**Імперыя Гупта** (санскр.: गुप्त, gupta, хіндзі: गुप्त राजवंश) — дзяржава ў Індыі пад кіраўніцтвам дынастыі Гупта, якая існавала ў перыяд прыблізна з 320 па 550 гг.

Дзяржава Гупта была заснавана раджам Чандрагупта I каля 320 года. Ад гэтай даты вядзецца сярэднявечнае летазлічэнне «эпохі Гупта», якая праіснавала больш за 300 гадоў. Панаванне дынастыі Гупта па праве лічаць залатым стагоддзем класічнай індыйскай гісторыі.

Чандрагупта I пашырыў валодання дынастыі за кошт Магадха, часткі Бенгаліі, сярэдняй частцы даліны Ганга. У перыяд найбольшай магутнасці, пры Чандрагупта II Вікрамадыцью (380—415), тэрыторыя дзяржавы ахоплівала амаль усю Паўночную Індыю і Гуджарат, ад Аравійскага мора да Бенгальскага заліва.

Самудрагупта здзейсніў ваенны паход у Паўднёвую Індыю. У часы Скандагупта (455—467) пачаліся паўстанні заваяваных народаў і адбылося напад эфталітаў на паўночна-заходнія межы дзяржавы.

Падчас праўлення Будхагупты (467—500) пачаўся распад дзяржавы Гупта. Ад яе адпалі Катхіавара, Гуджарат і Малва. У пачатку VI стагоддзя эфталіты авалодалі заходняй часткай дзяржавы амаль да Магадха і прымусілі Баладыцью плаціць ім даніну. Каля 528 года апошні ў саюзе з кіраўніком Мандасора (Цэнтральная Індыя) Яшодхармана разбіў эфталітаў.

У канцы VI стагоддзя дзяржава Гупта спыніла існаванне.

Геаграфія
---------

Палітычная карта Індыі ў III стагоддзі да ўздыму дынастыі Гупта была стракаты выгляд. У гэты час Кушанская дзяржава канчаткова страціла кантроль над далінай Ганга і знаходзілася ў стане глыбокага заняпаду, таксама спыняе існаванне вялікая дзяржава на поўдні — царства Сатаваханы. Паўночная Індыя раздробленая на шэраг дробных дзяржаў манархічнага, алігархічнага і племяннога характару. Цэнтральныя раёны прадстаўлены дынастыяй Нагаў. Ад нізоўяў Інда, на Захадзе кіруюць шакськія шатрапы, якія перанялі індыйскія царскія тытулы.

У паўночна-заходнім рэгіёне панавалі алігархічныя кланы: яудхеі паміж Ямунай і Сатледж, Мадрэ вакол г. Сагал (Сіялкот), арджунаяны ў раёне сучаснага г. Джайпура, Малаві на поўдні Раджастхана і многія іншыя. Старажытны клан личчхавы адыграў вядучую ролю на паўночным усходзе.

Першабытныя валоданні Гупта фарміраваліся ў Паўночнай Індыі, ядром уладанняў былі Біхар, захад Бенгаліі, усходняя частка Утар-Прадэш. Пасля шэрагу заваяванняў, на мяжы IV—V стагоддзяў, склалася вялікая дзяржава Гупта, якая працягнулася ад Аравійскага мора да Бенгальскага заліва.

Гісторыя
--------

### Заснавальнікі дынастыі

Пра заснавальніка дынастыі Гупта (Шры-Гупта — «высокашаноўны Гупта») практычна нічога не вядома. Таму гэтае пытанне выклікае спрэчкі. Верагодна, Шры Гупта не мог пахваліцца шляхетным паходжаннем, бо пра яго продкаў не паведамляецца нічога. Няма дадзеных аб статусе Гупты і памеры яго уладанняў. Першым магараджам у гэтым родзе лічыўся сын Гупты Гхататкача. Аднак і яго кіраванне нічым асаблівым не адзначылася.

### Чандрагупта І

Сапраўдным заснавальнікам дзяржавы стаў сын Гхататкача Чандрагупта I, каранацыя якога ў 319 годзе (дата ўмоўная — магчымыя варыянты ад канца 318 да 320 года) стала датай заснавання гупцкай эры. Чандрагупта I прыняў новы тытул — махараджадхіраджа, што літаральна азначала «вялікі цар, цар цароў». Тое, што ён меў імператарскія амбіцыі сведчыў і пачатак чаканкі пры Чандрагупце залатых манет — дынараў. Цэнтр, вагой 7,5 г, меў высокае ўтрыманне золата і гарантаваў яго высокую ліквіднасць і давер з боку спажыўцоў.

Галоўнай жонкай цара была прадстаўніца старадаўняга роду лічхаваў — Кумарадэві, што надавала шлюбу важнага палітычнага значэння і давала магчымасць Гуптам гуляць пэўную ролю ў Індыі ў цэлым. Пазней гэта знайшло адлюстраванне ў тым, што іх сын Самудрагупта ганарыўся радаводам па матчынай лініі і паказваў на гэта ў царскіх надпісах, стаўшы царом старажытнай Індыі.

### Самудрагупта

Манета Самудрагупты
Самудрагупта яшчэ больш умацаваў ўладу дынастыі і пашырыў тэрыторыю дзяржавы, пра што распавядае знакаміты панегірык, высечаны на Алабахадськай калоне. Мяркуючы па гэтых запісах, Самудрагупта «ўдзельнічаў у сотні розных бітваў», дасягнуў славы як цар-воін, і «быў пакрыты сотняй ран, нанесеных стрэламі, дзідамі, баявымі сякерамі» і многімі іншымі відамі зброі. Ён прэтэндаваў на ролю «ўладара ўсёй зямлі» ў межах Індастана і прылеглых тэрыторый. Панегірыст размяжоўвае ўсе вобласці гэтага рэгіёну на чатыры катэгорыі. Першую складаюць дзяржавы, размешчаныя ў цэнтры, у так званай Ар’яварце. У Паўночнай Індыі Самудрагупта «знішчыў» ўлада двух нагаў — нагаса (у раёне Падмаваці/Гваліура) і Га-Напатэ (раён Матхура або Відыш), а таксама Ачыоці, пра што сведчаць знаходкі манет у раёне Ахічхатры.

Яго войскі паспяхова прасунуліся да дзяржавы Кота, у вобласць сучаснага Дэлі. Адносна ваяўнічых кланаў Малаві і арджунаянаў, Мадрэ і абхіраў, а таксама ў абласяцх Непала і камарупа (Асама) гупцкі кіраўнік прытрымліваўся іншай палітыкі, называючы правадыроў сваімі слугамі, якія абавязваліся выконваць яго волю, прыносіць яму ўсялякую даніну і быць адданымі. Дзяржавы лічыліся не часткай Гупцькай імперыі, а як бы яе «суседзямі». Зусім па-іншаму склаліся адносіны ў галіне Дакшынапатхі (Дэкана), куды здзяйсняліся паходы, магчыма, нават да сталіцы Палаваў г. Канчыпурама, дзе Самудрагупта захопліваў мясцовых цароў, а затым вызваляў іх, дорачы ласку. Некаторыя дзяржавы трапілі ў залежнасць на падставе ўстанаўлення дыпламатычных адносін шляхам стварэння пасольскіх місій і шлюбных сувязей паміж гупцкім царом і дочкамі правадыроў, якія атрымлівалі за гэта землі. У гэтую катэгорыю патрапілі «Сын неба, шах Шахіншах» (верагодна, кушанскі кіраўнік), цары Ланкі (Сінхалы) і «астравоў» Паўднёва-Усходняй Азіі і шакамурунда (Заходнія Кшатрапы).

Да 380 года ў сваё царства ён уключыў больш за дваццаць каралеўстваў. Гісторык Артур Вінсэнт Сміт называў Самудрагупту «індыйскім Напалеонам».. У кіраванне Самудрагупты афіцыйнай рэлігіяй у яго дзяржаве заставаўся будызм, доказам гэтага было збудаванне знакамітай будыйскай святыні — храма Махабодхі ў Бадхгаі, на месцы, дзе Буду Шак’ямуні найшло прасвятленне.

Пры Самудрагупта ўзнікае культ цара як жывога бажаства і ўвасаблення Індры, Варуны, Куберы і Ямы, па якім кіраўнік надзяляўся лепшымі якасцямі. Дэманструючы сваю прыхільнасць да бацькоў, загадаў адлюстраваць іх на залатых манетах. Розумам ён пераўзыходзіць легендарных мудрацоў старажытнасці, сваімі паэтычнымі спробамі заслужыў тытул «цара паэтаў», не меў сабе роўных у гульні на музычных інструментах, былі падставы гаварыць і пра манеты з выявай Самудрагупты як музыканта. Усё гэта было заклікана апраўдаць моцную аднаасобную ўладу і падкрэсліваючую ідэалогію ўлады «цара цароў».

### Чандрагупта II

Залатыя манеты Чандрагупты II
Пераемнікам Самудрагупты быў яго сын, які заняў пасад у 376 годзе пад імем Чандрагупта II і валадарыў больш за 30 гадоў да 414 года. Ён расправіўся з кушанскім царом, разграміў яго старэйшага брата Рамагупту, ажаніўся з яго жонкай Дхрувадэві. Гэтую гісторыю доўгі час лічылі проста рамантычнай гісторыяй, але яе дакладнасць пацвердзілі знаходкі 20 медных манет Рамагупта з надпісам «цар цароў». Гiстарычная асоба з’яўляецца і Дхрувадэві, жонка Чандрагупта II, якая нарадзіла спадкаемца Кумарагупту I.

Звесткі аб Чандрагупце II знайшлі на нержавеючай жалезнай калоне паблізу Кутубмінара ў ваколіцах Дэлі. Надпіс пачынаецца з аповяду пра тое, як цар разграміў кааліцыю сваіх сапернікаў у краіне Ванг (Усходняя Бенгалія), але асноўнымі напрамкамі знешняй палітыкі былі заходні і паўночна-заходні. У гэты час было знішчана ўлада Заходніх кшатрапаў у раёнах Катхіявара, Гуджарат і Мальвы, дзе намеснікі гупцкага цара пачалі чаканіць сярэбраную манету. Чандрагупта II заваяваў і Пенджаб, «пераправіўшыся праз сем патокаў Інда», і перамог вахлакаў (Бактрыя), усталяваўшы даніну. Такім чынам, на рубяжы IV—V стагоддзяў склалася вялікая дзяржава Гупта, якая працягнулася ад Аравійскага мора да Бенгальскага заліва. Чандрагупта II прымае тытул «Вікрамадыцью» («Сонца доблесці»), наследваючы легендарнага кіраўніка Уджаіна, які паспяхова змагаўся з шакамі і заснаваў так званую эру Вікрама (58 год да н. э.).

Свой уплыў гупцкі кіраўнік распаўсюдзіў на поўдзень ад гор Віндхья і заключыў дынастычны саюз з Вакатакамі. Гэта быў час росквіту гупцкай культуры, пра што сведчаць пераклады, якія звязваюць з царскім дваром жыццё і дзейнасць найбуйнейшых паэтаў і вучоных, названых па традыцыі «дзевяць каштоўнасцей».

### Кумарагупта І

Срэбная манета Кумарагупты I
Сын Чандрагупты II Кумарагупта I валадарыў з 415 да пачатку 450-х гадоў. Да нас дайшло мала звестак аб яго праўленні. Калі справядлівасць Кумарагупты I атаясняюць з Махендрай, які згадваецца ў Пуране, то можна лічыць, што Гупты распаўсюдзілі свой уплыў на Калінгі з прылеглымі абласцямі (сучасная Арыса, Усходняя Індыя). У Гуджарат і Саураштра Кумарагупты зрынуў дынастыю Шарве. Аднак, пры ім, для Гупта былі страчаныя паўночна-заходнія тэрыторыі, аб чым сведчыць адсутнасць тут манет з імем Кумарагупты I.

У надпісах Кумарагупты I называецца проста махараджай, а не «цар цароў». Гэта часам разглядаецца як сведчанне заняпаду вярхоўнай улады, якая, магчыма, звязана з замежным нашэсцем гунаў-эфталітаў.

### Скандагупта

Аб дзейнасці сына Кумарагупты I Скандагупце (455—467) распавядаюць запісы, зробленыя ім самім. Ён сцвярджае, што пасля смерці бацькі яму ўдалося разграміць ворагаў і «аднавіць шчасце дынастыі, якое пахіснулася». Верагодна, і атрыманне улады было для яго звязана са значнымі цяжкасцямі. У адрозненне ад агульнай практыкі Скандагупта не паказвае імя сваёй маці, што азначае, што яна не была галоўнай царыцай і гэта пацягнула цяжкасці пры атрыманні улады. Акрамя таго, надпісы і манеты сведчаць аб кароткачасовым праўленні Гхататкачы Гупты, відавочна старэйшага сына Кумарагупты I. Гэта азначае, што Скандагупта быў не адзіным прэтэндэнтам на трон. Скандагупта называе шэраг сваіх ваенных перамог, у тым ліку над чужынцамі і варварамі-млечхамі. Найважнейшым дасягненнем быў адлюстраванне націску эфталітаў у Гандхары.

У надпісы на калоне ў Бхітары панегірыст паведамляе: цар «усю зямлю патрос дзвюма рукамі, калі сышоўся ў бітве з гунамі». Гунскае нашэсце сапраўды было спынены на дзесяцігоддзі. У гэты час дзяржава займала толькі тэрыторыяй даліны Ганга і мела збяднелую дзяржаўную казну, што вызначаецца паступовым пагаршэннем якасці манет. Змест золата ў Дынара Самудрагупты і Чандрагупты II склаў больш за 80 %, а пры пазнейшых Гуптах ледзь дасягаў паловы.

### Апошнія кіраўнікі

Аб пераемніках Скандагупты сучасныя гісторыкі маюць толькі агульныя звесткі. Пры Будхагупце кіраўнікі некаторых ускраін абласцей прынялі тытулы махараджаў, што сведчыць пра паслабленне цэнтральнай улады. Пасля смерці гэтага цара зноў пачалася знясільваючая вайна з эфталітамі. У канцы 5 стагоддзя іх цар Тарамана здзейсніў некалькі заваявальных паходаў у Індыю. Усе валадаранне Чандрагупты III і Бханугупты прайшло ў жорсткіх баях з захопнікамі. Нарэшце эфталіцкаму цара Тораману і яго пераемніку Міхіракуле атрымалася ўсталяваць сваю ўладу над усёй Паўночнай Індыяй.

Кіраваў у першай палове 6 стагоддзя Нарасімхагупта. Ён прызнаваў вярхоўную ўладу эфталітаў і плаціў ім даніну. Але ў канцы свайго панавання Нарасімхагупта атрымаў незалежнасць. Гэтаму спрыялі ўнутраныя звады, што пачаліся ў дзяржаве качэўнікаў.

Пад уладай эфталітаў засталіся толькі Пенджаб і Гандхара. З гэтай цяжкай вайны імперыя Гупта выйшла ўнутрана саслабленай. Пасля смерці Нарасімхагупты яна хутка распалася на часткі. Яго пераемнікі Камарагупта III і Вішнугупта, верагодна, мелі рэальную ўладу толькі ў даліне Ганга. Згодна з джайнскай гістарычнай традыцыяй, канец дынастыі прыпадае на 231 год гупцкай эры. Аднак, у некаторых абласцях (напрыклад, у Арыса) Гупты кіравалі і пазней 550 года. Але яшчэ ў сярэдзіне 8 стагоддзя ў Магадхе ёсць сведчанні аб царах, імёны якіх заканчваліся на «Гупта», аднак іх сваяцтва з дынастыяй Гупта застаецца недаказанай. Наступіў працяглы перыяд раздробненасці.

Палітычная і адміністрацыйная структура дзяржавы
------------------------------------------------

У кіраванне Гупта склаўся разгалінаваны бюракратычны апарат, манапалізаваны радавітай арыстакратыяй пераважна з брахманаў. Адміністрацыйным цэнтрам дзяржавы быў г. Паталіпутра. На месцах кіравалі намеснікі (бхагапаці, упарыка, вішаяпаці г.д.). Мяркуючы па эпіграфікі, пры іх былі ўстановы, названыя адхікаранамі, у якія, акрамя чыноўнікаў, увайшлі прадстаўнікі ад купцоў і рамеснікаў. Гэтыя адхікараны, у прыватнасці, апавядалі продажам дзяржаўнай зямлі. Ніжэй адміністрацыйнай адзінкай было сяло на чале са старастам (грамика). Кітайскі паломнік Фа Сянь, які быў у Паўночнай Індыі ў 405—411 гадах, пісаў, што служачыя дзяржаўнага апарату атрымлівалі ад казначэйства грашовую плату са сродкаў, якія паступалі да яго галоўным чынам ад зямельнага падатку з сялян, апрацоўвалі царскія зямлі.

Дзяржава была падзелена на 26 правінцый, аднак гэта не было сведчаннем існавання адзінага і цэнтралізаванага бюракратычнага апарата.

Імперыя Гупта не была адзінай структуры. Цэнтральны раён яе падпарадкоўваўся вярхоўнаму кіраўніку — далей размяшчаліся вялікія залежныя і паўзалежная тэрыторыі. Мясцовыя князі не былі знішчаныя, іх пазбавілі вялікіх уладанняў, і яны займалі адміністрацыйныя пасады ў гупцкай адміністрацыі. У кожнай з абласцей дзяржавы Гупта палітычная эліта ў асноўным захоўвала свае пазіцыі, нягледзячы на любыя ваенныя дзеянні і змены меж. З’яўляюцца новыя роды, якія паходзілі з мясцовай арыстакратыі. Мясцовыя арыстакраты, прадстаўнікі нязнатных родаў, таксама часта займалі адміністрацыйныя пасады, гэта паслужыла асновай утварэння новых дынастый. На вялікіх тэрыторыях, падуладных Гуптам, складалася новае «кшатрыйства». Сама структура дзяржавы мела «сямейны» характар, так правінцыйнымі намеснікамі часта станавіліся царскія сыны або іншыя сваякі. Гэта пастаянна прыводзіла да сепаратысцкіх рухаў. У дзяржаве не было выразнага парадку пасады ў спадчыну. Як сведчаць вядомыя факты дынастычнай гісторыі, амаль кожная змена кіраўніка выклікала міжусобную барацьбу паміж яго сынамі.

Кіраўнікоў залежных зямель называлі Саманта (літар. «Сусед»). Найбольш магутныя з іх называліся тытулам «вялікі Саманта» і гэты тэрмін практычна атаясамліваецца з Махараджам («вялікі цар»). У працэсе распаду Гупцкай дзяржавы мяжа паміж вярхоўным уладаром і яго намеснікамі сціралася наогул.

Цары дынастыі Гупта
-------------------

* Шры-Гупта (275—300)
* Гхататкача (300—320)
* Чандрагупта I (320—350)
* Самудрагупта (350—376)
* Чандрагупта II (376—415)
* Кумарагупта I (415—455)
* Скандагупта (455—470)
* Кумарагупта II (470—475)
* Будхагупта (475—500)
* Вайньягупта (500—515)
* Нарасімхагупта (515—530)
* Кумарагупта III (530—540)
* Вішнугупта (540—550)

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2  Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Хабаева Р. В. (отв. ред.) История Востока. Том 2. Восток в средние века, Восточная литература, 1995
4. ↑  «История Востока» (Восток в средние века)
5. 1 2 3  Гупты
6. ↑  Рубель В. А. Історія Середньовічного Сходу, Київ, «Либідь», 2002 ст. 507
7. ↑  А. В. Сміт «Рання історія Індії»
8. ↑  Рубель В. А. Історія Середньовічного Сходу, Київ, «Либідь», 2002 ст. 508
9. ↑  Гуптаў дзяржава

Літаратура
----------

* Majumdar, R.C. (1977). *Ancient India*, New Delhi:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0436-8
* Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta ISBN 1-4400-5272-7
* *Lassen*, «Indische Alterthumskunde» (2 изд. т. II, стор. 957—1008).  (ням.)
* *Oldenberg*, «Ueber die Datirung der älteren indischen Münz und Inschriftenreihen» («Zt. f. Numismatik» т. VIII, стор. 289—329 і IX стор. 90).  (ням.)
* *Mookerji Radhakumud*, The Gupta empire, Bombay, 1948.  (англ.)
* The history and culture of the Indian people, 2 ed. v. 3, — L. 1954.  (англ.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Імперыя Гупта
* Рубель В. А. Історія Середньовічного Сходу, Київ, «Либідь», 2002, 730 ст.
* Хабаева Р. В. (отв. ред.) История Востока. Том 2. Восток в средние века, Восточная литература, 1995
* Гупты
* В. Ф. Семенов Индия в раннее средневековье
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982
* История Древнего мира, том 3. Упадок древних обществ. (Сборник)
* 
* Всесвітня історія: Імперія Гуптів. (руск.)