recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Паўднёвыя могілкі (значэнні).
**Паўднёвыя могілкі**, або **Саўтэрн** (англ.: Southern Cemetery) — вялікія муніцыпальныя могілкі ў раёне Чорлтан-кам-Харды[en] горада Манчэстэр (Англія), размешчаныя за 6 км на поўдзень ад цэнтра горада[en]. Былі адкрытыя ў 1879 г. з’яўляецца ўласнасцю і кіруюцца гарадскім саветам Манчэстэра[en]. Гэта найбуйнейшыя муніцыпальныя могілкі ў Вялікабрытаніі і другія па велічыні ў Еўропе.

Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках
------------------------------------

### Беларускія дзеячы

Выразных нацыянальных секцый на могілках няма, але большасць (прынамсі 11 з 13 выяўленых на Паўднёвых могілках) беларускіх магіл знаходзіцца ў адным сектары. З 17 пахаваных на могільніку беларусаў толькі пяць жанчын, i ўсе яны народжаныя паміж 1916 i 1926 гадамі. Храналогія мужчынскіх пахаванняў крыху шырэйшая і пачынаецца ад 1909 года, але заканчваецца таксама 1926 годам.

8 магіл адзіночных, парныя ж прадстаўленыя не толькі традыцыйнымі пахаваннямі мужа й жонкі, але і нечаканым варыянтам двух мужчын з рознымі прозвішчамі: так, Кастусь Варэнік спачывае разам з Кастусём Вашчылкам. На 9 беларускіх помніках прысутнічай шасціканцовы еўфрасіннеўскі крыж, праўда, беларуская мова прысутнічае толькі ў пяці эпітафіях i толькі побач з англійскай. Сярод пахаваных на могілках знаходзяцца беларусы, што былі ўдзельнікамі арганізацый-апанентаў: дзеячы прабэнээраўскага Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі (ЗБВБ), а таксама сябры прабэцээраўскага Беларускага вызвольнага руху (БВР).

* Янка Абабурка (1921—2009) — беларускі праваслаўны святар.
* Кастусь Варэнік (1917—2002) — беларускі грамадскі дзеяч.
* Міхась Вішнеўскі (1924—1992) — беларускі грамадскі дзеяч. Сябра БВР.
* Мацей Дурэйка (1915—1965) — беларускі грамадскі дзеяч. Яго магіла адна з нямногіх беларускіх, дзе надпіс зроблены кірыліцай.
* Алeна Міхалюк (1930 — 2022) — беларуская грамадзкая дзeячка, старшыня ЗБВБ.
* Аляксандр Шпігановіч (1917—2003) — беларускі грамадскі дзеяч. Сябра БВР.
* Кастусь Шыбіцкі (1916—1990) — беларускі грамадскі дзеяч. Сябра ЗБВБ.
* Пётра Шыркоўскі (1925—2004) — беларускі грамадскі дзеяч. Сябра ЗБВБ.
* Міхась Яськевіч (1926—2002) — беларускі грамадскі дзеяч. Сябра ЗБВБ.

Зноскі
------

1. ↑  Parks and Gardens (polygons) // National Heritage List for England Праверана 7 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6973052'></a>
2. ↑  Can city cemeteries be nature reserves? **(нявызн.)**. *BBC* (24 жніўня 2012). — «But Manchester City Council plans to give Southern Cemetery in south Manchester, which is the largest cemetery in the UK, that official title.»  Праверана 18 лістапада 2012.
3. ↑  Натальля Гардзiенка. МОГIЛКI ЯК ЧАСТКА МЭМАРЫЯЛЬНАЙ КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСКАЙ ЭМIГРАЦЫI
4. ↑  Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 1 жніўня. Ролсан, Хаванскі, Дурэйка
5. ↑  Уладзімер Арлоў "Імёны Свабоды" с.837

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Паўднёвыя могілкі (Манчэстэр)
**Паўднёвы Ліван** ці **Поўдзень** (араб. الجنوب‎‎ — *el-Jenūb*) — адна з правінцый Лівана.

Сталіца правінцыі — Сідон (Сайда). Іншыя гарады: Эн-Накура. Насельніцтва складае каля 360 000 чалавек.

**Паўночны  
Ліван**
Акар
Мініе-  
Даніе
Згарта
Кура
Трыпалі
Бішары
Батрон
**Горны  
Ліван**
Джэбейль
Кесерван
Матн
**Бейрут**
♦
Баабда
Алей 
Шуф
**Паўднёвы  
Ліван**
Джэзін
Сидон
Цір
**Бекаа**
Хермель
Баальбек
Захле
Заходняя Бекаа
Рашая
**Набатыя**
Хасбая
Набатыя
Мардж-Уюн
Бінт-  
Джабіль

Раёны
-----

Правінцыя падзелена на 3 раёна.

| Ліван Правінцыі Лівана |
| --- |
| 
Бейрут • Горны Ліван • Паўночны Ліван • Бекаа • Набатыя • Паўднёвы Ліван
 |
**Зафісу́ру** (малагас. *Zafisoro*) — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць паўднёва-ўсходні рэгіён Мадагаскара. Агульная колькасць — 126 тыс. чал.

Група зафісуру склалася ў XV — XVIII стст. у выніку перасялення на Мадагаскар мігрантаў з Усходняй Афрыкі, іх далейшага ўзаемадзеяння з тубыльцамі аўстранезійскага паходжання, а потым вылучэння дзяржавы зафісуру са складу ўсходнемадагаскарскай дзяржавы Ізуру (Ісора). Назва групы літаральна азначае «дзеці Ізуру».

Асноўныя заняткі — сельская гаспадарка і лоў рыбы.

Большасць зафісуру прытрымліваецца традыцыйных рэлігійных культаў. Распаўсюджана хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  Zafisoro of Madagascar
2. ↑  General History of Africa. Volume 5 / Ed. by B.A. Ogot. — Bercley: California University Press, 1992. P. 884
Гібель Тарпеі
Тарпейская скала
**Тарпея** (лац.: Tarpeia) — адна з вясталак, дачка Спурыя Тарпея, начальніка Капіталійскай крэпасці. Знакамітая тым, што, паводле адной з легенд, падчас вайны з сабінянамі здрадліва адчыніла вароты гарада сабінянам, якія аблажылі Рым.

Была абвінавачана разам з бацькам у здрадзе і разам з бацькам была скінута са скалы (у паўднёва-заходняй частцы Капітолія), якая атрымала назву Тарпейскай (лац.: Saxurn Tarpeium) (паводле іншай версіі, была пахавана на Капітоліі). З гэтай скалы рымляне і пазней скідвалі дзяржаўных злачынцаў.

Паводле іншых крыніц, Тарпея запатрабавала з сабінян за сваю здраду «тое, што яны носяць на левай руцэ» (залатыя бранзалеты і кольцы), але сабіняне, абурыўшыся сквапнасцю жанчыны, завалілі яе не толькі ўпрыгажэнні, але і цяжкімі шчытамі, якія яны насілі ў левай руцэ. Так Тарпея і загінула, задушаная грудай даспехаў і ўпрыгажэнняў.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Тарпея**
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Забалаць.
**Пагранічная застава «Забалаць»** — падраздзяленне Лідскага пагранічнага атраду на ўчастку беларуска-літоўскай мяжы. Размешчана па адрасе вёска Забалаць, вул. Савецкая, 29.

Гісторыя
--------

Пачала фарміравацца ў студзені 1993 года, у складзе камендатуры «Ліда» Смаргонскага пагранічнага атраду. З 1 лістапада 1993 года падраздзяленне ўзяло пад ахову дзяржаўную мяжу працягласцю каля 20 км. Першапачаткова адміністрацыйныя памяшканні падраздзялення размяшчаліся ў «Доме калгасніка» у мястэчку Забалаць. Па заканчэнні будаўніцтва будынка пагранічнай заставы ў 1995 годзе ў адпаведнасці з Праграмай уладкавання граніцы Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі, падраздзяленне перадыслакавалі на новае месца на ўскраіне мястэчка Забалаць.

Спасылкі
--------

* Гісторыя Лідскага пагранічнага атраду, сайт Пагранкамітэта
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Беліца.
**Беліца** (руск.: Белица) — пасёлак у Гардзееўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Тварышынскага сельскага паселішча.

Гісторыя
--------

Згадваецца з сярэдзіны XIX стагоддзя як хутар (іншыя назвы — Пятроўск, Якаўцава Беліца) у складзе Суражскага павета Чарнігаўскай губерні. 20 лістапада 1917 года пасёлак абвяшчаўся часткай Севершчыны Украінскай Народнай Рэспублікі. 25 снежня 1917 года пасёлак уключаны ў склад Украінскай рэспублікі Саветаў.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай пасёлак абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала пасёлак разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў Бранскую губерню.

З 1929 года ў складзе Клінцоўскай акругі, а з 1932 года ў Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзены ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшоў у склад Бранскай вобласці.

Пасля аварыі на ЧАЭС пасёлак аднесены да зоны радыеактыўнага забруджвання і мае статус зоны пражывання з ільготным сацыяльна-эканамічным статусам.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ГКНП 13-012-2011 «Тэхнічная інструкцыя па перадачы найменняў геаграфічных аб’ектаў з рускай мовы на беларускую мову»
2. ↑  Постановление Правительства РФ от 08.10.2015 № 1074 «Об утверждении перечня населенных пунктов, находящихся в границах зон радиоактивного загрязнения вследствие катастрофы на Чернобыльской АЭС».

| ⛭ Населеныя пункты Гардзееўскага раёна |
| --- |
| Сёлы | 
* Вялікі Бор
* **Гардзееўка**
* Гліннае
* Жоўнец
* Кажаны
* Казарычы
* Кузняцы
* Пярэцін
* Пятрова Буда
* Смяльч
* Стругава Буда
* Тварышына
* Унашава
* Шыраеўка

 |  |
| Вёскі | 
* Алісаўка
* Антонаўка
* Дзмітрыеўка
* Завод-Карэцкі
* Калыбелі
* Малаўдзёбнае
* Міхайлаўка
* Наваселле
* Нежча
* Нованавіцкая
* Паконь
* Папоўка
* Петракаўка
* Рудня-Вараб’ёўка
* Старанавіцкая
* Старая Палана
* Стругаўка
* Удзел
* Фёдараўка 1-я
* Фёдараўка 2-я
* Хармынка
* Чарнетаўка
* Чорны Ручай
* Ямнае

 |
| Пасёлкі | 
* Барэц
* Беліца
* Дуброўка
* Заліпоўе
* Зялёны Клін
* Іпуць
* Крашчэнскі
* Мірны
* Мядзведаўка
* Смелы
* Сугродаўка
* Уладзіміраўка
* Шамры

 |
**Вуліца Левітана** (трансліт.: *vulica Lievitana*, руск.: Улица Левитана) — невялікая вуліца ў паўночна-заходняй частцы Наваполацка, названая ў гонар рускага мастака габрэйскага паходжання Ісака Левітана.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўночна-заходняй частцы горада (раён аўтавакзала) і цягнецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад перпендыкулярна вуліцы Блахіна. Працягласць вуліцы складае 150 метраў. На вуліцы знаходзіцца некалькі жылых будынкаў сядзібнага тыпу. Рэгулярны рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца.

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Куйбышава.

**Вуліца Куйбышава** — вуліца паміж Троіцкай плошчай і Петраградскай набярэжнай, на Петраградскай старане ў Санкт-Пецярбургу. Да 1918 года яна насіла назву Вялікая Дваранская вуліца, а да 1935 года — 1-я вуліца Вясковай беднаты.

Працягласць вуліцы каля 830—850 метраў. Вуліца пачынаецца ад Троіцкай плошчы. Калі ехаць з Троіцкага моста на Каменнаастроўскі праспект, то вуліца Куйбышава будзе справа. Злева знаходзіцца Петрапаўлаўская крэпасць. Вуліца ўпіраецца ў Сампсоніеўскі мост.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Акведук Валента** (грэч. Υδραγωγείο του Δύναμο), **Баздаган** (турэцк.: Bozdoğan Kemeri) — акведук, які з’яўляецца часткай вадаправоднай сістэмы Канстанцінопаля. Размешчаны ў старой частцы Стамбула (Канстанцінопаля) на бульвары Атацюрка. Акведук з’яўляецца адным з сімвалаў горада.

Акведук пабудаваны ў перыяд кіравання імператара Валента прыблізна ў 368—375 гадах і з’яўляўся вельмі важным этапам у развіцці вадаправоднай сістэмы Канстанцінопаля — ён злучыў два гарадскія ўзгоркі горада. Яго першапачатковая даўжыня складала больш за 1000 метраў, а максімальная вышыня 26 метраў. У наш час захаваная частка акведука мае даўжыню 971 метр і максімальную вышыню 20 метраў (за кошт узняцця ўзроўню зямлі). Пры будаўніцтве выкарыстоўваліся камяні са сцен Халкідона. Па свінцовых трубах, пракладзеных па версе акведука, вада паступала ў горад аж да сярэдзіны XIX стагоддзя.

У наш час акведук з’яўляецца турыстычнай славутасцю Стамбула (Канстанцінопаля), пад ім праходзіць ажыўленая аўтамагістраль горада — бульвар Атацюрка.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Літаратура
----------

* Janin, Raymond (1964) (in French). *Constantinople Byzantine* (2 ed.). Paris: Institut Français d'Etudes Byzantines.
* Mamboury, Ernest (1953). *The Tourists' Istanbul*. Istanbul: Çituri Biraderler Basımevi.

Гл. таксама
-----------

* Акведук у Сеговіі
* Цыстэрна Базіліка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
Акведук Траяна адзначаны чырвонай лініяй
**Акведук Траяна** — антычны вадаправод, пабудаваны ў Рыме.

Акведук быў адкрыты 24 чэрвеня 109 года пры імператары Траяне і названы ў гонар яго. Новы акведук браў ваду з крыніц каля возера Брачана, на паўночны ўсход ад Рыма. Працягласць вадаправода складала 57 кіламетраў. У 537 годзе пры аблозе Рыма готамі акведук быў часткова разбураны, але праз некалькі гадоў дзякуючы палкаводцу візантыйскаму Велізарыю ён быў адноўлены. Новыя ўмяшанні ў будынак акведука адбываліся на працягу кіравання Папы Ганорыя I у VII стагоддзі. Пасля нападаў на Рым лангабардаў акведук прыйшлося зноў аднаўляць. Пры Папе Паўле V уздоўж акведука Траяна быў пабудаваны новы акведук.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Romolo Augusto Staccioli, Acquedotti, fontane e terme di Roma antica, Roma, Newton & Compton, 2005.
* Samuel Ball Platner, Thomas Ashby: A Topographical Dictionary of Ancient Rome. Oxford University Press, London 1929, S. 28 (Online).
* Filippo Coarelli: Rom. Ein archäologischer Führer. Zabern, Mainz 2000, S. 40-41, ISBN 3-8053-2685-8.
* Lawrence Richardson Jr.: A New Topographical Dictionary of Ancient Rome. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992, S. 18-19 (Aqua Traiana).

Спасылкі
--------

* Aqua\_Trajana (англ.). — в Samuel Ball Platner, Thomas Ashby. A topographical dictionary of ancient Rome.

| Акведукі антычнага горада Рыма |
| --- |
| 
Aqua Appia · Anio Vetus · Aqua Marcia · Aqua Tepula · Aqua Julia · Aqua Virgo · Aqua Alsietina · Aqua Claudia · Anio Novus · Aqua Traiana · Aqua Alexandrina
 |
Аква Тэпула паказана чырвоным колерам
**Аква Тэпула** (лац.: aqua tepula, «Цёплая вада») — акведук у Старажытным Рыме.

Вадаправод (18 км) быў пабудаваны ў 125 годзе да н. э. цэнзарамі Гнеем Сервіліем і Луцыем Касіем Лангінам Равілай, пазней у 33 годзе да н. э. Маркам Віпсаніем Агрыпай быў злучаны з аква Юлія. Назва акведука паходзіць ад слова «Tepulus», бо вада з яго ў Рым паступала цёплай. Воды акведукаў Марцыя, Клаўдзія і Аніа Новус змешваліся на месцы Порта Маджорэ, адтуль вада з аква Тэпула цякла па тым жа маршруце, што і з вадаправода Марцыя.

Зноскі
------

1. ↑  Луцый Касій Лангін Равіла (каля 170 — пасля 113 гг. да н. э.)
2. ↑  Aqua Tepula

| Акведукі антычнага горада Рыма |
| --- |
| 
Aqua Appia · Anio Vetus · Aqua Marcia · Aqua Tepula · Aqua Julia · Aqua Virgo · Aqua Alsietina · Aqua Claudia · Anio Novus · Aqua Traiana · Aqua Alexandrina
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 304915283 |
Mark 45 torpedo
**Mark 45** (ASTOR)- супрацькарабельная тарпеда, знаходзілася на ўзбраенні флота ЗША. Тарпеда прызначаная для падводнага запуску супраць хуткіх і глыбаконыраючых субмарын. 

Гэта электрычна рухальная 19-дзюймовая (48 см) тарпеда была даўжынёй 5.67 м і масай 1100 кг. Дыяпазон дзеяння 8-13 км. Тарпеда з аднолькавай эфектыўнасцью магла дзейнічаць як супраць субмарын, так і супраць караблёў. Тарпеда таксама магла быць укамплектавана ядзернай боегалоўкай W34 (11 кілатон).

У 1976 годзе пачалася замена тарпед Mark-45 на Mark-48.

Спасылкі
--------

* *Kurak, Steve* The U. S. Navy's Torpedo Inventory(нявызн.). — United States Naval Institute Proceedings, 1966.
* *Polmar, Norman* The Ships and Aircraft of the U.S. Fleet: Torpedoes(англ.) : journal. — United States Naval Institute Proceedings, 1978.
* United States of America Torpedoes since World War II
* U.S. Navy Torpedoes Архівавана 26 снежня 2014..
**Павет Тарту**, таксама **Тартумаа** (эст.: Tartu maakond) — адзін з 15 паветаў Эстонскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Тарту (насельніцтва 100 000). Плошча 2993 км ², насельніцтва 148847 (2006). Складаецца з 22 мясцовых самакіраванняў (3 горада, 19 воласцяў).

Геграфія
--------

Праз Тартускі павет працякае рака Эмайыгі, якая злучае Чудскае возера і возера Выртс'ярв і дзеліць павет на дзве часткі. Для прыроды Тартумаа характэрныя балоцістыя нізіны і ўзгоркавыя раўніны, якія перасякаюцца далінамі. Запаведнікі (забалочаныя землі і некранутыя лясы) займаюць больш за 10 % частцкі тэрыторыі павета.

Прамысловасць
-------------

Тыповая прадукцыя Тартускага павета — харчовыя прадукты, мэбля, адзенне, вырабы з пластмасы і будаўнічыя матэрыялы.

Насельніцтва
------------

Для павета, як і ў цэлым для Эстоніі, характэрнае натуральнае змяншэнне насельніцтва. На 01.01.2006 у ім пражывалі 148.112 чалавек. У павеце пераважае эстонскае насельніцтва. Эстонцы у павеце ў цэлым складаюць 82,7 % насельніцтва (у тым ліку ў г. Тарту 79,0 %), рускія 13,8 %, украінцы 1,0 %, фіны 1,0 %, і іншыя 4,2 % (беларусы, немцы, татары, армяне і інш.) Гэта трэці па насельніцтве рэгіён Эстоніі пасля Іда-Вирумаа і сталічнага павета.

* 
* 
* 
*

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Тартумаа**
* Афіцыйны сайт Тартумаа

| ⛭Павет Тартумаа |
| --- |
| Гарадскіямуніцыпалітэты | 
* Каластэ
* Тарту
* Элва

 |  |
| Воласці | 
* Алатсківі
* Вара
* Выну
* Камб’я
* Конгута
* Лаева
* Луунья
* Меексі
* Мякса
* Ныа
* Пейпсіээрэ
* Пійрыссаарэ
* Пух’я
* Рану
* Рынгу
* Тарту
* Цяхтверэ
* Хааслава
* Юленурмэ

 |

| Адміністрацыйны падзел Эстоніі |
| --- |
| 

Валгамаа • Вільяндзімаа • Вырумаа • Іда-Вірумаа • Йыгевамаа • Ляэнэ-Вірумаа • Ляэнэмаа • Пылвамаа • Пярнумаа • Рапламаа • Саарэмаа • Тартумаа • Хар’юмаа • Хіюмаа  • Ярвамаа

 | Герб Эстоніі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 15515465t · GND: 4784555-7 · NKC: xx0176865 |
Сучасны хатні акварум
**Аква́рыум** (ад лац.: aquarium — вадаём) — пасудзіна, у якой трымаюць і разводзяць акварыумных рыб, водных жывёл і расліны. Бываюць рознай канструкцыі, формы і памераў (суцэльна шкляныя або з металічным каркасам і шклянымі сценкамі, часам з арганічнага шкла; сферычныя  (польск.) (бел. прамавугольныя, са скошанай пярэдняй сценкай, якія звычайна падвешваюць на сцяне, і інш.). Мая адпаведны аб’ём (у залежнасці ад відаў і памераў жывёл) і ўмовы існавання (грунт, расліны, святло-  (укр.) (бел. і цепларэгулявальная апаратура, аэратары і інш.). У якасці грунту выкарыстоўваюць прамыты рачны пясок.

У акварыуме трымаюць расліны, якія плаваюць на паверхні ці ў тоўшчы вады, і тыя, што ўкараняюцца ў грунце (вядома каля 70 відаў, у т.л. сальвінія, эладэя, вадзяная салата, валіснерыя, крыптакарына і інш.). З мясцовай флоры Беларусі могуць быць выкарыстаны харавыя водарасці, раскі, рагаліснік, стрэлкаліст, балотнікі  (руск.) (бел. палушнік азёрны, рычыя плаваючая і інш. водныя расліны.

Кітовая акула ў Акіянарыуме Джорджыі  (руск.) (бел.
Таксама акварыумам называюць спецыяльную навуковую ўстанову, якая вывучае і дэманструе прадстаўнікоў марской і прэснаводнай фаўны і флоры. Існуюць у многіх краінах свету. Буйныя акварыумы ў заапарках Масквы, Таліна, Ташкента, Рыгі. Акварыум для марскіх жывёл звычайна размяшчаюць на беразе мора (першыя створаны ў Севастопалі ў 1871, у Неапалі  (італ.) (бел. ў 1872), некаторыя з іх называюцца акіянарыум.

Літаратура
----------

* Акварыум // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Акварыум

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119309270 · GND: 4002518-4 · LCCN: sh85006225 · Microsoft: 2777645232 |
**Аква-Ібом** (англ.: Akwa Ibom) — штат у Нігерыі. Адміністрацыйны цэнтр штата — горад Уё з насельніцтвам больш за 500 000 жыхароў.

Геаграфія
---------

Размешчаны на ўзбярэжжы ў паўднёва-ўсходняй частцы краіны і ляжыць паміж 4°321 і 5°331 паўночнай шыраты. На ўсходзе мяжуе са штатам Крос-Рывер, на захадзе са штатамі Рыверс і Абія, на поўдні з Крос-Рывер і Атлантычным акіянам.

Гісторыя
--------

Людзі штата Аква-Ібом разам з іншымі членамі старога Каралеўства Калабар былі першымі ў 1200—1500 гадах да н. э. якія дасягнулі месцаў, вядомых цяпер як Нігерыя.

Штат Аква-Ібом быў утвораны са штата Крос-Рывер 23 верасня 1987 года.

Насельніцтва
------------

Аква-Ібом адзін з 36 нігерыйскіх штатаў з насельніцтвам звыш 5 млн чалавек і больш чым 10 млн дыяспарай. Разам з англійскай, асноўнымі гутарковымі мовамі тут з’яўляюцца ібібіа, ананг і арон.

Важныя гарады
-------------

Уё, які з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам штата, а таксама Экет, Ікат-Экпене, Арон, Абак, Ібена, Ікот-Абасі, Мкпат-Янін, Уканафун, Эцінан.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Адміністрацыйна штат падзяляецца на 31 раён мясцовага кіравання.

Эканоміка
---------

Ён быў утвораны ў 1987 годзе з былога штата Крос-Рывер і ў цяперашні час вырабляе найвышэйшую колькасць газу і нафты ў краіне. У штаце ёсць міжнародны аэрапорт AKIA і 2 асноўныя марскія парты Атлантычнага акіяна, а таксама прапанавана будаўніцтва марскога порта Ibaka (Oron Nation) па міжнародных стандартах.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лесер.
**Эрык Лесер** (нар. 17 мая 1988, Зуль, ГДР) — нямецкі біятланіст, сярэбраны прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года ў індывідуальнай гонцы. Унук вядомага нямецкага лыжніка Акселя Лесера.

Агульная інфармацыя
-------------------

* Першы год у біятлоне — 1999
* Трэнер — Петэр Зендэль
* Клуб — SV Eintracht Frankenhain
* Дэбют у кубку свету — 2010

Спартыўная кар’ера
------------------

12 сакавіка 2010 года дэбютаваў на этапе Кубка свету ў Кантыялахці ў змешанай эстафеце, дзе разам з Каці Вільхельм, Магдаленай Нойнер і Сімонам Шэмпам стаў другім, саступіўшы толькі камандзе Нарвегіі. Затым прыняў удзел у спрынце (44-е месца) і гонцы пераследу (51-е месца).

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Профіль IBU  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | biathlon.com.ua · FIS (лыжныя гонкі) · IBU · Olympedia · Olympic Channel · Strava · TheSports.org · МАК · Алімпійская спартыўная канфедэрацыя Германіі · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
**Эрык Брун Хесельберг** (нарв. Erik Bryn Hesselberg; 4 чэрвеня 1914, Брэвік, Тэлемарк - 15 верасня 1972, Ларвік, Вестфол) — нарвежскі мастак, скульптар, падарожнік, удзельнік экспедыцыі на плыце «Кон-Цікі».

Экспедыцыя з Турам Хеердалам
----------------------------

У 1947 годзе Хесельберг, які пражываў з жонкай Ліс і нованароджанай дачкой Ганне-Карын у нарвежскім гарадку Борэ і займаўся жывапісам, быў запрошаны Турам Хеердалам прыняць удзел у экспедыцыі на бальсавым плыце «Кон-Цікі» з Перу ў Палінезію ў якасці штурмана. Падчас 101-дзённага плавання па Ціхаму акіяну Хесельберг праводзіў астранавігацыйныя назіранні, вызначаў месцазнаходжанне плыта і адзначаў на карце яго курс. У вольны ад навігацыі час Эрык рабіў замалёўкі, выразаў драўляныя статуэткі і граў на гітары. Менавіта яму належыць выява бога Кон-Цікі на ветразі, які быў усталяваны на іх плыце.

Вярнуўшыся з плавання, Хесельберг напісаў ад рукі 72-старонкавую кнігу «Кон-Цікі і я», суправадзіўшы яе сваімі ж уласнымі малюнкамі (выдадзена ў 1949 годзе ў Нарвегіі выдавецтвам Dreyers Vorlag).

Пасля знакамітай экспедыцыі Эрык Хесельберг пабудаваў уласны карабель пад назвай «Цікі», на якім перабраўся з Нарвегіі ў Францыю. 11 гадоў ён пражыў на борце свайго парусніка на Блакітным беразе, на Корсіцы, у Італіі, працуючы як скульптар і жывапісец. Сярод яго сяброў былі Пабла Пікаса, Жорж Сіменон, Жан Както.

Пазней, прадаўшы свой карабель, ён жыў у ЗША, Германіі, Швецыі, пакуль не вярнуўся канчаткова ў 1969-1970 гг. у горад свайго дзяцінства Ларвік.

Хесельберг памёр 58-гадовым ад сардэчнага прыступу ў 1972 годзе ў Ларвіку, дзе і быў пахаваны. Пакінуў пасля сябе мноства фатаграфій, графікі, скульптур і больш за 200 песень для гітары.

У Эрыка Хесельберга было трое дзяцей ад розных шлюбаў: дачка Ганне-Карын (1946), сын Каэлу (1958), дачка Сузанна (1967). Старэйшая дачка жыве ў Дрэбаку, арганізоўвае выставы работ свайго бацькі.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 26 чэрвеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>

Спасылкі
--------

* Факты: Эрык Хесельберг  (нарв.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Danish Film Database · Internet Movie Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90127511 · BNE: XX970176 · BNF: 14506139b · CONOR: 72886627 · ISNI: 0000 0001 2374 9717 · LCCN: no97069041 · SUDOC: 07736211X · VIAF: 79284381 |

 |
**50-ы асобны змешаны авіяцыйны полк** — воінскае фарміраванне ВПС СССР.

Гісторыя
--------

Стварэнне 50-га асобнага змешанага авіяцыйнага палка, прадыктаванае рэаліямі Афганскай вайны, варта лічыць унікальным прэцэдэнтам у гісторыі ВПС СССР. Падобнага прэцэдэнту, калі ў адным авіяпалку былі сабраны 4 эскадрыллі з транспартных самалётаў, ударных і транспартных верталётаў, больш не маецца. Часць фарміравалася спецыяльна для Афганістана. У перыяд вядзення баявых дзеянняў загінула 132 ваеннаслужачых падраздзялення

У лютым 1989 года полк выйшаў з «гарачай кропкі» на авіябазу Мары. Далей яго чакала Беларуская ваенная акруга. Новае месца дыслакацыі — аэрадром Ліпкі на ўскраіне Мінска. У 1994 годзе полк здабыў новае месца прапіскі — ваенны аэрапорт у г. п. Мачулішчы.

Сучаснасць
----------

У 2010 годзе полк ператвораны ў 50-я змешаную авіябазу ВПС Беларусі.

Камандзіры
----------

* Буднікаў Барыс Рыгоравіч
* Паўлаў Віталь Ягоравіч
* Акімаў Юрый Іванавіч
* Галаванаў Аляксандр Сяргеевіч

Зноскі
------

1. 1 2  50-я смешанная авиационная база формировалась специально для Афганистана **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 8 красавіка 2014.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гартман.
**Эрых Альфрэд «Бубі» Гартман** (ням.: Erich Alfred Hartmann; 19 красавіка 1922 — 20 верасня 1993) — нямецкі лётчык-ас, лічыцца найбольш паспяховым пілотам-знішчальнікам за ўсю гісторыю авіяцыі. Пазыўны *Карая 1*.

У ходзе Другой сусветнай вайны ён здзейсніў 1525 баявых вылетаў, атрымаўшы 352 паветраныя перамогі (з іх 345 над савецкімі самалётамі) у 825 паветраных баях. За невялікі рост і маладжавы выгляд атрымаў мянушку *Bubi* — малы.

Біяграфія
---------

Будучы ў даваенны час пілотам планёра, Гартман уступіў у шэрагі люфтвафэ ў 1940 годзе, а ў 1942 годзе скончыў курсы падрыхтоўкі пілотаў. Неўзабаве ён быў накіраваны ў 52-ю знішчальную эскадру (ням. Jagdgeschwader 52) на ўсходні фронт, дзе трапіў пад апеку вопытных пілотаў-знішчальнікаў люфтвафэ. Пад іх кіраўніцтвам Гартман развіваў свае навыкі і тактыку, 25 жніўня 1944 года атрымаў Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа з дубовым лісцем, мячамі і брыльянтамі, за 301-ю пацверджаную паветраную перамогу. 

Сваю 352-ю і апошнюю перамогу ў паветры Эрых Шартман здзейсніў 8 мая 1945 года. Гартман, а таксама вайскоўцы з JG 52 здаліся амерыканскім войскам, але былі перададзеныя Чырвонай Арміі. Абвінавачаны ў ваенных злачынствах і асуджаны да 25 гадоў зняволення ў лагерах строгага рэжыму, Гартман правёў у іх 10 з паловай гадоў, да 1955 года. У 1956 годзе ён далучыўся да перабудаванага люфтвафэ Заходняй Германіі і стаў першым камандзірам эскадры JG 71 «Рыхтгофэн». У 1970 годзе ён сышоў з войска, шмат у чым з-за непрымання ім амерыканскага знішчальніка Lockheed F-104 Starfighter, якім тады ўкамплектоўваліся войскі ФРГ, і пастаянных канфліктаў з вышэйстаячымі начальнікамі.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 8019092 · GND: 118701827 · ISNI: 0000 0000 9604 3240 · LCCN: n85125522 · NDL: 00468022 · NKC: jn19990003197 · NLG: 267583 · NLP: A25597498 · NTA: 080687571 · NUKAT: n2007010620 · VIAF: 120732658 · ULAN: 500341061 |

 |
**Паўднёвыя паютэ** (саманазва: *Nuwuvi*) — група індзейскіх плямён, якія размаўляюць на нумійскай мове. Карэнныя жыхары рэгіёна Вялікі Басейн. Агульная колькасць (2018 г.) - 6 800 чал.

Паўднёвыя паютэ як самастойная лінгвістычная галіна пачалі фарміравацца ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. на тэрыторыі ўсходняй Невады і паўднёва-усходняй Юты. Іх асноўнымі заняткамі былі вандроўныя паляванне і збіральніцтва. У сярэдзіне XIX ст. налічвалася ад 16 да 31 самастойных груп, што жылі на тэрыторыі сучасных Невады, Юты і Арызоны.

Кантакты з еўрапейцамі пачаліся з 1776 г. калі на землях паўднёвых паютэ з'явіліся іспанскія місіянеры. Менавіта іспанцы далі мясцовым плямёнам назву *Payuchi*. У першай палове XIX ст. паўднёвыя паютэ пакутвалі ад нападаў наваха і ютаў. 

З канца 1840-х гг. на іх тэрыторыях з'явіліся перасяленцы-мармоны. Адносіны паміж мармонамі і паўднёвымі паютэ захоўвалі мірны характар, аднак кантакты прывялі да эпідэмій сярод індзейцаў, мармоны паступова захапілі іх водныя крыніцы і зрабілі немагчымым традыцыйнае існаванне. У 1857 г. мармоны і паўднёвыя паютэ здзейснілі масаваю разню амерыканскіх перасяленцаў у Каліфорнію. 

У Невадзе адносіны паміж амерыканскімі пасяленцамі, паўднёвымі і паўночнымі паютэ сапсаваліся ў канцы 1850-х гг. Нягледзячы на дагавор 1858 г. гэта прывяло да ваенных дзеянняў 1860 г. Яны былі спынены толькі пасля ўмяшальніцтва федэральных уладаў ЗША. 

У канцы XIX ст. паўднёвыя паютэ былі пераселены ў рэзервацыі. 3 красавіка 1980 г. паўднёвыя паютэ Юты аб'ядналіся ў адзіную племянную арганізацыю, прызнаную з боку ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  Paiute, Southern in United States
2. ↑  Early Peoples: The Paiutes

Спасылкі
--------

* Paiute Indian Tribe of Utah
* History: The Paiutes
* Southern Paiute Indians
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бэрзіньш.
**Андрыс Бэрзіньш** (лат.: Andris Bērziņš; 10 снежня 1944, Нітаўрэ, Латвійская ССР, СССР) — латвійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Прэзідэнт Латвіі (з 8 ліпеня 2011 года). Прадпрымальнік. Мільянер.

Кар’ера ў савецкі перыяд
------------------------

З 1970 года — інжынер, пасля — дырэктар прадпрыемства «Электрон». Быў членам КПСС.

З 1988 года — намеснік Міністра бытавых паслуг Латвійскай ССР. Узначальваў Савет народных дэпутатаў і выканкам Валміерскага раёна.

У 1990 годзе быў абраны ў Вярхоўны савет Латвіі, працаваў у фракцыі Народнага фронту Латвіі. 4 мая 1990 года галасаваў за аднаўленне незалежнасці.

Кар’ера ў незалежнай Латвіі
---------------------------

У 1993 годзе ўзначаліў фонд прыватызацыі пры Банку Латвіі.

У 1993—2004 гадах — прэзідэнт АТ Latvijas Unibanka.

Са снежня 2006 года па красавік 2009 года — старшыня савета Latvenergo.

У 2006—2010 гадах на грамадскіх пачатках працаваў прэзідэнтам Гандлёва-прамысловай палаты.

Працаваў дарадчыкам прэзідэнта Skandinaviska Enskilda Bank, AS Unibanka

Пасля сыходу на пенсію Бэрзіньш вярнуўся ў актыўную палітыку. У 2005 годзе ён стаў кандыдатам у дэпутаты думы Рыгі ад Саюза зялёных і сялян (СЗК).

З 2 лістапада 2010 года — дэпутат 10-га Сейма Латвіі і член фракцыі СЗК. З 4 лістапада 2010 года — сябра, а з 8 лістапада — старшыня камітэта па эканамічнай, сельскагаспадарчай, экалагічнай і рэгіянальнай палітыцы Сейма. З 4 лістапада 2010 года — член Камісіі па запытах Сейма. З 17 сакавіка 2011 года па 25 мая 2011 года — член Парламенцкай камісіі па расследаванні ў сувязі з меркаванай незаконнай дзейнасцю па паглынанні і рэструктурызацыі АТ Parex Bank.

Зноскі
------

1. ↑  Andris Bērziņš // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑

| ⛭Латвія Прэзідэнты Латвіі |
| --- |
| 1922—1940 | 
* Яніс Чакстэ (1922—1927)
* Густаўс Зэмгалс (1927—1930)
* Албэртс Квіесіс (1930—1936)
* Карліс Улманіс (1936—1940)

 | Сцяг прэзідэнта Латвіі |
| З 1993 года | 
* Гунтыс Улманіс (1993—1999)
* Вайра Віке-Фрэйбэрга (1999—2007)
* Валдыс Затлэрс (2007—2011)
* Андрыс Бэрзіньш (2011—2015)
* Раймандс Вэёніс‎ (2015—2019)
* Эгілс Левіц (2019—2023)
* Эдгарс Рынкевічс (з 2023)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Лентапедыя · Brockhaus · OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1023441098 · ISNI: 0000 0003 7080 025X · LCCN: n2012030467 · LNB: 000182964 · VIAF: 250173800 |
**Затундраныя сяляне** — этнаграфічная група рускіх старажылаў, якая пражывала ўздоўж рэк Дудзінка і Хатанга на Таймырскім паўвостраве (Усходняя Сібір).

У XVI—XVII стагоддзях у Пясіду (як у той перыяд называўся Таймыр) дашлі з еўрапейскай часткі Расіі, першыя рускія пасяленцы. Выхадцы з Цэнтральнага і Усходняга Памор'я сталі асновай сталага насельніцтва Таймыра-Туруханскага раёна і ніжняга цячэння Ангары. З цягам часу лад жыцця нешматлікіх рускіх жыхароў унутраных раёнаў Таймыра на Хатанге і Пясине набыў рысы рацыянальнага для гэтых месцаў побыту эвенкаў і якутаў. Затундраныя сяляне знаходзіліся пад моцным уплывам суседзяў, часта ўступалі з імі ў шлюбы, успрынялі таксама мова якутаў.

У выніку ўзаемадзеяння эвенкаў, якутаў і рускіх затундраных сялян у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзяў склаўся далганскі этнас. Таму некаторыя даследчыкі лічаць затундренных сялян складовай часткай, ці нават асновай далганскага этнасу.

Затундраныя сяляне да канца XX стагоддзя практычна цалкам зліліся з навакольным рускім насельніцтвам. Па дадзеных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года да дадзенай этнаграфічнай групы сябе аднеслі 8 чалавек.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2   Архівавана 2 мая 2006.
3. 1 2   Архівавана 3 лютага 2007.
4. ↑   Архівавана 4 студзеня 2011.
5. ↑
6. ↑

Спасылкі
--------
**Zafira** (Псеўданімы: *Zafira Blundchen*, *Zafira Klass*, *Betty*, *Bettina*, *Yasmin*, *Lafira*, *Lafirma*; нар. 13 лістапада 1984, Будапешт, Венгрыя) — венгерская порнаактрыса і эратычная мадэль.

Іграла звычайныя і леcбійскія ролі як у парнаграфічных фільмах, так і падчас фотасесій. Здымалася ў фільмах Віва Томаса, Дэніса Дэфранчэска і кампаніі 21Sextury, у шматлікіх французскіх фільмах для дарослых, а таксама ў відэасесіі з Сандрай Шайн ў снежні 2008 года.

У 2006 годзе французская гандлёвая марка Shaï зняла яе ў кліпе з другой мадэллю — Сафі Мун, для рэкламнай кампаніі анлайн, якая складалася з некалькіх невялікіх парнаграфічных фільмаў, спалучаных з каталогам адзення.

У пачатку 2008 года Зафіра зрабіла аперацыю па павелічэнні грудзей, бо адна была большая за другую.

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 11 студзеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лік.
**Лік** (стар.-грэч.: Λύκος «воўк») — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Нашчадак Ніктэя. Паводле Еўрыпіда, нашчадак Ліка, мужа Дыркі, прыбыў з Эўбеі. Паводле іншай версіі, сын Пасейдона і Келено. Міф пра яго — версія паданняў пра яго цёзку.

Забіў Крэонта, цара Фіваў, і яго сыноў, пакуль Геракл хадзіў за Керберам у Аід. Забіты Гераклам, з прычыны таго, што жадаў забіць яго жонку Мегару, калі Геракл пайшоў за Керберам. Паселены Пасейдонам на астравах Блажэнных. Дзеючая асоба трагедый Еўрыпіда «Геракл» і Сенекі «Геркулес ва вар'яцтве».

Зноскі
------

1. ↑   Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.2. С.54, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.2. С.311
2. ↑   Еўрыпід. Геракл 33
3. ↑   Гігін. Міфы 157; Гігін. Астраномія II 21, 3
4. ↑   Еўрыпід. Геракл 539
5. ↑   Еўрыпід. Геракл 760—761
6. ↑   Гігін. Міфы 31; 32
7. ↑   Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 10, 1
**Вуліца Ленінскага Камсамола** — адна з першых пабудаваных ў горадзе Салігорску вуліц, на якой знаходзяцца: будынак аўта- і чыгуначнага вакзала, дом культуры «Будаўнік», Салігорская дзіцячая школа мастацтваў (былы кінатэатр «Салігорск»), Сацыяльна-педагагічны цэнтр Салігорскага раёна, Установа адукацыі «Салігорскі дзяржаўны каледж». Вуліца забудавана пераважна 4-х і 5-павярховымі жылымі дамамі.

Забудова
--------

Аўтачыгуначны вакзал
* № 38 — аўтачыгуначны вакзал (1987, архітэктары А. Цэйтлін, М. Сакалоў).

Цікавыя факты
-------------

Да сярэдзіны 80-х гадоў XX стагоддзя вуліца раздзялялася чыгуначнымі пуцямі.

Магазін № 30 «Народны», які адкрыты ў 1966 годзе пад першапачатковай назвай «Спутнік», мае ў жыхароў горада шматгадовую неафіцыйную назву — «Бібік» (паходзіць ад скарачэння прозвішча першага дырэктра магазіна Міхаіла Іванавіча Бібікава (1919—1983)).

Зноскі
------

1. ↑  Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. ↑   Архівавана 6 кастрычніка 2016. Солигорчане называют магазин фамилией первого директора
Старажытнарымскі акведук Пон-дзю-Гар, Францыя
**Акведу́к** (ад лац.: Aqua — вада і лац.: ducere — весці) — вадавод (канал, труба) для падачы вады да населеных пунктаў, арашальных і гідраэнергетычных сістэм з размешчаных вышэй ад іх крыніц.

Акведукам ў больш вузкім значэнні называюць частку вадавода ў выглядзе моста над ярам, ракой, цяснінай, дарогай і інш. Дастатковыя па шырыні акведукі маглі таксама выкарыстоўвацца суднамі (Водны мост). Акведук па сваёй структуры аналагічны віядуку, з тым адрозненнем, што яго выкарыстоўваюць для пераносу вады замест арганізацыі дарогі або чыгункі.

Гл. таксама
-----------

* Мост
* Шляхаправод
* Эстакада
* Віядук
* Водны мост
* Акведук Траяна

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М. Воениздат, 1983. — С. 24. — 633 с. с ил. 30 л. ил.
* Акведук // Большой энциклопедический словарь: В 2-х т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1991. — Т. 1. — С. 28. — 863 с. — 2 000 000 экз. — ISBN 5-85270-042-8 (т. 1.). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Акведук на Вікісховішчы |
**Аква Клаўдзія** — старажытнарымскі акведук I стагоддзя н.э.

Будаўніцтва акведука было пачата пры імператары Калігуле ў 38 годзе, а завершана пры імператары Клаўдзіі ў 52 годзе. Праз 10 гадоў яго перасталі выкарыстоўваць, праз 9 гадоў пры імператары Веспасіяне ў 71 годзе праца закінутага акведука была адноўлена, яшчэ праз 10 гадоў па загаду імператара Ціта яго таксама адрэстаўравалі.

Манументальная арка, якая з’яўлялася часткай аква Клаўдзія і акведука Аніа Новус стала брамай Аўрэліянавай сцяны — Порта-Маджорэ. Канал вадаправода праходзіў па большай частцы пад зямлёй, апошнія 13 кіламетраў у кірунку горада — надземныя канструкцыі.

Зноскі
------

1. ↑  dati.beniculturali.it — 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52897564'></a>

Спасылкі
--------

* Aqua Claudia (англ.)

| Акведукі антычнага горада Рыма |
| --- |
| 
Aqua Appia · Anio Vetus · Aqua Marcia · Aqua Tepula · Aqua Julia · Aqua Virgo · Aqua Alsietina · Aqua Claudia · Anio Novus · Aqua Traiana · Aqua Alexandrina
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 89144647636167300873 |
«**Акварыум**» (руск.: Аквариум) — адзін з найстарэйшых савецкіх і расійскіх рок-гуртоў.

Гісторыя
--------

Склад удзельнікаў за амаль паўстагоддзя існавання гурта неаднаразова мяняўся, і толькі спявак і ідэйны натхняльнік гурта Барыс Грабеншчыкоў (таксама вядомы як БГ) з'яўляецца ўдзельнікам калектыву з самага моманту яго заснавання ў 1972 годзе разам з Анатолем Гуніцкім. Аж да роспуску гурта ў сакавіку 1991 года яе асновай быў квартэт музыкаў: Барыс Грабеншчыкоў, Міхаіл Файнштэйн, Дзюша Раманаў, Усевалад Гакель. У розны час з Грабеншчыковым таксама супрацоўнічалі: Майк Навуменка, Сяргей Курохін, Алег Сакмараў, Барыс Рубекін, Эдмунд Шклярскі, Яўген Губерман, Аляксандр Кандрашкін, Аляксандр Ляпін, Пётр Трашчанкоў, Іван Варапаеў, Андрэй Рэшацін, Сяргей Шчуракоў і многія іншыя.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Troitsky A. Dugin A. Dzhemal G. et al.* Soviet rock: 25 years in the underground + 5 years of freedom / I. Zaitsev — Moscow: Progress Publishers, 1990. — P. 198. — ISBN 5-01-001983-3<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q438839'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q649'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2422401'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106832632'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110450306'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4105023'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4463473'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1148755'></a>
**Паўднёвы Пагай** (індан.: Pagai Selatan) — востраў у Індыйскім акіяне ў групе астравоў Ментавай. Уваходзіць у склад Інданезіі. Плошча — 900 км². Насельніцтва (2000 г.) — каля 10 тыс. чал.

Востраў знаходзіцца прыкладна ў 130 км на захад ад Суматры. Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральную частку займаюць камяністыя ўзгоркі. Самы высокі ўзгорак Гунунг-Мунтай дасягае 302 м.

Каля вострава назіраецца моцная сейсмічная актыўнасць. Вялікія землятрусы з чалавечымі ахвярамі адбыліся ў 1797 г. 1833 г. 2007 г. 2010 г.

Клімат трапічны вільготны. Захаваліся рэшткі дажджавых лясоў з эндэмічнай флорай і фаўнай.

Насельніцтва складаецца з ментавайцаў і перасяленцаў з Суматры, якія займаюцца пераважна сельскай гаспадаркай і гандлем. Развіваецца турызм. Востраў набывае ўсё большую папулярнасць сярод прыхільнікаў сёрфінгу.

Спасылкі
--------

* Tsunami — Mentawai Islands, Indonesia — South Pagai — Damage Extent Map
* Pagai Selatan Surf Conditions Report  Архівавана 5 сакавіка 2016.
**За́хад** — адзін з чатырох бакоў свету. Першапачаткова гэта слова пазначала «заход», бо Сонца на заходзе заўсёды знаходзіцца прыблізна на захадзе, акрамя прыпалярных і палярных шырот. Беларускае абазначэнне захаду — З, міжнароднае — W (ад west).

У дні раўнадзенства Сонца заходзіць на захадзе. Зямля круціцца з захаду на ўсход. На карце Зямлі заходні бок, як правіла, знаходзіцца злева.

Арыентацыя
----------

У старажытнасці кірунак на захад вызначаўся заходам Сонца. Званіцы праваслаўных і лютэранскіх цэркваў звернутыя — на захад.

Алтары каталіцкіх касцёлаў размяшчаюцца на заходнім боку.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бакі свету

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Поўнач |   |
| Захад |  | Усход |
|   | Поўдзень |   |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Brockhaus · Treccani · Treccani |
**Астхік** (сапраўднае імя і прозвішча — **Амперыя Ісаакаўна Кантарджан**, арм.: Աստղիկ (Ամպեր Գանթարճյան); 1852, Канстанцінопаль — 18 мая 1884, Канстанцінопаль) — армянская актрыса і спявачка (кантральта). Выступаць пачала ў 1870 годзе на сцэне тэатра Акопа Вардавянa (Канстанцінопаль), а ў 1878—1879 гадах выступала ў аперэце актрысай і танцоркай. У 1879—1880 гадах Астхік пераехала ў Закаўказзе, дзе на адной сцэне з сястрой Сірануш і Петросам Адамянам выступала ў Тбіліскай армянскай драме. У 1881 годзе ўступіла ў аперэтачную трупу Бенкляна. У складзе трупы Астхік гастралявала ў Егіпце, Грэцыі і на Блізкім Усходзе.

Вядомыя партыі Астхік: Парыс («Цудоўная Алена», Жак Афенбах), Ланж, Аўрора («Дачка мадам Янга», «Жырафле-Жырафля», Шарль Лякок); вядомыя ролі: Нерына («Спадар дэ Пурсаньяк», Мальер), Чыба («Лукрэцыя Борджыа» Віктор Гюго), Маргарыта Гацье («Дама з камеліямі», Аляксандр Дзюма).

Зноскі
------

1. 1 2  Армянская савецкая энцыклапедыя / пад рэд. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q164396'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6429958'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2657718'></a>

Літаратура
----------

* *Гл. ред. Ю. В. Келдыш.* Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 1. — 1070 с.
* *Գառնիկ Ստեփանյան.* Կենսագրական բառարան, հատոր Ա. — Երևան: Հայաստան, 1973. — С. 120-121.

Спасылкі
--------

* Астхик в Театральной энциклопедии Архівавана 6 красавіка 2015.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Ламаносава.
**Вуліца Ламаносава** — вуліца ў паўднёва-заходняй частцы Віцебска ў Першамайскім раёне. Названая ў гонар М. В. Ламаносава. Былая назва — Артылерыйская.

Забудова вуліцы Ламаносава пачалася ў 1930-я гады пераважна аднапавярховымі дамамі. Працягласць ад чыгуначных пуцей да вуліцы Акадэміка Паўлава складае 500 м. Перасякаецца з вуліцай 43-й Арміі. Грамадскі транспарт адсутнічае.

На вуліцы Ламаносава размешчаны «Віцебскае электратэхнічнае прадпрыемства „СВЕТ"», Аўташкола УП ПУП «Віцебская аўтамабільная школа ДТСААФ», Навукова-вытворчы цэнтр «Спецсістэма», УА «Дзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа № 18 г. Віцебска», санаторый-прафілакторый ААТ «КІМ» «Бадзёрасць».

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Леніна.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вазнясенская вуліца.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Сака і Ванцэці.
**Вуліца Леніна** — вуліца ў цэнтры Полацка.

Гісторыя
--------

У 1910 годзе мела назву *Вазнясенская*. Назва была перанесена з іншай вуліцы. Падчас буйной перапланіроўкі горада ў канцы XVIII—пачатку XIX ст. старая Вазнясенская вуліца, што праходзіла паралельна вуліцы Вялікай, перастала існаваць, і назву перанеслі на сучасную вуліцу Леніна.

У савецкія часы атрымала назву *вуліца Сака і Ванцэці* ў гонар анархістаў Нікола Сака і Барталамеа Ванцэці, пакараных смерцю ў ЗША.

У 2008 годзе было вырашана перайменаваць тагачасную вуліцу Леніна ў вуліцу Ніжне-Пакроўскую, а вуліцу Сака і Ванцэці ў вуліцу Леніна.

З 1932 да 1941 года на вуліцы існаваў драўляны мост праз Дзвіну. Мост быў спалены 15 ліпеня 1941 года, калі абаронцы Полацка пачалі пакідаць горад.

У 1990 годзе, нягледзячы на пратэсты грамадскасці, быў разбураны дом з нумарам 13 на скрыжаванні з Камуністычнай вуліцай, пабудаваны ў пачатку XX ст. полацкім купцом Мінцам як яўрэйская аптэка, дзе беднякам бясплатна выдаваліся лекі.

Забудова
--------

* № 3 — Былы гатэль «Лондан» — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000627шыфр 213Г000627

Былы гатэль «Лондан»
* № 4 — Былы гатэль «Брыстоль» — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000627шыфр 213Г000627

Былы гатэль «Брыстоль»

Зноскі
------

1. ↑  *Д. У. Дук.* Полацк і палачане (IX – XVIII стст.) (бел.). — ПДУ. — Наваполацк, 2010. — 180 с. — ISBN 978-985-531-122-6.
2. ↑  *Полежаева, Маргарита*. А я иду, шагаю по… мосту. Через Западную Двину (руск.) (8 верасня 2010).
3. 1 2  *Дэйніс Іван Пятровіч.* Полацкая даўніна (бел. (тар.)). — Медисонт. — Мінск, 2007. — 330 с. — ISBN 978-985-6530-74-9.
Сучасная мадэль аквілы
Запыт «Аквіла» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
**Аквіла** (лац.: aquila — «арол») — знак легіёна ў старажытнарымскай арміі ў выглядзе арла, зроблены са срэбра ці золата і размешчаны на тычцы, часта ўпрыгожаны металічнымі кольцамі (phalerae). З'явіўся разам з рэформай Марыя. Воіна, які нёс аквілу на маршы, называлі аквіліферам (aquilifer).

Аквілу, сімвал арла, глыбока шанавалі, бо арол лічыўся сімвалам Юпітэра. Страта аквілы на полі бою лічылася невагоднай ганьбай (легіён, які страціў аквілу, павінен быў быць расфарміраваны), таму рымскія салдаты былі гатовыя памерці за тое, каб вярнуць сімвал. Аквілу ўвесь час трымалі ў пакоі, вядомым як лац.: principiorum aedes, які знаходзіўся пад аховай першага цэнтурыёна легіёна (primus pilus).

> 
> … за імі насілі сцягі і пасярод іх арла, якога рымляне маюць на чале кожнага легіёна. Як цар птушак і наймацнейшая з іх, арол служыць ім эмблемай панавання і прадвеснікам перамогі над усякім ворагам, супраць якога яны выступаюць.— Іосіф Флавій. «Іўдзейская вайна»
> 
>

Цікавыя факты
-------------

* У рамане Розмэры Саткліф «Арол Дзявятага легіёна» і яго экранізацыі (2011) у імі галоўнага героя (Марк Флавій Аквіла) адлюстравана назва гэтага знака легіёна.

Гл. таксама
-----------

* Рымскі штандар
* Сцяганосец

Зноскі
------

1. ↑  Іўдзейская вайна. Трэцяя кніга. Глава шостая **(нявызн.)**. Праверана 26 ліпеня 2014.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аквіла (штандар)
* Signa Militaria, by James Yates, in the public domain *A Dictionary of Greek and Roman Antiquities* (pp. 1044—1046)