| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

**Айкіды** (таксама *Хайкіды*, *Гайкіды*, у арыгінальным армянскім варыянце прамаўляецца hАйказуні/Haykazuni: арм.:  **Հայկազունի**) — легендарная дынастыя першых цароў Старажытнай Арменіі, што кіравала c 2492 года да н.э. да 325 года да н.э.

Заснавальнікам дынастыі з'яўляецца Айк Наапет (Հայկ Նահապետ) — эпанім армян.

Згодна армянскай гісторыі, напісанай Маўсесам Харэнацы, першы цар старажытнай Арменіі (правадыр армянскага народа) Айк «Ахехнавор» (Հայկ Աղեղնավոր — Айк «Лучнік»), які ўвайшоў у гісторыю як Айк Наапет (Hayk Nahapet) — патрыярх-родапачынальнік армянскага народа, заснавальнік дынастыі Айказуні (рода-валадароў/наапетаў Арменіі), — аб'яднаў армян і разграміў у бітве Дзюцазнамарт (паўднёва-ўсходней возера Ван, сярэдняя плынь ракі Аёц-дзор) войскі тытана Бэла. Айк Наапет паклаў пачатак армянскай дзяржаўнасці. Гэта адбылося 11 жніўня 2492 г. да н.э. (па традыцыйным армянскім летазлічэнні), ці ў 2107 г. да н.э. (па «Храналагічнай Табліцы» Мікаэла Чамчана). 1-ы лік месяца «Навасард» паганскага (дахрысціянскага) календара армян, даводзіцца на 11 жніўня, а свята Навасард — 11 жніўня — адзначаецца кожны год са старажытнасці да нашых дзён, як у многіх армянскіх дыяспарах (спюрк), так і ў самой Рэспубліцы Арменія — у прыватнасці ў армянскім дахрысціянскім паганскім храме Гарні (I стагоддзе н.э.), што каля горада Ерэван.

* «Haykh»/«Hayq» (ՀԱՅՔ) — саманазва краіны армян, Арменіі — c 2492 года да нашай эры дасёння.
* «Hay» (Հայ — «армянін») — саманазва армян.
* Імя «Hayk» (Հայկ) паходзіць ад саманазвы армян «Hay» (Հայ — «армянін»).

«Haykh»/«Hayq» (Հայք) — «kh»/«q» — прыдыхальнае «k->kh» («k->q»), з дапамогай якога, у старажытнаармянскай мове ўтвараецца множны лік назоўнікаў — азначае «армяне» ці «Арменія». Утворана не ад імя «Hayk», а ад назвы «Hay» (саманазва — «армянін»). Армянскае слова «haykakan» (հայկական - армянскі) - азначае тое, што ставіцца да армян.

У старажытнасці, апроч саманазвы краіны армян «Haykh»/«Hayq» (ՀԱՅՔ), утвараецца другі тапонім — «Арменія», які адбыўся ад імя аднаго з нашчадкаў першага армянскага цара Айка, а менавіта ад імя цара Арама I Вялікага Haykazuni (1828—1770 да н.э.). Гэты, другі (міжнародны) тапонім «Арменія», больш прыжыўся за межамі краіны. Тапонім «Арменія» стаў асноўным для пазначэння краіны ў старажытных персаў, старажытных грэкаў, парфянаў. Да прыкладу, у гісторыка V стагоддзі Маўсеса Харэнацы («Гісторыя Арменіі», Кніга 1, гл. 12): «…Арам здзейсніў шмат гераічных вычынаў у бітвах… ён рассунуў межы Арменіі ва ўсе бакі. Усе народы завуць нашу краіну па яго імі, прыкладам, грэкі — Армен, персы і сірыйцы — Арменікк».

Тапонім Арменія згадваецца не адзін раз на пісьмовых сведчаннях VI стагоддзя да нашай эры, якія дайшлі да нас — «Накшырустэмскім» і «Бісутунскім/Бехістунскім» надпісах. У прыватнасці, у «Бехістунскім» трохмоўным надпісе цара персаў Дарыя I, зробленым у 520 годзе да н.э. у двух яго варыянтах (персідскім і эламскім), згадваецца краіна «Арміна», якая ў трэцім (асіра-вавілонскім/акадскім) варыянце названа сінонімам «Урарту» — што проста паказвае на ідэнтычнасць тапонімаў «Урарту» і «Арменія», як адной і той жа краіны.

Зноскі
------

1. ↑  «История Армении», Маўсес Харэнацы, V век

Спасылкі
--------

* Мовсес Хоренаци. История Армении. Книга I. Родословие Великой Армении.