recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Герб ФРГ
**Герб Германіі** — афіцыйны дзяржаўны знак Федэратыўнай рэспублікі Германіі. Выява ўяўляе сабой чорнага арла з чырвонымі лапамі на залатым фоне.

Гісторыя
--------

На гербе Федэратыўнай Рэспублікі Германія намаляваны арол. Гэтая птушка ўслаўлялася людзьмі з найстаражытных часоў, быўшы знакам мужнасці, жыццёвай сілы і сонца. У часы Карла Вялікага чорны арол на залатым фоне быў прызнаны гербам Свяшчэннай Рымскай імперыі. Праўда, з XV стагоддзя знакам імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі становіцца двухгаловы арол з адзінай каронай над двума галовамі. Пазней, у XIX стагоддзі двухгаловы арол становіцца знакам улады (гербам) Аўстра-Венгрыі, а ў часы агульнагерманскага парламента (1848 год) (Paulskirchenparlament) — гербам германскага рэйха. У гербах шматлікіх каралеўстваў, герцагстваў і графстваў акрамя арла выкарыстоўваліся іншыя знакі: ключы, крэпасці, мядзведзі, львы, кароны і шматлікае іншае. Арол як дзяржаўны знак працягвае сваю гісторыю і ў часы аб'яднанага германскага рэйха (1871—1918 г.г.), і ў часы Веймарскай рэспублікі (1918—1933 г.г.). Нацысты таксама выкарысталі выяву арла са свастыкай у кіпцюрах як дзяржаўны знак сваёй улады.
Арол на гербе кайзераўскай Германіі меў карону. У рэспубліканскія часы карона як знак манархіі назаўжды знікла з германскага герба. Пасляваенная Германія пераняла выяву арла як дзяржаўны знак у Веймарскай рэспублікі.

Эскіз цяперашняга герба быў выкананы мастаком Табіасам Швабам яшчэ ў 1926 годзе. Цяперашні германскі арол мае карацейшы хвост і не так дэталёва прамаляваныя пёры. Ды і сама выява стала больш умоўнай, чым у часы Веймарскай рэспублікі. Як герб краіны арол быў уведзены Федэральным прэзідэнтам Германіі Тэадорам Хойсам 20 студзеня 1950 г. Тэкст апісання герба быў практычна без змен пераняты з апісання герба Веймарскай рэспублікі, толькі слова «рэйx» было заменена на слова «бунд».

Для выявы арла на дзяржаўных пячатках, сцягах, манетах і паштовых марках былі таксама выкарыстаныя эскізы часоў Веймарскай рэспублікі.

Гл. таксама
-----------

* Галерэя дзяржаўных гербаў з выявай арла
* Сцяг Германіі

Спасылкі
--------

* Дзяржаўныя знакі Германіі

| ⛭Краіны Еўропы: Гербы |
| --- |
| * Азербайджан¹
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан²
* Кіпр¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія²
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* Славакія
* Славенія
* Турцыя²
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія
 |
| Залежныя тэрыторыі |
| * Азорскія астравы
* Аландскія астравы
* Гернсі
* Гібралтар
* Джэрсі
* Востраў Мэн
* Фарэрскія астравы
* Шпіцберген
* Ян-Маен
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы |
| * Абхазія¹
* Косава
* Паўднёвая Асеція¹
* Прыднястроўе
 |
| ¹ Часткова або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы (en)  ² У асноўным у Азіі |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шаўчук.
**Яўге́ній Васі́льевіч Шаўчу́к** (малд.: Евгений Васильевич Шевчук, рум.: Evgheni Vasilievici Șevciuk, руск.: Евге́ний Васи́льевич Шевчу́к, укр.: Євге́н Васи́льович Шевчу́к; нар. 19 чэрвеня 1968, г. Рыбніца МССР) — прыднястроўскі дзяржаўны дзеяч, старшыня Вярхоўнага Савета ПМР (з 2005), лідар партыі «Абнаўленне» (да 2009 г.). Прэзідэнт ПМР з 2011 да 2016 гг.

У 1992—1998 гг. працаваў у органах МУС Прыднястроўя па барацьбе з эканамічнымі злачынствамі. У 2000 г. абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета і намеснікам старшыні ВС. У 2005 г. партыя «Абнаўленне» і саюзныя ёй сілы заваявалі большасць у Вярхоўным Савеце, і Шаўчук быў абраны старшынёй ВС. У 2011 г. быў абраны прэзідэнтам ПМР.

Летам 2017 г. Шаўчук збег ў Малдову, патлумачыўшы гэта тым, што яго «замовілі» і пераследуюць.

У 2018 г. экс-прэзідэнт Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі Яўгеній Шаўчук быў завочна прысуджаны да 16 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі строгага рэжыму і штрафу ў памеры 600 мільёнаў прыднястроўскіх рублёў (каля $36 мільёнаў). Суд прызнаў яго вінаватым у двух эпізодах атрымання хабару ў буйным памеры і трох эпізодах перавышэння службовых паўнамоцтваў. Шаўчук быў таксама пазбаўлены дзяржаўных узнагарод.

Зноскі
------

1. ↑  tv.pgtrk.ru
2. ↑  nashaniva.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Лентапедыя · OpenSanctions |
**Лахіш** (іўр.: לכיש, грэч. Λαχις, лац.: Lachis) — старажытны біблейскі горад, які размяшчаўся ў паўднёвай Палесціне, цяпер Тэль-эд-Дувейр у дзяржаве Ізраіль. Упершыню згадваецца ў амарнскіх таблічках як Лакіша (EA 287, 288, 328, 329, 335).

Заснаваны ў 2-м тыс. да н.э, разбураны Ісусам Навінам. Адноўлены ў эпоху цара Саламона, і з гэтага часу з'яўляўся важным умацаваным пунктам на паўднёвай мяжы Іўдзейскага царства на караванным шляху з поўдня Міжземнаморскага ўзбярэжжа ў Іўдзейскія горы. Горад згадваецца ў Бібліі ў спісе гарадоў, умацаваных царом Іўдзейскага царства Раваамам (Параліпаменан 2, 11, 7), быў разбураны падчас паходу фараона Шэшонка, потым адноўлены. У 760 годзе да н.э. у часы кіраванне іўдзейскага цара Озіі, горад быў пашкоджаны землетрасеннем, і зноў адноўлены.

Наступнае разбурэнне горада адбылося ў 701 годзе да н.э. падчас паходу асірыйскага цара Сінахерыба на Іўдзейскага царства. Барэльеф, які захаваў узяцце Лахіша, быў адкрыты англійскімі археолагамі ў Ніневіі, сталіцы Асірыі і перавезены ў Брытанскі музей, дзе знаходзіцца дагэтуль. Насып, які быў створаны асірыйскімі салдатамі для падвозу тарана і іншых аблогавых прылад пад сцены горада Лахіша, раскапана археолагамі.

Лахіш быў ізноў адноўлены і канчаткова разбураны ў 586 годзе да н.э. падчас паходу Навухаданосара на Іўдзейскае царства.

Падчас раскопак у Лахішы выяўлена вялікая колькасць астраканаў з яўрэйскімі надпісамі палеаяўрэйскім шрыфтам, так званыя «лахішскія пісьмы». Гэтыя астраканы з'яўляюцца каштоўным сведчаннем, якое пралівае святло на паўсядзённае жыццё горада.
Пасля вяртання іўдзеяў з Вавілонскага палону, Лахіш быў адбудаваны, але заставаўся невялікім гарадком, які канчаткова страціў сваё значэнне ў эліністычны перыяд і пакінутым жыхарамі.

Размешчаны за 30 км на паўднёвы ўсход ад Ашкелона і 23 км на захад ад Хеўрона. У 1994 годзе абвешчаны Ізраілем археалагічным паркам нацыянальнага значэння.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лахіш
* *Лахіш (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Артыкул «*Лахіш*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
* Фота горада Лахіш (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая расійская (старая версія) · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11961740h · LCCN: n80125469 · NLG: 282893 · SUDOC: 092379001 · VIAF: 134868769 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. вуліца Карбышава.
**Вуліца Карбышава** — вуліца ў цэнтральнай частцы Брэста. Названая ў 1964 годзе ў гонар Дз. М. Карбышава (старыя назвы — Пятроўская, Стэфана Баторыя, 1 Мая). Працягласць каля 2000 м — ад вул. Арджанікідзэ да вул. Інтэрнацыянальнай.

Вуліца Карбышава з праспекта Машэрава
Забудавана шматпавярховымі жылымі дамы, размешчаны крамы, офісы арганізацый КУТПП "Брэсцкі канцэрн «Мясамалпрам», КУП «Брэстпладаагароднінапрам», унітарнае гандлёвае прадпрыемствам «Брэсцкі рынак», сярэдняя школа № 20, школа-сад № 5 , РУП «Сняжынка», дзіцячыя яслі-сады № 10 і 27.

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1987. – 408 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вуліца Карбышава (Брэст)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Абаленскі.
**Яўген Вячаслававіч Абаленскі** (30 сакавіка 1973, Салігорск) — беларускі палітык і электрык. Старшыня Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па прамысловасці, паліўна-энергетычным комплексе, транспарце і сувязі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 сакавіка 1973 года ў г. Салігорску. Скончыў Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію па спецыяльнасці інжынер-электрык; Маскоўскі дзяржаўны адкрыты ўніверсітет па спецыяльнасці горны інжынер-электрык; Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці спецыяліст у галіне дзяржаўнага кіравання.

Працаваў электраслесарам (слесарам) дзяжурным па рамонце абсталявання, майстрам змены, намеснікам начальніка ўчастка пад’ёму № 2 Чацвёртага рудаўпраўлення рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Беларуськалій» у г. Салігорску.

З’яўляўся дэпутатам Салігорскага гарадскога Савета дэпутатаў дваццаць чацвёртага склікання, намеснікам старшыні Салігорскага раённага Савета дэпутатаў, дэпутатам Мінскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць пятага склікання, дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання ад Салігорскай гарадской выбарчай акругі № 68.

Жанаты, мае дзвюх дачок.

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑
3. ↑

Спасылкі
--------

* Яўгеній Вячаслававіч Абаленскі Архівавана 13 верасня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вуліца Карла Маркса.
**Вуліца Карла Маркса** — адна з галоўных магістраляў Чыгуначнага раёна Віцебска. Размешчана ў заходняй частцы горада. Працягласць 3200 метраў, ад вуліцы Лявонава да заходняй ўскраіны горада. Праходзіць уздоўж паўднёва-ўсходняга схілу Юр'евай горкі (і яе адгор'я Залатой гары).

Першапачаткова называлася **Новаманастырскай**, бо была адной з дарог да Маркава манастыра (Стара-Манастырская вуліца — сучасная вуліца Максіма Горкага). У 1922 годзе пераназваная ў гонар германскага сацыял-дэмакрата Бебеля, а ў 1934 годзе названа ў гонар нямецкага філосафа, сацыёлага і эканаміста Карла Маркса.

Пачала фарміравацца ў 1-й палове XIX стагоддзя. У 1937-38 гадах у заходняй частцы вуліцы пабудаваны 3-павярховыя жылыя дамы для працаўнікоў фабрыкі «Дзвіна» імя Л. М. Кагановіча. Пасля ВАВ забудоўвалася 2-3-павярховымі дамамі, з 1990-х гадоў забудоўваецца шматпавярховымі жылымі дамамі.

На вуліцы размешчана сярэдняя школа № 8, аддзел матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння Віцебскага аддзялення Беларускай чыгункі.

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1
**Вуліца Крупскай** — вуліца ў Чыгуначным раёне горада Гомеля. Адносіцца да жылога масіву Прудок, з’яўляючыся яго галоўнай вуліцай. Праходзіць ад вуліцы Малайчука (раён пуцеправода і чыгункі пры Старым Аэрадроме) да гарадской мяжы (раён чыгункі пры пасёлку Прудок). Перасякаецца з 1-м завулкам Крупскай. На яе выходзяць вуліцы 1-я Ураджайная, Іпадромны завулак, Рыднага, Інжынерны праезд, Каменшчыкава, 1-ы завулак Ягаўкіна, Прамая, Свірыдава, Ягаўкіна. Складаецца з індывідуальнай забудовы пераважна сядзібнага тыпу. Некалькі шматпавярховых дамоў узведзены на ўчастку, сумежным з Інжынерным праездам і вуліцай Нагорнай.

З гісторыі
----------

Правобраз вуліцы Крупскай зафіксаваны на карце 1838 г. як адзіная вуліца вёскі Прудок. Мяркуецца, што спачатку гэта была грунтавая дарога, якая вяла на Ветку. Адсюль вынікла яе колішняя назва, вядомая са сведчанняў старажылаў — Веткаўская дарога. У больш шырокім сэнсе гэта быў участак дарогі, якая *«чрезъ дер. Прудокъ»* звязвала Гомель і Навазыбкаў. У канцы 1920-х гг. вуліца была забрукавана як частка тракта Гомель — Хальч. З тым жа дзесяцігоддзем звязваецца наданне ёй імя Леніна. Сучасную назву атрымала ў 1957 г. падчас уніфікацыі вулічных тапонімаў пасля ўключэння вёскі Прудок у межы Гомеля. Названа ў гонар удзельніцы рэвалюцыйнага руху, савецкай дзяржаўнай і партыйнай дзеячкі Н. К. Крупскай. На доме № 78 знаходзіцца адпаведная мемарыяльная шыльда.

Сучаснасць
----------

Вуліца Крупскай складае частку аўтамабільнай дарогі Р30. Уключана ў шэраг маршрутаў гарадскога транспарту:

* аўтобусныя — 3, 3А, 7, 7А, 44, 107;
* тралейбусныя — 15, 17.

На вуліцы знаходзяцца:

* крама будматэрыялаў;
* паштовае аддзяленне № 15;
* рэкламнае агенцтва;
* чатыры аўтамайстэрні (у т.л. і з паслугамі па рамонце веласіпедаў);
* крамка тытуню і прыналежнасцей для курэння;
* гандлёвы павільён;
* салон рытуальных паслуг;
* дзве цырульні;
* харчовая крама (колішні гастраном, вядомы сярод старажылаў як «Новы магазін»).

Да вуліцы з боку Інжынернага праезда прылягае сажалка — меркаваная рэштка аднаго з адрэзкаў даўняй рэчкі Струпіца.

Зноскі
------

1. ↑  Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 11, 15.
2. ↑  Карта окрестностей местечка Гомеля снятая глазомерно в 1838 году.
3. 1 2  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 186.
4. ↑  Обзор Могилевской губернии за 1908 г. — Могилев губ. : Губернская типография, 1909. — Прилож. 24. — С. 2.
5. ↑  Пабудова мосту праз раку Сож // Зьвязда. — 1928. — 12 мая. — С. 2; Дарожнае будаўніцтва // Савецкая Беларусь. — 1928. — 12 мая. — С. 2.
6. ↑  Схема автобусных маршрутов Гомеля Архівавана 20 жніўня 2020. // Транспорт в Гомеле.
7. ↑  Схема троллейбусных маршрутов Гомеля Архівавана 29 мая 2022. // Транспорт в Гомеле.
EDSAC.
**EDSAC** (англ.: **E**lectronic**D**elay**S**torage**A**utomatic**C**omputer) — электронная вылічальная машына, створана ў 1949 годзе ў Кембрыджскім універсітэце (Вялікабрытанія) групай, якую узначальваў Морыс Вінсэнт Вілкс. Першы ў свеце дзейны і практычна выкарыстаны камп’ютар з захаванай ў памяці праграмай. Архітэктура камп’ютара ўспадкавала архітэктуру амерыканскага EDVAC.

На стварэнне EDSAC пайшло два з паловай года. Вясной 1949 года было завершана наладжванне машыны, і 6 траўня 1949 года была выканана першая праграма — вылічэнне табліцы квадратаў лікаў ад 0 да 99.

Тэхнічныя характарыстыкі
------------------------

Камп’ютар складаўся з прыблізна 3000 электронных лямп. Асноўная памяць камп’ютара складалася з 32 ртутных ультрагукавых ліній затрымкі, кожная з якіх захоўвала 32 словы па 17 біт, уключаючы біт знака — усё гэта дае 1024 ячэек памяці. Была магчымасць уключыць дадатковыя лініі затрымкі, што дазваляла працаваць са словамі ў 35 двайковых разрадаў (уключаючы біт знака). Вылічэнні адбываліся ў двайковай сістэме з хуткасцю ад 100 да 15 000 аперацый у секунду. Спажываная магутнасць — 12 кВт, займаная плошча — 20 м².

EDSAC-2
-------

У 1953 годзе ў той жа лабараторыі пад кіраўніцтвам Вілкса і Рэнвік пачалася работа над другой мадэллю ЕОМ. У якасці аператыўнай запамінальнай прылады ўжо выкарыстоўваліся элементы на ферытавых сардэчніках, агульнай ёмістасцю ў 1024 словы. Акрамя таго, у новай машыне з’явілася і пастаянная запамінальная прылада (ПЗП) — спачатку на дыёдах, а потым на ферытавай матрыцы. Але галоўным новаўвядзеннем было выкарыстанне мікрапраграмнага кіравання: некаторыя каманды можна было складаць з набору мікрааперацый; мікрапраграмы запісваліся ў пастаяннай памяці

EDSAC-2 быў уведзены ў дзеянне ў 1957 годзе і працаваў до 1965 года.

Спасылкі
--------

* EDSAC99 — 50-годдзе камп’ютара EDSAC
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Ямант.
**Людві́ка Я́мант** (1833, Вільня — 1914, Вільня) — удзельніца паўстання 1863—1864 гадоў, мемуарыстка. Сястра Марыі Ямант і Юзафа Яманта.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Вільні ў сям'і надворнага саветніка Тадэвуша Яманта і Схаластыкі з Макрыцкіх. Мела чатырох братоў і трох сясцёр. Атрымала добрае хатняе выхаванне, закончыла прыватны пансіён. Уваходзіла ў нелегальны Жаночы камітэт у Вільні, які актыўна супрацоўнічаў з рэвалюцыйнай падпольнай арганізацыяй. Яны захоўвалі і распаўсюджвалі нелегальную літаратуру, нарыхтоўвалі правіянт і зброю для будучых паўстанцаў, хавалі паўстанцкія друкарні, разносілі пошту і клапаціліся аб паўстанцах, якія трапілі ў палон.

Захаваліся звесткі, што Людвіка Ямант за спяванне забароненых патрыятычных песняў заплаціла 30 рублёў штрафу.

У сярэдзіне 1850-х выйшла замуж за Людвіка Радзевіча, пазней жылі асобна ад бацькоў у віленскім доме. У 1865 годзе за ўдзел у паўстанні сям'я Радзевіча была саслана ў Разанскую губерню. Пасля ссылкі, калі Радзевічы жылі ўжо ў Варшаве, памёр яе муж і Людвіка выхоўвала дзяцей адна.

З чэрвеня 1863 года на кватэры Ямантаў у доме Шышкіна на Вялікай вуліцы ў Вільні знаходзілася адна з галоўных канспіратыўных явак Канстанціна Каліноўскага і нелегальная друкарня, дзе абавязкі сакратара выконваў яе брат — Юзаф Ямант.

У глыбокай старасці напісала ўласныя мемуары «Горсць успамінаў пра 63 год» (польск.: Garść wspomnień z 63 roku). Пасля смерці Людвікі некалькі тоўстых сшыткаў яе рукапісных успамінаў, абкладзеныя жоўтай паперай і аздобленыя здымкамі блізкіх і знаёмых людзей, доўгі час зберагаліся ў прыватных бібліятэках сваякоў і напачатку 1950-х гадоў былі набыты бібліятэкай імя Асалінскіх ва Уроцлаве ў сваякоў Людвікі. Менавіта ва ўспамінах Людвікі Ямант сцвярджаецца пра той факт, што яе сястра Марыя Ямант была нарачонай Канстанціна Каліноўскага.

Магіла Людвікі з Ямантаў Радзевіч
Пахаваная на віленскіх могілках Роса.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Вячаслаў Шалькевіч* «Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 70.
2. ↑  *Вячаслаў Шалькевіч* «Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 73.
3. ↑  *Bruchnalska M.* Ciche bohaterki. Udział kobiet w powstaniu styczniowym. Materialy. — Miejsce Piastowe, 1934. — С. 31.
4. ↑  *Вячаслаў Шалькевіч* «Марыська чарнаброва, галубка мая...» Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 4. — С. 68.
5. ↑  *Леанід Маракоў.* Радзевіч [Ямант] Людвіка // Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794-1991.. — Мн, 2003. — Т. II. — ISBN 985-6374-04-9.

Бібліяграфія
------------

* Ludwika z Jamontów Radziewiczowa. Garść wspomnień z 63 roku. Rękopis w Bibliotece Zakladu Narodowego imienia Ossolińskich we Wroclawiu, sygnatura 12 273/I

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Людвіка Мацвееўна Ямант

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  **Ілья Сяргеевіч Насуха** |
|  |
| *Агульная інфармацыя* |
| **Нарадзіўся** | 31 кастрычніка 1992(1992-10-31) (30 гадоў) |
| **Грамадзянства** | * Беларусь
 |
| Клубная кар’ера\* |
| 2008—2012  |   Хімік  |
| 2011—2013  |   Хімік  |
| 2013—2014  |   ХК Магілёў  |

**Ілья Сяргеевіч Насуха** (31 кастрычніка 1992) — беларускі хакеіст, нападаючы.

Кар’ера
-------

Выхаванец наваполацкай хакейнай школы. З 2004 па 2008 год выступаў за ХК «Хімік» у Першасці Беларусі сярод юнакоў 1992 гадаў нараджэння. У 2004 годзе пачаў сваю прафесійную кар’еру ў складзе клуба «Хімік-СКА 2». З 2011/2012 сезона пачаў выступаць за асноўны склад «Хіміка». У 2013 годзе перайшоў у ХК «Магілёў».

З 2021 года выступае за варшаўскі «Капіталс».

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Насуха Илья Сергеевич
* Ilya Nasukha

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Аднакласнікі · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Elite Prospects (ігрок) |
**Аляксандр Ягоравіч Андрыенка** (7 студзеня 1923, в. Радзеева, Буда-Кашалёўскі раён — 15 сакавіка 1988) — разведчык 1086-га стралковага палка 323-й стралковай дывізіі 33-й арміі 1-га Беларускага фронту, радавы. Поўны кавалер ордэна Славы.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 7 студзеня 1923 года ў вёсцы Радзеева, Буда-Кашалёўскім раёне, Гомельскай вобласці ў сялянскай сям’і. Беларус, Скончыў 6 класаў школы. Працаваў у калгасе.

Пасля акупацыі гітлераўцамі Гомельскай вобласці быў партызанскім сувязным. У Чырвонай арміі з лістапада 1943 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з лістапада 1943 года на пасадзе стралка роты аўтаматчыкаў 1086-га стралковага палка.

У складзе сапёрнага аддзялення ноччу 24 чэрвеня 1944 года на паўночным захадзе ад горада Рагачоў пад моцным агнём зрабіў праходы ў драцяной загардзе і мінным полі, чым спрыяў паспяховаму прасоўванню савецкай пяхоты. 28 чэрвеня 1944 года загадам камандзіра 323-й стралковай дывізіі ўзнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

Падчас бою 26 жніўня 1944 года ў наваколлях населенага пункта Ломжа, у складзе групы аўтаматчыкаў блакаваў і штурмаваў дот ворага, знішчыўшы пры гэтым 2 салдатаў і захапіў кулямёт. Падчас адбівання контратакі быў паранены, але поля бою не пакінуў і працягваў выконаваць баявую задачу. 30 верасня 1944 года загадам па 3-й арміі ўзнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

Разведчык 1086-га стралковага палка радавы А. Я. Андрыенка 14 студзеня 1945 года, падчас удзела ў танкавым дэсанце на захадзе ад горада Люблін, пашкодзіў варожую гармату і знішчыў 5 ворагаў. Падчас наступных баёў захапіў у палон 2 афіцэраў і да 10 салдатаў. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 сакавіка 1945 года радавы Андрыенка Аляксандр Ягоравіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

У 1945 годзе яфрэйтар А. Я. Андрыенка быў дэмабілізаваны. Жыў у роднай вёсцы, працаваў на эксперыментальнай базе. Памер 15 сакавіка 1988 года.

Узнагароды
----------

* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені,
* ардэнамі Славы 3-х ступеняў,
* медалямі

Зноскі
------

1. ↑  Андриенко Александр Егорович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 19. — 737 с..
2. 1 2 3 4 5 6 7  Аляксандр Ягоравіч Андрыенка на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* *Долготович Б. Д.* Кавалеры ордена Славы. Минск, 1984.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск, 1984.

Спасылкі
--------

* Аляксандр Ягоравіч Андрыенка на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзятлаў.
**Ілья Яўгенавіч Дзятлаў** (24 мая 1950, Масква) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Сын архітэктара Яўгена Дзятлава, нарадзіўся ў час навучання бацькоў у Маскве.

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1972 г. Працаваў у БелНДІдзіпрасельбудзе, з 1973 года — архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў у Мінскпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Помнік у гонар заснавання горада
Помнікі на магіле Марата Казея
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): добраўпарадкаванне бульвара па праспекце Машэрава і водна-зялёнай зоны ўздоўж р. Свіслач (1974), помнік студэнтам і выкладчыкам БПІ, які загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (1975), рэканструкцыя Траецкага прадмесця (1980) у Мінску, манумент у гонар першабудаўнікоў Салігорска (1978), рэканструкцыя гістарычнай зоны цэнтра Мінска (1986), манумент піянерскай славы і памятныя знакі каля месца пахавання піянера-героя М. Казея ў в. Станькава (1986).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалём і дыпломам СА СССР на аглядзе-конкурсе за лепшы праект года (1986, у аўтарскім калектыве), 1-я прэмія на рэспубліканскім конкурсе за праект помніка партызанскай славы Беларусі (1975).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дятлов Илья Евгеньевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Мыш еўрапейская** (*Apodemus sylvaticus*) — від сысуноў сямейства мышыных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 7,6—11,0 см, хваста 6,9—11,5 см. Маса 14—35 г. Афарбоўка футра на спіне вар'іруе ад вохрыста-рыжаватай да цёмна-бурай, грудзі і брушка белыя.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўропе, а таксама на паўночным захадзе Афрыкі і многіх астравах Міжземнага мора. Засяляе лясныя тэрыторыі, хмызняковыя зараснікі, узлескі, высечкі, сады, паркі, сустракаецца ў паселішчах чалавека. Сховішча знаходзіць пад каранямі дрэў і паваленымі стваламі, у лясной падсцілцы, у кучах галля і рэштак драўніны. Глыбокіх нор не капае.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Найбольш актыўная ўначы. Корміцца жалудамі, арэхамі, насеннем дрэў і травы, зялёнымі часткамі раслін; есць таксама казурак і іх лічынак.

На працягу года самка дае 2—4 прыплоды, у сярэднім па 6 дзіцянят у кожным. Маладыя самкі здольныя прыносіць дзіцянят ва ўзросце 80—90 дзён; сярэдні прамежак паміж дзвюма вывадкамі 50—60 дзён.

Літаратура
----------

* *Гричик В. В. Бурко Л. Д.* Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие. — Мн.: Изд. центр БГУ, 2013. — 399 с. ISBN 978-985-553-128-0
**Ілья Пятровіч Капалін** (руск.: Илья́ Петро́вич Копа́лин; 2 жніўня 1900, Маскоўская губерня — 12 чэрвеня 1976, Масква) — савецкі кінарэжысёр-дакументаліст, сцэнарыст, педагог, начальнік франтавой кінагрупы ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Народны артыст СССР (1968), лаўрэат шасці Сталінскіх прэмій (1941, 1942, 1946, 1948, 1949, 1951).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў вёсцы Паўлаўскае (цяпер — Істрынскі раён, Маскоўская вобласць). З 1913 па 1915 год быў вучнем краўца, у 1915—1916 гадах працаваў на фабрыцы Папова. У 1917—1918 гадах — дапаможны працоўны Дзедаўскай прадзільна-ткацкай фабрыкі. У 1918—1920 гадах — сакратар зямельнага аддзела ў Ерамееўскім валасным савеце. З лютага 1920 года па чэрвень 1924 — у РСЧА. У 1922 годзе скончыў Петраградскую школу авіятэхнікаў. У 1924—1927 гадах вучыўся ў Маскоўскім механічным інстытуце імя М. В. Ламаносава (цяпер Маскоўскі політэхнічны ўніверсітэт). З чэрвеня 1924 г. па люты 1925 г. — сакратар аўтапададдзела Маскоўскай камунальнай гаспадаркі.

З лютага 1925 года — памочнік рэжысёра, асістэнт рэжысёра, рэдактар-стажор кінафабрыкі «Культкіно», з 1926 — рэжысёр Маскоўскай кінафабрыкі «Саўкіно». Быў вучнем Дзігі Вертава. Уваходзіў у арганізаваную Д. Вертавым групу аднадумцаў, якая назвала сябе «кінакамі». Першую самастойную працу — дакументальны фільм «Памяці правадыра» зняў у 1927 годзе да трэцяй гадавіны смерці У. І. Леніна. З 1932 года — рэжысёр Маскоўскай кінафабрыкі «Саюзкінахроніка» (Маскоўская студыя кінахронікі — з 1936 года).

З ліпеня 1941 да студзеня 1942 года — намеснік начальніка «Галоўкінахронікі» па кіраўніцтве франтавымі кінагрупамі, пры гэтым працягваў працу рэжысёра ЦСДФ. Большасць ваенных карцін былі мантажныя, рэжысёрам рэдка дазвалялася выязджаць на фронт. Праца над карцінай «Разгром нямецкіх войскаў пад Масквой» праходзіла ў сціслыя тэрміны, мантаваць даводзілася і днём і ноччу, для чаго даводзілася падоўгу жыць у паўпадвальным памяшканні студыі, пераўтворанага ў казарму.

Атрымаў шырокую вядомасць пасля паказу ў 1942 годзе ў ЗША «Разгрому нямецкіх войскаў пад Масквой», у амерыканскай рэдакцыі — «Moscow Strikes Back».

Аўтар фільмаў пра засваенне цалінных земляў, першы палёт чалавека ў космас, гісторыі СССР. Рэжысёр кінаперыядыкі студыі: «Вялікабрытанія ў дні вайны», «Замежная кінахроніка», «Да падзей у Абісініі», «Да падзей у Іспаніі», «На абарону роднай Масквы», «Навіны дня», «Па Савецкім Саюзе», «Сацыялістычная вёска», «Саюзкіначасопіс», «СССР сёння».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 169663064 · ISNI: 0000 0004 0882 5226 · NKC: uk2014817917 · NUKAT: n2014051383 · SUDOC: 181750376 · VIAF: 302103318 |

 |
**Стомець** (руск.: Стометь), Стомяць — рака ў Пачынкаўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Самы буйны прыток Асцёра.

Назва
-----

Назва Стомяць балцкага паходжання.

Корань *Stam-* як у прускім тапоніме *Stamen* (з пазнейшым нямецкім канчаткам множнага ліку *-en*).

Корань звязаны з літоўскімі дзеясловамі з семантыкай ускладненага руху: *stamenti* «уцісквацца; імкнуцца, прарывацца; лезці», *stamalinėti* «бадзяцца; хадзіць гайдаючыся».

Назва матываваная асаблівасцю цячэння ракі.

Корань пашыраны пашыральнікам *-int-*, як і ў азёрных назвах Вісяты (< \**Veisintas*), Дрывяты (< \**Druvintas*). Ён таксама ў літоўскіх гідронімах тыпу *Gamanta, Laukantė, Ušantė*.

Характарыстыка
--------------

Даўжыня 61 км, плошча басейна 587 кв. км. Бярэ пачатак каля в. Забор’е на паўночна-заходняй ускраіне Якімавіцкага ўзвышша.

Упадае ў р. Асцёр ля в. Печкуры. Асноўныя прытокі прымае ў вярхоўі і справа: Бялічок, Стамятка, Чэпянка, Гарспія (Гасто). Мае ярка выяўленую пойму са старыцамі.

Рака перасякае аўтадарогі 66Н1411 66Н1413 66Н1415 66Н1418 66К33 66К35 і Р120.

На рацэ стаяць вёскі: Зарэчча, Пятае, Беражок, Богаўка, Гута, Наваселле, Стамятка, Льнозавод, Шанталава, Хатулеўка, Тарчылаўка, Думанічы, Краснае Знамя, Тросціна, Печкуры.

Заўвагі
-------

1. ↑  Стометь. Энциклопедия Смоленской области
2. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 209.
3. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.
4. ↑  H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55.
5. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 4. Vilnius, 1998. C. 879—944.
|  |
| --- |
| **Асноўныя вакальныя дыяпазоны** |
| Сапрана
Мецца-сапрана
Кантральта
Тэнар
Барытон
Бас |

**Барытон** (італ.: baritono, ад стар.-грэч.: βαρύτονος — які нізка гучыць, ад βαρύς — цяжкі і τόνος — тон) — мужчынскі пеўчы голас, па вышыні сярэдні паміж басам і тэнарам. Рабочы дыяпазон: ля вялікай актавы — ля першай актавы. Адрозніваюць лірычны барытон — мякчэйшы і больш рухомы, блізкі да драматычнага тэнара, і драматычны барытон — больш мужны і моцны, блізкі да баса.

Калі кастраты страцілі сваё першынствавалае значэнне ў оперы, кампазітары, як, напрыклад, Моцарт (у Дон Жуане), сталі даручаць барытонам самыя адказныя партыі. У найноўшыя часы ў большасці выпадкаў пераважнае значэнне ў оперы мае тэнар.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX555266 · BNF: 125240747 · GND: 4392006-8 |
**Гра́бавыя лясы́**, **грабнякі́**, **грабнікі** (лац.: Carpineta) — група фармацый вытворных шыракалістых лясоў, аснову дрэвастою якіх складаюць віды з роду граб. Пашыраны ва Усходняй Азіі, Еўропе (асабліва Цэнтральнай і Заходняй) і Паўночнай Амерыцы, пераважна ў горных і перадгорных раёнах. На Каўказе грабавыя лясы створаны грабам каўказскім (Carpinus caucasica), у Крыме — усходнім, або грабіннікам (Carpinus orientalis), у Прымор'і, Карэі, Японіі і Кітаі — прыморскім, або сэрцалістым (Carpinus cordata), у Паўночнай Амерыцы — каралінскім (Carpinus caroliniana), у Еўропе, у т.л. ў Прыбалтыцы, на Беларусі і Украіне, — звычайным, або еўрапейскім (Carpinus betulus). Розныя віды граба утвараюць мяшаныя насаджэнні з дубам і букам.

Беларусь
--------

На Беларусі грабавыя лясы складаюць 0,2 % пл. лясоў. Пашыраны пераважна ў паўднёвых, цэнтральных і заходніх раёнах. Утвараюцца звычайна як другасныя (вытворныя) лясы на месцы высечаных ялова-шыракалістых лясоў, таксама арляковых, чарнічных, кіслічных і папарацевых дуброў. Склад і яруснасць іх дрэвастою складаныя. Пераважаюць кондамінантныя фітацэнозы, прадстаўленыя найчасцей маладняком і дрэвастоямі сярэдняга ўзросту: у цэнтральнай частцы ялова-грабавыя, ялова-дубова-грабавыя, хваёва-ялова-дубова-грабавыя, на поўдні дубова-грабавыя, хваёва-дубова-грабавыя, ясянёва-дубова-грабавыя, ліпава-клянова-дубова-грабавыя. Вылучаюць 6 тыпаў грабавыя лясы: кіслічныя (64,4 % пл. грабнякоў), сніткавыя, арляковыя, чарнічныя, папарацевыя, крапіўныя. Сярэдні ўзрост 30 гадоў. Участак грабавых лясоў у Клічаўскім лясгасе Магілёўскай вобл, т. зв. Бёрдаўскае лесанасаджэнне, што знаходзіцца на паўночна-ўсходняй мяжы суцэльнага пашырэння граба, абвешчаны помнікам прыроды.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Грабніца Небамуна** — пахаванне страражытнаегіпецкага пісара і ўлікоўца збожжа па імені Небамун, дакладнае знаходжанне якой цяпер страчана.

Гісторыя
--------

Вядома, што грабніца знаходзілася ў Фіванскім некропалі, які размешчаны на заходнім узбярэжжы ракі Ніла ў Фівах (сучасны Луксор, Егіпет). Грабніца стала крыніцай знакамітых дэкараваных сцэн, знятых з яе сцен, якія цяпер выстаўляюцца ў Брытанскім музеі ў Лондане.

Сам Небамун, які жыў каля 1350 года да н.э. быў чыноўнікам сярэдняга рангу, які служыў пісарам і ўлікоўцам зерня ў Фіванскім храмавым комплексе, прысвечаным Амону. Яго грабніца была адкрыта ў 1820 годзе маладым грэкам, Джаванні («Янні») д'Атаназі, які дзейнічаў як агент для егіптолага Генры Сальта, брытанскага генеральнага консула.

Апісанне
--------

Абтынкаваныя сцены грабніцы былі багата і па-майстэрску ўпрыгожаны жывымі фрэскамі, якія паказваюць ідэалізаванае ўяўленне пра жыццё і дзейнасць Небамуна.

Самымі вядомымі выявамі з грабніцы з'яўляецца фрэска, на якой Небамун палюе на птушак, танцуючыя дзяўчыны на піру і пруд у садзе. У 2009 годзе Брытанскі музей адкрыў новую галерэю, прысвечаную адлюстраванню адзінаццаці адноўленых фрагментаў сцен з грабніцы. Яны былі апісаны як найвялікшыя захаваныя карціны са Старажытнага Егіпта, і як адзін з найвялікшых скарбаў музея.

Галерэя
-------

* «Паляванне вяльможы на Ніле». Фрагмент роспісу грабніцы Небамуна«Паляванне вяльможы на Ніле». Фрагмент роспісу грабніцы Небамуна
* Танцоры і музыкіТанцоры і музыкі
* Кот, які атакуе птушакКот, які атакуе птушак

У культуры
----------

Поль Гаген. «Ta Matete», 1892
Лоўрэнс Альма-Тадэма. «Іосіф — наглядчык збожжасховішча фараона», 1874
Розныя сцэны з карцін былі выкарыстаныя сучаснымі мастакамі. Лоўрэнс Альма-Тадэма ўключыў сцэну, на якой пасуцца гусі, для аздаблення сцяны ў сваёй карціне «Іосіф — наглядчык збожжасховішча фараона» (1874), а Поль Гаген выкарыстаў частку сцэны банкету ў якасці кампазіцыйнага плану ў яго «Ta Matete» (1892).

Зноскі
------

1. ↑  Richard Parkinson,*The Painted Tomb Chapel of Nebamun*, British Museum Press, 2008
2. ↑  New Egyptian Gallery at the British Museum **(нявызн.)**. Праверана 1 верасня 2008.
3. ↑  Parkinson, at 14
4. ↑  Parkinson, at 63ff
5. ↑  Parkinson, at 9
6. ↑  New Egyptian Gallery at the British Museum **(нявызн.)**. Праверана 1 верасня 2008.
7. ↑  Philip McCouat, «Lost masterpieces of ancient Egyptian art from the Nebamun tomb-chhapel» Journal of Art in Society

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Грабніца Небамуна на Вікісховішчы |
Рыска
**Рыска** — свойская котка з плямамі чорнага, белага і рудога колеру; чорны (пігмент эўмеланін) і руды (пігмент феамеланін) пад уздзеяннем генаў, якія відазмяняюць іх адценні, могуць ператварацца, адпаведна, у блакітны і крэмавы, шакаладны і руды, ліловы і крэмавы і інш. Англамоўная назва — **Calico cat** — паходзіць ад віду баваўнянай тканіны, якую стваралі ў індыйскай Калікуце. У Японіі такую ​​котку называюць «мікэ-нэка» (яп. 三毛 猫) або проста «мікэ», што азначае трыкаляровая котка; у Галандыі — **lapjeskat**, што даслоўна перакладаецца як «котка з абрэзкаў».

Такія коткі маюць трохкаляровую афарбоўку поўсцi, але гэта не мае дачынення да пароды. Існуюць пароды котак, стандарты якіх дапускаюць рыскавую афарбоўку: мэнкс, мэйн-кун, амерыканская кароткавоўная котка, брытанская кароткавоўная котка, неўская маскарадная котка, персідская котка, японскі бабтэйл, курыльскі бабтэйл, экзатычная котка і турэцкі ван.

Гэтую афарбоўку даволі часта называюць проста трохкаляровай (англ.: Tricolour), а па стандарце — «рыска» (англ.: Tortoiseshell-and-white). У рысак асноўным колерам з’яўляецца белы. Рыскі могуць мець малюнак тэбі на каляровых плямах.

З-за генетычнай сувязі колеру поўсці і храмасомы, якая вызначае пол, у пераважнай большасці выпадкаў рыскамі бываюць коткі, а не каты. Каты сустракаюцца вельмі рэдка і маюць дзве X-храмасомы (анэўплаідыя).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Гузікі
**Гузік** (ад польск.: guzik) — элемент вопраткі, які служыць для зашпільвання напрыклад паліто, швэдру, кашулі, нагавіц. Найчасцей мае выгляд кола, вырабляецца з пластыку, металу ці іншых матэрыялаў. Найбольш старажытныя вядомыя гузікі пачалі выкарыстоўвацца прадстаўнікамі Індскай цывілізацыі на мяжы 3 і 2 тысячагоддзяў да н. э. Першапачаткова яны з'яўляліся ўпрыгожваннем.

Альтэрнатывай для гузікаў з'яўляюцца маланкі ці зашчэпкі (кнопкі).

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 1 : А-Л. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0152-4, С.408

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гузік
* THE HISTORY OF THE BUTTON

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119693859 · GND: 4246280-0 · LCCN: sh85018399 · NDL: 00560905 · NKC: ph397756 |
Рэактыўны самалёт F/A-18, які пераадольвае гукавы бар'ер. Белае воблака - сціснутыя кроплі вады, якія, як лічыцца, узнікаюць ад зніжэння ціску паветра вакол самалёта
Фатаграфія ўдарных хваль пры абцяканні мадэлі звышгукавым патокам у аэрадынамічнай трубе. (Аэрадынамічная лабараторыя NASA).
Распаўсюджванне ўдарнай хвалі, выкліканай звышгукавым самалётам. Жоўтая лінія — след ударнай хвалі на зямлі. Звонку конуса ўдарнай хвалі (а на зямлі — перад жоўтай лініяй) самалёт не чутны.
У аэрадынаміцы пад **гукавым бар'ерам** звычайна разумеюць момант, калі лятальны апарат пераходзіць ад дагукавай да звышгукавай скорасці. Тэрмін пачалі ўжываць падчас Другой сусветнай вайны, калі некаторыя лятальныя апараты пачалі сутыкацца з наступствамі сціскальнасці, сукупнасці некалькіх аэрадынамічных эфектаў.

Пачынаючы з 1950-х гадоў, новыя лятальныя апараты праектуюць такім чынам, каб яны паспяхова пераадольвалі гукавы бар'ер.

Некаторыя звычайныя рэчы, такія як кончык бізуна, здольны рухацца ў паветры хутчэй за гук, гэта суправаджаецца характэрным трэскам. Агнястрэльная зброя, пачынаючы з 19-га стагоддзя, звычайна мае звышгукавую пачатковую хуткасць кулі.

Раннія праблемы
---------------

Канцы прапелера многіх ранніх самалётаў могуць дасягаць звышгукавай скорасці, утвараючы пры гэтым заўважны характэрны шум. Гэта з'ява непажаданая, таму што трансгукавая хуткасць руху паветра стварае ўдарныя хвалі і турбуленцыю. З-за гэтага прапелер церпіць рэзкае падзенне эфектыўнасці пры набліжэнні да скорасці гуку. Пры гэтым, неабходны для кампенсацыі зніжэння эфектыўнасці рост магутнасці патрабуе такі рухавік, вага якога павялічваецца хутчэй за "вынік" прапелера.

Аднак, прапелерныя самалёты былі здольныя дасягаць скорасці гуку, выконваючы піке. Гэта прывяло да шматлікіх аварый па розных прычынах. Сярод іх: імклівае павелічэнне ціску на кіравальныя паверхні, што прыводзіць да таго, што неабходныя для здзяйснення кіравання высілкі перавышаюць чалавечыя магчымасці. У адных самалётах крылы цярпелі ад нізкай жорсткасці на скручванне, і пры руху элеронаў праяўлялі схільнасць скручвацца такім чынам, каб супрацьдзейнічаць кіравальнаму ўздзеянню. Другія цярпелі ад небяспечнага ўзаемадзеяння плыні паветра паміж крыламі і хвастом у піке, што рабіла складаным выхад з яго. Дрыжанне з-за з'яўлення ўдарных хваль на скрыўленнях паверхняў было таксама агульнай праблемай.

Усе гэтыя эфекты, хаця і не звязаныя паміж сабой у большасці выпадкаў, прывялі да з'яўлення канцэпцыі "бар'ера", які робіць складаным рух лятальных апаратаў хутчэй за скорасць гуку.

Спасылкі
--------

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Гукавы бар’ер**
**Нетапы́р-ка́рлік** (*Pipistrellus pipistrellus*) — млекакормячае сямейства гладканосых (звычайных) лятучых мышэй.

Апісанне
--------

Дробны від рукакрылых, даўжыня цела 3,3—5,2 см, перадплечча 2,8—3,2, хваста 2,6—3,3 см. Маса цела 3—8 г. Поўсць густая, кароткая, на спіне цёмна-карычневая, на брушку больш цьмяная і бледная, маладыя асобіны больш цёмныя. Вушы кароткія з закругленымі кончыкамі. Крылы вузкія. Лятальныя перапонкі шэрыя або цёмна-бурыя.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Еўразіі, у Еўропе на поўначы дасягае Эстоніі, Калінінскай і Пензенскай абласцей Расіі, ёсць на Каўказе, у Сярэдняй Азіі. Самы дробны від рукакрылых Беларусі, трапляецца па ўсёй тэрыторыі, больш шматлікі ў заходніх раёнах.

Пералётны від.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца вяснянкамі, жукамі, камарамі, молямі і іншымі дробнымі насякомымі адразу пасля заходу сонца і перад золкам на ўзлесках, прасеках, палянах, у алеях паркаў, над вадаёмамі.

У летніх сховішчах (на гарышчах, пад стрэхамі, за абшыўкай сцен, вокнаў, радзей у дуплах дрэў) паяўляюцца у 2-й палове мая. Самкі жывуць калоніямі па 30—50 асобін, часам з іншымі відамі лятучых мышэй (калоніі дарослых самцоў на Беларусі не знойдзены). Двое дзіцянят нараджае ў канцы чэрвеня — пачатку ліпеня. Асеннія міграцыі ў канцы ліпеня — пачатку жніўня. На зімоўку адлятае ў Цэнтральную Еўропу, Закарпацце, Крым, Закаўказзе, Сярэднюю Азію ў жніўні.

Ахова
-----

У Еўропе від ахоўваецца ў адпаведнасці з Дадаткам II Бернскай і Бонскай канвенцый.

Літаратура
----------

* *Курскоў А. М.* Нетапыр-карлік // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* *Гричик В. В. Бурко Л. Д.* Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие. — Минск: Изд. центр БГУ, — 399 с. ISBN 978-985-553-128-0
**«1905 год у Беларусі»** — зборнік дакументаў і матэрыялаў, прысвечаны 20-годдзю рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. Выдадзены ў 1926 годзе ў Менску.

Падрыхтаваны Камісіяй ЦВК Беларускай ССР па арганізацыі святкавання 20-годдзя рэвалюцыі 1905 г. і гістпартам пры ЦК КП(б)Б.

Змест
-----

У зборніку апублікаваны 8 спраў архіўнага фонду 4-га справаводства Дэпартамента паліцыі Расійскай імперыі, якія захоўваліся ў Ленінградскім аддзяленні Цэнтральнага архіва РСФСР.

413 дакументаў (данясенні, паведамленні, тэлеграмы жандарскіх чыноўнікаў і губернатараў, пракламацыі РСДРП, Бунда, сацыялістаў-рэвалюцыянераў) адлюстроўваць падзеі, рух і настрой у 1905 годзе ў этнаграфічных межах Беларусі (былых Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Магілёўскай, Мінскай губерняў). У зборніку прыведзеная гістарычная хроніка падзей рэвалюцыі 1905—1907 гадоў, у прадмове дадзена крытыка зместу і палітычнага кірунку крыніц.

Рэдакцыя мела на мэце дэталізаваць адлюстраваныя ў дакументах падзеі ў форме зносак на аснове іншых крыніц, якія не ўвайшлі ў зборнік (асобных спраў канцылярый губернатараў, матэрыялаў газет 1905 года, мемуарнай літаратуры), але не здолела гэта зрабіць.

Рэцэнзіі
--------

У. Пічэта ў рэцэнзіі на зборнік (часопіс «Каторга и ссылка», 1926, № 3) указваў на недакладнасці і нядбайнасць апрацавання матэрыялаў, адначасова адзначаў, што ў навуковы ўжытак уведзеныя «*матэрыялы першараднай гістарычнай каштоўнасці*».

Публікацыя
----------

* 1905 год у Беларусі: Зборнік архіўных дакументаў / Цэнтральная камісія ЦВК БССР па азначэнню 20-х гадовага юбілею рэволюцыі 1905 году і гістпарт цэнтральнага комітэту КП(б)Б ; Пад. рэд. С. Агурскага і інш. — Мінск: Б.в. 1925. — 109 с.: іл.

Літаратура
----------

* *Несцяровіч, Ю.* «1905 год у Беларусі» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 550—551.
* Несцяровіч, Ю. У. Праблема класіфікацыі археаграфічных публікацый і беларускія археаграфічныя выданні: (Гісторыка-археагічны нарыс) / Камітэт па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь; Беларускі НДІ дакументазнаўства і архіўнай справы (БелНДІДАС); Навуковы рэдактар М. Х. Шумейка. — Мінск: Б.в. 1997. — 56 с.
**1-я партызанская брыгада** — савецкае партызанскае падраздзяленне, якое дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Бялыніцкага, Круглянскага, Крупскага, Шклоўскага раёнаў Беларускай ССР.

Дзейнічала
----------

Створана 1 чэрвеня 1944 года на базе 1-га батальёна партызанскага палка «Трынаццаць». Увайшло ў асобае партызанскае злучэнне «Трынаццаць». Партызаны наносілі ўдары па варожых камунікацыях у раёне чыгунак Барысаў—Орша, Магілёў—Шклоў. 20 чэрвеня 1944 года падарвалі 250 рэек. 30 чэрвеня 1944 года брыгада (атрады 1-ы, 2-і і 3-і) злучылася з Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміяй.

Камандзір
---------

* М. І. Масквін

Камісар
-------

* М. К. Гардзіенкаў

Начальнік штаба
---------------

* К. М. Кустаў

Літаратура
----------

* Партызанская брыгада 1-я // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 398. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**1-я Бабруйская партызанская брыгада** — партызанская брыгада, створаная ў лютым 1943 года на базе арганізаванага ў студзені 1942 года 752-га атрада Клічаўскага аператыўнага цэнтра, у красавіку 1943 года была перададзена Магілёўскай (абласной) ваенна-аператыўнай групе. Дзейнічала на тэрыторыі Асіповіцкага, Бабруйскага і Парыцкага раёнаў. 29 лістапада 1943 года брыгада (1127 партызан, 3 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй, 15 снежня 1943 была выведзена ў тыл і расфарміравана. Камандзіру брыгады Лівенцаву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

* 752-і атрад;
* 753-і атрад імя 25 гадоў РСЧА;
* 754-ы атрад імя М. І. Сяміпалава.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* В. І. Лівенцаў

### Камісар

* Дз. А. Ляпёшкін

### Начальнік штаба

* С. З. Крамнёў

Гісторыя
--------

20 сакавіка 1942 года 752-і атрад Лівенцава ўдзельнічаў у разгроме нямецкага гарнізона ў гарадскім пасёлку Клічаў, у чэрвені — жніўні 1942 — у абароне Клічаўскай партызанскай зоны, у прарыве блакады ў час карнай аперацыі. Партызаны ў лістападзе 1942 года каля чыгуначнай станцыі Талька падарвалі і спалілі эшалон з запчасткамі да самалётаў і аўтамашын. У жніўні 1943 года перабілі больш за 100 рэек. Пасля злучэння 29 лістапада 1943 года з Чырвонай Арміяй брыгада была ўключана ў баявы парадак 37-й гвардзейскай стралковай дывізіі, потым заняла рубеж 118-га гвардзейскага стралковага палка. 15 снежня 1943 года брыгада была выведзена ў тыл і расфарміравана.

Гл. таксама
-----------

* Клічаўскі бой (1942)
* Клічаўскі бой (1943)

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Вышэйшыя грыбы** (лац.: Dikarya) — падцарства грыбоў, у якое ўключаюць Аскаміцэты і Базідыяміцэты. У побыце грыбамі звычайна завуцца менавіта вышэйшыя грыбы (або іх пладовыя целы). Лацінская назва падцарства абумоўлена тым, што ў прадстаўнікоў гэтых аддзелаў пры палавым размнажэнні ўтвараюцца двухядзерныя клеткі (дыкарыяны) і нават дыкарыятычны міцэлій, і толькі па заканчэнні некаторага часу ядры зліваюцца, спараджаючы дыплоідную зіготу.:54

Схематычная выява гіфы, клеткі якой маюць па два розныя гаплоідныя ядры.

Зноскі
------

1. ↑  Атлас по ботанике, Olma Media Group; 2003 год. ISBN 5-94847-221-3, ISBN 978-5-94847-221-8
**Нефры́т** — мінерал класа сілікатаў, мікравалакністая разнавіднасць актыналіта, якая складаецца ў асноўным са зблытаных валокнаў амфіболаў — Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2.

Назва
-----

Назва паходзіць ад стар.-грэч.: νεφρός — нырка, у сувязі з падабенствам да ныркі.

Апісанне
--------

Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Трапляецца ў выглядзе шчыльнага агрэгата найтанчэйшых пераплеценых валокнаў, чым абумоўлена яго вязкасць і трываласць. Колер аліўкава-, яблычна-, травяна-, цёмна-зялёны, радзей шэры, белы, чорны, вельмі рэдка — чырвоны. Размеркаванне колеру воблачна-плямістае. 

Цвёрдасць 5,5—6,5. Шчыльнасць 2,9—3 г/см³. 

Добра паліруецца. З прычыны выключна высокай вязкасці абломкі нефрыту вельмі складана раскалоць на кавалкі. Трываласць нефрыту параўнальная з добрымі гатункамі сталі.

Выкарыстанне
------------

Радовішчы прымеркаваны да серпенцінітаў, радзей да даламітавых мармураў, валуны і галька здабываюцца з россыпаў. 

Каштоўны ювелірна-вырабны камень.

Гл. таксама
-----------

* Жад

Літаратрура
-----------

* *Бардон У.* Нефрыт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Нефрыт (камень) на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · У. Даля · Britannica (онлайн) |