recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Арака́л** (малаял.: അറയ്ക്കൽ രാജവംശം) — гістарычная дзяржава на паўднёвым захадзе паўвострава Індастан (1545 — 1819 гг.) 

Назва дзяржавы паходіць ад горада Аракал (зараз вёска Айікара ў Керале), дзе ў 1545 г. усталявалася дынастыя алі-раджаў. Згодна паданням, яе заснавальнік Мухамад Алі-раджа быў нашчадкам тамільскай дынастыі Чэра па матчынай лініі, або атрымаў уладу выпадкова, калі выратаваў мясцовую прынцэсу і ажаніўся з ёй. Алі-раджа быў тытулам кіраўнікоў па мужчынскай лініі. Жанчыны-кіраўнікі насілі тытул алі-беяў. У вонкавым свеце тытул валадароў Аракала вызначаўся як султаны. Дзяржаўнай рэлігіяй з'яўляўся іслам, але большасць насельніцтва спавядала індуізм. 

Развіццё дзяржавы Аракал адбывалася ў вострай канкурэнцыі з партугальскімі, англійскімі, французскімі і галандскімі каланізатарамі. Падпарадкаванне Лакадыўскіх астравоў дазволіла алі-раджам на некаторы час усталяваць кантроль над гандлёвымі зносінамі ў Аравійскім моры і стаць пасрэднікамі ў гандлі паміж поўднем Індыі і еўрапейскімі кампаніямі. Мухамад Алі-раджа падтрымліваў саюзныя адносіны з імперыяй Вялікіх Маголаў і ўзначальваў ваенны флот магольскіх імператараў. У XVIII ст. алі-раджы фармальна прызнавалі сваю залежнасць ад уладароў Майсура. У 1763 г. пры падтрымцы майсурскага флота яны захапілі Мальдыўскія астравы. 

Саслабленне Майсура ў выніку войн з Брытанскай Ост-Індскай кампаніяй у 1767 — 1799 гг. вымусіла алі-раджаў шукаць падтрымку з боку Асманскай Порты. З 1780 г. Аракал прыняў бок Брытанскай Ост-Індскай кампаніі. У 1819 г. алі-раджы перадалі кіраванне сваёй дзяржавай брытанцам наўзамен на фінансавую падтрымку, хаця захавалі тытул султанаў і да нашых дзён вызначаюць сябе як адзіныя манархі Кералы.

Спасылкі
--------

* Arakkal Palace Архівавана 18 сакавіка 2018.
* How a Muslim became Arakkal Raja
* Arakkal Dynasty — Roopesh Arakkal Архівавана 17 лютага 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 119490471 · LCCN: sh85006401 · VIAF: 47572867, 316573374 |
**Дойна** — малдаўская і румынская лірычная народная песня. Узнікненне дойны адносіцца да эпохі ранняга феадалізму. Пашырана таксама ў яўрэяў-ашкеназаў, паўднёвых славян і заходніх украінцаў. Звычайна дойна складаецца з дзвюх частак — павольнай першай і хуткай другой.

Апісанне
--------

Адрозніваюць *вакальныя* дойны, пры выкананні якіх удзел прылады неабавязковы, і *інструментальныя* дойны, што выконваюцца на флуеры, чымпоі, наі, скрыпцы і іншых музычных інструментах. Мелодыі дойны часцяком разгортваюцца як імправізацыя: яны адрозніваюцца багаццем ладавай асновы і рытмічнай свабодай. Для дойны вельмі характэрны паўтор адных і тых жа кароткіх меладычных элементаў, а таксама актыўнае выкарыстанне арнаментацыйных прыёмаў. Англійскі клезмер Мерлін Шэпард кажа: «Выконваючы дойну, Вы павінны, іграючы на інструменце, расказаць слухачам вельмі сумную і трагічную гісторыю з жыцця».

Дойна з тэкстамі на ідышы ўвайшла таксама ў рэпертуар клезмераў і знайшла адлюстраванне ў яўрэйскай паэзіі — гл. напр. вершаваная складанка Мойшу Пінчэўскага «Дойна: вершы і паэмы» (Савецкі пісьменнік, Масква, 1960), а ў якасці прыкладу клезмерскага выканання яго ж песню «Басараб'е» (*Бесарабія*) у выкананні скрыпача Іцхака Перлмана і капэлы Brave Old World (*Itzhak Perlman «In The Fiddler’s House»*, with «Brave Old World» klezmer-band, «Bessarabia», трак №6, кампакт-дыск, Angel Records, Нью-Ёрк, ©1995). Пісалі дойны таксама Іосіф Келер, Зелік Бардзічэвер і іншыя яўрэйскія паэты.

Этымалогія
----------

Паходжанне слова «дойна» дакладна невядомае. Мяркуецца, што яно мае інда-еўрапейскія карані, бо існуе літоўская народная песня з падобнай назвай — дайна.

Гл. таксама
-----------

* Хору
* Жок
* Сырбу
* Малдавяняска

Тэксты
------

* Фолклор молдовенеск, Кишинэу, 1956
* Поезие популарэ молдовеняскэ, Кишинэу, 1960
* Flori alese din poezia populară, Buc. 1960; в рус. пер. — Молдавский фольклор. Песни и баллады, М. 1953
* Румынские народные песни и сказки, М. 1963.

Літаратура
----------

* *Аксьонова Л. А.* Кынтекул популар молдовенеск. — Кишинэу, 1958.
* *Tocilescu Gr. G.* Balade şi doine. — Buc. 1958.
* Folclor din Transilvania, t. 1-2. — Buc. 1962.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ініцыял.
Ініцыялы (Е-Н) з пражскіх выданняў Скарыны
Буквіца. Мсціслаўскае евангелле. 14 ст.jpg
**Бу́квіца**, ці **ініцыя́л** (ад лац.: initialis «пачатковы») — павялічаная загалоўная (пачатковая) літара якога-небудзь раздзела ў тэксце рукапіснай ці друкаванай кнігі.

У рукапісах ініцыялы (т. зв. буквіцы) багата размалёўвалі складаным арнаментам, упрыгожвалі выявамі чалавечых фігур і жывёл, жанравымі сцэнкамі.

З узнікненнем кнігадрукавання ініцыялы рабілі пераважна ў тэхніках гравюры.

На Беларусі першыя буквіцы ўжыты ў рукапісных кнігах XI стагоддзя. У беларускай друкаванай кнізе ўпершыню буквіцы ў тэхніцы ксілаграфіі выкарыстаны ў выданнях Ф. Скарыны ў пачатку XVI стагоддзя.

Літаратура
----------

* Ініцыял // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. С. 259.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Буквіца (кніжная графіка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4027011-7 · NKC: ph864744 |
**Стрыечны шлюб** - адна з абавязковых або пераважных формаў шлюбу, характэрная для радавога грамадства.

Віды
----

Адрозніваюць два галоўных віды стрыечнага шлюбу:

* орта-стрыечны (паралельна-стрыечны) - з дачкой брата бацькі або з дачкой сястры маці.
* крос-стрыечны (перакрыжавана-стрыечны) — з дачкой сястры бацькі або з дачкой брата маці.

Гісторыя
--------

З'яўляўся пераважнай формай шлюбу пры радавым строі, паколькі забяспечваў узаемны шлюбны саюз двух {{нп3|Экзагамія|экзагамных родаў|ru|Экзогамия}}. З раскладаннем радавога ладу захаваўся як перажытак. У Новы час быў характэрны для {{нп3|Вышэйшы клас|вышэйшых слаёў грамадства|ru|Высший класс}}. Орта-стрыечны шлюб, то ёсць шлюб з дачкой брата бацькі (асабліва ў арабаў, малагасійцаў, часткі народаў банту, некаторых народаў Дагестана і Сярэдняй Азіі) або, што сустракалася радзей, з дачкой сястры маці (у туарэгаў), часта станавіўся пераважным, бо дазваляў захаваць маёмасць у межах вялікай сям'і ці іншых блізкароднасных груп.

Літаратура
----------

* Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2010. — 752 с. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-347-7.
**Кутора мала́я** (*Neomys anomalus*) — млекакормячая жывёла сямейства землярыйкавых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 6—8 см, хваста каля 5 см, маса 9—14 г. Па ступнях і пальцах задніх лап плавальная аблямоўка з цвёрдых валаскоў. Доўгія валаскі знізу хваста ўтвараюць кіль. Ад куторы вадзяной адрозніваецца менш развітай плавальнай аблямоўкай і меншым кілем. Поўсць кароткая, густая, аксаміцістая, на спіне цёмная з бурым адценнем, брушка светлае.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўропе і Малой Азіі; трапляецца ў Малдове, Крыме, Украіне. На Беларусі рэдкая, адзначана ў паўднёвых раёнах на палях, у лесе, рачных далінах, зрэдку ў садах і розных пабудовах.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Актыўная ўвесь год. Корміцца чарвямі, малюскамі, ікрой, маляўкамі рыб і інш. Біялогія вывучана недастаткова.

Літаратура
----------

* *Самусенка Э.* Кутора малая // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5 т. Т. 3. — Мн.: БелСЭ, 1984.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дземчанка.

**Мікіта Дземчанка** (нар. 6 верасня 2002, Мінск) — беларускі футбаліст, паўабаронца мінскага «Дынама» і моладзевай зборнай Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец мінскага «Дынама», з 2018 года пачаў выступаць за дубль. У 2019 годзе стаў прыцягвацца да асноўнай каманды дынамаўцаў, дэбютаваў у асноўным складзе 26 чэрвеня 2019 года ў матчы Кубка Беларусі супраць мікашэвіцкага «Граніта» (2:0), калі выйшаў на замену ў другім тайме. 11 ліпеня 2019 года выйшаў у стартавым складзе каманды ў матчы Лігі Еўропы з латвійскай «Ліепаяй» (1:1). У далейшым працягваў гуляць за дубль.

У ліпені 2020 года быў аддадзены ў арэнду ў «Смалявічы». 10 ліпеня 2020 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў другім тайме матча супраць «Іслачы» (3:1). У далейшым замацаваўся ў стартавым складзе каманды. У снежні 2020 года па заканчэнні арэнды пакінуў «Смалявічы».

У пачатку 2021 года трэніраваўся разам з рэзервовай камандай «Дынама», праходзіў прагляд у бабруйскай «Белшыне», аднак у выніку пачаў сезон 2021 у складзе дубля дынамаўцаў, у далейшым зрэдку з’яўляўся ў асноўнай камандзе. У 2022 годзе стаў часцей прыцягвацца да асновы, у тым ліку нярэдка выхадзіў у стартавым складзе.

Міжнародная кар’ера
-------------------

У кастрычніку 2019 года выступаў за юніёрскую зборную Беларусі да 19 гадоў у адборачным раўндзе чэмпіянату Еўропы.

26 лютага 2022 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, калі выйшаў у стартавым складзе ў адборачным матчы чэмпіянату Еўропы 2023 супраць Кіпра (1:0) і быў заменены ў другім тайме.

Дасягненні
----------

* Беларусь 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2021

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2018 | дубль | Дынама | Беларусь | 12 | 0 |
| 2019 | дубль | Дынама | Беларусь | 19 | 6 |
| 2020 (1) | дубль | Дынама | Беларусь | 13 | 6 |
| 2020 (2) | Д1 | Смалявічы | Беларусь | 12 | 0 |
| 2021 | Д1 | Дынама | Беларусь | 3 | 1 |
| 2022 | Д1 | Дынама | Беларусь | 20 | 0 |
|

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑  Игроки минского «Динамо» Халимончик, Демченко, Ложкин и Родионов перешли на правах аренды в «Смолевичи»
3. ↑  10 футболистов покинули "Смолевичи"

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |

| ⛭ Дынама Мінск |
| --- |
| 
* 1 Макаўчык (б)
* 2 Холадаў
* 3 Швяцоў
* 4 Гаўрыловіч
* 6 Паліцевіч (к)
* 7 Быкаў
* 8 Дземчанка
* 10 Хвашчынскі
* 14 Пуціла
* 15 Свірэпа
* 16 Будзько
* 17 Сядзько
* 20 Сачыўка
* 21 Лапавухаў (б)
* 23 Жэрдзеў
* 26 Калінін
* 27 Арлоў
* 28 Зорын
* 32 Шымаковіч (б)
* 44 Сялява
* 67 Бегуноў
* 77 Рылач
* Мялёшын
* Падстрэлаў
* Пігас
* Чарняк
* галоўны трэнер: Вадзім Скрыпчанка

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Быкоўскі.
**Сяргей Сяргеевіч Быкоўскі** (нар. 30 мая 1972, Віцебск) — беларускі спартсмен, баксёр. Майстар спорту СССР, майстар спорту СССР міжнароднага класа.

Біяграфія
---------

У 1997 годзе скончыў Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут. З 1991 года — спартсмен-інструктар Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь.

Удзельнік чэмпіянатаў свету і Еўропы па боксе 1993 года, XXVI (1996) і XXVII (2000) Алімпійскіх гульняў.

Пераможца турніру серыі Гран-пры 1997 года ў вагавай катэгорыі да 63,5 кг. Уладальнік Кубка свету сярод нафтаздабыўных краін 2001 года. Чэмпіён Рэспублікі Беларусь (14 разоў).

Сярэбраны прызёр Кубка СССР па боксе 1990 года. Бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы па боксе 1996, 1998 гг.

Заняў 5 месца на чэмпіянатах свету 1993, 1995, 2003 гг.

Узнагароджаны ганаровымі граматамі Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь за значны ўклад у развіццё і папулярызацыю спорту на міжнародным узроўні. Быў удастоены стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Жыве ў Санкт-Пецярбургу.

Літаратура
----------

* Быковский Сергей Сергеевич // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2012. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 114.
* Быковский Сергей Сергеевич // Спортивная энциклопедия Беларуси / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Минск : БелЭн им. П. Бровки, 2005. — С. 99.

1. ↑  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
**Бабру́йкаўскае вадасховішча** — вадасховішча ў Беларусі, на р. Мытва, у басейне Прыпяці, у Ельскім раёне Гомельскай вобласці. За 7 км на усход ад Ельска, каля в. Бабруйкі. Створана ў 1972 годзе як зона адпачынку і для гадоўлі рыбы. Плошча 1,22 км², даўжыня 3,3 км, найбольшая шырыня 0.8 км, глыбіня 3 м, плошча вадазбору 162 км². Катлавіна выцягнута ў рачной даліне. Моцнапраточнае, сярэднегадавы сцёк 19,3 млн. м. Правы бераг (вышыня 5—6 м) зарос хваёвым лесам, на левым (да 10 м) — мяшаны лес, ворная зямля і сенажаць. Верхняя мелкаводная частка зарасла чаротам і асакой.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гінько.
**Віктар Гардзеевіч Гінько** (нар. 7 снежня 1965, г. п. Шаркаўшчына) — беларускі лёгаатлет. Майстар спорту міжнароднага класа.

Біяграфія
---------

З 1976 года займаўся ў дзіцячай юнацкай спартыўнай школе ў трэнера Рыгора Аляксандравіча Сапсона.

У 1979 годзе трапіў у Віцебскую школу-інтэрнат спартыўнага профілю для здольных і перспектыўных юнакоў у якасці бегуна. Пасля 2 гадоў пастаянных трэніровак у 1982 годзе выйграў першынство СССР сярод юнакоў.

У 1982 годзе, скончыўшы школу-інтэрнат, трэніраваўся ў Мікалая Канстанцінавіча Снясарава і Уладзіміра Мікалаевіча Ахрэменкі, якія рыхтавалі спартсменаў па спартыўнай хадзьбе.

У 1983 годзе Гінько Віктар стаў сярэбраным прызёрам юніёрскага першынства СССР.

У 1984 годзе быў прызваны на службу ў армію. Пасля заканчэння тэрміновай службы сур’ёзна заняўся спортам. З’яўляецца майстрам спорту міжнароднага класа, удзельнікам Алімпійскіх гульняў у Атланце (1996) і Сіднеі (2000). Мае вышэйшае дасягненне ў спартыўнай хадзьбе на 100 км з вынікам 8.38.07.

Жыве ў Мінску. З’яўляецца галоўным трэнерам зборных каманд Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь па цяжкай атлетыцы, спартыўнай гімнастыцы, гульнявых відах спорту і спартыўнай хадзьбе.

Літаратура
----------

* Гінько, В. «Родны мой горад — любоў мая» / В. Гінько; гутарыў С. Райчонак // Кліч Радзімы (Шаркаўшчына). — 2018. — 28 ліп. — С. 7.
* Наша родина здесь, над Дисною-рекой… = Our motherland is here over Disna river… : фотоальбом / [Отдел идеологической работы, культуры и по делам молодежи Шарковщинского районного исполнительного комитета]. — Новополоцк : О. В. Молодечкин, 2018. — 38 с.

1. ↑  Viktar Ginko // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. 1 2  Olympedia — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q95606922'></a>
**Бабровіцкае** — возера ў Івацэвіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Каля возера знаходзіцца вёска Бабровічы, горад Івацэвічы размешчаны за 30 км.

Апісанне
--------

Плошча возера — 9,47 км², даўжыня берагавой лініі — 14,4 км, максімальная глыбіня — 8,0 м, сярэдняя — 2,5 м. Асноўную плошчу займаюць глыбіні 02/04 м. Катлавіна рэшткавага тыпу, лопасцепадобнай формы, злёгку выцягнутая з поўначы на поўдзень. Берагі нізкія, тарфяныя, парослыя хмызняком. Тэрыторыя вадазбору — плоская нізіна, напалову пакрыта лясамі і хмызнякамі, напалову балотамі і забалочанай тэрыторыяй. Канал Дзевяты злучае возера з ракой Грыўда.

Возера багата рыбай (карасі, карпы, таўсталобік, лешч, шчупак, плотка, акунь). У 1970-я гады ў возера засялялі срэбных карасёў, белых карпаў, белых амураў і таўсталобікаў. Фітапланктон прадстаўлены 89 відамі водарасцей (у асноўным зялёныя і сіне-зялёныя). Возера моцна зарастае.

Разам з Выганашчанскім возерам і навакольнай тэрыторыяй, Бабровіцкае возера ўваходзіць у склад рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Выганашчанскае» плошчай 43 тыс. га, а таксама ў склад лесапаляўнічай гаспадаркі «Выганаўскае», філіяла ДПУ «Нацыянальны парк „Белавежская пушча"».

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
**Антон Францавіч Бубала** (27 кастрычніка 1942, в. Гісялёва Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобл.) — беларускі грамадскі дзеяч, краязнавец, паэт.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 27 кастрычніка 1942 г. у вёсцы Гісялёва Асвейскага (цяпер Верхнядзвінскага) раёна падчас нямецкай акупацыі Беларусі. Яшчэ будучы немаўлям прайшоў праз канцлагер у Саласпілсе. Скончыў фізіка-матэматычны факультэт Даўгаўпілскага педагагічнага інстытута. У Камсамольску-на-Амуры ён завочна скончыў педінстытут з чырвоным дыпломам. Працаваў настаўнікам у школах Латвіі і ў Верхнядзвінскім раёне Беларусі. Пэўны час узначальваў аддзел культуры Верхнядзвінскага райвыканкама. Жыве ў Верхнядзвінску, з’яўляецца старэйшым навуковым супрацоўнікам Верхнядзвінскага гісторыка-краязнаўчага музея. Ганаровы грамадзянін Верхнядзвінска.

Дзейнасць
---------

Краязнаўствам пачаў займацца з 1972 г. Даследуе гісторыю, культуру і геаграфію Паўночнай Беларусі, у асноўным тэрыторыю Верхнядзвінскага, часткова Міёрскага і Расонскага раёнаў. Актыўны папулярызатар і арганізатар турысцка-краязнаўчага руху ў рэгіёне. Прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні шэрага навуковых канферэнцый рэгіянальнага і міжнароднага ўзроўню. Адзін з асноўных аўтараў і ўкладальнікаў кнігі «Памяць. Верхнядзвінскі раён».

З 1972 г. аўтыўна друкуецца ў сродках масавай інфармацыі. Выдаў некалькі ўласных паэтычных зборнікаў. Аўтар і рэдактар некалькі дзясяткаў кніг і брашур, буклетаў і паштовак, прысвечаных краязнаўству ў рэгіёне. Рэгулярна публікуецца ў газеце «Дзвінская праўда» з артыкуламі па гісторыі Поўначы Беларусі.

Актыўны грамадскі дзеяч, папулярызатар беларускай нацыянальнай культуры, дзеяч беларускага адраджэнскага руху. З’яўляецца сябрам шэрага грамадскіх аб’яднанняў, старшынёй клуба «Шукальнік», ініцыятарам і арганізатарам рэгіянальных турслётаў, пешых, лыжных і водных тэматычных турыстычных паходаў, займаецца добраўпарадкаваннем месцаў пахаванняў ахвяр Другой сусветнай вайны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бяроза над затокай: вершы / А. Ф. Бубала. — Мінск, 2012.
* Бубала Антон Францавіч // Краязнаўчая газета. — 2005 — № 12 (сакавік). — С. 2.
* Пуцявінамі роднага краю: прырода і гісторыя Верхнядзвіншчыны / А. Ф. Бубала. — Наваполацк, 2017. — 248 с.

Спасылкі
--------

* Бубала, Антон Францавіч (пісьменнік; нар. 1942) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
**Tachymenoides harrisonfordi** — від змей сямейства вужовыя (*Colubridae*). Апісаны ў 2023 годзе.

Назва
-----

Від названы ў гонар амерыканскага акцёра Харысана Форда з-за працы акцёра ў міжнароднай прыродаахоўнай дзейнасці, а таксама з-за нянавісці да змей, праяўленай персанажам Індыяна Джонс.

Распаўсюджанне
--------------

Эндэмік Перу. Распаўсюджаны ў нацыянальным парку Ацішы. Апісана ад аднаго самца, сабранага ў балоце Пантана-ла-Эсперанса на лугах Пуны  (укр.) (бел. на вышыні ў 3248 м над узроўнем мора.

Апісанне
--------

Адзіны асобнік мае 407 даўжыню мм Спіна бледна-жаўтлява-карычневая з раскіданымі чорнымі плямамі, якія ўтвараюць паравертэбральную паласу (шырынёй у адну луску) з кожнага боку на задняй палове цела. Бакі вентралатэральна чорныя (вышыня 2-3 лускі), за якімі ў задняй палове цела ідзе бледна-жаўтлява-бурая падоўжная паласа шырынёй у дзве лускі, акаймаваная з дорзалатэральнага боку чорнай паравертэбральнай палоскай. Горла і першыя 60 мм брушной часткі цела бледна-жаўтлява-карычневыя з чорнымі плямамі і вентралатэральнай чорнай палоскай з кожнага боку аднолькавай даўжыні, астатняя брушная частка і хвост цалкам чорныя. Галава мае дарсальную чорную паласу ад задніх краёў постакуляраў, якая цягнецца па знешніх краях растральных сегментаў над луской галавы (2-3 лускі ў шырыню) і звужаецца да 1 шырыні лускі на шыі перад заканчэннем; збоку галава мае чорныя плямы на надгубных костках і чорную паласу, якая цягнецца ад акуляра па дыяганалі над цемянной косткай над задняй надгубной косткай да кута сківіцы. Радужка медная з вертыкальнай зрэнкай.

Зноскі
------

1. ↑  Edgar Lehr, Juan C. Cusi, Maura I. Fernandez, Ricardo J. Vera and Alessandro Catenazzi. 2023. A New Species of Tachymenoides (Serpentes: Dipsadidae: Tachymenini) from the Puna of the Otishi National Park in Peru. SALAMANDRA. 59(3); 199—206.
2. ↑  У Перу відкрили новий вид змій і назвали його на честь Гаррісона Форда.
3. ↑  Novataxa
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бараноўская.
**Наталля Сяргееўна Бараноўская** (нар. 23 сакавіка 1979, Віцебск) — беларуская спартсменка. Майстар спорту СССР міжнароднага класа.

Біяграфія
---------

Скончыла Віцебскую дзяржаўную спецыялізаваную дзіцяча-юнацкую школу алімпійскага рэзерву № 8. Чэмпіёнка Еўропы 2000 года на дыстанцыі 200 м. Чэмпіёнка адкрытага чэмпіянату Велікабрытаніі 1998 года. Пераможца міжнароднага турніру «Ілірыя-96». Чэмпіёнка Беларусі 1996 года (плаванне батэрфляем), 1997 года (плаванне вольным стылем).

Сярэбраны прызёр чэмпіянату Еўропы 1999 і 2000 гг. на дыстанцыі 400 м.

Бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы сярод юніёраў 1994 года, 1999 года на дыстанцыі 200 м, чэмпіянату свету 2000 года на дыстанцыі 200 м.

Заняла 5-е месца на чэмпіянаце Еўропы па водных відах спорту 1999 года ў эстафеце 4х100 м, 6-е месца на дыстанцыі 100 м; 4-е месца на чэмпіянаце свету па плаванні на кароткай вадзе 2000 года на дыстанцыі 400 м. Заняла 15 месца на XXVI летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года ў эстафеце 4х200 м, 17-е месца ў эстафеце 4х200 м, 6 месца на XXVII летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года на дыстанцыі 200 м, 13-е месца — на дыстанцыі 400 м.

У 1999 годзе ўстанавіла 12 нацыянальных рэкордаў.

Зараз жыве на Кіпры.

Літаратура
----------

* Барановская Наталья Сергеевна // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 33.
* Барановская Наталья Сергеевна // Спортивная энциклопедия Беларуси / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Минск : БелЭн им. П. Бровки, 2005. — С. 53.
**Касцёл Святога апостала Лукі і кляштар дамініканцаў** — колішні рымска-каталіцкі сакральны комплекс у горадзе Чашнікі Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

У 1664 годзе харунжым Адамам Слушкам быў заснаваны дамініканскі кляштар і ў 1674 годзе быў узведзены касцёл.

Мураваны храм быў пабудаваны ў 1779—1786 гадах у стылі барока. Побач знаходзіўся кляштар дамініканцаў і бібліятэка. На вежах размяшчаліся гадзіннік і 3 званы, адлітыя ў Рызе.

У 1830 годзе ў кляштары былі прыёр, трое айцоў дамініканцаў і 8 чалавек абслугі. Разам з дамініканцамі ў Чашніках працавалі сёстры марыявіткі, якія мелі кляштар, дзе настаяцельніцай з’яўлялася сястра Эмілія Дзяўшовіч.

Пасля паўстання 1830—1831 гадоў кляштар дамініканцаў у Чашніках быў скасаваны, але касцёл заставаўся дзеючым парафіяльным. Кляштар сясцёр марыявітак існаваў кароткі час, ужо ў 1845 годзе ён быў ліквідаваны.

У 1868 годзе пасля паўстання 1863—1864 гадоў касцёл быў закрыты, а будынак перададзены праваслаўнай царкве i стаў Мікалаеўскім саборам.

У 1930 годзе па загадзе мясцовых уладаў вежы сабора да ўзроуню другога яруса знеслі i візуальна аб’ядналі з асноўным аб’ёмам будынка, які перарабілі пад дом культуры.

Будынак быў моцна пашкоджаны ў часы Другой сусветнай вайны. У пачатку 1960-х гадоў знеслі ўжо рэшткі сцен, з якіх мясцовае насельніцтва пасля вайны здабывала цэглу для гаспадарчых патрэб. Будаўніцтва побач новай школы толькі паскорыла прыняцце рашэння аб руйнаванні былога касцёла. На гэтым месцы цяпер знаходзіцца школьная спартыўная пляцоўка.

* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Дамініканскі касцёл **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 ліпеня 2021. Праверана 22 студзеня 2020.

Спасылкі
--------

* Касцёл Святога апостала Лукі і кляштар дамініканцаў (Чашнікі) на сайце Catholic.by (бел.)
* Касцёл Святога апостала Лукі і кляштар дамініканцаў (Чашнікі) на сайце Radzima.org
**Рэна Лалгі** (англ.: Rena Lalgie) — брытанскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Бермудскіх астравоў з 14 снежня 2020 года. Першая жанчына і першы чалавек афрыканскага паходжання, які быў прызначаны губернатарам Бермудскіх астравоў.

Біяграфія
---------

Да пасады губернатара Рэна Лалгі працавала на розных пасадах у Міністэрстве ўнутраных спраў Вялікабрытаніі (Хоум-офіс), Кабінеце міністраў і Дэпартаменце бізнэса, інавацый і рамёстваў. Яна была аперацыйным дырэктарам ва ўрадавай арганізацыі «Гандаль і інвестыцыі Вялікабрытаніі[en]». Пазней яна стала кіраўніком Упраўлення па выкананні фінансавых санкцый (OFSI), створанага ў рамках Казначэйства ў 2016 годзе для ўвядзення і выканання фінансавых санкцый.

Зноскі
------

1. ↑  History made! Queen appoints black woman as Governor of Bermuda **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Loop News (12 чэрвеня 2020). Архівавана з першакрыніцы 11 студзеня 2021. Праверана 25 студзеня 2022.
2. ↑  Meet Rena Lalgie, the first female Black Governor of Bermuda after 400 years **(нявызн.)**.  Motivation Africa (24 ліпеня 2020).
3. ↑  *Mara Lemos Stein*. U.K. Sanctions Agency Prefers Compliance Over Enforcement **(нявызн.)**.  Wall Street Journal (17 студзеня 2017).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ганчарэнка.
**Васіль Дзям’янавіч Ганчарэнка** (19 чэрвеня 1928, г. Днепрапятроўск, Украіна — 16 верасня 1983) — беларускі спявак (барытон). Заслужаны артыст БССР (1964).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1955 годзе Кіеўскую кансерваторыю. 3 1960 года саліст Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі. Адначасова з 1980 года загадчык кафедры опернай падрыхтоўкі Беларускай кансерваторыі.

Член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1962 года.

Творчасць
---------

Творчае аблічча Ганчарэнкі вызначалася добрай вакальнай школай, шчырасцю ў перадачы пачуццяў герояў.

Стварыў шэраг вобразаў у операх беларускіх кампазітараў: Лявон Бурак («Калючая ружа» Ю. Семянякі), Апанас («Алеся» Я. Цікоцкага), Лагоўскі («Яснае світанне» А. Туранкова), Платонаў («Сцежкаю жыцця» Г. Вагнера). сенатар Фаскары («Джардана Бруна» С. Картэса). Сярод партый класічнага рэпертуару: Анегін, Ялецкі, Раберт («Яўген Анегін», «Пікавая дама», «Іаланта» П. Чайкоўскага), Жэрмон («Травіята» Дж. Вердзі), Фігара («Севільскі цырульнік» Дж. Расіні), Малатэста («Дон Паскуале[ru]» Г. Даніцэці), Валянцін («Фаўст» Ш. Гуно), Эскамільё («Кармэн» Ж. Бізэ), граф Альмавіва («Вяселле Фігара» В. А. Моцарта) і інш. Паставіў оперы «Паяцы[ru]» Р. Леанкавала і «Яўген Анегін» П. Чайкоўскага.

Узнагароды
----------

Заслужаны артыст БССР (1964). Лаўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшае выкананне твораў М. Мусаргскага (1956).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Ганчарэнка Васіль Дзям’янавіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.

Літаратура
----------

* Ганчарэнка Васіль Дзям’янавіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.
**Вярэйскія** — княжацкі род, галіна Рурыкавічаў, малодшая лінія роду вялікіх князёў маскоўскіх. Тытулаваліся ад Вярэі (цяпер горад раённага падпарадкавання ў Нара-Фамінскім раёне Маскоўскай вобласці Расіі). Апошні з князёў вярэйскіх жыў і памёр у ВКЛ.

Нашчадкі вялікага князя маскоўскага Дзмітрыя Іванавіча (1350—1389), вядомага як Данскі. Паводле тастамента Дзмітрый Іванавіча ва ўдзел трэцяму сыну — Андрэю Дзмітрыевічу (1382—1432), надаваліся Мажайскае (куды ўваходзіла Вярэйская воласць) і Белазерскае княствы.

Пасля смерці Андрэя Дзмітравіча ў 1432 годзе яго ўдзел быў падзелены. Старэйшы сын — Іван Андрэевіч, быў князем мажайскім да 1454 года, а пасля ўцёк у Вялікае Княства Літоўскае. Малодшаму сыну — Міхаілу Андрэевічу, было вылучана Вярэйскае княства разам з Белазерскім княствам, уласна ён стаў пачынальнікам Вярэйскіх, але род згас на яго сынах.

Падчас вайны за сталец Вялікага княства Маскоўскага, паміж вялікім князем маскоўскім Васілём II і князем звянігарадска-галіцкім Юрыем Дзмітравічам, Міхаіл Андрэевіч падтрымаў спачатку Юрыя Дзмітрыевіча, свайго дзядзьку, але потым перайшоў на бок Васіля II, які даводзіўся яму стрыечным братам. Разам з Васілём II хадзіў супраць хана Улуг-Мухамеда, разам яны трапілі і ў палон, але пазней былі вызвалены. У 1471 годзе разам з Іванам III хадзіў на Ноўгарад Вялікі.

Калі ў 1484 годзе сын Міхаіла Андрэевіча — Васіль, уцёк сям’ёй у ВКЛ, Іван III прымусіў бацьку падпісаць некалькі пагадненняў, ён абавязаўся не падтрымліваць сувязяў з сынам, не прымаць яго ў свае ўладанні, адпісаць тастаментам свой удзел вялікаму князю маскоўскаму.

Пасля смерці Міхаіла Андрэевіча Вярэйскае княства было далучана да Вялікага княства Маскоўскага. Таксама Міхаіл Андрэевіч меў сына Івана, які памёр да 1485 года.

Літаратура
----------

* *Грыцкевіч А. П.* Вярэйскія. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Мінск. Т. 2. 1994. С. 442—443.
* *Грыцкевіч А. П.* Вярэйскія. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 4. Мінск. 1997. С. 399.
* *Валахановіч В. І.* Князі Вярэйскія. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. Мінск. 2004. С. 78.
Праабражэнне Гасподняе (мазаічная ікона, каля 1200 года, Луўр)
**Мандорла** (ад італ.: mandorla «міндаліна») — у хрысціянскім мастацтве адмысловая форма німбу  (руск.) (бел. ззянне авальнай формы, выцягнутае ў вертыкальным кірунку, усярэдзіне якога змяшчаецца выява Хрыста ці Маці Божай (радзей святых).

Большасць навукоўцаў бачыць вытокі мандорлы у мастацтве Старажытнага Рыма і Палесціны. Паводле адной з версій, у хрысціянскую іканаграфію вобраз трапіў з будыйскага мастацтва праз Персію і Арменію. Старажытныя выявы Мандорлы ў базіліцы Санта-Марыя-Маджорэ і манастыры Латому  (руск.) (бел. датуюцца V стагоддзем н. э.

Выява Хрыста ў мандорле асабліва ўласціва іканаграфіі Праабражэння Гасподняга і Другога Прышэсця; мандорла перадае тут ззянне славы Гасподняй. Гэта ж значэнне праслаўлення мае мандорла і ў іканаграфіі Успення Божай Маці  (руск.) (бел.. Пачынаючы з канца XII стагоддзя мандорла стала выкарыстоўвацца ў іканаграфіі Уваскрасення Хрыстова. Падрабязнае багаслоўскае тлумачэнне «фаворскае святло  (руск.) (бел.» атрымаў у коле ісіхастаў.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мандорла на Вікісховішчы |

Мандорла можа мець як выцягнутую, авальную форму, так і форму круга. Колер мандорлы, паколькі сімвалізуе ззянне, складаецца з кольцаў, размешчаных у парадку высвятлення — або да цэнтру, альбо да краёў. Сама мандорла часта бывае намаляваная працятай тонкімі залатымі прамянямі, альбо гэтыя прамяні таксама могуць быць напісаны белай фарбай. Колер мандорлы звычайна сіне-блакітны ці чырвоны, часам яна пазалочваецца. На іконе прападобнага Андрэя Рублёва «Праабражэнне Гасподняе» са святочнага чыну іканастасу мандорла намаляваная блакітна-чорным колерам.

Зноскі
------

1. ↑  Іншыя назвы — Vesica piscis?! (рыбін пузыр) або іхціс  (руск.) (бел..
2. ↑   The Oxford Dictionary of Byzantium : [англ.] : in 3 vol. / ed. by Dr. Alexander Kazhdan. — N. Y. ; Oxford : Oxford University Press, 1991. — P. 1281-82. — ISBN 0-19-504652-8.
3. ↑  James R. Russell Christianity In Pre-Islamic Persia: Literary Sources//Encyclopaedia Iranica **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 лістапада 2012. Праверана 21 ліпеня 2012.

Спасылкі
--------

* О мандорле. Виктор Кутковой. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 лістапада 2012. Праверана 18 красавіка 2006.
* О мандорле **(нявызн.)**.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Universalis |
**Бадзягі** (*Spongillidae*) — сямейства прэснаводных губак з класа звычайных (*Demospongia*).

Апісанне
--------

Нерухомыя каланіяльныя жывёлы, якія складаюцца з мноства злучаных паміж сабой асобін і жывуць пад вадой на глыбінях да 2 метраў. Па вонкавым выглядзе яны нагадваюць расліны. Памеры калоніі да 1 м. Цела шурпатае э непрыемнм пахам, шэрае, жаўтаватае, брудна-зялёнае. Шкілет крамянёвы.

Селяцца губкі на падводных прадметах. У вадаёмах Беларусі найчасцей трапляюцца 2 віды: бадзяга азёрная (*Spongilla lacustris*) жыве ў стаячых вадаёмах, бадзяга рачная (*Ephydatia fluviatilis*) — у праточных вадаёмах.

Размнажаюцца палавым і бясполым (пачкаванаем) спосабамі. Маюць вялікую здольнасць да аднаўлення: з дробнага кавалачка вырастае самастойная асобіна. Кормяцца аднаклетачнымі арганізмамі і арганічнымі рэшткамі. Жывуць некалькі месяцаў. Увосень утвараюць круглявыя ўнутраныя пупышкі — гемулы, якія вясной даюць пачатак новай калоніі.

Сістэматыка
-----------

Роды:

* *Anheteromeyenia*
* *Corvoheteromeyenia*
* *Corvospongilla*
* *Dosilia*
* *Duosclera*
* *Ephydatia*
* *Eunapius*
* *Heteromeyenia*
* *Heterorotula*
* *Meyenia*
* *Nudospongilla*
* *Pachyrotula*
* *Pectispongilla*
* *Racekiela*
* *Radiospongilla*
* *Sanidastra*
* *Saturnospongilla*
* *Spongilla*
* *Stratospongilla*
* *Trochospongilla*
* *Umborotula*
* *Uruguayella*

Значэнне для чалавека
---------------------

Могуць засмечваць гідратэхнічныя збудаванні. Ачышчаюць вадаёмы ад арганічных рэчываў.

Высушаныя бадзягі — народны сродак ад рэўматычных і іншых боляў. Ужываюцца ў выглядзе мазей.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Бадзягі** у адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.2. Мн. 1996, С.212

Літаратура
----------

* *Лук’яновіч Л. М.* Бадзягі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777329939 |
**Бахрам V** (Варахран, Врам, перс.: بهرام گور) — больш вядомы ў гісторыі як **Бахрам Гур** сасанідскі шахіншах з 420/421 па 439 гады. Адзін з траіх сыноў Ездыгерда I (399—420) і Шашандухт, дачкі яўрэйскага эксіларха.

Пасля смерці Ездыгерда I знаць, незадаволеная яго кіраваннем, спрабавала адхіліць ад улады ўсіх яго сыноў і пасадзіць на прастол Хасрова, нашчадка бакавой галіны дынастыі Сасанідаў. Бахраму ўдалося з дапамогай войска арабскага кіраўніка Мундзіра I, пры двары якога ён выхоўваўся, зрынуць Хасрова і захапіць прастол.

Сервестанскі палац Бахрама V
Бахрам V амаль не займаўся справамі, аддаўшыся забавам і задавальненням. Ён быў смелым паляўнічым, далікатным палюбоўнікам (персідская традыцыя захавала шмат анекдотаў пра яго любоўныя прыгоды) і вялікім любіцелем баляў. Кіраванне дзяржавай было перадаручана ўсёмагутнаму фаварыту Міхр-Нарсэ.

Сярэбраная талерка «Бахрам Гур і Азадэ», знойдзенае ў скарбе каля вёскі Турушава ўлетку 1929 года
Бахрам Гур стаў знакаміты не столькі сваім кіраваннем, колькі як герой «Шахнамэ», дзе яго вобраз быў ідэалізаваны і гераізаваны. Дзякуючы свайму вобразу ў «Шахнамэ» пазней стаў таксама героем шматлікіх іранскіх міфаў і паданняў ранняга Сярэднявечча. У міфалагічным вобразе яму прыпісвалася перамога над нейкім цмокам. Таксама як герою «Шахнамэ» яму было прыпісана справядлівае кіраванне, клопат аб народзе, заслугі ў стварэнні першых паэм на фарсі. Аднак у перыяд валадарання Бахрама Гура мовай Ірана, як афіцыйнай, літаратурнай, так і гутарковай была сярэднеперсідская — пехлеві.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 15 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
2. ↑  *فردوسی* شاهنامه — 1011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q8279'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q43459'></a>

Літаратура
----------

* *Дашков С. Б.* Цари царей — Сасаниды. История Ирана III — VII вв. в легендах, исторических хрониках и современных исследованиях. — М.: СМИ-АЗИЯ, 2008. — 352 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-91660-001-8.

Спасылкі
--------

* Бахрам V у Iranica

| ⛭Кіраўнікі дзяржавы Сасанідаў |
| --- |
| 
* Сасан
* Папак
* Ардашыр I
* Шапур I
* Армізд I
* Бахрам I
* Бахрам II
* Бахрам III
* Нарсэ
* Армізд II
* Шапур II
* Арташыр II
* Шапур III
* Бахрам IV
* Ездыгерд I
* Бахрам V
* Ездыгерд II
* Армізд III
* Пероз
* Балаш
* Кавад I
* Замасп
* Хасроў I Анушырван
* Армізд IV
* Бахрам VI
* Хасроў II Парвіз
* Кавад II
* Арташыр III
* Шахрвараз
* Барандохт
* Азармедохт
* Ездыгерд III

 |
| вылучаныя шрыфтам маленькага памеру не адносяцца да гэтай дынастыі |
**Элеме́нт** — аб’ект, які ўваходзіць у мноства.

Фразы «аб’ект уваходзіць у мноства», «аб’ект належыць да мноства» і «аб’ект з’яўляецца элементам мноства» з’яўляюцца тоеснымі.

Сцверджанне аб тым, што {\displaystyle a} з’яўляецца элементам мноства {\displaystyle A}, можна запісаць наступным чынам:

{\displaystyle a\in A}

Адзін аб’ект можа быць (і звычайна ёсць) элементам некалькіх мностваў. Больш таго, мноства можа разглядацца як адзіны аб’ект, які з’яўляецца элементам іншага мноства.

Гл. таксама
-----------

* Камбінаторыка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 98147132 |
**Кая́н** (саманазва *Kaum Kayan*) — даякскі народ, карэнныя насельнікі Калімантана. Жывуць пераважна ў малайзійскім штаце Саравак. Агульная колькасць (2010 г.) — 30 000 чалавек.

Каян звычайна далучаюць да груп даякаў, што жывуць ва ўнутраных раёнах Саравака. Іх назва паходзіць ад наймення ракі на тэрыторыі інданезійскага Калімантана, адкуль яны згодна вуснай гісторыі перасяліліся на поўнач у XVII ст. на землі даякскага народа *мурык*, які ў выніку асімілявалі. Адна з груп каян прыняла іслам і стварыла султанат Булунган (1731 — 1947 гг.) на паўночна-усходнім узбярэжжы вострава. Іх нашчадкі завуцца булунганскімі малайцамі. Тыя каян, што захавалі папярэдні лад жыцця, у 1860-х гг. згубілі частку тэрыторый пад ціскам ібан. 

Каян здаўна займаюцца падсечным земляробствам, вырошчваюць рыс, кукурузу, клубневыя культуры, тытунь. Трымаюць курэй, свінняў, коз, сабак. Важную ролю ў забеспячэнні харчам адыгрывае рыбалоўства. Рыбу здабываюць з дапамогай атручэння вадаёмаў. Палююць з дапамогай сабак і духавых трубак. Распаўсюджаныя традыцыйныя рамёствы: апрацоўка металаў і драўніны, выраб халоднай зброі і лодак.

Вёскі каян даволі населеныя, могуць умяшчаць болей за 1000 жыхароў, таму звычайна складаюцца з некалькіх доўгіх шматпакаёвых хацін, кожная з якіх цягнецца да 300 м. Вёска з навакольнымі тэрыторыямі ўяўляе сабою самастойнае палітычнае фарміраванне. У мінулым падчас войнаў некалькі вёсак стваралі саюзы, прычым каян заключалі дамовы не толькі з вёскамі супляменнікаў, але і іншых даякаў, пераважна з кеньях. 

Грамадства моцна стратыфікавана. Вылучаецца пласт арыстакратаў *хапой*, з ліку якіх паходзяць старасты вёсак і ваенныя правадыры. Сярэдняе месца займаюць простыя абшчыннікі. На ніжэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы стаяць рабы — нашчадкі ваеннапалонных. Апошнія не маюць права на зямлю, таму працуюць на надзелах арыстакратаў або вядуць сваю гаспадарку ад іх імя. Дапамогу правадырам павінны аказваць і простыя абшчыннікі. Многія арыстакраты маюць некалькі жонак, хаця першая жонка, чые дзеці ўспадкоўваюць высокі сацыяльны статус, павінна быць з арыстакратычнай сям'і. Адлік сваяцтва вядзецца як па мужчынскай, так і жаночай лініях. 

Фальклор адметны вуснымі паданнямі, песнямі і гісторыямі. Эпічныя паданні прадстаўлены цыклам песень *тэкна́*.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Каян (даякі) на Вікісховішчы |

* Kenyah—Kayan—Kajang
* The Kayanic Arts of Borneo
* Roselind Wan, Sumathi Renganathan and Inge Kral Tekná – a vanishing oral tradition among the Kayan people of Sarawak, Malaysian Borneo
* BERNARD SELLATO THE OTHER TIGER: HISTORY, BELIEFS, AND RITUALS IN BORNEO Архівавана 22 ліпеня 2023.
* Reed L. Wadley Kayan Religion: Ritual Life and Religious Reform in Central Borneo, by Jérôme Rousseau
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Качаткова.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аляксеева.
**Галіна Рыгораўна Качаткова** (**Аляксеева**; нар. 30 студзеня 1939, г. Ташкент, Узбекістан)  — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1962 годзе архітэктурнае аддзяленне будаўнічага факультэта Беларускага політэхнічнага інстытута (выкладчыкі Г. У. Заборскі, В. М. Волчак, Н. Я. Трахтэнберг, Н. М. Макляцова). Узнагароджана дыпломам 1-й ступені ВДНГ БССР за распрацоўку праекта Куставога вылічальнага цэнтра Дзяржбанка СССР у г. Магілёве.

У 1962—1965 гадах працавала архітэктарам, пасля старэйшым архітэктарам у інстытуце «Белпрампраект»; у 1965—1968 гадах у Праектна-канструктарскім бюро Мінсельбуда БССР, канструктар 1-й катэгорыі, кіраўнік групы аддзела тэхнічнай эстэтыкі; Мангольская Народная Рэспубліка г. Чайбалсан?! (1969); галоўны архітэктар праекта ў праектнай майстэрні; у 1970 годзе галоўны архітэктар праектаў у інстытуце «Белкамунпраект», у 1971—1985 гадах — у інстытуце «Магілёўграмадзянпраект»; у 1985—1995 гадах мастак, галоўны мастак Магілёўскага камбіната «Мастацтва» БСМ.

Член Саюза архітэктараў з 1965 года (членскі білет № 164). Пражывае ў г. Магілёве.

Творчасць
---------

Вылічальны цэнтр Дзяржбанка СССР (цяпер Лячэбна-дыягнастычны цэнтр) у г. Магілёве
Будынак Магілёўскага педагагічнага інстытута
Аўтар праектаў асноўных будынкаў і збудаванняў: вылічальны цэнтр Дзяржбанка СССР у г. Магілёве (1980); лячэбны корпус гарадской бальніцы ў г. Магілёве (1975); 72-кватэрны жылы дом зав. Юбілейны (1975); 70-кватэрны жылы дом вул. Сурганава (1982); педагагічны інстытут вул. Касманаўтаў (1984) — усе ў Магілёве; стаматалагічная паліклініка г. Крычаў (1977); інтэр’еры Дома Савета Абкама КПБ; інтэр’еры Кансерваторыі — усе ў Магілёве.

Сям'я
-----

Была ў шлюбе з архітэктарам Канстанцінам Аляксеевым[*удакладніць*].

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кочеткова Галина Григорьевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Алексеева Галина Григорьевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Урэчнік альпійскі**, **Рдзест альпійскі** (*Potamogeton alpinus*) — від шматгадовых водных травяністых раслін сямейства Урэчнікавыя (*Potamogetonaceae*). Этымалогія: лац.: alpinus — «альпійскі».

Апісанне
--------

Мае вельмі разгалінаванае карэнішча. Сцёблы круглыя ў перасеку, без плям, да 200 см, звычайна неразгалінаваныя. Расліна часта афарбаваная чырвоным. Лісце спіральна размешчанае. Плывучае лісце можа быць напаўпразрыстым, ад эліптычнага да досыць вузкага, да 9х2.5 см, часам адсутнічае; ліставая пласціна чырванавата-зялёная. Пагружанае лісце ад ланцэтнага да вузка-эліптычнага, да 22х3.3 см, на вяршыні тупое, ад светла-карычневага да чырвонага колеру. Зялёныя кветкі 3-10 см даўжынёй. Плады 2.6-3.7 мм, ад аліўкава-зялёнага да карычневага колеру, зваротнаяйкападобныя. Храмасомы: (2n = 26, 52).

Распаўсюджанне
--------------

Еўропа, Азія, Грэнландыя, ЗША, Канада. Расце ў халодных і ўмераных абласцях паўночнага паўшар’я. Насяляе азёры, каналы, ручаі, асабліва на тарфяным грунце. Зрэдку культывуюць, лепш за ўсё размножваецца дзяленнем карэнішчаў.

Галерэя
-------

* 
* Батанічная ілюстрацыя з кнігі Яна Копса «Flora Batava», 1800—1934Батанічная ілюстрацыя з кнігі Яна Копса «*Flora Batava*», 1800—1934

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  Зелена книга України
4. ↑  Довідник назв рослин України
5. ↑  Dictionary of Botanical Epithets

Спасылкі
--------

* Flora of North America  (англ.)
* Flora of Iceland (webpage of Icelandic Institute of Natural History) (ісл.)
* Euro+Med PlantBase  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777455199 |
Паўстанні з 1860 па 1893 год.
Паўстанні з 1894 па 1910 год.
Паўстанні з 1910 па 1912 год.
**Паўстанні ў Партугальскім Тыморы** (сучасны Усходні Тымор) — серыя ўзброеных паўстанняў карэннага насельніцтва ўсходняй часткі вострава Тымор у 1860—1912 гадах, выкліканая супрацівам панаванню партугальскіх каланіяльных уладаў на гэтай тэрыторыі і іх замахам на землі мясцовых кіраўнікоў.

Да канца 1850-х гадоў еўрапейскі ўплыў ва Усходнім Тыморы абмяжоўваўся толькі некалькімі невялікімі прыбярэжнымі раёнамі, якія ўяўлялі сабой больш гандлёвыя факторыі, чым калоніі, на астатняй жа тэрыторыі ўлада Партугаліі была насамрэч намінальнай у параўнанні з уладай ліруаі — традыцыйных кіраўнікоў усходнетыморскіх дзяржаўных утварэнняў. Перыяд паўстанняў у гісторыі Партугальскага Тымора абмяжоўваецца дзвюма падзеямі: Лісабонскай дамовай 1859 года паміж Партугаліяй і Нідэрландамі, у якой дзве гэтыя краіны ўпершыню дамовіліся аб выразным падзеле і ўстаноўцы мяжы паміж нідэрландскай заходняй і партугальскай усходняй часткамі вострава Тымор (пры гэтым за партугальцамі быў прызнаны таксама эксклаў Акусі на паўночным захадзе вострава), і паўстаннем Мануфахі 1912 года, якое лічыцца самым буйным у гісторыі паўстаннем жыхароў Усходняга Тымора супраць партугальскіх каланізатараў. Падавіўшы паўстанне, Партугалія здолела распаўсюдзіць сваю ўладу таксама на ўнутраныя раёны ўсходняй часткі вострава і паставіць пад поўны кантроль яе паўднёвае ўзбярэжжа. Ліруаі пазбавіліся значнай часткі сваёй улады і фактычна сталі марыянеткамі ў руках каланіяльных уладаў.

Паўстанні ў Партугальскім Тыморы збольшага разглядаюцца таксама як мяцяжы супраць збору падаткаў, бо разам з прымусовай працай мелі месца ўвядзенне падушнага падатку і іншых прымусовых збораў, якія таксама прыводзілі да беспарадкаў. Для паўстання Мануфахі ўвядзенне падушнага падатку ў 1906—1908 гадах часам разглядаецца нават як асноўная прычына. Мелася, аднак, і мноства іншых прычын для паўстанняў, у тым ліку абвяшчэнне рэспублікі ў Партугаліі ў 1910 годзе (што прывяло да заклапочанасці сярод ліруаі, паколькі яны бачылі ў гэтым пагрозу сваёй далейшай легітымнасці), а таксама магчымасць пашырэння структуры каланіяльнай адміністрацыі. Таму, на думку гісторыкаў, гэтыя паўстанні не могуць разглядацца як выкліканыя толькі якой-небудзь адной прычынай.

Літаратура
----------

* René Pélissier. *Timor en guerre — le crocodile et les Portugais (1847—1913)*. Éditions Pélissier, Montamets, Orgeval 1996, ISBN 2-902804-11-3  (фр.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кулеш.**Ганна Іванаўна Кулеш** (нар. 1953, г. Орша, Віцебская вобласць) - беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (2017), прафесар (2020).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1953 годзе ў Оршы.

Скончыла ў 1977 годзе філалагічны факультэт БДУ па спецыяльнасці "Беларуская мова і літаратура, руская мова і літаратура".

У 1992 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме "Шляхі і спосабы папаўнення грамадска-палітычнай лексікі беларускай мовы на сучасным этапе" (навуковы кіраўнік - прафесар Л. М. Шакун).

У 2016 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па тэме "Фарміраванне і развіццё мовы беларускага заканадаўства ХХ – пачатку ХХІ стст. (на матэрыяле беларускамоўных заканадаўчых тэкстаў)".

Дацэнтка кафедры гісторыі беларускай мовы філалагічнага факультэта БДУ.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар каля 150 навуковых публікацый. Галіна навуковых інтарэсаў: гісторыя беларускай літаратурнай мовы; праблемы гістарычнай і сучаснай лексікалогіі і лексікаграфіі; мова мастацкай літаратуры; пытанні культуры мовы.

Зноскі
------