 2004 года Ханс-Георг Вік з’яўляецца старшынём Кансультатыўнага савета па разведцы (GKND)

Зноскі
------

1. ↑  Кларк, І. Трактоўкі грамадзянскай супольнасці ў беларускай прэсе (2000—2010) / Ірына Кларк // ARCHE Пачатак. — 2015. — № 4 (137). — С. 45.

Спасылкі
--------

* Персанальны сайт Ханса-Георга Віка Архівавана 17 чэрвеня 2012.  (англ.)
**«Віленскі сшытак»**, таксама **«Віленская табулатура»** (лац.: Tabulatura Vilnensis) — ананімны зборнік свецкай пабытовай песенна-танцавальнай музыкі эпохі Рэнесансу, які захаваў узоры папулярных у Вялікім Княстве Літоўскім жанраў свайго часу. Быў складзены ў Вільні ў 1600 годзе. Змяшчае п’есы для сольнага (на лютні і аргане) і ансамблевага выканання, рычэркары, такаты, разнастайныя танцы ўсходне- і заходнееўрапейскага паходжання, апрацоўкі канцон і іншых вакальных твораў. Укладальнікам, а верагодна і аўтарам апрацовак лютневай табулатуры магчыма быў вядомы лютніст і кампазітар Дыямед Като (Diomedes Cato, 1560 — пасля 1619).

Рукапіс помніка захоўваецца ў Віленскіх архіўных зборах. У XX стагоддзі ён выдаваўся ў розных краінах свету (ЗША, Венгрыя, Беларусь).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Музыка нашай даўніны(недаступная спасылка)
2. 1 2  Стары Ольса. SANTA MARIA (2013)
**Віленская медыка-хірургічная акадэмія** — вышэйшая навучальная ўстанова, якая існавала ў Вільні ў 1832—1842 гадах.

Створана на базе медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта, які быў закрыты ў 1831 годзе. Акадэмія рыхтавала спецыялістаў па медыцыне, ветэрынарыі і фармацыі. Выкладанне вялося на лацінскай, рускай і польскай мовах. Навучанне доўжылася ад трох да пяці гадоў. У першы год працы акадэміі налічвалася 580 студэнтаў, у 1833 годзе — 642. Скончыла акадэмію каля 700 чалавек. У ёй было абаронена 20 доктарскіх дысертацый па медыцыне.

У акадэміі працавала 15 прафесараў і 10 ад'юнктаў. Прафесары акадэміі: А. Абіхт, А. Адамовіч, С. Горскі, Ф. Джавінскі, Ю. Каранеўскі, І. Лабойка, К. Парцянка, І. Якавіцкі і інш. Рэктарамі (прэзідэнтамі) былі: Мікалай Мяноўскі (1832—1833), Томаш Кучкоўскі (1833—1840), Язэп Мяноўскі (1840—1842). 

Акадэміі належалі клінікі акушэрства, хірургіі і тэрапіі (кожная з іх на 20 коек), бальніца для студэнтаў і працаўнікоў акадэміі, ветэрынарная лячэбніца, анатамічны, хімічны, фізічны, заалагічны і іншыя кабінеты, батанічны сад, аптэка, бібліятэка.

Студэнты акадэміі працягвалі традыцыі філаматаў і філарэтаў. У 1836—1838 гадах тут існавала тайная арганізацыя «Дэмакратычнае таварыства», разгром якой вызначыў лёс акадэміі — у 1842 годзе яна закрыта распараджэннем Мікалая I. Бібліятэка акадэміі (больш за 20 тыс. тамоў), кабінеты, гербарыі перавезены ў Кіеўскі ўніверсітэт, дзе на іх базе створаны медыцынскі факультэт[ru]. Дзейнасць акадэміі на 10 гадоў падоўжыла навуковыя і педагагічныя традыцыі, закладзеныя Віленскім універсітэтам.

Зноскі
------

1. 1 2  Академии Медико-Хирургические // *Энциклопедический словарь* / под ред. И. Е. Андреевский — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1890. — Т. I. — С. 259–260.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892884'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24328848'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4065721'></a>

Літаратура
----------

* *В. Ф. Шалькевіч.* Віленская медыка-хірургічная акадэмія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Вильнюсская медико-хирургическая академия // Литва. Краткая энциклопедия. — Вильнюс: Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 181. — 672 с. — 50 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n94024963 · VIAF: 950152988198312790006 |
**Данэ-заа** (саманазва: *ᑕᓀᖚ*, літаральна "сапраўдныя людзі"), у мінулым вядомы як **бабры** (англ.: Beavers) — паўночны атабаскі народ, карэнныя жыхары Канады. Агульная колькасць (2014 г.) - 2441 чал.

Да канца XVIII ст. данэ-заа насялялі паўночную частку Альберты і Брытанскай Калумбіі, займаліся паляваннем і збіральніцтвам. Асноўную сацыяльную адзінку складалі паляўнічыя групы па 25 - 35 чалавек. Пераважалі часовыя паселішчы з жытламі, падобнымі на тыпі і буданы. 

У XVIII ст. данэ-заа ваявалі з кры, што захоплівалі іх традыцыйныя тэрыторыі. На мяжы XVIII - XIX стст. паміж імі было заключана перамір'е і ўсталявана мяжа. З 1793 г. мелі кантакты з еўрапейскімі гандлярамі, паляўнічымі і перасяленцамі. Актыўна ўдзельнічалі ў футравым гандлі. У 1900 г. быў падпісаны дагавор з урадам Канады. 

У нашы дні большасць данэ-заа займаюцца сельскай гаспадаркай або працуюць у нафтавай прамысловасці. Толькі на поўначы некаторыя групы часткова захоўваюць лад жыцця сезонных паляўнічых. Вядуцца перагаворы з уладамі Альберты і Канады аб заключэнні новага дагавора.

Зноскі
------

1. ↑  Dane-Zaa (ᑕᓀ ᖚ)

Спасылкі
--------

* Dane-zaa (Beaver) - The Canadian Encyclopedia
* Dane Wajich - Dane-zaa Stories & Songs: Dreamers and the Land Архівавана 1 сакавіка 2017.
* Beaver Indian Language (Dane-zaa, Dunne-za)
* Sarcee Culture and History
* Beaver Countries and Their Cultures
**Макраносыя малпы** (*Strepsirrhini*) — падатрад прыматаў. Раней гэтых звяроў разам з даўгапятамі адносілі да групы паўмалпы, аднак падобная сістэматыка лічыцца састарэлай.

Макраносыя малпы адрозніваюцца па шэрагу прыкмет ад іншага падатраду прыматаў — суханосых малпаў. Асноўным адрозненнем з'яўляецца нос, які ў іх, як і ў каціных, мокры і забяспечвае лепшы нюх. Другое адрозненне — вялікі палец, які ў меншай меры супрацьпастаўлены іншым пальцам, чым у суханосых малпаў. На ўказальным пальцы існуе падоўжаны кіпцюр для чысткі поўсці. У макраносых малпаў часцей сустракаецца нараджэнне адразу некалькіх дзіцянятаў, у той час як у суханосых нараджаецца як правіла па адным дзіцяняці. У цэлым макраносыя малпы ў эвалюцыйным плане лічацца больш прымітыўным і старажытным падатрадам.

Спасылкі
--------

* Yoder, A.D.; Vilgalys, R.; Ruvolo, M. (1996), «Molecular Evolutionary Dynamics of Cytochrome b in Strepsirrhine Primates: The Phylogenetic Significance of Third-Position Transversions», Molecular Biology and Evolution 13 (10): 1339—1350  (руск.)
**Многашчацінкавыя чэрві** (*Polychaeta*) — клас кольчатых чарвей.

Апісанне
--------

Даўжыня ад 2 мм да 3 м. Цела складаецца з мноства (да некалькіх соцень) кольцаў-сегментаў; у кожным з іх паўтараецца комплекс унутраных органаў. Сегменты тулава маюць прымітыўныя канечнасці (параподыі) са шматлікімі шчацінкамі (адсюль назва). 3 параподыямі часта звязаны галінастыя прыдаткі — шчэлепы; у некаторых многашчацінкавых чарвей іх ролю выконвае вяночак шчупальцаў.

Пашырэнне
---------

Вядомы з кембрыю (каля 570 млн г. назад). Продкі малашчацінкавых чарвей. 25 атрадаў, каля 80 сямействаў, больш за 7 тыс. відаў. Сярод найбольш характэрных і вядомых прадстаўнікоў многашчацінкавых чарвей — нерэіды, афрадыты (марскія мышы), палола, пескажылы і інш.

Пашыраны ва ўсіх акіянах, некаторыя — у прэсных водах, на сушы — у подсціле трапічных лясоў. Большасць відаў — жыхары дна, трапляюцца да глыбіні 10 км, поўзаюць па грунце або закопваюцца ў мул. Многія жывуць у збудаваных з пяску ці іншага матэрыялу трубачках рознай формы, інкруставаных пясчынкамі або насычаных
вапнай і прымацаваных да скал або цел іншых марскіх жывёл (серпула).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца дэтрытам; многія драпежнікі, нярэдка каменсалы, зрэдку паразіты.

Паколькі сярод многашчацінкавых чарвей пераважаюць свабоднажывучыя рухомыя драпежныя жывёлы, у іх узнікла неабходнасць арыентавацца ў зменлівым асяроддзі пражывання. Гэта садзейнічала развіццю ў іх шэрагу характэрных асаблівасцей будовы. Так, усе яны маюць добра развіты галаўны аддзел, на якім размешчаны вочы, датыкальныя вусікі
Яны актыўна перамяшчаюцца з дапамогай лопасцепадобных вырастаў са шматлікімі шчацінкамі па баках кожнага сегмента. Рухаючы імі, кальчацы актыўна плаваюць або поўзаюць па дне. На спінной частцы лопасцей у некаторых відаў развіліся скурныя вырасты, пранізаныя густой сеткай крывяносных капіляраў — жабры.

Усе многашчацінкавыя чэрві — раздзельнаполыя жывёлы. Самкі выдзяляюць яйцы ў ваду, дзе адбываецца апладненне. З яец развіваецца рухомая лічынка трахафора. Яна жыве ў тоўшчы вады, плавае і паступова ператвараецца ў дарослую жывёлу.

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд. дап. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. ISBN 978-985-03-1367-6.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Новы · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12102539h · LCCN: sh85104596 · Microsoft: 2781123465 · NDL: 00572640 · NKC: ph370209 |
**Крызіс** (стар.-грэч.: κρίσις — *рашэнне*, *паваротны пункт*) — пераварот, час пераходнага стану, пералом, стан, пры якім існуючыя сродкі дасягнення мэтаў робяцца неадэкватнымі, у выніку чаго ўзнікаюць непрадказальныя сітуацыі і праблемы. 

Крызіс праяўляе схаваныя канфлікты і дыспрапорцыі. Яркі прыклад крызісу - рэвалюцыя. Можа разглядацца як феномен (нешта непазнавальнае), эканамічны фактар ​​(умова дзейнасці), палітычная, сацыялагічная і эканамічная катэгорыя.

Эканамічны крызіс
-----------------

Асноўны артыкул: **Эканамічны крызіс**
Эканамічны крызіс выяўляецца ў парушэнні раўнавагі паміж попытам і прапановай на тавары і паслугі. У пабудаванай на канкурэнцыі эканоміцы пасродкам крызісу адбываецца масавая селекцыя эфектыўных уласнікаў. Крызіс можа абнавіць ідэалагічныя, палітычныя ўмовы, эліты і інш.

Крызісам можна назваць сітуацыю, калі:

* у выніку функцыянавання мае месца шкода;
* немагчыма працяг функцыянавання ў рамках ранейшай мадэлі;
* неадкладна патрабуецца прыняцце рашэння;
* з'яўляецца шанец на абнаўленне.

Фінансавы крызіс
----------------

Асноўны артыкул: **Фінансавы крызіс**
Да рэзкага падзення курсаў фінансавых актываў часцяком прыводзіць «перагрэў эканомікі» - сітуацыя, калі рост фіктыўнага капіталу значна апярэджвае рост капіталу рэальнага. Пераацэнка стратэгій зберажэння і звязаны з ёю крызіс ліквіднасці адбываецца лавінападобна, змушаючы звяртацца да санацыi ў маштабах усёй эканомікі.

* Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі

Гл. таксама
-----------

* Сусветны энергетычны крызіс (2021—2022)

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.505

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4033203-2 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Агаханаў.
**Хангельды Агаханавіч Агаханаў** (28 студзеня 1916 — 15 снежня 2000) — савецкі і туркменскі кінарэжысёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Туркменскай ССР (1966).

Біяграфія
---------

Працаваць у кіно пачаў у 1934 годзе ў якасці памочніка рэжысёра, вучыўся ў кінатэхнікуме пры студыі «Туркменфільм». З 1938 года працаваў як рэжысёр дубляжу, затым як рэжысёр-пастаноўшчык.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

У 1963—1964 гадах — старшыня праўлення Саюза кінематаграфістаў Туркменістана. У 1967—1971 гадах — першы сакратар Саюза кінематаграфістаў Туркменістана. У 1967—1991 гадах — член калегіі Дзяржкіно Туркменістана. Заслужаны дзеяч мастацтваў Туркменскай ССР (1966).

Сын Назар  (руск.) (бел. — выкладчык МФТІ.

Творчасць
---------

З 1938 года вырабіў дубляж на туркменскую мову больш за 1000 мастацкіх і дакументальных фільмаў.

У якасці рэжысёра паставіў фільмы: «Першы экзамен» (1959, сумесна з П. Сыровым), «Дзесяць крокаў на ўсход» (1961, сумесна з В. Закам), «Апошняя дарога» (1963), «Певень» (1966, сумесна з Н. Зеляранскім  (руск.) (бел.). Зняў дакументальны фільм «Па Туркменіі» (1961, сумесна з Л. Чаранцовым) і іншыя.

Зноскі
------

1. ↑  Агаханов Хангельды Агаханович — туркменский режиссёр. Заслуженный деятель искусств Туркменской ССР (1966). **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2013. Праверана 26 кастрычніка 2022.

Спасылкі
--------

* ХАНГЕЛЬДЫ АГАХАНОВ  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · КиноПоиск |
**Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры** — дакумент, які вызначае парадак вылучэння новых сінтаксонаў, канструяванне іх назваў, іх змяненне і скасаванне. Мэта Кодэкса — ахова прыярытэтных правоў навукоўцаў, якія упершыню апісалі той або іншы сінтаксон, строгія правілы канструявання назваў і патрабаванне абавязковага дакументавання апісваемых сінтаксонаў фітасацыялагічнымі табліцамі (гэта значыць табліцамі поўных геабатанічных апісанняў). Сінтаксон, апісаны ў адпаведнасці з патрабаваннямі Кодэкса, валодае валіднасцю, г.зн. законнасцю, і прызнаецца ўсімі фітацэнолагамі. Упершыню апублікаваны ў 1976 годзе. На рускай мове — у 1988 годзе.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Колехмайнен.

**Юха Піетары «Ханес» Колехмайнен** (фінск.: Juho Pietari "Hannes" Kolehmainen; 9 снежня 1889 — 11 студзеня 1966) — фінскі спартсмен, адзін з наймацнейшых стаераў у гісторыі спорту, шматразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў у бегу на доўгія дыстанцыі.

Ён лічыцца першым з пакалення вялікіх фінскіх спартсменаў, якіх часта называюць «Лятучыя фіны», напрыклад, Паава Нурмі, Міка Хакінен, Кімі Райканен, Маці Нюкянен.

Спартыўная біяграфія
--------------------

Колехмайнен пачынаў сваю спартыўную кар’еру з лыж, якімі займаліся тры яго браты. Па прыкладзе свайго старэйшага брата пачаў займацца лёгкай атлетыкай. Спачатку Ханес Колехмайнен паспрабаваў свае сілы ў марафонскім бегу. Калі яму было 18 гадоў, ён упершыню прыняў удзел у буйных спаборніцтвах у Выбарзе. Да фінішу марафонскага забегу Ханес прыйшоў трэцім, адстаўшы ад старэйшага брата.

Крыху пазней, на іншых спаборніцтвах у Хельсінкі, Ханес скончыў марафонскую дыстанцыю ўжо другім, зноў-такі прапусціўшы наперад іншага свайго брата. У 20 гадоў ён прымаў удзел у буйных спаборніцтвах у Пецярбургу, але на іншых дыстанцыях. Тут Ханес стаў пераможцам у забегу на 1500 і 5000 метраў, заваяваўшы залатыя медалі. З тых часоў ён лічыўся адным з лепшых стаераў Еўропы.

Старэйшы брат Ханеса Тату Колехмайнен (1885—1967) таксама быў бягуном і разам з братам удзельнічаў у Алімпійскіх гульнях 1912 і 1920 гадоў, але не дамогся асаблівых поспехаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Catalog of the German National Library Праверана 31 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>
2. ↑  Hannes Kolehmainen // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
3. ↑  Разам з Ялмары Эскала і Албінам Стэнраасам

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ханес Колехмайнен
* Ханес Колехмайнен на Алімпійскіх гульнях Архівавана 2 лістапада 2012. (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Нацыянальная біяграфія Фінляндыя · Britannica (онлайн) · Munzinger · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 14975828h · GND: 1041958048 · ISNI: 0000 0004 1887 3037 · VIAF: 305306900, 118147965611584080994 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сілезія.
Польская карта Цешынскай Сілезіі
Карта Цешынскай Сілезіі (1918—1945)
**Це́шынская Сіле́зія** (польск.: Śląsk Cieszyński, чэшск.: Těšínské Slezsko ці чэшск.: Těšínsko, ням.: Teschener Schlesien) — гістарычны рэгіён паўднёва-ўсходняй Сілезіі, размешчаны ў міжрэччы Віслы і Одры. Тэрыторыя рэгіёна адпавядае тэрыторыі колішняга Цешынскага княства, якое пасля Першай сусветнай вайны было падзеленае між Чэхаславакіяй і Польшчай у выніку Цешынскага канфлікту. Сам горад Цешын быў падзеленае на польскае Цешын і Чэскі-Цешын у Чэхаславакіі. У цяперашні час бо́льшая частка тэрыторыі Цешынскай Сілезіі складае еўрарэгіён Цешынская Сілезія (польск.: Euroregion Śląsk Cieszyński, чэшск.: Euroregion Těšínské Slezsko).

Геаграфія
---------

Цешынская Сілезія займае тэрыторыю між паўночна-заходняй часткай Карпатаў, далінай Асвенцыма, часткай Сілезскай даліны і ўсходняй часткай Судэтаў. Рэгіён аддзелены ад астатняй Сілезіі (у прыватнасці, ад Верхняй) ракой Віслай, ад Малой Польшчы ракой Бялай і Баранавай гарой — найвышэйшым пунктам польскай часткі рэгіёна (1220 метраў над узроўнем мора). Найвышэйшы пункт рэгіёна — Лысая гара (1324 м) у чэшскай частцы. Ён таксама мяжуе са Славакіяй праз горны хрыбет Полам (Яблункаўскі перавал) і з Маравіяй па рэках Остравіцы і Одры. Рэгіёнам працякае рака Волшэ.

Гл. таксама
-----------

* Сілезія
* Цешынскі дыялект
* Цешынскі канфлікт

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Гэаграфія чэшскай часткі Цешынскай Сілезіі  (чэшск.)
**Але́лі** (ад грэч. ἀλλήλων адзін аднаго, узаемна), **алеламорфы** — розныя формы (станы) аднаго і таго ж гена. Размешчаны ў аднолькавых участках (локусах) гамалагічных (парных) храмасом і кантралююць кірункі развіцця адной і той жа прыкметы (напрыклад, белы ці чырвоны колер кветкі).

Алелі ўзнікаюць пры любой змене структуры гена ў выніку мутацый або ўнутрыгенных рэкамбінацый (магчымая колькасць алеляў кожнага гена практычна незлічоная). Кожны ген можа знаходзіцца не менш як у двух алельных станах, адзін з якіх звычайна забяспечвае максімальнае развіццё прыкметы — *дамінантная алель*, другі прыводзіць да частковай або поўнай страты або змены прыкметы — *рэцэсіўная алель*.

Ген, які мае некалькі розных станаў, утварае серыю множных алеляў. Наяўнасцю алельных генаў абумоўлены фенатыпічныя адрозненні сярод арганізмаў. Частоты асобных алеляў у генафондзе даюць магчымасць вылічаць генетычныя змены ў пэўнай папуляцыі і вызначаць частату генатыпаў, што выкарыстоўваюць у селекцыі для прадказання магчымых вынікаў скрыжаванняў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

| ⛭Генетыка |
| --- |
| Асноўнае | Храмасома ·  ДНК · Нуклеатыд ·  РНК · Ген · Геном · Алелі |
| Раздзелы генетыкі | Класічная генетыка · Малекулярная генетыка · Папуляцыйная генетыка · Генетыка развіцця · Экалагічная генетыка · Эпігенетыка · Медыцынская генетыка |
| Археагенетыка | Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі · Брытанскіх астравоў · Еўропы · Італіі · Блізкага Усхода · Паўднёвай Азіі · Мітахандрыяльная Ева · Y-храмасомны Адам · Генагеаграфія |
| Звязаныя тэмы | Генетык · Геноміка · Генетычны код · Малекулярная эвалюцыя · Генетычная інжынерыя · Генетычная разнастайнасць · Спадчыннасць · Гены і асяроддзе · Генетычная генеалогія |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4271150-2 · LCCN: sh85003643 · Microsoft: 180754005 |
**Люстраныя нейроны** (англ.: mirror neurons, італ.: neuroni specchio) — нейроны галаўнога мозгу, якія узбуджаюцца як пры выкананні пэўнага дзеяння, так і пры назіранні за выкананнем гэтага дзеяння іншай істотай. Такія нейроны былі пэўна выяўлены ў прыматаў, сцвярджаецца іх наяўнасць у людзей і некаторых птушак. У людзей актыўнасць мозгу, якая ўзгаднялася з паводзінамі люстраных нейронаў, была знойдзена ў лобных долях галаўнога мозгу ў частках, якія адказваюць за рэалізацыю рухальных функцый і ў цемянной долі вялікага мозгу.

Упершыню люстраныя нейроны былі выяўленыя і апісаны Джакома Рыцалаці, Віторыё Галезе і Леанарда Фагасі ва універсітэце горада Парма, Італія ў эксперыментах на малпах з увядзеннем мікраэлектродаў ў зону F5 і верхні скроневы разор.

Функцыя, якую выконваюць люстраныя нейроны да канца смутная і з'яўляецца прадметам навуковых спрэчак. Гэтыя нейроны могуць быць задзейнічаны ў разуменні дзеянняў іншых людзей і ў вывучэнні новых навыкаў шляхам пераймання. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што люстраныя нейроны могуць будаваць мадэль назіраных падзей і дзеянняў, у той час як іншыя адносяць іх функцыі да навыкаў, звязаных з прамовай. Таксама была вылучана пункт гледжання, што праблемы іх функцыянавання могуць ляжаць у аснове некаторых псіхічных захворванняў, у прыватнасці аўтызму. Аднак, сувязь паміж дысфункцыяй люстраных нейронаў і аўтызму застаецца прадметам спрэчак і не падобна на тое, што люстраныя нейроны звязаныя з некаторымі галоўнымі сімптомамі аўтызму.

Літаратура
----------

* В. Косоногов Зеркальные нейроны: краткий научный обзор, Ростов-на-Дону, 2009

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16195184c · GND: 7583386-4 · LCCN: sh2006009040 · Microsoft: 136617856 |
**Анатоль Антонавіч Шнэйдар** (13 кастрычніка 1930, в. Парэчча, Талачынскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі журналіст, краязнаўца, кінарэжысёр. Член Саюза журналістаў СССР (1991), член Беларускай асацыяцыі клубаў ЮНЕСКА.

Біаграфія
---------

Скончыў Азярэцкую сямігодку, Аршанскі тэхнікум чыгуначнага транспарту (1951), аддзяленне журналістыкі Мінскай вышэйшай партыйнай школы. Працаваў чыгуначнікам на Пермшчыне.

З 1965 года — кіраўнік кінастудыі «Летапіс» пры Талачынскім раённым Доме культуры.

Прадстаўляў Беларусь на 48-м Міжнародным кінафестывалі і 45-м кангрэсе УНІКА-86.

У 1988 годзе ўдзельнічаў у 16-м Сусветным фестывалі шырокаэкраннага кіно.

Творчасць
---------

У газеце «Піянер Беларусі» з’явілася яго першае апавяданне «Сустрэча». Яму належыць больш за 300 публікацый па краязнаўстве, гісторыі, мастацтве і літаратуры ў перыядычных выданнях Беларусі і каля 100 кінавідэастужак.

Адзін з аўтараў кніг: «Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Талачынскага раёна», «Друцк і Барысаў», зборніка літаратурных твораў «Зямное прыцягненне».

Аўтар кніг: «Талачын: гісторыка-эканамічны нарыс» (1983), «Мая Талачыншчына: старонкі гісторыі» (2006), «Сінявокая Талачыншчына» (2009), «Зямля над Друццю і Абалянкай» (2015).

### Фільмаграфія

Сярод кінастужак: «Друць», «Старажытныя паркі», «Жыві, крыніца жыві».

Рэжысёр фільмаў: «Маналог драматурга», «1000-годдзе Друцка», «Родны край» і кінатрылогіі «Боль мая — вёска», у якую ўвайшлі фільмы «Паміраючая вёска», «Кінутая вёска», «Вёска, якой няма».

Пра кінааматара і краязнаўцу Анатоля Шнэйдара рэжысёр Вольга Дашук стварыла поўнаметражны фільм «Кінааматар. Восеньскі сон», зняты на кінастудыі «Беларусьфільм».

Узнагароды
----------

* Ганаровы грамадзянін Талачынскага раёна (2010)
* дыплом «За грамадзянскую пазіцыю, мужнасць і спачуванне»
* прыза «За найлепшы фільм VIII кінафестывалю»
* дыплом «За творчы ўклад у рух кінааматарства ў Рэспубліцы Беларусь»

Зноскі
------

1. ↑  Шнэйдар Анатоль Антонавіч

Літаратура
----------

* Бірукоў, В. Краязнаўца, кінарэжысёр, журналіст / В. Бірукоў // Віцебскі рабочы. — 2000. — 12 кастр. — С. 2.
* Корниенко, М. Краеведческий материал всегда в центре внимания / М. Корниенко // Наша Талачыншчына. — 2006. — 11 кастр. — С. 2.
* Королев, М. Архивист времени / М. Королев // Наша Талачыншчына. — 2013. — 12 студз. — С. 3.
* Мазур, А. Летапісец роднага краю / А. Мазур // Народнае слова. — 2005. — 9 чэрв. — С. 8.
* Маліноўскі, М. Заўсёды побач творчасць і праца / М. Маліноўскі // Наша Талачыншчына. — 2005. — 12 кастр. — С. 3.
* Маліноўскі, М. Краязнаўца і Ганаровы грамадзянін / М. Маліноўскі // Краязнаўчая газета. — 2010. — № 38 (кастр.). — С. 2.
* Творчасць не ведае ўзросту // Сцяг Ільіча (Талачын). — 2000. — 11 кастр. — С. 2, 4.
* Цімошык, Л. Кінааматар як летапісец / Л. Цімошык // Звязда. — 2012. — 1 снеж. — С. 6.
* Шалахоўскі, А. Ён піша гісторыю Талачына / А. Шалахоўскі // Літаратура і мастацтва. — 2006. — 14 ліп. — С. 12.
* Шпакоўская, Г. Талачынскі летапісец / Г. Шпакоўская // Витебские вести. — 2015. — 6 авг. — С. 21.
**Анджэй Плута** (польск.: Andrzej Pluta) (нар. 3 чэрвеня 2000, г. Руда Слёнска, Сілезскае ваяводства, Польшча) — польскі баскетбаліст, у цяперашні час гулец «Асторыя Быдгашч». Выступаў у моладзевых зборных Польшчы — U16 і U18.

Кар’ера
-------

Выступаў за «Анвіль Улацлавак». У 21 згулянай гульні ён набіраў у сярэднім 3,5 ачка і 1,3 перадачы. У 2014 годзе Плута пераехаў у Іспанію, дзе трэнерыаваўся ў мадрыдскім Эстудыянтэсе і Бецісе Севілья. З апошнім клубам ён дэбютаваў за ACB. У спаборніцтвах-2019/20 ён набіраў у сярэднім 3,8 ачка ў 22 гульнях.

У чэрвени 2021 года далучыўся да Асторыі.

Зноскі
------

1. ↑  Andrzej Pluta przechodzi do Enea Astorii

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ACB (ігрок) · Basketball-Reference.com (Еўропа) · Eurobasket.com (ігрок) · EuroLeague (ігрок) · RealGM (ігрок) · ФІБА |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аскерка.
**Міхал Андрэевіч Аскерка** (1836, Мінск — 28 красавіка 1864, Магілёў) — урач, дзеяч групоўкі «чырвоных» у паўстанні 1863—1864 гадоў. Быў паўстанцкім камісарам у Магілёўскай і Мінскай губерніях.

Біяграфія
---------

Належаў да старажытнага каталіцкага шляхецкага роду Аскеркаў. Нарадзіўся ў сям'і двараніна Андрэя Аскеркі і Марыі Горват. Вучыўся ў Слуцкай гімназіі. Скончыў медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта (1860) і выехаў за мяжу. З 1862 працаваў хатнім урачом у Сенненскім і Ашмянскім паветах. Даведаўшыся ў 1863 пра пачатак паўстання, паехаў у Вільню, дзе яму ад імя «чырвоных» даверылі стаць паўстанцкім камісарам у Магілёўскай губерні. Затым паехаў у Санкт-Пецярбург, каб знайсці там патрыятычна настроеных афіцэраў. Паўстанне на Магілёўшчыне пачалося 5 мая 1863, але хутка пацярпела паражэнне. Пасля гэтага Міхал Аскерка перанёс сваю дзейнасць у Мінск і Ігуменскія лясы. У жніўні пераняў ад Баляслава Часлававіча Свентаржэцкага функцыі паўнамоцнага паўстанцкага камісара Мінскай губерні. Арганізаваў выезд за мяжу некалькіх паўстанцаў.

21 кастрычніка 1863 выехаў у Санкт-Пецярбург з падробленым пашпартам, на станцыі Астроўская быў арыштаваны. Падчас следства ў Санкт-Пецярбургу і Магілёве адмаўляўся даваць паказанні. Але яго паплечнікі, якім сказалі, што ён памёр, раскрылі ролю Міхала Аскеркі ў паўстанні. 22 красавіка 1864 Віленскі генерал-губернатар Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў падпісаў смяротны прыгавор. Родныя і сябры стараліся дабіцца змякчэння прысуду. Мураўёў крывадушна пагадзіўся. Але паведамленне пра адмену смяротнага пакарання было накіравана ў Магілёў вечарам пасля экзекуцыі, якая адбылася 28 красавіка. Дадзеная калізія апісана Уладзімірам Сямёнавічам Караткевічам у рамане «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да Зямлі»).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
	+ PSB.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
**Сістэ́ма адлі́ку** – сістэма, якая складаецца з сістэмы каардынат і сістэмы вымярэння часу (гадзінніка). Сістэма адліку дазваляе вызначыць палажэнне цела ў прасторы і момант часу, калі яно займае гэтае палажэнне (у ідэале – любога цела ў любы момант часу).

З аднароднасці і ізатропнасці прасторы вынікае адсутнасць абсалютнай сістэмы каардынат. Любы пункт прасторы можа быць прыняты за пачатак каардынат, а любая прамая – за каардынатную вось. Паколькі час з'яўляецца аднародным, то любы момант часу можа быць прыняты за пачатак адліку. Такім чынам, паняцці «каардынаты цела» і «момант часу» маюць сэнс толькі ў межах той ці іншай сістэмы адліку.

Праз абстрактнасць паняццяў «пункт», «прамая» і «момант» у рэальнасці пачатак каардынат і напрамкі васей звязваюцца з пэўным целам, а пачатак адліку часу – з пэўнай падзеяй.

З пераходам ад аднае сістэмы адліку да іншай можа змяняцца радыус-вектар (каардынаты) пункта і момант часу. Адлегласць між двума аб'ектамі ў прасторы і між дзвюма падзеямі ў часе ў класічнай фізіцы не залежаць ад сістэмы адліку.

Усе сістэмы адліку з'яўляюцца кінематычна эквівалентнымі. Гэта значыць, што рух цела можна апісаць аднымі і тымі ж формуламі, незалежна ад сістэмы адліку, у якой ён разглядаецца. Пры гэтым кінематычныя характарыстыкі руху (перамяшчэнне, хуткасць, паскарэнне) з пераходам ад аднае сістэмы адліку да іншай могуць змяняцца.

З пункту гледжання дынамікі сістэмы адліку падзяляюцца на інерцыяльныя і неінерцыяльныя. У інерцыяльных сістэмах выконваецца закон інерцыі (першы закон Ньютана). Гэты ж закон пастулуе наяўнасць хаця б адной інерцыяльнай сістэмы. Інерцыяльнымі будуць таксама ўсе сістэмы, што рухаюцца адносна інерцыяльнай без паскарэння (з пастаяннай хуткасцю). Усе іншыя сістэмы (гэта значыць, якія рухаюцца з паскарэннем адносна інерцыяльных) з'яўляюцца неінерцыяльнымі. Законы механікі ў неінерцыяльных сістэмах таксама дзейнічаюць, але ў іх уносяцца папраўкі, што ўлічваюць неінерцыяльнасць сістэмы адліку.

Гл. таксама
-----------

* Інерцыяльная сістэма адліку
* Неінерцыяльная сістэма адліку
* Спадарожная сістэма адліку
**Сістэма фізічных велічынь** (далей **СФВ**) — сукупнасць узаемазвязаных фізічных велічынь, утвораная па прынцыпе, калі адны фізічныя велічыні з'яўляюцца незалежнымі (асноўнымі фізічнымі велічынямі), а іншыя з'яўляюцца іх функцыямі (вытворнымі фізічнымі велічынямі). СФВ уяўляе сабой структурную схему сувязей фізічных велічынь. Гэтыя сувязі апісваюцца матэматычнымі выразамі, якія называюцца вызначальнымі ўраўненнямі.

З паняццем СФВ цесна звязана паняцце сістэм адзінак фізічных велічынь (САФВ). Сістэма адзінак называецца кагерэнтнай для дадзенай сістэмы велічынь, калі адзінкі вымярэння вытворных велічынь (вытворныя адзінкі) у сістэме адзінак кагерэнтныя, гэта значыць уяўляюць сабой здабыткі ступеней адзінак асноўных велічынь (асноўных адзінак) з каэфіцыентам прапарцыянальнасці, роўным адзінцы.

На практыцы тэрмін «СФВ» ужываецца рэдка. Звычайна гавораць пра формулы у сістэмах адзінак (СІ, СГС і г. д.), нават калі ў даследаванні адзінкі вымярэння і лікавыя значэнні велічынь не выкарыстоўваюцца.

Прыклады
--------

1. Міжнародная сістэма велічынь (англ.: International System of Quantities, ISQ). Выкарыстоўвае размерныя электрычную і магнітную пастаянныя і рацыяналізаваны запіс формул (ва ўраўненнях Максвела адсутнічае каэфіцыент 4π).

У якасці асноўных фізічных велічынь у ISQ выкарыстоўваюцца:

* L — даўжыня,
* М — маса,
* Т — час,
* I — электрычны ток,
* Θ — тэрмадынамічная тэмпература,
* J — сіла святла,
* N — колькасць рэчыва.

Кагерэнтнай сістэмай адзінак для ISQ з'яўляецца Міжнародная сістэма адзінак (СІ).

2. Абсалютная электрастатычная сістэма велічынь. Электрычная пастаянная прымаецца за безразмерную адзінку, запіс формул не рацыяналізаваны. Кагерэнтнай сістэмай адзінак з'яўляецца СГСЭ.

3. Абсалютная электрамагнітная сістэма велічынь. Магнітная пастаянная прымаецца за безразмерную адзінку, запіс формул не рацыяналізаваны. Кагерэнтнай сістэмай адзінак з'яўляецца СГСМ.

4. Сістэма велічынь Гауса — Максвела. Электрычныя велічыні вызначаюцца па формулах Электрастатычнае сістэмы, магнітныя — па формулах абсалютнай электрамагнітнай сістэмы. Кагерэнтнай сістэмай адзінак з'яўляецца СГС-гаўсава.

5. Сістэма велічынь Лорэнца — Хэвісайда. Адрозніваецца ад папярэдняй рацыяналізаваным запісам формул.

6. Сістэма велічынь з нерацыяналізаваным запісам формул і размернымі электрычнай і магнітнай пастаяннымі (любая з іх можа быць прынята за асноўную, тады іншая будзе вытворнай). Кагерэнтнымі сістэмамі адзінак з'яўляюцца СГСε і СГСμ.

СФВ цесна звязана з задачамі мадэлявання і апісання фізічнай рэальнасці на мове Verilog-AMS.

Спасылкі
--------

* Международный словарь по метрологии
* Физические величины. Справочник. Под редакцией И. С. Григорьева, Е. З. Мейлихова.
**Сістэма дванаццаці рангаў** (яп. 冠位十二階, かんいじゅうにかい, МФА: [kan.i d͡ʑuːɲiikai̯], «12-ступеністая сістэма капелюшоў і рангаў») — сістэма званняў і чыноў у старажытнай Японіі, укаранёная ў 603 годзе прынцам-рэгентам Сётоку. Першая японская чыноўніцкая сістэма кітайскага тыпу. У гістарычнай літаратуры часам называецца **Табель 12 рангаў** або **Сістэма рангаў Сётоку**.

Кароткія звесткі
----------------

Сістэма 12 рангаў была зацверджана 5 чысла 12 месяца на 11 годзе кіравання Імператара-жанчыны Суйка (603) і ўступіла ў сілу з 1 чысла 1 месяца новага года. Яна прадугледжвала класіфікацыю прыдворнай і рэгіянальнай шляхты японскай дзяржавы накшталт кітайскай чыноўніцкай бюракратыі. Сістэма ўсталёўвала іерархію 12 ступеняў: рангаў, каляровых капелюшоў і аксесуараў, якім адпавядала пэўная ступень. Назвы рангаў былі запазычаныя з канфуцыянскага паняційнага апарату-ласка (徳), чалавекалюбства (仁), ветлівасць (礼), вера (信), абавязак (義) і мудрасць (智). Колеры былі ўзятыя з даоскай тэорыі пра 5 першаэлементаў — зямлю (土), агонь (火), ваду (水), дрэва (木) і метал (金). Табліца 12 ступеняў з рангамі пададзеная ніжэй.

Аўтарства сістэмы прыпісваецца прынцу Сётоку. Узорам для яе паслужыла бюракратычная мадэль кітайскай дынастыя Суй, вывучаная японцамі падчас першага пасольства  (укр.) (бел. ў 600 годзе. Мэтай сістэмы 12 рангаў было пераадоленне кланавасці японскай палітыкі, спароджанай старой тытулярна-родавай сістэмай  (укр.) (бел. і стварэнне ўмоў для развіцця таленавітых, але нязнатных чыноўнікаў. Прынц спрабаваў узмацніць ролю імператара шляхам паслаблення ўплыву магутных арыстакратычных родаў і стварэннем класа кіраўнікоў-прафесіяналаў, залежных ад японскага манарха. Сістэма 12 рангаў сведчыла суседнім краінам, што Японія пераходзіць на «цывілізаваныя рэйкі» кіравання краінай.

Нягледзячы на надзеі прынца Сётоку, сістэма не апраўдала сябе. Самыя высокія рангі атрымлівалі кіраўнікі самых заможных арыстакратычных сем’яў, а імператар у далейшым заставаўся іх закладнікам. Фактычна, сістэма 12 рангаў ператварылася ў дадатак тытулярна-родавага ладу  (укр.) (бел.. Нягледзячы на гэта, яна была першым крокам японскіх уладаў да рэарганізацыі існуючага палітычнага рэжыму, перадумовай будучых рэформаў Тайка, якія заклалі прававы падмурак традыцыйнай японскай дзяржаўнасці на сотні гадоў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Сістэма дванаццаці рангаў // 日本大百科全書 : 全26冊. — 2版. — 東京 : 小学館, 1994—1997.
* (яп.) 『新編　日本史辞典』 (Нове видання. Словник історії Японії)　京大日本史辞典編纂会、東京創元社、1994. — P.211.
* 『新編　日本史辞典』 (Нове видання. Словник історії Японії)　京大日本史辞典編纂会、東京創元社、1994. — P.211.

Спасылкі
--------

* Сістэма 12 капелюшаў і рангаў // Гістарычны вэбслоўнік
* Простае тлумачэнне сістэмы 12 рангаў
**Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў** (таксама вядомая як **Віленская археаграфічная камісія**) — афіцыйная навуковая ўстанова з цэнтрам у Вільні ў 1864—1915 гг.

Гісторыя
--------

Створана па ініцыятыве віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва пасля паўстання 1863—1864 гадоў з мэтай абгрунтавання русіфікацыі Беларусі і Літвы. Адной з найважнейшых задач была публікацыя дакументаў аб праваслаўнай гістарычнай спадчыне ВКЛ.

Першым старшынёй камісіі ў 1864—1865 гг. быў расійскі гісторык польскага паходжання Павел Васільевіч Кукальнік (1795—1884 гг.), пад кіраўніцтвам якога быў выдадзены першы том Актаў. У далейшым камісію ўзначальвалі Пётр Аляксеевіч Бяссонаў, Іван Акімавіч Нікоцін, Якаў Фёдаравіч Галавацкі, Флавіян Мікалаевіч Дабранскі. Членамі і супрацоўнікамі камісіі ў розныя гады былі Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі, Дзмітрый Іванавіч Даўгяла, Іван Якаўлевіч Спрогіс, Арсен Восіпавіч Турцэвіч і інш.

Камісія спыніла сваю дзейнасць у сувязі з падзеямі I Сусветнай вайны.

Публікацыі
----------

Усяго было выдадзена 39 тамоў Актаў Віленскай камісіі, 7 тамоў (у 9 кнігах) па гісторыі аграрных зносін і лясной гаспадаркі, зборнік палеаграфічных здымкаў са старажытных актаў і грамат — ўсяго агульнай колькасцю 29000 старонак. Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі склаў і апублікаваў «Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга края і Царства Польскага».

Зноскі
------

1. ↑  *Белазаровіч В. А.* Гістарыяграфія Беларусі: дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэдў. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГрДУ, 2006. — С. 153. — 346 с. — ISBN 985-417-858-7

Літаратура
----------

* *Грыцкевіч, А. П.* Віленская археаграфічная камісія. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 278

Спасылкі
--------

* Акты Виленской археографической комиссии
**Nipponia nippon** — від пеліканападобных птушка сямейства ібісавыя (*Threskiornithidae*).

Распаўсюджанне
--------------

Гістарычны арэал
Гістарычна гнездаваўся на Далёкім Усходзе Расіі, у Японіі і Кітаі, негнездавыя птушкі трапляліся на Карэйскім паўвостраве і Тайвані. Аднак цяпер птушка вымерла амаль ва ўсім ранейшым арэале. Адзіная вядомая прыродная папуляцыя, што засталася, знаходзіцца ў правінцыі Шэньсі ў цэнтральнай частцы мацерыковага Кітая. У маі 1981 года ў Кітаі ў дзікай прыродзе была выяўлена папуляцыя толькі з сямі птушак (чатыры дарослых асобіны і тры птушаняты). У тым жа годзе апошнія пяць дзікіх птушак Японіі былі злоўлены і ўзятыя ў няволю. Да чэрвеня 2002 года папуляцыя дзікіх жывёл пастаянна павялічвалася і налічвала 140 птушак, а колькасць у няволі (у двух цэнтрах размнажэння) складала больш за 130 птушак. Апошняя ацэнка папуляцыі складала каля 500 дзікіх асобін у 2006 годзе. Зараз рэпрадуктыўны поспех досыць высокі, як у дзікай прыродзе, так і ў няволі. Былі паспяховыя рэінтрадукцыі ў раёнах Кітая, дзе ўсё яшчэ трапляліся дзікія асобіны. Праграма рэінтрадукцыі працягваецца ў Японіі, а далейшыя рэінтрадукцыі таксама запланаваны ў Паўднёвай Карэі ў запаведніку Дунчжай  (англ.) (бел. у правінцыі Хэнань і гары Эмэйшань  (руск.) (бел. у правінцыі Сычуань.

Апісанне
--------

Цела даўжынёй 55—84 см, вагой 1,5—2 кг. Апярэнне белага колеру. Пярэдняя частка галавы неапераная, чырвонага колеру. Дзюба доўгая, выгнутая, чорная з чырвоным кончыкам. Вочы чырвоныя, кальцо вакол вока жоўтае. Ногі чырвоныя. На галаве доўгі чуб злёгку ружовага адцення. У шлюбны перыяд апярэнне спіны, галавы і шыі набывае шэрае адценне.

Спосаб жыцця
------------

Насяляе забалочаныя даліны рэк, нізіны з азёрамі і рысавымі палямі. Начуюць птушкі на высокіх дрэвах у лесе. Кормяцца на плыткаводдзі, дзе палююць на дробную рыбу, крабаў, малюскаў і іншых водных беспазваночных, паўзуноў і жаб.

Утвараюць пастаянныя пары і гняздуюцца на высокіх дрэвах, у асноўным, на хвоях і дубах. Кладка, якую наседжваюць абодва бацькі, складаецца з 3-4 яек. Інкубацыя доўжыцца 28 дзён. Праз 40 дзён пасля вылуплення птушаняты становяцца на крыло. Маладыя птушкі трымаюцца з бацькамі да восені, затым аб’ядноўваюцца ў чароды.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Japanese crested ibis at www.biodic.go.jp Архівавана 22 січня 2021.
* Sibagu: Threskiornithidae of China Архівавана 21 січня 2021.
* Sibagu: Threskiornithidae of Japan Архівавана 13 мая 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85092012 · NDL: 00573188 |
**Зефір дубовы** (*Favonius quercus*) — дзённы матылёк сямейства блакітніц.

Назва
-----

Этымалогія навуковай назвы з лац.: quercus — дуб, адна з кармавых раслін вусеняў.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла: 13-17 мм. Верхні бок крылаў самцоў аксаміціста-карычневы, з ярка-сінім адлівам, бачным пад пэўным вуглом, з чорна-бурай аблямоўкай. Асноўны фон афарбоўкі крылаў самкі — чорны, буйное сіняе поле пераважна ля аснавання пярэдніх крылаў. Ніжні бок крылаў у абодвух палоў шэрага колеру з прыкметнай белай лініяй на абодвух крылах і аранжавай плямай ля «хвосцікаў» на задніх крылах.

Арэал
-----

Еўропа (акрамя крайняй поўначы) Каўказ і Закаўказзе, Пярэдняя Азія, Заходні Казахстан, Паўночная Афрыка. Сустракаецца на большай частцы тэрыторыі Усходняй Еўропы, за выключэннем крайняй поўначы і шэрагу засушлівых раёнаў паўднёва-усходу еўрапейскай часткі Расіі і Украіны. На поўначы Беларусі сустракаецца адзінкавымі экзэмплярамі. Рэдкі ў Прыбалтыцы. У гарах Вялікага Каўказа сустракаецца на вышынях да 1500 м над узр. м.

Біялогія
--------

Вусень
Развіваецца ў адным пакаленні за год. Час лёту з канца чэрвеня да пачатку жніўня.

Матылі любяць цень і пераважна трымаюцца пад полагам лесу або ў кронах дрэў і хмызнякоў (асабліва самкі), пераважна дуба. Самцы ахоўваюць сваю індывідуальную тэрыторыю, праганяючы з яе іншых матылькоў.

Самка пасля спарвання адкладае яйкі па адным (альбо часам па 2-3 штукі) на маладыя галінкі ля аснавання пупышак. Зімуе на стадыі яйка. Вусені сілкуюцца пупышкамсі і лісцем шматлікіх парод дрэў і хмызнякоў:
дуб, дуб звычайны, чаромха, яблыня, маліна, Malus pumila, ясень, ляшчына звычайная.

Стадыя вусеня з канца красавіка па чэрвень. Спачатку гусеніцы харчуюцца пупышкамі, а затым маладымі парасткамі і маладымі лісцем; спарадычна драпежнічаюць. Акукліванне на зямлі ў падсцілцы з сухіх лісця каля ствалоў дрэў альбо на галінах у павуцінным кокане. Стадыя кукалкі каля 14 дзён.

Літаратура
----------

* Львовский А. Л. Моргун Д. В. — Булавоусые чешуекрылые Восточной Европы (Определители по флоре и фауне России), М.: КМК, 2007
* Определитель бабочек России. Дневные бабочки / А. В. Сочивко, Л. В. Каабак — М. : Мир энциклопедий Аванта+, Астрель, 2012
* Tolman T. Lewington R. Collins Field Guide Butterflies of Britain & Europe — London : Harper Collins Publishers, 1997.— 320 p. 106 col. pl

Спасылкі
--------

* Бабочки Кавказа — Favonius quercus (Linnaeus, 1758) — Зефир дубовый  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778175570 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бернштэйн.
**Злата Іонаўна Ліліна** (15 студзеня 1882, Друя, Дрысенскі павет, Віцебская губерня — 28 мая 1929, Ленінград) — рэвалюцыянерка, дзеяч міжнароднага жаночага руху, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 15 студзеня 1882 года ў Друі. Дзіцячыя гады прайшлі ў Друі.

Першапачатковую адукацыю атрымала ў Рызе ў гімназіі. З 1900 года пачала займацца рэвалюцыйнай дзейнасцю; у далейшым працавала настаўніцай, была слухачкай медыцынскіх курсаў у Швейцарыі, знаходзілася на партыйнай рабоце ў Віцебску, Елізаветградзе, Пецярбургу. У 1906—1917 гадах у эміграцыі разам з мужам Р. Я. Зіноўевым (Радомльскім) яна прымае актыўны ўдзел у дзейнасці арганізацыі бальшавікоў, вядзе антываенную прапаганду, займаецца праблемамі міжнароднага жаночага руху, пазней уваходзіць у рэдкалегію жаночага часопіса «Работница». Удзельніца Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года ў Петраградзе.

Пасля рэвалюцыі 1917 года набывае шырокую вядомасць як арганізатар педагагічнай работы. Прапанавала новыя канцэпцыі савецкай школы, выдала шэраг навуковых прац, у тым ліку і мастацкія творы для дзяцей.

3 1920 года — загадчык Петраградскага губернскага аддзела народнай асветы, член Петраградскага губкама РКП(б) і губвыканкама, выкладчык педагагічнага інстытута імя А. I. Герцэна.

Да апошніх дзён жыцця займалася праблемамі савецкай педагогікі.

Памерла 28 мая 1929 года ў Ленінградзе.

Літаратура
----------

* Карніловіч, Э. Ліліна Злата Іонаўна / Э. Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1997. — Т. 4 : Кадэты-Ляшчэня. — С. 368.
* Ліліна Злата Іонаўна // Браслаўская звязда. — 2006. — 25 лют. — С. 3.
* Ліліна Злата Іонаўна // Імёны. Асобы. Лёсы: ураджэнцы Віцебшчыны ў далёкім і блізкім замежжы / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Мінск : Літаратура і мастацтва, 2012. — С. 177.
* Ліліна Злата Іонаўна // Нашы землякі ў далёкім і блізкім замежжы : біяграфічны даведнік / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2007. — С. 104.
* Ліліна Злата Іонаўна // Памяць: Браслаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: К. В. Велічковіч [і інш.]; уклад. К. С. Шыдлоўскі; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Паліграфафармленне, 1998. — С. 595.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 2024 4748 · LCCN: n84107892 · NKC: js2011647568 · VIAF: 80146998594118942595, 40777483 |