Схіл Кагальнага рову. Стан у чэрвені 2018 года.
**Кагальны роў** — верхняя частка яра ў цэнтральнай частцы Гомеля, колішняга рэчышча ручая Гамяюк. Адасоблены ад нізоўя яра вуліцай Пралетарскай. На сёння захаваўся невялікі яго ўчастак — зарослая дрэвамі, хмызам і травой нізіна.

Гісторыя
--------

Як паказваюць раскопкі, у XII-XIII стст. на правым беразе Гамеюка існавала сядзіба мясцовага феадала. Таксама ў наваколлях яра размяшчаўся «паўднёвы» пасад старажытнага Гомеля. Як мяркуе гомельскі археолаг Алег Макушнікаў, частка гэтага паселішча была заселена гарадской беднатой. Пасля татара-мангольскага уварвання, жыццё тут замерла, і як паказваюць археалагічныя раскопкі, пачало адраджацца толькі ў XVIII-XIX стагоддзях. Ад здаўна вядомай у беларускай моўнай практыцы лексемы «кагал», якой абазначалася яўрэйская грамада, меркавана і ўзнікла назва «Кагальны роў», што ўказвала на склад жыхароў гэтай мясцовасці. Зрэшты, дакладны час узнікнення гэтай назвы яшчэ мае быць высветлены. Філолаг і краязнавец Аляксандр Рогалеў лічыць, што азначэнне «кагальны» тут, хоць і паходзіць ад слова «кагал», але не ў асноўным, а ў пераносным значэнні — «шумны натоўп, зборышча». 

Прынамсі, да канца ХІХ ст. мяцовасць магла па-ранейшаму ўспрымацца гомельцамі як частка Гамеюка і называцца адпаведна. На гэта ўказваюць сведчанні Л. Вінаградава (1900 г.) пра змены гарадской прасторы цягам ХІХ ст.: калі ў 1840-я гг. Гамяюк (маецца на ўвазе менавіта яго верхняя частка), парослы хмызняком, выкарыстоўваўся жыхарамі як выган для коней, то на 1900 г. тут знаходзілася «некалькі сотняў домікаў». 

Уладзімір Багараз-Тан адзін з разделаў свайго дакументальнага нарыса «Гомельскія сілуэты» (1904 г.) прысвяціў жыхарам Кагальнага рову, называючы яго проста *«Ровъ»* ці на нібыта беларускі манер *«Рой»*. Яр апісваўся ім як крайне занядбаная мясціна, дзе пануюць гразь, бруд і галеча, адсутнічае планіроўка: 

> 
> 
> «У Рове не было ні вуліц, ні падворкаў, толькі бязгладнае награмаджэнне паўразбураных жытлаў, і ўсе праходы паміж імі былі залітымі суцэльнай плынню цёмна-шэрай гразі, густой, быццам мёд, і замешанай, быццам найлепшае цеста для бліноў».
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *«Во Рву не было ни улиц, ни дворов, только беспорядочная куча полуразрушенных жилищ, и все проходы между ними были залиты сплошным потоком темно-серой грязи, густой как мед, и вымешенной как лучшее тесто для блинов».*
> 
> 
> 

Адно з паліцэйскіх данясенняў часоў першай расійскай рэвалюцыі ад 2 (15) лютага 1906 г. аб правядзенні ў Гомелі павальнага вобшуку «на прадмет адабрання зброі» фіксуе назву «Кагальны Роў» (*«Кагальный Ровъ»*). Е. Раманаў (1910 г.) сярод арыенціраў у апісанні граніц колішняга гомельскага гарадзішча ўказаў роў, называны «Жыдоўскім» (*«Жидовскимъ»*). На гарадскіх планах 1910 і 1913 г. нягледзчы на існаванне лакальных назваў мясцовасці, яна была пазначана як *«Оврагъ»* (яр). Пазбеглі выкарыстання тапонімаў у дачыненні да гэтай мясцовасці і аўтары прысвечанага Гомелю краязнаўчага нарыса 1911 г. — яр згадваецца ў ім як «вядомы гомельскі роў» (*«извѣстный гомельскій ровъ»*). Прызнаючы непраглядную галечу яго жыхароў і іх вымушанасць туліцца ў паўразваленых халупах, краязнаўцы, аднак, не ўдакладнілі, што роў быў населены пераважна яўрэямі. Практыка намінацыі азначанай мясцовасці Ровам была характэрна і для тагачаснай прэсы Гомеля. Прывядзем пачатак аднаго з тыповых паведамленняў газеты «Полесье» (1912 г.): 

> 
> «Жыхар Рова, д. №33, Герцэль Ціценскі 2 красавіка пайшоў з дому і дагэтуль не вяртаўся».
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *«Живущий во Рву, д. №33, Герцель Титенский 2 апреля ушел из дому и до сих пор не вернулся».*
> 
> 
> 

У пачатку XX стагоддзя Кагальны роў выглядаў як тры вялікія яры паміж сучаснымі вуліцамі Пралетарскай, праспектам Леніна, Інтэрнацыянальнай, і якія трохі не даходзілі да вуліцы Гагарына. З гэтых вуліц у роў вяло некалькі ўваходаў. Паміж ярамі знаходзіўся чыгуналіцейны і машынабудаўнічы завод М. Фруміна і сыноў, дзе станам на 1911 г. працававала 38 рабочых. З-за панаваўшай тут антысанітарыі і адсутнасці каналізацыі тут адбываліся ўспышкі халеры і тыфу.

У ноч з 18 на 19 жніўня 1917 г. Кагальны Роў з усімі забудовамі затапіла моцнымі дажджамі. Гарадское самакіраванне мусіла выдаць пацярпелым домаўладальнікам па 300 рублёў дапамогі.

У час рэвалюцыіі 1905—1907 гг. тут праходзілі мітынгі, існавала майстэрня па вырабу бомбаў. У 1918 годзе, падчас нямецкай акупацыі Гомеля, на тэрыторыі Кагальнага рова адбыўся з'езд партызанаў і падпольшчыкаў Палесся, арганізаваны Гомельскім рэўкомам.

У 1950 годзе галоўны архітэктар Гомеля Чарнышоў прадставіў новы Генеральны план развіцця горада, які заклаў асновы яго сучаснага аблічча. У Кагальным рове планавалі стварыць Цэнтральны гарадскі стадыён, відавочна, выкарыстаўшы яго натуральныя схілы як трыбуны. На 38 гектараў, перашагнуўшы вуліцу Пралетарскую, пашыраўся парк Луначарскага. Але гэтыя планы не былі рэалізаваны.

Большая частка Кагальнага рову была забудавана новымі карпусамі Станкабудаўнічага завода імя Кірава. Замест стадыёна ў 1961 годзе быў пабудаваны Палац спорту. Не сталі засыпаць толькі самую глыбокую частку Кагальнага рову.

Галерэя
-------

* Забудова Кагальнага рову, 1925 г.Забудова Кагальнага рову, 1925 г.
* 1933 г.1933 г.
* Будынак каля аднаго са схілаў Кагальнага рову.Будынак каля аднаго са схілаў Кагальнага рову.
* Той жа будынак з боку вуліцы.Той жа будынак з боку вуліцы.

Зноскі
------

1. ↑  Макушников, О. А. Гомельское Поднепровье в V — середине XIII вв. : Социально-экономическое и этнокультурное развитие [Текст] : монография О. А. Макушников; М-во образования РБ, Гомельский гос. ун-т им. Ф. Скорины. — Гомель : ГГУ им. Ф. Скорины, 2009. — С. 66, 72.
2. ↑  Штеменко, А. И. Некоторые итоги археологического исследования Кагального поса­да древнерусского Гомия / А. И. Штеменко // Краеведч. записки (к 80-летию Гомельск. обл. краеведч. музея) / Гомельск. обл. краеведч. музей; отв. ред. А. И. Дробушевский. — Гомель. 2000. — С. 79.
3. ↑  Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып. 14. Игде — Катуючий / Склад. Т. І. Блізнюк [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1996. — С. 214.
4. ↑  Носович, И. И. Словарь белорусского наречия / Сост. И.И. Носовичем. — Санкт-Петербург : Отд-ние рус. яз. и словесности Акад. наук, 1870. — С. 227.
5. ↑  Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 104.
6. ↑  Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 34.
7. ↑  Богораз, В. Г. Гомельские силуэты // Собрание сочинений В. Г. Тана [Текст]. — Санкт-Петербург : Просвещение, 1910—1911. — 18 см. — (Всемирная библиотека). Т. 5: Американские рассказы : очерки и рассказы. — 1911. — С. 291—430; гл. раздзел «Во Рву» — с. 299—316.
8. ↑  Богораз, В. Г. Гомельские силуэты // Собрание сочинений В. Г. Тана [Текст]. — Санкт-Петербург : Просвещение, 1910—1911. — 18 см. — (Всемирная библиотека). Т. 5: Американские рассказы : очерки и рассказы. — 1911. — С. 299.
9. ↑  Материалы к истории русской контрреволюции. — Санкт-Петербург. : тип. «Обществ. польза», 1908. — С. 394.
10. ↑  Романов, Е. Археологический очерк Гомельского уезда / Е. Романов // Записки Северо-Западного отдела Императорского Русского географического общества. — Вильна : тип. А. Г. Сыркина, 1910. — Кн. 1. — С. 110.
11. ↑  Гомель. План города на 1910 г.
12. ↑  Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.
13. 1 2  Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 10.
14. ↑  Еще исчезновение // Полесье — 1912. — 5 апреля. — С. 3.
15. ↑  Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 50.
16. 1 2 3 4  Зачем разровняли Кагальный ров? На территории бывшего исторического предместья ведутся земляные работы.
17. ↑  Мятліцкая, В. М. На паграніччы эпох і дзяржаў. Старонкі гісторыі Гомеля (1917—1918) / Валянціна Мятліцкая. — Гомель : Барк, 2021. — С. 77.

Літаратура
----------

* Гомель. Энциклопедический справочник. Мн.: БелСэ, 1991. — 521 с.

| Яры і спускі Гомеля |
| --- |
| 
* Дзядно
* Цыганскі яр
* Валатаўскі спуск
* Крушэўскі спуск
* Баярскі спуск
* Кіеўскі спуск
* Замкавы спуск
* Гамяюк
* Кагальны роў
* Ільінскі спуск
* Выратавальная вуліца

 |

| ⛭Гістарычныя раёны Гомеля |
| --- |
| Другая палова XVI стагоддзя | 
* Палуеўшчына
* Глазінінская зямля

 | Герб Гомеля |
| XVIII стагоддзе | 
* Сусалаўшчына
* Чачэрскае прадмесце
* Рэчыцкае падвалле

 |
| Канец XIX стагоддзя | 
* Палац
* Амерыка
* Гарэлае Балота
* Каўказ
* Кагальны роў
* Спасава слабада
* Свісток
* Вал

 |
| Першая палова XX стагоддзя | 
* Новая Беліца
* Залінія
* Новыя Планы
* Лібаўскі гарадок
* Земпасад (Чырвоны Кастрычнік)
* Манастырок
* Басава гара
* Любны

 |
| Пасляваенны час | 
* Старая Валатава
* Валатава
* Верхняе Брылёва
* Ніжняе Брылёва
* Будзёнаўскі
* Ляшчынец
* Новая Мільча
* Падгорная
* Прудок
* Чырвоны Кастрычнік
* Масцішча
* Паўлава
* Сонечны
* Спутнік Міра
* Старая Мільча
* Стары Аэрадром
* Ціценкі
* Чапаева
* Якубоўка
* Мельнікаў Луг

 |
| XXI стагоддзе | 
* Чырвоны Маяк
* Хутар
* Давыдаўка
* Касцюкоўка

 |
| **Category Катэгорыя:Гомель** |