У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Літвакі (значэнні).
Артыкул пра падгрупу ашкеназскіх яўрэяў. Пра літвіноў Ковеншчыны і Вількаміршчыны ў 19-м стагоддзі гл. Літвякі (літвіны).

| Гісторыя яўрэйскага народа |
| --- |
|       |
| * Храналогія яўрэйскай гісторыі
* Біблейская храналогія
* Біблейская гісторыя
* Гісторыя антысемітызму
* Хрысціянства і антысемітызм
 |
| Гісторыя яўрэяў паводле краін
* У краінах ісламу
* У Азіі
* У Заходняй Еўропе
* Ва Усходняй Еўропе
* У Новым Свеце
* У Беларусі
 |
| Эпоха Старога Запавету

| Эпоха Патрыярхаў |
| --- |
| * Аўраам
* Ісак
* Якаў
* Калены Ізраілевыя
* Зыход
* Заваёва Ханаана
 |
| Эпоха Суддзяў |

 |
| Старажытны Ізраіль і Іўдзея

|  |
| --- |
| * Саўл
* Давід
* Саламон
 |
| Эпоха Першага Храма |
| * Старажытны Ізраіль
* Іўдзея
* Дзесяць страчаных каленаў
* Вавілонскі палон
 |
| Эпоха Другога Храма |
| * Іўдзея пад персідскім валадарствам
 |
| 
Антычны перыяд |
| * Макавеі
* Хасманеі
* Ірадыяды
* Ірад I
* Іўдзея пад уладай Рыма
 |

 |
| Перыяд Мішны і Талмуда
* Іўдейскія войны
* Бар-Кохба
* Есеі
* Садукеі
* Фарысеі
* Танаі
* Амараі
* Савараі
* Сінедрыён
* Мішна
* Талмуд
* Яўрэі ў Рымскай імперыі і Візантыі
 |
| Яўрэі ў Сярэдневякоўе
* Эпоха гаонаў
* Яўрэі ў ісламскім свеце
* Крыжовыя паходы
* Яўрэйскае месіянства
* Выгнанне яўрэяў з Іспаніі
 |
| Новы час (XVI—XVIII стст.)
* Яўрэі ў Рэчы Паспалітай
* Яўрэі ў Расійскай імперыі
* Вад чатырох зямель
 |
| Найноўшы час (XIX—XX стст.)

|  |
| --- |
| * Гаскала
 |
| Катастрофа еўрапейскага яўрэйства |
| Гісторыя Палесціны |
| * Сіянізм
* Брытанскі мандат у Палесціне
* Ішуў
 |
| Аўтаномія яўрэяў |
| * Гісторыя Яўрэйскай аўтаномнай вобласці
 |

 |
| Сучасная гісторыя(пасля 1945 года)
* Гісторыя Ізраіля
 |
| Катэгорыі
Гісторыя яўрэйскага народа
Антысемітызм
Яўрэі
Гісторыя іўдаізму
Плыні ў іўдаізме |

**Літвакі́** (ідыш: ליטװאַק — *лі́твак*, *лі́твяк* або *літвэ́к*) — тэрытарыяльна-лінгвістычная падгрупа ашкеназскіх яўрэяў і гістарычна звязаная з імі артадаксальная плынь у іудаізме.

Мова
----

Літвакі як тэрытарыяльна-лінгвістычная падгрупа ашкеназскіх яўрэяў з’яўляюцца носьбітамі паўночна-ўсходняга, ці літоўскага (ідыш: ליטװיש, *лі́твіш*), дыялекту мовы ідыш. Гэты дыялект быў гістарычна распаўсюджаны на тэрыторыі большай часткі сучаснай Беларусі, Літвы, Латвіі, у некаторых прылеглых раёнах сучасных Расіі і Польшчы. З часоў Рэчы Паспалітай, у сувязі з унутраным тэрытарыяльным дзяленнем польска-літоўскай дзяржавы, гэты арэал распаўсюджання паўночна-ўсходняга дыялекту ідыш у яўрэйскіх крыніцах адпаведна называецца «Літвой» (ідыш: ליטע, *лі́тэ*), а ягоная гістарычная сталіца і цэнтр яўрэйскай культуры ў рэгіёне, Вільнюс — «Літоўскім Іерусалімам» (ашкеназская арамейская ירושלים דליטא, *ерушола́йім д’лі́то*).

Традыцыі
--------

Як этналінгвістычная падгрупа, яўрэі-літвакі апроч уласнага дыялекту ідышу і адпаведнага яму вымаўлення старажытнажыяўрэйскай і арамейскіх моў, валодаюць таксама некаторымі адметнымі асаблівасцямі традыцыйнай кухні і рысаў характару, якія ім прыпісваюць.

У паўночных абласцях арэалу пражывання ашкеназскіх яўрэяў (гэта значыць у яўрэйскай Літве, гл. вышэй) хасідызм у перыяд свайго росквіту не атрымаў шырокага распаўсюджання, галоўным чынам дзякуючы ўплыву Віленскага гаону, прыхільнікаў якога ў проціпастаўленні прыхільнікам хасідызму звалі міснагдым («пратэстуючыя»). Пасля літвакамі сталі зваць усіх міснагдым (паслядоўнікаў Віленскага Гаону, праціўнікаў хасідызму) без залежнасці ад іхнага месцавання і абшчыннага паходжання.

Гісторыя
--------

З сярэдзіны XIX ст. паслядоўнікамі Віленскага Гаону была развітая ўласная сістэма рэлігійнай адукацыі, цэнтрамі якой сталі ешывы Міру, Валожыну і Панявежу, якія звалі звычайна ешывамі (ці ешыботамі) літоўскага толку ці кірункі. Ужо напачатку ХХ ст. філіялы гэтых навучальных устаноў пачалі з’яўляцца ў Амерыцы, а пасля разбурэння традыцыйных цэнтраў рэлігійнай адукацыі літоўскіх яўрэяў і самі ешывы былі ўзноўленыя ў ЗША (штатах Нью-Ёрк і Нью-Джэрсі) і Ізраілі (Іерусалім і Бней-Брак). Гэтыя ешывы аб’ядноўвае традыцыйная літоўская методыка вывучэння Торы, распрацаваная ў канцы XIX — пачатку ХХ стагоддзяў.

Апрача ўласна літоўскай плыні ў артадаксальным іудаізме, сярод літвакоў атрымалі значнае распаўсюджанне і хасідскія дынастыі спецыфічна літвацкага паходжання — Хабад (любавіцкага і нежынскага толку) і Каралінская-Столінская, а таксама некаторыя іншыя.

Гл. таксама
-----------

* Віленскі гаон
* Аўрам Ешаяў Карэліц

Літаратура
----------

* Dov Levin, Adam Teller, The Litvaks: A Short History of the Jews of Lithuania, Berghahn Books, 2001.
* Alvydas Nikžentaitis, Stefan Schreiner, Darius Staliūnas, Leonidas Donskis, The Vanished World of Lithuanian Jews, Rodopi, 2004.
* Dovid Katz, Lithuanian Jewish Culture. Вільнюс: Baltos lankos, 2004.

Спасылкі
--------

* Літвакі-Невядомая Нацыя