**Айра́ты** (манг.: Ойрд, Ойрад, калм.: *өөрд*) — заходняя група манголаў. Жывуць у Манголіі, КНР, Расіі, краінах Цэнтральнай Азіі. Агульная колькасць (2013 г.) - 614 тысяч чал.

Гісторыя
--------

Айраты паходзяць з мясцовасці вакол ракі Селенга. Пасля распаду агульнамангольскай дзяржавы ў XV ст. яны захапілі Турфан, мясцовасць на поўнач ад якога атрымала назву Джунгарыі ад наймення часткі айрацкіх плямёнаў, што традыцыйна складалі *джэнгун*, так званае "левае" або "усходняе" крыло манголаў. У 1640 г. на агульным сходзе айратаў, які адбыўся на мяжы сучасных Сіньцзяна і Кыргызстана быў прыняты кодэкс законаў *Ікі Цааджын Бічык*, падтрымана распаўсюджанне сярод айратаў тыбецкага будызму і новай формы пісьмовасці, распрацаванай будысцкім навукоўцам Зая-Пандытам. Галоўным вынікам гэтых рашэнняў стала стварэнне Джунгарскай дзяржавы, якая праіснавала да 1775 г. пакуль не была захоплена Цынскай імперыяй. Рэпрэсіі маньчжураў супраць айратаў у XVIII ст. прывялі да вынішчэння ад 40% да 80% насельніцтва. Частка джунгараў была вымушана далучыцца да суседніх цюркскіх народаў.

У пачатку XVII ст. частка айратаў на чале тайшы Хо Орлюка рушыла на захад і прыняла прысягу Расіі. Іх нашчадкі склалі аснову сучасных калмыкаў. У 1771 г. Кацярына II скасавала Калмыцкае ханства, што прывяло да масавага зыходу калмыкаў на чале хана Убашы на землі, падначаленыя джунгарам, а потым маньчжурам.

Са стратай сваёй дзяржаўнасці айраты былі рассеяны па розных рэгіёнах і ў выніку не здолелі захаваць этнічнае адзінства.

Колькасць і рассяленне
----------------------

Сучасная дакладная лакалізацыя і падлік колькасці айратаў уяўляе сабою пэўную праблему, паколькі ў дзяржавах, дзе яны стала пражываюць, гэта група не заўсёды ўлічваецца асобна. Так, у Манголіі перапіс насельніцтва фіксуе лакальныя групы айратаў, якія маюць асабістую саманазву, як асобныя этнасы — хатоны, дэрбеты, баяды, захчыны, хашуды, хойды, уранхайцы, таргуты і інш. Згодна перапісу 2010 г. колькасць прадстаўнікоў айрацкіх этнасаў у гэтай краіне дасягала 224 763 чал. Амаль усе яны жылі ў заходняй і цэнтральнай частках Манголіі. Аналізуючы матэрыялы папярэдняга перапісу 2000 г. у Манголіі, С. К. Хойт сцвярджае, што згодна іншым дадзеным колькасць айратаў можа дасягаць 400 000 чал. бо тыя, хто жыве ў цэнтральных раёнах, часцяком хаваюць сваю сапраўдную этнічную прыналежнасць.

У КНР айрацкія супольнасці не адрозніваюцца ад іншых манголаў і ўлічваюцца разам з імі, таму вылучэнне і падлік асобна айратаў мае вельмі прыблізны характар. С. К. Хойт са спасылкай на кітайскіх і мангольскіх даследчыкаў дае агульную лічбу — больш за 250 000 чал. у 2000 г. Большасць з іх (152 300 – 155 300 чал. у 2005 г.) жыве ў Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне, на тэрыторыі якога калісьці размяшчалася Джунгарскае ханства. Акрамя таго, невядомая колькасць кітайскіх айратаў жыве ў Кітайскай рэспубліцы.

У Расіі і краінах Сярэдняй Азіі для пазначэння айратаў найчасцей выкарыстоўваюць цюркскую назву *калмык*, што спрычыняе пэўную блытаніну, паколькі акрамя манголаў-айратаў там жывуць калмыкі, народ айрацкага паходжання, які, аднак, мае статус асобнага этнаса. Пры правядзенні расійскіх перапісаў насельніцтва з 2002 г. перапісчыкамі прапаноўвалася шырокая група саманазваў акрамя *калмык*, у тым ліку дэрбеты, дзербеты, таргуты, хойты і інш. але ў выніковых падліках ўсе яны былі далучаны да калмыкаў. Такім чынам, колькасць калмыкаў разам з айратамі ў 2010 г. склала 183 372 чал. прычым большасць з іх, відавочна, з’яўляліся калмыкамі. Пры перапісе 2002 г. толькі 124 чал. залічаныя потым у калмыкі, назвалі сябе іншымі саманазвамі, акрамя "калмык".

Мова
----

Айрацкія народы размаўляюць на заходніх дыялектах мангольскай мовы. Мовай айрацкага паходжання таксама з’яўляецца калмыцкая мова.

Зноскі
------

1. ↑  Kalmyk-Oirat
2. ↑  Златкин И.Я. История Джунгарского ханства (1635-1758)
3. ↑  Калмыкі: гісторыя і культура
4. ↑  toollogo2010.mn
5. ↑  Хойт, С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат //Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Из-во КГУ, 2008. - С. 136 - 157
6. ↑  Хойт, С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат //Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Из-во КГУ, 2008. - С. 136 - 157
7. ↑  Национальный состав населения Российской Федерации Архівавана 23 снежня 2021.
8. ↑  Хойт, С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат //Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Из-во КГУ, 2008. - С. 136 - 157

| ⛭Гістарычныя мангольскія плямёны і народы |
| --- |
| 

| Гістарычныя мангольскія плямёны і народы |
| --- |
| Протаманголы | 
* \* *група хуну, дунху:* Юэбань
* Жуань-жуані
* Кідані
	+ каракітаі
* Татабы
* Сяньбі
	+ мужун, табасцы
* Туфа
* Туюйхунь
* Цыфу
* Ухуань
* Хі
* Шывэй

 |
| Гістарычныя XIII стагоддзе | 
* *група нірун-манголаў:* Барласы
* Барджыгіны
* Тайджыуты
* Чоносы

* *група дарлекін-манголаў:* Хангіраты
* Алхонуты
* Уранхайцы

* *Іншія:* Баргуты (у тым ліку ўласна баргуты і хоры-туматы)
* Джалаіры
* Керэіты
* Мангуты
* Меркіты
* Найманы
* Ангуты
* Татары
* Хатагіны
* Айраты

 |

 |
| 

| Мангольскія народы |
| --- |
| Калмыкі (айраты, заходнія манголы) | 
* Алтайскія уранхайцы
* Баяты
* Бузавы (Данскія калмыкі)
* Дербеты1
* Захчіны
* Мянгаты
* Олёты1
* Сарт-калмыкі
* Торгуты1
* Хойты
* Хошуты1
* Чоросы
* Хотоны

 |
| Бураты (баргуты, найбольш паўночныя манголы) | 
* Новыя баргуты1
* Старыя баргуты
	+ чыпчыны1
* Хоры-бураты
	+ у тым ліку агінскія бураты1
* Булагаты
* Эхірыты
	+ у тым ліку баргузінскія бураты
* Хангадоры
* Селенгінскія бураты
	+ у тым ліку сонголы, сартулы, табангуты і інш.
* Ніжнеудзінскія бураты

 |
| Паўночныя монголы | 
* Халхасцы
* Дархаты
* Дарыганга
* Хатагойты
* Элжыгіны

 |
| Паўднёвыя манголы | 
* Чахары1
* Тумэты1
* Джаруты1
* Суніты1
* Анюты1
* Ардосцы1
* Хэшфктэны1
* Хучыты1
* Узумчыны1
* Харчыны1
* Харчыны1

 |
| іншыя манголамоўныя народы | 
* Баоань
* Жоўтыя уйгуры
* Дауры
* Дунсян
* Согво-Арыгі
* Сычуаньскія манголы
* Маголы
* Мангоры / ту
* Цаатаны

 |

 |
| 

| Этнасы мангольскага паходжання, якія размаўляюць на іншых мовах |
| --- |
| 
* Кацо / Юньнаньскія манголы1
* *іранамоўныя:* Хазарэйцы
* Теймуры
* Аймак-хазарэйцы

 |

 |
| 1 этнагрупы, якія часткова або поўнасцю пражываюць у КНР і аб'ядноўваемыя там пад назвай «Манголы».
Гл. Насельніцтва Манголіі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph166555 |