|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

**Макемаке** 🝼|  |
| --- |
| Фізічныя характарыстыкі |
| Дыяметр | 1600—2000 км |
| Арбітальныя характарыстыкі |
| Перыгелій | 38,508 а. а. |
| Афелій | 53,075 а. а. |
| Перыяд абароту | 310 гадоў |
| Нахіл арбіты да плоскасці экліптыкі | 28,96° |
| Спадарожнікі | не выяўленыя |
| З’яўляецца спадарожнікам | Сонца |

 |

Фота з тэлескопа імя Хабла
**Макемаке** (**136472 Makemake** па каталогу ЦМП; сімвал: 🝼) — найбуйнейшы з вядомых аб’ектаў пояса Койпера сярод кьюбівана і трэцяя па велічыні з вядомых карлікавых планет у Сонечнай сістэме. Сваё незвычайнае імя атрымаў у гонар рапануйскага бога багацця Маке-Маке. Дыяметр Макемаке — тры чвэрці ад дыяметра Плутона. У Макемаке не выяўлена спадарожнікаў, што робіць яго ўнікальным сярод найбуйнейшых аб’ектаў пояса Койпера. Тэмпература на паверхні Макемаке экстрэмальна нізкая, прыкладна 30 К (-243 °C); гэта можа азначаць, што яго паверхня пакрыта метанавым і, магчыма, азотным лёдам.

Аб’ект быў адкрыты 31 сакавіка 2005 года групай астраномаў на чале з Майклам Браўнам, аб яго адкрыцці было афіцыйна заяўлена 29 ліпеня 2005 года. Першапачаткова быў вядомы як **2005 FY9**, затым — як малая планета № 136472. 11 чэрвеня 2008 года Міжнародны астранамічны саюз (МАС) уключыў Макемаке ў спіс кандыдатаў на прысваенне статусу «плутоіда» (так называюць карлікавыя планеты за арбітай Нептуна). З ліпеня 2008 года Макемаке афіцыйна лічыцца плутоідам, нароўні з Плутонам, Хаўмеа і аб’ектам Эрыс.

Адкрыццё
--------

Макемаке быў адкрыты 31 сакавіка 2005 групай астраномаў Паламарскай абсерваторыі на чале з Майклам Браўнам, аб адкрыцці было афіцыйна заяўлена 29 ліпеня 2005. У той жа дзень было заяўлена аб адкрыцці іншай карлікавай планеты, Эрыды, за два дні да гэтага — Хаўмеа.

Нягледзячы на тое, што Макемаке — даволі яркі аб’ект (прыкладна адна пятая ад яркасці Плутона), мноства значна менш яркіх аб’ектаў пояса Койпера было адкрыта да яго. Пошукі малых планет праводзяцца галоўным чынам адносна блізка да экліптыкі (да вобласці неба, па якой праходзіць бачны гадавы рух Сонца) з-за таго, што імавернасць выявіць новыя аб’екты ў гэтай вобласці максімальная. Відаць, Макемаке не быў знойдзены пры больш ранніх назіраннях гэтага ўчастка нябеснай сферы з-за яго высокага нахілення і таму, што на момант свайго адкрыцця ён быў на вялікай адлегласці ад экліптыкі, у сузор’і Паўночнага паўшар’я — Валасы Веранікі.

Яркасць Макемаке была дастатковая для таго, каб гэты транснептунавы аб’ект быў знойдзены яшчэ ў 1930 годзе, пры пошуках Плутона Клайдам Томбам. У гэту эпоху Макемаке быў усяго на некалькі градусаў вышэй экліптыкі, недалёка ад мяжы паміж сузор’ямі Цяльца і Возніка, і меў зорную велічыню каля 16,0. Аднак гэтая вобласць неба вельмі блізкая да Млечнага Шляху, і Макемаке было б амаль немагчыма знайсці на шчыльным зорным фоне. Пасля адкрыцця Плутона Томб працягваў свае пошукі яшчэ на працягу некалькіх гадоў, але так і не змог знайсці ні Макемаке, ні іншых транснептунавых аб’ектаў.

### Назва

Часовае абазначэнне 2005 FY было дадзена Макемаке пасля афіцыйнага адкрыцця. Да гэтага група астраномаў, якая адкрыла аб’ект, выкарыстоўвала для яго кодавую назву «Велікодны заяц», бо яго адкрыццё адбылося неўзабаве пасля Вялікадня.

У ліпені 2008 года, у адпаведнасці з правіламі МАС для класічных аб’ектаў пояса Койпера (кьюбівана)[ru], 2005 FY было прысвоена імя бажаства-творцы. Імя Маке-Маке, стваральніка чалавецтва і бога багацця з міфаў рапануйцаў, карэнных жыхароў вострава Вялікадня, было абрана ў асноўным для таго, каб захаваць сувязь аб’екта і Вялікадня.

Арбіта і класіфікацыя
---------------------

Арбіты Макемаке (блакітная) і Хаўмеа (зялёная), супастаўленне з арбітай Плутона (чырвоная) і экліптыкі (шэрая). Перыгелій і афелій адзначаны датамі праходжання. Палажэнне планет на момант красавіка 2006 года адзначана шарыкамі, якія ілюструюць адносныя памеры і розніцу ў альбеда і колеры
У 2009 годзе Макемаке знаходзіўся на адлегласці ў 52 а.а. ад Сонца, амаль у самай далёкай ад Сонца кропцы сваёй арбіты. Яго арбіта падобная з арбітай Хаўмеа сваім высокім нахілам (29°) і ўмераным эксцэнтрысітэтам (каля 0,16). Аднак арбіта Макемаке крыху далей ад Сонца па сваёй вялікай паўвосі і перыгелію. Яго арбітальны перыяд блізкі да 310 гадоў. Для параўнання, у Плутона ён складае 248 гадоў, а ў Хаўмеа — 283 года. Як Макемаке, так і Хаўмеа ў пачатку XXI стагоддзя знаходзяцца высока над экліптыкай, на вуглавой адлегласці каля 29°, пры гэтым Макемаке рухаецца да свайго афелія, якога дасягне ў 2033 г.

Макемаке класіфікуецца як кьюбівана; гэта азначае, што яго арбіта знаходзіцца на дастатковым аддаленні ад Нептуна, каб заставацца ўстойлівай на працягу ўсяго існавання Сонечнай сістэмы. У адрозненне ад плуціна, якія знаходзяцца з Нептуном у рэзанансе 2:3, класічныя аб’екты ў перыгеліі аддаляюцца на значную адлегласць ад Сонца, у зоны, свабодныя ад гравітацыйных узбурэнняў, якія ствараюцца Нептунам. Такія аб’екты валодаюць даволі нізкім эксцэнтрысітэтам (каля 0,2) і верцяцца вакол Сонца па планетападобных арбітах (яны праходзяць блізка да плоскасці экліптыкі і амаль кругавыя, як у планет). Аднак Макемаке — член «дынамічна гарачага» класа класічных аб’ектаў пояса Койпера; гэта азначае, што ён мае высокае нахіленне ў параўнанні з астатнімі членамі групы. Магчыма, Макемаке знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 11:6 з Нептуном.

Фізічныя характарыстыкі
-----------------------

### Яркасць, тэмпература і памеры

 Макемаке (зорная велічыня 16,9)
Макемаке — другі па яркасці з вядомых аб’ектаў пояса Койпера пасля Плутона. У сакавіку 2005 года ён знаходзіўся ў супрацьстаянні ў сузор’і Валасы Веранікі і меў зорную велічыню 16,7.

### Спектр

У артыкуле часопіса *Astronomy and Astrophysics* (Лікендра і інш, 2006) паведамляецца аб вымярэннях бачнага і блізкага інфрачырвонага спектра Макемаке. Аўтары выкарысталі тэлескоп «Гершэль» і Нацыянальны тэлескоп «Галілеа» і высветлілі, што паверхня Макемаке нагадвае паверхню Плутона. Як і Плутон, Макемаке выглядае чырвоным у бачным спектры, хоць і значна менш чырвоны, чым, напрыклад, Эрыс (гл. параўнанне колераў ТНА). Блізкі інфрачырвоны спектр адзначаны моцнымі паглынальнымі лініямі метана. Метан таксама назіраўся на Плутоне і на Эрысе, аднак там яго спектральныя лініі намнога слабейшыя.

Спектральны аналіз паверхні Макемаке паказвае, што метан прысутнічае на паверхні аб’екта ў форме вялікіх (памерам прынамсі ў 1 гл) зерняў. Акрамя таго, там можа знаходзіцца вялікая колькасць метану і талінаў[ru], хутчэй за ўсё, утвораных пры фатолізе метану сонечным выпраменьваннем. Таліны, верагодна, тлумачаць чырванаватае адценне Макемаке ў бачным спектры. Ёсць доказы існавання на паверхні Макемаке азотнага лёду (па меншай меры, перамешанага з іншымі льдамі), аднак яго доля непараўнальная з колькасцю гэтага рэчыва на Плутоне і Трытоне, дзе ён складае амаль 98 % кары. Адносны дэфіцыт азотнага лёду азначае, што запасы азоту былі нейкім чынам вычарпаныя за час існавання Сонечнай сістэмы.

Далёкая інфрачырвоная (24-70 мкм) і субміліметровая (70-500 мкм) фотаметрыя пры дапамозе тэлескопаў «Спітцар» і «Гершэль» паказала, што паверхня Макемаке неаднастайная. Хоць вялікая частка паверхні пакрыта метанавымі і азотнымі льдамі, і велічыня альбеда там дасягае 78-90 %, існуюць невялікія ўчасткі прыцемненага ландшафту, якія пакрываюць 03/07% паверхні, дзе велічыня альбеда не перавышае 02/12%.

### Атмасфера

Прысутнасць метану і, магчыма, азоту робіць імаверным існаванне на Макемаке часовай атмасферы, падобнай на тую, якая з’яўляецца ў Плутона ў перыгеліі. Азот, у выпадку яго наяўнасці, быў бы дамінуючым кампанентам гэтай атмасферы. Існаванне часовай атмасферы магло б даць натуральнае тлумачэнне дэфіцыту азоту на Макемаке: паколькі прыцягненне планеты слабейшае, чым у Плутона, Эрыды ці Трытона, то вялікая колькасць азоту, магчыма, была знесена планетарным ветрам; метан лягчэй, чым азот, і мае значна меншы ціск пароў пры тэмпературах, пануючых на Макемаке (30-35 К), што і перашкаджае яго страце; вынік гэтых працэсаў — значна больш высокая канцэнтрацыя метану.

Адсутнасць спадарожнікаў
------------------------

На арбіце вакол Макемаке не было выяўлена ні аднаго спадарожніка. Пры гэтым любы спадарожнік з яркасцю хоць бы 1 % ад яркасці Макемаке быў бы знойдзены, калі б знаходзіўся на вуглавой адлегласці не бліжэй за 0,4 вуглавой секунды ад гэтай планеты. Гэта адрознівае Макемаке ад іншых буйных транснептунавых аб’ектаў, якія амаль усе валодаюць па меншай меры адным спадарожнікам: Эрыда — адным, Хаўмеа — двума і Плутон — трыма. Мяркуецца, што ад 10 да 20 % транснептунавых аб’ектаў маюць адзін ці больш спадарожнікаў. Паколькі наяўнасць спадарожніка дазваляе простым метадам вымераць масу аб’екта, адсутнасць спадарожніка ўскладняе атрыманне дакладных дадзеных аб масе Макемаке.

Зноскі
------

1. ↑  *JPL/NASA*. What is a Dwarf Planet? **(нявызн.)**. *Jet Propulsion Laboratory* (22 красавіка 2015). Праверана 19 студзеня 2022.
2. ↑  *JPL/NASA*. What is a Dwarf Planet? **(нявызн.)**. *Jet Propulsion Laboratory* (22 красавіка 2015). Праверана 19 студзеня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | JPL Small-Body Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |

| ⛭Транснептунавыя аб’екты |
| --- |
| Плуціна | 
* **Плутон**1
* 1993 SB
* 1993 SC
* 1994 JR1
* 1994 TB
* 1995 QZ9
* 1996 SZ4
* 1996 TP66
* 1996 TQ66
* 1997 QJ4
* 1998 HK151
* 1998 US43
* 1998 VG44
* 1998 WW24
* 1998 WU31
* (38083) Радамант
* 1999 TC36
* (38628) Хуя
* (28978) Іксіён
* 2002 KX14
* 2002 VR128
* 2003 VS2
* (90482) Орк
* *1993 RO*
* *1993 RP*
* *2003 AZ84*
* *2001 QF298*

 |
| К’юбівана | 
* 1992 QB1
* 1994 GV9
* 1994 JQ1
* 1994 VK8
* 1995 GJ
* 1995 SM55
* 1996 TO66
* (58534) Логос
* 1997 CS29
* 1997 CU29
* 1998 HJ151
* 1998 HP151
* 1998 HM151
* 1998 KR65
* (19521) Хаос
* 1998 WA25
* 1999 DF9
* 1999 HT11
* *2005 UQ513*
* (53311) Деўкаліён
* (20000) Варуна
* 2002 AW197
* (50000) Кваоар
* 2002 TX300
* 2002 UX25
* **Хаўмеа**1
* 2003 OP32
* 2004 GV9
* **Макемаке**1
* 2005 RN43
* (88611) Таранхаяваган
* *1998 WW31*
* *2002 MS4*
* *2003 MW12*
* *2003 QW90*
* (66652) Барасізі
* (148780) Альчэра

 |
| Тутына | 
* 1996 TR66
* 1998 SM165
* 1999 RB216
* 2000 JG81
* 2002 WC19
* *1997 SZ10*

 |
| Іншыярэзаніруючыя аб’екты | 
* 1994 JS
* 1995 DA2
* 1998 WA31
* 1999 CP133
* 1999 DE9
* 1999 HB12
* 2001 KC77
* 2001 KP77
* 2002 TC302
* 2003 LG7

 |
| Аб’ектырассеянага дыска | 
* **Эрыс**1,2
* 1995 TL8
* 1996 GQ21
* 1996 TL66
* 1999 CC158
* 1999 TD10
* 2000 EE173
* 2000 OO67
* 2006 SQ372
* 2010 EK139
* 2005 QU182
* 2007 UK126
* 2007 OR10
* 2000 OM67
* (42355) Тыфон
* (65489) Кето
* 2001 UR163
* 2002 CY224
* 2002 GX32
* 2002 RP120
* (90377) Седна2
* 2005 RM43
* 2000 CR105 *2004 XR190*
* *2005 TN74*
* *2006 QH181*
* 2001 XT254

 |
| Некласіфікаваныя | 
* 1997 CR29
* 1998 SN165
* 1999 CL158
* 1999 HC12
* 1999 KR16
* 1999 OY3
* 2003 FY128
* (120347) Салацыя
* 2004 TY364
* 2007 JJ43
* 2006 AO101
* 2004 UT10
* 2007 TB418
* 1999 DP8
* 2003 QX113
* 2005 RR43

 |
| Натуральныя спадарожнікі | 
* *Плутон:* Харон
* Гідра
* Нікс
* *Хаўмеа:* Намака
* Хііяка
* *Эрыда:* Дысномія
* S/2000 (1998 WW31) 1
* *Логас:* Зоя
* S/2005 (79360) 1
* *Таранхаяваган:* Тавіскарон
* *Салацыя:* Актэя
* *Альчэра:* S/2007 (148780) 1
* *Барасізі:* Пабу
* *Орк:* Вант
* *Кваоар:* Вейват

 |
| 1 Таксама класіфікуецца як карлікавая планета 2 Нягледзячы на класіфікацыю, Эрыс і Седна могуць быць часткай унутранага Воблака Оарта. |

| ⛭Сонечная сістэма (≛ спіс аб’ектаў) |
| --- |
| 
 |
| Зорка | 
* Сонца

 |
| Планеты | 
* ✰ Меркурый
* ✰ Венера
* ✯ Зямля
* Марс
* ✯✰ Юпітэр
* Сатурн
* ✰ Уран
* ✯ Нептун

карлікавыя
*Плутон*
*Хаўмеа*
*Макемаке*
*Эрыс*
*Цэрэра*
 |
| Спадарожнікі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Планет | 
* Зямлі
* Марса
* Юпітэра
* Сатурна
* Урана
* Нептуна

 |
| Карлікавых планет | 
* *Плутона*
* *Хаўмеа*
* *Эрыды*

 |
| Астэроідаў | Каліёпы, Дафны, Тыфона, Яўгеніі |

 |
| Кольцы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Планет | 
* Кольцы Юпітэра
* Кольцы Сатурна
* Кольцы Урана
* Кольцы Нептуна

 |
| іншых цел | 
* Кольцы Харыкла
* Кольцы Хірона
* Кольцы Хаўмеа

 |

 |
| Малыя целы | 

|  |  |
| --- | --- |
| астэроіды/іх спадарожнікі | 
* калязямныя
* асноўнага пояса (Веста, Палада, Юнона, Астрэя, Гігея)
* траянцы (Венеры, Зямлі, Марса, Юпітэра, Урана, Нептуна)
* кентаўры

 |
| транснептунавыя | 
* Пояс Койпера
* Рассеяны дыск

 |
| дамаклоіды | 
* Дамокл
* Дыярэтса
* Марсіяс
* Каэпаокаавэла
* 2002 RP120
* 2010 NV1

 |
| каметы | 
* Воблака Оарта
* Выраджаныя каметы
* Забытыя каметы
* Вялікая камета
* Камета галоўнага пояса
* Калясонечныя каметы

 |
| іншыя | 
* метэароіды
* Седноіды (Седна, 2012 VP 113, Лелеакухонуа, 2021 RR205)
* Планема
* Планетар

 |

 |
| Штучныя аб’екты | 
* штучныя спадарожнікі Зямлі
* міжпланетныя касмічныя апараты

 |
| Гіпатэтычныя аб’екты | 
* Вулкан і вулканоіды
* Спадарожнік Меркурыя
* Спадарожнікі Венеры
* іншыя спадарожнікі Зямлі
* Супрацьзямля
* Дзявятая планета (Планета X), Tyche, транснептунавыя планеты
* Немезіда
* Воблака Хілса

* **Былыя планеты:** Тэя, Фаэтон (Планета V), пяты газавы гігант

 |