М. Прэснякоў. Пярун. 1998.
**Пяру́н,** рэгіянальнае імя на Слонімшчыне і Мядзельшчыне **Ду́ндар**, **Ду́ндаль** — у славянскай міфалогіі бог нябеснага агню, адно з галоўных божастваў славянскага пантэона. Меў агульныя рысы з багамі-грамабоямі іншых народаў — балцкім Пяркунасам, грэчаскім Зеўсам, скандынаўскім Торам, рымскім Юпітэрам і інш. У старажытных славян увасабляў навальнічную хмару, якая дае дождж і спрыяе ўрадлівасці. У «Аповесці мінулых гадоў» сярод багоў Пярун названы першым. Перуну будавалі свяцілішчы-капішчы (рэшткі некаторых знойдзены на тэрыторыі Беларусі). Паводле старажытнабеларускіх павер'яў Пярун трымаў у руках велізарныя жорны, удараў каменем аб камень і выклікаў гром і маланку, асколкі жорнаў ляцелі на зямлю і паражалі як стрэлы. Ідалы Пяруна былі пастаўлены (побач з Дажбогам) у Кіеве і Ноўгарадзе. Пасля ўвядзення хрысціянства функцыямі і рысамі Перуна надзялілі Іллю-прарока, а таксама казачных герояў — змагароў са змеямі.

Апісанне Перуна, функцыі
------------------------

Пярун, паводле ўяўленняў славян, велічны, статны, высокага росту з чорнымі валасамі і доўгай залатой барадою. Седзячы на вогненнай калясніцы, ён раз'язджае па небе, узброены лукам і стрэламі. Яго грымотны лук — каменны молат, часам вясёлка. Яго стрэлы — маланкі. Яны нагрувашчваюць велізарныя хмары, каб затуманіць сонца, сарваць месяц, сабраць у хмары пітво жыцця — ваду. Пярун адным ударам свайго каменнага молата разбівае хмары, і апладняльная вада імкліва льецца на зямлю. Чэрці бягуць на зямлю, але і тут іх даганяюць стрэлы Перуна. Чэрці ведаюць, што Пярун любіць чалавека і беражэ яго, таму яны кідаюцца ў жытло людзей, каб выратавацца сярод іх. Але ў такіх выпадках Пярун знішчае і жытло чалавека.

Гісторыя культу
---------------

Бог навальніцы яшчэ ў індаеўрапейскіх міфалогіях звязваўся з вайсковай функцыяй. Пракопій Кесарыйскі, апісваючы славянскія плямёны ў VI ст. паведамляў: «яны (славяне і анты) лічаць, што адзін толькі бог, творца маланак, з'яўляецца валадаром над усім…». З Перуном быў цесна звязаны культ каменнай сякеры — маленькія гліняныя сякеркі культавага прызначэння знаходзяць яшчэ ў гарадзішчах мілаградскай культуры на поўдні Беларусі. Яшчэ ў Х-ХІІ ст. Пярун уяўляўся славянам вогненнай сякерай, якая ляціць па небе.

Рэлігійнае значэнне вобраз Перуна страціў у канцы 19 — пач. 20 ст. і знайшоў адлюстраванне ў беларускім фальклоры, — старажытныя сякеры называліся стрэламі Перуна, гром — перуном, з вобразам божаства звязаны беларускія прымаўкі і праклёны. Перуну быў прасвечаны чацвер, які ў палабскіх славян зваўся «Перуновым днём».

Пярун у пазнейшым беларускім фальклоры
--------------------------------------

Вобраз бога-громабоя не быў выцеснены хрысціянствам, а трансфармаваўся і фактычна працягваў існаванне — у беларускіх народных абрадах, казках і песнях. Хаця ў большасці выпадкаў заменнік Перуна — хрысціянскі святы Ілля-прарок (Галляш), але існуюць тэксты, дзе Пярун успамінаецца непасрэдна.

### Паданні

Пярун успамінаецца ў касмаганічным паданні «Адкуль пайшлі беларусы». Калі свет толькі зачынаўся, не было зямлі, было толькі бясконцае мора з мёртвай вадой, а пасярод яго стаяў «нібы камень, нібы што». Аднойчы Пярун пачаў кідаць маланкі ў гэты камень, і ад яго адляцелі тры іскры — жоўтая, чырвоная і белая. Іскры патрапілі ў мора мёртвай вады, і тое ўскаламуцілася, зямля аддзялілася ад вады, узнікла першая суша, на якой пасяліліся звяры, птушкі і людзі.

Верагодна, пераходзячы з вуснаў у вусны, паданне страціла важную дэталь, якая тлумачыць, чаму Пярун атакаваў камень: пад валуном (ці ўнутры валуна) мог хавацца яго вораг — бог, які ўвасабляў ніжэйшы, зямны, водны сусвет (Пярун, як вядома, увасабляў неба). У фальклоры захавалася шмат элементаў, якія ўтрымліваюць, здаецца, гэтую страчаную дэталь: вобраз чорта ці змяі, што схавалася ад маланак пад каменем («На том балотцы ляжыць камень, / На том камені ды сядзіць змейка», «Ляжыць камень бялюсенькі, / Пад тым каменем — люта гадзіна»). На Лукомшчыне была запісана легенда пра цмока (гл. Лукомскі цмок), які якраз жыў унутры валуна і шыў людзям адзенне (гл. Камень-кравец). Ён прымусіў жыць з сабою дзяўчыну, якая вельмі яго баялася. Даведаўшыся, што цмок асцерагаецца грому, яна наўмысна не пабудзіла яго, калі пачалася навальніца і цмока забіла маланка.

Не выключана, што ўсе гэтыя паданні — перакручаныя версіі аднаго і таго ж старажытнага міфа — асноўнага міфа пра двубой бога маланак і магутнага ворага, у выніку чаго нарадзіўся сусвет. Імя «Сцяпан», якое дае паданне з Талачынскага раёна каменю, які сам шыў адзенне, дазваляе думаць, што ў паданні пра цмока зашыфраваны вобраз Вялеса, бо персанаж з імем Сцяпан нярэдка замяняў гэтага бога ў пазнейшым фальклоры. Каля в. Валэйкішкі Астравецкага раёна раней быў валун, унутры якога, паводле мясцовага падання, жыў цмок Вяль (параўнайце з Вялес). Адсюль, верагодна, паданне пра паходжанне беларусаў — гэта рэха асноўнага, касмаганічнага міфа пра двубой Пяруна з Вялесам. Вялес схаваўся пад валуном ці ўнутры яго. А ад маланак, якія Пярун скіраваў у гэты камень, нарадзіліся яскаркі, ад яскарак — усё жывое. Магчыма, сам валун — гэта Залатая гара, што згадваецца ў валачобных песнях.

Паводле народнага падання, Мінск (Менск) пайшоў ад імя чарадзея Мянеска, якія пабудаваў млын на рацэ Свіслач. Ён малоў муку з камянёў, а таксама ўзначальваў дружыну. Першая рыса істотна нагадвае выкарыстанне жорнаў Перуном для ўтварэння маланак, культ камянёў наогул звязаны з богам-грымотнікам, а другая — функцыю Перуна як бога княжацкай улады, дружыны.

### Казачны фальклор

У некаторых беларускіх казках («Удовін сын», «Іван-Дараган») сустракаецца агульная схема, калі пачвара (Кашча Неўміручы, Цуда-Юда) крадзе сонца, месяц, зоркі і ў свеце робіцца цёмна і холадна, а герой перамагае пачвару і зноў вешае свяцілы на неба. У палескай казцы «Каваль», якую запісаў А. Сержпутоўскі, Кашчэй крадзе царэўну, хавае ўнутры гары, сярод лёду і холаду. Герой перамагае Кашчэя, а сонца, якое было ў яго на лбе, растоплівае лёд, і царэўна ажывае. Гэты сюжэт можа быць рэхам язычніцкага міфа пра захоп хтанічным змеем сонца і месяца і пра двубой з Перуном. Матыў, дзе Кашчэй крадзе дзяўчыну (апошняя можа ўвасабляць цяпло, вясну), а пасля церпіць паражэнне ад героя, сімвалізуе, хутчэй за ўсё, штогадовую перамогу цяпла і вясны над зімою.

Барацьба са змеем наогул уласціва багам-грамабоям індаеўрапейскіх народаў, так скандынаўскі Тор двойчы змагаецца са змеем Ёрмунгандам, грэчаскі Зеўс — з Тыфонам і г.д. Магчымасць атоесніць гэтага змея з Вялесам неаднаразова прапаноўвалі і адмаўлялі, прыхільнікамі былі В. У. Іваноў, У. М. Тапароў, праціўнікамі — Б. А. Рыбакоў, А. Л. Баркова. А. Л. Баркова заўважае, што змеі — ворагі грамабояў з іншых міфалогій не мелі сваіх культаў, яны былі не багамі, а проста пачварамі, а Вялес шырока шанаваўся, меў капішчы і г.д. Нават тое, што ў многіх паданнях яго замяшчае цмок не дае падставы атаясняць Вялеса са змеем. Цмок з-пад Лукомля, пра якога ідзе гаворка, у паданні выглядаў «быццам чалавек». Цмок у беларускай міфалогіі наогул часцей за ўсё пазначае проста невядомую істоту, не абавязкова са змяінымі рысамі. Магчыма ў міфе, які адлюстроўваюць казкі «Удовін сын», «Іван-Дараган» размова ідзе пра хтанічную пачвару. Міфічны адпаведнік гэтага персанажа сёння проста невядомы, і наўрад ці ім мог быць Вялес, хаця апошні і мог выступаць праціўнікам Перуна ў некаторых міфах.

### Ілля-прарок

Асноўны артыкул: **Святы Ілля, фальклор**
Адной з хрысціянскіх падмен Перуна стаў Ілля-прарок, які, паводле народных уяўленняў, раз'язджаў на калясніцы (прымаўка, калі гром грыміць: «Ілля-прарок на калясніцы едзе») і знішчаў маланкамі нячыстую сілу, якая імкліва хавалася ў лясы, балоты, пад дрэвы. З Іллёй-прарокам у народзе былі звязаны ў асноўным прыказкі адмоўнага характару, хаця святы вельмі шанаваўся: «Прыйшоў Ілля — нарабіў гнілля», «Прыйшоў Пятрок — упаў лісток, прыйшоў Ілля — упала два». Дзень Іллі-прарока адзначалі 2 жніўня і лічылі пачаткам згасання лета, зыходу цяпла («Прыйшоў Ілля, то й лета няма»). Некаторыя прыказкі наадварот, падкрэслівалі станоўчыя моманты звязаныя з гэтым сезонам, прынамсі з'яўленне ўраджаю. У валачобных песнях святы Ілля — «добрая жняя», маючы на ўвазе пачатак жніва, збору хлябоў.

Дзень святога Пятра (12 ліпеня) лічылі апагеем лета і спякоты, што парадзіла ў народнай свядомасці ўяўленне пра процістаянне святога Пятра і святога Іллі. Думалі, што ў канцы лета, калі пачыналіся навальніцы, дажджы (Арабінавыя ночы), Ілля перамагаў Пятра. Гэта добра адлюстравана ў паданні «Ілля і Пятро». Першы з іх насылае дажджы і навальніцы, каб біць чарцей, а другі прыносіць сонца і святло, каб людзі працавалі ў полі. Абодва хутка пачынаюць спрачацца паміж сабою, хто болей патрэбны людзям. І, ідучы па зямлі, пытаюць у простага селяніна, каго той болей шануе. Той доўга выкручваецца і дае ўніклівыя адказы, але ўрэшце прызнаецца, што болей любіць дзень святога Пятра. Ілля абураецца і абвяшчае, што той хто з'есць першы блін з грэчкі, якую расціць гэты селянін, падавіцца. Але атрымліваецца так, што восенню Ілля з Пятром гасцююць у таго ж мужыка, Ілля з'ядае першы блін з грэчкі і заходзіцца ў кашлі. Пасля гэтага яны мірацца з Пятром, і з таго часу Ілля як і раней б'е маланкамі чарцей. Пятро ж стаў ад старасці глухі, і калі Бог загадвае яму несці дождж «туды, дзе просяць», ён нясе «туды, дзе косяць». Верагодна, у гэтым паданні адлюстроўваецца спаборніцтва паміж Перуном і іншым богам, які ўвасабляе сонца і чыстае неба — не выключана, што Ярылам. Верагодна, што маладога Ярылу ўвасабляў святы Юр'я, а Пятро — сталага, летняга, які ў канцы лета саступаў месца Перуну.

Лічылася, што ў дзень Іллі-прарока нельга купацца ў рэках. На Гомельшчыне нават казалі, што ў гэты дзень рака Сож адбірае ажно 25 чалавек на ахвяру Богу, у чым можна ўгледзець успаміны пра старажытныя ахвяры Перуну.

Імя Перуна ў сучаснай беларускай тапалогіі
------------------------------------------

Да нашага часу валун паблізу в. Расходна Сенненскага раёна мае назву «Пярун — камень». У ваколіцах Нясвіжа адно з гарадзішчаў мясцовыя жыхары называюць «Перунова гара», паблізу в. Верхаўляны ў Бераставіцкім раёне каля язычніцкага свяцілішча ёсць «Перунова поле», з якім звязана павер'е, што тут у час навальніцы ў чалавека абавязкова б'е маланка.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Пярун на Вікісховішчы |

Зноскі
------

1. ↑  Дундар, Дундаль, сайт «Родныя вобразы»(недаступная спасылка)
2. ↑  Пярун, «Родныя вобразы»(недаступная спасылка)
3. ↑  С. Санько. Першая фаза касмагенэзу паводле фальклёрных крыніц
4. ↑  Валачобные песні // Беларуская народная творчасць. Мн. 1980.
5. ↑  Ляўкоў Э. А. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. Мн. 1992. С. 131—135.
6. ↑  Ме`неск, Мяне`ск, Ме`нскі Архівавана 1 лістапада 2014.
7. ↑  Ларыса Дзмітрыеўна Раманава. Сонца і зоркі — побач з намі Архівавана 29 верасня 2020.
8. ↑  Ілля, Ілья(недаступная спасылка)
9. ↑  Ілья і Пятро(недаступная спасылка)
10. ↑  Пятро́, Пятрок, Пятро́ў дзень, Пятро́ і Па́вел, Пётра і Паўла(недаступная спасылка)
11. ↑  Пярун (Дундар), «Родныя вобразы»(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Ч. 1. / пад рэд. Пашкова (і інш.). — Мінск : Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. — 592 с. — С. 16.
* Кантата "Повстань Перуне!"  (укр.)

| ⛭Славянская міфалогія |
| --- |
| Багі | Белабог1 ·  Божыч ·  Вялес ·  Дадола ·  Даждзьбог ·  Жыва ·  Лада1 ·  Леля1 ·  Маржана ·  Мокаш ·  Парэвіт ·  Парэнут ·  Пераплут ·  Пярун ·  Радзегаст1 ·  Ражаніцы ·  Род² ·  Руявіт ·  Сварог1 ·  Сварожыч ·  Сімаргл ·  Святавіт ·  Стрыбог ·  Траян ·  Трыглаў ·  Хорс ·  Цёця ·  Чарнабог ·  Яравіт ·  Ярыла² |
| Міфічныя істоты | Аднавочка ·  Алканост ·  Анчутка ·  Баба-Яга ·  Бабай ·  Балотнік ·  Бес ·  Лазнік ·  Берагіня ·  Бука ·  Вадзянік ·  Ваўкалак ·  Ведзьма ·  Вій ·  Вілія ·  Вупыр ·  Вурдалак ·  Вядзьмак ·  Вярліока ·  Вячорка ·  Гамаюн ·  Гуменнік ·  Дамавік ·  Дваравы ·  Дзянніца ·  Доля ·  Жыравік ·  Зара ·  Злыдні ·  Зміюлан ·  Зюзя ·  Ёўнік ·  Каргарушы ·  Кастрама ·  Каструбанька ·  Кашч ·  Кікімара ·  Крыў ·  Лель ·  Ліха ·  Ліхаманка ·  Лугавы ·  Люцыпар ·  Лясун ·  Мароз ·  Марок ·  Маўка ·  Начніцы ·  Палудніца ·  Палявы ·  Пушчавік ·  Пуннік ·  Пятніца ·  Рарог ·  Русалка ·  Салавей-Разбойнік ·  Сірын ·  Халера ·  Хлеўнік ·  Цмок ·  Чорт ·  Чугайстар ·  Чума ·  Чур ·  Шышыга ·  Яшчар |
| Міфічныя землі | Алатыр ·  Аркона ·  Белаводзе ·  Буян ·  Вырай ·  Калінаў мост ·  Кіцеж ·  Лукамор'е ·  Лысая гара ·  Пекла ·  Смародзіна рака ·  Трыдзевятае царства |
| **Заўвагі**: 1 гістарычнасць спрэчная; ² боскі статус спрэчны. |

| ⛭Беларуская міфалогія |
| --- |
| Багі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Славянскія багі | 
* Вялес
* Пярун
* Ярыла1
* Маці-Зямля
* Доля

 |
| Балцкія багі | 
* Дзіевас
* Пяркунас
* Лайма
* Аўшра
* Вялняс
* Жэміна

 |
| Персанажы фальклора | 
* Зара-Зараніца
* Сонца
* Месяц
* Юрай
* Ілля
* Улас

 |

 |
| Духі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Лес | 
* Вужалкі
* Зазоўка
* Гаёвы Дзед
* Гаёўкі
* Лясун
* Пушчавік

 |
| Балота | 
* Аржавенік
* Балотнік
* Лазавік
* Багнік
* Лойма

 |
| Рэкі, азёры | 
* Вадзянік
* Азярніцы
* Свіцязянкі‎
* Русалка

 |
| Гаспадарка | 
* Дамавік
* Дамавуха
* Гуменнік
* Ёўнік
* Красналюдкі
* Пячурнік
* Сёрбай
* Хлеўнік
* Хут
* Валасень
* Пуннік
* Лён і Лляніца
* Раёк

 |
| Нячысцікі | 
* Паветрыкі
* Прахі
* Пякельнікі
* Чорт
* Люцыпар
* Хіхітун
* Шэшачкі

 |
| Хваробы, бедствы | 
* Апівень
* Баба-вяліканка
* Бадзюля
* Белая Баба
* Змора
* Кадук
* Касны
* Копша
* Мара
* Начніцы
* Паморак
* Траска-Шухна
* Чорная Баба

 |
| Пагрозадля дзяцей | 
* Жалезная баба
* Жалезны чалавек
* Меша
* Расамаха
* Стрыга
* Хапун
* Цыгра

 |
| Іншыя духі | 
* Дзяды
* Зюзя
* Кладнік
* Кумяльган
* Ох
* Сон

 |

 |
| Людзі, пачвары | 
* Валатоўны
* Ваўкалак
* Ведзьма
* Вупыр
* Волат
* Дзіва Аднавокае
* Зачараваныя князёўны
* Камень-кравец
* Цмок
* Ядзеркі

 |
| Жывёлы | 
* Варгін
* Вужыны Цар
* Кук
* Рыбін Цар
* Хабёр
* Шкурапея

 |
| Расліны | 
* Папараць-кветка
* Кветкі-цары

 |
| Землі | 
* Вырай
* Залатая Гара
* Калінавы мост
* Рака Смародзіна
* Край свету
* Лысая гара
* Пекла

 |
| Сусвет | 
* Вецер
* Вечарніца
* Вясёлка
* Касмагонія
* Рабінавая ноч
* Сусвет
* Сусветнае Дрэва

 |
| Героі | 
* Бай
* Белаполь
* Брас
* Гом
* Машэка
* Менеск
* Радар
* Рыдан
* Рымар

 |
| **Заўвагі**: 1 гістарычнасць спрэчная; 2 боскі статус спрэчны. |