**«Сло́ўнік белару́скай гаво́ркі»** (руск.: «Словарь бѣлорусскаго нарѣчія») — слоўнік беларускай мовы, складзены Іванам Насовічам і выдадзены ў 1870 годзе Імператарскай акадэміяй навук у Санкт-Пецярбургу. Лічыцца адным з найкаштоўнейшых дыяментаў беларускай лексікаграфіі.

Стаў асноўнай крыніцай для ўкладання іншых слоўнікаў. Актыўна выкарыстоўваўся рэдактарамі і аўтарамі газеты «Наша Ніва».

Гісторыя
--------

### Перадумовы з’яўлення слоўніка

Асноўны артыкул: **Беларуская мова**
Сучасная беларуская мова ўзнікла на аснове старабеларускай мовы, распаўсюджанай на этнічных беларускіх тэрыторыях у ХІХ ст. З сярэдзіны 1830-х гадоў вывучэннем гутарковай мовы заняліся этнографы. Этнограф Павел Шпілеўскі на аснове варыянтаў гаворак у Міншчыны распрацаваў беларускую граматыку з выкарыстаннем кірылічнага алфавіта у 1846 годзе.

Патрэба ў слоўніку беларускай мовы ўзнікла ў час выдання «Актаў, адносных да гісторыі Заходняй Расіі» (руск.: «Акты, относимые к истории Западной России. собранные и изданные Археографической комиссией») у 1843–1853 гг. Рэдактар «Актаў» протаіерэй Іван Грыгаровіч (1792–1852) меў намер стварыць у рамках праекта беларускі слоўнік. Аднак задуму не ажыццявілі з-за заўчаснай смерці Грыгаровіча, які паспеў адолець толькі першыя 10 старонак.

Пасля гэтага, Аддзяленне рускай мовы і славеснасці Імператарскай акадэміі навук перадала працу Грыгаровіча І. І. Насовічу і С. П. Мікуцкаму (матэрыялы другога адзначаліся акадэіяй як «нязначныя»). Варта адзначыць, што ў гэты момант Імператарская акадэмія навук не вызначала беларускую, як асобную мову, і лічыла як дыялектам рускай.

### Стварэнне слоўніка

Матэрыяламі для стварэння слоўніка сталі:

> 
> * помнікі вуснай народнай славеснасці: песні, прыказкі, прымаўкі, казкі і інш.;
> * зборнікі слоў, складзеныя ім падчас паездак па Магілёўскай, Мінскай і Гродзенскай губерням і па некаторым ускраінам Прывіслянскага краю, сумежным з названымі губернямі;
> * «Алфавітны паказальнік старажытных беларускіх слоў, заключаных у актах Заходняй Расіі», складзены ім...;
> * «Вопыт абласнога слоўніка вялікарускай гаворкі», у які ўвайшло некалькі невялікіх зборнікаў слоў беларускай гаворкі;
> * нешматлікія матэрыялы беларускай гаворкі і славеснасці, надрукаваныя ў Весцях Імператарскай акадэміі навук па Аддзяленні рускай мовы і славеснасці, працах Маскоўкай супольнасці аматараў славеснасці, у Этнаграфічным зборніку Імператарскай Рускай геаграфічнай супольнасці, у зборніках Чачота і Зянкевіча.
> 
> 
> 

Новы слоўнік быў спробай сістэматызацыі выяўленай фальклорнай і канцылярска-справавой спадчыны беларускага народа — старабеларускіх актаў, грамат, іншых пісьмовых помнікаў, фальклорных і этнаграфічных выданняў, многія з якіх паслужылі крыніцамі для рэестру слоўніка.

### Выданне слоўніка

Старонка з копіі Слоўніка, якая захоўваецца ў Беларускай бібліятэцы і музеі ім. Ф. Скарыны, Лондан, Вялікабрытанія
Вынікам 16-гадовай скрупулёзнай працы Насовіча стаў «Слоўнік», скончаны ў 1863 г. Яго папярэднікам быў неапублікаваны «*Алфавітны паказальнік старажытных беларускіх слоў, выбраных з „Актаў, што адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі"*», з тлумачэннем каля 13 тыс. слоў і паняццяў, за якую аўтар атрымаў Увараўскую прэмію  (руск.) (бел..

Слоўнік змясціў больш за 30 тысяч слоў і быў выдадзены Імператарскай Акадэміяй навук у Санкт-Пецярбургу ў маі 1870 г. У рэдакцыйных уводзінах да яго адзначаецца, што:

> *Беларуская гаворка, якая дамінуе на шырокай прасторы ад Нёмана і Нараў да вярхоўяў Волгі і ад Заходняй Дзвіны да Прыпяці і Іпуці і на якой гавораць жыхары паўночна-заходніх і некаторых сумежных з імі губерняў, або тых мясцін, якія некалі насяляла Крывіцкіе племя, ужо даўно звяртала на сябе ўвагу айчынных філолагаў па ўцалелых у ім каштоўных рэштках старажытнай мовы*.
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *Бѣлорусское нарѣчіе, которое является господствующимъ на обширномъ пространствѣ отъ Нѣмана и Нарева до верховьевъ Волги и отъ Западной Двины до Припети и Ипути, которымъ говорятъ жители сѣверо-западныхъ и нѣкоторыхъ частей смежныхъ съ ними губерній, или тѣхъ мѣстностей, которыя нѣкогда населяло Кривичское племя, уже давно обращало на себя вниманіе отечественныхъ филологовъ по уцѣлѣвшимъ въ немъ драгоцѣннымъ остаткамъ стариннаго языка.*
> 
> 
> 

Гісторык і мовазнаўца Ян Станкевіч адзначаў, на падставе апублікаваных у 1928 годзе асабістых сшыткаў Івана Насовіча, замену Расійскай акадэміяй навук назвы мовы з «крывіцкай» на «беларускую» супраць волі аўтара. Гэта адбывалася на фоне агульнага пашырэння расійскімі ўладамі тэрміна «беларусы» побач з «вялікарусы» і «маларосы».

За ўкладанне слоўніка аўтар быў узнагароджвны Дзямідаўскай прэміяй  (руск.) (бел.. Пасля выхаду «Слоўніка» Насовіч працягваў збор лінгвістычных матэрыялаў, якія трапілі ў «Дадатак да беларускага слоўніка», выдадзенага пасмяротна ў 1881 г.

### Уплывовасць

На фоне заняпаду беларускай мовы ў XVII—XVIII стст. «Слоўнік Насовіча» стаў першым навуковым даведнікам па лексіцы беларускай мовы сярэдзіны XIX ст. На той час у Расійскай імперыі беларуская не лічыліся асобнай мовай і падобная праца моцна паспрыяла ўмацаванню нацыянальнай свядомасці сярод беларусаў.

> Фактычна, слоўнік І. Насовіча, як і многія іншыя даследаванні культуры і побыту беларусаў, быў пакліканы навукова падтрымаць афіцыйную ідэю заходнерусізму (Беларусь – этнаграфічная частка Расіі, яе нешматлікія культурныя і моўныя адрозненні – прыкры польскі ўплыў, падлеглы скасаванню). Аднак яго рэестравая і ілюстратыўная часткі толькі пацвердзілі існаванне самастойнага і этнаграфічна самабытнага беларускага этнасу.
> 
> 

З больш чым 30 тысячамі слоў, Слоўнік быў ахарактарызаваны як «непераўзыдзены збор лексікі жывой мовы XIX стагоддзя» і як «адна з асноўных вех беларускага нацыянальнага адраджэння пасля Студзеньскага паўстання 1863 г.».

Некаторыя даследчыкі разглядаюця яго як «першы слоўнік беларускай літаратурнай мовы», бо ён выконваў функцыі вывучэння, апісання і нармалізацыі слоўнікавага складу мовы, а значыць, надаваў гэтай мове статус нацыянальнай.

Слоўнік доўгі час заставаўся адзінай навуковай крыніцай беларускага слова і меў уплыў на многія моўныя і нацыятворчыя працэсы. У 1920-я гады, калі ў Беларусі ішоў актыўны працэс моўнага будаўніцтва, ён карыстаўся надзвычай шырокім попытам. Уплыў слоўніка заўважны і ў лексіцы тагачасных беларускіх пісьменнікаў. Слоўнік Насовіча доўгі час быў бадай адзінай крыніцай беларускай мовы і для замежных даследчыкаў-славістаў, якія часта на яго спасылаліся ў сваіх працах. Нягледзячы на тое, што слоўніку споўнілася 140 гадоў, ён застаецца актуальным і сёння як для даследчыкаў, так і для больш шырокай публікі.

Асаблівасці слоўніка
--------------------

Рэестр слоўніка ўключае каля 35 тысяч слоў. Спецыялісты адзначаюць, што ў слоўніку пераважае паўночна-заходняя дыялектная лексіка[*крыніца?*], але яго цяжка назваць адназначна дыялектным, паколькі ў ім сумяшчаюцца таксама і рысы тлумачальнага і перакладнога слоўніка, што робіць яго ўніверсальным. Каштоўнасць слоўніка заключаецца не толькі ў яго ўнікальным спалучэннем характэрных рыс самых розных па тыпу слоўнікаў, але і ў тым, што ён змяшчае багаты ілюстрацыйны матэрыял на падставе народных песень, прыказак, прымавак, фразеалагізмаў.

Таксама варта адзначыць багаты набор скарачэнняў і дадатковых атрыбутаў, якія падаюцца разам з тлумачэннямі слоў. Гэта адзначэнне: рэгіёнаў, этымалогіі (як разумеў сам І. Насовіч), агульнага паходжання слоў (дзіцячае, абласное, царкоўнае, філасоўскае), стылістыкі, сацыяльных пластоў і інш. Такім чынам, слоўнік разбурае старыя ўяўленні пра «сялянскасць» беларускай мовы, яе побытава-зніжаны характар і немагчымасць перадачы абстрактных і высокастылёвых паняццяў.

### Фанетыка і графіка

У прадмове да слоўніка адзначалася, што складальнік прытрымліваўся вымовы, якая дамінавала ў Магілёўскай губерні і намагаўся захаваць па магчымасці цалкам усе адценні вымаўлення ў ёй галосных. Для гэтага ў слоўніку былі ўведзены некалькі знакаў:

| Назва знака | Знак | Азначэнне | Прыклады |
| --- | --- | --- | --- |
| Кароткі знак | ◌̌ | Паніжэнне галоснай або скарачэнне галосных «и» або «у» | я̌ко́ва̀; я й такъ, я й сякъ, а ўсе не ўгожу ему |
| Аблегчаны знак | ◌̂ | Перадача ўздыму або павышэння галоснай | êно̀, бѣдзѣ̀, вôлно |
| Дзве кропкі | ◌̈ | Паказванне, што «е» і «ѣ» павінны вымаўляцца як іô | ёсць, ёнъ, звѣзды |

Заўвагі
-------

1. ↑  У прыватнасці, сярод адзнак скарачэнняў геаграфічнага арэала распаўсюджання лексем адзначаюцца: Брестский, Пинский, Пружанский уѣздъ, Виленская, Гродненская, Минская, Могилевская губернія.
2. ↑  У арыгінале запісаны як «въ сборниках Чечета и Зенкевича».

Крыніцы
-------

1. ↑  Ад укладальнікаў, Іван Насовіч. Слоўнік беларускай мовы (электронная версія)
2. 1 2  *Герасімчык, Васіль*. Як «Слоўнік крывіцкай мовы» стаў «Слоўнікам беларускай гаворкі»  (бел.). *Новы Час*. Праверана 4 мая 2021.
3. 1 2 3 4  Прадмова (да выдання: Носович И. И. «Словарь белорусского наречия», 1870 г.) (руск.). *belarus.github.io*. Праверана 4 мая 2021.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Ірына Караткевіч* "Слоўнік беларускай мовы" Івана Насовіча: этналінгвістычны каментар (бел.) // *Acta Albaruthenica, БДУ*. — 2020. — С. 199-208. — DOI:10.32612/uw.18988091.2020.20.pp.199–208
5. 1 2 3  «*Іван Насовіч і першы сучасны беларускі слоўнік (1870)». Беларускае летапісанне*. Восень 2000 г. № 13
6. 1 2 3  7 кастрычніка споўнілася 230 гадоў з дня нараджэння Івана Насовіча, мовазнаўца-лексікографа, фалькларыста, этнографа, археографа  (бел.). *Нацыянальная бібліятэка Беларусі* (8 кастрычніка 2018). Праверана 1 жніўня 2023.
7. ↑  Веда. № 2, 1952. С. 53—54.
8. ↑  Легендарны слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча ад сёння даступны анлайн (бел.), *Радыё Свабода* (18 лютага 2021). Праверана 4 мая 2021.
9. ↑  Легендарны слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча цяпер даступны ў Інтэрнэце  (бел.).  Нацыянальная бібліятэка Беларусі. Праверана 4 мая 2021.

Літаратура
----------

* *Іван Насовіч.* Словарь бѣлорусскаго нарѣчія (руск.). — СПб.: ОРЯС Имп. АН, 1870. — 763 с.
* *Іван Насовіч.* Сборникъ ОРЯС Имп. АН - Дополненіе къ бѣлорусскому словарю (руск.). — СПб.: ОРЯС Имп. АН, 1881. — Т. XXI, №6. — 24 с.
* *Ірына Караткевіч* "Слоўнік беларускай мовы" Івана Насовіча: этналінгвістычны каментар (бел.) // *Acta Albaruthenica, БДУ*. — 2020. — С. 199-208. — DOI:10.32612/uw.18988091.2020.20.pp.199–208

Спасылкі
--------

* Электронны варыянт слоўніка

| ⛭Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў |
| --- |
| 
* Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча (1870)
* *Беларуска-польска-расійскі слоўнік*
* *Беларускі слоўнік* (1910)
* Сямімоўны слоўнік (1918)
* Маскоўска-беларускі слоўнік (1918, 1921)
* Руска-беларускі слоўнік (1918)
* Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік (1919, 1921)
* Слоўнік геамэтрычных і трыганамэтрычных тэрмінаў і сказаў (расійска-беларускі і беларуска-расійскі) (1923)
* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік (1924)
* Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік (1924)
* Практычны расійска-беларускі слоўнік (1924, 1926)
* Беларуска-расійскі слоўнічак (1925, Каспяровіч)
* Беларуска-расійскі слоўнічак (1925, Гарэцкі)
* Слоўнік лясных тэрмінаў (1926)
* Беларуска-расійскі слоўнік (1926)
* Віцебскі краёвы слоўнік (1927)
* *Краёвы слоўнік Мазырскай акругі* (1927)
* Расійска-беларускі слоўнік (1928)
* Падручны беларуска-польскі слоўнік (1929)
* Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны (1929)
* *Краёвы слоўнік Калініншчыны (усходняй Магілёўшчыны)* (1925 — 1930-я)
* Слоўнік фізічнай тэрміналогіі (1929)
* Тэхнічная тэрміналёгія (1932)
* Фізычная тэрміналёгія (1932)
* Ваенны руска-беларускі слоўнік (1933) Беларуска-літоўскі і руска-літоўскі тэрміналагічны слоўнік В. Копкі і С. Матулайціса (1934)

 |
| *курсівам* пазначаны неапублікаваныя слоўнікі |