**Матэматычная эканоміка** — сфера навуковай і практычнай дзейнасці, мэтай якой з’яўляецца матэматычна фармалізаванае апісанне эканамічных аб’ектаў, працэсаў і з’яў.

### Асаблівасці

Эканоміка як навука аб аб’ектыўных прычынах функцыянавання і развіцця грамадства карыстаецца разнастайнымі колькаснымі характарыстыкамі, а таму ўвабрала ў сябе вялікую колькасць матэматычных метадаў. Сучасная эканоміка выкарыстоўвае метады, распрацаваныя ў ХХ ст. Л. В. Кантаровічам, В. В. Лявонцьевым, Е. Е. Слуцкім. У якасці матэматычных метадаў эканомікі разглядаюцца наступныя раздзелы матэматыкі: лінейнае праграмаванне, асновы фінансавай матэматыкі, элементы тэорыі рызык і эканаметрыка.

Эканоміка-матэматычнае мадэляванне з’яўляецца адным з эфектыўных метадаў апісання складаных сацыяльна-эканамічных аб’ектаў і працэсаў у выглядзе матэматычных мадэлей і адначасова ператвараецца тым самым у частку самай эканомікі: у сплаў эканомікі, матэматыкі і кібернетыкі. Пацвярджэннем станоўчай ацэнкі гэтай з’явы стала прысуджэнне Нобелеўскіх прэмій у галіне эканомікі ў апошняе дзесяцігоддзе ў асноўным толькі за новыя эканоміка-матэматычныя даследаванні.

Пранікненне матэматыкі ў эканамічную навуку звязана з пераадоленнем значных цяжкасцей, звязаных з прыродай эканамічных працэсаў, у спецыфіцы эканамічнай навукі. Большасць аб’ектаў, якія вывучаюцца эканамічнай навукай, можа быць ахарактарызавана як складаная сістэма. Найбольш распаўсюджана разуменне сістэмы як сукупнасці элементаў, якія знаходзяцца ва ўзаемадзеянні і ўтвараюць некаторую цэласнасць, адзінства. Важнай якасцю любой сістэмы з’яўляецца эмерджэнтнасць — наяўнасць такіх уласцівасцей, якія не ўласцівыя ні аднаму з элементаў, якія ўваходзяць у сістэму. Таму пры вывучэнні сістэм недастаткова карыстацца метадам падзялення іх на элементы з наступным вывучэннем гэтых элементаў паасобку. Адна з цяжкасцей эканамічных даследаванняў у тым, што амаль не існуе эканамічных аб’ектаў, якія можна было б разглядаць як асобныя (пазасістэмныя) элементы.

Складанасць сістэмы вызначаецца колькасцю элементаў, якія ў яе ўваходзяць, сувязямі паміж гэтымі элементамі, а таксама ўзаемаадносінамі паміж сістэмай і асяроддзем. Эканоміка краіны мае ўсе прыкметы вельмі складанай сістэмы. Яна аб’ядноўвае вялікую колькасць элементаў, адрозніваецца разнастайнасцю сувязей, як унутраных, так і з іншымі сістэмамі (прыроднае асяроддзе, эканоміка іншых краін і г.д.). У народнай гаспадарцы ўзаемадзейнічаюць прыродныя, тэхналагічныя, сацыяльныя працэсы, аб’ектыўныя і суб’ектыўныя фактары.

Патэнцыяльная магчымасць матэматычнага мадэлявання любых эканамічных аб’ектаў і працэсаў не азначае, зразумела, яе паспяховай ажыццявімасці на дадзеным узроўні эканамічных і матэматычных ведаў, наяўнай канкрэтнай інфармацыі і вылічальнай тэхнікі. І хоць нельга паказаць абсалютныя межы матэматычнай фармалізуемасці эканамічных праблем, заўсёды будуць існаваць яшчэ нефармалізаваныя праблемы, а таксама сітуацыі, дзе матэматычнае мадэляванне недастаткова эфектыўна.

У эканоміцы многія працэсы з’яўляюцца масавымі. Яны характарызуюцца заканамернасцямі, якія не выяўляюцца на аснове толькі аднаго або некалькіх назіранняў. Таму мадэляванне ў эканоміцы павінна абапірацца на масавыя назіранні. Пазнанне колькасных адносін эканамічных працэсаў і з’яў абапіраецца на эканамічныя вымярэнні. Дакладнасць вымярэння ў значнай ступені прадвызначае і дакладнасць канчатковых вынікаў колькаснага аналізу шляхам мадэлявання, таму неабходным умовай эфектыўнага выкарыстання матэматычнага мадэлявання з’яўляецца ўдасканаленне эканамічных вымяральнікаў.

У працэсе мадэлявання ўзнікае ўзаемадзеянне «першасных» і «другасных» эканамічных вымяральнікаў. Любая мадэль народнай гаспадаркі абапіраецца на пэўную сістэму эканамічных вымяральнікаў (прадукцыі, рэсурсаў, элементаў і г.д.). У той жа час адным з важных вынікаў народнагаспадарчага мадэлявання з’яўляецца атрыманне новых (другасных) эканамічных вымяральнікаў: эканамічна абгрунтаваных коштаў на прадукцыю розных галін, ацэнак эфектыўнасці рознаякасных прыродных рэсурсаў, вымяральнікаў грамадскай карыснасці прадукцыі. Аднак гэтыя вымяральнікі могуць адчуваць уплыў недастаткова абгрунтаваных першасных вымяральнікаў, што вымушае распрацоўваць адмысловую методыку карэкціроўкі першасных вымяральнікаў для гаспадарчых мэт.

З пункту гледжання «цікавасцей» мадэлявання эканомікі ў цяперашні час найбольш актуальнымі праблемамі ўдасканалення эканамічных вымяральнікаў з’яўляюцца: ацэнка вынікаў інтэлектуальнай дзейнасці (асабліва ў сферы навукова-тэхнічных распрацовак, індустрыі інфарматыкі), пабудова абагульняючых паказчыкаў сацыяльна-эканамічнага развіцця, вымярэнне эфектаў адваротных сувязей (уплыў гаспадарчых і сацыяльных механізмаў на эфектыўнасць вытворчасці).

Мадэлі, якія вывучаюцца ў рамках матэматычнай эканомікі, губляюць непасрэдную сувязь з эканамічнай рэальнасцю, яны маюць справу з выключна ідэалізаванымі эканамічнымі аб’ектамі і сітуацыямі. Пры пабудове такіх мадэлей галоўным прынцыпам з’яўляецца не столькі набліжэнне да рэальнасці, колькі атрыманне магчыма большай колькасці аналітычных вынікаў пры дапамозе эканамічных доказаў. Каштоўнасць гэтых мадэлей для эканамічнай тэорыі і практыкі заключаецца ў тым, што яны служаць тэарэтычнай асновай для мадэлей прыкладнога тыпу.

### Прыклады матэматычных мадэлей

* Мадэль Лявонцьева — эканоміка-матэматычная балансавая мадэль, якая характарызуе міжгаліновыя вытворчыя ўзаемасувязі ў эканоміцы краіны.

Літаратура
----------

* Грынберг, А. С. Эканоміка-матэматычныя метады і мадэлі / А. С. Грынберг. — Мінск: Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, 2005.
* Сідзін, Э. Ф. Эканоміка-матэматычнае мадэляванне / З. Ф. Сідзін. — Чарнігаў: 1999.
* Макараў, С. І. Эканоміка-матэматычныя метады і мадэлі / С. І. Макараў, Севасцьянава С. А. — Масква: Кнорус, 2008.

Спасылкі
--------

* Кафедра эканамічнай кібернетыкі БДЭУ Архівавана 17 верасня 2010.

| ⛭Эканамічная навука |
| --- |
| 
* Эканамічная тэорыя
* Палітычная эканомія
* Прыкладная эканоміка  (англ.) (бел.

 |
| Метадалогія | 
* Эканамічныя мадэлі
* Эканамічныя сістэмы
* Матэматычная эканоміка
* Эканаметрыка
* Эксперыментальная эканоміка
* Вылічальная эканоміка  (англ.) (бел.
* Мікрааснаванні макраэканомікі  (англ.) (бел.

 |
| Мікраэканоміка | 
* Бюджэтнае мноства
* Заробак
* Крывая абыякавасці
* Міжчасовы выбар
* Нявызначанасць
* Непрыманне рызыкі
* Норма прыбытку
* Грамадскія даброты
* Карыснасць
	+ Чаканая
	+ Гранічная
* Тэорыя спажывання
* Прыбытак
* Працэнт
* Раўнавага
	+ Агульная
* Размеркаванне
* Рацыянаванне
* Рэдкасць рэсурсаў
* Рэнта
* Рынак
* Попыт і прапанова
* Кошт
* Структура рынку
	+ Канкурэнцыя
		- Манапалістычная
		- Дасканалая
	+ Манаполія
		- Двухбаковая
	+ Манапсонія
	+ Алігаполія
	+ Алігапсонія
* Таварны дэфіцыт
* Фіяска рынку
* Тэорыя фірмы
* Кошт
* Экстэрналія
* Эластычнасць
* Эфект даходу
* Эфект замяшчэння
* Эфект маштабу
* Эфект Аверча-Джонсана
* Эфектыўнасць па Парэта
* Выдаткі
	+ Альтэрнатыўныя
		- Няяўныя  (англ.) (бел.
	+ Незваротныя
	+ Грамадскія
	+ Гранічныя
	+ Сярэднія
	+ Трансакцыйныя
* Аналіз выдаткаў і выгод»
* Лішак  (англ.) (бел.
* Сацыяльны выбар

 |
| Макраэканоміка | 
* Беспрацоўе
* Валюта
* Грошы
	+ Попыт  (англ.) (бел.
	+ Прапанова
	+ Эмісія
* Грошава-крэдытная палітыка
* Дэфляцыя
* Інфляцыя
	+ Гіперінфляцыя
* Кейнсіянскі крыж
* Крывая Філіпса
* Крызіс
	+ Вялікая дэпрэсія
* Мадэль AD-AS
* Мадэль IS-LM
* Намінальная калянасць
* *«Агульная тэорыя»* Кейнса
* Чаканні
	+ Адаптыўныя
	+ Рацыянальныя
* Парытэт пакупніцкай здольнасці
* Плацёжны баланс
* Адсоткавая стаўка
* Рэцэсія
* Тэорыя росту
* Зберажэнні
* Сістэма нацыянальных рахункаў
* Сукупны попыт
* Стагфляцыя
* Фіскальная палітыка
* Цэнтральны банк
* Тэорыя цыклаў
* Шрынкфляцыя
* Эфектыўны попыт
* DSGE
* NAIRU
* Мадэлі  (англ.) (бел.
* Вымяральнікі нацыянальнага даходу і вытворчасці  (англ.) (бел.
* Інвестыцыі  (англ.) (бел.
* Узровень цэн  (англ.) (бел.
* Шок прапановы  (англ.) (бел.
* Шок попыту  (англ.) (бел.

 |
| Матэматычнаяэканоміка | 
* Даследаванне аперацый
* Эканаметрыка
* Тэорыя прыняцця рашэнняў
* Тэорыя гульняў
* Дызайн механізмаў
* Мадэль «выдаткі – выпуск»
* Фінансавая матэматыка

 |
| Прыкладнаяэканоміка  (англ.) (бел. | 
* Дабрабыту
* Эканамічная геаграфія
* Горада
* Эканамічная дэмаграфія
* Тэорыя грошай
* Ведаў
* Адукацыі
* Аховы здароўя  (англ.) (бел.
* Эканамічная гісторыя
* Міжнародная і сусветная
* Грамадскі выбар
* Навакольнага асяроддзя
* Экалагічная эканоміка
* Арганізацыя галіны
* Эканамічная палітыка
* Развіцця
* Рэгіянальная
* Рэлігіі
* Сям’і
* Сацыяэканоміка
* Эканамічная сацыялогія
* Працы
* Грамадскага сектара
* Эканамічнае планаванне
* Эканамічны аналіз права  (англ.) (бел.
* Прыродных рэсурсаў  (англ.) (бел.
* Сельскай гаспадаркі  (англ.) (бел.
* Эканамічная статыстыка  (англ.) (бел.
* Фінансавая  (англ.) (бел.

 |
| Школы (гісторыя)эканамічнай думкі | 
* Эканамічная думка Старажытнага Усходу
* Эканамічная думка Антычнасці
* Аўстрыйская
* Блумінгтонская
* Будыйская
* Гарвардская
* Джарджызм
* Інстытуцыяналізм
* Гістарычная
* Катэдэр-сацыялізм
* Кейнсіянства
	+ Неакенсіянства (неакласічна-кейнсіянскі сінтэз)
	+ Посткейнсіянства
		- Тэорыя грашовай цыркуляцыі  (англ.) (бел.
	+ Новае
* Класічная
* Канстытуцыйная
* Мальтузіянства
* Манчэстэрская
* Маржыналізм
* Марксісцкая
	+ Неамарксісцкая  (англ.) (бел.
* Эканамічны мэйнстрым
* Меркантылізм
* Свет-сістэмная тэорыя
* Манетарызм
* Неакласічная
	+ Лазанская
* Неартадаксальная
* Новая інстытуцыйная
* Новая класічная
	+ Тэорыя рэальнага дзелавога цыкла
* Паводніцкая
* Эканоміка прапановы
* Саламанцкая
* Стакгольмская
* Фізіякратыя
* Харталізм
	+ Сучасная грашовая тэорыя
* Чыкагская
* Эвалюцыйная
* Экалагічная
* Эканамічная думка Сярэднявечча  (англ.) (бел.
* Анархічная  (англ.) (бел.
	+ Мюцюэлізм
* Нераўнаважная  (англ.) (бел.
* Сацыялістычная  (англ.) (бел.
* Тэрмаэканоміка  (англ.) (бел.
* Феміністычная  (англ.) (бел.

 |
| Гл. таксама | 
* Мезаэканоміка
* Класіфікацыя эканамічнай літаратуры JEL
* List-Class article Найважнейшыя публікацыі ў галіне эканомікі  (англ.) (бел.

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119401270 · GND: 4066472-7 · LCCN: sh85040869 · Microsoft: 144237770 · NDL: 00571740 · NKC: ph122666 |

 |