У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Цівалі.
Паштовая дарога на Падалянку праз Цівалі, 1902
**Цівалі́**, **прадмесце Цівалі́** — гістарычны раён Мінска, размешчаны ў паўночна-заходняй частцы горада, за Кальварыйскімі могілкамі.

Гісторыя
--------

На месцы цяперашняга кінатэатра «Аўрора» месцілася загарадная рэзідэнцыя менскіх каталіцкіх арцыбіскупаў. Па паўстаннях 1830—1831 і 1863—1864 гадоў улады Расійскай імперыі канфіскавалі маёмасць і выслалі апошняга каталіцкага біскупа.

Мясцовасць выкупіў прускі прадпрымальнік Т. Гольцберг. У сваім фальварку Гольцберг зрабіў першы ў Мінску парк актыўных атракцыёнаў. Мясціна была названа ў гонар парка актыўнага адпачынку «Цівалі», адкрытага ў Капенгагене знакамітым дацкім вандроўнікам Г. Карстэнсэнам у 1844 годзе. Праз папулярнасць праекта падобныя паркі былі створаны ў многіх еўрапейскіх гарадах.

У беларускіх Цівалях была пабудавана сядзіба, летні тэатр «Цівалі» і рэстарацыя. На ўзвышшы знаходзіўся адзіны ў ваколіцах вятрак. Раён з’яўляўся адным з культурных куткоў губернскага Мінска.

Да 1917 года фальварак Сеніцкай воласці Мінскага павета. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі бальшавіцкія ўлады зрабілі ў Цівалях жывёлагадоўчую ферму. Фальварак пераўтвораны ў вёску, Ждановіцкі сельсавет. Да Ціваляў быў далучаны фальварак Навінкі, што месціўся побач на поўнач.

Цягам 1938 года супрацоўнікі НКУС СССР закапалі ў жывёльным могільніку вёскі Цівалі (Мінскі раён; цяпер ля кінатэатра «Аўрора», вул. Прытыцкага, Мінск) каля 300 целаў чыгуначнікаў. У той год іх незаконна расстралялі ў некалькіх гарадах Беларусі па загаду камісара шляхоў зносін СССР  (руск.) (бел. Лазара Кагановіча за стачкі дзеля спынення высылкі жыхароў Беларусі ў Сібір і Запаляр’е. У 1961 годзе салдаты Беларускага палка Міністэрства ўнутраных спраў БССР раскапалі могільнік. Сярод касцей жывёл знайшлі скручаныя калючым дротам рэшткі людзей з прастрэленымі чарапамі. Пры гэтым замест апазнання і пахавання па загаду вышэйшага камандавання чалавечыя рэшткі спалілі напалмам разам з жывёльнымі і затым закапалі ў лесе ля дарогі на Ракаў (Валожынскі раён, Мінская вобласць).

20 студзеня 1960 года вёска пералічана са складу скасаванага Мядзвежынскага сельсавета ў Ждановіцкі сельсавет. У 1967 годзе вёска далучана да Мінска. Галоўная вуліца вёскі атрымала назву Кветкавая. Вёска знесеная ў 1970-я гады.

У 1992—2000 гадах хакейны клуб «Дынама» Мінск выступаў пад назвай «Цівалі», пад якім 4 разы станавіўся чэмпіёнам Беларусі па хакеі з шайбай

Сучаснасць
----------

У наш час пра існаванне прадмесця нагадвае аднайменны парк паміж вуліцамі Прытыцкага, Пятра Глебкі і Матусевіча, што месціцца ў раёне колішняга фальварка Шырокае Балота.

У 2017 годзе запланаваная станцыя Чацвёртай лініі Мінскага метрапалітэна атрымала назву Цівалі.

У культуры
----------

У 1994 годзе Сяргей Законнікаў напісаў паэму «Цівалі» ў гонар чыгуначнікаў Беларусі, забітых у 1938 годзе за спыненне цягнікоў з ссыльнымі. Паэма складалася з 15 частак: Уступ, На Беларусі мор, Ноч, Раніца, Сон Лысоні, Сон Варанога, Сон машыніста Калейкі, Пекла, Жалезны наркам, Статак, Наш дзень, Мне чуецца гул грамадзянскай вайны, Лёс, Апошні шанц, Эпілог. 24 кастрычніка 2012 года ў Мінску адбылася прэм’ера дакументальна-публіцыстычнага фільму «Цівалі» рэжысёркі Галіны Самойлавай аб расстраляных чыгуначніках. 29 кастрычніка фільм паказаў спадарожнікавы тэлеканал «Белсат» (Варшава, Польшча).

Зноскі
------

1. ↑  *Рапановіч Я. Н.* Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1981. — 360 с.
2. ↑  Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. — 696 с. С. 231—232
3. 1 2 3  Минск : энциклопедический справочник, 1983, с. 402
4. 1 2  Сацукевіч І. І. с. 5
5. ↑  *Марат Гаравы*. У Мінску адбылася дэманстрацыя стужкі «Цівалі» **(нявызн.)**.  Газета «Новы час». Праверана 1 лістапада 2014.
6. ↑  Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.
7. ↑  «Дынама» — чэмпіён **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Газета «Наша Ніва». Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2016. Праверана 1 лістапада 2014.
8. ↑  Решение 22-й сессии Минского городского Совета депутатов 24-го созыва № 274 от 22.12.2006: Аб прысваенні назваў вуліцы, скверам і мікрараёнам г. Мінска(недаступная спасылка)
9. ↑  *Сяргей Законнікаў*. Гэта мы **(нявызн.)**.  Мы — нацыя. Праверана 1 лістапада 2014.(недаступная спасылка)
10. ↑  Яны спрабавалі спыніць сталінскую машыну смерці **(нявызн.)**.  Белсат. Праверана 1 лістапада 2014.

Літаратура
----------

* Гісторыя Мінска. 1-е выданне. Мінск. БелЭн. 2006. — 696 с. ISBN 985-11-0344-6.
* Тиволи // Минск : энциклопедический справочник / Л. В. Аржаева и др.; редколлегия: И. П. Шамякин (главный редактор) и др.. — Минск: Белорусская Советская Энциклопедия, 1983. — 467 с. — 70 000 экз.
* *Рапановіч Я. Н.* Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1981. — 360 с.
* *Сацукевіч І. І.* Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска. — nashapamiac.org. Архівавана з першакрыніцы 9 кастрычніка 2018.

| ⛭Гістарычныя раёны Мінска |
| --- |
| Цэнтр горада | 
* Валокі Полацкія
* Высокі Рынак
* Замчышча
* Земляны Вал
* Нізкі Рынак
* Новае Места
* Цёмныя Крамы

 |
| Прадмесці | 
* Араны
* Архірэйская Слабодка
* Весялоўка
* Грушаўка
* Добрыя Мыслі
* Доўгі Брод
* Залатая Горка
* Кальварышкі
* Кальварыя
* Камароўка
* Кашары
* Козырава
* Крупцы
* Лавы
* Лошыца
* Людамонт
* Ляхаўка
* Міхалянка
* Мядзвежына
* Пляшчанка
* Пярэспа
* Пятніцкае
* Пятроўшчына
* Ракаўскае
* Раманаўская Слабада
* Сакалянка
* Сенажаны
* Серабранскія Млыны
* Старажоўка
* Старосцінская Слабада
* Стромкі Бераг
* Татарская Слабада
* Траецкае
* Тры Карчмы
* Тучынка
* Уборкі
* Цівалі

 |

| ⛭Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска |
| --- |
| 1959 | 
* Альшэва
* Будзілава
* Вількаўшчына
* Вялікае Сціклева1
* Вялікая Слепня
* Вялікая Сляпянка
* Дражня
* Зацішша
* Калонія
* Лошыца 2-я1
* Малая Сляпянка
* Маляўшчына
* Малое Мядзвежына
* Сакалянка
* Сталовая
* Труд
* Шэйпічы
* Шэйпічы (пасёлак)
* Шчотаўка
* Юрэвічы
* Яхімава

 |
| 1965 | 
* Зацішша
* Курасоўшчына

 |
| 1967 | 
* Грэбелька
* Дворышча
* Маляўкі
* Цівалі
* Чыжоўка
* Чырвонае Урочышча
* Чырвоная Слабада

 |
| 1972 | 
* Весялоўка
* Карзюкі
* Крупцы
* Мірны
* Падбалоцце
* Піянерская

 |
| 1973 | 
* Азярышча
* Лошыца 2-я

 |
| 1974 | 
* Веснінка
* Пасёлак птушкафабрыкі імя Крупскай

 |
| 1976 | 
* Зялёны Луг

 |
| 1978 | 
* Бараноўшчына
* Вялікае Мядзвежына
* Дразды
* Міхалова
* Пятроўшчына
* Траскоўшчына
* Уручча

 |
| 1981 | 
* Малое Сціклева

 |
| 1985 | 
* Лошыца 1-я

 |
| 1987 | 
* Малы Трасцянец
* Сцяпянка

 |
| 1989 | 
* Азярышча
* Дворышча
* Дружба

 |
| 1997 | 
* Усходні

 |
| 1998 | 
* Сухарава

 |
| 2004 | 
* Зара Рэвалюцыі
* Зацань
* Кунцаўшчына
* Масюкоўшчына
* Навінкі
* Ржавец
* Цна

 |
| іншыя | 
* Архірэйская Пустынь
* Барсукі
* Замчышча
* Слоўвец
* Сморгаўка

 |
| 1Населены пункт увайшоў часткова |