**Фелікс Х'юберт Д'Эрэль** (фр.: Félix Hubert d'Hérelle, 25 красавіка 1873, Манрэаль, Квебек — 22 лютага 1949, Парыж, Францыя) — французскі і канадскі мікрабіёлаг. Адкрыў бактэрыяфагі. Дэталёва апісаў бактэрыяфагію. Прапанаваў выкарыстоўваць бактэрыяфагі для лячэння інфекцыйных захворванняў.

Біяграфія
---------

### Раннія гады жыцця

Д'Эрэль нарадзіўся ў Манрэалі, Квебеку (Канада) у 1873 годзе ў сям'і французскіх эмігрантаў. Пасля смерці бацькі сям'я пераехала ў Парыж, дзе Д'Эрэль скончыў сярэднюю школу. Іншай адукацыі ён не атрымаў, і ўсё жыццё займаўся самаадукацыяй. Д'Эрэль быў апантаны вандраваннямі: у 16 гадоў ён аб'ездзіў палову Еўропы на веласіпедзе, а ў 17 гадоў — падарожнічаў па Паўднёвай Амерыцы.

Ва ўзросце 24 гадоў Д'Эрэль з сям'ёй пераехаў у Канаду. Для заробку ён вывучаў працэсы вырабу шнапса з кляновага сіропу, а ў сябе дома зрабіў лабараторыю і займаўся мікрабіялогіяй. Адзін час ён працаваў санітарам у геалагічнай экспедыцыі ў Лабрадор, не маючы ніякай медыцынскай ступені або рэальнага досведу.

### Гватэмала і Мексіка

Спрабуючы вырашыць фінансавыя праблемы, ён з'ехаў з сям'ёй у Гватэмалу, атрымаўшы пасаду бактэрыёлага пры сталічнай бальніцы. Там, акрамя асноўнай дзейнасці, Д'Эрэль вывучаў пытанне аб атрыманні віскі з бананаў. Гэта дапамагло яму атрымаць новую працу: мексіканскі ўрад запрасіў яго заняцца тэмай «шнапс з агавы».

Мексіканцы паслалі Д'Эрэля ў Парыж назіраць за вырабам станкоў для шнапсавага завода, але ўвесь вольны час ён праводзіў у найбуйнейшым навуковым цэнтры - Інстытуце Пастэра, працуючы валанцёрам, без аплаты. Ён так захапіўся, што кінуў тэхналогію вырабу шнапса з агавы, і ў 1911 годзе перавёз сям'ю з Мексікі ў Парыж.

У гэтым жа годзе ён яшчэ раз з'ездзіў у Мексіку, дзе вылучыў мікраарганізмы з трупаў саранчы, масавая гібель якой ад невядомай хваробы назіралася на паўвостраве Юкатан. Выдзелены арганізм, названы *Coccobacillus acridiorum*, Д'Эрэль памножыў і выпрабаваў супраць саранчы ў Гватэмале, Аргенціне і Тунісе. Спроба была не вельмі ўдалай, але першай ў гісторыі выкарыстання біялагічнага спосабу барацьбы з шкоднікамі сельскагаспадарчых культур. Гэтая праца ўпершыню прыцягнула ўвагу навуковай супольнасці да Д'Эрэля. У 1912 і 1913 гадах ён зноў спрабаваў выкарыстаць *Coccobacillus acridiorum* для барацьбы з саранчой ў Аргенціне.

### Францыя і бактэрыяфагі

Пасля Першай сусветнай вайны Д'Эрэль заняўся тэмай, якая зрабіла яго знакамітым. Вывучаючы бактэрыі, якія выклікаюць дызентэрыю, ён выявіў інфекцыйны агент, які выклікаў іх гібель - лізіс. Д'Эрэлю атрымалася наладзіць яго размнажэнне: бактэрыі, заражаныя ім, гінулі, а колькасць агента павялічвалася. Д'Эрэль прапанаваў для агента назву - «бактэрыяфаг» - пажыральнік бактэрый. Д'Эрэлю належыць таксама ідэя выкарыстоўвання бактэрыяфагаў для лячэння бактэрыяльных захворванняў. У 1919 годзе Д'Эрэль паспяхова вылечыў бактэрыяфагамі першых пацыентаў. У той час яшчэ не было антыбіётыкаў, так што любая спроба знайсці лекі ад бактэрый мела велізарнае значэнне. Пачаўся сапраўдны бум фагавай тэрапіі.

### Егіпет і Індыя

У 1920 годзе Д'Эрэль ездзіў у Індакітай з мэтай даследаваць халеру і чуму. У гэты час ён усё яшчэ працаваў у Інстытуце Пастэра ў якасці валанцёра. У 1921 годзе яму ўдалося выдаць манаграфію аб бактэрыяфагах. Вядомасць яго расла, і ў 1925 годзе ён, нарэшце, атрымаў званне ганаровага доктара Лейдэнскага ўніверсітэта і медаль Левенгука. Аднак у Лейдэнскім універсітэце яму прапанавалі толькі часовую пазіцыю, і калі тэрмін яе скончыўся, Д'Эрэль з'ехаў змагацца з чумой і халерай ў Егіпет.

У Егіпце Д'Эрэль з поспехам выкарыстаў бактэрыяфагі, якія ён сабраў у заражаных чумой пацукоў падчас наведвання ім у 1920 годзе Індакітая, на заражаных чумой людзях. Грунтуючыся на яго выніках, Вялікабрытанія пачала шырокую кампанію супраць чумы. Затым Д'Эрэль вылучыў і выкарыстаў бактэрыяфагі для лячэння халеры ў Індыі.

### ЗША

У 1928 годзе Д'Эрэль становіцца прафесарам у Ельскім універсітэце ў Нью-Хэйвене (ЗША). Тым часам еўрапейскія і амерыканскія фармацэўтычныя кампаніі наладзілі вытворчасць бактэрыяфагаў ў медыцынскіх мэтах і абяцалі ўсім фантастычныя эфекты. Супрацьдзеяючы ім, Д'Эрэль стварыў французскую кампанію, якая вырабляла фагі. Аднак усе кампаніі сутыкнуліся з тэхналагічнымі праблемамі вытворчасці. Акрамя таго, няправільныя дыягназы часта прыводзілі да выкарыстання няправільнага віда бактэрыяфагаў. Усё гэта прывяло да таго, што навуковая супольнасць адвярнулася ад Д'Эрэля. Да таго ж Д'Эрэль меў няпросты характар і нажыў сабе шмат ворагаў.

### Савецкі Саюз

У гэтай сітуацыі ён прыняў запрашэнне І. В. Сталіна і ў 1934 годзе прыехаў у Савецкі Саюз і пасяліўся ў Тбілісі, у знаёмага яму па Інстытуце Пастэра грузінскага вучонага Г. Р. Эліява. У Тбілісі ён удзельнічаў у стварэнні НДІ бактэрыяфага (пасля НДІ вакцын і сываратак). Д’Эрэль ўжо пачаў будаваць сабе дом у Тбілісі, але ў 1939 годзе Г. Эліява быў рэпрэсаваны, і Д’Эрэль з’язджае ў Францыю, каб выратаваць сям’ю.

### Назад у Францыю

Тым часам пачаўся век антыбіётыкаў, і фагавая тэрапія на Захадзе была амаль забытая: бактэрыяфагі больш дарагія і складанеыя ў вытворчасці чым, напрыклад, пеніцылін. Толькі ў Савецкім Саюзе, асабліва ў Грузіі вяліся працы па культуры фагаў - аж да нашых дзён.

Д'Эрэль перажыў нямецкую акупацыю ў Францыі і памёр у 1949 годзе ў Парыжы практычна забыты як вучоны. Але імя Д'Эрэля згадана ў адмысловым спісе людзей, каму трэба было б прысудзіць Нобелеўскую прэмію. А цікавасць да фагавай тэрапіі ў апошні час зноў узрастае ў сувязі з праблемай устойлівасці мікраарганізмаў да антыбіётыкаў.

Публікацыі
----------

* 1946. *L’étude d’une maladie: Le Choléra*. French. F. Rouge & Cie S. A. Lausanne.
* 1938.  *Le Phénomène de la Guérison dans les Maladies Infectieuses.* Masson et cie, Paris.
* 1933. *Le Bactériophage et ses Applications Thérapeutiques*. Doin, Paris.
* 1929. *Études sur le Choléra.* Impr. A. Serafini, Alexandrie.
* 1926. *Le Bactériophage et son Comportement.* Masson et Cie, Paris.
* with G. H. Smith. 1924. *Immunity in Natural Infectious Disease.* Williams & Wilkins Co. Baltimore.
* 1923. *Les Défenses de l'Organisme.* Flammarion, Paris.
* 1921. Le Bactériophage: Son Rôle dans l'Immunité. Masson et cie, Paris.

Зноскі
------

1. 1 2  Felix d' Herelle // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Félix d' Herelle // Base biographique<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105958830'></a>
3. ↑  Keen, E. C. (2012). "Phage Therapy: Concept to Cure". Frontiers in Microbiology(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Summers, William C. (1999). Félix d'Herelle and the Origins of Molecular Biology. Yale University Press. ISBN 0-300-07127-2.
* Häusler, T. (2006). Viruses vs. Superbugs. includes excerpts from his unpublished autobiography Macmillan.
* D'herelle (2007). "On an invisible microbe antagonistic toward dysenteric bacilli: brief note by Mr. F. D'Herelle, presented by Mr. Roux. 1917". Research in microbiology 158 (7): 553–4. doi:10.1016/j.resmic.2007.07.005. PMID 17855060.
* Shrayer David P. (1996). "Felix d’Hérelle in Russia." Bull Inst Pasteur. 94:91–6.
* Summers (1991). "On the origins of the science in Arrowsmith: Paul de Kruif, Felix d'Herelle, and phage". Journal of the history of medicine and allied sciences 46 (3): 315–32. doi:10.1093/jhmas/46.3.315. PMID 1918921.
* Duckworth (1976). "Who discovered bacteriophage?". Bacteriological reviews 40 (4): 793–802. PMC 413985. PMID 795414.
* Peitzman (1969). "Felix d'Herelle and bacteriophage therapy". Transactions & studies of the College of Physicians of Philadelphia 37 (2): 115–23. PMID 4900376.
* Lipska (1950). "In memory of Prof. D'Herelle". Medycyna doswiadczalna i mikrobiologia 2 (2): 254–5. PMID 14815355.

Спасылкі
--------

* Фелікс Д’Эрэль Фонд знаний «Ломоносов»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 10075269 · BNE: XX1303747 · BNF: 12950300v · CiNii: DA08540963 · GND: 122727436 · ISNI: 0000 0001 2119 1043 · LCCN: n98079644 · NKC: nlk20000088929 · NLA: 50368194 · NTA: 067652956 · NUKAT: n2018121641 · SUDOC: 070457131 · VIAF: 6712744 |

 |