recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сярэдні Андаман** — цэнтральны востраў архіпелага Вялікі Андаман плошчай у 1,536 км². Насельніцтва вострава складаецца з перасяленцаў з Бенгаліі, Тамілнада і Кералы. Асноўны занятак жыхароў вострава — сельская гаспадарка. На востраве таксама пражывае шмат людзей, якія адносяцца да народнасці джарава.

Берагавая лінія вострава падверглася разбуральнаму ўздзеянню цунамі 2004 года, хоць наступствы яго былі меней разбуральнымі ў параўнанні з сітуацыяй на іншых Андаманскіх астравах.

Асноўныя гарады вострава — Рангат, Біліграўнд, Кадамтала, Бакультата і Бетапур. Самы паўночны горад, Маябундэр, хоць геаграфічна і знаходзіцца на Сярэднім Андамане, адміністрацыйна адносіцца да Паўночнага Андамана.
Сцяг Лорда-лейтэнанта
**Лорд-намеснік** (лорд-лейтэнант; англ.: Lord Lieutenant) — персанальны прадстаўнік манарха Вялікабрытаніі ў буйной адміністрацыйнай адзінцы. Абавязкі лорда-намесніка, у залежнасці ад часу і акалічнасцяў, моцна змяняліся, аднак тыя, хто займаў гэту пасаду не мелі рэальных уладных паўнамоцтваў. Фактычна гэта ганаровы тытул намінальнага главы судовай і выканаўчай улады на адпаведнай тэрыторыі.

У наш час адміністрацыйныя адзінкі Англіі, у якія прызначаецца лорд-намеснік, завуцца цырыманіяльнымі графствамі.

Спасылкі
--------

* Royal website on Lord-Lieutenant
* Website of the Lord Lieutenant of South Yorkshire Архівавана 19 студзеня 2008.
* Website of the Greater London Lord-Lieutenant Архівавана 1 сакавіка 2009.
* Lord Lieutenant of Hertfordshire Website Архівавана 22 мая 2013.
**Фітчбергскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Fitchburg State University) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Фітчберг у штаце Масачусетс, ЗША. 

Вучэльня была заснавана як Фітчбергская дзяржаўная нармальная школа ў 1894 годзе Генеральным судом штата Масачусетс. Першапачаткова жаночая сярэдняя школа, вучэльня не мела права даваць ступені бакалаўра да 1930 года. У 1935 годзе былі створаны першыя праграмы аспірантуры. У 1960 годзе школа змяніла назву на Фітчбергскі дзяржаўны каледж і дадала адукацыйныя праграмы па-за сферай адукацыі. У ліпені 2010 года Палата прадстаўнікоў і Сенат штата Масачусэтс прагаласавалі за перайменаванне Фітчбергскага дзяржаўнага каледжа ва ўніверсітэт.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Масачусетс

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фітчбергскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9620 1544 · LCCN: n94120082 · Microsoft: 5429594 · VIAF: 142053562 |
**Эканамічны раён** — тэрытарыяльна і эканамічна цэласная частка гаспадаркі краіны, якая характарызуецца своеасаблівасцю прыродных, гістарычных і эканамічных умоў, а таксама гістарычна склаўшайся спецыялізацыяй гаспадаркі на аснове тэрытарыяльнага падзелу працы, наяўнасцю ўнутрыраённых устойлівых і інтэнсіўных гаспадарчых сувязяў. Эканамічны раён як базавая структурная адзінка ў эканамічным раянаванні з'яўляецца аб'ектыўнай тэрытарыяльнай катэгорыяй і ўяўляе сабою вытворнае ад развіцця прадукцыйных сіл і прыродакарыстання на дадзенай тэрыторыі, мае характэрныя прыродныя, гістарычныя, эканамічныя і некаторыя іншыя рысы. 

Эканамічнае раянаванне з'яўляецца тэрытарыяльнай асновай для кіравання гаспадаркай выключна шырокай па плошчы Расіі — самай вялікай па памеру краіны.
Артыкул пра каталіцкую кансісторыю. Пра праваслаўную гл. Будынак духоўнай кансісторыі.
**Будынак кансісторыі** — будынак XVIII стагоддзя ў Мінску па вул. Рэвалюцыйнай, 1а. Уваходзіць у комплекс былога калегіума езуітаў.

Акрамя ўласна кансісторыі ў будынку таксама жылі ксяндзы-пралаты і канонікі. Пазней, калі кансісторыю перавялі ў комплекс былога францысканскага кляштара, тут размясцілася плябанія.

Архітэктура
-----------

Будынак мае складаную аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю, прымыкае да касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Асноўны аб'ём трохпавярховы, накрыты вальмавым дахам з трохвугольнымі франтонамі. Фасады вырашаны плоскасна, чляняцца прамавугольнымі аконнымі праёмамі без ліштваў. Паміж другім і трэцім паверхамі праходзіць тонкі карнізны паясок. Вуглы будынка акцэнтаваны плоскімі лапаткамі. Завершаны фасады прафіляваным карнізам.

Літаратура
----------

* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.

Спасылкі
--------

* Будынак кансісторыі (Мінск) на сайце «Архіварта»
**Даніна** — павіннасць сялян пераважна натуральнай прадукцыяй, адна з асноўных форм феадальнай эксплуатацыі сялянства ў сярэднявеччы.

Нясенне даніны ў Персеполе
На Русі вядома з IX ст. спачатку як дзяржаўны падатак — кантрыбуцыя з заваяваных народаў, потым — як дзяржаўны падатак і феадальная рэнта.

На тэрыторыі Беларусі ва ўмовах панавання натуральнай гаспадаркі прыкладна да канца XV ст. асноўнай формай рэнты была даніна (у заходняй частцы Беларусі звычайна называлася *дзякла*) — прадукцыя сялянскіх гаспадарак, якая часткова спалучалася з адпрацоўчай і грашовай формамі рэнты. Пераважнай катэгорыяй сялянства ў гэты перыяд былі даннікі, а асноўнай адзінкай абкладання з'яўлялася сялянская гаспадарка — дым.

Склад і памеры даніны былі разнастайныя, спачатку ў ёй пераважала прадукцыя промыслаў (мёд, воск, футра), пазней — сельскагаспадарчая прадукцыя (жыта, авёс, гусі, куры, яйкі, лён, каноплі, сена і інш.). Даніна збожжам у выглядзе чацвёртай часткі (долі) ўраджаю з'яўлялася галоўнай павіннасцю сялян-*дольнікаў*, якіх было найбольш у Падзвінні.

Да сярэдзіны XVI ст. у басейнах сплаўных рэк — Буга, Нёмана і часткова Дзвіны — даніна ў значнай ступені заменена пераважна адпрацоўчай і часткова грашовай формамі рэнты. У Падняпроўі ў гэты час адбываўся працэс частковай або поўнай замены традыцыйнай даніны натурай, перш за ўсё футрам, прадукцыяй сельскай гаспадаркі і ў значнай ступені грашыма. Да канца XVI ст. даніна як галоўная павіннасць захавалася толькі ў глухіх лясістых, балоцістых і значна аддаленых ад вялікіх гандлёвых цэнтраў мясцовасцях. У далейшым яна складала толькі частку асноўных павіннасцяў паншчынных і чыншавых сялян.

Зноскі
------

1. ↑  *Наталля Нячай.* Падаткі ў часы Вялікага Княства Літоўскага (XIV―XVвв.) // *Вестник*. — К.: Министерство доходов и сборов Украины, 2011. — № 11. Архівавана з першакрыніцы 10 красавіка 2021.

Літаратура
----------

* *Спірыдонаў М.* Даніна // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 576. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* *Пичета В. И*. История сельского хозяйства и землевладения в Белоруссии. — Ч. 1. ― Мн. 1927.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777038452 |
**Будынак спецыялізаванага канструктарскага бюро завода радыётэхналагічнай аснасткі** — будынак у Гомелі, размешчаны на рагу вуліц Фядзюнінскага і Лепяшынскага. Пабудаваны ў 1982 годзе па праекце архітэктара С. Пеўнага. У наш час адміністрацыйны будынак свабоднай эканамічнай зоны «Гомель-Ратон».

Архітэктура
-----------

Будынак спецыялізаванага канструктарскага бюро завода радыётэхналагічнай аснасткі
Складаецца з вышыннага дванаццаціпавярховага корпуса і круглага ў плане аб’ёму канферэнц-залы (на 550 месцаў), пастаўленых на двухпавярховы прамавугольны ў плане стылабат. Кампазіцыя дванаццаціпавярховага корпуса заснавана на спалучэнні 2 аб’ёмаў, вырашаных у выглядзе пласцін. У аснове кампазіцыі фасадаў — кантраст глухіх і зашклёных паверхняў сцен. Стылабат мае стужкавае зашкленне фасадаў. Падоўжную кампазіцыю ўзмацняюць гарызантальныя цягі парапетаў. Пластычная круглая форма аб’ёму канферэнц-залы і пласціны вышыннага корпуса ствараюць кантраст у архітэктуры будынка. Фасады аб’ёму апрацаваны дэкаратыўнай тынкоўкай, гранітнымі і мармуровымі плітамі, стэмалітам. У аддзелцы інтэр’ераў выкарыстаны мармур, траверцін, ракушачнік, гіпс, алюміній. У дванаццаціпавярховым аб’ёме размешчаны службовыя памяшканні, у двухпавярховым стылабаце — вестыбюльная група памяшканняў, сталовая, кулуары канферэнц-залы, службовыя і дапаможныя памяшканні.

У час рэканструкцыі фасады абліцаваны металакасетамі.

Літаратура
----------

* *В. Б. Ангелаў.* 10. Будынак спецыялізаванага канструктарскага бюро завода радыётэхналагічнай аснасткі // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Гомельская вобласць. — 383 с. іл.
У маскоўскай друкарні імя А. А. Жданава. 1969
**Друкарня** — паліграфічнае вытворчае прадпрыемства, на якім у агульным выпадку ажыццяўляецца падрыхтоўка да друку (выраб друкаваных формаў, клішэ, штампаў для высечкі, фотаформаў), нанясенне малюнка на носьбіт (папера, пластык, метал) — друк накладу, а таксама паслядрукавая апрацоўка друкаванай прадукцыі (брашуроўка, пераплёт, ламінацыя, цісненне, кангрэў, высечка, злепванне і т. п.).

Друкарні могуць быць універсальнымі або спецыялізавацца на асобных спосабах друку і відах друкаванай прадукцыі. Увесь цыкл паліграфічных работ друкарняў звычайна дзеліцца на тры этапы: дадрукавая падрыхтоўка (прэпрэс), друк і паслядрукавая апрацоўка.

Гісторыя
--------

У 1438 годзе ў Страсбургу (Святая Рымская імперыя; цяпер дэпартамент Ніжні Рэйн, Францыя) вынаходнік Іаган Гутэнберг заснаваў першую ў Еўропе друкарню. 6 жніўня 1517 года ў сваёй друкарні ў Празе (Чэшскае каралеўства) Францыск Скарына выдаў першую друкаваную кнігу на старабеларускай мове, якой стаў Псалтыр.

### Беларусь

Францыск Скарына (гравюра з кнігі «Быццё», 1519 г.)
У 1520 годзе ў Вільні (цяпер Літва) Францыск Скарына стварыў першую друкарню ў Вялікім Княстве Літоўскім, у якой выдаў на старабеларускай мове «Малую падарожную кніжыцу» ў 1522 годзе і кнігу «Апостал» ў 1525 годзе. У 1553 годзе ў Брэсце (Вялікае Княства Літоўскае) заснавалі першую друкарню ў межах сучаснай Рэспублікі Беларусь. Цягам 16-17 стагоддзяў найбольшымі ў ВКЛ былі Еўінская друкарня (Троцкі павет; цяпер Эляктрэнайскае самакіраванне, Віленскі павет, Літва), Нясвіжская друкарня (Наваградскі павет; цяпер Мінская вобласць, Беларусь) і друкарня Мамонічаў у Вільні. Пры канцы 18 ст. адчынілі Віцебскую, Гродзенскую, Магілёўскую і Мінскую губернскія друкарні (Расійская імперыя). На пачатку 20 ст. у Беларусі налічвалася 123 друкарні і літаграфічныя прадпрыемствы. На 1 студзеня 1997 г. існавала 341 друкарня, з іх 135 (40 %) дзяржаўных. Найбольшымі з іх былі: Паліграфічны камбінат імя Якуба Коласа (Мінск), Мінская фабрыка каляровага друку і Беларускі дом друку.

Зноскі
------

1. ↑  Друкарня // Выдавецкі слоўнік-даведнік : [электрон. выд.] / А. Э. Мильчин. — 3-е выд. испр. і доп.. — М.: ОЛМА-Прэс, 2006.
2. 1 2 3  *А.І. Раковіч.* Друкарня // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1998. — Т. 6. — С. 220-221. — 576 с. — ISBN 985-11-0106-0. Архівавана 10 снежня 2015.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Друкарня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119339251 · GND: 4133333-0 · LCCN: sh85106741 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гуарані.

**Гуарані** (Avañe'ẽ, Guaraní) — індзейская мова, распаўсюджана ў шэрагу краін Паўднёвай Амерыкі, адна з дзвюх дзяржаўных моў Парагвая. Адносіцца да гуаранійскай групы з галіны тупі-гуарані, якая належыць да сям'і моў тупі.

Пісьменнасць
------------

Пісьменнасць заснавана на лацінцы (з выкарыстаннем літар K, J і Y, але без W) з дадаткам двух знакаў з дыякрытыкай і шасці дыграфаў. Для абазначэння націску над адпаведнай галоснай ставіцца значок акут ( ́ ).

Фаналагічныя звесткі
--------------------

Галосныя a, e, i, o, u прыблізна адпавядаюць аналагічным гукам у іспанскай мове. Ва ўсіх галосных ёсць назалізаваныя пары.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***Ape*** 


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4158502-1 · LCCN: sh85057601 · NKC: ph278598 |
**Лорд-захава́льнік Мало́й пяча́ткі** (англ.: Lord Keeper of the Privy Seal) — адна з найстарэйшых пасад у англійскім, а затым і ў брытанскім урадзе.

Гісторыя і паўнамоцтвы
----------------------

Першапачаткова Лорд-захавальнік Малой пячаткі адказваў за захаванасць асабістай пячаткі караля Англіі. У наш час ён з’яўляецца 5-м па рангу сярод Вышэйшых саноўнікаў дзяржавы і з’яўляецца адным з вышэйшых чыноўнікаў Вялікабрытаніі. У гісторыі краіны носьбіты гэтага тытула былі найбольш уплывовымі саноўнікамі, таму што ў мінулым не існавала сучаснай іерархіі чынавенства, і Лорд-захавальнік Малой пячаткі мог займаць самую высокую ўрадавую пасаду (як і Лорд-канцлер ці Першы лорд казначэйства (Лорд-скарбнік). У рэдкіх выпадках англійскай гісторыі пасада Лорда-захавальніка Малой пячаткі замяшчалі спецыяльна створаныя камісіі.

У наш час Лорд-захавальнік Малой пячаткі прызначаецца каралём (каралевай) Вялікабрытаніі па прапанове прэм'ер-міністра. Звычайна гэту пасаду займаюць Старшыні Палаты абшчын ці Палаты лордаў парламента Вялікабрытаніі. Становішча Лорда-захавальніка Малой пячаткі адпавядае пасадзе міністра без партфеля. Акрамя Лорда-захавальніка Малой пячаткі ў Вялікабрытаніі існуе таксама пасада Лорда-захавальніка Вялікай пячаткі (афіцыйнай пячаткі дзяржавы).

З 2014 года лордам-захавальнікам Малой пячаткі з’яўляецца Ціна, баранэса Стоўэл Бістанская.
  


| Great Britain |
| --- |
| Вышэйшыя цырыманіяльныя пасады Вялікабрытаніі |
|    Лорд-распарадчык |
|    Лорд-канцлер |
|    Лорд-казначэй |
|    Лорд-старшыня Савета |
|    Лорд-хавальнік Малой пячаткі |
|    Лорд вялікі камергер |
|    Лорд-канстэбль |
|    Граф-маршал |
|    Лорд-адмірал |

Найбольш вядомыя Лорды-захавальнікі Малой пячаткі
-------------------------------------------------

* Уільям Мелтан (1307—1312)
* Томас Балейн (1530—1536)
* Томас Кромвель (1536—1540)
* Фрэнсіс Бэкан (1617—1621)
* Чарлз Спенсер (1755)
* Джон Расел (1761—1763)
* Джордж Спенсер (1763—1765)
* Уільям Піт (1766—1768)
* Агастас Фіц-Рой (1771—1775)
* Джордж Кэмпбел (1853—1855)
* Бенджамін Дызраэлі (1876—1878)
* Арчыбальд Філіп Прымраўз (1885)
* Уільям Гладстан (1886)
* Роберт Гаскойн-Сесіл (1902)
* Артур Джэймс Бальфур (1902—1903)
* Джозеф Осцін Чэмберлен (1921—1922)
* Стэнлі Болдуін (1932—1934)
* Энтані Ідэн (1934—1935)
* Клемент Этлі (1940—1942)
* Айвар Рычард (1997—1998)
**Міжнародная статыстычная класіфікацыя хвароб і праблем, звязаных са здароўем** (англ.: International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) — дакумент, які выкарыстоўваецца як вядучая статыстычная і класіфікацыйная аснова ў ахове здароўя. Складаецца пад кіраўніцтвам Сусветнай арганізацыі аховы здароўя і пераглядаецца прыкладна кожныя дзесяць год.

У цяперашні час дзейнічае Міжнародная класіфікацыя хвароб дзясятага перагляду (МКХ-10). Наступная рэдакцыя (МКХ-11) чакаецца ў 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4261731-5 · Microsoft: 2777389428 · NKC: ph138727 · VIAF: 209185752 |
**Пенсільванскі ўніверсітэт у Шыпенсберзе** (англ.: Shippensburg University of Pennsylvania) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам ўніверсітэта, размешчаная ў мясцовасці Шыпенсберг, штат Пенсільванія.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Заснаваны ў 1871 годзе, пазней ён стаў першым педагагічным каледжам у Пенсільваніі. У 1917 годзе вучэльня была набыта ўрадам штатам Пенсільванія. 4 чэрвеня 1926 года вучэльне было дазволена выдаваць ступень бакалаўра ў галіне пачатковай і сярэдняй адукацыі. З 1 ліпеня 1983 года Шыпенсбергскі дзяржаўны каледж быў названы Пенсільванскім ўніверсітэтам у Шыпенсберзе.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і навук
* Каледж адукацыі і сацыяльных паслуг
* Каледж бізнесу
* Школа інжынерыі
* Школа аспірантуры
* Ганаровы каледж

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная старонка ўніверсітэта

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Пенсільванія

Зноскі
------
**Зваро́тная метафарыза́цыя** — вяртанне словам ці словазлучэнням іх першаснага, вобразнага значэння. Як падкрэсліваў А. Патабня, «усе значэнні ў мове па паходжанні вобразныя, кожнае можа з цягам часу стаць нявобразным». Так, мы гаворым *баравік, коцікі (на вярбе), чарніла* і г. д. і нават не адчуваем пераноснасці значэнняў гэтых словаў, таго, што кожнае з іх — своеасаблівы троп. Усе словы нашага лексікону набылі ўласцівасці знака, які называе пэўнае паняцце. Гэта надзвычай важная рыса мовы як сродку камунікацыі. Зваротная метафарызацыя, вяртаючы слову яго першаснае значэнне, нагадвае пра наяўнасць у ім пераноснага значэння, што з цягам часу выветрылася, забылася.

Літаратура
----------

* *Вячаслаў Рагойша.* Паэтычны слоўнік / Т. А. Гарбачэўская. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.(недаступная спасылка)
* *Вячаслаў Рагойша.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4. Архівавана 6 сакавіка 2016.
**Чуры́лавіцкае** — вадасховішча ў Мінскім раёне Мінскай вобласці на пойме ракі Пціч, за 20 км у напрамку на поўдзень ад Мінска, за 1 км на поўдзень ад аграгарадка Чурылавічы, за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Калініна. Створана ў 1982 годзе.

Плошча паверхні вадасховішча 0,34 км². Даўжыня 0,66 км, найбольшая шырыня 0,58 км. Найбольшая глыбіня 7,1 м, сярэдняя 3,8 м. Аб'ём вады 1,3 млн м³. Ваганні ўзроўню вады на працягу года да 4 м. Плошча вадазбору 240 км². Сярэдні шматгадовы сцёк 44,8 млн м³. Чаша вадасховішча з'яўляецца часткай поймы ракі Пціч, агароджаная з двух бакоў дамбамі даўжынёй 0,73 і 1,37 км і мае амаль прамавугольную форму. Каналамі злучаецца з ракой Пціч.

Каля заходняга берага вадасховішча пралягае аўтамабільная дарога Н9060.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 5. — С. 347. — 583 с. — 10 000 экз.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 293. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0279-2.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце «Белорусский Посейдон» Архівавана 27 кастрычніка 2015.
* Ліст карты N-35-80. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1983 г. Архівавана 2 мая 2013.
**Міжнародная аўтамабільная федэрацыя** (фр.: Federation Internationale de l'Automobile), **FIA** (*ФІА*, ці *МАФ*) — некамерцыйная арганізацыя, заснаваная 20 чэрвеня 1904 года для прадстаўлення інтарэсаў аўтамабільных арганізацый і ўладальнікаў аўтамабіляў.

Была спачатку заснавана як *Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus* (AIACR), структура якой апісвалася як міжнародная арганізацыя нацыянальных клубаў. Штаб-кватэра размяшчаецца на Плошчы Згоды, Парыж, Францыя. Складаецца з 235 удзельнікаў у 140 краінах свету. З 1993 года прэзідэнтам федэрацыі з'яўляўся Макс Мослі. 23 кастрычніка 2009 года прэзідэнтам FIA стаў Жан Тодт.

Шырокай грамадскасці FIA найбольш вядомая як кіроўны орган па аўтамабільных гонках. У 1922 годзе FIA перадала арганізацыю аўтагонак арганізацыі CSI (*Commission Sportive Internationale*), самастойнаму камітэту, які пазней стаў звацца FISA (*Federation Internationale du Sport Automobile*). Рэструктурызацыя FIA у 1993 году прывяла да знікнення FISA і перавяла аўтагонкі пад непасрэднае кіраванне FIA.

Як і ў выпадку з футбольным FIFA, FIA больш вядомая пад сваім французскім акронімам, нават у англамоўных краінах, але часам таксама перакладаецца як *International Automobile Federation*.

Зноскі
------

1. ↑
«Чумакі ў курганах», Тарас Шаўчэнка.
**Чумацтва** (укр.: Чумацтво) — гістарычны купецкі, гандлёва-возніцкі промысел на тэрыторыі Украіны, у першую чаргу вядомы гандлем солі.

Справа чумакоў квітнела да 19 стагоддзя, калі канкурэнцыя з боку чыгунак зрабіла доўгія гандлёвыя маршруты нерэнтабельнымі. Працэс траспарціроўкі арганізоўваўся пры дапамозе вагонаў, якія былі запрэжаныя двума валамі з ярмом. Таксама выкарыстоўваліся быкі бесарабскай пароды.

Чумакі былі найбольш папулярнымі ў часы гандлю Гетманшчыны (17 стагоддзе) з Масковіяй, Рэччу Паспалітай, Крымскім ханствам і Малдаўскім княствам. Далейшая мадэрнізацыя паступова знішчала традыцыйную гаспадарчую дзейнасць.
**«Літуані́стыка»** (літ.: Lituanistica) — літоўскі навуковы часопіс. Выдаецца ў Вільнюсе з 1990 года на літоўскай мове 4 разы на год Літоўскай АН. Асвятляе праблемы развіцця літоўскай гісторыі, археалогіі, літаратуры, фалькларыстыкі, мовы. Мае раздзелы «Артыкулы», «Публікацыі», «Агляды, думкі», «Палеміка», «Рэцэнзіі» і інш.

Змяшчае артыкулы па гісторыі і культуры Літвы, Беларусі, Вялікага Княства Літоўскага, беларуска-літоўскіх узаемасувязях: «Беларуская карта ў палітычнай гульні Каўнаса і Масквы ў 1920—1925 гадах» А. Каспаравічуса, «Культурнае ўзаемадзеянне і нацыянальная ідэнтычнасць ва ўсходнелітоўскай і заходнебеларускай вёсцы (канец XIX — першая палова XX ст.)» Р. Мяркене, «Пячаці Вялікага княства Літоўскага ў XIII—XVIII стст.» Э. Рымшы (усе 1997), «Музеі Віленскага універсітэта XVIII — пачатку XIX стагоддзя» Н. Кяршытэ, «Пра паходжанне розніцы паміж літоўскімі і беларускімі палітычнымі аспірацыямі ў час Першай сусветнай вайны» Э. Гімжаўскага (абодва 1998) і інш.; рэзюмэ на англійскай, нямецкай, французскай мовах, рэцэнзіі на працы літоўскіх, польскіх, рускіх, нямецкіх, італьянскіх, украінскіх даследчыкаў.

Зноскі
------

1. ↑  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 0235-716X<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12131129'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q70460099'></a>
2. ↑  *Анатоль Літвіновіч*. «Літуаністыка» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8. — С. 407.
3. ↑  *А. Ф. Літвіновіч.* «Літуаністыка» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 420.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8.

Спасылкі
--------

* Lituanistica **(нявызн.)**.  Lmaleidykla.lt. Праверана 14 ліпеня 2020.
**Ева Марыя (Катарына) Хультлінг** (шведск.: Eva Maria 'Katarina' Hultling, у замужжы Хультлінг-Шоберг (шведск.: Hultling Sjöberg); нар. 5 снежня 1954) — шведская спартыўная журналістка і тэлевядучая, раней — кёрлінгістка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і акцёра Артура Хультлінга. Вырасла ў Стакгольме і Вестэросе. Па заканчэнні музычнай гімназіі Адольфа Фрэдрыкса працавала тэлефаністкай у гатэлі «Reisen» у Стакгольме. Марыла стаць актрысай і паступала ў тэатральную школу, але не прайшла па конкурсе. Замест гэтага паступіла на факультэт журналістыкі і пачала працу ў якасці рэпарцёра на радыё Вермланда.

Адначасова Хультлінг сур’ёзна займалася спортам і на працягу некалькіх гадоў выступала на вышэйшым узроўні ў спаборніцтвах па кёрлінгу. Уваходзіла шведскую зборную, у складзе якой выйграла два сярэбраныя медалі чэмпіяната свету, а таксама два золата і два сярэбраныя медалі чэмпіяната Еўропы.

Грала пераважна на пазіцыі трэцяга. На нацыянальным узроўні гуляла ў камандах кёрлінг-клубаў Amatörföreningens CK (Стакгольм) і Karlstads CK (Карльстад).

### Дасягненні

* Чэмпіянат свету па кёрлінгу сярод жанчын: срэбра (1979, 1982).
* Чэмпіянат Еўропы па кёрлінгу: золата (1982, 1983), серабро (1979, 1981).
* Чэмпіянат Швецыі па кёрлінгу сярод жанчын: золата (1979, 1982 г.).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Сусветная федэрацыя кёрлінга · Internet Movie Database |
**127-я зенітна-ракетная брыгада** (127 ЗРБр) — злучэнне зенітна-ракетных войскаў супрацьпаветранай абароны СССР. Ажыццяўляла прыкрыццё паўночна-заходняга стратэгічнага кірунку са штабам і камандным пунктам (КП)

Падраздзяленне дыслакавалася ў Гродзенскай вобласці БССР. Штаб 127 зрбр знаходзіўся ў горадзе Ліда ў ваенным гарадку «Северны». Побач са штабам 127 зрбр знаходзіўся штаб 49-й гвардзейскай ракетнай дывізіі РВСП.

Брыгада была сфарміравана як 127-ы зенітна-ракетны полк пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1974 годзе, са зяўленнем у складзе 127 зрп групы дывізіёнаў ЗРК С-200, полк быў перафармаваны ў 127 зрбр.

У 1970-я—1980-я ў складзе 127 зрбр было 12 агнявых дывізіёнаў і тры тэхнічных дывізіёна. З 12 агнявых дывізіёнаў два зрдн мелі на ўзбраенні ЗРК С-200, чатыры зрдн ЗРК С-75 і шэсць зрдн былі ўзброены ЗРК С-125. 

Расфармавана ў 1995 годзе.

Спасылкі
--------

* 127 зенитно-ракетная бригада
**Каштанавыя глебы** — тып глеб сухіх стэпаў, што ўтвараюцца ва ўмовах кантынентальнага засушлівага клімату з раслінным покрывам з кавылю, тыпчаку, розных відаў палыну. Пашыраныя ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, на поўдні Еўразіі.

Уласцівасці
-----------

Гумусавы гарызонт 20-25 см.

Характарызуюцца непрамыўным тыпам воднага рэжыму, саланцаватасцю, нізкімі порыстасцю і водапранікальнасцю, насычанасцю кальцыем (да 80 %), нейтральнай ці слабашчолачнай рэакцыяй.

Выкарыстоўваюцца пад пасевы збожжавых, алейных і кармавых культур, пашы і сенажаці.

Класіфікацыя
------------

Асноўныя падтыпы:

* цёмна-каштанавыя
* каштанавыя
* светла-каштанавыя

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Каштанавыя глебы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778427129 |
**Паба́йскас** (літ.: Pabaiskas, традыцыйная беларуская назва — **Пабойск**) — мястэчка ва Укмяргскім раёне Вільнюскага павета Літвы. Уваходзіць у склад Пабайскаскай сянюніі. Размешчана на рацэ Жырная, за 6 км на поўдзень ад Укмярге. Насельніцтва на 2011 год — 234 чалавекі.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Пабойск датуецца 1 верасня 1435 года, калі тут адбылася бітва паміж войскамі Жыгімонта Кейстутавіча і Свідрыгайлы Альгердавіча. У гэты час ён уваходзіў у склад Віленскага павета Віленскага ваяводства.

У 1436 годзе ў Пабойску быў пабудаваны касцёл.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Пабойск апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, у Вількамірскім павеце Віленскай губерні.

На 1859 год у Пабойску было 12 будынкаў.

### Найноўшы час

Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Пабойск апынуўся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1859 год — 129 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 234 чал.

Славутасці
----------

Помнік на месцы бітвы пад Вількамірам
* Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (1836)
* Помнік на месцы бітвы пад Вількамірам

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Krzywicki J. Pobojsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VIII: Perepiatycha — Pożajście (польск.). — Warszawa, 1887. S. 344.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пабайскас
* Пабойск на сайце Radzima.org
Шкатулка з разьбянай слановай косці і элементамі з чаканнага срэбра.
**Шкатулка** (польск.: szkatułka, ад італ.: scatola), **куфэрак**, **скрыначка** — невялікая скрыня з вечкам для захоўвання дробных, звычайна каштоўных рэчаў. Шкатулкі вырабляюць з дрэва, металу, пластмасы, а таксама каштоўных матэрыялаў — косці, камення. Для ўпрыгожвання часта пакрываюць скурай, дарагой тканінай, інкрустуюць каштоўнымі камянямі, пакрываюць разьбой, чаканкай.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 2 : М-Я. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0153-2, С.653

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шкатулка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4270239-2 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крот.
**Зоя Карпаўна Крот** (нар. 12 лютага 1950, в. Іванькі Мёрскага раёна Віцебскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Даўгаўпілскі педагагічны інстытут (настаўнік гісторыі і грамадазнаўства), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС. Працоўную дзейнасць пачала старшай піянерважатай Дворнасельскай сярэдняй школы Міёрскага раёна Віцебскай вобласці. Працавала метадыстам раённага Дома піянераў і школьнікаў, загадчыкам сектара ўліку і фінансаў, другім і першым сакратаром Міёрскага райкама ЛКСМБ, загадчыкам аддзела камсамольскіх арганізацый, другім і першым сакратаром Віцебскага абкама ЛКСМБ, інструктарам Віцебскага абкама КПБ, намеснікам старшыні, старшынёй Віцебскага абласнога аб’яднання прафсаюзаў. З’яўлялася намеснікам старшыні Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў, старшынёй савета па справах рэлігій і нацыянальнасцей, начальнікам упраўлення сацыяльнай абароны Віцебскага аблвыканкама. Займала пасаду старшыні камітэта па працы і сацыяльнай абароне Віцебскага аблвыканкама.

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны», медалём «За працоўныя заслугі», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Міжпарламенцкай Асамблеі Еўразійскага эканамічнага супольніцтва.

Зноскі
------

1. ↑  КРОТ ЗОЯ КАРПОВНА Архівавана 29 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
**Універса́льнае мно́ства** (**уніве́рсум**) — мноства, якое ўключае ў сябе ўсе магчымыя элементы. Калі некаторы аб’ект з’яўляецца элементам якога-небудзь мноства, то ён адначасова з’яўляецца і элементам універсальнага мноства.

Тэарэтычна можна разглядаць «абсалютны універсум», які месціць усе магчымыя элементы ўсіх мностваў. Але вызначыць такое мноства немагчыма або, прынамсі, надзвычай цяжка. Таму ў рэальнасці за ўніверсальнае мноства прымаюць мноства ўсіх аб’ектаў, якія маюць дачыненне да той ці іншай канкрэтнай задачы.

Уласцівасці ўніверсальнага мноства:

* любое мноства з’яўляецца падмноствам універсальнага мноства: {\displaystyle \forall A,A\subseteq U}
* аб’яднанне ўніверсальнага мноства з любым іншым мноствам ёсць універсальнае мноства: {\displaystyle \forall A:A\cup U=U}
* перасячэнне ўніверсальнага мноства з любым іншым мноствам ёсць гэтае мноства: {\displaystyle \forall A:A\cap U=A}
**Астрагля́дскае падня́цце** (ад назвы вёскі Астрагляды ў Брагінскім раёне) — тэктанічная структура ў Брагінскім і Хойніцкім раёнах Гомельскай вобласці, ва ўсходняй скляпеністай частцы Хобненска-Хойніцкага пахаванага выступу Прыпяцкага прагіну, на мяжы з Брагінскім выступам. Выяўлена сейсмаразведачнымі работамі ў 1972 годзе.

Па падсалявых дэвонскіх адкладах Астраглядскае падняцце — найбольш высокая паўднёва-ўсходняя частка чатырохвугольнага блока (10×7 км), абмежаванага разломамі на поўначы, поўдні, захадзе і ўсходзе і ўскладненага разломамі на паўднёвым усходзе. Па разломах блок апушчаны адносна Брагінскага выступу на ўсходзе, Шкуратоўскага і Мікуліцкага блокаў на поўначы і ўзняты адносна Стралічаўскага блока, які прылягае з поўдня. Паверхня падсалявых адкладаў апускаецца на паўночны захад ад адзнакі -1000 да -2200 м. Па міжсалявых задонска-ялецкіх адкладах падняццю адпавядае паўночнае крыло структурнога носа, які раскрываецца на ўсход. Па паверхні верхнефаменскай саляноснай тоўшчы ў межах блока выяўлены субшыротна арыентаваны структурны нос, які прылягае з захаду да зоны выкліньвання верхнесаляносных адкладаў і ўскладнены 2 малаамплітуднымі (100 м) брахіантыкліналямі. Сфарміравалася ў асноўным у познафранскі і фаменскі час позняга дэвону.

Літаратура
----------

* Астраглядскае падняцце // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
**Аўрамій i Меркурый Смаленскія** — абраз сярэдзіны XVIII стагоддзя са Свята-Успенскай царквы ў в. Басценавічы Мсціслаўскага раёна. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

Сюжэт
-----

Меркурый  (руск.) (бел. паказаны ў латах, зялёнай кашулі, чырвоным гімаціі, блакітных портках і Аўрамій у карычневым сподзе, ружовай кашулі, футры, з ружанцам у руцэ стаяць на беразе Дняпра і паказваюць на Смаленск, які размешчаны на супрацьлеглым беразе. У плане яго добра чытаецца белы з чырвонымі дахамі крэмль  (руск.) (бел. і размешчаныя ў ім сярод зеляніны каменныя, драўляныя цэрквы, пабудовы. Неба шэра-блакітнае з воблакамі. Фон пазалочаны з раслінным ляпным арнаментам. У рэльефным абрамленні ўкампанаваны абраз «Маці Божая Адзігітрыя Смаленская  (руск.) (бел.».

Паходжанне
----------

Абраз выяўлены ў 1920 годзе ва Успенскай царкве в. Басценавічы Мсціслаўскага раёна Магілёўскай вобласці.

Ікона раскрыта ў Дзяржаўнай цэнтральнай мастацкай рэстаўрацыйнай майстэрні І. М. Громавай, В. О. Кірыкавым, В. В. Філатавым  (руск.) (бел. Ф. А. Мадоравым, Л. І. Пятрэнкам, М. М. Памяранцавым у 1954—1956 гадах (Масква). Сталярная работа выканана А. П. Ягоравым.

Выстаўкі
--------

* Рэстаўрацыя музейных каштоўнасцей у БССР. Мінск. 1985
* Тэмперны жывапіс Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 1988
* Мастацтва барока ў Беларусі. Мінск. 1991
* Мастацтва Магілёўшчыны XVII—XVIII стст. Мінск. 1998
* Датаваныя помнікі мастацтва Беларусі XVII—XVIII стст. Мінск. 1999
* Мясцовашанаваныя на Беларусі абразы Божай Маці XIII—XVIII стст. Мінск. 1999
* Іканапіс і разьба Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 2000

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 41-42.

Літаратура
----------

* Высоцкая Н. Ф. Станковая живопись Белоруссии второй половины XVI—XVIII веков : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения : специальность 17.00.04 Изобразительное искусство
Надаці
**Надаці** (яп.: 野太刀, のだち «палявы меч») — адзін з відаў вялікіх японскіх мячоў. Некаторыя, аднак, прытрымліваюцца думкі, што *надаці* з’яўляецца блізкім сінонімам *адаці* (大太刀 «вялікі меч», «о-таці») і абазначае вельмі вялікі *таці*. Тэрмін не пазначаў першапачаткова любы від японскага баявога мяча вельмі вялікіх памераў (*дайто*), такі, як *таці*, але ў наш час часта (няслушна) ўжываецца менавіта так.

*Надаці* ўжываўся як зброя пяхоты ў баю. Прымяненне *надаці* ў памяшканнях ці іншых абмежаваных прасторах уяўляе пэўныя цяжкасці. Асноўнай прычынай таго, што выкарыстанне такіх мячоў не было паўсюдным, было тое, што вялікі клінок значна цяжэй выкаваць, чым клінок мяча звычайнай даўжыні.

Гэты меч насілі за спіной з-за ягоных вялікіх памераў. Гэта было выключэннем, бо іншыя японскія мячы, як *катана* і *вакідзасі* насілі заткнутым за пояс, а *таці* падвешваўся лязом уніз. Аднак *надаці* не выхоплівалі з-за спіны. З-за сваёй вялікай даўжыні й вагі, ён быў вельмі складнай зброяй.

Японскі «таці» адносіцца да мячоў, ганаровы прэфікс «O» паказвае, што чалавек ці аб’ект мае асаблівую значнасць. У гэтым выніку значэнне звязана з памерам мяча (больш 3-х сяку (90,9 см) у даўжыню клінка (у асноўным 110—130 см) і дзяржальняй больш за 40 см).

Адным з прызначэнняў надаці была барацьба з коннікамі. Часта ён ужываўся разам з дзідай, бо з доўгім клінком ён быў ідэальным для паражэння праціўніка і яго каня адным махам. З-за сваёй вагі ён не мог прымяняцца ўсюды з лёгкасцю і, як правіла, адкідваўся, калі пачынаўся блізкі бой. Меч адным махам мог паразіць адразу некалькіх варожых воінаў. Пасля выкарыстання надаці самураі прымянялі для блізкага бою больш кароткую і зручную *катану*.

Літаратура
----------

* Японское оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Тыпы японскіх мячоў |
| --- |
| Вялікія мячы | Нагамакі · Надаці · Одаці · Акатана |
| Доўгія мячы | Цёкуто · Дотанукі · Катана · Сін-гунто · Таці · Цуругі · Учыгатана |
| Кароткія мячы | Цідзакатана · Кадаці · Сікамідзуе · Вакідзасі · Ніндзято |
| Нажы/кінжалы | Айкуці · Хатывара · Танто · Кайкэн · Ёраі тосі · Кусунгобу |
| Трэніравальная зброя | Бокэн · Іяйто · Шынай · Субурыта · Танрэн бо |
| Выдуманыя мячы | Дайкатана · Дзамбата |
| Іншае | Нагамакі · Нагіната · Бісэнто |
**Плітвіцкія азёры** — нацыянальны парк у Харватыі, аб'ект са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Паходжанне маляўнічых Плітвіцкіх азёраў, размешчаных у Дынарскім карсце, унікальна. За некалькі тысяч гадоў падземныя воды мясцовай ракі Караны, якія цякуць скрозь тоўшчы вапнавых парод, стварылі натуральныя плаціны-уступы. Гэта прывяло да фармавання цэлага каскаду маляўнічых азёраў, вадаспадаў і пячор. 

Плітвіцкія азёры атрымалі статус Нацыянальнага парка, яго плошча — каля 19 тыс. га. У межах парка размешчаны 16 буйных і мноства мелкіх карставых азёраў, якія ў залежнасці ад месцазнаходжання падраздзяляюцца на Верхнія і Ніжнія. Самае вялікае Верхнее возера — Прошчэ, яго даўжыня складае 2,5 км, глыбіня — 37 м. Буйнейшае Ніжнее возера — Міланавац, яго плошча — болей за 3 га.
Горна-лясны ландшафт парка дапаўняюць 20 пячор і 92 вадаспады, уключаючы Састаўцы — самы вядомы ў гэтым рэгіёне вадаспад вышынёй болей за 70 м. У межах парка Плітвіцкія азёры растуць рэліктавыя букавыя і хвойныя лясы. У парку жывуць 126 відаў рэдкіх птушак, а таксама мноства дзікіх жывёл, у тым ліку мядзведзяў, ваўкоў і казуль.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Харватыі |
| --- |
| 
Гістарычны цэнтр Спліта і палац Дыяклетыяна ·  Стары горад Дуброўніка ·  Плітвіцкія азёры ·  Гістарычны цэнтр Порача з Еўфразіевай базілікай ·  Стараградская раўніна ·  Гістарычны цэнтр Трогіра ·  Сабор Святога Якава ў Шыбеніку
 |  |
**Солсберыйскі ўніверсітэт** (англ.: Salisbury University) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Солсберы ў Мэрылендзе, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Універсітэт, першапачаткова названы Мэрылендскай дзяржаўнай нармальнай школай, быў адкрыты 7 верасня 1925 года як двухгадовая навучальная ўстанова для падрыхтоўкі настаўнікаў пачатковых класаў, каб дапамагчы запоўніць недахоп настаўнікаў у штаце.

На вучэбную праграму вучэльні паўплывалі праграмы, створаныя ў Калумбійскім педагагічным каледжы. Падчас Вялікай дэпрэсіі штат Мэрыленд падоўжыў абавязковы курс навучання ў звычайных школах з двух гадоў да трох гадоў, і да чатырох гадоў у 1934 годзе, адкрыўшы шлях да таго, што ўстанова праз год стане Мэрылендскім дзяржаўным педагагічным каледжам.

Паміж 1962 і 1995 гадамі было зацверджана некалькі магістарскіх праграм, а ў 1988 годзе назва была зменена на Солсберыйскі дзяржаўны ўніверсітэт. У 2001 годзе назва была зменена на сучасную.

Структура
---------

* Школа вольных мастацтваў
* Школа навукі і тэхнікі
* Школа бізнесу
* Школа адукацыі
* Каледж здароўя і сацыяльных паслуг
* Ганаровы каледж

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Мэрыленд

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>
2. ↑  U.S. and Canadian 2022 NTSE Participating Institutions Listed by Fiscal Year 2022 Endowment Market Value, Change in Market Value from FY21 to FY22, and FY22 Endowment Market Values Per Full-time Equivalent Student (Excel) — National Association of College and University Business Officers, 2023. Праверана 22 мая 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30268203'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Солсберыйскі ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · LinkedIn · Твітэр |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1073855996 · ISNI: 0000 0000 9360 396X · LCCN: no2001070070 · Microsoft: 9364636 · VIAF: 137537090 |
**Ракшападобныя** (*Coraciiformes*) — атрад птушак. Аб'ядноўвае 10 сямействаў, 49 родаў, 194 віды (існуюць іншыя класіфікацыі).

Даўжыня да 165 см, маса да 4 кг. Апярэнне шчыльнае, яркаафарбаванае, з металічным адлівам. Дзюбы разнастайныя, пераважна доўгія.

Пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках (у т.л. кукабара-рагатуха, птушкі-насарогі і інш.), ва ўмераных шыротах пералётныя. Жывуць у разрэджаных лясах, некаторыя — у саваннах, стэпах, пустынях. Актыўныя днём. Гняздуюцца ў дуплах, расколінах скал, норах; некаторыя віды ўтвараюць калоніі. На Беларусі трапляюцца зімародак звычайны, сіваграк, удод, залацістая шчурка.

Кормяцца насякомымі і іх лічынкамі, зімародак — рыбай. Манагамы. Птушанятныя птушкі. Адкладваюць да 10 (звычайна 2 — 6) яец.

Зноскі
------

1. ↑  Петрыкаў (2001)

Літаратура
----------

* Петрыкаў А. Ракшападобныя // БелЭн у 18 т. Т. 13. — Мн. 2001.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мадонна.
 
**Мадонна** (нарв.: Madonna) — карціна нарвежскага мастака-экспрэсіяніста Эдварда Мунка. Першы варыянт «Мадонны» быў намаляваны ў 1893—1894 гадах, у 1895 годзе была выканана літаграфія, усяго Мунк стварыў пяць варыянтаў карціны.

Мадонна намалявана маладой аголенай жанчынай з напаўзачыненымі ў экстазе вачамі і распушчанымі чорнымі валасамі. Ад кананічнай выявы Мадонны застаўся толькі німб вакол галавы. Літаграфія адрозніваецца ад варыянту алеем афармленнем у выглядзе рамы з малюнкамі сперматазоідаў і маленькай фігуркай эмбрыёна ў левым ніжнім куце.

Натуршчыцай для адной з версій карціны была Дагні Юль, жонка пісьменніка Станіслава Пшыбышэўскага і блізкая сяброўка Мунка.

Розныя версіі «Мадонны» ў наш час знаходзяцца ў музеі Мунка і Нацыянальным музеі мастацтва, архітэктуры і дызайну у Осла, а таксама ў Кунстхале у Гамбургу. Яшчэ дзве версіі прыналежаць прыватным калекцыянерам.

Спасылкі
--------

* «Мадонна» Архівавана 2 красавіка 2010. на сайце Універсітэта штата Каліфорнія
**Англезі́т** — мінерал класа сульфатаў, сульфат свінцу PbSO4. Назва паходзіць ад вострава Англсі ва Уэльсе, дзе мінерал знайшоў упершыню ў 1832 годзе французскі мінералог і геолаг Франсуа Сюльпіс Бёдан (фр.: François Sulpice Beudant).

У складзе англезіту: PbO — 73,6 % (свінцу 68,3 %) і SO3 — 26,4 %, прымесі барыю, медзі, серабра.

Уласцівасці
-----------

Крышталізуецца ў рамбічнай сінгоніі. Утварае таблічастыя, прызматычныя крышталі, зярністыя і шчыльныя агрэгаты, жаўлакі, скарынкі. Бясколерны, белы і злёгку афарбаваны ў жоўты, шэры, буры, сіні колер. Бляск шкляны, смаляны, алмазны. Рыса бясколерная. Крохкі. Цвёрдасць 2,5—3 па шкале Моаса. Шчыльнасць 6,37—6,39 г/см³. Цалкам раствараецца ў едкім калі, пры награванні раствараецца ў канцэнтраванай сернай кіслаце.

Паходжанне і радовішчы
----------------------

Англезіт мае пераважна гіпергеннае паходжанне. Утвараецца ў выніку акіслення галеніту і іншых сярністых злучэнняў свінцу ў свінцовых і поліметалічных радовішчах руд. Сустракаецца разам з цэрусітам, галенітам, смітсанітам, сфалерытам, гётытам, ліманітам, пірамарфітам і малахітам і інш.

Радовішчы і праяўленні ў Англіі, Аўстраліі, Аўстрыі, Германіі, Мексіцы, Намібіі, Расіі, Славеніі, ЗША, Уэльсе, Шатландыі.

Выкарыстоўваецца ў якасці руды на свінец.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Англезит // Каталог Минералов. RU (руск.)
2. ↑  Anglesite // Mindat.org (англ.)
3. ↑  Англезит // Кристаллов.net (руск.)

Літаратура
----------

* Англезіт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 347. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1958. — 250 000 экз. — Т. 1. — С. 385. (руск.)

Спасылкі
--------

* Anglesite // Mindat.org (англ.)
* Англезит // Кристаллов.net (руск.)
* Англезит // Каталог Минералов. RU (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Англезіт на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4525328-6 · Microsoft: 2778728533 |
Аўрэліева дарога пазначана жоўтым колерам
**Аўрэліева дарога** (лац.: Via Aurelia) — рымская дарога, якая праходзіла па міжземнаморскаму ўзбярэжжу Італіі і старажытнай Галіі.

Будаўніцтва дарогі пачалося ў 241 годзе да н.э. па ініцыятыве рымскага кансуляра Гая Аўрэлія Коты. Яна пачыналася ў Рыме, затым ішла па заходнім узбярэжжы Апенінскага паўвострава, праходзіла праз Пізу (Pis?) і заканчвалася ў Луні (Luna). Пасля далучэння заваяваных тэрыторый, дарога паступова дабудоўвалася. Так, у 109 годзе да н.э. будаўніцтва дарогі працягнуў консул Эмілій — гэта частка дарогі атрымала назву дарогі Эмілія Скаўра. Яна праходзіла праз Геную (Genua) і Вада (Vada Sabatia). Пасля далучэння тэрыторый, якія ўвайшлі ў склад рымскай правінцыі Прыморскія Альпы, імператар Актавіян Аўгуст ізноў аднавіў будаўніцтва дарогі. Гэты адрэзак атрымаў назву дарогі Юлія Аўгуста — ён пачынаўся ў П'ячэнцы (Placentia) і даходзіў да Арля (Arelate) на Роне.

Гл. таксама
-----------

* Спіс рымскіх дарог

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аўрэліева дарога

| Рымская імперыя | Рымскія дарогі |
| --- |
|  | 
Via Aemilia | Via Aemilia Scauri | Via Agrippa | Via Amerina | Via Anicia | ✰ Via Appia | Via Aquillia | Via Aquitania | Via Asturica Burdigalam | Via Augusta | Via Augusta Pretoria | Via Aurelia | Via Bracara Asturicam | Via Cassia | Via Claudia Augusta | Via Clodia | Via Confluentana | Via Corsica | Via Decia | Via Delapidata | Via Devana | Via Domitia | Via Domitiana | Via Egnatia | Via Fenollentis | Via Flaminia | Via Gallica | Via Julia Augusta | Via Labicana | Via Latina | Via Lusitanorum | Via Mala | Via Militaris | Via Ostiensis | Via Popilia | Via Postumia | Via Salaria | Via Traiana | Via Traiana Nova | Via Valeria | Via Vallespiri
 |
Краіны, дзе англійская мова з'яўляецца афіцыйнай
**Англафоны** (англ.: Anglophone, ад грэч. англас «англійскі» і фонас «гук») у шырокім сэнсе англамоўнае насельніцтва планеты, у першую чаргу носьбіты англійскай мовы.

Канада
------

У больш вузкім кантэксце канадскага грамадства выкарыстоўваецца як дэмаграфічны, палітычны і моўны тэрмін для вызначэння англамоўных жыхароў краіны, якія складаюць 59,2 % насельніцтва краіны (Па перапісу 2001 года) супрацьпастаўляючы іх франкамоўным (франкафоны — 23,7 %) ці іншамоўным (алафоны — 17,1 %) жыхарам краіны. Тэрмін шырока выкарыстоўваецца ў афіцыйных мовах Канады, асабліва на тэрыторыі пераважна франкамоўнай правінцыі Квебек, і таксама ў французскай мове, па ўсім свеце.

Гл. таксама
-----------

* Англасфера
* Нямецкамоўныя краіны
* Лузафоны
* Іспанідад
* Франкафонія
* Нідэрландскі моўны саюз
* Рускамоўныя

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Дзяжкамстата Канады  (англ.)  (фр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ge118431 |