**Тэрэзіенштадцкае гета і Чырвоны Крыж** — элемент нацыскай прапаганды, ў якой актыўным ўдзельнікам з’яўляўся Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа і яго нацыянальныя аддзяленні.

Карыкатура Бедржыха Фрыты на ўмовы жыцця ў Тэрэзіенштаце
Падчас Другой сусветнай вайны, Тэрэзіенштадцкае гета выкарыстоўвалася нацыстамі як «ўзорнае гета» ў прапагандыскіх мэтах і для падману прадстаўнікоў Чырвонага Крыжа. Нямецкі Чырвоны Крыж наведаў гета ў 1943 годзе і падаў адзіную дакладную справаздачу аб гета, апісваючы перанаселенасць і недаяданне. У 1944 годзе гета было «упрыгожана» пры падрыхтоўцы наведвання дэлегацыі Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа і ўрада Даніі. Дэлегацыя наведала 23 чэрвеня; Дэлегат Міжнароднага камітэту Чырвонага Крыжа Морыс Росэль напісаў станоўчы даклад аб гета і сцвярджаў, што з Тэрэзіенштадт нікога не катуе. У красавіку 1945 года іншай дэлегацыі МКЧК дазволілі наведаць гета; нягледзячы на адначасовае вызваленне іншых канцлагераў, дэлегаты працягвалі паўтараць памылковыя высновы Росэля. СС перадалі гета Міжнароднаму камітэту Чырвонага Крыжа 2 мая, за некалькі дзён да заканчэння вайны.

Перадумовы
----------

### Чырвоны Крыж

Гл. таксама: Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа § Другая сусветная вайна
Падчас Халакосту Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа (МКЧК) знаходзіўся ў нейтральнай Швейцарыі. Яе палітыка заключалася ў захаванні строгага нейтралітэту і пазбяганні ўмяшання ў расавы пераслед нацыстаў, які разглядаўся як унутраная справа Германіі. Ужо ў 1933 годзе МКЧК атрымліваў просьбы ўмяшацца на карысць вязняў канцлагераў, але не прымаў нямецкіх запрашэнняў наведаць канцлагеры. Карл Якаб Буркхардт, чыноўнік МКЧК, які прымаў большасць ключавых рашэнняў адносна нацысцкай Германіі, заявіў на пасяджэнні ў верасні 1935 года, што «небяспечна займацца» канцэнтрацыйнымі лагерамі; ён быў упэўнены, што такія візіты будуць выкарыстаны нацыстамі ў прапагандысцкіх мэтах. Буркхардт у рэшце рэшт наведаў канцлагер Дахау; яго галоўная скарга заключалася ў тым, што палітвязняў і злачынцаў не трымалі асобна. МКЧК лічыў сваёй асноўнай увагай ваеннапалонных, краіны якіх падпісалі Жэнеўскую канвенцыю 1929 года, якая не распаўсюджваецца на грамадзянскіх асоб. Аднак, як падкрэсліў Хубер на прэс-канферэнцыі з нямецкімі рэпарцёрамі ў 1940 годзе, статут МКЧК не абмяжоўваў місію арганізацыі толькі затрыманымі, падпадаючымі пад дзеянне Жэнеўскіх канвенцый. З пачатку вайны ў 1939 годзе МКЧК распачаў невялікія меры па аказанні дапамогі грамадзянскім асобам, хоць рычагі ўздзеяння МКЧК супраць нямецкага ўрада былі абмежаваныя з-за адсутнасці ў гэтых затрыманых абароны ў адпаведнасці з міжнародным правам.

Пасля захопу ўлады Адольфам Гітлерам у 1933 годзе Нямецкі Чырвоны Крыж вырашыў прыстасавацца да нацысцкага рэжыму, а не распускацца. У 1937 годзе кіраўніком нямецкага Чырвонага Крыжа стаў генерал Шуцштафель СС Эрнст-Роберт Гравіц. Ён прымаў цеснае дачыненне да Праграмы Т-4 (забойства інвалідаў) і нацысцкіх эксперыментаў над людзьмі.

### Тэрэзіенштадт

Гл. таксама: Тэрэзіенштадцкае гета
Тэрэзіенштадт — гібрыдны канцлагер і гета, створаны СС у лістападзе 1941 года ў горадзе-крэпасці Тэрэзін, размешчаным у пратэктараце Багеміі і Маравіі (акупаваныя немцамі Чэхіі). Адначасова гэта была дарожная станцыя да лагераў знішчэння і «пенсіённае паселішча» для пажылых і вядомых яўрэяў, каб увесці ў зман свае суполкі наконт палітыкі знішчэння гэбрэяў. Прыкладна з 155 000 чалавек, адпраўленых у Тэрэзіенштадт да канца вайны, 35 000 памерлі ў гета ад голаду і хвароб і 83 000 загінулі пасля дэпартацыі ў розныя гета, лагеры знішчэння і іншыя месцы забойстваў. Кіраваў гета Савет старэйшын на чале з «яўрэйскім старэйшынам», які адказваў за выкананне нацысцкіх загадаў.

Сувязь Чырвонага Крыжа
----------------------

### Спробы адпраўкі пасылак

У 1942 годзе Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа пацвердзіла існаванне габрэйскага гета ў Тэрэзіенштаце і выявіла, што можна дасылаць лекі, падштурхнуўшы іх паспрабаваць гэтую стратэгію ў іншых канцлагерах. Неўзабаве пасля гэтага Роланд Марці, дэлегат МКЧК у Берліне, папрасіў дазволу на пробны візіт у Тэрэзіенштадт, разлічваючы, што атрымаць дазвол будзе лягчэй, чым для іншых лагераў, але яго запыт быў адхілены. Нямецкі Чырвоны Крыж сцвярджаў, што ў Тэрэзіенштаце дастаткова ежы і прыпасаў, і таму пасылкі Чырвонага Крыжа не патрэбныя. У траўні 1943 года Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа атрымаў пацвярджэнне, падпісанае габрэйскім старэйшынам у Тэрэзіенштаце, што некаторыя харчовыя пасылкі дайшлі да яго. Намаганням МКЧК па адпраўцы харчовых пасылак у канцэнтрацыйныя лагеры перашкодзіла адмова Амерыканскага Чырвонага Крыжа лабіраваць саюзнікаў з мэтай выключэння з блакады нацысцкай Германіі імпарту прадуктаў харчавання, прызначаных для канцлагераў. Каб пазбегнуць выкачвання пасылак СС, МКЧК было дазволена адпраўляць іх толькі названым атрымальнікам.

### Візіт Чырвонага Крыжа (чэрвень 1943)

Буркхардт прымусіў нямецкі Чырвоны Крыж наведаць Тэрэзіенштадт, каб высветліць, ці было гета канчатковым пунктам прызначэння вязняў-габрэяў або транзітным пунктам для далейшай перапраўкі на ўсход. Ён таксама хацеў пацвердзіць дастаўку харчовых пасылак. Адольф Эйхман (і, магчыма, ягонае начальства ў Галоўным упраўленні бяспекі Рэйха) вельмі ахвотна дазволілі гэты візіт у рамках стратэгіі ўтойвання канчатковага вырашэння габрэйскага пытання. 24, 27 або 28 чэрвеня 1943 года прадстаўніку нямецкага Чырвонага Крыжа Вальтэру Георгу Гартману і яго намесніку Генрыху Нійгаузу было дазволена наведаць гета пад кіраўніцтвам чыноўніка Міністэрства замежных спраў Германіі Эберхарда фон Тадэна. Яны пацвердзілі дастаўку прыпасаў Чырвонага Крыжа і заручыліся дазволам ад СС на тое, што перапаўненне будзе адпраўлена ў іншыя лагеры, асабліва ў канцлагер Аўшвіц. У сваім дакладзе Хартман апісаў умовы гета як «жахлівыя» і «страшна перапоўненыя»; зняволеныя моцна недаядалі, а медыцынскае абслугоўванне было зусім неадэкватным. З усіх паведамленняў Чырвонага Крыжа пра Тэрэзіенштадт, Хартман быў адзіным, у цэлым дакладным. Хартман прасачыў свае ўражанні чыноўніку Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа Андрэ дэ Пілару, які, у сваю чаргу, паведаміў пра іх у Сусветны яўрэйскі кангрэс у Жэневе і Герхарту Рыгнеру, сакратару Сусветнага яўрэйскага кангрэса ў Жэневе, непасрэдна ў ліпені 1943 года. Насуперак чаканням СС, гэты візіт насамрэч узмацніў падазрэнні нямецкага Чырвонага Крыжа адносна праграмы знішчэння нацыстаў.

### Запыт на візіт Чырвонага Крыжа (чэрвень 1943)

Дацкі ўрад, Дацкі Чырвоны Крыж, дацкі кароль Крысціян X і дацкае духавенства таксама ціснулі на нямецкі Чырвоны Крыж, каб дазволіць візіт з-за 450 дацкіх яўрэяў, якія былі дэпартаваныя туды ў кастрычніку 1943 года. Дацкі Чырвоны Крыж пачаў адпраўляць 700 харчовых пасылкак у месяц, дацкім вязням яшчэ да таго, як яны атрымалі на гэта дазвол. Падчас візіту ў Данію ў лістападзе 1943 года Эйхман паабяцаў дацкім прадстаўнікам, што ім будзе дазволена наведаць вясной 1944 года. Чырвоны Крыж падвяргаўся ўзрастаючаму ціску з боку габрэйскіх арганізацый і ўрада Чэхаславакіі ў выгнанні з мэтай умяшання на карысць яўрэяў. Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі разглядала гэты візіт як магчымасць паставіць пад сумнеў паведамленні аб знішчэнні, якія даходзяць да заходніх краін, але хацела дастаткова падрыхтаваць гета, каб дэлегацыя Міжнароднага камітэту Чырвонага Крыжа атрымала добрае ўражанне.

### «Добраўпарадкаванне» гета

Карыкатура на «Добраўпарадкаванне» гета
У лютым 1944 года эсэсаўцы распачалі кампанію па «добраўпарадкаванню» гета, каб падрыхтаваць яго да візіту Чырвонага Крыжа. Многія «Вядомыя» зняволеныя і дацкія яўрэі былі перасялены ў прыватныя вышэйшыя памяшканні. Вуліцы былі перайменаваныя і ачышчаныя; былі створаны бутафорскія крамы і школа; СС заахвочвалі зняволеных да большай колькасці культурных мерапрыемстваў, якія перавышалі звычайныя гарадскія мерапрыемствы ў мірны час. У рамках падрыхтоўкі ў маі 1944 года з лагера Тэрэзіенштадт у Аўшвіцы было адпраўлена 7503 чалавекі, у асноўным перавезлі хворых, пажылых і інвалідаў, якім не было месца ў «ідэальным» яўрэйскім паселішчы. У канцы мая Паўлю Эпштэйну, Ота Цукеру і іншым лідэрам Тэрэзіенштата было дазволена падпісаць лісты, прадыктаваныя СС, якія былі накіраваны ў Камітэт дапамогі і выратавання, яўрэйскую арганізацыю ў Будапешце. Лідэр камітэта Рудольф Кастнер накіраваў ліст за мяжу.

Незразумела, у якой ступені Чырвоны Крыж цаніў дакладную справаздачу аб Тэрэзіенштаце, улічваючы, што ён меў доступ да незалежнай інфармацыі, якая пацвярджае, што зняволеных перавозілі ў Аўшвіц і там забівалі.

### Візіт 23 чэрвеня 1944 года

У камісію, якая наведала 23 чэрвеня 1944 года, уваходзіў Морыс Росэль, прадстаўнік Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа; Э. Юэль-Хенінгсен, галоўны ўрач Міністэрства аховы здароўя Даніі; і Франц Хвас, вышэйшы дзяржаўны служачы Міністэрства замежных спраў Даніі.

23 чэрвеня 1944 года наведвальнікаў правялі на экскурсію па «Пацёмкінскай вёсцы». Наведвальнікі правялі ў Тэрэзіенштаце восем гадзін, вялі па загадзя вызначаным шляху і дазвалялі размаўляць толькі з дацкімі яўрэямі і асобнымі прадстаўнікамі, у тым ліку Паўлам Эпштэйнам. За рулём у лімузіне афіцэр СС, які выдаваў сябе за яго кіроўцу, Эпштэйн быў вымушаны выступіць з прамовай, напісанай СС, у якой апісваў Тэрэзіенштадт як «звычайны загарадны горад», «мэрам» якога ён быў, і даць наведвальнікам сфабрыкаваныя статыстычныя даныя аб гета. У яго ўсё яшчэ былі чорныя вочы ад збіцця Рама, і ён спрабаваў папярэдзіць Росэля, што для зняволеных Тэрэзіенштата «няма выйсця». Для гасцей таксама былі пастаўлены футбольны матч і спектакль з дзіцячай оперы «Брундыбар».

### Наступствы

У дакладзе Росэля гаварылася, што ўмовы ў гета былі спрыяльныя — нават лепшыя, чым для мірных жыхароў у пратэктараце Багеміі і Маравіі — і што ніхто не быў дэпартаваны з Тэрэзіенштата. На пытанне чыноўніка Чырвонага Крыжа Ёханэса фон Шварцэнберга ён не змог растлумачыць разыходжанне ў лічбах Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа адносна гета: 30 000 чалавек, якія, як кажуць, былі адпраўленыя ў Аўшвіц. Дацкія прадстаўнікі паведамілі, што «Тэрэзіенштадт" з’яўляецца перасыльным лагерам, было «адкрытым пытаннем», і выказалі спачуванне вязням. Нягледзячы на ​​тое, што ўсе наведвальнікі паабяцалі захаваць свае даклады ў сакрэце, некаторая інфармацыя з дакладу Росэля была прасачана ў Сусветны габрэйскі кангрэс, што прымусіла іх выказаць пратэст супраць недакладнасці справаздачы і запытаць яшчэ адзін візіт МКЧК у гета.

Умовы для астатніх зняволеных некалькі палепшыліся: па словах аднаго з тых, хто выжыў: «Лета 1944 года было лепшым часам для нас у Тэрэзіне. Ніхто не думаў пра новыя дэпартацыі». Рабін Леа Бек, духоўны лідэр Тэрэзіенштадта, заявіў, што «ўплыў [візіту Чырвонага Крыжа] на наш маральны дух быў разбуральным. Мы адчувалі сябе забытымі і пакінутымі».

Пасля апублікавання ўлетку 1944 года Аўшвіцкіх пратаколаў з апісаннем масавых забойстваў у Аўшвіцы габрэйскія арганізацыі ціснулі на Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа, каб той зноў наведаў Тэрэзіенштадт. Тым часам у верасні і кастрычніку 1944 года у Аўшвіц было дэпартавана 18 400 чалавек.

### Дамоўленасці вызвалення

Габрэйскія дзеці ў Санкт-Галене, Швейцарыя, 11 лютага 1945 года.
5 лютага 1945 года пасля перамоваў са швейцарскім палітыкам Жанам-Мары Мюзі Гімлер адпусціў транспарт з 1200 яўрэямі (у асноўным з Германіі і Галандыі) з Тэрэзіенштадта ў нейтральную Швейцарыю. Гэта падзея атрымала асвятленне ў міжнародных СМІ, і вызваленыя зняволеныя заявілі, што папярэдні візіт Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа быў узорна-паказальным. Дацкі кароль дамогся вызвалення дацкіх інтэрніраваных з Тэрэзіенштата 15 красавіка 1945 года. Белыя аўтобусы, арганізаваныя ўрадам Даніі ў супрацоўніцтве са Шведскім Чырвоным Крыжам, рэпатрыявалі 423 ацалелых дацкіх яўрэяў.

### Місія ў красавіку 1945 года

Адначасова з першым вызваленнем канцэнтрацыйных лагераў войскамі саюзнікаў, дэлегаты МКЧК Ота Ленер і Поль Дзюнан прыбылі ў Тэрэзіенштадт у суправаджэнні швейцарскага дыпламата Бухмюлера 6 красавіка 1945 года і наведалі гета ў суправаджэнні Эйхмана. Дзюнану дазволілі пагаварыць з Бенджамінам Мурмельштэйнам , які стаў габрэйскім старэйшынам пасля таго, як Эпштэйн быў застрэлены эсэсаўцамі ў суседняй Малой крэпасці Тэрэзіенштадт у верасні 1944 года. Ленер прагледзеў нацысцкі прапагандысцкі фільм «Тэрэзіенштадт», які быў зняты ў гета перад дэпартацыямі восенню 1944 года.

Пазней у сваім дакладзе Ленер паўтарае нацысцкую прапаганду, апісваючы Тэрэзіенштадт як «сіянісцкі эксперымент». Пасля візіту Ленер і Дзюнан вячэралі ў Чэрнінскі палац у Празе з Эйхманам; Карл Герман Франк, вышэйшы кіраўнік СС і паліцыі Пратэктарату; і Эрвін Вайнман, кіраўнік СД у Празе. Эйхман адмаўляў, што габрэяў забівалі. Дзюнан зноў наведаў Тэрэзіенштадт 21 красавіка, пасля чаго апублікаваў справаздачу, у якой пацвярджаў высновы Росэля і Ленера і сцвярджаў, што візіты не былі інсцэніраваны. 15 500 палонных, якія перажылі маршы смерці, прыбылі ў Тэрэзіенштадт у апошнія дні вайны, што пачало эпідэмію брушнога тыфу. Пасля таго, як 2 мая эсэсаўцы адмовіліся ад кантролю над гета, Дзюнан узяў на сябе адміністрацыю і аказаў дапамогу са штаба ў Празе. Супрацоўнікі Чэхаславацкага Чырвонага Крыжа прыбылі 4 мая, але яны засяродзілі свае намаганні на палітвязнях у Малой крэпасці і, калі яны дапамагалі вязням у габрэйскім гета, зняважалі замежных (не чэхаславацкіх) яўрэяў.

Уплыў і ацэнка
--------------

На думку чэшскага гісторыка Міраслава Карнага, даклад Росэля, у прыватнасці яго настойванне на тым, што яўрэяў не дэпартавалі з Тэрэзіенштата, прывялі да памяншэння даверу да справаздачы Врбы-Вецлера. Апошні даклад, напісаны двума ўцекачамі з Аўшвіца, Рудольфам Врба і Альфрэдам Ветцлерам, дакладна апісваў лёс яўрэяў, дэпартаваных з Тэрэзіенштадта ў Аўшвіц — большасць з іх былі забітыя.

Заява Росэля аб тым, што яўрэяў не дэпартавалі з Тэрэзіенштадта, прымусіла МКЧК адмяніць запланаваны візіт у гета Тэрэзіенштадт, на які Генрых Гімлер ужо даў свой дазвол. Карны і ізраільскі гісторык Ота Доў Кулька праводзяць прамую сувязь паміж паведамленнем і ліквідацыяй гета ў ліпені, у якім было забіта 6500 чалавек. Росэль даслаў свае фатаграфіі фон Тадэну, які паказаў копіі фатаграфій на прэс-канферэнцыі ў спробе абвергнуць паведамленні аб Халакосте.

Даклад Росэля ахарактарызавалі як «эмблематыку правалу Міжнароднага камітэту Чырвонага Крыжа» у абарону яўрэяў падчас Халакосту. Па словах Штайнахера, справаздача «безумоўна, дыскрэдытавала арганізацыю» за яе наіўнасць або «саўдзел у жорсткай выдумцы», асабліва таму, што Росэль працягваў адстойваць свае высновы пасля вайны. У больш агульным плане Роткірхен піша, што лёс вязняў гета «можна лічыць пробным каменем адмоўнай ролі МКЧК падчас Другой сусветнай вайны». Аднак выпадак з Тэрэзіенштадтам не быў ўнікальным; падобны візіт Жака дэ Морсье ў Дрансі ў траўні 1944 года прывёў да «бліскучага» дакладу.