**Сва́зі** (саманазва *Emaswazi*) — паўднёваафрыканскі народ з групы нгуні. Складаюць асноўнае насельніцтва дзяржавы Эсваціні. Таксама жывуць у Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы і Зімбабвэ. Агульная колькасць (2017 г.) — 2 594 000 чал.

Гісторыя
--------

Продкамі свазі былі групы нгуні, што мігрыравалі каля XIV — XVI стст. у Паўднёвую Афрыку з рэгіёна Вялікіх азёр. Група Нкосі-Дламіні пасялілася на тэрыторыі сучаснага паўднёвага Мазамбіка, дзе, відавочна, была інтэгравана ў палітычную супольнасць Тэмбэ, якая распалася ў XVIII ст. Паміж 1720 г. і 1744 г. вярхоўны правадыр Хлубі Дламіні мігрыраваў разам з паплечнікамі ўздоўж ракі Пангола на поўдзень ад сучаснага Эсваціні. Заснаваная ім дзяржава пашыралася ў выніку войн з продкамі педы. Заваяванні суправаджаліся інкарпарацыяй часткі падначаленых плямён, таму некаторыя сучасныя свазі вядуць свой род ад педы.

Асаблівую ролю ў гісторыі свазі адыграў манарх Сабхуза I (1815—1836 гг.), нашчадак Хлубі Дламіні. Ён перамясціў цэнтр дзяржавы на поўнач, вёў паспяховыя войны і заключыў дынастычны саюз з магутным родам Ндвандэ, што насяляў землі на поўдзень ад дзяржавы Нкосі-Дламіні. Яго палітыку ўмацавання дзяржавы працягваў сын Мсваці II (1836—1868 гг.), які рэарганізаваў армію па прыкладу Чакі і запрасіў еўрапейскіх місіянераў. Яго рэформы спрыялі аб’яднанню стракатага насельніцтва заваяваных зямель.

Пагроза з боку бураў і зулусаў вымусіла свазі падтрымліваць саюзніцкія адносіны з Вялікабрытаніяй. У 1894 г. Свазіленд трапіў у залежнасць ад Трансвааля. У 1906 г. быў абвешчаны брытанскі пратэктарат. У 1909 г. дзве трэці зямель свазі былі адчужаны. У 1961 г. яны ўвайшлі ў склад ПАР. У 1968 г. пратэктарат быў пераўтвораны ў незалежную дзяржаву Свазіленд (з 2018 года Эсваціні).

У нашы дні ў ПАР жыве болей свазі, чым у Эсваціні (1 392 000 чалавек у ПАР, 1 113 000 чалавек у Эсваціні). Гэта тлумачыцца не толькі адчужэннем зямель свазі ў 1909 г. Значную прычыну складае сталая эканамічная і палітычная эміграцыя з Эсваціні.

Культура
--------

### Гаспадарка

Свазі здаўна займаліся пастаральнай жывёлагадоўляй і ручным земляробствам, прычым жывёлагадоўля лічылася мужчынскай, а земляробства — жаночай справай. У канцы XIX ст. з-за інфекцыйных хвароб колькасць кароў і коз значна скарацілася, што вымусіла мужчын шукаць працу на нарыхтоўцы драўніны, буйных еўрапейскіх фермах, у прамысловасці. У нашы дні жывёлагадоўля мае другаснае значэнне.

Свазі традыцыйна вырошчваюць проса, сорга, бабовыя. З сярэдзіны XIX ст. значную ролю адыгрываюць кукуруза і фасоля. Камерцыйнае значэнне мае вырошчванне цукровага трыснягу, цытрусавых, гародніны. З распаўсюджаннем плуга мужчыны таксама былі ўцягнуты ў апрацоўку зямлі.

Народныя рамёствы засяроджаны вакол апрацоўкі драўніны, жалеза і медзі. У хатніх гаспадарках да нашых дзён вараць піва, плятуць цыноўкі, робяць тканіны і ўпрыгожванні.

### Жытло

Традыцыйныя пабудовы ў Эсваціні
У мінулым асноўным тыпам паселішча з’яўляўся крааль. У канцы XIX ст. сфарміраваўся сядзібны земляробчы тып. Ён захаваў круглявую форму, дзе жылыя і гаспадарчыя хаціны гуртаваліся вакол вялікага двара. Хаціны таксама мелі круглявую форму. Яны ўяўлялі сабою купалападобныя каркасныя структуры з дахам да зямлі. На каркас накладвалася сетка, плеценая з травы. У яе ўкладваўся трыснёг. Традыцыйныя хаціны дастаткова цёплыя ўзімку, улетку захоўваюць прахалоду.

### Вопратка

У мінулым дзеці свазі амаль не карысталіся вопраткай. Толькі пасля 8 гадоў насілі кароткія скураныя повязі, дзяўчыны таксама — спадніцы з травы і кавалкі тканін. Дарослыя мужчыны апраналі повязі са скур і кавалкаў тканін, жанчыны — скураны фартух і спадніцу. І мужчыны, і жанчыны ўпрыгожваліся бісерам. Дарослыя жанчыны збіралі валасы разам. Старыя паважаныя мужчыны сашчаплялі валасы абручом.

### Кухня

Народная кулінарыя свазі шчыльна звязана з традыцыямі земляробства і жывёлагадоўлі. Шырока вядомы такія стравы, як *умнквеба* (сушаная ялавічына), кукурузная або прасяная каша *шышвая*, суцэльная вараная кукуруза *слаай*, *сідлвадлва* (мяса, тушанае з капустай і арахісам), *эмасіемабеле* (сорга з кіслым малаком) і г. д. Папулярныя напоі: кіслае малако і хатняе піва *ўмкамботсі*.

### Грамадства

Галоўная сацыяльная адзінка традыцыйнага грамадства свазі — патрылінейны экзагамны род *сібонга*, які насяляе канкрэтную мясцовасць і складаецца з дворагаспадарак *індлу*. Асновай *індлу* з’яўляецца нуклеарная або пашыраная сям'я на чале з мужчынам. Забараняюцца шлюбы знутры бацькоўскага рода, аднак дапушчальныя шлюбы з блізкімі сваякамі маці. Нароўні з хрысціянскімі шлюбамі распаўсюджаныя традыцыйныя. У апошнім выпадку муж можа мець другую жонку *інхланты*, што мае падпарадкаванае становішча ў дачыненні да першай, але звычайна разам з дзецьмі жыве ў асобнай хаціне і стварае сваю аўтаномную гаспадарку знутры *індлу*. Галоўны атрымальнік сямейнай спадчыны — старэйшы сын першай жонкі.

У XVIII — XIX ст. сярод свазі склалася палітычная сістэма, у якой дамінуючым стаў род Дламіні. З яго паходзяць манархі Эсваціні. Ніжэй за іх стаяць мясцовыя правадыры, чыя ўлада ўмоўна абмежавана радай трох старэйшын *бандланканэ*. Яшчэ ніжэй — главы дворагаспадарак і рады родаў *лусендва*. У Эсваціні традыцыйная сістэма ўлады існуе поруч з сучаснай. У немалой ступені захаванню традыцыйнай сістэмы садзейнічаюць перажыткі старой сістэмы землекарыстання.

### Святы

Свазі славуты захаваннем традыцыйных святаў і цырымоній. З іх найбольш вядомы:

* *Інквала* — ваенныя цырымоніі, што суправаджаюцца адмысловымі танцамі з удзелам манарха і ахвярапрынашэннямі продкам.
* *Нувала* (свята першай садавіны) арганізуецца ў канцы года і можа працягвацца да месяца. Суправаджаецца зборам рачной пены і пладоў акацый, скончваецца ваеннымі танцамі вакол рэзідэнцыі манарха.
* *Умхланга* (свята трысняговага танца) прысвечана дзявочай цнатлівасці. У мінулым яго наведванне нявінніцамі з 11 — 12 гадоў было абавязковым, інакш сям’я выплочвала штраф. Падчас свята манарх выбіраў сабе чарговую жонку.
* *Умтсымба* — шлюбныя цырымоніі.

Мова
----

Мова сісваці належыць да групы моў банту, блізкая да іншых моў нгуні. Падзяляецца на 4 рэгіянальныя варыянты. Мае афіцыйны статус у Эсваціні і суседніх раёнах ПАР.

Рэлігія
-------

Традыцыйная рэлігія свазі заснавана на веры ў шматлікіх духаў. Згодна з уяўленнямі, сусвет быў створаны богам *Мвелінчанты*, аднак ён адыгрывае малую ролю ў дачыненні да сучаснага існавання. Свазі шануюць духаў продкаў *амадлоты*, на нацыянальным узроўні — былых манархаў, вераць у магію. Шырока распаўсюджана знахарства. З 1844 г. распаўсюджваецца хрысціянства. Большасць вернікаў-хрысціян — пратэстанты.

Зноскі
------

1. ↑  Swazi
2. ↑  Who we are
3. ↑  Dlamini III of Swaziland
4. ↑  King Sobhuza I
5. ↑  Mswati II
6. ↑  Swaziland South African History Online
7. ↑  Territoriality, Citizenship and Peacebuilding
8. ↑  Dictionary of African Biography
9. ↑  Swazi — Economy
10. ↑  The Traditional Arts and Crafts of Swaziland
11. ↑  Swazi — Settlements
12. ↑  ARCHITECTURE
13. ↑  Traditional Swazi Attire Архівавана 21 снежня 2017.
14. ↑  Swaziland Food and Drink
15. ↑  60 % Swazis drink Umcombotsi
16. ↑  Swazi — Kinship
17. ↑  Swazi — Marriage and Family
18. ↑  Swazi — Sociopolitical Organization
19. ↑  G. T. Magagula, Land tenure and agricultural production in Swaziland
20. ↑  Incwala Архівавана 13 чэрвеня 2018.
21. ↑  Swaziland Harvest Festival
22. ↑  Swaziland’s reed dance: cultural celebration or sleazy royal ritual?
23. ↑  Umtsimba — sivakashi
24. ↑  Swati (siSwati)
25. ↑  THE TRADITIONAL RELIGION OF SWAZILAND Архівавана 30 ліпеня 2018.
26. ↑  Swazi — Religion and Expressive Culture
27. ↑  MARJORIE FROISE, 150 YEARS OF MISSION-CHURCHES IN SWAZILAND

Літаратура
----------

* *Marwick, B. A.* The Swazi. / Brian Allan Marwick. — Cambridge University Press, 2013. ISBN 9781107667303

Спасылкі
--------

* Swazi — World Culture Encyclopedia
* Swazi facts, information, pictures
* The Swazi (Swati) People of Southeastern Africa
* Hugh Macmillan, A Nation Divided? The Swazi in Swaziland and the Transvaal, 1865—1986