**Тадэвуш Рэйтан** герба Рэйтан (польск.: Tadeusz Rejtan, Tadeusz Reytan; (арыгінальнае, Reyten) 1740 — 8 жніўня 1780) — удзельнік Барскай канфедэрацыі (няма доказаў), дэпутат Сойма Рэчы Паспалітай ад Новагародскага ваяводства ВКЛ. Стаў пятым каленам ліцьвінскай галіны абшарнікаў прускага паходжання, асеўшых у ВКЛ у XVII ст. Нацыянальны герой Польшчы, які лічыцца героем і ў значнай частцы беларускага грамадства.

Біяграфія
---------

Дакладная дата нараджэння невядомая, але, хутчэй за ўсё, канец кастрычніка — самы пачатак лістапада 1740 года. Сын заможнага ліцьвінскага землеўладальніка — Дамініка Рэйтана, герба «Рэйтан», новагародскага падкаморага. Брат Міхала — пісара земскага навагрудскага, слуцкага павятовага маршалка. Аўтар маніфестаў.

### Абранне паслом

*Становішча Рэчы Паспалітай у 1773 годзе: тры манарха паказваюць на карце РП часткі краіны, на якія яны прэтэндуюць, дыпламат Панін — на анёла, прадвесніка волі манархаў*
У жніўні 1772 г. кіраўнікі Расіі, Аўстрыі і Прусіі, аслабіўшы Рэч Паспалітую, дамовіліся аб першым падзеле яе тэрыторыі паміж сабою. 18 верасня таго ж года гэтыя дзяржавы давялі да ўлад Рэчы Паспалітай аб ужо адбыўшымся факце падзелу яе тэрыторыі і запатрабавалі склікання надзвычайнага сойма, каб фармальна пацвердзіць законнасць сваіх захопаў. Ад складовай часткі Рэчы Паспалітай, тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ), на карысць Расійскай імперыі адрывалася, у прыватнасці, усходняя частка беларускіх зямель з Полацкам, Невелем,Віцебскам, Себежам, Мсціславам, Магілёвам і Гомелем агульным памерам прыблізна ў 82 тыс. кв. км, насельніцтвам больш як 1 300 000 чалавек. Кароль Станіслаў Аўгуст, апынуўшыся ў дыпламатычнай ізаляцыі, калі краіна была фактычна акупавана іншаземнымі войскамі, вымушаны быў выдаць універсал аб скліканні павятовых соймікаў. Яны павінны былі абраць паслоў ад Польшчы і ВКЛ на вальны сойм у Варшаве, які прызначаўся на 19 красавіка 1773 г.

Новагародскае ваяводства на той час складалася з трох паветаў — Наваградскага, Слонімскага (у 1773 годзе слонімская шляхта сарвала соймік і паслоў не абрала) і Ваўкавыскага. Ад кожнага з іх мясцовы соймік абіраў двух паслоў на вальны сойм. 22 сакавіка 1773 г. пасламі на сойм у Варшаву былі абраныя наваградцы Тадэвуш Рэйтан (1742—1780) і Самуэль Корсак (1745—1794). Згодна з традыцыяй для такіх паслоў на агульнадзяржаўны сойм ад імя павятовага сойміка выпрацоўвалася і прымалася спецыяльная інструкцыя. Паслы павінны былі ўсімі сіламі адстойваць на сойме наказ шляхты, ні ў чым не адступаючы ад яго. Інструкцыя, якую атрымалі паслы, вылучалася катэгарычнасцю сваіх наказаў. Рэйтан і Корсак павінны былі настойваць на поўнай эвакуацыі расійскіх войскаў з тэрыторыі Княства. Яны атрымалі наказ перашкаджаць працы сойма, пакуль не будуць абраныя спецыяльныя прадстаўнікі да іншых еўрапейскіх дзяржаў з мэтай атрымання пэўных гарантый па захаванні цэласці Рэчы Паспалітай.

Т. Рэйтан
### Вальны сойм

Ян Матэйка «Рэйтан» (1866)
На першых пасяджэннях сойма яны адкрыта выступілі супраць здрадніцтва пасла з Польшчы Адама Панінскага, маршалка прарасійскай канфедэрацыі. Яны заклікалі іншых паслоў не дапусціць абрання Панінскага соймавым маршалкам. На адным з паседжанняў Тадэвуш Рэйтан, дамагаючыся ад паслоў такога рашэння і не выпускаючы іх з залы паседжанняў, лёг крыжам перад выхадам. Ён крычаў: «Тапчыце мяне, не тапчыце дзяржаву!». Змаганне Тадэвуша Рэйтана, Самуэля Корсака і Станіслава Багушэвіча-Мінькоўскага на сойме працягвалася з 19 па 22 красавіка 1773 г. да таго часу, пакуль Станіслаў Аўгуст пад пагрозай расійскага пасла ўвесці войскі ў Варшаву і дашчэнту разбіць горад і яго наваколле, быў вымушаны, як і большасць паслоў, далучыцца да канфедэрацыі. Пасля гэтага ў працы сойма, які далучыўся да прарасійскай канфедэрацыі, Рэйтан, Корсак і Багушэвіч-Мінькоўскі ўдзелу ўжо не прымалі.

### Смерць

Апошнія годы свайго жыцця правёў у радавым маёнтку Грушаўцы пад Ляхавічамі, дзе памёр у 1780 г. Быў пахаваны ў ляхавіцкім касцёле (паводле Ю.Нямцэвіча), загінуў у выніку няшчаснага выпадку (Г.Жавускі). У 1930 годзе камісія шукала месца спачынку Рэйтана. Але знойдзеныя ў Грушаўцы парэшткі камісія не прызнала за парэшткі Тадэвуша Рэйтана. Магіла яго да гэтага часу не знойдзеная.

Ушанаванне памяці
-----------------

Асобы Тадэвуша Рэйтана, Самойлы Корсака, Станіслава Багушэвіча-Мінькоўскага — паслоў ад ВКЛ на надзвычайны сойм Рэчы Паспалітай ужо пад час сойму былі абкружаны ўсеагульнай пашанай. Але да першых спробаў ушанавання памяці Рэйтана дайшло толькі падчас Чатырохгадовага Сойму 1789-92 гадоў. Паслы-ліцвіны (беларусы), выконваючы загады сваіх выбаршчыкаў, нагадалі каралю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму не толькі пра Рэйтана, але і пра жывых Корсака і Багушэвіча. Пазней у сваіх творах асобу Тадэвуша Рэйтана ўзгадвалі Францішак Князьнін, Юльян Нямцэвіч, Адам Міцкевіч («Пан Тадэвуш»), Генрык Жавускі, Уладзімір Караткевіч і інш.

Толькі пасля Другой Сусветнай вайны імя Рэйтана і яго паплечнікаў было забыта. Забытыя ў Беларусі, яны працягвалі ўшаноўвацца па-за яе межамі, праўда, як «палякі».

Вяртанне памяці пра Тадэвуша Рэйтана распачалося з моманту, калі Беларусь атрымала незалежнасць. Флагманам у гэтай справе выступіла газета «Культура», якая ў 1993 годзе надрукавала артыкул гісторыка Уладзіміра Емяльянчыка, прысвечаны яму. Ад таго часу да 2013 г. выйшла каля 15 артыкулаў у мясцовых або рэспубліканскіх выданнях, якія закраналі асобу Рэйтана і пытанне захавання сядзібнага комплексу роду Рэйтанаў у вёсцы Грушаўка.

У канцы 1990-х было створана таварыства імя Тадэвуша Рэйтана (Ляхавічы), якое правяло фестываль у Грушаўцы. Пасля чаго сваю дзейнасць спыніла.

У 2013 годзе створана Арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтана, якая мэтанакіравана займаецца вяртаннем імёнаў Тадэвуша Рэйтана, Самойлы Корсака, Станіслава Багушэвіча-Мінькоўскага (і не толькі іх), шляхам друку артыкулаў у СМІ, правядзення мастацкіх фестываляў, імпрэзаў, вечарынаў, а таксама выступае з прапановай стварэння ў сядзібе роду Рэйтанаў мемарыяльнага музея.

У 1919—1921 гг. у цэнтры Мінска існавала вуліца Рэйтана (былая Юр’еўская). У Баранавічах да 1939 года была не толькі вуліца Рэйтана, але і гімназія яго імя.

Па стане на 2018 год Мінскі гарвыканкам разглядае прапанову аб наданні адной з вуліц Мінска імені Тадэвуша Рэйтана.

Зноскі
------

1. ↑  Tadeusz Reytan (Rejtan, Reyten) h. własnego // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>
2. ↑  У Баранавічах адкрыецца выстава, прысвечаная беларускаму нацыянальнаму герою Тадэвушу Рэйтану(недаступная спасылка)
3. ↑  *Юркевіч З.* Новыя крыніцы да біяграфіі Тадэвуша Рэйтана і яго сям’і
4. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 ліпеня 2018. Праверана 20 чэрвеня 2018.
5. ↑   Архівавана 2 лютага 2018.

Літаратура
----------

* 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тадэвуш Рэйтан на Вікісховішчы |

* Помнікі тваёй краіны
* Калі і дзе нарадзіўся тадэвуш Рэйтан? № 7 (504) люты 2014 частка І
* фільм: Обратный отсчёт. Тадеуш Рейтан: Белорусский Дон Кихот
* Рэйтан. Перазагрузка
* Арт-суполка імя Тадэвуша Рэйтана


| ?Тадэвуш Рэйтан — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Дамінік Рэйтан[d] |  | Міхал Рэйтан[d] |  |  |
|  |  |  |  | Марцін Казімір Валадковіч |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Дамінік Алойзы Валадковіч[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Тадэвуш Рэйтан |  |  |  | Лявон Павел Валадковіч |  |  |  |  | Алена з Кастравіцкіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Тэрэза з Янішэўскіх[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Альбрэхт Канстанцін Цеханавецкі |  |
|  |  |  | Тэрэза з Валадковічаў[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Іпаліт Канстанцін Цеханавецкі |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Ганна з Кантакузінаў[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Канстанцыя з Цеханавецкіх[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Рыгор Казімір Падбярэзскі[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Феліцыяна з Падбярэзскіх[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Гальшка з Рудамінаў-Дусяцкіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: tadeusz-reytan-rejtan-reyten-h-wlasnego · Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16738618g · GND: 1034191691 · ISNI: 0000 0000 4396 3959 · LCCN: no94024319 · NKC: js2013768856 · NUKAT: n2003028455 · SUDOC: 174373376 · VIAF: 46338486 |

 |