recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кухараў.

**Фёдар Якаўлевіч Кухараў** (18 сакавіка 1924
20 мая 1946) — Герой Савецкага Саюза (1944), камандзір дыверсійнай групы партызанскага атрада імя І. В. Сталіна Добрушскай партызанскай брыгады. Узнагароджаны ордэнам Леніна (1944) і рознымі медалямі.

Біяграфія
---------

Фёдар Якаўлевіч Кухараў нарадзіўся 18 сакавіка 1924 года ў вёсцы Антонаўка, цяпер Добрушскага раёна Гомельскай вобласці, ў сям'і селяніна. Па нацыянальнасці — беларус. Маці Фёдара — Марыя Мікалаеўна Кухарава — працавала на папяровай фабрыцы «Герой працы». Бацька Кухарава памёр у 1933 годзе. Скончыў 8 класаў школы № 2 у горадзе Добруш і ФЗУ. Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны працаваў у шахце ў Данбасе.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны пасля акупацыі Данбаса вярнуўся ў Добруш. Служыў у партызанскім атрадзе імя С. М. будзёнага пад камандаваннем В. П. Вырвіч. Арганізаваў збор зброі для партызан, распаўсюджваў ў Добрушы і Гомелі лістоўкі, праводзіў дыверсіі і асабіста падарваў 3 нямецкіх эшалона. У жніўні 1943 года ўзначаліў дыверсійную групу партызанскага атрада імя І. В. Сталіна Добрушскай партызанскай брыгады. Летам і восенню ўдзельнічаў у падрыве 24 варожых эшалонаў.

За мужнасць і гераізм, праяўленыя ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў тыле ворага, Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 жніўня 1944 года, Кухараву Фёдару Якаўлевічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 4353).

Пасля вызвалення Добруша ў кастрычніку 1943 года працаваў у камандзе па размініраванню горада, затым сакратаром камітэта камсамола фабрыкі «Герой Працы». З 1944 года Кухараў — член КПСС. Жыў у горадзе Добруш Гомельскай вобласці. Фёдар Якаўлевіч Кухараў разам са сваім сябрам Васілём Бурым загінуў 20 мая 1946 года падчас абясшкоджвання неразарванага снарада часоў Вялікай Айчыннай вайны.

Памяць
------

* У гонар Кухарава устаноўлены мемарыяльныя дошкі ў гарадскім парку горада Добруша Гомельскай вобласці і на будынку школы № 2.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Кухарев Фёдор Яковлевич (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 5 лістапада 2012. Праверана 27 лістапада 2016.
2. ↑  Парень из Добруша **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Молодая Гвардия. Архівавана з першакрыніцы 15 лістапада 2014. Праверана 27 лістапада 2016.

Літаратура
----------

Фёдар Якаўлевіч Кухараў на сайце «Героі краіны»

* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп и испр. Минск, 1984.
* Выпуск 2 // Люди легенд. — М. 1966.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Магіла Фёдара Юзэфовіча
**Фёдар Якаўлевіч Юзэфовіч** (паміж 1825 і 1827, Целяханы, Пінскі павет — 1 чэрвеня 1863, Вялікая Гаць, Пінскі павет) — праваслаўны царкоўны святар, забіты паўстанцамі падчас паўстання 1863—1864 гадоў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і святара. У 1847 скончыў Пінскае духоўнае вучылішча, служыў на пасадах панамара і псаломшчыка ў храмах Мінскага павета. 25 сакавіка 1861 года прызначаны псаломшчыкам у царкве сяла Святая Воля.

У пачатку паўстання 1863—1864 гадоў паводле некаторых дадзеных удзельнічаў у атрадах самаабароны, створаных беларускімі сялянамі супраць паўстанцаў, але ці праўдзівыя гэтыя звесткі невядома.

1 чэрвеня 1863 года ў дом Юзэфовіча ў сяле Вялікая Гаць прыйшлі два чалавекі і, прадставіўшыся падарожнікамі, папрасілі паесці. Тым часам у сяло ўвайшоў атрад паўстанцаў колькасцю каля 200 чалавек. Госці, якія аказаліся паўстанцамі, пад пагрозай рэвальвера адвялі Юзэфовіча ў карчму, дзе над ім пачлі здзеквацца і аб’явілі аб хуткай казні. Пад канвоем Фёдар быў адведзены к мясцоваму святару айцу Мікалаю Лукічу Стаяновічу для прычасця і споведзі. Святар адмовіўся ўзяць грошы «за працу» і прасіў, каб Фёдара пашкадавалі.

Але паўстанцы павесілі Фёдара Юзэфовіча на вярбе ля яго дома на вачах ва ўсёй сям’і — бацькі, жонкі і дзяцей. Паводле ўспамінаў сына, вяроўка не шчыльна ахапіла шыю, і Фёдар здолеў схапіцца за дрэва і аслабіць пятлю. Убачыўшы гэта, паўстанцы пацягнулі яго за ногі ўніз, забіўшы яго канчаткова.

Да цела павешанага была прыстаўлена ахова, каб перашкодзіць яго зняць. Пасля казні паўстанцы разрабавалі маёнтак святара — бацькі Юзэфовіча. Пасля яны ўзялі айца Мікалая Стаяновіча і адвезлі яго ў лес з намерам таксама павесіць, але Мікалая выратаваў нечакана сустрэўшыйся паўстанцам знаёмы памешчык. Тады, пасля здзекаў, Мікалай быў адпушчаны.

Фёдар Юзэфовіч быў пахаваны на мясцовых могілках. Пасля яго смерці засталося пяць сірот: Аляксей (11 гадоў), Мікалай (5 гадоў), Ганна (4 гады), Марыя (1 год). 
На магіле Юзэфовіча быў усталяваны вялікі драўляны крыж, які пазней змянілі на каменны.

Зноскі
------

1. 1 2  Скрынченко Д. Ф. Я. Юзефович (повешен поляками 1 июня 1863 г.) // Минские епархиальные ведомости. — 1909. — № 11. — С. 273.
2. ↑  О мученической смерти дьячка Фодора Иозефовича Минской губернии, Пинского уезда, Святовольского прихода. Со слов вдовы замученного Домны Иозефовичевой / Три мученические кончины // День. — 1863. — № 29. — С. 11.
3. ↑  Щеглов…

Літаратура
----------

* Коялович М. О. Чтения по истории Западной России. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2006. — 480 с.
* Утрата С. диакон. Восстание 1863—1864 гг. и церковная жизнь в Белоруссии (кандидат. дис.). — Жировичи, 2000.
* Щеглов Г. Э. Год 1863: забытые страницы. — 2-е изд. доп. — М.: Братство в честь Святого Архистратига Михаила в г. Минске Минской епархии Белорусской Православной Церкви, 2007. — 98 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 7058154260444624480001 |
**Фёдар Якаўлевіч Акуратаў** (4 [17] верасня 1915, Чарамісіна, Кастрамская губерня, Расійская імперыя — 1 сакавіка 1940, Кяхяры, Выбаргская губерня, Фінляндыя) — савецкі ваенны лётчык, старшына, удзельнік савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гадоў. Стралок-радыст 2-й эскадрыллі 50-га хуткаснага бамбавальнага авіяцыйнага палка 18-й хуткасны бамбавальнай авіябрыгады 7-й арміі Паўночна-Заходняга фронту. У час вайны здзейсніў 44 баявыя вылеты. Герой Савецкага Саюза (1940).

З 19 снежня 1939 года Акуратаў знаходзіўся на франтах савецка-фінляндскай вайны. Удзельнічаў у баях на Карэльскім перашыйку. За выдатнае выкананне баявога задання атрымаў некалькі падзяк ад камандавання.

1 сакавіка 1940 г. пры выкананні баявога задання па знішчэнні агнявых кропак праціўніка самалёт, у якім знаходзіліся старэйшы палітрук Васіль Койнаш, штурман лейтэнант Барыс Карнілаў і старшына Акуратаў, трапіў пад інтэнсіўны абстрэл зенітнай артылерыі суперніка ў раёне станцыі Тамісуа. Членам экіпажа удалося ліквідаваць пажар на борце, але затым яны здзейснілі вымушаную пасадку ў раёне населенага пункта Кяхяры (цяпер — пасёлак Ганчарова Выбаргскага раёна Ленінградскай вобласці) на тэрыторыі, занятай праціўнікам. У распачатым наземным баі акурат быў забіты кулямётным агнём, калі спрабаваў выведаць шляхі адыходу. Пахаваны на Сестрарэцкіх могілках.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**«Bonfire Heart»** — першы сінгл англійскага спевака Джэймса Бланта з яго чацвёртага студыйнага альбома «Moon Landing». 

Песня была напісана Джэймсам Блантам у супрацоўніцтве з салістам гурта «OneRepublic» Раянам Тэдарам, з якім раней быў напісаны яшчэ адзін сінгл «Stay the Night». Песня дэбютавала на 6-ым месцы ў брытанскім хіт-парадзе «UK Singles Chart» і здолела ўзняцца на 4-ую пазіцыю.

Прома
-----

Лэйбл гуказапісу Бланта рассылаў па email паведамленні для паклоннікаў адносна выхаду песні. Аднак высвятлілася, што паведамленні былі разасланы значна большай колькасці людзей, чым планавалася. Пазней Джэймс Блант праз твітэр папрасіў прабачэння за тое, што паведамленні былі разасланы ўсёй Вялікабрытаніі з-за памылкі. Пасля гэтага Email заклікала сваіх карыстальнікаў наведваць старонку SoundCloud Бланта, дзе можна было спампаваць песню бясплатна. Упершыню па радыё песня прагучала 29 ліпеня на радыё Бі-Бі-Сі-2. У той жа дзень на афіцыйны сайт было запампавана лірык-відэа.

28 жніўня 2013 года быў выпушчаны кліп на песню, зняты Вонам Арнелам.

7 кастрычніка Джэймс Блант выканаў песню на аўстралійскім шоу *X-Factor*.

5 лістапада *Bonfire Heart* прагучала ўжывую на *The Ellen DeGeneres Show*.

28 лютага 2014 года падчас інтэрв’ю на тэлеканале Skavlan Джэймс Блант спеў *Bonfire Heart* ужывую.

Зноскі
------

1. ↑  iTunes - Music - Bonfire Heart - Single by James Blunt
2. ↑  Blunt, James (29 July 2013). *@DirtyLilBlunt on Twitter*.. Retrieved on 1 August 2013.
3. ↑  James Blunt "Bonfire Heart" (Vaughan Arnell, dir.) **(нявызн.)**. *Video Static* (3 верасня 2013). Праверана 18 August 2014.

Спасылкі
--------
**Лісічка шэрая пукатая**, або **кантарэлю́ля пукатая** (*Cantharellula umbonata*) — від шапкавых базідыяльных грыбоў сямейства радоўкавых, з роду Кантарэлюля (*Cantharellula*).

Апісанне
--------

Шапка дыяметрам 2—4 см, пукатая, потым шырокалейкападобная, з тупым бугарком, сухая ці вільготная, дымчата- або мышына-шэрая, з загнутым уніз больш светлым краем, часам чарнаватая з блакітна-стальным адценнем. Мякаць тонкая, белая або шараватая, мяккая, на зломе слаба чырванее. Пласцінкі чыстыя, вузкія і таўставатыя, вілавата разгалінаваныя, белыя ці шэраватыя. Ножка вышынёй 2—5(8) см, суцэльная, потым полая, гладкая, аднаго колеру з шапкай. Споры верацёна- ці эліпсападобныя, гладкія, бясколерныя.

Пашырэнне
---------

Пашырана ва ўмераных паясах Еўразіі, Амерыкі. Сапратроф. На Беларусі расце ў імшыстых хваёвых лясах па ўсёй тэрыторыі, часта па верасоўніках у верасні-кастрычніку.

Выкарыстанне
------------

Малавядомы ядомы грыб.

Літаратура
----------

* *Гапіенка В.* Кантарэлюля // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776876553 |
**Сцяг Канэктыкута** (англ.: Flag of Connecticut) - адзін іх дзяржаўных сімвалаў амерыканскага штата Канектыкут.

Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча блакітнага колеру, у цэнтры якога размешчаны белы барочны шчыт. На шчыце намаляваныя тры вінаградныя лазы, з кожнай з якіх звісае па тры гронкі вінаграду. Пад шчытом знаходзіцца бела-залатая стужка з надпісам: *Qui transtulit sustinet*(з лац.: Той, хто пасадзіў нас, будзе клапаціцца пра нас - дэвіз штата).

У аснову сцяга пакладзена пячатка калоніі Сейбрук, распрацаваная у 1639 годзе. На пячатцы былі намаляваныя 15 вінаградных лоз і, у верхнім левым куце, рука, якая трымае скрутак з надпісам *Sustinet qui transtulit*. У 1644 годзе калонія Сейбрук улілася ў склад калоніі Канэктыкут, таксама да апошняй перайшла пячатка Сейбрука. 25 кастрычніка 1711 года губернатар і заканадаўчы орган калоніі мадыфікавалі пячатку. Колькасць вінаградных лоз паменшылі да трох, якія сталі сімвалізаваць тры самыя старыя селішча - Віндзар, Вэзэрсфайлд і Хартфард (па іншай версіі тры калоніі - Канэктыкут, Сейбрук і Нью-Хейвен, зліўшыся ў адну калонію Канэктыкут) і памянялі фармулёўку і размяшчэнне дэвізу.

| ≛ Сцягі штатаў ЗША |
| --- |
| Штаты | 
Агая · 
Аёва · 
Айдаха · 
Аклахома · 
Алабама · 
Аляска · 
Арканзас · 
Арызона · 
Арэгон · 
Ваёмінг · 
Вашынгтон · 
Вермонт · 
Віргінія · 
Вісконсін · 
Гаваі · 
Джорджыя · 
Дэлавэр · 
Заходняя Віргінія · 
Ілінойс · 
Індыяна · 
Каларада · 
Каліфорнія · 
Канектыкут · 
Канзас · 
Кентукі · 
Луізіяна · 
Мантана · 
Масачусетс · 
Мінесота · 
Місісіпі · 
Місуры · 
Мічыган · 
Мэн · 
Мэрыленд · 
Небраска · 
Невада · 
Нью-Гэмпшыр · 
Нью-Джэрсі · 
Нью-Ёрк · 
Нью-Мексіка · 
Паўднёвая Дакота · 
Паўднёвая Караліна · 
Паўночная Дакота · 
Паўночная Караліна · 
Пенсільванія · 
Род-Айленд · 
Тэнесі · 
Тэхас · 
Фларыда · 
Юта
 |  |
| Федэральная акруга | Акруга Калумбія |
| Астраўныя тэрыторыі | Амерыканскае Самоа ·  Гуам ·  Паўночныя Марыянскія астравы ·  Пуэрта-Рыка ·  Амерыканскія Віргінскія астравы |
| Гл. таксама | Сцяг Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі |
**Жаўтазёмы** — глебы, якія ўтвараюцца пад шырокалістымі лясамі вільготных субтропікаў, пераважна на матчыных пародах з гліністых сланцаў.

Агульныя звесткі
----------------

Маюць кіслую рэакцыю, утрыманне перагною невысокае. Жоўтая афарбоўка абумоўлена наяўнасцю гідратаў вокісу жалеза. Агульная магутнасць глебавых гарызонтаў 30-70 см.

Сярод жаўтазёмаў адрозніваюць 4 тыпы:

* жаўтазёмы,
* падзолістыя жаўтазёмы,
* жаўтазёмы глеявыя
* падзолістыя жаўтазёмы, глеевыя глебы.

Жаўтазёмы займаюць шырокія плошчы ў Кітаі, на поўдні ЗША, на паўднёвым усходзе Аўстраліі і ў Новай Зеландыі. У былым СССР распаўсюджаныя ў Заходняй Грузіі і Ленкарані (Азербайджан).

Выкарыстанне
------------

Выкарыстоўваюцца для вырошчвання шматгадовых субтрапічных раслін (цытрусавыя, чай і да т. п.), вінаград, эфіраалейныя культуры, тытунь, агароднінныя і іншыя сельскагаспадарчыя расліны.

Жаўтазёмы маюць невялікі запас пажыўных рэчываў, таму патрабуюць вялікіх колькасцяў угнаенняў.

Літаратура
----------

* *Роде А. А. Смирнов В. Н.* Почвоведение. — М. 1972.
* Лесная энциклопедия: В 2-х т./Гл.ред. Воробьев Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А. Атрохин В. Г. Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — 563 с.

Спасылкі
--------

* Онлайн энцыклапедыя
**Жаўталоз**, **Вярба пурпуровая**, **Жоўтая лаза** (*Salix purpurea*) — куст з роду вярба сямейства вярбовых.

Апісанне
--------

Галінка з каташкамі
Куст вышынёй 2—5 м, э тонкімі гнуткімі голымі галінкамі. Кара жоўтая, чырванавата-жоўтая або пурпуровая, бліскучая, нярэдка з шызым налётам, унутры лімонна-жоўтая. Лісце на кароткіх чаранках, вузкае, адваротналанцэтнае, голае, шызаватае, суцэльнакрайняе, на канцы з шыпападобным вастрыём, часта размешчана супраціўна (прыкмета, не характэрная для іншых відаў роду), амаль без прылісткаў. Кветкавыя каташкі сядзячыя, тычынкавыя з пурпуровымі пыльнікамі, цвітуць раней або адначасова з распусканнем лісця. Плады — каробачкі з шаўкавістым лямцавым апушэннем.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Еўропе, Паўднёвай Сібіры, на Каўказе, у Сярэдняй Азіі. На Беларусі ў заходніх і паўночных раёнах праходзіць мяжа суцэльнага арэала. Расце па берагах рэк, азёр, ручаёў, на забалочаных лугах. Інтрадукаваны ў Паўночнай Амерыцы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Цвіце ў красавіку-маі, плоданасіць у чэрвені.

Таксанамія
----------

Від **Жаўталоз** уваходзіць у род Вярба (*Salix*) семейства Вярбовыя (*Salicaceae*) парадку Вербакветныя (*Malpighiales*).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 36 сямействаў (па Сістэме APG II) |   | яшчэ больш 500 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Вербакветныя** |   |   | род **Вярба** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Вярбовыя** |   |   | від **Жаўталоз** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадка кветкавых раслін (па Сістэме APG II) |   | яшчэ каля 57 родаў |   |
|   |   |   |

Выкарыстанне
------------

Выкарыстоўваецца для ахоўыых пасадак, жывых агароджаў, замацавання берагоў, адхонаў. Прут ідзе па тонкае пляценне, кара (у ёй да 8 % танідаў) — на дубленне і атрыманне саліцыну. Дэкаратыўная расліна (ёсць разнавіднасці, цікавыя для азелянення). Добры меданос.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 116. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.

Літаратура
----------

* *Мазан І.* Жаўталоз // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776399301 |
**Жаўна**, або **Чорны дзяцел** (*Dryocopus martius*), народныя назвы: *жолна*, *чорная жолна* — лясная птушка з сямейства дзятлавыя, распаўсюджаная ў паласе лясоў Еўразіі. У межах арэала гэты від даволі лёгка вызначыць — сваімі буйнымі памерамі і чорным апярэннем з чырвонай шапачкай ён прыкметна адрозніваецца ад іншых дзятлаў. Аселая птушка, толькі ў пагнездавы перыяд часам здзяйсняе невялікія вандроўкі за межы арэала. Жыве адасоблена, пары ўтвараюцца толькі на сезон размнажэння. Гняздуе ў спелых высокакмлёвых лясах, дзе выбірае высокія мёртвыя альбо хворыя дрэвы без сукоў, у якіх выбівае дупло. Сілкуецца насякомымі, у тым ліку мурашамі.

Знешні выгляд
-------------

Найбольш буйны дзяцел Заходняй Палеарктыкі, сваімі памерамі крыху саступае граку — у адрозненне ад гэтай птушкі мае больш стройны целасклад, доўгую тонкую шыю і доўгі хвост. Даўжыня 42-49 см, вага 250—450 г, размах крылаў 64-80 см.

Апярэнне дарослага самца бліскуча-чорнае, за выключэннем верху галавы, а ёй — ярка-чырвоная пляма ў выглядзе шапачкі ад аснавання дзюбы да патыліцы. У самкі апярэнне таксама чорнае, аднак у параўнанні з самцом больш цьмянае і мае бураватае адценне, чырвоная пляма невялікая і развіта толькі на патыліцы. Дзюба ў абодвух палоў шараватая з жаўцізной знізу, вельмі магутная, далатападобная, доўгая і прамая; ногі блакітна-шэрыя. Маладыя птушкі падобныя да дарослых, але маюць друзлае апярэнне, афарбаванае ў менш яркія, матавыя колеры. Падбародак першагодак мае шараватае адценне, чырвоная пляма на галаве невыразная і часам не выяўлена зусім, дзюба завостраная, пераважна бледна-рагавога колеру.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Жаўна**, **Чорны дзяцел**, а таксама народныя назвы ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.6. Мн. 1998, С.427

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4180368-1 · NDL: 00976776 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лапацін.
**Антон Іванавіч Лапацін** (18 студзеня 1897 — 9 красавіка 1965) — савецкі военачальнік, гвардыі генерал-лейтэнант (1942 год), Герой Савецкага Саюза (19 красавіка 1945 год, зорка № 7119), член КПСС з 1919 года.

Біяграфія
---------

Антон Іванавіч Лапацін нарадзіўся ў вёсцы Каменная цяпер Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці. Беларус.

На ваеннай службе з 1916 года. У гады Першай сусветнай вайны ваяваў на Паўднёва-Заходнім фронце радавым.

У Чырвонай Арміі з 1919 года, удзельнік грамадзянскай вайны. Ваяваў у складзе 1-й Коннай арміі  (руск.) (бел. супраць войскаў Дзянікіна і Урангеля, памочнік камандзіра эскадрону, затым камандзір эскадрону.

У Вялікую Айчынную вайну ўступіў у званні генерал-маёра, у ходзе вайны камандуючы 37-й арміяй  (руск.) (бел. якая ўдзельнічала ў 1941 годзе ў Растоўскай наступальнай аперацыі  (руск.) (бел. Паўднёвага фронту.

З верасня 1942 года — камандуючы 62-й арміяй  (руск.) (бел. Сталінградскага фронту, з кастрычніка 1942 года — 34-й, з сакавіка 1943 года — 11-й арміямі на Паўночна-Заходнім фронце, удзельнічаў у Старарускай аперацыі  (руск.) (бел. ў сакавіку 1943 года.

Магіла Лапаціна на Новадзявочых могілках Масквы.
Са студзеня па ліпень 1944 года — намеснік камандуючага 43-й арміяй.

У ліпені 1944 года па асабістай просьбе прызначаны камандзірам 13-га гвардзейскага стралковага корпуса ў складзе 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага франтоў, якія ўдзельнічалі ў вызваленні Прыбалтыкі, ва Усходне-Прускай аперацыі, у штурме Кенігсберга і ліквідацыі земландскай групоўкі праціўніка.

На Парадзе Перамогі ў Маскве А. І. Лапацін камандаваў зводным палком 1-га Прыбалтыйскага фронту.

У ліпені 1945 года А. І. Лапацін быў прызначаны камандзірам 2-га асобнага стралковага корпуса Забайкальскага фронту.

Пасля вайны скончыў вышэйшыя акадэмічныя курсы Вышэйшай ваеннай акадэміі  (руск.) (бел. імя К. Я. Варашылава. Служыў на розных пасадах у штабах вайсковых акругаў. У 1954 годзе сышоў у запас.

Памёр 9 красавіка 1965 года, пахаваны на Новадзявочых могілках горада Масквы.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»;
* тры ордэна Леніна (1942, 1945, ...);
* тры ордэны Чырвонага Сцяга (1920, 1944, ...);
* два ордэна Кутузава 1 ступені (1944, 1945);
* ордэн Чырвонай Зоркі (1938);
* медалі.

Зноскі
------

1. ↑  Великая Отечественная. Командармы.

Літаратура
----------

* Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 129—130. — ISBN 5-86090-113-5.
* *Иоффе Э.* Через тернии — к золотой звезде // *Рэспубліка* : Газета. — Мн.: 2010. — № 20(4930).

Спасылкі
--------

Антон Іванавіч Лапацін на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Антацэрас** (*Anthoceros*) — род антацэротавых імхоў.

Апісанне
--------

Слаявіна цёмна-зялёная, разеткападобная, дыяметрам 2—5 см, шчыльна прылягае да субстрату, з рассечанымі лопасцепадобнымі вырастамі, унізе з слізевымі поласцямі, якія пазней запаўняюцца калоніямі водарасцей з роду насток. Прымацоўваецца да субстрату аднаклетачнымі рызоідамі. Спарагон цыліндрычны, з калонкай і стэрыльнымі ніткамі (элатэрамі), якія служаць для разрыхлення спораў, прамастойны, даўжынёю 1—10 см, зялёны, потым бурэе і раскрываецца на 2 створкі. Споры тэтраэдрычныя, цёмныя, з шчытападобнымі вырастамі. Спараносіць летам і ўвосень.

Пашырэнне
---------

Каля 150 відаў. Пашыраны пераважна ў тропіках, некаторыя ва ўмераных шыротах. На Беларусі на аблогах, каля дарог, па канавах, берагах рэк трапляецца антацэрас кропкавы (*Anthoceros punctatus*).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Рыкоўскі Г. Ф.* Антацэрас // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Антоцерос: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4352612-3 · LCCN: sh88022271 · Microsoft: 2781154237 |
**Антарктычны антыцыклон** — вобласць высокага атмасфернага ціску над Усходняй Антарктыдай.

Апісанне
--------

Праяўляецца на працягу ўсяго года. Асабліва ўстойлівы зімой (чэрвень - жнівень), калі ў час палярнай ночы мацярык моцна выхалоджваецца (тэмпература ледавіковага покрыва апускаецца да -55°С, паветра — да -89,3°С). На перыферыі антарктычнага антыцыклону слабыя ўсходнія вятры, якія ў зоне ледавіковага схілу ператвараюцца ў сцёкавыя і ўраганныя. Найбольшы ціск у цэнтры антарктычнага антыцыклону на плато Савецкае (4000 м над узроўнем мора). Пераважае бязвоблачнае, вельмі халоднае і сухое надвор'е. Назіраецца асяданне паветра ў працэсе кампенсацыі сцёку яго з мацерыка. На вышыні антарктычнага антыцыклону замяшчаецца каляпалярнай дэпрэсіяй - зонай нізкага ціску.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Натуральны адбор (значэнні).
**Натуральны адбор** — працэс, пасродкам якога ў папуляцыі павялічваецца колькасць асобін, якія валодаюць максімальнай прыстасаванасцю (найбольш спрыяльнымі прыкметамі), у той час як колькасць асобін з неспрыяльнымі прыкметамі памяншаецца. У свеце сучаснай сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі натуральны адбор разглядаецца як галоўная прычына развіцця адаптацый, відаўтварэння і паходжання надвідавых таксонаў. Натуральны адбор — адзіная вядомая прычына адаптацый, але не адзіная прычына эвалюцыі. Да колькасці неадаптыўных прычын адносяцца генетычны дрэйф, паток генаў і мутацыі.

Тэрмін "Натуральны адбор" папулярызаваў Чарлз Дарвін, параўноўваючы гэты працэс з штучным адборам, сучаснай формай якога з’яўляецца селекцыя. Ідэя параўнання штучнага і натуральнага адбору складаецца ў тым, што ў прыродзе гэтак жа адбываецца адбор найбольш «удалых», «лепшых» арганізмаў, але ў ролі «ацэншчыка» карыснасці ўласцівасцяў у даным выпадку выступае не чалавек, а асяроддзе пражывання. Да таго ж, матэрыялам як для натуральнага, так і для штучнага адбору з’яўляюцца невялікія спадчынныя змены, якія накоплівацца з пакалення ў пакаленне.

Гл. таксама
-----------

* Штучны адбор
* Селекцыя
* Эвалюцыянізм
* Ціск адбору

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* *On the Origin of Species* by Charles Darwin – Chapter 4, Natural Selection
* Natural Selection Архівавана 3 ліпеня 2008.- Modeling for Understanding in Science Education, University of Wisconsin
* Natural Selection Архівавана 15 жніўня 2012. from University of Berkeley education website
* T. Ryan Gregory: Understanding Natural Selection: Essential Concepts and Common Misconceptions(недаступная спасылка) Evolution: Education and Outreach

| ⛭Эвалюцыйная біялогія |
| --- |
| Працэсы біялагічнай эвалюцыі | 
* Адаптацыя
* Прэадаптацыя
* Экзаптацыя
* Абаптацыя
* Відаўтварэнне
* Мікраэвалюцыя
* Макраэвалюцыя

 |
| Механізмы папуляцыйнай генетыкі | 
* Дрэйф генаў
* Спадчынная зменлівасць
* Мадзіфікацыйная зменлівасць
* Мутагенез
* Спадчыннасць
* Адбор
	+ Натуральны
	+ Штучны
	+ Групавы
	+ Палавы
	+ Кін
* Паток генаў
* Эфект бутэлечнага рыльца
* Гарызантальны перанос генаў

 |
| Узнікненне жыцця | 
* Хімічная эвалюцыя
* Гіпотэза свету РНК

 |
| Гісторыя эвалюцыйнага вучэння | 
* Жафруізм
* Бракізм
* Дарвінізм
* Ламаркізм
* Пангенезіс
* Артагенез
* Аўтагенез
* Намагенез
* Сальтацыянізм
* Катастрафізм
* Неакатастрафізм

 |
| Сучасныя канцэпцыі | 
* Сінтэтычная тэорыя эвалюцыі
* Тэорыя перарывістай раўнавагі
* Нейтральная тэорыя малекулярнай эвалюцыі
* Доказы эвалюцыі

 |
| Эвалюцыя (Агульная храналогія) | 
* грыбоў
* земнаводных
* кітападобных
* каня
* млекакормячых
* птушак
* раслін
* рэптылій
* рыб
* чалавека
* членістаногіх

 |
Карціна XVI стагоддзя, якая адлюстроўвае натарыуса, працы фламандскага жывапісца Квенціна Масіса
**Ната́рыус** (лац.: notarius — пісарчук, сакратар) — асоба, спецыяльна ўпаўнаважаная на здзяйсненне натарыяльных дзеянняў, сярод якіх сведчанне сапраўднасці копій дакументаў і выпісаў з іх, сведчанне сапраўднасці подпісу на дакументах, сведчанне дакладнасці перакладу дакументаў з адной мовы на іншую, а таксама некаторыя іншыя дзеянні, нормы якіх адрозніваюцца адзін ад аднаго ў розных краінах.

Функцыі натарыусаў значна шырэйшыя і прад'яўляныя да іх патрабаванні значна вышэйшыя ў краінах кантынентальнага права (напрыклад, Беларусь, Германія) у параўнанні з краінамі агульнага права (напрыклад, у ЗША).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Натарыус
**Астравы Натуна** (індан.: Kepulauan Natuna) — архіпелаг у Паўднёва-Кітайскім моры. Уваходзіць у склад інданезійскай правінцыі Рыау. Агульная плошча — 1993 км². Насельніцтва (2010 г.) — 69 319 чал.

Геаграфія
---------

Ланцуг з 272 астравоў Натуна размешчаны на поўдні Паўднёва-Кітайскага мора. Ён знаходзіцца ўсяго за 67 км ад паўночнага ўзбярэжжа вострава Калімантан, за 532 км ад паўднёвага ўзбярэжжа В’етнама, за 138 км на ўсход ад астравоў Анамбас, за 1030 км на поўнач ад Джакарты, за 8968 км на паўднёвы ўсход ад Мінска.

Карта астравоў Анамбас і Натуна
Большасць астравоў з’яўляюцца часткай кантынентальнага шэльфа. Утвораны каля 8 тысячагоддзя да н. э. у выніку павышэння ўзроўню акіяна. Берагі атачаюць каралавыя рыфы. На многіх астравах заўважны выхады граніту, якія месцамі фарміруюць горы і ўзгоркі. Найвышэйшы пункт — гара Ранаі (1035 м) на востраве Натуна-Бесар. Не далёка ад яе знаходзіцца прыродны парк Аліф, дзе на плошчы 3 га можна бачыць скалы самых незвычайных форм. На шэльфе каля астравоў знойдзены значныя запасы прыроднага газу.

Клімат трапічны мусонны. Сярэдняя тэмпература +27,1 °C. Найбольш сухая пара году — з сакавіка да ліпеня.

Прырода
-------

Прыродны свет астравоў Натуна адрозніваецца пэўнай разнастайнасцю. На многіх астравах захаваліся лясы. Тут знойдзены 71 від птушак, у тым ліку рэдкія папугаі, галубы і арлы. На астравах Натуна таксама жывуць прыматы (*Presbytis natunae*), марскія чарапахі, яшчаркі і г. д. Не меншую цікавасць ўяўляе жывёльны свет мясцовых каралавых рыфаў. Навуковая экспедыцыя 2002 г. выявіла сярод насельнікаў рыфаў вялікую колькасць эндэмікаў.

Гісторыя
--------

Астравы Натуна здаўна былі вядомы рыбакам і гандлярам з Паўднёвага Кітая і Паўднёва-Усходняй Азіі. У XVI—XVII ст. яны былі захоплены малайцамі з поўдня паўвострава Малака, якія стварылі на ім некалькі дробных дзяржаўных аб’яднанняў, залежных ад султанаў Джохара. У 1824 г. Натуна фармальна былі падпарадкаваны Галандыі. У 1940—1944 гадах акупаваны Японіяй. У 1949 г. абвешчаны часткай Інданезіі.

Цікавасць да астравоў Натуна з боку цэнтральнага ўрада Інданезіі ўзнікла толькі з 1970 г. у сувязі з адкрыццём значных запасаў газу на шэльфе каля астравоў (каля 40 % ад усіх запасаў газу краіны). Свае прэтэнзіі на гэтыя землі таксама выказаў Кітай. У 1995 г. кітайскае кіраўніцтва адмовілася ад саміх астравоў, але не ад марскіх тэрыторый. Прамысловая здабыча газу вядзецца інданезійскімі і іншаземнымі кампаніямі з 1999 г. У асноўным, ён паступае на перапрацоўку ў Малайзію і Сінгапур. Мясцовыя ўлады імкнуцца развіваць транзітны гандаль і турызм.

Спасылкі
--------

* Natuna Beautiful overseas island Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Wonderful Indonesia
* globalsecurity.org
* About Natuna Island Архівавана 10 жніўня 2013.
* Natuna Gas Field, Indonesia
* Natuna Coral Reef Архівавана 27 жніўня 2013.
* Sekatung Island Архівавана 9 студзеня 2014.
* Rare Animals Kekah Natuna Архівавана 18 снежня 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Герке.
**Наташа Герке** (польск.: Natasza Goerke; 13 сакавіка 1960, Познань) — польская пісьменніца, спецыялізуецца на кароткіх гратэскна-сюррэалістычных апавяданнях з элементамі іроніі і чорнага гумару.

Скончыла аддзяленне паланістыкі ў Пазнанскім універсітэце і арыенталістыкі ў Ягелонскім універсітэце ў Кракаве, вывучала мовы Тыбету і ўсходнія рэлігіі. У сярэдзіне 1980-х гадоў эмігравала з Польшчы, жыве ў Гамбургу.

Аўтар зборнікаў прозы «Фракталы. Крамы з прасцінамі» (*Fractale. Sklepy prześcieradłowe*, 1994), «Кніга паштэтаў» (*Księga pasztetów*, 1997), «Развітанні з плазмай» (*Pożegnania plazmy*, 1999), «47 наводмаш» (*47 na odlew*, 2002). За апошнюю кнігу пісьменніца была намінаваная на літаратурную прэмію Nike (2003). У 2005 годзе адно з апавяданняў Герке было ўключанае ў зборнік «Параненыя. Сем апавяданняў пра СНІД» (*Trafieni. Siedem opowiadań o AIDS*) — першую польскую анталогію, прысвечаную гэтай тэматыцы.

Творчасць Наташы Герке складана класіфікаваць і залічыць да пэўнай плыні ў літаратуры. Паводле прызнання самой аўтаркі, яна не адчувае даверу ні да словаў, ні да сюжэту. Ідэалам для сябе пісьменніца лічыць афабулярную прозу.

Асобныя яе апавяданні пераклала на беларускую мову Святлана Рогач.

Зноскі
------

1. ↑  Natasza Goerke // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑  Natasza Goerke // The Fine Art Archive — 2003.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>

Спасылкі
--------

* Наташа Герке на сайце «ПрайдзіСвет»


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 146062013 · GND: 115833684 · ISNI: 0000 0000 7844 3515 · LCCN: no96010648 · NKC: jn20011210244 · NSK: 000299906 · NUKAT: n94005766 · SUDOC: 075238438 · VIAF: 39627508 |

 |
**Буджацкі Стэп** — вобласць на поўдні Малдовы і ў Буджаку ва Украіне (Адэская вобласць), ад Прута да Днястра. На поўначы яна мяжуе з цэнтральным Малдаўскім плато, на поўдні з Дунаем і Чорным морам на паўночным захадзе з Днястром. У стэпу пераважаюць расліны выгляду ксерафітаў звычайна гэта шматгадовая трава.

Буджацкі Стэп мае агульную плошчу 3210 квадратных кіламетраў, з якіх 6,1 % прыпадае на лес.

Зноскі
------

1. ↑  Концепція національної екологічної мережі Республіки Молдова

Спасылкі
--------

* Буджацька Migraţiunu в великому міфі народів і Гагауз Ери («Земля Гагаузія») Архівавана 9 лютага 2013.
* Степи в Молдові
Міністры замежных спраў «Вялікай тройкі» (2006)
**Еўрапейская тройка** (EU 3, часам G-3) — тройка дзяржаў (Вялікабрытанія, Германія і Францыя), найбольш уплывовыя і магутныя ў Еўрасаюзе. Тройка намагаецца кіраваць палітыкай Еўрасаюза, у прыватнасці, замежнай: напрыклад, яны ўзначальвалі спробы спыніць ядзерную праграму Ірана.

Пасля пашырэння Еўрасаюза ў 2004 годзе замест тройкі склалася шасцёрка лідараў: да трох дзяржаў далучыліся Іспанія, Італія і Польшча.

Глядзіце таксама
----------------

* Унутраная шасцёрка
* Вялікая шасцёрка Еўрасаюза
* Вышаградская група
* Вялікія дзяржавы

Зноскі
------

1. ↑  *Charlotte Bretherton, John Vogler.* The European Union as a Global Actor. — Routledge, 2006. — 174 с. — ISBN 9780415282451.

Спасылкі
--------

* Iran's nuclear programme Архівавана 13 сакавіка 2013. Strategic Comments, Volume 10, Issue 9, November 2004, International Institute for Strategic Studies
* *EU calls for UN action over Iran*, BBC News, 12 January 2006
**Радыенукліды**, **радыеактыўныя нукліды** (менш дакладна — **радыеактыўныя ізатопы**, **радыеізатопы**) — нукліды, ядры якіх нестабільныя і перажывае радыеактыўны распад. Большасць вядомых нуклідаў радыеактыўныя (стабільнымі з’яўляюцца толькі каля 300 з больш як 3000 нуклідаў, вядомых навуцы). Радыеактыўныя ўсе нукліды, якія маюць зарадавы лік *Z*, роўны 43 (тэхнецый) ці 61 (праметый) ці большы 82 (свінец); адпаведныя элементы называюцца радыеактыўнымі элементамі. Радыенукліды (галоўным чынам бэта-няўстойлівыя) існуюць у любога элемента (гэта значыць для любога зарадавага ліку), прычым у любога элемента радыенуклідаў істотна больш, чым стабільных нуклідаў.

Трытыевая бірулька
Паколькі бэта-распад любога тыпу не змяняе масавы лік *A* нукліду, сярод нуклідаў з аднолькавым значэннем масавага ліку (ізабараў) існуе прынамсі адзін бэта-стабільны нуклід, які адпавядае мінімуму на залежнасці лішку масы атама ад зарада ядра *Z* пры дадзеным *A* (ізабарычным ланцужку); бэта-распады адбываюцца ў кірунку да гэтага мінімуму (β−-распад — з павелічэннем *Z*, β+-распад і электронны захоп — з памяншэннем *Z*), спантаныя пераходы ў адваротным кірунку забаронены законам захавання энергіі. Для няцотных *A* такі мінімум адзін, тады як для цотных значэнняў *A* бэта-стабільных нуклідаў можа быць 2 і нават 3. Большасць лёгкіх бэта-стабільных нуклідаў стабільныя таксама і ў плане іншых відаў радыеактыўнага распаду і, такім чынам, з’яўляюцца абсалютна стабільнымі (калі не прымаць да ўвагі дагэтуль нікім не выяўлены распад пратона, які прадказваецца шматлікімі сучаснымі тэорыямі-пашырэннямі Стандартнай Мадэлі).

Пачынаючы з *А* = 36 на цотных ізабарычных ланцужках з’яўляецца другі мінімум. Бэта-стабільныя ядры ў лакальных мінімумах ізабарычных ланцужкоў здольныя перажываць двайны бэта-распад у глабальны мінімум ланцужка, хоць перыяды паўраспаду па гэтым канале вельмі вялікія (1019 гадоў і больш) і ў большасці выпадкаў, калі такі працэс магчымы, ён эксперыментальна не назіраўся. Цяжкія бэта-стабільныя ядры могуць перажываць альфа-распад (пачынаючы з *A* ≈ 140), кластарны распад і спантаннае дзяленне.

Большасць радыенуклідаў атрымліваюцца штучным шляхам, аднак існуюць і прыродныя радыенукліды, да якіх адносяцца:

* радыенукліды з вялікімі перыядамі паўраспаду (>5·107 гадоў, напрыклад уран-238, торый-232, калій-40), якія не паспелі распасціся з моманту нуклеасінтэзу за час існавання Зямлі, 4,5 млрд гадоў;
* радыягенныя радыенукліды — прадукты распаду вышэйназваных даўгавечных радыенуклідаў (напрыклад, радон-222 і іншыя радыенукліды з радоў радыю, торыю і актынію);
* касмагенныя радыенукліды, якія ўзнікаюць у выніку дзеяння касмічнага выпраменьвання (трытый, вуглярод-14, берылій-7 і інш.).

Зноскі
------

1. ↑  Выключэнне — бэта-стабільныя нукліды з *А* = 5 (гелій-5, распадаецца на альфа-часціцу і нейтрон) і *А* = 8 (берылій-8, распадаецца на дзве альфа-часціцы).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4133541-7 · LCCN: sh85110713 · Microsoft: 158973077 · NDL: 00563517 · NKC: ph124992 |
**Елка Энгельмана** (*Picea engelmannii*) — від дрэў роду Елка (*Picea*) сямейства Хваёвыя (*Pinaceae*).

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

У прыродзе арэал віду ахоплівае лясны пояс Скалістых гор Паўночнай Амерыкі. Расце на вышыні 1500—3500 м, аж да верхняй мяжы лесу, часцей па ценявых схілах гор і ў далінах.

Утварае абшарныя чыстыя і змешаныя лясы з піхтамі аднаколернай (*Abies concolor*), *Abies amabilis*, *Abies procera*, псеўдатсугай Мензіса (*Pseudotsuga menziesii*), *Larix occidentalis*, *Tsuga heterophylla*, хвоямі *Pinus contorta* и *Pinus monticola* — у ніжнім поясе; у верхнім поясе — з *Abies lasiocarpa*, *Tsuga mertensiana*, *Larix lyallii*, хвоямі *Pinus albicaulis*, *Pinus flexilis*, *Pinus aristata* і *Chamaecyparis nootkatensis*.

У Еўропе як дэкаратыўная культывуецца з 1863 года. У Расіі з канца XIX стагоддзя, малараспаўсюджаная.

Жыве да 300—400 (600) гадоў.

Батанічнае апісанне
-------------------

Прадстаўнікі віду — дрэвы вышынёй 30-50 м, пры дыяметры ствала 90 см. Крона густая, конусападобная, нярэдка несіметрычная, са злёгку ніцымі галінамі. Кара парэпаная, лускаватая, чырванавата-карычневая, тонкая. Маладыя парасткі жаўтлява-карычневыя, з іржавым апушэннем.

Пупышкі конусападобныя. Ігліца даўжынёй 15-20 (да 25) мм, шырынёй 1,5—2 мм, чатырохгранная, вострая, з двума—чатырма вусцяйковымі лініямі на кожным баку, шыза-зялёная да шызай, старая больш зялёная. На радзіме ігліца трымаецца 10-15 гадоў, у Санкт-Пецярбургу 5-7 гадоў.

Шышкі яйкападобна-цыліндрычныя, даўжынёй 4-7 см, дыяметрам 2,5 см, да паспявання бардовыя, спелыя — светла-карычневыя, з тонкімі, гнуткімі, друзла размешчанымі па краі, зубчастымі лускамі. Спеюць у жніўні—верасні, ападаюць вясной наступнага года. Насенне даўжынёй каля 3 мм, бурае, з крылом даўжынёй каля 12 мм. У 1 кг 160—350 тысяч насенін; сярэдняя вага 1000 штук — 3 г.

Зноскі
------

1. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 97. — 160 с. — 2 350 экз.

Літаратура
----------

* Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 139. — 464 с. — 3 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ель Энгельмана: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85043168 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Запалоссе.

**Запало́ссе, Запалоскае** — возера ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Вята, за 13 км у напрамку на паўночны захад ад горада Мёры, на захад ад вёскі Запалассе.

Плошча паверхні возера 0,37 км². Даўжыня 1,14 км, найбольшая шырыня 0,44 км. Даўжыня берагавой лініі 3,8 км. Найбольшая глыбіня 6,9 м. Аб’ём вады 0,79 млн. м³. Плошча вадазбору 13,1 км².  

Схілы катлавіны вышынёй 15—25 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі высокія, абрывістыя, на паўночным захадзе зліваюцца са схіламі катлавіны, на паўднёвым усходзе і ў паўночным заліве сплавінныя, пад хмызняком. Дно возера складанай будовы, уздоўж берагоў пясчанае, глыбей — глеістае. На возеры 3 астравы агульнай плошчай 2 га. Зарастае каля 70 % дна возера.

У Запалоссе ўпадаюць ручай з возера Альхоўка і ручай Запалоссе.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-07 Архівавана 2 мая 2013.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Запалоссе Архівавана 20 жніўня 2013.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Купчына.
**Купчына** (руск.: Ку́пчино) — гістарычны раён на поўдні Санкт-Пецярбурга. На яго тэрыторыі размешчана некалькі муніцыпалітэтаў: «Купчына», «Георгіеўскі», «Балканскі», большая частка акругаў №72, 73 і №75, невялікая частка акругі «Волкаўскае».

На поўначы Купчына мяжуе з раёнам Волкава па вуліцы Фучыка. На ўсходзе адасабляецца Сафійскай вуліцай ад прамзоны раёна Абухава. На захадзе раён Купчына абмежаваны ад Маскоўскага раёна ракой Волкаўкай і лініяй Кастрычніцкай чыгункі. На поўдні за Купчына пачынаецца прамзона на тэрыторыі былога саўгаса Шушары.

Раён размешчаны ў Прынеўскай нізіне, у сярэднім цячэнні аднаго з паўднёвых прытокаў Нявы ракі Волкаўкі.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Турцэвіч.

**Мікала́й Фё́даравіч Турцэ́віч** (1914, в. Каўбасічы Рэчыцкі павет, Мінская губерня  — 14 студзеня 1940) — лейтэнант, камандзір узвода, Герой Савецкага Саюза (1940).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Каўбасічы Рэчыцкага павета Мінскай губерні у сялянскай сям’і. Беларус. Скончыў сярэднюю школу. Працаваў у калгасе.

У Чырвонай Арміі з 1936 года. З 1937 года — курсант Вяземскага ваеннага пяхотнага вучылішча, якое скончыў у 1939 годзе. Удзельнік савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гадоў.

Камандзір узвода матарызаванай роты 175-га асобнага разведвальнага батальёну (150-ая стралковая дывізія, 13-ая армія, Паўночна-Заходні фронт), кандыдат у члены УКП(б) лейтэнант Мікалай Турцэвіч праславіўся 14 студзеня 1940 года ў раёне мыса Патаніемі.

Атрымаўшы задачу разведаць сістэму агню на мысе, Мікалай Турцэвіч са сваім узводам падышоў да драцяной загароды, прарабіў у ёй праходы і атакаваў ворага, у выніку чаго была ўскрыта варожая сістэма агню. Але камандзір узвода загінуў у гэтым баі 14 студзеня 1940 года. Пахаваны каля пасёлка Сапёрнае  (руск.) (бел. у Прыазерскім раёне Ленінградскай вобласці, паблізу ад месца гібелі.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 7 красавіка 1940 года «за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з фінскай белагвардзейшчынай і паказаныя пры гэтым адвагу і геройства» лейтэнанту Турцэвічу Мікалаю Фёдаравічу пасмяротна нададзена званне Герой Савецкага Саюза.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза;
* Ордэн Леніна

Памяць
------

Родная вёска Каўбасічы перайменавана ў яго гонар на Турцэвічы.

Зноскі
------

1. ↑  Цяпер — Турцэвічы, Калінкавіцкага раёна, Гомельская вобласць, Беларусь
2. ↑  Узнагародны ліст Мікалая Фёдаравіча Турцэвіча(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 58. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — С. 611. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Турцевич Николай Фёдорович // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 637. — 737 с.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 543—544

Спасылкі
--------

* Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Мікалай Ягоравіч Матуко́ўскі** (12 верасня 1929, в. Калюціна, Расонскі раён, Віцебская вобласць — 28 верасня 2001) — беларускі драматург. Заслужаны работнік культуры БССР (1977).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Тродавіцкую сярэднюю школу (1950), працаваў загадчыкам аддзела кадраў і аргработы Расонскага райкама камсамола, літсупрацоўнікам раённай газеты «Сацыялістычная праца». Скончыў завочнае аддзяленне факультэта журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверстітэта (1956). У 1952—1960 гадах — літработнік, потым загадчык аддзела літаратуры і мастацтва газеты «Звязда», у 1960—1964 гадах — галоўны рэдактар літаратурна-драматычнага вяшчання Беларускага радыё, у 1964—1966 гадах — галоўны рэдактар рэпертуарна-рэдакцыйнай калегіі Міністэрства культуры БССР. З 1966 года — уласны карэспандэнт, у 1970—1993 гадах — загадчык Беларускага аддзялення рэдакцыі газеты «Известия». У 1993—1995 гадах — працаваў у газеце «Рэспубліка». У 1995—1998 гадах — кіраўнік літаратурнай часткі Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы.

Творчасць
---------

Літаратурную працу пачаў у 1952 года. Пісаў на рускай і беларускай мовах. Аўтар п’ес «Мужчына, будзь мужчынам!» (пастаўлена ў 1966), «Тры дні і тры ночы» (пастаўлена ў 1967), «Амністыя» (1971, пастаўлена ў 1970, асобнае выданне ў 1972, аднайменны кінафільм у 1982), «Апошняя інстанцыя» (1976, пастаўлена ў 1974), «Наследны прынц» (1976, пад назвай «Наследнік» пастаўлена ў 1976), «Мошенник поневоле» (паводле рамана М. Ларні «Чацвёрты пазванок», пастаўлена ў 1978), «Паядынак» (1985, пастаўлена ў 1985), «Мудрамер» (апублікавана і пастаўлена ў 1987). Аўтар зборнікаў «П’есы» (1979) і «Мудрамер» (1989). Напісаў сцэнарый мастацкага кінафільма «Сын старшыні» (пастаўлены ў 1976), тэлефільмаў «Траянскі конь» (пастаўлены ў 1980), «Мудрамер» (пастаўлены ў 1989), а таксама некалькіх сцэнарыяў дакументальных тэле- і кінафільмаў. Выдаў дакументальную аповесць пра Мінскае падполле 1941—1944 гадоў «Мінск» (1982), кнігу публіцыстыкі, эсэ «Чужая беда» (1987).

Прызнанне
---------

* Ордэн Дружбы народаў
* Член Саюза пісьменнікаў СССР (з 1971).
* Узнагароджаны медалямі.
* Заслужаны работнік культуры БССР (1977).
* Лаўрэат прэміі Саюза журналістаў СССР (1984)
* Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1988) за п’есу «Мудрамер».

Зноскі
------

1. 1 2  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* Матукоўскі Мікалай // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
* Матукоўскі Мікалай // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
* Матуко́ўскі Мікалай Ягоравіч // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 469. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1680 3375 · NKC: js2007400480 · NUKAT: n2007010668 · VIAF: 84267128 · БАП: 130462 |