**Кантыненты** (ад лац.: Continens, р.скл. *continentis*) або **мацерыкі** — найбуйнейшыя масівы сушы Зямлі, большая частка якіх не пакрыта акіянам, а ўскраіны знаходзяцца ніжэй узроўню акіяна.

У геалагічным сэнсе кантынент адпавядае буйнаму блоку кары кантынентальнага тыпу і змяшчае, апроч сушы, таксама тэрыторыю прылеглай *мацерыковай ускраіны*, шэльфа, і змешчаных на ім астравоў. Абрысы кантынентаў змяняюцца ў геалагічным часе. Мацерыкі, што існавалі на Зямлі ў ранейшыя эпохі, завуцца палеакантынентамі.

Як раўназначны або блізкі да паняцця «кантынент» таксама ўжываецца тэрмін «**мацярык**».

Тэрміналогія
------------

Падзел на часткі свету
Параўнанне плошчы і насельніцтва
Таксама Зямлю падзяляюць на часткі свету. Гэта дзяленне ўзнікла ў эпоху геаграфічных адкрыццяў, мараплаўцы паступова адкрывалі ўсё новыя і новыя зямлі, як уперад казалі, новыя «часткі свету». У адрозненне ад дзялення на мацерыкі, два кантыненты (мацерыкі) Паўночная Амерыка і Паўднёвая Амерыка ўтвараюць адну частку свету — Амерыку, а дзве часткі свету Еўропа і Азія знаходзяцца на адным кантыненце (мацерыку) — Еўразіі. Мяжа паміж Еўропай і Азіяй праходзіць па Уральскіх гарах, затым рацэ Эмбе да Каспійскага мора, рэках Кума і Маныч да вусця ракі Дон і далей па берагах Чорнага і Міжземнага мораў. Апісаная вышэй мяжа Еўропа—Азія не з'яўляецца бясспрэчнай, гэта толькі адзін з некалькіх прынятых варыянтаў.

У адрозненне ад мацерыка, частка свету ўключае ў сябе таксама блізкія да мацерыка астравы, прычым блізкасць маецца на ўвазе па гістарычнай традыцыі, а адлегласць можа быць і вялікая. У геалогіі да кантынента часта адносяць таксама подводную ўскраіну мацерыка, уключаючы астравы, размешчаныя на ёй.

У англійскай і некаторых іншых мовах словам *continent* пазначаюць як кантыненты, так і часткі свету.

У геалогіі да мацерыка часта адносяць таксама падводную ўскраіну мацерыка, уключаючы астравы, размешаныя на ёй. Мацерыкі з тэктанічнага пункту погляду — пляцоўкі літасферы, мелыя кантынентальную будову зямной кары.

Кантынент (непарыўны, суцэльны), у адрозненне ад мацерыка, — бесперапынны масіў сушы, не падзелены морам. Межы кантынента не могуць праходзіць па сушы. Кантынентаў чатыры:

* Стары Свет (Еўразія і Афрыка),
* Новы Свет (Паўночная Амерыка і Паўднёвая Амерыка),
* Аўстралія,
* Антарктыда.

Існуе таксама падобнае гісторыка-культурнае паняцце «часткі свету». На мацерыку Еўразія месцяцца дзве часткі свету — Еўропа і Азія, а частка свету Амерыка уключае два мацерыкі — Паўднёвую і Паўночную Амерыкі. Свет дзеліцца на шэсць частак свету:

* Азія,
* Афрыка,
* Амерыка,
* Еўропа,
* Аўстралія і Акіянія,
* Антарктыка (Антарктыда з узбярэжнымі морамі і выспамі).

Часам Акіянію і Арктыку вылучаюць у асобныя часткі свету.

Мяжа паміж Еўропай і Азіяй з поўначы на поўдзень праходзіць па Уральскіх горах, потым па рацэ Эмба да Каспійскага мора, на поўнач ад Каўказа — па рэках Кума і Маныч да Азоўскага мора, далей — па Чорным і Міжземным морах. Апісаная вышэй мяжа не з'яўляецца бясспрэчнай — гэта толькі адзін з некалькіх прынятых у свеце варыянтаў.

Кантынентальныя мадэлі
----------------------

У свеце існуе некалькі традыцый падзелу Зямлі на мацерыкі і часткі свету.


| Лік кантынентаў у розных традыцыях |
| --- |
| Колерамі вылучаны часткі сушы, што выдзяляюцца ў кантыненты ў розных культурах |
| **4 кантыненты** |     Афраеўразія |    Амерыка |   Антарктыда |   Аўстралія |
| **5 кантынентаў** |   Афрыка |    Еўразія |    Амерыка |   Антарктыда |   Аўстралія |
| **6 кантынентаў** |   Афрыка |   Еўропа |   Азія |    Амерыка |   Антарктыда |   Аўстралія |
| **6 кантынентаў** |   Афрыка |    Еўразія |   Паўночная Амерыка |   Паўднёвая Амерыка |   Антарктыда |   Аўстралія |
| **7 кантынентаў** |   Афрыка |   Еўропа |   Азія |   Паўночная Амерыка |   Паўднёвая Амерыка |   Антарктыда |   Аўстралія |

* Мадэль сямі кантынентаў папулярная ў Кітаі, Індыі, часткова ў заходняй Еўропе і ў англамоўных краінах.
* Мадэль шасці кантынентаў са з'яднанай Амерыкай («Часткі свету») папулярная ў іспанамоўных краінах і частцы ўсходняй Еўропы, улучаючы Грэцыю з яе пяцікантынетальнай мадэллю (пяць населеных кантынентаў).

Параўнанне пляца і насельніцтва

| Кантынент | Даўжыня (км з усходу на захад, і з поўдня на поўнач, па перыферыі) | Доля сушы | Насельніцтва | Доля насельніцтва | Шчыльнасць насельніцтва |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Афраеўразія | 1644,9x822,45. | 58 %. | 71 %. | 95. |
| Амерыка | 833,2х416,6. | 29 %. | 12 %. | 22,1. |
| Акіянія | 491,2х245,6 | 8 %. | 8 % | 3.2 |

### Еўразія

Еўразія на глобусе
Асноўны артыкул: **Еўразія**
**Еўразія** — самы вялікі мацярык на Зямлі, і адзіны, які абмываецца чатырма акіянамі: на поўдні — Індыйскім, на поўначы — Паўночным Ледавітым, на захадзе — Атлантычным, на ўсходзе — Ціхім. Кантынент знаходзіцца ў Севернам паўшар'і паміж 9° з. д. і 169° з. д. пры гэтым частка астравоў Еўразіі знаходзіцца ў Паўднёвым паўшар'і. Большая частка кантынентальнай Еўразіі ляжыць у Усходнім паўшар'і, хоць крайнія заходні і ўсходні пункты мацерыка знаходзяцца ў Заходнім паўшар'і. Еўразія працягнулася з захаду на ўсход на 10,5 тыс. км, з поўначы на поўдзень — на 5,3 тыс. км, пры плошчы 53,6 млн км². Гэта больш як траціна плошчы ўсёй сушы планеты. Плошча астравоў Еўразіі набліжаецца да 2,75 млн км².

Змяшчае дзве часткі свету: Еўропу і Азію. Лінію мяжы паміж Еўропай і Азіяй найчасцей праводзяць па ўсходніх схілах Уральскіх гор, рацэ Урал, рацэ Эмба, паўночна-заходняму ўзбярэжжу Каспійскага мора, рацэ Кума, Кумо-Маныцкай западзіне, рацэ Маныч, усходнім узбярэжжы Чорнага мора, паўднёваму ўзбярэжжу Чорнага мора, праліву Басфор, Мармуроваму моры, праліву Дарданэлы, Эгейскаму і Міжземнаму морам, Гібралтарскаму праліву. Гэты падзел склаўся гістарычна. У прыродным дачыненні рэзкай мяжы паміж Еўропай і Азіяй не існуе. Кантынент з'яднаны бесперапыннасцю сушы, што склалася на цяперашні момант тэктанічнай кансалідаванасцю і адзінствам шматлікіх кліматычных працэсаў.

### Паўночная Амерыка

Паўночная Амерыка на глобусе
Асноўны артыкул: **Паўночная Амерыка**
**Паўночная Амерыка** (англ.: North America, фр.: Amérique du Nord, ісп.: América del Norte, Norteamérica, аст.: Ixachitlān Mictlāmpa) — адзін з кантынентаў планеты Зямля, размешчаны на поўначы Заходняга паўшар'я Зямлі. Паўночная Амерыка абмываецца на захадзе Ціхім акіянам з Берынгавым морам, залівамі Аляска і Каліфарнійскім, на ўсходзе Атлантычным акіянам з морамі Лабрадор, Карыбскім, залівам Святога Лаўрына і Мексіканскім, на поўначы — Паўночным Ледавітым акіянам з морамі Бофарта, Бафіна, Грэнландскім і Гудзонавым залівам. З захаду кантынент адлучаны ад Еўразіі Берынгавым пралівам. На поўдні мяжа паміж Паўночнай і Паўднёвай Амерыкай праходзіць праз Панамскі перашыек.

У склад Паўночнай Амерыкі ўлучаюць таксама шматлікія астравы: Грэнландыю, Канадскі арктычны архіпелаг, Алеуцкія астравы, востраў Ванкувер, архіпелаг Аляксандра і іншыя. Плошча Паўночнай Амерыкі разам з астраамі 24,25 млн км², без астравоў 20,36 млн км².

### Паўднёвая Амерыка

Паўднёвая Амерыка на глобусе
Асноўны артыкул: **Паўднёвая Амерыка**
**Паўднёвая Амерыка** (ісп.: América del Sur, Sudamérica, Suramérica, парт.: América do Sul, англ.: South America, нідэрл.: Zuid-Amerika, фр.: Amérique du Sud, гуар.: Ñembyamérika, кечуа: Urin Awya Yala, Urin Amerika) — паўднёвы кантынент у Амерыцы, размешчаны галоўным чынам у Заходнім і Паўднёвым паўшар'ях планеты Зямля, тым не менш, часткова кантынент знаходзіцца і ў Паўночным паўшар'і. Абмываецца на захадзе Ціхім акіянам, на ўсходзе — Атлантычным, з поўначы абмяжоўваецца Паўночнай Амерыкай, мяжа паміж Амерыкамі праходзіць па Панамскім перашыйку і Карыбскім моры.

У склад Паўднёвай Амерыкі таксама ўваходзяць розныя астравы, большасць з якіх прыналежыць краінам кантынента. Карыбскія тэрыторыі адносяцца да Паўночнай Амерыкі. Краіны Паўднёвай Амерыкі, якія мяжуюць з Карыбскім морам — улучаючы Калумбію, Венесуэлу, Гаяну, Сурынам і Французскую Гвіяну — вядомыя як Карыбская Паўднёвая Амерыка.

Найважнейшымі рачнымі сістэмамі ў Паўднёвай Амерыцы з'яўляюцца Амазонка, Арынока і Парана, агульны басейн якіх складае 7 000 000 км² (плошча Паўднёвай Амерыкі 17 800 000 км²). Большасць азёр Паўднёвай Амерыкі знаходзяцца ў Андах, самым буйным і высокім у свеце суднаходным возерам з'яўляецца Тытыкака, на мяжы Балівіі і Перу. Самым вялікім паводле плошчы з'яўляецца возера Маракайба ў Венесуэле, яно таксама і адно з найстаражытнейшых на планеце.

У Паўднёвай Амерыцы знаходзіцца самы высокі вадаспад у свеце — Анхель. На мацерыку размяшчаецца і самы магутны вадаспад — Ігуасу.

Плошча кантынента — 17,8 млн км² (4-е месца сярод кантынентаў).

### Афрыка

Афрыка на глобусе
Асноўны артыкул: **Афрыка**
**Афрыка** — другі паводле плошчы мацярык пасля Еўразіі, які абмываецца Міжземным морам з поўначы, Чырвоным — з паўночнага ўсходу, Атлантычным акіянам з захаду і Індыйскім акіянам з усходу і поўдня. Афрыкай завецца таксама частка свету, якая складаецца з мацерыка Афрыка і прылеглых астравоў.

Афрыканскі кантынент перасякае экватар і некалькі кліматычных зон; гэта адзіны кантынент, што працягнуўся ад паўночнага субтрапічнага кліматычнага пояса да паўднёвага субтрапічнага. Праз недахоп дажджэй і арашэння — роўна як ледавікоў ці ваданоснага гарызонту горных сістэм — натуральнага рэгулявання клімату нідзе, апроч узбярэжжаў, практычна не назіраецца.

### Аўстралія

Аўстралія на глобусе
Асноўны артыкул: **Аўстралія, кантынент**
**Аўстралія** (ад лац.: austrālis — «паўднёвы») — кантынент, які знаходзіцца ва Усходнім і Паўднёвым паўшар'ях Землі. Уся тэрыторыя мацерыка з'яўляецца асноўнай часткай дзяржавы Аўстралійскі Саюз. Мацярык уваходзіць у частку свету Аўстралія і Акіянія. Паўночнае і ўсходняе ўзбярэжжы Аўстраліі абмываюць моры Ціхага акіяна: Арафурскае, Каралавае, Тасманава, Тыморскае; заходняе і паўднёвае — Індыйскі акіян. Блізу Аўстраліі знаходзяцца буйныя астравы Новая Гвінея і Тасманія. Уздоўж паўночна-усходняга ўзбярэжжа Аўстраліі больш за 2000 км цягнецца самы вялікі ў свеце каралавы рыф — Вялікі Бар'ерны рыф.

### Антарктыда

Антарктыда на глобусе
Асноўны артыкул: **Антарктыда**
**Антарктыда** (грэч. ἀνταρκτικός — процілегласць Арктыдзе) — кантынент, які знаходзіцца на самым поўдні Землі, цэнтр Антарктыды прыкладна супадае з паўднёвым геаграфічным полюсам. Антарктыду абмываюць воды Паўднёвага акіяна. Антарктыдай завуць таксама частку свету, якая складаецца з мацерыка Антарктыды і прылеглых астравоў.

Антарктыда — найвышэйшы мацярык, яго сярэдняя вышыня — 2 040 метраў. На мацерыку таксама знаходзіцца каля 85 % ледавікоў планеты. Сталага насельніцтва на Антарктыдзе няма, але прысутнічае больш як сорак навуковых станцый, што належаць розным дзяржавам і прызначаны для даследавання і дэталёвага вывучэння асаблівасцей кантынента.

Антарктыда амаль цалкам пакрыта ледавіковым покрывам, сярэдняя таўшчыня якога перавышае 2 500 метраў. Існуе таксама вялікая колькасць падлёдных азёр (больш 140), самым буйным з якіх з'яўляецца адкрытае расійскімі навукоўцамі ў 1990-х гадах возера Усход.

Гіпатэтычныя кантыненты
-----------------------

### Кенарленд

Асноўны артыкул: **Кенарленд**
*Кенарленд* — гіпатэтычны суперкантынент, існавалы на думку геафізікаў у неаархеі (прыкладна 2,75 млрд гадоў назад). Назва паходзіць ад кенаранскай фазы складкаватасці. Палеамагнітныя даследаванні паказваюць, што Кенарленд знаходзіўся ў нізкіх шыротах.

### Нуна

Асноўны артыкул: **Нуна**
*Нуна* (*Калумбія*, *Хадсанлэнд*) — гіпатэтычны суперкантынент, існавалы ў перыяд ад 1,8 да 1,5 млрд гадоў назад (максімальная зборка ~1,8 млрд гадоў назад). Здагадка пра яго існаванне была высунута Дж. Роджэрсам і М. Сантушам у 2002 годзе. Час існавання Нуны даводзіцца на палеапратэразойскую эру, што робіць яго меркавана найстарым суперкантынентам. Ён складаўся з плата-папярэднікаў старажытных платформаў, якія ўваходзілі ў склад ранейшых кантынентаў Лаўрына, Фенасарматыя, Украінскага шчыта, Амазоніі, Аўстраліі і, магчыма, Сібіры, Сіна-Карэйскай платформы і Калахарыйскай платформы. Існаванне кантынента Калумбія заснавана на геалагічных і палеамагнітных дадзеных.

### Радзінія

Асноўны артыкул: **Радзінія**
*Радзінія* (ад «Радзіма» або ад «нарадзіць») — гіпатэтычны суперкантынент, меркавана існавалы ў пратэразоі — эоне дакембрыя. Паўстаў каля 1,1 мільярда гадоў назад і распаўся каля 750 мільёнаў гадоў назад. У той час Зямля складалася з адной гіганцкай часткі сушы і аднаго гіганцкага акіяна, што атрымаў назва Міровія, таксама ўзятае з рускай мовы. Радынія часта лічыцца найстаражытным вядомым суперкантынентам, аднак яе пазіцыя і абрысы ўсё яшчэ з'яўляюцца прадметамі спрэчак. Пасля распаду Радыніі кантыненты паспелі яшчэ раз з'яднацца ў суперкантынент Пангея і зноў распасціся.

### Лаўрусія

Асноўны артыкул: **Лаўрусія**
*Лаўрусія* (*Еўрамерыка*) — палеазойскі суперкантынент, што ўтварыўся ў выніку калізіі Паўночна-Амерыканскай (старажытны кантынент Лаўрына) і Усходне-Еўрапейскай (старажытны кантынент Балтыка) платформаў у час каледонскага арагенезу. Вядомыя таксама назвы *Калядонія*, «*Старажытны чырвоны мацярык*» (англ.: Old Red Continent), «*мацярык Старажытнага чырвонага пясчаніку*» (*Old Red Sandstone Continent*). У пермскі перыяд злучылася з Пангеяй і стала яе складнікам. Пасля распаду Пангеі стала часткай Лаўразіі. У палеагене распалася.

### Гандвана

Зніклыя кантыненты
Асноўны артыкул: **Гандвана**
*Гандвана* у палеагеаграфіі — старажытны суперкантынент, паўсталы прыкладна 750—530 млн гадоў назад, доўгі час локализовавшийся вакол Паўднёвага полюса, які ўключаў у сябе практычна ўсю сушу, у наш час змесцаваную ў паўднёвым паўшар'і (Афрыка, Паўднёвая Амерыка, Антарктыда, Аўстралія), а таксама тэктанічныя блокі Індастана і Аравіі, цяпер якія перамясціліся ў паўночнае паўшар'е і сталыя часткай Еўразійскага мацерыка. У раннім палеазоі Гандвана паступова ссоўвалася на поўнач, і ў каменнавугальным перыядзе (360 мільёнаў гадоў назад) злучылася з паўночнаамерыканска-скандынаўскім мацерыком у гіганцкі протакантынент Пангею. Потым у часы юрскага перыяду (каля 180 мільёнаў гадоў назад) Пангея зноў раскалолася на Гандвану і паўночны кантынент Лаўразію, якія падзяліў акіян Тэтыс. 30 мільёнаў гадоў праз, у тым жа юрскім перыядзе, Гандвана паступова стала распадацца на новыя (цяперашнія) мацерыкі. Даканцова ўсе сучасныя мацерыкі — Афрыка, Паўднёвая Амерыка, Аўстралія, Антарктыда і паўвостраў Індастан — вылучыліся з Гандваны толькі пад канец мелавога перыяду, то бок 70—80 мільёнаў гадоў назад.

### Пангея

Пангея ў асяроддзі Панталасы
Асноўны артыкул: **Пангея**
*Пангея* (стар.-грэч.: Πανγαῖα — «*усё зямля*») — назва, дадзеная Альфрэдам Вегенерам протакантынента, паўсталаму ў эпоху палеазоя. Гіганцкі акіян, які абмываў Пангею з сілурыйскага перыяду палеазою і да ранняга мезазою улучна, атрымаў назву Панталаса (ад стар.-грэч.: παν- «усё-» і θάλασσα «мора»). Пангея ўтварылася ў пермскім перыядзе, і раскалолася пад канец трыясу (прыкладна 200—210 мільёнаў гадоў назад) на два кантынента: паўночны — Лаўразію і паўднёвы — Гандвану. Падчас фармавання Пангеі са старажытнейшых кантынентаў на месцах іх сутыкнення паўсталі горныя сістэмы, некаторыя з іх (прыкладам, Урал і Апалачы) праіснавалі і да нашага часу. Гэтыя раннія горы значна старажытнае адносна маладых горных сістэм (Альп у Еўропе, Кардыльераў у Паўночнай Амерыцы, Андаў у Паўднёвай Амерыцы ці Гімалаяў у Азіі). З-за эрозіі, якая доўжыцца шмат мільёнаў гадоў, Урал і Апалачы — згладжаныя невысокія горы.

### Казахстанія

Асноўны артыкул: **Казахстанія**
*Казахстанія* — сярэдне-палеазойскі кантынент, які знаходзіўся паміж Лаўрусіяй і Сібірскай платформай. Ён працягваецца ад Тургайскага прагіну і Туранскай нізіны да пустэльняў Гобі і Цякла-Мачаныа.

### Лаўразія

Асноўны артыкул: **Лаўразія**
**Лаўразія** — звышкантынент, існавалы як паўночная частка разлому протакантынента Пангеі (паўднёвая — Гандвана) у эпоху познага мезазою. Яднаў вялікую частку тых тэрыторый, якія складаюць сёння існыя кантыненты паўночнага паўшар'я — Еўразію і Паўночную Амерыку, якія ў сваю чаргу адшчапіліся адзін ад аднаго ад 135 да 200 мільёнаў гадоў назад.

### Пангея Ультыма

Асноўны артыкул: **Пангея Ультыма**
Уяўляецца імаверным, што праз 100—200 млн гадоў кантыненты зноў памкнуцца ў суперкантынент. Мяркуюцца розныя магчымыя сцэнары гэтага з'яднання, вядомыя пад назвамі Пангея Ультыма, Новапангея і Амазія.

Заўвагі
-------

1. 1 2  География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
2. ↑  Континент // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
3. ↑  Статья на «Планета Земля»
4. ↑  R. W. McColl: 'continents' - *Encyclopedia of World Geography, Volume 1* **(нявызн.)**. — «And since Africa and Asia are connected at the Suez Peninsula, Europe, Africa, and Asia are sometimes combined as Afro-Eurasia or Eurafrasia.»
5. ↑  Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, «Continente», page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
6. ↑  Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
7. 1 2   official Greek Paedagogical Institute *6th grade Geography textbook*, 5+1 continents combined-America model, *Pankosmios Enyklopaidikos Atlas*, CIL Hellas Publications, ISBN 84-407-0470-4, page 30, 5+1 combined-America continents model, *Neos Eikonographemenos Geographikos Atlas*, Siola-Alexiou, 6 continents combined-America model, *Lexico tes Hellenikes Glossas*, Papyros Publications, ISBN 978-960-6715-47-1, lemma continent(*epeiros*), 5 continents model,  *Lexico Triantaphyllide* online dictionary , Greek Language Center (*Kentro Hellenikes Glossas*), lemma continent(*epeiros*), 6 continents combined-America model, *Lexico tes Neas Hellenikes Glossas*, G.Babiniotes, Kentro Lexikologias(Legicology Center) LTD Publications , ISBN 960-86190-1-7, lemma continent(*epeiros*), 6 continents combined-America model.Note and clarification on the above: the sometimes used in Greece 5 and 5+1 continents models mentioned above are equivalent to the 6 (inhabited) continents combined-America model excluding/including (separately mentioning) the uninhabited and once lesser-known or unknown Antarctica (just like the Olympic Circles-Logo); they don’t refer to some other 5 or other number continent modeling scheme.
8. ↑  «Continent». *The Columbia Encyclopedia*. 2001. New York: Columbia University Press — Bartleby.
9. ↑  World, *National Geographic — Xpeditions Atlas.* 2006. Washington, DC: National Geographic Society.
10. ↑  The World — Continents Архівавана 21 лютага 2006. *Atlas of Canada*
11. ↑  «Continent». *Encyclopædia Britannica*. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
12. ↑  *The New Oxford Dictionary of English.* 2001. New York: Oxford University Press.
13. ↑  «Continent Архівавана 28 кастрычніка 2009.». *MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.*. 2009-10-31.
14. ↑  «Continent». McArthur, Tom, ed. 1992. *The Oxford Companion to the English Language*. New York: Oxford University Press; p. 260.
15. ↑   [Spanish]. `{{cite book}}`: Адсутнічае або пусты `|title=` (даведка)Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
16. ↑  *UNEP World Conservation Monitoring Centre*. Protected Areas and World Heritage - Great Barrier Reef World Heritage Area **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Department of the Environment and Heritage (1980). Архівавана з першакрыніцы 31 жніўня 2006. Праверана 31-03-2008.
17. 1 2  Н. В. Лубнина: «Восточно-европейский кратон от неоархея до палеозоя по палеомагнитным данным» Архівавана 2 лютага 2012.
18. ↑  Rogers, J.J.W. and Santosh, M. 2002, *Configuration of Columbia, a Mesoproterozoic supercontinent.* Gondwana Research, v. 5, pp. 5—22
19. 1 2  Zhao, Guochun (2002). "Review of global 2.1–1.8 Ga orogens: implications for a pre-Rodinia supercontinent". *Earth-Science Reviews*. **59**: 125–162. Праверана 2007-01-07. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)
20. ↑  Zhao, Guochun (2004). "A Paleo-Mesoproterozoic supercontinent: assembly, growth and breakup". *Earth-Science Reviews*. **67**: 91–123. Праверана 2007-01-08. `{{cite journal}}`: Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)
21. ↑  Pesonen, Lauri J. (2004). "Paleomagnetic Configuration of Continents During the Proterozoic" (PDF). Архівавана з арыгінала (PDF) 20 ліпеня 2011. Праверана 2006-03-11. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка); Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка); Невядомы параметр `|deadlink=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка); Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка); Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 25 чэрвеня 2006. Праверана 20 ліпеня 2016.
22. ↑  Bispo-Santos, Franklin (2008). "Columbia revisited: Paleomagnetic results from the 1790 Ma colider volcanics (SW Amazonian Craton, Brazil) *Precambrian Research*, v. 164, p. 40-49-162". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка); `|access-date=` патрабуе `|url=` (даведка); Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка); Невядомы параметр `|month=` ігнараваны (даведка)
23. ↑  Статья о Родинии на портале образовательных ресурсов
24. ↑  Li, Z. X.; Bogdanova, S. V.; Collins, A. S.; Davidson, A.; B. De Waele, R. E. Ernst, I. C. W. Fitzsimons, R. A. Fuck, D. P. Gladkochub, J. Jacobs, K. E. Karlstrom, S. Lul, L.M. Natapov, V. Pease, S. A. Pisarevsky, K. Thrane and V. Vernikovsky (2008). «Assembly, configuration, and break-up history of Rodinia: A synthesis». *Precambrian Research* **160:** 179—210
25. ↑  *Houseman, Greg*. Dispersal of Gondwanaland **(нявызн.)**.  University of Leeds. Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012. Праверана 21 Oct 2008.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Кантынент**
* Рэканструкцыя дрэйфа мацярыкоў (англ.)

Гл. таксама
-----------

* Старажытныя платформы
* Суперкантынент
* Частка свету

| ⛭✯ Зямля |
| --- |
| Гісторыя Зямлі | 
* Будучыня Зямлі
* Узрост Зямлі
* Геалагічная гісторыя Зямлі (англ.)
* Геахраналагічная шкала
* Гісторыя жыцця на Зямлі
* Абледзяненне Зямлі
* Парадокс слабага маладога Сонца
* Тэорыя гіганцкага сутыкнення
* Храналогія эвалюцыі

 |  |
| Геаграфія і геалогія | 
* Аўстралія
* Азія
* Антарктыда
* Афрыка
* Еўропа
* Паўночная Амерыка
* Паўднёвая Амерыка
* Атлантычны акіян
* Індыйскі акіян
* Паўночны Ледавіты акіян
* Ціхі акіян
* Паўднёвы акіян
* Атмасфера
* Гідрасфера
* Дрэйф кантынентаў
* Зямная кара
* Кантынент
* Кара
* Мантыя
* Акіян
* Структура Зямлі (англ.)
* Суперкантынент
* Тэктоніка пліт
* Фігура Зямлі
* Ядро
* Маса

 |
| Навакольнаеасяроддзе | 
* Біём
* Біяразнастайнасць
* Біясфера
* Дзікая мясцовасць
* Жывая прырода
* Клімат
* Прырода
* Прыродная зона
* Захаванне біяразнастайнасці (англ.)
* Экалагічная ніша
* Экалогія
* Экасістэма

 |
| Гл. таксама | 
* Дзень Зямлі
* Свет
* Стыхійнае бедства
* Сутачнае вярчэнне Зямлі
* Кольцы Зямлі
* Гіпатэтычныя натуральныя спадарожнікі Зямлі

 |
| 
* Катэгорыя:Зямля
* Партал:Астраномія
* Вікісховішча:Зямля

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119817987 · GND: 4165153-4 · LCCN: sh85031556 |