«Марскі» запуск ракеты

**Марскі старт** (англ.: Sea Launch) — плывучы касмадром для запуска ракет мадыфікацыі «Зеніт 3SL» сямейства «Зеніт» міжнародным кансорцыумам па эксплуатацыі касмадрома «Марскі старт». Стартавая кропка знаходзіцца ў акваторыі Ціхага акіяна па каардынатах 0°00′ п.ш. 154°00′ з.д. каля Вострава Калядаў.

Гісторыя
--------

Ідэя марскога касмадрома складаецца ў тым, каб дастаўляць ракету-носьбіт па моры на экватар, дзе маюцца найлепшыя ўмовы для запуску (можна максімальна эфектыўна выкарыстоўваць хуткасць кручэння Зямлі). Дадзены спосаб быў выкарыстаны ў 1964-1988 гадах на марскім касмадроме «Сан-Марка», які прадстаўляў сабой нерухомую заякараную платформу ля экватара ў кенійскіх тэрытарыяльных водах.

Кампанія «Марскі старт» была створана для рэалізацыі аднайменнага праекта ў 1995 годзе. Яе заснавальнікамі сталі Boeing, расійская РКК «Энергія», нарвежскае суднабудаўнічае прадпрыемства Kvaerner (цяпер Aker Solutions), украінскія прадпрыемствы КБ «Паўднёвае» і ВА «Южмаш». Летам 2009 года кампанія «Марскі старт» заявіла пра сваё банкруцтва, пасля рэарганізацыі вядучую ролю ў праекце атрымала РКК «Энергія».

### Стварэнне кансорцыума

У 1993 годзе, пасля таго як стала ясна, што не будзе створана больш магутная ракета-носьбіт, чым Scout-2 для касмадрома «Сан-Марка» (карысная нагрузка пры запусках з «Сан-Марка» не перавышала 200 кг), Расія і ЗША прыступілі да кансультацый па пытанні аб стварэнні праекта, які пасля атрымаў назву «Марскі старт».

Міжнародны кансорцыум Sea Launch Company (SLC) створаны ў 1995 годзе. У яго ўваходзілі амерыканская фірма Boeing Commercial Space Company (даччынае прадпрыемства аэракасмічнай карпарацыі «Боінг»), якая забяспечвала агульнае кіраўніцтва і фінансаванне (40% капіталу), расійская Ракетна-касмічная карпарацыя «Энэргія» (25%), украінскія КБ «Паўднёвае» (5%) і «ВА Южмаш» (10%), а таксама нарвежская суднабудаўнічая кампанія Aker Kværner (20%). Штаб-кватэра кансорцыума знаходзіцца ў каліфарнійскім горадзе Лонг-Біч. У якасці выканаўцаў па кантрактах прыцягнутыя расійскія «КБ транспартнага машынабудавання» і ЦКБ «Рубін».

Пачатковы кошт праекта складаў $3,5 млрд.

### Банкруцтва і рэарганізацыя

22 чэрвеня 2009 года кампанія абвясціла пра сваё банкруцтва і фінансавую рэарганізацыю ў адпаведнасці з раздзелам 11 Кодэкса ЗША пра банкруцтва.
Паводле дадзеных, названых у заяве кампаніі, яе актывы складалі ад 100 да 500 млн. долараў, а даўгі - ад 500 млн. да 1 млрд. долараў. Па дадзеных выдання «Камерсант», да страт прывяло тое, што не ўдалося забяспечыць планаваную інтэнсіўнасць запускаў: першапачаткова планавалася ажыццяўляць па 2-3 паслядоўных запуска за адзін выхад на стартавую пазіцыю.

«Мы хочам запэўніць нашых заказчыкаў, пастаўшчыкоў і партнёраў, што пасля падачы заявы «Марскі старт» мае намер працягнуць сваю дзейнасць. Рэарганізацыя, згодна раздзела 11, дае нам магчымасць працягнуць сваю дзейнасць і сканцэнтраваць намаганні на распрацоўцы планаў нашага далейшага развіцця», - паведаміла кампанія.

1 красавіка 2010 года савет дырэктараў міжнароднага кансорцыума Sea Launch Company (SLC) прыняў рашэнне аддаць ракетна-касмічнай карпарацыі (РКК) «Энергія» «галоўную ролю» ў праекце «Марскі старт». У канцы ліпеня 2010 г. згодна з рашэннем суда, *Energia Overseas Limited* (EOL), якая з'яўляецца даччынай кампаніяй карпарацыі «Энергія», атрымала 95% акцый кансорцыума «Марскі старт», Boeing - 3% і Aker Solutions - 2%.

Абмяркоўваецца праект перанясення порта базавання і наземнай інфраструктуры абслугоўвання з Лос-Анджэлеса ў Совгавань або Уладзівасток. 

22 жніўня 2014 года на фоне баявых дзеянняў на ўсходзе Украіны было абвешчана, што «Марскі старт» прыпыняе дзейнасць да сярэдзіны 2015 года. У канцы снежня 2014 года віцэ-прэм'ер РФ Дзмітрый Рагозін заявіў, што хутчэй за ўсё ракеты «Зеніт» больш не будуць выкарыстоўвацца ў гэтым праекце, а месца ЗША зоймуць краіны БРЫКС.

У 2014-2015 гг. расійскім бокам праводзіліся перамовы аб продажы праекта з ЗША, Кітаем, Бразіліяй, ААЭ і Аўстраліяй. 30 сакавіка 2016 года Раскосмасам было паведамлена аб хуткім закрыцці пагаднення па продажы праекта. Пры гэтым імя пакупніка не называлася. У чэрвені 2016 года Раскосмас зноў правёў перамовы з Аўстраліяй аб продажы «Марскога старта».

У жніўні 2016 года расійская ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія» і амерыканская кампанія Boeing вырашылі ўсе спрэчкі па праекце «Марскі старт». Па ўмовах папярэдняга пагаднення, расійскі бок пагасіць запазычанасць, якая ацэньваецца ў 330 мільёнаў долараў, прадастаўленнем паслуг і ўдзелам у сумесных праектах. Таксама частка доўгу плануецца спісаць. Канкрэтная сума не называецца. Было падпісана папярэдняе пагадненне з Boeing аб урэгуляванні спрэчкі па «Марскому старту», ​​у сувязі з гэтым суд ЗША прыпыніў ўсе дзеянні па спагнанню запазычанасці. Аднак, для канчатковага прыняцця пагаднення аб урэгуляванні неабходна, каб яго зацвердзіў савет дырэктараў «Энергіі» і ўхваліў «Раскосмас».

У верасні 2016 года стала вядома, што даччыная кампанія «S7 Group» - «С7 касмічныя транспартныя сістэмы» стане пакупніком і аператарам міжнароднага праекта «Марскі старт».

27 верасня 2016 года быў падпісаны кантракт паміж S7 Group і групай кампаній Sea Launch на набыццё карабля і платформы Odyssey з усталяваным на іх абсталяваннем ракетнага сегмента, наземнага абсталявання ў базавым порту (ЗША) і таварнага знака Sea Launch. Па словах Генеральнага дырэктара «S7 Group» Уладзіслава Філёва, пасля канчатковага закрыцця пагаднення, якое чакаецца завяршыць праз 6 месяцаў, інвестыцыі групы кампаній S7 могуць скласці да $160 млн. У гэты ж дзень, 27 верасня, было падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве паміж РКК «Энергія» і S7 Group. Плануецца, што праект стане цалкам расійскім. У гэтым выпадку кіраванне праектам «Марскі старт» будзе перанесена з Швейцарыі ў Маскву.

Касмічныя запускі
-----------------

Дэманстрацыйны спадарожнік быў запушчаны 28 сакавіка 1999 года. У кастрычніку таго ж года быў паспяхова праведзены першы камерцыйны запуск.

На 31 мая 2014 года адбылося 36 запускаў ракеты «Зеніт», у тым ліку 32 паспяховых, 1 часткова паспяховы і 3 няўдалых.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Запускі ракеты «Зеніт» |
| --- |
| **№** | **Дата (UTC)** | **КА** | **Маса, тоны** | **Каментар** |
| 1 | 28 сакавіка, 1999 | DemoSat | 4,5 | поспех |
| 2 | 9 кастрычніка, 1999 | DIRECTV 1-R | 3,5 | поспех |
| 3 | 12 сакавіка, 2000 | ICO Satellite Management F-1 | 2,7 | аварыя |
| 4 | 28 ліпеня, 2000 | PanAmSat-9 | 3,7 | поспех |
| 5 | 20 кастрычніка, 2000 | Thuraya-1 | 5,1 | поспех |
| 6 | 18 сакавіка, 2001 | XM Radio-2 «ROCK» | 4,7 | поспех |
| 7 | 8 мая, 2001 | XM Radio-1 «ROLL» | 4,7 | поспех |
| 8 | 15 чэрвеня, 2002 | Galaxy 3C | 4,9 | поспех |
| 9 | 10 чэрвеня, 2003 | Thuraya-D2 | 6,1 | поспех |
| 10 | 7 жніўня, 2003 | EchoStar IX/Telstar 13 | 4,7 | поспех |
| 11 | 30 верасня, 2003 | Galaxy XIII/Horizons-1 | 4,1 | поспех |
| 12 | 10 студзеня, 2004 | Telstar 14/Estrela do Sul 1 | 4,7 | поспех |
| 13 | 4 мая, 2004 | DIRECTV-7S | 5,5 | поспех |
| 14 | 28 чэрвеня, 2004 | Telstar-18 | 4,8 | частковы поспех |
| 15 | 1 сакавіка, 2005 | XM Radio-3 «Rhythm» | 4,7 | поспех |
| 16 | 26 красавіка, 2005 | SPACEWAY-1 | 6,0 | поспех |
| 17 | 23 чэрвеня, 2005 | Intelsat IA-8 | 5,5 | поспех |
| 18 | 8 лістапада 2005 | Inmarsat 4-F2 | 6,0 | поспех |
| 19 | 15 лютага, 2006 | EchoStar X | 4,3 | поспех |
| 20 | 12 красавіка, 2006 | JCSAT-9 | 4,4 | поспех |
| 21 | 18 чэрвеня, 2006 | Galaxy 16 | 5,1 | поспех |
| 22 | 22 жніўня, 2006 | Koreasat-5 | 4,9 | поспех |
| 23 | 30 кастрычніка, 2006 | XM Radio-4 «Blues» | 5,2 | поспех |
| 24 | 30 студзеня, 2007 | NSS-8 | 5,95 | аварыя |
| 25 | 15 студзеня, 2008 | Thuraya-D3 | 5,2 | поспех |
| 26 | 19 сакавіка, 2008 | DirecTV-11 | 5,9 | поспех |
| 27 | 21 мая, 2008 | Galaxy 18 | 4,642 | поспех |
| 28 | 16 ліпеня, 2008 | EchoStar XI | 5,511 | поспех |
| 29 | 24 верасня, 2008 | Galaxy 19 | 4,69 | поспех |
| 30 | 20 красавіка, 2009 | SICRAL 1B | 3,038 | поспех |
| 31 | 24 верасня, 2011 | ATLANTIC BIRD™ 7 | 4,6 | поспех |
| 32 | 1 чэрвеня, 2012 | Интелсат-19 | 5,6 | поспех |
| 33 | 19 жніўня, 2012 | Интелсат-21 | 5,6 | поспех |
| 34 | 3 снежня, 2012 | Eutelsat 70B | 5,25 | поспех |
| 35 | 1 лютага, 2013 | Интелсат-27 | 6,2 | аварыя |
| 36 | 26 мая, 2014 | Eutelsat 3B | 5,96 | поспех |
| 37 | ліпень 2017 | Ангосат-1 |  | Плануецца |

 |  |

Стартавая кропка
----------------

Стартавая кропка - акваторыя Ціхага акіяна ў кропцы з каардынатамі 0°00' п.ш. 154°00' з.д. ля Вострава Калядаў. Па сабранай за 150 год статыстыцы гэты ўчастак Ціхага акіяна лічыцца спецыялістамі найбольш спакойным і аддалёным ад марскіх шляхоў. Аднак, ужо некалькі разоў няпростыя ўмовы надвор'я прымушалі пераносіць час запуску на некалькі дзён.

Ракеты-носьбіты «Марскога старта»
---------------------------------

### Ракета-носьбіт Зеніт-3SL

У якасці ракеты-носьбіта выкарыстоўвалася трохступеньчатая ракета Зеніт-3SL - мадыфікацыя ракеты-носьбіта «Зеніт-2» з разгонным блокам ДМ. Галоўны распрацоўшчык - КБ «Паўднёвае» (Днепр), выраблялася на дняпроўскім заводзе «Южмаш».

### Ракета-носьбіт «Сункар» для Марскога старта

Па стане на канец верасня 2016 года, для запускаў са стартавай платформы Odyssey разглядаюцца розныя варыянты. Як паведаміла прэс-сакратар «S7 Group» Ганна Бажына - кампанія гатова супрацоўнічаць па гэтым пытанні з украінскімі калегамі і ажыццяўляць старты на базе ракеты «Зеніт». Адначасова з гэтым прапрацоўваюцца іншыя варыянты, у тым ліку стварэнне новай ракеты. Па словах прэзідэнта РКК «Энергія» Уладзіміра Солнцава - РКК «Энергія» гатовая паскорыць распрацоўку новай ракеты-носьбіта «Сункар» для запускаў з плавучага касмадрома «Марскі старт». Пры ўмове падтрымкі фінансавання стварэння гэтай ракеты кампаніяй «S7 Group», новая ракета-носьбіт «Сункар» можа быць створана на працягу пяці гадоў.

### Іншыя ракеты-носьбіты

25 лістапада 1995 года генеральным канструктарам РКК «Энергія» ў Федэральнае касмічнае агенцтва, Міністэрства абароны РФ, Дзяржаўны камітэт Расійскай Федэрацыі па абаронных галінах прамысловасці і РАН была накіравана інжынерная запіска з прапановай аб уключэнні праекта па стварэнні ракеты-носьбіта «Квант» у Федэральную касмічную праграму.

Адначасова з гэтай прапановай РКК «Энергія» вяла перамовы з амерыканскай фірмай «Rockwell Automation», якая праявіла цікавасць да сумеснага стварэння ракеты-носьбіта «Квант» і яе эксплуатацыі ў рамках праграмы «Марскі старт». Цікавасць была абумоўлена значным попытам на той момант на ракеты-носьбіты лёгкага класа на амерыканскім рынку паслуг па запуску невялікіх касмічных апаратаў, а таксама жаданнем фірмы «Rockwell Automation» удзельнічаць у працах па стварэнні і эксплуатацыі плавучага касмадрома «Марскі старт».

Марскі сегмент
--------------

Марскі сегмент комплекса «Марскі старт» складаецца з двух марскіх судоў: стартавай платформы (СП) «Odyssey» і зборачна-каманднага судна (СКС) «Sea Launch Commander».

### Стартовая платформа (СП)

Стартавая платформа «Odyssey»
Стартавая платформа «Odyssey» мае сваю гісторыю. Гэта былая самаходная нафтаздабываючая платформа «OCEAN ODYSSEY», пабудаваная ў Йокосуке, Японія ў 1982-1984 гг. Платформа адпавядала класу для неабмежаванага раёна мараплавання. Буравая вышка платформы была цалкам накрыта і абсталявана падаграваючай падлогай, каб можна было працаваць пры тэмпературы навакольнага паветра да -35°C.  22 верасня 1988 года, падчас здабычы нафты ў Паўночным моры, на платформе адбыўся моцны пажар, які ўвайшоў у сусветную гісторыю найбуйнейшых марскіх катастроф. Пасля пажару платформа была часткова дэмантаваная і па прамым прызначэнні больш не выкарыстоўвалася. У 1992 платформа прайшла рамонт і пераабсталяванне ў буравую платформу на Выбаргскім суднабудаўнічым заводзе. Пазней было прынята рашэнне выкарыстоўваць яе ў праекце «Марскі старт». У 1996-1997 платформа прайшла пераабсталяванне на верфі «Rosenberg» у Ставангеры, Нарвегія і пачала называцца «Odyssey». Другі этап пераабсталявання СП праходзіў на Выбаргскім суднабудаўнічым заводзе, пераназваным да гэтага часу ў «Кварнэр-Выбарг-Верф».

Характарыстыкі стартавай платформы: даўжыня 133 м, шырыня 67 м, вышыня 60 м, водазмяшчэнне 46 тыс.тон.

Падчас старта ракеты ўвесь інжынерны персанал са стартавай платформы перамяшчаецца на зборачна-каманднае судна.

### Зборачна-каманднае судна (ЗКС)

Зборачна-каманднае судна
Зборачна-каманднае судна «Sea Launch Commander» было пабудавана спецыяльна для праекта «Марскі старт» кампаніяй «Kvaerner Govan Ltd.», Глазга, Шатландыя у 1997 годзе. У 1998 ЗКС было даабсталявана на кананерскім суднарамонтным заводзе, Санкт-Пецярбург. ЗКС абсталявана сістэмамі і абсталяваннем, якія дазваляюць правядзенне на яго борце комплексных выпрабаванняў ракеты-носьбіта і разгонного блока, запраўку разгоннага блока высокакіпячымі кампанентамі паліва і газаў, зборку ракеты-носьбіта. ЗКС выконвае таксама функцыі цэнтра кіравання пры падрыхтоўцы і пуску ракеты-носьбіта. На ЗКС размяшчаюцца камандны пункт кіравання палётам разгоннага блока і сродкі прыёму і апрацоўкі тэлевымярэнняў.

Характарыстыкі ЗКС: даўжыня 203 м, шырыня 32 м, вышыня 50 м, водазмяшчэнне 27 тыс.тон, максімальная хуткасць 21 вузел.

Зноскі
------

1. ↑  "Марскі старт" фінішуе ў Расіі **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  "Камерсант" (№ 79 (4379) ад 06.05.2010). Архівавана з першакрыніцы 17 лістапада 2011. Праверана 6 мая 2010.
2. ↑  
Sea Launch Files Chapter 11 to Address Financial Challenges Архівавана 26 чэрвеня 2009.
3. ↑  Галоўная роля ў праекце «Марскі старт» аддадзена РКК «Энергія»
4. ↑  Sea Launch правяла запуск новага спадарожніка Atlantic Bird 7 Архівавана 15 ліпеня 2014.
5. ↑   "Расея адмаўляецца ад украінскіх ракет «Зеніт», якія яшчэ нядаўна лічыліся лепшымі носьбітамі ў свеце". Известия. 11 снежня 2013. Праверана 2013/12/20. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|accessdate=` (даведка)
6. ↑  "СМІ: Расея адмовілася ад украінскіх ракет «Зеніт»". Взгляд. 11 снежня 2013. Архівавана з арыгінала 21 снежня 2013. Праверана 2013/12/20. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|accessdate=` (даведка) Архівавана 21 снежня 2013. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 снежня 2013. Праверана 10 снежня 2016.
7. ↑  Плывучы касмадром «Марскі старт» прыпыняе дзейнасць да сярэдзіны 2015 г. // ИТАР-ТАСС, 22 жніўня 2014
8. ↑  [ Раскосмас заменіць ўкраінскія ракеты «Зеніт» на расійскую «Ангару» :: Эканоміка :: Расбізнэскансалтынг
9. ↑  Раскосмас пацвердзіў факт перамоваў з Аўстраліяй аб продажы «Марскога старта» **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  ТАСС (17 чэрвеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 28 кастрычніка 2016. Праверана 10 снежня 2016.
10. ↑  "Энергія" дамовілася з Boeing аб праектах асваення далёкага космаса **(нявызн.)**. Праверана 18 жніўня 2016.
11. ↑  "Дачка" S7 зоймецца касмічнымі запускамі з платформы "Марскога старта" **(нявызн.)**.  ИТАР-ТАСС (14 верасня 2016). Праверана 14 верасня 2016.
12. ↑  Група S7 купіла плывучы касмадром "Марскі старт" **(нявызн.)**.  ИТАР-ТАСС (27 верасня 2016).
13. ↑  Група кампаній S7. Дасье **(нявызн.)**.  ИТАР-ТАСС (27 верасня 2016).
14. ↑  Навіны. Раскосмас. Угода па «Марскім старце» адбылася **(нявызн.)**.  www.roscosmos.ru. Праверана 27 верасня 2016.
15. ↑  Упраўленне "Марскім стартам" перанясуць у Маскву **(нявызн.)**.  ИТАР-ТАСС (30 верасня 2016).
16. ↑  «Морской старт» — Запуски — ICO F-1
17. 1 2  ЗАПУСК КОСМИЧЕСКОГО АППАРАТА Thuraya D2 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 ліпеня 2012. Праверана 10 снежня 2016.
18. ↑  «Морской старт» — Запуски — NSS-8
19. ↑  Sea Launch Zenit 3SL successfully lofts Eutelsat 70B | NASASpaceFlight.com
20. ↑  Аварийный пуск с «морского космодрома» Архівавана 1 кастрычніка 2016. / Новости космонавтики, 1 февраля 2013 года.
21. ↑  Морской старт ракеты «Зенит» закончился аварией/ Лента.ру, 1 февраля 2013.
22. ↑  Sea Launch Successfully Launches EUTELSAT 3B Архівавана 27 мая 2014.
23. ↑  "S7 запустит «Зенит» с ангольским спутником". *Известия*. Праверана 2016-11-11.
24. ↑  «Раскосмас» зробіць новую ракету для «Марскога старта» **(нявызн.)** (30 верасня 2016).
25. ↑  «Марскі старт» - стартавая платформа «ODYSSEY» <! - Загаловак дададзены ботам ->
26. ↑  Ocean Odyssey (англ.)(недаступная спасылка).  Absolute Astronomy. Архівавана з першакрыніцы 17 сакавіка 2013. Праверана 27 лістапада 2012.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Марскі старт на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт Sea Launch Архівавана 25 красавіка 2017.
* «Марскі старт» на сайце РКК «Энергія» Архівавана 31 кастрычніка 2007.
* Неафіцыйны рускамоўны сайт пра «Марскі старт» («люстэрка» сайта)

спасылка на KML  Касмадром Sea Launch Google Maps  KMZ (3D-мадэль — файл KMZ для Google Earth)

* Sea Launch : запуск спадарожніка Inmarsat 2005 год
* Туманное будущее «Морского старта». Как авиахолдинг S7 Group собрался покорять космос без подходящих ракет // 28 сентября 2016
* д/ф «Суперсооружения: Морской космодром» (National Geographic Channel)
* Рэпартаж пра комплекс «Марскі старт» на YouTube, Чалавек і закон, эфір 08.02.2013

| ⛭Касмадромы для арбітальных запускаў касмічных апаратаў |
| --- |
|  Аўстралія (ASRI) | Вумера (зачынены) |
|  Бразілія (BAF, БКА) | Алкантара |
| Сцяг ЕС ЕКА Францыя (CNES) | Куру (Французская Гвіяна)Хамагір (на тэрыторыі Сцяг Алжыра Алжыра, зачынены) |
|  Ізраіль (КАІ) | Пальмахім |
|  Індыя (ISRO) | Шрыхарыкота |
|  Іран (ІКА) | Семнан |
|  Італія (ІКА) | Сан-Марка (у тэрытарыяльных водах Сцяг Кеніі Кеніі, зачынены) |
|  Кітай (CNSA) | Таюань • Січан • Вэньчан • Цзюцюань |
|  КНДР (КККТ) | Танхэ |
|  Расія (Роскосмас) | Байканур (на тэрыторыі Сцяг Казахстана Казахстана) • Плясецк • Капусцін Яр • Ясны • Свабодны (зачынены)  Усходні (будуецца)  |
|  ЗША (НАСА, МАЗ) | Касмічны цэнтр Кенэдзі • Мыс Канаверал • Выпрабавальны палігон Рэйгана (часткова на тэрыторыі Сцяг Маршалавых Астравоў Маршалавых астравоў)База Вандэнберг • Уолапс • Сярэднеатлантычны рэгіянальны касмапорт • Кад'як |
|  Рэспубліка Карэя (KARI) | Наро |
|  Японія (JAXA) | Танегасіма • Уціноўра |
| Сцяг Зямлі Міжнародныя | Адысей (праект «Марскі старт») |