Саамская аленегадоўчая гаспадарка (Швецыя)
**Аленегадо́ўля** — галіна жывёлагадоўлі, трыманне і вырошчванне аленяў.

Паходжанне
----------

У вучоных няма адзінага пункту гледжання на месца і час узнікнення аленегадоўлі. Называецца некалькі магчымых самастойных цэнтраў узнікнення ад 2 да 4, якія месцяцца ў паўночнай Еўразіі. Першая вядомая пісьмовая ўзгадка пра трыманне аленяў была зроблена ў 449 г. у Кітаі пры апісанні народаў паўднёвай Сібіры. У 2019 г. на Ямале былі знойдзены артэфакты, якія, відавочна, былі часткамі аленевай запрэжкі. Яны адносяцца да перыяду каля 2000 гадоў таму. Гэта найстаражытнейшае сведчанне існавання аленегадоўлі.

Паўночная аленегадоўля
----------------------

Першымі ў гаспадарцы жыхароў тундры, тайгі і лесатундры сталі выкарыстоўвацца паўночныя алені. Лічыцца, што першаснай формай аленегадоўлі было трыманне жывёл пераважна ў якасці транспартнага сродку, калі колькасць свойскіх аленяў была адносна невялікай. Звычайна яны знаходзіліся на свабодным выпасе, узімку іх выкарыстоўвалі для паляванняў, увесну — для вандроўкі на новае месца, дзе вялася здабыча дзікіх звяроў і рыбы. Увосень частка статку магла забівацца. У эвенкаў, што практыкавалі верхавую язду, селекцыйны адбор жывёлы суправаджаўся злучкай свойскіх аленяў з дзікімі. 

Пераход часткі паўночных народаў да буйной аленегадоўчай гаспадаркі з характэрнай аленегадоўчай качавой культурай адбыўся толькі ў XVII — XVIII стст. з-за вонкавага ўплыву. Пашырэнне межаў Швецыі на поўначы Скандынавіі і Расіі — на поўначы Усходняй Еўропы і Сібіры прывялі да павелічэння эксплуатацыі тубыльцаў у форме падаткаў і ясака, экалагічнага крызісу з-за футравай здабычы і рэзкага скарачэння статкаў дзікіх аленяў. Тундравая аленегадоўчая культура з буйнымі свойскімі статкамі рабіла гаспадарку карэнных народаў болей эфектыўнай, давала эканамічную незалежнасць аленегадоўцаў ад здабычы і рынку. 

У 1888 — 1892 гг. па прыватнай ініцыятыве невялікая колькасць свойскіх паўночных аленяў была перавезена з Сібіры на Аляску для заахвочвання карэнных жыхароў да пераходу да болей прадукцыйных заняткаў. Для навучання аленегадоўле наймаліся цэлыя сем'і са Скандынавіі. Вопыт быў паспяховым, таму ў 1896 — 1902 гг. Кангрэс ЗША фінансаваў закупку аленяў у Расійскай імперыі. У 1929 г. урад Канады заключыў пагадненне з аленегадоўцамі Аляскі аб перагоне значнага статку на свае Паўночна-Заходнія тэрыторыі. Для перагону і навучання таксама наймаліся спецыялісты са Скандынавіі. Хаця перагон стаў складаным, і значная частка аленяў загінула, да 1935 г. на поўначы Канады ўзнікла свая аленегадоўчая гаспадарка.

Пантавая аленегадоўля
---------------------

У XIX ст. узнікла пантавая аленегадоўля для камерцыйнай вытворчасці пантаў, маладых рогаў аленяў, якія здаўна выкарыстоўваюцца ў медыцыне краін Далёкага Усходу. З гэтай мэтай на Алтаі быў прыручаны марал, мясцовы высакародны алень, а ў Прымор'і — плямісты алень. Заснавальнікамі першых прыморскіх гаспадарак сталі выхадцы з Беларусі, Міхаіл Янкоўскі і Бенедыкт Дыбоўскі, высланыя на ўсход Расійскай імперыі пасля паўстання 1863 — 1864 гг. Імя Б. Дыбоўскага звязана з селекцыяй буйной пароды плямістых аленяў (так званы «алень Дыбоўскага»). 

На Беларусі аленегадоўля атрымала развіццё з канца 1980-х гг. У нашы дні дзейнічае некалькі гаспадарак. Іх дзейнасць накіравана на вытворчасць пантаў, задавальненне паляўнічай гаспадаркі, развіццё турызму.

Зноскі
------

1. ↑  N. T. MIROV, NOTES ON THE DOMESTICATION OF REINDEER Архівавана 9 жніўня 2022.
2. ↑  Reindeer:Domestication a Short History
3. ↑  Reindeer were domesticated much earlier than previously thought, new study suggests
4. ↑  Vladislava Vladimirova Technologies of Modern Reindeer. Breeding as Technologies of Power in Circumpolar Russia: a Study of Selective Breeding of Evenki Reindeer
5. ↑  Juhan (Jonathan Munves) Reindeer Herding in Finland
6. ↑  Sanna (Jennifer Foster) Reindeer Herding in Norway
7. ↑  *Головнев, А.* Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — Екатеринбург: УрО РАН, 1995. — С. 50 — 51
8. ↑  The Rise and Fall of Alaska’s ‘Reindeer King’
9. ↑  The Great Canadian Reindeer Project
10. ↑  Оленеводство
11. ↑  Вторжение в Старый Свет - Белорусская лесная газета **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2022. Праверана 10 жніўня 2022.
12. ↑  Единственная в Беларуси оленеферма два года успешно развивается на Миорщине **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2020. Праверана 10 жніўня 2022.
13. ↑  Пантовое оленеводство: способен ли необычный бизнес возродить деревню?
14. ↑  Разведение благородных оленей. Оленеферма в Беларуси

Літаратура
----------

* *Головнёв А. В. Гарин Н. П. Куканов Д. А.* Оленеводы Ямала (материалы к Атласу кочевых технологий). — Екатеринбург: УрО РАН, 2016. — ISBN 978-5-7691-2472-3.
* *Помишин С. Б.* Происхождение оленеводства и доместикация северного оленя. — Москва: Наука, 1990. — ISBN 5-02-009988-0.
* Reindeer Husbandry and Global Environmental Change / Tim Horstkotte, Øystein Holand, Jouko Kumpula, Jon Moen. — London: Routledge, 2022. — ISBN 9781003118565.

Спасылкі
--------

* What is Reindeer Husbandry?
* International Centre of Reindeer husbandry, - (2009) World Reindeer Husbandry: Peoples, Distribution and Challenges. Documentation. International Centre for Reindeer Husbandry, Kautokeino
* Johnny-Leo L. Jernsletten, Konstantin Klokov Sustainable Reindeer Husbandry
* Г.СЕМЯШКИН, Е.СЕМЯШКИН ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ОЛЕНЕВОДСТВА
* О.В. Скорина, Т.А. Шкурская ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ ОТРАСЛИ ОЛЕНЕВОДСТВА В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Новы |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85112439 |