**Гасконская мова-дыялект** (Gascon, [gasˈku]; фр.: [gaskɔ̃]) — дыялект аксітанскай мовы. Часам разглядаецца як самастойная раманская мова.

Гасконская мова распаўсюджана ў Гасконі і Беарне (у Францыі: у частцы дэпартаментаў Атлантычныя Пірэнеі, Верхнія Пірэнеі, Ланды, Жэр, Верхняя Гарона, Ло і Гарона і Ар’еж, у большай частцы Жыронды; у Іспаніі — у невялікай даліне Валь-д’Аран на паўночным захадзе Каталоніі).

Арэал гасконскай мовы
У Іспаніі распаўсюджаны толькі паўднёвы варыянт гасконскай мовы — аранскі дыялект, на які аказала моцны ўплыў каталанская і іспанская мовы. У выніку гэтага ўздзеяння існуе тэндэнцыя аддалення аранскага дыялекту ад французскіх дыялектаў гасконскай мовы. Аранскі дыялект мае ў Валь-д’Аран статус афіцыйнай мовы (нароўні з іспанскай і каталанскай).

Паводле І. І. Чалышавай, сфера ўжывання гасконскай мовы/дыялекту ў наш час скарачаецца. Мова практычна не ўжываецца ў гарадах. Лепш за ўсё гасконскія гаворкі захаваліся ў Пірэнеях і ў сельскіх раёнах, сыходзячы ў сферу вусновых і бытавых зносін. У Францыі не мае афіцыйнага статусу. Колькасць тых, хто размаўляе на ёй, не вызначана, хоць паводле некаторых звестак у свеце мовай валодае каля 250 тыс. чалавек. Статус гасконскай мовы/дыялекту ў раманістыцы працягвае заставацца дыскусійным.

Баскскі субстрат
----------------

Мова, на якой размяўлялі ў Гасконі перад рымскім кіраваннем, была часткай баскскага дыялектнага кантынууму (гл. аквітанская мова). Само слова «Гасконь» паходзіць з лацінскага кораня *vasco/vasconem* і з'яўляецца аднакарэнным з «баск» (*Vasconēs*, з пераходам [v] → [gw] → [g]). Гэта можа сведчыць пра тое, што носьбіты мовы ў той час ідэнтыфікавалі сябе як баскі. Прысутнасць баскскага субстрата ў развіцці гасконскай мовы была даказана навукова. Гэта тэорыя тлумачыць некаторыя асаблівасці, якія адрозніваюць гасконскую ад іншых аксітанскіх моў.

Характэрнай рысай гасконскай мовы, якая можа паходзіць з мовы-субстрата, з'яўляецца змена «f» на «h». У словах, якія ў латыні першапачаткова пачыналіся на [f], (напрыклад *festa* — «урачыстасць»), гэты гук саслаблены да прыдыхальнага [h], а затым, у некаторых месцах увогуле знік (гасконскае *hèsta* [ˈhɛsto] ці [ˈɛsto]). Паводле субстратнай тэорыі, гэта магло адбыцца з-за адсутнасці ў баскскіх дыялектах фанемы /f/. Падобная змена адбылася ў кантынентальнай іспанскай мове: лацінскае *facere* стала іспанскім *hacer* (вымаўляецца як [a.ˈθer], а ў некаторых аддаленых раёнах, асабліва, у паўднёва-ўсходняй Андалусіі — [haˈθɛɾ]).

Некаторыя лінгвісты, аднак, лічаць субстратную тэорыю памылковай і тлумачаць гэтыя і іншыя змены ўнутрымоўнымі працэсамі. Пераход [f] у [h] як у гасконскай, так і ў іспанскай мовах, якія развіліся ў баскамоўных рэгіёнах, можа быць супадзеннем, хоць гэта і малаверагодна.

Сучасная баскская мова таксама зведала лексічны ўплыў з боку гасконскай, напрыклад, словы *beira* («шкло»), *polit* («мілы», гасконскае *polit/polida*).

Сучаснае становішча
-------------------

Падчас апытання, праведзенага ў 1982 годзе ў Беарне, было ўсталявана, што 51 % насельніцтва размаўляў на гасконскай мове, 70 % разумелі яе, а 85 % падтрымлівалі абарону мовы. Аднак у апошні час выкарыстанне мовы значна скарацілася — галоўным чынам з-за таго, што мова не перадаецца наступным пакаленням. Асабліва прыкметна скарацілася ўжыванне мовы ў гарадах і на паўночным усходзе арэала.

У Францыі ў дачыненні да гасконскай мовы выкарыстоўваецца тэрмін «патуа», які пазначае мясцовую гаворку ў цэлым. У Беарне мясцовыя варыянты гасконскай мовы з XVI стагоддзі называюцца «Béarnais» (беарнская). Гэта звязана з палітычным мінулым Беарна, які з 1347 па 1620 год быў суверэннай дзяржавай.

У лінгвістычным плане не існуе ўніфікаванага беарнскага дыялекту, і ў розных рэгіёнах правінцыі мова значна адрозніваецца. Адрозненні ў вымаўленні могуць быць падзелены на ўсходнія, заходнія і паўднёвыя (у горных раёнах). Напрыклад, «a» на канцы слова на захадзе вымаўляецца як [a], на ўсходзе — [o], а на поўдні — [œ].

Субдыялекты
-----------

У гасконскай мове вылучаюць з тры групы гаворак:

* Раўнінныя гаворкі («Garonnais Gascon») — у даліне ракі Гароны. Найменш адасобленая форма гасконскай мовы. Блізкія да лангедокскага дыялекту аксітанскай мовы.
* Пірэнейскія гаворкі — на поўдні і паўднёвым захадзе арэала. Адрозніваюцца некаторымі архаічнымі і спецыфічнымі рысамі.
* Часам вылучаецца прамежкавая група, да якіх адносяцца ў прыватнасці гаворкі Беарна.

Пісьменнікі
-----------

Літаратура на гасконскай мове існавала пачынаючы са сярэдневяковага перыяду. У новы перыяд найбуйнейшы паэт - Жаку Жансемін.

Запазычанні з гасконскай мовы ў іншыя мовы
------------------------------------------

Некаторыя словы французскай мовы маюць гасконскае паходжанне. Напрыклад, французскае *cadet (-te)* — «малодшы, -ая», якое першапачаткова азначала «малодшы (сын)», «малады дваранін, які прызначаўся для ваеннай ці духоўнай кар'еры», узыходзіць да гасконскага *capdèt* — «камандзір, начальнік». Гасконскае *berret* — «шапка» трапіла ў беарнскую мова, а затым і ў літаратурную французскую: *béret* — «баскская шапка». Пры дапамозе французскага гэтыя словы трапілі і ў іншыя мовы: напрыклад, беларускія словы «кадэт» і «берэт». Англійская назва баравіка *cep* паходзіць ад гасконскага *cep* — «ствол», а *izard* — «пірэнейскі сарна» ад французскага ці гасконскага *isard*.

Зноскі
------

1. ↑  Челышева, 2001, с. 322
2. ↑  Челышева, 2001, с. 323

Літаратура
----------

* *Челышева И. И.* Гасконский язык/диалект // Языки мира: Романские языки / Редакторы: Т. Ю. Жданова, О. И. Романова, Н. В. Рогова. — М. : Academia, 2001. — С. 321—335. — 720 с. — (Языки Евразии). — ISBN 5-87444-016-X.

Спасылкі
--------

* Гасконская мова на сайце Per Noste
* Гасконская мова на сайце Institut Occitan - Аквітанія Архівавана 25 лістапада 2013.
* Гасконская — аксітанская мова на Ethnologue 17, 2014
* Гасконская — аксітанская мова на Ethnologue 16, 2009 Архівавана 4 кастрычніка 2013.
* Son d'aquí, сайт нематэрыяльнай культурнай спадчыны рэгіёна Аквітанія

| ⛭Раманскія мовы |
| --- |
| Ібера-раманская падгрупа | **арагонская** ·  **астурлеонская** (астурыйская ·  галісійска-астурыйская ·  кантабрыйская ·  леонская ·  мірандская ·  эстрэмадурская) ·  мосарабская† ·  **галісійска-партугальская** (галісійская ·  партугальская ·  фала дэ Шаліма) ·  **іспанская (кастыльская)** (галісійская ·  кала ·  кастрапа ·  кастуа ·  ладзіна ·  партуньёл ·  чабакана ·  яніта) |
| Аксітана-раманская падгрупа | **аксітанская** (авернская ·  гасконская (*аранская*) ·  лангедокская ·  лімузенская ·  віваральпійская ·  правансальская ·  шуадзіт) ·  **каталанская** (балеарская ·  валенсійская) |
| Гала-раманская падгрупа | **французская** ·  **арпітанская** ·  **валонская** ·  **гало** ·  **латарынгская** ·  **нармандская** ·  **пікардская** ·  **пуацевінска-сентонжская** (пуацевінская, сентонжская) |
| Італа-раманская падгрупа | **італьянская** (*Паўночная група*: венецкая  ·  лігурская ·  ламбардская ·  п'емонцкая ·  эміліяна-раманьёльская ·  *Цэнтральная група*: карсіканская ·  рымская ·  тасканская ·  умбрская ·  *Паўднёвая група*: абруцкая ·  апулійская ·  калабрыйская  ·  неапалітанская ·  сіцылійская) ·  **сардзінская** ·  **істрараманская** |
| Рэтараманская падгрупа | **ладзінская** ·  **раманшская** ·  **фрыульская** |
| Далмацінская падгрупа | **далмацінская†** |
| Балкана-раманская падгрупа | **арамунская** ·  **істрарумынская** ·  **мегленарумынская** ·  **румынская** (малдаўская) |