**Кюль-тэгін** (стар. цюрк.: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤, *Kültegin*; кіт.: 闕特勤, піньінь: Quètèqín, Уэйд–Джайлз: chüeh-t'e-ch'in) — палкаводзец і суправіцель Другога ўсходнецюрксага каганата. Праславіўся як гераічны воін і ўдзельнік мноства ваенных паходаў, якія забяспечылі цюркам гегемонію ў Цэнтральнай Азіі.

Імя
---

Наджыб Асім (1921) транскрыбаваў імя як «köl» (*кёль*), грунтуючыся на этымалогіі караханідскага філолага Махмуда Аль-Кашгары (XI ст.), які трактаваў значэнне імя як «возера, мора». В. Радлаў запісаў імя як «kül» (*кюль*), з такім чытаннем згаджаліся Томсэн (1896), Малаў (1951) і Тэкін (1968). У кітайскіх крыніцах імя запісваецца іерогліфам 闕 (*què*).

Жыццяпіс
--------

Годам нараджэння Кюля лічыцца 684. Ён быў другім сынам Эльтэрыш-кагана, заснавальніка другога Цюркскага каганата, і малодшым братам Більгэ-хана. Кюль меў сем гадоў, калі памёр яго бацька. Спавядаў тэнгрыянства.

Падчас праўлення Капаган-кагана Кюль-тэгін і яго старэйшы брат заслужылі рэпутацыю дзякуючы сваёй ваеннай доблесці. Яны разграмілі енісейскіх кіргізаў, цюргешаў і карлукаў, пашырыўшы тэрыторыю каганата аж да Жалезных Варот на поўдзень ад Самарканда. Яны таксама падпарадкавалі сабе ўсе дзевяць плямёнаў такуз-агузаў.

У 705 годзе войскі Туджуэ пад камандаваннем Більгэ-хана ўвайшлі ў Лін'у, разграміўшы Шачжа Чжуньі. Кюль-тэгін камандаваў падраздзяленнем у баі, у якім страціў трох коней.

У 710 разам з Таньюкукам і Більгэ-ханам уварваўся з цюркскім войскам у Хакасію, прычыніўшы паразу кіргізам.

У 711 годзе ён удзельнічаў у пагібельнай для цюргешаў бітве пры Болчу.

У 713 годзе разам з братам і дзядзькам удзельнічаў у падпарадкаванні плямёнаў карлукаў.

У 716 годзе пасля смерці Капаган-кагана яго сын Інэль-каган паспрабаваў незаконна ўзысці на трон, ігнаруючы традыцыйны закон аб бакавым (брацкім) успадкоўванні, але Кюль-тэгін перашкодзіў яму. Ён сабраў войска, напаў і забіў Інэля, ягонага брата Элетміша і іхніх давераных паслядоўнікаў. Кюль пасадзіў на трон свайго старэйшага брата Більгэ-хана і ўзяў сабе тытул «шад», эквівалент галоўнакамандуючага войскам.

### Смерць

Стэла Кюль-тэгіна.
Кюль-тэгін раптоўна памёр 27 лютага 731 года. Цырымонія пахавання Кюль-тэгіна адбылася 1 лістапада 731 года, а Більгэ-каган даў свайму брату пасмяротнае імя *Інанчу Апа Ярган Тархан* (стар. цюрк.: 𐰃𐰤𐰨𐰆:𐰯𐰀:𐰖𐰺𐰍𐰣:𐱃𐰺𐰴𐰣). У яго гонар быў створаны шырокі пахавальны комплекс, важную частку якога склаў шэраг балбалаў — выяваў забітых ворагаў.

У 1889 годзе расійскім даследчыкам М. М. Ядрынцавым ва ўрочышчы *Хөшөө Цайдамын* знойдзена стэла-эпітафія Кюль-тэгіну. Яна змяшчае надпісы на старажытнацюркскай і кітайскай мовах, вядомыя як архонскія надпісы. Надпісы дэшыфраваны ў 1893 годзе дацкім навукоўцам прафесарам Вільгельмам Томсэнам. Помнік змяшчае цэнныя гістарычныя звесткі і дае багаты мовазнаўчы матэрыял. Таксама Кюль-тэгін згадваецца і на стэле ў суседнім урочышчы, ўзведзенай у памяць аб Більгэ-хане.

У культуры
----------

Памятная банкнота Казахстана, прысвечаная Кюль-тэгіну.
Ролю Кюль-тэгіна выконвае акцёр Хам Сок Хун у карэйскім серыяле «Тэ Джо-ён»[en].

Зноскі
------

1. 1 2  Kultegin’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG
2. ↑  Памылкова 阙特勒 Quètèlè.
3. ↑   (англ.) Lars Laamann, рэд. (1991). *Central Asiatic Journal*. Vol. 35. p. 48.
4. 1 2   (тур.) Ahmet. Taşağil (1995–2004). *Gök-Türkler*. Atatürk Kültür, Dil, ve Tarih Yüksek Kurumu (Turkey). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975161113X. OCLC 33892575.
5. ↑   (ням.) Sören Stark, *Die Alttürkenzeit in Mittel- und Zentralasien* (Nomaden und Sesshafte, Band 6), Reichert: Wiesbaden 2008, pp. 76–78.

Літаратура
----------

* (руск.) Мелиоранский П. М.  (руск.) (бел. Памятник в честь Кюль Тегина. СПб. 1899.
* (руск.) Малов С. Е.  (руск.) (бел. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования, М.; Л. 1951.
* (англ.) Talat Tekin, *A Grammar of Orkhon Turkic. Indiana University Uralic and Altaic Series*, vol. 69. Bloomington/The Hague: Mouton, 1968.
* (кіт.) 新疆维吾尔自治区民族事务委員会、*新疆民族辞典*， 乌鲁木齐：新疆人民出版社，1995 [Народны камітэт меншасцяў Сіньцзян-Уйгурскай аўтаномнай акругі, *Энцыклапедычны слоўнік малалікіх народаў Сіньцзяна*, Урумчы: Сіньцзянская народная выдавецкая кампанія, 1955].

Знешнія спасылкі
----------------

* Мангольскі нацыянальны гістарычны музей
* Поўны тэкст надпісаў Кюль-тэгіна Архівавана 7 студзеня 2014 года. (заархівавана)
* Архонскія надпісы з перакладамі (змяшчае Кюль-тэгінскія надпісы з перакладамі, заархівавана).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2009161256 · VIAF: 101499077 |