Артыкул пра руль аўтамабіля. Пра руль судна гл. штурвал.
Сучасны аўтамабільны руль (Volvo S70).
Рулявое кола розных перыядаў.
Рулявое кола з вынятай падушкай бяспекі.
**Рулявое кола**, **стырно**, **штурвал**, **руль** — прылада для кіравання рухам аўтамабіля, судна ў зададзеным кірунку.

Руль выкарыстоўваецца ў большасці сучасных наземных транспартных сродкаў, у тым ліку ўсе аўтамабілі масавай вытворчасці, лёгкія і цяжкія грузавікі. Рулявое кола — частка сістэмы кіравання, на якую непасрэдна ўздзейнічае кіроўца; уся астатняя частка сістэмы рэагуе на падобныя кіроўцу ўваходныя ўздзеяння. Гэта можа быць прамы механічны кантакт як у механізме з шарыкавай гайкай або з шасцернямі рэечнай перадачы, без або з дапамогай гідраўзмацняльніка або як у аўтамабілях сучаснай вытворчасці з дапамогай камп’ютарных прывадаў, вядомых як рулявое кіраванне з электраўзмацняльнікам. З увядзеннем у Злучаных штатах федэральнага транспартнага рэгулявання ў 1968 годзе, згодна з пунктам 114 «Федэральных стандартаў па бяспецы аўтамабіляў» патрабуецца блакіраванне павароту руля, каб абцяжарыць крадзеж аўтамабіля; у большасці аўтамабіляў блакіраванне адбываецца пасля вымання ключа з замка запальвання.

На новых аўтамабілях у руль часта ўбудоўваюць дыстанцыйныя аўдыёрэгулятары.

Гісторыя
--------

Першымі аўтамабілямі кіравалі з дапамогай рукаяткі, аднак у 1894 годзе Альфрэд Вашэрон прыняў удзел у гонцы Парыж — Руан з мадэллю Panhard магутнасцю 4 к. с. якая была абсталявана рулявым колам. Гэта, як мяркуюць, адно з самых ранніх ужыванняў такога прынцыпу кіравання.

З 1898 года аўтамабілі кампаніі Panhard et Levassor абсталёўваліся рулявым колам ужо як стандарт. Чарлз Сцюарт Ролс прадставіў першы ў Брытаніі аўтамабіль, абсталяваны рулявым колам, калі ў 1898 годзе ён імпартаваў з Францыі Panhard магутнасцю 6 к. с. Артур Канстанцін Крэбс замяніў рукаятку нахіленым рулявым колам для машыны Panhard, якую ён спраектаваў для гонкі Парыж — Амстэрдам, якая праходзіла з 7 па 13 ліпеня 1898 года. У 1899 годзе кампанія Packard выкарыстала руль на другі пабудаванай ёй машыне. На працягу дзесяцігоддзя рулявое кола цалкам выцесніла рукаятку.

Легкавыя аўтамабілі
-------------------

Небяспечны руль на Chrysler Airflow 1930-х гадоў. Рулявое кола жорсткае, а рулявая калонка нягнуткая. Такім чынам павышаецца рызыка, што руль праткне кіроўцу пры аварыі.
Руль для легкавых аўтамабіляў, як правіла, круглы і ўсталяваны на рулявую калонку ва ўтулку, далучаную да знешняга кальца рулявога кола адной або некалькімі спіцамі (з адной спіцаю — даволі рэдкае выключэнне). Іншыя класы аўтамабіляў могуць выкарыстоўваць форму матыля або яшчэ якую-небудзь. У краінах з левабаковым рухам руль звычайна знаходзіцца на правай баку аўтамабіля (праварульная кампаноўка); у краінах з правабаковым рухам наадварот (леварульная кампаноўка).

Акрамя функцыі кіравання, на рулі звычайна размяшчаецца кнопка падачы гукавога сігналу. У дадатак да гэтага, многія сучасныя аўтамабілі могуць мець і іншыя маніпулятары, убудаваныя ў рулявое кола, такія як круіз-кантроль і кнопкі аўдыёсістэмы. Гэта для таго, каб звесці да мінімуму адлегласць, на якое павінен дацягнуцца кіроўца.

У 1968 годзе ў нормы Злучаных штатаў («Федэральныя стандарты па бяспецы аўтамабіляў», Стандарт № 204) была ўнесена папраўка аб прымальным зняцці рулявога кола ў заднюю бок аўтамабіля ў выпадку аварыі. Для рэалізацыі гэтага стандарту спатрэбіліся якія складваюцца (энергопаглынаючыя) рулявыя калонкі.

Узмацняльнік руля дазваляе кіроўцу лягчэй кіраваць аўтамабілем. У аснове сучаснага ўзмацняльніка амаль заўсёды ляжыць гідраўлічная сістэма, хоць электрычныя сістэмы няўхільна замяняюць гэтую тэхналогію. Вынайдзены і механічныя сістэмы ўзмацнення (напрыклад Студэбекер, 1952 год), аднак іх вялікія складанасць і вага перакрываюць усе перавагі.

Люфт руля
---------

Сумарны люфт у рулявым кіраванні не павінен перавышаць 10° у легкавога аўтамабіля, 20° у аўтобуса і 25° у грузавога аўтамабіля. Прыбор для вызначэння велічыні люфту ў механізме рулявога кіравання аўтамабіля называецца люфтамерам.

Іншыя распрацоўкі
-----------------

Сучасны руль Формулы-1 мае кнопкі і рычажкі рознага прызначэння, а таксама вымяральныя індыкатары і іншыя важныя элементы, якія звычайна размешчаны на прыборнай панэлі.
У некаторых спорткарах, напрыклад, у McLaren F1, і ў большасці адно пасадачных гоначных аўтамабілях, рулявое кола размешчана ў цэнтры салона.

Так як кіроўца можа знаходзіцца за рулём многія гадзіны, то руль распрацоўваецца з улікам эрганомікі. Аднак больш важнай з’яўляецца задача эфектыўнай перадачы вярчальнага моманту кіроўцам на руль, гэта асабліва важна там, дзе няма ўзмацняльніка руля або ў тых рэдкіх выпадках, калі губляецца над ім кантроль. Звычайна руль вырабляюць з сталі або алюмінію з пластыкавай або прагумаванымі месцамі зуха, прэсаванымі над або вакол іх. Некаторыя кіроўцы заказваюць вінілавае або тканіннае пакрыццё для руля для павелічэння хваткі або камфорту або проста для паляпшэння знешняга выгляду. Яшчэ адным прыстасаваннем, якія служаць для палягчэння руленнем, з’яўляецца дадатковая рукаятка.

Аналагічнае прылада ў паветраных судах называецца ручкай кіравання. Водныя суда, якія кіруюццаштурвалам, напэўна, натхнілі канцэпцыю рулявога кола.

### Рулявое кола «Банджа»

Руль «Банджа»
Руль «Банджа» быў дадаткам да стандартнай камплектацыі на многіх ранніх аўтамабілях. Драцяныя спіцы гулялі ролю буфера або амартызатара паміж рукамі кіроўцы і дрыготкай на дарозе. У большасці выпадкаў было 3 ці 4 спіцы, зробленыя кожная з чатырох ці пяці дратоў. Адсюль і назвы як у музычнага інструмента: «Банджа».

#### Адхіляемы руль

Распрацаваны Эдвардам Джэймс Лабдэл, адхіляемы руль з сям’ю пазіцыямі быў зроблены даступным у 1963 годзе ў некалькіх прадуктах General Motors. Першапачаткова як раскошная аўтамабільная опцыя, функцыя адхілення дапамагае наладзіць рулявое кола шляхам зрушэннем уверх і ўніз па дузе. Адхіляемы руль заснаваны на храпавым механізме, размешчаным на рулявой калонцы прама пад рулявым колам. Зняўшы храпавую зашчапку можна наладзіць руль, накіроўваючы яго ўверх або ўніз, у той час як рулявая калонка застаецца нерухомай. У некаторых канструкцыях вось нахілу размяшчаецца крыху спераду ўздоўж калонкі, задаючы вялікі вертыкальны ход рулявога кола з маленькім фактычным адхіленнем, у той час як у іншых канструкцыях вось амаль унутры рулявога кола, дазваляючы рэгуляваць вугал рулявога кола амаль не змяняючы яго вышыню.

#### Тэлескапічнае рулявое кола

Распрацаванае ў General Motors, тэлескапічнае рулявое кола можа настройвацца бясконцым лікам становішчаў у трох цалёвым дыяпазоне. Дадзеная распрацоўка была прадстаўлена як эксклюзіўная опцыя да аўтамабіляў Cadillac у 1965 годзе.

#### Рэгуляваная рулявая калонка

У адказ на гэта з’явіліся рэгуляваныя рулявыя калонкі, якія дазвалялі рэгуляваць вышыню ў невялікім дыяпазоне, але, што больш важна, дазвалялі наладжваць нахіл руля. Большасць з гэтых сістэм працавалі з кампрэсійнымі замкамі або электрычнымі маторамі, замест храпавога механізму. Апошні дазваляе запамінаць налады і выкарыстоўваць іх, калі ў машыну садзіцца кіроўца ці адсоўваць руль, калі патрабуецца ўвайсці або выйсці.

#### Адводнае рулявое кола

З’явілася ў 1961 годзе ў Ford Thunderbird і на ўсім працягу 1960-х было даступна на астатніх мадэлях Ford. Адводнае рулявое кола дазваляла ў рэжыме паркоўкі адсоўваць яго на 9 цаляў направа, што было вельмі зручным для ўваходу і выхаду кіроўцы з машыны.

Выкарыстанне
------------

Рулявое кола неабходна выкарыстоўваць накіроўваючымі вярчальнымі рухамі рук і хуткім кручэннем з дапамогай запясцяў. Каб гарантаваць бяспеку сваім канечнасцям неабходна быць уважлівым і абачлівым. Пастаянна выкарыстоўваюцца руху павінны выконвацца з асцярогай. Запомні правіла: «Належнае становішча рук надзвычай важна. Як правіла, запясце не павінна быць сагнута, а павінна заставацца прамым, каб пазбегнуць перанапружання сухажылляў і здушвання нерваў і крывяносных сасудаў.»

### Тэхнікі рулення

#### Перахоп

Заключаецца ў тым, што пры павароце кіроўца перахапляе руль у пэўных кропках. Як правіла, рукі размешчаны на дзесяць і на два гадзіны. Эфектыўная тэхніка для манеўравання ў абмежаванай прасторы.

#### Цягні-штурхай

Спрошчаная версія папярэдняга варыянту. Пры ўваходзе ў левы паварот левая рука захоплівае руль зверху і цягне яго ўніз, а правая слізгае ўніз з процілеглага боку, пакуль не аказваецца на адным узроўні з левага. Пры неабходнасці далейшага кручэння правая рука штурхае руль уверх, а левая слізгае ў тым жа кірунку, да становішча, у якім можна зноў пачаць цягнуць руль уніз.

#### Вярчальная тэхніка (перакрыжоўванне рук)

Кіроўца не перастаўляе рукі, а проста круціць руль, перакрыжоўваючы рукі. Гэтая тэхніка дазволяць пастаянна надзейна фіксаваць рулявое кола і кантраляваць аўтамабіль. Варта адзначыць, што сітуацыя, пры якой рукі апынуліся ў крыжаваным становішчы ў ніжнім сектары небяспечная для малападрыхтаваннага кіроўцы. Пры скрыжаванні адна рука блакіруе дзеянні іншай, не даючы дакруціць руль пры недастатковым вугле павароту колаў. Акрамя таго, магчыма траўміраванне вялікіх пальцаў рук з-за ўпора ў вобад рулявога кола.

Паварот рулявога кола ў нерухомым аўтамабілі называюць сухім руленнем. Настойліва рэкамендуецца пазбягаць сухога рулення, так як яно накладвае нагрузку на рулявы механізм і выклікае моцны знос пакрышак.

Кнопкі і прыборы на рулявым коле
--------------------------------

Першай кнопкай, дабаўленай на рулявое кола, быў пераключальнік гукавога сігналу. Традыцыйна пераключальнік размяшчаўся на ступіцах рулявога кола або на цэнтральнай пласціне, але часам размяшчаўся на рукаяці або актывізаваўся праз дэкаратыўнае кальцо, якое ліквідуе патрэбнасць цягнуцца рукой далёка ад вобада руля. Далейшая распрацоўка — руль «Rim Blow» (Удар па вобадзе), які меў пераключальнікгукавога сігналу ўнутры свайго вобада.

Калі былі ўведзеныя сістэмы кантролю хуткасці ў 1960-х гадах, некаторыя вытворцы аўтамабіляў мелі кіраўнік рычагу каробкі перадач на рулі. У 1990-х гадах распаўсюджванне новых кнопак пачало выяўляцца і на аўтамабільных рулях. Аўдыёсістэмай, тэлефонам і гукавым кіраваннем, акустычным паўторам апошняга ўказання навігацыйнай сістэмы, інфармацыйна-забаўляльнай сістэмы і бартавым камп’ютарам можна камфортна і бяспечна кіраваць выкарыстоўваючы кнопкі на рулі. Гэта гарантуе высокі стандарт дадатковай бяспекі, так як кіроўца можа такім чынам кіраваць многімі сістэмамі нават не адымаючы рук ад руля і не адводзячы вачэй ад дарогі.

Колы пракруткі могуць быць выкарыстаны для змены гучнасці гуку або выбару пункта меню.

Рулявы аўдыёкантроль можа выкарыстоўваць універсальныя інтэрфейсы і адаптары.

У кнопак могуць быць настроены ўручную працягласць і вышыня.

Гульнявыя імітацыі
------------------

Гульнявыя кантролеры, даступныя для гульнявых аўтаматаў, персанальных камп’ютараў і гульнявых прыставак распрацоўваюцца як копіі сапраўдных рулёў і выкарыстоўваюцца для гульні ў гоначныя сімулятары. Найбольш танныя з іх выглядаюць проста як вялікае рулявое кола, але большасць з прадстаўленых на сённяшні дзень маюць зваротную сувязь для імітацыі тактыльных адчуванняў ад руля гэтай машыны. Гэтая функцыя дазволіць атрымаць адчуванні язды сапраўднай машыны.

Чахол на руль
-------------

Чахол на руль мае як эстэтычнае прызначэнне, так і функцыянальнае.

Чахол вельмі шчыльна ахоплівае руль і таму не праслізгвае. Для яго мацавання не патрабуецца зашчапак, заціскаў, ліпучкі і г.д.

Вырабляецца з штучнай скуры або сінтэтычных тканін з прылепленым па ўсёй унутранай акружнасці тонкім прагумаваным рыфленым пластом. Існуе футравы чахол на руль. У асноўным такі чахол вырабляецца з аўчыннай воўны.

Падагрэў руля
-------------

У новых камфартабельных аўтамабілях на рулі ёсць падагрэў для таго, каб у зімовы час года рукі кіроўцы не замярзалі.

Цюнінг руля
-----------

Асноўныя задачы, дасягаемыя пры цюнінге руля, заключаюцца ў паляпшэнні паказчыкаў камфортнасці і знешняга выгляду шляхам падлучэння падагрэву руля, змены анатоміі рулявога кола і перацяжкі руля натуральнай або штучнай скурай, а таксама алькантарай. Усе сучасныя аўтамабілі прадстаўніцкага класа аснашчаны скураным рулём, звычайна ў цёмных танах. Таму пры перацяжцы руля попытам карыстаюцца ўстаўкі з каляровай скуры.

Гл. таксама
-----------

* Штурвал
* Левабаковы рух

Крыніцы
-------

1. ↑  Малый академический словарь
2. ↑  Бен Коллинс 2016, с. 65.

Літаратура
----------

* *Бен Колінс.* Кіраваць як Стыг = How to Drive The Ultimate Guide – From the Man Who Was the Stig. — М.: Альпіна нон-фікшн, 2016. — 288 с. — ISBN 978-5-91671-465-4.

| ⛭Канструкцыя аўтамабіля |
| --- |
| Часткі аўтамабіля |
| Кузаў | 
* Аўтамабільныя дзверы
* Багажнік
* Капот
* Ветравая шыба
* Бампер

 |
| Рухавік | 
* Карбюратар
* Свяча запальвання

 |
| Абсталяванне экстэр’ера | 
* Аўтамабільная светатэхніка
* Фара
* Паваротнікі

 |
| Абсталяванне інтэр’ера | 
* Каробка перадач
* Рулявое кола
* Спідометр
* Прыборная панель

 |
| Шасі | 
* Кола
* Тармазная сістэма
* Падвеска

 |
| Гл. таксама Аўтамабільны дызайн |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4221038-0 · Microsoft: 2780354894 |