**Атум** (егіп. jtm, itmw, «Дасканалы») — у егіпецкай міфалогіі бог першатварэння і сонца, які ўзначальваў геліопальскую дзявятку багоў, адно з найстаражытнейшых бостваў.

Этымалогія імя
--------------

Верагодна, «Атум» паходзіць ад старажытнаегіпецкага «дасканалы», альбо «той, хто сам сябе стварыў».

Знешні выгляд
-------------

Часцей малявалі як чалавека ў падвойнай кароне, якая сімвалізавала панаванне над землямі Верхняга і Ніжняга Егіпту. Яго зааморфнымі іпастасямі былі хтанічныя жывёлы — нярэдка іхнеўмона (мангуст), змяя ці скарабей, які ўзнікае з-пад зямлі.

Атум у міфалогіі
----------------

Паводле геліопальскага міфа, Атум узнік з першабытнага хаосу (першапачатковага акіяну), які ў міфах насіў імя Нун. Акіян Нун часам называецца яго першазданным бацькам. У «Тэкстах пірамід» (накшталт выслоўя 1587) Атум апісваецца як «прыгорак» у акіяне, які народжвае ўсіх іншых багоў. Перад тым як Неба аддзялілася ад Зямлі, Атум быў адзіным гаспадаром усяго існага. З дапамогай сама-суполення ён зачаў і нарадзіў («выліў з уласнага рота», «выплюнуў») першую шлюбную пару багоў — бога паветры Шу і багіню вільгаці Тэфнут. Як першаістоты ў іншых міфалогіях (скандынаўскі Імір), Атум — двухполае, андрагіннае боства. Андрагінія ў дадзеным выпадку — сімвал абсалютызацыі, самадастатковасці творцы, які спалучае і мужчынскі, і жаночы пачатак. Ад Шу і Тэфнут нарадзіліся Геб (бог зямлі) і Нут (багіня неба), а ўжо ад іх — багі Асірыс, Ісіда, Сет і Нефтыда. Па іншаму міфу, бог паветры Шу — гэта подых, які выйшаў з носу Атума, а багіня вільгаці Тэфнут — гэта сліна, якая выйшла з яго рота. Разам гэтая пара багоў увасабляла сілы, неабходныя дзеля жыцця.

Статуя Атума, музей Луксор
Пад сама-суполенням першабога Атума егіпцяне маглі разумець мастурбацыю. Рука бога, якая ўдзельнічала ў гэтым працэсе, часта персаніфіцыравалася як багіня Іусат (жаночы пачатак Атума). Пазней, аднак, багіня Ісуат («рука Атума») нярэдка малявалася як самастойная асоба, жонка бога. Наогул касмаганічныя міфы егіпцян, хоць і паходзяць непасрэдна ад вуснай народнай традыцыі, носяць значны след міфатворасці жрэцтва.

У міфе аб знішчэнні людзей Атум (ці Нун) узначальвае сход багоў, на якім багіні-ільвіцы Хатор-Сехмет было даручана пакараць людзей, якія паўсталі супраць Ра, каб звергнуць яго. У іншым міфе раз'юшаны Атум пагражае знішчыць усё, што ён стварыў, ператварыць свет у водную стыхію.

У Кнізе Мёртвых (глава 175) Атум распавядае Асірысу пра канец сусвету, калі ўсё створанае ён зноў разбурыць, а сам зноў ператварыцца ў змяю.

Трэба адзначыць, што ў старажытных егіпцян не было адзінай сістэмы касмаганічных міфаў: Атум лічыўся першастваральнікам у Геліопалі, Амон — у Фівах, у Элейфанціне — Хнум, у Мемфісе — Птах, у Гермопалі — Тот.

У «Тэкстах пірамід» Атум лічыцца ўвасабленнем вячэрняга сонца (Херпі — ранішняга, Ра — дзённага).

Эвалюцыя культу
---------------

Упершыню сустракаецца ў «Тэкстах пірамід». У Мемфісе паходжанне Атума вялі ад Птаха, нават атоесамлівалі з гэтым богам. Таксама Атум атоесамліваўся з Херпі (Атум-Херпі ў шэрагу выслоўяў «Тэкстаў пірамід» завецца стваральнікам Асірыса), з Апісам (Апіс-Атум). Да яго набліжалі Асірыса («Жывы Апіс-Асірыс — уладар неба Атума з двума рогамі на галаве»). Нават Атон — адзіны бог, культ якога на кароткі тэрмін зацвердзіў фараон Ахенатон, першапачаткова лічыўся іпастассю Атума.
З цягам часу культ Атума адціскваецца культам бога Ра і нават атоесамліваецца з ім. У адным з гімнаў сцвярджаецца наступнае:

> 
> 
> Вітаем цябе, Амон-Ра-Атум-Гор далягляду,
> 
> 
> Што кідае промні на паверхню неба,
> 
> 
> Каб напоўніць свет сваёй прыгажосцю,
> 
> 
> Прыгожымі вобразамі ззяючы над зямлёй, -
> 
> 
> Бо ён болей боскі за ўладароў зямлі...
> 
> 
> Дух твой на небе далёкі ад людзей,
> 
> 
> Але промні твае прабіраюцца ў пекла...
> 
> 
> — 
> 
> 

У "Тэкстах пірамід" Асірыс і Гор разглядваюцца як боствы, варожыя памерламу фараону, а Атум-Ра - як дружалюбная сіла. Наогул сонечны Атум-Ра нярэдка супрацьпастаўляецца хтанічнаму богу Асірысу. У свяшчэнным возеры ў Карнаке Атуму быў прысвечаны гранітны скарабей. У Геліопалі ўшаноўваўся сакральны камень "бенбен", які лічыўся першым праяўленнем Атума.

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя сімволікі і геральдыкі. Атум (рус)

Спасылкі
--------

* Энцыклапедыя сімволікі і геральдыкі. Атум (рус) Архівавана 16 ліпеня 2014.
* Энцыклапедыя міфалогіі. Атум (рус)

| ⛭Рэлігія Старажытнага Егіпта |
| --- |
| Міфалогія | 
* Паганства
* Пантэізм
* Політэізм
* Эманацыя
* Душа
* Дуат
* Нумералогія

 |  |
|  Багі | 
* Амат
* Амон
* Аманет
* Анубіс
* Анукет
* Апоп
* Апіс
* Атон
* Атум
* Бастэт
* Бата
* Бену
* Бэс
* Чатыры сыны Гора
* Геб
* Хапі
* Хатхор
* Хека
* Хекат
* Хор
* Ісіда
* Хепры
* Хнум
* Хонсу
* Кук
* Маахес
* Маат
* Мафдэт
* Менхіт
* Мерытсегер
* Месхенет
* Манту
* Мін
* Мневіс
* Мут
* Нейт
* Нехбет
* Нефертум
* Нефтыда
* Нун
* Нут
* Асірыс
* Пахет
* Птах
* Кебуй
* Ра
* Рэшэп
* Саціс
* Сехмет
* Сакар
* Себек
* Селкет
* Сапду
* Сет
* Сешат
* Шу
* Таўрт
* Тэфнут
* Татэнет
* Тот
* Уаджыт
* Вадж-вер
* Упуаўт
* Васрэт

 |
| Тэксты | 
* *Амдуат*
* *Кнігі дыхання*
* *Кніга пячор*
* *Кніга мёртвых*
* *Кніга Зямлі*
* *Кніга варот*
* *Кніга замагільнага свету*
* *Тэксты пірамід*

 |
| Вераванні | 
* Ахвярапрынашэнне
* Пахавальныя абрады
* Атэнізм
* Пракляцце фараонаў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118650904 · ISNI: 0000 0001 1401 7362 · LCCN: no2019114576 · NUKAT: n02000587 · SUDOC: 027460606 · VIAF: 139156563545823241717 |

 |