recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Машына часу** — гіпатэтычнае тэхнічнае прыстасаванне для вандровак па часе насуперак яго натуральнаму бегу. Машына часу з’яўляецца адным з найпапулярнейшых прыстасаванняў, якія апісваюцца ў навуковай фантастыцы.

Машынай часу ў фізіцы часта называюць прастору-час з замкнёнымі непрасторападобнымі крывымі (прастора-час, у якой існуе верагоднасць сустрэчы назіральніка з самім сабой).

Гісторыя
--------

У фантастычнай літаратуры XIX стагоддзя нараджаецца ідэя вандровак па часе. Аднак раннія творы не ўзагдвалі пра магчымасць здзяйсняць падарожжы пры дапамозе машыны ці іншага тэхнічнага прыстасавання.

У 1887 годзе іспанскі пісьменнік выдаў у Барселоне навелу «El anacronópete» (неалагізм: «той, што ляціць насустрач часу»), у якой упершыню згадвалася прыстасаванне для перамяшчэння ў часе. Пазней гэта ідэя атрымала шырокую вядомасць з выхадам у 1895 годзе рамана Герберта Уэлса «Машына часу», якому папярэднічала невялікае апавяданне Уэлса «Арганаўты хронасу», выдадзенае ў 1888 годзе.

Па-новаму тэму вандровак па часе ў сярэдзіне дваццатага стагоддзя асэнсоўваюць Айзэк Азімаў у рамане «Канец вечнасці» і Пол Андэрсан у «Патрулі часу».

Спасылкі
--------

* Time Machines — артыкул у Стэнфардскай філасофскай энцыклапедыі  (англ.)
* Time machine (1988—2001)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
**Допельгангер** (ням.: Doppelgänger — «двайнік») — у літаратуры эпохі рамантызму дэманічны двайнік чалавека, антытэза анёлу-ахоўніку. У некаторых кнігах ён не адкідвае ценю і не адлюстроўваецца ў люстэрку. Яго з’яўленне часцяком прадракае смерць героя.

Двайнікі ў літаратуры
---------------------

Доктар Джэкіл і містэр Хайд: два чалавекі ў адным
Двайнік увасабляе жаданні альбо інстынкты, якія былі выціснуты суб’ектам як несумяшчальныя з маральнымі і сацыяльнымі каштоўнасцямі, з яго «прыемнымі і прыстойнымі» ўяўленнямі пра самога сябе. Нярэдка двайнік сілкуецца за кошт пратаганіста, па меры таго, як ён марнее становіцца больш самаўпэўненым і пэўным вобразам займаючы яго месца ў свеце. Адзін з першых такіх двайнікоў у еўрапейскай літаратуры — Джэральдзіна, ценявы бок ідэалізаванай Крыстабелі ў аднайменнай паэме Колрыджа, напісанай у 1797 годзе.

Допельгангеры не раз з’яўляюцца ў Гофмана, ад якога тэма містычнага, часцей дэманічнага двайніцтва перавандравала ў творы расійскіх класікаў — Пушкіна («Зацішны домік на Васільеўскім востраве»), Адаеўскага («Сільфіда»), Гогаля («Шынель») і Дастаеўскага (аповесць «Двайнік»).

У англамоўнай рамантычнай літаратуры пасля «Споведзі апраўданага грэшніка» Дж. Гога (1824) тэма двайніцтва распрацоўвалася Эдгарам По («Уільям Уілсан»), Дзікенсам («Аповесць пра два гарады»), Ле Фаню («Зялёная гарбата») і Р. Л. Стывенсанам («Дзіўная гісторыя доктара Джэкіла і містэра Хайда», «Уладальнік Балантрэ»). У аповесці пра Джэкіла і Гайда падвоенасць галоўнага героя ўпершыню атрымала псеўданавуковае тлумачэнне.

Многія аповесці пра двайнікоў, каб падкрэсліць іх унутраную кроўнасць, робяць іх блізкімі сваякамі альбо фіксуюць смутнае эратычнае прыцягненне паміж дзвюма «паловамі». Напрыклад, У Колрыджа Джэральдзіна, правёўшы аголенай ноч у ложку Крыстабель, з часам займае месца яе пакойнай маці, ачараваўшы і цалкам падпарадкаваўшы сабе яе айца, а двайнікі з «Уладальніка Балантрэ» — родныя браты.

У эпоху мадэрнізму тэма двайніцтва набыла другое нараджэнне як у літаратуры. Канцэпт двайніцтва псіхалагізуецца, часам з пазіцый фрэйдызму, у якасці фатальных двайнікоў нярэдка выступаюць бацька і сын («Уліс» Джойса).

Зноскі
------

1. 1 2  Гаральд Блум. *Samuel Taylor Coleridge*. 2nd edition. ISBN 9781604138092. Page 178.
**Рымак** (ісп.: Rímac) — рака на захадзе Перу. Бярэ пачатак высока ў Андах ў правінцыі Ліма і ўпадае ў Ціхі акіян у межах горада Ліма каля аэрапорта Хорхэ Чавеса. Даўжыня ракі каля 160 кіламетраў.

Назва рака паходзіць ад кечуа rimaq, што азначае «гаварыць», многія мясцовыя жыхары называюць Рымак па-іспанску *El Rio Hablador*, што літаральна азначае «гаварлівая рака» — з-за шуму, які выдаецца водамі ракі падчас паўнаводдзя.

У сувязі з ростам Лімы рака да сярэдзіны XX стагоддзя моцна змялела і ўрад вымушаны быў абмежаваць забіральніцтва вады з ракі ў 1962 годзе, але да гэтага часу Рымак мае вялікае значэнне ў забеспячэнні Лімы і Кальяа пітной вадой.
Каланада сабора Святога Пятра (Ватыкан)
**Каланада** (фр.: colonnade) — у архітэктуры рад або рады калон, аб'яднаных гарызантальным перакрыццем. 

Каланады могуць ужывацца ў выглядзе порцікаў і галерэй, якія прылягаюць да будынка і аб'ядноўваюць яго адасобленыя аб'ёмы і зрокава злучаюць яго з навакольнай прасторай двара ці плошчы (напрыклад каланада сабора Святога Пятра, архітэктар Ларэнца Берніні), а таксама з навакольнай прыродай. 

Каланада можа выступаць самастойным збудаваннем (напрыклад, бельведэр-каланада ў Варанцоўскім палацы ў Адэсе, 1826—28, архітэктар Франц Карлавіч Бафо). 

Пры выкарыстанні каланад унутры будынкаў імі звычайна апраўляюць буйныя залы і выкарыстоўваюць для рассячэння і адначасова сувязі асобных частак параднага інтэр'ера.

Літаратура
----------

* *Грубе Г. Кучмар А.* Путеводитель по архитектурным формам. — М.: Стройиздат, 2001. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11996035t · GND: 4164727-0 · Microsoft: 112731501 |
**Заходне-Капцэвіцкая брахіантыкліналь** (ад назвы вёскі Капцэвічы ў Петрыкаўскім раёне) — тэктанічная структура ў Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці, на захадзе Петрыкаўскага пахаванага выступу Прыпяцкага прагіну. Выяўлена ў 1973 г. сейсмаразведкай па падсалявых і міжсалявых дэвонскіх адкладах. Выдзяляецца па паверхні фундамента, падсалявых, міжсалявых і верхнесаляносных дэвонскіх адкладах.

Па паверхні фундамента і падсалявых адкладах Заходне-Капцэвіцкая брахіантыкліналь субшыротнага распасцірання ў межах блока, абмежаванага з усіх бакоў разрыўнымі парушэннямі. Заходняя перыкліналь яе зрэзана Паўднёва-Жыткавіцкім разломам. Памеры 6×2 км. Амплітуда 100 м. Структурны план міжсалявых адкладаў у агульных рысах супадае з структурным планам падсалявых, скляпенне падняцця ссунута на 2 км на ўсход. Памеры Заходне-Капцэвіцкай брахіантыкліналі 8×3 км. Амплітуда 100 м. Фарміравалася ў лебядзянскі час позняга дэвону і ў каменнавугальны час.

Літаратура
----------

* Заходне-Капцэвіцкая брахіантыкліналь // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
Маабіт у адміністрацыйнай акрузе Мітэ**Маабіт** (ням.: Moabit) — раён у цэнтры Берліна. З 2001 года ўваходзіць у склад акругі Мітэ, да адміністрацыйнай рэформы ўваходзіў у склад акругі Тыргартэн. Абмежаваны трыма воднымі струменямі — Шпрэе, суднаходным каналам Берлін-Шпандау і каналам Вестгафен, — праз якія перакінута 25 пешаходных, аўтамабільных і чыгуначных мастоў. Маабіт вядомы размешчанай на яго тэрыторыі турмой Маабіт.

Вядомыя асобы
-------------

* К. Тухольскі (1890—1935) — нямецкі журналіст і пісьменнік яўрэйскага паходжання

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Берлін-Маабіт**
* Moabit Online (ням.)
* Moabit-mosaik.de Архівавана 24 кастрычніка 2011. (ням.)
* Гісторыя Маабіта Архівавана 9 ліпеня 2007. (ням.)
* Фатаграфіі Маабіта на Flickr.com
Фотаздымак і прарысоўка нараджэння электрон-пазітроннай пары на пратоне ў пузырковай камеры DESY[ru]
**Нараджэ́нне па́ры** часціца—антычасціца — адзін з відаў узаемапераўтварэння элементарных часціц, у якім у выніку электрамагнітнага (ці іншага) узаемадзеяння адначасова ўзнікаюць часціца і антычасціца.

Магчымасць нараджэння пары (і яе анігіляцыі) вынікае з рэлятывісцкага ўраўнення Дзірака.

У 1933 годзе Ірэн і Фрэдэрык Жаліо-Кюры эксперыментальна выявілі нараджэнне пар электрон-пазітрон гама-квантамі ад радыеактыўнай крыніцы.

Працэсы нараджэння пар адбываюцца ў кулонаўскім полі ядра атама пры энергіі фатона, якая перавышае падвоеную энергію спакою часціцы (паводле законаў захавання энергіі-імпульсу нараджэнне пары адзінкавым фатонам немагчыма).
Магчымы працэс нараджэння пары віртуальным фатонам (гл. віртуальныя часціцы).

Пры сутыкненнях часціц высокіх энергій назіраецца таксама працэс нараджэння мюонных пар. У адронных сутыкненнях нараджэнне пар μ+μ− звязана з электрамагнітнай анігіляцыяй кваркаў і антыкваркаў, якія ўваходзяць у склад адронаў, або з працэсамі канверсіі фатонаў тармазнога выпрамянення, утвораных пры сутыкненнях кваркаў з кваркамі ці глюонамі.

Працэсы нараджэння пар вывучаюцца ў межах квантавай хромадынамікі і кварк-партоннай мадэлі (гл. партоны).

Літаратура
----------

* Нараджэнне пары // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. С. 145.

Спасылкі
--------

* Рождение пар // Физическая энциклопедия.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12264246v · LCCN: sh85096857 · Microsoft: 47085818 |
**Нігал Андрэсен** (эст.: Nigol Andresen; 2 кастрычніка 1899, Авіда, воласць Хальяла — 24 лютага 1985, Тарту) — эстонскі пісьменнік (літаратурны псеўданім Ormi Arp), дзяржаўны і грамадскі дзеяч. Міністр замежных спраў Эстоніі (21 чэрвеня — 21 ліпеня 1940). Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета Эстонскай ССР (29 лістапада 1946 — 5 сакавіка 1947).

Падчас нямецкай акупацыі Эстоніі — у эвакуацыі ў СССР. У 1944 годзе вярнуўся ў Эстонію, займаў пасады намесніка старшыні Савета міністраў Эстоніі і Прэзідыума Вярхоўнага Савета (1946—1949).

У сакавіку 1950 года на 8-м Пленуме ЦК КП ЭССР нараўне з некалькімі іншымі вядучымі эстонскімі камуністамі (Мікалай Каратам, Эдуард Пяль, Арнольд Веймер) быў абвешчаны «буржуазным нацыяналістам». Арыштаваны 24 сакавіка 1950 года і асуджаны на 25 гадоў, ссылку адбываў у працоўным лагеры ў Сібіры. Быў вызвалены ў 1955 годзе.

Пасля вяртання ў Эстонію адышоў ад палітычнай дзейнасці. Выступаў як перакладчык, рэдактар. Лаўрэат Літаратурнай прэміі Эстонскай ССР імя Юхана Смуула.

Пахаваны на Лясных могілках Таліна.

Зноскі
------

1. ↑  Nigol Andresen // Eesti biograafiline andmebaas ISIK Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25504413'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12560791m · GND: 1069126365 · ISNI: 0000 0003 8547 360X · LCCN: n80149635 · NTA: 070717567 · SUDOC: 034905405 · VIAF: 233605199 |

 |
Дабравешчанне
*Мадонна Пакорнасці з двума анёламі, якія музіцыруюць*, Музей Польдзі-Пецолі  (руск.) (бел.
**Занобі Строцы** (італ.: Zanobi Strozzi; 17 лістапада 1412, г. Фларэнцыя — 6 снежня 1468) — італьянскі мастак і мініяцюрыст. Быў адным з лепшых вучняў Фра Беата Анджэліка.

Біяграфія
---------

Занобі належаў да важнай фларэнційскай Сям'я Строцы  (руск.) (бел.. З 1434 па 1439 ён напісаў панэль для Сант'Эджыдзіа, Рым  (італ.) (бел. верагодна, «Мадонну з дзіцем з чатырма анёламі», якая цяпер знаходзіцца ў Сан-Марка ў Фларэнцыі.

У 1438 ажаніўся з Нанна Франчэска Строцці і пераехаў у новы дом у Ф’езоле. Каля 1440 ён завяршыў адзінае падпісанае палатно «Дабравешчанне» для Сан-Мініята-аль-Монтэ  (руск.) (бел. у цяперашні час у Нацыянальнай галерэі ў Лондане. Вазары, у біяграфіі Фра Анджэліка, назваў яго адным з самых адданых паслядоўнікаў дамініканскага манаха, які, верагодна, сустрэў яго ў трыццатыя гады ў Сан-Даменіка.

Ён таксама супрацоўнічаў з Франчэска Песеліна  (англ.) (бел. і Даменіка дзі Мікеліна  (руск.) (бел..

Як мініяцюрыст, ён адказваў за распрацоўку некалькіх хораў для царквы Сан-Марка, створаных у перыяд з 1446 і 1454.

Каля 1460 Медычы даручылі яму алтар для царквы Сан-Джыралама  (італ.) (бел. ў Фьезоле, якую фінансава падтрымлівалі з-за блізкасці да іх вілы  (руск.) (бел.. Твор цяпер знаходзіцца ў Музеі Маленькага палаца ў Авіньёне  (англ.) (бел..

У 1463 ён быў адказным за ілюстраваны хор Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ, у цяперашні час у ніжняй частцы будынку бібліятэкі Лаўрэнціяна (№ 149, 150, 151), у супрацоўніцтве з Франчэска дзі Антоніа дэль Клерыка.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 22 жніўня 2017.
2. 1 2  Zanobi Strozzi<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>

Літаратура
----------

* Ada Labriola (ed.), Fra Angelico in Pontassieve , Mandragora, Florence 2010. ISBN 9788874611492
* Strehlke, Carl Brandon (1994). In Laurence B. Kanter and Barbara Drake Boehm. Painting and Illumination in Early Renaissance Florence 1300—1450. New York: The Metropolitan Museum of Art. pp. 349-50

Спасылкі
--------

* National Gallery: Zanobi, Strozzi

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 123549345 · ISNI: 0000 0000 6679 7922 · LCCN: n2002018674 · VIAF: 3382892 · ULAN: 500003966 |
Унутры адной з пячор.
**Наракорцкія пячоры** — нацыянальны парк паблізу горада Наракорт у аўстралійскім штаце Паўднёвая Аўстралія. На тэрыторыі ў 6 км² размяшчаюцца 26 пячор (агульная плошча якіх — 3,05. км²).

Парк вядомы вялікай колькасцю добра захаваных выкапняў астанкаў жывёл (у тым ліку многіх прадстаўнікоў аўстралійскай мегафаўны), якія ў 1994 годзе занесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Наракорт, сумесна з паркам Рыверслей, уваходзяць у сусветную дзясятку найважнейшых месцазнаходжанняў закамянеласцяў і з'яўляюцца выдатнай ілюстрацыяй асноўных этапаў эвалюцыі унікальнай аўстралійскай фаўны.

Літаратура
----------

* Naracoorte Caves (англ.)(недаступная спасылка). *ParksWeb: Wonambi Fossil Centre*.  Government of South Australia (5 верасня 2006). Архівавана з першакрыніцы 1 верасня 2007. Праверана 21 лютага 2013.(англ.) . *ParksWeb: Wonambi Fossil Centre*.  Government of South Australia (2006-09-05).  з першакрыніцы 1 верасня 2007. Праверана 21 лютага 2013.
* Achenbach, Joel (October 2010). *Lost Giants*. **218**. 90—109. .
* Ископаемые останки австралийских млекопитающих (Риверслей и Наракорт) **(нявызн.)**.  UNESCO World Heritage Centre. Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2013. Праверана 2013-2-21.
**Нідэрландскі гуманістычны ўніверсітэт** (нідэрл.: Universiteit voor Humanistiek) — нідэрландская вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта з сядзібай у горадзе Утрэхт.

Гісторыя
--------

У 1962 годзе Нідэрландская асацыяцыя гуманістаў пачала падрыхтоўку духоўных дарадцаў ва ўзброеных сілах. Праз два гады быў заснаваны Інстытут гуманістычнай падрыхтоўкі, які спачатку прадугледжваў двухгадовы курс навучання, а потым чатырохгадовы. Гэта была вышэйшая прафесійна-тэхнічная ўстанова, якая пасля завяршэння давала кваліфікацыю другой ступені вышэйшай адукацыі. Гэтыя дыпломы прызналі міністэрствы абароны і юстыцыі Нідэрландаў. У маі 1986 года на базе інстытута Нідэрландская асацыяцыя гуманістаў стварыла Інстытут навуковай адукацыі і даследаванняў. Неўзабаве ён атрымаў назву "Гуманістычны ўніверсітэт". 

Універсітэт у асноўным фінансуецца дзяржавай. 

Навучанне мае характар ​​навукова-прафесійнай падрыхтоўкі, параўнальнай з царкоўнай падрыхтоўкай, якая праводзіцца ў тэалагічных універсітэтах. 

Летам 2009 года ўніверсітэт пераехаў у гістарычны будынак у цэнтры Утрэхта.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нідэрландскі гуманістычны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0545 9398 · LCCN: nb2008014851 · Microsoft: 122285577 · VIAF: 131204650 |

| ⛭Універсітэты Нідэрландаў |
| --- |
| Дзяржаўныя | 
* Адкрыты ўніверсітэт
* Амстэрдамскі ўніверсітэт
* Амстэрдамскі вольны ўніверсітэт
* Вагенінгенскі ўніверсітэт
* Гронінгенскі ўніверсітэт
* Дэлфцкі тэхнічны ўніверсітэт
* Лейдэнскі ўніверсітэт
* Маастрыхцкі ўніверсітэт
* Нідэрландскі гуманістычны ўніверсітэт
* Твэнтэўскі ўніверсітэт
* Тылбургскі ўніверсітэт
* Універсітэт імя Радбода
* Універсітэт імя Эразма Ратэрдамскага
* Утрэхцкі ўніверсітэт
* Эйндхавенскі тэхнічны ўніверсітэт

 | Герб Нідэрландаў |
| Прыватныя | 
* Апелдорнскі тэалагічны ўніверсітэт
* Кампенскі тэалагічны ўніверсітэт
* Неенродскі ўніверсітэт бізнесу
* Пратэстанцкі тэалагічны ўніверсітэт

 |
**Ганна Марыя Левандоўска** (польск.: Anna Maria Lewandowska; нар. 7 верасня 1988, Лодзь, Польшча) — прафесійная каратыстка, уладальніца шматлікіх медалёў на чэмпіянатах сваёй краіны, першынствах Еўропы і свету.

Біаграфія
---------

Скончыла варшаўскую Акадэмію фізічнай адукацыі. У 2012 годзе абараніла дысертацыю па тэме харчавання. Атрымаўшы дыплом дыетолага, запусціла ўласны блог «Healthy Plan by Ann» з парадамі па харчаванні і трэніроўках.

Сям’я
-----

З 2013 года замужам за польскім футбалістам Робертам Левандоўскім. У іх дзве дачкі: Клара і Лаура.

Зноскі
------

1. ↑  Кажуць, гэтая жанчына стаіць за поспехам найлепшага футбаліста Польшчы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1139006533 · LCCN: no2016142398 · NUKAT: n2015145710 · VIAF: 353144782735901291271 |
**Пячку́р, пячкур звычайны** (*Gobio gobio*) — рыба сямейства карпавых. Народныя назвы: *дудорга, келб, келбук, коблік, крумель, піскіж, пяскар, стаўпец*.

Апісанне
--------

Невялікая рыбка з падоўжаным, верацёнападобным целам, пакрытым буйнай луской. Даўжыня да 22 см, але звычайна не больш за 12-15 см, маса да 80 г. Самкі буйнейшыя за самцоў. Рот ніжні, дугападобны, у вуглах рота па аднаму вусіку. Ніжняя губа шырока перарвана. Рыла доўгае, удвая большае за дыяметр вока. Вочы адносна буйныя.

Афарбоўка тыпова донная, забяспечвае маскіроўку на цёмным грунце. Спіна шэра-бурая, бакі і бруха серабрыстыя, у буйных асобін жаўтаватыя. Па баках цела размешчаны каля 10 чорных ці бурых плям уздоўж бакавой лініі. Спінны і хваставы плаўнікі шэра-жоўтыя, з шэрагамі дробных цёмных плямак, астатнія плаўнікі бясколерныя. Хваставы плаўнік прыкметна выразаны.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў рэках і азёрах Еўропы і Азіі. Мае разарваны арэал. Сустракаецца ад Партугаліі да басейна Амура і рэк паўночна-заходняга ўзбярэжжа Японскага мора. У Расіі звычайны ў вадаёмах як еўрапейскай (за выключэннем Кольскага паўвострава і Паўночнай Карэліі), так і азіяцкай частак, не адзначаны на ўсход ад Енісея, дзе яго арэал перарываецца; зноў з’яўляецца пячкур у басейне Амура, сустракаецца ў Манголіі і Кітаі (рэкі Ялу і Ляахэ), даходзіць да п-ва Карэя.

Шырока распаўсюджаны від. Жыве і ў азёрах, і ў нізоўях рэк з павольным цячэннем, і ў вярхоўях хуткіх рэк. Сустракаецца нават у слабасалёных водах Паўночнай Балтыкі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Трымаецца каля дна. Жыве невялікімі чародамі ў месцах з пясчаным або камяністым грунтам. Корміцца бентасам (лічынкі, дробныя малюскі і інш.). Летам трымаецца на мелкаводдзі, зімуе на глыбокіх мясцінах.

Палаваспелым становіцца пры дасягненні даўжыні 8 см. Нераст у красавіку—чэрвені, калі вада прагрэецца да 15 °C. Адкладванне ікры парцыённае, на плыні, ў неглыбокіх месцах з камяніста-пясчаным дном. Ікрынкі дыяметрам 1,3-1,5 мм прыклейваюцца да грунту. Плоднасць 1-3 тыс. ікрынак. Ікра развіваецца каля 8 дзён. Лічынкі і маляўкі паядаюць планктон і іншых найдрабнейшых бесхрыбетных. Моладзь трымаецца ля самага берага, а па меры росту сыходзіць на больш глыбокія месцы.

Дасягае ўзросту 8-10 год, але рэдка перавышае 3 гады.

Промысел
--------

Прамысловага значэння не мае. Аб’ект аматарскага лову. Яго звычайна ловяць вудой на чарвяка або матыля. Сам пячкур — прынада для лоўлі драпежных рыб.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 178. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* ecosystema.ru  (руск.)
* fishbase.org  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779257235 · NKC: ph489492 |
**«Пуцін павінен сысці»** — інтэрнэт-сайт і аднайменная грамадская кампанія па зборы подпісаў пад адкрытым лістом з патрабаваннем адстаўкі старшыні ўрада Расіі Уладзіміра Пуціна. Кампанія была пачата ў Інтэрнэце 10 сакавіка 2010 года актывістамі шэрагу апазіцыйных грамадскіх арганізацый, а таксама некалькімі вядомымі дзеячамі культуры Расіі.

Ініцыятарам і асноўным аўтарам звароту «Пуцін павінен сысці» быў Андрэй Піянткоўскі.

Тэкст паслання, адрасаваны «*да грамадзян Расіі*», вытрыманы ў рэзка крытычным тоне і ўтрымоўвае вельмі негатыўныя ацэнкі дзейнасці Уладзіміра Пуціна.

У звароце пералічваюцца няўдалыя, на думку аўтараў паслання, рэформы пуцінскай эпохі («*правалена ўсё, што толькі было можна праваліць»*) і згадваюцца такія падзеі, як другая чачэнская вайна і выбухі дамоў у расійскіх гарадах.

На думку аўтараў звароту, «*аб неразуменні Пуціным будучыні*» сведчаць «*яго маніякальны запал да пракладкі нафтагазавых труб ва ўсіх мажлівых і неймаверных кірунках, ініцыяванне амбіцыйна-затратных праектаў (накшталт сочынскай алімпіяды або моста на востраў Рускі), якія абсалютна проціпаказаныя краіне, дзе значная частка насельніцтва пражывае за рысай беднасці*».

У звароце крытыкуюцца таксама нябожчык прэзідэнт Барыс Ельцын і яго асяроддзе («Сям’я»), на думку аўтараў паслання, якія вылучылі Уладзіміра Пуціна на прэзідэнцкую пасаду ў імкненні гарантаваць уласную бяспеку. Прэзідэнт Расiі на той момант Дзмітрый Мядзведзеў названы ў звароце «*паслухмяным месцаахоўнікам*», «*сучасным Сымонам Бекбулатавічам*».

Аўтары заклікаюць супрацоўнікаў сілавых ведамстваў не ісці супраць «*свайго народа*» і не выконваць «*злачынныя загады карупцыянераў*».

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  *Андрэй Ліпскі.*. Гары Каспараў: У інтэрнэт АМАП не прышлеш (руск.)(недаступная спасылка).  «Новая газета» № 27 (17 сакавіка 2010). Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2011. Праверана 8 жніўня 2010.
3. ↑  *Уладзімір Кара-Мурза, Зоя Светлавая, Аляксандр Рыклін.*. Ці стане барацьба з «нязгоднымі» прыярытэтным напрамкам дзейнасці міліцыі? (руск.)(недаступная спасылка). *Радыё «Свабода»*.  RFE / RL, Inc. (7 чэрвеня 2010 года). Архівавана з першакрыніцы 30 сакавіка 2012. Праверана 16 жніўня 2011.

Спасылкі
--------

* Інтэрнэт-сайт кампаніі «Пуцін павінен сысці»
* Сетка прамой электроннай дэмакратыі «Пуцін павінен сысці» Архівавана 27 жніўня 2011.
* Інтэрнэт-сайт «Камітэта пяці патрабаванняў»
**Ма Юань** (馬遠; 1160—1225) — кітайскі мастак-жывапісец эпохі Сун.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў сям’і прыдворных жывапісцаў у правінцыі Шаньсі. Быў членам Імператарскай акадэміі. Мастаком стаў і яго сын Ма Лінь.

Творчасць
---------

Ма Юань. Вясной на горнай сцяжыне
Дзеяч акадэміі жывапісу ў Ханчжоў. Паслядоўнік Лі Тана. Вядомы сваімі лаканічнымі манахромнымі краявідамі (туш, акварэль). Жывапісная манера яго і Ся Гуя атрымала назву школы Ма-Ся. Яго пэндзлю належаць карціны «Поўня», «Адзінокі рыбак на зімовым возеры», «Дажджлівы дзень у гарах», «Вясной на горнай сцяжыне» і іншыя.

Ствараў манахромныя з тонкай падфарбоўкай пейзажы («Адзінокі рыбак на рацэ ў халодны час») і кампазіцыі жанру «птушкі-кветкі» («Кветкі слівы, камяні і дзікія качкі ў горным патоку»), якія вызначаюцца філасофска-сузіральным ладам, абагульненасцю форм, манерай пісьма рэзкімі шырокімі мазкамі, новай для кітайскага жывапісу асіметрычнасцю кампазіцыі.

Зноскі
------

1. 1 2  Ma Yuan, //
2. 1 2  Yuan Ma // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>
3. ↑  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>

Літаратура
----------

* *Шунейка Я. Ф.* Ма Юань // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).


| ?Ма Юань — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Ма Юань |  | Ma Shirong[d] |  | Ma Xingzu[d] |  | Ma Fen[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CBDB: 0044099 · GND: 136133142 · ISNI: 0000 0001 2320 9681 · LCCN: nr88005755 · NLA: 36731773 · NUKAT: n2015138296 · SUDOC: 169275787 · VIAF: 68773087 · ULAN: 500336940 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Маар (значэнні).
Група з трох буйных маараў вулканічнага раёна Айфель
**Маар** (ням.: Maar) — лейкападобнае або цыліндрычнае паглыбленне вулканічнага паходжання, утвараецца на зямной паверхні пры аднаразовым газавым выбуху, які не суправаджаецца выліваннем лавы. Дыяметр да 3200 м, глыбіня 300—400 м. Часта акружаны кальцавым валам з абломкаў горных парод, раздробненых газамі. У вільготным клімаце часта запаўняюцца вадой, утвараючы возера, напрыклад Лахерскае возера ў масіве Айфель (Германія), возера Павен і Гадзіваль ў Аверні (Францыя).

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.3

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маары
**Ніо** (фр.: Grotte de Niaux), пячора з палеалітычным жывапісам. Францыя, наваколлі г. Тараскон-сюр-Ар’еж, 100 м над узроўнем р. Вікдэсо.

Малюнкі адкрытыя капітанам Молярам, вывучаліся А. Брэйлем і Э. Картальякам. Агульная даўжыня зал і пераходаў пячоры больш 2 км. Першыя малюнкі з’яўляюцца ў 500 м ад уваходу. Гэта розныя знакі, выкананыя чырвонай охрой, за імі гравіраваныя малюнкі двух бізонаў. Ёсць таксама малюнкі і на падлозе пячоры. Усяго ў пячоры 104 фігуратыўных малюнкі. Дзве траціны з іх находзяцца ў Чорным Салоне. Большасць фігур вельмі выразныя. Не паддаюцца расшыфроўцы толькі 15 малюнкаў. Усяго больш 300 знакаў. Радыёвугляродная датыроўка: цэнтральная фігура бізона на пано I — 12890±160, чорная паласа, праведзеная побач — 13060±200, маленькі бізон на пано V — 13850±150.

Зноскі
------



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Mérimée: PA00093895 · VIAF: 245818353 |
**Кляштар бернардзінак** — страчаны рымска-каталіцкі кляштарны комплекс у Гродна, які існаваў з 1621 г. З мая 1854 г. быў перададзены Барыса-Глебскаму праваслаўнаму манастыру. На месцы кляштара знаходзіцца Гродзенскі абласны драматычны тэатр.

Гісторыя
--------

У 1621 г. жмудскі староста Геранім Валовіч заснаваў кляштар бернардзінак на участку, выкупленым бернардзінкамі і падканцлерам літоўскім Казімірам Сапегам ад пісара літоўскага Януша Скуміна Тышкевіча ў 1619 г. і Ежы Сцыпіён дэль Кампа з 1621 г. Да сярэдзіны ХІХ ст. кляштар быў выведзены за штат, там заставалася толькі некалькі старых манашак. Зачынены ў 1853 г.

Кляштар бернардзінак пасля перадачы Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру, пач. XX ст.
У маі 1854 г. перададзены мужчынскаму Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру. У 1893 г. тут быў асвечаны храм у імя прападобнага Афанасія Берасцейскага. У храме быў створаны іканастас, дзе знаходзілася ікона Маці Божай Адзігітрыі з Каложы.

з 1918 г. Барыса-Глебскі манастыр стаў цэнтрам беларускага жыцця, калі сюды пад час Першай Сусветнай вайны з Краснастокскага манастыра з-пад Беластоку быў пераведзены дзіцячы прытулак для дзяўчынак.
У 1916—1930 гг. у ім знаходзіліся беларускія школа і канцылярыя Беларускай вучыцельскай рады, сакратарыят Беларускага пасольскага клуба і Беларуская школьна-прытулкавая рада, Беларускі камітэт помачы пацярпелым ад вайны і рэдакцыя газеты «Селянская гутарка», беларуская кнігарня і Гродзенскае адьдзяленне Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры. У манастарскіх келлях жылі А. Грыкоўскі, Л. Дзекуць-Малей, А. Кухарчук, А. Шах, С. Кішко, Станіслава Буйло, Д. Лічыцкі, М. Амельянчык, Е. Буднік, Л. Лукашык і іншыя беларусы.

У 1930-я гг. — у кляштары арганізаваны кравецкая гімназія.

Рашэннем Гарвыканкама ў чэрвені 1951 г. былы касцёл, які займала Будаўніча-мантажнае ўпраўленне № 3, быў перададзены на баланс гродзенскаму «Горпищеторгу» пад склад. У 1959 г. пазначаны як інтэрнат тонкасуконнага камбіната.

У 1977—1984 гг. на месцы кляштара пабудаваны Гродзенскі абласны драматычны тэатр.

Зноскі
------

1. ↑  Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Гродна-Wrocław, 2012. С. 231.
2. ↑  Андрэй Чарнякевіч. Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак

Літаратура
----------

Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Гродна-Wrocław, 2012.

Спасылкі
--------

* Чарнякевіч. Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак
* Кляштар бернардзінак
**Ма Лун** (нар. 20 кастрычніка 1988) — кітайскі гулец у настольны тэніс, пяціразовы алімпійскі чэмпіён, 12-разовы чэмпіён свету і трохразовы чэмпіён свету ў адзіночным разрадзе, уладальнік Кубка свету і чэмпіён Азіі. Двойчы ўладальнік сімвалічнага «вялікага шлема» настольнага тэніса, які забяспечваецца індывідуальнымі перамогамі на чэмпіянаце свету, Кубку свету і на Алімпійскіх гульнях. Першая ракетка свету са студзеня 2010 года. Гуляе правай рукой, выкарыстоўвае еўрапейскую хватку. Самы тытулаваны гулец у настольны тэніс у гісторыі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ITTF · Olympedia · Olympic Channel · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
**Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Заступнікаў Беларускага Народа** — драўляны грэка-каталіцкі храм у раёне Паўночны Фінчлі ў Лондане. Царква стала першым драўляным храмам у Лондане пасля Вялікага пажару 1666 г. Таксама першая ў Лондане пабудаваная каталіцкая царква візантыйскага абраду, першы ў Заходняй Еўропе мемарыял ахвярам Чарнобыльскай катастрофы, першая беларуская грэка-каталіцкая царква, пабудаваная па-за межамі краіны.

Гісторыя
--------

З пачатку існавання Беларускай каталіцкай місіі ў Лондане ў 1947 годзе беларусы маліліся ў Марыйным доме, бо сваёй асобнай царквы тут не было. Архітэктар Цзыўай Со, які жыў побач, прыняў тут хрост. Ён зацікавіўся беларускай архітэктурай, атрымаўшы замову на пабудову царквы. Дзеля гэтага ездзіў у Беларусь, каб вывучаць мясцовае дойлідства.

Блаславенне кутняга каменя будучай царквы Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа. Лондан, 7 лютага 2016 г.
Пасля ўзвядзення сцен і даху (чэрвень 2016).
Будаўніцтва пачалося ў лістападзе 2015 г. закладка фундамента была завершана ў студзені 2016 г. і кутні камень, прывезены з касцёла Святой Тройцы былога кляштара айцоў Марыян у Друі, быў пакладзены 7 лютага 2016 г. у час цырымоніі, якую ўзначалілі апостальскі нунцый арцыбіскуп Антоніа Меніні і біскуп украінскай каталіцкай епархіі ў Лондане Глеб Ланчына.

Царкуву асвяцілі ў снежні 2016 года. Унутры змясціліся каля сямідзесяці чалавек — большасць беларусаў, але ня толькі. Таму набажэнства асвячэння царквы вялі на трох мовах: беларускай, украінскай і англійскай. Пасля літургіі ўнучка Якуба Коласа Марыя Міцкевіч расказала пра дзейнасць дабрачыннага фонду «Сакавік», які займаецца дапамогаю пацярпелым ад Чарнобыльскай аварыі.

Архітэктура
-----------

Дызайн царквы грунтуецца на традыцыі драўляных цэркваў Беларусі і беларускага барока.

Архітэктар Цзыўай Рафаэль Со атрымаў узнагароду Каралеўскага інстытуту брытанскіх архітэктараў за праект беларускай царквы. У 2018 годзе Беларуская ўніяцкая царква ў Лондане перамагла ў катэгорыі «Найлепшы рэлігійны будынак» на Сусветным архітэктурным фестывалі ў Амстэрдаме.

Зноскі
------

1. ↑  «Камень з Друі стаўся краевугольным для беларускай царквы ў Лондане» Архівавана 30 жніўня 2017.. Krynica.info, 8 лютага 2016.
2. 1 2  svaboda.org
3. ↑  So, Tzswai. «Remembering Chernobyl: A New Chapel for London’s Belarusian Catholics». *Oremus: Westminster Cathedral Magazine Архівавана 24 сакавіка 2016.* (196): 20.
4. ↑  svaboda.org

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа
* Дазвол будаваць беларускую царкву ў Лёндане атрыманы
* Каб стварыць беларускую царкву ў Лондане, кітаец вывучыў нашу гісторыю Архівавана 23 лістапада 2015.
Сучасная 155 мм гармата CITER L33 (Аргенціна, 2000-я гг.).
Гармата сістэмы Шнейдэра пач. 20 ст.
**Пу́шка** (ад польск. *puszka* ад стара-чэшск. *puška* — «стрэльба, гармата, наогул усякая агнястрэльная зброя»): тып гарматы, прызначаны для насцільнай стральбы па наземных (надводных) цэлях.

Мае доўгі ствол (40 — 80 калібраў), вялікую пачатковую хуткасць снарадаў (б.з. 700 м/с) і перасягае ўсе іншыя тыпы гармат у дальнасці стральбы. Класіфікуюцца, як і наогул гарматы, паводле спосабу перамяшчэння і канструкцыі і г.д. Некаторыя пушкі называюцца **універсальнымі**, бо яны здольныя весці агонь па наземных, паветраных і марскіх цэлях.

Гл.далей: класіфікацыя гармат.

Зноскі
------

1. ↑  Стара-чэшскае слова, верагодна, паходзіць ад сярэднебаварскага *\*pukse*, што азначала «труба, цыліндр». Параўн. ням. *Buechse* «гармата». Этымалагічны слоўнік беларускай мовы, Т.10.
2. ↑  Слова азначала гармату, напр. у старапольскай мове 14—16 ст. Stanisław Kobielski. Polska broń palna, 1975. — 201 с.: іл. С.184.
3. ↑  Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. С.607,608.

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пушка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11973329k · GND: 4311688-7 · NKC: ph171332 |
**Кра-Маньё́н** (фр.: Cro-Magnon) — пячора ў горадзе Лез-Эзі-дэ-Таяк-Сірой  (фр.) (бел. дэпартамента Дардонь на паўднёвым захадзе Францыі, вядомая дзякуючы астанкам дагістарычнага чалавека, знойдзеных тут у 1868 французскім палеантолагам Луі Лартэ  (фр.) (бел.. Пячора дала назву ўсім людзям эпохі верхняга палеаліту — краманьёнцы. Акрамя чалавечага пахавання тут былі знойдзеныя крэмневыя прылады, а таксама ўпрыгажэнні, якія адносяцца да Арыньякскай і Гравецкай культур, датаваных прыкладна 30 тыс. г. да нашай эры. З пяці знойдзеных шкілетаў адзін належыць немаўляці, а чатыры - дарослым людзям з узростам больш за пяцьдзесят гадоў. Гэтым Кра-Маньён адрозніваецца ад іншых падобных знаходак на тэрыторыі Еўропы, дзе, у асноўным, былі знойдзеныя астанкі маладых людзей і падлеткаў.

У гэтым жа раёне ў 1901 у пячоры Камбарэль былі знойдзены больш за 400 наскальных зааморфных і антрапаморфных малюнкаў, якія адносяцца да эпохі верхняга палеаліту.

Гл. таксама
-----------

* Альтаміра
* Пячора Фон-дэ-Гом
* Пячора Каске
* Пячора Пеш Мерль
* Пячора Ласко
* Пячора Руфіньяк

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пячора Кра-Маньён
* Histoty of the Cro-Magnon(недаступная спасылка) (англ.)
**Андрэй Зунг-Лак**, сап. **Чан Ан Зунг** (в’етн.: Anrê Dũng (Lạc)), 1795, В’етнам — 21 снежня 1839, г. Ханой, В’етнам) — каталіцкая святар, мучанік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў язычніцкай сям’і ў 1795 годзе, хрысціянства прыняў у 15 гадоў. 10 гадоў працаваў на ніве Пана як катэхізатар, у 25 гадоў пачаў рыхтавацца да прыняцця святарства.

Стаў святаром у 1823 годзе, займаўся актыўнай пастырскай працай ва ўмовах пераследу ў дыяцэзіі Ке-Дам.

У 1835 годзе быў у першы раз арыштаваны, але каталіцкая супольнасць змагла яго выкупіць за тры зліткі срэбра. У 1839 годзе быў зноў арыштаваны, адмовіўся адрачыся ад веры, пасля чаго перанёс катаванні і быў пакараны смерцю праз абезгалоўліванне ў Ханоі 21 снежня 1839 года.

У 1900 годзе яго беатыфікаваў Папа Леў XIII.

19 чэрвеня 1988 года Папа Ян Павел II далучыў да шэрагу святых 117 мучанікаў розных нацыянальнасцяў, касцёльнага статусу і сацыяльнага становішча, якія аддалі жыццё за Хрыста на тэрыторыі В’етнама. Першым у іх спісе стаяла імя святара Андрэя Зунг-Лака.

Зноскі
------

1. ↑  Andreas Dung Lac // opac.vatlib.it<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q84353965'></a>
2. ↑  У Касцёле адзначаецца ўспамін в’етнамскага святога Андрэя Зунг-Лака і паплечнікаў, мучанікаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BAV: ADV12023257 · GND: 189572078 · ISNI: 0000 0000 4382 6567 · LCCN: no2003034426 · VIAF: 43983249 |
**Фізічныя навукі** — тэрмін, які зрэдку выкарыстоўваецца для пазначэння той часткі прыродазнаўчых навук, якія не вывучаюць жывую прыроду. Да іх адносіцца фізіка як навука пра агульныя ўласцівасці руху і хімія як навука пра будову рэчыва, а таксама такія навукі як астраномія і геалогія, якія вывучаюць канкрэтныя сістэмы. Да фізічных навук належыць таксама вялікая колькасць міждысцыплінарных навук: матэрыялазнаўства, геафізіка і г. д.

УДК тэрміна фізічныя навукі не выкарыстоўвае. Як і іншыя класіфікацыі навук, падзел на фізічныя навукі і навукі пра жывую прыроду даволі ўмоўны. Некаторыя раздзелы фізікі і хіміі, такія як біяфізіка і біяхімія прысвечаны вывучэнню біялагічных аб'ектаў. Фізічныя і хімічныя метады шырока выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

Універсітэты, якія прапануюць ступені ў фізічных навуках
--------------------------------------------------------

* Адкрыты універсітэт (Вялікабрытанія)
* Амстэрдамскі ўніверсітэт
Прэмія міру кнігагандляроў Германіі
**Прэмія міру кнігагандляроў Германіі** (ням. *Der Friedenspreis des Deutschen Buchhandels*) — міжнародная ўзнагарода дзеячам літаратуры, навукі і мастацтва за іх унёсак у развіццё міру і ўзаемаразумення паміж народамі. Яна была арганізавана ў 1949 годзе. Узнагарода ў памеры 25000 еўра выдаецца ў час Франкфурцкага кніжнага кірмаша. Урачыстае ўзнагароджанне адбываецца ў царкве Святога Паўла ў Франкфурце-на-Майне.

Узнагарода выдаецца біржавым саюзам кнігагандляроў Германіі.

Нягледзячы на тое, што ідэя была выказана яшчэ ў 1949 годзе, упершыню ўзнагарода была ўручана ў 1950, як «Узнагарода міра нямецкіх выдавецтваў» у Гамбургу.

У 1971 годзе ўпершыню яна была прысуджана пасмяротна. Лаўрэат быў вызначаны саветам фонду.

За ўвесь час існавання ўзнагарода была прысуджана 65 разоў, з якіх 8 — жанчынам. У тым ліку пісьменніцы Святлане Алексіевіч у 2013 годзе.

**Савет фонда** 

На 17 чэрвеня 2015 склад савета быў наступны:

* Штэфан Дэт’ен (Deutschlandradio**,** Берлін)
* Ульрых Куон (Deutsches Theater , Берлін)
* Фелісітэс фон Лофенберг (рэдактар Frankfurter Allgemeine Zeitung)
* Карл-Ёзэф Кушаль (Цюбінген)
* Карл Шлёгель (Берлін)
* Яне Тэлер (Нью-Ёрк)
* Маціяс Ульмер (выдавецтва Яўгена Ульмера, Штутгарт)
* Томас Рэтш (Браўншвайг)
* Генрых Рытмюлер (Цюбінген)
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Кавалькі.

**Кавалькі́** — бяссцёкавае возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Мядзелка, за 3,5 км на захад ад горада Паставы.

Плошча паверхні возера 0,23 км², даўжыня 0,74 км, найбольшая шырыня 0,48 км. Даўжыня берагавой лініі 2,28 км. Найбольшая глыбіня возера дасягае 4,6 м, сярэдняя каля 3 м. Плошча вадазбору каля 1 км². Аб'ём вады 0,068 млн. м³.  

Катлавіна возера рэшткавага тыпу. Схілы катлавіны спадзістыя вышынёй 6—7 м, у заходняй частцы месцамі стромкія. Берагавая лінія звілістая. Берагі абрывістыя, вышынёй 0,3—0,6 м. Паўднёвыя і паўночныя берагі сплавінныя. У паўночнай частцы забалочаная пойма шырынёй да 500 метраў. Дно возера плоскае, выслана слоем ілу магутнасцю да 4 м.  

Возера дыстрофнае. Слаба зарастае. Надводная расліннасць пашыраецца на адлегласці 3—40 м ад берага возера і да глыбіні 1—1,5 м.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.2 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 2. — С. 425. — 522 с. — 10 000 экз.
* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 171. — 599 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85700-001-7. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта. — Мн.: Белкартография, 20011. — 3 000 экз. (руск.)
Сучасны каваль працуе, Фельдэн, Аўстрыя.
**Кавальства** — выраб рэчаў утылітарнага і дэкаратыўна-прыкладнога прызначэння з жалеза шляхам гарачага ці халоднага кавання, від беларускай традыцыі рамяства. 

Кавалі здаўна рабілі зброю і розныя прадметы побыту (сякеры, нажы, малаткі, рыдлёўкі, матыкі, сахі, цвікі, замкі, зашчапкі, жалезныя вароты і агароджы, стрэмкі і г.д.). Важнымі відамі кавальскага майстэрства былі падковы, а таксама коўка калясак і асабліва цяганне жалезных шын на колах. Кавалі працуюць у кузні.

Гісторыя
--------

Кавальства даўно вядома многім народам свету.

Халодная коўка самаробнага золата, срэбра, медзі і метэарытавага жалеза была вядомая ў Егіпце і Малой Азіі ў эпоху энеаліту, некалькі тысячагоддзяў да н.э

Гарачая коўка ўпершыню з’явілася да н.э. ва Усходняй Азіі, дзе людзі навучыліся плавіць медзь з руды. У канцы эпохі неаліту і ў пачатку бронзавага веку яны ўжо маглі адліваць і, у абмежаванай ступені, каваць медзь і бронзу. Бронза — гэта сплаў медзі і 10-20 % волава. Бронза пераўзыходзіць медзь, таму што яна больш цвёрдая, больш устойлівая да карозіі і мае меншую тэмпературу плаўлення (таму для выплаўкі і ліцця бронзы патрабуецца менш паліва). Бронза шырока выкарыстоўвалася для вырабу прылад працы і зброі.

Большая частка медзі, якую выкарыстоўвалі міжземнаморскія цывілізацыі, паходзіла з вострава Кіпр, а большая частка волава паступала з паўвострава Корнуол на востраве Вялікабрытанія і перавозілася па моры фінікійскімі і грэчаскімі купцамі.

Кавалью. Нямецкая гравюра, 1568.
У XII стагоддзі да н.э. пачаўся жалезны век, калі жалеза і сталь паступова выцеснілі бронзу ў вытворчасці зброі, прылад працы і прадметаў побыту. Хоць тэмпература плаўлення жалеза значна вышэйшая за бронзу, жалезная руда ў прыродзе сустракаецца значна часцей, чым медзь і волава, і гэта прывяло да пераходу бронзы ў жалеза. Гэты працэс не быў адначасовым у розных частках свету, напрыклад, аўстралійскія абарыгены не ведалі жалеза да прыходу еўрапейцаў на кантынент у канцы XVIII стагоддзя.

Апрацоўка металу была аддзелена ад сельскай гаспадаркі раней, чым іншыя рамёствы.

Да XV—XVI стст. завяршылі спецыялізацыю кавальскай прамысловасці:

* вытворчасць зброі (зброі)

* вытворчасць інструментаў і абсталявання

* выраб замкоў, ключоў і некаторых іншых бытавых і бытавых (падкоў для коней) посуду

* выраб мастацкіх вырабаў (мастацкая коўка рашотак, варот і інш.) і інш.

У XVI ст. з’явіліся першыя механічныя малаткі, якія прыводзяцца ў дзеянне вадзянымі коламі.

На пачатку XIX стагоддзя пачалі выкарыстоўваць машынную штампоўку.

У сярэдзіне XIX стагоддзе Джэймс Несміт (Англія) вынайшаў паравы малаток, і ў канцы таго ж стагоддзя з’явіўся гідраўлічны прэс, які фактычна паклаў пачатак сучаснай прамысловай вытворчасці металічных вырабаў.

У наш час механізаванае кавальства — гэта штампоўка з металічных вырабаў, а хатняе кавальства існуе як народны промысел.

Зноскі
------

1. ↑  Кавальства // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 398. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
2. ↑
3. ↑
**Гілгіт** — рака ў Пакістане, па паўднёвым захадзе Кашміра, правы прыток ракі Інд.

Даўжыня ракі каля 450 км, плошча вадазбору 26 тыс. км². Бярэ пачатак у хрыбце Хіндурадж. Жыўленне снегавое і ледавіковае. Пад’ём вады з красавіка, найбольшы сцёк — у ліпені. Узімку воднасць невялікая. Зліваючыся з Індам, амаль падвойвае расход яго вады. У раёне горада Гілгіт утварае Гілгіцкі аазіс. З-за вялікіх хуткасцяў цячэння і парожыстасці несуднаходная.

Па даліне Гілгіта пралягае старажытны караванны шлях, які злучае паўночны ўсход Афганістана з Індыяй і Пакістанам.

Літаратура
----------

* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 116. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Gilgit River // Encyclopædia Britannica  (англ.)
**Гара Баяраўшчына** — узгорак у Беларусі, размешчаны за 4,5 км на поўдзень ад г. Паставы Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці. Займае плошчу каля 0,8 квадратных кіламетраў. Гара ўзвышаецца над навакольнымі ландшафтамі і мае выразна акрэсленыя межы: на захадзе — дрыгвістае ўзбярэжжа возера Амшанага, на поўдні — забалочаная нізіна ручая, левага прытока Мядзелкі, на поўначы і ўсходзе — пойма ракі Мядзелкі. Знаходжанне помніка прыроды «Гара Баяраўшчына» ў маляўнічым ландшафце паміж 3 азёрамі і далінай ракі Мядзелкі робіць гэту мясцовасць вельмі прываблівай для турызму і адпачынку.

Гара Баяраўшына ўяўляе сабой озавую граду, якая выцягнута з поўначы на поўдзень і выяўна ўзвышаецца над вакольнымі нізінамі. Утварылася яна ў часы таяння апошняга паазёрскага ледавіка, калі ў адным з ягоных языкоў утварылася трэшчына, якая і была запоўнена пясчаным водналедавіковым матэрыялам. Гара мае даўжыню 1,1 км. Цэнтральная яе частка больш высокая (155,8 м) і шырокая (да 250 м); на поўнач і поўдзень гара звужаецца да 50 м і паніжаецца да 8 — 10 метраў. Озавая града ўзвышаецца над наваколлем на 15-20 метраў. У яе верхняй частцы знаходзяцца невялікія ўзгоркі і западзіны з адноснай вышынёй і глыбінёй 5-8 метраў. Складзена гара светла-жоўтым пяском і алеўрытам лінзападобнай формы таўшчынёй 8-20 метраў. 

На цяперашні час усходняя частка гары разворваецца, астатняя занята змяшаным лесам. На раллі адбываюцца актыўныя працэсы разбурэння, пераважна водная эрозія. На поўнач ад озавай грады ў недалёкім мінулым паверхня актыўна распрацоўвалася кар'ерам, у выніку чаго ад возера Амшанага да невялічкага безымяннага азярца працягнулася забалочанае паніжэнне, парослае хмызняком. На поўдзень ад гары і зараз вядзецца здабыча пяску ў кар'еры.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна
Гільдэсгаймскі скарб
Афінская міса з Гільдэсгаймскага скарба
**Гільдэсгаймскі скарб** — скарб, знойдзены ў 1868 у г. Гільдэсгайм (Германія); складаўся з 69 адзінак срэбнага посуду і іншых рэчаў рознага прызначэння: талеркі, міскі, чары, кубкі, падносы, чарпакі, салоначніцы, трыножны сталок, кандэлябр, трыножак-падстаўка і інш. На некаторых сасудах ёсць рэльефныя выявы. Рэчы з Гільдэсгаймскага скарба італійскай, александрыйскай і пераважна кельцкай вытворчасці, пераважна 1 ст. да н.э. (ёсць прадметы, зробленыя ў 1 ст. н.э.). Скарб мае вялікае значэнне для вывучэння рамяства і мастацтва Рымскага дзяржавы.

Літаратура
----------

* Ulrich Gehrig: Hildesheimer Silberfund, Staatliche Museen Berlin, Berlin 1967 (Bilderhefte der Staatlichen Museen Berlin – Stiftung Preußischer Kulturbesitz, Heft 4)
* Volker Zedelius: Der Hildesheimer Silberfund. In: Führer zu vor- und frühgeschichtlichen Denkmälern. Band 48: Hannover, Nienburg, Hildesheim, Alfeld. Teil I: Einführende Aufsätze. Verlag Philipp von Zabern, Mainz 1981. Seiten 135–147. Mit Literaturangaben.
* W. Schuhr, E. Kanngieser: Der vermessungstechnisch bestimmte Fundort des Hildesheimer Silberschatzes. In: DIE KUNDE, Zeitschrift für Ur- und Frühgeschichte, herausgegeben vom Niedersächsischen Landesverein für Urgeschichte und der Abteilung Urgeschichte des Niedersächsischen Landesmuseum Hannover; Neue Folge 34 / 35 Jahrgang 1983 / 1984, S. 227 ff.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гільдэсгаймскі скарб


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4136365-6 · VIAF: 190607638 |
**Хары Лаўрэйсен** (нідэрл.: Harrie Lavreysen; нар. 14 сакавіка 1997, Бергейк, Нідэрланды) — нідэрландскі велагоншчык. Двухразовы залаты прызёр Алімпійскіх гульняў, які выйграў індывідуальны спрынт і камандны спрынт на Летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года. Лаўрэйсен таксама ўдзельнічаў у Чэмпіянаце Еўропы па лёгкай атлетыцы UEC 2016 у камандным спрынце. Шасціразовы ўладальнік тытула чэмпіёна свету, у тым ліку трохразовы чэмпіён у камандным спрынце (2018, 2019 і 2020), двухразовы чэмпіён у індывідуальным спрынце (2019 і 2020) і ў кейрыне (2020).

Біяграфія
---------

Хары Лаўрэйсен пачаў веласіпедную кар’еру ва ўзросце шасці гадоў у якасці гоншчыка BMX. Станавіўся шматразовым чэмпіёнам Галандыі сярод моладзі і чэмпіёнам Еўропы сярод моладзі. Сур’ёзная траўма пляча перашкодзіла яму працягнуць удзельнічаць у BMX, і ён пераключыўся на веласпорт на трэку.

У 2016 годзе Лаўрэйсен заняў другое месца ў спрынце і стаў бронзавым прызёрам у кейрыне.

У 2020 годзе ў Берліне ён стаў трохразовым чэмпіёнам свету ў спрынце, кейрыне і камандным спрынце (разам з Джэфры Хугландам, Роем ван дэн Бергам і Матэйсам Бюхлі).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | CycleBase · Cycling Archives · Olympedia · Olympic Channel |