**Фракі́йская мова** — адна з моў індаеўрапейскай сям'і моў, у старажытныя часы распаўсюджаная на поўдні Усходняй Еўропы ў гістарычным рэгіёне Фракія, які ахопліваў сучасныя Балгарыю, Паўночную Македонію, еўрапейскую частку Турцыі, а таксама паўднёвы ўсход сучаснае Румыніі (Дабруджа) і некаторыя часткі Грэцыі і Сербіі; была распаўсюджана сярод гістарычнага этнасу фракійцаў. Раннім Сярэднявеччам датуецца смерць мовы.

Даведзены індаеўрапейскі характар мовы, аднак не ўсталяваная яе дакладная класіфікацыя сярод індаеўрапейскіх моў. Як і іншыя падобныя старажытныя мовы Балканскага паўвостраву, фракійская мова часта аб'ядноўваецца пад паняццям *палеабалканскія мовы*, які не з'яўляецца генетычным аб'яднаннем і ўключае толькі шэраг некласіфікаваных індаеўрапейскіх моў рэгіёна.

Мова вядомая толькі дзякуючы досыць абмежаванаму корпусу пісьмовых помнікаў, які ўключае ў сябе серыю глосаў у старажытнагрэчаскіх крыніцах і некалькі надзвычай кароткіх надпісаў. Граматыка мовы дагэтуль не рэканструяваная, часам да фракійскай мовы адносяць словы няяснай этымалогіі балгарскай і румынскай моў.

Гісторыя
--------

Фракійцы згадваюцца ўжо ў часы Гамера як саюзнікі траянцаў, пазней сведчанні Герадота згадвалі фракійцаў як другі паводле колькасці народ пасля індыйцаў. У V ст. да н.э. фракійцам удалося стварыць уласную дзяржаву, якая, аднак ужо ў наступным стагоддзі была заваявана македонцамі. Пачынаючы з II ст. да н.э. Фракію пачынаюць паступова заваёўваць рымляне.

Прыкладна не пазней за V ст. н.э. большасць фракійцаў зведала раманізацыю або элінізацыю (моўную асіміляцыю з пераходам на лаціну або грэчаскую мовы). Іншыя звесткі падаюць поўнае выцясненне фракійскай мовы на перыяд VI ст. н.э. што адбывалася дыялектамі славян, якія на той час перасяліліся ў Фракію. У якасці доказу на карысць асіміляцыі фракійцаў славянамі, а не ранейшымі грэкамі, разглядаецца тое, што назва балгарскага Плоўдзіву ўзыходзіць да фракійскага *Pulpuldeva*, а не да старажытнагрэчаскага Φιλιππούπολις. Некаторыя лінгвісты таксама дапускаюць мажлівасць існавання фракійскага субстрату ў румынскай мове.

Класіфікацыя
------------

На цяперашні час агульнапрызнаным з'яўляецца індаеўрапейскі характар фракійскай мовы, аднак не ўсталяванае яе дакладнае месца сярод іншых моў гэтай сям'і.

Адной з найбольш распаўсюджаных гіпотэзаў класіфікацыі фракійскай мовы адносна іншых індаеўрапейскіх з'яўляецца гіпотэза аб утварэнні асобнай галіны з фракійскай і дакійскай моў (апошняя была ў асноўным распаўсюджаная да раманізацыі сучаснае Румыніі і Малдовы на тэрыторыі гэтых сучасных краін). Раней таксама ставіліся спробы па выяўленні асаблівых сувязяў між фракійскай мовай і іншай індаеўрапейскай мовай няяснай класіфікацыі — фрыгійскай, аднак на цяперашні час гіпотэза аб фрака-фрыгійскіх сувязях у асноўным адхіленая. Існуюць таксама гіпотэзы аб паходжанні фракійскай мовы як даччыннай мовы адносна дакійскай.

Прадстаўленыя таксама гіпотэзы аб фрака-ілірыйскіх сувязях і гіпотэзы, паводле якіх фракійская мова з'яўлялася асобнай галіной у складзе індаеўрапейскай сям'і моў (для параўнання, падобная класіфікацыя прынятая для албанскай і армянскай моў). Высоўваюцца гіпотэзы, паводле якіх мяркуецца пра паходжанне Албанскай мовы з ілірыйскай мовы з фракійскім уплывам або непасрэдна з фракійскай. На думку балгарскага лінгвіста У. Георгіева, дакійская, фракійская і Албанская мова ўтвараюць уласную галіну ў складзе індаеўрапейскіх моў.

Тым не менш, у сувязі з вельмі маленькай ступенню пісьмовай фіксацыі дакійскай, ілірыйскай і фрыгійскай моў дадзеныя гіпотэзы з'яўляюцца малаабгрунтаванымі. Іншыя пункты гледжання адмаўляюць гэтыя гіпотэзы паводле іншых крытэраў: так, гіпотэза фрака-ілірыйскіх сувязяў крытыкуецца ў сувязі з мажлівым узаемным уплывам дзвюх моў.

Пастулююцца сувязі меркаванае фрака-дакійскай галіны з Албанскай, старажытнагрэчаскай або балтыйскімі мовамі. Прапаноўваліся гіпатэтычныя сувязі фракійскай мовы з іншай палеабалканскай мовай, пеанійскай, што, аднак, таксама з'яўляецца сумніўным праз слабую зафіксаванасць апошняй.

Румынскім лінгвістам С. Алцяну была высунутая гіпотэза, паводле якой дакійская і фракійская мова першапачаткова з'яўляліся «кентумнымі» мовамі, пасля чаго абедзве мовы зазналі сатэмізацыю.

На падставе пэўных паралеляў у тапаніміцы высоўвалася гіпотэза аб збліжэнні з фракійскай мовай балтыйскіх моў, на карысць чаго выступаў, у прыватнасці, Э. Палямэ. Гіпотэзы цесных генетычных сувязяў між балтыйскімі мовамі і фракійскай, ілірыйскай і шэрагам іншых моў Балканаў прытрымліваўся савецкі даследчык балтыйскіх моў У. Тапароў.

Даследаванне
------------

На цяперашні час у распараджэнні даследчыкаў знаходзіцца мала сведчанняў фракійскай мовы, асноўныя захаваныя пісьмовыя помнікі мовы ўяўляюць сабою кароткія фразы з некалькіх словаў, дэшыфроўка якіх не можа быць цалкам дакладнай. Некаторыя з гэтых сведчанняў могуць адлюстроўваць уласныя імёны або магічныя формулы. Фракійская мова запісвалася грэчаскім алфавітам, вядомыя лацінскія надпісы пазнейшых перыядаў. Першыя помнікі фракійскай мовы ўзыходзяць да V ст. да н.э. існуе 80-90 глосаў у Гесыхіюса і Фоцыя, з якіх каля 30 лічацца дакладна фракійскімі.

Захаваныя лексемы фракійскай мовы сведчаць на карысць прыналежнасці фракійскай мовы да індаеўрапейскай сям'і моў, пры гэтым у іх складзе фракійская належала да г.зв. «сатэмных» моў — моў, у якіх праіндаеўрапейскія палатальныя зычныя далі рэфлексы ў выглядзе свісцячых (да сатэмных індаеўрапейскіх моў адносяцца, напрыклад, славянскія мовы). Акрамя вышэйзгаданых сведчанняў, звесткі пра фракійскую мову адшукваюцца дзякуючы асабістым імёнам, тапонімам (у тым ліку аронімам і гідронімам), назвам раслін, імёнам божастваў і невялікім корпусам лексемаў, якія прыводзіліся ў старажытнагрэчаскіх тэкстах як спецыфічна фракійскія. Шэраг іншых лексемаў прасочваецца ў старажытнагрэчаскіх тэкстах, дзе гэтыя лексемы не памянёныя ў якасці фракійскіх, або праз мясцовыя тапонімы і ўласныя імёны. Ніжэй прыведзеныя некаторыя ўзоры фракійскіх лексемаў, атрыманыя праз уласныя імёны, або знойдзеныя непасрэдна з улікам кагнатаў (роднасных словаў аднаго паходжання) іншых індаеўрапейскіх моў і пералікам субстратных словаў сучасных моў рэгіёна. Некаторыя з гэтых лексемаў могуць мець неіндаеўрапейскае паходжанне.

|  | Зафіксаваная форма | Пераклад | Этымалогія | Кагнаты |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| alopekis |  | крышка, вечка |  |  |
| asa |  | бесійская назва падбелу |  |  |
| aspios, esvas, asbe-, |  | конь | PIE *\*h₁éḱwos* | санскр.: áśva- (тое ж), авест. *aspa*, (тое ж), ас.: jäfs, пруск. *aswinan* «кабылінае малако», літ.: ašvíenis «жарабец», дыял. *ešvà* «кабыла». |
| bolinthos |  | бык | PIE *\*bʰel-*, «набухаць» | англ.: bull «бык», алб.: buall, тое ж (дыскусійна) |
| bria |  | мястэчка | PIE *\*wriyeh₂* або *\*gʷer-* «моцны» | мікенск. *rijo* «мыс», балг.: рид, тое ж, тах. А. *ri*, тах. B *rīye* «мястэчка»; грэч. barus «моцны». |
| bríloun |  | цырульнік | PIE *\*bʰrī-l-* | ст.-слав. *briti* «галіць», стар.-ірл. brissim «разбураю», лац.: friare «церці, крышыць», альб. *brej*, *brêj* «грызьці», санскр. *bhrīn.anti* «шкодзяць», лет. *briauna* «вастрыё [нажа]». |
| bríza |  | пшаніца, жыта | 1) PIE *\*wrīǵʰ-* або *\*breǵʰ-* | баўг. *brica* (назва гатунку зерневай расліны), санскр. *vrīhis* «рыс», нарв.: brok (назва віду травы). |
| brynchos |  | назва музычнага інструменту | PIE *\*bʰrm-kos* | стар.-грэч.: phórmynx (у эалійскім дыялекце); ст.-ням. *brumme* «дуда», баўг. *brămči* «звон», рум.: broancă «струнны інструмент», лет. *braukyti* «шчыпаць [струны інструменту]»|- |
| brytos, bryton, brutos, bryttion |  | ячменевае піва | PIE *\*bʰrūto-* | анг. *broth* «пахлёбка»; сяр.-верх.-ням. *briu*, альб. *bruz* «сіні, блакітны», *brumë* «цеста», вал.: brwd «бровар», лац. *defrutum* «звараны», стар.-грэчаск. *apéphrysen* «бурліць», санскр. *bhurati* «дрыжыць». |
| deiza, disza, diza, dizos |  | умацаванае паселішча | PIE *\*dʰeigʰ-* «мясіць гліну» | стар.-грэчаск. *teichos* «сцяна», авест. *daeza* (тое ж), анг. *dough* «цеста». |
| dinupula, *\*sinupyla* (рэканструяваная форма) |  | дзікі гарбуз |  | лет. *šúnobuolas* (тое ж), альб. *thënukël* «кізіл», баўг. *dinja* «дыня», польск.: dynia «гарбуз». |
| embades |  | боты |  | альб. *mbath* (тое ж), ст.-верх.-ням. *ambahte* «староста». |
| génton |  | мяса | PIE *\*gʷʰento-* «біць, рэзаць» | лац. *fendere* «біць, штурхаць», стар.-англ.: gūth «баявы», альб. *gjuaj* «пераследваць, паляваць», вал. *gwannu* «закалоць», стар.-грэчаск. *theínein* «біць, забіваць», арм.: ganem «б'ю», санскр. *hánti* «б'е, забівае», *hatyá* (тое ж), гецк. *kuenzi* «б'е», ст.-слав. *žętva* «ураджай, жніво, ужынак», *žęteljĭ* «жнец». |
| germe |  | «цёплы» | PIE *\*gʷʰer-*, тое ж | стар.-грэчаск. *thermos* (тое ж), лац. *formus* (тое ж), хіндзі: gharam «цёплы, гарачы», перс.: gærm «цёплы», пруск. *gorme* «цеплыня», альб. *zjarm*, *zjerm* (мн. л. дыял.), *zjermë*, *zjarme* «агонь», лет. *garmėti* «акунуцца, апусціцца». |
| kalamindar |  | платан |  |  |
| kemos |  | назва віду фруктовага дрэва |  |  |
| ktistai (мн. л.) |  | людзі ва ўстрыманні, манахі |  |  |
| manteia |  | шаўкавіца (дыскусійна) |  | ілірыйск. *mantía*, альб. *mandë* (гескі дыялект), альб. *mën*, *man* «ягада, шаўкавіца». |
| mendruta |  | мёзская назва бурака або чамярыцы чорнай |  |  |
| mezēnai (а таксама атрыманае *mezēna*) |  | «вершнік, конь» адпаведна |  | альб. *mëz* «жарабя», рум. *mânz* (тое ж), месапск. *Menzana*. |
| para, pera, peron |  | мястэчка |  | санскр. *pura* «горада, горад», альб. *pjerr* «згінаць, схіляць», пруск. *pera* «сукупнасць», *peroni* «грамада», лет. *pilis* «замак». |
| rhomphaia |  | дзіда, меч (пазнейшае) |  | альб. *rrufë*, *rrufeja* «пярун, маланка, бліскавіца», баўг. *roféja*, *rufija* (дыял. тое ж), лац. *rumpere* «разбіваць, ірваць», ст.-анг. *reofan* (тое ж). |
| sica |  | назва кароткай колючай зброі, таксама згадваецца як ілірыйская лексема | PIE *\*sek-* «рэзаць» | альб. *thikë* (тое ж, ранейшая рэканструяваная форма — *\*sica*), лац. *secula* «серп», ст.-анг. *sagu* «піла», арм. *şiş* «кінжал, шампур», польск. *siekać* «сячы», лет. *seikėti* «мерыць». |
| skálmē |  | нож, меч | PIE *\*skolmeh₂* | ст.-сканд. *skalm* «нож, кароткі меч», альб. *shkallmë* «меч, нож». |
| skárke |  | манета | PIE *\*skerg-* «звінець, бражджаць» | ст.-сканд. *skark* «шум», санскр. Sanskrit *kharjati* «рыпець», лет. *skarda* «волава». |
| spinos |  | від камянёў |  | альб. *finjë* (< пр.-альб. *\*spinā*) «мыльная пена» |
| titha | з выразу *Diana Germe**titha*** «Дыяна цеплагрудая» | грудзі (некаторыя этымалогіі) |  | стар.-грэчаск. *titthos* (тое ж), лац. *\*titia* (тое ж), альб. *thitha* «саскі», баўг. *tsitsa* (тое ж), рум. *ţâţă* (тое ж) |
| torelle |  | плач |  | альб. *torrë* «глупы» (гескі дыялект) |
| zalmós, zelmis |  | скура | PIE *\*ḱelm-, \*ḱolm-* | ням.: helm «шлем», альб. *thelmë* «ануча, павязка», лет. *šálmas*, пруск *salmis* «шлем», ст.-слав. *šlĕmъ* (тое ж), санскр. *śárman* «вечка, крышка» |
| zeira, zira |  | назва віду вопраткі |  |  |
| zelas |  | віно | PIE *\*ǵʰēlo-* | ст.-макед. *kalithos* (тое ж), санскр. *hālā* (назва віду алкагольнага напою), альб. *dhallë* «кіслае малако», стар.-грэчаск. *khális* «віно», бел.: зелле, руск.: зелье (тое ж) |
| zetraía |  | гаршчок | PIE *\*ǵʰeutr-* | стар.-грэчаск. *khútra* «міска» |
| zibythides |  | арыстакратыя |  | лет. *žibut* «светлы», баўг. *šibam* «біць, хвастаць», альб. *thupër*, геск.*thupën* «палка». |
|

Іншай важнай крыніцай фракійскіх лексемаў лічацца археалагічныя сведчанні апісанняў г.зв. фракійскага вершніка — персанажа фракійскага эпасу, якія адшукваюцца па ўсёй Фракіі. На падставе існых дадзеных, а таксама кагнатаў іншых індаеўрапейскіх моў, мяркуецца, што ў фракійскай мове значэнне «конь», хутчэй за ўсё, перадавалася словам *mezēna* (< PIE \*mend-); акрамя таго, большасць даследчыкаў фракійскай мовы прыходзяць да высновы аб існаванні ў мове сінанімічных формаў *aspios*, *esvas*, *asb-*, якія ўзыходзяць да PIE \*ekwo і, зыходзячы з адпаведнасці свісцячага фракійскага праіндаеўрапейскай палатальнай, сведчаць на карысць існавання ў гэтай мове сатэмізацыі — гэтыя формы атрыманыя праз старажытныя пісьмовыя сведчанні *Outaspios* і *Utaspios*, якія, імаверна, з'яўляліся часткай тэкстаў адпаведнае тэматыкі. На падставе праіндаеўрапейскага \*ud- і некаторых іншых фракійскіх элементаў фармант *Ut-* трактуецца са значэннем «наверх, дагары». У сваю чаргу, значэнне іншых лексемаў можа хістацца (напрыклад, дыскусійнае значэнне выразу *Germetitha*) або не з'яўляцца кагнатамі іншым індаеўрапейскім мовам нягледзячы на зненшяе падабенства лексемы.

Сярод захаваных урыўкаў тэкстаў або фразаў у распараджэнні сучасных лінгвістаў знаходзіцца толькі чатыры надпісы, якія могуць быць ідэнтыфікаваныя як фракійскія. Адным з узораў гэтага выразу з'яўляецца выраз, адчаканены на залатым кольцы грэчаскім алфавітам, кальцо было знойдзенае ў Балгарыі ў 1912 годзе і было вырабленае меркавана ў V ст. да н.э. У лацінскай транслітарацыі надпіс мае выгляд *rolisteneas*/*nerenea*/*tiltean*/*ēsko*/*ara*/*zea*/*domean*/*tilezupta*/*miē*/*era*/*zēlta*, балгарскім даследчыкам Дзімітрам Дэчавым ён быў дэшыфраваны як «Я Ролістэнеас, сын Нерэнеаса; Тылезыпта, жанчына з Аразіі, пахавала мяне». Пазней Х. Спірыдэсам падзел словаў у сказе быў аспрэчаны: на яго думку, парадак словаў складаўся паводле бустрафедону (старажытнагрэчаскі спосаб запісу, калі парадак запісу слова чаргуецца ў залежнасці ад цотнасці: напрыклад, першы радок злева направа, другі — наадварот) і, такім чынам, прадстаўляў сабою выраз ΡΟΛΙΣ / ΤΕΝΕΑΣΝ / ΛΙΤΑ / ΕΝΕΠΕ / ΤΕΑΝΗΣ / ΚΟΑΜ / ΟΔΑΕΖ / ΑΡΕΑΝ / ΤΙΑ / ΕΖΥΕΗΙ / ΜΑΤΕΡΑ / ΖΗΛΤΑ, які трактуецца як «Места людзей з Тэа, накіраваных да Арэі, вышэйшай жрыцы Кабейры, якая прывяла нас да Тэа, дзе мы сталі насельнікамі горада віна».

Другі надпіс быў знойдзены ў 1965 годзе паблізу вёскі Кёлмен (паўднёвы ўсход Балгарыі) і датуецца VI ст. да н.э. Надпіс складаецца з 56 сімвалаў грэчаскага алфавіта і верагодна з'яўляецца надпісам з надмагілья. Надпіс транслітаруецца як *ebar*. *zesasn ēnetesa igek*. *a* / *nblabaēgn* / *nuasnletednuedneindakatr*. *s*.

Іншы надпіс быў знойдзены ў Дуванлі (цэнтральная Балгарыя), гэты надпіс таксама адчаканены на кольцы і ўзыходзіць да V ст. да н.э. Надпіс адчаканены вакол выявы вершніка, пры гэтым з усяго 21 сімвалу дакладнай ідэнтыфікацыі паддаюцца толькі шаснаццаць. Надпіс мае выгляд *ēuziē…..dele* / *mezēnai* і трактуецца як «Вершнік Эўзі абараняе».

Сведчанні захаваных фракійскіх пісьмовых помнікаў адлюстроўваюць поўнае захаванне ў фракійскай мове праіндаеўрапейскіх *\*i*, *\*e*, *\*a*, *\*u*, *\*ī*, *\*ē*, *\*ā*, *\*ō*, *\*ū* і пераход праіндаеўрапейскіх *\*o*, *\*ə* ў *a*.

Зноскі
------

1. ↑  *J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.* Encyclopedia of Indo-European culture. — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 575-576. — ISBN 9781884964985.
2. ↑  *C. Brixhe.* Ancient languages of Asia Minor. — Cambridge University Press, 2008. — С. 3ff.
3. ↑  *Vladimir Gheorghiev.* Raporturile dintre limbile dacă, tracă şi frigiană. — Studii Clasice. — 1960. — Т. II. — С. 39-58.
4. ↑  *Bičovský J.* Vademecum starými indoeuvropskými jazyky. — Praha: Nakladatelství Univerzity Karlovy, 2009. — С. 248. — ISBN 978-80-7308-287-1.
5. 1 2  *Fortson B.* Indo-European language and culture. An Introduction. — Padstow: Blackwell Publishing, 2004. — С. 404.
6. ↑  Hemp, Georgiev, et al.
7. ↑  Holst (2009):66.
8. ↑  *Olteanu S.* The TDM Palatal. Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2009.
9. ↑  *Polomé, Edgar Charles.* 1 // Balkan Languages (Illyrian, Thracian and Daco-Moesian). — Cambridge Ancient History. — 1982. — Т. III.
10. ↑  *Топоров В. Н.* Балтийские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — М. 1990. — С. 64.
11. ↑  Olteanu et al.
12. ↑  *Bičovský J.* Vademecum starými indoeuvropskými jazyky. — Praha: Nakladatelství Univerzity Karlovy, 2009. — С. 249. — ISBN 978-80-7308-287-1.
13. ↑  *J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.* Encyclopedia of Indo-European culture. — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — С. 576. — ISBN 9781884964985.
14. ↑  *Duridanov, Ivan.* The Language of the Thracians.
15. ↑  *Hermann Fischer, Adelbert von Keller, Wilhelm Pfleiderer.* Schwäbisches Wörterbuch. — H. Laupp, 1994.
16. ↑  Georgiev, Olteanu et al.
17. ↑  *Дуриданов И.* Езикът на траките. — София: Наука и изкуство, 1976. — С. 24.

Літаратура
----------

* *Crossland, R. A.; Boardman, John.* 3 // Linguistic problems of the Balkan area in the late prehistoric and early Classical period. — The Cambridge Ancient History. — Cambridge University Press, 1982. — Т. 1. — ISBN 978-0-521-22496-3.
* *I. I. Russu.* Limba Traco-Dacilor. — Bucharest, 1967-1969.
* *J. H. Holst.* Armenische Studien. — Wiesbaden, 2009.
* *Paul Kretschmer.* Glotta // *Zeitschrift für griechische und lateinische Sprache*. — 1915. — № 7.
* *Polomé, Edgar Charles.* 1 // Balkan Languages (Illyrian, Thracian and Daco-Moesian). — Cambridge Ancient History. — 1982. — Т. III.
* *V. I. Georgiev.* Introduction to the History of the Indo-European Languages. — Sofia, 1981.
* *V. I. Georgiev.* The Genesis of the Balkan Peoples // *The Slavonic and East European Review*. — 1966. — В. 44. — № 103.

Спасылкі
--------

* Збор публікацый пра фракійскую мову Архівавана 13 лістапада 2007. (англ.), Sorin Olteanu's Thraco-Daco-Moesian Languages Project (TDML)
* Збор фракійскіх лексемаў з кагнатамі іншых індаеўрапейскіх моў (англ.), wordgumbo