recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Калемегдáн** (сербск.: Калемегдáн) — парк у старой частцы Бялграда (Сербія), адзін з найстарэйшых паркаў Еўропы. Знаходзіцца побач з Бялградскай крэпасцю, у абшчыне Стары-Град.

Назва
-----

Назва паходзіць ад турэцкай назвы «Замкавая плошча» (турэцк.: Kale Meydanı). Паводле іншай версіі назва Калемегдан паходзіць ад двух турэцкіх слоў «Kale» («крэпасць») і «Megdan» («бітва»). Туркі называлі Калемегдан *Фікір-байыр* (*fikir bayır*), «узгорак разважання». Цяпер даволі часта Калемегданам называюць саму Бялградскую крэпасць. Парк падзелены на Малы Калемегдан і Вялікі Калемегдан.

Мастацкі павільён «Цвета Зузарыч»
Помнік падзякі Францыі ў парку
Добраўпарадкаванне парку пачалося пасля перадачы крэпасці Сербіі (1867), па загадзе князя Міхаіла Абрэнавіча. Першыя эскізы для закладкі Калемегдана зрабіў першы сербскі ўрбаніст Эміліян Ёсімавіч (сербск.: Емилијан Јосимовић). Закладка адбылася паміж 1873 і 1875 гадамі, калі Бялградскай крэпасцю камандаваў палкоўнік Драгуцін Жабарац (сербск.: Драгутин Жабарац), колішні першы ад’ютант князя Міхаіла Абрэнавіча.

Планамернае развіццё Калемегдана пачалося з 1890-х гадоў, калі ваенныя перадалі парк муніцыпалітэту Бялграда. Тагачасны мэр Нікола Пашыч зацвердзіў першую пазыку на развіццё Калемегдана ў памеры 10 000 дынараў. У 1905 годзе парк быў пашыраны шляхам добраўпарадкавання Малога Калемегдана, які распасціраецца ад павільёна «Цвета Зузарыч» у заапарку.

Ваенны музей
Перад Першай сусветнай вайной Калемегдан заканчваўся ў месцы, дзе цяпер каменныя сходы, якія вядуць да ніжняй тэрасы. Зямля за сходамі да 1929 года была запушчана і зарасла пустазеллем. Пасля 1931 года парк пашыраны да Верхняга горада.

У парку шмат помнікаў вядомым культурным і грамадскім дзеячам. У Калемегдане размешчаны Ваенны музей, Мастацкі павільён «Цвета Зузарыч», гарадскі інстытут па ахове помнікаў культуры, заапарк, Рымскія крыніцы, дзіцячы забаўляльны парк, Пантэон нацыянальных герояў, шэраг спартыўных збудаванняў і ўстаноў грамадскага харчавання, а таксама Прыродазнаўчы музей.

Галерея
-------

* Помнік падзякі ФранцыіПомнік падзякі Францыі
* Магіла нацыянальных герояўМагіла нацыянальных герояў
* Помнік Пераможцу (аўтар Іван Мештравіч)Помнік Пераможцу (аўтар Іван Мештравіч)
* Помнік ПераможцуПомнік Пераможцу
* 
* Макет крэпасціМакет крэпасці
* Царква Святой ПеткіЦарква Святой Петкі
* Царква РужыцаЦарква Ружыца
* Мемарыяльная пліта ў гонар абароны Белграда у 1456 годзе пад кіраўніцтвам Янаша ХуньядзіМемарыяльная пліта ў гонар абароны Белграда у 1456 годзе пад кіраўніцтвам Янаша Хуньядзі
* 
* Бялградская крэпасцьБялградская крэпасць
* Бялградская крэпасцьБялградская крэпасць
* Бялградская крэпасцьБялградская крэпасць
* Бялградская крэпасцьБялградская крэпасць
* Бялградская крэпасцьБялградская крэпасць
* Мемарыяльная пліта ў гонар перадачы туркамі Бялградскай крэпасці Сербіі ў 1867 годзеМемарыяльная пліта ў гонар перадачы туркамі Бялградскай крэпасці Сербіі ў 1867 годзе

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Калемегдан
* Калемегдан
* Калемегдан і бялградская крэпасць
* Гісторыя бялградскай крэпасці
Маламба, аргентынскі народны танец

**Народны танец** — фальклорны танец, які ўтварыўся ў натуральным асяроддзі і мае пэўныя традыцыйныя для дадзенай мясцовасці рухі, рытмы, касцюмы і г.д. Фальклорны танец — гэта стыхійная праява пачуццяў, настрою, эмоцый і выконваецца ў першую чаргу для сябе, а потым — для гледача (грамадства, групы).

Гісторыя
--------

Характэрныя асаблівасці агульнаславянскай культуры пачалі фармавацца ў далёкім мінулым, гэта тычыцца песень, танцаў, адзення і нават прычосак. Першыя танцы паўсталі, як праява эмацыйных уражанняў ад навакольнага свету. Танцавальныя руху развіваліся таксама і з прычыны імітацыі рухаў жывёл, птушак, а пазней — жэстаў, якія адлюстроўвалі пэўныя працоўныя працэсы (напр. некаторыя карагоды). Першапачатковы танец, як і песня, выконваў магічную ролю, таму сярод каляндарна-абрадавых танцаў захавалася больш за ўсё архаічных рыс.

У Беларусі
----------

Асноўны артыкул: **Беларускія народныя танцы**
Беларускія народныя танцы адрозніваюцца сваёй самабытнасцю, большасць танцаў хуткія і імклівыя, і выконваюцца з вясёлым настроем.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Народны танец на Вікісховішчы |
**Суур-Пакры** (эст.: Suur-Pakri) — востраў архіпелага Пакры ў Эстоніі. Агульная плошча — 12,68 км². У наш час ненаселены.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Суур-Пакры аддзелены ад большага па плошчы вострава Вяйкэ-Пакры пралівам, які ў самай вузкай частцы не перавышае 530 м, а ў глыбіню дасягае 16 м. Поўнач і захад складзены вапнякамі, сустракаюцца прыбярэжныя скальныя ўздымы. На поўначы Суур-Пакры існуе 12 невялікіх азёр прыроднага і штучнага паходжання. Поўдзень вострава нізкі, пакрыты лесам, часткова забалочаны. На востраве гняздуюць пералётныя птушкі.

Гісторыя
--------

Першая пісьмовая ўзгадка пра астравы Пакры з'явілася ў 1283 г. калі Эрык V перадаў іх у маёмасць манахам-цыстэрцыянцам. У 1345 г. быў выкуплены за 34 маркі 5 шведскімі сем'ямі. Іх нашчадкі займаліся рыбалоўствам і сельскай гаспадаркай. У перыяд распаўсюджвання прыгонніцтва яны захоўвалі асабістую свабоду, што было падцверджана ў 1770 г. 

У 1940 г. пасля пачатку савецкай акупацыі Эстоніі востраў быў перададзены ў карыстанне арміі, пасля II Сусветнай вайны пераўтвораны ў ваенны палігон. У 1996 г. перададзены цывільным уладам незалежнай Эстоніі. З 1998 г. паўночная частка Суур-Пакры у складзе ландшафтнага запаведніка.

Спасылкі
--------

* Salapärased Pakri saared ootavad
* AVASTA PAKRI SAARED
**Ніямей** (фр.: Niamey) — сталіца Нігера, адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Ніямей, прыстань на левым беразе ракі Нігер. Насельніцтва — 675 тысяч жыхароў (2002, з прыгарадамі). Транспартны вузел. Міжнародны аэрапорт. Тэкстыльная фабрыка; харчасмакавая прамысловасць (скатабойня, мукамольны завод). Лёгкая прамысловасць. Гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раёна. Рамёствы (выраб скураў, выраб ўпрыгожванняў з срэбра, золата). Паблізу Ніямея — ЦЭС. Ёсць універсітэт і нацыянальны музей. У 1926—1960 адміністрацыйны цэнтр французскага валодання Нігер, з 1960 — сталіца незалежнага Нігера.

Геаграфія і клімат
------------------

Ніямей размешчаны на абодвух берагах ракі Нігер, гарадская тэрыторыя займае прыкладна 250 км ². У гарадскіх межах на рацэ маецца некалькі астравоў. Клімат горада даволі гарачы і засушлівы. Сярэднегадавы ўзровень ападкаў вагаецца ад 500 да 750 мм, большая частка ападкаў выпадае з чэрвеня па верасень. У перыяд з сярэдзіны кастрычніка да красавіка дажджоў практычна не бывае.

Насельніцтва
------------

Для Ніямея, як і для іншых буйных афрыканскіх гарадоў характэрны хуткі рост насельніцтва на працягу ўсёй другой паловы XX стагоддзя. Па дадзеных на 1960 год яно складала ўсяго 30 тыс. чалавек, на 1980 ўжо 250 тыс. на 2005 год — 750 тыс. У 2008 годзе насельніцтва горада перасягнула адзнаку ў 1 млн чалавек. Больш за 90 % насельніцтва горада — мусульмане. Найбуйнейшыя этнічныя групы горада: сангай і джэрма, якія разам складаюць 51,1 % ад агульнага насельніцтва; за імі — народ хаўса (34,4 %).

Адукацыя і культура
-------------------

* Нацыянальны музей Нігера

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Ніямей** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.11. Мн. 2000, С.356.

| Сталіцы Афрыкі |
| --- |
| Сталіцы краін | 
* Абуджа
* Адыс-Абеба
* Акра
* Алжыр
* Антананарыву
* Асмара
* Бамако
* Бангі
* Банжул
* Бісау
* Блумфантэйн
* Бразавіль
* Вікторыя
* Віндхук
* Габаронэ
* Гітэга
* Дакар
* Джыбуці
* Джуба
* Дадома
* Каір
* Кампала
* Кейптаўн
* Кігалі
* Кіншаса
* Конакры
* Лібрэвіль
* Лілонгвэ
* Ламэ
* Луанда
* Лусака
* Магадыша
* Малаба
* Манровія
* Мапуту
* Мароні
* Масеру
* Мбабанэ
* Найробі
* Нджамена
* Ніямей
* Нуакшот
* Порт-Луі
* Порта-Нова
* Прая
* Прэторыя
* Рабат
* Сан-Тамэ
* Трыпалі
* Туніс
* Уагадугу
* Фрытаўн
* Харарэ
* Хартум
* Ямусукра
* Яўндэ

 |
| Іншых тэрыторый | 
* Джэймстаўн
* Сен-Дэні

 |
| Непрызнаных дзяржаў | 
* Тыфарыці
* Гаровэ
* Харгейса
* Эль-Аюн

 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 152005655 · GND: 4294467-3 · LCCN: n50067067 · NKC: ge631601 · LIBRIS: 155169 · SUDOC: 027641694 · VIAF: 124275713 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Далгашэй.
**Тамара Сяргееўна Далгашэй** (нар. 27 ліпеня 1960, в. Савічы, Брагінскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі ўрач-кардыёлаг, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Біяграфія
---------

Скончыла Гродзенскі медыцынскі інстытут, урач-кардыёлаг.

Прайшла шлях ад урача-кардыёлага Гомельскага абласнога кардыялагічнага дыспансэра да галоўнага ўрача ўстановы аховы здароўя «Гродзенскі абласны клінічны кардыялагічны цэнтр».

З'яўлялася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання.

З 2016 года дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём Еўфрасінні Полацкай, Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, удастоена звання «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

Асабістае жыццё
---------------

Мае дачку.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  (бел.)
**Круко́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Крукі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Камарынскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных Кулажынскага і Міхалёўскага сельсаветаў. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Камарынскага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — у складзе Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Брагінскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Крукоўскага сельсавета 4 населеныя пункты. 8 студзеня 1987 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Гдзенскага сельсавета.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: вёскі Крукі, Кулажын, Міхалёўка і пасёлак Жалібор.

Заўвагі
-------

1. ↑  Белорусская ССР. Административно-территориальное деление. На 1 января 1974 года. (руск.). — Выданне 5-е. — Мн.: Беларусь, 1974. — С. 73. — 248 с. — 10 000 экз.
2. ↑  Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
**Готфрыд фон Гогенлоэ (Хоэнлоэ)** (ням.: Gottfried von Hohenlohe, каля 1265 года — 5 лістапада 1309 года, Бад-Мергентхайм) — чатырнаццаты вялікі магістр Тэўтонскага ордэна. Сын Крафта фон Гогенлоэ і Вілеборгі фон Вертхайм. Сярод яго продкаў быў вялікі магістр Генрых фон Гогенлоэ, які даводзіўся братам яго дзеду.

Гогенлоэ стаў членам ордэна ў 1279 годзе. У 1290 годзе быў прызначаны комтурам Франконіі. У 1294 годзе стаў ландмайстрам (магістрам) ордэна ў Германіі. 3 мая 1297 года на капітуле ў Венецыі Гогенлоэ быў выбраны вялікім магістрам ордэна. Неўзабаве ён быў уцягнуты ў канфлікт паміж ордэнам і біскупам Рыгі. Страта ўладанняў ордэна ў Венецыі і Неапалі ў 1303 годзе, а таксама няўвага да просьбаў рыцараў з Лівоніі і Прусіі, прывялі да паслаблення яго пазіцый. 18 кастрычніка 1303 года па рашэнні капітула ў Мемелі ён быў вымушаны сысці ў адстаўку. Ён атрымаў у кіраванне балей у Франконіі. Адстаўка Гогенлоэ не была прызнана некаторымі членамі ордэна, якія лічылі яго вялікім магістрам аж да яго смерці ў 1309 годзе. Ён быў пахаваны ў Марбургу.

Зноскі
------

1. ↑  Спіс ландмайстраў Тэўтонскага ордэна ў Германіі


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Конрад фон Фейхтванген** | **вялікі магістр Тэўтонскага ордэна**1297–1303 | Пераемнік**Зігфрыд фон Фейхтванген** |
| Папярэднік**Конрад фон Фейхтванген** | **ландмайстар Тэўтонскага ордэна ў Германіі**1294–1297 | Пераемнік**Іаган фон Несельродэ** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 123677572 · VIAF: 37831702 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аўсяннікава.

**Тамара Пятроўна Аўсяннікава** (нар. 24 мая 1949, в. Сяўкі, Лоеўскі раён) — беларуская паэтэса, празаік, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1949 годзе ў вёсцы Сяўкі Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці. Скончыла філалагічны факультэт БДУ (1971), працавала настаўніцай, бібліятэкаркай, інжынерам, метадыстам, загадчыкам крамы. Атрымала другую вышэйшую адукацыю эканаміста (Магілёўскі тэхналагічны інстытут, 1999).

Першая публікацыя — артыкул «Непрыручаная птушка», выйшаў 1 снежня 2000 года ў газеце «Магілёўская праўда».

Аўтар лекцый для настаўнікаў-філолагаў па тэорыі вершаскладання і аналізе паэтычных твораў, артыкулаў па творчасці Н. Гілевіча і Я. Янішчыц.

Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў. Піша паэзію і прозу. Аўтар кніг вершаў «Ноты сэрца» (2009), «Лістапад гадоў» (2010), кнігі прозы «Любачка» (2011).

Зноскі
------

1. ↑  lit-bel.org Архівавана 19 чэрвеня 2021.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юшкевіч.
**Тамара Юшкевіч** (1932 — 1982) — сябра мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля, належала да смаргонскай групы арганізацыі. Старэйшая сястра Таццяны Юшкевіч.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1932 годзе ў Смаргоні Ашмянскага павета Віленскага ваяводства ў Польскай Рэспубліцы (цяпер Гродзенская вобласць). 

Вучылася ў Смаргонскай сярэдняй школе. Восенню 1949 года далучылася да мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падпольнага вучнёўскага руху. Моладзевая арганізацыя, кіраўніком якой быў Расціслаў Лапіцкі, у асноўным займалася распаўсюджваннем антысавецкіх улётак, але таксама планавала перайсці і да больш актыўных дзеянняў. У арганізацыі Тамара Юшкевіч таксама займалася далучэннем іншых сябраў: так, у 1949 годзе яна далучыла да падполля Софію Лапыцьку.

Арыштаваная ў лютым 1950 года. Летам таго ж года асуджаная ваенным трыбуналам Беларускай ваеннай акругі да 25 гадоў зняволення ў канцлагерах. Пакаранне адбывала ў Забайкаллі на лесапавале і іншых работах. Восенню 1954 года была вызваленая. Вярнулася ў Смаргонь. Мясцовае начальства доўгі час не давала магчымасці ўладкавацца на работу, але потым удалося паступіць на працу на мясцовы лесазавод. 

У 1982 годзе загінула, збітая аўтамашынай. Пахавана ў Смаргоні.

Зноскі
------

1. ↑   Біяграфія Тамары Юшкевіч

Літаратура
----------

* Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3.
* Чарняўскі Міхась. Ня бойцеся ахвяраў і пакут. — Вільня, 2006. — ISBN 978-9857-0620-58.
* Чарняўскі М. М. Да гісторыі Мядзельска-Смаргонскага вучнёўскага падполля // Палітычныя рэпрэсіі на Беларусі ў ХХ стагоддзі: Матэрыялы нав.-практ. канферэнцыі (Менск, 27—28 лютага 1998 г.). Мн. 1998.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Авечка.
**Тамара Рыгораўна Авечка** (17 лістапада 1951, в. Матыкалы, Брэсцкая вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1973 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. З 1973 года — архітэктар, старшы архітэктар, вядучы архітэктар у БелНДІПгорадабудаўніцтва.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1979 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: праекты планіровак зон адпачынку Стоўбцы (1977), Сонічы (1979), Масты (1982); у аўтарскім калектыве: ПДП заходняга і паўночнага берагоў курорта Нарач (1976), ТЭА новага экскурсійнага маршруту па гістарычных і прыродных помніках Мінска і яго наваколляў (1978), генеральная схема развіцця і размяшчэнні зон адпачынку і курортаў БССР (1979, дыплом ВДНГ БССР), схема размяшчэння зон адпачынку мясцовага значэння Гродзенскай вобласці (1980), ПДП Коласаўскага мемарыяльнага заказніка (1981).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Овечко Тамара Григорьевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Кніга Суддзяў** («*Книга судей еже от еврей называются Шофътимъ*») — пражскае выданне Скарыны, якое выйшла ў свет 15 снежня 1519 года.

Змест кнігі
-----------

На тытульным лісце змешчана гравюра і пашыраная назва кнігі («*Зуполъне выложены на русъкий языкъ доктором Франъциском Скориною из славнаго града Полоцка Богу ко чти и людем посполитым к науце починаются*»). На першым аркушы прадмова: «*Предославие доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги судей Израилевых*». На 4-47 аркушах выдадзены тэкст усіх 21 раздзелаў кнігі Суддзяў, на апошнім аркушы — кароткае пасляслоўе.

Друкарскія асаблівасці выдання
------------------------------

Кніга выдадзена на царкоўна-славянскай мове беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць аркуша, аб'ём — 48 аркушаў, якія сабраны ў 6 сшыткаў (на восемь аркушаў у сшытку). Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе - 22 радкі. Сігнатура адсутнічае. Фаліяцыя змешчана на верхнем баку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана ілюстрацыяй «Самсон і леў» (тытульны ліст, на выяве Самсон раскрывае пашчу ільву), 2 застаўкамі, канцоўкай і 24 ініцыяламі. Застаўка змешчана перад асноўным тэкстам, на ёй выяўлены шчыт з зацьменнем сонца і сірэны з рыбінымі хвастамі; такая ж застаўка маецца ў яшчэ 7 другіх пражскіх выданнях. Другая малая застаўка змешчана перад пасляслоўем на 48 аркушы. Ініцыялы змешчаны ў пачатку раздзелаў, прадмовы і пасляслоўя.

Захавалася 11 экзэмпляраў выдання, з іх 4 поўныя.

Літаратура
----------

* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

Спасылкі
--------

| ⛭Выданні ✯ ✰ Францыска Скарыны |
| --- |
| Прага | Псалтыр (1517) · Кніга Іова (1517) · Прытчы Саламонавы (1517) · Кніга Ісуса Сірахава (1517) · Еклезіяст (Саборнік) (1517) · Прамудрасць Божая (1517) · Песня Песням (1518) · Кніга Царстваў (1518) · Кніга Ісуса Навіна (1518) · Юдзіф (1519) · Кніга Суддзяў (1519) · Быццё (1519) · Выхад (1519) · Левіт (1519) · Лічбы (1519) · Другі закон (1519) · Руф (1519) · Эсфір (1519) · Плач Ераміі (1519) · Кніга прарока Даніла (1519) |
| Вільня | Малая падарожная кніжка (Псалтыр (1522)) · Апостал (1525) |
**Каціныя**, **кашэчыя** (*Felidae*) — сямейства млекакормячых атрада драпежных. Найбольш спецыялізаваныя з драпежнікаў.

Апісанне
--------

Да сямейства належаць буйныя і сярэднія па памерах жывёлы, якія з’яўляюцца падпільноўваючымі драпежнікамі. Цела ў іх стройнае, гнуткае, з акруглай галавой. Каціныя валодаюць добра развітым слыхам і зрокам. Знаходзячыся ў засадзе, яны непрыметна падкрадваюцца да здабычы і, зрабіўшы кароткі кідок, хапаюць яе. Бясшумна падкрадвацца ім дазваляюць развітыя на ніжнім боку пальцаў падушачкі і ўцяжныя кіпцюры, якія пры хадзьбе не стукаюць і не тупяцца.

Памеры шырока вагаюцца: ад 34 см і масы 1 кг (плямістай-рудая котка) да 3,8 м і больш за 300 кг (тыгр). Канечнасці пальцаходзячыя, пярэднія — 5-пальцавыя, заднія — 4-пальцавыя. Ва ўсіх відаў, акрамя гепарда і суматранскай коткі, кіпцюры ўцягвальныя. Зубоў менш, чым у астатніх драпежных (28-30), таму пыса кароткая, а галава выглядае круглявай. Зубная сістэма рэзка выяўленага драпежнага тыпу. Язык пакрыты дробнымі, завостранымі рагавымі смочкамі, якія дапамагаюць кашэчым саскабляць мяса з касцей і чысціць поўсць. Хвост у большасці відаў доўгі. Афарбоўка ад шэрай да рудавата-бурай, як правіла з палосамі, плямамі, плямкамі або разеткамі. Валасяное покрыва нізкае, больш пухнатае ў паўночных і высакагорных відаў. З органаў пачуццяў лепш развітыя слых і зрок; нюх слабей. Коткі здольныя чуць вельмі высокія гукі — частатой да 80 000 Гц (чалавек да 20 000 Гц).

Спосаб жыцця
------------

Спосаб жыцця пераважна змрочны і начны. Жывуць у адзіночку ці сем'ямі; ільвы ўтвараюць прайды. Дробныя віды размножваюцца штогод або часцей (свойскі кот); буйныя — раз у 2-3 гады. Дзіцянят у дробных відаў да 5-6, у буйных 2-4. Дзіцяняты нараджаюцца сляпымі і бездапаможнымі. Выхоўвае дзіцянят маці, бацька клапоціцца пра іх толькі ў рэдкіх выпадках. Працягласць жыцця да 30 гадоў.

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд. дап. — Мінск: Народная асвета, 2010. — 222 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1367-6.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119319900 · GND: 4163488-3 · LCCN: sh85047696 · LNB: 000121072 · Microsoft: 2909456777 · NDL: 00568071 · NKC: ph121919 |

 |
Гэты тэрмометр паказвае адмоўную тэмпературу ў Фарэнгейтах (−4 °F).
**Адмо́ўны лік** — рэчаісны лік, меншы за нуль. На рэчаіснай восі адмоўным лікам адпавядаюць пункты злева ад нуля.

Адмоўнасць ліку пазначаецца знакам «-», які ставіцца перад яго лічбавым абазначэннем, напрыклад:

{\displaystyle -1} (чытаецца «мінус адзін»)
{\displaystyle -23} (чытаецца «мінус дваццаць тры») і г.д.
Адмоўныя лікі на лікавай восі
Адмоўным лікам з'яўляецца:

* сума адмоўных лікаў
* здабытак або дзель дадатнага і адмоўнага ліку.

Для кожнага адмоўнага ліку існуе адзіны процілеглы да яго дадатны лік, гэта значыць лік, які роўны яму па абсалютнай велічыні, але мае процілеглы знак.

Гл. таксама
-----------

* -1
* Дадатны лік

Зноскі
------

1. ↑  Адмоўны лік // Матэматычная энцыклапедыя / Гал. рэд. В.Бернік. — Мінск: Тэхналогія, 2001. — С. 17.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Матулайціс.
**Кацярына (Катрэ) Станіславаўна Матулайціс** (літ.: Katrė Matulaitytė; 1900, Вільня — 1938) — беларускі гісторык.

Біяграфія
---------

Дачка Стасіса Матулайціса. У 1917 уступіла ў ВКП(б). Атрымала вышэйшую адукацыю. У 1926—1929 працавала ў сістэме НКУС у Маскве і Ленінградзе. Выйшла замуж за кіраўніка НКУС Саратаўскага края Піляра, потым за сакратара ЦК КПЛ К. Пажэлу[ru]. З 1933 — старэйшы навуковы супрацоўнік Камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі, у 1935—1937 — у Інстытуце нацыянальных меншасцей і Інстытуце гісторыі АН Беларускай ССР.

Пражывала у кватэры № 41 Дома спецыялістаў па вул. Савецкай у Менску. Арыштавана там 9.8.1937. Асуджана «тройкай» НКУС 12.4.1938 як «агент літоўскай разведкі» і за «выдачу інфармацыі пра падпольную кампартыю Літвы» да ВМП. Рэабілітавана ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 8.12.1956. Справа М. № 9844-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

Сям’я
-----

У шлюбе з Каралісам Пажэлам мела дачку Маю Пажалайце (Maja Poželaitė; нар. 1927), якая стала мастачкай і гісторым архітэктуры Літвы.

Літаратура
----------

* МАТУЛАЙЦІС Кацярына Станіславаўна // Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-322076 |
Сцэна з міфа аб Адмеце і Алкестыдзе
**Адмет** — у грэчаскай міфалогіі сын Ферэта, цара Ферскага ў Фесаліі, удзельнік палявання на Калідонскага вепрука і паходу арганаўтаў, вядомы ў паданнях тым, што ў яго служыў у пастухах Апалон, па адных паданням, з кахання, па іншых — з падзякі за тое, што ён забіў цмока Піфона. 

Але Адмет пры вясельных ахвярапрынашэннях забыўся згадаць Артэміду, і раззлаваная багіня жадала паслаць у шлюбны супакой змей, але Апалону атрымалася змірыць іх. Нарэшце ён выклапатаў яшчэ ў Мойр тое, што замест Адмета пры набліжэнні смерці мог памерці хто-небудзь іншы. Гэта і зрабіла жонка Адмета, Алкестыда. Аднак Апалон вызваліў яе адтуль і вярнуў Адмету.

| Арганаўты, грэчаская міфалогія |
| --- |
| 
* Аўтолік
* Адмет
* Акаст
* Амфіарай
* Аргос
* Арменій
* Аскалаф
* Аталанта
* Зеф і Калаід
* Бут
* Геракл
* Гілас
* Дэўкаліён
* Кастар і Палідэўк
* Еўрыал
* Еўрыт
* Еўфем
* Ідас
* Ідмон
* Іфікл (сын Амфітрыёна)
* Іфікл (сын Фесція)
* Іфіт (сын Наўбола)
* Іфіт (сын Эўрыта)
* Кеней
* Карон
* Лаэрт
* Лінкей
* Мелеагр
* Менетый
* Мопс
* Нестар
* Аілей
* Арфей
* Пеант
* Пелей
* Перыклімен
* Паліфем
* Талай
* Тэламон
* Тэфей
* Філакцет
* Цэфей
* Эфалід
* Эхіён
* Ясон

 |
**Кацярына Уласевіч** (нар. 3 сакавіка 1991, Мічурынск, Тамбоўская вобласць) — футбалістка, брамнік жаночай футбольнай каманды «Дынама-БДУФК» (Мінск).

Біяграфія
---------

З’яўляецца выхаванкай «ВАР-Зорка» (Звянігарад), тут яна дэбютавала ў 2009 годзе на дарослым узроўні. У сезоне 2011/2012 гуляла за клуб «Мардовачка», у 2013 годзе перайшла ў «Расіянку». Затым правяла два сезоны ў складзе «Разань-ВДВ». Таксама ў пачатку кар’еры выступала ў пляжным футболе за маскоўскі «Лакаматыў». Акрамя таго, Уласевіч гуляла ў складзе маладзёжнай зборнай Расіі па футболе.

У 2016 годзе перайшла ў турэцкі клуб «Бешыкташ» і згуляла 21 матч у чэмпіянаце Турцыі. Вясной 2018 года выступала за румынскую каманду «Алімпія», а ўвосень таго ж года далучылася да каманды «Амед» (Стамбул). У пачатку 2019 года падпісала кантракт з краснаярскім «Енісеем» і правяла сезон у якасці асноўнай брамніцы. У 2020 годзе гуляла ў складзе жаночай каманды «Нёмана».

У студзені 2021 года падпісала кантракт з «Дынама-БДУФК».

Зноскі
------

1. ↑  Ekaterina Ulasevich // Soccerdonna — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>
2. ↑  Кацярына Уласевіч — футбалістка «Дынама-БДУФК». Архівавана 20 мая 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · playmarkerstats.com (ігрок) · УЕФА |
**Вера Ільінічна Кавале́рава** (нар. 13 ліпеня 1951, Мінск) — беларуская актрыса. Заслужаная артыстка Беларусі (1991).

Біяграфія
---------

Займалася ў 1959—1969 гадах дзіцячай тэатральнай студыі пры Рэспубліканскай студыі тэлебачання. З 1970 года працуе ў Тэатры юнага гледача Беларусі, у 1978—1984 гадах у Львоўскім драматычным тэатры  (руск.) (бел..

Творчасць
---------

Актрыса на ролі травесці. Яе спецыфічная тэхніка выканання роляў казачных персанажаў выразна падкрэслівае іх характарнасць: Чыпаліна («Чыпаліна і яго сябры» паводле Дж. Радары), Ліс («Рыгорка — ясная зорка» А. Вярцінскага) і інш. Выканаўца, здольная і на глыбокае пранікненне ва ўнутраны свет вобразаў: Эвен і Гітэль Моска («Стваральніца цуду  (руск.) (бел.» і «Двое на арэлях» У. Гібсана  (руск.) (бел.). Лепшыя ролі вылучаюцца раскрыццём душэўнага стану персанажаў, тэмпераментнасцю, узрушанасцю пачуццяў: Міколка («Міколка-паравоз» паводле М. Лынькова), Кацярынка, Зоська («Чаму ж мне не пець, чаму ж не гудзець» паводле Я. Купалы і М. Чарота), Ларыса («Чатыры кроплі» В. Розава  (руск.) (бел.) і інш.

Узнагароды
----------

Заслужаная артыстка Беларусі (1991). Лаўрэатка прэміі імя Л. Мазалеўскай (2001). Уладальніца прыза «Крыштальная Паўлінка» (2011).

Зноскі
------

1. ↑  Vera Kavalerova // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
Падзел Арменіі: 1-Арагацотнская вобласць, 2-Арарацкая вобласць, 3-Армавірская вобласць, 4-Гехаркунікская вобласць, 5-Катайкская вобласць, 6-Ларыйская вобласць, 7-Шыракская вобласць, 8-Сюнікская вобласць, 9-Тавушская вобласць, 10-Ваёцдзорская вобласць, 11-Ерэван
Арменія падзелена на адзінаццаць адміністрацыйных адзінак. З іх дзесяць правінцый вядомы як марзы (арм.: մարզեր).

Ерэвану прадастаўлены асаблівы адміністрацыйны статус як сталіцы краіны.

Губернатары (марзпеты) прызначаюцца і вызваляюцца ад пасады Урадам Рэспублікі Арменія. Гэтыя пастановы Урада ратыфікуе Прэзідэнт краіны. Органы мясцовага самакіравання — рада старэйшын абшчыны і кіраўнік абшчыны (мэр горада, сельскі стараста) — абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін па мажарытарнай сістэме. Мэр Ерэвана абіраецца Саветам Старэйшын горада, які ў сваю чаргу абіраецца жыхарамі Ерэвана па прапарцыйнай сістэме на чатырохгадовы тэрмін.

Па стане на 2011 год у рэспубліцы налічвалася 953 вёскі, 48 гарадоў, 932 абшчыны, з якіх 871 сельская і 61 гарадская.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Вобласць** | **Арыгінальнаяназва** | **Плошча, км²** | **Насельніцтва** (2011) | **Адміністрацыйны цэнтр** |
|
| Арагацотнская вобласць | Արագածոտնի | 2 756 | 132 900 | Аштарак |
| Арарацкая вобласць | Արարատի | 2 090 | 260 400 | Арташат |
| Армавірская вобласць | Արմավիրի | 1 242 | 265 800 | Армавір |
| Ваёцдзорская вобласць | Վայոց Ձորի | 2 308 | 52 300 | Ехегнадзор |
| Гехаркунікская вобласць | Գեղարքունիքի | 5 349 | 235 100 | Гавар |
| Катайкская вобласць | Կոտայքի | 2 680 | 254 400 | Раздан |
| Ларыйская вобласць | Լոռու | 3 799 | 235 500 | Ванадзор |
| Сюнікская вобласць | Սյունիքի | 4 506 | 141 800 | Капан |
| Тавушская вобласць | Տավուշի | 2 704 | 128 600 | Іджэван |
| Шыракская вобласць | Շիրակի | 2 680 | 251 900 | Гюмры |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Горад** | **Арыгінальнаяназва** | **Плошча, км²** | **Насельніцтва** (2011) |
|
| Ерэван | Երևան | 223 | 1 060 100 |
|

Зноскі
------

1. ↑  Закон Рэспублікі Арменія «Пра адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Рэспублікі Арменія».
2. ↑  Рэгіёны. Урад Рэспублікі Арменія.
3. ↑  Нацыянальная Статыстычная Служба Рэспублікиі Арменія

| ⛭Арменія Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Арменіі |
| --- |
| Сталіца | Ерэван |  |
| Марзы | 
Арагацотн •
Арарат •
Армавір •
Ваёц-Дзор •
Гегаркунік
(эксклаў Арцвашэн) •
Катайк •
Лары •
Сюнік •
Тавуш •
Шырак
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бурлак.
**Вера Бурлак** (нар. 2 красавіка 1977, Кіеў; Псеўданімы: *Джэці*) — беларуская паэтэса, літаратуразнаўца.

Біяграфія
---------

Скончыла музычную школу па класе фартэпіяна, філалагічны факультэт БДУ (2001), аспірантуру (2004). Кандыдат філалагічных навук (2005), сфера даследавання — дзіцячая літаратура «срэбнага веку». Выкладае рускую літаратуру ў БДУ. З 1997 года нязменна галоўная рэдактарка самвыдавецкага часопісу «Вясковыя могілкі». Жыве ў Мінску.

Творчасць
---------

Вершы піша з дашкольных гадоў, актыўна друкавацца пачала ў 2001 годзе. Аўтар кніг паэзіі «За здаровы лад жыцьця!» (2003), «Забі ў сабе Сакрата!» (2008, сумесна з мужам Віктарам Жыбулем), кнігі прозы «Творы соннага жанру» (2011), аўдыёкнігі *Phantom of the Literature* (2006). Кнігу «Дзеці і здані» (2012) склалі вершы, замалёўкі і п’ескі, асобныя творы вызначаюцца іранічнай танальнасцю, разбурэннем літаратурных стэрэатыпаў, эксперыментальным пошукам.

Займаецца літаратуразнаўствам, даследуе паэзію для дзяцей, выдала манаграфію «Детская поэзия Серебряного века: Модернизм» (2004). Зрабіла шэраг перакладаў паэзіі і прозы з англійскай, рускай, украінскай моў. У яе перакладзе выйшла кніга Льюіса Кэрала «Скрозь Люстэрка і што ўбачыла там Аліса».

Творы Веры Бурлак перакладалі на англійскую, нямецкую, польскую, рускую, украінскую, чэшскую і мову эсперанта.

Выступае як аўтарка і выканаўца ўласных песень, як вакалістка і інструменталістка (гітара, клавішы) арт-панк-гурту «Засралі казарму». Супрацоўнічае з «ансамблем непапулярнай музыкі» «Рацыянальная дыета». Выканаўца галоўнай ролі ў п’есе «Янко крУль албАнскай» Іллі Зданевіча, пастаўленай гэтым калектывам.

Удзельнічала ў міжнародных праектах «Вечар маладых паэтаў Беларусі» (Расія, Масква, 2001), «Сувязьразрыў» (Украіна-Беларусь, 2004), «Парадак слоў» (Мінск, 2006, 2007), «Дні беларускай і шведскай паэзіі» (Мінск-Гродна-Пінск, 2007), «Месяц аўтарскага чытання» (Брно, 2007) і інш.

Прэміі і ўзнагароды
-------------------

Лаўрэатка Прэміі Шэрмана — 2018 за паспяховы сінтэз перакладчыцкіх тэхнік пры пераўвасабленні мастацкага ўніверсуму Льюіса Кэрала ў перакладзе кнігі «Скрозь Люстэрка і што ўбачыла там Аліса». Уручэнне прэміі адбылося 25 кастрычніка 2018 года. Лаўрэатка прэміі Цёткі ў намінацыі «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў» за кнігу вершаў «Фантазюркі».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Мартысевіч М.* Мармазяўр…

Літаратура
----------

* Бурлак Вера // Выдавецтва «Галіяфы»: Афіцыйны сайт — Эл.рэсурс goliafy.com
* *Мартысевіч М.* Мармазяўр супраць Жабавока: Льюіс Кэрал па-беларуску // Новы Час online [Электронны рэсурс], 04.12.2009 — Дата доступу 16.10.2015

Спасылкі
--------

* Вера Бурлак: «У літаратуры любога часу лічу каштоўнымі натуральнасць і дабрыню».

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16258755h · GND: 1081313714 · ISNI: 0000 0001 1236 6649 · LCCN: nr2005026367 · LNB: 000084647 · NLP: A3194968X · NUKAT: n2008088162 · SUDOC: 243838549 · VIAF: 163710717 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Леніна.

**Леніна** — археалагічны помнік — гарадзішча культуры штрыхаванай керамікі і старажытнарускага часу за 0,2 км на поўнач ад в. Леніна (Слуцкі раён, Мінская вобласць), на левым беразе р. Морач. 

Пляцоўка прамавугольная з закругленымі вугламі, памерамі 60х45 м. Умацавана валам вышынёй 5 м, шырынёй 15 м і ровам. Абследаваў у 1973 А. А. Егарэйчанка, даследаваў 216 м2, у 1980 г. М. Ф. Гурын. 

Культурны пласт 0,4—0,5 м. Выяўлены 17 слупавых і гаспадарчых ям, у прарэзцы вала на глыбіні 2,5—3 м — рэшткі асмаленых драўляных канструкцый. Знойдзены фрагменты ляпной штрыхаванай і гладкасценнай керамікі, у т.л. кругавога посуду, гліняныя прасліцы (некаторыя арнаментаваны наколкамі), жалезныя нажы, наканечнік стралы, шпілька, шлакі, бронзавы крыжык XV ст. вырабы з крэменю, косці дзікіх і свойскіх жывёл.

Літаратура
----------

* Гурин, М. Ф. Раскопки городища у д. Ленино / М. Ф. Гурин // Археологические открытия 1980 года / АН СССР, Ин-т археологии; [отв. ред. Б. А. Рыбаков]. — М.: Наука, 1981. — 508 с.: ил. — С.
* Гурын, М. Ф. Леніна / М. Ф. Гурын // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 12. — ISBN 978-985-11-0354-2.
**Анансі** (у перакладзе з мовы ашанці — «павук»). Адзін з самых важных герояў міфаў заходнеафрыканскіх краін, такіх народаў як ашанці з групы народаў аканы.

Вобраз Анансі ў міфалогіі і фальклоры
-------------------------------------

У міфалогіі ён часцей за ўсё дэміург. З ім звязаны з’яўленне сонейка, дажджу, паходжанне мудрасці і казак. Часам ён можа быць намеснікам бога неба Н’яме, а ў некаторых міфах ён сын Бога неба, і выконвае яго заданні. Нягледзячы на тое, што гэта зааморфны герой (прымае вобраз павука), але ж часам ён з’яўляецца ў абліччы чалавека (антрапаморфны герой) і ў яго нават ёсць сям’я. Часцей за ўсё ён вельмі хітры, не адносіцца ні к адной з апазіцый: ні к дабру, ні к злу. Ён робіць нешта нядобрае толькі дзеля самой хітрасці.

Для заходнеафрыканских плямён Анансі мае вельмі важную ролю. У іх нават ёсць такая прыказка: «Няма казкі без Анансі». Такім чынам ён становіцца цэнтральным вобразам цэлых цыклаў казак. Не толькі ён з’яўляецца ў розных міфалагічных творах, а таксама і яго сям’я адыгрывае важную ролю ў казках народаў Афрыкі. У іх з’яўляюцца жанчына — часцей за ўсё яе імя Асасе Я, сын Анансі, а таксама Бог Н’яме, розныя звяры, людзі і г.д. Міфы пра Анансі і яго сям’ю таксама адрозніваюцца па форме. Гэта могуць быць міфы, казкі пра жывёл, жарты, а таксама побытавыя апавяданні.

Імёны Анансі
------------

Ашанці часта называюць Анансі — Кваку Анансі, што перакладаецца «павук Анансі».

У Амерыцы імя таксама можа быць зусім розным: ад Анансі на Ямайцы, да Нансі на Антылах і ў Сурынаме.

Вобраз Анансі ў масавай культуры
--------------------------------

Вобраз Анансі даволі часта выкарыстоўвываюць у масавай культуры.

* Ён адзін з герояў у мультфільмах Уолта Дыснея.
* Рок-група з Вялікабрытаніі Skunk Anansie назвалася імем Анансі.
* «Кароль павукоў» Анансі — гэта адзін з галоўных герояў рамана Чайна М’евіля «Пацучыны кароль».
* Анансі — адзін з герояў рамана Ніла Геймана «Амерыканскія богі» (а таксама экранізацыі гэтага рамана) і рамана «Дзеці Анансі».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119351323 · LCCN: no2020051105 · VIAF: 50147965877384082607 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сізко.
**Вера Аляксандраўна Сізко́** (у дзявоцтве **Гадлеўская**; 2 сакавіка 1916 — 25 сакавіка 1999) — беларускі музыказнавец, музычны крытык, педагог, даследчык беларускага опернага мастацтва, творчасці беларускіх кампазітараў.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Верхнядзвінску. Скончыла Мінскі музычны тэхнікум і ў 1940 годзе паступіла вучыцца ў Беларускую дзяржаўную кансерваторыю. У час Вялікай Айчыннай вайны была эвакуіравана ў Свярдлоўск, потым у Ташкент. У Ташкенце В. А. Сізко паступіла ў Ленінградскую кансерваторыю, якую скончыла ў 1948 годзе ў Ленінградзе і атрымала дыплом гісторыка-педагога. У 1948—1952 і 1954—1957 гадах выкладала гісторыю рускай музыкі і загадвала вучэбнай часткай у Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі імя А. В. Луначарскага і адначасова ў 1948—1974 гадах (з перапынкам) у Мінскім музычным вучылішчы імя М. І. Глінкі. У 1959—1964 гадах працавала на Беларускім радыё: мастацкі кіраўнік, галоўны рэдактар музычнага вяшчання, старшыня музычна-рэпертуарнай камісіі. У 1974—1989 гадах выкладала ў Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце. У 1973—1976 гадах займала пасаду адказнага сакратара Саюза кампазітараў БССР.

Навуковая і творчая дзейнасць
-----------------------------

Займалася даследаваннем беларускага опернага мастацтва, творчасці беларускіх кампазітараў, пытаннямі развіцця беларускай музычнай культуры. Публікавала рэцэнзіі на творы беларускіх кампазітараў. Складальнік зборніка артыкулаў пра Р. Шырму, зборніка песень «Спадчына» на вершы Янкі Купалы і Якуба Коласа. Аўтар музычных радыё- і тэлевізійных перадач.

Сярод публікацый:

* Белорусская советская опера. — Мн. 1959.
* И. М. Лученок // Они пишут для детей. Вып. 3. — М. 1980.
* Свет духоўнай музыкі // Мастацтва Беларусі. 1999, № 10.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  БелЭн, 2002
2. 1 2 3 4  Выставка «Верой и правдой» к 100-летию со дня рождения В. А. Сизко Архівавана 28 снежня 2021.  (руск.) // Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі

Літаратура
----------

* Сізко Вера Аляксандраўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 372. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Сізко Вера Аляксандраўна на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Сізко, Вера Аляксандраўна (музыказнавец; 1916—1999) // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі
* Выставка «Верой и правдой» к 100-летию со дня рождения В. А. Сизко Архівавана 28 снежня 2021.  (руск.) // Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі
**Яфім Якаўлевіч Клапер** (нар. 25 сакавіка 1937, Асіповічы, Магілёўская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1956 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум. З 1962 года — архітэктар, старшы, вядучы архітэктар у Белдзіпрагандлі.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1966 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Крама «Ласуха» пасля рэканструкцыі 1968 года
Асноўныя працы: крама «Ласуха» (1968, з мастаком В. І. Грыгарышынай), рэканструкцыя рэстарана «Свіслач» (1977, з Л. І. Мельнікам, мастаком Н. І. Шчаснай) у Мінску, рэканструкцыя ўнівермага ў Магілёве (1970), ахаладжальнае сховішча ў саўгасе імя Ульянава Мінскай вобласці (1977), тыпавыя праекты халадзільнікаў для захоўвання бульбы ёмістасцю 8000 т (1980) і 5000 т (1982, з Э. І. Важнікам). Аўтар праектаў рэканструкцыі шэрагу прадпрыемстваў гандлю і грамадскага харчавання.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Клапер Ефим Яковлевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Машына Цьюрынга** — мадэль матэматычнай машыны, створаная для вызначэння паняцця алгарытму.

Гісторыя стварэння
------------------

Машына створана Аланам Цьюрынгам у 1936 годзе.

Апісанне машыны
---------------

### Інтуітыўнае

Машына складаецца з наступных частак:

* *Бясконцая стужка*, падзеленая на ячэйкі. Кожная ячэйка ўтрымлівае пэўнае значэнне ці сімвал, які абазначае, што яна з’яўляецца пустой.
* *Галоўка* — паказвае на пэўную ячэйку, з якой вядзецца праца ў дадзены момант. Галоўка можа змяняць значэнне ячэйкі і перамяшчацца ўправа ці ўлева.
* *Рэгістр стану* — захоўвае інфармацыю пра стан машыны. Стан вызначае наступны крок і можа змяняцца падчас працы.
* *Табліца дзеянняў* — апісанне магчымых дзеянняў у залежнасці ад стану машыны і значэння ячэйкі, на якую паказвае галоўка.

### Фармалізаванае

Машыну можна апісаць наступным чынам:

{\displaystyle M=(Q,\Gamma ,\Sigma ,s,b,F,\delta )\,}

дзе:

{\displaystyle Q\,} азначае канечнае мноства станаў.

{\displaystyle \Gamma \,} — канечны алфавіт стужкі.

{\displaystyle \Sigma \subset \Gamma } — канечны пачатковы алфавіт.

{\displaystyle s\in Q} — пачатковы стан машыны.

{\displaystyle b=\Gamma \backslash \Sigma } — сімвал, які абазначае пустую ячэйку.

{\displaystyle F\subseteq Q} — мноства канечных станаў (станаў, пры якіх машына скончвае працу).

{\displaystyle \delta :Q\times \Gamma \to Q\times \Gamma \times \{L,N,R\}}

Разнавіднасці
-------------

Дэтэрмінаванай машынай Цьюрынга называецца машына, у якой для кожнай {\displaystyle \delta } апісанае толькі адно дзеянне. У іншым выпадку машына называецца недэтэрмінаванай.

### Шматстужкавая машына Цьюрынга

Шматстужкавая машына Цьюрынга адрозніваецца тым, што складаецца з некалькіх стужак і, адпаведна, з некалькіх галовак. У такім разе апісанне функцыі выглядае наступным чынам:

{\displaystyle \delta :Q\times \Gamma ^{k}\rightarrow Q\times (\Gamma \times \{K,D,S\})^{k}}

Звярніце увагу, што стан апісваецца для ўсёй машыны, а не для кожнай галоўкі асобна.

У шматстужкавай машыне першая стужка звычайна называецца стужкай увядзення, апошняя — вывядзення, а сярэднія — працоўнымі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX550362 · BNF: 11978871z · GND: 4203525-9 · LCCN: sh85138778 · Microsoft: 29248071 · NDL: 00573533 · SUDOC: 027831655 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Зандэ.
**Зандэ**, **азандэ**, **сандэ**, **базенда**, **басінгі**, **н’ям-н’ям** — народ у ЦАР, Паўднёвым Судане, ДРК. Аб’ядноўвае розныя па этнічным паходжанні групы: мбому, бандыя, біле, бамбоі, адыа і іншыя. Да зандэ блізкія па мове і культуры этнасы, якія жывуць на ўсход ад зліцця рэк Уэле і Мбому, а таксама барама (аміянгбуа), памбія і іншыя. Адносяцца да негрскай расы вялікай негроіднай расы. Навораць на мове зандэ. Захоўваюць традыцыйныя вераванні.

Культура
--------

Жытло цыліндрычная хаціна са сценамі, абмазанымі глінай і распісанай чырвоным, чорным або белым арнаментам, і канічным дахам. Сям’я займае некалькі жылых і гаспадарчых пабудоў. Ежа — раслінная, дапаўняецца тэрмітамі, рыбай; мяса ядуць вельмі рэдка. Сістэма радства арабскага тыпу. Развіты музычны фальклор. Сярод традыцыйных вераванняў — культ продкаў (атора), вера ў вядзьмарства і магію.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.163-164

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Новы · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119951486 · LCCN: sh85149633 · NDL: 00560420 · SUDOC: 028034929 |
**Намі́б-На́ўклуфт** (англ.: Namib-Naukluft) — нацыянальны парк на захадзе Намібіі. Уключае ўсходнія схілы гор Наўклуфт і частку пустыні Наміб. Адна з найбуйнейшых ахоўваемых тэрыторый у свеце. Займае плошчу 49 768 км².

Гісторыя
--------

У 1907 г. нямецкая каланіяльная адміністрацыя абвясціла частку пустыні Наміб паляўнічым рэзерватам. У 1970 - 1978 гг. яго тэрыторыя была значна пашырана. 1 жніўня 1979 г. на яго месцы быў адчынены нацыянальны парк Наміб-Наўклуфт.

Геаграфія
---------

Нацыянальны парк Наміб-Наўклуфт найбуйнейшы ў Афрыцы, чацвёрты па плошчы ў свеце. Падзяляецца на чатыры прыродна-геаграфічныя сектары:

* Саланчакі Сасусвлеі і каньён Сесрыем
* Пустыня Наміб
* Усходнія перадгор'і Наўклуфт
* Заліў Сэндвіч

Такім чынам парк уключае часткі пясчана-гліністых пустынь і паўпустынь, горныя саванны, скальныя западзіны. Найбольш маляўнічая частка парка — знакамітыя чырвоныя выдмы бліз заліва Сэндвіч. Яны амаль нерухомы, паколькі аснова складаецца з гліны, а паверхня пакрыта пластамі сухога пяску.

Клімат парка Наміб-Наўклуфт характарызуецца як сухі субтрапічны. Гадавы ўзровень ападкаў рэдка перавышае 100 мм у год, аднак ён вагаецца ў залежнасці ад сезону і геаграфічнай зоны. У перадгор'ях Наўклуфт дажджы здараюцца часцей, чым у пустыні Наміб. Найбольш вільготны месяц — сакавік. Гэта адначасова і найбольш спякотны месяц. У сакавіку — красавіку сярэдняя тэмпература дасягае +17 °C — +32 °C. У ліпені — чэрвені яна рэдка перавышае +27 °C, а ў халодныя ночы паніжаецца да +2 °C — +3 °C. На ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна раніцай назіраюцца туманы.

Прырода
-------

Для прыроды нацыянальнага парка Наміб-Наўклуфт характэрны пустынныя і паўпустынныя саванны з раслінамі-ксерафітамі. Сустракаюцца зараснікі калючых хмызнякоў і дрэў з магутнай каранёвай сістэмай і цвёрдым лісцем. Тыповыя для парка расліны — вельвічыя, малачайныя, алоэ, акацыі, інжыр, дзікая дыня і інш. Усяго налічваецца больш за 1000 відаў раслін.

Парк насяляюць каля 200 відаў птушак, шмат відаў казурак, такія віды сысуноў, як зебры, антылопы, павіяны, скальныя пацукі, гіены, лісы, шакалы і г. д.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нацыянальны парк Наміб-Наўклуфт
* Афіцыйны сайт Архівавана 26 красавіка 2016.
* Даведнік
* Сасусвлеі
* Клімат
**Слонга** (*Salonga*) — нацыянальны парк у ДР Конга. Заснаваны ў 1970 г. Плошча 3,6 млн. га, складаецца з двух участкаў.

Знаходзіцца ва ўпадзіне Конга. Паверхня — тэрасаванае плато, рачныя даліны, балоты. Ландшафты з экватарыяльных забалочаных, прырэчных і сухіх лясоў, участкі злакавай расліннасці. У фаўне мартышкі, слон (у т.л. карлікавая форма), карлікавы бегемот (аноа) і шымпанзэ (банабо), антылопы, кракадзілы, вадаплаўныя птушкі.

Літаратура
----------

* Салонга // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 114. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |