**Парэ́чкі** (*Ribes*) — род кветкавых раслін манатыпнага сямейства агрэставых (*Grossulariaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

### Марфалогія

Лістападныя, радзей вечназялёныя кусты з вышынёй да 2 метраў. Парасткі гладкія, часам шыпаватыя. Лісце простае, чаргаванае, голае або апушанае, бывае з залозкамі, большай часткай дланепадобна-лопасцевае.

Кветкі ў гронках, двух- ці аднаполыя. Кветкаложа ўвагнутае, зрослае з завяззю і пераходзячае па баках у 5 звычайна зеленаватых чашалісцікаў. Пялёсткаў таксама 5, усе вольныя. тычынак столькі ж. Завязь аднагнездавая, шматнасенная. Слупкі два.   

Формула кветкі: {\displaystyle \ast K\_{4-5}\;C\_{4-5}\;A\_{4-5}\;G\_{(2-4)}}. Структура кветкі нестабільная.

Плод — ягада.

Распаўсюджанне
--------------

Уключае каля 150 відаў. Да 50 відаў распаўсюджаныя ў Еўропе, Азіі і Паўночнай Амерыцы, прычым некаторыя спускаюцца на поўдзень кантынента па Андам да Магеланавага праліва.

У раўніне Еўрапейскай часткі Расіі прысутнічаюць 3 дзікарослых віды, на Каўказе — 6, большая колькасць іх расце ў Сібіры, асабліва Усходняй.

### Біялагічныя асаблівасці

Найлепшай глебай для росту парэчак лічыцца чарназёмны суглінак, але яна можа расці і на іншых глебах, як лёгкіх, так і шчыльных, толькі б месца было урадлівым і вільготным; для захавання першай умовы лёгкія і малаўрадлівыя глебы добра ўгнойваюць праз 2-3 гады і, акрамя таго, на працягу лета паліваюць вадкімі ўгнаеннямі, каб захаваць вільготнасць у глебе. У сухой мясцовасці варта высаджваць парэчку не на градках, а ў канаўках (чырвоныя і белыя парэчкі лягчэй пераносяць сухасць глебы, чым чорныя). Адначасова з угнаеннем робяць глыбокую апрацоўку глебы на 45-55 см; паміж раслінамі ж зямля пушыцца кожны год. Некаторыя раяць на лета паверхню град пакрываць пластом гною.

Што ж тычыцца месцазнаходжання, то кусты парэчкі рэкамендуецца саджаць на адкрытым, асветленым сонцам месцы. З той жа мэтай адлегласць паміж кустамі павінна быць не менш за метр, каб яны не зацянялі адзін аднаго, інакш атрымліваюцца дробныя і шчуплыя ягады.

Парэчкі, як і агрэст, размножваюць тронкамі і адводкамі; тронкі звычайна зразаюць восенню, па ападу лісця, з моцных кустоў, пад самым вочкам, затым складаюць іх на зіму ў склеп і вясной высаджваюць, як толькі адтае зямля, у цяністым месцы. У цёплым кліматце тронкі саджаюць і ўвосень.

Размнажэнне травяністымі отводка вырабляюць у ліпені, папярэдне надрэзаўшы кару.

Пасадка парэчак вырабляецца лепш за ўсё ў жніўні ў градкі або канавы, напоўненыя сумессю зямлі з гноем. Пасля пасадкі, калі надвор'е сухое, робіцца 2 разы на тыдзень паліў, не менш за 1 вядро на куст. Паверхня глебы пакрываецца гноем і пластом саломы.

Абразанне (вясной) складаецца ва ўкарачэнні маладых галін на 5-6 вочкаў і выдаленні старых галін. Кожны куст павінен мець самае большае 10-15 галін розных узростаў. Старыя галіны трэба выдаляць, таму што самыя буйныя ягады атрымліваюцца на 3-5-гадовых галінах. Пакідаць больш старыя галіны можна толькі на штамбах.

Звычайна парэчкі разводзяць у выглядзе куста, з дапамогай абрэзкі маладых раслін на ўзроўні 20 см, але часам чырвоныя парэчкі (але зусім не чорныя), дзеля вонкавага выгляду, выганяюць у паўштамбавай або штамбавай форме (першая мае ствол да 50 см вышыні, другая — да 1 м). Апошняя форма выводзіцца прышчэпкай (капуліроўкай) на *Ribes Aureum Pursh* або, у рэдкіх выпадках, на чорных парэчках. У паўночных раёнах краіны небяспечна выводзіць штамб вышэй 70 см.

Арэал
-----

Налічваецца каля 150 відаў. Пашыраны ў халодным і ўмераным паясах Еўразіі, Амерыкі і ў Афрыцы (Атласкія горы).

Класіфікацыя
------------

### Віды

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes alpinum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes aureum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes cereum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes divaricatum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes malvaceum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes petraeum* |

|  |
| --- |
|  |
| Парэчкі чырвоныя (*Ribes rubrum*) |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes sanguineum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes speciosum* |

|  |
| --- |
|  |
| *Ribes uva-crispa* |

Найбольш вядомыя наступныя віды парэчак: чорныя (*Ribes nigrum*) і чырвоныя (*Ribes rubrum*) парэчкі — абодва віды дзіка растуць у Паўночнай Еўропе і ў Сібіры. Адрозненне паміж імі, акрамя колеру ягад, у тым, што ў чорных парэчак лісце і ягады надзвычай духмяныя ад эфірнага алею. Ён утрымліваецца ў асаблівых залозках, якія пакрываюць асабліва густа ніжнюю паверхню лісця. З соку чорных парэчак (фр.: Cassis) робяць таксама розныя сіропы і лікёры. У вялікай колькасці разводзяць агрэст (*Ribes uva-crispa*) [syn.  Ribes grossularia], які таксама належыць да роду парэчак. Сярод садовых культур вядома некалькі сотняў выведзеных гатункаў. Ягады многіх іншых культурных відаў парэчкі таксама ўжываюцца ў ежу, але ў невялікай колькасці яны збіраюцца і з дзікарослых кустоў. Некаторыя віды (напрыклад, парэчкі залацістыя (*Ribes aureum*), *Ribes floridum* і *Ribes sanguineum*) разводзяць як дэкаратыўныя прыгожаквітнеючыя расліны.

На Беларусі сярод дзікарослых і культурных відаў парэчкі альпійскія ці светлыя (*Ribes alpinum*), парэчкі залацістыя (*Ribes aureum*), парэчкі пушыстыя (*Ribes spicatum*), парэчкі чорныя (*Ribes nigrum*), парэчкі чырвоныя (*Ribes rubrum*), агрэст (*Ribes uva-crispa*). Трапляюцца ў вільготных лясах, сярод хмызнякоў, ускрай балот і па берагах рэк; культывуюцца ў прамысловым і аматарскім садаводстве.

Віды парэчак аб'ядноўваюць у 3 групы. Для чорных парэчак характэрны спецыфічны пах з-за наяўнасці залозак на ніжняй паверхні лісця. Група чырвоных парэчак як лекавыя расліна вядомая з XIV ст. як ягадная — з XVI ст. Група залацістых парэчак эндэмічная для Паўночнай Амерыкі.

* Ribes aciculare Sm.
* Ribes affine Kunth
* Ribes alpestris Wall. ex Decne.
* Ribes alpinum L. — Парэчкі альпійскія, ці Пржасліна, ці Парэчкі светлыя
* Ribes altissimum Turcz. ex Pojark.
* Ribes amarum McClatchie
* Ribes americanum Mill.
* Ribes armenum Pojark.
* Ribes aureum Pursh — Парэчкі залацістыя, ці Парэчкі залатыя
* Ribes binominatum A.Heller
* Ribes bolivianum Jancz.
* Ribes brachybotrys (Wedd.) Jancz.
* Ribes bracteosum Douglas
* Ribes burejense F.Schmidt
* Ribes cereum Douglas
* Ribes ciliatum Humb. & Bonpl. ex Schult.
* Ribes cucullatum Hook. & Arn.
* Ribes cuneifolium Ruiz & Pav.
* Ribes curvatum Small
* Ribes cynosbati L. — Агрэст шыпаваты
* Ribes diacanthum Pall.
* Ribes dikuscha Fisch. ex Turcz.
* Ribes divaricatum Douglas — Агрэст зменлівы
* Ribes echinellum (Coville) Rehder
* Ribes erythrocarpum Coville & Leiberg
* Ribes fasciculatum Siebold & Zucc.
* Ribes fontaneum Bochkarn.
* Ribes formosanum Hayata
* Ribes fragrans Pall.
* Ribes gayanum (Spach) Steud.
* Ribes glaciale Wall.
* Ribes glandulosum Grauer
* Ribes griffithii Hook.f. & Thomson
* Ribes henryi Franch.
* Ribes heterotrichum C.A.Mey.
* Ribes himalense Royle ex Decne.
* Ribes hirtellum Michx.
* Ribes horridum Rupr.
* Ribes howellii Greene
* Ribes hudsonianum Richardson
* Ribes incarnatum Wedd.
* Ribes indecorum Eastw.
* Ribes inerme Rydb.
* Ribes janczewskii Pojark.
* Ribes japonicum Maxim.
* Ribes komarovii Pojark.
* Ribes laciniatum Hook.f. & Thomson
* Ribes lacustre (Pers.) Poir.
* Ribes latifolium Jancz.
* Ribes laurifolium Jancz.
* Ribes laxiflorum Pursh
* Ribes lehmannii Jancz.
* Ribes leptanthum A.Gray
* Ribes lobbii A.Gray
* Ribes longeracemosum Franch.
* Ribes luridum Hook.f. & Thomson
* Ribes magellanicum Poir.
* Ribes malvaceum Sm.
* Ribes mandschuricum (Maxim.) Kom.
* Ribes maximowiczii Kom.
* Ribes menziesii Pursh.
* Ribes mescalerium Coville
* Ribes meyeri Maxim.
* Ribes missouriense Nutt.
* Ribes montigenum McClatchie
* Ribes moupinense Franch.
* Ribes multiflorum Kit. ex Schult.
* Ribes neglectum Rose
* Ribes nevadense Kellogg
* Ribes nigrum L. — Парэчкі чорныя, ці Смарода, ці Смародыня, ці Смуродзіна, ці Парэчка чорная, ці Смарода чорная
* Ribes niveum Lindl.
* Ribes orientale Desf.
* Ribes oxyacanthoides L.
* Ribes palczewskii (Jancz.) Pojark.
* Ribes pallidiflorum Pojark.
* Ribes pauciflorum Turcz. ex Pojark.
* Ribes pentlandii Britton
* Ribes petraeum Wulfen
* Ribes pinetorum Greene
* Ribes procumbens Pall.
* Ribes pulchellum Turcz.
* Ribes punctatum Ruiz & Pav.
* Ribes quercetorum Greene
* Ribes roezlii Regel
* Ribes rotundifolium Michx.
* Ribes rubrum L. typus — Парэчкі чырвоныя, ці Парэчкі звычайныя, ці Парэч, ці Парэчнік, ці Парэчка чырвоная
* Ribes sachalinense (F.Schmidt) Nakai
* Ribes sanguineum Pursh
* Ribes saxatile Pall.
* Ribes sinanense F.Maek.
* Ribes speciosum Pursh
* Ribes spicatum E.Robson — Парэчкі пушыстыя
* Ribes stenocarpum Maxim.
* Ribes thacherianum (Jeps.) Munz
* Ribes trilobum Meyen
* Ribes triste Pall.
* Ribes turbinatum Pojark.
* Ribes ussuriense Jancz.
* Ribes uva-crispa L. — Агрэст
* Ribes valdivianum Phil.
* Ribes velutinum Greene
* Ribes viburnifolium A.Gray
* Ribes vilmorinii Jancz.
* Ribes viscosissimum Pursh
* Ribes warszewiczii Jancz.
* Ribes watsonianum Koehne
* Ribes wolfii Rothr.

### Гібрыды

* Ribes ×arcuatum Jancz. — Міжвідавы гібрыд *Ribes hirtellum* і *Ribes missouriense*
* Ribes ×bethmontii Jancz. — Міжвідавы гібрыд *Ribes malvaceum* і Ribes sanguineum
* Ribes ×carrierei C.K.Schneid. — Міжвідавы гібрыд Парэчак чорных і Ribes sanguineum
* Ribes ×culverwellii Macfarl. — Міжвідавы гібрыд Парэчак чорных і Агрэста
* Ribes ×fuscescens — Міжвідавы гібрыд *Ribes bracteosum* і Парэчак чорных
* Ribes ×futurum Jancz. — Міжвідавы гібрыд Парэчак чырвоных і *Ribes warszewiczii*
* Ribes ×gordonianum Lem. — Міжвідавы гібрыд Ribes fragrans і Ribes sanguineum
* Ribes ×holosericeum — Міжвідавы гібрыд Ribes petraeum і Парэчак пушыстых
* Ribes ×innominatum Jancz. — Міжвідавы гібрыд Ribes divaricatum і Агрэста
* Ribes ×koehneanum Jancz. — Міжвідавы гібрыд *Ribes multiflorum* і Парэчак чырвоных
* Ribes ×nidigrolaria Rud.Bauer & A.Bauer — Міжвідавы гібрыд Парэчак чорных, Агрэста і Ribes divaricatum
* Ribes ×robustum Jancz. — Міжвідавы гібрыд *Ribes niveum* і *Ribes inerme*
* Ribes ×rusticum Jancz. — Міжвідавы гібрыд Агрэста і *Ribes hirtellum*
* Ribes ×succirubrum Zabel ex Jancz. — Міжвідавы гібрыд Ribes divaricatum і *Ribes niveum*

Значэнне і ўжыванне
-------------------

Харчовыя, лекавыя, дэкаратыўныя расліны.

Акрамя ўжывання непасрэдна ў ежу, з парэчак гатуюць варэнне, кампот, жэле, пасцілу, мармелад, сіропы і парэчкавае віно.

Лісце і плады парэчкі выкарыстоўваюцца для падрыхтоўкі адвараў і гарбаты, у якасці смакавага дадатку ў мяса і рыбу.

Многія віды парэчак — меданосныя расліны.

Спрадвеку на Русі з парэчак рыхтавалі брагу.

Сок чорнай парэчкі выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі натуральных харчовых фарбавальнікаў.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 8. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  *Андреева И. И. Родман Л. С.* Ботаника. — 3-е, перераб. и доп. — М.: Колос, 2005. — С. 428. — 528 с. — ISBN 5-9532-0114-1.
5. ↑  Звесткі пра род *Ribes* у базе даных *Index Nominum Genericorum* Міжнароднай асацыяцыі па таксанаміі раслін (IATP). (англ.)
6. ↑  *Абрикосов Х. Н. и др.* Смородина // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 342. Архівавана 7 студзеня 2012.

Літаратура
----------

* Парэчкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
* *Вавилов А. С.* Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке.
* *Турова А. Сапожникова Э.* О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92—93.

Спасылкі
--------

* Смородина: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* Смородина на сайце ЭДСР
* Описание сортов чёрной смородины  (руск.)
* Смородина // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Парэчкі |
| --- |
| Віды | Парэчкі чорныя • Парэчкі чырвоныя • Агрэст • Парэчкі светлыя і іншыя віды |
| Групы сартоў | Спіс сартоў парэчак • Дэкаратыўныя сарты парэчак |
| Кулінарыя | Спіс страў з парэчак • Калядны кекс  (англ.) (бел. • Летні пудынг  (англ.) (бел. • Марынаваныя парэчкі • Парэчкавае варэнне • Парэчкавае віно • Парэчкавае пюрэ • Парэчкавы пірог • Парэчкавы сок  (руск.) (бел. • Царскае варэнне • Чырвоная каша  (руск.) (бел. • Crème de cassis  (англ.) (бел. |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс матылёў, якія сілкуюцца на парэчках  (англ.) (бел. • Спіс захворванняў парэчак |
| Вытворчасць і вырошчванне | Спіс краін, якія вырабляюць парэчкі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12566933f · GND: 4228009-6 · LCCN: sh85112050 · Microsoft: 2780550903 · NKC: ph171342, ph500505 |