Карта дыялектаў айрацкае мовы. Дыялекты са спрэчнай класіфікацыяй не ўказаны.
**Айрацкая мова** (*айрацкая размоўная*, *заходнемангольская*, тода бічыг: ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ ᡘᡄᠯᡄᠨ (трансл. *Oyirad kelen*), калм. Өөрд, манг.: Ойрад) — мангольская мова, распаўсюджаная ў асноўным у Манголіі ды Кітаі. У асноўным з'яўляецца сукупнасцю дыялектаў, на якіх размаўляюць плямёны айратаў, а таксама некаторая колькасць першапачаткова цюркскіх народнасцей.

Кароткі нарыс
-------------

Навукоўцы разыходзяцца ў меркаваннях адносна статусу айрацкае мовы. Напрыклад, айрацкая мова можа разглядацца ў якасці асобнае мовы ці як буйны дыялект мангольскае мовы.

Калмыцкая мова, з'яўляючыся першапачаткова адным з айрацкіх дыялектаў (дакладней, нашчадкаў некалькіх дыялектаў), у цяперашні час разглядаецца як асобны, але блізкароднасны ідыём. Айрацкая класічная (літаратурная) мова з'яўляецца пісьмоваю формай агульнага продка сучасных айрацкіх дыялектаў, пры гэтым даволі моцна адрозніваецца ад іх.

Тэрыторыі, на якіх пражывае айрацкамоўнае насельніцтва, размяшчаюцца на захадзе Манголіі і паўночным захадзе КНР (найперш у Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёне, а таксама ў некаторых рэгіёнах правінцый Цынхай і Ганьсу). Разам з гэтым, з прычыны частае класіфікацыі калмыцкае мовы ў якасці аднаго з дыялектаў айрацкае мовы, у склад айрацкамоўных рэгіёнаў могуць далучаць расійскую рэспубліку Калмыкія (рэгіён узбярэжжа Каспійскага мора). Ва ўсіх трох краінах айрацкая мова знаходзіцца пад пэўнай пагрозай знікнення. Найбольшым па колькасці носьбітаў з'яўляецца таргуцкі дыялект.

Варта адзначыць, што тэрмінам «айрацкая мова» (або «пісьмовая айрацкая») могуць пазначаць мову гістарычных дакументаў, запісаных пісьменнасцю *тода бічыг*.

### Дыялекты

У Манголіі існуе сем дыялектаў, кожны з якіх ужываецца ў адпаведнай пляменнай групе:

* **Дэрбэцкі**. Распаўсюджаны ў палавіне *самонаў* аймака Уўс, а таксама ў мясцовасці Дэргэн аймака Хоўд.
* **Баяцкі**. Распаўсюджаны ў самонах Малчын, Хяргас, Тэс і Дзундгоў аймака Уўс.
* **Таргуцкі**. Мае носьбітаў у самоне Булган (аймак Хоўд).
* **Уранхайскі**. Распаўсюджаны ў самонах Дуўт, Мэнхайрхан (аймак Хоўд), Алтай, Буянт і Булган (аймак Баян-Улгій).
* **Ээлдскі** (*джунгарскі*). Распаўсюджаны ў самоне Эрдэнэбюрэн аймака Хоўд.
* **Захчынскі**. Распаўсюджаны ў самонах Манхан, Алтай, Уенч, Дзэрэг і Мэст аймака Хоўд.
* **Хатонскі** (распаўсюджаны сярод першапачаткова цюркскіх плямён). Бытуе ў мясцовасці Тарыялан (аймак Уўс). Гістарычна хатоны былі выселены джунгарамі з Цэнтральнай Азіі ў заходнюю Манголію, дзе яны страцілі сваю першапачаткова цюркскую мову і перайшлі на дэрбэцкі дыялект айрацкае мовы.

Некаторыя дыялекты з'яўляюцца складанымі для класіфікацыі. Напрыклад, алашаньскі дыялект, распаўсюджаны ў аймаку Алашань аўтаномнага раёна Унутраная Манголія (КНР) першапачаткова прылічваўся да дыялектаў айрацкай мовы, што абгрунтоўвалася яго фанетычнымі рысамі. Між тым, гэты дыялект можна класіфікаваць як дыялект мангольскае мовы на аснове яго марфалагічных рыс. Дархадскі дыялект (аймак Хуўсгел, Манголія) рознымі даследчыкамі класіфікаваўся ў якасці дыялекту айрацкай, мангольскай або бурацкай моў.

### Носьбіты

Айрацкая мова пад пагрозай знікнення на ўсіх тэрыторыях свайго распаўсюджання. Напрыклад, у Расіі калмыцкая мова ў цяперашні час выходзіць з ужытку і распаўсюджана галоўным чынам сярод людзей пажылога ўзросту, што звязана з наступствамі дэпартацыі калмыкаў 1943 і наступнага ўплыву з боку рускай мовы. Між тым, у Кітаі, айрацкая мова яшчэ даволі шырока выкарыстоўваецца ў традыцыйных галінах жыцця, маецца шмат аднамоўных носьбітаў, аднак на думку іншых навукоўцаў, адбываецца скарачэнне сферы ўжытку мовы ў адукацыі. Што да Манголіі, на думку некаторых даследчыкаў, перавага халха-мангольскага дыялекту мангольскае мовы стала фактарам халхізацыі іншых мангольскіх моў і дыялектаў.

### Пісьменнасць

Айрацкі рукапіс, выкананы пісьменнасцю тода бічыг (Otgonbayar Chuluunbaatar).
У айрацкай мове выкарыстоўваюцца два віды пісьменнасці.

Гістарычна ў мове выкарыстоўвалася пісьменнасць тода бічыг, якая паходзіць ад старамангольскае пісьменнасці. Гэтая пісьменнасць больш за ўсё захавалася ў Кітаі, дзе яна дагэтуль можа ўжывацца ў друкаваных выданнях. У Калмыкіі бытуе пісьменнасць на аснове кірылічнага алфавіта. У Манголіі ў якасці пісьменнасці выкарыстоўваецца мангольская пісьменнасць.

Зноскі
------

1. 1 2  Svantesson et al. 2005: 148
2. ↑  Svantesson et al. 2005: 141
3. ↑  Coloo 1988: 1
4. ↑  Svantesson et al. 2005: 141
5. ↑  Прыкладам, гл. Birtalan 2003: «Паводле нашай класіфікацыі, размоўная айрацкая, з якой выключана калмыцкая, можа разглядацца як больш-менш адзіная мова.» Гл. таксама Sanžeev, 1953.
6. ↑  Sečenbaγatur et al. 2005
7. 1 2 3  Sečenbaγatur et al. 2005: 396—398
8. ↑  Sečenbaγatur et al. 2005, Bläsing 2003: 229
9. ↑  Birtalan 2003: 210—211
10. ↑  Coloo 1988: 1-6
11. ↑  Адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Манголіі, аналагічная раёну.
12. ↑  Library of Congress: Khoton (Mongolian people)
13. ↑  Katoh et al. 2005
14. ↑  Sečenbaγatur et al. 2005: 265—266
15. ↑  Sečenbaγatur et al. 2005: 190—191
16. ↑  Sanžaa, Tujaa, 2001: 33-34
17. ↑  Bitkeeva 2007, Bitkeeva 2006
18. ↑  Bitkeeva 2007
19. ↑  Sečenbaγatur et al. 2005: 179
20. ↑  Coloo 1988: III—IV

Літаратура
----------

* Яхонтова Н. С. Ойратский литературный язык// Языки мира: Монгольские языки. Тунгусо-маньчжурские языки. Японский язык. Корейский язык. — М. 1997.
* Birtalan, Ágnes. *Oirat* // Janhunen, Juha (ed.) The Mongolic languages. London: Routledge, 2003. Pp. 210—228.
* Bitkeeva, Aisa (2006): *Kalmyckij yazyk v sovremennom mire*. Moskva: NAUKA.
* Bitkeeva, Aisa (2007): Ethnic Language Identity and the Present Day Oirad-Kalmyks. *Altai Hakpo, 17*: 139—154.
* Bläsing, Uwe (2003): Kalmuck. In: Janhunen (ed.) 2003: 229—247.
* Coloo, Ž. (1988): *BNMAU dah' mongol helnij nutgijn ajalguuny tol' bichig: ojrd ajalguu*. Ulaanbaatar: ŠUA.
* Indjieva, Elena (2009): Oirat Tobi: Intonational structure of the Oirat language Архівавана 3 верасня 2023.. University of Hawaii. Dissertation.
* Janhunen, Juha (ed.) (2003): *The Mongolic languages*. London: Routledge.
* Katoh T. Mano S. Munkhbat B. Tounai K. Oyungerel G. Chae G. T. Han H. Jia G. J. Tokunaga K. Munkhtuvshin N. Tamiya G. Inoko H.: Genetic features of Khoton Mongolians revealed by SNP analysis of the X chromosome. Molecular Life Science, School of Medicine, Tokai University, Bohseidai, Isehara, Kanagawa, 259—1193, Japan. [Gene. 12 Sep. 2005].
* Sanžeev, G. D. (1953): *Sravnitel'naja grammatika mongol'skih jazykov*. Mosvka: Akademija nauk SSSR.
* Sečenbaγatur, Qasgerel, Tuyaγ-a, B. ǰirannige, U Ying ǰe (2005): *Mongγul kelen-ü nutuγ-un ayalγun-u sinǰilel-ün uduridqal*. Kökeqota: Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a.
* Svantesson, Jan-Olof, Anna Tsendina, Anastasia Karlsson, Vivan Franzén (2005): *The Phonology of Mongolian*. New York: Oxford University Press.

| ⛭Мангольскія мовы |
| --- |
| паўночнамангольская група | 

|  |  |
| --- | --- |
| старапісьмовая мангольская | бурацкі ізвод † ·  сярэднемангольская † ·  паўднёвамангольскія дыялекты Кітая |
| заходнемангольская падгрупа | літаратурная айрацкая ·  калмыцкая ·  айрацкая ·  алашанскі дыялект |
| цэнтральнамангольская падгрупа | бурацкая ·  мангольская (дыялекты) |

 |
| паўднёвамангольская група | 

|  |  |
| --- | --- |
| баааньска-дунсянская падгрупа | баааньская ·  дунсянская ·  канцзя |
| мангорская падгрупа | мінхэ ·  хуцзу |
| шыра-югурская |

 |
| магольская група | магольская |
| паўночна-ўсходняя група | даурская ·  кіданьская † |
| сяньбійская група † | сяньбійская † ·  табгацкая † |
| ¹ † — мовы, якія вымерлі, падзяліліся ці змяніліся |