**Локаць** — адна з найбольш часта ўжывальных мер даўжыні тканіны («...сукна попу чорного, доброго локоть десять давать мають»), зямлі («...пастьвити на 30 лакотъ обаполъ дорогы»), некаторых прадметаў («Тамъ же нашли есмо... скрыню меншую зеленую, удолжки было локтя»).

Гэта мера ўжывалася як апасродкаваны сродак (вызначэнне колькасці аднаго тавару або рэчыва праз колькасць другога, з якім нярэдка прыходзіцца сустракацца ў помніках) вызначэння колькасці нітак: «пражи съ кроснами узяли локоть тридцать, у клубкахъ пражи было локоть тридцать»

Слова «локоть» у старабеларускай мове ўжывалася таксама з агульным, радавым значэннем «сістэма адзінак вымярэння даўжыні» ў адносінах да відавога «адзінка вымярэння»: «Такежъ и въ вҍсы Витебскіи а ни въ локоть нам не вступоватися, а коли который Витблянинъ въ вҍсҍхъ поступилъ або въ локти, ино Витбляномъ самимъ казнити по своему праву»; «варуемъ, што иж врад кгродскии тамошнии... в локти ваги ятки меры местские вступоватсе не будет...». Утварэнне такога значэння звязана з тым, што «локоть» быў асноўнай адзінкай у сістэме мер Вялікага Княства Літоўскага. Даўжыня гэтай адзінкі, паводле пастановы сойма 1766 г. — 0,6496 м1.

Семантычныя змены слова локоть даволі выразныя і празрыстыя і не складаюць цяжкасці ў іх вызначэнні. Гэта слова з першапачатковым значэннем «месца злучэння плечавой мі локцевай касцей» адносіцца да праславянскіх (\*olkъt). У далейшым яно набыло значэнне «даўжыня рукі ад пальцаў да локцевай косці», а потым «адзінка вымярэння», бо гэта частка рукі была адной з першых мерак. З першапачатковым значэннем гэта слова ўжываецца ў балгарскай, лужыцкай, польскай, рускай, сербахарвацкай, славацкай, славенскай, украінскай і чэшскай мовах, а з метрычным — польскай, рускай, сербскай, украінскай, чэшскай. Характэрна, што словы, якія абазначалі локцевую косць, мелі метрычнае значэнне ў неславянскіх мовах — нямецкай, аўстрыйскай, англійскай, лацінскай, ісландскай, партугальскай і інш.

Слова «локаць» ужывалася ў беларускай мове ва ўсе гістарычныя перыяды са значэннем меры і не страціла яго ў наш час. Праўда, назіранні паказваюць, што з такім значэннем яно выходзіць з актыўнага ўжывання, хоць актыўнасць ужывання з першапачатковым значэннем не зніжаецца: «Лабановіч пераступіў высокі, амаль на локаць, парог і спыніўся каля дзвярэй»; «Яна была ў сярэдневяковай жаночай вопратцы: сукня, на якую пайшло пяцьдзесят локцяў залацістага аршанскага атласу...»; «Локцямі раней палатно мералі, бо мэтры не было»; Яно трапляецца ў загадках і прыказках, запісаных І. Насовічам: «Семья душъ триста и богата, да всего два локци хата — Улей пчел»; «Самъ съ кокоць, борода зъ локоць — Насмешка над малорослым стариком».

У старабеларускай мове ўжываўся прыметнік «локцевы» — на локаць даўжынёй, які ўтварыўся ад назоўніка «локоть» з метрычным значэннем, і назоўнік «полоктщына» — плата за гандаль у горадзе: «Сарветки две локцевыхъ»; «Отъ ряду соленого полокотщыны... дошло намъ... грошей... золотыхъ четырнадцать».

Зноскі
------

1. ↑  Акты, издаваемые Комиссией, высочайше учрежденной для разбора древних актов в Вильне: [в 39 т.]. Т. 11: Акты Главного литовского трибунала, 1398—1749 гг. / [предисловие К. Снитко]. — Вильна: Типография А. К. Киркора, 1880. — XLI, 545, 69 с. — С. 7
2. ↑  1347. Статут польского короля Казимира III, данный в Вислице // Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией: [в 5 т.]. Т. 1: 1340—1506. — Санкт-Петербург: в Типографии Э. Праца, 1846. — 419 с. разд. паг. — С. 19.
3. ↑  Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси, издаваемый при Управлении Виленского учебного округа: [в 14 т.]. Т. 4: документы 1508―1612 гг. / [предисловие П. Гильтебрандта]. — Вильна: Печатня А. Сыркина, 1867. — XIII, 364 с. — С. 225.
4. ↑  Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси, издаваемый при Управлении Виленского учебного округа: [в 14 т.]. Т. 1: документы 1406—1800 гг. / [сост.: П. Гильтебрандт, Ф. Елеонский, А. Миротворцев]. — Вильна: Печатня А. Сыркина, 1867. — X, 409 с. — С. 181.
5. ↑  Витебская старина: [в 5 т.]. Т. 1: с приложениями и рисунками в тексте / составил и издал А. Сапунов. — Витебск, 1883. — XXII, 668 с. [55] л. ил. факсим. — С. 35.
6. ↑  Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам = Zbiór dawnych dyplomatow i aktow miast Mińskiej gubernii, prawosŀawnych monasterów, cerkwi i w róznych sprawach. — Мн.: в Губернской типографии, 1848. — [2], XLVIII, 402 с. — С. 63.
7. ↑  Гольдштейн, С. Польско-литовские древности: Лекции, читанные в Императорском Археологическом институте. — Санкт-Петербург: Тип. П. П. Сойкина, 1913. — [4], 229 с. — С. 13.
8. ↑  Фасмер, М. Этимологический словарь русского языка / Перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева; Под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина. Т. 2: (Е—Муж). — М.: Прогресс, 1967. — 671 с. — С. 514.
9. ↑  Петрушевский, Ф. И. Общая метрология: В 2 ч. / Сост. Ф. И. Петрушевским и удостоенная Императорской академией наук Демидовской премии. Ч. 1—2 в одном переплете. — СПб.: Тип. Э. Праца, 1849.
10. ↑  Колас, Я. Збор твораў: у 12 т. / Якуб Колас; [рэдкал.: В. Барысенка і інш.; аўтар уступ. арт. П. Броўка; АН БССР, Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы]. Т. 9: Трылогія «На ростанях» / [рэд. Ю. Пшыркоў; падрыхт. тэкстаў і камент. І. Крэнь і К. Піліповіч]. — Мн.: Дзяржвыд БССР, 1963. — 744, [2] с. [9] л. іл. — С. 603.
11. ↑  Караткевіч, У. Дзікае паляванне караля Стаха // Маладосць. — 1964. — № 10. — С. 54.
12. ↑  Морач, Матэрыялы картатэкі дыялекталагічных экспедыцый Мінскага педінстытута імя А. М. Горкага.
13. ↑  ОРЯС. — С. 202.
14. ↑  Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске и изданные под редакцией архивариуса сего архива Созонова: [в 32 вып.]. Вып. 1: [Приходо-расходные книги г. Могилева за 1679―1681 гг.; Акты, извлеченные из книг Витебского земского суда за 1593―1626 гг.]. — Витебск: Типография Губернского правления, 1871. — LV, 374, [3] с. — С. 46.
15. ↑  Там жа. — С. 12

Літаратура
----------

* Скурат, К. У. Даўнія беларускія меры: (лексічны аналіз) / К. У. Скурат; [рэд.: М. А. Жыдовіч, А. І. Жураўскі]; АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1974. — 190, [1] с.