**Кваджале́йн** (англ.: Kwajalein, маршал.: *Kuwajleen*) — атол у складзе Маршалавых Астравоў, на якім знаходзіцца адна з найбуйнейшых ваенных баз ЗША ў Ціхім акіяне. Плошча сушы — 16,39 км². Насельніцтва (2011 г.) — 11 408 чал.

Геаграфія
---------

Атол Кваждалейн уваходзіць у групу ўсходніх атолаў Ралік Маршалавых Астравоў. Ён знаходзіцца ў 437,2 км на паўночны захад ад Маджура. З’яўляецца адным з найбуйнейшых у свеце, складаецца з выцягнутай шырокай лагуны, агульнай плошчай 2173,78 км², і каралавага рыфа з 93 астраўкамі, плошчай да 16,39 км². Найбольшы востраў Кваджалейн (3,1 км²) месціцца на поўдні атола. Адміністрацыйны цэнтр — востраў Эбее (0,36 км²).

Клімат субэкватарыяльны пасатны. Сярэдняя сутачная тэмпература вагаецца ад +25,3 °C да +30,27 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — каля 2540 мм. Аднак каля 75 % ападкаў прыпадае на вільготны сезон, які цягнецца з сярэдзіны мая да сярэдзіны лістапада. Са снежня да мая адносна суха і ветрана. Кожныя 4 — 7 гадоў Кваджалейн трапляе ў зону дзеяння трапічных цыклонаў, што суправаджаюцца штармамі і ўраганамі.

Гісторыя
--------

Амерыканскія салдаты на Кваджалейне, 1944 г.
Археалагічныя даследаванні на Кваджалейне паказалі, што ён быў населены мікранезійцамі ў III ст. н. э. Падчас раскопак сярэднявечных пахаванняў былі выяўлены прадметы, якія сведчаць пра сувязь мясцовых жыхароў з іншымі Маршалавымі астравамі, а таксама астравамі Гілберта і Туамоту. Сярэдні рост пахаваных складаў 166,1±3,27 см. Большасць памірала ва ўзросце 30 — 40 гадоў. Генетычныя даследаванні рэштак пахаваных паказалі, што яны вялі адносна ізаляваны вобраз жыцця і з’яўляліся прамымі нашчадкамі дзвюх груп перасяленцаў. Адна з іх была звязана паходжаннем з тубыльцамі Марыянскіх астравоў.

У 1767 г. калі атол быў адкрыты еўрапейцамі, на ім жыло прыкладна 220 чал. Прычым, людзі сяліліся амаль на ўсіх, нават на адносна невялікіх астраўках. Астраўнымі абшчынаамі кіравалі правадыры *алап*, паміж якімі здараліся ваенныя сутычкі. У XIX ст. у выніку ваенных дзеянняў паміж *алап* і захворванняў, завезеных іншаземнымі маракамі, колькасць насельніцтва паменшылася больш чым удвая. У 1860 г. на Кваджалейне жыло меней за 100 чал. У 1885 г. атол трапіў у залежнасць ад Германіі і фармальна кіраваўся нямецкай каланіяльнай адміністрацыяй на атоле Джалуіт. У рэчаіснасці, нямецкія чыноўнікі і гандляры мала цікавіліся Кваджалейнам. Для забеспячэння эканамічных патрэб адміністрацыі была створана какосавая плантацыя (0,093 га).

У 1914 г. у сувязі з падзеямі I Сусветнай вайны Кваджалейн трапіў пад кантроль Японіі. Японскія прадпрымальнікі садзейнічалі пашырэнню какосавых плантацый і вывазу копры. У 1935 г. для патрэб тубыльцаў была адкрыта школа. Напярэдадні II Сусветнай вайны японскае ваеннае камандаванне прыняло рашэнне аб стварэнні на атоле буйной ваеннай базы. Яе будаўніцтва пачалося ў канцы 1930-ых гг. для чаго на Кваджалейн увозіліся рабочыя з Карэі і розных кутоў Мікранезіі. Мясцовыя жыхары былі прымусова выселены з вялікіх астравоў на меншыя па памерах. Рабочымі былі ўзведзены 2 аэрадромы, абарончыя дамбы і прычалы для марскіх суднаў. У 1941 г. на Кваджалейне знаходзіўся Шосты флот ваенна-марскіх сіл Японіі, які ўдзельнічаў у нападзе на Пёрл-Харбар. У 1943 г. ваенны гарнізон на Кваджалейне складаў прыкладна 8 000 чал. аднак многія з іх былі навабранцамі, не падрыхтаванымі да вядзення сур’ёзных баявых дзеянняў.

З 4 снежня 1943 г. амерыканскія ваенныя, што размяшчаліся на астравах Гілберта, пачалі ваенныя напады на японскую базу на Кваджалейне. 29 студзеня 1944 г. ВПС ЗША знішчылі японскія аэрадромы і большасць самалётаў. На працягу 31 студзеня 1944 г. — 3 лютага 1944 г. вялася кровапралітная бітва за Кваджалейн. Вынікам гэтай кампаніі стала перамога амерыканцаў. У палон трапіў толькі 51 японец, астатнія загінулі або скончылі жыццё самагубствам. У 1947 г. Кваджалейн разам з іншымі Маршалавымі Астравамі трапіў пад апеку ЗША.

У 1946 г. на Кваджалейне было размешчана амерыканскае камандаванне ваеннымі аперацыямі па правядзенню ядзерных выпрабаванняў у Ціхім акіяне. У 1950 г. для будаўніцтва сучаснага ўрбанізаванага цэнтра быў выбраны востраў Эбее. На ім сяліліся амерыканскія ваенныя, абслуга, мясцовыя жыхары, а таксама вымушаныя перасяленцы з атолаў, якія пацярпелі ад ядзерных выпрабаванняў. З 1959 г. праводзяцца аперацыі па выпрабаванню супрацьракетнай абароны.

У 1986 г. Рэспубліка Маршалавы Астравы атрымала шырокую аўтаномію. Кваджалейн увайшоў у яе склад. Урад Маршалавых Астравоў падтрымаў патрабаванні карэнных кваджалейнцаў павялічыць кампенсацыйныя выплаты за выкарыстанне ваеннымі іх тэрыторый, але ў выніку падпісаў пагадненні, што гарантуюць далейшае знаходжанне амерыканцаў на атоле. 93 астравы Кваджалейна разглядаюцца як выпрабавальны палігон супрацьракетнай абароны.

Галерэя
-------

* Востраў ЭбееВостраў Эбее
* Востраў МекВостраў Мек
* Ракетная шахта на востраве АмелекРакетная шахта на востраве Амелек
* Пуск ракеты Фалкан-1Пуск ракеты Фалкан-1
* Месца адпачынку на востраве КваджалейнМесца адпачынку на востраве Кваджалейн
* Радар на востраве КваджалейнРадар на востраве Кваджалейн

Спасылкі
--------

* Welcome to Kwajalein
* Marshall Islands Atoll Information: Kwajalein Atoll
* KWAJALEIN ATOLL, REPUBLIC OF THE MARSHALL ISLANDS
* williamson-labs.com Архівавана 31 снежня 2013.
* Status, Health, and Ancestry of a Late Prehistoric Burial fromKwajalein Atoll, Marshall Islands
* Battle of Kwajalein
* Tactical Planning for the Marshalls
* Kwajalein Climate Summary

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4775795-4 · LCCN: sh85073537 · NKC: ge1125087 · VIAF: 233901535 |