**Армянскі абрад** — адзін з усходніх літургічных абрадаў. Выкарыстоўваецца Армянскай апостальскай царквой і Армянскай каталіцкай царквой.

Гісторыя
--------

Армянскі абрад развіўся ў старажытнасці ў Арменіі пасля прыняцця краінай хрысціянства. У сваіх асноўных рысах абрад склаўся на працягу IV і V стагоддзяў. Выточным грунтам абраду былі сірыйскія і грэчаскія традыцыі, аднак армянскае набажэнства хутка набыло сваю спецыфіку, чаму спрыяў пераход на нацыянальную мову, якая ў V стагоддзі атрымала сваю пісьмовасць, а таксама вызначаны ізаляцыянізм Армянскай царквы ў першыя стагоддзі свайго існавання.

У V—VII стагоддзях на армянскую літургію адчувальна моцна паўплывала грэчаскае іерусалімскае набажэнства, што тлумачыцца ў тым ліку і наяўнасцю армянскай дыяспары ў Іерусаліме. У перыяд IX—XIII стагоддзяў армянскі абрад выпрабаваў уплыў візантыйскага набажэнства Канстанцінопальскага патрыярхату. У сярэднявечны перыяд, пачынаючы з эпохі крыжовых паходаў, у яго пракраўся шэраг элементаў лацінскага абраду.

Пасля ўтварэння ў Сярэднявеччы ўсходне-каталіцкай армянскай царквы, яна таксама выкарыстала ў набажэнстве армянскі абрад, але такі, што падпаў пад лацінізацыю. У XIX стагоддзі ў гэтай царкве ўзяла верх процілеглая тэндэнцыя на ачышчэнне армяна-каталіцкага набажэнства ад лацінскіх запазычанняў. Да канца XX стагоддзя ў набажэнстве Армянскай апостальскай і Армянскай каталіцкай цэркваў практычна зніклі разыходжанні. Армянскі абрад вылучаецца сярод іншых хрысціянскіх літургічных абрадаў тым, што на працягу ўсёй гісторыі свайго існавання выкарыстоўваўся толькі ў рамках адной нацыянальна-культурнай традыцыі.

Літургія
--------

Фрагмент армянскай літургіі
Літургія армянскага абраду моцна змянялася на працягу гісторыі. З V стагоддзя асноўнай літургіяй армянскай царквы была літургія Рыгора Асветніка, перайначаны варыянт візантыйскай літургіі Васіля Вялікага. Нягледзячы на гэта ў цэрквы існавала вызначаная літургічная разнастайнасць, ужываліся ў набажэнстве і іншыя анафары. У X стагоддзі на армянскую мову была перакладзена літургія Васіля Вялікага ва ўжо развітай канстанцінопальскай форме, у XIII стагоддзі — літургія Іаана Залатавуста. У гэты ж перыяд на армянскую былі перакладзены і дзве анафары заходне-сірыйскага тыпу. Аднак, пачынаючы з X стагоддзя, галоўнай (а пачынаючы з XIII стагоддзя практычна адзінай) літургіяй армянскай царквы робіцца літургія Апанаса Вялікага, якая адрознівалася ад старажытнай літургіі Рыгора Асветніка моцным візантыйскім уплывам. Тэрмін «літургія Рыгора Асветніка» па традыцыі працягвае часам ужывацца ў адносінах да сучаснай літургіі армянскага абраду, нягледзячы на тое, што сучасная літургія моцна адрозніваецца ад спрадвечнай, створанай у IV стагоддзі. Да запазычанняў з візантыйскага абраду ставяцца таемныя малітвы (асабліва антыфонныя) і такія элементы, як запытальная екценія, гімн «Адзінародны Сыну», Вялікі ўваход і Херувімская песня. Уплыў лацінскага абраду адбіўся ў практыцы старазапаветных чытанняў, месцазнаходжанні Знака веры і ўлучэнні лацінскай малітвы ў канец Літургіі абвешчаных.

Набажэнская мова армянскага абраду — грабар. Сярод характэрных асаблівасцей армянскага абраду — выкарыстанне ў таемстве Эўхарыстыі неразведзенага віна (армянскі — адзіны з хрысціянскіх абрадаў, які выкарыстоўвае неразведзенае віно) і праснакоў у якасці літургічнага хлеба. Служэнне на праснаках з'яўляецца не лацінскім запазычаннем, але спрадвечнай традыцыяй. У адрозненне ад дробных лацінскіх праснакоў — гостый, у літургіі Армянскай царквы выкарыстоўваецца адзін буйны праснак з аддрукаванай выявай Укрыжавання. Як і ў іншых Старажытнаўсходніх цэрквах, у літургіі армянскага абраду Трысвятое «Свяцей Божа, Свяцей Моцны, Свяцей Несмяротны, памілуй нас» спяваецца з прыбыткам, што адносіцца да якая святкуецца падзеі. Так на нядзельнай літургіі Тры святое звычайна спяваецца як «Свяцей Божа, Свяцей Моцны, Свяцей Несмяротны, *што ўскрос з мёртвых*, памілуй нас».

Адзенні святароў і літургічныя адзенні вельмі блізкія да візантыйскіх. Святар на літургіі абавязкова апранае мітру, падобную грэчаскай, а біскуп аналагічную лацінскай. Асаблівы прадмет літургічнага ўбору — сандалі, якія здымаюцца на перыяд Эўхарыстычнага канона і прычашчэння. Набажэнства можа суправаджацца гучаннем аргана і рыпід з бразготкамі.

Пры здзяйсненні крыжа ў армянскім абрадзе выкарыстоўваецца трохперсцевае складанне, а парадак здзяйснення знака такой — правую руку са складзенымі пальцамі прыкладваюць спачатку да лба, прамаўляючы: «У імя Бацькі», потым ледзь ніжэй грудзей са словамі: «і Сына», далей да левага боку грудзей: «і Духу», і да правага боку грудзей, са словамі: «Святога». Пасля гэтага далонь прыкладваецца да грудзей і прамаўляецца: «Амэн!».

Набажэнскія кнігі
-----------------

У армянскім абрадзе выкарыстоўваюцца наступныя набажэнскія кнігі:

* **Ч'ашоц** (арм.: Ճաշոց) — біблейскія чытанні, аналагічны лекцыянарыю.
* **Патарагатетр** (арм.: Պատարագատետր) — чынаследаванне літургіі.
* **Жамагірк** (арм.: Ժամագիրք) — кніга гадзін, падобная з візантыйскім часоўнікам і лацінскім брэвіярыем.
* **Маштоц** (арм.: Մաշտոց) — трэбнік, утрымвае чынаследаванне таемстваў і іншых святадзействаў.

**Маштоц дзернадруц'ян** (арм.: Մաշտոց ձեռնադրութեան) — трэбнік біскупа, складаецца са следаванняў хіратоній, дапаўняючы Маштоц.
* **Шаракан** (арм.: Շարական) — складанка гімнаў (шараканаў).
* **Айсмавурк'** (арм.: Յայսմավուրք) — складаецца з кароткія жыцці святых і павучання на святы.
* **Танацуйц** (арм.: Տոնացույց) — пералік свят з чытаннямі і статутнымі ўказаннямі (аналагічны тыпікону).

Каляндар
--------

Царква св. Гаянэ. Эчміядзін.
У армянскім абрадзе існуе ўсталяваны Рыгорам Асветнікам пяцідзённы Перадавы пост, што пачынаецца за тры тыдні да Вялікага паста. 

Армянская апостальская царква адзначае Раство Хрыстова і Хрышчэнне Госпадава 6 студзеня у адзін дзень пад агульнай назвай Богаяўленне. Армянская каталіцкая царква, як і Рымска-каталіцкая царква, 6 студзеня святкуе Богаяўленне, Каляды ж святкуе асобна — 25 снежня. 

Набажэнства суткавага кола складаецца з 9 кананічных гадзін (следаванняў), але ў сучаснай практыцы звычайна служацца далёка не ўсе гадзіны.

Будова храма
------------

Армянскія храмы валодаюць шэрагам асаблівасцей. Прастора храма падзяляецца на тры рознавялікія часткі. У асноўнай, ніжняй частцы храма знаходзяцца вернікі. Далей, на прыступку вышэй асноўнай прасторы храма, ідзе салея. Далей, на высокім алтары знаходзіцца Пасад. Справа ад Пасада (злева з боку вернікаў) у сцяне алтарнай апсіды знаходзіцца ніша для чары з Дарункамі, якія выносяцца на Пасад падчас літургіі.

Алтар з Пасадам адлучаецца ад астатняй часткі храма заслонай, які адкрываецца і зачыняецца адпаведна чыну набажэнства. У адрозненне ад візантыйскага абраду, дзе алтар зачынены іканастасам, армянская літургія праходзіць адкрыта. Толькі ў Вялікі пост Літургія служыцца пры зачыненай заслоне.

Зноскі
------

1. ↑  *Алымов В. А.* Лекции по исторической литургике // Библиотека Якова Кротова

Літаратура
----------

* «Армянский обряд» // Католическая энциклопедия. Изд. францисканцев. Т.1 М.:2002.
* Обряд Армянской апостольской церкви

| ⛭Армянская Апостальская Царква |
| --- |
| Структура | **Каталікасаты**: Эчміядзінскі і Кілікійскі • **Патрыярхаты**: Канстанцінопальскі і Іерусалімскі | Галоўны храм Эчміядзінскага манастыра |
| Набажэнства | Армянскі абрад • Матах |
| Постаці | Рыгор Асветнік *і заснавальнікі армянскай царквы апосталы* Фадзей *і* Варфаламей |
| Спісы | Цэркваў і манастыроў • Патрыярхаў • Епархій • Святых |
| Іншае | Каталікос усіх армян • Аштышацкі сабор • Армянскі каляндар • Вардапет |
| Эмблема Армянскай Апостальскай царквы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Праваслаўная · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph206891 |