recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Монацукрыды** — арганічныя злучэнні, адна з асноўных груп вугляводаў; самая простая форма цукру; з’яўляюцца звычайна бескаляровымі, растваральнымі ў вадзе, празрыстымі цвёрдымі рэчывамі. Некаторыя монацукрыды маюць салодкім смак. Монацукрыды — стандартныя блокі, з якіх сінтэзуюцца дыцукрыды, (такія, як цукроза, мальтоза, лактоза) алігацукрыды і поліцукрыды (такія, як цэлюлоза і крухмал), утрымоўваюць гідраксільныя групы і альдэгідную (альдозы) або кетагрупу (кетозы). Кожны вугляродны атам, з якім злучана гідраксільная група (за выключэннем першага і апошняга), з’яўляецца хіральным, даючы пачатак шматлікім ізамерным формам. Напрыклад, галактоза і глюкоза — альдагексозы, але маюць розныя хімічныя і фізічныя ўласцівасці. Монацукрыды ўяўляюць сабой шмататамныя спірты, якія змяшчаюць карбанільную групу — альдегідную або кетонную.

| ⛭Вугляводы |
| --- |
| Агульныя | 
* Альдозы
* Кетозы
* Піранозы
* Фуранозы

 |
| Геаметрыя | 
* Анамеры
* Мутаратацыя

 |
| Пентозы | 
* Рыбоза
* Дэзоксіцукры
	+ Дэзоксірыбоза
* Арабіноза
* Ксілоза
* Ліксоза
* Рыбулоза
* Ксілулоза

 |
| Гексозы | 
* Глюкоза
* Галактоза
* Маноза
* Гулоза
* Ідоза
* Талоза
* Алоза
* Альтроза
* Фруктоза
* Сарбоза
* Такатоза
* Псікоза
* Фукоза
* Рамноза

 |
| Дыцукрыды | 
* Цукроза
* Лактоза
* Трэгалоза
* Мальтоза
* Цэлабіёза
* Алалактоза
* Гентыябіёза
* Ксілабіёза
* Мелібіёза

 |
| Поліцукрыды | 
* Глікаген
* Крухмал
* Цэлюлоза
* Хіцін
* Амілоза
* Амілапектын
* Стахілоза
* Інулін
* Дэкстрын
* Пекціны
* Галактамананы
* Агароза

 |
| Глікозамінагліканы | 
* Гепарын
* хандраітын-сульфат
* Гіялуронавая кіслата
* Гепаран-сульфат
* Дэрматан-сульфат
* Кератан-сульфат
* Пептыдаглікан

 |
**«Сіні ліхтар»** (руск.: Синий фонарь) — апавяданне сучаснага рускага пісьменніка Віктара Пялевіна, якое дала назву яго дэбютнаму зборніку «Сіні ліхтар». У 2000 годзе па апавяданню «Сіні ліхтар» быў зняты кароткаметражны мастацкі фільм «Нічога страшнага» (рэжысёр Ульяна Шылкіна).

Змест
-----

Дзеці, якія адпачываюць у піянерскім лагеры, перад сном распавядаюць адзін аднаму страшылкі. За гэтымі апавяданнямі яны пачынаюць задавацца сур’ёзнымі філасофскімі пытаннямі: пра сэнс жыцця, пра жыццё пасля смерці. У канцы апавядання развязкі не адбываецца, пытанні так і застаюцца без адказу і дзеці засынаюць. Як адзначае літаратуразнаўца Т. Шчучкіна, «у традыцыях рускай класічнай літаратуры для Пялевіна больш важным аказваецца не атрыманне адказу на пытанне, а сама пастаноўка пытання».

Апавяданне «Сіні ліхтар» па сутнасці з’яўляецца аўтабіяграфічным. Безназоўны апавядальнік, званы займеннікам «я», не то ўспамінае, не то прыдумвае на хаду містычныя страшылкі. Ён прымае ўдзел у гэтай забаве супраць волі, толькі для таго каб развеяць абстаноўку.

Вобраз сіняга ліхтара, а таксама сіні колер наогул, у апавяданні паўстаюць містычнымі сімваламі іншага свету. Дзеці расказваюць страшылкі пры святле электрычнага сіняга ліхтара, хлопчык па мянушцы Кастыль паказвае апавядальніку сіняваты кулак, скура жанчыны-вампіра з гісторыі Васі сінее. Вобраз сіняга ліхтара пачынае і заканчвае апавяданне.

Публікацыя
----------

Апавяданне ўпершыню апублікавана ў складзе першага аўтарскага зборніка Пялевіна «Сіні ліхтар» (1991).

Зноскі
------

1. 1 2  *Щучкина Т. В.* Циклическое единство малой прозы В. Пелевина (сборник рассказов «Синий фонарь») // Вестник Санкт-Петербургского университета. Язык и литература. 2009.
2. ↑  Малобюджетный Пелевин // Журнал «Коммерсантъ Деньги» № 26 от 02.07.2012, стр. 60
3. 1 2  *Сергеева Е. Е.* 2011. 02. 028. Щучкина Т. В. Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «лит. Направления и течения»; Вып. 37) // Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 7, Литературоведение: Реферативный журнал. 2011.

Літаратура
----------

* *Щучкина Т. В.* Рассказовое творчество Виктора Пелевина. — СПб. : фак-т филологии и искусств СПбГУ, 2010. — 60 с. — (Сер. «Лит. направления и течения»; Вып. 37).
**Сініца-апалоўнік**, **сінюха доўгахвостая** (*Aegithalos caudatus*) — невялікая птушка з сямейства даўгахвостых сініц.

Апісанне
--------

Даўжыня цела складае каля 14-15 сантыметраў. Важыць птушка ад 7 да 10 грамаў. Хвост сама меней такі ж доўгі, як і астатняе цела, з белымі крайнімі рулявымі. Вялікая зменлівасць афарбоўкі. У апярэнні спалучаюцца белы, чорны, буры, шэры, ружовы і рыжы колеры. Верх галавы белы (у паўночна- і ўсходнееўрапейскага падвіду галава цалкам белая). Вузкае коль­ца го­лай скуры паабапал вока аранжавае ці чырвонае. Дзюба кароткая, патоўшчаная, некалькі сціснутая з бакоў. Кры­лы кароткія, закруг­леныя.

Палавы дымарфізм не выражаны. Маладыя без іржавага колеру, на шчоках цёмная шырокая паласа.

Адрозніваюць каля 20 падвідаў.

Пашырэнне
---------

Арэал: Еўропа, Малая Азія, Цэнтральная і Усходняя Азія (праз Паўднёвую Сібір да Камчаткі і Японіі), Блізкі Усход, месцамі сустракаецца на паўднёвым захадзе Кітая і захадзе Ірана. Аселы від, усходнія папуляцыі часам інвазійна качуюць.

Насяляе ўскрайкі не вельмі густых лясоў рознага тыпу, пераважна падмоклыя, з добра развітым падростам. На захадзе і поўдні Еўропы таксама кусцікавыя мясціны, калючыя зараснікі, ядловец, макія, паркі, сады. У Альпах даходзіць да 1800 м.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца галоўным чынам членістаногімі, у по­шуках якіх абследуюць самыя тонкія галінкі кроны дрэў; у халодную пару года паядаюць так­сама насенне і дробныя плады.

Манагамы, сямейныя чародкі захоўваюцца да наступнай вяс­ны, качуюць у межах тэрыторыі, якую ахоўваюць.

Вышыня і месца размяшчэння гняда вельмі разнастайныя (ад некалькі сантыметраў — у кустах ядлоўца або густой ажыны, да некалькіх метраў у развілцы бакавых галін елкі або тоўстых галін бярозы). Гняздо закрытае, падоўжанай формы з адтулінай угары крыху збоку (часам 2 уваходы), з зялёнага моху з дамешкам раслінных валокнаў і валасоў. Знешняя частка, якая дасканала маскіруе гняздо, з лішайнікаў, павуціння і коканаў насякомых. Высцілка багатая, з дробных пёраў. Дыяметр гнязда 8,5—12 см.

Яйкі (8-12, часам 5-16), авальныя, часцей з крыху завостраным вузейшым канцом, белыя з дробнымі, светла-чырвонымі крапінкамі (могуць быць крапінкі ў форме крыху бачнага венчыка); часам зусім белыя. Памеры: 14 × 11 мм.

Самка наседжвае каля 15 сутак. Птушанят у гняздзе па́ра бацькоў корміць 14-18 сутак, часта ім дапамагаюць асобіны, якія не размнажаліся.

Заўвагі
-------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с. — у крыніцы пад назвай Acredula caudata

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

Спасылкі
--------

* Сініца-апалоўнік — Дзікая прырода побач

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh98007367 · NDL: 00577217 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бярозкіна.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брэгман.
**Іна Авелеўна Бярозкіна** (у дзявоцтве **Брэгман**; нар. 9 красавіка 1937, Менск) — беларускі архітэктар. Дачка беларускага архітэктара Авеля Брэгмана.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1960 годзе Беларускі політэхнічны інстытут з адзнакай (выкладчыкі Г. Заборскі, Н. Я. Трахтэнберг, У. А. Кароль (кіраўнік дыпломнага праекта)). У 1960—1968 гадах архітэктар, кіраўнік групы Белдзяржпраекта, у 1968—1990 гадах галоўны архітэктар праектаў Паўнзахдзіпрахарчпрама (Белдзіпрахарчпрам).

Член Саюза архітэктараў СССР з 1967 года. Пражывала ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: рэканструкцыя (частковая) і капітальны рамонт ДАВТ БССР (1966—1967, у асаўтарстве за В. Б. Ладыгінай); комплекс харчовых прадпрыемстваў у г. Чарджоу, Туркменістан (1971—1973, у І. Байцовым); комплекс адміністрацыйна-вытворчых будынкаў прадпрыемства ў г. Клайпеда, Літва (1975—1977, намінацыя на Дзяржаўную прэмію Літоўскай ССР); комплекс харчовых прадпрыемстваў у г. Набярэжныя Чаўны, Татарстан (1975—1980); адміністрацыйна-лабараторны корпус Мінскага маргарынавага завода (1979—1980); комплексы адміністрацыйна-вытворчых будынкаў прадпрыемстваў у гарадах Талін (1973—1975) і Нарва, Эстонія (1979—1981); комплекс вытворчых, адміністрацыйных і дапаможных будынкаў прадпрыемства ў г. Санкт-Пецярбургу на скрыжаванні вуліц В. Форш і Ціміразеўскай (1982—1985); праект культурна-асветнага цэнтра з кінаканцэртнай залай і басейнам у г. Бабруйску (1990—1991, інжынерная частка, архітэктурная акустыка—сумесна са спецыялістамі Лендзіпратэатра, Лендзіпрагара); комплекс будынкаў кандытарскага цэха ў Вільнюсе, Літва (1981-1983); кандытарская фабрыка (1986-91) і паліграфічная вытворчасць (1987-90) у комплексе харчовых прадпрыемстваў у прамвузле «Дражня» ў г. Мінску. Сярод ажыццёўленых прац: інтэр’еры кінатэатра «Партызан» (1964-66), кафэ «Каменная кветка» (1963-65) па вул. Талбухіна ў г. Мінску, прадпрыемства ЛВА Ленкандытарпрама ў г. Ленінградзе (1979-80), харчовыя прадпрыемствы ў гарадах Ціхвін (1982), Кінгісеп (1987-89) Ленінградскай вобл. у г. Савецку Калінінградскай вобл. Тутаеве Яраслаўскай вобл. (1986-91) і інш. Праекты прадпрыемстваў і комплексаў у гарадах Мінску (завод эндакрынных прэпаратаў, рэканструкцыя фабрыкі «Камунарка»), Волагдзе, Магнітагорску, Екабпілсе ў Латвіі (1976), Андыжане ва Узбекістане (1972); конкурсныя і тыпавыя праекты харчовых прадпрыемстваў.

Аўтар публікацый у часопісе «Архітэктура і будаўніцтва», у зборніку «Архітэктура ў імя жыцця».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Берёзкина Инна Авелевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Березкина Инна Аркадьевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Макарава.

**Іна Уладзіміраўна Макарава** (руск.: И́нна Влади́мировна Мака́рова; 28 ліпеня 1926, Тайга, РСФСР — 25 сакавіка 2020, Масква) — савецкая і расійская актрыса, народная артыстка СССР (1985). Лаўрэат Сталінскай прэміі I ступені (1949).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 28 ліпеня 1926 года ў горадзе Тайга Томскай акругі Сібірскага края ў сям’і работнікаў новасібірскага радыёкамітэта Уладзіміра Сцяпанавіча Макарава і Ганны Іванаўны Герман. Дзяцінства і юнацтва Іна правяла ў Новасібірску. Сям’я жыла ў Доме пісьменнікаў.

У чацвёртым класе школы запісалася ў драматычны гурток. У час Вялікай Айчыннай вайны разам з таварышамі ездзіла па шпіталях, выступала перад параненымі.

У 1943—1948 гадах вучылася ва УДІК у майстэрні Сяргея Герасімава і Тамары Макаравай. Падчас вучобы выканала ролю Кармэн у аднайменнай п’есе, пастаўленай Таццянай Ліёзнавай. Гэтую студэнцкую працу паглядзеў Аляксандр Фадзееў і ўбачыў у ёй будучую выканаўцу ролі Любові Шаўцовай у фільме «Маладая гвардыя», дзе Герасімаў зняў увесь свой курс; пры гэтым сам рэжысёр першапачаткова рыхтаваў ёй ролю Валерыі Борц. За працу над карцінай актрыса была ўдастоена Сталінскай прэміі I ступені (разам з рэжысёрам, аператарам і групай іншых артыстаў).

У час вучобы пазнаёмілася з будучым мужам Сяргеем Бандарчуком, які прыйшоў на курс пасля фронту. Пасля вяселля жылі ў сутарэнным пакоі на Садова-Трыумфальнай вуліцы. Затым, дзякуючы Сталінскай прэміі, атрымалі новую кватэру.

У 1948 годзе была залічана ў трупу Тэатра-студыі кінаакцёра. Ала Тарасава, убачыўшы яе ігру, хацела запрасіць яе ў МХАТ, на што Герасімаў запярэчыў: «Яна патрэбна для кінематографа».

Наступнай значнай роляй у кіно стала Каця Петрашэнь у фільме «Вышыня» (1957), затым — Варвара ў карціне «Дарагі мой чалавек» (1958). Сцэнарый да гэтага фільма, па словах Макаравай, пісалі спецыяльна пад яе з Аляксеем Баталавым, і акцёры былі зацверджаны без проб. Падчас здымак прыняла рашэнне развесціся з Бандарчуком. Растанне было цяжкім, пасля гэтага Макарава доўга не выходзіла замуж.

У далейшым выканала яркія і запамінальныя ролі ў фільмах «Дзяўчаты», «Жаніцьба Бальзамінава», «Жанчыны», «Рускае поле». У канцы 1980-х гадоў пачала рэдка здымацца, прысвяціўшы сябе канцэртнай дзейнасці. У пачатку — сярэдзіне 2000-х гадоў зноў вярнулася да акцёрскай кар’еры, гуляючы ў розных тэлесерыялах.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Умерла народная артистка СССР Инна Макарова

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 124764738 · ISNI: 0000 0000 5570 6968 · LCCN: nr93019074 · NUKAT: n2019175211 · SUDOC: 243127138 · VIAF: 79504332 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Інава.

**Інава** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Вята. Знаходзіцца за 13 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад Браслава, каля вёскі Інава. Належыць да групы Абстэрнаўскіх азёраў.

Плошча паверхні возера складае 1,27 км². Найбольшая глыбіня возера 9 м. Даўжыня 2,24 км, найбольшая шырыня 0,9 км, даўжыня берагавой лініі 6,8 км. Аб'ём вады ў возеры складае 6,6 млн м³, плошча вадазбору 12 км². Схілы катлавіны маюць вышыню 3—5 метраў. Схілы разараныя, на поўначы схілы дасягаюць вышыні 25—30 метраў і знаходзяцца пад хмызняком. Берагі возера нізкія на захадзе, месцамі зліваюцца з схіламі, забалочаныя. Мелкаводдзе Інава вузкае і пясчанае, глыбакаводная зона высланая глеем. Возера зарастае слаба. Шырыня прыбярэжнай паласы надводнай расліннасці складае да 5 метраў, у асобных месцах — да 35 метраў. З Інава на ўсходзе выцякае ручай у возера Укля.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, гусцяра, плотка, краснапёрка, мянтуз, акунь і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-19 Архівавана 1 мая 2013.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.
* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 167—168. — 599 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85700-001-7. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 9, 16. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Браславский район: карта. Браслав: план. Видзы: план / Ред. Н. М. Шевель. — Мн.: Белкартография, 2013. — 3 000 экз. (руск.)

| Абстэрнаўскія азёры |
| --- |
| 
* Абстэрна
* Асінаўка
* Важа
* Гарушка
* Грэцкае
* Іказнь
* Інава
* Мёрскае
* Набіста
* Падзявы
* Петкуны
* Укля
* Чэрас

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сабаленка.
**Эла Раманаўна Сабаленка** (26 верасня 1936, г. Гомель) — беларускі этнограф. Дачка Р. К. Сабаленкі. Кандыдат гістарычных навук (1967).

Біяграфія
---------

Скончыла БДУ ў 1959 годзе. 3 1960 у Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Нацыянальнай АН Беларусі, у 1977—2000 выкладала ў Беларускім універсітэце культуры ў Мінску.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар манаграфіі «Этнаграфічная спадчына Якуба Коласа» (1969), раздзела «Беларусы» («Этнаграфія ўсходніх славян», 1987), раздзелаў у калект. манаграфіях «Беларускае народнае жылья» (1973), «Змены ў побыце і культуры сельскага насельніцтва Беларусі» (1976), «Этнічныя працэсы і лад жыцця» (1980), адзін з аўтараў раздзела «Беларусь» у кнізе «Краіны і народы» (М. 1984).

Літаратура
----------

* *Л. А. Суднік.* Сабаленка Эла Раманаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Эла Раманаўна Сабаленка на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | CONOR: 302901859 · NUKAT: n2013184991 · VIAF: 311369722 · БАП: 134925 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Акінчыц.

**Аляксандр Акінчыц** (9 лютага 1839, в. Сялец Пружанскага павета, цяпер Бярозаўскі раён (па іншых звестках 28.8.1839, Гродна) — 20 красавіка 1886, Парыж) — медык, публіцыст, мемуарыст.

Біяграфія
---------

У 1856—1861 гадах вучыўся на медыцынскім факультэце Маскоўскага ўніверсітэта, доктар медыцыны. У 1861 годзе распачаў лекарскую практыку ў Шарашове. Арыштаваны за аказанне медыцынскай дапамогі параненым паўстанцам 1863—1864 гадоў. Асуджаны да 12 гадоў катаргі. На этапе паміж Табольскам і Томскам Акінчыц і яшчэ двое вязняў здолелі схавацца пад імёнамі памерлых ад тыфу ссыльных. Акінчыц застаўся ў Томску пад прозвішчам Малеўскі. На конях і пешшу дабраўся да цэнтральных раёнаў Расіі.

Пры дапамозе расійскіх рэвалюцыйных груп з фальшывым пашпартам у жніўні 1865 года, разам з З. Мінейкам, даехаў да Парыжа. Пачаўся новы, знешне больш спакойны перыяд жыцця. У сувязі з тым, што яго дыплом не прызнаваўся ў Францыі, мусіў прайсці адпаведныя курсы і ў ліпені 1867 года паспяхова здаў экзамен на ступень доктара медыцыны. Займаўся лекарскай практыкай. Як згадваюць сучаснікі, быў адданы ідэі дапамогі церпячым людзям. Актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці эмігранцкіх арганізацый уцекачоў з тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай. Выступаў з публікацыямі ў прэсе. Напісаў мемуары «Успаміны з побыту ў Расіі ў 1863 г.», якія доўгі час захоўваліся ў архіве сям'і, а пасля былі апублікаваны на французскай мове.

Зноскі
------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
2. ↑  Аляксандр Акінчыц — паўстанцкі лекар Архівавана 4 сакавіка 2016. — pruzhany.net (Праверана 27 студзеня 2014)

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
	+ *Kulczykowski M.* Okińczyc (Okieńczyc) Aleksander // PSB. T. XXIII/4, Zeszyt 99, 1978. S. 664—666.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аляксандр Акінчыц

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: aleksander-okinczyc-1839-1886-lekarz-zeslaniec-emigrant · Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 122198638 · GND: 119162504 · ISNI: 0000 0000 1036 8205 · NUKAT: n2017086849 · SUDOC: 255200781 · VIAF: 59888301 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фарнак.
**Фарнак І** (па-эламску: *Парнака*; каля 565 да н.э.. — 497 да н.э.?) — міністр фінансаў Персідскай імперыі ў 506 да н.э. — 497 да н.э. заснавальнік роду Фарнакідаў.

Паходзіў з царскага роду Ахеменідаў, быў сынам Арсама. Спачатку быў падначаленым сатрапа Вавілоніі Гобрыя, але ўзвысіўся пасля таго, як яго пляменнік Дарый I у 522 да н.э. стаў царом Персіі. Адыгрываў важную ролю пры кралеўскім двары. Згодна з персепальскім таблічкамі, у 506—497 да н.э. выконваў абавязкі міністра фінансаў. Увёў пашпарты, пасады суддзяў, рахаўнікоў, караваны. Унармаваў парадак збору падаткаў (вядомы тры скарбнікі, якія жылі пры ім — Каркіш, Сутаяўда і Бараткама). На пасадзе падскарбія яго змяніў Аспацін.

Фарнак меў сына Артабаза І, які ў 477 да н.э. стаў сатрапам Фрыгіі. Род Фарнака кіраваў ёй да IV ст. да н.э.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Pharnaces (1) Архівавана 18 красавіка 2009.


| ?Фарнак (сын Арсама) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Фарнак, сын Арсама |  | Арсам |  | Арыярамн |  | Тэісп |  | Ахемен |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
**Коды ONS** (англ.: **O**ffice for **N**ational **S**tatistics — Нацыянальная статыстычная служба) — серыя кодаў Нацыянальнай статыстычнай службы (НСС) Вялікабрытаніі для ідэнтыфікацыі геаграфічных адзінак Вялікабрытаніі, якая выкарыстоўваецца пры табуляванні вынікаў перапісу і іншых статыстычных даных. Часам называюць GSS (англ.: **G**overnment **S**tatistical **S**ervice — Дзяржаўная статыстычная служба), бо НСС з'яўляецца часткай апошняй.

Са студзеня 2011 года папярэдняя іерархічная сістэма кодаў была заменена сістэмай дзевяцізнакавых кодаў для геаграфічных адзінак усіх тыпаў без сувязі паміж кодамі адзінак розных узроўняў. Старая сістэма функцыянавала паралельна з новай да канца 2013 года.

Зноскі
------
Запыт «Грэгарыян» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
**Кодэкс Грэгарыяна** (лац. *Codex Gregorianus*) — самая ранняя кадыфікацыя імператарскіх канстытуцый, прадпрынятая ў часы кіравання Дыяклетыяна нейкім Грэгорыем, ці Грэгарыянам.

Канстытуцыі сістэматызаваны ў кодэксе ў храналагічным парадку і падзелена на 14 кніг. Гэты Codex Gregorianus часта цытаваўся пры пазнейшых рымскіх імператарах і, верагодна, разам з наступнымі Codex Hermogenianus і Codex Theodosianus быў пакладзены ў аснову кодэкса Юстыніяна.

Лічылася, што тэкст кодэкса Грэгарыяна не захаваўся да нашых дзён, аднак напачатку 2010 года англійскімі даследчыкамі (Бенетам Салвеем і Сайманам Коркаранам) было абвешчана пра выяўленне рукапісу з фрагментамі кодэкса.

Зноскі
------

1. ↑  Lost Roman law code discovered in London

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чарлстан.
Жазефіна Бейкер танчыць чарлстан у Фолі-Бержэр, Парыж, 1926
**Чарлстан**, *Чарльстон* — амерыканскі танец. Музычны памер 4/4. Рытмічны. Узнік у 1922 годзе ў горадзе Чарлстан (адсюль назва). Рытм атрымаў распаўсюджванне ў музыцы ЗША пасля прэм'еры на Брадвеі шоў пад назвай «Runnin' Wild», у якой дэбютавала песня «Чарлстан», напісаная Джэймсам П. Джонсанам. Пашыраны ў многіх краінах з канца 1930-х гадоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**Аляксандр Аляксандравіч Аваеў** (руск.: Александр Михайлович Аваев) (? — пасля 1946, Гданьск, Польшча) — протаіерэй.

Біяграфія
---------

Былы капітан 2-га мартэйнага артылерыйскага парку ў Маскве, напачатку 1910-х гг. пакінуў ваенную службу і паступіў паслушнікам у Опцінскі манастыр, вёў летапіс скіта Опцінай Пустэльні (31 верасня 1911 — 27 ліпеня 1914 гг.), мабілізаваны падчас 1-й сусветнай вайны (1914 г.), патрапіў у палон да немцаў (1915—1917 гг.), пасля заканчэння вайны застаўся ў Германіі, святар (1923 г.), пасвячэнне здзейсніў мітрапаліт Яўлогій (Георгіеўскі) у Берліне, плябан царквы ў в.Феодэрвальдэ ва Усходняй Прусіі (1922—1923 гг.), плябан царквы аднаверскай абшчыны ў Экеосдорфе (г. Воінава) ва Усходняй Прусіі (1923—1945 гг.), быў пад юрысдыкцыяй мітрапаліта Яўлогія, протаіерэй (7 студзеня 1931 г.), плябан місіянерскай абшчыны ў г. Мемель (1941—1944 гг.), плябан царквы ў г.Данцыге (1945 г.), прыняты ў клір Польскай праваслаўнай царквы (14 чэрвеня 1946 г.), больш звестак пра яго не маецца.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Евлогий (Георгиевский), митр. Путь моей жизни. Воспоминания митр. Евлогия, излож. По его рассказам Т.Манухиной / Предисл. и послесл. Т. И. Манухиной. — П.: Ymca-Press, 1948.
**Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў** — колішні каталіцкі комплекс, які існаваў у 1636—1832 гадах у Оршы. Захаваўся былы кляштарны корпус, размешчаны па адрасе вул. Камсамольская, 2.

Гісторыя
--------

Касцёл пры кляштары бернардзінцаў, з карты XVIII ст.
У павятовым горадзе Орша бернардзінцы аселі ў 1636 г. па фундацыі караля Уладзіслава IV. Кляштар заснаваны па фундацыі Андрэя, старосты аршанскага, і Крысціны Млоцкіх, якія выдзелілі пад яго пляц і 6 маргоў зямлі. Мураваныя будынкі касцёла і двухпавярховага жылога корпуса пастаўлены ў другой палове XVIII ст. на ахвяраванні жыхароў.

Бернардзінскі кляштар займаў шырокі ўчастак на левым беразе Аршыцы і ўпрыгожваў пляц у Надняпроўскім пасадзе, побач з мостам цераз рэчку Аршыцу.

Касцёл, пашкоджаны паводкай 1760 года, пазней заняты пад ваенны склад, у 1817—1819 гадах адрамантаваны і вернуты духавенству.

Пры касцёле і кляштары захоўваўся стары каменны будынак. Пазней была пабудавана драўляная багадзельня. Да 1830-х гадоў дадаліся новыя гаспадарчыя будынкі: свіран, лядоўня; новая агароджа і брама, створаны сажалкі. Пасля 1831 г. кляштар перададзены ваеннаму ведамству, а жылы корпус з цягам часу прыстасаваны пад шпіталь.

Зараз тут знаходзіцца аддзяленне гарадской бальніцы. Касцёл не ўцалеў.

Архітэктура
-----------

Мураваныя касцёл і кляштар размяшчаліся за кляштарнай агароджай, з некаторым водступам ад пляца ў глыбіню ўчастка. Касцёл меў пяць алтароў: Вобразу Божага, Покрыва Найсвяцейшай Божай Маці, Св. Ганны, Св. Францыска, Св. Антонія. Кляштар размяшчаўся з паўночна-ўсходняга боку ад храма і прымыкаў да яго прэзбітэрыя. На карце Г. Ляйбовіча касцёл намаляваны аднанефным двухвежавым храмам з прыбудаванай з боку кляштара да прэзбітэрыя вежкай. Алтарная частка храма была звернута на поўнач, каб галоўны партал арыентаваць франтальна пляцу.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Монастыри восточной и западной традиций, 2002
2. 1 2  БелЭн, 1996

Літаратура
----------

* *Слюнькова И. Н.* Монастыри восточной и западной традиций: Наследие архитектуры Беларуси (руск.) / Рос. акад. архитектуры и строит. наук. — М.: Прогресс-Традиция, 2002. — 600 с.: ил. — ISBN 5-89826-093-5.
* Аршанскі кляштар бернардзінцаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Кляштар бернардзінцаў на сайце Radzima.org
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (бернардзінцаў) на сайце Radzima.org
**Абарачальныя рэакцыі** — хімічныя рэакцыі, якія праходзяць адначасова ў двух процілеглых кірунках (прамым і зваротным), напрыклад:

3H2 + N2 ⇌ 2NH3.
Напрамак абарачальных рэакцый залежыць ад канцэнтрацый рэчываў — удзельнікаў рэакцыі. Так у прыведзенай рэакцыі, пры малой канцэнтрацыі аміяку ў газавай сумесі і вялікіх канцэнтрацыях азоту і вадароду адбываецца ўтварэнне аміяку; наадварот, пры вялікай канцэнтрацыі аміяку ён раскладаецца, рэакцыя ідзе ў зваротным напрамку. Па завяршэнні абарачальнай рэакцыі, г. зн. пры дасягненні хімічнай раўнавагі, сістэма змяшчае як зыходныя рэчывы, так і прадукты рэакцыі.

Простая (аднастадыйная) абарачальная рэакцыя складаецца з двух падзей, якія адначасовых элементарных рэакцый, якія адрозніваюцца адна ад адной толькі напрамкам хімічнага ператварэння. Напрамак даступнай непасрэднаму назіранню выніковай рэакцыі вызначаецца тым, якая з гэтых ўзаемна-адваротных рэакцый мае вялікую хуткасць. Напрыклад, простая рэакцыя:

N2O4 ⇌ 2NO2
складаецца з элементарных рэакцый

N2O4 ⇌ 2NO2 и 2NO2 ⇌ N2O4.
Для абарачальнасці складанай (шматстадыйнай) рэакцыі, напрыклад ўжо згаданай рэакцыі сінтэзу аміяку, неабходна, каб былі абарачальнымі ўсе складнікі яе стадыі.

Літаратура
----------

* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: «Народная асвета», 2004. — С. 4.
**Элада** (грэч. Ελλάς) — саманазва грэкамі сваёй краіны. Слова Грэцыя мае лацінскае паходжанне і на грэчаскай мове не выкарыстоўваецца. Першапачаткова назва горада і вобласці ў паўднёвай Фесаліі - Фтыатыдзе, паступова распаўсюдзілася на ўсю Грэцыю. З прыняццем тэрміна *элін* агульным для пазначэння ўсіх грэкаў, **Элада** стала зборным імем для ўсёй мацерыковай Грэцыі, а затым і ўсёй Грэцыі, уключаючы архіпелагі, астравы і вобласці ў Малой Азіі (у супрацьлегласць гістарычнай Вялікай Грэцыі, размешчанай у Паўднёвай Італіі)

У цяперашні час у Грэцыі слова *Элада* (грэч. Ελλάδα) з'яўляецца афіцыйнай саманазвай, а словы Грэк або Грэцыя (лат.-Greco, Greek, Greece) не прызнаюцца насельніцтвам і ўжываюцца толькі ў зносінах з замежнікамі.
Лясныя палосы ў Паўночнай Дакоце
**Лясныя палосы**, або **лесаахоўныя палосы** — ахоўныя лясныя насаджэнні ў выглядзе шэрагаў дрэў і хмызнякоў, якія ствараюцца пасярод ворных земляў, на пашах, у садах, уздоўж арашальных і суднаходных каналаў, чыгунак і аўтамабільных дарог, па беражках яроў, на схілах і да т. п.

Лясныя палосы ствараюцца для пераадолення шкоднага ўплыву сухавеяў на ўраджай, паляпшэння воднага рэжыму глебы шляхам затрымання снегу і памяншэння выпарэння, для прадухілення эрозіі глеб і росту яроў, а таксама для аховы жалезных і аўтамабільных дарог ад снежных і пясчаных намецяў.

Лясныя палосы з'яўляюцца часткай ахоўных лесанасаджэнняў, якія выкарыстоўваюць у стэпавых, лесастэпавых і паўпустынных раёнах у прыведзеных вышэй мэтах, а таксама для замацавання пяскоў.

У месцах выкарыстання лясных палос паляпшаецца стан глебы, павялічваецца насычанасць яе кіслародам, павялічваецца колькасць перагною, становіцца больш разнастайнай флора (ствараюцца месцы для лепшага развіцця рэдкіх відаў раслін). Лясныя палосы прыцягваюць птушак (у дрэвах можна схавацца, пабудаваць гнёзды, знайсці шмат насякомых) і дзікіх жывёл (ствараюць магчымасць для іх перамяшчэння ці сезоннай міграцыі).

Вядомыя сістэмы лясных палос
----------------------------

* Зялёная кітайская сцяна

Гл. таксама
-----------

* Ахоўныя лясныя насаджэнні
* Сталінскі план пераўтварэння прыроды
* Жывая загарадзь
* Лес

Літаратура
----------

* Лесные полосы // Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Гл. редактор Г. И. Воробьёв; Ред.кол.: Анучин Н. А. Атрохин В. Г. Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — Т. 1. — 563 с. — 100 000 экз.
Карціна Карла Бодмера «Лес Фантэнбло», каля 1850
**Лес Фантэнбло** (*Forêt de Fontainebleau*) — вялізны лясны масіў, які атачае замак і гарадок Фантэнбло ва Францыі ў 50 км на поўдзень ад Парыжа, які раскінуўся на плошчы 25 000 га і ўключае лясістыя ўзгоркі і даліны, парослыя верасам і уцёснікам балоты і скалы. З дрэў у лесе пераважаюць хвоя, дуб і бяроза. 

Паводле Морыса Друона менавіта на паляванні ў лесе Фантэнбло кароль Францыі Філіп Прыгожы атрымаў інсульт, што прывяло да яго сканання ў замку Фантэнбло

Лес атрымаў сваю вядомасць дзякуючы палацу Фантэнбло, пабудаванаму ў XVI ст. для караля Генрыха II. У лесе Фантэнбло чэрпалі сваё натхненне мастакі барбізонскай школы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Лес Фантэнбло**
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Панцялееў.
**Лангін Фёдаравіч Панцялееў** (руск.: Лонгин Фёдорович Пантеле́ев; 1840—1919) — рускі выдавец, грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 6 (18) кастрычніка 1840 года ў Сальвычагодску Архангельскай губерні, дваранін. Скончыў гімназію ў Волагдзе ў 1858 годзе і юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта ў 1862 годзе.

У канцы 1850-х — пачатку 1860-х — выкладчык матэматыкі ў малалетніх пеўчых Прыдворнай пеўчай капэлы. Студэнтам ажаніўся з пісьменніцай і перакладчыцай С. В. Латкінай. Быў членам тайнай рэвалюцыйнай арганізацыі «Зямля і воля», і ў снежні 1864 года быў арыштаваны за рэвалюцыйную дзейнасць і падтрымку Паўстання 1863-64 гадоў, асудзілі на 6-гадовую катаргу, замененай па прыбыцці ў Сібір (у Енісейская губерню) пасяленнем.

У 1876 годзе Панцялееў вярнуўся ў Пецярбург, а ў наступным годзе арганізаваў выдавецтва навуковай літаратуры. За 1877—1907 гады ён выдаў звыш 250 кніг, у тым ліку 4-томны збор твораў М. А. Дабралюбава і сачыненні А. Міцкевіча. P 1905 года быў сябрам партыі кадэтаў, супрацоўнічаў у многіх яе перыядычных выданнях, уваходзіў у склад Пецярбургскага гарадскога камітэта. У сакавіку 1917 года быў абраны старшынёй савета «Таварыства памяці дзекабрыстаў».

Памёр 16 снежня 1919 г. у Петраградзе. Пахаваны на Літаратарскіх мастках.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая Южакова · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90686151 · CiNii: DA1058028X · GND: 118052217 · ISNI: 0000 0000 8150 0912 · LCCN: nr89004314 · NKC: uk2016933213 · NTA: 06871422X · NUKAT: n2004033598 · SUDOC: 228235014 · VIAF: 69717222 |

 |
**Ландшафт тэорыі струн** (антрапічны ландшафт, праблема ландшафту) — існаванне ў тэорыі струн вялікай колькасці (10100-10500) ілжывых вакуумаў. Такая колькасць ілжывых вакуумаў тлумачыцца свабодай выбару прастор Калабі — Яу, якія адказваюць за кампактыфікацыю дадатковых вымярэнняў у тэорыі струн.

Ідэя ландшафту тэорыі струн была прапанавана Леанардам Саскіндам для апісання канкрэтнай рэалізацыі антропнага прынцыпу, які складаецца ў тым, што фундаментальныя фізічныя канстанты маюць пэўныя значэння не па нейкіх фізічных прычынах, а таму, што гэтыя значэнні неабходныя для існавання жыцця на Зямлі, у тым ліку разумных назіральнікаў, якія вымяраюць гэтыя значэння.

На думку крытыкаў тэорыі струн, напрыклад, Лі Смоліна і Дэвіда Гроса, праблема ландшафту выводзіць тэорыю струн з рамак навуковасці, так як яна становіцца няфальсіфікаванай: кожнаму ілжываму вакууму адпавядае свая нізкаэнергетычная — назіраная — фізіка, а выбар сярод іх варыянту, які супадае з вядомай Стандартнай мадэллю і з назіраным значэннем касмалагічнай пастаяннай, аказваецца, імаверна, NP-поўнай задачай, гэта значыць не можа быць здзейснены больш эфектыўна, чым поўным пераборам ўсіх наяўных магчымасцей, што цяпер уяўляецца немагчымым.

Заўвагі
-------

1. ↑  Часта цытуюць парадак 10500. Гл. M. Douglas, "The statistics of string / M theory vacua", *JHEP* **0305**, 46 (2003). arΧiv:hep-th/0303194; S. Ashok and M. Douglas, "Counting flux vacua", *JHEP* **0401**, 060 (2004).
2. ↑  Гл. у арыгінале артыкул піянера тэорыі струн Леанарда Саскінда]].
3. ↑  *Frederik Denef, Michael R. Douglas.* Computational complexity of the landscape(англ.) // *Annals of Physics*. — 2006. — В. 5. — Т. 322. — С. 1096–1142. — DOI:10.1016/j.aop.2006.07.013

Гл. таксама
-----------

* Тэорыя струн
Люіс Дурнвальдэр — Ландэсгаўптман правінцыі Бальцана з 1989 г. па 2014 г.
**Ла́ндэсга́ўптман** (ням.: Landeshauptmann; што даслоўна перакладаецца як «*капітан федэральнай зямлі*» або «*губернатар федэральнай зямлі*») або **Ла́ндэсга́ўптфрау** (ням.: Landeshauptfrau; што з’яўляецца жаночым адпаведнікам гэтага тытула) — губернатарскі тытул кіраўніка ўрада аўстрыйскай федэральнай зямлі і італьянскіх аўтаномных правінцый Бальцана ды Трэнціна, які адпавядае тытулу міністр-прэзідэнта або прэм’ера. Да 1933 г. тэрмін «*Ландэсгаўптман*» ужываўся ў Прусіі для азначэння кіраўніка ўрада правінцыі. Сучасным адпаведнікам тытула «*Ландэсгаўптман*» (губернатар федэральнай зямлі) у федэральных землях Германіі з’яўляецца тытул «*Міністэрпрэзідэнт*» (міністр-прэзідэнт).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4131099-8 · NKC: ph323760 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пуцята.

**Уладзімір Захаравіч Пуцята** (5 ліпеня 1906, вёска Парэчча, Акцябрскі раён — ?) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Палескай вобласці.

Біяграфія
---------

З 1929 года працаваў рабочым. З чэрвеня 1941 года ваяваў на Заходнім фронце. У партызанах са снежня 1941 года: з чэрвеня 1942 года начальнік штаба атрада, брыгады, у чэрвені 1943 — чэрвені 1944 гадоў камандзір 225-й партызанскай брыгады. Член КПСС з 1943 года. У 1944—1978 гадах на савецкай, адміністратыўна-гаспадарчай і гаспадарчай рабоце ў Гродне. У 1952 годзе скончыў рэспубліканскую партыйную школу пры КП(б)Б.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Юлія (Джулія) Крысціна Найберг (Ніберг)** (народжаная — Крысціна Юльяна Свардстром, швед. Julia Christina Nyberg, 17 лістапада 1784, Скултуна, Вестманланд, Швецыя — 16 красавіка 1854, там жа) — шведская паэтэса. Літаратурны псеўданім — Ефрасіння (Euphrosyne).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і чыноўніка камунальнай службы. У 13 гадоў засталася сіратой. Расла ў прыёмнай сям’і прамыслоўца. Выхоўвалася ў французскім пансіёне, дзе атрымала педагагічную адукацыю, затым у 1802—1809 гадах служыла настаўнікам.

У 1809 годзе пераехала ў Стакгольм. Шмат чытала французскай літаратуры (Русо, Мадам дэ Сталь).

У тым жа годзе выйшла замуж за гандляра, але ў 1818 годзе развялася з ім.

Была блізкая да таварыства паэзіі і крытыкі «Aurora-Förbundet» (Саюз Аўроры), створанага Атэрбумам, якое імкнулася да вызвалення айчыннай літаратуры ад ланцугоў акадэмічнай нерухомасці і французскай манернасці.

У 1822 годзе яна вярнулася ў Скултуну і ў тым жа годзе паўторна выйшла замуж за Андэрса Вільгельма Найберга (Ніберга).

Зноскі
------

1. ↑  Svenskt kvinnobiografiskt lexikon — Göteborgs universitet, 2018. — ISBN 978-91-639-7594-3 — ISSN 2003-0088<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q371522'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q50395049'></a>
2. 1 2 3 4  Juliana C (Euphrosyne) Nyberg // Svenskt biografiskt lexikon — 1917. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Шведскі біяграфічны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 8028190 · GND: 1019671432 · ISNI: 0000 0000 5448 7089 · LCCN: no2013098842 · NUKAT: n2017160099 · LIBRIS: 223327 · VIAF: 4905180 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Канэ.
**Юлія Міхайлаўна Канэ** (нар. 21 верасня 1931, Масква) — беларускі літаратуразнавец, перакладчыца.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і інжынера. У 1945 годзе разам з бацькамі пераехала ў Мінск. Скончыла аддзяленне журналістыкі БДУ ў 1954 годзе. У 1954—1955 гг. — літсупрацоўнік, стыліст у рэдакцыях газет Літвы. У 1955—1959 гг. працавала на Мінскім аўтамабільным заводзе рэдактарам у аддзеле галоўнага канструктара, у газеце «Піянер Беларусі» (1959). Член СП СССР (1961). З 1992 года жыве ў Ізраілі, на 2006 год у горадзе Ход ха-Шарон. Удава вядомага літаратуразнаўца Рыгора Бярозкіна.

Творчасць
---------

Дэбютавала ў друку ў 1951 годзе. Як літаратурны крытык выступае з 1958 года. Выдала кнігі «Дзень сённяшні» (1962), манаграфію «Янка Брыль» (Масква, 1964), «Плынь» (1983), «Як паветра і хлеб: Жыццёвы і творчы шлях Янкі Брыля» (1988). Час ад часу тэль-авіўскія выданні друкуюць яе допісы.

Таксама працуе ў галіне перакладу і перакладазнаўства. Перакладае на беларускую з рускай, армянскай і ідыш. Пераклала на беларускую мову творы М. Галшаяна, С. Ханзадзяна, А. Айвазяна і іншых армянскіх пісьменнікаў. На рускую мову пераклала аповесці К. Каліны «Маці і сын», «Бурштынавыя пацеркі» («Тяжелая палата»), «Крылаты конь», шэраг апавяданняў В. Хомчанкі і інш. Уклала том Шолам-Алейхема для серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» (1992, разам з Гіршам Рэлесам).

Зноскі
------

1. 1 2  «Мы яшчэ тут!»:…

Літаратура
----------

* Канэ Юлія // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
* Канэ Юлія // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
* «Мы яшчэ тут!»: Беларуска-яўрэйскі бюлетэнь (Мінск). Выпуск XX. 2006, жнівень.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n83123736 · ЗЭКББ: SEK-219300 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Міцкевіч.
**Юлія Міцкевіч** (нар. 1979) — беларуская журналістка, феміністка, абаронца правоў аб’яднанняў ЛГБТ у Беларусі, у 2010—2013 гадах — старшыня аб’яднання Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада.

Біяграфія
---------

Скончыла магістарскае навучанне ў Еўрапейскім гуманітарным універсітэце па тэме gender studies. Бярэ актыўны ўдзел ў феміністычным руху, займалася абаронай праваў аб’яднанняў ЛГБТ у Беларусі. Працавала журналісткай на беларускім інфармацыйным партале naviny.by. У 2010 годзе была абранай на пасаду старшыні аб’яднання Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая грамада. Заняла гэтую пасаду пасля Марыны Гундар. На сходзе 10-11 снежня 2011 года была пераабранай. 23-24 лістапада 2013 года на пасаду старшыні быў абраны Мікалай Цяцёркін.

Зноскі
------

1. ↑  Юлія Міцкевіч Архівавана 19 лютага 2020.
2. 1 2   Архівавана 16 снежня 2013.
3. ↑   Архівавана 3 лістапада 2013.
4. ↑   Архівавана 17 снежня 2013.
5. ↑   Архівавана 17 снежня 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Навагрудскі.
**Герцаль Самойлавіч Навагрудскі** (21 жніўня (3 верасня) 1904, г. Ваўкавыск — 5 лістапада 1973, г. Масква, Расія) — журналіст, пісьменнік, член Саюза пісьменнікаў СССР (1958). Бацька рэжысёра-мультыплікатара Марыяны Навагрудскай.

Біяграфія
---------

У 1921—1923 гадах вучыўся на эканамічным факультэце Бакінскага універсітэта. Пачаў друкавацца ў 1926 годзе. Працаваў у газеце «Водный транспорт». У 1930—1938 гадах працаваў карэспандэнтам газеты «Правда». У час Вялікай Айчыннай вайны быў ваенным карэспандэнтам газеты «Чырвоны флот». Пасля вайны супрацоўнічаў з часопісам «Новый мир».

Творчасць
---------

Аўтар біяграфічных нарысаў аб Героях Савецкага Саюза:

* «Герой Савецкага Саюза Дз. М. Карбышаў» (1948 г.),
* «Герой Савецкага Саюза М. В. Кантарыя» (1948, пад псеўданімам Н. Гардзееў).

Разам з Аляксандрам Дунаеўскім напісаў дакументальную аповесць «Таварышы кітайскія байцы» (Масква, 1959). Перапрацаваная і дапоўненая, аповесць перавыдадзеная ў 1962 годзе як гісторыя аднаго літаратурнага пошуку пад загалоўкам «Па слядах Паў».

Кнігі Навагрудскага для дзяцей займальныя, прасякнуты любоўю да людзей працы. Сярод іх аповесць пра эстонскіх рыбакоў «На маленькай выспе» (1952, перавыдадзеная ў 1958). Аповесць «Дзік з 12-й Ніжняй» (1956) распавядае пра тое, як падлеткі-прадаўцы газет у Нью-Ёрку сабралі грошы на лячэнне свайго хворага сябра.

### Кніг

* «Лісты дзядзькі Рыгора …» (Масква, 1958);
* «Індзейскае зерне» (Масква, 1960);
* «Маленькі Тыук едзе ў Маскву» (Масква, 1962);
* «Вялікая жамчужына» (Масква, 1964);
* «Пячора Бацікава» (Масква, 1965).

Зноскі
------

1. ↑  3 верасня 1904 года ў Ваўкавыску нарадзіўся рускі савецкі журналіст, пісьменнік, член Саюза пісьменнікаў СССР (1958 г.) Герцаль Самойлавіч НАВАГРУДСКІ. Бацька рэжысёра-мультыплікатара Марыяны Навагрудскай

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 910154380992030291284 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Саксонія.

**Герцагства Саксонія** (ням.: Herzogtum Sachsen) — назва тэрытарыяльна-дзяржаўных утварэнняў, якія ўваходзілі ў склад Свяшчэннай Рымскай Імперыі:

1. Да 1180 года — племянное герцагства (ням.: Stammesherzogtum Sachsen) паміж ніжнімі цячэннямі ракі Рэйн і Эльба (якое займала прыблізна тэрыторыю сучаснай зямлі Германіі Ніжняя Саксонія).

2. Алаідальныя ўладанні феадалаў, якія насілі з 1180 года тытул герцагаў Саксонскіх (на тэрыторыях, якія адносяцца да гістарычнай вобласці Верхняя Саксонія).

Узнікненне саксонскай дзяржаўнасці адносіцца да VII стагоддзя. Падчас зацяжных і кровапралітных войн землі саксаў былі заваяваны Карлам Вялікім, стаўшы часткай імперыі франкаў. Саксонія лічылася адным з найбольш значных племянных герцагстваў Усходне-Франкскага каралеўства (Германіі).

У 1180 годзе імператар Фрыдрых I Барбароса за непадпарадкаванне імператарскай уладзе пазбавіў магутнага саксонскага герцага Генрыха Льва тытула і ўладанняў. Гэта дата традыцыйна лічыцца канцом эпохі племянных герцагстваў. Большасць васалаў саксонскага герцага перайшлі ў непасрэднае падпарадкаванне імператару. Тытул герцага Саксоніі кардынальным чынам памяняў сваё значэнне, згубіўшы большасць сваіх уладных правоў. У выніку тытул атрымаў Бернхард, граф Ангальта з дому Асканіяў, які валодаў землямі на правым беразе Ніжняй і Сярэдняй Эльбы. Пры яго пераемніках каля 1272 года герцагства падзялілася на 2 герцагствы: Саксен-Вітэнберг і Саксен-Лаўэнбург.

Найбольш важным з іх было герцагства Саксен-Вітэнберг, якое пасля Залатой булы Карла IV 1356 года было ператворана ў курфюрства Саксонія. Заходняя Саксонія (Вестфалія) была далучана да архібіскупства Кёльнскага. Нашчадкі Генрыха Льва захавалі толькі вобласці Браўншвайга і Люнебурга (будучыня герцагства Браўншвайг-Люнебург).

Гл. таксама
-----------

Гісторыя Саксоніі

Спасылкі
--------

* Саксония, королевство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
**Быхава абарона 1659**. Адбывалася ў маі—снежні 1659 y час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 супраць расійскага войска. У пачатку 1657 пасля 18-месячнай аблогі расійскія войскі з казакамі І.Нячая штурмам захапілі Быхаў. У 2-й палове 1658 Нячай здрадзіў цару і перайшоў на бок Яна II Казіміра. Сваёй рэзідэнцыяй ён зрабіў Стары Быхаў. Войска расійскіх ваявод Змеева і Лабанава-Растоўскага 14.5.1659 падышло да горада і пачало яго новую аблогу, якая працягвалася да 4 снежня і скончылася начным штурмам. Поспеху штурму садзейнічала здрада членаў гарадскога магістрата і каменданта Быхаўскага замка немца Шульца. Шмат было забіта абаронцаў замка, y т.л. Нячай, знішчана палонная шляхта. У адбудаваным замку размясціўся расійскі гарнізон.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Hyperchiria incisa** — від молей з сямейства Паўлінавочкі (*Saturniidae*), які сустракаецца ў Бразіліі і іншых краінах Паўднёвай Амерыкі.

У Бразіліі ён ідэнтыфікаваны як адзін з дэфаліятыўных шкоднікаў *Clitoria fairchildiana*, дрэвабабовага віду, які шырока выкарыстоўваецца ў гарадскіх лясных насаджэннях.

Арэал
-----

Сустракаецца ў некалькіх краінах Паўднёвай Амерыкі, такіх як Аргенціна, Бразілія, Перу і Венесуэла.

Апісанне
--------

Самкі адкладаюць яйцы (белыя і субконуснай формы з плоскімі бакамі) падвойнымі паралельнымі радамі на ніжнім баку лісця.

У першыя часы лічынкі маюць памер каля 5 мм і жаўтлява-карычневы колер, праз некалькі дзён становяцца зялёнымі; яны зграйныя на ўсіх стадыях росту і ў канцы ўтвараюць кокан на зямлі сярод апалага лісця. На гэтай стадыі можа быць дыяпаўза  (руск.) (бел. калі надвор’е халоднае, а стадыя кукалкі, якая доўжыцца каля месяца, можа заняць некалькі месяцаў.

Яго вусені нясуць шмат шыпападобных шчацінак, якія ўтвараюць абарону ад натуральных ворагаў і пры кантакце са скурай выклікаюць дэрматыт  (руск.) (бел. раздражненне ад іх захоўваецца на працягу некалькіх дзён, што робіць выкарыстанне раслін-гаспадароў у гарадах немэтазгодным. У меншым памеры яны жывуць групамі, становячыся адзіночнымі, калі вырастаюць; у дадатак да раздражняльнага шчаціння, яны маюць яшчэ адзін механізм абароны ад нападу: яны раздуваюць цела, ад чаго паміж пярэднімі сегментамі скуры паказваюцца ярка-чырвоныя палоскі ў якасці папярэджання.

У спакойным стане матылькі маскіруюцца ў форме ліста.
Дарослыя молі дробныя, адны з самых дробных сатурнід; калі знаходзяцца ў стане спакою, яны спрабуюць імітаваць сухі ліст як камуфляж, а калі іх справакуе драпежнік, яны дэманструюць маляўнічую пару «вачэй», мэта якіх напалохаць магчымага натуральнага ворага.

Дарослыя самцы драбней самак; у той час як самцы маюць адносна кароткі тэрмін жыцця (ад 5 да 6 дзён), самкі жывуць больш за дзесяць дзён.

Уздзеянне на навакольнае асяроддзе
----------------------------------

Звычайна сустракаецца на трапічных раслінах, такіх як какава (*Theobroma cacao*), цукровы трыснёг (*Saccharum*) і эўкаліпт (*Eucalyptus*); могуць дасягаць вялікіх колькасцяў пры заражэнні са значнай шкодай для дрэў, у дадатак да невялікай рызыкі для здароўя чалавека.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  breedingbutterflies.com **(нявызн.)**.
2. 1 2 3 4  ainfo.cnptia.embrapa.br **(нявызн.)**.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |