**Бык Хека** — цягавітая парода  (руск.) (бел. буйной рагатай жывёлы  (руск.) (бел..

Дадзеная парода з’яўляецца вынікам спробы, зробленай у 1920-1930-х гадах братамі Хекамі  (руск.) (бел. дзеля адраджэння  (руск.) (бел. вымерлых тураў (*Bos taurus primigenius*) з сучасных парод свойскага быка, якія паходзяць ад яго. Метадалогія і поспех праграмы з’яўляюцца прадметам спрэчак. Існуюць значныя адрозненні ў целаскладзе, росце і прапорцыях цела паміж быком Хека і вымерлым турам. Ёсць і іншыя віды свойскай жывёлы, якія вельмі падобныя на сваіх дзікіх продкаў, прынамсі, настолькі ж, наколькі падобны бык Хека.

Стварэнне
---------

Дадзеная парода ўзнікла ў Германіі ў 1920-1930-я гады ў выніку спробы ўзнавіць  (руск.) (бел. продка хатняга быка — тура (*Bos taurus primigenius*). У першыя гады Веймарскай Рэспублікі браты Хайнц[en] і Луц Хек  (руск.) (бел. самастойна пачалі праграму па дэдаместыфікацыі. Іх матывам было выратаванне з нябыту тура, якога ўвесь час блыталі з зубрам, іншым буйным еўрапейскім быком эпохі галацэну. Браты Хекі лічылі, што аднаўленне тура і паказ двух гэтых відаў побач адзін з адным, магло б паказаць розніцу паміж імі шырокай публіцы. Акрамя таго, яны лічылі, што здолеўшы адрадзіць від, яны выправілі б памылку, зробленую чалавекам.

Хайнц быў дырэктарам заапарку  (руск.) (бел. ў Мюнхене, а Луц — Берлінскага заапарку. Праз адзінаццаць гадоў пасля пачатку сваіх эксперыментаў, на заходзе Веймарскай рэспублікі, кожны з іх абвясціў аб поспеху. Браты выкарыстоўвалі розныя наборы парод жывёлы для дэдаместыфікацыі  (руск.) (бел.. Напрыклад, Луц Хек (у Берліне) выкарыстаў іспанскіх баявых быкоў  (руск.) (бел. у той час як Хайнц Хек (у Мюнхене) не. Берлінскае пагалоўе, верагодна, не перажыло Другой сусветнай вайны, таму ўсе сучасныя быкі Хека паходзяць ад Мюнхенскага пагалоўя. Зыходныя пароды, якія выкарыстоўваліся для вывядзення:

* Венгерская шэрая  (руск.) (бел.
* Хайленд  (руск.) (бел.
* Карсіканская  (укр.) (бел.
* Мурнау-Вердэнфельс  (англ.) (бел.
* Англерская  (руск.) (бел.
* Германская чорна-пярэстая  (англ.) (бел.
* Англійская паркавая  (англ.) (бел.
* Швіцкая  (руск.) (бел.

У 1932 годзе нарадзіўся першы бык, якога Хайнц Хек палічыў падобным на тура; ён быў названы «Glachl». Ён быў на 75 % карсіканец і на 25 % помесь з шэрай, германскай, хайленд і англерскай. Гэты бык і яго бацька пасля былі скрыжаваныя з іншымі пародамі з мэтай павелічэння вагі. Як следства, большасць сучасных быкоў Хека бяруць пачатак з цэнтральна-еўрапейскіх мяса-малочных парод, выведзеных з выкарыстаннем парод з іншых рэгіёнаў. Прыхільнікі буйной рагатай жывёлы Хека часта сцвярджаюць, што вынікі гадоўлі Хайнца і Луца ў асноўным выглядалі «доказам поспеху» іх эксперыменту. Зрэшты, папуляцыі з Берліна і Мюнхена не вельмі падобныя.

У Дуйсбургскім заапарку  (англ.) (бел. адна карова ватусі  (руск.) (бел. якая з’яўлялася напалову зебу, была скрыжавана з быком Хека. Некаторыя сучасныя быкі Хека, пераважна тыя, у каго ёсць вялікія і тоўстыя рогі, паходзяць ад гэтага перакрыжаванага нашчадства. У некаторых месцах прымітыўная паўднёва-еўрапейская буйная рагатая жывёла такіх парод, як Саягеса  (англ.) (бел. і кіянская  (руск.) (бел. былі скрыжаваныя з быком Хека з мэтай набліжэння да туру па фенатыпічным  (руск.) (бел. прыкметам. Гэтая помесь называецца Таурус, якую не варта блытаць з Taurus cattle  (англ.) (бел..

Характарыстыкі
--------------

Параўнанне рэканструяванай знешнасці тура (верхняя) з сярэднім быком Хека (унізе)
Дэманстрацыя неаднастайнасці быка Хека з розных месцаў і краін
Дывергенцыя афарбоўкі, Оствардэрспласэ  (руск.) (бел..
Карова ў Мангейме (Германія)
Тыповы бык павінен мець вышыню ў сярэднім 140 см, карова — 130 см, масу да 600 кг. Бык Хека на 20-30 см ніжэй, чым туры, знешні выгляд якіх яны павінны былі прайграць. Гэтая парода не нашмат большая за іншых хатніх парод, у той час як туры дасягалі вышыні 160—180 см, у рэдкіх выпадках нават 200 см мяркуецца, што маса тураў складала 700—1000 кг.

Памер — не адзіны аспект, у якім бык Хека адрозніваецца ад свайго дзікага продка. Ён грувасткі, як і многія іншыя хатнія пароды, а тур меў атлетычны целасклад. Ногі быка Хека карацейшыя, а тулава нашмат даўжэйшае, чым у тураў, у якіх вышыня пляча і даўжыня тулава амаль роўныя адзін аднаму. У быка Хека даволі маленькая і кароткая галава, а ў тураў была выцягнутая вялікая галава, якая сядзела на мускулістай шыі. У тураў была добра развітая плечавая мускулатура, якая прымацоўвалася да доўгіх атожылкаў пазванкоў, чаго не назіраецца ў быка Хека. У цэлым, прапорцыі і форма цела быка Хека не вельмі падобныя на тураў і не адрозніваюцца ад многіх іншых хатніх парод.

Рогі тура мелі характэрную і адносна стабільную форму. У аснове яны раслі вонкі-уверх, затым наперад-унутр і ўнутр-уверх на кончыках. Рогі тураў, у цэлым, былі вялікія і тоўстыя, дасягаючы 80-100 см у даўжыню і 10 см і больш у дыяметры. Аднак, рогі быка Хека адрозніваюцца ў многіх аспектах. Як правіла, яны выгінаюцца занадта моцна ўверх або вонкі ў параўнанні з арыгіналам, ці не дасягаюць даўжыні і дыяметра рагоў тура. Часта рогі быка Хека вельмі падобныя на рогі парод, з якіх ён быў выведзены.

Па колеры поўсці бык Хека можа нагадваць тураў, маючы быкоў з чорным агульным колерам поўсці з паласой лёгкага вугра і каровай з чырванавата-карычневым колерам. Аднак, у некаторых прадстаўнікоў пароды можа быць светлае сядло на спіне (якое адсутнічала ў тураў), а палавы дымарфізм ў колеры смутны ў большасці выпадкаў; быкі і каровы могуць мець цёмную афарбоўку з сядлом трохі іншага колеру, рэгулярна з’яўляюцца чорныя каровы, а таксама не рэдкасць злёгку афарбаваныя быкі. Існуюць і іншыя дэвіянтныя колеры, такія як шараваты або шэры або бэжавага колеру ў кароў. Таксама сустракаюцца белыя плямы, тыповыя для малочных парод, часам у той жа ступені, што і ў гальшцінскай пароды  (руск.) (бел..

Бык Хека дэманструе больш высокі ўзровень неаднастайнасці прыкмет, чым любая дзікая жывёла ці большасць іншых хатніх парод. Існуюць значныя варыяцыі ў масці, форме і памеры рагоў, а таксама памерах і прапорцыях цела.

Гэтая парода ў многіх адносінах адрозніваецца ад тураў, і ёсць такія пароды, якія нагадваюць тураў, прынамсі, не менш. Да такіх пародаў адносяцца, напрыклад, іспанскі баявы бык  (руск.) (бел. саягеса  (англ.) (бел. пахунская парода  (англ.) (бел. марэманская парода  (англ.) (бел. і маранеская парода  (англ.) (бел.. Тым не менш, бык Хека ў дзікай прыродзе ўстойлівы да нізкіх тэмператур і здольны жыць на малапажыўнай ежы. З іншага боку, ёсць і іншыя пароды буйной рагатай жывёлы, таксама ўстойлівыя да суровых умоў як і бык Хека.

Бык «Taurus»
------------

Taurus, удасканаленая форма быка Хека
У 1996 годзе германская прыродаахоўная арганізацыя ABU (ням.: Arbeitsgemeinschaft Biologischer Umweltschutz — рабочая група па біялагічнай абароне навакольнага асяроддзя) пачала крыжаваць  (англ.) (бел. быка Хека з паўднёва-еўрапейскімі прымітыўнымі пародамі з мэтай павышэння падабенства з турамі. Атрыманая ў выніку гэтага гібрыдная парода атрымала назву Taurus. Для скрыжавання выкарыстоўваліся пароды саягеса  (англ.) (бел. кіянская  (руск.) (бел. і, у меншай ступені, іспанскія баявыя быкі  (руск.) (бел.. Тое ж самае зроблена ў венгерскім нацыянальным парку Хортабадзь  (руск.) (бел. дзе дадаткова выкарыстоўваліся венгерскія шэрыя  (руск.) (бел. і ватусі  (руск.) (бел. у нацыянальным парку Ліль Вілдмас  (англ.) (бел. у Даніі, выкарыстоўваліся толькі кіянская  (руск.) (бел. і саягеса  (англ.) (бел. да гэтага часу, такія ж пароды выкарыстоўваліся і ў Латвіі.

Крытыка
-------

Крытыка метадалогіі і вынікаў праграмы братоў Хекаў узыходзіць прынамсі да 1950-х гадоў. Цыс ван Вурэ (Cis van Vuure) апісвае працу У. Херра ў 1953 годзе і О. Кёлера ў 1952 годзе, якія выявілі наступнае: *«Адсутнасць базавых ведаў аб вымерлых турах, шырокія крытэрыі адбору ў эксперыменце размнажэння і багатае ўяўленне і самазаспакоенасць двух братоў прывялі да празмернага спрашчэння працэдуры размнажэння. Крытыка таксама была сканцэнтравана на нядбайнасці, лёгкасці і хуткасці, з якой яны праводзілі свае эксперыменты, а таксама на генетычнай аснове эксперыментаў»*. Цыс ван Вурэ далей заяўляе: *«З-за адсутнасці якога-небудзь прыкметнага падабенства па памеры, колеру і форме рагоў, акрамя іншых аспектаў, нельга лічыць, што бык Хека вельмі падобны на тураў. Хутчэй за ўсё, яны павінны разглядацца як папуляцыя буйной рагатай жывёлы, у якой можна выявіць некалькі прыкмет тураў, якія яны падзяляюць з многімі іншымі папуляцыямі буйной рагатай жывёлы.»* На думку некаторых экспертаў, прымітыўныя паўднёва-еўрапейскія пароды такія як, напрыклад, іспанскі баявы бык, значна бліжэй да тураў, чым бык Хека.

Паколькі гэтая парода была падобная на тураў менш, чым некаторыя іншыя сучасныя пароды, у Нідэрландах сфармаваўся новы праект па адраджэнні вымерлых тураў — праграма Tauros. Выкарыстоўваючы рэканструяваны мітахандрыяльнs геном тураў, была праверана прыдатнасць цягавітых прымітыўных парод, такіх як Саягеса  (англ.) (бел. пахунская  (англ.) (бел. або марэманская парода  (англ.) (бел. каб знайсці старажытную ДНК і фенатыпічныя прыкметы і аб’яднаць іх у адной пародзе, якая была б дастаткова ўстойлівая для выжывання ў дзікай прыродзе.

Распаўсюджанне
--------------

Налічваецца каля 2000 галоў гэтай пароды ў Еўропе і нязначная колькасць у іншых краінах. Бык Хека сустракаецца ў германскіх заапарках з-за памылковага сцвярджэння братоў Хек, што гэтая парода прадстаўляе сабой уваскрашаных тураў і падыходзіць для праектаў па захаванні сёння. У запаведніку Оствардерсплассе  (руск.) (бел. ў правінцыі Флеваланд (Нідэрланды) у вольным утрыманні каля 600 жывёл. Слабыя жывёлы адстрэльваюцца паляўнічымі, каб пазбегнуць лішніх пакут. Іншыя знаходзяцца ў Фалькталера Рысельфельдэра недалёка ад Берліна, у запаведніку Несеа каля Ены (Цюрынгія) і прыродным запаведніку Грубенфельдэр Леані ў Аўэрбаху  (руск.) (бел. (Баварыя). Каля 100 жывёл былі зарэгістраваныя ў Францыі ў 2000 годзе. У 2009 годзе дзевяць кароў і чатыры быкі былі завезены ў паўднёва-заходнюю Англію з Бельгіі. Дэрэк Гоу, Брытанскі абаронца прыроды, які кіруе фермай рэдкіх парод у Ліфтане ў графстве Дэван, купіў статак з 13 жывёл з Бельгіі ў 2009 годзе. Статак вырас да 20 жывёл, але ў 2015 годзе Гоу давялося зарэзаць усіх, акрамя шасці, праз высокі ўзровень агрэсіі.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

### Папуляцыя ў Беларусі

З сакавіка 2020 года статак быкоў Хека засялілі ва ўрочышчы каля вёскі Пагост Жыткавіцкага раёна, дзе яны паспяхова прыжыліся і пачалі размножвацца.

15 асобін завезлі з латвійскага нацыянальнага парка «Кемеры  (руск.) (бел.» ў заказнік «Сярэдняя Прыпяць» і выпусцілі на вольны выпас на мясцовых поймавых лугах. Тэрыторыя плошчай каля 200 га, на якой жывуць быкі, з аднаго боку абмежавана агароджай, а з другога — рэкамі Прыпяццю і Сцвігай.

Эколагі і біёлагі лічаць, што пражыванне на поймавых лугах Прыпяці і яе прытокаў буйных быкоў дапаможа аднавіць біяразнастайнасць, паколькі быкі, з'яўляючыся выпасовымі жывёламі, не даюць разрастацца хмызнякамі і высокім травам і такім чынам падтрымліваюць стан экасістэмы бліжэйшым да нізкатраўных лугоў, што стварае добрыя ўмовы для жыцця традыцыйных лугавых птушак: кулікоў, качак і іншых. Скашванне лугоў дае горшы эфект, бо падвышае манатоннасць ландшафту, у адрозненне ад вынікаў пасьбы траваедных, якія пакідаюць пасля сябе курціны і некранутыя лапіны, што вабіць самых розных жывёл і птушак.

Гл. таксама
-----------

* Конь Хека  (руск.) (бел.

Зноскі
------

1. ↑  *А. И. Козорез, Е. С. Гринько* История формирования комплекса мегафауны Беларуси // *Современные проблемы охотоведения и сохранения биоразнообразия : материалы Международной научно-практической конференции* : сб. — Минск: БГТУ, 2017. — С. 125—129. — ISBN 978-985-530-612-3. Архівавана з першакрыніцы 3 мая 2018.
2. ↑  de Bruxelles, Simon (2009-04-22). "A shaggy cow story: how a Nazi experiment brought extinct aurochs to Devon". *The Times*. Праверана 2018-06-01.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  van Vuure, Cis (2005) *Retracing the Aurochs — History, Morphology and Ecology of an extinct wild Ox*. ISBN 954-642-235-5
4. ↑  van Vuure, Cis (2005) Retracing the Aurochs — History, Morphology and Ecology of an extinct wild Ox. ISBN 954-642-235-5
5. ↑  *Heck, H.* The Breeding-Back of the Aurochs(англ.) // *Oryx  (англ.) (бел.*. — Cambridge University Press, 1951. — Т. 1. — № 3. — С. 117. — DOI:10.1017/S0030605300035286
6. 1 2  Walter Frisch: *Der Auerochs — Das europäische Rind.* 2010, ISBN 978-3-00-026764-2.
7. ↑  Heinz Heck (1934): ″Der Ur.″ *Das Tier und Wir, Monatszeitschrift für alle Tierfreunde.* Special edition (Sondernummer), March 1934. Quoted in: T. van Vuure, ″History, Morphology and Ecology of the Aurochs (*Bos primigenius*),″ Архівавана 29 жніўня 2011. 2002.
8. ↑  Lutz Heck (1934): ″Über die Neuzüchtung des Ur oder Auerochs.″ *Berichte der Internationalen Gesellschaft zur Erhaltung des Wisents* 3(4):225-294, 1934. Quoted in: T. van Vuure, ″History, Morphology and Ecology of the Aurochs (*Bos primigenius*),″ Архівавана 29 жніўня 2011. 2002.
9. ↑  Julia Poettinger: *Vergleichende Studie zur Haltung und zum Verhalten des Wisents und des Heckrinds*. 2011.
10. ↑  Uffe Gjøl Sørensen: *Vildokserne ved Lille Vildmose 2003—2010. Status rapport med anbefalinger til projektets forvaltning. [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}.* København: UG Sørensen Consult, 2010.
11. ↑  History, Morphology and Ecology of the Aurochs (*Bos primigenius*) Архівавана 29 жніўня 2011. T. van Vuure, *Lutra* 2002.
12. ↑  www.taurosprogramme.com — Official website of Tauros Programme **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 6 жніўня 2018. Праверана 1 чэрвеня 2018.
13. ↑  'Nazi super cows are trying to kill everyone,' says Devon farmer - Plymouth Herald **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Plymouth Herald, archived copy on Internet Archive*. Архівавана з першакрыніцы 8 студзеня 2015. Праверана 6 студзеня 2015.
14. ↑  "В Великобританию завезли коров, выведенных нацистами". *NEWSru.com*. Архівавана з арыгінала 2018-06-15. Праверана 2018-06-01.
15. ↑  *Steven Morris*. Devon farmer forced to offload aggressive Nazi-bred ‘super cows’ **(нявызн.)**. *the Guardian*. Архівавана з першакрыніцы 6 студзеня 2015. Праверана 6 студзеня 2015.
16. ↑  "Владельцу единственного в Британии стада "нацистских" быков пришлось убить половину голов из-за их агрессивности". *NEWSru.com*. Архівавана з арыгінала 2018-06-15. Праверана 2018-06-01.
17. 1 2 3  Три теленка туроподобного быка Хека родились в заказнике «Средняя Припять»  (руск.)
18. ↑  Быки для спасения куликов: в Беларусь вселили потомков древних туров  (руск.)

Спасылкі
--------

* Порода Таурус. Презентация о породе Taurus. Drüke & Edgar Reisinger, 2010. Taurus Naturentwicklung e.V.
* «Нацистских» быков разводят в Великобритании Видео BBC News о разведении быков Хека в Девоне (Великобритания), 2009-04-26

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 7761923-7 · Microsoft: 2777106918 |