У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Радзівіл.

**Анто́ні А́льбрэхт Вільге́льм Рафа́л Мікала́й Радзіві́л** (польск.: Antoni Albrecht Wilhelm Radziwiłł; 30 кастрычніка 1885, Берлін — 18 снежня 1935, Варшава) — беларускі, расійскі і польскі ваенны, палітычны і грамадскі дзеяч з роду Радзівілаў, буйны землеўладальнік, адзін з лідараў «віленскіх кансерватараў», 16-ы нясвіжскі і 13-ы клецкі ардынат.

Біяграфія
---------

### Дзяцінства і маладосць

Нарадзіўся 30 кастрычніка 1885 года ў Берліне ў сям’і Юрыя Фрыдэрыка Радзівіла (1860—1914), ардыната нясвіжскага і клецкага і Марыі Разаліі Радзівіл з Браніцкіх. З’яўляўся ўнукам Антонія Вільгельма Радзівіла, даводзіўся братам Каралю Мікалаю Радзівілу, ардынату Давыд-Гарадоцкаму, пляменнікам Станіславу Вільгельму Радзівілу.

У 1906 годзе скончыў Пажаскі корпус у Пецярбургу, дзе меў мянушку *Аба*. Пасля гэтага да дасягнення паўналецця займаўся пытаннямі спадчыны бацькі, які з-за цяжкай хваробы перадаў брату Станіславу частку сваіх палескіх уладанняў, у тым ліку Давыд-Гарадоцкую ардынацыю, а апеку над Нясвіжскай ардынацыяй ажыццяўляў слуцкі землеўладальнік Эдвард Вайніловіч. Пасля смерці Юрыя Фрэдэрыка Альбрэхт Радзівіл стаў афіцыйным нясвіжскім і клецкім ардынатам, што пацвярджалася дамовай, падпісанай у Нясвіжы 12 верасня 1914 года.

### Палітычная дзейнасць

Падчас Першай сусветнай вайны па рашэнні князя на тэрыторыі Нясвіжскага замка быў арганізаваны шпіталь на 100 чалавек, а праз год у радавым гняздзе Радзівілаў размясціўся штаб 2-й рускай арміі. Разам з іншымі памешчыкамі Альбрэхт Радзівіл сустракаўся з князем Мікалаем Мікалаевічам. У 1915 годзе арганізаваў у Нясвіжы з’езд Радзівілаў (прысутнічалі Фердынанд з Алыкі, Дамінік з Баліц і Станіслаў з Давыд-Гарадка), на якім было вырашана фінансаваць стварэнне польскіх вайсковых часцей у расійскай арміі. У 1917 годзе арганізаваў 1-ы польскі корпус Юзафа Доўбар-Мусніцкага, утрымліваў у Нясвіжскім замку шпіталь на сто ложкаў для польскіх салдатаў. 

Пасля абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ездзіў разам з Раманам Скірмунтам у лістападзе 1918 года ў Берлін і Швейцарыю дзеля забеспячэння ёй падтрымкі на Захадзе.

18 лютага 1919 года, нягледзячы на цяжкую хваробу ног, Альбрэхт Радзівіл уступіў у Войска Польскае і ў складзе 12-га палка польскіх уланаў удзельнічаў у Польска-савецкай вайне ў званні падхарунжага. 2 кастрычніка таго ж года па прычыне дрэннага стану здароўя быў звольнены ў рэзерв як падпаручнік 10-га палка літоўскіх уланаў.

Пасля Рыжскай мірнай дамовы ў 1921 годзе страціў частку сваіх уладанняў, якія апынуліся па ўсходнім баку мяжы. Нягледзячы на гэта, князь Радзівіл усё яшчэ валодаў каля 80.000 га зямлі, у тым ліку 65.000 га лясоў. У тым жа годзе ахвяраваў 20 фальваркаў для пражывання асобам, прымусова выселеным з тэрыторыі Усходняй Беларусі.

У міжваеннай Польшчы стаў адным з лідараў «віленскіх кансерватараў» — манархічна-кансерватыўнай групоўкі, якая складалася з ліку землеўладальнікаў Заходняй Беларусі. З 1922 года фінансаваў віленскую газету «Slowo» («Слова»), дзе ў тым ліку публікаваліся матэрыялы па гісторыі і сучасным стане Нясвіжа. Таксама стаў віцэ-прэзідэнтам Саюза абаронцаў «крэсаў усходніх».

З’езд «віленскіх кансерватараў» у Нясвіжскім палацы, 1926 год.
У сярэдзіне 1920-х гадоў Альбрэхт Радзівіл меў пэўныя фінансавыя цяжкасці, што прымусіла яго прадаць частку калекцыі зброі і рыштунку Нясвіжскага замка. З-за падатковых запазычанасцяў Міністэрства сельскай гаспадаркі Польшчы канфіскавала ягоныя маёнткі Перакопаўшчына, Радзівілімонты і іншыя. Нягледзячы на гэта, князь дапамог землеўладальнікам, маёмасць якіх апынулася на савецкім баку і даў ім працу ў адміністрацыі Радзівілаўскіх землеўладанняў.

У 1926 годзе падчас аб’езда ўладанняў на князя быў здзейснены замах: будучы Герой Савецкага Саюза Кірыл Арлоўскі, які на той час з’яўляўся савецкім разведчыкам, збіраўся павесіць магната ў лесе за 10—12 км ад вёскі Дзяніскавічы і ўладкаваў засаду. Выратаваў Радзівіла кучар, які, убачыўшы партызан, паскорыў коней і здолеў уцячы.

26 кастрычніка 1926 года Нясвіжскі замак наведаў Юзаф Пілсудскі. Афіцыйна маршал прыехаў, каб ушанаваць памяць свайго былога ад’ютанта Станіслава Радзівіла, які загінуў пад Кіевам падчас польска-савецкай вайны. У палацы, дзе сабраліся 45 прадстаўнікоў заходнебеларускага дваранства, сярод якіх былі Аляксандр Мяйштовіч, Януш Радзівіл, Яўстафій Сапега, Станіслаў Ваньковіч і іншыя, Пілсудскі ўзняў тост за род Радзівілаў, каб той *«заставаўся такім жа вечным, як старыя муры Нясвіжа»*. Прыезд польскага прэм’ера выклікаў сенсацыю ў тагачасным палітычным жыцці краіны, але сапраўднай мэтай меў згуртаванне кансерватыўна-дваранскіх колаў вакол санацыйнага ўраду пасля Майскага перавароту.

23 верасня 1929 года Альбрэхт Радзівіл прыняў у Нясвіжы польскага прэзідэнта Ігнацыя Масціцкага, аўтамабіль якога сустракала ганаровая варта конных асаднікаў. У гонар прыезда Масціцкага было арганізавана вялікае паляванне з удзелам арыстакратыі і прадстаўнікоў улад.

### Грамадская дзейнасць

Альбрэхт Радзівіл (сядзіць справа) на паляванні, 1925—1935 гады.
З’яўляўся дзеячам Віленскага таварыства дабрачыннасці. Фінансава падтрымліваў школы, забяспечваў стыпендыяй маламаёмасных студэнтаў, фундаваў касцёлы і капліцы. У верасні 1935 года ў вёсцы Сверынава быў асвячоны касцёл, узведзены пры падтрымцы Альбрэхта Радзівіла. Князь прысутнічаў на асвячэнні і ахвяраваў прыходу абраз Маці Божай Троцкай XVII стагоддзя.

У міжваенны перыяд займаўся аднаўленнем Нясвіжскага замка, які быў разрабаваны падчас польска-савецкай вайны. Паводле аднаго з пунктаў Рыжскай мірнай дамовы, савецкі бок у 1922—1928 гадах вярнуў шэраг рарытэтаў, якія раней упрыгожвалі старажытную рэзідэнцыю. Сярод іх былі даўнія гарматы, архіўныя дакументы і частка карцін з княжацкай галерэі.

Акрамя афіцыйных прыёмаў, князь праводзіў у палацы свецкія балі і вечарыны з удзелам вядомых артыстаў. Так, у рэзідэнцыі бывалі актрыса Ядвіга Смасарска і «Хор Дана», эстрадны спявак Мечыслаў Фог. У 1930 годзе Радзівіл набыў у Варшаве дарагое чырвонае сукно, з якога былі пашыты фракі для госцяў. Таксама былі замоўлены парыкі ў стылі часоў Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Святочныя балі ў палацы Радзівілаў завяршаліся ўрачыстай вячэрай, дзе падаваліся фазаны, курапаткі і іншыя вытанчаныя стравы.

### Смерць і пахаванне

Альбрэхт Радзівіл памёр ад параліча 18 снежня 1935 года ў Варшаве, дзе ён валодаў невялікім палацыкам. Па загадзе міністра абароны Польшчы князь быў пахаваны з воінскімі ўшанаваннямі ў радавой спачывальні. Паводле газеты «Дзённік крэсовы», у дні пахавання гатэлі Нясвіжа і замкавыя пакоі не змаглі змясціць усіх людзей, якія прыехалі развітацца з Радзівілам. Перад жалобным картэжам салдаты 27-га Нясвіжскага ўланскага палка неслі вянкі ад былога імператара Германіі Вільгельма ІІ, прэзідэнта Італіі і прадстаўнікоў іншых замежных дзяржаў. Згодна з успамінамі відавочцаў, калі жалобная цырымонія накіроўвалася ў касцёл, з замкавай вежы данесліся прыгожыя гукі паляўнічых ражкоў. Такім чынам з гаспадаром замка развітваліся яго верныя слугі-ляснічыя.

Асабістае жыццё
---------------

З’яўляўся прыхільнікам беларускай нацыянальнай ідэі. Размаўляў па-польску, але выдатна ведаў беларускую мову. Сваю нацыянальнасць вызначаў як «тутэйшы».

У 1910 годзе князь Альбрэхт Радзівіл ажаніўся з брытанкай Дораці Паркер Дзікан (1892—1960), якая ў 1917 годзе нарадзіла яму дачку Эльжбету Марыю. У 1921 годзе бацькі дзяўчынкі развяліся, і княгіня засталася з маці ў Парыжы і час ад часу адведвала бацьку ў Нясвіжы, апошні раз — у 1935 годзе.

Малодшы брат Альбрэхта Леан Уладзіслаў Радзівіл ў 1935—1939 гадах быў апошнім ардынатам нясвіжскім і клецкім.

Узнагароды
----------

* Крыж Кавалерскі Ордэна Адраджэння Польшчы.
* Крыж камандорскі з зоркай Ордэна Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай (1931).
* Кавалер Ордэна Мальтыйскага крыжа.
* Кавалер Ордэна Святога Лазара.

Зноскі
------

1. 1 2  *Lundy D. R.* Prince Antoni Albrecht Radziwill // The Peerage Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
2. 1 2  Antoni Albrecht Wilhelm Radziwiłł // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>
3. 1 2  Radziwiłłowie herbu Trąby — Warszawa: Archiwum Główne Akt Dawnych, Wydawnictwo DiG, 1996. — 67 с. — ISBN 83-85490-62-0<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q270'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7209884'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q9379197'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q121885404'></a>
4. ↑  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
5. ↑  Беларусь, Нясвіжскі край і Эдвард Вайніловіч : матэрыялы навук.-практ. канф. г. Нясвіж, 26 жніўня 2016 г. / Інстытут гісторыі НАН Беларусі ; рэдкал.: А.А. Каваленя (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Медысонт, 2016. — С. 40—57.
6. ↑  Roszkowski, W. Radziwill Antoni Albrecht Wilhelm (1885—1935) / W. Roszkowski // Polski Slownik Biograficzny. — Krakow, 1987. — T. XXX. z.1 — S. 134—135.
7. 1 2  Wojciech Roszkowski, Lista największych właścicieli ziemskich w Polsce w 1922 r. w: Przegląd Historyczny, 1983, Tom 74 , Numer 2, s. 283
8. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13). с.218
9. ↑  Radziwiłł Antoni Albrecht Wilhelm (польск.). Warszawa:  Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Праверана 14.09.2019.
10. ↑  *Ігар Казлоў.*. Так начиналась легенда... (руск.)(недаступная спасылка).  Беларуская думка № 7 2016 (29 верасня 2016). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2021. Праверана 16.09.2019.
11. 1 2  *Ігар Вячаслававіч Мельнікаў.*. «Нясвіжская казка» Альбрэхта Радзівіла  (бел.).  Новы Час (1 снежня 2012). Праверана 14.09.2019.
12. ↑  Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of the Radziwills of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фондов Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси : XV—XVI века / Нац. акад. наук Беларуси, Центр. науч. б-ка им. Якуба Коласа ; сост.: А. В. Стефанович, М. М. Лис ; ред. библиогр. записей О. М. Дрозд ; редкол.: Н. Ю. Берёзкина (гл. ред.) [и др.]. – Минск : Беларуская навука, 2010. – 175 с. : ил. с. 25
13. ↑  *Надзея Белахвосцік.*. Радзивиллы – короли без короны (руск.).  Камсамольская праўда (31 мая 2016). Праверана 16.09.2019.(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.


| ?Антоні Альбрэхт Радзівіл — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Антоні Генрык Радзівіл |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Вільгельм Радзівіл |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Луіза Пруская[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Антоні Вільгельм Радзівіл |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Карл Іосіф Клары-Альдрынген[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Мацільда Крысціна Клары-Альдрынген[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Марыя Алозія Хотак[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Ежы Фрыдэрык Радзівіл[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Эспры Віктар Элізабет Баніфас дэ Кастэлян[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Анры дэ Кастэлян[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Луіза Кардэлія Эшэры Грэфюль[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Марыя дэ Кастэлян |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Эдмон дэ Талейран-Перыгор[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Жазэфіна-Паўліна дэ Талейран-Перыгор[d] |  |  | Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Антоні Альбрэхт Радзівіл |  |  |  |  | Даратэя Саган[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Францішак Ксаверый Браніцкі[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Уладзіслаў Гжэгаж Браніцкі[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Аляксандра Васілеўна Энгельгарт[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Уладзіслаў Міхал Браніцкі[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Станіслаў Шчэнсны Патоцкі[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Ружа з Патоцкіх[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Юзафіна Амалія з Мнішкаў[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Марыя Разалія з Браніцкіх[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Францішак Сапега |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Яўстах Каятан Сапега |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Пелагея Роза з Патоцкіх |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Марыя Анеля з Сапегаў[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Тадэвуш Антоні Мастоўскі[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Ружа з Мастоўскіх[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Марыяна з Патоцкіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

| ⛭ Ардынаты на Нясвіжы  |
| --- |
| 
* Мікалай Крыштаф Радзівіл «Сіротка» (1586—1616)
* Ян Ежы Радзівіл (1616—1625)
* Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл (1625—1636)
* Жыгімонт Караль Радзівіл (1636—1642)
* Аляксандр Людвік Радзівіл (1642—1654)
* Міхал Казімір Радзівіл (1654—1680)
* Ежы Юзаф Радзівіл (1680—1689)
* Караль Станіслаў Радзівіл (1689—1719)
* Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька» (1719—1762)
* Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1762—1790)
* Дамінік Геранім Радзівіл (1790—1813)
* Антоні Генрык Радзівіл (1813—1833)
* Вільгельм Радзівіл (1833—1870)
* Антоні Вільгельм Радзівіл (1870—1904)
* Юрый Фрыдэрык Радзівіл (1905—1913)
* Антоні Альбрэхт Радзівіл (1914—1935)
* Леан Уладзіслаў Радзівіл (1936—1939)

 |