**Айчынны фронт** (ням.: Vaterländische Front) — ультраправая аўстрафашысцкая палітычная партыя, заснаваная ў 1933 годзе Энгельбертам Дольфусам. Фронт павінен быў «быць носьбітам ідэі аўстрыйскай дзяржавы» і «палітычна аб'яднаць усіх грамадзян Аўстрыі». Іншы варыянт перакладу назвы — **Патрыятычны фронт**. Пасля забароны ўсіх іншых палітычных партый і ліквідацыі парламенцкай дэмакратыі, Айчынны фронт займаў манапольнае становішча ў аўстрыйскай палітыцы.

Нягледзячы на намаганні Дольфуса, партыя так і не стала па-сапраўднаму масавым рухам. Хоць да канца 1937 года яе фармальнымі членамі былі каля 3 млн. чалавек (з 6,5 млн насельніцтва Аўстрыі), гэтая партыя не здолела заручыцца падтрымкай сваіх палітычных апанентаў як з колаў сацыял-дэмакратычнай партыі Аўстрыі, так і з нацысцкай партыі). Партыя была забароненая пасля аншлюсу (далучэння Аўстрыі да Германіі) у сакавіку 1938 года, і (у адрозненне ад сацыял-дэмакратычнай партыі) **не была адноўлена** пасля разгрому нацыстаў у 1945 годзе.

Гісторыя
--------

Сцяг «Айчыннага фронту»
### Фюрэр Дольфус

У 1918 годзе, пасля заканчэння Першай сусветнай вайны, распаду шматнацыянальнай Аўстра-Венгерскай імперыі і ліквідацыі аўстрыйскай манархіі, у маладой Аўстрыйскай рэспубліцы вылучыліся тры асноўных палітычных лагера: сацыял-дэмакраты, кансерватыўная Хрысціянска-сацыяльная партыя і пангерманская Народная партыя «Вялікай Германіі» (ням.: Großdeutsche Volkspartei, GDVP). 10 мая 1932 года канцлерам становіцца лідар Хрысціянска-сацыяльнай партыі Энгельберт Дольфус. У лютым 1933 года ў Аўстрыі адбыўся парламенцкі крызіс у ходзе галасавання па законе аб заработнай плаце. Нягледзячы на захаваную магчымасць пераадолець крызіс парламенцкімі метадамі, 4 сакавіка канцлер Дольфус дамогся ад хрысціянска-сацыяльнай большасці самароспуску парламента і стаў правіць на падставе закона аб прадастаўленні надзвычайных паўнамоцтваў. Улада перайшла да групы аўстрафашыстаў і кансерватараў, роўна аддаленых і ад аўстрыйскіх левых, і ад нямецкіх нацыяналістаў.

20 мая 1933 года Дольфус стварыў аўстрафашысцкую партыю Айчынны фронт у якасці пераемніка Хрысціянска-сацыяльнай партыі. Фронт быў заснаваны, каб прадстаўляць ўсіх аўстрыйцаў і для замены парламенцкай дэмакратыі. Адной з мэтаў арганізацыі было, як сфармуляваў раней былы канцлер Ігнат Зайпель на аснове каталіцкага сацыяльнага вучэння, у прыватнасці энцыклікі «Rerum Novarum» (1891) і булы «Quadragesimo Anno» (1931), стварэнне карпаратыўнай дзяржавы. Адной з перадумоў стала адмена парламенцкай сістэмы. Да фронту далучылася баявая арганізацыя правых сіл — Хеймвер. 30 мая ваенізаваная арганізацыя сацыял-дэмакратаў, Шуцбунд, была забаронена. Таксама былі забаронена Камуністычная партыя Аўстрыі, аўстрыйская Нямецкая нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя і Рух свабодных мысліцеляў (ням.: Bewegung der Freidenker). 11 верасня 1933 года ў сваёй прамове на Трабрэнплац ў Вене Дольфус заявіў: «Перыяд праўлення партый скончыўся! Мы не прымаем ураўняльнасць і тэрор, мы хочам у Аўстрыі нямецкую дзяржаву, якая грунтуецца на сацыяльных, рэлігійных, карпаратыўных пачатках з моцнымі, аўтарытарным кіраўніцтвам».

Пасля падаўлення Лютаўскага паўстання ў пачатку 1934 года, дзейнасць Сацыял-дэмакратычнай партыі і ўсіх афіляваных з ёй арганізацый была аб'яўлена незаконнай. Усе службовыя асобы і дэпутаты, выбраныя ад сацыял-дэмакратаў, у тым ліку венскі мэр Карл Зейтц, былі замененыя на прадстаўнікоў Айчыннага фронту. Устараніўшы сацыял-дэмакратаў і прафсаюзы з палітычнай сцэны, урад Дольфуса кансалідаваў саюз кансерватыўных сіл і царквы і прыняў «Майскую канстытуцыю» (ням.: Maiverfassung), запазычаную ў рэжыму Мусаліні. Федэральны закон ад 1 мая 1934 года № 4/1934 абвясціў Дольфуса «федэральным лідарам» (ням.: Bundesführer) Айчыннага фронту з дыктатарскімі паўнамоцтвамі. Дольфус быў забіты баявікамі аўстрыйскіх СС 25 ліпеня 1934 года, але створаны ім рэжым, вядомы як аўстрафашызм, праіснаваў да аншлюсу 1938 года.

### Фюрэр Штарэмберг

Пасля смерці Дольфуса Аўстрыю і фронт мог узначаліць кіраўнік Хеймвера князь Эрнст Рудзігер Штарэмберг, які сыграў вядучую ролю ў падаўленні паўстання нацыстаў і падзяляў ідэі Дольфуса. Але супраць яго выступілі прэзідэнт Аўстрыі Вільгельм Міклас і вядучыя хрысціянска-сацыяльныя палітыкі. У выніку 29 ліпеня 1934 года канцлерам Аўстрыі стаў Курт Шушніг, а Штарэмберг становіцца федэральным лідарам Айчыннага фронту і віцэ-канцлерам з функцыямі міністра бяспекі.

27 ліпеня 1934 года Штарэмберг звярнуўся з прамовай памяці Дольфуса, у якой звярнуў увагу на агульныя контуры сваёй палітычнай праграмы: Аўстрыю ён назваў «барыкадай Еўропы» супраць бальшавізму і «недапушчальнага, крымінальнага дэмагагичнага нацыяналізму», і заклікалі змагацца «супраць варварства дваццатага стагоддзя». Новы ўрад Шушнига Штарэмберг абвясціў «Святой спадчынай» забітага канцлера, паабяцаўшы не дапусціць ні найменшага кампрамісу з нацыстамі, каб ніякія саступкі «не змаглі б паўплываць на нашу поўную незалежнасць і свабоду, гонар і годнасць». Як і іншыя аўстра-фашысты, канчатковай мэтай сваёй палітыкі ён лічыў аднаўленне Габсбургаў.

Наступныя два гады Штарэмберг, які выступаў за супрацоўніцтва з Мусаліні дзеля захавання незалежнасці Аўстрыі ад III Рэйха, паступова саступала свае пазіцыі на палітычнай арэне канцлеру Шушнігу, пакуль 14 сакавіка 1936 года не быў вымушаны пакінуць пасаду фюрэра Фронту.

### Фюрэр Шушніг

Новым лідарам Айчыннага фронту пасля сыходу Штарэмберга стаў канцлер Курт Шушніг. Пры ім статус фронту змяніўся. У маі 1936 года прыняты новы закон, згодна з якім Айчынны фронт ператварыўся ў звычайную легальную палітычную партыю. Сімвалам Айчыннага фронту становіцца Кастыльны крыж, крыж з папярочнымі бэлькамі на ўсе чатыры бакі, для студэнтаў ўводзіцца нагрудны знак «Будзьце адзіныя», а члены фронту цяпер абавязаны вітаць адзін аднаго словамі ням.: «Front heil!». Усе дзяржаўныя служачыя былі абавязаныя ўступіць у Айчынны фронт.

Пасля забароны ўсіх іншых палітычных партый, Айчынны фронт вызначыў сваю палітычную манаполію. Ва фронт ўваходзілі арганізацыі «Аўстрыйскія маладыя людзі» (ням.: Österreichische Jungvolk), «Народнае Палітычнае Кіраванне нацыянальна настроеных» (ням.: Volkspolitische Referat für national Gesinnte), «Сацыяльна-палітычны аддзел» (ням.: Sozialpolitisches Referat), які павінен быў замяніць сацыял-дэмакратаў, і Фронт міліцыі (ням.: Frontmiliz), створаны ў кастрычніку 1936 года ў якасці замены апалчэння. Насуперак волі Дольфуса фронт так і не стаў масавым рухам. Хоць у канцы 1937 года Айчынны фронт аб'ядноўваў каля 3 млн з 6, 5 млн. жыхароў Аўстрыі, але толькі нешматлікія з іх былі праўдзівымі паслядоўнікамі партыі.

Пасля 1934 года аўстрыйскі ўрад апынуўся пад усё больш моцным ціскам з боку III рэйха. Сітуацыя пагоршылася паслабленнем падтрымкі з боку Беніта Мусаліні, які ўзяў курс на збліжэнне з Адольфам Гітлерам. 11 ліпеня 1936 года Шушніг быў вымушаны заключыць з урадам Германіі так званае «Ліпеньскае пагадненне» (ням.: Juliabkommen). Згодна яму былі памілаваныя нацысты, зняволеныя ў аўстрыйскіх турмах, а пасля нацыянал-сацыялісты былі включенны ў органы ўлады, у тым ліку Артур Зейс-Інкварт стаў членам Дзяржаўнага Савета (Staatsrates). У адказ Германія адмяніла так званы «Бар'ер тысячы марак» (ням.: Tausend-Mark-Sperre), моцна шкодзіўшы аўстрыйскай турысцкай індустрыі. Пачынаючы з 1937 года нацыстам дазволілі ўступаць у Айчынны фронт. У выніку, нягледзячы на тое, што дзейнасць нацысцкай партыі ў Аўстрыі па-ранейшаму заставалася пад забаронай, у рэчаіснасці нацыянал-сацыялісты атрымалі легальнае прыкрыццё для сваёй арганізацыі. 12 лютага 1938 года Шушніг і Гітлер падпісалі так званае Берхтесгаденскае пагадненне (ням.: Berchtesgadener Abkommen), па якому нацыянал-сацыялісты атрымалі магчымасць свабодна займацца палітычнай дзейнасцю і больш актыўна ўдзельнічаць ва ўрадзе. Так Зейс-Інкварт ўжо ў лютым быў прызначаны міністрам унутраных спраў і бяспекі.

Нягледзячы на ўсё большы ўплыў III Рэйха на аўстрыйскую ўнутраную і эканамічную палітыку Шушніг па-ранейшаму спрабаваў захаваць Аўстрыю як асобную дзяржаву. Спрабуючы аднавіць кантроль над сітуацыяй, ён абвясціў правядзенне плебісцыту аб захаванні Аўстрыяй незалежнасці прызначанага на 13 сакавіка. Гітлер запатрабаваў адмяніць плебісцыт, адправіць Шушніга ў адстаўку, а на месца канцлера прызначыць Зейс-Інкварта. Прэзідэнт Аўстрыі Вільгельм Міклас прыняў умовы Гітлера. 12 сакавіка, на наступны дзень пасля прызначэння Зейс-Інкварта канцлерам, нямецкія войскі перасеклі мяжу Аўстрыі, каб уключыць яе ў склад Трэцяга рэйха. Аншлюс Аўстрыі адбыўся. Перыяд панавання карпаратыўнай дзяржавы скончыўся, Айчынны фронт спыніў сваё існаванне. Пасля разгрому нацыянал-сацыялізму партыя не была адноўлена.

Зноскі
------

1. ↑  Bundesgesetz vom 1. Mai 1934 BGBl. II Nr. 4/1934, betreffend die *«Vaterländische Front»* Архівавана 8 снежня 2011.
2. ↑  Веб-сайт муниципалитета Вены / История: 2008 — Празднование и Отражение Архівавана 18 снежня 2016. (ням.)

Літаратура
----------

* I. Bärnthaler, *Die Vaterländische Front, Geschichte und Organisation*, 1971 (ням.)
* L. Reichhold, *Kampf um Österreich. Die Vaterländische Front und ihr Widerstand gegen den Anschluß 1933-38*, 2. Auflage 1985 (ням.)
* E. Talos/W. Neugebauer (Hg.), *Austrofaschismus*, Politik - Ökonomie - Kultur, 2005 (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 5272350-1 · LCCN: n84155625 · VIAF: 216145542745696642359, 131402032 |