**Герб Гомеля** — герб горада Гомеля. Герб зацверджаны Рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г. № 60.

Апісанне
--------

Сучасны герб Гомеля ўяўляе сабой французскі шчыт, на блакітным полі якога намалявана залатая рысь, якая ляжыць.

Гісторыя
--------

Рэканструкцыя першага вядомага герба Гомеля.Рэканструкцыя першага вядомага герба Гомеля.
Пытанне наяўнасці гарадской сімволікі ў сярэднявечным Гомелі застаецца нявырашаным — архелагічныя ці пісьмовыя сведчанні пра герб Гомеля або нейкі адрозны знак, што выконваў бы функцыю герба, у X—XV стст. адсутнічаюць.

Першыя пісьмовыя звесткі пра герб Гомеля адносяцца да першага перыяду Новага часу. 21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст надаў гораду *«печать местьскую з гербом Крыжа»* адмысловым прывілеем (аднесенне дакумента да 1562 г. што сустракаецца ў асобных публікацыях, варта лічыць памылковым):199:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Присылали до нас подданные нашы мещане места Гомеиского, оповедаючи, штожъ они печати местское, которое бы справы местьские печатовати мели, в себе не мають, и для того деи великое затрудненье в тых справах и потребах местских имъ частокроть деет ся… Ино мы з ласки нашое г(о)с(по)д(а)ръское… печать местьскую з гербом Крыжа имъ дали и мети дозволили и симъ листом нашымъ дозволяемъ, мають вжо они от того часу тое печати и гербу помененого во всих справах и потребах, оному месту належачих, вживати и имъ печатовати ся по тому, яко и у в ынъшых местах нашых Великого Князства Литовъского обычаи того заховываеть ся. | "|

Падрабязнага апісання герба ў прывілеі не ўтрымлівалася. Колеравае спалучэнне *«у чырвоным полі срэбны крыж»* з’яўляецца меркаваным і было прапанавана геральдыстам Анатолем Цітовым як рэканструкцыя ў 1990-х гадах. Арыгінальная выява герба 1560 г. дагэтуль не выяўлена. Гісторык Міхаіл Спірыдонаў, які адшукаў тэкст адпаведнага прывілея, выказаў меркаванне, што гербам з крыжам Гомель карыстаўся нават пасля першага падзела Рэчы Паспалітай — да 1776 г. г.зн. да часу падаравання горада расійскай імператрыцай Кацярынай II графу Пятру Румянцаву-Задунайскаму:156—157. Аднак пэўныя дакументальныя сведчанні на гэты конт пакуль невядомыя. Гомельскі гісторык і археолаг А. А. Макушнікаў лічыць непераканаўчай рэканструкцыю герба А. Цітовым, як у графічным і колеравым сэнсе, так і ў сэнсе абранага для яе тыпу геральдычнага крыжа.

Розныя варыяцыі рэканструкцыі паводле А. Цітова выкарыстоўваюцца ў наш час як неафіцыйны геральдычны элемент (аздабленне інтэр’ераў, сувеніры і г.д.), а адна з версій прысутнічае на афіцыйнай сімволіцы ваеннай кафедры Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта (зацверджана ў 2017 г.): 

> 
> У чорным барочным шчыце з падвойнай жоўтай аблямоўкай герб Гомеля (1560 г.) з перакрыжаванымі мячамі лязом уверх, накладзенымі на белую раскрытую кнігу і Кадуцэй.

У гонар гэтага герба названы клуб рэканструкцыі і мадэлявання «Белы крыж» пры гістарычным факультэце Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф. Скарыны, выява герба выкарыстоўваецца на атрыбутыцы клуба.

Падчас расійскага панавання імператрыца Кацярына II перадала Гомель «дзеля забавы» (*«для увеселения»*) графу Пятру Румянцаву-Задунайскаму. Ён дамогся вываду павятовай адміністрацыі ў вёску Беліца (цяпер — Старая Беліца), якая атрымала статус горада, а 16 жніўня 1781 года — герб:

> 
> 
> У верхняй частцы шчыта — частка герба Магілёўскага: у залатым полі палова Расійскага герба. У ніжняй — на блакітным полі рысь, якая спакойна ляжыць; бо звяроў такіх у наваколлях горада гэтага вельмі многа.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *В верхней части, щита часть герба Могилевского: в золотом поле половина Российского герба. В нижней — лежащая спокойно рысь в голубом поле; ибо таковых зверей в окрестностях сего города весьма много.*
> 
> 
> 

А. А. Макушнікаў характарызуе гэты герб як «штучна надуманы ў кабінетах стольных расійскіх канцылярый», што рысь чыноўнікі паставілі на герб, бо для наваспечанага горада ў расійскім гербоўніку не знайшлося «ганаровага звера» (*«почетной твари»*).

У 1786 годзе павятовая адміністрацыя была пераведзена ў пабудаваны для яе на левым беразе ракі Сож цэнтр, за якім замацавалася тая ж назва з дадаткам слова «Новая» — Новая Беліца:96-97 (сёння — Навабеліцкі раён Гомеля). Герб з выявай рысі, такім чынам, перайшоў да Новай Беліцы. Гомель як прыватнаўласніцкі горад афіцыйна герба не меў. У 1852 годзе ён быў пераўтвораны ў павятовы горад (Новая Беліца стала яго прадмесцем):100, 23 снежня 1855 года (4 студзеня 1856) сімволіка з рыссю была зацверджана ў якасці яго герба: 

> 
> 
> Шчыт падзелены на дзве часткі: у верхняй паказаны Магілёўскі губернскі герб, а ў ніжняй, на блакітным полі, рысь лежачы. Шчыт аздоблены каронай каменнага колеру.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *Щит разделен на две части: в верхней изображен Могилевский губернский герб, а в нижней, на лазуревом поле, лежащая рысь. Щит украшен короной каменного цвета.*
> 
> 
> 
> 

На эталоннай выяве ў «Поўным зборы законаў Расійскай імперыі» (1856—1857 гг.) звер на гербе Гомеля паказаны з кароткім хвастом з кутасам. Але ў пазнейшых выявах, напрыклад, у гербоўніку П. Вінклера (1899 г.), звер менш нагадвае рысь, бо адлюстраваны з неўласцівым для рысі доўгім хвастом. На вокладцы кнігі Льва Вінаградава «Гомель. Яго мінуўшчына і сучаснасць. 1142—1900 гг.» (1900 г.) выява звера на гербе Гомеля выканана неахайна схематычна: звер адлюстраваны стоячы, нагадвае сабаку (пудзеля), а не прадстаўніка сямейства каціных.

Пасля лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. гомельскі герб быў відазменены: адлюстраваны ў верхняй частцы шчыта арол страціў свае імперскія рэгаліі (быў прыведзены да стандарту эмблемы Расійскай Рэспублікі), рысь жа па-ранейшаму адлюстроўвалася ў вычварным выглядзе, нагадваючы на вядомых выявах 1918 г. то мармуровага ката, то вавёрку. Гэта можна прасачыць, у прыватнасці, па выявах на бонах гомельскага гарадскога самакіравання і гомельскага земства (1918 г). Пасля канчатковага ўсталявання ў Гомелі савецкай улады розныя варыянты тутэйшага герба адышлі ў гісторыю. У 1929 г. у перадавым артыкуле газеты «Рабочий» падкрэслівалася неадпаведнасць старога герба з рыссю новаму індустрыяльнаму абліччу Гомеля, адзначалася, што гербам Гомелю *«можа служыць не рысь, якая ляжыць у блакітным полі, а фабрычныя коміны, што сягаюць у неба»*. Да пачатку 1990-х гг. пытанне аб гарадскім гербе ў Гомелі сур’ёзна не падымалася. У 1990-я гг. гомельскі гарадскі савет рабіў захады па пошуках старадаўняга гомельскага герба, якія не далі станоўчага выніку. У 1997 г. напярэдадні адзначэння 200-годдзя стварэння палацава-паркавага ансамбля ў Гомелі, гэтае пытанне актуалізавалася і было вырашана на аснове перастварэння герба 1855 г.

Сучаснасць
----------

У сучаснай Беларусі 16 ліпеня 1997 статус афіцыйнага геральдычнага сімвала Гомеля атрымаў герб часоў Расійскай імперыі, з якога былі прыбраны выявы гарадской кароны і верхняй часткі двухгаловага арла. Аўтарамі зацверджанага праекту з’яўляюцца А. П. Бялоў (мастацкі рэдактар) і Ю. Л. Сцяпанаў (мастак). Выява рысі ўпершыню за два стагоддзі атрымала большую рэалістычнасць. Выявы розных варыяцый сучаснага гомельскага герба даволі багата прысутнічаюць у гарадскім асяроддзі (манументальны роспіс, наддарожныя шыльды, скульптурныя ўвасабленні). «Пасведчанне аб рэгістрацыі герба г. Гомеля» і комплекс адпаведных дакументаў былі перададзены на захаванне ў Гомельскі абласны краязнаўчы музей.

Галерэя
-------

* Герб Гомеля 1560 г. (варыяцыя рэканструкцыі).Герб Гомеля 1560 г. (варыяцыя рэканструкцыі).
* Рэканструяваны герб Гомеля 1560 г. у якасці сувеніра.Рэканструяваны герб Гомеля 1560 г. у якасці сувеніра.
* Рэпліка герба 1560 г. на атрыбутыцы клуба рэканструкцыі «Белы крыж» (2018 г.).Рэпліка герба 1560 г. на атрыбутыцы клуба рэканструкцыі «Белы крыж» (2018 г.).
* Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1783 г.Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1783 г.
* Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1786 г.Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1786 г.
* Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага гарадскога магістрата, 1787 г.Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага гарадскога магістрата, 1787 г.
* Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1795 г.Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1795 г.
* Герб Беліцы з ілюстраванай карты Беларуска-Магілёўскай губерні, пач. ХІХ ст.Герб Беліцы з ілюстраванай карты Беларуска-Магілёўскай губерні, пач. ХІХ ст.
* Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1832 г.Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага павятовага суду, 1832 г.
* Герб Новай Беліцы паводле геральдычнага зборніка 1843 г.Герб Новай Беліцы паводле геральдычнага зборніка 1843 г.
* Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага ніжняга земскага суду, 1852 г.Герб Беліцы на пячатцы Беліцкага ніжняга земскага суду, 1852 г.
* Эталонная выява герба Гомеля 1855 г.: звер мае кароткі хвост з кутасам.Эталонная выява герба Гомеля 1855 г.: звер мае кароткі хвост з кутасам.
* Адна з варыяцый герба Гомеля ўзору 1855 г.: звер мае доўгі хвост.Адна з варыяцый герба Гомеля ўзору 1855 г.: звер мае доўгі хвост.
* Герб Гомеля 1855 г. (паводле гербоўніка П. Вінклера, 1899 г.): звер мае доўгі хвост.Герб Гомеля 1855 г. (паводле гербоўніка П. Вінклера, 1899 г.): звер мае доўгі хвост.
* Герб Гомеля 19 ст. на вокладцы кнігі Льва Вінаградава «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142-1900 гг.» (1900 г.).Герб Гомеля 19 ст. на вокладцы кнігі Льва Вінаградава «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142-1900 гг.» (1900 г.).
* Герб Гомеля з боны гомельскага гарадскога самакіравання вартасцю 10 рублёў (1918 г.).Герб Гомеля з боны гомельскага гарадскога самакіравання вартасцю 10 рублёў (1918 г.).
* Герб Гомеля на 5 рублях Гомельскага гарадскога самакіравання (1918 г.).Герб Гомеля на 5 рублях Гомельскага гарадскога самакіравання (1918 г.).
* Герб Гомеля з боны гомельскага земства вартасцю 5 рублёў (1918 г.).Герб Гомеля з боны гомельскага земства вартасцю 5 рублёў (1918 г.).
* Герб Гомеля ўзору 1997 г. Варыянт прамалёўкі.Герб Гомеля ўзору 1997 г. Варыянт прамалёўкі.
* Рысь на дэкаратыўным паказальніку пры плошчы Леніна (г. Гомель).Рысь на дэкаратыўным паказальніку пры плошчы Леніна (г. Гомель).
* Манументальнае ўвасабаленне геральдычнага знаку «рысь» на ўездзе ў Гомель з поўначы.Манументальнае ўвасабаленне геральдычнага знаку «рысь» на ўездзе ў Гомель з поўначы.
* Скульптурная выява рысі ў Гомелі.Скульптурная выява рысі ў Гомелі.
* Рысь як элемент скульптурнай кампазіцыі «Лодачнік» (або «Першы гамяльчанін») унізе Кіеўскага спуска (г. Гомель), скульптар — В. Далгоў.Рысь як элемент скульптурнай кампазіцыі «Лодачнік» (або «Першы гамяльчанін») унізе Кіеўскага спуска (г. Гомель), скульптар — В. Далгоў.
* Герб з рыссю на чырвоным шчыце. Мазаіка ў Царкве Усіх святых (Мінск), ХХІ ст.Герб з рыссю на чырвоным шчыце. Мазаіка ў Царкве Усіх святых (Мінск), ХХІ ст.

Зноскі
------

1. ↑  Решение Гомельского горисполкома от 16 июля 1997 г. № 802.
2. ↑  Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341. За выключэннем пунктуацыі (набліжана да сучаснай), дакумент даслоўна цытуецца згодна з гэтай публікацыяй.
3. 1 2  Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002.
4. 1 2  *Цітоў А.* Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.
5. 1 2  Макушников О. Средневековый Гомель: состояние проблемы и перспективы изучения Архівавана 13 мая 2021. // Гомель: старонкі гісторыі (да 870-годдзя першай згадкі ў летапісе) [Тэкст] : зб. навук. арт. / рэдкал.: В. А. Міхедзька (адказны рэд.) [і інш.], М-ва адукацыі РБ, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2012. — С. 5—10.
6. ↑  Геральдика кафедры / Военная кафедра ГГМУ
7. ↑  Белы крыж / Гістарычны факультэт ГДУ імя Ф. Скарыны
8. ↑  Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской империи, внесенные в полное собрание законов с 1649 по 1900 г. / cост. П. П. фон-Винклер. — Санкт-Петербург : издание книгопродавца Ив. Ив. Иванов, 1900. — С. 206. У гэтым зборніку Новая Беліца памылкова пазначана як «Беліцк».
9. 1 2  Памяць : гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я — Мінск : БЕЛТА, 1998.
10. ↑  Журнал Министерства внутренних дел. Ч. 17. Март. 1856. С. 14.
11. ↑  Россия. Законы и постановления. Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2. - Санкт-Петербург : в Тип. 2 Отд-ния Собств. е. и. в. Канцелярии, 1830-1885. - Чертежи и рисунки [...]. Лист №9.
12. ↑  Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005.
13. ↑  Езерский С. В бетон и железо одевается Гомель // Рабочий. 1929. 19 сентября. С. 3.
14. 1 2 3  Саладоўнікаў А. Гарадская геральдыка Гомеля: гісторыя і сучаснасць // Інвентар : гісторыка-краязнаўчы навукова-папулярны часопіс гомельскага рэгіёна. 2002. № 1. С. 8-11.
15. ↑  Решение Гомельского горисполкома от 16 июля 1997 г. № 802.

Літаратура
----------

* *Цітоў А.* Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Герб Гомеля на Вікісховішчы |


| ⛭Гербы адзінак Гомельскай вобласці |
| --- |
| Гарады | 
Буда-Кашалёва ·  Васілевічы ·  Ветка ·  Гомель ·  Добруш ·  Ельск ·  Жлобін ·  Жыткавічы ·  Калінкавічы ·  Мазыр ·  Нароўля ·  Петрыкаў ·  Рагачоў ·  Рэчыца ·  Светлагорск ·  Тураў ·  Хойнікі ·  Чачэрск
 |  |
| Гарадскія пасёлкі | 
Азарычы ·  Акцябрскі ·  Брагін ·  Камарын ·  Капаткевічы ·  Карма ·  Лельчыцы ·  Лоеў ·  Парычы ·  Сасновы Бор ·  Стрэшын ·  Уваравічы
 |