**Тонгва**, таксама вядомыя як **кіж** і **габрыэлінья** (саманазвы: *Tongva*, *Kizh*, ісп.: Gabrieleño, англ.: Gabrielino) — індзейскі народ у Каліфорніі (ЗША). Раней насяляў раён Лос-Анджэлеса і паўднёвыя астравы Чанел. Агульная колькасць (2018 г.) - 500 чал.

Гісторыя
--------

Продкі тонгва і серана перасяліліся з усходу ў Каліфорнію каля 3500 - 2500 гадоў таму. Сучасная назва **тонгва** ўпершыню была занатавана толькі ў 1903 г. Лічыцца, што саманазва **кіж** больш старажытная. Частка навукоўцаў мяркуе, што да прыбыцця еўрапейцаў тонгва маглі мець кантакты з палінезійцамі. 

Сувязі з іспанцамі пачаліся з 1542 г. Іспанскія місіянеры заснавалі ў паўднёвай Каліфорніі місію Архангела Гаўрыіла ў 1771 г. і місію Караля Фердынанда ў 1797 г. Яны актыўна займаліся хрысціянізацыяй мясцовага насельніцтва і прыцягненнем яго да сучаснай гаспадаркі. Шчыльныя кантакты прывялі да распаўсюджвання назваў **габрыэлінья** і **фернандынья**. Адмоўным вынікам узаемадзеяння з іспанцамі быў высокі ўзровень смяротнасці індзейцаў з-за завезеных з Еўропы эпідэмічных захворванняў. 

У 1821 г. тэрыторыі тонгва былі далучаны да Мексікі, у 1848 г. — да ЗША. У выніку зямельных махінацый прадстаўнікі гэтага народа фактычна былі пазбаўлены зямельнай маёмасці. У міжваенны перыяд пракуратура Каліфорніі настаяла на частковай кампенсацыі, якую тонгва атрымалі толькі ў 1944 г. У 1972 г. кампенсацыя была пашырана, але ўсё роўна была недастатковай. У пасляваенны перыяд праводзілася палітыка асіміляцыі. Яна ўключала выхаванне індзейскіх дзяцей ў белых сем'ях. 

У 1994 г. штат Каліфорнія прызнаў самастойную нацыю тонгва-габрыелінья. Для далейшага эканамічнага развіцця нацыі было адчынена казіно, але яго эксплуатацыя выклікала разлад сярод тонгва і падзел у 2001 г. і 2006 г. на фракцыі.

Традыцыйная культура
--------------------

Жытло
Тонгва насялялі адзін з найбольш урадлівых рэгіёнаў Каліфорніі. Іх асноўнымі заняткамі былі збор жалудоў, рыбалоўства і паляванне. Тонгва ўмелі вырабляць складаныя разборныя лодкі з хваёвых дошак, ведалі кераміку і пляценне. Важную ролю адыгрываў гандаль з астраўнымі і з кантынентальнымі плямёнамі. Замест грошай выкарыстоўвалі ракавіны. 

Ужо да прыбыцця еўрапейцаў у тонгва меліся вялікія паселішчы, што ўмяшчалі 400 - 500 жытлаў. На чале такога паселішча стаяў адзіны правадыр *tomyaar*. Асноўны від жытла — канічны вігвам *kiy*. Ён уяўляў сабою каркас з жэрдак, крыты трысняговымі цыноўкамі. Жыхары астравоў Чанел будавалі жытлы з кітовых костак.

Тонгва верылі ў багоў і духаў, у тым ліку ў стваральніка сусвету *Quaoar*, хтанічную багіню *Tolmalok*, бога неба *Weywot*, багіню зямлі *Chehooit*, багіню ўрадлівасці *Manisar* і г. д. Папулярнасцю карысталіся апавяданні пра трыкстэра-каёта *Tukupar Itar*. 

Вялікую ролю ў духоўным жыцці адыгрывалі шаманы. Абрады ініцыяцыі ўключалі галаданне, выпрабаванні на цягавітасць і боль ад укусаў мурашак. У абрадах выкарыстоўваліся галюцынагены.

Мова
----

Родная мова тонгва адносіцца да юта-ацтэкскай сям'і моў. У выніку культурнай асіміляцыі да пачатку XX ст. яна выйшла з ужытку.

Зноскі
------

1. ↑  Tongva, Gabrielino in United States
2. ↑  People and language: Defining the Takic expansion into southern California
3. ↑  Polynesians in California: Evidence for an Ancient Exchange?
4. ↑  Casino Project Архівавана 26 лістапада 2018.
5. ↑  San Marino’s First Residents(недаступная спасылка)
6. ↑  Native Languages of the Americas: Gabrielino Legends, Myths, and Stories (Kizh, Tongva)
7. ↑  Tongva (Gabrielinos)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тонгва на Вікісховішчы |

* Gabrielino-Tongva Tribe
* GABRIELINO. SOCIAL STUDIES FACT CARDS CALIFORNIA INDIANS
* Gabrielino/Tongva Culture and History