| Гісторыя Інданезіі |
| --- |
|    |
| Храналогія |
| Дагістарычныя часы

|  |  |
| --- | --- |
| Пітэкантрап |  1,000,000 да н. э.
 |
| Чалавек флорэскі |  94,000–12,000 да н. э.
 |
| Культура Буні |  400 да н. э.
 |

 |
| Індуісцкія і будысцкія дзяржавы

|  |  |
| --- | --- |
| Дзяржава Салака |  130–362
 |
| Дзяржава Кутай |  350–1605
 |
| Дзяржава Тарума |  358–669
 |
| Дзяржава Калінга |  500-я–600-я
 |
| Дзяржава Мелаю |  600-я 
 |
| Дзяржава Шрывіджая |  600-я–1200-я
 |
| Дзяржава Сайлендра |  800-я–900-я
 |
| Дзяржава Галух |  669–1482
 |
| Дзяржава Сунда |  669–1579
 |
| Дзяржава Матарам |  752–1006
 |
| Дзяржава Балі |  914–1908
 |
| Дзяржава Кахурыпан |  1006–1045
 |
| Дзяржава Кедыры |  1045–1221
 |
| Дзяржава Дхармашрая |  1183–1347
 |
| Дзяржава Сінгасары |  1222–1292
 |
| Дзяржава Маджапахіт |  1293–1500
 |

 |
| Узнікненне ісламскіх дзяржаў

|  |  |
| --- | --- |
| Распаўсюджанне ісламу |  1200–1600
 |
| Султанат Тэрнатэ |  1257–1914
 |
| Султанат Пасай |  1267–1521
 |
| Дзяржава Пагаруюн |  1347–1833
 |
| Султанат Бруней |  1368–1888
 |
| Малакскі султанат |  1400–1511
 |
| Султанат Сулу |  1405–1851
 |
| Чырэбонскі султанат |  1445–1677
 |
| Султанат Дэмак |  1475–1548
 |
| Султанат Ачэх |  1496–1903
 |
| Султанат Бантам |  1526–1813
 |
| Султанат Каліньямат |  1527–1599
 |
| Султанат Матарам |  1500s–1700s
 |
| Султанат Джахор |  1528s–1877
 |
| Султанат Суракарта |  1745–1946
 |
| Султанат Джак'якарта |  1755–1945
 |
| Султанат Сіяк |  1725–1946
 |
| Султанат Дэлі |  1814–1946
 |
| Султанат Рыау-Лінга |  1824–1911
 |

 |
| Хрысціянскае каралеўства

|  |  |
| --- | --- |
| Каралеўства Ларантука[id] |  1600–1904
 |

 |
| Еўрапейская каланізацыя

|  |  |
| --- | --- |
| Партугальская Інданезія |  1512–1850
 |
| Галандская Ост-Індская кампанія |  1602–1800
 |
| Французскі і брытанскі перыяд |  1806–1815
 |
| Галандская Ост-Індыя |  1800–19421945–1950
 |

 |
| Утварэнне Інданезіі

|  |  |
| --- | --- |
| Нацыянальнае абуджэнне |  1908–1942
 |
| Японская акупацыя |  1942–1945
 |
| Вайна за незалежнасць |  1945–1950
 |

 |
| Незалежнасць

|  |  |
| --- | --- |
| Ліберальная дэмакратыя |  1950–1957
 |
| Накіроўваемая дэмакратыя |  1957–1965
 |
| Пераход да Новага парадку |  1965–1966
 |
| Новы парадак |  1966–1998
 |
| Акупацыя Усходняга Тымора |  1975–1999
 |
| Перыяд рэформ |  1998–сёння |

 |
| Па тэмахВалюта ·  Гаспадарка ·  Ваенная гісторыя |
| * Г
* Р
* П
 |

**Галандская Ост-Індыя** (нідэрл.: Nederlands-Indië) — галандскія каланіяльныя ўладанні на астравах Малайскага архіпелага і ў заходняй частцы вострава Новая Гвінея. Утварылася ў 1800 годзе ў выніку нацыяналізацыі Галандскай Ост-Індскай кампаніі. Існавала да японскай акупацыі ў сакавіку 1942 года. У гутарковай мове і неафіцыйных дакументах часам называецца таксама *Нідэрландская (ці Галандская) Індыя*. Не варта блытаць яе з Галандскай Індыяй — галандскімі каланіяльнымі ўладаннямі на паўвостраве Індастан. Як і іншыя каланіяльныя ўтварэнні, Галандская Ост-Індыя стваралася ў вострай канкурэнтнай барацьбе як з мясцовымі дзяржаўнымі фарміраваннямі, так і з іншымі каланіяльнымі дзяржавамі (Вялікабрытаніяй, Партугаліяй, Францыяй, Іспаніяй). Доўгі час мела пераважна таласакратычны характар, уяўляючы сабой шэраг прыбярэжных факторый і фарпостаў, акружаных уладаннямі мясцовых малайскіх султанатаў. Заваяванні канца XIX — пачатку XX стагоддзяў, а таксама выкарыстанне механізмаў магутнай эканамічнай эксплуатацыі, дазволілі галандцам аб'яднаць большую частку архіпелага пад уладай сваёй кароны. Галандская Ост-Індыя з яе багатымі запасам нафты і іншых карысных выкапняў лічылася «жамчужынай у кароне галандскай каланіяльнай імперыі».

Перадгісторыя
-------------

23 чэрвеня 1596 года ў порт Бантам прыбыла першая галандская гандлёвая экспедыцыя, капітан якой — Карнеліус Хутман. Галандцы ўсведамлялі патэнцыйную прыбытковасць гэтых тэрыторый. Пасля свайго першага паспяховага пранікнення галандскія камерсанты ствараюць цэлы шэраг кантор у розных гарадах і правінцыях Нідэрландаў. Гэтыя канторы былі звязаны з арміяй, флотам і буйным капіталам і выкарыстоўваліся для гандлю з краінамі Усходу, у прыватнасці з гэтым рэгіёнам. Ужо ў 1602 годзе яны аб'ядналіся ў Ост-Індскую кампанію, якая валодала досыць вялікім для тых часоў акцыянерным капіталам.

Агульная храналогія
-------------------

Батавія (цяпер Джакарта) у 1897 годзе
* 1602—1800: кампанія вядзе ваенна-гандлёвыя аперацыі ў гэтым рэгіёне. Хоць уласна тэрытарыяльныя прырашчэнні малаважныя, галандскі флот цалкам кантралюе міжастраўныя воды і асноўныя порты, выцясняючы англічан і партугальцаў.
* 1800—1942: інтэнсіўная тэрытарыяльная анексія, доўгія і кровапралітныя каланіяльныя войны з мясцовым насельніцтвам і іншымі еўрапейскімі дзяржавамі.
* 1859: галандская анексія 2/3 тэрыторыі Партугальскай Інданезіі, за выключэннем рэгіёна Усходні Тымор.
* 1942—1945: Японская акупацыя Інданезіі.
* 1945—1949: Вайна за незалежнасць Інданезіі.
* 1962: анексія інданезійцамі апошняй галандскай тэрыторыі — Нідэрландскай Новай Гвінеі.

### Заснаванне

Падчас напалеонаўскіх войнаў тэрыторыя самой Галандыі была захоплена Францыяй, і ўсе галандскія калоніі аўтаматычна сталі французскімі. У выніку ў 1808—1811 гадах калоніяй кіраваў французскі генерал-губернатар. У 1811—1816 гадах у час Напалеонаўскіх войнаў тэрыторыя Галандскай Ост-Індыі была захоплена Англіяй, якая асцерагалася ўмацавання Францыі (да гэтага часу Вялікабрытанія ўжо таксама паспела акупіраваць і Капскую калонію, найважнейшае гандлёвае звяно паміж Нідэрландамі і Інданезіяй). Магутнасць галандскай каланіяльнай імперыі была падарвана, аднак Англіі патрэбен быў пратэстанцкі саюзнік у барацьбе з каталіцкімі каланіяльнымі дзяржавамі: Францыяй, Іспаніяй і Партугаліяй. Таму ў 1824 годзе акупаваная тэрыторыя была вернута Галандыі паводле англа-галандскага пагаднення ў абмен на галандскія каланіяльныя ўладанні ў Індыі. Акрамя таго, да Англіі перайшоў паўвостраў Малака. Граніца, якая ўтварылася паміж Брытанскай Малаяй і Галандскай Ост-Індыяй, дагэтуль застаецца падзяляе Малайзію і Інданезію.

### Тэрытарыяльная экспансія

Сталіцай Галандскай Ост-Індыі была Батавія, цяпер Джакарта — сталіца Інданезіі. Хоць востраў Ява кантраляваўся Галандскай Ост-Індскай кампаніяй і галандскай каланіяльнай адміністрацыяй на працягу 350 гадоў, з часоў Куна, поўны кантроль над большай часткай Галандскай Ост-Індыі, уключаючы астравы Барнеа, Ламбок і заходнюю частку Новай Гвінеі, быў усталяваны толькі ў пачатку XX стагоддзя.

Захоп прынца Дыпанегара генералам дэ Кокам падчас Яванскай вайны
### Ісламскае супраціўленне

Карэннае насельніцтва Інданезіі, якое абапіралася на ўнутраную ўстойлівасць ісламскіх інстытутаў, аказвала значнае супраціўленне Галандскай Ост-Індскай кампаніі, а затым і галандскай каланіяльнай адміністрацыі, што саслабляла галандскі кантроль і звязвала яго ўзброеныя сілы. Самымі працяглымі канфліктамі былі вайна Падры на Суматры, Яванская вайна і крывавая трыццацігадовая вайна ў султанаце Ачэх (паўночна-заходняя частка Суматры), якая доўжылася з 1873 па 1908 гады. У 1846 і 1849 гадах галандцы распачалі няўдалыя спробы заваяваць востраў Балі, які скарыўся толькі ў 1906 годзе. Тубыльцы Заходняга Папуа і большасці ўнутраных горных раёнаў скарыліся толькі ў 1920-х гадах. Значнай праблемай для галандцаў было таксама даволі пашыранае пірацтва ў гэтых водах (малайскае, кітайскае, арабскае, еўрапейскае), якое працягвалася да сярэдзіны XIX ст.

У 1904 — 1909 гадах у часы кіравання генерал-губернатара Дж. Б. ван Хетца ўлада галандскай каланіяльнай адміністрацыі распаўсюдзілася на ўсю тэрыторыю Галандскай Ост-Індыі, заклаўшы, такім чынам, асновы сучаснай інданезійскай дзяржавы. Паўднёва-Заходні Сулавесі быў заняты ў 1905—1906 гадах, востраў Балі ў 1906 годзе і заходняя частка вострава Новая Гвінея ў 1920 годзе.

### Падзенне Галандскай Ост-Індыі

10 студзеня 1942 года Японія, якая мела патрэбу ў карысных выкапнях (у першую чаргу ў нафце), на якія была багатая Галандская Ост-Індыя, абвясціла вайну каралеўству Нідэрланды. Падчас Аперацыі ў Галандскай Ост-Індыі тэрыторыя калоніі да сакавіка 1942 года была цалкам захоплена японскімі войскамі.

Падзенне Галандскай Ост-Індыі азначала і заход галандскай каланіяльнай імперыі. Ужо 17 жніўня 1945 года, пасля вызвалення ад Японіі была абвешчана Рэспубліка Інданезія, якую Галандыя прызнала ў 1949 годзе пасля заканчэння вайны за незалежнасць Інданезіі.

Гл. таксама
-----------

* Інданезія
* Гісторыя Інданезіі
* Партугальская Інданезія

Зноскі
------

1. ↑  *А. Крозе.* Голландский флот во Второй мировой войне / Пер. с англ. А. Больных. — М.: ACT, 2005. — ISBN 5-17-026035-0.
2. 1 2  Witton, Patrick (2003). *Indonesia*. Melbourne: Lonely Planet. pp. 23–25. ISBN 1-74059-154-2. .
3. ↑  Schwarz, A. (1994). *A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s*. Westview Press. pp. 3–4. ISBN 1-86373-635-2. .
4. ↑  Robert Cribb, «Development policy in the early 20th century», in Jan-Paul Dirkse, Frans Husken and Mario Rutten, eds, Development and social welfare: Indonesia’s experiences under the New Order (Leiden: Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, 1993), pp. 225—245.

Спасылкі
--------

* Інданезія ў ВСЭ(недаступная спасылка)
* Bosma, Ulbe: ‘’Emigration: Colonial circuits between Europe and Asia in the 19th and early 20th century’’, EGO - Europäische Geschichte Online Майнц: Institute of European History, 2011, проверено 18 мая 2011.