recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Атаман Фёдар Краснашчокаў  (руск.) (бел.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Атаман (значэнні).
**Атаман** (правадыр, начальнік) — старэйшы ў родзе і правадыр у стэпавых народаў, правадыр казакоў або (саст.) наогул старэйшы ў справе (як тамада ў каўказскіх народаў). Па адной з версій, слова паходзіць ад цюркскага слова «ата» — «бацька»/«дзед» з асабістым заканчэннем «ман» («мен — чалавек») і літаральна азначае «бацька людзей». Аналагамі тытула «атаман» з’яўляюцца такія звароты да старэйшых і начальнікам як баця-камандзір, бацюшка-цар, бацька-атаман (пар. з турэцкім «ага» («афіцэр») ад «ага» — старэйшы, старшына).

Слова таксама можа выкарыстоўвацца ў значэнні кіраўнік нерэгулярнага, незалежнага ад дзяржаўнай улады вайсковага атрада (часам шайкі разбойнікаў).

У грамадзянскую вайну 1918—20 атаманамі называлі камандзіраў у часцях белай гвардыі.

У казакаў
---------

Атаман — вышэйшы начальнік казацкага войска — камандзір (вайсковы, наказны, паходны, кашавы атаман), начальнік казацкай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі (аддзела, акружны, станічны, хугарскі атаман) або камандзір падраздзялення (куранны атаман). У Запарожскім казацкім войску існавалі кашавыя і куранныя атаманы, у Данскім — вайсковыя. На пачатку 18 ст. атаман у Данскім войску назначаўся ўрадам, з 1723 ён называўся вайсковым наказным атаманам, з 1866 меў правы генерал-губернатара і камандуючага вайсковай акругай. Званне атамана адменена пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. Адноўлена ў Расіі на пачатку 1990-х г. у сувязі з адраджэннем казацкага руху.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Атаман // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
**Кампілятар** — камп'ютарная праграма (ці комплекс праграм), якая перакладае зыходны код, напісаны на мове праграмавання высокага ўзроўню, на іншую камп'ютарную мову (мэтавую, звычайна машынную) нізкага ўзроўню. Звычайна вынікам кампіляцыі з'яўляецца аб'ектны машынны код, які загружаецца аперацыйнай сістэмай, але таксама можна атрымаць пасля кампіляцыі і чытальны код.

Кампіляцыя: працэс машыннага перакладу зыходнага кода, напісанага на праблемна-скіраванай мове, у машынна-скіраваную камп'ютарную мову.

Першаснай функцыяй кампіляцыі ёсць атрыманне выканальнага файла праграмы. Кампілятарамі называюць праграмы, якія пераўтвараюць код вышэйшага ўзроўню ў код ніжэйшага ўзроўню. Праграмы, якія, наадварот, пераўтвараюць код ніжэйшага ўзроўню ў вышэйшы, называюць дэкампілятарамі.

Кампілятар звычайна выконвае наступныя аперацыі: падзяляе код на лексемы, апрацоўвае тэкст, разбірае яго, аналізуе сінтаксіс і правільнасць, аптымізуе код, і, нарэшце, стварае выканальны код.

Літаратура
----------

* Савіцкі М. Тлумачальны слоўнік па інфарматыцы: / Мікола Савіцкі. Мн.: Энцыклапедыкс. 2009. ISBN 978-985-6742-83-8

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX532454 · BNF: 120631538 · GND: 4148248-7 · LCCN: sh86007588 · Microsoft: 9957790, 169590947 · NDL: 01191219 · NKC: ph316225 |

 |
Запыт «Пуці» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
Пута з камеры дэльі Спозі
**Пу́та**, мн. л. *пуці* (лац.: putus — маленькі хлопчык), **Амарэ́та** (літар. «Амурчык» лац.: amoretto, памяншальнае ад лац.: amor — каханне) — выява хлопчыка з крыламі, якая сустракаецца ў мастацтве Рэнесансу і барока. Сімвалізуе прадвесніка зямнога ці анёльскага духу. Паходзіць з грэчаскай і рымскай міфалогіі.

Гл. таксама
-----------

* Эрот

Літаратура
----------

* *Путти (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пута
* Warburg Institute Iconographic Database: каля 1,400 выяў Amorini (Amoretti) у свецкай літаратуры Архівавана 4 снежня 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4140024-0 · LCCN: sh2007006729 · Microsoft: 2779332417 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бальшакова.
**Зоя Францаўна Бальшакова** (25 снежня 1912, Вільнюс — 16 студзеня 1996) — беларуская савецкая спартсменка і трэнер па веласіпедным і канькабежным спорце. Заслужаны майстар спорту СССР (1952), заслужаны трэнер БССР (1965), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1973). Жонка Барыса Аляксеевіча Бальшакова.

Біяграфія
---------

З 1951 старшы трэнер зборнай жаночай каманды БССР па веласпорце. У 1955 годзе скончыла Беларускі інстытут фізічнай культуры. З 1956 трэнер па канькабежным спорце (адначасова старшы трэнер зборнай БССР), з 1971 інструктар па юнацкаму спорту ў абласным савеце ФСТ «Дынама».

Чэмпіёнка СССР па веласіпедным спорце ў каманднай гонцы на трэку (1947-48) і ў шашэйнай каманднай гонцы (1950). Сярод выхаванцаў Э. Матусевіч.

Магіла Барыса і Зоі Бальшаковых
Пахавана на Вайсковых могілках Мінска.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Большакова Зоя Францевна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 70. — 737 с.
Герб Добшынскай лядовай пячоры.

**Добшынская лядовая пячора** (славацк.: Dobšinská ľadová jaskyňa) — пячора ў Славацкім Раі, непадалёк ад горада Добшына.

Мае працягласць 1 483 м і лічыцца адной з найвялікшых лядовых пячораў Еўропы. Пячору адкрылі 15 чэрвеня 1870 года.

Плошча лёду складае 9 772 м², аб’ём 110 100 м³.

Тэмпература ў «Вялікай залі» вагаецца ад −3,8 °C узімку да +0,5 °C улетку. Таўшчыня лёду — 26,5 м. Пячору адкрылі 15 чэрвеня 1870 года горныя інжынеры Eugen Ruffíni, Andreas Méga, Gustav Lang і F. Feher. Яны залезлі ў шчыліну, адкуль заўсёды дзьмула халодным паветрам. У наступным годзе пячора была адкрыта для наведвальнікаў і ў 1887 годзе атрымала электрычнае асвятленне.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Добшынская лядовая пячора
* www.ssj.sk

| Сцяг Славакіі Пячоры Славакіі |
| --- |
| 
Бабіратка  (славацк.) (бел. • Бістр'янская пячора  (славацк.) (бел. • Бэлянская пячора  (славацк.) (бел. • Бэнадзіктавая пячора  (славацк.) (бел. • Гомбасецкая пячора • Добшынская лядовая пячора • Доміца • Дэманаўская пячора свабоды • Краснагорская пячора • Охцінская араганітавая пячора • Ясаўская пячора
 |
Раджаства Прасвятой Багародзіцы Глінская пустынь. Глухіўскі раён, Сумская вобласць, Украіна. 2010.
**Пу́стынь** — манашаскае пасяленне ў традыцыі праваслаўя, звычайна аддалены ад асноўнага манастыра скіт, які размяшчаўся ў незаселеным людзьмі месцы. Раней пу́стынямі называлі невялікія мужчынскія манаскія абшчыны, якія мелі звычайна не больш за адзін храм. У далейшым такі манастыр мог значна вырасці ў памерах, але захаваць у сваім назове слова *пустынь*.

У цяперашні час уваходзіць у склад назвы некаторых манастыроў, напр. Свята-Пакроўская Галасееўская пустынь у Кіеве.

У 2015 г. пры археалагічных раскопках на селішчы Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра (в. Лаўрышава, Шчорсаўскі сельсавет, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць) выяўлена сярэдневяковая прыкладна́я матрыца пячаткі XIII — XIV ст. надпіс на якой спецыяліст па эпіграфіцы, кандыдат гістарычных навук І. Л. Калечыц (г. Мінск) прачытала як «Святая пу́стынь».

Зноскі
------

1. ↑  *Германовіч, А.* На раскопках Лаўрышаўскага манастыра знайшлі ўнікальную матрыцу-пячатку XIII стагоддзя Архівавана 8 снежня 2015. // Будзьма беларусамі! [Электронны рэсурс] — 2015. 10 верасня. — Дата доступу: 25.11.2015.
**Мар’я Эліко́ўская-Ві́нклерава**, польскі варыянт — **Марыя Эліко́ўская-Ві́нклер**, нямецкі варыянт — **Марыя Элікоўская-Вінклер**
польск.: Maria Elikowska-Winkler; ням.: Maria Elikowska-Winkler 1951, Познань, Польшча) — філолаг, ніжнялужыцкая грамадская дзяячка польскага паходжання. Член Ніжнялужыцкай моўнай камісіі. Заснавальнік і кіраўніу Школы ніжнялужыцкай мовы і культуры ў Котбусе. Лаўрэат Прэміі імя Якуба Чышынскага (2019).

Атрымала адукацыю ў галіне германістыкі ў Пазнаньскім універсітэце. З 1981 года жыла ў ГДР, дзе выкладала польскую мову. Вывучала ніжнялужыцкую мову ў Цэнтральнай школе ніжнялужыцкай мовы ў вёсцы Дзешанк (Dissenchen), дзе адначасова выкладала польскую мову. У 1990 годзе зснавала курсы ніжнялужыцкай мовы, якія ў 1992 годзе былі пераўтвораны ў Школу ніжнялужыцкай мовы і культуры (Schule für die Niedersorbische Sprache und Kultu, Šula za serbsku rec i kulturu) ў Котбусе. пазней гэтая навучальная ўстанова была ўключана ў дзяржаўную сістэму адукацыі дарослых. Колькасць студэнтаў у гэтай школе павялічылася з 70 чалавек у 1992 годзе да 3500 чалавек у 2002 годзе.

Супрацоўнічае з універсітэтам Віядрына і моўным цэнтрам «Witaj», актыўна займаецца распаўсюджваннем розных навуковых і метадалагічных праграм па вывучэнню ніжнялужыцкай мовы і пашырэнню сферы яе прымянення.

У 1997 годзе была ўдастоена польскім урадам медалі «Заслугі перад культурай» і ў 2001 годзе — узнагародзана ордэнам «Крыж Заслугі». У 2002 годзе Школа ніжнялужыцкай мовы і культуры, якой яна кіравала, атрымала ўзнагароду European Language Seal.

З 2004 года — член Сербалужыцкага савета пры Парламенце Брандэнбурга

У 2019 атрымала галоўны прыз прэміі імя Якуба Чышынскага.

Зноскі
------

1. 1 2  Pśedsedarstwo a cłonki Dolnoserbskeje rěcneje komisije
2. ↑  Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu
3. 1 2  Cottbus: Sich sofort ins Wendische verliebt
4. 1 2 3  Portrait Maria Elikowska-Winkler Архівавана 21 студзеня 2019.

Спасылкі
--------

* Portrait Maria Elikowska-Winkler Архівавана 21 студзеня 2019.
* Maria Elikowska-Winkler

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 121986708X · NUKAT: n2012111518 · VIAF: 300526869 |
**Джон «Джэк» Мак-Вікар Малак** (англ.: John "Jack" McVicar Malloch; 8 кастрычніка 1920 — 26 сакавіка 1982) — радэзійскі лётчык і найміт паўднёваафрыканскага паходжання. Апошні ўзнагароджаны памятным знакам грамадзянскай незалежнасці Радэзіі за заслугі перад краінай.

Біяграфія
---------

Малак нарадзіўся ў Дурбане, рэгіён Наталь, ПАР. У 1925 годзе яго сям’я пераехала ва Умталі (цяпер Мутарэ) ва ўсходніх нагор’ях Паўднёвай Радэзіі. У 1933 годзе хлопчык быў адпраўлены на радзіму ў школу-інтэрнат, але пакінуў навучальную ўстанову ў 1935 годзе, каб пачаць працаваць механікам. У 1936 годзе ўладкаваўся на чыгунку. 

У 1943 годзе запісаўся ў брытанскія ваенна-паветраныя сілы. У снежні накіраваны ў аператыўную эскадрыллю, дзе праходзіў службу ў якасці пілота знішчальніка. У лютым 1945 года падбіты ў тыле ворага і паранены. Ад нямецкага палону яго засцераглі партызаны, якія знайшлі для яго схованку ў гарах. У красавіку Малак змог вярнуцца ў сваю эскадрыллю. 

Пасля Другой сусветнай вайны вярнуўся ў Паўднёвую Радэзію. Тут Малак працягнуў кар’еру лётчыка. У 1952 годзе разам з Джэймі Маршалам стварыў авіякампанію Fish Air.

У 1960 годзе стварыў яшчэ адну кампанію — Rhodesian Air Services (RAS), якая ў 1963—1964 гадах займаўся пастаўкамі зброі ў Емен. У наступным годзе, у студзені 1965, заснаваў Air Trans Africa (ATA). Кантора таксама займалася нелегальнай дзейнасцю. Так, напрыклад, у 1966—1967 гадах кампанія дапамагала дастаўляць радэзійскія тавары ў абыход брытанскіх санкцый.

Падчас вайны ў былым Бельгійскім Конга Малак працаваў на катангскіх сепаратыстаў. Калі ў чэрвені 1964 года Маіз Чомбэ, адзін з лідараў катангцаў, заняў пасаду прэм’ер-міністра Конга, радэзіец працягнуў супрацоўніцтва ўжо з афіцыйным урадам. 

Паміж летам 1967 і студзенем 1970 года кампанія ATA пастаўляла зброю ў Біяфру. Падчас адной з місій у 1968 годзе Малак і экіпаж яго DC-7 былі заключаны ў турму ў Тога.

У студзені 1970 года Малак заснаваў Afro-Continental Airways (ACA), як даччыную кампанію Air Trans Africa. Фірма актыўна ўдзельнічала ў аперацыях па абыходу санкцый супраць Радэзіі.

У студзені 1970 года пілот быў прызваны ў ВПС Радэзіі. Ён на сваім DC-7 удзельнічаў у розных ваенных аперацыях супраць паўстанцаў. 

Лётчык разбіўся на самалёце Mk 22 у апошні дзень здымак дакументальнага фільма *«Пагоня за марай»* 26 сакавіка 1982 года.

Сям’я
-----

У студзені 1948 года ажаніўся з Зояй Кавентры.

Спасылкі
--------

* Jack Malloch Timeline **(нявызн.)**. *A Biography on the Life and Times of Jack Malloch*. Праверана 14 June 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 3890145857137922922172 |
**Класіфікацыя караблёў** — размеркаванне ваенных караблёў ваенна-марскіх сіл на **класы**, **падкласы** і **тыпы**, у залежнасці ад іх тактычнага прызначэння, водазмяшчэння, узбраення, браніравання, хуткасці ходу і іншых якасцяў. У ваенна-марскіх сілах розных краін могуць быць прынятымі розныя класіфікацыі караблёў.

**Клас караблёў** — група ваенных караблёў, аднародных паводле прызначэння і асноўнага ўзбраення. Прыклады класаў караблёў: ракетныя падводныя лодкі, тарпедныя падводныя лодкі, процілодачныя караблі, міннатральныя караблі, дэсантныя караблі.

**Падклас караблёў** — ваенныя караблі таго самага класу, якія адрозніваюцца між сабой водазмяшчэннем і ўзбраеннем. Прыклад падзелу на падкласы: клас міннатральных караблёў у савецкіх ВМС падзяляўся на мінныя загароднікі, марскія тральшчыкі, базавыя тральшчыкі і інш.

**Тып караблёў** — ваенныя караблі, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам, канструкцыйнымі дэталямі і тэхнічнай аснашчанасцю.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил.
**Дзякла** — прадуктовая рэнта за зямельны надзел, якая збіралася на карысць землеўладальніка з сялян у Вялікім Княстве Літоўскім. Выплочвалася збожжам: пераважна жытам і аўсом, радзей ячменем і пшаніцай. Да валочнай памеры 1557 г. адзінкай абкладання былі дворышча і служба, пазней — валока (21,36 гектары) і дым. У склад рэнты таксама ўваходзілі хатняя птушка і жывёла, яйкі, мёд, арэхі, грыбы, ягады, сена, лён і пянька. Найчасцей памер збожжавага дзякла, які залежаў ад ураджайнасці, складаў 1—2 бочкі жыта і аўса (глядзіце Літоўскія меры аб'ёму: бочка = 36 вёдраў = 406 літраў). У адной бочцы змяшчалася 18 пудоў (295 кг) жыта, або 10 пудоў (164 кг) аўса, або 15 пудоў (246 кг) ячменя, або 19 пудоў (311 кг) пшаніцы. У 2-ой палове 16 ст. у маёнтку Нябышын (Ашмянскі павет, Віленскае ваяводства; цяпер Вілейскі раён, Мінская вобласць) сяляне здавалі з валокі 2 бочкі жыта, 2 бочкі аўса і 2 бочкі пшаніцы. Сяляне мелі звезці збожжа на поле землеўладальніка, засеяць і забаранаваць яго (не ў залік паншчыны). Інвентар за 1578 г. вёскі Косценева (Слонімскі павет, Наваградскае ваяводства; цяпер Бярозаўскі раён, Брэсцкая вобласць) прадпісваў здаваць «аўса бочак 2 альбо грошай 20 за адвозы, сена воз 1 або грошы 5 за адвозы, за гусь, куры, яйцы, грошы 3 і пул, за невады грошы 2». У 1705 г. уласнік маёнтка Газдзеева (Мінскае ваяводства) прапанаваў сялянам плаціць замест 1/2 бочкі жыта — 10 злотых, замест бочкі аўса — 5 злотых, замест воза сена — 3 злотых. У 2-й палове 18 — 1-й палове 19 ст. выцясняецца працоўнай (паншчына) і грашовай (чынш) рэнтай.

Зноскі
------

1. ↑  *Васіль Мялешка.* Дзякла // Вялікае Княства Літоўскае : Энцыклапедыя ў 2 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — 2-ое выд. — Менск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — Т. 1. — С. 587-588. — 688 с. — ISBN 978-985-11-0393-1.
2. ↑  *Васіль Мялешка.* Дзякла // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1996. — Т. 3. — С. 235. — 527 с. — ISBN 985-11-0041-2.
3. ↑  *Васіль Мялешка.* Дзякла // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1998. — Т. 6. — С. 137. — 576 с. — ISBN 985-11-0106-0. Архівавана 10 снежня 2015.

Спасылкі
--------
Магіла М. Фальскага
**Мар’ян Фа́льскі** (польск.: Marian Falski; 7 снежня 1881, Нача, Ляхавіцкі раён — 1974, Варшава) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы.

Біяграфія
---------

Мар’ян Фальскі скончыў Політэхнічны інстытут у Варшаве. У 1903-06 дзеяч Польскай партыі сацыялістычнай (ППС)  (руск.) (бел.. У 1903-04 супольна з В. Іваноўскім і С. Багушэўскім займаўся арганізацыяй нелегальнай беларускай выдавецкай дзейнасці ў Кракаве. Падрыхтаваў да друку пераважную частку матэрыялаў: у канцы 1903 пераклаў на беларускую мову (пад псеўд. Янка Сваяк) «Янку-музыканта» Г. Сянкевіча, «Да свайго Бога» С. Жаромскага і апавяданне невядомага аўтара «Ведзьма»; таксама падрыхтаваў тэкст ананімнай адозвы «Царская гаспадарка», выкарыстаўшы для гэтага выдадзеныя ППС у Лондане беларускія агітацыйныя брашуры. У канцы 1904 разам з В. Іваноўскім удзельнічаў у напісанні першага «Беларускага лемантара» — буквара на беларускай мове. Адзін з заснавальнікаў Сацыялістычнай партыі Белай Русі (1904), ад імя якой на беларускай мове выдаваліся прапагандыскія адозвы. У 1907 быў зняволены ў Варшаўскай цытадэлі.

У 1910 М. Фальскі выдаў польскамоўны лемантар «Навука чытання і пісання», які пазней шмат разоў удасканальваўся. У 1919-39 працаваў у Міністэрстве рэлігійных канфесій і народнай асветы Польшчы, пасля вайны — у Міністэрстве асветы. 3 1953 М. Фальскі ў Польскай акадэміі навук (ПАН), з 1954 прафесар, а з 1958 кіраўнік Лабараторыі структуры і арганізацыі асветы ПАН. Аўтар шматлікіх прац у галіне школьніцтва.

Зноскі
------

1. 1 2  The Righteous Among the Nations Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q77598447'></a>
2. ↑  *(unspecified title)* — doi:10.4467/24504564PMP.19.011.11106

Літаратура
----------

* Александровіч С. Пуцявіны роднага слова. Мн. 1971.
* Туронак Ю. Удзел М. Фальскага ў беларускім выдавецкім руху / пер. з польск. // Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. 2-е выд. Вільня. 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 14031452 · BNF: 11470469h · CiNii: DA12108809 · GND: 118974211 · ISNI: 0000 0001 0986 5367 · LCCN: nr89009928 · NKC: js2011623109, jo2013782565 · NLG: 119934 · NLP: A11787995 · NTA: 114870071 · NUKAT: n94251068 · SUDOC: 12727376X · VIAF: 72194312 |

 |
**Ян Максімюк** (нар. 18 мая 1958, в. Ляхі, Падляскае ваяводства, Польшча) — беларускі журналіст, перакладчык, крытык, літаратар на Беласточчыне. Адзін са стваральнікаў літаратурнай нормы падляшскіх гаворак — падляшскай мовы.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Скончыў фізічны факультэт Варшаўскага універсітэта (1983). Працаваў настаўнікам, інструктарам і сакратаром Беларускага грамадска-культурнага таварыства ў Беластоку, журналістам «Нівы», перакладчыкам у амерыканскім пасольстве ў Варшаве.

Ад 1998 — на Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода ў Празе: спачатку як палітычны аналітык, ад 2008 — супрацоўнік Беларускай службы.

Літаратурная творчасць, даследчыцкая дзейнасць
----------------------------------------------

Аўтар гістарычнага доследу «Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне, 1945-1950» (1994) і кнігі літаратурных эсэ «Словы ў голым полі» (2011). Рэдагаваў цыкл міні-эсэ «Сто словаў», які выйшаў кнігай у Бібліятэцы Свабоды (2017).

Пераклаў на беларускую раман Джэймса Джойса «Уліс», раман Уільяма Фолкнера «Гоман і ятра», раман Тар’ей Весаса «Лядовы палац». Пераклаў шэраг кніг з беларускай мовы на польскую (Уладзімір Арлоў, Валянцін Акудовіч, Ігар Бабкоў, Адам Глобус, Алесь Разанаў).

Творы
-----

* Трохі пра жыцьцё і творчасьць Тар’ей Вэсаса / Ян Максімюк // ARCHE Пачатак. — 2007. — № 5 (56). — Травень. — С. 126—136.
* Словы ў голым полі: беларуская літаратура 1990-х у снах, успамінах і фотаздымках / Ян Максімюк. — Мінск : Логвінаў, 2011. — 222, [1] с. — (Галерэя «Б»)
**Дыстрыбуты́ўнасць** (ад лац.: distributivus — «размеркавальны»), ці **размеркавальны закон** — уласцівасць узгодненасці двух бінарных аперацый, вызначаных на адным і тым жа мностве.

Кажуць, што дзве бінарныя аперацыі «+» і «×» задавальняюць уласцівасць дыстрыбутыўнасці, калі для любых трох элементаў {\displaystyle x,y,z\,\!}:

* *дыстрыбутыўнасць злева*:

{\displaystyle x\times (y+z)=(x\times y)+(x\times z);}
* *дыстрыбутыўнасць справа*:

{\displaystyle (y+z)\times x=(y\times x)+(z\times x).}
Калі аперацыя «×» з'яўляецца камутатыўнай, то ўласцівасці дыстрыбутыўнасці злева і справа супадаюць.

Адытыўная і мультыплікатыўныя аперацыі ў кольцах і палях па вызначэнні задавальняюць уласцівасці дыстрыбутыўнасці.

Калі аперацыі складання і перасячэння для аднабаковых ідэалаў некаторага кальца (ці падмодуляў некаторага модуля) задавальняюць уласцівасць дыстрыбутыўнасці, то кажуць аб дыстрыбутыўным кальцы (ці дыстрыбутыўным модулі).

Гл. таксама
-----------

* Асацыятыўнасць
* Камутатыўнасць
* Адытыўнасць

Літаратура
----------

* Дистрибутивность // Математическая энциклопедия / Под ред. И.М. Виноградова. — М.: Советская энциклопедия, 1979. — Т. 2. ст. 230—231.
* Энциклопедия элементарной математики. Книга первая. Арифметика / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М.—Л.: Гос. издат. технико-теоретической литературы, 1951. — С. 108—113. — 448 с. Архівавана 2 сакавіка 2015.
**Рагнеда Мсціслаўна** (? — 1179) — дачка вялікага князя кіеўскага Мсціслава Уладзіміравіча.

На думку Ф. Б. Успенскага, няма пэўнасці, што прататыпам імя для дачкі Мсціслаў абраў менавіта Рагнеду Рагвалодаўну, паказальна, што пры выбары імёнаў дочкам ён прынамсі двойчы звярнуўся да скандынаўскіх, якія ўвайшлі ў княжацкі антрапанімікон за часам вялікага князя Уладзіміра Святаславіча. Так, адну з Мсціславен звалі Мальмфрыдай, як меркаваную некаторымі даследчыкамі жонку Уладзіміра, яшчэ адну -- Інгеборгай, яе імя напэўна адсылае да дзеда Інгэ Стэнкільсана і прапрабабы Інгігерды Улафсдотэр.

У летапісе Рагнеда Мсціслаўна згадваецца пад 1169 годам у паведамленні пра смерць свайго брата, вялікага князя Расціслава Мсціславіча. Выступае самастойнай асобай, раіць хвораму вял.кн. Расціславу не ехаць да Кіева, а застацца ў Смаленску. Расціслаў і памірае на шляху да Кіева, у Рагнедзіным сяле Зарубе. Муж Рагнеды Мсціслаўны не названы, на думку Ф. Успенскага, напэўна, да гэтага часу яна была ўдавою. З летапісаў вядома, што некалькі дачок Мсціслава былі замужам на Русі, адна з Усеваладам Ольгавічам (унукам Святаслава Яраславіча), другая -- Яраславам Святаполчычам (унукам Ізяслава Яраславіча), трэцяя -- Брачыславам Давыдавічам (унукам Усяслава Брачыславіча), іх імёны летапісы не называюць, нейкая з іх, магчыма, і ёсць Рагнеда Мсціслаўна. Таксама, Рагнеда магла быць яшчэ адной, восьмай, дачкой Мсціслава або адной з дачок выданых замуж за мяжу, якая вярнулася на Русь, але імёны апошніх вядомы з заходніх крыніц — таму версія малаверагодная.

На думку Ф. Успенскага, Рагнеда Мсціслаўна напэўна была жонкай Усевалада Ольгавіча, князя чарнігаўскага і вял.кн. кіеўскага, бо гледзячы з летапісу мела аўтарытэт у свайго брата кн. Расціслава Мсціславіча, што натуральна для ўдавы вялікага князя кіеўскага, якая ў свой час упэўніла мужа даць наўгародскі сталец аднаму са сваіх братоў Мсціславічаў. Пагатоў, вядома, што ўдава Усевалада памерла ў 1179 годзе. З крыніц жа імя жонкі вял. кн. Усевалада Ольгавіча не вядома, толькі пазнейшы Густынскі летапіс называў яе **Марыяй**, яшчэ пазней В. Тацішчаў -- **Агаф'яй**.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Успенский Ф. Б.* Скандинавы — Варяги — Русь: Историко-филологические очерки. — М.: Языки славянской культуры, 2002.
* *Литвина А. Ф. Успенский Ф. Б.* Выбор имени у русских князей в X—XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики. — М. 2006. — С. 366.
**Знак Белару́скай вайско́вай камі́сіі** — знак і кукарда Беларускай вайсковай камісіі перыяду Беларускай Народнай Рэспублікі і часоў урада БНР у выгнанні.

Дата заснавання знака невядомая, але на фотаздымку пасведчання сябра Беларускай вайсковай камісіі, выдадзенага 6 верасня 1920 года, знак прысутнічае на лацкане пінжака Антона Борыка. Мяркуецца, што дадзены знак выраблены не пазней за май 1920 года.

З лета 1920 года выкарыстоўваўся як адметны знак сябра Беларускай вайсковай камісіі са спецыяльна адціснутай з жоўтага метала авальнай кукардай са шчытом у сярэдзіне, на якім размешчаны герб БНР «Пагоня».

У 1920-я гады знак выкарыстоўваўся навучэнцамі Віленскай беларускай гімназіі.

Асобнік знака (кукарды) Беларускай вайсковай камісіі захоўваецца ў фондах Нацыянальнага гістарычнага музея Украіны, куды ён трапіў пасля Другой сусветнай вайны з Украінскага музея вызваленчай барацьбы.

У 1930-я гады Украінскі музей вызваленчай барацьбы размяшчаўся ў Празе. У гэты момант там жа размяшчаўся Урад БНР у выгнанні. Частка беларусаў па дамоўленасці паміж уладамі Украінскай Народнай Рэспублікі і Беларускай Народнай Рэспублікі вучылася ва ўкраінскіх установах, размешчаных у Чэхаславакіі. Па здагадцы даследчыкаў, знак Беларускай вайсковай камісіі маглі перадаць ва ўкраінскі музей студэнты-беларусы.

Пасведчанне сябра Беларускай вайсковай камісіі Антона Борыка, выдадзенае 6 верасня 1920 года. На лацкане пінжака знак БВК
* АверсАверс
* РэверсРэверс

У 2017 годзе з’явілася інфармацыя пра тое, што знак БВК быў знойдзены ў раёне вёскі Ігарава, 16 жыхароў якой удзельнічалі ў Слуцкім паўстанні 1920 года ў складзе 2-га Грозаўскага палка. Артэфакт знаходзіцца ў прыватнай калекцыі.

Спасылкі
--------

* *Рудиченко А. И.* Тинченко Я. Ю. Награды и знаки национальных армий и правительств. Украина. Белоруссия. Литва. Учредительные документы. Изготовление. Практика награждений. Типы и разновидности. — Киев : Логос, 2011. — 438 с. — 750 прим. — ISBN 978-966-171-365-8.
* Знойдзена цешка з Пагоняй, якую выкарыстоўвалі слуцкія паўстанцы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дашкевіч.

**Ян Непамуцэн Дашкевіч-Кундзіч** (польск.: Jan Nepomucen Deszkiewicz-Kundzicz; 4 ці 7 ліпеня 1796 — 15 чэрвеня 1869) — каталіцкі святар, магістр тэалогіі Віленскага ўніверсітэта. Апроч таго, напісаў некалькі прац па граматыцы польскай мовы, якія, аднак, не мелі вартасці і былі раскрытыкаваныя ўжо сучаснікамі.

Біяграфія
---------

Сын Францішка і Марыі, пляменнік біскупа Тадэвуша Кундзіча, вікарнага епіскапа Трокаў. Каля 1830 года быў пробашчам у Ашмянах. Удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў. Пасля яго задушэння трапіў у Галіцыю, да лістапада 1833 года працаваў у бібліятэцы Асалінскіх (Асалінеум) у Львове. Пазней хаваўся ў Ланьцуце ў графа Альфрэда Патоцкага[pl], які ўзяў Кундзіча настаўнікам для сваіх дзяцей і бібліятэкарам. Менавіта там ён узяў прозвішча Дашкевіч.

З 1849 года сябра Навуковага таварыства ў Кракаве.

Пахаваны на муніцыпальных могілках у Ланьцуце.

Працуючы ў бібліятэцы Патоцкіх у Ланцуце, ён распачаў актыўную пісьменніцкую дзейнасць, асабліва ў вобласці польскай граматыкі. Працы: Дысертацыя пра польскую мову і яе граматыку (Львоў, 1843), Зборнік адказаў рэцэнзентам на граматыку польскай мовы (Львоў, 1853), Пра польскую арфаграфію (Кракаў, 1869). Гэтыя працы, поўныя фантастычных ідэй (напрыклад, аднаўленне падвойнага ліку ў польскай мове), не мелі рэальнай каштоўнасці і былі крытычна ацэнены сучаснікамі. Спрабаваў сябе таксама ў паэзіі і драматургіі (камедыя «Лелум»). Усе свае творы, выдадзеныя друку, а таксама рукапісы, ён перадаў у дар Ягелонскай бібліятэцы[pl], дзе яны знаходзяцца і дагэтуль.

Зноскі
------

1. ↑  Jan Nepomucen Deszkiewicz-Kundzicz // NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>
2. ↑  Jan Nepomucen Deszkiewicz // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>
3. ↑  *Dr. Constant v. Wurzbach* Deszkiewicz, Johann Nepomuk // *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*: *enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben* — Wien: 1856. — Т. 3. — S. 263.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q88650515'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q665807'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25856'></a>
4. 1 2 3 4   Праверана 30 жніўня 2022.

Літаратура
----------

* Żywot Jana Nepomucena Deszkiewicza-Kundzicza, rękopis, BJ 975 III, Inw. nr 2418.
* Polski Słownik Biograficzny, tom V, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1939—1946, s. 134.
* Czesław Jankowski, Powiat Oszmiański, Księgarnia G.Gebertner i spółka, Kraków 1897, cz. 2, s. 251.
**Кало́чынскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Калочын.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Холмецкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Рэчыцкага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Холмецкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Ян Лівэй** (кит. 杨利伟, піньінь Yáng Lìwěi; нар. 21 чэрвеня 1965) — касманаўт, першы касманаўт (тайканаўт) КНР.

Біяграфія
---------

Ян Лівэй нарадзіўся ў павеце Суйчжун гарадской акругі Хулудаа правінцыі Ляанін.

Маці Ян Лівэя — настаўніца, бацька — бухгалтар у калгасе. Ян Лівэй жанаты. Яго жонка Чжан Юймэй — афіцэр Народна-вызваленчай арміі Кітая. Яны маюць сына (8 гадоў).

Цікавыя факты
-------------

Хоць Ян Лівэй стаў першым касманаўтам КНР, ён не з’яўляецца першым этнічным кітайцам у космасе. Да яго, у 1985 годзе, падчас місіі STS-51B, у космасе пабываў амерыканец кітайскага паходжання (нарадзіўся ў Шанхаі) Тэйлар Ван[en]. Яшчэ раней, у 1968 годзе, у космасе пабываў выхадзец Ганконга амерыканскі астранаўт Уільям Андэрс, які здзейсніў палёт на «Апалоне-8», а ў 1985—1996 гадах 5 касмічных палётаў здзейсніла Шэнан Лусід, якая нарадзілася ў Шанхаі.

Імем Ян Лівэя быў названы астэроід — 21064 Янлівэй.

Зноскі
------

1. ↑  Yang Liwei // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

| Кітай Касманаўты Кітая |
| --- |
| 
* Ян Лівэй
* Фэй Цзюньлун
* Не Хайшэн
* Цзін Хайпэн
* Лю Бомін
* Чжай Чжыган
* Лю Ван
* Лю Ян
* Чжан Сяагуан
* Ван Япін
* Чэнь Дун

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 172065 · LCCN: n2010046132 · NLC: 000740067 · VIAF: 124575094 |
**Капская вобласць** (ад нідэрл.: Kaap — мыс Добрай Надзеі, да якога прымыкае вобласць) — своеасаблівая прыродная экасістэма Афрыкі, вядомая дзякуючы краявіднай разнастайнасці раслін-эндэмікаў (да 90 % выглядаў) і свайму размяшчэнню ў больш прахалоднай субтрапічнай зоне (з-за Бенгельскага цячэння) дзякуючы чаму вобласць стала адной з нямногіх зон інтэнсіўнай еўрапейскай пасяленчай каланізацыі (Капская калонія). У цяперашні час Капская вобласць цалкам уваходзіць у склад ПАР (Заходне-Капская правінцыя са сталіцай у горадзе Кейптаўн і Усходне-Капская правінцыя). Капская вобласць — самае маленькае з фларыстычных царстваў зямлі.

Капская вобласць ахоўваецца рознымі міжнароднымі праграмамі. У 1975 годзе рэгіён Дэ-Хуп увайшоў у спіс водна-балотных угоддзяў, якія ахоўваюцца Рамсарскай канвенцыяй, у 1998 годзе быў створаны біясферны рэзерват Когелберг, а ў 2004 годзе ахоўныя тэрыторыі Капскай фларыстычнай вобласці былі прылічаны да аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Характарыстыка
--------------

Займае пустынныя і паўпустынныя раёны з разнастайнымі ландшафтамі.

Вызначаецца вялікай фларыстычнай своеасаблівасцю. Сустракаецца каля 7000 відаў вышэйшых раслін, з якіх больш палавіны эндэмікі (прадстаўнікі 7 сямействаў: амарылісавыя, касачовыя, пратэйныя і іншыя). Найбольш характэрныя сямейства раслін — бабовыя, верасовыя, касачовыя, пратэйныя, складанакветныя і іншыя. Флора мае генетычныя сувязі з трапічнай Афрыкай, Міжземнамор’ем і шэрагам абласцей Паўднёвага паўшар’я, асабліва з Аўстралійскай біяграфічнай вобласцю.

Фауна адносна бедная. Некаторыя групы беспазваночных (напрыклад, перыпаты) з’яўляюцца рэліктамі.

З насякомых эндэмічныя жук-алень, некаторыя саранчовыя.

Сярод птушак эндэмічныя 15 родаў з 297.

Сярод 83 родаў млекакормячых 8 эндэмічных (віверы, некаторыя грызуны, даўгапяты, златакраты, трубказубы). Характэрныя жывёлы — антылопа скакун, бурая гіена, віверы, даўганогі, квага.

Зноскі
------

1. 1 2  *А. Л. Тахтаджян*. IV. Капское царство (руск.).  molbiol.ru Классическая и молекулярная биология. Архівавана з першакрыніцы 14 сакавіка 2012. Праверана 4 чэрвеня 2010.
2. ↑  Капские горы (руск.).  Экологический центр «Экосистема». Архівавана з першакрыніцы 15 лістапада 2010. Праверана 4 чэрвеня 2010.
3. ↑  Cape Floral Region Protected Areas (англ.).  ЮНЕСКО. Архівавана з першакрыніцы 14 сакавіка 2012. Праверана 4 чэрвеня 2010.
4. ↑  CAPE FLORAL REGION PROTECTED AREAS (англ.)(недаступная спасылка).  United Nations Enviroment Program. Архівавана з першакрыніцы 14 студзеня 2009. Праверана 4 чэрвеня 2010.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
**Кастр** (фр.: Castres, акс.: Castras) — горад у Францыі на рацэ Агу, цэнтр акругі ў дэпартаменце Тарн.

Насельніцтва — 42900 жыхароў (2006).

Гісторыя
--------

Дакладная дата заснавання горада невядома. Кастр утварыўся ля абацтва бенедыкцінцаў, якое, паводле легенды, было заснавана ў 647 годзе. Назва пайшла ад лацінскага *castrum* («*умацаванне*, *крэпасць*»). У XII стагоддзі горад стаў адным з цэнтраў у альбігойцаў. Альбігойскі крыжовы паход далучыў горад да Французскага каралеўства ў 1229 годзе, а ў 1317 годзе Папа Рымскі Іаан XXII заснаваў епархію, якая праіснавала да Вялікай Французскай рэвалюцыі. Цэнтрам епіскапства быў Кафедральны сабор Кастра. Пазней Кастр быў крэпасцю ў гугенотаў і кальвіністаў.

У пачатку XX стагоддзя Кастр быў цэнтрам па вытворчасці сукна, шоўка, баваўняных і ваўняных тканін. У горадзе пражывала больш за 20 тыс. чалавек. Сёння таксама развіты машынабудаванне і хімічная прамысловасць. Значную ролю ў эканоміцы горада адыгрывае і турызм.

Культура
--------

Акрамя Кафедральнага сабора, сярод славутасцей захавалася вежа старога абацтва ў раннім раманскім стылі. У горадзе размешчаны і музеі Гоі (адкрыты ў 1840 годзе) і Жарэса. Таксама ў Кастры маецца прыватны, але адкрыты для наведванняў батанічны сад плошчай 4 га.

З выхадцаў горада вядомыя такія асобы як сацыяліст Жан Жарэс, маршал Нікаля Жан дэ Дзьё Сульт, пісьменнік Ражэ Пейрэфіт і інш. Доўгі час у Кастры пражываў матэматык П’ер Ферма.

Транспарт
---------

Паміж Кастрам і горадам Мазамэ размешчаны аэрапорт Кастр-Мазамэ.

Спорт
-----

У 2007 годзе фініш дванаццатага этапу велагонкі Тур-дэ-Франс знаходзіўся ў Кастры.

Галерэя
-------

* Плошча Жана ЖарэсаПлошча Жана Жарэса
* Кафедральны сабор КастраКафедральны сабор Кастра
* Тэатр у КастрыТэатр у Кастры
* Рака АгуРака Агу

Зноскі
------

1. ↑  база даных аб французскіх камунах — Institut national de l'information géographique et forestière. Праверана 26 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1665102'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20894925'></a>
2. ↑  Castres — Notice Communale
3. ↑  The Guardian. Roger Peyrefitte
4. ↑  World Aero Data: LFCK **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 кастрычніка 2012. Праверана 17 жніўня 2011.
**Каўдылі́зм** (ад каўдылья ісп.: caudillo — «правадыр», афіцыйны тытул іспанскага дыктатара Франка) — рэжым асабістай улады дыктатараў у Іспаніі (да 1975 года) і шэрагу краін Лацінскай Амерыкі, які ўсталяваўся ў выніку ваеннага перавароту і абапіраецца непасрэдна на ваенную сілу.

Для каўдылізму характэрны ліквідацыя правоў і свабод, усталяванне прававога тэрору і рэпрэсій, прамыя расправы з палітычнымі праціўнікамі.

У лацінаамерыканскіх краінах, у прыватнасці, у былых іспанскіх калоніях, ваенныя перавароты, у выніку якіх да ўлады прыходзілі ваенныя дыктатары, вылічаюцца літаральна сотнямі.

Рэжымы каўдылья, як правіла, няўстойлівыя. Каўдылья хутка растрачваў свой палітычны аўтарытэт, сацыяльная апора яго ўлады няўмольна звужалася, а сам ён станавіўся ахвярай новай змовы.

Гл. таксама
-----------

* Іспанская фаланга
* Фашызм
* Ваенны пераварот у Чылі, 1973

Зноскі
------

1. ↑  Права Р.Ф
2. ↑  *Фостер У. З.* Очерк политической истории Америки. — М.: Издательство иностранной литературы, 1953.
3. ↑  *Под общ. ред. проф. Крашенинниковой Н. А. и проф. Жидкова О. А.* История государства и права зарубежных стран. Учебник для вузов. — М.: Издательская группа НОРМА-ИНФРА, 1998. Архівавана 22 лютага 2007.
Рагнарок. Малюнак Іаханеса Гертса
**Рагнарок** у скандынаўскай міфалогіі — апошняя бітва паміж багамі і пачварамі, падчас якой загіне існы свет.

Паводле вяшчунства, у дзень Рагнарока жахлівы воўк Фенрыр праглыне сонца, пагрузіўшы свет у цемру, а мора выйдзе з берагоў, калі з глыбінь выплыве сусветны змей Ёрмунганд. Да іх далучыцца і вогненны волат Сурт з палаючым мячом, які выпаліць зямлю, і валадарка замагільнага царства Хель, і падступны бог Локі разам з усімі інеістымі волатамі-ётунамі. Супраць іх выступяць усе асы на чале з Одзінам і ўсё эйнхерыі. Одзін сыдзецца ў бітве з Фенрырам і будзе ім забіты, Тор пазмагаецца са змеем Ёрмунгандам і заб’е яго, але і сам загіне ад яго яду. Пасля таго, як волат Сурт спаліць свет, ён адродзіцца зноў.

Вяшчунства аб Рагнароку зроблена мёртвай прадказальніцай Вельвай, якую адмыслова для гэтага на час ажывіў Одзін.

Гл. таксама
-----------

* Ragnarok — карэйская камп’ютарная MMORPG-гульня.
* Вусны пякельныя

Зноскі
------

1. ↑  Старажытнаскандынаўскае Ragnarøkr: ragna — родны склон ад regin — «уладары», «вялікія»; røk — «рок». Так, «Рагнарок» літаральна значыць «уладароў рок», па сэнсе — «рок багоў». Малодшая Эда ўвяла ва ўжытак хібны пераклад «захад» або «змярканне багоў» ад інш.-ісл. røkkr — «заход» (ім. Götterdämmerung — у прыватнасці, назва адной з опер Рыхарда Вагнера верагодна можна перакласці як «Згуба багоў».)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рагнарок

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Амелька.
**Мікалай Мікалаевіч Амелька** (22 лістапада 1914, Петраград — 27 чэрвеня 2007, Масква) — савецкі флатаводзец, адмірал (13 красавіка 1964), кандыдат ваенна-марскіх навук (1965), камандуючы Ціхаакіянскім флотам (1962—1969), начальнік супрацьлодачных сіл ВМФ (1969—1978), намеснік начальніка Генштаба ўзброеных сіл па ВМФ (1979—1986), дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 7-га і 8-га скліканняў, лаўрэат Ленінскай прэміі ў галіне навукі (17 красавіка 1980) за стварэнне спецыяльнай інфармацыйнай касмічнай сістэмы.

Біяграфія
---------

Па нацыянальнасці — беларус. У Ваенна-марскім флоце з 1931 года. У 1936 г. скончыў Ваенна-марское вучылішча імя М. В. Фрунзэ. З 1936 г. праходзіў службу на Балтыйскім флоце. быў камандзірам электранавігацыйнай групы, пам. камандзіра вучэбнага крэйсера. Удзельнік савецка-фінскай вайны 1939—1940 гг. У Вял. Айчынную. вайну — камандзір дывізіёна сеткавых загараджальных, кацерных тральшчыкаў, вартавых караблёў. У 1945—1949 гг. начальнік штаба брыгады тралення. У 1949—1952 гг. — Камандзір аховы воднага раёна базы. У 1952—1953 гг. начальнік штаба дывізіі аховы воднага раёна. У 1953—1956 гг. камандзір дывізіі аховы воднага раёна. Контр-адмірал з 31 мая 1954 года. У 1956 г. скончыў Ваен. акадэмію Генштаба. У 1956—1962 гг. — Начальнік штаба Ціхаакіянскага флоту. Віцэ-адмірал з 9 мая 1961 года. Камандуючы Ціхаакіянскім флотам (1962—1969), начальнік супрацьлодачных сіл ВМФ (1969—1978), намеснік начальніка Генштаба ўзброеных сіл па ВМФ (1979—1986). У 1986—1987 гг. — У Гр. ген. інспект. МА СССР. З лістапада 1987 года — у адстаўцы.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны:

* 3 Ордэнамі Леніна (1956, 1964, 1967),
* 3 ордэнамі Чырвонага Сцяга (1942, 1954, 1972),
* Ордэнам Нахімава I ступені (1981),
* Ордэнам Нахімава II ступені (1944),
* 2 ордэнамі Айчыннай вайны I ступені (1945, 1985),
* Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1979),
* 3 ордэнамі Чырвонай Зоркі (1943, 1946, 1963),
* замежнымі ордэнамі, медалямі.

Зноскі
------

1. ↑  Б. Д. Долготович «Адмиралы земли белорусской», Мн. «Беларусь», 2009, С.9-10
**Нуры Абу Сахмейн** (араб. نوريبو سهمين) — лівійскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Намінальны кіраўнік Лівійскай рэспублікі як старшыня ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса (з 25 чэрвеня 2013 года па 5 красавіка 2016). З’яўляўся буйной фігурай на ісламісцкім баку грамадзянскай вайны. Заснавальнік групоўкі «Аператыўны пакой рэвалюцыянераў Лівіі» (Палата прадстаўнікоў Лівіі лічыць гэтую арганізацыю тэрарыстычнай). Паведамляецца, што будучы старшынёй Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Нуры Абу Сахмейн сфальсіфікаваў яго працу.

Нуры Абу Сахмейн — першы этнічны бербер, які кіраваў Лівіяй, з часоў Трыпалітанскай Рэспублікі.
**Deponia** (з англ. — «Дэпанія») — прыгодніцкі point-and-click квэст, распрацаваны кампаніяй Daedalic Entertainment. У ролі выдаўца выступіла Lace Mamba Global. Гульня апавядае пра прыгоды няўдачлівага вынаходніка Руфуса, які марыць пакінуць сваю родную планету-сметніцу Дэпанію. Аднойчы ў няго атрымліваецца забрацца на аргананскі крэйсер, дзе ён сустракае элізіянку — дзяўчыну па імені Гол. Была выпушчана 17 студзеня 2012 года ў Германіі, 29 чэрвеня — ў Англіі.

Гульнявы працэс
---------------

Геймплэй ва ўсім варта канонам жанра графічнага квэста — класічнае кіраванне point-and-click, інвентар (два варыянты выкарыстання — па націску на адпаведную абразок або па руху колца мышы) і высвечваецца па клавішы «Прабел» актыўныя прадметы.

Пасля кожнага акта гульні бард, падыгрываючы на дзіўным інструменце, спявае куплет пра тое, што здарылася ў акце. Гэтую песню — паводле слова-рэфрэнам яе назвалі «Huzzah» («Ура», «Гуза», «Гузя») — працягнулі ў астатніх гульнях аб Дэпаніі (толькі ў *Deponia Doomsday* чамусьці ўсяго адзін куплет).

Зноскі
------

1. ↑  Steam — 2003. Праверана 24 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q337535'></a>
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Steam — 2003. Праверана 30 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q337535'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · Metacritic · Behind The Voice Actors · GameFAQs · MobyGames |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 167613920 |
**«Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна»** (польск.: Lizdejko na gruzach świątyni Peruna) — карціна Казіміра Альхімовіча, напісаная ў 1876 годзе. Створана паводле гістарычнай аповесці «Паята, дачка Ліздзейкі» (польск.: Pojata, córka Lezdejki), якая была напісана Феліксам Бернатовічам  (польск.) (бел. у 1826 г. але не мела такога шырокага грамадскага рэзанансу, як жывапісны твор. Палатно ўпершыню было выстаўлена ў 1876 годзе ў парыжскім салоне і мела вялікі поспех.

Апісанне
--------

У аснову карціны была пакладзена легенда пра час, калі Ягайла пачаў сілай уводзіць хрысціянства на землях Літвы, знішчаючы язычніцкія ахвярнікі. На палатне паказаны самы складаны момант у жыцці вярхоўнага жраца Ліздзейкі — руйнавання храма Перуна. У цэнтры кампазіцыі постаць мудрага і велічнага старца ў доўгім адзенні, якая ўспрымаецца як сімвал болю, роспачы. Прыгажуня-дачка ўвасабляе светлыя пачаткі жыцця і надзеі. Іх чыстыя гарманічныя вобразы складаюць рамантычныя кантраст з руінамі храма, таемна-змрочным свяшчэнным дубовым гаем навокал.

К. Альхімовіч у сваім палатне ўздымаецца ды шырокага мастацкага абагульнення, паказваючы не толькі асабістую трагедыю чалавека, але пераломныя змены ў жыцці цэлага народа.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Марына Загідуліна.* Казімір Альхімовіч як ілюстратар польскіх пісьменнікаў // *Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.)*. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2001. — ISBN 985-6638-35-6. Архівавана з першакрыніцы 7 кастрычніка 2008.
**Эль-Халанія** (араб.  الحلانية‎‎) — найбуйнейшы востраў архіпелага Курыя-Мурыя ў Аравійскім моры каля ўзбярэжжа Амана. Плошча сушы - 56 км². Насельніцтва (2014 г.) - каля 150 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Большую частку паверхні займаюць горы. Найвышэйшы пік дасягае 495 м. Клімат трапічны спякотны. Улетку мусонныя дажджы прыносяць вільгаць, дзякуючы чаму ў гарах сустракаюцца расліны, характэрныя для саванны. На ўзбярэжжы значна больш суха. Фаўна Эль-Халаніі славіцца птушкамі і чарапахамі.

Гісторыя
--------

У старажытнасці востраў Эль-Халанія быў населены семіцкім народам *джыбалі*, які актыўна займаўся мараходствам. У пачатку XIX ст. мясцовае насельніцтва амаль знікла з-за пірацтва. У 1856 г. султан Маската перадаў востраў і ўвесь архіпелаг Курыя-Мурыя ў карыстанне Вялікабрытаніі. У 1967 г. вернуты Аману.

Спасылкі
--------

* Isole Al Hillaniyat Архівавана 7 сакавіка 2016.
* Miranda Morris, The pre-literate, non-Arabic languages of Oman and Yemen Архівавана 8 сакавіка 2015.
* NATURAL WONDERS OF OMAN Архівавана 27 лістапада 2015.
**Павел Аляксандравіч Куліжнікаў** (руск.: Па́вел Алекса́ндрович Кули́жников; нар. 20 красавіка 1994, Варкута, Рэспубліка Комі) — расійскі канькабежац, трохразовы чэмпіён свету ў спрынтарскім мнагаборстве, пяціразовы чэмпіён свету на асобных дыстанцыях. Уладальнік Кубка свету 2015 года па канькабежным спорце ў агульным заліку і 2 малых глобусаў на дыстанцыях 500 і 1000 м. Стаў першым у гісторыі расіянінам, які выйграў вялікі Крыштальны глобус у каньках. З 14 лістапада 2015 г. з’яўляецца сусветным рэкардсменам у бегу на 500 м (спачатку вынік быў 34,00 с. затым 20 лістапада абнавіў уласны рэкорд — 33,98 с.). У фінале Кубка свету 9 сакавіка 2019 года спачатку Тацуя Сінама прабег 33,835 с. аднак пазней Куліжнікаў устанавіў новы сусветны рэкорд 33,616 с. 16 лютага 2020 года Павел устанавіў сусветны рэкорд на дыстанцыі 1000 м (1:05,69) і стаў першым чалавекам, які выбег з 1 хвіліны 6 секунд.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Speedskatingbase.eu · SpeedSkatingNews.info · SpeedskatingResults.com · SpeedSkatingStats · TheSports.org · TheSports.org · Спартыўная Расія |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | GTAA: 240303 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брэйгель.

**Амброзіус Брэйгель** (нідэрл. Ambrosius Brueghel; 10 жніўня 1617, Антверпен — 9 лютага 1675, там жа) — фламандскі мастак, вядомы пейзажамі і нацюрмортамі. Сын Яна Брэйгеля Старэйшага, брат Яна Брэйгеля Малодшага.

Біяграфія і творчасць
---------------------

Амброзіус Брэйгель нарадзіўся каля 10 жніўня 1617 года ў Антверпене. Ён быў пятым дзіцем Яна Брэйгеля Старэйшага, якія нарадзіліся ў шлюбе з яго другой жонкай Катарынай ван Марыенбург. Жывапісу вучыўся ў старэйшага брата Яна, сына Яна Брэйгеля Старэйшага і яго першай жонкі Ізабелы дэ Ёдэ.

У 1645 годзе Амброзіус Брэйгель стаў членам антверпенскай Гільдыі Святога Лукі; пасля ён неаднаразова (у 1653, 1665, 1671 і 1673 гадах) абіраўся яе дэканам. Тады ж, каля 1645 года, ён далучыўся да рытарычнага гуртка De Violieren. У 1649 годзе ажаніўся з Ганнай Кларай Трыест; у гэтым шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей.

У 1650-х гадах Амброзіус адправіўся да брата Яна ў Парыж, дзе прабыў з 1657 па 1662 год. У 1663 годзе, вярнуўшыся ў Антверпен, ён стаў выкладчыкам Акадэміі мастацтваў, заснаванай мужам яго сястры Ганны, Давідам Тэнірсам Малодшым.

Амброзіус Брэйгель памёр у Антвэрпэне 9 лютага 1675 года.

Зноскі
------

1. ↑  Ambrosius Brueghel<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. ↑  Ambrosius Brueghel // ECARTICO Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24694883'></a>
3. ↑  Ambrosius Brueghel // *Benezit Dictionary of Artists* — OUP, 2017. — ISBN 978-0-19-977378-7 — doi:10.1093/BENZ/9780199773787.ARTICLE.B00027545<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104011960'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
4. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists · ECARTICO · ECARTICO |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 149655096 · BPN: 49211662 · GND: 121859126 · ISNI: 0000 0000 6661 8533 · VIAF: 37188287 · ULAN: 500007956 |

 |