recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Луіджы Паніцоні** (італ.: Luigi Panizzoni, польск.: Aloyzy Panizzoni лац.: Aloyzius Panizzoni; 11 верасня 1729, Вічэнца — 11 жніўня 1820, Рым) — дзеяч каталіцкага касцёла і Ордэна езуітаў, педагог.

Уступіў у Таварыства Ісуса 3 лістапада 1745 г. у Рыме. Пасля высвячэння на ксяндза выкладаў у езуіцкіх калегіумах у Ларэта (філасофія) і Прата (матэматыка). Выдаў падручнік па геаметрыі.

У 1783 г. пераехаў на Беларусь. Прэфект бібліятэкі Полацкага езуіцкага калегіума (1784—1785), сакратар беларускіх правінцыялаў Таварыства Ісуса Францішка Караў і Францішка Любавіцкага (1785—1789). Пераклаў з італьянскай мовы на лаціну і выдаў у Полацку працу Паскуале Дэ Матэі (1705—1779) *Piissima praxis in honorem S. Ignatii Lojolae, Fundatoris Societatis Jesu: tum decem Dominicis tum novem diebus eius festum praecedentibus ipsoque die festo absolvenda* (1790). Цягам ХІХ ст. гэтая кніга некалькі разоў перавыдавалася ў розных краінах Еўропы. У 1789 г. пераведзены ў Дынабург, дзе быў інструктарам ІІІ прабацыі (1789—1791, 1792—1793), прэфектам бібліятэкі (1791—1792) і духоўнікам (1793).

У снежні 1793 г. разам Антоніа Месераці і Бернардзіна Скардыяло быў накіраваны генеральным вікарыям Габрыэлем Лянкевічам у Парму, дзе пад патранатам герцага Фердынанда І (1751—1802) мелася распачацца праца па аднаўленні Таварыства Ісуса. Спачатку ўзначальваў навіцыят, а пасля смерці А. Масераці (1796) заняў пасаду віцэ-правінцыяла. З 1811 г. — правінцыял Італіі. Адыграў значную ролю ў падрыхтоўцы аднаўлення Таварыства Ісуса ва ўсім свеце. Менавіта яму 7 жніўня 1814 г. пад час урачыстай цырымоніі ў касцёле Іль-Джэзý Папа Пій VII уручыў булу *Sollicitudo omnium ecclesiarum*.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Grzebień, L. (Ed.), *Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy*, 1996.
2. 1 2  Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — C. 238.
3. ↑  Баўтовіч, М. Кнігадрук у Полацку ад 1774 г. да 1829 г. / М. Баўтовіч // Кнігадрук у Полацку (1774—1829): Бібліяграфічнае выданне / укладальнік М. Баўтовiч. — Полацк: Выдавецкая ініцыятыва «Полацкая ляда», 2018. — С. 34.
4. ↑  Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — С. 272.

Літаратура
----------

* Баўтовіч, М. Кнігадрук у Полацку ад 1774 г. да 1829 г. / М. Баўтовіч // Кнігадрук у Полацку (1774—1829): Бібліяграфічнае выданне / укладальнік М. Баўтовiч. — Полацк: Выдавецкая ініцыятыва «Полацкая ляда», 2018. — 204 с.
* Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — 632 с.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / оprac. L. Grzebień  (польск.) (бел.. — Kraków: Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.
**Рафал Маркіяновіч** (польск.: Rafał Markijanowicz (Markianowicz), лац.: Raphàél Markianowicz; 14 кастрычніка 1783, Мсціслаў — 23 снежня 1856, Новы Сонч) — дзеяч каталіцкага касцёла і Ордэна езуітаў, педагог.

Уступіў у Таварыства Ісуса 10 жніўня 1799 г. і на працягу наступных двух гадоў праходзіў выпрабаванні ў полацкім навіцыяце. У 1801—1802 гг. вывучаў нямецкую мову ў Дынабургскім езуіцкім калегіуме, пасля чаго два наступныя гады выкладаў у Віцебску (настаўнік інфімы і нямецкай мовы) і Мсціславе (настаўнік граматыкі, сінтаксісу і нямецкай мовы).

З 1804 па 1806 гг. вывучаў філасофію ў Полацкім езуіцкім калегіуме. У 1806—1809 гг. працаваў настаўнікам граматыкі, сінтаксісу і нямецкай мовы, а потым — рыторыкі і паэтыкі, алгебры і геаметрыі ў Магілёве і Віцебску.

У 1809 г. вярнуўся ў Полацк. Скончыў курс тэалогіі ў Полацкай езуіцкай акадэміі і ў 1813—1814 гг. працаваў рэгентам канвікта і прафесарам французскай мовы ў Віцебску. У 1814—1815 гг. — прэфект школ у Оршы. З 1815 г. — зноў у Полацку, дзе спачатку на працягу года рыхтаваўся да складання апошніх зарокаў у доме ІІІ прабацыі (склаў зарокі 2 лютага 1817 г.), а потым у 1817—1820 гг. займаў пасаду прафесара фізікі і трыганаметрыі Полацкай езуіцкай акадэміі.

Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) выехаў у Аўстрыйскую дзяржаву, дзе з сакавіка 1821 г. пачаў працаваць у Галіцкай правінцыі Таварыства Ісуса. У 1821—1822 гг. — прафесар фізікі ў Старой Весі. З 1823 — у Цярнопальскім езуіцкім калегіуме, дзе спачатку займае пасаду рэгента канвікта, а ў 1828—1836 гг.- прафесара матэматыкі.

З 22 мая 1836 г. — рэктар Цярнопальскага езуіцкага калегіума, а з 6 студзеня 1838 г. — правінцыял Галіцкай правінцыі Таварыства Ісуса (19 лістапада 1843 г. на гэтай пасадзе яго змяніў яшчэ адзін беларускі езуіт — Якаб Пірлінг). З канца 1843 г. пэўны час быў прафесарам Св. Пісання і старажытнаяўрэйскай мовы у Новым Сончы. У 1844—1847 гг. — святар пры канвікце у львоўскім Collegium Nobilium, а ў 1847—1848 гг. — прафесар Св. Пісання і матэматыкі ў Новым Сончы. Пасля пачатку «Вясны народаў» і роспуску Таварыства Ісуса працаваў у Цярнопальскай дыяцэзіі.

Памёр 23 снежня 1856 г. у Новым Сончы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Блинова, Т. Б.* Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — 427 с.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / оprac. L. Grzebień  (польск.) (бел.. — Kraków: Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.
* Giżycki, J.M.  (руск.) (бел. Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków: Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s.
**Ван** (фр.: Vannes) — камуна (муніцыпалітэт) у Францыі ў рэгіёне Брэтань. 

Размешчана на захадзе Францыі на марскім узбярэжжы рэгіёна Брэтань. Горад, размешчаны ў Ніжняй Брэтані, з'яўляецца прэфектурай дэпартамента Марбіян і цэнтрам агламерацыі з 80 000 жыхароў. Эканамічны і турыстычны цэнтр. Ван з'яўляецца чацвёртай па велічыні агламерацыяй у Брэтані, трэцяй па колькасці жыхароў і трэцім універсітэцкім цэнтрам у рэгіёне.

Стары горад абнесены валамі, згрупаванымі вакол сабора; ён пераўтвораны ў пешаходную зону і прапануе крамы, размешчаныя ў фахверкавых дамах. Горад прыняў біскупства і каталіцкія рэлігійныя ордэны ў 465 годзе падчас Ванскага сабору. Ван перажыў выключны рэлігійны ўздым на працягу XVI і XVII стагоддзяў, перш чым скаціўся ў заняпад да 1870-х гадоў. Пасля Першай сусветнай вайны для горада настаў час пераменаў, а пасля Другой сусветнай вайны — час эканамічнага і дэмаграфічнага росту.

Зноскі
------

1. ↑  база даных аб французскіх камунах — Institut national de l'information géographique et forestière. Праверана 26 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1665102'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20894925'></a>
2. ↑  Populations légales 2020 — Нацыянальны інстытут статыстыкі і эканамічных даследаванняў Францыі, 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q115923391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q156616'></a>
3. ↑  Base officielle des codes postaux — La Poste, 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q66049091'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q373724'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ван (Францыя)
«Нагорная пропаведзь». Карл Блох, 1877. Дацкі музей нацыянальнай гісторыі, Фрэдэрыксбарг.
**Пропаведзь** — прамова свяшчэннаслужыцеля (прапаведніка) у храме перад прыхаджанамі ў канцы літургіі; жанр рэлігійнай прапаганды. Змяшчае тлумачэнні палажэнняў веравучэння, каментарыі Святога пісання, рэкамендацыі для адпаведных паводзін і дзеянняў.

У адрозненне ад малітвы будуецца дастаткова адвольна (не па фіксаваных схеме і тэксце). Рэлігійная пропаведзь у большай ступені ўздзейнічае на эмоцыі, падсвядомасць, інстынкты (т.зв. нелагічнае перакананне).

У пратэстантызме пропаведзь — цэнтральны момант богаслужэння; спевы, малітвы, сімвалічныя жэсты суправаджаюць і ўзмацняюць пропаведзь. Сучасныя пропаведзі значную ўвагу звяртаюць на міратворчую, экалагічную і сацыяльна-маральную праблематыку.

Пропаведзь — дыдактычны твор аратарскага тыпу; бываюць гімнічныя, панегірычныя, павучальныя, апалагетычныя і інш.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Пропаведзь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Літаратура
----------

* Пропаведзь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11965200v · GND: 4047089-1 · LCCN: sh2002012024 · LNB: 000137827 · Microsoft: 2778266495 · NDL: 00570633 · NKC: ph122077 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карыцкі.
**Юзаф Карыцкі** (польск.: Józef Korycki, лац.: Josephus Korycki; 23 чэрвеня 1754, Літва — 8 кастрычніка 1827, Старая Весь, Галічына) — буйны дзеяч каталіцкага касцёла і Ордэна езуітаў, прапаведнік і педагог.

Уступіў у Таварыства Ісуса 13 кастрычніка 1769 г. у Нясвіжы. Прафесар паэтыкі і рыторыкі ў Полацкім езуіцкім калегіуме (1784—1786), прафесар паэтыкі і рыторыкі (1787—1788), прэфект школ і прафесар нямецкай мовы (1788—1789) у Дынабургскім езуіцкім калегіуме. У 1783 г. у Полацку высвечаны на ксяндза. У 1785—1786 гг. браў удзел дзейнасці у камісіі на чале з Францішкам Караў, якая распрацавала новы «План вучэбных заняткаў» (*Ratio Studiorum*) для езуіцкіх навучальных устаноў. У выніку школьнай рэформы быў пашыраны аб’ём выкладання дакладных навук і сучасных моў.

Прапаведнік у Віцебску (1789—1790), Полацку (1791—1792), Магілёве (1792—1797) і Оршы (1797—1799). У 1798—1799 і 1803—1805 гг. — сакратар правінцыяла Антонія Люстыга, а з 1805 па 1827 гг. — сакратар Таварыства Ісуса (пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) знаходзіўся ў Рыме). У 1827 г. выехаў у Галічыну, дзе неўзабаве і памёр.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Grzebień, L. (Ed.), *Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy*, 1996.
2. ↑  Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — С. 143.

Літаратура
----------

* Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — 632 с.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. L. Grzebień  (польск.) (бел.. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.
**Вігмунд** (англ.: Wigmund ? — 840) — кароль Мерсіі (839—840).

Біяграфія
---------

Сын Віглафа, караля Мерсіі. Стаў кіраваць супольна з сваім бацькам, відаць, неўзабаве па 830 годзе. Упершыню ўпамінаецца ў грамаце Віглафа 831 года.

У 839 годзе па смерці бацькі стаў каралём Мерсіі. Аднак панаванне было нядоўгім. Памёр ад дызентэрыі ў пачатку 840 года.

Ажаніўся з Эльфледай, дачкой караля Кеолвульфа I. Меў сына Вігстана, караля Мерсіі.

Зноскі
------

1. ↑  Mommaerts-Browne T S M. Anglo-Saxon Aristocracy: Tracing Lineages // Foundations. Vol. 1 (6), 2005. P. 407.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх


| ?Вігмунд Мерсійскі — продкі |
| --- |
| 

Не зададзены ідэнтыфікатар сутнасці entityId (старонка не звязана з Вікіданымі)

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бароўка.

**Баро́ўка** (трансліт.: *Baroŭka*, руск.: Боровка) — вёска ў Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Сідаравіцкага сельсавета. Размешчана за 25 км на поўдзень ад Магілёва, за 10 км ад чыгуначнай станцыі Дашкаўка на лініі Магілёў — Жлобін. Рэльеф раўнінны, на захад і поўдня мяжуе з лесам. На захадзе цячэ р. Ялец (прыток р. Дняпро). Транспартныя сувязі па шашы Санкт-Пецярбург — Адэса, якая праходзіць побач з вёскай.

Гісторыя
--------

### Пад уладай Расійскай імперыі

Вядома ў Расійскай імперыі з пачатку XX ст. У 1909 годзе вёска ў Грудзінаўскай воласці Быхаўскага павета Магілёўскай губерні.

### Найноўшы час

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай вёска абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У сакавіку 1924 года вёску вярнулі БССР, з 20 жніўня 1924 года ў Слабодкаўскім сельсавеце Лупалаўскага, з 2 сакавіка 1931 года Магілёўскага раёнаў, з 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці.

У 1930 годзе арганізаваны калгас імя К. Я. Варашылава.

У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да 27 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. З 4 чэрвеня 1965 года ў Сідаравіцкім сельсавеце. У 1966 годзе да вёскі далучана в. Доры 2. У 1990 годзе ў складзе калгаса «Расія» (цэнтр — в. Сідаравічы). Размяшчаліся ферма буйной рагатай жывёлы, комплекс па вырошчванні буйной рагатай жывёлы, працаваў магазін.

Планіроўка
----------

Планіроўка Г-падобная. Галоўная просталінейная вуліца (адрэзак шашы) арыентавана шыротна. Ад яе заходняга канца адыходзіць на поўдзень кароткая просталінейная вуліца. Забудавана двухбакова, шчыльна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. На паўднёва-ўсходняй ускраіне — гаспадарчы сектар.

Насельніцтва
------------

* **XX стагоддзе**:
	+ 1926 — 37 двароў, 220 жыхароў.
	+ 1990 — 55 гаспадарак, 154 жыхары.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2007 — 83 гаспадаркі, 215 жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)

Літаратура
----------

* Бароўка // Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 6, кн. 2. Магілёўская вобласць / рэдкал.: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2009. — 592 с.: іл. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0440-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Сідаравіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сідаравічы |
| Пасёлкі | Мірны |
| Вёскі | Бароўка ·  Лыкава ·  Новая Мілееўка ·  Пална ·  Слабодка ·  Шылаў Вугал |
**Курыя-Мурыя** (араб. جزر خوريا موريا‎‎‎‎) — група астравоў на захадзе Індыйскага акіяна каля паўднёвага ўзбярэжжа Амана. Агульная плошча — 73 км². Населены толькі востраў Эль-Халанія (каля 150 чал. у 2014 г.)

Геаграфія і прырода
-------------------

Архіпелаг Курыя-Мурыя складаецца з 5 астравоў і некалькіх прыбярэжных скал. Найбольшым па плошчы з'яўляецца востраў Эль-Халанія, які займае 56 км². Усе астрравы гарыстыя. Мяркуецца, што яны пачалі фарміравацца ў перыяд міяцэна. 

Клімат сухі трапічны. Асноўная колькасць асадкаў выпадае ў летнія месяцы, калі з акіяна дуюць вільготныя мусоны. Дажджы ідуць пераважна ў горных раёнах, у той час як на ўзбярэжжы спякотна і суха. 

Пераважае расліннасць, характэрная для паўпустыні. У гарах сустракаюцца зараснікі хмызнякоў і дрэў. Наземная фаўна бедная, прадстаўлена птушкамі, казуркамі, грызунамі і чарапахамі. Навакольныя воды насяляюць рэдкія віды акул і кітоў.

Гісторыя
--------

Астравы Курыя-Мурыя вядомы з глыбокай старажытнасці. У мінулым былі населены семіцкім народам *джыбалі*. У пачатку XIX ст. амаль спусцелі з-за пірацтва. У 1856 г. султан Маската перадаў архіпелаг у карыстанне Вялікабрытаніі. У 1967 г. вернуты Аману, што выклікала незадаволенасць урада НДРЕ. У 2010 г. урад Амана абвясціў праект па прыцягненню на Курыя-Мурыя турыстаў.

Спасылкі
--------

* Oman Geography
* NATURAL WONDERS OF OMAN Архівавана 27 лістапада 2015.
* THE KHURIYA MURIYA ISLANDS Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Aden Harbor to Ras al Hadd
**Арганізацыя войскаў** (**Арганізацыя сіл**) — структура ўзброеных сіл у цэлым і воінскіх фарміраванняў, якое забяспечвае аптымальнае спалучэнне іх складу і колькасці, колькасці і відаў узбраення і ваеннай тэхнікі для падтрымання высокай баявой гатоўнасці і здольнасці паспяхова весці баявыя дзеянні.

Уяўляе сабой частку будаўніцтва ўзброеных сіл і выяўляецца ў іх дзяленні на тактычныя, аператыўныя, аператыўна-стратэгічныя і стратэгічныя структурныя воінскія адзінкі да якіх адносяцца падраздзяленні, воінскія часці, злучэнні і аб'яднанні відаў узброеных сіл і родаў войскаў, спецыяльных войскаў і службаў.

Зноскі
------

1. ↑  ВЭС 1986, с. 517—518, статья «Организация войск». Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFВЭС1986 (даведка)
2. ↑  Военная энциклопедия 2002, с. 105—109, статья «Организация войск». Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFВоенная\_энциклопедия2002 (даведка)
Бітва падчас бугурта
Малюнак бугурта ў Манескім кодэксe 1300 год.
**Бугурт** (ст.-в.-ням. *Buhurt*, старафр. *bouhourt* или *buhurt* «удараць») — рыцарскі турнір, падчас якога дзве групы рыцараў, узброеных затупленай зброяй (дзідамі альбо іншай зброяй, як, напрыклад, турнірная паліца, або камбінацыяй, якая складаецца з абодвух тыпаў) змагаліся адзін супраць аднаго. Бітва рыцараў сам-насам называлася анг. *joust* — рыцарскі двубой.

Прызначэнне
-----------

Бугурт з’яўляўся складовай часткай турніру, апроч таго, таксама з’яўляўся сімуляцыяй аднаго з сцэнараў бітвы, а такім чынам, падрыхтоўкай да падобных сітуацый на вайне. Збраяносец мог заслужыць шпоры ў полі і на бугурце (частка рыштунку, якая сведчыла аб прыналежнасці носьбіта да саслоўя рыцараў).

Правядзенне
-----------

Звычайна, байцы адрознівалі адзін аднаго па рознакаляровых крамнінных павязках. На групы дзяліліся паводле лёсавання, а таксама набіраліся з так званых турнірных супольнасцей. Падчас фарміравання груп вызначалася колькасць удзельнікаў бітвы, а таксама ўсталёўваўся прыз для пераможцаў. Часта прызам станавіўся конь пераможанага рыцара або даспехі або зброя, аднак наўзамен мог быць выплачаны грашовы эквівалент прызу. Некаторым бедным рыцарам параза на бугурце могла каштаваць эканамічнае свабоды. Толькі заможныя пераможцы маглі праявіць велікадушнасць і дазволіць таму, хто прайграў, захаваць сваю маёмасць, а таксама адмовіцца ад выкупу.

Па камандзе капітанаў супрацьстаялыя бакі атакавалі, групамі або сам-насам, і спрабавалі з дапамогай зброі або рук скінуць праціўніка з каня. Гучныя крыкі, шум ад удараў і сутыкненняў стваралі незвычайную атмасферу бітвы.

Часам бугурты праходзілі настолькі хаатычна і былі настолькі крывавымі, што такія ўладары, як Эдуард I, вымушаны былі тыражаць забароны на іх правядзенне.

Ніхто, акрамя самога рыцара не меў права скідаць праціўніка з каня. Гледачы павінны былі прыходзіць бяззбройнымі і без даспехаў. Конюхі не мелі права прыносіць з сабой ні мячы, ні кінжалы, ні паліцы, а герольдам была забаронена хаваць зброю пад вапенрокамі. Да вяселля рыцар мог прымаць удзел у турныры ад яго пачатку да канца, поўныя два тыдні. Прафесійныя рыцары, накшталт Уільяма Маршала, які да канца сваёй кар'еры перамог прыкладна 500 рыцараў, моглі ператварыцца ў багатых і паважаных людзей. Часта ў выніку падзення з каня, прычынай якога з’яўляўся, як правіла, ўдар зброяй або штуршок, а разам нават сонечны ўдар, рыцар атрымліваў траўму. У пачатку 13-га стагоддзя на дзіды пачалі надзяваць бяспечныя наканечнікі, а мячы затуплаць.

Сучаснасць
----------

Дадзенае слова выкарыстоўваецца на турнірах па гістарычнаму фехтаванню і сярод асоб, якія займаюцца гістарычнае рэканструкцыяй і/або ролевымі гульнямі для абазначэння бою паміж дзвюма групамі байцоў, «сценка на сценку».

Гл. таксама
-----------

* Манескі кодэкс
* Пасвячэнне ў рыцары
* Рыцарская дзіда

Зноскі
------

1. ↑  Buhurd — Zeno.org
2. ↑  Joachim Ehlers: *Die Ritter. Geschichte und Kultur*. München 2006, S. 82ff.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Краіны, дзе адбыліся дзяржперавароты ў 2020—2023 гадах.
**Пояс пераваротаў** (фр.: la ceinture de coups d'État) — сучасная геапалітычная канцэпцыя і неалагізм для апісання рэгіёну Заходняй Афрыкі, Цэнтральнай Афрыкі і Сахеля, дзе часта адбываюцца дзяржаўныя перавароты.

Нягледзячы на тое, што гэты тэрмін, верагодна, старэйшы, распаўсюджанасць ён набыў у пачатку 2020-х гадах пасля серыі дзяржаўных пераваротаў у Малі ў 2020 і 2021 гадах, Чадзе, Гвінеі і Судане ў 2021 годзе, у Буркіна-Фасо ў студзені і верасні 2022 года, у Нігеры і Габоне ў 2023 годзе. У рэгіёне таксама адбыліся спробы перавароту ў Нігеры і Судане ў 2021 годзе, у Гвінеі-Бісау і Гамбіі ў 2022 годзе, а таксама ў Судане і Сьера-Леонэ ў 2023 годзе.

Пасля нігерыйскага перавароту 2023 года дзяржавы, дзе ва ўладзе знаходзіліся путчысты, утварылі суцэльны ланцуг паміж усходнім і заходнім узбярэжжамі Афрыкі.

Заўвагі
-------

1. ↑  Guibal, Claude.  Niger : en Afrique, la ceinture des coups d’État redessine la carte du continent **(нявызн.)**, *France Info* (August 15, 2023). Праверана August 16, 2023.
2. ↑  Mekki Elmograbi.  Guinea Joins the African Club of the "Coup Belt" **(нявызн.)**, *BL News* (7 September 2021).
3. ↑  *Suleiman, Muhammad Dan*. Towards a Better Understanding of the Underlying Conditions of Coups in Africa **(нявызн.)**. *e-ir.info.com* (24 верасня 2021). Праверана 13 September 2023.
4. ↑  Africa’s ‘coup belt’ facing further upheaval **(нявызн.)**. *Arab News* (2 лютага 2022).
5. ↑  *Onuah, Felix*. West African leaders plan peacekeeping force to counter 'coup belt' reputation **(нявызн.)**. *Reuters* (5 снежня 2022). Праверана 13 September 2023.
6. ↑  Explainer: Niger a linchpin for stability in Africa’s ‘coup belt’(англ.)  **(нявызн.)**?, *The Guardian* (27 ліпеня 2023). Праверана 2 верасня 2023.
7. ↑  *Dyer, Gwynne*. Opinion: The return of Africa’s military ‘Coup Belt’ (англ.)  **(нявызн.)**?. *Bangor Daily News* (7 лютага 2022). Праверана 2 верасня 2023.
8. ↑  Walsh, Declan.  Coast to Coast, a Corridor of Coups Brings Turmoil in Africa(англ.)  **(нявызн.)**?, *The New York Times* (29 ліпеня 2023). Праверана 30 ліпеня 2023.
**Сітнік галоўчаты** (*Juncus capitatus*) — від травяністых раслін сямейства Сітнікавыя (*Juncaceae*), распаўсюджаны ў Еўропе (акрамя поўначы), у Паўночнай Афрыцы, умеранай і субтрапічнай Азіі.

Апісанне
--------

Аднагадовая расліна 5-15 см вышынёй. Каробачка карацей калякветніка. Лісточкі калякветніка жоўта-зялёныя, завостраныя, унутраныя карацей чым знешнія. Сцёблы ад аснавання купкападобна разгалінаваныя. Лісце прыкаранёвае.

Распаўсюджанне
--------------

Еўропа: Беларусь, Эстонія, Латвія, Літва, Малдова, Расія, Украіна, Аўстрыя, Бельгія, Чэхія, Германія, Венгрыя, Нідэрланды, Польшча, Славакія, Швейцарыя, Данія, Фінляндыя, Ірландыя, Нарвегія, Швецыя, Вялікабрытанія, Балгарыя, Харватыя, Італія, Мальта, Чарнагорыя, Румынія, Сербія, Славенія, Францыя, Партугалія, Іспанія; Паўночная Афрыка: Алжыр, Лівія, Марока; Азія: Арменія, Азербайджан, Грузія, Расія, Кітай, Казахстан, Узбекістан, Манголія, Афганістан, Ізраіль, Іарданія, Ліван, Сірыя, Турцыя, Кіпр; натуралізаваны: на поўдні Канады, у ЗША.

Ва Украіне расце па вільготных пяшчаных месцах, галоўным чынам у далінах рэк — на ўсёй тэрыторыі, спарадычна, часцей у басейнах Дняпра і Северскага Данца. Уваходзіць у пералік відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення на тэрыторыі Кіеўскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 69. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2 3  *Доброчаева Д. Н. Котов М. И. Прокудин Ю. Н. и др.* Определитель высших растений Украины. — К. 1987. — С. 414.  (руск.) (укр.)
5. 1 2  *Андрієнко Т.Л. Перегрим М.М. (уклад.).* Офіційні переліки регіонально рідкісних рослин адміністративних територій України (довідкове видання). — Київ, 2012. — 148 с. — ISBN 978-966-542-512-0.
6. ↑  The Euro+Med PlantBase **(нявызн.)**.  (англ.)
7. ↑  Germplasm Resources Information Network (GRIN) **(нявызн.)**.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779223177 |
Гіганцкая «олья» (сасуд) і жыллё
**Куэва-дэ-ла-Олья** (ісп.: Cueva de la Olla, літар. «пячора чыгуна») — археалагічны помнік на паўночным захадзе мексіканскага штата Чыўаўа, прыкладна ў 47 км на паўднёвы захад ад Нуэва-Касас-Грандэс.

Помнік уяўляе сабою невялікую групу збудаванняў з глінабітнымі сценамі, размешчаных у пярэдняй частцы пячоры на краю неглыбокага каньёна. Назва паходзіць ад змешчанага ў пячоры велізарнага, каля 3 метраў вышынёй кецкаматэ — традыцыйнай пасудзіны для захоўвання кукурузы. Па архітэктурных і іншых асаблівасцях збудаванні блізкія традыцыям культуры Магаён. Падрабязныя даследаванні помніка да цяперашняга часу не праводзіліся.

У тым жа каньёне выяўлены і іншыя пячоры з дагістарычнымі паселішчамі, напрыклад, Пячора ластаўкі (Cueva de la Golondrina).

Гл. таксама
-----------

* Куарэнта-Касас
* Дакалумбавы руіны Мексікі
* Старажытныя пуэбла
* Касас-Грандэс
* Магаён

| ⛭Дакалумбавы культуры Месаамерыкі |
| --- |
| Пералік культур | **Ацтэкі** — Веракрус — Гуаяба — Ісапа — Капача — Какле — Куікуілька — Кускатлан — **Мая** — Міштэкі — Монтэ-Альта — Альмека-шыкаланка — **Альмекі** — Сапатэкі — Тараскі — Тэатыўакан — Тлатылька — Тальтэкі — Татанакі — Уастэкі — Чычымекі — Чалула — Шахтавыя магілы і Тэўчытлан — Шачыпала — Эпіёльмекі |  |
| Рознае | **Месаамерыканская храналогія** — Дакалумбавы руіны Мексікі — Каменныя шары — Месаамерыканская гульня ў мяч — Месаамерыканская піраміда — Месаамерыканскія сістэмы пісьма — Чынампа — **Мовы Месаамерыкі** |
| Глядзіце таксама | **Дакалумбавы культуры** — Арыдаамерыка — Канкіста |
| **Партал «Індзейцы»** |
**Белару́скае тавары́ства Чырво́нага Кры́жа** (*БТЧК*) *у Літве*. Існавала з красавіка 1921 да сярэдзіны 1922 года.

Утворана на аснове Жэнеўскай канвенцыі ад 22 жніўня 1864 года аб таварыствах Чырвонага Крыжа. Асноўныя мэты: аказанне медыцынска-санітарнай, матэрыяльнай і маральнай дапамогі беларускім ваеннапалонным, бежанцам, эмігрантам, хворым, сіротам, усім пацярпелым ад ваенных дзеянняў, садзейнічанне ў вяртанні на Бацькаўшчыну. Знаходзілася ў Коўне (Каўнас) у атэлі «Метраполь». Старшыня таварыства — Я. Я. Варонка, віцэ-старшыні — І. Цвікевіч і Н. Ліпоўскі, скарбнік — П. Мядзёлка. Налічвала 32 чалавека. Мела аддзяленні і прадстаўніцтвы ў Берліне (А. Бароўскі), на Гродзеншчыне (С. Баран-Нямір), у Вільні (А. Карабач), Празе (М. Вяршынін), Рызе (К. Езавітаў), Канстанцінопале, Амерыцы. Арганізацыя супрацоўнічала з эміграцыйным урадам БНР у Коўне, урадавымі ўстановамі Літвы, Літоўскім таварыствам Чырвонага Крыжа. Займалася выдавецкай дзейнасцю, у 1921 годзе выпусціла 3 маркі серыі «Беларусь. Пошта», збор ад іх продажу пайшоў на дабрачынныя мэты.

Зноскі
------

1. ↑  *Ю. Р. Васілеўскі.* Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 402.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* *Васілеўскі, Ю. Р.* Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа / Ю. Р. Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 361.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з падобнымі імёнамі, гл. Мазурэнка і Анатоль Мазурэнка.

**Анатоль Аркадзевіч Мазурэнка** (нар. 6 сакавіка 1934, в. Узнога, Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі спецыяліст у галіне тэарэтычных асноў электратэхнікі. Кандыдат тэхнічных навук (1971), дацэнт (1975).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Электрычныя станцыі, сеткі і сістэмы», 1959).

Працаваў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (з 1959, энергетычны факультэт, кафедра «Электратэхніка і электроніка», дацэнт, у 1975—1985 — дэкан факультэта).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: метады разліку выпрамляльных схем; пераўтваральнікі напружання; тэорыя і методыка выкладання электратэхнікі; прымяненне камп’ютарных тэхналогій у навучальным працэсе.

### Бібліяграфія

* Исследование и расчет магнитного режима трехфазного трансформатора с витым пространственным магнитопроводом : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 276 / А. А. Мазуренко. ― Минск, 1970.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ганаровай граматай БНТУ (1984, 1986, 1991, 1999, 2004, 2009, 2010, 2014, 2015), ганаровай граматай «Белэнерга» (1991), знакам «Выдатнік энергетыкі Рэспублікі Беларусь» Міністэрства энергетыкі (1995).

Зноскі
------

1. ↑  Кафедра «Электротехника и электроника» 70 ЛЕТ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar758354 |
Вядомы пісьменнік, мовазнаўца-самавук **Карусь Каганец** шмат увагі надаваў беларускай азбуцы. Ён вывучаў кірыліцу, лацініцу, арабіцу і іншыя азбукі, намагаючыся вылучыць найбольш прыдатныя для перадачы беларускіх гукаў знакі. Таксама ён спрабаваў скласці ўласнабеларускі алфавіт. Чарнавік гэтага праекту захаваўся да нашых дзён .

Пачынаецца рукапіс разважаннямі аўтара аб найважнейшым, з ягонага гледзішча, прынцыпе, на якім павінен грунтавацца алфавіт — найбольш поўнай адпаведнасці паміж гукамі і літарамі:

*«Даўно людзі стараюцца наладзіць пісьменнасць так, штобы яна была як можна прасцейша, а затым і лягчэйша для навучання. Адно яны разумеюць, што чым у абэцадле меней знакаў, то яно лягчэйшае, а па майму разуменню трохі не так, бо калі мала знакаў зычных, то на адзін зык прыходзіцца ставіць колькі знакаў, як, прымерам, у англікаў, французаў. Да навошта далёка шукаці, калі ў нашых суседзяў палякаў, калі трэба паставіць х, ч, ш, то мусіма пісаці ch, cz, sz, што дужа затрудняе навуку граматы. Калі бо прыняці на ўсякі зык асаблівы знак, то хоч будзе трудней трохі наўчыцца гэтых знакаў, но пісаці ўжо будзе шмат лягчэй. І славянскае абэцадла і е найлепшае з усіх еўрапейскіх, бо яно падходзіць да ўсіх славянскіх гутарак, адно пачамусь закінулі, а пільнуючыся якойсь-та моды, стараюцца пісаці латынскімі знакамі, каторыя ні да адной з цяперашніх моваў не падходзяць, а тым болей да беларускае мовы, катора багата зыкамі.»*.

За аснову сваёй азбукі Каганец узяў рускі варыянт традыцыйнай кірыліцы, надаўшы нетрадыцыйны гукавы сэнс літарам е, ъ, ѡ, *ѣ* (). Таксама ён прапанаваў тры новыя літары: ε, γ,. Літара е прызначалася для перадачы галоснага перадняга раду сярэдняга пад'ёму пасля цвёрдых зычных ва ўсіх складах незалежна ад націску, літара ε — для перадачы гэтага ж гука пасля мяккіх зычных пад націскам, літара *ѣ* — для перадачы ўсіх галосных сярэдняга і ніжняга пад'ёму ў ненаціскных складах пасля цвёрдых зычных, за выключэннем канцовага адкрытага складу, у якім памянёныя гукі, на думку аўтара, у большасці беларускіх гаворак адрозніваюцца паміж сабою ў вымаўленні і пагэтаму на пісьме павінны перадавацца асобнымі літарамі (е, а, о), літара ѡ — для перадачы галоснага задняга раду ніжняга пад'ёму о, які «можна гаварыць, калі з яго, пачынаецца слова, як го або во, а калі ўсярэдзіне слова, то як оў», літара γ — для перадачы г з прыдыханнем, «прымерам γуліца — вуліца або гуліца», літара  — для перадачы гука ц на месцы этымалагічнага мяккага т. Карусь Каганец указваў на неабходнасць прыняцца асобнай літары і для мяккага д, якое «*беларусы найбольш гавораць востра, з прысвістам і цяперашнія пісьменнікі пішуць дз*».

Зноскі
------

1. ↑  Чарнавы варыянт праекту знаходзіцца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі РБ
2. ↑  Цытата прыведзена без поўнага захавання аўтарскай арфаграфіі і пунктуацыі
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Папкоў.
**Валерый Іванавіч Папко́ў** (руск.: Валерий Иванович Попко́в; 3 лютага 1908, Масква — 12 снежня 1984, Масква) — вучоны ў галіне электратэхнікі і электраэнергетыкі, доктар тэхнічных навук, акадэмік АН СССР (1966), Герой Сацыялістычнай Працы (1978).

Біяграфія
---------

В. І. Папкоў нарадзіўся ў Маскве. Скончыў 10 класаў школы. У 1930 годзе скончыў Маскоўскі механіка-машынабудаўнічы інстытут імя М. Э. Баўмана (Маскоўскі энергетычны інстытут). Працаваў на шахце ў Днепрадзяржынску, металургічным заводзе ў Днепрапятроўску. У 1932—1936 гг. ва Усесаюзным электратэхнічным інстытуце імя У. І. Леніна. З 1936 года кіраўнік Высакавольтнай лабараторыі канструктарскага бюро Наркамата боепрыпасаў СССР. У 1943 годзе паступіў у аспірантуру пры Энергетычным інстытуце імя Г. М. Кржыжыноўскага Акадэміі навук СССР. У 1947 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. З 1948 года старэйшы навуковы супрацоўнік інстытута. У 1951 годзе ўступіў у КПСС. У 1953 годзе абраны членам-карэспандэнтам АН СССР, з 1 ліпеня 1966 г. акадэмікам. У 1957—1965 гг. В. І. Папкоў на пасадзе намесніка дырэктара Энергетычнага інстытута і адначасова з 1959 года — загадчык створанай ім лабараторыяй высокіх напружанняў. У 1965—1980 гг. намеснік дырэктара, акадэмік-сакратар Аддзялення фізіка-тэхнічных праблем АН СССР. У 1974—1978 гг. Прэзідэнт Міжнароднай электратэхнічнай камісіі (МЭК), у 1978—1980 гг. — віцэ-прэзідэнт. У 1968—1979 гг. В. І. Папкоў уваходзіў у склад прэзідыума Вышэйшай атэстацыйнай камісіі.

Памёр В. І. Папкоў 12 снежня 1984 г. Пахаваны на Новадзявочых могілках у Маскве.

Навуковая і грамадская дзейнасць
--------------------------------

В. І. Папкову належаць працы па тэхніцы высокіх напружанняў, электрычных разрадах у газах пры высокіх напружаннях, тэхніцы перадачы электрычнай энергіі на вялікія адлегласці, электронна-іоннай тэхналогіі і інш. Распрацаваў методыку ацэнкі страт электрычнай энергіі ад утварэння электрычных разрадаў на правадах.

В. І. Папкову таксама з'яўляўся членам рэдакцыйных калегій некалькіх навукова-папулярных часопісаў, уваходзіў у склад спецыялізаваных вучоных саветаў.

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Медаль «Серп і Молат»
* 2 ордэны Леніна
* Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* медалі
* Дзяржаўная прэмія СССР 1983 г. (за вялікія дасягненні ў развіцці савецкай навукі)
* Прэмія АН СССР імя П. М. Яблачкава

Зноскі
------

1. ↑  Валерый Іванавіч Папкоў на сайце «Героі краіны»
2. ↑  Біяграфія на сайце МДТУ імя Баўмана Архівавана 9 сакавіка 2017. (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12). — С. 64.

Спасылкі
--------

* Валерый Іванавіч Папкоў на сайце «Героі краіны»
* Біяграфія на сайце МДТУ імя Баўмана Архівавана 9 сакавіка 2017. (руск.)
* Профіль на сайце РАН (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
**Epirhynchites (Rhynchites) auratus** — жук залаціста-малінавага колеру, даўжынёй ад 5 да 9 мм. Належыць да сямейства *Rhynchitidae*.

Жыццёвы цыкл
------------

Самкі Rhynchites auratus адкладаюць яйкі ў плады вішні і чарэшні, прагрызаючы ў мякаці плоду паглыбленне, змяшчаюць у абалонку яшчэ мяккай костачкі адно яйка. Кожная самка можа адкласці прыкладна паўтары сотні яек. Прыкладна праз тыдзень з яйка з'яўляецца бязногая белая лічынка, якая пранікае ў костачку, і сілкуецца яе ядром, выядаючы ўсё змесціва. Недзе праз месяц дарослыя лічынкі выбіраюцца з пладоў, падаюць на зямлю і акукляюцца ў глебе на глыбіні 12—14 см, дзе і зімуюць. Маладыя жукі з'яўляюцца вясной, падчас цвіцення вішні. Спачатку сілкуючыся пупышкамі, маладым лісцем і кветкамі, а пасля цвіцення — завязямі вішні і чарэшні, ядучы маладыя плады поўнасцю або праядаючы ў іх наздраватыя адтуліны. Прыкладна праз два тыдні пасля цвіцення вішні, жукі пачынаюць адкладванне яек.
Плеяды, рассеянае скопішча
NGC 104, шаравое скопішча
**Зорныя скопішчы** — сукупнасці (групы) зорак, якія маюць агульнае паходжанне і звязаны паміж сабой сіламі ўзаемнага прыцягнення.

Для сфарміраваных зорных скопішчаў характэрна наяўнасць цэнтральнага згушчэння (ядра), абкружанага менш шчыльнай каранальнай вобласцю. У залежнасці ад знешняга выгляду, памераў, узросту і хімічнага складу адрозніваюць рассеяныя і шаравыя зорныя скопішчы.

**Рассеяныя зорныя скопішчы** (напр. Гіяды, Плеяды) у Галактыцы канцэнтруюцца ў плоскасці сіметрыі Млечнага Шляху і маюць найбольшыя скорасці адносна Сонца; узрост да 1 млрд. гадоў. Пры назіранні ў слабы тэлескоп раздзяляюцца на асобныя зоркі.

**Шаравыя зорныя скопішчы** (напр. скопішча МЗ у сузор'і Гончых Псоў, М1З у сузор'і Геркулеса) маюць вялікую колькасць кампактна размешчаных зорак у выглядзе сферычнай або эліптычнай сістэмы; з цяжкасцю раздзяляюцца на асобныя зоркі нават у моцных тэлескопах. Утвараюць у Галактыцы сферычную падсістэму і канцэнтруюцца ў яе цэнтры; маюць узрост ад 5 да 15 млрд. гадоў.

Наяўнасць пераменных зорак (напр. тыпу RR Ліры) дазваляе вызначаць адлегласці да скопішчаў.

Літаратура
----------

* *Шымбалёў А. А.* Зорныя скопішчы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11982038p · GND: 4183148-2 · LCCN: sh85127422 · Microsoft: 48393594 · NDL: 00570280 · NKC: ph820585 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бароўскі.

**Ісаак Юльевіч Баро́ўскі** (18 лістапада 1921, Віцебск — 5 сакавіка 1991) — беларускі савецкі мастак.

Біяграфія
---------

У 1936 годзе паступіў у Віцебскае мастацкае вучылішча, якой скончыў у 1941 г.. Вучыўся ў Л. Лейтмана, У. Хрусталёва, А. Мазалёва.
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля яе заканчэння жыў і працаваў у Новасібірску, самастойна навучаўся па праграме Акадэміі мастацтваў. У 1959—1962 гг. І. Ю. Бароўскі разам з мастакамі Новасібірска прымаў удзел у афармленні павільёна на ВДНГ у Маскве. З 1962 г. жыў у Віцебску. Член Беларускага саюза мастакоў з 1967 года.

Творчасць
---------

Удзельнік мастацкіх выставак з 1962 года. Працаваў у станковым жывапісе ў жанрах партрэта, пейзажа, нацюрморта, а таксама ў графіцы.

Асноўныя творы: партрэты Ц. Тарасава, Ц. Каваленкі, В. Парахневіча, І. Сасновіка, Г. Шутава, Д. Райцава, Г. Нікалаевай, М. Каца, Ю. Пэна, В. Анішчанкі, М. Ждан, П. Клімкова, кампазіцыі «Маладая калгасніца», «Медсястра»; пейзажы «Пасля навальніцы», «Куток Віцебска», «Ля возера», «Ралля»; нацюрморты «Хлеб», «Астры».

Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах Беларускага саюза мастакоў.

Зноскі
------

1. ↑  *Елена Алимова*. Он был образцом интеллигентности. (руск.)

Літаратура
----------

* Бароўскі Ісаак Юльевіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мн. 1984. — Т. 1. — С. 299.
* Бароўскі Ісаак Юльевіч // Беларускі Саюз Мастакоў : энцыклапедычны даведнік / рэдкал.: Г. В. Буралкін [і інш.]; аўт.-склад. Б. А. Крэпак [і інш.]. — Мн. 1998. — С. 53-54.

Спасылкі
--------

* *Елена Алимова*. Он был образцом интеллигентности. (руск.)
У матэматыцы **бінарная аперацыя** на мностве *S* — правіла, якое любой пары элементаў мноства *S* ставіць у адпаведнасць нейкі элемент гэтага ж мноства. Па сутнасці, бінарная аперацыя — гэта функцыя ад двух аргументаў, такая што і яе аргументы, і яе значэнні ляжаць у адном мностве. Прыкладамі бінарных аперацый з'яўляюцца звычайныя аперацыі складання, адымання, множання, дзялення і ступенявання. Практычна ў любой галіне матэматыкі можна знайсці прыклады бінарных аперацыі, напрыклад, складанне вектараў, перамнажэнне матрыц і інш.

Бінарныя аперацыі з'яўляюцца краевугольным каменем разнастайных алгебраічных структур у абстрактнай алгебры: яны, як неад'емная частка, уваходзяць у азначэнні групы, колца і інш.

Строгае азначэнне
-----------------

Больш дакладна, **бінарная аперацыя** на непустом мностве *S* — адлюстраванне, якое ставіць у адпаведнасць кожнаму элементу з *S*×*S* пэўны элемент з *S*:

{\displaystyle f:S\times S\to S.}
Часам, асабліва ў праграмаванні, тэрмін ужываецца ў дачыненні да любой функцыі з двума аргументамі.

Зноскі
------

1. ↑  Rotman 1973, pg. 1
2. ↑  Hardy & Walker 2002, pg. 176, Definition 67
3. ↑  Fraleigh 1976, pg. 10

Літаратура
----------

* Fraleigh, John B. (1976). *A First Course in Abstract Algebra* (2nd ed.). Reading: Addison-Wesley. ISBN 0-201-01984-1.
* Hall, Jr. Marshall (1959). *The Theory of Groups*. New York: Macmillan.
* Hardy, Darel W.; Walker, Carol L. (2002). *Applied Algebra: Codes, Ciphers and Discrete Algorithms*. Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall. ISBN 0-13-067464-8.
* Rotman, Joseph J. (1973). *The Theory of Groups: An Introduction* (2nd ed.). Boston: Allyn and Bacon.

Спасылкі
--------

* *Weisstein, Eric W.* Binary Operation (англ.) на старонцы Wolfram MathWorld.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 185529760 · NKC: ph118879 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Волкаў.
**Сярге́й Анато́левіч Во́лкаў** (нар. 18 сакавіка 1942, Мінск) — беларускі мастак-графік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і мастака А. Волкава. Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча (1962), Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (1970). Вучыўся у Л. П. Асецкага, П. К. Любамудрава, А. М. Кашкурэвіча. Працаваў у часопісах «Вожык» (1962—1982), «Вясёлка» (з 1968). Сябра Саюза мастакоў БССР з 1973 года, старшыня секцыі графікі ў 1984—1989 гадах. З 1989 года ўваходзіць у аб’яднанне «Верасень», старшыня ў 1989—1992, 1999—2019 гадах.

Сябра праўлення Саюза мастакоў СССР у 1985—1990 гадах.

Член КПСС, быў сакратаром партыйнай арганізацыі Саюза мастакоў БССР.

Творчасць
---------

Працуе ў кніжнай і станковай графіцы, у тэхніках акварэлі, малюнка, літаграфіі, шаўкаграфіі. Удзельнік выставак з 1971 г. Аформіў звыш 200 кніг у беларускіх і расійскіх выдавецтвах. Стварыў шэраг станковых серый, больш за сто плакатаў, якія выдаваліся ў Мінску і Маскве, серыі сяброўскіх шаржаў.

Прызнанне
---------

Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1989). Медаль Францыска Скарыны (2017). Лаўрэат прэміі імя Васіля Віткі (2004).

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 373 «Аб узнагароджанні» **(нявызн.)**.  Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь (10 кастрычніка 2017).

Літаратура
----------

* Беларускі саюз мастакоў, 1938—1998: энцыклапедычны даведнік. — Мн. 1998.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.
**Ключ 7** (кіт. 二, піньінь *èr*) са значэннем «два» з традыцыйнага спісу 214 іерагліфічных ключоў, якія выкарыстоўваюцца пры напісанні іерогліфаў. Адзін з 27 ключоў, якія складаюцца з дзвюх рыс.

У слоўніку Кансі налічваецца 29 знакаў з 49 030 з гэтым ключом.

Прыклады іерогліфаў
-------------------

У табліцы прыведзены прыкладны спіс іерогліфаў з ключом. 

| Дад.рысы | Прыклады |
| --- | --- |
| 0 | 二 |
| 1 | 亍 于 亏 亐 |
| 2 | 云 互 亓 五 井 亖 |
| 3 | 亗 |
| 4 | 亘 亙 亚 |
| 5 | 些 亜 |
| 6 | 亝 亞 亟 |
| 8 | 唖 |
| 9 | 啞 |

Варыянты значэння
-----------------

Старажытны малюнак адлюстроўваў не толькі лічбу 2, але і неба і зямлю.
У сучаснай мове мае значэнні «два, па-другое, другі, дваякі, двайны, дваісты, двойчы, раздваенне, пара». У якасці ключа іерогліф «два» выкарыстоўваецца рэдка.

Літаратура
----------

* *Fazzioli, Edoardo.* Chinese calligraphy : from pictograph to ideogram : the history of 214 essential Chinese/Japanese characters (англ.). — New York: Abbeville Press (англ.)русск. 1987. — ISBN 0-89659-774-1.
* *Lunde, Ken.* Appendix J: Japanese Character Sets // CJKV Information Processing: Chinese, Japanese, Korean & Vietnamese Computing (англ.). — 2-е изд. — Sebastopol, Calif.: O’Reilly Media, 2009. — ISBN 978-0-596-51447-1.

Гл. таксама
-----------

* Кітайскія лічбы

Спасылкі
--------

* Слоўнік Кансі анлайн (кіт.)
* Слоўнік іерогліфаў з індэксам іерагліфічных ключоў (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ісаёнак.
**Марыя Іванаўна Ісаёнак** (25 кастрычніка 1949, вёска Кісялі, Гарадоцкі раён) — беларускі жывапісец.

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскае мастацкае вучылішча (1969). Член Беларускага саюза мастакоў з 1985 г. Працуе ў жанры партрэта, нацюрморта, пейзажа. Удзельнічае ў выставах з 1975 г. Творчасць М. Ісаёнак — адна з прыкметных з'яў у сучасным беларускім мастацтве. Мастачка тонка ўспрымае стан прыроды, імкнецца да выяўлення гармоніі чалавека з навакольным асяроддзем і па-майстэрску перадае ўласныя ўражанні ў стрыманай каляровай гаме.

Карціны М. Ісаёнак на працягу 2002—2004 гг. дэманстраваліся на выставах у розных гарадах Італіі. Выстаўкі мастачкі арганізоўваліся таксама ў Літве (Вільнюс, 2003), у Мінску — у Музеі сучаснага мастацтва і Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, а таксама ў іншых гарадах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ісаёнак Марыя Іванаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 327. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

Спасылкі
--------

* Ісаёнак Марыя Іванаўна на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Марыя і Мікалай Ісаёнкі. Двое пад адным дахам Архівавана 1 сакавіка 2022. // Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 5215154260656824480003 · БАП: 137892 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Новы Свет (значэнні).

**Новы Свет** — былы пасёлак у Старабудскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля Чарнобыльскай катастрофы жыхары пераселены ў чыстыя месцы.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

У 19 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), у 56 км ад Гомеля.

Транспартная сетка
------------------

Побач аўтадарога Жлобін — Гомель. Планіроўка складалася з кароткай, блізкай да шыротнай арыентацыі вуліцы. Забудова драўляная сядзібнага тыпу.

Гісторыя
--------

Заснаваны напачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Недайскім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна Бабруйскай акругі. У 1929 годзе жыхары пасёлка ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Авангард» (цэнтр — вёска Старая Буда).

Скасаваны ў 2005 годзе.

Насельніцтва
------------

### Колькасць

* 2010 год — жыхароў няма.

### Дынаміка

* 1925 год — 14 двароў.
* 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу).
* 1990-я — жыхары пераселены.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0