У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прусія (значэнні).

**Вольная дзяржава Прусія** (ням.: Freistaat Preußen) — нямецкая дзяржава, створаная ў 1918 годзе, пасля ліквідацыі каралеўства Прусія па выніках Першай сусветнай вайны. З’яўлялася найбуйнейшай зямлёй Германіі ў перыяд Веймарскай рэспублікі, уключаючы ў свой склад 5/8 тэрыторыі і насельніцтва краіны. Тэрмін *«вольная дзяржава»* у гэтым выпадку з’яўляецца сінонімам і заменай раманскага слова «рэспубліка», якое асацыявалася з французскай мовай і тым самым выклікала негатыўныя асацыяцыі з Францыяй. Адміністрацыйная адзінка была скасавана ў 1935 годзе, хоць пасада прэм’ер-міністра Прусіі, якую займаў Герман Герынг, існавала да 1945 года.

Гісторыя
--------

14 лістапада 1918 года быў створаны Савет народных упаўнаважаных (*Rat der Volksbeauftragten*). 26 студзеня 1919 гады прайшлі выбары ва Устаноўчы зямельны сход (*Verfassunggebende Preußische Landesversammlung*), які сабраўся 13 сакавіка. 20 сакавіка ён прыняў «Закон аб часовым парадку дзяржаўнай улады ў Прусіі» (*Gesetz zur vorläufigen Ordnung der Staatsgewalt in Preußen*), паводле якога заканадаўчым органам заставаўся Устаноўчы зямельны сход, выканаўчым — Дзяржаўны ўрад (*Staatsregierung*). 30 лістапада 1920 года Устаноўчы зямельны сход прыняў Канстытуцыю Вольнай дзяржавы Прусія (*Verfassung des Freistaats Preußen*). 20 лютага 1921 гады прайшлі выбары ў ландтаг, 21 красавіка было сфарміравана Дзяржаўнае міністэрства.

Пасля Першай сусветнай вайны Прусія пазбавілася некаторых тэрыторый: Клайпедскі край быў перададзены Літве, Паўночны Шлезвіг — Даніі, Эйпен і Мальмедзі — Бельгіі, Глучын і навакольныя тэрыторыі — Чэхаславакіі. Частка зямель на беразе Балтыйскага мора ўвайшлі ў склад Польшчы, а Данцыг перайшоў пад прамое кіраванне Лігі нацый.

Тым не менш, Прусія заставалася найбуйнейшым дзяржаўным утварэннем у складзе Германіі. На тэрыторыі Прусіі пражывала амаль 2/3 насельніцтва, тут была шырока развіта прамысловасць і ваенная арганізацыя. З прычыны гэтага Прусія захавала сваё дамінуючае становішча ў Германіі ў параўнанні з іншымі германскімі землям. Планы тэрытарыяльнай перабудовы Германіі сустракалі бязлітаснае супраціўленне. Арт.18 Канстытуцыі ўстанавіў, што тэрытарыяльныя змены існуючых і стварэнне новых зямель у межах Германскай імперыі адбываецца шляхам імперскага закона, які змяняе канстытуцыю, што ў прамым сэнсе азначала, што ніякая тэрытарыяльная перабудова немагчыма без згоды Прусіі.

Нераўнапраўе праяўлялася і ў прадстаўніцтве зямель у рэйхсраце. Прусія тут атрымала 2/5 галасоў і сітуацыю не магло змяніць нават уключэнне ў канстытуцыю «антыпрускай абмоўкі», якая прадугледжвала, што палову прускіх галасоў павінны мець прадстаўнікі прускіх правінцыйных кіраўніцтваў, а не прускі ўрад. Такім чынам, з 66 галасоў у рэйхсраце Прусія мела 26, Баварыя — 11, Саксонія — 7, Вюртэмберг — 4, Бадэн — 3, Цюрынгія, Гесэн, Гамбург — па 2, астатнія 9 зямель па 1 голасе. Усё гэта гаварыла пра тое, што ніводнае рашэнне не магло быць прынята супраць волі Прусіі.

У сувязі з высокай канцэнтрацыяй прамысловых прадпрыемстваў у рэгіёне, левыя партыі мелі даволі высокую папулярнасць сярод насельніцтва. Кіруючай партыяй з’яўлялася Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі ў кааліцыі з Партыяй Цэнтра і дэмакратамі. Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя мела вагу толькі ў некаторых рэгіёнах, сярод якіх вылучалася Усходняя Прусія, па выніках вайны аддзеленая ад астатняй тэрыторыі Германіі Польскім калідорам. Канец гэтай палітычнай сітуацыі паклаў Прускі путч, у час якога рэйхсканцлер Франц фон Папен прыпыніў працу прускага ўрада пад маркай страты кабінетам Ота Браўна кантролю за грамадскім парадкам. Фактычнай нагодай для гэтага з’явілася перастрэлка паміж штурмавікамі і камуністамі ў Альтане (на той момант горад адміністрацыйна адносіўся да Прусіі).

У 1933 годзе пасля прыходу да ўлады НСДАП Ота Браўн быў афіцыйна зняты з пасады прэм’ер-міністра. Парламенцкая сістэма была скасавана, а кіраванне Прусіяй было даручана Герману Герынгу (нягледзячы на ліквідацыю адміністрацыйнай адзінкі ў 1935 годзе, ён фармальна лічыўся міністрам-прэзідэнтам Прусіі аж да 1945 года).

У 1947 годзе Ота Браўн спрабаваў аднавіць Вольную дзяржаву Прусія і яе ўрад, але саюзнікі не праявілі да гэтага цікавасці. 25 лютага 1947 года саюзным Кантрольным саветам у Германіі быў прыняты Закон аб ліквідацыі Прускай дзяржавы". 1 сакавіка 1947 года Кантрольным саветам афіцыйна заяўлена пра тое, што Пруская дзяржава «з’яўлялася крыніцай мілітарызму і рэакцыі ў Германіі», і таму яна больш не існуе.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
------------------------------------

Правінцыі Прусіі ў 1925 годзе
Вольная дзяржава Прусія была падзелена на 12 правінцый:

* Брандэнбург (Сталіца — Берлін)
* Вялікі Берлін
* Усходняя Прусія (Сталіца — Кёнігсберг)
* Гановер (Сталіца — Гановер)
* Гесэн-Насау (Сталіца — Касель)
* Ніжняя Сілезія (Сталіца — Брэслау)
* Памеранія (Сталіца — Штэтын)
* Позен-Заходняя Прусія (Сталіца — Шнайдэмюль)
* Рэйнская правінцыя (Сталіца — Кобленц)
* Саксонія (Сталіца — Магдэбург)
* Шлезвіг-Гольштэйн (Сталіца — Кіль)
* Верхняя Сілезія (Сталіца — Опельн)
* Вестфалія (Сталіца — Мюнстэр)

Правінцыі былі падзелены на раёны (*kreis*) і гарады правінцыйнага падпарадкавання (*stadtkreis*), якія групаваліся ў акругі (*regierungsbezirk*, у Берліне *verwaltungsbezirk*), раёны былі падзелены на абшчыны (*gemeinde*) і гарады (*stadtgemeinde*), гарады правінцыйнага падпарадкавання на гарадскія раёны (*ortsbezirk*), абшчыны групаваліся ў воласці (*amtsbezirk*).

Урад
----

Заканадаўчыя органы — Дзяржаўны Савет (*Staatsrat*), які абіраўся правінцыйнымі зямельнымі сходамі, і Ландтаг (*Landtag*), які абіраўся народам па прапарцыйнай сістэме. Увесь час дзеючы орган — Пастаянны камітэт па абароне мае рацыю народнага прадстаўніцтва ў адносінах да дзяржаўнага міністэрства (*ständige Ausschuß zur Wahrung der Rechte der Volksvertretung gegenüber dem Staatsministerium*), які абіраўся ландтагам. Выканаўчы орган — Дзяржаўнае міністэрства (ням.: Staatsministerium), якое складалася з прэм’ер-міністра (ням.: Ministerpräsident) і дзяржаўных міністраў (ням.: Staatsminister), прызначалася ландтагам і несла перад ім адказнасць.

### Міністры-прэзідэнты Вольнай дзяржавы Прусія

| # | Імя | Пачатак тэрміна | Завяршэнне тэрміна | Партыя |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Фрыдрых Эберт | 9 лістапада 1918 | 11 лістапада 1918 | СДПГ |
| 2 | Паўль Гірш | 11 лістапада 1918 | 27 сакавіка 1920 | СДПГ |
| 3 | Ота Браўн | 27 сакавіка 1920 | 21 красавіка 1921 | СДПГ |
| 4 | Адам Штэгервальд | 21 красавіка 1921 | 5 лістапада 1921 | Партыя Цэнтра |
| - | Ота Браўн (2-і тэрмін) | 5 лістапада 1921 | 18 лютага 1925 | СДПГ |
| 5 | Вільгельм Маркс | 18 лютага 1925 | 6 красавіка 1925 | Партыя Цэнтра |
| - | Ота Браўн (3-і тэрмін) | 6 красавіка 1925 | 20 ліпеня 1932 (зняты ў час Прускага путчу)  30 студзеня 1933 (фармальна зняты з пасады) | СДПГ |
|  | *Пасада часова знікла.Адміністрацыя перападпарадкавана рэйхскамісару* | 20 ліпеня 1932 | 30 студзеня 1933 |  |
| 6 | Франц фон Папен | 30 студзеня 1933 | 10 красавіка 1933 | Беспартыйны |
| 7 | Герман Герынг | 10 красавіка 1933 | 24 красавіка 1945 | НСДАП |

Культура
--------

* Вышэйшая навуковая ўстанова — Пруская акадэмія навук (*Preußische Akademie der Wissenschaften*)
* Вышэйшыя навучальныя ўстановы:
	+ Кёнігсбергскі ўніверсітэт (Кёнігсберг, Кёнігсбергская акруга, Усходняя Прусія)
	+ Грайфсвальдскі ўніверсітэт (Грайфсвальд, Штральзундская акруга, Памеранія)
	+ Брэслаўскі ўніверсітэт (Брэслау, Брэслаўская акруга, Ніжняя Сілезія)
	+ Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта (Вялікі Берлін)
	+ Гале-Вітэнбергскі ўніверсітэт (Гале, Мерзебургская акруга, Пруская Саксонія)
	+ Кільскі ўніверсітэт (Кіль, Шлезвіг-Гольштэйн)
	+ Гётынгенскі ўніверсітэт (Гётынген, Гільдэсгаймская акруга, Гановер)
	+ Вестфальскі ўніверсітэт імя Вільгельма (Мюнстэр, Мюнстэрская акруга, Вестфалія)
	+ Бонскі ўніверсітэт (Бон, Кёльнская акруга, Рэйнская правінцыя)
	+ Марбургскі ўніверсітэт (Марбург, Касельская акруга, Гесэн-Насау)

Зноскі
------

1. 1 2  *Beckmanns Welt-Lexikon und Welt-Atlas*. Leipzig / Vienna: Verlagsanstalt Otto Beckmann. 1931.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вольная дзяржава Прусія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 10036835-9 · LCCN: sh85108094 · VIAF: 129960353 |