recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Свята-Успенская царква** — праваслаўны храм у Беларусі, у вёсцы Капцёўка Гродзенскага раёна. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1864—1868 гадах (паводле звестак епархіі, у 1891 годзе) з бутавага каменю.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю. Чатырохчасткавы храм падоўжна-восевай кампазіцыі. Да кубападобнага ў плане асноўнага аб’ёму, накрытага чатырохсхільным дахам і завершанага васьмігранным барабанам з цыбулепадобнай галоўкай, праз прамавугольную трапезную далучаецца трох’ярусная шатровая званіца (васьмярык на 2 чацверыках). З усходу прымыкае паўкруглая апсіда. На ружовым фоне бутавай муроўкі сцен вылучаюцца элементы архітэктурнага дэкору: атынкаваныя і пабеленыя прафіляваныя ліштвы, руставаныя абрамленні арачных аконных праёмаў, вуглавыя лапаткі, аркатурныя фрызы і нішы. Арачныя праёмы атынкаванага яруса-звона дэкарыраваны кілепадобнымі какошнікамі.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Успенская царква (Капцёўка)
* Свята-Успенская царква (Капцёўка) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Успенская царква (Капцёўка) на сайце Radzima.org
* Свята-Успенская царква (Капцёўка) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Мар’яна Адо́льская (Адамовіч)** (1767 ?, г. Паставы — ?) — танцоўшчыца.

Біяграфія
---------

Да 1785 года прыгонная падскарбія надворнага літоўскага Антоні Тызенгаўза.

Вучылася ў яго балетных школах у Гродне (магчыма, у Г. Петынеці) і Паставах (у Ле Ду).

У верасні 1778 года ўдзельнічала як салістка ў школьным спектаклі «Сялянскі балет» Петынеці на сцэне прыдворнага тэатра Тызенгаўза ў Гродне (у праграмцы значылася як М. Адамовіч).

У 1783 годзе была сярод выканаўцаў балета «Шлюб самнiтаў».

Пасля смерці магната перададзена паводле яго завяшчання каралю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму і ў 1785 годзе ўвайшла як другая салістка ў склад трупы «Таварыства танцоўшчыкаў яго каралеўскай вялікасці».

У 1789 годзе пакінула сцэну.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Мар’яна Адольская // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — Т. 1.
**Галітоз** (лац.: halitus — дыханне) — непрыемны пах з рота праз размнажэнне бактэрый. Ад парушэння пакутуе больш за палову насельніцтва Зямлі.

Папярэджанне
------------

Прадухіленню парушэння спрыяе стараннае ачышчэнне ротавай поласці зубной шчоткай некалькі разоў на дзень, прыём травянога настоя (кара дуба, кмен, перцавая мята, аптэчны рамонак і святаяннік) і паласканне ім рота і горла, штодзённае спажыванне варанай, сырой і тушанай гародніны, свежай садавіны і свежавыціснутых сокаў, піццё 6 шклянак чыстай вады ў суткі. Таксама карысна піць мінеральную ваду, як і штодзень піць біфідакефір (прабіётык). Да таго ж, варта адмовіцца ад курэння і спіртавых напояў, смажаных страваў, вырабаў з кансервантамі, араматызатарамі, узмацняльнікамі смаку і фарбавальнікамі, фабрычных ліманадаў і замяняльнікаў смаку.

Прычыны
-------

Узнікненню парушэння спрыяе дысбактэрыёз, штучныя харчовыя дабаўкі, спажыванне алкаголю і паленне.

Зноскі
------

1. ↑  *Вольга Шаўко.* Свежае дыханне // *Краіна здароўя*. — 23 студзеня 2010. — № 2 (171). — С. 5.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Галітоз на Вікісховішчы |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фаюм.
**Эль-Фаю́м** — адміністрацыйны цэнтр аднайменнай мухафазы ў Сярэднім Егіпце, размешчаны ў Фаюмскім аазісе і акружаны з усіх бакоў Лівійскай пустыняй. Насельніцтва — 306 393 жыхары (2005).

Фараоны 12-й дынастыі часта мелі рэзідэнцыі ў Фаюме, які называўся тады Шэдыт. Пра гэта сведчаць раскапаныя Фліндэрсам Пітры рэшткі храмаў і пахавальных пірамід. У пазнейшыя часы Шедыт (копц. П-ём) быў вядомы як Горад гадаў, або Кракадылопаль, пераназваны Пталамеямі ў Арсіною і меў бога-заступніка Себека з галавой кракадзіла. Тут жа знаходзіўся знакаміты Лабірынт, апісаны Герадотам. Сярод шматлікіх археалагічных знаходак Фаюмскай вобласці сусветную славу здабылі фаюмскія партрэты. Эль-Фаюм таксама вядомы пад назвай «Горад кракадзілаў і партрэтаў».

Вадзяныя колы
У Фаюме ёсць некалькі вялікіх кірмашоў, мячэцей, лазняў і папулярны штотыднёвы рынак. Канал, які называецца Бахр-Юсуф, праходзіць праз горад, па яго берагах стаяць дамы. Два масты перакінуты цераз раку: адзін складаецца з трох арак, па ім праходзіць галоўная вуліца; другі складаецца з дзвюх арак, над ім узвышаецца мячэць султана Кайтбея — падарунак ад жонкі ў гонар мамлюкскага султана ў Фаюме. У цэнтры горада знаходзіцца канал, з чатырма вадзянымі коламі, якія былі прыняты ў правінцыі Фаюм у якасці нацыянальнага сімвала.

Гл. таксама
-----------

* Мерыдава возера
* Фаюмская культура
* Фіёміі

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Citypopulation.de

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эль-Фаюм
* Фаюм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| Гарады Егіпта |
| --- |
| Сцяг Егіпта | 
Абу-Кебір • **Александрыя** • Асуан • Асьют • Ахмім • Банха • Бені-Суэйф • Більбейс • **Гіза** • Гірга • Даманхур • Дум'ят • Дысук • Заказік • Ісмаілія • **Каір** • Кальюб • Кафр-эд-Давар • Кафр-эш-Шэйх • Кена • **Луксор** • Малаві • Мерса-Матрух • Міт-Гамр • **Порт-Саід** • Сахаг • **Суэц** • **Танта** • Фаюм • Хургада • **Шубра-Эль-Хейма** • Шыбін-эль-Ком • Эдфу • Эль-Арыш • **Эль-Мансура** • Эль-Махала-эль-Кубра • Эль-Мінья
 |
**Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША** (англ.: National Academy of Medicine), да 2015 года вядомая як **Інстытут медыцыны** (англ.: Institute of Medicine) — некамерцыйная недзяржаўная арганізацыя ЗША. З’яўляецца часткай Нацыянальных акадэмій навук, інжынерыі і медыцыны разам з Нацыянальнай акадэміяй навук, Нацыянальнай інжынернай акадэміяй і Нацыянальным даследчым саветам.

Нацыянальная медыцынская акадэмія прадастаўляе нацыянальныя і міжнародныя кансультацыі па пытаннях, якія датычацца здароўя, медыцыны, палітыкі ў галіне аховы здароўя і біямедыцынскіх навук. Цэль акадэміі — прадастаўленне бесстаронняй, аўтарытэтнай, заснаваных на фактычных дадзеных інфармацыі і саветаў, якія датычацца палітыкі ў галіне аховы здароўя і навукі, асобам, якія вызначаюць палітыку, спецыялістам, лідарам ва ўсіх сектарах грамадства і шырокай грамадскасці.

Працуючы па-за рамкамі федэральнага ўрада ЗША, акадэмія абапіраецца на добраахвотную працу навукоўцаў і іншых экспертаў, якія працуюць у рамках афіцыйнай сістэмы экспертнай ацэнкі  (руск.) (бел.. Як нацыянальная акадэмія, арганізацыя штогод абірае новых членаў з дапамогай сваіх цяперашніх членаў; выбары заснаваны на выдатных і пастаянных дасягненнях членаў у адпаведнай галіне, а таксама на іх гатоўнасці актыўна ўдзельнічаць.

Гісторыя
--------

Інстытут быў заснаваны ў 1970 годзе ў адпаведнасці са статутам Кангрэса Нацыянальнай акадэміі навук як Інстытут медыцыны.

28 красавіка 2015 года члены Нацыянальнай акадэміі навук прагаласавалі за пераўтварэнне членскага складу інстытута ў новую Нацыянальную акадэмію медыцыны і стварэнне новага аддзела аховы здароўя і медыцыны ў рамках Нацыянальнага даследчага савета, у аснове якога ляжыць праграмная дзейнасць інстытута медыцыны. Гэтыя змены адбыліся 1 ліпеня 2015 года.

Узнагароды
----------

Міжнародная прэмія Роды і Бернара Сарнатаў у галіне псіхічнага здароўя  (англ.) (бел. (прэмія Сарната) была заснавана ў 1992 годзе і штогод прысуджаецца Акадэміяй для прызнання асобных асоб, груп або арганізацый за выдатныя дасягненні ў паляпшэнні псіхічнага здароўя. Уручаецца медаль і 20 000 долараў ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* Праверана 22 мая 2022.
2. ↑   Праверана 22 снежня 2022.
3. 1 2  Institute of Medicine to Become National Academy of Medicine **(нявызн.)**.  The National Academies of Science, Engineering and Medicine. Архівавана з першакрыніцы April 28, 2015. Праверана 1 лістапада 2015.
4. ↑  About the NAM **(нявызн.)**.  National Academy of Medicine. Праверана 1 лістапада 2015.
5. ↑  The Rhoda and Bernard Sarnat International Prize in Mental Health **(нявызн.)**.  National Academy of Sciences. Праверана 7 November 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90143286 · BNE: XX120423 · BNF: 123048364 · CiNii: DA02135113 · GND: 115697-4 · ISNI: 0000 0001 1958 6505 · LCCN: n79129181 · Microsoft: 1282927378 · NDL: 00671735 · NKC: ko2007248494 · NLA: 35224363 · NLG: 105348 · VIAF: 156984772 |

 |
**Свята-Увазнясенская царква** (раней — **Свята-Пакроўская царква**) — праваслаўны храм у в. Лужасна (Віцебскі раён), па адрасе вул. Лынькова, 22. Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1908 годзе з цэглы па праекце Уладзіміра Коршыкава на ўскраіне вёскі на правым беразе Заходняй Дзвіны.

Архітэктура
-----------

Храм кананічнай чатырохчасткавай падоўжна-восевай кампазіцыі: званіца, трапезная, асноўны аб'ём, апсіда. Планіровачная асаблівасць царквы — прыбудова нізкай пяціграннай рызніцы да тарцовай усходняй сцяны апсіды. У сілуэце будынку две дамінанты — асноўны двух'ярусны кубападобны аб'ём з цыбулепадобным купалам на васьмігранным барабане і трох'ярусная (васьмярык на двух чацверыках) шатровая званіца э макаўкай у завяршэнні. Фасады прарэзаныя арачнымі аконнымі праёмамі падвойнымі ў цэнтральным аб'ёме і строенымі ў званіцы. На фоне адкрытай цаглянай муроўкі вылучаюцца пабеленыя элементы дэкору, пазычаныя з арсенала старажытна-рускай архітэктуры: кілепадобныя калонныя ліштвы акон, аркатурныя паясы, філёнгавыя лапаткі, зубчастыя фрызы.

Інтэр'ер
--------

У інтэр'еры пануе прастора галоўнай двухсветлавой залы, у якую шырокімі арачнымі прасветамі раскрываюцца апсіда, бакавыя прыдзелы і трапезная.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Свята-Узнясенская царква (Лужасна) на сайце Radzima.org
* Свята-Узнясенская царква (Лужасна) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Узнясенская царква (Лужасна) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Хайнань (значэнні).

**Хайнань** (кіт. спр. 海南岛, піньінь *Hǎinán Dǎo* — *Хайнаньдао*)  — востраў на паўднёвым усходзе Кітая. Абмываецца Паўднёва-Кітайскім морам. Разам з шэрагам дробных астравоў уваходзіць у аднайменную правінцыю. Плошча вострава складае 33 920 км².

Фізічная карта вострава

Клімат
------

Клімат субэкватарыяльны. Сярэднегадавая тэмпература паветра +24 °C. На востраве 300 сонечных дзён.

Зноскі
------

1. ↑  Инструкция по русской передаче географических названий Китая. — М.: Наука, 1983. — С. 37.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NDL: 00631191 · VIAF: 130140031 |
**Слабадска́я Украі́на** — гістарычная вобласць на тэрыторыі сучасных Украіны (Харкаўская, часткі Данецкай, Луганскай і Сумскай абласцей) і Расійскай Федэрацыі (часткі Варонежскай, Курскай і Белгародскай абласцей).

Гісторыя
--------

З 2-й палавіны 16 ст. вобласць засялялася ўкраінскімі казакамі і сялянамі, што ўцякалі сюды з тэрыторыі Украіны, падуладнай Рэчы Паспалітай. Сяліліся слабодамі (адсюль назва). Казацкае насельніцтва стала называцца слабадскімі казакамі. Слабадскую Украіну з поўначы засялялі рускія служылыя людзі і збеглыя сяляне.

З пачатку 18 ст. ўрад рассяляў тут вялікія групы выхадцаў з турэцкіх уладанняў (малдаван, сербаў і іншых).

У 1765 на тэрыторыі Слабадской Украіны была ўтворана Слабодска-Украінская губерня, якая ў 1835 была перайменавана ў Харкаўскую губерню.

Літаратура
----------

* Слабадская Украіна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. С. 484.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 235657652 |
**Саюз праз мора** (кіт. спр. 海上之盟, піньінь *Hǎishàng zhī méng*) — палітычны саюз у кітайскай гісторыі паміж дзяржавамі Сун і Цзінь у пачатку XII стагоддзя супраць дзяржавы Ляа  (руск.) (бел.. Саюз абмяркоўваўся з 1115 па 1123 гады праз пасланцаў, якія пераплывалі Бахайскае мора; таксама называецца «Саюз на моры». Падчас Саюза гэтыя дзве нацыі дамовіліся сумесна ўварвацца ў Ляа, падзяліць захопленыя тэрыторыі, аддаць шаснаццаць акруг імперыі Сун, і пакляліся не заключаць аднабаковы мір з Ляа. У 1121—1123 гадах Сун дзейнічала ў ваенных кампаніях, аднак чжурчжэньская Цзінь мела поспех у выцясненні Ляа ў Цэнтральную Азію  (руск.) (бел.. Цзінь перадала некалькі з 16 акруг імперыі Сун, уключаючы сучасны Пекін. У 1125 годзе саюз распаўся пасля ўзаемных прэтэнзій, якія прывялі да вайны. Цзінь уварвалася ва ўласна кітайскія зямлі і, у канчатковым выніку, захапіла сталіцу Сун — горад Кайфэн (у 1127).

Зноскі
------

1. ↑  Mote 1999.

Літаратура
----------

* *Mote Frederick W.* Imperial China: 900–1800 (англ.). — Harvard University Press, 1999. — ISBN 0-674-44515-5. (hardcover); ISBN 978-0-674-01212-7 (paperback).
Мантавідэа
**Мантэвідэ́а** (ісп.: San Felipe y Santiago de Montevideo) — сталіца Уругвая і адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Мантэвідэа. Плошча горада складае 540 км².

Геаграфія
---------

Мантэвідэа размешчаны на левым беразе заліва Ла-Плата Атлантычнага акіяна. На поўнач ад сталіцы ляжыць узгорыстая мясцовасць, якая ўзнімаецца да 500 м над узроўнем мора, цягнецца да бразільскай мяжы. Клімат субтрапічны - лагодны, умерана вільготны і цёплы. Сярэдняя тэмпература студзеня складае 23 градусы, а ліпеня - каля +10 градусаў. Сярэднегадавая колькасць ападкаў не перавышае 1000 мм. Выпадаюць яны галоўным чынам у перыяд з чэрвеня па верасень. Натуральная расліннасць прадстаўлена травой і хмызнякамі, характэрнымі для зоны саван. У межах горада растуць у асноўным завезеныя з Еўропы дрэвы - дуб, хвоя, эўкаліпт, платан.

Насельніцтва, мова, веравызнанне
--------------------------------

Колькасць насельніцтва Мантэвідэа да цяперашняга часу дасягнула 1,5 млн чалавек, што складае прыкладна 49% усяго насельніцтва Уругвая. У горадзе пражываюць у асноўным нашчадкі іспанскіх і італьянскіх эмігрантаў (крэолы). У сярэдзіне XIX - пачатку XX стст. насельніцтва Мантэвідэа ў значнай меры папоўнілася перасяленцамі з Заходняй Еўропы - іспанцамі, італьянцамі, французамі. Уругвай лічыцца адной з найбольш «белых» краін Лацінскай Амерыкі. У перыяд іспанскай каланізацыі і антыіндзейскіх войнаў, карэннае насельніцтва было практычна цалкам знішчана. У Мантэвідэа існуе невялікая яўрэйская абшчына, якая з'яўляецца адной з самых вялікіх у Лацінскай Амерыцы.

Дзяржаўная мова - іспанская, але ў вымаўленні адчуваецца ўплыў італьянскай. Прыкладна палова насельніцтва сталіцы належыць да рымска-каталіцкай царквы. Распаўсюджаныя таксама метадысцкае і англіканскае веравызнанне.

Адукацыя
--------

* Універсітэт Рэспублікі

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Карлас Шэрман — беларуска-іспанскі перакладчык
* Хасэ Альберта Мухіка Кардана
* Маціяс Гансалес
* Нельсан Даніэль Гуцьерэс-Луонга
* Марцін Касерэс

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мантэвідэа

| ⛭Сталіцы Паўднёвай Амерыкі |
| --- |
| 
* Асунсьён
* Багата
* Бразілія
* Буэнас-Айрэс
* Джорджтаўн
* Каракас
* Кіта
* Ліма
* Мантэвідэа
* Парамарыба
* Сант’яга
* Сукрэ — Ла-Пас

Іншыя тэрыторыі
Грутвікен
Каена
Стэнлі
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX453450 · BNF: 11708833m · GND: 4115214-1 · LCCN: n79089276 · NKC: xx0034856 · LIBRIS: 154446 · SUDOC: 027640787 · VIAF: 144235117 |

 |
**Федэральны падзел Расіі** — падзел Расійскай Федэрацыі на федэральныя акругі, якія былі створаны адпаведна Указу Прэзідэнта Расіі № 849 «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе» ад 13 мая 2000 года. Федэральныя акругі не з'яўляюцца часткай адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Расійскай Федэрацыі.

1. Цэнтральная федэральная акруга
2. Паўднёвая федэральная акруга
3. Паўночна-Заходняя федэральная акруга
4. Далёкаўсходняя федэральная акруга
5. Сібірская федэральная акруга
6. Уральская федэральная акруга
7. Прыволжская федэральная акруга
8. Паўночна-Каўказская федэральная акруга

Таксама з 21 сакавіка 2014 года па 28 ліпеня 2016 года існавала Крымская федэральная акруга.

Паўнамоцны прадстаўнік Прэзідэнта РФ у федэральнай акрузе з'яўляецца прадстаўніком Прэзідэнта РФ і супрацоўнікам адміністрацыі Прэзідэнта.
Паштовая марка Азербайджана 2007 годзе, прысвечаная разні ў Хаджалы
**Хаджалінская разня** (азерб.: Xocalı soyqırımı) — масавае забойства жыхароў азербайджанскага горада Хаджалы армянскімі ўзброенымі фарміраваннямі, якое ў шэрагу крыніц характарызуецца як самае буйное і жорсткае кровапраліццё за час Карабаскай вайны. У азербайджанскіх крыніцах гэтыя падзеі называюцца Хаджалінскай трагедыяй (азерб.: Xocalı faciəsi) або Хаджалінскім генацыдам (азерб.: Xocalı soyqırımı), які прадстаўляецца азербайджанскім бокам як частка больш агульнага 200-гадовага генацыду азербайджанцаў.

Гісторыя
--------

У ноч з 25 на 26 лютага 1992 года армянскія ўзброеныя фарміраванні пры ўдзеле некаторых ваенных 366-га палка Аб’яднаных сіл СНД, дыслакаванага ў Сцепанакерце (мяркуецца, што яны дзейнічалі без загаду камандавання), занялі горад Хаджалы. Падчас штурму і пасля яго былі паранены, загінулі і прапалі без вестак сотні мірных жыхароў.

Паводле афіцыйных дадзеных азербайджанскіх уладаў, у выніку гэтай трагедыі загінула (уключаючы замерзлых у шляху) 613 чалавек, з іх 63 дзіця, 106 жанчын, 70 старых. 8 сем’яў было знішчана цалкам. 487 чалавек, у тым ліку 76 дзяцей, было паранена, 150 чалавек прапала бяз звестак, 1275 чалавек пабывала ў закладніках.

Памяць
------

У Азербайджане помнікі ахвярам Хаджалінскай разні ўсталяваны ў Баку, гарадах Закаталы і Ленкарань, а таксама ў пасёлку Шаумянаўск, дзе часова пражываюць хаджалінскія ўцекачы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хаджалінская разня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2017000346 |
**Ігар Аляксандравіч Графаў** (1923—1944) — малодшы лейтэнант Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Ігар Графа нарадзіўся 14 лістапада 1923 года ў Петраградзе ў рабочай сям’і. Падчас вучобы ў школе захапляўся матэматыкай, фізікай, гісторыяй, геалогіяй, спортам, рыхтаваўся да паступлення ў інстытут кінаінжынераў. У 1941 годзе Графаў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. Скончыў кароткатэрміновыя курсы пражэктарна-зенітнага вучылішча. Са студзеня 1942 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны, ваяваў на Ленінградскім фронце. Да лютага 1944 года малодшы лейтэнант Ігар Графаў камандаваў зенітна-кулямётным узводам 803-га армейскага зенітна-артылерыйскага палка 2-й ударнай арміі. Вызначыўся падчас фарсіравання Нарвы.

Калі ўзвод Графава пераправіўся праз Нарву, ён трапіў пад моцны варожы агнявы ўдар. 22 лютага на працягу 17 гадзін праціўнік прадпрымаў контратакі супраць пазіцый ўзвода. З-за масіраванага артылерыйскага агню ён не атрымліваў падмацавання і боепрыпасаў. Калі адзін з кулямётчыкаў загінуў, Графаў заняў яго месца і прыняў актыўны ўдзел у адбіцці шасці варожых нападаў. Атрымаў раненне, але поля бою не пакінуў, працягваючы весці агонь. Падчас сёмай контратакі ў Графава скончыліся патроны. Ён быў акружаны салдатамі суперніка. У рукапашнай сутычцы ён паспрабаваў аказаць супраціў, але быў забіты. Камандзір аддзялення ўзвода Графава Аляксандр Румянцаў адкрыў агонь нямецкім салдатам, якія атакавалі Графава, і знішчыў іх. Прыняўшы камандаванне ўзводам на сябе, Румянцаў працягваў адбіваць варожыя атакі да падыходу падмацавання. Графаў быў пахаваны ў брацкай магіле ў горадзе Кінгісеп Ленінградскай вобласці.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 1 ліпеня 1944 года малодшы лейтэнант Ігар Графаў пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі Леніна і Чырвонай Зоркі, медалямі.

У гонар Графава названы вуліцы ў Санкт-Пецярбургу і Нарве. На выездзе з горада Нарва, непадалёк ад месца гібелі Графава яму ўсталяваны помнік.

Крыніцы
-------

1. 1 2  Igor Alexandrovich Grafov // TracesOfWar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98839586'></a>

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1
**Mercury Prize** (у мінулым — Mercury Music Prize, вядомая таксама як Nationwide Mercury Prize, пазней — Barclaycard Mercury Prize) — штогадовая музычная прэмія, якая прысуджаецца за лепшы альбом Вялікабрытаніі і Ірландыі.

Была заснаваная ў 1992 годзе BPI (British Phonographic Industry) і BARD (British Association of Record Dealers) у якасці альтэрнатывы Brit Awards і першапачаткова спансавалася кампаніяй Mercury Communications (ужо не існуе). Крытэрыямі адбора (які выконваецца жюры, складзеным з прадстаўнікоў музычнай індустрыі) дэкларавана мастацкая вартасць, арыгінальнасць і наватарства. Узнагароджванне звычайна адбываецца ў пачатку верасня; спіс намінантаў агалошваецца ў ліпені.

Крыніцы
-------

1. ↑  www.mercuryprize.com About the Prize  (англ.)

Спасылкі
--------

* Mercury Music Prize Official Site  (англ.)
* BBC Mercury Music Prize Site ~ Official Broadcast Partner  (англ.)
**І́штван До́ба** (венг.: István Dobó, каля 1502 — 1572, Срэдняе, Аўстра-Венгрыя, цяпер Украіна) — венгерскі ваенны, які праславіўся гераічнай абаронай Эгерскай крэпасці супраць турэцкіх войскаў у 1552 годзе.

Родам са шляхетнай сям'і з поўначы Венгрыі. Сын Домакаша Доба (*Domokos Dobó*) і Сафіі Цекеі (*Zsófia Cékei*). Адзін з шасці дзяцей (Ферэнц, Ласла, Іштван, Домакаш, Ганна і Каталін). 17 кастрычніка 1550 года ажаніўся з Шарай Шуяк (*Sára Sulyok*, дзеці Ферэнц і Крысціна).

Падтрымліваў Фердынанда I (кароль Чэхіі і Венгрыі з 1526 года) у яго барацьбе за прастол супраць ваяводы Янаша Запальяі і Асманскай імперыі.

У 1549 годзе стаў начальнікам гарнізона крэпасці Эгер. Пры яе абароне 9 верасня — 18 кастрычніка 1552 года разам з 2100 абаронцамі паспяхова супрацьстаяў націску 80-тысячнага турэцкага войска, чым сарваў план наступу турак на Вену. Ва ўзнагароду Фердынанд I дараваў Доба замкі Дэва (*Déva*, цяпер Дэва ў Румыніі) і Самашуйвар (*Szamosújvár*, цяпер Герла ў Румыніі) у Трансільваніі. У 1553 годзе Доба быў прызначаны ваяводай Трансільваніі. Калі яна аддзяліліся ў 1556 годзе ад Венгрыі Доба ў якасці кампенсацыі атрымаў у валоданне замак Лева (*Léva*, цяпер Левіцэ ў Славакіі).

Абвінавачаны ў здрадзе каралю Доба некалькі гадоў быў зняволены ў Пожані (цяпер Браціслава ў Славакіі). Турэмныя гады падарвалі яго здароўе, і неўзабаве пасля вызвалення ён сканаў.

Абароне крэпасці Эгер прысвечаны раман Гезы Гардані «Зоркі Эгера» (1901).

Літаратура
----------

* «Добо Иштван». БСЭ, 3-е издание.

1. ↑  István Dobó // NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>
**Жан Прым і Пратс, граф Рэўс і віконт Брух** (катал.: Joan Prim i Prats, comte de Reus i vescomte del Bruc; 16 снежня 1814, Рэўс — 30 снежня 1870) — іспанскі генерал, прэзідэнт савета міністраў Іспаніі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 16 снежня 1814 года у горадзе Рэўс. Пачаў ваенную кар'еру валанцёрам у войсках каралевы Ізабелы; прымаў удзел у першай вайне супраць карлістаў і з 1839 гуляў бачную ролю ва ўсіх палітычных бязладзіцы Іспаніі. За ўзяцце Сан-Мігеля быў ​​узнагароджаны ордэнам св. Фернана 1-га класа і затым атрымаў чын палкоўніка. З 1841 быў дэпутатам парламента ад Тарагона і начальнікам карабінераў ў Арагоне.

У 1853 годзе прызначаны пасланнікам ў Канстанцінопаль і быў пры турэцкіх войсках падчас кампаніі 1854 на Дунаі. У тым жа годзе стаў генерал-капітанам. Падчас вайны з Марока ў 1859-1860 гадах вызначыўся каля Кастылеёса і пры Тетуане ў бітве пры Вад-эль-Рос з бою авалодаў вёскай Амзал, якая была ключавым пунктам варожых пазіцый.

У 1861 году яму было даручана кіраванне экспедыцыйным атрадам ў Мексіцы; там ён здолеў атрымаць шэраг перамог, але бачачы бесперспектыўнасць вайны, паспяшаўся пазбавіць Іспанію ад гэтага сумніўнага прадпрыемства, заключыўшы ў Саледадзе з мексіканцамі асаблівы дагавор.

Пасля вяртання ў Іспанію прым быў прызначаны генерал-інспектарам інжынераў.

Прыцягнуты затым да адказу з нагоды складзенай ім змовы на карысць злучэння Іспаніі і Партугаліі, схаваўся за мяжу; але ў 1866 зноў з'явіўся ў Іспаніі, паспрабаваў зрабіць ваенны мяцеж у Мадрыдзе, а калі спроба гэтая не ўдалася — збег у Швейцарыю.

У 1868 Прым паўтарыў сваю спробу, але ўжо сярод ваенных маракоў, і пры дапамозе флота авалодаў Кадысам, Картахенай і Барселонай; калі ж каралева бегла з Мадрыда, уступіў туды і прыняў на сябе званне ваеннага міністра, а 18 чэрвеня 1869 г. стаў прэзідэнтам савета міністраў Іспаніі.

Складзены Прымам план «Іберыйскага саюза» (выбрання на вакантны іспанскі трон Фердынанда II Партугальскага) не ажыццяўлены з прычыны процідзеяння партугальцаў. Тады Прым прапанаваў карону Іспаніі сыну італьянскага караля герцагу Амаду д`Аоста, які ўзышоў на іспанскі трон пад імем Амадэя I.

У дзень ад'езду новага караля з Італіі ў Мадрыд 27 снежня 1870 Прым падвергнуўся нападу мадрыдскіх рэспубліканцаў і, атрымаўшы цяжкія раны, памёр 30 снежня.

Яго сын, Хуан Прым і Агуэра, быў дывізіённым генералам іспанскай арміі.

Літаратура
----------

* Энциклопедия военных и морских наук. Т. VI. СПб. 1893
* Blairet, Louis (1867). *Le Général Prim et la situation actuelle de l'Espagne*. Paris.
* Guillaumot (1870). *Juan Prim et l'Espagne*. Paris.
* Guited, Gimenez y (1860). *Guited, Historia militar y política del General Don Juan Prim*. Barcelona.
* Léonardon, Henri (1901). *Prim*. Paris. .  (in French, contains a useful bibliography).
* Schurz, Carl (1907). "Chapter 6". *Reminiscences*. **II**. New York: McClure Publ. Co.. pp. 293–297.  (Шурц быў паслом Злучаных Штатаў у Іспанію ў 1860 годзе. У сваіх *Успамінах*, ён дае кароткую біяграфію Прыму да таго часу, а таксама яго ўспаміны аб сваіх перамовах з Прымам і іспанскім дваром).
Грамафонная іголка
**Грамафонная іголка**, іголка гуказдымальніка — іголка, з дапамогай якой прайграваецца гук з грамафонных пласцінак.

Апісанне
--------

Памеры іголкі для прайгравання з любых доўгайграючых (мона, стэрэа або квадра) дыскаў аднолькавыя: радыус закруглення канічнай часткі іголкі 18 ± 5 мкм, дыяметр іголкі 0,35 мм. Для лепшага абмінання звілін канаўкі іголкай і больш поўнай адпаведнасці ваганняў іголкі ваганням разца пры запісе пачынаюць ужываць іголкі з эліптычным перасекам (вялікая вось эліпса арыентавана папярок канаўкі грампласцінкі).

Іголка мацуецца ў іголкатрымальніку, памеры і форма якога вызначаюцца канструкцыяй галоўкі гуказдымальніка. Матэрыялы іголкі - алмаз або сапфір, тэрмін службы іголкі каля 500 гадзін; калі крышталічная рашотка дыямента арыентавана ўздоўж восі іголкі (як напрыклад, у галоўцы гуказдымальніка ГЗМ 043), тэрмін службы даходзіць да 1000 гадзін. Так як тэрмін службы іголкі значна менш тэрміну службы галоўкі гуказдымальніка, канструкцыя большасці галовак дазваляе замену іголкі разам з іголкатрымальнікам.

Дзеля захавання іголкі яе трэба засцерагаць ад удараў, недапушчальна спрабаваць прайграваць старыя шэлачныя пласцінкі, так як пры ўдарах аб часціцы напаўняльніка (шыфер) іголка можа раскрышыцца. Неабходна своечасова замяняць зношаныя або пашкоджаныя іголкі, так як выкарыстанне такіх іголак прыводзіць да рэзкага пагаршэння якасці гукаўзнаўлення і немінучага пашкоджання грампласцінак.

Літаратура
----------

* Краткая энциклопедия домашнего хозяйства (КЭДХ) 1994.
Рэверс
**«Велікамучанік і лекар Панцеляймон»** — беларускія юбілейныя манеты Нацыянальнага банка Беларусі. Залатыя манеты наміналам 50 рублёў уведзены ў абарачэнне 28 лістапада 2008 года, сярэбраныя наміналам 10 рублёў — 30 снежня 2008 года.

Манета ўваходзіць у серыю «Праваслаўныя святыя».

Апісанне
--------

У распрацоўцы дызайна манеты прынялі ўдзел беларускі дызайнер Святлана Заскевіч (аверс, рэверс) і польскі дызайнер Уршуля Валежак (рэверс). Манеты адчаканена на Манетным двары Польшчы ў Варшаве.

Манеты маюць форму круга, з пярэдняга і адваротнага бакоў — кант, які выступае па акружнасці. Бакавая паверхня манет рыфлёная.

На аверсе ўверсе — рэльефная выява Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь і па крузе надпіс: РЭСПУБЛІКА БЕЛАРУСЬ; у цэнтры па крузе надпіс: ПРАВОСЛАВНЫЕ СВЯТЫЕ, пад ёй на фоне арнаменту — выява макета-рэканструкцыі Спаса-Праабражэнскага храма ў Полацку; злева — намінал: 50 РУБЛЁЎ (на залатой) і 10 РУБЛЁЎ (на срэбнай); справа — год чаканкі, проба сплаву і фірменны (таварны) знак Манетнага двара Польшчы.

На рэверсе ўверсе па крузе надпіс: ВЕЛИКОМУЧЕНИК И ЦЕЛИТЕЛЬ ПАНТЕЛЕИМОН; у цэнтры на фоне арнаменту, што прымяняецца ў іканаграфіі, з устаўкай (чатыры сінтэтычныя крышталі) — вобраз святога Велікамучаніка і лекара Панцеляймона.

Наміналы
--------

### Залатая

* проба золата: 900
* намінал: 50 рублёў
* маса манеты: 8,00 г
* маса золата ў чысціні: 7,2 г
* якасць: «пруф»
* з устаўкай: чатыры сінтэтычныя крышталі
* дыяметр: 21,00 мм
* тыраж: да 11 000 шт.
* кошт продажу ў НББ — 4 459 300 руб. без футарала

### Сярэбраная

* проба срэбра: 925
* намінал: 10 рублёў
* маса манеты: 16,81 г
* маса срэбра ў чысціні: 15,55 г
* якасць: «пруф»
* з устаўкай: чатыры сінтэтычныя крышталі
* дыяметр: 32,00 мм
* тыраж: да 28 500 шт.
* кошт продажу ў НББ — 187 100 руб. без футарала

Спасылкі
--------

* Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Архівавана 31 сакавіка 2015.
**«Жыццё ёсць сон»** (ісп.: La vida es sueño) — п’еса іспанскага драматурга Педра Кальдэрона дэ ла Барка, упершыню прадстаўленая ў 1635 годзе. Лічыцца найбольш вядомай і значнай п’есай Кальдэрона. У цэнтры твора — канфлікт паміж лёсам і рокам, чалавекам і прыродай, уладай і асобай.

**Жыццё ёсць сон**. Барэльеф з помніка Кальдэрону, скульптар Ж. Фігерас Віла, Мадрыд, 1880 год.
Дзеянне п’есы адбываецца ў Польшчы, а один из её персонажей (Астольфа) носіць тытул «князя Маскоўскага» (*duque de Moscovi*a, літаральна «герцаг Маскоўскі»), аднак гістарычная абстаноўка, як было прынята ў тагачаснай літаратуры, суцэль умоўная, і хоць які мясцовы каларыт адсутнічае. Тым не менш акадэмік М.І. Балашоў мяркуе, што ў п’есе Кальдэрона адлюстравалася водгулле падзей Смутнага часу, вядомых у Іспаніі паводле сачыненняў Антоніа Пасэвіна. Пры стварэнні п’есы Кальдэрон выкарыстоўваў значную колькасць літаратурных, гістарычных ды легендарных крыніц. Сярод іх значнае месца займае «Гісторыя пра Варлаама і Іасафа» — незвычайна папулярная ў Еўропе і на Блізкім Усходзе хрысціянізаваная версія жыццярысу Буды (да Кальдэрона да гэтага сюжэту звярнуўся Лопэ дэ Вега, які напісаў драму «Варлаам і Іасаф» (*Barlaam y Josafat*)).

Дзейныя асобы
-------------

* Басіліа, кароль польскі
* Сехісмунда, прынц
* Астольфа, герцаг Масковіі
* Клатальда, стары
* Кларнэт, слуга Расаўры
* Эстрэлля, інфанта
* Расаўра, дама, дачка Клатальда
* Жаўнеры
* Варта
* Музыкі
* Світа
* Слугі
* Дамы

Літаратура
----------

* *Балашов Н. И.* Испанская классическая драма в сравнительно-литературном и текстологическом аспектах. М. 1975.

Спасылкі
--------

* «Жизнь есть сон» на сайце Lib.ru (пераклады Дз.К. Пятрова, К.Дз. Бальмонта ды І.Ю. Тынянавай)
* «Жизнь есть сон» у кароткім пераказе
**Ашурэ** — салодкая рытуальная страва ў мусульманаў, якую гатуюць з нагоды аднайменнага свята (10 мухарама, першага месяца календара, ў наш час прыпадае на вясну).

Паводле мусульманскай традыцыі, ў дзень «ашурэ» здарыліся некалькі важных падзей біблейскай гісторыі: Адам сустрэў Еву, Аўраам выратаваўся з пажару, Якуб уз’яднаўся з Юзафам. Але найперш свята ўсталяванае ў памяць выбаўлення ад сусветнага патопу, якое адбылося ў гэты дзень: Ной загадаў сваёй сям’і прыгатаваць салодкую страву з рэшткаў усёй ежы, якая заставалася на каўчэгу, калі ён прыстаў да гары Арарат, таму ў англамоўных асяродках ашурэ называюць яшчэ «пудынгам Ноя». Інгрэдыенты, кансістэнцыя, знешні выгляд ашурэ моцна адрозніваюцца ў розных краінах і ў залежнасці ад ураджаю, пары году, на якую прыпадае ашурэ, даступнасці прадуктаў канкрэтнай сям’і і інш.

У беларуска-літоўскіх татараў ашурэ здаўна і дагэтуль гатуюць у выглядзе ўзвару з некалькіх відаў садавіны, цукру, а таксама пшаніцы ці рысу. У Турцыі і многіх іншых мусульманскіх краінах ашурэ гатуюць з пшаніцы ці рысу на малацэ і вадзе з дадаткам вінаграднага соку, бабоў, нуту, сачавіцы, арэхаў і сушаных ягад да кансістэнцыі своеасаблівага пудынгу.

Літаратура
----------

* *Канапацкая З. Белы А.* Ашурэ // Праект «Наша ежа»
Кант на карціне Іагана Готліба Бэкера (1768)
**Інтэлігібельнасць** (лац.: intelligibilis — зразумелы, выразны, зразумелы розумам) — філасофскі тэрмін, які пазначае пазнанне, а больш дакладна, разуменне, даступнае выключна розуму або інтэлектуальнай інтуіцыі. Паняцце інтэлігібельнасць у некаторых сістэмах ідэалістычнай філасофіі пазначае звышпрыродныя, звышпачуццёвыя рэчы, сутнасці.

Тэрмін «Інтэлігібельнасць» стварае пару паняццю «сэнсібельнасць», то бок, процілеглы пачуццёваму спазнанню.

Антычнасць
----------

Упершыню падзел прадметаў пазнання на інтэлігібельныя (intelligibilis) і сэнсібельныя (sensibilis) дае Платон. Пад інтэлігібельнасцю ён разумеў «свет ідэй» — гэта значыць свет інтэлектуальных сутнасцяў, якія можна ўгледзець і спасцігнуць толькі пры дапамозе розуму. Інтэлігібельная рэч — гэта і ёсць ідэя. Такую трактоўку распрацаваў у сваёй філасофіі Платон і яна зацвердзілася аж да сённяшняга дня.

Уласцівасці інтэлігібельнага прадмета (ідэі): тоеснасць, ненароджанасць і незнішчальнасць. Уласцівасці сэнсібельнай рэчы: зменлівасць.

Сярэднія вякі
-------------

У схаластыцы пад Інтэлігібельнасцю разумеецца «агульныя сутнасць» (універсалы). Часта пад імі разумелі пяць прэдыкабілій Арыстоцеля: род, від, вызначэнне, уласнае, прыўваходзячае.

Вылучаюць два выгляду інтэлігібельнасці:

* эсэнцыяльная інтэлігібельнасць — пазнанне ідэй наўпрост, непасрэдна розумам.
* Акцыдэнтная інтэлігібельнасць — пазнанне ідэй апасродкавана, праз тыя якасці і ўласцівасці, у якіх ідэя праяўляецца.

Нямецкая класіка
----------------

Кант развівае ідэю інтэлігібельнасці як ідэю ноумэн, так званую. «рэч-у-сабе», якая дадзена толькі ў розуме, але якую немагчыма пазнаваць пачуццёвым, эмпірычным спосабам, якую можна толькі думаць, але не пазнаваць.

* Пазнанне інтэлігібельных аб’ектаў адбываецца трансцэндэнтным шляхам — шляхам, якія бяруць пачатак выключна ў чалавечым розуме, сканчаючыся таксама ў ім.
* Пазнанне сэнсібільных аб’ектаў адбываецца іманентным шляхам — шляхам, не якія выходзяць (не трансцэндыруючым) са сферы вопыту.

Літаратура
----------

* Найноўшы філасофскі слоўнік
* Філасофскі энцыклапедычны слоўнік
**Жэліўскі кляштар** (чэшск.: Želivský klášter) — каталіцкі кляштар у чэшскім паселішчы Жэліў акруга Пельгржымаў краі Высачына. Кляштар адносіцца да найстарэйшых кляштараў ордэна манахаў-прэманстрантаў.

Гісторыя кляштара
-----------------

Герб кляштара.
Кляштар быў закладзены ў 1139 годзе князем Чэхіі Сабеславам I, які даў яму біблейскую назву *Siloe*. Кляштар быў заснаваны як адгалінаванне бенедыкцінскага Сазаўскага кляштара, аднак ужо ў 1149 годзе па ініцыятыве біскупа Оламаўцкага Індржыха Здзіка кляштар быў перададзены манахам-прэманстрантам з рэйнскага кляштара Штэйнфельд. Далейшы росквіт кляштара прывёў да заснавання яго філіяў у Аўстрыі. У 1187 годзе жэліўскімі манахамі быў заснаваны мужчынскі Мілеўскі кляштар, а ў 1183 годзе былі заснаваны жаночыя кляштары ў Лоўнёвіцах і Долні-Коўніцах.

Кляштар некалькі разоў гарэў, пасля чаго рамантаваўся і абнаўляўся. Упершыню кляштар сур'ёзна пагарэў у 1375 годзе і пасля аднаўлення яшчэ двойчы быў спалены гусітамі ў 1420 і 1424 гадах. Пасля гусіцкіх войнаў маёмасць кляштара перайшла ва ўласнасць мясцовых дваран. У 1467 годзе кляштар перайшоў ва ўласнасць Часлаўскага гетмана Бурыяна Трчка з Ліпэ. Яго сям'я ў далейшым перабудавала заходнюю частку кляштара ў т.зв. Трчкоўскі замак (Trčkovský hrad). Манастырскае паселішча было ў 1590 годзе адноўлена страгаўскім абатам Янам Логелам, які ў 1622 годзе выкупіў Желіў у Марыі Трчковэ.

У 1643 годзе Жэліўскі кляштар быў адноўлены як самастойны і незалежны кляштар. У 1645—1646 гадах ён быў моцна пашкоджаны шведамі, а ў 1680 годзе была распачата маштабная перабудова кляштара.

У 1712 годзе кляштар ізноў выгарэў і ў 1713—1720 гадах быў рэканструяваны пад кіраўніцтвам вядомага архітэктара Яна Санціні ў барочна-гатычным стылі. Наступны пажар кляштар перажыў у 1907 годзе, пасля чаго быў ізноў адноўлены.

У 1950 годзе кляштар быў зачынены камуністамі і на працягу наступных чатырох гадоў служыў у якасці лагера, у якім утрымлівалася больш за 400 інтэрнаваных чэшскіх святароў, сярод якіх былі будучы кардынал Францішак Томашак, будучы архібіскуп Карал Отчаначак і іншыя. Пасля 1954 года тут быў філіял псіхіятрычнай бальніцы Гаўлічкува-Броду. За ўвесь гэты час будынка кляштара струхлелі. У 1990 годзе кляштар быў адноўлены і адрамантаваны.

8 лютага 2010 года Жэліўскі кляштар быў уключаны ў спіс нацыянальных культурных помнікаў. У 2011 годзе тут быў адкрыты помнік ахвярам камуністычнага рэжыму.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт кляштара Архівавана 27 мая 2012.
* Jména vězněných připomenou temné časy želivského kláštera// denik.cz
* Želivský klášter se zapsal do mapy nejcennějších památek// christnet.cz
**Наступальная граната wz.24** — граната польскай вытворчасці.

Апісанне
--------

Граната авальнай формы, якая нагадвала яйка, выраблялася з тонкага ліставага металу, што раздзіраецца пры дэтанацыі на вялікую колькасць дробных аскепкаў. Граната рыхтавалася пікрынавай кіслатой або трацілам.

Першапачаткова выкарыстоўваючы розныя тыпы запалаў, напачатку 1930-х гранату пачалі забяспечваць запалам Zapalnik wz. Gr. 31 з дыстанцыйным выбухоўнікам, першапачаткова створаным для абарончай гранаты wz.33. Гранаты, забяспечаныя запалам Gr. 31 часам называюць wz. 24/31, каб адрозніваць іх ад арыгінальнай гранаты wz.24, забяспечанай рознымі засцерагальнікамі.

Варыянты
--------

Граната выпускалася ў некалькіх варыянтах:

* Разрыўная
* Дымавая
* Запальная: у запальных гранатах замест выбухоўкі выкарыстоўваліся хімічныя рэчывы, якія пры дэтанацыі запальваліся.

Крыніцы
-------

1. 1 2  Offensive grenade wz. 24
2. ↑  Усё пра Другую сусветную. Гранаты | Польшча

Літаратура
----------

* Grzegorz Franczyk, *Polskie granaty 1919—1939*. — Krakow, 2010. — ISBN 978-83-272-3200-7
**Альтэрнат** (от лат. сл. alternare) — тэрмін міжнароднага права, які абазначае (да Венскага кангрэса) старшынство манархаў або іх прадстаўнікоў пры заняцці месцаў на кангрэсах або пры падпісанні міжнароднага дагавору, што нярэдка выклікала спрэчкі і сваркі. З пачатку XVIII стагоддзя на міжнародных кангрэсах альтэрнат быў прызнаны за пяццю вялікімі дзяржавамі; на Венскім жа кангрэсе прыйшлі да ўсталявання роўнасці шляхам подпісання трактатаў ў алфавітным парадку назваў дзяржаў, якія бяруць удзел у дамове. Пры гэтым, у экзэмпляры, які дастаўся дадзенай дзяржаве, яна ставіцца на першым месцы, а астатнія ідуць па алфавіце.

У сучасным міжнародным праве пад альтэрнатам разумеецца норма, згодна з якой у экзэмпляры міжнароднага пагаднення, які прызначаецца для дадзенага Дагаворнага боку, на першым месцы змяшчаюцца: яе назва (у агульным пераліку бакоў), подпісы ўпаўнаважаных, друк і тэкст дамовы на мове яе дзяржавы. Альтэрнатам таксама называецца экзэмпляр дамовы, які застаецца ў дадзенага боку пасля яго падпісання.

Літаратура
----------

* Альтернат // Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М. А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева. 2003.
* Альтернат // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Доля плошчы раёнаў Беларусі пад лясамі.     болей за 60%     50—60%     40—50%     30—40%     20—30%     меней за 20%
**Картаграма** — геаграфічная карта, якая паказвае сярэдняе значэнне характэрыстыкі якога-небудзь аб’екта ці з’явы па адзінках тэрытарыяльнага падзелу, напрыклад, шчыльнасці насельніцтва па абласцях, разаранасць тэрыторый, ВУП на душу насельніцтва і г. д. Часцей за ўсё змест картаграмы складаецца спосабам колькаснага фону — калі інтэнсіўнасць якога-небудзь колеру залежыць ад велічыні характэрыстыкі.

Гл. таксама
-----------

* Картадыяграма

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4438968-1 |
Крылаты чалавекабык з Дур-Шарукіна. Усходні інстытут, Чыкага
Крылаты чалавекалеў з палаца Тукульці-Нінурты I
Шэду з Дур-Шарукіна ў Луўры
**Шэ́ду** — у шумера-акадскай міфалогіі дух-ахоўнік чалавека, які выражае яго індывідуальнасць. У выключна мужчынскай форме называўся **шэду** (па-акадску) і **алад** (па-шумерску), у нейтральнай (якая магла быць і жаночай) — **лама́су** (па-акадску) і **ла́ма** (па-шумерску). У мастацтве маляваўся ў выглядзе істоты з целам быка ці льва, з арлінымі крыламі і чалавечай галавой.

Матыў крылатай жывёлы з галавой чалавека характэрны для старажытнага мастацтва ўсяго Блізкага Усходу; упершыню ён сустракаецца ў знаходках з Эблы пачатку III тысячагоддзя да н.э. У новаасірыйскую эпоху шэду атрымаў распаўсюджанне па ўсёй Асірыі: фігуры «чалавекабыка» ахоўвалі ўсе значныя дзяржаўныя збудаванні і ўезды ў гарады.

Статуі грозных і пагардлівых крылатых быкоў з ганарыстымі чалавечымі вачамі, якія стаяць на варце ля варотаў гіганцкага палаца Саргана II у горадзе Дур-Шарукіне (цяпер Харсабад у Іраку), мелі магічную ахавальную функцыю. Пяць ног крылатай пачвары стваралі ілюзію руху, дазваляючы бачыць яго нерухомым анфас ці ідучым у профіль у залежнасці ад становішча гледача. Дагэтуль гэта істота ўражвае ўяўленне дасціпным кампазіцыйным рашэннем. Каменныя пачвары з палаца Саргана II (вагай у 21 тону кожная) захоўваюцца цяпер у Парыжы, у Луўры.

Захаваныя крылатыя шэду выстаўлены ў шматлікіх музеях свету, такіх як Луўр у Парыжы, Брытанскі музей у Лондане, Нацыянальны музей Ірака ў Багдадзе, Метраполітэн-музей у Нью-Ёрку, Усходні інстытут у Чыкага і Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна ў Маскве.

Гл. таксама
-----------

* Херувім
* Сфінкс
* Хімера
* Пазузу
* Сіруш

Літаратура
----------

* М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина. Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шэду
**Прамова Русіна** («Concio Ruthena») — беларускі ананімны сатырычны твор 1-й паловы XVIII ст. антырэлігійнай накіраванасці. Уваходзіла ў рукапісны зборнік твораў на беларускай, лацінскай і польскай мовах (напрыклад 1711—1741 гг.). Напісана лацінкай на беларускай гутарковай мове.

У аснове твора апавяданне пра будову Сусвету, які ўяўляецца аўтару ў выглядзе жорнаў, дзе бог «перамолвае» людзей. У «Прамове» крытыкуюцца тагачасная рэчаіснасць, неспрпавядлівы падзел матэрыяльных даброт, выкрываюцца рэлігійныя догмы і вера ў боскую справядлівасць. У творы адчуваецца рэлігійнае вальнадумства, выкарыстана барочная алегорыя. Належыць, відаць, аўтару «Другой прамовы Русіна аб нараджэнні Хрыста»

Літаратура
----------

* Прамова Русіна… // Полымя. — 1965. — № 9. — С.
* Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Том 1. — Мн. 1968.
* Из истории свободомыслия и атеизма в Белоруссии. — Мн. 1978.
* Мальдзіс, А. І. На скрыжаванні славянскіх традыцый. — Мн. 1980.
**Свята-Уладзімірская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Чыжэўшчыне (Жабінкаўскі раён). Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю.

Гісторыя
--------

Пабудаваная ў 1894 годзе з цэглы, на паўднёвай ускраіне вёскі, на месцы былога манастыра XVI стагоддзя, які згарэў у 1882 годзе. Пабудавана з цэглы і бутавага каменю як храм-помнік у гонар перамогі рускага войска пад камандаваннем А. В. Суворава 6 верасня 1794 года над войскам генерала Серакоўскага на Крупчыцкіх палях. Праект храма на 375 чалавек распрацаваны ў 1884 г. малодшым інжынерам А. Рэмерам, каштарыс складзены малодшым архітэктарам П. І. Залатаровым. Паводле некаторых звестак аўтарам праекта з’яўляецца архітэктар А. В. Кенэль (1844) або М. В. Раманаў.

Архітэктура
-----------

Крыжова-купальны храм з пяціграннай апсідай і трох’яруснай званіцай. Алтар вузкімі праходамі звязаны з ахвяральнікам і дзяканікам. У адзіным аб’ёмна-пластычным рашэнні зробленыя вежа-званіца і светлавы барабан асноўнага аб’ёма, якія ў сячэнні ўяўляюць сабой васьміграннік і завяршаюцца купаламі з маленькімі цыбулепадобнымі галоўкамі. Па знешнім выглядзе царква нагадвае помнікі каменнага паўночнага дойлідства XVII—XVIII стст.

Інтэр’ер
--------

У інтэр’еры храма пануе падкупальная прастора светлавога барабана, што трымаецца на 4 магутных устоях, ветразях і падпружных арках.

Зноскі
------

1. ↑  Обзор Гродненской губернии за 1893 г. С. 65.
2. ↑  НГАБ у г. Гродна, ф. 8, воп. 2, спр. 362, арк. 3, 5, 11—13, 17—18.
3. ↑  Чернатов В. М. Сынам Отчизны. Мн. 1980. С. 20, 25—27.
4. ↑  Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 291 — у крыніцы Чыжэўшчына згадана пад старой назвай Крупчыцы.

Літаратура
----------

* «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Уладзімірская царква (Чыжэўшчына) на сайце Radzima.org
* Свята-Уладзімірская царква (Чыжэўшчына) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Уладзімірская царква (Чыжэўшчына) на сайце «Архіварта»
**Грэймут** (англ.: Greymouth, маары: Māwhera) — горад у раёне Уэст-Кост, Новая Зеландыя. Размешчаны на заходнім узбярэжжы Паўднёвага вострава. Грэймут з'яўляецца цэнтрам гарадской акругі Грэй, насельніцтва якой (13 650 чалавек разам з Грэйтмутам) складае больш за 2/5 колькасці ўсіх жыхароў заходняга ўзбярэжжа вострава. Аснову эканомікі сучаснага Грэймута складаюць здабыча карысных выкапняў, рыбалоўства, броварства і экатурызм.

Зноскі
------

1. ↑


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4220618-2 · VIAF: 133756760 |