**Літвіні́зм**, **літвінства** або **ліцвіні́зм**, **ліцві́нства** — плынь грамадскага меркавання, якая цалкам або часткова адмаўляе ролю продкаў літоўцаў у стварэнні сярэднявечнай дзяржавы Вялікага Княства Літоўскага, лічыць гістарычную спадчыну гэтай дзяржавы належнай у асноўным або цалкам беларусам.

У 2020 годзе Вінцук Вячорка і Сяргей Шупа ў суаўтарстве напісалі артыкул, чаму Літву трэба называць «Літва», а не «Летува», і падкрэслілі, што выкарыстанне «Летува» непрымальнае. У 2023 годзе Святлана Ціханоўская назвала літвінізм «маргінальнымі выпадкамі», якія імкнуцца штучна развесці літоўцаў і беларусаў, а таксама заявіла, што беларусы паважаюць цэласнасць і спадчыну Літвы.

Гісторыя
--------

### Сярэднявечча

Асноўны артыкул: **Ліцвіны**
У XIV—XV стагоддзях «ліцвінамі» называлі сябе пераважна жыхары заходніх зямель Беларусі і ўсходу Літвы. У XVI стагоддзі і асабліва ў XVII—XVIII стагоддзях гэтая назва распаўсюджваецца амаль на ўвесь беларускі этнас. Гэтакая форма «нацыяльнага» самавызначэння насельніцтва Беларусі (асабліва шляхты) умацоўваецца пасля аб’яднання Вялікага Княства Літоўскага з Польскім каралеўствам у Рэч Паспалітую, якое разглядалася палякамі як «аб’яднанне дзвюх нацыяў у адзіную нацыю». Тутэйшыя магнаты і шляхта доўгі час падкрэслівалі, што яны менавіта «ліцвіны», чым выказвалі даволі высокі ўзровень дзяржаўнанацыянальнай самасвядомасці. «Мы і палякі, хоць і брацця, але зусім адменных звычаяў», — пісаў у канцы XVI стагоддзя канцлер Леў Сапега. Назвы «ліцвіны», «Літва», на думку даследчыкаў, былі найбольш абагульняльнай формай этнічнай самасвядомасці і самавызначэння беларускага насельніцтва. Яны ўжываліся на беларускіх тэрыторыях больш пяцісот гадоў, а ў другой палове XIX стагоддзя перамясціліся на паўночны захад і сталі найменнем суседняга балцкага народу і яго зямлі.

### Новы час

Асноўны артыкул: **Беларускае нацыянальнае адраджэнне**
Першапачаткова ж, ліцвінства — гэта з’ява, якая ўзнікла ў ХІХ стагоддзі, грунтавалася на гістарычных і культурных традыцыях ВКЛ, праяўлялася ў цікавасці да народнай культуры, на ўсведамленні этнакультурнай адметнасці як ад рускіх, так і ад палякаў. Было часткай рэчпаспалітаўскага патрыятызму, хоць і адрознівалася высокай ступенню аўтаномнасці. Паводле стваральніка рускамоўнага сайту «Літванія» Віктара Нагнібяды, па сваёй канфесійнай прыналежнасці большасць прадстаўнікоў гэтай традыцыі з’яўляліся носьбітамі (бывала прыкідваліся) каталіцтва, а па саслоўным складзе належалі да шляхты.

Асноўны артыкул: **Краёўцы**
Пад канец ХІХ і ў пачатку ХХ стагоддзя фармуецца суполка краёўцаў, якія вызначалі сябе формулай «ліцвін па паходжаньні, паляк па нацыянальнасці» і намагаліся стварыць другую вунію Польшчы і Літвы (Беларусі). У 1907 годзе краёўцы стварылі Краёвую партыю Літвы і Русі, а ў 1908 партыя знікла з палітычнай арэны. Зноў актывізавалася падчас Першай сусветнай вайны. Па меры адраджэння Польшчы як незалежнай дзяржавы і адмовы ад канфедэрацыйных планаў краёўвы рух амаль спыніў сваё існаванне.

### Найноўшая гісторыя

#### Міжваенны час

Асноўны артыкул: **Віленскія кансерватары**
У міжваеннай Польшчы краёўцы склалі суполку віленскіх кансерватараў (таксама вядомых як крэсавыя або віленскія зубры) і намагаліся стварыць польска-беларускаю федэрацыю. Яны выказваліся за дэцэнтралізацыю кіравання дзяржавай і развіццё мясцовага самакіравання; за стымуляванне эканамічнага развіцця Заходняй Беларусі і доступ беларусам на дзяржаўныя пасады, за падтрымку праваслаўнай царквы і ўвядзенне беларускай мовы ў праваслаўнае набажэнства; прыхільна-нейтральна ставіліся да фармавання беларускай нацыянальнай свядомасці ў беларускамоўных сялян Польшчы. Уважалі сябе за нашчадкаў шляхты Вялікага Княства Літоўскага і носьбітаў яго традыцый. Але рух заняпаў з пачаткам Другой сусветнай вайны.

#### У незалежнай Беларусі

28 лютага 1995 года была заснаваная газета «LITWA: hłos monarchisty», у якой былі агалошаныя ідэі вяртання Вялікага Княства Літоўскага.

20 траўня 2000 года ў Наваградку быў падпісаны Акт абвяшчэння ліцвінскай нацыі, які паклаў пачатак руху ліцвінізму. Пры гэтым тэрміны беларусы і ліцвіны з’яўляюцца неадназначнымі. З аднаго боку, ліцвіны — не беларусы, а з іншага — кожны беларус можа стаць ліцвінам, калі ўсведамляе сябе гэтакім. Этнонім «беларус» лічыцца ідэалагічна нагружаным тэрмінам, які з’явіўся ў XIX стагоддзі для замацаваньня пэрыферыйнасці тутэйшага насельніцтва ў адносінах да «велікаросаў».

На ўстаноўчым сходзе 2000 года яго арганізатары Віктар Нагнібяда і Андрэй Юцкевіч у якасці мэты назвалі адасабленне Заходняй Беларусі ў асобную дзяржаву або яе далучэнне да Польшчы, а таксама далучэнне да Расеі ўсёй астатняй Беларусі (Рыжскі падзел). У 2005 годзе Нагнібяда і Юцкевіч стварылі па-руску сайт «Літванія», які выдалілі ў 2009 годзе пасля ад’езду ў Польшчу. У 2017 годзе журналіст газеты «Новы Час» Валер Руселік параўнаў рускамоўны праект Літваніі з іншым крамлёўскім сепаратысцкім праектам «Вейшнорыя» ў кірунку гетаізацыі нярускіх. Таксама Руселік заўважыў, што расійская разведка выкарыстала для прыкрыцця правакацыі шчырыя памкненні людзей, для азначэння якіх выкарыстоўвала абразліва-функцыянальны тэрмін «карысныя ідыёты»  (англ.) (бел..

У верасні 2015 года старшыня Кансерватыўна-хрысціянскай партыі БНФ Зянон Пазняк заўважыў, што ў расійскай прапагандзе дзеля дэзынфармацыі «спрабуюць выкарыстаць некаторых беларускіх маргіналаў, што па-юнацку мараць пра адраджэнне Вялікай Літвы». Ён адзначыў, што расійскі тролінг «замешаны на нянавісці да Беларусі». У сваім тлумачэнні Пазняк згадаў: «Адзін з прыёмаў цяперашняй рускай фашыстоўскай прапаганды і дэзынфармацыйнай вайны — унесці „замутненне" ў свядомасць самаідэнтыфікацыі на ніжэйшых, менш адукаваных пластах грамадства ў Беларусі і ва Украіне і стварыць тут часовыя сацыяльныя апоры для акупацыі і гібрыднай вайны. Любая нагода, любая ідэя, нават самая абсурдная становіцца прыдатнай для рускай дэзынфармацыі, калі яна накіравана на падважванне і раскол беларускай і ўкраінскай нацыянальнай ідэнтычнасці». Урэшце Зянон Пазняк падкрэсліў: «Адмоўнасць нашых „разумных дурняў" у тым, што яны… клянуць беларусаў і ўсё беларускае, … думка не пра кансалідацыю, не пра развіццё Беларусі, а пра развал. Для Масквы такія думкі прыдатныя ў любым выглядзе».

Ідэі
----

### Назва

Ліцвіны лічаць, што Беларусь павінна мець назву «Літва», «Вялікалітва», «Літванія», а беларусы «ліцвіны». Што тычыцца Літвы, то, на думку ліцвінаў, яна павінная называцца «Летува», «Жамойць» або «Жмудзь» і аніяк не «Літва».

Стваральнік рускамоўнага сайта «Літванія» Віктар Нагнібяда лічыць назвы «Беларусь», «беларусы» каланіяльнымі перажыткамі мінуўшчыны, якімі спрабавалі знішчыць самасвядомасць ліцвінаў.

### Погляд на гісторыю

З пункту гледжання Віктара Нагнібяды, беларусы — гэта славянізаваныя балты, продкі якіх люцічы, яцвягі і іншыя.

Вялікае Княства Літоўскае было створанае ліцвінамі (беларусамі). Літоўцаў ж уважаюцць за «жмудзінаў», якія не мелі ніякага ўплыву ў дзяржаве.

Удзельнікі руху станоўча ставяцца да Рэчы Паспалітай і часам нават за аднаўленне яе. Рух прызнае супольнасць палякаў, русінаў (украінцаў) і ліцвінаў (беларусаў), але адмаўляе падобную канцэпцыю заходнерусізму (супольнасць расейцаў, украінцаў і беларусаў).

Віктар Нагнібяда заяўляў, што імкнецца адрадзіць традыцыі ліцвінскай шляхты, спасылаючыся на такіх дзеячаў, як Адам Міцкевіч, Тадэвуш Касцюшка, Міхал Клеафас Агінскі, Юзаф Пілсудскі (хоць той у 1875 годзе пазначыў сябе беларусам) і іншых.

Ліцвіны лічаць Беларусь часткай Заходняй цывілізацыі, а таму падтрымліваюць ейны ўваход у Еўрапейскі Саюз й Паўночнаатлантычны альянс.

Ліцвінскія арганізацыі
----------------------

* Ліга Манархічная Вялікага Княства Літоўскага
* Краёвае згуртаванне літвінаў

Зноскі
------

1. 1 2  Литвины! **(нявызн.)**. *web.archive.org* (12 красавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2016. Праверана 29 кастрычніка 2023.
2. ↑  *Вячорка, Вінцук*. Чаму Літва, а не «Летува»  (бел.). *Радыё Свабода* (20 лютага 2020). Праверана 29 кастрычніка 2023.
3. ↑  Cichanouskaja apie litvinizmo apraiškas: tai kuriama dirbtinai, norint sukiršinti lietuvius ir baltarusius (літ.). *lrt.lt* (23 жніўня 2023). Праверана 29 кастрычніка 2023.
4. ↑  Litvinizmo baimė: ar Lietuva labiau pripratusi prie Lukašenkos, o ne demokratinės Baltarusijos? (літ.). *lrt.lt* (12 верасня 2023). Праверана 29 кастрычніка 2023.
5. ↑  Пра ліцвінаў
6. 1 2 3  Гісторыя, на думку ліцвінаў
7. ↑  Пра ліцвінства, заходнерусізм і беларуская ідэя. ХІХ — пачатак ХХ ст. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2021. Праверана 27 лютага 2021.
8. ↑  *Алесь Кіркевіч.* «Яшчэ не позна вярнуць краіне сапраўднае імя — Літва» (бел.) // *Будзьма беларусамі!*. — 30.01.2017.
9. ↑  *Валер Руселік.* Вейшнорыя: смех скрозь слёзы (бел.) // *Новы Час*. — 14 верасня 2017.
10. ↑  "Гэта слова сакральнае. Аб некаторых аспэктах Беларускага Адраджэньня і паразы рускай палітыкі". Зянон Пазьняк. 13 верасьня 2015. Архівавана з арыгінала 15 верасьня 2015. Праверана 22 траўня 2020. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` і `|archivedate=` (даведка); Шаблон цытавання мае пустыя невядомыя параметры: `|trans_title=`, `|separator=`, `|month=`, і `|coauthors=` (даведка)
11. 1 2  Пра Вялікалітву і ЕС
12. ↑  Пра ліцьвінства
13. ↑  Пра назовы Літва й Беларусь
14. ↑  Пра ліцьвінства
15. ↑  Пра тое, чаму ўступ у ЭЗ немагчымы
16. ↑  Пра розніцу паміж ліцвінам і беларусам

Спасылкі
--------

* Алесь Краўцэвіч на Нашай Ніве
* Белсат пра ліцвінаў
* Суполка ліцвінаў у сацыяльнай сетцы УКантакце
* Суполка ліцвінаў у сацыяльнай сетцы УКантакце Архівавана 19 лютага 2020.
* Суполка ліцвінаў у сацыяльнай сетцы УКантакце Архівавана 6 снежня 2019.
* Заклік літвінаў 2020
* Байкі і баечкі люду Вялікае Літвы, княскія, рыцарскія, мяшчанскія і сялянскія, звычайныя і цудоўныя, у розныя часы запісаныя, а цяпер разам да чытання паспалітаму люду выдадзеныя. Менск, 2020