recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Водна-зялёны дыяметр.
**Водна-зялёны дыяметр**  — аснова гарадской сістэмы азелянення Магілёва, якая аб’ядноўвае ўнутрыгарадскія зялёныя насаджэнні з прылеглымі зялёнымі масівамі поймаў рэк Дняпро, Дубравенка, ручая Дзебра, Любужскім і Пячэрскім лесапаркамі. Забяспечвае прыток чыстага паветра да цэнтра горада. Працягласць 10 км, плошча складае 1500 га. Знаходзіцца ў стадыі фарміравання (у 1987 годзе БелНДІПгорадабудаўніцтва прыступіў да распрацоўкі праекта). У 1975—1985 гадах у цэнтральнай частцы водна-зялёнага дыяметра на левым беразе Дняпра пабудаваны дзіцячы парк, вяслярная станцыя, добраўпарадкавана набярэжная, будуецца выратавальная станцыя (з 1987); на правым беразе створаны гарадскія пляжы. Вуліцы, якія прылягаюць да водна-зялёнага дыяметра, забудоўваюцца буйнамаштабнымі архітэктурнымі ансамблямі, разлічанымі на ўспрыманне з вялікіх адлегласцяў.

Літаратура
----------

* Водно-зелёный диаметр // Могилёв. Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1990. — 472 с. ISBN 5-85700-028-9
**Канадскі бальзам** — бальзам, які атрымліваюць з піхты бальзамічнай, што расце на поўначы ЗША і Канады. Жоўтага ці зяленаватага колеру. Мае 15-25 % эфірных алеяў, якія пры захоўванні выпараюцца, застаецца цвёрдая празрыстая смала. Пры растварэнні смалы ў ксілоле атрымліваюць клей — аптычны цэмент, які выкарыстоўваюць у оптыцы і мікраскапічнай тэхніцы.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2775994159 |
**Палавыя храмасомы**, ці **ганасомы** — храмасомы, набор якіх адрознівае мужчынскія і жаночыя асобіны ў жывёл і раслін з храмасомным вызначэннем полу.

Па традыцыі палавыя храмасомы ў адрозненне ад аўтасом, якія пазначаюцца парадкавымі нумарамі, пазначаюцца літарамі X, Y, Z ці W. Адсутнасць палавой храмасомы пазначаецца лічбай 0. Як правіла, адзін з палоў вызначаецца наяўнасцю пары аднолькавых палавых храмасом (XX ці ZZ), а іншы — камбінацыяй дзвюх няпарных храмасом ці наяўнасцю толькі адной палавой храмасомы (XY, ZW, X0, Z0). Пол, які мае дзве аднолькавыя палавыя храмасомы, прадукуе гаметы, якія не адрозніваюцца па палавых храмасомах, гэты пол завецца *гомагаметным*. У пола, вызначанага наборам няпарных палавых храмасом, палова гамет нясе адну палавую храмасому, а палова гамет — іншую палавую храмасому, гэты пол завецца *гетэрагаметным*. У чалавека, як ва ўсіх млекакормячых, гомагаметны пол — жаночы (XX), гетэрагаметны пол — мужчынскі (XY). У птушак, насупраць, гетэрагаметны пол — жаночы (ZW), а гомагаметны — мужчынскі (ZZ). У некаторых выпадках пол вызначаецца не адной, а некалькімі парамі палавых храмасом. Напрыклад, качканос мае пяць пар палавых храмасом, жаночы пол задаецца камбінацыяй XXXXXXXXXX, а мужчынскі — XYXYXYXYXY. Падрабязней гл. вызначэнне полу.

Літаратура
----------

* Асланян М. М. Солдатова О. П. Генетика и происхождение пола. Учебное пособие для студентов, обучающихся по направлению «биология». — М.: Авторская академия; Товарищество научных изданий КМК, 2010. — 114 с. — ISBN 978-5-91902-001-1
* Коряков Д.Е. Жимулев И.Ф. Хромосомы. Структура и функции. — Новосибирск: Из-во СО РАН, 2009. — 258 с. — ISBN 978-5-7692-1045-7
* *Жимулёв И. Ф.*. Общая и молекулярная генетика:курс лекций для студентов 3-го курса. Глава 13. Генетика определения пола **(нявызн.)**.  Официальный сайт НГУ. Архівавана з першакрыніцы 28 мая 2013. Праверана 28 мая 2013.

Спасылкі
--------

* Навошта патрэбна Y-храмасома? **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Кампутэра-online (23 чэрвеня 2003). Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2011. Праверана 28 мая 2013.
* *Нудэльман Рафаіл*. Y-храмасома: жыццё і лёс **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  «Веды-сіла». Архівавана з першакрыніцы 28 мая 2013. Праверана 28 мая 2013.
* Пол вызначае не толькі Y-храмасома **(нявызн.)**.  Інфармацыйнае агенцтва «Каментатар» (26 жніўня 2009). Архівавана з першакрыніцы 28 мая 2013. Праверана 28 мая 2013.

| ⛭Храмасомы чалавека |
| --- |
| Аўтасомы | 1 ·  2 ·  3 ·  4 ·  5 ·  6 ·  7 ·  8 ·  9 ·  10 ·  11 ·  12 ·  13 ·  14 ·  15 ·  16 ·  17 ·  18 ·  19 ·  20 ·  21 ·  22 |
| Ганасомы | X ·  Y ·  Псеўдааўтасомная вобласць |
Музей Цывілізацыі
**Канадскі музей цывілізацыі**, або **Канадскі музей культуры** (англ.: Canadian Museum of Civilization, фр.: Musée canadien des civilisations) — найбуйнейшы гістарычны музей Канады. Знаходзіцца на вуліцы Лар'е ў г. Гаціно (Квебек) праз раку ад сталіцы Канады, Атавы, аднак традыцыйна таксама ўваходзіць у сістэму музеяў Атавы: у прыватнасці, ён уключаны ў лік 9 музеяў, якія можна наведаць па тыднёвым сямейнаму атаўскаму музейнаму квітку.

Музей быў утвораны ў 1968 г. у выніку падзелу Канадскага музея на Музей прыроды і Музей чалавека. З 1986 носіць назва Канадскі музей цывілізацыі. У цяперашнім будынку з 1989 г. (арх. Д. Кардынал).

Падраздзяленнямі музея з'яўляюцца Музей пошты і Дзіцячы музей. Пастаянная экспазіцыя ўключае залы, прысвечаныя культурам карэнных народаў, а таксама гісторыі Канады з часоў еўрапейскай каланізацыі і да цяперашняга часу. Збор музея налічвае больш мільёна прадметаў.

Экспанаты Музея цывілізацыі|  |  |  |  |
|

Спасылкі
--------

* Каталог прадметаў
* Афіцыйны сайт
Рымская фрэска, 40-30 г. да н. э.
**Фрэска** (ад іт.: *affresco*, свежы), **аффрэска** — жывапіс па сырой тынкоўцы, адна з тэхнік сценах роспісаў, супрацьлегласць *al secco* (роспісу па сухому). Пры высыханні вапны, што ўтрымліваецца ў тынкоўкі, утвараецца тонкая празрыстая кальцыевая плёна, якая робiць фрэску даўгавечнай.

У цяперашні час тэрмінам «фрэска» могуць называць любы сцяны жывапіс, незалежна ад яе тэхнікі (*al secco*, тэмпера, жывапіс алейнымі, акрылавыя фарбамі і г. д.). Для абазначэння непасрэднай тэхнікі фрэскі часам выкарыстоўваюць найменне «буон фрэска» або «чыстая фрэска». Упершыню гэты тэрмін з’явіўся ў трактаце італьянскага мастака Ченіна Чэніні (1437). Часам па ўжо сухой фрэсцы пішуць тэмперай.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Фрэска на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4071463-9 · Microsoft: 75947009 · NDL: 00563760 · NKC: ph135157 |
Фрагмент каменя з Палерма Фрагмент каменя з музея Пітры ў Лондане
**Палермскі камень** – фрагмент аднаго з самых старажытных летапісаў егіпецкіх цароў, якія дайшлі да нас. Надпіс быў створан пры V дынастыі (25 ст. да н.э.) на пліце з дыярыту (каля 200х60 см.). Захаваліся толькі абломак (45,5х25 см.), змешчаны з 1877 г. у музеі ў г. Палерма (Італія), і некалькі нязначных кавалкаў – у музеях Каіра і Лондана. Летапіс ахоплівае перыяд у 6 – 7 стагоддзяў, пачынаючы з дадынастычных цароў. Складалі яго, відавочна, па дакументах; помнік з'яўляецца найважнейшай крыніцай па храналогіі эпохі Старога Царства, змяшчае каштоўныя звесткі пра эканамічную, ваенную і рэлігійную палітыку фараонаў.

Гл. таксама
-----------

* Турынскі царскі папірус
* Абідаскі спіс цароў
* Спіс фараонаў

Літаратура
----------

* O’Mara P.F. The Palermo stone and the archaic kings of Egypt / Patrick F. O’Mara. – La Canada, Calif.: Paulette Pub. Co. c1979. – XVI, 208 p.: ill.
* Schöfer, H. Ein Bruchstück altägyptischer Annalen. – Berlin, 1902.
* Wilkinson, T.A.H. Royal annals of ancient Egypt : the Palermo stone and its associated fragments / Toby A.H. Wilkinson. London – New York: Kegan Paul International – Distributed by Columbia University Press, 2000. – 287 p. [11] p. of plates : ill.
* Хрестоматия по истории Древнего Востока. – М. 1963. – С. 14 – 26.

Спасылкі
--------

* Фотаздымкі Палермскага каменя і іншых летапісных фрагментаў Старога Царства
* Бібліяграфія расійскіх работ аб Палермскім камені

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Палермскі камень на Вікісховішчы |
Не блытаць з Ураўненне Планка.
**Зако́н выпрамяне́ння Пла́нка**, ці **фо́рмула Пла́нка** — закон размеркавання энергіі ў спектры раўнаважнага выпрамянення пры пэўнай тэмпературы; адзін з асноўных законаў цеплавога выпрамянення.

Тэарэтычна выведзены М. Планкам (1900) на аснове гіпотэзы квантавання энергіі выпрамянення. Паводле закону выпрамянення Планка выпрамяняльная здольнасць *u*(*ν*,*T*) абсалютна чорнага цела ў залежнасці ад частаты *ν* і абсалютнай тэмпературы *T* вызначаецца формулай

{\displaystyle u(\nu ,T)={\frac {2h\nu ^{3}}{c^{2}}}\cdot {\frac {1}{e^{\frac {h\nu }{kT}}-1}},}
дзе *h* — пастаянная Планка, *k* — пастаянная Больцмана, *c* — скорасць святла ў вакууме.

Пры высокіх частотах ({\displaystyle h\nu \gg kT}) з закону выпрамянення Планка вынікае закон выпрамянення Віна, пры нізкіх частотах ({\displaystyle h\nu \ll kT}) — закон выпрамянення Рэлея—Джынса, пасля інтэгравання па частотах ад 0 да ∞ атрымліваецца закон выпрамянення Стэфана—Больцмана.

На аснове закону выпрамянення Планка вызначаны фізічныя пастаянныя Планка *h* і Больцмана *k*, распрацаваны метады вызначэння тэмпературы нагрэтых цел (напрыклад, паверхняў Сонца і зорак), ім карыстаюцца пры разліках энергетычных характарыстык крыніц святла.

Закон выпрамянення Планка — асобны выпадак размеркавання Бозе—Эйнштэйна часціц з нулявой масай спакою (фатонаў), ён стаў адной з перадумоў стварэння квантавай механікі.

Гл. таксама
-----------

* Закон выпрамянення Кірхгофа
* Ураўненне Планка

Літаратура
----------

* Планка закон выпрамянення // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. С. 408.
Не блытаць з законам Бугера — Ламберта — Бера.
**Закон Ламберта** — фізічны закон, згодна з якім яркасць {\displaystyle L} (дыфузнай) паверхні, што рассейвае святло аднолькавая ва ўсіх напрамках.

Закон быў сфармуляваны ў 1760 годзе Ё. Ламбертам. У цяперашні час разглядаецца як закон ідэальнага рассейвання святла, зручны для тэарэтычных даследаванняў. Аднак ён знаходзіць прымяненне і для набліжаных фотаметрычных і святлотэхнічных разлікаў.

Таксама па законе Ламберта маем, што свяцільнасць {\displaystyle M} і яркасць {\displaystyle L} прама прапарцыянальныя:

{\displaystyle M=kL.}

Пераходзячы да энергетычных велічынь, можна ўсталяваць, што згодна з законам Ламберта колькасць прамяністай энергіі, што выпраменьваецца элементам паверхні {\displaystyle dS\_{1}} ў напрамку элемента {\displaystyle dS\_{2}}, прапарцыянальна здабытку колькасці энергіі, выпраменьванай па нармалі, {\displaystyle dQ\_{n}} на велічыню прасторавага вугла {\displaystyle d\omega } і {\displaystyle \cos \varphi }, складзенага напрамкам выпраменьвання з нармаллю:

{\displaystyle d^{2}Q\_{n}=dQ\_{n}\cdot d\omega \cdot \cos \varphi .}
Маецца таксама простая залежнасць паміж сілай святла, выпраменьванага плоскай пляцоўкай {\displaystyle dS} ў якім-небудзь кірунку, ад вугла {\displaystyle \alpha } паміж гэтым кірункам і перпендыкулярам да {\displaystyle dS}:

{\displaystyle I\_{\alpha }=I\_{0}\cos \alpha .}
Апошні выраз азначае, што сіла святла плоскай паверхні максімальная ({\displaystyle I\_{0}}) па перпендыкуляру да яе і, адбываючы з павелічэннем {\displaystyle \alpha }, становіцца роўнай нулю ў датычных да паверхні напрамках.

Рэальныя цела рассейваюць святло са значнымі адступленнямі ад закона Ламберта (нават у бачнай вобласці спектру). Найбольш блізкія да закона Ламберта матавыя шурпатыя паверхні гіпсу, вокісу магнію, сернакіслага барыю і ін.; з мутных асяроддзяў — некаторыя тыпы аблокаў і малочных шыбаў; сярод выпраменьвальнікаў, што свецяцца самі — абсалютна чорнае цела, парашкападобныя люмінафоры.

Моцнае адхіленне ад закона Ламберта назіраецца для паліраваных паверхняў, так як для іх выпраменьванне пры вугле {\displaystyle \varphi } будзе большым, чым у кірунку, нармальным да паверхні.
**Закон захавання масы** — гістарычны закон фізікі, згодна з якім маса як мера колькасці рэчыва захоўваецца пры ўсіх прыродных працэсах, гэта значыць нествараемая і незніштажаемая. У метафізічнай форме закон вядомы з найстаражытных часоў. Пазней з'явілася колькасная фармулёўка, дзе ў якасці меры масы аб'екта спачатку выкарыстоўвалася яго вага.

У цяперашні час вядомы шэраг умоў, пры якіх гэты закон парушаецца — напрыклад, пры радыяактыўным распадзе сукупная маса рэчыва змяншаецца. У сучаснай фізіцы закон захавання масы з'яўляецца прыватным выпадкам закону захавання энергіі, і ён выконваецца толькі ў кансерватыўных фізічных сістэмах, гэта значыць пры адсутнасці энергаабмену са знешнім асяроддзем.

| ⛭Законы і тэорыі хіміі |
| --- |
| Атамна-малекулярнае вучэнне | Закон захавання масы ·  Закон пастаянства саставу (закон кратных адносін) ·  Закон Авагадра (закон аб’ёмных адносін) ·  Закон эквівалентаў |
| Іншыя | Перыядычны закон |
| Раздзелы хіміі ·  Храналогія хіміі |
Сучасная падкова
**Падкова** — прыстасаванне для абароны капытоў каня.

Прызначэнне
-----------

Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае боль, пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне.

У культуры
----------

### Забабоны

У некаторых культурах падкова на дзверы лічыцца ахоўным талісманам
Падкова даўно лічыцца сімвалам шчасця. Яна першапачаткова была зроблена з жалеза, з матэрыялу, які, як лічылі, мог адагнаць злых духаў. Многія людзі вераць, што калі павесіць падкову на дзверы з двума канцамі, накіраванымі ўверх, то будзе шчасце ў хаце.

### Геральдыка

Падкова актыўна выкарыстоўваецца ў геральдыцы. Яна размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як Дрыбін, Жалудок, Іванава, Касцюковічы, Клічаў, Любча, а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах (Далэнга, Дамброва, Крыўда, Лада, Побуг, Слепаўрон і інш.).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12553840h · LCCN: sh93004492 · NDL: 00572779 · NKC: ph250783 |
Генры Клейтан
**Закон Клейтана** (Clayton Antitrust Act 1914) — федэральны закон ЗША, які рэгуляваў дзейнасць трэстаў.

Прыняты Кангрэсам і 15 кастрычніка 1914 падпісаны Прэзідэнтам Вудра Вільсанам. Атрымаў назву ад імя распрацоўшчыка законапраекта - Генры Клейтана.

Згодна з законам Клейтана:

* абмяжоўвалася дзейнасць трэстаў (была забаронена коштавая дыскрымінацыя і продаж тавару "ў нагрузку")
* для кантролю над дзейнасцю трэстаў стваралася Федэральная гандлёвая камісія

У адрозненне ад прынятага раней ў 1890 першага Федэральнага антытрэстаўскага закона Шэрмана, вызваляў ад пераследаў рабочыя і фермерскія арганізацыі.

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.329

Спасылкі
--------

* Поўны тэкст антытраставага акта Клейтана  (англ.)
**«Жыві, родная Беларусь!»** (другая назва **Беларускі канцэрт**) — беларускі музычны фільм. Зняты ў 1943 годзе. Прэм'ера: 15 чэрвеня 1944 года. Рэжысёры: Уладзімір Корш-Саблін, Мікалай Садковіч. Сцэнарысты: Уладзімір Корш-Саблін, Мікола Садковіч. Аператар: Гаўрыіл Егіязараў. Кампазітар: Ісак Любан. Мастак: Людміла Блатава.

Акцёры: Леанід Рахленка, Анатоль Трус, Аляксандр Ільінскі, Зінаіда Канапелька, А. Шэлех, Яніна Глябоўская.

Сюжэт
-----

Фільм дэманструе поспехі майстроў мастацтваў Беларусі. Канцэртныя нумары аб'яднаныя канферансам.

Літаратура
----------

* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926-1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2
**«Вядомы спецыяліст па вырыванні зубоў у вялікім гатэлі „Еўропа"»** (ісп.: Un célebre especialista sacando muelas en el gran Hotel Europa) ― першы венесуэльскі фільм[es]. Ён быў паказаны ў тэатры Баральт[es] у Маракайба, Сулія, 28 студзеня 1897 года як другі ў кінаблоку[en] з чатырох; у блоку таксама быў паказаны яшчэ адзін фільм з Маракайба («Хлопчыкі купаюцца ў лагуне Маракайба[es]»). Пра пастаноўку фільма вядома няшмат, і навукоўцы не ўпэўненыя ў асобе яго рэжысёра. Поўных копій арыгінальнага фільма не захавалася. На працягу 2010-х гадоў у Венесуэле была зроблена рэканструкцыя фільма з захаваных фотаздымкаў[en] з арыгінала. У фільме хірург-стаматолаг у гатэлі «Еўропа»[es] ў Маракайба вырывае чалавеку зубы[en]. Нягледзячы на тое, што тэма можа зрабіць яго раннім фільмам жахаў, навукоўцы пагаджаюцца, што фільм быў рэальным[en]. Рэцэнзент-сучаснік раскрытыкаваў сеанс за неадпаведную хуткасць праекцыі і кінатэатральнае асвятленне, але хваліў фільм.

Зноскі
------

1. ↑  El cine nacional está de fiesta (ісп.).  Centro Nacional Autónomo de Cinematografía (26 студзеня 2012). Праверана 6 March 2019.
2. ↑  *Serrano, Arturo*. Los heroes del cine venezolano (Parte I) (ісп.). *Vice Versa* (10 лістапада 2014). Праверана 13 September 2019.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Вядомы спецыяліст па вырыванні зубоў у вялікім гатэлі «Еўропа» на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сус (значэнні).

**Сус** (араб. سوسة‎‎ фр.: Sousse) — багаты на гістарычныя помнікі горад на беразе Міжземнага мора ў Тунісе, цэнтр вілаета Сус. Старая частка горада — помнік Сусветнай спадчыны (1988). Насельніцтва — 173.047 жыхароў. (2004).

У старажытнасці Гадрумет — адна з першых фінікійскія калоній у Афрыцы і адзін з найбуйнейшых цэнтраў Карфагенскай дзяржавы. Падчас Трэцяй Пунічнай вайны выступіў на баку Рыма, за што жыхары былі ўзнагароджаны правамі рымскіх грамадзян. З праўлення Траяна ў статусе калоніі. Пры Дыяклетыане галоўны горад правінцыі. Пры кіраванні Юстыніяна перайменаваны ў Юстыніянопаль.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Ізмір, Турцыя (2002)
* Браўншвайг, Германія (5 верасня 1980)
* Ван-Найс[d], ЗША
* Канстанціна, Алжыр
* Квебек, Канада
* Латакія, Сірыя
* Любляна, Славенія
* Маракеш, Марока
* Маямі, ЗША
* Санкт-Пецярбург, Расія

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
**Палнатакі**, або **Пална-Токі** (стар.-сканд.: Pálnatóki, або Pálna-Tóki) — легендарны дацкі герой X стагоддзя, хёўдынг з вострава Фюн. Паводле «Сагі пра ёмсвікінгаў», ён пераканаў Свена Вілабародага выступіць супраць свайго бацькі, Харальда Сінязубага. «Сага пра ёмсвікінгаў» і «Дзеянні данаў» гавораць таксама, што Палнатакі асабіста забіў Харальда. Паводле адной з версій, гэта была яго помста Харальду за забойства дзеда Палнатакі, гёцкага ярла Отара, падчас уварвання Харальда на Готланд.

Значэнне імя Палнатакі не зусім зразумала і ёсць дзве версіі, якія інтэрпрэтуюць яго значэнне. Паводле першай версіі гэта патронім, гэта значыць Палнатакі — «Токі сын Пальні». Паводле іншай версіі Палнатакі гэта «Токі-страла» ці па-іншаму «Токі Лучнік».

Паводле «Сагі пра ёмсвікінгаў», Палнатакі заснаваў легендарнае брацтва ёмсвікінгаў, хоць многія ў гэтым сумняваюцца. 

Саксон Граматык прыпісваў Палнатакі гісторыю пра тое, як Харальд прымусіў яго страляць у яблык на галаве яго сына, які бяжаў з узгорка. Аднак гісторыя пра вялікага лучніка, прымушанага да падобнай сітуацыі, шырока распаўсюджана і ў іншых германскіх народаў. Найбольш вядомая з іх - гэта апавяданне пра Вільгельма Тэля.

Напачатку XIX стагоддзя Палнатакі стаў персанажам некалькіх літаратурных твораў, такіх як: «Палнатакі» Адама Эленшлегера і «Эпізод пра цяжкае спусташэнне жыцця поўначы» Фрыдэрыка Грунтвіга.

Зноскі
------

1. ↑  *Max Keil*. Altisländische Namenwahl, Leipzig: Mayer & Müller, 1931
2. ↑  Allgemeine Encyclopädie der Wissenschaften und Künste in Alphabetischer Folge, ed. J.S. Ersch and J.S. Gruber, Leipzig, Brockhaus, 1838
3. ↑  «Toki the Archer», An Icelandic-English Dictionary, Richard Cleasby, revised, enlarged and completed by Gudbrand Vigfusson, Oxford: Clarendon, 1874
4. ↑  Напрыклад: *Gwyn Jones*. A History of the Vikings, Oxford University Press, 1973
5. ↑  «Optrin af Kæmpelivets Undergang i Nord»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Суруга.
Від на Фудзі і заліў Суруга
Гравюра «Мора каля Саты ў Сурузе», адзін з трыццаці шасці відаў Фудзі Утагавы Хіросігэ
**Заліў Суруга** (яп.: 駿河湾 *Суруга-ван*) — заліў на ціхаакіянскім узбярэжжы галоўнага японскага вострава Хонсю. Берагі заліва ўваходзяць у тэрыторыю прэфектуры Сідзуока. Аддзелены ад акіяна паўвостравам Ідзу і дзякуючы гэтаму, у значнай ступені абаронены ад акіянскіх хваль. Шырыня заліва ля ўваходу — 56 км, даўжыня — 59 км. Глыбіня больш 2500 метраў: па дне заліва праходзіць жолаб Суруга.

На заліве стаіць некалькі буйных гарадоў: Сідзуока, Сімідзу, Нумадзу, Яідзу. Развіта рыбалоўства і водныя віды спорту.

Гл. таксама
-----------

* Правінцыя Суруга
* Жолаб Суруга

Зноскі
------

1. ↑  Molluscan thanatocoenoses in Suruga Bay, central Japan, and their relation to sedimentary settings (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2012. Праверана 5 ліпеня 2009.



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85130852 · NDL: 00636849 · VIAF: 236139674 |
**Палма́рыс** (*Palmares*), таксама **Рэспубліка Палмарыс —** дзяржава збеглых неграў-нявольнікаў у пальмавых лясах (палмарах) Паўночна-Усходняй Бразіліі (цяпер штат Пернамбуку) у 1690—97 гг. Утварылася ў выніку аб’яднання ўмацаваных пасёлкаў (кіломбус) збеглых неграў. Цэнтр — пас. Макаку. Прымітыўная дзяржава з элементамі родаплемянной арганізацыі і ваеннай дэмакратыі. На чале Палмарыс стаялі выбарны пажыццёвы правадыр і савет старэйшын. Узброеныя сілы — народнае апалчэнне. Насельніцтва (20 тыс. чал. негры, мулаты, індзейцы) займалася земляробствам, паляваннем, збіральніцтвам, менавым гандлем з індзейскімі плямёнамі; асноўная маса вернікаў вызнавала афрахрысціянскі сінкрэтычны культ. Зямля належала дзяржаве, існавалі абшчынныя палі і сямейныя надзелы. У гаспадарцы выкарыстоўвалася праца нявольнікаў з ваеннапалонных. Насельніцтва Палмарыс адбіла шматлікія карныя экспедыцыі галандскіх і партугальскіх каланізатараў, у 1679 і 1692 гг. пад кіраўніцтвам правадыра Зумбі нанесла буйныя паражэнні партугальцам. У лютым 1694 г. партугальскія войскі захапілі пас. Макаку і знішчылі большую часць насельніцтва Палмарыс, у 1697 г. разбурылі апошнія пасёлкі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12299871j · GND: 7598371-0 · LCCN: sh2005001494 · SUDOC: 03186306X · VIAF: 151434390 |
Пальцы ног
**Пальцы ног** — часткі ступні чалавека, якія з'яўляюцца найбольш дыстальнымі па адносінах да цела.
Пальцы ног — важная частка рухальнага апарата. Падчас перамяшчэння, хады і бегу яны разам са ступней вытрымліваюць вагу цела, перамяшчаюць яе і дапамагаюць захоўваць раўнавагу пры змене становішча цэнтра цяжару.

Апісанне
--------

У нармальнага, фізічна здаровага чалавека на ступні знаходзіцца пяць пальцаў. Крайнія пальцы ступні (I і V) называюцца так жа, як аналагічныя пальцы рук — вялікі і мезенец, а астатнія тры называюць нумарамі II, III, IV, пачынаючы лік з вялікага пальца. Вялікі палец — унутраны, самы шырокі палец, мезенец — самы тонкі і кароткі. З тыльнага боку ступні канцы пальцаў пакрытыя пазногцямі, якія прадстаўляюць сабой ахоўныя рагавыя пласціны. З унутранага боку ступні, пальцы валодаюць мяккімі падушачкамі. Пальцы ног валодаюць меншай рухомасцю, чым пальцы рук. У працэсе эвалюцыі людзі ў сувязі з пераходам на прамахаджэнне і неабходнасцю падтрымліваць вагу цела страцілі супрацьпастаўленасць вялікіх пальцаў на нагах, якая захавалася ў чалавекападобных малпаў, паколькі ногі выкарыстоўваюцца імі, гэтак жа як і рукі, для хапання. Вялікія пальцы ног чалавека размяшчаюцца паралельна як адзін аднаму, так і астатнім пальцам.

Шкілет
------

У кожным з пальцаў маецца унутраная аснова — некалькі костак, якія называюцца фалангамі. Між фалангамі размяшчаюцца рухомыя міжфалангавыя суставы. Фалангі пальцаў ног адрозніваюцца ад фаланг кісці сваімі невялікімі памерамі. Акрамя вялікага пальца, які мае толькі дзве фалангі: асноўную і канцавую, пальцы стоп, гэтак жа як і пальцы на руках, маюць 3 фалангі: асноўную, сярэднюю і канцавую. Фалангі з'яўляюцца трубчастымі косткамі. У падставе блізкай да ступні фалангі (асноўнай) знаходзіцца пляскатая ямка, складнік сустаў з галоўкай адпаведнай плюсневай костцы ў ступні.

Дактыласкапія
-------------

На кончыках пальцаў ног, гэтак жа, як і на руках, маецца унікальны ўзор, які складаецца з канцэнтрычных разор. Індывідуальнасць малюнка гэтых разор так жа дазваляе ідэнтыфікаваць чалавека па адбітках, як і ў выпадку з адбіткамі пальцаў рук. Узоры пальцаў ног выкарыстоўваюць у радзільнях, для ідэнтыфікацыі нованароджаных, паколькі адбіткі на руках яшчэ недастаткова выразныя.

Гл. таксама
-----------

* Анатомія
* Палец рукі

Літаратура
----------

* *Бианки В. Л.* Пальцы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Шимкевич В. М.* Рука // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Зноскі
------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хачатуран.

**Сурэн Ільіч Хачатуран** (30 сакавіка (11 красавіка) 1889 — 5 ліпеня 1934, Масква) — армянскі тэатральны дзеяч, рэжысёр; старэйшы брат кампазітара Арама Хачатурана, бацька кампазітара Карэна Хачатурана.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 сакавіка (11 красавіка) 1889 года ў сям’і пераплётчыка Ільі (Егія) Хачатурана і Кумаш Саркісаўны. У 1916 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта.

Яшчэ з 1910 года Хачатуран працаваў у Мастацкім тэатры і ў 1913 годзе ўвайшоў у арганізацыйную групу Першай студыі МХТ. Пасля рэарганізацыі студыі ў 1924 годзе ў тэатр МХАТ 2-і пад кіраўніцтвам Міхаіла Чэхава Хачатуран быў загадчыкам пастановачнай часткай. Адначасова ў якасці рэжысёра працаваў Маскоўскім дзіцячым тэатры, у Беларускім драматычным тэатры-2 у Віцебску, у Ленінаканскім тэатры імя Мравяна.

Хачатуран удзельнічаў у арганізацыі шэрагу нацыянальных драматычных студый у Маскве — беларускай, яўрэйскай, украінскай, грузінскай. У 1918 годзе заснаваў Маскоўскую армянскую драматычную студыю, якую ўзначальваў да 1922 года.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Армянская савецкая энцыклапедыя / пад рэд. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q164396'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6429958'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2657718'></a>
2. 1 2 3 4  Ով ով է. հայեր / пад рэд. Հ. Այվազյան — Երևան: 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13053761'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1953'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28722393'></a>

Літаратура
----------

* Хачатурян, Сурен Ильич // Театральная энциклопедия (под. редакцией П. А. Маркова). — Советская энциклопедия, 1967. — Т. 6.
**СДЮШАР-8** — беларускі футбольны клуб з горада Гомель. У 2017 годзе выступаў у Другой лізе чэмпіянату Беларусі.

Гісторыя
--------

У 2017 годзе гомельская СДЮШАР-8, якая ў асноўным рыхтавала футбалістаў для «Гомеля», вырашыла заявіць каманду ў Другую лігу. За каманду гулялі маладыя ўласныя выхаванцы. У сезоне 2017 СДЮШАР-8 заняла ў Другой лізе 13-е месца з 14, перагнаўшы толькі іншы клуб юнацкай футбольнай школы — пінскую СДЮШАР-3.

У лютым 2018 года стала вядома, што СДЮШАР-8 з-за недахопу фінансавых сродкаў не прыме ўдзел у Другой лізе 2018.

Статыстыка выступленняў
-----------------------

### Чэмпіянат і Кубак Беларусі

| Сезон | Ліга | М | Г | В | Н | П | Галы | Ачкі | Кубак | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2017 | Другая (Д3) | **13** | 26 | 3 | 2 | 21 | 25–96 | **11** | 1/16 фінала |  |
|

Зноскі
------

1. ↑  Гомельская команда СДЮШОР-8 из-за проблем с финансами не сыграет во второй лиге

Спасылкі
--------

* Профіль на сайце *teams.by* (руск.)
**Прынцыповая схема водазабеспячэння:** 1 — крыніца водазабеспячэння, 2 — водапрымальнае збудаванне, 3 — помпавая станцыя I пад'ёму, 4 — ачышчальныя збудаванні, 5 — рэзервуар чыстай вады, 6 — помпавая станцыя II пад'ёму, 7 — вадаводы, 8 — воданапорная вежа, 9 — водаразмеркавальная сетка
**Водазабеспячэ́нне** — сукупнасць мерапрыемстваў па забеспячэнні вадой населеных пунктаў, прамысловасці, транспарту і інш. праз сістэму гідратэхнічных збудаванняў. Для водазабеспячэння выкарыстоўваюць паверхневыя воды і прэсныя падземныя воды. Падзяляецца на камунальнае і вытворчае. Найбольшыя спажыўцы вады — прадпрыемствы металургічнай, хімічнай, нафтаперапрацоўчай і цэлюлозна-папяровай прамысловасці, ЦЭЦ (падача вады на арашэнне адносіцца да воднай гаспадаркі, на ГЭС — да гідраэнергетыкі). Сістэма водазабеспячэння ўключае ачышчальныя і водазаборныя збудаванні, помпавыя станцыі, вадаводы, водаправодную сетку і інш. бывае гаспадарча-пітнога, вытворчага, проціпажарнага і аб’яднанага прызначэння. Сучасныя сістэмы цэнтралізаваныя: кожная забяспечвае вадой вялікую групу спажыўцоў. Якасць вады для водазабеспячэння кантралюе санітарны нагляд праз санэпідэмстанцыі. Для захавання неабходнай якасці пітной вады ствараюцца водаахоўныя зоны, зберагаюцца водаахоўныя лясы, ажыццяўляюцца іншыя мерапрыемствы па ахове прыроды.

Гл. таксама
-----------

* Водакарыстанне
* Водаспажыванне

Літаратура
----------

* Водазабеспячэнне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Водазабеспячэнне

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4064811-4 · LCCN: sh85145648 · Microsoft: 97053079 · NDL: 00567345 · NKC: ph127753, ph116620 |
Воданапорная вежа *Svampen* («Грыб», 1958).
Воданапорная вежа Грыб (шведск.: Svampen) была запушчана ў эксплуатацыю ў маі 1958 года ў горадзе Эрэбру. Яе вышыня складае 58 метраў, вежа змяшчае 9 мільёнаў літраў вады.

Копія гэтай воданапорнай вежы ўсталявана ў Эр-Рыядзе, сталіцы Саудаўскай Аравіі

Турыстычная каштоўнасць
-----------------------

Вежа адкрыта для ўсіх ахвотнікаў з 1 мая па 31 кастрычніка штогод. З моманту адкрыцця тут пабывала больш за 8 мільёнаў турыстаў. Для наведвальнікаў на верхнім паверсе адкрыта кафэ і назіральная пляцоўка

Спасылкі
--------

* Possibly the most visited water tower in the world! (англ.) Архівавана 26 мая 2008.
* Orebro kommuns hemsida om Svampen (швед.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хасанаў.
**Мухіддзін Фархат** (сапраўнае прозвішча **Хасанаў**; 7 жніўня 1924, кішлак Хаджанайсавор, Таджыкістан — 30 мая 1984) — таджыкскі паэт, перакладчык.

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінабадскі педагагічны інстытут у 1948 годзе. Працаваў у рэдакцыях газет, выдавецтве, з 1970 года ў Галоўнай навуковай рэдакцыі Таджыкскай Савецкай Энцыклапедыі. Друкаваўся з 1938 года. Аўтар зборнікаў грамадзянскай і любоўнай лірыкі «Кветкі радасці» (1948), «Люблю» (1950), «Паэзія свабоды» (1955), «Песні пра каханне» (1962), «Горная рака» (1964), «Вясенняя крыніца» (1972), «Кніга сяброўства» (1976), «Белая чарэшня» (1981).

Асобнымі кнігамі ў яго перакладзе выйшлі зборнікі выбраных вершаў Янкі Купалы «Сонцу» (1965) і «Доля беларуса» (1982), Якуба Коласа «Наш шлях» (1965). На беларускую мову асобныя вершы пераклалі К. Кірэенка, Рыгор Няхай, Уладзімір Скарынкін.

Літаратура
----------

* Фархат Мухіддзін // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Мухамед Наджыб аль-Рубаіф** (араб. محمد نجيب الربيعي‎‎) — іракскі дзяржаўны дзеяч. 14 ліпеня 1958 года заняў пасаду першага прэзідэнта Ірака, 8 лютага 1963 года быў зрынуты ў выніку ваеннага перавароту.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1904 годзе ў Іраку (правінцыі Асманскай імперыі). Разам з Абдэлем Керымам Касемам браў удзел у Рэвалюцыі 14 ліпеня. Каралю Фейсалу II і яго рэгенту Абдэлю Ілаху путчысты прапанавалі здацца. Кароль і ўся яго сям’я выйшлі з палаца, кожны з іх трымаў над галавой Каран. У той час як яны пакідалі палац, лейтэнант Абдэль Сатар аль-Абасі без загаду адкрыў агонь і расстраляў амаль усю каралеўскую сям’ю. Фейсал II сканаў пазней ад ран у бальніцы, куды яго даставілі. Пасля гэтых падзей Абдэль Керым Касель заняў пасаду прэм’ер-міністра Ірака, а Наджыб аль-Рубаіф стаў старшынёй Суверэннага савета. Падчас перавароту 8 лютага 1963 года Абдэль Касель быў забіты, а Наджыб аль-Рубаіф зняты з пасады. У 1965 годзе Мухамед Наджыб аль-Рубаіф памёр.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Храналогія кіраўнікоў Ірака  (англ.)
* Гісторыя Ірака  (англ.)

| Прэзідэнты Ірака |
| --- |
| 
* Мухамед Наджыб аль-Рубаіф (1958—1963)
* Абдул Салам Арэф (1963—1966)
* Абдэль Рахман Арэф (1966—1968)
* Ахмед Хасан аль-Бакр (1968—1979)
* Садам Хусейн (1979—2003)
* Газі Машаль аль-Явер (в. а.)
* Джалал Талабані‎ (2005—2014)
* Фуад Масум‎ (2014—2018)
* Бархам Салех (2018—2022)

 |
**Мухамор пантэрны**, **Мухамора плямістая** (*Amanita pantherina*) — ядавіты грыб роду Мухамор (*Amanita*) сямейства *Amanitaceae*.

Назва
-----

**Навуковыя сінонімы**:

* Agaricus pantherinus DC. 1815
* Amanitaria pantherina (DC.) E.-J. Gilbert 1941
* Agaricus pantherinus DC. 1815

Апісанне
--------

Шапка дыяметрам 4-12 см, шчыльная, спачатку паўсферычная, затым выпуклая і цалкам паднятая з тонкім рубчатым краем і (часам) невялікімі звісаючымі шматкамі, якія засталіся ад агульнага пакрывала. Скурка бураватага колеру, гладкая і бліскучая, пакрытая мноствам дробных белых шматкоў, лёгка аддзяляецца ад яе.

Мякаць белая, не мяняе свой колер на паветры, вадзяністая, далікатная, c непрыемным пахам і саладкаватым густам.

Пласцінкі частыя, белыя, не прырасталі да ножкі, часам з бураватымі плямамі ў старых грыбоў.

Ножка 4-12 см у вышыню, ∅ 1-1,5 см, белая, цыліндрычная, злёгку звужаная дагары, унізе клубнепадобна-пашыраная, полая, з белай прырослыя вольвай у выглядзе колцападобнага абадка, часам шматслаёвая. Паверхня ножкі злёгку варсістая. Кальцо, размешчанае вельмі нізка, вісячае, гладкае, крохкае, часам можа адсутнічаць.

Споравы парашок белы, споры 11×7,5 мкм, шырокаэліпсаідальныя.

### Зменлівасць

Шапка бывае светла-бурага, карычняватага, аліўкава-бруднага і шараватага колеру.

Экалогія і распаўсюджванне
--------------------------

Утварае мікарызу з многімі дрэвамі, сустракаецца ў іглічных, змешаных і шыракалістых лясах, часта пад хвояй, дубам, букам, аддае перавагу шчолачным глебам. Шырока распаўсюджаны ва ўмераным клімаце Паўночнага паўшар'я.

**Сезон** сярэдзіна ліпеня — канец верасня (масава ў жніўні і пачатку верасня).

Таксічнасць
-----------

Грыб моцна атрутны. Змяшчае як характэрныя для іншых атрутных мухамораў мускарын і мускарыдзін, так і скапаламін і гіасцыямін, якія сустракаюцца ў відах радоў *Hyoscyamus*, Дурнап'ян (*Datura*) і некаторых іншых атрутных раслінах.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* Ілюстрацыя А. Шмальфуса, 1897 г.Ілюстрацыя А. Шмальфуса, 1897 г.
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Колас С. Мухамор // БелЭн у 18 т. Т. 11. Мн. 2000.
2. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.
3. ↑  Таксанамія на сайце www.mycobank.org

Літаратура
----------

* *Сержанина Г. И.* Шляпочные грибы Белоруссии. — Минск: Наука и техника, 1984.

Спасылкі
--------

* Amanita pantherina на сайце «Грибы Калужской области»  (руск.)
* Amanita pantherina на сайце toadstool.ru  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776169410 |
**Вядзе́та** — возера на мяжы Расонскага і Полацкага раёнаў Віцебскай вобласці. На водападзеле рэк Дрыса і Палата, за 45 км на паўночны ўсход ад Полацка, сярод лясных масіваў.

Назва
-----

Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *\*Vedetà*.

У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы *Ud- : Vad- : Ved-*, якая звязаная з лат. *ūdens*, пруск. *(w)undan*, літ. *vanduo* «вада», яцвяжскім \**udā* «вада; рака».

Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія *Vedega (Vadaga)*, *Vadaktis*, *Ūdara*, пруская *\*Vadanga* (> *Wadangen*), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага.

На другой пазіцыі гэтая аснова ў прускім гідроніме *Asege-wad* «Яршовае возера», у яцвяжскіх рачных назвах Ясельда, Грыўда, Нёўда і інш.

Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка *-et-*, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (*verpti* «віраваць» — *verpetas* «вір»), з ім гідронімы тыпу *Upeta, Nereta, Viešetė*, Нясета.

Значэнне назвы Вядзета можна перадаць як «Шматводнае (возера)».

Гідраграфія
-----------

Плошча паверхні 4,68 км². Даўжыня 4,6 км, найбольшая шырыня 1,6 км. Плошча вадазбору 26 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 4—7 м.

Берагі месцамі забалочаныя, пад лесам і хмызняком. Востраў плошчай 3,6 га. На захадзе злучана ручаём з возерам Глыбочына, на поўдні выцякае рака Вядзеціца.

У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, акунь, плотка, краснапёрка, гусцяра, язь, судак звычайны і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1985 г. Архівавана 2 мая 2013.
2. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.
3. ↑  *Топоров В. Н. Трубачев О. Н.* Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М. 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.
4. ↑  *K. Būga.* Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.
5. ↑  *K. Būga.* Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.
6. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 2 / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. — Т. 2. — 768 с. — 50 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 13. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
**Сурыка́т**, таксама **сурыка́та** альбо **танкахвосты мірка́т** (*Suricata suricatta*) — від млекакормячых з сямейства мангуставых (*Herpestidae*).

Апісанне
--------

Даўжыня цела 25-35 см, хваста 17-25 см, маса да 750 г. Галава з выцягнутай вузкай пысай і невялікімі, шырока расстаўленымі вушамі. Канечнасці чатырохпальцыя, з доўгімі кіпцюрамі. Поўсць высокая, мяккая; афарбоўка светла-шэрая, на спіне невыразныя папярочныя палосы. Галава амаль белая, вушы чорныя.

Пашырэнне
---------

Распаўсюджаны ў Паўднёвай Афрыцы, у асноўным, у раёне пустыні Калахары: на тэрыторыях паўднёва-заходняй Анголы, Намібіі, Батсваны і ПАР.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Жыве пераважна на адкрытых тэрыторыях. Селіцца калоніямі (да 30 асобін), якія аб’ядноўваюць некалькі сямейных груп, у кожнай з якіх дамінуе самка. Характэрная складаная акустычная сігналізацыя. Актыўнасць ранішняя і вячэрняя. Калонію ахоўвае «вартаўнік», які папярэджвае аб з’яўленні драпежнікаў. Аснову харчавання складаюць розныя членістаногія, змеі, яшчаркі, птушыныя яйкі, клубні і цыбуліны раслін. Капае глыбокія (да 1,5 м) нары. Часта мяняе сховішчы, перамяшчаючыся групай на некалькі кіламетраў. У размнажэнні ўдзельнічае дамінуючая самка, якая прыносіць да 4 прыплодаў у год (у кожным 2-7 дзіцянят). Палаваспелымі становяцца на 2-м годзе жыцця.

Добра прыручаецца. Утрымліваецца як хатняя жывёліна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh92000380 · NDL: 00577317 |
**Зако́н выпрамяне́ння Ві́на** — закон размеркавання энергіі ў спектры абсалютна чорнага цела.

Тэарэтычна выведзены В. Вінам.

Паводле закона выпрамянення Віна шчыльнасць энергіі выпрамянення *u**ν**, адпаведная частаце* ν*, выражаецца формулай:*

{\displaystyle u\_{\nu }=\nu ^{3}f\left({\frac {\nu }{T}}\right),}
дзе *f* — некаторая функцыя адносін *ν/T*, *T* — абсалютная тэмпература.

З закона выпрамянення Віна вынікае т.зв. закон зрушэння Віна, паводле яго даўжыня хвалі *λ*max, на якую прыпадае максімум энергіі ў спектры выпрамянення абсалютна чорнага цела, адваротна прапарцыянальная яго абсалютнай тэмпературы:

{\displaystyle \lambda \_{\max }T=b,}
дзе *b*=2,897×10-3 м·К — пастаянная Віна.

Закон выпрамянення Віна — гранічны выпадак закону выпрамянення Планка для вялікіх частот (малых даўжынь хваль).

Літаратура
----------

* Віна закон выпрамянення // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. С. 180.
**Фу Лэй** (кіт. трад. 傅雷, піньінь *Fou Lei*; 7 красавіка 1908, Наньхуэй — 3 верасня 1996, Шанхай), таксама вядомы пад псеўданімам **Нуань** (кіт. трад. 怒安, піньінь *Nu'an*) — кітайскі перакладчык і крытык. Ён распрацаваў тэорыю перакладу, якую называюць самай уплывовай у французска-кітайскім перакладзе. Фу Лэй вядомы сваімі перакладамі Анарэ дэ Бальзака і Рамэна Ралана.

Біяграфія
---------

Фу нарадзіўся 7 красавіка 1908 года ў Наньхуэй (цяпер раён Шанхая) і выхоўваўся маці. У 1928—1931 гадах вывучаў літаратуру і гісторыю мастацтва ў Парыжы, пасябраваўшы, у прыватнасці, з Жакам Марытэнам і Жанам Даніэлу  (укр.) (бел.. У 1932—1934 гадах выкладаў гісторыю мастацтваў у Шанхайскай акадэміі мастацтваў. Выступаючы час ад часу ў якасці крытыка і куратара, Фу Лэй большую частку свайго працоўнага жыцця прысвяціў перакладам .

У 1958 годзе Фу быў уключаны ў правы антырэвалюцыйны рух і падвяргаўся палітычнаму пераследу. У 1966 годзе, у пачатку культурнай рэвалюцыі, ён і яго жонка Чжу Мэйфу скончылі жыццё самагубствам 3 верасня. Яго лісты да сына, піяніста Фу Цона, былі апублікаваны ў 1981 годзе. «Сямейныя лісты Фу Лэя» з’яўляюцца шматгадовым бэстсэлерам.

Зноскі
------

1. ↑  Mingyuan Hu: *Fou Lei: An Insistence on Truth* (Leiden: Brill, 2017), chapters 2-6, for Fu Lei’s Parisian milieu and his intellectual formation in Europe.
2. ↑  Claire Roberts, *Friendship in Art: Fou Lei and Huang Binhong* (Hong Kong: Hong Kong University Press, 2010), for Fu Lei as an art critic and curator, and his friendship with Huang Binhong.
Mingyuan Hu: *Fou Lei: An Insistence on Truth* (Leiden: Brill, 2017), chapters 7-8, for Fu Lei as an art and literary critic, political commentator, translator, letter writer, and his friendship with Étiemble.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15033561s · CiNii: DA10896625 · GND: 121397777 · ICCU: TO0V427434 · ISNI: 0000 0000 6663 8366 · LCCN: n82165875 · NDL: 00955140 · NKC: jo20221150514 · NLA: 36731115 · NTA: 152327401 · NUKAT: n2017007649 · SUDOC: 145291626 · VIAF: 69212392 |

 |
**Закон аб збеглых рабах 1850 года ў ЗША** (англ.: Fugitive Slave Law of 1850) — быў прыняты 18 верасня 1850 года Кангрэсам ЗША. Закон дазволіў пошук і затрыманне збеглых рабоў на тэрыторыях, дзе рабства было ўжо адменена.

Плакат у Бостане, які папярэджвае неграў аб дзеяннях паліцыі, якая займаецца зловам збеглых рабоў. 24 красавіка 1851 года.
Закон абавязваў насельніцтва ўсіх штатаў актыўна ўдзельнічаць у злове збеглых рабоў і прадугледжваў суровае пакаранне для рабоў, тых, хто іх хаваў і тых, хто не садзейнічаў злове раба. Ва ўсіх паўднёвых і паўночных штатах засноўвалі асаблівыя упаўнаважаныя па лоўлі рабоў, якім трэба было аказваць садзейнічанне. Злоўленых рабоў змяшчалі ў турму і пад узброенай аховай вярталі рабаўладальніку. Каб раб быў прызнаны беглым, дастаткова было, каб любы белы заявіў і пацвердзіў пад прысягай, што гэты негр з'яўляецца уцекачам ад яго рабом. Прыняцце закона вымусіла многіх неграў бегчы з ЗША ў Канаду.

Амерыканскія абаліцыяністы сустрэлі прыняцце закона крытыкай, арганізаваўшы мітынгі пратэсту. Амерыканскі філосаф і мысляр Ральф Эмерсан у сваім дзённіку адзначыў: «падумаць толькі, гэты брудны закон прыняты ў XIX стагоддзі людзьмі, якія ўмеюць чытаць і пісаць. Клянуся небам, я не буду выконваць яго».

Зноскі
------

1. ↑  Two Friends of Man: The Story of William Lloyd Garrison and Wendell Phillips and Their Relationship with Abraham Lincoln.
2. ↑  Нарысы гісторыі ЗША : Ад адкрыцця Амерыкі да сканчэння грамадзянскай вайны. 1492-1870 гг.. — 1950. — P. 215.



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1154453189 · LCCN: n94049341 · NLA: 50704281 · VIAF: 175883565 |
**Вэцпіебалга** (лат.: Vecpiebalga) — сяло ў Латвіі, адміністрацыйны цэнтр Вэцпіебалгскага края і Вэцпіебалгскай воласці. Размешчана ў гістарычным Піебалгскім краі, паміж азёрамі Алаўкстс і Інесіс, на скрыжаванні аўтадарог P30 і P33. Адлегласць да горада Мадона — 37 км, да Цэсіса — 49 км, да Рыгі — 128 км.

У Вэцпіебалзе знаходзіцца сярэдняя школа, дом культуры (пабудаваны ў 1887 годзе ў якасці дома Дабрачыннага таварыства), бібліятэка, аптэка, турыстычны інфармацыйны цэнтр.

Зноскі
------

1. ↑  Vietvārdu datubāze: Informācija par Vecpiebalgu — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16362112'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LNB: 000040632 · VIAF: 245834210 |
**Ганаровы крыж ветэрана вайны** (ням.: Ehrenkreuz für Frontkämpfer) — бронзавы памятны знак удзельнікаў і ахвяр Першай сусветнай вайны.

Гісторыя
--------

У ліпені 1934 года ўрад Германіі па ініцыятыве рэйхспрэзідэнта Паўля фон Гіндэнбурга заснавала ганаровы крыж, як ордэн для былых франтавікоў, удзельнікаў і сваякоў загінулых у Першай сусветнай вайне. Устаноўчая грамата была падпісана рэйхспрэзідэнтам 13 ліпеня 1934 года, а праз два дні была афіцыйна апублікавана. Ганаровы крыж існаваў у трох варыянтах:

* ***Ганаровы крыж з мячамі — для былых франтавікоў***
* ***Ганаровы крыж без мячоў — для ўдзельнікаў вайны***
* ***Ганаровы крыж без мячоў — для ўдоў і бацькоў загінулых, зніклых без весткі або памерлых ад ран ці ў палоне ўдзельнікаў вайны***

Права на атрыманне ордэна мелі ўсе былыя салдаты, якія ваявалі на фронце або бралі ўдзел у вайне, а таксама тыя, чые мужы, бацькі ці сыны загінулі на вайне. Узнагароджанне ордэнам патрабавала падачы хадайніцтва і адбывалася асабіста ці па пошце.

Апісанне
--------

Ордэн уяўляе сабой бронзавы крыж памерам 37x37 мм. Ён меў 2,8-мм аблямоўку па краях крыжа і вушкай на верхнім прамяні. На пярэднім боку намаляваны звернуты ўгару лаўровы вянок са стужкай, якая займае частку ніжняга прамяня. Унутры вянка адзін пад іншым запісаны гады «1914» і «1918», а пад сам крыж знізу падкладзены два мячы.

У ганаровым крыжы для ўдзельнікаў вайны адсутнічаюць мячы, якія пазначаюць удзел у баявых дзеяннях, а замест лаўровага намаляваны дубовы вянок. Ганаровы крыж для сваякоў загінулых на вайне такой жа формы, аднак пакрыты чорным лакам і ўручаўся на іншай ордэнскай стужцы (з адваротным парадкам чорных і белых палос).

Статыстыка ўзнагароджанняў
--------------------------

* 6 202 883 крыжамі былі ўзнагароджаны франтавікі (ваявалі)
* 1 120 449 крыжамі былі ўзнагароджаны ўдзельнікі вайны (не ваявалі)
* 345 112 крыжоў былі ўручаны ўдовам
* 372 950 крыжоў былі ўручаны бацькам загінулых

Сярод усіх узнагароджаных былі:

* Герман Герынг, быў узнагароджаны 1 верасня 1934 г.
* Адольф Гітлер, быў узнагароджаны 4 верасня 1934 г.

* *Ганаровых крыжоў 1-й ступені:* **6 250 000**
* *Ганаровых крыжоў 2-й ступені:* **1 200 000**
* *Ганаровых крыжоў 3-й ступені:* **720 000**

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ганаровы крыж ветэрана вайны