**Эрыс** (**136199 Eris** па каталогу ЦМП; сімвал: ⯰) — другая па памеры пасля Плутона, самая масіўная і найболей далёкая ад Сонца карлікавая планета Сонечнай сістэмы. Раней была вядомая пад назвай Зена (Ксена). Адносіцца да транснептунавых аб’ектаў, плутоідаў. Да XXVI Асамблеі Міжнароднага астранамічнага саюза Эрыс прэтэндавала на статус дзясятай планеты. Аднак 24 жніўня 2006 года Міжнародны астранамічны саюз зацвердзіў вызначэнне класічнай планеты, якому Эрыс, як і Плутон, не адпавядае. Такім чынам, хоць статус Плутона як планеты ўжо даўно аспрэчваўся з-за адкрыцця іншых транснептунавых аб’ектаў, менавіт адкрыццё Эрыс падштурхнула працэс яго перагляду замест прызнання Эрыс планетай. Эрыс доўгі час лічылася значна буйней Плутона, па дадзеных на 2010 год іх памеры лічыліся гэтак блізкімі, што няможна было з упэўненасцю сцвярджаць, які з гэтых аб’ектаў буйней. Аднак паводле дадзеных, атрыманым з АМС «Новыя гарызонты» ў ліпені 2015 года, Плутон трохі больш Эрыс і з’яўляецца самым буйным з вядомых сёння транснептунавых аб’ектаў.

Гісторыя адкрыцця
-----------------

### Адкрыццё

Стрэлкай паказаны рух Эрыс на трох выявах, выкарыстаных пры адкрыцці аб’екта. Здымкі зроблены на працгяу 3 гадзін.
Эрыс адкрыта групай амерыканскіх астраномаў у складзе: Майкл Браўн (Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут), Дэвід Рабіновіц (Ельскі ўніверсітэт), Чэдвік Трухілья (абсерваторыя Джэміні  (руск.) (бел.). Да моманту адкрыцця Эрыс яны ўжо некалькі гадоў вялі сістэматычныя пошукі транснептунавых аб’ектаў і паспелі ўславіцца адкрыццямі такіх буйных аб’ектаў, як (50000) Квавар і (90377) Седна. Група выкарыстоўвала 122-сантымятровы тэлескоп імя Самуэля Ашына  (руск.) (бел. з 112 ПЗС-матрыцамі, які знаходзіцца ў Паламарскай абсерваторыі, а таксама адмысловую праграму для пошуку рухомых аб’ектаў на здымках.

Эрыс была ўпершыню заўважана 5 студзеня 2005 года ў 19:20 UTC падчас паўторнага аналізу здымка, зробленага 21 кастрычніка 2003а годў 6:25 UTC з дапамогай тэлескопа Самуэля Ашына. Таксама Эрыс была знойдзена на некалькіх ранейшых здымках. Праз некалькі дзён пасля адкрыцця групе Браўна ў супрацы з Сюзаннай Турэлот ізноў удалося выявіць аб’ект з дапамогай 1,3-мятровага тэлескопа SMARTS у абсерваторыі Сера-Талола  (руск.) (бел.. Запатрабавалася яшчэ некалькі месяцаў даследаванняў, каб вызначыць параметры арбіты і прыблізны памер аб’екта. Заява пра адкрыццё была апублікавана 29 ліпеня 2005 года.

### Назва

Пры рэгістрацыі адкрыцця аб’екту было прысвоена часовае абазначэнне  (руск.) (бел. 2003 UB313.

Пасля паўстала нявызначанасць у класіфікацыі аб’екта: малая ці паўнавартасная планета. З прычыны адрознення працэдуры назвы гэтых двух класаў аб’ектаў прапанову назвы адклалі да сходу МАС 24 жніўня 2006. У гэты перыяд у СМІ і ў астранамічнай грамадскасці зацвердзілася імя Зена (англ.: Xena), якое згадваецца практычна гэтак жа часта, як самы «папулярны» транснептунавы аб’ект Седна. Хоць гэта назва, дадзеная ў гонар галоўнай гераіні серыяла «Зена — каралева ваяроў  (руск.) (бел.», была неафіцыйнай, зарэзерваванай групай першаадкрывальнікаў для першага аб’екта, які будзе буйней Плутона. Паводле слоў Майка Браўна:

> 
> 
> Мы выбралі яе, бо яна пачынаецца з літары «ікс» (Планета X  (англ.) (бел.), гучыць як міфалагічна (добра, гэта тэлевізійная міфалогія, але Плутон названы па імі мультыплікацыйнага персанажа  (руск.) (бел. ці не так?), і (гэта праўда) мы працавалі, каб там з’явілася больш жаночых божышчаў (прыкладам, Седна). Да таго ж гэты серыял быў усё яшчэ ў эфіры, што даводзіць, як доўга мы яе шукалі!
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> *We chose it since it started with an X (planet «X»), it sounds mythological (OK, so it’s TV mythology, but Pluto is named after a cartoon, right?), and (this part is actually true) we've been working to get more female deities out there (i.e. Sedna). Also, at the time, the TV show was still on TV, which shows you how long we've been searching!*
> 
> 
> 
> 

Паводле публікацыі Г. Шылінга, Майкл Браўн спачатку хацеў даць гэтай планеце імя Лайла (англ.: Lila) у гонар канцэпцыі ў індуізме  (руск.) (бел. якое было таксама сугучна імя нованароджанай дачкі Браўна Лайлы (англ.: Lilah). У рускамоўных СМІ была пашырана чутка, што аб’екту прапанавана даць імя Імір  (руск.) (бел. — у гонар волата са скандынаўскай міфалогіі. Сам Майкл Браўн публічна выказаўся, што найболей прыдатнай назвай для 2003 UB313 магло быць імя Празерпіны — жонкі Плутона ў рымскай міфалогіі, або яе грэчаскага аналага Персефоны. Гэтыя назвы нават атрымалі большасць галасоў у конкурсе па выбары назвы для дзясятай планеты, праведзеным часопісам New Scientist  (руск.) (бел. (пры гэтым Зена заняла толькі чацвёртае месца). Аднак гэтыя назвы не маглі быць прыняты, бо ўжо былі дадзены астэроідам (26) Празерпіна і (399) Персефона, а па правілах МАС назвы малых планет не павінны быць занадта падобныя, каб не ўзнікала канфлікту імёнаў  (руск.) (бел..

Але, паколькі 2003 UB313 доўгі час лічыўся дзясятай планетай, Майкл Браўн усё ж мае намер даць яму назву з грэка-рымскай міфалогіі, у рамках якой названы іншыя планеты. Імя Эрыс (стар.-грэч.: Ἔρις) — грэчаскай багіні разладу, якую Браўн назваў сваёй улюбёнай багіняй, не было занята. Менавіта гэта назва і было адпраўлена ў камісію МАСЗ 6 верасня 2006 года, якая зацвердзіла яго 13 верасня 2006 года. Перад гэтым 7 верасня яна, як і Плутон, была ўлучана ў каталог малых планет пад нумарам 136199.

Беларуская назва гэтага аб’екта супадае з назвай астэроіда (718) Эрыс.

### Знак

Эрыс, у адрозненне ад класічных планет і старых карлікавых планет Цэрэры і Плутона, не мае афіцыйнага знака. Найбольш пашыраны адзін са знакаў дыскардыянства  (руск.) (бел. ⯰, вядомы як «рука Эрыс». Найбольшую зацікаўленасць у гэтым пытанні маюць астролагі, якія ўжываюць наступныя знакі:

* ⯱, прапанаваны Генры Сельцарам,
* «усёбачнае вока  (руск.) (бел.» , прапанаваны Зейнам Стайнам.

Арбіта
------

Схема арбіты Эрыс.
Нягледзячы на тое, што арбіта Эрыс асочана па архіўным здымкам  (руск.) (бел. аж да 1954 года, яе вельмі павольны рух не дазваляе ўсталяваць арбітальныя характарыстыкі з высокай дакладнасцю. Сярэдняя адлегласць Эрыс ад Сонца — 68,05 а. а. (10,18 млрд км), але арбіта моцна выцягнутая — яе эксцэнтрысітэт роўны 0,435. Такім чынам, максімальная адлегласць ад Эрыс да Сонца складае 97,63 а. а. (14,61 млрд км), мінімальная — 38,46 а. а. (5,75 млрд км), то бок у перыгеліі яна аказваецца бліжэй да Сонца, чым Плутон у афеліі, толькі, у адрозненне ад яго, Эрыс не трапляе ўнутр арбіты Нептуна. Яна прайшла афелій у сакавіку-красавіку 1977 года і цяпер набліжаецца да Сонца. Па стане на 2012 год Эрыс знаходзіцца ў 96,5 а. а. (14,5 млрд км) ад Сонца, то бок сонечнае святло ідзе да яе больш 13 гадзін. Апроч вялікага эксцэнтрысітэту яе арбіта моцна нахілена (пад вуглом 43,82°) да плоскасці экліптыкі. Па эксцэнтрысітэце і нахілу арбіта Эрыс значна перасягае Плутон і іншыя класічныя аб'екты пояса Койпера  (руск.) (бел.. Нябесныя целы з такімі характарыстыкамі прынята адносіць да аб’ектаў рассеянага дыска ці нават да адасобленых транснептунавых аб'ектаў  (руск.) (бел..

Абсалютная зорная велічыня Эрыс складае −1,19m. Яе бачны бляск у 2011—2012 гадах роўны 18,7m (для параўнання, бляск Плутона роўны каля 14m) — непасрэдна назіраць планету ў аматарскі тэлескоп немагчыма, хоць пры вызначаных умовах яе можна засняць праз добры аматарскі тэлескоп з апертурай 250—300 мм.

Перыяд абарачэння Эрыс вакол Сонца складае 561 год, то бок яна дасягне найбліжэйшага да Сонца пункту арбіты толькі ў 2258 годзе.

Паводле разлікаў, працягласць лёту аўтаматычнай міжпланетнай станцыі для даследавання Эрыс з пралётнай траекторыі, накшталт «Новых гарызонтаў», склала б каля 25 гадоў з выкарыстаннем гравітацыйнага манеўру ля Юпітэра. Так, пры запуску 3 красавіка 2032 ці 7 красавіка 2044, лёт зойме 24,66 года.

Фізічныя характарыстыкі
-----------------------

Дакладна вызначыць памеры гэтак аддаленага нябеснага цела вельмі цяжка. Яркасць аб’екта сумерная плошчы паверхні, памножанай на альбеда (доля сонечных праменяў, адбіваных аб’ектам). Такім чынам, каб вылічыць дыяметр, трэба ведаць абсалютную зорную велічыню (якую лёгка вызначыць) і альбеда (якое невядома). Праўда, Эрыс гэтак яркая, што нават калі яе альбеда роўна 1, яе дыяметр павінен быць не менш 2300 км.

У лютым 2006 года ў часопісе *Nature  (руск.) (бел.* апублікаваны вынікі вымярэння цеплавылучэння планетоіда, выходзячы з якіх яго дыяметр быў вызначаны як 3000±300 км.

У красавіку 2006 года былі апублікаваны вынікі вымярэнняў дыяметра і альбеда аб’екта, выкананыя з дапамогай касмічнага тэлескопа «Хабл». Згодна гэтым вымярэнням, дыяметр Эрыс аказаўся роўны 2400±100 км (толькі на 6 % больш дыяметра Плутона), а альбеда — 0,86±0,07. Такім чынам, паверхня Эрыс мае больш высокае альбеда, чым паверхня любога іншага аб’екта Сонечнай сістэмы, за выняткам Энцэлада.

Вымярэнні памераў Эрыс, праведзеныя ў 2007 годзе з дапамогай інфрачырвонага касмічнага тэлескопа «Спітцэр  (руск.) (бел.», дазволілі ацаніць яе дыяметр у 2600+400−200 км.

Анімацыя з бачнымі трэкамі зоркі з трох пунктаў, якая тлумачыць, дзе і як назіралася пакрыццё.
Самыя дакладныя вымярэнні зроблены ў ноч на 6 лістапада 2010 года, калі адразу тры групы астраномаў у Чылі назіралі пакрыццё Эрыс вельмі слабай зоркі USNO-A2 0825-00375767 (бачная велічыня 17,1m) у сузор’і Кіта. Гэта дазволіла ўсталяваць дыяметр плутоіда з дакладнасцю да 12 км. Дыяметр Эрыс, паводле дадзеных гэтых вымярэнняў, не перавышае 2326±12 км, а альбеда — 0,96+0,09−0,04. Памылка ў ацэнцы дыяметра паводл дадзеных цеплавога выпрамянення меркавана злучана са значным нахілам восі кручэння Эрыс да плоскасці арбіты, з прычыны чаго адно паўшар’е цяпер нагрэта больш, чым іншае.

Такім чынам, атрыманыя дадзеныя дазвалялі сцвярджаць, што Эрыс менш Плутона, для якога традыцыйна паказваецца дыяметр 2390 км. Аднак аналагічныя вымярэнні для Плутона, праведзеныя ў 2007 годзе, дазваляюць выказаць дапушчэнне, што яго дыяметр складае 2322 км ао 2368 км (2014 год). Таму пытанне пра тое, якая з карлікавых планет у рэчаіснасці з’яўляецца найбуйнейшай у Сонечнай сістэме, заставаўся адкрытым да ліпеня 2015 года, калі паводле дадзеных АМС «Новыя Гарызонты» было ўсталявана, што дыяметр Плутона — 2370±20 км. Маса Эрыс вызначана дзякуючы наяўнасці спадарожніка, яна прыкладна на чвэрць больш масы Плутона і роўная (1,67±0,02)×1022 кг. Адпаведна, сярэдняя шчыльнасць Эрыс роўная 2,52±0,05 г/см³, што даволі блізкае да шчыльнасці як Плутона, так і розных астэроідаў пояса Койпера.

Перыяд вярчэння вакол уласнай восі аддаленых нябесных цел вызначаецца шляхам аналізу крывой бляску  (руск.) (бел.. Але вызначэнне перыяду вярчэння Эрыс абцяжарана з прычыны яе правільнай формы і аднастайнасці паверхні. Першая ацэнка, зробленая ў 2005 годзе, давала ніжнюю мяжу ў 8 гадзін. Паводле дадзеных фотаметрычнага даследавання, праведзенага ў 2006 годзе, Эрыс здзяйсняе поўны абарот вакол сваёй восі не менш чым за 5 зямных сутак. Вымярэнні, праведзеныя ў 2008 годзе з дапамогай арбітальнага тэлескопа «Swift  (руск.) (бел.», далі найболей дакладнае значэнне 25,9 гадзіны.

Нахіл восі вярчэння Эрыс невядомы.

Хімічны склад
-------------

Эрыс. Мастацкая выява NASA.
Вымярэнні цеплавога патоку ад Эрыс дазваляюць на аснове закона Стэфана — Больцмана вылічыць, што цяпер сярэдняя тэмпература яе паверхні складае каля 20 К (-253 °C), а ў найбліжэйшым да Сонца пункце арбіты тэмпература можа дасягнуць 43 К(−230 °C).

Параўнанне інфрачырвоных спектраў Эрыс і Плутона (стрэлкамі адзначаны лініі паглынання метана).
Спектраскапічныя назіранні, выкананыя 25 студзеня 2005 года ў абсерваторыі Джэміні, паказалі наяўнасць на паверхні Эрыс метанавага снега, чым яна падобна на Плутон і спадарожнік Нептуна Трытон. Гэтым тлумачыцца высокае альбеда аб’екта. Таксама ў яе снезе прысутнічае дамешак азотнага лёду, доля якога расце з глыбінёй. Эрыс адрозніваецца ад Плутона і Трытона колерам. Плутон і Трытон чырванаватыя, а яна — шараватая. Гэта злучана з наяўнасцю на Эрыс таксама этанавага і этыленавага лёду. У кастрычніку 2011 года былі апублікаваны вынікі даследаванняў, паводле якіх тонкі пласт змерзлых газаў, што пакрывае паверхню Эрыс, здольны ўзганяцца пры падвышэнні тэмпературы (у перыгеліі) і ўтвараць часовую атмасферу карлікавай планеты. Як мяркуецца, атмасфера ў Эрыс з’явіцца праз 250 гадоў, у сярэдзіне XXIII стагоддзя.

Вялікі эксцэнтрысітэт арбіты ў Эрыс прыводзіць да рэгулярных змен на яе паверхні і нават да беглых праз усю карлікавую планету газавых патокаў. З некаторай асцярожнасцю можна гаварыць пра наяўнасць надвор’я на гэтак аддаленым аб’екце.

Спадарожнік
-----------

Асноўны артыкул: **Дысномія, спадарожнік**
10 верасня 2005 года з дапамогай тэлескопа з адаптыўнай оптыкай  (руск.) (бел. у абсерваторыі Кека  (руск.) (бел. ў 2003 UB313 быў адкрыты спадарожнік, што атрымаў пазначэннеS/2005 (2003 UB313) 1. Першаадкрывальнікі далі спадарожніку мянушку Габрыэль (англ.: Gabrielle) — у гонар спадарожніцы Зены  (руск.) (бел.. Спадарожнік атрымаў афіцыйнае імя Дысномія (пазначэнне (136199) Eris I Dysnomia) 13 верасня 2006 года, адначасна з прысваеннем назвы Эрыс. Гэта назва дадзена ў гонар дачкі Эрыс Дысноміі  (руск.) (бел. — багіні беззаконня ў грэчаскай міфалогіі.

Дисномия абарочваецца на адлегласці 37 тыс. км ад Эрыс, здзяйсняючы поўны абарот прыкладна за 16 зямных сутакк.

Заўвагі
-------

1. ↑  Conversion of absolute magnitude to diameter for minor planets **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 сакавіка 2010. Праверана 17 лютага 2017.
2. ↑  Minor Planet Names: Alphabetical List (англ.).  // IAU Minor Planet Center. Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2012. Праверана 17 лютага 2017.
3. ↑  *JPL/NASA*. What is a Dwarf Planet? **(нявызн.)**. *Jet Propulsion Laboratory* (22 красавіка 2015). Праверана 19 студзеня 2022.
4. ↑  How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate
5. ↑  Dwarf Planet Outweighs Pluto **(нявызн.)**.  // space.com (2007). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 22 студзеня 2012.
6. ↑  Эрида: массивнее Плутона **(нявызн.)**.  // Астронет (19 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 25 студзеня 2012.
7. ↑  News Release — IAU0804: Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto **(нявызн.)**.  // IAU (11 чэрвеня 2008). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 22 студзеня 2012.
8. ↑  *Tyson N.*. Astronomer Responds to Pluto-Not-a-Planet Claim **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // Space.com (1 лютага 2001). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2011. Праверана 23 студзеня 2012.
9. ↑  *Уральская В. С.* Физические свойства карликовых планет(руск.) : доклад. — 2007.
10. ↑  Астрономы обнаружили десятую планету Солнечной системы (руск.).  // Lenta.ru (30 ліпеня 2005). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 22 студзеня 2012.
11. ↑  Новая надежда (руск.).  // Lenta.ru (10 лістапада 2010). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 22 студзеня 2012.
12. 1 2  *Beatty K.*. Former 'tenth planet' may be smaller than Pluto **(нявызн.)**. *// New Scientist*.  Sky and Telescope (8 лістапада 2010). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 25 студзеня 2012.
13. ↑  Астрономы поменяли свои представления о размерах Плутона
14. ↑  List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects **(нявызн.)**.  // IAU. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 27 студзеня 2012.
15. 1 2  *Brown M.*. The discovery of ~~2003 UB313~~ Eris, the ~~10th planet~~ largest known dwarf planet **(нявызн.)** (2006). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
16. 1 2  MPEC 2005-O41 **(нявызн.)**.  // International Astronomical Union (29 ліпеня 2005). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 14 студзеня 2012.
17. 1 2  Naming Astronomical Objects (англ.).  // IAU. Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2012. Праверана 10 студзеня 2012.
18. ↑  Xena and Gabrielle **(нявызн.)** (PDF).  // Status (январь 2006). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
19. ↑  *Schilling G.* Lila // The hunt for planet X: new worlds and the fate of Pluto. — Springer, 2009. — P. 201. — 303 p. — ISBN 978-0-387-77804-4.
20. ↑  2003 UB313 (руск.)(недаступная спасылка).  // Грани.ру (13 красавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 18 ліпеня 2014. Праверана 3 сакавіка 2012.
21. ↑  *O'Neill S.*. Your top 10 names for the tenth planet **(нявызн.)**.  // New Scientist (2005). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
22. ↑  *Brown M.*. Pluto and the Outer Solar System **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // WGBH and Museum of Science, Boston (11 красавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
23. 1 2  IAU Circular No. 8747 **(нявызн.)** (13 верасня 2006). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
24. ↑  MPC 57592 (англ.).  // IAU Minor Planet Center (7 верасня 2006). Архівавана з першакрыніцы 24 студзеня 2012. Праверана 14 студзеня 2012.
25. ↑  *Stein Z.*. Dwarf planets **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 студзеня 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
26. 1 2 3 4 5  JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313) **(нявызн.)**. Праверана November 23, 2014.
27. ↑  *Yeomans D. K.*. Horizons Online Ephemeris System **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // California Institute of Technology, Jet Propulsion Laboratory. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2012. Праверана 14 студзеня 2012.
28. 1 2  AstDys (136199) Eris Ephemerides **(нявызн.)**.  // Department of Mathematics, University of Pisa, Italy. Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 14 студзеня 2012.
29. ↑  MPEC 2009-P26: Distant Minor Planets **(нявызн.)**.  // IAU Minor Planet Center (7 жніўня 2009). Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2012. Праверана 31 студзеня 2012.
30. ↑  *Gladman B. Marsden B. G. VanLaerhoven C.*. Nomenclature in the outer Solar System (англ.). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 17 лютага 2017.
31. ↑  FAQ по телескопам
32. ↑  *R. McGranaghan, B. Sagan, G. Dove, A. Tullos, J. E. Lyne, J. P. Emery* A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects // *Journal of the British Interplanetary Society*. — 2011. — Т. 64. — С. 296–303. — Bibcode: 2011JBIS...64..296M
33. ↑  Conversion of Absolute Magnitude to Diameter for Minor Planets **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2003. Праверана 17 лютага 2017.
34. ↑  New «planet» is larger than Pluto: Bonn astronomers measure size of newly discovered solar system object (англ.).  // MPIfR (2.2.2006 / 13.4.2006). Праверана 1 лютага 2012.
35. 1 2  *Brown M. E. Schaller E. L. Roe H. G. Rabinowitz D. L. Trujillo C. A.* Direct measurement of the size of 2003 UB313 from the Hubble Space Telescope(англ.) // *The Astronomical Journal Letters*. — 2006. — Vol. 643. — № 1. — P. L61. — DOI:10.1086/504843
36. ↑  *Stansberry J. Grundy W. Brown M. E. Spencer J. Trilling D. Cruikshank D. Margot J.-L.* Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope // The Solar System beyond Neptune / M. A. Barucci et al. Eds.. — University of Arizona Press, 2007. — P. 161—179. — ISBN 9780816527557.
37. ↑  Occultation of Minor Planet 136199 Eris Gives Significant Data (англ.).  // Astronomical Events Calendar (27 кастрычніка 2011). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 25 студзеня 2012.
38. ↑  *Попов Л.*. Редкое затмение поссорило Плутон с плутоидом (руск.)(недаступная спасылка). *// Мембрана* (11 лістапада 2010). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 22 студзеня 2012.
39. 1 2  *Sicardy B.et al.* Size, density, albedo and atmosphere limit of dwarf planet Eris from a stellar occultation // *// European Planetary Science Congress Abstracts*. — 2011. — Vol. 6.
40. ↑  Астрономы открыли удивительную белизну Эриды **(нявызн.)**. *Мембрана*. Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 18 лютага 2017.
41. ↑  *Young E. F. Young L. A. Buie M.* Pluto's Radius(англ.) // *Bulletin of the American Astronomical Society*. — 2007. — Vol. 39. — P. 541.
42. ↑  *Lellouch E. de Bergh C. Sicardy B. Forget F. Vangvichith M. Käufl H.-U.* Exploring the spatial, temporal, and vertical distribution of methane in Pluto's atmosphere(англ.) // *Icarus*. — 2014. — DOI:10.1016/j.icarus.2014.03.027 — arΧiv:1403.3208
43. ↑  How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate **(нявызн.)**.  NASA (13 июля 2015). Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2015. Праверана 13 июля 2015.
44. ↑  *Brown M. E. Schaller E. L.* The Mass of Dwarf Planet Eris(англ.) // *Science*. — 2007. — Vol. 316. — № 5831. — P. 1585. — DOI:10.1126/science.1139415
45. ↑  IAU Circular No. 8596 **(нявызн.)** (8 верасня 2005). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2012. Праверана 22 студзеня 2012.
46. ↑  *Carraro G. Maris M. Bertin D. Parisi M. G.* Time series photometry of the dwarf planet ERIS (2003 UB313)(англ.) // *Astronomy and Astrophysics*. — 2006. — Vol. 460. — № 2. — P. L39—L42. — DOI:10.1051/0004-6361:20066526
47. ↑  *Roe H. G. Pike R. E. Brown M. E.* Tentative Detection of the Rotation of Eris(англ.) // *Icarus*. — 2008. — Vol. 198. — № 2. — P. 459—464. — DOI:10.1016/j.icarus.2008.08.001
48. ↑  *Russell R.*. The Poles of the Dwarf Planets (англ.).  // Windows to the Universe (9 чэрвеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2012. Праверана 19 лютага 2012.
49. 1 2  *Merlin F. et al.* Stratification of methane ice on Eris' surface(англ.) // *The Astronomical Journal*. — 2009. — Vol. 137. — № 1. — P. 315—328. — DOI:10.1088/0004-6256/137/1/315
50. ↑  Gemini Observatory Shows That «10th Planet» Has a Pluto-Like Surface **(нявызн.)**.  // Gemini Observatory (2005). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 13 студзеня 2012.
51. 1 2  Астрономы увидели следы сезонных штормов на Эриде **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // Мембрана. Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 18 лютага 2017.
52. ↑  Атмосфера Эриды оказалась временной **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // Лента.ру (27 октября 2011). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2012. Праверана 1 лютага 2012.
53. ↑  *Sicardy B. Ortiz J. L. Assafin M. Jehin E. Maury A. Lellouch E. Gil Hutton R. Braga-Ribas F. Colas F. Hestroffer D. Lecacheux J. Roques F. Santos-Sanz P. Widemann T. Morales N. Duffard R. Thirouin A. Castro-Tirado A. J. Jelínek M. Kubánek P. Sota A. Sánchez-Ramírez R. Andrei A. H. Camargo J. I. B. da Silva Neto D. N. et al.* A Pluto-like radius and a high albedo for the dwarf planet Eris from an occultation(англ.) // *// Nature*. — 27 October 2011.
54. ↑  *Kaufman R.*. Pluto's «Twin» Has Frozen Atmosphere (англ.).  // National Geographic News (26 кастрычніка 2011). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2012. Праверана 1 лютага 2012.
55. ↑  *Brown M. E. et al.* Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects(англ.) // *// The Astronomical Journal Letters*. — 2006. — Vol. 639. — № 1. — P. L43—L46. — DOI:10.1086/501524
56. ↑  *Уральская В. С.*. Дисномия. Спутник карликовой планеты (136199) Эриды **(нявызн.)**.  // ГАИШ МГУ. Архівавана з першакрыніцы 11 мая 2012. Праверана 25 студзеня 2012.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Эрыс (карлікавая планета) на Вікісховішчы |

* База даных JPL НАСА па малых целах Сонечнай сістэмы (136199)
* База даных MPC па малых целах Сонечнай сістэмы 136199
* *Уральская В. С.*. Карликовая планета Эрида **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // ГАИШ МГУ. Архівавана з першакрыніцы 27 снежня 2014. Праверана 25 студзеня 2012.
* Плутон и Эрида примерно равны в диаметре? **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // Starmission (15 кастрычніка 2011). Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2011. Праверана 17 лютага 2017.

| ⛭Транснептунавыя аб’екты |
| --- |
| Плуціна | 
* **Плутон**1
* 1993 SB
* 1993 SC
* 1994 JR1
* 1994 TB
* 1995 QZ9
* 1996 SZ4
* 1996 TP66
* 1996 TQ66
* 1997 QJ4
* 1998 HK151
* 1998 US43
* 1998 VG44
* 1998 WW24
* 1998 WU31
* (38083) Радамант
* 1999 TC36
* (38628) Хуя
* (28978) Іксіён
* 2002 KX14
* 2002 VR128
* 2003 VS2
* (90482) Орк
* *1993 RO*
* *1993 RP*
* *2003 AZ84*
* *2001 QF298*

 |
| К’юбівана | 
* 1992 QB1
* 1994 GV9
* 1994 JQ1
* 1994 VK8
* 1995 GJ
* 1995 SM55
* 1996 TO66
* (58534) Логос
* 1997 CS29
* 1997 CU29
* 1998 HJ151
* 1998 HP151
* 1998 HM151
* 1998 KR65
* (19521) Хаос
* 1998 WA25
* 1999 DF9
* 1999 HT11
* *2005 UQ513*
* (53311) Деўкаліён
* (20000) Варуна
* 2002 AW197
* (50000) Кваоар
* 2002 TX300
* 2002 UX25
* **Хаўмеа**1
* 2003 OP32
* 2004 GV9
* **Макемаке**1
* 2005 RN43
* (88611) Таранхаяваган
* *1998 WW31*
* *2002 MS4*
* *2003 MW12*
* *2003 QW90*
* (66652) Барасізі
* (148780) Альчэра

 |
| Тутына | 
* 1996 TR66
* 1998 SM165
* 1999 RB216
* 2000 JG81
* 2002 WC19
* *1997 SZ10*

 |
| Іншыярэзаніруючыя аб’екты | 
* 1994 JS
* 1995 DA2
* 1998 WA31
* 1999 CP133
* 1999 DE9
* 1999 HB12
* 2001 KC77
* 2001 KP77
* 2002 TC302
* 2003 LG7

 |
| Аб’ектырассеянага дыска | 
* **Эрыс**1,2
* 1995 TL8
* 1996 GQ21
* 1996 TL66
* 1999 CC158
* 1999 TD10
* 2000 EE173
* 2000 OO67
* 2006 SQ372
* 2010 EK139
* 2005 QU182
* 2007 UK126
* 2007 OR10
* 2000 OM67
* (42355) Тыфон
* (65489) Кето
* 2001 UR163
* 2002 CY224
* 2002 GX32
* 2002 RP120
* (90377) Седна2
* 2005 RM43
* 2000 CR105 *2004 XR190*
* *2005 TN74*
* *2006 QH181*
* 2001 XT254

 |
| Некласіфікаваныя | 
* 1997 CR29
* 1998 SN165
* 1999 CL158
* 1999 HC12
* 1999 KR16
* 1999 OY3
* 2003 FY128
* (120347) Салацыя
* 2004 TY364
* 2007 JJ43
* 2006 AO101
* 2004 UT10
* 2007 TB418
* 1999 DP8
* 2003 QX113
* 2005 RR43

 |
| Натуральныя спадарожнікі | 
* *Плутон:* Харон
* Гідра
* Нікс
* *Хаўмеа:* Намака
* Хііяка
* *Эрыда:* Дысномія
* S/2000 (1998 WW31) 1
* *Логас:* Зоя
* S/2005 (79360) 1
* *Таранхаяваган:* Тавіскарон
* *Салацыя:* Актэя
* *Альчэра:* S/2007 (148780) 1
* *Барасізі:* Пабу
* *Орк:* Вант
* *Кваоар:* Вейват

 |
| 1 Таксама класіфікуецца як карлікавая планета 2 Нягледзячы на класіфікацыю, Эрыс і Седна могуць быць часткай унутранага Воблака Оарта. |

| ⛭Плутоіды (транснептунавыя карлікавыя планеты) і кандыдаты ў плутоіды |
| --- |
| Пояс Койпера |  Орк **·**  2003 AZ84 **·**  Іксіён **·**  *Плутон* **·**  2005 RN43 **·**  2002 MS4 **·**  2002 UX25 **·**  Варуна **·**  *Хаўмеа*  **·**  2002 TX300 **·**  2005 UQ513 **·**  Квавар **·**  *Макемаке* **·**  Варда **·**  2002 AW197 **·**  2007 JJ43 **·**  2004 GV9  |
| Рассеяны дыск |  2002 TC302 **·**  2006 QH181 **·**  *Эрыс* **·**  2007 UK126 **·**  2005 QU182 **·**  2007 OR10 **·**  Седна **·**  2010 EK139  |
|  Гл. таксама: Трытон **·**  Спіс транснептунавых аб'ектаў **·**  Спіс аб’ектаў у Сонечнай сістэмеПлутоіды, вылучаныя *курсівам*, маюць афіцыйны статус плутоіда. |

| ⛭Сонечная сістэма (≛ спіс аб’ектаў) |
| --- |
| 
 |
| **Сонца** |
| **планеты і *карлікавыя планеты*:** ✰ Меркурый ·  ✰ Венера ·  ✯ Зямля ·  Марс ·  *Цэрэра* ·  ✯✰ Юпітэр ·  Сатурн ·  ✰ Уран ·  ✯ Нептун ·  *Плутон* ·  *Хаўмеа* ·  *Макемаке* ·  *Эрыс* |
| **іх спадарожнікі/кольцы:** Зямлі ·  Марса ·  Юпітэра/∅ ·  Сатурна/∅ ·  Урана/∅ ·  Нептуна/∅ ·  *Плутона* ·  *Хаўмеа* ·  *Эрыды* |
| **Малыя целы**: метэароіды ·  астэроіды/іх спадарожнікі (калязямныя ·  асноўнага пояса ·  траянцы ·  кентаўры) ·  транснептунавыя (ПК ·  РД) ·  дамаклоіды ·  каметы (ВО) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | JPL Small-Body Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1085654478 · LCCN: sh2011000469 |