Аэрафотаздымка Яфы
Царква Святога Пятра ў Яфе
**Яфа**, гістарычная назва **Іапія** (іўр.: יפו; араб. يافا‎‎; грэч. Ιόππη) — адзін з галоўных партоў Старажытнага Ізраіля і адзін з найстаражытнейшых бесперапынна населеных гарадоў свету. Сюды прыходзілі караблі з паломнікамі ў Іерусалім. Цяпер аб’яднана з Тэль-Авівам у адзіны горад — Тэль-Авіў—Яфа.

Некаторыя старажытнагрэчаскія пісьменнікі, паводле Страбона, называлі Яфу месцам вызвалення Персеем Андрамеды.

Адсюль, паводле старазапаветнай кнігі прарока Ёны, прарок Ёна адправіўся ў падарожжа (Ёна. 1:3).

Паводле новазапаветнай кнігі Дзеі святых апосталаў, у Яфе было ўяўленне апосталу Пятру і ўваскрэсне праведнай Тавіфы. (Дз. 9:36-42, Дз. 10:9-21)

Гісторыя
--------

### Старажытны перыяд

У раёне Музея старажытнасцей Яфы знойдзены самыя старажытныя археалагічныя сведчанні — рэшткі абарончых умацаванняў вакол Яфскага ўзгорку (XVIII ст. да н.э. — час пачатку заваёвы Егіпта гіксосамі). На тэрыторыі Парка Брамы Рамсеса (маецца на ўвазе егіпецкі фараон Рамсес II) былі выяўлены рэшткі паселішча перыяду 2-й паловы XVII — 1-й паловы XVI ст. да н.э.

Упершыню згадана ў егіпецкай хроніцы XV ст. да н. э. дзе Яфа фігуруе ў спісе захопленых фараонам Тутмосам III гарадоў. У папірусе Харыса 500, які захоўваецца ў зборах Брытанскага музея, датаваным часамі XIX дынастыі (магчыма Рамзеса II), змешчана старажытнаегіпецкая аповесць *«Узяцце Юпы»* (Іапы, т.б. Яфы), якая апісвае ваенную хітрасць палкаводца фараона *Менхепера* (т.б. Тутмаса III) *Джэхуці*, які падманам захапіў горад  .

Пры рымлянах, нягледзячы на частую змену ўладароў — Пампей, Юлій Цэзар, Марк Антоній, Клеапатра, Актавіян Аўгуст, Ірад Вялікі — горад развіваецца і квітнее. Аднак спроба яўрэйскіх паўстанцаў перарэзаць марскія камунікацыі рымлян падчас Іудзейскай вайны стала прычынай разбурэння Яфы. Праўда, неўзабаве Веспасіян адбудаваў горад і даў яму імя *Флавія Іапа* .

### Сярэднявечча

У 636 годзе Яфу захапілі арабы, з гэтага часу яна губляе сваё значэнне як крэпасць і цэнтр гандлю. Толькі порт працягвае функцыянаваць, хоць і ён паступова пусцее, застаючыся толькі галоўным пунктам прыбыцця ў Святую Зямлю пілігрымаў — іўдзеяў і хрысціян.

Карэнныя змены адбыліся з прыходам крыжакоў у 1100 годзе. Іўдзеі і мусульмане выганы з Яфы. Горад стаў сталіцай графства Яфы і Аскалона, пачынаецца актыўнае будаўніцтва. Яфскі порт стаў асноўным пунктам забеспячэння «Хрыстова воінства». Сюды прыбываюць падмацаванні і пілігрымы-хрысціяне. У 1187 войскі Салах-ад-Дзіна пад камандаваннем Аль-Малік аль-Адыль захапілі і зруйнавалі Яфу. Падчас III-га крыжовага паходу, у 1191 годзе, Рычард Ільвінае Сэрца заняў горад, у 1192 годзе ў бітве пры Яфе адстаяў яе перад войскамі Салах-ад-Дзіна, пасля Рычард і Салах-ад-Дзін заключылі Яфскі дагавор, які скончыў баі III-га крыжовага паходу. Спробы адбудаваць горад падчас VI-га і VII-га крыжовых паходаў прывялі[*крыніца?*] да яго разбурэння ў 1268 годзе мамлюцкім султанам Бейбарсам I, з перасцярогі вяртання крыжакоў, наступныя 400 гадоў Яфа не функцыянавала як порт.

У 1799 годзе пасля шасцідзённай аблогі горад узяў Напалеон I Банапарт  .

### Найноўшы час

 Квартал мастакоў у Яфе
 Порт Яфы ўначы
У 1921 годзе адбыліся беспарадкі ў Яфе, праз іх Брытанія абмежавала яўрэйскую іміграцыю.

У красавік 1936 годзе пачаліся антыяўрэйскія беспарадкі ў Яфе, арабскія паўстанцы часова захапілі кантроль над горадам (гл. арабскае паўстанне 1936—1939 гадоў).

Пасля 2-й сусветнай вайны, у 1950 годзе, гарады Тэль-Авіў і Яфа аб’яднаны і кіруюцца адным муніцыпалітэтам. Аднак, Яфа захавала сваю адметнасць.

Гістарычная частка Яфы ператворана ў адзін вялікі турыстычны і мастацкі цэнтр са шматлікімі рэстаранамі, мастацкімі галерэямі, майстэрнямі мастакоў, «блышынымі» рынкамі, салонамі, музеямі і археалагічнымі раскопкамі. Насельніцтва своеасаблівае — мастакі, музыканты, скульптары і людзі іншых «творчых спецыяльнасцяў».

Эканоміка
---------

Яфскі порт да гэтага часу працуе па прызначэнні, хоць нядаўна ў адной з яго частак адкрылі гандлёвы цэнтр з рэстаранамі; старыя свірны і склады перарабілі пад крамы, рэстараны і бары з відам на мора.

Славутасці
----------

### Музеі

* Музей старажытнасцей Яфы
* Падземны археалагічны музей на плошчы Кдумым
* Музей гісторыі Яфы

### Галерэі

* Салон скульптур Франка Мейслера
* Галерэя Фаркаша — калекцыя гістарычных ізраільскіх плакатаў

### Будынкі, пабудовы і помнікі

* Гадзінікавая вежа
* Рэшткі крапасной сцяны часоў Асманскага ўладарства
* «Калона веры» на Французскай пляцоўцы
* Дом Сымона Кажэўніка, паводле хрысціянскай традыцыі, на яго даху апосталу Пятру было ўяўленне чыстых і нячыстых жывёл, якія сыходзяць з неба (Дз. 10:5-16) . Цяпер дом належыць армянскай сям’і Закаран.
* Яфскі маяк[en] , знаходзіцца на двары дома Закаран.

### Турыстычныя аб’екты, паркі і месцы адпачынку

* Яфскі порт
* Марская набярэжная
* Плошча Кдумым
* Парк Брамы Рамсеса
* Мост жаданняў
* Пагорак ха-Пісга (назвываны таксама *А-Пісга*)
* Стары Яфскі Хостэль, чыё начынне цалкам сабрана з мясцовага антыкварыяту

### Культавыя збудаванні

#### Цэрквы

* Царква Святога Георгія (Іерусалімскі патрыярхат ; арабская праваслаўная грамада)
* Царква Святога Пятра і Тавіфы на падворку праведнай Тавіфы (падпарадкаваны Рускай духоўнай місіі ў Іерусаліме, Маскоўскага патрыярхату)
* Царква рускага прыходу ў імя святой праведнай Тавіфы ў грэчаскім праваслаўным манастыры Міхала Арханёла
* Царква Святога Пятра (францысканская)
* Царква Святога Антонія (рымска-каталіцкая)
* Англіканская царква
* Царква Імануіла (лютаранская)

#### Манастыры і кляштары

 Уваход у грэчаскі праваслаўны манастыр Міхала Арханёла.
* Манастыр Міхала Арханёла каля Яфскага порта, вул. Netiv HaMazalot (Іерусалімскі патрыярхат). У манастыры знаходзіцца рэзідэнцыя архіепіскапа Іапійскага;  а таксама руская і румынская грамады, якія маюць права з санкцыі архірэя-настаяцеля манастыра здзяйсняць таінствы хрышчэння, шлюбу і адпяванні для асоб, якія маюць ізраільскае грамадзянства .
* Манастыр Святога Мікалая (Яфа)[en] (армянскі; будынкі — уласнасць армянскага патрыярхату ў Іерусаліме)
* Манастыр Святога Антонія (мараніцкі)
* Манастыр Святога Антонія (копцкі).

Тэатры
------

* Тэатр «Ха-Сімта» («Завулак»)
* Тэатр «Гешэр» («Мост»)
* Яўрэйска-арабскі тэатр

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

 Панарама Яфы

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 5 лістапада 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  Яффа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
3. ↑  Яффа — статья из Библейской энциклопедии Брокгауза. Ф. Ринекер, Г. Майер. 1994.
4. ↑  Страбон. География I 2, 35. С. 43; XVI 2, 28. С. 759
5. ↑  Взятие Юпы
6. ↑  Яффа // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб. 1907—1909.
7. ↑  Порт в Яффо(недаступная спасылка)
8. ↑  Jaffa // Custodia Terræ Sanctæ
9. ↑  Ἀρχιεπίσκοπος Ἰόππης **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 ліпеня 2012. Праверана 5 жніўня 2012.

Літаратура
----------

* Яффа // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.
* Яффа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Артыкул «*Яффа*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Яфа

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Myspace |
| Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Treccani · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12242732n · GND: 4114063-1 · LCCN: n81120618 · NKC: ge307159, ge1183023 · VIAF: 148709451 |