recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Цы́рыл Ко́ла** (в.-луж.: Cyril Kola, 18 ліпеня 1927, Радвар, Лужыца, Германія) — лужыцкі пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. Галоўны рэдактар сербалужыцкага культурна-палітычнага і літаратурнага часопіса «Rozhlad».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 18 ліпеня 1927 года ў горадзе Радвар ў сялянскай сям’і. З 1934 па 1942 год навучаўся ў народнай школе. З 1942 года працаваў маляром у Будзішыне. З 1946 года па 1948 год працаваў у Паўночнай Чэхіі ў Варнсдорфе. У 1948 годзе вярнуўся ў Будзішын, дзе Мерчын Новак-Нехарньскі прыняў рэдактарам навін у сербалужыцкую газету «Nowa Doba» (сёння — «Serbske Nowiny»). У 1964 годзе быў сакратаром Будзішынскага аддзялення культурна-асветніцкай арганізацыі «Домавіна». У 1965—1966 гадах быў драматургам Дзяржаўнага сербалужыцкга ансамбля народнай культуры. З 1967 года быў рэдакцыйным сакратаром газеты «Nowa Doba»). У 1968 годзе скончыў завочна студыю навін культуры ўніверсітэта імя Карла Маркса ў Лейпцыгу. У 1968 годзе зняў дакументальны фільм «Twoja, naša Domowina». З 1970 года па 1991 год быў галоўным рэдактарам грамадска-палітычнага і літаратурнага сербалужыцкага часопіса «Rozhlad». У 1991 годзе выйшаў на пенсію і працаваў пазаштатным аўтарам. Публікаваў сваю публіцыстыку ў сербалужыцкай газеце «Serbske Nowiny».

Сачыненні
---------

Проза
* *Róža* (1963);
* *Puće z daliny* (1988).

Драматургія
Напісаў драмы *«Kwas budźe»* (1962), *«Wopyt pola přiwuznych»* (1972) і «*Chěžka na wsy na předań»* (1979).

Перакладаў на верхнялужыцкую мову творы розных аўтараў.

Узнагароды
----------

* Літаратурная прэмія імя Якуба Чышынскага (1962);
* Літаратурная прэмія «Домавіны» (1973 і 1977);
* Ордэн «За заслугі перад Айчынай» (1974).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Гугнин А. А.* Введение в историю серболужицкой словесности и литературы от истоков до наших дней / Российская академия наук, Институт славяноведения и балканистики, научный центр славяно-германских отношений — М. 1997. — С. 191, 193. (руск.) ISBN 5-7576-0063-2

Спасылкі
--------

* Біяграфія  (верхнялуж.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1049504631 · ISNI: 0000 0000 0346 205X · NUKAT: n2006000577 · VIAF: 42289127 |
**Таўрова** — мікрараён у Варонежы. Адміністрацыйна падпарадкаваны адміністрацыі Левабярэжная раёна Варонеж. Размешчаны на левым беразе Варонежскага вадасховішча.

Гісторыя
--------

Горад **Таўроў** заснаваны ў 1700 годзе, К. І. Арсеньеў пісаў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | На ніжніх частках Варонежа або каля вусця гэтай ракі Пётр Вялікі ў 1700 г. заснаваў горад Таўроў, абнесены тады ж крэпасцю; сюды перавёў ён з Варонежа верф і Адміралцейства па прычыне частага там абмялення фарватэру, заснаваў тут шырокую казённую фабрыку суконную і наогул хацеў паставіць гэты горад на ступень найважнейшых месцаў у дзяржаве. | » |

Гісторык В. П. Загароўскі сцвярджае, што Таўроўская верф заснавана Ф. М. Апраксіным 1 чэрвеня 1705 годзе загадам Пятра I. 14 ліпеня 1721 года ў горадзе запрацавала суконная фабрыка, якая належала дзяржаве. У 1726 годзе яна была выкуплена ў скарбу і пераведзена ў Варонеж 8 дваранамі і купцамі гэтага горада. У гэты час у Варонежы ўжо былі валасяная і гарбарная фабрыкі.

У маі 1736 года дзякуючы караблям, пабудаваным у Таўрове, здабыта перамога над туркамі і Азоў зноў стаў рускім горадам.

Пасля заснавання Осярэда (пасля — Паўлаўска) Таўроў пачаў занепадаць. У 1740—1741 гадах будаўніцтва караблёў у Таўрове спынена.

У 1744 годзе пажар фактычна знішчыў Таўроў, большасць яго жыхароў перасяліліся ў Варонеж. Такім чынам саперніцтва Варонежа і Таўрова скончылася.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Лаппо Г. М.* Экс-города России. Архівавана 4 снежня 2013.
2. 1 2 3 4  {{{загаловак}}}. — 1989.
**Цыстра** (ад фр.: cistre) — старадаўні струнны шчыпковы музычны інструмент. Па форме нагадвае сучасную паўавальную мандаліну. Мае 5-12 парных струн (хораў). Была распаўсюджана ў Германіі, Італіі і іншых краінах Заходняй Еўропы ў XV — пачатку XIX стст. (асабліва ў гарадскім асяроддзі ў канцы XVIII — пачатку XIX стст.). Спецыфічнай разнавіднасцю цыстры ў Еўропе другой паловы XVIII — першай паловы XIX стст. была англійская гітара. Разнавіднасці цыстры — вялікая басовая, тэнаровая, малая.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4148045-4 |
*Дысаблот*, Аўгуст Мальмстром
**Блот** (стар.-сканд.: blót) — прыняты ў скандынаўскім язычніцтве абрад ахвярапрынашэння. Як правіла, складаўся ў рытуальным паяданні мяса і хмельнага мёду. Апошні маглі замяняць півам і (на балях вяльможаў) віном.

Этымалогія
----------

Скандынаўскі назоўнік *blót* (ад прагерм.: \*ƀlōtan) звязана з дзеясловам *blóta* (ад прагерм.: \*ƀlōtanan), што значыць «прыносіць ахвяру, прапаноўваць, ушаноўваць». Таксама аснова з рознымі назоўнымі афіксамі сустракаецца ў прагерм.: \*ƀlōstran — ахвярапрынашэнне. Лічыцца, што гэта аснова звязана з дзеясловам прагерм.: \*ƀlōanan — дзьмуць, квітнець, расквітаць, як і словы «кроў» (прагерм.: \*ƀlōđan) і «цвіценне» (прагерм.: \*ƀlōmōn). Нарвежскі філолаг Софус Бугэ быў першым, хто звязаў блот і фламінаў, словы, які ўзыходзяць да праіндаеўрапейскага кораня \*bhlād- (пузырыцца вонкі; мармытаць, шаптаць, балбатаць).

Сучаснае англійскае слова «бласлаўляць» (англ.: bless), таксама мае агульны корань са словам блот у значэнні «рабіць свяшчэнным праз ахвярапрынашэнне; пазначаць крывёй».

Адпраўленне
-----------

Сваімі каранямі блот бярэ пачатак у праіндаеўрапейскай рэлігіі. Блот здзяйсняўся ўвосень (свята збору ўраджаю) і ў дзень зімовага сонцастаяння. Са слоў Адама Брэменскага, вялікі блот у храме Старой Упсалы здзяйсняўся ў гонар перамог конунга, а таксама ў сувязі з варожбамі з нагоды будучага ўраджая. Цітмар Мерзебургскі згадвае дацкі блот, які здзяйсняўся ў Лайрэ. Таксама існаваў сямейны блот, якім кіраваў глава сям'і і яго жонка.

Пасля прыняцця хрысціянства
---------------------------

З прыняццем хрысціянства практыка блота адышла ў мінулае, бо цэрквы імкнуліся будаваць на тых месцах, дзе праводзіўся гэты абрад. У дрымучым Тыведэнскім лесе, як лічыцца, звычай спраўляць блот захоўваўся да канца XIX стагоддзя. У апошнія дзесяцігоддзі практыку блота аднавілі неаязычнікі.

Зноскі
------

1. ↑  *Die Morphologie der urgermanischen Nomens.* — Bammesberger, Alfred // Heidelberg: Carl Winters Universitätsverlag, 1990. ISBN 3-533-04230-8.
2. ↑  *The Barnhart Concise Dictionary of Etymology* — Barnhart, Robert K. (1995) ISBN 0062700847
**Партыя рэформаў Эстоніі** (эст.: Eesti Reformierakond) — палітычная партыя ў Эстоніі. Партыю ўзначальвае Кая Калас з 2018 года. У прастамоўі яна вядомая як «Вавёрчына партыя» (эст.: Oravapartei).

Партыя была заснавана ў 1994 годзе Сіймам Каласам, тагачасным прэзідэнтам Банка Эстоніі, як аддзел ад Нацыянальнай кааліцыйнай партыі Pro Patria. Паколькі Партыя рэформаў удзельнічала ў большасці ўрадавых кааліцый Эстоніі з сярэдзіны 1990-х гадоў, яе ўплыў быў значным, асабліва ў дачыненні да свабоднага рынку Эстоніі і палітыкі нізкага падаткаабкладання. Партыя з’яўляецца паўнапраўным членам Ліберальнага інтэрнацыяналу з 1996 года, з’яўляючыся назіральнікам у 1994—1996 гадах, і паўнапраўным членам Альянсу лібералаў і дэмакратаў Еўропы (ALDE). Лідары Партыі рэформаў Сійм Калас, Тааві Рыйвас, Андрус Ансіп і Кая Калас займалі пасады прэм’ер-міністраў Эстоніі. З 8 ліпеня 2022 года партыя была старшым партнёрам у кааліцыйным урадзе з Ісамаа і Сацыял-дэмакратычнай партыяй.

Зноскі
------

1. ↑  На парлямэнцкіх выбарах у Эстоніі перамагла «Партыя рэформаў» прэм'еркі Калас **(нявызн.)**.
2. ↑  Oskolkov, Petr (January 2020). "Estonia's party system today: electoral turbulence and changes in ethno-regional patterns". *Baltic Region* (Moscow) **12**: 6. doi:10.5922/2079-8555-2020-1-1.
3. ↑  Estonia: Kaja Kallas and the liberal Estonia of the future (англ.).

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (эст.). Праверана 6 сакавіка 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook  |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram  |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n2015007065 · VIAF: 313489628 |
Схема блокінг-генератара на электроннай лямпе (трыёдзе)
**Блокінг-генератар** — рэлаксацыйны генератар з глыбокай трансфарматарнай адваротнай сувяззю. Выпрацоўвае імпульсы малой працягласці з вялікім перыядам паўтору.

Працуюць у аўтагенератарным і чакальным рэжымах. У мэтах павелічэння стабільнасці ў схему генератара можа дадавацца вагальны контур.

Асноўныя якасці
---------------

Блокінг-генератар адрозніваецца прастатой будовы, лёгкасцю сінхранізацыі і добрай стабільнасцю, магчымасцю атрымаць значную магутнасць у імпульсе пры адносна невялікай сярэдняй магутнасці.

Выкарыстанне
------------

Блокінг-генератары выкарыстоўваюцца ў імпульснай тэхніцы, радыёпрыёмнай, радыёлакацыйнай і тэлевізійнай апаратуры і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Партыя** (або «голас») — у шматгалосным музычным творы «лінія», частка партытуры, выкананая пэўным музычным інструментам (напрыклад, «партыя скрыпкі»), пеўчым голасам («партыя мецца-сапрана») або групай аднатыпных інструментаў, галасоў («партыя другіх скрыпак»).

Ноты для партыі кожнага выканаўцы, як правіла, запісваюцца асобна (такі запіс, які выдаецца асобна, таксама носіць назву партыі, выкарыстоўваецца таксама тэрмін «пагалоснік»). У шматгалоснай партытуры (ансамблевай — трыа, квартэтнай, харавой, аркестравай) кожная партыя запісваецца на сваім натаносцы.

У оперы кожны саліст мае сваю партыю, гэты сэнс тэрміна эквівалентны ролі ў тэатры (напрыклад, партыя Германа ў оперы Чайкоўскага «Пікавая дама»).

Літаратура
----------

* Партия // П — Пертурбационная функция. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2014. — С. 391. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-362-0.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) |
**Лінда Біргіта Сембрант** (шведск.: Linda Birgitta Sembrant; нар. 15 мая 1987, Упсала) — шведская футбалістка, абаронца футбольнага клуба «Ювентус» і нацыянальнай зборнай Швецыі.

Кар’ера
-------

### Клубная

Сембрант пачынала кар’еру ў футбольным клубе «Сервіа» (швед. SK Servia), які ўваходзіў у інфраструктуру клуба «Белінгэ». Хоць яе прыкладам для пераймання быў знакаміты шведскі нападаючы Хенрык Ларсан, яна стала абаронцам.

Сезон 2006/07 Сембрант правяла ў арэндзе ў Англіі ў складзе клуба «Лінкальн». Затым яна перайшла ў футбольны клуб АІК. У лістападзе 2010 года Сембрант уваходзіць у склад каманды «Гётэбарг». Праз год футбалістка пераходзіць у ФК «Цюрэса».

У канцы 2012 года Сембрант атрымала цяжкую траўму, з-за якой прапусціла сезон 2013 года.

У чэрвені 2014 года з-за фінансавых праблем «Цюрэса» знялася з чэмпіянату, і Сембрант пераёшла ў «Манпелье».

### У зборнай

Выклікалася ў галоўную жаночую зборную Швецыі з лютага 2008 года. Удзельніца Чэмпіянату свету 2011 і футбольнага турніру летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года ў Лондане. Сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года ў Рыа-дэ-Жанэйра.

На сусветным першынстве 2019 года, які праходзіў у чэрвені ў Францыі, Лінда ў другім матчы зборнай Швецыі супраць Тайланда забіла першы гол сваёй каманды, што ў выніку прынесла перамогу (5:1).

Зноскі
------

1. ↑  Linda Sembrant // Soccerdonna — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>
2. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballDatabase.eu · footofeminin.fr · Olympedia · Olympic Channel · soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · svenskfotboll.se · worldfootball.net (ігрок) · МАК · Алімпійскі камітэт Швецыі · УЕФА |
**Лінаўскі касцёл** — колішні драўляны касцёл у аграгарадку Лінава Пружанскага раёна Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

Першапачаткова драўляны касцёл знаходзіўся ў Аранчыцах і быў уніяцкім. Будынак быў пабудаваны ў ХVІІІ стагоддзі. Пасля пабудовы новай мураванай праваслаўнай царквы ў Аранчыцах, драўляны будынак былой уніяцкай царквы аддалі каталікам. Вернікі разабрал яго, перанеслі і зноў склалі ў Лінаве, але ўжо як каталіцкі храм.

Касцёл знаходзіўся ў аварыйным стане і быў разабраны ў 1995 годзе.

Архітэктура
-----------

Храм з’яўляўся помнікам драўлянага дойлідства з элементамм неаготыкі. Двухзрубавы храм завершаны высокім стромкім дахам, крыху паднятым каля завесаў. Высокі франтон кансольна вынесены над плоскасцю галоўнага фасада. Дах над апсідай крыху ніжэйшы, з характэрнымі валмавымі схіламі. Высокі стромкі дах вылучаецца унікальнай кроквнай канструкцыяй, якая забяспечвае яго ўстойлівасць.

Зноскі
------

1. ↑  ДРАЎЛЯНЫ КАСЦЁЛ ВЁСКА ЛІНОВА
**Партыя камуністаў Рэспублікі Малдова** (малд.: Partidul Comuniştilor din Republica Moldova) — адна з вядучых палітычных партый Малдовы. З 1998 па 2014 год з'яўлялася самай буйнай партыяй у складзе малдаўскага парламента. У 2001—2009 гадах знаходзілася пры ўладзе ў краіне, маючы большасць месцаў у парламенце. Па стане на снежань 2012 года партыя займала 34 месцы (з 101) у парламенце і знаходзіцца ў апазіцыі да кіравальнай кааліцыі. Адзіная камуністычная партыя у краінах былога СССР, якая здолела стаць кіруючай. Уваходзіць у склад партыі еўрапейскіх левых і СКП-КПСС.

Праграма партыі
---------------

У праграме ПКРМ заяўляецца пра прыхільнасць каштоўнасцям камунізму і інтэрнацыяналізму. Аж да выбараў 2001 сярод галоўных кірункаў палітыкі ПКРМ значылася збліжэнне з Расіяй, аднак па меры знаходжання камуністаў ва ўладзе ў іх дзейнасці сталі ўзмацняцца акцэнты на еўрапейскую інтэграцыю і збліжэнне з Еўрасаюзам.

### Праграма партыі на парламенцкіх выбарах 2009 года

У праграму партыі на перыяд 2009—2013 гг. уваходзіць чатыры стратэгічныя прыярытэты:

* пабудова сацыяльнай дзяржавы,
* эканамічнае абнаўленне,
* інтэграцыйная адкрытасць,
* бяспека краіны і грамадзянскае адзінства.

### Праграма партыі на датэрміновых парламенцкіх выбарах 2010 года

У праграму партыі на перыяд 2010—2015 гг. уваходзіць тры стратэгічныя прыярытэты:

* **Сацыяльная рэканструкцыя:**

1. развіццё страхавой медыцыны
2. план чалавечага развіцця
3. аднаўленне сацыяльных гарантый
4. абарона мацярынства

* **Эканамічная мадэрнізацыя:**

1. субсідаванне сельскай гаспадаркі
2. мадэрнізацыя інфраструктуры
3. прыцягненне капіталу

* **Бяспека і грамадзянскае адзінства:**

1. еўрапейскія волі і стандарты
2. стратэгічнае партнёрства з Расіяй
3. малдаўская ідэнтычнасць
4. тэрытарыяльная цэласць Малдовы

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт партыі Архівавана 6 жніўня 2011.
* Афіцыйны сайт партыйнай газеты Архівавана 14 жніўня 2011.
* Інфармацыя аб партыі  (англ.)  (рум.)
**Ане́т** (англ.: Annette) — востраў у складзе архіпелага Аляксандра. Належыць да амерыканскага штата Аляска. Плошча — 332,573 км². Насельніцтва (2000 г.) — 1447 чалавек.

Геаграфія
---------

Востраў Анет знаходзіцца ў 1,27 км на поўдзень ад большага па плошчы вострава Рэвільяхіхеда. Сфарміраваўся на месцы сутыкнення тэктанічных пліт, там, дзе цягнецца ціхаакіянскі вогненны пояс. Абрысы вострава надзвычай складаныя. На поўначы і на захадзе працяглыя фіёрды ствараюць шырокія паўастравы. Большасць паверхні складзена стромкімі кварцытамі і дыярытамі, а таксама асадкавымі пародамі. Цэнтральная частка Анет гарыстая. Вышэйшая гара дасягае 1447 м над узроўнем акіяна. Буйны заходні паўвостраў Метлакатла адносна роўны з рэдкімі скалістымі ўзвышшамі. 

Для вострава Анет характэрна густая рачная сетка. У міжгорных катлавінах месцяцца азёры і балоты. 

Клімат марскі вільготны. Сярэднегадавая тэмпература трымаецца паміж +5,2°C і +11,1°C. Узімку магчымы зніжэнні тэмпературы ніжэй за 0°C. Гадавая колькасць ападкаў перавышае 2500 мм.

Гісторыя
--------

Востраў Анет быў здаўна вядомы індзейцам-тлінкітам як месца палявання. Са згоды тлінкітаў у канцы XIX ст. на захадзе вострава пасяліліся цымшыян, якія паходзілі з тэрыторыі сучаснай Брытанскай Калумбіі. Яны далі назву свайму паселішчу Метлакатла ў гонар старога паселішча на мацерыковым узбярэжжы.

У 1879 г. востраў даследаваў амерыканскі натураліст В. Х. Дол. Лічыцца, што ён даў сучасную назву востраву ў гонар сваёй жонкі. У 1887 г. брытанец Вільям Данкан заснаваў на Анет англіканскую місію. Пад яго ўздзеяннем 823 цымшыян прынялі хрысціянства. У 1891 г. Кангрэс ЗША прызнаў Анет індзейскай рэзервацыяй. 

Падчас II Сусветнай вайны ўрад ЗША заключыў пагадненне з індзейскай абшчынай аб стварэнні ў Метлакатле ваеннага аэрадрома. Наўзамен астравіцянам абяцалі пабудаваць сучасную шашу, каб злучыць востраў з сеткай дарог Аляскі і Канады. Хаця аэрадром сапраўды дзейнічаў, свой абавязак урад выканаў толькі ў 1997 — 2007 гг. 

У нашы дні востраў Анет — адзінае месца ў штаце Аляска, шчыльна населеннае цымшыян, якое захоўвае статус індзейскай рэзервацыі.

Спасылкі
--------

* Visit Metlakatla Alaska Архівавана 7 жніўня 2018.
* Annette Island, Alaska in World War II
* Geologic map of Annette Island, Alaska
**Партыя народнай згоды** - палітычная партыя Беларусі левай арыентацыі. Заснавана 11 красавіка 1992 г. ініцыятыўнай групай парламенцкай фракцыі "Дэмакратычныя рэформы" (былая група "Камуністы за дэмакратыю і прагрэс"). Сярод заснавальнікаў былі палітык Г. Карпенка, які пазней няўдала спрабаваў выставіць сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбраха 1994 г. паэт А. Алпееў і інш. З 1996 г. аб'ядналася з БСДГ і з гэтага часу існуе пад назвай Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды.

Зноскі
------

1. ↑  паводле ПАРТИЯ НАРОДНОГО ЗГОДЫ (ПНЗ)//Лабиринт. База данных
2. ↑  Пры расследаванні карэспандэнта Тэлеграфа ў 2012 г. высветлілася, што ў Палацы шахмат і шашак па вуліцы Карла Маркса, 10, дзе павінен знаходзіцца офіс СДПНЗ, ніколі пра гэтую партыі не чулі. Па словах вахцёра, у будынку размешчаны толькі офіс газеты «Спартыўная панарама». Характэрна, што сайт Мінюста Рэспублікі Беларусь не падае ніякага тэлефона партыі. Гл.: Куда пропали белорусские партии?//Тelegraf.by

Спасылкі
--------

Социал-демократическая партия Народного Согласия // Сайт "Картотека"
**Лінгва франка** (ад італ.: lingua franca — франкская мова) — мова, якая выкарыстоўваецца як сродак міжэтнічных зносін у пэўнай сферы дзейнасці.

Паходжанне тэрміна
------------------

Гістарычнае паняцце лінгва франка ўпершыню стала выкарыстоўвацца для абазначэння змешанай мовы, на якой некалі размаўлялі ў міжземнаморскім рэгіёне. Гэтая назва ўяўляе сабой італьянскі пераклад арабскага lisan al-ifrang, арабская ж назва ўзнікла з-за таго, што яшчэ з часу крыжовых паходаў арабы называлі ўсіх заходніх еўрапейцаў франкамі; франкскімі яны называлі і раманскія мовы.

Гісторыя
--------

Адной з першых надрэгіёнальных моў стала кайнэ, якое выкарыстоўвалася ў якасці агульнага дыялекту ў войсках Аляксандра Македонскага.

Прыклады
--------

На постсавецкай прасторы ў якасці лінгва франка выступае руская мова. У Афрыцы прыкладамі лінгва франка могуць служыць такія мовы, як суахілі, хаўса і бама.

Часта ў ролі лінгва франка выступаюць піджыны, аднак у яе якасці могуць выкарыстоўвацца і паўнавартасныя мовы, які не з'яўляецца роднымі ні для адной з этнічных груп, якія выкарыстоўваюць яе (прыкладам можа служыць англійская мова, якая выкарыстоўваецца як лінгва франка ў многіх краінах Брытанскай Садружнасці).

Апроч таго, англійская мова цяпер з'яўляецца лінгва франка і ў еўрапейскім бізнесе, навуцы і авіяцыі. Яна таксама замяніла французскую як мову дыпламатыі пасля Другой сусветнай вайны, як вынік еўра-атлантычнай інтэграцыі і ўзмацнення ролі ЗША ў рэгіёне і свеце.

Літаратура
----------

* Вайнрайх У. Языковые контакты. — 1979.
* Heine B. Status and Use of African Lingua Francas. — 1970. ISBN 3-8039-0033-6
* Kahane H.R. The Lingua Franca in the Levant. — 1958.
* Hall R. A. Jr. Pidgin and Creole Languages. — Cornell University Press, 1966. ISBN 0-8014-0173-9
* Melatti J.C. Índios do Brasil. — São Paulo: Hucitec Press, 1983.
**Партыя свабоды** (*Партыя за свабоду*; нідэрл.: Partij voor de Vrijheid — PVVPartij voor de Vrijheid — PVV) — нацыяналістычная папулісцкая палітычная партыя ў Нідэрландах, якая прытрымліваецца ліберальных поглядаў на эканамічныя пытанні і якая займае жорсткую пазіцыю ў дачыненні да іміграцыі і звязаных з ёй сацыяльных і культурных працэсаў. Цэнтральная фігура, заснавальнік і лідар партыі, а таксама яе адзіны член — Герт Вілдэрс. Усе члены фракцый партыі ў абедзвюх Палатах нідэрландскага парламента і Еўрапейскім парламенце, а таксама ў муніцыпалітэтах і г. д. фармальна з'яўляюцца беспартыйнымі.

Партыя была заснавана дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Гертам Вілдэрсам праз некаторы час пасля яго выхаду з ліберальнай Народнай партыі за свабоду і дэмакратыю. Афіцыйнай датай стварэння партыі лічыцца 22 лютага 2006 года. На парламенцкіх выбарах 22 лістапада 2006 года партыя атрымала 579 490 галасоў (5,9%) і 9 месцаў у Палаце прадстаўнікоў з 150. Партыя не прыняла ўдзел у рэгіянальных выбарах 2007 года, з-за чаго яна не прадстаўлена ў Сенаце. На выбарах у Еўрапейскі парламент 2009 года партыя атрымала 769 125 галасоў (17%) і 4 месца з 25 (у цяперашні час — 5).

У выніку выбараў 9 чэрвеня 2010 года партыя павялічыла сваё прадстаўніцтва ў парламенце да 24 месцы, заняўшы па выніках галасавання трэцяе месца, набраўшы 1 453 944 (15,5%) галасоў і прапусціўшы наперад толькі Народную партыю за свабоду і дэмакратыю і Партыю працы.

14 кастрычніка 2010 года лідар Народнай партыі за свабоду і дэмакратыю Марк Рутэ быў прызначаны прэм'ер-міністрам Нідэрландаў. У склад новай кіруючай кааліцыі ўвайшла таксама партыя Хрысціянска-дэмакратычны заклік. Партыя свабоды падтрымала новую кіруючую кааліцыю, але не атрымала міністэрскіх партфеляў.

На выбарах у Еўрапарламент 2014 года партыя набрала 13,32 % галасоў, атрымаўшы 4 месцы з 26 адведзеных Галандыі. 16 чэрвеня 2015 года партыя ўвайшла ў новую створаную еўранацыяналістычнымі партыямі некалькіх краін фракцыю «Еўропа нацый і свабод» у Еўрапейскім парламенце.

* Найбольшую колькасць галасоў па акругах на выбарах 2010 года (PVV — блакітным колерам)Найбольшую колькасць галасоў па акругах на выбарах 2010 года (PVV — блакітным колерам)
* Галасаванне за партыю на выбарах 2010 годаГаласаванне за партыю на выбарах 2010 года

Зноскі
------

1. ↑  Documentation Center Dutch Political Parties Праверана 7 кастрычніка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q850730'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2157341'></a>
2. ↑   *Koen Vossen.* The Power of Populism: Geert Wilders and the Party for Freedom in the Netherlands. — Routledge, 2016. — 280 p. — ISBN 9781317292890.
3. ↑   Ультраправые евродепутаты создали фракцию
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сінец (значэнні).

**Сіне́ц** (*Ballerus ballerus*) — від рыб з сямейства Карпавыя (*Cyprinidae*).

Назва
-----

Спіна сіняя — адсюль назва. Народныя назвы: *кляпец*, *сіньга*, *сопа*.

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 40 см, маса да 1 кг. Падобны да ляшча. Адрозніваецца больш выцягнутым і сціснутым целам, дробнай луской, завостраным ротам, злёгку накіраваным угору, больш доўгім анальным плаўніком і інш. Галава невялікая. Спіна цёмна-сіняя, бакі і бруха серабрыста-белыя з залацістым адлівам, няпарныя плаўнікі бледна-шэрыя, грудныя — жаўтаватыя з чарнаватай аблямоўкай. Хваставы плаўнік з глыбокай выемкай.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў вадаёмах басейнаў Балтыйскага, Азоўскага, Каспійскага, Чорнага мораў. Азёрна-рачная рыба, якая водзіцца толькі ў праточных азёрах, што ляжаць у рэчышчах. Насяляе раўнінныя ўчасткі рэк з ціхім цячэннем, больш шматлікі ў вусцевых участках буйных рэк. На тэрыторыі Беларусі ў невялікай колькасці водзіцца ў рацэ Дняпро і яго прытоках (Прыпяць, Сож, Бярэзіна).

Асаблівсці біялогіі
-------------------

Жыве чародамі. Зімуе на ямах у рэчышчах. Пасля таго як сыходзіць лёд, пакідае зімавальныя ямы і ідзе на пойму для нерасту.

Палаваспелымі становяцца асобіны на 4-м годзе жыцця пры даўжыні каля 20 см. Адкладвае ікру пры тэмпературы вады 7—9 °C. Нерасцілішчамі служаць залітыя паніжаныя ўчасткі пойм, затокі з леташняй расліннасцю. Плоднасць 4—25 тыс. ікрынак і больш.

Корміцца зоапланктонам, пераважна ніжэйшымі ракападобнымі, і бентасам.

Тэмп росту невысокі. Напрыклад у возеры Палік у 6-гадовым узросце маса сінца была каля 400 г.

Промысел
--------

Прамысловае значэнне невялікае.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002
2. ↑  Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие / В. В. Гричик, Л. Д. Бурко. — Мн.: Изд. центр БГУ, 2013. — С. 26.

Літаратура
----------

* *Петухоў У. Б.* Сінец // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Сінец // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 400. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI · WoRMS |
**Даніяр Усенаў** (кірг.: Данияр Үсөнов) (9 сакавіка 1960, Фрунзэ, Кіргізская ССР) — кыргызскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, з 21 кастрычніка 2009 па 7 красавіка 2010 гг. — прэм’ер-міністр Кыргызстана.

Біяграфія
---------

У 1982 г. скончыў Фрунзенскі політэхнічны інстытут і з 1984 г. працаваў інжынерам па механізацыі і аўтаматызацыі вытворчасці Цэнтральнай лабараторыі Кіргізскага горна-руднага (ўранавага) камбіната ў г. Кара-Балта. З 1990 па 1993 гг. займаў пасады першага намесніка старшыні Кара-Балтайскага гарвыканкама, намесніка кіраўніка Кара-Балтайскай гарадской адміністрацыі, памочніка кіраўніка Чуйскай абласной дзяржадміністрацыі. У 1992 г. скончыў юрыдычны факультэт Кыргызскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Жусуп Баласагына.

7 красавіка 2010 г. падаў у адстаўку ў сувязі з масавымі акцыямі пратэсту, якія перайшлі ў рэвалюцыю. У дачыненні да Усенава Генеральнай пракуратурай Кыргызстана ўзбуджана крымінальная справа. Яму прад’яўлена абвінавачванне ў арганізацыі масавага расстрэлу мірных грамадзян падчас рэвалюцыі. Першапачаткова Усенаў хаваўся ў адной з краін блізкага замежжа, але пасля перабраўся ў Вялікабрытанію.

10 чэрвеня 2013 г. Даніяр Усенаў быў прызнаны завочна вінаватым у здзяйсненні злачынстваў, прадугледжаных артыкуламі 304 (злоўжыванне службовым становішчам) і 305-2 (парушэнне зямельнага заканадаўства) Крымінальнага кодэкса Кыргызскай Рэспублікі. Яму прызначана пакаранне ў выглядзе 15 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці, з адбываннем пакарання ў папраўчай калоніі ўзмоцненага рэжыму.

З 2017 года жыве ў Беларусі пад імем **Данііла Урыцкага**, кіруе нядаўна створаным ЗАТ «Беларуская нацыянальная біятэхналагічная карпарацыя».

Зноскі
------

1. ↑  Бывшие киргизские чиновники скрываются в Лондоне, заявил глава ГНБ
2. ↑  Экс-премьер Киргизии сбежал в Великобританию
3. ↑  Экс-премьер-министр Кыргызстана приговорен к 15 годам тюрьмы Архівавана 14 кастрычніка 2017.
4. ↑  Кыргызстан направил ноту протеста Беларуси из-за директора БНБК Даниила Урицкого Архівавана 28 ліпеня 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Лентапедыя · OpenSanctions |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Уітлак.

**Гектар Харальд Уітлак** (англ.: Hector Harold Whitlock; 16 снежня 1903, Хендан, Вялікі Лондан — 27 снежня 1985, Уілквуд, Норфалк) — брытанскі лёгкаатлет (спартыўная хада), чэмпіён летніх Алімпійскіх гульняў 1936 года ў Берліне, удзельнік двух Алімпіяд.

Біяграфія
---------

Спецыялізаваўся ў хадзе на 50 км. У 1931 годзе Уітлак стаў другім на чэмпіянаце Брытанскай асацыяцыі спартыўнай хады (RWA), у 1933 годзе пераможцам гэтага чэмпіянату. Усяго да пачатку Другой сусветнай вайны Уітлак перамагаў на гэтых спаборніцтвах шэсць разоў. Яго перамогі на гэтых чэмпіянатах чаргаваліся з перамогамі Томі Грына. У 1934 годзе Уітлак перамог на дыстанцыі «Лондан — Брайтан», а на наступны год стаў першым, хто прайшоў гэты маршрут хутчэй чым за 8 гадзін.

На летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года ў Берліне Уітлак стаў алімпійскім чэмпіёнам, пераадолеўшы дыстанцыю за 4-30:41,4 с і апярэдзіўшы швейцарца Артура Шваба (4-32:09,2 с) і латыша Адалбертса Бубенку (4-32:42,2 с).

На летніх Алімпійскіх гульнях 1952 года Хельсінкі Уітлак быў сцяганосцам каманды Вялікабрытаніі на цырымоніі адкрыцця Гульняў. На гэтай Алімпіядзе Уітлак заняў 11-е месца.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Track and Field Statistics · Брытанская алімпійская асацыяцыя · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Оксфардскі біяграфічны |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2011097611 · VIAF: 171555727 |
Лазаплеценыя вырабы ў Сафіі, Балгарыя
**Лазапляценне** — рамяство выраблення пляцёных вырабаў з лазы: хатняга начыння, ёмістасцей рознага прызначэння, такіх як скрыні, кошыкі, вазы і інш. мэблі (сталы, стулы, куфры, калыскі) і інш. Пад лазой маецца на ўвазе любы прыродны матэрыял расліннага паходжання, здольны пры азначанай апрацоўцы з лёгкасцю гнуцца, а ў звычайных умовах трымаць форму. Назва матэрыялу — «лаза» паходзіць ад вінаграднай лазы, з якой плялі кошыкі. Часта матэрыялам для пляцення служыць вярбовы прут, ён выкарыстоўваецца для пляцення як у Еўропе, так і ў Азіі, акрамя таго, ў Азіі плятуць з такога матэрыялу, як ратангberu і бамбук. Тэхніка пляцення з лазы можа быць самай разнастайнай.

Гісторыя рамяства
-----------------

Пляценне, як рамяство мае доўгую гісторыю і ўзнікла яно раней, чым метала- і дрэваапрацоўка, што абумоўлена вялікай колькасцю прыроднага матэрыялу і адсутнасцю прылад вытворчасці.

Зноскі
------

1. ↑  Школа ремёсел. Сайт о лозоплетении и не только…

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85012110 · Microsoft: 2779580380 · NKC: ph121915 |
**Сіндром** (грэч: σύνδρομον, σύνδρομο - нароўні, у згодзе) — сукупнасць сімптомаў з агульным патагенезам.

У медыцыне і псіхалогіі, тэрмін сіндром спасылаецца на асацыяцыю некаторай колькасці клінічна распазнавальных сімптомаў (асаблівасцяў, з'яў ці характарыстык), якія часта адбываюцца разам, такім чынам, наяўнасць адной асаблівасці папярэджвае ўрача аб прысутнасці астатніх. За апошнія дзесяцігоддзі тэрмін быў выкарыстаны і па-за межамі медыцыны, для апісання падобных з'яў.

Гл.таксама
----------

* СНІД
* Бактэрыяльны вагіноз
* Маніякальны сіндром

Літаратура
----------

* Сіндром // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 398. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119470084 · LCCN: sh85131629 · NKC: ph136548 |
**Сінекура** (ад лац.: Sine cura animarum — без клопату) — у сярэднявечнай Еўропе чыста адміністрацыйная пасада ў каталіцкай царкве, не звязаная з пастырскай дзейнасцю, клопатам аб душах вернікаў. Затым паўстала пераноснае значэнне, якое стала цяпер асноўным, - кожная пасада, якая прыносіць даход, але не звязаная з якімі-небудзь сур'ёзнымі абавязкамі (або наогул без іх), альбо нават не звязаная з неабходнасцю знаходзіцца на месцы служэння.

Літаратура
----------

* Сінеку́ра // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 399. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
Клубнецыбуліна
**Клубнецыбуліна** — відазменены падземны парастак, падобны выглядам да цыбуліны, а будовай — да клубеню; орган вегетатыўнага размнажэння. Звонку ўкрыта плевачным лісцем, у мясістай сцябловай частцы назапашваюцца пажыўныя рэчывы. Характэрна для відаў крокусу, пазнацвету, шпажніку.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* *Клубнелуковица (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 62555735 |
**Лазанская канферэнцыя 1922 – 1923**. Адбылася 20 лістапада 1922 – 4 лютага 1923 гг. і 23 красавіка – 24 ліпеня 1923 г. у г.Лазана (Швейцарыя). Склікана па ініцыятыве Вялікабрытаніі, Францыі і Італіі пасля грэка-турэцкай вайны 1919 – 1922 гг. удзельнічалі прадстаўнікі Вялікабрытаніі, Францыі, Італіі, Грэцыі, Румыніі, Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў, Японіі, Турцыі, ЗША (апошнія прадстаўляў назіральнік). Пры абмеркаванні шэрагу прыватных пытанняў на канферэнцыю былі дапушчаны дэлегаты Албаніі, Бельгіі, Іспаніі, Партугаліі, Нідэрландаў, Нарвегіі і Швецыі. 

Быў падпісаны Лазанскі мірны дагавор 1923 г. прынята канвенцыя аб чарнаморскіх пралівах (у абмеркаванні ўдзельнічалі таксама прадстаўнікі СССР і Балгарыі), якая прадугледжвала дэмілітарызацыю праліваў, дапускала праход праз Басфор і Дарданелы гандлёвых і ваенных (з некаторымі абмежаваннямі) суднаў любой краіны. Канвенцыя не была ратыфікавана ў СССР, яна перагледжана на канферэнцыі Мантро 1936 г. Астатнія 15 дакументаў, падпісаных на канферэнцыі, тычыліся больш прыватных пытанняў, у т.л. вяртання палонных, узаемнага абмену грэчаскага і турэцкага насельніцтва.

Літаратура
----------

* Conference de Lausanne. [T. 1 – 2]. – P. 1923.
**Партыя нацыяналістычнага руху** (турэцк.: Milliyetçi Hareket Partisi, *MHP*) — ультраправая палітычная партыя Турэцкай Рэспублікі. Створана ў 1969 годзе Алпарсланам Цюркешам на аснове Рэспубліканскай сялянскай нацыянальнай партыі. Стаіць на пазіцыях панцюркізму і праварадыкальнай ідэалогіі Трэцяга шляху. У 1970-я акцэнтавала антыкамунізм і антысаветызм, удзельнічала ў сістэме Гладыа. Забароненая пасля ваеннага перавароту 1980 года. Аднавіла дзейнасць пры вяртанні да канстытуцыйных парадкаў. У 1990-х пераключылася на супрацьдзеянне курдскаму сепаратысцкаму руху. Займае вельмі правы фланг турэцкай палітычнай сістэмы. Знаходзіцца ў апазіцыі да кіруючай традыцыяналісцкай Партыі справядлівасці і развіцця. Валодае ваенізаванай моладзевай арганізацыяй Шэрыя ваўкі. Пасля скону Алпарслана Цюркеша старшынёй партыі з’яўляецца Дэўлет Бахчэлі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Статут
**National Mall** — (Нэшнл Мол, нацыянальны парк (комплекс)) — комплекс разнастайных помнікаў і музеяў у гістарычным цэнтры Вашынгтона. Уся прастора Нэшнл Мола падзелена на зоны, у якіх размяшчаюцца якарныя помнікі. Пры аглядзе з паветра Мол уяўляе крыж, у цэнтры якога размяшчаецца мемарыял Вашынгтона, на поўначы — Белы Дом, на ўсходзе — Капітолій, на Поўдні — мемарыял Томаса Джэферсана, на захадзе — мемарыял Лінкальна. Паміж гэтымі помнікі размяшчаюцца паркі і музеі, Батанічны сад ЗША. Музейны комплекс Смітсанаўскага інстытута з'яўляецца найбольш вядомым музейным комплексам у Злучаных штатах. У комплекс уваходзяць музей Халакоста, музей Прыродазнаўчыя гісторыі, Аэракасмічны музей (найбуйнейшы музей па колькасці экспанатаў эпохі халоднай вайны і касмічнай гонкі), музей Амерыканскіх Індзейцаў, музей Сучасных мастацтваў, і т. з. Ньюзеум (музей навін).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нацыянальная алея
* Афіцыйны сайт Нацыянальнай алеі
* Афіцыйны сайт Смітсанаўскага інстытута
Уэст-Уайком — загарадны дом Фрэнсіса Дэшвуда.
**Клуб пякельнага полымя** (англ.: The Hellfire Club) у англійскай гістарыяграфіі — некалькі закрытых таварыстваў вальнадумцаў з ліберальных колаў арыстакратыі Англіі і Ірландыі, якія таемна збіраліся ў розных кутках Вялікабрытаніі на працягу XVIII стагоддзя. Дэвізам гэтых гурткоў была раблезіянская фраза «Рабі што хочаш» (фр.: Fais ce que tu voudras). Дадзены лозунг быў выгравіраваны на ўваходных дзвярах Клуба пякельнага полымя, заснаваным у 1746 году Фрэнсисом Дэшвудом  (англ.) (бел.. Дзейнасць клубаў не афішавалася, таму іх заняткі і склад удзельнікаў уяўляюць добрую глебу для спекуляцый. Філасофія жыцця членаў клуба дзякуючы іх дэвізу асацыюецца як з Франсуа Рабле і яго творам «Гарганцюа і Пантагруэль » і Тэлемскім абацтвам, так і з пазнейшымі філасофскімі і тэалагічнымі пошукамі Алістэра Кроўлі.

Зноскі
------

1. ↑  *John D Wright.* Bloody HIstory of London: Crime, Corruption and Murder (англ.). — Amber Books Ltd, 2018. — ISBN 978-1-78274-570-9.
2. ↑  Рабле, Франсуа. Гаргантюа и Пантагрюэль, Эксмо, 2005
3. ↑  Кроули, Алистер, Святые Книги Телемы, Москва, 2010



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Бюст Сюй Гуанцы
**Тры слупы кітайскага каталіцтва** (кіт.: 中国天主教的三大柱石) — сімвалічная і агульнаўжывальная сярод кітайскіх каталікоў назва трох кітайскіх высокапастаўленых дзеячаў: Сюй Гуанцы (徐光启, 1562—1633), Лі Чжыцзаа (李之藻, 1565—1630) і Ян Цін'юня (杨廷筠, 1557—1628), якія прынялі каталіцтва і адыгралі значную ролю ў станаўленні Рымска-Каталіцкай царквы ў Кітаі. Навуковая і грамадская дзейнасць гэтых высокапастаўленых кітайцаў была непасрэдна звязана з італьянскім каталіцкім місіянерам Матэа Рычы, які займаўся місіянерскай дзейнасцю ў Шанхаі ў канцы дынастыі Мін. Пазнаёміўшыся з Матэа Рычы і зацікавіўшыся еўрапейскай навуковай думкай і хрысціянствам, яны сталі супрацоўнічаць з езуітамі, пасля прынялі хрышчэнне і дапамагалі каталіцкім місіянерам распаўсюджваць каталіцтва сярод мясцовага насельніцтва. Гэтыя кітайскія дзеячы перакладалі еўрапейскія навуковыя і багаслоўскія сачыненні, спрыяючы азнаямленню мясцовага насельніцтва з еўрапейскай навукай і хрысціянствам.

Гісторыя
--------

У 1600 годзе Матэа Рычы, які прыбыў у Кітай у канцы XVI стагоддзя, атрымаў дазвол ад імператара Ваньлі прапаведаваць хрысціянства ў Кітаі. Матэа Рычы стаў прапаведаваць каталіцтва сярод кітайскіх вучоных, арыстакратыі і чыноўнікаў, прыстасоўваючы каталіцкія абрады да кітайскай культуры. Сваімі ведамі пра навуку і лаяльным стаўленнем да кітайскай культуры Матэа Рычы змог прыцягнуць увагу Сюй Гуанцы, Лі Чжыцзяа і Ян Цін'юня, якія сталі першымі звернутымі ў каталіцтва з асяроддзя мясцовай знаці, сваім прыкладам прыцягваючы іншых кітайцаў. Зварот у хрысціянства гэтых высокапастаўленых кітайцаў прывёў да распаўсюджвання і ўмацавання пазіцый каталіцтва ў Кітаі і паўплываў на фарміраванне першых каталіцкіх абшчын у Кітаі.

Назва «Тры слупы кітайскага каталіцтва», якая адносіцца да Сюй Гуанцы, Лі Чжыцзаа і Ян Цін'юню, утварылася па аналогіі тэксту з паслання святога апостала Паўла да галатаў (Гал 2,9):

> 
> «… і даведаўшыся пра мілату, дадзеную мне, Якаў і Кіфа і Ян, якія былі ўважаныя за стаўпоў, падалі мне і Варнаву руку лучнасьці».
> 
> 
>

Спасылкі
--------

* Yang Tingjun Архівавана 28 сакавіка 2016.  (англ.)
Зона археалагічных раскопак

**Уа́ка-Прые́та** (ісп.: Huaca Prieta) — археалагічны помнік дакерамічнага перыяду на ціхаакіянскім узбярэжжы Перу. 

Уака-Прыета быў адкрыты амерыканскім археолагам Юніўсам Бёрдам у 1946 г. Фактычна, гэта быў першы помнік дакерамічнага перыяду, выяўлены ў Перу, паколькі ў той час найстаражытнейшай археалагічнай культурай лічылася культура Чавін. Помнік уяўляў сабою курганны пахавальны комплекс з падземнымі памяшканнямі невядомага прызначэння. Ён быў створаны да 850 г. да н. э. калі цунамі заваліла магільні камянямі, так што тагачасныя жыхары былі вымушаны выкарыстоўваць для абрадаў іншы курган у 100 м ад папярэдняга.

Ю. Бёрд працаваў з археалагічным пластом, датаваным прыкладна сярэдзінай 3 тысячагоддзя да н. э. Ён знайшоў пакоі са сценамі, выкладзенымі камянямі, шчэпленымі попельным растворам, а таксама рэшткі ежы, у тым ліку фасолю і гарбузы. Важным адкрыццём сталі арнаментаваныя тканіны з выявамі людзей, звяроў і птушак у стылі, які на думку першаадкрывальніка рэгулярна паўтараўся наступнымі культурамі на працягу 4000 гадоў. Тканіны фарбаваліся з дапамогай індыга. 

У 2017 г. пачаліся даследаванні пластоў, датаваных 9000 — 7100 гадамі да н. э. Для іх характэрны груба апрацаваныя каменныя прылады, адсутнасць рыбалоўных кручкоў і гарпуноў. Мяркуецца, што тагачасныя насельнікі займаліся пераважна збіральніцтвам уздоўж берага.

Раскопкі Уака-Прыета працягваюць абвяргаць некаторыя ўстойлівыя гістарычныя ўяўленіі. Так, быў знойдзены плод авакада з узростам 15 тысяч гадоў, хаця раней лічылася, што гэта расліна прыйшла ў Паўднёвую Амерыку значна пазней з Мексікі ужо акультуранай. У 2012 г. быў выяўлены катах кукурузы, датаваны 4700 г. да н. э. Кукуруза — культурная расліна, якая ўзнікла ў Цэнтральнай Амерыцы і не размножваецца без дапамогі чалавека, а, значыцца, магла трапіць на тэрыторыю Перу толькі з распаўсюджваннем земляробства. Такім чынам, Уака-Прыета — найстаражытнейшае вядомае месца ў Паўднёвай Амерыцы, дзе існавала сельская гаспадарка. Нарэшце, гэта найстаражытнейшае месца ў Новым Свеце, дзе ўзнікла ткацтва. У 2016 г. была знойдзена афарбаваная баваўняная тканіна з узростам 6000 гадоў.

Спасылкі
--------

* Huaca Prieta — Historia Peruana
* Huaca Prieta: Antecedentes y recientes trabajos
* RICHARD C. SUTTER, Prehistoric population dynamics in the Peruvian Andes

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2007000958 · NKC: ge1026709 |
**Лазар Майсеевіч Мар’ясін** (руск.: Марьясин Лазарь Моисеевич; 1896, Віцебск — 1936) — савецкі гаспадарчы дзеяч, будаўнік.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сям’і дробнага яўрэйскага гандляра. У маі 1917 быў мабілізаваны ў армію і знаходзіўся на Каўказскім фронце. У 1918-19 вучыўся ў Кіеўскім політехнічным інстытуце. У 1919-20 служыў у Чырвонай Армии ў палітаддзеле 13-ай армии на Паўднёвым фронце. У 1921-25 працаваў у Кіеве на партыйнай і савецкай працы, а ў 1925-29 — у Маскве. У 1929—1933 — начальнік будаўніцтва коксахімічнага камбіната ў Магнітагорску, у 1933-36 — начальник будаўніцтва Уралвагонзавода. Член бюро Свярдлоўскага абкома ВКП (б).

У красавіку 1937 асуджаны Ваеннай Калегіяй Вярхоўнага Суда СССР да расстрэлу па абвінавачванні ў прыналежнасці да «контррэвалюцыйнай трацкісцкай арганізацыі і актыўнага шкодніцтва». У 1957 Л. М. Мар’ясін рэабілітаваны.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* МАРЬЯСИН Лазарь Моисеевич// Уральская Историческая Энциклопедия. Проект компании УралВЭС Архівавана 29 ліпеня 2011. (руск.)
* Их помнят немногие // Магнитогорский металл, 1 августа 2017 года (руск.)
**Уайнапуціна** (ісп.: Huaynaputina, ад кечуа: Wayna — «малады», *Putina* — «вулкан») — вялікі вулкан, размешчаны ў вулканічным нагор'і ў паўднёвым Перу.

Вулкан не мае вызначанага горнага профілю, болей падобны да вялікага вулканічнага кратара. Вядомы катастрафічным вывяржэннем 19 лютага 1600 года (6 балаў паводле шкалы вулканічных вывяржэнняў), якое было наймацнейшым вывяржэннем у Паўднёвай Амерыцы за ўвесь час.

Лічыцца, што гэта вывяржэнне магло быць прычынаю вялікіх кліматычных змен у хадзе так званага «Малога ледавіковага перыяду».

Сучаснасць
----------

Вулкан Уайнапуціна набыў шырокую папулярнасць увесну 2014 у сувязі з падзеямі на паўднёвым усходзе Украіны і ўдзелу ў іх расійскага лідара. Яшчэ большай легендарнасці гэтай гары надае той факт, што ў 2014 чакаецца другое ў гісторыі вывяржэнне Уайнапуціны.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уайнапуціна
* Volcano Live
**Рапс** (лац.: Brassica napus L. var. oleifera Metzg.) — аднагадовая алейная расліна сямейства крыжакветных. У прыродзе існуюць дзве формы рапсу: рапс яравы і рапс азімы, які мае асноватворнае значэнне. Насенне рапсу змяшчае 48—52 % алею, які выкарыстоўваюць у лакафарбавай, мылаварнай, харчовай (маргарынавай) і іншых галінах прамысловасці. Макуху пасля прапарвання скормліваюць скаціне. Рапс азімы вырошчваюць таксама на зялёны корм.

Рапс быў вядомы яшчэ за 4 тысячагоддзя да нашай эры. Адны даследчыкі лічаць яго радзімай Еўропу, у прыватнасці яе паўночна-заходнія прыбярэжныя раёны, як прыморскія землі сучасных Швецыі, Нідэрландаў і Вялікабрытаніі, іншыя — Міжземнамор’е. На карысць апошняга ўскосна сведчыць той факт, што культура рапсу з самых аддаленых часоў была больш распаўсюджаная ў Азіі, дакладней — у Індыі, куды яна, хутчэй за ўсё, пракралася з Міжземнамор’я.

Да сярэдзіны XIX стагоддзя рапс разам з іншымі алейнымі крыжакветнымі, як свірэпа і гарчыца, быў у Еўропе даволі распаўсюджанай культурай. Плошчу пад рапс толькі ў адной толькі Германіі дасягала ў той час 300 тысяч га. Такое параўнальна шырокае распаўсюджванне да таго часу культуры тлумачыцца выкарыстаннем яго алею для тэхнічных патрэбаў у сувязі з агульным прамысловым развіццём попыту на тэхнічнае масла. Маладая нафтавая прамысловасць тады яшчэ не была ў стане задавальняць гэты попыт, і рапс, які апынуўся ў еўрапейскіх агракліматычных умовах адным з самых алейных раслін, шырока культываваўся.

Гл. таксама
-----------

* Рапсавы алей
* Біяпаліва

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Прохараў В. М.* Рапс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 309. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рапс
* Рапс: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Brassica napus* L. ssp. olifera Metzg. — Рапс // Агроэкологический атлас России и сопредельных стран: экономически значимые растения, их болезни, вредители и сорные растения (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4129767-2 · LCCN: sh85111405 · Microsoft: 2779726014 · NKC: ph230279, ph230278 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Оса (значэнні).
**О́са** (ісп.: Península de Osa) — паўвостраў у Цэнтральнай Амерыцы, на паўднёвым захадзе Коста-Рыкі.

Геаграфія
---------

Паўвостраў аддзяляе заліў Гольфа-Дульсе ад Ціхага акіяна і з’яўляецца другім па велічыні ў Коста-Рыцы пасля паўвострава Нікоя. Уваходзіць у склад правінцыі Пунтарэнас.

На паўвостраве маецца некалькі невялікіх рэк — Рынкон, Каркавада, Рыа Клара. Ля заходняга ўзбярэжжа знаходзіцца невялікае возера Каркавада. Вышэйшай кропкай паўвострава з’яўляецца гара Рынкон (745 м).

Паўвостраў заняты вільготнымі трапічнымі лясамі. На яго тэрыторыі засяроджана амаль палова ўсёй флоры і фаўны краіны. Большую яго частку займае нацыянальны парк Каркавада. У парке сустракаюцца больш 10 тысяч відаў насякомых, каля 400 відаў птушак і больш за 100 відаў земнаводных і паўзуноў. Таксама тут жывуць каля 140 відаў млекакормячых. Журнал «National Geographic» прызнаў прыроду паўвострава самай біялагічна насычанай з усіх вядомых экасістэм у свеце.. Дзеля вывучэння прыроднага багацця паўвострава ў рэгіёне быў створаны навукова-даследчы цэнтр «Cerro Osa».

Найбольш буйным горадам паўвострава з’яўляецца Пуэрта-Хіменэс, які размешчаны на беразе заліва. Колькасць яго насельніцтва складае 8 000 чал. (2000). На паўвостраве амаль няма дарог. Сувязь паміж пасёлкамі ажыццяўляецца па пешаходных тропах альбо морам. У Пуэрта-Хіменэсе і Рынконе дзейнічаюць аэрапорты.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Fishingcostarica.ru «Паўвостраў Оса і нацыянальны парк Каркавада»

Спасылкі
--------

* Friends of The Osa Peninsula Архівавана 16 ліпеня 2011.
**Уаскаран** — гара ў горнай сістэме Цэнтральных Андаў. Вышыня 6768 м. Cамая высокая кропка Перу і чацвёртая па вышыні гара Паўднёвай Амерыкі. Уаскаран размешчаны ў аднайменным нацыянальным парку і з’яўляецца часткай масіва Кардыльера-Бланка. Акрамя асноўнага піка Уаскаран-Сур каля гары ёсць яшчэ два — Чапікалькі і Уаскаран-Нортэ. Першае ўзыходжанне ажыццявіла ў 1932 годзе група нямецкіх і аўстрыйскіх альпіністаў. На пік Уаскаран-Нортэ першай забралася амерыканка Эні Сміт-Пек ў 1908 годзе.

31 мая 1970 года на паўночным схіле сышоў буйны апоўзень, пахаваўшы пад сабой чэхаславацкую альпінісцкую групу і горад Юнгай.