Тыпі шаенаў, Каларада
**Ты́пі** (ад сіў: *thípi*, літаральна "яны жывуць") — аднакамернае жытло паўночнаамерыканскіх індзейцаў конусападобнай формы. Было шырока распаўсюджана ў раёнах прэрый.

Гісторыя
--------

Лічыцца, што жытло, падобнае на тыпі, індзейцы ладзяць з 2 тысячагоддзя да н. э. магчыма нават раней. Хаця ў нашы дні канічныя шатры асацыююцца з культурамі захаду, на ўсходніх лясных раўнінах яны пачалі выкарыстоўвацца значна раней. Конусападобныя вігвамы сустракаліся ў плямён алганкінаў і іракезаў. Конусападобныя буданы, крытыя карою і зямлёй, былі шырока прадстаўлены ў старажытных сіўанскіх народаў усходняга ўзбярэжжа, раёнаў Вялікіх азёр і даліны ракі Агая.

На Вялікіх раўнінах і далей на захад тыпі з'явіліся пераважна ў XVIII ст. калі туды мігрыравалі плямёны, што займаліся качавой конегадоўляй і конным паляваннем. Аселыя народы таксама выкарыстоўвалі тыпі як часовае жытло ў сезоны палявання. Тыпі былі прыдатнымі для качэўнікаў і паляўнічых дзякуючы сваёй мабільнасці, прастаце зборкі і разборкі.

У нашы дні тыпі служаць індзейцамі пераважна ў рытуальных мэтах. Аднак іх форма і вопыт канструявання шырока выкарыстоўваюцца сучаснымі архітэктарамі. Распаўсюджаны намёты ў форме тыпі.

Канструкцыя
-----------

Тыпі — разборнае жытло. У яго аснове драўляны каркас з прамых жэрдак. Індзейцы Вялікіх раўнін звычайна выкарыстоўвалі ад 15 да 25 загадзя апрацаваных прамых хваёвых жэрдак. 2 жэрдкі служылі слупамі для дымавой адтуліны. Жэрдкі для каркасу складалі ў форме конуса і шчаплялі разам прыкладна ў 0,4 - 1 м ад верхавіны. Жэрдкі з боку ўвахода застаўлялі больш доўгімі, таму конус ніколі не быў ідэальным. Унізе жэрдкі абапіраліся на камяні або дзёран, якія фарміравалі сабою кола. 

Каркас накрывалі дзвюмя так званымі вечкамі ў нахваст. Да сярэдзіны XIX ст. вечкі шылі са скуры бізонаў. У нашы дні найчасцей выкарыстоўваюць брызент або нават палімернае палатно. Знешні бок вечкі часцяком аздабляўся арнаментам і малюнкамі.

* Агульны выгляд сучаснага тыпіАгульны выгляд сучаснага тыпі
* Вузел для шчаплення тыпі асінібойнВузел для шчаплення тыпі асінібойн
* Аздабленне вечкі для тыпі каёваАздабленне вечкі для тыпі каёва
* Кола з камянёў пасля разбору тыпіКола з камянёў пасля разбору тыпі

Цікавыя факты
-------------

* У большасці качавых народаў Паўночнай Амерыкі абавязак усталявання і разбору тыпі лічыўся жаночым.
* Самае вялікае тыпі было ўзведзена падчас XIX зімовых Аліпійскіх гульняў у Солт-Лэйк-Сіці ў 2002 г. Яно дасягала 160,63 м у вышыню і займала плошчу 201,23 м².

Галерэя
-------

* Тыпі індзейцаў лясной зоны каля возера Гурон, сярэдзіна XIX ст.Тыпі індзейцаў лясной зоны каля возера Гурон, сярэдзіна XIX ст.
* Пеганы каля тыпі, 1893 г.Пеганы каля тыпі, 1893 г.
* Тыпі апачы, 1898 г.Тыпі апачы, 1898 г.
* Тыпі цуутына, першая трэць XX ст.Тыпі цуутына, першая трэць XX ст.
* Узвядзенне тыпі ў Цюрыху, ШвейцарыяУзвядзенне тыпі ў Цюрыху, Швейцарыя
* Сучасны будынак у форме тыпі, КанадаСучасны будынак у форме тыпі, Канада

Гл. таксама
-----------

* Вігвам
* Хоган
* Пуэбліта
* Іглу
* Будан
* Юрта
* Чум
* Намёт, жыллё
* Шацёр

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тыпі на Вікісховішчы |

* Энцыклапедыя Вялікіх раўнін
* Канструкцыя і ўпрыгожванне Архівавана 3 сакавіка 2016.
* Як зрабіць тыпі
* Тыпі ў сучасным дызайне

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Канадская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4236345-7 · LCCN: sh85065036 · NKC: ph702411 |