Шведскія фрыкадэлькі са сметанковым соусам, бульбяным пюрэ, салёным карнішонам і бруснічным джэмам
З-за вялікіх памераў Швецыі для **шведскай кухні** заўсёды былі характэрны рэгіянальныя адрозненні. Гістарычна склалася, што на крайняй поўначы ўжываліся стравы з аленіны і дзічыны, некаторыя з якіх маюць свае карані ў саамскай культуры, у той час як свежая гародніна грае вялікую ролю на поўдні.

Шведская кухня адрозніваецца немудрагелістасцю. Яна ўвабрала ў сябе традыцыі сялянскай ежы (сыр, хлеб, каўбаса), багатая стравамі з рыбы, мяснога фаршу, дзічыны і вядомая сваімі дэсертамі і выпечкай. Шведы высока цэняць дары мясцовай прыроды: ягады, грыбы, спецыі, а таксама прадукты харчавання мясцовай вытворчасці (малако, сыр, каўбаса).

Шведы традыцыйна вельмі адкрыты для замежных уплываў, пачынаючы ад французскай кухні на працягу 17 і 18 стагоддзяў, і да сушы і кавы латэ сёння. У якасці фаст-фуда піца і хот-догі паўсюдна сталі часткай шведскай культуры з 1960 года. Дваццаць гадоў праз, тое ж самае можна сказаць і пра кебаб і фалафель, бо многія невялікія рэстараны спецыялізуюцца на гэтых стравах.

Агульныя рысы
-------------

Асноўнымі прадуктамі шведскай кухні з'яўляюцца малочныя прадукты, свежы і мяккі (часта салодкі) хлеб, ягады і садавіна, ялавічына, морапрадукты і рыба. Бульбу часта падаюць у якасці гарніру, пераважна адварную. Шведская кухня мае вялікую разнастайнасць хлеба розных формаў і памераў, яго пякуць з жыта, пшаніцы, аўса, суцэльнага збожжа, кіслага цеста. Хлеб можа быць белы, цёмны, у форме тонкіх аладак і хрумсткіх пласцін. Ёсць шмат гатункаў салодкага хлеба, і ў некаторыя дадаюць спецыі. Шмат мясных страў, і, асабліва, тэфтэлі, падаюцца з бруснічным варэннем. Для шведскай кухні характэрны фруктовыя супы з высокай глейкасцю, напрыклад, суп з ягад шыпшыны і чарнічны суп (шведск.: blåbärssoppa), якія падаюць гарачымі або халоднымі. Сметанковае масла і маргарын з'яўляюцца асноўнымі крыніцамі тлушчу, хоць аліўкавы алей робіцца ўсё больш папулярным. Традыцыі шведскай выпечкі адрознівае разнастайнасць дражджавых булачак, печыва і пірожных, многія з іх з'яўляюцца надзвычай папулярнымі падчас фікі.

Гісторыя
--------

Сюрстромінг з адваранай бульбай і салатай
Бульбяная запяканка *Спакушэнне Янсана*
Здаўна лоў рыбы рэгуляваў колькасць шведскага насельніцтва і структуру гандлю. Рыбу салілі і вэндзілі. Соль зрабілася адным з асноўных прадуктаў гандлю на пачатку скандынаўскага сярэднявечча, якое пачалося каля 1000 года. Капусту квасілі разам з ягадамі, яблыкамі і г.д. Зімой яны выкарыстоўваліся у тыя часы як крыніца вітаміну С (сёння квашаная капуста вельмі рэдка выкарыстоўваецца ў шведскай кухні). Бруснічнае варэнне, усё яшчэ папулярнае, напэўна, найбольш традыцыйны і тыповы шведскі спосаб дадаць свежасці даволі цяжкай ежы, напрыклад, стэйкі і рагу.

Шведскія доўгія зімы з'яўляюцца прычынай адсутнасці свежай гародніны ў многіх традыцыйных рэцэптах. Таму ў старажытнасці рэдкія гароднінныя культуры, якія падтрымоўвалі насельніцтва падчас зімы, былі вельмі важнымі. Разнастайныя караняплоды, такія як рэпа і бручка (па-англійску называецца "шведка") паступова былі выцеснены бульбай на працягу 18 стагоддзя. Адсутнасць спецый зрабіла паўсядзённую ежу даволі лагоднай на сённяшні густ, хоць шэраг мясцовых зёлак і раслін выкарыстоўваліся пры гатаванні страў са старажытных часоў. Традыцыя стрыманасці ў спецыях захавалася і да сённяшніх дзён.

Шведская кухня ўзбагачалася стравамі і нямецкай кухні, дзякуючы імігрантам, якія сяліліся ў Стакгольме, Вісбю і Кальмары. Шведскія гандляры і арыстакраты таксама пераймалі кулінарныя традыцыі з замежных краін, напрыклад, галубцы (шведск.: kåldolmar). Галубцы былі прывезены ў Швецыю Карлам XII, які іх упершыню пакаштаваў падчас Палтаўскай бітвы. Галубцы былі апісаны ў 1755 годзе Кайсай Варг у яе знакамітай кухарскай кнізе *"Hjelpreda i hushållningen för unga fruentimber"*.

Тыповыя стравы
--------------

Граўлакс на хрумсткім хлебе з перцам і лімонам
Традыцыйная калядная вяндліна ў сучаснай Швецыі
Талерка з *smörgåstårta* або сэндвіч-торт, як правіла, страва для вечарын
Лісічкі часта растуць побач з бярозамі
Свята ракаў
Талерка для палуночнай вячэры
Бутэрброд з яйкамі і ікрой траскі
Традыцыйныя шведскія стравы па-ранейшаму з'яўляюцца вельмі важнай часткай шведскай кухні, нягледзячы на тое, што ў сучаснай шведскай кухні шмат інтэрнацыянальных страў. На міжнародным узроўні найбольш вядомай шведскай кулінарнай традыцыяй з'яўляецца шведскі стол (шведск.: smörgåsbord) разам з добра вядомымі шведскімі стравамі, такімі як, напрыклад, граўлакс і тэфтэлі.

У Швецыі традыцыйна чацвер быў днём супу, бо пакаёўкі мелі паўдня выхаднога, а суп было лёгка прыгатаваць загадзя. Адзін з самых традыцыйных шведскіх супаў,які і да гэтага часу падаецца ў многіх рэстаранах і хатніх гаспадарак кожны чацвер разам з блінамі, з'яўляецца жоўты гарохавы суп (шведск.: ärtsoppa). Гэта звязана са старой традыцыяй, дзе гарох асацыяваўся з богам Торам. Гэтая немудрагелістая страва — густы суп, у асноўным складаецца з варанага жоўтага гароху, цыбулі, солі і невялікіх кавалачкаў свініны. Ён часта ўжываецца з гарчыцай і тонкімі блінамі (шведск.: pannkakor). Ва ўзброеных сілах Швецыі таксама для прызыўнікоў кожны чацвер ставяць на стол гарохавы суп і бліны.

Бульбу ядуць цэлы год у якасці асноўнай крыніцы вугляводаў. Многія традыцыйныя стравы гатуюцца з бульбы. Толькі ў апошнія 50 гадоў макароны і рыс сталі звычайнай з'явай на абедзенным стале. Ёсць некалькі розных відаў бульбы: самая папулярная — гэта маладая бульба, якая спее ў пачатку лета і якую ядуць на традыцыйным свяце сярэдзіны лета. Маладую бульбу ставяць на стол з марынаваным селядцом, цыбуляй, смятанай, а ў якасці традыцыйнага дэсерту — першыя клубніцы года. 

Сярод грыбоў у Швецыі найбольш высока цэняцца лісічкі, якія лічацца далікатэсам. Лісічкі звычайна ўжываюць у якасці гарніру разам са стэйкам або абсмажанымі з цыбуляй і соусам на адкрытым бутэрбродзе. На другім месцы па папулярнасці і смаку ідуць баравікі (шведск.: karljohansvamp), названыя ў гонар Карла XIV Юхана, які зрабіў іх папулярным прадуктам харчавання. У жніўні на традыцыйным свяце ракаў (шведск.: kräftskiva) шведы ядуць ракаў у вялікай колькасці, вараных і марынаваных у булёне з соллю, цукрам і вялікай колькасцю кропу. 

### Асноўныя стравы

* Гарохавы суп (шведск.: Ärtsoppa)
* Крывянка (шведск.: Blodpudding або шведск.: Blodkorv), ужываецца з бруснічным соусам і часам з беконам.
* Фалукарв (шведск.: Falukorv) — вялікая і тоўстая каўбаса, якая паходзяць з горада Фалун. Пад'ёмнікі і помпы на шахце медзі ў Фалун на працягу 16 і 17 стагоддзяў да ўвядзення паравых рухавікоў працавалі пры дапамозе быкоў. Калі гэтыя быкі паміралі ад напружання або старасці, скура перараблялася на скураныя вяроўкі, а частка мяса — у фалукарв.
* Рыбныя шарыкі
* Граўлакс — слабасалёны ласось з цукрам і спецыямі.
* *Inkokt lax* — вараны ласось з цыбуляй і морквай у вадзе з воцатам, цукрам, соллю і іншымі спецыямі. Звычайна ядуць халодным, як правіла, разам з маянэзам, кропам і лімонам.
* *Істэбанд* (шведск.: Isterband) — каўбаскі са Смоланда, зробленыя з грубага свінога фаршу, ячменю і бульбы. Спачатку фарш крыху засольваюць, а потым вэндзяць. Ядуць традыцыйна з тушанай бульбай з кропам і марынаванымі буракамі.
* Спакушэнне Янсана — бульбяная запяканка.
* *Калядная вяндліна* (шведск.: Julskinka) — вяндліна, вараная і запанірованая з гарчыцай, хлебнымі крошкамі і яйкамі.
* *Кольдальмар* (шведск.: Kåldolmar) — шведскія галубцы.
* Крапкакор (шведск.: Kroppkakor) — пельмені з бульбы і начынкай з свініны.
* Лютэфіск — рыба ў шчолачы.
* Крывяныя блінчыкі (шведск.: Blodpalt)
* *Paltbröd* — запечаная шведская ляпёшка з крывёй.
* Варэнікі з рознымі начынкамі, напрыклад, з ліверам або чарніцамі.
* Бліны
* Бісмарк — марынаваны селядзец.
* Лабскаўс — мясная страва, падобная да шатландскага хагіса.
* Дранікі
* Бефстроганаў — кавалачкі ялавічыны ў соусе.
* Пютыпана (шведск.: Pyttipanna) — сумесь нарэзанага і смажанага мяса, цыбулі, папярэдне адваранай бульбы. Часта дадаюць, напрыклад, такія інгрэдыенты як каўбаскі, бекон ці нават ласось (замест мяса).
* *Сэндвіч-торт* (шведск.: Smörgåstårta)
* Сюрстромінг — кансерваваны квашаны селядзец.
* Якаб у палёце (шведск.: Flygande Jacob) — запечаная курыца з бананамі, арахісам і беконам, «вынайдзена» ў 1970 годзе.

### Морапрадукты

Абмежаваны выбар рыбы і іншых морапрадуктаў з'яўляецца важнай часткай шведскай кухні. Ласось з Нарвегіі становіцца ўсё больш папулярным. Марынаваны падсалоджаны селядзец, *inlagd sill*, з'яўляецца найбольш традыцыйнай шведскай закускай. Крэветкі і амары — асноўная ежа на ўзбярэжжы Скагерак.

### Дэсерты

* *Осткака* (шведск.: Ostkaka) — шведскі чызкейк.
* Розныя пірагі, напрыклад, *смулпай* (шведск.: Smulpaj), яблычны пірог, чарнічны пірог, пірог з рэвеню.
* Спетэкака (шведск.: Spettekaka) — пірог, які гатуецца з яек, цукру і бульбяной мукі.
* Вафлі ўжываюцца з варэннем, узбітымі вяршкамі або марожаным. 26 сакавіка ў Швецыі адзначаюць Дзень вафлі.

Выпечка
-------

* Шакаладныя шарыкі, круглыя шарыкі са смакам шакаладнага сметанковага масла з аўсянкай/какавай/цукрам, пакрытых какосавай стружкай.
* *Крынгель* (шведск.: Kringla), невялікае салодкае печыва ў форме завітушкі формы з цукрам.
* *Punschrulle*, невялікае цыліндрычнай формы печыва з зялёнымі марцыпанамі з шакаладнымі канцамі, а ўнутры сумесь здробненага печыва, масла і какава, запраўленая *пунш* лікёрам. Гэтае печыва часта называюць *dammsugare* ("пыласос"), маючы на ўвазе не толькі яго знешні выгляд, але і звычай, калі пекар збірае крошкі ад дзённага печыва, каб зрабіць начынку.
* *Торт Прынцэса*, вялікі торт, выкананы з слаёў бісквіта з узбітымі вяршкамі і заварным крэмам, пакрыты зялёнымі марцыпанамі з цукровай пудрай на верхняй частцы; часта ўпрыгожваюць ружовымі ружамі з марцыпанаў.
* *Будапешцкі крэмавы пірог*
* *Торт Напалеон*
* Кладкака, плоскі шакаладны пірог
* *Arraksboll*, шарыкі з начынкай з арака, падобныя да шакаладных шарыкаў

* Булачка з карыцай (Kanelbulle)Булачка з карыцай (*Kanelbulle*)
* Торт Прынцэса (Prinsesstårta)Торт Прынцэса (*Prinsesstårta*)
* Будапешцкі крэмавы пірог (Budapestbakelse)Будапешцкі крэмавы пірог (*Budapestbakelse*)
* Торт Напалеон (Napoleonbakelse)Торт Напалеон (*Napoleonbakelse*)
* Лакрычная жэлацінавая рыбка, тыпічная шведская цукеркаЛакрычная жэлацінавая рыбка, тыпічная шведская цукерка

### Ласункі

Лусекат
Домік з імбірнага хлеба
У летні час тарты з рознай сезоннай садавіны карыстаюцца папулярнасцю, асабліва з клубніцамі і крэмам для торта. Клубніцы таксама часта ядуць з цукрам і малаком або вяршкамі. У канцы лета і ўвосень пякуць яблычныя тарты і пірагі. Яблычны пірог часта падаюць з ванільным крэмам, але часам з марожаным або ўзбітымі вяршкамі.

У перыяд зімовых святаў сярод традыцыйных цукерак і пірожных сустракаюцца:

* Кнэк, шведкія ірыскі, якія гатуюцца на Ражство.
* *Ischoklad*, какосавы алей з шакаладам.
* *Marmelad*, разнакаляровыя «мармеладныя цукеркі» прмавугольнай фармы на аснове пекціну.
* Лусекат, шведскія булачкі з шафрана, якія ядуць падчас святкавання Дня святой Люсіі (13 снежня).
* *Пепаркака*, падобны да імбірнага печыва, ужываецца з 14 стагоддзя.
* Семла, пшанічная булачка з начынкай з крэма і мігдальнай пастай, традыцыйна ядуць на *Тлусты аўторак*.

### Цукеркі

Сярод іншых цукерак:

* Сальтлакрыц (шведск.: Saltlakrits), лакрычныя цукеркі з хларыдам амонію.
* *Polkagris*, традыцыйныя ментолавыя цукеркі з г. Грэна, таксама розных смакаў.
* *Ahlgrens bilar*, шведскія зефірныя цукеркі ў форме машыны.
* *Daim*, хрумсткі мiгдальны батончык, пакрыты малочным шакаладам.

Напоі
-----

Юлмуст
Розныя гатункі Абсалюту
Швецыя з'яўляецца адной з 10 першых краін у свеце па ўжыванню кавы. Узровень спажывання малака ў Швецыі таксама вельмі высокі, які саступае толькі Фінляндыі. Малако закупляецца ў малочных пакетах, і зусім не выпадкова, што Tetra Pak, найбуйнейшы ў свеце вытворца скрынак для малака, быў заснаваны ў Швецыі. Малако лічыцца стандартным напоем падчас ежы на працягу будных дзён у многіх сем'ях, і для дзяцей, і для дарослых.

На Ражство Хрыстова звычайна гатуюць глёг.

### Салодкія напоі

* *Сокердрыка* (шведск.: Sockerdricka), кісла-салодкі безалкагольны напой.
* *Fruktsoda*, традыцыйны безалкагольны напой са смакам лімона і лайма (газіраваны).
* *Champis* і *Pommac*, безалкагольныя напоі, альтэрнатыва ігрыстаму віну (газіраваны).
* Трокадэра (шведск.: Trocadero), безалкагольны напой з поўначы Швецыі са смакам апельсінаў і яблыкаў.
* Юлмуст

### Фруктовыя супы

Фруктовыя супы, такія як шыпшынавы і чарнічны, звычайна ядуць або п'юць гарачымі ўзімку.

### Алкагольныя напоі

Найбольш важныя з моцных алкагольных напояў у шведскай кухні называюцца агульным тэрмінам *Brännvin*, які ўключае два асноўныя віды: Акавіта і гарэлка. *Рэнат* (шведск.: Renat) часта лічыцца нацыянальнай гарэлкай Швецыі. Да іншых папулярных марак адносяцца Explorer Vodka і Абсалют. Апошняя з'яўляецца адным з самых вядомых у свеце брэндаў алкагольных напояў. Большасць гатункаў Brännvin маюць каля 40 % алкаголю.

Вытворчасць моцных напояў мае традыцыі, якія ўзыходзяць да 18 стагоддзя. Найбольшага росквіту дасягнула ў 1840-х гадах. З 1880-х гадоў дзяржаўная *Systembolaget* валодае манаполіяй на продаж алкаголю з утрыманнем больш чым 3,5% алкаголю. Раней у сельскай мясцовасці Швецыі выраблялі самагон (шведск.: Hembränt), але яго вытворчасць зменшылася ў апошнія гады ў сувязі з больш ліберальнымі правіламі ўвозу алкаголю, а таксама павелічэннем кантрабанды.

### Піва

Таксама ў Швецыі шырока спажываюць піва. Тыповае шведскае піва — гэта светлы лагер, напрыклад, Pripps Blå і Norrlands Guld. У апошнія дзесяцігоддзі па ўсёй Швецыі адкрылася шмат невялікіх бровараў, якія прапануюць багаты спектр гатункаў і смакаў, напрыклад, *Nils Oscar Brewery*, *Dugges Ale och Porterbryggeri* і *Närke Kulturbryggeri*. Шмат маленькіх бровараў у Швецыі пераймаюць стыль саматужнага піваварства ў ЗША (American Pale Ale і American IPA).

Зноскі
------

1. 1 2  Rob Hincks, "Swedish semla: more than just a bun Архівавана 6 чэрвеня 2011." Feb. 20, 2012.

Літаратура
----------

* Schildt-Lundgren, Margareta (2000) *Simply Swedish*. ISBN 91-974561-7-9
* Widenfelt, Sam, ed. (1950) *Swedish Food*. Gothenburg: Esselte

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Шведская кухня**
* VisitSweden Архівавана 16 лістапада 2008.
* Sweden.se Архівавана 10 сакавіка 2011.
* Gretchen’s Cookbook — Swedish Recipes Архівавана 3 лютага 2006.
* Рэцэпты шведскай кухні

| ⛭Нацыянальныя кухні |
| --- |
| Кухні народаў Еўропы | Аўстрыйская кухня  ·  Башкірская кухня  ·  Беларуская кухня ·  Бельгійская кухня ·  Балгарская кухня ·  Баснійская кухня ·  Брытанская кухня ·  Венгерская кухня ·  Грэчаская кухня ·  Дацкая кухня ·  Яўрэйская кухня ·  Ірландская кухня ·  Ісландская кухня ·  Іспанская кухня ·  Італьянская кухня ·  Карэльская кухня ·  Кіпрская кухня ·  Латышская кухня ·  Літоўская кухня ·  Македонская кухня ·  Марыйская кухня ·  Малдаўская кухня ·  Нямецкая кухня ·  Нідэрландская кухня ·  Нарвежская кухня ·  Польская кухня ·  Партугальская кухня ·  Румынская кухня ·  Руская кухня ·  Сербская кухня ·  Славацкая кухня ·  Славенская кухня · Татарская кухня ·  Украінская кухня ·  Фінская кухня ·  Французская кухня ·  Харвацкая кухня ·  Чарнагорская кухня ·  Чэшская кухня  ·  Чувашская кухня  ·  Шведская кухня ·  Швейцарская кухня ·  Шатландская кухня ·  Эстонская кухня |
| Кухні народаў Азіі | Абхазская кухня ·  Азербайджанская кухня ·  Арабская кухня ·  Армянская кухня ·  Бутанская кухня ·  В’етнамская кухня ·  Грузінская кухня ·  Ізраільская кухня ·  Індыйская кухня ·  Інданезійская кухня ·  Іракская кухня ·  Іранская кухня ·  Казахская кухня ·  Каракалпакская кухня ·  Кыргызская кухня ·  Кітайская кухня ·  Карэйская кухня ·  Ліванская кухня ·  Малайзійская кухня ·  Мальдыўская кухня ·  Мангольская кухня ·  Непальская кухня ·  Асяцінская кухня ·  Пакістанская кухня ·  Палесцінская кухня ·  Сірыйская кухня ·  Таджыкская кухня ·  Тайская кухня ·  Тыбецкая кухня ·  Турэцкая кухня ·  Туркменская кухня ·  Узбекская кухня ·  Філіпінская кухня  ·  Чукоцкая кухня ·  Кухня эвенкаў ·  Якуцкая кухня ·  Японская кухня |
| Кухні афрыканскіх народаў | Алжырская кухня ·  Егіпецкая кухня ·  Зімбабвійская кухня ·  Лівійская кухня ·  Мараканская кухня ·  Туніская кухня ·  Эфіопская кухня ·  Паўднёваафрыканская кухня |
| Кухні народаў Амерыкі | Амерыканская кухня ·  Аргенцінская кухня ·  Балівійская кухня ·  Бразільская кухня ·  Венесуэльская кухня ·  Гаіцянская кухня ·  Гватэмальская кухня ·  Дамініканская кухня ·  Індзейская кухня ·  Канадская кухня ·  Калумбійская кухня ·  Кубінская кухня ·  Кухня Гандураса ·  Кухня Коста-Рыкі ·  Мексіканская кухня ·  Нікарагуанская кухня ·  Панамская кухня ·  Парагвайская кухня ·  Перуанская кухня ·  Пуэртарыканская кухня ·  Сальвадорская кухня ·  Уругвайская кухня ·  Чылійская кухня ·  Эквадорская кухня ·  Эскімоская кухня |
| Кухні народаў Акіяніі | Аўстралійская кухня ·  Гавайская кухня ·  Новазеландская кухня |