Эльф Пак і фея на малюнку Артура Рэкхема
**Эльфы** (ням.: elf — англ.: elf) — у германскім, скандынаўскім і кельцкім фальклоры — чароўныя істоты, духі паветры, зямлі, лесу.

Эльфы ў фальклоры
-----------------

### Эльфы ў казках і легендах еўрапейскіх народаў

Эльфы на карціне Марціна Брандэнберга, 1906—1909 гг.
У міфалогіі паняцце «эльф» вельмі размытае і зборнае. Розныя казкі і легенды апісваюць эльфаў то як маленькіх чалавечкаў, то як высокіх і прыгожых чалавекападобных стварэнняў. Носібіты народных казак і павер’яў нярэдка адносілі да эльфаў такіх істот, як карлікі, гобліны, феі. У многіх народаў Еўропы існавалі казачныя істоты, аналагічныя эльфам, але з іншымі назвамі (ірландскія сіды, шы). У некаторых народаў эльфы карысталіся адразу некалькімі альтэрнатыўнымі назвамі. Так у валійскім фальклоры іх часта называюць «элілон» альбо «тылвіт тэг ін-і-каед» («чароўнае сямейства лясоў»).

Калі ў старажытнейшай міфалогіі эльфы ўяўляліся высокімі істотамі, якія жылі ў далёкай чароўнай краіне, то ў ніжэйшай міфалогіі позніх часоў народная фантазія сяліла іх у асноўным у свеце людзей — у прыгорках, лясах, азёрах, чалавечых дамах. У фальклоры была вельмі размытая мяжа паміж эльфамі і хатнімі духамі, вартаўнікамі скарбаў, духамі хваробаў. Эльфы адказвалі за паводзіны стыхій: ветру, крыніц, лясоў, маглі станоўча ці адмоўна паўплываць на чалавечы лёс. Нярэдка дрэвы, узгоркі ці крыніцы, у якіх, па павер’ях, жылі эльфы, лічыліся свяшчэннымі.

Эльфы маглі дапамагаць збяднелым людзям у абмен на міску вяршкоў (валійскія казкі) ці лустачку хлеба з мёдам (англійскі фальклор), караць дрэнных людзей і ўзнагароджваць добрых. Маглі выкрадаць дарослых людзей ці дзяцей, асабіста немаўлятак, і пакідаць замест іх так званых падменышаў. Падменыш (у міфалогіі Германіі, Уэльса, Ірландыі, Скандынавіі) вонкава не адрозніваўся ад дзіцяці, але еў і піў нібыта дарослы; заўсёды жудасна крычаў; радаваўся, калі ў доме здаралася бяда, і плакаў, калі было ўсё добра. Часта вера ў падменышаў прыводзіла да знішчэння бацькамі сваіх дзяцей.

У валійскім і скандынаўскім фальклоры эльфы вадзілі хараводы ноччу і заваблівалі да сябе выпадковых людзей. Звычайна для чалавека гэта скончвалася дрэнна: ён рабіўся вар’ятам, альбо назаўсёды ці на многія гады трапляў у чароўную краіну, альбо не вытрымліваў фантастычнай хуткасці эльфійскага танцу і рассыпаўся ў прах. Кругі на палях, якія сёння уфолагі часта лічаць «слядамі НЛА» ва Уэльсе называлі «эльфаскокамі» («Elts-dans»): лічылася, што эльфы танцавалі тут усю ноч.

Эльфам прыпісвалася цудоўнае валоданне музычнымі інструментамі. Іх музыка магла звесці чалавека з розуму, магла прымусіць танцаваць нават нежывыя рэчы.

Існуюць сюжэты шлюбу паміж эльфійскімі дзяўчынамі і смяротнымі людзьмі (валійскія, скандынаўскія казкі). Часцей за ўсё гэтыя матывы мелі наступную стуктуру. Звычайны юнак выпадкова заўважыў прыгожых чароўных дзеў і закахаўся ў адну з іх. Ён дамогся свайго сілаю ці падманам (у шведскай казцы ён хавае пер’е, якое было патрэба чароўнай дзяўчыне, каб ператварыцца ў лебедзь і паляцець). Дзяўчына пагаджаецца выйсці за яго, але шлюб звычайна бывае нядоўгім. У валійскай казцы эльфійка (дакладней — азёрная дзева) ставіць умову: яна пакіне мужа, калі ён тройчы ўдарыць яе. У шведскай казцы дзяўчына зноў знаходзіць сваё пер’е і адразу ж пакідае мужа. На астравах Фаро распраўсюджаны матыў, у якім дзяўчыны эльфы паратвараюцца ў цюленяў. Смяротны скрадае цюленевую скуру дзяўчыны, і тая пагаджаецца на шлюб, але потым вяртае сабе скуру і назаўсёды знікае ў марскіх водах.

Па сутнасці эльфы бессмяротныя, але сустракаюцца матывы іх смерці і пахавальных працэсій. У валійскай казцы юнак сустракае такую працэсію, але ў нябожчыку пазнае свайго двайніка, што робіцца прароцтвам яго ўласнай хуткай смерці.

На Брытанскіх Астравах, у Германіі лічылася, што эльфы праяўляюць найбольшую актыўнасць падчас язычніцкіх святаў (Вальпургіева Ноч, Бельтэйн і інш) альбо напярэдадні Калядаў. Ва Уэльсе лічылася, што менавіта тады адчыняюцца прыгоркі, у якіх жывуць эльфы.

Некаторыя павер’і сялілі эльфаў у далёкай ідылічнай краіне. У брытана-кельцкай міфалогіі яна была вядома як Цір-Нан-Ог, Элізіум альбо Авалон і размяшчалася на востраве, на далёкім захадзе ад Брытаніі. У гэтай краіне няма хваробаў, старасці і смерці. Людзі, якія наведвалі яе і вярталіся да дому, заўважалі, што за час іх адсутнасці прайшлі стагоддзі. Нярэдка яе атаясняюць з язычніцкім кельцкім раем, куды накіроўваліся душы адважных ваяроў.

Эльфы на ілюстрацыі Артура Рэкхема, 1908 г.
### Выгляд фальклорных эльфаў

Старажытныя крыніцы апісваюць эльфаў як прыгожых юнакоў і дзяўчын. Больш познія казкі нярэдка надзяляюць іх дэманічнымі рысамі: капытамі, вострымі вушамі, птушынымі лапкамі, полымі затылкамі ці спінамі. Хрысціянскія крыніцы часта не адрознівалі эльфаў ад чарцей і бесаў, таму часам малявалі іх з рагамі і капытамі.

### Язычніцкія карані веры ў эльфаў

Адным з правобразаў эльфаў лічацца скандынаўскія альвы. Апошнія ў «Малодшай Эдзе» падзяляліся на «цёмных» (альбо цвергаў — карлікаў, якія жылі пад зямлёй, валодалі мудрасцю і кавальскімі ведамі, але пры сонечным святле ператвараліся ў камень) і «светлых», якія жылі ў чароўнай краіне Свартальвхейме, дзе імі кіраваў бог-каваль Велунд. Па адных звестках цвергі з’явіліся з лічынак, якія выраслі ў мёртвым целе вялікана Іміра (калі той быў забіты багамі, з яго цела ўтварылася зямля, з крыві — мора, з чэрапа — купал неба). Па іншых крыніцах, багі Одзін, Вілі і Ве стварылі цвергаў з касцей і крыві Іміра. Чатыры цверга падтрымлівалі нябесны купал па розных краях Зямлі. Іх звалі Нордзі («Паўночны»), Сурдзі («Паўднёвы»), Аўстры («Усходні») и Вёстры («Заходні»).

Як у Скандываніі, так і ў Брытаніі вера ў эльфаў паглыбляецца каранямі ў старажытнае язычніцкае мінулае. Правобразамі эльфаў брытанскіх астравоў былі Туата дэ Данаан — нябесны народ прыгожых, дужых, бессмяротных істот. Паводле «Бітвы пры Маг Туірэд», яны спусціліся на зямлю і перамаглі вяліканаў Фамораў, якія ў старадаўнія часы насялялі Ірландыю.

Тэорыя аб сувязі эльфаў, якія жывуць ва ўзгорках і курганах, з уяўленнямі аб душах старажытных памерлых ваяроў, якіх у курганах хавалі, не падзвердзілася. Археалагічныя даследванні паказалі, што ўзгоркі, у якіх, па павер’ях мясцовых жыхароў, жылі эльфы, не з’яўляліся могільнікамі.

### Эльфы і хрысціянства

Пасля прыходу хрысціянства эльфы ператварыліся ў свядомасці людзей у істот ніжэйшай міфалогіі, «нячыстую сілу», духаў. Узніклі хрысціянскіе версіі іх паходжання, паводле якіх Бог скінуў з неба варожых анёлаў: самыя злыя накіраваліся разам з Сатаной у Пекла, а тыя, што знаходзіліся паміж дабром і злом, ператварыліся ў гномаў, эльфаў, фей, лепрыконаў, гоблінаў і інш. У многіх нецярпіма настроеных хрысціянскіх крыніцах эльфы рэзка супрацьстаўляюцца Богу. Так, святы Колін, якога запрасіў кароль эльфаў, апрыскаў усё вакол себя святой вадою, у выніку чаго раптам знік і замак эльфійскага караля, і ўся світа, і прыгожыя рыцары, і дзевы. Акрамя святой вады, эльфы таксама баяцца царкоўных званоў. Малюсенькім эльфам-дурасліўцам народная традыцыя часта прыпісвае асабістую нелюбоў да святароў.

Эльфы ў мастацкай літаратуры XVI—XIX стст
-----------------------------------------

Эльфы на малюнку Джоні Груэля, 1919 г.
Эльф на малюнку Рычарда Доўля
З фальклора эльфы трапляюць ў мастацкую літаратуру, дзе паступова трансфарміруюцца. Менавіта ў аўтарскіх творах фарміруецца вядомы тыпаж маленькіх чалавечкаў з крыльцамі за спіной. Эльфы з’яўляюцца ў творчасці У. Шэкспіра («Сон у летнюю ноч»), Р. Кіплінга («Казкі старой Англіі») і інш. З цягам часу вобраз эльфаў у мастацкай літатаруры вяртаецца да фальклорных першакрыніцаў, нават да міфалагічных прататыпаў.

Эльфы ў фэнтэзі
---------------

Найбольш значна на сучасны папулярны вобраз эльфаў паўплывала творчасць англійскага пісьменніка Дж. Р. Р. Толкіна. Як ён лічыў, яго творчасць больш дакладна адлюстроўвае найбольш старажытны, міфалагічны вобраз эльфаў. Эльфы Толкіна — высокія, прыгожыя і бессмяротныя істоты.

Пазней вобраз эльфаў фэнтэзі быў значна пераасэнсованы.

Гл. таксама
-----------

* Эльфы ў творчасці Дж. Р. Р. Толкіна

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 студзеня 2014. Праверана 26 лютага 2014.
3. ↑
4. ↑
5. ↑

Спасылкі
--------

* Эльфы ў міфалагічнай энцыклапедыі

| ⛭Фэнтэзі |
| --- |
| Паджанры | 
* Эпічнае
* Квэставае
* Лірычные
* Гістарычные
* Тэхнафэнтэзі
* Гумарыстычнае
* Цёмнае
* New Weird
* Меч і магія
* Меч і планета
* Манапанк
* Парамагія
* Гарадское

 |
| Сусветы фэнтэзі | 
* Арда
* Амбер
* Забытыя каралеўствы
* Крын
* Невендаар
* Плоскі свет
* Упарадкаванае
* Хабарыйскі сусвет
* Нарнія
* Земнамор’е
* Торн
* Алагезія
* Анкарыя
* Вестэрас
* Рапгар
* Нью-Кробюзан
* Сармантазара

 |
| Расы | 
* Людзі
* Эльфы
* Гномы
* Оркі
* Хобіты
* Драконы
* Феі
* Дроў
* Гобліны
* Свірфнібліны
* Тытаны
* Тыфлінгі
* Генасі
* Гаргулы
* Драканіды
* Дэвы
* Юань-ці
* Аазімары
* Нагі
* Морлакі
* Огры
* Дану
* Яшчаралюдзі
* Туатаны
* Паўэльфы
* Кедэры
* Паўоркі
* Данмеры
* Альтмеры
* Дрэнеі
* Начныя эльфы
* Эльфы крыві

 |
| Кнігі, серыі | 
* Уладар Пярсцёнкаў
* Хронікі Нарніі
* Хронікі Мяшанкі
* Вядзьмар
* Сага пра Элрыка
* Хронікі Корума
* Дачка жалезнага дракона
* Сага пра кап’ё
* Вакзал страчаных сноў
* Гарменгаст
* Сага аб Дзірце

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis · Настольны · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 121404414 · LCCN: sh87003332 · NKC: ph355591 |