recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сіна́гуа** (англ.: Sinagua, літаральна «бязводная») — археалагічная культура дакалумбавага перыяда ў цэнтральнай Арызоне (ЗША). Існавала на працягу 650 г. н.э. — 1400 г. н. э.

Даследаванне
------------

Помнікі культуры Сінагуа былі вядомы іспанцам з XVI ст. Аднак вылучэнне асобнай культуры і наданне ёй назвы адбылося толькі ў 1939 г. дзякуючы заолагу Г. Колтану, наглядчыку музея паўночнай Арызоны. Ён вылучыў паўночную і паўднёвую плыні культуры. Для паўночнай характэрны скальныя ўзвышшы. Для паўднёвай — болей раўнінныя мясціны.

Развіццё
--------

Мяркуецца, што заснавальнікамі культуры Сінагуа былі выхадцы з культуры Магаён, якія прыйшлі з усходу. Яны занялі аазіс з рэкамі, дзе было магчыма займацца рыбалоўствам. У абалонах рэк развівалі ірыгацыйнае земляробства. Вырошчвалі кукурузу, кабачкі, фасолю і інш. Асноўным жытлам былі вігвамападобныя хаціны, умацаваныя драўнянымі бэлькамі. Раннія прадстаўнікі Сінагуа плялі кашы, выраблялі кераміку. 

Каля 1064 г. пачалося вывяржэнне вулкана Сансет. Першапачаткова яно стымулявала зыход насельніцтва з раёнаў, што пакрываліся попелам, аднак праз кароткі час яно пачало вяртацца, прычым яго шчыльнасць значна павялічылася, асабліва ў паўночнай частцы. Перыяд з 1130 г. лічыцца росквітам культуры. Магчымымі прычынамі гэтага былі павелічэнне атмасферных ападкаў пасля вывяржэння і эфект мульчы, які стварыў попел. Яны садзейнічалі падвышэнню ўраджайнасці і стварэнню харчовых лішкаў.

Падчас росквіту для культуры Сінагуа быў характэрны сінтэз традыцый, з'яўленне скальных жытлаў і будынкаў тыпу пуэбла. Такія Архітэктурныя элементы, як ківа і пляцы для гульні ў мяч сведчаць пра запазычванне традыцый з суседніх рэгіёнаў і, магчыма, Месаамерыкі. Пра існаванне аддаленых гандлёвых сувязей кажуць знаходкі марскіх ракавін, медных званочкаў і костак ара. Былі знойдзены прэстыжныя пахаванні, куды прыносілі ахвярапрынашэнні. Такім чынам адбывалася сацыяльнае распластаванне грамадства.

Знікненне
---------

У канцы XIV — пачатку XV ст. пачаўся зыход носьбітаў Сінагуа з занятых тэрыторый. Прычынамі маглі быць унутраныя ваенныя канфлікты, працяглая засуха і войны з суседзямі явапай. Апошнім месцам, пакінутым сінагуанцамі, быў паўднёва-усходні арэал культуры. Як лічаць археолагі, некаторыя скальныя пуэбла накшталт «замка Мантэсумы» былі пакінуты без спешкі і нават падрыхтаваны для вяртання. Гэта спарадзіла гіпотэзу пра магчымую эпідэмію, што вымушала выжылых шукаць часовы прытулак у іншых краях. Аднак яны не вярнуліся.

Нашчадкамі носьбітаў Сінагуа лічаць сябе індзейцы-пуэбла.

Спасылкі
--------

* Sinagua Culture (U.S. National Park Service)
* The Sinagua - Prehistoric People of the Desert Southwest
* Sinagua - Archaeology Southwest
* Sinagua (Culture Keyword) - the Digital Archaeological Record
* Who Were the Sinagua and Where Did They Go?
* Cliff Dwellings and Petroglyphs
Раслінная клетка. Зялёная абалонка — клетачная сценка
**Клетачная сценка**, **абалонка клеткі** — структурнае ўтварэнне на перыферыі клеткі, якое забяспечвае ёй трываласць, форму, засцерагае пратапласт ад вонкавых уздзеянняў і ўдзельнічае ў абмене рэчываў. 

Размяшчаецца зверху цытаплазматычнай мембраны клетак і ўяўляе сабой тоўсты слой, які складаецца з розных рэчываў; ёсць у часткі пратыстаў, грыбоў і раслін. У раслін асноўным рэчывам, якое надае трываласць клетачнай сценцы, з’яўляецца цэлюлоза, у грыбоў — хіцін, а ў бактэрый — мурэін. Дзякуючы клетачнай сценцы клетка захоўвае сваю форму.

Абалонка клетак раслін
----------------------

Абалонка клетак раслін знаходзіцца за межамі клетачнай мембраны. Яе аснову (каркас) складаюць упарадкаваныя, паслойна перакрыжаваныя мікрафібрылы з малекул цэлюлозы, апушчаныя ў аморфную масу (матрыкс) з геміцэлюлозы і пекцінавых рэчываў.

Звычайна адрозніваюць абалонкі першасныя і другасныя. Першасныя (тонкія, з неўпарадкаваным размяшчэннем фібрылаў) болыв уласцівы маладым клеткам (у іх найбольш пекцінаў і геміцэлюлозы, яны могуць расці). Знутры на першасную абалонку адкладваецца цвёрдая і пругкая (за кошт павышанай колькасці цэлюлозы) другасная абалонка. Яна мае паслойную будову і вызначае таўшчыню клетачнай сценкі, у большасці выпадкаў мае поры, праз якія праходзяць плазмадэсмы. У большасці раслін у абалонцы клетак адбываюцца хімічныя працэсы, якія вядуць да іх адраўнення, акаркавення, кутынізацыі, аслізнення, мінералізацыі, утварэнмя камедзяў.

Абалонка клетак жывёл
---------------------

Абалонка клетак жывёл — спецыялізаваны слой на іх паверхні, які складаецца з плазматычнай мембраны (плазмалемы) і ўласна абалонкі. Плазмалема ёсць ва ўсіх клетках, пабудавана з бялкоў і ліпідаў, акгыўна ўдзельнічае ў абмене рэчываў, можа ўтвараць нарасці (мікраварсінкі) і ўцягванні. Уласна абалонка ёсць не ва ўсіх жывёльных клетках. Яна можа ўтварацца самой клеткай і за кошт сакрэтаў клетак, складаецца лераважна з вугляводаў і іх злучэнняў з бялкамі, здольная выконваць ролю вонкавага шкілета клеткі (пелікула прасцейшых, хідціавая кугыкула членістаногіх), аховы ад вонкавых уздзеянняў (шматслойная абалонка яйцаклетак, абалонка цыстаў) і іншыя функцыі.

Літаратура
----------

* Абалонка клеткі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тарасава.
**Галіна Генадзеўна Тарасава** (29 чэрвеня 1947, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1971 годзе. З 1973 г. — аспірант, выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі архітэктуры Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1984-га — выкладчык, з 1986 года — загадчыца аддзялення Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1978 года. Пражывае ў Мінску.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Удзельнічала ў падрыхтоўцы Атласа помнікаў архітэктуры і мемарыяльных комплексаў Беларусі (1983).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Тарасова Галина Геннадьевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-614845 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Горына.
**Галіна Дзмітрыеўна Горына** (нар. 6 студзеня 1937, г. Магілёў) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Магілёве, у сям’і спецыяліста ў вобласці сельскагаспадарчага машынабудавання Дзмітрыя Іўсцінавіча Горына, які тады працаваў Магілёўскім аўтарамонтным заводзе. Скончыла ў 1961 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. З 1961 года архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у інстытуце «Мінскпраект».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1966 года (Мінск), член Беларускага саюза архітэктараў.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскіх калектывах): генплан Мінска (1963); схема планіровачнага цэнтра г. Мінска (1963); схема прыгараднай зоны (1963); ПДП жылых раёнаў «Усход» (1963), па вул. Маскоўскай (1965), Аэрадромнай (1968), Горкага (1970), цэнтр Мінска (1973); праекты добраўпарадкавання парку Перамогі (1973), пр. Машэрава (1974); праекты забудовы мікрараёнаў Усход-1 (1968), Серабранка-9 (1980), Сярова-2 (1979), Аэрадромная−1, 3 (1980); па пр. Машэрава, вул. Нямізе, Рэспубліканскай (1976); у граніцах вуліц Заслаўская, 1-е Кольца, Ціміразева, Танкавай, Мельнікайтэ (1978); Уручча-5 (1987), Сухарава-1, 3 (1997-98), Малінаўка-З, 4 (2002), Лошыца-4 (2003-05); кварталы ў граніцах вуліц Фізкультурная, Сонечная, Роменская (2002); у граніцах вуліц Катоўскага, Лазо, Адэская (2003), у граніцах вуліц Шчорса, пр. Дзяржынскага (2004-05).

Узнагароды
----------

Лаўрэат 1-й прэміі на Усесаюзным конкурсе за праект цэнтра Мінска (1968). Узнагароджаны сярэбраным медалём ВДНГ СССР (1987).

Літаратура
----------

* Горина Галина Дмитриевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Горина Галина Дмитриевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Фінляндскі ледакол «Отса»
**Ледакол** — судна, якое пракладвае шлях іншым суднам у льдах замярзаючых басейнаў і служыць для падтрымання навігацыі. Ламае лёд масай свайго корпуса пры напаўзанні нахіленай насавой часткай на край крыгі. Ахова корпуса ад бакавога сціскання забяспечваецца яго спецыяльнай формай і павышанай трываласцю, засцярога вінтоў і стырнавых агрэгатаў — вялікай асадкай.

Ледаколы бываюць марскія, у тым ліку лінейныя (для далёкіх пераходаў у арктычных морах, даўжыня да 150 м, водазмяшчэнне 23500 тон), азёрныя і рачныя. Найбольш магутныя сучасныя ледаколы — атамныя ледаколы.

Атамны ледакол
Ледакольныя флаты маюць ЗША, Канада, Расія, Фінляндыя, Швецыя.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* **Атомный** **ледокольный** **флот**
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ледакол

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Ваенная Сыціна · Канадская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12535657r · GND: 4131348-3 · LCCN: sh85063978 · LNB: 000114753 · NDL: 00569994 · NKC: ph534652 |

 |
**Берыл** — мінерал з падкласа астраўных сілікатаў. Некаторыя з разнавіднасцяў берыла (напр. смарагд, аквамарын) адносяцца да каштоўных камянёў.

Назва ад грэчаскага слова βήρυλλος, якое прымянялася ў старажытнасці да любых відаў зялёных мінералаў.

Колер бледна-зялёны, ізумрудна-зялёны, вінна-зялёны, ружовы, сінявата-блакітны; бывае бясколерны. Бляск шкляны. Рысы не дае. Цвёрдасць 7,5—8. Спайнасць недасканалая. Злом няроўны. Шчыльнасць каля 2,7. Сінгонія гексаганальная. Прасвечвае або празрысты. Шасцівугольныя прызматычныя крышталі, друзы; характэрна вертыкальная штрыхоўка. Суцэльныя зярністыя масы. Разнавіднасці: ізумруд — ярка-зялёны, аквамарын — колеру марской хвалі і іншыя.

Радовішчы на Урале, у Забайкаллі, Казахстане і інш. Руда на берылій, адзін з найбольш лёгкіх металаў, які шырока прымяняецца ў якасці легіруючага рэчыва. Празрыстыя каляровыя рознасці выкарыстоўваюцца як каштоўныя камяні.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.1 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 1. — С. 289. — 575 с. — 10 000 экз.
* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Фядотаў, А. Цытленак. — Мн.: Нар. асвета, 1987. — 109, [2] c.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Берыл на Вікісховішчы |

* Берыл у базе webmineral.com  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Pauly-Wissowa · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12367213s · GND: 4144822-4 · LCCN: sh85013402 |
Ледавік Хабард
**Ледавік Хабард** (англ.: Hubbard Glacier) — далінны дрэвападобны ледавік, найбуйнейшы на ўзбярэжжы Аляскі (ЗША). Ледавік бярэ пачатак на гары Логан, што ў тэрыторыі Юкон, Канада і цягнецца на 122 кіламетраў (76 міль) пакуль не ўпіраецца ў заліў Якутат і заліў Расчаравання на тэрыторыі штата Аляска. Шырыня франтальнай часткі ледавіка (якая ўпіраецца ў залівы) на сённяшні дзень прыблізна роўная 9 кіламетрам летам і каля 15 зімой. У вышыню франтальная частка ледавіка дасягае 120 метраў над узроўнем мора.

Узрост лёду ля падножжа ледавіка Хабард парадку 400 гадоў, менавіта столькі часу патрабуецца лёду, каб спусціцца з гары Логан да акіяна. Верхнія 67 км знаходзяцца на тэрыторыі Канады, ніжнія 48 км - у ЗША. Сярэдняя вышыня фірнавай лініі 850 м. З канца XIX стагоддзя ледавік прасоўваецца наперад па 17-18 м у год.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ледавік Хабард на Вікісховішчы |

* USGS — Hubbard Glacier, Alaska Архівавана 16 лютага 2013.
**Уверцюра** (фр.: ouverture ад лац.: apertura адкрыццё, пачатак) — інструментальны ўступ да музычна-тэатральных (опера, балет, аперэта), вакальна-інструментальных (араторыя, кантата), інструментальных (сюіта) твораў, а таксама да спектакляў драматычнага тэатра і кінафільмаў. Увасабляе абагульненыя ідэйна-мастацкі сэнс, вобразы або характар твора. Звычайна грунтуецца на асноўным музычным матэрыяле, часам самастойная.

Гісторыя
--------

Узнікла ў Італіі як уступ да оперы (першы ўзор у оперы «Арфей  (руск.) (бел.» К. Мантэвердзі, 1607), тэрмін вядомы з другой паловы XVII стагоддзя.

У XVII стагоддзі сфарміраваліся ўстойлівыя тыпы ўверцюры:

* **італьянскі** (*хуткая — павольная — хуткая* часткі), уласцівы неапалітанскай опернай школе  (руск.) (бел.
* **французскі** (*павольная — хуткая — павольная* часткі), прадстаўлены ў творчасці Ж. Б. Люлі, Ж. Рамо, а таксама нямецкіх кампазітараў І. С. Баха, Г. Гендэля, Г. Тэлемана і інш.

З другой паловы XVIII стагоддзя пад уздзеяннем санатна-сімфанічных прынцыпаў тэматычнага развіцця сцвярджаецца ўверцюра ў санатнай форме (К. Глюк, В. А. Моцарт, Л. Керубіні і інш.).

Узмацненне вобразна-тэматычных сувязей з операй, узбагачэнне музычнай драматургіі і форм спрыялі далейшаму развіццю ўверцюры ў творчасці Л. Бетховена, Дж. Расіні, Дж. Вердзі, Р. Вагнера, Ж. Бізэ, М. Глінкі, А. Барадзіна, М. Рымскага-Корсакава, М. Балакірава, Б. Сметаны, С. Манюшкі, у беларускай музыцы — у творчасці А. Багатырова (да оперы «Надзея Дурава»), Я. Цікоцкага (да опер «Міхась Падгорны», «Дзяўчына з Палесся»), Дз. Лукаса (да оперы «Кастусь Каліноўскі»).

У некаторых уверцюр санатная форма  (руск.) (бел. не мае распрацоўкі (да «Вяселля Фігара» В. А. Моцарта, «Надзеі Дуравай» А. Багатырова).

Сустракаюцца ўверцюры складанай 3-часткавай, варыяцыйнай форм, імправізацыйнага тыпу. Яны звычайна грунтуюцца на развіцці аднаго вобраза і маюць назвы: уступ, інтрадукцыя, прэлюд і інш. (уступы да опер «Лаэнгрын» Р. Вагнера, «Хаваншчына» М. Мусаргскага, «Яўген Анегін», «Пікавая дама» П. Чайкоўскага, «У пушчах Палесся» А. Багатырова, «Сівая легенда» Дз. Смольскага, «Барвовы золак» К. Цесакова). Аналагічныя з’явы характэрны балетам, музыцы да спектакляў драматычнага тэатра, аперэт.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Уверцюра // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Dictionary of Music and Musicians · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4172996-1 · LCCN: sh85096215 · NKC: ph291741, ph124879 |
**Маркевіч Юзаф** (1834, Шчэнова, Навагрудскага павета — 1923, Варшава) — старшы ўрач гродзенскай акружной бальніцы, паўстанцкі збіральнік падаткаў падчас Паўстання 1863—1864 гадоў.

Біяграфія
---------

Навучаўся ў Віленскай гімназіі, Маскоўскім універсітэце. Скончыў яго ў 1858 г. атрымаўшы дыплом урача. Захапляўся музыкай, наведваў заняткі ў С. Манюшкі. Арганізаваў у Гродне акружную бальніцу. Карыстаючыся магчымасцю едзіць па ваколіцах горада, збіраў падаткі на карысць паўстанцкіх арганізацый. Арыштаваны ў сакавіку 1863 г. высланы ў Сібір. Жыў у Шадрынску Пермскай губерні, пасля пераехаў на Урал у Талітсы, дзе лячыў людзей на залатых прысіках. У 1868 г. вярнуўся ў Варшаву. Пасля часта жыў у Друскеніках, дзе пазнаёміўся з М. К. Чурлёнісам і дапамог яму атрымаць адукацыю. У 1922 г. яго сын перадаў у Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей альбом з фотаздымкамі гродзенскай шляхты, які належаў Ю. Маркевічу.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Вашкевіч А. Адрасы паўстання 1863—1864 у Гародні і на Гарадзеншчыне. Гародня: Гарадзенская бібліятэка, 2013. С.6.
* Игнатович Ф. И. Медицинское и лекарственное обеспечение участников восстания 1863 года в Северо-Западном регионе Беларуси // Мінулае Гродзеншчыны. Выпуск 10. Гродна, 2004. С. 18-19.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Азгур.

**Галіна Гаўрылаўна Азгур** (2 ліпеня 1921, с. Пакроўскае, Валакаламскі раён, Маскоўская вобласць — 12 жніўня 2015, Мінск) — мастак-жывапісец, жонка скульптара Заіра Азгура.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і расійскага мастака-рэаліста Гаўрылы Гарэлава. Першапачатковую мастацкую адукацыю атрымала ў свайго бацькі. Браты Галіны — Расціслаў  (руск.) (бел. і Юрый таксама сталі мастакамі.

У 1942 годзе скончыла Маскоўскае мастацкае вучылішча памяці 1905 года  (руск.) (бел.. Яе настаўнікам быў выбітны мастак-пейзажыст Васіль Бакшэеў  (руск.) (бел..

У 1945 годзе абрала шлюб з Заірам Азгурам і пераехала ў Мінск. Член Беларускага саюза мастакоў з 1946 года. Актыўны ўдзел у мастацкіх выстаўках брала з 1947 года.

Творчасць
---------

Працавала ў станковым жывапісе ў галіне лірычнага пейзажа. Асноўныя творы: палотны «Жніво», «Вясна», «Канец сакавіка», «Вечар. Май», «Яшчэ бялее снег», «Свіслач вясной», «Зелянее», «Родны край», «Разліў», «Ускраіна Мінска», «Салаўінае лета».

Работы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах БСМ.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  *Мемориальный музей Заира Азгура*. Галина Гавриловна Азгур  (руск.)(недаступная спасылка)
3. 1 2 3 4  Азгур Галіна Гаўрылаўна // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Літаратура
----------

* Азгур Галіна Гаўрылаўна // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Спасылкі
--------

* Галіна Гаўрылаўна Азгур на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 133824 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лангшам дэ Бер’е.
**Ю́заф Лангша́м дэ Бер’е́** (польск.: Józef Longchamps de Berier, сваё прозвішча запісаў як Berger de Longchamps; 1782—1820) — медык.

Біяграфія
---------

Паходзіць з гугеноцкага французскага роду, які меў рэзідэнцыю ў Лангшам (там знаходзіцца знакаміты кляштар Нотр Дам), але пакінуў краіну яшчэ ў XVII стагоддзі. Быў сынам Францішка Лангшама дэ Бер’е[uk], бурмістра Львова, і Женеўевы Марсенье.

Быў найлепшым студэнтам Віленскай акадэміі, стаў доктарам медыцыны. У 1788 быў памочнікам доктара Лабенвейна і выкладаў анатомію ў Галоўнай школе ВКЛ у Вільні. Будучы доктарам філасофіі і навук вольных, карэпэтытарам анатоміі (упершыню на польскай мове) у Галоўнай школе ВКЛ, зрабіў пераклад з французскай мовы на польскую кнігі «Акушэрская навука праз пытанні і адказы…» і выдаў яе ў друкарні Віленскай акадэміі ў 1789 г. (253 старонкі).

Член масонскай ложы «Шчаслівага Вызвалення» ў Нясвіжы, масон 1-й ступені ў 1820 годзе.

Верагодна, братам Юзафа быў Ян Лангшам, былы капітан ВП у 1820—1821 гг.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Redzik A. Longchamps de Berier — zarys dziejów rodu / Adam Redzik //. Lwów : miasto — społeczeństwo — kultura. — Kraków, 2005. — T. V. — S. 245—270.  (польск.)
2. 1 2 3 4 5  *Швед, В. В.* дэ Лангхамп Юзэф Берэр (Бергер, Бойер) // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* дэ Лангхамп Юзэф Берэр (Бергер, Бойер) // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Юзаф Лангшам дэ Бер’е — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Францішак Лангшам дэ Бер’е[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Юзаф Лангшам дэ Бер’е |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Женеўева Марсенье[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Голубева.
**Галіна Гаўрыілаўна Голубева** (нар. 6 красавіка 1939, г. Віцебск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1962 годзе. У 1962—1972 гадах працавала ў Запаляр’і на аб’ектах ВМФ СССР: у 1962—1964 гадах старэйшы архітэктар Упраўлення галоўнага архітэктара г. Северадзвінска Архангельскай вобласці, у 1964—1965 гадах старэйшы інжынер БМУ УНР-200 г. Севераморска Мурманскай вобласці, у 1966 годзе старэйшы інжынер ПАР Прадпрыемства № 3 г. Северадзвінска, у пас. Граміха, у 1966—1967 гадах старэйшы архітэктар ДПІ «Ленпрамбудпраект» у Ленінградзе, у 1968—1970 гадах інжынер групы ПАР у/ч 21197 Мурманскай вобласці, у 1970—1971 гадах нармоўшчык БМУ-429 у/ч 02168 Мурманскай вобласці, у 1971 годзе старэйшы інжынер 2-га аддзела у/ч 93314 Мурманскай вобласці, з 1972 года старэйшы архітэктар, з 1976 года кіраўнік групы, у 1979—1994 гадах галоўны архітэктар праектаў ў інстытуце «Белдзяржпраект».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1975 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: у аўтарскім калектыве «Ленпрамбудпраект» металургічныя комплексы ў Індыі і Егіпце; тыпавыя праекты базавай серыі 89 — цагляныя жылыя дамы (1986), блок-секцыі і інтэрнаты; серыі 88 — жылыя дамы і інтэрнаты з сілікатабетонных блокаў (1972—1977); серыі 181 — з апорнымі сценамі з сілікатнай цэглы і вонкавымі навяснымі панэлямі (1986); тыпавыя праекты новай серыі буйнапанэльных будынкаў з шырокім крокам папярочных сцен з сілікатабетонных канструкцый (1987); комплексная серыя 1-4 павярховых жылых дамоў і грамадскіх будынкаў для будаўніцтва ў Магілёўскай вобласці; наменклатура буйнапанэльных жылых дамоў для канвеернай лініі Гродзенскага КБМ; 12-ці павярховыя жылыя дамы з убудаванымі памяшканнямі ў Магілёве і Мінску; жылыя дамы з кватэрамі палепшанай планіроўкі і ўбудавана-прыбудаванымі памяшканнямі сацкультбыту па вул. Горкага ў г. Бабруйску; аддзяленне сувязі з Ашчадбанкам у г. Краснадар; школа на 720 навучэнцаў у г. Мінску па вул. Рафіева — Любімава; забудова мікрараёна ў жылым раёне «Тарон-4» у г. Кіравакан Армянскай ССР; комплекс будынкаў: аддзяленне сувязі, АТС, ЖЭК, пассавет, аддзяленне міліцыі, Ашчадбанк у г. Чайкоўскі Пермскай вобласці (Расія); катэджы ў Беларусі і інш.

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём ВДНГ СССР, прэміямі пераможцаў рэспубліканскіх і гарадскіх конкурсаў па распрацоўцы перспектыўных праектаў.

Літаратура
----------

* Голубева Галина Гаврииловна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Голубева Галина Гаврииловна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Вадаём
**Вадаём** — сталая або часавая навала стаялай або з паніжаным сцёкам вады ў натуральных або штучных западзінах (азёры, вадасховішчы, сажалкі, і г.д.). Вывучэннем вадаёмаў займаецца навука гідралогія.

Вадаёмы ўтвараюцца пры наяўнасці на паверхні замкнёных катлавін і перавышэнні прытоку вады ў гэтае паглыбленне над стратамі яе на фільтраванне ў грунт і выпарэнне.

Вадаёмы могуць быць **сталымі** і **часовымі**, якія ўзнікаюць толькі ў шматводныя пэрыяды года. Да такіх вадаёмаў адносяць старыцы і лужыны, якія ўзнікаюць увесну пры разлівах буйных рэк, а таксама перасыхаючыя рэкі і ручаі.

Па хімічным складзе і колькасці соляў, раствораных у вадзе, вадаёмы падзяляюцца на **салёныя** і **прэсныя**.

Фізічныя, хімічныя і біялагічныя працэсы ў вадаёмах працякаюць па-рознаму, у залежнасці ад таго, да якога тыпу яны адносяцца.

Да **штучных** вадаёмаў адносяцца вадасховішчы і сажалкі.

У апошні час, папулярнасць заваёўваюць вадаёмы з бутэлкаўчуковай плёнкі, такі як Firestone Pond Liner.

Гл. таксама
-----------

* Гіпалімніён
* Металімніён
* Эпілімніён
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гардзеева.
**Валянціна Антонаўна Гардзеева** (19 студзеня 1918, г. Ленінград) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). Заслужаны сувязіст БССР (1970).

Удзельніца Вялікай Айчыннай вайны. У 1937-41 гадах тэлеграфіст, з 1946 брыгадзір брыгады тэлеграфістаў Бабруйскага гарадскога вузла сувязі.

Званне Героя прысвоена за развіццё сродкаў сувязі ў 7-й пяцігодцы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Гордеева Валентина Антоновна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 161. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Фота В. А. Гардзеевай
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Курсевіч.
**Валянціна Вацлаваўна Курсевіч** (нар. 13 мая 1965, в. Суботнікі Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі ўрач і палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (лячэбная справа), Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (дзяржаўнае і мясцовае кіраванне).

Працавала ўрачом выязной брыгады станцыі хуткай медыцынскай дапамогі Мінскага раёна, урачом-кардыёлагам Мінскага раённага тэрытарыяльнага медыцынскага аб’яднання, урачом-кардыёлагам, урачом-рэўматолагам, намеснікам галоўнага ўрача па медыцынскай частцы Мінскай ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга абласной клінічнай бальніцы, загадчыкам кардыялагічнага аддзялення 2-й гарадской клінічнай бальніцы г. Мінска.

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га (была намеснікам старшыні Пастаяннай камісіі па ахове здароўя, фізічнай культуры, сямейнай і маладзёжнай палітыцы) і 6-га скліканняў.

Аўтар больш за 20 навуковых артыкулаў па праблемах кардыялогіі і рэўматалогіі.

Узнагароды
----------

Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, нагрудным знакам Міністэрства аховы здароўя «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

1. ↑  Курсевіч Валянціна Вацлаваўна
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лоскі.
**Ю́заф Ло́скі** (польск.: Józef Łoski; 16 студзеня 1827, в. Кастамлоты над Бугам — 13 студзеня 1885, Варшава) — польскі гісторык і археолаг-аматар, выдавец, малявальшчык, гравёр, фатограф.

Біяграфія
---------

Уладальнік маёнтка Кастамлоты ў Бельскім павеце Сядлецкай губерні. Замалёўваў, фатаграфаваў і апісваў ваколіцы свайго маёнтка. Супрацоўнічаў з часопісам «Kłosy» і «Gazeta Warszawska». Таксама праводзіў археалагічныя даследаванні ў ваколіцах Кастамлотаў, Даўгабродаў[pl] і Кодані. Вынікі сваёй працы апублікаваў у 1876 годзе ў часопісе «Wiadomości Archeologiczne[pl]» пад назвай «Берагі Буга. Паганскія магілы ў Кастамлотах» (польск.: Brzegi Buga. Groby pogańskie w Kostomłotach).

Малюнак палаца Браніцкіх у Кодані
Гравюра генеалагічнай табліцы Сапегаў з Коданьскага касцёла. 1855 
Калекцыянаваў археалагічныя помнікі, медалі, у зборы Лоскага мелася таксама калекцыя зброі. У 1856 годзе прадметы са збору дэманстраваліся на варшаўскай выстаўцы помнікаў даўніны.

З 1875 года пасля продажу маёнтка жыў у Варшаве. У 1883 годзе выдаў гістарычную кнігу «Ян Сабескі, яго сям’я, таварышы па зброі і тагачасныя помнікі» (польск.: Jan Sobieski, jego rodzina, towarzysze broni i współczesne zabytki).

Пахаваны на варшаўскіх могілках Старыя Павонзкі (кватэра 59, рад 6, месца 7).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Лоский Юзеф (1827—1885)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Юзаф Лоскі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1189 9881 · NUKAT: n99033684 · VIAF: 162840343 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Градовіч.
**Валянціна Іосіфаўна Градовіч** (15 мая 1928, Вінаградаўка — 31 мая 1995, Мінская вобласць) — цялятніца саўгаса «Раванічы» Чэрвеньскага раёна Мінскай вобласці, Беларуская ССР. Герой Сацыялістычнай Працы (1966). Член ЦК Кампартыі Беларусі.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1928 годзе ў сялянскай сям’і ў вёсцы Вінаградаўка Чэрвеньскага раёна. У 1945 годзе скончыла сярэднюю школу ў вёсцы Раванічы. З 1945 года працавала на садовым участку саўгаса «Раванічы». З 1947 года — цялятніца на саўгаснай ферме, дзе прапрацавала наступныя трыццаць гадоў.

Неаднаразова ўдзельнічала ва Усесаюзнай выстаўцы ВДНГ СССР у Маскве.

Па выніках сямігодкі  (руск.) (бел. (1959—1965) сярэднясутачнае прыбаўленне ў замацаванага за Валянцінай Градовіч маладняку буйной рагатай жывёлы склаў 950 грамаў. Указам Прэзидыум Вярхоўнага Савета СССР  (руск.) (бел. ад 22 сакавіка 1966 года была ўдастоена звання Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

У 1971 годзе абіралася дэлегатам XXVII з’езда Кампартыі Беларусі, членам Цэнтральнага камітэта.

Памерла 31 мая 1995 года.

Узнагароды
----------

* Герой Сацыялістычнай Працы — указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 сакавіка 1966 года
* Ордэн Леніна
* Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі
* Ордэн Дружбы народаў

Памяць
------

Імя В. І. Градовіч змешчана на таблічцы на Алеі Герояў Чэрвеньскага раёна ў горадзе Чэрвень, адкрытай ў 2010 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  [ Книга «Память» (руск.) // Cherven Regional Executive Committee](недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* *В. Павлович*, Нелёгкие будни Архівавана 11 сакавіка 2016. // Труд, талант, доблесть.: В 2-х ч. Ч. 1. / Сост. Е. Э. Павлюць, Б. И. Сушкевич, В. В. Шарпило. — Мн.: Беларусь, 1981.— 414 с. ил. стр. 202—206. (руск.)
* Знаменитые выпускники(недаступная спасылка) (руск.) // Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Вучэбна-педагагічны комплекс Раваніцкі дзіцячы сад-сярэдняя школа»

Спасылкі
--------

* Градович Валентина Иосифовна (руск.) на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Белая гвардыя.
**«Бе́лая гва́рдыя»** (руск.: Белая гвардия) — першы раман Міхаіла Булгакава. Апісваюцца падзеі Грамадзянскай вайны ў канцы 1918 года; дзеянне адбываецца на Украіне.

Раман апавядае пра сям’ю рускіх інтэлігентаў і іх сябрах, якія перажываюць сацыяльны катаклізм грамадзянскай вайны. Раман шмат у чым аўтабіяграфічны, амаль ва ўсіх персанажаў ёсць прататыпы — сваякі, сябры і знаёмыя сям’і Булгакавых. Дэкарацыямі рамана сталі вуліцы Кіева і дом у якім жыла сям’я Булгакавых у 1918 годзе. Хоць рукапісы рамана не захаваліся, булгаказнаўцы прасачылі лёс шматлікіх прататыпаў персанажаў і даказалі амаль дакументальную дакладнасць і рэальнасць апісваных аўтарам падзей і персанажаў.

Твор задумваўся аўтарам, як маштабная трылогія, якая ахоплівае перыяд грамадзянскай вайны. Частка рамана была ўпершыню апублікавана ў часопісе «Расія» ў 1925 годзе. Цалкам раман быў упершыню апублікаваны ў Францыі ў 1927—1929 гг. Крытыкай раман быў успрыняты неадназначна, — савецкі бок крытыкаваў гераізацыю пісьменнікам класавых ворагаў, эмігранцкі бок — крытыкаваў лаяльнасць Булгакава да Савецкай улады.

Твор паслужыў крыніцай для п’есы «Дні Турбіных» і некалькіх наступных экранізацый.

Зноскі
------

1. ↑  *Новиков В. В.* Михаил Булгаков — художник. — М.: Моск. рабочий, 1996. — 357 с.
2. ↑  *Соколов Б. В.* Булгаков. Энциклопедия. Алгоритм, 2003.
3. ↑  Рукописи не горят // биобиблиографический указатель: к 120-летию со дня рождения М. А. Булгакова / сост. Л. Г. Духанина; Томская обл. дет.-юнош. б-ка. — Томск, 2011. — 47 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | OCLC · Лабараторыя Фантастыкі |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13747178h · LCCN: n91040923 · VIAF: 312355293 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Грыбалёва.

**Валянціна Аляксандраўна Грыбалёва** (1919-1945) — савецкая танкістка, удзельніца Вялікай Айчыннай вайны, старшы сяржант. У гады вайны — механік-кіроўца лёгкага танка Т-60, затым сярэдняга танка Т-34.

Нарадзілася ў 1919 годзе на станцыі Ізоча Віцебскай губерні (цяпер вёска Чырвоны Пасёлак Невельскага раёна Пскоўскай вобласці), дзе правяла сваё дзяцінства.

Пераехала ў Ленінград у 1932 годзе. Працавала кладаўшчыцай ў аўтатранспартным упраўленні Ленсавета і адначасова скончыла курсы шафёрам Асаавіяхіма.

У складзе 220-й асобнай танкавай брыгады ўдзельнічала ў баях па зняцці блакады Ленінграда, на Карэльскім перашыйку, удзельнічала ў вызваленні Эстоніі і Польшчы.

З 31 студзеня брыгада прымала ўдзел у баявых дзеяннях па ўтрыманню Кюстрынскага плацдарма на заходнім беразе ракі Одэр. У баях па пашырэнні плацдарма старшы сяржант В. А. Грыбалёва ў складзе экіпажа знішчыла тры танкі PzKpfw IV, 6 гармат, дзве мінамётныя батарэі з разлікамі і да 100 салдат і афіцэраў праціўніка. Пры гэтым адбілі тры контратакі праціўніка.

20 лютага 1945 года механік-кіроўца танка Т-34 3-га танкавага батальёна старшы сяржант В. А. Грыбалёва загінула ў баі.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1. (руск.)
**«Меліяратар»** — беларускі футбольны клуб з Жыткавічаў Гомельскай вобласці. У 2020 годзе выступаў у Другой лізе чэмпіянату Беларусі.

Гісторыя
--------

У сезоне 2020 «Меліяратар» заявіўся ў Другую лігу чэмпіянату Беларусі. Склад стварылі пераважна былыя ігракі клуба ЮАС, а галоўным трэнерам стаў трэнер ЮАС Андрэй Гарбар. Каманда добра пачала сезон, але пазней пайшлі паражэнні, у выніку «Меліяратар» апынуўся ў сярэдзіне табліцы група A і не здолеў выйсці ў фінальны турнір.

У 2021 годзе клуб не заявіўся ў Другую лігу.

Статыстыка выступленняў
-----------------------

### Чэмпіянат і Кубак Беларусі

| Сезон | Ліга | М | Г | В | Н | П | Галы | Ачкі | Кубак | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2020 | Другая — Група A (Д3) | **6** | 20 | 11 | 2 | 7 | 43−29 | **35** | 1/16 фіналу |  |
| Матчы за 11 месца | **12** | 2 | 0 | 1 | 1 | 3–5 |  |  |
|
Ніжняя Крайна на карце Славеніі
**Ніжняя Крайна** (славенск.: Dolenjska; ням.: Unterkrain) — гістарычная вобласць у Славеніі. У 1848—1919 гадах — складовая частка габсбургскай кароннай зямлі Крайна. Гістарычным цэнтрам з'яўляўся горад Нова-Места, іншымі гарадскімі цэнтрамі з'яўляюцца Качэўе, Грасупле, Кршко, Трэбнэ, Чрномель, Сяміч і Мятліка.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ніжняя Крайна

| Гістарычныя вобласці Славеніі |
| --- |
|  | 
Верхняя Крайна ·  Унутраная Крайна ·  Карушка ·  Ніжняя Крайна ·  Ніжняя Штырыя ·  Прэкмур'е ·  Славенскае Прымор’е
 |
**Іван (Іаган) Зігфрыдан** — беларускі архітэктар XVIII стагоддзя. З 1772 года губернскі архітэктар  (руск.) (бел. Полацкай, з 1796 Віцебскай, з 1799 года Беларускай губерняў.

Творчасць
---------

Яго творчасць была пераходнай ад барока да класіцызму. Асноўныя работы: палац віцэ-губернатара і дом каменданта ў Віцебску (абодва 1780; не захаваліся); у Полацку — комплекс жылых і адміністрацыйных будынкаў на галоўнай плошчы (1783—1786) і план-чарцёж горада (1793). Яго тыпавыя праекты казённых дамоў (суд, магістрат, магазіны) у 1780—1795 сфарміравалі ансамблі цэнтраў Дрысы (цяпер г. Верхнядзвінск), Рэжыцы (цяпер г. Рэзэкнэ, Латвія), Гарадка і інш. Пабудовы, створаныя ім, вылучаюцца манументальнасцю і рацыянальнасцю планіровачных вырашэнняў.

### Горадабудаўнічыя праекты

Полацк. Праект перапланіроўкі 1793 г. Архітэктар І. Зігфрыдан
У 1776—1784 гадах галоўная плошча Полацка была забудаваная жылымі і адміністрацыйнымі будынкамі ў стылі класіцызму паводле праекту I. Зігфрыдана.

### Асобныя пабудовы

* Палац віцэ-губернатара ў Віцебску
* Дом каменданта ў Віцебску
* Правіянцкія крамы ў Полацку
* Палац генерал-губернатара ў Полацку

Зноскі
------

1. ↑  *Ольга Левко, Георгий Штыхов, Тамара Габрусь.* Полацк. — Litres, 2017. — ISBN 5457646033.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 2. Габой — Карціна / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — С. 528. — 702 с. — 9500 экз.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Іван Зігфрыдан на Вікісховішчы |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Штырыя.
Ніжняя Штырыя на карце Славеніі
**Ніжняя Штырыя** (славенск.: Spodnja Štajerska; ням.: Untersteiermark) — гістарычная вобласць у Цэнтральнай Еўропе, якая ахоплівае паўднёвую траціну былога герцагства Штырыя, у наш час уваходзіць у склад Славеніі. Штырыя была падзелена ў 1918 г. па выніках Першай сусветнай вайны, калі было ўтворана Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў, якое атрымала паводле Сен-Жэрменскага дагавора населеную пераважна славенцамі Ніжнюю Штырыю, якая раней уваходзіла ў склад Аўстра-Венгерскай манархіі.

У перыяд Другой сусветнай вайны ў 1941—1945 гг. уваходзіла ў Трэці рэйх у складзе рэйхсгау Штырыя.

Пасля абвяшчэння незалежнасці Славеніі ў 1991 г. Ніжняя Штырыя з'яўляецца адным з гістарычных рэгіёнаў гэтай дзяржавы, хоць і не мае адзінай адміністрацыйнай структуры.

Рэгіянальны цэнтр Ніжняй Штырыі — горад Марыбар. Апроч яго, буйнымі гарадамі з'яўляюцца Цэле і Птуй.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ніжняя Штырыя

| Гістарычныя вобласці Славеніі |
| --- |
|  | 
Верхняя Крайна ·  Унутраная Крайна ·  Карушка ·  Ніжняя Крайна ·  Ніжняя Штырыя ·  Прэкмур'е ·  Славенскае Прымор’е
 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Болдзіна.
**Вуліца Болдзіна** (руск.: улица Болдина) — вуліца ў Ленінскім раёне Магілёва, у гістарычным цэнтры горада.

Гісторыя
--------

Першапачаткова насіла назву **Фарны завулак** ад размешчанага на ёй Фарнага касцёла (1604), у часы Расійскай імперыі — назву **Семінарскі завулак** , якую атрымала ад Магілёўскай духоўнай семінарыі. У савецкія часы перайменава ў гонар савецкага военачальніка, камандуючага 50-й арміяй 2-га Беларускага фронту генерал-палкоўніка І. В. Болдзіна.

Размяшчэнне
-----------

Пачатак вуліцы каля драматычнага тэатра
Арыентавана з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Пачынаецца ад скрыжавання з вуліцай Першамайскай, перасякае вуліцу Ленінскую і завяршаецца скыжаваннем з вуліцай Піянерскай на плошчы Арджанікідзэ.

Забудова
--------

На вуліцы размешчаны будынак тэлефонных сетак, жылыя 4-павярховыя дамы, на першым паверсе якіх размешчаны крамы.

### Няцотны бок

* № 3 — Былы касцёл Св. Казіміра (пачатак ХVІІ (1604 год) — ХІХ стагоддзе) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Г000007шыфр 513Г000007
* Рэшткі Богаяўленскага манастыра (ХVІІ — ХІХ стагоддзі) у квартале, абмежаваным вуліцамі Першамайскай, Ленінскай, Болдзіна — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Г000008шыфр 513Г000008
* № 11 — 4-павярховы інтэрнат будтрэста № 12.

### Цотны бок

* (*вул. Першамайская, 7*) — Магілёўскі абласны драматычны тэатр

Фантан у скверы і будынак драматычнага тэатра
* Сквер Герцэна
* № 4 — будынак (ХІХ стагоддзе) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Г000009шыфр 513Г000009
* (*вул. Камсамольская, 5*) — Магілёўскі філіял БІП

Славутасці
----------

У 1965 г. на жылым доме № 11 была ўстаноўлена мемарыяльная дошка ў гонар І. В. Болдзіна.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вуліца Болдзіна (Магілёў)
**Юзаф Патоцкі** (польск.: Józef Potocki; 1673 — 19 мая 1751) — ваенны і дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, ваявода кіеўскі (1702—1744), пазнаньскі (1744—1748) і кашталян кракаўскі (1748—1751); гетман вялікі каронны (1735—1751).

Біяграфія
---------

Юзаф Патоцкі вядомы як адзін з найбагацейшых магнатаў свайго часу. Паходзіў з магнацкага роду Патоцкіх, яго бацька Анджэй Патоцкі быў польным каронным гетманам. Цэнтрам уладанняў гэтай галіны роду быў Няміраў, дзе ў 1737 годзе Юзаф арганізаваў дыпламатычны кангрэс.

Больш за 40 гадоў (1702—1744) быў кіеўскім ваяводам, генеральны рэгіментар войска кароннага з 1733 года, гетман вялікі каронны з 1735, ваявода пазнаньскі з 1743 года, кашталян кракаўскі з 1748 і староста галіцкі, варшаўскі, ляжайскі, каламыйскі, чырвонагродскі, снятынскі і балямоўскі.

У 1703 годзе ваявода кіеўскі Юзаф Патоцкі падавіў казацка-сялянскае паўстанне  (укр.) (бел. пад кіраўніцтвам хвастоўскага палкоўніка Сямёна Палія на Правабярэжнай Украіне. Быў прыхільнікам караля Аўгуста Моцнага, але ў 1705 годзе ён стаў падтрымліваць караля Станіслава Ляшчынскага.

Юзаф Патоцкі пацярпеў паразу ў бітве пад Канецполем ў 1708 годзе. З 1709 года, пасля Палтаўскай бітвы, жыў у выгнанні ў Венгрыі і Турцыі. У 1714 годзе ён вярнуўся ў Рэч Паспалітую і разам з Тэадорам Патоцкім стаў лідарам апазіцыі да партыі магнатаў Чартарыйскіх, якая насіла назву «Фамілія».

Пахаваны ў Калегіяльнай царкве Найсвяцейшай Панны Марыі, Івана-Франкоўск.

Сям'я
-----

Юзаф Патоцкі быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была Вікторыя Ляшчынская (памёрла ў 1732), дачка ваяводы падляшскага Вацлава Ляшчынскага (памёр у 1688) і Соф'і Крысціны Апалінскай (1643—1699), ад шлюбу з якой меў сына і дачку. У 1732 годзе другі раз ажаніўся з Людвікай Мнішак (1712—1785), ад шлюбу з якой дзяцей не меў. Дзеці:

* Станіслаў Патоцкі (1698—1760), ваявода смаленскі, кіеўскі і пазнаньскі
* Соф'я Патоцкая, 1-ы муж староста гнезненскі Адам Смігельскі, 2-і муж кашталян падляшскі Дамінік Пётр Касакоўскі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Istoria Dyplomacji Polskiej, tom II 1572-1795 pod red. Zbigniewa Wójcika, PWN Warszawa 1982, s. 424.

| ⛭Гетманы вялікія каронныя |
| --- |
| Мікалай Камянецкі · Мікалай Фірлей · Ян Амор Тарноўскі · Мікалай Сяняўскі · Ежы Язлавецкі · Мікалай Мялецкі · Ян Замойскі · Станіслаў Жалкеўскі · Станіслаў Канецпольскі · Мікалай Патоцкі · Станіслаў Рэвера Патоцкі · Ян Сабескі · Дымітр Ежы Вішнявецкі · Станіслаў Ян Ябланоўскі · Фелікс Казімір Патоцкі · Геранім Аўгустын Любамірскі · Адам Мікалай Сяняўскі · Станіслаў Матэвуш Жавускі · Юзаф Патоцкі · Ян Клеменс Браніцкі · Вацлаў Жавускі · Францішак Ксаверый Браніцкі · Пётр Ажароўскі |  |
Акын на паштовай марцы Казахстана (2009)
**Акы́н** — народны спявак і паэт у Казахстане і Сярэдняй Азіі.

Акыны — імправізатары, яны складаюць і выконваюць свае творы пад акампанемент струннага інструмента (домбры ці кобзы).

Сярод савецкіх акынаў найболей вядомы Джамбул Джабаеў (1846—1945). Яго вершы перакладзеныя на ўсе мовы савецкіх народаў і часткова на заходнееўрапейскія мовы. Вядомыя таксама акыны Керымбекаў, Бейзакаў, Бейганін, Бажыева, Алімбетаў. У Казахстане карыстаюцца папулярнасцю спаборніцтвы акынаў — айтыс.

Зноскі
------

1. ↑  *Квятковский А. П.* Поэтический словарь / Науч. ред. И. Роднянская. — М.: Сов. Энцикл. 1966.
**Юзаф Масальскі** (польск.: Józef Massalski; 1800, в. Белічаны, Ігуменскі павет, цяпер Бярэзінскі раён — пасля 1840) — польскі пісьменнік, удзельнік нацыянальна-вызвольнага руху.

Біяграфія
---------

3 роду Масальскіх, брат Э. Масальскага. Кандыдат філасофіі. Вучыўся ў Магілёўскай гімназіі, скончыў Полацкую езуіцкую акадэмію (1818). Служыў гувернёрам у Ю. Славацкага ў Вільні. У 1823 арыштаваны як член тайнага студэнцкага таварыства філаматаў. За ўдзел у паўстанні 1830—31 сасланы ў Сібір.

Аўтар аповесці «Яцак» (1823), зборніка «Паэзія» (Вільня, т. 1—2, 1827—28), у якіх адбілася беларуская тэматыка, папулярных баек, эпіграм, песень, у т.л. «Далібог, скажу маме…», музыку да якой напісаў С. Манюшка (1842).

Зноскі
------

1. ↑  Józef Massalski // The LiederNet Archive — 1995.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16169166'></a>
2. ↑  Józef Massalski // RISM: Répertoire international des sources musicales — 1952.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2178828'></a>

Літаратура
----------

* Мальдзіс А. Масальскі // ЭГБ ў 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн. 2003.
**Курдыстанскія горы** (часам — Курдскія горы) — горы ва Усходняй Турцыі недалёка ад возера Ван, працягваюцца ў Іраку і Іране. Вышыня да 4 000 метраў. Апошнія паўстагоддзя — арэна супрацьстаяння курдскіх баевікоў і афіцыйнай Анкары з нагоды незалежнасці Курдыстана.

Прырода
-------

Складаная сістэма хрыбтоў і масіваў вышынёю да 4168 м (г. Джыло). Грабяні хрыбтоў вышэй за 3500 м альпійскага тыпу, менш высокія пераважна плоскавяршынныя. Схілы моцна расчлянёныя вузкімі цяснінамі. Складзеныя з сланцаў, кварцытаў, мармуру, мергелю.

Горы знаходзяцца ў сейсманебяспечнай зоне, побач з некалькімі вулканамі і нясуць на сабе сляды вулканічнай актыўнасці, таму цікавыя з геалагічнага пункта гледжання.

Рэкі ў асноўным утвараюць левыя прытокі р. Тыгр. Ёсць горныя ледавікі. Клімат субтрапічны. Ападкаў на паўднёва-заходніх схілах 1000—3000 мм, на паўночна-ўсходніх — 400—700 мм за год.

На паўднёвых схілах міжземнаморскія лясы, хмызняк (маквіс), фісташкавыя і арчовыя рэдкалессі, на паўночных — горныя стэпы і фрыганападобная расліннасць; на плоскіх вяршынях — альпійскія лугі.

Гаспадарчая дзейнасць
---------------------

Месца прамысловай здабычы карысных выкапняў. Качавая жывёлагадоўля. Па далінах рэк — сады, пасевы пшаніцы, кукурузы, ячменю.

Літаратура
----------

* Курдыстанскія горы (Курдскія горы) Курдыстанскія горы (Курдскія горы) // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 49. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
Легорн
**Легорн** — асноўная яйцаноская парода курэй. Выведзена ў Італіі ў 19 стагоддзі скрыжаваннем італьянскіх белых курэй з міноркамі, іспанскімі, байцоўскімі і іншымі пародамі, у 1852 годзе завезена ў ЗША, дзе палепшана. Назва ад італьянскага горада Ліворна. Разнавіднасці легорна адрозніваюцца складам цела, формаю грэбеня.

Сярэдняя маса пеўняў 2,5-2,7, курэй 1,8-2 кг. Апярэнне шчыльнае, белае. Тулава падоўжанае, спіна шырокая, хвост прыўзняты, доўгі, з моцна развітымі коскамі. Грэбень лістападобны, звіслы набок. Нясуцца з 4,5-5 месяцаў. Яйцаноскасць да 300 і больш яец за год. Маса яйца да 62 г. Не наседжваюць. На Беларусі выведзены высокапрадуктыўны 3-лінейны крос Беларусь-9. Племянная работа вялася на Беларускай занальнай доследнай станцыі па птушкагадоўлі (г. Заслаўе, Мінскі раён) і на племптушказаводзе «Івянецкі» (Валожынскі раён).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Давыдаў.

**Акім Харлампіевіч Давыдаў** (? — 20 студзеня 1930 года) — рускі палітычны дзеяч, старшыня Гомельскага аддзела Саюза рускага народа.

Стараабрадзец. Адзін з бліжэйшых паплечнікаў кіраўніка СРН А. І. Дубровіна. Удзельнік 3-га Усерасійскага з'езду Рускіх Людзей у Кіеве 1—7 кастрычніка 1906 года, дзе выступаў ад імя стараабрадцаў, агітуючы за мэтазгоднасць прыняцця іх у СРН. Там жа абраны членам камісіі па выпрацоўцы рашэння аб выбарчым законе.

У 1909 годзе абраны членам камісіі па пытанню аб ушаноўванні 200-годдзя Палтаўскай перамогі і па пытанні аб Усерасійскім з'ездзе СРН. На Яраслаўскай нарадзе паставіў пытанне «аб заўважаным у Паўночна-Заходнім краі парушэнні закона аб засяленні царкоўных пабудоў яўрэямі, аб адхіленні яўрэяў ад вытворчасці рамонту ў праваслаўных церквах».

У якасці дэлегата ад Гомельскага аддзела прымаў удзел у 5-м Усерасійскім з'ездзе СРН (прыхільнікаў Дубровіна). Абраны ганаровым членам з залічэннем у лік заснавальнікаў Саюза, кандыдатам у члены Галоўнага Савету Усерасійскага Дубровінскага Саюза Рускага Народа.

Расстраляны па прысуду Вярхоўнага суда БССР у начы на 20 студзеня 1930 года.



1. 1 2  Палеская праўда, 20.01.1930