recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кі-Уэ́ст** (англ.: Key West) — востраў у Фларыдскім праліве. З’яўляецца часткай архіпелага Фларыда-Кіс (ЗША). Амаль усю тэрыторыю вострава займае горад Кі-Уэст. Плошча — 5,9 км². Насельніцтва — 24 649 чал. (2010 г.)

Востраў Кі-Уэст знаходзіцца ў групе так званых Ніжніх астравоў Фларыда-Кіс у 205 км на паўднёвы захад ад Маямі. Мае каралавае паходжанне. Даўжыня — 6,66 км. Найбольшая шырыня — 2,38 км. Ва ўсходняй частцы вострава маецца некалькі ўнутраных лагун.

Карта вострава
Клімат трапічны з ясна акрэсленымі сухім і вільготныя сезонамі. Сухі сезон цягнецца з лістапада да красавіка. Вільготны сезон — з мая да кастрычніка. Востраў Кі-Уэст знаходзіцца ў зоне ўтварэння і актыўнага ўздзеяння летніх ураганаў.

У старажытнасці востраў быў населены індзейцамі *калуса*, якія моцна пацярпелі ад еўрапейцаў пасля адкрыцця вострава іспанцамі ў 1513 г. У 1711 г. рэшткі тубыльцаў былі вывезены на суседнюю Кубу. У 1822 г. на Кі-Уэст была пабудавана ваенна-марская база ЗША. У канцы XIX ст. заснавана прамысловасць па вытворчасці цыгар. У 1898 г. востраў Кі-Уэст актыўна выкарыстоўваўся амерыканцамі ў вайне з Іспаніяй. Да 1961 г. дзейнічаў паром, які злучаў Кі-Уэст з Кубай. У нашы дні на востраве маецца аэрапорт, ён звязаны мастамі, дамбамі і шашой з суседнімі астравамі Фларыда-Кіс.

Спасылкі
--------

* Key West History Архівавана 14 лютага 2015.
* The Key West Butterfly and Nature Conservatory
* Key West’s Nature Attractions
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Градус.
**Градус, хвіліна, секунда** — агульнапрынятыя адзінкі вымярэння плоскіх вуглоў. Таксама гэтыя велічыні выкарыстоўваюцца ў картаграфіі для вызначэння каардынатаў адвольнага пункту зямной паверхні.

Градус
------

Градус (ад лац.: gradus — дзяленне шкалы, крок, ступень) абазначаецца °. Адзін абарот роўны 360°. У прамым вугле, такім чынам, 90°, у разгорнутым — 180°.

Дзяленне акружнасці на 360° прыдумалі акадцы (вавіланяне).

1° = {\displaystyle {\frac {\pi }{180}}} радыян ≈ 0,017453293 радыян
1° = {\displaystyle {\frac {1}{360}}} абарота ≈ 0,002777 абарота
1° = {\displaystyle {\frac {400}{360}}} градаў ≈ 1,111111 градаў

Хвіліны і секунды
-----------------

Па аналогіі з дзяленнем гадзіны як інтэрвалу часу градус дзеляць на 60 хвілін (ад лац. лац.: minutus — маленькі, дробны; абазначаецца знакам'), а хвіліну — на 60 секунд (ад лац.: secunda divisio — другі падзел; абазначаецца знакам "). Дзяленне градуса на хвіліны і секунды увёў Клаўдзій Пталемей; карані ж такога дзялення ўзыходзяць да вучоных Старажытнага Вавілона (дзе выкарыстоўвалася шасцідзесятковая сістэма злічэння).

1′ = {\displaystyle {\frac {1^{\circ }}{60}}} ≈ 2,9088821×10−4 радыян.
1″ = {\displaystyle {\frac {1^{\circ }}{3600}}} ≈ 4,8481368×10−6 радыян.

Зноскі
------

1. ↑  Боголюбов, 1983, с. 393—394

Літаратура
----------

* *Боголюбов А. Н.* Математики. Механики. Биографический справочник. — Киев, 1983. — 639 с.
* *Гельфанд И. М. Львовский С. М. Тоом А. Л.* Малые углы // Тригонометрия. — М.: МЦНМО, 2002. — 199 с. — ISBN 5-94057-050-X. Архівавана 5 сакавіка 2016.

Гл.таксама
----------

* Радыян
**Сцяпан Аляксандравіч Лавянецкі** (26 кастрычніка 1923, вёска Філатава, Круглянскі раён, Магілёўская вобласць — 24 кастрычніка 1944, пахаваны ў г. Надзь-Баям) — Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння сямігадовай школы ў сярэдзіне 30-х гадоў сям’я Лавянецкіх пераехала жыць з Беларусі ў Волагду. Пасля заканчэння сямігодкі працаваў грузчыкам і без адрыва ад вытворчасці вучыўся на вячэрніх курсах шафёраў.

З 1942 г. — на фронце. У дасканаласці авалодаў спецыяльнасцю механіка-вадзіцеля самаходнай артылерыйскай устаноўкі. Быў камсоргам танкавага ўзводу. За ўзорнае выкананне баявых заданняў камандаваннем Каўказскага фронта ўзнагароджаны медалём «За адвагу». За храбрасць, праяўленную ў баях за вызваленне Брэста ўзнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені. З 1943 г. ваяваў у складзе часцей 1 Беларускага і 2 Украінскага франтоў. Прымаў удзел у вызваленні Украіны, Беларусі, Польшчы, Венгрыі. Вызначыўся пры вызваленні Варшавы.

У кастрычніку 1944 г. Лавянецкі у першых радах 4-га гвардзейскага кавалерыйскага корпуса прымаў удзел у вызваленні Венгрыі. У час боя ў раёне мястэчка Надзь-Баям экіпаж знішчыў 3 танкі ворага. Цяжка паранены С. А. Лавянецкі працягваў змагацца. У гэтым баі экіпаж танка загінуў. 28.04.1945 г. пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Памяць
------

Помнік на Алеі Герояў у Круглым
Імя героя носіць адна з вуліц г. Таліца Свярдлоўскай вобласці. На ўшанаванне памяці ў вёсцы Філатава ўстаноўлены гранітны абеліск з бронзавым барэльефам героя-артылерыста (1967 г.), помнік на Алеі Герояў у г.п. Круглае.

Крыніцы
-------

Літаратура
----------

* Лавянецкі Сцяпан Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 85. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Лавянецкі Сцяпан Аляксандравіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — С. 325. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.

Спасылкі
--------

* Сцяпан Аляксандравіч Лавянецкі на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Музей ахвяр вайны** (в’етн.: Bảo tàng chứng tích chiến tranh) — ваенны музей у горадзе Хашымін, В’етнам. Адрас музея: вуліца Vo Van Tan, дом 28, 3-я акруга. Экспазіцыя музея прысвечана асноўнай фазе ўдзелу ЗША ва В’етнамскай вайне. Музей знаходзіцца пад кіраваннем урада В’етнама. Быў адкрыты ў верасні 1975. Першапачатковая назва была «Дом для паказу ваенных злачынстваў амерыканскага імперыялізму і марыянеткавага ўрада Паўднёвага В’етнама». Пазней назва змянілася на «Музей амерыканскіх ваенных злачынстваў«. У 1993 назва змянілася на «Музей ваенных злачынстваў». Бягучая назва адлюстроўвае працэс лібералізацыі ў В’етнаме і нармалізацыю адносін з ЗША.

Былы паўднёвав’етнамскі A-37 з апазнавальнымі знакамі ВПС ЗША
Выстава музея складаецца з васьмі тэм і размяшчаецца ў некалькіх будынках. Трафейная ваенная тэхніка размешчана ў двары, уключаючы верталёт UH-1 «Huey», знішчальнік F-5, бомба BLU-82 (англ.: Daisy Cutter — касілка маргарытак), танк M48 і штурмавік A-1. У куце двара ўтрымліваюцца боепрыпасы. У музеі знаходзіцца самалёт-штурмавік амерыканскай вытворчасці A-37 (серыйны нумар 70-1285). Гэты самалёт служыў у ВПС Паўднёвага В’етнама, затым быў захоплены паўночнав’етнамцамі і працягваў службу ў складзе ВПС В’етнама. Нягледзячы на гэта, у музеі самалёт стаіць з амерыканскімі апазнавальнымі знакамі і надпісам U.S. AIR FORCE (гэта значыць ВПС ЗША) на борце.

У адным з будынкаў знаходзяцца «тыгровыя клеткі», у якіх па загадзе ўрада Паўднёвага В’етнама ўтрымліваліся палітычныя зняволеныя. Іншыя выставы ўтрымліваюць фатаграфіі, якія суправаджаюцца кароткімі тлумачэннямі на англійскай, в’етнамскай і японскай мовах, якія паказваюць наступствы выкарыстання эйджэнт орынджа і іншых дэфаліантаў, напалму і фосфарных бомбаў, жорсткасці (уключаючы разню ў Сангмі). Сярод экспанатаў ёсць гільяціна, якую французы і паўднёвыя в’етнамцы выкарыстоўвалі для смяротнага пакарання зняволеных (апошняе здзейснілася ў 1960) і тры пасудзіны з кансерваванымі чалавечымі пладамі, якія падвергліся мутацыям пад уздзеяннем дыяксіна.

Зноскі
------

1. ↑  1970 USAF Serial Numbers

Спасылкі
--------

* Pictures of the Vietnam War Remnants Museum
* Ho Chi Minh City Travel Guide(недаступная спасылка)
* Saigon Online Attractions Guide
Фарватар і навігацыйная абстаноўка па латэральнай сістэме.
**Фарва́тар** (гал. *vaarwater*, ад *varen* — плыць і *water* — вада) — суднавы ход, бяспечны ў навігацыйных адносінах і абазначаны на мясцовасці і/альбо карце праход па воднай прасторы (рацэ, возеры, моры, праліве, фіёрдзе і інш.), якая характарызуецца дастатковымі глыбінямі і адсутнасцю перашкодаў для суднаходства.

На рэках фарватар звычайна праходзіць па лініі найбольшых глыбінь русла (тальвегу).

На памежных суднаходных рэках мяжа ў многіх выпадках усталёўваецца па сярэдзіне галоўнага фарватара.

Фінскі заліў. Выгляд на судны на якарнай стаянцы, якія прыйшлі галоўным фарватарам.
Фарватар абазначаюць сродкамі навігацыйнага абсталявання — буямі, створнымі знакамі, бакенамі і інш.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4740784-0 |
**Форум «Азія — Еўропа»** (англ.: Asia–Europe Meeting, ASEM, **АСЕМ**) — міжнародны форум для супрацоўніцтва краін Азіі, Еўропы і Акіяніі. Ідэя канферэнцыі ўзнікла пасля завяршэння Халоднай вайны з мэтай збліжэння краін Еўразіі. У 1994 Францыя і Сінгапур зрабілі прапанову правесці міжрэгіянальны саміт, якая ажыццявілася 1 сакавіка 1996, калі ў Бангкоке, Тайланд сустрэліся лідары краін Еўрапейскага саюза, АСЕАН, прадстаўнікі Еўрапейскай камісіі, а таксама Японіі, Кітая і Паўднёвай Карэі.

Трыма апорамі форума з’яўляюцца палітычная (міжнародны тэрарызм, ЗМЗ, міграцыі і права чалавека), эканамічная (развіццё гандлю, інвестыцыі, інфармацыйныя тэхналогіі) і сацыяльная, культурная і адукацыйная апора (садзейнічанне разнастайнасці культур, аб’яднанне прастор вышэйшай адукацыі Еўропы і Азіі). Таксама пры канферэнцыі дзейнічае тры падфорума: Парламенцкае партнёрства (дэпутаты парламентаў), Бізнэс-форум (бізнэсмены) і Форум народаў (актывісты няўрадавых арганізацый). Акрамя гэтага, пры АСЕМ працуе пастаянны некамерцыйны Фонд Азіі і Еўропы, які займаецца праектамі ў вобласці культуры, эканомікі, адукацыі, адміністрацыі, аховы здароўя і ўстойлівага развіцця.

Саміты
------

Саміты з удзелам глаў дзяржаў і ўрадаў праводзяцца кожныя два гады пачаргова ў Еўропе і Азіі.

1. Тайланд Бангкок, Тайланд: 1-2 сакавіка 1996
2. Вялікабрытанія Лондан, Вялікабрытанія: 3-4 красавіка 1998
3. Паўднёвая Карэя Сеул, Паўднёвая Карэя: 20-21 кастрычніка 2000
4. Данія Капенгаген, Данія: 22-24 верасня 2002
5. В’етнам Ханой, В’етнам: 8-9 кастрычніка 2004
6. Фінляндыя Хельсінкі, Фінляндыя: 10-11 верасня 2006
7. Кітай Пекін, Кітай: 24-25 кастрычніка 2008
8. Бельгія Брусель, Бельгія: 5-6 кастрычніка 2010
9. Лаос В’енцьян, Лаос: 5-6 лістапада 2012
10. Італія Мілан, Італія: 16-17 кастрычніка 2014
11. Манголія Уланбатар, Манголія: 15-16 ліпеня 2016
12. Бельгія Брусель, Бельгія: 18-19 кастрычніка 2018

Гл. таксама
-----------

* Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва (АЦЭС) — падобны форум для дзяржаў Ціхаакіянскага рэгіёна
**Суполка беларусаў у Латвіі** — латвійскае беларускае аб'яднанне, заснаванае ў 2020 годзе. Асноўная мэта аб'яднання — падтрымка інтарэсаў беларусаў і іх сем'яў у Латвіі, а таксама злучэнне беларускай і латвійскай культуры і грамадства шляхам устанаўлення кантактаў паміж беларусамі і латышамі.

Суполка ладзіць мерапрыемствы па беларускай тэматыцы. 9 жніўня 2023 года ў Рызе адбылося шэсце, прысвечанае гадавіне фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑  Пра нас (руск.). *SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі*. Праверана 13 жніўня 2023.
2. ↑  FOTO, VIDEO: Rīgā cilvēki devušies gājienā, atzīmējot "gadadienu kopš viltotajām Baltkrievijas prezidenta vēlēšanām" (лат.). *Jauns.lv*. Праверана 13 жніўня 2023.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рычардс.

**Роберт Рычардс** (англ.: Robert Eugene Richards; 20 лютага 1926, Шампейн, Ілінойс — 26 лютага 2023) — амерыканскі скакун з шастом і дзесяціборац, чэмпіён і прызёр Панамерыканскіх і Алімпійскіх гульняў, алімпійскі рэкардсмен.

На летняй Алімпіядзе 1948 года ў Лондане Рычардс заваяваў алімпійскую бронзу з вынікам 420 см, саступіўшы фіну Эркі Катая, які паказаў такі ж вынік, па ліку спробаў. А чэмпіёнам Алімпіяды стаў амерыканец Гуін Сміт, які пераадолеў 430 см.

На наступнай Алімпіядзе ў Хельсінкі Рычардс стаў чэмпіёнам з алімпійскім рэкордам — ​​455 см. Яшчэ праз чатыры гады ў Мельбурне Рычардс зноў падняўся на вышэйшую прыступку п’едэстала, зноў усталяваўшы алімпійскі рэкорд — 456 см.

У 1951 годзе Рычардс быў удастоены прыза Джэймса Салівана як найлепшы спартсмен-аматар ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  Robert Richards // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. ↑  Bob Richards Праверана 27 лютага 2023.
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Munzinger · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90657309 · CiNii: DA13011327 · GND: 118744933 · GTAA: 145923 · ISNI: 0000 0000 8232 2628 · LCCN: n50045835 · VIAF: 52484805 |

 |
**Марша́льская мова** (саманазва *Kajin M̧ajeļ*) — мова маршальцаў, афіцыйная мова Маршалавых Астравоў. Адносіцца да ўсходнемікранезійскай малайска-палінезійскай групы аўстранезійскай моўнай сям'і. Агульная колькасць носьбітаў (2013 г.) - каля 71 400 чал.

Падзяляецца на 2 асноўныя (заходні *ралік* і ўсходні *ратак*) і 34 больш дробных дыялектаў, на якіх размаўляюць на асобных атолах. На працягу гісторыі існавала некалькі варыянтаў літаратурнай маршальскай мовы. У наш час выкарыстоўваецца версія *эбон*. 

Мова ўтрымоўвае 12 галосных і 26 зычных гукаў. Алфавіт на аснове лацінкі. Характэрна існаванне некалькіх варыянтаў арфаграфіі.

Кароткі размоўнік
-----------------

| Маршальская мова | Беларуская мова |
| --- | --- |
| aet | Так |
| jaab | Не |
| yokwe | Прывітанне, да пабачэння |
| jouj | Калі ласка |
| Kommol tata | Дзякуй |
| Jolok bwid | Прабачце |
| Etam? | Як тваё імя? |
| Eta in Mikalaj | Мяне завуць Мікалай |

Зноскі
------

1. ↑  Marshallese

Спасылкі
--------

* Marshallese (Kajin M̧ajeļ)
* Marshallese-English
* Practical Marshallese
* Marshallese Language Training Manual

Wikimedia IncubatorWikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць **тэставы раздзел** Вікіпедыі ***на маршальскай мове***
**Оскар Рыгоравіч (Ошэр Гдальевіч) Плісан** (руск.: Плисан Оскар Григорьевич; 18 красавіка 1902, Мінск — 15 мая 1990, Мінск) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі, кандыдат медыцынскіх навук (1937), дацэнт (1939).

Біяграфія
---------

Сын рамесніка Гдаля Лейбавіча Плісана. Скончыў медыцынскі факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1926 годзе. Навуковы супрацоўнік кафедры нармальнай анатоміі БДУ (1927). Клінічны ардынатар, асістэнт, дацэнт кафедраў агульнай хірургіі, шпітальнай хірургіі Беларускага (Мінскага) медыцынскага інстытута (1933—1941).

У гады Вялікай Айчыннай вайны хірург палявых шпіталяў, старшы інспектар-хірург кіравання палявых эвакашпіталяў арміі (1941—1945).

Дацэнт кафедры факультэцкай хірургіі Мінскага медыцынскага інстытута (1945—1966), адначасова галоўны хірург Мінскага абласнога аддзела аховы здароўя (1950—1954), галоўны ўролаг Мінскага гарадскога аддзела аховы здароўя (1950—1966). Выконваў абавязкі загадчыка кафедры факультэцкай хірургіі Мінскага медыцынскага інстытута (1954—1955).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 40 навуковых прац. Член праўлення Беларускага таварыства уролагаў.

Сярод апублікаваных прац:

* «Клиника и лечение травматических остеомиелитов костей таза», 1944;
* «Камнеобразование в мочевой системе в связи с военной травмой», 1945;
* «К вопросу о профилактике и лечении газовой инфекции», 1948.

Зноскі
------

1. 1 2 3

Спасылкі
--------

* Плисан Оскар Григорьевич (Ошер Гдальевич) (18.04(01.05).1902-15.05.1990) Архівавана 12 сакавіка 2016.  (руск.)
* Знаменитые и юбилейные даты истории медицины Беларуси. 2012.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-ar14105539 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Галубовіч.
**Генадзь Міхайлавіч Галубовіч** (19 верасня 1934, Вялешына 1, Капыльскі раён, Мінская вобласць — 1992, Мінск) — беларускі мастак-графік, кніжны ілюстратар.

Біяграфія
---------

* 1944—1947 — вялешынская пачатковая школа
* 1947—1950 — Слабада-Кучынская сярэдняя школа
* 1950—1953 — Бальшавіцкая сярэдняя школа (вёска Лугавая, Капыльскі раён)
* 1957—1966 — Маскоўскі паліграфічны інстытут

Пасля заканчэння інстытута вярнуўся ў Мінск, дзе працаваў рэдактарам галоўнага выдавецтва Камітэта па друку пры Савеце Міністраў БССР. З 1972 па 1990 годы быў загадчыкам рэдакцыі выяўленчай прадукцыі і галоўным мастаком выдавецтва «Беларусь», а потым і вядучы рэдактар (1990—1992) гэтага выдавецтва.

Удзельнічаў у рэспубліканскіх, усесаюзных і міжнародных кніжных выстаўках. Таксама прымаў удзел у мастацкім афармленні кніг Юрыя Карачуна «Якуб Колас у творчасці мастакоў», «Янка Купала ў творчасці мастакоў», Н. Ф. Высоцкай «Пластык Беларусі ХІІ — ХVІІ стагоддзяў», камплект паштовак «Янка Купала і Якуб Колас», кнігі Міколы Ганчарова «Беларускія мастакі аб Вялікай Айчыннай вайне», кнігі Н. Ф. Высоцкай і Т. А. Карповіч «Жывапіс Беларусі ХІІ — ХVІІІ стагоддзяў» і многіх іншых.

Памяць
------

Пахаваны на радзіме, у вёсцы Вялешына.

У верасні 1994 года ў Вялешыне адбылося ўрачастае адкрыццё надмагільнага помніка і мемарыяльнай дошкі Генадзю Галубовічу.

Народны мастак Беларусі Уладзімір Стальмашонак падарыў Капыльскаму краязнаўчаму музею партрэт Генадзя Галубовіча.

Нацыянальнаму мастацкаму музею Беларусі і Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі жонкай мастака Надзеяй Высоцкай былі перададзены ў дар экслібрысы Генадзя Галубовіча. Яе намаганнямі ў вёсцы Вялешына быў створаны музей Генадзя Галубовіча.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалём «За працоўную доблесць», дзвюма Ганаровымі граматамі і дзвюма Граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР, значком «Выдатнік друку», дыпломамі рэспубліканскіх, усесаюзных, міжрэспубліканскіх конкурсаў «Мастацтва кнігі».

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 472. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
* Беларускі кніжны знак: [Каталог Г. М. Галубовіча]. — Мн. 1975. — С. 37.
* Третья республиканская выставка книжного знака: [Каталог Г. М. Голубовича]. — Мн. 1974. — С. 15. (руск.)
* Художники печати Советской Белоруссии: [Г. М. Голубович]. — Мн. 1986. — С. 16. (руск.)
* Экслибрис. Четвертая республиканская выставка книжного знака: [Каталог Г. М. Голубовича]. — Мн. 1979. — С. 13. (руск.)
* *Голубович, А. Г.* Эпоха. Художник. Человек / Александра Голубович. — Мн.: Колорград, 2021. — 108 с. — ISBN 978-985-596-792-8. (руск.)

Спасылкі
--------

* Беларусь и Россию объединило искусство(недаступная спасылка) (руск.) // Сайт Міністэрства абароны Беларусі
* Полиграфические этюды Геннадия Голубовича (руск.) // Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь
* Генадзь Міхайлавіч Галубовіч Архівавана 15 студзеня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 130565 |
**Мытны кодэкс Рэспублікі Беларусь (1993)** — сістэматызаваны заканадаўчы акт, які вызначаў прававыя, эканамічныя і арганізацыйныя асновы мытнай справы, накіраваныя на абарону эканамічнага суверэнітэту і эканамічнай бяспекі Рэспублікі Беларусь і развіццё яе знешнеэканамічных сувязей. Быў прыняты Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь XII склікання ў 1993 годзе. 

Кодэкс уступіў у дзеянне ў перыяд, калі рынкавыя рэгулятыўныя механізмы яшчэ толькі пачыналі пранікаць і зацвярджацца ў гаспадарчым механізме. Шмат у чым ён адлюстроўваў пераходны стан мытнай справы ў краіне, калі патрабавалася аператыўна ўсталяваць механізмы перасоўвання тавараў праз мяжу ва ўмовах адмовы дзяржавы ад манаполіі знешняга гандлю.

Перадгісторыя
-------------

Да прыняцця першага Мытнага кодэксу і Закона «Аб мытным тарыфе», развіццё мытнай справы ў суверэннай Беларусі вызначалася падзаконнымі прававымі актамі — пастановамі Савета Міністраў, ведамаснымі актамі, галоўным чынам — загадамі, палажэннямі і інструкцыямі Дзяржаўнага мытнага камітэта.

Змест
-----

Апрача агульных палажэнняў змяшчаў прыярытэт норм міжнародных дагавораў, якія рэгулююць мытныя праваадносіны, пра намер прыняць міжнародныя стандарты пры ажыццяўленні мытнай справы. Аднак ён утрымоўваў шмат неадпаведнасцяў міжнароднай практыцы і правілам Сусветнай гандлёвай арганізацыі і Сусветнай мытнай арганізацыі.

Крыніцы
-------

1. 1 2  Сиротский, Анатолий. Трансформация таможенного законодательства Республики Беларусь под влиянием международных факторов / Анатолий Сиротский // Актуальныя пытанні мытнай справы: зборнік навуковых артыкулаў / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, Факультэт міжнародных адносін, Кафедра мытнай справы. — Мінск, 2010. — С. 23—32. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 сакавіка 2022. Праверана 30 ліпеня 2023.
**Кантактная група па мірным урэгуляванні сітуацыі на ўсходзе Украіны** (**Мінская група,трохбаковая кантактная група, ТКГ**) — група ўпаўнаважаных прадстаўнікоў Украіны, АБСЕ і Расіі, сфармаваная летам 2014 года ў якасці органа для рашэння аператыўных пытанняў, якія патрабуюць узаемадзеяння паміж супрацьлеглымі бакамі ўзброенага канфлікту на ўсходзе Украіны, у тым ліку пытанняў, звязаных з выкананнем рашэнняў, прынятых у так званым «нармандскім фармаце» (Германія, Францыя, Расія, Украіна).

5 верасня 2014 года ў рамках кантактнай групы быў падпісаны Мінскі пратакол, 12 лютага 2015 года — Комплекс мер па выкананні Мінскіх пагадненняў, узгоднены кіраўнікамі дзяржаў «нармандскай чацвёркі».

Спасылкі
--------

* Socor, V. *The Contact Group in Ukraine Weighted Toward Russia*. "Eurasia Daily Monitor Volume: 11 Issue: 131". Jamestown Foundation. 18 July 2014
* Socor, V. *Ukraine Constrained to Declare Unilateral Ceasefire in Donbas. "Eurasia Daily Monitor Volume: 11 Issue: 114". Jamestown Foundation. 24 June 2014*
**Уладзімірская брама** *Кітай-горада* (руск.: Владимирские ворота), таксама **Срэценская брама**, або **Нікольская брама** (*Сретенские ворота*, *Никольские ворота*) — незахаванае збудаванне ў сценах Кітай-горада ў Маскве, якое адкрывала праход і праезд з Нікольскай вуліцы на старую Лубянскую плошчу.

Пабудавана ў адзін час з Кітайгародскай сцяной у 1534—1538 гг. разабрана ў 1934 годзе. У свой час брама з вежай і сценамі ўяўлялі сабой магутнае абарончае збудаванне, якое дазваляла весці «трайны» бой: з ніжняй часткі, з парапета сцен і з вежы. Шацёр на вежы быў надбудаваны ў XVII стагоддзі. Пры пажары 1812 года сцены і вежы былі пашкоджаны, пры наступным аднаўленні іх рабілі максімальна падобнымі да крамлёўскіх веж.

Пазней каля Уладзімірскай брамы вёўся букіністычны гандаль старымі кнігамі, лубкамі, гравюрамі, карцінамі.

У 1691—1694 гадах ля Уладзімірскай брамы была пабудавана невялікая вытанчаная царква Уладзімірскай Маці Божай у стылі маскоўскага барока: васьмярык на чацвярыку, увянчаны гранёнай главой. Храм быў узведзены па зароку царыцы Наталлі Кірылаўны з даходаў Стралецкага прыказа. Кожны год 21 мая ў царкве праводзіўся хросны ход у памяць збавення Масквы ад нашэсця татараў у 1521 годзе.

Галерэя
-------

* Брама і царква Уладзімірскай Маці Божай. 1840-я гг.Брама і царква Уладзімірскай Маці Божай. 1840-я гг.
* Уладзімірская брама ў XX ст.Уладзімірская брама ў XX ст.
* Лубянская плошча і Уладзімірская брама, 1880.Лубянская плошча і Уладзімірская брама, 1880.
* Аляксееў Ф.Я. Новая плошча ў XVIII ст. Від ад В. Чаркаскага завулка.*Аляксееў Ф.Я.* Новая плошча ў XVIII ст. Від ад В. Чаркаскага завулка.
* Астрахаў В.Г. Абжорны рад каля Кітайгародскай сцяны. 1856.*Астрахаў В.Г.* Абжорны рад каля Кітайгародскай сцяны. 1856.

Літаратура
----------

* Московская старина: Фотоальбом. Составитель и автор текста Корнешов Л. К. — М.: Планета, 1995. — С. 76-77. ISBN 5-85250-139-5

| ⛭Кітайгародская сцяна |
| --- |
| Брама | Васкрасенская ·  Трэццякоўская ·  Уладзімірская ·  Нова-Нікольская ·  Ільінская ·  Варварская ·  Касьмадзям'янская ·  Маскварэцкая |
| Вежы | Круглая ·  Птушыная ·  Чатырохвугольная ·  Безназоўная ·  Багаслоўская ·  Мнагагранная ·  Зачацьеўская ·  Ніколамакрынская |
| Капліцы | Уладзімірская ·  Панцеляймонаўская ·  Багалюбская ·  Іверская ·  Сергіеўская ·  Хрыста Збавіцеля |
**Базыліянская друкарня ў Менску** — выдавецкая ўстанова 1-й паловы XVII—XIX стст. магчыма, з перапынкам.

Першую базыльянскую друкарню ў Менску згадвае выданы на старабеларускай мове дэкрэт караля Уладзіслава Вазы ад 1633 года, ён называе друкарню «…для друкавання ўсялякіх кніг і выхавання ў іх людзей годных як духоўных, так і свецкіх…». Выданні таго часу не захаваліся і не вядомы са згадак у крыніцах. Напэўна, друкарня названая дэкрэтам 1633 года калі і была створана, то як невялікі варштат для забеспячэння патрэб самога менскага базыліянскага манастыра, або не перажыла вайны 1654—1667 гадоў, або яе выданні знішчаны магчыма ў 2-й палове ХІХ ст.

Першае выданне з адрасам Менскай базыльянскай друкарні вядома ў 1790 годзе. З 1790—1792 гадоў вядома 6 выданняў на польскай мове. З іх толькі адно можна аднесці да мастацкай літаратуры; астатнія — лістоўкі, бо друкарня часткова абслугоўвала дзейнасць Вялікага сейму ў 1791 годзе. У 1794 годзе менскія базыльяне далучыліся да паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі супраць другога падзелу Рэчы Паспалітай і далучэння Менскага ваяводства да Расійскай Імперыі.

Гісторыя друкарні ў 1793—1799 гадах няпэўная. Па адных звестках, выданняў таго часу не захавалася. Паводле іншых, за XVIII ст. было выдана агулам 14 пазіцый, то-бок у 1793—1797 гадах — яшчэ 8 пазіцый. У гэты перыяд друкарня магла належаць мінскаму губернскаму праўленню (з 1795 года — губернская друкарня / Drukarnia Rzadowa). Дзейнічала прынамсі да 1797 года, з якога вядома адно мастацкае выданне з тыпаграфскім адбіткам "Minsk", які ўжываўся базыліянамі на выданнях 1790 года. Пэўны час ліквідацыі друкарні пакуль не вядома.

Вядомая бібліяграфія друкарні пададзена ў манаграфіі Ларысы Доўнар.

Літаратура
----------

* *Доўнар Л.* Кніжная справа ў Менску (канец XVIII — пач. ХХ ст.). — Мн.: БДУКМ, 2015. — С. 239—241.
* *Joanna Getka* Polskojęzycznedruki bazyliańskie (XVIII wiek). — Warszawa, 2013.
**Фантастычная чацвёрка** — каманда супергерояў, прыдуманая Стэнам Лі і Джэкам Кірбі ў 1961 годзе. Упершыню з’явілася ў часопісе «The Fantastic Four» #1.

У склад каманды традыцыйна ўваходзяць чатыры персанажы, якія атрымалі звышздольнасці пасля ўздзеяння касмічных прамянёў падчас навуковай місіі ў адкрыты космас: Містар Фантастык (Рыд Рычардс), навуковы геній і лідар групы, які здольны расцягваць сваё цела да неверагоднай даўжыні і формы; Нябачная Жанчына (Сьюзан «Сью» Шторм), якая можа станавіцца нябачнай і праецыраваць магутныя нябачныя сілавыя палі; Чалавек Паходня (Джоні Шторм), малодшы брат Сью, які можа генераваць полымя, атачаць сябе ім і лётаць; Істота (Бэн Грым), добры пілот, які валодае звышчалавечай сілай і цягавітасцю дзякуючы сваёй каменнай плоці.

Гісторыя
--------

Быўшы студэнтам універсітэта, Рыд Рычардс вырашыў здзейсніць міжзоркавае падарожжа. Яго сусед па пакоі і лепшы сябар Бэн Грым жартам паабяцаў, што сядзе за штурвал карабля Рыда. Некалькі гадоў пасля, працуючы аэракасмічным інжынерам, Рыд рэалізаваў мару ўсяго свайго жыцця. Ён прафінансаваў праект будынка міжзоркавага карабля. Бэн да таго часу стаў вядомым лётчыкам-выпрабавальнікам і з радасцю прыняў прапанову кіраваць караблём. Пазней да іх далучылася даўняя любоў і нявеста Рыда Сью Шторм.

Аднак праэкт быў не надта ўдалым. Урад пагражаў спыненнем сваёй частцы фінансавання і Рыд прыняў рашэнне неадкладна сесці на карабель і адправіцца ў пробны палёт. Бэну не спадабалася гэтая ідэя, бо сістэма абароны карабля не была дапрацавана і можа апынуцца не ў стане абараніць экіпаж ад моцных касмічных выпраменьванняў. Тым не менш Рыд пераканаў старога сябра заняць месца пілота ў экіпажы. Сью і яе малодшы брат Джоні таксама настойвалі на сваім удзеле, не жадаючы выпусціць магчымасць патрапіць у гісторыю. Чацвёрка ўпотай прабралася на пускавую пляцоўку, села ў карабель і паляцела ў космас з намерам наведаць іншую зорную сістэму і вярнуцца назад. У гэты час моцная ўспышка на сонцы выклікала магутны выкід касмічнага выпраменьвання, якое трапіла ў карабель, выводзячы з ладу схемы кіравання і апрамяняючы каманду. Бэн быў вымушаны спыніць палёт і вярнуць экспедыцыю на зямлю, дзе каманда выявіла, што касмічныя прамяні выклікалі ў іх сур’ёзныя мутацыі.

Рычардс пераканаў сваіх сяброў, што яны павінны выкарыстоўваць свае новаздабытыя здольнасці на карысць усяго чалавецтва. Фантастычная чацвёрка ўзяла на сябе нялёгкую задачу ахоўваць чалавецтва ад небяспекі.

Фільмы
------

* Фантастычная чацвёрка (2005)
* Фантастычная чацвёрка 2: Уварванне Срэбнага сёрфера (2007)
* Фантастычная чацвёрка (2015)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пугач.
**Пуга́ч**, філін (*Bubo bubo*) — від драпежных птушак з атрада совападобных. Самая буйная з соў сусветнай фаўны. Адзіны прадстаўнік роду ў фауне Палеарктыкі.

Апісанне
--------

Маса каля 3 кг, даўжыня цела 60-75 см, размах крылаў 1,5-1,88 м. Спінны бок у асноўным бура-рыжаваты, брушны — светлы, жаўтавата-вохрысты, з буйнымі чорнымі падоўжнымі і тонкімі цёмнымі папярочнымі палоскамі.

Распаўсюджанасць
----------------

Шырока распаўсюджаны ў Еўропе, паўночнай, цэнтральнай і ўсходніх частках Азіі. У Беларусі трапляецца як аседлая і вандроўная птушка ў лясах Палесся.

Біялагічныя асаблівасці
-----------------------

Від актыўны ў змрочны і начны час сутак.

Шлюбныя крыкі ў канцы лютага да сярэдзіны красавіка, вельмі рэдка пазней. У гэты час адзначаецца тры пікі актыўнасці: праз гадзіну пасля заходу сонца, апоўначы і на світанку. Гнёзды размяшчаюцца каля камля дрэў на зямлі, на шырокіх пнях, укрытых парасткамі, на дашчатых насцілах для вулляў на дрэвах, у пакінутых гнёздах чорнага бусла і падворліка, вельмі рэдка ў дуплах старых вербаў. У кладцы 2-3, радзей 4-5 белых яек памерамі 60 x 49,5 мм з шурпатай шкарлупінай. Свежыя і наседжаныя яйкі ў гнёздах у другой палове сакавіка - канцы траўня. Маладняк паяўляецца ў траўні. У канцы траўня ў гнёздах трапляюцца апераныя птушаняты. Сярод корму філінаў знаходзяць рэшткі крыжанак і чыркоў, жаўтагорлай мышы, вадзяных пацукоў, а таксама драчоў.

Зноскі
------

1. ↑  Norberg, R. A. (1977). Occurrence and independent evolution of bilateral ear asymmetry in owls and implications on owl taxonomy. *Phil. Trans. R. Soc. Lond. B* **280** (973): 375—408 DOI:10.1098/rstb.1977.0116
2. ↑  Чырвоная кніга Беларусі

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Сайт ГА «Ахова птушак Бацькаўшчыны» Архівавана 25 чэрвеня 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · У. Даля · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12345684h · GND: 4061488-8 · LCCN: sh85017405 · NKC: ph998003 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Султан (значэнні).
Асманскі султан Сулейман I
**Султа́н** (араб. سلطان‎‎) — ісламскі тытул, з некалькімі гістарычнымі значэннямі.

Мусульманскі манарх
-------------------

Тытул нясе маральны груз і рэлігійную ўладу, паколькі роля кіраўніка была вызначаная ў Каране. Султан, аднак, не абавязкова з’яўляецца рэлігійным настаўнікам і рэлігійным главой. У Візантыйскай Імперыі і традыцыйных сферах Усходняга Артадаксальнага Хрысціянства, супастаўнае адзінства царквы і дзяржавы ў асобе кіраўніка завуць цэзарапапізм. Апошнім Заходнім кіраўніком з сумешчанай уладай быў Мікалай II, апошні цар Расіі, хоць фармальна (калі не практычна) брытанскі манарх уяўляе падобны звяз царквы і дзяржавы, быўшы і главою дзяржавы і Главою Англіканскай царквы; у рэальнасці каралева — проста намінальны лідар царквы і дзяржавы.

Лічыцца што тытул Султана ніжэй тытула халіфа, аднак у Егіпецкім Султанаце з 1261 па 1517, рэальная ўлада прыналежыла Султану, а ўлада Халіфа дынастыі Абасідаў абмяжоўвалася духоўнай. У дзяржавах, дзе кіравалі Чынгідзы, тытул султана звычайна лічыўся ніжэй ханскага.

Наступным пасля тытула Султана з’яўляецца тытул эміра.

Сучасныя султанаты
------------------

* Бруней
* Малайзія
* Аман

Гл. таксама
-----------

* ага-Султан
* Бей
* Малік
* Падзішах
* Паша
* Халіф
* Хан
* Шах
* Эмір
* Султан султанаў
* Асманскія султаны

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Су́лтан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 263. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1983. — Т. 5 кн. 1: С — Улагодзіць / [рэдактар М. Р. Суднік]. — С. 374. — 663 с.
* Султа́н // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Султан

| ⛭Тытулы блізкаўсходніх народаў |
| --- |
| Манархі | 
* Малік
* Падзішах
* Султан
* Халіф
* Шах
* Шахіншах
* Эмір
* Ільхан
* Каган

 |
| Правадыры | 
* Атабек
* Мелік
* Сардар
* Хан

 |
| Саноўнікі | 
* Бей
* Бейлербей
* Бек
* Бекляры-бек
* Валі
* Візір
* Інал
* Кадыяскер
* Каймакам
* Капудан-паша
* Мурза
* Наіб
* Нурадзін
* Паша
* Сю-башы
* Хедзіў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX4685075 · BNF: 11956455q · GND: 4209235-8 · LCCN: sh85130398 |
**Авіяўдар па бальніцы ў Кундузе** — выпадковая паветраная атака ВПС ЗША па бальніцы арганізацыі «Урачы без межаў» у горадзе Кундуз (Афганістан) 3 кастрычніка 2015 года.

Перадгісторыя
-------------

У канцы верасня 2015 года афганскі горад Кундуз быў захоплены баевікамі тэрарыстычнай арганізацыі Талібан. Неўзабаве Афганская Нацыянальная Армія, пры садзейнічанні амерыканскіх ваенных, разгарнула аперацыю па вызваленні Кундуза. Да 1 кастрычніка талібаў атрымалася выцесніць ў раён Ходжа-Машхад, дзе паўстанцы аказалі рэгулярнай арміі моцны адпор. Для падаўленне супраціву баевікоў было вырашана выкарыстоўваць баявую авіяцыю.

Інцыдэнт
--------

На пачатак кастрычніка ў бальніцы арганізацыі «Урачы без межаў» знаходзіліся каля 200 чалавек, у тым ліку медыцынскі персанал.

3 кастрычніка, у 2:10 раніцы, амерыканскі самалёт AC-130[be-tarask], з-за памылак армейскага персаналу і збояў апаратуры, па памылцы разбамбаваў будынак бальніцы. Па першапачатковай інфармацыі ад *РИА Новости*, у выніку авіаналета загінулі тры супрацоўнікі арганізацыі, яшчэ больш за 30 прапалі без вестак. Пазней агенцтвамі *Лента.Ру* і *Reuters* было паведамлена аб 42 забітых і 37 параненых.

Арганізацыя «Урачы без межаў» назвала авіяналёт ваенным злачынствам і запатрабавала міжнароднага незалежнага расследавання. Прэзідэнт ЗША Барак Абама асабіста папрасіў прабачэння па тэлефоне перад прэзідэнтам Афганістана Ашрафам Гані Ахмадзаем за здарэнне.

Расследаванне
-------------

Міністэрства абароны ЗША, НАТА і ўлады Афганістана пачалі расследаванне абставінаў авіяўдару па бальніцы.

29 красавіка 2016 года Міністэрства абароны ЗША па выніках расследавання наклала дысцыплінарныя спагнанні ў дачыненні да 16 амерыканскіх вайскоўцаў. Аднак ні адзін з вінаватых ня быў прыцягнуты да крымінальнай адказнасці. Адзін з афіцэраў быў адхілены ад удзелу ў ваеннай аперацыі ў Афганістане. З іншымі праведзена індывідуальныя гутарка, былі вынесеныя вымовы, дваіх накіравалі на курсы павышэння кваліфікацыі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Больница "Врачей без границ" в Афганистане разрушена при авианалете
2. ↑  Пентагон: целью удара военных США в Кундузе был объект талибов
3. 1 2  США наказали 16 военных за бомбежку афганской больницы в 2015г | ГЛАВНЫЕ НОВОСТИ | Reuters Архівавана 2 кастрычніка 2016.
4. ↑  Пентагон признал ошибкой бомбежку больницы в Афганистане : Конфликты: Мир: Lenta.ru
5. 1 2 3 4  СМИ: 16 военных США наказаны за авиаудар по больнице в Кундузе Архівавана 30 сакавіка 2019.
6. ↑  Пентагон: за ошибочную атаку на госпиталь «Врачей без границ» наказан генерал США - Газета.Ru | Новости

Спасылкі
--------

* Тема «Авиаудар по больнице в Кундузе» на сайте агентства «РИА Новости»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі.
**Базіліка Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі** (польск.: Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny) — каталіцкі касцёл у гарадзе Сандамір, Польшча.

Гісторыя
--------

Самая ранняя згадка пра храм, заснаваны Баляславам III Крывавустым, верагодна, каля 1120 года, сустракаецца ў буле Папы Яўгена III пад 1148 годам.

Гатычны касцёл у Сандаміры ўзведзены каля 1360 года і пашыраны ў першай палове XV ст. Барочны фасад храма датуецца 1670 годам. У 1708—1776 гадах у стылі барока быў перароблены і інтэр'ер хрма. У канцы XIX стагоддзя сабор быў абноўлены пад кіраўніцтвам кс. Я. Каршніцкага (прыватнасці быў абліцавальны цэглай фасад). З 1818 года — кафедральны сабор, з 1960 — малая базіліка.

Архітэктура
-----------

Інтэр'ер сабора

Фрэскі
------

Роспісы ў алтарнай частцы храма
Фрэскавы цыкл Сандамірскага сабора створаны ў 1430-я гады, але цалкам паноўлены ў 1932—1934 гг. у наш час дазваляе гаварыць толькі аб іконаграфічных прыёмах мастакоў-манументалістаў першай паловы XV ст. Фрэскі апісаны Юзафам Ракошным і Ф. Каперай, якія засведчылі, што роспіс паходзіць з часоў Ягайлы. Фрэскі былі выўлены ў 1887 г. падчас рэстаўрацыі сабора архітэктарам Канстанцінам Вайцяхоўскім  (польск.) (бел. які сфатаграфаваў іх і зрабіў апісанне.

Фрэскі захаваліся ў паўночнай частцы прэсбітэрыя і падзелены па вертыкалі на чатыры рэгістры-паясы. Сюжэты належаць да хрысталагічнага цыкла «Страсці Хрыстовы»: «Абмыванне ног», «Суд Пілата», «Тайная вячэра», «Пацалунак Іуды», «Уезд у Іерусалім» і інш.

Аднак да таго часу, пакуль з фрэсак не будуць выдалены напластаванні больш позніх часоў, дакладнага ўяўлення аб узроўні майстэрства і стылі фрэсак скласці амаль немагчыма.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Базіліка Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Сандамір)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ko2015890314 |
**Бергенскі сабор** (Bergen Domkirke) — лютэранскі сабор нарвежскага горада Берген. Першы мураваны храм на гэтым месцы гісторыкі адносяць да сярэдзіны XII стагоддзя. Упершыню згадваецца пад 1181 годам як царква св. Олафа. Знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы цэнтра горада.

Гарэў у 1248, 1270 і 1463 гадах. У 1537 г. набыў статус сабора, у 1550-я гады адбудаваны наноў. Узнаўляўся пасля пажараў 1623 і 1640 гадоў; да гэтага перыяду адносіцца замена шпіля вежачкай. У 1880-я гады барочны інтэр'ер перароблены ў духу сярэднявечча.

У саборнай сцяне захрасла гарматнае ядро з Бергенскай бітвы 1665 года (Другая англа-галандская вайна). У саборы маецца арган, перыядычна праводзяцца канцэрты арганнай музыкі.

Гл. таксама
-----------

* Спіс сабораў Нарвегіі

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бергенскі сабор**
* Bergen Cathedral — histos.no  (нарв.) (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 9168149296217680670003 |
**Грамадская думка** — сукупнасць адносін розных сацыяльных груп і слаёў насельніцтва да праблем, працэсаў і фактаў сацыяльна-палітычнай і сацыяльна-культурнай рэчаіснасці. 

Грамадская думка рэгулюе паводзіны індывідаў, сацыяльных груп і супольнасцей, а таксама сацыяльных інстытутаў у грамадстве, выпрацоўваючы пэўныя нормы грамадскіх адносін са сферы культуры, навукі, рэлігіі і пашыраючы іх сярод насельніцтва. У залежнасці ад зместу выказванняў (ацэначных, аналітычных і канструктыўных), ацэнкі (станоўчай ці адмоўнай) можа выступаць у экспрэсіўнай, кансультатыўнай ці рэгулятыўнай функцыях. Грамадская думка здаецца дынамічнай, зменлівай, аднак у кожным асобным выглядзе яна з'яўляецца больш або менш тоесным выяўленнем народнага характару. Яна дзейнічае і ў межах грамадства ў цэлым, і ў розных сацыяльных групах ці супольнасцях. У гэтым сэнсе можна гаварыць пра грамадскую думку пэўнай краіны, нацыі або асоб адной прафесіі, канфесіі, субкультурнай групоўкі ці пэўнага горада, вёскі, раёна, вобласці. Таму носьбітам грамадскай думкі можа выступаць і грамадства ў цэлым, і сацыяльныя групы ў яго складзе (напрыклад, жанчын, мужчын, моладзі, гараджан, сялян, прадпрымальнікаў, рабочых, інтэлігентаў, вернікаў і інш.). Яна можа быць аднадушная або плюралістычная. У дэмакратычным грамадстве найбольш актыўна дзеючымі каналамі яе фармавання і функцыянавання з'яўляюцца рэферэндумы, выбары органаў улады, сродкі масавай інфармацыі, сходы, мітынгі, маніфестацыі грамадзян, а таксама сацыялагічныя апытанні насельніцтва. Навуковая распрацоўка праблем грамадскай думкі пачалася з 2-й паловы 19 ст. ў працах французскага сацыёлага Г.Тарда, а ў 20 ст. - амерыканскіх сацыёлагаў і палітыкаў інстытута Дж.Гэлапа А.Хоўэла, У.Ліпмана і інш. 

У Беларусі тэндэнцыю развіцця грамадскай думкі даследуюць інстытут сацыялогіі НАН Беларусі, недзяржаўная арганізацыя «Грамадская думка» і іншыя сацыялагічныя даследчыя групы. Актуальнасць і важнасць вывучэння грамадскай думкі абумоўлены тым, што менавіта такім чынам можна даведацца пра інтарэсы, спадзяванні, чаканні, патрэбы розных сацыяльных груп, супольнасцей, насельніцтва краіны ў цэлым.

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Новы · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13318767f · GND: 4043152-6 · LCCN: sh2002006218, sh85108736 · LNB: 000051673 · Microsoft: 134698397 · NDL: 00574311 · NKC: ph116571 |

 |
**Фры́зскія астравы** (**Фрысла́ндскія, Ва́тавыя астравы**) (нідэрл.: Waddeneilanden, ням.: Friesischen Inseln) — архіпелаг на паўночным захадзе Еўропы ў Паўночным моры.

Астравы пралягаюць ланцужком уздоўж узбярэжжа трох краін з захаду на ўсход на працягу больш за 250 кіламетраў, адгароджваючы ад Паўночнага так званае Ватавае мора. Астравы ўключаны ў склад тэрыторыі Нідэрландаў, Германіі і Даніі.

Астравы маюць дзюннае паходжанне. Знаходзяцца ў прыліўна-адліўнай зоне Паўночнага мора.

Архіпелаг атрымаў сваю назву ад Фрызіі, уздоўж тэрыторыі якой ён размешчаны. Фрызія з'яўлялася месцам жыхарства фрызскага народа.

У зоне астравоў размяшчаюцца вусці многіх паўнаводныя рэк Еўропы: Эльба, Эмс, Везер. Уздоўж астравоў праходзяць важныя транспартныя марскія шляхі.

Астравы падзяляюцца на:

* Заходне-Фрызскія астравы
	+ Тэксел
	+ Вліланд
	+ Тэрсхелінг
	+ Амеланд
	+ Схірманіког
	+ Ратумерплат
	+ Ратумерог
* Усходне-Фрызскія астравы
	+ Боркум
	+ Юіст
	+ Нордэрней
	+ Бальтрум
	+ Лангеог
	+ Шпікерог
	+ Вангерогэ
* Паўночна-Фрызскія астравы
	+ Пельворм
	+ Нордштранд
	+ Халіген
	+ Амрум
	+ Фёр
	+ Зільт
	+ Ромё
	+ Манё
	+ Фанё

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 485. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* Фёр: «зялёны востраў» у Паўночным моры

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge754406 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вашкевіч.
**Аляксандр Яўгенавіч Вашкевіч** (нар. 9 верасня 1960, г. Ліда) — беларускі правазнавец. Спецыяліст у галіне канстытуцыйнага права. Кандыдат юрыдычных навук (1987), дацэнт (1993).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 9 верасня 1960 у г. Лідзе. 3 сям’і службоўцаў. Вучыўся ў СШ № 8 г. Ліды да 6 класа, пасля ў СШ № 103 г. Мінска.

Скончыў у 1983 годзе юрыдычны факультэт БДУ, у 1986 годзе — аспірантуру на кафедры канстытуцыйнага права БДУ. Выкладаў на гэтай кафедры, адначасова ў 1990—1995 гадах быў сябрам навукова-кансультацыйнай рады пры Камісіі па заканадаўстве Вярхоўнага Савета Беларусі. У 1996 годзе выбраны суддзём Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь. Неўзабаве вымушаны пайсці ў адстаўку.

Загадчык кафедры агульнаправавых дысцыплін недзяржаўнага міжнароднага Інстытута працоўных і сацыяльных праблем у Мінску. Супрацоўнік Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Вывучае пытанні абароны правоў чалавека, дзейнасць органаў канстытуцыйнай юстыцыі за мяжой.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 2 жніўня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
2. 1 2 3 4  Pawet: Лідскія юбіляры 2010 года **(нявызн.)**. *pawet.net*. Праверана 19 жніўня 2023.

Літаратура
----------

* Пяткевіч А. Людзі культуры з Гродзеншчыны. Гродна, 2000. С.50-51.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1047778602 · VIAF: 306364202 · ЗЭКББ: SEK-349951 |
**Плошча Цяньаньмэнь** (кіт.: 天安门广场) — вялікая плошча ў цэнтры Пекіна — сталіцы Кітайскай Народнай Рэспублікі. Названая ў гонар брамы Цяньаньмэнь (даслоўна «Брама Нябеснага Спакою»), якая знаходзіцца на поўнач ад плошчы і аддзяляе яе ад Забароненага Горада.

Выгляд з Брамы Нябеснага Спакою
Плошча Цяньаньмэнь традыцыйна лічыцца сімвалічным сэрцам кітайскай нацыі. За межамі Кітая плошча набыла сумную вядомасць у сувязі з падаўленнем студэнцкіх пратэстаў у чэрвені 1989 года.

Да плошчы прымыкаюць будынак кітайскага парламента — Дом народных сходаў і ультрасучасны Вялікі нацыянальны оперны тэатр, паблізу размешчаны Нацыянальны цэнтр выканальніцкіх мастацтваў

180°-панарама Плошчы Цяньаньмэнь

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Плошча Цяньаньмэнь
* Tiananmen Square

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7525597-2 · LCCN: sh85135290 · VIAF: 315145689 |
**Шэ́льфавы ледаві́к** — ледавік, які плавае або часткова абапіраецца на дно ў межах мацерыковай водмелі (шэльфа). Пашыраны амаль выключна ў Антарктыдзе.

Найбуйнейшыя шэльфавыя ледавікі Антарктыды.
     **Роса** (472 960 км²)
     **Ронэ-Фільхнера** (422 420 км²)
     **Эймеры** (62 620 км²)
     **Ларсена** (48 600 км²)
     **Рысер-Ларсена** (48 180 км²)
     **Фімбул** (41 060 км²)
     **Шэклтана** (33 820 км²)
     **Георга VI** (23 880 км²)
     **Заходні** (16 370 км²)
     **Уілкінса** (13 680 км²)
Шэльфавыя ледавікі з'яўляюцца працягам наземных ледавікоў, зрэдку ўтвараюцца намнажэннем снежнага покрыва на марскім лёдзе і злучэння снегам і лёдам айсбергаў. Уяўляюць сабой пліты, якія патанчаюцца да краю і заканчваюцца абрывам. Таўшчыня ад 30 да 1300 м. Жыўленне ахоплівае звычайна верхнюю паверхню і прыбярэжную частку ніжняй паверхні. У краявой зоне адбываецца раставанне і адколванне айсбергаў. Хуткасць руху шэльфавых ледавікоў вагаецца ад 300 да 1800 м у год.

Буйнейшы ў свеце шэльфавы ледавік — ледавік Роса.

Зноскі
------

1. 1 2  Ледник шельфовый(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Ледник шельфовый(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шэльфавы ледавік

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4129787-8 · LCCN: sh2009008343 · Microsoft: 87547467 |