| Пра тое як выкарыстоўваць гэты шаблон гл. Абмеркаванне шаблону:Штучная мова |
| --- |
| Саманазва:
  | Quenya, Quendya |
| Створаны:
  | Дж. Р. Р. Толкін |
| Катэгорыя:
  | штучныя мовы* выдуманыя мовы
	+ квэнья
 |
| Моўныя коды |
| ISO 639-1: | — |
| ISO 639-2: | — |
| ISO/DIS 639-3: | — |
| Штучныя мовы |

Першыя строчкі плача Namáriё запісаныя тэнвар і лацінскім алфавітам.
**Квэ́нья** (*Quenya*) — выдуманая мова, распрацаваная Дж. Р. Р. Толкінам. У легендарыуме з’яўляецца адной з эльфійскіх моў — мову нолдар і ваньяр.
Слова *квэнья* перакладаецца як «гутарка, мова» ці супрацьпастаўляючыся іншым мовам «эльфійская гутарка, эльфійская мова».

Знешняя гісторыя
----------------

Працаваць над гэтай мовай Толкін пачаў у 1915 годзе. Асновай для стварэння гэтай мовы стала фінская мова; акрамя гэтага Толкін часткова пазычыў фанетыку і арфаграфію лацінскай і грэчаскай моў. Назва мовы магчыма ўзнікла пад уплывам назвы блізкага да фінскай мовы квэн, распаўсюджанага ў гістарычнай вобласці Квэнландыя (Каянская зямля) ў паўночнай Скандынавіі
Толкін прысвяціў шмат увагі канструяванню мовы. Граматыка квэнья была перагледжана чатыры разы да таго, як набыла канчатковую форму. У той жа час, лексіка заставалася адносна стабільнай на працягу ўсяго працэса стварэння.
Паралельна з распрацоўкай мовы квэнья Толкін апісваў народ, які гаварыў на гэтай мове — Эльдар ці эльфаў, і таксама гісторыю, краіну і свет, у якім яны маглі б на ёй гаварыць (Міжзем’е). Вынаходніцтва мовы паўплывала на стварэнне трылогіі «Уладар пярсцёнкаў», якая стала класічным творам жанра фэнтэзі.
У час, калі адбываліся падзеі, апісаныя ў «Уладары пярсцёнкаў», квэнья выйшла з паўсядзённага ўжытку і заняла ў культуры Міжзем’я тое ж месца, што і латынь у сярэдневяковай еўрапейскай культуры. Невыпадкова сам Толкін часта называў квэнья «эльфійскай латынню». Асноўнай мовай зносін эльфаў стаў сіндарын.
У абедзвюх эльфійскіх мовах дзве сістэмы пісьменства — рунічная Кірт і алфавітная Тэнгвар. Дзеля транслітарацыі тэкстаў на квэнья і сіндарыне часта ўжываецца лацінскі алфавіт. Напрыклад: «Sin macil Elesarwa» — «Гэта меч Элесара (Арагорна)».
На гэты час на квэнья выдаецца некалькі часопісаў. Таксама ў Вялікабрытаніі і ЗША абаронена некалькі дысертацый па граматыцы гэтай мовы.
У 2004 годзе, пасля выхаду на экраны апошняй серыі кінафільма «Уладар пярсцёнкаў», значна павялічылася цікавасць да эльфійскіх моў. Напрыклад, у Вялікабрытаніі ў мужчынскай школе Бірмінгема «Тэрверс-Грын» (*«Turvers Green Boys» Technology College in Birmingam*) упершыню ў свеце вучням пачалі афіцыйна выкладаць эльфійскую мову.
Большасць з карыстальнікаў эльфійскіх моў з’яўляюцца пріхільнікамі твораў Толкіна — талкіністамі, дакладная іх колькасць не паддаецца ўліку.

Унутраная гісторыя
------------------

### Старажытны квэнья

Квэнья ў сваёй старой форме, запісанай сараці Руміла, быў вядомы пад назвай *стары* ці *старажытны квэнья* (Yára-Quenya). Ён уяўляў з сабе мову, якая развілася з *агульнай эльфійскай* — мовы эльдар.
Акрамя эльфаў, квэнья карысталіся Валар. Вядома, што эльфы запазычылі ў квэнья частку словаў з валарына. Гэта больш адзначаецца ў дыялекце ваньяр, чым у нолдар.

### Пармаквеста і тарквеста

У штодзённых гутарках эльфаў Валінора ўжывалася т. зв. *тарквеста* (*Tarquesta*), а ў навуцы і падчас правядзення разнастайных цырымоній — *пармаквеста* (*Parmaquesta*). Пры гэтым нолдар і ваньяр гаварылі на двух падобных дыялектах *тарквесты* — *налдарын* і *ваньярын*.

### Ваньярын

Дыялект квэнья, на якім гаварылі ваньяр. На яго больш паўплываў валарын, што пацвяржае большая, чым у налдарыне, колькасць запазычанняў. Сам квэнья на гэтым дыялекце меў назву **квэндзя**.

### Тэлерын

Тэлеры, якія прыбылі ў Эльдамар, размаўлялі на мове, падобнай на квэнья, таму некаторыя эльфы лічылі тэлерын адным з яе дыялектаў. Самі тэлеры не падтрымлівалі гэты пункт гледжання.

### Квэнья выгнаннікаў

Мова тых нолдар, якія вярнуліся ў Белерыянд. Узнікла пасля забароны Цінгала і прыняцця нолдар у якасці асноўнай мовы для зносін з іншымі эльфамі сіндарына. Квэнья выгнаннікаў у нечым адрозніваецца ад квэнья Амана дзякуючы запазычванню некаторых сіндарынскіх словаў. Адрозненні назіраліся таксама і ў вымаўленні асобных гукаў.

### Выкарыстоўванне квэнья іншымі народамі

На квэнья гутарылі таксама ў Нуменары, таксама ў Гондары і Арноры. Падчас Трэцяй эпохі квэнья захаваў той жа статус, што і лацінская мова ў Еўропе.

Фаналогія
---------

Вымаўленне гукаў квэнья і звесткі аб позняй фаналогіі мовы апісаныя ў дадатку Е рамана «Уладар пярсцёнкаў» і нарысе «Outline of Phonology» апублікаваным у часопісе «Parma Eldamberon». Падчас стварэння мовы Толкін імкнуўся наблізіць фаналогію да лацінскай.

Граматыка
---------

Склоны квэнья

* Намінатыў (Назоўны)
* Генітыў (Родны)
* Пасесіў (Прыцяжальны)
* Датыў (Давальны)
* Акузатыў (Вінавальны)
* Лакатыў (Месны)
* Алатыў (Уваходна-месны)
* Аблатыў (Выходна-месны)
* Інструментатыў (Творны)
* «Эльфінітыў», «Загадкавы Склон» — верагодней за ўсё з’яўляецца разнавіднасцю меснага склона абстрактнага выгляду, накшалт fёas — у душы.

Лікі

* Адзіночны лік — вызначае адну рэч
* Парны лік — вызначае непадзельную пару рэчаў, напрыклад «рукі». Яшчэ адзін характэрны прыклад — у квэнья пра лепшых сяброў гавораць «meldu» — гэта значыць «пара сяброў». Гэта паказвае, наколькі яны блізкія.
* Множны лік — вызначае некалькі рэчаў.
* Зборны лік — вызначае непадзельную групу рэчаў, напрыклад «народ», ці вызначаную групу рэчаў, калі выкарыстоўваецца з вызначаным артыклем.

### Назоўнікі

Назоўнікі падзяляюцца на тры склоны, але ёсць шмат выключэнняў звязаных з этымалогіяй словаў.

### Прыметнікі

### Дзеясловы

У квэнья нолдар-выгнаннікаў ёсць два спражэнні дзеясловаў: першасныя (заканчваюцца ў аснове на зычны) і вытворныя (заканчваюцца ў аснове на галосны), таксама ёсць вялікая колькасць дзеясловаў-«выключэнняў», зразумець спражэнне якіх магчыма толькі звярнуўшыся да іх этымалогіі, ці проста запомніць.

### Прыназоўнікі

### Займеннікі

Пісьменства
-----------

Тэнгвар. У «знешнім» квэнья часцей выкарыстоўваецца лацінскі алфавіт, паводле сваіх правілаў, адлюстроўваючы тэнгвар, але таксама і са знакамітымі «дзвюма кропкамі», звычайна над канцавым ці падзяляльным **e** але не толькі.

Гл. таксама
-----------

* Эльфійскія мовы Міжзем’я

Зноскі
------

1. ↑  DuBois, Tom; Mellor, Skott (2002). "Nordic roots of Tolkien's midle earth, The". *Scandinavian Review* (The Amerikan-Scamdinavian Foundation) (Summer). ISSN 0098-857X. . (недаступная спасылка)
2. ↑  *Вяртанне караля*, Дадатак Е, «Аб эльфах»
3. ↑  *Parkinson, Justin*. Do you speac Elf? (англ.) (4 марта 2004). Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2016. Праверана 20 июля 2008.

Спасылкі
--------

* Quenya — the Ancient Tongue(недаступная спасылка)
* Квэнья — старажытная мова
* Гаворым па эльфийску

| ⛭Мовы Міжзем'я |
| --- |
| Мовы эльфаў | Аварын ·  Квэнья ·  Нандарын ·  Сіндарын ·  Тэлерын |
| Мовы людзей | Адунаік ·  Вестран ·  Роханская мова ·  Таліска |
| Іншыя | Валарын ·  Кхуздул ·  Чорная мова ·  Мова энтаў |

| ⛭Штучныя мовы (спіс) |
| --- |
| Натуральная мова • Штучная мова • Планавая мова • Сацыялізаваная мова • Міжнародныя дапаможныя мовы • Апрыёрная мова • Апастэрыёрная мова • Гіпасхематычныя мовы • Гіперсхематычныя мовы • Універсальная мова • Схематызм*Інтэрлінгвістыка* |
| Планавыя | ад’юванта • акцыдэнталь • Бэйсік-інгліш • будзінас • глоса • інтэрглоса • інтэрлінгва • космас • лаціна-сінэ-флексіонэ • lingua catolica • лінгва франка нова • міжславянская мова • раманід • словіа • універсалглот • універсаль • унітарыё • уропі • folkspraak |
| Выдуманыя | баронн • Brithenig • вавілон 17 • венэдык • ларымін • надсат • навамоўе • speedtalk • Старэйшая Мова |
| Філасофскіяі лагічныя | AUI • ыфкуіл • лінкас • лаглан • ложбан • такіпона • сона |
| Планавыя | ро • сальрэсоль • эльюндзі |
| Выдуманыя | аварын • адунаік • валарын • вестран • гаа'улдская • квэнья • клінган • кхуздул • на’ві • рамерыйскія • роханская·сіндарын • таліска • тэлерын · чорная мова • Мова Эльдараў |
| Іерагліфічныя | локас • Злэнга • бліс |
| Планавыя | валапюк • Lingua Ignota • іда • нэа • неўтраль • навіяль • АМО • эсперанціда • (прота-)эсперанта |
| Выдуманыя | Атлантыйская мова • Боская мова • чатлана-пацакская |
| Персоны | 
Дж. К. Браўн •
Э. дэ Валь •
А. М. Волкаў •
О. Есперсен •
Л. Заменгоф •
А. Кірхгоф •
Дж. Кіхада •
А. В. Колегаў •
Ю. Крыжаніч •
С. Ланг •
Ч. К. Огдэн •
М. Окранд •
Ота Юкіо •
Дж. Пеана •
Ж. Піро •
Дж. Салманазар •
А. Сапкоўскі •
А. Сірайт •
Ж. Сюдр •
Дж. Р. Р. Толкін •
П. Фромер •
Хільдэгарда Бінгенская •
М. Шлеер • Н. В. Юшманаў |
| Арганізацыі | Акадэмія валапюка • Акадэмія інтэрлінгвы • Акадэмія эсперанта • Інстытут клінгана • Інстытут лаглана |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 16991324g · LCCN: sh99004393 |