**Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі** (да 1992 года — **Цэнтральны гістарычны архіў БССР**) — дзяржаўнае сховішча дакументаў Беларусі XIV—XX стагоддзяў, заснаванае ў 1938 годзе на аснове Магілёўскага гістарычнага архіва і перавезенае ў 1963 годзе ў Мінск.

Гісторыя
--------

Ад заснавання ў архіве змясцілі дакументы агульнабеларускага значэння з былых архіваў судоў Вялікага Княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай і беларускіх зямель Расійскай імперыі, як і з былых архіваў магістратаў і ратуш беларускіх гарадоў, прыватных асоб, Віленскага архіва старадаўніх актаў і Віцебскага архіва старажытных актаў.

Датай заснавання архіва лічыцца 5 ліпеня 1938 года, але яго гісторыя пачалася ў 1919 г. як гісторыя архівасховішча Магілёўскага архіўнага бюро. У 1924 г. архівасховішча было рэарганізавана ў Акруговы архіў. У 1927 г. быў створаны Магілёўскі гістарычны архіў, пераўтвораны ў 1930 г. у аддзяленне *Цэнтральнага архіўнага ўпраўлення БССР*, пры якім заснаваны гістарычны архіў.

5 ліпеня 1938 года адпаведна пастанове Прэзідыума ЦВК БССР Магілёўскі гістарычны архіў рэарганізаваны ў Цэнтральны гістарычны архіў, з 1943 г. — у Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў БССР. З верасня 1938 года архіў быў пераданы ў распараджэнне НКУС БССР, што прывяло да негатыўных наступстваў — неабгрунтаванага абмежавання доступу да дакументаў.

На пачатак 1941 года архіў змяшчаў 1560 фондаў агулам звыш 382 тыс. спраў. Падчас другой сусветнай вайны большасць дакументаў разрабавалі і вывезлі ў Германію і Рыгу (Латвія). Вярнуць удалося 38 054 справы (10 %) з 700 фондаў. У 1947 г. архіву перадалі дарэвалюцыйныя дакументы з дзяржаўных архіваў Віцебскай і Гомельскай абласцей. З пераводам у Мінск (вул. Казлова, д. 26), паводле Пастановы Савета міністраў БССР ад 11 лістапада 1963 года, да архіва дадалі дарэвалюцыйныя дакументы з Дзяржаўнага архіва Мінскай вобласці і старадаўнія акты з Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва ў Гродне. У 1992—1995 гадах знаходзіўся ў складзе Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь. У 2000 г. атрымаў сучасную назву і адрас.

### Пасля 2020 года

Пасля масавых фальсіфікацый на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, жорсткага разгону акцый пратэстаў, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, калектыў архіва выйшаў 13 жніўня на акцыю пратэсту на праспект Машэрава.

У 8 сакавіка 2022 года ў рамках палітычных чыстак звольнены дырэктар Дзмітрый Яцэвіч, у той жа дзень звольніўся намеснік дырэктара па навуцы Дзяніс Лісейчыкаў. 

У траўні 2022 года дырэктарам архіва прызначаны генерал-маёр Алег Воінаў, пры ім адбыўся шэраг палітычных звальненняў. 14 жніўня 2023 года дырэктарам прызначаны былы супрацоўнік КДБ Міхаіл Глушакоў, 16 жніўня адбыліся масавыя затрыманні супрацоўнікаў архіва (прынамсі 7 чалавек), некаторыя былі асуджаны на адміністрацыйныя арышты. 23 жніўня з архіва былі звольнены прынамсі 8 чалавек з тых асоб, каго дагэтуль затрымлівалі.

Склад
-----

Архіў змяшчае пергаментныя прывілеі XIV—XVII стагоддзяў вялікіх князёў літоўскіх на землі і маёнткі, а гарадам — на магдэбургскае права, як і актавыя кнігі судоў XV—XVIII стагоддзяў. Разам налічвае каля 6 тыс. актавых кніг на старабеларускай, польскай і лацінскай мовах з каралеўскімі прывілеямі, граматамі, фундушовымі запісамі, тэстаментамі (завяшчаннямі), інтрамісіямі, дэкрэтамі і інвентарамі. Таксама змяшчае метрычныя кнігі цэркваў, касцёлаў і сінагог за XIX—XX стагоддзі.

Дырэктары
---------

* Алег Леанідавіч Воінаў (10 мая 2022 — 20 студзеня 2023)
* Міхаіл Міхайлавіч Глушакоў (14 жніўня 2023)

Зноскі
------

1. ↑  Архивное дело в БССР (1918—1968): Сб. законодательных и руководящих документов / Главное архивное управление при Совете Министров БССР; сост. Е. Ф. Шорохов; под ред. А. И. Азарова. — Мн.: Полымя, 1972. — 141, [1] с. — С. 43.
2. ↑  Архивное дело в БССР (1918—1968)… — С. 58.
3. ↑  Архивное дело в БССР (1918—1968)… — С. 85.
4. ↑  Архивное дело в БССР (1918—1968)… — С. 91.
5. ↑  Архивное дело в БССР (1918—1968)… — С. 87.
6. ↑  Акцыя пратэсту супрацоўнікаў архіва.
7. ↑  Хроніка парушэнняў правоў чалавека ў сферы культуры (1–15 красавіка 2022 года) **(нявызн.)**. *Беларускi ПЭН*. Праверана 1 снежня 2023.
8. ↑  Дайджэст Офіса Святланы Ціханоўскай па пытаннях адукацыі і навукі, Красакавік 2022 / Выпуск 6  (бел.). *Святлана Ціханоўская* (15 красавіка 2022). Праверана 1 снежня 2023.
9. 1 2  *Свабода, Радыё*. «Наша Ніва»: з Нацыянальнага гістарычнага архіву звальняюць 8 чалавек  (бел.). *Радыё Свабода* (23 жніўня 2023). Праверана 1 снежня 2023.
10. ↑  *Свабода, Радыё*. Нацыянальны гістарычны архіў узначаліў былы супрацоўнік КДБ  (бел.). *Радыё Свабода* (15 жніўня 2023). Праверана 1 снежня 2023.
11. ↑  Масавыя затрыманні прайшлі ў Нацыянальным гістарычным архіве | Навіны Беларусі | euroradio.fm  (бел.). *euroradio.fm*. Праверана 1 снежня 2023.
12. ↑  З Нацыянальнага гістарычнага архіва звальняюць 8 чалавек  (бел.). *Наша Ніва*. Праверана 1 снежня 2023.
13. ↑  Да 75-годдзя заснавання Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Беларускае тэлеграфнае агенцтва (4 ліпеня 2013). Архівавана з першакрыніцы 14 студзеня 2017. Праверана 12 студзеня 2017.
14. ↑  Приказом директора Департамента по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь от 6 мая 2022 г. № 33-к с 10 мая 2022 г. на должность директора государственного учреждения «Национальный исторический архив Беларуси» назначен ВОИНОВ Олег Леонидович

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — С. 308. — 592 с.: іл. — ISBN 985-11-0141-9.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт архіва

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ko2009536018 |