**Іньюпіят** (саманазва: *Iñupiat*, літаральна "сапраўдны чалавек") — інуіты паўночнай Аляскі. Насяляюць тэрыторыю ад Берынгава мора да мяжы з Канадай. Прыкладная колькасць (2016 г.) - 26 000 чалавек.

Паходжанне
----------

Па культуры і мове іньюпіят блізкі да астатніх інуітаў Канады і Грэнландыі. Аднак, як высветлілі генетыкі, продкамі іньюпіят таксама з'яўляліся палеаэскімосы, якія насялялі паўночнаамерыканскую Арктыку да рассялення прадстаўнікоў культуры Туле.

Гісторыя
--------

Да канца XVIII ст. продкі сучасных іньюпіяк уяўлялі сабой некалькі аўтаномных груп інуітаў, кожная з якіх складалася з дзвюх або болей пашыраных сем'яў, што знаходзіліся ў сваяцкіх адносінах. У 1838 - 1848 гг. яны моцна пацярпелі ад голада, так што некаторыя тэрыторыі былі пакінуты і зноў населены выжылымі і прадстаўнікамі суседніх груп. Кантакты з еўрапейцамі пачаліся з 1826 г.. 

З другой паловы XIX ст. абарыгены паўночнай Аляскі былі ўцягнуты ў камерцыйны лоў кітоў, які некаторы час даваў вялізарныя прыбыткі. Аднак у выніку скарачэння попыту на прадукцыю кітабояў пачаўся эканамічны крызіс. Сацыяльныя змены пачаліся толькі ў другой палове XX ст. калі ўлады Аляскі пачалі адчыняць дзяржаўныя школы і іншыя ўстановы для адукацыі тубыльцаў, выплочваць дапамогу. Асаблівую важнасць меў зямельны акт 1971 г. Ён гарантаваў кампенсацыі за выкарыстанне традыцыйных тэрыторый. Пры гэтым сярод іньюпіят панавалі беспрацоўе і нізкі ўзровень жыцця. 

Барацьба за свае правы садзейнічала значнай інтэграцыі інуітаў Аляскі, а таксама распаўсюджанню агульнай тоеснасці.

Культура
--------

Асноўным гаспадарчым заняткам іньюпіят здаўна было паляванне. Яго вялі на працягу года пераважна на марскіх звяроў. Улетку палявалі з каякаў, узімку — з лёду. У летні сезон таксама палявалі на сушы на зайцоў, пясцоў, карыбу, птушак, збіралі птушыныя яйкі, ягады, ядомыя травы і малюскаў. Лоў рыбы адыгрываў пэўнае значэнне для тых, хто ўлетку перамяшчаўся ва ўнутраныя раёны для палявання на карыбу. Паляваннем займаліся дарослыя мужчыны. Збіральніцтвам — жанчыны і дзеці. Перапрацоўкай мяса і скур — жанчыны. На захадзе ў вусцях рэк і на астравах арганізоўваліся месцы абмену таварамі, куды прыязджалі нават з Чукоткі. 

Для палявання выкарыстоўвалі некалькі відаў гарпуноў з рознымі навершамі, лук і стрэлы. Перамяшчаліся пешшу або з дапамогай каякаў. Узімку каякі памяшчалі на плоскія нарты. Большасць прылад працы выраблялася з косці, таксама апрацоўвалі драўніну, камень, у пазнейшы час — прывезенае звонку жалеза, рабілі простую кераміку. Вопратку шылі са скур. 

Адзінай свойскай жывёлай іньюпіят быў сабака. На поўначы Аляскі была распаўсюджана парода аляскінскі маламут. Сабакі транспартавалі грузы, удзельнічалі ў паляванні, узімку знаходзілі палонкі з нерпамі.

Асноўнай сацыяльнай адзінкай з'яўлялася вялікая пашыраная сям'я на чале адзінага гаспадара *umialik* і яго жонкі *nuliaqpak*. Яны размяркоўвалі працу і здабычу. Меліся спецыяльныя месцы для збору сям'і *qargi*. Пашыраныя сем'і аднаго паселішча аб'ядноўваліся ў абшчыну, што кантралявала агульныя паляўнічыя тэрыторыі. У іньюпіят не было правадыроў, аднак мелася абшчынная рада *qatizut*. Групы паляўнічых або воінаў узначальвалі часовыя правадыры *ataniq*. Сем'і аднога паселішча знаходзіліся ў сваяцкіх адносінах, абменьваліся шлюбамі, аказвалі ўзаемадапамогу. Кантакты з іншымі паселішчамі і тэрытарыяльнымі групамі былі вельмі абмежаванымі, часцяком скончвааліся крывавымі канфліктамі. 

На працягу года жыхары паселішча арганізоўвалі сумесныя святы, якія суправаджаліся песнямі, танцамі, гандлем. Найбольш вядомы музычны інструмент — скураны барабан.

Мова
----

Лінгвісты вылучаюць на тэрыторыі паўночнай Аляскі 2 інуіцкія мовы — іньюпіятун, кавіярак. Аднак у выніку ізаляванасці асобных паселішчаў кожная з гэтых моў падзяляецца на рэгіянальныя дыялекты.

Рэлігія
-------

Іньюпіят верылі ў магію і шматлікіх духаў. Меўся інстытут шаманаў *angatquq*. Многія шаманы адначасова з'яўляліся гаспадарамі сям'і. З канца XIX ст. распаўсюджваецца хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  Alaska Native Language Center Архівавана 29 ліпеня 2016.
2. ↑  Eskimo, Alaska Inupiat, Northwest in United States
3. ↑  DNA SUGGESTS ALL EARLY ESKIMOS MIGRATED FROM NORTH SLOPE **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 ліпеня 2016. Праверана 6 жніўня 2016.
4. ↑  People and the Land: Early Years Архівавана 23 чэрвеня 2010.
5. ↑  The Iñupiaq People of Barrow, Alaska
6. ↑  The Land Claims Settlement Act of 1971 Архівавана 19 мая 2016.
7. ↑  People and the Land: Early Years Архівавана 23 чэрвеня 2010.
8. ↑  ESKIMOS Архівавана 16 ліпеня 2016.
9. ↑  Arctic Harpoons **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2021. Праверана 8 жніўня 2016.
10. ↑  Inside the life of the Inuit: Extraordinary photographs document how Alaska's Eskimos survived the cruelest of winters
11. ↑  The Alaskan Malamute--A Brief History

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh98007678 · NKC: ph835514 |