**Бітва пад Венай** — бітва адбылася 12 верасня 1683 каля горада Вены, паміж войскам польска-аўстрыйска-нямецкім (Святая Ліга), пад камандаваннем Яна III Сабескага, і войскам Асманскай імперыі, пад камандаваннем візіра Кары Мустафы. Скончылася паражэннем Турцыі, якая не аправілася пасля ўдару, і ўжо не ўяўляла пагрозу хрысціянскай Еўропе.

Перадгісторыя
-------------

Асманская імперыя заўсёды была моцнай ваеннай дзяржавай, якая бачыла сэнс існавання ў заваёўваннях іншых тэрыторый. На працягу стагоддзяў розныя краі свету былі заваяваныя і падпарадкаваныя турэцкім султанатам. Да сярэдзіны XVII стагоддзя туркі заваявалі паўднёва-ўсходнюю Еўропу, балканскія, венгерскія, румынскія княствы. У доўгай вайне 1645—1669 зламалі супраціўленне Венецыі і захапілі Крыт. У той жа час, заваявалі частку Венгрыі, перамогшы Аўстрыю ў 1662—1664. У 1658—1666 пала Трансільванія. У 1672 напалі на Рэч Паспалітую, захапілі Камянец-Падольскі і Падолле. У той жа час Турцыя прызнала суверэнітэт гетманскай Украіны, зрабіўшы яе сваім васалам. За ўкраінскія землі пачалася руска-турэцкая вайна, якая працягвалася ў перыяд 1677—1681 гг. У 1678 г. туркі захапілі Чыгірын, а ў 1681 г. падпісалі Пагадненне аб міры.

Перад бітвай
------------

У 1682 г. у прыналежнай да Аўстрыі частцы Венгрыі (сучаснай Славакіі) выбухнула антыгабсбургскае паўстанне. Туркі, якія ўжо захапілі частку Венгрыі, спрабавалі выкарыстаць паўстанне ў наступным заваёўванні Аўстра-Венгрыі. Яны падтрымалі кіраўніка паўстання і такім чынам 6 жніўня 1682 аб'явілі вайну Аўстрыі. Аўстрыйцы пачалі інтэнсіўна рыхтавацца да вайны, складалі саюзы з іншымі дзяржавамі Еўропы, што і згуляла вырашальную ролю ў ходзе вайны. У гэтым жа годзе Леапольд I склаў саюз з Рэччу Паспалітай.

У пачатку 1683 г. турэцкія войскі прыбылі ў Бялград, а затым пайшлі на Вену. 7 ліпеня 40 000 татараў сталі лагерам у 40 км да ўсходу ад аўстрыйскай сталіцы. Пасля першых сутычак Леапольд I адступіў у Лінц з 80 000 уцекачоў. У знак падтрымкі кароль Рэчы Паспалітай улетку 1683 г. прыбыў у Вену, дэманструючы тым самым гатоўнасць выканаць свае абавязкі.

Асноўная ўдарная моц турак прыбыла пад Вену 14 ліпеня. У той час у горадзе знаходзілася 11 000 салдат і 5 000 апалчэнцаў. На баку абаронцаў былі вельмі моцныя гарадскія ўмацаванні, з-за чаго туркі не адважыліся штурмаваць горад, каб не панесці велізарных чалавечых ахвяр. Горад быў абложаны з усіх старон, абаронцы апынуліся ў цяжкім становішчы.

У пачатку верасня польска-літоўскае войска перайшло Дунай і злучылася з астатнімі сіламі Святой Лігі, дзеянні якой благаславіў Папа Інакенцій XI. У той час 5 000 турэцкіх сапёраў падарвалі значныя ўчасткі гарадскіх сцен, у выніку ўтварыліся прамежкі шырынёй у некалькі метраў. Аўстрыйцы жа спрабавалі рыць свае тунэлі, дзеля перашкоды турэцкім сапёрам. Але 8 верасня туркі занялі Бургскі равелін і Нізавую сцяну. Саюзнае войска, з-за хуткай сабранасці і арганізованасці ўжо праз 3 дні здолела падысці да Вены. Раніцаю 12 верасня саюзнікі былі гатовы да бітвы.

Бітва
-----

Бітва пачалася 12 верасня. У 4 гадзіны раніцы туркі першымі атакавалі саюзнікаў, каб перашкодзіць ім як след размеркаваць свае сілы. Аўстрыйцы контратакавалі з левага фланга, у той час як немцы атакавалі цэнтр турак.

Тады Кара Мустафа ў сваю чаргу контратакаваў, а частка элітных янычарскіх падпадзяленняў пакінуў для штурму горада. Турэцкія сапёры пракапалі тунэль для поўнамаштабнага падрыву сцен, а пакуль яны ліхаманкава засыпалі яго, для ўзмацнення выбуху, аўстрыйцы паспелі пракапаць сустрэчны тунэль і своечасова нейтралізаваць міну.

Польска-літоўская кавалерыя вырабіла магутны ўдар па правым флангу турак. Апошнія жа зрабілі асноўную стаўку не на разгром саюзных войскаў, а на тэрміновы захоп горада.

Пасля 12 гадзін бітвы польска-літоўскае войска працягвала трывала трымацца на правым флангу турак. Прыкладна ў 17 гадзін вечара, да гэтага не ўдзельнічаўшая ў бітве, падзеленая на чатыры часткі кавалерыя пайшла ў напад. 20 000 кавалерыстаў пад асабістым камандаваннем Яна Сабескага спусціліся з пагоркаў і прарвалі шэрагі турак, і без таго моцна стаміўшыхся пасля цэлага дня бітвы на два фронты. Хрысціянскія вершнікі ўдарылі па турэцкаму лагеру, у той жа час гарнізон Вены выбег з горада і далучыўся да бітвы.

Асманскія войскі былі не толькі фізічна выматаныя, але і псіхалагічна падаўленыя. Атака кавалерыі прымусіла іх адступіць на поўдзень і на ўсход. Менш чым праз тры гадзіны пасля нападу сваёй кавалерыі хрысціяне атрымалі поўную перамогу.

Пасля бітвы
-----------

Пасля бітвы еўрапейскія войскі распачалі рух на ўсход — у Венгрыю.
Габсбургі выкарысталі шанц адняць Венгрыю і Трансільванію ў Асманскай імперыі, што было рэалізавана за наступныя 16 гадоў.

Вайна была скончана Карлавіцкім мірам у 1699 годзе. Па ім турэцкі султан аддаваў аўстрыйскім Габсбургам Венгрыю і Трансільванію, Венецыя замацавала за сабой Марэю і Далмацыю, Польшча вярнула сабе страчаныя раней землі на Падоллі і Правабярэжнай Украіне.

Такім чынам, галоўную ролю ў Цэнтральнай Еўропе на больш чым 200 гадоў занялі Габсбургі.

З Венскай бітвы распачаўся марудны заняпад турэцкай магутнасці ў Еўропе.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Бітва пад Венай (1683) на Вікісховішчы |

Літаратура
----------

* Jan Wimmer, Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, Wojskowy Instytut Historyczny, Warszawa 1983 (monografia)
* Zbigniew Wójcik, Historia Powszechna XVI—XVII wieku, PWN, Warszawa 1991, ISBN 83-01-08912-1|Від=Б}}