recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Выгнанне марыскаў**, таксама **Выгнанне маўраў**, 9 красавіка 1609—1614 (ісп.: Expulsión de los moriscos) — масавая дэпартацыя рэшты маўрытанскага насельніцтва з тэрыторыі каралеўства Іспанія па загаду Філіпа III. Мішэнню дэпартацыі былі марыскі — маўры, якія афіцыйна прынялі хрысціянства. Дэпартацыя была для свайго часу старанна арганізавана. Пра яе захаваліся падрабязныя запісы ў рэгістрах.

Рэгламент
---------

Марыскам дазвалялася везці толькі рухомую маёмасць. Нерухомасць канфіскоўваў іх феадал. На караблі з марыскаў спаганялі плату за праезд.

Па жаданні, у паселішчах, дзе марыскі складалі большасць, 6 са 100 сем'яў маглі застацца для падтрымання інфраструктуры. Дзяцей да 4-х гадоў прапанавалася аддаваць на выхаванне старым хрысціянам, хоць на практыцы да гэтага практычна не звярталіся. Пазней у Іспаніі дазволена было застацца ўсім марыскам да 16 гадоў. У цэлым, не менш за 10 000 з іх удалося так ці інакш пазбегнуць дэпартацыі (галоўным чынам у Кастыліі).

Вынікі і наступствы
-------------------

Па выніках вопісу 1619 года, высяленню падверглася каля 272 тысяч чалавек (каля 85 % ад агульнай колькасці), што складала парадку 4 % насельніцтва Іспаніі. Тым не менш, колькасць выгнаных была ў 5 разоў меншая, чым колькасць памерлых ад эпідэміі чумы, якая патрапіла краіну ў 1598—1602, таму перапісчыкі і чыноўнікі прыйшлі да высновы, што ў маштабах краіны дэпартацыя не нанесла вялікай шкоды. У шэрагу месцаў павышанай канцэнтрацыі марыскаў іх выгнанне ўсё ж значна паменшыла прыбытковасць хрысціянскіх памешчыкаў — у такіх акругах як Валенсія, Сарагоса, Тарагона і інш. Некаторыя дэпартаменты Гранады на доўгія гады ператварыліся ў пустэльні.

Транзіт і месцы прызначэння
---------------------------

Не менш за 150 000 марыскаў было адпраўлена ў порт г. Марсель (Францыя). Большасць выгнаных (70-75 %) рана ці позна асела ў краінах Магрыба, дзе яны зноў прынялі іслам. На тэрыторыі сучаснага Марока яны заснавалі алігархічную рэспубліку Бу-Рэгрэг (1627—1641). Частка марыскаў, якія жадалі застацца хрысціянамі, аддала перавагу перасяліцца ў Праванс (40 000), г. Ліворна (Італія) ці Лацінскую Амерыку.

За больш чым 100 гадоў, якія прайшлі пасля падзення Гранадскага эмірата, шматлікія марыскі ўжо паспелі перабрацца ў іспанскія і партугальскія калоніі ў Амерыцы або змяшацца з мясцовым насельніцтвам паўвострава, пра што сведчаць даныя сучаснага генетычнага аналізу іспанцаў (доля паўночнаафрыканскіх генаў у іх вар'іруе ў межах 3,0 — 10,0 %). У цэлым, у генах 11 % сучасных іспанцаў можна выявіць паўночнаафрыканскія прымешкі, а ў 20 % — яўрэйскія.

Гл. таксама
-----------

* Мудэхарскія паўстанні
* Прагматычныя эдыкты (1501—1502)
* Альпухарскае паўстанне (1568—1571)
* Выгнанне яўрэяў з Іспаніі (1492)

Зноскі
------

1. ↑  Выгнанне маўраў з Іспаніі(недаступная спасылка)
2. ↑  МОРИСКИ
**Трытон звычайны** (*Triturus vulgaris*) — земнаводнае сямейства саламандравых.

Апісанне
--------

Адзін з самых дробных трытонаў, даўжыня цела 3-5 см, разам з хвастом — 11 см, маса да 1,4 г. Характэрны палавы дымарфізм. Скура гладкая ў самцоў або дробназярністая ў самак. Цела злёгку сціснутае з бакоў. Верхняя частка тулава аліўкава-бурая, ніжняя — жаўтаватая, у шлюбны перыяд сярэдзіна брушка аранжавая. Па целе раскіданы дробныя цёмныя плямы, на галаве цёмныя палосы праходзяць праз вочы. Пальцы без плавальных перапонак і без мазалёў.

Пашырэнне
---------

Арэал віду займае большую частку Еўропы, дасягае Заходняй Сібіры, паўночная мяжа праходзіць па Карэліі і Рэспубліцы Комі. Земнаводнае трапляецца месцамі на Каўказе і ў Казахстане. На Беларусі трытон звычайны пашыраны на ўсёй тэрыторыі краіны.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Звычайны трытон жыве ў вадаёмах і корміцца ў асноўным лічынкамі камароў, дробнымі насякомымі і іх лічынкамі, ракападобнымі і малюскамі. Імкнецца да лісцевых і мяшаных лясоў, хмызнякоў у поймах рэк і азёр, не пужае яго суседства з чалавекам. Трытоны кормяцца на змярканні і ноччу, але зрэдку іх можна сустрэць і днём пасля дажджу, калі яны паядаюць дажджавых чарвей. Вадаёмы для размнажэння трытон выбірае на адкрытых участках, якія добра праграюцца, сярод лесу і кустоў. Зімуюць трытоны, як правіла, на сушы: у норах, пад кучамі галля, лісця, часта цэлымі групамі, залазяць у скляпы, ямы для захавання бульбы.

Літаратура
----------

* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн. БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Пікулік М. М. Навошта нам амфібіі? — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. ISBN 5-343-00383-4

Спасылкі
--------

* Артыкул на Slounik.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | AmphibiaWeb · ASW · EOL · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4184604-7 · LCCN: sh88000596 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Варанец.
**Віктар Іванавіч Варанец** (нар. 18 красавіка 1962, Гродна) — беларускі лексікограф, педагог.

Біяграфія
---------

Скончыў філалагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы (1985). Працаваў настаўнікам беларускай мовы, завучам у Раціцкай сярэдняй школе Гродзенскага раёна. З 1990 па 1992 год выкладаў беларускую мову ў Гродзенскай гімназіі № 1. З 1992 года працуе ў Гродзенскім медыцынскім універсітэце на кафедры рускай і беларускай моў. З 2005 па 2020 год з’яўляўся намеснікам дэкана медыка-псіхалагічнага факультэта. Кіраўнік універсітэцкага літаратурнага аб’яднання «Катарсіс», складальнік і сааўтар літаратурных зборнікаў «Вечныя канікулы», «Гіпакратавы ваганты», «Вечар пятніцы», «Менестрэлі Асклепія». З’яўляецца аўтарам гімна Гродзенскага медыцынскага ўніверсітэта.

Займаецца пытаннямі беларускай медыцынскай тэрміналогіі. У 1982—1983 гадах разам з Юрыем Камягіным выдаваў машынапісны часопіс «Містыка». Аўтар 20 вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, шэрагу артыкулаў па пытаннях беларускай тэрміналогіі. Выдаў «Русско-белорусский медицинский словарь» (2005) і першы «Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў» (2012). Аўтар зборніка паэзіі і прозы «Рамізнік». Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў.

Прызнаны Чалавекам года Гродзеншчыны за 2012 год.

Бібліяграфія
------------

* Варанец В. І. Гуляй П. Д. Кандрацьеў Д. К. і інш. Вучэбна-тэрміналагічны слоўнік па скурных і венерычных хваробах. — Гродна: ГрДМІ, 1992.
* Воронец В. И. Русско-белорусский медицинский словарь. — Гродно: ГрГМУ, 2005.
* Варанец В. І. Правілы беларускай арфаграфіі і тлумачэнні да іх. — Гродна: ГрДМУ, 2009.
* Варанец В. І. Беларуская мова. Дапаможнік для аспірантаў і саіскальнікаў. — Гродна: ГрДМУ, 2011.
* Варанец В. І. Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў. — Мінск: «Чатыры чвэрці», 2013.
* Варанец В. І. Дыялектны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў Беларусі — Гродна: ГрДМУ, 2016.
* Варанец В. І. Беларуская мова. Дапаможнік для слухачоў падрыхтоўчых курсаў/аддзяленняў. - Гродна: ГрДМУ, 2017.
* Варанец В. І. Беларуская мова. Прафесійная лексіка для медыкаў. — Мінск: РІВШ, 2018.
* Варанец В. І. Варанец А.В. Руска-беларускі слоўнік-даведнік лекавых раслін. - Гродна: ГрДМУ, 2018.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Воронец Виктор Иванович // Учреждение образования «Гродненский государственный медицинский университет» [Электронный ресурс] — Режим доступа , свободный — Язык руск.
Ізенгеймскі алтар Груневальда
**Трыпціх** — твор мастацтва, які складаецца з трох карцін, або ж іншых графічных аб'ектаў, аб'яднаных супольнай ідэяй. Твор падзяляецца на тры секцыі ці тры разьбяныя панэлі, якія вісяць разам ці побач. Трыпціх з'яўляецца разнавіднасцю поліпціха, што абазначае твор з мноства панэляў або карцін. Сярэдні твор як правіла найбольшы, а па баках размяшчаюцца дзве меншыя, хоць складнікі трыпціха працы звычайна роўныя па памерах.

Нягледзячы на тое, што корань слова паходзіць ад старажытнагрэчаскага «triptychos», слова паўстала ў Сярэднія стагоддзі ад старажытнарымскай назвы таблічкі для пісьма, якая мела дзве навясныя панэлі, якія прымыкалі да цэнтральнай. Слова таксама магло выкарыстоўвацца для абазначэння ювелірнай падвескі.

Эвалюцыя
--------

Форма трыпціха прыйшла з ранняга хрысціянскага мастацтва і ў Сярэднія стагоддзі была папулярным фарматам для стварэння карцін, якія размяшчалі ля алтара. Геаграфічная распаўсюджанасць — ад усходніх візантыйскіх храмаў да Брытаніі на захадзе. Мастакі і скульптары Рэнесансу, такія як Ганс Мемлінг («Страшны суд» з Гданьска) і Іеранім Босх таксама выкарыстоўвалі гэту форму мастацтва, а таксама гэты тэрмін ужываецца ў дачыненні да малых літаратурных формаў, у першую чаргу вершаў.

Пачынаючы з гатычнага перыяду і далей як у Еўропе, так і ў іншых краінах сцены вакол алтароў у цэрквах і саборах часта афармляліся трыпціхамі. У Саборы Антверпенскай Божай Маці знаходзяцца два ўзоры твораў Рубенса, а ў Саборы Парыжскай Божай Маці ёсць іншы ўзор архітэктурнага трыпціха. Структура трыпціха традыцыйная для царкоўных вітражоў.

Зноскі
------

1. ↑  "Гісторыя сусветнага мастацтва" Б.А.Лазука, Мн, 2010, С.196.
2. ↑  БЭ ў 18 тамах. Т.16
3. ↑  Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.665.
4. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.482
5. ↑  Польска-беларускі слоўнік, "Беларуская энцыклапедыя" Мн. 2005, С.667

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Трыпціх на Вікісховішчы |

* dictionary.com reference
* metmuseum.org image of tablet
* More on as writing instrument Архівавана 27 ліпеня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 123568161 · GND: 4186214-4 · LCCN: sh85137907 · NKC: ph1129779 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рашэтнікаў.

**Фёдар Паўлавіч Рашэтнікаў** (руск.: Фёдор Па́влович Реше́тников, 15(28) ліпеня 1906 — 13 снежня 1988) — савецкі жывапісец і графік. Адзін з галоўных прадстаўнікоў сацыялістычнага рэалізму. Народны мастак СССР (1974). Сапраўдны член Акадэміі мастацтваў СССР з 1953 года, віцэ-прэзідэнт (у 1974—1987 гадах). Лаўрэат двух Сталінскіх прэмій (1949, 1951).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Сурска-Літоўскім, Екацерынаслаўскай губерні Расійскай імперыі (Днепрапятроўская вобласць Украіны) у сям’і іканапісца.

Працаваў у клубе чыгуначнікаў станцыі Грышын у Днепрапятроўскай вобласці УССР. Вучыўся на рабфаку мастацтваў у Маскве, паступіў у Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні, дзе займаўся ў 1929—1934 гадах, у прыватнасці, у Д. С. Маора.

Удзельнічаў у арктычнай экспедыцыі на параходзе «Чалюскін». Член ВКП(б) з 1945 года. Сукупны наклад паштовак з рэпрадукцыяй карціны Ф. П. Рашэтнікава «Прыбыў на вакацыі» (1948, Траццякоўская галерэя) склаў звыш 13 мільёнаў асобнікаў. Гэта больш, чым наклад якой-небудзь іншай паштоўкі, выпушчанай на той момант у Савецкім Саюзе.

Іншай вядомай карцінай мастака з’яўляецца палатно «Ізноў двойка» (1952).

Літаратура
----------

* Рашэтнікаў Фёдар Паўлавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 11066458 · GND: 139806709 · ISNI: 0000 0003 5905 281X · LCCN: n82210284 · NKC: xx0155035 · NLP: A31580294 · NTA: 124871291 · SUDOC: 221603352 · VIAF: 214979586, 96518129 · ULAN: 500111489 |

 |
*Выгнанне бесаў з сляпога і нямога чалавека*, Джэймс Цісо, канец 19 ст.
**Выгнанне бесаў з сляпога і нямога чалавека** - адзін з цудаў Ісуса Хрыста ў Евангеллях.

Біблейскае апавяданне
---------------------

Зпізод запісаны ў Евангеллях ад Матфея 12:22-32, Лукі 11:14-23 і Марка 3:20-30. 

Паводле Евангелляў Ісус ацаліў чалавека, які быў апанаваны бесам, а таксама сляпы і нямы, ацалёны пачаў гаварыць і бачыць. Людзі здзіўляліся і казалі: "*ці не гэта Хрыстос, Сын Давідаў?*" А фарысэі, пачуўшы гэта, сказалі: "*Ён выганяў дэманаў няйначай, як Вэльзэвулам, князем дэманскім.*" Ісус, ведаючы іх думкі, сказаў ім: "*Усякае царства, якое раздзялілася самое ў сабе, запусцее; і ўсякі горад альбо дом, які раздзяліўся сам у сабе, не ўстоіць. І калі сатана сатану выганяе, дык ён раздзяліўся сам у сабе, як жа ўстоіць царства ягонае? І калі Я Вэльзэвулам выганяю дэманаў, дык сыны вашыя кім выганяюць? Таму яны вам судзьдзямі будуць. Калі ж Я Духам Божым выганяю дэманаў, то дайшло да вас Царства Божае..*"

Ісус працягнуў: "*Альбо, як можа хто ўвайсьці ў дом дужага і рэчы яго зрабаваць, калі спярша не звяжа дужага і тады дом яго зрабуе? Хто не са Мною, той супраць Мяне; і хто не збірае са Мною, той раскідае. Таму кажу вам: усякі грэх і блюзнерства даруюцца людзям; а супраць Духа блюзнерства не даруецца людзям; калі хто скажа слова на Сына Чалавечага, даруецца яму; а калі хто скажа на Духа Святога, не даруецца яму ані ў гэтым веку, ані ў будучым*".

Духоўныя кіраўнікі народа, бачачы цудоўнае вылячэнне пакутніка, не толькі не прынялі Ісуса Хрыста як Месію, але паспрабавалі распусціць плёткі, што Ён выганяе бесаў д'ябальскай сілай. Адказ Ісуса паказвае недарэчнасць слоў фарысеяў, Хрыстос не можа выганяць сатану яго ж сілай, а калі Ён выганяе Божай сілаю, то ў іх непакаянні няма апраўдання. Ва ўрыўку разглядаееца тэма блюзнерства на Святога Духа, якое даследчыкі разглядаюць як працяглае супраціўленне сіле Святога Духа, Які заклікае да пакаяння. Працяглы адказ ад пакаяння разгдядаецца як блюзнерства на Духа Святога, калі чалавек ужо не здольны да пакаяння, што вядзе яго да духоўнай гібелі, што ў выніку і здарылася з ізраільскімі духоўнымі кіраўнікамі. 

| ⛭Цуды Ісуса Хрыста |
| --- |
| Вылячэнне | 
* Жанчына з крывацячэннем
* Сляпы ў Віфсаідзе
* Сляпы ад нараджэння
* Сляпы Вартымей
* Два сляпыя ў Галілеі
* Слуга цэнтурыёна
* Пракажоны
* Дзесяць пракажоных
* Глуханямы з Дзесяціграддзя
* Хворы на вадзянку
* Жыхары Генісарэта
* Згорбленая жанчына
* Цешча Пятра
* Паралізаваны ў Віфездзе
* Паралізаваны ў Капернауме
* Сын царадворца
* Служка з адсечаным вухам
* Мужчына з завялай рукой

 |  |
| Выгнанне бесаў | 
* Сляпы і нямы
* Хлопчык
* Дачка хананіянкі
* Мужчына ў сінагозе Капернаума
* Герасінскі беснаваты
* Нямы
* На заходзе сонца

 |
| Уваскрэсенне памерлых | 
* Сын удавы з Наіна
* Дачка Іяіра
* Лазар

 |
| Кантроль над прыродай | 
* Лоў рыбы
* Манета ў роце рыбы
* Насычэнне мноства людзей
* Праклён смакоўніцы
* Вяселле ў Кане
* Суцяшэнне шторму
* Праабражэнне Ісуса
* Хаджэнне па вадзе

 |
**Вікенцій Васілевіч Дрэнь** (7 лістапада 1918 — 2003) — беларускі будаўнік. Заслужаны будаўнік БССР (1976). Ганаровы грамадзянін г. Мар’іна Горка (1973).

Біяграфія
---------

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1941 годзе абараняў Маскву. З 1959 года да 1981 года працаваў старшынёй Пухавіцкай міжкалгаснай будаўнічай арганізацыі (пазней — Перасоўная механізаваная калона № 220).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Вялікай Айчыннай вайны I і II ступеняў, Кастрычніцкай рэвалюцыі, Працоўнага Чырвонага Сцяга, многімі медалямі. Ганаровы грамадзянін г. Мар’іна Горка. Заслужаны будаўнік Беларускай ССР.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Вікенцій Васілевіч Дрэнь
**Грушынскі фестываль** — песенны фестываль, які з 1968 года рэгулярна праводзіцца пад Самарай на Маструкоўскіх азёрах.

Фестываль названы у памяць пра Валерыя Грушына (1944—1967), студэнта Куйбышаўскага авіяцыйнага інстытута імя С. П. Каралева, які загінуў падчас турыстычнага паходу па рацэ Уда (Сібір), ратуючы начальніка метэастанцыі Хадома і яго дзяцей.

Штогод на Грушынскі фестываль з’язджаюцца сотні тысяч аматараў песні з усяго свету. Тэматыкай фэсту на працягу яго гісторыі была турыстычная, студэнцкая, патрыятычная, аўтарская песня. У эпоху СССР фармальнае шэфства над фестывалям ажыццяўляў УЛКСМ. З канца 1990-х фестываль пачаў камерцыялізавацца і губляць сваю арыентацыю выключна на аўтарскую песню.
**Усеіндыйская футбольная федэрацыя** (хіндзі: अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ  
англ.: All India Football Federation) — арганізацыя, якая здзяйсняе кантроль і кіраванне футболам у Індыі пад юрысдыкцыяй Міністэрства па справах моладзі і спорту Індыі. Федэрацыя з'яўляецца арганізатарам зборных каманд Індыі і кантралюе правядзенне нацыянальнага чэмпіянату і шэрагу іншых агульнанацыянальных турніраў. Федэрацыя была заснавана ў 1937 годзе і была прынята ў лік членаў ФІФА ў 1948 годзе. У 1954 годзе УІФФ стала адной з краін-заснавальніц Азіяцкай канфедэрацыі футбола (АФК), а ў 1997 годзе — Федэрацыі футбола Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі.

Гісторыя
--------

У 1996 годзе УІФФ заснавала першую нацыянальную лігу ў краіне, паўпрафесійную Нацыянальную футбольную лігу. Да гэтага большасць клубаў гулялі ў дзяржаўных лігах або асобных агульнанацыянальных турнірах.

У 2006 годзе УІФФ перафарматаваў лігу ў I-лігу, каб зрабіць турнір цалкам прафесійным. Аднак на працягу наступных сезонаў ліга несла страты ад недахопу папулярнасці з-за дрэннага маркетынгу.

У жніўні 2022 года ФІФА прыпыніла дзейнасць федэрацыі за парушэнне яе статута аб умяшанні трэціх асоб. Індыя пазбавілася правоў на правядзенне міжнародных футбольных турніраў, у тым ліку Чэмпіянату свету па футболе сярод дзяўчат да 17 гадоў, запланаванага на кастрычнік 2022 года.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (англ.)

Зноскі
------

1. 1 2  Milles, James; Dimeo, Paul (2001). *Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora*. ISBN 9781135276577.. Retrieved on 6 November 2020.
2. ↑  AIFF's I-League to have 10 teams **(нявызн.)**, *Rediff* (21 November 2007).
3. ↑  The fall of the I-league **(нявызн.)**, *Livemint* (6 January 2016).
4. ↑  ФИФА приостановила членство Всеиндийской футбольной федерации  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Янсан.

**Хелена Янсан** (шведск.: Helena Jansson; 28 жніўня 1985, Шоўдэ (шведск.: Skövde), Швецыя) — шведская арыентыроўшчыца, прызёр чампіянатаў свету і Еўропы па спартыўнаму арыентаванню.

Уладальніца шасці медалёў юніёрскіх чампіянатаў свету (англ.: Junior World Orienteering Championships),
два з якіх залатыя.

У 2008 годзе на чэмпіянаце Еўропы ў Вентспілсе (Латвія) заваявала бронзавы медаль у спрынце і золата ў эстафеце.

У тым жа 2008 годзе на чэмпіянаце свету ў Чэхіі ў спрынце заняла 3-е месца і атрымала бронзавы медаль.

На чэмпіянаце свету 2011 у Францыі Хелена атрымала медалі ва ўсіх відах праграмы: золата на сярэдняй дыстанцыі, срэбра ў спрынце і бронзавы медаль на доўгай дыстанцыі і ў эстафеце.

Зноскі
------

1. ↑  Junior World Orienteering Championships (англ.)(недаступная спасылка).  *International Orienteering Federation*. Архівавана з першакрыніцы 17 жніўня 2007. Праверана 24.01.2009.
2. ↑  EOC 2008. Results (англ.)(недаступная спасылка). — Результаты чемпионата Европы 2008. Архівавана з першакрыніцы 21 верасня 2008. Праверана 24.01.2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | TheSports.org · Сусветныя гульні |
**«Архитектура и строительство»** — спецыялізаваны навукова-папулярны часопіс. Заснавальнік — Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь.

Выдаецца з 1970 года ў Мінску на беларускай і рускай мовах 1 раз у месяц. Да 1991 года выходзіў пад назвай *«Строительство и архитектура Белоруссии»*.

Асвятляе актуальныя праблемы архітэктуры, будаўніцтва, горадабудаўніцтва, знаёміць чытачоў з падзеямі будаўнічага і архітэктурнага жыцця рэспублікі, праектамі беларускіх архітэктараў з новымі тэндэнцыямі і замежным вопытам. Асноўныя рубрыкі: «Энергаэфектыўнасць», «Горадабудаўніцтва», «Архітэктурная спадчына», «Архітэктурныя шэдэўры», «Будаўнічыя канструкцыі» і інш. На старонках часопіса выступаюць прафесійныя архітэктары, праекціроўшчыкі, будаўнікі, даследчыкі, навукоўцы. Часопіс прызнаны лепшым спецыялізаваным выданнем 2008 па выніках 5-га Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ «Залатая літара».

Літаратура
----------

* «Архитектура и строительство» // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2010. — Т. 1. — 704 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0496-9.
Саўраштра на карце Індыі
**Саўраштра** (гудж.: સૌરાષ્ટ્ર, хіндзі: सौराष्ट्र) — рэгіён на захадзе Індыі на поўдні штата Гуджарат. Займае большую частку паўвострава Катхіявар. Адміністрацыйна падзяляецца на 7 раёнаў.

Прырода
-------

Саўраштра прымыкае да Аравійскага мора. У ледавіковы перыяд значная частка знаходзілася пад вадой. Каля ўзбярэжжа сустракаюцца вапняковыя скалы старажытнага каралавага паходжання. Астатняя частка ўяўляе ўзгорыстую мясцовасць з перавагай ксерафітных хмызнякоў. Земляробства магчыма толькі дзякуючы ірыгацыі. Найвышэйшы ўзгорак Гірнар дасягае 1031 м. У раёне высокіх узгоркаў захаваліся шыракалістыя лясы, у тым ліку знакаміты Гірскі лес, які насяляюць апошнія азіяцкія львы.

Гісторыя
--------

Саўраштра ўзгадваецца ў эпічных паэмах "Махабхарата" і "Рамаяна". У еўрапейскіх крыніцах - з I ст. н.э. Рэгіён уваходзіў у склад дзяржаў гурджараў і раджпутаў. У XVII — перш. пал. XX ст. падзяляўся на 217 малых княстваў. Мясцовае насельніцтва спавядала індуізм, джайнізм і іслам. У 1820 г. валадары княстваў прызналі сваю залежнасць ад Вялікабрытаніі, але пры гэтым захавалі ўнутраную аўтаномію.

У 1947 г. напярэдадні падзелу на Індыю і Пакістан Саўраштру скалыналі вострыя канфлікты паміж індуістамі і мусульманамі. Найбольш вядомае паўстанне ў княстве Джунагадх, дзе індуісцкая большасць выступіла супраць князя-мусульманіна, які жадаў далучыць сваю дзяржаву да Пакістана. У выніку, многія мусульмане былі вымушаны мігрыраваць у Сінд.

У 1948 — 1956 гг. існаваў штат Саўраштра з цэнтрам у горадзе Раджкот. У 1960 г. Саўраштра ўвайшла ў склад Гуджарата.

Спасылкі
--------

* Saurashtra - Gujarat Tourism
* Saurashtra - Geography and History
Археалагічныя раскопкі ў Адэсе, Украіна
Закансерваваныя археалагічныя знаходкі ў Гоніа, Грузія
**Археалагічныя даследаванні** — даследаванні гістарычнага мінулага чалавецтва па рэчавых крыніцах матэрыяльнай культуры.

Метады
------

**Асноўнымі метадамі** археалагічных даследаванняў з'яўляюцца раскопкі (падчас якіх выяўляюць помнікі матэрыяльнай культуры і высвятляюць ўмовы іх пахавання) і ўсебаковае вывучэнне выяўленых помнікаў.

Метадалогія
-----------

Археалагічныя даследаванні патрабуюць абавязковага прымянення навуковай методыкі, спецыфічнай для розных груп археалагічных помнікаў (стаянак, гарадзішчаў, курганоў і інш).

Археалагічныя даследаванні ў СССР праводзіліся толькі з дазволу АН СССР і саюзных рэспублік. Самавольныя археалагічныя раскопкі ў СССР забараняліся.

Гл. таксама
-----------

* Чорная археалогія

Літаратура
----------

* Українська радянська енциклопедія : у 12 томах / за ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Головна редакція УРЕ, 1974–1985.
* *Блаватский В. Д.* Антычная палявая археалогія — М. 1967.
* *Авдусин Д. А.* Археалагічныя разведкі і раскопкі — Н. 1959.
* *Спіцын A. A.* Археалагічныя раскопкі — СПб, 1910.
* Crawford. Е. G. S. Archaeology in the field, L. (1953)
* Leroi-Gourhan A. Les fouilles préhistoriques (Technique et méthodes), P. 1950
* Woolley C. L. Digging up the Past, (2 ed), L. (1954)
* Wheeler R. E. M. Archaeology from the Earth, (Harmondsworth, 1956).
**Усерасійскі з'езд бежанцаў з Беларусі**, з'езд беларусаў-бежанцаў адбыўся 15—21.7.1918 у Маскве.

Прысутнічала 227 дэлегатаў — прадстаўнікоў ад бежанцаў з Беларусі, што жылі ў Расіі. Парадак дня: справаздача Беларускага нацыянальнага камісарыята; бежанскае пытанне (даклады з месцаў, матэрыяльная дапамога, рээвакуацыя, школьная справа, пакрыццё страт ад вайны); прадстаўніцтва Беларусі на будучай мірнай канферэнцыі народаў; сучаснае становішча; аб цэнтральным выканаўчым бежанскім камітэце Беларусі). 19.7.1918 дэлегацыя з'езда на чале з А. Х. Усціловічам была прынята У. І. Леніным.

Літаратура
----------

* *Грамовіч У.* Усерасійскі з'езд бежанцаў з Беларусі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.
**Усекітайская федэрацыя прафсаюзаў** — нацыянальны прафсаюзны цэнтр у Кітаі, адзіны легальны прафсаюз у краіне.

Федэрацыя была заснавана 1 мая 1925 года на канферэнцыі ў Гуанчжоу. З моманту свайго заснавання, Усекітайская федэрацыя прафсаюзаў была падкантрольная Камуністычнай партыяй Кітая. У даваенны перыяд асноўныя цэнтры прафсаюза размяшчаліся ў Гуанчжоу, Ганконгу, Шанхаі і Ухані. У 1927 годзе УФП была забаронена ўрадам Чан Кайшы, тысячы членаў прафсаюза былі рэпрэсаваны, а самім урадам быў створаны жоўты прафсаюз.

Пасля перамогі камуністаў у грамадзянскай вайне ў Кітаі ў 1949 годзе, УФП стала адзіным легальным прафсаюзным цэнтрам у краіне, але была вымушана прыпыніць сваю дзейнасць у 1966 годзе з-за ўплыву культурнай рэвалюцыі і хунвейбінаў. Пасля смерці Маа Цзэдуна ў 1976 годзе, УФП аднавіла сваю дзейнасць.

Гл. таксама
-----------

* Незалежная асацыяцыя пекінскіх рабочых

Зноскі
------

1. ↑  Lee, Lao To (1986): Trade Unions in China 1949 to the Present. Singapore University Press
2. ↑  Traub-Merz, Rudolf (2011): All China Federation of Trade Unions: Structure, Functions and the Challenge of Collective Bargaining. International Labor Office

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0642 1586 · SUDOC: 155950010 · VIAF: 142597082 |
Архегоній прадстаўніка роду *Porella* з аддзелу Пячоначныя імхі (*Marchantiophyta*)
**Архегоній**, або **Архегонія** (стар.-грэч.: ἀρχή — *пачатак*, γονή — *нашчадства*) — жаночы орган палавога размнажэння ў вышэйшых споравых (мохападобных, папапацепадобныя і інш) і голанасенных раслін, мнагаклетачны орган палавога размнажэння гаметафітаў; гаметангій, у якім развіваюцца жаночыя гаметы — яйцаклеткі.

Архегоній у вышэйшых раслін — невялікае колбападобнае цельца, якое складаецца з ножкі, ніжняй пашыранай часткі (брушка) і верхняй звужанай часткі (шыйкі). Звонку архегоній абаронены бясплоднымі клеткамі. У брушку архегонія знаходзіцца яйцаклетка.

Аагоній
-------

Асноўны артыкул: **Аагоній, жаночы гаметангій**
Аднаклеткавыя жаночыя палавыя органы водарасцей прынята называць аагоніямі. Аднак звычайна альголагі аагоніямі называюць і шматклеткавыя жаночыя гаметангіі харавых водарасцей.

Літаратура
----------

* *Коровкин О. А.* Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — С. 16. — 268, [4] с. — (Биологические науки: Словари терминов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-01214-1. — УДК 581.4(038)

Спасылкі
--------

* Архегонии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 138917592 |
**Адама**, **Назрэт** — горад у цэнтральнай частцы Эфіопіі, у рэгіёне Аромія. Размешчаны ў зоне Місрак-Шэва, прыкладна за 100 км на паўднёвы ўсход ад Адыс-Абебы, на вышыні 1725 м над узроўнем мора.

Насельніцтва
------------

Па дадзеных Цэнтральнага статыстычнага агенцтва, на 2007 год насельніцтва Адамы складае 220.212 чалавек; з іх 108.872 мужчыны і 111.340 жанчын. Этнічны склад: арома (39,02 %); амхара (34,53 %); гурагэ (11,98 %) і сілтэ (5,02 %); іншыя 9,45 %. 59,25 % насельніцтва назвалі роднай мовай амхарскую; 26,25 % — мову арома; 6,28 % — мову гурагэ; 8,22 % — іншыя мовы. 63,62 % насельніцтва — прыхільнікі Эфіопскай праваслаўнай царквы; 24,7 % — мусульмане і 10,57 % — пратэстанты.

Транспарт
---------

Адама — буйны транспартны вузел. Горад размешчаны ўздоўж шашы, што вядзе з Адыс-Абебы ў Дырэ-Дауа. Мноства грузавікоў ідуць па гэтай дарозе і далей, у такія парты як Джыбуці і Асэб (порт Асэб у цяперашні час не выкарыстоўваецца Эфіопіяй з-за эфіопа-эрытрэйскага канфлікту). Акрамя таго, праз Адаму праходзіць Эфіопа-Джыбуційская чыгунка.

Прамысловасць
-------------

Функцыянуе зборачная вытворчасць беларускіх трактароў ВА «МТЗ» на базе Адамаскага трактарнага завода (у 1989—1999 гг. зборка не ажыццяўлялася). У цяперашні час гэта прадпрыемства носіць назву «ADAMA Agricultural Machinery Industry».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n78040362 · VIAF: 148902533 |
**«Адам з Македоніі»** або **«Адам з Гаўрлева»** — невялікая керамічная статуэтка вышынёй 15 см у выглядзе мужчынскага торса ў становішчы седзячы, выяўленую ў 2000 годзе падчас археалагічных раскопак ля вёскі Гаўрлева каля Скоп’я. Раскопкі праводзіліся пад кіраўніцтвам археолага Мілаша Білбіі з музея Скоп’я, які выявіў артэфакт у кастрычніку, ў апошні дзень палявых даследаванняў на мяжы паміж культурнымі пластамі неаліту і энеаліту.

Фігурка была выраблена паміж IV і III тысячагоддзямі да н. э. Адразу пасля выяўлення статуэтку сталі называць «*адкрыццём тысячагоддзя*» і адной з дзесяці унікальных археалагічных знаходак у свеце. У пачатку М. Білбія назваў яе «*Адам з Гаўрлева*», але для мэтаў стварэння брэнда яна была пераназваная ў «*Адам з Македоніі*».

Адам выкананы на незвычайна высокім мастацкім узроўні, ён з'яўляецца яркім узорам рэалістычнага мастацтва таго часу. Аўтар зрабіў спробу паказаць чалавека ў момант фізічнай або духоўнай дзейнасці, дзякуючы чаму фігурка нагадвае знакамітага Радэнаўскага Мысліцеля. Мужчынскі торс знаходзіцца ў сядзячым становішчы, падкрэслена яго анатомія: добра прамаляваны жывот, бачны пупок, выразна акрэслены мышцы, бачны пазваночнік і нават зламаны фалас. Мужчына намаляваны ў момант дыяфрагмальнага дыхання, што можа ўказваць на яго знаходжанне ў стане медытацыі. У той час на тэрыторыі Македоніі быў распаўсюджаны культ Вялікай Маці, таму падобная мужчынская статуэтка з'яўляецца нетыповай для таго перыяду.

Фігурка была ўпершыню прадстаўлена шырокай аўдыторыі 30 верасня 2006 года ў рамках фестывалю «Бела ноќ». На сённяшні дзень «Адам з Македоніі» знаходзіцца ў экспазіцыі музея горада Скоп'е.

Зноскі
------

1. ↑  *М. Билбија, Адам од Македонија, Бизнис Каталог — 2006, Агенција за маркетинг и издавачка дејност — Марили, 2006, 20-23*
2. 1 2  Adam of Macedonia // haemus.org.mk

Спасылкі
--------

* Адам з Македоніі  (макед.)
**Джа́кама Ба́ла** (італ.: Giacomo Balla; 18 ліпеня 1871, Турын — 1 сакавіка 1958, Рым) — італьянскі мастак, адзін з заснавальнікаў італьянскага футурызму.

Біяграфія
---------

Мастацкую адукацыю атрымаў у вячэрняй Школе малюнку, паралельна працуючы ў літаграфскай майстэрні. У 1891 годзе займаўся ў турынскай Акадэміі Альберці, а затым практыкаваўся ў фотамайстэрні.

У 1900 годзе з’язджае ў Парыж, дзе знаёміцца з такімі накірункамі, як імпрэсіянізм і пуантылізм. У 1901—1902 гадах знаёміць Северыні і Бачоні са сваёй развітай з дывізіянізму тэхнікай жывапісу, і ў 1910 годзе складае з імі два маніфесты футурызму.

Творчасць
---------

Прадстаўнік першай хвалі футурыстычнага мастацтва, на чыёй творчасці вучыліся У. Бачоні і Дж. Северыні. У яго ранняй творчасці моцны ўплыў імпрэсіянізму, заўважная цікавасць да тэорыі колеру і захапленне пуантылізмам.

Яго стыль жывапісу кардынальна змяняецца, калі мастак далучаецца да мастацкай групоўкі Марынеці, заснавальніка футурызму. Ён выступае сурэдактарам «Маніфеста мастакоў-футурыстаў». Праслаўляючы дынаміку сучаснага свету, імкнецца выяўленчымі сродкамі перадаць асноўныя катэгорыі футурызму — «рух», «хуткасць», прымяняючы прынцып сімультаннасці, т. б. рух як шэраг адначасова перададзеных на плоскасці рухаў («Дынамізм сабакі на павадку», 1912). Паступова яго кампазіцыі ўсё болей імкнуцца да абстракцый («Небяспека вайны», 1915).

Мастак, актыўны прапагандыст футурызму, пераносіць яго на іншыя віды мастацтва: скульптуру і ўжытковае мастацтва — тэатральны дызайн і касцюм. Усё больш імкнучыся да геаметрычных формаў, Бала сумяшчае абстрактныя і фігуратыўныя кампазіцыі.

Са сваімі пададзенымі на палотнах «разарваным рухам» і «рухомым святлом» быў адным з вешчуноў абстракцыянізму. Як цвёрды прыхільнік спірытызму будуе свой жывапіс, як «метафізічныя палотны» (pittura metafisica), разлічваючы перадаць фарбамі пэўны душэўны стан ці вокамгненнае ўздзеянне пачуццёвасці без вонкавай сувязі з канкрэтнай выявай. У 1929 годзе падпісваецца пад маніфестам аэражывапісу.

У 1930-я гады цалкам адыходзіць ад футурызму, вяртаючыся да традыцыйнай манеры выражэння.

Зноскі
------

1. ↑  Giacomo Balla<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  *Itaú Cultural* Giacomo Balla // Enciclopédia Itaú Cultural — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q174'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10304263'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41599984'></a>
3. ↑  Giacomo Balla // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
4. ↑  Find a Grave — 1996.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>
5. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
6. ↑  RKDartists Праверана 18 лістапада 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
Помнік першаму палёту ў аэрапорце Джаковіца 23 верасня 1999 года самалётам італьянскіх ВПС G 222
**Аэрапорт Джаковіца** — аэрапорт недалёка ад горада Джаковіца ў заходняй частцы Косава. Мяркуецца, што аэрапорт можа стаць грамадзянскім і будзе выкарыстоўвацца для недарагіх камерцыйных авіякампаній і грузавых рэйсаў.

Месцазнаходжанне
----------------

Аэрапорт Джаковіца знаходзіцца непасрэдна каля горада Джаковіца, што ў чатырох кіламетрах на поўдзень ад возера Радоніч.

Гісторыя
--------

Аэрапорт быў пабудаваны для KFOR пасля косаўскай вайны 1999 года побач з існуючым аэрадромам, які выкарыстоўваўся для сельскагаспадарчых патрэб. Сучасны аэрапорт выкарыстоўваўся ў асноўным для ваенных і гуманітарных рэйсаў. Знаходзіўся ў італьянскай зоне адказнасці. Самым вялікім самалётам, які прызямляўся ў аэрапорце, быў Боінг 737.

18 снежня 2013 года аэрапорт быў перададзены ўраду Рэспублікі Косава ад ВПС Італіі. У перыяд італьянскай эксплуатацыі праз аэрапорт Джаковіца прайшло звыш 27000 самалётаў, 220000 пасажыраў і больш за 40000 тон грузаў.

Мясцовы і нацыянальны ўрады плануюць стварыць з аэрапорта Джаковіца грамадзянскі і камерцыйны аэрапорт. Па стане на 2020 год, аэрапорт зачынены ўладамі Косава. Ён мог бы стаць канкурэнтам моцна загружанага аэрапорт Прышціны. Акрамя таго, аэрапорт Джаковіца будзе мець перавагу, паколькі туманы ў зімовы перыяд там бываюць не так часта, як у аэрапорце Прышціны. Праект рэканструкцыі аэрапорта прадугледжвае падаўжэнне узлётна-пасадачнай паласы да 2400 м з цяперашніх 1800 м і яе пашырэнне з 30 да 45 м. Такім чынам будуць выкананы стандарты ІКАО.

Зноскі
------

1. ↑  Aeroporti i Kosovës në Gjakovë për cargo, çmime të lira dhe trajnime për pilotë **(нявызн.)**.  Zëri.info. Архівавана з першакрыніцы 17 студзеня 2015. Праверана 22 мая 2017.
2. ↑  Aeroporti Gjakovë, news report **(нявызн.)**.  ABC News. Праверана 19 December 2014.
3. ↑  Aeroporto AMIKO: passaggio di responsabilità **(нявызн.)**.  Ministry of Defense, Republic of Italy. Архівавана з першакрыніцы 1 January 2014. Праверана 18 March 2014.
4. ↑  Aktivitetet e Ministrisë së Tregtisë dhe Industrisë: Themelohet Ndërmarrja Publike "Aeroporti i Gjakovës" **(нявызн.)**.  Ministria e Tregtisë dhe Industrisë. Архівавана з першакрыніцы 27 лютага 2015.
5. ↑
6. ↑  Xhevat Ramosaj, kosovarisches Ministerium für Verkehr und Kommunikation: Civil Aviation (2004) (PPT, 2 MB)

Спасылкі
--------

* Аэрапорт ДжаковіцаАрхівавана 4 сакавіка 2016.
* The Italian Air Force in Kosovo
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ніжні замак.
**Ніжні замак** — частка Кобрынскага замка, якая ў адрозненне ад чыста абарончага комплексу Верхняга замка ўяўляла сабой жылы комплекс феадальнага двара.

Апісанне
--------

З горадам злучаўся мостам праз Кобрынку і брамай, у ніжнім ярусе якой былі размешчаны на двух узроўнях шэсць камор, у верхнім — дзве святліцы з каморамі і сенцамі. Замак абкружалі гародні з пяццю вежамі.

Левая частка забудовы дзядзінца ад уязной брамы да брамы Верхняга замка была вылучана як парадная палацавая. Тут знаходзіўся вялікі крыжовы ў плане жылы будынак. Яго цэнтральны вузел утварала прыхожая з двума мураванымі камінамі. Да прыхожай з трох бакоў прылягалі блізкія па планіроўцы блокі, кожны з якіх складаўся са святліцы і адной або дзвюх камор. Адна са святліц служыла трапезнай. Процілеглая частка дзядзінца мела гаспадарчы характар. Тут стаялі жылыя дамы замкавай чэлядзі, двухпавярховыя свірны, стайня, вазоўня, лямус.

У адной з веж гэтай лініі забудовы размяшчаўся вадзяны млын. Яго кола прыводзілася ў рух вадой Мухаўца па спецыяльнаму жолабу-«спусту».

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**Джалал-Абад** (кірг.: Жалал-Абад) — горад у Кыргызстане, адміністрацыйны цэнтр Джалал-Абадскай вобласці. Размешчаны ў Ферганскай даліне, на аўтатрасе М41) Бішкек — Тэрмез. Праз горад працякае рака Кугарт, правы прыток Кара-Дар’я, а таксама размешчаны аднайменная чыгуначная станцыя і аэрапорт.

Горад размешчаны ў перадгор’ях Цянь-Шаньскага хрыбта ля падножжа невялікіх гор Аюб-Тао на вышыні 763 м над узроўнем мора ў Кагарцкай даліне. Адлегласць да Бішкека прыблізна 605 км. За 105 км на паўднёвы захад ад горада Ош. Клімат субтрапічны, сухі, з гарачым да + 43˚С летам, сонечнай восенню з рэдкімі ліўневымі дажджамі і цёплай зімой з падвышанай вільготнасцю і сярэдняй тэмпературай каля 0˚С. Адносная вільготнасць з чэрвеня па кастрычнік невялікая — 30 %, у гарачыя летнія месяцы яшчэ ніжэй. Ападкаў за год выпадае каля 460 мм. Аддаленасць ад значных водных прастор абумоўлівае кантынентальнага і засушлівасць клімату. Сярэднегадавая тэмпература складае +13 °C, у ліпені +25—30° С, у студзені −3−5 ° С.

Зноскі
------

1. ↑  census of Kyrgyzstan 2009<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4350755'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4801825-9 · LCCN: n2004150953 · VIAF: 139762792 |
**Кафедральны сабор Гватэмалы** — галоўны храм горада Гватэмала і арцыбіскупства Гватэмалы. Размешчаны ў Цэнтральным парку ў цэнтры горада. Асноўная частка сабора была пабудавана паміж 1782 і 1815, вежы былі завершаны ў 1867 годзе. Масіўны фасад уключае элементы ў стылі барока і класікі, вытрымаў шматлікія землятрусы. Пашкоджанні пры разбуральных землятрусах 1917 і 1976 гадоў былі адрэстаўраваны. Інтэр'ер сабора ўражвае сваімі памерамі і трываласцю канструкцый. Алтары багата дэкараваныя.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кафедральны сабор Гватэмалы
**Кафедральны сабор Гётэбарга** (шведск.: Göteborgs domkyrka, або *Gustavi domkyrka*) — лютэранскі храм у цэнтры шведскага горада Гётэбарга.

Гісторыя
--------

Сучасны сабор гэта трэці будынак, узведзены на гэтым месцы. Першы будынак быў урачыста асвячоны ў 1633 годзе ў гонар караля Густава II Адольфа, які загінуў годам раней у бітве пры Люцэне. У 1665 годзе была створана Гётэбаргская дыяцэзія і царква стала кафедральным саборам.

Інтэр'ер сабора
Хоры
Пасля таго, як першыя будынкі былі знішчаны пажарамі, у 1804 годзе пачалося новае будаўніцтва. Пры будаўніцтве быў часткова выкарыстаны падмурак ранейшых пабудоў, хоць не ўсе часткі сучаснага сабора адпавядаюць старым планам. Праект будаўніцтва быў створаны архітэктарам Карлам Вільгельмам Карлбергам. З прычыны таго, што ён памёр за год да асвячэння, будаўніцтва было скончана яго вучнем Юстусам Ф. Вейнбергам. Аднак на момант асвячэння (21 мая 1815 года) працы яшчэ не былі завершаны. Вежа была ўрачыста адкрыта толькі 10 праз гадоў, а яшчэ праз 2 гады будаўніцтва было цалкам завершана.

Сабор рэстаўраваўся 3 разы: у 1904 годзе, у 1954—1957 гадах і ў 1983—1985 гадах.

Архітэктура
-----------

Кафедральны сабор Гётэбарга створана ў стылі класіцызму. У інтэр'еры пераважае белы колер. Кафедра ў стылі ампір створана А. М. Фалькранцам.

Сабор акружана паркам, які знаходзіцца на месцы старых могілак.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

Літаратура
----------

* Gedda, Torsten (rådman), artikeln «Gravarna i Gustavi Domkyrka», Göteborg förr och nu, Göteborg (1964).
* Gulin Sven, Dahl Olga, Kjellin Maja, Göteborgs hjärta — del II, Eric Lindgren Boktryckeri, Göteborg, 1978.
* Göteborgs Gatunamn 1621—2000, Greta Baum (red.), Tre Böcker Förlag AB, Göteborg 2001, ISBN 91-7029-460-7.
* Jansson, Henrik, Musik och musiker i Göteborgs Domkyrka, Rundqvists Boktryckeri, Göteborg 1990, ISBN 91-7370-064-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кафедральны сабор Гётэбарга

| Кафедральныя саборы Царквы Швецыі |
| --- |
| Герб Царквы Швецыі | 
* Кафедральны сабор Упсалы
* Кафедральны сабор Векшэ
* Кафедральны сабор Вестэроса
* Кафедральны сабор Вісбю
* Кафедральны сабор Гётэбарга
* Кафедральны сабор Кальмара
* Кафедральны сабор Карлстада
* Кафедральны сабор Лінчэпінга
* Кафедральны сабор Лулеа
* Кафедральны сабор Лунда
* Кафедральны сабор Марыестада
* Кафедральны сабор Скара
* Кафедральны сабор Стрэнгнеса
* Кафедральны сабор Стакгольма
* Кафедральны сабор Хернёсанда

 |
**Джа́кавацка-О́сіецкая архідыяцэзія** (лац.: Archidioecesis Diacovensis et Osijekensis, харв.: Đakovačko-osječka nadbiskupija) — каталіцкая архідыяцэзія-мітраполія лацінскага абраду ў Харватыі з цэнтрам у горадзе Джакава. Адна з пяці архідыяцэзій краіны. Суфраганнымі дыяцэзіямі мітраполіі з’яўляюцца Пожажская дыяцэзія ў Харватыі і Срэмская дыяцэзія ў суседняй Сербіі.

Гісторыя
--------

Ёсіп Юрай Штросмаер
Архідыяцэзія гістарычна ўзыходзіць да Срэмскай дыяцэзіі, заснаванай у IV стагоддзі ў рымскім горадзе Сірміум (цяпер Срэмска-Мітравіца, Сербія). Пасля пасялення на гэтых землях славян і прыняцця імі хрысціянства дыяцэзія захавалася. У XVI стагоддзі ўся яе тэрыторыя была заваявана туркамі, дыяцэзія скасавана. Пасля адваявання Славоніі ў туркаў у пачатку XVIII стагоддзя Срэмская дыяцэзія была адноўлена, у 1773 годзе яна была аб’яднана з Баснійскай дыяцэзіяй і падпарадкавана Заграбскай мітраполіі. У другой палове XIX стагоддзя дыяцэзію ўзначальваў выдатны дзеяч каталіцкай царквы гэтага перыяду Ёсіп Юрай Штросмаер, які высока шануецца ў сучаснай Харватыі за актыўную дзейнасць у сферы нацыянальна-культурнага адраджэння.

У 1963 годзе дыяцэзія была пераназваны ў Джакавацка-Срэмскую дыяцэзію. 18 чэрвеня 2008 года дыяцэзія была ўзведзена ў статус архідыяцэзіі-мітраполіі і пераназвана ў архідыяцэзію Джакавацка-Осіецкую, у якасці суфраганных дыяцэзій ёй былі падпарадкаваны Пожажская і Срэмская дыяцэзія з цэнтрам у сербскай Срэмска-Мітравіцы.

Сучасны стан
------------

Паводле звестак на 2013 год у Джакавацка-Осіецкай архідыяцэзіі налічвалася 546 000 каталікоў (85,2 % насельніцтвы), 255 святароў і 153 прыходу. Кафедральным саборам архідыяцэзіі з’яўляецца Сабор Св. Пятра ў Джакаве. Кафедральны сабор — адзін з сямі сабораў краіны, якія носяць ганаровы статус «малой базілікі». У наш час архідыяцэзію ўзначальвае архібіскуп мітрапаліт Джура Храніч.

Ардынарыі
---------

* Антон Мандзіч (Anton Mandic) (1806—1815);
* Эмерык Караль Рафай (Emeric Karol Raffay) (1816—1830);
* Ёсіп Юрай Штросмаер (Josip Juraj Strossmayer) (1850—1905);
* Джавані Батыста Крапач (Giovanni Battista Krapàc) (1910—1916);
* Антоніа Акшмавіч (Antonio Akšmovic) (1920—1942) у перыяд 1950—1959 быў апостальскім адміністратарам;
* Сцепан Баўрлейн (Stjepan Bauerlein) (1959—1973);
* Цырыл Кос (Ciril Kos) (1974—1997);
* Марын Сракіч (Marin Srakić) (1997 — 18.04.2013);
* Джура Храніч (Đuro Hranić) (18.04.2013 — па цяперашні час).

Гл. таксама
-----------

* Каталіцтва ў Харватыі

Зноскі
------

1. ↑  Vatican Information Service (англ.)
2. ↑  Статыстыка дыяцэзіі на catholic-hierarchy.org

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джакавацка-Осіецкая архідыяцэзія
* Афіцыйны сайт архідыяцэзіі  (харв.)
* Статыстыка на gcatholic.org
* Статыстыка дыяцэзіі на catholic-hierarchy.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 308784147 |
**Кафедральны сабор Лунда** або **Лундскі сабор** (шведск.: Lunds Domkyrka) — лютэранскі сабор горада Лунд, Сконэ, Швецыя. Галоўная царква лундскай епархіі Шведскай лютэранскай царквы. Доўгі час быў галоўным саборам Даніі і ўсёй Скандынавіі — да перадачы горада Швецыі; тут жа знаходзілася кафедра адзінага ў Скандынавіі архібіскупа.

Гісторыя
--------

Лунд граў важнае значэнне ў гісторыі Скандынавіі задоўга да будаўніцтва сабора. Напрыклад, на ўзгорку Святога Ліберыя ў Сярэднявеччы праходзілі народныя сходы Сконе (дацк.: landsting). У дахрысціянскія часы тут таксама знаходзіўся рэлігійны цэнтр. Лунд быў заснаваны каля 990 года дацкім каралём Кнудам Вялікім, які планаваў адбудаваць тут сваю сталіцу. Епархія Лунда была заснавана ў 1060 годзе.

Сабор быў пабудаваны ў Лундзе не пазней за 1085 год, але невядома, ці знаходзіцца сённяшні будынак на тым жа самым месцы. У грамаце Кнуда IV, датаванай 21 мая 1085 года, ёсць згадка пра сабор, пабудаваны на працягу 1080-х гадоў. Аднак па апісанні няма ўпэўненасці, што гаворка ідзе аб сучасным саборы Лунда. Саборная школа была арганізавана ў 1085 годзе, што робіць яе самай старой школай Даніі.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кафедральны сабор Лунда
* Афіцыйны вэбсайт прыходу Лундскага Сабора Архівавана 3 лютага 2007.

| Кафедральныя саборы Царквы Швецыі |
| --- |
| Герб Царквы Швецыі | 
* Кафедральны сабор Упсалы
* Кафедральны сабор Векшэ
* Кафедральны сабор Вестэроса
* Кафедральны сабор Вісбю
* Кафедральны сабор Гётэбарга
* Кафедральны сабор Кальмара
* Кафедральны сабор Карлстада
* Кафедральны сабор Лінчэпінга
* Кафедральны сабор Лулеа
* Кафедральны сабор Лунда
* Кафедральны сабор Марыестада
* Кафедральны сабор Скара
* Кафедральны сабор Стрэнгнеса
* Кафедральны сабор Стакгольма
* Кафедральны сабор Хернёсанда

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Буршты́н, янтар** (ад ням.: bernstein; лац.: electrum, стар.-грэч. *τò ήλεκτρον*) — мінерал, арганічнае злучэнне, выкапнёвая акамянелая смала хвойных дрэў верхнемелавога-палеагенавага перыядаў.

Аморфны вуглевадарод, прыкладная хімічная формула C10H16O4. Трапляецца ў выглядзе зерняў, жаўлакоў і пласцін памерам ад некалькіх міліметраў да 50 см у папярэчніку. У прыродзе звонку мае непразрыстую скарынку прадуктаў акіслення. Колер жоўты і карычневы розных адценняў, аранжавы, малочна-белы, зеленаваты і інш. Празрысты або замутнены. Бляск шкляны або смалісты. Цвёрдасць 2-3, шчыльнасць 1,1 г/см³. Дыэлектрык. Плавіцца пры тэмпературы 250—300 °C.

Бурштын утвараецца ў працэсе акамянення смалы і наступнага пераадкладання і пахавання ў прыбярэжных морах, лагунах, дэльтах рэк.

Каштоўны камень, выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе, для мастацкіх вырабаў. Частка ўзораў бурштыну мае ўключэнні насякомых і раслінных рэшткаў — такія экзэмпляры высока цэняцца.

Асноўныя радовішчы бурштыну на берагах Балтыйскага мора: Расія (Калінінградская вобласць), Польшча, Германія. Вядомы радовішчы і за межамі гэтага рэгіёну.

На Беларусі найбольш перспектыўны на бурштын раён — заходняя частка Палесся. Адклады бурштыну знаходзяцца на глыбіні 15-80 м.

* БурштынБурштын
* Бурштын з насякомым унутрыБурштын з насякомым унутры
* Паштовая марка БеларусіПаштовая марка Беларусі

Гл. таксама
-----------

* Блакітны бурштын
* Бурштынавы шлях

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая Южакова · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Treccani · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4005818-9 · LCCN: sh85004143 · NKC: ph208845 |

| Каўстабіяліты ці гаручыя карысныя выкапні |
| --- |
| Вугальны шэраг: | Выкапнёвы вугаль • Торф • Гаручы сланец • Бурштын |
| Нафтавы і нафтоідный шэраг (прыродныя бітумы): | Нафта • Прыродны газ • Газавы кандэнсат • Асфальт • Мальта • Азакерыт |