У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Шлезвіг-Гольштэйн.
**Шлезвіг-Гольштэйн** (ням.: Schleswig-Holstein) — правінцыя Прусіі (з 1871 года — частка адзінай Германіі), размешчаная на паўвостраве паміж Балтыйскім морам на ўсходзе і Паўночным морам на захадзе. Была ўтворана ў 1866 годзе ў выніку анексіі каралеўствам Прусія герцагстваў Шлезвіг і Гольштэйн. Сталіцамі правінцыі папераменна былі гарады Кіль і Шлезвіг. Праіснавала аж да 1946 года, калі брытанскай ваеннай адміністрацыяй на яе тэрыторыі была абвешчана зямля Шлезвіг-Гольштэйн, якая з’яўляецца сёння часткай ФРГ.

Гісторыя
--------

### Далучэнне Шлезвіга і Гольштэйна

Правінцыя Шлезвіг-Гольштэйн была ўтворана пасля аўстра-прускай вайны ў 1866 годзе ў выніку анексіі Прусіяй герцагстваў Шлезвіг і Гольштэйн. У яе склад уваходзіла мноства вялікіх і малых астравоў, размешчаных у заходняга берага сярод шырокіх водмеляў, і некалькі астравоў ва ўсходняга берага.

Тэрыторыя правінцыі ў 1867 годзе была падзелена на дзве акругі — Шлезвіг і Гольштэйн, аднак ужо ў 1868 годзе яны былі аб’яднаны ў адзіную акругу Шлезвіг, якая займае тэрыторыю ўсёй правінцыі цалкам. У 1876 годзе да тэрыторыі правінцыі было далучана герцагства Лаўэнбург, якое ўжо з 1865 года кіравалася ў асабістай уніі з Прусіяй.

У 1890 годзе з падпісаннем дагавора з Вялікабрытаніяй пад кантроль Германіі перайшоў востраў Гельгаланд, які таксама быў уключаны ў склад правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн.

### Веймарская рэспубліка

Пасля падзення манархіі правінцыя Шлезвіг-Гольштэйн працягнула існаванне ў Вольнай дзяржаве Прусія ў ранейшых граніцах. У 1920 годзе паўночны Шлезвіг у выніку рэферэндуму аб статусе Шлезвіга[de] перайшоў да Даніі.

### Трэці рэйх

Пасля прыходу да ўлады нацыянал-сацыялістаў у 1933 годзе і пачатку палітыкі гляйхшальтунгу правінцыі фактычна страцілі сваё значэнне, а функцыі обер-прэзідэнта Шлезвіг-Гольштэйна з гэтага часу былі перакладзены на гаўляйтараў партыйнага *гау Шлезвіг-Гольштэйн*.

У 1937 годзе ў час нацысцкіх адміністрацыйных рэформ шлезвігскія гарады Альтана і Вандсбек[de] былі выведзены са складу Прусіі і перададзены ў склад «горада-дзяржавы» (самастойнай зямлі) Гамбург. Адначасова з гэтым у склад правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн былі перададзены «горад-дзяржава» Любек і былое Любекскае княства, якое з 1908 года з’яўлялася эксклавам зямлі Ольдэнбург.

### Паваеннае развіццё

Зямля Шлезвіг-Гольштэйн на тэрыторыі брытанскай зоны акупацыі, 1946 год
Пасля Другой сусветнай вайны тэрыторыя правінцыі апынулася ў брытанскай акупацыйнай зоне. У лістападзе 1945 года адбыўся абмен невялікімі тэрыторыямі[de] паміж савецкай і брытанскай акупацыйнымі зонамі, у выніку чаго Шлезвіг-Гольштэйн абмяняўся невялікімі ўчасткамі з Мекленбургам.

У жніўні 1946 года ўказам брытанскай ваеннай адміністрацыі правінцыя Шлезвіг-Гольштэйн была абвешчана самастойнай зямлёй Шлезвіг-Гольштэйн, якая ў 1949 годзе стала адной з заснавальніц Федэратыўнай Рэспублікі Германія.

Геаграфія і эканоміка
---------------------

Тэрыторыя правінцыі ўяўляе працяг Паўночна-Германскай нізіны. Па ўласцівасцях глебы яе можна падзяліць на тры часткі: урадлівую пагорыстую вобласць на ўсходзе, маршавую вобласць на захадзе і паміж імі ў цэнтры неўрадлівую стэпавую вобласць — працяг Люнебургскага стэпу. Валунная гліна складае галоўную частку ўрадлівай вобласці, валунныя пяскі — неўрадлівай. Узбярэжжа Балтыйскага мора больш зрэзана вялікімі і малымі бухтамі, чым узбярэжжа Паўночнага мора. Некаторыя з бухт Балтыйскага мора ўтвараюць добрыя гавані. Самыя вялікія з іх: Кільская, Нойштацкая[de], Фленсбургская[de] і Апенрадская бухты. Паміж Кільскай і Нойштацкай бухтамі — паўвостраў Вагрыя, паміж Фленсбургскай бухтай і Шлеем — паўвостраў Ангельн. Паўночнае мора на поўнач ад паўвострава Эйдэрштэт каля вусця ракі Эйдэр мае шэраг шырокіх водмеляў са шматлікімі астравамі.

Найбуйнейшай ракой правінцыі з’яўлялася размешчаная на яе паўднёвай граніцы Эльба, якая прымала тут свае шматлікія прытокі: Біле[ru], Альстэр, Пінау, Крукау і Шцёр[ru]. Другой буйной ракой правінцыі з’яўляўся Эйдэр, служачы разам са сваімі прытокамі крыніцай для арашэння цэнтральнай часткі правінцыі. Іншымі значнымі рэкамі таксама з’яўляліся Травэ[ru], Свенцінэ, Кенігсау і Відау. Сярод буйных азёр рэгіёна вылучаліся Пленерскае, Селентэрскае і Вітэнскае. У 1895 годзе быў адкрыты Канал Імператара Вільгельма, які злучае Кільскую гавань з вусцем Эльбы. Сярод іншых каналаў рэгіёна — Штэкніцкі канал[de] (каналізаваная рака Дэльвенау[de]) паміж ракой Травэ і Эльбай, Кудэнскі і Тондэрнскі каналы.

Каля 80 % тэрыторыі правінцыі займалі ворныя землі, сады, лугі і пашы. Асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляліся пшаніца, жыта, ячмень, авёс, бульба і сена. Садаводства, пладаводства і агародніцтва асабліва квітнелі ў наваколлях Альтаны і Гамбурга. У Травенталі меўся конскі завод. Буйная рагатая жывёла добрай пароды экспартаваўся з Тэнінга, Гузума і Альтаны праз Гамбург у Англію. На астравах была асабліва добра развіта птушкагадоўля. Рыбалоўства з вялікім поспехам вялося ў Балтыйскім моры. Карысныя выкапні на тэрыторыі рэгіёна малаважныя, тут вялася толькі здабыча гіпсу і каменнай солі. Фабрычная прамысловасць была слаба развіта — мелася толькі некалькі чыгуналіцейных, машынабудаўнічых заводаў і суконных фабрыкаў. Таксама меліся суднабудаўнічыя заводы ў Кільскай бухце (у Гаардэне і Эйлербеку), у Альтане і Фленсбургу.

Вядучай навучальнай установай рэгіёна быў Кільскі ўніверсітэт.

Насельніцтва
------------

Карта правінцыі, 1905 год
### Статыстычныя даныя

У 1900 годзе ў правінцыі пражывала 1 387 968 чалавек. Паводле мове пераважалі немцы, якія размаўлялі на ніжненямецкай гаворцы. У паўночнай частцы рэгіёна пражывалі датчане. Граніца дацкай мовы пачыналася на ўсходзе трохі на поўнач ад Фленсбурга, апускалася дугой на поўдзень да ўзгорка Рымельсберг і паварочвала на поўнач, даходзячы да вусця ракі Відэнау. У 1890 годзе налічвалася 136 148 датчан. На заходнім узбярэжжы і на астравах Паўночнага мора таксама пражывалі фрызы. У канфесійным плане пераважалі пратэстанты.

Тэрыторыя і насельніцтва правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн у 1900 годзе:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Шлезвіг | 19.004,28 | 1.387.968 | 20 | 3 |

Тэрыторыя і насельніцтва правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн у 1925 годзе:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Шлезвіг | 15.060 | 1.519.365 | 18 | 5 |

Рэлігійны склад насельніцтва ў 1925 годзе: 94,2 % — пратэстанты; 2,7 % — каталікі; 0,1 % — іншыя хрысціянскія канфесіі; 0,3 % — яўрэі; 2,7 % — іншыя канфесіі.

Плошча і колькасць насельніцтва правінцыі станам на 17 мая 1939 года ў граніцах на 1 студзеня 1941 года і колькасць раёнаў на 1 студзеня 1941 года:

| Адміністрацыйная акруга | Плошча, км² | Насельніцтва, чал. | Колькасць раёнаў |
| --- | --- | --- | --- |
| сельскіх | гарадскіх |
| Акруга Шлезвіг | 15.681,97 | 1.589.267 | 17 | 4 |

### Гарадское і сельскае насельніцтва

Размеркаванне насельніцтва па розных тыпах населеных пунктаў у залежнасці ад іх велічыні па агульнай колькасці жыхароў, паводле даных перапісу насельніцтва 1925 года і станам на 17 мая 1939 года:

| Год | Доля насельніцтва па катэгорыях населеных пунктаў па колькасці жыхароў |
| --- | --- |
| менш за 2.000 жыхароў | 2.000 — 100.000 жыхароў | больш за 100.000 жыхароў |
| 1925 | 35,9 % | 37,9 % | 26,3 % |
| 1939 | 34,4 % | 38,6 % | 27,0 % |

Найбуйнейшымі гарадамі правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн з’яўляліся (паводле даных 1925 года):

* Кіль — 213.881 чал.
* Альтана — 185.653 чал.
* Фленсбург — 63.139 чал.
* Ноймюнстэр — 39.895 чал.
* Вандсбек — 39.606 чал.

Гарады Вандсбек і Альтана ў 1938 годзе былі вылучаны са складу правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн (і нават цалкам са складу Прусіі) і сталі часткай «горада-дзяржавы» (самастойнай зямлі ў складзе Германіі) Гамбург.

Обер-прэзідэнты
---------------

Герб правінцыі Шлезвіг-Гольштэйн
Пасада обер-прэзідэнта ўведзена ў Прусіі паводле ўказу ад 30 красавіка 1815 года аб паляпшэнні арганізацыі правінцыйнага кіравання (ням.: Verordnung wegen verbesserter Einrichtung der Provinzial-Behörden).

| Гады | Обер-прэзідэнт | Партыя |
| --- | --- | --- |
| 1867—1879 | Карл фон Шэл-Плесен[de] |  |
| 1879—1880 | Карл Генрых фон Бетыхер |  |
| 1880—1896 | Георг фон Штайнман[de] |  |
| 1897—1901 | Эрнст фон Кёлер[de] |  |
| 1901—1906 | Курт фон Вільмоўскі[de] |  |
| 1906—1907 | Курт фон Дэвіц[de] |  |
| 1907—1914 | Дэтлеў фон Бюлаў[de] |  |
| 1914—1918 | Фрыдрых фон Мольтке |  |
| 1919—1932 | Генрых Кюрбіс[de] | СДПГ |
| 1932—1933 | Генрых Тон[de] |  |
| 1933—1945 | Генрых Лозэ | НСДАП |
| 1945—1945 | Ота Хеверман[de] |  |
| 1945—1946 | Тэадор Штэльцэр[de] | ХДС |

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2 3 4 5  Шлезвиг-Гольштиния // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
4. ↑  Provinz Schleswig-Holstein // Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900 (ням.)
5. 1 2 3 4  Die Provinz Schleswig-Holstein im Überblick (ням.)
6. 1 2  Fläche und Bevölkerung der größeren Verwaltungsbezirke (S. 8), Zahl der Gemeinden und Kreise (S. 21), Bevölkerung nach Gemeindegrößenklassen (S. 22) (ням.).  Statistisches Jahrbuch für das Deutsche Reich 1939/40 (Digitalisat).

Спасылкі
--------

* Deutsche Verwaltungsgeschichte: Provinz Schleswig-Holstein (ням.)
* Territoriale Veränderungen in Deutschland: Provinz Schleswig-Holstein (ням.)
* Provinz Schleswig-Holstein (Elbherzogtümer) (ням.)

| ⛭Правінцыі Каралеўства Прусіі |
| --- |
| Існавалі доўгі час | 
Усходняя Прусія · 
Заходняя Прусія · 
Брандэнбург · 
Памеранія · 
Позен · 
Саксонія · 
Сілезія · 
Вестфалія · 
Рэйнская правінцыя · 
Землі Гогенцолернаў · 
Шлезвіг-Гольштэйн · 
Гановер · 
Гесэн-Насау (1866/68)
 | Каралеўства Прусія |
| Распушчаны | 
дыстрыкт Нетцэ · 
Паўднёвая Прусія · 
Новая Усходняя Прусія · 
Новая Сілезія (1807) · 
Ніжні Рэйн · 
Юліх-Клевэ-Берг (1822) · 
Прусія (1878)
 |
| Створаны | 
Ніжняя Сілезія · 
Верхняя Сілезія (1919) · 
Позен-Заходняя Прусія (1922) · 
Гале-Мерзебург · 
Кургесэн
 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 44528-9 |