**Гуманізм** (ад лац.: humanitas — чалавечнасць, лац.: humanus — чалавечны, лац.: homo — чалавек) — светапогляд, у цэнтры якога знаходзіцца ідэя чалавека як найвышэйшай каштоўнасці; узнік як філасофская плынь у эпоху Адраджэння.

Гуманізм сцвярджае каштоўнасць чалавека як асобы, яго правы на свабоду, шчасце, развіццё, праяву сваіх здольнасцей.

Этымалогія і азначэнне
----------------------

Слова «гуманізм» паходзіць ад лацінскага паняцця humanitas, упершыню выкарыстанага Цыцэронам для апісання каштоўнасцей, звязаных з ліберальнай адукацыяй, чымсьці накшталт сучаснага мастацтва, філасофіі, гісторыі, літаратуры. Слова зноў усплыло падчас італьянскага Адраджэння, калі umanista дасягнула англійскай мовы ў XVI стагоддзі. Слова не выкарыстоўваўся як -ізм, а як -іст для апісання групы людзей, якія вывучаюць і прапагандуюць адукацыю на аснове класічнай літаратуры. У пачатку XIX стагоддзя ён выкарыстоўваўся ў Германіі як гуманізм з рознымі значэннямі, і адтуль ён зноў увайшоў у англійскую мову з двума рознымі абазначэннямі, адзін з якіх звязаны з вывучэннем класічнай літаратуры, які застаўся акадэмічным тэрмінам, а другі быў больш папулярызаваны і азначаў нерэлігійны падыход да жыцця, што азначае антытэзу тэізму. Хутчэй за ўсё, менавіта баварскі тэолаг Фрыдрых Імануіл Нітамер увёў тэрмін гуманізм для апісання новай класічнай праграмы, якую ён планаваў прапанаваць у нямецкіх сярэдніх школах. Неўзабаве свет прынялі іншыя навукоўцы, такія як Георг Фойгт і Якаў Буркхарт. У XX стагоддзі гэтае слова ўдакладнілася, дайшоўшы да сучаснага значэння, што азначае натуралістычны падыход да жыцця з акцэнтам на дабрабыт і свабоду людзей.

Даць вызначэнне гуманізму — складаная задача, якая раскрывае супярэчнасці вакол гуманізму. З аднаго боку, гуманізм вызначаецца як заступнік чалавечай свабоды і годнасці, з другога — ён звязаны з прыгнётам (праз тое, што ён з’яўляецца пабочным прадуктам сучаснасці). У 1974 годзе філосаф Сідні Хук вызначыў гуманізм, або гуманістаў, па негатыўных характарыстыках. Па-першае, гуманісты выступаюць супраць навязвання адной культуры ў розных цывілізацыях, не належаць да царквы ці ўсталяванай рэлігіі, не падтрымліваюць дыктатуры, не апраўдваюць гвалт за сацыяльныя рэформы або больш лаяльныя да арганізацыі, чым іх абстрактныя каштоўнасці.

Ідэі гуманізму ў гісторыі
-------------------------

* Дантэ Аліг’еры,
* Леанарда да Вінчы,
* Франчэска Петрарка,
* Джавані Бакача,
* Энеа Сільвіа Пікаламіні (папа Пій II),
* Томас Мор,
* Томас Стэрнз Эліят,
* Іаган Вольфганг Гётэ.

| ⛭Асветніцтва |
| --- |
| *Выдатныя людзі эпохі паводле краін* |
| Аўстрыя | 
* Іосіф II
* Леапольд II
* Марыя Тэрэзія

 |
| Францыя | 
* П’ер Бейль
* Фантэнель
* Шарль Луі Мантэск’ё
* Франсуа Кенэ
* Вальтэр
* Жорж-Луі Леклерк дэ Бюфон
* Жан-Жак Русо
* Дэні Дзідро
* Гельвецый
* Жан Д’Аламбер
* Гольбах
* Маркіз дэ Сад
* Кандарсэ
* Лавуазье
* Алімпія дэ Гуж
* *Французскія энцыклапедысты*

 |
| Германія | 
* Эрхард Вейгель
* Готфрыд Лейбніц
* Фрыдрых II
* Імануіл Кант
* Готхальд Эфраім Лесінг
* Томас Абт
* Ёган Готфрыд Гердэр
* Адам Вейсгаўпт
* Ёган Вольфганг фон Гётэ
* ✰ Фрыдрых Шылер
* Карл Фрыдрых Гаус
* Мазэс Мендэльсон

 |
| Англія, Шатландыя | 
* Томас Гобс
* Джон Лок
* Ісаак Ньютан
* Джозеф Адзісан
* Рычард Сціл
* Сэмюэл Джонсан
* Джон Уілкс
* Эдмунд Бёрк
* Эдуард Гібан
* Джэрэмі Бэнтам
* Мэры Уолстанкрафт
* Дэвід Юм
* Адам Сміт
* Джэймс Босуэл
* Адам Фергюсон
* Джон Мілер
* Джозеф Блэк
* Томас Рыд
* Фрэнсіс Хатчэсан
* Уільям Робэртсан

 |
| Італія | 
* Джамбатыста Віка
* Чэзарэ Бекарыя

 |
| Нідэрланды | 
* Гуга Гроцый
* Бенедыкт Спіноза

 |
| Рэч Паспалітая | 
* Францішак Багамолец
* Станіслаў Канарскі
* Станіслаў Аўгуст Панятоўскі
* Ігнацы Красіцкі
* Гуга Калантай
* Ігнацы Патоцкі
* Станіслаў Сташыц
* Ян Снядэцкі
* Юльян Урсын Нямцэвіч
* Анджэй Снядэцкі
* Казімір Лышчынскі
* Адам Станіслаў Нарушэвіч
* Сімяон Полацкі
* Ілья Капіевіч
* Казімір Нарбут
* Марцін Пачобут-Адляніцкі
* Іахім Храптовіч

*гл. таксама*: Адукацыйная камісія Рэчы Паспалітай
 |
| Расійская імперыя | 
* Пётр I
* Кацярына II
* Кацярына Дашкова
* Анцівох Кантэмір
* Міхаіл Ламаносаў
* Мікалай Новікаў
* Аляксандр Радзішчаў
* Іван Бецкой
* Іван Шувалаў
* Міхаіл Шчарбатаў
* Рыгор Скаварада

 |
| Іспанія | 
* Гаспар Мельчор дэ Хавельянас
* Нікалас Фернандэс Марацін

 |
| ЗША | 
* Бенджамін Франклін
* Дэвід Рытэнхаўс
* Джон Адамс
* Томас Пейн
* Томас Джэферсан

 |
| Капіталізм · Грамадзянскія правы · Крытычнае мысленне · Дэізм · Дэмакратыя · Эмпірызм · Адукаваны абсалютызмСвабодны рынак · Гуманізм · Натурфіласофія · Рацыянальнасць · Розум · Sapere aude · Навука · Секулярызацыя · Фізіякратыя · Хаскала |