**Меркантылізм** (італ.: mercante — гандляр, купец) — эканамічная думка (альбо дакладней эканамічныя думкі), якая панавала ў Еўропе паміж XV і XVII стагоддзямі, арыентаваная на актыўнае ўмяшанне дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Найбуйныя прадстаўнікі кірунку: Т. Ман, А. дэ Манкрэцьен, У. Стафард (1554—1612). Тэрмін быў прапанаваны А. Смітам, які крытыкаваў працы меркантылістаў. У марксісцкай інтэрпрэтацыі выяўляў інтарэсы буйных гандлёвых манаполій.

Асноўныя ідэі
-------------

* неабходнасць падтрымання актыўнага гандлёвага балансу дзяржавы (перавышэнні экспарту над імпартам);
* прызнанне карысці прыцягнення ў краіну золата і іншых каштоўных металаў з мэтай падвышэння яе дабрабыту;
* грошы — стымул гандлю, паколькі лічыцца, што павелічэнне масы грошай павялічвае аб'ём таварнай масы;
* прывітаецца пратэкцыянізм, накіраваны на імпартаванне сыравіны і паўфабрыкатаў і экспартаванне гатовай прадукцыі;
* абмежаванне на імпарт прадметаў раскошы, бо гэта вядзе да ўцечкі золата з дзяржавы.

Крытыка
-------

Меркантылізм шмат у чым зыходзіць з уяўленняў даіндустрыяльнага перыяду: мяркуецца абмежаванасць індывідуальных запатрабаванняў, неэластычнасць попыту, эканоміка ўяўляецца ў рамках гульні з нулявой сумай (выйгрыш аднаго роўны пройгрышу іншага ўдзельніка).

Дабрабыт краіны складаецца не толькі ў запасах каштоўных металаў, а таксама ў велічыні асноўнага капіталу і ўзроўні спажывання (Адам Сміт).

Ва ўмовах актыўнага гандлёвага балансу раўнавага паміж экспартам і імпартам будзе ўсталёўвацца за рахунак змены коштаў у гандлёвых краінах (прыток золата прывядзе да росту коштаў).

Абарона ад крытыкі
------------------

Палітыка меркантылізму можа быць карысная для дасягнення аўтаркіі і ўзмацнення дзяржавы ў параўнанні з суседнімі краінамі.

Дзяржаве і міжнародным кампаніям неабходна падтрымліваць вызначаны ўзровень ліквіднасці для паспяховага вядзення вонкавага гандлю, асабліва ва ўмовах неразвітасці грашовага рынку.

Па Кейнсу, прыток золата робіць грошы больш таннымі і забяспечвае нізкія працэнтныя стаўкі. Гэта ў сваю чаргу павялічвае інвестыцыі і падтрымлівае занятасць.

Гісторыя
--------

### Зараджэнне

Лічыцца, што менавіта меркантылізм ёсць пачаткам капіталізму (асабліва ў Заходняй Еўропе). Ён уяўляе сабой эканамічную палітыку, заснаваную на моцным дзяржаўным рэгуляванні і некаторых элементах пратэкцыянізму. Адзіным багаццем краіны лічыцца яе рэзерв золата і іншых каштоўных металаў. Дзяржава павінна не толькі яго зберагчы, але таксама пабольшыць з дапамогай, напрыклад, экспарту. Імпарту жа не павінна быць, каб золата не ўцякло за мяжу. Такім чынам адзіным забароненым экспартам і адзіным дазволеным імпартам былі каштоўныя металы і сыравіна. Краіна імпартавала сыравіну, а індустрыя з яе рабіла рэчы і экспартавала іх. Але меркантылізм не адпавядае ані капіталізму (таму што інвестыцыі амаль поўнасцю залежалі ад займаў у каралеўскім, а не прыватным фондзе), ані пратэкцыянізму (поўнае самазабеспячэнне таварам дзякуючы забароне як імпарту, так і экспарту), таму што толькі імпарт быў амаль забароненым.

Эканамічныя крызісы і войны неаднойчы былі адначасова прычынай і вынікам меркантылізму. Канфліктуальная логіка гэта думкі: «адныя зарабляюць тое, што іншыя губляюць» (гаворка, канешна, ідзе пра золата) падштурхоўвала да каланіялізму і да імперыялізму (шукаючы доступу да сыравіны і рынку збыту), а таксама войн паміж гандлёвымі дзяржавамі (напрыклад, напалеонаўскія войны). Калоніі мелі абавязак вырабляць толькі сыравіну і збываць яе толькі краіне-каланізатару. Абурэнне жыхароў прывяло, напрыклад, да вайны за незалежнасць ЗША. Потым пратэкцыянізм выкарыстоўваўся дзеля адбудовы эканомікі. Не тайна, што дзяржава аддавала велізарныя грошы на ўзбраенне і на будаўніцтва гандлёвага і ваеннага флоту. Лібералы пазней раскрытыкуюць гэтыя расходы.

Меркантылізм асабліва развіваўся ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе, дзе рэлігія дазваляла прагу і здабычу цяжкай працай матэрыяльнага багацця, дзе індустрыя дзякуючы дзяржаўнаму фінансаванню мела магчымасць стаць на ногі і экспартаваць. Амаральнасць, індустрыялізм (і адыход сельскай гаспадаркі на другі план) і занадта вялікае дзяржаўнае ўмяшанне ў эканоміку не задавальнялі супраціўнікаў меркантылізму. Паводле Адама Сміта (англ.: Adam Smith), золата — толькі жоўты метал, які мае каштоўнасць толькі дзякуючы сваёй рэдкасці. У XVIII i XIX стст. Вялікабрытанія зменіць меркантылізм на «laissez-faire» (што адпавядае свабоднаму гандлю).

### Тлумачэнне з'яўлення меркантылізму

У гэтыя феадальныя часы эканоміка трымаецца на сельскай гаспадарцы, багацце перадаецца па спадчыне, рэлігія дзеліць грамадства на розныя сацыяльныя катэгорыі. Але ў XVI ст. каштоўныя металы (залатыя манеты і г.д.) пачынаюць прыбываць з Амерыкі ў Еўропу, што спрыяе хуткаму развіццю абмену таварамі. Адносіны паміж людзьмі пачынаюць змяняцца ў параўнанні з Сярэднявеччам. Усё можна набыць, зямля прадаецца і купляецца, сяляне маюць прыватную маёмасць. Рэчы паўсядзённага ўжытку пачынаюць з'яўляцца на рынках. Раней жа кожны вырабляў амаль усё сам.

Меркантылізм (ад слова *mercato* — рынак) існаваў паміж дзвюма культурнымі плынямі, якімі былі Адраджэнне і Рэфармацыя. Падчас Адраджэння пачаўся сапраўдны навуковы прагрэс, з'яўляліся друкарні і распаўсюджваліся ідэі, павялічвалася вера ў чалавечыя магчымасці. Рэфармацыя і развіццё пратэстантызму мяняе рэлігійны погляд на эканоміку, які становіцца больш талерантным. Узбагачэнне на гандлёвай справе прызнаецца як знак збліжэння да Бога (праз цяжкую працу). Пратэстантызм падштурхоўвае людзей да працы дзеля ўзбагачэння і зберажэння (развіццё банкаўскай справы). Тэматыка ўзбагачэння нібыта той фундамент трымае на сабе меркантылізм і капіталізм пазней. Далучаецца таксама думка, паводле якой толькі магутная дзяржава зможа зберагчы парадак у грамадстве. Моц краіны залежыць ад заможнасці грамадзян. Такім чынам кіраўнік краіны павінен дбаць аб паляпшэнні жыцця і бізнесу свайго народу.

### Неамеркантылізм

Неамеркантылістычнымі ў сённяшнім кантэксце глабалізацыі звычайна называюць краіны, якія выкарыстоўваюць пратэкцыянізм дзеля забеспячэння канкурэнтнасці айчынных фірмаў і свайго эканамічнага росту. Умяшанне дзяржавы ў эканоміку асабліва вялікае падчас крызісаў (гл. крызіс у амерыканскай фінансавай сістэме). Нават калі сёння заможнасць краіны не так ужо і дужа залежыць ад яе рэзерваў каштоўных металаў, імпарт застаецца найвялікшым ворагам эканамічнага росту на думку большасці дзяржаў. Такім чынам сельская гаспадарка ў ЗША і ЕС атрымлівае дзяржаўныя датацыі дзеля ўтрымання яе канкурэнтнасці. Мытныя бар'еры Захаду дужа абмяжоўваюць доступ прадуктаў сельскай вытворчасці краін Трэцяга Свету. У сваю чаргу, краіны, якія развіваюцца, лімітуюць колькасць імпарту заходніх прадуктаў з мэтай даць час развіцца сваёй асабістай гаспадарцы. Нават калі здаецца, што сусветныя арганізацыі змагаюцца супраць пратэкцыянізму, «нябачныя» бар'еры ўсё ж такі існуюць у краінах «свабоднае рыначнае эканомікі». Завышаныя нормы (санітарныя і бяспекі), велізарныя чэргі на мытні, пагадненні пра самаабмежаване экспарту з краінамі Трэцяга Свету, а таксама датацыі. Напрыклад, амерыканская армія набывае самалёты амаль толькі айчыннай вытворчасці і ў дадатак за завышаныя цэны. Авіякампанія Boeing такім чынам канкурыруе з еўрапейскім канкурэнтам Airbus не толькі па лічбе збытых самалётаў, але таксама па колькасці дзяржаўных датацыяў.

Гл. таксама
-----------

* Колькасная тэорыя грошай
* Фізіякраты

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Спасылкі
--------

* Меркантылізм
* Інфармацыя пра меркантылізм Архівавана 12 чэрвеня 2008. (руск.)
* Book IV of The Wealth of Nations, Adam Smith's attack on the Mercantile System

| ⛭Эканоміка |
| --- |
| Эканамічныя сістэмы | 
Традыцыйная эканоміка · 
Рыначная эканоміка · 
Планавая эканоміка · 
Рабства · 
Феадальная эканоміка · 
Змяшаная эканоміка
 |
| Эканамічныя тэорыі | 
Аўстрыйская школа · 
Інстытуцыяналізм · 
Класічная школа · 
Неакласічная эканамічная тэорыя · 
Новая істытуцыянальная тэорыя · 
Кейнсіянства · 
Маржыналізм · 
Марксісцкая палітычная эканомія · 
Меркантылізм · 
Манетарызм · 
Саламанкская школа · 
Чыкагская школа · 
Фізіякраты
 |
| Галіновыя паняцці | 
Ваенная эканоміка · 
Інфармацыйная эканоміка · 
Эканоміка ведаў · 
Эканоміка працы · 
Эксперыментальная эканоміка
 |
| Паняцці і мадэлі | 
Партысіпатыўная эканоміка · 
Першасны сектар эканомікі · 
Другасны сектар эканомікі · 
Трацічны сектар эканомікі · 
Зялёная эканоміка · 
Сусветная эканоміка · 
Аўтаркія · 
Адкрытая эканоміка · 
Віртуальная эканоміка · 
Нефармальная эканоміка
 |

| ⛭Гандаль |
| --- |
| Вызначэнні | Плацёжны баланс ·  Рахунак бягучых аперацый (Гандлёвы баланс) ·  Рахунак руху капіталаў ·  Золатавалютныя рэзервы ·  Параўнальныя перавагі ·  Абсалютная перавага ·  Міжнародны падзел працы ·  Замяшчэнне імпарту ·  Міжнародны гандаль ·  Эканамічная інтэграцыя |
| Арганізацыі і палітыка ў сферы гандлю | Сусветная гандлёвая арганізацыя ·  Міжнародны валютны фонд ·  Сусветны банк ·  Міжнародны гандлёвы цэнтр ·  Гандлёвы блок ·  Зона свабоднага гандлю ·  Мытны саюз ·  Гандлёвыя бар’еры ·  Імпартная квота ·  Тарыф |
| Палітычная эканомія | Фрытрэдарства ·  Нета-баланс ·  Саламанка ·  Меркантылізм ·  Пратэкцыянізм ·  Дэдаларызацыя |
| Звязаныя тэмы | Продажы ·  Глабалізацыя ·  Аўтсорсінг ·  Гандлёвая справядлівасць і Справядлівы гандаль |

| ⛭Эканамічная навука |
| --- |
| 
* Эканамічная тэорыя
* Палітычная эканомія
* Прыкладная эканоміка  (англ.) (бел.

 |
| Метадалогія | 
* Эканамічныя мадэлі
* Эканамічныя сістэмы
* Матэматычная эканоміка
* Эканаметрыка
* Эксперыментальная эканоміка
* Вылічальная эканоміка  (англ.) (бел.
* Мікрааснаванні макраэканомікі  (англ.) (бел.

 |
| Мікраэканоміка | 
* Бюджэтнае мноства
* Заробак
* Крывая абыякавасці
* Міжчасовы выбар
* Нявызначанасць
* Непрыманне рызыкі
* Норма прыбытку
* Грамадскія даброты
* Карыснасць
	+ Чаканая
	+ Гранічная
* Тэорыя спажывання
* Прыбытак
* Працэнт
* Раўнавага
	+ Агульная
* Размеркаванне
* Рацыянаванне
* Рэдкасць рэсурсаў
* Рэнта
* Рынак
* Попыт і прапанова
* Кошт
* Структура рынку
	+ Канкурэнцыя
		- Манапалістычная
		- Дасканалая
	+ Манаполія
		- Двухбаковая
	+ Манапсонія
	+ Алігаполія
	+ Алігапсонія
* Таварны дэфіцыт
* Фіяска рынку
* Тэорыя фірмы
* Кошт
* Экстэрналія
* Эластычнасць
* Эфект даходу
* Эфект замяшчэння
* Эфект маштабу
* Эфект Аверча-Джонсана
* Эфектыўнасць па Парэта
* Выдаткі
	+ Альтэрнатыўныя
		- Няяўныя  (англ.) (бел.
	+ Незваротныя
	+ Грамадскія
	+ Гранічныя
	+ Сярэднія
	+ Трансакцыйныя
* Аналіз выдаткаў і выгод»
* Лішак  (англ.) (бел.
* Сацыяльны выбар

 |
| Макраэканоміка | 
* Беспрацоўе
* Валюта
* Грошы
	+ Попыт  (англ.) (бел.
	+ Прапанова
	+ Эмісія
* Грошава-крэдытная палітыка
* Дэфляцыя
* Інфляцыя
	+ Гіперінфляцыя
* Кейнсіянскі крыж
* Крывая Філіпса
* Крызіс
	+ Вялікая дэпрэсія
* Мадэль AD-AS
* Мадэль IS-LM
* Намінальная калянасць
* *«Агульная тэорыя»* Кейнса
* Чаканні
	+ Адаптыўныя
	+ Рацыянальныя
* Парытэт пакупніцкай здольнасці
* Плацёжны баланс
* Адсоткавая стаўка
* Рэцэсія
* Тэорыя росту
* Зберажэнні
* Сістэма нацыянальных рахункаў
* Сукупны попыт
* Стагфляцыя
* Фіскальная палітыка
* Цэнтральны банк
* Тэорыя цыклаў
* Шрынкфляцыя
* Эфектыўны попыт
* DSGE
* NAIRU
* Мадэлі  (англ.) (бел.
* Вымяральнікі нацыянальнага даходу і вытворчасці  (англ.) (бел.
* Інвестыцыі  (англ.) (бел.
* Узровень цэн  (англ.) (бел.
* Шок прапановы  (англ.) (бел.
* Шок попыту  (англ.) (бел.

 |
| Матэматычнаяэканоміка | 
* Даследаванне аперацый
* Эканаметрыка
* Тэорыя прыняцця рашэнняў
* Тэорыя гульняў
* Дызайн механізмаў
* Мадэль «выдаткі – выпуск»
* Фінансавая матэматыка

 |
| Прыкладнаяэканоміка  (англ.) (бел. | 
* Дабрабыту
* Эканамічная геаграфія
* Горада
* Эканамічная дэмаграфія
* Тэорыя грошай
* Ведаў
* Адукацыі
* Аховы здароўя  (англ.) (бел.
* Эканамічная гісторыя
* Міжнародная і сусветная
* Грамадскі выбар
* Навакольнага асяроддзя
* Экалагічная эканоміка
* Арганізацыя галіны
* Эканамічная палітыка
* Развіцця
* Рэгіянальная
* Рэлігіі
* Сям’і
* Сацыяэканоміка
* Эканамічная сацыялогія
* Працы
* Грамадскага сектара
* Эканамічнае планаванне
* Эканамічны аналіз права  (англ.) (бел.
* Прыродных рэсурсаў  (англ.) (бел.
* Сельскай гаспадаркі  (англ.) (бел.
* Эканамічная статыстыка  (англ.) (бел.
* Фінансавая  (англ.) (бел.

 |
| Школы (гісторыя)эканамічнай думкі | 
* Эканамічная думка Старажытнага Усходу
* Эканамічная думка Антычнасці
* Аўстрыйская
* Блумінгтонская
* Будыйская
* Гарвардская
* Джарджызм
* Інстытуцыяналізм
* Гістарычная
* Катэдэр-сацыялізм
* Кейнсіянства
	+ Неакенсіянства (неакласічна-кейнсіянскі сінтэз)
	+ Посткейнсіянства
		- Тэорыя грашовай цыркуляцыі  (англ.) (бел.
	+ Новае
* Класічная
* Канстытуцыйная
* Мальтузіянства
* Манчэстэрская
* Маржыналізм
* Марксісцкая
	+ Неамарксісцкая  (англ.) (бел.
* Эканамічны мэйнстрым
* Меркантылізм
* Свет-сістэмная тэорыя
* Манетарызм
* Неакласічная
	+ Лазанская
* Неартадаксальная
* Новая інстытуцыйная
* Новая класічная
	+ Тэорыя рэальнага дзелавога цыкла
* Паводніцкая
* Эканоміка прапановы
* Саламанцкая
* Стакгольмская
* Фізіякратыя
* Харталізм
	+ Сучасная грашовая тэорыя
* Чыкагская
* Эвалюцыйная
* Экалагічная
* Эканамічная думка Сярэднявечча  (англ.) (бел.
* Анархічная  (англ.) (бел.
	+ Мюцюэлізм
* Нераўнаважная  (англ.) (бел.
* Сацыялістычная  (англ.) (бел.
* Тэрмаэканоміка  (англ.) (бел.
* Феміністычная  (англ.) (бел.

 |
| Гл. таксама | 
* Мезаэканоміка
* Класіфікацыя эканамічнай літаратуры JEL
* Найважнейшыя публікацыі ў галіне эканомікі  (англ.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119620237 · GND: 4038722-7 · LCCN: sh85083742 · Microsoft: 97369593 · NDL: 00575145 · NKC: ph122762 |

 |