recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сяржук Со́калаў-Во́юш** (сапр.: **Сяргей Анатолевіч Сокалаў**; 16 кастрычніка 1957, в. Астроўшчына, Полацкі раён Віцебскай вобласці) — беларускі паэт, бард і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і служачых 16 кастрычніка 1957 года ў вёсцы Астроўшчына Полацкага раёна Віцебскай вобласці БССР. З 1973 года жыў у Наваполацку. Працаваў слесарам на заводзе жалезабетонных вырабаў (1974—1976), на Наваполацкім вытворчым аб'яднанні «Палімір» (1979). Служыў у Савецкай Арміі (1976—1978). 

У 1979 годзе паступіў на беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пасля 3-х курсаў перавёўся на завочнае аддзяленне, якое скончыў у 1985 годзе. Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб'яднанні «Беларуская Майстроўня» (1979—1984).

Працаваў настаўнікам у сярэдняй школе № 5 Наваполацка (1982—1984, 1985—1988), навуковым супрацоўнікам філіяла Літаратурнага музея Якуба Коласа ў вёсцы Мікалаеўшчына Стаўбцоўскага раёна (1984—1985), звольнены за арганізацыю святкавання Купалля на тэрыторыі музея. У канцы 1980-х гг. актыўна ўдзельнічаў у мерапрыемствах арганізаваных нацыянальна арыентавай часткай грамадства. Працаваў загадчыкам літаратурнай часткі лялечнай трупы Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Якуба Коласа ў Віцебску (1988—1990). 

Член Саюза пісьменнікаў СССР і Саюза беларускіх пісьменнікаў (з 1990 г.). 

У 1991 годзе па сямейных абставінах пераехаў у ЗША. Працуе на Радыё «Свабода», жыве ў Празе (Чэхія). 

Жанаты, мае трох сыноў.

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку ў 1973 годзе (наваполацкая газета «Хімік»). Аўтар зборніка паэзіі «Кроў на сумётах» (1989), п'есы-казкі «Свецяць, свецяць зорачкі…» (пастаўлена ў 1989 г.). Пераклаў на беларускую мову п'есы Л. Андрэева «Манумент», «Любоў да бліжняга», асобныя творы ўкраінскіх, польскіх пісьменнікаў.

Часта выступае як аўтар і выканаўца сваіх песень. У ЗША і Канадзе выйшлі дыскі яго песень.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сокалаў-Воюш Сяржук // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
* Соколов-Воюш Сержук // Кто есть кто в Беларуси. Хто ёсць хто ў Беларусі. Who’s who in Belarus / Складальнікі В. Голубеў, А. Кіжэ, А. Смольскі, В. Трыгубовіч, Г. Ахметава, В. Чуйко. — М.: Кніжны дом «Университет», 1999. — 176 с. ISBN 5-8013-0068-6|Від=Б}}
* *Дубавец, С.* Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.
* *Кажамякін Г. В.* Сокалаў-Воюш Сяржук // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 78. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Сокалаў-Воюш Сяржук (сапраўднае імя Сокалаў Сяргей Анатольевіч) на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Цёплы фронт Архівавана 6 красавіка 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 135435 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ільіна.
**Марына Аляксандраўна Ільіна** (нар. 30 лістапада 1970, Віцебск) — беларускі настаўнік, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання.

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі інстытут культуры, Акадэмію паслядыпломнай адукацыі.

Працавала выхавальнікам, намеснікам дырэктара па выхаваўчай працы гімназіі № 1 г. Мінска, намеснікам дырэктара па выхаваўчай працы гімназіі № 12 г. Мінска, дырэктарам дзяржаўнай установы ўтварэння «Сярэдняя школа № 25 г. Мінска».

Дырэктар дзяржаўнай установы адукацыі «Гімназія № 10 г. Мінска».

Выбіралася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання.

Зноскі
------

1. ↑  Ильина Марина Александровна Архівавана 18 кастрычніка 2020.
**99-я партызанская брыгада імя Дз. Ц. Гуляева** — была створана ў студзені 1943 года ў Глускім раёне. У снежні 1943 — студзені 1944 брыгада была перадыслацыравана ў Целяханскі раён. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Глускага, Старадарожскага, Целяханскага, Лагішынскага, Іванаўскага, Косаўскага раёнаў.

Гісторыя
--------

Партызаны рабілі дыверсіі на чыгуначных участках Бабруйск — Асіповічы, Баранавічы — Лунінец. У ноч на 26 верасня 1943 года штурмам авалодалі чыгуначным участкам Асіповічы — Татарка, падарвалі больш за 1000 рэек, разбурылі чыгуначнае палатно. Вялі баі па разгрому варожых гарнізонаў і апорных пунктаў. У красавіку 1944 года ўдзельнічалі ў абарончых баях на рацэ Ясельда з карнікамі. На Агінскім канале пабудавалі пераправу і ўтрымлівалі яе да падыходу Чырвонай Арміі. Разам з часцямі Чырвонай Арміі ўдзельнічалі ў вызваленні райцэнтраў Целяханы, Азарычы, вёскі Краглевічы.

10 ліпеня 1944 года брыгада (415 партызан; атрады імя Варашылава, імя Грабко (камандзір атрада Грабко загінуў у баі), імя Воранава) злучыліся з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

Брыгада была створана на базе атрадаў Дзмітрыя Цімафеевіча Гуляева, У. Ц. Шантара, А. П. Пакуша, Б. М. Цыкунова, М. Ц. Грабко. У сакавіку 1943 года годзе атрады Шантара і Пакуша былі вылучаны для фарміравання 225-й партызанскай брыгады, у чэрвені атрад Гуляева — 101-й партызанскай брыгады імя Аляксандра Неўскага, у верасні атрад Цыкунова — 100-й Глускай партызанскай брыгады. У верасні 1943 года ў брыгаду ўвайшоў атрад імя Варашылава (арганізаваны ў красавіку 1942 года, да студзеня 1943 года дзейнічаў самастойна, потым у 37-й партызанскай брыгадзе імя А. Я. Пархоменкі).

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* Іван Міхайлавіч Кулікоўскі
* Андрэй Ціханавіч Чайкоўскі
* Уладзімір Кірылавіч Якавенка

### Камісары

* Андрэй Ціханавіч Чайкоўскі
* Мікалай Канстанцінавіч Панцялеенка

### Начальнікі штаба

* В. М. Сярэдзін
* В. М. Каракулін

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Марына (Марыя Мікітаўна) Барсток** (15 красавіка 1916, в. Наркавічы, Верхнядзвінскі раён — 1994) — беларускі літаратуразнавец, паэтэса. Кандыдат філалагічных навук (1950). Член СП СССР з 1951 года.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сялянскай сям’і. У 1935 г. скончыла Полацкі педагагічны тэхнікум. Два гады настаўнічала ў мятэчку Ветрына на Віцебшчыне. Вучылася завочна ў Магілёўскім педагагічным інстытуце, з 1973 г. — студэнтка Мінскага педагагічнага інстытута імя Горкага. Пасля вызвалення Заходняй Беларусі была накіравана працаваць загадчыкам аддзела культуры Брэсцкай абласной газеты «Заря». На пачатку Вялікай Айчыйннай вайны пераехала ў Горкаўскую вобласць. У 1945 г. скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, потым аспірантуру пры Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва АН БССР. У 1949—1979 гг. — навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры імя Я. Купалы АН БССР.

Творчасць
---------

У друку пачала выступаць з 1949 г. Напісала кнігі «Вобраз станоўчага героя ў творчасці Якуба Коласа» (1951), «Пятро Глебка» (1952), «Вывучэнне творчасці Кузьмы Чорнага ў школе» (1959; другое, дапоўненае выданне ў 1973), «Максім Багдановіч» (1961; другое, дапоўненае выданне ў 1974), «Адзінства і разнастайнасць сучаснай беларускай паэзіі» (1973), «Руплівы поўдзень: Нарыс творчасці Генадзя Бураўкіна» (1984). Выдала брашуру «Пятрусь Броўка» (1955), «Віднейшы беларускі дзіцячы пісьменнік Янка Маўр» (1958), «Максім Танк» (1962), «Вялікі Кастрычнік і беларуская літаратура» (1977) і інш. Адна з аўтараў «Гісторыя савецкай беларускай літаратуры» (1966), «История многонациональной советской литературы» (1977), «История белорусской советской литературы» (1977), дапаможніка для студэнтаў ВНУ «Беларуская дзіцячая літаратура» (1966). Выступала ў перыядычным друку з вершамі і артыкуламі па пытанням дзіцячай літаратуры.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Барсток Мария Никитична // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 42. — 737 с.

Літаратура
----------

* Барсток Марына (Марыя Мікітаўна) // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мн.: БелЭн. 1996. — Т. 2. — С. 318.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1057548499 · LCCN: n86134929 · NKC: js20201072411 · NUKAT: n2009119202 · VIAF: 301852891 · БАП: 128802 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фальк.

**Ханна Фальк** (швед. Hanna Falk, нар. 5 ліпеня 1989 года, Ульрысехамн, Вестра-Гёталанд) — шведская лыжніца, удзельніца Алімпійскіх гульняў у Ванкуверы, пераможца этапаў Кубка свету. Спецыялізуецца ў спрынце.

У Кубку свету Фальк дэбютавала ў 2007 годзе, у снежні 2009 года атрымала сваю першую перамогу на этапе Кубка свету. Агулам на сённяшні момант мае 2 перамогі на этапах Кубка свету, абедзве ў спрынце. Лепшым дасягненнем Фальк у агульным выніковым заліку Кубка свету з’яўляецца 20-е месца ў сезоне 2009-10.

На Алімпіядзе-2010 у Ванкуверы заняла 29-е месца ў спрынце.

За сваю кар’еру прымала ўдзел у адным чэмпіянаце свету, на сусветным першынстве 2011 года стала 11-й у спрынце.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ханна Фальк

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) · Olympedia · Olympic Channel · МАК · Алімпійскі камітэт Швецыі |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сан-Сусі.
Фасад палаца Сан-Сусі.
**Сан-Сусі** (*Sans-Souci*, што значыць «без клопатаў») — паўразбураны палац гаіцянскага караля Анры Крыстофа, размешчаны ў мястэчку Міло, у 13 км ад Кап-Аіцьен.

Палац быў збудаваны ў 1810-13 гг. непадалёк ад грандыёзнай крэпасці Лафер'ер. У 1820 г. у Сан-Сусі Анры Крыстоф скончыў жыццё самагубствам выстралам сярэбранай кулі, а яго сын і спадчыннік Жак-Віктор Анры быў заколаты штыкамі паўстанцаў.

Мясцовыя жыхары адносяцца да палаца, разбуранаму землетрасеннем 1842 года, з забабоннай прадузятасцю, лічачы яго праклятым.

У 1982 годзе ЮНЕСКА прызнала яго, нароўні з іншымі помнікамі Нацыянальнага парку Гаіці, здабыткам усяго чалавецтва.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Сан-Сусі**
**Мары́на Лінчу́к** (4 верасня 1987, Мінск) — беларуская топ-мадэль, актрыса.

Біяграфія
---------

У 15 гадоў Марына прыехала з Мінска ў Маскву, дзе пазнаёмілася з прадстаўніком агенцтва IQ Models. Упершыню дзяўчына выйшла на подыум на паказе NinaDonis.

Лінчук стала абліччам рэкламных кампаній Benetton, DSquared, Escada, Versace, Donna Karan, Dior, Gap, Kenneth Cole, Max Mara і шматлікіх іншых. Здымалася для амерыканскага, італьянскага, партугальскага і расійскага Vogue. У 2008 годзе яна з’явілася на Victoria’s Secret Fashion Show.

У 2008 годзе мадэль была адзначаная адразу некалькімі сусветнымі фэшн-брэндамі. Спачатку яна з’явілася ў рэкламе Dolce&Gabbana, дзе разам з Кэтрын Макніл склала кампанію Клаўдзіі Шыфер.

Карпарацыя Gap залічыла Марыну Лінчук у касту знакамітасцей-ідалаў. У восеньскай рэкламе гэтага брэнда сярод «ідалаў» таксама апынуліся актрыса Ліў Тайлер, дачка рэдактара французскага Vogue — Джулія Рэстуан-Ройтфельд і іншыя знакамітасці.

Разам з Мэт Гордан і Валерыяй Гарсія, Лінчук з’яўляецца адным з абліччаў Escada Moon Sparkle пад псеўданімам Сімона. Яна таксама аблічча Восень/Зіма 2008 Miss Dior Cherie.

Марына — вегетарыянка, займаецца ёгай.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Escada Moon Sparkle Архівавана 17 мая 2008.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Марына Лінчук
* Салідарнасць, Супермодель из Минска потеснила Жизель Бундхен (руск.)
* Maryna Linchuk: FashionModelDirectory.com (англ.). Праверана 28 студзеня 2010.
* Maryna Linchuk: Models.com (англ.). Праверана 28 студзеня 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
**Навя́та** — возера ў Беларусі, у Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Друйка, у межах горада Браслаў. Належыць да групы Браслаўскіх азёр і знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры».

Назва
-----

Назва Навята балцкага паходжання. У Літоўскай Метрыцы пад 1500 годам фіксуецца «за Наветомъ озеромъ» (< *Навет*).

У навяцкай назве вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік *-int-*, які таксама ў назвах азёраў Дрывяты (побач з Навяцкім возерам), Дрысвяты, Усвят, Удвят, усё ў басейне Дзвіны.

Водаапісанне
------------

Плошча паверхні возера 0,68 км². Даўжыня 1,5 км, найбольшая шырыня 0,67 км. Даўжыня берагавой лініі 4,26 км. Найбольшая глыбіня 5,1 м. Аб’ём вады 1,57 млн м³. Плошча вадазбору 3,7 км².  

Катлавіна возера падпруднага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны на поўначы і захадзе вышынёй 10—13 м, на на поўдні і ўсходзе да 20 м. На паўночным усходзе пойма шырынёй да 700 м. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пясчаныя і сугліністыя, вышынёй да 0,3—0,5 м. Зона мелкаводдзя шырынёй 100—150 м. На возеры 3 астравы агульнай плошчай 3 га. Дно да глыбіні 1,5 м выслана пяском і апясчаненым ілам, глыбей сапрапелем. Слаба зарастае да глыбіні 0,5—1 м. Шырыня палосы надводнай расліннасці 5—40 м. Упадаюць 2 меліярацыйныя канавы, выцякае ручай у возера Дрывяты.

Заўвагі
-------

1. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 885.

Літаратура
----------

* Навята // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 17, 47. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзяругіна.
**Марына (Марыя) Пятроўна Дзяругіна** (25.09.1924, Мінск —) — беларуская ўрач-педыятр, арганізатар аховы здароўя. Заслужаны ўрач БССР (1981).

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі медыцынскі інстытут (1951). Педыятр, загадчыца дзіцячай кансультацыі, намеснік галоўнага ўрача Браслаўскай раённай бальніцы (1951—1960). Кіраўнік арганізацыйна-метадычнага аддзела Беларускага навукова-даследчага інстытута аховы мацярынства і дзяцінства (з 1960).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Вывучала фізічнае развіццё дзяцей, распаўсюджанасць алергічных захворванняў, пытанні арганізацыі стацыянарнай дапамогі дзецям, у тым ліку спецыялізаванай.

Суаўтар (з Г. А. Калюжыным) неаднаразова перавыдаванага дапаможніка для маладых бацькоў «Ад калыскі да школы», ганараванага ў 1980 годзе дыпломам Усесаюзнага конкурсу за лепшы твор навукова-папулярнай літаратуры.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  90 лет со дня рождения Марины Петровны Дерюгиной  (руск.)

Літаратура
----------

* Марина Петровна Дерюгина // Здравоохранение Белоруссии. — 1984. — № 11. — С. 75.
Спадарожнікавы здымак
**Панамскі перашыек** (ісп.: Istmo de Panamá) — перашыек, які злучае Цэнтральную і Паўднёвую Амерыку. З поўначы ён абмываецца Карыбскім морам, з поўдня — Ціхім акіянам. Панамскі перашыек утварыўся ў пліяцэне, каля трох мільёнаў гадоў таму. Пасля яго ўтварэння адбылося ўзаемапранікненне фаўны і флоры абодвух мацерыкоў, істотна змяніла ранейшае становішча.

Панамскі перашыек адносіцца да дзяржавы Панама. З-за падыходных геаграфічных умоў там быў пабудаваны Панамскі канал, які выкарыстоўваецца для суднаходнага злучэння паміж Атлантычным і Ціхім акіянам. Канал даўжынёй 81,6 км, які скарачае марское падарожжа ад усходняга да заходняга ўзбярэжжа ЗША больш чым удвая, быў пабудаваны паміж 1906 і 1914 гадамі.
**Ві́ленская гімна́зія імя́ Францы́ска Скары́ны** (літ.: Vilniaus Pranciškaus Skorinos gimnazija) — агульнаадукацыйная ўстанова ў Вільні, заснаваная ў 1994 годзе. Адзіная ў Літве школа з беларускай мовай навучання.

Гісторыя
--------

Заснаваная ў 1994 годзе як агульнаадукацыйная школа з беларускай мовай навучання, частка прадметаў выкладаецца па-літоўску. Знаходзіцца ў прадмесці Каралінішкі[lt].

З верасня 1997 года носіць імя беларускага першадрукара Францыска Скарыны. Эмблема гімназіі — усмешлівыя сонца і месяц.

15 лютага 2013 года рашэннем Вільнюскай мэрыі атрымала статус гімназіі. Навучанне 12-гадовае. З верасня 2014 года працуе дашкольная група.

Зноскі
------

1. ↑  Спіс педагагічнага калектыву **(нявызн.)**.  Віленская гімназія імя Францыска Скарыны. Праверана 12 чэрвеня 2017.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка
Друкарня Францыска Скарыны па Шкляной вуліцы ў Вільні
**Віленская друкарня Скарыны** — першая на тэрыторыі Усходняй Еўропы друкарня, заснаваная Францыскам Скарынам у пачатку 1520-х гадоў у Вільні, сталіцы Вялікага Княства Літоўскага.

Размяшчалася ў доме мецэната Якуба Бабіча на Шкляной вуліцы. Тут каля 1522 года Скарына выдаў «Малую падарожную кніжку», якая складаецца з 23 частак: «Пісаныя рэчы», Псалтыр, «Часасловец», «Акафіст магіле Гасподняй», «Канон магіле Гасподняй», «Акафіст архангелу Міхаілу», «Канон архангелу Міхаілу», «Акафіст Іаану Прадцечы», «Канон Іаану Прадцечы», «Акафіст Багародзіцы», «Канон Багародзіцы», «Акафіст святым Пятру і Паўлу», «Канон святым Пятру і Паўлу», «Акафіст святому Міколе», «Канон святому Міколе», «Акафіст крыжу гасподняму», «Канон крыжу гасподняму», «Акафіст Ісусу», «Канон Ісусу», «Шасцідневец», «Канон пакаяльны», «Канон на ютрані», «Саборнік». Некаторыя часткі «Малой падарожнай кніжкі», магчыма, выходзілі як асобныя выпускі. У 1525 годзе ў Віленскай друкарні выдадзена кніга «Апостал».

Кнігі вызначыліся дасканалай тэхнікай друку і майстэрскім афармленнем, выразным і прыгожым шрыфтам, шматлікасцю гравюр, паўплывалі на справу і рускага, і ўкраінскага кнігадрукавання.

Гл. таксама
-----------

* Пражская друкарня Скарыны

Зноскі
------

1. ↑  ВЫДАВЕЦКАЯ СПРАВА

| ⛭Выданні ✯ ✰ Францыска Скарыны |
| --- |
| Прага | Псалтыр (1517) · Кніга Іова (1517) · Прытчы Саламонавы (1517) · Кніга Ісуса Сірахава (1517) · Еклезіяст (Саборнік) (1517) · Прамудрасць Божая (1517) · Песня Песням (1518) · Кніга Царстваў (1518) · Кніга Ісуса Навіна (1518) · Юдзіф (1519) · Кніга Суддзяў (1519) · Быццё (1519) · Выхад (1519) · Левіт (1519) · Лічбы (1519) · Другі закон (1519) · Руф (1519) · Эсфір (1519) · Плач Ераміі (1519) · Кніга прарока Даніла (1519) |
| Вільня | Малая падарожная кніжка (Псалтыр (1522)) · Апостал (1525) |
**Панаджы** (Канкані पणजी, англ.: Panaji, парт.: Pangim) — сталіца самага маленькага індыйскага штата Гоа. Размешчаны ў вусці ракі Мандові. З насельніцтвам 58 785 чалавек Панаджы з'яўляецца 3-м па насельніцтве горадам штата Гоа пасля Маргаа і Васка-да-Гама.

Гісторыя
--------

У снежні 1961 года, пасля заканчэння партугальскага каляніяльнага праўлення Панаджы разам з астатняй тэрыторыяй Гоа быў уключаны ў склад Індыі. У перыяд паміж 1961—1987 гг. Панаджы з'яўляўся сталіцай саюзнай тэрыторыі Гоа, Даман і Дыу. З мая 1987 года стаў сталіцай штата Гоа і адміністрацыйным цэнтрам Паўночнага раёна Гоа. Упершыню згадваецца ў 1107 годзе.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 29 ліпеня 2018.
2. ↑   Праверана 29 ліпеня 2018.
3. ↑   Праверана 29 ліпеня 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4228105-2 · LCCN: n81118501 · NKC: ge875241 · VIAF: 168770042 |
Віленскі вакзал у Мінску (1873)
Паштовая марка Беларусі
**Віленскі (Лібава-Роменскі) вакзал** — назва аднаго з двух вакзалаў у Мінску ў 1871—1928 гадах (*Гл. таксама*: Аляксандраўскі (Брэсцкі) вакзал). З 1928 — **Менскі чыгуначны вакзал**.

Гісторыя
--------

Закладзены ў нядзелю 23.8(4.9).1870 ў прысутнасці Токарава і пры вялікім сцячэнні народу асвечаны епіскапам Мінскім і Бабруйскім Аляксандрам. Будаваўся паводле праекту Санкт-Пецярбургскага тэхнічна-інспектарскага камітэта па чыгунцы. У 1873 будынак Віленскага вакзала Лібава-Роменскай чыгункі быў уведзены ў эксплуатацыю. Будынак меў агульную даўжыню ў 22 сажані (46,86 м), шырыня цэнтральнай цаглянай часткі — 5,5 сажані, бакавых драўляных — 5,3 сажані. Меў каляровае зашкленне і халшчовую драпіроўку на вокнах. Да будынку з боку чыгуначных пуцей дамыкаў навес. Станцыя класіфікавалася як II-класная.

У 1890 да Віленскага вакзала падведзена лінія Мінскай коннай чыгункі ад Саборнай плошчы, над чыгуначнымі пуцямі ўзведзены пераходны мост (праіснаваў да 1964). У 1890-х сфармавалася Прывакзальная плошча ў выглядзе прамавугольніка ўздоўж вул. Бабруйскай. У 1896 пачалася рэканструкцыя, паводле праекту інжынера Шчарбакова, было заменена каляровае зашкленне, знятая драпіроўка з акон, знесены навес з боку чыгуначных пуцей, бо ўсё гэта замінала пранікненню ў будынак святла і павышала вільготнасць у ім. Былі перакладзеныя печы, узноўлена тынкоўка і афарбоўка будынка і ўнутраных памяшканняў. Да ліпеня 1898 будынак цалкам дабудаваны з цэглы. У 1905 з Віленскага вакзала (а таксама з Аляксандраўскага) пачаўся рух дачных цягнікоў у мінскія прыгарады Курасоўшчыну і Серабранку.

У 1919—1920 будынак моцна пашкоджаны пад час польскай акупацыі Менска. У рэканструкцыю 1920—1925 над часткай будынка надбудаваны другі паверх, дзе размясціліся адміністрацыя і памяшканні для адпачынку. У 1940 паводле праекту арх. І. Ранчака будынак зноў рэканструіраваны — другі паверх надбудаваны над усім будынкам. Гэта была апошняя рэканструкцыя ў гісторыі вакзала — у час Вялікай Айчыннай вайны будынак моцна разбураны.

Гл. таксам
----------

* Станцыя Мінск-Пасажырскі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Віленскі вакзал (Мінск)
**Віленская пушкарня** — дзяржаўная майстэрня па вырабе гармат у Вільні

Гісторыя
--------

Мяркуецца, што Віленская пушкарня была заснавана Вялікім князём літоўскім Жыгімонтам II Аўгустам каля 1540 года. Размяшчалася на былых землях кармеліцкага кляштара каля арсенала на Дольным замку. Некалькіх майстроў для пушкарні прыслаў прускі герцаг Альбрэхт. Шмат майстроў прыслана з Кракаўскай пушкарні. Былі таксама запрошаныя злотнікі для аздаблення і апрацоўкі гармат.

Сыравіна на Віленскую пушкарню прывозілася з Кракава, куды паступала з розных краін: медзь — з Венгрыі, волава — з Гданьска і Олькуша, сталь — з Карынціі і Венгрыі. Асабліва актыўна Віленская пушкарня працавала ў 1560-х гадах. Паводле данясення венецыянскага пасла, у 1560 годзе ў Вільні было 180 вялікіх гармат і мноства дробных. У канцы 16 стагоддзя, Віленскую пушкарню падтрымліваў кароль польскі і вялікі князь літоўскі Стэфан Баторый. Пры ім у пушкарні працавалі майстры Крыштаф Спрынгер і Геранім Віталі з Італіі, адліваліся цяжкія аблогавыя гарматы.

У пачатку 17 стагоддзя зроблена вялікая гармата «Віленскія браты», якая страляла 30-фунтавымі ядрамі. У час паходу на Смаленск у 1610 годзе адліваў гарматы майстар Ян Роланд з 3 памочнікамі. У 1620—1630 гадах працаваў людвісар Іаган Бротэльд з Латарынгіі, які адліў прынамсі 11 гармат. Пасля Віленская пушкарня спыніла сваю дзейнасць.

Літаратура
----------

* Brensztejn, Michał, «Zarys dziejów ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego», Wilno 1924. S.17-29.
* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. Т. 3. Дадатак. А — Я / Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2010. — 696 с; іл. старонка 118
**Mu isamaa, mu õnn ja rõõm** — дзяржаўны гімн Эстоніі.

музыка: Фрыдрых Пацыюс

словы: Вальдэмар Янсен

Арыгінальны тэкст
-----------------

Mu isamaa, mu õnn ja rõõm,  

kui kaunis oled sa!  

Ei leia mina iial teal  

see suure, laia ilma peal,  

mis mul nii armas oleks ka,  

kui sa, mu isamaa!  

  

Sa oled mind ju sünnitand  

ja üles kasvatand,  

sind tänan mina alati  

ja jään sull' truuiks surmani,  

mul kõige armsam oled sa,  

mu kallis isamaa!  

  

Su üle Jumal valvaku,  

mu armas isamaa!  

Ta olgu sinu kaitseja  

ja võtku rohkest õnnista,  

mis iial ette võtad sa,  

mu kallis isamaa!

Пераклад
--------

Айчына мая, маё шчасце і радасць,  

Якая цудоўная ты!  

Не знайсці мне ніколі  

На ўсім белым свеце,  

Таго, што было мілей за цябе,  

Айчына мая!  

  

Ты дала мне і жыццё,  

І вырасціла мяне!  

Вечна буду табе я ўдзячны  

І верны да смертнага часу!  

Ты мне мілей за ўсё,  

Любая Бацькаўшчына!  

  

Да бароніць цябе Бог,  

Мілая Бацькаўшчына мая!  

Няхай ён будзе тваім абаронцам  

І блаславіць цябе  

Ува ўсіх справах тваіх,  

Мая дарагая айчына!

Гісторыя
--------

Мелодыя гімна напісаная ў 1848 г. перасяліўшымся з Гамбурга ў Фінляндыю кампазітарам Фрыдрыхам Пацыюсам (1809-1891). Гэтая самая мелодыя стала ў 1917 г. гімнам Фінляндыі.

Эстонскі тэкст быў напісаны Іаганам Вальдэмарам Янсенам. Пакладзеныя на мелодыю Пацыя, песня была спетая ў 1869 г. на вялікім эстонскім фестывале, які меў важнае значэнне для нацыянальнага адраджэння эстонцаў. З атрыманнем Эстоніяй незалежнасці *Mu isamaa* стала ў 1920 г. дзяржаўным гімнам новай краіны.

У часы СССР спяванне гімну было забароненае, але з прычыны таго, што фінскія радыёстанцыі можна было чуць па ўсёй Эстоніі, мелодыя не знікала з грамадскай свядомасці.
Падчас "Пяючай рэвалюцыі" песня набыла вялікую папулярнасць. На дэманстрацыі ў Таліне ў 1990 г. 300.000 эстонцаў спявалі свой забаронены гімн, абкружаныя савецкімі танкамі.

З аднаўленнем незалежнасці гімну вернуты афіцыйны статус.

Спасылкі
--------

* Музыка гімна (без слоў)
* Эстонскі нацыянальны гімн Архівавана 8 кастрычніка 2007. - У выкананні аркестра Сіл Абароны і нацыянальнага мужчынскага хору

| ⛭Краіны Еўропы: Гімны |
| --- |
| * Азербайджан¹
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан²
* Кіпр¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія²
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* Славакія
* Славенія
* Турцыя²
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія
 |
| Залежныя тэрыторыі |
| * Азорскія астравы
* Аландскія астравы
* Гернсі
* Гібралтар
* Джэрсі
* Востраў Мэн
* Фарэрскія астравы
* Шпіцберген
* Ян-Маен
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы |
| * Абхазія¹
* Косава
* Паўднёвая Асеція¹
* Прыднястроўе
 |
| ¹ Часткова або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы (en)  ² У асноўным у Азіі |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Літвін.
**Сяргей Іванавіч Літвін** (нар. 14 верасня 1960, в. Гліняны Гродзенскага раёна) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі па спецыяльнасці «Інжынер-механік».

Працаваў майстрам вытворчага навучання Сапоцкінскага сельскага прафесійна-тэхнічнага вучылішча № 44, майстрам вытворчага навучання, старшынёй прафкама навучэнцаў, ваенным кіраўніком Скідзельскага сярэдняга прафесійна-тэхнічнага вучылішча № 199 механізацыі сельскай гаспадаркі, намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце Скідзельскага сярэдняга прафесійна-тэхнічнага вучылішча № 199 сельскагаспадарчай вытворчасці, намеснікам дырэктара па вучэбна-вытворчай рабоце ўстановы адукацыі «Скідзельскае дзяржаўнае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 199 сельскагаспадарчай вытворчасці», дырэктарам установы адукацыі «Скідзельскі дзяржаўны сельскагаспадарчы прафесійны ліцэй».

З’яўляўся дэпутатам Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў. Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Зноскі
------

1. ↑  Літвін Сяргей Іванавіч
**Paulownia kawakamii** - лістападнае дрэва, від сямейства Paulowniaceae.

Батанічнае апісанне
-------------------

Кветкі
Лістападнае дрэва, якое нясе шмат вялікіх фіялетавых кветак ранняй вясной да з'яўлення лісця.

Арэал
-----

Дрэва з'яўляецца натуральным для Тайваня, Усходняга Кітая і Японіі.

Ахова
-----

*Paulownia kawakamii* унесена ў Чырвоны спіс МСАП, як від раслін, які знаходзіцца на мяжы знікнення, паколькі ёй пагражае страта месцаў пражывання  (англ.) (бел. ад знішчэння месцаў пражывання  (англ.) (бел. ў яго натуральным арэале. Від налічваў у 1997 годзе ўсяго 13 дарослых дрэў у натуральных умовах (усе — на востраве Тайвань) і быў знікаючым.

Выкарыстанне
------------

*Paulownia kawakamii* вырошчваецца для выкарыстання ў якасці дэкаратыўнага дрэва. У Паўднёвай Каліфорніі яна, як паведамляецца, мае глыбокія карані, і, як правіла, не падымае прылеглых тратуараў.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Pan, F.J. 1998. IUCN Red List: *Paulownia kawakamii*. *Downloaded—23 August 2007*.
4. ↑  IUCN Red List of all Threatened Species.
5. ↑  International Union for Conservation of Nature and Natural Resources
6. ↑  San Marcos Growers: *Paulownia kawakamii* (Sapphire dragon tree)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779081564 |
**Pax Americana** (лац.: Амерыканскі мір) — перыяд эканамічнай і грамадска-палітычнай стабільнасці, які склаўся ў заходніх краінах пасля заканчэння другой сусветнай вайны і канчатковага размежавання сфер уплыву ЗША і СССР, які стаў цэнтрам Pax Sovietica (лац.: Савецкі мір). Гэтыя дзве новыя дзяржавы, якія стварылі біпалярны свет, былі свайго роду аналагамі старажытнай Рымскай імперыі ў часы сваёй стабільнасці — Pax Romana. ЗША, у прыватнасці, былі відавочным пераемнікам былой магутнасці шмат у чым ідэнтычнага Pax Britannica.

Роля ЗША, як дамінанты заходняга свету, шмат у чым тлумачылася тым, што гэта краіна не пацярпела ад разбуральных наступстваў Другой сусветнай вайны і змагла лёгка распаўсюдзіць свой уплыў у краінах Захаду. Шмат у чым роля ЗША пасля 1945 года была нават больш значнай, чым пасля распаду СССР у 1991 годзе. Неаднаразова, аднак, нягледзячы на моцную эканамічную сувязь паміж краінамі, якія склалі Pax Americana, быў відавочны нейкі ідэйны раскол — у першую чаргу з Францыяй, якая заўважыла відавочнае германскае дамінаванне кааліцыі.

| ⛭Гегемонія |
| --- |
| Сучасныя | Pax Americana ·  Pax Europaea ·  Pax Praetoriana ·  Pax Sinica |
| Гістарычныя | Pax Sumerica ·  Pax Minoica ·  Pax Assyriaca ·  Pax Romana ·  Pax Islamica ·  Pax Khazarica ·  Pax Dei ·  Pax Mongolica ·  Pax Hispanica ·  Pax Germanica ·  Pax Ottomana ·  Pax Sinica ·  Pax Britannica ·  Pax Syriana ·  Pax Sovietica |
**Paradise Oskar** (сапраўднае імя спевака — **Аксель Энстром**, шведск.: Axel Ehnström, нар. 23 кастрычніка 1990, Кірканумі, Фінляндыя) — шведскамоўны спявак і аўтар песень, які нарадзіўся і жыве ў Фінляндыі. Удзельнік конкурсу песні Еўрабачанне 2011.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 23 кастрычніка 1990 года ў Кірконумі — прыгарадзе Хельсінкі. Свой псеўданім *Paradise Oskar* (у прыкладным перакладзе — «Шчаслівы Оскар») спявак узяў з кнігі шведскай пісьменніцы Астрыд Ліндгрэн «Расмус-валацуга», у якой Paradise Oskar — валацуга, які грае на акардэоне. З восені 2010 года Аксель Энстром вучыцца ў Кансерваторыі поп- і джазавай музыкі ў Хельсінкі.

Еўрабачанне 2011
----------------

Оскар прыняў удзел у другім паўфінале нацыянальнага адборачнага тура, дзе ён прайшоў у фінал разам з двума іншымі ўдзельнікамі. 12 лютага Оскар перамог у фінскім нацыянальным адборачным туры з песняй *«Da Da Dam»*, атрымаўшы найбольшую колькасць SMS — 46,7 % галасоў. Такім чынам, ён атрымаў права прадстаўляць Фінляндыю на Конкурсе песні Еўрабачанне 2011 у Дзюсельдорфе (Германія) у маі 2011 года.

10 мая ў першым паўфінале конкурсу песні «Еўрабачанне 2011», у якім бралі ўдзел 19 выканаўцаў, Оскар стаў адным з дзесяці пераможцаў і выйшаў у фінал конкурсу. 14 мая ў фінале ён выступаў пад першым нумарам. У выніку галасавання набраў 57 балаў і заняў 21- е месца. Пасля фіналу Оскар атрымаў прэмію ад журналістаў — «Крыштальнае Сэрца». На Еўрабачанні Оскар выступаў з гітарай вытворчасці гітарнай майстэрні «Ландола» з фінскага горада Піетарсаары, якая дасталася яму ў спадчыну ад бацькі.

Зноскі
------

1. ↑  Paradise Oskar // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
2. ↑  Last.fm — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q183718'></a>
3. 1 2  Финляндия на Евровидении 2011: информация на официальном сайте конкурса Евровидение. (англ.)(Праверана 15 мая 2011)
4. ↑  За Финляндию на «Евровидении» в Дюссельдорфе выступит «горячий финский парень»
5. 1 2  Paradise Oskar Архівавана 2 снежня 2010. // Сайт телерадиокомпании *Yleisradio Oy*. — 12 февраля 2011. (фін.) (Праверана 11 мая 2011)
6. ↑  Paradise Oscar вышел в финал «Евровидения» // Сайт телерадиокомпании *Yleisradio Oy*. Novosti po-russki. — 11 мая 2011.(Праверана 11 мая 2011)
7. ↑  Гитара Paradise Oscar вызывает повышенный интерес // Сайт телерадиокомпании *Yleisradio Oy*. Novosti po-russki. — 13 мая 2011.(Праверана 13 мая 2011)

Спасылкі
--------

* Finland sends Paradise Oskar to Düsseldorf!
* Paradise Oskar — Da da dam (Eurovision 2011 Finland)
* Афіцыйны сайт
* Канал Paradise Oskar на *YouTube*
* Paradise Oskar ў сацыяльнай сетцы «Facebook»
* Paradise Oskar ў сацыяльнай сетцы «Twitter»


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Kuunkuiskaajatз песняй *Työlki ellää*** | **Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне**2011 | Пераемнік**Перніла Карлсан** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Myspace · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Spotify · Яндэкс Музыка |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · MusicBrainz |
**Утаракханд** (англ.: Uttarakhand) — штат на поўначы Індыі, гранічыць з КНР, Непалам, а таксама са штатамі Утар-Прадэш, Хімачал-Прадэш, Хар’яна. Займае 18-е месца сярод штатаў па плошчы (53 566 км²) і 19-е па насельніцтву (8,5 млн чалавек, 2008). Адміністрацыйны цэнтр — Дэхрадун.

Назва Утаракханд сустракаецца ў старажытных індуісцкіх рукапісах, перакладаецца з санскрыта як «паўночная краіна»: uttara (उत्तर) — поўнач, khaṇḍ (खण्ड्) — краіна ці рэгіён.

Геаграфія
---------

Нанда Дэві — другая па вышыні горная вяршыня Індыі
Уключае рэгіёны Кумаон і Гархвал. 93 % плошчы штата занятае гарамі, 64 % пакрыта лесам. На тэрыторыі штата знаходзяцца вытокі Ганга і Джамны.

Эканоміка
---------

6-мільярдны ВУП штата (2004) утвараецца ў значнай ступені за кошт сельскай гаспадаркі, а таксама турызму — рэкрэацыйнага, экстрэмальнага і рэлігійнага. Тут размешчаны шматлікія прыродаахоўныя тэрыторыі, кліматычныя курорты і месцы паломніцтваў індуістаў.

Насельніцтва
------------

Індуізм вызнае 85 % насельніцтва, іслам — 10,5 %, сікхізм — 2,5 % (2001). Насельніцтва хіндзімоўнае, значную частку складаюць непальскія народнасці.

Зноскі
------

1. ↑  Welcome to Uttarakhand Праверана 26 лютага 2018.
2. ↑  "Dehradun - capital city of Uttrakhand" Праверана 26 лютага 2018.

Спасылкі
--------

* Урад штата Архівавана 12 снежня 2006.

| ⛭Штаты і тэрыторыі Індыі |
| --- |
| Штаты | 
* Андхра-Прадэш
* Аруначал-Прадэш
* Адыша
* Асам
* Біхар
* Гоа
* Гуджарат
* Джаму і Кашмір
* Джхаркханд
* Заходняя Бенгалія
* Карнатака
* Керала
* Мадх’я-Прадэш
* Маніпур
* Махараштра
* Мегхалая
* Мізарам
* Нагаленд
* Пенджаб
* Раджастхан
* Сікім
* Тамілнад
* Трыпура
* Утар-Прадэш
* Утаракханд
* Хар’яна
* Хімачал-Прадэш
* Чхатысгарх

 | Сцяг Індыі |
| Саюзныя тэрыторыі | 
* Андаманскія і Нікабарскія астравы
* Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу
* Ладакх
* Лакшадвіп
* Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі
* Пандышэры
* Чандыгарх

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4757373-9 · LCCN: n2010001342 · NKC: ge453684 · VIAF: 239215711 |
**Бальнеалогія** (ад лац. *balneum* — купанне і logos - навука, вучэнне) — раздзел медыцыны, які вывучае лячэбныя мінеральныя вады, а менавіта іх уласцівасці, класіфікацыю і крытэрыі ацэнкі тэрапеўтычнага ўплыву на арганізм пры розных захворваннях.

З лячэбнымі мэтамі (як вонкава, так і ўнутр) ўжываюць самыя разнастайныя мінеральныя воды. Да лячэбных адносяць толькі тыя мінеральныя воды, утрыманне хімічных кампанентаў і фізічныя ўласцівасці якіх адпавядаюць прынятым нормам, распрацаваным на аснове шматгадовага вопыту лячэбнага прымянення і спецыяльных даследаванняў. У выніку ўжывання мінеральнай вады адбываецца сумарнае дзеянне соляў, якія змяшчаюцца ў ей, і рэчываў, якія пранікаюць праз слізістую абалонку ў кроў.

Гл. таксама
-----------

* Бальнеятэрапія
**Грыфала мнагашапкавая, Грыфала кучаравая** ці **Грыб-баран** (*Grifola frondosa*) — грыб сямейства фамітапсідавых (*Fomitopsidaceae*).

Біялагічнае апісанне
--------------------

Грыб аднагадовы, буйны. Пладовыя цела грыбоў дыяметрам 10-40 см, часам да 80 см і вагай да 10 кг. Яны складаюцца з цэнтральнага пянька з адыходзячымі ад яго шматлікімі галінаванымі ножкамі, якія заканчываюцца плоскімі капялюшыкамі шырынёй 4-8 см. Паверхня капялюшыка радыяльна-маршчыністая, шурпатая, арэхавая, часам бурая, у кірунку да ножкі заўсёды больш светлая. Пах прыемны, захоўваецца пры высушванні.

Споравы парашок белы.

Арэал
-----

Расце ў Еўропе, на Каўказе, Усходняй Азіі, Паўночнай Амерыцы, Аўстраліі, прарастае таксама і на Беларусі.

Распаўсюд і экалогія
--------------------

Грыб расце з сярэдзіны жніўня да канца верасня ў шыракалістых лясах ў аснаванні старых дубоў, радзей клёнаў (на поўдні ў букаў і каштанаў), сустракаецца рэдка, не штогод. Расце хутка, выклікае белую асяродкавую гнілату, заражэнне адбываецца праз міцэлій, які распаўсюджваецца ў глебе ад аднаго дрэва да іншага. Пладовыя целы размяшчаюцца нярэдка на некаторай адлегласці ад ствала, з каранямі якога яны злучаны міцэліем, з'яўляюцца ў ліпені — верасні. Грыб за 10 сутак можа дасягнуць 1 м у дыяметры і важыць да 20 кг.

Ядомасць
--------

Грыб ядомы.

Зноскі
------

1. ↑  Грифола курчавая, или гриб-баран — Grifola frondosa (Fr.) S. F. Gray  (руск.)
2. ↑  Вячеслав Степанов: Грибы Калужской области -Грифола курчавая (Grifola frondosa)  (руск.)

Спасылкі
--------

* Артыкул у Чырвонай кнізе Беларусі Архівавана 9 верасня 2016.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh99001493 · Microsoft: 2780638308 · NDL: 00575608 |
Хванадальсхнукюр
**Хванадальсхнукюр** (ісл.: Hvannadalshnúkur) — пік на паўночна-заходнім краі кальдэры вулкана Эрайвайёкюдль у Ісландыі. З'яўляецца самым высокім пунктам вострава, афіцыйныя вымярэнні, што праводзіліся ў жніўні 2005 вызначылі вышыню — 2109,6 м (раней лічылася, што вышыня складае 2119 м).

Пік Хванадальсхнукюр уваходзіць у склад нацыянальнага парка Скафтафель. Маршрут на вершыню праходзіць па шматлікіх расколінах.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хванадальсхнукюр
* Фота Хванадальсхнукюр на сайце www.islandsmyndir.is

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 2841152140028211100001 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Хвар.

**Хвар** (харв. *Hvar*) — горад на поўдні Харватыі, адміністрацыйны цэнтр вострава Хвар. Насельніцтва — 4 138 чал. (2001 г.).

Хвар знаходзіцца на беразе невялікай бухты ў атачэнні гор. Быў заснаваны ў 384 г. да н. э. старажытнымі грэкамі. У розны час належаў рымлянам, візантыйцам, венецыянцам і інш. У спадчыну ад доўгай гісторыі застаўся стары горад, пабудаваны ў стылях рэнесанс і барока, і 5 умацаванняў, заснаваных венецыянцамі і аўстрыйцамі. Галоўная галіна эканомікі — турызм. Клімат Хвара вельмі прыдатны для хворых на сухоты.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Турызм
Герб «Грыф»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Грыф.
**Грыф** (польск.: Gryf) — прыватнаўласніцкі герб, вядомы з сярэдзіны XIII ст. у Вялікім Княстве Літоўскім — пасля Гарадзельскай уніі 1413 года. Гербам карысталіся каля 220 родаў Беларусі, Украіны, Літвы і Польшчы, у т.л. Асоўскія, Бяліцкія, Браніцкія, Быкоўскія, Закрэўскія, Канарскія, Квяткоўскія, Путкмеры.

Апісанне
--------

На чырвоным полі выява сярэбранага грыфа, які стаіць на задніх лапах  — фантастычнай істоты з тулавам ільва, галавой і крыламі арла, дзюба і капцюры залатыя. Клейнод — верхняя палавіна грыфа без лап і залатая труба.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грыф (герб)
* Грыф (герб) на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»

| ⛭Гербы Гарадзельскай уніі |
| --- |
| 
* Абданк
* Агоньчык
* Адрованж
* Асорыя
* Багорыя
* Быхава
* Вадвіч
* Вонж
* Гадземба
* Геральт
* Гржымала
* Грыф
* Даленга
* Даліва
* Дзялоша
* Дрыя
* Дэмбна
* Задора
* Зарэмба
* Корчак
* Ладдзя
* Лебедзь
* Ліс
* Ляліва
* Марскі кот
* Навіна
* Налэнч
* Окша
* Першхала
* Побуг
* Помян
* Порай
* Пулкозіц
* Равіч
* Роля
* Свінка
* Суліма
* Сыракомля
* Сякера
* Топач
* Трубы
* Тшаска
* Цёлек
* Шранява
* Яліта
* Яніна
* Ястрабец

 |
**Хвалы́нская культура** — археалагічная культура меднага веку ва Усходняй Еўропе. Ахоплівала тэрыторыю сярэдняга Паволжа і частку зямель на поўнач ад Каўказа. Перыяд існавання: канец 5 тысячагоддзя да н. э. — першая палова 4 тысячагоддзя да н. э..

Вылучэнне
---------

Помнікі хвалынскай культуры даследаваліся савецкімі археолагамі з 1931 г. аднак магчымасць вылучыць іх у самастойную культуру з’явілася толькі пасля даследавання 158 да-ямных магільняў у 1977—1979 гг. Першыя даследчыкі: С. А. Агапаў, І. Б. Васільеў, В. І. Пестрыкава. Назва культуры паходзіць ад наймення горада Хвалынск у Саратаўскай вобласці. У 1980-я гг. помнікі і артэфакты Хвалынскай культуры былі знойдзены ад тэрыторыі Пензенскай вобласці на захадзе да тэрыторыі Арэнбургскай вобласці на ўсходзе, што вызначыла межы яе распаўсюджання.

Паходжанне
----------

Большасць даследчыкаў лічаць, што носьбіты Хвалынскай культуры прыйшлі ў Паволжа з Дону. Яны былі еўрапеіоідамі. Генетычныя даследаванні паказалі, што яны былі блізкімі да сучаснага насельніцтва Заходняй Еўропы з прымешкам спадчыны выхадцаў з Паўночнага Каўказа. Падабенствы артэфактаў і генетычнай спадчыны з носьбітамі сярэднястогаўскай культуры могуць сведчыць пра іх адзінае паходжанне або сталую сувязь, сутнасць якой застаецца спрэчнай.

Асаблівасці
-----------

У магільнях Хвалынскай культуры знаходзяць косткі авечак, буйной рагатай жывёлы, коней, што сведчыць пра тое, што яе носьбітам была вядома жывёлагадоўля. Акрамя таго, яны займаліся рыбалоўствам і паляваннем. Знойдзены пацеркі са створак рачных ракавін, пласцінкі і падвескі з іклоў дзіка, касцяныя гарпуны і рыбалоўныя гаплікі, крэмневыя ножападобныя пласціны і навершы стрэл.

Кераміка выраблялася з глейкай гліны з прымешкам дробленых ракавін. Пасудзіны кругладонныя, часта са знешнім патаўшчэннем вянца. Арнаментацыя ажыццяўлялася шляхам прышпільвання, штампавання, магчыма адбіткамі плеценых фактур. Асноўныя ўзоры: гарызантальныя і дыяганальныя лініі, зігзагі, хвалістыя лініі, запоўненыя трохкутнікі. Вядомы знаходкі медных калец. Аналіз медных вырабаў паказаў існаванне абмену насельніцтва Хвалынскай культуры з насельніцтвам Трыпольскай культуры.

Нераўнамернае размеркаванне пахавальнага інвентара ў магільнях і знаходкі скіпетраў (меркавана знакаў улады) паказваюць на існаванне ў Хвалынскім грамадстве сацыяльнага распластавання.

Спасылкі
--------

* Хвалынская культура
* Хвалынские энеолитические могильники и хвалынская энеолитическая культура. Исследования материалов Архівавана 8 жніўня 2021.
* Васильев И. Б. Хвалынская энеолитическая культура Архівавана 8 жніўня 2021.
* Mathieson, I. Lazaridis, I. Rohland, N. et al. Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians. Nature 528, 499–503 (2015)
**Маркаманская вайна** (166—180) — вайна германскіх і сармацкіх плямёнаў з Рымам, выкліканая перамяшчэннямі гэтых плямёнаў на ўсходніх межах Рымскай імперыі.

Скарыстаўшыся цяжкім становішчам Рымскай імперыі ў сувязі з Парфянскай вайной (162—166), эпідэміяй чумы і неўраджаямі ў Італіі, маркаманы, квады, гермундуры, языгі і іншыя плямёны, парушыўшы рэйнска-дунайскую мяжу, прайшлі ў Італію. У 169 годзе яны, узначаленыя правадыром маркаманаў — Баламарам, знішчылі амаль 20000 рымскую армію каля Карнунта, а потым здзейснілі глыбокае ўварванне ў глыб імперыі: аблажылі крэпасць Аквілея, разбурылі горад Апітэргій. Толькі ў канцы 169 г. Марку Аўрэлію ўдалося спыніць націск маркаманаў і саюзных ім плямёнаў, але смерць суправіцеля Марка, Луцыя Вера, толькі пагоршыла сітуацыю, і толькі праз некалькі гадоў, у 172—174, Марку Аўрэлію з вялікімі цяжкасцямі ўдалося набраць новыя легіёны, папоўніўшы іх рабамі і варварамі. Вайна ішла з пераменным поспехам. Аднак у сувязі з паўстаннем у 175 сірыйскага намесніка Авідзія Касія рымлянам прыйшлося ўстрымацца ад пашырэння межаў, але паводле мірнага пагаднення, заключанага ў 175, плямёны вымушаны былі прызнаць рымскі пратэктарат. Рымляне адабралі ў іх вузкую палоску зямлі ўздоўж мяжы. Каля 25 000 варвараў уступілі ў рымскую армію.

3 снежня 176 г. Марк Аўрэлій разам з сынам сваім Комадам святкаваў трыумф з нагоды перамогі над «германцамі і сарматамі». Прыблізна ў гэты ж час ён зрабіў Комада сваім суправіцелем.

У 177 годзе германскія плямёны зноў пачалі наступ. Гэтым разам вайна для Рыма пайшла куды больш удала. Хоць варвары зноў уварваліся ў Панонію і з’явіліся з часткай войска нават перад Аквілеяй, але ў 179 палкаводзец Марка Аўрэлія, Тарунтэній Патэрн, разбіў іх ушчэнт. Варвары былі хутка разгромлены і выбіты з рымскай тэрыторыі. Затым Марк Аўрэлій пераправіўся праз Дунай з мэтай далучыць новыя землі і стварыць новыя рымскія правінцыі: Маркаманію і Сарматыю, але ажыццявіць гэтыя планы перашкодзіла смерць Марка ў Віндабоне 17 сакавіка 180 года.

У 180 годзе рымскі імператар Комад заключыў з варварамі мір на ўмовах аднаўлення даваеннай мяжы паміж Рымскай імперыяй і плямёнамі. Рымлянам пасля гэтага прыйшлося пабудаваць новую сетку абарончых умацаванняў на дунайскай мяжы.

Асобныя эпізоды Маркаманскай вайны намаляваны на барэльефах 30-мятровай калоны Марка Аўрэлія ў Рыме.

Маркаманская вайна ў мастацтве
------------------------------

Фільм Рыдлі Скота «Гладыятар» пачынаецца з аднаго з эпізодаў Маркаманскай вайны ў 175 г. н.э.

Гл. таксама
-----------

* Германцы
* Маркаманы

Зноскі
------

1. ↑  Баламар (каля 100—178), кіраўнік маркаманаў у 150—178

Літаратура
----------

* *Режабек Ф. В..* Маркоманнские войны. — Одесса: тип. Штаба Округа, 1895. — 223 стр.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маркаманская вайна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Ваенная Сыціна |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4168922-7 · LCCN: sh85081026 · NKC: ph122645 |
Эйрэна з немаўлём-Плутасам (рымская копія; Мюнхен, Гліптатэка)
**Кефісадот Старэйшы** (стар.-грэч.: Κηφισόδοτος) — старажытнагрэчаскі скульптар, які працаваў у Афінах у першай палове IV ст. да н.э. Верагодна, бацька Праксіцеля (і, такім чынам, дзед Кефісадота Малодшага).

Найбольш вядомы твор — медная статуя багіні міру Эйрэны, якая трымае на руках немаўля, бога дастатку Плутаса. Яна была ўсталявана на афінскай агоры каля 374 гады да н.э. па выпадку заключэння міру са Спартай; згадваецца ў «Апісанні Элады» Паўсанія (I 8.2; IX 16.2), дзе тлумачыцца яе сімвалічнае значэнне: мір — маці, карміцелька дастатку. Захавалася мармуровая рымская копія ўсёй статуі, размешчаная цяпер у мюнхенскай Гліптатэцы, а таксама копіі асобных частак, размешчаныя ў розных калекцыях.

Кефісадот вылепіў і іншую статую дарослага з дзіцем — Гермеса з немаўлём-Дыянісам; захаваліся яе выявы і фрагмент. Аналагічная скульптура была затым створана Праксіцелем.

Паўсаній згадвае таксама (VIII 30.5) пра мармуровыя статуі, вырабленыя Кефісадотам для храма Зеўса ў Мегалопалі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Кефисодот Старший**
* Кефисодот Старший — Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Классика. — СПб.: Азбука-классика, 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 132239949 · VIAF: 13464649 |