**Гаўмата** (або **Ілжэбардыя**; ? — 29 верасня 522 да н.э.) — персідскі цар у 522 да н.э.. Паводле афіцыйнае версіі, выкладзенай Дарыем I на Бехістунскай скале, Гаўмата, мідыйскі маг (жрэц), скарыстаўшыся адсутнасцю Камбіза II, які быў на чале свайго войска ў Егіпце, 11 сакавіка 522 да н.э. узняў паўстанне і 2 красавіка захапіў уладу ў свае рукі. Каб абгрунтаваць свае правы на пасад, Гаўмата выдаў сябе за Бардыю — малодшага брата Камбіза, забітага апошнім яшчэ да свайго паходу ў Егіпет.

Гаўмата ў кароткі тэрмін авалодаў большай часткай Дзяржавы Ахеменідаў. Ужо ў месяцы *аяру* (красавік — май) у Вавілоне сталі датаваць дакументы яго кіраваннем. Камбіз рушыў свае войскі супраць паўстанцаў, але загінуў пры вельмі загадкавых абставінах у канцы красавіка 522 да н.э. Да 1 чэрвеня Гаўмата атрымаў усеагульнае прызнанне ў народаў Ахеменідскай дзяржавы.

Кіраванне
---------

### Афіцыйная версія, выкладзеная ў Бехістунскім надпісе

Вось як выкладае гэта Бехістунскі надпіс, напісаны на скале на трох мовах (старажытнаперсідскай, акадскай і эламскай) па загаду і ад імя Дарыя I:*«Кажа цар Дарый: нехта імем Камбіз, сын Кіра, з нашага роду, быў тут царом. Гэты Камбіз меў брата, па імі Бардыя, ад аднаго бацькі і аднае маці. Камбіз забіў гэтага Бардыю. Калі Камбіз забіў Бардыю, народу было невядома, што Бардыя забіты. Затым Камбіз пайшоў у Егіпет. Калі Камбіз пайшоў у Егіпет, народ абурыўся, хлусня распаўсюдзілася ў краіне, як у Персіі, так і ў Мідыі, роўна як і ў іншых краінах. Быў чалавек, маг, па імі Гаўмата, які паўстаў у Пішыявада, ля гары Аракадрыш; адтуль ён пачаў бунт. У месяцы віякне, 14 чысла (11 сакавіка 522 да н.э.) ён абурыўся. Народу ён ілгаў, кажучы: „Я — Бардыя, сын Кіра, брат Камбіза". Тады ўвесь народ адпаў ад Камбіза да яго, і Персія, і Мідыя, і іншыя краіны. Ён захапіў уладу; гэта было 9 гармапада (2 красавіка). Тады Камбіз памёр, забіўшы сябе… Гэтая ўлада, якую чараўнік Гаўмата адрынуў у Камбіза, здаўна належала нашаму роду. Затым Гаўмата адабраў у Камбіза і Персію, і Мідыю, і іншыя краіны; ён прысвоіў іх сабе і стаў царом. Не было ніводнага чалавека, ні перса, ні мідзяніна, ні з нашага роду, які бы адабраў уладу ў гэтага мага Гаўматы. Людзі вельмі баяліся яго: ён мог пакараць смерцю шматлікіх людзей, якія некалі ведалі Бардыю, каб яны не пазналі, што ён не Бардыя, сын Кіра. Ніхто не адважваўся штосьці сказаць аб Гаўмаце-магу, пакуль я не прыбыў. Тады я памаліўся Ахурамаздзе аб дапамозе. Ахурамазда паслаў мне дапамогу. У месяцы багаядышы, 10 чысла (29 верасня 522 да н.э.), я з нешматлікімі людзьмі загубіў гэтага Гаўмату і яго знатнейших прыхільнікаў. Ёсць крэпасць Сыкаяўватыш, у вобласці, названай Нісая, у Мідыі, — там загубіў я яго і забраў у яго ўладу. Воляй Ахурамазды я стаў царом; Ахурамазда ўручыў мне царства. Уладу, аднятую ў нашага роду, я вярнуў і паставіў яе на належнае месца, як было раней. Храмы, разбураныя чараўніком, я аднавіў, народу выгады, статкі і жыллё — хаты, аднятыя Гаўматам, я вярнуў. Я вярнуў народу яго ранейшае становішча, як у Персіі, так і ў Мідыі, так і ў іншых краінах. Я вярнуў, што было аднята. Воляю Ахурамазды я ўсё гэта здзейсніў. Я працаваў, каб вярнуць нашаму дому яго ранейшае становішча, як было здаўна, я імкнуўся (пракласці) па волі Ахурамазды, як калі б Гаўмата не ўхіляў нашага дому».*

Бехістунскі надпіс, які распавядае сярод іншага аб справе Гаўматы
З Бехістунскага надпісу відаць, што пераварот Гаўматы быў не чым іншым, як мідыйскай рэакцыяй, накіраванай супраць улады персаў — Ахеменідаў. Справа ў тым, што Дарый I у сваім надпісе звычайна называе этнічную прыналежнасць сваіх супернікаў («вавілонец», «армянін», «эламіт» і г. д.). Таму натуральна выказаць здагадку, што калі цар кліча Гаўмату «магам» (магі былі адным з мідыйскіх плямёнаў, з ліку якіх пастаўляліся жрацы, якія зваліся таксама магамі), дык ён мае на ўвазе ў першую чаргу этнічную прыналежнасць паўстанца і ўжо ў другую чаргу — прыналежнасць Гаўматы да жрэцкага саслоўя. Аб гэтым сведчыць тэкст вавілонскай версіі Бехістунскага надпісу, дзе галоўны супернік Дарыя прама названы *«мідыйцам, па імі Гаўмата, магам»*. Цікава, што ў гэтай версіі, у адрозненне ад персідскага і эламскага варыянтаў, у якіх гаворыцца, што Гаўмата зрабіў мяцежнай Персію, дададзена — «і Мідыю». Такім чынам, пераварот Гаўматы быў мідыйскай рэакцыяй супраць панавання персаў. Толькі прамідыйскай палітыкай варта растлумачыць жаданне Гаўматы атачыць сябе даверанымі людзьмі і сам факт перанясення рэзідэнцыі мага з Персіды ў Мідыю. Антычныя аўтары таксама не сумняваліся ў тым, што захоп улады Гаўматам азначаў пераход яе ў рукі мідыйцаў.

### Развіццё падзей паводле Герадота

Прыблізна праз семдзесят гадоў пасля мяцяжу Герадот запісаў вестку аб гэтым перавароце ў тым выглядзе, у якім яна хадзіла тады па Азіі, а можа быць, і паводле перадачы Запіра, праўнука Мегабіза, удзельніка падзеі — аднаго з сямі вяльможаў, паплечнікаў Дарыя I. Гэты Запір, перабегшы да грэкаў і пасяліўшыся ў Афінах, дзяліўся з Герадотам звесткамі з паданняў свайго роду, які належаў да ліку найбольш шляхетных і блізкіх да двара, а таму мог паведаміць і шматлікія падрабязнасці, вядомыя пры двары. Цалкам магчыма, што імя брата самазванца і яго натхніцеля *Πατιζεινης* (Патызіт), паведамленае Герадотам, з’яўляецца ўскосным доказам таго, што гісторык атрымліваў звесткі ад Запіра, бо гэта не імя, а тытул першага міністра («патыкшаятыя», рэгент, адгэтуль турэцкае падзішах). Герадот прыняў тытул за ўласнае імя.

Герадот таксама, як і Бехістунскі надпіс, кліча самазванцам чараўніка, аднаго з двух братоў, пакінутых Камбізам для кіравання палацам і былых у ліку тых нешматлікіх, якія ведалі аб забойстве Бардыі. Самазванец таксама завецца Бардыем (у Герадота — Смердыс) і быў падобны да яго тварам; брат яго Патызіт быў галоўным віноўнікам бунту; ён пасадзіў Смердыса на пасад і разаслаў паўсюль вяшчальнікаў, асабліва да войскаў, з загадам прысягаць самазванцу. Слых дайшоў да Камбіза, які рушыў з Егіпта назад у Персію, каб здушыць мяцеж, але па дарозе памёр. Смердыс жа цалкам авалодаў становішчам і замацаваўся на пасадзе. Каб утрымаць заваяваныя народы ад паўстанняў, ён адмяніў на 3 гады падаткі і воінскія павіннасці. Унутраная палітыка Смердыса была накіравана на знішчэнне прывілеяў персідскай радавой шляхты і яе пануючага становішча ў эканоміцы і грамадстве. Дзякуючы гэтаму Смердыс карыстаўся вялікай папулярнасцю і падтрымкай шырокіх народных масаў, як у самой Персіі, так і ў іншых падуладных персам краінах.

Аднак Смердыс ніколі не выходзіў з палацу і не паказваўся перад народам. Гэта выклікала сумневы ў аднаго шляхетнага перса Атана, дачка якога раней была жонкай Камбіза, а пасля смерці апошняга, як і іншыя гарэмныя жанчыны, перайшла ва ўласнасць Смердыса. Ён папрасіў дачку высветліць, ці сапраўдны цар. Ён высветліў, што ў мага Смердыса павінны быць адрэзаныя вушы як пакаранне за злачынства. Яго дачка, калі наступіла яе чарга праводзіць ноч з царом, таемна абмацала яго і выявіла, што ў цара няма вушэй. Персы такім чынам даведаліся, што Смердыс — не сын Кіра, а іншы чалавек, і арганізавалі змову. Смердыс і яго брат былі забіты змоўшчыкамі, прадстаўнікамі сямі найшляхотнейшых родаў персідскай арыстакратыі. Пасля перавароту адбылося масавае знішчэнне магаў. Кіраўнік змовы Дарый стаў царом.

### Ці мог Гаўмата быць сапраўдным Бардыем?

Акрамя Бехістунскага надпісу і Герадота, аб перавароце Гаўматы распавядаюць яшчэ ў розных варыяцыях Эсхіл, Ктэсій і Пампей Трог (у перадачы Юстына). За выключэннем Эсхіла, сучасніка самога Дарыя, усе антычныя аўтары ўслед за Бехістунскім надпісам клічуць Гаўмату магам. У Юстына гісторыя Лжэбардыі перадаецца паводле Герадота, але, акрамя таго, з нейкай добрай крыніцы паведамляецца імя самазванца ў форме Каматыс, блізкай да персідскага Гаўмата.

Некаторыя гісторыкі схільныя бачыць, што версія пра Гаўмату ілжывая і што да ўлады праўда прыйшоў Бардыя, якога Камбіз ніколі не забіваў. На карысць гэтай тэорыі можа служыць тое, што Герадот не кажа ні слова аб сваяцтве Дарыя з Ахеменідскай дынастыяй — Дарый толькі намеснік Персіды і атрымаў пасад толькі дзякуючы хітрасці свайго канюшага, які прымусіў каня Дарыя заржаць раней за коней іншых удзельнікаў змовы. (Змоўшчыкі дамовіліся, што чый конь першым заіржэ на світанку, той і стане царом над іншымі). Да таго ж персідская народная традыцыя адмаўляла праўдзівасць сцвярджэнняў Дарыя, што да яго на троне сядзеў Ілжэбардыя. Масы персідскага народа, як, зрэшты, і народы іншых краін Ахеменідскай дзяржавы, былі перакананыя, што над імі валадарыў сын Кіра Бардыя, якога Дарый для сваіх мэтаў назваў магам Гаўматам. Гэта пацвярджае і ўсеагульнае паўстанне народаў усяе Ахеменідскай дзяржавы, з якім Дарый сутыкнуўся пры ўступленні на пасад. Ствараецца ўражанне, што Дарый быў узурпатарам, які для ўмацавання сябе на пасадзе прыдумаў і гісторыю звяржэння самазванца, і сваю генеалогію, якая ўзводзіць яго да продкаў Кіра II і Камбіза. Але з гэтым нельга пагадзіцца. Бехістунскі надпіс — першы важны афіцыйны персідскі тэкст — як бы знарок складзены на трох мовах для ўсеагульнага азнаямлення, на самай люднай дарозе царства, паміж дзвюма сталіцамі Вавілонам і Экбатанай, дзе ён быў змешчаны на вышыні, даступнай для чытання; акрамя таго, на папірусе ён быў разасланы па ўсёй дзяржаве на арамейскай мове; гэта адбылося праз які-небудзь дзясятак гадоў пасля апісанай падзеі, калі яшчэ яе памяталі як сучаснікі, так і відавочнікі. Наўрад ці ўзурпатар мог так бравіраваць свядомай хлуснёй. Акрамя таго, у свіце Дарыя былі такія заслужаныя паплечнікі Кіра, як Гобрый; яго галоўнай жонкай, якая мела на яго велізарны ўплыў, была дачка Кіра — Атоса, якая спачатку была за сваім братам Камбізам, потым дасталася Гаўмаце, а пасля звяржэння апошняга адышла Дарыю. Так што адмысловых падстаў сумнявацца ў прыналежнасці Дарыя да Ахеменідаў, роўна як і ў іншых паказаннях Бехістунскага надпісу, няма.

Кіраванне Гаўматы працягвалася меней за 7 месяцаў.

|  |
| --- |
| **Ахеменіды?** |
| Папярэднік:**Камбіз II**
 | **персідскі цар**
522 да н.э.
 | Пераемнік:**Дарый I**
 |
| **фараон Егіпта**
522 да н.э.
 |
|

Гл. таксама
-----------

* Бардыя

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бехистунская надпіс Дарыя I Архівавана 29 верасня 2013.
* Герадот. Гісторыя. Кніга III, Раздзелы 61—79
* Тураев Б. А. История древнего Востока / Под редакцией Струве В. В. и Снегирёва И. Л. — 2-е стереот. изд. — Л.: Соцэкгиз, 1935.
* Дандамаев М. А. Мидия и Ахеменидская Персия // История древнего мира / Под редакцией И. М. \*Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — Изд. 3-е, испр. и доп. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1989. — Т. 2. Расцвет древних обществ.
* Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы.. — М.: Наука, 1985.


| ?Гаўмата — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Камбіз I |  | Кір I |  | Тэісп |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Гаўмата |  | Кір II Вялікі |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Астыяг |  | Cyaxares[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Мандана Медыйская[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Арыеніс[d] |  | Аліят II |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118537857 · VIAF: 283347752 |