**Герб Малдаўскага княства** — геральдычны сімвал Малдаўскага княства, разам з дзяржаўным сцягам адзін з галоўных сімвалаў княства. За сваю гісторыю зведаў шматлікія змены.

Гіпотэзы ўзнікнення
-------------------

Цэнтральная геральдычная фігура герба — галава тура (зубра). Калі, дзе і ў каго ўзнікла ўяўленне пра галаву тура як сімвал суверэннай тэрыторыі, даследчыкі пакуль не маюць пэўнага адказу. Некаторыя з іх спрабавалі разглядаць паходжанне сімвала праз прызму старажытнага паляўнічага культу, які бытаваў у паўночных Карпаты і ўключаў ахвярапрынашэннем тура (зубра) праз яго забой на беразе ракі, што, у прыватнасці, можа патлумачыць і паданне пра заснаванне Малдовы, і геральдычную выяву толькі галавы, а не ўсёй жывёлы. Паводле версіі ананімнага летапісца:

> 
> Аднойчы Драгаш[ru] са сваімі спадарожнікамі адправіўся на паляванне на дзікіх звяроў. У высокіх гарах ён напаў на след тура і, у пераследзе яго, перасек горы і выйшаў да цудоўнай раўніны. Ён нагнаў і забіў тура каля ракі пад вярбой, там жа ён зладзіў пір. Драгаш са спадарожнікамі па волі Бога вырашылі пасяліцца ў гэтай краіне. Яны вярнуліся і расказалі сваім таварышам пра цудоўную краіну з рэкамі і крыніцамі. Тыя таксама вырашылі пайсці ў гэтую краіну і выбраць сабе зямлю, бо яна не была населена, і на мяжы татарскія качэўнікі пасвілі свае статкі. Яны папрасілі вугорскага князя Уладзіслава адпусціць іх, і той з вялікім шкадаваннем дазволіў ім перасяліцца. І яны пайшлі з Марамурэша разам з таварышамі, іх жонкамі і дзецьмі, праз горы і лясы да месца, дзе Драгаш забіў тура, і пасяліліся там, бо ім спадабалася тая мясцовасць. Яны выбралі Драгаша князем і ваяводам, як самага мудрага. Так па волі Божай была заснавана Малдавія. І ваявода Драгаш першым пасяліўся на рацэ Малдове, і засяліў Баю і іншыя землі, і пастанавіў, каб княжацкім гербам для ўсёй краіны была галава тура. Уладарыў ён на працягу двух гадоў.

І. Н. Мэнеску, на аснове легенды пра Драгаша, мяркуе, што гэты старажытны культ — забойства звера — з’яўляецца сімвалам заваявання і ліквідацыі мясцовага дынаста, які валодаў родавым знакам у выглядзе галавы тура. Р. Гасаўэр выяўляе шэраг геральдычных малюнкаў у выглядзе галавы тура (зубра) у гербах розных краін і правінцый (Мекленбург-Шверын, Мекленбург-Стрэліц, Сігет-Марамурэш), у родавых гербах венгерскага арыстакрата Баласа, шведа Аксенштэрна, у польскіх гербах (Глова Бавола, Вянява), а таксама ў гербах гарадоў Каліц і Познань. Ён жа прапанаваў гіпотэзу, што адзін з мясцовых дынастаў у 1-й палове XIV ст. магчыма, атрымаў у свой герб выяву галавы тура (зубра) ад Уладзіслава Лакатка з нагоды пераможнага паходу супраць Брандэнбург (1325) з удзелам малдаўскіх воінаў. Пазней род дынаста або згас, або быў падпарадкаваны кімсьці, а герб стаў сімвалам малдаўскай зямлі.

У сваіх даследаваннях Г. Брэтяну меркаваў, што трансільванскі ваявода Мікалай Сірока, які задумаў крыжовы паход супраць татараў у 1343 годзе ад імя свайго сюзерэна караля Людовіка, мог надзяліць геральдычным знакам у выглядзе галавы тура аднаго з малдаўскіх ваяводаў, якія вызначыўся ў бітвах.

Г. Балш спаслаўся на выяву каранаванай галавы зубра на гербе польскай правінцыі Каліц і схільны бачыць польскі ўплыў на паходжанне герба Малдовы.

Р. Вуя сцвярджае аўтарства Драгаша ў стварэнні свайго фамільнага герба, магчыма, бо яго радзіма Сігет (Трансільванія), у гербе якога геральдычная выява галавы тура, а можа ў памяць пра сваё легендарнае паляванне. М. Берза і Д. Чарнавадзяну лічаць, што дзяржаўны герб звязаны з імем Багдана I. К. Кірыцэску звязвае з’яўлення герба Малдовы з імем Пятра I Мушата.

Цэнтральная геральдычная фігура (галава тура) дапоўнена спадарожнымі элементамі. Адзін з іх зорка, размешчаная паміж рагамі. Па левы і правы бок галавы, сімвал сонца — ружа (разетка) і паўмесяц. Паўмесяц вядомы ў польскай, нямецкай і венгерскай геральдыцы з XII ст. дзе ён заўсёды спалучаўся з сімвалам сонца.

Адзінае княства
---------------

Першая вядомая выява герба Малдовы — галава тура (зубра) з зоркай паміж рагамі, з ружай і паўмесяцам па баках — пячатка Пятра Мушата ад 1377 года. На пячатцы змяшчаецца легенда: «Petrus voivoda Moldaviensis». Герб быў і на манетах чаканкі Пятра Мушата. На аверсе манет, такіх як грошы, выяўляўся дынастычны герб дома Анжу — шчыт з трыма бэлькамі ў першым полі і лілеямі ў другім; на адваротным баку галава тура з лірападобна-выгнутымі рагамі, паміж якімі змешчана пяціканцовая зорка, а па баках разетка і паўмесяц — дынастычная эмблема Мушацінаў. На гаспадарскіх пячатках заўсёды выяўлялі галаву тура і звычайна легенду на славянскай мове. Як напрыклад: «Печать ИО Романа воевода Земле Молдавской» на пячатцы да дакумента ад 30 сакавіка 1392 года. Галава быка на працягу XIV ст. выкарыстоўвалася як дынастычная эмблема дома Мушацінаў, і толькі паступова, пачынаючы з канца праўлення Аляксандра I Добрага і да Стэфана III Вялікага стала дзяржаўным сімвалам.

На пячатцы да граматы, падпісанай Аляксандрам Добрым легенда «Печать Олександра воеводы, господарь Земли Молдавской». На пячатках 2-й паловы XV ст. — Стэфана Вялікага герб Малдовы суправаджае легенда па-славянску: «Печать ИO Стефана воевода господар Земли Молдавской». Да XVII ст. да герба Малдовы сталі дадаваць рэгаліі гаспадара: буздыган (булаву) і меч.

Герб Малдовы апеў у вершах вялікі малдоўскі кніжнік мітрапаліт Дасафцей:

> 
> «Галава тура, знатнага звера,  
> 
> Азначае выдатную сілу краіны…».
> 
> 

З пачатку XVIII ст. пачынаецца адраджэнне малдаўскай сімволікі — з’яўляюцца пячаткі з якаснымі выявамі герба дзяржавы на манер польскіх і расійскіх пячатак — акружаннымі гербамі тэрыторый.

* Пячатка Пятра I Мушата, 1387Пячатка Пятра I Мушата, 1387
* Герб Аляксандра I Добрага, 1400—1432Герб Аляксандра I Добрага, 1400—1432
* Пячатка Аляксандра Добрага, 1400—1432Пячатка Аляксандра Добрага, 1400—1432
* Пячатка Стэфана III Вялікага, 1457—1504Пячатка Стэфана III Вялікага, 1457—1504
* Прамалёўка герба з пячаткі Стэфана III ВялікагаПрамалёўка герба з пячаткі Стэфана III Вялікага
* Герб Малдовы, 1479Герб Малдовы, 1479
* Герб Малдовы, 1481Герб Малдовы, 1481
* Герб Малдовы, 1559Герб Малдовы, 1559
* Герб Дэспата Водэ[ru], 1561Герб Дэспата Водэ[ru], 1561
* Герб з нямецкага гербоўніка, каля 1586Герб з нямецкага гербоўніка, каля 1586
* Герб Арона Тырана[ru]Герб Арона Тырана[ru]
* Фамільны герб Міхая Храбрага, каля 1600Фамільны герб Міхая Храбрага, каля 1600
* Пячатка Васіля Лупу, 1641Пячатка Васіля Лупу, 1641
* Герб Малдовы, 1641Герб Малдовы, 1641
* Герб Малдовы пры Васіле Лупу, 1643Герб Малдовы пры Васіле Лупу, 1643
* Герб Малдовы пры Васіле Лупу, 1646Герб Малдовы пры Васіле Лупу, 1646
* Герб Малдавіі, XVII стагоддзеГерб Малдавіі, XVII стагоддзе
* Герб з «Стэматаграфіі» П. Р. Вітэзавіча, 1702Герб з «Стэматаграфіі» П. Р. Вітэзавіча, 1702
* Герб Малдавіі пры ўладарстве Міхая Ракавіцэ, 1716Герб Малдавіі пры ўладарстве Міхая Ракавіцэ, 1716
* Герб Малдовы, 1775Герб Малдовы, 1775
* Герб Малдовы часоў Аляксандра Мурузі, 1806—1807. Поле шчыта — блакіт.Герб Малдовы часоў Аляксандра Мурузі, 1806—1807. Поле шчыта — блакіт.
* Пячатка дывана[ru] Малдавіі, 1807. Поле шчыта — золата.Пячатка дывана[ru] Малдавіі, 1807. Поле шчыта — золата.
* Герб Малдовы пры Скарлатэ Калімакі[ru], каля 1812. Поле шчыта — золата.Герб Малдовы пры Скарлатэ Калімакі[ru], каля 1812. Поле шчыта — золата.

Заходняя частка княства
-----------------------

Пасля 1812 года ўсходняя частка княства (міжрэчча Днястра і Прута) далучана да Расійскай імперыі і ствараецца Бесарабская вобласць, у 1873 годзе ператвораная ў губерню. Канчаткова тэрыторыя губерні сфарміравалася ў 1878 годзе.

Заходняя частка княства засталася васалам Асманскай імперыі. З 1812 года поле герба княства — сіняе. Пасля 1821 года, калі Дабруджа ўвайшла ў склад княства і з’явіўся выхад да мора, да герба як пахолкаў дадалі дэльфінаў.

Са студзеня 1832 года кіраўніком рускай адміністрацыі Паўлам Дзмітрыевічам Кісялёвым быў уведзены Арганічны рэгламент[ru]. Ён прадугледжваў нацыянальную сімволіку. Неўзабаве пры Міхаіле Стурдза з’яўляюцца каляровыя выявы герба і ваенных сцягоў, дзе на сінім фоне залатая галава тура з зоркай паміж рог. Затым над гербам з’яўляецца княжацкая карона, і ўвесь герб па еўрапейскай традыцыі размяшчаецца на княжацкай мантыі. На пашпартах княства 1855 года поле герба намалявана чырвона-сінім, аналагічна сцягу.

* Герб Міхаіла Стурдза[ru]Герб Міхаіла Стурдза[ru]
* Малы герб. Прарысоўка са сцяга батальёна княства, 1849Малы герб. Прарысоўка са сцяга батальёна княства, 1849
* Герб 1851 года з малдаўскім тэкстам валаха-малдаўскай азбукай[ru]Герб 1851 года з малдаўскім тэкстам валаха-малдаўскай азбукай[ru]
* Герб з пашпарта Малдаўскага княства. 1855Герб з пашпарта Малдаўскага княства. 1855
* Вялікі герб. Прарысоўка з пашпарта, 1855.Вялікі герб. Прарысоўка з пашпарта, 1855.
* Малдаўскі герб у складзе праекта герба Аб'яднаных княстваў Валахіі і Малдавіі, 1860Малдаўскі герб у складзе праекта герба Аб'яднаных княстваў Валахіі і Малдавіі, 1860

* Змяненні колераў герба ў XIX ст.
* 1806—1807 гады пры Аляксандры Морузі[ru]1806—1807 гады пры Аляксандры Морузі[ru]
* 1812—1819 гады пры Скарлаце Калімакі[ru]1812—1819 гады пры Скарлаце Калімакі[ru]
* 1834 пры Міхаіле Стурдза[ru]1834 пры Міхаіле Стурдза[ru]
* 1849 пры Рыгоры Гіку[ru]1849 пры Рыгоры Гіку[ru]
* 1849—1855 гады пры Рыгоры Гіку[ru]1849—1855 гады пры Рыгоры Гіку[ru]
* 1855 пры Рыгоры Гіку[ru]1855 пры Рыгоры Гіку[ru]
* 1859 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы1859 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы
* 1863 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы1863 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы
* 1872 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы1872 — Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы

Бесарабія
---------

Асноўны артыкул: **Герб Бесарабскай губерні**
Руска-турэцкія вайны спрыялі вызваленню зямель паміж Прутам і Днястром ад асманскага ўладарства. Паводле Бухарэсцкага мірнага дагавора 16 мая 1812 года яны былі далучаны да Расійскай імперыі. Пасля далучэння, усходняя частка Малдаўскага княства і Буджак атрымалі назву Бесарабская вобласць, а з 1873 года губерня. З гэтага моманту Бесарабіяй сталі называць Бесарабскую губерню.

У архіве Кішынёва захаваўся герб Бесарабскай вобласці. Герб Бесарабскай вобласці зацверджаны Мікалаем I 2 красавіка 1826 года: «шчыт перасечаны; у верхнім барвовым полі расійскі двухгаловы арол з сэрцападобным маскоўскім шчытком на грудзях, вянком і паходняй у лапах; у ніжнім залатым полі галава тура (зубра)».

Новы варыянт герба прыняты Аляксандрам II 5 ліпеня 1878 года. Выглядаў ён наступным чынам: «у блакітным шчыце залатая галава тура (зубра), з барвовымі вачыма, языком і рагамі, якая суправаджаецца, паміж рагамі, залатой з пяццю прамянямі зоркай і па баках направа, срэбнай ружай з пяццю прамянямі і налева такім самым паўмесяцам, звернутым налева. Аблямоўка з колераў імперыі. Шчыт увянчаны Імператарскай каронай і акружаны залатым дубовым лісцем, злучаным Андрэеўскай стужкай[ru]».

* Герб Бесарабскай вобласці, 1815Герб Бесарабскай вобласці, 1815
* Герб Бесарабскай вобласці. Зацверджаны 2 красавіка 1826 годаГерб Бесарабскай вобласці. Зацверджаны 2 красавіка 1826 года
* Афіцыйнае апісанне ў гербоўніку МУС Расійскай імперыі, 1880Афіцыйнае апісанне ў гербоўніку МУС Расійскай імперыі, 1880
* Герб губерні, 1878Герб губерні, 1878

Малдоўскі сімвал у іншых краін
------------------------------

#### Польскае каралеўства

У XVI ст. многія пытанні дзяржаўнага ладу Малдаўскага княства не вырашаліся без удзелу польскага боку. У гэты перыяд Польшча нават лічыла Малдову сваёй тэрыторыяй і выяўляла малдаўскі герб у сваіх дакументах разам з гербамі польскіх ваяводстваў.

* Герб Малдовы на пячатцы Аляксандра Ягелончыка да 1506 годаГерб Малдовы на пячатцы Аляксандра Ягелончыка да 1506 года
* Герб «Валошскага ваяводства» з польскага статута Яна Ласкага[ru], 1506Герб «Валошскага ваяводства» з польскага статута Яна Ласкага[ru], 1506
* З польскага гербоўніка 1562 годаЗ польскага гербоўніка 1562 года
* Герб «Валошскага ваяводства» з кнігі Б. Папроцкага «Herby rycerstwa polskiego», 1858Герб «Валошскага ваяводства» з кнігі Б. Папроцкага «Herby rycerstwa polskiego», 1858
* Герб «Валошскага ваяводства» з гербоўніка XIX стагоддзя.Герб «Валошскага ваяводства» з гербоўніка XIX стагоддзя.

#### Расійская імперыя

У 1768 годзе была дасягнута дамоўленасць з прарасійскі настроенымі баярамі Валахіі пра сумесныя дзеяннях расійскіх войскаў і валахаў. Пасля таго, як расійскія войскі ў верасні 1769 года ўступілі ў Ясы і былі ўрачыста сустрэтыя мітрапалітам Гаўрыілам з баярствам, у Валахіі ўспыхнула паўстанне, якое завяршылася заняццем Бухарэста, арыштам гаспадара Рыгора Гікі і пераходам улады да Пырву Кантакузіна. Насельніцтва Малдавіі і Валахіі з энтузіязмам прынялі ўдзел у вайне на баку расійскіх войскаў. Дзякуючы Кючук-Кайнарджыйскаму міру 1774 года, а таксама Яскаму дагавору 1791 года Малдова і Валахія атрымалі цэлы шэраг правоў аўтаноміі. Расія набывала права заступніцтва над княствамі. Расійска-турэцкія войны значна палегчылі становішча Дунайскіх княстваў.

Пры Кацярыне II у 1776 годзе ў сувязі са скасаваннем Запарожскай Сечы, для абароны паўднёвых межаў з «малдаўскіх выхадцаў» Наварасійскай губерні складзены Малдаўскі гусарскі (паселены) полк. У 1776 годзе зацверджаны герб Малдаўскага гусарскага палка[ru]: «падобны да папярэдняга [гэта значыць, у верхнім полі двухгаловы арол, які быццам выходзіць з-за ніжняга поля], толькі ніжняя частка ўся чырвоная, з выявай залатой валовай галавы». Малдаўскія гусары насілі менцікі і ківеры асноўных геральдычных колераў Малдаўскага княства — чырвонага і сіняга. Гэтыя ж колеру выкарыстоўваліся і пры распрацоўцы палкавых сцягоў.

У час расійска-турэцкай вайны расійскія войскі займалі тэрыторыю Малдавіі і Валахіі. У сувязі з вялікім недахопам меднай разменнай манеты на акупаванай тэрыторыі ў 1771—1774 гадах была арганізавана чаканка адмысловых медных манет. 24 лютага 1771 года выйшаў указ «прывілей, дадзены барону Гартэнбергу, на выраб 1.000.000 руб. малдаўскай меднай манеты». Курс малдова-валахскіх грошай да расійскімі быў наступны — 1 пара была роўная 3 дзяньгам, 2 пары — 3 капейкам. 5 капеек атрымаліся вялікі прыгожай манетай. На адным баку намаляваны двухгаловы арол, пад лапамі якога знаходзяцца авальныя шчыты з гербамі Малдавіі (галава быка з рагамі) і Валахіі (паўсталая на зямлі птушка з крыжам у дзюбе).

* Рэверс з расійскай манеты 1 пара 3 дзяньгі. 1772Рэверс з расійскай манеты 1 пара 3 дзяньгі. 1772
* Герб Малдаўскага гусарскага палка[ru] у 1776-1783 гадахГерб Малдаўскага гусарскага палка[ru] у 1776-1783 гадах
* Герб Расіі з кнігі Нямецкай лаўры[ru], 1809Герб Расіі з кнігі Нямецкай лаўры[ru], 1809

#### Аўстра-Венгрыя

Падчас расійска-турэцкай вайны 1768—1774 гадоў рэгіён занялі расійскія войскі і ў 1775 годзе Асманская імперыя падпісала дагавор паводле якога Букавіна адыходзіла да Аўстрыйскай імперыі. Аўстрыйцы ў 1786 годзе ўключылі край як Чарнавіцкую акругу ў склад Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі. У студзені 1849 года пасля рэвалюцый, якія ахапілі Аўстрыйскую імперыю, Франц Іосіф I даў Букавіне статус асобнага кароннага краю, і ўтварыў Герцагства Букавіна у персанальнай уніі з Каралём Галіцыі. Яго адміністрацыйным цэнтрам сталі Чарнаўцы. 29 верасня 1850 года імператар зацвердзіў часовую канстытуцыю краю. У ёй пацвярджалася, што Букавіна — асобная каронная зямля імперыі, і як герцагства атрымлівае свой герб.

* Малы гербМалы герб
* Вялікі гербВялікі герб
* Зала сходаў у Палацы правасуддзя, ВенаЗала сходаў у Палацы правасуддзя, Вена

Гл. таксама
-----------

* Герб Малдаўскай Дэмакратычнай Рэспублікі
* Герб Малдовы

Заўвага
-------

1. ↑  Славяно-молдавские летописи XV—XVI. — М. 1976
2. ↑  Молдавское княжество. Герб **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 студзеня 2021. Праверана 29 чэрвеня 2021.
3. ↑  Памятники древнего искусства на территории Молдавии / Отв. ред. И. А. Борзияк — Кишинёв: Штиинца, 1989. — С. 110
4. ↑  *Рикман, Э. А.* Памятники древнего искусства Молдавии: по археологическим данным — Кишинев: Картя молдовеняскэ, 1961. — С. 34
5. ↑  *Дергачева Л.* Государственная и династическая эмблемы на первых молдавских эмиссиях XIV века (к вопросу о том, что считать аверсом, а что реверсом монет Пeтра I) Архівавана 13 мая 2021. // Вісник Львівського університету, 2019
6. ↑  *Traian Biţa* «Când a devenit capul de bour stemă a Moldovei?» Arheologia Moldovei 20. — Iași, 1997, — P. 187—202
7. ↑  Règlement Organique | Romanian history (англ.). *Encyclopedia Britannica*. Архівавана з першакрыніцы 13 мая 2021.
8. ↑  История Бессарабии | Dacoromania **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 кастрычніка 2020.
9. ↑  *Василик В. В.* Дипломатические отношения русского государства с княжествами молдавия и Валахия в XV—XVIII В. : традиции и тенденции Архівавана 4 снежня 2022. // Журнал «Русин», 2011
10. ↑  Гербы на монетах для Пруссии, для платежей в Молдавии и Валахии и на иностранных монетах, имеющих отношение к истории России Архівавана 4 снежня 2022. // *Уздеников В. В.* Монеты России. 1700—1917 Архівавана 4 снежня 2022. — Москва: Финансы и статистика, 1986—504 с.
11. ↑  Буковина // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.