**Беларускі арабскі алфавіт**, або **беларуская арабіца** (ва ўласным запісе — بَلَرُصْقَيَ اَرَبِࢯَ) — алфавіт на аснове арабскага пісьма, створаны ў XVI ст. з-за патрэбы запісу беларускай мовы арабскімі літарамі. Складаўся з 35 графем, з наступнымі асаблівасцямі прыстасавання да беларускай фанетыкі:

* Для перадачы гукаў [дз’] і [ц]/[ц’] былі створаны графемы «даль з трыма кропкамі ўнізе» і «сад з трыма кропкамі ўнізе» адпаведна:

ࢯ ࢮ ( ) 
Гэтымі графемамі паслядоўна карысталіся яшчэ ў XVIII—XX стст.

* Для азначэння адсутных у арабскай мове гукаў [ж], [ч] і [п] ужываліся персідска-турэцкія графемы адпаведна:

پ چ ژ 
* Для азначэння гука [ў] асобную графему не ўводзілі, а карысталіся такой самай графемай, як для гука [в].

Беларускім арабскім алфавітам карысталіся беларускія татары. У свой час яны былі запрошаны для пасялення на беларускіх землях і паступова, на працягу XIV—XVI стст. перасталі карыстацца ўласнай мовай і пачалі карыстацца старабеларускай, але запісанай арабскімі літарамі. Вядомая спадчына гэтай традыцыі пісьменнасці — гэта беларускія кнігі-кітабы. Існавалі і польскія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом. Мяркуецца, яны з’явіліся не раней за XVII ст.

Табліца адпаведнасці
--------------------

### Галосныя

Галосныя, як і ў класічнай арабіцы, перадаюць агаласоўкамі над і пад зычнымі. На пачатку слова перад знакамі для абазначэння галосных гукаў пісаўся аліф (ا) або айн (ع). Такім жа чынам абазначаліся і галосныя ў сярэдзіне слова пасля галоснага гука. У рукапісах XVII—XVIII стст. гукі [о] і [у] абазначаліся аднолькавымі сімваламі: вавам з даммай (وُ) або даммай (◌ُ). У тэкстах XIX—XX стст. гук [о] абазначаўся толькі вавам з фатхай (وَ).

* Фатха (звычайна гук [э])Фатха (звычайна гук [э])
* Кясра (гукі [і], [ы])Кясра (гукі [і], [ы])
* Дамма (гукі [у], [о])Дамма (гукі [у], [о])
* Сукун (адсутнасць галоснага пасля зычнага)Сукун (адсутнасць галоснага пасля зычнага)
* Надрадковы аліф (гук [а])Надрадковы аліф (гук [а])
* Шадда (падваенне зычнага гука)Шадда (падваенне зычнага гука)

| Кірыліца | Лацінка | Арабіца | Транслітарацыя Антановіча |
| --- | --- | --- | --- |
| Канец слова | Сярэдзіна слова | Пачатак слова |
| А а | A a | اَ | اَ | اَ | а |
|  |  | آ | а̃ |
|  |  | عاَ | а ̔ |
| ◌ٰ | ◌ٰ |  | а̍ |
| ـي◌َ | ـيـ◌َ |  | а̄ |
| ـى◌َ |
| ـي◌ٰ | ـيـ◌ٰ |  | а̄̍ |
| ـى◌ٰ |
| О о, У у | O o, U u | ◌ُ | ◌ُ | اُ | о̂, у |
| وُ | وُ | اوُ | о̄, ӯ |
|  |  | عوُ | ̔о̄, ̔ӯ |
|  |  | عُ | ̔о̂, ̔у |
| وُا |  |  | о̄ ̍, ӯ ̍ |
| О о | O o | وَ | وَ | اوَ | о |
|  |  | عوَ | ̔о |
| Э э | E e | ◌َ | ◌َ |  | е |
|  |  | عَ | ̔е |
| І і, Ы ы | I i, Y y | ◌ِ | ◌ِ | اِ | и |
| ـي◌ِ | ـيـ◌ِ | اِيـ | ӣ |
| ـى◌ِ |
|  |  | عِ | ̔и |
| ـي◌ٖ |  |  | ӣ̩ |
| ـى◌ٖ |

### Зычныя

Гук [з] аднолькава абазначаецца літарамі дад (ض) і за (ظ) у рукапісах XVII—XIX стст. толькі літарай дад у рукапісах XVIII—XIX стст. і толькі літарай за ў рукапісах XIX—XX стст.

Для абазначэння гука [з’] выкарыстоўваюцца літары зайн (ز) і заль (ذ). У большасці рукапісаў літара заль або зусім не ўжываецца, або ўжываецца вельмі рэдка.

Літарай ي абазначаецца гук [й]. Гукаспалучэнні [йа], [йо], [йэ], [йу], [йі] абазначаюцца спалучэннем літары ي з адпаведнымі знакамі для абазначэння галосных [а], [о], [э], [у], [і].

Літарамі ث, س, ڛ абазначаецца гук [с’]. Літары ث і س ужываюцца ва ўсіх вядомых тэкстах XVII—XX стст. з рознай частатой. Літара ڛ сустракаецца ў некалькіх рукапісах побач з літарамі ث і س.

Гук [х] абазначаўся літарай ح. Літара خ сустракаецца ў рукапісах усяго некалькі разоў.

Літара  можа абазначаць як цвёрды гук [ц], так і мяккі гук [ц’] (у рукапісах XVIII—XX стст.). Літара ت абазначае гук [ц’] у рукапісах XVII ст. У такім самым значэнні літара ت часам выступае ў рукапісах XVIII ст. побач з  і ў адзінкавых выпадках у рукапісах XIX ст. У некаторых рукапісах XVII—XVIII стст. і ў адзінкавых выпадках у рукапісах XIX—XX стст. літарай ت абазначаецца і гук [т].

Літары аліф (ا), айн (ع) і хамза (ء) не маюць уласнага гукавога значэння. Аліф ужываецца для абазначэння гука [а], а таксама для абазначэння галосных у пачатку слова. У некаторых рукапісах аліф сустракаецца на канцы слоў, звычайна пасля вава (و). Айн з’яўляецца падстаўкай для галосных у пачатку слоў, а таксама можа сустракацца ў пазіцыі пасля галоснага (звычайна абазначанага з дапамогай вава) перад зычным або ў канцы слова. Хамза часам сустракаецца ў сярэдзіне і на канцы слоў, а таксама як падстаўка для кясры.

| Кірыліца | Лацінка | Арабіца | Транслітарацыя Антановіча |
| --- | --- | --- | --- |
| Кантэкстуальныя формы | Ізаляваныя |
| Канцавая | Сярэдняя | Пачатковая |
| Б б | B b | ـب | ـبـ | بـ | ب | б |
| В в | V v | ـو | و | в |
| Г г | H h | ـه | ـهـ | هـ | ه | г |
| Ґ ґ | G g | ـغ | ـغـ | غـ | غ | г̣ |
| Д д | D d | ـد | د | д |
| Дж дж | Dž dž | ـج | ـجـ | جـ | ج | дж |
| Дзь дзь | Dź dź | ـࢮ | ࢮ () | дз |
| Ж ж | Ž ž | ـژ | ژ | ж |
| З з | Z z | ـض | ـضـ | ضـ | ض | з |
| ـظ | ـظـ | ظـ | ظ | з̣ |
| Зь зь | Ź ź | ـز | ز | з́ |
| ـذ | ذ | з̀ |
| Й й | J j | ـي | ـيـ | يـ | ي | й |
| К к | K k | ـق | ـقـ | قـ | ق | к |
| Кь кь | Kj kj | ـك | ـكـ | كـ | ك | ќ |
| Л л, Ль ль | Ł ł, L l | ـل | ـلـ | لـ | ل | л |
| М м | M m | ـم | ـمـ | مـ | م | м |
| Н н, Нь нь | N n, Ń ń | ـن | ـنـ | نـ | ن | н |
| П п | P p | ـپ | ـپـ | پـ | پ | п |
| Р р | R r | ـر | ر | р |
| С с | S s | ـص | ـصـ | صـ | ص | с |
| Сь сь | Ś ś | ـث | ـثـ | ثـ | ث | с́ |
| ـس | ـسـ | سـ | س | с̀ |
| ـڛ | ـڛـ | ڛـ | ڛ | с̨̀ |
| Т т | T t | ـط | ـطـ | طـ | ط | т |
| Ў ў | Ŭ ŭ | ـو | و | в |
| Ф ф | F f | ـف | ـفـ | فـ | ف | ф |
| Х х | Ch ch | ـح | ـحـ | حـ | ح | х |
| ـخ | ـخـ | خـ | خ | х̇ |
| Ц ц | C c | ـࢯ | ـࢯـ | ࢯـ | ࢯ () | ц |
| Ць ць | Ć ć |
| ـت | ـتـ | تـ | ت | т́ |
| Ч ч | Č č | ـچ | ـچـ | چـ | چ | ч |
| Ш ш | Š š | ـش | ـشـ | شـ | ش | ш |
|  |  | ـا | ا | ̍ |
|  |  | ـع | ـعـ | عـ | ع | ̔ |
|  |  | ء |  | ̓ |

### Лігатура

| Кірыліца | Лацінка | Арабіца |
| --- | --- | --- |
| Кантэкстуальныя формы | Ізаляваная |
| Канцавая | Сярэдняя | Пачатковая |
| Ла ла, Ля ля | Ła ła, La la | ـلا | لا |

Зноскі
------

1. ↑  Магчыма, яшчэ ў 15 ст.
2. ↑  Арабскае пісьмо // БЭ у 18 т.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Беларускі арабскі алфавіт на Вікісховішчы |

* *Антонович А. К.* Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — 418 с. *(гл. зводную табліцу з тлумачэннямі на стар. 191—195)*

* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — С. 154—155. — 727 с. — 10 000 экз.
* *Станкевіч Я.* Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. [Адбітка з гадавіка Беларускага Навуковага Таварыства, кн. I.] — Вільня : Друкарня Я. Левіна, 1933 ; Менск : Беларускае коопэрацыйна-выдавецкае таварыства ″Адраджэньне″, 1991 [факсімільн.]. — 3-е выд.