recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Палікра́т** (стар.-грэч.: Πολυκράτης; ? — каля 515 да н.э.) — старажытнагрэчаскі тыран вострава Самас (каля 540 — каля 522 гг. да н.э.).

З дапамогай братоў авалодаў востравам Самас, дамогся яго палітычнага аб'яднання, увёў замест родавых тэрытарыяльныя філы. Праводзіў палітыку ў інтарэсах гандлёвы-рамесніцкіх слаёў дэмасу. Пры ім пабудаваны мол і хвалярэзы ў гавані, водаправод, храм багіні Геры. У барацьбе з гарадамі Малой Азіі і астравамі Эгейскага мора за гандлёвыя шляхі стварыў моцны флот і ўсталяваў сваю гегемонію над усім Эгейскім морам. Збіраў творы мастацтва, рукапіс; пры яго двары жылі паэты Анакрэонт і Івік, урач Дэмакед, філосаф Піфагор. Палітыка Палікрата выклікала супраціўленне родавай арыстакратыі, якая ў саюзе са Спартай і Карынфам падняла супраць яго паўстанне. Забіты паводле загаду Ахеменідаў.

Палікрату прысвечана балада Ф. Шылера «Пярсцёнак Палікрата».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палікрат

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 132258900 · ISNI: 0000 0000 1990 5820 · LCCN: n2013041734 · NLP: A37211766 · NTA: 074686860 · SUDOC: 083577769 · VIAF: 72547982, 4941159477690927990008, 1328159474069127660881, 1274159233950403370411, 4864160668422003560003, 214210518, 110151776826618012795 · ULAN: 500355363 |

 |
**«Партрэт Льва Сапегі»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная невядомым мастаком, верагодна, у XVII ст. Месцазнаходжанне невядома.

Парадны партрэт Льва Сапегі ў поўны рост з адпаведнымі атрыбутамі — гетманская булава, рыцарскія даспехі.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Іншы партрэт у поўны рост, з якога зрабіў акварэль К. Рачыньскі |

Захаваўся здымак партрэта ў Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук. Акрамя гэтага партрэта ў Нясвіжскім замку знаходзіліся іншыя вобразы Льва Сапегі: пад № 29 «popiersie», № 32 у поўны рост. Першы не падыходзіць па фармаце, а з другога, у рост, зроблена акварэль К. Рачыньскім. Як вынікае з акварэлі, на партрэце гетман без галаўнога ўбору і ў левай руцэ трымае пячатку канцлера. Партрэт, які паслужыў узорам для акварэлі К. Рачыньскага, быў таксама сфатаграфаваны. На фота ўнізе партрэта добра бачны № 32.

Хутчэй за ўсё, партрэт з фотаздымка ў Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук запісаны ў інвентарах Нясвіжа як іншая ці невядомая асоба. Пасля 1939 г. партрэт трапіў у Мінск, адкуль, верагодна, вывезены ў Германію ў 1944 г. Сучаснае месцазнаходжанне невядома.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзідзенка.
**Аляксандр Яўменавіч Дзідзенка** (12.11.1923, с. Кірава, Няміраўскі раён, Вінніцкая вобласць, Украіна — 28.07.2015) — беларускі таксіколаг. Кандыдат медыцынскіх навук (1964), дацэнт (1966). Палкоўнік медыцынскай службы (1967). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Вінніцкую фельчарска-акушэрскую школу (1941), Ваенна-медыцынскую акадэмію імя С. М. Кірава (Ленінград; 1953).

Працаваў у Адэскай ваеннай акрузе (1945—1947, фельчар палкавога медыцынскага пункта); Беларускай ваеннай акрузе (1953—1958, старшы ўрач ваеннай часткі, з 1954 — старшы афіцэр аддзела кадраў); Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі (1958—2002; старшы выкладчык курса таксікалогіі ваеннай кафедры, у 1971—1973 — начальнік вучэбнай часткі кафедры, у 1978—1989 — прарэктар па вучэбнай рабоце, у 1989—1994 — супрацоўнік аддзела дактарантуры, аспірантуры і клінічнай ардынатуры, з 1994 — на кафедры сацыяльнай гігіены, эканомікі і арганізацыі аховы здароўя).

Памёр 28 ліпеня 2015, пахаваны ў Мінску на могілках «Калодзішчы».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: пытанні тэрапіі пры атручэнні фосфарарганічнымі злучэннямі.

Узнагароды
----------

Ордэн Чырвонай Зоркі (1944, 1956), медалі «За баявыя заслугі», «За абарону Каўказа» і інш.

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2 3 4 5 6  Дзідзенка, Аляксандр Яўменавіч (кандыдат медыцынскіх навук; таксікалогія ; 1923—2015)

Літаратура
----------

* Диденко Александр Евменьевич // Заведующие кафедрами, профессора и доктора наук Белорусской медицинской академии последипломного образования, 1931—2011 : к 80-летию БелМАПО. — Минск, 2011. — С. 36—37.
* Диденко Александр Евменьевич // Руководители, заведующие кафедрами, профессора и доктора наук Белорусской медицинской академии последипломного образования (1931—2006). — Минск, 2006. — С. 22—23.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar782906 |
**«Партрэт Кацярыны Радзівіл з Сабескіх»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная у сярэдзіне XVIII ст. верагодна, Стэфанам Цыбульскім. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь (інв. ЗЖ 155. НММ РБ). Памер карціны — 92 × 72,2 см.

Намалявана Кацярына Сабеская, жонка падканцлера літоўскага Міхала Казіміра Радзівіла, родная сястра караля Яна ІІІ Сабескага. Партрэт напісаны ўжо пасля смерці Кацярыны. Захаваўся фотаздымак у Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук. На партрэце меўся надпіс «№ 67», белай фарбай, сёння страчаны. Нумар адпавядае інвентару 1857 г. Пасля 1939 г. партрэт трапіў у Мінск, адкуль вывезены ў Германію ў 1944 г. Вернуты ў Мінск з Берліна ў 1947 г.

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
**Зе́неўскі валун** — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння на Беларусі. Размешчаны за 0,2 км на поўнач ад в. Зенеўцы Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці. Буйны ледавіковы валун ружова-бурага граніту рапаківі з крышталямі палявога шпату ў выглядзе авоідаў. Даўжыня валуна складае 4,7 м, шырыня З м, вышыня 2,1 м, у абводзе 9,6 м, аб'ём 16 м³, маса каля 42 т. Прынесены ледавіком каля 220—110 тысяч гадоў назад са Скандынавіі. На бакавой паверхні захавалася 25 штучных паглыбленняў паўсферычнай формы (1—5 см у пяпярочніку, да 2,5 см глыбіні), зробленых чалавекам каля 2—2,5 тысяч гадоў назад. У язычніцкія часы — прадмет пакланення.

Літаратура
----------

* Зенеўскі валун. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зенеўскі валун
**Палікарп Манькоў** (19 лютага 1910, Рэчыца ці Слуцк — 16 кастрычніка 1999) — беларускі грамадскі дзеяч на эміграцыі.

Біяграфія
---------

Меў вышэйшую адукацыю, настаўнічаў у БССР. У 1930-х гадах быў рэпрэсаваны, па вызваленні не меў права жыць у Беларусі. Пасяліўся на Смаленшчыне. У 1941 годзе служыў у Чырвонай Арміі, трапіў у палон.

Па вызваленні з нямецкага палону працаваў перакладчыкам у Слонімскім акруговым камісарыяце, потым школьным інспектарам у Слуцку. У чэрвені 1943 года скончыў курс кіраўнікоў Саюза беларускай моладзі, прызначаны акруговым кіраўніком СБМ у Слуцку. Быў адным з арганізатараў і выдаўцоў «Газеты Случчыны», адзін з укладальнікаў зборніка «Песняры Случчыны» (які перавыдаў у 1985 годзе ў Саўт-Рыверы).

З лета 1944 года ў эміграцыі. Быў кіраўніком групы юнакоў у Дэсау. Пасля вайны выкладаў у Беларускай гімназіі ў Міхельсдорфе. З 1954 года рэдактар газеты «Беларускае слова», адзін з укладальнікаў кнігі «Другі Усебеларускі Кангрэс» (Мюнхен, 1954).

У 1957 годзе пераехаў у ЗША. Працаваў у бібліятэцы Індыянскага ўніверсітэта ў Блумінгтане, у структурах ААН у Нью-Ёрку. Памёр 16 кастрычніка 1999 года.

Зноскі
------

1. ↑  Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 16 кастрычніка. Палікарп Манькоў

Літаратура
----------

* Палікарп Манькоў, Лявон Юрэвіч. Літаратурны рух на эміграцыі. Мінск, БГА, 2002.
*«Лукрэцыя»,* Лукас Кранах, 1533, Берлінская карцінная галерэя
**Лукрэцыя** (лац.: Lucretia, каля 500 да н.э.) — паводле падання, рымская жанчына вядомая сваёй прыгажосцю і дабрачыннасцю. Жонка рымскага патрыцыя Тарквінія Калатына і дачка консула Спурыя Лукрэцыя Трыцыпітына.

Паводле Тыта Лівія, Секст Тарквіній, сын рымскага цара Тарквінія Ганарыстага, захапіўся прыгажосцю Лукрэцыі і пад пагрозай зброі згвалціў яе. Лукрэцыя расказала пра ўсё мужу і закалола сябе ў яго на вачах. Гэтая падзея прычынілася пачатку бунту, узнятага Луцыям Юніям Брутам, што было канцом царскай улады ў Рыме пасля чаго ўстанавілася рэспубліка. Менавіта таму на працягу стагоддзяў рымскай гісторыі Лукрэцыю шанавалі.

Тыцыян, *«Тарквіній і Лукрэцыя»*

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Лукрэцыя**
* Уильям Шекспир. Лукреция Перевод В. Томашевского (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118574817 · ISNI: 0000 0004 4887 2246 · LCCN: n81147022 · VIAF: 47554385, 6854160667865103560004, 254324205, 1043159474327327662239 · ULAN: 500340136 |
**Партрэт Тэафіліі Вішнявецкай[d]** аўтарства ананімнага мастака. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.

Апісанне
--------

На гэтым партрэце Тэафілія апранута па французска-нямецкай модзе. На ёй ружова-чырвоная разразная верхняя сукенка з аксаміту, падбітая і аздобленая па берагах футрам собаля  (ням.) (бел.. Шчыльна зашнураваны станік з вострым шніпам у месцы злучэння са спадніцай аздоблены пазалочаным паяском з каштоўнымі камянямі. З-пад верхніх рукавоў сукенкі выступаюць празрыстыя манжэты рукавоў кашулі, упрыгожаныя далікатнай белай вышыўкай. Да правага пляча залатым ланцугом з устаўкамі каштоўных камянёў і залатой брошкай з камянямі прышпілена мантыя на гарнастаевым падбоі  (ням.) (бел.. Ніжняя вузкая спадніца надзета на падбітыя набедраныя валікі. Яна ўпрыгожана багатай вышыўкай і фальбонай з залатых махроў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Бялявіна, В. М.* Беларускі касцюм / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2017. — 463 с. : іл. ISBN 978-985-01-1241-5

Літаратура
----------

* *Бялявіна, В. М.* Беларускі касцюм / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2017. — 463 с. : іл. ISBN 978-985-01-1241-5
* *Высоцкая Н. Ф.* Жывапіс барока Беларусі. — 2003. — С. 69-70. — 304 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-11-0253-9.
**Зенфтэнберг** (ням.: Senftenberg, н.-луж.: Zły Komorow) — горад на ўсходзе Германіі ў складзе федэральнай зямлі Брандэнбург.

Гэта раённы горад раёна Оберспрэвальд-Лаўзіц, размешчаны на рацэ Шварцэн-Эльстэр і Зенфтэнбергскім возеры, якое з’яўляецца адным з найбуйнейшых тэхнагенных азёр Германіі. Сам Зенфтэнберг знаходзіцца ў Ніжняй Лужыцы і з’яўляецца яе чацвёртым па велічыні горадам, а некаторыя гарадскія раёны, заснаваныя ў 2001 годзе, знаходзяцца ў Верхняй Лужыцы.

З 9 верасня 2016 года Зенфтэнберг быў прызнаны курортам.

Горад размешчаны на заходнім ускрайку афіцыйнага арэала сорбаў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зенфтэнберг

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4054535-0 · LCCN: n97049171 · VIAF: 124508135 |
**«Партрэт Міхаіла V Казіміра Радзівіла Рыбанькі»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, копія ХІХ стагоддзя з партрэта, напісанага Аўгусцінам Мірысам[pl]. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь (інв. ЗЖ 226. НММ РБ). Памер карціны — 71 × 54 см.

Партрэт Міхаіла V Казіміра Радзівіла Рыбанькі (на дальняй сцяне, унізе) у Вялікай зале Нясвіжскага замка
Партрэт адлюстроўвае Міхаіла V Казіміра Радзівіла Рыбаньку. Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы. Захоўваўся ў Вялікай сталовай зале (былой Гетманскай) у паўднёвай галерэі. Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. вывезены ў Германію, спачатку ў Гёхштэт[de] (№ 598/133), пазней перавезены амерыканскімі прадстаўнікамі ў Мюнхен (№ 14542/133). 17 мая 1949 года перавезены ў Вісбадэн. Паступіў пасля рэстытуцыі з Германіі ў Дзяржаўны мастацкі музей БССР у 1957 г. ад ДМВП (інв. № 82).

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
**Партрэт Юрыя Васілевіча Тышкевіча** — партрэт старосты ваўкавыскага, брэсцкага ваяводы Юрыя Тышкевіча, створаны ў канцы XVI стагоддзя, які захоўваецца ў варшаўскім Нацыянальным музеі.

Гісторыя
--------

Партрэт належыць да сямейнай галерэі лагойскага роду Тышкевічаў з 39 карцін, якая ў 1933 годзе была перададзена ў Нацыянальны музей у Варшаве на дэпазіт Таварыства аховы помнікаў мінуўшчыны.

Апісанне
--------

На палатне памерам 94×78 см паказаны чалавек «сугуба цывільны». Крыху паўнаватая постаць у плашчы, правай рукой ён абапіраецца на кій. Звяртае ўвагу надзвычай індывідуалізаваны, глыбокі па псіхалагічнай распрацоўцы вобраз. Дасканала выпісаны рысы твару, невялікая акладзістая барада. Ва ўсім абліччы ваяводы адчуваецца спакойная веліч упэўненага ў сабе чалавека.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4   Праверана 29 снежня 2020.
2. 1 2  Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.. С. 209—210

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.. С. 209—210
**«Партрэт Барбары Радзівіл з Завішаў»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў 1733—1737 гадах. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь (інв. КП 44241. НГМ РБ). Памер карціны — 110 × 73 см.

Гісторыя
--------

Партрэт Барбары Радзівіл з Завішаў (крайні справа) у Вялікай зале Нясвіжскага замка. 1927
Партрэт Барбары Радзівіл з Завішаў адносіцца да серыі партрэтаў ў лаўровым вянку. Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы (№ 46, на партрэце № 126 у інвентар 1834 г.; № 55 у інвентары 1857 г.; № 55 у інвентары 1883 г.; № 126 у інвентары 1928 г.; № 245 у вопісе 1939 г.). Захоўваўся ў Вялікай сталовай зале (былой Гетманскай) у паўднёвай галерэі. Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. вывезены ў Германію. Вернуты ў Мінск з Берліна ў 1947 г.

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кукуруза.
**Кукуру́за** (*Zea*) — род раслін сямейства Метлюжковыя (*Poaceae*), да якога адносяць шэсць відаў. Аднак, у культуры род прадстаўлены адзіным відам *Zea mays*, які вырошчваюць па ўсяму свету ў прамысловых маштабах. Гэты від з’яўляецца каштоўнай харчовай, кармавой і тэхнічнай культурай.

|  |
| --- |
|  |
| Кукуруза цукровая (*Zea mays*) Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |

Біялагічнае апісанне
--------------------

Кукуруза — высакарослая аднагадовая травяністая расліна, дасягае вышыні 3 м (у выключных выпадках — да 6 м і больш), з добра развітой каранёвай сістэмай. На ніжніх вузлах сцябла могуць утварацца паветраныя апорныя карані.

Сцябло прамастаячае, да 7 см у дыяметры, без паражніны ўнутры (у адрозненне ад большасці іншых траў).

Лісце буйное, лінейна-ланцэтнае, да 10 см шырынёй і 1 м даўжынёй].

Каласкі з тычачкавымі і песцічнымі кветкамі сабраны ў розныя суквецці або ў асобных частках аднаго суквецця. Тычачкавыя кветкі сабраны па два ў каласкі, адзін з іх амаль сядзячы, другі на ножцы, каласкі сабраны ў зверху мяцёлку. Каласкі з песцічнымі кветкамі сядзяць шэрагамі з 6-16 кветак на тоўстай, мясістай восі катаха, якая выходзіць у сярэдняй частцы сцябла з пазух лісця. Песцік доўгі, ніткападобны, на канцы двухлопасцевы. Падчас квіцення песцікі ўсіх каласкоў звешваюцца ў выглядзе пучка з похвавых лісцеў, якія акружаюць катах.

Плод — зярноўка.

Віды
----

* Zea diploperennis Iltis, Doebley & R.Guzmán
* Zea luxurians (Durieu & Asch.) R.M.Bird
* Zea mays L. — Кукуруза, ці Маіс
* Zea mexicana (Schrad.) Kuntze
* Zea nicaraguensis Iltis & B.F.Benz
* Zea perennis (Hitchc.) Reeves & Mangelsd.

Уся кукуруза, якая культывуецца, як сельскагаспадарчае расліна, адносіцца менавіта да падвіду Zea mays subsp. mays; часам гэты падвід вызначаюць як асобны від Zea saccharata Sturtev
  

*Zea mays «fraise»* — Тулузскі музеум
*Zea mays 'Oaxacan Green'* — Тулузскі музеум

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 143. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  The Plant List: *Zea*

Літаратура
----------

* *Рожевиц Р. Ю.* Род Кукуруза — Zea // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редакторы тома Р. Ю. Рожевиц и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1934. — Т. II. — С. 4—5. — 778 + XXXIII с. — 5 175 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph115030 |
**Палімеры** (грэч. πολύ- — шмат; μέρος — частка) — неарганічныя і арганічныя, аморфныя і крышталічныя рэчывы, якія складаюцца з «монамерных звёнаў», злучаных у доўгія макрамалекулы хімічнымі або каардынацыйнымі сувязямі. Палімер — гэта высокамалекулярнае злучэнне: колькасць монамерных звёнаў у палімераў (ступень полімерызацыі) павінна быць досыць вялікай. У многіх выпадках колькасць звёнаў можа лічыцца дастатковай, каб аднесці малекулу да палімераў, калі пры даданні чарговага монамернага звяна малекулярныя ўласцівасці не змяняюцца. Як правіла, палімеры — рэчывы з малекулярнай масай ад некалькіх тысяч да некалькіх мільёнаў.

Гл. таксама
-----------

* Супалімеры


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119328276 · GND: 4046699-1 · LCCN: sh85104660 · Microsoft: 521977710, 2908608310 · NDL: 00575080 · NKC: ph124310 |

 |
Фінгерынг
**Фінгерынг** (англ.: Fingering — дзеянне пальцамі) — гэта спосаб дасягнення палавога ўзбуджэння пры ўздзеянні пальцаў на вонкавыя палавыя органы, клітар, похву ці на задні праход.

Фінгерынг можна разглядаць як разнавіднасць мастурбацыі, калі такавая не ўключае стымуляцыю іншым аб'ектам, акрамя пальцаў. З'яўляецца самым распаўсюджаным спосабам жаночай мастурбацыі.

Фінгерынг з'яўляецца таксама адной з найбольш распаўсюджаных формаў прэлюдыі або сумеснай (ўзаемным) мастурбацыі.

Анальны фінгерынг
-----------------

Анальны Фінгерынг можа ўжывацца ў дачыненні як да жанчын, так і да мужчын. Звычайна ажыццяўляецца для падрыхтоўкі анусу пасіўнага партнёра да анальнага сэксу, паколькі ручная стымуляцыя здольная паслабіць задні праход.

Гл. таксама
-----------

* Ручная стымуляцыя пеніса
* Мастурбацыя

Зноскі
------

1. ↑  Cox, Tracey (2007). *More Hot Sex: How to Do It Longer, Better, and Hotter Than Ever*. Random House, Inc. 2007. pp. 307. ISBN 9780553383942. .
2. ↑  sexinfo101 **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2012. Праверана 12 кастрычніка 2009.
3. ↑  How to have good sex **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2012. Праверана 12 кастрычніка 2009.
**Бязмасавыя часціцы** (**люксоны**) — часціцы, маса спакою якіх роўная нулю. Любая бязмасавая часціца можа рухацца толькі са скорасцю святла. Такая часціца не можа знаходзіцца ў стане спакою: яна можа нарадзіцца (быць выпраменена), рухацца са скорасцю святла, затым знішчыцца (быць паглынута). Бязмасавая часціца валодае энергіяй, якая вылічаецца па формуле

{\displaystyle E=pc,}
дзе *p* — імпульс часціцы, а *c* — скорасць святла.
Тэрмін «бязмасавая» не цалкам дакладна адлюстроўвае прыроду такой часціцы: часам такім часціцам прыпісваюць масу {\displaystyle m={\frac {E}{c^{2}}}={\frac {p}{c}}}, якая не звязана з нулявой масай спакою часціцы.

Сказанае аб немагчымасці для бязмасавай часціцы рухацца з іншай скорасцю, чым скорасць святла, не адносіцца да віртуальных часціц. Апошнія могуць знаходзіцца «па-за светлавым конусам», нават будучы бязмасавымі. Зрэшты, яны не могуць непасрэдна назірацца у такой жа якасці, як назіраюцца рэальныя часціцы, у прыватнасці, віртуальныя часціцы не могуць выкарыстоўвацца для перадачы сігналаў хутчэй святла. Само іх існаванне можна хутчэй характарызаваць як такое, што выяўляецца толькі ўскосна ў выглядзе эфектаў, якія прадказваюцца тэорыяй, якая выкарыстоўвае іх у разліках.

Вядомыя бязмасавыя часціцы
--------------------------

* Фатоны. Адзіная цалкам пэўна існуючая бязмасавая часціца. Эксперыментальна пацверджаны і яе існаванне, і бязмасавасць, да таго ж вельмі моцна аргументаваныя тэарэтычна. Зрэшты, з боку эксперыменту і назіранняў можна, вядома ж, казаць толькі аб абмежаванні зверху на масу.
* Глюоны. Калі глюоны існуюць, то яны з’яўляюцца бязмасавымі, але да гэтага часу іх існаванне можа знаходзіцца пад некаторым сумненнем, бо ёсць некаторыя (не надта вялікія) сумненні ў тэорыі, дзе яны тэарэтычна ўводзяцца — квантавай хромадынаміцы, а ў свабодным стане глюоны не назіраюцца (мяркуючы па ўсім, так і павінна быць у поўнай адпаведнасці з тэорыяй, але матэматычна апошняе не даказана).
* Гравітоны. Калі гравітоны існуюць, то яны сапраўды з’яўляюцца бязмасавымі часціцамі, дакладней — іх маса павінна быць прынамсі вельмі малая — гэта вынікае з закона сусветнага прыцягнення. Але пытанне аб іх існаванні застаецца адкрытым у тым сэнсе, што яны не былі эксперыментальна выяўленыя і наўрад ці будуць выяўленыя ў агляднай будучыні як індывідуальныя часціцы. Больш таго, гравітацыйныя хвалі, якія з’яўляюцца (тэарэтычна) першай рэальна назіранай праявай невіртуальных гравітонаў, былі практычна адкрытыя зусім нядаўна, прытым ўскосна.

Доўгі час лічылася, што нулявой масай спакою валодаюць нейтрына. Аднак у цяперашні час шматлікія асцыляцыйныя эксперыменты з сонечнымі, атмасфернымі, рэактарнымі і паскаральнымі нейтрына надзейна прадэманстравалі наяўнасць у іх малой, але ненулявой масы спакою.

Спасылкі
--------

* - Ядзерная фізіка у Інтэрнэце.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Хвойня.

**Хвойня** — возера ў Салігорскім раёне Мінскай вобласці, за 12 км на захад ад горада Салігорск, за 3 км на поўнач ад вёскі Плянта, на паўночнай ускраіне балотнага масіву. Адносіцца да басейна ракі Случ.

З-за меліярацыйных прац моцна змялела, зарастае. Плошча возера і яго параметры істотна залежаць ад сезона года.

Літаратура
----------

* Республика Беларусь. Минская область. Солигорский район: карта. Солигорск: план. Красная Слобода: план. Старобин: план / Ред. В.А. Змачинская.. — Минск: РУП «Белкартография», 2011. — 3 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-115 Архівавана 1 мая 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хазановіч.
**Іосіф Аронавіч Хазановіч** (1844—1919) — расійскі яўрэйскі грамадскі дзеяч, лекар, бібліяфіл і арганізатар Яўрэйскай нацыянальнай бібліятэкі  (руск.) (бел. ў Іерусаліме.

Біяграфія
---------

Сын яўрэйскага купца Аарона Хазановіча. Нарадзіўся ў Гродне ў 1844 годзе. У 1866 годзе паступіў у Кёнігсбергскі ўніверсітэт на медыцынскі факультэт.

Падчас Франка-прускай вайны 1871 года складаўся лекарам у Берліне, на чале аднаго з лазарэтаў для ваеннапалонных французаў. У 1872 годзе скончыў універсітэт. Неўзабаве перасяліўся ў Беласток.

У сувязі з палестынскім рухам  (руск.) (бел. у Хазановіча зарадзілася думка заснаваць нацыянальную бібліятэку ў Іерусаліме. Ён стаў закупляць кнігі, уступаючы ў перапіску з усімі вядомымі кнігагандлярамі і антыкварамі ў Расіі і за мяжой; траціў вялікія сумы са сваіх асабістых сродкаў на набыццё кніг, выпускаў час ад часу заклікі да прыватных асобаў і ўстаноў з просьбай дасылаць кнігі і ахвяраванні на закупку кніг.

У лістападзе 1884 года ўдзельнічаў у Катавіцкім з’ездзе  (руск.) (бел. палестынафілаў.

З часу свайго наведвання Іерусаліма ў 1890 годзе цалкам аддаўся адзінай мэце: «збудаваць на нашай гістарычнай радзіме будынак не толькі для яўрэйскага духу, але і для ўсёй яўрэйскай будучыні». У 1896 годзе яму ўдалося адправіць у Іерусалім першы транспарт кніг у 240 пудоў. Збіраў для бібліятэкі не толькі кнігі, але таксама і партрэты выбітных яўрэйскіх дзеячаў, здымкі з выданняў яўрэйскіх устаноў і т. п. У 1913 годзе — выключна дзякуючы намаганням Хазановіча — Яўрэйская нацыянальная бібліятэка  (руск.) (бел. мела каля 33 000 тамоў кніг і знаходзілася ва ўласным будынку.

Прымкнуўшы да сіянісцкага руху, Хазановіч бываў на ўсіх сіянісцкіх кангрэсах  (руск.) (бел. да смерці Герцля (1904).

Зноскі
------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* Ywsep ben ʾAharon Ḥazanowič // data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
2. 1 2 3 4 5 6  s:ru:ЕЭБЕ/Іосіф Аронавіч Хазановіч // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.
3. ↑  Каттовицский съезд // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 10503021q · ISNI: 0000 0000 6698 7945 · LCCN: n98025745 · NUKAT: n2017164472 · VIAF: 78090059, 51150516746603441849 |
**Кууджуак** (англ.: Kuujjuaq, ін.: ᑰᔾᔪᐊᖅ, фр.: Kuujjuaq, да 1979 года — *Форт-Шымо*) — вёска ў Канадзе, адміністрацыйны цэнтр раёна Нунавік, рэгіён Поўнач Квебека, правінцыя Квебек. Размешчаны на левым беразе ракі Кааксак, за 50 км ад месца ўпадзення яе ў заліў Унгава. Насельніцтва вёскі складае 2375 чалавека (перапіс 2011 года), каля 77,6 % якога — эскімосы.

З’яўляецца адной з 14 так званых паўночных вёсак (афіцыйны статус) Квебека (фр. Village nordique).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  карта Канады — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
**Іосіф Васільевіч Матрунчык** (1903—1945) — гвардыі падпалкоўнік Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі, удзельнік савецка-фінскай і Вялікай Айчыннай войнаў, Герой Савецкага Саюза (1940).

Біяграфія
---------

Іосіф Матрунчык нарадзіўся 21 студзеня 1903 года ў вёсцы Кайкава (цяпер — Мінскі раён Мінскай вобласці Беларусі). Пасля заканчэння шасці класаў школы працаваў батраком, чорнарабочым. У лістападзе 1925 года Матрунчык быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1932 годзе ён скончыў Арэнбургскую ваенную авіяцыйную школу летназаў, у 1934 годзе — Барысаглебскую ваенную авіяцыйную школу лётчыкаў.

Удзельнічаў у баях савецка-фінскай вайны, будучы камандзірам эскадрыллі 18-га хуткаснага бамбардыровачнага авіяпалка 15-й арміі. За час вайны здзейсніў 59 баявых вылетаў на бамбардзіроўку вялікіх колькасцяў фінскай баявой тэхнікі і жывой сілы, нанёсшы суперніку вялікія страты.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 20 мая 1940 года за «мужнасць і гераізм, праяўленыя ў баях» капітан Іосіф Матрунчык быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» за нумарам 338.

Удзельнічаў у баях Вялікай Айчыннай вайны, быў цяжка паранены. Пасля ранення быў лётчыкам-інспектарам па тэхніцы пілатавання ў 326-й бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі  (руск.) (бел..

Загінуў 9 мая 1945 года, падарваўшыся на супрацьтанкавай міне  (руск.) (бел.. Пахаваны ў горадзе Піла Вялікапольскага ваяводства Польшчы.

Быў узнагароджаны двума ордэнамі Леніна, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, медалямі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Іосіф Васілевіч Матрунчык на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. — Минск, 1984.
* Матрунчик И. В. // Твои герои, Карелия. — Петрозаводск, 2005. — С. 153.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Ныса-Лужыцка**, **Нейсэ** (чэшск.: Lužická Nisa, польск.: Nysa Łużycka, ням.: Lausitzer Neiße, н.-луж.: Łužyska Nysa, в.-луж.: Łužiska Nysa) — рака, якая працякае па тэрыторыі Чэхіі, Польшчы і Германіі, левабярэжны прыток ракі Одры.

Гісторыя
--------

Лужыцкая Ніса бярэ свой пачатак у Чэшскай Рэспубліцы ў Йізерскіх гарах у Нова-Вес-над-Нісай, на паўночны ўсход ад Ябланца-над-Нісай ля паўночнага падножжа горы Чорна-Студніцы. Там яна праходзіць праз Ябланец-над-Нісай, Ліберац і перасякае Хартаў, дасягаючы вышыні 234 м над узроўнем мора на нямецкай мяжы. У Чэхіі працягласць ракі складае 55 км, мясцовы вадазбор 360,5 км².

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Нырэц чырвананосы**, **нырок чырвананосы** (*Netta rufina*) — вадаплаўная птушка сямейства качыных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 53-60 см, размах крылаў 84-98 см. Самка крыху меншая за самца.

Самец у шлюбным уборы з вялікай, рыжа-ржавага колеру галавой, чорнымі грудзьмі і жыватом, белымі бакамі і ярка-чырвонай дзюбай. Самка і маладыя аліўкава-карычневыя з цёмным верхам галавы і белымі шчокамі. Самец у негнездавы перыяд падобны да самкі, але з чырванаватай дзюбай. У палёце белае люстэрка дасягае амаль канца крыла. Голас: у самцоў далікатныя, хрыплыя гукі, у самак — траскучае «кёрр».

Пашырэне
--------

Лакальна сустракаецца ў розных пунктах Паўднёвай i Цэнтральнай Еўропы (ад Іспаніі да Каспійскага мора і ад Вялікабрытаніі да Польшчы), а таксама ў Малой і Цэнтральнай Азiі. На Беларусі вельмі рэдкі залётны від.

У Еўропе пасяляецца на вялiкiх, плыткіх або сярэдняй глыбіні азёрах з добра развiтай надводнай і падводнай раслiннасцю. Пад час лiнькi — вялiкiх, малазарослых азёрах (напр. некаторыя азёры ў Швейцарыі, Галандыі і Іспаніі). Гняздзіцца, таксама на невялікіх балотах, каля павольных рэк, на марскіх узбярэжжах, у дэльтах і затоках (нават салёных), на рыбных ставах, і нават на часовых разлівах. У Азіі часта жыве паблізу салёных, саланаватых або шчолачных стэпавых вадаёмаў.

Паўднёвыя папуляцыi аселыя, паўночныя — пералётныя. Месца зiмовак: басейн Мiжземнага мора (галоўным чынам Іспанія) i Паўднёвая Азiя.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо робіць на сплавінаах, участках са зрэзаным трыснягом; звычайна ў цэнтральнай частцы возера ў месцах, дзе ўчасткi трыснягу мяжуюць з невялiчкiмi акенцамі вады. Зрэдку ладзіць яго на беразе або залiтых вадой лугах. Выпадкова гняздуе ў калоніях чаек або крачак. Будуе гняздо са сцёблаў і лістоў трыснягу, прысутнічае багатая высцiлка ў выглядзе валiка вакол яек.

Яйкi (6-17) пераважна акруглыя, алiўкава-карычневыя або шараватыя.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Збароўскі.
**Іосіф Абрамовіч Збароўскі** (17 ліпеня 1936, Рагачоў, Гомельская вобласць — 2007, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1961 годзе. Працаваў у Белдзяржпраекце, галоўным архітэктарам Барысава, з 1974 года — начальнік аддзела жыллёва-грамадзянскага будаўніцтва Упраўлення дзяржэкспертызы Дзяржбуда БССР, галоўны спецыяліст аддзела дзяржэкспертызы ў Белдзяржпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года. Пражываў у Мінску.

Памёр у 2007 годзе.

Творчасць
---------

Творчыя акадэмічныя майстэрні жывапісу, графікі і скульптуры на вул. Някрасава, 3
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): школа ў пасёлку Калодзішчы (1961), генплан Барысава (1964—1981), забудова Цэнтральнай плошчы (1964—1977), будынак гаркама і гарвыканкама (1965), мемарыяльны сквер (1967), будынак Дома сувязі (1973—1976), майстэрні Саюза мастакоў БССР па вул. Някрасава ў Мінску (1984).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Зборовский Иосиф Абрамович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Распаўсюджанне схематычнага мастацтва на Іберыйскім паўвостраве.
Ідал з вачыма з Эстрэмадуры, (альмерыйская культура, Нацыянальны археалагічны музей Іспаніі, Мадрыд).
**Іберыйскае схематычнае мастацтва** — вялікая група дагістарычных выяў, у асноўным пячорных малюнкаў, выяўленых на Іберыйскім паўвостраве, якія адносяць да першых металургічных культур паўвострава (у шэрагу месцаў нават да пачатку жалезнага века). Храналогія іберыйскіх схематычных выяў застаецца спрэчнай, аднак большасць археолагаў адносяць іх да перыяду 4-1 тыс. да н. э. У шэрагу месцаў апошнія ўзоры схематычнага мастацтва суіснавалі з ранняю стадыяй левантыйскага мастацтва.

Асноўнай характарыстыкай дадзенага мастацтва, як бачна з назвы, з’яўляецца яго схематызм, гэта значыць абазначэнне толькі базавых фрагментаў ці абрысаў, без дэталяў. Часам выявы настолькі абстрактныя (у супрацьлегласць рэалістычным дагістарычным выявам у пячорах Іспаніі эпохі палеаліту), што іх немагчыма супаставіць з рэальнымі аб’ектамі.

Схематызм у той перыяд не быў характерен толькі для Іспаніі, але распаўсюдзіўся па ўсяму Міжземнамор’ю.

Спасылкі
--------

* El arte esquemático-abstracto en Cantabria Архівавана 4 чэрвеня 2007.
* Pinturas rupestres esquemáticas de Fuencaliente
* Aproximación al arte Levantino y Esquemático
* El arte rupestre del noroeste español y las corrientes culturales entre el Atlantico, la Meseta y el Mediterráneo, por Antonio Beltrán Martínez  (ісп.) (бел.
* www.arterupestre.es Архівавана 7 снежня 2008. Arte Rupestre del Arco Mediterráneo de la Península Iberica.
**Фраўмюнстэр** (ням.: Fraumünster) — былое абацтва на тэрыторыі сучаснай Швейцарыі, заснаванае Людовікам II Нямецкім для сваёй дачкі Хільдэгарды ў 853 годзе.

Заснавальнік забяспечыў бенедыктынскі манастыр землямі кантонаў Цюрыха, Уні і лясамі з пагоркаў Албіс, а таксама гарантаваў недатыкальнасць. У 1045 годзе кароль Германіі Генрых III дараваў манастыру права валодаць рынкамі, збіраць пошліны і чаканіць манеты.

Імператар Фрэдэрык II зрабіў абацтва тэрытарыяльна незалежным і ўзмацніў палітычную ўладу абатысы. Аднак палітычная ўлада манастыра пачала павольна змяншацца з XIV ст. пасля стварэння «Закона гільдый» Рудольфам Брунам у 1336 годзе, які стаў першым незалежным кіраўніком горада і не падпарадкоўваўся абацтву.

Абацтва спыніла існаванне 30 лістапада 1524 года ў сувязі з Рэфармацыяй, праведзенай Ульрыхам Цвінглі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фраўмюнстэр
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Салон (значэнні).

**Салон** — літаратурны, мастацкі ці палітычны кружок выбраных асоб, якія збіраюцца ў прыватным доме.

Французскія салоны
------------------

Найбольш услаўленыя салоны — французскія, якія гуртаваліся вакол якой-небудзь выбітнай жанчыны, т. з. «*царыцы салона*», якая, як правіла, адрознівалася досціпам, талентам ці прыгажосцю. Звычайна збіраліся ў яе доме. Першыя салоны адносяцца да XVI ст. (салоны Маргарыты Наварскай, Марыі Шатландскай, Маргарыты Валуа (каралевы Марго).

Французскія салоны мелі вялікае значэнне для зараджэння фемінізму. Напрыклад, выраз «сіняя панчоха» *(les bas-bleues)* як вызначэнне разумнай жанчыны, якая не шнырае ў пошуках шлюбу, з'явілася менавіта тады і толькі пазней набыло негатыўную прыніжаную афарбоўку.

Cм. таксама
-----------

* Гаспадары салонаў
* Журфікс
* Клуб

Літаратура
----------

* Jacob A. Il y a un siècle-- quand les dames tenaient salon. Paris: Editions A. Seydoux, 1991
* Рейсер С. Аронсон М. Литературные кружки и салоны. М.: Аграф, 2001 (I изд. — Л. 1929)

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Гісторыя салонаў
**Ізяслаў** (XIII ст.) — князь новагародскі.

Згадваецца без тытула пад 1237 годам Галіцка-Валынскі летапісам, калі галіцкі князь Даніла *«наведе Литву Миндога Изяслава Новогородьского»* на мазавецкага князя Конрада. Некаторыя даследчыкі[*хто?*] лічаць, што згадка ўдзелу Ізяслава побач літоўскага князя Міндоўга ў паходзе супраць мазавецкага князя сведчыць пра ўладу Міндоўга над Новагародкам. На чым грунтуецца такая думка не ясна, бо простая згадка двух асоб разам сведчыць хутчэй за роўнасць. Запіс Ізяслава ў тэксце пасля Міндоўга можа сведчыць, што ў вачах галіцкага летапісца новагародскі князь меў ніжэйшы статус або меншае значэнне агулам, або сітуацыі менавіта гэтага пахода, але можа зусім ні пра што не сведчыць.

На думку Аляксандра Краўцэвіча, Міндоўг меў уладанні ў літоўскіх землях, а князь у Новагародку быў самастойным, магчыма, ахрышчаным літоўцам. Аднак, імя Ізяслаў свецкае і не магло належаць ахрышчанаму літоўцу, цяперашнія веды анамастыкі дазваляюць рабіць выснову пра яго паходжанне з роду Рурыкавічаў і адпаведна княжацкі тытул.

Пра далейшы лёс Ізяслава нічога не вядома. Выказвалася думка пра яго тоеснасць са свіслацкім князем Ізяславам, згаданым аднойчы ў паходзе князя Данілы супраць яцвягаў у 1256 годзе. Таксама ёсць і прапановы атаясняць яго нават з полацкім князем Ізяславам, які ў 1260-я гады заключыў дагавор з рыжанамі, арцыбіскупам і Ордэнам, дзе адзначаў сваю залежнасць ад вялікага князя Войшалка.

На думку Аляксея Шаланды, новагародскі князь Ізяслаў мог быць цесцем Міндоўга, такім чынам, яго дачка — невядомая імем першая жонкай літоўскага князя — маці Войшалка і прынамсі адной дачкі, пазней жонкі князя Шварна.

Літаратура
----------

* *Ермаловіч, М.* Ізяслаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 477. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* *Краўцэвіч, А. К.* Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Беласток: Вышэйшая Школа Публічнай Адміністрацыі імя Станіслава Сташыца, 2008. — С. 130.
**Іахім Паціні́р** (нідэрл. Patinir, Patinier, Patenier; каля 1480, Дынан, правінцыі Намюр, Валонія, Бельгія — 5 кастрычніка 1524, Антверпен, Бельгія) — фламандскі жывапісец, адзін з заснавальнікаў еўрапейскага пейзажнага жывапісу.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Дынане. Пра жыццё мастака вядома няшмат. У 1515 годзе Пацінір уступіў у Гільдыю жывапісцаў Антверпена. У 1521 годзе ён пазнаёміўся з Альбрэхтам Дзюрэрам, які ў гэты час падарожнічаў па Нідэрландах. Няма дакладных дадзеных пра тое, дзе і ў каго вучыўся Пацінір, але зусім ясна, што ён выдатна ведаў працы больш ранніх майстроў і падтрымліваў адносіны са сваімі сучаснікамі, у тым ліку Герардам Давідам, Іеранімам Босхам і Дзюрэрам. Пэндзлю Пацініра прыпісваюць вялікую колькасць пейзажаў.

Мастак памёр у Антверпене 5 кастрычніка 1524 г.

1. ↑  Art UK — 2003. Праверана 15 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7257339'></a>
2. ↑  Joachim Patenir // Kunstindeks Danmark Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3362041'></a>
3. ↑  Joachim Patinir // RKDartists<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  RKDartists Праверана 19 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
**Cortinarius trivialis** — від базідыяльных грыбоў сямейства Павуціннікавыя (*Cortinariaceae*).

Апісанне
--------

Капялюш дасягае да 12 см у дыяметры. У раннім узросце ён паўсферычны з загнутым унутр краем, звычайна з невялікім грудком пасярэдзіне, а ў старэйшым — дугападобна выгнуты або плоскі, часам з загнутым краем і хвалістымі складкамі. Скурка ў сырое надвор’е слізістая вохрыста-аліўкавага, жоўта-карычневага, вохрыста-карычнага колеру, у сухое надвор’е злёгку блішчыць і пераходзіць у саламяна-жоўты колер. Ножка адносна доўгая (да 10 см), цыліндрычная, тонкая, з тоўстым павуцінневым покрывам, у вільготных умовах глейкая. Пад капялюшыкам яна бялёсага колеру, а ніжэй размяшчаюцца буйныя светла-карычневыя лускавінкі. Мякаць тонкая, ад бялёсага да крэмавага колеру, не мае характэрнага смаку і паху. Хоць адзінага меркавання адносна прыдатнасці гэтага грыба да ўжывання няма, большасць грыбнікоў лічаць яго неядомым.

Асяроддзе пражывання
--------------------

Адносна часта сустракаецца ў жніўні — кастрычніку, расце адзінкава ці невялікімі групамі ў лісцевых лясах, часцей за ўсё пад асінамі і дубамі.

Зноскі
------

1. ↑  Асьов, Борис (2014). *Фотоатлас на ядливи и отровни гъби*. Враца: Уникарт. p. 74. ISBN 978-954-2953-36-4.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нісканен.

**Ійва Хенрык Нісканен** (фінск.: Iivo Henrik Niskanen; нар. 12 студзеня 1992, Оўлу) — фінскі лыжнік, трохразовы алімпійскі чэмпіён: у камандным спрынце (2014), лыжных гонках на 50 км (2018) і лыжных гонках на 15 км у класічным стылі (2022). Брат лыжніцы Керту Нісканен.

На зімовых Алімпійскіх гульнях у Сочы перамог у камандным спрынце класічным стылем (разам з Самі Яўхаярві). На цырымоніі закрыцця Алімпійскіх гульняў у Сочы быў сцяганосцам зборнай Фінляндыі.

13 студзеня 2015 года ў Хельсінкі на штогадовым мерапрыемстве Suomen Urheilugaala разам з Самі Яўхаярві абвешчаны спартсменам 2014 года.

У лютым 2017 года на чэмпіянаце свету па лыжных відах спорту ў Лахты заваяваў бронзавы медаль у камандным спрынце, а 1 сакавіка заваяваў залаты медаль у гонцы на 15 км з паасобнага старту класічным стылем, паказаўшы найлепшы час у 36:44,0.

18 студзеня 2018 года абвешчаны спартсменам 2017 года ў сувязі з залатым медалём у індывідуальнай гонцы на 15 км на чэмпіянаце свету па лыжных відах спорту ў Лахты. На гэтых жа спаборніцтвах ён зарабіў бронзу ў камандным спрынце з Самі Яўхаярві.

На зімовых Алімпійскіх гульнях у Паўднёвай Карэі 24 лютага 2018 года Нісканен перамог у лыжных гонках на 50 км класічным стылем, заваяваўшы на гэтай Алімпіядзе першы (і, як пазней аказалася, адзіны) залаты медаль сярод фінскіх спартсменаў. У студзені 2019 года ўжо ў трэці раз у сваёй кар’еры быў абраны спартсменам года ў Фінляндыі.

У 2022 годзе на Алімпійскіх гульнях у Пекіне заваяваў адразу 3 медалі — стаў бронзавым прызёрам у скіятлоне 15+15 км, перамог у лыжных гонках на 15 км у класічным стылі, стаў сярэбраныя прызёрам у камандным спрынце.

Зноскі
------

1. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
2. ↑  *Viinikka P.* Iivo Niskanen vaihtaa seuraa, Harry Harkimo manageriksi – Puijon Hiihtoseuran pomo kommentoi siirtoa // *Yle Urheilu* — Helsinki: Yleisradio, 2018. Праверана 6 сакавіка 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11902781'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1757'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54718'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) · Olympedia · Olympic Channel · Red Bull · МАК · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |

| ⛭Алімпійскія чэмпіёны ў лыжнай гонцы на 15 км сярод мужчын |
| --- |
| 
* 1956: Нарвегія Хальгейр Брэндэн
* 1960: Нарвегія Хокан Брусвеэн
* 1964: Фінляндыя Эра Мянцюранта
* 1968: Нарвегія Харальд Гронінген
* 1972: Швецыя Свен-Оке Лундбек
* 1976: Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Мікалай Бажукаў
* 1980: Швецыя Томас Васберг
* 1984: Швецыя Гундэ Сван
* 1988: Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Міхаіл Дзевяцьяраў
* 2002: Эстонія Андрус Веэрпалу
* 2006: Эстонія Андрус Веэрпалу
* 2010: Швейцарыя Дарыа Калонья
* 2014: Швейцарыя Дарыа Калонья
* 2018: Швейцарыя Дарыа Калонья
* 2022: Фінляндыя Ійва Нісканен

 |
«**Качыныя гісторыі**» (англ.: DuckTales) — амерыканскі мультсерыял, створаны Мэтам Янгбергам і Франсіска Ангонесам, выраблены Disney Television Animation для Disney XD. Мультсерыял уяўляе сабой перазапуск арыгінальнага мультсерыяла «Качыныя гісторыі» 1987 года, у якім асноўная ўвага надавалася жыццю Скруджа Мак-Дака і яго сям’і, калі яны ўдзельнічалі ў розных прыгодах па ўсім свеце і ў выдуманым горадзе Дакбургу. Перазапуск факусуюцца на новых элементах апавядання і больш глыбокіх гісторыях персанажаў, уключаючы больш актыўны ўдзел у сюжэце Дональда Дака.

Афіцыйная прэм’ера ў свеце адбылася 12 жніўня 2017 года з 44-хвілінным пілотным эпізодам на Disney XD, прымеркаваным да яго 30-годдзя (праз 30 гадоў з даты выхаду першага эпізоду арыгінала). У сакавіку 2017 года, яшчэ да пачатку трансляцыі, мультсерыял быў працягнуты другім і трэцім сезонамі.

З моманту выхаду перазапуск выклікаў станоўчыя водгукі крытыкаў і публікі, а таксама ў гонар мультсерыяла выйшла серыя коміксаў і некалькі анлайн-эпізодаў. 2 снежня 2020 года было абвешчана, што трэці сезон стане заключным. Мультсерыял завяршыўся 67-хвілінным фіналам пад назвай «Апошняя прыгода!». А таксама стала вядома, што з’явіцца перазапуск мультсерыяла «Цёмнакрылы Дак» і трэці сезон стане апошнім.

Зноскі
------

1. ↑  Calvario, Liz Disney XD Renews ‘DuckTales’ Ahead Of Launch, Unveils First-Look Video. Deadline.com (March 2, 2017).