У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Орда.

**Напалеон Орда** (польск.: Napoleon Mateusz Tadeusz Orda; 11 лютага 1807, в. Варацэвічы Кобрынскага павета Гродзенскай губерні — 26 красавіка 1883, Варшава, Царства Польскае, Расійская імперыя) — беларускі і польскі мастак, кампазітар, піяніст і педагог.

Біяграфія
---------

### Дзяцінства і юнацтва

Маці Юзэфа з Бутрымовічаў Орда.
Нарадзіўся 11 лютага 1807 года ў радавым маёнтку Варацэвічы Кобрынскага павета Гродзенскай губерні (цяпер вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці) у сям’і палескай шляхты. Яго бацька — Міхал, паводле адукацыі інжынер-фартыфікатар, амаль увесь час працаваў на будаўніцтве дарог і каналаў, у час падзелаў Рэчы Паспалітай з’яўляўся маршалкам Кобрынскага павета.

Пачатковую адукацыю мастак атрымаў у родным доме. З існых крыніц дакладна невядома ці былі ў іх доме гувернёры, хутчэй за ўсё так, але галоўным яго выхавальнікам і дарадцай на працягу ўсяго жыцця была маці — Юзафіна — дачка пінскага суддзі і мечніка Мацея Бутрымовіча. Яна валодала французскай мовай і была таленавітай піяністкай. Юзафіна вучылася гульні на клавіры ў запрошанага ў нясвіжскі тэатр чэшскага кампазітара і клавесініста Францішка Яржомбкі. А першыя ўрокі ігры на фартэпіяна свайму сыну, будучаму кампазітару, яна дала сама.

### Далейшае жыццё: паўстанне, эміграцыя і вяртанне на Радзіму

Скончыў Свіслацкую гімназію. У 1823 годзе паступіў у Віленскі ўніверсітэт. Але за ўдзел у тайным студэнцкім таварыстве «Заране» быў арыштаваны і выключаны з універсітэта. Удзельнічаў у паўстанні 1830—1831 гадоў, падчас якога камандаваў партызанскай адзінкай, атрымаў чын капітана і быў узнагароджаны крыжом Virtuti Militari за бітву пад Коцкам. Пасля падаўлення паўстання эміграваў у Францыю. Там пазнаёміўся з Фрэдэрыкам Шапенам, у якога браў урокі музыкі. Напісаў шэраг твораў для фартэпіяна (рамансы, паланэзы, серэнады, мазуркі). У сярэдзіне 1830-х гадоў — дырэктар Італьянскай оперы ў Парыжы. Вучыўся ў студыі П. Жэрара ў Парыжы і ў Віленскім універсітэце. З 1856 года жыве ў Варацэвічах, Гродне, на Валыні. Пакінуў па сабе архітэктурныя замалёўкі вёсак, маёнткаў, замкаў, палацаў, гарадоў Беларусі, Літвы і Украіны.

### Напалеон Орда і Гродна

Некаторыя даследчыкі лічаць, што Орда жыў у Гродне ў 1863—64 гадах. Дакладна вядома, што з 15 мая 1866 па красавік 1867 ён знаходзіўся ў гродзенскай турме па падазрэнні ва ўдзеле ў паўстанні 1863 года. Як мінімум тры малюнкі Орды зробленыя з двара гродзенскай вязніцы.

Некаторыя гродзенскія малюнкі Орда, верагодна, маляваў па памяці, знаходзячыся пазней у Кобрыне. Іншыя, імаверна, былі намаляваныя з тэрыторыі Новага замка. Гэта адбывалася ў час знаходжання ў гродзенскай турме, калі мастак захварэў і быў пераведзены ў шпіталь, які знаходзіўся ў замку. Агулам ён намаляваў больш за 30 відарысаў з выявамі архітэктурных збудаванняў Гродна: як адметных помнікаў, так і шараговай забудовы.

У час побыту ў Гродне Орда спыняўся ў доме Румеляў на вуліцы Манастырскай. Ён стаяў у двары сённяшняга дома па вуліцы Давыда Гарадзенскага, 2, недалёка ад Свята-Раства-Багародзіцкай царквы. Сям’я Румеляў мела там вялікі двор з садам. Пра побыты Орды ўзгадваў у сваіх мемуарах Юліуш Румель.

Далейшы лёс таксама быў звязаны з Гроднам: у рапарце пінскага спраўніка мінскаму губернатару ад 7 красавіка 1880 года напісана, што *«па вяртанні ў Расію па недаказанасці праў дваранства Напалеон Орда залічаны да мяшчан горада Гродна»*.

Творчасць
---------

Наведаў шмат мясцін Беларусі, Украіны, Польшчы, Літвы. Замалёўваў пейзажы і будынкі, звязаныя з жыццём вядомых людзей. Даў абяцанне намаляваць усе замкі Беларусі, пакуль яны не разбурыліся.

Уплыў на культуру
-----------------

Выявы Мірскага і Нясвіжскага замкаў, замаляваныя Напалеонам Ордам, былі выкарыстаны для афармлення беларускіх грашовых купюраў.

Памяць
------

Памятная манета НБ Беларусі, прысвечаная 200-годдзю з народзінаў Напалеона Орды.
Імем Напалеона Арды названы вуліцы ў Мінску, Брэсце і Гродне. У верасні 2018 года імя Напалеона Орды прысвоена Пінскай мастацкай школе. Выява Нясвіжскага замка Радзівілаў рукі мастака была змешчана на другой па намінале беларускай банкноце ўзору 2000 года (100 000 рублёў).

У 1997 годзе ў цэнтры горада Іванава Брэсцкай вобласці пастаўлены адзіны ў Еўропе помнік Напалеону Орду (скульптар І. Голубеў, архітэктар В. Касяк).

Дзейнічае Раённы музейны комплекс Напалеона Орды ў вёсцы Варацэвічы Іванаўскага раёна. 26 лістапада 2021 года была адкрыта для наведвальнікаў адноўленая сядзіба Ордаў ва ўрочышчы Чырвоны Двор, дзе нарадзіўся Напалеон Орда.

200-годдзе:

* У лютым 2007 года былі выпушчаны памятныя сярэбраныя (20 рублёў, 5 тысяч штук) і медна-нікелевыя (1 рубель, 7 тысяч штук) манеты «Напалеон Орда. 200 год», прысвечаныя юбілею мастака і кампазітара.
* У культурна-асветніцкім цэнтры сучаснага мастацтва імя Язэпа Драздовіча праходзіла выстаўка па выніках пленэру, які праходзіў на Глыбоччыне з 25 снежня, прысвечаная 200-годдзю з дня нараджэння Напалеона Орды.

11 лютага 2010 года кампанія Google адзначыла народзіны Напалеона Орды, змясціўшы адмысловае лога з малюнкам мастака палаца Чацвярцінскіх у Гродна на сваім пошукавым сэрвісе.

* Працы Напалеона Орды
* Бялынічы, касцёл і манастыр кармелітаўБялынічы, касцёл і манастыр кармелітаў
* Трокі (1877)Трокі (1877)
* Магілёў (1877)Магілёў (1877)
* Дукора, палац АгінскіхДукора, палац Агінскіх
* ЛагойскЛагойск
* Вяркяйскі палац, ВільняВяркяйскі палац, Вільня
* Мірскі замак (1876)Мірскі замак (1876)
* Руіны замка ў Казімежы (1870)Руіны замка ў Казімежы (1870)
* Палац Чацвярцінскіх у Гродне (1861-1869)Палац Чацвярцінскіх у Гродне (1861-1869)

Зноскі
------

1. 1 2  Napoleon Orda // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. ↑  Napoleon Orda // Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q64'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41640909'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q496126'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19276262'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q324303'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98818'></a>
3. ↑  Napoleon Mateusz Tadeusz Orda // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>
4. 1 2  *Л. М. Несцярчук.* Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны : кніга-альбом. — Мн.: Маст. літ. 2009. — С. 18.
5. ↑  Дадиомова О. Указ. соч. С. 113.
6. 1 2  Н - Напалеон Орда. 5 фактаў пра мастака, што быў гродзенцам не заўжды па сваёй волі  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (27 лютага 2024). Праверана 27 лютага 2024.
7. ↑  Топ-7 палітвязняў гарадзенскай турмы – Твой стыль  (бел.) (16 лістапада 2012). Праверана 27 лютага 2024.
8. ↑  *HL*. "Гродно сам и о себе" – выставка видов города последних 100 лет работает в Новом замке  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (1 снежня 2022). Праверана 27 лютага 2024.
9. ↑  *Вітаўт Чаропка* Творчы геній Напалеона Орды // *Беларускі Гістарычны Часопіс*. — 2007. — № 2.
10. ↑  Беларусь у малюнках Напалеона Орды: Гродзенская і Мінская губерні **(нявызн.)**. *pawet.net*. Праверана 27 лютага 2024.
11. ↑  *Супрон, Мечыслаў*. Які быў гродзенскі адрас Напалеона Орды?  (бел.). *supron-licvin.livejournal.com*. Праверана 27 лютага 2024.
12. ↑  У Мінску з'явіліся мікрараён Брылевічы і вуліца Ігнатоўскага Архівавана 29 верасня 2011. // «Наша Ніва», 2 ліпеня 2007.
13. ↑  У Гродна з’явяцца вуліцы Агінскага, Багушэвіча, Караткевіча і Орды // «Наша Ніва», 20 мая 2011.
14. ↑  Пинской художественной школе присвоено имя Наполеона Орды
15. ↑
16. ↑  Нацбанк Беларусі 6 лютага 2007 года ўводзіць у абарачэнне памятныя манеты «Напалеон Орда. 200 год»  (бел.)(недаступная спасылка).  БЕЛТА (5 лютага 2007). Архівавана з першакрыніцы 22 студзеня 2010. Праверана 15 августа 2008.
17. ↑  Свет Напалеона Орды вачыма беларускіх мастакоў
18. ↑  «Google» павіншаваў беларусаў з угодкамі Напалеона Орды Архівавана 15 красавіка 2012. // Еўрапейскае радыё для Беларусі, 11 лютага 2010.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Напалеон Орда ў Вікіцытатніку |
| commons: | Напалеон Орда на Вікісховішчы |

* Напалеон Орда ў Юркавым куточку Архівавана 11 студзеня 2012.
* Напалеон Орда на pawet.net
* Падарожжы Напалеона Орды на мапе
* Музейны комплекс Напалеона Орды ў Варацэвічах
* ОРДА Напалеон
* Гродна на малюнках Напалеона Орды Архівавана 17 мая 2011.
* Выбраныя літаграфіі Напалеона Орды на imago.by
* Мастацкі подзвіг Напалеона Орды на YouTube


| ?Напалеон Орда — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Міхал Орда[d] |  |  |
|  |  |  | Ігнацій Бутрымовіч[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Якуб Бутрымовіч[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Напалеон Орда |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Мацей Бутрымовіч |  |  |  |  | Іаанна з Вішнеўскіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Настасся з Горчакаў[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Юзэфа з Бутрымовічаў[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Якуб Шырма[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Крысціна з Шырмаў[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Ганна з Літвінскіх[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · International Music Score Library Project · MusicBrainz · Artists of the World Online |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: napoleon-orda-1807-1883-powstaniec-1830-rysownik-pianista-wiesz · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12478193m · GND: 124381723 · ISNI: 0000000108820327 · LCCN: nr92032498 · NKC: jx20080430003 · NUKAT: n97013065 · SUDOC: 192407449 · VIAF: 27167228 |

 |