**Араме́і**, **араме́йцы** † — старажытны семіцкі народ.

У 1 тысячагоддзі да н. э. — першай палове 1 тысячагоддзя н. э. арамейская мова з'яўлялася пашыраным сродкам міжнародных зносін і літаратурнай мовай народаў Блізкага Усходу і Месапатаміі.

Паходжанне
----------

Лінгвістычна арамеі належалі да заходняй семіцкай групы моў і былі блізкімі да іншых семіцкіх народаў старажытнага Блізкага Усходу — хананеяў, старажытных яўрэяў, амарэяў і інш. Аднак назва арамеяў упершыню сустракаецца з 2 тысячагоддзя да н. э. у надпісах на ўсходніх семіцкіх мовах з Эблы, Угарыта, Мары і Асірыі. Асірыйскі валадар Тыглатпаласар I (1115 — 1076 гг. да н.э.) узгадваў іх як насельнікаў мясцовасці паміж заходнім берагам Еўфрата і Ліванскімі гарамі, супраць якіх ён арганізаваў паспяховыя ваенныя кампаніі. Такім чынам, першасным вядомым месцам, населеным арамеямі, была тэрыторыя сучаснай Сірыіі.

Гісторыя
--------

Дамаскі валадар Азаіл (IX ст. да н. э.)
Пасля катастрофы бронзавага веку, што прывяла да часовага ці поўнага заняпаду найбольш уплывовых дзяржаў Пярэдняй Азіі, арамеі здолелі пашырыць тэрыторыі свайго рассялення і стварылі шэраг дзяржаў, найбольш буйнымі з якіх сталі Дамаск і Хамат. У Бібліі ўзгадваецца 10 арамейскіх валадарстваў, якія займалі землі ад усходу Сірыі і сярэдняга Еўфрата да Персідскага заліва. Кароткі перыяд арамеі панавалі ў Палестыне. У час кіравання Давыда арамейскія дзяржавы межавалі з Іўдзеяй на поўначы. Часткі арамейскага насельніцтва апынуліся на ўсход ад Еўфрата, дзе аселі на землях Асірыі і Вавілоніі.

З 911 г. да н. э. пачалося ўзнаўленне Асірыйскай імперыі. У VIII ст. асірыйцы заваявалі вобласць Эбер-Нары на захад ад Еўфрата. У выніку прымусовай і свабоднай міграцыі знутры імперыі арамеі з Сірыі апынуліся ў Месапатаміі, там шырока распаўсюдзілася гутарковая старажытная арамейская мова. Тыглатпаласар III, заваёўнік Дамаска і Ізраіля, надаў арамейскай мове афіцыйны характар у сваёй дзяржаве. Пасля заняпаду імперыі ў 605 г. да н. э. Эбер-Нары была далучана да Вавілоніі. Халдзейская дынастыя таксама прыняла адзін з дыялектаў арамейскіх моў у якасці афіцыйнага ў Вавілоне. У старажытнаперсідскай дзяржаве арамейская мова выкарыстоўвалася ў якасці афіцыйнай пісьмовай у Сірыі, Палестыне і Месапатаміі. Яна пашырылася ў тым ліку на групы насельніцтва, якія не мелі арамейскага паходжання.

Паміж I ст. і IV ст. арамеі прынялі хрысціянства. Арамейская мова да нашых дзён выкарыстоўваецца шэрагам усходніх хрысціянскіх цэркваў, лічыцца роднай мовай асірыйцаў. Аднак у VII ст. у выніку арабскага заваявання большасць насельніцтва Сірыі і Месапатаміі прыняла арабскую мову ў якасці роднай.

Грамадства і культура
---------------------

Шанаванне Астарты. Выява пачатку 1 тысячагоддзя да н. э.
Большасць даследчыкаў лічаць, што ў 2 тысячагоддзі да н. э. асноўным заняткам арамеяў была качавая жывёлагадоўля. У асірыйскіх крыніцах канца 2 тысячагоддзя да н. э. арамеі ўзгадваюцца як *ахламу́*. Так на акадскай мове пазначаліся вандроўныя плямёны, што рабілі рабаўнічыя рэйды на земляробчыя паселішчы. Аднак археолагі і лінгвісты не здолелі вылучыць арамеяў як асобную групу сярод заходнесеміцкага насельніцтва тагачаснай Сірыі. Відавочна, да катастрофы бронзавага веку і адразу пасля яе арамеі захоўвалі падзел на плямёны. Так, у Бібліі пералічаны 12 арамейскіх плямён. У асірыйскай перапісцы IX ст. да н. э. узгадваецца памежнае арамейскае племя *Біт-Адзіні*. У валоданні былі не толькі пэўныя тэрыторыі, але і гарады. Адным з «людзей *Біт-Адзіні*» быў Ахуні. У пазнейшых крыніцах Ахуні ўжо названы як валадар горада Тыль-Барсіб.

Мяркуецца, што пасля разбурэння магутнай Хецкай імперыі арамейскія плямёны выкарысталі сітуацыю заняпаду для ўсталявання сваёй улады, аднак выступалі не толькі ў якасці захопнікаў, але і аднаўленцаў мінулых традыцый. Так, у паселішчах, што раней належалі хетам, арамеі рэканструявалі і пашыралі ранейшыя будынкі, працягвалі карыстацца пісьмовай лувійскай мовай. Прычым, гэты звычай існаваў да асірыйскага заваявання VIII ст. да н. э. За гады кантролю над старажытнымі гарадамі з племянных ваенных правадыроў вылучыліся валадарскія і высакародныя дынастыі, сфарміраваўся штат дзяржаўных пісцоў і службоўцаў. Пасля далучэння да Асірыі многія з іх захавалі свае пасады і такім чынам — родную пісьмовую мову, якая стала афіцыйнай у Асірыі і пазней у Вавілоніі.

Арамеі абапіраліся на політэістычныя рэлігійныя традыцыі. Пантэон багоў быў у значнай ступені запазычаны ў Месапатаміі. Яны шанавалі Нергала, Астарту, Шамаша. З Ханаану і Палестыны было запазычана шанаванне Анат, магчыма — Яхвэ.

Першыя вядомыя запісы на арамейскай мове былі зроблены з дапамогай фінікійскага пісьма. У далейшым карысталіся асобным арамейскім пісьмом.

Літаратура
----------

* *Дьяконов, И.М.* Языки древней Передней Азии — Москва: Наука, 1967
* *Lipiński, E.* The Aramaeans: Their Ancient History, Culture, Religion — Leuven, Paris, Sterling: Peeters Publishers, 2000 ISBN 90-429-0859-9

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Арамеі на Вікісховішчы |

* Aramaeans
* Kingdoms of Syria - Aramaeans
* The Arameans in Ancient Syria
* Decline of a Lingua Franca: The Story of Aramaic
* Guy Bunnens, Assyrian empire building and Aramization of culture as seen from Tell Ahmar/Til Barsib

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Праваслаўная багаслоўская · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4002557-3 · NKC: ph771834 |