recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Размяшчэнне элементаў агульнай цыркуляцыі атмасферы.
**Агульная цыркуляцыя атмасферы (атмасферная цыркуляцыя)** — планетарная сістэма паветраных плыняў над зямной паверхняй (у трапасферы сюды адносяцца пасаты, мусоны і паветраныя плыні, звязаныя з цыклонамі і антыцыклонамі)
. Стварае ў асноўным рэжым ветру. З пераносам паветраных мас агульнай цыркуляцыяй звязаны глабальны перанос цяпла і вільгаці.

Прычыны і характар
------------------

Існаванне цыркуляцыі атмасферы абумоўлена неаднародным размеркаваннем атмасфернага ціску, выкліканым уплывам неаднолькавага награвання зямной паверхні на розных шыротах, а таксама над мацерыкамі і акіянамі. Нераўнамернае размеркаванне цяпла ў атмасферы прыводзіць да нераўнамернага размеркавання атмасфернага ціску, а ад размеркавання ціску залежыць рух паветра, або паветраныя плыні.

На характар руху паветра адносна зямной паверхні важны ўплыў аказвае той факт, што рух гэты адбываецца на Зямлі, якая верціцца. У ніжніх пластах атмасферы на рух паветра таксама ўплывае трэнне. Рух паветра адносна зямной паверхні называюць ветрам, усю сістэму паветраных плыняў на Зямлі — агульнай цыркуляцыяй атмасферы. Віхравыя рухі буйнога маштабу — цыклоны і антыцыклоны, якія пастаянна ўзнікаюць у атмасферы, робяць гэтую сістэму асабліва складанай.

З перасоўваннямі паветра ў працэсе агульнай цыркуляцыі звязаны асноўныя змены надвор'я: паветраныя масы, перамяшчаючыся з адных абласцей Зямлі ў іншыя, прыносяць з сабой новыя ўмовы тэмпературы, вільготнасці, воблачнасці і інш.

Акрамя агульнай цыркуляцыі атмасферы, існуюць мясцовыя цыркуляцыі: брызы, горна-далінныя вятры і інш.; узнікаюць таксама моцныя віхуры малога маштабу — смерчы, тромбы.

Вецер выклікае хваляванне водных паверхняў, многія акіянічныя плыні, дрэйф льдоў; ён з'яўляецца важным фактарам эрозіі і рельефаўтварэння.

Зноскі
------

1. 1 2  География почв: руководство для проведения практических занятий: Учебное пособие / Отв. ред. И. С. Урусевская — М.: МАКС Пресс, 2009. — 156 с. (стр. 13—14)

Літаратура
----------

* *Цыркуляцыя атмасферы* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне). Архівавана з крыніцы 10 мая 2013

Спасылкі
--------

* Цыркуляцыя атмасферы // «Энцыклапедыя Кругосвет».
**Асгіліят** (англ.: Osgiliath) — у свеце Толкіна сталіца Гондара ў часы да 1640 г. Трэцяй Эпохі.

Значэнне ў Міжзем'і
-------------------

У часы Трэцяй Эпохі — сталіца Гондара і галоўны абарончы замак, які ўвесь час супрацьстаяў Мордару.

Гісторыя
--------

Дата пачатку будаўніцтва невядома. Першым кіраўніком быў Анарыён (сын Элендзіла) разам з Ісілдурам.

У 1640 г. Трэцяй Эпохі з прычыны вялікай эпідэміі чумы ў Асгіліяце (пры гэтым і смерці караля) сталіца аўтаматычна перайшла ў Мінас Тырыт.

У 3019 г. Трэцяй Эпохі калі і адбываліся падзеі Валадара пярсцёнкаў, горад быў абложаны арміямі Мордара і інш.
**Агульнапольскі альянс прафсаюзаў (ААП)** (польск.: Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych) — нацыянальны прафсаюзны цэнтр у Польшчы.

Быў створаны ў 1984 годзе як альтэрнатыва «Салідарнасці», якая да таго моманту была забаронена. ААП атрымаў у спадчыну ўсю маёмасць «Салідарнасці» і Асацыяцыі прафсаюзаў. Агульнапольскі альянс прафсаюзаў уваходзіў у склад Патрыятычнага руху нацыянальнага адраджэння з моманту заснавання, у 1985 годзе ўступіў у Сусветную арганізацыю прафсаюзаў. ААП быў цесна звязана з Польскай аб’яднанай рабочай партыяй, а пасля падзення камуністычнага рэжыму ў Польшчы ААП падтрымліваў спадчынніцу ПАРП — Саюз дэмакратычных левых сіл.

У 2006 годзе ААП уступіў у Еўрапейскую канфедэрацыю прафсаюзаў і Міжнародную канфедэрацыю прафсаюзаў. Паводле ацэнак, у 2013 годзе ААП налічваў 500 000 членаў.

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* Праверана 22 мая 2022.
2. ↑   Праверана 24 жніўня 2020.
3. ↑  Observation (CEACR) - adopted 1993, published 80th ILC session (1993) **(нявызн.)**. *International Labour Organization*. Праверана 4 May 2021.
4. ↑  Trade Unions: Poland **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Worker Participation.EU*.  ETUI. Архівавана з першакрыніцы 16 красавіка 2015. Праверана 16 April 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 1089 1407 · VIAF: 131078354 |
Сакратарыят ААН, Нью-Ёрк
**Сакратарыят ААН** — адміністрацыйны орган ААН, які абслугоўвае іншыя органы, выконвае праграмы і ажыццяўляе ў жыццё палітыку, распрацаваную імі. Праца Сакратарыята уключае: кіраўніцтва аперацыямі па падтрыманні міру; арганізацыю міжнародных канферэнцый па праблемах сусветнага значэння; падрыхтоўку аглядаў сусветных эканамічных і сацыяльных тэндэнцый і праблем; ажыццяўленне даследаванняў; перакладанне выступленняў, дакументаў; забеспячэнне сусветных сродкаў масавай інфармацыі звестак аб дзейнасці ААН.

Міжнародны персанал Сакратарыята налічвае 15 тысяч супрацоўнікаў з больш чым 170 краін, што працуюць як у цэнтральных установах у Нью-Ёрку, так і ў аддзяленнях па ўсім свеце.

Антоніу Гутэрыш, Генеральны сакратар ААН з 1 студзеня 2017 года
Сакратарыят ўзначальвае Генеральны сакратар, якога прызначае Генеральная Асамблея на 5 гадоў па рэкамендацыі Савета Бяспекі..

Зноскі
------

1. ↑  Сакратарыят **(нявызн.)**.  Арганізацыя Аб’яднаных Нацый.
**Агульнарасійскі класіфікатар аб’ектаў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу** (скарочана **АКАТП**) — класіфікатар аб’ектаў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расійскай Федэрацыі (Расіі), уваходзіць у склад «Адзінай сістэмы класіфікацыі і кадзіравання тэхніка-эканамічнай і сацыяльнай інфармацыі Расійскай Федэрацыі (АСКК)». АКАТП прызначаны для забеспячэння дакладнасці, супастаўнасці і аўтаматызаванай апрацоўкі інфармацыі ў разрэзах адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу ў такіх сферах, як статыстыка, эканоміка і іншыя.

Да 1 студзеня 2014 абавязкова ўказваўся ў падатковых плацежных даручэннях, дзе было адпаведнае поле (у любых іншых плацежных даручэннях поле пакідалася пустым). З 1 студзеня 2014 у гэтай ролі заменены кодам АКТМУ, які ўказваецца ў тым жа поле плацежнага даручэння.

Аб’екты класіфікацыі
--------------------

Аб’ектамі класіфікацыі ў АКАТП з’яўляюцца:

* рэспублікі
* краі
* вобласці
* гарады федэральнага значэння
* аўтаномная вобласць
* аўтаномныя акругі
* раёны
* гарады
* унутрыгарадскія раёны, гарадскія акругі
* пасёлкі гарадскога тыпу
* сельскія паселішчы
* сельскія населеныя пункты

У класіфікатары прынята іерархічная сістэма класіфікацыі.

Усё мноства аб’ектаў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу падраздзяляецца на групы паводле тэрытарыяльнага падзелу і гэтыя групы размяшчаюцца па трох узроўнях класіфікацыі ў адпаведнасці з адміністрацыйнай падпарадкаванасцю, прычым у кожны ўзровень уключаюцца аб’екты, непасрэдна падпарадкаваныя аб’ектам папярэдняга ўзроўню.

Першы ўзровень класіфікацыі ўключае аб’екты федэральнага значэння:

* рэспублікі
* краі
* вобласці
* гарады федэральнага значэння
* аўтаномную вобласць
* аўтаномная акруга, які ўваходзіць у склад Расіі

Да другога ўзроўню класіфікацыі адносяцца:

* аўтаномныя акругі, якія ўваходзяць у склад краю або вобласці
* раёны рэспублікі, краю, вобласці, аўтаномнай вобласці, аўтаномнай акругі, які ўваходзіць у склад Расіі, унутрыгарадскія раёны, акруга горада федэральнага значэння
* гарады рэспубліканскага, краявога, абласнога падначалення
* пасёлкі гарадскога тыпу краявога, абласнога падначалення
* гарадскія акругі

Да трэцяга ўзроўню класіфікацыі адносяцца:

* унутрыгарадскія раёны, акруга
* гарады раённага падначалення
* пасёлкі гарадскога тыпу раённага падначалення
* пасёлкі гарадскога тыпу ўваходныя ў склад гарадскіх акруг
* сельскія паселішчы

У межах груповак трэцяга ўзроўню класіфікацыі кадзіруюцца сельскія населеныя пункты.
Штаб-кватэра МІ-6, Лондан
**Сакрэтная разведвальная служба** (англ.: Secret Intelligence Service, SIS), **MІ-6** (англ.: Military Intelligence, MI6) — дзяржаўны орган знешняй разведкі Вялікабрытаніі. Да прыняцця парламентам Intelligence Services Act у 1994 годзе не мела ніякай прававой базы для свайго існавання і дзейнасці, а само яе існаванне не пацвярджалася урадам Злучанага Каралеўства.

Служба узначальваецца пастаянным сакратаром (не ўваходзіць ва ўрад). Апошні — адзіны супрацоўнік службы, які афіцыйна абвяшчаецца публічна; прызначаецца міністрам замежных спраў і падсправаздачны яму.

Служба ўваходзіць у склад Аб’яднанага разведвальнага камітэта.

З 1994 года штаб-кватэра МІ-6 афіцыйна знаходзіцца ў будынку Воксхол-крос, 85.

Гісторыя
--------

Сакрэтная разведвальная служба была заснавана ў 1909 годзе ў якасці замежнага аддзела Бюро сакрэтнай службы і была сумесным органам Адміралцейства і Ваеннага міністэрства, такім чынам, была разбіта на ваенна-марскую і сухапутную часткі, пазней пачала спецыялізавацца на шпіянажы і контрразведцы. Гэтая спецыялізацыя ўзнікла, хутчэй за ўсё, з-за жадання Адміралцейства ведаць ваенна-марскія сілы Германскай імперыі. Гэтая спецыялізацыя шчыльна замацавалася за бюро ўжо ў 1914 годзе.

Пасля пачатку Першай сусветнай вайны была праведзена адміністрацыйная рэформа і два вышэйзгаданыя аддзелы, якія займаюцца замежнымі справамі, тады пачалі называцца Упраўленнем разведкі секцыя 6 — МІ-6 (Directorate of Military Intelligence Section 6, MI6).

Першым дырэктарам SIS быў капітан сэр Джордж Мэнсфілд Сміт-Камінг (англ.: Captain Sir George Mansfield Smith-Cumming), яго часта называлі проста Сміт, у карэспандэнцыі ён звычайна падпісваўся адной літарай «С». Пазней гэта стала традыцыяй і ўсе наступныя дырэктары SIS абазначаюцца гэтай літарай.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (англ.)
**Сабор Санта-Марыя-дэ-Леон** (ісп.: Santa María de León) — каталіцкі кафедральны сабор у горадзе Леон (Кастылія і Леон).

Сучасны Леонскі сабор быў збудаваны ў 1205-1301 гг. у гатычным стылі. Раней на гэтым месцы у II стагоддзі былі размешчаны рымскія тэрмы, а напачатку X стагоддзя кароль Галісіі і Леона Ардонья II пабудаваў палац. Пасля адной з перамог над маўрамі ён пабудаваў сабор у раманскім стылі, у якім і быў пахаваны. Пазней на гэтым месцы быў пабудаваны другі сабор, таксама ў раманскім стылі, які быў асвячоны ў 1073 годзе, і дзе ў 1135 годзе Альфонса VII быў каранаваны Імператарам усёй Іспаніі.

Сёння сабор з'яўляецца адной з вядомых цэркваў поўначы краіны і яскравым прыкладам іспанскай гатычнай архітэктуры. Вітражы XIII-XIV стст. маюць плошчу каля 1800 кв. м. Унутры сабора размешчана мноства старых скульптур. Знадворку будынак ўпрыгожваюць шматлікія ацалелыя гаргуллі, грыфоны і хімеры. Фасад сабора мае дзве вежы, адна з іх, паўднёвая, гадзіннікавая. Сабор мае некаторыя элементы барока і неакласіцызму, унесеныя ў XVI-XVIII стст.

Пабудаваны больш за 700 гадоў будынак выяўляе прыкметы разбурэння, з прычыны таго, што пясчанік адносна нетрывалы матэрыял. Сёння вучоныя з універсітэта Аўеда займаюцца вывучэннем стану сабора.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
3. ↑  Леонскі сабор
4. ↑  Кастылія і Леон. Леонскі сабор(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Леонскі сабор
* Сайт Леонскага сабора

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10886277, ADV11436633, ADV11436636 · BNF: 12410194s · GND: 4392441-4 · LCCN: n80144988 · SUDOC: 033212880 · VIAF: 148926357 |

 |
**Сакрэтныя матэрыялы Стрэйнджа** (англ.: Strange) — брытанскі трылер з элементамі містыкі.

Брытанскі містычны тэлесерыял, вытворчасці BBC. Галоўны герой, святар Джон Стрэйндж, які адмовіўся ад свайго сану пасля абвінавачванняў у шматлікіх забойствах, насамрэч учыненых дэманам, збірае пошукавую каманду, мэта якой не дапусціць надалей падобнага. Часам у пошуках дэманаў дапамагае тэхніка, над якой *вядзьмарыць* Тобі. Часам паранармальныя здольнасці Кевіна, які адчувае зло без усякіх прыбораў.

Сюжэт
-----

Адлучаны ад царквы святар Джон Стрэйндж (Рычард Койл) расследуе серыю таямнічых з’яў і вядзе адчайную барацьбу са злымі дэманамі, якія замахваюцца на душы і жыцці жыхароў маленькага правінцыйнага гарадка. Медсястра Джуд Эткінс (Саманта Янус) — яго верная і таленавітая памочніца, дапамагае Джону высочваць слугаў сатаны, якія хаваюцца пад маскай звычайных людзей. Кожная серыя — новая гісторыя, у якой адбываюцца неверагодныя падзеі і раскрываюцца змрочныя таямніцы, а развязка заўсёды непрадказальная і нечакана.

У ролях
-------

| Акцёры | Персанажы |
| --- | --- |
| Рычард Койл | Джон Стрэйндж |
| Саманта Янус | Джуд Эткінс |
| Эндру Лі Потс | Тобі |
| Іэн Рычардсан | Блек |
| Сэмюэл Барнет | Додынгтан |
| Цімі Лэнг | Кевін |
| Уільям Томлін | Джоўі |
|  |
|

Зноскі
------

1. ↑  fernsehserien.de Праверана 28 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54871129'></a>

Спасылкі
--------

* «Сакрэтныя матэрыялы Стрэйнджа» на сайце *bbc.co.uk*
* «Сакрэтныя матэрыялы Стрэйнджа» (2002) на сайце Internet Movie Database.
* «Сакрэтныя матэрыялы Стрэйнджа» (2003) на сайце Internet Movie Database.
* «Сакрэтныя матэрыялы Стрэйнджа»(недаступная спасылка) на сайце *tv.com*
* «Strange Online» Архівавана 16 студзеня 2014. Эксклюзіўны матэрыял, паданы сцэнарыстамі і здымачнай групай серыяла

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
Ілжывая ківа
**Ілжывая ківа** (англ.: False Kiva) — круг камянёў невядомага паходжання, які знаходзіцца у натуральнай пячоры ў нацыянальным парку Каньёнлэндс, штат Юта, ЗША. Сваю назву атрымаў з-за падабенства з храмам індзейцаў-пуэбла.

Сам помнік цяжкадаступны: ён не нанесены на карты парку, шлях туды не вызначаны, патрабуюцца 
навыкі альпінізму. Нягледзячы на гэта, ён часта выкарыстоўваецца фатографамі, каб зрабіць фотаздымкі зорнага неба.

Зноскі
------

1. ↑  Andre Gunther Photography. False Kiva Архівавана 4 красавіка 2010.  (англ.)
2. ↑  "A True Image from False Kiva" by Wally Pacholka Архівавана 21 жніўня 2009.  (англ.)
**Леон Померс** (12 кастрычніка 1914, Пружаны — 7 чэрвеня 2001, Нью-Ёрк, ЗША) — піяніст, акампаніятар, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў заможнае яўрэйскай сям’і, ягоны бацька Абрам Памеранец валодаў піваварным заводам. Маці Фаня Памеранец. У дзяцінстве сябраваў з Менахемам Бегіным (будучы Прэм’ер-міністр Ізраіля (1977—1983)).

У перыяд 1935—1939 гадоў з’яўляўся студэнтам дзяржаўнае музыкальнае кансерваторыі ў Варшаве. Браў урокі гульні на фартэпіяна ў Філіпа Лібермана (1873—1933), затым ў Зоф’і Буцкевічавай. Гуляў у аркестры Хенрыка Варса, запісваўся на студыі «Syrena Record».

З пачаткам Другое Сусветнае Вайны здолеў пакінуць Польшчу, дабраўся праз СССР да Японіі. Затым перабраўся ў Кітай, дзе зарабіў грошай на далейшае падарожжа выкананнем рапсодыя ў стылі блюз Джорджа Гершвіна з сімфанічным аркестрам у Шанхаі, адтуль з’ехаў у Аўстралію і ў канчатковым выніку апынуўся ў ЗША, пасяліўся ў Нью-Ёрку.

У 1954 годзе пабраўся шлюбам з Ірэнаю Перэльман, у іх нарадзілася дачка Эліс (Alice Greenwood).

У 1965 годзе скончыў бакалаўрыят Нью-Ёркскага Ўніверсітэту. У 1968 годзе атрымаў ступень майстра мастацтва ў тым жа Ўніверсітэце.

Выступаў як акампаніятар са скрыпачамі Эрыкай Марыні, Зіно Франчэскацці, Натанам Мільштэйнам, Майклам Рабінам, віяланчэлістам Янашам Старкерам і іншымі бачнымі салістамі. У пачатку 1960 гадоў выступаў з Бені Гудменам, калі знакаміты джазмэн пажадаў бліснуць сваім уменнем гуляць акадэмічны рэпертуар; запісы ансамблевых твораў Людвіга ван Бетховена, Карла Марыі фон Вебера і Іганеса Брамса з удзелам Гудмена, Померса і Беркшырскага струннага квартэта былі праз чвэрць стагоддзя адрэстаўраваны, выпушчаныя на CD і у 1987 намінаваныя на прэмію «Грэмі».

У 1968—1985 гадах выкладаў у Куінсі-Каледжы.

У 1986 годзе быў намінаваны на прэмію «Грэмі» праз Нацыянальную акадэмію мастацтва і навук.

Зноскі
------

1. ↑  Leon Pommers //
2. 1 2  The New York Times / J. Kahn — Manhattan, NYC: The New York Times Company, A. G. Sulzberger, 1851. — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X Праверана 12 кастрычніка 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q9684'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6284490'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11299'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24743245'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2529982'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a>
3. ↑  Leon Pommers
4. ↑  Pommers Leon
5. ↑  Leon Pommers
6. ↑  Leon Pomeraniec

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | CiNii: DA12171066 · ISNI: 0000 0000 5546 9931 · LCCN: n87832593 · VIAF: 31057395 |
**Мюонны каталіз** ядзерных рэакцый сінтэзу (англ.: muon catalyzed fusion, MCFusion, MCF) заключаецца ў наступным: адмоўна зараджаны мюон (нестабільная часціца з часам жыцця τμ = 2,2 · 10−6 с і масай mμ = 206,769 me), трапляючы ў сумесь ізатопаў вадароду, утварае там мезаатамы pμ, dμ і tμ, якія, сутыкаючыся затым з малекуламі Н2, D2 і Т2 (а таксама HD, НТ і DT), утвараюць мезамалекулы ppμ, pdμ, ptμ, ddμ, dtμ і ttμ (ці, дакладней, мезамалекулярныя іоны (ppμ)+, (pdμ)+ і т. д.).

Паколькі мюон прыкладна ў 207 разоў цяжэй электрона, то памеры мезамалекул у столькі ж разоў менш памераў малекулярных іонаў H+2, HD+ і т. д. у якіх ядры аддаленыя адно ад аднаго ў сярэднім на адлегласць у дзве атамныя адзінкі ~2*a*0 = 2*h*²/*mee*² ~10−8 см. У мезамалекулах ядры аддаленыя на адлегласць прыкладна ў дзве мезаатамныя адзінкі ~2*a*μ = 2*h*²/*mμe*² ~5×10−11 см. На такую ​​адлегласць збліжаюцца ядры ізатопаў вадароду пры кінетычнай энергіі ~3 кэВ, што адпавядае ~30 мільёнам градусаў, што параўнальна з тэмпературай, дасягнутай у сучасных тэрмаядзерных устаноўках.

Пасля ўтварэння мезамалекул ddμ, dtμ і ttμ вельмі хутка, за час τ = 10−9 — 10−12 с, адбываецца зліццё іх ядзер за кошт моцнага ўзаемадзеяння ў рэакцыях

{\displaystyle \mathrm {D} +\mathrm {D} \ \rightarrow \ \mathrm {p} +\mathrm {T} +4{,}032\;\mathrm {MeV} }
{\displaystyle \mathrm {D} +\mathrm {D} \ \rightarrow \ \mathrm {n} +{}^{3}\mathrm {He} +3{,}268\;\mathrm {MeV} }
{\displaystyle \mathrm {D} +\mathrm {T} \ \rightarrow \ \mathrm {n} +{}^{4}\mathrm {He} +17{,}589\;\mathrm {MeV} }
{\displaystyle \mathrm {T} +\mathrm {T} \ \rightarrow \ 2\,\mathrm {n} +{}^{4}\mathrm {He} +11{,}332\;\mathrm {MeV} }
У мезамалекулах pdμ і ptμ параўнальна малая скорасць (~ 106 с−1) рэакцый

{\displaystyle \mathrm {p} +\mathrm {D} \ \rightarrow \ {}^{3}\mathrm {He} +\gamma +5{,}4\;\mathrm {MeV} }
{\displaystyle \mathrm {p} +\mathrm {T} \ \rightarrow \ {}^{4}\mathrm {He} +\gamma +19{,}814\;\mathrm {MeV} }
вызначаецца электрамагнітным узаемадзеяннем.

Паколькі гэтыя рэакцыі ў мезамалекулах ідуць у прысутнасці мюона μ−, то для кожнай з іх магчымыя два зыходы, а менавіта, мюон можа ці вызваліцца, ці ўтварыць мезаатам гелію. Свабодны мюон можа ініцыяваць наступную рэакцыю сінтэзу, а мюон, захоплены ядром гелію (альфа-часціцай) — не. Такім чынам, лік рэакцый сінтэзу Xc, якія ініцыююцца адным мюонам, абмежаваны велічынёй каэфіцыента прыліпання мюона да гелію (~ 0,5 — 1 %). Эксперыментальна ўдалося атрымаць значэнні Xc ~ 100, гэта значыць адзін мюон здольны вызваліць энергію ~ 100 × 20 МэВ = 2 ГэВ. Але гэта велічыня ўсё ж меншая, чым энергетычныя затраты на вытворчасць самога мюона на паскаральніку (5-10 ГэВ для пучка дэйтронаў). Такім чынам, мюонны каталіз пакуль энергетычна нявыгадны працэс. Камерцыйна выгадная вытворчасць энергіі магчыма пры Xc ~ 104.

Таксама прапаноўвалася выкарыстанне мюоннага каталізу для ядзернага размнажэння шляхам атрымання вялікага патоку нейтронаў у кіруемай тэрмаядзернай рэакцыі і наступнай трансмутацыі U-238 у Pu-239.

Зноскі
------

1. ↑  Карнаков Б.М. «Мюонный катализ ядерного синтеза».
**«Карона»** — сетка гандлёвых комплексаў у Беларусі, якая з'яўляюцца філіялам ТАА «ТАБАК-IНВЕСТ».

Гісторыя
--------

Першы гандлёвы цэнтр «Карона» адкрыўся ў Мінску ў 2006 годзе, праз тры гады адкрыўся ў Брэсце, яшчэ праз год — у Бабруйску. У 2011 годзе адкрыўся i ў горадзе Віцебск. На 23 снежня 2011 года ў Беларусі адкрыта 4 гандлёвых цэнтра «Карона».

Структура гандлёвых комплексаў
------------------------------

У ГЦ «Карона» прадстаўлены прадукты харчавання, а таксама прамысловая група: адзежа, спорттавары, посуд, касметыка, побытавая хімія, сувенірная прадукцыя, тэкстыль, цацкі і г.д. На тэрыторыі ГЦ акрамя харчовага аддзела дзейнічае супермаркет побытавай тэхнікі «Карона-Тэхна». Працуе рэстаран хуткага сілкавання «Піт-стоп», кафэ-піцэрыя «Амстэрдам», а таксама Забаўляльны цэнтр «Дыскаверы».

Цікавыя рэчы
------------

ГЦ «Карона» стаў першым гіпермаркетам у Беларусі, які працуе да 01.00 гадзін

Галерэя
-------

* Будаўніцтва ТЦ "Карона" ў Віцебску 6 сакавіка 2011 годаБудаўніцтва ТЦ "Карона" ў Віцебску 6 сакавіка 2011 года

Зноскі
------

1. 1 2  Па матэрыялах афіцыйнага сайту

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт кампаніі
**Чаці (Джаці)** (егіп. tjati, tjaty) — **вялікі ўправіцель**, вышэйшая пасада ў Старажытным Егіпце. У рускамоўнай літаратуры часам перакладаецца арабскім тэрмінам візір.

Чаці быў правай рукой фараона, у яго руках было засяроджана практычна ўсё кіраванне дзяржавай, за выключэннем ваенных структур. Чаці быў «казначэем багоў», «таемным дарадцам для варварскіх краін», кіраваў усімі працамі і даручэннямі. Акрамя таго, чаці быў вярхоўным суддзёй, кіруючы так званымі «Шасцю вялікімі палатамі». У апошні перыяд існавання Старога царства чаці таксама сталі кіраўніком горада сталіцы. Пачынаючы з XXII стагоддзя да н. э. на пасаду чаці фараон прызначаў толькі сваіх сваякоў.

У познім царстве існавала два чаці - Верхняга Егіпта  (руск.) (бел. (Чаці Поўдня) і Ніжняга Егіпта  (руск.) (бел..
**Карона Канстанціна IX Манамаха** (венг.: Monomakhosz-korona) — карона з залатых пласцін, аздобленых малюнкамі ў тэхніцы перагародкавай эмалі, створаная паміж 1042-1050 гадамі па замове візантыйскага імператара Канстанціна IX Манамаха. Карона была падараваная імператарам Канстанцінам вянгерскаму каралю Андрашу I у дзень каранацыі яго і яго жонкі Анастасіі, дачкі Яраслава Мудрага.

У цяперашні час захоўваецца ў Венгерскім нацыянальным музеі ў Будапешце.

Карона складаецца з сямі пласцін з закругленым верхам, якія ўпрыгожаны выявамі імператара Канстанціна Манамаха (цэнтральная пласціна), імператрыц Зоі (левая ад цэнтра) і Феадоры (правая ад цэнтра), алегорый праўды і пакоры і двух танцорак. Малюнак абрамляе раслінны арнамент з птушкамі, што мае падабенства з творамі ісламскага мастацтва. Асабліва ўплыў ісламскіх помнікаў прыкметны ў малюнках танцорак, падобных з вобразамі са сцяннога роспісу палаца халіфа ў Самары (836—839), на фатымідскай разьбяной косці (X стагоддзе) і фрэсцы столі Палацінскай капэлы ў Палерма.

Галерэя
-------

* Імператрыца Зоя ПарфірагенітаІмператрыца Зоя Парфірагеніта
* ФеадораФеадора
* ТанцоўшчыкТанцоўшчык
* 
* Карона МанамахаКарона Манамаха
*

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Zoltán, Kádár. Bizánci művészet. Corvina Kiadó (1987). ISBN 963131323900
* Timothy Dawson. The Monomachos Crown: Towards a Resolution Архівавана 2 сакавіка 2015. // BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 19 (2009) 183-193
* Лихачева В. Д. Искусство Византии IV—XV веков — Л. 1981.
* Даркевич В. П. Светское искусство Византии — М.: Искусство, 1975.
* Iwan Bach, Sándor Mihalik: *Problematik der Rekonstruktion der Monomachos-Krone*, Acta historiae artium, IX, Budapest 1963, S. 513–514.
* Magda von Bárány-Oberschall: *Konstantinos Monomachos császár koronája.*  *The Crown of the Emperor Constantine Monomachos.*  Budapest 1937
* Etele Kiss:  *The State of Research into the Monomachos Crown and Some Further Thoughts.* In: Olenka Z. Pevny (Hrsg.): *Perceptions of Byzantium and Its Neighbours (843–1261).* New York 2000, ISBN 0-300-08929-5
* Etele Kiss: *Új eredmények a Monomachus-korona kutatásában?* In: Folia Archeologica XLVI, Budapest 1997, S. 125–162
* Nicolas Oikonomidès: *La couronne dite de Constantin Monomaque*, Travaux et Mémoires, Centre de Recherche d'Histoire et Civilisation de Byzance, 12 (1994) S. 241–262, 8
* Klaus Wessel: *Die byzantinische Emailkunst: Vom 5. bis 13. Jahrhundert. Beiträge zur Kunst des christlichen Ostens.* Band 4. Bongers, Recklinghausen 1967, S. 98–106.
**Кароткае XX стагоддзе** — гістарычны перыяд, які доўжыўся, па думку папулярызатара гэтага тэрміна (упершыню прапанаванага венгерскім навукоўцам І. Берандам  (англ.) (бел.) — брытанскага гісторыка-марксіста  (руск.) (бел. Эрыка Хобсбаўма  (руск.) (бел. — з 1914 па 1991 гады. Пачаткам гэтага перыяду з’яўляецца Першая сусветная вайна, у выніку якой былі ліквідаваныя Германская, Расійская, Аўстра-Венгерская і Асманская імперыі, а канцом — распад СССР і ўсходняга блока.

Гэта быў час наступлення татальнай вайны, рэвалюцыі ў Расіі, Вялікай дэпрэсіі, заняпаду лібералізму і прыходу дыктатур, аб’яднання антыфашысцкіх сіл ў Другой сусветнай вайне, дэкаланізацыі і канца імперый, «залатой эпохі» пасляваеннага ўздыму і наступных перыяд эканамічных крызісаў, развіццё краін трэцяга свету, узнікненне і распад сацыялістычнай сістэмы.

Таксама Хобсбаўм стварыў паняцце «Доўгага XIX стагоддзя» (1789—1914).

Зноскі
------

1. ↑  Вольф Кицес — Эпоха крайностей. Короткий XX век

Літаратура
----------

* *Хобсбаум Э.  (руск.) (бел.*. Эпоха крайнасцяў. Кароткі дваццатае стагоддзе 1914—1991. — М.: Незалежная Газета, 2004. — 632 с.
**Аго́ва** (трансліт.: *Ahova*, руск.: Огово) — вёска ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Ляскавіцкага сельсавета.

Геалогія
--------

З 2 км на захад ад вёскі знаходзіцца Агоўскае радовішча пяску. Паклад у выглядзе 3 лінзаў звязаны з канцова-марэннымі адкладамі дняпроўскага зледзянення.

Гісторыя
--------

Дом польскіх часоў
У 2010-я гады жыхар горада Іванава Юрый Селязнёў, які цікавіўся археалогіяй, на глыбіні каля 13 метраў выявіў крэмневыя рэчы і звярнуўся да беларускіх і расійскіх археолагаў. Яны пацвердзілі, што матэрыял старажытны, выглядае вельмі архаічна. У 2018 годзе беларускія археолагі даследавалі Агова, збіралі артэфакты і прадстаўлялі папярэднія вынікі, усе навукоўцы пацвердзілі, што матэрыял вельмі старажытны. Геолагі з БДУ на чале з Аляксандрам Матузка прыйшлі да высновы, што гэтыя матэрыялы па геалагічных адкладах маюць узрост да 250 тысяч гадоў. Гэта робіць час засялення Беларусі больш старажытным, чым было прынята лічыць. Больш дакладная даціроўка немагчымая, пакуль не знайшлі арганікі, аднак мяркуецца, што гэта будзе адзін з самых старажытных помнікаў на тэрыторыі Усходняй Еўропы. Калекцыя Агова налічвае ўжо некалькі тысяч артэфактаў, у ёй ёсць рубілы, чоперы (завостраная галька або валун памерам да 7,5—10 см), пікі, адшчэпы.

Народныя промыслы
-----------------

Агоўскі куфар у экспазіцыі Музея старажытнабеларускай культуры
Прыгажосцю вызначаліся Агоўскія куфры, якія выраблялі народныя майстры.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  news.tut.by Архівавана 15 лютага 2020.
3. ↑  history.nashaniva.by

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* www.academia.edu/38140038/A\_new\_Palaeolithic\_site\_in\_SW\_Belarus

| ⛭**Ляскавіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ляскавічы |
| Аграгарадкі | Дружылавічы |
| Вёскі | Агова ·  Баравая ·  Вярхусце ·  Гаравата ·  Замошша ·  Калілы ·  Ляхавічы ·  Навалучкі ·  Трыліскі ·  Шчакоцк |
Аверс кракаўскага гроша Казіміра Вялікага з каронай у цэнтры.
**Карона Карале́ўства Польскага** (па-польску: Korona Królestwa Polskiego, па-лацінску: Corona Regni Poloniae) — тэрмін, які вызначае ўладкаванне польскай дзяржавы ў Новы час. Карона вызначала незалежнасць дзяржаўных інстытутаў ад асобы манарха. У той жа час, Карона — імя палітычнай ідэалогіі, якая выражала новы вобраз улады, створанай пад уплывам ідэй, якія прыйшлі з Чэхіі і Венгрыі.

Карона як назва дзяржавы
------------------------

Пасля падпісання уніі з Вялікім Княствам Літоўскім тэрмін Кароны Каралеўства Польскага быў прыняты як папулярнае і зручнае ў выкарыстанні найменне Каралеўства Польскага. У процівагу «Літве» або «Вялікаму княству» Польшча называлася проста «Каронай». Пад гэтай назвай Каралеўства з’яўлялася адной з дзвюх частак Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў (паводле Люблінскай уніі 1569 года).

Ідэалогія Кароны Каралеўства аказала, акрамя таго, уплыў на тэрміналогію, што выкарыстоўвалася ў вышэйшым грамадстве. З канца Сярэднявечча дзяржаўныя органы і пасады, якія называліся да той пары каралеўскімі, сталі звацца кароннымі.

Літаратура
----------

* *S. Grodziski.* Z dziejów staropolskiej kultury prawnej. — Kraków: UNIVERSITAS, 2004. — С. 102—105. — ISBN 83-242-0339-7.
* *S. Szczur.* Historia Polski średniowiecze. — Wydawnictwo Literackie, 2002. — ISBN 83-08-03272-9.
Курэты і Зеўс
**Курэ́ты** (стар.-грэч.: κουρῆτες, літаральна "пастрыжаныя") — старажытныя насельнікі Заходняй Грэцыі; таксама ў старажытнагрэчаскай міфалогіі — дэманічныя істоты, спадарожнікі і служкі Рэі. 

Страбон паведамляў пра курэтаў як пра старажытнае племя, якое насяляла вобласці Этолію і Акарнанію на захадзе Грэцыі каля Іанічнага мора. Гамер таксама ўзгадваў курэтаў, што біліся з эталійцамі. Страбон пералічваў вядомыя яму версіі аб паходжанні курэтаў з Заходняй Грэцыі, Крыта і Эўбеі. Сам ён лічыў іх тубыльцамі Этоліі, адкуль курэтаў выціснулі грэкі-эталійцы. Яны пасяліліся ў Халкідскай вобласці, дзе набылі звычай галіць пярэднюю частку галавы. Ад гэтага звычая паходзіць іх грэчаская назва. 

У старажытнагрэчаскіх міфах курэты выступалі як служкі Рэі, маці Зеўса. Яны дапамаглі ёй захаваць сына, калі таго жадаў праглынуць яго бацька Крон, крыкамі і скокамі заглушалі плач немаўля. У пазнейшую пару курэтаў атаясамлялі з карыбантамі, лічылі іх спадарожнікамі Дыяніса і Кібелы. На Крыце курэтаў ведалі па імёнах і называлі заснавальнікамі некаторых мясцовых гарадоў. 

Страбон лічыў, што сапраўдныя курэты з цягам часу былі міфалагізаваны пісьменнікамі, якія прыпісвалі ім прагу да экстатычных танцаў пад рытмічную музыку і нават апрананне ў жаночую вопратку. На самой жа справе, разважаў Страбон, дзівосныя скокі курэтаў былі ваеннымі і рэлігійнымі танцамі, часткай старажытных абрадаў у гонар Рэі і Зеўса.

Зноскі
------

1. ↑  Страбон, Кніга VII, VII:2
2. ↑  Гамер, "Іліяда", 525—530
3. ↑  Міфалагічны слоўнік
4. ↑  Страбон, Кніга X, III, 1—11
**Крычаўскі раённы краязнаўчы музей** — музей, заснаваны ў г. Крычаў паводле рашэння Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэта дэпутатаў працоўных ад 30.12.1959 г. Адкрыты для наведвальнікаў 15 кастрычніка 1961 г.

Будынак
-------

Асноўны артыкул: **Палац Пацёмкіна, Крычаў**
З лютага 2008 года знаходзіцца ў будынку палаца князя Р. А. Пацёмкіна канца XVIII стагоддзя.

Фонды музея
-----------

Аснову фондаў музея склалі матэрыялы краязнаўца М. Ф. Мельнікава, які стаў яго першым дырэктарам. З 1982 г. дырэктар Н. М. Марозава.

Асноўны фонд музея (2008) налічвае 18,7 тысяч адзінак захоўвання. Найбольш значныя калекцыі: антыкварыят, набыты для інтэр'ера палаца Пацёмкіна, зброя ХІ — ХХ ст. кнігі і часопісы XVIII — пачатку ХХ ст. народнае адзенне, прылады працы і прадметы хатняга ўжытку ХІХ — пачатку ХХ ст. скарбы манет часоў Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, творы вядомых беларускіх і мясцовых мастакоў. Сярод экспанатаў: знаходкі з археалагічных раскопак Крычаўскага замка; кніга Сімяона Полацкага «Абед душэўны» (выдадзена ў Маскве ў 1681 г.); звон 1748» адліты ў Крычаве; фрагмент двухручнага мяча з Крычаўскага замка; меднае ядро з месца бою (1708) каля в. Добрае Крычаўскага раёна; дакументы роду Галынскіх, якім належаў Крычаўскі маёнтак пасля князя Пацёмкіна; матэрыялы пра Грунвальдскую бітву 1410 г. Крычаўскае паўстанне 1743—44 гг. абарончыя баі 1941 г. партызанскі рух і дзейнасць антыфашысцкага падполля ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Захоўваюцца асабістыя рэчы ўраджэнцаў Крычаўшчыны М. С. Кісялёва, І. І. Гусакоўскага, А. Я. Смалякова і інш.
**Агублены галосны задняга раду сярэдне-верхняга пад'ёму** — галосны гук, які прысутнічае ў некаторых мовах свету. Знак у алфавіце МФА — o, аналаг у алфавіце X-SAMPA — o.

Сярэдні пад'ём
--------------

У многіх мовах, такіх як беларуская, іспанская і японская, маецца разнавіднасць дадзенага гуку **агублены галосны задняга раду сярэдняга пад'ёму**, аднак ні ў адной мове свету няма адрозненняў адразу трох варыяцый, у сілу чаго асобнага знака ў алфавіце МФА не існуе.

У беларускай мове
-----------------

У літаратурнай беларускай мове — сярэдняга пад'ёму задняга раду, агублены (лабіялізаваны).

Не пад націскам гук [о] сустракаецца толькі ў некаторых запазычаннях.

Характэрнай асаблівасцю гуку з'яўляецца тое, што ў моўнай плыні губы ўжо пры вымаўленні папярэдняга зычнага моцна выцягваюцца наперад яшчэ да артыкуляцыі [о], і папярэднія зычныя аказваюцца агубленымі (лабіялізаванымі). Асаблівасці руху губ ў пачатковай і канцавой фазах артыкуляцыі [о] спрычыняюць тое, што ў большасці тых, хто гаворыць па-беларуску, гэты гук пад моцным націскам у пачатковай фазе вельмі нагадвае па артыкуляцыі [у], а ў канцавой фазе да некаторай ступені падобны на [а] (аднак, гэтая неаднароднасць менш выразная ў прадстаўнікоў заходніх гаворак). У становішчы пасля мяккіх зычных моцна мяняецца пачатковая фаза артыкуляцыі.

Гукі [о] і [у] пасля мяккіх зычных маюць найменш падобны на [і] пераход, чым значна адрозніваюцца ад [а], [е].

Літаратура
----------

* Фанетыка беларускай літаратурнай мовы І. Р. Бурлыка, Л. Ц. Выгонная, Г. В. Лосік, А. І. Падлужны; Рэд. А. І. Падлужны. — Мн. : Навука і тэхніка, 1989. — 335 с. ISBN 5-343-00292-7.

**Галосныя**Гл. таксама: МФА

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Пярэднія** | **Ненапруж. пярэднія** | **Сярэднія** | **Ненапруж. заднія** | **Заднія** |
| **Верхнія** | 

|  |
| --- |
| 
i • y

ɨ • ʉ

ɯ • u

ɪ • ʏ
• ʊ

e • ø

ɘ • ɵ

ɤ • o

ə

ɛ • œ

ɜ • ɞ

ʌ • ɔ

æ

ɐ

a • ɶ

ɑ • ɒ |

 |
| **Ненапруж.верхнія** |
| **Сяр.-верхнія** |
| **Сярэднія** |
| **Сяр.-ніжнія** |
| **Ненапруж.ніжнія** |
| **Ніжнія** |

*Калі сімвалы стаяць у парах, то правы з іх   
 пазначае агублены галосны.*
**Хамелеоны** (*Chamaeleonidae*) — сямейства яшчарак.

Выдзяляецца 4 роды, каля 90 відаў — своеасаблівых, здольных мяняць афарбоўку і «страляць» доўгім языком па сваіх ахвярах.

Даўжыня цела да 60 см. Тулава сціснутае з бакоў, укрыта рагавымі зярнятамі і бугаркамі. На галаве ў многіх відаў рагавыя і скураныя нарасці. Ногі доўгія, пяціпальцыя. Хвост доўгі, учэпісты. Вочы вялікія, з тоўстымі зрослымі павекамі і маленькай цэнтральнай адтулінай для зрэнкі; рухі вачэй незалежныя. Афарбоўка цела мяняецца ў залежнасці ад умоў асяроддзя, голаду, смагі, сполаху і інш.

Гэтыя трапічныя дрэвавыя жывёлы водзяцца галоўным чынам на востраве Мадагаскар, у Афрыцы і на суседніх з ёй астравах. Адзінкавыя віды сустракаюцца ў Паўднёвай Еўропе, Малой Азіі, Індыі, Шры-Ланцы і інш.

Кормяцца пераважна насякомымі, дробнымі пазваночнымі. Большасць яйцакладныя, ёсць яйцажывародныя.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Літаратура
----------

* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* Хамелеоны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**«У бой ідуць адны „старыя"»** (руск.: В бой идут одни «старики») — савецкі мастацкі фільм 1973 года рэжысёра Леаніда Быкава, які апавядае пра будні лётнікаў-знішчальнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны. Сцэнарый фільма шмат у чым заснаваны на рэальных падзеях: падчас вайны ў Чырвонай арміі існавала «пяючая» эскадрылля, а гісторыя кахання герояў стужкі бярэ пачатак ад сапраўднай гісторыі двух герояў Савецкага саюза.

Аспісанне
---------

Культавая стужка 1973 года, цытаты з якой, як і галоўная песня «Смуглянка», шырока разышліся. «У бой ідуць адны старыя» — пранізлівая гісторыя пра эскадрыллю лётчыкаў, дзе вопытныя пілоты, так званыя «старыя», вучаць навабранцаў правілам жыцця, смерці і кахання. А калі цяжка, падымаюць сабе настрой баявымі песнямі. 

Карціну здымалі на Кінастудыі імя А. Даўжэнкі. Леаніду Быкаву, рэжысёру і выканаўцу галоўнай ролі, стужка дала магчымасць рэалізаваць дзіцячую мару і навучыцца кіраваць самалётам.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 7 мая 2016.
2. ↑  Што паглядзець. Топ-6 украінскіх фільмаў розных часоў, каб лепш зразумець характар украінцаў і культуру краіны 7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |
**Кустовая тундра** — тып тундры, які прадстаўляе сабой супольнасці трох’яруснай тундравай расліннасці з перавагай кустоў, галоўным чынам карлікавых бяроз, вербаў, кустовай вольхі.

Паверхня ў многіх месцах мае характар нізіннага балота; тыповыя сфагнавыя балоты тут сустракаюцца рэдка.

Кустовая тундра — паўднёвая падзона, якая мяжуе на поўдні з лесатундрай. Кустовы пояс выражаны і ў горнай тундры  (руск.) (бел..

Зноскі
------

1. 1 2 3  Экологический энциклопедический словарь. — Кишинев: Главная редакция Молдавской советской энциклопедии. И. И. Дедю. 1989.

Літаратура
----------

* Тундравыя зоны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
Крышталізацыя вады з утварэннем лёду

**Крышталіза́цыя** — працэс цтварэння крышталёў з пары, раствораў, расплаваў рэчываў, у працэсах электролізу і хімічных рэакцыях. К. вядзе да ўтварэння мінералаў, адыгрывае важную ролю ў атмасферных (напрыклад, ападкі) і глебавых працэсах, ляжыць у аснове металургічных і ліцейных ды шматлікіх іншых працэсаў прамысловасці.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119788740 · GND: 4033215-9 · LCCN: sh85034495 · LNB: 000154805 · Microsoft: 203036418 · NKC: ph138259 |

 |
Карона Бразільскай імперыі
**Карона Бразільскай імперыі**, вядомая таксама як **карона дона Педру II** — адзін з афіцыйных сімвалаў Бразільскай імперыі нароўні са сцягам і гербам, у якія яна таксама была ўключана. Замяніла сабой папярэднюю карону імператара Педру I, створаную ў 1822 годзе пасля абвяшчэння незалежнасці Бразіліі.

Карона была замоўлена бразільскаму ювеліру з Рыа-дэ-Жанэйра Карлушу Мартыну імператарам Педру II. Яе вырабілі з 18-каратнага золата, інкруставалі 596 каштоўнымі камянямі, галоўным чынам дыяментамі, і 80 жамчужынамі па 8 мм кожная. З абруча-асновы кароны выходзяць 8 паўдуг, у злучэнні якіх знаходзіцца шар (дзяржава) з крыжам; форма паўдуг надае кароне падабенства з глобусам - адным з сімвалаў Партугаліі, а затым і Бразіліі. Унутры кароны знаходзіцца шапка з зялёнага аксаміту.

Агульная вага кароны складае 2.77 кг, дыяметр — 205 мм, вышыня — 31 см.

Пачынаючы з 1943 года, імператарскія рэгаліі захоўваюцца ў музеі ў Петропалісе.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
Адсотак мужчын, якія паляць тытунь, па краінах
Адсотак жанчын, якія паляць тытунь, па краінах
**Курэнне** (**паленне**) — удыханне дыму рэчываў, пераважна расліннага паходжання, якія тлеюць у патоку ўдыхальнага паветра, з мэтай насычэння арганізма актыўнымі рэчывамі, якія змяшчаюцца ў іх, шляхам іх узгонкі і наступнага ўсмоктвання ў лёгкіх і дыхальных шляхах. Як правіла, выкарыстоўваецца для ўжывання курыльных сумесяў, якія валодаюць наркатычнымі ўласцівасцямі (тытунь, гашыш, марыхуана, опіум, крэк і да т.п.) дзякуючы хуткаму паступленню насычанай псіхаактыўнымі рэчывамі крыві ў галаўны мозг.

Гл. таксама
-----------

* Тытунекурэнне

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Курэнне
**Крычынскія** — татарскі княжацкі род гербаў «Радван» і «Радван» зменены. Родавая мянушка *Мурза Найманскі (Найман-Мурза)*. У іх уласным радаводзе і ў большасці генеалагічных прац паказаны нашчадкамі першапачатковых уладальнікаў маёнтка Крычын у Аршанскім павеце.

Часам дадавалі да прозвішча мянушку *Аляшкевіч (Алішкевіч)*, узводзячы сябе да татарскага кандрацкага (мерашлянскага) харужага князя Мартузы Аляшкевіча. На самай справе Крычынскія — галіна князёў Найманаў-Пятровічаў. Продак Крычынскіх князь Абрагім Асанавіч Кадышэвіч (? — каля 1617), харужы татарскі віленскі (найманскі), які ў другой палове 16 ст. набыў частку Крычына ў Аляшкевіча. Быў жанаты з хрысціянкай, шляхцянкай Ягенкай (Нетай) Карчэўскай, меў 6 сыноў. Прозвішча Крычынскі канчаткова прынялі ўнукі Абрагіма Асанавіча.

Акрамя Крычына (страчаны да 18 ст.) Крычынскія валодалі родавымі маёнткамі пад Крэвам у Ашмянскім павеце — Даўбучышкамі, Паніззем і інш. Род даказаў дваранства з княжацкім тытулам і гербам «Радван» у Віленскай губерні ў 1819 годзе. Шмат якія з Крычынскіх служылі ў афіцэрскіх і генеральскіх чынах у войску ВКЛ i Расійскай імперыі.

Літаратура
----------

* *Станіслаў Думін.* Крычынскія // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Кароль з Традэнса** — шахматная фігурка караля, знойдзеная ў 1964 годзе пры раскопках паселішча Традэнс ў Нарвегіі.

Апісанне
--------

Фігурка выразана, як мяркуюць даследчыкі, з елкі. Яна ўяўляе сабой постаць мужчыны, які сядзіць на троне, зробленым у выглядзе куба. Валасы ў мужчыны доўгія — даходзяць да сярэдзіны шыі. Твар абрамляюць барада і вусы. На галаве крыху стылізаваная карона заходнееўрапейскага ўзору. На спінцы трона, якая па вышыні даходзіць да сярэдзіны спіны мужчыны, знаходзяцца сем аднолькава круглых вярхушак.

Гл. таксама
-----------

* Кароль са Слуцка

Спасылкі
--------

* Слуцкі цар на троне з квадрата
**Кароль са Слуцка** — шахматная фігурка караля першай паловы XII ст. знойдзеная ў г. Слуцку падчас раскопак гарадзішча ў 1985—1986 гадах археолагам Леанідам Калядзінскім. Захоўваецца ў Слуцкім краязнаўчым музеі. 

Фігурка шахматнага караля на сёння з'яўляецца адзінай на тэрыторыі Усходняй Еўропы: знойдзеная ў Чарнігаве ў 1991 годзе фігурка была скрадзена.

Апісанне
--------

Падчас археалагічных прац былі знойдзены чатыры шахматныя фігуры: пешка, ладдзя, слон і кароль. Пешка і ладдзя выразаны з дрэва, а слон і кароль з косці. Паводле меркавання палеазаолага Веры Шчагловай, фігурка шахматнага караля была выразана з рога лася. Вышыня фігуркі складае 68 мм, вага — 65 грамаў. Знаходка выканана ў рэалістычнай манеры і кампазіцыйна ўяўляе сабой фігуру мужчыны, які сядзіць на троне. На галаве ў яго — «руская» шапка, валасы пастрыжаны пад гаршчок. Выява твару захавалася не поўнасцю, але можна заўважыць бараду і вусы. Таксама бачныя адтуліны, дзе знаходзіліся вочы, магчыма, выкананыя са шкла ці каляровага металу. Рукі складзены на каленях, ногі абуты ў высокія боты — гэта сведчыць пра знатнасць асобы.

Абсалютны аналаг фігуркі са Слуцка невядомы. Некаторае падабенства са слуцкай мае шахматная фігурка караля, знойдзеная ў 1964 годзе пры раскопках паселішча Традэнс у Нарвегіі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Слуцкі цар на троне з квадрата

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
**Агурджалы** (туркм.: Ogurjaly), вядомы таксама як **Агурчынскі** (руск.: Огурчинский) — востраў у паўднёва-ўсходняй частцы Каспійскага мора. Уваходзіць у склад Туркменістана. Плошча - 49,313 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Карта 1890 г.
Агурджалы знаходзіцца за 475 км на паўночны захад ад Ашгабада. Аддзелены нешырокім пралівам (3,34 км) ад паўвострава Чэлекен. З'яўляецца найбольшым па плошчы (49,313 км²) вострам Туркменістана і самым доўгім ў Каспійскім моры (каля 140 км). Найбольшая шырыня - 4,66 км. У некаторых месцах шырыня толькі крыху перавышае 1 км. Падчас зімовых штармоў марскія хвалі захопліваюць большую тэрыторыю сушы. 

Востраў узнік у выніку складаных тэктанічных працэсаў, якія ўзнялі частку марскога дна і стварылі водмель, на якую хвалі намывалі пясок і арганічныя асадкі. З-за сталых змен узроўню Каспійскага мора абрысы вострава і яго плошча таксама змяняюцца. Для сушы характэрны плоскія нізіны і пясчаныя выдмы. Крыніц пітной вады няма. 

Клімат Агурджалы нашмат мякчэйшы, чым у суседніх кантынентальных раёнах Туркменістана. Улетку дзённая тэмпература трымаецца каля +28°C — +33°C. Зіма адносна цёплая, без снега. Мінімальная тэмпература, зарэгістраваная за ўсю гісторыю назіранняў — -15°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 120 - 130 мм. Частыя туманы.

Прырода
-------

Востраў Агурджалы знакаміты сваёй фаўнай. Тут зімуюць каспійскія цюлені. Шмат птушак, у тым ліку фламінга, гусі, лебедзі, пеліканы, бакланы і інш. З 1982 г. востраў насяляюць джэйраны. Добрыя кармавыя запасы і адсутнасць драпежнікаў садзейнічаюць хуткаму размнажэнню, таму лішкі джэйранаў перыядычна адлоўліваюць і перавозяць на кантынент.

Востраў Агурджалы з'яўляецца часткай туркменскага запаведніка Хазар.

Гісторыя
--------

Назва вострава паходзіць ад туркменскага племені *агурджале*, якое насяляла Чэлекен з XIV ст. З-за адсутнасці пітной вады сталыя паселішчы не арганізоўваліся, аднак на востраве спыняліся рыбакі, піраты, гандляры. У 1921 г. увайшоў у склад Туркменістана. У савецкі час на поўначы вострава было створана паселішча Агурчынскі, у якім сезонна сяліліся рыбакі, дзейнічала памежная застава. У нашы дні паселішча пакінута і часткова разбурана Каспійскім морам.

Спасылкі
--------

* Hazar goraghanasy Архівавана 6 сакавіка 2016.
* Oleg VINOKUROV, WHERE DUNES MEET WITH SEA…
* ОСТРОВ ОГУРЧИНСКИЙ
* Ю. М. Смиринов, В. М. Смиринов, Звери в природе

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
**Беларуская чыгуначная грамада** *ў Маскве* — грамадска-палітычная і прафесійная арганізацыя беларускіх чыгуначнікаў – бежанцаў 1-й сусветнай вайны. Існавала ў 1918 г. зарэгістравана Беларускім нацыянальным камісарыятам 25 мая 1918 г. Асноўныя задачы: нацыянальна-культурнае адраджэнне Беларусі, развіццё прамысловасці, гандлю, асветы; беларусізацыя чыгункі, удасканаленне і развіццё чыгуначнай сеткі і іншых шляхоў зносін на Беларусі. Палітычная платформа: федэрацыя дэмакратычнай Беларусі з Савецкай Расіяй, роўнасць усіх нацый і рэлігій, роўнае выбарчае права, выбарнасць судовай адміністрацыі, права на арганізацыю народнай міліцыі, кантроль дзяржавы над вытворчасцю, свабода забастовак, 8-гадзінны працоўных дзень, аддзяленне царквы ад дзяржавы, адкрыццё на Беларусі сваіх ВНУ; увядзенне беларускай мовы ў справаводства органаў мясцовага самакіравання, судоў і навучальных устаноў.

Літаратура
----------

* Васілеўскі, Ю. Р. Беларуская чыгунаяная грамада / Ю. Р. Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 1: А—Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — 495 с. — С. 420. — ISBN 5-85700-074-2.
**Агулы** (саманазва: *агул*) — народ Дагестана. Адносіцца да балкана-каўказскай расы вялікай еўрапеоіднай расы. Размаўляюць на агульскай мове нахска-дагестанскай групы паўночнакаўказскай сям’і. Дыялекты: керэнскі, кашанскі, а таксама — гехкунскі (паводле іншай класіфікацыі — тпігскі і буркіханскі). Распаўсюджаны таксама азербайджанская, лезгінская і руская мовы. Вернікі — мусульмане-суніты.

У армянскай крыніцы VII стагоддзя агулы ўзгадваюцца, верагодна, пад назвай агутакані. Пасля далучэння да Расійскай імперыі ў другой палове XX стагоддзя да агулаў пачалі пранікаць капіталістычныя адносіны. З утварэннем Дагестанскай АССР у 1921 годзе ўзмацнілася этнічная кансалідацыя агулаў.

Традыцыйныя заняткі — адгонная жывёлагадоўля (пераважна авечкі) і земляробства. Развітымі таксама ткацтва дываноў, выраб тканін з воўны, мастацкая апрацоўка драўніны, кавальскае рамяство. Асноўны традыцыйны тып жытла — каменны дом у 2-3 (радзей 4) паверхі, з вузкімі вокнамі і ўнутраным уваходам. Традыцыйны касцюм агульнадагестанскага тыпу. Традыцыйныя стравы — мучныя і мясамалочныя.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.35