**Акт аб пераходзе ў спадчыну прастола**, або **Акт аб уладкаванні** (англ.: Act of Settlement) — заканадаўчы акт, прыняты парламентам Англіі ў 1701 годзе, які пазбавіў каталіцкую мужчынскую лінію Сцюартаў правоў на прастол на карысць пратэстанткі Сафіі Гановерскай і яе нашчадкаў.

Поўная назва — «Акт аб далейшым абмежаванні ўлады манарха і найлепшай абароне правоў і свабод падданых», Акт называюць таксама «Біль…» ці «Закон аб пераходзе ў спадчыну прастола ў Англіі». Гэта адна з частак брытанскай Канстытуцыі — нароўні з Хабеас корпус актам і Білем аб правах 1689 года.

Гістарычны кантэкст
-------------------

Акт быў прыняты ў часы кіравання караля-пратэстанта Вільгельма III Аранскага, непасрэднай пераемніцай якога была яго швагерка Ганна. Усе дзеці Ганны памерлі ў маленстве ці ў дзяцінстве, апошні, 11-гадовы герцаг Глостэрскі, сканаў у 1700 годзе. Гэта смерць ставіла непазбежнае пытанне аб далейшым пераходзе прастола ў спадчыну, паколькі ўсе найбліжэйшыя сваякі дому Сцюартаў былі каталікамі. Грамадская думка ў Англіі і Шатландыі была катэгарычна супраць заняцця прастола каталікамі: гэта магло прывесці да ліквідацыі заваяванняў Славутыя рэвалюцыі 1688 года, тым больш што найбліжэйшым прэтэндэнтам быў адзінакроўны брат Ганны — сын выгнанага ў Францыю Славутай рэвалюцыяй Якава II. Ва ўмовах Вайны за іспанскую спадчыну прэтэндэнт «Якаў III», які жыў у Францыі, знаходзіўся ў лагеры ворагаў Англіі і карыстаўся падтрымкай Людовіка XIV.

#### Генеалагічнае дрэва

Генеалагічнае дрэва

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Якаў I & VI**1566–1625 |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | Эдуард Хайд1609–1674 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | **Карл I**1600–1649 |   |   |   |   |   | Лізавета1596–1662 |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Лоўрэнс Хайд1641–1711 |   | Ганна Хайд1637–1671 |   | **Якаў II & VII**1633–1701 |   | Марыя Модэнская1658–1718 |   | Марыя1631–1660 |   | **Карл II**1630–1685 |   | Сафія1630–1714 |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Джэймс Фрэнсіс Эдуард1688–1766 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   | **Ганна**1665–1714 |   | **Марыя II**1662–1694 |   |   |   |   |   | **Вільгельм III & II**1650–1702 |   |   |   |   |   | **Георг I**1660–1727 |   |   |
|   |   |   |   |   |

Правілы пераходу ў спадчыну прастола
------------------------------------

Паводле Акта манархам у Англіі (а затым, з 1707, і ў Вялікабрытаніі) магла быць толькі асоба, якая знаходзілася ў еўхарыстычных зносінах з Англіканскай Царквой. Ад пераходу ў спадчыну прастола адхіляліся:

* асобы каталіцкага веравызнання,
* асобы, якія пабраліся шлюбам з каталікамі, а таксама
* нашчадства тых і іншых.

Згодна з Актам пасля будучай каралевы Ганны ад прастола былі паслядоўна адхілены:

1. яе брат Якаў (Стары прэтэндэнт),
2. прынцы Савойскага дому — нашчадкі Генрыэты, герцагіні Арлеанскай, дачкі Карла I,
3. прынцы Пфальцкага дому — нашчадкі сыноў Лізаветы, дачкі Якава I.

Паводле Акта пераемніцай Ганны была прызначана яе стрыечная цётка — самая малодшая дачка Лізаветы Пфальцкай — Сафія Гановерская, удава пратэстанцкага гановерскага курфюрста Эрнста Аўгуста. Але Сафія памерла за месяц з невялікім да Ганны, і на брытанскі прастол уступіў яе сын, гановерскі курфюрст Георг I. Такім чынам, Вялікабрытанія ўвайшла ў асабістую унію з Гановерам пад уладай Гановерскай дынастыі (Вельфаў).

Іншыя прававыя палажэнні
------------------------

Апроч вызначэння парадку пераходу ў спадчыну прастола ў Акце было замацавана, што па каралеўскім памілаванні нельга прыпыняць судаводства па ўзбуджаным палатай абшчын абвінавачанні, а ў судовай сістэме была абвешчана нязменнасць суддзяў (немагчымасць іх зняцця са сваёй пасады па распараджэнні манарха; зняцце з пасады суддзі, які здзейсніў правіннасць, стала магчымай толькі па рашэнні абедзвюх палат парламента).

Перагляд Акта аб пераходзе ў спадчыну прастола
----------------------------------------------

Нягледзячы на ўзрослую на хвалі ліберальных настрояў апазіцыю з боку каталіцкай царквы, якая лічыць Акт абразай каталікоў і ўшчамленнем сваіх правоў, Акт аб пераходзе ў спадчыну прастола працягвае дзейнічаць і цяпер.

Зноскі
------

1. ↑  Асобы, чые сужэнцы прынялі каталіцтва пасля шлюбу, ад спадчыны не адхіляюцца, напрыклад, Эдвард, герцаг Кенцкі.