Мемарыяльная дошка на доме па вуліцы Гаона 3 у Вільнюсе адзначае месца, дзе з 6 верасня па 29 кастрычніка 1941 гады былі вароты «Малога гета», праз якія, як сказана ў тэксце, на смерць было адпраўлена звыш 11 тысяч яўрэяў. На пліце ніжэй план двух вільнюскіх гета

**Вільнюскае гета** (літ.: Vilniaus getas) — адно з яўрэйскіх гета, утвораных нацыстамі на тэрыторыі Літвы ў перыяд Другой сусветнай вайны. За два гады існавання, яго насельніцтва, якое складала каля 40 тысяч чалавек, было амаль цалкам знішчана. Толькі некалькім сотням вязняў гета атрымалася выратавацца, бегшы ў лясы і далучыўшыся да савецкіх партызанаў ці схаваўшыся ў спачуваючых мясцовых жыхароў.

Гісторыя гета
-------------

22 чэрвеня 1941 годзе Германія пачала вайну супраць СССР, 24 чэрвеня нямецкія войскі ўступілі ў Вільню. Яўрэям было загадана насіць павязкі на рукаве з жоўтай акантоўкай і літарай *J*, забаронена хадзіць па цэнтральных вуліцах і па ходніках. Пазней з'явілася забарона на праезд у грамадскім транспарце, наведванне паркаў, пакупак на рынках да 11 гадзін раніцы.

Ужо 2 ліпеня ў горад прыбыла айнзатцгрупа A, якая ў цесным узаемадзеянні з літоўскай паліцыяй і мясцовымі актывістамі пачала акцыі па знішчэнні вязняў гета. Грамадзянскія асобы за кожнага злоўленага мужчыну-яўрэя атрымлівалі 10 рублёў. У некалькіх кіламетрах ад Вільні ў лесе каля мястэчка і чыгуначнай станцыі Панярай (Панары) праводзіліся масавыя растрэлы. Да стварэння гета немцы, літоўская паліцыя і актывісты з мясцовага насельніцтва знішчылі каля 30 тысяч жыхароў Вільні яўрэйскага паходжання.

31 жніўня пасля так званай «вялікай правакацыі», калі было абвешчана, што «яўрэі стралялі ў нямецкіх салдат», пачалася арганізацыя гета на тэрыторыі аднаго з кварталаў, у Старым горадзе. Пры гэтым 1—3 верасня да 10 тысяч мясцовых жыхароў яўрэйскага паходжання патрапілі ў Лукішкскую турму, былі вывезены ў Панерай і забітыя. У верасні каля 40 тысяч яўрэяў — жыхароў гораду былі сагнаны ў гета, акружанае платамі з калючага дроту. Было створана два гета: «вялікае» і «малое». У «вялікім» знаходзілася каля 30 тысяч чалавек, у «малым» — каля 10 тысяч. У кастрычніку 1941 года «малое» гета было ліквідавана.

З канца 1941 па верасень 1943 г. у гета знаходзілася каля 15 тысяч вязняў. Вільнюскае гета было адным з нешматлікіх, дзе акупанты дазволілі «культурнае жыццё». Працавалі тэатр, бібліятэка, школа.

Але пры гэтым перыядычна праводзіліся «акцыі» (ням.: Aktionen), падчас якіх знішчаліся жыхары. Да канца верасня 1943 годзе гета было канчаткова ліквідавана, вязні былі перакладзены ў канцлагеры (Вайвара) ў Эстоніі, расстраляныя ў Панарай ці накіраваны ў лагеры смерці ў Польшчы.

Супраціўленне
-------------

Падпольшчыкі Вільнюскага гета. У цэнтры стаіць Аба Коўнер
У студзені 1942 года ў гета была створана «Аб'яднаная партызанская арганізацыя» (Fareinikte Partisaner Organizatzie), якая ўзначальвалася Іцхакам Вітэнбергам, Іосіфам Глазманом і Абам Коўнерам. Яе мэтамі былі абвешчаны арганізацыя масавай самаабароны гета, сабатаж, далучэнне да партызанаў і Чырвонай арміі. Гэтыя мэты, аднак, не былі дасягнуты, хоць атрымалася арганізаваць уцёкі ў лес некалькім дзясяткам чалавек.

> 
> 
> Нас не павядуць, як авечак, на бойню!
> 
> 
> Яўрэйская моладзь, не давай збіць сябе са шляху. З 80 000 яўрэяў Вільні, Літоўскага Іерусаліма, засталося ўсяго 20 000. На нашых вачах аднялі нашых бацькоў, нашых братоў і сясцёр.
> 
> 
> Дзе сотні людзей, якіх забралі на працу літоўскія «хапуны»? 
> Дзе распранутыя дагала жанчыны і дзеці, якіх адвялі ў страшную «ноч правакацыі»? Дзе яўрэі, якіх адвялі ў Судны Дзень? Дзе нашы браты з Другога гета?
> 
> 
> Усе, каго павезлі з гета, ніколі больш не вернуцца. Усе дарогі Гестапа вялі ў Понары. А Понары — гэта смерць!
> 
> 
> Тыя, хто сумняваюцца! Пазбаўцеся ад ілюзіяў! Вашыя дзеці, вашыя мужыкі і жонкі загінулі.
> 
> 
> Понары — гэта не лагер. Іх усіх забілі там.
> 
> 
> Гітлер мае намер знішчыць усіх яўрэяў Еўропы. Яўрэям Літвы наканавана стаць першымі на гэтым шляху.
> 
> 
> Не будзем жа авечкамі, пакорліва ідучымі на зарэз!
> 
> 
> Праўда, што мы слабыя і безабаронныя, але супраціўленне павінен стаць адзіным адказам ворагу!
> 
> 
> Браты! Лепш загінуць вольнымі барацьбітамі, чым выжыць з ласкі забойцаў.
> 
> 
> Супраціўцеся! Да апошняга ўздыху!
> 
> 
> — З закліку моладзевай падпольнай арганізацыі Вільнюскага гета ад 1 студзеня 1942 г. першага ў акупаванай нацыстамі Еўропе, які прызываў яўрэяў да супраціву 
> 
>

Зноскі
------

1. ↑  Нацыскі генацыд у дакументах
2. ↑  Яўрэйскі Супраціўленне Архівавана 22 кастрычніка 2008. // Тумбалалайка № 14, студзень-сакавік 2000
3. ↑  Е. Ихлов: удакладненні да артыкула Ю. Мухіна Архівавана 25 лістапада 2019. // nationalassembly.ru
4. ↑  З закліку моладзевай арганізацыі Віленскага гета ад 1 студзеня 1942 г. Архівавана 17 снежня 2008. // holocaust.ioso.ru
5. ↑  «У аперацыі бралі ўдзел…» З баявога дзённіка яўрэйскага партызанскага атраду, 1943—1944 гг. Архівавана 13 мая 2012.

Гл. таксама
-----------

* Понары
* Каўнаскае гета
* Антон Шмід

Спасылкі
--------

* Сведчанні сведкі Абрама Суцкевера на Нюрнбергскім працэсе
* Э.-В. Марганавичене. Вільнюскае гета // Экспрэс тыдзень (перадрук на runet.lt 6 лютага 2008)
* Знішчэнне яўрэяў у Прыбалтыцы
* Паўсядзённае жыццё ў гета
* Chronicles of the Vilna Ghetto
* About the Holocaust Архівавана 18 чэрвеня 2006.
* Jewish Partisan Group Near Vilna Архівавана 2 чэрвеня 2015.
* Kurzbiographien
* Partisan Rachel Rudnitzky After Liberation
* Partisans in Vilna
* Partisans of Vilna
* Rozka Korczak & Abba Kovner with members of the United Partisan Organization (FPO) Архівавана 27 красавіка 2007.
* Vilna Partisans
* Архіў фатаграфій вільнюскага гета Архівавана 20 студзеня 2011.
* Гірш Глік : Гімн яўрэйскіх партызанаў, «Нататкі па яўрэйскай гісторыі» № 27 21 красавіка 2003 года

| ⛭Найбуйнейшыя гета ў Еўропе ў перыяд Халакоста |
| --- |
| Краіны Восі | Будапешт (63 тыс.) |  |
| Акупаваныя нацыстамі краіны Еўропы | 
* Варшава (450 тыс.)
* Лодзь (204 тыс.)
* Тэрэзін (140 тыс.)
* Радам (англ.) (35 тыс.)
* Люблін (англ.) (34 тыс.)
* Бэндзін (англ.) (30 тыс.)
* Сасновец (англ.) (30 тыс.)

 |
| Акупаваныя нацыстамі тэрыторыі СССР | 
* Львоў (100 тыс.)
* Мінск (80 тыс.)
* Беласток (англ.) (50 тыс.)
* Вільнюс (40 тыс.)
* Каўнас (30 тыс.)
* Рыга (30 тыс.)

 |
| 
* Аглядны артыкул: Катастрофа еўрапейскага яўрэйства
* Звязаныя тэмы: Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання
* Юдэнфрай

 |