recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Азнауры** (груз. აზნაური) — грузінскі дваранскі тытул, распаўсюджаны з V стагоддзя. *Азнауры* былі асабістасвабоднымі, але ў феадальнай іерархіі стаялі ніжэй *тавадзі* (асоба вышэйшага пласта феадалаў), *эрыставі* (буйныя феадалы) і *мтавары* (кіраўнікі, князі). Прадстаўнікі саслоўя *азнауры* былі вызваленыя ад падаткаў, мелі права валодання населенымі землямі, а таксама будаўніцтва крэпасцяў на сваіх землях. Носьбіты гэтага звання ўваходзілі ў царскія і княжыя дружыны.

Пасля уваходжання Грузіі ў Расійскую Імперыю грузінскае дваранства было выраўнена ў правах з расійскім. У 1850 годзе найвышэйшым указам спісы дваранскіх родаў Імэрэці і Гурыі таксама былі ўнесены ў «Аксамітную кнігу» дваранскіх родаў Расійскай Імперыі.

Літаратура
----------

* Азнаури // Энцыклапедычны слоўнік, складзены рускімі навукоўцамі і літаратарамі.Том II / П. Л. Лаўроў. — СПб.: Тып. І. І. Глазунова і Комп. 1862. — С. 179.
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Матырына.

**Маты́рына, Матырынскае** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ушача, за 6 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка Ушачы, каля вёскі Матырына.

Плошча паверхні возера 1,38 км². Даўжыня 1,7км, найбольшая шырыня 1,4 км, даўжыня берагавой лініі каля 7 км. Найбольшая глыбіня 6 м, сярэдняя 3,6 м. Плошча вадазбору 178 км².  

Катлавіна возера трохвугольнай формы. Схілы катлавіны вышынёй да 25 м, месцамі з валунамі. Берагавая лінія звілістая, утварае залівы. Берагі нізкія, у паўночнай частцы возера сплавінныя. Дно возера ў прыбярэжнай частцы пясчанае, глыбей — ілістае, у паўночным заліве выслана сапрапелем. На возеры 3 астравы агульнай плошчай каля 1 га. Возера зарастае. Праз возера працякае рака Альзініца. На паўднёвым захадзе злучана ручаём з возерам Лаканец, на поўначы ўпадае канава з возера Лінне.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, гусцяра, плотка, лінь, краснапёрка і іншыя віды рыб.

На паўднёвы ўсход ад возера пралягае аўтамабільная дарога Н3701.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-34. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г. Архівавана 1 мая 2013.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 209. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0169-9 (Т. 10).
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2 / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. — Т. 2. — 768 с. — 50 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 20. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
Яшма. Заходнія Карпаты, Румынія
**Я́шма** — асадкава-метамарфагенная тонка- або скрытакрышталічная шчыльная горная парода.

Назва
-----

Назва паходзіць з арабскай мовы.

Апісанне
--------

Складзена з тонказярністых агрэгатаў кварцу і афарбавана аксідамі і гідраксідамі жалеза і іншых мінералаў прымесей у чырвоны, жоўты, зялёны, карычневы, шэры, белы і іншыя колеры. Адрозніваюць дэкаратыўныя тыпы яшмы: аднародныя, плямістыя, палоскавыя (плоскапаралельныя і хвалістыя), стракатыя («паркалёвыя» і «парчовыя»), брэкчыяпадобныя і пейзажныя (утвараюцца пры перакрышталізацыі і метасаматозе першасных сургучных і іншых аднародных яшмаў).

Выкарыстанне
------------

Адшліфаваная яшма
Выкарыстоўваецца як вырабны камень у ювелірнай справе, як тэхнічны камень (апорныя прызмы, ступкі, матрыцы і інш.), у гемалогіі і каменярэзнай справе. Радовішчы ў Расіі, ЗША, Індыі, Венесуэле, Украіне і інш.

У гемалогіі і каменярэзнай справе да яшмы адносяць яшмоіды і яшмападобныя пароды, блізкія да іх па фізічных уласцівасцях і дэкаратыўнасці (акварцаваныя туфіты зеленакаменных тоўшчаў, халцэдонавыя і кварц-халцэдонавыя гідратэрмальна-метасаматычныя ўтварэнні базальтавых тоўшчаў, кварц-палевашпатавыя кантактавыя рагавікі, кіслыя эфузіўныя пароды — фельзіты і фельзітавыя парфіры.

Літаратура
----------

* Яшма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Яшма на Вікісховішчы |
**Вальдзімар** (нарв. *Valdimarr*) — паданневы конунг Русі (Русіланд), Польшчы (Пуліналанд) і Полацка (Палціскі).

Біяграфія
---------

Паводле сагі пра Тыдрэка Бернскага (запісанай 2-й палове XIII ст.), конунг Русі Гертніт перад смерцю падзяліў свае ўладанні паміж трыма сынамі -- старэйшы Азантрыкс (*Ósantrix*) атрымаў Вількіналанд, малодшы Вальдзімар (*Valdimarr*) усходнюю частку — Русіланд (Русь) і Пуліналанд (Польшча), а сын наложніцы Іліас стаў ярлам Грэцыі (*Grikkland*).

Ва ўладарства Азантрыкса і Вальдзімара адбываецца ўзвышэнне гуна Атылы, ён падпарадкоўвае Гуналанд, якім да гэтага валодаў стары конунг Міліас. Далей Атыла сватаецца да дачкі Азантрыкса — Эрке, але не адразу дамагаецца свайго, таму ідзе вайной на Вількіналанд. У вайне гіне Азантрыкс, а яго дачка Эркана становіцца жонкай Атылы.

Пасля гібелі брата Вальдзімар сам ідзе вайной на гунаў (Гуналанд) і руйнуе ўладанні Атылы, пачынаецца вайна. У гэтых падзеях на баку Атылы ўдзельнічае галоўны герой сагі — Тыдрэк Бернскі. У адной з бітваў апісваецца паядынак Тыдрэка Бернскага з Тыдрэкам, сынам Вальдзімара. Далей Атыла з вялікім войскам пачынае паход на Вальдзімара і спусташае Русь і Польшчу (Русіланд і Пуліналанд). Вырашальныя бітвы адбываюцца каля Полацка (Palteskia), які бярэ сам Атыла, і Смаленска (Smálenzkju), які бярэ Тыдрэк Бернскі. У гэтай вайне Вальдзімар і яго сын гінуць, застаецца толькі смаленскі ярл Іран, брат конунга Вальдзімара. Пасля перамогі Атыла прызначыў Ірана «*кіраваць тым царствам, судзіць па земскаму праву і плаціць даніны конунгу Атыле і даваць яму падмогі, калі яму спатрэбіцца*».

Гл. таксама
-----------

* Сага пра Тыдрэка Бернскага[ru]
* Полацкае княжанне
* Аблога Полацка гунамі
**Матэа Марыя Дзупі** (італ.: Matteo Maria Zuppi; нар. 11 кастрычніка 1955, Рым, Італія) — кардынал, кіраўнік італьянскага епіскапату.

Жыццё і дзейнасць
-----------------

Нарадзіўся 11 кастрычніка 1955 года ў Рыме, будучы пятым з шасці дзяцей у сям’і.

У 1973 годзе, падчас навучання ў ліцыі Вірджыліё, ён пазнаёміўся з Андрэа Рыкардзі, заснавальнікам супольнасці святога Эгідыя (Sant’Egidio), і далучыўся да яе дзейнасці, скіраванай на дапамогу найбольш занядбаным.

Ва ўзросце дваццаці двух гадоў, пасля абароны дыпломнай працы па гісторыі хрысціянства ва ўніверсітэце Ла-Сапіенца, паступіў у семінарыю дыяцэзіі Палестрыны і праходзіў фармацыю да святарства ў Папскім Латэранскім ўніверсітэце, дзе атрымаў ступень бакалаўра тэалогіі.

Святарскае пасвячэнне прыняў 9 мая 1981 года, пасля чаго быў прызначаны вікарыем у рымскай базыліцы Санта-Марыя-ін-Трастэверэ. У 2000 годзе стаў пробашчам і заставаўся на гэтай пасадзе дзесяць гадоў. З 1983 па 2012 год ён быў таксама рэкатарам касцёла Санта-Крочэ ала Лунгара, а з 1995 па 2012 год членам святарскай рады Рымскай архідыяцэзіі. З 2005 па 2010 год быў прэфектам трэцяй прэфектуры Рыма; з 2000 па 2012 год — галоўным касцёльным асістэнтам супольнасці святога Эгідыя, ад імя якой быў пасярэднікам у Мазамбіку ў працэсе, што прывёў да міру пасля больш як сямнаццаці гадоў крывавай грамадзянскай вайны.

У 2010 годзе стаў пробашчам парафіі святых Сымона і Юды Тадэвуша ў Торэ-Анджэла, што на ўсходняй ускраіне Рыма, а ў 2011 годзе быў прэфектам сямнаццатай прэфектуры Рыма. Неўзабаве пасля гэтага, 31 студзеня 2012 года, Бенедыкт XVI прызначыў яго тытулярным біскупам Вільяновы і дапаможным біскупам Рымскай архідыяцэзіі (для Цэнтральнага сектара).

27 кастрычніка 2015 года Папа Францішак прызначыў яго Мітрапалітам Балонскім, а 5 кастрычніка 2019 года менаваў кардыналам. Матэа Дзупі з’яўляецца супрацоўнікам Дыкастэрыя па служэнні інтэгральнаму развіццю чалавека і Адміністрацыі маёмасці Апостальскага Пасаду.

24 мая 2022 года Папа Францішак менаваў кардынала Старшынёй Канферэнцыі Біскупаў Італіі.

Зноскі
------

1. ↑  Кардынал Матэа Дзупі стаў новым кіраўніком італьянскага епіскапату

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 179489378 · GND: 1052418643 · ICCU: BVEV097173 · ISNI: 0000 0003 7032 4986 · NKC: xx0205007 · NUKAT: n2012245103 · SUDOC: 252405498 · VIAF: 233412342 |

 |
**Себежскі замак** — абарончае збудаванне ў горадзе Себеж (цяпер у Расіі).

У 1414 годзе вялікі князь Вітаўт здабыў Себеж як прыгарад Пскова і ўлучыў яго ў склад Вялікага Княства Літоўскага.

У 1535 годзе маскоўскія войскі зрубілі на месцы Себежскага гарадзішча драўляную крэпасць, г. зв. Іван-горад на Себежы, які ўжо праз год беспаспяхова спрабавала ўзяць штурмам войска Вялікага Княства Літоўскага. У 1562 годзе Себеж быў заняты ліцвінамі, аднак канчаткова адыйшоў да іх у час пахода Стэфана Баторыя ў 1579 годзе. Замак быў адбудаваны.

У час вайны Расіі супраць Рэчы Паспалітай замак захапілі маскоўскія войскі (вернуты Рэчы Паспалітай ў 1678 годзе).

Умацаванні Себежа ў розны час мелі розныя памеры, у наш час ад іх мала што захавалася.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Калінін.
**Вальдэмар Ільіч Калінін** (нар. 30 мая 1946; Віцебск) — цыганска-беларускі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч, віцэ-прэзідэнт Рады цыганоў Брытаніі, скарбнік беларускіх арганізацый («Belarus Trust Office» і «Згуртаванне беларусаў Вялікай Брытаніі»).

Біяграфія
---------

У 1964 скончыў сярэднюю школу № 2, з'ехаў у Расію ў Цвер, паступіў у Калінінскі педагагічны інстытут. Атрымаў дыплом настаўніка англійскай мовы, працаваў у г. Вышні Валачок. У 1969 годзе быў прызваны ў армію ў дэсантную роту, у 1970 быў дэмабілізаваны і вярнуўся на Беларусь.

Працаваў настаўнікам англійскай і нямецкай моў, перакладаў літаратуру. У 1972 годзе пачаў працаваць метадыстам, а пазней загадчыкам кабінету замежных моў у Віцебскім абласным інстытуце ўдасканалення настаўнікаў да 1991 года. Адначасова навучаўся ў Санкт-Пецярбургу «Інстытуце агульнай адукацыі дарослых Акадэміі педагагічных навук». У 1993 годзе выехаў працаваць у г. Лондан. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з мая 2008 года.

Першы верш быў надрукаваны ў газеце «Піянер Беларусі» ў 1957 годзе. Піша на цыганскай, беларускай і англійскай мовах. Пераклаў Біблію на цыганскую мову.

Творы
-----

* «Новы Запавет. Псалмы. Прытчы». 2002
* «Загадки балтийских цыган»
* «Сны цыганоў», Віцебск, (вершы на цыганскай, беларускай, румынскай і англійскай мовах)

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | SUDOC: 135708982 |
**Сеара** (парт.: Ceará) — штат на паўночным усходзе Бразіліі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Фарталеза.

Геаграфічнае становішча і рэльеф
--------------------------------

Штат на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна і паўночна-ўсходняй ўскраіне Бразільскага пласкагор’я. Плошча 148.016 тыс. км².

Эканоміка
---------

Аснова эканомікі штата — сельская гаспадарка. Вырошчваюць бавоўнік (17 % агульнанацыянальнага збору бавоўны, 1970), бананы, цукровы трыснёг, маніёк, кукурузу, фасолю, каву, тытунь. Збор воску карнаубскай пальмы (каля 40 % нацыянальнага вытворчасці, 1-е месца ў краіне), бразільскага арэха (каля 40 %), натуральнага каўчуку. У засушлівых раёнах распаўсюджана перагонная жывёлагадоўля. Некаторае развіццё мае і перапрацоўка сельгассыравіны (тэкстыльная, мясакансервавая, цукровая прамысловасць). Тым не менш, на долю прамысловасці ў 1999 прыходзілася ўсяго 39,3 % ВУП штата, 60,7 % па-ранейшаму займала сельская гаспадарка.

| ⛭Штаты Бразіліі |
| --- |
| 
* Акры
* Алагоас
* Амазонас
* Амапа
* Баія
* Гаяс
* Мараньян
* Мату-Гросу
* Мату-Гросу-ду-Сул
* Мінас-Жэрайс
* Пара
* Параіба
* Парана
* Пернамбуку
* Піяўі
* Рандонія
* Рарайма
* Рыа-дэ-Жанэйра
* Рыу-Гранды-ду-Норты
* Рыу-Гранды-ду-Сул
* Сан-Паўлу
* Санта-Катарына
* Сеара
* Сержыпі
* Такантынс
* Федэральная акруга
* Эспірыту-Санту

 |  |

1. ↑
**Чага́н** (або **Балапа́н**) — возера ў Казахстане, створанае Чаганскімі ядзернымі выпрабаваннямі 15 студзеня 1965 года. Ядзерныя выбухі праводзіліся для народнай гаспадаркі.

Вада ў возера паступае з ракі Чаган (прыток Іртыша). Часта згадваецца як «атамнае возера». Аб’ём вады ў возеры складае прыблізна 100 000 м³. Вада ў возеры радыеактыўная.

Гісторыя
--------

Ядзерны выбух быў здзейснены пад зямлёй у абалоне ракі Чаган, у свідравіне № 1004 на глыбіні 178 метраў 15 студзеня 1965 года, у 05 гадзін 59 хвілін 59 секундаў раніцы па Грынвічы. Надалей планавалася ў Казахстане з дапамогай ядзерных выбухаў стварыць каля 40 штучных вадаёмаў агульным аб'ёмам 120—140 млн м³. У такіх глыбокіх рэзервуарах з аплаўленым дном і невялікім люстэркам выпарэння планавалася акумуляваць вясновыя сцёкі вод.

У пачатку 1965 года рэчышча ракі Чаганкі злучылі з утворанай варонкай каналам. Пазней тут была пабудавана каменна-земляная плаціна з водапрапускнымі збудаваннямі.

Характарыстыка
--------------

Плошча возера Чаган — 5,92 км². Аб'ём вады — 19,1 млн куб. м. Глыбіня — каля 100 метраў.

Зноскі
------

1. ↑  Полигоны Семипалатинск и Сары-Шаган. Личный взгляд

Літаратура
----------

* Казахская энциклопедия, Том 9. Раздел 18.
* *Лео Германн.* Правда о великой лжи. Том 2. С.-Петербург, 1999 г.

Спасылкі
--------

* Советская программа мирного использования ядерных взрывов
* О советской ядерной программе
* Россия сегодня документальный фильм
* Озеро Чаган на карте Google
**Азола каралі́нская** (*Azolla caroliniana*) — папараць з роду азола (*Azolla*) сямейства азолавых або па іншай класіфікацыі сальвініевых (*Salviniaceae*).

Пашырана ў стаячых або слаба праточных вадаёмах Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі, утварае месцамі вялікія зараснікі. На тэрыторыі Беларусі выкарыстоўваецца як акварыумная расліна.

Плавае на паверхні вады. Карэнішча даўжынёй да 25 см. Дробнае лісце парамі, накшталт дахоўкі ўкрывае галінастае сцябло. Верхні сегмент ліста зялёны, выступае над вадой, ніжні ў вадзе, на ім развіваюцца сорусы. Зверху расліна блакітна-зялёная, знізу ружовая.

Культывуюць у акварыумах пры яркім верхнім асвятленні, пры тэмпературы 10—25 °С. На зіму расліна адмірае, каб зберагчы, яе змяшчаюць у вільготную вату ці марлю ў адкрыты посуд.

Літаратура
----------

* Азола каралінская // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 50. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Азолла каролинская: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778715087 |
Выгляд часткі тэрасы Бруля з боку Эльбы
**Тэраса Бруля** (ням.: Brühlsche Terrasse) — архітэктурны ансамбль і турыстычная славутасць ў Дрэздэне. Яна размешчана ў цэнтры старога горада і распасціраецца прыкладна на 500 метраў уздоўж Эльбы паміж мастом Аўгуста і мастом Каролы. Тэраса Бруля таксама вядомая як Балкон Еўропы. Тэрмін узнік у пачатку 19-га стагоддзя і пазней часта выкарыстоўваўся ў літаратуры. Тэраса Бруля з'яўляецца часткай знакамітага віда на цэнтр Дрэздэна (т. зв. панарамы Каналета).

Гісторыя
--------

Першапачаткова тэраса была ўзведзена як частка фартыфікацый Дрэздэна ў XVI стагоддзі. Назва тэрасы ўзыходзіць да графа фон Бруля, па чыім загадзе Ёган Крыстаф Кнефель узвёў на тэрасе шматлікія будынкі: Галерэя Бруля, Бібліятэка Бруля,  Бельведэр, палац Бруля і Сад Брунэцці). Пасля перабудовы Брулем тэраса страціла сваё ваеннае значэнне.

У 1814 годзе князь Мікалай Рэпнін-Валконскі, які быў генерал-губернатарам Саксоніі пасля яе разгрому ў Бітве народаў, загадаў зрабіць тэрасу даступнай для грамадскасці.

Архітэктару Готлабу Фрыдрыху Тармаеру было даручана пабудаваць шырокую парадную лесвіцу, якая была першапачаткова ўпрыгожана двума львамі з пясчаніку працы Хрысціяна Готліба Кюна. У 1820 пад тэрасай была пабудавана набярэжная Терасэнуфер. Каб палепшыць доступ да тэрасы, да яе былі зробленыя праходы з Мюнцгасэ ў 1848 і з Георг-Трой-Платц у 1890—1894. У канцы 19-га — пачатку 20-га стагоддзя першапачатковыя пабудовы Бруля былі заменены на сучасныя будынкі.

Гл. таксама
-----------

* Альберцінум

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Brühlsche Terrasse на Вікісховішчы |
**Себасцьян Штоскопф** (ням.: Sebastian Stoskopff; 13 ліпеня 1597, Страсбург — 10 лютага 1657, Ідштайн) — нямецкі (эльзаскі) мастак. Адзін з найбуйных нямецкіх майстроў нацюрморта першай паловы XVII стагоддзі. Лепшыя работы мастака сабраны ў музеях Страсбурга і Саарбрукена.

Біяграфія
---------

Себасцьян Штоскопф нарадзіўся 13 ліпеня 1597 года ў Страсбургу ў сям’і гарадскога кур’ера. У 15-гадовым узросце ён паказаў асаблівы талент у жывапісе і маляванні. Атрымаўшы падтрымку ў Гарадской рады Страсбурга, у 1614 годзе паступіў у навучанне да мясцовага мастака і гравёра Фрыдрыха Брэнтэля. У 1615 годзе, пасля смерці бацькі, быў пасланы для вучобы ў Ганау, да мастака Даніэля Саро, які жыў там (працы якога да нас не дайшлі). Пасля смерці Саро ў 1619 г. Штоскопф пераняў яго майстэрню і вучняў. Сярод гэтых вучняў быў і Іахім фон Зандрарт, аўтар першага трактата на нямецкай мове па гісторыі мастацтваў, выдатны мастак, сябар і памочнік С. Штоскопфа.

Пасля няўдалай спробы атрымаць від на жыхарства ў Франкфурце-на-Майне Штоскопф з’ехаў у Парыж, дзе жыў і працаваў з 1622 па 1639 г. Тут ён напісаў свае першыя буйнафарматныя працы — такія, як «Лета» і «Зіма». У 1629 годзе наведаў Венецыю, потым зноў вярнуўся ў Парыж. У 1639 годзе вярнуўся ў родны Страсбург, дзе ўступіў у мясцовую гільдыю мастакоў і гравёраў. С. Штоскопф разбагацеў і заваяваў вядомасць як выбітны майстар жывапісу. У 1646 годзе ён ажаніўся з прыёмнай дачкой сваёй малодшай сястры.

Пачынаючы з 1650 года, С. Штоскопф часта прыязджаў у Ідштайн, дзе жыў яго сябар, мецэнат і заступнік граф Іаган, адзін з нямецкіх феадальных князёў лютэранскага веравызнання (як і сам С. Штоскопф) і прыхільнік Евангелічнай уніі. Вялікую ролю ва ўсталяванні адносін паміж графам і мастаком адыграў І. фон Зандрарт. У 1657 годзе мастак быў забіты і абрабаваны гаспадаром гасцініцы і яго жонкай паблізу Ідштайна. Справа гэта раскрылася праз 20 гадоў пасля здзейсненага злачынства — у рамках працэсу над ведзьмакамі, у якім адказчыкамі былі таксама і ўладальнікі гасцініцы, якія першапачаткова абвясцілі смерць Штоскопфа як вынік празмернага спажывання алкаголю.

Зноскі
------

1. ↑  Sebastian Stoskopff // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
**Азола** (*Azolla*) — род папарацей сямейства сальвініевых (*Salviniaceae*), па іншай класіфікацыі адзіны род сямейства азолавых.

Апісанне
--------

Выкапнёвыя рэшткі гэтых раслін знаходзяць у трацічных і чацвярцічных адкладаннях Еўразіі, Паўночнай Амерыкі. Усе віды азолавых, акрамя азолы нільскай (*Azolla nilotica*), шырока распаўсюджаны ў трапічных, субтрапічных абласцях зямнога шара, а таксама ва ўмераных абласцях Паўночнай Амерыкі. Па вонкавым выглядзе гэтыя расліны больш падобны на лістасцябловыя юнгерманіевыя імхі, чым на папараці.

Спарафіт азолы ўяўляе сабой дробнае разгалінаванае плаваючае сцябло. На яго верхнім баку ў два рады сядзяць маленькія (да 1 мм) лісты, якія шчыльна прыкрываюць галіны. Ад некаторых вузлоў звісаюць у ваду даволі доўгія прыдаткавыя карані. Праводзячая сістэма сцябла — рэдукаваная сіфонастэла, якая часта прымае форму пратастэлы.

Прыкметнай асаблівасцю азолы з’яўляецца сімбіёз гэтай расліны з сіне-зялёнай анабэна азола (*Anabaena аzollae*) з сямейства ностакавых (*Nostocaceae*). Выказваецца меркаванне аб трэцім члене складанага сімбіёзу з удзелам бактэрый псеўдамонас (*Pseudomonas*) і азотабактэр (*Azotobacter*), якія пастаянна сустракаюцца на лістах азолы.

Размнажэнне азолы часта адбываецца вегетатыўным шляхам. Бакавыя галінкі лёгка адломваюцца ад галоўнага сцябла і цячэннем разносяцца ў іншыя вадаёмы. Часта распаўсюджвальнікамі азолы з’яўляюцца людзі, жывёлы і водаплаўныя птушкі.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Практычнае выкарыстанне азолы мае месца ў сельскай гаспадарцы ў якасці зялёнага ўгнаення, багатага азотам. У трaпічных краінах Азіі і ў некаторых іншых з гэтай мэтай азолу разводзяць на рысавых палях. Па здольнасці назапашваць азот азола не ўступае бабовым. Выкарыстоўваюць азолу і як расліну, якая ў выніку масавага размнажэння на рысавых палях заглушае іншыя пустазельныя расліны. Азолу каралінскую (*Azolla caroliniana*) часта вырошчваюць і ў акварыумах. Побач з карысцю гэта расліна прыносіць і некаторую шкоду інтэнсіўнасцю свайго вегетатыўнага размнажэння, пакрываючы паверхню вады ў вадаёмах і перашкаджаючы руху лодак.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Сапегін Л.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4139627-3 · LCCN: sh85010654 · Microsoft: 2781226114 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пагада дзікіх гусей.

**Малая пагада дзікіх гусей** — (кіт. спр. 小雁塔, піньінь *Xiǎoyàn Tǎ*, пал. *Сяаяньта*) — найбуйнейшы помнік кітайскай архітэктуры, збудаваны з цэглы ў Чан'ане ў той час, калі ён быў сталіцай дынастыі Тан і самым населеным горадам планеты.

Малая пагада дзікіх гусей была пабудавана для размяшчэння будысцкіх рукапісаў індыйскага паходжання па ініцыятыве манаха-падарожніка Іцзіна, які змог угаварыць імператара Гаа-цзуна ў 707 — 709 гг. значную частку сродкаў на будаўніцтва выдаткавалі наложніцы імператара. 

У пагаду некалькі разоў трапляла маланка, яна перажыла некалькі землетрасенняў. Падчас Вялікага землетрасення 1556 года 45-мятровае збудаванне паглыбілася ў зямлю на два метры; у такім выглядзе яно і дайшло да нашых дзён.

Тое, што пагада не разбурылася на працягу некалькіх землетрасенняў, лічыцца цудам, і пагадзе прыпісваюцца містычныя ўласцівасці. Сучасныя даследаванні глебаў паказалі, што пагада стаіць на круглай каменнай грудзе, якая змешчана ў мяккія пароды. У момант землетрасення груда адхіляецца ўбок, падобна да ванькі-ўстанькі, а потым вяртаецца ў зыходнае становішча.

Вакол малой пагады размешчаны вялікі парк з некалькімі будыйскімі храмамі, а таксама фантанам. У глыбіні парку — Музей Сіяня са шматлікімі экспанатамі па гісторыі горада і дынастыям кітайскай гісторыі.

Гл. таксама
-----------

* Вялікая пагада дзікіх гусей

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
**Новадубро́ўскі сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Акцябрскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Новая Дуброва.

Утвораны 20 лістапада 1938 года ў складзе Глускага раёна Палескай вобласці БССР у выніку разбуйнення Акцябрскага сельсавета, да сельсавета таксама была далучана тэрыторыя скасаванага Перакальскага нацыянальнага латышскага сельсавета. З 28 чэрвеня 1939 года ў складзе новаўтворанага Акцябрскага раёна Палескай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Акцябрскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Марыя Малгажата Гандзялевіч-Вацлаўк** (польск.: Maria Małgorzata Handzelewicz-Wacławek) — польскі архітэктар, кандыдат навук, дацэнт. Прадстаўнік мадэрнізму, лаўрэат ганаровай узнагароды SARP (1987).

Біяграфія
---------

Вучылася ў школах Грудзёндза і Варшавы. У 1942 годзе сканчае Жаночую архітэктурную школа імя У. Наакоўскага, пасля чаго да 1950 студэнтка архітэктурнага факультэта Варшаўскай політэхнікі. Паралельна з 1942 па 1945 год працуе ў майстэрні Мацея Навіцкага.

Пасля вайны адзін год працуе ва упраўленне капітальнага аднаўлення і з апошнімі гадамі вучобы працавала валанцёрам, потым малодшым асістэнтам на кафедры дызайну праф. Барбарай Брукальскай ў 1946—1951 гг. пасля чаго да 1965 У майстэрні прафесара Багдана Пнеўскага, спачатку як асістэнт, затым як дызайнер і, нарэшце, як партнёр прафесара і сааўтар яго апошніх праектаў і рэалізацый.

У другой палове 1860-х і да сярэдзіны 1990-х кіравала архітэкіурным бюро разам з мужам Збігневам Вацлаўкам.

Памёрла 11 красавіка 1996 У Варшаве, пахавана на могілках Павонзкі.

### Сям’я

Бацька Марыі Гандзялевіч — архітэктар, кераміст і прамысловец Юзаф Гандзялевіч, маці — Марыя, у дзявоцтве Кухарская. Мужам Марыі Гандзялевіч быў Збігнеў Вацлаўк.

Вядомыя працы
-------------

* Дом Хлопы ў Варшаве — 1958 г. сааўтар Богдан Пнеўскі
* Комплекса Сейма:
	+ Новая палата прадстаўнікоў ў  — 1972/1974, (сааўтар Анджэй Калішэўскі)
	+ Інтэр’еры Сейма — 1986/1987 гг
	+ Корпус «Е» — 1989—1991 гг
* Жылы масіў Тарговак у Варшаве — 1972/1978

Зноскі
------
**Апалонія Дарэўская** (вядома і як *Дарота*; 1767? —?) — танцоўшчыца.

Біяграфія
---------

Прыгонная падскарбія надворнага літоўскага А.Тызенгаўза, выхаванка яго балетных школ у Гродне і Паставах.

У 1778 годзе выступіла як фігурантка ў школьным паказе «Сялянскага балета» Г.Петынеці на сцэне прыдворнага тэатра Тызенгаўза ў Гродне.

Паводле завяшчання магната перайшла ва ўласнасць Станіслава Аўгуста Панятоўскага і з 1785 года стала першай салісткай трупы «Таварыства танцоўшчыкаў яго каралеўскай вялікасці» ў Варшаве; выступала як гратэскавая танцоўшчыца на прыдворнай сцэне і ў Нацыянальным тэатры (партыі ў балетах «Мірза і Ліндор», «Рыбакі», «Лукас і Калінета» і інш.).

У 1794—1797 гадах працавала ў прыватных антрэпрызах Варшавы і Гданьскa (Польшча).

У 1797 годзе па ініцыятыве і за кошт Станіслава Аўгуста Панятоўскага выехала ў Пецярбург.

Літаратура
----------

* Апалонія Дарэўская // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
**Чаткальскі хрыбет** — горны хрыбет у Заходнім Цянь-Шане, які абмяжоўвае з паўночнага захаду Ферганскай даліны, мае даўжыню каля 200 км, вышынёй больш за 3000 метраў, напрыклад гару Вялікі Чымган вышынёй 3309 м, гару Кызылнура вышынёй 3267 м і пік Паляўнічы (Аўкашка), вышынёй 3099 м, іглічна-шырокалісцевыя лясы, рэдкалессі, альпійскія лугі. Знаходзіцца на тэрыторыі Ташкенцкай вобласці Узбекістана і Джалал-Абадскай вобласці Кыргызстана. У 1946 годзе ў гарах знаходзіўся эпіцэнтр Чаткальскага землетрасення.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чаткальскі хрыбет
**Бабраня́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мазырскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Бабраняты.

Утвораны 2 студзеня 1925 года ў складзе Мазырскага раёна Мазырскай акругі БССР. З 5 кастрычніка 1926 года ў складзе Слабадскога раёна, з 4 жніўня 1927 года — у складзе Калінкавіцкага раёна той жа акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Калінкавіцкім раёне БССР. З 27 верасня 1930 года ў складзе Мазырскага раёна, з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Баброўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Скалала́жанне** (англ.: rock climbing) — від спорту і актыўнага адпачынку, які складаецца ў лажанні па натуральным або штучным рэльефе. З’явіўшыся як разнавіднасць альпінізму, скалалажанне ў цяперашні час з’яўляецца самастойным відам спорту. 3 жніўня 2016 года спартыўнае скалалажанне было ўключана МАК у алімпійскую праграму летняй алімпіяды 2020.

Заўвагі
-------

1. ↑  IOC approves five new sports for Olympic Games Tokyo 2020 (англ.). *International Olympic Committee* (14 ліпеня 2021). Архівавана з першакрыніцы 6 жніўня 2021. Праверана 23 лістапада 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph116167 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Руднева.

**Яўгенія Максімаўна Руднева** (24 снежня 1920 — 9 красавіка 1944) — штурман 46-га гвардзейскага начнога бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка 325-й начной бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі, гвардыі старшы лейтэнант. Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 24 снежня 1920 года ў горадзе Бярдзянску, цяпер Запарожскай вобласці Украіны, у сям’і служачага.

Жыла ў пасёлку Салтыкоўка Маскоўскай вобласці, у горадзе Бабушкін (цяпер у межах горада-героя Масквы). У старшых класах вучылася ў маскоўскай школе № 311 (знаходзілася ў Лабкоўскім завулку, цяпер вуліца Макаранкі).

У адным выпуску з Рудневай (выпуск 1938 года) вучыліся і скончылі школу № 311 шэраг вядомых людзей, сярод якіх быў і вядомы савецкі пісьменнік Юрый Нагібін. Па ўспамінах таварышаў, у школе Яўгенія была самай бачнай грамадзянскай актывісткай, сакратаром камсамольскай арганізацыі. З 9-га класа яна пачала займацца ў астранамічным гуртку і хутка ў Жэні нарадзілася цвёрдае жаданне — быць астраномам.

У 1938 годзе Жэня скончыла сярэднюю школу з атэстатам з адзнакай і паступіла на механіка-матэматычны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Дзякуючы сваёй незвычайнай працавітасці і дапытлівасці Жэня і ва ўніверсітэце хутка зрабілася адной з найлепшых студэнтак курса. У тым жа годзе яна пачала працаваць ва Усесаюзным астранома-геадэзічным таварыстве (ВАГА) у аддзеле Сонца, на наступны год яе выбіраюць загадчыцай гэтага аддзела. Адначасова яна працавала і ў аддзеле Пераменных зорак, з захапленнем, часта ночы напралёт праводзіла назіранні ў абсерваторыі на Прэсне. У 1939 годзе ў «Бюлетэні ВАГА» № 3 быў надрукаваны першы навуковы артыкул Я. Рудневай: «Біялагічныя назіранні падчас Сонечнага зацьмення 19 чэрвеня 1936 г.».

Летам 1941 года Жэня здавала вясновую экзаменацыйную сесію, заканчваючы 3-ці курс.

Была штурманам самалёта, затым эскадрыллі, а потым і палка. Да моманту сваёй гібелі штурман гвардыі старшы лейтэнант Я. М. Руднева здзейсніла 645 баявых начных вылетаў на знішчэнне перапраў, чыгуначных эшалонаў, жывой сілы і тэхнікі суперніка. Пад яе кіраўніцтвам былі падрыхтаваны 22 штурманы. Член УКП(б) з сакавіка 1943 года.

Загінула смерцю адважных у ноч на 9 красавіка 1944 года пры выкананні, разам з Панай Пракоп’евай, баявога задання на поўнач ад горада Керч Крымскай АССР. Пахавана ў горадзе-героі Керч на Воінскіх мемарыяльных могілках. 4 жніўня 1944 г. яна была прадстаўлена да звання Героя Савецкага Саюза.

Зноскі
------

1. 1 2  Yevgeniya Maksimovna Rudneva // TracesOfWar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98839586'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 120030047 · ISNI: 0000 0001 4053 8508 · LCCN: n97010081 · SUDOC: 189175192 · VIAF: 176566281 |
**Маці**, таксама *мама*, *матуля, матка* (лац.: Mater — маці) — жанчына адносна сваіх дзяцей. Праз шматзначнасць паняцця і яго рознае разуменне ў сацыяльным, культурным і рэлігійным кантэксце цяжка знайсці ўніверсальнае вызначэнне.

Біялагічная маці
----------------

Біялагічная маці — жанчына, якая зачала, вынасіла і нарадзіла дзіця. З развіццём рэпрадуктыўнай медыцыны стала магчыма сурагатнае і генетычнае мацярынства.



| Роднасныя і сваяцкія адносіны |
| --- |
| 
* Муж
* Жонка
* Бацька
* Маці
* Дзед
* Бабуля
* Брат
* Сястра
* Зводны брат
* Сын
* Дачка
* Пасынак
* Падчарка
* Дзядзька
* Цётка
* Сват
* Цешча
* Унучатая пляменніца
* Кум
* Кума

 |
**Арозій з Бобіа** (Мілан, Амбразіянская бібліятэка MS D. 23. Sup.) - астраўны манускрыпт пачатку VII стагоддзя з *Хранікона* Паўла Арозія  (руск.) (бел.. Рукапіс мае 48 лістоў памерам 210 на 150 мм. Ён, як мяркуюць, быў створаны ў скрыпторыі Абацтва Бобіа  (руск.) (бел..

Паходжанне
----------

Рукапіс паходзіць з абацтва Бобіа, які быў заснаваны Святым Калумбанам у 612. Ён з’яўляецца ў вопісе манастырскай бібліятэкі зробленым у 1461 годзе. Манахі перадалі рукапіс у Амбразіянскую бібліятэку, калі яна была заснавана у 1606 годзе кардыналам Федэрыка Барамеа  (руск.) (бел..

Апісанне
--------

Манускрыпт змяшчае найбольш раннія дывановыя старонкі у мастацтве. Дывановая старонка знаходзіцца на фоліа 1v. Хоць у дызайне яна прасцейшая, чым пазнейшыя дывановыя старонкі, яна змяшчае матывы, якія не сустракаюцца на пазнейшых узорах і паказвае тонкасць малюнка і чаргаванне колераў, характэрныя для асобных рукапісаў. Ён складаецца з вялікай цэнтральнай разеткі, акружанай чатырма вуглавымі разеткамі, усе змешчаныя ў прамавугольнай раме. Вертыкальныя панэлі рамкі ўтрымліваюць павойныя канатныя матывы; рамка злева мае адзін большы канат белым па ружовым колеры, у той час як рамка справа — два меншых каната белым па ружовым колеры, падзеленыя жоўтай паласой. Верхняя і ніжняя панэлі разбітыя на меншыя квадратныя панэлі, падзеленыя тонкімі брускамі. Панэлі меншага памеру складаюцца з шэўронаў  (руск.) (бел. і трохкутнікаў, якія чаргуюцца ў ружовым і жоўтым колерах. Бакавыя верхняя і ніжняя панэлі працягваюцца да правага краю рамы. Над левай вертыкальнай рамкай размешчаны дзве квадратныя рамкі, якія змяшчаюць круглыя матывы; уверсе з крыжам унутры круга, а ўнізе з разеткай. Крыж у крузе на верхняй панэлі падобны на крыж у крузе, знойдзены ў цэнтры дывановай старонцы, на фоліа 192v «Кнігі з Дарау». Шэсць канцэнтрычных колаў акружаюць цэнтральную разетку. Старонка выцвіла і пашкоджана, так што цяжка быць упэўненым у яе першапачатковым выглядзе. Выказваецца здагадка, што дывановая старонка з’яўляецца дадаткам да рукапісу.

На дывановай старонцы знаходзіцца першая старонка тэксту ў рукапісе. Ініцыял P і *ўступныя* словы *Praeceptis tuis par (rui)* у шмат разоў большыя, чым астатнія часткі тэксту, і маюць полыя *загладжаныя вялікія літары*, з ножкай P па ўсёй даўжыні тэкставага блока. Вялікія літары запоўненыя ружовым і аранжавым пігментам. На фоліа 5 ёсць ініцыял D, які абведзены кропкамі і запоўнены аранжавым колерам. Існуе таксама вялікі ініцыял N на фоліа 33, які мае малюнак каната белым па аранжавым колеры. Паласа перасячэння зялёная, а аранжавыя кропкі запаўняюць фон.

Зноскі
------

1. 1 2
**Яўгенія Іонаўна Гурарый** (19 снежня 1903, Крамянчуг — 1977, Харкаў) — савецкі архітэктар.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Крамянчугу ў яўрэйскай сям’і.

Скончыла архітэктурны факультэт Харкаўскага мастацкага інстытута ў 1930 годзе. Працавала ў праектных арганізацыях Харкава, у Рубцоўску Алтайскага края, Навагрудку, Кемераве, з 1947 года — архітэктарам ва Упраўленні капітальнага будаўніцтва Мінскага трактарнага завода, з 1948 па 1975 гады — у Белпрампраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1936 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: рэканструкцыя 2-павярховага будынка прафтэхшколы па вул. Р. Люксембург (1953—1954), генпланы жылога пасёлка для завода жалезабетонных вырабаў і квартала па вул. Быхаўскай для будтрэста № 3 (1951—1955), адміністрацыйны будынак Белпрампраекта на рагу вул. Леніна і Кірава (1956, у аўтарскім калектыве) у Мінску.

Зноскі
------

1. ↑  Гурарий, Евгения Ионовна

Літаратура
----------

* Гурарий Евгения Ионовна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бергман.

**Арнфін Бергман** (нарв.: Arnfinn Bergmann; 14 кастрычніка 1928, Тронхейм, Нарвегія — 13 лютага 2011, там жа) — нарвежскі скакун з трампліна, чэмпіён зімовых Алімпійскіх гульняў у Осла (1952) па скачках на лыжах.

Спартыўная біяграфія
--------------------

Першапачаткова хацеў стаць футбалістам. У сезоне 1947/1948 у складзе клуба «Фрэйдыг» (Тронхейм) стаў чэмпіёнам Нарвегіі. Аднак у тым жа годзе ён перамагае на нацыянальным юніёрскім першынстве па скачках на лыжах з трампліна і прымае рашэнне засяродзіцца на выступах у гэтым відзе спорту.

На чэмпіянаце свету па лыжных відах спорту ў амерыканскім Лейк-Плэсідзе (1950) Бергман заваяўваў бронзавы медаль, а на Зімовых Алімпійскіх гульнях у родным Осла (1952) — «золата». У сувязі з тым, што гэтыя спаборніцтвы былі адначасова і чэмпіянатам свету, ён становіцца таксама пераможцам і сусветнага першынства. У сезоне 1953/1954 быў пятым у Турнэ чатырох трамплінаў.

Бергман — трохразовы чэмпіён Нарвегіі (1952, 1953 і 1958). У 1956 годзе ўзнагароджаны медалём Хольменколена — вышэйшай спартыўнай узнагародай краіны за дасягненні ў лыжным спорце.

У 1959 годзе завяршыў сваю прафесійную кар’еру.

Зноскі
------

1. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIS (скачкі з трампліна) · Olympedia · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
Рэканструкцыя базілікі
Калоны Базілікі Ульпія з шэрага граніту, раскапаныя ў 1930-х
**Базіліка Ульпія** была грамадскім будынкам у Старажытным Рыме, размешчаным у форуме Траяна. Яна была названа ў гонар імператара Траяна, чыё поўнае імя было Марк Ульпій Траян.

Яна стала найважнейшай базілікай пасля двух старажытных, базілікі Эмілія і базілікі Юліі. З яе будаўніцтвам большая частка палітычнага жыцця перамясцілася з Рымскага форума на форум Траяна. Так працягвалася да будаўніцтва базілікі Максенцыя і Канстанціна.

У адрозненне ад пазнейшых хрысціянскіх базілік, яна не мела рэлігійных функцый; яна была створана для здзяйснення правасуддзя, гандлю і наведвання імператарам. Таксама яна была найбуйнейшай у Рыме, памерам 117 на 55 метраў.

Базіліка Ульпія складалася з вялікага цэнтральнага нефа з чатырма праходамі, падзеленымі шэрагамі калон і апсідамі ў канцах. Калоны і сцены былі з дарагога мармуру; дах, які ўзвышаўся на 50 метраў, была пакрыты пазалочанай бронзавай чарапіцай.

Рэканструкцыя інтэр'еру базілікі
Многія калоны ўсё яшчэ стаяць на сваім месцы, хоць большасць упала. Частка падмурка базілікі знаходзіцца зараз пад вуліцай Віа дэі Форы Імперыялі — шашой, пабудаванай пры Беніта Мусаліні. Увесь будынак быў упрыгожана трафеямі Дакійскай войны, якая праводзілася Траянам.

Пазней яна выкарыстоўвалася Канстанцінам як архітэктурны ўзор для планіроўкі новых хрысціянскіх цэркваў.

Літаратура
----------

* Carla Maria Amici, Foro di Traiano: Basilica Ulpia e Biblioteche, Spoleto 1982.
* Roberto Meneghini, Luigi Messa, Lucrezia Ungaro, Il Foro di Traiano, Roma 1990.
* James E. Packer, The Forum of Trajan in Rome, Los Angeles & London 2001.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Базіліка Ульпія
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Асмалоўскі.
**Юрый Міхайлавіч Асмалоўскі** (5 ліпеня 1942, в. Шастакова, Камянецкі раён) — беларускі трэнер па веславанні на байдарках і каноэ. Заслужаны трэнер СССР (1970).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1963 годзе. З 1964 года трэнер, з 1969 года старшы трэнер Беларускага рэспубліканскага савета ДСТ «Працоўныя рэзервы». Сярод выхаванцаў — Т. Папова, М. Хахол, Л. Кабакова, чэмпіёны СССР Т. Лапцева  (англ.) (бел. М. Іванова, Г. Бязручэнак, А. Друпа.

Зноскі
------

1. 1 2  Асмоловский Юрий Михайлович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 32. — 737 с..
**Малая планета** — астранамічны аб’ект, які рухаецца па арбіце вакол Сонца і які не класіфікаваны ані як планета, ані як камета. Доўгі час тэрмін «малая планета» ўжываўся ў значэнні «астэроід», але 24 жніўня 2006 года Міжнародны астранамічны саюз па-новаму вызначыў паняцце «планета», і да малых планет сталі адносіцца карлікавыя планеты і астэроіды.

Першым такім аб’ектам стала Цэрэра, якая была адкрыта ў 1801 годзе і якую некаторы час лічылі паўнавартаснай планетай. Пазней стала вядома, што яе памеры значна меншыя, чым у іншых планет, і з’явіўся тэрмін «малая планета» альбо «планетоід». З цягам часу такіх аб’ектаў адкрывалася ўсё больш, і з’явілася неабходнасць у дасканалай іх класіфікацыі. На 2019 год вядома каля 795 тысяч такіх аб’ектаў.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781209320 · NKC: ph115735 |
Марк Порцый Катон, вядомы сваімі выступамі ў Сенаце з заклікам да разбурэння Карфагена
Месца размяшчэння Карфагена ў Паўночнай Афрыцы.
**«Карфаге́н му́сіць быць разбу́раны»** (лац.: Carthago delenda est) ці **«Акрамя таго, я мяркую, што Карфаген мусіць быць разбураны»** (лац.: Ceterum censeo Carthaginem delendam esse) — лацінскі крылаты выраз, які азначае настойлівы заклік да барацьбы з ворагам ці перашкодай. У шырэйшым сэнсе — сталае вяртанне да аднаго і таго ж пытання, не зважаючы на агульную тэматыку абмеркавання.

Гісторыя выразу
---------------

У працы «Жыццё Катона Старэйшага» старажытнагрэчаскі жыццяпісец Плутарх згадвае, што рымскі военачальнік і дзяржаўны дзеяч Катон Старэйшы, непрымірымы вораг Карфагена, сканчаў усе свае прамовы (безуважна да іх тэматыкі) ў сенаце фразай: «Акрамя таго, я мяркую, што Карфаген мусіць быць разбураны» (лац.: Ceterum censeo Carthaginem esse delendam). Разнастайныя формы выразу таксама сустракаюцца ў некаторых іншых старажытных крыніцах.

Гістарычная падаплёка
---------------------

Нягледзячы на поспех першай і другой Пунічных войнаў, у якіх Рым змагаўся з фінікійскім горадам-дзяржавай Карфагенам за панаванне ў Міжземным моры, рымляне атрымалі шэраг крыўдных паражэнняў ад Карфагена і баяліся яго адраджэння, што прывяло да жадання поўнай перамогі і адпомсты ўсіх стратаў. Акрамя таго, Карфаген хутка аднаўляўся і па-ранейшаму ствараў значную канкурэнцыю рымскаму гандлю. Гэта і прывяло да з'яўлення настойліва паўтаранага закліку.

У рэшце рэшт падчас трэцяй Пунічнай вайны паўмільённы горад Карфаген быў цалкам знішчаны, а жыхары, якія засталіся ў жывых, прададзены ў рабства. Месца, дзе размяшчаўся горад, было засыпана соллю. Аднак пазней рымляне зноў засялілі Карфаген, які стаў галоўным горадам рымскай Афрыкі і адным з найбуйнейшых гарадоў імперыі аж да арабскага заваявання. Цяпер на тым месцы, дзе знаходзіўся Карфаген, размяшчаецца прадмесце Туніса.

Зноскі
------

1. ↑  *Charles E. Little.* The Authenticity and Form of Cato's Saying "Carthago Delenda Est"(англ.) // *The Classical Journal*. — 1934. — Т. 29. — № 6. — С. 429—435.
**Базіліка Максенцыя і Канстанціна** — самы вялікі будынак, калі-небудзь пабудаваны на Рымскім форуме. Закладзена ў 308 годзе імператарам Максенцыям, а скончана яго пераемнікам — Канстанцінам у 312 годзе.

Базіліка была ўзведзена на месцы складоў для спецый (лац.: horrea piperataria). Нават па старажытнарымскіх мерках, будынак базілікі быў грандыёзны — плошча нефа перавышала 4000 кв. м. вышыня скляпенняў складала 39 метраў. Унутры сцены базілікі былі ўпрыгожаны мармуровымі плітамі, пол пакрыты каляровым мармурам. Архітэктурным прыкладам для будаўніцтва паслужылі тэрмы Каракалы і Дыяклетыяна. У заходняй апсідзе базілікі была ўстаноўлена каласальная статуя Канстанціна.

У базіліцы Канстанціна не толькі ўшаноўвалі багоў, але і назначалі дзелавыя сустрэчы; тутака ж засядаў гарадскі савет, а падчас Алімпійскіх гульняў 1960 года пад старажытнымі скляпеннямі праходзілі спаборніцтвы па грэка-рымскай барацьбе.

Гл. таксама
-----------

* Калос Канстанціна
* Базіліка Канстанціна, Трыр

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Базіліка Максенцыя**

| ⛭Forvm Romanvm — Рымскі Форум |
| --- |
| Храмы | 
* Храм Сатурна
* Храм Дыяскураў
* Храм Весты
* Храм Венеры і Ромы
* Храм Антаніна і Фаўсціны
* Храм Цэзара
* Храм Веспасіяна
* Храм Канкордыі

 |  |
| Трыўмфальныя аркі | 
* Арка Ціта
* Арка Септымія Севера
* Арка Канстанціна
* Арка Тыберыя

 |
| Збудаванні | 
* Базіліка Максенція і Канстанціна
* Базіліка Юлія
* Базіліка Эмілія
* Umbilicus urbis
* Рэгія
* Ростра
* Курыя Юлія
* Табуларый
* Milliarium Aureum
* Lapis Niger
* Возера Курцыя
* Дом вясталак
* Via Sacra
* Мамертынская турма
* Калона Фокі
* Вялікая Клаака

 |
**Такалітыкі** (стар.-грэч.: τόκος — роды + стар.-грэч.: λυτικός — растваральныя) — лекавыя сродкі, якія выкарыстоўваюцца для прадухілення заўчасных родаў  (руск.) (бел.. Дзеянне такалітыкаў заключаецца ў расслабленні гладкай мускулатуры, што перашкаджае скарачэнню маткі. Прымяненне такалітыкаў дазваляе выйграць час для выкарыстання бетаметазона  (руск.) (бел. паскарае развіццё лёгкіх у плода.

Пры выкарыстанні такалітыкаў часцяком дасягаецца толькі частковае памяншэнне скарачальнай актыўнасці маткі, і роды затрымліваюцца не больш чым на некалькі дзён. У залежнасці ад тыпу ужывальнага такалітыку можа спатрэбіцца маніторынг некаторых паказчыкаў, напрыклад, артэрыяльнага ціску ў выпадку прыёму ніфедзіпіну  (руск.) (бел..

Да прэпаратаў з такалітычным дзеяннем ставіцца сальбутамол  (руск.) (бел..

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780931799, 2908649931 |
**Кархарадонтазаўр** (*Carcharodontosaurus*; ад стар.-грэч.: karcharo — акула, *odonto* — зуб, *sauros* — яшчарка) — тэраподны дыназаўр, адна з самых буйных наземных драпежных жывёл верхняга мелавога перыяду. Лічыцца, што даўжыня цела кархарадонтазаўра дасягала 13,5 метраў з вагой да васьмі тон.

У мелавы перыяд тэрыторыя сучаснай Сахары была ўрадлівым ланшафтам. Кархарадонтазаўр быў распаўсюджаны ў гэтым рэгіёне і насяляў берагі буйных рэк, якія забяспечвалі яго здабычай. Чэрап жывёлы быў значна большым па памерах у параўнанні з магутным паўночнаамерыканскім тыраназаўрам, але больш вузкім. Яшчэ адзін з тэраподаў, гігантазаўр з Паўднёвай Амерыкі, быў прыблізна аднолькавым па велічыні з кахарадонтазаўрам і меў цесныя родственыя сувязі з апошнім.

Па астанкам кархарадонтазаўр лёгка распазнаецца дзякуючы адметнай сваеасаблівай форме зубоў, нават калі шкілет жывёлы захаваўся фрагментарна. Невялікія барозны, якія расходзяцца ад характэрных для тэраподаў зубоў і праходзяць праз іх паверхню, сведчаць аб тым, што акамянеласць, або яе часткі, належаць кахарадонтазаўру.

Кархарадонтазаўр быў адкрыты нямецкім палеантолагам Эрнстам Штромерам фон Райтэбахам, які ў 1931 даў навуковае апісанне жывёлы. Назва рода паходзіць ад падабенства зубоў драпежнага дыназаўра да зубоў кархарадона (*Carcharodon*) — белай акулы.

  

 Кархарадонтазаўр

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Дк | Кембрый | Ардовік | Сіл. | Дэвон | Карбон | Пер. | Трыяс | Юра | Мел | Палеаг. | Нг | Чц |
| ◄ | 542 | 488 | 443 | 416 | 359 | 299 | 251 | 200 | 146 | 66 | 23 | 2 |
|  ◄ млн. гадоў назад  |

▲▲▲▲▲