recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вырвіч.
**Кароль Вырвіч** (2 лістапада 1717 — 6 чэрвеня 1793, Варшава) — гісторык, географ, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Браслаўскім павеце ў беднай шляхецкай сям'і. Першапачатковую адукацыю атрымаў у езуіцкіх калегіумах Пінска і Дынабурга. Вучыўся ў Віленскай акадэміі (1737—1740, 1742—1746). У 1734 уступіў у ордэн езуітаў, з 1745 ксёндз. Выкладаў у Пінскім, Крожскім і Новагародскім езуіцкіх калегіумах. У 1751—1757 прыватны настаўнік Гільзенаў у Дынабургу і Полацку, наведаў з імі Францыю, Галандыю і Германію.

З 1757 г. выкладаў этыку і гісторыю ў Калегіум нобіліум у Варшаве (узорная на той час навучальная ўстанова, дзе вучыліся сыны магнатаў і багатай шляхты). Пазней, у 1762—1776, стаў рэктарам гэтага калегіума. У 1760—1761 пракуратар Мазавецкай правінцыі ордэна езуітаў.

Зрабіў значны ўклад у рэфармаванне школьнай сістэмы езуітаў. З уступленнем на трон Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764) увайшоў у бліжэйшае акружэнне караля. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) у 1775—1791 абат гебдоўскі. Супрацоўнічаў з гісторыкам Ф. Лойкам, у абвяржэнні «гістарычных аргументаў» суседніх дзяржаў, якімі тыя абгрунтоўвалі свае прэтэнзіі на землі Рэчы Паспалітай. Выдатны географ, узняў геаграфічную навуку Рэчы Паспалітай на высокі ўзровень. Аўтар абагульняльных геаграфічных прац «Сучасная геаграфія» («Geografia czasów teraźniejszych», забаронена да продажу паводле патрабавання расійскага пасла М. В. Рапніна; 2 выданне было зроблена ў 1794) і «Усеагульная геаграфія» («Geografia powszechna», Варшава, 1770; 3-е выданне зроблена ў 1794).

Напісаў падручнік па гісторыі «Кароткае сістэматычнае выкладанне ўсеагульнай гісторыі» («Abrégé raisonné de l'histoire universelle. T. 1—2, 1766—1771»). У выдадзенай па ініцыятыве караля кнізе «Палітычня гісторыя старажытных дзяржаў» («Historia polityczna państw starożytnych. T. 1, 1771») змясціў свой пераклад вытрымак з кнігі Ш. Мантэск'ё «Пра дух законаў». Пасмяротна выдадзена яго праца «Галамбская канфедэрацыя» («Konfederacja gołąbska», 1853). Як гісторык Вырвіч зазнаў уплыў французскай асветнай гістарыяграфіі, асабліва Мантэск'ё і Вальтэра. Адмоўна ставіўся да традыцыйнага разумення гісторыі як гісторыі палітычных падзей і войнаў; гісторыю народа тлумачыў як сукупнасць змен у палітычным жыцці, звычаях, рэлігіі, навуцы, мастацтве, эканоміцы; падкрэсліваў, што вывучэнне гісторыі дазваляе атрымаць веды, неабходныя для накіраванай змены ў дзяржаве існуючага ладу.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыклапедычны даведнік / рэд. Б. Сачанка і інш. — Мн. 1995. — С. 199.
* Памяць: Браслаўскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. Велічковіч і інш. — Мн. 1998. — С. 596.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1122027451 · ISNI: 0000 0001 1393 8194 · LCCN: nb2014014088 · NUKAT: n2004019777 · VIAF: 166610179 |
**Маргарэт Кнутсдотэр Крок-Хамар** (швед. Margaretha Knutsdotter Krook Hammar, 15 кастрычніка 1925, Стакгольм — 7 мая 2001, Стакгольм) — шведская актрыса. У 1997—2000 гадах напярэдадні Новага года чытала ў Скансене паэму Тэнісана «Ring Out, Wild Bells», выступ якога транслявала ў прамым эфіры Sveriges Television (SVT).

Творчасць
---------

За час акцёрскай кар’еры Крок часта грала ролі моцных жанчын, такіх, як матуля Кураж, Гертруда Стайн або трэцяя жонка Юджына О’Ніла, Карлота Мантэрэй, у п’есе Ларса Норэна «Och ge oss skuggorna», якая была экранізавана для SVT.

Крок выконвала і камедыйныя ролі, як на сцэне, так і ў кіно, у тым ліку сыграла маці ў фільме Ёста Экмана «Morrhår och ärtor» (1986), з’явілася ў некалькіх фільмах Тагэ Даніэльсана, уключаючы «Släpp fångarne loss, det är vår!» (1975), за які атрымала прэмію «Залаты жук» за лепшую жаночую ролю, і «Прыгоды Пікаса» (1978).

Вядомасць атрымалі і запісы Крок на Шведскім радыё ў забаўляльнай перадачы «På minuten». У 1974 годзе Крок атрымала стыпендыю О’Ніла. Для маленькіх дзяцей яна стала вядомая дзякуючы аўдыёзапісам дзіцячых кніг Евы Бексельс з серыі «Morfar prosten», выпушчаным на касетах і кампакт-дысках.

Зноскі
------

1. ↑  Krook Hammar, Margareta Knutsdotter //  — Svenskagravar.se. Праверана 21 сакавіка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26699962'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 99004924 · BNE: XX1535295 · BNF: 15671058w · CONOR: 76215651 · GND: 14221101X · ISNI: 0000 0000 8391 7850 · LCCN: no2001097258 · SUDOC: 069193827 · VIAF: 69257594 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крэбс.

**Ігар Барысавіч Крэбс** (нар. 1969, Віцебск) — беларускі перакладчык.

Біяграфія
---------

Скончыў школу № 34 у Віцебску (1986), потым — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт. Жыве ў Мінску.

Творчасць
---------

Перакладае паэзію і прозу з нямецкай, рускай і англійскай моў. Пераклаў на беларускую мову шэраг казак Вільгельма Гаўфа (2015), кнігі «Неверагодныя падарожжы барона Мюнхгаўзэна» Готфрыда Аўгуста Бюргера і Рудольфа Эрыха Распэ (2017), «Яўрэйская дзяржава» (2018) і «Старая новая зямля» (2022) Тэадора Герцля, «Габрэйскія мелодыі» (2022) Генрыха Гайнэ. Для серыі «Паэты планеты» падрыхтаваў зборнік вершаў Гайнэ (2016), пераклаў шэраг вершаў Георга Гайма (2020), асобныя вершы Джона Кітса, Уільяма Шэкспіра, Фернанду Песоа.

Лаўрэат прэміі часопіса «ПрайдзіCвет» за найлепшую публікацыю ў часопісе ў 2014 годзе.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
**Вэрхавынская пасялковая грамада** (укр.: Верхови́нська се́лищна грома́да) — тэрытарыяльная грамада ва Украіне, у Вэрхавынскім раёне Івана-Франкоўскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу Вэрхавына. Па тэрыторыі грамады працякаюць рэкі Чорны Чарамош, Бела Рычка, Чорна Рычка і Дзідушкава. Да грамады адносіцца хутар Вэлыцы Прысліп — самы высокі населены пункт Украіны.

Утворана 12 чэрвеня 2020 года шляхам аб’яднання Вэрхавынскага пасялковага, Букавэцкага, Вэрхнеясэніўскага, Голаўскага, Замагірскага, Ільціўскага, Красныкаўскага, Краснаільскага, Крывапільскага, Крыварыўнянскага і Пэрэхрэснэнскага сельсаветаў Вэрхавынскага раёна.

Населеныя пункты
----------------

У склад грамады ўваходзяць 1 пасёлак гарадскога тыпу (Вэрхавына) і 19 вёсак:

* Букавэць
* Бэрэжныця
* Валова
* Віпчэ
* Выгада
* Вэлыкы Хадак
* Вэрхні Ясэніў
* Голавы
* Замагора
* Ільці
* Краснаілля
* Краснык
* Крывапілля
* Крыварыўня
* Пэрэхрэснэ
* Рыўня
* Стаішчэ
* Чорна рычка
* Чэрэціў

Заўвагі
-------

1. 1 2
2. ↑  У найвищому карпатському поселенні сьогодні проживає лише один чоловік
Фелонь 1910 г.
**Фело́нь** — верхняе богаслужэбнае аблачэнне праваслаўнага ці ўніяцкага святара і ў некаторых выпадках епіскапа. У старажытнасці ўяўляў сабой плашч-накідку з доўгага прамавугольнага кавалка шарсцяной тканіны, які служыў для засцярогі ад дрэннага надвор’я. Яго апраналі на абодва плячы, прычым пярэднія канцы сцягваліся на грудзях. Часам у сярэдзіне гэтага плашча рабіўся выраз для галавы, і такім чынам пакрывалася ўсё цела чалавека спераду і ззаду. Старажытны від царкоўнай фелоні — гэта звонападобны мяшок без рукавоў з выразам для галавы, без цвёрдых падкладак у верхняй частцы. Фелоні ў старажытнай Царкве былі белага колеру і служылі богаслужэбным аблачэннем святароў, епіскапаў і патрыярхаў. З цягам часу, з увядзеннем сакасаў ва ўжытак епіскапаў, фелонь стала іерэйскім аблачэннем. Паступова форма фелоні змянялася. Для зручнасці нашэння спераду на падоле сталі рабіць паўкруглы выраз. Плечы фелоні сталі рабіць цвёрдымі і высокімі ў выглядзе ўсечанага трохвугольніка або трапецыі, так што ён стаў узвышацца над плячамі свяшчэннаслужыцеля. Фелоні робяцца з залатой, сярэбранай парчы, а таксама з тканіны іншых асноўных колераў, прынятых у богаслужэнні.

Літаратура
----------

* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.

| Аблачэнне праваслаўнага і грэка-каталіцкага духавенства |
| --- |
|  | 
* Амафор
* Аналаў
* Арар
* Епітрахіль
* Камілаўка
* Клабук
* Крыж
* Куколь
* Мантыя
* Мітра
* Набедранік
* Нанедранік
* Падраснік
* Падрызнік
* Паліца
* Параман
* Поручы
* Пояс
* Раса
* Сакас
* Скуф’я
* Фелонь
* Хітон

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Хіна** (гавай. *Hina*, літаральна "дзяўчына") — багіня ў палінезійскай міфалогіі. Таксама вядомая як **Сіна**, **Хіна-Хавае** і **Хіна-моту-аіну**.

У гавайскай міфалогіі Хіна з'яўлялася багіняй Месяца. Згодна паданню, яна стамілася жыць сярод людзей, паляцела на Месяц і стала яго багіняй.

У маарыйскай, самоанскай, таіцянскай міфалогіі імя Хіны звычайна звязана з богам-вугром. Так, таіцяне лічылі, што Хіна першапачаткова была жонкай бога-вугра, але пакінула яго дзеля Маўі. Бог-вугар уварваўся ў хату Маўі, і той падманам забіў яго. З пахаваных кавалкаў вугра выраслі першыя какосавыя пальмы. У маарыйскай міфалогіі Хіна была згвалтаваная бацькам усіх вугроў. Яе муж Тамі забіў рыбіну, рассек на кавалкі, з якіх нарадзіліся марскія і рачныя вугры, а таксама іншыя рыбы.

Спасылкі
--------

* Багіня Хіна Архівавана 22 верасня 2012.
Федэратыўная хартыя 1291 года
**Федэратыўная хартыя 1291 года** (ням.: Bundesbrief) — дакумент, які аформіў ваенны саюз кантонаў Швіц, Уры і Унтэрвальдэн, які лёг у аснову фарміравання Швейцарскай канфедэрацыі. Федэратыўная хартыя была падпісана прадстаўнікамі трох альпійскіх кантонаў пасля смерці караля Германіі Рудольфа I Габсбурга ў 1291 годзе, які спрабаваў аднавіць уладу Габсбургаў у рэгіёне. У адпаведнасці з хартыяй жыхары Швіца, Уры і Унтэрвальдэна абавязаліся аказваць адзін аднаму ваенную дапамогу супраць любой знешняй агрэсіі. Хоць заключэнне саюза кантонаў цалкам знаходзілася ў рамках агульнаеўрапейскага камунальнага руху, пазней Федэратыўная хартыя пачала разглядацца як фундаментальны дакумент, які заклаў аснову Швейцарскага саюза, а меркаваная дата яе падпісання — 1 жніўня — была абвешчана нацыянальным святам Швейцарыі.

Спасылкі
--------

* Поўны тэкст Федэратыўнай хартыі 1291 Архівавана 20 сакавіка 2015.  (ням.) (фр.) (італ.) (рэт.) (англ.)
* Гісторыя Федэратыўнай хартыі  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 12090365q · LCCN: sh85131318 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дуда (значэнні).

**Іван Уладзіміравіч Дуда** (нар. 1936) — беларускі вучоны ў галіне акушэрства і гінекалогіі. Доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар (1986).

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут (1961). З 1964 па 1989 гады ў Мінскім медыцынскім інстытуце. З 1990 года ў Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукаціі (з 1990 па 2000 г. загадчык 1-й кафедры акушэрства і гінекалогіі).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Напрамкі навуковых даследаванняў: анкагінекалогія; фізіялогія і паталогія скарачальнай дзейнасці маткі; перынаталогія; рэпрадукцыйная функцыя і экалогія; магнітатэрапія ў акушэрстве і гінекалогіі.

Заўвагі
-------

1. ↑
2. ↑  Дуда, Іван Уладзіміравіч (доктар медыцынскіх навук; нар. 1936) //
3. 1 2 3  Дуда, Іван Уладзіміравіч (доктар медыцынскіх навук; нар. 1936)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-440453 · БАП: 133996 |
Узгорак Чорная гара ў Мядзельскім раёне
**Узгорак**, або **пагорак** — дадатная форма рэльефу невялікай, да 200 м, адноснай вышыні, са спадзістымі схіламі (менш за 30°), акруглай вяршыняй і слабавыразным падножжам. Асобныя формы ўзгоркаў (выцягнутыя ў даўжыню) называюцца градамі, грывамі, уваламі. Вылучаюць узгоркі ледавіковыя (донна-марэнныя, канцовамарэнныя, друмліны), водна-ледавіковыя (камы, озы), эолавыя (дзюны), утвораныя цякучымі водамі (астанцы) і інш.

На Беларусі займаюць больш за 50 % тэрыторыі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Узгорак

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4135744-9 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бельскі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іван Бельскі.

**Іван Уладзіміравіч Бельскі** (нар. 2 чэрвеня 1945, в. Ячонка, Стаўбцоўскі раён, Мінская вобласць) — беларускі спартсмен, майстар спорту СССР па цяжкой атлетыцы, трэнер (сілавыя віды спорту), суддзя міжнароднай катэгорыі, сярод выхаванцаў якога — чэмпіён свету і Еўропы У. Бардзіян, вучоны ў галіне спартыўнай педагогікі, заслужаны работнік фізічнай культуры і спорту Беларусі. Доктар педагагічных навук, прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыў Інстытут фізічнай культуры, спартовы факультэт (1970), аспірантура Акадэміі фізічнага выхавання і спорту Рэспублікі Беларусь (1990).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. — С. 350.
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 350.
* Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 73.

Спасылкі
--------

* Бельский Иван Владимирович
**Хімічны патэнцыял** — тэрмадынамічная функцыя стану, якая вызначае змену тэрмадынамічных патэнцыялаў пры змене колькасці часціц у сістэме. Вызначаецца як прырашчэнне адвольнага патэнцыялу тэрмадынамічнага пры павелічэнні на 1 моль колькасці рэчыва пэўнай кампаненты сістэмы пры пастаянных астатніх параметрах стану. Уведзены Дж. У.Гібсам у 1875 годзе пры разглядзе хімічнай раўнавагі ў шматкампанентных сістэмах (адсюль назва).

Дазваляе сфармуляваць умовы раўнавагі дынамічнай, адна з якіх — хімічны патэнцыял дадзенай кампаненты аднолькавы ў розных фазах і ў розных месцах адной фазы. Адсюль вынікае, што ў гетэрагенных сістэмах магчымы самаадвольны пераход толькі з фазы з большым хімічным патэнцыялам у фазу з меншым хімічным патэнцыялам. Калі ўмовы раўнавагі хімічнага патэнцыялу парушаюцца, у сістэме ўзнікае асматычны ціск. Як нарміровачная пастаянная хімічны патэнцыял уваходзіць у размеркаванні Больцмана, Бозэ—Эйнштэйна, Гібса, Фермі—Дзірака і іншых. Для выраджанага газу электронаў (фермі-газу) хімічны патэнцыял тоесна супадае з фермі энергіяй (у паўправадніках — з фермі ўзроўнем). Хімічны патэнцыял выкарыстоўваецца для апісання ўласцівасцей сістэм з пераменным лікам часціц, напрыклад, дзе адбываюцца хімічныя рэакцыі, фазавыя пераходы, іанізацыя, растварэнне.

Літаратура
----------

* Хімічны патэнцыял // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 22.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4311301-1 · Microsoft: 65130532 |
Абазначэнне ўзводу NATO
**Узвод** — тактычнае падраздзяленне, што ўваходзіць у склад роты, батарэі. Асобныя ўзводы могуць утрымлівацца паводле самастойных штатаў у складзе частак, злучэнняў, упраўленняў, устаноў і інш. Узводная арганізацыя існуе ва усіх родах войскаў і спецыяльных войсках, а таксама ў частках і падраздзяленнях забяспечэння і абслугоўвання большасці ўзброеных сіл свету. Звычайна складаецца з 2—4 аддзяленняў (разлікаў, экіпажаў).

Узвод нямецкай арміі
Існуюць узводы мотастралковыя, мотапяхотныя, пяхотныя, парашутна-дэсантныя, танкавыя, артылерыйскія, мінамётныя, процітанкавыя, разведвальныя, сапёрныя, сувязі, кіравання, каменданцкія, рэгуліравання, медыка-санітарныя, гаспадарчыя, забеспячэння, абслугоўвання і інш.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. — С. 128.

| ⛭Сучасная іерархія ваенных фарміраванняў |
| --- |
| Падраздзяленні | 
* пост
* звяно
* аддзяленне/экіпаж/разлік
* узвод
* рота/батарэя/эскадрылля
* батальён/дывізіён

 |
| Часці | 
* асобная рота/эскадрылля
* асобны батальён/дывізіён/дывізіён караблёў
* полк

 |
| Злучэнні | 
* брыгада/брыгада караблёў
* дывізія/дывізія караблёў
* корпус

 |
| Аб’яднанні | 
* эскадра
* аператыўная эскадра
* армія
* група армій
* аператыўны флот
* фронт/акруга (група)/флот
* тэатр ваенных дзеянняў
* войскі (сілы)
* узброеныя сілы

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4388834-3 |
**Хімія торфу** — навука пра састаў і хімічныя ўласцівасці торфу, якія вызначаюць асноўныя кірункі перапрацоўкі тарфяной сыравіны з мэтай атрымання разнастайных прадуктаў і матэрыялаў для розных галін гаспадаркі.

Асноўныя кірункі навук, распрацовак: сувязь хімічнага саставу з відам і тыпам торфу; хімія гумінавых кіслот, піроліз торфу; вытворчасць біялагічна актыўных рэчываў гумінавага паходжання, тэхналогіі атрымання воску, прэпаратаў для медыцыны, бытавой хіміі, сарбцыйных матэрыялаў для ачысткі сцёкавых вод ад нафтапрадуктаў і іонаў цяжкіх металаў, фарбавальнікаў і інш. Вялікі клас арганічных злучэнняў торфу — бітумаў, вугляводаў, гумінавых рэчываў  (руск.) (бел. — вызначае яго каштоўнасць як хімічнай сыравіны і арганічнага ўгнаення. Тэрмічная перапрацоўка торфу дазваляе атрымліваць тэхналагічны газ, вадкае паліва, кокс, вугляродныя сарбенты і інш.

Беларусь
--------

На Беларусі як самастойная галіна хіміі пачала фарміравацца з 1912 года на Мінскай балотнай доследнай станцыі. З 1932 года даследаванні па хіміі торфу вядуцца ў Інстытуце праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі Нацыянальнай АН. Уклад у фарміраванне і развіццё навук, даследаванняў па хіміі торфу зрабілі П. І. Бялькевіч, У. Я. Ракоўскі, І. І. Ліштван і інш.

Гл. таксама
-----------

* Тарфяная прамысловасць
* Торфаздабыча
* Торфалячэнне

Літаратура
----------

* Хімія торфу // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
Герб «Дуброва»
**Дамброва** (польск.: Dąbrowa), або **Дуброва** — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIV ст. Гербам карысталася каля 70 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Карніцкія, Кішкі, Лосі, Цеханавецкія і інш.

Апісанне
--------

У блакітным полі сярэбраная падкова канцамі ўніз, на ёй і на яе канцах стаяць залатыя кавалерскія крыжы. Клейнод — над прылбіцай з каронай чорнае крыло, прабітае стралой. Існуюць варыянты герба з чырвонай падковай, клейнод — 5 страусавых пёраў; з 6-прамянёвай залатой зоркай пасярод падковы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Дамброва (герб) на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»
**Іван Сідаравіч Іжакевіч** (18 студзеня 1864, сяло Вішнапаль, Кіеўская губерня — 19 студзеня 1962, Кіеў) — украінскі мастак, графік, пісьменнік.

Нарадзіўся ў беднай сялянскай сям’і на Уманшчыне. У 1874 годзе ў 10-гадовым узросце адправіўся ў Кіеў, жадаючы стаць мастаком. Служыў пасланцам пры манастыры, у 1879—1881 гадах вучыўся ў мастацкай школе пры Кіева-Пячэрскай лаўры. Затым паступіў у прыватную школу мастака М. І. Мурашка. У 1882—1884 гадах удзельнічаў у рэстаўрацыі старадаўніх фрэсак Кірылаўскага манастыра ў Кіеве.

З 1884 года вучыўся ў Санкт-Пецярбургскай Акадэміі жывапісу, за поспехі быў узнагароджаны срэбнымі медалямі. У 1888 годзе з-за недахопу сродкаў быў вымушаны пакінуць Акадэмію, працаваў настаўнікам малявання ў сельскай школе. Ілюстраваў перыядычныя выданні, на працягу 29 гадоў супрацоўнічаў з часопісам «Ніва». У 1911 годзе распісваў царкву Святога Георгія ў горадзе Берасцечка на Валыні. З 1917 года жыў і працаваў у Кіеве.

* 
* 
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. 1 2  метрычная кніга<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q932420'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q34544468'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | NKC: osa2014847765 · NUKAT: n2008135816 · VIAF: 311274147 |
**Хімія высокіх энергій** — раздзел фізічнай хіміі, які апісвае хімічныя і фізіка-хімічныя працэсы (кінетыку і механізмы рэакцый), якія праяўляюцца ў рэчыве пры ўздзеянні нецеплавымі энергетычнымі агентамі — іанізавальным выпраменьваннем, святлом, плазмай, ультрагукам, механічным ударам (выбухам) і інш. дзе прымаюць удзел хуткія, узбуджаныя або іанізаваных часціцы, энергія якіх часта перавышае энергію хімічных сувязей.

Тэрмін быў уведзены ў пачатку 1960-х гадоў у СССР. Агульнай характарыстыкай працэсаў, якія вывучае хімія высокіх энергій, з’яўляецца ўтварэнне часціц высокай энергіі ў канцэнтрацыях, якія моцна адрозніваюцца ад раўнаважных. Вылучаюць наступныя асноўныя раздзелы хіміі высокіх энергій:

* лазерная хімія
* мікрахвалевая хімія
* плазмахімія
* радыяцыйная хімія
* фотахімія
* сонахімія, гукахімія, або хімія ўльтрагука

Да вобласці вывучэння хіміі высокіх энергій таксама адносяцца некаторыя праблемы ядзернай хіміі і механахіміі. Акрамя таго, навука таксама вывучае хімічныя рэакцыі ў пучках хуткіх часціц (атамаў, іонаў і малекул).

Літаратура
----------

* Бугаенко Л. Т. Химия высоких энергий. — М.: Химия. — 1988. — 368 с. ISBN 5-7245-0101-5.
**Дамброўна** (польск.: Dąbrówno, ням.: Gilgenburg) — вёска ў Аструдскім павеце Вармінска-Мазурскага ваяводства Польшчы. Сядзіба вясковай гміны Дамброўна. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на поўдзень ад Аструды і за 50 км на паўднёвы-захад ад сталіцы ваяводства Ольштына.

Да 1945 года была горадам. У 1975—1998 гадах уваходзіла ў склад Альштынскага ваяводства.

У Дамброўне знаходзяцца аптэка, банк, пошта, аўтазапраўка, рэстаран, бар, крамы.

Гісторыя
--------

У XIII стагоддзі прусы збудавалі форт між азёрамі Велька і Мала-Дамброўна. У 1316 годзе крыжакі пачалі ўмацаванне паселішча і збудавалі тут замак Гільгенбург. Паселішча вакол замку ў 1326 годзе атрымала гарадскія правы ад дзежганскага комтура Лютэра фон Браўншвайга. Праз Гільгенбург у тыя часы праходзіў гандлёвы шлях з Мазовіі ў Эльблёнг і Гданьск. Замак быў сядзібай крыжацкага войта.

У ліпені 1410 года, за два дні да бітвы пад Грунвальдам, горад быў захоплены і спалены войскам Уладзіслава II Ягайлы. У XV стагоддзі земскім суддзёй быў тут Пётр Бажынскі з Эльгнова (бацька Яна і Сцібара — заснавальнікаў Прускай канфедэрацыі). У 1525 годзе мясцовасць стала староствам і належала магнацкім родам Габленцам, Алесніцам і найдаўжэй (1572—1831) Фінку фон Фінкенштэйну. У 1656 годзе горад быў спалены татарамі.

У 1818 годзе Гільгенбург быў уключаны ў *Landkreis Osterode in Ostpreußen*. Хоць знаходзіўся на чыгунцы між гарадамі Остэродэ (Аструда) і Зольдау (Дзялдова), Гільгенбург заставаўся мястэчкам з прыкладна 1000 жыхарамі. Пасля аддзялення Дзялдова ад Усходняй Прусіі стаў самым паўднёвым горадам Masurian Oberland і быў адрэзаны ад усіх рэгіянальных маршрутаў.

У канцы жніўня 1914 года ў ваколіцах Дамброўны разыгралася так званая Першая мазурская бітва. У Асякове, што за 4 км ад Дамброўны, знойдзеныя адныя з найвялікшых ваенных могілак таго часу.

У 1945 годзе Гільгенбург быў зруйнаваны на 80 %. Па ўмовах Патсдамскай канферэнцыі горада было перададзена ў склад Польшчы, усё нямецкае насельніцтва выселена і заменена палякамі. Падчас гэтага перайменаванае ў Дамброўну паселішча было пазбаўлены гарадскіх правоў.

Славутасці
----------

* Руіны крыжацкага замка 1319 года. У 1410 годзе замак быў спалены, адбудаваны ў пачатку XVI стагоддзя. У 1683—1696 гадах Фінкенштэйны перабудавалі яго на барочную рэзідэнцыю, дабудаваўшы ўсходняе і паўднёвае крыло, а ваколіцы абсадзіўшы дрэвамі. У XX стагоддзі замак перайшоў ва ўласнасць роду Штраўсаў. У 1945 годзе спалены і зруйнаваны.
* Парафіяльны касцёл (цяпер метадысцкі), збудаваны ў 1325—1350 гадах, перабудаваны ў XVII i XVIII стагоддзях. У 1697 годзе дабудаваны маўзалей Фінкенштэйнаў.
* Неагатычны касцёл другой паловы XIX стагоддзя.
* Фрагменты гарадскіх муроў XIV ст. захаваліся па вуліцы Тыльнай, Грунвальдскай, каля замка і ўздоўж возера
* Камяніцы XIX ст. па вуліцах Касцёльнай і Касцюшкі
* Сінагога

* Урад гміны ДамброўнаУрад гміны Дамброўна
* Будынак даўняй сінагогіБудынак даўняй сінагогі

Літаратура
----------

* *Darmochwał T. Rumiński M. J.* Вармія-Мазуры, пуцяўнік = Warmia mazury, przewodnik. — Białystok: Agencja TD, 1996.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дамброўна (Вармінска-Мазурскае ваяводства)
**Хінатэга** (ісп.: Jinotega) — дэпартамент у Нікарагуа.

Дэпартамент Хінатэга знаходзіцца ў паўночнай частцы Нікарагуа; на яго поўначы праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Нікарагуа і Гандурасам (па рацэ Рыа-Кака). Плошча дэпартамента складае 9.755 км ², што робіць яго другім па плошчы дэпартаментам краіны (не ўлічваючы аўтаномных рэгіёнаў). Колькасць насельніцтва - 302.000 чалавек (ацэнка, на 2006 год). Шчыльнасць насельніцтва - 31 чал. / км ². Галоўны горад дэпартамента - Хінатэга.

У гісторыі Нікарагуа горад Сан-Рафаэль-дэль-Нортэ адыграў асаблівую ролю. У ім у 1920-я - 1930-я гады была штаб-кватэра арміі генерала Сандына, нацыянальнага героя Нікарагуа.

У адміністрацыйным плане тэрыторыя дэпартамента Хінатэга падзяляецца на 8 муніцыпій:

* Эль-Куа-Бакай
* Ла-Канкордыя
* Сан-Рафаэль-дэль-Нортэ
* Сан-Себасцьян-дэ-Ялі
* Санта-Марыя-дэ-Пантасма
* Вівілі
* Сан-Хасэ-дэ-Бакай
* Хінатэга
**Пакроўск** (руск.: Покровск) — горад (з 1997 года) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Хангаласкага улуса Якуціі. Насельніцтва 11,0 тыс. чал. (2006). Заснаваны ў 1682 годзе.

Размешчаны ў цэнтральнай Якуціі, на левым беразе ракі Лена, за 78 км на паўднёвы захад ад Якуцка.

Годам заснавання лічыцца 1682 год, у якім адбылося апошняе паўстанне хангаласкіх якутаў супраць казакоў. Пасля паражэння паўстаўшых 1(11) кастрычніка, у Пакроў дзень, войскі ваяводы Івана Прыклонскага ўсталявалі на высокім каравульным мысу вялікі драўляны крыж, названы Пакроўскім.

У 1703 годзе частка пустэльнікаў Спаскага манастыра з Якуцка пераехала на новае месца і заснавала своеасаблівае аддзяленне манастыра, названае Пакроўскай пустынню. У 1724 годзе пустынь згарэла. На яе месцы асела некалькі сем’яў рускіх сялян. Паселішча затым стала ямшчыцкай станцыяй прыленскага тракта.

У 1870 годзе ў Пакроўску была пабудавана другая царква, што давала яму статус сяла.

У 1931 годзе Пакроўск стаў адміністрацыйным цэнтрам Заходне-Кангаласкага раёна, які затым быў перайменаваны ў Арджанакідзаўскі, а цяпер Хангаласкі. У 1941 годзе атрымаў статус пасёлка гарадскога тыпу. 26 верасня 1997 года прысвоены статус горада.

Прамысловасць і транспарт
-------------------------

Завод будаўнічых матэрыялаў. Асфальтабітумны завод. Ідзе будаўніцтва гуты. Завод па агранцы алмазаў. Лясгас. Зверагадоўля, якая займаецца гадоўляй серабрыста-чорных лісіц, собаля. Камбікормавы завод.

Звязаны асфальтаванай аўтамабільнай дарогай з Якуцкам. Рачная прыстань. Паромная пераправа праз Лену Масхагалох — Качыкацы.

| ⛭Якуція |
| --- |
| Улусы (раёны) | 
* Абыйскі
* Аймяконскі
* Алаіхаўскі
* Алданскі
* Алёкмінскі
* Алянёкскі
* Амгінскі
* Анабарскі
* Булунскі
* Верхаянскі
* Верхневілюйскі
* Верхнекалымскі
* Вілюйскі
* Горны
* Жыганскі
* Кабяйскі
* Ленскі
* Мегіна-Кангаласкі
* Мірнінскі
* Момскі
* Намскі
* Нерунгрынскі
* Ніжнекалымскі
* Нюрбінскі
* Сунтарскі
* Сярэднекалымскі
* Тампонскі
* Тацінскі
* Усць-Алданскі
* Усць-Майскі
* Усць-Янскі
* Хангаласкі
* Чурапчынскі
* Эвена-Бытантайскі нацыянальны

 |  |
| Гарады | 
* Алдан
* Алёкмінск
* Верхаянск
* Вілюйск
* Ленск
* Мірны
* Нерунгры
* Нюрба
* Пакроўск
* Сярэднекалымск
* Тамот
* Удачны
* **Якуцк**

 |
| Пгт | 
* Айхал
* Алах-Юнь
* Алмазны
* Артык
* Батагай
* Безымянны
* Белая Гара
* Беркакіт
* Віцім
* Джэбарыкі-Хая
* Дэпутацкі
* Жатай
* Залацінка
* Звёздачка
* Зыранка
* Кысыл-Сыр
* Лебядзіны
* Ленінскі
* Махсагалох
* Нагорны
* Ніжні Бесцях
* Ніжні Куранах
* Ніжняянск
* Пеледуй
* Сангар
* Светлы
* Солнечны
* Сярэбраны Бор
* Тарго
* Тыксі
* Усць-Куйга
* Усць-Мая
* Усць-Нера
* Хандыга
* Хані
* Чакурдах
* Чарнышэўскі
* Чульман
* Чэрскі
* Эльдзікан
* Эсэ-Хая
* Югаронак

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Алянёк
* Амга
* Барагонцы
* Батагай-Алыта
* Бердзігесцях
* Верхневілюйск
* Жыганск
* Намцы
* Саскылах
* Сунтар
* Хануу
* Чурапча
* Ытык-Кюёль

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
**Нінбо** (кіт. трад. 寧波, спр. 宁波, піньінь *Níngbō*; літаральна «спакойныя хвалі») — партовы горад субправінцыйнага ўзроўню з насельніцтвам 5.527.000 чалавек (па дадзеных 2005 года), размешчаны на паўночным усходзе правінцыі Чжэцзян у Кітайскай Народнай Рэспубліцы. З поўначы Нінбо абмываецца залівам Ханчжоўвань, з усходу — Усходне-Кітайскім морам. Горад мяжуе з Тайчжоў на поўдні і з Шаасінам на захадзе. На паўночны ўсход ад Нінбо за вузкім пралівам знаходзіцца горад Чжоўшань. Плошча горада 9365 км ², даўжыня берагавой лініі 1562 км. ВУП на душу насельніцтва складае 39.045 юаняў (2004).

Гісторыя
--------

Першымі еўрапейцамі, якія пабывалі ў Нінбо былі партугальцы ў 1522 годзе. Нінбо таксама быў адным з 5 «дагаворных партоў», адкрытых для гандлю згодна з Нанкінскім дагаворам ў 1842 г пасля заканчэння Першай опіумнай вайны паміж цынскім Кітаем і Вялікабрытаніяй. У ходзе вайны брытанцы авалодалі горадам неўзабаве пасля паспяховага штурму крэпасці Чжэньхай ў вусце ракі Юн 10 кастрычніка 1841 года. У 1864 горад на працягу шасці месяцаў ўтрымлівалі тайпіны.

У мінулым Нінбо славіўся вытворчасцю традыцыйнай кітайскай мэблі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Новы · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12248424n · GND: 4264941-9 · NDL: 00644814 · NKC: ge716177 · VIAF: 154821252 |
**Даменіка дзі Бартола** (іт. Domenico di Bartolo; каля 1400, Ашана — пасля 1445, Сіена) — італьянскі мастак, сіенская школа.

Джорджа Вазары ў сваіх «Жыццяпісах найбольш знакамітых жывапісцаў» паведамляе, што Даменіка дзі Бартола быў пляменнікам і вучнем мастака Тадэа дзі Бартола, «быў сціплы і прыемны і адрозніваўся выключнай ветлівасцю».

У сіенскіх дакументах імя Даменіка дзі Бартола ўпершыню з’яўляецца ў 1420 годзе ў якасці ўдзельніка работ у сіенскім саборы, а ў спісе Гільдыі сіенскіх мастакоў яго імя з’яўляецца ў 1428 годзе. У гэтым жа годзе Даменіка пабываў у Рыме і бачыў там працы Пізанела ў царкве Сан Джавані ін Латэрана, якія зрабілі на яго ўражанне.

Зноскі
------

1. 1 2  Domenico di Bartolo // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
2. ↑  di Bartolo Domenico // CERL Thesaurus — Consortium of European Research Libraries.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60909659'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1127581'></a>
3. ↑  Domenico di Bartolo // opac.vatlib.it<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q84353965'></a>
**Берта** (памёрла каля 690 года) — святая ігумення Вальдорская. Дзень памяці — 1 мая.

Біяграфія
---------

Святая Берта была жонкай святога Гундэберта, уладальніка маёнткаў у Шампані, двараніна каралеўскіх кровей. Святы Гундэберт пабудаваў для яе і для яе абшчыны ў Валь-д'Оры  (фр.) (бел. непадалек ад Рэймса. Затым ен сам пайшоў у манастыр на ўзбярэжжы і неўзабаве быў забіты марадзёрамі-язычнікамі.

Паводле падання, жыхары Аўне пакутавалі ад недахопу вады. Святы апостал Пётр з'явіўся святой Берце і паказаў ёй поле, у якім была добрая крыніца, якую яна купіла за фунт срэбра. Крыніца стаў святой, паводле падання, на ёй вылечваліся ад розных хвароб. Яна таксама забяспечвала вадой не толькі сясцер, але і жыхароў наваколля Аўне. Святая Берта была умучана сваякамі святога Гундэберта, якія абвінавацілі яе ў раздачы яго грошай бедным.

Невядома, якое правіла, бенедыктынскае або калумбанава, выкарыстоўвалася ў манастыры Берты.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* H. Fisquet, Archidiocèse de Reims, Repos, coll. «La France pontificale», 1864, p. 336
* Sainte Berthe sur Nominis.
* Claude le Liseur, «Saints pour le 28 avril du calendrier ecclésiastique» sur Forum orthodoxe.com. Mis en ligne le 12 avril 2004.
* M. Benoist, Dictionnaire de Géographie sacrée et ecclésiastique, vol. 29, t. 2, L’abbé J.-P. Migne, coll. «Encyclopédie théologique», 1863
**Берхану Джула Гелалча** (амх.: ብርሃኑ ጁላ) — эфіопскі ваенны дзеяч, фельдмаршал.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і этнічных арома.

Берхану атрымаў ступень бакалаўра ва ўніверсітэцкім каледжы Альфа і ступень магістра ў Грынвіцкім ўніверсітэце ў Адыс-Абебе. У 2006 годзе працаваў у місіі ААН у Ліберыі і займаў пасаду камандуючага сектарам. Ён таксама займаў розныя іншыя пасады ў арміі, у тым ліку ў Міністэрстве нацыянальнай абароны, кадэцкай школе і брыгадах. З 2006 па 2009 год ён быў намеснікам камандуючага Цэнтральнага камандавання. У 2010 годзе прызначаны камандуючым Заходнім камандаваннем эфіопскай арміі.

21 лістапада 2014 года Генеральным сакратаром ААН Пан Гі Мунам быў прызначаны камандуючым Часовымі сіламі бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у Аб’ее (ЮНІСФА). 9 снежня 2015 года Берхану павышаны да генерал-лейтэнанта. 15 студзеня 2016 года скончыўся яго тэрмін паўнамоцтваў на пасадзе кіраўніка ЮНІСФА. Замест Берхану прызначаны генерал-маёр Хасен Эбрахім Муса.

4 лістапада 2020 года прызначаны кіраўніком Генштаба Узброеных сіл Эфіопіі. Як раз у гэты дзень разгараецца ўзброены канфлікт у рэгіёне Тыграй і Берхану ўдзельнічае ў ажыццяўленні кіраўніцтва ўрадавай арміі падчас баявых дзеянняў з паўстанцамі НФВТ.

8 студзеня 2022 года Берхану выраблены ў фельдмаршалы.

Зноскі
------

1. 1 2  Secretary-General Appoints Major General Birhanu Jula Gelalcha of Ethiopia Force Commander of United Nations Interim Security Force for Abyei **(нявызн.)**.  United Nations.
2. ↑  *Trust, Gurtong*. UN Under-Secretary General For Field Support Visits UNISFA (англ.)  **(нявызн.)**?. *www.gurtong.net*. Праверана 2 ліпеня 2018.(недаступная спасылка)
3. ↑  UN chief appoints Major General Hassen Ebrahim Mussa of Ethiopia to head peacekeeping force in Abyei(англ.), *UN News* (15 студзеня 2016).
4. ↑  Ethiopia Awards Rank Of Field Marshal To General Berhanu Jula **(нявызн.)**.  fanabc.com (8 студзеня 2022). Праверана 22 January 2022.
5. ↑  Ethiopia gets its first Field Marshal General **(нявызн.)**.  newbusinessethiopia.com (8 студзеня 2022). Праверана 22 January 2022.

Спасылкі
--------

* Інтэрв’ю Tamagn Media з Берхану Джула // Афіцыйны канал Tamagn Media на Youtube, 27 верасня 2020  (амх.)
**Кароль Антоні Жэра** (польск.: Karol Antoni Żera; 1 верасня 1743, в. Тварогі-Выпыхі, Падляскае ваяводства, Карона Польская — 1802, Драгічын-Надбужскі) — польскі і беларускі пісьменнік, манах-францішканін.

Адукацыю атрымаў у Драгічыне над Бугам (Польшча), потым у Пінску, дзе ў 1765 прыняў духоўны сан. Доўгі час жыў у Сянне. Аўтар зборніка беларускіх, польскіх і лацінскіх фацэцый (анекдотаў) «Безліч рэчаў, торба смеху, гарох з капустай, а кожны сабака з другой вёскі...» (распаўсюджваўся ў рукапісах). Многія анекдоты запісаны на Беларусі і на беларускай мове. Паводле аднаго са спісаў зборнік К.-А. Жэры выдадзены З. Глогерам (Варшава, 1893).

Зноскі
------

1. ↑  E. Borowski. Działalność franciszkanów w Drohiczynie nad Bugiem od schyłku XIV wieku do 1832 roku. // Studia Teologiczne : Białystok, Drohiczyn, Łomża, 1992, Tom 10.

Літаратура
----------

* Артымовіч Е. Кароль Жэра // Ніва. 11.11.1984.
* Мальдзіс А. «Торба смеху» Кароля Жэры // ЛіМ. 5.10.1984.
* Krzyżanowski J. Dawna facecja polska. Warszawa, 1960.

Спасылкі
--------

* Торба смеху
**Хаджы Хасроў**, або **Азі Хасроў** (да 1563, Полацк(?) — пасля 8 красавіка 1595) — персідскі дыпламат 1590-х гадоў.

Пра яго беларускае паходжанне паведамляе ў адпісцы астраханскі ваявода Фёдар Траекураў[ru]: *«А родом… он литвин, полотцкого взятья»*. Пасля захопу Полацка ў 1563 годзе войскамі Івана Грознага быў вывезены ў Маскоўскую дзяржаву, адтуль прададзены ў Персію. Пры двары шаха Абаса займаў пасаду перакладчыка. У маі 1592 — лістападзе 1594 года ўзначальваў пасольства ў Маскву. Вёў паспяховыя перагаворы з урадам Фёдара Іванавіча пра саюз і гандаль паміж Персіяй і Маскоўскай дзяржавай. У Маскве меў кантакты з аўстрыйскім пасольствам Мікалая Варкача адносна саюзу еўрапейскіх дзяржаў і Персіі супраць Турцыі.

Літаратура
----------

* *Ліцкевіч А.* Хаджы Хасроў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 708. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* *Бушев П. П.* История посольств и дипломатических отношений Русского и Иранского государств в 1586—1612 гг.: (по русским архивам). — М. 1976.
**Паўднёва-Залескае падняцце** (ад назвы вёскі Залессе Петрыкаўскага раёна) — тэктанічная структура ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці, на паўночным захадзе Петрыкаўскага пахаванага выступу Прыпяцкага прагіну. Выяўлена ў 1970 годзе сейсмічнымі даследаваннямі.

Па паверхні верхнефаменскай саляноснай тоўшчы падняцце — спадзістая ізаметрычная антыкліналь паўночна-заходняга распасцірання памерам 9×4 км з мінімальнай адзнакай у скляпенні -300 м і амплітудай 50 м. Па падсалявых і міжсалявых дэвонскіх адкладах не вылучаецца. Асноўны этап развіцця — задонска-ялецкі (позні дэвон).

Літаратура
----------

* Паўднёва-Залескае падняцце // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фельман.
**Бертальд Фельман** (14 студзеня 1938, Нюрнберг — 22 кастрычніка 2014, Мюнхен) — нямецкі класічны археолаг.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння ў 1959 годзе школы Бірклехоф  (англ.) (бел. і Бертальд Фельман вывучаў з зімовага семестра 1960/61 класічную археалогію, гісторыю Старажытнага свету  (ням.) (бел. гісторыю мастацтва і журналістыказнаўства  (ням.) (бел. ва ўніверсітэце Мюнхена. У 1969 годзе пад кіраўніцтвам Эрнста Хомана-Ведэкінга  (ням.) (бел. ён атрымаў доктарскую ступень па антычных уяўленнях пра Паліфема  (руск.) (бел.Паліфема.

У 1972 годзе ён быў куратарам выстаўкі «100 гадоў нямецкіх раскопак у Алімпіі», якая праводзілася ў Нямецкім музеі ў Мюнхене ў гонар XX Алімпійскіх гульняў. З 1981 года ён вывучаў чорнафігурныя кілікі з калекцыі Дзяржаўнага антычнага збору  (руск.) (бел. звесткі пра каторыя апублікаваў у трох тамах у Corpus Vasorum Antiquorum Deutschland  (ням.) (бел.. Акрамя таго, ён напісаў манаграфію пра матэрыяльныя аб’еты з Алімпіі  (руск.) (бел..

Бібліяграфія
------------

* *Die antiken Darstellungen des Polyphemabenteuers*. *Münchner archäologische Studien* Bd. 5. Fink, München 1972.
* *Frühe olympische Gürtelschmuckscheiben aus Bronze*. *Olympische Forschungen* 16. De Gruyter, Berlin 1984. ISBN 3-11-009729-X
* *Corpus Vasorum Antiquorum. Deutschland* Bd. 56. *München, Antikensammlungen ehemals Museum antiker Kleinkunst*. Bd. 10. C. H. Beck, München 1988, ISBN 3-406-33006-1
* *Corpus Vasorum Antiquorum. Deutschland* Bd. 57. *München, Antikensammlungen ehemals Museum antiker Kleinkunst*. Bd. 11. C. H. Beck, München 1989, ISBN 3-406-33653-1
* *Corpus Vasorum Antiquorum. Deutschland* Bd. 77. *München, Antikensammlungen ehemals Museum antiker Kleinkunst*. Bd. 13. *Attisch-schwarzfigurige Augenschalen* C. H. Beck, München 2004, ISBN 3-406-51960-1

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Olympic Review* 64-65 (March-April 1973) S. 109 (Lebenslauf mit Bild) online (PDF; 422 kB)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 120317278 · GND: 107520108X · ISNI: 0000 0001 1615 5355 · LCCN: n86842771 · NTA: 070211809 · NUKAT: n99037266 · SUDOC: 028492129 · VIAF: 32011779 |

 |
**Гісарскі хрыбет** — горны хрыбет у Сярэдняй Азіі, у заходняй частцы Паміра-Алайскай горнай сістэмы (ва Узбекістане і Таджыкістане), водападзел басейнаў рэк Зераўшан і Амудар’я. Даўжыня каля 200 км. Праходзіць на поўдзень ад Зераўшанскага хрыбта і на поўнач ад Душанбэ праз Гісарскі раён у Таджыкістане і паўночную частку Сурхандар’інскай вобласці ва Узбекістане. Самы высокі пункт хрыбта (4643 м, былы Пік ім. ХХІІ з’езду КПСС) знаходзіцца ва Узбекістане на мяжы з Таджыкістанам (на паўночным захадзе ад г. Душанбэ). Гэты пік з’яўляецца і самым высокім пунктам ва Узбекістане. Хрыбет складзены пераважна крышталічнымі пародамі, сланцамі і пясчанікамі.

На ніжніх частках схілаў — субтрапічныя высокатраўныя стэпы, вышэй — злакавыя стэпы і драўняна-хмызняковая расліннасць, яшчэ вышэй — субальпійскія лугі, паўднёва-заходняе адгор’е: Байсунтау.

Зноскі
------



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85055033 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пасцільны.
**Ігар Анатолевіч Пасцільны** (нар. 22 ліпеня 1963, г. Магдэбург, Германія) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1985 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут па спецыяльнасці «Архітэктура і планіроўка сельскіх населеных месцаў». У 1985—1989 гадах архітэктар, у 1989—1990 гадах архітэктар 2-й катэгорыі, у 1990—1994 гадах архітэктар 1-й катэгорыі, у 1994—1995 гадах вядучы архітэктар ва УП «Віцебскграмадзянпраект». У 1995—2001 гадах начальнік групы, у 2001—2004 гадах начальнік сектара, з 2004 года галоўны інжынер праекта бюро ГІПаў у дзяржаўным прадпрыемстве «Інстытут Віцебсксельбудпраект».

Член Беларускага саюза архітэктараў з 2005 года. Выключаны з Саюза за нясплату чалецкіх унёскаў у 2017 годзе.

Пражывае у Віцебску па вул. Будзённага, 2.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровай граматай дзяржаўнага прадпрыемства «Інстытут Віцебсксельбудпраект». Узнагароджаны дзвюма граматамі ад ДПК РБ за супрацоўніцтва.

Зноскі
------

1. ↑  ВЫПИСКА ИЗ ПРОТОКОЛА № 4 от 16 февраля 2017 г. расширенного заседания Совета ОО «БСА»

Літаратура
----------

* Настильный Игорь Анатольевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Пастильный Игорь Анатольевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Паўднёва-Амерыканская пліта** — літасферная пліта, на якой размяшчаюцца кантынент Паўднёвая Амерыка і паўднёва-заходняя частка Атлантычнага акіяна. Заходняя мяжа пліты ў асноўным прадстаўлена працяглай зонай субдукцыі, у якой паглынаецца акіянічная кара Ціхаакіянскай пліты. Усходняя мяжа пліты праходзіць па Сярэдзінна-Атлантычнаму хрыбту. На поўдні трансформнымі разломамі яна мяжуе з плітой Скоція. На поўначы мае складаныя ўзаемадзеянні з Карыбскай плітой.

Пліта ўтварылася ў выніку расколу Гандваны ў канцы мелавога перыяду.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781207809 |
**Хаджыдэр** (укр.: Хаджидер) — возера-ліман у Адэскай вобласці Украіны.

Утварылася ў выніку другаснага адчлянення пясчаным перасыпам ад лімана Алібей, з якім злучана вузкім каналам. Упадае рака Хаджыдэр.

Даўжыня 4 км, шырыня ад 1,5 да 3 км, глыбіня да 1,2 м. Берагі пераважна нізкія, спадзістыя. Дно ўкрыта цёмна-шэрым супясчаным мулам з лінзамі пяскоў, маюцца лекавыя гразі.

Салёнасць змяняецца па сезонах ад 20 да 30 ‰ і больш. Тэмпература вады ўлетку 25…30 °C, узімку возера замярзае.

Рыбалоўства.

Літаратура
----------

* *Вихованець Г. В.* Хаджидер // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993.  (укр.)
Нацыянальны парк створаны дзеля захавання індыйскага льва
**Гірскі лес** (**Саса-Гір**, хіндзі गिर वन) — лясны нацыянальны парк на поўдні паўвострава Катхіявар у штаце Гуджарат.

Гірскі лес — апошняе месца пражывання індыйскага льва, таксама ў ім жывуць і іншыя рэдкія прадстаўнікі фауны. Гірскі лес з’яўляецца ахоўнай тэрыторыяй, прыродным рэзерватам на плошчы 1153 км², з іх 258 км² займае асабліва ахоўны нацыянальны парк.

Саса-Гір уяўляе сабой горны змешаны лістападны лес з перавагай ціка, ніжэй размешчаны пояс калючага кустоўя. Таксама ля рэк сустракаюцца вечназялёныя пойменныя лясы.

Нацыянальны парк створаны ў 1965 годзе для захавання папуляцыі азіяцкага льва. Калі на момант стварэння колькасць складала менш за 200 асобін, то ў 2001 годзе ў Гірскім лесе жылі ўжо 327 львоў, а ў 2005 годзе — 359. Акрамя таго, каля 180 жывёл было адлоўлена для ўтрымання ў няволі. Акрамя львоў зафіксавана 38 відаў млекакормячых, 37 відаў рэптылій, каля 300 відаў птушак і больш за 2000 відаў насякомых. Колькасць відаў раслін перавышае 400.

Клімат у нацыянальным парку трапічны мусонны Улетку тэмпература часта перавышае +40 ° С, зімой можа ўпасці да +10 ° C. Ападкаў выпадае 600—1000 мм у год.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 315528394 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Галь.

**Галь** ― балота у Ганцавіцкім і Ляхавіцкім раёнах Беларусі.

Апісанне балота
---------------

Нізіннага (45 %) і пераходнага (55 %) тыпаў, ў вадазборы рэк Цна і Бобрык. Плошча 6 тыс. га. Глыбіня торфу да 3,2 м, сярэдняя 1,3 м, ступень разлажэння 25 % (пераходны тып), 40 % (нізінны), зольнасць адпаведна 5,3 % і 7,5 %. На балоце ёсць падсцілачны торф. У Ляхавіцкім раёне ў 1964—1972 адкрытай асушальнай сеткай асушана 800 га.

Флора
-----

Вырошчваюць у асноўным сеяныя травы. На неасушаных землях растуць бяроза, вольха, зрэдку сасна, асакі. У Ганцавіцкім раёне балота неасушанае. Растуць асакі і мох сфагнум, ёсць журавіны. На 230 га лес з сасны, часткова з бярозы і вольхі.

Літаратура
----------

* Подопличко А. П. Торфяные месторождения Белоруссии: генезис, стратиграфия и районирование. — Мн. 1961.
* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия. — Мн.: БелСЭ, 1989. — ISBN 5-85700-001-7
**Пердыта** (англ.: Perdita) — спадарожнік планеты Уран.

Першыя фатаграфіі Пердыты былі зробленыя апаратам «Вояджэр-2» у 1986 годзе, але яна не была выяўлена на гэтых здымках адразу. Толькі праз трынаццаць гадоў, у 1999 годзе, яе выявіў Эрых Каркошка падчас працы з архівам здымкаў «Вояджэра-2». Новы спадарожнік атрымаў часовае абазначэнне **S/1986 U 10**.

Аднак пацвярджальных назіранняў доўгі час выканаць не ўдавалася. Па гэтай прычыне ў 2001 годзе Міжнародны астранамічны саюз афіцыйна выключыў аб’ект S/1986 U 10 са спісу спадарожнікаў Урана.

Нарэшце, у 2003 годзе здымкі, зробленыя касмічным тэлескопам «Хабл», дазволілі распазнаць касмічнае цела ў тым месцы, дзе павінна была быць Пердыта, пацвердзіўшы такім чынам яе існаванне.

Уласную назву Пердыта атрымала ад імя персанажа п'есы Шэкспіра «Зімовая казка». Таксама пазначаецца як **Уран XXV**.

Арбіта Пердыты пралягае паміж арбітамі Белінды і Пака. Назіранні "Хабла" паказваюць, што Пердыта рухаецца вакол Урана не строга па законах Кеплера, а відавочна знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 43:44 з Беліндай. Таксама рух Пердыты блізкі да арбітальнага рэзанансу 8:7 з Разаліндай.

Пердыта належыць да групы Порцыі, якая таксама ўключае ў сябе Б'янку, Крэсіду, Дэздэмону, Джульету, Порцыю, Разалінду, Купідона і Белінду. У гэтых спадарожнікаў падобныя арбіты і фотаметрычныя ўласцівасці. За выключэннем арбіты, радыуса ў 15 км і геаметрычнага альбеда 0,08, пра Пердыту практычна нічога не вядома.

| ⛭✰ Уран |
| --- |
| Спадарожнікі | Аберон · Арыэль · Афелія · Белінда · Б’янка · Дэздэмона · Джульета · Калібан · Кардэлія · Крэсіда · Купідон · Маб · Маргарыта · Міранда · Пак · Пердыта · Порцыя · Праспера · Разалінда · Сетэбас · Сікаракса · Стэфана · Тытанія · Трынкула · Умбрыэль · Фердынанд · Францыска | УранУран |
| Кольцы | Кольцы Урана |
| Адкрыццё | Уільям Гершэль ·  Уільям Ласел |
| Даследванне | Вояджэр-2 |
| **Category Катэгорыя:Уран (планета) •  Вікісховішча:Уран** |

| ⛭Спадарожнікі ✰ Урана |
| --- |
| *Пералік у групах у парадку ўзрастання вялікай паўвосі арбіты* |
| Унутраныя спадарожнікі | Афелія ·  Белінда ·  Б’янка ·  Дэздэмона ·  Джульета ·  Кардэлія ·  Крэсіда ·  Купідон ·  Маб ·  Пак ·  Пердыта ·  Порцыя ·  Разалінда |
| Буйныя спадарожнікі | Міранда ·  Арыэль ·  Умбрыэль ·  Тытанія ·  Аберон |
| Нерэгулярныя спадарожнікі | Францыска ·  Калібан ·  Стэфана ·  Трынкула ·  Сікаракса ·  Маргарыта ·  Праспера ·  Сетэбас ·  Фердынанд |
| Кольцы | Кольцы Урана |