**Адмаўле́нне генацы́ду армя́н** — сцвярджэнні, што масавае знішчэнне армянскага насельніцтва ў Асманскай імперыі ў 1915 годзе не было генацыдам, а таксама дзеянні ў падтрымку такіх сцвярджэнняў.

Асноўныя аргументы рэвізіяністаў, супрацьстаялых дамінантным у акадэмічнай супольнасці паглядам на генацыд армян, зводзяцца да заніжэння колькасці армянскіх ахвяр, адмаўленню мэтанакіраванай палітыкі па знішчэнні армян, перабольшанню ўдзелу саміх армян у антыасманскіх акцыях і забойствах мусульман. Радыкальныя адмаўляльнікі зусім не прызнаюць існаванне значнай армянскай абшчыны на гістарычнай тэрыторыі Турцыі.

Адмаўленне генацыду армян адрозніваецца ад іншых формаў аспрэчання генацыду, што ажыццяўляецца прыватнымі асобамі ці арганізацыямі, тым, што афіцыйна падтрымліваецца Турэцкай і Азербайджанскай рэспублікамі, таксама афіцыйнай гістарыяграфіяй гэтых краін. Гэта надае яму больш рэспектабельны выгляд у акадэмічных колах і робіць яго палітычна матываваным. Турэцкая Рэспубліка прызнае шматлікія армянскія ахвяры, аднак усебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, прыкладам, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі.

Некаторыя даследчыкі паказваюць, што, прызнаючы шматлікія армянскія ахвяры, шэраг краін, у прыватнасці, Вялікабрытанія, ЗША і Ізраіль, не выкарыстоўваць тэрмін «генацыд», выходзячы з палітычнай мэтазгоднасці.

У Францыі і Швейцарыі былі прыняты законы пра адказнасць за адмаўленне генацыду армян, французскі закон быў скасаваны, як не адпаведны прынцыпу свабоды слова.

Прадмет адмаўлення
------------------

Гл. таксама: Генацыд армян
Генацыд армян — масавае забойства армянскага насельніцтва, арганізаванае і ажыццёўленае ў 1915 годзе (на думку некаторых даследчыкаў, доўжылася да 1923 года) на тэрыторыях, што кантраляваліся ўладамі Асманскай імперыі і Турэцкай Рэспублікі. Генацыд складаўся ў фізічным знішчэнні і дэпартацыі, улучаючы перамяшчэнне грамадзянскага насельніцтва  (руск.) (бел. ва ўмовах, што прыводзілі да немінучай смерці. У выніку палітыкі генацыду загінулі не менш за 600 тысяч армян (ацэнкі даходзяць да 1,5 мільёна). Сам тэрмін «генацыд» быў прапанаваны для абазначэння масавага знішчэння армянскага насельніцтва ў Асманскай Турцыі і яўрэяў на тэрыторыях, акупаваных нацысцкай Германіяй (Халакост). Генацыд суправаджаўся знішчэннем гістарычнай і матэрыяльнай спадчыны армян, якія насялялі гэтыя тэрыторыі з VII стагоддзя да н.э.

Гістарычны кантэкст
-------------------

Мустафа Кемаль Атацюрк  
Прамова ў снежні 1919 года(фрагмент):  

«Што б ні адбылося з немусульманамі ў нашай краіне, гэты вынік іх варварскага прытрымлівання палітыкі сепаратызму, калі яны сталі прыладай вонкавай інтрыгі і злоўжылі сваімі правамі. Напэўна, ёсць шмат прычын для апраўдання адбытых у Турцыі непажаданых падзей. І хачу вызначана сказаць, што гэтыя падзеі па маштабах далёкія ад тых форм прыгнёту, якія без якога-небудзь апраўдання былі здзейснены ў краінах Еўропы.»
Палітыка Турцыі ў дачыненні генацыду армян была сфармулявана Мустафой Кемалем Атацюркам, які ў праграмнай прамове ў Анкары ў 1919 годзе прывёў усе класічныя апраўданні гвалтоўнай агрэсіі: вінаватасць ахвяры; усё было не так дрэнна, іншыя паступілі б яшчэ горш. Кемаль проста ўсклаў віну на армян і высока ацаніў талерантнасць мусульман Асманскай імперыі; ён таксама атачыў сябе людзьмі, якія бралі ўдзел у знішчэнні армян.

Пасля ўтварэння Турэцкай Рэспублікі ў 1923 годзе яе палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала патрэбы дыстанцыявацца ад генацыду армян ці ад здзяйснялых яго людзей. Кіроўная эліта складалася галоўным чынам з былых функцыянераў Іціхат, многія з якіх асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян, і знаходзілася ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і завадовымі правадырамі мусульман, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне пытання генацыду армян магло разбурыць гэту кааліцыю.

У 1926 годзе нацыянальны сход Турцыі прыняў закон пра пенсіі ўдовам і сіротам членаў Іціхат, забітых армянамі ў рамках аперацыі адплаты «Немезіс», а таксама пакараных смерцю па рашэнні ваеннага трыбунала 1919 года  (руск.) (бел.. У кастрычніку 1927 года на з'ездзе Рэспубліканскай партыі Турцыі Мустафа Кемаль цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася турэцкая нацыя. Гэты тэкст быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і прадстаўляўся дзяржавай як сакральны. Згодна гэтай гісторыі, генезіс турэцкай нацыі пачаўся ў 1919 годзе, а ў яе фармаванні бралі ўдзел вылучна мусульмане, перадусім, турэцкія. Прамова славіла туркаў і выкрывала хрысціянскія меншасці і Захад. Гістарычная канцэпцыя Атацюрка ігнаравала традыцыйную поліэтнічнасць турэцкага грамадства, якая склалася гістарычна. У калектыўным міфе пра Турэцкую Рэспубліку не было месца для этнічных меншасцей: армян, курдаў, грэкаў, а пра гвалт над імі ў дарэспубліканскі перыяд і пасля яго замоўчваўся. Да цяперашняга часу крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытыку ў адносінах да кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымым яе абмеркаванне ў турэцкім грамадстве.

Вярхоўны камісар ЗША ў Турцыі Марк Брысталь, што фармаваў палітыку ЗША ў адносінах да Турцыі.
З 1919 года Турцыя стала неадымнай і важнай часткай амерыканскіх стратэгічных зацікаўленасцей, буйным рынкам збыту і фарпостам супраць Савецкай Расіі, а потым і СССР. Другім найбуйнейшым іграком на Блізкім Усходзе з’яўлялася Вялікабрытанія. Абедзве гэтыя краіны выходзілі з прынцыпу, што чым менш узнікае пытанняў пра этнічны склад Турцыі, тэм лепш, і ва ўсім спрыялі турэцкаму адмаўленню армянскага генацыду.

У 1919 годзе Вярхоўным камісарам ЗША ў Турцыі быў прызначаны адмірал Марк Брысталь (англ.: Mark Lambert Bristol), які быў шчыра перакананы, што Вільсанаўская Арменія як буфер паміж Іракам і Савецкай Расіяй служыць на карысць толькі Францыі і Вялікабрытаніі. У эканамічнай сферы Брысталь імкнуўся замацаваць амерыканскі ўплыў у Турцыі. «Падазроныя» нацыянальныя меншасці ўспрымаліся ім як пагрозлівыя стабільнасці Турцыі. Палітыка ЗША выходзіла з таго, што дзяржава Арменія не зможа самастойна існаваць без вонкавай абароны, а гэтай абаронай магла быць толькі Савецкая Расія. З першых жа дзён знаходжання ў Стамбуле Брысталь пачаў крытыкаваць дзеянні амерыканскіх арганізацый па дапамозе армянам і супрацівіўся спробам арганізацыі «Блізкаўсходняя дапамога» (англ.: Near East Relief) вывезці з Турцыі армянскіх сірот, заявіўшы, што «лепш ахвяраваць гэтымі сіротамі, калі гэта патрэбна для ўсталявання даверу». Таксама Брысталь супрацівіўся спробам выслабаніць армянскіх жанчын, якія патрапілі ў турэцкія сем'і. Падчас масавага абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй, пачатага ў 1922 годзе, Брысталь ахарактарызаваў грэкаў і армян як «п'явак, якія на працягу стагоддзяў высмоктваюць кроў», і публічна заявіў, што ўсе хрысціяне павінны пакінуць Турцыю і пасяліцца ў іншым месцы. Усё гэта выдатна спалучалася з нацыяналістычнай і антыхрысціянскай рыторыкай Іціхат і кемалістаў.

Місіянерская літаратура ў ЗША галоўным чынам была станоўча наладжана да армян і адмоўна да туркаў, і, апроч таго, падзеі 1915 года было цяжка інтэрпрэтаваць у карысць Турцыі. Для стварэння «балансу» Брысталь перамяншаў колькасць армянскіх ахвяр ці зусім адмаўляўся іх прызнаваць. У лютым 1920 года ён сумысля дэзынфармаваў Дзярждэп ЗША пра разню армян у Кілікіі  (руск.) (бел. заяўляючы, што там не было ахвяр. У тых выпадках, калі яму даводзілася тлумачыць масавыя забойствы, Брысталь заяўляў, што гэтым займаліся «ўсе народы ў гэтай частцы свету». Яшчэ адным актыўным прыхільнікам перагляду паглядаў на тое, што адбылося, быў адмірал Колбі Чэстэр (англ.: Colby Mitchell Chester), які напісаў у 1922 годзе, што Асманскі ўрад за вялікія грошы перавозіў армян у самыя цудоўныя раёны Сірыі, дзе клімат напамінаў Фларыду. Гэтыя сцвярджэнні ўтрымвалі элементы, надалей прынятыя прыхільнікамі тэорыі адмаўлення генацыду армян: мінімізацыя армянскіх страт, адмаўленне намеру забойства армян, вінавачанні ахвяр забойстваў і еўрапейцаў, падвышаная ўвага да турэцкіх страт. Брысталь таксама дэзынфармаваў Дзярждэп пра жорсткае прыгнечанне туркамі курдскіх паўстанняў, апісваючы іх як «выдатны подзвіг турэцкай арміі». У 1923 годзе была створана арганізацыя «Амерыканскія сябры Турцыі» (англ.: American Friends of Turkey), якую пазней узначаліў Брысталь.

У 1951 годзе амерыканскі прафесар Льюіс Томас (англ.: Lewis Thomas) з суаўтарамі апублікаваў кнігу «Злучаныя Штаты, Турцыя і Іран» у серыі «Бібліятэка вонкавай палітыкі Амерыкі». Рэдактарам серыі выступіў былы намеснік дзяржаўнага сакратара ЗША Самнер Уэлес  (руск.) (бел. (англ.: Sumner Welles), які ў прадмове адзначыў фундаментальнае супрацьстаянне паміж туркамі і камунізмам. Апісваючы Турцыю, Льюіс Томас сцвярджаў, што туркі ратавалі сябе, знішчаючы і высяляючы армян. Паводле Томаса, аднастайнасць насельніцтва Турцыі забяспечвае ўстойлівасць краіны, якая з’яўляецца важным партнёрам ЗША. Вучнем Томаса ў Прынстанскім універсітэце быў Стэнфард Шоу, які ў сваю чаргу кіраваў падрыхтоўкай дысертацый Джасціна Мак-Карці і Хіта Лоўры ў Каліфарнійскім універсітэце. Шоу, Мак-Карці і Лоўры сталі ключавымі фігурамі ў адмаўленні генацыду армян у ЗША.

Адмаўленне генацыду: мэты і метады
----------------------------------

Адмаўленне генацыду армян ставіць заданне перагляду агульнапрынятага кірунку ў гістарыяграфіі, што мяркуе, што ў 1915 годзе ў Асманскай імперыі праводзілася масавая і мэтная палітыка знішчэнні армянскага насельніцтва.

Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, што адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя. Заходнія дзяржавы падтрымвалі ў гэтым Турцыю, калі гэта супадала з іх зацікаўленасцямі. Так прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі Дызраэлі спрабаваў прадставіць балгарскія забойствы як «кававую плётку», урад Солсберы замоўчваў пра масавыя забойствы 1894—1895 гадоў, Германія ў 1915 годзе займалася масавымі фальсіфікацыямі з мэтай абяліць сябе і свайго саюзніка Турцыю. Дзве найболей уплывовыя краіны на Блізкім Усходзе, ЗША і Вялікабрытанія, у змове з Турэцкай Рэспублікай, прыкладалі ўсе магчымыя высілкі для адмаўлення масавых забойстваў армян, і ўсё ж праблема генацыду армян не страціла актуальнасць.

Турэцкая Рэспубліка ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць падтрымку турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнання генацыду Турцыя пагражае дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі  (руск.) (бел. іншым дзяржавам і рэпрэсіямі ўласным меншасцям.

Тэзы
----

Аргументы прыхільнікаў тэорыі адмаўлення генацыду звычайна ўяўляюць мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў:

* масавага забойства армян у Асманскай імперыі ніколі не было;
* гібель армян адбылася па неасцярожнасці ад голаду і хвароб падчас іх высылання з зоны баявых дзеянняў;
* з боку младатурак не было мэтнай палітыкі знішчэння армян;
* гібель армян была вынікам грамадзянскай вайны ў Асманскай імперыі, у выніку якой загінулі таксама мноства туркаў.

### Тэза правакацыі

Гістарычна першым аргументам адмаўлення генацыду армян з’яўляецца т.зв. «тэза правакацыі» (тэрмін уведзены Робертам Мелсанам  (англ.) (бел.), які сцвярджае наступнае:

1. армяне і туркі стагоддзямі жылі ў міры, які быў парушаны вонкавымі сіламі ў асобе амерыканскіх місіянераў, Расіі і армянскіх рэвалюцыянераў, якія імкнуліся разбурыць тэрытарыяльную цэласць Асманскай імперыі;
2. дзеянні турэцкага ўрада былі абумоўлены армянскімі паўстаннямі;
3. такім чынам, армяне самі справакавалі сваю дэпартацыю і знішчэнне.

Тэза правакацыі аперуе ідэалагічнымі паняццямі і не спрабуе разглядаць якія-небудзь адмоўныя рысы асманскага грамадства. Ён ігнаруе таксама прычыны супраціву армян і лаяльнасць большасці армянскага насельніцтва турэцкай дзяржаве. Упершыню гэта тэза была высунутая міністрам унутраных спраў Асманскай імперыі Талаатам, якія апраўдваюць дэпартацыю армян ванскім паўстаннем 1915 года. Альтэрнатыўная інтэрпрэтацыя была прапанавана паслом ЗША ў Асманскай імперыі Генры Маргента  (руск.) (бел.. Засноўваючыся на данясеннях амерыканскіх місіянераў, якія апісалі зверствы асманскіх салдат над армянскім насельніцтвам замест пераследу адступалых рускіх войскаў, Маргента прыйшоў да высновы, што падзеі ў Ване паслужылі толькі нагодай для пачатку мэтнага знішчэння армянскага насельніцтва Турцыі.

Пазней тэза правакацыі была падтрыманая заходнімі гісторыкамі Уільямам Лангерам  (англ.) (бел. і Стэнфардам Шоу  (англ.) (бел. а таксама турэцкімі гісторыкамі, якія сцвярджалі, што армянскія рэвалюцыянеры свядома ахвяравалі суайчыннікамі ў імя стварэння незалежнай армянскай дзяржавы.

Крытыкі гэтай тэзы зважаюць, што армянскія рэвалюцыйныя групы паўсталі, калі былі вычарпаны іншыя спосабы барацьбы за выжыванне армян і што гэтыя групы былі ўзорам і прадметам захаплення для радыкальных младатурак. Крытыкі бачаць яшчэ менш сэнсу ў тэзе правакацыі, калі разглядаюцца падзеі пасля 1896 года і асабліва пасля 1908 года, калі, нягледзячы на лаяльнасць пераважнай большасці армянскага насельніцтва і працу армянскіх партый у парламенце Асманскай імперыі, дыскрымінацыя і забойствы армян не спыніліся (найболей вядомы выпадак разня ў Адане  (руск.) (бел.). Дональд Блоксхэм  (руск.) (бел. адзначае, што гэты аргумент заснаваны на ўспрыманні дзеянняў Асманскай дзяржавы толькі ў якасці зваротных, ігнараванні дзяржаўнай ідэалогіі і завышэнні значэння армянскіх рэвалюцыянераў. Гісторык прыводзіць прыклады шматлікіх генацыдаў ад знішчэння герэра і нама  (руск.) (бел. да распаду Югаславіі, калі забіваючы бок матываваў свае дзеянні супрацівам ахвяры. Пярэчачы тэзе правакацыі, Крыстафер Уолкер  (англ.) (бел. адзначае, што ён супярэчыць храналогіі, бо першая дэпартацыя армян адбылася 8 красавіка 1915 года ў горадзе Зейтун і прыводзіць у прыклад Стэнфарда Шоу, які, апраўдваючы дзеянні турэцкіх улад у кнізе па гісторыі сучаснай Турцыі, ніяк не згадвае папярэднія армянскаму паўстанню ў Ване (сярэдзіна красавіка 1915 года) дэпартацыі і забойствы армян.

### Абмен насельніцтвам

*Падрабязней гл. таксама*: ***Мухаджырства ў Асманскай імперыі***
Найболей вядомым выразнікам гэтага пункту погляду з’яўляецца адзін са студэнтаў Шоу — Джасцін Мак-Карці  (англ.) (бел.. Аналізуючы механізмы перамяшчэння грамадзянскага насельніцтва падчас войн 1912—1923 гадоў і міждзяржаўныя пагадненні пра абмен насельніцтвам, Мак-Карці прыходзіць да высновы, што армяне сталі часткай агульнай палітыкі «абмену насельніцтвам». Крытыкі гэтага аргумента паказваюць, што, хоць праца Мак-Карці карэктна апісвае часта недаацэненыя гісторыкамі пакуты перамяшчаемых мусульманаў і паказвае, што этнічны нацыяналізм быў уласцівы не толькі ўраду младатурак, аднак, яго інтэрпрэтацыя армянскай праблемы вельмі спрэчная і неправамерна экстрапалюе гэту сітуацыю на армян. На думку крытыкаў, Мак-Карці апісвае «абмен мусульманскага і армянскага насельніцтва» выходзячы з няслушных пасылак, што армяне мелі на той момант дзяржаву, з якой здзяйсняўся гэты абмен, і ўяўленні младатурак як урада, залучанага ў знішчэнне армян непераадольнай гістарычнай сілай. Сцвярджэнне Мак-Карці пра немагчымасць унікнуць масавай гібелі армян у практыцы абмену насельніцтвам падрывае пазіцыі іншага спосабу адмаўлення, «тэзы правакацыі», бо мяркуе масавую гібель армян па-за залежнасцю ад жадання армянскіх рэвалюцыянераў справакаваць рэпрэсіі.

### Дэмаграфічны аргумент

*Падрабязней гл. таксама*: ***Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «канчатковага рашэння»***
Першым гісторыкам, які выкарыстаў дэмаграфічны аргумент для адмаўлення генацыду армян, быў Стэнфард Шоу. У першым выданні кнігі «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» ён ацаніў армянскае насельніцтва Асманскай імперыі ў 1 300 000 чалавек, а лік ахвяр у 200 000 (300 000 у другім выданні). У той жа час Кемаль Карпат  (англ.) (бел. сцвярджае што асманскі перапіс 1914 года найболей верагодны, і ацэньвае лік армян у імперыі ў 1914 годзе ў 1 165 000 чалавек. Джасцін Мак-Карці, таксама засноўваючыся на асманскай статыстыцы, заве лік у 1 493 276 армян у Асманскай імперыі, з якіх 600 000, то бок каля 40 % насельніцтва, загінулі падчас вайны. Крытыкі гэтага аргумента паказваюць што асманскі перапіс 1844 года паказваў 2,4 мільёна армян, а 1881—1882 гадоў — 1 048 143 армян, а гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд, не ў стане вытлумачыць гэта змяншэнне армянскага насельніцтва да 1880 года. Паводле крытыкаў, Асманская імперыя з 1880-х гадоў маніпулявала лічбамі і ў палітычных мэтах удвойчы заніжала лік армян. У якасці доваду некарэктнасці афіцыйнай статыстыкі прыводзіцца і той факт, што, згодна афіцыйным крыніц, сабраны з армян падатак удвойчы перавысіў разліковы, заснаваны на асманскай статыстыцы. Апроч таго, увесну 1915 года губернатар Дыярбакіра паведаміў пра дэпартацыю з вілаета 120 000 армян, тым часам як паводле афіцыйных дадзеных армянскае насельніцтва складала ўсяго 73 226 чалавек.

### Параўнальны аргумент

*Падрабязней гл. таксама*: ***Халакост***
Згодна гэтаму аргументу, Халакост быў унікальным і беспрэцэдэнтным, а знішчэнне армян уяўляе сабою жудасную трагедыю, аднак носіць абмежаваны характар і мае рацыянальныя і палітычныя матывы. Вядомыя даследчыкі генацыду Іегуда Баўэр  (руск.) (бел. Дэбара Ліпштат  (руск.) (бел. Роберт Мелсан, і Майкл Марус прызнаюць, што генацыд армян адбыўся, але быў не таго ж парадку, што Халакост, які яны ўспрымаюць як ірацыянальны і ўнікальны. У апошнія гады пагляды Баўэр і Ліпштат змяніліся. Так, Баўэр заявіў, што сцвярджэнне пра тое, што забойствы армян адбыліся па ваенных прычынах, няслушна, а меў месца запланаваны напад на грамадзянскую меншасць. Буйныя даследчыкі, якія адпрэчваюць генацыд армян на падставе параўнальнага аргумента, гэта Стывен Кац  (англ.) (бел. (згодна Дэвіду Мак-Дональду  (англ.) (бел.) і Гюнтэр Леві  (англ.) (бел.. Варта адзначыць, што подпіс Каца стаіць пад лістом 126 даследчыкаў Халакосту, у якім прызнаецца армянскі генацыд.

Рэлятывісты адзначаюць адрозненні паміж нямецкім нацызмам і рознымі турэцкімі ідэалогіямі, адмаўляючы магчымасць генацыду армян на глебе расізму і прыпісваючы яму палітычна апраўданы характар. Згодна гэтаму пункту погляду, знішчэнне армян было выклікана ўспрыманнем іх з боку Іціхат як агентаў ворага. У якасці пацверджання гэтай высновы рэлятывісты спасылаюцца, у тым ліку, на абмежаваны характар забойстваў армян і адсутнасць намеру Іціхат знішчыць усіх армян у свеце. Кац згаджаецца з тым што армяне страцілі ад 550 да 800 тысяч чалавек і крытыкуе высілкі турэцкага ўрада, злучаныя з адмаўленнем армянскай трагедыі, аднак сцвярджае, што туркі бачылі ў армянах толькі нацыяналістычную пагрозу, і як толькі гэта пагроза спынілася, спыніліся і забойствы армян. Прынцыповую розніцу з Халакостам Кац бачыць у патэнцыяльнай магчымасці армян выжыць, прыняўшы іслам, тым часам як яўрэі павінны былі быць знішчаны ў любым разе.

Крытыкі пярэчаць, што забойствы армян працягваліся і значна пазней адхілення Іціхат ад улады кемалістамі, і што армяне не былі цалкам знішчаны ў Закаўказзе з-за супраціву савецкіх войскаў. Пярэчачы супраць аргумента пра «ўсеагульнае знішчэнне», крытыкі прыводзяць прыклад, што з паўмільёна нямецкіх яўрэяў 165 000 з’ехалі ці былі высланы; у Францыі з 330 000 яўрэяў загінулі толькі 80 000, а лік загінулых еўрапейскіх яўрэяў (60 %) супастаўна з лікам загінулых турэцкіх армян (50—70 %). У сваю чаргу, Ваагн Дадран  (руск.) (бел. аналізуючы сувязі генацыду армян і Халакосту, знаходзіць, што генацыд армян у некаторых адносінах перасягаў Халакост. З пункту погляду Дадрана, у выніку генацыду армян была знішчана вялікая частка армянскай матэрыяльнай культуры і, у адрозненне ад яўрэяў, яны страцілі, а не набылі гістарычную радзіму. Забойствы армян адбываліся больш жорсткімі метадамі, што ўключаюць працяглую агонію ахвяр. Выжылыя ахвяры Халакосту ў выніку атрымалі кампенсацыі  (руск.) (бел. а армяне не. Нарэшце, вінаватыя ў Халакосце былі асуджаны, а вінаватыя ў генацыдзе армян — не.

### Сцвярджэнні пра адсутнасць дакументальнага пацверджання

*Падрабязней гл. таксама*: ***Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў***
*Падрабязней гл. таксама*: ***Довады генацыду армян***
Палітыкі і гісторыкі, якія адмаўляюць генацыд армян, прыцягваюць аргумент пра адсутнасць дакументаў, што пацвярджаюць факт існавання загадаў асманскіх лідараў, скіраваных на знішчэнне армян. Кіруючы кафедрай міжнародных адносін Бількенцкага ўніверсітэта Анкары Норман Стоўн  (руск.) (бел. мяркуе, што дакументальныя довады палітыкі генацыду адсутнічаюць. Да гэтага ж аргумента звяртаецца і Гюнтэр Леві, які з’яўляецца адзіным гісторыкам, хто фактычна адмаўляе як генацыд армян, так і генацыд амерыканскіх індзейцаў і цыган  (руск.) (бел.. Аргументуючы свой пункт погляду ў артыкуле «Revisiting the Armenian Genocide», Леві адзначае, што генацыд армян быў аспрэчаны многімі турэцкімі і заходнімі гісторыкамі. Паводле Леві, тэза пра генацыд армян заснаваная на трох сумнеўных аргументах: рашэннях ваеннага трыбунала 1919 года, ролі Адмысловай арганізацыі  (руск.) (бел. ў разне армян і мемуарах Наім-бея, што змяшчаюць тэлеграмы Талаата пра знішчэнне армян. Леві мяркуе, што трыбунал праходзіў пад ціскам Антанты для дыскрэдытацыі рэжыму младатурак і не адпавядае стандартам заходняга правасуддзя. Самай сур’ёзнай праблемай гэтага трыбунала Леві лічыць страту ўсёй яго дакументацыі і немагчымасць усталяваць адпаведнасць матэрыялаў, апублікаваных у турэцкай прэсе, арыгінальным судовым дакументам. У якасці прыкладу Леві прыводзіць праведзены Дадранам аналіз абвінаваўчага заключэння па Вехіб-пашы, тым часам як па звестках Леві, фактаграфічныя матэрыялы суда, выключаючы гэта вінавачанне, згублены. Паводле Леві, сцвярджэнні пра Адмысловую арганізацыю заснаваны не на аргументах, а на здагадках. Аспрэчваючы мемуары Наім-бея, Леві спасылаецца на працу турэцкіх аўтараў Шынасі Арала (турэцк.: Şinasi Orel) і Сурэя Юджа (турэцк.: Süreyya Yuca), якія мяркуюць, што армяне наўмысна знішчылі арыгіналы, каб няможна было давесці фальшывасць дакументаў.

Разгорнутая крытыка артыкула Леві ўтрымваецца ў працы Ваагна Дадрана («Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy») і Танера Акчама  (руск.) (бел. («Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey»). Дадран прыводзіць шматлікія прыклады, што паказваюць, што артыкул Леві поўны сумнеўных сцвярджэнняў і абмылаў, у некаторых выпадках свядомых, і што яна паказвае дрэнныя веды Леві турэцкай, а тым больш асманска-турэцкай мовы. Каментуючы шкадаванне Леві з нагоды знікнення архіва трыбунала, Дадран заўважае, што гэта падзея дзіўна супала з захопам Стамбула кемалістамі ў 1922 годзе. Таксама Дадрян мяркуе, што Леві ігнаруе велізарны масіў дакументаў і сведчанняў, супярэчных яго тэзам.

Макдональд, крытыкуючы пазіцыю Леві, згаджаецца з Дадранам у тым, што, кажучы пра акадэмічныя нязгоды і раўнапраўныя пункты погляду на генацыд армян, Леві насамрэч прыводзіць толькі турэцкія і шчыра пратурэцкія крыніцы. Аргументы Леві пра наўмыснае знішчэнне армянамі дакументаў па разаніне Макдональд знаходзіць аналагічнымі аргументам адмаўляльнікаў Халакосту  (руск.) (бел. якія аспрэчваюць дзённікі Ганны Франк і газавыя камеры  (руск.) (бел..

Акчам таксама адзначае, што ў працы Леві ўтрымваецца мноства фактычных памылак, службоўцаў дастатковай падставай лічыць, што яна сумнеўная. Пасля крытыкі Дадрана Леві, выкарыстоўваючы гэты артыкул у якасці прадмовы да кнігі, выправіў некаторыя памылкі, тым не менш Акчам знаходзіць мноства фактычных памылак і ў выпраўленым варыянце. Крытыкуючы змястоўную частку артыкула, Акчам адзначае, што нягледзячы на палітычны характар гэтых органаў, сцвярджэнне Леві пра несправядлівасць «суда пераможцаў» з тым жа поспехам можна ўжыць да ўсіх аналагічных суднаў: Нюрнбергскаму працэсу, крымінальнаму суду па былой Югаславіі і інш. Акчам адзначае, што, заяўляючы пра адсутнасць сведчанняў Вехіб-пашы, Леві не ведае, што прэса таго перыяду публікавала яго сведчанні цалкам, сведчанні Вехіб-пашы ўтрымваюцца ў архівах армянскага Патрыярхату Іерусаліма, і гэтыя тэксты цалкам супадаюць адзін з адным і дапасуюцца з выцемкамі са сведчанняў, што змяшчаюцца ў абвінаваўчым зняволенні. Аналагічную магчымасць праверыць верагоднасць матэрыялаў трыбунала з дапамогай параўнання публікацый газет, успамінаў, архіваў армянскага Патрыярхату Іерусаліма і тэкстаў абвінаваўчых зняволенняў Акчам бачыць і для ўсіх іншых выпадкаў.

Крытыкамі канцэпцыі армянскага генацыду недаказанымі ці фальшывымі таксама лічацца так званыя «тэлеграмы Талаата», апублікаваныя ў 1920 годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатурак.

### Палітычны аргумент

*Падрабязней гл. таксама*: ***Адстаўка Дональда Кватаэрта***
Пры абмеркаванні генацыду армян на палітычным узроўні часта выкарыстоўваецца аргумент, што гэта пытанне знаходзіцца ў кампетэнцыі гісторыкаў, а не палітыкаў. Падобная аргументацыя выкарыстоўваецца Турцыяй. Пазіцыя армянскага боку зводзіцца да таго, што ў гісторыкаў няма ніякіх сумневаў у факце генацыду армян.

Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «Пастаянны трыбунал народаў» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі генацыдам. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду  (руск.) (бел.. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «The New York Times» і «The Jerusalem Post  (руск.) (бел.» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку Іегуда Баўэр, Ізраэль Чарні  (руск.) (бел. і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду  (англ.) (бел.» (МЦППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦППП уявіў заключэнне, што падзеі 1915 года падпадаюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжыванне гэтага тэрміна цалкам апраўдана.

Ізраільскі гісторык Яір Арон  (руск.) (бел. адзначае, што аргумент «гісторыя для гісторыкаў» цынічна выкарыстоўваецца ў палітычных зацікаўленасцях, каб пазбегнуць абмеркавання на палітычным узроўні.

### Сустрэчныя вінавачанні ў генацыдзе

Турэцкі бок сцвярджае, што нелаяльныя армяне Асманскай імперыі забілі 1,1 мільён мусульман і 100 000 яўрэяў. Яір Арон заўважае, што апошняе «забойства» ніколі не згадвалася ізраільскімі даследчыкамі і з’яўляецца спробай туркаў згуляць на яўрэйскай адчувальнасці да рэпрэсій, узмоцненай Халакостам. Згодна афіцыйнай асманскай статыстыцы ў абласцях, дзе армянамі прыпісваюцца антыасманскія злачынствы, лік яўрэяў не перавышаў 4000. Адсутнасць яўрэйскай рэакцыі на гэтыя факты і спасылак на якія-небудзь крыніцы робіць, паводле Арона, гэтыя падзеі зусім неверагоднымі. Ён адзначае, што, наадварот, яму вядомыя яўрэйскія крыніцы, што адзначалі дапамогу армян пры яўрэйскіх пагромах  (руск.) (бел. апошніх дзесяцігоддзяў XIX і першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя.

Згодна амерыканскаму палітолагу Румеля  (руск.) (бел. у 1915—1918 гг. армянскімі ратнікамі былі забіты 75 тыс. туркаў і курдаў, тым часам як лік забітых армян ён ацэньвае ў 2,1 мільёна чалавек. Турэцкі гісторык Халіл Берктай  (англ.) (бел. ацэньвае колькасць забітых мусульман у армянанаселеных рэгіёнах у 1915 годзе ў 10-12 тысяч.

Адкрыццё архіваў
----------------

Турэцкі бок заклікае Арменію адкрыць архівы, якія па іх думцы маглі б разліць святло на адбытае ў 1915 годзе. У адказ дырэктар Нацыянальнага архіва Арменіі Аматуні Вірабян неаднаразова заяўляў, што архівы Арменіі адкрыты для любых даследчыкаў, у тым ліку і працуючых у наш час у ім турэцкіх гісторыкаў, а кажучы пра закрытыя архівы, турэцкія і пратурэцкія дзеячы маюць на ўвазе бастонскі прыватны архіў Дашнакцуцюн, да якога дзяржава Арменія не мае ніякага дачынення.

Сама Турцыя ўпершыню афіцыйна заявіла пра адкрыццё сваіх архіваў у 1989 годзе. У сувязі з гэтай заявай Яір Арон адзначае, што пасля гэтага турэцкі ўрад яшчэ некалькі разоў заяўляў пра чарговае «адкрыццё архіваў», тады як у рэчаіснасці доступ да дакументаў абмежаваны. Хізер Рэй таксама згодна, што навукоўцам ужо даўно адмоўлена ў доступе да асманскіх архіваў: «У канцы 1980-х быў пададзены доступ да некаторых архіваў з боку турэцкага ўрада, але здаецца, што матэрыял быў абмежаваны, і ўрад прыняў вельмі выбарчы падыход да тых, каму быў дазволена вывучыць матэрыял». Аналагічны пункт погляду выказаў і Танер Акчам. У кастрычніку 2000 года турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг таксама канстатаваў, што турэцкія архівы не былі адкрыты для даследчыкаў.

У ліку апублікаваных WikiLeaks дакументаў было паведамленне генеральнага консула ЗША ў Стамбуле, дзе перадавалася яго гутарка з турэцкім гісторыкам Халілам Берктаем у ліпені 2004 года. Берктай сцвярджаў, што ў турэцкіх архівах двойчы праводзілася чышчанне дакументаў па генацыдзе армян, у 1919 годзе і 90-х гадах XX стагоддзя.

Ліст Хіта Лоўры
---------------

Адным з галоўных адмаўляльнікаў генацыду армян з’яўляецца прафесар Прынстанскага ўніверсітэта Хіт Лоўры  (англ.) (бел. (англ.: Heath W. Lowry).

У 1985 годзк Лоўры быў у ліку 69 навукоўцаў, якія падпісалі ліст ураду ЗША з прапановай не прызнаваць генацыд армян. У 1990 годзе псіхолаг Роберт Ліфтан  (руск.) (бел. атрымаў ліст ад турэцкага пасла ў ЗША, з каментарамі па пытанні генацыду армян. Да ліста выпадкова быў прыкладзены тэкст Лоўры, што змяшчае саветы па прадухіленні згадвання генацыду армян у акадэмічных даследаваннях. Выкладзеныя ў прыкладзеным тэксце рэкамендацыі былі расцэнены Робертам Ліфтанам і яго калегамі як грубае парушэнне акадэмічнай этыкі і прыклад метадаў, з дапамогай якіх турэцкі пасол у Вашынгтоне спрабуе адмаўляць генацыд армян. Ва ўніверсітэт Прынстана была скіравана петыцыя «Супраць адмаўлення генацыду армян з боку турэцкага ўрада і навуковай карупцыі ў акадэмічнай супольнасці», дзе 150 інтэлектуалаў патрабавалі выключыць Лоўры з універсітэта. Петыцыю, у ліку іншых, падпісалі Рауль Хільберг  (руск.) (бел. Іегуда Баўэр, Ізраэль Чарні, Уільям Стайран, Сьюзан Зонтаг  (бел. (тар.)) (бел. Курт Вонегут і Дэрэк Уолкат. Скандал з Лоўры асвятляўся ў New York Times, Boston Globe і іншых вядомых СМІ. Хоць Прынстанскі ўніверсітэт адмовіўся звольніць Лоўры, гэты скандал стаў нагодай для прыцягнення ўвагі да фактаў генацыду і адмаўлення генацыду армян, а таксама пашкодзіў рэпутацыі ўніверсітэта.

Справа Люіса
------------

19 сакавіка 1985 года ў газетах The New York Times і The Washington Post група з 69 амерыканскіх гісторыкаў, якія спецыялізаваліся па турэцкай тэматыцы, у ліку якіх былі вядомыя даследчыкі, на правах рэкламы апублікавала заяву, у якой яны заклікалі Кангрэс ЗША не прымаць рэзалюцыю па генацыдзе армян. Сярод тых, хто падпісалі, быў вядомы гісторык Бернард Льюіс  (руск.) (бел. імем якога стала звацца гэта заява. Публікацыю аплаціла Турэцкая Асамблея ЗША.

Рычард Аванісян адзначае, што важную ролю ў гэтай публікацыі згуляў Хіт Лоўры, дырэктар Інстытута турэцкіх даследаванняў, у якім многія з тых, хто падпісалі гэты ліст, атрымвалі гранты. Паводле Пітэра Сур'яна, большасць тых, хто падпісалі ліст, мабыць, мелі прамыя ці ўскосныя зыскі ад турэцкага ўрада. Армянская асамблея ЗША прааналізавала спіс 69 і паказала, што большасць з іх не з’яўляюцца спецыялістамі па перыядзе, адпаведнаму генацыду, а таксама, што больш важна, што большая колькасць з’яўляліся атрымальнікамі грантаў з турэцкіх афіцыйных крыніц. Сперас Врыёніс  (англ.) (бел. які прааналізаваў спіс, таксама прыходзіць да высновы, што значны лік падпісантаў і іх інстытутаў былі прамымі атрымальнікамі грошай з Турцыі.

Сумневы якія падпісалі ліст дакраналіся слоў «Турцыя» і «генацыд». Так, у лісце адзначалася, што тэрыторыя цяперашняй Турцыі з’яўляецца толькі часткай Асманскай імперыі, і выкарыстанне ў рэзалюцыі тэрміна «Турцыя» недапушчальна. Іў Цернан  (руск.) (бел. у гэтай сувязі адзначае, што ў сваіх працах падпісанты ліста прытрымліюцца больш ліберальных крытэраў, так Бернард Льюіс толькі ў адной частцы кнігі «The Emergence of Modern Turkey» выкарыстаў тэрмін «Турцыя» замест «Асманская імперыя» адзінаццаць разоў. Аргументы супраць выкарыстання вызначэння «генацыд» Цернан знаходзіць непрымальнымі. Пасля публікацыі заявы прафесар Сарбоны Жэрар Шальян  (англ.) (бел. выказаў расчараванне ў тым, што падпісаў ліст, паслаўшы ліст Бернарду Льюісу, які адказаў, што прычынай гэтай заявы было нежаданне псаваць амерыкана-турэцкія адносіны і што заява заклікае Турцыю адкрыць свае архівы. Шальян адказаў Льюісу, што некарэктна — калі не сказаць несумленна — казаць, што прычынай непрызнання генацыду з боку Захаду з’яўляецца нястача сведчанняў, што даказваюць выпадкі генацыду супраць армянскага насельніцтва ў Анатоліі падчас вайны, калі насамрэч прычынай былі боязі ў дэстабілізацыі НАТА. У 2006 годзе Жэрар Шальян у суаўтарстве з Івам Цернанам напісаў кнігу, у якой падзеі 1915 года ацэньваюцца як генацыд армян, што прывёў да амаль 1,5 мільёна ахвяр.

Ізраэль Чарні, дырэктар Інстытута халакосту і генацыду ў Іерусаліме, правёў уласнае даследаванне, паслаўшы анкеты кожнаму з падпісантаў заяву, дзе быў зададзены шэраг падрабязных пытанняў: што яны думаюць пра смерць армян у Турцыі, ці адмаўляюць яны генацыд армян, ці лічаць яны, што армяне перакручваюць факты і што яны думаюць пра падпісантаў адкрытага ліста. Вынікі апытання Чарні ацэньвае як: «такія, што ўражальна паказалі, што прынамсі некаторыя даследчыкі прызналі, што мелі месца масавыя забойствы армян, у ісце не паддаючы сумневу факт генацыду армян, хоць ніхто з іх не пагадзіўся з выкарыстаннем слова „генацыд"; некаторыя прызнавалі, што адбываецца наўмыснае заблытванне пытання і адмаўленне з боку туркаў». Папярэднія дадзеныя апытання былі апублікаваны ў 1990 годзе «Internet on the Holocaust and Genocide».

Згодна Яіру Арону гэты ліст, што прызывае не спяшацца з прызнаннем генацыду армян да таго, як будуць апублікаваны турэцкія архівы, з’яўляецца прыкладам чарговай спробы Турцыі ўплываць на акадэмічнае асяроддзе, для чаго Турцыяй выдаткоўваюцца велізарныя грошы і высілкі.

У кастрычніку 2000 года, калі ў Палаце прадстаўнікоў ЗША разглядалася чарговая рэзалюцыя па генацыдзе армян, у газеце «Міліет» турэцкі палітык Мустафа Шукру Элекдаг (турэцк.: Mustafa Şükrü Elekdağ) наракаў, што заява 69 навукоўцаў была бескарыснай, бо ніхто з іх, з выняткам Джасціна Мак-Карці, не хоча падпісваць новую дэкларацыю. Элекдаг тлумачыў гэта дзвюма прычынамі: тым, што навукоўцы баяцца армянскіх баевікоў, і што турэцкія архівы, пра закрытасць якіх гаварылася ў заяве, так і не былі адкрыты.

### Адстаўка Дональда Кватаэрта

Адзін з 69 падпісантаў, Дональд Кватаэрт  (англ.) (бел. у снежні 2006 года падаў у адстаўку з паста кіраўніка савета кіраўнікоў Інстытута турэцкіх даследаванняў (англ.: Institute of Turkish Studies), які ён займаў з 2001 года. Згодна яго заяве, ён змушаны быў падаць у адстаўку з-за ціску пасла Турцыі ў ЗША Набі Шэнсоя, пасля таго, як ахарактарызаваў забойствы армян у Турцыі як генацыд. Шэнсой адмаўляў, што ён аказваў нейкі ўплыў на адстаўку. Адстаўка Квартаэрта выклікала скандал у акадэмічным асяроддзі. Шэраг членаў рады дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў у знак пратэсту таксама падалі ў адстаўку. Мерват Хацем (англ.: Mervat Hatem), дырэктар Асацыяцыі даследаванняў Сярэдняга Усходу (англ.: Middle East Studies Association), скіраваў рэзкі ліст прэм'ер-міністру Турцыі Эрдагану, у якім выказаў заклапочанасць заявамі турэцкіх урадоўцаў пра намер адклікаць фінансаванне Інстытута турэцкіх даследаванняў, калі Квартаэрт публічна не адмовіцца ад сваіх ацэнак. Хацем таксама адзначыў, што адстаўка рэзка кантрастуе з заявай урада Турцыі пакінуць абмеркаванне падзей 1915 года навукоўцам. Паводле заявы Квартаэрта, члены савета дырэктараў Інстытута турэцкіх даследаванняў са здзіўленнем пазналі, што фінансаванне інстытута Турцыяй не знак даверу, а падарунак, які ў любы момант можа быць ануляваны.

Армянскі генацыд у навуковых энцыклапедыях
------------------------------------------

Найбуйнейшыя профільныя энцыклапедыі: «Encyclopedia of Genocide», «Dictionary of Genocide» і «Encyclopedia Of Genocide And Crimes Against Humanity», «Encyclopedia of Human Rights» адназначна вызначаюць армяна-турэцкія падзеі 1915 года як генацыд.

У той жа час шэраг даследчыкаў адзначае, што найбуйнейшыя агульнаадукацыйныя энцыклапедыі да апошняга часу адлюстроўвалі рэвізіянісцкі пункт погляду на генацыд армян. З энцыклапедый «Collier’s Encyclopedia  (руск.) (бел.», «Encyclopedia Americana  (руск.) (бел.», «Encyclopedia of Islam New Edition  (руск.) (бел.», «Encyclopedia of the Modern Middle East» і «The New Encyclopaedia Britannica» толькі апошняя паведамляе, што гэтыя падзеі могуць быць кваліфікаваны як генацыд (у рэдакцыі красавіка 2015 года «Брытаніка» кваліфікавала падзеі як генацыд, які аспрэчваецца Турцыяй). «Encyclopedia Americana» кажа пра «спробу знішчэння армян», а «Collier’s Encyclopedia» паведамляе толькі пра дэпартацыю армянскага насельніцтва. Таксама ўплыў рэвізіянісцкага пункту погляду выяўляецца ў тлумачэннях забойстваў армян, якое прыпісваецца супрацы армян з рускімі войскамі. Артыкулы пра Турцыю ці Асманскую Імперыю амаль не ўтрымваюць якіх-небудзь звестак пра знішчэнне армян, а артыкулы пра лідараў младатурак зусім не кажуць пра іх ролю ў гэтым працэсе.

Механізм уплыву турэцкага ўрада на акадэмічныя тэксты, злучаныя з генацыдам армян, быў прадэманстраваны пры падрыхтоўцы энцыклапедыі «Энкарта  (руск.) (бел.». Кампанія Microsoft, якая распрацоўвала энцыклапедыю, звярнулася да вядомых даследчыкаў, Рональда Сюні  (руск.) (бел. і Хелен Фейн  (англ.) (бел. з прапановай напісаць некалькі артыкулаў, у тым ліку і злучаных з генацыдам армян. Увесну 2000 года турэцкі пасол у ЗША скіраваў ліст у рэдакцыю «Энкарты», пратэстуючы супраць ужытку тэрміна «генацыд» пры апісанні забойстваў армян. Рэдактар «Энкарты» прапанаваў Сюні і Фейн перапісаць артыкулы, каб адбіць «нязгоды ў думках». Паводле слоў рэдактара, турэцкі ўрад пагражаў арыштаваць супрацоўнікаў і забараніць прадукцыю кампаніі Microsoft, калі падзеі 1915 года будуць ахарактарызаваны як генацыд. Сюні і Фейн адмовіліся перапісваць артыкулы пад націскам турэцкага ўрада, і ў выніку «Энкарта» вырашыла пакінуць артыкулы ў выточным выглядзе.

У 1986 годзе турэцкае выданне «Энцыклапедыя Брытаніка», якое сцвярджала, што ў паўднёвай Анатоліі ў XI стагоддзі існавала армянская дзяржава, было звінавачана ў крымінальным злачынстве супраць турэцкай нацыі. Генеральны пракурор дзяржаўнага суда бяспекі заявіў што гэта «супярэчыць гістарычным фактам» і прыстрашыў рэдактару выдання Партураглу (Huya Porturoglu) 4,5 гадамі турмы, што азначае, што Брытаніка таксама была падвергнута ціску па пытанні генацыду армян.

Французская Вялікая энцыклапедыя Ларуса  (руск.) (бел. і нямецкая Энцыклапедыя Бракгаўз
 вызначаюць падзеі 1915 года як генацыд.

### Britannica

|  |
| --- |
| Фрагмент артыкула «Armenia» з Encyclopædia Britannica ў рэдакцыі 1922 года (пераклад на беларускую):
«Абсурдны і цынічны план гвалтоўнай каланізацыі як складніка палітыкі прыпісваецца нямецкім тэарэтыкам; але ён служыў усяго толькі дымавой заслонай для знішчэння армянскага насельніцтва. На справе ўся палітыка складалася ў дэпартацыі і ліквідацыі. Армянскі народ на шырокіх прасторах Малой Азіі падлягаў вынішчэнню; любая надзея на тое, што армяне змогуць і далей жыць на гэтых тэрыторыях ці некалі вярнуцца на свае землі, павінна была быць пахавана.» |

Першае згадванне пра армянскія пагромы з’явілася ў «Энцыклапедыі Брытаніка» ў 1922 годзе і было падпісана супрацоўнікам брытанскай выведкі Чайлдсам (англ.: W.J. Childs). У артыкуле апісваліся дэпартацыя і забойствы безабароннага насельніцтва. Дэпартацыя кваліфікавалася як ускосны сродак знішчэння армян, а афіцыйная прычына дэпартацыі — падстава для масавага забойства. Наступнае выданне 1926 года ўлучала апісанне падзей, напісанае былым брытанскім віцэ-консулам у Бітлісе Сафрасцянам, паводле якога законныя акты самаабароны армян былі пададзены асманскім урадам як здрада і нагода для палітыкі знішчэння. Наступныя 14 выданняў Брытанікі ўтрымвалі рэзюмэ таго ж аўтара, аднак у 1957 годзе невядомы рэдактар выдаліў фрагмент пра забойства армянскіх жанчын і дзяцей без разбору. З 1968 года тэкст Сафрасцяна быў заменены на тэкст Чарлза Доўсета  (англ.) (бел. які паказваў прычынай знішчэння 600 тысяч армян іх супрацу з рускімі. Тэкст Доўсета нічога не паведамляў пра ўдзел армян у турэцкай арміі і пра знішчэнне жанчын і дзяцей. З некаторымі мадыфікацыямі 1985 года гэты тэкст прысутнічае і ў наступных выданнях Брытанікі. У тэксце артыкула «Армянская разня» (англ.: Armenian Massacres) напісана:

* армяне з добраахвотніцкіх атрадаў завуцца не «расійскія армяне», а «армяне з Каўказскага рэгіёна», каб чытач не зразумеў, што гэта былі не грамадзяне Асманскай імперыі без абавязанняў у адносінах да яе;
* згадваецца пра наяўнасць турэцкіх добраахвотнікаў у расійскіх войсках, але нічога не гаворыцца пра армян у асманскай арміі, якіх было прынамсі ў дзесяць разоў больш;
* не гаворыцца, што дэпартацыя мела беспрэцэдэнтна жорсткі і ўсеагульны характар, улучаючы жанчын і дзяцей.

У выданні 1974 года ў артыкуле «Urartu and Armenia» той жа Чарлз Доўсет уявіў ужо іншую трактоўку падзей, назваўшы падзеі 1915 года аналагічнымі «канчатковаму рашэнню  (руск.) (бел.» Гітлера.

Аналагічныя пропускі інфармацыі ёсць і ў артыкулах пра архітэктараў генацыду армян. Так, у артыкулах пра Талаата і Энвера адсутнічае інфармацыя пра тое, што яны былі прысуджаны да смерці турэцкім ваенным трыбуналам у тым ліку і за ўдзел у разне армян. У артыкуле пра Энвера няма ніякіх згадванняў пра яго ўдзел у забойствах армян. У выданнях Брытанікі да 1969 года ўлучна ў артыкуле пра Талаата быў тэкст пра яго адказнасць, як міністра ўнутраных спраў, за дэпартацыю армян і гібель большасці з Пазнейшыя рэдакцыі выключылі гэтыя словы і паказваюць Талаата як «ахвярнага казла  (руск.) (бел.», на якога былі спісаны злачынствы, якія ён не мог запабегчы.

У выданні 2012 года, у артыкуле «Genocide» Джордж Андрэапулас кваліфікуе разню армян 1915 года як генацыд.

У студзені 2015 года рэдактары Брытанікі дадалі ў артыкул «Armenian massacres» інфармацыю, што кваліфікацыя гэтых падзей, як генацыд, аспрэчваецца турэцкім урадам, а ў красавіку артыкул быў наноў перапісаны Рональдам Сюні пад назвай «Armenian Genocide».

Турцыя
------

|  |
| --- |
| Тансу Чылер  (руск.) (бел.. Верасень 1994 года:«Гэта не праўда, што турэцкія ўлады не жадаюць выказаць сваю пазіцыю па так званым „армянскім пытанні". Наша пазіцыя лімітава ясная. Сёння выяўна, што ў святле гістарычных фактаў армянскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі і ілюзорнымі. Армяне ў любым выпадку не падвяргаліся генацыду». |

*Падрабязней гл. таксама*: ***Адкрыццё архіваў***
*Падрабязней гл. таксама*: ***Армяне ў Турэцкай Рэспубліцы***
Турэцкая Рэспубліка афіцыйна і ўсебакова падтрымлівае адмаўленне генацыду армян, таксама выдаткоўвае значныя сродкі на піяр-кампаніі па адмаўленні генацыду армян, падтрымвае і фундуе ўніверсітэты, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры абмеркаванні прызнанні генацыду дзяржаўнымі органамі ці навуковымі калектывамі, Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды наяўнасці армян у Турцыі, у краіне сістэматычна разбураліся помнікі армянскай архітэктуры.

Тэса Хофман адзначае, што пасля наўмысных разбурэнняў да 1970-х у 1990-х з’явілася «разбуральнае аднаўленне» пад падставай археалагічных раскопаў і некваліфікаванай рэстаўрацыі, у прыватнасці пры раскопах горада Ані. У апошні час адзначаюцца станоўчыя змены ў дачыненні да армян і іншых меншасцей у турэцкім грамадстве, у прыватнасці адноўлены некаторыя армянскія помнікі: манастыр «Сурб Хач» на востраве Ахтамар, «Святы Кіракос» у Дыярбекіры, слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года перастае быць табуяваным, і г.д..

Артыкул 301 крымінальнага кодэкса Турцыі  (руск.) (бел. агадвае кару за «аганьбаванне турэцкай нацыі» тэрмінам да двух гадоў (у рэдакцыі да 2008 года да трох гадоў за абразу «турэцкасці»). Па гэтым артыкуле праходзілі некалькі гучных спраў, фігуранты якіх вінаваціліся ў канстатаванні факта масавых забойстваў армян у 1915 годзе. У 2005 годзе судоваму пераследу падвяргаўся нобелеўскі лаўрэат Архан Памук, у 2006 годзе — Грант Дзінк  (руск.) (бел. які атрымаў тэрмін у 6 месяцаў. 19 студзеня 2007 года Грант Дзінк быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, які пратэставаў супраць выступаў Дзінка па пытанні генацыду армян. Пасля забойства Дзінка і пагроз у свой адрас з боку ісламскіх экстрэмістаў пакінуў Турцыю Архан Памук.

Адмаўленне генацыду армян у Турцыі з’яўляецца працягам палітыкі Асманскай імперыі, якая адмаўляла масавыя забойствы армян у канцы XIX стагоддзя. Пляма масавых забойстваў была непрыемнай ношай для пераемніка Асманскай імперыі, а мадэрнісцкі кемалісцкі  (руск.) (бел. рэжым быў вельмі адчувальны да задзірлівага «традыцыйнага» іміджу турэцкага варварства. Адмаўленне таксама згуляла значную ролю падчас стварэння міфаў пра паходжанне Турцыю і фармавання нацыянальнай ідэнтычнасці. Многія прадстаўнікі турэцкай эліты мелі асабістую цікавасць ва ўтойванні крыніцы прысвоеных імі земляў і маёмасці армян. Многія са злачынцаў Іціхат захавалі ўплыў і ў Турэцкай Рэспубліцы. Пасля Другой сусветнай вайны на фоне прызнання Халакосту Турцыя таксама асцерагалася параўнання з нацысцкай Германіяй. Спроба Турцыі падманным шляхам мінімізаваць лік армян, якія жылі ў Асманскай імперыі, перакручванне наступстваў і прычын рашэння пра дэпартацыю 1915 года прывяла да сістэматычнага і фундаванага Турцыяй перапісвання гісторыі. Турэцкая гістарыяграфія складаецца з кемалісцкіх міфаў пра турэцкае засяленне Анатоліі тысячагоддзі назад, пра турэцкую культуру, якая паслужыў глебай для ўсіх еўраазіяцкіх культур, адмаўляе існаванне сярэднявечнага армянскага царства Кілікія.

|  |
| --- |
| Рэджэп Эрдаган. 23 красавіка 2014 года:«З надзеяй і верай у тое, што старажытныя народы, што валодаюць падобнымі звычаямі і традыцыямі, змогуць разам і годным чынам успомніць пра сваё мінулае і пра страты, мы жадаем, каб душы армян, загінулых у падзеях пачатку стагоддзя, спачывалі з мірам, а іх унукам перадаём свае спачуванні». |

У 2005 годзе турэцкі прэм'ер-міністр Эрдаган прапанаваў ураду Арменіі стварыць супольную камісію гісторыкаў для вывучэння падзей 1915 года. На дадзеную прапанову прэзідэнт Арменіі Роберт Качаран адказаў, што развіццё двухбаковых адносін — справа ўрадаў, а не гісторыкаў, і прапанаваў нармалізацыю адносін паміж дзвюма краінамі без якіх-небудзь прадумоў. Міністр замежных спраў Арменіі Вардан Асканян  (англ.) (бел. у зваротнай заяве адзначыў, што «па-за Турцыяй, навукоўцы — армяне, туркі і іншыя, вывучылі гэтыя праблемы і зрабілі ўласныя незалежныя высновы. Самы вядомы сярод іх — ліст прэм'ер-міністру Эрдагану ад Міжнароднай асацыяцыі навукоўцаў генацыду ў маі 2006 года, у якім яны разам і згоднена пацвярджаюць факт генацыду і звяртаюцца да турэцкага ўрада з просьбай прызнаць адказнасць папярэдняга ўрада».

У снежні 2008 года Эрдаган выступіў з крытыкай інтэрнэт-кампаніі  (руск.) (бел. разгорнутай шэрагам прадстаўнікоў турэцкай інтэлігенцыі, якія прынеслі выбачэнні за генацыд армян у Асманскай імперыі. Ён, у прыватнасці, адзначыў: «Мы не здзяйснялі гэтага злачынства, нам няма за што прасіць прабачэння. Хто вінаваты, той можа прынесці выбачэнні. Аднак у Турэцкай Рэспублікуі, у турэцкай нацыі такіх праблем няма».

У сакавіку 2010 года Эрдаган заявіў, што па-ранейшаму чакае адказу армянскіх улад на ліст пра стварэнне супольнай камісіі гісторыкаў. Танер Акчам падчас канферэнцыі, што праходзіць у Глендэйле ў чэрвені 2011 года, заявіў пра тое, што яму пры ўмове захавання прыватнасці паведамілі з Стамбула, што навукоўцам, гатовымі адмаўляць факт генацыду армян, былі выплачаны велізарныя сумы грошай. «Калі б вы працавалі над тэмай генацыду армян і выкарысталі дадзены тэрмін, вы б неадкладна страцілі працу. Гэта і з'яўляецца асноўнай прычынай таго, што ніводны турэцкі вучоны не скарыстае тэрмін „генацыд", хоць ёсць мноства журналістаў і грамадскіх дзеячаў, якія выкарыстоўваюць гэты тэрмін. Калі б я захацеў працаваць у Турцыі, тое не здолеў бы знайсці ніякай працы ў турэцкіх універсітэтах. Ніводны з іх не ўзяў бы мяне на працу, бо іх пасля гэтага адразу пачалі б „тэрарызаваць" урад, грамадства і СМІ».

23 красавіка 2014 года, выступаючы ў парламенце, Эрдаган упершыню выказаў спачуванні нашчадкам армян, «загінулых падчас падзей пачатку стагоддзя».

Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для ўступу Турцыі ў ЕС  (руск.) (бел. аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС.

Азербайджан
-----------

|  |
| --- |
| Указ Прэзідэнта Азербайджанскай Рэспублікі Гейдара Аліева «Пра генацыд азербайджанцаў» (фрагмент):
«Ствараючы выяву „няшчаснага, абяздоленага армянскага народа", яны свядома фальсіфікавалі падзеі, што адбываліся ў рэгіёне ў пачатку стагоддзя: тыя, хто здзейснілі генацыд супраць азербайджанцаў, паказваліся як ахвяры генацыду». |

Гл. таксама: Дзень генацыду азербайджанцаў
Азербайджан на дзяржаўным узроўні адмаўляе генацыд армян 1915 года. Згодна дзяржаўнай ідэалогіі, сфармуляванай Гейдарам Аліевым, генацыд армян з’яўляецца лжывым, тым часам як насамрэч меў месца генацыд азербайджанцаў, які доўжыцца з 1813 года  (руск.) (бел. што ажыццяўляецца армянамі і рускімі.

Паводле заявы дырэктара інстытута гісторыі НАНА Ягуба Махмудава  (руск.) (бел. генацыд армян з’яўляецца выдумкай, і азербайджанскімі гісторыкамі прароблена вялікая праца для доваду гэтага.

Вялікабрытанія
--------------

У 2009 годзе ініцыятыўная група армянскіх эмігрантаў у Лондане наняла вядомага юрыста і прэзідэнта суда ААН па ваенных злачынствах у Сьера-Леонэ Джофры Робертсана  (англ.) (бел. для аналізу дакументаў брытанскага МЗСа  (руск.) (бел. па пытанні генацыду армян. У апублікаванай у 2009 годзе справаздачы Робертсана гаворыцца, што няма ніякіх сумневаў у дэпартацыі больш 2 мільёнаў армян і гібель некалькіх сотняў тысяч з іх. У справаздачы таксама адзначана, што брытанскі парламент рэгулярна дэзынфармаваўся ўрадам. Брытанскі МЗС не рэкамендаваў міністру замежных спраў наведваць імпрэзы, прысвечаныя армянскаму генацыду, і адмаўляўся ўлучаць гэтыя імпрэзы ў дні памяці Халакосту. Паводле Робертсана, пазіцыя Брытаніі абумоўлена нежаданнем крыўдзіць Турцыю, за ўваходжанне якой у ЕС актыўна выступае Брытанія.

ЗША, Ізраіль і яўрэйскія арганізацыі
------------------------------------

Многія даследнікі адзначаюць ключавую ролю ЗША і Ізраіля як асноўных краін, прызнанне якімі генацыду армян здольна паўплываць на пазіцыю Турцыі. Таксама адзначаецца, што прызнанне з боку адной з краін — ЗША ці Ізраіля — рана ці позна прывядзе да прызнання і з боку другой дзяржавы.

Разню армян афіцыйна прызналі генацыдам 42 штаты ЗША і акруга Калумбія, а таксама асобныя ўплывовыя яўрэйскія арганізацыі ЗША: The Elie Wiesel Foundation for Humanity, Амерыкана-яўрэйскі камітэт, Саюз рэфармавання іўдаізму.

### ЗША

|  |
| --- |
| Зварот Барака Абамы 24 красавіка 2014 года:
«Сёння мы ўспамінаем ахвяр Мец Егерна, тых, хто загінуў у выніку аднаго з самых жудасных злачынстваў 20-га стагоддзя. Мы ўспамінаем жудасныя падзеі, якія здарыліся 99 гадоў назад, калі 1,5 мільёна армян былі забіты ці пасланы на смерць у апошнія дні існавання Асманскай імперыі, і смуткуем пра страчаныя жыцці і пакуты гэтых мужчын, жанчын і дзяцей. Мы далучаемся да мільёнаў людзей у ЗША і па ўсім свеце, каб ушанаваць іх памяць. Тым самым мы напамінаем сабе пра ўзятыя на сябе абавязанні пра недапушчэнне паўтору падобных цёмных старонак гісторыі ў будучыні…» |

|  |
| --- |
| Пракламацыя Прэзідэнта ЗША Рональда Рэйгана да дня памяці ахвяр Халакосту (фрагмент):
«Як і ранейшы генацыд армян, генацыд камбаджыйцаў, што адбыўся пазней, як і мноства падобных пераследаў розных народаў, урокі Халакосту ніколі не павінны быць забыты.» |

У пракламацыі да дня памяці ахвяр Халакосту 22 красавіка 1981 года прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган стаў першым і дасёння адзіным прэзідэнтам ЗША, што ўжылі слова «генацыд» пры апісанні падзей 1915 года.

У ЗША ў 1985 і 1987 гадах былі распачаты першыя спробы правесці дакумент, асуджальны генацыд армян, праз Сенат. У 1989 годзе ў Сенат была прапанавана рэзалюцыя, якая аб’яўляла 24 красавіка днём памяці ахвяр армянскага генацыду, аналагічная рэзалюцыі па дні памяці Халакосту. Турцыя звінаваціла ў падрыхтоўцы гэтай рэзалюцыі «яўрэйскае лобі ў Вашынгтоне». Падчас праходжання рэзалюцыі ў Сенаце яўрэйскія арганізацыі Турцыі і ізраільскія дыпламаты распачыналі спробы выклікаць адчужэнне паміж яўрэямі і армянамі і не дапусціць прыняцця рэзалюцыі, што паставіла яўрэйскія арганізацыі ЗША ў няспрытнае становішча. Галоўны рабін Турцыі паслаў асабісты ліст кожнаму члену Сената, у якім прызнаваў «трагедыю, якая здарылася з туркамі і армянамі», але адмаўляў генацыд. Роля пасольства Ізраіля ў ЗША была асуджана побач яўрэйскіх арганізацый і лідараў у ЗША, якія падтрымалі рэзалюцыю пра генацыд армян. Турэцкі міністр замежных спраў сустрэўся з лідарамі «Антыдыфамацыйнай лігі  (руск.) (бел.», аднак яны адмовіліся падтрымаць туркаў. Тым не менш, прадстаўнікі яўрэйскай супольнасці негалосна аказвалі туркам дапамогу.

У самым Ізраілі роля дзяржавы ў прадухіленні армянскай рэзалюцыі выклікала рэзкую крытыку ў прэсе. Намеснік міністра замежных спраў Біньямін Нетаньяху адмаўляў кожную дзейнасць Ізраіля ці Амерыкана-ізраільскага камітэта па грамадскіх сувязях  (руск.) (бел. па армянскай рэзалюцыі (Яір Арон расцэньвае гэту заяву, як свядомую няпраўду).

Чарговая рэзалюцыя ў 2000 годзе была занесена ўжо ў Кангрэс ЗША і падтрымана камітэтам па міжнародных адносінах. У выпадку прыняцця рэзалюцыі Турцыя пагражала закрыць ваенную базу НАТА ў Інджырлік  (руск.) (бел. якую выкарыстоўвалі ў вайне супраць Ірака. Пасля ціску на Кангрэс з боку прэзідэнта ЗША Клінтана за некалькі гадзін да абмеркавання рэзалюцыя была знята з парадку дня па прычыне магчымай небяспекі для жыцця амерыканцаў у Іраку. Згодна Ніцану Хоравіцу, туркі зноў спрабавалі выкарыстаць яўрэйскія арганізацыі ЗША, аднак яны адмовіліся, бо пытанне не тычылася Ізраіля і выходзіла за рамкі магчымасцей яўрэйскага лобі. Тым не менш нейтральная пазіцыя яўрэйскіх арганізацый выклікала крытыку. Варта адзначыць, што, нягледзячы на супраціў рэзалюцыі, у розныя гады Клінтан неаднаразова выступаў 24 красавіка з прамовай, у якой адзначаў масавае забойства армян у Асманскай імперыі, аднак унікаў слова «генацыд».

Многія амерыканскія сенатары і прадстаўнікі, якія ініцыююць ці заўважна падтрымліваюць рэзалюцыі па генацыдзе, прадстаўляюць акругі са значным армянскім насельніцтвам, і ключавым фактарам іх дзейнасці, па думцы Блоксхэма, з’яўляецца перавыбранне.

У 2006 годзе пасол ЗША ў Арменіі Джон Эванс быў пазбыты занятай пасады за публічнае прызнанне масавай разні армян у Асманскай імперыі генацыдам.

### Ізраіль

Асноўны артыкул: **Стаўленне да генацыду армян у Ізраілі**
Ізраіль з’яўляецца той дзяржавай, у чыім прызнанні было асабліва зацікаўлена армянскае лобі. Асноўныя прычыны, па якіх Ізраіль афіцыйна не прызнае генацыд армян, гэты пастаянны ціск з боку Турцыі і супраціўленне вызначаных груп у ізраільскім грамадстве, якія баяцца, што прызнанне армянскага генацыду пашкодзіла б прадстаўленню пра ўнікальнасць Халакосту (па другім аргуменце гл. вышэй раздзел Параўнальны аргумент). У перыяд халоднай вайны Турцыя забяспечвала бяспечны праход яўрэйскім мігрантам з Савецкага Саюза, што таксама з’яўляецца адной з прычын непрызнання. Як адзначаюць аналітыкі, прызнанне Ізраілем генацыду армян таксама можа сур'ёзна сапсаваць адносіны яўрэйскай дзяржавы з Азербайджанам, які лічыцца стратэгічным партнёрам Ізраіля супраць Ірана. Прэзідэнт Міжнароднай Асацыяцыі «Ізраіль-Азербайджан» Ёсеф Шагал  (руск.) (бел. адзначаючы традыцыйна дадатнае стаўленне ў Азербайджане да яўрэйскай абшчыны, выказаў думку, што прызнанне генацыду армян Ізраілем можа пагоршыць становішча і нават прывесці да антыяўрэйскіх эксцэсаў супраць абшчыны.

Довады прыхільнікаў прызнання галоўным чынам грунтуюцца на маральна-этычным боку пытання. Пасля астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін таксама стаў папулярны пункт погляду, што прызнанне генацыду армян можа быць адэкватным адказам новым уладам Турцыі, што займаюць праісламскую пазіцыю і падтрымваюць палестынцаў. Праціўнікі прызнання спасылаюцца на realpolitik: армянская абшчына Ізраіля малая і не прадстаўляе цікавасці, з улікам астуджэння ізраільска-турэцкіх адносін прызнанне генацыду армян можа цалкам перапыніць іх, улічваючы колькасць ворагаў у бліжэйшым асяроддзі Ізраіль не можа стварыць яшчэ аднаго моцнага ворага. Таксама важным фактарам для Ізраіля з’яўляецца ўразлівасць армянскіх абшчын у арабскіх краінах і іх залежнасць ад кіруючых рэжымаў, што фактычна ператвараюць гэтыя абшчыны ў ворагаў Ізраіля.

Праведзены ў 2007 годзе NEWSru.co.il апытанне па тэме прызнання генацыду армян сярод рускамоўных ізраільцян паказала, што 72,4 % лічылі, што Ізраіль павінен прызнаць масавыя забойствы армян у Турцыі ў 1915 годзе генацыдам армянскага народа. Калі цаной прызнання стаў бы разрыў з Турцыяй, дзель прыхільнікаў прызнання падала да 43,8 %. Аналагічнае апытанне ў 2011 годзе паказала падтрымку прызнання генацыду з боку ўжо 89 % рэспандэнтаў. Згодна The Jerusalem Post многія ізраільцяне лічаць, што генацыд армян варта прызнаць.

У чэрвені 1982 года ў Ерусаліме планавалася Першая міжнародная канферэнцыя па пытаннях Халакосту і генацыду, адкрыццё якой павінна было прайсці ў мемарыяле Яд ва-Шэм. У праграме канферэнцыі агадваліся 150 лекцый, пяць з якіх былі прысвечаны генацыду армян. Турцыя зрабіла моцны ціск на Ізраіль, і МЗС Ізраіля запатрабаваў, каб арганізатары канферэнцыі выключылі з праграмы даклады пра генацыд армян. У выніку армянскія даклады засталіся ў праграме, але мемарыял Яд ва-Шэм адмовіў арганізатарам канферэнцыі і яна была перанесена ў Тэль-Авіў. Шэраг арганізатараў канферэнцыі падаў у адстаўку, заявіўшы пра небяспеку для турэцкіх яўрэяў. МЗС Ізраіля і Турцыя адмаўлялі ціск на арганізатараў і ўдзельнікаў. Канферэнцыя была падтрымана ізраільскай прэсай і мела поспех.

Першы раз дакументальны фільм пра падзеі 1915 года, зняты Якавам Ахімеірам  (англ.) (бел. быў паказаны ў папулярнай праграме навін «Каляндар тыдня» 22 красавіка 1994 года, і з таго часу штогод напярэдадні 24 красавіка хоць бы адзін ізраільскі тэлеканал паведамляе пра хуткія ўгодкі. Рэпартаж быў скрытыкаваны паслом Турцыі, які заявіў, што стаўленне Ізраіля да армянскага пытання супярэчыць супольным зацікаўленасцям Турцыі і Ізраіля. Падчас дэбатаў у Кнэсеце па заяве пасла Турцыі, намеснік міністра замежных спраў Ёсі Бэйлін  (руск.) (бел. заявіў, што падзеі 1915 года несумнеўна былі генацыдам, а не проста гібеллю людзей падчас грамадзянскай вайны. Заява Бэйліна была расцэнена некаторымі СМІ як прызнанне Ізраілем генацыду армян. Надалей афіцыйная пазіцыя Ізраіля пад ціскам Турцыі стала змяняцца. Турцыя з’яўлялася адзінай мусульманскай краінай, што падтрымвае дыпламатычныя адносіны з Ізраілем, была буйным бізнес-партнёрам Яўрэйскай дзяржавы, і магла зрабіць сур'ёзны ўплыў на насельніцтва ПНА, якая вяла інтыфаду. У 2000 годзе намміністра замежных спраў Ізраіля Алон Ліэль фактычна дезавуяваў словы Бэйліна пра генацыд армян. У 2001 годзе міністр замежных спраў Шымон Перэс заявіў, што параўноўваць генацыд армян і Халакост немагчыма, і што ў першым выпадку мела месца трагедыя, але не генацыд. Шэраг яўрэйскіх лідараў засудзіў заяву Перэса. МЗС Ізраіля заявіў, што сцвярджэнні пра падзеі 1915 не былі сказаны Перасам, і што ён быў няслушна працытаваны турэцкай прэсай. У 2002 годзе пасол Ізраіля ў Арменіі, Рыўка Коэн, паўтарыла тэзу Пераса пра немагчымасць параўнання Халакосту і «армянскай трагедыі», што выклікала пратэст МЗСа Арменіі. У адказе на гэты пратэст МЗС Ізраіля заявіў, што прызнае велізарную колькасць армянскіх ахвяр, але таксама лічыць Халакост унікальнай з’явай, непараўнальнай з армянскімі падзеямі.

Рэзалюцыі пра прызнанне генацыду армян 5 разоў выносіліся на абмеркаванне ў Кнэсеце, але былі адхілены.

13 мая 2014 года ў Кнэсеце прайшло адмысловае пасяджэнне, на якім абмяркоўвалася магчымасць прызнання генацыду армян да 100-гадовых угодкаў гэтай падзеі ў 2015 годзе. Шэраг парламентароў падтрымаў гэту ініцыятыву. «Мы не можам адмаўляць гісторыю і абыходзіць чалавечыя каштоўнасці з-за дыпламатычнай ці палітычнай дамэтнасці», — заявіў на пасяджэнні спікер кнэсета Ёэль Эдэльштэйн  (руск.) (бел..

Пітар Балаян адзначае, што яўрэйскія даследчыкі, у тым ліку і за межамі Ізраіля, такія як Элі Візель, Роберт Джэй Ліфтан, Дэбора Ліпштат, Роберт Мелсан, Яір Арон, і інш. унеслі выбітны ўнёсак у вывучэнне генацыду армян.

### Калектыўныя рэзалюцыі

8 чэрвеня 2000 года ў газетах The New York Times і The Jerusalem Post апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку Іегуда Баўэр, Ізраэль Чарні і Элі Візель), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне.

У жніўні 2001 года была апублікавана «Заява даследчыкаў, рабінаў, настаўнікаў, грамадскіх лідараў і студэнтаў яўрэйскага паходжання», у якім сцвярджаўся факт генацыду армян. У ліку падпісантаў былі Леон Ботстэйн  (англ.) (бел. Рут Месінджэр  (руск.) (бел. Эфраім Карш  (англ.) (бел. Роберт Джэй Ліфтан, Дэбара Ліпштат, Роберт Мелсан і іншыя.

Расія
-----

Нягледзячы на тое, што РФ прызнала факт генацыду армян у 1995 годзе, шэраг расійскіх дзеячаў (Міхаіл Меер  (руск.) (бел. Гейдар Джэмаль  (руск.) (бел. і іншыя) таксама распачыналі спробы публічнага адмаўлення генацыду армян. У 2008 годзе Генконсульства РФ у Трабзоне ў інфармацыйным паведамленні, апублікаваным на афіцыйным сайце Генконсульства, паставіла пад сумнеў факт генацыду армян у Асманскай імперыі, выкарыстаўшыы фармулёўку «так званы армянскі генацыд». У гэтай сувязі шэраг грамадскіх з’яднанняў Рэспублікі Арменія падрыхтавалі зварот у Дэпартамент інфармацыі і друку МЗС РФ, у пасольства Расійскай Федэрацыі ў Ерэване, у Генконсульства Расійскай Федэрацыі ў Трабзоне, у якім запатрабавалі выбачэнняў. Пазней дадзеная фармулёўка была зменена.

Судовыя працэсы над «адмаўляльнікамі»
-------------------------------------

У 1995 годзе грамадзянскі суд Францыі засудзіў заявы гісторыка Бернарда Льюіса і аштрафаваў яго за адмаўленне армянскага генацыду на адзін франк, а таксама прысудзіў да абавязковай платнай публікацыі прысуду ў дачыненні сябе ў Le Monde. Суд пастанавіў, што, тым часам як Льюіс мае права на ўласныя пагляды, яны ў рэчаіснасці нанеслі шкоду трэцім асобам і «толькі хаваючы факты, якія супярэчылі яго перакананням, адказнік змог заявіць, што не існуе „сур'ёзнага доваду" генацыду армян; такім чынам, ён занядбаў абавязкам быць аб'ектыўным і разважным пры выказе пра такую спрэчную тэму, не маючы пры гэтым на тое кваліфікацыі».

У кастрычніку 2006 года Нацыянальны сход Францыі прыняў законапраект, які разглядаў адмаўленне генацыду армян як злачынства; законапраект, што агадвае турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у 45 000, быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне. Аднак законапраект не набыў сілы, бо 28 лютага 2012 года Французская Канстытуцыйная рада прыняла рашэнне, паводле якога закон, што карае за адмаўленне армянскага генацыду ў Атаманскай імперыі ў 1915 годзе, прызнаны супярэчным французскай Канстытуцыі, таму што з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання.

У кастрычніку 2008 года швейцарскі суд звінаваціў траіх туркаў у расавай дыскрымінацыі, бо яны сцвярджалі, што армянскі генацыд — гэта «міжнародная хлусня». Палітычны дзеяч Алі Мерчан была асуджана да штрафу ў 4500 швейцарскіх франкаў, а астатнія — да штрафу ў 3600 швейцарскіх франкаў.

У сакавіку 2007 года турэцкі палітычны дзеяч Догу Перынчэк за адмаўленне генацыду армян быў прызнаны вінаватым у расавай дыскрымінацыі швейцарскім акруговым судом Лазаны. Перынчэк апратэставаў рашэнне, аднак у снежні 2007 года швейцарскі федэральны суд пакінуў прысуд без змен. У снежні 2013 года Еўрапейскі суд па правах чалавека злічыў асуджэнне Перынчэка супрацьпраўным, абгрунтаваўшы свой рашэнне прынцыпам свабоды слова. Не пагадзіўшыся з гэтай пастановай, Швейцарыя паспрабавала апратэставаць рашэнне ЕСПЧ у судовым парадку, аднак 15 кастрычніка 2015 года Вялікая палата ЕСПЧ адхіліла апеляцыйны зварот.

У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што ўсталяванне гістарычнага факта генацыду не ўваходзіць у кампетэнцыю суда па правах чалавека. У тлумачэнні адзначана, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі адмаўлення генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымваюць выразаў нянавісці ці няцерпнасці, і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека. Суд адмовіў Перынчэку ў кампенсацыі ў памеры 120 тыс. еўра і судовых выдаткаў. Афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі (заяўлена трэцім бокам у працэсе) падтрымалі рашэнне суда. Таксама рашэнне быў падтрымана вядомымі адвакатамі Джэфры Робертсанам і Амаль Клуні, прадстаўнікамі Арменіі ў судзе, якія заявілі, што Перынчэк з’яўляецца толькі правакатарам.

Гл. таксама
-----------

* Прызнанне генацыду армян
* Адмаўленне Халакосту
* Довады генацыду армян

Заўвагі
-------

### Каментарыі

1. ↑  Прыкладам, у адрозненне ад адмаўлення Халакосту, галоўным чынам абумоўленым расавымі матывамі.
2. ↑  У арыгінальнай дакументацыі Дэярждэпа ЗША гэтыя выказы Брысталя падкрэслены і прыпісана што «гэта адны з нешматлікіх месцаў, дзе Б. сапраўды кажа тое, што думае» (Bristol diary, 10, 12 Oct. 1922 // Цытуецца паводле *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 196.)
3. ↑  «Collier’s Encyclopedia» была куплена кампаніяй Microsoft, якая ўключыла яе ў энцыклапедыю «Encarta». У «Encarta» падзеі 1915 года кваліфікуюцца як генацыд: «The Armenian Genocide took place under cover of World War I and had four major stages.»

### Спасылкі на крыніцы

1. ↑  *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — Vol. 1. — P. 161. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
2. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 304. «When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.»
3. 1 2  *Suny, Göçek, Naimark.* A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — P. 306-316.
4. ↑  *Fatma Müge Göçek.* Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915 // A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — P. 42-52.
5. ↑  Bristol to Secretary of State, 29 May 1922. // Цытуецца паводле *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 195.
6. ↑  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 185-197.
7. ↑  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 197-202.
8. ↑  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 213-214.
9. ↑  *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — Vol. 1. — P. 163. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
10. ↑  *Colin Martin Tatz.* With Intent to Destroy: Reflecting on Genocide. — Verso, 2003. — P. 178. — 222 p. — ISBN 1859845509, ISBN 9781859845509. «We examine the 'historical revisionism' that seeks to hide or deny genocide, particularly in the case of Turkish behaviour towards Armenians, Pontian Greeks and Assyrians.»
11. ↑  Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide, March 7, 2009 "that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence."
12. ↑  Richard J. Evans (Regius Professor of History and President of Wolfson College at Cambridge University) The Road to Slaughter // The New Republic. December 5, 2011. «Almost every serious historian outside Turkey agrees that this was a genocide in which vast numbers of innocent people were killed for racial reasons alone»
13. ↑  Ann Pottinger Saab. *Reluctant Icon: Gladstone, Bulgaria, and the Working Classes, 1856—1878*. Harvard University Press, 1991. ISBN 0674759656, 9780674759657. Стр. 85. Беллетризованное описание этой истории на русском у Андре Моруа в «Жизнь Дизраэли».
14. 1 2  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 207-209.
15. 1 2 3  *Totten, Bartrop, Jacobs.* Dictionary of Genocide. — P. 21.
16. 1 2  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 221, 228. «Finally, Turkey has persistently lied about its past, bullied and threatened its own minorities and other states in furtherance of its falsehoods, written the Armenians out of its history books, and systematically destroyed Armenian architecture and monuments to erase any physical traces of an Armenian presence.»
17. 1 2  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 17.
18. ↑  *Miller, Donald E. and Miller, Lorna Touryan*. Survivors: An Oral History Of The Armenian Genocide. Berkeley: University of California Press. P. 75-77
19. ↑  *Ronald Grigor Suny.* Writing Genocide. The Fate of the Ottoman Armenians // A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — P. 24-27.
20. ↑  *Gerard J. Libaridian.* What Was Revolutionary about Armenian Revolutionary Parties in the Ottoman Empire? // A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — P. 100-101.
21. ↑  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 208-210.
22. ↑  *Richard G. Hovannisian.* The Armenian People from Ancient to Modern Times. — Palgrave Macmillan, 1997. — Vol. II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. — P. 218-219. — 493 p. — ISBN 0312101686, ISBN 9780312101688.
23. ↑  *McCarthy J.  (англ.) (бел..* Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire. — New York University Press  (англ.) (бел. 1983. — 248 p. — ISBN 9780814753903.
24. ↑  *Zürcher.* Turkey: A Modern History. — P. 345.
25. ↑  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 210-211.
26. ↑  *Shaw S. J. Shaw E. K.* History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. — Cambridge University Press, 1977. — Vol. 2. Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808–1975. — 548 p. — ISBN 0521291666, ISBN 9780521291668.
27. ↑  *Kemal H. Karpat* Onoman Population 1830-1 914. Demographic and Social Characteristics. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985. Стр. 54 и 188
28. ↑  *Justin McCarthy* Muslim and Minorities. The Population of Onoman Anatolia and the End of the Empire (New York: New York University Press, 1983). Стр. 112 и 130
29. ↑  *Raymond Kévorkian.* The Armenian Genocide: A Complete History. — I.B.Tauris, 2011. — P. 267-278. — 1008 p. — ISBN 1848855613, ISBN 9781848855618.
30. ↑  *Stephan Astourian.* The Armenian Genocide: An Interpretation // *The History Teacher*. — Society for the History of Education, 1969. — Vol. 23. — P. 111-160.
31. 1 2  *MacDonald.* Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation. — P. 136-143.
32. ↑  March 7, 2000. Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers
33. ↑  *Steven T. Katz*. The Uniqueness of the Holocaust: The Historical Dimension // Is the Holocaust unique?: perspectives on comparative genocide / edited by Alan S. Rosenbaum. — P. 55-74.
34. ↑  *Davide E. Stannard*. Uniqueness as Denial: The Politics of Genocide Scholarship // Is the Holocaust unique?: perspectives on comparative genocide / edited by Alan S. Rosenbaum. — P. 295-340.
35. ↑  *Vahakn N. Dadrian*. The Comparative Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide: A Sociohistorical Perspective // Is the Holocaust unique?: perspectives on comparative genocide / edited by Alan S. Rosenbaum. — P. 139-174.
36. ↑  Norman Stone: «There is No Armenian Genocide». JTW News, 21/10/2006. Архівавана 5 мая 2017.
37. ↑  Guenter Lewy. Revisiting the Armenian Genocide // Middle East Quarterly, Fall 2005, pp. 3-12
38. ↑  *Vahakn Dadrian*. Dr. Vahakn Dadrian responds to Guenther Lewy **(нявызн.)** (18 кастрычніка 2005). Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2011. Праверана 5 верасня 2011.
39. ↑  *MacDonald.* Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation. — P. 139-140.
40. ↑  Guenter Lewy. The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide (Salt Lake City: University of Utah Press, 2004)
41. ↑  Taner Akcham. Review Essay: Guenter Lewy’s The Armenian Massacres in Ottoman Turkey. // Genocide Studies and Prevention 3, 1 (April 2008): 111—145
42. ↑  Richard G. Hovannisian. Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide. Wayne State University Press, 1998. ISBN 081432777X, 9780814327777. P. 108
43. ↑  Стратегический альянс Израиля и Турции — под «армянской угрозой» // IzRus, 10.10.2008. копія Архівавана 7 чэрвеня 2014.
44. ↑  April 16, 1984. Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal
45. ↑  The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America Архівавана 21 ліпеня 2011. The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.
46. ↑  Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide Архівавана 21 ліпеня 2011. website of the IAGS, March 7, 2009. p. 2
47. ↑  June 13, 1997. The Association of Genocide Scholars
48. 1 2  Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers // The New York Times и The Jerusalem Post, June 8, 2000
49. ↑  International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC
50. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 101.
51. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 257.
52. ↑  *R. Rummel* Death by government, табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224—225
53. ↑  Интервью Халила Берктая (Halil Berktay) турецкой газете «Радикал» // Цытуецца паводле *Ronald Grigor Suny  (руск.) (бел..* Dialogue on Genocide: Efforts by Armenian and Turkish Scholars to Understand the Deportations and Massacres of Armenians During World War I(англ.) // *Ab imperio*. — 2004. — № 4. — P. 79-86.
54. 1 2  Эрдоган назвал позицию армянской диаспоры «дешевым политическим лоббингом» // PanARMENIAN.Net, 14 ноября 2008. (копія)
55. ↑  Yerkramas.org. 25 февраля 2012. В национальном архиве Армении готовят материал о Геноциде (копія)
56. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 259-260.
57. ↑  Heather Rae. State Identities and the Homogenisation of Peoples. Cambridge: Cambridge University Press, 2002, p. 128. ISBN 0-521-79708-X. «Scholars have long been denied access to Ottoman archives. In the late 1980s access was granted to some archives by the Turkish government, but it appears that the material was limited and the government took a very selective approach to who was allowed to study the material»
58. ↑  Vahakn Dadrian. «Ottoman archives and Denial of the Armenian Genocide» in The Armenian Genocide: History, Politics and Ethics. Richard G. Hovannisian (ed.) New York: Palgrave MacMillan, 1992.
59. ↑  Taner Akcam. A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Macmillan, 2007, ISBN 1466832126, 9781466832121. Стр. 5 «While we are missing a significant portion of these papers, what remains in the Ottoman archives and in court records is sufficient to show that the CUP Central Committee, and the Special Organization it set up to carry out its plan, did deliberately attempt to destroy the Armenian population»
60. 1 2  Şükrü Elekdağ. Soykırımı balonu nasıl patlar? Milliyet. 02.10.2000 (копія)
61. ↑  WikiLeaks on Armenian Genocide: Turkey ‘Purged’ Archives to Destroy Evidence // The Armenian Mirror Spectator, SEPTEMBER 16, 2011 (копія)
62. ↑  Smith, Roger W.; Markusen, Eric; Lifton, Robert Jay (Spring 1995). "Professional Ethics and the Denial of Armenian Genocide". Holocaust and Genocide Studies 9 (1): 1-22
63. ↑  *Peter Balakian*. COMBATTING DENIALS OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN ACADEMIA. // *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — P. 163-164. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
64. ↑  *Richard G. Hovannisian.* Remembrance and denial: The Case of the Armenian Genocide. — Wayne State University Press, 1998. — P. 241. — 328 p. — ISBN 0-8143-2777-X, ISBN 978-0-8143-2777-7.
65. 1 2 3 4  *Yves Ternon*. The "Lewis Affair" // *Richard G. Hovannisian.* Remembrance and denial: The Case of the Armenian Genocide. — Wayne State University Press, 1998. — P. 241. — 328 p. — ISBN 0-8143-2777-X, ISBN 978-0-8143-2777-7.
> The "Lewis Affair" began in the United States on May 19,1985, with the publication, both in the New York Times and in the Washington Post, of an advertisement addressed to members of the House of Representatives. The statement was signed by sixty-nine academics in Turkish studies and sponsored by die Assembly of Turkish American Associations. Among the signatories was die name of Bernard Lewis, the Cleveland E. Dodge Professor of Near Eastern History at Princeton University.
66. ↑  *W. D. Rubinstein*. Genocide: a historyю Pearson Education, 2004. ISBN 0-582-50601-8, 9780582506015. P.145 
> This was an element in the so-called ‘Lewis Affair’, which occurred in 1985 when Professor Bernard Lewis of Princeton University, one of the world’s leading experts on modern Turkish history, signed a statement addressed to the American Congress concerning the inclusion of the Armenian genocide in a proposed ‘National Day of Remembrance of Man’s Inhumanity to Man’.70
67. ↑  *Yair Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — Transaction Publishers, 2004. — P. 226—227. — 338 p. — ISBN 076580834X, ISBN 9780765808349.
> The rationalization of the Armenian Genocide began to take root in Western academic circles in the 1980s, and was further strengthened by the hiring of Bernard Lewis at Princeton University. Lewis is one of the most prominent specialists on the Middle East — some would say the most distinguished historian of the Middle East. Lewis' stature provided a lofty cover for the Turkish national agenda of obfuscating academic research on the Armenian Genocide. <…> Later on Bernard Lewis reversed his position and changed the text. In 1985 he signed a petition to the U.S. Congress protesting the plan to make April 24, the day on which the Armenians commemorate the victims of the Genocide, a national American-Armenian memorial day, mentioning man’s inhumanity to man. Lewis' signature was the most significant of sixty-nine signatures published. A two-page spread appeared simultaneously in the New York Times and Washington Post, financed by the Committee of the Turkish Associations.
68. ↑  *Richard G. Hovannisian.* Remembrance and denial: The Case of the Armenian Genocide. — Wayne State University Press, 1998. — P. 227. — 328 p. — ISBN 0-8143-2777-X, ISBN 978-0-8143-2777-7.
> The Institute of Turkish Studies and its director. Heath Lowry, were instrumental in securing the signature of sixty-nine academics in Turkish studies, many of whom had been awarded grants by the institute, for an open letter published as an advertisement in the New York Times and the Washington Post, and read more than once into the Congressional Record.
69. ↑  цытуецца паводле *Kenneth S. Stern*. Holocaust Denial. Amer Jewish Committee, 1993. ISBN 0-87495-102-X. Р. 86-87. «*Academics have also been used to give a veneer of legitimacy to the denial of the Armenian genocide. Sixty-nine academics signed a New York Times ad in 1985, protesting a proposed day of remembrance for the victims of the Armenian genocide. According to Professor Peter Sourian, most of these academics „apparently benefited directly or indirectly from Turkish largess."*»
70. 1 2  The Psychological Satisfaction of Denials of the Holocaust or Other Genocides by Non-Extremists or Bigots, and Even by Known Scholars, by Israel Charny, «IDEA» journal, July 17, 2001, Vol.6, no.1
71. ↑  Gérard Chaliand, Yves Ternon. 1915, Le génocide des Arméniens. Editions Complexe, 2006, ISBN 2804801020, 9782804801021
72. ↑  *Ізраэль Чарні*. A Passion for Life and Rige at the Wasting of Life // *Samuel Totten, Steven L. Jacobs*. Pioneers of genocide studies. Transaction Publishers, 2002. ISBN 0-7658-0151-5, 9780765801517. P. 456—464. «The results were impressive in conveying that at least several of the scholars acknowledged that major massacres of the Armenians had occurred, so that in effect there was no doubt about the Armenian Genocide, although none of them agreed to me word genocide, and several acknowledged that there was a pattern of obfuscation and denial by me Turks.»
73. ↑  *Yair Auron*. The banality of denial: Israel and the Armenian genocide. Transaction Publishers, 2004. ISBN 0-7658-0834-X, 9780765808349. P.216
74. ↑  Lou Ann Matossian. Politics, scholarship, and the Armenian Genocide. Armenian Reporter. July 19, 2008
75. ↑  *David Holthouse*. Institute of Turkish Studies Chair Forced Out For Rebuking Genocide Deniers. Southern Poverty Law Center, June 6, 2008
76. ↑  *Susan Kinzie*. Board Members Resign to Protest Chair’s Ousting. The Washington Post. July 5, 2008 (копія: стр.1 Архівавана 15 ліпеня 2014. стр.2 Архівавана 15 ліпеня 2014.)
77. ↑  *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
78. ↑  *Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs.* Dictionary of Genocide. — Greenwood Press, 2008. — 534 p. — ISBN 0-31332-967-2, ISBN 978-0-31332-967-8.
79. ↑  *Dinah L. Shelton.* Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. — Macmillan Reference, 2005. — 1458 p. — ISBN 0028658485, ISBN 9780028658483.
80. ↑  David P. Forsythe (ed.) *Encyclopedia of Human Rights*: Vol. 1, Oxford University Press, 2009, ISBN 0195334027, 9780195334029
81. ↑  *Rouben Paul Adalian*. TREATMENT OF THE ARMENIAN GENOCIDE IN REPRESENTATIVE ENCYCLOPEDIAS // *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
82. 1 2 3  Dolabjian, Vartkes S.(2003) 'The Armenian Genocide as portrayed in the Encyclopaedia Brittanica' // Journal of Genocide Research, 5: 1, 103—115
83. ↑  *John Shamsey*. 80 Years Too Late: The International Criminal Court and the 20th Century’s First Genocide // 11 Journal of Transnational Law & Policy 2001—2002. P.374
84. ↑  *Ronald Grigor Suny  (руск.) (бел..* Dialogue on Genocide: Efforts by Armenian and Turkish Scholars to Understand the Deportations and Massacres of Armenians During World War I(англ.) // *Ab imperio*. — 2004. — № 4. — P. 79-86.
85. ↑  Helen Fein, "Changing minds at Microsoft: Armenian Genocide denial checked, "ISG Newsletter, No 25, Fall 2000, p 13.
86. ↑  Артыкул génocide arménien
87. ↑  Артыкул «Völkermord»: «Das 20. Jahrhundert kennt Völkermord größten Ausmaßes: Den Völkermord an den Armeniern besonders im und nach dem Ersten Weltkrieg durch die Türkei, die Vernichtungspolitik des nationalsozialistischen Deutschland v. a. gegen die Juden (Holocaust), den Völkermord an der Bevölkerung Kambodschas unter dem Terrorregime von Pol Pot (1975-79)»
88. ↑  Armenia // Encyclopædia Britannica, 1922: «A preposterous and cynical scheme of compulsory colonization as part of the policy has been attributed to German theorists; but it was not even a mask except as affording greater opportunities for destroying the Armenian population. Described in a few words the policy was that of deportation coupled with extermination. The Armenian race was to be uprooted from the wide territories of Asia Minor beyond hope of continuance or return.»
89. ↑  George J. Andreopoulos. Professor, Department of Government, John Jay College of Criminal Justice, New York. Author of Genocide: Conceptual and Historical Dimensions and others.
90. ↑  Britannica. Genocide: «*Twentieth-century events often cited as genocide include the 1915 Armenian massacre by the Turkish-led Ottoman Empire, the extermination of Jews, Roma (Gypsies), and other groups by Nazi Germany during World War II, and the killing of Tutsi by Hutu in Rwanda in the 1990s.*»
91. ↑  Armenian Genocide // Britannica
92. ↑  *MacDonald.* Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation. — P. 115.
93. ↑  *Adam Jones*. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157 «Looting and pillaging were accompanied by a concerted campaign to destroy the Armenian cultural heritage.»
94. ↑  *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — Vol. 1. — P. 561-562. — 718 p. — ISBN 9780874369281. «Indicative of the destructive dimension of denial and the uninterrupted policy of erasing even the record of the once-Armenian presence in Turkey, historical Armenian structures ranging from thousand-year-old churches to entire ancient cities have been subjected to willful vandalism and in numerous instances to complete obliteration. Despite the three-thousand-year existence of the Armenians and their continuous construction of civilization in their historic homeland, no archeological site in Turkey is permitted designation as historically Armenian. While Ottoman Turkey persecuted and sought to destroy the living Armenian population, Republican Turkey has been methodically erasing the physical record of an extinguished civilization with the goal of blotting out even the memory of its existence.»
95. ↑  Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages ISBN 1-86189-205-5 «In contrast to Kristallnacht, where the destruction of architecture offered a warning of worse to come, the Turks have continued to remove, stone by stone, the evidence of millennia of Armenian architectural and art history following the mass murder and exile of the Armenian people.»
96. ↑  *Ugur Ümit Üngör.* The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950. — Oxford University Press, 2012. — С. 219. — 328 с. — ISBN 978-0-19-965522-9.
*Арыгінальны тэкст* (англ.)  

*The Kemalist regime continued on all fronts the preceding Young Turk policies of effacing physical traces of Armenian existence: churches were defaced and buildings rid of their Armenian inscriptions. Although the Armenians were gone, in a sense they were still deemed too visible. In Diyarbekir city, a landmark event that marked the decay of Armenian existence was the collapse of the church, Surp Giragos. Another important stage was the razing of the local Armenian cemeteries.*
97. ↑  Dr. Tessa Hofmann. ARMENIANS IN TURKEY TODAY. A CRITICAL ASSESSMENT OF THE SITUATION OF THE ARMENIAN MINORITY IN THE TURKISH REPUBLIC // (копія)
98. ↑  Cengiz AKTAR, Hrant Dink Foundation, Istanbul, TURKEY and Richard GIRAGOSIAN, Regional Studies Center, Yerevan, ARMENIA. TURKEY-ARMENIA RELATIONS // EP/EXPO/B/AFET/FWC/2009-01/Lot1/49
99. ↑  Tony Taylor. Denial: History Betrayed. Melbourne Univ. Publishing, 2008. ISBN 0522859070, 9780522859072. Стр. 1-4
100. ↑  Премьер Турции принес соболезнования потомкам армян, погибших в Османской империи // ИТАР ТАСС, 23.04.2014
101. ↑  Освобождение семи районов Азербайджана содействовало бы сближению армяно-турецких отношений — премьер-министр Эрдоган // Trend, 8 декабря 2009 (копія)
102. 1 2  Minister Oskanian Comments on Turkish Foreign Minister Abdullah Gul's Recent Remarks **(нявызн.)**.  Armenian Ministry of Foreign Affairs (4 лістапада 2006). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2012. Праверана 23 красавіка 2007.
103. ↑  Премьер Турции не собирается извиняться за геноцид армян // Известия. 18 декабря 2008 (копія)
104. ↑  Турция ждет ответа от Армении на письмо о проведении совместного исследования — премьер-министр // Trend.Az, 29 марта 2010 (копія)
105. ↑  МИД Турции покупает отрицание Геноцида армян у своих академиков — Times Higher Education // Регнум. 23.09.2011 (копія)
106. ↑  Эрдоган выразил соболезнования потомкам жертв геноцида армян начала ХХ века // Газета.ру, 23.04.2014 (копія)
107. ↑  ЕС призывает Турцию признать геноцид армян(руск.), *Русская служба BBC* (28 верасня 2005). Праверана 28 сакавіка 2012.
108. ↑  МК. 11 октября 2007. Армянский вопрос
109. ↑  Указ Президента Азербайджанской Республики о геноциде азербайджанцев // Государственная Комиссия Азербайджанской Республики по делам военнопленных, заложников и без вести пропавших граждан. (копія)
110. ↑  В Азербайджане профессор истории Махмудов уверен в надуманности геноцида армян // кавказский узел. 24 апреля 2008. (копія)
111. ↑  «Геноцида армян» не было // Зеркало. 2011. — 27 мая. (копія)
112. ↑  Geoffrey Robertson. Was there an Armenian Genocide Архівавана 1 мая 2015. // Report. 9 October 2009
113. ↑  David Leigh. Britain accused of 'genocide denial' over Armenia // The Guardian. 3 November 2009 (копія)
114. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 284.
115. ↑  Список штатов США, признавших геноцид армян — Armenian National Institute
116. ↑  The Elie Wiesel Foundation for Humanity
117. ↑  American Jewish Commitee
118. ↑  Union of American Hebrew Congregations
119. ↑  Obama Once again Fails to Recognize Genocide // The Armenian Weekly, April 24, 2014
120. 1 2  Proclamation 4838 of April 22, 1981. «Like the genocide of the Armenians before it, and the genocide of the Cambodians which followed it — and like too many other such persecutions of too many other peoples — the lessons of the Holocaust must never be forgotten.»
121. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 103-106.
122. ↑  Гл. напрыклад Ha’aretz ад 20 кастрычніка 1989 і 23 кастрычніка 1989, The Jerusalem Post ад 25 кастрычніка 1989, Maariv і Yedioth Ahronoth ад 23 кастрычніка 1989, Yedioth Ahronoth ад 20 кастрычніка 1989 і г. д. // Спіс СМІ даецца па кнізе *Yair Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — Transaction Publishers, 2004. — 338 p. — ISBN 076580834X, ISBN 9780765808349.
123. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 107-110.
124. ↑  Гл. напрыклад Ha’aretz October 25, 2000 // Спіс СМІ даецца па кнізе *Yair Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — Transaction Publishers, 2004. — 338 p. — ISBN 076580834X, ISBN 9780765808349.
125. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 111-115.
126. ↑  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 224-225.
127. ↑  А. Галоян. Называющий вещи своими именами. Газета «168 часов», Март 12, 2006
128. ↑  Вашингтон отозвал своего посла в Армении за высказывания о Геноциде армян // Регнум, 07.03.2006
129. 1 2  *Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 225.
130. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 61-62.
131. ↑  В Израиле звучат призывы признать геноцид армян Архівавана 19 кастрычніка 2014. // Cursorinfo, 23 апреля 2013
132. ↑  Дискуссия о геноциде армян привела к скандалу между «русскими» депутатами Кнессета Архівавана 4 сакавіка 2016. // Новости Израиля, 2 апреля 2008 г.
133. ↑  Евгений Сатановский (президент Института Ближнего Востока). Израиль и геноцид армян // Интернет-газета «Мы здесь» (копія)
134. ↑  Израиль и геноцид армянского народа // NEWSru.co.il, 27.08.2007 (копія Архівавана 15 ліпеня 2014.)
135. ↑  Должен ли Израиль признать геноцид армян в Османской империи? // NEWSru.co.il, Начало опроса: 21.05.2011 (копія Архівавана 15 ліпеня 2014.)
136. ↑  David Smith. Armenia’s 'Christian holocaust' // The Jerusalem Post. 04/24/2008 (копія)
137. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 217-226.
138. ↑  *Bartrop P. R.  (англ.) (бел. Jacobs S. L.  (англ.) (бел..* Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide. — Routledge, 2013. — P. 67-72. — 336 p.
139. ↑  *Totten, Bartrop, Jacobs.* Dictionary of Genocide. — P. 66-67.
140. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 199-211.
141. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 118-119.
142. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 119-133.
143. ↑  Яир Аурон: Общественность Израиля готова к признанию Геноцида армян, дело за правительством // Panarmenian, 30 марта 2013 (копія)
144. ↑  Спикер Кнессета о Геноциде армян: «Мы не можем отрицать историю из политической целесообразности» // Регнум, 14.05.2014 (копія)
145. ↑  Peter Balakian. Israel’s State of Denial // JOURNAL for the STUDY of ANTISEMITISM, Volume 2, Issue #2, 2010. Special Issue: New York Conference on Muslim Antisemitism. P. 423—427
146. ↑  *Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — P. 315-320.
147. ↑  Российский ученый, который отрицает факт геноцида армян
148. ↑  Джемаль: К ВОПРОСУ ОБ АРМЯНСКОМ ГЕНОЦИДЕ
149. ↑  Генконсульство РФ в турецком Трабзоне пересмотрело позицию России по Геноциду армян
150. ↑  С сайта Генконсульства РФ в Трабзоне убрали некорректную формулировку об армянском Геноциде // ИА REGNUM.
151. 1 2  Civil judgment finding Lewis at fault (фр.).  Сетка Вальтэр (21 чэрвеня 1995). Праверана 16 кастрычніка 2015.
152. ↑  Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915 Архівавана 11 лютага 2009. (фр.)
153. ↑  France makes denial of Armenian genocide illegal (англ.).  Sputnik (22 снежня 2011). Праверана 16 кастрычніка 2015.
154. ↑  Отношения Франции с Арменией расцвели, а вот связи Парижа с Турцией, напротив, грозят охладеть вплоть до разрыва **(нявызн.)**.  NTV.RU (24 студзеня 2012). Праверана 16 кастрычніка 2015.
155. ↑  *Александр Артемьев, Нарине Киракосян (Ереван)*. «Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом **(нявызн.)**.  Газета.Ru (29 лютага 2012). — «Отрицание геноцида армян не является преступлением, решил конституционный совет Франции... "«Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения»»  Праверана 16 кастрычніка 2015.
156. ↑  Закон об армянском геноциде противоречит Конституции Франции **(нявызн.)**.  RFI (28 лютага 2012). Архівавана з першакрыніцы 1 сакавіка 2012. Праверана 16 кастрычніка 2015.
157. ↑  Суд в Швейцарии осудил трех турок за отрицание геноцида армян **(нявызн.)**.  ИА REGNUM (21 Октября 2008). Праверана 16 кастрычніка 2015.
158. ↑  Swiss court finds Turks guilty for denying Armenian genocide (англ.)(недаступная спасылка).  Canada.com (21 кастрычніка 2008). Архівавана з першакрыніцы 24 сакавіка 2016. Праверана 16 кастрычніка 2015.
159. ↑  Court confirms verdict against Perinçek **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  SwissInfo (19 снежня 2007). Архівавана з першакрыніцы 24 лютага 2021. Праверана 16 кастрычніка 2015.
160. ↑  Европейский суд оправдал отрицающего Геноцид армян Догу Перинчека **(нявызн.)**.  Новости Армении - NEWS.am (17 снежня 2013). Праверана 16 кастрычніка 2015.
161. ↑  Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда
162. ↑  Генпрокурор Армении о том, чего ждет Ереван от вердикта по делу Перинчека // News.am, 14.10.2015
163. ↑  Генпрокурор Армении: Вердикт ЕСПЧ по делу «Перинчек против Швейцарии» — прецедент, дающий армянам серьезные возможности // Панорама, 15/10/2015
164. ↑  Адвокаты Робертсон и Клуни: Вердикт ЕСПЧ не оспаривает факт Геноцид армян
165. ↑  Swiss wrong to prosecute politician for denying Armenian genocide, court rules // The Guardian, 15 October 2015

Літаратура
----------

* *Richard G. Hovannisian.* The Armenian genocide: history, politics, ethics. — Palgrave Macmillan, 1992. — 362 p. — ISBN 0312048475, ISBN 9780312048471.
* *Robert Melson.* Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust. — University of Chicago Press, 1996. — 386 p. — ISBN 0226519910, ISBN 9780226519913.
* *Richard G. Hovannisian.* Remembrance and denial: The Case of the Armenian Genocide. — Wayne State University Press, 1998. — 328 p. — ISBN 0-8143-2777-X, ISBN 978-0-8143-2777-7.
* *Israel W. Charny.* Encyclopedia of genocide. — Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 1999. — 718 p. — ISBN 9780874369281.
* *Yair Auron.* The Banality of Denial: Israel and the Armenian Genocide. — Transaction Publishers, 2004. — 338 p. — ISBN 076580834X, ISBN 9780765808349.
* *Taner Akçam.* From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide. — Zed Books Ltd, 2004. — 273 p. — ISBN 1842775278, ISBN 9781842775271.
* *Donald Bloxham.* The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — Oxford University Press, 2005. — 329 p. — ISBN 0199273561, ISBN 9780199273560.
* *Dinah L. Shelton.* Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. — Macmillan Reference, 2005. — 1458 p. — ISBN 0028658485, ISBN 9780028658483.
* *Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs.* Dictionary of Genocide. — Greenwood Press, 2008. — 534 p. — ISBN 0-31332-967-2, ISBN 978-0-31332-967-8.
* *Ronald Grigor Suny, Fatma Müge Göçek, Norman M. Naimark.* A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — Oxford University Press, 2011. — 465 p. — ISBN 9780195393743.
* *Bartrop P. R.  (англ.) (бел. Jacobs S. L.  (англ.) (бел..* Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide. — Routledge, 2013. — 336 p.
* *Ronald Grigor Suny  (руск.) (бел..* Dialogue on Genocide: Efforts by Armenian and Turkish Scholars to Understand the Deportations and Massacres of Armenians During World War I(англ.) // *Ab imperio*. — 2004. — № 4. — P. 79-86.
* *Ronald Grigor Suny  (руск.) (бел..* Dialogue on Genocide: Efforts by Armenian and Turkish Scholars to Understand the Deportations and Massacres of Armenians During World War I(англ.) // *Ab imperio*. — 2004. — № 4. — P. 79-86.

Спасылкі
--------

* Armenian Genocide Debate (англ.)
* Armenian issue
* Tall Armenian Tale (англ.)

| Генацыд армян |
| --- |
| Перадумовы | Усходняе пытанне (Армянскае пытанне) • Панцюркізм • Першая сусветная вайна • Распад Асманскай імперыі |
| Падзеі (1877—1922) | Баязэцкая разня • Хамідыйская разня (Разня ў Сасуне • Эрзурумская разня) • Младатурэцкая рэвалюцыя • Кілікійская разня • Чырвоная нядзеля • Дэпартацыі • Аперацыя «Немезіс» • Разня ў Смірне |
| Арганізатары і ўдзельнікі | Абдул-Хамід II • Хамідые • Младатуркі (Талаат-паша • Джэмаль-паша • Энвер-паша) • Тэшкілят-і Махсуса • Атацюрк |
| Супраціўленне | Фідаі • Сасун (1894) • Зейтун (1895) • Сасун (1904) • Сасун (1915) • Ван • Муш • Муса-Даг • Урфа |
| Юрыдычныя аспекты | Прызнанне • Адмаўленне • Довады • Турэцкі ваенны трыбунал |
| Памяць | Генацыд у культуры • Дзень памяці ахвяр генацыду армян · «Прабачце нас» • Цыцэрнакаберд • Незабудка |
| Злучаныя тэмы | Армянская дыяспара • Заходняя Арменія • Вынішчэнне хрысціянскіх народаў у Асманскай імперыі • Халакост |