**Ян Зумбах** (польск.: Jan Zumbach; 14 красавіка 1915 — 3 студзеня 1986), таксама вядомы пад мянушкамі *«Дональд Дак»*, *«Ёхан»* і *Джоні «Камікадзэ» Браўн* — польскі лётчык і найміт швейцарскага паходжання, удзельнік трох ваенных канфліктаў.

Ранняе жыццё
------------

Быў унукам швейцарскага імігранта. Бацька меў падвойнае грамадзянства: польскае і швейцарскае. Маці паходзіла з ваколіц Плоцка, са старога памешчыцкага роду. 

У 1922–1935 гадах сям’я Зумбаха пражывала ў Баброве каля Брадніцы (Паморскае ваяводства), дзе яго бацька набыў маёнтак. У 1935 годзе юнак скончыў у Плоцку гімназію імя маршалка Станіслава Малахоўскага. У 1936 годзе Зумбах пайшоў добраахвотнікам у ваенна-паветраныя сілы, куды трапіў праз мухлярства, бо ў войска маглі ісці людзі выключна з польскім грамадзянствам, а ён меў толькі швейцарскае. 

У 1938 годзе скончыў авіяцыйнае кадэцкае вучылішча ў Дэмбліне, атрымаў званне лейтэнанта. Да Другой сусветнай вайны служыў у 111-й знішчальнай эскадрыллі. У маі 1939 года пры прызямленні самалёта сутыкнуўся з аўтамабілем тэхабслугоўвання. Падчас здарэння атрымаў траўмы і трапіў у шпіталь, затым праходзіў рэабілітацыю.

Другая сусветная вайна
----------------------

У хаосе пры нямецкім ўварванні не знайшоў сваю часць і 17 верасня прабіўся з Польшчы ў Румынію. Затым морам праз Бейрут дабраўся да Францыі.

У Францыі накіраваны ў польскі авіяцыйны навучальны цэнтр на базе Ліён-Брон. 13 мая 1940 года прызначаны ў авіяатрад пад камандаваннем маёра Краснадэмбскага ў складзе французскай эскадрыллі GCD I/55. Сутыкненні з праціўнікам былі рэдкімі, і Зумбах не дамогся там баявых поспехаў. У канцы французскай кампаніі пілот перанакіраваны ў атрад Скібы. 16 чэрвеня эвакуіраваўся ў Бардо, а затым 21 чэрвеня на караблі «Кмічыц» адправіўся ў Вялікабрытанію.

2 жніўня 1940 года залічаны ў 303-ю польскую знішчальную эскадрыллю, якая лётала на знішчальніках Hawker Hurricane Mk I. Падраздзяленне ўдзельнічала ў апошняй фазе бітвы за Брытанію. Тут, 7 верасня, Зумбах збіў свае першыя варожыя самалёты — два Dornier Do 17.

9 мая 1941 года пілот быў падбіты і здзейсніў вымушаную пасадку. У сакавіку 1942 года стаў камандзірам 303-й эскадрыллі. На гэтай пасадзе прабыў да снежня. 

15 красавіка 1943 года стаў камандзірам 3-га польскага знішчальнага крыла. У гэты ж перыяд ён скончыў Вышэйшае авіяцыйнае вучылішча. З 4 жніўня 1944 года па 30 студзеня 1945 года камандаваў 133-м польскім знішчальным крылом. 30 студзеня 1945 года пераведзены ў 84-ю паляўнічую групу. 7 красавіка ўзяты ў кароткачасовы палон. Вызвалены 12 мая.

За гады вайны, паводле афіцыйных звестак, Зумбах збіў 13 самалётаў праціўніка. Яшчэ пяць паветраных перамог не былі пацверджаны.

Пасляваенны час
---------------

У кастрычніку 1946 г. пакінуў вайсковую службу і пасяліўся ў Швейцарыі. На «грамадзянцы» Зумбах стаў суўладальнікам кампаніі аэратаксі, якая займалася кантрабанднай дзейнасцю. 

У 1962 годзе далучыўся да катангскіх сепаратыстаў у былым Бельгійскім Конга. Узначальваў ВПС Катангі, арганізаваў закупку самалётаў, набраў замежных пілотаў і механікаў. Пасля паражэння сепаратыстаў збег у Анголу.

У 1967 годзе ўзначаліў ваенна-паветраныя сілы Біяфры ў Нігерыі. Зумбах асабіста ўдзельнічаў у рэйдах супраць федэральнай арміі. Так, напрыклад, кіруючы бамбардзіроўшчыкам A-26 Invader, ён пашкодзіў флагманскі ўрадавы фрэгат «Нігерыя». Падчас авіяўдару па аэрапорце Макурдзі ён забіў начальніка штаба нігерыйскіх войск. Пасля паражэння біяфрыйцаў пакінуў Афрыку.

Памёр пры нявысветленых абставінах 3 студзеня 1986 года ў Францыі, пахаваны ў Польшчы на вайсковых могілках Павонзкі ў Варшаве (участак D 4 рад 3 м. 2). Французскія ўлады спынілі расследаванне яго смерці без указання прычын.

Мемуары
-------

* Zumbach Jan, Ostatnia walka: Moje życie jako lotnika, przemytnika i poszukiwacza przygód, Oficyna Wydawnicza Echo, Espadon Publishing Sp. z o.o. Warszawa, 2007, s. 299, ISBN 978-83-60786-16-1.

Заўвагі
-------

**Каментарыі**

1. ↑  У аўтабіяграфіі датай нараджэння названа 15 красавіка.

**Крыніцы**

1. ↑  Pseudonimy polskich pilotów myśliwskich (польск.). *Serwis „Myśliwcy"*.
2. 1 2  Sterling Seagrave: Soldiers of Fortune, Time-Life Books, Alexandria, VA 1985, ISBN 0-8094-3326-5.
3. ↑  Wiele dusz w piersi. W: Jan Zumbach: Ostatnia walka. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Echo, 2007, s. 38. ISBN 978-83-6078-616-1.
4. ↑  Jan Zumbach **(нявызн.)**. *polishairforce.pl*.
5. 1 2  Biskup M."B.", Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najemnik z dywizjonu 303, Poznań: Vesper, 2011, s. 461-468, ISBN 978-83-7731-052-6.
6. ↑  Daniel Kowalczuk. Biafra. Operacje desantowe i działania na morzu w trakcie nigeryjskiej wojny domowej 1967-1970. „Morze, statki i okręty". 3-4/2017. XXII (179), s. 60-63, marzec-kwiecień 2017. Magnum X. ISSN 1426-529X.
7. ↑  Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze

Спасылкі
--------

* Biografia i lista zestrzeleń Jana Zumbacha
* www.muzeum303.pl

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000 0001 0999 8370 · LCCN: n50063028 · NDL: 00461930 · NUKAT: n00052580 · SUDOC: 169025888 · VIAF: 95215498 |

 |