recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Дзяржаўны Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. М. Дастаеўскага, Санкт-Пецярбург **Дзяржаўны Літаратурна-мемарыяльны музей Ф. М. Дастаеўскага, Санкт-Пецярбург**, Адрас: Кавальскі завулак, 5 / 2 - адзін з шасці расійскіх музеяў вялікага пісьменніка. 

Ідэю стварэння музея выношвала удава пісьменніка Ганна Рыгораўна Дастаеўская. У 1917 годзе яна пакінула Санкт-Пецярбург і праз год памерла ў поўнай адзіноце ўдалечыні ад дзяцей і ўнукаў. Усе прадметы, якія знаходзіліся ў доме, дзе жыў Дастаеўскі, былі здадзены ёю пры ад'ездзе з Пецярбурга на адзін са складоў на захоўванне і пасля зніклі, а матэрыялы архіва, за некаторымі выключэннямі, трапілі ў дзяржаўныя архівы. 

У 1960-я з ініцыятывай адкрыцця і праектам музея ў Кавальскім завулку, у доме, дзе пісьменнік правёў апошнія гады жыцця, выступіў архітэктар-мастак Георгій Уладзіміравіч Піёнтэк. У гэтым доме Ф. М. Дастаеўскі пасяліўся з сям'ёй у кастрычніку 1878 года і пражыў да дня сваёй смерці - 28 студзеня (9 лютага) 1881 г. Музей быў адкрыты да 150-годдзя з дня нараджэння пісьменніка ў 1971 годзе. Вялікі ўклад у стварэнне музея ўнёс ўнук пісьменніка Андрэй Фёдаравіч Дастаеўскі (1908-1968), які сабраў каштоўную калекцыю, прысвечаную памяці яго знакамітага дзеда, - пасля яна стала асновай музея. Сямейныя рэліквіі перадала і ўнучатая пляменніца Дастаеўскага Марыя Уладзіміраўна Савасцьянава. 

Музей займае два паверхі. На другім паверсе знаходзяцца кватэра пісьменніка і асноўная экспазыцыя. Кватэра пісьменніка - кутняя, як практычна ўсе яго 20 пецярбургскіх кватэр. Інтэр'еры пакояў адноўлены па ўспамінах сучаснікаў і архіўных матэрыялах. Прадстаўлены сапраўдныя рэчы з сям'і пісьменніка і кнігі, падораныя музею яго нашчадкамі. Экспазіцыя распавядае пра жыццё і творчасць Дастаеўскага. 
Ёсць кніжная шафа, у якой прадстаўленыя пераклады твораў пісьменніка на іншыя мовы (у тым ліку, на беларускую, кніга падорана ў ліпені 2005 года).
**Дзяржаўны мемарыяльны музей А. В. Суворава** — музей, прысвечаны памяці генералісімуса А. В. Суворава (1730—1800). Заснаваны ў Санкт-Пецярбургу ў 1900 годзе, да стогадовай гадавіны з дня смерці палкаводца. Урачыста адкрыты чатырма гадамі пазней, 13 (26) лістапада 1904 года, да 175-й гадавіны з дня нараджэння Суворава. Адкрыццё музея было магчымым дзякуючы ахвяраванням ваеннай і грамадзянскай супольнасці, а таксама пры актыўным удзеле імператара Мікалая ІІ. Аб гэтым наведвальнікам паведамляе мемарыяльная дошка ў Цэнтральнай зале музея.

Сувораў стаў першым чалавекам у Расіі, у гонар якога быў спецыяльна збудаваны мемарыяльны музей.

У 1904 годзе музей заняў сучасны будынак, пабудаваны на месцы, выдзеленым Лейб-гвардыі Праабражэнскім палком — часткі свайго пляца на рагу Кірачнай і Таўрычаскай вуліц. Будынак пабудаваны спецыяльна для музея па праекце А. І. фон Гогена пры ўдзеле Г. Д. Грыма ў стылі старажытных рускіх крапасных збудаванняў — вартаўнічай вежы з байніцамі. Па баках ад герба Суворава, на фасадзе, размешчаны дзве мазаікі на тэму «Ад’езд Суворава ў паход 1799 года» і «Пераход Суворава праз Альпы ў 1799 годзе», якія з’яўляюцца рэпрадукцыямі карцін Мікалая Авеніровіча Шабуніна і А. М. Папова. Мазаічыстамі работ былі М. І. Зошчанка і Н. Я. Масленнікаў адпаведна.

Зборы музея, якія ўключаюць 100000 прадметаў (на 2002 год), былі набыты праз закуп і прыватныя ахвяраванні. У аснове экспазіцыі ляжаць тры вялікія калекцыі.
Рунічны камень з вёскі Рок (Швецыя).
**Рокстэн** (шведск.: Rökstenen, літаральна «Камень з вёскі Рок») — найбуйнейшы і найстарэйшы рунічны камень на тэрыторыі Швецыі, які знаходзіцца ў вёсцы Рок на ўсходзе краіны. Гэта найстражытнейшы захаваны літаратурны помнік Швецыі, а таксама найдаўжэйшы надпіс рунамі ў Свеце (760 сімвалаў). Сам камень з’яўляецца блокам светла-шэрага граніту; яго вышыня — 382 см (у т. л. 125 см — пад зямлёю), шырыня — 138 см, таўшчыня — ад 19 да 43 см. Камень з надпісам датуецца першай паловай IX стагоддзя. Тэкст высечаны з усіх чатырох бакоў камяню; згодна першых радкоў, ён зроблены вікінгам Варынам у гонар яго загінулага сына Вемуда. У тэксце ўзгадваецца некі Т'ёдрык — верагодна, маецца на ўвазе кароль Остготаў Тэадорых.

Спасылкі
--------

* Старонка аб Рокстэне Архівавана 7 чэрвеня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1081158638 · VIAF: 187675014 |
**Чычымекі** — старажытны народ Мексікі, цывілізацыя якіх існавала да 1519 г.

Народ чычымекаў складаўся з качавых плямёнаў, якія пражывалі на поўначы сучаснай дзяржавы Мексікі. Мяркуецца што ў сярэдзіне XII стагоддзя яны сталі перасяляцца на поўдзень краіны, а ў пачатку XIII стагоддзя пракраліся на тэрыторыю, на якой да гэтага размяшчалася дзяржава старажытных тальтэкаў. Чычымекі заснавалі сваю дзяржаву, сталіцай якой быў Тэнайука.

Чычымекскі кіраўнік Кінацын, які кіраваў на пачатку XIII стагоддзя, перанёс сталіцу ў горад Тэшкока.Неўзабаве пасля гэтага чычымекская дзяржава па невядомых прычынах распалася, а сам Тэшкока ператварыўся ў самастойны горад-дзяржаву. Іншыя плямёны, якія ўваходзілі ў канфедэрацыю чычымекаў, таксама змаглі стварыць свае гарады-дзяржавы — атомі ў Шалтакане, акальхуа ў Каатлінчане, тэпанекі ў Аскапацалька.

Каля 1418 г. суседнія плямёны тэпанекаў здолелі захапіць горад Тэшкока і ўтрымлівалі там уладу да 1429 г. калі яны былі выгнаныя з краіны пры дапамозе ацтэкаў. У 1519 г. Тэшкока быў знішчаны іспанскімі канкістадорамі і спыніў сваё існаванне.

Літаратура
----------

* Сычев, Николай «Книга Династий» Издательство АСТ, 2005 ISBN 5-17-032495-2

Спасылкі
--------

* *Фернанда дэ Альва Іштлільшачытль.*. Гісторыя народа чычымекаў, яго паселішчы і абгрунтоўванне ў краіне Анаўак. **(нявызн.)**.  www.bloknot.info (22 сакавіка 2010). — пер. с исп. - В. Талах, Украина, Киев, 2010. Архівавана з першакрыніцы 5 снежня 2012. Праверана 29 чэрвеня 2010.

| ⛭Дакалумбавы культуры Месаамерыкі |
| --- |
| Пералік культур | **Ацтэкі** — Веракрус — Гуаяба — Ісапа — Капача — Какле — Куікуілька — Кускатлан — **Мая** — Міштэкі — Монтэ-Альта — Альмека-шыкаланка — **Альмекі** — Сапатэкі — Тараскі — Тэатыўакан — Тлатылька — Тальтэкі — Татанакі — Уастэкі — Чычымекі — Чалула — Шахтавыя магілы і Тэўчытлан — Шачыпала — Эпіёльмекі |  |
| Рознае | **Месаамерыканская храналогія** — Дакалумбавы руіны Мексікі — Каменныя шары — Месаамерыканская гульня ў мяч — Месаамерыканская піраміда — Месаамерыканскія сістэмы пісьма — Чынампа — **Мовы Месаамерыкі** |
| Глядзіце таксама | **Дакалумбавы культуры** — Арыдаамерыка — Канкіста |
| **Партал «Індзейцы»** |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гамільтан.

**Гамільтан** (англ.: Hamilton) — горад на в. Паўночны Новай Зеландыі, цэнтр рэгіёну Ваіката.

Насельніцтва горада складае 187 960 чалавек, яшчэ 129 249 пражывае ў ваколіцах і ў прылеглых населеных пунктах. Горад размешчаны па абодвух берагах найбуйнейшай ракі Новай Зеландыі Ваіката. На мове карэннага насельніцтва краіны горад называецца Кірыкірыроа (маоры: Kirikiriroa).

У горадзе размешчаны адзін з найбуйнейшых універсітэтаў краіны Універсітэт Уаіката (англ.: University of Waikato), у ім і іншых прафесійных навучальных установах горада навучаецца каля 25 000 чалавек.

Горад з’яўляецца найбуйнейшым чыгуначным вузлом краіны і адным з найважнейшых транспартных вузлоў. У горадзе размешчана найбуйнейшае авіябудаўнічае прадпрыемства краіны — Пасіфік Аэраспейс (англ.: Pacific Aerospace), якое выпускае камплектуючыя часткі для лідараў сусветнага самалётабудавання Boeing і Airbus SAS і лёгкія самалёты.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Злучаныя Штаты Амерыкі Сакрамента, Каліфорнія, ЗША
* Японія Сайтама, Сайтама, Японія
* Кітай Усі, Цзянсу, Кітай
* Чылі Чыльян, Бія-Бія, Чылі

Вядомыя асобы
-------------

* Джасінда Ардэрн (нар. 1980) — навазеландскі палітык
* Хелен Элізабет Кларк (нар. 1950) — навазеландскі палітык

Літаратура
----------

* Гамільтан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гамільтан (Новая Зеландыя)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4493831-7 · LCCN: n82140125 · VIAF: 144757840 |
**Другая паліцэйская часць Мінска** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка дарэвалюцыйнага Мінска ў XIX — пачатку XX стст. Яе мяжа спачатку супадала з мяжой Першай часці, далей ішла да Паліцэйскага моста, затым па Паліцэйскай вуліцы, ахоплівала з левага боку лукавіну Свіслачы, а ў раёне Віленска-Набярэжнай вуліцы перасякала раку, кіруючыся да скрыжавання вуліц Вялікай Татарскай і Замкавай, далей ішла па Уваскрасенскай і Нова-Раманаўскай да Койданаўскай вуліцы, якая адасабляла другую часць ад Трэцяй.

Раён Нямігі — гістарычны цэнтр Мінска, з якога пачынаўся горад. Але з развіццём капіталізму Другая часць зрабілася месцам канцэнтрацыі гарадскога гандлю, пераважна рознічнага, які абслугоўваў найбяднейшых гараджан і прыезджых сялян. Тут размяшчаліся мясныя рады, Рыбны рынак і шматлікія крамкі.

Забудова часці вылучалася вялікай шчыльнасцю. Асобныя камяніцы нават не мелі ўласных двароў. На вуліцах не высыхаў бруд і практычна адсутнічала зеляніна.

Кварталы гандлёвага раёна з’яўляліся месцам пражывання яўрэйскага насельніцтва.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Шыбека З. В. Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994.— 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X.
**Гамля банкхусет** — жоўты двухпавярховы каменны дом у стылі неарэнесансу ва Умеа, Швецыя, які быў пабудаваны ў 1877 годзе. Будынак размешчаны на Старгатан 34, з паўночнай вежы моста Тэксброн. З-за закругленых вуглоў будынка ён быў празваны Smörasken («Масленка»).

Будынак
-------

Будынак пабудаваны з каменя ў традыцыйным стылі рэнесанс на плане паверху з 1877 Акселем Седэбергам. Ён быў ў гэты час тэхнічны саветнікам горада. Будынак мае два паверхі і пафарбаваны ў жоўты колер. Першапачаткова зала банка і офісы былі размешчаныя на першым паверсе, а верхні паверх быў для менеджэра банка. На верхнім паверсе была вялікая кватэра з шасцю пакоямі і пакоем бакалаўра.

Гісторыя
--------

Будынак быў першы будынкам банка *Westerbottens enskilda banks*. Пасля вялікага пажару ва Умеа ў 1888 годзе з'явілася магчымасць адкрыцця новага будынка банка, які быў размешчаны бліжэй да цэнтра. У 1894 годзе банк перанёў сваю дзейнасць у новы будынак банка, дзе ў цяперашні час знаходзіцца Хандельсбанкен, а іменна на ўсходнім баку Роднуспаркен. Стары будынак банка стаў выкарыстоўвацца ў якасці жылога дома. У будынку на працягу многіх гадоў размешчаныя розныя прадпрыемствы, у тым ліку ён быў часовым сховішчам для калекцый Вестэрботэнскага музея 1936—1946, гарадской бібліятэкі Умеа 1935—1954. Будынак з 1980 года з'яўляецца помнікам архітэктуры і ў цяперашні час належыць Умеа Энергі, якая ў 1992 годзе зрабіла значную рэстаўрацыю.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>
2. ↑
3. 1 2  Smörasken **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Västerbottens museum. Архівавана з першакрыніцы 7 студзеня 2019. Праверана 12 January 2013.
4. ↑  *Dahlberg, Jannike*. Smörasken - inte bara till smörgåsen **(нявызн.)**. Праверана 12 January 2013.
5. ↑  Eriksson, Karin (1974). "Hus med historia i Umeå". *Västerbotten (Umeå. 1920)* **1974:4**: 229. ISSN 0346-4938.
6. ↑  GAMLA BANKHUSET, "SMÖRASKEN" **(нявызн.)**. *Kringla*.  Riksantikvarieämbetet. Праверана 30 April 2014.
7. ↑  Kulturbyggnader **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Umeå Energi. Архівавана з першакрыніцы 26 снежня 2018. Праверана 30 April 2014.

Спасылкі
--------

* Olofsson, Sven Ingemar; Eriksson Karin (1972). *Umeå stads historia 1888-1972*. Umeå: Umeå kommunfullmäktige. p. 21.
**Гаметангій** — спецыялізаваная клетка або шматклетачны палавы орган раслін і грыбоў, у якім развіваюцца гаметы.

У некаторых грыбоў і водарасцей гаметангій прадстаўлены адной шматядзернай клеткай, змесціва якой без падзелу на гаметы зліваецца са змесцівам другой падобнай клеткай. У ааміцэтаў, аскаміцэтаў, базідыяміцэтаў і вышэйшых раслін з дыферэнцыраванымі паводле полу гаметамі мужчынскія гаметы называюцца антэрыдыямі, жаночыя — аагоніямі або археагоніямі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 186223347 |
**«Касачы»** (фр.: Les Iris) — карціна нідэрландскага жывапісца Вінцэнта ван Гога. «Касачы» былі напісаны мастаком у той час, калі ён жыў у лякарні Святога Паўла Маўзалійскага паблізу Сен-Рэмі-дэ-Праванс, за год да сваёй смерці ў 1890 годзе.

У карціне адсутнічае высокая напружанасць, якая праяўляецца ў яго наступных працах. Ён назваў карціну «громаадвод для маёй хваробы», бо ён адчуваў, што можа стрымліваць сваю хваробу, працягваючы пісаць. У карціне прасочваецца ўплыў японскіх гравюр укіе-э, як і ў іншых працах Ван Гога. Гэта падабенства выяўляецца ў падкрэсленні контураў аб'ектаў, незвычайных ракурсах, наяўнасці дэталёва прамаляваных фрагментаў і фрагментаў, залітых суцэльным колерам, які не адпаведае рэальнасці.

Правенанс
---------

Першым уладальнікам палатна быў французскі мастацтвазнаўца і анархіст Актай Мірбо, які заплаціў за палатно 300 франкаў. У 1987 годзе «Касачы» сталі самай дарагой карцінай, усталяваўшы рэкорд, які пратрымаўся на працягу двух з паловай гадоў, у той час карціна была прададзеная за 53.900.000 долараў Алану Бонду, але ў яго не было дастаткова грошай, каб завяршыць здзелку. «Касачы» былі перапрададзены ў 1990 годзе музею Геці ў Лос-Анджэлесе.

Зноскі
------

1. ↑  15 мая 1990 года на аўкцыёне Крысціс «Партрэт доктара Гашэ» быў прададзены за 82,5 мільёнаў долараў.

| ⛭Вінцэнт ван Гог |
| --- |
| Асноўнае | Біяграфія ·  Постімпрэсіянізм |  |
| Сям'я | Віл ван Гог ·  Тэадорус ван Гог ·  Тэа ван Гог ·  Клазіна Марыя Хаарнік |
| Сябры | Эміль Бернар ·  Поль Гашэ ·  Поль Гаген |
| Творы | Від на мора ў Схевенінгена ·  Выхад з пратэстанцкай царквы ў Нюэнене ·  Едакі бульбы ·  Сланечнікі ·  Ружовыя ружы ·  Старая царкоўная вежа ў Нюэнене ·  Аўтапартрэт з адрэзаным вухам і трубкай ·  Касачы ·  Чырвоныя вінаграднікі ў Арле ·  Чаравікі ·  Прагулка зняволеных ·  Жоўты дом ·  Партрэт доктара Рэя ·  Зорная ноч ·  Начная тэраса кафэ ·  Сейбіт ·  Царква ў Аверы ·  Белы дом уначы ·  Агасціна Сегаторы ў кафэ «Тамбурын» ·  Квецені мігдалу ·  Від на Парыж з кватэры Тэа на вуліцы Лепік ·  На парозе вечнасці ·  П'ета ·  Пшанічнае поле з крумкачамі ·  Крэсла Гагена ·  Партрэт доктара Гашэ · Партрэт Таткі Тангі ·  Успамін пра сад у Этэне ·  Спальня ў Арлі ·  Хаціны ·  Валуны і дуб · Арэна ў Арлі · Начное кафэ |
| Зборы | Музей Вінцэнта Ван Гога ·  Музей Кролер-Мюлер ·  Музей Арсэ |
**Капліца** — колішняя каталіцкая капліца, якая існавала на Кальварыйскіх могілках у вёсцы Вуглы, на паўночны ўсход ад Барысава.

Гісторыя
--------

Капліца ў 1914 годзе
Сігнатурка на малюнку Ф. Рушчыца. 1899
У XVIII стагоддзі была ўзведзена драўляная капліца ў стылі барока. Замест яе ў пачатку XX стагоддзя была пабудавана новая драўляная капліца. Паводле мясцовай легенды, яна ўзведзена панам на месцы, дзе яго сляпая дачка ўбачыла постаць Езуса. 

У алтары капліцы знаходзілася цудатворная фігура Ісуса Хрыста — драўляная скульптура XIX стагоддзя. Пасля закрыцця касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў капліцы на могілках знаходзіўся цэнтр барысаўскай каталіцкай парафіі.

Капліцу знішчылі ў 1950-я гады, паводле іншых звестак яна была разабраная ноччу вайскоўцамі ў 1961 годзе. Але фігуру Езуса вернікі выратавалі і захавалі, і ў 1989 годзе яна была вернута ў адноўлены барысаўскі касцёл.

У 1995 годзе на месцы старой капліцы пабудавана новая з цэглы.

Архітэктура
-----------

Алтар. 1944-1949
Твор народнага дойлідства. Была вырашана прамавугольным зрубам пад стромкім двухсхільным гонтавым дахам з цыбулепадобным купалам на 2-ярусным 8-гранным барабане па цэнтры вільчыка. Над высокім трохвугольным франтонам фасада ўзвышалася каркасная сігнатурка-званічка. Над шырокім прамавугольным уваходам знаходзілася акно хораў. Прамавугольнымі, высока ўзнятымі аконнымі праёмамі расчлянёны і бакавыя, вертыкальна ашаляваныя фасады.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Ч. 1. Будслаўскі, Вілейскі і Мінскі дэканаты. / Тэкст і фота А. Яроменкі. Уводзіны Ул. Трацэўскага, — Мн.: ВУП «Выд-ва „Про Хрысто"». — 2003. — 256 с. ISBN 985-6628-37-7. — С. 135
2. ↑  Żyskar J. Nasze kościoły. Djecezja Mińska. Warszawa, 1912. S. 206.
3. 1 2  Капліца // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 386. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.
4. 1 2  Памяць пра Віктара Шутовіча жыве ў Барысаве
5. ↑  Капліца // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 30. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.

Літаратура
----------

* Капліца // Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 386. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5.
* Żyskar J. Nasze kościoły. Djecezja Mińska. Warszawa, 1912. S. 206.
**Фірвальдштэцкае возера** альбо **возера Люцэрн** (ням.: Vierwaldstättersee, фр.: Lucerne) — возера ля падножжаў Альп у Швейцарыі.

Нямецкая назва *Vierwaldstättersee* літаральна значыць «возера чатырох лясных краёў». Фірвальдштэцкае возера грае важную ролю ў легендах, якія атачаюць раннюю гісторыю Швейцарскай канфедэрацыі. На лузе над яго берагам была прынесеная прадстаўнікамі лясных кантонаў клятва Рутлі, тут жа адбываліся і падзеі легенды пра Вільгельма Тэля.

Размешчана на вышыні 434 м, у міжгорнай тэктанічнай упадзіне, на дне якой старажытны ледавік. Складаецца з 4 басейнаў, злучаных паміж сабой вузкімі (да 1 км) пралівамі. Даўжыня сістэмы 38 км, агульная плошча 113,8 км², найбольшая глыбіня 214 м. Праз Фірвальдштэцкае возера працякае рака Ройс (прыток р. Аарэ, басейн Рэйна). Уздым узроўню летам (у сярэднім на 0,8-1,0 м), калі ў Фірвальдштэцкае возера паступаюць талыя воды альпійскіх ледавікоў. Суднаходства, у цэнтральнай частцы Фірвальдштэцкага возера — аўтамабільны паром. Лоўля стронгі. Па берагах — шматлікія курорты, у тым ліку г. Люцэрн. Турызм.
**Брэсцкі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы** (**БДМК**) — дзяржаўная сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў г. Брэсце. Размешчаны па вул. Гогаля, 7.

Гісторыя
--------

Рашэнне пра адкрыццё ў Брэсце музычнага вучылішча было прынята ў снежні 1939 года. Гэта была першая музычная сярэдняя навучальная ўстанова ў Заходняй Беларусі.

Сярод тых, хто спрычыніўся да заснавання вучылішча былі такія вядомыя музыканты і педагогі, як Шубік І. Я. Дземчанка М. А. Дабратворская Я. М. Арэнская М. І. Мінстэр М. Я. Жукоўская В. Г. Русін М. А. Бубен Т. Г. і іншыя. У гады Другой сусветнай вайны будынак вучылішча быў разбураны, у агні загінулі музычныя інструменты і бібліятэка. Пасля вызвалення Брэста ад гітлераўскіх захопнікаў ужо 1 верасня 1944 года аднавіліся заняткі ў вучылішчы. Першы выпуск (усяго 3 чалавекі) адбыўся ў 1948 годзе.

За вялікую працу па падрыхтоўцы музычных кадраў у 1969 годзе калектыў вучылішча быў узнагароджаны Ганаровай Граматай Вярхоўнага Савета БССР. У 1990 годзе ў ім адкрылася аддзяленне народнага харавога спеву.

У лістападзе 1993 года рашэннем Брэсцкага аблвыканкаму вучылішча была пераўтворана ў сярэднюю спецыяльную навучальную ўстанову новага тыпу — музычны каледж, а 12 жніўня 1994 года пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь каледжу было прысвоена імя Рыгора Шырмы.

З 1 верасня 1994 года пры каледжы адкрыта дзіцячая музычная школа прафесійнай арыентацыі.

Спецыяльнасці
-------------

У цяперашні час па 6 спецыяльнасцях у каледжы навучаюцца 298 навучэнцаў, калектыў каледжу складаюць 127 выкладчыкаў і канцэртмайстраў, з іх 90 % — выпускнікі вучылішча (каледжа). Навучанне ў каледжы дзённае па спецыяльнасцях: музыказнаўства, дырыжыраванне, інструментальнае выкананне, спевы (акадэмічныя), мастацтва эстрады, акцёрскае мастацтва. У каледжы больш за 10 розных творчых калектываў (аркестраў, хароў, ансамбляў), шэрагу з іх прысвоена высокае званне народны.

Дырэктары
---------

У розныя гады музычнае вучылішча ўзначальвалі: Міхаіл Рыгоравіч Солапаў, Леанід Яфімавіч Школьнікаў, Канстанцін Леанідавіч Манучараў, Аляксандр Аляксандравіч Мартыненка, а з 1988 года — Жанна Савіна. Цяпер дырэктарам Брэсцкага дзяржаўнага музычнага каледжу імя Рыгора Шырмы з'яўляецца Рамуальд Адольфавіч Жабінскі.

Вядомыя выпускнікі
------------------

* Клаўдзія Канстанцінаўна Каліна, беларуская пісьменніца
* Якаў Сямёнавіч Малайчук, беларускі харавы дырыжор, краязнаўца

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 16 снежня 2019.
Пашкоджаная бульбіна
**Фітафтароз** («фітафтора») — захворванне раслін, перш за ўсё паслёнавых (бульба, тамат, перац, баклажан), шкодзіць таксама клешчавіне, грэчкам, суніцам.

Узбуджальнік — ааміцэты віду *Phytophthora infestans*, з парадку *Peronosporales*.

Фітафтароз асабліва моцна шкодзіць раслінам сямейства паслёнавых (*Solanaceae*).

Літаратура
----------

Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000077555 |
**Бэз 'Гайзінькалнс'** (Syringa 'Gaizinkalns') — сорт роду Бэз (*Syringa*).

Выкарыстоўваецца як дэкаратыўны лістападны куст з пышнымі кветкамі.

Гісторыя
--------

Гэты сорт з’яўляецца вынікам працы селекцыянера з Латвіі П. Упіціса. Атрымаў сваё імя па назве пагорка Гайзінькалнс, самай высокай кропкі Латвіі. Яна знаходзіцца на паўднёвым усходзе ад Рыгі, яе вышыня 311 метраў.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Агульны выгляд расліны |

Вышыня дарослай расліны 200-250 см. Кветкі махровыя, пурпурна-фіялетавыя.

У культуры
----------

Светлалюбны, расце на добра дрэнаваных глебах.

Выкарыстанне
------------

Добры для салітэрных  (польск.) (бел. пасадак, таксама рэкамендуецца ў групе.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Сад от А до Я  (руск.)

Спасылкі
--------

* Сад от А до Я  (руск.)
**Фітахімія** (ад грэч. *фіта*- расліна і -хімія) — навука, якая займаецца вывучэннем хімічнага саставу раслін. Фітахімікі імкнуцца апісаць структуры вялікай колькасці другасных метабалітаў, выяўленых у раслінах, функцыі гэтых злучэнняў у біялогіі чалавека і раслін, а таксама абгрунтаваць біясінтэз гэтых злучэнняў.

Задачы фітахіміі — стварэнне высокаэфектыўных лекавых прэпаратаў на аснове рэчываў расліннага паходжання і экалагічна чыстых сродкаў абароны раслін. Іншы кірунак — экалагічна чыстыя сродкі аховы раслін. Фітахімічныя даследаванні, накіраваныя на выкарыстанне чалавекам (то бок адкрыццё новых лекаў), часта могуць быць цесна звязаны з **фармакагнозіяй**, аднак, па колькасці і аб’ёме задач і мэт фітахімія, як навука, несумненна самастойная. Фітахімічныя даследаванні, засяроджаныя на экалагічных функцыях і эвалюцыі фітахімічных рэчываў, імаверна, падпадаюць пад дысцыпліну хімічнай экалогіі. Эксперыментальная фітахімія мае дачыненне таксама і да галіны фізіялогіі раслін.

Расліны сінтэзуюць хімічныя рэчывы па многіх прычынах, у тым ліку для абароны ад нападаў насякомых і хвароб. Злучэнні, выяўленыя ў раслінах, бываюць розных відаў, але большасць з іх можна згрупаваць у чатыры асноўныя біясінтэтычныя класы: алкалоіды, фенілпрапаноіды, полікетыды і тэрпеноіды.

У фітахімічных даследаваннях найчасцей выкарыстоўваюцца метады экстракцыі і вызначэння структуры з дапамогай ЯМР-спектраскапіі і храматаграфіі.

Літаратура
----------

* *Arnason John T.* Phytochemistry of Medicinal Plants. — Springer Science & Business Media. — 2013. ISBN 9781489917782.
* *Минина С. А.* Химия и технология фитопрепаратов / Под научн. ред. Поцелуевой Л. А.. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2004. — 560 с. — ISBN 5-9231-0439-3, ББК 56.7я73.
* *Яковлев Г. П.* Фармакогнозия. Растения для нас. — М.: 1996. — С. 9.
* *Springbob, Karen* & Kutchan Introduction to the different classes of natural products. In Lanzotti, Virginia (ed.). Plant-Derived Natural Products: Synthesis, Function, and Application. — Springer. — 2009. — p. 3. ISBN 978-0-387-85497-7.
* *Захаров В. П.* Лекарственные вещества из растений и способы их производства — Ташкент: Фан. — 1980. — 232 с.
* *Кедик С. А.* Фитохимия. Алкалоиды: синтез, методы выделения и анализа — М. — 2010. — 246 с. ISBN 978-5-905057-02-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13534660j · GND: 4174632-6 · LCCN: sh85015961 · Microsoft: 523307889, 2779311684 |
Брэсцкая жаночая гімназія ў пач. XX ст.
**Брэсцкая жаночая гімназія** — сярэдняя агульнаадукацыйная навучальная ўстанова ў Брэсце, якая існавала ў 1904—1915 гадах. Размяшчалася ў будынку па адрасе вуліца Савецкай, 29/Пушкінская, 21.

Гісторыя
--------

Брэсцкая жаночая гімназія ў пач. XX ст.
Заснавана 1 ліпеня 1904 года. Складалася з 6 асноўных і падрыхтоўчага класаў. У 1905 годзе адкрыты 7-ы, у 1907 — 8-ы дадатковы педагагічны клас. У пачатку 1911/12 навучальнага года адкрыты паралельныя 3-і і 6-ы класы. Колькасць навучэнцаў вагалася ад 400—500 у 1906—1907 да 340 у 1915. Вывучаліся руская, французская, нямецкая, польская мовы, Закон Божы, гісторыя, матэматыка, фізіка, чыстапісанне, маляванне, геаграфія, рукадзелле, славеснасць, гігіена і інш. Плата за навучанне ў падрыхтоўчым класе складала каля 60 руб. у год, у 1—7-м класах — 75 руб. у 8-м—100 руб. Дадатковая плата бралася за навучанне лацінскай мове (10 руб.), догматам іўдзейскай веры (4 руб.), танцам (4 руб. ў год). На ўтрыманне гімназіі з дзяржаўнай казны, органаў мясцовага гарадскога самакіравання і збору за навучанне выдаткоўвалася ў год (у залежнасці ад колькасці навучэнак) ад 20 да 40 тыс. руб.

Літаратура
----------

* Брэсцкая жаночая гімназія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
* Памятная книжка Виленского учебного округа за 1907—08 учебный год.
**Бэз 'Lunnyi svet'** (Syringa 'Lunnyi svet') — сорт роду Бэз (*Syringa*).

Выкарыстоўваецца як дэкаратыўны лістападны куст з пышнымі кветкамі.

Гісторыя
--------

Гэты сорт 1964 года з'яўляецца вынікам працы арыгінатараў з Беларусі М. У. Смольскага і В. Ф. Бібікавай. Атрыманы ў выніку скрыжавання сартоў Рэамюр і Абель Шатанэ.

Аўтэнтычная расліна захоўваецца ў сірынгарыі Цэнтральнага батанічнага саду Беларусі пры Нацыянальнай Акадэміі Навук.

Батанічнае апісанне
-------------------

Кветкі махрыстыя, радзей паўмахрыстыя, белыя са слабым крэмавым адценнем, буйных памераў 2,7-2,8 см у дыяметры. Пялёсткі шырока-круглявыя, асіметрычнага чаргавання, плоскія, пры адцвітанні злёгку адгінаюцца вонкі. Бутоны круглява-падоўжаныя, вельмі дэкаратыўныя ў паўраспуску. Суквецці сярэдняй шчыльнасці, шырока-канічнай або шырока-яйкападобнай формы, даўжынёй 23-24 см, на трывалых кветканосах. Водар моцны. Цвіценне багатае і працяглае - 17-18 дзён.

Вылучаецца буйнымі арыгінальнай будовы кветкамі.

Выкарыстанне
------------

Добры для салітэрных  (польск.) (бел. і групавых пасадак, а таксама для зрэзкі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Маслинные Сирень обыкновенная сорт Лунный Свет ··· Oleaceae Syringa x hybrida hort. cv. Лунный Свет  (руск.)

Літаратура
----------

* Н. В. Смольский, В. Ф. Бибикова. Сорта сирени селекции ЦБС АН БССР // Интродукция растений и охрана природы. - Минск: Наука и техника. - 1969 - С. 93-106.
* Спиридович Е.В. Фоменко Т.И. Юхимук А.Н. и др. Молекулярно-генетические паспорта хозяйственно-полезных растений / Выполнено по заданию Создать in vitro коллекцию клеток лекарственных растений и пополнить коллекцию тканей декоративно-кустарниковых культур с использованием молекулярно-генетического типирования, 2011-2013
* З. Лунева, Н. Михайлов, Е. Судакова, "Сирень", 1989

Спасылкі
--------

* Маслинные Сирень обыкновенная сорт Лунный Свет ··· Oleaceae Syringa x hybrida hort. cv. Лунный Свет  (руск.)
* Лунный Свет / Lunny Svet  (руск.)
* Лунный свет  (руск.)
**Вітэнбергская культура** — археалагічная культура бронзавага веку, размешчаная ў Цэнтральнай Трансільваніі. Сфарміравалася як лакальны варыянт Усатаўскай культуры і змянілася культурай Ноўа. Названа па месцы раскопак каля ўзгорка Вітэнберг ля румынскага горада Сігішаара. Носьбіты культуры мелі гандлёвыя адносіны з мікенскай культурай. У пахаваннях выяўлены бронзавыя баявыя сякеры і булавы з каменнымі булавешкамі. Да 1964 годзе выяўлена 200 паселішчаў вітэнбергскай культуры. Кераміка прадстаўлена амфарамі з арнаментамі ў форме спіраляў і меандраў.

Зноскі
------

1. ↑  БРОНЗАВЫ ВЕК ПАЎДНЁВА-ЎСХОДНЯЙ ЕЎРОПЫ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 студзеня 2016. Праверана 9 жніўня 2014.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вітэнбергская культура
* Культура вітэнберг Архівавана 18 верасня 2011.
* Бронзавы век Архівавана 31 сакавіка 2012.
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  **Джо Павелскі** |
|  |
| *Агульная інфармацыя* |
| **Нарадзіўся** | 11 ліпеня 1984(1984-07-11) (39 гадоў)* Пловер[d], акруга Портыдж[d], Вісконсін, ЗША
 |
| **Грамадзянства** | * ЗША
 |
| **Пазіцыя** | цэнтральны нападаючы |
| **Рост** | 180 см |
| **Вага** | 86 кг |
| **Хват** | правы[d] |
| Клубная кар’ера\* |
|   |   Сан-Хасэ Шаркс  |
|   |   Далас Старз  |

**Джо Павелскі** (англ.: Joe Pavelski) — амерыканскі хакеіст, цэнтральны нападаючы, які выступае за хакейны клуб «Далас Старз». Сярэбраны прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года у складзе зборнай ЗША па хакеі з шайбай.

Кар’ера
-------

У 2003 годзе Джо Павелскі на драфце НХЛ быў абраны ў 7-м раўндзе пад агульным 205-м нумарам клубам «Сан-Хасэ Шаркс». Дэбютаваў за каманду толькі ў сезоне 2006/07. У сезоне 2012/13, з-за аб’яўленага Асацыяцыяй гульцоў Нацыянальнай хакейнай лігі лакаўта (англ.), Джо Павелскі на адзін сезон далучыўся да мінскага «Дынама». За адзін сезон у КХЛ у складзе «Дынама» Павелскі правёў 17 сустрэч, закінуў 7 шайб і аддаў 8 галявых перадач. Пасля заканчэння лакаўта Павелскі вярнуўся ў Сан-Хасэ.

1 ліпеня 2019 года Джо Павелскі падпісаў кантракт з «Далас Старз».

Зноскі
------

1. ↑  *Dickey, Jack*. Don't Despair, NHL Fans: You Can Watch Imitation Pro Hockey On ESPN! Here's How. **(нявызн.)**. *deadspin.com* (9 кастрычніка 2012).
2. ↑  Джо Павелски пополнит минское "Динамо"
3. ↑  Игроки - Павелски Джо : Континентальная Хоккейная Лига (КХЛ)
4. ↑  Джо Павелски стал игроком "Далласа" **(нявызн.)**.  NHL.com (1 ліпеня 2019). Архівавана з першакрыніцы 1 ліпеня 2022. Праверана 4 ліпеня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Elite Prospects (ігрок) · Eurohockey.com · Hockey-Reference.com · hockeyDB · Olympedia · Зала хакейнай славы · НХЛ |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лісін.

**Іван Паўлавіч Лісін** (1914—1944) — малодшы лейтэнант Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1943).

Біяграфія
---------

Іван Лісін нарадзіўся 10 сакавіка 1914 года ў вёсцы Мала-Нікольскай Артынскай воласці Тарскога павета Табольскай губерні. З сялян. Пасля заканчэння чатырох класаў школы працаваў у калгасе, затым на маслазаводзе. У 1937 годзе пераехаў у Амурскую вобласць, працаваў лесасекам. У ліпені 1941 года Лісін быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. З лютага 1942 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны.

Да кастрычніка 1943 года сяржант Іван Лісін быў наводчыкам кулямёта 685-га стралковага палка 193-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту. Адрозніўся падчас бітвы за Дняпро. 15 кастрычніка 1943 года Лісін з пяццю таварышамі пераправіўся цераз Дняпро ў раёне пасёлка Лоеў Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці Беларускай ССР і прыняў актыўны ўдзел у баях за захоп і ўтрыманне плацдарму на яго заходнім беразе, спрыяўшы паспяховай пераправе асноўных сіл палка.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30 кастрычніка 1943 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і выяўленыя пры гэтым мужнасць і гераічнасць» сяржант Іван Лісін быў ганараваны высокім званнем Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэны Леніна і медалі «Залатая Зорка» за нумарам 1649.

У маі 1944 года Лісін скончыў курсы малодшых лейтэнантаў. 7 ліпеня 1944 года ён загінуў у баі за горад Баранавічы. Быў пахаваны ў скверы на рагу вуліц Міцкевіча і Савецкай, цяпер паўночна-заходняя частка газона каля помніка Леніну. Пасля прах быў перанесены на мемарыяльныя могілкі на рагу вуліц Камсамольскай і Савецкай (цяпер на іх месцы жылой дом). У рэшце прах Лісіна быў перапахаваны ў брацкай магіле савецкіх воінаў на могілках па вуліцы Загараднай.

Быў таксама ўзнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі.

Памяць
------

У гонар Лісіна названы вуліцы ў Баранавічах і Свабодным, пасёлку Мурамцава, а таксама ўстаноўлены бюст і названа вуліца на станцыі «Талдан».

Зноскі
------

1. ↑  Цяпер Мурамцаўскі раён Омскай вобласці
2. 1 2 3 4 5 6  Іван Паўлавіч Лісін на сайце «Героі краіны»
3. ↑  Пантеон героев в Барановичах застраивают гаражами Архівавана 6 мая 2016.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Днепр — река героев. Киев, 1983
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск, 1984
* *Сергиенко А. М.* Амурцы — Герои Великой Отечественной. — Благовещенск, 1970
* *Шлевко Г. М.* Ради жизни на земле. — Омск, 1972
*Crex crex*
**Драч**, **Дзярка́ч**, **Дзярга́ч** (*Crex crex*) — птушка сямейства пастушковых атраду жураўлепадобных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 24—30 см, размах крылаў 41—53 см, маса 100—200 г. Афарбоўка светла-рыжая з цёмнымі стракацінамі. Дзюба кароткая, моцная. Крылы, асабліва ў палёце, іржавыя і кароткiя, дзюба светлая.

Маладыя больш карычневыя, без шэрага колеру на галаве. Птушаняты ў чорным пуху з шэрай дзюбай.

Бегае хутка. Вясной самец выдае вельмі рэзкія, моцныя, непрыемныя гукі (адсюль назва).

Пашырэнне
---------

Пашыраны па ўсёй Еўропе, Заходняй Азіі. Жыве на вільготных травяністых лугах, у пасевах сельскагаспадарчых культур, на лясных высечках, агародах. У Беларусі звычайны пералётны від (народныя назвы *дзяргач*, *дзяргун*). Актыўны пераважна ўначы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца насякомымі, смаўжамі, дажджавымі чарвямі, насеннем пустазелля і іншым. Зімуе ў Афрыцы і Міжземнамор’і. Увосені вельмі тлусты.

Гняздо ладзіць на зямлі (у месцы, у якім не выходзяць грунтавыя воды), пад купінай травы, прыкрытае зверху заламанымі сцёбламі, радзей унутры куста. Яно чашападобнае з сухой травы або асакі з прымессю моху ў аснове і знешняй частцы.

Яйкі (звычайна 8-12), крыху падоўжаныя з тупым вузейшым канцом або авальныя з крыху завостранымі канцамі (вельмі рэдка з аднолькавымі канцамі). Белыя з ружаватым, жаўтаватым альбо жоўта-зеленаватым або папяліста-блакітным адценнем. Плямы падвойныя: глыбокія папяліста-фіялетавыя, шэрыя або ружовыя, паверхневыя — іржава-карычневыя.

Значэнне для чалавека
---------------------

Аб’ект палявання. Мяса вельмі смачнае, гатуецца падобна да перапёлкі, фазана.

Заўвагі
-------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с. — у крыніцы пад назвай Crex pratensis

Літаратура
----------

* *Белы А.* Драч // Праект «Наша ежа»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85032795 · NKC: ph508879 |
**«Віцебск»** — гасцініца ў Віцебску, знаходзіцца на вуліцы Замкавай, 3. Пабудавана ў 1973 годзе (архітэктары В. Данілаў, З. Даўгяла, інжынер I. Баравая).

Архітэктура
-----------

Будынак дванаццаціпавярховы,. З’яўляецца дамінантай цэнтра горада. Галоўным фасадам арыентаваны ў бок ракі Заходняя Дзвіна, вузкім тарцовым выходзіць на вуліцу Замкавую. Архітэктура вырашана ў буйнамаштабных формах, разлічаных на ўспрыманне з далёкай адлегласці. У аснове будынка маналітныя жалезабетонныя рамы на 4 паверхі. На галоўным фасадзе шырокія палосы аконных праёмаў рытмічна чаргуюцца з палосамі прасценкаў і аб’яднаны вертыкальнымі рэбрамі на вышыню 3—12-га паверхаў. На 1-м паверсе шырокія зашклёныя праёмы.

Сцены 1-га і 2-га паверхаў выкананы з бетонных блокаў і цэглы, сцены 3—12-га паверхаў з цэглы. Дзесяць паверхаў маюць аднатыпную планіроўку: уздоўж калідораў размешчаны камфартабельныя нумары, у цэнтры — хол, звязаны з ліфтамі. На 1-м паверсе адміністрацыйныя памяшканні, на 2-м — рэстаран, кабінеты бытавога абслугоўвання. У вестыбюлі керамічнае пано «Старажытны Віцебск». Будынак — прыклад архітэктуры 1970-х гадоў.

Літаратура
----------

* Чарняўская, Т. І. Гасцініца «Віцебск» / Т. І. Чарняўская // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн. 1985. — С. 51-52.
* Анікін, В. І. «Віцебск», гасцініца / В. І. Анікін // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. 2003. — Кн. 2. — С. 629—630.
* «Витебск», гостиница // Витебск : энциклопедический справочник / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Мн. 1988. — С. 93-94.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фогу (значэнні).

**Фогу** (парт.: Fogo, «агонь, полымя, пажар») — востраў у складзе рэспублікі Каба-Вердэ з дзеючым вулканам Фогу. Плошча вострава — 476 кв.км. Насельніцтва — 37409 чалавек.

Адкрыты партугальцамі ў 1460 г.; першапачатковая назва **Сан-Філіпі** (парт.: São Filipe) захавалася за галоўным горадам  (англ.) (бел..

На востраве здаўна вырошчвалі бавоўну, якая калісьці была разменнай манетай пры куплі рабоў на рынках Афрыкі, дзе партугальская карона дазваляла набываць рабоў толькі ў абмен на тавары мясцовай вытворчасці.

Літаратура
----------

* Touristic Guide Cape Verde 2010. Touristischer Fuehrer Kap Verde.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фогу
* www.caboverde.com (англ.)
* Portal da Ilha do Fogo (парт.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n88080432 · SUDOC: 15238930X · VIAF: 138479238 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фокус.
Парабала (ці парабалоід вярчэння) факусуе паралельны пучок прамянёў у адзін пункт
**Фо́кус** (ад лац.: focus — «ачаг») аптычнай (можа працаваць з іншымі відамі выпраменьвання) сістэмы — пункт, у якім перасякаюцца (*«факусуюцца»*) першапачаткова паралельныя промні пасля праходжання праз збіральная сістэму (або дзе перасякаюцца іх працягі, калі сістэма рассейвальная). Мноства фокусаў сістэмы вызначае яе факальную паверхню. Галоўны фокус сістэмы з'яўляецца скрыжаваннем яе галоўнай аптычнай восі і факальнай паверхні. У наш час, замест тэрміна **галоўны фокус** (пярэдні ці задні) выкарыстоўваюцца тэрміны *задні фокус* і *пярэдні фокус*.

Гл. таксама
-----------

* Лінза
* Рэфлектар

Зноскі
------

1. ↑  ГОСТ 7427-76. ГЕОМЕТРИЧЕСКАЯ ОПТИКА Термины, определения и буквенные обозначения
Фольга
**Фольга** — тонкія (2-100 мкм) лісты, палосы і стужкі з розных металаў і сплаваў. Атрымліваюць пракаткай, электралітычным спосабам, асаджэннем на падложку ў вакууме. Выкарыстоўваюць у харчовай (для ўпакоўкі кадытарскіх і табачных вырабаў), электратэхнічнай прамысловасці (для тэрма- і электраізаляцыі), электроніцы і прыладабудаванні (для мембран, кантактаў, друкаваных схем і г.д), у паліграфіі (для нанясення цісненнем надпісаў і відарысаў на кніжных пераплётаў).

Гл.таксама
----------

* Сусальнае золата

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фольга

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Драпальнае шыла
**Драпальнае шыла** — дрэваапрацоўчы  (руск.) (бел. інструмент. Ён выкарыстоўваецца для надрапвання лініі, па якой будзе ісці лязо ручной пілы або стамескі пры розных дрэваапрацоўчых аперацыях.

Драпальнае шыла мае стальное вастрыё з востра заточаным кончыкам. Гэты кончык скрабе па паверхні драўніны, пакідаючы неглыбокую канаўку  (англ.) (бел.. Ён таксама можа быць выкарыстаны, каб адзначыць кропку націсканнем кончыка ў драўніну. Гэтая прылада звычайна выкарыстоўваецца для вызначэння памераў і для разметкі з тэкстурай драўніны  (англ.) (бел.. Яна таксама можа быць выкарыстана папярок валокнаў. Аднак, маркіравальны нож  (англ.) (бел. з’яўляецца пераважным для гэтай аперацыі.

Драпальнае шыла традыцыйна выкарыстоўваецца ў гарбарнай вытворчасці для нанясення ўзораў на скуры. Яны часам выкарыстоўваюцца ў аўтамабільных і ліставых металах для прабіўкі адтулін і ліній скрайбіравання на ліставым метале.

Зноскі
------

1. 1 2  Jim Tolpin (18 June 2007). *Measure Twice, Cut Once: Simple Steps to Measure, Scale, Draw and Make the Perfect Cut-Every Time.*. F+W Media. pp. 50–. ISBN 978-1-4403-1760-6. . (недаступная спасылка)
2. ↑  Bob Beranek; Ann Schuelke (1 August 2011). *The Complete Guide to Auto Glass Installation*. AuthorHouse. pp. 52–. ISBN 978-1-4634-4148-7. .
3. ↑  Geoffrey West (18 October 2011). *Leatherwork: A Manual of Techniques*. Crowood Press, Limited. pp. 38–. ISBN 978-1-84797-348-1. .
4. ↑  John C. Butler (1944). *Sheet Metal: Theory and Practice*. Wiley. .
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Святая сям’я (значэнні).
**Святая сям’я са Святой Елізаветай і Іаанам Хрысціцелем** — карціна Франчэска Прыматыча, створаная, як мяркуецца, Франчэска Прыматыча ў 1541—1543 гадах. Твор захоўваецца ў Эрмітажы пасля набыцця карцін з калекцыі П'ера Краза  (руск.) (бел. ў 1772 годзе.

Праблемы атрыбуцыі
------------------

У старых каталогах Эрмітажа карціну «Святое сямейства са св. Елізаветай і Іаанам Хрысціцелем» лічылі працай то Парміджаніна, то Панторма, то Якопа Бертоя  (італ.) (бел.. Потым ад гэтых атрыбуцыі адмовіліся і ў каталогу 1912 карціну прыпісалі без сур’ёзных падстаў Пелегрына Тыбальдзі  (італ.) (бел.. У апошнія гады Брыганці  (італ.) (бел. ў сваёй кнізе пра маньерызм змясціў яе ў лік твораў Прыматыча.

Апісанне
--------

Роса Ф'ярэнціна  (руск.) (бел. «Мадонна ў славе з пуці  (італ.) (бел.», каля 1522. Эрмітаж
Безумоўна, па стылі карціну трэба аднесці да першай паловы 16 стагоддзя, а не да другой. Постаць мадонны з падоўжанымі прапорцыямі і невялікай галоўкай на доўгай шыі надзвычай блізкая да вытанчаных мадонаў Парміджаніна. Але фігура Іосіфа, зробленая больш манументальна, сапраўды некалькі нагадвае мужчынскія постаці Тыбальдзі. Таму сказаць канчаткова, хто з’яўляецца аўтарам карціны, пакуль цяжка.

Па памеры і тэматыцы маленькая карціна Прыматыча са збору Эрмітажа складае рэзкі кантраст са свецкімі, часам вельмі пачуццёва трактаванымі роспісамі, выкананымі ім у Фантэнбло, аднак сутнасць маляўнічай канцэпцыі тая ж.

Выказвалася меркаванне, што для архітэктурнага фону Прыматыча скарыстаўся руінамі рымскага амфітэатра ў Німе  (руск.) (бел.. Але, калі гэта нават і так, рэальныя формы так перапрацаваныя і пераробленыя гэтак капрызна, што здаюцца пазбаўленымі якой бы там ні было канструктыўнай логікі. У сваёй мудрагелістасці архітэктура ў той жа меры нерэальная, што і халодныя прамяні, навакольныя Мадонне і Дзіцяці ў карціне Роса Ф'ярэнціна  (руск.) (бел. «Мадонна ў славе з пуці  (італ.) (бел.».

Выстаўкі
--------

У 2003 годзе ў межах 500-годдзя выдатнага майстра італьянскага маньерызму Парміджаніна ў Парме праводзілася выстаўка карцін Парміджаніна і яго паслядоўнікаў. Экспанаты былі прадстаўлены музеямі усяго свету, у тым ліку і Эрмітажам, які прадставіў адзінае ў Расіі палатно мастака Франчэска Прыматыча «Святое сямейства».

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 15 снежня 2015.
2. ↑  Франческо Приматиччо. Святое семейство со св. Елизаветой и Иоанном Крестителем  (руск.)
3. 1 2 3  Пеллегрино Тибальди. Святое семейство со св. Елизаветой и Иоанном Крестителем Архівавана 4 сакавіка 2016.  (руск.)
4. ↑  Маньеризм  (руск.)
5. ↑  Из Эрмитажа в Парму(недаступная спасылка)  (руск.)
**Тадулінскі Свята-Успенскі манастыр** — колішні манастыр базыльянаў у в. Тадуліна, знаходзіўся ў маляўнічай мясцовасці на беразе воз. Вымна (у ранейшыя часы — Тадулiнскае) у Віцебскім раёне.

Гісторыя
--------

Манастыр базыльянаў быў фундаваны ў 1740 князем Тадэвушам Агінскім — вялікім пісарам ВКЛ, кашталянам віцебскім і троцкім, ваяводам троцкім.

Мураваны ўніяцкі храм у стылi вiленскага барока ў Тадуліне быў пабудаваны ў 1769—74 гг. на месцы драўлянай царквы Успеньня Найсвяцейшай Багародзіцы. Асвячэнне царквы здзейсніў архібіскуп Полацкі Іраклій Лісоўскі.

Тадулінскі абраз Маці Божай
Пасля скасавання Уніі манахі Тадулінскага манастыра асабліва вызначыліся сваёй моцнай верай і нежаданнем пераходзіць у праваслаўе. Апошні ігумен Тадулінскага базыльянскага манастыра а. Сільвестр Букоўскі за нежаданне пераходзіць у праваслаўе быў сасланы ў Екабпілскі манастыр, дзе ён памёр у 1849 годзе, не адмовіўшыся ад каталіцкай веры, пра што засведчыў у сваім тэстаменце.

У 1842 г. уніяцкі манастыр ператвораны ў праваслаўны мужчынскі прыстанак, у 1888 стаў жаночым. На пачатак XX ст. налічвалася 53 манахіні, настаяцельніца Арыстоклія.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі з мэтай захавання ранейшага ладу жыцця манахіні вымушаны былі арганізаваць калгас. Але Суражскі райвыканкам прапанаваў манашкам ісці да сваякоў або ў адзін з навакольных калгасаў. Памяшканні і маёмасць манастыра адышлі калгасу, арганізаванаму ў в. Слабада. Частка земляў была перададзена калгасам іншых вёсак. Значная колькасць элементаў унутранага ўбрання, абразоў, асабліва з пакрыццём каштоўнымі металамі, была вывезена ўладамі.

У гады Вялікай Айчыннай вайны манастыр быў зруйнаваны.

Галерэя
-------

* Гістарычныя выявы
* План маёнтка Агінскіх у Тадуліне, 1743План маёнтка Агінскіх у Тадуліне, 1743
* Тадулінскі абраз Маці Божай, Дзмітрый Струкаў, паміж 1864 і 1867 гг.Тадулінскі абраз Маці Божай, Дзмітрый Струкаў, паміж 1864 і 1867 гг.
* План перабудовы манастырскага храма, 1879 г.План перабудовы манастырскага храма, 1879 г.
* Тадулінскі манастыр да 1918 годаТадулінскі манастыр да 1918 года

Зноскі
------

1. ↑  Манастыр Тадулінскі Свята-Успенскі. Віцебскі раён, в. Слабада

Літаратура
----------

* *Кулагін А. М.* Страчаная архітэктурная спадчына / А. М. Кулагін // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкалегія: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ. 2004. — 772 с.: іл. — С.

Спасылкі
--------

* *О. Двинская.*Возродится монастырь над Вымно // Жыццё Прыдзвіння, 29.11.2011(недаступная спасылка)