recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Просты чорны сарафан **Сарафан** — народная руская жаночая вопратка. Сукенка, часцей за ўсё без рукавоў. Сарафаны адрозніваліся па тканіне і крою. Сарафаны насіліся ў цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Слова сарафан запазычана з іранскіх моў.

У Расіі сарафаны насілі з XIX стагоддзя сялянкі з цэнтральных і паўночных абласцях і Паволжа.

Літаратура
----------

* Сарафан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 178. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мурашка.
**Дзяніс Мурашка** (?-пасля 1671) — кіраўнік сялянскага вызваленчага руху ў Беларусі, наказны беларускі палкоўнік.

Праўдападобна, да вайны казачыў ва Украіне, а ў 1654 годзе вярнуўся ў Беларусь як казацкі сотнік аднаго з палкоў Івана Залатарэнкі. Інспіраваў сялянскія паўстанні, а затым і кіраваў імі. З восені 1656 года меў рэзідэнцыю ў Ігумене, а ўлетку 1657 года перайшоў у Камень. Казацка-сялянскае войска Мурашкі кантралявала Менскі і Ашмянскі паветы, рабіла рэйды на маёнткі прысяжнай шляхты Наваградчыны. У верасні 1658 года Мурашка адкрыта перайшоў на бок Рэчы Паспалітай і вёў барацьбу супраць царскіх ваяводаў супольна з Нячаем і Аскіркам. За ратныя заслугі перад Айчынай атрымаў шляхецтва і маёнткі ў Віцебскім ваяводстве.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Туркоў.

**Дзяніс Ільіч Туркоў** (1904—1943) — старшыня Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Дзяніс Туркоў нарадзіўся 23 жніўня 1904 года ў вёсцы Броўкіна (цяпер — Вяземскі раён Смаленскай вобласці). Пасля заканчэння чатырох класаў школы працаваў брыгадзірам цесляроў. У 1926—1929 гадах служыў у Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, скончыў палкавую школу. У чэрвені 1941 года Туркоў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. Са жніўня таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. У баях быў паранены.

Да верасня 1943 года гвардыі старшына Дзяніс Туркоў быў памочнікам камандзіра сапёрнага ўзвода 221-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро. У канцы верасня 1943 года Туркоў арганізаваў працу па зборы переправочных сродкаў — плытоў, лодак, парома. У час пераправы праз Днепр у раёне вёскі Галкі Брагінскага раёна Гомельскай вобласці Беларускай ССР Туркоў замяніў сабой выбылага са строю камандзіра ўзвода і паспяхова дастаўляў на плацдарм на заходнім беразе ракі падмацаванне і боепрыпасы, эвакуіраваў параненых. 28 верасня 1943 года ён загінуў у баі. Пахаваны ў брацкай магіле у вёсцы Неданчычы Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украіны.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» гвардыі старшына Дзяніс Туркоў пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнам Леніна і шэрагам медалёў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Дзяніс Ільіч Туркоў на сайце «Героі краіны»
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
**Дзяніс Мікалаевіч Гуцко** (руск.: Денис Николаевич Гуцко; нар. 1969, Тбілісі) — рускі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1969 годзе ў Тбілісі. У Тбілісі скончыў сярэднюю школу.

У 1987 годзе пераехаў у Растоў-на-Доне. Скончыў геолага-геаграфічны факультэт Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Экалогія і прыкладная геахімія». Служыў у Савецкай арміі.

Удзельнік Форуму маладых пісьменнікаў Расіі (Масква-Ліпкі, 2001, 2002, 2003). Стыпендыят Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі па выніках другога Форуму.

У цяперашні час жыве ў Растове-на-Доне.

Творчасць
---------

У 2000 годзе ў дадатку да газеты «Литературная газета» «ЛГ — Юг России» апублікаваў апавяданне «Прыручаны леў». У 2002 годзе ў часопісе «Знамя» было апублікавана апавяданне «Апсны абукет» (у перакладзе з абхазскай мовы — Букет Абхазіі). Творы друкаваліся у часопісах «Дружба народов» і «Волга».

У 2005 годзе раман «Без шляхі-следу» быў выдадзены ў складзе дылогіі «Рускамоўны», якая аб’яднала раман з аповесцю «Там, пры рэках Вавілона».

Бібліяграфія
------------

* Русскоговорящий. — М.: Вагриус, 2005. — 352 с. — ISBN 5-98264-009-3, 5-9697-0249-8.
* Русскоговорящий. — М.: Вагриус, 2006. — 352 с. — ISBN 978-5-9697-0445-9, 5-9697-0249-8.
* Покемонов день. — М.: Время, 2007. — 320 с. — ISBN 978-5-9691-0250-7.
* Домик в Армагеддоне. Роман. — М.: АСТ; Астрель, 2009. — 224 с. — ISBN 978-5-17-057405-6, 978-5-271-22754-7.
* Русскоговорящий. — СПб: Златоуст, 2012. — 160 с. — ISBN 978-5-86547-627-6.
* Большие и маленькие. — М.: Рипол-классик, 2017. — 428 с. — ISBN 978-5-386-09845-2

Узнагароды
----------

* прэмія «Рускі Букер» (2005) за раман «Без шляху-следу».

Зноскі
------

1. ↑  Один в премиальном поле. «Букера» присудили вопреки мнению председателя жюри Василия Аксенова
**Домік Чэхава** — дзяржаўны мемарыяльны музей, знаходзіцца ў Таганрогу ў невялікім флігелі (вул. Чэхава, 69), у якім нарадзіўся А. П. Чэхаў.

Гісторыя
--------

Пабудова флігеля адносіцца да 1850 года. Пабудаваны з глінабітнай цэглы, атынкаваны, выбелены. Плошча будынка складае 30,5 м². Змесцаваны на тэрыторыі былога домаўласніцтва таганрогскага купца А. Д. Гнутава. У тыя часы тут знаходзіліся 3 невялікія флігелі, карэтная адрына і дзяржбудынкі. Купец 3 гільдыі П. Е. Чэхаў жыў з сям'ёй у гэтым флігелі з канца 1859 па сакавік 1861 года. Па ўсёй бачнасці, Паўла Ягоравіча Чэхава прыцягнуў да гэтага флігеля сходны кошт за арэнду, а таксама — блізкасць да Пятроўскай плошчы, дзе яму прыналежала бакалейная крама. Менавіта тут 29 студзеня 1860 года нарадзіўся трэці сын Чэхавых, Антон, будучы вялікі пісьменнік.

Гісторыя стварэння музея
------------------------

Да пяцідзесяцігоддзя з дня нараджэння Чэхава, у 1910 годзе, па ініцыятыве Я. М. Гаршына, брата вядомага пісьменніка, на сцяне будынка з'явілася мемарыяльная дошка. Гаршын жа быў ініцыятарам стварэння ў хатцы пастаяннага музея.

У студзені 1910 года М. М. Андрэеў-Туркін дакладаў на пасяджэнні Чэхаўскага гуртка, што горад вырашыў пачакаць з купляй з прычыны надмерна высокай цаны, пытанай уладальніцай сп. Каваленка. Па ацэнцы горада месца гэта каштавала 4500-5000 рублёў, а Каваленка запытвала 10000 рублёў.

Рашэнне пра куплю быў прынята ў 1916 годзе, але потам яшчэ цэлых чатыры гады, лічачыся на гарадскім балансе як будучы музей, будынак здаваўся для жыцця прыватных асоб.

У 1921 годзе над спусцелым флігелем на грамадскіх пачатках узялі шэфства два таганрогскія настаўнікі, Алена Фёдараўна Кузьменка і Фёдар Цімафеевіч Губа. Алена Фёдараўна Кузьменка, пасяліўшыся летам 1921 года ў гэтым двары, выявіла на запушчаным флігелі мемарыяльную дошку. Кузьменка і Губа абшмаравалі хатку глінай, пабялілі сцены, падфарбавалі аканіцы. Пазнаўшы пра задумку стварыць музей, пацягнуліся ў двор людзі, чые лёсы нейкім чынам перасякаліся з сям'ёй Чэхава. Перадалі ў сход дзівам захаваны гімназічны табель з адзнакамі Чэхава, яго складанні, карціну напісаную братам Мікалаем. Вырабілі нават копію посуднага начыння, каб запоўніць пусты кухонны закутак.

У 1926 годзе каля будынка ўпершыню заквітнелі флянсы вішнёвых дрэў, высаджаных на грошы гарсавета. Тады ж адкрылася першая музейная экспазіцыя, што ілюструе таганрогскі перыяд жыцця Антона Паўлавіча. Губа і Кузьменка сумяшчалі абавязкі экскурсаводаў і нагляднікаў музея.

Зноскі
------

1. 1 2  *Кожевникова Е.А.* Домик Чехова // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 326. — ISBN 978-5-88040-064-5.
2. ↑  *Киричек М.С. Ревенко Л.В.* Гаршин Евгений Михайлович // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 274. — ISBN 978-5-88040-064-5.
3. 1 2  *Собств. корр.* В чеховском кружке Архівавана 4 сакавіка 2016. // Таганрогский вестник. — 1910. — 31 янв.
4. ↑  *Вовк Е.* Помним, храним... // Таганрогская правда. — 2013. — 26 сент.

Спасылкі
--------

* Домик Чехова на сайте **«Памятники Дона»**
* Домик Чехова, современные фото
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Валовіч.
**Яўстахій Валовіч** (24 жніўня 1784 — 12 верасня 1847) — ваенны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Валовічаў герба «Багорыя».

Нарадзіўся 24 жніўня 1784 г. Падпалкоўнік швадрона гвардзейскіх уланаў арміі Напалеона Банапарта ў 1812 годзе, палкоўнік уланскага палка Польскіх войскаў у 1831 годзе. Памёр 12 верасня 1847 г.

Верагодна, яго партрэт захоўваецца ў фондах ГДГАМ, памылкова падпісаны як *«Партрэт Міхала Валовіча, дэлегата сойма 3 мая 1791 г. у генеральскай форме»*.

Узнагароды
----------

Кавалер Крыжа «Virtuti Militari».

Сям’я
-----

З 1818 года ў шлюбе з Юліяй Брэза, якая памерла 17 студзеня 1888 г. і была пахавана ў касцёле ў Тэаліне (Сапоцкіне) у крыпце Валовічаў.

Літаратура
----------

* 8/5. Яўстахій // Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV―XVIII стст. / Цэнтр генеалагічных даследаванняў, «Музей "Замкавы комплекс "Мір"» ; [складальнік А. М. Янушкевіч ; навуковы рэдактар А. І. Шаланда]. — Мн.: Медысонт, 2014. — 506 с. — 500 экз. — ISBN 978-985-7085-36-1.


| ?Яўстахій Валовіч (1784—1847) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Юзаф Валовіч |  | Юрый Валовіч[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Антоній Валовіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Магдалена з Міхневічаў[d] |  |  |
|  | Яўстахій Валовіч |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Ежы Юзаф Матушэвіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Тэафілія з Мікашаў[d] |  | Марцін Матушэвіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Тэрэза з Кемпскіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
**Не́вясель**, **Нёвясель** — возера ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці, за 12 км на поўдзень ад горада Жыткавічы, на паўночнай ускраіне вёскі Боркі. Адносіцца да басейна ракі Прыпяць (фактычна знаходзіцца ў яе пойме).

Плошча 0,04 км², даўжыня 0,58 км, найбольшая шырыня 0,34 км. Даўжыня берагавой лініі 1,58 км. Аб'ём вады 0,032 млн м³. Выцягнута з поўначы на поўдзень. З’яўляецца пойменным возерам. Схілы катлавіны вышынёй да 2 м, пад лугам, месцамі параслі хмызняком. Берагі нізкія, пясчаныя, на захадзе забалочаныя. Пратокай злучана з возерам Бяседка.

Спасылкі
--------

* Агульная характарыстыка азёр Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
* Морфаметрычныя параметры азёр Гомельскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
* Ліст карты N-35-140. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г. Архівавана 2 мая 2013.
**До́мжарыцкае** — возера ў Лепельскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Сергуч, за 26 км на паўднёвы захад ад горада Лепель, за 1 км на ўсход ад вёскі Домжарыцы, на тэрыторыі Бярэзінскага біясфернага запаведніка.

Плошча паверхні 2,29 км². Найбольшая глыбіня 2,2 м, сярэдняя 1,2 м. Даўжыня 1,97 км, найбольшая шырыня 1,33 км. Даўжыня берагавой лініі 6,1 км. Аб'ём вады 2,81 млн. м³. Плошча вадазбору 30,5 км².  

Катлавіна возера рэшткавага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны нізкія, параслі лесам і хмызняком. Берагавая лінія слабазвілістая. На ўсходзе возера вялікі заліў. Берагі нізкія, забалочаныя, у паўднёвай частцы тарфяністыя, пад хмызняком. Дно плоскае, каля берагоў выслана торфам, месцамі пяском, у цэнтральнай частцы сапрапелем. Вада вызначаецца нізкай празрыстасцю (да 0,6 м), змяшчае вялікую колькасць арганічнага рэчыва. Колернасць вады 120—140°. Возера дыстрафіруючае, поўнасцю зарасло падводнай расліннасцю, уздоўж берагоў паласа надводнай расліннасці шырынёй да 150 м. Слабапраточнае. На паўночным захадзе з возера выцякае ручай у раку Сергуч.

На беразе возера гасцінічны комплекс «Домжарыцы», Дом рыбака.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лінь, плотка, карась і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 28, 66. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.2 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 2. — 522 с. — 10 000 экз.
* Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 2007. — 478 с.
* Республика Беларусь. Витебская область. Лепельский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2009. — Доп.тираж 3 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 28, 66. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Домжарыцкае возера Архівавана 14 жніўня 2013.
**Ліхскі хрыбет**  — горны хрыбет Грузіна-Імерэцінскіх і Месхійскіх гор. Размешчаны на тэрыторыі Паўднёвай Асеціі і Грузіі. З’яўляецца адзіным суцэльным водападзельным хрыбтом, што звязвае Вялікі Каўказ з Малым. Вышыня да 1926 м — г. Лахоні. Пачынаецца ля г. Тадыкусан (2205,6 м), далей накіроўваецца на паўднёвы захад і, прымыкаючы да шыротнага ланцуга, які з’яўляецца паўночнай ускраінай Малога Каўказа (Месхецкі хрыбет), падзяляе басейны Куры і Рыёні, дзелячы Закаўказзе на дзве вельмі розныя па клімаце, расліннасці і іншых параметрах часткі — усходнюю і заходнюю (водападзел Чорнага і Каспійскага мораў).

Ліхскі хрыбет складзены з гранітаў і крэйдавых парод.

Зноскі
------

1. ↑  карта Грузіі — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Жазеф-Мары В’ен** (фр. Joseph-Marie Vien; 18 чэрвеня 1716, Манпелье — 27 сакавіка 1809, Парыж) — французскі жывапісец і педагог ранняга неакласіцызму.

Жыццё і творчасць
-----------------

Вывучаў малюнак і жывапіс у Каралеўскай акадэміі жывапісу і скульптуры ў Парыжы пад кіраўніцтвам Шарля-Жазефа Натуара; пры яго падтрымцы браў удзел у выставах парыжскіх Салонаў. У 1743 годзе заваяваў прэстыжную Рымскую прэмію, якая давала права на стыпендыю для паездкі ў Італію. У пачатку 1744 года прыбыў у Рым і паступіў у Французскую акадэмію ў Рыме. У Італіі Ж.-М. В’ен падпаў пад уплыў мастацтва барока, але пасля паездкі ў Геркуланум і Пампеі, вывучаючы там насценныя роспісы старажытных рымлян, зрабіўся прыхільнікам неакласіцызму.

Пасля вяртання ў Парыж жыў і працаваў як вольны мастак; у 1750 годзе адкрыў уласную школу жывапісу. У 1750-я гады карыстаўся заступніцтвам вядомага гісторыка мастацтваў, збіральніка і аматара жывапісу, графа дэ Келюса. Таксама карыстаўся падтрымкай Дэні Дзідро, які рэкамендаваў яго карціны сваім сябрам і знаёмым, пісаў пра яго творчасць станоўчыя водгукі.

У сваіх «Салонах» (крытычных аглядах афіцыйных французскіх мастацкіх выставак) Дзідро назваў Ж.-М. В’ена «лепшым жывапісцам» парыжскай акадэмічнай школы пасля Ш.-А. Ван Лоа.

У 1770-х гадах В’ен працаваў для каралеўскай мануфактуры габеленаў. У 1775 годзе стаў дырэктарам Французскай акадэміі ў Рыме. У 1781 годзе вярнуўся ў Францыю і ў 1789 годзе стаў Першым мастаком караля (Premier peintre du Roi) Людовіка XVI. У пачатковы перыяд французскай рэвалюцыі заставаўся малазаўважным, аднак з прыходам да ўлады Напалеона I апынуўся ў цэнтры ўвагі першага консула. З узыходжаннем на імператарскі пасад Францыі ў 1804 годзе Напалеон Банапарт зрабіў В’ена сенатарам і графам Імперыі.

Жозэф-Мары В’ен памёр у 1809 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Joseph Marie (I) Vien<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Joseph-Marie Vien The Elder // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ружа.
Ружа ў Страсбургскім саборы (знутны)
Ружа ў Страсбургскім саборы (знадворку)
**Ружа** — вялікае круглае акно, расчлянёнае фігурным пераплётам на часткі ў выглядзе зоркі раскрытай кветкі з сіметрычна размешчанымі пялёсткамі. З'яўляецца ў цэрквах раманскага і гатычнага стыляў, звычайна на фасадзе галоўнага, падоўжнага нефа, а часам і на абодвух фасадах трансэпта, рамяшчаючыся даволі высока над уваходнымі дзвярамі і шчодры прапускаючы ўнутр храма святло. Напачатку раманскай эпохі ружа была даволі простая: яна складалася пераважна з тонкіх калонак, якія абапіраліся сваімі базамі ў кружок, што займае сярэдзіну акна, і падтрымлівалі сваімі вяршынямі паласу арачак, якая ідзе па яго акружнасці. Пазней, з развіццём раманскага стылю і пераходу яго ў гатычны, малюнак гэтага акна ўсё больш і больш ускладняўся і ў апошнюю пару готыкі зрабіўся надзвычай мудрагелістым. Самыя прыгожыя аконныя ружы сустракаюцца ў французскіх саборах, напрыклад, Сабор Парыжскай Маці Божай, Ам’енскі сабор, Шартрскі сабор, Руанскі сабор, Арлеанскі сабор, Сабор Бавэ і інш. У Беларусі ружа атрымала пашырэнне ў будынках псеўдаготыкі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ружа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 433. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ружа (архітэктура)

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777723292 |
**Ліхтарны мост** — аўтадарожны рамны мост цераз раку Мойку ў Адміралцейскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Казанскі і 2-і Адміралцейскі астравы. Злучае Ліхтарны і Паштамцкі завулкі. Побач з мостам знаходзіцца Дом культуры Саюза сувязі (былая Нямецкая Рэфармацкая царква).

Вышэй па цячэнні знаходзіцца Сіні мост, ніжэй — Паштамцкі мост.

Бліжэйшая станцыя метрапалітэна — «Адміралцейская». Назва вядома з 1906 года і дадзена па найменні Ліхтарнага завулка. Да 1920-х гадоў мост называўся Пешаходны Ліхтарны мост.

| Масты цераз Мойку |
| --- |
| 
* 1-ы Інжынерны
* 1-ы Садовы
* 2-і Садовы
* Мала-Канюшанны пешаходны *(гл. таксама Трайны мост)*
* Вялікі Канюшанны
* Пеўчаскі
* Зялёны
* Чырвоны
* Сіні
* Ліхтарны
* Паштамцкі пешаходны
* Пацалуеў
* Чырванафлоцкі пешаходны
* Храпавіцкі
* Карабельны

 |
**Эдынбургскае каралеўскае таварыства** (англ.: The Royal Society of Edinburgh) — шатландская нацыянальная Акадэмія навук і славеснасці.

У адрозненне ад Каралеўскага Лонданскага таварыства, ахоплівае гуманітарную сферу, у тым ліку гісторыю і літаратуру.

Гісторыя
--------

У 1737 годзе ад Эдынбургскага медыцынскага таварыства аддзялілася Эдынбургскае таварыства па развіцці мастацтваў і навук і асабліва ведаў аб прыродзе. У наступным годзе грувасткая назва была зменена на Эдынбургскае філасофскае таварыства, якое ў сваю чаргу было пераўтворана ў 1783 годзе ў Эдынбургскае каралеўскае таварыства. Сярод яго заснавальнікаў былі многія карыфеі шатландскага Асветніцтва, у тым ліку Уільям Робертсан, Адам Сміт, Уільям Кален, Х’ю Блэр, Адам Фергусан, Джэймс Хатан, Джозеф Блэк, Томас Рыд, Аляксандр Манро і Джэймс Уат.

Станам на 1 сакавіка 2019 года членамі таварыства з’яўляюцца больш за 1600 чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* Праверана 22 мая 2022.
2. ↑
3. ↑  ROR Data — v1.19 — 2023. — doi:10.5281/ZENODO.7644942<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q116976023'></a>
4. ↑   Праверана 17 студзеня 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 123393028 · GND: 31924-7 · ISNI: 0000 0004 0471 3817 · LCCN: n50069637 · Microsoft: 1314169295 · NKC: kn20061211002, ko2006366574 · SUDOC: 028028228 · VIAF: 121919761 |

 |
**Рудольф фон Альт** (ням.: Rudolf von Alt; 28 жніўня 1812, Вена — 12 сакавіка 1905, там жа) — аўстрыйскі мастак-акварэліст. Нарадзіўся ў Вене, сын літографа Якаба Альта (1789—1871) і братам мастака Франца фон Альта (1821—1914). Яго поўнае імя Рудольф Рытэр фон Альт, бо ў 1889 годзе ён атрымаў тытул Рытэра (рыцара).

Рудольф Альт навучаўся жывапісу спачатку ў свайго бацькі Якаба Альта, прызнанага мастака-акварэліста, а з 1828 года ў Венскай акадэміі выяўленчых мастацтваў; затым удзельнічаў у падарожжах свайго бацькі. Пасля паездкі ў Верхнюю Італію (1833) Рудольф фон Альт прысвяціў сябе архітэктурна-перспектыўнаму жывапісу. Ствараў пейзажы Венецыі, Неапаля, Вены, Альпаў, гарадоў Ламбардыі, Багеміі, Галіцыі, Далмацыі, Баварыі і Дунайскай вобласці да Пешта, а таксама Расіі. У 1863 годзе ён адправіўся ў Крым, а ў 1867 годзе здзейсніў падарожжа на Сіцылію.

У 1897 годзе па просьбе сваіх сяброў-мастакоў Рудольф фон Альт узначаліў Венскую Сецэсію. Ён таксама выдаваў штомесячны альманах аб’яднання «Ver Sacrum» (лац. «Вясна Свяшчэнная»). Рудольф фон Альт памёр у Вене ў 1905 годзе. Большасць яго карцін захоўваецца ў розных музеях Вены. У 2005—2006 гадах у венскім Галерэі Альберціна прайшла рэтраспектыўная выстава яго твораў.

Зноскі
------

1. 1 2  Rudolf von Alt<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Rudolf von Alt — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  *Dr. Constant v. Wurzbach* Alt, Rudolph // *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*: *enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben* — Wien: 1856. — Т. 1. — S. 15.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q88548417'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q665807'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25856'></a>
Падушкі
**Паду́шка** — пасцельная прылада ў выглядзе сшытага меху з напаўняльнікам, якая выкарыстоўваецца як апірышча для галавы, спіны ці ног (напрыклад, пры малітве).

Мінуўшчына
----------

Першае выкарыстанне падушак датаванае прыкладна 7000 гадоў да н. э. у Месапатаміі, ужывалі іх толькі заможныя людзі.

Старажытныя егіпцяне выраблялі драўляныя ці каменныя падушкі, каб класці на іх галовы памерлых.

Старажытныя грэкі і рымляне пачалі вырабляць мягчэйшыя падушкі, набіваючы іх трыснягом, пер’ем, саломай. Імі па-ранейшаму карысталіся пераважна заможныя людзі; аднак з’явілася традыцыя браць падушкі ў царкву, каб маліцца на каленях ці класці на іх Святое Пісанне.

Керамічная падушка часоў дынастыі Сун
У старажытным Кітаі падушкі традыцыйна выраблялі з бамбуку, нефрыту, парцаляны, дрэва ці бронзы. Найбольш папулярнымі ў часы дынастыі Тан (618—907) сталі керамічныя падушкі. Каб упрыгожыць іх, кітайцы выраблялі падушкі рознай формы ці малявалі на іх жывёл, раслін і людзей.

Склад
-----

Падушка складаецца з напаўняльніка, набітага ўнутр меха ці покрыва. Покрывы, вырабленыя з тэкстылю, называюцца на́валкамі, наўле́чкамі.

Напаўняльнікі абіраюць з меркаванняў зручнасці, пругкасці, кошту. Найбольш распаўсюджаныя — паралон, поліэстэр, латэкс. Сінтэтычныя напаўняльнікі камфортныя, таннейшыя і даўжэй захоўваюць форму. Здаўна выкарыстоўваліся натуральныя напаўняльнікі: пер’е, пух, воўна, бавоўна, грэчка пасяўная, салома. Найбольш зручныя і распаўсюджаныя з іх — пер’е ды пух, аднак яны ж і найдаражэйшыя.

Гл. таксама
-----------

* Коўдра
* Матрац

Зноскі
------

1. ↑  *Joel Levy.* Really Useful: The Origins of Everyday Things. — Buffalo, NY: Firefly, 2002.
2. ↑  *J. Seath, A. P. Gize, A. R. David, K. Hall, P. Lythgoe, R. Speak, S. Caldwell.* An atypical Ancient Egyptian pillow from Sedment el-Gebel: evidence for migrant worker trading and technology // *Journal of Archaeological Science*. — April 2006. — В. 4. — Т. 33. — С. 546—550. — DOI:10.1016/j.jas.2005.09.014
3. ↑  *Smith.* A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. — London: John Murray, 1875. — С. 456, 472, 473.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Падушка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12121878d · LCCN: sh85102149 · NDL: 00576188 · NKC: ph124319 |
**Эдырнэ** (турэцк.: Edirne) — горад на крайнім захадзе Турцыі каля граніцы з Грэцыяй і Балгарыяй. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Эдырнэ. Сталіца Асманскай імперыі ў 1365—1457. 

Назва горада — турэцкая адаптацыя гістарычнай назвы Адрыянопаліс (*Hadrianopolis*) (аналагічна, балг.: *Одрин*, сербск.: *Једрене*).

За сваю шматвекавую гісторыю горад быў сведкам як мінімум 16 вялікіх бітваў. Ваенны гісторык Джон Кіган назваў яго «самым аспрэчваемым месцам на планеце».

Культура
--------

У Эдзірнэ штогод у чэрвені праводзіцца традыцыйны турнір па алейнай барацьбе пад назвай Кіркпінар. Некаторыя лічаць яго самым старым дзеючым спартыўным мерапрыемствам пасля Алімпійскіх гульняў.

Іншы міжнародны фестываль у Эдзірнэ называецца Какава — гэта веснавое свята цыган, якое праводзіцца штогод 5 мая.

Вядомыя асобы
-------------

* Жазеф Галеві (1827—1917) — французскі семітолаг
* Акоп Аванесавіч Паранян (1843—1891) — армянскі пісьменні-сатырык

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
**Жазеф Дзюкро** (фр. Joseph Ducreux; 26 чэрвеня 1735 — 24 ліпеня 1802) — французскі мастак-партрэтыст.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і мастака. Спачатку вучыўся ў свайго бацькі. У 1760 годзе пераехаў у Парыж, дзе хутка атрымаў вядомасць дзякуючы партрэтам. Навучаўся ў Марыса Кантэна дэ Латура. У 1769 годзе ездзіў у Вену, каб напісаць партрэт імператрыцы Марыі-Антуанэты перад яе вяселлем з Людовікам. Працаваў у тым ліку пры двары караля Людовіка XVI, за адзін з партрэтаў якога атрымаў ад манарха баронскі тытул.

Ён таксама намаляваў апошні партрэт караля перад пакараннем смерцю падчас Вялікай Французскай рэвалюцыі; сам мастак падчас рэвалюцыйных падзей з’ехаў у Лондан, але ў 1793 годзе вярнуўся і пасяліўся ў Парыжы, заснаваўшы буйны салон для мастакоў і музыкаў (Жак Луі Давід дапамог яму працягнуць афіцыйную кар’еру). Памёр па дарозе з Парыжа ў Сен-Дэні.

Дзюкро вядомы асаблівай увагай да фізіягномікі пры стварэнні сваіх партрэтаў. Таксама ён напісаў некалькі аўтапартрэтаў, на якіх часта адлюстроўваў розныя эмоцыі і станы, у тым ліку пазяханне.

У Дзюкро было некалькі дзяцей. Яго старэйшы сын Жуль быў мастаком і капітанам пяхоты, які загінуў у Бітве пры Жэмапе. Яго старэйшая дачка, Роўз-Адэлаіда Дзюкрэ, таксама стала мастачкай.

Зноскі
------

1. 1 2  Joseph Ducreux<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Joseph Ducreux // *Benezit Dictionary of Artists* — OUP, 2017. — ISBN 978-0-19-977378-7 — doi:10.1093/BENZ/9780199773787.ARTICLE.B00054783<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104048289'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. 1 2
4. 1 2 3
5. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 25 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
**Ру́жавы але́й** — эфірны алей з пялёсткаў кветак ружы дамаскай (*Rosa damascena*) і іншых відаў руж.

Глейкая вадкасць жаўтаватага колеру з пахам ружы. Шчыльнасць 841—861 кг/м³ пры тэмпературы 30 °C. Раствараецца ў этаноле, амаль не раствараецца ў вадзе. Асноўныя складнікі — цытранелол, гераніёл, нерол, фенілэтылавы спірт.

Ружавы алей выкарыстоўваецца ў парфумерыі, фармакалогіі і ў вытворчасці кандытарскіх вырабаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  БелЭн, 2001

Літаратура
----------

* Ружавы алей // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 433. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778398430 |
**Пай-Хой** — стары, моцна разбураны горны краж у цэнтры Югорскага паўвострава, працягваецца каля 200 км ад паўночнай часткі Палярнага Урала да праліва Югорскі Шар. Частка кража знаходзіцца на востраве Вайгач, які падзяляе Баранцава мора і Карскае мора.

Найвышэйшы пункт кража — гара Марэіз (467 м над узроўнем мора). Пай-Хой складзены крамяністымі і гліністымі сланцамі, вапнякамі, пясчанікамі. Расліннасць прадстаўлена камяністай горнай тундрай, ніжэй на схілах — імшыста-лішайнікавая, травяністая, радзей — кустоўнічная тундра.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4306160-6 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бельскі.
**Яўхім Бельскі** (польск.: Joachim Bielski) — польскі гісторык.

Аўтар «Хронікі польскай» (1597) — «першай шляхецкай гісторыі».

Сын Марціна Бельскага. Быў, як і бацька, пратэстантам, з-за чаго, відаць, цярпеў дыскрымінацыю і таму перайшоў у каталіцтва (1595).

Хроніка польская
----------------

Праца падзяляецца на дзве няроўныя часткі, ад старажытнасці да 1553, і ад 1553 да 1586. Першая частка носіць кампіляцыйны характар — у яе аснове перапісаная «Хроніка» М. Бельскага, дапоўненая звесткамі Длугаша, Стрыйкоўскага, Кромера і інш. Найбольш важная — другая частка. Толькі чацвёртая частка мае самастойны характар, і ўтрымлівае занатоўкі з уласнага досведу Я. Бельскага ці архіўныя дакументы. Асноўнай тэмай працы была гісторыя паходжання шляхецкіх і магнацкіх фаміліяў (сем'яў).

ВКЛ у працы разглядаецца як правінцыя Рэчы Паспалітай, якая «*добраахвотна ўцеленая была ў Карону за Ягайлы і вечнай уніяй за Жыгімонта Аўгуста была звязаная, захаваўшы свае правы і юрысдыкцыю цалкам*».

Усе сучасныя беларускія землі Я. Бельскі (як і бацька) называе «літоўскімі». З іншага боку, «рускімі» тут называюцца ваяводствы Рускае (землі Львоўская, Галіцкая, Холмская, Перамышльская), Белзскае, Падольскае, Брацлаўскае. Т.ч. Русь, як і ў пазнейшай польскай гістарыяграфіі атаяснялася з сучаснай Украінай (былой Галіцка-Валынскай зямлёй).

Зноскі
------

1. ↑  Паводле: Фінкель, як працыт. у Белазаровіч, С.39.

Літаратура
----------

* *Белазаровіч В. А.* Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэб. дапаможнік; Установа Адукацыі «Гродзенскі Дзярж. Ун-т імя Я. Купалы». — Гродна : ГрДУ, 2006. — 345 с. — ISBN 985-417-858-7. С. 38, 39.
* Бельскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 9.
**Эжэн Анатоль Дэмарсэ** (фр.: Eugène-Anatole Demarçay; 1 студзеня 1852, Парыж, Францыя — 5 сакавіка 1903, Парыж, Францыя) — французскі хімік, які адкрыў рэдказямельны элемент еўропій.

Асноўныя працы прысвечаны арганічнай і неарганічнай хіміі. Быў спецыялістам у спектраскапіі. У 1870-х гадах праводзіў даследаванні эсенцыі і эфіраў ненасычаных кіслот. Пазней у 1880-х гадах вывучаў лятучасць металаў пры нізкіх цісках і тэмпературах. У працэсе гэтых работ Э. Дэмарсэ прапанаваў канструкцыю высокаэфектыўнага апарата, прызначанага для стварэння нізкіх тэмператур. Апарат працаваў на прынцыпе астуджэння пашыральнага газу. У 1890 годзе ўдасканаліў метад падзелу рэдказямельных металаў, што дазволіла яму вылучыць шэраг новых элементаў, у прыватнасці так званую «самарыевую зямлю» (у 1896). Пазней у 1901 годзе пасля падрабязнага спектраскапічнага аналізу даказаў, што гэты элемент з'яўляецца еўропіем. Прывёў адзін з доказаў наяўнасці новага элемента радыя ва ўранавых адходах — шляхам правядзення спектраскапічнага аналізу паказаў прысутнасць у іх новай лініі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Караткевіч.
**Яўген Аляксандравіч Караткевіч** (нар. 26 чэрвеня 1948, Мінск) — беларускі вучоны ў галіне нейрахірургіі і анкалогіі. Доктар медыцынскіх навук (1987), прафесар (1993).

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут у 1972 годзе. З 1975 года ў Беларускім НДІ неўралогіі, нейрахірургіі і фізіятэрапіі, з 1988 года ў Беларускім НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі (з 1990 года — дырэктар). Навуковыя працы па мікрахірургіі чэрапна-мазгавых і перыферыйных нерваў, лячэнні пухлін ЦНС, эпідэміялогіі, злаякасных новаўтварэнняў, рэабілітацыі анкалагічных хворых.

Літаратура
----------

* Караткевіч Яўген Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
Руіны бібліятэкі Цэльсія з эдыкуламі
**Эдыкула** — у антычнай архітэктуры ніша, абкружаная калонамі ці пілястрамі, што абапіраюцца на падножжа, і ўвянчаная франтонам. У эдыкулы ставілі статуі багоў; размяшчалі ў храмах, грамадскіх будынках, жылых дамах. Эдыкулай называюць таксама невялікія эліністычныя і старажытнарымскія культавыя будынкі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 45. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эдыкула
**Яўхім Львовіч Бельман** (1906, в. Астрагляды, Рэчыцкі павет, Мінская губерня — 1994) — урач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1952), прафесар (1965). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Днепрапятроўскі медыцынскі інстытут (1931), Другі Ленінградскі медыцынскі інстытут (аспірантура, 1938).

Працаваў у 1-ым Ленінградскім медыцынскім інстытуце (1932—1935, урач-экстэрн клінікі нервовых хвароб); Ленінградскай урачэбна-працоўнай экспертызе (1939—1941, эксперт-неўрапатолаг); Эвакагоспітале (1941—1945, начальнік неўралагічнага аддзялення); Ленінградскім псіханеўралагічным інстытуце імя У. М. Бехцерава (1946—1964, навуковы супрацоўнік); Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1965—1977, загадчык кафедры нервовых хвароб).

Навуковыя інтарэсы: даследаванні ў галіне сасудзістай паталогіі нервовай сістэмы, эпілепсіі, вегетатыўнай дысфункцыі і неўрозах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бельман Ефим Львович // Профессора и доктора наук Гродненского государственного медицинского университета, [1958―2013 / В. А. Снежицкий, Е. М. Тищенко]. — Гродно, 2013. — С. 41.
* Бельман Ефим Львович // 50 лет Гродненскому государственному медицинскому университету: события и биографии / П. В. Гарелик, Е. М. Тищенко. — Гродно, 2008. — С. 247.
Ілюстрацыя да эдыкта
**Эдыкт Ратары** (лац.: Edictum Rothari, таксама вядомы як **Лангабардскія законы**) — збор законаў звычаёвага права лангабардаў, кадыфікаваны пры каралі Ратары ў 643 годзе. Зборнік законаў напісаны на лацінскай мове з лангабардскімі водгаласамі. Эдыкт складаецца з 388 артыкулаў.

У эдыкце маюцца сляды больш ранніх кадыфікацый папярэднікаў Ратары. Збор законаў з'яўляецца крыніцай, які адлюстроўвае грамадскі лад лангабардаў VI—VII стагоддзяў. Эдыкт апісвае пераход лангабардаў ад родаплемяннога ладу да раннефеадальнага. Дакумент з'яўляецца сведчаннем наяўнасці перажыткаў родаплемяннога ладу ў жыцці лангабардаў, а менавіта захавання вялікай сям'і, парадку атрымання маёмасці ў спадчыну, шлюбных адносін, чысаў абшчыннага ладу. Разам з тым эдыкт Ратары адлюстроўвае працэс зараджэння элементаў феадальных адносін: маёмасную дыферэнцыяцыю сярод свабодных, мабілізацыю зямельнай уласнасці, пачатковы этап узнікнення класаў залежнага сялянства і феадалаў-землеўладальнікаў.

Эдыкт Ратары дазваляе куплю-продаж, дарэнне (з абмоўкамі), заклад зямлі. Шэраг параграфаў сведчыць пра адсутнасць адзінага вергельда за свабоднага лангабарда, пра незаможных даўжнікоў, сумесных выступленнях збяднелых свабодных і рабоў. У эдыкце Ратары ёсць звесткі пра арандатараў — лібелярыяў, зародкі прэкарных адносін, зараджэнне камендацыі і бенефіцыя, умацаванне каралеўскай і герцагскай улады. У парадку атрымання ў спадчыну маёмасці, становішчы пазашлюбных дзяцей, у дарэнні і закладах маёмасці, арэндных адносінах, судовым і адміністрацыйным уладкаванні прасочваецца ўплыў класічнага і посткласічнага рымскага права.

Змест і дадаткі
---------------

Артыкулы эдыкта былі кадыфікаваны ў вызначаным парадку:

* артыкулы 1-14 — палітычныя злачынствы;
* артыкулы 15-145 — злачынствы супраць асобы;
* артыкулы 146-152 — злачынствы супраць уласнасці;
* артыкулы 153-167 — атрыманне спадчыны;
* артыкулы 168-177 — дарэнне;
* артыкулы 178-222 — сямейнае права;
* артыкулы 223-226 — вызваленне рабоў;
* артыкулы 227-358 — правы ўласнасці і грамадзянска-прававыя адносіны;
* артыкулы 359-365 — апісанне асобных працэдур;
* артыкулы 366-388 — спецыяльна рэгулюемыя адносіны.

Пасля эдыкт дапаўняўся іншымі лангабардскімі каралямі. Істотны ўплыў на змены ў законе аказала рымскае права.

Эдыкт быў дапоўнены ў 668 годзе дзевяццю артыкуламі каралём Грымаальдам; 153 артыкуламі за 713-735 гады — Ліўтпрандам; 14 артыкуламі ў 745-746 гадах — Ратхісам; 9 артыкуламі ў 750 годзе і 13 у 755 годзе — Айстульфам.

Літаратура
----------

* Советская историческая энциклопедия. Т. 16 (статья «Эдикт Ротари»).
* Хрестоматия по истории средних веков в трех томах. Под ред. акад. С. Д. Сказкина. Том I, Раннее средневековье. М. 1961. С. 532 - 538.
* Praca zbiorowa *Historia powszechna Tom 7 Od upadku cesarstwa rzymskiego do ekspansji islamu. Karol Wielki*, Mediaset Group SA, 2007, ss. 72, ISBN 978-84-9819-814-0.

Спасылкі
--------

* Эдыкт Ратары  (лац.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вільчко.
**Яўген Альфонсавіч Вільчко** (23 снежня 1928, г. Гродна — 1993) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1958 годзе Уральскі політэхнічны інстытут. У 1958—1960 гадах працаваў у Цюменьпраекце. У 1960—1983 гадах працаваў у Гродне — у Аблпраекце, мясцовай філіі Белкалгаспраекта, кіраўніком групы архітэктараў у Гроднаграмадзянпраекце. З 1983 года — у сістэме гандлёвай рэкламы ў Белгандальрэкламе ў Гродне.

Сябра Беларускага саюза архітэктараў з 1978 года. Пражываў у Гродне.

Творчасць
---------

Сярод работ: жылы дом па вул. Горкага з убудаванымі памяшканнямі абслугоўвання (1963), інтэр’еры гасцініцы «Беларусь» (1966), крамы садавіны па вул. Кастрычніцкай (1983), дзіцячы сад-яслі на 320 месцаў, школа на 3280 месцаў, жылы комплекс на 6000 жыхароў з набліжаным абслугоўваннем у мікрараёне «Румлёва» ў Гродне (1977—1979, у аўтарскім калектыве), прафілакторый у мяст. Парэчча Гродзенскага раёна (1976).

Сям’я
-----

У шлюбе з архітэктарам Людмілай Вільчко.

Літаратура
----------

* Вільчко Яўген Альфонсавіч // *Пяткевіч А. М.* Людзі культуры з Гродзеншчыны: Даведнік.. — Гродна: ГрДУ, 2000. — 356 с.
* Вильчко Евгений Альфонсович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Заходнія падыходы
**Заходнія падыходы** (англ.: Western Approaches) — раён Атлантычнага акіяна, які абмывае з захаду Брытанскія астравы. Абмежаваны з захаду мерыдыянам 30° W, з поўначы шыратой вострава Уэстрэй, і з поўдня шыратой мыса Лізард, адпаведна.

Раён меў стратэгічную важнасць падчас Бітвы за Атлантыку, з прычыны таго, што праз яго праходзілі ўсе шляхі канвояў на лініі Англія-Паўночная Амерыка, і частка шляхоў у паўночныя порты Савецкага Саюза. Гэта добра разумела як нямецкае, так і брытанскае камандаванне. Асабіста адмірал Дзёніц сканцэнтраваў тут дзеянні падводных лодак супраць суднаходства саюзнікаў. 

У сваю чаргу, Адміралцейства для барацьбы з імі стварыла тут Камандаванне Заходніх падыходаў. На першым этапе Бітвы за Атлантыку канваіраванне ажыццяўлялася толькі ад брытанскіх портаў да мерыдыяна 30° з.д. і назад; за яго межамі транспарты ішлі самастойна, гэта значыць Заходнімі падыходамі абмяжоўваліся дзеянні вартавых караблёў.

Літаратура
----------

* *Naval History of World War II*, Bernard Ireland, ed. Harper Collins, 1998.
* *To Die Gallantly: the Battle of the Atlantic.* T. J. Runyan, J. M. Copes, ed. Westview Press, 1995.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Судан (значэнні).
**Заходні Судан** — гістарычная вобласць у Заходняй Афрыцы, у процівагу Цэнтральнаму Судану. Уключае сённяшнія тэрыторыі Буркіна-Фасо, паўночнага Малі, часткі Нігера, Гвінеі, Ганы, Кот-д’Івуара і Маўрытаніі. На тэрыторыі Заходняга Судана знаходзіліся сярэдневяковыя дзяржавы Малі, Сангай, Гана, Тэкрур (створанае продкамі сучасных фульбэ) і іншыя, пазней фульбскія дзяржаўныя ўтварэнні.

На тэрыторыі Заходняга Судана знаходзілася калонія Французскі Судан.

Гл. таксама
-----------

* Французскі Судан

| ⛭Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі |
| --- |
|  Паўночная Афрыка | Магрыб  · Атлас  · Лівія · Кардафан  · Дарфур · Усходні Судан · Нубія |
|  Заходняя Афрыка | Заходні Судан · Цэнтральны Судан · Сахель · Гвінея  · Тэкрур · Атлантычнае ўзбярэжжа |
|  Усходняя Афрыка | Афрыканскі рог:  · Эфіопскае нагор’е  · Усходняя прыбярэжная Афрыка  · Міжазер'е |
|  Цэнтральная Афрыка | Экватарыяльная Афрыка |
|  Паўднёвая Афрыка | Паўднёвая Афрыка  · Мадагаскар і астравы |
Эжэн Дэлакруа. «Смерць Сарданапала»
**Сарданапал** — міфічны, апошні цар асірыйскі, на якім закончылася панаваўшая на працягу амаль чатырнаццаці стагоддзяў асірыйская дынастыя цароў. Паводле легенды, ён у сваім жыцці вылучаўся схільнасцю да раскошы, любіў закрывацца ў сваім палацы і праводзіў час ва ўцехах. Гэты вобраз яго жыцця выкарысталі халдзейскі жрэц Беліс і мідзянін Арбак. Падняўшы паўстанне, яны закрылі Сарданапала ў Ніневіі і трымалі яго ў блакадзе на працягу двух гадоў. Тады Сарданапал, бачачы безвыходнасць свайго становішча, спаліў сябе ў палацы разам са сваімі жонкамі і багаццем. Гэта легендарнае апавяданне пра Сарданапала яшчэ ў старажытныя часы выклікала падазрэнне. У выніку гістарычных пошукаў аказалася, што апошнім асірыйскім царом быў Сінашкун (Сарак). Рысы характару гэтага цара і лёс яго былі перанесены на міфічнага Сарданапала, імя якога стала хадзячай назвай. Вобраз, пададзены ў легендзе, паслужыў асновай сюжэта аднайменнай трагедыі Д. Г. Байрана.

Зноскі
------

1. ↑  Скарына Ф. Творы:… С. 154—155.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 154—155. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | SUDOC: 242150136 · VIAF: 34151776824618012418 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сідзельнікаў.
**Акцябрын Аркадзевіч Сідзельнікаў** (10 лістапада 1924, Масква —) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Львоўскі політэхнічны інстытут у 1950 годзе. З 1955 года старшы архітэктар, галоўны архітэктар праектаў у Белдзяржпраекце, з 1975 па 1980 год — у Мінскграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1961 года. Член КПСС з 1944 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскіх калектывах): генпланы Слуцка (1956), Салігорска (1965, 1970), Ваўкавыска (1966), Дзяржынска, Заслаўя (1969), Стоўбцаў (1975), ПДП Паўднёвага, Паўночнага, Паўночна-Заходняга раёнаў, цэнтра горада ў Салігорску (1958-73), цэнтра горада і жылой зоны па вул. Гагарына ў Барысаве (1970), жылога раёна па вул. Суворава, Савецкіх пагранічнікаў у Гродне (1969), праекты забудовы мікрараёнаў № 3, 5, 6, 9, 10, 12, 14 у Салігорску (1961-79), № 1, 2, 5 па вул. Гагарына (1967-69), вул. Нармандыя-Нёман (1975) у Барысаве, па вул. Суворава ў Гродне (1969), Заводскай у Брэсце (1963), праекты набярэжнага парку (1976), сквера па вул. Казлова (1973) у Салігорску.

Узнагароды
----------

* ордэн Чырвонай Зоркі (1944)
* ордэн Айчыннай вайны I ступені (1985)
* Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1964)
* бронзавы медаль ВДНГ СССР (1978)
* дыплом I ступені ВДНГ БССР (1987)

Зноскі
------

Славутасці
----------

* Сидельников Октябрин Аркадьевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Заходні Каўказ. Дамбай. Вяршыня Белалакая, 3861 м

**Заходні Каўказ** — частка горнай сістэмы Вялікага Каўказа; размешчана на захад ад мерыдыянальнай лініі, якая праходзіць праз гару Эльбрус. Частка Заходняга Каўказа ад Анапы да гары Фішт вызначаецца нізкагорным і сярэднегорным рэльефам (так званы Паўночна-Заходні Каўказ), далей на ўсход ад Эльбруса горная сістэма набывае тыповае альпійскае аблічча з шматлікімі леднікамі і высакагорнымі формамі рэльефу.

У вузейшай трактоўцы, якой прытрымваюцца ў альпінісцка-турыстычнай літаратуры, да Заходняга Каўказа адносяць толькі частка Галоўнага Каўказскага хрыбта ад гары Фішт да Эльбруса.
**Яўсей Сцяпанавіч Канчар** (20 верасня (2 кастрычніка) 1882, вёска Сяўкі, Рэчыцкі павет, Мінская губерня, цяпер Лоеўскі раён, Гомельская вобласць — 16 мая 1979) — беларускі палітычны дзеяч, гісторык, публіцыст, вучоны ў галіне эканамічнай геаграфіі.

Біяграфія
---------

Скончыў Мар'інагорскае земляробчае вучылішча (1902), вучыўся ў Санкт-Пецярбургу на Вышэйшых сельскагаспадарчых курсах (Агранамічным інстытуце, 1910-14), скончыў Петраградскую сельскагаспадарчую акадэмію (1922). 3 1902 у Тыфлісе, за ўдзел у рэвалюцыйным руху ў 1906 арыштаваны, у 1908 апраўданы судом. 3 1910 у Пецярбургу, далучыўся да кааперацыйнага руху, супрацоўнік Пецярбургскага камітэта сельскіх таварыстваў. Аўтар дапаможнікаў па кааперацыі («Кіраўнідгва па сельскай кааперацыі», 1913).

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі ўвайшоў у беларускі нацыянальны рух, быў сябрам Беларускага нацыянальнага камітэта (Мінск), у красавіку 1917 выйшаў з яго. 3 лістапада 1917 старшыня Беларускага абласнога камітэта пры Усерасійскім савеце сялянскіх дэпутатаў, адзін з арганізатараў Усебеларускага з'езда 1917. Загадчык навукова-статыстычнага аддзела Беларускага нацыянальнага камісарыяту, старшыня Беларускага вольна-эканамічнага таварыства. Выдаў зборнік «Беларускае нацыянальнае пытанне», друкаваўся ў газ. «Дзянніца», час. «Чырвоны шлях». У 1918 выдаў у Белнацкаме нарыс «З гісторыі грамадскіх, нацыянальных і рэвалюцыйных рухаў беларусаў. Частка II. Гісторыя ўзнікнення і дзейнасць арганізацый. Выпуск першы: Беларускі абласны камітэт — 1-ы Усебеларускі з'езд», які ў далейшым быў, відаць, канфіскаваны з бібліятэк і знішчаны.

У справе беларускага пытання крытыкаваў як пазіцыі бальшавікоў як праціўнікаў нацыянальнага руху, так і кіраўнікоў Беларускай рады з іх паспешным абвяшчэннем БНР.

Аўтар эканамічнай геаграфіі БССР (1923, прапаноўвалася выд-ву «Савецкая Беларусь»). У канцы 1960-х гадоў прапаноўваў свой удзел у працы выд-ва «Беларуская энцыклапедыя» і час. «Полымя», але не атрымаў згоды.

Асабісты архіў Я. Канчара зберагаецца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Пд. думкі В. Скалабана.
2. ↑  У 1991 захоўваўся адзін асобнік, у спецфондзе ЦНБ імя Я. Коласа АН Беларусі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Скалабан В. Першыя крокі рэспублікі // Крыніца. 1988.
* Скалабан В. «Будаваць сваю хату» // Нёман, 1993, № 1. — С. 136—138.