recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Туркаўка звычайная**, **Турчык** (*Streptopelia turtur*) — птушка сямейства галубіных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 26-32 см, размах крылаў 47-54 см. Стройная, верх карычнева-рыжаваты з чорнымi плямкамi, на баках шыi плямы з чорна-белых палосак, хвост чорна-белы, у палёце моцна закруглены. У маладых плямы на шыi адсутнічаюць, галава i шыя карычневыя. Голас: рытмiчнае, працяглае, мадуляванае «турр-урр-уррр-уррр».

Пашырэнне
---------

Арэал: Еўропа (акрамя поўначы), Малая Азія, цэнтральная частка Азіі да паўночнага і цэнтральнага Кітая, Паўночная і Цэнтральная Афрыка. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны і транзітна мігрыруючы від. Месца зімовак — трапічная Афрыка.

Насяляе ўскрайкі лясоў (перш за ўсё — лісцевых), меншыя дрэвастоі з густым падростам і падлескам, прырэчныя лясы. Аддае перавагу сухім сонечным адкрытым тэрыторыям з доступам да вады. Можа засяляць сады, пранікае ў сельскагаспадарчыя пабудовы, паселішчыі гарады. Падвід *S. t. arenicola* ў Азіі далінамі рэк даходзіць да 2000 м над у.м. Астатнія падвіды — тыпова нізінныя (у Еўропе дасягае максiмальна да 500 м).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ладзіць у развілцы галін каля ствала; часам у падросце або кустах (напр. цярноўнiку). Гэта ажурны слой з пругкіх галінак. Можа быць з рэдкай высцілкай з карэньчыкаў, траў і лістоў.

Яйкі 2 (часам 1), з аднолькавымі канцамі, белыя з выразным бляскам. Памеры: 30 х 23 мм.

Падвіды
-------

* *S. t. turtur* — Канарскія і Азорскія а-вы, Еўропа, М. Азія да Казахстана;
* *S. t. arenicola* — Балеарскія а-вы, паўн. Афрыка, паўд.-зах. Азія (да ўсх. часткі Казахстана і Персідскага залівана Пд);
* *S. t. hoggara* — Афрыка (Пн Сахары);
* *S. t. isabellina* — усх. Лівія, паўн. Егіпет.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с. у крыніцы пад назвай Turtur auritus

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph526578 |
Манаграфія аб Львоўскім саборы 1946 г.
**Львоўскі сабор** — сабор клірыкаў і вернікаў Украінскай грэка-каталіцкай царквы, скліканы 8-10 сакавіка 1946 у Львове, на якім была абвешчаная ліквідацыя Берасцейскай уніі 1596 года і ўз'яднанне з Рускай праваслаўнай царквой.

На саборы не прысутнічаў ніводзін грэкакаталіцкі біскуп, і сабор ніколі не прызнаваўся Каталіцкай царквой. УГКЦ і Каталіцкая царква называюць гэты сабор псеўдасаборам альбо ілжэсаборам.

Сам сабор быў інспіраваны КДБ СССР, які ўзяў курс на поўную ліквідацыю ўніяцкіх структур, якія разглядаліся як варожыя СССР сілы. Фармальна ініцыятарамі сабора з'явілася група ў складзе трох святароў: Гаўрыіла Костэльніка, Міхаіла Мельніка, Антонія Пельвецкага як прадстаўнікоў трох дыяцэзій Галіцкай мітраполіі: Львоўскай, Перамышльскай і Станіславаўскай. Нерухомая маёмасць ліквідаванай УКПЦ пасля сабора было перададзена ў «бязвыплатнае карыстанне» Рускай праваслаўнай царкве.

Наступствы для Беларусі
-----------------------

Дэ-факта Львоўскі сабор прыпыніў дзейнасць уніяцкай царквы ў Беларусі больш чым на 40 год. Дэ-юрэ ніякага дачынення да Беларусі не меў.

Зноскі
------

1. ↑  Львовский «собор» как зеркало церковного раздора
2. ↑  Письмо Бенедикта XVI Верховному Архиепископу Киево-Галицкому кардиналу Любомиру Гузару
**Мошкі** (*Simuliidae*) — сямейства насякомых атраду двухкрылых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 7 мм. Ногі кароткія, дужыя. Афарбоўка найчасцей чорная, крылы шырокія, празрыстыя. Ротавыя органы колючага тыпу. Хабаток кароткі. Вусікі 11-членікавыя, кароткія, тоўстыя. Самцы кормяцца нектарам кветак, самкі — крывасмокі. Яйцы адкладваюць у вадзе на камяні, лісце і іншыя прадметы. Лічынкі і кукалкі развіваюцца ў праточнай вадзе (патрабавальныя да ўзроўню кіслароду), маюць павуцінавыя залозы, сакрэт якіх спрыяе прымацаванню лічынак да субстрату і з’яўляецца матэрыялам для коканаў, у якіх яны акукліваюцца. Даюць да 4 пакаленняў за год.

Арэал
-----

Больш за 1200 відаў. Пашыраны ўсюды. З камарамі, макрацамі і іншымі насякомымі-крывасмокамі атраду двухкрылых утвараюць гнюс. На Беларусі 16 відаў. Часцей трапляюцца мошка аздобленая (*Odagmia ornata*), мошка насатая (*Simulium rostratum*), мошка паўзучая (*Simulium repens*), мошка рачная (*Simulium galeratum*), мошка тундравая (*Schoenbaueria pusilla*).

Значэнне
--------

Актыўныя ў гарачыя сонечныя дні. Укусы выклікаюць мясцовыя (папулы, пухліны) і агульныя (ацёкі, гіперэмія, павышэнне тэмпературы) рэакцыі. Мошкі пераносяць узбуджальнікаў анхацэркозу буйной рагатай жывёлы, тулярэміі, лейкацытозу і гемаспарыдыёзу і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 533. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Новы · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777631239 · NDL: 00561147 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рыбчынскі.
**Анатоль Ігнатавіч Рыбчынскі** (нар. 25 ліпеня 1936, г. Крычаў, Магілёўская вобласць) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1962 годзе Мінскае мастацкае вучылішча, у 1967 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. Вучыўся ў Н. Галоўчанкі, Л. Лейтмана, П. Любамудрава. Удзельнік мастацкіх выставак з 1966 года.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1972 года. Жыве ў г. Мінску.

Творчасць
---------

Працуе ў станковай графіцы, жывапісе, акварэлі. Асноўныя творы: графічныя лісты «Вогненныя старты», «Сын зямлі беларускай», «Адроджаны з попелу», «Паўстанне на Магілёўшчыне», «Азёрны край. Лепельшчына»; цыкл «Палескія замалёўкі»; акварэлі «Па Казахстане», «Зямля Салігорская»; палотны «Першы снег на Браслаўшчыне», «Восень», «Зіма на Міншчыне», «Нябесны звон», «Адвечны боль». Творы знаходзяцца Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах БСМ, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску, Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. Масленікава, Гродзенскім музеі гісторыі рэлігіі.

Літаратура
----------

* Рыбчынскі Анатоль Ігнатавіч // Беларускі саюз мастакоў, 1938-1998 = Belarussian union of artists, 1938-1998 : Энцыкл. давед. / Аўт.-склад.: Б.А.Крэпак і інш.. — Мн.: ВТАА «Кавалер Паблішерс», 1998. — 663 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-6427-09-6.


1. ↑  Anatol' Ignatavič Rybčynski //
Сувязь паміж токам і шчыльнасцю току
**Шчы́льнасць то́ку** — фізічная вектарная велічыня, якая характарызуе інтэнсіўнасць электрычнага току ў пэўным пункце. Велічыня шчыльнасці току вызначае велічыню зараду, які праходзіць за адзінку часу праз адзінку плошчы. Напрамак вектара шчыльнасці току адпавядае напрамку руху носьбітаў току.

Калі ўcе носьбіты току маюць аднолькавы зарад e, то за час dt праз плошчу dS пройдзе зарад

{\displaystyle dq=neudtdS\_{n}}

дзе n — канцэнтрацыя носьбітаў току, u — хуткасць іх руху, {\displaystyle dS\_{n}} — праекцыя плошчы dS на напрамак нармалі да вектара хуткасці.

Тады шчыльнасць току складзе

{\displaystyle {\vec {j}}=ne{\vec {u}}}

У выпадку, калі ток утвараецца носьбітамі некалькіх тыпаў, агульная шчыльнасць току роўная да сумы шчыльнасцяў токаў, што ствараюцца кожным з тыпаў носьбітаў паасобку.

Ведаючы шчыльнасць электрычнага току ў кожным пункце, можна вызначыць сілу току як паверхневы інтэграл ад шчыльнасці току:

{\displaystyle I=\int \limits \_{s}{\vec {j}}{\vec {d}}s}

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4267929-1 · LCCN: sh85041606 · Microsoft: 207740977 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Шчыльнасць (значэнні).

**Шчыльнасць** — фізічная велічыня, адносіны паміж масай і аб’ёмам.

Для вымярэння шчыльнасці ўжываюцца шчыльнамеры, пікнометры, арэометры, гідрастатычнае ўзважванне. Адзінка вымярэння — кілаграм на кубічны метр, кг/м³.

Для несуцэльных, порыстых і сыпучых целаў вызначаюць сапраўдную шчыльнасць (без уліку пустот) і ўмоўную шчыльнасць (адносіну масы цела да ўсяго займанага аб’ёму). 

Шчыльнасць звычайна змяншаецца з павышэннем тэмпературы у выніку цеплавога пашырэння целаў і павялічваецца з павелічэннем ціску. У выніку фазавых пераходаў шчыльнасць змяняецца скачком. У выніку пераходу з вадкага стану ў цвёрды шчыльнасць звычайна павялічваецца, але для вады яна наадварот, змяншаецца. 

Дыяпазон значэнняў шчыльнасцяў прыродных целаў і рэчыва вельмі шырокі. Шчыльнасць міжзорнай прасторы не больш 10-21 кг/м³, сярэдняя шчыльнасць Сонца 1410 кг/м³, Сярэдняя шчыльнасць Зямлі — 5520, найбольшая сярод металаў шчыльнасць осмію — 22 500 кг/м³, шчыльнасць атамных ядраў — 1017 кг/м³, шчыльнасць нейтронных зорак яшчэ большая.

Гл. таксама
-----------

* Удзельная вага
* Удзельная шчыльнасць
* Канцэнтрацыя часціц
* Канцэнтрацыя раствораў
* Шчыльнасць зарада

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119773882 · GND: 4204634-8 · LCCN: sh85036848 · NDL: 00567732 |
**Мо́ўная карці́на све́ту** — гэта сукупнасць ведаў пра навакольнае асяроддзе, якія зафіксаваны ў моўнай форме, інакш кажучы, адлюстраваныя ў мове прадстаўленні дадзенага моўнага калектыву пра будову, элементы і працэсы рэчаіснасці. Карціна свету як цэнтральнае паняцце канцэпцыі чалавека, якое выражае спецыфіку яго быцця, прадстаўляе сабой цэласны глабальны вобраз свету, які з'яўляецца вынікам усяго духоўнага жыцця чалавека. Адлюстраванне ж гэтага свету ў адзінках мовы і тэкстах, якія ствараюцца з дапамогай сродкаў мовы, і ўтварае моўную карціну свету.

З гэтага зразумела, што кожная натуральная мова адлюстроўвае пэўны спосаб успрыняцця і будовы свету. Сукупнасць прадстаўленняў пра свет, якія заключаны ў значэннях розных слоў і выразаў дадзенай мовы, складаюцца ў нейкую адзіную сістэму поглядаў і прадпісанняў, якая навязваецца ў якасці абавязковай усім носьбітам мовы.

Узнікае пытанне: чаму адбываецца так, што гаворачы на дадзенай мове павінны абавязкова раздзяляць гэтыя погляды? Так адбываецца таму, што прадстаўленні, якія фарміруюць карціну свету, уваходзяць у значэнні слоў у *няяўным выглядзе*, так што чалавек іх прымае на веру, не задумваючыся. Інакш кажучы, карыстаючыся словамі, якія змяшчаюць няяўныя сэнсы, чалавек, сам таго не заўважаючы, прымае і заключаны ў іх погляд на свет. Насуперак таму, сэнсавыя кампаненты, каторыя ўваходзяць у значэнні слоў і выразаў у форме непасрэдных сцверджанняў, могуць быць прадметам спрэчак паміж рознымі носьбітамі мовы і тым самым не ўваходзяць у агульны фонд прадстаўленняў, які фарміруе моўную карціну свету.

Валоданне мовай прадугледжвае валоданне канцэптуалізацыяй свету, адлюстраванай у гэтай мове. Паколькі канфігурацыі ідэй, заключаныя ў значэнні слоў роднай мовы, успрымаюцца гаворачым як нешта само сабой зразумелае, у яго ўзнікае ілюзія, што так увогуле пабудавана жыццё. Аднак пры супастаўленні розных моўных карцін свету выяўляюцца значныя разыходжанні між імі, прычым часам вельмі нетрывіяльныя.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Кругасвет |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph1040720 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ярмоленка.

**Анатоль Іванавіч Ярмоленка** (15 лістапада 1947, Казятын, Вінніцкая вобласць) — беларускі спявак (лірычны тэнар), мастацкі кіраўнік гурту «Сябры», Народны артыст Беларусі (2003).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 лістапада 1947 года ў Казятыне Вінніцкай вобласці. Дзед будучага спевака быў святаром, меў трох дачок, якіх назваў Верай, Надзеяй і Любоўю. Маці Надзея Анікееўна працавала прадаўцом у аддзеле чыгуначнага забеспячэння, а брат працаваў чыгуначнікам. Маміна праца была мабільнай, і сям’я часта пераязджала. Бацьку Анатоль Іванавіч не ведае.

З будучай жонкай Раісай пазнаёміўся ў 1969 годзе ў Бабруйску, дзе яна працавала цырульніцай, а 17 кастрычніка 1970 года маладыя зладзілі вяселле. Неўзабаве ў сям’і нарадзіліся дачка Вольга і сын Святаслаў, якія, як і жонка А. Ярмоленкі, уладкаваліся на працу ў ансамбль «Сябры».

З 1969 года — артыст Гомельскай абласной філармоніі. У 1969—1971 гадах выступаў у складзе ВІА «Сувенир» (у якім працавалі Аляксандр Градскі і Аляксандр Буйноў). У 1971—1973 гадах у складзе ВІА «Песни над Сожем». З 1974 года — кіраўнік гурта «Сябры». У 1976 годзе скончыў Гомельскае музычнае вучылішча імя Н. Ф. Сакалоўскага.

Жыў з сям’ёй у Гомелі, аднак праз некалькі гадоў пасля чарнобыльскай катастрофы ўрачы знайшлі ў жонкі злаякасную пухліну шчытападобнай залозы і ў 1990 годзе сям’я пераехала ў Мінск.

Валодае багатым на тэмбральныя афарбоўкі голасам. Для яго выканання ўласцівыя яркая індывідуальнасць, сцэнічная прывабнасць. Першым выканаў песні шматлікіх папулярных беларускіх кампазітараў (Яўгена Глебава, Ігара Лучанка, Мікалая Сацуры, Эдуарда Ханка).

Фільмаграфія
------------

* 2008 — «Анатоль» (дакументальны фільм, РУП «Беларускі відэацэнтр», рэж. Валерый Скварцоў)

Сям’я
-----

* Раіса Іванаўна Ярмоленка (пам. 2021) — жонка.
* Вольга Анатолеўна Ярмоленка (нар. 1975) — дачка, беларуская эстрадная спявачка.
* Святаслаў Анатолевіч Ярмоленка — сын, артыст ансамбля «Сябры».

Зноскі
------

1. 1 2  Умерла Раиса Ярмоленко — жена Анатолия Ярмоленко, руководителя ансамбля «Сябры». Вместе они прожили более полувека
2. ↑  Анатолий Ярмоленко: биография и личная жизнь
3. 1 2  «Жалею, что был частью этой семьи!» — признаётся бывший зять Анатолия Ярмоленко

Літаратура
----------

* Ярмоленка Анатоль Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · Discogs · MusicBrainz |
Пектараль з кургана Тоўстая Магіла
**Пектараль** (ад лац.: pectorale «што кранаецца грудзей») — нагруднае ўпрыгажэнне, магло быць часткай засцерагальнай амуніцыі воіна. Верагодна, паходзіць ад баявога рыштунку, які засцерагае верхнюю частку грудзей, горла і плечы (гл. Гаржэт).

Яркім прыкладам з'яўляецца залатая пектараль з кургана Тоўстая Магіла (Днепрапятроўская вобласць) са скульптурнымі выявамі сцэн барацьбы жывёл і сюжэтаў з жыцця скіфаў, знойдзеная ў 1971 годзе Б. М. Мазалеўскім. Скіфская пектараль захоўваецца ў кіеўскім Музеі гістарычных каштоўнасцяў Украіны.

Спасылкі
--------

* Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.
* Скарбы Толстай магілы Архівавана 1 мая 2017.
**«Трудовая смена»** — газета ў горадзе Полацку Віцебскай вобласці. Выдаецца з 1980 года.

Гісторыя
--------

У канцы 1970-х гадоў колькасць работнікаў на ААТ «Полацк-Шкловалакно» складала больш за 7 тысяч чалавек. Штомесячная насценная газета «За камуністычны труд» не магла ў поўнай меры адлюстроўваць усе падзеі, што адбываліся ў калектыве прадпрыемства. Таму кіраўніцтва неаднаразова хадайнічала ў вышэйшыя дзяржаўныя і партыйныя інстанцыі аб заснаванні шматтыражнай газеты прадпрыемства.

Газета заснавана загадам Дзяржаўнага Камітэта БССР па справах выдавецтва, паліграфіі і кніжнага гандлю № 200 ад 24 верасня 1979 года «Аб выданні шматтыражнай газеты» з 1 студзеня 1980 года. Загадам таксама ўсталёўвалася, што газета будзе выхадзіць на 4 палосах палавіннага фармату, перыядычнасцю 1 раз у тыдзень. 10 студзеня 1980 года працаўнікі ААТ «Полацк-Шкловалакно» атрымалі першы нумар газеты. На падставе загаду ў штаце газеты з’явіліся першыя супрацоўнікі: рэдактар Уладзімір Міхайлавіч Рыбакоў і карэспандэнт Арсень Яфімавіч Войтаў.

Рэдактары
---------

* Уладзімір Міхайлавіч Рыбакоў
* О. І. Гавейновіч
* Галіна Сяргееўна Іванова
* Марына Адамаўна Касцючэнка
* Марыя Пятроўна Буднік

Зноскі
------

1. ↑  Трудовая смена, газета. Полацкі раён, г. Полацк
**Брытва Окама** або «**Лязо О́кама**» — метадалагічны прынцып, які атрымаў сваю назву ад імя англійкага манаха-францысканца, філосафа-наміналіста Уільяма Окама (каля 1285—1349). У спрошчаным выглядзе ён сцвярджае: «*Не варта множыць існае без неабходнасці*» (або «*Не варта прывабліваць новыя існасці без вялікай на тое неабходнасці*»). Гэты прынцып фармуе базіс метадалагічнага рэдукцыянізму, які таксама называецца *прынцыпам ашчаднасці*, або *законам эканоміі*.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4590566-6 · Microsoft: 64802038 |
**Дэрусіфіка́цыя** — дзяржаўная палітыка ў асобных краінах, накіраваная на аднаўленне аўтахтоннымі народамі (пераважна тытульнай нацыяй) адзнакаў нацыянальнай ідэнтычнасці: мовы, культуры, гістарычнай памяці — якія заняпалі ў выніку русіфікацыі.

Найчасцей ужываецца для апісання палітыкі, што праводзілася былымі рэспублікамі СССР пасля яго развалу. У Беларусі дэрусіфікацыя мела месца ў 1991—1995 гадах, ва Украіне з 1991 года. Аднак дэрусіфікацыя адбывалася таксама і пасля распаду Расійскай імперыі ў 1917; у этнічна нерасійскіх рэгіёнах Савецкага Саюза ў 1920-я; у Румыніі ў 1960-я.

Адмова ад кірыліцы
------------------

Пасля распаду СССР скараціўся арэал выкарыстання кірыліцы, што таксама можа разглядацца як адна з прыкмет дэрусіфікацыі. Ад выкарыстання кірыліцы для дзяржаўнай мовы адмовіліся ў Азербайджане, Малдове, Туркменістане і часткова ва Узбекістане. У Казахстане запланаваны поўны пераход казахскай мовы з кірыліцы на лацінку да 2025 года. У Расіі ў адказ на спробы адмовы ад кірыліцы заканадаўча была замацавана норма абавязковага выкарыстання кірыліцы для моў нацыянальных аўтаномій.

Глядзіце таксама
----------------

* Закон Украіны «Аб адукацыі»
* Пушкінапад

| ⛭Рускія |
| --- |
| Культура | Літаратура · Музыка · Тэатр · Танец · Выяўленчае мастацтва · Кінематограф · Дэкаратыўна-прыкладое мастацтва · Архітэктура · Кухня · Спорт |
| Рускія па краінах | Беларусь · Украіна · Прыбалтыка (Эстонія) · ЗША · Казахстан · Балгарыя · Францыя · Германія · Кітай · Аўстралія |
| Рэлігія  (алфавітны парадак) | Атэізм · Праваслаўе (РПЦ · РПЦЗ · Стараабрадства)Рыма-каталіцтва · Пратэстантызм · Рускія мусульмане |
| Руская мова | Алфавіт · Фанетыка · Дыялекты · Старажытнаруская мова · у Беларусі · ва Украіне · у Латвіі · у Эстоніі |
| Этнаграфічныя групы  (руск.) (бел. | Казакі · Паморы · Бухтармінцы · Малакане · Камчадалы · Ліпаване · Калымчане · Гаруны · Затундраныя сяляне |
| Рознае | Навука · Святы · Філасофія · Сімволіка · Рускае імя · Руская лазня • Русафільства • Русафобія • Русіфікацыя (Беларусі • Украіны • Польшчы • Фінляндыі) • Дэрусіфікацыя • Дыскрымінацыя на постсавецкай прасторы • Рускі свет • Фальклор • Этнонімы |
**Моўная інтэрферэнцыя**: з’ява адхілення ад нормаў у адной мове з-за прыкладання да яе нормаў іншай мовы. Можа ўзнікаць у абставінах двухмоўя або шматмоўя. Узровень праяўлення моўнай інтэрферэнцыі залежыць ад моўнай кампетэнцыі білінгва (полілінгва).

Адрозніваюцца наступныя віды інтэрферэнцыі: марфалагічная, сінтаксічная, фанетычная, лексічная, словаўтваральная, акцэнтная.

**Марфалагічная інтэрферэнцыя** звязаная з разыходжаннямі ў граматычным афармленні рознамоўных лексем (у родзе, ліку, склоне назоўнікаў, ва ўтварэнні сінтэтычных формаў вышэйшай і найвышэйшай ступені параўнання прыметнікаў, у родавых і склонавых формах лічэбнікаў, адметнасці ўтварэння дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў і інш.).

**Сінтаксічная інтэрферэнцыя** звязаная з адрозненнямі ў будове словазлучэнняў, простых і складаных сказаў (кіраванне і інш.).

**Фанетычная інтэрферэнцыя** звязаная з адметнасцямі фанетычных сістэм розных моваў, і прыводзіць да парушэння арфаэпічных нормаў мовы.

**Лексічная інтэрферэнцыя** звязаная з розніцамі або частковымі падабенствамі ва ўласналексемным і семантычным аспектах розных моў.

**Словаўтваральная інтэрферэнцыя** звязаная з несупадзеннем словаўтваральных фармантаў у аднакаранёвых словах розных (але блізкіх) моў.

**Акцэнтная інтэрферэнцыя** звязаная з разыходжаннямі ў націску ў рознамоўных лексемах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская мова. Прафесійная лексіка : дапам. / аўт.-склад. В. В. Маршэўская, І. В. Піваварчык, А. С. Садоўская. — Гродна : ГрДУ, 2006. — 84 с. ISBN 985-417-772-6
* *Калита И. В.* Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. — Ústí nad Labem: PF UJEP, 2010. — 300 с. — ISBN 978-80-7414-324-3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4972328 · BNF: 11932132v · GND: 4130390-8 · LCCN: sh85074571, sh85067254 · Microsoft: 116081451 · NKC: ph166084 · SUDOC: 027235211 |

 |
**Брыцалавіцкая пушча** — лясны масіў у Асіповіцкім і Клічаўскім раёнах Магілёўскай вобласці. Плошча 68 тыс. га. Назва пушчы паходзіць ад вёскі Брыцалавічы.

Рэльеф
------

Знаходзіцца на Цэнтральнабярэзінскай раўніне і ўяўляе сабой лясны масіў, падзелены на тры часткі ракой Бярэзінай і яе прытокам Свіслаччу. Рэльеф тэрыторыі плоска-хвалісты, з ухілам да поўдня, ускладнёны шматлікімі эолавымі дзюнамі і марэнавымі ўзгоркамі.

Гідраграфія
-----------

Аснову гідралагічнай сеткі пушчы складаюць рэкі Бярэзіна і Свіслач са шматлікімі старыцамі і абалонавымі азёрамі. Лясны масіў прарэзаны ручаямі, якія моцна разліваюцца ў паводку і перасыхаюць улетку. Частка масіву застаецца забалочанай на працягу ўсяго цёплага часу года.

Расліннасць
-----------

У складзе дрэвавай расліннасці паўночна-заходняй часткі пушчы (левы бераг Свіслачы) пераважаюць ельнікі з прымешкай асіны і грабава-дубовыя лясы. Тут ёсць дзве невялікія дзялянкі верхавых балотаў. Паўднёва-заходнюю частку займаюць старыя шыракалістыя лясы з перавагай дуба і граба і з прымешкай ліпы, клёна, елкі і асіны. Асобныя дзялянкі дуброў і ліпнякоў маюць век больш за 100 гадоў. У абалонах лясных ручаёў растуць чорнаалешнікі. Уздоўж левага берага Бярэзіны працягнуліся старыя дубровы, якія перамяжоўваюцца з забалочанымі алешнікамі. Берагі Свіслачы больш сухія, але тут таксама сустракаюцца фрагменты старых дуброў. Дзюны і марэнавыя ўзгоркі звычайна пакрытыя хваёвымі лясамі.

На тэрыторыі пушчы выяўленыя больш за 750 відаў сасудзістых раслін, 15 з якіх занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь: баранец звычайны, мнаганожка звычайная, цыбуля медзвядзіная, зубніца клубняносная, плюшч звычайны, званочак шыракалісты, шпажнік чарапіцавы, касач сібірскі, пальчатакарнявік балтыйскі, ядрушка камарнікавая, тайнікі сэрдцападобны і яйцападобны, чараўнік зяленакветкавы, мурожніца высокая, фіялка багнавая, пустапялеснік зялены, асот карэнішчавы.

Жывёльны свет
-------------

У пушчы водзяцца: заяц-бяляк, заяц-русак, дзік, алень, сустракаюцца казуля, лось, лісіца звычайная, воўк, куніца лясная, ласка, гарнастай, вавёрка звычайная. Па берагах рэчак і лясных ручаёў жывуць бабёр рачны і норка амерыканская. З рэдкіх і экалагічна ўразлівых відаў тут сустракаецца барсук. У паўднёва-заходняй частцы ляснога масіву былі выпушчаны і зараз жывуць некалькі зубраў.

Арніталагічная каштоўнасць тэрыторыі вызначаецца, перш за ўсё, наяўнасцю тут такоў і выдатных гнездавых угоддзяў для рэдкага вілу — дупеля. Усяго ў межах ТВП выяўленыя гнездаванні 127 відаў птушак, 17 з якіх занесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, 32 аднесены да катэгорый 1—3 Спісу відаў Еўрапейскага Ахоўнага Статуса (SPEC). У іх ліку чорны бусел, малы падорлік, чорны каршун.

Гаспадарчая дзейнасць
---------------------

Асноўнай формай выкарыстання тэрыторыі з'яўляецца лесагаспадарчая дзейнасць. Пушча выкарыстоўваецца таксама ў паляўнічых мэтах і для рыбнай лоўлі, мясцовае насельніцтва збірае тут ягады і грыбы, пасе жывёлу, нарыхтоўвае дровы і косіць сена.

Спасылкі
--------

* Экспедиция за неуловимым Архівавана 2 чэрвеня 2008.
**Судзебнік Мхітара Гоша** (арм.: Մխիթար Գոշի դատաստանագիրք) — зборнік феадальнага права Арменіі. Складзены Мхітарам Гошам у канцы XII стагоддзі, у ім усталяваны прынцыпы і парадак судаводства.

Напісаны на старажытнаармянскай мове і адметны лаканізмам, гэты кодэкс выкарыстоўваўся ў Арменіі і ў Кілікіі. У склад гэтага збору, без якой-небудзь сістэмы, увайшлі, апроч законаў Усходняй Рымскай імперыі (Візантыі), армянскія нацыянальныя звычаі, каноны армянскай царквы, законы Майсея. Пасля да яго былі далучаны працы іншых аўтараў, напрыклад, не прыналежны Мхітару Гошу пераклад сірыйска-рымскіх законаў. Якой-небудзь строгай сістэмы ў судзебніку няма, тэарэтычныя разважанні спалучаюцца з агульнымі разважаннямі, нормамі права і іх тлумачэннем.

Сілу абавязковага закона судзебнік Мхітара Гоша ўпершыню атрымаў у XIII ст. у Кілікійскай Арменіі. У XVI ст. ён быў прыняты польскім каралём Жыгімонтам I для армянскіх пасяленняў у Львове, Каменцы-Падольскім і іншых гарадах. Асобныя часткі яго перакладзены на латынь, польскую, татарскую мовы. У XVIII у. судзебнік Мхітара Гоша быў занесены ў зборнік грузінскіх законаў, складзены царэвічам, пасля царом Вахтангам VI (так званы *Вахтангаў зборнік законаў*), у складзе якога дзейнічаў і пасля далучэння Грузіі да Расіі.

Судзебнік дайшоў да нас у шматлікіх спісах і варыянтах, што захоўваюцца ў Матэнадаране (дзяржаўнае сховішча старажытных рукапісаў) у Ерэване, а таксама ў бібліятэках Венецыі, Вены і іншых гарадоў. Асобныя часткі яго перакладзены на латынь, польскую, татарскую мовы.

Судзебнік Гоша з'яўляецца адным з нешматлікіх твораў таго перыяду, які дайшоў да нас у аўтарскім рукапісе, магчыма нават у дзвюх аўтарскіх версіях.

Змест
-----

Судзебнік складаецца з трох асноўных частак — «Уводзіны», «Царкоўныя каноны» і «Свецкі закон». Ва «Уводзінах» Мхітар дзякуе сваім дабрадзеям, паясняе прычыну напісання сваёй працы. Сам раздзел пачынаецца словамі

> Дзе знойдзеш адказ тым, хто абгаворвае нас, нібы няма суда ў Арменіі
> 
> 

Радзел складаецца з 11 глаў.

«Царкоўныя каноны» складаюцца з 124 артыкулаў, і часта абапіраюцца на Стары запавет, «Канонагірк» Аванеса Адзнецы і «Судзебнік» Давіда Гандзакецы.

«Свецкі закон» складаецца з 130 артыкулаў.

Гл. таксама
-----------

* Статут львоўскіх армян

Зноскі
------

1. ↑  История человечества. VII—XVI века / Под ред. М.А. Аль-Бахит, Л. Базен, С.М. Сиссоко. — UNESCO, 2003. — Т. IV. — С. 260.
2. ↑  Robert W. Thomson. The Crusaders through Armenian Eyes // The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World / Edited by Angeliki E. Laiou and Roy Parviz Mottahedeh. — Dumbarton Oaks, 2001. — P. 80.
3. 1 2  Robert Thomson, «The Lawcode [Datastanagirk'] of Mxit'ar Goš», Amsterdam/Atlanta, GA, 2000, 359 pp. ISBN 90-420-0790-7
4. ↑  C. J. F. Dowsett, «The Albanian Chronicle of Mxit'ar Goš», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of LondonVol. 21, No. 1/3 (1958), pp. 472—490

Спасылкі
--------

* Латинский текст Львовского Армянского Судебника 1519 г. по рукописи: ЦГИА Украины во Львове Архівавана 27 верасня 2007.
**Лілія Вацлаваўна Кір’як** (нар. 4 снежня 1967, г. Шчучын, Гродзенская вобласць) — беларускі педагог, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Біяграфія
---------

Скончыла Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, настаўнік рускай мовы і літаратуры.

Працавала настаўнікам рускай мовы і літаратуры, намеснікам дырэктара па выхаваўчай рабоце СШ № 13 г. Гродна, дырэктарам дзяржаўнай установы адукацыі «Сярэдняя школа № 13 г. Гродна».

З’яўлялася дэпутатам Гродзенскага гарадскога Савета дэпутатаў дваццаць сёмага склікання.

З 2016 года дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана ганаровымі граматамі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гродзенскага гарадскога і Гродзенскага абласнога Саветаў дэпутатаў, упраўлення адукацыі Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта.

Асабістае жыццё
---------------

Мае сына.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  (бел.)
**Лілія Рыгораўна Козырава** (нар. 26 студзеня 1952, Бабруйск, Магілёўская вобласць) — беларускі юрыст. Суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь (з 2008). Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 26 студзеня 1952 года ў Бабруйску.

У 1977 годзе скончыла юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Прафесійную працоўную дзейнасць пачала на пасадзе стажора пракуратуры Мсціслаўскага раёна Магілёўскай вобласці. У 1979—1991 гадах працавала ў Дзяржарбітражы пры Мінскім абласным выканаўчым камітэце: спачатку кансультантам, затым — дзяржаўным арбітрам.

У 1991 годзе назначана суддзёй гаспадарчага суда Мінскай вобласці, у 1995 годзе — суддзёй Вышэйшага Гаспадарчага Суда Рэспублікі Беларусь. Са снежня 2001 года па люты 2008 года займала пасаду намесніка Старшыні Вышэйшага Гаспадарчага Суда Рэспублікі Беларусь. З лютага 2008 года — суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь.

Удзельнічала ў распрацоўцы праекта Гаспадарчага працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь і другіх заканадаўчых актаў Рэспублікі Беларусь. Мае шэраг публікацый, у тым ліку з’яўляецца сааўтарам каментарыяў да Гаспадарчага працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь, Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь з аглядам практыкі гаспадарчых судоў, Закону Рэспублікі Беларусь «Аб эканамічнай неплацежаздольнасці (банкруцтве)», навучальнага дапаможнiка «Міжнароднае рэгуляванне знешнеэканамічнай дзейнасці».

Унесеная ў санкцыйныя спісы краін Балтыі.

Мае вышэйшы кваліфікацыйны клас.

Зноскі
------

1. ↑  Latvia sanctions 101 more Belarus officials
2. ↑  The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus
3. ↑  Суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь Козырава Лілія Рыгораўна Архівавана 8 кастрычніка 2020.
**Урс Граф** (ням.: Urs Graf; паміж 1485 і 1490, Золатурн — каля 1529, Базель) — швейцарскі мастак па шкле, гравёр, ксілограф і ювелір.

Біяграфія
---------

Граф вучыўся ювелірнай справе спачатку ў свайго бацькі, Уга Графа, а затым, па патрабаванні бацькі, вучыўся ў ювеліра ў Цюрыху. Некаторы час ён працягваў працаваць ювелірам. Зарабляў грошы як малявальшчык ілюстрацый для ксілаграфій і дапамагаў майстру вітражоў. Першую вядомасць атрымаў за некалькі гравюр па дрэве, якія выканаў у Страсбургу. У 27 гадоў атрымаў званне майстра і адкрыў уласную ювелірную майстэрню.

Быў не толькі рамеснікам у Базелі і Залатурне, але і вёў бурнае жыццё, поўнае прыгод, наймаючыся ў войскі, якія ваявалі ў Італіі і Францыі. У 1512 г. стаў членам гільдыі майстроў-чакаканшчыкаў па метале і грамадзянінам Базеля. Ён хутка ўступіў у канфлікт з законам, у выніку якога пакінуў горад у 1518 годзе. Яму было дазволена вярнуцца ў Базель на наступны год, дзе працягваў працаваць. Але ў 1527 годзе зноў з’ехаў і ягоныя сляды губляюцца. Захаваўся толькі ягоны малюнак, датаваны 1529 годам.

Зноскі
------

1. 1 2  Urs Graf // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
2. ↑  Urs Graf // Web umenia Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q50828580'></a>
3. ↑  Urs Graf // *(unspecified title)* Праверана 9 кастрычніка 2017.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліман (значэнні).
Ліман (Чорнае мора)
**Ліма́н** — плыткі заліў пры ўпадзенні ракі ў мора. Ліман утвараецца пры затапленні морам раўнінных рэк і можа быць адкрытым (губа) або аддзеленым ад мора вузкай паласой сушы — перасыпам. Звычайна вада лімана мае прамежкавую салёнасць паміж вадой мора і прэснай вадой ракі, але пры малым прытоку прэснай вады ён можа моцна засаляцца з прычыны выпарэння.

Прыклады:

* Дняпроўскі ліман;
* Адэскія ліманы;
* Обская губа;
* Азоўскае мора часам разглядаюць як ліман Дона.

| Тыпы заліваў |
| --- |
| 
Бухта • Гавань • Губа • Заліў • Лагуна • Ліман • Рыяс • Фіёрд • Эстуарый
 |
Моцы свяціцеля Амвросія Медыяланскага і мучаніка Гервасія і Пратасія ў крыпце базілікі Святога Амвросія (Мілан)
**Мо́шчы** (лац.: reliquiae) — рэшткі святых хрысціянскай царквы, якія з'яўляюцца аб'ектам рэлігійнага шанавання ў Праваслаўнай і Каталіцкай цэрквах.

Шанаванне мошчаў у хрысціянстве мае старажытнае паходжанне і згадваецца ў пісьмовых сведчаннях са II стагоддзя (гл. Гісторыя шанавання мошчаў). Канчаткова дагмат шанавання мошчаў святых і абавязковасць іх змяшчэння ў алтары храмаў быў замацаваны ў 787 годзе на Сёмым Сусветным саборы.

Спасылкі
--------

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Моцы**
**Мо́шы** (англ.: Moshi) — горад у Танзаніі, адміністрацыйны цэнтр вобласці Кіліманджара.

Горад знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Танзаніі, каля падножжа гары Кіліманджара. Насельніцтва горада ў 1978 годзе складала каля 52 000 чал.

Эканоміка
---------

Горад з'яўляецца буйным гандлёвым і транспартным цэнтрам на чыгунцы Аруша—Танга і аўтамабільнай дарозе Аруша—Мамбаса (Кенія). Дзейнічаюць прадпрыемствы харчовай, мылаварнай, абутковай прамысловасці, вытворчасць шкла і інш.

Адукацыя
--------

У горадзе дзейнічаюць шэраг навучальных устаноў. Сярод іх Stefano Moshi Memorial University College (SMMUCo), Kilimanjaro Clinical Research Institute (KCRI), Kilimanjaro School of Pharmacy, Міжнародная школа Мошы і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 206. — 671 с. с илл.

Літаратура
----------

* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 206. — 671 с. с илл. (руск.)

Спасылкі
--------

* The United Republic of Tanzania. 2012 POPULATION AND HOUSING CENSUS (англ.)
* International School Moshi Архівавана 8 верасня 2012. (англ.)
Бітва пры Гогенфрыдбергу падчас Другой сілезскай вайны
**Сілезскія войны** — тры ваенных канфлікту паміж Прусіяй з Фрыдрыхам Вялікім на чале і Аўстрыяй, падчас якіх у перыяд у 1740—1763 гадах правінцыя Сілезія з графствам Глац адышлі да Прусіі.

Першыя дзве вайны — Першая сілезская вайна (1740—1742 гг.) і Другая сілезская вайна (1744—1745 гг.) ахопліваюць удзел Прусіі ў вайне за аўстрыйскую спадчыну (1740—1748 гг.). Трэцяя сілезская вайна больш вядомая як Сямігадовая вайна (1756—1763 гг.)

Англія, Францыя, Расія і іншыя драбнейшыя еўрапейскія дзяржавы таксама ўскосна бралі ўдзел у сілезскіх войнах, падтрымліваючы то адзін, то іншы бок у залежнасці ад сітуацыі. У цэлым Англія была на баку Аўстрыі, а Францыя — Прусіі.

Літаратура
----------

* Сілезскія войны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 377. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Силезские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4052685-9 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Мошна.

**Мошна** — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Сечна, за 4 км у напрамку на поўдзень ад гарадскога пасёлка Шуміліна, каля вёскі Прыазёрная.

Плошча паверхні возера 0,65 км². Даўжыня 2,1 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 6,03 км. Найбольшая глыбіня 3,9 м. Аб’ём вады 1,51 млн м³. Плошча вадазбору 16,3 км².  

Катлавіна возера значна выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны маюць вышыню 3—5 м, у паўднёвай частцы возера дасягаюць вышыні 9 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, тарфяныя, на ўсходзе пясчаныя, у залівах сплавінныя. Дно возера выслана сапрапелем, месцамі (да глыбіні 2 м) пяском. Возера моцна зарастае падводнай расліннасцю. У Мошна ўпадаюць ручаі, у тым ліку з возера Круглік, і выцякае ручай у возера Дабееўскае.

У возеры расце рэдкі ахоўны від флоры — шальнік Валенберга (*Alisma wahlenbergii*).

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г.
2. ↑  Возера Мошна на сайце «Белорусский Посейдон» Архівавана 20 жніўня 2013.
3. ↑  Alisma wahlenbergii (Holmb.) Juz. — Описание таксона Архівавана 12 мая 2015.

Спасылкі
--------

* Возера Мошна на сайце «Белорусский Посейдон» Архівавана 20 жніўня 2013.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Файнштэйн.

**Мошэ (Мойша) Файнштэйн** (3 сакавіка 1895, горад Узда, Мінская вобласць- 1986, Нью-Ёрк) — найбуйнейшы галахічны аўтарытэт яўрэйскага народа другой паловы XX стагоддзя ў цэлым і яўрэйства Амерыкі ў прыватнасці, кіраўнік ешывы «Месіўта Тыферэс Іерушалаім» ў Нью-Ёрку.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і рабіна Узды рава Давіда Файнштэйна ў дзень нараджэння і смерці Майсея і названы таму ў гонар яго. Вучыўся ў свайго бацькі і ў ешыбот Слуцка, Шклова, Мсціслава ў рава Ісера Залмана Мелцэра. Пасля заканчэння вучобы быў прызначаны рабінам Любані, затым роднай Узды.

Пасля ўсталявання савецкай улады падвергнуўся ганенням як прадстаўнік рэлігіі. Нягледзячы на гэта раў Мошэ не спыняў сваю дзейнасць, працягваючы захоўваць усе яўрэйскія абрады ў суполцы і ва ўсёй акрузе. Як да аднаго з адзіных рабінаў у гэтым рэгіёне, да яго прыходзілі пытанні ад шматлікіх суполак Беларусі.

У 1936 годзе дзякуючы хадайніцтву сваякоў атрымаў дазвол эміграваць у ЗША. Ён пасяліўся ў Нью-Ёрку ў Манхэтэне і атрымаў прызначэнне на пасаду кіраўніка іешывы «Тыферэт Іерушалаім». З гэтага часу расла слава гэтай ешывы і яна пачала залучаць вучняў з усіх буйных яўрэйскіх абшчын Амерыкі. У 1943 годзе прыняў удзел у «маршы рабінаў», патрабаваў сустрэчы з амерыканскім прэзідэнтам і яго ўмяшання ў знішчэнне яўрэяў Еўропы. Асабліва плённай апынулася літаратурная дзейнасць рабіна, якая адрознівалася таксама наватарскім падыходам, дзе раў закрануў усе бакі тэхналагічнага прагрэсу, выявіўшы ва ўсім выдатную эрудыцыю.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Артадокс юніён

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Кароткая яўрэйская · American National Biography |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 130300535 · ISNI: 0000 0000 6688 6909 · LCCN: n82029072 · NKC: jx20130912001 · NTA: 191682217 · SUDOC: 122983998 · VIAF: 70033441 |

 |
**Пія Марыяна Сундхагэ** (шведск.: Pia Mariane Sundhage; нар. 13 лютага 1960) — шведская футбалістка, трэнер.

Адна з самых вядомых футбалістак у гісторыі Швецыі. У складзе нацыянальнай зборнай краіны сыграў без малога паўтары сотні матчаў, у якіх забіла 71 гол. Пазней гэты рэкорд змагла пабіць толькі Ганна Юнгберг з 72 мячамі. Бронзавы прызёр чэмпіянату свету 1991 года, удзельніца Алімпійскіх гульняў-1996. Найвышэйшае дасягненне ў футболцы Трэ Крунур — залатыя медалі Еўра-84, дзе Сундхаге таксама выйграла тытулы лепшага гульца і лепшага бамбардзіра і рэалізавала вырашальны пенальці ў фінале. У 1988 годзе ў Швецыі была выпушчаная паштовая марка з яе выявай.

З 1992 года выконвала абавязкі які грае трэнера ў клубе «Хамарбю». З 1998 года — на паўнавартаснай трэнерскай працы. З 2008 па 2012 год узначальвала зборную ЗША. Пад яе кіраўніцтвам амерыканкі выйгралі два тытулы алімпійскіх чэмпіёнак (2008 і 2012), у 2011 сталі віцэ-чэмпіёнкамі свету. З 2012 года Пія кіруе шведскай нацыянальнай каманды. У 2016 годзе пад яе кіраўніцтвам шведкі дайшлі да фіналу Алімпіяды ў Рыа.

Зноскі
------

1. ↑  Pia Sundhage // Soccerdonna — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FBref.com · Olympedia · Olympic Channel · soccerdonna.de (ігрок) · soccerdonna.de (трэнер) · Soccerway · МАК · Алімпійскі камітэт Швецыі · УЕФА · УЕФА · Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 9985 3443 · LIBRIS: 359212 · VIAF: 295230952 |
**Мошыка** (парт.: Moxico) — адна з васямнаццаці правінцый Анголы, якая размяшчаецца на ўсходзе краіны. Адміністрацыйны цэнтр — Луэна. Плошча — 223 023 км², насельніцтва складае каля 230 000 чалавек. Унікальнасць правінцыі заключаецца ў тым, што там пражывае больш за 10 тысяч іспанамоўных жыхароў (каля 4.34% насельніцтва правінцыі), што звязваюць з доўгай прысутнасцю кубінскіх войскаў падчас грамадзянскай вайны з 1975 па 2002 гады.

| Правінцыі Анголы |
| --- |
| 
Бенгела ·  Бенга ·  Біе ·  Заірэ ·  Кабінда ·  Кванда-Кубанга ·  Куненэ ·  Луанда ·  Маланжэ ·  Мошыка ·  Намібэ ·  Паўночная Кванза ·  Лунда ·  Уамба ·  Уіжэ ·  Уіла ·  Паўднёвая Кванза ·  Паўднёвая Лунда
 |  |

1. ↑
**Макакі** (*Macaca*) — род прыматаў з сямейства мартышкавых, які складаецца з 21 віду, з якіх амаль усе жывуць у Азіі. З'явіліся 5-1 млн гадоў таму.

Распаўсюджанне
--------------

Арэал макак распасціраецца ад Афганістана да Паўднёва-Усходняй Азіі, а таксама да Японіі. Асаблівай разнастайнасцю відаў адрозніваецца востраў Сулавесі, дзе пражываюць шэсць эндэмічных відаў макак. Адзіным прадстаўніком сямейства, які сустракаюцца за межамі Азіі, з'яўляецца магот, які жыве ў Паўночнай Афрыцы і ў Гібралтары.

Макакі сустракаюцца ў разнастайных месцах пражывання — ад трапічных лясоў да горных мясцовасцяў. Японскі макак жыве ў заснежаных горах Японіі і за выключэннем чалавека з'яўляецца найбольш паўночным прыматам. Некаторыя віды, напрыклад макакі-рэзусы, у вялікай колькасці жывуць нават у гарадах.

Апісанне
--------

Макакі — прыматы сярэдняй велічыні з моцным тулавам і моцнымі канечнасцямі. Іх густая поўсць афарбаваная ў шэра-карычневы колер, аднак часам бывае і чорнай. На даўгаватай мордзе валасяны полаг адсутнічае. У некаторых відаў на галаве маюцца прыкметныя «шапкі» альбо своеасаблівыя бароды. Істотнай адметнай прыкметай з'яўляецца даўжыня хваста: у маготаў ён цалкам адсутнічае, у некаторых відаў ён куртаты, а ў астатніх амаль такі ж доўгі, як усё тулава. Велічыня цела ў макак дасягае 80 см, а вага — ад 6 да 15 кг. Самцы ў сярэднім у два разы цяжэйшыя за самак.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Макакі** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.9. Мн. 1999, С.526
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Піянерская вуліца.
**Піянерская вуліца** — вуліца, асноўная магістраль, якая падзяляе цэнтральную і ўсходнюю часткі Брэста. Развіццё атрымала ў апошнія дзесяцігоддзі. Працягласць больш за 1950 м — ад вуліцы Скрыпнікава да вуліцы Маскоўскай.

У гады знаходжання Брэста ў складзе Польшчы (1921—1939) насіла назву Гарцэрская, з 1939 па 1941 гады — Піянерская, у 1941—1944 г. — Рандштрасэ (ням. — Крайняя). Першыя забудовы з’явіліся ў пачатку XX стагоддзя.

Будынак на скрыжаванні вуліц Піянерскай і Маскоўскай
Сучасныя межы вуліцы Піянерскай сфарміраваліся ў пасляваенны перыяд. У 1980-х гг. карэнным чынам рэканструявана. Правы бок забудаваны пераважна жылымі дамамі сядзібнага тыпу. Па левым у 1960-70-х г. узведзены корпуса ААТ «Брэсцкі электрамеханічны завод», 5-9 — павярховыя жылыя дамы з прыбудаванымі прадпрыемствамі сувязі і бытавога абслугоўвання. На вуліцы Піянерскай знаходзяцца Брэсцкі абласны ваенны камісарыят, стаянкі легкавога аўтатранспарту, медыцынскі цэнтр «Ладэ», крамы камісійнага адзення, аддзяленне «Беларусбанка», салон прыгажосці, яслі-сад № 54, АЗС № 29 філіяла беларуска-швейцарскага СП ЗАТ «Слаўнафта-Старт», АЗС N 2 ТДА «Галон». З вуліцы Піянерскай пачынаецца пуцеправод праз чыгунку «Брэст-Масква», які пераходзіць у шашу.

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Піянерская вуліца (Брэст)
Фрэзераванне з ахалоджвальным прыстасаваннем
**Фрэзераванне** — апрацоўка металаў, драўніны і іншых матэрыялаў рэзаннем з дапамогай фрэзы. Робіцца на фрэзерных станках і іншых вярчэннем фрэзы і загатоўкі.

У залежнасці ад напрамкаў цыліндрычнай фрэзы і падачы загатоўкі адрозніваюць: сустрэчнае фрэзераванне, калі вярчэнне фрэзы і рух падачы загатоўўкі накіраваны адзін супраць аднаго, і спадарожнае, калі напрамкі вярчэння фрэзы і падачы загатоўкі супадаюць. Пры апрацоўцы тарцовай фрэзай адрозніваюць сіметрычнае (вось фрэзы перамяшчаецца ў плоскасці сіметрыі загатоўкі) і несіметрычнае фрэзераванне (вось фрэзы зрушана адносна гэтай плоскасці). Фрэзераваннем апрацоўваюць плоскасці, целы вярчэння, а таксама фасонныя, вінтавыя і іншыя паверхні дэталей машын.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Спаса-Ушэсцеўская царква.

**Спаса-Ушэсцеўская царква** — мураваны праваслаўны храм у в. Ждановічы Мінскага раёна Мінскай вобласці. Знаходзіцца на вуліцы Падлесная, 6.

Гісторыя
--------

12 верасня 1994 года адбыўся сход вернікаў у колькасці 67 чалавек, на якой вырашылі стварыць праваслаўны прыход. 26 снежня 1994 года Мінскі аблвыканкам зарэгістраваў устаў прыходу.

У сакавіку 2001 года быў вылучаны ўчастак пад будаўніцтва храма. У 2002 годзе епіскапам Барысаўскім Іаанам быў асвячоны крыж на месцы будаўніцтва царквы. У верасні 2002 года парафія храма прайшла перарэгістрацыю.

Закладка новага храма адбылася ў 2005 годзе. Па праекце ўмяшчальнасць храма прыкладна разлічана на 300 чалавек.

Настаяцелі
----------

* Анатоль Церах (сакавік 1995 — 2000)
* Дзімітрый Веташкін (з 22 жніўня 2000)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* ЖДАНОВИЧСКИЙ ВОЗНЕСЕНСКИЙ ХРАМ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце |
**Спаскі манастыр** — колішні манастыр у г. Кобрын, размешчаны па адрасе вул. 17-га Верасня, 11. Помнік архітэктуры барока.

Гісторыя
--------

Манастыр ў пач. XX ст.
Упершыню ўпамінаецца ў 1465 г. у лісце княгіні кобрынскай Ульяны. У 1501 г. удава князя Івана княгіня Фядора (Тэадора) з Рагатынскіх адпісала манастыру сяло Корчыцы з людзьмі і ўсімі данінамі, 2 карчмы ў Кобрыне, 10-ю мерку жыта з млына на р. Кобрынка і 10-ю капу жыта і яравога збожжа з Кобрына. На пачатак XVI ст. манастыр ужо меў цагляныя жылыя і службовыя карпусы, капліцу. Пасля Брэсцкай уніі 1596 г. манастыр стаў уніяцкім. У XVII—XVIII стст. неаднаразова перабудоўваўся. У манастыры праходзіў Кобрынскі сабор 1626 г. У 1632—1633 гг. яго архімандрытам быў уніяцкі царкоўны дзеяч Р. Корсак.

Указам расійскага імператара 1828 г. у манастыры адкрыта духоўнае вучылішча. Пасля Полацкага сабору 1839 г. дзе была скасавана унія, манастыр быў закрыты. Пасля пажару ў другой палове ХІХ ст. не аднаўляўся. У 1920-я гады рэстаўрыраваны, у ім быў павятовы суд.

Архітэктура
-----------

Брама і будынак манастыра
У пачатку XVI ст. манастыр меў мураваныя жылы і службовыя карпусы, капліцу. Да нашага часу захаваўся мураваны двухпавярховы прамавугольныны ў плане, накрыты высокім ламаным дахам будынак (даўжыня 30 м, шырыня 10 м). Сіметрычны галоўны фасад вылучаны цэнтральным рызалітам, завершаным фігурным атыкавым франтонам. Фасады раскрапаваныя пілястрамі і фігурнымі філёнгамі вакол прамавугольных аконных праёмаў. Па верху сцен праходзіць развіты карніз. У інтэр'еры пры ўваходзе шырокая аднамаршавая лесвіца. Пачатковая планіроўка змененая. У інтэр'еры зберагліся элементы барочнага дэкору. Таўшчыня сцен 1,2 м, у сутарэннях больш за 2 м. Перакрыцці над паверхамі плоскія бэлечныя, над сутарэннямі — цыліндрычныя скляпенні. Пачатковая планіроўка змененая, у левым крыле частка акон замураваная.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Спаскі манастыр (Кобрын)
* Спаскі манастыр (Кобрын) на сайце Radzima.org
* Спаскі манастыр (Кобрын) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Спаскі манастыр (Кобрын) на сайце «Архіварта»