recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Дзяржавы-члены Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (АБСЕ), удзельнікі саміту ў Стамбуле.
**Стамбульскі саміт 1999 года**— шосты саміт арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (АБСЕ), што адбыўся ў Стамбуле (Турцыя) 18—19 лістапада. Вынікам стала прыняцце дэкларацыі і падпісанне Хартыі еўрапейскай бяспекі.

Таксама ў Стамбуле 30 дзяржаў-членаў АБСЕ падпісалі адаптаванае пагадненне аб звычайных узброеных сілах у Еўропе, якое ўнесла папраўкі ў Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе (з 1990 года), каб перамагчы змены пасля заканчэння Халоднай вайны і распаду Савецкага Саюза. Таксама не было афіцыйных дамоўленасцяў паміж Расіяй і Захадам з-за ўмяшання НАТА у Косаўскі канфлікт і пачатку Другой Чачэнскай вайны.

Што тычыцца Рэспублікі Малдова, то ў дэкларацыі па выніках саміту гаворыцца, што дзяржавы-члены ДЗУСЕ **«вітаюць абавязацельства Расійскай Федэрацыі завяршыць вывад расійскіх войскаў з тэрыторыі Рэспублікі Малдова да канца 2002 года»** (г.зн. да 1 студзеня 2003 года). Выконваючы іншыя абавязацельствы, Расія з 2002 года паслядоўна адмаўляе, што яна калі-небудзь давала выразныя абавязацельствы па вывадзе сваіх войскаў, аднак яна вывела 58 цягнікоў з боепрыпасамі з Прыднястроўя. Ніякіх далейшых дзеянняў не было з 2004 года.

Расія сцвярджае, што выканала ўсе абавязацельствы, падпісаўшы з Грузіяй пагаднення аб закрыцці баз у Батумі і Ахалкалакі і вывадзе войскаў, дыслакаваных там, да канца 2008 года. Пакуль не ўсе расійскія войскі выведзеныя з Грузіі і Рэспублікі Малдова, члены НАТА адмаўляюцца ратыфікаваць дагавор. Гэта абавязацельства ўключае ў сябе скасаванне пакінутай базы (пасля 2008 года) у Грузіі: базы Гудаута ў Абхазіі. Гэта было расцэнена як спроба адкласці ратыфікацыю.

Літаратура
----------

* І. О. Мінгазутдінов. Стамбульський саміт ОБСЄ 1999 // Українська дипломатична енциклопедія : у 2 т. / Л. В. Губерський (голова). — К. : Знання України, 2004. — Т. 2 : М — Я. — 812 с. — ISBN 966-316-045-4.

Зноскі
------

1. 1 2  Questions and Answers on CFE (англ.) // NATO. — С. 2.
2. ↑  ЕСПЧ, *Постановление Большой Палаты Илашку и другие против Молдовы и России*, 8 июля 2004
3. ↑  V. SOCOR, "Moscow presses for CFE ratification in run-up to NATO and OSCE summits", October 31, 2006
**Запарожскі аўтамабілебудаўнічы завод**, **ЗАЗ** — савецкі і, пазней, украінскі вытворца легкавых аўтамабіляў, аўтобусаў і іншай аўтамабільнай тэхнікі, які знаходзіцца ў горадзе Запарожжа.

Гісторыя
--------

У 1863 годзе быў створаны завод сельскагаспадарчай тэхнікі, заснаваны немцам Абрахамам Купам.

У 1959 годзе на Запарожскім аўтазаводзе пачалася вытворчасць легкавых аўтамабіляў ЗАЗ-965. У 1967 годзе пачалася вытворчасць аўтамабіля ЗАЗ-966, а ў 1988 годзе — мадэлі ЗАЗ Таўрыя.

У 1994 годзе была створана кампанія «АўтаЗАЗ». У цяперашні час кампанія мае 60 падраздзяленняў ва ўсіх буйных гарадах Украіны. У 2009 годзе быў дасягнуты самы высокі ўзровень вытворчасці — каля 258 тысяч аўтамабіляў за год. З-за палітычнага і эканамічнага крызісу ва Украіне ЗАЗ значна скараціў колькасць выпускаемых аўтамабіляў у 2014-2015 гадах. У 2018 годзе завод выпусціў усяго 1 легкавы аўтамабіль, 85 фургонаў і 45 аўтобусаў. У лютым 2019 года была пачата зборка сельскагаспадарчых трактароў карэйскай маркі «LS».

Прадукцыя
---------

### Легкавыя аўтамабілі

* ЗАЗ-965
* ЗАЗ-966, ЗАЗ-968, ЗАЗ-968М
* ЗАЗ-1102, ЗАЗ-1103, ЗАЗ-1105, ЗАЗ-11055
* Daewoo Lanos, ЗАЗ Sens, ZAZ Chance
* ВАЗ-2109, ВАЗ-21099
* ZAZ Forza
* ZAZ Vida

### Аўтобусы

* ЗАЗ-А07А
* ЗАЗ-А10

| ⛭Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы Савецкага Саюза |
| --- |
| РСФСР | 
* АЗЛК
* БЗКЦ
* ВАЗ
* ГАЗ
* ЗІЛ
* Іж
* КамАЗ
* КАўЗ
* ЛіАЗ
* ПАЗ
* СМЗ
* УАЗ
* УралАЗ
* ЯАЗ

 |  |
| Украінская ССР | 
* ЗАЗ
* КрАЗ
* ЛАЗ
* ЛуАЗ

 |
| Беларуская ССР | 
* БелАЗ
* МАЗ
* МаАЗ

 |
| Латвійская ССР | 
* РАФ

 |
| Армянская ССР | 
* ЕрАЗ

 |
| Грузінская ССР | 
* КАЗ

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 1324149544569700490004 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сінкевіч.
**Мікалай Аляксандравіч Сінкевіч** (1885 — ?) — інжынер і архітэктар, які працаваў у Брэсце.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і брэсцкага мешчаніна Аляксандра Еранімавіча Сінкевіча, які служыў на пошце паштальёнам. Дом Сінкевічаў знаходзіўся на вул. Набярэжнай, на самай ускраіне горада Брэст-Літоўска. Старэйшы брат Аляксандр у пачатку ХХ стагоддзя стварыў у горадзе Камерцыйнае вучылішча, а малодшы, Еранім, у міжваенны час працаваў у Амерыканскай Дабрачыннай арганізацыі (ARA)[ru].

Скончыў камерцыйнае вучылішча ў Згежы ў 1904 годзе, у 1913 годзе — Маскоўскае імператарскае тэхнічнае вучылішча, атрымаўшы спецыяльнасць інжынера-тэхнолага. Увосень таго ж года быў прызваны на ваенную службу ў якасці радавога Паветраплавальна­га батальёна ў Брэсцкай крэпасці. У пачатку Першай сусветнай вайны па загадзе Галоўнакамандуючага Паўднёва-Заходняга фронту быў узведзены адразу з радавога ў прапаршчыкі.

Пасля вайны і рэвалюцыі, у 1919 М. А. Сінкевіч з сям’ёй вярнуўся ў Брэст, цяпер ужо польскі. У 1921 годзе па запрашэнні Брэсцкай Гарадской управы заняў пасаду гарадскога інжынера. Пражываў па вуліцы Міцкевіча, 6.

З кнігі ўспамінаў Георгія Аляксандравіча Нікіціна «Мера жыцця»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
Пачалося ўзмоцненае прыватнае будаўніцтва, якое ўсяляк заахвочвалася дзяржавай і субсідзіравалася Амерыканскім Дабрачынным таварыствам[ru], дзядзька Коля заняўся актыўным праектаваннем дамоў і, дзякуючы яго энергіі і старанням, былі створаны будаўнічыя праекты для прыватных асоб. Можна з поўнай відавочнасцю сказаць, што дзякуючы дзейнасці дзядзькі Калі была адбудавана палова горада Брэста і, па сутнасці, ён выконваў функцыі галоўнага архітэктара ў магістраце.

*Арыгінальны тэкст* (руск.)  

*Началось усиленное частное строительство, всемерно поощряемое государством и субсидируемое Американским Благотворительным обществом, дядя Коля занялся активным проектированием домов и, благодаря его энергии и стараниям, были изготовлены строительные проекты для частных лиц. Можно с полной очевидностью сказать, что благодаря деятельности дяди Коли была отстроена половина города Бреста и, по существу, он выполнял функции главного архитектора в магистрате*

 | "|

Аўтар праектаў дамоў у стылі мадэрнізму Юзафа Рапапорта (пл. Свабоды, 3), Генрыка Расінскага\Уладзіміра Нікановіча (вул. Чкалава, 15), Давіда Готліба (вул. Будзённага, 25), Бруха (вул. Будзённага, 28).

У гады нямецкай акупацыі выконваў абавязкі галоўнага архітэктара Брэста, уратаваў яўрэйскую дзяўчынку. У 1944 годзе выехаў у Польшчу.

Зноскі
------

1. ↑  ДОМИК В БРЕСТ-ЛИТОВСКЕ НАЧАЛА ХХ ВЕКА **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 снежня 2022. Праверана 13 снежня 2022.
2. 1 2 3 4  Синкевич Николай Александрович // Брест моей памяти — 30-60-е годы ХХ века

Спасылкі
--------

* Синкевич Николай Александрович // Брест моей памяти — 30-60-е годы ХХ века
**Крышталегідраты** — крышталі, якія змяшчаюць малекулы вады і ўтвараюцца, калі ў крышталічнай рашотцы катыёны ўтвараюць больш трывалую сувязь з малекуламі вады, чым сувязь паміж катыёнамі і аніёнамі ў крышталі бязводнай солі. Пры нізкіх тэмпературах вада ў крышталегідратах можа быць звязана як з катыёнамі, так і з аніёнамі соляў. Шматлікія солі, а таксама кіслоты і асновы выпадаюць з водных раствораў у выглядзе крышталегідратаў.

Прыклады
--------

Тыповымі крышталегідратамі з'яўляюцца шматлікія прыродныя мінералы, напрыклад гіпс CaSO4·2H2O, карналіт MgCl2·KCl·6H2O. Крышталізацыйная вада звычайна можа быць выдалена награваннем, пры гэтым раскладанне крышталегідрату часта ідзе ступеньчата. Так, медны купарвас CuSO4·5H2O (сіні) пры тэмпературы вышэй за 105 °C пераходзіць у трыгідрат CuSO4·3H2O (блакітны), пры 150 °C у монагідрат CuSO4·H2O (белы); поўнае абязводжванне адбываецца пры тэмпературы вышэй за 250 °C. Аднак некаторыя злучэнні (напрыклад, BeC2O4·H2O) устойлівыя толькі ў форме крышталегідрату і не могуць быць абязводжаны без раскладання.
Іншыя прыклады: жалезны купарвас FeSO4·7H2O, крышталічная сода Na2CO3·10H2O.

Гл. таксама
-----------

* Вада
* Мінерал

Літаратура
----------

* Артыкул *Гідраты* ў Хімічнай энцыклапедыі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Полазаў.

**Мікала́й Нічы́паравіч По́лазаў** (10 сакавіка 1923—25 студзеня 1994) — беларускі савецкі партыйны і прафсаюзны дзеяч. Член КПСС; першы сакратар Маладзечанскага і Вілейскага гаркамаў КП Беларусі. Старшыня Беларускага рэспубліканскага савета прафсаюзаў (1970—1986). Дэпутат Савета Нацыянальнасцяў Вярхоўнага Савета СССР 8-11 скліканняў (1970—1989) ад Беларускай ССР.

Біяграфія
---------

У Вялікую Айчынную вайну з верасня 1942 года ў партызанах, са студзеня 1944 года — намеснік па камсамолу камісара партызанскай брыгады імя ЦК КП(б)Б; сакратар Астравецкага падпольнага райкама ЛКСМБ. З 1944 года — сакратар Астравецкага, Пружанскага, Радашковіцкага райкамаў камсамола, затым у ЦК ЛКСМБ.

З 1952 года — 1-ы сакратар Маладзечанскага абкама ЛКСМБ. З 1957 года — 1-ы сакратар Маладзечанскага, 1-ы сакратар Вілейскага гаркамаў КПБ. З 1960 года — у ЦК КПБ: намеснік загадчыка, загадчык аддзела партыйных органаў, з 1963 года — загадчык аддзела арганізацыйна-партыйнай працы. У 1970—1986 гадах — старшыня Беларускага рэспубліканскага савета прафсаюзаў.

Кандыдат у члены ЦК КПБ (1961—1966), член ЦК КПБ (1966—1986), кандыдат у члены бюро ЦК КПБ (1968—1971), член бюро ЦК КПБ (1971—1986). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1963—1971), Вярхоўнага Савета СССР (1970—1983).

Памёр 25 студзеня 1994 года. Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.

Зноскі
------

1. ↑  Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва

Літаратура
----------

* Полозов Николай Никифорович // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т.5. — С. 503. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Гэты дзень у гісторыі — 10 сакавіка
* Навіны Беларусі. Памятныя даты.
* Гісторыя прафсаюзнага руху Беларусі Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Кодэкс Феадосія** (лац.: Codex Theodosianus) — першы афіцыйны збор законаў Рымскай імперыі.

Стварэнне і ўжыванне
--------------------

Да IV стагоддзя ўказы (ці канстытуцыі) рымскіх імператараў, якія на працягу першых двух стагоддзяў прынцыпату не мелі вялікага ўплыву на праваадносіны, сталі значнай крыніцай права. Канстытуцыі імператараў да Дыяклетыяна былі сабраны юрыстам па імі Грэгорый у 14 кнігах пад назвай Грэгарыянава кодэкса. У часы кіравання Канстанціна пазнейшыя канстытуцыі былі сабраны, ізноў-ткі на прыватных пачатках, заканазнаўцам Гермагеніянам у так званым кодэксе Гермагеніяна.

Да кіравання Феадосія II абедзве кадыфікацыі парадкам састарэлі, таму імператар у 428 г. прызначыў камісію з 8 юрыстаў і даручыў ім сабраць разам усе канстытуцыі, выдадзеныя Канстанцінам і яго пераемнікамі. Меркавалася ў даданне да дзвюх папярэдніх кампіляцый выдаць зборнік дзеючых канстытуцый, і, больш таго, скласці зборнік канстытуцый адмененых або перагледжаных — у мэтах захавання іх тэксту для вывучэння юрыстамі будучых пакаленняў.

Праца камісіі застапарылася, як толькі яны прыняліся за разбор прэтарскага права і меркаванняў вядучых юрыстаў, якія планавалася прыкласці да ўкладання ў якасці каментарыя. У канчатковым выніку, ад гэтай ідэі прыйшлося адмовіцца. У 435 г. імператар падвоіў колькасць членаў камісіі, і праз два гады яны скончылі працу над 16 кнігамі канстытуцый, якія былі выдадзены пазней кодэкса Гермагеніяна і захоўвалі сваю сілу. Гэты кодэкс Феадосія быў афіцыйна прыняты для ўсеагульнага кіраўніцтва 15 лютага 438 г. Канстытуцыі, якія выдаваліся пасля яго выдання, атрымалі назву «новых законаў» (*novellae leges*).

Кодэкс быў складзены ў Канстанцінопалі, у ім знайшлі адлюстраванне рэаліі Усходняй імперыі — барацьба з арыянамі і іншымі ератыкамі, працэс занявольвання сялянства, рост дэспатызму імператараў. У 439 г. Феадосій пераслаў асобнік укладання заходняму імператару Валентыніяну III, які ўвёў яго ў абавязковае ўжыванне на сваіх землях з 1 студзеня 439 года.

Нават пасля таго, як пры Юстыніяне была ажыццёўлена значна больш поўная кадыфікацыя рымскага права, у Галіі і іншых заходніх правінцыях працягвалі кіравацца Феадосіевым зборам канстытуцый. Codex Theodosianus не раз перавыдаваўся, як у Сярэднявеччы, так і ў Новы час. Сярод іншых усталяванняў, Кодэкс Феадосія ўтрымліваў забарону на варожбы і магію.

Літаратура
----------

* Римское частное право (под ред. И. Б. Новицкого и И. С. Перетерского). М. 1948.
* И. А. Покровский. История римского права, 3-е издание. Петроград, 2007.
* Кодекс Феодосия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Сеткавая версія кодэкса (лац.)
**Фразеалагізм** — устойлівая, узнаўляльная, не менш як двухкампанентная моўная адзінка, якая спалучаецца са словамі свабоднага ўжывання і мае цэласнае значэнне, не роўнае суме значэнняў яе кампанентаў. Прыклад: *сёмая вада на кісялі*.

Фразеалагізм ужываецца як некаторае цэлае, непадзельнае і звычайна не дазваляе якіх-небудзь перастановак слоў ці частак спалучэння.

Гл. таксама
-----------

* Прыказка
* Прымаўка

Літаратура
----------

* *Лепешаў І.* Слоўнік фразеалагізмаў. У 2 т. (Т. 1: А-Л; Т. 2: М-Я) — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2008. — 672 с. + 704 с. — ISBN 978-985-11-0403-7, ISBN 978-985-11-0405-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1046150774 · Microsoft: 2779320286 |
Гімалаі - самая высокая горная сістэма ў свеце. Выгляд з космасу
**Горная краіна** — вялікі ўчастак зямной паверхні, якія высока ўзняты над прылягаючымі раўнінамі і характарызуецца значнымі і рэзкімі ваганнямі вышынь.

Горная краіна распасціраецца ў даўжыню да некалькіх тысяч кіламетраў, і дасягае вышынь некалькіх тысяч метраў. Ад навакольных раўнін звычайна адмяжоўваецца лініяй падэшвы. Галоўныя формы рэльефу: горныя хрыбты, ланцугі, грабяні, даліны, вузлы, масівы і нагор'і. Унутраныя падзелы ўтвараюцца міжгорнымі ўпадзінамі і рачнымі далінамі. У межах горнай краіны выдзяляюць нізкагор'е, сярэднегор'е і высакагор'е, якія адрозніваюцца вышынёй і формамі рэльефу.

Горная краіна звычайна фарміруецца ў выніку адзінага этапу тэктанічнага развіцця, якое суправаджаецца перавагай узыходных рухаў.

Літаратура
----------

* Андрыеўская З. Я. Галай І. П. Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Нар. асвета, 1994. — 367 с. ISBN 985-03-0054-X. С.73,74.
**Ізмаільская вообласць** (укр.: Ізмаїльська область) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ва Украінскай ССР, якая існавала ў перыяд з 1940 па 1954 гг.

Утварэнне
---------

Утворана 7 жніўня 1940 г. пад назвай **Аккерманская вобласць** на тэрыторыі Паўднёвай Бесарабіі. Спачатку цэнтрам быў Аккерман. 7 снежня 1940 г. абласны цэнтр быў перанесены ў Ізмаіл, і вобласць была адпаведна пераназваная. Агульная плошча вобласці складала 12 400 км2.

Пасля захопу румынскімі і нямецкімі войскамі, з 19 ліпеня 1941 г. да 25 жніня 1944 г. тэрыторыя Ізмаільскай вобласці знаходзілася пад уладай Румыніі ў складзе губернатарства Бесарабія.

14 лістапада 1945 г. была перайменаваная вялікая колькасць населеных пунктаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак вобласці з мэтою зменьшыць прысутнасць румынскіх, турэцкіх і другіх іншамоўных элементаў у тапаніміцы рэгіёна, зрабіўшы яе максімальна савецкай (г.зн. рускай).

15 лютага 1954 г. вобласць скасавалі, яе раёны ўвайшлі ў склад Адэскай вобласці.

Насельніцтва
------------

Паводле перапісу 1930 г. у межах будучай Ізмаільскай вобласці пражывала 550 тыс. чал. з якіх рускіх налічвалася 133 тыс. (24,25%), балгараў — 122 тыс. (22,26%), румын (малдаван) — 100 тыс. (18,19%), украінцаў — 82 тыс. (14,86%), немцаў — 60 тыс. (11,06%), гагаузаў — 21 тыс. (3,92%), іншых — 12 тыс. (2,25 %). Сапраўды ж украінцаў было значна больш - толькі ў Ізмальскім павеце прыкладна 20 тысяч жыхароў сёлаў Броска, Ларжанка, Матроска, Саф'яны, Кісліца, Гасан-Аспага (Першамайскае), Карамахмет (Шаўчэнкава), Дракула (Трудавое), Нерушай, Галілешты (Дэсантнае) і інш. было запісана рускімі. Балгараў сяла Вайсал (Васільеўка) былі запісаны румынамі, у той жа час сярод «іншых» налічвалася прыкладна 7 тыс. «ліпаван» (старавераў), якіх запісалі асобна ад рускіх.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

* Арцызскі раён
* Балградскі раён
* Барадзінскі раён
* Кілійскі раён
* Ліманскі раён
* Новаіваніўскі раён
* Рэнійскі раён
* Сарацкі раён
* Стараказацкі раён
* Сувораўскі раён
* Тарутынскі раён
* Татарбунарскі раён
* Тузлаўскі раён

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Лебеденко О. М.*. Ізмаїльська область // Енциклопедія історії України[ru] : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій[ru] (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України[ru]. — К.: «Наукова думка[ru]», 2005. — Т. 3 : Е — Й.— С. 424. — ISBN 966-00-0610-1. (укр.)
* *Тичина А. К.*. Ізмаїльська область // Енциклопедія сучасної України : у 30 т.. (укр.) / ред. кол. : І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К.: [б. в.], 2009. — Т. 9 : Е — Ж. — 711 с. — ISBN 978-966-02-5720-7.
* *Андрощук О. В.* Адміністративно-територіальні зміни в УРСР: плани, втілення, наслідки (друга половина 40-х — 60-ті роки ХХ ст.): Дис. на здобуття ст. канд. іст. наук : 07.00.01 / НАН України; Інститут історії України. — К. 2004.
Сяляне забіваюць рыцара
**Жакерыя** (фр.: Jacquerie) — найбуйнейшае ў гісторыі Францыі сялянскае паўстанне, што пачалося вясной 1358 года ў Паўночнай Францыі.

Повадам да паўстання стала ўзмацненне феадальнага прыгнёту і ўвядзенне новых падаткаў на патрэбы Стагадовай вайны. На настрой сялян паўплывала і эпідэмія чумы, якая зрабіла цяжэйшым іх жыццё.

Асноўнай сілай паўстання былі сяляне, вясковыя святары, гандляры. Яны знайшлі падтрымку ў гарадах Мандзідзье, Бавэ, Сандзіс, Краван, Мо. Кіраўнік Парыжскага паўстання Эцьен Марсель абяцаў кінуць на дапамогу паўстанцам некалькі сваіх загонаў. Агульная колькасць удзельнікаў паўстання дасягала каля 100 000 чалавек

Ніякай праграмы дзеянняў паўстанне не мела. Сяляне стыхійна разбуралі замкі, забівалі феадалаў, зніштажалі спісы падаткаў і павіннасцей.

8 ліпеня 1358 года паўстанцкія войскі, якія ўзначаліў селянін *Гільём Каль*, сустрэліся з арміяй наварскага караля Карла Злога. Убачыўшы колькасную перавагу паўстанцаў, ён прапанаваў Калю мірныя перамовы. Той згадзіўся, але быў схоплены і закатаваны. Сяляне, застаўшыся без свайго правадыра, разгубіліся і былі разбіты.

Падзеі Жакерыі асвятляе першая кніга *"Хронікі"* Жана Фруасара.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Жакерыя на Вікісховішчы |

Літаратура
----------

* *В.А.Федосик, Е.Д.Смирнова, Л.П.Сушкевич.* Средние века. Культура, искусство, история. Иллюстрированная энциклопедия. Москва, Эксмо. 2008. - ст. 116
**Тросненская бітва** (1368) — бітва паміж войскам ВКЛ на чале з вялікім князем Альгердам і старажавым атрадам Вялікага княства Маскоўскага. Адбылася 21 лістапада 1368 (у аўторак, на Увядзенне; некаторыя крыніцы падаюць памылковую дату 21.12) на рацэ Тросне. Кампанія 1368 ("*первая Литовщина*" маскоўскіх летапісаў) была распачата Альгердам у падтрымку саюзнага ВКЛ Вялікага княства Цвярскога. Раптоўнае з'яўленне войска ВКЛ "*в силе тяжце*" з паўднёвага захаду (чакалася з боку Ржэвы), забяспечанае поўнай сакрэтнасцю руху войска, заспела вялікага князя маскоўскага Дзмітрыя і яго саюзнікаў знянацку. Першую перамогу літоўскае войска атрымала над князем Сямёнам Дзмітрыевічам Cтарадубскім–Крапівай на рацэ Хоўхал (левы прыток ракі Пратвы), затым — над князем абаленскім Канстанцінам Юр'евічам і наблізілася да Масквы, дзе на рацэ Тросне (левы прыток ракі Нары) яе сустрэла "застава" на чале з ваяводамі Дзмітрыям Мініным і Акінфам Шубам. Цяжкаўзброеная літоўская конніца ўшчэнт разграміла лёгкую, дрэнна ўзброеную і тактычна недасведчаную маскоўскую, абодва ваяводы і амаль усе ратнікі былі забіты ці ўтапіліся ў Тросне. Перамога ў Тросненскай бітве адкрыла Альгерду шлях на Маскву, трохдзённая аблога якой была, аднак, безпаспяховай (за год да гэтага быў пабудаваны мураваны Маскоўскі крэмль). Тросненская бітва — найбольш буйная перамога ВКЛ над ВКМ у XIV ст.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Тросненская бітва 1368 // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 668. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* ПСРЛ. Т. 15, 1. Пг. 1922. стб. 88.; Т. 25. М.-Л. 1949. С.185; Т. 28. М.-Л. 1965. С.75, 237.
**Вы́траскі** (трансліт.: *Vytraski*, руск.: Вытрески) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Княгінінскага сельсавета.

Гісторыя
--------

У 1847 г. вёска маёнтка Янушова Вілейскага павета Віленскай губерні, валоданне памешчыка В. Корсака, 2 двары, 21 жыхар. У 1904 г. было 3 вёскі ў Крывіцкай воласці Вілейскага павета: Вытраскі 1-я (98 жыхароў), Вытраскі 2-я (97 жыхароў), Вытраскі 3. (71 жыхар). З 1889 працавала школа граматы, у якой у 1896-97 навучальным годзе вучыліся 10 хлопчыкаў. У 1921 г. вёска гміны Крывічы Вілейскага павета Віленскага ваяводства, 56 двароў, 332 жыхара. З 12.10.1944 г. у Восаўскім сельсавеце Крывіцкага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай абласцей, з 16.07.1954 г. у Княгінінскім сельсавеце, з 20.01.1960 г. Мінскай вобласці, з 25.12.1962 г. у Мядзельскім раёне.

У 1940 г. вяскоўцы арганізавалі калгас імя Сталіна. Пасля Вялікай Айчыннай вайны адноўлены калгас. З 1964 года вёска ў складзе саўгаса «Восаўскі» (цэнтр — вёска Восава), з 04.09.1991 г. — калгаса «Восаўскі».

Насельніцтва
------------

* 274 жыхары (1960)
* 51 двор, 106 жыхароў (1997)

Інфраструктура
--------------

Магазін, бібліятэка, жывёлагадоўчая ферма.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)

Літаратура
----------

* Wytreski, wieś, powiat wilejski, gmina Krzywicze // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV: Worowo — Żyżyn (польск.). — Warszawa, 1895. — S. 160.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Княгінінскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Княгінін |
| Вёскі | Азяроды† ·  Восава ·  Воткуп ·  Выгалавічы ·  Вытраскі ·  Гарадзішча ·  Дзятлаўшчына ·  Ельніца ·  Зарэчнае ·  Кавалі ·  Кіржына ·  Комсіна ·  Конікі ·  Круглава ·  Лёткі ·  Ліпкі ·  Мацясы ·  Ніўкі ·  Падбярэззе ·  Палавікі ·  Пашкоўшчына ·  Пясечнае ·  Халмоўка ·  Холма ·  Шыманы ·  Янушова ·  Яцкавічы |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арцем'еў.
**Міхаіл Валянцінавіч Арцем’еў** (нар. ў Мінску ў 1963 годзе) — найбольш цытаваны ў навуковых часопісах 2006—2010 гадоў (1307 спасылак) беларускі навуковец, доктар хімічных навук, спецыяліст у галіне нанахіміі. У 1985 годзе скончыў хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (БДУ). З 2010-га з’яўляецца загадчыкам лабараторыі нанахіміі Навукова-даследніцкага інстытута фізіка-хімічных праблем (НДІ ФХП) БДУ. У 2010 годзе атрымаў Ганаровую грамату Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Ажыццявіў навуковыя даследаванні ў галіне сінтэзу і вывучэння будовы, структурна-хімічных ператварэнняў і ўласцівасцей ультрадысперсных металаў, квантавапамерных паўправаднікоў, нанапамерных аксідаў, а таксама мікра- і нанагэтэрагенных кампазытных сістэм на іх аснове, квантавахімічных разлікаў кластараў металаў і паўправаднікоў. Распрацаваў шэраг прыёмаў атрымання высокадысперсных і нанаструктураваных сістэм для мікра-, нанаэлектронікі і оптыкі. Займаецца стварэннем нанаматэрыялаў з асаблівымі ўласцівасцямі, такіх як люмінеставальныя пакрыцці, люмінесцэнтныя пазнакі для флюарэсцэнтнага імунааналізу, складнікі для радыёпаглынальных матэрыялаў, лазерныя затворы, нарыхтоўкі для аптычных валокнаў.

Зноскі
------

1. ↑  Дзень беларускай навукі **(нявызн.)**.  Газета «Універсітэт». Праверана 27 верасня 2011.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Артыкулы на Pubget(недаступная спасылка) (англ.)
* Працы ў зборы Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі (руск.)
| Візантыйска-асманскія войны |
| --- |
| Бафеус - Каталонская кампанія (1303-1311) - Бруса - Пелеканон - Нікея - Нікомедыя - Цымпа - Галіполі (1) - Адрыянопаль - Галіполі (2) - Філадэльфія - Канстанцінопаль (1) - Фесалоніка - Канстанцінопаль (2) |

**Аблога Канстанцінопаля (1422)** — нягледзячы на адсутнасць рэальных ваенна-палітычных рэсурсаў, Візантыйская імперыя ўмяшалася ў міжусобіцу асманскіх прэтэндэнтаў на султанскі сталец. Стаўленік візантыйцаў прайграў, а новы султан Мурад II з вялікім войскам у чэрвені 1422 года падышоў да Канстанцінопаля і аблажыў яго. Нягледзячы на выкарыстанне асманамі цяжкай артылерыі, абаронцы горада, у т.л. і жанчыны, упарта абараняліся. 24 жніўня яны адбілі асманскі прыступ, накіраваны на браму св. Рамана. Уначы асманы спалілі свае аблогавыя збудаванні і адступілі, Канстанцінопаль выратавалі атрыманыя султанам Мурадам звесткі аб мецяжы, паднятым у тыле яго малодшым братам.

Літаратура
----------

* Византийский словарь: в 2 т. / Общ. ред. К. А. Филатов. — СПб.: Амфора: РХГА: Издательство Олега Абышко, 2011.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сурвіла.
**Паўліна Марыя Сурві́ла** (2 лютага 1964, Мадрыд — 2020) — амерыканскі этнамузыколаг і мастачка беларускага паходжання. Доктар у галіне музыказнаўства, прафесар.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 2 лютага 1964 года ў Мадрыдзе. Дачка Янкі Сурвілы і Івонкі Шыманец-Сурвілы. Жыла ў Іспаніі, Францыі, з канца 1960-х г. у Канадзе, затым у ЗША. Служыла музыкай у канадскім войску. Скончыла ўніверсітэт у ЗША (штат Мічыган; 1992).

Выкладала ва ўніверсітэце Паўночнай Караліны. Даследавала беларускую музыку Мінска, Палесся, Беласточчыны і іншых мясцін. Займалася жывапісам (найбольш значная мастацкая выстаўка ў 1996 у штаце Агая, ЗША), малявала на беларускія сюжэты. Аўтар шэрагу публікацый у амерыканскім друку пра беларускую традыцыйную і рок-музыку.

З’яўлялася выканаўчым дырэктарам створанага ў 2007 годзе Цэнтра беларускіх даследаванняў у Канзасе. Паўліна Сурвіла арганізавала дзясяткі навуковых канфэрэнцый, семінараў, лекцый, прысвечаных гісторыі і сучаснасці Беларусі. Была сябрам Рады БНР.

Памерла ў красавіку 2020 года на 57-м годзе жыцця ад цяжкай хваробы. У Паўліны Сурвілы застаўся муж Эрык, прафесар музыкі, музыкант, і два сыны.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  svaboda.org

Літаратура
----------

* *Ляднёва А. С. Сяргеева Г. Г.* Сурві́ла Паўліна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 279. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).


| ?Паўліна Сурвіла — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Янка Сурвіла |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Паўліна Сурвіла |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Івонка Сурвіла |  | Уладзімір Аляксандравіч Шыманец |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 3089147 · GND: 1065703171 · ISNI: 0000 0000 7414 1974 · LCCN: n2002068248 · VIAF: 21502823 · БАП: 141820 |

 |
**Крыштаф Антоній Абрынскі** (? — да 13 лютага 1665) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

З шляхецкага роду герба «Харытон», сын Андрэя, новагародскага земскага суддзі.

Вучыўся ў Нясвіжскім езуіцкім калегіуме (каля 1637 г.), разам з Жыгімонтам Каралем Радзівілам выехаў у Італію, дзе запісаўся на юрыдычны факультэт Падуанскага ўніверсітэта (1641). Вярнуўся, відаць, у 1642.

Каралеўскі сакратар, пісар дэкрэтавы літоўскі (1650—1660), падстолі ваўкавыскі (1653), ротмістр казацкай харугвы ў вялікалітоўскім войску (1653—1654), падкаморы новагародскі прыкладна з 1655 г.; пасол на соймы 1648, 1652, 1655, 1659, 1661, 1662 гадоў.

У 1651 сакратар пасольства Піліпа Абуховіча ў Маскву. Удзельнічаў у падрыхтоўцы Аліўскага міру (1660) са Швецыяй. Валодаў маёнткамі Бярдова (Бярдоўка) і Ятра (Ятра Обрынская) у Новагародскім павеце.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Абрынскі Крыштоф Антоній // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 198. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.



1. ↑
**Бранка Младанавіч** (сербск.: Бранко Младеновић, балг.: Бранко Младенович; пам. да сакавіка 1365) — сербскі феадал і севастакратар, васал цара Сербіі Стэфана Ураша Душана (1331—1355).

Біяграфія
---------

Сваяк сербскай каралеўскай дынастыі Няманічаў. Яго бацькам быў Младан, які згадваецца з тытуламі прэфекта і герцага ў часы кіравання каралёў Стэфана Мілуціна (1282—1321) і Стэфана Дзечанскага (1321—1331). У 1323 годзе Младан быў вядомы як намеснік Трэбінэ і Драчэвіцы. Лічыцца, што яго сям'я паходзіць з Захум'я.

Сербскі кароль Стэфан Ураш IV Душан прызначыў Бранку Младанавіча намеснікам вобласці Охрыд і дараваў яму ганаровы тытул севастакратара. Пасля смерці ў 1355 годзе Стэфана Душана Бранка Младанавіч падтрымаў яго сына і спадчынніка Стэфана Ураша V (1355—1371).

Бранка Младанавіч з'яўляецца родапачынальнікам сербскай дынастыі Бранкавічаў. Яго сястра Раціслава стала жонкай буйнога сербскага магната Алтамана Войнавіча (пам. 1359).

Сям'я і дзеці
-------------

Імя і паходжанне жонкі невядомыя.

Дзеці:

* Нікола Раданья (пам. 2 снежня 1399), прыняў манаства
* Гргул (пам. да 1398)
* Вук (каля 1345—1397)
* Тэадора (Ваіслава), жонка Георгія Топія, кіраўніка Драча

Літаратура
----------

* Blagojević, Miloš (2001). Državna uprava u srpskim srednjovekovnim zemljama (in Serbian) (2nd ed.). Službeni list SRJ.
* Ćorović, Vladimir (2001). Istorija srpskog naroda (in Serbian) (Internet ed.). Belgrade: Ars Libri.
* Fajfrić, Željko (2000) [1998]. Sveta loza Stefana Nemanje (in Serbian). Belgrade: «Tehnologije, izdavastvo, agencija Janus», «Rastko».


| ?Бранка Младанавіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Бранка Младанавіч |  | Mladen[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
**Коканапрад хваёвы** (*Dendrolimus pini*) — матыль з сямейства коканапрадаў, вусені якога паяўляюцца на хвоі.

Знешні выгляд
-------------

Матылёк
Вусені
Пярэднія крылы — шаравата-карычневыя з шырокай шэрай папярочнай паласой і 3 чарнаватымі зубчастымі лініямі; пасярэдзіне крыла знаходзіцца маленькая белая плямка; заднія крылы аднакалярова-бурыя; наогул, афарбоўка вельмі зменлівая і падобная на колер хваёвай кары.

Самка мае размах крылаў да 8,5 см, самец — не больш за 6 см; ён адрозніваецца ад самкі, акрамя таго, больш тоўстымі грабеньчыкавымі вусікамі і больш тонкім тулавам.

Буйныя вусені (да 10 см у даўжыню) шэрага колеру, з чырванаватымі валасінкамі і двума цёмна-сінімі выразамі на 2-м і 3-м грудных кольцах; на брушных кольцах знаходзіцца па 1 або па 2 цёмных плямы з больш светлай сярэдзінай. Афарбоўка вусеня, гэтак жа як і матылька, даволі моцна вар'іруе і, акрамя таго, змяняецца з узростам вусеня. Вусень ператвараецца ў цёмна-бурую кукалку, якая ляжыць у даўгаватым шэрага колеру кокане.

Распаўсюджанне
--------------

Матылёк жыве амаль ва ўсёй Еўропе і Сібіры ў хваёвых лясах.

Жыццёвы цыкл
------------

Маладыя вусені, якія выйшлі з яец у канцы ліпеня, ядуць ігліцу соснаў, восенню спаўзаюць з дрэў і праводзяць зіму ў подсціле каля ствалоў, ранняй вясной абуджаюцца і працягваюць харчавацца да пачатку чэрвеня, калі ператвараюцца ў кукалку.

Матылі лётаюць у другой палове ліпеня.

Барацьба
--------

Натуральныя ворагі хваёвага коканапрада — зязюлі (*Cuculidae*), наезнік *Microgaster nemorum* і грыбныя захворванні.

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
2. ↑  Коконопряд сосновый // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
3. 1 2 3 4 5  Сосновый шелкопряд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Brockhaus |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780616934 |
**Страхавальнік** — гэта юрыдычная асоба ці дзеяздольная фізічная асоба, якая заключыла са страхоўшчыкам дагавор страхавання, або з’яўляецца страхавальнікам паводле закона.

> 
> 
> *Страхавальнікі — грамадзяне, у тым ліку замежныя, асобы без грамадзянства, арганізацыі, у тым ліку замежныя і міжнародныя, а таксама Рэспубліка Беларусь і яе адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, замежныя дзяржавы, якія заключылі са страхоўшчыкамі дагаворы страхавання або з’яўляюцца гэтакімі паводле закона ці акта Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь*
> 
> 
> — Грамадзянскі кодэкс РБ, раздзел 48, артыкул 817)
> 
> 

Страхавальнікі могуць афармляць са страхоўшчыкамі дагаворы аб страхаванні трэціх асоб (застрахаваных асоб), але ў некаторых краінах (у тым ліку і ў Беларусі) толькі са згоды гэтых трэціх асоб, акрамя толькі выпадкаў, прадугледжаных законам. Застрахаваныя асобы могуць набываць правы і абавязкі страхавальніка паводле дагавора страхавання.

Страхавальнікі маюць права пры афармленні дагавораў асабістага страхавання прызначаць пры згодзе застрахаванай асобы грамадзян ці юрыдычных асоб (выгаданабытчык) для атрымання страхавых выплат, а таксама замяняць іх да наступлення страхавога выпадку, калі гэта прадугледжана законам і/або дагаворам страхавання.

Страхавальнікі маюць права пры афармленні дагавораў страхавання іншых, чым дагаворы асабістага страхавання, прызначаць грамадзян ці юрыдычных асоб (выгаданабытчыкаў), якія могуць панесці страты ў выніку наступлення страхавога выпадку, для атрымання страхавога пакрыцця, а таксама замяняць іх да наступлення страхавога выпадку, калі іншае не прадугледжана законам.

Крыніцы
-------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ірыс.
Радужная абалонка вока чалавека
**Радужная абалонка**, **раёк**, **і́рыс** (лац.: iris) — тонкая рухомая дыяфрагма вока ў хрыбетных з адтулінай (зрэнкай) у цэнтры; размешчана за рагавіцай, паміж пярэдняй і задняй камерамі вока, перад крышталікам. Практычна святлонепранікальная. Змяшчае пігментныя клеткі (у сысуноў меланацыты), кругавыя мышцы, якія звужаюць зрэнку, і радыяльныя, якія пашыраюць яго. Недахоп пігменту ў радужнай абалонцы (у гэтым выпадку вока мае чырванаватае адценне) спалучаецца з недастатковай пігментацыяй скуры, валасоў (альбінізм). Радужная абалонка большасці рыб не змяшчае мышц, і зрэнка не змяняе дыяметра. Радужная абалонка галаваногіх малюскаў — радужына.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская мова : дапаможнік для студэнтаў лячэбнага, педыятрычнага, медыка-псіхалагічнага, медыка-дыягнастычнага факультэтаў / В. І. Варанец. — Гродна: ГрДМУ, 2008. — 132с. ISBN 978-985-496-294-8

Літаратура
----------

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд. исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 864 с — ISBN 5-85270-002-9 (См. аннотацию. Архівавана 9 кастрычніка 2007.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Радужная абалонка на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX534739 · BNF: 11938389t · GND: 4212125-5 · LCCN: sh85068076 · NDL: 00576179 · NKC: ph301332 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліўшыц.
**Сямён Майсеевіч Ліўшыц** (1885, Мінск — 1938, Мінск) — беларускі вучоны ў галіне рэнтгеналогіі. Кандыдат медыцынскіх навук (1934), дацэнт (1935). Адзін з першых арганізатараў рэнтгеналагічнай службы ў Беларусі; арганізаваў і ўзначаліў першую кафедру рэнтгеналогіі.

Біяграфія
---------

Скончыў медыцынскі факультэт Москоўскага ўніверсітэта (1909). Выкладчык курсу рэнтгеналогіі медыцынскага факультэта БДУ, Беларускага медыцынскага інстытута (1922—1933). Першы загадчык кафедры рэнтгеналогіі Беларускага (Мінскага) медыцынскага інстытута (1933—1938).

Навуковая і грамадская дзейнасць
--------------------------------

Апублікаваў больш за 15 навуковых прац, асобныя — за мяжой.

Унёс значны ўклад у падрыхтоўку рэнтгенолагаў для Беларусі, узначаліў цэнтральны рэнтгенаўскі кабінет пры 1-й савецкай бальніцы, 1928, дзе вялася падрыхтоўка спецыялістаў-рэнтгенолагаў праз інтэрнатуру.

### Асобныя працы

* «Успехи рентгенотерапии», 1925;
* «Рентгенодиагностика легочного туберкулеза», 1928;
* «Рэнтгенадыягностыка храшчнага апендыцыта», 1934
* «Рентгенодиагностика первичного рака легких», 1936;
* «Рентгенодиагностика язвы желудка», 1937;
* «Рентгеноскопия спинального глиоза», 1937
* «Рентгенотерапия раков кожи», 1939

Сям’я
-----

Жонка С. Ліўшыца загінула ў гета, а дачка, не падобная на яўрэйку, бегла з гета, была сагнана ў Германію. Пасля вайны скончыла Ленінградскі медінстытут. Ларыса Сямёнаўна працавала выдатным рэнтгенолагам у 3-й бальніцы Мінска.

Зноскі
------

1. ↑  Старая фотография  (руск.)

Літаратура
----------

* Сосина Б. М. Семен Моисеевич Лившиц: [Некролог] //Мед. журн. БССР. — 1938. — Ms 7-8. — С. 127

Спасылкі
--------

* Архівавана 12 сакавіка 2016. Лившиц Семен Моисеевич (1885-07.1938)  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-ar13569587 |
**«Белгеалогія»** — вытворчае аб’яднанне па геолагаразведачных работах Рэспублікі Беларусь. Ажыццяўляла комплекснае вывучэнне нетраў, пошукі і разведку радовішчаў карысных выкапняў на тэрыторыі Беларусі. Размяшчалася ў Мінску па адрасе вуліца Някрасава, 7.

Гісторыя
--------

Стварэнне беларускай геалагічнай службы ўзыходзіць да 1922 года, калі была створана геолагаглебавая падсекцыя ў Інбелкульце. У 1930 годзе арганізаваны *Беларускі геолагаразведачны трэст*, функцыі якога ў 1933 годзе перададзены Інстытуту геалогіі і гідрагеалогіі АН БССР.

3 1936 года геолагаразведачная служба існавала ў складзе Народнага камісарыята мясцовай прамысловасці БССР, з 1938 года — пры СНК СССР, у Маскоўскім геалагічным упраўленні (з 1943 года Беларуская геалагічная партыя).

У 1944 годзе арганізавана *Беларускае геалагічнае ўпраўленне*. 3 1946 года пачата планамернае вывучэнне нетраў. У 1965 годзе ў сістэме *Упраўлення геалогіі пры СМ БССР* створаны трэст «Белнафтагазразведка», у 1969 годзе ў яе ўвайшоў Інстытут геалагічных навук АН БССР. У 1979 годзе Упраўленне геалогіі пры СМ БССР пераўтворана ва *Упраўленне геалогіі БССР*. У 1980 годзе створана Беларуская нафтаразведачная экспедыцыя глыбокага свідравання ў Заходняй Сібіры. 3 1987 года *«Беларусьгеалогія»*.

Станам на 1995 год у складзе «Беларусьгеалогія» было 11 вытворчых падраздзяленняў, у т.л. Беларуская геолагаразведачная экспедыцыя (у Слуцку), Беларуская гідрагеалагічная экспедыцыя (у Мінску), Цэнтральная геафізічная экспедыцыя (у пасёлку Калодзішчы каля Мінска), Геафізічная экспедыцыя (у Мінску), Мазырская нафтаразведачная экспедыцыя глыбокага свідравання і інш.

З 1997 года вытворчае аб’яднанне «Белгеалогія». У 2013 годзе ў выніку рэарганізацыі шляхам зліцця «Белгеалогіі» і Беларускага навукова-даследчага геолагаразведачнага інстытута створаны Навукова-вытворчы цэнтр па геалогіі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Э. І. Свідэрскі.* «Беларусьгеалогія» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Літаратура
----------

* *Э. І. Свідэрскі.* «Беларусьгеалогія» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

* Белгеалогія на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Управление геологии БССР, г. Минск. Информация о фонде

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n81020047 · NKC: ko2011425760 · ЗЭКББ: NLB-ar2803907, NLB-ar2471360 · БАП: 151421 |
Герб «Астоя»
«**Астоя**» («**Мосціц**», «**Астойчык**») — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIV стагоддзя. Гербам карысталіся больш за 250 шляхецкіх родаў Беларусі, Літвы, Польшчы і Украіны, у т.л. Кавячынскія, Слушкі, Уніхоўскія, Чаховічы, Чачоты.

Апісанне
--------

На чырвоным полі 2 залатыя маладзікі, рогамі накіраваныя ў розныя бакі, паміж імі аголены срэбны меч, накіраваны залатой дзяржальняй дагары. У клейнодзе над прылбіцай 5 страусавых пёраў. Напачатку замест мяча на гербе быў намаляваны залаты цвікавы крыж на доўгай ножцы. Меч з’явіўся толькі ў XVI стагоддзі, зрабіўшы герб неадрозным ад «Пшагіні».

Гісторыя
--------

У судовых запісах герб вядомы ад 1388 года. Герб прысутнічаў таксама на пячатках: Чцібара, дэкана пазнаньскага (1358), Якуба з Блацішава, ваяводы львоўскага (1370), Дабяслава з Кошыц, падсудка земскага кракаўскага (1381), Яна Рокаша з Кошыц, суддзі земскага кракаўскага (1456), пры заключэнні Торунскае дамовы (1466).

На тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага распаўсюджаны пасля прыняцця Гарадзельскай уніі ў 1413 годзе.

Галерэя
-------

* Герб «Астоя» на будынку па пл. Незалежнасці, МінскГерб «Астоя» на будынку па пл. Незалежнасці, Мінск
* Герб «Астоя» ў замку ў Баранаве СандамерскімГерб «Астоя» ў замку ў Баранаве Сандамерскім

Зноскі
------

1. 1 2  ЭнцВКЛ, 2005

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* «Астоя» // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 258. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* «Herbarz Polski» by Kasper Niesiecki, S.J. Lipsk (Leipzig) edition, 1839—1846.
* Дваранскія гербы

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Астоя (герб)
* Астоя (герб) на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»
* Гербы беларускае шляхты
**Знойма** (чэшск.: Okres Znojmo) — адзін з сямі раёнаў Паўднёвамараўскага края Чэшскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Знойма. Плошча — 1 590,50 кв. км. насельніцтва складае 114 083 чалавека. У раёне налічваецца 144 муніцыпалітэта, з якіх 5 — гарады, 10 — мястэчкі.

Геаграфія
---------

Размешчаны на паўднёвым захадзе края. У рамках края мяжуе з раёнамі Брно-прыгарад на паўночным усходзе і Бржэцлаў на захадзе. На паўночным захадзе суседнічае з раёнам Тршэбіч Высачынскага края, на захадзе — з раёнам Йіндржыхуў-Градзец Паўднёвачэшскага края. На поўдні — дзяржаўная граніца з Аўстрыяй.

Гарады і насельніцтва
---------------------

Даныя на 2009 год:

| Горад | Насельніцтва |
| --- | --- |
| Знойма | 35 193 |
| Мораўскі-Крумлаў | 5 996 |
| Грушавані-над-Евішаўкаў | 3 311 |
| Міраслаў | 2 994 |
| Евішавіцы | 1 136 |
|

| Усяго | Жанчын | Мужчын |
| --- | --- | --- |
| 114 083 (100 %) | 57 792(50,66 %) | 56 291(49,34 %) |
|

Сярэдняя шчыльнасць — 71,73 чал./км²; 42,63 % насельніцтва жыве ў гарадах.

Спасылкі
--------

* Даныя МУС ЧР

| Раёны Паўднёвамараўскага края |
| --- |
|  | 
Бланска • Бржэцлаў • Брно-горад • Брно-прыгарад • Вішкаў • Годанін • Знойма
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шылер.

**Чарлз Шылер** (англ.: Charles Sheeler; 16 ліпеня 1883, Філадэльфія, штат Пенсільванія — 7 мая 1965, Добс-Феры, штат Нью-Ёрк) — амерыканскі мастак-рэаліст, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў прэцызіянізму і амерыканскай мастацкай фатаграфіі XX стагоддзя.

Жыццё і творчасць
-----------------

Ч. Шылер нарадзіўся ў сям’і менеджара параходнай кампаніі. У 1903—1906 гадах вучыўся ў Пенсільванскай Акадэміі прыгожых мастацтваў, пасля чаго працаваў прафесійным фатографам. У 1908 годзе наведаў Парыж, дзе пазнаёміўся з кубізмам і творчасцю П. Пікасо і Ж. Брака. У 1910—1918 гадах арандаваў, сумесна з сябрам-мастаком, ферму ў Пенсільваніі; у гэты перыяд шмат займаўся фатаграфіяй.

Упершыню мастак прэзентаваў свае шэсць карцін у 1913 годзе на Арсенальнай выставе ў Нью-Ёрку. Яго зварот да фатаграфіі, у першую чаргу архітэктурнай фатаграфіі, быў выкліканы сур’ёзнымі матэрыяльнымі праблемамі. Першы буйны поспех прыйшоў да Шылера ў 1927 годзе, пасля выканання замовы кампаніі «Форд» па фатаграфіі яго завода ў горадзе Рывер-Руж (штат Мічыган) — гэтая фотапраца вядомая пад назвай The Plant і адлюстроўвае тую класічную прыгажосць сучаснай вытворчасці, прыгажосць стагоддзя машын і механізмаў. Наступным этапам яго мастацкай кар’еры сталі карціны American Landscape (1930), Classic Landscape (1931) і, у асаблівасці, City Interior (1935), якая таксама дэманструе індустрыяльны пейзаж. Для многіх яго мастацкіх работ асновай паслужылі зробленыя мастаком раней фотаздымкі.

Чарлз Шылер памёр 7 мая 1965 года ў Добс-Феры (штат Нью-Ёрк). Пахаваны на могілках Сонная Лагчына, Нью-Ёрк.

Зноскі
------

1. 1 2  Charles Sheeler // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. ↑  Charles Sheeler // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. 1 2
4. 1 2  The Fine Art Archive<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107456632'></a>
5. ↑  Charles Sheeler<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
6. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
7. 1 2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Danish Film Database · Discogs · Internet Movie Database · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · American National Biography · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90392374 · BNC: a12108108 · BNF: 11953886c · GND: 118796933 · ISNI: 0000 0000 8367 8263 · LCCN: n79067889 · NKC: ola2003192346 · NLA: 35494514 · NTA: 074112333 · NUKAT: n2007078490 · LIBRIS: 258232 · SUDOC: 027515346 · VIAF: 29542632 · ULAN: 500115325 |

 |
**Табуаэран** (англ.: Tabuaeran), або **Фанінг** (англ.: Fanning) — атол у Паўночнай групе астравоў Лайн. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 33,73 км². Насельніцтва (2020 г.) — 1992 чал.

Прырода
-------

Табуаэран уяўляе сабою тыповы каралавы атол, які складаецца з некалькіх астравоў, што месцяцца вакол шырокай лагуны. Прырода, у тым ліку каралавы рыф, значна збеднена дзейнасцю чалавека. Эндэмічны лес не захаваўся. Большую частку сушы займаюць насаджэнні какосавай пальмы. Фаўна прадстаўлена пераважна птушкамі і крабамі.

Гісторыя
--------

Першымі часовымі насельнікамі былі, відавочна, палінезійцы, пасля якіх на востраве захаваліся рэшткі каменнага мура.

11 чэрвеня 1798 г. атол быў адкрыты амерыканскім капітанам Эдмундам Фанінгам і атрымаў яго імя.

У сярэдзіне XIX ст. на Табуаэран перасяліліся выхадцы з астравоў Кука, якія займаліся вырошчваннем какосаў. Мясцовыя плантацыі кантраляваліся аўстралійскай кампаніяй *Fanning Island Plantations Ltd*.

У 1855 г. быў абвешчаны пратэктарат Вялікабрытаніі. У 1885 г. брытанцы афіцыйна далучылі атол да сваіх тэрыторый. У 1939 г. уключаны ў склад брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс.

У 1888 г. на атоле была пабудавана кабельная станцыя, што абслугоўвала трансціхаакіянскую лінію сувязі. У 1914 г. яна была захоплена і знішчана дэсантам з нямецкага крэйсера «Нюрнберг». У пачатку 1950-ых гг. станцыя зачынена.

У 1979 г. Табуаэран увайшоў у склад Кірыбаці. Урад гэтай дзяржавы выкупіў акцыі *Fanning Island Plantations Ltd*. У 1980-ыя гг. пачалося перасяленне тунгару з астравоў Гілберта.

Эканоміка і інфраструктура
--------------------------

На атоле існуе 9 паселішчаў. Адміністрацыйны цэнтр у вёсцы Паелау. Большасць насельнікаў — тунгару. Яны займаюцца вырошчваннем какосаў і ловам рыбы. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць турызм.

Са знешнім светам атол звязаны суднаходнай лініяй.

* Старажытны палінезійскі мурСтаражытны палінезійскі мур
* Табуаэран у 1920-ыя гг.Табуаэран у 1920-ыя гг.
* Какосавая плантацыяКакосавая плантацыя
* Пясчаныя наносы ў лагунеПясчаныя наносы ў лагуне

Спасылкі
--------

* Introduction to the TABUAERAN (FANNING) ATOLL Planned Field Stations Архівавана 24 ліпеня 2012.
* Understanding the effects of fishing on coral reef ecosystems: An interdisciplinary approach Архівавана 14 мая 2013.
* Sailing Vessel Kwai Архівавана 20 красавіка 2012.