У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вестфалія.
 
**Вестфа́лія** (ням.: Westfalen) — правінцыя Прусіі (з 1871 года — частка адзінай Германіі). Была створана ў 1815 годзе, галоўным чынам, на тэрыторыях, атрыманых каралеўствам Прусія па выніках Венскага кангрэса, хоць некаторыя ўключаныя ў правінцыю ўладанні, напрыклад, графствы Марк і Равенсберг, належалі Гогенцолернам ужо раней. Сталіца — горад Мюнстэр. Скасавана ў 1946 годзе. Сёння гэта тэрыторыя з’яўляецца часткай ФРГ і ўваходзіць у зямлю Паўночны Рэйн-Вестфалія.

Гісторыя
--------

### Стварэнне правінцыі

У 1815 годзе па выніках Венскага кангрэса пасля заканчэння вызваленчых войнаў тэрыторыя каралеўства Прусія (сіні колер на карце адпавядае граніцам да 1815 года) была значна павялічана (зялёным колерам адзначаны набытыя тэрыторыі). У прыватнасці, Прусіі была перададзена тэрыторыя створанага ў 1807 годзе Напалеонам марыянетачнага Каралеўства Вестфалія (нумар 16 на карце), у якое ўваходзілі ў тым ліку і землі, што раней ужо належалі Прусіі, але былі ёю страчаны па выніках Тыльзіцкага мірнага дагавора 1807 года. У прыватнасці, брандэнбургскім Гогенцолернам, з якіх паходзілі прускія каралі, належалі княства Міндэн[de], графства Марк, графства Равенсберг, графства Тэкленбург, Мюнстэрскае княства-біскупства, Падэрборнскае княства-біскупства, графства Лімбург і іншыя дробныя ўладанні. Акрамя іх у час Венскага кангрэса да Прусіі адышлі княства Зальм[de] і паўднёвая частка герцагства Арэнберг. Такім чынам, тэрыторыя ўяўляла сабой сукупнасць гістарычна разрозненых зямель з рознымі эканамічнымі асновамі і традыцыямі.

Акруга Вестфаліі, 1878
У 1815/1816 гадах для лепшай арганізацыі шматлікіх нованабытых зямель у Прусіі быў уведзена правінцыйны падзел. Правінцыя Вестфалія стала адной з дзесяці створаных правінцый. Сталіцай быў выбраны горад Мюнстэр. У 1816 годзе да тэрыторыі правінцыі былі таксама далучаны землі герцагства Вестфалія, у 1817 годзе — княствы Сайн-Вітгенштэйн і Насау-Зіген.

У 1816 годзе ў правінцыі былі створаны тры адміністрацыйныя акругі:

* Адміністрацыйная акруга Мюнстэр, цэнтр — Мюнстэр
* Адміністрацыйная акруга Міндэн, цэнтр — Міндэн
* Адміністрацыйная акруга Арнсберг, цэнтр — Арнсберг

### Пасля 1945 года

Пасля 1945 года тэрыторыя правінцыі ўваходзіла ў брытанскую зону акупацыі. У жніўні 1946 года па рашэнні брытанскай ваеннай адміністрацыі правінцыя Вестфалія была ліквідавана. Адначасова на яе тэрыторыі разам з часткай Рэйнскай правінцыі (Паўночны Рэйн[de]) была створана зямля Паўночны Рэйн-Вестфалія. У 1947 годзе ў склад Паўночнага Рэйна-Вестфаліі была ўключана раней самастойная зямля Ліпэ, у выніку чаго адміністрацыйная акруга Міндэн была пашырана і ператворана ў акругу Дэтмальд. У такім выглядзе зямля Паўночны Рэйн-Вестфалія ў 1949 годзе стала часткай Федэратыўнай Рэспублікі Германія.

Геаграфія і эканоміка
---------------------

Тэрыторыя правінцыі была пакрыта горнымі ланцугамі, горамі, узгоркамі, і толькі акруга Мюнстэр ляжала на раўніне. Галоўнае багацце Вестфаліі — каменны вугаль і жалеза. Самыя магутныя паклады каменнага вуглю ляжалі па Руры ў Ардэйскіх горах, таксама ў вобласці Брылона, Ольпе і ў графстве Марк. У Вестфаліі здабываліся медная і жалезная руда, серны калчадан, цынк, волава, нікель, сурма, вапняк, гіпс, мармур. Значнае месца займалі чыгунаплавільныя і машынабудаўнічыя заводы і льняная прамысловасць, якая з XIV стагоддзя засяродзілася паміж Ліпэ і Везерам. Горад Білефельд здаўна славіўся сваімі тонкімі палотнамі. Таксама ў Вестфаліі была размешчана вялікая колькасць суконных, баваўняных і шарсцяных фабрыкаў. У акрузе Арнсберг, у графстве Марк і ў Зігене была сканцэнтравана вытворчасць розных сартоў жалеза. Таксама была развіта вытворчасць чыгунных, стальных і медных вырабаў, цынкавых пласцінак і палос, ртуці, сернай кіслаты, меднага і жалезнага купарваса. Акрамя розных фабрыкатаў, з Вестфаліі вывозілі вядомую вестфальскую вяндліну і каўбасы. З гандлёвых гарадоў першае месца займалі Білефельд, Ізерлон і Дортмунд. Галоўным рынкам шэрсці лічыўся Падэрборн. Суднаходныя рэкі і густая сетка чыгунак значна садзейнічалі развіццю гандлю. Насельніцтва правінцыі па перавазе было прамысловым: у 1882 годзе 42,73 % займаліся прамысловасцю, 32,77 % — земляробствам і жывёлагадоўляй, 6,63 % — гандлем і 9,73 % знаходзіліся на асабістай службе ў прыватных асоб.

Насельніцтва
------------

Карта правінцыі Вестфалія, 1905 год
### Статыстычныя даныя

Тэрыторыя правінцыі ў канцы XIX стагоддзя складала 20.195,5 км². Да 1 снежня 1885 года ў Вестфаліі пражывала 2.202.796 чалавек, сярод якіх пераважную большасць складалі немцы, якія размаўлялі на ніжненямецкай гаворцы. У 1885 годзе ў правінцыі налічвалася 1.035.895 пратэстантаў, 1.145.605 каталікоў, 4.049 прадстаўнікоў іншых хрысціянскіх канфесій і 18.931 яўрэяў. Каталікі пераважалі ў акрузе Мюнстэр, а акруга Міндэн была заселена большай часткай пратэстантамі.

Тэрыторыя і насельніцтва правінцыі Вестфалія ў 1900 годзе:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Мюнстэр | 7.253,39 | 699.583 | 10 | 1 |
| Акруга Міндэн | 5.260,56 | 636.875 | 10 | 1 |
| Акруга Арнсберг | 7.696,66 | 1.851.319 | 18 | 5 |
| **Усяго па правінцыі** | **20.210,61** | **3.187.777** | **38** | **7** |

Тэрыторыя і насельніцтва правінцыі Вестфалія ў 1925 годзе:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Мюнстэр | 7.257 | 1.283.281 | 10 | 6 |
| Акруга Міндэн | 5.266 | 806.571 | 10 | 2 |
| Акруга Арнсберг | 7.686 | 2.721.367 | 12 | 13 |
| **Усяго па правінцыі** | **20.217** | **4.811.219** | **32** | **21** |

Рэлігійны склад насельніцтва ў 1925 годзе: 49,8 % — каталікі; 47,3 % — пратэстанты; 0,1 % — іншыя хрысціянскія канфесіі; 0,4 % — яўрэі; 2,3 % — іншыя канфесіі.

Плошча і колькасць насельніцтва правінцыі і асобных яе адміністрацыйных акруг станам на 17 мая 1939 года ў граніцах на 1 студзеня 1941 года і колькасць раёнаў на 1 студзеня 1941 года:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Мюнстэр | 7.291,85 | 1.602.720 | 10 | 6 |
| Акруга Міндэн | 5.267,84 | 928.655 | 10 | 2 |
| Акруга Арнсберг | 7.655,15 | 2.678.026 | 12 | 13 |
| **Усяго па правінцыі** | **20.214,84** | **5.209.401** | **32** | **21** |

### Гарадское і сельскае насельніцтва

Размеркаванне насельніцтва па розных тыпах населеных пунктаў у залежнасці ад іх велічыні па агульнай колькасці жыхароў, паводле даных перапісу насельніцтва 1925 года і станам на 17 мая 1939 года:

| Год | Доля насельніцтва паводле катэгорый населеных пунктаў па колькасці жыхароў |
| --- | --- |
| менш за 2.000 жыхароў | 2.000 — 100.000 жыхароў | больш за 100.000 жыхароў |
| 1925 | 16,5 % | 65,9 % | 17,6 % |
| 1939 | 14,3 % | 55,2 % | 30,5 % |

Найбуйнейшымі гарадамі правінцыі Вестфалія з’яўляліся (паводле даных 1925 года):

* Дортмунд — 321.743 чал.
* Бохум — 211.249 чал.
* Гельзенкірхен — 208.512 чал.
* Мюнстэр — 106.418 чал.
* Гаген — 99.736 чал.
* Бур[de] — 99.058 чал.
* Ванэ-Айкель — 91.024 чал.
* Білефельд — 86.062 чал.
* Рэклінггаўзен — 84.518 чал.
* Ботрап — 77.315 чал.

Горад Бур у 1928 годзе быў уключаны ў межы горада Гельзенкірхен.

Обер-прэзідэнты
---------------

Герб правінцыі Вестфалія
Пасада обер-прэзідэнта ўведзена ў Прусіі паводле ўказу ад 30 красавіка 1815 года аб паляпшэнні арганізацыі правінцыйнага кіравання (ням.: Verordnung wegen verbesserter Einrichtung der Provinzial-Behörden).

| Гады | Обер-прэзідэнт | Партыя |
| --- | --- | --- |
| 1816—1844 | Людвіг фон Вінке[de] |  |
| 1845—1846 | Эдуард фон Шапер[de] |  |
| 1846—1850 | Эдуард фон Флотвел[de] |  |
| 1850—1871 | Франц фон Дзюсберг[de] |  |
| 1871—1882 | Фрыдрых фон Кюльветэр[de] |  |
| 1883—1889 | Роберт Эдуард фон Гагемайстер[de] |  |
| 1889—1899 | Конрад фон Штут[de] |  |
| 1899—1911 | Эберхард фон дэр Рэке фон дэр Горст[de] |  |
| 1911—1919 | Карл Прынц фон Рацібор і Корвей[de] |  |
| 1919—1919 | Фелікс фон Мервельт[de] | НННП |
| 1919—1922 | Бернхард Вюрмелінг[de] | Цэнтрум |
| 1922—1922 | Фелікс фон Мервельт | НННП |
| 1922—1933 | Яганес Граноўскі[de] | Цэнтрум |
| 1933—1938 | Фердынанд фон Люнінк[de] | НСАДП |
| 1938—1945 | Альфрэд Маер | НСАДП |
| 1945—1946 | Рудальф Амелюнксен[de] | Цэнтрум |

Зноскі
------

1. 1 2  Вестфалия, провинция Прусского королевства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  Provinz Westfalen Архівавана 4 сакавіка 2016. // Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900 (ням.)
3. 1 2 3 4  Die Provinz Westfalen im Überblick Архівавана 23 верасня 2017. (ням.)
4. 1 2  Fläche und Bevölkerung der größeren Verwaltungsbezirke (S. 8), Zahl der Gemeinden und Kreise (S. 21), Bevölkerung nach Gemeindegrößenklassen (S. 22) (ням.).  Statistisches Jahrbuch für das Deutsche Reich 1939/40 (Digitalisat). Архівавана з першакрыніцы 8 мая 2019. Праверана 24 жніўня 2017.

Спасылкі
--------

* Westfälische Geschichte: Preußische Provinz Westfalen(недаступная спасылка) (ням.)
* Deutsche Verwaltungsgeschichte: Preußische Provinz Westfalen (ням.)
* Territoriale Veränderungen in Deutschland: Provinz Westfalen (ням.)
* Provinz Westfalen (ням.)

| ⛭Правінцыі Каралеўства Прусіі |
| --- |
| Існавалі доўгі час | 
Усходняя Прусія · 
Заходняя Прусія · 
Брандэнбург · 
Памеранія · 
Позен · 
Саксонія · 
Сілезія · 
Вестфалія · 
Рэйнская правінцыя · 
Землі Гогенцолернаў · 
Шлезвіг-Гольштэйн · 
Гановер · 
Гесэн-Насау (1866/68)
 | Каралеўства Прусія |
| Распушчаны | 
дыстрыкт Нетцэ · 
Паўднёвая Прусія · 
Новая Усходняя Прусія · 
Новая Сілезія (1807) · 
Ніжні Рэйн · 
Юліх-Клевэ-Берг (1822) · 
Прусія (1878)
 |
| Створаны | 
Ніжняя Сілезія · 
Верхняя Сілезія (1919) · 
Позен-Заходняя Прусія (1922) · 
Гале-Мерзебург · 
Кургесэн
 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Catholic (1997—…) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4065781-4 |