Не блытаць з Мінійцы.
Хлопчыкі, якія баксуюць (фрэска з вострава Сантарын)
**Мінойцы** — носьбіты культуры Мінойскай цывілізацыі, старажытныя жыхары вострава Крыт і суседніх астравоў. Назва **мінойцы** мае строга культурнае значэнне.

Этымалогія
----------

Словы «мінойскі» і «мінойцы» паходзяць ад імя Мінаса, героя старажытнагрэчаскіх міфаў, які быццам бы валадарыў на востраве Крыт. У навуку яны трапілі дзякуючы гётынгенскаму прафесару Карлу Хёку, які ў працы, прысвечанай востраву Крыт (была выдадзена паміж 1823 г. і 1829 гг.), назваў «мінойскім» (ням.: minoische) гістарычны перыяд у другой палове 2 тысячагоддзя да н. э. У 1878 г. крыцкі аматар археалогіі Мінас Калакаірынас адкрыў у Кносе рэшткі старажытнай пабудовы, якую Генрых Шліман ідэнтыфікаваў як прыналежную старажытнаму Мінасу. У 1900 г. брытанскі археолаг Артур Джон Эванс, які быў добра знаёмы як з працамі К. Хёка, так і асабіста з Г. Шліманам, распачаў на гэтым месцы маштабныя раскопкі. Ён даў знаходцы назву «палац Мінаса», адкрытай ім культуры — «мінойская» (англ.: Minoan), а яе носьбітам — «мінойцы» (англ.: Minoans).

Паходжанне
----------

Вынікі генетычнага даследавання, апублікаваныя ў 2013 г. сведчаць пра тое, што жыхары мінойскага Крыта былі нашчадкамі старажытнага неалітычнага насельніцтва, якое ў сваю чаргу сфарміравалася ў выніку міграцыі старажытных земляробаў з Малой Азіі ў Еўропу на 4 тысячагоддзі раней. Існуе шчыльная генетычная сувязь паміж мінойцамі і сучасным насельніцтвам Еўропы. У даследаванні 2017 г. удакладняецца, што ў радаводзе мінойцаў акрамя неалітычнага субстрата прысутнічаў болей позні «ўсходні дамешак».

Не вядома, ці стваралі мінойцы адзіную этнічную або моўную супольнасць. Захаваліся піктаграфічныя надпісы, распрацаваныя каля 2000 г. да н. э. і складовае лінейнае пісьмо А, вядомае прыкладна з 1700 г. да н. э. якія да нашых дзён не расшыфраваны. Спробы вызначыць мову ў аснове лінейнага пісьма А не мелі пераканаўчых вынікаў. Большасць даследчыкаў лічаць, што яна не была звязана са старажытнагрэчаскай і не ўваходзіла ў індаеўрапейскую сям'ю моў. Некаторае выключэнне складае гіпотэза Коліна Рэнфру. Ён меркаваў, што нашчадкі выхадцаў з Малой Азіі карысталіся адной з індаеўрапейскіх моў.

У пазнейшы час у творах Гамера ўзгадваліся «этэакрыты» — сапраўдныя насельнікі Крыта. Яны маглі быць прамымі нашчадкамі мінойцаў.

Развіццё
--------

Выява са сцэнай палявання з магільні ранняга перыяду
Мінойская цывілізацыя існавала ў эпоху, якую прынята называць бронзавым векам. Археолагі вылучаюць 3 аснозныя этапы яе існавання:

* Дапалацавы час (2600—2000 гг. да н.э.)
* Перыяд ранніх палацаў (1900 — 1700 гг. да н.э.)
* Перыяд новых палацаў (1700 — 1450 гг. да н.э.)

Ужо на першым этапе земляробы асвоілі найболей урадлівыя даліны на ўсходзе і ў цэнтры Крыта і пачалі апрацоўваць традыцыйную «міжземнаморскую трыяду» сельскагаспадарчых культур: збожжавыя (пшаніца і ячмень), вінаград і масліну. Важную ролю адыгрывала жывёлагадоўля. Яна з'яўлялася адной з вядучых галін эканомікі на ўсходзе вострава. Вытворчасць воўны дазваляла ствараць якасныя тканіны, што лёгка афарбоўваліся. Мінойцы апраналі яркае каляровае адзенне. На трэцім этапе заўважны значныя тэхналагічныя змены ў канструкцыі ткацкіх станкоў. Мяркуецца, што мінойскія тканіны сталі таварам, які вывозіўся ў іншыя краіны. Абмен з апошнімі дазваляў забяспечваць сябе неабходнымі для вырабу прылад працы металамі. Мінойская бронзавая металургія найлепей вывучана на прыкладзе прылад апошняга перыяду, калі майстры адлівалі пілы аднолькавай таўшчыні на працягу ўсяго лёза. Такая праца патрабавала немалога вопыту.

Поруч з бронзавымі шырока былі прадстаўлены каменныя прылады. Мінойскія рамеснікі апрацоўвалі стракаты мармур, вапняк, гіпс, базальт, абсідыян, горны крышталь, сланец і інш. З іх выраблялі нават якасны посуд, які знаходзяць не толькі на Крыце, але і ў мацерыковай Грэцыі. Аднак асноўным матэрыялам для вытворчасці посуду была кераміка. Ганчарнае кола было вядома на Крыце з пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. У дапалацавы перыяд вылучаліся стылі керамікі Васілікі (з паверхнямі, упрыгожанымі чырвонымі і чорнымі плямамі) і Барбаціна (вырабы з дэкаратыўнымі нарастамі, дададзенымі да паверхні). Класічным стылем мінойскай керамікі стаў Камарэс, вядомы з перыяду ранніх палацаў. Для яго характэрны чырвоныя і белыя ўзоры, часта ў шчыльным, яркім размяшчэнні на чорным фоне. Некаторыя пасудзіны для захавання збожжа і алею былі вышынёй болей за 1,7 м. Керамічныя вырабы таксама з'яўляліся прадметам вывазу. Іх рэшткі знаходзяць на Кікладах, захадзе Малой Азіі і на Блізкім Усходзе.

Сувязь з іншымі астравамі і краінамі Міжземнага мора ажыццяўлялася дзякуючы ўменню будаваць вялікія караблі. Іх выявы сустракаюцца ўжо ў перыяд ранніх палацаў. Але найлепей вядомы выявы караблёў з фрэсак Акраціры на востраве Сантарын перыяду новых палацаў. На іх выяўлена флатылія на чале самага вялікага карабля. Апошні меў даўжыню каля 35 м і шырыню ў найбольш шырокай частцы — 6 м. Яго грузападымальнасць складала каля 50 тон. Мінойцы выраблялі караблі толькі з адкрытымі палубамі. Рух па мору адбываўся дзякуючы ветразям і грабцам. На галоўным вялікім караблі адначасова граблі 50 чалавек. Ёсць меркаванне, што мінойцам былі вядомы астранамічныя прынцыпы навігацыі.

Мадэль мінойскага дому, характэрнага для 1600 г. да н.э.
Вясковыя селішчы эпохі ранняй бронзы на Крыце ўяўлялі сабою кангламерат з будынкаў рознай канфігурацыі, дзе жытло і гаспадарчыя пабудовы ўтваралі практычна адзіны масіў. Адны памяшканні прызначаліся для заняткаў рамяством, іншыя — для захоўвання разнастайнай прадукцыі. Для абароны селішчы месцілі на ўзвышшах або невялікіх плато з абрывістымі схіламі, умацоўвалі мурамі. Лічыцца, што падобныя цытадэлі сталі правобразам знакамітых мінойскіх «палацаў».

Эпоха палацаў звычайна атаесамляецца з узнікненнем дзяржаўнасці. Палацы ўяўлялі сабою адзіныя архітэктурныя ансамблі з цэнтральным дваром і сеткай памяшканняў рознага прызначэння, аб'яднаных разам. Гэтыя памяшканні будаваліся ў розны час, на розных узроўнях, так што для іх злучэння патрабаваліся лесвіцы і калідоры, для забеспячэння святлом ніжэйшых узроўняў — светлавыя калодзежы, якія адначасова садзейнічалі праветрыванню. Будаўнічымі матэрыяламі служылі неапрацаваны камень і абпаленая цэгла, шчэпленыя ўнутры растворам. У кутах будынкаў месціліся вялікія чатырохвугольныя блокі. Некаторыя калідоры і памяшканні тынкавалі гіпсам, а потым упрыгожвалі фрэскамі. Такім чынам палацы раслі ад цэнтру і пашыраліся на працягу многіх стагоддзяў. Яны мелі не вонкавы, характэрны для сучасных будынкаў, а ўнутраны фасад. Дарогі да палацаў брукаваліся. Жылыя памяшчканні былі аснашчаны простымі вадаправодамі і каналізацыяй.

Хаця функцыі мінойскіх палацаў канчаткова не высветлены, лічыцца, што яны адыгрывалі адміністрацыйную і сакральную функцыі. Найбольшы па памерах палац у Кносе займае плошчу каля 24 тысячы м², палац у Фесце — 8,4 тысячы м², палац у Маліі — не менш за 8 тысяч м². Усяго выяўлены 4 буйныя палацы. Вядомы, але не даследаваны палац у Ханіі на захадзе Крыта. У перыяд новых палацаў яны былі злучаны дарогамі. Акрамя таго, будаваліся меншыя па памерах вілы. Каля палацаў развіваліся буйныя паселішчы. Так, у Кносе жылая частка, адасобленая ад палаца, займала каля 30 га. Дамы звычайна мелі 2 — 3 паверхі, умяшчалі 12 — 15 пакояў. Мінойцы таксама будавалі гарады. Знойдзены гарадскія цэнтры Акраціры на Сантарыне, Палекастра і Гурнія на паўночным усходзе Крыта. Акраціры цалкам не захаваўся з-за вывяржэння вулкана. Але, мяркуюць, што яго плошча магла складаць каля 20 га. Ён меў прыродныя і штучныя ўмацаванні. Палекастра быў заможным гандлёвым цэнтрам, дзе мог мецца свой палац, пакуль не раскапаны. Выяўленыя шматпакаёвыя будынкі належалі заможным гараджанам.

Мінойскае грамадства — першае з вядомых у Еўропе, прадстаўнікі якога карысталіся пісьмовасцю. Відавочна, сама ідэя пісьма была запазычана ў іншых народаў, аднак канкрэтная форма пісьмовых знакаў і іх размяшчэнне з'яўляліся мясцовай інавацыяй. Самая ранняя форма мінойскага пісьма — так званыя «крыцкія іерогліфы» — сустракаецца з пачатку перыяду ранніх палацаў да прыгладна 1600 г. да н. э. Знаходкі ўсіх вядомых надпісаў былі зроблены на Крыце. Другая форма — лінейнае пісьмо А — была распаўсюджана значна шырэй з 1800 г. да канца Мінойскай цывілізацыі. Абедзве формы да сёй пары не расшыфраваны. Мяркуецца, што па аналогіі з мікенскім лінейным пісьмом Б, пісьмовыя помнікі мінойцаў мелі адміністрацыйна-гаспадарчы характар.

Грамадства
----------

Мінойскі Крыт
### Дэмаграфія

Хаця большасць даследчыкаў гісторыі Мінойскай цывілізацыі сыходзяцца на думцы, што яе насельніцтва стала павялічвалася, прамых падцверджанняў гэтаму няма. Ацэнка колькасці носьбітаў Эгейскай культуры наогул праблематычна. Тым не меней, ускосным доказам павелічэння дэмаграфічных паказчыкаў з'яўляецца працэс урбанізацыі, асабліва вакол палацавых комплексаў. Перш за ўсё гэта заўважна дзякуючы тэрытарыяльнаму пашырэнню паселішчаў. У 1950 г. насельніцтва Кноса ў перыяд росквіту ацэньвалася ў 100 тысяч чалавек. Аднак ужо ў 1970-я гг. дадзеная лічба падавалася неверагоднай. Звычайна ацэнка абапіралася на колькасць знойдзеных жылых будынкаў. Для разліку колькасці жыхароў іх памнажалі ў 10 разоў. Археалагічныя даследаванні на ўсходзе Крыта выявілі, што прасторнае жытло мінойцаў не абавязкова ўмяшчала шмат людзей. Таму ў нашы дні ўжываецца болей рэалістычны разлік — ад 250 да 430 чалавек на 1 населены гектар. Ён прыкладна супадае з разлікамі насельніцтва тагачасных гарадоў Блізкага Усходу. Такім чынам, насельніцтва ўрбанізаванай часткі Кноса налічвала каля 7 500 — 12 900 чалавек, Маліі — не меней за 5 750 чалавек, паселішча Трыянда на Родасе — да 6 450 чалавек.

### Паўседзённае жыццё

Пячатка з выявай жанчын з лабрысам і сцебламі опіумнага маку
Даследаванне касцяных раштак і тэракотавых выяў на мінойскіх стадолах паказала, што мясцовыя жыхары пакутвалі на хваробы, якія маглі быць наступствам малярыі і анеміі, шырока распаўсюджаных на Крыце і ў больш познія эпохі. Вядомы выпадак мікрацэфаліі, што можа сведчыць пра імбрыдынг у выніку астраўной эндагаміі. У пячорнай магільні каля Агіёс-Харалампас у зубах пахаваных у канцы 3 тысячагоддзя да н. э. былі знойдзены рэшткі ДНК бактэрый, якія выклікаюць брушны тыф і чуму, што можа быць сведчаннем інфекцыйных эпідэмій.

Выявы і археалагічныя знаходкі паказваюць, што мінойцы ўдзельнічалі у буйных пірах, часам разлічаных на некалькі сотняў чалавек. Яны маглі мець важныя сацыяльна-палітычныя і рытуальныя функцыі. Жывёльныя косткі пры гэтым не спальваліся, і, значыць, мяса прызначалася менавіта для ежы, а не для ахвярапрынашэнняў. Сведчанні піроў часцей знаходзяць на могілках, асабліва ў найбольш старажытныя перыяды. Радзей — каля горных и пячорных стадолаў. Але бліжэй да перыяду новых палацаў самі палацы станавіліся месцам банкетных сходаў. Разнастайнасць выбару месцаў і начыння дэманструе, што звычаі сумеснага прыняцця ежы адрозніваліся ў залежнасці ад рэгіёна альбо ад культавых традыцый пэўнай мясцовасці. Харчаванне ў мінойскую эпоху было досыць разнастайным: збожжа, бабовыя, вінаград, рыба і малюскі, аліўкавы алей, мёд, мяса свойскай і дзікай жывёлы.

У якасці прыпраў і лекаў ужывалі духмяныя травы. На мінойскіх пячатках знаходзяць выявы жанчыны са сцебламі опіумнага маку. Многія даследчыкі ўпэўнены, што ў рытуальных мэтах практыкаваўся канібалізм.

Ужо ў дапалацавы час мінойцы карысталіся ільнянымі тканінамі. Верагодна, іх прывозілі з Егіпту. Аднак ільняныя тканіны дрэнна афарбоўваюцца. Між тым, на фрэсках намаляваны людзі ў яркім афарбаваным адзенні. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што іх выраблялі з мясцовых ваўняных тканін. Наяўнасць мясцовага ткацтва падцвярджаецца знаходкамі рэштак ткацкіх станкоў. Пігменты для фарбаў атрымоўвалі з малюскаў.

Асновай мужчынскай вопраткі быў саронг, які мацаваўся на стане з дапамогай рамяня. Яго можна было заправіць пад пахвіну для зручнейшага перасоўвання. Каля 1700 — 1500 гг. да н. э. у модзе быў гульфік у выглядзе шырокага лапіка, надзетага над кароткім саронгам, які меў разрэзы па баках, каб агаліць сцёгны, і загнуты ззаду падобна качынаму хвасту. Пасля 1500 г. да н. э. гульфік быў заменены на доўгі саронг. Цікава, што гэтая змена ў абліччы мінойцаў былі зафіксаваны нават на малюнках егіпцян. Мінойскі курас, статуэтка (каля 1450 г. да н. э.) з паўночна-заходняй ускрвіны Крыта, дае ўяўленне пра мужчынскія прычоскі. На ёй валасы выяўлены кароткімі за выключэннем адной доўгай пасмы, якая спускаецца з пярэдняй часткі галавы назад.

Жаночая вопратка таксама змянялася з цягам часу. У дапалацавы перыяд жанчыны насілі плашчы і пояс на таліі, завязаны спераду. Для рук былі выразаны адтуліны, грудзі заставаліся аголенымі, шыю апраўляў высокі каўнер. У 1900 — 1700 гг. да н. э. часцей сустракаліся доўгія спадніцы з паясамі, якія двойчы абвівалі стан і завязваліся так, каб іх канцы заставаліся спераду. Карсажы пакідалі грудзі аголенымі, а каўняры паднімаліся аж да патыліцы. Спадніцы дэманстравалі мудрагелістыя плеценыя ўзоры. У 1700 — 1450 гг. да н. э. з'явіўся старанна прадуманы пояс, відавочна металічны, з тканіннай пракладкай. Ён пакрываў жывот у тым месцы, дзе ліф злучаўся са спадніцай. Узорысты фартух спадаў з поясу спераду і ззаду. Відавочна, жаночыя прычоскі змяняліся з узростам. Дзяўчыны пакідалі толькі дзве пасмы, астатнюю частку галавы галілі. Доўгія аб'ёмныя валасы, што ззаду запляталіся ў пучок або касу, маглі дазволіць сабе толькі дарослыя матроны з высокім сацыяльным статутам. На фрэсках малады ўзрост падкрэсліваўся сінім пігментам, а старасць — чырвоным.

* Шэсце, фрэска з КносаШэсце, фрэска з Кноса
* Рыбак, фрэска з АкрацірыРыбак, фрэска з Акраціры
* Жанчына на камені, насценнае аздабленне з ПсейрыЖанчына на камені, насценнае аздабленне з Псейры
* Зборшчыца шафрану, фрэска з АкрацірыЗборшчыца шафрану, фрэска з Акраціры

Крыніцы
-------

1. ↑  [NEKTARIOS KARADlMAS and NICOLETIA MOMIGLIANO ON THE TERM 'MINOAN' BEFORE EVANS'S WORK IN CRETE (1894)]
2. ↑  Дмитрий Самохвалов Поддельная цивилизация: Как Артур Эванс изобрел минойцев
3. ↑  Гл.: Evans, A. Cretan civilization as illustred by the discoveries at Knossos — London: Macmillan, 1928. Vol. II, Part 1
4. ↑  Hughey, J. Paschou, P. Drineas, P. et al. A European population in Minoan Bronze Age Crete. Nat Commun 4, 1861 (2013)
5. ↑  Lazaridis I, Mittnik A, Patterson N, Mallick S, Rohland N, Pfrengle S, Furtwängler A, Peltzer A, Posth C, Vasilakis A, McGeorge PJP, Konsolaki-Yannopoulou E, Korres G, Martlew H, Michalodimitrakis M, Özsait M, Özsait N, Papathanasiou A, Richards M, Roodenberg SA, Tzedakis Y, Arnott R, Fernandes DM, Hughey JR, Lotakis DM, Navas PA, Maniatis Y, Stamatoyannopoulos JA, Stewardson K, Stockhammer P, Pinhasi R, Reich D, Krause J, Stamatoyannopoulos G. Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans. Nature. 2017 Aug 10;548(7666):214-218
6. ↑  Linear A Script
7. ↑  Дмитрий Самохвалов Кто жил в Древней Греции?
8. ↑  Гл.: Борис Сергеевич Ляпустин, Игорь Евгеньевич Суриков Древняя Греция
9. ↑  Marie Nicole Pareja, Philip P. Betancourt, Vili Apostolakou, Thomas M. Brogan, Andrew J. Koh AEGEAN DYES
10. ↑  Barber, E. J. Prehistoric Textiles: The Development of Cloth in the Neolithic and Bronze Ages with Special Reference to the Aegean — Princeton University Press, 1992
11. ↑  H. Bartlett Wells THE POSITION OF THE LARGE BRONZE SAWS OF MINOAN CRETE IN THE HISTORY OF TOOL MAKING
12. ↑  Mark Cartwright Minoan Stoneware
13. ↑  Mark Cartwright Minoan Pottery
14. ↑  Minoan Ship Construction
15. ↑  MINOAN CIVILISATION MAY HAVE USED CELESTIAL "STAR PATH"
16. ↑  Борис Сергеевич Ляпустин, Игорь Евгеньевич Суриков Древняя Греция
17. ↑  Minoan Architecture
18. ↑  Minoan Palaces in Crete
19. 1 2  M. H. WIENER THE ISLES OF CRETE? The Minoan Thalassocracy Revisited
20. ↑  Christoffer Johansson Minoan colonies. Terms and features in an archaeological identification
21. ↑  Palekastro
22. ↑  Cracking the Cretan code
23. ↑  Syrmos NCh. Microcephaly in ancient Greece — the Minoan Microcephalus of Zakros. Childs Nerv Syst. 2011 May;27(5):685-6
24. ↑  Neumann, U. G. Skourtanioti, E. Burri, M. et al. (2022) Ancient Yersinia pestis and Salmonella enterica genomes from Bronze Age Crete. Current Biology
25. ↑  Micaela Carignano RECONSTRUCTING MINOAN DINING PRACTICE AND SOCIOPOLITICAL ORGANIZATION IN NEOPALATIAL HOUSEHOLDS AND PALACES
26. ↑  The Food of Ancient Cretans
27. ↑  The Dietary Habits of Minoans that Survive to This Day
28. ↑  Daily Life in the Minoan Civilization
29. ↑  Archaeology, Mythology and History of Crete
30. ↑  Marinatos, N. 1993, с. 102.
31. ↑  TRACKING TEXTILE HISTORY: THE MINOANS
32. 1 2  Fashion In The Minoan Period
33. ↑  Statuette of a Male Figure (The Palaikastro Kouros)
34. ↑  Florence Sheng-chieh Hsu Ritual Significance in Mycenaean Hairstyles

Літаратура
----------

* *Marinatos, N.* Minoan Kingship and the Solar Goddess: A Near Eastern Koine. — Urbana, Chicago, Springfield: University of Illinois Press, 2013. — ISBN 978-0252079672.
* *Marinatos, N.* Minoan Religion: Ritual, Image, and Symbol (Studies in Comparative Religion). — Columbia, South Carolina: University of South Carolina Press, 1993. — ISBN 0872497445.

Спасылкі
--------

* Minoan Crete: Minoan civilization
* Minoan Civilization
* Minoan & Mycenaean Culture Архівавана 17 сакавіка 2023.
* Minoan Palatial Centres (Knossos, Phaistos, Malia, Zakros, Kydonia)
* Jan Driessen Chercher la femme1: Identifying Minoan Gender Relations in the Built Environment