recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**І́ндржых Здзік**  (чэшск.: Jindřich Zdík; 1083 — 25 чэрвеня 1150, Оламаўц, Чэхія) — біскуп оламаўцкі, вядомы чэшскі грамадскі дзеяч і дыпламат XII стагоддзя.

Біяграфія
---------

Сабор Святога Вацлава ў Оламаўцы, пабудаваны пры Індржыху Здзіку
22 сакавіка 1126 года Індржых Здзік быў прызначаны біскупам Оламаўцкай дыяцэзіі. 3 кастрычніка 1126 года ў Вормсе адбылося пасвячэнне Індржыха Здзіка на біскупа. У 1130 годзе Індржых Здзік заклаў новы касцёла Святога Вацлава ў Оламаўцы. Будаўніцтва гэтага храма было завершана ў 1140 годзе. На наступны год Індржых Здзік перанёс кафедру з сабора Святога Пятра ў Оламаўцы ў касцёла Святога Вацлава. З 1137 па 1138 гг. ён здзейсніў паломніцтва ў Іерусалім і прывёз адтуль рэліквіі Крыжа Божага. У 1138 годзе Індржых Здзік удзельнічаў у II Латэранскім саборы ў Рыме. Падчас яго біскупства ў Чэхію прыбытку манахі з манаскага ордэна прэманстрантаў. У 1142—1143 гг. ён даў дазвол гэтым манахам заснаваць на тэрыторыі яго дыяцэзіі свае кляштары.

Індржых Здзік, выкарыстоўваючы барацьбу за чэшскі трон паміж Уладзіславам II і мараўскімі князямі, спрабаваў дамагчыся прэферэнцый для сваёй дыяцэзіі. У сваёй грамадскай дзейнасці ён падтрымліваў князя Уладзіслава II у яго барацьбе за атрыманне ў спадчыну чэшскага трона. У 1142 годзе Індржых Здзік уступіў у перамовы з мараўскімі князямі, каб тыя не падымалі паўстанне супраць Уладзіслава II. Пасля няўдалай бітвы Індржых Здзік бег разам з Уладзіславам II у Германію, дзе звярнуўся па дапамогу да імператара Лотара II.

У 1144 годзе Індржых Здзік вярнуўся ў Оламаўц. Ад імператара Конрада III і Уладзіслава II ён атрымаў імунітэт для Каталіцкай Царквы ў яе дзейнасці. Дзякуючы гэтаму імунітэту ён пазбавіў Оламаўцкую дыяцэзію ад уплыву мараўскіх князёў.

У 1145 годзе Індржых Здзік адправіўся ў Рым. Каля горада Усабрна на яго напаў брненскі князь Браціслаў. Індржыху Здзіку ўдалося схавацца і бегчы ў Польшчу. З 1146—1148 гг. ён быў пасроднікам паміж польскімі князямі. У 1147 годзе Індржых Здзік прыняў удзел у крыжовым паходзе супраць палабскіх славян.

Індржых Здзік быў знаёмы з Бернардам Клервоскім і вёў перапіску з рымскімі папамі.

Крыніца
-------

* BISTŘICKÝ, Jan. Muž reformy na olomouckém stolci. Jindřich Zdík. In Libor Jan, Zdeněk Drahoš. Osobnosti moravských dějin (1). Brno : Matice moravská, 2006. ISBN 80-86488-38-1.
* BOLINA, Pavel. Kde byl přepaden biskup Jindřich Zdík roku 1145. (Příspěvek k historii moravsko-českého pomezí). Časopis Matice moravské, 2003, ISSN 0323-052X.
* ČAPKA, František. Dějiny Moravy v datech. Brno : Cerm — Akademické nakladatelství, 2001. 216 s. ISBN 80-7204-219-X.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 16 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Індржых Здзік

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 122174631 · ISNI: 0000 0000 5799 3913 · NKC: jn20000728259 · VIAF: 5807430 |
**Гула** (шумер. літаральна "вялікая"), у вавілонскай міфалогіі вядома як **Нінтынуга** — багіня лекавання, заступніца медыкаў у шумера-акадскай міфалогіі.

Вядома з 3 тысячагоддзя да н. э. Культ узнік у перыяд росквіту Ура. Лічыцца, што яму папярэднічаў больш старажытны шумерскі культ Бау, багіні сабак. Асноўным цэнтрам шанавання з'яўляўся горад Ісін, таму Гула вядома яшчэ як **Нінісіна** (літаральна "жанчына Ісіна"). У месапатамскіх загаворах таксама называецца эпітэтамі "жанчына здароўя" і "вялікі лекар". Малявалася разам з сабакамі, часцяком у атачэнні зорак. Некаторыя даследчыкі разглядаюць Гулу як бажаство, звязанае з замагільным светам. Адным з яе дадатковых сімвалаў з'яўляўся кій, аплецены змеямі, які ў трансфармаваным выглядзе выкарыстоўваецца ў сучаснай медыцыне.

Спасылкі
--------

* Gula
* Health Care in Ancient Mesopotamia

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 128943947 · LCCN: n2013070360 · SUDOC: 242151957 · VIAF: 25669293 |
Гулаб джамун
**Гулаб джамун** — традыцыйная страва індыйскай кулінарыі. Салодкія шарыкі з сухога малака з дробкай мукі, абсмаленыя ў фрыцюры з алею гхі і пададзеныя ў цукровым сіропе. Папулярны дэсерт у краінах Індыйскага субкантынента: Індыі, Пакістане, Шры-Ланцы, Непале і Бангладэш. Існуе некалькі разнавіднасцей гэтай стравы, якая набыла папулярнасць на Індыйскім субкантыненце ў перыяд Імперыі Вялікіх Маголаў.

Слова «гулаб» па-персідску азначае «кветкавая (ружовая) вада». Джамунам на хіндзі і урду называецца садавіна джамбалан, які мае падобную з дэсертам форму. Дэсерт, верагодна, запазычаны з Персіі, але ў Індыі быў моцна зменены — там пачалі выкарыстоўваць сухое малако замест звычайнага цеста (падобна гісторыі ператварэння персідскага марожанага фалудэ ў індыйскі напой фалуда). Існуе версія, што індыйскі варыянт рэцэпта гулаб джамун распрацаваў кухар знакамітага Шах-Джахана, будаўніка Тадж-Махала.

Гулаб джамун у Індыі прынята падаваць на рэлігійныя святы, прычым як у індуісцкім, так і мусульманскім асяроддзі. У індуістаў гулаб джамун асабліва часта падаюць на свята дзівалі. У Бангладэш аналагічны дэсерт называецца пантуа.
Фларын (гульдэн) горада Любек, 1341
Гульдэн горада Майнц, канец XIV-пачатак XV ст.
**Гульдэн** (ад Guldin - залатая манета) — гістарычная манета (першапачаткова з золата, затым са срэбра), а таксама валютная адзінка многіх краін.

Гістарычная манета
------------------

### Залаты гульдэн

Першапачаткова гульдэнам назвалі залатую манету, якая чаканілася ў Германіі з XIV стагоддзя ў перайманне залатому фларыну.

Першы час германскія фларыны (гульдэны) капіявалі фларэнційскую залатую манету, пазней на манетах сталі чаканіць уласныя сюжэты.

Гульдэны чаканілі ў Любеку, шырокае хаджэнне атрымалі таксама Рэйнскія гульдэны (іх выпускалі імперскія горада Трыр, Кёльн, Майнц).
**О́нушкіс** (літ.: Onuškis, традыцыйная беларуская назва — **Ганусішкі**) — мястэчка ў Тракайскім раёне Вільнюскага павета Літвы. Цэнтр Онушкіскай сянюніі. Размешчана на беразе Онушкіскага возера[lt], за 30 км на паўднёвы захад ад Тракая. Насельніцтва на 2011 год — 519 чалавек.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Ганусішкі датуецца 1503 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Троцкага павета Троцкага ваяводства.

У 1511 годзе ў Ганусішках збудавалі першы касцёл. У 1524 годзе тут заснавалі мястэчка.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Ганусішкі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Троцкім павеце Віленскай губерні.

У XIX ст. у Ганусішках працавалі школа, вінакурня і млын.

### Найноўшы час

Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Ганусішкі апынуліся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1879 год — 197 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 519 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Святых Апосталаў Піліпа і Якуба (1829)

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Wejssenhof J. Hanuszyszki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy (польск.). — Warszawa, 1882. S. 31.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Онушкіс
**Часавыя паясы Расіі**:  

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| USZ1 |      Калінінградскі час | MSK-1 (UTC+2) |
| MSK |      Маскоўскі час | MSK (UTC+3) |
| YEKT |      Екацерынбургскі час | MSK+2 (UTC+5) |
| OMST |      Омскі час | MSK+3 (UTC+6) |
| KRAT |      Краснаярскі час | MSK+4 (UTC+7) |
| IRKT |      Іркуцкі час | MSK+5 (UTC+8) |
| YAKT |      Якуцкі час | MSK+6 (UTC+9) |
| VLAT |      Уладзівастоцкі час | MSK+7 (UTC+10) |
| MAGT |      Магаданскі час | MSK+8 (UTC+11) |

**Омскі час** (OMST; MSK+3) — часавы пояс, які адрозніваецца ад UTC на 6 гадзін (UTC+6) і на 3 гадзіны ад маскоўскага часу. Гэты афіцыйны час у Омскай вобласці і, (на 2006) у большасці рэгіёнаў Заходняй Сібіры. Часам Омскі час называюць «Новасібірскім». Зімой ў паўночным паўшар'і гэты час таксама выкарыстоўваецца ў цэнтральным і ўсходнім Казахстане і на ўсёй тэрыторыі Кіргізіі.

Гісторыя
--------

Да 1991, Омскі час быў адным з двух часавых паясоў, якія выкарыстоўваліся ў савецкай Сярэдняй Азіі. Акрамя Омскай вобласці ў РСФСР, ён таксама пакрываў усходнія дзве трэці тэрыторыі Казахскай ССР, усю Кіргізскую і Таджыкскую ССР, а таксама ўсходнюю частку Узбекскай ССР. На працягу 2 гадоў пасля распаду СССР, Омская вобласць была адзіным рэгіёнам Расіі ў гэтым часавым поясе. Атрымаўшыя незалежнасць сярэднеазіяцкія рэспублікі адмовіліся ад пераходу на летні час, а Узбекістан і Таджыкістан, акрамя таго, яшчэ і «перасунуліся на захад», перавёўшы стрэлкі на гадзіну назад.

У 1990-х—2000-х гадах у Расіі адбыўся паўсюдны зрух часавых паясоў у бок Масквы. Па стане на 2006, усе (за выключэннем аднаго) заходне-сібірскія рэгіёны, якія раней знаходзіліся ў зоне MSK+4, перайшлі на час MSK+3, далучыўшыся да Омскага часу: Новасібірская вобласць 23 мая 1993 у 00:00, Алтайскі край і Рэспубліка Алтай 28 мая 1995 у 4:00, Томская вобласць 1 мая 2002 у 3:00, Кемераўская вобласць 28 сакавіка 2010.

Асноўныя гарады:

* Алматы
* Астана
* Какшэтаў
* Караганда
* Кастанай‎
* Кызыларда‎
* Паўладар
* Петрапаўлаўск
* Омск
* Талдыкарган
* Тараз
* Усць-Каменагорск
* Шымкент
**Гульбе́за**, **Губеза**, **Губіза** — возера ў Беларусі, у Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца за 33 км на паўночны ўсход ад горада Астравец. Належыць да Сарачанскай групы азёр.

Возера знаходзіцца ў басейне ракі Страча. Плошча Гульбезы складае 0,23 км². Найбольшая глыбіня возера — 12,9 м, сярэдняя — 6,6 м. Даўжыня возера — 0,94 км, найбольшая шырыня — 0,39 км. Аб’ём вады ў возеры складае 1,52 млн м³. Плошча вадазбору вадаёма — 6 км², даўжыня берагавой лініі — 1,94 км. Велічыня празрыстасці вады ў возеры складае 4,0 м.

Схілы катлавіны возера маюць вышыню 8—11 м, знаходзяцца пад лесам і хмызняком. На ўсходзе схілы спадзістыя, разараныя. Берагі вадаёма зліваюцца з схіламі, на поўначы берагі сплавінныя.

Мелкаводдзе Гульбезы вузкае, стромкае, пясчанае. На глыбінях дно возера высланае крэменязёмістым сапрапелем з вялікім утрыманнем жалеза. Шырыня паласы прыбярэжнай расліннасці складае 5—50 м. Расліннасць у возеры пашыраная да глыбіні 1,5—2 м.

Возера злучанае пратокай з возерам Ёдзі, на поўдні выцякае ручай у возера Вераб’і.

Літаратура
----------

* Озера Белоруссии. / О. Ф. Якушко и др. — Мн.: Ураджай, 1988.
* *Курловіч М. М.* Гульбеза // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 144. — 522 с. — 10 000 экз.

| Сарачанскія азёры |
| --- |
| 
* Баранскае
* Белае
* Вераб’і
* Галадзянка
* Галодна
* Гульбеза
* Ёдзі
* Залаўскае
* Каймін
* Клевел
* Тумскае
* Туравейскае

 |
**О́мата**, або **омата-кё** (па-японску: 大本教, おおもときょう — о:мотокё:). **О-мото-кё** з японскай мовы «дактрына (кё) вялікага (ō) пачатку (мото)». Узнікла ў 1892 годзе ў Японіі. Некаторыя даследчыкі лічаць гэту рэлігію «рэфармаваным сінтаізмам», сектай рэлігіі сiнта, але паводле дактрыны гэтага веравызнання бачна, што *омата* самастойная рэлігія, да сінта падабенства толькі абрадавае, некаторыя святы пазычаны з сінта (напрыклад, як бахаі з ісламу).

Прарокі
-------

Нао Дэгуці
Прарокаў гэтай рэлігіі двое — мужчына і жанчына, яны незалежна адзін ад другога атрымалі вестку ад Бога. Непісьменная жанчына Нао Дэгуці (1836—1918) напісала пад дыктоўку звыш святое пісанне омата — «о-худэсакi» алфавітам катаканай. Мужчына, святар сінта Кісабура Уэда, атрымаў вестку звыш, што трэба знайсці гэту жанчыну для ажыццяўлення новага вучэння. Калі ён сустрэўся з Нао, то ажаніўся з яе дачкой і ўзяў імя Онісабура Дэгуці (1871—1948).

Прыналежнасць Омата
-------------------

**О́мата** нельга аднесці пэўна да монатэістычных ці політэістычных рэлігій. Дактрына яе прызнае вышняга адзінага Бога, ніжэй ёсць два Багі Ідзу і Мідзу («агонь» і «вада», ін і ё) — разам яны складваюць «тройцу». Камі-багоў рангам ніжэй можна параўнаць з анёламі, архангеламі, серафімамі еўрапейскіх рэлігій. Ахоўніца Веры лічыцца іпастассю Бога Ідзу (мужчынскай энергіі), а мужчына першасвятар — іпастассю Мідзу (жаночай энергіі). Гэта, нібы робіць рэлігію мяккай, негвалтоўнай, ненавязлівай. Сапраўды, у 1930—1940-я гады ў мілітарысцкай Японіі *омата* выступала пад пацыфісцкімі сцягамі і ўрад Японіі імкнуўся яе забараніць, заснавальнікаў і вернікаў арыштоўвалі і кідалі ў турмы, а бажніцы омата разбуралі.

Омата ў Беларусі
----------------

Была афіцыйна зарэгістравана ў Беларусі ў 1994—2004 гадах. Не прайшла перарэгістрацыю па новым заканадаўстве. Святаром быў Валерый Францавіч Буяк.

Спасылкі
--------

* японскі афіцыйны сайт омата-кё
* Афіцыйны сайт рэлігійнай суполкі Омата ў Мінску Архівавана 20 верасня 2016.
**Даменіка Венецыяна** (іт. Domenico Veneziano; 1410, Венецыя — каля 1461, Фларэнцыя) — італьянскі мастак, адзін з заснавальнікаў фларэнтыйскай школы жывапісу. Поўнае імя — *Даменіка ды Барталамеа ды Венецыя*.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся каля 1410 года, як мяркуецца, у Венецыі. Памёр каля 1461 г. як мяркуецца ў Фларэнцыі. Пра ягонае жыццё вядома вельмі мала. Самастойна пачаў працаваць у 1432 годзе. У 1439 годзе прыехаў у Фларэнцыю, дзе і працягваў працаваць да самай смерці, акрамя невялікага перапынку.

Захаваліся дзве працы, падпісаныя Даменіка. Адна з іх — моцна пашкоджаная фрэска «Дзева і дзіця на троне» (Лонданская Нацыянальная галерэя). Другая — частка алтара царквы Санта Лючыя дэі Маньёлі, звычайна званая Маньёлі (1445—1447).

Першы дакумент, які адносіцца да жыцця Даменіка Венецыяна, — яго ліст з Перуджы, адрасаваны П’еро ды Казіма дэ Медычы, напісаны ў красавіку 1438 года. У Перуджы мастак працаваў у доме сям’і Бальёны. У 1439 годзе ён з’яжджае ў Фларэнцыю, дзе сумесна з П’ера дэла Франчэска распісвае фрэску ў царкве шпіталя Санта-Марыя-Нуава. У 1445 годзе мастак па невядомай прычыне перастае працаваць. Пазней яго фрэскі завяршаюць Алесіа Бальдавінеці ў 1461 і Андрэа дэль Кастанья ў 1451—1453. Увесь гэты цыкл быў знішчаны ў XVIII стагоддзі.

Паводле Вазары, пасля завяршэння працы над алтаром Маньёлі ў 1447 годзе мастак адпраўляецца ў вобласць Марка, дзе сумесна з П’ера дэла Франчэска працуе над фрэскамі царквы Санта-Марыя ў Ларэта. З-за эпідэміі чумы Даменіка пакідае Марке і вяртаецца ў Фларэнцыю. Фрэскі не былі завершаны, і пазней іх знішчылі.

Апошняя вядомая праца мастака — фрэска ў капліцы Кавальканці, пазней у царкве Санта-Крочэ. У 1566 годзе царкву перабудавалі, а фрэску перанеслі са сцяны.

Зноскі
------

1. 1 2  RKDartists Праверана 14 студзеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
Вырабы з оніксу.
Партманэт з оніксу.
**Онікс** (стар.-грэч.: Ὄνυξ — пазногаць) — мінерал, халцэдонавая (валакністая) разнавіднасць кварца, у якім нязначныя па колькасці прымесі ствараюць плоскапараллльныя афарбаваныя слаі. Стужкава-пафарбаваную разнавіднасць мармуру часта называюць *мексіканскі онікс* або *алжырскай онікс*.

Колер — карычневы з белымі і чорнымі ўзорамі, чырвона-карычневы, карычнева-жоўты, мядовы, белы з жаўтаватым або ружаватыі праслаямі. Для онікса асабліва характэрныя плоска-паралельныя слаі рознага колеру.

Гл. таксама
-----------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Онікс

* Спіс мінералаў
* Вырабныя камяні

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4226539-3 |
**Ом** — рака ў Расіі, працякае ў Заходняй Сібіры па тэрыторыі Омскай і Новасібірскай абласцей, правы прыток Іртыша. Па тэрыторыі Омскай вобласці працякае па Ніжнеомскім, Калачынскім, Кармілаўскім і Омскім раёнах.

Выток знаходзіцца на Васюганскай раўніне, бярэ свой ​​пачатак з возера Омскага, якое знаходзіцца сярод Васюганскіх балот. Далей рака цячэ па Барабінскай нізіне. Вусце ракі знаходзіцца ў Омску, на 1831 кіламетры ад вусця Іртыша па яго правым беразе.

Даўжыня ракі — 1091 км, плошча яе вадазборнага басейна — 52600 км², сярэднегадавы расход вады — 64 м³/сек, максімальны расход вады — 814 м³/сек.

Даліна ракі трапецападобная, месцамі асіметрычная, шырыня яе вагаецца ў вялікіх межах ад 200 метраў да 18 км.

Пойма пераважна двухбаковая, месцамі забалочаная, перасечаная асобнымі грывамі, у ніжняй частцы аднабаковая. Найменшая яе шырыня — 250 м, найбольшая — 16,5 км.
Калодзеж-журавель
Калодзеж з калаўротам
**Калодзеж**, **сту́дня** — гідратэхнічнае збудаванне, мэта якога здабыча падземных вод для пітва або іншых патрэб. Калодзежы могуць істотна адрознівацца глыбінёю, якасцю і колькасцю вады. Калодзежная вада, як правіла, утрымлівае больш мінералаў, чым рачная альбо якая іншая.

Для падняцця вады на паверхню зямлі можа быць выкарыстаная электрычныя або механічныя помпы, або, як у мінулым — жывёльная сіла, або праз розныя дапаможныя элементы калодзежа (напрыклад рычаг — калодзеж-журавель, корба з ланцугом і інш.). Часта калодзежы накрываюць стрэхамі і аздабляюць разьбой.

На Беларусі
-----------

У Беларусі канструкцыя калодзежнага праёму вылучалася разнастайнасцю. Так, на Палессі, дзе вада неглыбока, выкарыстоўвалі тоўстыя ствалы дрэваў з выдаўбленай сарцавінай (студні-каўдубы). У Цэнтральнай Беларусі праём мацавалі драўлянымі плашкамі, якія ставіліся як вертыкальна (у некалькі ярусаў), так і гарызантальна (клаліся адна на адну). У апошнім выпадку яны мацаваліся па вуглах палямі. Шырока вядомая была і зрубная канструкцыя калодзежных праёмаў. У Панямонні калодзежы выкладаліся каменнем. Пачынаючы з 1920-х гадоў паступова ўвайшлі ва ўжытак калодзежы з труб з калаўротам.

Галерэя
-------

* Калодзеж-журавель у Камянцы. Невядомы мастак, 1-я палова XIX стагоддзяКалодзеж-журавель у Камянцы. Невядомы мастак, 1-я палова XIX стагоддзя
* Калодзеж у прадмесці Пінска Каралін. Малюнак Н. Орды, XIX стагоддзеКалодзеж у прадмесці Пінска Каралін. Малюнак Н. Орды, XIX стагоддзе
* Мірскі замак, калодзеж. Рэканструкцыя, XXI стагоддзеМірскі замак, калодзеж. Рэканструкцыя, XXI стагоддзе
* Паштовая марка БеларусіПаштовая марка Беларусі

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  БелЭн, 2002
2. 1 2 3  Беларусы: У 8 т. Т. 2. Дойлідства / А. І. Лакотка; Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, А. І. Лакотка. — Мн.: Тэхналогія, 1997. — 391 с.: шл. — ISBN 985-6234-28-X.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* *Сергачоў С. А.* Сту́дня, калодзеж // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 220. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Колодец // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Калодзеж на Вікісховішчы |

* Вінцэсь Мудроў — Твор «Калодзеж»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX524606 · BNF: 119759000 · GND: 4008491-7 · LCCN: sh85146057 · Microsoft: 118416809 · NDL: 00563888 · NKC: ph116306 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Маскевіч.
**Самуіл Іванавіч Маскевіч** (1580, в. Сэрвач, Наваградчына — 1642) — аўтар аднаго з першых на тэрыторыі Беларусі польскамоўных помнікаў мемуарнай літаратуры — «*Дыярыуша*». Дэпутат Галоўнага Трыбунала ВКЛ ад Наваградскага павета (1617—1618), пазней — наваградскі земскі пісар.

Паходзіў са шляхецкай засцянковай сям'і. Адукацыю атрымаў у Наваградку. Па-за часам вайсковай службы быў пры дварах магнатаў А. Вішнявецкага і Радзівілаў; шмат падарожнічаў.

Дыярыуш
-------

У творы ахопленыя падзеі з 1594 па 1621 гг. у т.л. Маскоўскай вайны (1609—1618), але запісаныя на падставе ўспамінаў аўтара, а не адразу за падзеямі. Пытанні вялікай палітыкі аўтарам не закранаюцца.

Адзначаецца аб'ектыўнасць Маскевіча пры характарызацыі ўсіх бакоў гістарычных падзеяў — так, у падрабязным апісанні аблогі Смаленска падкрэсленая мужнасць абаронцаў горада, асабліва яго ваяводы М. Шэйна, крытычна ацэнены дзеянні ваенаначальнікаў Рэчы Паспалітай; значнае месца ў творы займае апісанне побыту маскоўскіх баяраў, станоўча ацэненыя іх меркаванні наконт польскіх шляхецкіх вольнасцяў як шляхецкага свавольства. Аўтар апраўдвае жорсткую рэакцыю рускага сялянства ў дачыненні да войска Рэчы Паспалітай як помсту за прынесеныя войскам бедствы вайны.

Зноскі
------

1. ↑  Белазаровіч, С.58.

Літаратура
----------

* *Белазаровіч В. А.* Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэб. дапаможнік; Установа Адукацыі «Гродзенскі Дзярж. Ун-т імя Я. Купалы». — Гродна : ГрДУ, 2006. — 345 с. — ISBN 985-417-858-7. С.57,58.

Спасылкі
--------

* Маскевіч Самуіл. Дыярыуш
**Могілкі Памяці ахвяр 9-га студзеня** (руск.: Кладбище Памяти жертв 9-го января; раней: *Прэабражэнскія могілкі*) — могілкі ў Фрунзенскім раёне Санкт-Пецярбурга. Могілкі займаюць частку квартала, абмежаванага Сафійскай вуліцай, праспектамі Аляксандраўскай Фермы і Дзявятага студзеня, вуліцай Ахвяр Дзявятага студзеня.

На могілках знаходзяцца Пакроўская стараверская царква, Праваслаўная капліца ў імя Праабражэння Гасподняга, Помнік Ахвярам 9 студзеня 1905 года, Чатыры доты часоў Вялікай Айчыннай вайны, якія ўваходзілі ў лінію абароны блакаднага Ленінграда: два маналітныя (кулямётны і артылерыйскі) і два невялікія зборныя збудаванні, Абеліск загінулым у гады блакады Ленінграда 1941—1944.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Самуіл Якаўлевіч Гафштэйн** (нар. 23 лютага 1947, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1972 годзе. З 1966 года — тэхнік-архітэктар, архітэктар, галоўны архітэктар праектаў у Белдзяржпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1976 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): серыя тыпавых праектаў жылых дамоў з аб’ёмных блокаў 3А-АПБ[ru] (1974—1982), 9-павярховы жылы, дом галерэйнага тыпу па вул. Бельскага (1976), дом-інтэрнат для састарэлых і інвалідаў у пас. Навінкі (1982), 9-павярховы жылы дом з аб’ёмных блокаў для маласямейных па вул. Шырокай, комплекс ГПТВ маторнага завода ў пас. Дражня, 9-павярховы жылы дом для адзінокіх удзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны ў мікрараёне Серабранка-9 (1989), вытворчы будынак Беларускага канструктарска-тэхналагічнага інстытута камунальнай гаспадаркі па вул. Апанскага (1989) у Мінску, жылыя дамы з аб’ёмных блокаў серыі 3С-АПБ для сельскай мясцовасці (1975—1976), серыя тыпавых праектаў прафілакторыяў і пансіянатаў для рабочых, служачых і творчай інтэлігенцыі (1979—1981), комплекс прафілакторыяў на 2000 месцаў у Вяча-Астрашыцкай зоне адпачынку (1983).

Узнагароды
----------

Сярэбраны медаль ВДНГ СССР за распрацоўку жылых дамоў з аб’ёмных блокаў серыі 3-АПБ (1974), дыпломы ВДНГ БССР I ступені за праект жылых дамоў галерэйнага тыпу з аб’ёмных блокаў (1982) і III ступені за серыю жылых дамоў з аб’ёмных блокаў для сяла (1977).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Гофштейн Самуил Яковлевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Мóгілкі Манпарна́с**, ці **Манпарна́скія мóгілкі** (фр. Cimetière du Montparnasse) — адны з самых вядомых могілак Парыжа. Знаходзяцца ў паўднёвай частцы горада, у раёне Манпарнас (14-я гарадская акруга).

Заснаваны 25 ліпеня 1824 года на былых землях гарадской багадзельні, і спачатку мелі назву «Паўднёвыя могілкі» (*Le Cimetière du Sud*).

Могілкі складаюцца з 35 тысяч участкаў, на якіх пахаваны больш за 300 000 чалавек. Тут пахаваны палітычныя і ваенныя дзеячы, навукоўцы, філосафы, мастакі, акцёры і пісьменнікі (гл. Пахаваныя на могілках Манпарнас).

На могілках можна знайсці шэраг грабніц у памяць аб загінулых на зыходзе франка-прускай вайны падчас асады Парыжа (1870–1871) і Парыжскай камуны (1871).

Зноскі
------

1. ↑  base Mérimée — ministère de la Culture, 1978.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q68471231'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q809830'></a>

Спасылкі
--------

* Старонка на сайце мэрыі Парыжа
* Карта могілак (PDF)
* Спіс пахаваняў
Манета ў 1 капейку, Беларусь. Уведзена ў абарачэнне ў 2016 г.
**Капейка** — разменная манета ў Азербайджане (гяпік), Беларусі, Прыднястроўі, Расіі і ва Украіне.

Гісторыя
--------

### З’яўленне

Капейка 1600—1605 гадоў
Капейка з’явілася ў Маскоўскай дзяржаве пасля грашовай рэформы Алены Глінскай. Гэтая дробная манета стала разменнай манетай у адносінах да рубля.

Першыя капейкі чаканіліся са срэбра, кожная важыла 0,48 грамаў. Манеты мелі няправільную форму, выраблялася «як патрапіла» (без адзінага стандарту) і былі вельмі нязручныя ў звароце. Пры здзяйсненні буйных пакупак даводзілася пералічваць горы манет.

Пятру I гэта вельмі не падабалася, ён грэбліва выказваўся аб такіх капейках як аб «сярэбраных блохах». Таму была падрыхтавана грашовая рэформа, пасля якой капейка і прыняла набліжаную да сучаснай форму.

### Імператарскія капейкі

Сярэбраныя і медныя капейкі Пятра I у параўнанні
Капейка 1914 года, Мікалай II. Медзь
У 1704 годзе была выраблена першая манета наміналам 1 капейка, якая была па аплатных уласцівасцях падобная да сучаснай, калі 1 капейка роўная 1/100 рубля. Для вырабу выкарыстоўвалася не срэбра, а медны сплаў.

Увод капейкавай манеты пазначыў пераход грашовай сістэмы Расійскай Імперыі да дзесятковай сістэмы злічэння. Далей манеты-капейкі выпускаліся пры ўсіх расійскіх імператарах.

### Акупацыйная капейка Германскай імперыі

Акупацыйная капейка Германскай імперыі, 1916 г.
У перыяд Першай сусветнай вайны для выкарыстання на акупаваных усходніх тэрыторыях Германскай імперыяй былі выпушчаны германскі ўсходні рубель і капейка. Мяжа абарачэння гэтых грошай пашыралася на ўсход па меры прасоўвання германскіх войскаў. Былі ў звароце, у тым ліку, і на тэрыторыі Заходняй Беларусі.

Капейка выканана з жалеза, а не з больш каштоўнай для ваюючай дзяржавы медзі. На вонкавым баку ёсць надпіс, які перакладаецца як «Ведамства вярхоўнага галоўнакамандуючага ўсходніх зямель». Намінал і год выпуску на абароце ўпісаны ў абрысы Жалезнага Крыжа.

На акупаваных землях Расійскай імперыі хапала ранейшых грошай, але кайзеру было жыццёва важна паставіць мясцовую эканоміку пад свой кантроль.

### Савецкі перыяд

У Савецкім саюзе манеты выпускаліся Дзяржаўным банкам СССР з моманту яго стварэння ў 1923 годзе і да моманту распаду СССР у 1991 годзе. За гэты час манеты некалькі разоў мянялі знешні выгляд, склад наміналаў, а таксама метал, з якога іх выраблялі.

### Постсавецкі час

Капейка захавалася і ў сучасных грашовых сістэмах Беларусі (як 0,01 беларускага рубля), Украіны (як 0,01 грыўні) і некаторых іншых краін.

Капейкі ў банкнотах
-------------------

Часам выпускаліся не манеты-капейкі, а банкноты: у Расійскай імперыі, Латвійскай Сацыялістычнай Савецкай Рэспубліцы (1919—1920), Беларусі (1992), а таксама іншымі эмітэнтамі (напрыклад, трэст «Арктыквугаль» на Шпіцбергене, 1961).

* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя капейкі
Алея дэ ла Шапель на могілкі Пер-Лашэз
У пачатку XIX стагоддзя на месцы старых могілак былі заснаваныя новыя — адны ў цэнтры Парыжа (могілкі Пасі) і тры за яго ранейшымі межамі (могілкі Манмартр на поўначы, могілкі Манпарнас на поўдні і Пер-Лашэз на ўсходзе). На могілках пахаваныя многія знакамітасці, дзякуючы чаму яны з’яўляюцца ўпадабанай мэтай турыстаў і жыхароў горада, якія шануюць цішыню могілкавых прысад.

Могілкі Пер-Лашэз — самыя вялікія ў Парыжы. Яны з’яўляюцца адным з самых вядомых пахаванняў у свеце, на ім пахаваныя Эдзіт Піяф, Сара Бернар, Мальер, Лафантэн, Бальзак, Фрэдэрык Шапен, Нестар Махно, Амедэо Мадыльяні, Марсель Пруст, Оскар Уайльд і многія іншыя. Самай наведвальнай з’яўляецца магіла Джыма Морысана (стаіць на пятым месцы па наведвальнасці сярод парыжскіх славутасцяў), каля якой увесь час таўкуцца фанаты *The Doors*. У 2001 годзе пад ціскам грамадскасці магілу пакінулі на месцы, хоць і скончыўся кантракт на знаходжанні парэшткаў на могілках.
**Самуіл Іосіфавіч Алёшын** (руск.: Самуил Иосифович Алёшин; сапраўднае прозвішча — *Катляр*; 8 [21] ліпеня 1913, Замбраў, Царства Польскае, Расійская імперыя — 27 лютага 2008, Масква, Расія) — савецкі пісьменнік і драматург, сатырык, мемуарыст.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Замбраве ў Царстве Польскім (цяпер у Польшчы) у яўрэйскай сям’і ўрача Іосіфа Абрамовіча Катляра (1879—1927) і настаўніцы Клары Самойлаўны Катляр (1880—1956). Сям’я пераехала ў Маскву ў пачатку 1914 года.

У 1930 годзе паступіў у Аўтатрактарны інстытут, які ў 1932 годзе быў пераўтвораны ў Ваенную акадэмію матарызацыі і механізацыі РСЧА. У 1935 годзе скончыў прамысловы факультэт акадэміі, працаваў у НАТІ, адначасова пісаў апавяданні. У 1936 годзе быў арыштаваны брат Самуіла Эмануіл, а ён сам выключаны з камсамола за страту пільнасці.

Некаторы час слухаў лекцыі ў Вячэрнім літаратурным інстытуце, затым браў кансультацыі ў Л. І. Цімафеева, з якім на ўсё жыццё захаваў сяброўскія адносіны. Пачаў друкавацца ў 1940 годзе. У час Вялікай Айчыннай вайны быў інжынерам танкавых войскаў, знаходзіўся на Сталінградскім фронце. Пасля вайны працягваў працаваць у НАТІ, стаў начальнікам лабараторыі, абараніў дысертацыю. Заняўся драматургіяй, першая пастаўленая п’еса — «Дырэктар» (1950). У 1952 годзе звольніўся з працы, займаўся літаратурнай працай.

Член СП СССР (1954).

Чытаў курс лекцый «Майстэрства кінадраматурга» на сцэнарным аддзяленні Вышэйшых курсаў сцэнарыстаў і рэжысёраў. Пахаваны ў Маскве на Вастракоўскіх могілках.

Жонка — Зоя Аляксееўна Любарская (1915—1989).
**Каперсавыя** (*Capparaceae*) — сямейства кветкавых двухсемядольных раслін.

Апісанне
--------

Невялікія дрэвы, хмызнякі ці часцей травы. Расліны з чарговымі простымі ці пальчатымі лістамі з прылісткамі. Кветкі адзіночныя ці ў гронкападобных суквеццях, часцей зігаморфныя. Прыкметнікі адсутнічаюць. Чашачка з 4, іншы раз зрослых у аснове чашалісцікаў. Пялёсткаў 4, тычынак 4, 6 ці болей, іншы раз многа. Пладалісцікаў 2, часцей болей. Завязь верхняя. Плады каперсавых — стручкі, каробачкі, ягады. Кветкі большай часткай у тэрмінальных гронках, часам у мяцёлках, двухполыя, іншы раз аднаполыя, актынаморфныя ці злёгку зігаморфныя, у большасці з двайным калякветнікам, іншы раз беспялёсткавыя, з нектарнікамі. Калякветнік 4-членны, радзей 5-членны, члены калякветніка свабодныя. Тычынак (2)4 ці шмат. Большай часткай яны ўзнікаюць з абмежаванай колькасці (часцей за ўсё з 4) прымордыяў. Завязь верхняя з некалькімі ці многімі семязачаткамі, часам толькі з адным семязачаткам. Асаблівасцю гэтай сям'і з'яўляецца ўтварэнне гінафора — разрастанне кветаложа ўдаўжыню на ўчастку паміж андрацэем і гінецэем, ці андрагінафора — разрастанне кветаложа паміж венчыкам і андрацэем. Плады каперсавых — стручкі, каробачкі, ягады.

Выкарыстанне
------------

Кветкавыя пупышкі каперсавых марынуюць, кансервуюць (каперcы).

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пецяргоф (значэнні).

**Пецяргоф** (руск.: Петергоф) ад (нідэрл.: Peterhof)  — унутрыгарадское муніцыпальнае ўтварэнне ў складзе Петрадварцовага раёна горада федэральнага значэння Санкт-Пецярбурга. Размешчаны на паўднёвым беразе Фінскага заліва на захад ад Санкт-Пецярбурга, за 29 км па чыгунцы. Буйны турыстычны, навуковы і навучальны цэнтр (Петрадварцовы вучэбна-навуковы комплекс СПБДУ, ваенныя вышэйшыя і сярэднія навучальныя ўстановы, гімназіі).

На тэрыторыі муніцыпальнага ўтварэння «Горад Пецяргоф» размешчаны чыгуначная станцыя «Новы Пецяргоф» і тры чыгуначныя прыпыначныя пункты, якія з’яўляюцца часткай інфраструктуры Балтыйскай лініі Акцябрскай чыгункі і абсталяваны двума платформамі прыгарадных зносін. Назвы гэтых пунктаў у парадку іх аддаленасці ад Балтыйскага вакзала: «Чырвоныя Зоры», «Стары Пецяргоф», «Універсітэт». На тэрыторыі муніцыпальнага ўтварэння таксама знаходзіцца прыстань (прычал на Фінскім заліве).

Пецяргоф заснаваны ў 1710 годзе як імператарская загарадная рэзідэнцыя, статус горада — з 1762 года. У горадзе знаходзіцца помнік сусветнай архітэктуры і палацава-паркавага мастацтва XVIII—XIX стагоддзяў музей-запаведнік «Пецяргоф». Навукаград з 2005 года.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пецяргоф

| ⛭Гарады ў складзе Санкт-Пецярбурга |
| --- |
| Гарады гарадскогападпарадкавання | 
* Зеленагорск
* Колпіна
* Кранштат
* Краснае Сяло
* Ламаносаў
* Паўлаўск
* Пецяргоф
* Пушкін
* Сестрарэцк

 |  |
**Гір'яцкі вялікі камень** — валун. Размешчаны побач з балотам на ўскрайку лесу за 1 км на паўночны захад ад вёскі Гір'яты (Мёрскі раён, Віцебская вобласць, Беларусь), за 5 км на паўночны ўсход ад горада Мёры і на вышыні 145 м над узроўнем мора.

Даўжыня 3,65 м, шырыня 3,35 м, вышыня 1,45 м, абвод 10,2 м, аб'ём 9,4 м³, вага 24,9 т. Прасападобны.
Прынесены ледавіком 18—20 тыс. гадоў таму з Выбаргскага масіву ў Ленінградскай вобласці. 3 ружавата-бурага граніту рапаківі, які ўтрымлівае крышталі палявога шпату ў выглядзе авоідаў памерам 0,5—4 см у папярочніку з алігаклазавай аблямоўкай, шэрага кварцу ў выглядзе зерняў 0,2—1,5 см, цёмнаколерных мінералаў (біятыт). Зарос імхамі і лішайнікамі.

Літаратура
----------

* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн. 1998. — С. 39—40.
**Прымыканне** — від падпарадкавальнай сінтаксічнай сувязі паміж членамі словазлучэння, пры якой незмяняльныя словы (прыслоўі, дзеепрыслоўі, інфінітывы) сэнсава і граматычна залежыць ад іншых адзінак. Напрыклад, «размаўляць стоячы», «прыйсці ўвечары», «аматар пажартаваць», «дарога ўгору». Прымыкаюць да галоўнага слова і асобныя формы змяняльных адзінак («дом восем», «крычы грамчэй», «словы «не хачу», «у возеры Нарач», «з паэмы «Новая зямля»), але форма залежнага элемента не вызначаецца (не кіруецца) галоўным кампанентам і не падлягае зменам. На мяжы чыстага прымыкання і слабага кіравання знаходзіцца т.зв. іменнае (склонавае) прымыканне: «падарунак ад бацькі», «чытаць па вечарах». Сродкі афармлення прымыкання — інтанацыя, парадак слоў у сказе, сэнсавыя сувязі слоў у кантэксце.

Літаратура
----------

* Беларуская граматыка: У 2 ч. / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа; Рэд. М. В. Бірыла, П. П. Шуба. Ч. 2: Сінтаксіс. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 327 с.
* *Лопатина Л. Е.* Примыкание // Лингвистический энциклопедический словарь / Главный редактор В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
* *Міхневіч, А. Я.* Прымыканне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 74. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* *Ширяев Е. Н.* Примыкание // Русский язык. Энциклопедия / Ю. Н. Караулов (гл. ред.). — 2-е изд. перераб. и доп. — М.: Большая российская энциклопедия, Дрофа, 1997. — 703 с. — ISBN 5-85270-248-X.
**Капетдаг** (цюркск. «шматгор’е»; перс.: کپه‌داغ, туркм.: Köpetdag) — паўночная частка Туркмена-Харасанскіх гор, знаходзіцца пераважна ў Іране і на паўднёвым захадзе Туркменістана.

Даўжыня каля 650 км. Шырыня ад 40 км на паўднёвым усходзе да 200 км на паўночным захадзе. Найвышэйшы пункт — г. Хезармесджэд (3117 м) у Іране. Капетдаг — сістэма сярэдневышынных хрыбтоў, град і плато, падзеленых падоўжнымі і папярочнымі далінамі. Утварылася ў альпійскую складкавасць. Складзена пераважна з асадкавых парод — вапнякоў, мергеляў, пясчанікаў і глін мелавога і палеагенавага ўзросту. Развіты карст (Бахардэнская пячора). Значная сейсмічнасць. Радовішчы руд ртуці, мыш’яку, барыту, шматлікія мінеральныя, у т.л. тэрмальныя крыніцы.

Клімат субтрапічны, міжземнаморскага тыпу, сухі. Рэкі перасыхаюць на значнай частцы сваіх рэчышчаў або ператвараюцца ў ланцужкі засоленых азёр. Расліннасць паўпустынная і горна-стэпавая, вышэй за 2200 м — горныя лугі. У далінах лясы з грэцкага арэху, арчэўныя і фісташкавыя рэдкалессі, сады (міндаль, інжыр, яблыні і інш.), вінаграднікі, пасевы збожжавых. У гарах — паша.

У межах Капетдага — Капетдагскі запаведнік.

Літаратура
----------

* Вальбе С. П. Основные черты тектоники Копетдага, «Изв. АН СССР. Серия геологическая», 1970, № 6;
* Ефремов Ю. К. О рельефе Копетдага, в кн.: Вопросы географии, сб. 40, М. 1957;
* Резанов И. А. Тектоника и сейсмичность Туркмено-Хорасанских гор, М. 1959;
* Коровин Е. Основные черты в строении растительного покрова горной и подгорной части Копетдага…, «Изв. института почвоведения и геоботаники Средне-Азиатского гос. ун-та», 1927, в. 3.
* Ю. К. Ефремов. Копетдаг Архівавана 25 ліпеня 2014.. Большая советская энциклопедия.

Спасылкі
--------

* Копетдаг в книге: *Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.* Физическая география СССР. М. 1978.
* У подножий Копетдага

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4497404-8 · NKC: ge311479 · VIAF: 245400182 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шарубіна.
**Ні́на Уладзі́міраўна Шару́біна** (2 студзеня 1961, Магілёў, Беларусь) — беларуская артыстка оперы (сапрана), педагог. Народная артыстка Беларусі (2016).

Жыццё і творчасць
-----------------

Вырасла ў в. Калінавая на Дняпры, Магілёўскі раён.

Скончыла Магілёўскае музычнае вучылішча (1983, харавое дырыжыраванне, клас Таццяны Кузінай), Беларускую дзяржаўную акадэмію музыкі (1994, сольныя спевы, клас Валянціны Раговіч), асістэнтуру-стажыроўку Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі (1999, клас Леаніда Івашкова). Заняткі сольнымі спевамі пачала ў Магілёве ў Людмілы Браілоўскай.

У 1994—2002 салістка Магілёўскай абласной філармоніі.

На сцэне Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь дэбютавала ў 1998 годзе ў партыі Мікаэлы («Кармэн» Ж. Бізэ), з 2002 года — салістка тэатра. Адначасова выкладае ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі.

У тэатры імкліва заняла месца вядучай салісткі, выконваючы ўсе асноўныя партыі драматычнага сапрана класічнага і нацыянальнага рэпертуару. Найлепшымі партыямі спявачкі лічацца: Абігайль («Набука» Дж. Вердзі), Аіда («Аіда» Дж. Вердзі), Амелія («Баль-маскарад» Дж. Вердзі), Сантуцца («Сельскі гонар[ru]» П. Масканьі), Тоска («Тоска[ru]» Дж. Пучыні), Чыа-Чыа-сан («Мадам Батэрфляй» Дж. Пучыні).

Выступае галоўным чынам як оперная спявачка, аднак валодае высокім майстэрствам камернай выканаўцы.

Ацэнка творчасці
----------------

Паводле водгукаў крытыкі, артыстка валодае моцным лірыка-драматычным сапрана прыгожага спелага пазнавальнага тэмбру, вялікім сцэнічным талентам, дарам пераўвасаблення. Выканальніцкай манеры Ніны Шарубінай уласцівы эмацыйнасць, шчырасць, гранічная руплівасць у працы над вобразамі. Творчасць Ніны Шарубінай стала прыкметнай з’явай у айчынным мастацтве, яскравым прыкладам прафесіяналізму опернага выканаўцы, адданасці прафесіі. Артыстка значна ўзбагаціла беларускае опернае выканальніцтва пач. XXІ стагоддзя.

Рэпертуар
---------

* *Абігайль* («Набука» паводле Дж. Вердзі)
* *Аіда* («Аіда» паводле Дж. Вердзі)
* *Амелія* («Баль-маскарад» паводле Дж. Вердзі)
* *Лэдзі Макбет* («Макбет[ru]» паводле Дж. Вердзі)
* *Сента* («Лятучы галандзец» паводле Р. Вагнера)
* *Чыа-Чыа-сан* («Мадам Батэрфляй» паводле Дж. Пучыні)
* *Тоска* («Тоска[ru]» паводле Дж. Пучыні)
* *Турандот* («Турандот» паводле Дж. Пучыні)
* *Неда* («Паяцы[ru]» паводле Р. Леанкавала)
* *Сантуца* («Сельскі гонар[ru]» паводле П. Масканьі)
* *Мікаэла* («Кармэн» паводле Ж. Бізэ)
* *Ліза* («Пікавая дама» паводле П. Чайкоўскага)
* *Яраслаўна* («Князь Ігар» паводле А. Барадзіна)
* *Земфіра* («Алека» паводле С. Рахманінава)
* *Ірына* («Сівая легенда» паводле Дз. Смольскага)

Узнагароды і званні
-------------------

* Медаль Францыска Скарыны (2008)
* Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь (2010)
* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь (2013)
* Народная артыстка Беларусі (2016)

Спасылкі
--------

* Шарубіна Ніна Уладзіміраўна на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 154225 |
**Сальво́ліз** — абменная хімічная рэакцыя паміж малекуламі растворанага рэчыва і растваральніка.

Сальволіз суправаджаецца раскладаннем малекул растваральніка і растворанага рэчыва і прыводзіць да ўтварэння новых хімічных злучэнняў пэўнага складу. Больш вузка тэрмін выкарыстоўваецца ў арганічнай хіміі для рэакцый замяшчэння, элімініравання і фрагментацыі, у якіх часціцы растваральніка з’яўляюцца нуклеафіламі.

Для некаторых растваральнікаў выкарыстоўваюць спецыяльныя тэрміны: для вады працэс называецца гідролізам, для спіртоў — алкагалізам, для гліколяў — гліколізам і г. д.

Гл. таксама
-----------

* Сальватацыя

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. ↑  Сольволиз // Вялікая расійская энцыклапедыя  (руск.)

Літаратура
----------

* Сальволіз // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 118. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Химическая энциклопедия / Редкол.: Кнунянц И. Л. и др.. — М.: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4. — 639 с. — ISBN 5-82270-092-4. (руск.)

Спасылкі
--------

* Сольволиз // Большая энциклопедия нефти и газа  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4181767-9 · Microsoft: 2779293432 |
**Печане́гі** — саюз цюркскіх плямёнаў, які існаваў у 8—11 ст.

Печанегі спачатку размяшчаліся на тэрыторыі паміж Аральскім морам і Волгай; займаліся качавой жывёлагадоўляй. У канцы 9 ст. пад націскам хазараў і агузаў перасяліліся ў стэпы Паўночнага Прычарнамор'я ад нізоўяў Дона да Дуная. У 10 ст. падзяляліся на 8 плямёнаў, кожнае з якіх складалася з 5 родаў. На чале плямёнаў стаялі «вялікія князі», на чале родаў ― «малыя князі». У гэты час у печанегаў распадаўся першабытнаабшчынны лад, складваліся феадальныя адносіны. Візантыя часта выкарыстоўвала печанегаў у войнах супраць венграў, балгараў і Русі (915, 920, 968, 972, 988—997). У 1036 печанегі былі разбіты кіеўскім князем Яраславам, у сяр. 11 ст. яны адышлі да Карпат і Дуная, часткова перасяліліся ў Венгрыю і Балгарыю, часткова ўвайшлі ў склад полаўцаў, часткова аселі на рускіх землях і аславяніліся.

Літаратура
----------

* *Гетаў В. В.* Печанегі // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 8. Паддубнікі — Рабкі / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1975. — 676 с.: іл. карты. — С. 428.
* *Плетнёва С. А.* Печенеги, торки и половцы в южнорусских степях // Материалы и исследования по археологии СССР. № 62, 1968.
* *Paroń A.* Pieczyngowie. Koczownicy w krajobrazie politycznym i kulturowym średniowiecznej Europy. — Wrocław: Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, 2015. — 520 s.
**Арыэльскі ўніверсітэт** (іўр.: אוניברסיטת אריאל, англ.: Ariel University) — ізраільская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая знаходзіцца ў горадзе Арыэль на Заходнім беразе ракі Іардан.

Каледж, які папярэднічаў стварэнню ўніверсітэта, быў заснаваны ў 1982 годзе як рэгіянальнае аддзяленне Універсітэта імя Бар-Ілана. Першапачаткова ён быў размешчаны ў паселішчы Кедумім, пазней ён пераехаў у Арыэль, дзе пабудаваў большы кампус і стаў найбуйнейшым дзяржаўным каледжам Ізраіля. У 2004/2005 навучальным годзе прыналежнасць да Універсітэта імя Бар-Ілана скончылася, і ён стаў самастойным каледжам.

17 ліпеня 2012 года Савет па вышэйшай адукацыі Іўдзеі і Самарыі прагаласаваў за наданне навучальнай установе поўнага статусу ўніверсітэта. Гэты крок высока ацанілі прэм’ер-міністр Біньямін Нетаньяху, міністр адукацыі Гідэон Саар, міністр замежных спраў Авігдор Ліберман і некаторыя члены Кнэсета, а таксама лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы матэматык Роберт Аўман. Але Савет прэзідэнтаў ізраільскіх універсітэтаў асудзіў гэты крок. Апытанне ў 2013 годзе паказала, што 65 % насельніцтва Ізраіля падтрымалі прызнанне Арыэльскага ўніверсітэта восьмым універсітэтам Ізраіля.

Універсітэт мае 26 кафедр на трох факультэтах і трох школах. Усе ступені ўніверсітэта прызнаюцца Саветам па вышэйшай адукацыі Ізраіля.

Універсітэт супрацоўнічае з міжнароднымі арганізацыямі і ўніверсітэтамі па ўсім свеце. Але ўніверсітэт і яго супрацоўнікі сталі аб’ектам байкоту як у Ізраілі, так і за мяжой з-за свайго размяшчэння на акупаваным Ізраілем Заходнім беразе ракі Іардан.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арыэльскі ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўніверсітэта

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · LinkedIn · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · TikTok · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16640549k · ISNI: 0000 0000 9824 6981 · LCCN: no2009205749 · Microsoft: 52170813 · VIAF: 145583498 |

| ⛭Універсітэты Ізраіля |
| --- |
| 
* Арыэльскі ўніверсітэт
* Ізраільскі адкрыты ўніверсітэт
* Ізраільскі тэхналагічны інстытут «Тэхніён»
* Навуковы інстытут імя Вейцмана
* Негеўскі ўніверсітэт імя Бен-Гурыёна
* Тэль-Авіўскі ўніверсітэт
* Універсітэт імя Бар-Ілана
* Універсітэт Райхмана
* Хайфаўскі ўніверсітэт
* Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме

 |
**Ніна Фёдараўна Ругаль** (нар. 28 мая 1951, в. Высокая Слабада Смаленскай вобласці РСФСР) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (інжынер-тэхнолаг), Мінскі інстытут сучасных тэхналогій і маркетынгу (менеджар). Працоўную дзейнасць пачала швачкай Віцебскай швейнай фабрыкі «Сцяг індустрыялізацыі». Працавала майстрам, інжынерам па стандартызацыі Бабруйскай футравай фабрыкі Магілёўскай вобласці, інжынерам-канструктарам, інжынерам-тэхнолагам, начальнікам швейнага цэха Мінскага вытворчага трыкатажнага аб’яднання. Займала пасаду намесніка дырэктара па вытворчасці адкрытага акцыянернага таварыства «Світанак».

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  РУГАЛЬ НИНА ФЕДОРОВНА Архівавана 29 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Федарук.
**Ніна Фёдараўна Федарук** (нар. 25 ліпеня 1951, в. Воля Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці) — беларускі медык і палітык. Заслужаны работнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь.

Біяграфія
---------

Скончыла Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут па спецыяльнасці лячэбная справа. Працоўную дзейнасць пачала медсястрой Пялішчанскага ўрачэбнага ўчастка Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці. Працавала ўрачом-інтэрнам Брэсцкай абласной бальніцы, участковым урачом-тэрапеўтам, загадчыкам тэрапеўтычнага аддзялення Мікашэвіцкай бальніцы Лунінецкага раёна, галоўным
урачом Дамачаўскай гарадской пасялковай бальніцы Брэсцкага раёна. Займала пасаду галоўнага ўрача Брэсцкага раённага тэрытарыяльна-медыцынскага аб’яднання.

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга і чацвёртага скліканняў.

Узнагароды
----------

Мае Падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Узнагароджана медалём «За працоўныя заслугі» (2012), юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, знакам «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

1. ↑  ФЕДОРУК НИНА ФЕДОРОВНА(недаступная спасылка)
2. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 8 кастрычніка 2012 г. № 460 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь» **(нявызн.)**.
3. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.