recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Камодскі варан** або **камодскі цмок** (*Varanus komodoensis*) — гіганцкі варан, найбуйны прадстаўнік не толькі варанаў, але і ўсіх сучасных яшчарак. Жыве варан на астравах Камода, Рынджа, Гілі-Матанг і Флорэс, дзе знаходзіцца пад аховай. Раней таксама насяляў востраў Падар.

Паходжанне
----------

Вучоныя ўстанавілі, што камодскі цмок родам з Аўстраліі. Для гэтага яны павялі аналіз скамянелых рэштак аўстралійскіх яшчараў узростам ад 300 тысяч гадоў да 4 мільёнаў гадоў. Сярод іх апынулася некалькі, якія нагадваюць сучасных камодскіх цмокаў. Па словах даследчыкаў, параўнаўшы рэшткі з цяпер існымі асобінамі, існуе «ідэальнае падабенства». Адгэтуль даследчыкі зрабілі выснову, што комодский цмок, верагодна, развіўся ў Аўстраліі, пасля чаго перасяліўся на найблізкія астравы прыкладна 900 тысяч гадоў назад.

Апісанне
--------

Самыя буйныя асобіны дасягаюць даўжыні 4,5 метра і важаць да 150 кг. Звычайная даўжыня цела з хвастом каля 3 метраў, а вага каля 70 кілаграм. Чэрап варана звычайна каля 21 см даўжынёй. Зубы ў жывёл загнутыя назад, дзякуючы ім варан лёгка адкусвае цэлыя кавалкі з цела здабычы. Ежу не жуе, будынак сківіц і глоткі дазваляе глынаць адразу вялікія кавалкі.

Выкопвае норы глыбінёй да 5 метраў. Добра плавае. Сілкуецца дзікімі свіннямі, козамі, аленямі малпамі, сабакамі, а таксама падлай. Палюе з засады кідаючыся на ахвяру з невялікай адлегласці. Павеліўшы здабычу ўспорвае ёй жывот і першым чынам выядае вантробы.

Лічыцца, што ў сліне гэтай жывёлы ўтрымоўваецца шмат бактэрый, таму яго ўкусы лёгка выклікаюць заражэнне, не рэдка смяротнае. Аднак нядаўнія даследаванні аўстралійскіх вучоных выявілі, што камодскія вараны маюць яд некалькі падобны на змяіны, які вызывае згортванне крыві і змяншае ціск, з прычыны чаго ахвяра хутка слабее. Вядомыя выпадкі нападу на людзей.

У маі самка адкладае ў нару да 25 яйкаў, кожнае важыць каля 200 грам. Інкубацыйны перыяд — 8-8,5 месяцаў, дзіцяняты даўжынёй да 30 сантыметраў. Працягласць жыцця варанаў звычайна не перавышае 50 гадоў.

Ахова
-----

Для аховы камодскага варана створаны Нацыянальны парка Камода.

Спасылкі
--------

* *Varanus komodoensis*
* *Varanus komodoensis*
* *Varanus komodoensis* Архівавана 5 сакавіка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Reptile Database |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122953340 · GND: 4444717-6 · LCCN: sh88005390 · Microsoft: 2778664781 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Мануіл.
**Мануіл Камнін Дука** (грэч. Μανουήλ Κομνηνός Δούκας) (1187 — 1241) — кіраўнік Фесалонікаў з 1230 па 1237 гады, а таксама Фесаліі ў 1230—1237 і 1239—1241 гадах.

Паходжанне
----------

Мануіл быў сынам *севастакратара* Іаана Дукі і кузенам візантыйскіх імператараў Ісака II і Аляксея III, а яго браты — Міхаіл (незаконнанароджаны) і Феадор з'яўляліся кіраўнікамі Эпірскага царства.

У перыяд паміж 1225—1227 гадамі Мануіл атрымаў з рук Феадора тытул дэспата, і тады ж ажаніўся з Марыяй, незаконнанароджанай дачкой Івана II Асеня, што ўмацавала саюз Эпіра і Балгарыі.

Здабыццё ўлады. Звяржэнне
-------------------------

Пасля бітвы пры Клакотніцы Феадор і яго сям'я трапілі ў балгарскі палон, Мануіл стаў кіраваць у Фесалоніках. Мануіл заключыў саюз як з ахейскім князем Жафруа Вілардуэнам, так і з царом Сербіі Стэфанам.

Уладзе Мануіла ніхто не пагражаў аж да 1237 года, калі яго цесць Іван Асень ажаніўся з дачкой Феадора Ірынай. Пасля гэтага ён адпусціў сваю новую радню, і Камніны Дукі прыбылі ў Фесалонікі. Неўзабаве Мануіл быў зрынуты, і яго выслалі ў малаазійскі горад Адалію. Мусульмане дазволілі яму адправіцца ў Нікею.

Вяртанне дахаты
---------------

Атрымаўшы ад Іаана III Дукі Ватаца гроша і флот, Мануіл у 1239 годзе вярнуўся ў Грэцыю, дзе захапіў гарады Ларыса, Фарсала і некалькі крэпасцей, стаўшы кіраўніком Фесаліі. Феадор і яго сын Іаан прызналі яго ўладу, і калі Мануіл памёр у 1241 годзе, ён завяшчаў свае ўладанні свайму пляменніку — Міхаілу II Камніну Дуку.

Рэлігійная палітыка
-------------------

Як і свае папярэднікі, Мануіл вёў актыўныя перамовы як з папствам, так і з праваслаўнай царквой. Але атрымаўшы перасцярогі ад мясцовага духавенства, прызнаў уладу канстанцінопальскага патрыярхата, які знаходзіўся ў Нікейскай імперыі.

Сям'я
-----

Ад шлюбу з Марыяй Балгарскай, у Мануіла была адна дачка:

* Алена Камніна Дукіня — выйшла замуж за тэтрарха Халкіды Вільгельма Веронскага.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Успенский Ф. И.* История Византийской Империи. Том 5. Глава III. Эпирское государство в XIII в. — 2002.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Возера Чорнае.

**Чо́рнае** — возера ў Бешанковіцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Свячанка, за 10 км на захад ад гарадскога пасёлка Бешанковічы.

Плошча паверхні возера 0,11 км², даўжыня 0,75 км, найбольшая шырыня 0,18 км. Даўжыня берагавой лініі 1,65 км.  

Катлавіна лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй да 6 м, спадзістыя. Берагі зліваюцца са схіламі катлавіны.  

На поўдні ў Чорнае ўпадае ручай з возера Свячанскага, на поўначы выцякае ручай у возера Слабадское.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 5. — 583 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 30. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
**Зебу** (*Bos taurus indicus*) — падвід дзікага быка, распаўсюджаны на тэрыторыі Індыйскага субкантынента. У адрозненне ад еўрапейскай каровы зебу не паходзіць ад тура, а складае асобную галіну, якая адкалолася каля 300 тысяч гадоў таму. Сфера найлепшага прыжывання зебу — рэгіёны з трапічным і субтрапічным кліматам. Зебу больш прыстасаваны да такога клімату, але ў дачыненні да важных для сельскай гаспадаркі якасцяў менш удасканалены планамерны развядзеннем, чым еўрапейскія каровы.

У Афрыцы ёсць многа парод, выведзеных скрыжаваннем зебу і еўрапейскіх кароў. З XX стагоддзя зебу часткова спароўваюць з еўрапейскімі каровамі і ў іншых трапічных рэгіёнах, каб павысіць яго цягавітасць пры высокіх тэмпературх і зрабіць менш адчувальным да трапічных хвароб. Чыстакроўныя пароды зебу даюць, як правіла, менш малака і растуць павольней, чым еўрапейскія каровы.

У геральдыцы
------------

Зебу намаляваны ў гербах гарадоў і дзяржаў Афрыкі. Дзяржавы, на гербе якіх — бык Зебу:

* Герб БатсваныГерб Батсваны
* Герб МадагаскараГерб Мадагаскара
* Герб НігераГерб Нігера

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Зебу** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.7. Мн. 1998, С.49

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11962616m · GND: 4190556-8 · LCCN: sh85149698 · Microsoft: 2776247511 |
**Варана́сі**, ці **Бенарэс** — горад на Поўначы Індыі, на рацэ Ганг, паміж яго прытокамі Варан і Асі (адсюль назва), у штаце Утар-Прадэш. Узнік каля 7 ст. да н.э. На 1991 г. налічвалася 932,4 тысяч жыхароў.

Важны транспартны вузел (чыгункі, аўтадарогі, водныя шляхі). Развіта баваўняная, шаўкаткацкая, шкляная, харчовая, хімічная прамысловасць. Працуе завод цеплавозаў.
Пашырана саматужная вытворчасць мастацкіх вырабаў (парча, дываны, ювелірныя вырабы і інш.).

Варанасі — цэнтр кнігадрукавання на мове хіндзі. У горадзе некалькі вышэйшых навучальных устаноў (сярод якіх Бенарэскі індуісцкі ўніверсітэтberu), а таксама найбуйнейшая бібліятэка кніг на хіндзі.

Горад з'яўляецца гістарычным, культурным і рэлігійным цэнтрам краіны, а таксама месцам паломніцтва індусаў і будыстаў (каля 1 млн чалавек штогод). Тут знаходзяцца шматлікія палацы і індуісцкія храмы (пераважна 16—18 ст.). «Залаты храм Шывы»beru (каля 1750), комплекс палацаў 16—19 ст. іншыя архітэктурныя помнікі.

Літаратура
----------

* Варанасі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. С. 509—510.
* Бенарес // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Асіпенка.
**Алесь** (Аляксандр Харытонавіч) **Асіпенка** (7 верасня 1919, в. Пушкары, Віцебскі раён — 6 жніўня 1994) — беларускі пісьменнік, сцэнарыст. Заслужаны работнік культуры БССР (1979).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся на гістарычным факультэце Віцебскага педагагічнага інстытута (1939—1940). Працаваў настаўнікам у Рудаках пад Віцебскам (1940—1941). У 1942 г. — партызан, памочнік камісара па камсамолу партызанскага атрада № 7 брыгады Аляксея Данукалава на Віцебшчыне. У снежні 1942 г. адпраўлены ў тыл — лячыўся ў шпіталі, вучыўся ў школе партызанскага руху, на партыйна-савецкіх курсах. У 1943 накіраваны на камсамольскую работу ў Горацкі раён Магілеўскай вобл. З 1944 — карэспандэнт, літсупрацоўнік, загадчык аддзела, намеснік рэдактара, з 1952 — рэдактар газеты «Чырвоная змена». У 1955 годзе завочна скончыў Мінскі педагагічны інстытут. У 1953—1972 — загадчык аддзела, адказны сакратар, намеснік галоўнага рэдактара, галоўны рэдактар часопіса «Маладосць». У 1972—1976 гг. — галоўны рэдактар сцэнарнага аддзела кінастудыі «Беларусьфільм», у 1976—1980 — галоўны рэдактар штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва». Член СП СССР (з 1957 года).

Творчасць
---------

Дэбютаваў апавяданнем у 1945. Аўтар раманаў «Вогненны азімут» (1966), «Непрыкаяны маладзік» (1974, поўнае выд. 1982), «Святыя грэшнікі» (1988). Аўтар зборнікаў апавяданняў і аповесцей «Лёд растае» (1958), «Подых кветак і працы» (1960), «Дарога ў даль» (1962), «Крокі» (1971), «Парогі» (1973), «Абжыты кут» (1964), «Жыта» (1968), «Канец бабінага лета» (1975), «Два дні і дзве ночы» (1977), «Пяцёра адважных» (1985).

Зрабіў літаратурны запіс кнігі А. Дзенісевіча «Орлиное племя» (1970). Аўтар сцэнарыяў мастацкіх фільмаў «Пяцёра адважных» (1971), «Канец бабінага лета» (1982), «Трывогі першых птушак» (1986). Сааўтар сцэнарыяў мастацкіх фільмаў «Ясь і Яніна» (з С. Паляковым, 1974), «Трэцяга не дадзена» (з І. Балгарыным і М. Пяцігорскай, 1980), «Кожны трэці» (з Н. Сафаравым, 1980).

Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны I і II ступені, двума ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знак Пашаны» і медалямі. Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі (1974) за літаратурны запіс кнігі А. Дзенісевіча «Орлиное племя», Літаратурнай прэміі імя І. Мележа (1981) за раман «Непрыкаяны маладзік».

Бібліяграфія
------------

* Выбраныя творы. У 2-х т. 1979;
* Выбраныя творы. У 3-х т. 1989—1990.

Зноскі
------

1. ↑  Знаменитые люди Витебщины Архівавана 5 мая 2009.  (руск.)

Літаратура
----------

* Асіпенка Алесь // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
* Асіпенка Алесь // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.

Спасылкі
--------

* Знаменитые люди Витебщины Архівавана 5 мая 2009.  (руск.)
**«Здравствуй, чужая милая»** (бел.: Прывітанне, чужая мілая) — песня беларускага выканаўцы Аляксандра Саладухі на рускай мове, візітоўка спевака. Адна з самых вядомых эстрадных песень у музычнай гісторыі незалежнай Беларусі.

Па сутнасці «Чужая мілая» з’яўляецца рэмэйкам: песня была напісана ў канцы 1950-х паэтам Леанідам Татаранкам і кампазітарам Анатолем Гарчынскім, выканаў яе папулярны спявак Мікалай Шчукін. У канцы 1970-х шлягер падхапіў Аркадзій Северный, адзін з бацькоў рускага шансону. Спявалі яе і выканаўцы ў эміграцыі.

У 1990-х беларускі кампазітар Эдуард Ханок напісаў сваю версію музыкі да песні — да таго ж, значна змяніўшы тэкст, — якую ў 1992 выканаў малады Аляксандр Саладуха. Песня мела ашаламляльны поспех. У студзені 1995 на яе быў зняты кліп. У 1996 кампанія Vigma выдала аднайменны альбом, які, па словах Аляксандра Антонавіча, «фурамі сплываў за мяжу, не прыносячы яму ні капейчыны». Па падліках Аляксандра, за чвэрць стагоддзя выканання песня прынесла яму каля $ 1 млн.

Выкананне на канцэртах
----------------------

Падчас жывога выканання песні ў 2010-х Аляксандр Саладуха дапаўняе тэскт песні імем сваёй дачкі: «*поцеловать мне хочется дочки моей, Варварочки, глаза*». Акрамя гэтага, у пройгрышы пасля другога прыпева спявак прамаўляе прыблізна такі тэкст (вольны пераклад з рускай): «*Неверагодная песня. Яна са мной усё маё творчае жыццё. І колькі буду жыць — столькі, відаць, буду яе спяваць. А жыць мне 99 год!*»

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
Акно каралеўскага кляштара  (руск.) (бел. ў Тамары  (руск.) (бел..
**Мануэліна**, дакладней **мануэліну** (парт.: Manuelino) — стыль у гісторыі архітэктуры Партугаліі XV—XVI стст. нацыянальны варыянт Рэнесансу. Названы па імені караля Мануэла I Шчаслівага (гады праўлення 1495—1521). Гэты час быў перыядам найвышэйшай магутнасці Партугаліі, перыядам яе росквіту як марской дзяржавы. Яна набывае шматлікія калоніі. Партугальцы склалі на морах канкурэнцыю генуэзцам і іспанцам, самым моцным мараходам тагачаснага свету. Звязаны з гэтым эканамічны і культурны ўзлёт знайшоў адлюстраванне ў інтэнсіўным будаўніцтве.

У мануэліна змяшаныя элементы готыкі, маўрытанскага стылю  (руск.) (бел. Рэнесансу і экзатычных матываў. Можна казаць нават, што ў гэтым стылі выявіўся ўплыў індыйскага мастацтва  (англ.) (бел.. Гэты стыль выказвае як бы ўражанні еўрапейца, які ўпершыню ўбачыў новы свет і невядомыя краіны. Мануэліна можна параўнаць з іспанскім платэрэска  (руск.) (бел. асабліва на ранняй стадыі развіцця. У ім таксама афармленне пабудоў вырашалася на аснове плоскай сцены, багата упрыгожанай дэталямі, але партугальская архітэктура апынулася «сакавіцей» і дынамічней. Яна больш насычана вобразамі і асабліва схільная да дэкарацыі і раскошы.

Архітэктура партугальскага Адраджэння не абмежавалася толькі стылем мануэліна. Пазней у Партугалію пачаў пранікаць італьянскі ўплыў, і ў сярэдзіне XVI ст. нацыянальны стыль змяніўся інтэрнацыянальнымі рэнесанснымі формамі (у творчасці Дыёгу дзі Таралва  (парт.) (бел. 1500—1566).

Узоры стылю
-----------

У манастыры іеранімітаў.
* Унутраны двор манастыра ў Батальі.
* Прыбудова да раманскай ратонды тампліераў у Тамарскім кляштары  (руск.) (бел. (аўтар — Дыёгу дэ Аруда  (парт.) (бел.).
* Вежа Святога Вінцэнта або вежа Белен, 1515—1520, (аўтар — Франсіска дэ Аруда  (ісп.) (бел. брат Дыёгу дэ Аруда  (парт.) (бел.).
* Манастыр іеранімітаў (Жэронімуш) у Белене, пахавальня каралёў і герояў Партугаліі, XVI стагоддзе, Дыёгу дэ Бойтака  (англ.) (бел. і Жуау дэ Кастыльё  (англ.) (бел..
* Каралеўскі палац у Сінтры («Партугальская Альгамбра»), сярэдзіна XV стагоддзя.
* Кляштар Святога Крыжа  (руск.) (бел. ў Каімбры.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Всеобщая история искусств. Редакторы — Ю. Д. Колпинский, Е. И. Ротенберг, М.: «Искусство», 1962.
* *Cмаголь О. С.* Светская архитектура эпохи мануэлино в Португалии: своеобразие стиля в Лиссабоне в контексте итальянской традиции // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 703—714.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Ске́ма** — рака ў Мядзельскім раёне Беларусі, пратока паміж возерам Мястра і возерам Нарач. Самая кароткая рака Беларусі: яе даўжыня складае 0,2 км. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Нацыянальнага парка "Нарачанскі". 

Вадазбор дасягае 133 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,49 м³/с. Хуткасць плыні — 0,13 м/с. Глыбіня месцамі дасягае 1,5 м.
Рэчышча звілістае, яго шырыня 3-4 м. Дно пясчанае ля вытока, а ля вусця — камяністае.

Праз раку пабудаваны мост, па якім ідзе дарога з пасёлка Нарач у вёску Гатавічы.

На рацэ дзейнічае гідралагічны пост. У Скеме водзяцца ракі.

Турызм
------

Карыстаецца папулярнасцю ў байдарачнікаў.

Зноскі
------

1. ↑  Артыкул у «Маладзечанскай газеце» пра самую кароткую раку Беларусі Архівавана 20 ліпеня 2019.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.

Спасылкі
--------

* Рака Скема (В-02) ў даведніку "Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка "Нарачанскі"
* Уся даўжыня ракі Скемы на адным фота
**По́лазна** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ушача. Знаходзіцца за 20 км на паўднёвы захад ад Ушачаў, за 2 км на поўдзень ад вёскі Царкавішча.

Плошча Полазна складае 0,15 км². Даўжыня 0,49 км, найбольшая шырыня 0,43 км, даўжыня берагавой лініі 1,55 км. Найбольшая глыбіня возера 32,5 м, сярэдняя 10,6 м. аб'ём вады ў возеры 1,59 млн м³. Плошча вадазбору возера — 0,5 км².  

Катлавіна Полазна эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны возера маюць вышыню 10—15 м, пад лесам. На поўначы схілы ніжэйшыя, вышынёй 3—5 м. Катлавіна мае круглаватую форму. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі возера высокія, іх вышыня складае 30—80 см, абрывістыя, пясчаныя, знаходзяцца пад хмызняком. Падводная частка катлавіны возера лейкападобнай формы. Глыбіні да 2 м займаюць каля 13 % плошчы возера. Да глыбіні 7—9 метраў дно возера пясчанае, глыбей — выслана сапрапелем.  

Возера мезатрофнае. У паўночнай частцы выцякае ручай у возера Царкавішча. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 5—10 м ад берага, падводная да глыбіні 3,5 м.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, краснапёрка, плотка, язь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Озёра Белоруссии / О. Ф. Якушко и др. — Мн.: Ураджай, 1988.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 450. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0198-2 (Т. 12).
* Республика Беларусь. Витебская область. Ушачский район: карта. Ушачи: план / Редактор: С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2012. — 3 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Полазна Архівавана 13 жніўня 2013.  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ньюфаўндленд.**Ньюфаўндленд**, **вадалаз** — парода службовых сабак. Апісаны ў канцы 15 стагоддзя на аднайменным востраве і ўзбярэжжы паўвострава Лабрадор (Канада). Сфарміраваны ў Заходняй Еўропе (завезены ў 18 стагоддзі); на Беларусі гадуюць з 1949 года.

Першыя пісьмовыя згадкі пра ньюфаўндлендах датуюцца XVIII стагоддзем, але ў кіналагічным асяроддзі лічыцца, што продкі іх значна старажытнае. Яшчэ ў X стагоддзі вялікія, вынослівыя сабакі жылі побач з карэннымі народамі выспы Ньюфаўндленд, які размешчаны ля берагоў Паўночнай Амерыкі.

Апісанне
--------

Вышыня ў карку 62—75 см, маса 50—68 кг (самцы буйнейшыя). Касцяк і мускулатура магутныя. Тулава шырокае. Галава вялікая, круглая, з кароткай мясай і віслымі вушамі. Хвост прамы або шаблепадобна выгнуты. Шэрсць доўгая (акрамя мысы і вушэй), прамая ці злёгку хвалістая, з вельмі густым падшэрсткам, не намакае ў вадзе. Масць чорная, цёмна-бурая ці карычневая, часам з белымі плямамі; у разнавіднасці ньюфаўндленда ландсір (крыху вышэйшая) — белая з чорнымі ці бурымі галавой, «сядлом» на спіне, крыжам і верхняй часткай хваста.

Добра плаваюць і ныраюць. Ураўнаважаныя, пільныя, адважныя; лёгка дрэсіруюцца. Ньюфаўндлену ўласцівы моцныя цяга да вады і выратавальны інстынкт. Выкарыстоўваюць для ратавання на вадзе, вартаўнічай службе, выцягвання рыбалоўных сетак.

Зноскі
------

1. ↑  Ньюфаўндленд: апісанне пароды

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0188-5 (Т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11975376k · LCCN: sh85091554 · NKC: ph238352 |
**Ка́са-Раса́да** (ісп.: La Casa Rosada, **Ружовы дом**) — афіцыйная рэзідэнцыя прэзідэнта Аргенціны, размешчаная ў цэнтры Буэнас-Айрэса на ўсходнім боку плошчы Пласа-дэ-Мая. Хоць Каса-Расада з’яўляецца месцам працы прэзідэнта, жыве ён у рэзідэнцыі Кінта-дэ-Алівас ў наваколлях горада.

Гісторыя
--------

Будаўніцтва прэзідэнцкага палаца Каса-Расада пачалося ў канцы XVI стагоддзя. Яшчэ ў 1594, неўзабаве пасля заснавання горада Хуанам дэ Гараем на гэтым месцы быў пабудаваны форт Хуана-Бальтазара Аўстрыйскага, у 1713 перабудаваны ва ўмацаваны замак Сан-Мігель, які стаў рэзідэнцыяй іспанскіх каланіяльных уладаў. У 1825 па распараджэнні прэзідэнта Бернардзіна Рывадавія замак быў аформлены ў неакласічным стылі, і заставаўся рэзідэнцыяй уладаў Буэнас-Айрэса да 1857, калі па загадзе прэзідэнта Хуста Хасэ дэ Уркісы быў разабраны для пабудовы будынка мытні, які быў збудаваны ў італьянскім стылі Эдвардам Тэйларам і стаў самым вялікім будынкам горада.

У 1862 з заснаваннем пасады прэзідэнта яго рэзідэнцыяй стаў адміністрацыйны флігель ацалелага замка, пры прэзідэнтах Барталомэ Мітрэ і Дамінга Сарм'ента рэканструяваны з даданнем унутраных двароў і паціа і выфарбаваны з цёмна-карычневага ў ружовы колер, што павінна было стаць сімвалам прымірэння дзвюх асноўных палітычных партый краіны — унітарыстаў і федэралістаў, чыімі колерамі былі адпаведна белы і чырвоны.

Палацавы балкон
У 1873 побач з рэзідэнцыяй прэзідэнта па праекце Карла Кільберга ў стылі Другой імперыі быў збудаваны Цэнтральны паштамт. У 1882 па распараджэнні Хуліа Рока прэзідэнцкая рэзідэнцыя была аформлена Энрыке Абергам у стылі паштамта, і ў 1884 Франчэска Тамбурыні злучыў іх у італьянскім стылі. Пасля зносу мытні ў 1898 на яго месцы было пабудавана ўсходняе крыло палаца.

Сучасны стан
------------

У наш час славутасці палаца ўключаюць:

* Кабінет Рывадавія — рабочую рэзідэнцыю прэзідэнта, названую так у гонар першага прэзідэнта;
* Зала бюстаў, дзе выстаўлены бюсты легітымна абраных прэзідэнтаў Аргенціны (апошнім у 2003 быў адкрыты бюст Рауля Альфансіна)
* Музей палаца, размешчаны ў захаваных памяшканнях форта Сан-Мігель.

Зноскі
------

1. ↑  *Stolbizer M. Martínez S.* Ella miente — 3 — Buenos Aires: 2019. — P. 26. — ISBN 978-987-4961-03-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1486'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2918563'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q112110550'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q112110536'></a>
2. ↑  *Franco L.* *(unspecified title)* — С. 19. — ISBN 978-950-07-6011-9<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q111488296'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q111488321'></a>
3. ↑  Historia de la Casa Rosada (ісп.).  www.casarosada.gov.ar. Архівавана з першакрыніцы 12 чэрвеня 2013. Праверана 2 чэрвеня 2012.
4. ↑  La Casa de Correos de Buenos Aires (ісп.).  Daniel Schávelzon. Праверана 2 чэрвеня 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каса-Расада
* Афіцыйная старонка палаца

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh98002727 · NKC: olak2004203601 · VIAF: 123659878 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каса (значэнні).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стрэлка (значэнні).
Хельская каса (злева), Балтыйская каса (па цэнтру) і Куршская каса (справа) на ўзбярэжжы Балтыйскага мора
**Каса, пярэспа**, таксама **Стрэ́лка** — нізкая вузкая намыўная паласа сушы на беразе мора ці возера, злучаецца адным канцом з берагам (напрыклад, Арабацкая стрэлка).

Стрэлкай таксама называюць ўчастак сушы ў выглядзе кліна паміж двух рэк у іх сутоках ці заканчэнне вострава паміж пратокамі, што яго абцякаюць (напрыклад, Стрэлка Васільеўскага вострава).

Складаецца звычайна сыпкімі матэрыяламі, што перамяшчаюць уздоўж берагавыя плыні: пясок, галька, жвір, ракушачнік.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Стрэ́лка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 216. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Стре́лка // Военно-морской словарь / Чернавин В. Н. (гл. ред.). — М.: Воениздат, 1990. — С. 411. — 511 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00174-X. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4334076-3 · LCCN: sh85126802 |
**По́лацкае пра́ва** — сістэма норм звычаёвага і пісанага феадальнага права, якая дзейнічала на землях Полацкага княства, а пазней Полацкага ваяводства.

Аб выключным становішчы Полацкай зямлі ў ВКЛ сведчаць палажэнні дагавора 1388 паміж ВКЛ і Лівонскім ордэнам і дагавора Полацка і Рыгі 1478 аб дружбе і гандлі.

Права палачан прымаць паслоў з Ноўгарада, Пскова, Лук і «Немец» і вырашаць на месцы ўсё спрэчныя пытанні было замацавана ў спецыяльнай грамаце, выдадзенай вялікім князем Аляксандрам у 1499.

Важнейшымі крыніцамі Полацкага права да прыняцця Статута ВКЛ 1529 былі прывілей Полацку 1498 на магдэбургскае права, грамата 1499 аб намесніцкім і войтаўскім судзе, пацвярджальная грамата 1502 аб царкоўным судзе полацкага архіепіскапа і «Прывілей баярам, мяшчанам і ўсёй зямлі Полацкай на правы і вольнасці іх…» (гл. таксама Полацкія прывілеі).

Найважнейшым элементам дзяржаўна-прававога жыцця палачан у канцы 15 — 1-й палавіне 16 ст. было права вырашаць важнейшыя пытанні гарадскога жыцця на сходзе-сойме. Аўтаномнасць Полацкай зямлі была і ў тым, што полацкі ваявода прызначаўся толькі са згоды палачан. Паводле Полацкага права нават вялікі князь не меў права судзіць палачан па-за межамі Полацкай зямлі, а таксама перадаваць яе ў чыё-небудзь уладанне. Абмежаванымі былі правы цэнтральнага ўрада ў царкоўных і маёмасных справах палачан і паўнамоцтвы полацкага ваяводы. Палачанам гарантаваліся і асобныя прывілеі: яны вызваляліся ад гандлёвых пошлін на тэрыторыі ўсёй дзяржавы і ад некаторых падаткаў, ім гарантавалася права вольнага распараджэння маёнткамі. Рашэнні і прыгаворы, вынесеныя ў Полацкай зямлі, не пераглядаліся ў вышэйшых судах дзяржавы.

Нормы Полацкага права былі выкарыстаны пры падрыхтоўцы Статутаў ВКЛ 1529, 1566 і 1588.

Літаратура
----------

* Полацкае права // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. С. 456.
* Полацкае права // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 449—450. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
**Дханбад** (хіндзі: धनबाद, бенг.: ধানবাদ, англ.: Dhanbad) — горад у індыйскім штаце Джаркханд, адміністрацыйны цэнтр акругі Дханбад. Другі па колькасці насельніцтва горад штата Джаркханд (пасля Джамшэдпура).

Геаграфія
---------

Дханбад размешчаны на тэрыторыі плато Чхота-Нагпур, прыкладна за 280 км на паўночны захад ад Калькуты, на вышыні 221 м над узроўнем мора. Тэрыторыя горада працягнулася прыкладна на 24 км з поўначы на ​​поўдзень і на 16 км з захаду на ўсход. Недалёка ад Дханбада працякае рака Дамодар.

Клімат горада можна разглядаць як пераходны паміж субтрапічным акіянічным і трапічным кліматам з сухой зімой і дажджлівым летам. Лета працягваецца з апошняга тыдня сакавіка па сярэдзіну чэрвеня. Сярэднія максімумы змяняюцца ў гэты перыяд ад 35 да 39 °C. Найбольш халодныя месяцы — снежань і студзень, калі сярэднія мінімумы складаюць 11 °C. Сезон дажджоў працягваецца з сярэдзіны чэрвеня па кастрычнік.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дханбад

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4518811-7 · LCCN: n89298848 · VIAF: 144372507 |
**Ньямба** (саманазва *Banyamba*, літаральна "галоўныя") — народ у Танзаніі. Жывуць пераважна ў вобласці Кагера. Агульная колькасць (2018 г.) - 717 000 чал.

Ньямба — народ групы банту, які перасяліўся з тэрыторыі сучаснай Уганды ў позняе сярэднявечча. У XIV ст. склалася манархічная дзяржава Эньямба з цэнтрам у горадзе Карагвэ. З 1862 г. калі экспедыцыя Джона Спіка дасягнула рэгіёна возера Вікторыя, ньямба падтрымлівалі кантакты з еўрапейцамі. З 1895 г. вялася хрысціянізацыя мясцовага насельніцтва каталіцкімі місіянерамі. У пачатку XX ст. пасля грамадзянскай вайны землі ньямба былі далучаны да германскіх калоній, хаця некаторы час працягвалі захоўваць аўтаномію. З 1964 г. у складзе Танзаніі. 

Традыцыйны занятак — сельская гаспадарка.

Зноскі
------

1. ↑  Nyambo, Ragwe in Tanzania

Спасылкі
--------

* HISTORIA YA WANYAMBO
* NYUMBA YA ASILI KABILA LA WANYAMBO
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вераб'і (значэнні).
**Вераб'і́** (трансліт.: *Vierabji*, руск.: Веробьи) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Крывіцкага сельсавета.

Гісторыя
--------

У 1848 годзе вёска аднайменнага фальварка маёнтка Будслаў Вілейскага павета Віленскай губерні, валоданне памешчыка І. І. Аскеркі, 6 двароў, 58 жыхароў. Фальварак меў 7 дваровых сялян, дом аканома, гумно, жывёльны двор, стайню. У 1868 г. існавалі 2 вёскі (49 і 69 жыхароў) і фальварак (21 жыхар). У 1904 г. на месцы сучаснай вёскі былі прыватны фальварак (16 жыхароў) і вёска (217 жыхароў) у складзе Будслаўскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні.

У 1921 г. вёска і фальварак у Будслаўскай гміне Дунілавіцкага, потым Вілейскага паветаў Віленскага ваяводства. У вёсцы было 55 двароў, 257 жыхароў; у сядзібе — 3 двары, 33 жыхары. З 12.10.1940 г. да 27.03.1959 г. вёска — цэнтр Вераб’ёўскага сельсавета Крывіцкага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 г. Маладзечанскай абласцей, потым у Пузырскім сельсавеце таго ж раёна, з 20.01.1960 г. у Мінскай вобласці, з 25.12.1962 г. у Мядзельскім раёне. У 1945 г. у сяле пачата будаўніцтва цагляна-даховачнага завода. У снежні 1949 года жыхары вёскі аб'ядналіся ў калгас «Маладая гвардыя», да 06.02.1975 г. вёска — цэнтр узбуйненага калгасу з той жа назвай, цяпер у калгасе «Бальшавік» (цэнтр — вёска Пузыры).

Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад Пузыроўскага сельсавета.

Насельніцтва
------------

* 259 жыхароў (1960)
* 72 двары, 135 жыхароў (1997)

Інфраструктура
--------------

У вёсцы знаходзяцца Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, магазін (з 1948), жывёлагадоўчая ферма.

Памятныя мясціны
----------------

На франтах Вялікай Айчыннай вайны і ў партызанскай барацьбе загінулі 14 жыхароў з вёсак былога калгаса «Маладая гвардыя» (вёскі Вераб'і, Грыбкі, Васілеўшчына, Кулікова, Навасёлкі, Залессе). У 1965 г. на ўшанаванне іх памяці ў цэнтры вёскі пастаўлены абеліск.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
2. ↑  Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.
3. ↑  Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области Архівавана 25 кастрычніка 2020.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Крывіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Крывічы |  |
| Аграгарадкі | Пузыры |
| Вёскі | Баравікі ·  Васілеўшчына ·  Вераб'і ·  Грыбкі ·  Дзянісава ·  Дубаносы ·  Завуголле ·  Задубенне ·  Залессе ·  Капусцічы ·  Каранішацы ·  Кулікова ·  Маставікі ·  Навасёлкі ·  Няверы ·  Папоўка ·  Парубкі ·  Плашына ·  Пруднікі ·  Ракуці ·  Русачкі ·  Слабодка ·  Уздрыгалавічы ·  Філіпкі |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Руа.

**Руа**, або **Ругіла**, **Руас**, **Руга** (Rua, грэч. Ρούγας, Ροϋνας, Ρωίλας; памёр у 434/440) — цар гунаў, военачальнік, які атрымаў раннія перамогі над Рымскай імперыяй.

Руа быў адным з выдатных папярэднікаў Атылы ў V стагоддзі. Першапачаткова кіраваў разам са сваім братам Октарам, які сканаў у 430 годзе падчас ваеннай кампаніі супраць бургундаў. У 424/425 годзе аказваў дапамогу ўзурпатару Іаану.

У 432 годзе Руа згадваецца як адзіны кіраўнік гунаў. У той час рымскі военачальнік Флавій Аэцый з-за ўнутранай міжусобіцы ў імперыі страціў сваю правінцыю Галію, маёмасць і бег да гунаў. З іх дапамогай ён ізноў быў адноўлены на сваёй пасадзе.

Праз некаторы час, калі некаторыя плямёны, раней заваяваныя гунамі, пачалі бегчы на тэрыторыю Усходняй Рымскай імперыі, Руа запатрабаваў іх выдачы праз свайго пасланца Есла і пагражаў вайной, калі не выканаюць яго патрабавання. Пазней, у 435 годзе (?), гуны спустошылі Фракію, але іх кампанія скончылася няўдачай. Руа памёр ад «паражэння маланкай», а астатнія гунскія войскі, нібы, загінулі з-за эпідэміі чумы. Пасля смерці Руа Атыла і Бледа, сыны яго брата Мундзука, сталі сумесна кіраваць гунамі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Martindale, J. R.* Rua // Prosopography of the Later Roman Empire. — Cambridge University Press, 1980. — Vol. II : A.D. 395—527. — P. 951. — ISBN 0-521-20159-4 [2001 reprint].

Гл. таксама
-----------

* Спіс кіраўнікоў гунаў
* Імперыя гунаў
* Вялікае перасяленне народаў
**Кэмп-Ноу** (англ.: Camp No) — былая сакрэтная турма ЦРУ ў заліве Гуантанама (Куба).

Апісанне
--------

Кэмп-Ноу размешчаўся прыкладна ў мілі ад больш вядомай турмы на ваеннай базе Гуантанама і меў павышаную сакрэтнасць. Яго наяўнасць схоўвалася ад большай часткі вайскоўцаў базы. Калі хто-небудзь з салдат пытаўся пра аб’ект, то яму адказалі: *«Не, гэтага няма»* (англ.: No, it doesn't exist). Адсюль і з’явілася назва Кэмп-Ноу (літаральна *Лагер Не*).

Комплекс выглядаў як і іншыя лагеры затрымання, за выключэннем таго, што быў абнесены дротам і не меў ахоўных вежаў.

Паводле ацэнак, у ім магло змясціцца 80 зняволеных. Як мяркуецца, тут праходзілі таемныя допыты ЦРУ, у тым ліку з выкарыстаннем незаконных метадаў допыту.

Гібель вязняў
-------------

Штаб-сяржант Джозеф Хікман і яшчэ тры былых ахоўніка Кэмп-Ноу паведамілі СМІ, што 10 чэрвеня 2006 года трое вязняў (Салах Ахмед Саламі, Мані Утайбі і Ясір Захрані) былі знойдзены мёртвымі. Паводле Міністэрства абароны ЗША, затрыманыя скончылі жыццё самагубствам, павесіўшыся ў сваіх камерах. Неафіцыйная версія сцвярджала, што яны памерлі падчас катаванняў.

Як заявіла ваенна-марская служба крымінальнага расследавання (NCIS), павешаныя заставаліся незаўважанымі на працягу двух гадзін.

Зноскі
------

1. 1 2  
Scott Horton.  The Guantánamo "Suicides": A Camp Delta sergeant blows the whistle **(нявызн.)**, *Harper's Magazine* (18 студзеня 2010).
2. 1 2  
Questions over deaths of 3 Guantanamo detainees raised by magazine article **(нявызн.)**, *Canadian Press* (18 студзеня 2010).
3. ↑  SETON HALL LAW RELEASES LATEST GTMO REPORT, "DEATH IN CAMP DELTA" **(нявызн.)**.  Seton Hall University School of Law (press release) (7 снежня 2009). Архівавана з першакрыніцы 15 лістапада 2013. Праверана 7 лютага 2013.

Спасылкі
--------

* "US Court Denies Justice to Dead Men at Guantánamo", Andy Worthington, October 3, 2010
* Alex Koppelman, "The National Magazine Award and Guantánamo: A Tall Tale Gets the Prize–Scott Horton's Harper's story about detainees' deaths doesn't hold up", *Adweek*, May 23, 2011

| ⛭ Сакрэтныя турмы ЦРУ |
| --- |
| Турмы | 
* Афганістан Солт-Піт
* Кэмп-Эгерс
* Куба Гуантанама
* Сунічныя палі
* Пені-Лейн
* Кэмп-Ноу
* Марока Тэмара
* Айн-Ауда
* Польшча Старэ-Кейкуты
* Шчытна-Шыманы
* Румынія 57-я авіябаза
* Бухарэст
* Літва Антавілей

 |
| Вязні | 
* Саудаўская Аравія Абу Зубайда
* Мустафа аль-Хаўсаві
* Хасан бін Аташ
* Абд ар-Рахім аль-Нашыры
* Емен Абдул аль-Салам аль-Хілаль
* Мусаб Амар Алі аль-Мудвані
* Іарданія Джаміль аль-Бана
* Ірак Бішэр Амін Халіль аль-Раві
* Алжыр Лаід Саідзі
* Эфіопія Біньям Махамед
* Кувейт Халед аль-Масры
* Афганістан Гуль Рахман
* Пакістан Халід Шэйх Махамед
* Маўрытанія Махамед Ульд Слахі
* Судан Самі аль-Хадж

 |
| Іншае | 
* Пашыраныя метады допыту
* Затрыманы прывід
* Катаванне вадой
* Надзвычайная выдача
* Гібель вязняў у Гуантанама (2006)

 |
Роўнапаскораны рух у полі цяжару Зямлі. На малюнку відаць, што перамяшчэнне складаецца з прамалінейнага раўнамернага руху і свабоднага падзення
**Роўнапаскораны рух** — рух цела, пры якім вектар паскарэння {\displaystyle {\vec {a}}=\mathrm {const} }, г.зн. паскарэнне пастаяннае як па модулю, так і па кірунку.

Прыкладам такога руху з’яўляецца рух цела, якое кінулі пад вуглом {\displaystyle \alpha } да гарызонта ў аднародным полі сілы цяжару: цела ляціць з паскарэннем свабоднага падзення {\displaystyle {\vec {a}}={\vec {g}}}, накіраваным вертыкальна ўніз.

Пры роўнапаскораным руху па прамой скорасць цела вызначаецца формулай:

{\displaystyle v(t)=v\_{0}+at.}
Ведаючы, што {\displaystyle v(t)={\frac {d}{dt}}x(t)}, знойдзем формулу для вызначэння каардынаты x:

{\displaystyle x(t)=x\_{0}+v\_{0}t+{\frac {at^{2}}{2}}.}
**Роўнапаскораны рух з паскарэннем свабоднага падзення** — рух цела, якое кінулі гарызантальна (без уліку сілы супраціўлення).
**Прэмія «За духоўнае адраджэнне»** — узнагарода Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, заснаваная ў 1997 годзе. Штогод уручаецца 5 узнагарод.

Гісторыя
--------

Прэмія прысуджаецца штогод за выдатныя творы літаратуры і мастацтва і (або) актыўную дзейнасць у гуманітарнай галіне, якая садзейнічае захаванню і прымнажэнню нацыянальнага культурнага здабытку, выхаванню ў моладзі любові да Айчыны, сцвярджэнню духоўных каштоўнасцей і мастацка-маральных традыцый, ідэй чалавекалюбства, дабрачыннасці і міласэрнасці.

На саісканне прэміі могуць вылучацца дзеячы культуры, літаратуры, мастацтва, архітэктуры, аховы здароўя, адукацыі, навукі, сацыяльнай абароны, сродкаў масавай інфармацыі, прыёмныя бацькі, апекуны, свяшчэннаслужыцелі, іншыя асобы, а таксама аўтарскія, творчыя і іншыя калектывы работнікаў.

Работы саіскальнікаў прэміі павінны быць абнародаваны (публічна паказаны, выкананы, апублікаваны або ўведзены ў эксплуатацыю) на працягу двух гадоў да завяршэння тэрміну вылучэння (да 1 кастрычніка года, за які прысуджаецца прэмія).

Прэмія прысуджаецца Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь і ўручаецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь або ўпаўнаважанай iм службовай асобай.

Лаўрэату прэміі ўручаецца Дыплом лаўрэата прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне».

Зноскі
------

1. ↑  Прэмія «За духоўнае адраджэнне»
**Альфонсас Беля́ўскас** (літ.: Alfonsas Bieliauskas; 5 кастрычніка 1923, в. Нявяроніс, Каўнаскі раён, Літва) — літоўскі пісьменнік. Заслужаны дзеяч культуры Літвы (1965). Народны пісьменнік Літвы (1983). Скончыў у 1951 годзе Вільнюскі ўніверсітэт.

Творчасць
---------

Першы эпічны твор — аповесць «Рабочая вуліца» (1956; новы варыянт — раман «Яна любіла Паўліса», 1976). У раманах «Цвітуць пунсовыя ружы» (1959; Дзяржаўная прэмія Літвы 1959), «Мы яшчэ сустрэнемся, Вільма» (1962), «Каўнаскі раман» (1966), «Тады, у дождж» (1977) і інш. — сацыяльна-палітычныя супярэчнасці і духоўнае станаўленне чалавека; «Спакойныя часіны» (1981) — сямейныя калізіі сучасных інтэлігентаў. Аўтар дакументальнага рамана «Вільнюскія пагоркі» (1984) пра падзеі ў Літве 1940. У раманах Беляўскаса спалучаны псіхалагічны аналіз, лірычнасць і публіцыстычнасць.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бяляўскас Альфонсас. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Залізнычны раён** або **Чыгуначны раён** (укр.: Залізничний район, ад укр.: залізниця — чыгунка) — раён горада Львова, які ахоплівае заходнюю частку горада: мясцовасці Білагоршча, Лэвандзіўка, Рудна, Скнылівак, Сыгніўка, часткова Багданіўку і Клэпарыў.

Назва
-----

Залізнычны раён разам з Шаўчэнкаўскім раёнам — адзін з двух раёнаў, назву якіх не мянялі з савецкіх часоў. Відавочна, яна звязаная з тым, што раён утвораны вакол разгалінаванай сеткі чыгункі — на яго тэрыторыі знаходзіцца галоўны чыгуначны вакзал Львова, а таксама шэраг невялікіх станцый. Акрамя таго, менавіта ў Залізнычным раёне, у асноўным на Лэвандзіўцы, традыцыйна пражываюць работнікі Львоўскай чыгункі, што было запачаткавана яшчэ ў часы актыўнага чыгуначнага будаўніцтва ў Аўстра-Венгрыі ў сярэдзіне і другой палове ХІХ ст.

Тэрыторыя
---------

Раён ахоплівае значную частку Прывакзальнай — раёна забудовы канца XIX — пачатку ХХ ст. які ўтварыўся вакол галоўнага чыгуначнага вакзала Львова. Акрамя таго ў яго склад уваходзяць такія мясцовасці Львова як Лэвандзіўка, Білагоршча, Скнылівак, Сыгніўка а таксама часткова Багданіўка, Раснэ, часткова Клепарыў. У склад Зализничнага раёна таксама ўваходзіць пасёлак Рудна, які тэрытарыяльна аддзелены ад Львова палоскай земляў Пустамыціўскага раёна Львоўскай вобл.

Галоўнай вуліцай Залізнычнага раёна з’яўляецца частка вуліцы Гарадоцкай — ад царквы Святой Ганны да мяжы горада і Львоўскай кальцавой аўтадарогі. Мяжа раёна ўтворана вуліцамі Шаўчэнкі, якая аддзяляе яго ад Шаўчэнкаўскага раёна, і Кульпаркаўскай, якая аддзяляе яго ад Франкіўскага раёна. Таксама сярод важнейшых вуліц раёна вуліцы Шырокая, Паветраная, Сяйво, Лэвандзіўская (усе на Лэвандзіўцы), а таксама Любінская, Выгоўскага, Патона, Рашыўская. Што тычыцца апошняй, то яе плануецца падоўжыць ад вуліцы Патона да Навуковай.

Галерэя
-------

* Галоўны чыгуначны вакзалГалоўны чыгуначны вакзал
* Вул. ГарадоцкаяВул. Гарадоцкая
* Вул. ЛюбінскаяВул. Любінская
* Вул. КульпаркаўскаяВул. Кульпаркаўская
* Вул. ВыгоўскагаВул. Выгоўскага
* Стары тэрмінал аэрапортаСтары тэрмінал аэрапорта

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 177-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Украіны на беларускую мову»
**Капіба́ра** (гуар.: Kapiÿva), або **Вадасві́нка** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) — самы вялікі сучасны грызун, належыць да сямейства свінкавых. Некаторыя аўтары адносяць капібару да монатыповага сямейства вадасвінкавых (*Hydrochoeridae*). Капібара — траваедная жывёла з вельмі масіўным целаскладам (вага можа даходзіць да 65 кг), якая вядзе паўводны лад жыцця і пражывае ў Паўднёвай Амерыцы.

Арэал
-----

Пашырана ў Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы. Жыве на берагах вадаёмаў і на балотах у трапічных лясах.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Малюнак чэрапа капібары.
Як і ва ўсіх грузыноў, разцы ў капібары растуць на працягу ўсяго жыцця, што вымушае жывёлу пастаянна іх сточваць.
Капібары ў возеры, якое знаходзіцца ў саванным рэгіёне Льянас у Венесуэле.
Капібара — выдатны плывец.
Самка з дзецьмі.
Група капібар у пазнаньскім заапарку.
Самы буйны з сучасных грызуноў — даўжыня цела 100—130 см, вышыня ў карку каля 50 см, маса да 60 кг і больш. Укрыта рэдкімі, доўгімі (да 10 см) і грубымі валасамі. Спіна рыжавата-бурая або шараватая, бруха жаўтавата-бурае. Канечнасці доўгія, галава выцягнутая, спераду тупая. Паміж пальцамі няпоўныя плавальныя перапонкі. Вядзе паўводны спосаб жыцця, добра плавае і нырае. Жыве групамі. Раз у год нараджае 2—8 дзіцянят. Корміцца прыбярэжнай і воднай расліннасцю.

Выкарыстанне
------------

Аб'ект промыслу (мяса, скура). Добра прыручаецца, ёсць спробы зрабіць свойскай. Колькасць скарачаецца.

Літаратура
----------

* Вадасвінка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Зноскі
------

1. ↑  *Adriana Maldonado-Chaparroa, Daniel T. Blumstein* Management implications of capybara (Hydrochoerus hydrochaeris) social behavior – w: Biological Conservation nr. 141(англ.). — Elsevier B.V. 2008. — ISSN 00063207.
2. ↑  *Alvaro Mones, Juhani Ojasti* Hydrochoerus hydrochaeris(англ.) // *Mammalian Species*. — American Society of Mammologists, 16 чэрвеня 1981 г.. — № 264. — С. 1-7.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капібара
* *Hydrochoerus hydrochaeris*: інфармацыя на сайце Чырвонай кнігі МСАП (англ.)
ЗУ-23-2.
**ЗУ-23** (Зенітная ўстаноўка калібра 23 мм, індэкс **2А13**) — савецкая 23-мм спараная зенітная ўстаноўка, у складзе двух авіяцыйных гармат, станка і прыцэла **ЗАП-23**, платформы з ходам, наземнага прыцэла **Т-3**.

*ЗП-23* прынята на ўзбраенне УС СССР 22 сакавіка 1960 года. Хуткастрэльнасць — 2 000 стрэлаў у хвіліну. Маса ўстаноўкі — 950 кг. Маса снарада — 190 грам. Далёкасць стральбы: 1,5 км па вышыні, 2,5 км па далёкасці. Разлік — пяць чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  О. Желтоножко. ЗУ-23 ДЛИННАЯ РУКА РОССИЙСКОГО СОЛДАТА : [рус.] : [арх. 13 июня 2013] // БТВ. — 2002. — Вып. 1.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ph153400 |
**201-я Гатчынская ордэна Жукава двойчы Чырванасцяжная ваенная база** (руск.: 201-я Гатчинская ордена Жукова дважды Краснознамённая военная база) — ваенны аб’ект Узброеных сіл Расіі ў Таджыкістане, утвораны пасля перафарміравання 201-й мотастралковай дывізіі ў 2005 годзе.

На 2016 год налічвала 6 тысяч вайскоўцаў. Асноўны спосаб камплектавання — кантрактны. Адзін год службы тут лічыцца як 3 гады службы на тэрыторыі Расіі. Пры гэтым вайскоўцы ўсіх катэгорый атрымліваюць падвойнае грашовае забеспячэнне.

У склад базы ўваходзяць мотастралковыя, артылерыйскія, разведвальныя, зенітныя ракетныя і іншыя падраздзяленні, гэтак жа з верасня 2015 года ў склад злучэння ўвайшла авіягрупа. База з’яўляецца самым буйным воінскім злучэннем Расіі за яе межамі. Акрамя таго, яна мае два сваіх палігона, на якіх рэгулярна праводзіцца баявая падрыхтоўка.

Пры 201-й ваеннай базе дзейнічае свой радыётэлевізійны цэнтр з рэдакцыяй тэлебачання і радыёперадач «ТБ-201». Таксама выдаецца газета «Салдат Расіі».

Спасылкі
--------

* 201-я Гатчинская ордена Жукова дважды Краснознаменная военная база
Герб Маўрытаніі
**Герб Маўрытаніі** (арабская мова: شعار الجمهورية الإسلامية الموريتانية) заснаваны на нацыянальным сцяга Маўрытаніі, прынятым 1 красавіка 1959 г. Колеры зялёны і залаты лічацца панафрыканскімі колерамі. Зялёны колер сімвалізуе іслам, і залаты — сімвал пяскоў пустыні Сахары. Паўмесяц і зорка — сімвалы ісламу, галоўнай рэлігіі ў дзяржаве. Па краях: «Ісламская рэспубліка Маўрытаніі» на арабскай і французскай мовах.

| ⛭Маўрытанія паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Маўрытанія»**
 |
Леанард Эйлер прызнаецца адным з найвялікшых матэматыкаў у свеце
**Матэматык** — вучоны, навуковыя даследаванні якога ў асноўным прысвечаны матэматыцы: тэорыі лікаў, тапалогіі, абстрактнай алгебры, функцыянальнаму аналізу і г. д. У меншай ступені матэматыкі займаюцца праблемамі эканомікі, хіміі і інфарматыкі.

Нобелеўскай прэміі для матэматыкаў не існуе, таму Філдсаўская прэмія з'яўляецца найбольш прэстыжнай у гэтай сферы. З 2002 года за выдатныя дасягненні ў галіне матэматыкі штогод уручаецца Абелеўская прэмія.

Спасылкі
--------

* Спіс вядомых матэматыкаў і статыстыкаў  (англ.)
**Матэматычная энцыклапедыя** — энцыклапедыя на беларускай мове, выдадзена ў 2001 годзе. Змяшчае блізу 2 500 артыкулаў па розных галінах матэматыкі і яе дастасаваннях. Да асноўнага матэрыялу дадаюцца біяграфічныя даведкі пра знакамітых замежных матэматыкаў і вядомых беларускіх навукоўцаў — дактароў фізіка-матэматычных і педагагічных навук па спецыяльнасці методыка матэматыкі. Дадатак складаюць беларуска-англійскі і руска-беларускі слоўнікі матэматычных тэрмінаў і тэрміналагічных словазлучэнняў. Галоўны рэдактар — Васіль Іванавіч Бернік.

Прысвечаная 80-м угодкам утварэння Тэрміналагічнай камісіі Інбелкульта, энцыклапедыя стала сур’ёзным унёскам і ў развіццё беларускай лінгвістыкі. Тэрміналагічны апарат выдання асаблівы, аўтары энцыклапедыі сваёй галоўнай задачай лічаць «*гарманічнае ўвасабленне сістэмы матэматычных паняццяў і дачыненняў паміж імі менавіта ў беларускім слове*». У аснову выдання пакладзены прынцып арыентацыі на прыярытэтнае выкарыстанне сродкаў беларускай мовы, на захаванне яе лексічна-семантычных, фанетычна-арфаграфічных і марфемна-словаўтваральных асаблівасцей у матэматычнай тэрміналогіі.

Публікацыя
----------

* *Галоўны рэдактар: В. Бернік.* Матэматычная энцыклапедыя (бел.). — Мінск: Тэхналогія, 2001. — ISBN ISBN 985-458-059-8.