**Астрамі́рава Ева́нгелле** — добра захаваны рукапіс сярэдзіны XI стагоддзя, помнік рускага (усходнеславянскага) зводу стараславянскай мовы. Да знаходкі ў 2000 годзе Наўгародскага кодэкса лічылася найстаражытнейшай кнігай, створанай на Русі, г.зн. першым помнікам царкоўна-славянскай мовы рускага (усходнеславянскага) зводу.

Апісанне рукапісу
-----------------

Евангелле-апракас, напісанае буйным прыгожым уставам, прычым памер літар паступова ўзрастае к канцу кнігі (ад 5 мм да 7 мм). Тэкст напісаны ў два слупкі па 18 радкоў на плошчы каля 20×24 см. Шматлікія шматколерныя буквіцы, застаўкі, выявы евангелістаў; пры напісанні тэксту выкарыстоўваецца кінавар. Рукапіс складаецца з 294 аркушаў пергаменту добрае якасці. Ёсць некалькі аркушаў з зашытымі разрэзамі і дзіркамі (у месцах укусаў аваднёў), якія былі да напісання тэксту.

Стварэнне і датаванне
---------------------

Напісана Евангелле дыяканам Рыгорам у 1056—1057 гадах для наўгародскага пасадніка Астраміра, які ў надпісе кнігі названы «близоком» (сваяком) князя Ізяслава Яраславіча. Рукапіс асабліва цікавы тым, што ў яго канцы перапісчык падрабязна расказаў пра акалічнасці і час яго стварэння:

> 
> *Слава тебе г(оспод)и ц(ар)ю н(е)б(е)сьныи. яко подоби мя написати еу(ан)г(е)лие се. почахъ же е писати. Въ лет(о) .6564. А оконьчахъ е въ лет(о) .6565. Написахъ же еу(ан)г(е)лие се. рабоу б(о)жию нареченоу сущоу въ кр(е)щении иосифъ. а мирьскы остромиръ. близокоу сущоу изяславоу кънязоу. изяславоу же кънязоу тогда предрьжящоу обе власти и о(т)ца своего ярослава. и брата своего володимира. самъ же изяславъ кънязь. правлааше столъ о(т)ца своего ярослава кыеве. А брата своего столъ поручи правити близокоу своемоу остромироу нове городе. Мънога же лет(а) дароуи въсътяжавъшоумоу еу(ан)г(е)лие се. на оутешение мъногамъ д(у)шамъ кр(ь)стияньскамъ. да и емоу г(оспод)ь б(ог)ъ бл(агослове)ние с(вя)тыхъ Еванг(е)листъ. и иоана. матфеа. лоукы. марк(а). и с(вя)тыхъ прао(те)ць. Авраама. и исаака. и иякова. самомоу емоу. и подроужию его. феофане. и чядомъ ею. и подроужиемь чадъ ею. съдравьствоуите же мънога лет(а). съдрьжаще пороучение свое. АМИНЪ.*
> 
> 
> *АЗЪ ГРИГОРИИ ДИякон(ъ). написахъ еу(ан)г(е)лие е. да иже горазнее сего напише. то не мози зазьрети и мьне грешьникоу. почахъ же писати м(е)с(я)ца октяб(ря) .21. на памят(ь). илариона. А оконьчах(ъ). м(е)с(я)ца. маия въ .12. на па(мя)т(ь) епифана .:. молю же вьсехъ почитающихъ не мозете кляти. нъ исправльше. почитаите Тако бо и с(вя)ты(и) ап(осто)лъ паулъ гл(агол)етъ. Бл(агослови)те. А не кленете. .:. АМИНЪ .:.*
> 
> 
> 

Пераклад на сучасную мову:

> 
> *Слава табе, Госпадзі, Цару Нябесны, што спадобіў мяне напісаць Евангелле гэта. Пачаў жа я яго пісаць у год 6564 [ад стварэння свету; 1056 ад Н. Х.], а закончыў яго ў год 6565 [1057 ад Н. Х.]. Напісаў жа я Евангелле гэта рабу Божаму, названаму ў хрышчэнні Іосіф, а ў міры Астрамір, сваяку Ізяславу князю, Ізяславу ж князю тады трымальніку абедзвюх валасцей, і бацькі свайго Яраслава, і брата свайго Уладзіміра. Сам жа Ізяслаў князь правіў стальцом бацькі свайго ў Кіеве. А брата свайго стальцом даручыў правіць сваяку свайму Астраміру ў Ноўгарадзе. І многія гады даруй уладальніку Евангелля гэтага на суцяшэнне многім душам хрысціянскім. Дай яму, Гасподзь Бог, блаславенне святых Евангелістаў Іаана, Матфея, Лукі, Марка, і святых прабацькоў Аўраама і Ісака, і Якава самому яму і жонцы яго Феафане, і дзецям іх, і жонкам дзяцей іх. Будзьце ж здаровы многія гады, трымаючы даручанае вам. Амін.*
> 
> 
> *Я, Грыгорый дыякан, напісаў Евангелле гэта. А хто лепш за гэта напіша, то не ганьбі мяне грэшніка. Пачаў жа я пісаць месяца кастрычніка 21 [дня] на памяць Іларыёна, а закончыў месяца мая ў 12 [дзень] на памяць Епіфана. Малю ж усіх чытаючых, не кляніце, але выпраўляючы чытайце. Бо так і святы апостал Павел гаворыць: блаславіце, а не кляніце. Амін.*
> 
> 
> 

Тым самым «Астрамірава Евангелле» — найстаражытнейшы дакладна датаваны аб'ёмны рукапісны помнік, створаны на Русі.
У ім, акрамя асаблівасцей агульнарускіх (агульнаўсходнеславянскіх), адлюстраваны і такія моўныя асаблівасці, якія з часам сталі характэрнымі для беларускай і ўкраінскай моў.

Згодна з найноўшымі даследаваннямі, кодыкалагічныя характарыстыкі, тэхніка мастацкага аздаблення, устаўныя і каляндарныя асаблівасці «Астрамірава Евангелля» поўнасцю адпавядаюць часу стварэння кодэкса, указанаму дыяканам Рыгорам.

Гісторыя знаходкі і выдання рукапісу
------------------------------------

Астрамірава Евангелле. Ліст 2.
Астрамірава Евангелле. Ліст 271 адв.
У 1701 годзе рукапіс згаданы ў вопісе маёмасці Уваскрэсенскай царквы ў складзе Верхаспаскага сабора  (руск.) (бел.. У 1720 годзе па загаду Пятра I евангелле было адаслана, разам з іншымі старымі кнігамі, у Санкт-Пецярбург. Пасля смерці Кацярыны II у яе пакоях рукапіс знайшоў служыўшы пры імператрыцы Я. А. Дружынін, які ў 1806 годзе падарыў яго Аляксандру I. Імператар распарадзіўся перадаць кнігу на захаванне ў Імператарскую публічную бібліятэку (зараз Расійская нацыянальная бібліятэка, Санкт-Пецярбург), дзе яна захоўваецца і цяпер.

Рукапіс быў упрыгожаны пераплётам-аправай з каштоўнымі камянямі, з-за чаго ледзь не загінуў: у 1932 годзе яго, разбіўшы вітрыну, украў водаправодчык. Злачынец ададраў пераплёт і закінуў рукапіс у шафу (па іншых звестках — на шафу), дзе яго неўзабаве знайшлі. Нанава пераплятаць не сталі.

З пачатку XIX стагоддзя пачалося і навуковае даследаванне рукапісу. Упершыню «Астрамірава Евангелле» было выдадзена А. X. Вастокавым у 1843 годзе з даданнем кароткай граматыкі, слоўніка і грэчаскага падрадковага тэксту. Для гэтага выдання (не факсімільнага, а наборнага) быў створаны адмысловы славянскі шрыфт, які павінен быў як мага дакладней перадаваць почырк арыгінала. (Існуе рэпрынт: Wiesbaden, 1964.) Пазней выйшлі і факсімільныя выданні (чорна-белае 1883 года; каляровае падарачнае ў фармаце арыгінала: Л.: Аврора, 1988). Неаднаразова выдаваўся тэкст помніка. Значныя яго ўрыўкі ўваходзілі ў абавязковую праграму дарэвалюцыйных школ. У 1955 г. Е. Х. Трэй праводзіла рэстаўрацыю рукапісу.

Шмат у чым на аснове яго матэрыялу былі створаны сучасныя граматыкі і слоўнікі стараславянскай мовы. Помніку і яго мове прысвечана нямала даследаванняў, аднак мова рукапісу, асаблівасці яго слоўніка па-ранейшаму патрабуюць грунтоўнага вывучэння.

Мова рукапісу
-------------

У адрозненне ад астатніх помнікаў XI ст. у «Астраміравым Евангеллі» назіраецца правільная перадача рэдукаваных галосных гукаў літарамі **ъ, ь**. Гэта фанетычная асаблівасць была агульнай для стараславянскай і іншых славянскіх моў, таму ўсходнеславянскі перапісчык па традыцыі добра перадаваў яе на пісьме, хоць яна ў той час ужо знікала. Там жа, дзе ў XI ст. ўжо назіраліся адрозненні паміж стараславянскімі і ўсходнеславянскімі асаблівасцямі, перапісчык міжвольна іх змешваў. Гэта дазваляе разглядаць «Астрамірава Евангелле» як адзін з першых помнікаў стараславянскай мовы рускае (усходнеславянскае) рэдакцыі.

Астрамірава Евангелле мае выключнае значэнне для супастаўлення стараславянскіх і старажытнарускіх асаблівасцей у помніках XI ст. Тут назіраецца шэраг старажытнарускіх рыс. Да такіх рыс у першую чаргу адносіцца змяшэнне літар **ѧ, ѩ, ѫ, ѭ**, якімі абазначаліся насавыя галосныя, з літарамі **ѹ, ю, я**. У старажытнарускай мове XI ст. насавыя галосныя гукі, раней характэрныя для ўсіх славянскіх моў, ужо супалі з гукамі **ѹ, ю, я**. Таму Грыгорый, перапісваючы стараславянскі тэкст, не заўсёды правільна перадаваў на пісьме адпаведныя літары. Ён піша:

* **рабѫ** замест **рабѹ**
* **въкѹсить** замест **въкѫситъ**
* **нѹждѫ** замест **нѫждѫ**
* **землю** замест **землѭ** і інш.

Замест стараславянскіх спалучэнняў **ръ, лъ, рь, ль,** якімі перадаваліся складовыя **л** і **р**, іншы раз ужываюцца старажытнарускія спалучэнні рэдукаваных галосных з плаўнымі **л**, **р**:

* **вьрхъ** замест **врьхъ**
* **напълнишѧ** замест **наплънишѧ**
* **скърбь** замест **скръбь** і інш.

Асабліва часта ў помніку сустракаюцца старажытнарускія канчаткі дзеясловаў трэцяй асобы адзіночнага і множнага ліку **-ть**:

* **сѫть** замест **сѫтъ**
* **имѫть** замест **имѫтъ**
* **дасть** замест **дастъ**
* **бысть** замест **быстъ** і інш.

У Евангельскім тэксце Грыгорый паслядоўна перадае стараславянскія няпоўнагалосныя формы слоў: **гладъ, глава, гласъ** і інш. У пасляслоўі ён карыстаецца старажытнарускімі поўнагалоснымі формамі слоў: **въ новѣгородѣ, володимиръ** і інш.

Гл. таксама
-----------

* Наўгародскі кодэкс
* Ізборнік Святаслава
* Спіс евангелляў-апракасаў

Зноскі
------

1. ↑  Остромирово евангелие. Описание рукописи
2. ↑  Паводле гіпотэзы Анджэя Попэ  (польск.) (бел. згаданая ў надпісе Астрамірава жонка Феафана магла быць дачкою Уладзіміра Святаславіча і Ганны Візантыйскай
3. ↑  Ульянов О. Г. Происхождение Остромирова Евангелия: к реконструкции древнейшего Устава на Руси // Кириллица. От возникновения до наших дней. СПб. 2011. С. 164—195 Архівавана 2 лютага 2012.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Астрамірава Евангелле на Вікісховішчы |

### Тэкст Евангелля

* Сайт Остромирова Евангелия на сервере Российской национальной библиотеки им. М. Е. Салтыкова-Щедрина
* Остромирово Евангелие, издание 1853 года.
* Остромирово Евангелие 1056—1057 гг. — 294 л. (просмотр онлайн)
* Остромирово Евангелие 1056—1057 гг. — 294 л. (отфотографированный репринт 1988 г. JPEG)
* Остромирово Евангелие 1056—1057 гг. — 294 л. (скачать PDF)(недаступная спасылка)
* Тэкст Астрамірава Евангелля ва Унікодзе

### Публікацыі аб Евангеллі

* Ульянов О. Г. Происхождение Остромирова Евангелия: к реконструкции древнейшего Устава на Руси Архівавана 2 лютага 2012.
* Остромирову Евангелию 950 лет
* «ДОЛГ, ЗАВЕЩЕННЫЙ ОТ БОГА» Артыкул С.Карпавай
* Астрамірава Евангелле  (руск.)

| ⛭Беларускія рукапісы |
| --- |
| X—XIII стст. | 
* Полацкае Евангелле
* Тураўскае Евангелле
* Аршанскае Евангелле
* Мсціжскае Евангелле
* Астрамірава Евангелле
* Ізборнік Святаслава
* Кодэкс Гертруды
* Рэймскае Евангелле
* Супрасльскі рукапіс
* Служэбнік Варлаама Хутынскага
* Слуцкі Псалтыр

 |
| XIV—XVI стст. | 

|  |  |
| --- | --- |
| Тэраталагічны стыль | 
* Мсціжскае Евангелле
* Менскае Евангелле
* Лаўрышаўскае Евангелле
* Полацкае нядзельнае Евангелле
* Слуцкае Евангелле
* Смаленскі Псалтыр
* Друцкае Евангелле
* Мсціслаўскае Евангелле
* Малажухавіцкае Евангелле

 |
| Балгарскі і новавізантыйскі стыль | 
* Другое Тураўскае Евангелле
* Шарашоўскае Евангелле
* Жыровіцкае Евангелле
* Кодэкс «Дзесятаглаў»

 |
| Рэнесансны стыль | 
* Ваўкавыскае Евангелле
* Радзівілаўскі летапіс
* Служэбнік
* Мелішаўскае Евангелле

 |

 |