Траса Багдадскай чыгункі.
**Багдадская чыгунка** — галоўны адрэзак шырока запланаванай у XIX стагоддзі і часткова пабудаванай чыгуначнай магістралі Берлін — Вена — Стамбул — Багдад — Басра — Кувейт. Багдадская чыгунка стала важным фактарам міжнароднай палітыкі пачатку XX стагоддзя. Мае працягласць каля 2400 км, злучае Басфор з Персідскім залівам.

Ідэя Багдадскай чыг.
--------------------

Багдадская чыгунка 1900—1910.
Ідэя пабудовы чыгункі, што злучала б Міжземнае мора з Персідскім залівам, упершыню была агучана ў 1829-1831 гг. брытанскім палкоўнікам Фрэнсісам Р. Чэсні (Francis Rawdon Chesney).

Аўтарам аналагічнага і таксама нерэалізаванага праекта (Міжземнае мора — Багдад) выступіў у 1872 годзе нямецкі інжынер Вільгельм фон Прэсель, які займаў пост дырэктара Румелійскіх чыгунак. Для Турцыі Багдадская чыгунка гуляла важную вайскова-стратэгічную ролю, бо павінна была звязаць важныя цэнтры бездарожнай Малой Азіі (асабліва ўсходнія вілаеты) з Канстанцінопалем. Аднак, нягледзячы на актыўнае лабіяванне ўплывовага Мідхат-пашы, праект быў адпрэчаны султанам.

Развіццё чыгунак у Азіяцкай Турцыі ішло вельмі павольна. Пабудаваная дарога Хайдар-паша (Стамбул) — Ізміт у 1877 годзе была прададзена нямецкаму банку. Да 1906 года немцамі была пабудавана лінія Ізміт — Эскішэхір — Конья — Эрэглі (каля 900 км.) з адгалінаваннем Эскішэхір — Анкара (263 км.). У 1899 годзе, пасля візіту Вільгельма II у Асманскую імперыю, кіраўнік *Deutsche Bank* Георг фон Сіменс падпісаў папярэдняе пагадненне пра канцэсію на будаванне і эксплуатацыю асноўнай магістралі Багдадскай чыгункі — ад Коньі праз Багдад да Персідскага заліва. Для гэтага Берлінскі і Вюртэмбергскі банкі стварылі чыста-германскую кампанію, з французскай назвай *Société de Chemins de Fer Ottomans d’Anatolie*. У выніку франка-германскага пагаднення ад 6 мая 1899 г. да ўдзелу ў будаванні Багдадскай чыгункі быў дапушчаны французскі капітал. У 1903 годзе была канчаткова аформлена канцэсія, што забяспечыла германскай кампаніі высокую аплату за кожны кіламетр уведзенай у эксплуатацыю дарогі (т.зв. кіламетрычную гарантыю).

Па плане, Багдадская чыгунка павінна была прайсці ад Эрэглі да горада Адана, потым ісці на ўсход да Нусайбіна і Масула, а потым на поўдзень па правым беразе Тыгра да Багдада, Басры і Кувейта. Планаваліся адгалінаванне да Алепа на злучэнне з ужо існуючай Сірыйскай чыгункай да Бейрута і Дамаска з вузкакалейнай Хіджазскай чыгункі да Мекі. Іншае буйнае адгалінаванне павінна было прайсці ад Багдада ў Ханекін, на граніцу з Персіяй. Чыгунка ў нямецкім друку называлася дарогай «Трох Б» (гэта назва расшыфроўвалася то як Берлін — Басфор — Багдад, то як Берлін — Бізанц (Bysanz) — Багдад.

Міжнародныя ўскладненні
-----------------------

*Гл. таксама*

Багдадская чыгунка
Пабудова дарогі выклікала турботу ў Расіі, бо дарога, асабліва ў выпадку паўночнага варыянту шляхі, дазволіла б Турцыі хутка перакідаць войскі на каўказскую граніцу Расіі. Таму Расія ў 1900 годзе дамаглася ад Турцыі зняволення пагаднення, па якім Турцыя абавязвалася не перадаваць замежным кампаніям будаванне чыгунак на поўнач ад Лініі Анкара — Сівас — Дыярбакыр — Ван, а магла будаваць іх або сама, або перадаць пабудову рускім капіталістам. Такім чынам прарыў Германіі да каўказскай мяжы быў папярэджаны.

У тым жа 1900 годзе Месапатамію і Арменію наведаў буйны германскі геапалітык Паўль Рорбах. Ён прыйшоў да высновы, што для стварэння ў Паўночнай і Усходняй Анатоліі аднастайнага турэцкага насельніцтва трэба ўжыццявіць масавае перасяленне армян у раёны будавання Багдадскай чыгункі, што дапаможа вырашыць адразу два важныя заданні:

* Будаванне дарогі будзе забяспечана патрэбнай працоўнай сілай
* і адначасна саслабне рускі ўплыў у Заходняй Арменіі.

У 1911 годзе паміж Расіяй і Германіяй было складзена Патсдамскае пагадненне, па якім Расія абавязалася не перашкаджаць пабудове чыгункі Берлін-Багдад у памен на прызнанне расійскіх інтарэсаў у Іране.

> 
> У будучым скончаным выглядзе дарога дасць магчымасць германскай прамысловасці запоўніць сваімі прадуктамі Малую Азію, Сірыю і Месапатамію, а па сканчэнню лініі Багдад — Ханекін — Тэгеран, таксама і Персію. Палітычнае значэнне дарогі для Германіі, палягае ў тым узмацненні і адраджэнні Турцыі, якое немінуча павінна пацягнуць за сабой правядзенне чыгуначнага шляху праз усю краіну ад Канстанцінопаля да Персідскага заліва з разгалінаваннямі ва ўсе бакі. Узмацненне Турцыі і асабліва яе вайсковай магутнасці з'яўляецца адной з галоўных заданняў германскай палітыкі апошніх гадоў, што скіроўваецца да прыцягнення Атаманскай імперыі ў сферу Траістага саюза.— АВПР. Берлин, 4/17 марта «1911. Шебеко — С. Д. Сазонову.
> 
> 

Што да Англіі, то яе асаблівую турботу выклікала ідэя працягу дарогі ад Багдада да Персідскаму заліву. У 1913 годзе, у звязку з абвастрэннем пытання пра Персідскі заліў і статут Кувейта, былі адноўлены перамовы паміж Англіяй, Германіяй і Францыяй пра Багдадскую чыгунку. Па канвенцыі з Турцыяй, падпісанай 29 ліпеня 1913 года, Брытанія згаджалася на падаўжэнне нямецкай чыгункі аж да Басры, з тым, аднак, умовай, што гэта дарога не будзе працягнута да Персідскага заліва. 

Так Англія дамаглася ад Турцыі прызнання сваёй гегемоніі ў заліве і свайго кантролю над суднаходствам Шат-эль-Арабу. 

> 
> Апошнія два гады перад Першай сусветнай вайной запоўнены германа-турэцкімі перамовамі па пытанні пра гэту дарогу: яны прывялі (перад самым пачаткам вайны) да падпісання папярэдняй дамовы, што прызнавала вярхоўную ўладу Турцыі над Кувейтам; аднак, адначасна з гэтым, падпісаны былі асаблівыя дамовы паміж шэйхам Кувейта і англійскім урадам, якое рабіла Англію фактычнай гаспадыняй гэтай вобласці.— *Карл Радек* Багдадская железная дорога - БСЭ, 1-е изд. т. 4, 1930.
> 
> 

Імкнучыся знайсці кампраміс, Германія ў чэрвені 1914 года перадала Англіі будаванне чыгуначнай магістралі да поўдня ад Багдада. Шэраг палітолагаў лічыць англа-германскі канфлікт з-за нямецкага пранікнення ў раён Персідскага заліва адной з прычын Першай сусветнай вайны.

Завяршэнне пабудовы
-------------------

Да пачатку Першай сусветнай вайны Багдадская чыгунка была пабудавана толькі часткова. На поўначы рэйкі былі пракладзены да Рас-эль-Айна (за час вайны да Нусайбіна), на поўдні — ад Багдада да Самары. На будаванні асобных пляцовак Багдадскай чыгункі былі задзейнічаны армянскія працоўныя брыгады. У 1915 годзе яны былі цалкам знішчаны младатуркамі.

У 1916-1917 гг. Германская адмысловая чыгуначная рота № 6 займалася будаваннем лакаматыўных дэпо і складоў для Багдадскай чыгункі. Пасля паразы Цэнтральных дзяржаў і распаду Асманскай імперыі будаванне спынілася - і аднавілася далёка не адразу. Пасля Першай сусветнай вайны Багдадская чыг. была падзелена на тры часткі:

* Частка ад Коньі да станцыі Базанці была перададзена непасрэдна Турцыі,
* частка ад Базанці да Нусайбіна здадзена ў канцэсію французскай кампаніі,
* частка ад Багдада да Самары - улучана ў склад Іракскіх чыг. кіраваных англічанамі

Толькі да лета 1940 года будаванне ўсіх асобных пляцовак турэцкімі падраднікамі было цалкам завершана, і ў ліпені 1940 года са Стамбула ў Багдад адправіўся першы прамы і бесперасадкавы цягнік.

Сучасны стан дарогі
-------------------

Большая частка дарогі знаходзіцца ў працоўным стане. Большасць чыгуначных станцый таксама захавалася.

Зноскі
------

1. ↑  Багдадская железная дорога — Дипломатический словарь. — М.: Государственное издательство политической литературы. А. Я. Вышинский, С. А. Лозовский. 1948.
2. ↑  Neil Robinson *World Rail Atlas and Historical Summary: Vol. 8 The Middle East and Caucasus* Publisher: «World Rail Atlas» 2006 ISBN 954-12-0128-8  (англ.)

Літаратура
----------

* Багдадская железная дорога // Военная энциклопедия / под ред. В. Ф. Новицкого[ru] [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. В. Сытина[ru], 1911—1915.
* *Карл Радек* Багдадская железная дорога. - БСЭ, 1-е изд. т.4, 1930.
* *Theodor Stiebel* Der deutsche Lokomotivführer im Weltkriege. - Berlin, Georg Koenig-Verlag, 1919.
* *Бондаревский Г. Л.* Багдадская дорога и проникновение германского империализма на Ближний Восток. - Ташкент, 1955.
* *Ерусалимский А. С.* Внешняя политика и дипломатия германского империализма в конце XIX в. 2 изд.. -М. 1951.
* *Wolf J. В.* The diplomatic history of the Bagdad railroad. - Columbia, 1938.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Багдадская чыгунка**

| ⛭Дыпламатыя вялікіх дзяржаў у 1871—1913 гадах |
| --- |
| Вялікіядзяржавы | 
Брытанская імперыя •
Германская імперыя •
Трэцяя французская рэспубліка •
Расійская імперыя •
Аўстра-Венгрыя •
Каралеўства Італія •
Японская імперыя •
ЗША
 |
| Дагаворыі пагадненні | 
Альянс васьмі дзяржаў •
Франкфурцкі мір •
Саюз трох імператараў •
Канстанцінопальская канферэнцыя •
Берлінскі кангрэс •
Дваісты саюз •
Траісты саюз •
Канферэнцыя па Конга •
Дагавор перастрахоўкі •
Занзібарскі дагавор •
Франка-рускі саюз •
Маскоўскі дагавор •
Аўстра-рускае пагадненне •
Англа-германскае пагадненне •
Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі •
Англа-японскі саюз •
Англа-французскае пагадненне •
Пагадненне Кацура — Тафта •
Б'ёркскі дагавор •
Альхесіраская канферэнцыя •
Англа-рускае пагадненне •
Пецярбургскі пратакол •
Руска-італьянскае пагадненне •
Анексія Японіяй Карэі •
Фескі дагавор •
Патсдамскае пагадненне •
Балканскі саюз •
Антанта
 |
| Крызісыі канфлікты | 
Вялікая гульня •
Каланіяльны падзел Афрыкі •
Англа-германскі антаганізм •
Канфлікты (Англа-рускі •
Франка-германскі •
Англа-партугальскі) •
Багдадская чыгунка •
Крызісы (Фашодскі •
Эканамічны •
Танжэрскі •
Баснійскі •
Албанскі •
Агадзірскі)
 |
| Ваенныяканфлікты | 
Ваенная трывога 1875 года •
Войны (Руска-турэцкая •
Англа-зулуская •
1-я англа-бурская •
Франка-туніская •
Англа-егіпецкая •
2-я франка-в'етнамская •
3-я англа-бірманская •
Франка-кітайская) •
Бой на Кушке •
Ваенная трывога 1887 года •
Войны (Франка-дагамейскія (1-я •
2-я) •
Япона-кітайская •
1-я італа-эфіопская •
Англа-занзібарская •
Іспана-амерыканская) •
Іхэтуаньскае паўстанне •
Заваяванне Францыяй Чада •
Войны (Англа-бурская •
Філіпіна-амерыканская •
Руска-японская •
Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі •
Антыяпонскае супраціўленне ў Карэі •
Младатурэцкая рэвалюцыя •
Італа-турэцкая вайна •
Расійская інтэрвенцыя ў Персію •
Балканскія войны
 |
| Дыпламатыі палітыкі | 
А. М. Гарчакоў •
С. Ю. Вітэ •
М. К. Гірс •
У. Н. Ламсдорф •
А. П. Ізвольскі •
✯ П. А. Сталыпін •
С. Д. Сазонаў •
О. Бісмарк •
Б. Бюлаў •
А. Кідэрлен-Вехтэр •
Г. Ягаў •
А. Цымерман •
Т. Дэлькасэ •
Ж. Камбон •
Д. Лойд Джордж •
Э. Грэй •
Дж. Чэмберлен •
Б. Дызраэлі •
Д. Андрашы •
А. Эрэнталь •
Іта Хірабумі •
Ямагата Арытома
 |