Астэроід 243 Іда і яго спадарожнік Дактыль.
**Спадарожнік астэроіда** — астэроід, натуральны спадарожнік, які звяртаецца па арбіце вакол іншага астэроіда. Спадарожнік і астэроід прадстаўляюць сабой сістэму, якая падтрымлівае гравітацыяй абодвух аб’ектаў. Астэроідная сістэма, у якой памеры спадарожніка супастаўныя з памерам астэроіда, называюць падвойным астэроідам. На сённяшні дзень таксама вядомыя сістэмы з трох кампанентаў.

Гісторыя даследаванняў
----------------------

Да канца XIX стагоддзя астэроіды ўяўляліся навукоўцам як адзінкавыя целы. Але на пачатку XX стагоддзя, з паляпшэннем назіральнай апаратуры, з’явіліся здагадкі пра існаванне дваістасці астэроідаў. Былі праведзены першыя даследаванні, у прыватнасці, дэталёва быў вывучаны астэроід (433) Эрас. Аднак такіх даследаванняў было няшмат, і яны супярэчылі агульнапрынятым поглядам.

Першыя спробы выявіць спадарожнікі ў астэроідаў, з дапамогай вымярэнняў паслаблення бляску зорак пры пакрыцці іх астэроідамі, былі праведзены для аб’ектаў (6) Геба (1977 год) і (532) Геркуліна (1978 год). У ходзе даследаванняў было выказаць здагадку наяўнасць сатэлітаў у названых аб’ектаў, аднак гэтыя дадзеныя не былі пацверджаны. Пазней чэшскі астраном Пётр Правец (1991 год) і нямецкі Г. Хан (1994), звярнуў увагу на пераменны бляск двух невялікіх астэроідаў, zrbz праляталі паблізу Зямлі, які мог паказваць на іх дваістасць. На жаль, гэтыя назіранні паўтарыць не ўдалося.

Першы пацверджаны спадарожнік астэроіда быў адкрыты ў 1993 годзе аўтаматычнай міжпланетнай станцыяй «Галілеа». Ён быў выяўлены ў астэроіда (243) Іда, па ходзе пралёта АМС паблізу аб’екта. Спадарожнік назвалі Дактыль. Другім адкрытым спадарожнікам ў 1998 годзе стаў Маленькі Прынц, спадарожнік астэроіда (45) Яўгенія. У 2002 годзе быў адкрыты першы спадарожнік у транснептунавага аб’екта 1998 WW31.

Метады даследаванняў
--------------------

Адкрыццё спадарожнікаў дазваляе лепш вывучыць астэроіды, паколькі веданне спадарожнікавых арбіт мае вялікае значэнне для атрымання фундаментальных фізічных параметраў падвойнай сістэмы, такіх як маса, і пралівае святло на яе магчымае фарміраванне і эвалюцыю. Таму навукоўцы шукаюць розныя метады даследаванняў астэроідаў, накіраваныя на пошук у іх спадарожнікаў. Вось некаторыя з іх:

* аптычны — прамыя аптычныя назіранні з дапамогай касмічных і наземных тэлескопаў з адаптыўнай оптыкай;
* радыёлакацыйны — з дапамогай касмічных і наземных радыётэлескопаў;
* фотаметрычны — вымярэнне памяншэння бляску зоркі пры яе пакрыцці астэроідам;
* даследаванні з дапамогай АМС.

Аптычны метад з’яўляецца самым відавочным, аднак мае шэраг недахопаў, найбольш важным з якіх з’яўляецца складанасць рэгістрацыі слабага аб’екта побач з больш яркім і неабходнасць праводзіць назіранні з высокім вуглавым разрозненні. Таму аптычныя назіранні дазваляюць выяўляць невялікую колькасць спадарожнікаў, якія маюць досыць буйныя памеры адносна астэроіда, і якія знаходзяцца на значнай адлегласці ад яго.

Радыёлакацыйны метад дазваляе даволі дакладна вымераць форму аб’екта (з дакладнасцю да 10 метраў на найбуйнейшых радыётэлескопах), з дапамогай вымярэння часу запазнення адлюстраванага сігналу. Недахоп радыёлакацыйнага метаду заключаецца ў малым радыусе дзеяння. З павелічэннем адлегласці да доследнага аб’екта дакладнасць дадзеных істотна зніжаецца.

Метад фотаметрычных назіранняў пакрыццяў зорак астэроідамі выкарыстоўвае вымярэння памяншэння бляску пакрываемай зоркі. Сутнасць метаду складаецца ў назіранні за зоркай з зоны, якая знаходзіцца па-за разліковай паласы пакрыцця астэроідам. Перавага заключаецца ў тым, што такія назіранні можна праводзіць з дапамогай аматарскіх астранамічных прыбораў. Недахоп — спадарожнік астэроіда павінен пакрываць зону назіральніка ў момант даследавання.

Даследаванні з дапамогай АМС з’яўляюцца найбольш дакладнымі, так як дазваляюць выкарыстоўваць наяўную на станцыі апаратуру з блізкай адлегласці.

Паходжанне
----------

Паходжанне спадарожнікаў астэроідаў ў цяперашні час адназначна не вызначана. Існуюць розныя тэорыі. Адна з шырока прызнаных абвяшчае, што спадарожнікі могуць быць рэшткавым прадуктам сутыкнення астэроіда з іншым аб’ектам. Іншыя пары маглі ўтварыцца захопам малога аб’екта больш буйным. Фарміраванне ў выніку сутыкнення стрымліваецца момантам імпульсу кампанентаў. Падвойныя астэроідныя сістэмы з невялікай адлегласцю паміж кампанентамі цалкам адпавядаюць гэтай тэорыі. Аднак яна наўрад ці падыходзіць для аддаленых кампанентаў.

Паводле іншай гіпотэзы, спадарожнікі ў астэроідаў сфармаваліся на пачатковай стадыі эвалюцыі Сонечнай сістэмы.

Мяркуецца, што многія астэроіды складаюцца з некалькіх каменных груд, слаба звязаных гравітацыяй і пакрытых пластом рэгаліту, таму невялікае знешняе ўздзеянне можа прыводзіць да разрыву такой сістэмы і ўтварэння сатэлітаў на невялікай адлегласці.

Агульныя характарыстыкі
-----------------------

Прыліўныя ўздзеянні астэроіда на спадарожнік аказваюць уплыў на параметры яго арбіты, і выраўноўваюць восі кручэння абодвух аб’ектаў з воссю галоўнага моманту інерцыі. Сам спадарожнік з часам прымае некалькі выцягнутую форму пад уплывам гравітацыйнага поля астэроіда. Калі перыяд кручэння галоўнага цела менш перыяду абароту спадарожніка вакол яго (што з’яўляецца тыповым для Сонечнай сістэмы), то з часам спадарожнік аддаляецца, а перыяд кручэння галоўнага цела — запавольваецца.

Падвойныя астэроіды звяртаюцца па эліптычных арбітах вакол агульнага цэнтра мас.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Asteroids with Satellites by Wm. Robert Johnston **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2012. Праверана 04.10.2008.  (англ.)
2. 1 2 3 4  Астэроіды. Asteroids.chat.ru **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2012. Праверана 04.10.2008.
3. ↑  Мир астероидов. Статья В.Г. Сурдина в журнале "Природа" **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 лютага 2007. Праверана 04.10.2008.
4. ↑  243 Ida and Dactyl. Nineplanets.org **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2012. Праверана 04.10.2008.  (англ.)
5. ↑  IAUC 7610: S/2000 (1998 WW\_31) 1. Central Bureau for Astronomical Telegrams **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 красавіка 2006. Праверана 04.10.2008.  (англ.)
6. ↑  *D. Hestroffer, F. Vachier.*. Orbit determination of binary asteroids. IAU Symposium (2005). **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2012. Праверана 04.10.2008.  (англ.)
7. ↑  Фотографические наблюдения покрытий звезд астероидами. Земля и Вселенная **(нявызн.)**. Праверана 04.10.2008.
8. ↑  Астероиды. Cosmoportal.org.ua **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2012. Праверана 04.10.2008.  (англ.)

Спасылкі
--------

* Orbits of Binary Asteroids with Adaptive Optics  (англ.)
* *Wm. Robert Johnston*. Asteroids with Satellites (англ.).  Johnston's Archive (18 мая 2013). Архівавана з першакрыніцы 25 мая 2013. Праверана 25 мая 2013.
* *Wm. Robert Johnston*. Other Reports of Asteroid/TNO Companions (англ.).  Johnston's Archive (17 лютага 2013). Архівавана з першакрыніцы 25 мая 2013. Праверана 25 мая 2013.
* Asteroids.chat.ru

| ⛭Сонечная сістэма (≛ спіс аб’ектаў) |
| --- |
| 
 |
| **Сонца** |
| **планеты і *карлікавыя планеты*:** ✰ Меркурый ·  ✰ Венера ·  ✯ Зямля ·  Марс ·  *Цэрэра* ·  ✯✰ Юпітэр ·  Сатурн ·  ✰ Уран ·  ✯ Нептун ·  *Плутон* ·  *Хаўмеа* ·  *Макемаке* ·  *Эрыс* |
| **іх спадарожнікі/кольцы:** Зямлі ·  Марса ·  Юпітэра/∅ ·  Сатурна/∅ ·  Урана/∅ ·  Нептуна/∅ ·  *Плутона* ·  *Хаўмеа* ·  *Эрыды* |
| **Малыя целы**: метэароіды ·  астэроіды/іх спадарожнікі (калязямныя ·  асноўнага пояса ·  траянцы ·  кентаўры) ·  транснептунавыя (ПК ·  РД) ·  дамаклоіды ·  каметы (ВО) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 145427134 |