recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Гідрабіялогія** — навука аб насельніцтве воднага асяроддзя, аб узаемаадносінах яго з умовамі пражывання, значэнні для працэсаў трансфармацыі энергіі і рэчыва і аб біялагічнай прадукцыйнасці акіяна, мораў і ўнутраных вод.

Гідрабіялогія — пераважна экалагічная навука. Умовы жыцця ў водным асяроддзі вызначаюцца фізіка-геаграфічнымі асаблівасцямі вадаёма, многія з якіх, напрыклад хімічны склад вады, у асаблівасці склад біягенных элементаў і раствораных газаў і іх колькасць, характар ​​донных адкладаў, празрыстасць вады і інш. знаходзяцца пад моцным уплывам водных арганізмаў і часта вызначаюцца іх жыццядзейнасцю. Таму ў той меры, у якой гідрабіялогія вывучае значэнне жыццёвых з'яў у агульнай сукупнасці ўзаемаабумоўленых працэсаў у водным асяроддзі, яна мае агульныя задачы з комплекснымі геаграфічнымі дысцыплінамі — лімналогіяй і акіяналогіяй. На гэтым узроўні даследаванняў вырашаюцца такія праблемы, як біялагічная структура акіяна, біялімналагічная і біяакіяналагічная тыпалогія вадаёмаў і водных мас, заканамернасці кругазвароту рэчыва і патоку энергіі.

Адрозніваюць *санітарную, тэхнічную* і *прамысловую* гідрабіялогію.

Гісторыя
--------

У самастойную навуку гідрабіялогія вылучалася ў 2-й палове 19 ст. калі з развіццём батанікі і заалогіі пачалі стварацца марскія і прэснаводныя біялагічныя станцыі, была вызначана роля водных арганізмаў у працэсе ачышчэння вадаёмаў (нямецкія вучоныя А. Мюлер, Ф. Кон, рускі вучоны М. П. Вагнер).

Асновы расійскіх марскіх гідрабіялагічных даследаванняў закладзены ў 1900-я гады навукова-прамысловымі экспедыцыямі М. М. Кніповіча, працамі С. А. Зярнова, К. М. Дзяругіна, Л. А. Зянкевіча і інш. Для развіцця прэснаводнай гідрабіялогіі вялікае значэнне мелі працы У. М. Арнольдзі, А. Л. Бенінга, Г. Ю. Верашчагіна, В. Н. Варанкова, У. І. Жадзіна і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* The Waterrose Aquatic Ecology Page (англ.).
* Developments in Hydrobiology-Springer Book Series(недаступная спасылка) (англ.) Друкаваныя працы міжнародных канферэнцый па гідрабіялогіі.

| Раздзелы біялогіі |
| --- |
| 
Анатомія ·  Біяакустыка ·  Біяінфарматыка ·  Біялагічная сістэматыка ·  Біялагічная статыстыка ·  Біялогія акіяна ·  Біялогія развіцця ·  Біялогія чалавека ·  Біяфізіка ·  Біяхімія ·  Батаніка ·  Вірусалогія ·  Узнікненне жыцця ·  Генетыка ·  Геноміка ·  Гідрабіялогія ·  Гісталогія ·  Заалогія ·  Зоапсіхалогія ·  Імуналогія ·  Касмічная біялогія ·  Крыябіялогія ·  Матэматычная біялогія ·  Мікалогія ·  Мікрабіялогія ·  Малекулярная біялогія ·  Палеанталогія ·  Паразіталогія ·  Паталогія ·  Пратысталогія ·  Таксанамія ·  Фізіялогія ·  Хімічная біялогія ·  Цыталогія ·  Эвалюцыйная біялогія ·  Экалогія ·  Эталогія
 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 81662871 · NKC: ph114735 |
**Kuunkuiskaajat** — фінскі фолк-гурт, якая спявае на фінскай мове. Назву групы можна перавесці як *Гаворачыя шэптам з месяцам*. Група была створана летам 2008 года, у яе склад увайшлі С'юзан Аха і Ёхана Віртанен. Абедзве ўдзельніцы да гэтага выступалі ў складзе групы «Värttinä».

У нацыянальным адборы ў Фінляндыі на Еўрабачанне 2010 у Нарвегіі «Kuunkuiskaajat» перамагла з песняй «Työlki ellää». За гэту песню прагаласавала 42 % тэлегледачоў. Фінляндыя ўдзельнічала ў 1-м паўфінале 25 мая 2010 года, але не выйшла ў фінал. Тады «Kuunkuiskaajat» заняла 11 месца, набраўшы 49 ачкоў і адстаўшы на 3 ачка ад Малдавіі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (англ.)
* На сайце «music.itop.net»  (руск.)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Waldo's People з песняй *«Lose Control»*** | **Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне**2010 | Пераемнік**Paradise Oskar** |
**Гідрадына́міка** — галіна фізікі суцэльных асяроддзяў, якая вывучае рух ідэальных і рэальных вадкасцей і газаў.

З пункту гледжання механікі, вадкасцю называецца рэчыва, у якога ў раўнавазе няма датычных напружанняў. Вадкасць валодае ўласцівасцямі цячы і прымаць форму пасудзіны, у які яна наліваецца або прымаць форму нерухомай або рухомай паверхні, праз якую яна праходзіць.

У патоках несціскаемых вадкасцяў звычайна дзейнічаюць розныя плыні і сілы. Напрыклад, ламінарнае або турбулентнае цячэнне, якое ўключае ў сябе сілы ціску, супраціўлення, глейкасці, цяжару і гэтак далей... Захаванне іх прапарцыйнасці азначае поўнае гідрадынамічнае падабенства. Ажыццяўленне на практыцы поўнага гідрадынамічнага падабенства аказваецца вельмі цяжкім, таму звычайна маюць справу з частковым (няпоўным) падабенствам, пры якім выконваецца прапарцыянальнасць толькі асноўных, галоўных сіл.

Як і ў іншых галінах фізікі суцэльных асяроддзяў, першым чынам ажыццяўляецца пераход ад рэальнага асяроддзя, якое складаецца з вялікага ліку асобных часціц (атамаў або малекул), — да *абстрактнага суцэльнага асяроддзя*.

Дзеля яго і пішуцца ураўненні руху: дыферэнцыяльныя ураўненні Наўе-Стокса ў частковых вытворных.

Практычнае прымяненне гідрадынамікі надзвычай разнастайнае. Гідрадынамікай карыстаюцца пры праектаванні караблёў і самалётаў, разліку трубаправодаў, помпаў, гідратурбін і вадазліўных плацін, пры даследаванні марскіх плыняў і рачных наносаў, вывучэнні фільтрацыі грунтавых вод і нафты ў падземных радовішчах.

Гл. таксама
-----------

* Гідрафізіка
* Аэрадынаміка
* Тэорыя дыферэнцыяльных ураўненняў
* Матэматычная фізіка
* Турбулентнае цячэнне
* Ламінарнае цячэнне

Спасылкі
--------

* Fluid Mechanics // Prof. M.S. Cramer’s (Virginia Tech) Архівавана 12 красавіка 2006.
* Navier-Stokes Equations: Foundations of Fluid Mechanics/ / Prof. M.S. Cramer’s (Virginia Tech)
* Сайт, прысвечаны магнітнай гідрадынаміцы Архівавана 22 лютага 2006.
* Гідрадынаміка Архівавана 22 ліпеня 2017.

Зноскі
------

1. ↑  *Тарг С. М.* Краткий курс теоретической механики. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 183. — 416 с. — ISBN 5-06-003117-9
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пятроў.
**Яраслаў Фёдаравіч Пятроў** (нар 11 чэрвеня 1942, г. Буда-Кашалёва, Гомельская вобласць) — беларускі спявак (бас). Народны артыст БССР (1984).

Біяграфія
---------

Выпускнік Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі (клас С. Асколкава). З 1973 года — саліст Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы Беларусі.

Творчасць
---------

Валодае моцным голасам прыемнага тэмбру, шырокага дыяпазону, сцэнічнай абаяльнасцю. Творчасці ўласцівы тэмперамент і шчырасць у перадачы пачуццяў, глыбокае пранікненне ў вобраз, гранічная выразнасць кожнага характару. Стварыў запамінальныя эпічна-велічныя, глыбока драматычныя і разам з тым чалавечныя вобразы. У рэпертуары — практычна ўсе галоўныя басовыя партыі. Сярод партый: Найміт — «Сівая легенда» Дз. Смольскага, Рыгор — «Дзікае паляванне караля Стаха» У. Солтана, Барыс Гадуноў — «Барыс Гадуноў» М. Мусаргскага, Дасіфей — «Хаваншчына» М. Мусаргскага, Кароль Рэнэ — «Іаланта» П. Чайкоўскага, Млынар — «Русалка» А. Даргамыжскага, Іван Сусанін — «Іван Сусанін» М. Глінкі, Канчак, Уладзімір Галіцкі — «Князь Ігар» А. Барадзіна, Кутузаў — «Вайна і мір» С. Пракоф’ева, Стары цыган — «Алека» С. Рахманінава, Філіп II — «Дон Карлас» Дж. Вердзі, Захарыа — «Набука» Дж. Вердзі, Дон Базіліа — «Севільскі цырульнік» Дж. Расіні, Мефістофель — «Фаўст» Ш. Гуно, Кароль Генрых — «Лаэнгрын» Р. Вагнера, Спінелоча — «Джані Скікі[ru]» Дж. Пучыні, Партыя саліруючага баса ў Рэквіеме Дж. Вердзі і інш. У канцэртным рэпертуары беларускія і рускія народныя песні

Удзельнічаў у гастролях Беларускай оперы ў Іспаніі, Партугаліі; з групай салістаў выступаў у канцэртах у Буэнас-Айрэсе (Аргенціна). Выконваў партыю Барыса Гадунова на сцэнах оперных тэатраў Варшавы, Уроцлава, Любляны, Сафіі, Буэнас-Айрэса У 1993-94 гадах у спектаклях Teatro Colon выканаў партыі Філіпа і Барыса Гадунова. Прымаў удзел у спектаклях шэрагу іншых тэатраў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *І. Глушакоў.* Пятроў Яраслаў Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* *І. В. Глушакоў.* Пятроў Яраслаў Фёдаравіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.
* Пятро́ў Яраслаў Фёдаравіч // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 611. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Ярослав Петров // КИНО-ТЕАТР.РУ  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 128379 |
**«Kurier Litewski»** (**Кур'ер Літэвскі**, **Кур'ер Літэўскі**, бел.: Літоўскі кур'ер, Літоўскі веснік, руск.: Литовский вестник, Литовский курьер) — грамадска-палітычная газета, якая выдавалася ў 1793—1796 у Вільні, у 1796—1797 у Гродне, а ў 1797—1840 зноў у Вільні на польскай мове (з 1833 і на рускай мове).

У 1784 езуіты перасталі карыстацца сваёй выключнай манаполіяй выдання газет у Вялікім Княстве Літоўскім. У выніку чаго ў 1793 пан Улодак, шамбялян манарха Рэчы Паспалітай Станіслава-Аўгуста, атрымаў новы прывілей на выданне газеты «Kurier Litewski», які стаў выходзіць у Вільні ў трошкі іншай форме, чым выдаваная ў 1759—1764 віленскімі езуітамі газета «Kurier Litewski».

У 1796 выданне газеты «Kurier Litewski» пан Улодак перанёс у Гродна, дзе яна выходзіла кожны панядзелак і чацвер да 1 красавіка 1797. У тым жа годзе Улодак перанёс сваю газету зноў у Вільню, дзе выдаваў яе пад сваім кіраўніцтвам да 1805. 

З 1806 па 1812 газету выдавалі ксяндзы ордэна піяраў. Калі ў 1812 у часы рэктарства Яна Снядэцкага паўстала пытанне аб друкаваным выданні ў Віленскім універсітэце, то кіраўніцтва газетай ад піяраў пераняў універсітэт. На гэта выступіў з пратэстам Улодак і падаў у суд, дзе гэта справа разглядалася сем год і скончылася ў 1819 перамогай Улодка, якому ўніверсітэт павінен быў выплаціць 500 чырвоных злотых за кожны год.

У той час газета мела характар універсітэцкага органа (да 1815) і рэдагавалася прафесарамі: у 1812 гісторыкам Ігнатам Даніловічам, у 1813 Эўсебіушам Славацкім (бацькам Юліуша Славацкага) і інш. У 1815 універсітэт аддаў газету ў арэнду Антону Марціноўскаму (1781—1855), які яе выдаваў на працягу 25 год. 17 кастрычніка 1833 паводле царскага распараджэння газета стала афіцыйнай, пачала друкавацца на дзвюх мовах (польскай і рускай) і атрымала да польскамоўнай рускамоўную назву «Литовский вестник». Выданне было прадастаўлена былому рэдактару Антону Марціноўскаму з абавязкам платы (пасля трох ільготных гадоў) з 1836 штогадова 1 300 рублёў срэбрам на ўтрыманне ў Віленскім дваранскім інстытуце 4-5 выхаванцаў — дзяцей малазаможных чыноўнікаў. Выдавалася ў друкарні Антона Марціноўскага ў Вільні. Працягвалася гэта шэсць год, калі ў 1840 Марціноўскі адмовіўся ад арэнды і газета «Kurier Litewski» перастала існаваць.

Пераемнікам газеты «Kurier Litewski» у Вільні фактычна стала дзяржаўная газета «Kurier Wileński» (1840—1864), якую пачаў выдаваць Віленскі дваранскі інстытут (створаны на матэрыяльнай базе зачыненага ў 1832 Віленскага ўніверсітэта) і рэдактарам (1841—1859) якой стаў Антоні Эдвард Адынец.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Першая старонка газеты "Kuryer Litewski" (№28, 1799 г.), на польскай мове
  | Першая старонка газеты "Kuryer Litewski" (№2, 1833 г.), на польскай мове
  | Першая старонка газеты "Kuryer Litewski" (№61, 1839 г.), на польскай і рускай мовах
  |

Гл. таксама
-----------

* Kurier Litewski (1759)
* Kurier Litewski (1905)
* Kurier Wileński (1840)

Зноскі
------

1. ↑  У тагачаснай арфаграфіі пісалася па-польску як «Kuryer Litewski».

Літаратура
----------

* Dzennikarstwo polskie na Litwe // Kuryer Litewski. — 1905. — № 1. — С. 3—4.
Таледскі Алькасар
Алькасар Сеговіі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Алькасар (значэнні).
**Алькаса́р** (ісп.: Alcázar ад араб. القصر‎‎ — «крэпасць», «умацаваны замак») — назва іспанскіх гарадскіх крэпасцяў. Многія старадаўнія алькасары з'яўляюцца перабудаванымі  маўрытанскія крэпасцямі, аднак гэта універсальная назва, якая прымяняецца да замкаў любога паходжання.

Вядомыя алькасары
-----------------

* Алькасар у Сеговіі
* Таледскі Алькасар
* Севільскі Алькасар
* Мадрыдскі Алькасар
* Алькасар Каталіцкіх каралёў (Кордава)

Галерэя
-------

* Севільскі АлькасарСевільскі Алькасар
* Мадрыдскі АлькасарМадрыдскі Алькасар
* Кордаўскі АлькасарКордаўскі Алькасар
* Хeрэскі АлькасарХeрэскі Алькасар

Гл. таксама
-----------

* Алькасаба
* Крэмль

Зноскі
------

1. ↑  У адрозненне ад іспанскага alcázar у беларускай мове націск на апошні склад: Алькаса́р.
2. ↑  Алказар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
Ян Павел ІІ падчас візіту ў Польшчу
**Фонд Яна Паўла ІІ** - рэлігійная дабрачынная арганізацыя, якая ажыццяўляе шэраг культурных, навуковых, душпастырскіх і адукацыйных праграм, тым ці іншым чынам злучаных з духоўнай спадчынай Яна Паўла ІІ. 
Заснаваная ў Рыме на моцы дэкрэта папы рымскага Яна Паўла ІІ 16.10. 1981 г.

Юрыдычным цэнтрам фонду з'яўляецца Ватыкан.

Мэты паўстання фонду
--------------------

Пасколькі Фонд Яна Паўла ІІ з'яўляецца перш-найперш рэлігійнай арганізацыяй, мэты, пастаўленыя перад ёю, маюць рэлігійны абсяг. Сярод заяўленых мэтаў можна вылучыць наступныя:

* Захаванне і пашыранае вывучэнне духоўнай спадчыны Яна Паўла ІІ
* Апека над пілігрымамі з Польшчы і Усходняй Еўропы ў Рыме
* Дапамога ў адукацыі моладзі з Усходняй Еўропы на Каталіцкім Універсітэце ў Любліне.

Гісторыя паўстання фонду
------------------------

Спасылкі
--------



1. 1 2
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Янушкевіч.
**Рамуальд Янушкевіч** (польск.: Romuald Januszkiewicz; 31 сакавіка 1808, в. Усава, Слуцкага (?) павета — 31 сакавіка 1865) — памешчык з Мінскага павета Мінскай губерні, удзельнік паўстання 1831 года.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Янушкевічаў герба «Любіч». Нарадзіўся ў сям’і Міхала і Тэклі Сакалоўскай, брат Яўстафія, Ануфрыя і Адольфа.

Пачаткова ён вучыўся ў Нясвіжскай школе, дзе скончыў 3 класы, з 1821 г. у Слуцкай гімназіі, перад паўстаннем вывучаў права ў Віленскім універсітэце, служыў пры М. Навасільцаве. У паўстанні з сакавіка 1831 года. З 13 чэрвеня 1831 года паручнік у штабе А. Гелгуда. 13 ліпеня 1831 года перайшоў з яго корпусам межы Прусіі. Па рашэнню МГСК ад 31.8.1833 аднесены да 2 разраду злачынцаў.

У студзені 1832 года эмігрыраваў у Францыю. 26 мая 1832 года знаходзіўся ў закладзе ў Авіньёне. З 1 кастрычніка 1832 года член ТЛРЗ. У 1833 годзе пад час высылкі Яўстафія з Парыжа займаўся справамі кнігарні. З 1841 года з’яўляўся адным з прыбліжаных А. Тавянскага.

Памёр і пахаваны ў Нантэры.

Сям’я
-----

25 ліпеня 1857 года ажаніўся, меў сына Тадэвуша і дачок Караліну і Марыю.

Зноскі
------

1. 1 2

Літаратура
----------

* Янушкевіч Рамуальд // Удзельнікі паўстання 1830–1831 гг. на Беларусі: Біябібліяграфічны слоўнік / В. В. Гарбачова. — Мн.: БДУ, 2004. — С. 381. — 400 с. — ISBN 985-485-144-3.


| ?Рамуальд Янушкевіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Міхал Янушкевіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Рамуальд Янушкевіч |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Тэкля з Сакалоўскіх[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: romuald-januszkiewicz · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1278 0014 · NUKAT: n2006111972 · VIAF: 164469084 |
**Далё́касць пла́вання** — адна з асноўных характарыстык карабля.

Далёкасць плавання вызначаецца, як максімальная адлегласць, якую можа прайсці карабель (судна) без дазапраўкі палівам і змазачнымі матэрыяламі, а таксама папаўненне запасаў кацельнай вады (для параходаў і паратурбінных караблёў). Вызначаецца на выпрабаваннях і вылічваецца для розных хуткасцяў, напрыклад, для максімальнай хуткасці, для эканамічнага ходу і т. Найбольшай далёкасці плавання адпавядае так званая эканамічная хуткасць карабля. Для сучасных буйных марскіх судоў складае 15 — 20 тысяч міль.

Для караблёў (судоў) з атамнай сілавой устаноўкай далёкасць плавання практычна неабмежаваная і вызначаецца тэрмінам паміж перазарадкай актыўных зон рэактараў, які вылічваецца гадамі і дзесяткамі гадоў.

Зноскі
------

1. ↑  ДАЛЬНОСТЬ ПЛАВАНИЯ

Літаратура
----------

* Сулержицкий, А. Д. Сулержицкий, И. Д. Морской словарь. М. Воениздат, 1956.
**Рамсі** (англ.: Ramsey, мэнск.: Rhumsaa) — горад на востраве Мэн. Насельніцтва — 7309 жыхароў (перапіс 2006 года). Горад размешчаны ва ўсходняй частцы вострава на беразе мора ля падножжа ўзгоркаў. У Рамсі размешчана вусце ракі Салбі.

Гісторыя
--------

Назва горада паходзіць ад старажытнаісландскага словазлучэння «часночная рака». У 1865 годзе Рамсі атрымаў статус горада. У XIX стагоддзі Рамсі быў важным цэнтрам суднабудавання,

Транспарт
---------

У Рамсі размешчана канцавая станцыя Мэнскай электрычнай чыгункі (Manx Electric Railway).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n82106392 · VIAF: 155962884 |
**No Independence Before Majority Rule** — «Незалежнасць толькі пасля прадастаўлення ўлады большасці», скарочана **NIBMAR** — палітычны прынцып, які быў прыняты ў Брытанскай імперыі падчас працэсу дэкаланізацыі Афрыкі, паводле якога незалежнасць не можа быць прадастаўлена тым афрыканскім дзяржавам, дзе захавалася ўлада белай каланіяльнай меншасці (і дыскрымінацыя афрыканцаў у той ці іншай ступені).

Часам тэрмін інтэрпрэтуюць як no independence before majority African rule — «Незалежнасць толькі пасля прадастаўлення ўлады афрыканскай большасці»[1].

Асабліва вядомым такі падыход да прадастаўлення незалежнасці стаў, тады калі было паднята пытанне аб прадастаўленні незалежнасці Паўднёвай Радэзіі, дзе кіравала белая меншасць на чале з Янам Смітам. Брытанскі ўрад на чале з Гаральдам Вільсанам стаў на пазіцыі захавання прынцыпа NIMBAR. Дзяржава Радэзія, якая абвясціла незалежнасць 11 лістапада 1965 года, заставалася міжнародна непрызнанай да 1980 года, калі да ўлады была дапушчана афрыканская большасць (краіна стала называцца Зімбабвэ).

Літаратура
----------


1. ↑  Ashton, S R; Roger-Louis, Wm (2004). «222: PREM 13/1751: letter from Joan Watson to RJ Dawe on the meaning of NIBMAR». East of Suez and the Commonwealth 1964—1971: Europe, Rhodesia, Commonwealth. British Documents on the End of Empire. Series A Vol 5 Part II. The Stationery Office. pp. 277-8. ISBN 9780112905837. Retrieved 17 January 2013.
**Макарун** (англ.: macaroon) — кандытарскі выраб, бісквітнае пячэнне, вырабленае, як правіла, з молатага міндаля (асноўны інгрэдыент), а таксама можа быць з іншых арэхаў або какоса, часам з мёдам, ваніллю або спецыямі, з даданнем харчовага фарбавальніка, варэння, джэма або шакаладнай глазуры. У некаторых рэцэптах прысутнічае згушчанае малако. Пячэнне выпякаюць на ядомай рысавай паперы.

Назва пячэння паходзіць ад італьянскага *maccarone* (*maccherone*), што азначае «паста» і адносіцца да арыгінальнага інгрэдыента — міндальнай пасты. Таго ж паходжання і слова макарон.

Зноскі
------

1. ↑  macaroon (n.) **(нявызн.)**. *Online Etymology Dictionary*.  Douglas Harper. Праверана 4 January 2010.
2. ↑  Macaroon - Definition **(нявызн.)**. *Merriam-Webster Online Dictionary*.  Merriam-Webster, Incorporated. Праверана 8 May 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Я́рва-Я́ані** (эст.: Järva-Jaani) — гарадскі пасёлак у Эстоніі ў воласці Ярва, павет Ярвамаа. З 1991 года да 2017 года быў адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай воласці. Размешчаны за 30 км на паўночны ўсход ад горада Пайдэ. Насельніцтва — 1051 жыхар (2007).

Паселішча ўзнікла як царкоўны пасёлак на землях царкоўнай мызы Ярва-Яані і рыцарскай мызы Арына. Першы прыватны дом быў пабудаваны прыкладна ў 1900 годзе; да гэтага тут былі хутары, карчмы і мызы. У 1922 годзе атрымала статус пасёлка, у 1945—1987 гадах быў пасёлкам гарадскога тыпу, затым зноў сельскім пасёлкам і з 2005 года — гарадскім пасёлкам.

Музей старой тэхнікі, пажарны музей.

Зноскі
------

1. ↑  Statistical Database of Statistics Estonia Праверана 12 снежня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q59640277'></a>
2. ↑  Дэпартамент статыстыкі Эстоніі — 1991. Праверана 10 лістапада 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3738605'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q33102669'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55560439'></a>
**Гінекамастыя** (ад грэч. γῠνή — жанчына і μαστός — грудзі) — празмернае адно- або двухбаковае павелічэнне ў мужчын малочных залоз, часам па тыпу жаночых.

У перыяд палавога паспявання часта ўзнікае хваравітае ўшчыльненне малочных залоз, якое затым самаадвольна знікае. Памер павелічэння грудной залозы можа быць розны — ад 1 да 10 см. У сярэднім памер складае каля 4 см.

Вельмі часта гінекамастыя ўзнікае ў мужчын-спартсменаў з прычыны рэзкага зняцця нагрузак, а таксама пры пастаянных псіхалагічных нагрузках. Патэнцыйная раўнавага жаночых і мужчынскіх гармонаў пры актыўным спартыўным жыцці парушаецца ў карысць тэстастэрону. Пры адсутнасці нагрузак і пад уздзеяннем пастаянных негатыўных псіхалагічных фактараў, баланс ссоўваецца ў бок жаночых гармонаў.

Этыялогія
---------

Прычынай гінекамастыі могуць быць розныя эндакрынопатыі: сіндром Клайнфельтэра, тэстыкулярная фемінізацыя, сіндром Райфенштэйна, кастрацыя і гіпатэрыёз, пухліны яечкаў (з'яўленне клетак Лейдыга), пухліны гіпофізу і наднырачнікаў. Гінекамастыя можа быць пухлінавым сіндромам пры раку бронхаў. Яна ўзнікае таксама пры цырозе печані, дыстрафіі ад галадання. Шэраг лекавых прэпаратаў пры працяглым ужыванні можа прывесці да гінекамастыі: спіраналактон, дыгіталіс, метылдопа, рэзерпін, мепрабамат, фенатыязін, рысперыдон, кетаканазол, канабіянты, гармонатэрапія эстрагенамі, тэстастэронам або ганадатрапінам.

Лячэнне хірургічнае.

| Асноўныя сімптомы захворванняў |
| --- |
|  | 
* Атаксія
* Ляксы
* Боль жывата
* Боль галавы
* Боль вуха
* Боль у ваколіцы грудной клеткі
* Ахрыпласць
* Ікаўка
* Парушэнні адчувальнасці
* Сутаргі
* Удушша
* Дысфагія
* Дыспепсія
* Гінекамастыя
* ЛНП
* Кашаль
* Сэрцабіццё
* Гематурыя
* Крываплюцце
* Парушэнні мочаспускання
* Парэзы і паралюшы
* Нудзі і ваніты
* Набраканне
* Парушэнні дыхання
* Менінгіяльныя сімптомы
* Смага
* Цыяноз
* Дыхальныя шумы
* Парушэнні свядомасці
* Сверб
* Павялічэнне лімфавузлоў
* Асцыт
* Зацвердзь
* Завароты галавы
* Жаўтачка

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh95007456 · NKC: ph694877 |
Гінекалагічнае крэсла пачатку XX стагоддзя.
**Гінекалагічнае крэсла** — спецыяльнае медыцынскае абсталяванне  (руск.) (бел. для правядзення абследаванняў, маніпуляцый або малых аператыўных умяшанняў ва ўмовах малой аперацыйнай на мочапалавых органах.

Крэсла з'яўляецца больш эрганамічнай альтэрнатывай аглядальнай кушэтцы. Пацыенты знаходзяцца ў ім у паўсядзячам становішчы, абапіраючыся ягадзіцамі на край крэсла. Такое становішча дазваляе дасягнуць максімальнага камфорту. Так, жанчыны, якіх аглядаюць, маюць магчымасць назіраць за працэсам агляду; для яшчэ большай зручнасці пад галаву можа падкладвацца падушка. Таксама канструкцыя крэсла дазваляе знізіць патрэбу ў анестэзіі.

Крэсла можа прымаць розныя палажэнні з дапамогай рэгулявальных механізмаў, абсталёўвацца рэгуляваннямі з электрапрывадам, камплектавацца аксэсуарамі для мацавання інструментаў, у прыватнасці кальпаскопа  (руск.) (бел.. Крэсла выкарыстоўваецца пры правядзенні кальпамікраскапічных і ўрагенітальных даследаванняў.

Маюцца сведчанні таго, што розныя аперацыі з выкарыстаннем гінекалагічных крэслаў (*diphros paredros*) праводзіліся яшчэ ў антычнасці.

Зноскі
------

1. 1 2  БМЭ, 1974—1989
2. ↑  Paarlberg, van de Wiel, 2017
3. 1 2  Tatford, 2012, p. 477
4. ↑  *Michaelides D.* Surgery in Byzantium // Medicine and Healing in the Ancient Mediterranean. — Oxbow Books, 2014. — 446 p. — ISBN 1782972366.

Літаратура
----------

* *Paarlberg K.M. van de Wiel H.B.M.* Bio-Psycho-Social Obstetrics and Gynecology: A Competency-Oriented Approach. — Springer, 2017. — 544 p. — ISBN 3319404040.
* *Tatford E.P.W.* Problems in Gynaecology. — Springer Science & Business Media, 2012. — Т. 11. — 491 p. — (Problems in Practice). — ISBN 9400941250.
* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский  (руск.) (бел.. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия  (руск.) (бел. 1974—1989. — Т. 5.
**Вахшская даліна** — міжгорная даліна ў Таджыкістане, па сярэднім і ніжнім цячэнні ракі Вахш.

Працягласць даліны складае каля 110 км пры шырыні ад 7 да 25 км. Плошча — 2 500 км². Пераважаюць глебы серазёмнага тыпу, месцамі засоленыя; у пойме лугова-багністыя. Сярэдняя тэмпература студзеня складае 1—3 °C, ліпеня — 31 °C. Сярэдняя працягласць безмарознага перыяду — ад 224 да 242 дзён.

На тэрыторыі даліны ёсць арашальныя сістэмы. На паліўных землях вырошчваецца бавоўнік. Таксама насельніцтва даліны займаецца садоўніцтвам (персікі, гранаты, хурма, інжыр). Па даліне праходзіць чыгуначная лінія, якая злучае прыстань Ніжні Пяндж з Душанбэ (праз Курган-Цюбэ).

Літаратура
----------

* Вахшская долина // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 315136007 |
**Гімількон**, **Гімількон Маганід** — карфагенскі палкаводзец, дзяржаўны дзеяч і мараплавец  V ст. да н.э. унук  Магона Вялікага, брат Ганона Мараплаўца.

Біяграфія
---------

Вядомы перш за ўсё сваё падарожжам на паўночны захад Еўропы, не занадта інфарматыўныя паведамленні аб якім захаваліся ў  Плінія  і  Авіен. Мэтай падарожжа Гімількона было даследаванне берагоў, усталяванне беспасярэдніх кантактаў з пастаўшчыкамі волава (да таго ў ролі пасярэднікаў выступалі гандляры з  Гадэса) і, магчыма, пошук месцаў для заснавання новых факторый і калоній Карфагена. Гімількон першым з карфагенян прайшоў уздоўж берагоў  Біскайскага заліва, знайшоў вусце  Луары, наведаў востраў  Уксісама і Эстрымніі — звычайна яны атаясамліваюцца з  Брэтанню, Корнуалам і суседнімі астравамі .

Нягледзячы на дасягненне зямель, багатых на паклады волава, і паспяховае вяртанне дадому, Гімількону аднак не ўдалося парушыць фактычную манаполію Гадэса на гандаль з жыхарамі атлантычнага ўзбярэжжа. Пра пэўныя цяжкасці сведчаць і скаргі мараплаўца на паклады вятры, водарасці і пачвар, якія нібыта перашкаджаюць падарожжам у Атлантыцы  — хоць цалкам верагодна, што жудасныя падрабязнасці былі спецыяльна дададзены да публічнай справаздачы, каб адбіць жаданне ў іншых (у тым ліку і канкурэнтаў карфагенян) паўтарыць падарожжа Гімількона.

Зноскі
------

1. ↑  Dictionary of African Biography / E. K. Akyeampong, Henry Louis Gates, Jr. — NYC: OUP, 2012. — ISBN 978-0-19-538207-5<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q561458'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q46002746'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18353479'></a>
2. ↑  Юстын, XIX, 2, 1
3. ↑   Пліній Старэйшы, Прыродазнаўчая гісторыя, II, 169a
4. ↑    Авіен,114-129
5. ↑    Авіен,380-389, 404—415
6. ↑  W.D.Roller, Through the pillars of Herakles: Greco-Roman exploration of the Atlantic, cc.27-28

Спасылкі
--------

* Гимилькон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Гімнасій** (γυμνάσιον ад gymnós — аголены) — выхаваўча-адукацыйная ўстанова ў Старажытнай Грэцыі. У гімнасіі спалучаліся элементы агульнаадукацыйнага курсу (навучанне чытанню і пісьму) з інтэнсіўным курсам фізічнай падрыхтоўкі.

Першапачаткова гімнасій уяўляў сабой простую квадратную пляцоўку для фізічных практыкаванняў, абсаджаную двума радамі таполяў (паведамленне Паўсанія).
З цягам часу змянялася функцыя гімнасія. Паступова дадаліся элементы школьнага навучання. Перажывала ператварэнне і сама арганізацыя тэрыторыі гімнасія, дзе замест радоў дрэў сталі ладзіць порцікі і аббудоўваць іх памяшканнямі рознага прызначэння — лазнямі, распранальнямі. Сярод памяшканняў вылучалася сваімі памерамі экседра — памяшканне, адкрытае ў двор, дзе праходзіла навучанне чытанню і пісьму. Нязменным заставалася фізічныя практыкаванні на адкрытым паветры ў аголеным выглядзе, што было прынцыпова для выхавання ў моладзі «грэчаскага духу», які абвяшчаў неабходнасць эмацыйна-фізічных зносін паміж мужчынамі як адну з асноўных каштоўнасцей старажытнагрэчаскага грамадства.
Статуя Шывы ў Мурудэшвары вышынёй 37,5 м
**Шыва** (санскр.: शिव — «прыхільны», «міласцівы», «дабрадзейны») — у індуізме ўвасабленне разбуральнай сілы сусвету і трансфармацыі (стваральнае разбурэнне); адным з божстваў вярхоўнай трыяды (трымурці), у шэрагу з творцам Брахмам і падтрымацелем Вішну. Згодна з Шыва-пуране, з'яўляецца стваральнікам і Вішну, і Брахмы. Увасабляе адначасова разбуральны і стваральны пачаткі. З'яўляецца адной з найстаражытнейшых існасцей чалавецтва; захаваліся згадкі пра яго ў даарыйскай (дравідыйскай) міфалогіі. Традыцыя пакланення Шыве называецца шайвізм. Вядомы пад імёнамі Рудра, Шанкара, Шамбху, Махадзеў. Таксама з'яўляецца заснавальнікам Ёгі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шыва

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118755218 · LCCN: nb2017001158 · LNB: 000079598 · NCL: 004179976 · NKC: jo2016908852 · VIAF: 45555631, 105148570582824311471 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Вахтанг.

**Вахтанг I Гаргасалі** (каля 440—502) — цар Іберыі ў другой палове V стагоддзя, адзін з заснавальнікаў грузінскай дзяржаўнасці. Сын Мірдата V з дынастыі Хасраідаў. Яго мянушка «Гаргасал» перакладаецца з персідскай як «ваўчыная галава» (намёк на форму яго шлема).

Сваяк і даннік персідскіх Сасанідаў, Вахтанг браў удзел у іх войнах з грэкамі і эфталітамі. У адносінах з Візантыяй дамагаўся прызнання аўтакефальнасці Грузінскай царквы. Ён правёў мерапрыемствы па ўмацаванні грузінскіх крэпасцей і ўступіў у саюз з армянскімі Маміканянамі, а ў 482 годзе ўзначаліў буйное паўстанне супраць персідскага валадарства.

Калі антыперсідская барацьба грузінаў і армян пацярпела паражэнне, Вахтанг I быў вымушаны шукаць выратавання ў Эгрысі. Абяцаючы пакору Сасанідам, вярнуўся ў Іберыю і ці то заснаваў, ці то перабудаваў Тбілісі, у які разлічваў перанесці з Мцхеты сталіцу дзяржавы. Ён адмовіўся браць удзел у персідскіх войнах з Візантыяй і загінуў у бітве з карным атрадам Сасанідаў.

Грузінскі народ на працягу стагоддзяў захоўвае памяць пра цара Вахтанга I. Ён стаў улюблёным героем народных паданняў, а грузінская царква прылічыла яго да ліку святых. Ордэн Вахтанга Гаргасала з'яўляецца адной з вышэйшых дзяржаўных узнагарод Грузіі. Рэшткі яго пахаваны ў саборы Светыцхавелі.

Зноскі
------

1. ↑  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847329'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847326'></a>
2. ↑  Donald Rayfield. *The Literature of Georgia: A History*. 2nd ed. Routledge, 2000. ISBN 0700711635. Page 61.
3. ↑  *Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts and Eurasian Contexts*. Vol. 113. Peeters Publishers, 2003. ISBN 9789042913189. P. 208.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя з сайта Грузінскай Праваслаўнай царква
* Артыкул у Вялікай савецкай энцыклапедыі(недаступная спасылка)


| ?Вахтанг I Гаргасалі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Aspacures III of Iberia[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Mihrdat V of Iberia[d] |  | Archil of Iberia[d] |  | Mihrdat IV of Iberia[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Вахтанг I Гаргасалі |  |  |  |  |  |  | queen NN of Sa-Ibiri, heiress of Ujarma[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Sagdukht[d] |  | Barzabod[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119136600 · ISNI: 0000 0000 1045 914X · LCCN: n88056567 · VIAF: 64810829 |
Ватыканския сады пазначаны зялёным колерам
**Ватыканскія сады** (італ.: Giardini Vaticani) — паркавая зона, якая ахоплівае больш за палову з 44 гектараў плошчы дзяржавы Ватыкан. Размешчаны ў заходняй частцы Ватыкана.

Геаграфія
---------

Ватыканскія сады, якія займаюць агульную плошчу больш чым у 20 гектараў, пакрываюць пераважна Ватыканскі ўзгорак, які ўзвышаецца больш чым на 60 метраў. На поўначы, поўдні і захадзе Сады абмежаваныя Ватыканскай сцяной. На тэрыторыі Садоў ёсць некалькі крыніц.

Ватыканскія сады
Большая частка Садоў разбіта і дагледжаная чалавекам; шырокія газоны размешчаны перш за ўсё на раўнінных плошчах перад Саборам святога Пятра і ватыканскімі музеямі. Значная частка іх была створана па ўказанні пап яшчэ ў эпохі Адраджэння і барока. Найбольш захаваная «прыродная» частка Ватыканскіх садоў - тэрыторыя паміж Леанінскай сцяной і будынкам, дзе знаходзіцца адміністрацыя Ватыкана. Яна ўяўляе сабой шчыльныя зараснікі розных дрэў: піній, соснаў, дубоў, кіпарысаў, пальмаў і інш.. Праз сады пракладзена мноства дарог і сцежак. У заходняй частцы Ватыканскіх садоў знаходзіцца Ватыканскі геліпорт (адкрыты ў 1976 годзе), які злучае Папскую дзяржаву з рымскімі міжнароднымі аэрапортамі Ф'юмічына і Чампіна.

Літаратура
----------

* Nik Barlo Jr. / Vincenzo Scaccioni : «Die vatikanischen Gärten»; Regensburg & Citta del Vaticano 2009; ISBN 978-3-7954-2128-1
**Вахау** — участак даліны Дуная паміж гарадамі Мелькам і Крэмсам у Аўстрыі, ландшафт якога мае вялікую эстэтычную каштоўнасць. З'яўляецца аб'ектам са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Па гэтым участку даліны Дуная можна прасачыць, як развіваліся архітэктурныя, горадабудаўнічыя і сельскагаспадарчыя традыцыі мясцовага насельніцтва, бо тутэйшыя землі культываваліся з дагістарычных часоў. Краявіды вузкай даліны, заціснутай паміж гор, вельмі маляўнічыя: манастыры, цэрквы, замкі, вёскі, пашы, вінаграднікі, велічныя руіны. Мясцовы ландшафт застаўся такім жа, як у Сярэднявечча. На тэрыторыі працягласцю ў 30 км сканцэнтравалася ўся гісторыя Еўропы з яе галоўнай гандлёвай артэрыяй — Дунаем, васаламі, якія рабавалі суда і будавалі свае непрыступныя замкі на горных вяршынях, з сялянамі, якія стагоддзямі апрацоўвалі зямлю і гатавалі віно. У 1970—1980 гг. існавала пагроза страціць гэтую вобласць: тут хацелі пабудаваць ГЭС, аднак мясцовае насельніцтва было супраць, і ў выніку даліну здолелі адстаяць.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вахау
* Даліна Вахау на партале www.wachau.at
* Wachau, Weissenkirchen Website Архівавана 23 лютага 2008.
* Wachauer.Net Архівавана 20 лістапада 2010.
* Winemonger.com Архівавана 11 студзеня 2007.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

Панарама Вахау

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Аўстрыі |
| --- |
|  | 
Гістарычны цэнтр Зальцбурга ·  Палац і сады Шонбрун ·  Гальштат-Дахштайн у Зальцкамергуце ·  Чыгунка Земерынг ·  Гістарычны цэнтр Граца і замак Эгенберг ·  Вобласць Вахау ·  Возера Нойзідлер-Зэ ·  Гістарычны цэнтр Вены
 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Ваенная Сыціна · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85144494 · NKC: ge230367 · VIAF: 315522715 |
**Генерал ад інфантэрыі**, часам **Генерал пяхоты** (ням.: General der Infanterie) — воінскае званне ва ўзброеных сілах Германіі, адпавядае званню Рускай Імператарскай арміі «генерал ад інфантэрыі». Званне генерал-палкоўнік у Германіі таксама існуе, але гэта званне вышэй па чыне на адзін ранг за званне «генерал пяхоты». Гэта званне правільней называць «генерал роду войскаў», гэта значыць магчымыя чыны «генерал кавалерыі», «генерал артылерыі», «генерал танкавых войскаў», «генерал горнастралковых войскаў», «генерал авіяцыі». З'явілася ў прускай арміі і адтуль перайшло ў армію Германскай імперыі. Да ўвядзення ў 1854 годзе звання «генерал-палкоўнік» з'яўлялася вышэйшым генеральскім званнем, пасля якога ішло толькі выключна рэдкае званне генерал-фельдмаршал, якое можна было атрымаць толькі ў ваенны час.

У вермахце папярэдняе званне — генерал-лейтэнант, наступнае — генерал-палкоўнік. У войсках СС адпавядала званне обергрупенфюрар СС і генерал войскаў СС.
**«Ва́хляж»** (польск.: Wachlarz «веер»): кодавая назва спецыяльнага падраздзялення СУБ-АК. Пастанова аб стварэнні падраздзялення была прынятая польскім эміграцыйным урадам у жніўні 1941. Задачай падраздзялення была разведвальна-дыверсійная дзейнасць на акупаваных немцамі заходніх тэрыторыях СССР («на ўсход ад савецка-польскай граніцы 1939 г.»).

Камандаванне ажыццяўлялася з кіраўніцтва пра галоўным камандаванні ЗВЗ ў Варшаве. Выдзяляліся 5 аперацыйных раёнаў — Поўдзень (1-ы) і Поўнач (2-і) Украіны, Палессе (3-і), Беларусь (4-ы), Інфлянты (5-ы). Межы раёнаў на карце радыяльна разыходзіліся на ўсход з Варшавы, нагадваючы веер (адсюль назва).

Арганізацыйны перыяд працягваўся да вясны 1942, дыверсійныя задачы выконваліся з вясны—лета 1942. Пасля рэарганізацыі структуры АК ў канцы 1942—пач. 1943 падраздзяленне ўвайшло ў склад «Кедыву АК» (кіраўніцтва дыверсіямі).

Літаратура
----------

* Яўген Сямашка. Армія Краёва на Беларусі. — Мн. 1994.
**«Шы цзін»** або **«Кніга песень»** (кіт.: 詩經 *Shī Jīng*) — першы вядомы зборнік вершаў і песень на старажытнакітайскай мове. Складаецца з 305 вершаў і песень, некаторыя з якіх датуюцца прыблізна 1000 г. да н.э. З’яўляецца адной з Пяці класічных кніг.

Лічыцца, што больш за палову вершаў першапачаткова былі народнымі песнямі.

Каментарыі
----------

Існавалі чатыры школы каментараў «Шы цзіна»: Ці (齊), Лу (魯), Хань (韓), і Мао (毛). Тэксты першых дзвюх школаў не зберагліся, тэксты школы Хань зберагліся часткова, а каментарыі школы Мао сталі класічнымі.

Версія тэкстаў у перадачы школы Мао (毛詩) стала класічнай. Аднак да нас часткова дайшлі і іншыя версіі тэксту, з нязначнымі адрозненнямі, што сведчаць пра вусную перадачу тэксту: замены іерогліфаў заснаваныя на падабенстве вымаўлення, а не напісання.

Лінгвістычнае значэнне
----------------------

«Шы цзін» — адзін з першых помнікаў старажытнакітайскай паэзіі, і яго архаічнасць абумовіла яго значэнне як матэрыялу для рэканструкцыі фанетычнай сістэмы старажытнакітайскай мовы.

Вершаваны характар тэкстаў дазваляе выкарыстоўваць рыфмы для рэканструкцыі сістэмы фіналяў. Рэканструкцыя асноўваецца на дапушчэнні, што сістэма рыфмоўкі ў старажытнакітайскай мове супадала ў сістэмай рыфмоўкі ў сярэднякітайскай.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Старостин С. А. Реконструкций древнекитайской фонологической системы. — М. 1989.

| ⛭Кітайскі літаратурны канон |
| --- |
| Чатыры класічныя раманы | 
* Трохцарства
* Рачныя затокі
* Падарожжа на Захад
* Сон у чырвоным цераме
	+ Кветкі слівы ў залатой вазе

 |
| Шэсць мудрых кніг | 
* Чжуан-цзы
* Лісао
* Шы цзі
* Ду шы
* Рачныя затокі
* Заходні флігель

 |
| Чатыры хронікі | 
* Шы цзі
* Ханьшу
* Хоў Ханьшу
* Сань-го чжы

 |
| Канфуцыянскі канон | 
* Чатырохкніжжа (Лунь юй
* Мэнцзы
* Да сюэ
* Чжун юн)
* Пяцікніжжа і Шасцікніжжа
	+ Шы цзін
	+ Шу Цзін
	+ Кніга Перамен
	+ Лі цзы
	+ Чуньцю
	+ Юэ-Цзін
* Трынаццаціканонне

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4259310-4 |
**Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага** (руск.: Орден святителя Кирилла Туровского) — узнагарода Беларускай праваслаўнай царквы. Заснаваны рашэннем Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы ад 10-11 кастрычніка 2004 года ў памяць святкавання 1000-годдзя Тураўскай епархіі і зацверджаны Найсвяцейшым Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Алексіем II 23 снежня 2004 года.

Статут ордэна
-------------

Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага мае дзве ступені:

* Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені;
* Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені.

Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага носіцца на правым боку грудзей і размяшчаецца пасля ордэна Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай і перад ордэнам прападобнамучаніка Афанасія Брэсцкага.

Ордэнам узнагароджваюцца дзяржаўныя і грамадскія дзеячы, прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі, клірыкі і прыхаджане, якія паслужылі сваімі працамі Беларускай Праваслаўнай Царкве.

Апісанне
--------

Ордэн першай ступені уяўляе сабой чатырохканцовы крыж з залацістай акантоўкай, канцы якога пакрыты чырвонай гарачай эмаллю. Вышыня ордэна 50,7 мм, шырыня — 39,2 мм. На аверсе, у цэнтры крыжа, размешчаны пазалочаны медальён з чаканным рэльефам свяціцеля Кірыла, епіскапа Тураўскага. Яго правая рука паднята ў блаславенні, левая — трымае Евангелле. Па баках, на ўзроўні плячэй свяціцеля, выбіты надпіс на царкоўнаславянскай мове: *«СВТ. КИРИЛЛ ТУРОВСКИЙ»*. Медальён выраблены ў форме аркі памерам 18,5x24,9 мм. Ён абрамлены чырвонай эмалевай палоскай шырынёй 4 мм з залацістым надпісам у адзін рад на беларускай мове, які праходзійь па ёй: «СВЯЦІЦЕЛЬ КІРЫЛ ТУРАЎСКІ». Ніжнюю частку палоскі займае арнамент, падзелены трыма раўнаканцовымі крыжыкамі. Аверс ордэна ўпрыгожаны чатырма фіянітамі. Яны размяшчаюцца ў круглых апраўках, размешчаных у геаметрычных цэнтрах прамавугольніка, апісанага вакол медальёна.

У ордэна другой ступені акантоўка крыжа, медальён з чаканным рэльефам і надпіс на беларускай мове з’яўляюцца пасярэбранымі.

Рэверс ордэна чысты і гладкі з матавай пазалотай, у цэнтры яго маецца вертыкальная шпілька, з дапамогай якой ордэн мацуецца да адзення. Пад шпількай размешчана выпуклае таўро вытворца. На правым канцы крыжа выгравіраваны парадкавы нумар.

Да ордэна першай ступені выдаецца грамата цёмна-ружовага колеру, да ордэна другой ступені выдаецца грамата сіняга колеру памерам А3 у развароце (297х420 мм).

Спасылкі
--------

* Положение о наградах Белорусской Православной Церкви Архівавана 14 кастрычніка 2020.  (руск.)

| ⛭Ордэны і медалі Беларускай праваслаўнай царквы |
| --- |
| Ордэны | Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай ·  Свяціцеля Кірыла Тураўскага ·  Прападобнамучаніка Афанасія Брэсцкага ·  Святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай ·  Прападобнай Ефрасінні Полацкай |
| Медалі | Ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага ·  Ордэна прападобнай Ефрасінні Полацкай |
**Ордэн Абдэль Азіза ібн Сауда** — дзяржаўная ўзнагарода Саудаўскай Аравіі за грамадзянскія заслугі.

Гісторыя
--------

Пра стварэнне ордэна ў гонар першага караля Саудаўскай Аравіі Абдэль Азіза ібн Сауда было абвешчана 20 сакавіка 1971 года. Гэтым жа указам быў заснаваны вышэйшы ордэн Бадра.

Першае ўзнагароджанне ордэнам Абдэль Азіза адбылося ў 1976 годзе.

Статут
------

Ордэнам ўзнагароджваюцца падданыя Саудаўскай Аравіі, а таксама замежнікі за заслугі перад дзяржавай і кіруючай дынастыяй. Узнагароджанне падданых Саудаўскай Аравіі адбываецца строга ад ніжэйшай ступені да вышэйшай, пры гэтым наступнае ўзнагароджанне не можа адбывацца менш чым праз пяць гадоў.

Ступені
-------

* Ланцуг ордэна — вышэйшая ступень. Уручаецца кіраўнікам замежных дзяржаў немусульманскага свету.
* Вялікая стужка — 1 клас. Інсігніі складаюцца з залатога знака на шырокай празплечнай стужцы, залатой зоркі ордэна на левым баку грудзей.
* 2 клас. Залаты знак на шырокай празплечнай стужцы зваротных колераў, залатая зорка на левым баку грудзей.
* 3 клас. Срэбраны знак на шыйнай стужцы і залатая зорка на левым баку грудзей.
* 4 клас. Срэбны знак на шыйнай стужцы і срэбная зорка на левым баку грудзей.
* 5 клас. Срэбраны знак на шыйнай стужцы.
* 6 клас. Срэбраны знак на нагруднай стужцы з разеткай.
* 7 клас. Сэбраны знак на нагруднай стужцы.


|  |
| --- |
| **Ордэнскія планкі** |
| Кавалер 1 класа | Кавалер 2 класа | Кавалер 3 класа | Кавалер 4 класа | Кавалер 5 класа | Кавалер 6 класа | Кавалер 7 класа |

Інсігніі
--------

Знак ордэна — залатая сяміпрамянёвая зорка, прамяні якой завостраныя і пакрытыя белай эмаллю. Паміж прамянямі залатыя лаўровыя галіны. На зорку накладзены сяміграннік белай і зялёнай эмалі з круглым медальёнам ўнутры. У медальёне надпіс на арабскай мове. Знак пры дапамозе пераходнага звяна ў выглядзе паўмесяца рагамі ўверх, двух шабляў, абцяжараных пальмавымі галінамі, падвешваецца да ордэнскай стужцы.

Зорка ордэна аналагічная знаку, але без пераходнага звяна.

Стужка ордэна зялёнага колеру з залатымі палоскамі, адлеглымі ад краю (для ордэна 2 класа — зваротных колераў).

Спасылкі
--------

* King Abdulaziz Order of Merit
* ОРДЭН ЗАСЛУГ КАРАЛЯ АБДЭЛЬ АЗІЗА
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мак-Клур.
Праліў Мак-Клур на карце
**Праліў Мак-Клур** (англ.: M'Clure Strait) — праліў, які аддзяляе астравы Мелвіл, Прынс-Патрык і Эглінтан ад вострава Банкс у Канадскім Арктычным архіпелагу.

Геаграфія
---------

Праліў Мак-Клур размешчаны ў заходняй частцы Канадскага Арктычнага архіпелага і з'яўляецца часткай аднаго з маршрутаў праз Паўночна-Заходні праход разам з пралівамі Бароў, Вайкаунт-Мелвіл і Ланкастэр. У англамоўнай літаратуры гэтыя чатыры праліва называюць *Parry Channal* (праліў Пары). Праліў Пары аддзяляе астравы Каралевы Лізаветы ад астатняй часткі Канадскага Арктычнага архіпелага. Праліў Мак-Клур злучае мора Бафорта, размешчанае на захадзе, з пралівам Вайкаунт-Мелвіл на ўсходзе. У энцыклапедыі *Britannica* і ў шэрагу іншых англамоўных крыніц праліў называюць усходнім рукавом мора Бафорта .

Максімальная шырыня праліва — 140 км, мінімальная шырыня — 88 км. Даўжыня заліва складае 400 км. Максімальная глыбіня 472 м, сярэдняя глыбіня 300 м. Праліў знаходзіцца ў палярнай вобласці і вялікую частку года пакрыты льдамі. Дзякуючы ледаколу навігацыя доўжыцца з жніўня да верасня. Упершыню ледакол прайшоў па праліву ў 1954 годзе, адкрыўшы самы кароткі шлях праз канадскую Арктыку. У 1960 годзе праз праліў прайшла амерыканская падводная лодка *USS Seadragon*, а ў 1962 годзе — *USS Skate*.

З-за глабальнага пацяплення ў жніўні 2007 года праліў практычна цалкам вызваліўся ад лёду, упершыню рэальна стаўшы часткай Паўночна-Заходняга марскога шляху. У жніўні 2010 года сітуацыя паўтарылася — праліў цалкам вызваліўся ад лёду, але выхад на захад, у мора Бафорта, застаўся закрыты ледзянымі палямі.

Гісторыя
--------

Праліў Ланкастэр адкрыты англійскім мараплаўцам Робертам Мак-Клурам у 1851 годзе і пазней названы ў яго гонар.

Зноскі
------

1. ↑  Encyclopedia Canadiana, Grolier of Canada Limited, Toronto Ottawа Montreal, 1967, Volume 6, p.239
2. ↑  Encyclopedia Britannica. M'Clure Strait
3. ↑  БСЭ Мак-Клур (пролив)(недаступная спасылка)
4. ↑  FactMonster. McClure Strait
5. ↑  The Northwest Passage: Arctic Straits. Pharand, D.; Legault, L.H. (1984) Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 9024729793. Route 2. through M'Clure Strait p.11
6. ↑  Earth Observatory