**Про́ня** — рака ў Віцебскай і Магілёўскай абласцях Беларусі, правы прыток Сажа. Даўжыня 172 км.

Рака пачынаецца ў вёсцы Ланенка Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці і мае кірунак з поўначы на поўдзень да ўпадзення ў Сож на ўсходняй ускраіне горада Слаўгарада. Цячэ пераважна па Аршанска-Магілёўскай раўніне.

Назва
-----

Даследчыкі Уладзімір Тапароў і Алег Трубачоў лічаць гідронім Проня словам балцкага паходжання. Назва зведала эвалюцыю: Проня < \*Прёна < \*Пърена.

Адпачатнай формай кораня мяркуецца \**Pir-*, які можа прысутнічаць у назвах сожскіх рэк тыпу Пяранка / *Пірянка*, Перанка / Перынка (тройчы ў басейне Верхняга Сажа вышэй за Мсціслаў), якія адразу на ўсходзе ад цячэння Проні.

Такога ж паходжання найімаверней і назва ракі Проня на Павоччы, тым больш яна мае прыток з назвай Піроча, у якім можа быць той жа балцкі корань \**Pir-*.

Вялікая адлегласць, на якой мусіў адбывацца адзін і той жа працэс фанетычнай трансфармацыі (Проня на Пасожжы і Проня на Павоччы), больш-менш такая ж (з паўтысячы кіламетраў), што аддзяляе, напрыклад, і сожскую раку *Стрячи* ад вілейскай ракі Страча (< *Стряча*), назвы якіх мусілі аднолькава прайсці трансфармацыю ад адпачатнага *\*Sir-int-*. На такія «гідранімічныя ізаглосы» са «звышдалёкімі сувязямі» звяртаў увагу Уладзімір Тапароў.

Ёсць версія, што старажытная назва ракі Проня — Прапой, той, які мае хуткае цячэнне, магчыма, гэта слова дало назву гораду Прапошаску (сучасны Слаўгарад).

Народная версія аб утварэнні назвы ракі больш маляўнічая. Паводле падання, калісьці жылі дзяўчына Бася і юнак Проня. Яны моцна любілі адзін аднаго, але бацькі Басі не дазвалялі ёй выйсці замуж за беднага Проню. Тады маладыя людзі вырашылі бегчы і папрасілі багоў, каб тыя дазволілі ім быць разам. Багі выканалі іх просьбу. І калі не помнячы сябе ад шаленства бацька кінуўся ў пагоню за ўцекачамі, то выехаўшы на адну з палян, убачыў зліццё дзвюх рэк — гэта і былі Бася і Проня.

Магчыма, што з дзяўчынай Проней здарылася іншая неспадзёўка — яна быццам была з цыганскай сям’і і выпадкова ўтапілася, а яе кавалеры назвалі ў памяць аб ёй раку.

Гідраграфія
-----------

Лес часта падступае да самых берагоў ракі
Даўжыня ракі 172 км. Вадазбор складае 4910 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 29,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 ‰.

Даліна добра распрацаваная, глыбокаўрэзаная, скрынкападобная, у вярхоўі невыразная; шырыня яе ад 0,4—0,6 км у верхнім цячэнні да 1—2 км у ніжнім. Берагі пераважна стромкія, абрывістыя, у верхнім цячэнні нізкія і забалочаныя, адкрытыя (вышыня 1—1,5 м, на асобных участках да 7 м), ніжэй вусця ракі Бася трапляюцца невялікія тэрасы. Пойма роўная, двухбаковая, сухая, лугавая; шырыня яе 0,25—0,5 км, у вусці 0,8—1,2 км (на асобных участках звужаецца да 80 м), ніжэй вусця ракі Быстрая пашыраецца да 3,8 км.

Сілкаванне Проні змяшанае, пераважна снегавое.

Рэчышча каналізаванае на працягу 19 км: ад вытоку да вусця ракі Пнёўка (15 км) і ад паўднёвай ускраіны горада Горкі ўніз па цячэнню (4 км): на астатнім працягу звілістае, каля горада Горкі разгаліноўваецца на некалькі рукавоў. Шырыня ракі ў межань 15—20 м, у ніжнім цячэнні месцамі да 50 м.

Рака Проня на ўчастку ад Горак да ўпадзення рэчкі Быстрая цячэ ў бязлесай зоне, а ад вёскі Равячына ў вузкім каньёне парослым кустамі. Кусты і вярбы схіляюцца над вадой і часта заступаюць шлях, у тым ліку і заваламі. Гэты ўчастак складае 30 кіламетраў.

### Прытокі

Рака Проня на сваім шляху прымае некалькі дзясяткаў розных прытокаў і ручаёў. Найбуйнейшыя з іх (ад вытока да вусця):

| Назва прытоку | Даўжыня,(км) | Плошча вадазбору,(км²) | Адлегласць ад вусця Проні,(км) | Расход вады,(м³/с)  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *правыя прытокі* |
| Гольша | 37 | 225 |. | 1,4 |
| Бася | 104 | 995 |. | 6,3 |
| Раста | 100 | 1290 |. | 6,8 |
| *левыя прытокі* |
| Парасіца | 26 | 112 |. |. |
| Быстрая | 46 | 688 |. | 4,3 |
| Вербаўка | 27 | 159 |. |. |
| Кашанка | 39 | 146 |. | 0,8 |
|

Сярод іншых прытокаў рэкі Зярня́, Каменка, Крупка, Шыпоўка, Тросліўка (Гіжэнка).

### Водны рэжым

Найбольшы ўзровень разводдзя звычайна ў пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 2,8 м у верхнім да 3,8 м у ніжнім цячэнні. Замярзае ў вярхоўі ў канцы лістапада, ніжэй — у 1-й дэкадзе снежня; крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка. Прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў. Улетку магчымы дажджавыя паводкі
У разводдзе затапляецца вадой на 10—40 сутак на глыбіню 0,4 м у верхнім цячэнні і 1,5— 2,5 метраў у ніжнім.

Ля вёскі Ляцягі Слаўгарадскага раёна на рацэ знаходзіцца гідралагічны пост рачны 1 разраду р. Проня—в. Ляцягі.

Флора і фаўна
-------------

Бог Прона
20 % водазбору пакрыты лесам.

З рыб водзяцца шчупак (*Esox lucius*), верхаводка (*Alburnus alburnus*), акунь звычайны (*Perca fluviatilis*), галавень (*Leuciscus cephalus*), лешч (*Abramis brama*).

Карысныя выкапні
----------------

Ля ракі вядомы залежы мелу. Каля вёскі Скварск знаходзяцца радовішчы тугаплаўкіх глін і будаўнічых пяскоў.

Гісторыя
--------

### Старажытныя часы

Археалагічная карта паселішчаў у Чавускім раёне
Пойма ракі Проня была абжытая людзьмі як мінімум з каменнага веку, аб чым сведчаць шматлікія гарадзішчы, размешчаныя па яе берагах.

Ля вёскі Радамля Чавускага раёна на адгор’ях правага берага Проні, знаходзіцца гарадзішча з двух умацаваных пляцовак. Паўночна-ўсходняя пляцоўка авальная ў плане, памерамі 30×45 м. З паўночнага боку захаваліся рэшткі некалі высокага вала. Паўночна-заходняя пляцоўка аддзеленая ад першай вузкай глыбокай лагчынай, з боку плато прасочваюцца рэшткі двух валоў і равоў. Памеры пляцоўкі 30×40 м. За валамі, паўночней гарадзішча, на плато, размяшчаўся неўмацаваны пасад-паселішча. Горад Радамля ўпершыню згадваецца ў летапісах у 1535 годзе.

Ля вёскі Высокае Чавускага раёна, на мысе правага берага ракі Проні, авальнае гарадзішча, памерамі 42×26 м. Паселішча абаронена дугападобнымі валам вышынёй 4 метры і ровам. Культурны пласт змяшчае ляпную (I тыс. н.э.) і ганчарную старажытнарускую кераміку XI—XIII стагоддзяў.

На левым беразе Проні ля вёскі Сянькова знаходзіцца гарадзішча, на паўночны ўсход ад Слаўгарада — курганны магільнік, у 3,5 км — стаянка каменнага стагоддзя і паселішча эпохі Кіеўскай Русі, у 1 км на ўсход яшчэ шэраг стаянак каменнага стагоддзя, на правым беразе ў 2 км на поўнач ад вёскі Завад-Віравая курганны магільнік.

У гарадскім парку Слаўгарада, на стромкім мысе правага берага ракі Сож, каля вусця ракі Проня, старажытнае гарадзішча на Замкавай гары, памерамі 40×90 м. Захаваліся сляды ўмацаванняў: вала і рва. Тут знаходзіўся старажытнарускі Прупой (Прапошаск), упершыню згаданы ў грамаце Расціслава Мсціславіча ў 1136 годзе. Па даных раскопак вал на селішчы ўзведзены ў XII стагоддзі. На поўнач ад гарадзішча прасочваюцца рэшткі неўмацаванага пасаду.

### Паўночная вайна

Бітва пры Лясной. Ж. М. Нацье, 1717.
У 1708 годзе падчас Паўночнай вайны ў данясенні камандуючага корпусам Баўра  (руск.) (бел. Пятру I называецца рака Проня:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Сего сентября 27 дня в пути, не дошед вёски Берёзовки, получилъ ваш царского величества указ через Майора Чирикова, И пришёл в тое вёску Берёзовку, и стал промеж вёсак Берёзовка и Улуки. И сей ночи переберязь реку Проню, пойду до указанного места… | "|

28 верасня 1708 года ў раёне вёскі Лясной на ўчастку паміж Проняй і Сажом адбылася бітва пры Лясной, якую Пётр I называў *«маці Палтаўскай бітвы»*.

### Вайна 1812 года

Проню французскія войскі фарсіравалі двойчы — па дарозе на Маскву і назад. Пры адступленні фарсіраванне ракі адбылося ў раёне вёскі Галавічы Дрыбінскага раёна.

### Вялікая Айчынная вайна

#### Да кастрычніка 1943 года

Проня была акупіравана немцамі ўжо ў сярэдзіне ліпеня 1941 года. 18 ліпеня 1941 года стралковая рота 107-га палка 55-й стралковай дывізіі  (руск.) (бел. загінула пры абароне аўтадарожнага моста праз раку Проню ў Слаўгарадзе (Прапойску).

У Горацкім раёне, у вярхоўях Проні і Мярэі, 12—13 кастрычніка 1943 года адбылася Бітва пад Леніна — першы бой польскай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі  (руск.) (бел.. На гэтым месцы пабудаваны мемарыял, а найблізкая вёска названа Касцюшкава.

#### Пасля кастрычніка 1943 года

Асноўны артыкул: **Фарсіраванне Проні**
Пазіцыйныя баі ў раёне Проні ў кастрычніку 1943 года
У 1943—44 гадах фронт стаяў на рацэ 9 месяцаў. Страты аднаго савецкага боку толькі на тэрыторыі Чавускага раёна склалі больш за 16 тысяч чалавек.

За час снежаньскіх баёў 1943 года на ўчастку Скварск—Прылёпаўка—Пуцькі 290-я і 385-я стралковыя дывізіі страцілі да 1500 салдат. Прыкладна столькі ж стратаў было з боку немцаў. У гісторыю Вялікай Айчыннай вайны гэты эпізод увайшоў пад назвай «Прылёпаўскі плацдарм».

У фарсіраванні Проні ўдзельнічалі 10-я армія, 49-я армія  (руск.) (бел. 50-я армія  (руск.) (бел. 15 стралковых злучэнняў і далучаныя да іх артылерыйскія, танкавыя, авіяцыйныя і сапёрныя часткі.

Экалогія
--------

У раёне горада Горкі ў раку часам зліваюцца неачышчаныя сцёкавыя воды з агульнагарадскіх ачышчальных збудаванняў, якія забруджваюць раку, што пацверджана задаволеным іскам Дзяржаўнай інспекцыі аховы жывёльнага і расліннага свету пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь да камунальных службаў Горак па прычыне шкоды, нанесенай рыбным запасам ракі Проні ў 2005 годзе. Вада ў раёне Горак брудная.

У 2011 годзе саўгас-камбінат «Горкі» забрудзіў раку Проню на працягу амаль 15 кіламетраў.

Населеныя пункты на рацэ
------------------------

### Гарады

У месцы ўпадзення ў Проню ракі Парасіца знаходзіцца горад Горкі, у месцы зліяння Проні з рэкамі Быстрая і Гольша стаіць гарадскі пасёлак Дрыбін, ля вусця — горад Слаўгарад.

### Іншыя населеныя пункты

У **Дубровенскім раёне**: вёскі Ланенка, Лосеўка; у **Горацкім раёне**: вёскі Радзівонаўка, Сава, Сенькава, Азаравічы, Малая Каралёўка, Вялікая Каралёўка, Кузавіна, Старажоўка;
у **Дрыбінскім раёне**: вёска Галавічы; у **Чавускім раёне**: вёскі Будзіна, Скварск, Прылёпаўка, Пуцькі, Старасёлы, Ключ, Загоранка, Высокае, Петухоўка, Дужаўка; у **Слаўгарадскім раёне**: вёска Новая Слабада.

Турызм
------

Рака прыдатная для сплаву на байдарках. У наваколлях Проні знаходзіцца шэраг славутасцяў.

### Славутасці

У вёсцы Ланенцы Дубровенскага раёна захавалася Пакроўская царква, пабудаваная ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя.

Ля вёсак Сянькова, Радамля і Высокае знаходзяцца стадаўнія гарадзішчы.

У вёсцы Будзіна пастаўлены помнік у гонар прарыву абароны часткамі 49 арміі  (руск.) (бел..

У вёсках Кузьмінічы і Петухоўка ёсць брацкія магілы савецкіх воінаў, а ў вёсцы Прылёпаўка — мемарыял часоў Вялікай Айчыннай вайны.

У вёсцы Петухоўка знаходзіцца помнік прыроды мясцовага значэння «Байкоўскія крыніцы».

У Горках дзейнічае Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, які быў закладзены ў 1848 годзе па праекце А. Кампіёні. На сённяшні дзень гэты выбітны ландшафтны аб’ект налічвае больш за 1000 відаў і разнавіднасцей раслін, яго дэндрарый у 1963 годзе быў абвешчаны Батанічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэння. Цяпер на тэрыторыі Батанічнага саду расце каля 400 відаў і разнавіднасцей дрэў, кустоў, каля паўтысячы лекавых і іншых раслін. У аранжарэі растуць трапічныя і субтрапічныя віды раслін, якіх налічваецца больш за 300.

У культуры
----------

### У літаратуры

Проні прысвяцілі вершы Аляксей Пысін і Алесь Корнеў. Яна згадваецца ў рамане Леаніда Левановіча «Бесядзь цячэ ў акіян».

Падзеі твора Уладзіміра Успенскага  (руск.) (бел. «Невядомыя салдаты» («руск.: Неизвестные солдаты»), які быў адзначаны М. А. Шолахавым, як *«лепшы твор аб Вялікай Айчыннай вайне»*, а таксама ў кнізе Дзеева і Пятрэнкі «Прастрэленыя кіламетры» адбываюцца таксама і падчас фарсіравання Проні.

### У выяўленчым мастацтве

Мікалай Рыжоў назваў сваю выстаўку «Прыгажуня Проня» і прысвяціў Проне некалькі сваіх карцін, таксама яна намалявана на акварэлі Мікалая Арасланава «Апошні лёд на Проні». Яўген Зайцаў у 1954 годзе стварыў карціну «Вечар на рацэ Проні».

Заўвагі
-------

1. ↑  Фатаграфія месца зліяння Сажа і Проні Архівавана 10 кастрычніка 2016.
2. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.
3. ↑  Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 175.
4. ↑  R. Būga. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1961. С. 607.
5. ↑  В. Н. Топоров. К вопросу о древнейших балто-финноугорских контактах по материалам гидронимии // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 330.
6. ↑  ВСТРЕЧИ ЧЕРЕЗ ГОДЫ И РАССТОЯНИЯ Архівавана 10 кастрычніка 2013.  (руск.)
7. ↑  Проня Архівавана 13 студзеня 2010.  (руск.)
8. ↑  Мясцовыя легенды і паданні(недаступная спасылка)
9. 1 2 3 4 5  Проня ў Вялікай Савецкай Энцыклапедыі(недаступная спасылка)
10. 1 2 3  Гідраметцэнтр Беларусі  (руск.)
11. ↑  Река Проня Архівавана 11 студзеня 2012.  (руск.)
12. 1 2  Описание реки Проня  (руск.)
13. ↑  Расход вады ў вусці прытоку.
14. ↑  ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 23 января 2007 г. № 75 Архівавана 11 студзеня 2012.  (руск.)
15. ↑  Город Чаусы и Чаусский район Архівавана 22 ліпеня 2011.  (руск.)
16. 1 2 3  Городища в бассейне реки Сож. Часть 2-я
17. 1 2 3  Проня(недаступная спасылка)  (руск.)
18. ↑  Городища в бассейне реки Сож  (руск.)
19. ↑  Книга памяти. Слаўгарадскі раён [Славгородский район] / Рэд.-склад.: П. С. Ерашэнка; Рэдкал.: Г. К. Кісялёў, В. В. Берастаў i інш.— Мінск: БЕЛТА, 1999.— 591 с.: іл.— 3500 экз. ISBN 985-6302-15-3
20. 1 2 3 4  Проня течет из-за Горок… Архівавана 12 снежня 2010.  (руск.)
21. ↑  Мемориализация важнейших событий и увековечение памяти героев Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) на Могилевщине Архівавана 5 студзеня 2011.  (руск.)
22. 1 2 3  Прони кровавые берега Архівавана 25 жніўня 2011.  (руск.)
23. ↑  РЕШЕНИЕ Хозяйственного суда Могилевской области от 20.12.2005  (руск.)
24. ↑  река Проня Архівавана 9 снежня 2013.  (руск.)
25. ↑  Рыбалка в Беларуси: проблемы и надежды  (руск.)
26. ↑  Ланенка, церковь Покровская  (руск.)
27. ↑  Путешествие в прошлое. Фоторассказ Архівавана 11 студзеня 2012.  (руск.)
28. ↑  Деревня Будино, памятник в честь прорыва обороны частями 49 армии Архівавана 25 сакавіка 2016.
29. ↑  Захоронение в деревне Кузьминичи (Кузьминки, Кузьмичи) Чаусского района Архівавана 28 студзеня 2013.
30. ↑  Захоронение в деревне Петуховка Чаусского района Архівавана 27 сакавіка 2016.
31. ↑  История Чаусского района Архівавана 19 чэрвеня 2009.  (руск.)
32. ↑  Экологический туризм: по криницам Чаусского района Архівавана 19 студзеня 2012.  (руск.)
33. ↑  Фота ля крыніцы Архівавана 17 кастрычніка 2016.
34. ↑  АГРОЭКОЛОГИЧЕСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ Архівавана 4 сакавіка 2016.  (руск.)
35. ↑  Путешествие по академии. Фильм 3: Ботанический сад  (руск.)
36. ↑  Белорусская государственная сельскохозяйственная академия Архівавана 17 кастрычніка 2013.  (руск.)
37. ↑  А. В. Пысін. Проня
38. ↑  Святліца. Літаратурны альманах г. Баранавічы Архівавана 11 студзеня 2012.
39. ↑  Бесядзь цячэ ў акіян — раман(недаступная спасылка)
40. ↑  11 октября исполнилось бы 80 лет писателю Владимиру Успенскому Архівавана 28 чэрвеня 2010.  (руск.)
41. ↑  Деев В. Петренко Р.Простреленные километры(недаступная спасылка)  (руск.)
42. ↑  Выстава «Прыгажуня Проня» адкрыецца заўтра ў Магілёве(недаступная спасылка)
43. ↑  Акварели Арасланова Архівавана 13 мая 2011.  (руск.)
44. ↑  Я. А. Зайцаў Архівавана 5 сакавіка 2016.

Літаратура
----------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

Спасылкі
--------

* Выявы Проні
* Выява Проні
* Карта старажытных стаянак на Проні
* Справаздача воднага паходу па р. Проня(недаступная спасылка)
* Легенда пра Заклятае возера і Проню Архівавана 1 красавіка 2016.
* Рака Проня ля в. Высокае Чавускага раёна Архівавана 29 чэрвеня 2016.
* Перакат на Проні Архівавана 29 чэрвеня 2016.
* Проня Архівавана 29 чэрвеня 2016.
* Проня Архівавана 29 чэрвеня 2016.
* Рака Проня ля в. Пуцькі Архівавана 4 сакавіка 2016.

| ⛭Сож |
| --- |
| Левыя прытокі | Асцёр ·  Беседзь ·  Галуба ·  Гніва ·  Даражывель ·  Дзявіца ·  Ельня ·  Жавуніца ·  Іпуць ·  Каменка ·  Лабжанка ·  Нямыльня ·  Покаць ·  Спонка ·  Сянна ·  Уць ·  Хмара ·  Церуха ·  Якушоўка |
| Правыя прытокі | Віхра ·  Вудага · Добрыч ·  Кармянка ·  Малатоўка ·  Чорная Натапа ·  Бялянка ·  Добрасць ·  Волчас ·  ✰ Проня ·  Касалянка ·  Горна ·  Пясчанка ·  Аўсовіна ·  Ліпа ·  Уза ·  Чачора |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |