| Гісторыя Аўстрыі |
| --- |
|  |
| Дагістарычная Аўстрыя |
| Герцагства Аўстрыя |
| Свяшчэнная Рымская імперыя |
| * Габсбургская манархія
 |
| Аўстрыйская імперыя |
| Аўстра-Венгрыя |
| * Цыслейтанія
 |
| Нямецкая Аўстрыя |
| Першая рэспубліка |
| Грамадзянская вайна |
| Федэратыўная Дзяржава Аўстрыя |
| Аншлюс |
| Остмарк |
| Саюзная акупацыя |
| Другая рэспубліка |

**Аўстра-Венгрыя** (ням.: Österreich-Ungarn, венг.: Ausztria-Magyarország) — дуалістычная манархія і шматнацыянальная дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе, якая існавала ў 1867—1918. Найбуйнейшая дзяржава Еўропы свайго часу (акрамя Расійскай імперыі).

Назва
-----

Афіцыйна дзяржава мела назву **Каралеўства і землі, прадстаўленыя ў Рэйхсраце, і землі венгерскай кароны Св. Іштвана**, аднак фактычна больш распаўсюджанымі поўнымі назвамі былі **Аўстра-Венгерская манархія**, **Аўстра-Венгерская імперыя**, **Дунайская манархія** або **Дуалістычная манархія**. Для вызначэння органаў дзяржаўнай улады выкарыстоўваўся прыметнік **K. und k.** або **k. u. k.** — *kaiserlich und königlich*, імператарскі і каралеўскі. Вымаўленне скарачэння прывяло да з'яўлення сярод шматнацыянальнага народа дзяржавы жартоўных назваў **Кук-імперыя** і **Каканія**.

Межы
----

На поўначы Аўстра-Венгрыя межавала з Саксоніяй, Прусіяй і Расіяй, на ўсходзе — з Румыніяй і Расіяй, на поўдні — з Румыніяй, Сербіяй, Турцыяй, Чарнагорыяй і Італіяй і абмывалася Адрыятычным морам, а на захадзе — з Італіяй, Швейцарыяй, Ліхтэнштэйнам і Баварыяй. (З 1871 г. Саксонія, Прусія і Баварыя — у складзе Германскай імперыі).

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Як дуалістычная дзяржава, Аўстра-Венгрыя падзялялася на дзве асобна кіруемыя часткі — Цыслейтанію (аўстрыйскую), пад уладай кайзера і Рэйхсрата, і Транслейтанію (венгерскую), пад уладай венгерскага караля і будапешцкага Парламента. Такім чынам, у аўстрыйскую частку ўваходзілі землі, населеныя немцамі, чэхамі, славакамі, украінцамі, славенцамі і палякамі, а ў Транслейтаніі жылі венгры, румыны і харваты. Пры гэтым, пасады і кайзера, і караля займала адна асоба, якая і з'яўлялася аўстра-венгерскім імператарам. Імперскім намеснікам у Аўстрыі быў міністр-прэзідэнт, а ў Венгрыі - прэм'ер-міністр. Анексаваная ў 1908 Боснія кіравалася асобна і не падпадала пад гэты падзел.

Гісторыя
--------

Аўстра-Венгрыя з’явілася ў 1867 годзе ў выніку двухбаковага дагавора, які рэфармаваў Аўстрыйскую імперыю (якая, у сваю чаргу, была створана ў 1804 годзе).

У замежнапалітычным стаўленні Аўстра-Венгрыя ўваходзіла ў Саюз трох імператараў з Германіяй і Расіяй, затым у Траісты саюз з Германіяй і Італіяй. У 1914 годзе ў складзе блока Цэнтральных дзяржаў (Германія, Турцыя, пазней таксама Балгарыя) уступіла ў Першую сусветную вайну.

Забойства Гаўрылам Прынцыпам («Млада Босна») эрцгерцага ў Сараева паслужыла падставай для развязвання Аўстра-Венгрыяй вайны супраць Сербіі, што непазбежна вяло да канфлікту з Расійскай імперыяй, якая заключыла з апошняй абарончы саюз.

Узброеныя сілы
--------------

Асноўны артыкул: **Аўстра-венгерская армія**
Асноўны артыкул: **Ваенна-марскі флот Аўстра-Венгрыі**

Распад
------

Адначасова з паражэннем у вайне Аўстра-Венгрыя распалася (лістапад 1918): Аўстрыя (у складзе нямецкамоўных земляў) абвясціла сябе рэспублікай, у Венгрыі кароль з дынастыі Габсбургаў быў зрынут, а Чэшскія землі і Славакія ўтварылі новую незалежную дзяржаву — Чэхаславакію. Славенскія, харвацкія і баснійскія землі ўвайшлі ў склад Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў (з 1929 — Югаславія). Кракаўская зямля і тэрыторыі з пераважным украінскім насельніцтвам (вядомыя ў складзе Аўстра-Венгрыі як Галіцыя) адышлі да яшчэ адной новай дзяржавы — Польшчы. Трыест, паўднёвая частка Ціроля, а некалькі пазней і Фіуме (Рыека) былі анексіраванны Італіяй. Трансільванія і Букавіна ўвайшлі ў склад Румыніі.

Гл. таксама
-----------

* Аўстра-венгерскі дагавор
* Аўстраславізм

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аўстра-Венгрыя

| ⛭Цэнтральныя дзяржавы |
| --- |
| Цэнтральныя дзяржавы |  Германская імперыя • Файл:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg Аўстра-Венгрыя • Чцяг Асманскай імперыі Асманская імперыя • Сцяг Балгарыі Балгарскае царства |
| Саюзнікі Цэнтральных дзяржаў | Сцяг Польшчы Каралеўства Польскае • Сцяг Украінскай Народнай Рэспублікі Украінская Народная Рэспубліка • Сцяг Украіны Украінская дзяржава •  Усевялікае Войска Данское •  Каралеўства Літва •  Курляндскае герцагства •  Балтыйскае герцагства •  Каралеўства Фінляндыя •  Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка •  Рэспубліка Саюза Горцаў Паўночнага Каўказа |

| ⛭Каронныя землі Аўстра-Венгрыі (1867—1918) |
| --- |
| Цыслейтанія | 
* Княства Верхняя Аўстрыя
* Княства Ніжняя Аўстрыя
* Княства Зальцбург
* Герцагства Штырыя
* Герцагства Карынтыя
* Княства Крайна
* Графства Ціроль
* Каралеўства Багемія
* Вялікае Графства Маравія
* Аўстрыйская Сілезія
* Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі
* Каронны край Букавіна
* Каралеўства Далмацыя
* Аўстрыйскае Прымор’е
* Форарльберг

 |  |
| Транслейтанія | 
* Каралеўства Венгрыя
* Каралеўства Харватыі і Славоніі
* Фіўмэ

 |
| іншыя краіны | 
* Боснія і Герцагавіна (анексія ў 1908)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12452141 · BIBSYS: 90353032 · BNF: 153768385 · CiNii: DA11784751 · CONOR: 325547619 · GND: 4075613-0 · ISNI: 0000 0001 1845 5087 · LCCN: n50057161 · NKC: ge130613 · NLA: 36013103 · NSK: 000195320 · LIBRIS: 161016 · SUDOC: 02635991X · VIAF: 2413157416853816710008 |

 |