Тэрыторыя культуры чыму ў Перу
**Чыму́** (кечуа: Chimu) — высокаразвітая дакалумбава культура ў Паўднёвай Амерыцы, якая існавала прыкладна з 1250 па 1470 год на поўначы сучаснага Перу ў вобласці горада Трухілья. Продкам культуры Чыму з’яўляецца культура Мачыка. У эпоху найбольшага пашырэння ўплыў Чыму распаўсюджвалася да межаў Эквадора на поўначы і да Лімы на поўдні.

Гісторыя
--------

Руіны горада Чан-Чан
Дзяржава Чыму насіла назву Чымор. У сталіцы Чан-Чан жыло да 60 тысяч чалавек, а сам горад з’яўляўся найбуйнейшым на паўднёваамерыканскім кантыненце. Царства Чыму здолела заваяваць суседнюю Сіканскую культуру і шэраг іншых дробных культур.

У сваю чаргу, Чыму былі заваяваныя інкамі. У 1470 годзе інкамі быў пераможаны валадар Чымора па імені Мінчанкаман, сама дзяржава была пакорана і далучана да імперыі інкаў палкаводцам Тупак Інка Юпанкі.

Рамёствы
--------

З-за вялікіх на той час чалавечых мас чыму былі вымушаныя вынаходзіць новыя тэхналогіі. Выкарыстоўваючы рабскую працу, яны эксплуатавалі шырокія рудныя радовішчы ў межах сваіх уладанняў, а таксама здабывалі золата ў рэках. З Балівіі дастаўлялася волава, з дапамогай якога вырабляліся бронзавыя сплавы. У вырабе керамікі і залатых вырабаў чыму дасягнулі амаль што масавай вытворчасці. Для водазабеспячэння насельніцтва будаваліся каналы, па якіх вада горных патокаў дастаўлялася ў гарады. Некаторыя з гэтых каналаў налічвалі ў даўжыню больш чым 100 км. Дзякуючы ім нават засушлівыя і аддаленыя даліны маглі быць выкарыстаны для сельскай гаспадаркі і пражытку жыхароў. Рост насельніцтва пацягнуў за сабой і развіццё пэўных парадкаў. Узнікла іерархія і асобныя сацыяльныя класы, у тым ліку рамеснікі, гандляры, кіраўнікі і воіны.

Ваза чыму з выявай палавога акту
Для вытворчасці керамічных прадметаў чыму выпрацавалі асаблівую тэхніку. У канцы абпалу керамікі печ герметычна зачынялася, каб ў яе не паступаў кісларод. У выніку адбывалася аднаўленне жалеза, якое змяшчаецца ў складзе глінянага цеста, што надавала паверхні вырабаў глыбокі чорны колер. У адрозненне ад культуры мачыка, чыму не рабілі малюнкаў і ўзораў на керамічным посудзе. Важней чым мастацкая апрацоўка была масавая прадукцыя. Для вытворчасці тканін чыму выкарыстоўвалі шэрсць альпакаў і вікуній. Іх можна было лёгка фарбаваць і апрацоўваць. З воўны ткалі вопратку для высокапастаўленых асоб, таксама вырабляліся дываны і нават шатры.

Цырыманіяльныя залатыя ўпрыгожванні
Чыму майстэрскі валодалі ювелірнай справай. Верагодна, што спачатку яны перанялі некаторыя навыкі ў мачыка, аднак самастойна развілі гэта рамяство. Яны ведалі тэхнікі адліўкі і зваркі металаў і ўмелі таксама наносіць тонкую пазалоту на іх паверхню. Чыму былі вядомыя і спосабы стварэння розных сплаваў. Аднак іх уменні з часам запалі ў забыццё, пасля таго, як большасць ювеліраў пад ціскам інкаў была пераселена ў Куска. Большасць вырабаў была пераплаўлена іспанцамі падчас іх заваявання імперыі інкаў.

Па здымках з паветра, зробленым у 1932 годзе, было выяўлена велізарнае збудаванне чыму, так званая сцяна Маяа. Яе вышыня складала 3 м пры шырыні 4,5 м. Яна распасціралася ад ціхаакіянскага ўзбярэжжа да схілаў гор у глыбіні мацерыка на адлегласці 65 км. У яе былі ўбудаваныя 50 ўмацаванняў, у якіх неслі службу ваяры, якія ахоўвалі мяжу. Верагодна, сцяна абмяжоўвала першую мяжу экспансіі чыму.

Рэлігія
-------

Нягледзячы на тое, што сонца мела вялікую ролю ў культуры чыму, галоўным бажаством быў месяц, таму што ён здольны засланяць сонца. Сонечныя зацьменні былі падставай для вялікіх святкаванняў. Паспяванне ўраджаяў і поры года чыму прыпісвалі месяцаваму бажаству. Ба́цькам камянёў і скалаў, у якіх па вераванні чыму былі магічныя сілы, лічылася сонца.

Да культуры Чыму належыць самае буйное з усіх знойдзеных месцаў ахвярапрынашэнняў дзяцей: сама меней 227 ахвяр ва ўзросце ад 4 да 14 гадоў. Дзеці маглі быць забітыя падчас Эль-Ніньё — гэта прыродная з’ява, ад якой залежалі рыбалка і ўраджаі мясцовых жыхароў. Археолаг Ферэн Касцілья паказаў, што дзеці былі прынесеныя ў ахвяру ў рытуале ў гонар багоў дакалумбавай культуры Чыму. Лічыцца, што іх, магчыма, забілі, каб паспрабаваць спыніць непагадзь. Усе шкілеты ляжалі тварам да мора.

Мова
----

Мова чыму насіла назву*кінгнам* (Quingnam) і была варыянтам мовы мачыка (сям’я чымуанскіх моў). У наваколлі Трухільё яна захоўвалася аж да XVIII стагоддзя, а ў дэпартаменце Ламбаеке выжыла да пачатку XX стагоддзя.

Галерэя
-------

### Кераміка і тканіны

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Горад Чан-Чан

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Культура Ліма
* Культура Наска
* Чавін
* Культура Паракас
* Тыаўанака
* Мачыка

Зноскі
------

1. ↑  dailymail.co.uk
2. ↑  nashaniva.by

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Чыму**
* *Мартин Гуаман.*. Завещание (1567). **(нявызн.)**.  www.bloknot.info (А.Скромницкий) (1 снежня 2009). — документ с многочисленными топонимами долины Чиму. Архівавана з першакрыніцы 8 студзеня 2013. Праверана 1 снежня 2009.
* Апісанне Чыморскай дзяржавы, радавод кіраўнікоў і звесткі аб мове чыму на сайце Mesoamerica.Ru
* Культура Чыму на сайце Музея дакалумбава мастацтва

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Гранат |

| ⛭Андскія культуры |
| --- |
| Балівія | 
* Аймара
* Ванкарані
* Мольё
* Тыўанака
* Чанэ
* Чырыпа

 |  |
| Калумбія | 
* Ілама
* Ётока
* Каліма
* Кімбая
* Купісніке
* Нарыньё
* Сан-Агусцін
* Тайрона
* Т’ерадэнтра
* Тумака
* Чыбча
* Эль-Абра

 |
| Перу | 
* **Археалагічныя помнікі Перу**
* **Дакалумбава храналогія Перу**
* Акарай
* Вікус
* Віру
* Ліма
* Мочэ (Мачыка)
* Наска
* Нортэ-Чыка
* Паракас
* Рекуай
* Салінар
* Сікан (Ламбаеке)
* Тальян
* Уары
* Чавін
* Чанка
* Чанкай
* Чачапоя
* Чыму
* Чынча
* Чынчора
* Чырыбая

 |
| Чылі | 
* Аканкагуа
* Атакаменьё
* Дыягіта
* Чынчора

 |
| Эквадор | 
* Баія
* Вальдывія
* Каньяры
* Лас-Вегас
* Мантэньё-Уанкавілка
* Мачалілья
* Мілагра-Кеведа
* Нарыньё
* Ла-Таліта
* Чарэра

 |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Інкі
Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі
Патагонскія культуры
 |

| ⛭Сцяг Імперыі Інкаў   Імперыя Інкаў |
| --- |
| Перадгісторыя | 
* Кільке
* Молья
* Тыўанака
* Уары

 |
| Рэгіёны | 
* Каралеўства Куска
* Антысую
* Кунтысую
* Кальасую
* Чынчайсую

 |
| Гарады | 
* Вількабамба
* Вількасуаман
* Віткас
* Гран-Пахатэн
* Інгапірка
* Інкальяхта
* Інкаўасі, Аякуча
* Інкаўасі, Каньетэ
* Кахамарка
* Кіта
* Карыўайрачына
* Кота-Кока
* Куска
* Куэлап
* Льяванту
* Льяктапата
* Мачу-Пікчу
* Марай
* Альянтайтамба
* Пайтыці
* Пайхан
* Пакарытампу
* Пачакамак
* Пісак
* Патасі
* Пука-Пукара
* Пума Пунку
* Ракчы
* Саксайуаман
* Тамба-Каларада
* Тамбамачай
* Тараўасі
* Тыпон
* Тыўанаку
* Тукумэ
* Тумебамба
* Уаманмарка
* Уіньяй-Уайна
* Учкус-Інканьян
* Учуй-Коска
* Чынчэра
* Чакекіраа
* Шынкаль
* Юкай

 |
| Кіраўнікі | 
* **Сапа Інка**
* Манка Капак
* Сінчы Рока
* Льёке Юпанкі
* Майта Капак
* Капак Юпанкі
* Інка Рока
* Яўар Уакак
* Віракоча
* Пачакутэк Юпанкі
* Тупак Інка Юпанкі
* Уайна Капак
* Уаскар
* Атаўальпа
* Тупак Вальпа
* Манка Інка Юпанкі
* Сайры Тупак
* Ціту Кусі Юпанкі
* Тупак Амару

 |
| Іншыя персаналіі | 
* Руміньяві
* Кура Оклья

 |
| Супернікі, суседзі, заваяванні | 
* Каньяры
* Колья
* Покра
* Сікан
* Тастыль
* Уанка
* Чанка
* Чачапоя
* Чыму
* Чынча

 |
| Войска, зброя | 
* Армія інкаў
* Зброя
* Палкаводцы
* Тактыка

 |
| Грамадства, сям’я, эканоміка | 
* Інкскае права
* Эканоміка
* Сям'я
* Абшчына
* Дарогі
* Ірыгацыя
* Масты
* Гандаль
* Пошта (Гадзінкі)
* Земляробства
* Жывёлагадоўля
* Кераміка
* Кіпукамаёкі

 |
| Міфалогія і рэлігія | 
* Рэлігія інкаў
* Міфалогія інкаў
* Амаруканча
* Апу
* Віракоча
* Інці
* Кай Пача
* Карыканча
* Мама Кілья
* Кавільяке
* Пача Камак
* Пачамама
* Супай
* Уака
* Уку Пача
* Ханан Пача
* Ванакаўры

 |
| Мова, пісьмо | 
* Аймара
* Капак гэтымі
* Кечуа
* Кіпу
* Такапу
* Кера
* Пукіна
* Уру
* Рукапіс з Варачыры
* Паведамленне кіпукамаёкаў
* Сшытак Бласа Валер
* Хронікі Мантэсіноса

 |
| Сімволіка | 
* Віпала
* Чакана

 |
| Навукі, філасофія | 
* Філасофія
* Матэматыка
* Астраномія
* Каляндар
* Кіпу
* Сістэма каардынат
* Сістэма рахунку, мёр і ваг інкаў
* Тупу
* Юпана

 |
| Культура, мастацтва, літаратура | 
* Музыка
* Кена
* Тарка
* Флейта Пана
* Песні
* Тэатр
* Паэзія
* Літаратура
* Апу-Альянтай
* Уткха-Паўкар
* Сурымана
* Скульптура
* Архітэктура
* Жывапіс
* Ткацтва
* Настольныя гульні

 |
| Рознае | 
* Айлью
* Курака
* Кухня інкаў
* Матэ
* Лапача
* Міта
* Пукара
* Чульпа
* Чакіра
* Кока
* Лама
* Гуанака
* Вікуньі
* Альпака
* Бальса
* Бульба
* Кукуруза
* Кіноа
* Аракача
* Чырвоны перац
* Чаёт
* Авакада
* Угні
* Чыча
* Перуанскі перац
* Марская свінка

 |
| Гл. таксама: **Дакалумбавы цывілізацыі** ·  **Дакалумбава храналогія Перу** |