**Фісташка сапраўдная** (*Pistácia véra*) — шматствольнае дрэва, нярэдка куст, від роду фісташка (*Pistacia*) сямейства Сумахавыя (*Anacardiaceae*).

Сапраўдная фісташка — шырока вядомая і шанаваная яшчэ са старажытнасці расліна, крыніца ядомых пладоў, дубільных прадуктаў, смалы, драўніны.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі Ф.-А. Мішо «The North American Sylva  (ісп.) (бел.», 1819 |

Шматствольнае лістападнае дрэва або куст вышынёй 3-7 (да 10) м, пераважна з густой паўшарападобнай кронай. Ствол выгнуты, звычайна схілены і рабрысты. Кара на старых галінах светла-шэрая, бялёсая; на аднагадовых — шэра- і чырванавата-карычневая.

Карані сыходзяць на 10-12 м у глыбіню, распасціраюцца на 20-25 м ушыркі.

Лісце чаргавальнае, непарнаперыстаскладанае, звычайна тройчатае, з трыма, радзей з адным, пяццю або сям’ю лісточкамі. Лісточкі амаль сядзячыя, скурыстыя, шчыльныя, гладкія, светла-зялёныя, зверху голыя, бліскучыя, знізу матавыя, тонка апушаныя ці амаль голыя, шырока эліптычныя або круглява-яйкападобныя, радзей шырокаланцэтныя, даўжынёй 5-11 (да 20) см, шырынёй 5-6 (12) см. Хвосцік тонка апушаны ці амаль голы, некрылаты.

Расліна двухдомная. Тычынкавыя кветкі ў густых, складаных, даволі шырокіх мяцёлках, даўжынёй 4-6 см; калякветнік з трох — пяці даўгаватых, плёнкавых, няроўных лісточкаў даўжынёй 2-2,5 мм; тычынак 5-6, амаль сядзячыя, з пылавікамі  (руск.) (бел. даўжынёй 2-3 мм. Песцікавыя кветкі ў больш рэдкіх і вузкіх мяцёлках, прыкладна такой жа даўжыні, як і тычынкавыя; калякветнік з трох — пяці (да дзевяці) даўгаватых, няроўных, крыху больш шырокіх, чым у тычынкавых кветак, лісточкаў даўжынёй 2-4 мм.

Плады буйныя (звычайна ў некалькі разоў буйней, чым у іншых відаў гэтага роду) касцянкі, ад амаль лінейна-ланцэтных, вузка або шырока-яйкападобных да амаль круглявых, даўжынёй 0,8—1,5 см, шырынёй 0,6—0,8 см, у папярочным перасеку амаль круглыя або няправільна авальныя. Каляплоднік лёгка аддзяляльны (пры паспяванні), крэмавы, жоўта-крэмавы, ружовы, чырвоны, цёмна-чырвоны або цёмна-фіялетавы; унутрыплоднік  (руск.) (бел. (костачка) амаль заўсёды з касым аснаваннем, з аднаго боку звычайна тупа кілеваты. Ядра насення зеленаватыя, ядомыя, масляністыя.

Кожнае фісташкавага дрэва ў сярэднім дае каля 50 кг насення кожныя два гады. Абалонка фісташкі натуральна бэжавага колеру, але часам афарбаваная чырвоным або зялёным у камерцыйных фісташак. Першапачаткова фарбавальнік быў ужыты імпарцёрамі, каб схаваць плямы на абалонках, выкліканых ручным зборам насення. Большасць фісташак цяпер абіраюцца машынамі і абалонкі застаюцца неафарбаванымі, робячы фарбаванне непатрэбным за выключэннем задавальнення звычайных чаканняў спажыўцоў.

Цвіце ў сакавіку — маі. Плоданасіць у ліпені — верасні.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Фісташка на ферме каля горада Тарбетэ-Хейдэрые  (руск.) (бел. ў Іране |

У натуральных умовах сустракаецца па схілах гор Сярэдняй Азіі (Кыргызстан, Таджыкістан, Туркменістан, Узбекістан), на паўночным усходзе Ірана, у Сірыі і на поўначы Афганістана. У падобных кліматычных умовах разводзіцца і паспяхова культывуецца ў многіх раёнах свету, у тым ліку распаўсюджана ў Крыму, Малдове, Азербайджане і Грузіі.

Расце на камяністых і скалістых схілах у перадгор’ях і нізкагор’ях (вышыні ад 700 да 800 да 1500—1700 м над узроўнем мора), пераважна ў поясе эфемероідных лугоў, часам сустракаецца на паўднёвых схілах у поясе драўняна-хмызняковай расліннасці. Можа ўтвараць участкі самастойнай фісташкавай фармацыі.

Фісташка пустынная расліна і мае высокую талерантнасць да соляў у глебе. Паведамлялася, што яна добра расце пры абрашэнні вадой, якая мае 3000-4000 ppm  (руск.) (бел. растваральных соляў. Фісташкавыя дрэвы даволі цягавітыя ў правільных умовах і могуць выжыць у дыяпазоне тэмператур ад −10 °C зімой да 48 °C у летні час. Яны маюць патрэбу ў сонечным месцы і добра дрэнаваных глебах. Фісташкавыя дрэвы адчуваюць сябе дрэнна ва ўмовах высокай вільготнасці і схільныя да каранёвай гнілі ўзімку, калі яны атрымліваюць занадта шмат вады, а глеба мае не дастаткова вольнага сліву. Доўгае і гарачае лета неабходна для належнага паспявання пладоў. Расліна любіць святло, цяпло, яна засухаўстойлівая, мае магутную і глыбокую каранёвую сістэму.

### У культуры

|  |
| --- |
|  |
| Плады спеюць |

|  |
| --- |
|  |
| Збор фісташак у Грэцыі |

Размнажаецца параснікам, пасевам насення, а культурныя сарты прышчэпкай.

Дрэвы высаджваюць у садах і павінна прайсці сем-дзесяць гадоў, каб дасягнуць яны пачалі плоданасіць у значнай колькасці. Ураджай збіраюць раз у два гады. Пік вытворчасці складае каля 20 гадоў. Дрэвы, як правіла, абразаюць, каб было лягчэй збіраць ураджай. Адно мужчынскае дрэва вырабляе дастаткова пылка для 8-12 плоданосячых жаночых дрэў. Збор ўраджаю ў Злучаных Штатах і Грэцыі часта ажыццяўляецца з выкарыстаннем абсталявання, якое абтрасае касцянкі з дрэва. Пасля лушчэння і сушкі, фісташкі сартуюцца ў адпаведнасці з адкрытай ці закрытай абалонкай, а затым пракальваюцца або апрацоўваюцца адмысловымі машынамі для вытворчасці фісташкавых ядраў.

### Хваробы і шкоднікі

Фісташкавыя дрэвы ўразлівыя для многіх захворванняў. Сярод іх паражэнне грыбком роду *Botryosphaeria*, што прыводзіць да пашкоджвання  (англ.) (бел. мяцёлак і парасткаў (сімптомы ўключаюць у сябе смерць кветак і маладых парасткаў), і можа прывесці да пашкоджання цэлыя садоў фісташкі. У 2004 годзе хутка развівальная фісташкавая прамысловасць Каліфорніі значна пацярпела ад пашкоджвання мяцёлак і парасткаў, упершыню адкрытага ў 1984 годзе. У 2011 антракноз  (руск.) (бел. выклікаў раптоўную страту паловы аўстралійскага ўраджаю фісташак. Некалькі гадоў цяжкай засухі ў Іране з 2008 па 2015 гадывыклікалі значнае зніжэнне вытворчасці.

Вытворчасць
-----------

| Топ вытворцаў фісташакin 2014 |
| --- |
|  Рэгіён |  Вытворчасць(метрычныя тоны) |
|  Іран | 415,531 |
|  Злучаныя Штаты Амерыкі | 233,146 |
| Турцыя | 80,000 |
| Кітай | 76,943 |
|  Сусветная вытворчасць | 857,878 |

У 2014 годзе Іран і Злучаныя Штаты былі асноўнымі вытворцамі фісташак, на іх у сукупнасці прыпадае 76 % ад агульнай сусветнай вытворчасці (табліца).

Хімічны склад
-------------

| **Сырыя фісташкавыя арэхіХарчовая каштоўнасць на 100 г прадукта** |
| --- |
| Энергетычная каштоўнасць 563 ккал 2352 кДж |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Вада | 3,91 г |
| Бялкі | 20,27 г |
| Тлушчы | 45,39 г |
| — насычаныя | 5,556 г  |
| — поліненасычаныя | 13,744 г  |
|   — амега-3 | 1 г  |
|   — амега-6 | 2 г  |
| Вугляводы | 22 г |
| — крухмал | 1,67 г  |
| — дыцукрыды | 7,66 г  |
| — харчовыя валокны | 10,3 г  |
| 

---

 |
| Рэтынол (віт. **A**) | 21 мкг
 |
| Тыямін (**B1**) | 0,87 мг
 |
| Ніяцын (**B3**) | 1,30 мг
 |
| Пірыдаксін (**B6**) | 1,70 мг
 |
| Аскарбінавая кіслата (віт. **C**) | 5.6 мг
 |
| Такаферол (віт. **E**) | 2,30 мг
 |
| 

---

 |
| Кальцый | 105 мг
 |
| Жалеза | 3,92 мг
 |
| Магній | 121 мг
 |
| Фосфар | 490 мг
 |
| Калій | 1025 мг
 |
| Натрый | 1 мг
 |
| Цынк | 2,20 мг
 |
| 

---

 |

 |
| Крыніца: USDA Nutrient database |

Фісташкі з’яўляюцца вельмі пажыўным прадуктам. 100-грамовая порцыя забяспечвае 562 калорый і з’яўляюцца багатай крыніцай (да 23 %, гэта 20 % або больш ад сутачнай нормы (СН)  (руск.) (бел.) бялку, харчовых валокнаў, некалькі макраэлементаў  (руск.) (бел. і вітамінаў групы В, тыяміну і асабліва Вітаміну B6  (руск.) (бел. (да 131 % СН). Фісташкі з’яўляюцца добрай крыніцай (10-19 % СН) кальцыю, рыбафлавіну, вітаміну B 5  (руск.) (бел. фоліевай кіслаты, вітаміну Е  (руск.) (бел. і вітаміну К  (руск.) (бел..

Семядолі (ядро насення) арэха багатыя тлустым алеем (да 60%), які ўтрымлівае насычаныя тлушчы  (руск.) (бел. монаненасычаныя тлустыя кіслоты і поліненасычаныя тлустыя кіслоты  (укр.) (бел.. Насычаныя тлустыя кіслоты ўключаюць пальміцінавую (10 % ад агульнай колькасці) і стэарынавую кіслоты (2 %). Алеінавая кіслата з’яўляецца асноўнай у складзе монаненасычанай тлустай кіслатой (51 % ад агульнай колькасці тлушчу), таксама ўтрымліваецца лінолевая кіслата (да 31 % ад агульнай тлустаці). У параўнанні з іншымі дрэвавымі арэхамі, фісташкі маюць больш нізкую колькасць тлушчу і каларыйнасць, але больш высокія колькасці калію, вітаміну К, γ-такаферолу і некаторых фітахімікалаў  (англ.) (бел. такіх як караціноіды  (руск.) (бел. і фітастэрыны  (руск.) (бел..

Тлусты алей фісташкі адносіцца да катэгорыі невысыхальных высакаякасных алеяў.

Лісце ўтрымлівае дубільныя рэчывы (да 20 %), пры ўтварэнні галаў  (руск.) (бел. (нарастаў, выкліканых тлёй) іх колькасць узрастае да 30-45 і нават 50 %. Са ствалоў фісташкі пры падсочцы  (руск.) (бел. выдзяляецца смала, з якой атрымліваюць эфірны алей, які змяшчае пінен  (руск.) (бел.. У лісці каля 0,01 % эфірнага алею.

Даследаванні і ўплыў на здароўе
-------------------------------

У ліпені 2003 года амерыканскае Упраўленне па санітарным наглядзе за якасцю харчовых прадуктаў і медыкаментаў  (руск.) (бел. зацвердзіла першы кваліфікаваны пералік відаў насення, якія зніжаюць рызыку сардэчна-сасудзістых захворванняў: «Навуковыя дадзеныя сведчаць аб тым, але не даказваюць, што ўжыванне 1 унцыі (42.5 г) большасці арэхаў, такіх, як фісташкі, як частка дыеты з нізкім утрыманнем насычаных тлушчаў і халестэрыну, можа знізіць рызыку сардэчна-сасудзiстых захворванняў». Нягледзячы на тое, фісташкі ўтрымліваюць шмат калорый, эпідэміялагічныя даследаванні далі пераканаўчыя доказы таго, што іх спажыванне не звязана з павелічэннем вагі або атлусценнем.

У 2015 годзе сістэматычны агляд  (руск.) (бел. і метааналіз  (руск.) (бел. рандамізаваных кантраляваных выпрабаванняў  (руск.) (бел. прыйшлі да высновы, што спажыванне фісташак людзьмі без цукровага дыябету, як уяўляецца, злёгку зніжае сісталічны і дыясталічны артэрыяльны ціск. Было прапанавана некалькі механізмаў гіпатэнзіўных уласцівасцяў фісташак. Гэтыя механізмы ўключаюць у сябе высокія ўзроўні амінакіслаты аргініну (прэкурсор  (руск.) (бел. аксіду азоту — злучэння, якое вызывае дылатацыю крывяносных сасудаў); высокія ўзроўні фітастэрынаў  (руск.) (бел. і монаненасычаных тлустых кіслот; і палепшаная эндатэліяльная  (руск.) (бел. функцыя клетак праз некалькі механізмаў, у тым ліку скарачэнне цыркулючых узроўняў акісленага ліпапратэіну нізкай шчыльнасці  (руск.) (бел. халестэрыну і супрацьзапаленчых хімічных сігналаў.

Таксіны і праблемы бяспекі
--------------------------

Як і ў іншых відах насення дрэў, ядры фісташак могуць утрымліваць афлатаксін  (руск.) (бел. пры дрэннай нарыхтоўцы ці апрацоўцы.

Афлатаксіны гэта магутныя канцэрагенныя хімічныя рэчывы, якія вырабляюцца такімі цвільнымі грыбамі, як *Aspergillus flavus* і *Aspergillus parasiticus*. Забруджванне цвіллю можа адбыцца ад глебы, дрэннага захоўвання ці заражэння насякомымі-шкоднікамі. Высокія ўзроўні росту цвілі звычайна выглядаюць як ніткападобныя валокны колерам ад шэрага да чорнага. Небяспечна есць фісташкі, якія паражаны цвіллю і ўтрымліваюць афлатаксін. Забруджванне афлатаксінам з’яўляецца частым рыскам, асабліва ў цёплых і вільготных умовах. Ежа, забруджаная афлатаксінамі, як было выяўлена, з’яўляецца прычынай частых выбліскаў вострых захворванняў у некаторых частках свету. У некаторых выпадках, напрыклад, у Кеніі, гэта прывяло да гібелі некалькіх людзей. Шкарлупіна фісташкавых арэхаў звычайна расшчапляецца натуральным чынам да збору ўраджаю, а корпус пакрывае непашкоджанае насенне. Корпус абараняе ядры ад ўварвання цвілі і насякомых, але гэтая абарона можа быць пашкоджана яшчэ на дрэве з-за дрэннага кіравання фруктовым садам, птушкамі або ўжо пасля збору ўраджаю, што робіць фісташкі больш схільнымі да заражэння. Некаторыя фісташкі перажываюць так званы «ранні раскол», калі расколваюцца і абалонка, і корпус. Пашкоджанні або раннія расколы могуць прывесці да забруджвання афлатаксінам. У некаторых выпадках, ураджай можна апрацаваць, каб зрабіць забруджванне ніжэй мер парогаў бяспекі харчовых прадуктаў; у іншых выпадках, цэлая партыя фісташак павінна быць знішчана з-за забруджвання афлатаксінам.

Фісташкавае шкарлупінне можа быць карысным у ачыстцы забруджвання, створанага ў выніку выкідаў ртуці.

Як і іншыя прадстаўнікі сямейства сумахавыя (*Anacardiaceae*) (якое таксама ўключае *Toxicodendron radicans*, сумах (*Rhus*), *Mangifera indica* і *Anacardium occidentale*), фісташкі ўтрымліваюць урушыёл  (руск.) (бел. раздражняльнік, які можа выклікаць алергічныя рэакцыі.

### Спантаннае самазапальванне

Няправільнае захоўванне прадуктаў з фісташак навалам у кантэйнерах, як вядома, можа прывесці да пажару. З-за высокага ўтрымання ў іх тлушчу і нізкага ўтрымання вады, арэхі і асабліва ядры схільныя да самаразагрэва і самазагарання  (руск.) (бел. пры захоўванні разам з валокнамі ці кудзелістымі матэрыяламі, якія напітваюцца алеем.

Гаспадарлівае значэнне і выкарыстанне
-------------------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Смажаная падсоленая фісташка |

|  |
| --- |
|  |
| Халва на аснове тахіні з фісташкамі |

Семядолі пладоў фісташкі маюць прыемны арэхавы смак, духмяныя, выкарыстоўваюцца ў ежу як ласунак у свежым, засоленым і падсмажаным выглядзе, а таксама для кандытарскіх вырабаў: фісташкавага марозіва  (англ.) (бел. кульфі, спумані  (англ.) (бел. неапалітанскага марозіва  (руск.) (бел. фісташкавага масла  (англ.) (бел. фісташкавай пасты  (англ.) (бел. пахлаву, фісташкавы шакалад, халву, лукум, біскоці  (руск.) (бел. і мясныя нарэзкі  (англ.) (бел. у тым ліку мартадэлу. Амерыканцы робяць фісташкавую салату  (англ.) (бел. якая змяшчае свежыя фісташкі або фісташкавы пудынг, узбітыя вяршкі і кансерваваную садавіну.

Фісташкавы алей прыемны на смак, але хутка робіцца прагорклым  (руск.) (бел.; выкарыстоўваецца ў каўбаснай вытворчасці, парфумерыі і медыцыне.

### Гісторыя

Археолагі выявілі, што насенне фісташкі з’яўлялася звычайнай ежай ужо ў 6750 да н.э. Пліній Старэйшы пісаў у «Натуральнай гісторыі  (руск.) (бел.», што *pistacia*, «добра вядомая сярод нас», была адным з унікальных дрэў у Сірыі, а яе насенне ўвозілася ў Італію рымскім праконсулам у Сірыі Луцыем Вітэліем  (руск.) (бел. (у 35 г. н. э.) і ў Іспанію адначасова Пампеем Флакам. Манускрыпт Анфіма  (англ.) (бел. «De observatione ciborum» («Аб захаванні харчовых прадуктаў») пачатку VI стагоддзя пацвярджае, што *pistacia* была вядома ў Еўропе ў позняй Антычнасці. Археолагі знайшлі пацверджанне падчас раскопак у Джарма на паўночным усходзе Ірака, што там спажываліся атлантычныя фісташкі. Згадвалася, што ў Вісячых садах Семіраміды раслі фісташкавыя дрэвы падчас праўлення цара Мардука-апла-іддзіна I  (руск.) (бел. каля 700 да нашай эры.

Сучасныя фісташкі віду *Pistacia vera*, уведзены ў культуру ў бронзавым веку на тэрыторыі Цэнтральнай Азіі, дзе першы прыклад — гэта Джаркутан  (ням.) (бел. у сучасным Узбекістане. Яны згаданы ў Дыяскарыда  (руск.) (бел. як pistakia (πιστάκια), якія атаясняюць з Pistacia vera па параўнанні з кедровымі арэхамі  (руск.) (бел..

Акрамя таго, рэшткі атлантычнай фісташкі, яе насення і шкарлупіны былі выяўленыя археолагамі каля Моста дачок Якава  (руск.) (бел. ў Ізраільскай даліне Хула  (руск.) (бел. яны датуюцца каля 780,000 гадоў таму. Адносна нядаўна фісташкі сталі вырошчваць ў многіх частках англійскамоўнага свету: у Аўстраліі, Нью-Мексіцы і Каліфорніі, дзе яна была ўведзена ў 1854 годзе як садовае дрэва. Дэвід Фэйрчайлд  (руск.) (бел. з міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША ўвёў больш вынослівыя сарты, сабраныя ў Кітаі, у Каліфорніі ў 1904 і 1905 гадах, але яны не выкарыстоўваліся ў якасці камерцыйных да 1929 года. Фісташкі Уолтэра Суінгла  (руск.) (бел. з Сірыі добра плоданасілі ў Найлсе  (руск.) (бел. штат Каліфорнія з 1917 года.

### У медыцыне

Расліну лічылі моцным сродкам супраць ядаў жывёл. Насенне фісташкі валодае добрым агульнаўмацавальным дзеяннем, яго рэкамендуюць выкарыстоўваць пасля цяжкіх захворванняў, пры значнай фізічнай і разумовай нагрузцы.

У народнай медыцыне насенне выкарыстоўвалі як болесуцішальны пры пячоначных і страўнікавых коліках, пры анеміі, як процірвотны  (руск.) (бел. процікашлевы і процітуберкулёзны сродак, як сродак, які паляпшае дзейнасць сэрца і спрыяе выпрацоўцы спермы. Галы прапанаваныя для выкарыстання як звязальны сродак.

### У прамысловасці

Ліставыя галы, вядомыя пад назвай «бузгунч», утрымліваюць 30-50 % таніну і прыдатныя для выпрацоўкі тэхнічнага і медыцынскага таніну.

Смала, якая атрымліваецца падсочкай дрэў, а таксама тлусты алей,  выкарыстоўваюцца ў лакафарбавай прамысловасці.

Дубільныя рэчывы здабываюць з ліставых галаў, арэшкападобных і краявых (выкліканых двума рознымі відамі тлей), прымяняюцца для дублення і афарбоўкі скуры, афарбоўкі шоўку і воўны ў пунцовы колер.

Класіфікацыя
------------

### Таксанамія

Від **Фісташка сапраўдная** ўваходзіць у род фісташка (*Pistacia*) сямейства сумахавыя (*Anacardiaceae*) парадку *Sapindales*.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 8 сямействаў (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ каля 20 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Сапіндакветныя** |   |   | род **Фісташка** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Сумахавыя** |   |   | від **Фісташка сапраўдная** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 81 род |   |
|   |   |   |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Злева направа: фісташкавы гай і сабраныя плады, арэхі, ачышчаныя арэхі (ядры), хлеб з фісташкамі |

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Фисташка настоящая // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 107-108. — 200 с. — 130 000 экз.
4. ↑  Nugent, Jeff; Julia Boniface (30 March 2005). "Pistachio Nuts". *Permaculture Plants: A Selection*. Permanent Publications. p. 41. ISBN 978-1-85623-029-2. Праверана 17 June 2008. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|chapterurl=` ігнараваны (прапануецца `|chapter-url=`) (даведка)
5. ↑  *Spiegel, Alison*. Remember Red Pistachios? Here’s What Happened To Them **(нявызн.)**.  The Huffington Post (2 лютага 2015). Праверана 12 February 2017.
6. 1 2  Esteban Herrera (1997) *Growing pistachios in New Mexico,* New Mexico State University, Cooperative Extension Service, Circular 532
7. ↑  Parfitt, D.E.; Arjmand, N.; Michailides, T.J. (July 2003). "Resistance to Botryosphaeria dothidea in pistachio". *HortScience*. **38** (4): 529. `{{cite journal}}`: `|access-date=` патрабуе `|url=` (даведка)
8. ↑  California Pistachio Industry Threatened By Potentially Devastating Disease **(нявызн.)**.  ScienceDaily (12 студзеня 2004). Праверана 9 March 2017.
9. ↑  *Keim, Brandon*. Australia Pistachio Disaster Hints at Agricultural Breakdown **(нявызн.)**.  Wired Magazine-Science (26 красавіка 2011). Праверана 9 March 2017.
10. ↑  *Erdbrink, Thomas*. Scarred Riverbeds and Dead Pistachio Trees in a Parched Iran **(нявызн.)**.  New York Times (18 снежня 2015). Праверана 9 March 2017.
11. 1 2  Pistachio production in 2014; Crops/Regions/World list/Production quantity (from pick lists) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  United Nations Food and Agricultural Organization, Statistics Division (FAOSTAT) (3 кастрычніка 2017). Архівавана з першакрыніцы 22 лістапада 2016. Праверана 9 March 2017.
12. 1 2 3  Bulló, M; Juanola-Falgarona, M; Hernández-Alonso, P; Salas-Salvadó, J (April 2015). "Nutrition attributes and health effects of pistachio nuts". *The British Journal of Nutrition* (Review). **113** (Supplement 2): S79-93. doi:10.1017/S0007114514003250. PMID 26148925.
13. 1 2 3  Pistachio nuts, raw per 100 g **(нявызн.)**. *Release SR-28*.  USDA National Nutrient Database  (руск.) (бел. (3 кастрычніка 2016). Праверана 20 May 2016.(недаступная спасылка)
14. 1 2 3  Okay Y (2002). "The comparison of some pistachio cultivars regarding their fat, fatty acids and protein content". *Die Gartenbauwissenschaft*. **67** (3): 107–113. JSTOR 24137567.
15. ↑  Dreher, ML (April 2012). "Pistachio nuts: composition and potential health benefits". *Nutrition Reviews* (Review). **70** (4): 234–40. doi:10.1111/j.1753-4887.2011.00467.x. PMID 22458696.
16. 1 2  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 251—252. — ISBN 5-06-000085-0.
17. ↑  *Office of Nutritional Products, Labeling and Dietary Supplements*. Qualified Health Claims: Letter of Enforcement Discretion – Nuts and Coronary Heart Disease (Docket No 02P-0505) **(нявызн.)**.  Center for Food Safety and Applied Nutrition (23 ліпеня 2003). Архівавана з першакрыніцы 17 June 2008. Праверана 17 June 2008.
18. 1 2  Mohammadifard, N; Salehi-Abargouei, A; Salas-Salvadó, J; Guasch-Ferré, M; Humphries, K; Sarrafzadegan, N (May 2015). "The effect of tree nut, peanut, and soy nut consumption on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials". *The American Journal of Clinical Nutrition* (Systematic Review & Meta-Analysis). **101** (5): 966–82. doi:10.3945/ajcn.114.091595. PMID 25809855.
19. ↑  *E. Boutrif*. Prevention of aflatoxin in pistachios **(нявызн.)**.  FAO, United Nations (1998).(недаступная спасылка)
20. ↑  Aflatoxins in pistachios **(нявызн.)**.  European Union (2008).
21. ↑  Doster and Michailides (1994). "Aspergillus Moulds and Aflatoxins in Pistachio Nuts in California". *Phytopathology*. **84** (6): 583–590. doi:10.1094/phyto-84-583.
22. ↑  Unlikely Mix: Used Tires, Pistachio Shells Can Clean Up Pollution **(нявызн.)**. *Sciencedaily.com* (2000). Праверана 6 February 2012.
23. ↑  Mabberley, D. J. (1993). *The Plant Book*. Cambridge: Cambridge Univ. Press. p. 27. ISBN 0-521-34060-8.
24. ↑  Risk factor: self-heating/spontaneous combustion **(нявызн.)**. *Container Handbook*.  Gesamtverband Deutsche Versicherungswirtschaft. Праверана 17 June 2008.
25. ↑  Pistachio Nuts: Self-heating **(нявызн.)**. *Transport Information Service*.  Gesamtverband Deutsche Versicherungswirtschaft. Праверана 5 лістапада 2007.
26. ↑  Ardekani, A. S. H.; Shahedi, M.; Kabir, G. (2009). "Optimizing Formulation of Pistachio Butter Production" (PDF). *Journal of Science and Technology of Agriculture and Natural Resources*. **13** (47): 49–59. Архівавана з арыгінала (PDF) 19 Жнівень 2011. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 19 жніўня 2011. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 9 чэрвеня 2018.
27. ↑  Ardakani; Shahedi, M.; Kabir, G. (2006). *Optimizing of the process of pistachio butter production*. Acta Horticulturae. Vol. 726. pp. 565–568. Архівавана 3 красавіка 2013. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2013. Праверана 9 чэрвеня 2018.
28. ↑  Shakerardekani, A.; Karim, R.; Mohd Ghazali, H.; Chin, N. L. (2011). "Effect of roasting conditions on hardness, moisture content and colour of pistachio kernels" (PDF). *International Food Research Journal*. **18**: 704–710.
29. ↑  Ardakani (2006). *The vital role of pistachio processing industries in development of Iran non-oil exports*. Acta Horticulturae. Vol. 726. pp. 579–581. Архівавана 3 красавіка 2013. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2013. Праверана 9 чэрвеня 2018.
30. ↑  Shaker Ardakai, A.; Mir Damadiha, F.; Salehi, F.; Shahedi, M.; Kabir, G. H.; Javan Shah, A.; et al. (2007). "Pistachio Halva Production". *Document Number: 29328*. Iran Pistachio Research Institute. Архівавана 31 снежня 2018.
31. ↑  Pistachio Salad **(нявызн.)**.  RecipeSource. Праверана 17 January 2011.
32. ↑  Натуральная гісторыя (Пліній)  (руск.) (бел. xiii.10.5, xv.22.
33. ↑  History and Agriculture of the Pistachio Nut **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  IRECO. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2020. Праверана 27 February 2012.
34. ↑  D. T. Potts. *A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, Volume 1*. p. 199.
35. ↑  Harlan Walker. *Cooks and Other People*. p. 84.
36. ↑  James Strong  (руск.) (бел. ed. *Cyclopaedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature,* *s.v.* «Nut».
37. ↑  Remains of seven types of edible nuts and nutcrackers found at 780,000-year-old archaeological site **(нявызн.)**.  Scienceblog.com (1 лютага 2002). Праверана 13 верасня 2010.
38. ↑  Introduction to Fruit Crops (Published Online), Mark Rieger, Rieger asserts that pistachios began to be commercially harvested in the 1970s. 2006
39. ↑  Fairchild, David (1938). *The World Was My Garden*. New York: Charles Scribner's Sons. p. 174. ISBN 0-686-84310-X. `{{cite book}}`: Пададзена больш чым адно значэнне `|ISBN=` і `|isbn=` specified (даведка); Пададзена больш чым адно значэнне `|authorlink=` і `|author-link=` specified (даведка); Commissioner of Horticulture of the State of California,*Biennial report*1905/06, vol. II:392.
40. ↑  Ліберці Хайд Бэйлі, *Cyclopedia of American Agriculture: II.Crops*, 1917, *s.v.*«Importance of plant introduction» p.
41. ↑  Энциклопедический словарь лекарственных, эфирномасличных и ядовитых растений / Сост. Г. С. Оголевец. — М.: Сельхозгиз, 1951. — С. 50. — 584 с.

Літаратура
----------

* Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редакторы тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1949. — Т. XIV. — С. 520—524. — 790 с. — 4 000 экз.
* Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения Архівавана 14 красавіка 2016.: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка  (руск.) (бел. 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0

Спасылкі
--------

* Фісташка сапраўдная: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.) (Праверана 10 снежня 2009)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13327444x · GND: 4311048-4 · LCCN: sh85102465 · LNB: 000330504 |