recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бобрык.
**Янка (Іван Іванавіч) Бобрык** (21 ліпеня 1905, Глуск Магілёўскай вобласці — 25 жніўня 1942, Ленінград) — беларускі паэт, кінакрытык. Стрыечны брат С. Грахоўскага.

Біяграфія
---------

Літаратурнае аб’яднанне «Маладняк», 1927. Янка Бобрык стаіць у цэнтры
У 1929 годзе скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта БДУ, працаваў настаўнікам у Мілаславіцкай сямігадовай школе Клімавіцкага раёна. У 1931 годзе паступіў у аспірантуру Дзяржаўнай акадэміі мастацтвазнаўства ў Ленінградзе, з 1934 года быў навуковым супрацоўнікам сектара кіно гэтай акадэміі. Працаваў у сцэнарным аддзеле Белдзяржкіно (у Ленінградзе). З 1938 года галоўны рэдактар упраўлення па справах мастацтваў Ленінградcкага гарвыканкама.

У 1938 ажаніўся з паэтэсай Наталляй Вішнеўскай.

Валерый Маракоў, Янка Бобрык і Яўгенія Пфляўмбаўм гартаюць кнігі з бібліятэчкі «Маладняка». Мінск, 1925 г.
Падчас Вялікай Айчыннай вайны па стане здароўя быў зняты з ваеннага ўліку, але ў жніўні 1941 года дамогся, каб яму дазволілі стаць добраахвотнікам народнага апалчэння. У часе блакады, у канцы ліпеня 1942 яго знясіленага на вуліцы падабралі санітары і адправілі ў бальніцу. 25 жніўня Янка Бобрык памёр і пахаваны на Піскароўскіх могілках.

Творчасць
---------

Друкаваўся з 1924 года, першы верш апублікаваны ў часопісе «Беларускі піянер». У 1926 годзе разам
з Алесем Звонакам і Янкам Туміловічам выдаў калектыўны зборнік «Пунсовае ранне». Аўтар паэмы «Галіна» (1930) пра жыццё вясковай інтэлігенцыі. Выступаў у перыёдыцы з апавяданнямі і нарысамі, пісаў артыкулы па гісторыі кіно і па пытаннях развіцця беларускай кінематографіі.

Зноскі
------

1. ↑  *Янка Бобрык, Алесь Звонак, Янка Туміловіч.* Пунсовае ранне: вершы. — ЦБ «Маладняка». — Менск, 1926. — 62 с. — (Кніжніца «Маладняка»).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 200. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — С. 458. — 727 с. — 10 000 экз.
* Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992. — Т. 1. Абуховіч — Ватацы. — С. 295. — 542 с.; іл.. — ISBN 5-85700-061-0.
	+ Кветкі і вечны агонь (Я. Бобрык) // *Грахоўскі С.* Так і было: артыкулы, успаміны, эсэ. — Мн: Мастацкая літаратура, 1986. — С. 160-163.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Янка Бобрык у Вікікрыніцах |
| commons: | Янка Бобрык на Вікісховішчы |

* Бобрык Янка (Іван Іванавіч) // Магілёўская абласная бібліятэка
* *Алесь Марціновіч.* Янка Бобрык і Уладзімір Рагуцкі. Іх паэзія заўсёды будзе чутна ў курлыканні журавоў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 6609154260619424480005 · БАП: 129097 |
**Лабак** (англ.: Lubbock) — горад у ЗША, размешчаны ў паўночна-заходняй частцы штата Тэхас, у рэгіёне раўніны Лана-Эстакада. Адміністрацыйны цэнтр акругі Лабак, 11-ы па колькасці насельніцтва горад Тэхаса, па дадзеных перапісу за 2010 год колькасць жыхароў горада складала 229573 чалавек.

Заснаваны ў 1890 годзе і названы ад назвы акругі. Статус горада з 1909 года. Цэнтр мясцовай аховы здароўя, адукацыі і прамысловасці. У Лабаку знаходзяцца два ўніверсітэты: Хрысціянскі ўніверсітэт Лабака і Тэхаскі тэхналагічны ўніверсітэт.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Бадзі Холі

Зноскі
------
Апрацаваны пясчанік рознага колеру
**Пясчанік**, **пескавік** — асадкавая горная парода з зерняў пяску, сцэментаваных гліністым, карбанатным, крамяністым, жалезістым і іншым матэрыялам. Паводле памераў зерняў і мінеральнага складу вылучаюць тыя ж разнавіднасці, што і сярод пяскоў. Вылучаюць таксама аркозы, граўвакі (пясчанікі з мінералаў і абломкаў асноўных вывергнутых парод, пераважна эфузіўных) і туфагенныя пясчанікі (утрымліваюць піракластычны матэрыял да 50%). Паводле ступені звязанасці вылучаюць пясчанікі слаба-, сярэдне-, моцнасцэментаваныя. Шчыльнасць — 2,25-2,67% г/см³, порыстасць 0,69-6,7%, мяжа трываласці на сцісканне 30-266 МПа. Пры метамарфізме пясчанік ператвараецца ў кварцыт.

Шырока выкарыстоўваецца ў будаўніцтве (вытворчасць друзу, жвіру; як бутавы камень, сценавы і аздабленчы матэрыял), як абразіў. Кварцавы пясчанік ідзе на выраб вогнетрывалай дынасавай цэглы, шкла, кіслотатрывалых матэрыялаў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 163. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11961094h · GND: 4127360-6 · LCCN: sh85117245 · NDL: 00569937 · NKC: ph156600 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Фарнабаз.
**Фарнабаз ІII** (370 да н.э./365 да н.э. — пасля 320 да н.э.) — дзяржаўны дзеяч Персідскай імперыі. З роду Фарнакідаў, адгалінавання каралеўскага роду Ахеменідаў, сын Артабаза II.

У 353 да н.э. — 343 да н.э. знаходзіўся разам з бацькам у выгнанні ў Македоніі, пасля вярнуўся ў Персію. У 334 да н.э. з пачаткам вайны з Македоніяй стаў падначаленым свайго сваяка Мемнана, які кіраваў персідскім флотам у Эгейскім моры. Разам з Мемнам удзельнічаў у абароне Галікарнаса, што вымусіла македонцаў спыніць наступ, каб засцерагчы тылы.

Пасля падзення Галікарнаса ў 333 да н.э. персідскі флот, у складзе 300 караблёў і ўкамплектаваны фінікійцамі, егіпцянамі, кіпрыётамі і грэчаскімі наймітамі, распачаў напады на гарады каля Гелеспонта з мэтай адрэзаць македонскае войска ад забеспячэння. Апроч таго, вяліся перамовы са спартанскім царом Агісам III аб супольных дзеяннях, падвяргаліся нападам астравы Кос, Хіяс, Лесбас. У выніку Аляксандр Македонскі быў вымушаны пакінуць частку войска ў Македоніі, якое мусіла стварыць македонскі флот.

У 333 да н.э. падчас аблогі Мітылены, сталіцы Лесбаса, нечакана памёр Мемнан, і Фарнабаз быў прызначаны адзінасаобным кіраўніком флоту. Ён здолеў захапіць Мітылену, маленькі востраў Тэнедас, кантраляваў Гелеспонт, перарэзаў забеспячэнне зернем з Афінаў. Улетку 333 да н.э. збудаваў крэпасць каля Галікарнаса, што не дазваляла выкарыстоўваць гарадскую гавань. Персы захапілі астравы Самафракію, Сіфнас і Андрас, горад Мілет, заснавалі крэпасці ў Каліпалісе, горадзе ў Гелеспонце. Да таго Фарнабаз паслаў наймітаў на дапамогу Дарыю III.

Але Дарый III прайграў бітву пры Ісе. Фарнабаз даведаўся пра гэта падчас перамоў з Агісам III на Сіфнасе. Перамовы не прынеслі вынікаў, хоць праз 2 гады Спарта і паўстала супраць Македоніі. Пасля Фарнабаз быў вымушаны задушваць паўстанне на Хіясе, а яго флот быў разбіты каля Каліпаліса. Сітуацыя пагоршылася з аблогай македонцамі Ціра ўвесну 332 да н.э. 80 фінікійскіх і 120 кіпрскіх капітанаў пакінулі флот, які стаў дэзарганізаваны. Сам Фарнабаз быў схоплены і пасланы да Аляксандра ў Фінікію, але па дарозе здолеў уцячы і дабрацца да Коса.

Пасля на 12 гадоў ён знік з запісаў. Магчыма, у 330 да н.э. быў аточаны разам з бацькам Артабазам у Гірканіі і перайшоў на службу да македонцаў. У 321 да н.э. служыў афіцэрам кавалерыі ў македонскім войску. Пра далейшы яго лёс нічога невядома.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Pharnabazus (3) Архівавана 26 лютага 2009.
**Рахматула Набіль** (перс.: رحمت‌الله نبیل) (30 чэрвеня 1968, Джагату, правінцыя Вардак, Каралеўства Афганістан) — афганскі палітычны і ваенны дзеяч, генерал-маёр. Двойчы дырэктар Упраўлення нацыянальнай бяспекі Афганістана (2010–2012, 2013–2015).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў раёне Джагату правінцыі Вардак. Па адукацыі Рахматула Набіль інжынер-будаўнік і свабодна размаўляе на дары, пушту і англійскай мовах.

Да 2002 года ён працаваў у некалькіх падраздзяленнях Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў.

З 2002 года Рахматула Набіль выконваў шэраг важных дзяржаўных функцый. Ён прыйшоў ва ўрад Афганістана ў якасці намесніка дарадцы па нацыянальнай бяспецы. Затым ён заклаў аснову Службы аховы прэзідэнта і ўзначаліў яе (2005—2010).

З 5 ліпеня 2010 года па 29 жніўня 2012 года — дырэктар галоўнага упраўлення нацыянальнай бяспекі Афганістана. Мэтай Рахматула Набіля на пасадзе дырэктара было правядзення рэформы, каб павысіць эфектыўнасць і аператыўныя магчымасці Упраўлення. У жніўні 2012 года ён быў прызначаны намеснікам дарадцы па нацыянальнай бяспецы, а затым у верасні 2013 года зноў далучыўся да Упраўлення нацбяспекі у якасці выконваючага абавязкі дырэктара, пасля таго як дырэктар Асадула Халід з'ехаў у ЗША для лячэння пасля пагаршэння стану здароўя ў выніку тэракту талібаў. Пакінуў пасаду дырэктара ў снежні 2015 года. Незадоўга да адстаўкі падвергнуў рэзкай крытыцы палітычны курс кіраўніцтва краіны, у т.л. прэзідэнта Ашрафа Гані.

У 2019 годзе Набіль выставіў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах. Атрымаў 1,86% ад агульнай колькасці галасоў. Набіль публічна байкатаваў выбары і аспрэчваў канчатковы вынік.

Падчас наступлення талібаў у 2021 годзе паспяхова ўцёк з краіны.

16 студзеня 2023 года Рахматула Набіль заснаваў партыю ў выгнанні пад назвай *«Партыя нацыянальнай свабоды Афганістана»*.

Узнагароды
----------

* медаль Газі Аюб Хана (вышэйшая ваенная ўзнагарода);
* медаль Газі Вазіра Махамада Акбар Хана

Крыніцы
-------

1. 1 2 3 4  Nabil, Rahmatullah Maj. Gen. (англ.). *Afghan Bios* (17 студзеня 2023). Праверана 30 лістапада 2023.
2. ↑  Hodge, Nathan. Karzai Move Prompts Concerns / Nathan Hodge // The Wall Street Journal. — 2013. — September 3. — P. A10.
3. ↑  Afghanistan appoints spy agency head (англ.). *Business Standard* (31 жніўня 2013). Праверана 30 лістапада 2023.
4. ↑  Afghan Intelligence Chief Rahmatullah Nabil Resigns (англ.). *Khaama Press* (10 снежня 2015). Праверана 30 лістапада 2023.
5. ↑  Democracy died in Afghanistan: Nabil (англ.). *Khaama Press* (18 лютага 2020). Праверана 30 лістапада 2023.
6. ↑  Nabil Suggests 'Reconciliation Govt,' Rejects Election Results (англ.). *TOLOnews* (20 лютага 2020). Праверана 30 лістапада 2023.
7. ↑  *Rosenberg, Matthew*. Nabil Suggests 'Reconciliation Govt,' Rejects Election Results (англ.). *The New York Times* (19 жніўня 2021). Праверана 30 лістапада 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
**Даўспрунк**, **Даўспрунг, Доўспрунг** (літ. *Dausprungas*, ст.-руск. *Довъспроункъ*) (? — пасля 1219 да вясны 1238) — князь літоўскі.

Імя
---

Імя Даўспрунк (Доўспрунг) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з індаеўрапейскай эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання.

Першая аснова *Dau-* звязаная з літоўскім *daug* "шмат". Другая *Sprung-* ад літоўскага *sprugti* "бегчы", *sprunga* "бегае", яна сінанімічная асновам *Ei-, Jo-*, якія таксама ад дзеясловаў руху *eiti* "ісці"*, joti* "ехаць (конна)".

Імя значыць "Той, хто шмат рухаецца".

Біяграфія
---------

Упершыню згадваецца ў канцы 1219 калі разам з малодшым братам Міндоўгам, як трэці з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі шаснаццаццю літоўскімі князямі — жамойцкімі, дзяволцкімі, Рушкавічамі і Булевічамі заключылі мір з галiцка-валынскiмi князямi Данілам і Васількам Раманавічамі.

> «*Бж҃иимъ повелениемь. прислаша кнѧзи Литовьскии. к великои кнѧгини Романовѣ. и Данилови и Василкови. миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи. Живинъбоудъ. Давъѧтъ. Довъспроункъ. братъ его Мидогъ. братъ. Довъӕловъ. Виликаилъ. а Жемотьскъıи кнѧз̑ Ерьдивилъ. Въıкъıнтъ. а Роушьковичевъ. Кинтибоуть. Вонибоут̑. Боутовить. Вижѣикъ. и сн҃ъ его Вишлии. Китении. Пликосова. а се Боулевичи. Вишимоут̑ егоже оуби Миндого тъ. и женоу его поѧлъ. и братью его побилъ. Едивила. Спроудѣика. а се кнѧзи. из Дѧвол̑твъı. Юдьки. Поукѣикъ. Бикши. Ликиикъ си же вси миръ даша. кн҃зю Данилови. и Василкоу. и бѣ землѧ покоина. Лѧхом же не престающимъ. пакостѧщимъ. и приведе на нѧ Литвоу И воеваща Лѧхъı. и много оубиства створиша в нихъ ❥*» 
> 
> 

Верагодна памёр да вясны 1238, калі Даніла Раманавіч паслаў літоўцаў начале з Міндоўгам разам з Ізяславам Новагародскім ваяваць супраць Конрада Мазавецкага. Даўспрунк быў жанаты з сястрой жамойцкіх князёў Эрдзівіла і Вікінта, вядомыя два іх сыны — Таўцівіл і Едзівід, а таксама дачка — жонка Данілы Раманавіча.

Продкі
------


| ?Даўспрунк — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Даўспрунк |  | Рынгольд |  | Альгімонт[d] |  | Тройнат[d] |  | Скірмунт[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

Зноскі
------

1. ↑  T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.
2. ↑  Грушевський М. Хронологія подій Галицько-Волинського літопису // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. Львів, 1901. Т. 41. С. 1-72. — С. 16.
3. ↑  ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. СПб. 1908. стлб. 736
4. ↑  Грушевський М. Цыт. арт. С. 27-28.
**Нгбанды** — народ на поўдні ЦАР, а таксама ДРК і Рэспублікі Конга. Захоўваецца падзел на плямёны: якама, дэнды, бангі і інш. Адносяцца да негрскай расы вялікай негроіднай расы. Блізкі да народа банда і гбая. Гавораць на мове нгбанды. Ёсць дыялекты. Захоўваюць традыцыйныя вераванні.

Асноўны традыцыйны занятак — падсечна-агнявое земляробства (маніёк, сорга, арахіс, кукуруза). Вырошчваюць дробны рагаты скот, птушку, займаюцца паляваннем, збіральніцтвам, працуюць па найме на лесанарыхтоўках. Развіта разьба па дрэве (посуд, мэбля, інструменты, рытуальныя фігуркі і маскі). Паселішчы кампактныя, абнесены плотам з калючага хмызняку, звычайна знаходзяцца па берагах рэк. Жытло круглай формы, з жэрдак і галля, абмазанай глінай, з канічным саламяным дахам. Пераважае адзенне еўрапейскага крою, традыцыйнае адзенне — насцягновая павязка і ўпрыгожванні. Асноўныя стравы — маніёк і проса. З маніёка гатуюць студзенепадобную страву з пярцовай прыправай. Ядуць таксама ляпёшкі і кашы з проса і кукурузы. Патрылінейныя радавыя групы яднаюць вялікія сем'і. Шлюб патрылакальны. Сістэма радства тыпу амаха. Маюць багаты музычны і танцавальны фальклор. Сярод традыцыйных вераванняў — культ продкаў і сіл прыроды.

Ваеннае традыцыйнае мастацтва
-----------------------------

* МечМеч
* КінжалКінжал
* ШчытШчыт

Выдатныя прадстаўнікі
---------------------

* Мабуту Сесэ Секо

Зноскі
------

1. ↑  Ngbandi

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.322-323
**Маршал-індастрыял** (англ. *martial* — ваяўнічы) — падтып індустрыяльнай музыкі, асноўнай тэматыкай якога з'яўляецца вайна, мілітарызм, таталітарныя рухі, гістарычныя падзеі. Для маршал-індастрыяла ўласціва цемная атмасфера кампазіцый, элементы класічных мелодый, аркестровай музыкі, ваенных маршаў, гістарычных прамоваў дыктатараў, гукі зброі, шум. У адрозненні ад іншых постіндустрыяльных жанраў, маршал-індастрыял, як правіла, мае пад сабой пэўны светапогляд ці філасофію.

Гісторыя ўзнікнення
-------------------

Заснавальнікам стылю з’яўляецца югаслаўскі гурт «Laibach». На прыканцы 80-х гадоў ўдзельнікі гурта займалісь палітычным актывізмам, за што былі нават выгнаны з тагачаснай Югаславіі. Першы альбом у стылі маршал-індастрыял называўся «Laibach» і быў выпушчаны 27 красавіка 1985 года.

Элементы маршал выкарыстоўвалі Бойд Райс і Дуглас Пірс, вядомыя выканаўцы ў стылі нойз і неафолк. «Les Joyaux de la Princesse» дадаткова распрацавалі жанр, дадаўшы цёмнай атмасферы, змешанай з гістарычным сімвалізмам і прамовамі. «The Moon Lay Hidden Beneath a Cloud / Der Blutharsch» узбагаціў гэтую традыцыю, дадаўшы ў кампазіцыі элементы сярэднявечных мелодый. Нарэшце, «In Slaughter Natives і Puissance» пашырылі жанр адпаведна ў аркестравым і неакласічным кірунку.

Ідэалогія
---------

Некаторыя калектывы («Von Thronstahl») адкрыта дэкларуюць фашысцкую ідэалогію, частка («Kraschau») выступаюць за манархізм, а іншыя («Militia») — экаанархісты і нават нацбалы («N.K.V.D.»). Есць тыя, якія цікавяцца выключна элементамі таталітарнай эстэтыкі, змешываючы іх з эротыкай («Ordo Rosarius Equilibrio») ці аматары стражытнай гісторыі («Triarii»). Некаторыя («Turbund Sturmwerk») адмаўляюцца раскрываць свае рэальныя перакананні.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сангала.
Царква Санта-Марыя-дзі-Ларэта ў Рыме, праца Антоніа ды Сангала.
**Антоніа да Сангала Малодшы** (італ.: Antonio da Sangallo il Giovane; 12 красавіка 1484, Фларэнцыя — 3 жніўня 1546, Тэрні; народжаны *Антоніа Кардзіні* (італ.: Antonio Cordini)) — фларэнційскі архітэктар эпохі Высокага Адраджэння. Пляменнік і вучань Джуліяна да Сангала і Антоніа да Сангала Старэйшага.

Працаваў у Рыме пад кіраўніцтвам Брамантэ і Перуцы. Яго тварэннем з'яўляецца Палацца Фарнезэ ў Рыме (будаўніцтва распачата ў 1513 годзе, скончана Мікеланджэла). Сангала прыняў эстафету галоўнага архітэктара сабора Св. Пятра ў 1539 годзе і пашырыў першапачатковы план Брамантэ, але даводзіць будаўніцтва да лагічнага завяршэння прыйшлося яго пераемніку Мікеланджэла.

З 1503 года працаваў у майстэрні Брамантэ ў Рыме. Пабудаваў шматлікія ўмацаванні (у Парме, з 1525, і інш.). Стаўшы пасля смерці Рафаэля (1520) галоўным архітэктарам сабора Св. Пятра ў Рыме, прапанаваў план у відзе лацінскага крыжа (які заменены Мікеланджэла на роўнаканцовы). Сталым пабудовам Антоніа да Сангала Малодшага: палацца Фарнезэ (1513—34, будаўніцтва скончана Мікеланджэла і Джакама дэла Порта), банк Санта-Спірыта (1523—24), палацца Сакеці (1543), усё ў Рыме, — уласцівыя адмова ад папавярховага дзялення фасадаў і апераджальная ранняе барока масіўная цэласнасць аб'ёмаў.

Будынкі і збудаванні
--------------------

* Палацца Бальдасіні ў Рыме.
* Цэрквы Санта-Марыя-дзі-Ларэта і Сан-Джавані-дэі-Фіярэнціні ў Рыме.
* Віла Мадама ў Рыме (распачата 1518 г.).
* Сабор Святога Пятра ў Рыме (галоўны архітэктар з 1539 г.).
* Палацца Фарнезэ ў Рыме (1534-46 гг.), праект для кардынала Алесандра Фарнезэ.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 13 жніўня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

Літаратура
----------

* Большой энциклопедический словарь. Искусство. Ответственный редактор Е.Хачанян, издательство «Внешсигма», Москва, 2001

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Антоніа да Сангала Малодшы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Structurae · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11453685 · BIBSYS: 90781331 · BNC: a11426329 · BNE: XX1399054 · BNF: 12162457d · CiNii: DA08502228 · GND: 118794426 · ICCU: UBOV049698 · ISNI: 0000 0001 1605 7026 · LCCN: nr91042679 · NKC: js20050403001 · NLP: a0000003047807 · NTA: 081565089 · NUKAT: n2009094160 · LIBRIS: 89586 · SUDOC: 143808664 · VIAF: 22181137 · ULAN: 500017734 |

 |
**Кірыл Палхоўскі** (нар. 9 студзеня 2002) — беларускі футбаліст, нападнік пінскай «Хвалі».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец пінскай СДЮШАР-3, на юнацкім узроўні выступаў за салігорскі «Шахцёр», а ў сакавіку 2018 года далучыўся да акадэміі брэсцкага «Дынама». З пачатку 2019 года стаў выступаць за дубль клуба, а неўзабаве пачаў прыцягвацца і да асноўнай каманды. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 29 чэрвеня 2019 года ў матчы супраць «Іслачы» (5:1), выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы.

Сезон 2020 пачынаў у дублі дынамаўцаў, а ў красавіку далучыўся да клуба «Дынама-Брэст-1960» з Другой лігі. Пакінуў каманду ў канцы 2020 года з-за службы ў арміі. У пачатку 2022 года зноў далучыўся да клуба, які на гэты час ужо змяніў назву на «Маларыта». Гуляў за каманду да чэрвеня 2022 года, калі яна знялася з Другой лігі.

У ліпені 2022 года стаў іграком пінскай «Хвалі».

Дасягненні
----------

* Беларусь 01Чэмпіён Чэмпіён Беларусі: 2019

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2019 | Д1 | Дынама | Беларусь | 2 | 0 |
| 2020 (пач.) | дубль | Дынама | Беларусь | 2 | 0 |
| 2020 | Д3 | Дынама-Брэст-1960 | Беларусь | 21 | 5 |
| 2022 (1) | Д3 | Маларыта | Беларусь | 3 | 5 |
|

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Кирилл Полховский — игрок «Волны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Калюшка малая паўднёвая** (*Pungitius platygaster*) — від рыб сямейства колюшкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 7 см, маса — крыху больш за 1 г. Цела пакрыта не луской, а маленькімі касцянымі пласцінкамі. Перад спінным плаўніком 8—11 асобна пасаджаных калючак, нахіленых напераменку ў розныя бакі. У брушным і анальным плаўніках маецца па адной калючцы. Ад калюшкі дзевяцііголкавай адрозніваецца больш высокім і кароткім целам, афарбоўкай. Спіна цёмна-зялёная ці 
аліўкава-зялёная, бакі светла-зялёныя. У перыяд нерасту самцы чарнеюць.

Пашырэнне
---------

Насяляе саланаватыя ўчасткі Чорнага, Азоўскага і Каспійскага мораў і рэкі, што ўпадаюць у іх. На Беларусі ўпершыню выяўлена ў нізоўі беларускай часткі р. Дняпро (Брагінскі раён).

Насяляе зарослыя пагружанай воднай расліннасцю ўчасткі вадаёмаў, у т.л. прэснаводных.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Вядзе скрытны спосаб жыцця. Прытрымваецца, не ўтвараючы чарод і скопішчаў, неглыбокіх стаячых ці паўпраточных участкаў вадаёмаў з добра развітай воднай расліннасцю.

Корміцца бентасам і зоапланктонам. Бентасныя жывёлы (лічынкі казурак, галоўным чынам дробныя лічынкі хіранамід, ракападобныя, малюскі) пераважаюць у рацыёне. Есць таксама ікру рыб, расліннасць.

Палаваспелай становіцца на другім годзе жыцця. Нераставанне парцыённае ў канцы красавіка — чэрвені. За адзін раз выкідваецца 60—90 ікрынак, за сезон 300—550 (5—6 нерастовых актаў). Самец будуе гняздо з фрагментаў раслін і шлюбным танцам запрашае самку. Пасля нерасту ахоўвае патомства. Маляўкі растуць хутка.

Жыве да 3 гадоў. Часам паядаецца акунём, судаком і іншымі відамі драпежных рыб.

Промысел
--------

Прамысловага значэння не мае.

Зноскі
------

1. ↑  Ризевский и др. (2009)

Літаратура
----------

* *Ризевский В. К. Плюта М. В. Лещенко А. В. Ермолаева И. А. Новик И. В.* Новые виды рыб в фауне Беларуси // Доклады Национальной академии наук Беларуси. Т. 53. № 3. 2009. — С. 95-97
* *Гричик В. В. Бурко Л. Д.* Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие. — Минск, 2013. — 399 с.
**Анджэла Біцамана**, або **Ангелас Піцаманас** (італ.: Angelo Bizamano; 1467 — 1535) — грэчаскі мастак-іконапісец.

­Вучань Андрэаса Павіяса. У 1518 годзе з’ехаў з Крыту на кантынент. Спачатку ў Далмацыю, дзе напісаў прэдэлу з пяццю святымі для алтара касцёла Св. Духа ў Камалацы (цяпер захоўваецца ў францысканскім кляштары ў Дуброўніку). Затым на поўдзень Італіі ў Отранта, дзе застаецца надоўга. У Отранта разам з братам Данатасам, таксама мастаком, стварае майстэрню. Пакідаў на сваіх іконах подпіс на двух мовах, не забываючыся пазначыць на латыні, што ён «GREC KANDIOT».

Адным з першых сярод крыцкіх мастакоў пачынае пісаць іконы на ўзор італьянскіх гравюр у стылі Адраджэння, якія ў сваю чаргу звычайна тыражавалі творы вядомых мастроў таго часу. Напрыклад, ікона Біцамана «Пакланне пастухоў» (цяпер захоўваецца ў Эрмітажы) паўтарае гравюру Маркантоніа Раймондзі, напэўна, яна як карціна ўпрыгожвала чыйсьці. На ўзор кватрачэнта традыцыйнымі іконапіснымі прыёмамі створаны антыкізаваны свет біблейскіх часоў, адначасова простадушны і вытанчаны, меланхалічны і прывабліва чалавечны. Невялікі твор «Св. Дзева з Дзіцём Хрыстом і Іаанам Хрысціцелем» (цяпер захоўваецца ў Эрмітажы) быў асабістай малельнай іконай.

Мастаком не толькі была засвоена выяўленчая сістэма Адраджэння, але і пераўтворана ў болей умоўную і празрыстую мастацкую мову.

Зноскі
------

1. ↑  Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL Праверана 14 верасня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q64'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41640909'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q496126'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19276262'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q324303'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98818'></a>

Літаратура
----------

* История иконописи. Истоки, традиции, современность. VI—XX века. — ИП Верхов С. И. 2014. — С. 106—107. — 288 с.: ил. — ISBN 978-5-905904-27-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Нарматыўны кантроль | GND: 132762013 · ISNI: 0000 0000 7877 4031 · VIAF: 45472041 |
Крыжовае скляпенне
**Крыжовае скляпенне** — скляпенне, якое ўтвараецца шляхам скрыжавання двух скляпенняў цыліндрычнай або корабавай формы аднолькавай вышыні пад прамым вуглом. Ужываўся для перакрыцця квадратных, а часам прамавугольных у плане памяшканняў. Ён можа абапірацца на апоры (слупы, калоны) па вуглах, што дазваляе засяродзіць нагрузку толькі на вуглавых апорах.

Рэнесансныя крыжовыя скляпенні у царкве Санта-Марыя-дэі-Карміні ў Венецыі.
Гатычнае крыжовае скляпенне
Гатычнае крыжовае скляпенне, якое ўяўляе сабой каркасную канструкцыю ў выглядзе сеткі нервюр, на якія абапіраюцца распалубкі. Характэрным з'яўляецца выразна выяўленыя прафіляваныя дыяганальныя рэбры, якія складаюць асноўны рабочы каркас, які ўспрымае асноўныя нагрузкі. Распалубкі выкладваліся як самастойныя малыя скляпенні, якія абапіраюцца на дыяганальныя рэбры.

Крыжовыя скляпенні шырока выкарыстоўваліся ў архітэктуры Старажытнага Рыма і Візантыі. Заходнееўрапейская готыка аддавала перавагу крыжовыя скляпенні, максімальна іх развіўшы ў бок спічастасці.

Купал, пастаўлены з барабанам на крыжовае перакрыцце называецца крыжова-купальным скляпеннем.

Зноскі
------

1. ↑  ВСЭ. Скляпенне(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крыжовае скляпенне

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 180730796 |
Тыповы робат у «эпоху» да Азімаўскіх Законаў — у мультфільме *Супермен*. Ужо Першы Закон забараніў бы робату атакаваць людзей.
**Тры законы робататэхнікі** ў навуковай фантастыцы — абавязковыя правілы паводзінаў для робатаў, упершыню сфармуляваныя Айзэкам Азімавым у апавяданні «Карагод» (англ.: Runaround) у 1942 годзе. Паводле Законаў:

1. *Робат не можа зрабіць чалавеку шкоду ці сваім бяздзеяннем дапусціць, каб чалавеку была зробленая шкода.*
2. *Робат мусіць падпарадкоўвацца камандам чалавека, калі гэтыя каманды не супярэчаць першаму закону.*
3. *Робат мусіць клапаціцца пра сваю бяспеку ў той меры, наколькі гэта не супярэчыць першаму і другому законам.*

Тром Законам, а таксама магчымым прычынам і вынікам іх парушэння, прысвечаны цыкл апавяданняў Азімава пра робатаў. У некаторых з іх, наадварот, разглядаюцца неперадбачаныя вынікі выканання робатамі Трох Законаў (напрыклад, у апавяданні «Люстраны адбітак  (англ.) (бел.»).

Арыгінальныя Законы пазней не раз удакладняліся як самім Азімавым, гэтак і іншымі пісьменнікамі. У некаторых творах Азімаў нязначна змяняў законы, каб з другога боку адлюстраваць узаемадзеянне робатаў з людзьмі і іншымі робатамі. У пазнейшых творах, у якіх робаты кіравалі ўрадам цэлых планет і чалавечых цывілізацый, Азімаў таксама дадаў чацверты, Нулявы Закон, які папярэднічаў астатнім:

0. Робат не можа зрабіць шкоду чалавецтву ці сваім бяздзеяннем дапусціць, каб чалавецтву была зробленая шкода.
У рамане «Робаты і Імперыя» 1986 года Азімаў прапанаваў іншы Нулявы Закон:

0. Робат не можа зрабіць чалавеку шкоду, толькі калі ён не дакажа, што ў выніку гэта будзе карысна для ўсяго чалавецтва.
Законы робататэхнікі праходзяць лейтматывам праз шматлікія творы навуковай літаратуры, як кнігі, кіно, ці іншыя віды мастацтва.

Гл. таксама
-----------

* Баявыя робаты, якія не выконваюць Законы робататэхнікі Азімава
* Этыка штучнага інтэлекту

Зноскі
------

1. ↑  *Бахарэвіч А.* Каляндар Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2014
**Уполу** (самаан.: *Upolu*) — востраў у групе астравоў Самоа. Плошча — 1 125 км². Насельніцтва — 134 024 чал. (2001 г.). На Уполу знаходзіцца горад Апія, сталіца Самоа.

Геаграфія і прырода
-------------------

Уполу лічыцца адным з самых прыгожых астравоў Ціхага акіяна. Знаходзіцца ў 15 266,3 км ад Беларусі (ад нулявога кіламетра ў Мінску да пляжа Ваіяла ў горадзе Апія). Сярэдняя даўжыня — 45 км.

Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральная частка вострава вельмі гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Фіта (1 113 м). У 2009 г. адбыўся землятрус, які суправаджаўся цунамі.

Шмат малых рэк. Ёсць вадаспады.

Клімат трапічны пасатны, вельмі вільготны. Сезон мусонаў цягнецца з лістапада да красавіка. Уполу знаходзіцца ў зоне ўздзеяння трапічных цыклонаў. У 1889 г. цыклон знішчыў ваенныя эскадры ЗША і Германіі, якія рыхтаваліся да баявых дзеянняў.

Прырода вострава надзвычай разнастайная. Значная частка ўзбярэжжа занята пляжамі і насаджэннямі какосавай пальмы. Асабліва вядомы пляж Аганоа з чорным вулканічным пяском. У гарах і на скалістай частцы ўзбярэжжа арганізаваны нацыянальны парк О-Ле-Пупу-Пуе, вядомы сваімі лесам, пячорамі і вадаспадамі. У пячоры Фатумеа створана купальня для наведвальнікаў. На паўвостраве Тафуа захаваўся старажытны дажджавы лес.

Гісторыя
--------

Каля 2600 — 3000 гадоў таму востраў быў населены носьбітамі культуры Лапіта, якія з’яўляюцца прамымі продкамі сучасных астравіцян.

У 1722 г. адкрыты галандскім мараплаўцам Якабам Рагевенам.

У 1830 г. Маліетоа Ваіінупа, вярхоўны правадыр Уполу, абвясціў сябе валадаром усяго архіпелага Самоа. Горад Апія стаў галоўным гандлёвым і палітычным цэнтрам.

У 1890—1894 гг. на віле Ваіліма каля Апіі жыў вядомы брытанскі пісьменнік Роберт Льюіс Стывенсан, які актыўна ўдзельнічаў у мясцовым грамадскім жыцці. Пасля смерці Стывенсан быў пахаваны на востраве, а Ваіліма ператворана астравіцянамі ў яго музей.

У 1899 г. Уполу трапіў пад кантроль Германіі. У 1914 г. быў захоплены Новай Зеландыяй. У 1962 г. увайшоў у склад дзяржавы Самоа.

Інфраструктура
--------------

Самы буйны населены пункт Уполу — горад Апія, які з’яўляецца сталіцай, фінансавым і эканамічным цэнтрам Самоа. У заходняй частцы вострава дзейнічае міжнародны аэрапорт. Большасць вёсак і курортаў звязана сеткай асфальтаваных дарог.

Галоўныя галіны эканомікі — сельская гаспадарка і турызм.

Спасылкі
--------

* Upolu — Your Gateway Архівавана 15 студзеня 2013.
* Samoa (Upolu)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2005001020 · VIAF: 315143356 |
**Know Your Meme** (**KYM**) (*Ведай свае мемы*) — вікі-энцыклапедыя мемаў, а таксама іншых падобных да мемаў з’яў, такіх, як віральныя відэа, інтэрнэт-знакамітасці і так далей. «Ведай свае мемы» была заснаваная кампаніяй «Rocketboom», затым купленая ў 2011 годзе медыяй «Cheezburger Network», і зноў перакупленая ў 2016 годзе медыяй «Literally Media». «Ведай свае мемы» мае раздзелы для пацверджаных і вычытаных мемаў, нядаўна даданых мемаў, адрынутых мемаў, мемаў, наконт якіх шчэ не закончаныя даследаванні аб іх гісторыі і паходжанні, а таксама раздзел для трэндавых мемаў.

Зноскі
------

1. ↑  Alexa Internet — 1996. Праверана 30 лістапада 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q230051'></a>

Спасылкі
--------

* Know Your Meme

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | TikTok · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | LOC: lcwaN0009692 |
**Вайна за незалежнасць Мазамбіка** — вайна паміж Партугаліяй і Фронтам вызвалення Мазамбіка (FRELIMO), якая насіла партызанскі характар.

Баявыя дзеянні былі пачаты партызанамі FRELIMO 25 верасня 1964 года і завяршыліся 8 верасня 1974 года, калі ўслед за падпісаннем Лусакскіх пагадненняў уступіла ў сілу перамір’е. У чэрвені 1975 года Мазамбік набыў незалежнасць, аднак праз некаторы час у краіне пачалася грамадзянская вайна.

Ход вайны
---------

Вайна пачалася напачатку восені 1964 года. Адразу партугальскай арміі спадарожнічаў поспех, так як паўстанцы саступалі ім па колькасці вайскоўцаў і тэхнікі.

У канцы 60-х, дзякуючы партызанскай тактыцы вядзення баёў і паставак узбраенняў з СССР і Кітая, сілы варожых бакоў ураўналіся. Аднак галоўны ўдар па партугальцах нанесла прырода. З надыходам сезона дажджоў, партугальская авіяцыя вымушана была бяздзейнічаць, а сухапутныя войскі з-за бездарожжа таксама былі абмежаваныя ў перасоўванні.

Да 1967 годзе сёмая частка насельніцтва і пятая частка тэрыторыі Мазамбіка знаходзіліся пад кантролем FRELIMO. У гэты час шэрагі паўстанцаў налічвалі каля 8000 байцоў.

У 1968 годзе на другім Кангрэсе FRELIMO было абвешчана пра блізкую перамогу паўстанцаў, хоць партугальцы ў канцы дня разбамбілі месца правядзення з’езду.

У красавіку 1974 года ў Лісабоне адбыўся ваенны пераварот, у выніку якога да ўлады прыйшоў генерал-сацыяліст Антоніу ды Спінола, і ў верасні 1974 года было падпісана перамір’е.

Гл. таксама
-----------

* Вайна за незалежнасць Анголы

Заўвагі
-------

1. ↑  Frontiersmen: Warfare In Africa Since 1950, 2002. Page 49.
2. ↑  China Into Africa: Trade, Aid, and Influence, 2009. Page 156.

Спасылкі
--------

* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh86001500 |
**Канвенцыя аб ахове дзікай фауны і флоры і прыродных асяроддзяў пражывання ў Еўропе** (анг.: Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats), або **Бернская канвенцыя** (The Bern Convention) — міжнароднае пагадненне аб ахове дзікай фауны і флоры і прыродных асяроддзях пражывання ў Еўропе. Канвенцыя змяшчае палажэнні аб ахове як месцаў пражывання, так і саміх відаў флоры і фауны, якія падлягаюць ахове, і аб метадах палявання і спарудах лоўлі, якія павінны быць забароненыя.

Гісторыя прыняцця
-----------------

Бернская канвенцыя была падрыхтавана Саветам Еўропы. Рашэнне аб заснаванні Канцэпцыі было прынята рэзалюцыяй Савета міністраў Савета Еўропы ў 1976 годзе. Канвенцыя была адкрыта для падпісання на 3-й Еўрапейскай канферэнцыі міністраў навакольнага асяроддзя ў Берне 19 верасня 1979 года. Увайшла ў сілу з 1 студзеня 1982 года. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Страсбургу (Францыя).

Зараз канвенцыя падпісана 39 дзяржавамі, якія ўваходзяць у Савет Еўропы, а таксама Еўрапейскім саюзам, Манака, Буркіна-Фасо, Марока, Тунісам і Сенегалам.

Алжыр, Беларусь, Боснія і Герцагавіна, Каба-Вердэ, Ватыкан, і Расія з'яўляюцца краінамі, якія не падпісалі канвенцыю і маюць статус назіральніка на пасяджэннях яе выканаўчага камітэта.

Гл. таксама
-----------

* Бонская канвенцыя
* Хельсінкская канвенцыя
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ільінская брама (значэнні).
**Ільінская брама** — брама, якая існавала ў Магілёве. Знаходзіліся ў заходняй частцы Палявога вала.

Каля вусця Дубравенкі ўзвялі Ільінская вежу, якая атрымала сваю назву ад Ільінскай царквы. Указанне дакумента пра яе будаўніцтва «ў валу Дольным» дазваляе меркаваць, што да таго часу Палявы вал дасягнуў Дняпра і быў насыпаны па яго беразе да вусця Дубравенкі. Неабходнасць узвесці тут браму дыктавалася не толькі пытаннямі бяспекі, але і наяўнасцю броду з левага берага Дняпра, дзе знаходзіўся Траецкі пасад.

Ільінскую браму з 27 кастрычніка па 4 снежня 1686 г. будавалі шэсць дойлідаў. Гэта было квадратнае ў плане збудаванне памерам 5,84 х 5,84 м. На жалезны штыр вагай 26 фунтаў былі прымацаваны выразаныя з двух аркушаў бляхі дзяржаўны герб («Пагоня») і бляшаны сцяжок ветрагона. Герб серабрылі, а сцяжок пазалацілі. Афанас Пігарэвіч «за выразанне пагоні на ветрагон, пасерабрэнне і залачэнне» атрымаў 5 злотых. Яшчэ 8 злотых заплацілі «Савце маляру» «за маляванне двух абразоў» на драўляных табліцах: «Ваабражэнне Найсвяцейшай Багародзіцы» і «Святы Слаўны прарок Ілля Фезвіцянін». Вароты брамы былі акаваны жалезам, дах пакрыты гонтай.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  М. А. Ткачоў. Замкі Беларусі: (XIII―XVII cт.); [пад рэд. Ф. В. Барысевіча]; Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры. — Мн.: Полымя, 1977. — 82, [1] c.
2. ↑  З. Л. Яцкевіч. МАГІЛЁЎСКІЯ МАСТАКІ XVІІ-XVІІІ СТСТ. У СВЯТЛЕ АРХІЎНЫХ КРЫНІЦ // Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў ІХ Міжнар. навук. канф. 25-26 чэрвеня 2015 г. г. Магілёў / уклад. А. М. Бацюкоў, І. А. Пушкін. — Магілёў: МДУХ, 2015. — 539 с. ISBN 978-985-6985-35-8.

Літаратура
----------

* М. А. Ткачоў. Замкі Беларусі: (XIII―XVII cт.); [пад рэд. Ф. В. Барысевіча]; Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры. — Мн.: Полымя, 1977. — 82, [1] c.

| ⛭Брамы Магілёва |
| --- |
| Стары горад | Алейная ·  Ветраная ·  Каралеўская (Шклоўская) ·  Дубровенская |
| Новы горад | Курдзянеўская (Гваздоўка) ·  Ледзвяеўская ·  Шклоўская дальняя ·  Віленская ·  Уструшненская ·  Трыснёнская ·  Быхаўская ·  Папінская |
| Вал Долны | Машковая ·  Выганская ·  Дзебра ·  Ільінская |
| Зарэчная лінія бастыённай фартыфікацыі | Чавуская ·  Прапойская ·  Чарнігаўская ·  Мсціслаўская ·  Аршанская |
Слёзная залоза
**Слёзная залоза** — буйная залоза вока наземных жывёл і чалавека.

Размешчана пад верхнім павекам вонкавага вугла вачніцы. У слізістай абалонцы вока ёсць і дабавачныя слёзныя залозы (напр. у чалавека 1—22). Яны выпрацоўваюць слёзы — празрыстую вадкасць, у якой да 99% вады, 0,9% неарганічных рэчываў, пераважна хлорыстага натрыю, эпітэліяльныя клеткі, слізь, тлушч, лізацым — фермент, што мае бактэрыцыдныя ўласцівасці. Па слёзным канале слёзы сцякаюць да ўнутранага вугла вока ў слёзны мяшок і далей — у насаслёзны канал. Увільгатняюць пярэднюю паверхню вока, вымываюць іншародныя целы, удзельнічаюць у жыўленні рагавіцы. Слёзавыдзяленне — бесперапынны рэфлекторны працэс, спыняецца у час сну. У чалавека за суткі выдзяляецца 0,5—1 мл слёзнай вадкасці, пры плачы да 30 мл. Сакрэцыя павялічваецца пры некаторых псіхічных станах (боль, гнеў, радасць, смутак), памяншаецца пры захворваннях (напр. трахаматозны ксероз). У водных млекакормячых слёзная залоза выпрацоўвае тлушчавы сакрэт, які ахоўвае рагавіцу ад уздзеяння вады. Запаленне слёзнай залозы называецца дакрыяадэніт.

Літаратура
----------

* Леанцюк А. Слёзная залоза // БЭ ў 18 т. Т. 15. Мн. 2002.
Агонія ў садзе, Эль Грэка
**Агонія ў садзе** (таксама ўжываецца ***Агонія ў Гефсіманіі***, ва ўсходняй традыцыі таксама ***Маленне аб чашы***) — падзея ў жыцці Ісуса Хрыста, якая адбылася, згодна з Новым Запаветам, паміж Развітальнай прамовай падчас Апошняй Вячэры і арыштам Ісуса.

Біблейскае апавяданне
---------------------

Па ўсіх чатырох Евангеллях, адразу пасля Апошняй Вячэры Ісус ідзе ў сад, каб памаліцца. Кожнае Евангелле крыху па-рознаму апісвае дэталі падзеі. Матфей і Марк вызначаюць гэта месца малітвы як Гефсіманію. Ісуса суправаджаюць тры апосталы: Пётр, Ян і Якаў, якіх Ён папрасіў, каб яны не спалі і маліліся. Ён адышоў на адлегласць «двух крокаў» ад іх, дзе Ён адчуваў моцны сум і тугу, і сказаў: «Ойча Мой, калі гэта магчыма, хай гэтая чаша мінуе Мяне. Тым не менш, хай будзе, як Ты таго хочаш, а не Я». Тады, трохі пазней, Ён сказаў: «*Калі не можа чара гэтая прайсці міма, але я павінен піць, хай будзе воля Твая!*» (Матф. 26:42). Ён сказаў гэтую малітву тры разы, прыходзячы кожны раз да трох апосталаў пасля кожнай малітвы, і кожны раз знаходзячы іх у сне. Сонным вучням Ён сказаў: «*Дух бадзёры, але плоць слабая*». Пасля малітвы Анёл сышоў з нябёсаў, каб умацаваць Яго. У час, калі Ён маліўся, «*быў пот Яго, як кроплі крыві, што падалі на зямлю*» (Лук. 22:44).

Мастацкія выявы
---------------

Агонія ў садзе. Джавані Беліні, 1459—1465 гг.
Падзея адлюстравана ў шэрагу мастацкіх твораў, найбольш вядомыя з іх:

* «Агонія ў садзе» — ранняя карціна майстра італьянскага Адраджэння Джавані Беліні;
* «Агонія ў садзе» — карціна рамантычнага паэта і мастака Уільяма Блэйка;
* «Хрыстос на Алейнай гары» — карціна мастака эпохі барока Мікеланджэла Мерызі да Караваджа;
* «Хрыстос на Алейнай гары» — араторыя класічнага кампазітара Людвіга ван Бетховена.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Агонія ў садзе на Вікісховішчы |


| Арышт, суд і пакаранне смерцю Ісуса Хрыста → *Ісус Хрыстос з моманту смерці да Уваскрэсення* |
| --- |
| Падзеі | Мукі Хрыстовы: Маленне аб чашы • Арышт Ісуса Хрыста • Пацалунак Іуды • Адрачэнне апостала Пятра • Суд Ірада • Суд Пілата • Хвастанне Ісуса • Хросны шлях • Распяцце Хрыстова • Словы Ісуса на крыжы |  |
| Месцы | Сінедрыён • Гефсіманскі сад • *Via Dolorosa* • Галгофа |
| Ісус і вучні | ✯ Ісус Хрыстос • Дзева Марыя • Марыя Магдаліна • Марыя Клеопова • Іаан Багаслоў • Апостал Пётр • Апостал Марк • Іуда Іскарыёт • Жонкі-міраносіцы |
| Іўдзеі | Ірад Анціпа • Каяфа • Анна • Малх • Рабыня-брамніца • Варава • Сымон Кірынеянін • Агасфер • Разважны і безразважны разбойнікі |
| Рымляне | Понцій Пілат • Клаўдзія Пракула • Сотнік Лонгін |
| Рэчы | Прылады Пакутаў: Цярновы вянок • Рыза Гасподняя/Бясшвоўны хітон • Жыватворчы Крыж • INRI • Дзіда Лонгіна • Святы Грааль • 30 срэбранікаў |
| Іканаграфія | Ecce Homo • Форма крыжа Ісуса Хрыста • Распяцце |
Скарбніца Атрэя ў Мікенах
Скарбніца Атрэя з боку калідора — дромаса
Ільвіная магіла  (ням.) (бел. ў Мікенах
**Толас**, фолас (стар.-грэч.: θόλοςθόλος) у старажытнагрэчаскай архітэктуры  (руск.) (бел. — круглае ў плане збудаванне (святыня, грабніца, помнік, музычная зала), часта з каланадай. Калі ва ўнутраным памяшканні ёсць калоны або паўкалоны, то яны не адносяцца да таго ж ордару, што і вонкавыя калоны. У грэчаскую эпоху толасы часта былі культавымі будынкамі (напрыклад, асклепіён  (руск.) (бел. у Эпідаўры  (руск.) (бел.), аднак у даэліністычную эпоху храмамі не з’яўляліся. Роберт Грэйвс адзначае, што грэчаскія падземныя толасы, якія выкарыстоўваліся для зносін з духамі, былі занесены з Палестыны, і, на яго думку падобным свяцілішчам карысталася Аэндорская чараўніца  (руск.) (бел. якая згадваецца ў Бібліі. У ваколіцах Эйн-Дора  (англ.) (бел. (Аэндора  (руск.) (бел.) знаходзіцца скальная пячора-толас, якую лічаць тым месцам, дзе па клічы аэндорскай чараўніцы Саулу з’явіўся дух Самуіла.

Як тып магільняў, падземныя і падкурганныя толасы, збудаваныя метадам ступеністага (несапраўднага) скляпення, выціснулі ў XVI—XV стст. да н.э. мікенскія шахтавые грабніцы. У XVI—XII стст. да н.э. толасы былі распаўсюджаныя на Крыце, у Грэцыі (напрыклад, толас у Эпідаўры (360—330 да н.э. архітэктар Паліклет Малодшы), у Дэльфах (пачатак IV стагоддзя да н. э. Феадор з Факеі) і на заходнім узбярэжжы Малай Азіі.

Найбольш грандыёзныя толасы (дыяметр і вышыня да 14 м) XIV стагоддзя да н.э. адкрыты ў Мікенах. У Фесаліі і на Крыце толасы будавалі яшчэ ў VIII ст. да н.э. Вядомыя падкурганныя толасы VII—VI стст. да н.э. у Этрурыі і V—IV стст. да н.э. у Фракіі. Апошнім блізкія склепы керчанскіх Залатога кургана і Царскага кургана (IV стагоддзе да н.э.).

У выглядзе толасаў таксама часта будаваліся пахавальныя камеры мегалітычных калідорных грабніц  (руск.) (бел. (напрыклад, «сесе» на востраве Пантэлерыя  (руск.) (бел. ў Міжземным моры) або памяшканні, прызначаныя для жылля і абароны (нурагі, талаёты  (руск.) (бел.).

Зноскі
------

1. ↑  *Роберт Грэйвс.* Мифы Древней Греции. — м: Прогресс, 1992. — С. 140.
2. ↑  Аэндор // Библейская энциклопедия архимандрита Никифора. — М. 1891—1892.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая Южакова · Universalis |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кары.

**Харан**, або **Ка́ры** (акад.: Harrânu — «скрыжаванне»; лац.: Carrhae) — старажытны горад у паўночнай Месапатаміі, упершыню згаданы ў хецкіх дакументах з Багазкёя, а затым у Старым Запавеце і асірыйскіх царскіх надпісах. У наш час — адміністрацыйны цэнтр аднайменнага раёна ў турэцкай правінцыі Шанлыўрфа.

Гісторыя
--------

Харан — адзін з найстаражытных гарадоў свету. Не раз згадваецца ў біблейскай кнізе Быццё. Там памёр і быў пахаваны бацька Аўраама Фара (Быццё. 11:32). У гэтай зямлі таксама жыў Лаван, брат Рэвекі (Быццё. 27:43). Зямля Харан мела гандлёвыя зносіны з Цірам (Ез. 27:3) і была заваявана асірыйцамі (4Цар. 19:12).

У апошняй траціне II тысячагоддзя да н.э. Харан быў заваяваны асірыйцамі, якія прасоўваліся на захад, і, стаўшы пры Саргоне II неад'емнай часткай Асірыі, не саступаў па значэнні старажытным асірыйскім гарадам у цэнтральных абласцях краіны.

Горад быў вядомы храмам бога Месяца Сіна, храм якому быў выбудаваны пры вавілонскім цары Набанідзе. З 3-га тысячагоддзя да н.э. і аж да Сярэднявечча Харан быў важным гандлёвым пунктам, да канца VII стагоддзя да н.э. — правінцыйнай сталіцай у Асірыі.

Пад Харанам вавілонскі цар Набапаласар 25 ліпеня 616 да н.э. перамог асірыйскую армію на беразе Еўфрата. У чэрвені 609 да н.э. новы асірыйскі цар Ашур-убаліт разам з фараонам Нехо беспаспяхова паспрабавалі адбіць Харан. З кастрычніка 539 да н.э. Харан увайшоў у склад Ахеменідскай імперыі, а з 323 да н.э. — Селеўкідскай.

Пасля гэтага ў Карах былі паселены ветэраны арміі Аляксандра Македонскага, пазней горад патрапіў пад уладу Парфіі. У перыяд першага непасрэднага кантакту з рымлянамі падчас парфянскай кампаніі Краса ў 53 да н.э. Кары ўваходзілі ў кліенцкае царства Парфіі Асраену, менавіта пры Карах Рым пацярпеў адно з найвялікшых паражэнняў у сваёй гісторыі. У 214 г. Каракала прысвоіў Карам статус калоніі і наведаў іх у красавіку 217, аднак быў там забіты прэфектам прэторыя Макрынам. Кары акружалі старажытныя гарадскія сцены 4 км даўжынёй.

У позняй антычнасці і ў часы Багдадскага халіфата Харан быў цэнтрам сабеізму — рэлігіі, заснаванай на пакланенні зоркам.

У XIII ст. арабскі гісторык Абуэль-Фіда апісвае горад у руінах.

З Султантэпэ, вялікага ўзгорка на раўніне Харана, выняты значны збор літаратурных тэкстаў.

Гл. таксама
-----------

* Бітва пры Харане

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт раёна
* Афіцыйны сайт горада