Акт на вялені з пячаткай ад 1638 года
**Вялень** (фр.: Vélin, лац.: Vellum) — матэрыял для пісьма або кнігадрукавання з шкур млекакормячых. Назва паходзіць ад фр.: vélin, што азначае «цялячая скура». Працэс вытворчасці вяленя цалкам супадае з вытворчасцю пергаменту. Асноўнае адрозненне вяленя ад пергаменту — гэта выкарыстаныя ў вытворчасці матэрыялы і якасць вырабу.

Асаблівасці тэрміналогіі
------------------------

Часта бывае складана размежаваць тэрміны «вялень» і «пергамент». У Еўропе з рымскіх часоў тэрмінам *vellum* пазначалі высакаякасную скуру, незалежна ад таго, са шкуры якой жывёлы яна была зроблена. Французскія крыніцы схільныя адносіць да *vélin* толькі цялячую скуру, хоць брытанскія крыніцы да «пергаменту» адносяць расслоеную, а да *vellum* — нерасслоеную скуру розных млекакормячых. Таму, хоць сучасны тэрмін паходзіць ад французскага слова *vélin* — «цялячая скура», правамерна адносіць гэты тэрмін і да скуры іншых жывёл.

Найбольш высакаякасны вялень вырабляецца са шкур нованароджаных ці ненароджаных жывёл і вызначаецца тэрмінам *uterine vellum* або «вантробны вялень». Часам гэты тэрмін ужываюць і ў дачыненні да шкур маладых жывёл вельмі высокай якасці вырабу.

Працэс вырабу велуму прадстаўляе сабой асаблівы, сырамятны, выраб скуры маладых, нованароджаных ці ненароджаных жывёл. Знятыя шкуры раскрыжоўваюць і прамываюць. Затым з іх счышчаюць тлушч і валасы і вымочваюць некалькі дзён у вапнавым растворы. Пасля скуры прамываюць і нацягваюць на драўляныя рамы і мездрят, затым шліфуюць пемзай. На апошнім этапе ў атрыманую нарыхтоўку ўціраюць крэйдавы парашок, які прыбірае пакінуты тлушч і адбельвае скуру. Гэтак жа з мэтай адбельвання уціраецца мука, бялкі або малако. Для надання велуму іншага колеру выкарыстоўваюць іншыя інгрэдыенты, напрыклад, шафран.

Вялень (велум) можа быць розных кветак і адценняў, аднак гэтым карыстаюцца рэдка, паколькі значная каштоўнасць вяленя у яго мяккай тэкстуры і прастаце. Вялень значна больш ўстойлівы матэрыял па параўнанні з паперай, таму важныя дакументы, такія як дыпломы і акты, часта друкуюць на вялені.

### У гісторыі

Большасць важных сярэднявечных манускрыптаў — як згубленых, так і тых, якія захаваліся — былі напісаны на вялені. Таксама на вялені пісаліся Гандхарскія будыйскія тэксты і Тора. Чвэрць са 180 копій Біблій Гутэнберга 1455 года аддрукаваныя на вялені.

У мастацтве вялень выкарыстоўваўся для карцін, асабліва калі іх трэба было адпраўляць далёка. У пачатку XVI стагоддзя, са з'яўленнем палатна, вялень страціў сваю значнасць у жывапісе, хоць працягваў выкарыстоўвацца для малюнкаў, акварэляў і гравюр.

У XVI—XVII стагоддзях вялень часта выкарыстоўвалі для простых трэбнікаў без арнаменту ў мяккім пераплёце, часам з залачэннем. Пазней вялень сталі выкарыстоўваць для пакрыцця вокладак кніг у цвёрдым пераплёце.

### У сучаснасці

Брытанскі і ірландскі парламенты да гэтых пор выдаюць свае акты на вялені, але з красавіка 2016 брытанскі парламент збіраецца адмовіцца ад гэтай практыкі. Адмова ад вяленя, па словам прадстаўніка Палаты лордаў, дазволіць сэканоміць £80 000 штогод.

Сапраўдны вялень выкарыстоўваецца для выдання Торы, калекцыйных і памятных кніг, а таксама каліграфічных дакументаў. Вялень выкарыстоўваецца для музычных інструментаў, такіх як банджа.

З-за нізкага попыту і складанасці тэхналагічнага працэсу вялень сёння дарагі і яго складана знайсці. Заменнік вяленя вырабляецца на аснове бавоўны і носіць назву *вяленевай паперы*. Вяленевая папера значна таннейшая і болей даступная, чым вялень. Вытворнікі часта выкарыстоўваюць тэрмін *vellum* толькі ў значэнні «высакаякасны», хоць прадукт можа і не з'яўляцца вяленем.

Захоўванне
----------

Вялень звычайна захоўваюць у памяшканні са стабільнай атмасферай пры адноснай вільготнасці 30 % ± 5 %. Пры адноснай вільготнасці менш за 11 % вялень становіцца далікатным і схільны да механічных пашкоджанняў, а пры адноснай вільготнасці больш за 40 % ён схільны да заражэння цвіллю і грыбком. Аптымальная тэмпература захоўвання — 20 °C ± 1,5 °C (67 °F ± 3 °F).

Зноскі
------

1. ↑  *Bookbinding & conservation by hand: a working guide*, Laura Young, Oak Knoll Press, 1995 Google books ISBN 1884718116 | ISBN 9781884718113
2. ↑  UK Politics: Goat skin tradition wins the day (англ.).  BBC News (2 лістапада 1999). Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2012. Праверана 25 лютага 2010.
3. ↑  Frequently Asked Questions about the Houses of the Oireachtas (англ.).  Houses of the Oireachtas. Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2012. Праверана 25 лютага 2010.
4. 1 2  *Rowena Mason*. UK to stop printing laws on vellum to save £80,000 a year (англ.) (10 лютага 2016).

Літаратура
----------

* А. Плюшар  (руск.) (бел.. Энциклопедический лексикон  (руск.) (бел. том 9. — Типография А. Плюшара; С.-П. 1837 — С. 258 (Велень).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph342353 |