Шыіцкі паўмесяц. Лічбы паказваюць працэнт шыітаў у насельніцтве.
**Шыіцкі паўмесяц** — рэгіён Блізкага Ўсходу, які умоўна мае падабенства паўмесяца, дзе большасць насельніцтва складаюць шыіты або дзе існуе моцная шыіцкая меншасць сярод насельніцтва.

У апошнія гады гэты тэрмін стаў абазначаць тэрыторыі, якія знаходзяцца пад уплывам або кантролем Ірана, паколькі Іран імкнуўся аб’яднаць усіх мусульман-шыітаў пад адным сцягам. З іншага боку, гэтая канцэпцыя паказвае рост палітычнай вагі шыітаў на Блізкім Ўсходзе.

Прастора шыіцкага паўмесяца ўключае Ліван, Сірыю, Бахрэйн, Ірак, Іран, Азербайджан, Емен і заходні Афганістан. Акрамя шыітаў-дванадзясятнікаў, гэты тэрмін таксама ўключае ісмаілітаў, зайдзітаў, сірыйскіх алавітаў і алевітаў у Турцыі (не блытаць апошніх дваіх).

Геапалітычны кантэкст
---------------------

|  |
| --- |
| Калі ўзяць Ірак, узначальваны шыітамі і які знаходзіцца ў асаблівых адносінах з Іранам, а затым паглядзіце на адносіны з Сірыяй і хезбалійскім Ліванам, тады ў нас з'яўляецца такі новы паўмесяц, які стаў бы вельмі дэстабілізуючым для краін Персідскага заліва і па сутнасці для ўсяго рэгіёну.

*Арыгінальны тэкст* (англ.)  

*If it was a Shia-led Iraq that had a special relationship with Iran, and you look at that relationship with Syria and with Hezbollah-Lebanon, then we have this new crescent that appears that would be very destabilising for the Gulf countries and actually for the whole region.*
—Абдала Ⅱ, *Hardball*, *NBC News*. |

Тэрмін быў уведзены ў 2004 годзе каралём Іарданіі Абдалам Ⅱ у той час, калі Іран нібыта ўмешваўся ў справы Ірака напярэдадні парламенцкіх выбараў у студзені 2005 года. Гэта адбывалася ў кантэксце пагрозы байкоту выбараў сунітамі ў Іраку, які пазней быў рэалізаваны, што патэнцыйна прывяло да стварэння ўрада, дзе дамінуюць шыіты, і здагадкі, што шыіцкі Ірак можа трапіць пад уплыў шыіцкага Ірана. Прапанова заключалася ў тым, што агульная рэлігія дае добры патэнцыял для супрацоўніцтва паміж Іранам, Іракам, Сірыяй, дзе дамінуюць алавіты, і палітычна магутным шыіцкім апалчэннем Хезбала ў Ліване; акрамя таго, меркавалася, што гэтыя краіны будуць даверанымі асобамі Ірана ў рэгіянальнай гульні за ўладу.

З тых часоў гэты тэрмін ахапіў іншыя шыіцкія раёны Блізкага Ўсходу. Краіны, дзе мусульмане-шыіты складаюць дамінуючую большасць, — гэта Іран і Ірак. Шыіты таксама складаюць значную большасць у Азербайджане, аднак па канстытуцыі гэта свецкая дзяржава. У выпадку апошняга тых, хто насамрэч з’яўляюцца практыкуючымі прыхільнікамі, нашмат ніжэйшыя, з-за чаго іх не заўсёды залічваюць да «паўмесяца». Шыіты таксама складаюць большасць грамадзян у Бахрэйне, аднак урад у асноўным суніцкі. Вялікія шыіцкія меншасці існуюць таксама ў Ліване, Кувейце, Емене, Саудаўскай Аравіі, Турцыі, Афганістане, Пакістане, Індыі і ў меншай ступені ў ААЭ. Усе апошнія пералічаныя краіны, за выключэннем Лівана, дзе слабая структура цэнтральнага ўрада дазволіла Хезбале ўцягнуць краіну ў сірыйскую грамадзянскую вайну, звычайна не лічацца часткай «паўмесяца».

Аятала Хамэнэі, вярхоўны лідэр Ісламскай Рэспублікі Іран, у сваёй прамове 5 чэрвеня 2005 г. у гадавіну сьмерці аяталы Хамэйні, назваў праект «Шыіцкі паўмесяц» доказам палітыкі рэлігійнага расколу. На 29-й Міжнароднай канферэнцыі ісламскага адзінства ў Тэгеране 27 снежня 2015 г. прэзідэнт Ірана Хасан Рухані заклікаў мусульманскія краіны аб’яднацца і імкнуцца палепшыць імідж ісламу ў грамадстве, дадаўшы, што *«Няма ні шыіцкага, ні суніцкага паўмесяца. У нас ёсць ісламскі месяц. Мы, мусульмане, знаходзімся ў свеце, дзе мы павінны быць адзінымі»*. Ноам Хомскі, прафесар амерыканскага універсітэта і лінгвіст, у сваёй кнізе «План на будучыню, акупацыі, інтэрвенцыі, імперыя і ўстойлівае развіццё» (англ.: A Plan for the Future, Occupations, Interventions, Empire, and Sustainability) сцвярджае, што большая частка энергетычных запасаў Блізкага Ўсходу знаходзіцца ў так званым «шыіцкім паўмесяцы», а ўплыў Ірана ў рэгіёне кідае выклік намаганням ЗША па кантролі над энергетычнымі рэсурсамі Блізкага Ўсходу. Згодна з ім жа, кашмарам Вашынгтона з’яўляецца тое, што шыіцкая кааліцыя возьме пад кантроль найважнейшыя сусветныя запасы нафты ў абыход Злучаных Штатаў.

У студзені 2016 года давераная асоба наследнага прынца Саудаўскай Аравіі Мухамеда ібн Салмана заявіла, што арабскі свет сутыкнуўся з *«шыіцкай поўняй»*, а не проста з шыіцкім паўмесяцам, у выніку пашырэння дзейнасці падтрымоўваных Іранам шыіцкіх апалчэнцаў у такіх краінах, як Ірак, Сірыя і Емен. У снежні 2017 года Махамад Алі Джафары, галоўнакамандуючы Корпусам вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР), заявіў, што *«сёння ў ісламскіх краінах створаныя ўзброеныя ячэйкі супраціву, а ў іншых краінах створаныя невялікія сеткі супраціву, і мы ўбачым іх уплыў у будучыні»*. Паводле яго слоў, да *«антытэрарыстычнай»* барацьбы ў Сірыі далучыліся вялікія сілы добраахвотнікаў. Джафары таксама раней казаў аб неабходнасці для рэжыму стварыць шыіцкі ісламісцкі блок, лаяльны Ірану.

У 2014 годзе камандуючы сіламі «Кодс» Касем Сулеймані выклаў стратэгію Алі Хамейні па звяржэнні арабскіх урадаў з дапамогай ваенных мецяжоў, якія праводзяцца падтрымоўванымі Іранам баевікамі-хамейністамі. Тлумачачы, што мэтай Ірана было заняць *«70 адсоткаў сусветнай нафты»*, Сулеймані заявіў:

> Адраджэнне шыізму пад кіраўніцтвам Ірана стварае палярнасць і моц для Ірана, якая мае палітычнае вымярэнне, а таксама вымярэнне бяспекі і эканамічнае вымярэнне… Мы ведаем, што ў трох краінах — Іране, Саудаўскай Аравіі і Іраку — утрымліваецца больш за ўсё нафты ў свеце. [Саудаўская] Аравія займае першае месца, Іран і Ірак — другое і трэцяе, і што прыкладна 70 адсоткаў сусветнай нафты знаходзіцца там, дзе жывуць шыіты, або каля 80 адсоткаў — там, дзе жывуць шыіты. Іракская нафта знаходзіцца ў гэтым калідоры паміж Басрай і Багдадам; Кувейтам і [Саудаўскай] Аравіяй, 80 працэнтаў нафты якой знаходзіцца ў населеных шыітамі месцах, такіх як Дамам [і] Катыф, і гэта таксама відавочна для Ірана. Палітычнае лідэрства шыізму ў геаметрычнай прагрэсіі ўзмацняе этнічную моц Ірана.
> 
>

Дэмаграфічныя пераўтварэнні і шыізацыя
--------------------------------------

У 2017 годзе ці пазней Хусейн Ібрагім Кутрыб, дацэнт геамарфалогіі ў Цэнтры даследаванняў і ісламазнаўства імя караля Фейсала, напісаў артыкул аб дэмаграфічных зменах, якія адбыліся ў *«карыснай Сірыі»* ў выніку грамадзянскай вайны ў Сірыі. У прыватнасці, Кутрыб вызначыў *«карысную Сірыю»* падобна таму, як прэзідэнт Сірыі Башар Асад вызначыў гэты тэрмін у пачатку 2016 года, ўключаючы, напрыклад, сірыйскія горад Дамаск, мухафазы Дамаск, Хомс, Хама, Латакія і Тартус.

Кутрыб адзначыў, што на канец 2011 года ў гэтых шасці мухафазах пражывала 46 % ад агульнай колькасці насельніцтва Сірыі — гэта значыць 9,8 мільёна чалавек з агульнай колькасці насельніцтва Сірыі, якая складала на той момант амаль 21,4 мільёна чалавек. Кутрыб паказвае, што ў канцы 2011 года дэмаграфічны склад *«карыснай Сірыі»* складаў 69 % сунітаў, 21 % алавітаў (якія з’яўляюцца адгалінаваннем шыіцкага ісламу), 1 % шыітаў, 1 % друзаў, 2 % ісмаілітаў і 6 % хрысціян.

Да 2016 года насельніцтва «карыснай Сірыі» скарацілася з 9,8 млн да 7,6 млн, але яе дэмаграфія таксама значна змянілася за мінулыя пяць гадоў — у 2016 годзе «карысная Сірыя» складала ўсяго 52 % сунітаў, 24 % алавітаў, 13 % шыітаў, 1 % друзаў, 3 % ісмаілітаў і 7 % хрысціян. Галоўным змяненнем стаў выбухны рост шыіцкага насельніцтва ў «карыснай Сірыі» ў перыяд з 2011 па 2016 год.

Дэмаграфічныя пераўтварэнні ў мухафазах Дамаск і Хомс у перыяд з 2011 па 2016 год былі асабліва прыкметныя: у першай махафазе сунітаў зменшылася з 87 % у 2011 годзе да 54 % у 2016 годзе, а ў другой за той жа час — з 64 % да 21 % адпаведна. Гэтая дэмаграфічная трансфармацыя была апісана Кутрыбам як «шыізацыя».

Зноскі
------

1. 1 2   (англ.) *Islamic Revolution Studies quarterly scientific research Journal, vol. 10, summer 2013, No 33*.
2. ↑   (ням.) Die Hisbollah in der arabischen Misstrauensfalle **(нявызн.)**, *Deutsche Welle* (23 ліпеня 2006).
3. 1 2  *Hardball with Chris Matthews:King Abdullah II of Jordan*. *NBC News*. 7 снежня 2008. Event occurs at 02:06.
4. ↑   (англ.) Iraq, Jordan See Threat To Election From Iran **(нявызн.)** (8 снежня 2004).
5. ↑   (англ.) Religion **(нявызн.)**. *Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan* (23 кастрычніка 1992).
6. ↑  Azerbaijan **(нявызн.)**. *CIA Factbook* (9 мая 2023).
7. 1 2   (англ.) Emerging Shia "Crescent" of Power in the Core of the Middle East **(нявызн.)**. *Gulf/2000 Project* (23 кастрычніка 2009).
8. ↑   (англ.) Analysis - Hezbollah's Syria victory risks wider Sunni-Shi'ite conflict **(нявызн.)**. *Reuters* (6 чэрвеня 2013).
9. ↑   (англ.) Twenty-sixth anniversary of the death of Imam Khomeini **(нявызн.)**.
10. ↑   (англ.) Iran's Rouhani urges Muslim countries to unite **(нявызн.)**. *euronews* (27 снежня 2015).
11. ↑  *A Plan for the Future, Occupations, Interventions, Empire, and Sustainability, Noam Chomsky*.
12. ↑   (англ.) Muhammad bin Salman gambles on intervention abroad and radical economic change at home. But forget about democracy **(нявызн.)** (9 January 2016). Праверана 14 January 2016.
13. ↑   (англ.) Iran: We have established 'resistance cells' across Middle East - Middle East **(нявызн.)**. *Israel National News*.
14. ↑   (англ.) Kazemzadeh, Masoud (2020). "5:The sources of the Middle East's crises and American grand strategy". *Iran's Foreign Policy: Elite Factionalism, Ideology, the Nuclear Weapons Program, and the United States*. 52 Vanderbilt Avenue, New York, NY 10017: Routledge. pp. 75–77. ISBN 978-0-367-49545-9.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: месца (link)
15. ↑   (англ.) Kazemzadeh, Masoud (2020). "5:The sources of the Middle East's crises and American grand strategy". *Iran's Foreign Policy: Elite Factionalism, Ideology, the Nuclear Weapons Program, and the United States*. 52 Vanderbilt Avenue, New York, NY 10017: Routledge. p. 78. ISBN 978-0-367-49545-9.`{{cite book}}`: Папярэджанні CS1: месца (link)
16. 1 2 3 4 5 6 7  *Hussain Ibrahim Qutrib* "Useful Syria" and Demographic Changes in Syria // King Faisal Center for Research and Islamic Studies

Знешнія спасылкі
----------------

* (англ.) The Myth of the Shia Crescent, *Project Syndicate* (травень 2008)
* (англ.) When the Shia Rise, *Foreign Affairs* (ліпень/жнівень 2006)
* (англ.) Shia Crescent on Facebook (даследаванне з погляду шыітаў, 2014 г.)