**Упа́** (руск.: Упа) — рака ў Тульскай вобласці Расіі, правы прыток ракі Ака (басейн Волгі).

Назва
-----

Назва Упа балцкага паходжання, звязаная з літоўскім *upė* «рака». Гэта адзін з першых гідронімаў, ідэнтыфікаваных балцкімі на ўсходзе старабалцкай тэрыторыі.

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі аналагі — назвы дняпроўскага прытока ракі Вопь (< *\*Ap- / \*Up-*), сожскай рэчкі Упіны (*\*Up-in-*). Далей літоўскія рачныя назвы тыпу *Upė, Upis, Upius, Upalė, Upėsė, Upyna, Upita*.

Да індаеўрапейскага \**ab-* «рака, плынь», ад якога таксама прускае *api* «рака». «Звонкія» варыянты *\*ab-* і *\*ub-* захаваліся толькі ў гідраніміі: у назвах дзвінскай ракі Обаль (*\*Ab-, -l-*), возера Абстэрна (*\*Ab-, -st-, -rn-*), прыпяцкай ракі Убарць (*\*Ub-, -rt-*), дзесенскай ракі Убедзь (*\*Ub-, -d-*).

Назва прытока Упы ракі Уперта́ паказвае, як у балцкай гідраніміі утвараліся вытворныя назвы (*Upa* > *Up-ert-a*). Так жа сама ўтвораная назва прытока Вопі ракі Опісна (< *\*Ap-esn-a*). Такі спосаб утварэння вытворных назоўнікаў вядомы ў літоўскай мове: *upė* «рака» — *upėsnis, upėsnas* «рачулка; месца ўтоку ракі ў возера; поле, па якім працякае рака». Назвай-«перакладам» вытворнай назвы Уперта з’яўляецца назва іншага прытока Упы ракі Упская.

Блізкім чынам, ад аднаго і таго ж кораня, утвораныя балцкія назвы ракі (і возера) Удрай (*\*Ud-r-*) і яе прытока Выдзега (< *\*Ud-eg-*) на Пскоўшчыне. Адваротны спосаб назваўтварэння (карані розныя, пашыральнік адзін і той жа) у балцкіх назвах ракі \*Гардата і яе прытока \*Аката на Верхнім Павоччы.

Для называння рэк у балцкай гідраніміі выкарыстоўвалася і «крынічная» аснова *Ak-*, ад якой утвораная назва Акі, у якую Упа ўцякае, а таксама двухасноўныя назвы тыпу Іслач, Нарач. У яцвягаў з гэтай жа мэтай выкарыстоўвалася аснова \**udā* «вада, рака», як у двухасноўных гідронімах тыпу Ясельда, Грыўда.

Гідраграфія
-----------

Даўжыня ракі 345 км, плошча вадазбору 9510 км². Бярэ пачатак на Валоўскім плато, каля сяла Верхауп’е. Працякае ў межах Сярэднярускага ўзвышша. Да Тулы цячэ пераважна на поўнач, затым рака паварочвае на захад. Упадае ў Аку каля сяла Куляшова. Рэчышча Упы звілістае, шырынёй 30—40 м. Шырыня поймы 1,5—2 км.

Жыўленне ракі пераважна снегавое. Разводдзе з канца сакавіка да пачатку траўня. Расход вады (за 89 км ад вусця) — 40,2 м³/с, каля сяла Арлова — 41,1 м³/с. Сярэдні аб’ём сцёку 1,297 км³/год. Рака замярзае ў канцы лістапада — снежні, адкрываецца ў канцы сакавіка — пачатку красавіка.

Прытокі: Мізгея, Глутня, Ватца, Плава, Рысня, Упка, Туліца, Бежка, Лебягожа, Упёрта і інш.

На Упе размешчаны гарады Савецк і Тула, пасёлак гарадскога тыпу Адоеў. Каля Савецка пабудавана вадасховішча (плошча 5,7 км²).

Заўвагі
-------

1. ↑  В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 268.
2. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 5, 181.
3. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 354—355.
4. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.
5. ↑  В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 156—157.
6. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 207.
7. 1 2 3 4 5 6  Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (руск.)
8. ↑  Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 448. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Літаратура
----------

* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 448. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Государственный водный реестр РФ (руск.)
* *Алексеевский Н. И. Ретеюм К. Ф.* Упа // Научно-популярная энциклопедия «Вода России» (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |