**Геранёны** (трансліт.: *Hieraniony*, руск.: Геранёны) — аграгарадок у Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Геранёнскага сельсавета. Размешчана за 22 км на паўночны захад ад Іўя, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Гаўя, шашой злучаны з Іўем.

Назва
-----

Вядомае шчучынскае прозвішча Герановіч. У балцка-літоўскім іменніку вядомыя асновы *Ge-, Ran-*, яны, напрыклад, у імёнах *Ge-tautas, Mu-ranas*, ад якіх прозвішча Гетаўт каля Опсы, латгальскі тапонім Муранішкі.

Гісторыя
--------

Першапачаткова Геранёнамі называліся некалькі размешчаных паблізу вёсак — існавалі Манівідавы Геранёны (цяперашнія Суботнікі), Жыгімонтавы Геранёны (цяпер Зыгмунцішкі) і Гаштольдаўскія, альбо Мураваныя, Геранёны, за якімі ўрэшце і засталася назва. Згадку аб тым, што ў 1411 годзе будучы вялікі князь Жыгімонт Кейстутавіч фундаваў у Геранёнах касцёл, сучасныя даследчыкі звязваюць звычайна не з Мураванымі Геранёнамі, а з Зыгмунцішкамі.

У 1433 годзе вялікі князь літоўскі Жыгімонт Кейстутавіч падараваў двор Геранёны Яну Гаштольду. Каля 1458 года тут пабудаваны касцёл. На мяжы XV—XVI стагоддзяў ваявода віленскі і канцлер вялікі літоўскі Альбрэхт Гаштольд пабудаваў Геранёнскі замак, а ў 1519 годзе — Мікалаеўскі касцёл. У 1520 годзе мястэчка Ашмянскага павета Віленскага ваяводства.

Пасля смерці Станіслава Гаштольда Геранёны — уласнасць вялікіх князёў літоўскіх. У 1575 годзе, у час «бескаралеўя», тут адбылося некалькі з’ездаў шляхты. У XVII—XVIII стагоддзях цэнтр староства, у 1625 годзе заснаваны шпіталь. У 1670 годзе гетман вялікі літоўскі Міхал Пац запісаў Геранёны на ўтрыманне літоўскай артылерыі і віленскага арсенала. У XVIII стагоддзі старостамі геранёнскімі былі Мнішкі, Салагубы, Браніцкія. У першай палове XVIII стагоддзя ў Геранёнах некаторы час знаходзілася рэзідэнцыя віленскіх піяраў, пры якой у 1730—1738 гадах дзейнічала школа. Пры каралю Аўгусце III (1733—1763) Геранёны атрымалі магдэбургскае права (паводле іншых крыніц, у 1630-я гады), мелі герб «Няўдзячнае сэрца» (з 1792 года, у зялёным полі пранізанае мячом сэрца).

З 1795 года ў Расійскай імперыі, у Ашмянскім павеце. Уласнасць Корвін-Мілеўскіх. У 1880-я гады 243 жыхары, 27 двароў, касцёл, багадзельня, бровар, карчма. У пачатку XX стагоддзя 316 жыхароў. У маёнтку багатая калекцыя твораў мастацтва. Падчас Першай сусветнай вайны ў 1915—1918 гадах акупіраваны германскім войскам, у 1919—1920 гадах займаліся Чырвонай арміяй, польскім войскам. У 1920—1922 гадах у складзе Сярэдняй Літвы, з 1922 года — у Польскай Рэспубліцы, у Ашмянскім павеце.

З 1939 года ў БССР, у Іўеўскім раёне, з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета. У 1941—1944 гадах акупіраваны нацысцкім войскам. З 15 мая 1963 года па 6 жніўня 1979 года ў Жылеўскім сельсавеце. У 1993 годзе 1201 жыхар, 403 двары.

* Старыя графічныя выявы Геранён
* Замак і касцёл. К. Русецкі, 1846 г.Замак і касцёл. К. Русецкі, 1846 г.
* Замак Гаштольдаў. Н. Орда, 1875 г.Замак Гаштольдаў. Н. Орда, 1875 г.
* Касцёл. Н. Орда, XIX ст.Касцёл. Н. Орда, XIX ст.
* Панарама мястэчка, XIX ст.Панарама мястэчка, XIX ст.

Гаспадарка
----------

Цэнтр сельгаспрадпрыемства «Ніва». Сярэдняя школа, Дом культуры, магазіны.

### Славутасці

Рэшткі замка
* Гарадзішча перыяду позняга Сярэднявечча (XV—XVII стст.) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413В000291шыфр 413В000291
* Замак Гаштольдаў (XV—XVI стст.; руіны) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 412Г000292шыфр 412Г000292
* Капліца прыдарожная (XIX ст.)
* Касцёл Святога Мікалая (1529) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 412Г000293шыфр 412Г000293
* Фальварак Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.)

### Страчаная спадчына

* Сядзіба Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.)
* Царква

Вядомыя асобы
-------------

* Уладзімір Аляксандравіч Баум (1922—2018) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).
* Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі (1846—1926) — беларускі грамадскі дзеяч.
* Уладзімір Міхайлавіч Малец (нар. 1955) — беларускі палітык.

Заўвагі
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. ↑  Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wilenskiej / Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon Dioeceseos Vilnensis. T. 1, Kraków, 1948. Дакумент № 56
3. ↑  Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).
4. ↑  Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).

Літаратура
----------

* *Шаблюк В.* Геранёны // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Геранёны
* Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Касцёл у Геранёнах Архівавана 24 мая 2012.

| ⛭**Геранёнскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Геранёны |
| Вёскі | Антонаўскія Пасекі ·  Апіта ·  Белазёраўцы ·  Белевічы ·  Бэрдаўшчына ·  Гуцішкі ·  Дайнава ·  Жылі ·  Закрэўшчына ·  Казары ·  Карэвічы ·  Кладнікі ·  Клеўкі ·  Кузьмічы ·  Лапаты ·  Малая Апіта ·  Махалы ·  Меляхі ·  Новая Вергань ·  Пацавічы ·  Петрыканы ·  Роўбавічы ·  Роцкішкі ·  Сіняўшчына ·  Старая Вергань ·  Сураж ·  Трышокі ·  Туланка ·  Тэлькаўшчына ·  Ціконі ·  Ядуці |
| Хутары | Вэркі ·  Лабы-Мікольск ·  Скверні ·  Яданцы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |