**Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў** (яп.: 宇宙航空研究開発機構 *Уцю:-Ко:ку-Кэнкю:-Кайхацу-Кіко:*) або **JAXA** (англ.: Japan Aerospace eXploration Agency) — дзяржаўнае агенцтва, якое адказвае за касмічную і авіяцыйную праграму Японіі. Агенцтва было створана 1 кастрычніка 2003 года пасля зліцця трох раней незалежных арганізацый. Зараз JAXA валодае магчымасцю запуску штучных спадарожнікаў Зямлі, аўтаматычных міжпланетных станцый, удзельнічае ў праграме Міжнароднай касмічнай станцыі, плануе стварэнне пілатуемай касманаўтыкі і асваенне Месяца.

Гісторыя агенцтва
-----------------

H-IIA , H-IIB
1 кастрычніка 2003 тры арганізацыі — японскі Інстытут касманаўтыкі і аэранаўтыкі (Institute of Space and Aeronautical Science, ISAS), Нацыянальная аэракасмічная лабараторыя Японіі (National Aerospace Laboratory of Japan, NAL) і японскае Нацыянальнае агенцтва па даследаванні космасу (National Space Development Agency, NASDA) — аб’ядналіся ў адзіную структуру, якая атрымала назву JAXA.

Да аб’яднання гэтыя арганізацыі ажыццяўлялі развіццё розных сектараў японскай касманаўтыкі: ISAS факусаваўся на даследаваннях касмічнага асяроддзя і планет, NAL — на даследаваннях у галіне аэранаўтыкі. Нацыянальнае агенцтва па даследаванні космасу было ўтворана 1 кастрычніка 1969 і займалася распрацоўкай ракет-носьбітаў, спадарожнікаў, а таксама будаўніцтвам японскага эксперыментальнага модуля «Кібо» для Міжнароднай касмічнай станцыі. Штаб-кватэра NASDA размяшчалася ў будынках цяперашняга Касмічнага цэнтра Танегасіма на востраве Танегасіма, за 115 км на поўдзень ад Кюсю.

Касмічная дзейнасць агенцтва
----------------------------

### Ракеты-носьбіты

Выкарыстоўваюцца
* SS-520 — РН звышлёгкага класу (першы арбітальны запуск у 2017 годзе)
* Эпсілон — РН лёгкага класу (першы запуск у 2013 годзе)
* H-IIA — РН сярэдняга класу (першы запуск у 2001 годзе)

Распрацоўваюцца
* H3 — праект пераемніка РН H-IIA и H-IIB, першы запуск плануецца пасля 2020 года..

### Гісторыя распрацоўкі ракет

Японія запусціла свой першы спадарожнік Ōsumi у 1970 годзе, выкарыстоўваючы ракету-носьбіт L-4S, распрацаваную ISAS. Да аб’яднання ў адну арганізацыю ISAS выкарыстоўваў лёгкія цвёрдапаліўныя ракеты, тым часам як NASDA займалася распрацоўкай вадкасных ракет большай грузападымальнасці. Першапачаткова NASDA выкарыстоўвала ліцэнзаваныя амерыканскія тэхналогіі ракет-носьбітаў. Першай вадкаснай ракетай, цалкам распрацаванай у Японіі, стала H-II, прадстаўленая ў 1994 годзе.

* Каппа — (1956, год запуску)
* Ламбда
	+ Ламбда-4S — РН лёгкага класа (1966 −1970)
* Мю
	+ Мю-3
		- M-3C — (1973—1979)
		- M-3H — (1977—1978)
		- M-3S — (1980—1984)
		- M-3SII — (1985—1995)
	+ M-4S — (1970—1972)
	+ Мю-5 — (1997—2006)
* N-I — РН лёгкага класа (1975—1982)
* N-II — (1981—1987)
* H-I — РН лёгкага класа (1986—1992)
* H-II — РН сярэдняга класа (1994—1999)
* H-IIB — РН сярэдняга класа (2009—2020)
* J-I — (адзін субарбітальны запуск у 1996 годзе)
* GX — планавалася (—2009)
* RVT — дэманстратар шматразовай ракеты (1998—)

Месячныя і міжпланетныя місіі
-----------------------------

Першай японскай касмічнай місіяй за межамі зямной арбіты стала вывучэнне каметы Галея ў 1985 годзе, праведзенае апаратамі Сакігакэ (MS-T5) і Суйсэй (PLANET-A). Для падрыхтоўкі да планаваных місій ISAS тэсціравала манеўраванне на арбіце Зямлі ў рамках палёту спадарожніка Хітэн у 1990 годзе. Першай японскай міжпланетнай місіяй стаў Назомі (PLANET-B), запушчаны да Марса ў 1998 годзе. Апарат дасягнуў Марса ў 2003 годзе, але не здолеў выйсці на стабільную арбіту вакол Марса.

Актыўныя місіі
Акацукі, Хаябуса-2, IKAROS

Завершаныя
* Сакігакэ (яп.: さきがけ, «Піянер») (MS-T5) — першы міжпланетны японскі апарат, прызначаны для вывучэння каметы Галея падчас яе праходжання каля Зямлі (1985—1995)
* Суйсэй (яп.: すいせい, «Камета») (Planet-A) — міжпланетны апарат, прызначаны для вывучэння каметы Галея (1985—1992)

### Даследаванні Месяца

Пасля запуску місіі Хітэн у 1990 годзе ISAS планавала місію па даследаванні Месяца LUNAR-A, але пасля шматлікіх затрымак і пераносаў з-за тэхнічных праблем у 2007 годзе ад планаў запуску апарата адмовіліся. Сейсмометр, распрацаваны для LUNAR-A, будзе скарыстаны ў наступных місіях.

14 верасня 2007 гады JAXA правяла паспяховы пуск новага зонда пад назвай Кагуя (SELENE). Для запуску выкарыстоўвалася ракета-носьбіт H-IIA. Асноўная мэта місіі складалася ў зборы даных аб паходжанні і геалагічнай эвалюцыі Месяца. Апарат выйшаў на запланаваную арбіту 4 кастрычніка 2007 года. 10 чэрвеня 2009 года зонд упаў на паверхню Месяца.

У распрацоўцы
* SLIM — першы пасадачны апарат (2021—)

Завершаныя
* Хітэн (яп.: ひてん, «Зорная панна») (Muses-A) — спадарожнік Месяца (1990—1993)
* Кагуя (яп.: かぐや, «Месяц») (SELENA) — спадарожнік Месяца (2007—2009)

Скасаваныя
* LUNAR-A[en] — спадарожнік Месяца, скасаваны ў 2007
* SELENE-2[en] — пасадачная платформа і месяцаход, скасаваныя ў 2015

18 кастрычніка 2017 года японскімі навукоўцамі было апублікавана паведамленне аб выяўленні «тунэля» пад паверхняй Месяца. Тунэль можа выкарыстоўвацца як месца для перспектыўнай месяцовай базы.

### Даследаванні планет

Марсіянскі зонд Назомі, створаны і запушчаны ISAS да аб’яднання асноўных аэракасмічных інстытутаў Японіі, стаў адной з першых складанасцяў, з якой прыйшлося сутыкнуцца новастворанай JAXA. Назомі прайшоў у 1000 кіламетраў ад паверхні Марса, выйсці на калямарсіянскую арбіту не ўдалося.

20 мая 2010 года з дапамогай ракеты-носьбіта H-IIA былі запушчаны венерыянскі зонд Акацукі і апарат IKAROS, абсталяваны сонечным ветразем. 7 снежня 2010 года Акацукі выйшаў на арбіту Венеры, стаўшы першым японскім касмічным апаратам на арбіце іншай планеты. Адной з галоўных задач Акацукі было вывучэнне асаблівасцяў кручэння венерыянскай атмасферы, калі аблокі ў трапасферы круціяцца вакол планеты хутчэй, чым круціцца сама Венера.

Актыўныя місіі
* Акацукі (яп.: あかつき, 暁, «Світанак») (PLANET-C) — касмічны апарат, прызначаны для вывучэння Венеры (2010—)
* IKAROS — касмічны апарат з сонечным ветразем (2010—)
* BepiColombo (англ.: BepiColombo) — сумесная касмічная аўтаматычная місія з Еўрапейскім касмічным агенцтвам (EKA) па даследаванні Меркурыя (2018—).

У распрацоўцы
* Martian Moons Exploration — апарат для даследавання Марса і яго спадарожнікаў (2024—)

Скончаныя
* Назомі (яп.: のぞみ, «Надзея») (PLANET-B) — аўтаматычная міжпланетная станцыя, накіраваная для даследавання Марса (1998—2003)

У чэрвені 2014 года японскі міністр навукі і тэхналогій аб’явіў аб намерах па асваенні Марса. Планам абазначаны беспілотныя даследаванні, пілатуемая місія да Марса і доўгатэрміновая база на паверхні Месяца. На кожным з этапаў прапануецца актыўнае супрацоўніцтва з іншымі краінамі.

### Вывучэнне малых цел

Хаябуса
9 траўня 2003 гады апарат Хаябуса быў паспяхова запушчаны з дапамогай ракеты-носьбіта Мю-5. Мэта місіі заключалася ў зборы ўзораў грунту невялікага калязямнога астэроіда Ітакава. Зонд зблізіўся з астэроідам у верасні 2005 года. Пацверджана паспяховая пасадка апарата на паверхню астэроіда ў лістападзе 2005, хаця адразу пасля пасадкі адзначаліся некаторыя непаладкі ў працы зонда. Хаябуса паспяхова вярнуўся на Зямлю з узорамі глебы астэроіда 13 чэрвеня 2010 года.

Актыўныя місіі
* —

Завершаныя
* Хаябуса (яп.: はやぶさ, «Сапсан») (MUSES-C) — касмічны апарат, прызначаны для вывучэння астэроіда Ітакава і дастаўкі ўзору яго глебы на Зямлю (2003—2010)
* Хаябуса-2 (яп.: はやぶさ2, «Сапсан-2») — касмічны апарат, прызначаны для вывучэння астэроіда 162173 Ругу і дастаўкі ўзору яго грунту на Зямлю (2014—2020)

Астранамічныя даследаванні
--------------------------

Першым японскім касмічным апаратам, які прызначаўся для астранамічных даследаванняў, стаў запушчаны ў 1979 годзе рэнтгенаўскі тэлескоп Хакучо. Пазней ISAS занялася назіраннямі за Сонцам, радыёастраноміяй і інфрачырвонай астраноміяй.

Актыўныя місіі
Хінодэ, MAXI (эксперымент на МКС), Хісакі, CALET (тэлескоп на МКС)

У распрацоўцы
XARM

Завершаныя
Акары, Сузаку, Хітомі

Скасаваныя
ASTRO-G

### Інфрачырвоная астраномія

ASTRO-E
Першым японскім інфрачырвоным касмічным тэлескопам стаў 15-сантыметровы IRTS, які быў усталяваны на SFU — шматмэтавым навуковым спадарожніку, запушчаным у 1995 годзе. IRTS за адзін месяц сваёй працы прасканаваў каля 7 працэнтаў нябеснай сферы, перш чым SFU быў вернуты на Зямлю з дапамогай Спэйс шатла.

Наступным крокам JAXA у вобласці інфрачырвонай астраноміі стаў Акары. Гэты спадарожнік быў запушчаны 21 лютага 2006 года. Апарат быў абсталяваны 68-сантыметровым тэлескопам.

* Акары (яп.: 明かり, «Святло»)(ASTRO-F) — спадарожнік для даследавання касмічнай прасторы ў інфрачырвоным дыяпазоне.

### Рэнтгенаўская астраномія

Пачынаючы з 1979 года, калі быў запушчаны тэлескоп Хакучо, Японія на працягу двух дзесяцігоддзяў працягвала назіранні ў рэнтгенаўскім спектры. Былі створаны і запушчаны касмічныя рэнтгенаўскія тэлескопы Хінаторы, Тэнма, Гінга і ASCA (ASTRO-A). Запушчаная ў 2000 году касмічная абсерваторыя ASTRO-E не выйшла на арбіту.

10 ліпеня 2005 года адбыўся запуск новай рэнтгенаўскай касмічнай абсерваторыі, якая атрымала назвуСузаку. Касмічны апарат меў тры асноўныя прыборы назірання: рэнтгенаўскі спектрометр XRS, дэтэктар касмічных прамянёў HXD і відавы спектрометр XIS.

Рэнтгенаўскі тэлескоп MAXI быў усталяваны на японскім модулі МКС.

17 лютага 2016 года Хітомі (ASTRO-H) быў запушчаны як пераемнік тэлескопа Сузаку, які адпрацаваў свой тэрмін службы.

* Хакучо (яп.: はくちょう, «Лебедзь») (CORSA-b) — арбітальная абсерваторыя, прызначаная для даследавання неба ў рэнтгенаўскіх прамянях
* Тэнма (яп.: てんま, «Пегас») — спадарожнік з рэнтгенаўскай абсерваторыяй
* ASTRO-E — рэнтгенаўскі тэлескоп.

### Вывучэнне Сонца

* Хінодэ (яп.: ひので, «Світанак») — спадарожнік для даследавання фізікі Сонца.

### Радыёастраномія

У 1998 годзе JAXA запусціла касмічны апарат HALCA (MUSES-B) — першы ў свеце касмічны апарат, спецыяльна створаны для назіранняў за пульсарамі і іншымі астранамічнымі аб’ектамі метадам радыёінтэрфераметрыі са звышдоўгай базай (VLBI). Для гэтага ISAS была створана наземная сетка, якая злучала радыётэлескопы розных краін. Апарат працаваў з 2003 па 2005 гады.

Дыстанцыйнае даследаванне Зямлі
-------------------------------

**Актыўныя апараты:** Ібукі, GCOM-W, ALOS-2 **У распрацоўцы:** GCOM-C, GOSAT-2, ALOS-3 **Завершаныя:** Дайчы

### Дайчы

MTSAT-1
У студзені 2006 гады быў паспяхова запушчаны спадарожнік ALOS (Advanced Land Observation Satellite). Сувязь паміж апаратам і наземнай станцыяй у Японіі ажыццяўлялася з дапамогай спадарожніка сувязі Kodami Date Relay Satellite. З-за праблем з надзейнасцю JAXA вырашылі наступны апарат падзяліць на два асобныя, адзін для радарнага назірання (ALOS-2), а другі для аптычнага (ALOS-3).

### Метэаспадарожнікі

Японія кожны год падвяргаецца ўздзеянню тайфунаў, таму вывучэнне і прагназаванне атмасферных працэсаў — важны прыярытэт для краіны. У 1997 годзе быў запушчаны метэаспадарожнік TRMM (Tropical Rainfall Measuring Mission), распрацаваны ў супрацоўніцтве з NASA. Для працягу даследаванняў NASDA распрацавала апараты ADEOS і ADEOS II у 1996 і 2003 гадах адпаведна. Тым не менш, па розных прычынах усе гэтыя спадарожнікі прапрацавалі значна менш запланаванага тэрміну.

28 лютага 2014 года з дапамогай ракеты-носьбіта H-II2A быў запушчаны апарат GPM Core Observatory, распрацаваны сумесна NASA і JAXA. Праект GPM уяўляе сабой спадарожнікавую групоўку для назірання за атмасфернымі ападкамі.

* Дайчы (яп.: だいち, «Зямля») (ALOS) — спадарожнік дыстанцыйнага даследавання Зямлі, прызначаны для маніторынгу зямной паверхні і акіянаў.

### Маніторынг вуглякіслага газу ў атмасферы

* Ібукі (яп.: いぶき, «Дыханне») (GOSAT) — апарат, прызначаны для маніторынгу парніковых газаў.

Пілатуемая касманаўтыка
-----------------------

Дванаццаць японскіх астранаўтаў пабывалі ў космасе, аднак Японіяй не быў распрацаваны ўласны пілатуемы карабель, і не існуе планаў па яго стварэнні. Патэнцыйна для пілатуемых палётаў было магчыма выкарыстанне шатла *HOPE-X*, але гэты праект быў спынены. Праект прасцейшай па сваёй канструкцыі капсулы *Фуджы* таксама быў скасаваны.

Першым японцам у космасе стаў Тоёхіра Акіяма, член экіпажа савецкага касмічнага карабля Саюз ТМ-11, палёт якога адбыўся ў 1990 годзе.

Удзел Японіі ў сумесных з ЗША і іншымі краінамі праектах у галіне пілатуемай касманаўтыцы ўключае ў сябе палёты японскіх астранаўтаў на касмічных караблях краін-партнёраў да МКС. Палёт STS-47 быў часткова прафінансаваны Японіяй. У рамках гэтай місіі ажыццёўлены палёт першага астранаўта JAXA Мамору Моры ў якасці спецыяліста па карыснай нагрузцы.

Японскі план пілатуемага палёту на Месяц некаторы час знаходзіўся ў распрацоўцы, аднак у 2010 годзе быў замарожаны з-за недахопу фінансавання.

Іншыя касмічныя апараты
-----------------------

Модуль МКС Кібо
* Кібо (яп.: きぼう *«Надзея»*) — найбуйнейшы модуль Міжнароднай касмічнай станцыі, дастаўлены за тры палёты Спэйс шатла (STS-123, STS-124, STS-127) у 2008—2009 гадах
* H-II Transfer Vehicle (HTV ці Канаторы (яп.: こうのとり, «Далёкаўсходні бусел»)) — аўтаматычны касмічны карабель снабжэння МКС.

Касмадромы
----------

* Касмічны цэнтр Танегасіма
* Касмічны цэнтр Уцінаура

Заўвагі
-------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Selection of Prime Contractor for Development and Launch Services of New National Flagship Launch Vehicle **(нявызн.)**.  jaxa (25 сакавіка 2014). Праверана 2 мая 2014.
5. ↑  JCN Newswire - Asia Press Release Distribution **(нявызн.)**.
6. ↑  "Japan launches first lunar probe". BBC NEWS. 2007-09-14.
7. ↑  Архивированная копия **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 кастрычніка 2017. Праверана 18 кастрычніка 2017.
8. ↑  小型ソーラー電力セイル実証機「IKAROS」 (яп.).  JAXA.
9. ↑  月・惑星の研究 (яп.).  JAXA.
10. ↑  "Japanese hope to build on Mars". The Tokyo News.Net. Архівавана з арыгінала 2014-06-02. Праверана 2014-06-02. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2014. Праверана 15 жніўня 2023.
11. ↑  Akari, NSSDCA
12. ↑  *JAXA*. MAXI:Experiment - International Space Station - JAXA **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 мая 2013. Праверана 12 чэрвеня 2015.
13. ↑  McPherson, S. (23 March 2010). Japan Decides Manned Mission to Moon Too Expensive, Nikkei Says. Retrieved from Archived copy **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 верасня 2015. Праверана 1 верасня 2017.

| ⛭Нацыянальныя касмічныя агенцтвы |
| --- |
| 
Расія
(СССР) •
ЗША •
Кітай
 |
| 
*Еўропа:*
Аўстрыя •
Беларусь •
Бельгія •
Балгарыя •
Вялікабрытанія •
Венгрыя •
Германія •
Грэцыя •
Данія •
Ірландыя •
Іспанія •
Італія •
Літва •
Люксембург •
Нідэрланды •
Нарвегія •
Польшча •
Партугалія •
Румынія •
Украіна •
Францыя •
Харватыя •
Чэхія •
Швейцарыя •
Швецыя •
*Азія:*
Азербайджан •
Бангладэш •
В'етнам •
Ізраіль •
Індыя •
Інданезія •
Іран •
КНДР •
Казахстан •
Малайзія •
Манголія •
Пакістан •
Рэспубліка Карэя •
Саудаўская Аравія •
Сінгапур •
Тайланд •
Тайвань •
Туркменістан •
Турцыя •
Узбекістан •
Філіпіны •
Шры-Ланка •
Японія •
*Паўночная Амерыка:*
Канада •
Мексіка •
*Паўднёвая Амерыка:*
Аргенціна •
Бразілія •
Балівія •
Венесуэла •
Калумбія •
Перу •
Чылі •
Эквадор •
*Афрыка:*
Алжыр •
Егіпет (RSC •
NARRS) •
Марока •
Нігерыя •
Туніс •
ПАР •
*Акіянія:*
Аўстралія •
*Міжнародныя агенцтвы:*
Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН •
Азіяцка-Ціхаакіянская арганізацыя па касмічным супрацоўніцтве •
ЕКА •
Арабскае касмічнае агенцтва
 |