**Прафесійны саюз** (або **прафсаюз**) — гэта добраахвотнае грамадскае аб’яднанне, якая аб’ядноўвае грамадзян звязаных агульнымі інтарэсамі па роду дзейнасці, як у вытворчай, так і невытворчай сферах, для абароны працоўных, сацыяльна-эканамічных правоў і інтарэсаў.

Першыя прафсаюзы пачалі з’яўляцца ў сярэдзіне XVIII стагоддзя ў Брытанскай імперыі. Яны называліся трэд-юніёнамі і аб’ядноўвалі рабочых баваўнянай прамысловасці. У 90-ых гадах XVIII стагоддзя ўтвараюцца прафсаюзы прадзільшчыкаў Ланкашыра, шарсцянікаў Ёркшыра і металістаў Шэфілда. У пачатку XIX стагоддзя прафсаюзы ўтвараюцца і ў іншых дзяржавах — у ЗША (прафсаюз працоўных-шаўцоў у Філадэльфіі), Францыі (клуб друкароў Парыжа), Прусіі (страхавыя касы ткачоў), Бельгіі (саюз капялюшнікаў), Іспаніі (таварыства ўзаемадапамогі ткачоў Барселоны), Італіі, Швейцарыі і Швецыі.

Гісторыя
--------

### Беларусь

Першыя прафсаюзы на тэрыторыі Беларусі з’явіліся ў канцы XIX стагоддзя. У 1894 годзе ўтварыўся прафсаюз шчаціншчыкаў, у 1898 годзе — прафсаюз гарбароў, які аб’ядноўваў працоўных Смаргоні, Ашмянаў, Беластока і Вільні. У 1901 годзе аформіўся прафсаюз друкароў у Гомелі, у 1904 годзе — прафсаюз гарбароў ў Віцебску, ў 1905 годзе — прафсаюз чыгуначнікаў, работнікаў пошт і тэлеграфаў, крэдытных і гандлёва-прамысловых устаноў практычна ва ўсіх гарадах Беларусі.

Рэвалюцыя 1905 года ў Расійскай імперыі прывяла да росту колькасці прафсаюзаў і членаў прафсаюзаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У 1906 годзе ўтварыліся першыя прафсаюзы настаўнікаў і сялян. У 1907 годзе на тэрыторыі сучаснай Беларусі дзейнічаў 101 прафсаюз, у якіх лічылася 14 533 члена. Да пачатку Першай сусветнай вайны практычна ўсе гэтыя прафсаюзы спынілі існаванне.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі пачаўся працэс «бальшавізацыі» беларускіх прафсаюзаў. Беларускія прафсаюзы былі падпарадкаваныя кіраўніцтву РСДРП(б). У ліпені 1920 года па прапанове савецкіх уладаў было створана Цэнтральнае бюро прафсаюзаў Беларусі, а праз некалькі дзён яно было пераўтворана ў Савет прафсаюзаў Беларусі. X з’езд РКП(б) ў 1921 годзе зацвердзіў задачу неабходнасці партыйнага кіраўніцтва над прафсаюзным рухам. У Беларусі арганізацыйнае афармленне прафсаюзнага руху ў адпаведнасці з рашэннямі X з’езда РКП(б) было завершана на Першым Усебеларускім з’ездзе прафсаюзаў у маі 1921 года. Паступова прафсаюзы ўсё больш укараняюцца ў сістэму дзяржаўнай улады і ім надаюць паўнамоцтвы, уласцівыя для выканаўчай улады, такія як арганізацыя культурнага вольнага часу рабочых і сацыяльнае страхаванне. Так, у 1937 годзе ў прафсаюзах знаходзілася 84,1 % усяго працаздольнага насельніцтва БССР.

Вялікая Айчынная вайна цалкам разбурыла дзяржаўную сістэму прафсаюзаў у БССР. Для яе аднаўлення ўжо ў снежні 1944 года ЦК КП(б)Б выпусціла пастанову «Аб аднаўленні прафсаюзных арганізацый у БССР». У выніку гэтага, у 1946 годзе ў прафсаюзах БССР ужо ўваходзіла 64,4 % усяго працаздольнага насельніцтва БССР. Таксама працягваўся працэс цэнтралізацыі прафсаюзаў: у 1948 годзе міжраённая канферэнцыя прафсаюзаў БССР стварыла Беларускі рэспубліканскі савет прафесійных саюзаў, які аб’ядноўваў у сабе ўсе галіновыя прафсаюзы БССР. Гэта структура праіснавала да 1990 года.

Прыналежнасць да прафсаюзаў у пасляваеннай БССР стала практычна абавязковай. Так, у 1980 годзе ў дзяржаўных прафсаюзах складалася 52,3 % усіх жыхароў БССР. Адначасова з гэтым, незалежныя ад дзяржавы прафсаюзы ствараць забаранялася.

З пачаткам Перабудовы ў СССР становішча прафсаюзаў у Беларусі змянілася. Дэмакратызацыя савецкай дзяржавы і легалізацыя незалежных прафсаюзаў разам з абвастрэннем сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў СССР далі штуршок для развіцця незалежнага прафсаюзнага руху ў Беларусі. Так, у 1989 годзе пры садзейнічанні сябра Беларускага народнага фронту «Адраджэнне» Віктара Івашкевіча быў створаны аргкамітэт па стварэнні Працоўнага саюза Беларусі, які аб’ядноўваў працоўных Мінска, Барысава і Салігорска. У наступстве на базе аргкамітэта быў створаны першы незалежны ад савецкай улады Незалежны прафсаюз гарнякоў Беларусі, у якім аб’ядналіся салігорскія гарнякі, рабочыя з кар’ераў Мікашэвічаў, Рубы, Крычава, Петрыкаўскага керамзіту і Мінскага метрабуду. Паралельна рабочыя Мінска аб’ядноўваюцца ў Канфедэрацыю працы Беларусі на чале з Міхаілам Собалем і Свабодны прафсаюз Беларускі, які ўзначаліў Генадзь Быкаў. Беларускі рэспубліканскі савет прафсаюзаў у сваю чаргу ў 1990 годзе правёў свой 17-ы з’езд, на якім прыняў рашэнне дыстанцыявацца ад дзяржавы і перайменавацца ў Федэрацыю прафсаюзаў Беларусі.

Таксама на тэрыторыі БССР пачаліся забастоўкі рабочых. У 1990 і 1991 гадах страйкавалі шахцёры ў Салігорску, у 1990 годзе забастоўка была аб’яўлена на заводзе «Гомсельмаш», у 1991 годзе забастоўкі перакінуліся на Мінск і Оршу.

Пасля таго, як Беларусь атрымала незалежнасць, у рэспубліцы ўтварылася два асноўныя прафсаюзныя цэнтры — Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі і Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў.

### Вялікабрытанія

Брытанія з’яўлялася першай дзяржавай у свеце, дзе пачалі ўтварацца працоўныя саюзы. Яны называліся трэд-юніёнамі (ад англ. *trade* — прафесія, рамяство і *union* — саюз).

На ранняй стадыі развіцця брытанскіх прафсаюзаў сярод працоўных Вялікабрытаніі асаблівай папулярнасцю карыстаўся рух лудзітаў. Аднак ужо ў 1790-ых гадах рух лудзітаў перарос у страйкавы рух. Страйкавалі ў асноўным рабочыя прадпрыемстваў тэкстыльнай прамысловасці і шахцёры. У гэты ж час пачаліся першыя спробы стварэння прафсаюзных цэнтраў. У 1799 годзе ўтварылася асацыяцыя ланкашырскіх ткачоў, якая аб’яднала 14 мясцовых прафсаюзаў і якая налічвала каля 10 тысяч сяброў. У ХIХ стагоддзі пачалі ўтварацца нацыянальныя прафсаюзныя цэнтры, напрыклад такія як *Вялікі нацыянальны саюз трэд-юніёнаў*, які быў створаны ў 1834 годзе, але спыніў сваё існаванне ўжо ў 1835 годзе.

У 1830-х гадах Вялікабрытанію закрануў эканамічны крызіс. На яго фоне ўтварыўся новы масавы рух працоўнага класа — чартызм. Не гледзячы на тое, што ў выніку рух чартыстаў пацярпеў крах пасля еўрапейскіх рэвалюцый 1848 года, ён меў вялікае гістарычнае значэнне. Так, дзякуючы руху чартыстаў, у Англіі быў уведзены 10-гадзінны працоўны дзень і забаронена праца жанчын і дзяцей на шахтах.

У 1868 годзе ў Манчэстэры быў створаны Брытанскі кангрэс трэд-юніёнаў (БКТ), які існуе да гэтага часу з’яўляецца асноўным каардынуючым органам прафсаюзнага руху Вялікабрытаніі.

У ХХ стагоддзі прафсаюзы пачынаюць улівацца ў палітычнае жыццё Вялікабрытаніі. У 1900 годзе па ініцыятыве БКТ быў створаны *Камітэт працоўнага прадстаўніцтва*, які ў 1906 годзе стаў Лейбарысцкай партыяй. Дзейнасць Лейбарысцкай партыі да бягучага моманту цесна звязаная з БКТ.

Англійскія прафсаюзы, акрамя барацьбы за правы працоўных, адыгралі вялікую ролю ў барацьбе за правы ЛГБТ. У 1984—1985 гадах, падчас страйку брытанскіх шахцёраў, брытанскай ЛГБТ-супольнасцю была створана ініцыятыва па збору грошаў для шахцёраў-страйкоўцаў — Lesbians and Gays Support the Miners. У выніку гэтай ініцыятывы групы шахцёраў пачалі падтрымліваць, ухваляць і ўдзельнічаць у розных прайдах па ўсёй Вялікабрытаніі. На канферэнцыі Лейбарысцкай партыі Вялікабрытаніі ў Борнмуце ў 1985 годзе ўпершыню была прынята рэзалюцыя аб падтрымцы партыяй правоў ЛГБТ, у значнай ступені дзякуючы галасам Нацыянальнага саюза гарнякоў, які і арганізоўваў забастоўкі шахцёраў.

Зноскі
------

1. ↑  *Панамароў Б.М.* На путях объединения и организации в класс // Международное рабочее движение (Вопросы истории и теории). — М.: Мысль, 1976. — Т. 1. — С. 220-221. — 668 с.
2. ↑  НПГБ: Сборник материалов по истории Независимого профсоюза горняков Беларуси. Довнар А. А. Ерошеня Р. В. Мн. «Зималето», 2011, 340 ст. —  Архівавана 14 мая 2021.
3. ↑  *Аляксей Хадыка, Валянцін Голубеў.* Профсоюзы Беларуси: трансформация и перспективы. — Мн.: Фонд імя Фрыдрыха Эберта, 2003. — 105 с.
4. ↑  Тред-юніён Архівавана 8 мая 2021. // Вялікая расійская энцыклапедыя

Літаратура
----------

* *Георгій Пятровіч Давідзюк.* Прафсаюзны рух, гісторыя, тэорыя і практыка = Профсоюзное движение, история, теория и практика. — 1999. — Мн.: МІПСА.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Кругасвет · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525563 · BNF: 13318380j · GND: 4020872-2 · LCCN: sh85136516, sh2002006173 · NDL: 00569612 · NKC: ph115560, ph123684, ph115561 |

 |