**Іерагліфічны ключ,** таксама **іерагліфічны радыкал** (кит. 部首, піньінь *bùshǒu*, транскрыпцыя *бушоў*) — графічны элемент ці просты іерогліф кітайскага пісьма, з якіх складаюцца састаўныя іерогліфы. Можа быць сэнсавым альбо фанетычным паказальнікам, гэта значыць указваць на сэнс ці вымаўленне.

Гісторыя
--------

У самых першым кітайскіх слоўніках, такіх як Эр'я 3 ст. да н. э. сімвалы групаваліся па семантычным катэгорыям. Знайсці пэўнае слова можна было ў тэматычным раздзеле.

Ключы ўпершыню з'яўляюцца ў старажытным слоўніку «Паходжанне кітайскіх сімвалаў» (說文解字 альбо 说文解字, *Shuo-wen chieh-tzu*). Каля 1 ст. н. э. вучоны Сюй Шэнь з імперыі Хань склаў першы слоўнік, у якім іерогліфы былі ўпарадкаваны па прынцыпу "ключа" з прыведзеным аналізам будовы іерогліфа. Слоўнік налічваў 9353 іерогліфа, якія сартаваліся паводле 540 ключоў.

Падчас дынастыі Мін вучоны Мэй Індзю ў 1615 годзе выдаў слоўнік "Збор іерогліфаў" (字彙, *zìhuì*), у якім паменшыў колькасць ключоў да 214 і размясціў сімвалы ў парадку павялічвання колькасці рыс.

Больш вядомы слоўнік Кансі быў складзены ў 1710—1716 гадах па загадзе імператара Кансі з дынастыі Цын. Складальнікі слоўніка прынялі за аснову створаныя за стагоддзе да таго два слоўніка «Збор іерогліфаў» Мэй Індзю і "Правільнае напісанне іерогліфаў" (1627) аўтарства Чжан Цзылі. Спіс ключоў Кансі выкарыстоўвацца дагэтуль у кітайскіх слоўніках.

Аднак пасля моўнай рэформы 1983 у Кітаі традыцыйны набор радыкалаў Кансі стаў непрыдатным для пошуку і індэксацыі спрошчаных іерогліфаў. У 1893 годзе Камітэт па рэфармаванню кітайскай пісьменнасці выдаў "Табліцу ўніфікаваных індэксіруемых кампанентаў кітайскага іерогліфа", у якой налічваецца 201 знак.

Найбольш распаўсюджанай сістэмай зараз з'яўляюцца ключы Кансі, менавіта яны зараз выкарыстоўваюцца ў Unicode для выяўлення іерогліфаў.

Размяшчэнне ў іерогліфах
------------------------

У іерогліфу 媽 *mā* "маці" левая семантычная частка складаецца з ключа 女 *nǚ* "жанчына", а правая фанетычная з ключа 馬 *mǎ* "конь"
Ключы могуць размяшчацца ў любой частцы іерогліфа. Напрыклад, 女 знаходзіцца ў левай частцы іерогліфаў 姐, 媽, 她, 好, але можа быць і ўнізе: 妾. 

Часцей за ўсё семантычныя ключы, якія ўказваюць на сэнс, размяшчаюцца злева альбо зверху іерогліфа, а фанетычныя ключы, якія ўказваюць на вымаўленне, знаходзяцца справа ці знізу. Але гэта не строгія правілы, і існуе шмат выключэнняў.

Выгляд мноства ключоў змяняецца ў іерогліфе, часта яны звужаюцца, скарочваюцца, альбо могуць прымаць зусім іншую форму. 

Змена формы ключа| Арыгінальны ключ | Альтернатыўная форма | Прыклад | Выключэнне |
| --- | --- | --- | --- |
| 刀 дао (нож) | 刂 калі стаіць у правай частцы | 分, 召, але 刖 | 切 |
| 人 жэнь (чалавек) | 亻калі стаіць злева | 囚, 仄, 坐 , але 他 | 从 |
| 心 сін (сэрца) | 忄калі стаіць злева | 杺, 您, 恭, але 快 |  |
| 水 шуэй (вада) | 氵калі стаіць справа | 汆, 呇, 沊б але 池 | 沝 |
| 火 хуо (полымя) | 灬 калі стаіць унізе | 伙, 秋, 灱, але 黑 | 災 |
| 犬 гоў (сабака) | 犭калі стаіць злева | 伏, 状, але 狙 | 㹜 |

Зноскі
------

1. ↑  康煕字典 / 張玉書, 陳廷敬. — 北京: 中華書局, 1958.
2. ↑  Teng, Ssu-yü and Biggerstaff, Knight. 1971. *An Annotated Bibliography of Selected Chinese Reference Works*, 3rd ed. Cambridge, Mass: Harvard University Press. ISBN 0-674-03851-7
3. ↑  "汉字统一部首表（草案）". Archived from the original on 24 May 2013.
4. ↑  Chan, Yi-Chin (2013). *Learning to Read Chinese: The Relative Roles of Phonological Awareness and Morphological Awareness* (PDF) (Ph.D.).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |