М. М. Філіповіч. Жанчына ў намітцы.1928
Манекен жанчыны ў беларускім нацыянальным касцюме ў інтэр’еры хаты ў Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту
**На́мітка, намётка**, таксама **павойнік** — старажытны традыцыйны жаночы галаўны ўбор усходніх славян, які насілі замужнія жанчыны ў Беларусі, Літве, паўднёвых абласцях Расіі  (руск.) (бел. і Украіне. Намітка — абавязковы элемент жаночага нацыянальнага касцюма беларусаў і ўкраінцаў. Уяўляе сабой паласу з вельмі тонкага белага кужэльнага льнянога палатна, радзей — канаплянай або шаўковай тканіны, шырынёй 30-70 сантыметраў і даўжынёй ад трох да пяці метраў, якая пэўным чынам завязваецца вакол галавы паверх каптура ці подвачкі  (укр.) (бел..

Гісторыя
--------

Бабуля ў нацыянальным касцюме. Добра відаць традыцыйную беларускую намітку
У княжую эпоху жанчыны накрывалі галаву тканінай — прастакутным кавалкам палатна памерам 2 м на 40-50 см белага або пурпурнага колеру з упрыгожанымі канцамі. Існавала два спосабы звязвання ўбруса: яго накідвалі на галаву, пакідаючы шыю свабоднай або абмотвалі вакол шыі пад падбародкам. У Іпацьеўскім летапісе таксама згадваецца падобны галаўны ўбор — павойнік. Першы спосаб нашэння выкарыстоўваўся на Бойкаўшчыне яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя.

У XVI—XVIII стагоддзях жанчыны таксама насілі абрус. Але пачынаючы з XV—XVI стагоддзяў на мініяцюрах пачынаюць з’яўляцца жанчыны ў намітках. У пісьмовых крыніцах тэрмін «наміткі» згадваецца пад 1565 годам у Львоўскай гарадской кнізе, а таксама ў «актавай кнізе Жытомірскага гарадскога ўрада XVI ст.». У Лохвіцкай ратушнай кнізе другой паловы XVII ст. з’яўляюцца тэрміны «намётка» і «перамётка». Але самай распаўсюджанай назвай гэтага галаўнога ўбору ў той час быў «серпанок  (укр.) (бел.». Намёткі і серпанок адрозніваліся матэрыялам. Намёткі выраблялася са звычайнага палатна, серпанок — з вельмі тонкай.

У XVIII стагоддзі было наладжана прамысловая вытворчасць серпанкоў на фабрыках.

У XIX стагоддзі намёткі была вядомая па ўсёй тэрыторыіБеларусі і Украіны. У гэты час яе ткалі з лепшых гатункаў лёну ў хатніх умовах тонкімі, як марля. У пачатку XX стагоддзя наміткі яшчэ сустракаліся ў побыце месцамі па вёсках. У перадваенныя гады пераміткі насілі ў заходніх абласцях Украіны, а ў Карпатах і на Валыні яны затрымаліся і да другой паловы ХХ стагоддзя, але шырокага ўжывання ўжо не мелі і паступова сышлі з выкарыстання зусім.

Зараз намёткі з’яўляюцца часткамі мастацкіх калекцый, таварам на антыкварных кірмашах, адзеннем фальклорных калектываў. Павышаецца цікавасць да іх у сучасных замужніх жанчын, якія хочуць апранацца традыцыйна на падзеі ў стылі этна. Майстар-класы са старажытнымі спосабамі завязвання праводзяць у Музеі Івана Ганчара  (укр.) (бел. Нацыянальны музей народнага мастацтва Гуцульшчыны і Пакуцця імя І. Кобрынскага  (укр.) (бел. Нацыянальны музей у Львове  (укр.) (бел..

Назвы
-----

У розных рэгіёнах наміткі называлі па-рознаму. На Валыні намітку называлі *«плат»*, на ўкраінскім Палессі — *«завивало»*, на Лемкаўшчыне — *«рубок»*, на Букавіне — *«рушник»*; на Валынскім Палессі — *«намітець»*; на Гуцульшчыне, усходзе Закарпацця, захадзе Букавіны, поўдні Заходняга Падолля — *«перемітка»*; Букавіне і Усходнім Падоллі — *«рантух»*; на Заходнім Палессі — *«серпанок»*, на Чарнігаўскім Палессі — *«зав’язка»*; на Усходнім Падоллі — *«нафрама»*, рускія звалі падобны галаўны ўбор *убрус, полотенце, ширинка, подширье, фата, гомылька*.

Тканіна
-------

Тканіна для наміткі ткалася спецыяльная. Ніткі вутка не прыбіваліся шчыльна адна да адной, таму гатовае палатно нагадвала марлю. У якасці матэрыяла на Беларусі часцей за ўсё бралі лён, радзей каноплю, у Кіеўскай вобласці наміткі рабілі з белага шоўку.

Завязванне
----------

Намітка, Ровеншчына
Дзяўчына з Палесся у намітцы
Перамітка, Цярнопальшчына
У залежнасці ад мясцовасці існавала каля 30 розных спосабаў завязвання намітак. Пад намітку жанчыны апраналі чапец, які мог быць сатканы з грубых нітак хатняга прадзення, а мог быць сшыты з пакупных палотнаў і упрыгожаны залатой вышыўкай у залежнасці ад дастатку сям’i. Часам на галаву клалі выразаныя з дрэва падложкі для таго, каб форма наміткі была больш выразнай і прыгожай. У якасці падложкі маглі выкарыстаць таксама валік з кудзелі, абшыты палатном, на які накручвалі валасы ці подвачку — абруч з лазы або ясеня шырынёй у далонь і памерам у абхоп галавы. Палотнішча абмотвалася вакол галавы, спускаючы канцы на плечы і спіну.

Намітка закрывала лоб і шыю, прыцягваючы ўвагу да вачэй і надаючы ім асаблівае ззянне, таму нават немаладыя жанчыны выглядалі больш прыгожымі. Звісаючыя канцы наміткі падкрэслівалі паставу.

Часцей за ўсё адзін канец наміткі праходзіў пад барадой і драпіраваўся над плячом, а другі спадаў на спіну. Часам абодва канцы завязваліся ззаду, напрыклад, у магілёўскім строі, над ілбом ці па баках, напрыклад, у Капыльска-Клецкім строі.

У некаторых выпадках завязаную намітку замацоўвалі доўгімі шпількамі, каб яе можна было здымаць і надзяваць як шапку і не завязваць кожны раз нанова.

Аздабленне намітак
------------------

Наміткі ўпрыгожваліся складанай вышыўкай, часта з сімвалічнымі традыцыйнымі ўзорамі ці арнаментам. Вышыўка размяшчалася па краю і на канцах наміткі. Выкарыстоўваліся таксама каклюшныя карункі ці мохрыкі(у пухавіцкім, маларыцкім і кобрынскім строях) і узорнае ткацтва.

Святочныя наміткі ўпрыгожвалі зелянінай, букетамі штучных і жывых кветак, папяровым веерам, як у ляхавіцкім строі, пер’ем, як у кобрынскім строі, каробачкай з двума «рожкамі» з пукоў фарбаванага пер’я, як у касцюме свацці ў маларыцкім строі.

На Заходнім Палессі наміткі былі пераважна палатняныя, толькі ў сяле Крупава  (укр.) (бел. Дубровіцкага раёна Ровенскай вобласці выраблялі тонкае кісейнае палатно. Аздаблялі канцы прастакутнымі палосамі вышыўкі ці ткацтва, а таксама часта чало — вузкую палоску, якая пры вывязванні аказвалася над тварам. Чало не абавязкова знаходзілася пасярод намёткі, а магло быць размешчана бліжэй да аднаго з бакоў. Гэта залежала ад плануемага спосабу завязвання. Таксама, з прычыны таго, што пры завязванні намётка складалася ў некалькі разоў, частка яе паверхні заставалася ўтоенай, так палескія жанчыны мелі магчымасць рабіць некалькі варыянтаў узораў на канцах і два розных чала, якія аказваліся бачны па чарзе ў залежнасці ад жадання ўладальніцы. Дэкарыраванне ажыццяўлялі пераборным ткацтвам чырвонай ніткай або вышыўкай заваліканнем чырвоным з украпваннем чорнага (сіняга) або выразаннем («рыззю») з даданнем прамой гладдзі  (укр.) (бел. і верхаплуту белым (ці з даданнем чырвонага і сіняга).

Пакуцкія  (укр.) (бел. і гуцульскія пераміткі былі палатнянымі і ўпрыгожаны на канцах пераборным ткацтвам з сусальнымі срэбнымі і залатымі кветкамі, таксама мелі пэндзлікі.

Абрадавае значэнне
------------------

Па народных вераваннях намітка мела значэнне абярэга, яе адсутнасць магла прывесці да псуты ў гаспадарцы. Таму жанчыны ад вяселля і да смерці ўбіралі покрыва кожны раз, выходзячы з хаты.

Першапачаткова намітку насілі і ў будні, і ў святы, але пасля з-за дастаткова вялікай складанасці завязвання яна стала ўборам для асаблівага выпадку: свята, кірмашу, якога-небудзь абраду, напрыклад, вяселля, яе таксама апраналі ў царкву.

Часцей за ўсё жанчына ўпершыню апранала намітку на ўласнае вяселле. На Палессі маладой пасля вянчання ў царкве надзявалі намітку, і яна насіла яе цэлы дзень. Па прыезду нявесты, у хаце жаніха свёкар здымаў намітку і сяброўкі расчэсвалі нявесце валасы, закручвалі іх на тканку і надзявалі чапец і хустку. Шлюбавая намітка захоўвалася ўсё жыццё і ўкладывалася ў труну жанчыны.

Гл. таксама
-----------

* Беларускія нацыянальныя галаўныя ўборы
* Брыль (капялюш)
* Строй

Крыніцы
-------

1. ↑  Павойнік // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9. — С. 371.
2. ↑  Стельмащук 1993, с. 55.
3. ↑  Стельмащук 1993, с. 55-56.
4. ↑  Стельмащук 1993, с. 74.
5. ↑  Рукотвори 2009.
6. 1 2 3 4  Стельмащук 1993, с. 136.
7. 1 2  Косміна О. Ю.  (укр.) (бел. *Традиційне вбрання українців.* — К. : Балтія-Друк, 2008. — Т. 1 : Лісостеп; Степ. — 2008. — 160 с. : іл. ISBN 966-8137-51-5
8. ↑  *Гальчевська Л. А.* Традиційні головні убори українців Східного Поділля кінця ХІХ-ХХ ст..
9. ↑  Украінскія нацыянальныя касцюмы Архівавана 16 красавіка 2009.  (руск.)
10. ↑  Воропай О. *Звичаї нашого народу* — К.: Оберіг, 1993. — 592 с.
11. 1 2 3 4 5 6  Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9.  (бел.)
12. ↑  Скребок, баратинки и намитка Архівавана 19 студзеня 2012.  (руск.)
13. ↑  Рэпартаж тэлеканала 24  (укр.)
14. ↑  Адзенне. Жаночы касцюм. Галаўныя уборы Архівавана 21 верасня 2008. // Партал беларускага фальклору

Літаратура
----------

* Намітка // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 337. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.
* *Стельмащук Г. Г.  (укр.) (бел..* Традиційні головні убори українців. — Кіеў, 1993. — 240 с.
* *Стельмащук Г. Г.  (укр.) (бел..* Давнє вбрання на Волині. — Луцк, 2006. — 280 с. — ISBN 966-361-113-8.
* Віннікава М. М. (2011)."*Аб рэканструкцыі сэнсавага значэння і спосабаў нашэння жаночых галаўных ўбораў Тураўшчыны*" (pdf).  Праверана 31 сакавіка 2014. (руск.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Намітка на Вікісховішчы |

* Фальклор Беларусі. Жаночы касцюм. Галаўныя ўборы Архівавана 21 верасня 2008.
* Намітка на эскізах сучасных мадэльераў Архівавана 24 лістапада 2010.
* Лялька на чайніку ў намітцы лунінецкага строю Архівавана 20 сакавіка 2011.
* Выявы ўкраінскіх намітак
* Пакрокавае завязванне наміткі (facebook)
* *Качур К.* Викидайте обручки — одягайте намітки(укр.) // *Рукотвори*. — 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |