**Гагара чорнаваллёвая**, **Гагач чорнаваллёвы** або **паласатая гагара** (*Gavia arctica*) — птушка з роду гагар (*Gavia*). Найбольш часта сустракаемы від сярод астатніх відаў гагар.

Знешнасць
---------

Сярэдняга памеру гагара (буйнейшая за чырвонаваллёвую (*Gavia stellata*), але прыкметна драбнейшая за беладзюбую (*Gavia adamsii*) і палярную (*Gavia immer*)).

Агульная даўжыня 58-75 см, размах крылаў 110—140 см. Вага самцоў 2400-3349 г, самак 1800—2354 г. Цэўка чорная, пальцы шэрыя, перапонка шэрая або ружовая. Радужкавая абалонка вока ў маладых птушак карычневая, у дарослых цёмна-чырвоная. Афарбоўка, як і ў іншых гагар, двухколерная: верх цёмны, ніз белы.

У самца і самкі у шлюбным уборы галава і шыя попельна-шэрыя, лоб прыкметна цямнейшы, горла і пярэдняя частка шыі чорныя з пурпурным або зяленаватым металічным адценнем. У ніжняй частцы горла маецца папярочны ўчастак з падоўжным белым малюнкам. Бакавыя часткі шыі белыя з падоўжным чорным штрыхавым малюнкам, пераходзячым на бакі грудзей. Верхняя паверхня цела бліскуча-чорная, бураватая да баках. У пярэдняй частцы спіны і ў плечавой вобласці бачныя правільныя шэрагі белых чатырохкутных плям, якія ўтвараюць шахматны малюнак, бліжэй да хваставой часткі — дробныя круглявыя белыя плямы. Ніжні бок бліскуча-белая, у падхвосця папярочная цёмная паласа. Ніжняя частка крыла белая з няправільным цёмным малюнкам. Махавыя і рулявыя пёры буравата-чорныя.

У зімовым уборы ля самкі і ў самца верх галавы і задні бок шыі цёмна-шэрыя, спіна і плечавая вобласць цёмна-бурыя, часам з дробнымі белымі плямамі. Пярэдні бок шыі, бакі галавы, грудзі і жывот белыя. Мяжа цёмнага поля на галаве і шыі размытая, на горле маюцца бураватыя плямы. Цёмная папярочная паласа ў галіне падхвосця звычайна растуленая.

Першы ўбор птушаня цёмна-буры, святлейшы да брушнога боку; жывот шэраваты. Вакол вачэй маецца невыразнае белаватае кольца. Пух кароткі і шчыльны. Другі ўбор падобны на першы, але некалькі святлей, жывот бялёсы. Гнездавы ўбор падобны на зімовы дарослых птушак, але верхні бок больш буры, пёры з шараватым малюнкам, на горле і пярэднім баку шыі бураваты налёт.

Ад чырвонаваллёвай чорнаваллёвая гагара адрозніваецца, акрамя буйных памераў і дэталяў афарбоўкі, прамой (не «кірпатай») дзюбай, а ў палёце — грубейшым складаннем; шыя здаецца адносна больш кароткай і тонкай. Ад беладзюбай і палярнай гагар чорнаваллёвую гагару на значнай адлегласці лягчэй за ўсё адрозніць па шэрай (не чорнай) афарбоўцы галавы. У зімовым уборы афарбоўка спіннога боку чорнаваллёвай гагары значна больш аднастайная, чым у чырвонаваллёвай.

Голас
-----

Голас чорнаваллёвай гагары вельмі разнастайны і цяжка перадаецца словамі. У палёце найбольш часта можна чуць хрыплае, паступова больш частае «га … га … га … га … гарррааа» ці адзіночнае адрывістае «гак», на вадзе — вельмі гучнае, але меладычнае паўтаральнае «ку-ку-іі», якое выконвае ролю акустычнай маркіроўкі гнездавой і кармавой тэрыторыі. У перадгнездавы і гнездавы перыяды птушкі часта выконваюць «ўнісанальны дуэт», які складаецца з шэрагу хрыпатых пранізлівых ўскрыкаў, пабудаваных у рознай танальнасці. Часам гэты дуэт спаўняецца групай гагар, што асабліва характэрна для перадгнездавога перыяду. Спалоханая птушка пры ныранні нярэдка выдае кароткі адрывісты крык «уй». Акрамя згаданых крыкаў, чорнаваллёвыя гагары выдаюць значную колькасць іншых гукаў, часта нагадваюць брэх і выццё сабакі, карканне ці нават голас чалавека. Наогул, вакалізацыя чорнаваллёвых гагар надзвычай багатая і недастаткова вывучана. Улетку і асабліва вясной яны вельмі крыклівыя, тады як на пралёце і на зімоўках выключна маўклівыя.

Распаўсюджанне
--------------

Гнездавы арэал ахоплівае арктычную і субарктычны зоны Еўразіі і невялікім участкам заходзіць на крайні захад Аляскі ў Паўночнай Амерыцы. У Еўропе гняздуецца ў Нарвегіі, Швецыі, Фінляндыі і паўночнай Шатландыі; у паўночнай Амерыцы — сустракаецца на мысе Прынца Валійскага.

У Расійскай Федэрацыі гняздуецца на астравах: паўднёвы востраў Новай Зямлі, Калгуеў, Вайгач (адсутнічае на Новасібірскіх астравах і востраве Урангеля), на мацерыковай частцы краіны жыве ад Кольскага паўвострава і Карэліі на ўсход да Анадырской нізіны, Чукоцкага паўвострава, Каракскага нагор'я, Камчаткі, Ахоцкага ўзбярэжжа і нізоўяў Амура. Адсутнічае на крайнім паўночным узбярэжжы Таймыра і ў паласе прыбярэжных тундраў ад нізоўяў Яны на ўсход да Чукоцкага паўвострава.

Паўднёвая мяжа арэала захоплівае Латвію, Эстонію і Літву, Мінскае Палессе ў Беларусі. Сустракаецца ў Казахстане ў паўночных і ўсходніх раёнах рэспублікі (басейн Табола, Наўрзумскія азёры, вярхоўі Іргіза і Тургая, азёры Паўночна-Казахстанскай, Какчатаўскай , Паўладарскай і Сяміпалацінскай абласцей, возера Кургальджын, нізоўі Нуры і Селеты, даліна Іртыша, возера Балхаш, вярхоўі Бухтармы, возера Марка-Куль, возера Зайсан. У Расіі таксама сустракаецца на Алтаі, перадгор'ях Саян, Туве (гнездаванне ўстаноўлена на азёрах Убсу-Нур і Тарэ-Холь). Гняздуецца на многіх азёрах у Манголіі.

Распаўсюджванне ў паўднёвай частцы гнездавой вобласці носіць выразна выяўлены плямісты характар​​. За апошнія 40-70 гадоў паўднёвая мяжа арэала ў межах Еўропы зрушылася на поўнач на 200—300 км. Чорнаваллёвая гагара за гэты час знікла з Разанскай, Маскоўскай, Яраслаўскай абласцей. Захавалася, магчыма, у нікчэмнай колькасці ў вярхоўях Волгі, у басейнах Шаксны і Малогі.

У Заходняй Еўропе зімуе на атлантычным узбярэжжы і Паўночным моры ля берагоў Нарвегіі, Швецыі, Даніі, Германіі, Англіі, Нідэрландаў, Бельгіі і Францыі, па ўсходнім ўзбярэжжы Біскайскага заліва, на поўначы Міжземнага мора, на Чорным моры. У Азіі чорнаваллёвыя гагары зімуюць па каспійскаму ўзбярэжжу Ірана, на ціхаакіянскім ўзбярэжжы ад Камчаткі і Сахаліна да Паўднёва-Усходняй Азіі.

У гнездавы час чорнаваллёвая гагара звязана з буйнымі і сярэдняй велічыні азёрамі. Наяўнасць такіх азёр дазваляе ёй гнездавацца ў самых розных ландшафтах ад тундраў на поўначы да паўпустынь і пустынных перадгор'яў (Ісык-Куль) на поўдні. У гарах гняздуецца на азёрах да вышыні 2100—2300 м над узроўнем мора (Алтай, Саяны). Аднак аптымальныя ўмовы для чорнаваллёвай гагары — у раўнінных тундрах з багатай сеткай разнастайных азёр, а таксама і лесатундры і азёрнага лесастэпу. На пралёце сустракаецца па рачных далінах, буйных азёрах і на моры, падчас зімовак — амаль выключна на прыбярэжных участках мора. Непаўналетнія птушкі летам таксама трымаюцца на моры.

У зоне тундраў, як правіла, пераўзыходзіць па колькасці чорнаваллёвую гагару. На Ямале ў 1978 годзе шчыльнасць складала месцамі да 40 пар на 100 км², у нізоўях Індыгірка (пасёлак Бералях) — да 44 пар на 100 км². У тундры, лесатундры і паўночнай тайзе заходняга Таймыра на кожныя 10 азёр прыходзіцца ад двух да пяці гнездавых пар. У лясной, лесастэпавай і стэпавай зоне адносна рэдкая. На зімоўках часам збіраецца наваламі да некалькіх сотняў птушак, але, як правіла, на 1 км берагавой лініі трымаецца 2-3 птушкі.

Спосаб жыцця
------------

### Актыўнасць

На вадзе ў спакойным стане яна трымаецца адносна высока, аднак, будучы патрывожанай, апускаецца глыбей, так што бачныя толькі вузкая палоска спіны і галава з шыяй. У палёце некалькі нагадвае буйную качку, але дзякуючы выцягнутым назад нагам здаецца больш доўгай і караткакрылай. Палёт хуткі, з частымі ўзмахамі крылаў, прамалінейны, маламанеўраны. На павароты па шырокай дузе або рэзкія стромкія павароты чорнаваллёвая гагара няздольная.

Птушкі лётаюць звычайна паасобку — нават у шлюбнай пары чорнаваллёвыя гагары ніколі не ляцяць блізка адна да адной, а заўсёды на некаторым выдаленні і часта на рознай вышыні. На пралёце чарод у паветры не ўтварае, і толькі зрэдку можна назіраць разрозненыя групы, хоць на вадзе корміцца ​​ў значных па колькасці групах (да двух-трох дзясяткаў птушак). З вады падымаецца цяжка, абавязкова з доўгім разгонам (таму селіцца толькі на буйных азёрах) і, як правіла, супраць ветру; з зямлі не можа ўзляцець зусім. Як і ўсе гагары, выдатна плавае і нырае. Пры ныранні часам бязгучна апускаецца ў ваду; часам занырвае з гучным дэманстратыўным воплескам («шумны нырэц»). Пад вадой можа прабыць да 135 с, звычайна — 40-50 с. Глыбіня апускання можа складаць 45-46 м, але звычайна значна менш. На сушы перасоўваецца з цяжкасцю, паўзком на бруху, адштурхваючыся лапамі і дапамагаючы крыламі.

Чорнаваллёвыя гагары, як і чырвонаваллёвыя, кругласутачна актыўныя, асабліва ў частках арэала, якія ляжаць за Палярным кругам. мігруюць пераважна днём, часцей пад вечар, але нярэдка і ўначы. У тундрах «канцэрты» чорнаваллёвых гагар, калі дзве-тры пары, якія гняздуюць на суседніх азёрах, адначасова пачынаюць выконваць унісанальны дуэт. Іх «крык, які стогне і вое» асабліва часта чутны вечарам і ў другую палову ночы.

У гнездавы час трымаюцца парамі, на пралёце і зімоўцы — па адной і парамі, нярэдка утвараючы невялікія групы, асабліва неўзабаве пасля вясновага прылёту ў гнездавую вобласць, калі на азёрах і рэках толькі што з'явіліся першыя прамоіны, і водная паверхня, прыдатная для здабывання корму, строга лімітаваная. У гэты час часта можна назіраць шчыльныя чародкі па 10-15 птушак, якія кормяцца сумесна. Аднак пры трывозе такія групы, паднімаючыся ў паветра, разлятаюцца ў розныя бакі. Калі на возеры гняздуецца больш за адну пары чорнаваллёвых гагар, то пры з'яўленні небяспекі птушкі, што пакінулі гнёзды, таксама збіваюцца ў цесную чародку і трымаюцца разам на сярэдзіне вадаёма. Спяць чорнаваллёвыя гагары, як і чырвонаваллёвыя, на вадзе, загарнуўшы назад і паклаўшы на спіну галаву і шыю. Сон кароткі, але на працягу сутак птушкі адпачываюць некалькі разоў, часцей за ўсё каля поўначы і сярод дня (з 13 да 16 гадзін).

### Лінька

Чорнаваллёвая гагара ля гнязда
Паслядоўнасць змены ўбораў чорнаваллёвай гагары ў цэлым аналагічная іншых відах гагар.
Змена пуховых нарадаў і фарміраванне гнездавога ўбору, як у чырвонаваллёвай гагары, асобныя пушнінкі першага пуховага ўбору размешчаны на вяршынях пушнінак другога, якія ў сваю чаргу змяшчаюцца на вяршынях пянькоў контурнага апярэння і зношваюцца па меры росту пяра. Фарміраванне гнездавога ўбору сканчаецца да сярэдзіны жніўня — верасня. Лінька ў прамежкавы, а затым першы шлюбны ўбор слаба вывучана. Яна надзвычай расцягнутая і цалкам заканчваецца толькі на трэцім годзе жыцця. Змена апярэння цела працякае паступова на працягу перыяду са снежня-студзеня да лета, прычым гэта апярэнне змяняецца на пяро зімовага ўбору дарослых птушак, цёмны з бляскам на спіне, але без белых плям на верхніх крыючых крылах (прамежкавы ўбор). Першарадныя махавыя ў гэтым уборы змяняюцца ў ліпені — жніўні. Магчыма, што ўвосень контурнае пяро цела зноў змяняецца, часткова або цалкам, на апярэнне, падобнае з такім дарослага зімовага ўбору, але без белых плям на верхніх крыючых крылах. У лютым — маі трэцяга года адбываецца поўная першая перадшлюбная лінька, якая некалькі позніцца ў параўнанні з дарослымі птушкамі. Адначасовая змена першарадных махавых адбываецца ў красавіку — маі.

Адрозненні ва «ўборы» гагар
Перадшлюбная лінька дарослых птушак працякае з сярэдзіны — канца студзеня па пачатак мая і, у адрозненне ад чырвонаваллёвай гагары, таксама поўная. Першарадныя махавыя змяняюцца ў лютым — красавіку, выпадаюць адначасова, і птушкі часова пазбаўляюцца здольнасці да палёту. Паслягнездавая лінька няпоўная і доўжыцца з сярэдзіны жніўня да канца снежня (змяняюцца контурныя пёры цела, рулявыя і частка верхніх крыючых крылаў). Змена апярэння пачынаецца ў галіне ілба і далей распаўсюджваецца на галаву і цела. Часам паслягнездавая лінька наогул не адбываецца, і старое пяро шлюбнага ўбору, пачынаючы са студзеня, замяняецца на новы шлюбны ўбор.

### Міграцыя

Сезонныя міграцыі чорнаваллёвых гагар адносна поўна вывучаны толькі для паўночных папуляцый падвіда *Gavia arctica arctica*, якія гняздуюць ад паўночнай Скандынавіі да нізоўяў ракі Лены. Адлёт гэтых папуляцый пачынаецца ў апошняй дэкадзе верасня і праходзіць па маршруце Белае мора — Выбаргскі заліў — Эстонія — Украіна, Малдова, Румынія Балгарыя — узбярэжжа Азоўскага і Чорнага мораў. Вясновы пралёт ідзе ў зваротным напрамку, у асноўным у красавіку.

Значна менш вядома пра сезонныя міграцыі чорнаваллёвых гагар, якія гняздуюць на поўдзень ад 60-63 ° С. Ш. Частка з іх зімуе на Каспійскім і Аральскае морах, магчыма, і на Чорным моры. Мігруюць яны, верагодна, наўпрост, на вясновым пралёце у красавіку-маі на поўнач праз цэнтральныя вобласці еўрапейскай часткі і Казахстан, на восеньскім — у паўднёвым кірунку.

На пралёце гагары не ўтвараюць сапраўдных чарод, яны перамяшчаюцца ў паветры паасобку або парамі на вышыні 300—500 м і збіраюцца ў групы толькі на вадзе.

### Харчаванне

Асноўная ежа чорнаваллёвых гагар — дробная і сярэдняй велічыні рыба, якую яны здабываюць як на гнездавых азёрах, так і адлятаючы за ёй на рэкі ці буйныя, багатыя рыбай азёры, радзей на мора. Часта ядуць ракападобных, пераважна бакаплаваў, асабліва ў перыяд вырошчвання птушанят, калі птушкі падоўгу здабываюць корм на гнездавых азёрах. Акрамя ракападобных, у дыеце чорнаваллёвых гагар адзначаны чарвякі, малюскі і водныя насякомыя (вадзяныя жукі, лічынкі стракоз), а таксама зрэдку жабы. Часам, асабліва вясной, ядуць водныя расліны і іх насенне. На пралёце таксама кормяцца, у асноўным, на азёрах і рэках, а на зімоўку — амаль выключна на моры. На кармленні, як згадвалася, нярэдка ўтвараюць чародкі і ловяць рыбу сумесна, выстраіўшыся ў лінію. У адрозненне ад чырвонаваллёвых гагар, ніколі не ловяць рыбу на рачных перакатах. Ежу здабываюць, ныраючы пад ваду і захопліваючы яе дзюбай, прычым рыб забіваюць моцным сціскам дзюбы. Пуховых птушанят выкормліваюць воднымі бесхрыбтовымі, галоўным чынам ракападобнымі, а пазней — дробнай рыбай.

### Размнажэнне

Чорнаваллёвая гагара з птушанём
Палавой сталасці чорнаваллёвыя гагары дасягаюць не раней, чым на трэцім годзе жыцця. Манагамія, пары сталыя. Пачатак гнездавання супадае з вызваленнем ад лёду значных участкаў вады.

Азёры, якія выбіраюцца для гнездавання, вельмі разнастайныя. Важным лімітуючым фактарам з'яўляецца дастатковая для разбегу і ўзлёту даўжыня вадаёма (звычайна не менш за 15-20 м). Часам чорнаваллёвыя гагары гняздуюцца на зусім маленькіх азёрах, але заўсёды звязаных пратокамі з больш буйнымі, куды птушка ў выпадку небяспекі трапляе ўплаў. Паколькі чорнаваллёвыя гагары часта лётаюць карміцца ​​на суседнія вадаёмы, наяўнасць рыбы і іншай ежы ў гнездавых азёрах не абавязкова, хоць, як правіла, яны, у адрозненне ад чырвонаваллёвых, аддаюць перавагу гнездавацца на кармавых азёрах. Як правіла, на возеры гняздуецца адна пара, але на буйных азёрах, асабліва з глыбока парэзанымі берагамі, могуць гнездавацца да 3-4 пар. На буйных азёрах гнездавыя тэрыторыі складаюць 50-150 га, а адлегласць паміж гнёздамі па берагавой лініі рэдка складае менш за 200—300 метраў. Пры гнездаванні на сістэмах дробных азёр адлегласць паміж гнёздамі не мае прынцыповага значэння, і асобныя гнездавыя азёры могуць адстаяць адно ад аднаго ўсяго на 50-100 м. Гнездавыя пары вельмі кансерватыўныя і гняздуюцца з года ў год на адных і тых жа вадаёмах, часта (але не абавязкова) выкарыстоўваючы пастаяннае гняздо.

Чорнаваллёвая гагара будуе гнёзды некалькіх тыпаў. Першы, найбольш распаўсюджаны тып характэрны як для параўнальна глыбокіх алігатрофных (вадаёмаў з нізкім узроўнем першаснай прадуктыўнасці, нізкім утрыманнем арганічных рэчываў) азёр з выразна выяўленымі і параўнальна сухімі берагамі, так і для рознай велічыні азёр нізіннай тундры з прыбярэжным плыткаводдзем і густым бардзюрам з асакі па берагах. Гняздо размяшчаецца на беразе, цалкам адкрыта да самага зрэзу вады (як правіла, не далей за 30-50 см), так што птушка лёгка можа выбрацца на сушу або сысці з гнязда ў ваду ў выпадку небяспекі. Да гнязда вядзе добра прыкметны лаз, па якім птушка, якая наседжвае яйкі, саслізгвае ў ваду. Часам такіх лазаў бывае два: адзін для ўваходу ў гняздо, а другі, больш кароткі — для сходу на ваду. Для ўладкавання гнязда звычайна абіраецца мысок, паўзатопленая купіна або невялікі астравок, але нярэдка гняздо будуецца на зусім роўным беразе. У пабудове гнязда прымаюць удзел абодва члены пары, але асноўная роля належыць самцу. Гняздо ўяўляе сабой шчыльна ўтрамбаваную плоскую кучу сфагнума, сцёблаў асакі або арктафілы (леташніх або свежых), часам з даданнем багавіння, якое птушкі дастаюць са дна вадаёма. На вяршыні маецца добра выяўлены латок. Як правіла, гнездавая падсцілка прасякнута вадой, але часам бывае і зусім сухая (на больш высокіх сфагнавых берагах). Памеры гнязда (у см): дыяметр 30-40, дыяметр латка 20-25, глыбіня латка 3-4. Гнёзды другога, адносна больш рэдкага тыпу ўладкоўваюцца на плыткаводдзях з глыбінёй 10-60 см у зарасніках асакі і арктафіл. Такое гняздо ўяўляе сабой грубае падабенства ўсечанага конусу, складзенага са сцёблаў, карэнішчаў і лісця надводных раслін і аснаваннем пагружанага ў ваду, дзе ён альбо абапіраецца на дно, альбо падтрымліваецца ў паўплывучым стане сцёбламі навакольных раслін. Верхняя пляцоўка конусу, якая ўтварае латок гнязда, мае 30-40 см у дыяметры і выслана свежымі і леташнімі сцёбламі раслін. Гнездавое высціланне заўсёды прасякнута вадой. Гнёзды трэцяга тыпу характэрныя для вялікіх, зарослых трыснягом азёр лесастэпавай і стэпавай зон і размяшчаюцца на старых, шчыльных заломах трыснягу і наносах плаўніка, на глыбокім месцы. Такія гнёзды па структуры прынцыпова не адрозніваюцца ад гнёздаў першага тыпу, але яшчэ больш прымітыўныя. Часам такія гнёзды нагадваюць сапраўдныя плывучыя, але такія выпадкі вельмі рэдкія.

Поўная кладка звычайна складаецца з двух, радзей з аднаго і яшчэ радзей з трох яек. Яйкі, як і ў іншых гагар, эліпсападобна-падоўжанай формы, са слабазярністай шкарлупінай. Афарбоўка складаная: асноўны фон цёмны, ад зелянява-аліўкавага да аліўкава-бурага; малюнак у выглядзе выразных няправільных рэдкіх буравата-чорных плям і крапінак, бязладна раскіданых па паверхні яйка. Часам крапіны амаль адсутнічаюць. Шкарлупіна са слабым алеістым бляскам, які прыкметна ўзмацняецца па меры наседжвання. Памер яек 75х45 мм, вага 120 г. Наседжванне у чорнаваллёвых гагар пачынаецца з першага яйка. Удзельнічаюць у наседжвання абодва члены пары, аднак самка бывае на гняздзе значна даўжэй. Пры набліжэнні небяспекі тая птушка, якае наседжвае, звычайна непрыкметна сыходзіць на ваду і, далучаючыся да свабоднага партнёра, плавае непадалёк ад гнязда. Вяртаецца на гняздо толькі тады, калі небяспека цалкам абмінула. З гнездавога возера птушка пры небяспечнай сітуацыі, як правіла, не ляціць. Інкубацыя доўжыцца 28-30 дзён. Вага птушаняці, якое толькі што вылупілася, складае каля 75 г пры агульнай даўжыні каля 170 мм. Пасля птушаняты застаюцца ў гняздзе даўжэй, чым чырвонаваллёвыя гагары, — звычайна двое-трое сутак. Самастойна здабываць корм птушаняты пачынаюць ва ўзросце 60-70 дзён, і прыкладна ў гэты ж час (у сярэдзіне — канцы верасня) яны пачынаюць лётаць і, пакінуўшы гнездавое возера, пераходзяць да самастойнага жыцця.

Промысел і ахова
----------------

Пудзіла чорнаваллёвай гагары ў Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь
Чорнаваллёвая гагара фармальна адносіцца да ліку паляўніча-прамысловых відаў птушак, аднак ніякага правільнага палявання на яе не вядзецца. Карэннае насельніцтва Крайняй Поўначы выкарыстоўвае мяса чорнаваллёвай гагары ў ежу, але здабывае яе па большай частцы выпадкова. Занесена ў Дадатак 2 Бернскай канвенцыі. Ахоўваецца ў Дарвінскім, Ніжнясвірскім, Палістаўскім і Рдзейскім запаведніках, у некалькіх заказніках абласнога значэння ў Ленінградскай і Наўгародскай абласцей. Разводзіцца ў прыватных авіарыях Германіі. Нягледзячы на тое, што чорнаваллёвая гагара досыць шырока распаўсюджаная, колькасць яе няўхільна скарачаецца.

Сістэматыка
-----------

У чорнаваллёвай гагары вылучаюць два падвіды, якія адрозніваюцца па ступені развіцця шэрай афарбоўкі на галаве і шыі, і адценням металічнага адліву на горле і ніжнім баку шыі:

* *Gavia arctica arctica* — *Colymbus arcticus* Linnaeus, 1758, Syst. Nat. ed. 10, с. 135, Швецыя. Верх галавы і задні бок шыі светлага попельна-шэрага колеру, металічны адліў на горле і пярэднім баку шыі пурпурны або фіялетавы. Падвід распаўсюджаны па заходняй частцы арэала віду на ўсход да басейна ракі Лены і Байкала.
* *Gavia arctica viridigularis* — *Gavia viridigularis* Dwight, 1918 Auk, 35, с. 198, Гіжыга, паўночна-ўсходняя частка Ахоцкага мора. Верх галавы і задні бок шыі больш цёмныя, шыферныя-шэрыя, металічны адліў на горле і пярэднім баку шыі зялёны. Падвід распаўсюджаны па ўсходняй частцы арэала віду на захад да басейна Лены і Байкала.

Літаратура
----------

* *Бёме Р. Динец В. Флинт В. Черенков А.* Птицы (энциклопедия природы России). М.: ABF, 1998. — 430 с.
* Красная книга Российской Федерации (Животные. Раздел 5. Птицы). — М.: АСТ. 2001. — С. 325—350.
* Птицы СССР: гагары, поганки, трубконосые / отв. ред. Ильичев В. Д. Флинт В. Е. — М. 1982.
* Птицы СССР: журавлеобразные, курообразные / отв. ред. Ильичев В. Д. Флинт В. Е. — Л. 1987.
* *Степанян Л. С.* Конспект орнитологической фауны России и сопредельных территорий. М.: «Академкнига». — 2003, 808 с.
* *Флинт В. Е. Бёме Р. Л. и др.* Птицы СССР. — М. 1989.
* *Nilsson, S. G.* Adult Survival Rate of the Black-Throated Diver Gavia arctica // *Ornis Scandinavica*, Vol. 8, No. 2 (Nov. 15, 1977), pp. 193–195.

Спасылкі
--------

* Позвоночные животные России: Чернозобая гагара(недаступная спасылка)
* Чернозобая гагара на birds.krasu.ru Архівавана 6 мая 2005.
* Чернозобая гагара на сайте птицы Марьино Архівавана 19 лютага 2009.
* Очерк чернозобой гагары (европейский подвид) в Красной книге РФ Архівавана 27 верасня 2007.
* Очерк чернозобой гагары в Красной книге Челябинской области Архівавана 12 ліпеня 2007.
* Природа Северо-Запада России: Чернозобая гагара Архівавана 19 ліпеня 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2010000567 |