**Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс** (таксама вядомыя назвы **Оксуская цывілізацыя**, **Маргіянская цывілізацыя**) — старажытная цывілізацыя бронзавага веку ў Цэнтральнай Азіі. Існавала прыкладна ў сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н.э. — першай трэці 2 тысячагоддзя да н.э.

Адкрыццё
--------

Ганур-Дэпэ, першы вядомы помнік Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса, быў адкрыты савецкім археолагам В. І. Сарыяніды ў 1974 г. на тэрыторыі Марыйскага аазіса (Туркменістан). Да канца першага дзесяцігоддзя XXI ст. было выяўлена каля 200 помнікаў. Згодна з гіпотэзай першаадкрывальніка, Ганур-Дэпэ быў цэнтрам старажытнай краіны Маргуш, адкуль паходзіць назва **Маргіянская цывілізацыя**. Існуе таксама назва **Оксуская цывілізацыя** (ад грэч. Ώξος — Амудар’я), якая канцэнтруецца вакол адкрыццяў на тэрыторыі старажытнай Бактрыі. Аб’яднанне падобных помнікаў двух суседніх гістарычных рэгіёнаў у Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс дазваляе разглядаць іх як супольную цывілізацыю, што існавала адначасова з цывілізацыямі ў Месапатаміі і даліне Інда.

Гісторыя
--------

У наш час не існуе агульнапрынятай храналогіі Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. Падуанскі археолаг Масіма Відале прапануе наступную перыядызацыю:

* Эра рэгіяналізацыі (4600 — 2400 гг. да н. э.): узнікненне сельскай гаспадаркі, апрацоўкі металаў, раннія гарадскія паселішчы
* Эра інтэграцыі (2400 — 1900 гг. да н. э.): распаўсюджванне аднолькавых культурных рыс, развітыя гарадскія паселішчы, будаўніцтва палацаў
* Эра лакалізацыі (1900 — 1300 гг. да н. э.): з'яўленне лакальных варыянтаў адзінай культуры

Існаванне сельскай гаспадаркі прасочваецца на паўночных схілах Капетдага з 5 тысячагоддзя да н. э. Мясцовыя земляробы вырошчвалі мяккую пшаніцу, а таксама здабывалі волава, золата, лазурыт, бірузу, алебастр. У эру рэгіяналізацыі пачалі фарміравацца адзіныя культурныя рысы, якія выяўляюцца ў керамічных вырабах, тыпах жытла з сырцовай цэглы, асаблівых метадах пахавання і г. д. У аснове распаўсюджання аднатыпных артэфактаў палягаў абмен, што закранаў не толькі поўдзень Цэнтральнай Азіі, а таксама даліну Зераўшана, Ферганскую даліну, Гарган, Аравійскі паўвостраў і захад Паўднёвай Азіі. 

Узнікненне Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса звязана са з'яўленнем буйных гарадоў паміж 2400 г. да н. э. і 2250 г. да н. э. У гэты перыяд насельніцтва канцэнтруецца ў дэльце Мургаба, што можна патлумачыць засухамі, якія вымушалі сялян пакідаць папярэднія месцы жыхарства і рушыць у аазіс. Міграцыя суправаджалася вырубкай тугаёў, меліярацыйнымі мерапрыемствамі і капаннем каналаў для наступнай ірыгацыі. Дзякуючы гэтаму старажытныя насельнікі Маргіяны атрымоўвалі 2 ураджаі за год. Яны вырошчвалі 2 разнавіднасці пшаніцы, вінаград, слівы і яблыні. Дадзены рэгіён мог з'яўляцца адным з найстаражытнейшых цэнтраў шаўкаводства. Былі распаўсюджаны такія свойскія жывёлы, як авечкі, козы, каровы, вярблюды-бактрыяны, аслы. Археолагамі было знойдзена пахаванне каня, зробленае ў 3 тысячагоддзі да н. э. Прыкладна ў той жа час асвойвалася верхняя плыня Амудар'і. Напрыклад, у аазісе Дашлы на паўночным усходзе Афганістана земляробчыя паселішчы з'явіліся ў сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н. э..

Поспехі сельскай гаспадаркі дазвалялі канцэнтраваць насельніцтва ў буйных паселішчах. Так, Ганур-Дэпэ быў заснаваны ў 2300 — 2250 гг. да н. э. У час росквіту ён займаў плошчу 20 — 50 га. У ім знаходзіліся ўмацаваны палац, храмы, штучныя сажалкі і самы вялікі вядомы некропаль бронзавага веку, які ўмяшчае каля 5000 магільняў. Блізкім па плошчы горадам быў Алтын-Дэпэ, а горад Намазга-Дэпэ дасягаў 70 га. У гарадскім цэнтры, які ўзнік у Дашлы каля 2300 г. да н. э. была ўзведзена цытадэль памерамі 88 м х 84 м з масіўнымі падвоенымі мурамі. Апроч жылых будынкаў знутры цытадэлі вылучалася вялікае сховішча для збожжа. Вакол буйных гарадоў стваралася сетка меньшых па плошчы сельскіх паселішчаў. Найлепей яна вывучана вакол Ганур-Дэпэ, дзе на адлегласці 40 км ад горада было знойдзена болей за 40 археалагічных помнікаў.

Носьбіты культуры Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса карысталіся піктаграфічнымі знакамі, аднак не мелі пісьмовасці. Таму канкрэтныя гістарычныя падзеі і дакладная палітычная структура не вядомы. Шматлікія артэфакты дэманструюць сувязі Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса з Іранам, Месапатаміяй і Індскай цывілізацыяй, адкуль прывозілі сыравіну для ювелірных вырабаў, слановую косць, цыліндрычныя пячаткі і інш. Доказам уплыву старажытнай месапатамскай цывілізацыі можа быць зікурат — чатырохступеністая вежа 28 м у вышыню, выяўленая археолагамі ў Алтын-Дэпэ. 

Бронзавая штампаваная пячатка
Разам з гэтым, дамінавалі мясцовыя культурныя традыцыі. Нягледзячы на знаёмства з цыліндрычнымі пячаткамі, якія паходзяць з Месапатаміі і былі распаўсюджаны на суседнім Іранскім плато, носьбіты культуры Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса аддавалі перавагу мясцовым каменным або металічным штампаваным пячаткам. На іх выразалі складаныя кампазіцыі, імі апячатвалі дзверы жытлаў або складоў з таварамі, адзначалі гліняныя пломбы на мяшках і пасудзінах. Акрамя таго, пячаткі служылі абярэгамі: выразаныя на іх выявы павінны былі засцерэгчы ад хвароб, няшчасных выпадкаў і злых духаў. Найбольшым доказам арыгінальнасці Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса з'яўляюцца пахавальныя некропалі, дзе археолагі знаходзяць шматлікія металічныя рэчы, кераміку, статуэткі і прадметы паўседзённага побыту. Магільні маргіянска-бактрыйскага тыпу выяўлены таксама на поўдні ад прынятых сярод навукоўцаў межаў археалагічнага комплексу ў Харасане (Іран).

У першай трэці — сярэдзіне 2 тысячагоддзя да н. э. адбыўся заняпад Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. Яго прыкметамі былі : лакалізацыя матэрыяльных традыцый, пераход насельніцтва з умацаваных гарадскіх цэнтраў у дробныя сельскія паселішчы у стэпавых і предгорных раёнах паўднёвага захаду Таджыкістана і поўдня Узбекістана, а таксама на ўскраіны ранейшых месцаў жыхарства. Прычыны заняпаду дакладна не вядомы. Мяркуецца, што гэта магло здарыцца з-за зменаў клімату, апустыньвання, змяньшэння водных рэсурсаў, засалення глебы, уварванняў індаеўрапейцаў, носьбітаў суседняй Андронаўскай археалагічнай культуры.

Грамадства
----------

Мужчынская статуэтка з трубою
Этнічнае паходжанне стваральнікаў Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса не вядома. В. І. Сарыяніды лічыў, што яны былі індаеўрапейцамі, перасяленцамі з Малой Азіі, а іх рэлігію атаесамляў з пачаткамі зараастрызму. Палеагенетычныя даследаванні не падвердзілі індаеўрапейскае паходжанне рэшткаў носьбітаў культуры археалагічнага комплекса. Яно аказалася даволі стракатым. Тагачасныя жыхары мургабскага і амудар'інскіх аазісаў былі генетычна звязаны з неалітычным насельніцтвам поўдню Сярэдняй Азіі, Блізкага Усходу, Паўднёвай Азіі. На статуэтках, знойдзеных археолагамі, найчасцей знаходзяцца рысы, блізкія да прадстаўнікоў Блізкага Усходу, але антрапалагічныя даследаванні рэшткаў у магільнях дэманструюць, што большасць пахаваных была падобна на жыхароў Міжземнамор'я. Выказваюцца гіпотэзы, што носьбіты Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса маглі размаўляць на сіна-каўказскіх, касіцкіх, дравідыйскіх мовах.

Археалагічныя раскопкі сведчаць пра сацыяльнае распластаванне грамадства. Напрыклад, у Алтын-Дэпэ вылучаліся тры групы, якія адрозніваліся ўзроўнем дабрабыту, характарам жытлаў і нават харчаваннем. Першая група жыла ў вялікіх шматпакаёвых пабудовах, якія складаліся з нядбайна аздобленых цесных пакойчыкаў, калектыўныя магільні, што знаходзяць побач, утрымлівалі толькі нешматлікія гліняныя пасудзіны, а палову мясной ежы складалі дзікія жывёлы. Гэтая група магла быць прадстаўлена простымі абшчыннікамі, рамеснікамі і земляробамі. Другая група жыла ў будынках, разлічаных на адну сям'ю. Яна магла належыць да заможных абшчыннікаў. У іх пахаваннях знойдзены шматлікія каралі, пярсцёнкі, бронзавыя пячаткі і тэракотавыя статуэткі, а косткі дзікіх жывёл амаль не сустракаюцца. Вялікія дамы трэцяй групы кіраўнікоў і жрацоў мелі правільную планіроўку і займалі плошчу ў 80 — 100 м². Яны змяшчалі ў магільні розныя ўпрыгожванні, у тым ліку з золата і срэбра, шматлікія каралі і наборныя паясы. Паказальна, што нават рост у гарадской эліты быў вышэйшым, чым у простых абшчыннікаў — наступства сытага і заможнага жыцця.

Рэлігійныя інстытуты займалі важнае месца ў культуры Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. Пра гэта сведчаць вялікія храмавыя будынкі, што ўзводзіліся ў гарадах. Відавочна, рэлігійныя ўяўленні насельніцтва былі політэістычнымі. Гіпотэза В. І. Сарыяніды пра зараджэнне зараастрызму ў межах археалагічнага комплекса ў нашы дні выглядае вельмі спрэчнай. Археолагі імкнуцца рэканструяваць вераванні на аснове тлумачэння сакральнага сэнсу выяў пячатак і статуэтак. Сакральны сэнс маглі мець трубы, рэшткі і выявы якіх часцяком знаходзяць падчас раскопак.

Зноскі
------

1. ↑  Гонур-депе — свидетельство древней истории туркмен
2. ↑  Vidale, M. Treasures from the Oxus: The Art and Civilization of Central Asia — P. 9
3. ↑  Élise Luneau, Climate Change and the Rise and Fall of the Oxus Civilization in Southern Central Asia
4. ↑  Katherine M. Moore, Naomi F. Miller, Richard Meadow, Agriculture and herding in the early oasis settlements of the Oxus Civilization
5. ↑  Гл.: Zhou, X. Li, X. Wang, J. Morus planting and silk production in Oxus civilization (2000 BC), Transoxiana
6. ↑  Dashly 3 - Zoroastrian Heritage
7. ↑  Гонур-депе – свидетельство древней истории туркмен
8. ↑  Gonur Depe
9. ↑  Nadezhda A Dubova, Types of Graves at Gonur Depe Bronze Age Site in Turkmenistan
10. ↑  Dashly 3 - Zoroastrian Heritage
11. ↑  Gonur / Gonor/ Gunar, Mouru, Murgab, Merv, Margiana
12. ↑  Mysterious signs or pictographic inscriptions in the Oxus civilisation?
13. ↑  ИРАН И СРЕДНЯЯ АЗИЯ В ДРЕВНОСТИ
14. ↑  Культура древних цивилизаций: блистательная Маргиана
15. ↑  Oxus Culture Finds in North Khorasan
16. ↑  Bronze Age Central Asia
17. ↑  За сотни лет до Заратустры на берегах Мургаба
18. ↑  The Genomic Formation of South and Central Asia
19. ↑  За сотни лет до Заратустры на берегах Мургаба
20. ↑  ИРАН И СРЕДНЯЯ АЗИЯ В ДРЕВНОСТИ
21. ↑  Gerard Fussman, Margush and the Indo-Europeans
22. ↑  Bo Lawergren, Oxus Trumpets, ca. 2200 - 1800 BCE

Літаратура
----------

* The World of the Oxus Civilization / Ed. by Bertille Lyonnet, Nadezhda A Dubova — Abingdon: Routledge, 2020 ISBN 9781138722873
* Vidale, M. Treasures from the Oxus: The Art and Civilization of Central Asia — London, New York: I.B. Tauris, 2017 ISBN 9781784537722

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс
* Central Asia’s Lost Civilization
* BMAC Archaeology
* Pierre Lombard, The Oxus civilization/BMAC and its interaction with the Arabian Gulf. A review of the evidences
* C.C. Lamberg-Karlovsky, The Oxus Civilization — La Civilización del Oxus
* Маргианская археологическая экспедиция
* Куфтерин В. В. Палеопатология населения Бактрийско-Маргианского археологического комплекса и некоторых сопредельных территорий: краткий обзор
* Маргуш: цивилизация раскаленных песков Архівавана 18 жніўня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 15956180n · GND: 1232181269 · SUDOC: 131443801 |