**Дальтанізм**, колеравая слепата — спадчынная, радзей набытая асаблівасць зроку чалавека і прыматаў, якая выяўляецца ў няздольнасці адрозніваць адзін або некалькі колераў. Названая ў гонар Джона Дальтана, які ўпершыню апісаў адзін з відаў колеравай слепаты на падставе ўласных адчуванняў, у 1794.

Гісторыя тэрміна
----------------

Дальтон быў *пратанопам* (не адрозніваў чырвоны колер), але не ведаў аб сваёй каляровай слепаце да 26 гадоў. У яго былі тры брата і сястра, і двое з братоў пакутавалі цветослепотой на чырвоны колер. Дальтона падрабязна апісаў свой сямейны дэфект гледжання ў невялікай кнізе. Дзякуючы яго публікацыі і з'явілася слова «барваслепасць», якое на доўгія гады стала сінонімам не толькі апісанай ім анамаліі гледжання ў чырвонай вобласці спектру, але і любога парушэння каляровага гледжання.

Прычына парушэнняў каляровага зроку
-----------------------------------

У чалавека ў цэнтральнай частцы сятчаткі размешчаны каляроваўспрымальныя рэцэптары — нервовыя клеткі, якія называюцца колбачкі. Кожны з трох відаў колбачак мае свой тып колераўспрымальнага пігмента бялковага паходжання. Адзін тып пігмента адчувальны да чырвонага колеру з максімумам 552—557 нм, другі — да зялёнага (максімум каля 530 нм), трэці — да сіняга (426 нм).
Людзі з нармальным каляровым зрокам маюць у колбачках усе тры пігмента (чырвоны, зялёны і сіні) неабходнай колькасці. Іх называюць трыхраматамі (ад стар.-грэч.: χρῶμα — колер).

Спадчынная прырода парушэнняў каляровага зроку
----------------------------------------------

Перадача дальтанізму па спадчыне звязаная з X-храмасомай і практычна заўсёды перадаецца ад маці-носьбіта гена да сына, у выніку чаго ў дваццаць разоў часцей выяўляецца ў мужчын, якія маюць набор палавых храмасом XY. У мужчын дэфект у адзінай X-храмасоме не кампенсуецца, таму што «запасной» X-храмасомы няма. Рознай ступенню дальтанізму пакутуюць 02—08 % мужчын, і толькі 4 жанчыны з 1000. Праява дальтанізму гэтага віду звязана з парушэннем вытворчасці аднаго або некалькіх святлоадчувальных пігментаў у глядзельных рэцэптарах колбачак.

Паводле даследаванняў брытанскіх вучоных. У прыватнасці, адценняў колеру хакі, якія здаюцца аднолькавымі людзям з нармальным зрокам.

Магчыма, у мінулым такая асаблівасць давала яе носьбітам эвалюцыйныя перавагі, напрыклад, дапамагала знаходзіць ежу ў сухой траве і лісці.

Набыты дальтанізм
-----------------

Гэта захворванне, якое развіваецца толькі на вачах, дзе здзіўленая сятчатка або глядзельная нерв. Этому ўвазе дальтанізм уласціва прагрэсавальнае пагаршэнне і цяжкасці ў адрозніванні сіняга і жоўтага колераў.

Вядома, што І. Я. Рэпін, будучы ў старэчым узросце, спрабаваў выправіць сваю карціну «Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581». Аднак навакольныя выявілі, што з-за парушэнні каляровага гледжання Рэпін моцна сказіў каляровую гаму ўласнай карціны, і працу прыйшлося перапыніць.

Віды барваслепасць: клінічныя праявы і дыягностыка
--------------------------------------------------

Каляровая слепата ў сіне-фіялетавай вобласці спектру — трытанопія, сустракаецца вельмі рэдка і практычнага значэння не мае. Пры трытанопіі ўсе колеры спектра прадстаўляюцца адценнямі чырвонага або зялёнага.
Гэта значыць, што адзін з пігментаў у вас у сятчатцы адсутнічае.
Мужчыны, у якіх адсутнічае чырвоны пігмент, — гэта протанопічныя дыхраматы, тыя, у каго адсутнічае зялёны пігмент, — дэйтэранапічныя дыхраматы. Гэтыя назвы тлумачацца вельмі проста: чырвоны колер прынята было называць «Протас» (па-грэчаску — першы), а зялёны колер назвалі «дэйтэрос» (па-грэчаску — другі). Злучылі такія назвы колераў са словам «анопія», што значыць адсутнасць гледжання, і сталі выкарыстоўваць словы протанопія і дэйтэранопія для абазначэння цветослепоты на чырвоны і зялёны колер.
Сустракаюцца людзі, у якіх усе тры пігмента ў колбачкі ў наяўнасці, але актыўнасць аднаго з пігментаў зніжана. Гэтыя людзі адносяцца да анамальных трыхраматаў. Дэфект чырвонага пігмента ў колбачкамі сустракаецца часцей за ўсё. Па статыстыцы, 8 % белых мужчын і 0,5 % белых жанчын маюць чырвона-зялёны дэфект каляровага гледжання, тры чвэрці з іх — анамальныя трихроматы.
У некаторых выпадках назіраецца толькі паслабленне цветоощущения — протаномалия (паслабленне ўспрымання чырвонага колеру) і дейтераномалия (паслабленне ўспрымання зялёнага колеру).
Каляровая слепата таксама праяўляецца як сямейнае адхіленне з рецессивным тыпам спадчыну і сустракаецца ў аднаго чалавека з мільёна. Але ў некаторых раёнах свету частата сустракаемасцю спадчынных захворванняў можа быць больш.

### Клінічныя праявы

* Частковая каляровая слепота

\* Чырвоныя рэцэптары парушаныя — найбольш часты выпадак
\* Дыхромія
\* Протанапія (protanomaly, deuteranomaly)
\* Сіні і жоўты ўчастак спектру не ўспрымаюцца
\* Дыхромія — трытанапія (tritanopia) — адсутнасць каляровых адчуванняў у сіне-фіялетавай вобласці спектру.
\* Дейтанапія — слепата на зялёны колер
\* Анамаліі па трох колерах (tritanomaly)
### Дыягностыка

Характар каляровага ўспрымання вызначаецца на спецыяльных полихроматических табліцах Рабкина. У наборы маецца 27 каляровых лістоў — табліц, малюнак на якіх (звычайна лічбы) складаецца з мноства каляровых гурткоў і кропак, якія маюць аднолькавую яркасць, але некалькі розных па колеры. Чалавеку з частковай або поўнай каляровай слепатой (дальтонику), не адрозніваць некаторыя колеру на малюнку, табліца здаецца аднастайнай. Чалавек з нармальным цветовосприятием (нармальны трихромат) здольны адрозніць лічбы або геаметрычныя фігуры, складзеныя з гурткоў аднаго колеру.

Дихроматы: адрозніваюць сляпых на чырвоны колер (протанопия), у якіх успрыманы спектр скарочаны з чырвонага канца, і сляпых на зялёны колер (дейтеранопия).
Пры протанопии чырвоны колер успрымаецца больш цёмным, змешваецца з цёмна-зялёным, цёмна-карычневым, а зялёны — са светла-шэрым, светла-жоўтым, светла-карычневым. Пры дейтеранопии зялёны колер змешваецца са светла-аранжавым, светла-ружовым, а чырвоны — са светла-зялёным, светла-карычневым.

Прафесійныя абмежаванні пры паслабленні цветовосприятия
-------------------------------------------------------

Каляровая слепата можа абмежаваць магчымасці чалавека пры выкананні тых ці іншых прафесійных навыкаў. Зрок лекараў, вадзіцеляў, маракоў і лётчыкаў старанна даследуецца, бо ад яго правільнасці залежыць жыццё многіх людзей. Акрамя таго, людзей, якія пакутуюць барваслепасць не бяруць на навучанне па радыётэхнічны і камп'ютарных спецыяльнасцях, а таксама не прымаюць на працу ў гэтай сферы.

Апынулася, што машыніст не адрозніваў чырвоны колер, а развіццё транспарту менавіта ў той час прывяло да шырокага распаўсюджання каляровай сігналізацыі. Гэтая катастрофа прывяла да таго, што пры прыёме на працу ў транспартную службу сталі ў абавязковым парадку ацэньваць цветоощущение.

У Турцыі і Румыніі людзям з парушэннямі цветоощущения не выдаюцца кіроўчыя правы. У Расіі дальтоники пры дихромазии могуць атрымаць толькі кіроўчыя правы катэгорыі A або катэгорыі B без права працы па найму. У астатніх краінах Еўропы абмежаванняў для дальтоников пры выдачы кіроўчых пасведчанняў няма.

Асаблівасці колеравага зроку ў іншых відаў
------------------------------------------

Зрокавыя органы многіх відаў сысуноў абмежавана здольныя ўспрымаць колеры (часта — толькі 2 колеры), а некаторыя жывёлы іх у прынцыпе не здольныя адрозніваць. З іншага боку, многія жывёлы здольныя лепш за чалавека адрозніваць градацыі тых колераў, якія ім важныя для жыццядзейнасці. Многія прадстаўнікі атрада няпарнакапытных (у прыватнасці, коні) адрозніваюць адценні карычневага, якія чалавеку здаюцца аднолькавымі (ад гэтага залежыць, ці можна ёсць дадзены ліст); белыя мядзведзі здольныя адрозніваць адценні белага і шэрага больш, чым у 100 разоў лепш за чалавека (пры раставанні колер змяняецца, па адценні колеру можна спрабаваць зрабіць выснову, ці праломіцца крыга, калі на яе наступіць).

У цяперашні час дальтанізм невылечны. Аднак распрацаваная тэхналогія лячэння дальтанізму за кошт укаранення ў клеткі сятчаткі адсутных генаў з дапамогай метадаў геннай інжынерыі з выкарыстаннем у якасці вектара вірусных часціц. У 2009 г. у Nature з’явілася публікацыя аб паспяховым выпрабаванні гэтай тэхналогіі на малпах, многія з якіх ад прыроды дрэнна адрозніваюць колеры.

Гл. таксама
-----------

* Афтальмалогія
* Зрок

Зноскі
------

1. ↑  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018. Праверана 3 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4121251-4 · Microsoft: 2908549933 · NDL: 00570954 |