У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Духінскі.
**Франці́шак Ге́нрык Духі́нскі** (польск.: Franciszek Henryk Duchiński, 1816, Кіеўская губерня, Расійская імперыя — 13 ліпеня 1893) — польскі этнограф і гісторык, віцэ-прэзідэнт парыжскага этнаграфічнага таварыства, член *Société d’anthropologie de Paris* і *Société de géographie*, адзін з заснавальнікаў і сакратар *Società per l’alleanza Italo-Slava* (Турын, 1849).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Правабярэжнай Украіне ва ўкраінска-польскай сям’і. Наведваў кармеліцкую школу ў Бярдычаве, ад 1834 навучаўся ў Кіеўскім універсітэце.

З гэтай пары заняўся даследаваннем расавай ідэнтычнасці рускіх. Першыя працы на польскай і рускай мовах адносіліся да пытання пра першапачатковыя стасункі між Расіяй і Польшчай.

Вышукваны паліцыяй, у 1846 годзе Духінскі эміграваў у Парыж, дзе зблізіўся з князем Адамам Чартарыйскім і атрымаў магчымасць публікавацца ў яго лістку «Trzeci Maj». Быў прафесарам польскай школы ў Парыжы, выкладаў у Гістарычна-літаратурным таварыстве.

Падчас Вясны народаў у Італіі ў 1848 годзе далучыўся да Італьянскага легіёна генерала Уладзіслава Замойскага, дзе разгарнуў антырасійскую прапагандысцкую дзейнасць. У 1849 годзе ў Турыне заснаваў «Società per l’Allianza Italo-Slava».

Разам з генералам Замойскім выехаў у Турцыю, дзе працягнуў сваю прапагандысцкую дзейнасць, спадзеючыся на непазбежны выбух расійска-турэцкай вайны. Падчас Крымскай вайны быў дакладчыкам у аліянцкіх лагерох на Крыме. Прачытаў для французскіх, брытанскіх і турэцкіх салдат серыю лекцый пра шматвекавую барацьбу цывілізацый Польшчы і Русі з Маскоўскай дзяржавай.

Пасля дзейнічаў у Лондане, дзе выдаў сваю працу «Палякі ў Турцыі». У 1860—1864 гадах ізноў у Парыжы, разгарнуў актыўную публіцыстычную дзейнасць па падрыве расійскага панславізму. Стаў віцэ-старшынёй Французскага этнаграфічнага таварыства, абраны сябрам некалькіх іншых навуковых таварыстваў (антрапалагічнага, геаграфічнага і азіятычнага). Дзякуючы свайму ўплыву дабіўся выключэння з французскай школьнай праграмы гісторыі Русі як часткі гісторыі Вялікага княства Маскоўскага. Выкладаў гісторыю ў польскай школе на Манпарнасе.

У 1871 годзе ў выніку збліжэння Францыі і Расіі быў вымушаны пераехаць у швейцарскі Ааргау. Рэдагаваў там *Révue historique, éthnographique et statistique*, адно з найіістотнейшых выданняў сусветнай этналогіі. У 1872 годзе стаў захавальнікам Нацыянальнага польскага музея ў Раперсвілі. У 1875 годзе падчас прыезду ў Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі заснаваў у Кракаве «Przegląd Etnograficzny».

Пахаваны ў Манмарансі (Валь-д’Уаз, Францыя).

Жонка — Севярына Духінская (1815—1905), польская пісьменніца, сяброўка *Société d’anthropologie de Paris* і *Société de géographie*.

Творчасць
---------

Быў стваральнікам спрэчнай тэорыі пра неславянскае і нават не арыйскае, а гэтак званае туранскае (мангольскае) паходжанне рускіх, якіх паводле прынятай тады звычкі называў маскалямі. Саманазва *рускія*, прысабечаная маскалямі, на яго думку, па праве належыць толькі маларосам і беларусам, блізкім да палякаў паводле паходжання.

Мова, якой у цяперашні час размаўляюць маскалі, ёсць штучна запазычаная і перакручаная імі царкоўнаславянская, якая замяніла нейкую народную туранскую мову. У доказ «туранства» маскалёў Духінскі прыводзіць аўтакратычную форму ўраду («парат»), нібыта неўласцівую арыйскім плямёнам; існаванне «камунізму» (у той час як арыйцаў вылучае індывідуальная ўласнасць); схільнасць да вандраванняў, нібыта ўласцівую для ўсіх туранцаў; нарэшце, слабое развіццё між маскальскага племені гарадоў і гарадскага жыцця.

Натуральная, паводле Духінскага, мяжа туранскага племені — Дняпро, Дзвіна і «рэчкі Фінляндыі». Прагнуў заключэння польска-літоўскай уніі як прыхільнік адбудовы Кіеўскай Русі.

Цікавасць арыйскай Еўропы патрабуе аднаўлення славянскай польскай дзяржавы, якая б ахапіла роднасныя плямёны маларусаў і беларусаў і паслужыла б для Заходняй Еўропы апірышчам ад туранскае моцы маскалёў.

Вучэнне Духінскага, якое адпавядала ўкаранёнай тады сярод палякаў ідэі пра «абранасць» польскага народа, было ўспрынятае большасцю польскай інтэлігенцыі з захапленнем. Прыхільнікі тэорыі ўхвалялі яго вялізны ўнёсак у пачатак навуковай дыскусіі пра адрознасць гісторыі Кіеўскай Русі і Маскоўскай дзяржавы, а людзі, якія болей свядома ставіліся да праблемы, не заўжды мелі мажлівасць выказаць уласную думку.

Несумненна, публіцыстычная дзейнасць Духінскага стала прычынай неахвотнага ўспрыняцця на Захадзе прасоўванай Расійскай імперыяй ідэі панславізму. У Францыі, да яе збліжэння з Расійскай імперыяй у 1890 годзе, французскі гісторык Анры Мартэн пад яе уплывам склаў адзін з найзначнейшых сваіх твораў «La Russie et l’Europe», дзе багата цытаваў прыведзеныя ў працах Духінскага крыніцы па гісторыі Расіі. Працягнуў развіццё ідэі Францішка Духінскага іншы польскі навуковец Фелікс Канечны.

Пра тэзы Духінскага ў адным з лістоў ухвальна выказаўся Карл Маркс; пазней ён заўжды называў думку Духінскага памылковай. Насамрэч, аднак, тэорыя Духінскага ўяўляла сабою адно імкненне ўвасобіць у форме навуковай сістэмы палітычныя мроі і пачуцці польскай эміграцыі.

Паступова аўтарытэт тэорыі спадаў, і ў польскім грамадстве гучнелі галасы крытыкаў. У 1886 годзе прафесар Дэрпцкага ўніверсітэта Ян Бадуэн де Куртэнэ выдаў у Кракаве брашуру «Z роwodu jubileuszu profesora Duchińskiego», у якой адмаўляў за тэорыяй Духінскага якое-небудзь навуковае значэнне і прызнаваў «святкаванне юбілею з нараджэння пана Духінскага юбілеем хранічнай патрыятычнай аблуды».

Асноўныя працы
--------------

1. «Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich» (П. 1858—1861);
2. «Polacy w Turcyi» (Л. 1858),
3. «Treść lekcyi historyi polskiéj wykładanych w Paryży» (П. 1860);
4. «Pologne et Ruthénie. Origines slaves» (П. 1861);
5. «Dopełnienie do trzech cześći zasad dziejów etc.» (П. 1863);
6. «Nécessité des réformes dans l’exposition de l’histoire des peuples Aryâs-Européens et Tourans» (П. 1864);
7. «Peuples Aryâs et Tourans, agriculteurs et nomades» (1864).

Зноскі
------

1. 1 2  Franciszek Henryk Duchiński // CERL Thesaurus — Consortium of European Research Libraries. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60909659'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1127581'></a>
2. ↑  Franciszek Henryk Duchiński // opac.vatlib.it<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q84353965'></a>
3. ↑   Праверана 26 мая 2021.
4. 1 2  *Julian Bartoszewicz.* Dzieła: Historja literatury polskiej potocznym sposobem opowiedziana. — Wyd. 2. powiększone. — Nakł. K. Bartoszewicza, 1877. — С. 295.
5. ↑  Duchinski Francizek (фр.).  Le comité des travaux historiques et scientifiques (21 студзеня 2013).
6. 1 2 3  Henri Francois Duchinski (англ.).  The New York Times (23 лістапада 2011).
7. ↑  *Franco Botta, Italo Garzia, Pasquale Guaragnella.* Su iniziativa dello stesso Valerio il 7 marzo 1849 è creata a Torino la «Società per l’alleanza Italo-Slava» // La questione adriatica e l’allargamento dell’Unione Europea. — Milano: Franco Angeli, January 2007. — С. 33.
8. ↑  Wołodymyr Jerszow, Złoty wiek drukarstwa w Berdyczowie, 1990
9. ↑  *Stefan Vrtel-Wierczyński.* Bibliografia historyi literatury i krytyki literackiej polskiej za rok 1905. — Lwów, 1907. — С. 16.
10. ↑  Duchinska Séverine (фр.).  Le comité des travaux historiques et scientifiques (21 студзеня 2013).
11. ↑  *Agaton Giller.* O życiu i pracach Franciszka Henryka Duchińskiego kijowianina. — Lwów, 1885.
12. ↑  *Маркс К. Энгельс Ф.* Маркс — Энгельсу, 24 июня 1865, 7 августа 1866; Маркс — Людвигу Кугельману, 17 февраля 1870 // Сочинения. — 2-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1963. — Т. 31, 32. — С. 31/106, 107, 209, 32/541.

Літаратура
----------

* Духинский, Франциск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Историк Духинский из Киева и его ученики из французских сенаторов // *Отечественные записки* : журнал учено-литературный и политический / А. Краевский и С. Дудышкин. — СПб.: 1864. — Т. CLV. — С. 426—448.
* *Лисяк-Рудницький, Іван.* Францішек Духінський та його вплив на українську політичну думку // Історичні есеї (укр.). — Т. 1.
* *A. G.* O życiu i pracach F. H. Duchińskiego Kijowianina (польск.). — Lwów: Nakładem księgarni K. Lukaszewicza, 1885. Архівавана 21 мая 2011.
* *J. Baudouin de Courtenay.* Z powodu jubileuszu profesora Duchińskiego (польск.). — Kraków, 1886.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 10615806w · CiNii: DA12285393 · GND: 1036478203 · ISNI: 0000 0001 1648 2444 · LCCN: n85303655 · NKC: jo2002113087, js2017955242 · NUKAT: n02061431 · SUDOC: 145690911 · VIAF: 56599898 |

 |