recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дацэнка.

**Іосіф Трафімавіч Дацеэнка** (15 лістапада 1916, вёска Шляхавое, Кэгічыўскі раён, Харкаўская вобласць — 28 верасня 1943) — Герой Савецкага Саюза (1943).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1916 годзе ў сям’і селяніна. Скончыў школу ў роднай вёсцы. З цягам часу паступіў у заатэхнічнае вучылішча і працаваў на ферме ў в. Параскавея. У 1937 г. быў прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі. Камандзір роты 271-га стралковага палка 181-й стралковай дывізіі 13-й арміі Цэнтральнага фронту.

Вялікую Айчынную вайну Іосіф Дацэнка сустрэў начальнікам заставы 73-га Чырванасцяжнага пагранатрада ў Карэла-Фінскай ССР, ваяваў з гітлераўцамі на Рэбольскім кірунку. Пасля цяжкага ранення, якому папярэднічалі шмат лёгкіх, служыў начальнікам пагранзаставы «Новая» Бірабіджанскага пагранатрада.

Затым зноў быў накіраваны на фронт, вызначыўся ў многіх баях.

Байцы роты старшага лейтэнанта І. Дацэнка неаднаразова вызначаліся ў баях пад Сталінградам і на Курскай дузе, на подступах да Дзясны і Дняпра.

25 верасня 1943 г. яго падраздзяленне з дапамогай падручных сродкаў першым у дывізіі пераправілася праз р. Дняпро і захапіла плацдарм у раёне в. Бярозкі Брагінскага раёна Гомельскай вобласці.

28 верасня 1943 г. у час контратакі праціўніка І. Г Дацэнка даў каманду воінам прапусціць праз свае баявыя парадкі варожыя танкі, адсек ад іх пяхоту і знішчыў да двух узводаў фашыстаў.

У гэтым баі старшы лейтэнант Дацэнка быў смяротна паранены. За смелыя і рашучыя дзеянні, праяўленыя ў баі за дняпроўскі плацдарм, указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 16 кастрычніка 1943 г. старэйшаму лейтэнанту Дацэнка Іосіфу Трафімавічу пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Пахаваны герой-пагранічнік у Чарнігаве.

Памяць
------

* Імем Іосіфа Трафімавіча Дацэнка названая вуліца ў Чарнігаве, а таксама школа ў вёсцы Параскавея Кегічэўскага раёна Харкаўскай вобласці.
* Помнік герою ўсталяваны ў вёсцы Ліпкаватаўка Новавадаладажскага раёна Харкаўскай вобласці.
* Імя Іосіфа Трафімавіча Дацэнка прысвоена пагранічнай заставе Рэбольскага пагранічнага атрада (Карэлія) Паўночна-Заходняй пагранічнай акругі загадам КДБ СССР ад 28 снежня 1986 г. на падставе Пастановы Савета Міністраў Карэльскай АССР ад 26 снежня 1986 г.

Спасылкі
--------

Іосіф Трафімавіч Дацэнка на сайце «Героі краіны»

* Доценко Иосиф Трофимович.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
аэрадынамічныя сілы, якія дзейнічаюць на крыло самалёта: 1 - цяга; 2 - лабавы супраціў; 3 - пад'ёмная сіла; 4 - вага  

**Пад'ёмная сіла** — складнік аэрадынамічнай сілы, перпендыкулярны вектару хуткасці руху цела ў патоку газу або вадкасці, у адрозненне ад паралельнага складніка — аэрадынамічнага супраціву. Пад'ёмная сіла ўзнікае з прычыны несіметрычнага абцяканння цела патокам. Згодна з законам Бернулі, статычны ціск асяроддзя ў тых месцах, дзе хуткасць патоку вышэй, будзе ніжэй, і наадварот. Гэтая розніца ціскаў і спараджае пад'ёмную сілу.

Поўная аэрадынамічная сіла - гэта інтэграл ад ціску вакол контуру крыла.

{\displaystyle \mathbf {Y} +\mathbf {P} =\oint \limits \_{\partial \Omega }p\mathbf {n} \;d\partial \Omega }

дзе:

* **Y** — пад'ёмная сіла
* **P**— цяга,
* dɗΩ — мяжа профілю,

* p — ціск,
* **n** — нармаль да профілю

Па тэарэме Жукоўскага, велічыня пад'ёмнай сілы прапарцыйна шчыльнасці асяроддзя, хуткасці патоку і цыркуляцыі хуткасці патоку.

Каэфіцыент пад'ёмнай сілы
-------------------------

Каэфіцыент пад'ёмнай сілы - бязмерная велічыня, якая характарызуе пад'ёмную сілу крыла пэўнага профілю пры вядомым вугле атакі. Каэфіцыент вызначаецца эксперыментальна ў аэрадынамічнай трубе, або па тэарэме Жукоўскага. Формулу разліку пад'ёмнай сілы праз каэфіцыент распрацавалі браты Райт і Джон Смітан ў пачатку XX стагоддзя. Формула мае выгляд:

{\displaystyle Y=C\_{y}{\frac {\rho V^{2}}{2}}S\,}
* Y - пад'ёмная сіла (Н)
* C y - каэфіцыент пад'ёмнай сілы
* ρ - шчыльнасць паветра (кг/м³)
* V - хуткасць набягаючага патоку (м / с)
* S - характэрная плошча (м²)

Спасылкі
--------

* Пад’ёмная сіла  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13543062j · LCCN: sh85076855 · Microsoft: 2780061701 |
**Гааюху** або **Гаабааху** — плыткае возера на ўсходзе Кітая. Размяшчаецца на Хуайхэскай раўніне ў межах тэрыторый трох гарадскіх акругаў  (руск.) (бел.: Чучжоу  (руск.) (бел. Хуайань  (руск.) (бел. і Янчжоу  (руск.) (бел. на мяжы правінцый Аньхой і Цзянсу. Адносіцца да басейна ракі Янцзы.

Плошча возера складае прыкладна 1200 км², але істотна павялічваецца падчас летняй паводкі. Берагі нізкія і спадзістыя. Злучаецца з Вялікім каналам, пралягаючым ушчыльную ўздоўж усходніх берагоў возера. З паўночнага боку ўпадае рака Саньхэ, якая злучае Гаюху з возерам Хунцзэху. Праз пратокі на поўдні Гаюху злучаецца з возерам Шаабоху.

Выкарыстоўваецца для суднаходства, рыбалоўства, арашэння.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзюрок.
Дзюрок
**Дзюрок** — парода свіней мяснога кірунку. Выведзена ў 1860 годзе ў ЗША, дзе і цяпер найбольш пашырана. На Беларусі гадуюць на племянной ферме ў Гродзенскім раёне з 1987 года. Выкарыстоўваюць у прамысловым скрыжаванні і пры стварэнні спецыяльных мясных ліній.

Жывёлы з шырокімі і глыбокімі грудзямі, доўгім тулавам, аркападобнай спіной і звіслым крыжам, з вялікімі кумпякамі. Масць ад цёмна- да светла-чырвонай м залаціста-рыжая. Жывая маса дарослых кнуроў да 277, матак 245 кг, даўжыня тулава адпаведна 171 і 162 см. Пладавітасць 9-10 парасят за апарос.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
Радыёкіруемы самалёт
**Авіямадэлізм** — від тэхнічнай творчасці, сродкам якога з’яўляюцца:

* Стварэнне і пілатаванне дыстанцыйна кіраваных (радыёкіраваныя, кордавыя) альбо свабодналятаючых (планёры, таймерныя) лятальных апаратаў.
* Стварэнне нелятаючых маштабных копій рэальных лятальных апаратаў (стэндавы авіямадэлізм).

Авіямадэлі прадстаўляюць усе віды лятальных апаратаў.

Авіямадэлізм быў даволі добра развіты ў СССР: выдаваліся часопісы, фінансаваліся гурткі авіямадэлізму. Найбольш папулярны ён быў сярод моладзі школьнага ўзросту, у той жа час авіямадэлізмам на прафесійным узроўні займаліся прадстаўнікі ўсіх узростаў.

У наш час сусветная індустрыя авіямадэлізму развіта добра: фірмы, якія выпускаюць сістэмы радыёкіравання, рухавікі, мадэлі, паліва, аксэсуары, крамы, часопісы і гэтак далей, вылічаюцца сотнямі. Сусветны авіямадэльны спорт кіруецца Міжнароднай федэрацыяй аэранаўтыкі.

У філатэліі
-----------

* Паштовая марка СССР, 1938 г.Паштовая марка СССР, 1938 г.
* Паштовая марка СССР, 1938 г.Паштовая марка СССР, 1938 г.
* Паштовая марка СССР, 1958 г.Паштовая марка СССР, 1958 г.
* Паштовая марка СССР, 1969 г.Паштовая марка СССР, 1969 г.
**Phytomyza crassiseta** — від двухкрылых роду *Phytomyza*, сямейства *Agromyzidae*.

Арэал
-----

Распаўсюджаны на большай частцы Еўропы, уключаючы Данію, Фінляндыю, Нарвегію, Швецыю, Нідэрланды, Люксембург, Германію, Беларусь, Канарскія астравы, Чэхію, Эстонію, мацерыковую частку Францыі, Венгрыю, мацерыковую частку Італіі, Латвію, Літву, Польшчу, Румынію і мацерыковую частку Іспаніі.

Таксама прысутнічае ў ЗША і Канадзе.

Харчавальныя расліны
--------------------

Лічынкі харчуюцца на відах роду крынічніка (*Veronica*), у тым ліку такіх як
крынічнік раллявы (*Veronica agrestis*), *Veronica anagallis-aquatica*, крынічнік палявы (*Veronica arvensis*), *Veronica austriaca*, крынічнік дуброўка (*Veronica chamaedrys*), *Veronica filiformis*, крынічнік плюшчалісты (*Veronica hederifolia*), крынічнік даўгалісты (*Veronica longifolia*), крынічнік персідскі (*Veronica persica*), *Veronica montana*, крынічнік лекавы (*Veronica officinalis*), крынічнік шчытковы (*Veronica scutellata*), *Veronica spicata*.

Значэнне
--------

Шкоднік раслін. Мініраванне звычайна пачынаецца ўздоўж краю ліста, часам пазней ператвараючыся ў другасную пляму.

Ворагі
------

Сярод вядомых паразітоідаў гэтага віду можна згадаць *Chrysocharis orbicularis*, *Chrysocharis pubicornis*, *Cyrtogaster vulgaris*, *Seladerma tarsale*, *Chorebus alecto*, *Chorebus amasis*, *Dacnusa maculipes*, *Dacnusa melicerta*, *Dacnusa veronicae*, *Grammospila rufiventris*, *Opius levis*, *Phaedrotoma exigua*.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Phytomyza crassiseta Zetterstedt, 1860  (англ.)

Спасылкі
--------

* *Phytomyza crassiseta* Zetterstedt, 1860 у базе біяразнастайнасці на сайце інфармацыйна-аналітычнай сістэмы «ООПТ России». (руск.)
* Neue österreicliisclie Muscidae Acalypterae. Von Prof. Gabriel Strobl in Admont. (ням.)
* Phytomyza crassiseta Zetterstedt, 1860 // The leaf and stem mines of British flies ant oter insects (англ.)
* Biology Of The Leaf Miners /Prof. E. Martin Hering (auth.) (англ.)
* Biosystematic contributions to Agromyzidae (Diptera (англ.)
* Phytomyza crassiseta // NatureSpot (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
**Мікалай Аляксандравіч Паклонскі** (нар. 14 жніўня 1949, в. Гарадок, БССР) — фізік, спецыяліст у галіне фізікі паўправаднікоў. Доктар фізіка-матэматычных навук (2002), прафесар (2004), член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2021).

Біяграфія
---------

Пасля сканчэння фізічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1971 годзе працаваў у БДУ і ў НДІ прыкладных фізічных праблем імя А. Н. Сеўчанкі пры БДУ. Пасля сканчэння вочнай аспірантуры БДУ ў 1976 годзе працаваў у НДІ ПФП імя А. Н. Сеўчанка ў лабараторыі электронных метадаў эксперыментальнай фізікі.

З 1993 года працуе на кафедры фізікі паўправаднікоў і нанаэлектронікі БДУ. У 1982 годзе ім абаронена кандыдацкая дысертацыя, а ў 2001 годзе доктарская дысертацыя на тэму «Статычнае экранаванне і скокавы перанос зарадаў у паўправадніках». У 2003 годзе прысвоена навуковае званне прафесара. Пад яго кіраўніцтвам абаронена 5 кандыдацкіх дысертацый.

У 2008 годзе прысуджана прэмія імя А. Н. Сеўчанкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы па фізіцы паўправаднікоў і нанаэлектроніцы. Распрацаваў тэорыю экранавання электрастатычнага поля ў кавалентных крышталях са скачковым пераносам электронаў па дамешкавых атамах. Выявіў інфранізкачастотныя аўтавагінні току ў легіраваным полікрыштальным крэмніі. Вымераў размагнічвальнае поле на паверхні ферамагнітных металаў метадам электроннага перамагнітнага рэзанансу.

Аўтар звыш 400 навуковых і навучальна-метадычных прац, у тым ліку 6 патэнтаў, больш за 170 навуковых артыкулаў, 2 манаграфій, 11 навучальных дапаможнікаў. Падрыхтаваў 5 кандыдатаў навук. Уваходзіць у склад Дзяржаўнага экспертнага савета Вышэйшай атэстацыйнай камісіі. Член навукова-рэдакцыйнай калегіі Беларускай энцыклапедыі.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2021. Праверана 25 снежня 2021.

Спасылкі
--------

* Паклонскі Мікалай Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 437. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Профіль М. А. Паклонскага на сайце БДУ Архівавана 25 снежня 2021.
**Дзявочы Калодзеж** — культавая крыніца, помнік культуры і гісторыі.

Геаграфія
---------

Дзявочы Калодзеж размешчаны ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці.

Крыніца знаходзіцца ў балоцістым лясным урочышчы, прыблізна за 2 км на паўночны-захад ад вёскі Гірсіна (Жыхары) Полацкага раёна.

Апісанне
--------

Крыніца ўяўляе сабой азярцо. Берагі ўмацаваны бярвеннем — зроблены вялікі зруб. Устаноўлены крыж. Зімой не замярзае.

Вада з крыніцы
--------------

Вада прэсная. Сярод вернікаў лічыцца, што вада дапамагае пры захворваннях вачэй, ног.

Легенды
-------

Крыніца мае сумную легенду аб сваім з’яўленні: Дзяўчына ўцякала ад мужчыны, часам кажуць салдата, які жадаў авалодаць ёю. Стомленая яна ўсклікнула: «Каб праваліцца мне на гэтым месцы — толькі б не дастацца яму!» У гэты момант яна і правалілася, а на яе месцы вылілася крыніца, або як кажуць — утварыўся калодзеж.

Літаратура
----------

*Уладзімір Лобач* «Дзявочы калодзеж ля в. Жыхары Полацкага р-на: сімвалічны статус, рытуальныя функцыі і праблемы захавання культавага аб’екта»

Спасылкі
--------

Сайт Родники Беларуси
**Клас Лестандэр** (швед. Klas Lestander; 18 красавіка 1931, Ар’еплуг — 13 студзеня 2023, там жа) — шведскі біятланіст, першы алімпійскі чэмпіён па біятлоне.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 18 красавіка 1931 года на поўначы Швецыі ў сям’і паляўнічага. У канцы 1950-х гадоў пачаў займацца біятлонам і свае паляўнічыя навыкі выкарыстаў для заваявання алімпійскага медаля.

Ён ніколі не быў выдатным лыжнікам. У алімпійскай індывідуальнай гонцы паказаў толькі 15-ы ход і саступіў амаль пяць хвілін ходам бронзаваму прызёру тых Гульняў Аляксандру Прывалаву. Аднак тады правілы біятлону адрозніваліся ад сучасных. Стральба вялася з баявой зброі на чатырох розных рубяжах, прычым на апошнім абавязкова са становішча стоячы. Кожная прамашка каралася не адной, а дзвюма хвілінамі штрафу — гэта і стала ключом да поспеху шведа.

Клас Лестандэр, заваяваўшы залаты медаль на зімовай Алімпіядзе 1960 года, стаў першым у гісторыі алімпійскім чэмпіёнам па біятлоне. Да 2010 года заставаўся адзіным шведам, які заваяваў залаты медаль у біятлоне на Алімпійскіх гульнях сярод мужчын. Яго па праве лічаць заснавальнікам легендарнага клуба «Зеро», куды ўваходзяць ужо 65 спартсменаў, якія перамагалі на чэмпіянатах свету і Алімпійскіх гульнях з бездакорнай стральбой. На зімовай Алімпіядзе 2010 года ў Ванкуверы праз паўстагоддзя яго поспех паўтарыў суайчыннік Б’ёрн Феры, узяўшы золата.

У неафіцыйнай эстафетнай гонцы 3×7,5 км на чэмпіянаце свету 1961 года Клас Лестандэр заняў трэцяе месца ў складзе зборнай Швецыі.

Зноскі
------

1. ↑  Klas Lestander död — 2023. Праверана 14 студзеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10676513'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Клас Лестандэр

| ⛭ Алімпійскія чэмпіёны па біятлоне ў індывідуальнай гонцы |
| --- |
| 
* **1960:** Швецыя Клас Лестандэр
* **1964:** Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Уладзімір Мяланьін
* **1968:** Нарвегія Магнар Сольберг
* **1972:** Нарвегія Магнар Сольберг
* **1976:** Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Мікалай Круглоў
* **1980:** Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік Анатоль Аляб’еў
* **1984:** Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990) Петэр Ангерэр
* **1988:** Германская Дэмакратычная Рэспубліка Франк-Петэр Роч
* **1992:** Шаблон:Сцягафікацыя/Аб’яднаная каманда Яўген Рэдзькін
* **1994:** Расія Сяргей Тарасаў
* **1998:** Нарвегія Халвар Ханевальд
* **2002:** Нарвегія Уле-Эйнар Б’ёрндален
* **2006:** Германія Міхаэль Грайс
* **2010:** Нарвегія Эміль Хегле Свендсен
* **2014:** Францыя Мартэн Фуркад
* **2018:** Нарвегія Ёханес Тынес Бё
* **2022:** Францыя Кентэн Фіён Мае

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Алімпійскі камітэт Швецыі |
**Авітамінозы** — група захворванняў, якія развіваюцца пры працяглай адсутнасці вітамінаў у ежы, парушэнні іх засваення  (руск.) (бел. або прыгнечанні сінтэзу ў арганізме. Недахоп вітамінаў можа ўзнікнуць у зімова-вясновы перыяд, пры вялікіх фізічных нагрузках, інфекцыйна-вірусных захворваннях, з узростам.

Пры працяглым недахопе або адсутнасці вітаміну C развіваецца цынга, B1 — беры-беры, D — рахіт, PP — пелагра. Часцей сустракаецца адначасовая недастатковасць некалькіх вітамінаў — *поліавітаміноз*.

Прафілактычныя меры: ужыванне вітамінных прэпаратаў, вітамінізацыя ежы, правільнае захоўванне і кулінарная апрацоўка харчовых прадуктаў.

Літаратура
----------

* Авітамінозы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

1. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 28 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
**Чувашы Беларусі** — дыяспара чувашоў у Рэспубліцы Беларусь. Паводле перапісу 2009 года ў краіне жыло 1277 чувашоў: каля 400 чалавек у Мінску, астатнія ў абласных цэнтрах. Большасць сем'яў — змешаныя. У сельскай мясцовасці чувашоў жыве няшмат.

У 1999 годзе было створана аб'яднанне чувашоў «Атал» («Волга»), перайменаванае ў 2010 годзе ў Міжнароднае грамадскае аб'яднанне чувашоў «Атал». У пачатку 2007 года зарэгістравана аб'яднанне чувашоў «Шупашкар» («Белы горад»). У Гродне створана гарадское аб'яднанне «Атал». Мэты аб'яднанняў — вывучэнне гісторыі, звычаяў і традыцый чувашскага народа, развіццё культурных сувязяў паміж Беларуссю і Чувашыі.

Аддзялення ГА «Атал» створаны ў Баранавічах, Пінску, Кобрыне, Добрушы, Гомелі, Гродне, Салігорску, вёсцы Міханавічы Мінскага раёна.

У Мінску пры аб'яднанні «Атал» створаны ансамбль «Хамарал» («Землякі»).

| ⛭Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі |
| --- |
| 
**Беларусы** •
Азербайджанцы •
Армяне •
Асеціны •
Грузіны •
Грэкі •
Казахі •
Латышы •
Літоўцы •
Малдаване •
Немцы •
Палякі •
Рускія (Стараверы) •
Таджыкі •
Татары •
Туркмены •
Украінцы •
Цыганы •
Чувашы •
Чэхі і славакі •
Эстонцы •
Яўрэі
 |
**Кастылья-дэ-Тэая** (ісп.: Castillo de Teayo) — археалагічны помнік дакалумбавай эпохі ў рэгіёне Ла-Уастэка на поўначы штата Веракрус, Мексіка. Пасля знікнення дакалумбавага горада ў наваколлях піраміды ўзнікла сучаснае паселішча, у гонар якога і названы помнік.

Горад засялялі ў X—XII стагоддзях уастэкі. У канцы посткласічнага перыяду горад трапляе пад моцны ўплыў ацтэкаў, і да сярэдзіны XV стагоддзя, відаць, становіцца правінцыйнай калоніяй Ацтэкскай імперыі.

У цэнтры Кастылья-дэ-Тэая знаходзіцца піраміда вышынёй 11,3 метраў, досыць добра захаваная, з лесвіцай і збудаваннем на вяршыні.

Паходжанне назвы Тэая, *Teayo* невядома; паводле адной з гіпотэз, яно паходзіць з каранёў мовы наўатль *tetl* «камень» і *ayotl* «чарапаха».

Крыніцы
-------

1. ↑  Castillo de Teayo **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Enciclopedia de los Municipios de México*.  Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2012. Праверана 12 November 2008.
Гэта старонка — інфармацыйны спіс.

У гэтым спісе прадстаўлены спіс персон, якія нарадзіліся ў 2013 годзе.

Студзень
--------

Люты
----

Сакавік
-------

Красавік
--------

Май
---

Чэрвень
-------

Ліпень
------

Джордж Уэльскі на штогадовым парадзе каралевы, вядомым як «Trooping the Colour».
* 22 ліпеня — Джордж Уэльскі, член брытанскай каралеўскай сям’і, першы ўнук караля Карла ІІІ, першынец прынца Уэльскага Уільяма і прынцэсы Кэтрын.

Жнівень
-------

Верасень
--------

Кастрычнік
----------

Лістапад
--------

Снежань
-------

Гл. таксама
-----------

* Спіс памерлых у 2013 годзе

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Спіс народжаных у 2013 годзе на Вікісховішчы |
Манумент у Львове, 3 ліпеня 2011.
Памятная дошка з прозвішчамі забітых прафесараў.
**Забойства львоўскіх прафесараў** — масавыя забойствы прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі Львова (каля 45 польскіх навукоўцаў і выкладчыкаў, у асноўным Львоўскага ўніверсітэта, членаў іх сем'яў і гасцей, учыненыя ў ліпені 1941 года нямецкімі акупацыйнымі войскамі.

У польскай гістарыяграфіі прынята вызначаць гэтыя падзеі, як «разня львоўскіх прафесараў» (польск.: *Mord profesorów lwowskich*), аднак ахвярамі гэтага злачынства таксама сталі дацэнты львоўскіх універсітэтаў, члены іх сем'яў і суседзі па пакоях навукоўцаў.

Гісторыя
--------

30 чэрвеня 1941 года, праз тыдзень пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны, нямецкімі войскамі быў захоплены Львоў. Нацысты здзейснілі масавыя пакаранні мясцовых жыхароў — палякаў і яўрэяў, выбіраючы сваіх ахвяр па загадзя падрыхтаваных спісах. Большасць людзей у спісах былі польскімі палітыкамі, артыстамі, спартсменамі, вучонымі і святарамі. Гэтая акцыя мела на мэце знішчэнне эліты польскай нацыі — людзей, якія маглі паспрабаваць выступіць выразнікамі польскай грамадскай думкі і звярнуцца да сусветнай грамадскасці.

Сярод ахвяр — прафесар Казімір Бартэль, былы Прэм’ер-міністр Польшчы, які быў пакараны смерцю 26 ліпеня 1941 года, адхіліўшы прапанову гітлераўцаў узначаліць марыянеткавы польскі ўрад, Тадэвуш Бой-Жаленскі, польскі літаратуразнаўца і тэатравы крытык, расстраляны 4 ліпеня 1941 года.

У кастрычніку 1943 года целы расстраляных былі эксгумаваныя, перавезены ў Крыўчыцкі лес і спалены разам з сотнямі іншых трупаў у ходзе мерапрыемстваў па ўтойванні слядоў нацысцкіх злачынстваў.

Зноскі
------
**«Іван Кублаханаў»** (руск.: Иван Кублаханов) — апавяданне расійскага пісьменніка Віктара Пялевіна, напісанае ў 1994 годзе.

Змест
-----

У пачатку апавядання чытач не разумее, ад асобы каго вядзецца аповед. Герой знаходзіцца ў нейкім незразумелым дзіўным прасторы. І толькі праз некаторы час становіцца ясна, што героем з'яўляецца чалавечы эмбрыён, апісваюцца яго фізічныя і эмацыйныя пераўтварэнні.

Тэма сну з'яўляецца цэнтральнай у апавяданні. Пры гэтым пад сном маецца на ўвазе фізічнае няспанне, а падчас фізічнага сну герой знаходзіцца ў сапраўднай рэальнасці. Усё жыццё галоўнага героя з моманту зачацця і да моманту смерці апісваецца як чарада гэтых двух рэальнасцяў. Якая-небудзь прастора, якая фізічна адчуваецца, у апавяданні адсутнічае.

Аўтар падштурхоўвае чытача паразважаць над прыродай свядомасці. Праўдзівая рэальнасць з'яўляецца для героя апавядання зыходнай, там ён не мае імя і характарыстык. У рэальнасці чалавечай персанаж прымае аблічча Івана Кублаханава. Іншыя людзі з'яўляюцца толькі ў чалавечай рэальнасці, у рэальнасці праўдзівай персанаж самотны. Чалавечая рэальнасць трактуецца як жахлівы сон, ад якога неабходна прачнуцца. Пасля абуджэння ад сну (смерці), апынуўшыся ў сапраўднай рэальнасці, герой забывае, што калісьці быў Іванам Кублаханавым.

Прозвішча героя апавядання адсылае да паэмы С. Т. Колрыджа «Кубла-хан». Ідэалогія апавядання грунтуецца на ўсходніх вучэннях, у прыватнасці, на ідэях будызма. Аўтар звяртаецца да ідэі аб ілюзорнасці існавання і пра існаванне душы ў мностве цялесных пераўвасабленняў. Апавяданне таксама грунтуецца на індыйскім міфе пра Брахму і стварэнне Сусвету. Брахма спіць на залатым яйку, з якога Сусвет зараджаецца, калі ён прачынаецца, і згасае, калі ён засынае.

Публікацыі
----------

Апавяданне было ўпершыню апублікавана ў 1994 годзе ў першым нумары мінскага часопіса «Фантакрим-МЕГА». Па-за перыёдыкі ўпершыню з'явіўся ў 1996 годзе ў томе «Бубен Ніжняга свету» збору твораў Пялевіна.

Зноскі
------

1. 1 2  *Сергей Некрасов* Виктор Пелевин: опыт библиографии
2. 1 2 3  *Горбунова Г. З.* Инобытие в произведениях В. Пелевина(недаступная спасылка). Карагандинский государственный университет им. Е. А. Букетова
3. ↑  *Фокина К. И.*
Основные мотивы дискурса Рассказов В.О. Пелевина "Тарзанка" и "Иван Кублаханов"(недаступная спасылка) // Язык. Культура. Личность. Выпуск 5. Материалы межвузовской научной конференции молодых ученых. Самара, 20 декабря 2018 г.
4. 1 2  *Фокина К.И.* Языковые средства создания художественного пространства в рассказах В.О. Пелевина / К.И. Фокина // Язык и репрезентация культурных кодов. VIII Всероссийская с международным участием научная конференция молодых ученых. (Самара, 11 мая 2018 г.). Материалы и доклады Часть II. / М-во образования и науки Рос. Федерации; Самар. нац. исслед. ун-т им. С. П. Королева (Самар. ун-т), под общ. ред.: А.А. Безруковой – Самара: изд-во «Инсома-пресс», 2018. – С. 45-47.
5. ↑  Русская словесность, Выпуски 1-8. Изд-во "Школа-Пресс", 2003.
**Чугуш** — горная вяршыня ў заходняй частцы Вялікага Каўказа, ля вытокаў ракі Белая, з’яўляецца найвышэйшы пунктам Рэспублікі Адыгея. Назва мае адыгскія карані, і па розных версіях перакладаецца як «Вяршыня зямлі», «Горная паша Чуа», «Апякунка дрэў».

Складзена гара Чугуш гнейсамі, крышталічнымі сланцамі і гранітамі. На схілах букава-піхтавыя лясы, вышэй субальпійскія лугі; на паўночных і ўсходніх схілах знаходзяцца дзесяць каравых і вісячых ледавікоў плошчай 1,2 км. З масіва Чугуш пачынаюцца вытокі рэк Бярозавай, Чэсу і Кішы, правых прытокаў ракі Белай. Да вяршыні Чугуша пракладзены альпінісцкія маршруты 2-А—2-Б катэгорыі складанасці.

Зноскі
------

1. ↑  Peakbagger.com

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ясінскі.
**Ілья Ясі́нскі** (нар. 26 верасня 1984, г. Жодзіна) — беларускі акцёр.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў (курс В. Д. Анісенкі), скончыў у 2012 годзе Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў (курс У. А. Мішчанчука). З 2012 года працуе ў РТБД.

Пасля затрымання 15 лістапада 2020 года ў час пратэстаў супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў і гвалту быў жорстка збіты ў мікрааўтобусе, а пасля ў аўтазаку. З Маскоўскага РУУС быў пераведзены ў бальніцу, дзе яму дыягнаставалі пераломы адросткаў двух пазванкоў. 16 лістапада адбыўся паказ «Кар’еры Доктара Рауса», у якім Ілья Ясінскі грае ролю Біскупа, замест акцёра на сцэне стаяла пустое крэсла, голас з дынамікаў чытаў тэкст. Пазней на яго завялі крымінальную справу, што вымусіла яго нелегальна бегчы ў Літву.

Творчасць
---------

### Тэатр

Сярод роляў: Маскі («Пакуты ад здаровага сэнсу» С. Рубэ), Коля («Любоў людзей» Дз. Багаслаўскага), «Мабыць?», Данілка («Раскіданае гняздо» Я. Купалы), Аўлас («Адвечная песня» Я. Купалы), Малыш («Усе мышы любяць цырк» В. Буслаевай), DJ Ілля («Нямое каханне»), Разэнкранц («Бегчы з Эльсінора, альбо Гамлет навыварат» В. Понізава), Алесь Загорскі («Каласы пад сярпом тваім» паводле У. Караткевіча), Жабяня («Квакі і квокі» Я. Лёгкіна), Валянцін («Вандроўнікі ў Нью-Ёрку» А. Паповай), Памагаты Зубея («Шчаслівы муж» Ф. Аляхновіча), «Бетон» паводле Я. Карняга, Біскуп («Кар’ера доктара Рауса» В. Марціновіча), Сымон, чырвонаармеец («Кругі раю» С. Навуменкі), Міралюбаў («Мудрамер» М. Матукоўскага), Мыкін («Профіт» па матывах «Даходнага месца» А. Астроўскага), Фарцоўшчык («Сірожа» Ю. Чарняўскай), Франсуа («Тры Жызэлі» А. Курэйчыка), «Шлюб з ветрам» К. Аверкавай і Я. Карняга, Вожык («А мне не сорамна!…» Л. Усцінава), Дзяніс Сяргеевіч («Гісторыя двух сабак» Я. Конева), Салдацік («Два чароўныя парасоны» Г. Х. Андэрсена), Парсючок Кнок («Таямніца чароўнага календара» М. Варфаламеева).

### Кіно

* 2006 — Франц + Паліна, *эпізод*
* 2011 — Каманда Восем, *Жындзяй*
* 2011 — Шчасце ёсць, *эпізод*
* 2012 — Сэрца не камень, *студэнт*
* 2014 — Добрае імя, 3 серыя, *эпізод*
* 2015 — Адваротны бок Месяца 2, *эпізод*
* 2016 — Куба, *эпізод*
* 2016 — Мухтар. Новы след, 11 серыя, *Капылоў*
* 2017 — Сапрамат, кароткаметражны фільм, Беларусь
* 2018 — Вакальна-крымінальны ансамбаль, *Валера*
* 2018 — Не гульня (Беларусь), *Старшы лейтэнант Цішкевіч*
* 2019 — Народныя мсціўцы, (Беларусь-Расія), галоўная роля, *Дубчык, алкаголік*
* 2020 — Алёша, *эпізод*
* 2020 — Дзед Марозаў, *Валодзька Дзергачоў*
* 2020 — Купала, *Ластоўскі*

Зноскі
------

1. ↑  «На каталцы вазіў супрацоўнік РУУСа». Збіты пры затрыманні акцёр фільма «Купала» з пераломам ляжыць у бальніцы
2. ↑  Адбыўся паказ «Кар’еры Доктара Рауса»
3. ↑  «Я в Литве, а вот граница» — Актер Ясинский снял на видео, как нелегально бежал в Литву из Беларуси **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 снежня 2021. Праверана 28 верасня 2021.

Спасылкі
--------

* Ілля Ясінскі на сайце РТБД Архівавана 28 ліпеня 2020.
Гэта старонка — інфармацыйны спіс.

У гэтым спісе прадстаўлены спіс персон, якія нарадзіліся ў 2014 годзе.

Студзень
--------

Люты
----

Прынцэса Леанор, травень 2016 года.
* 20 лютага — Леанор, першае дзіця шведскай прынцэсы Мадлен, герцагіні Хэлсінгландскай і Гэстрыкландскаяй, і яе мужа, Крыстафера О’Ніла.

Сакавік
-------

Красавік
--------

Май
---

Чэрвень
-------

Ліпень
------

Жнівень
-------

Верасень
--------

Кастрычнік
----------

Лістапад
--------

Снежань
-------

Гл. таксама
-----------

* Спіс памерлых у 2014 годзе

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Спіс народжаных у 2014 годзе на Вікісховішчы |
**Нэвыцкі замак** (укр.: Неви́цький за́мок) — замак каля сяла Кам’яныця Закарпацкай вобласці Украіны, за 12 км на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра Ужгарад. Замак быў пабудаваны ў XIII стагоддзі на вяршыні ўзгорка над далінай ракі Уж на месцы больш ранняга драўлянага ўмацавання. У 1241 годзе быў разбураны ордамі мангола-татараў, але ў другой палове XIII стагоддзя быў адноўлены. На мяжы XIII—XIV стагоддзяў на месцы круглага данжона была пабудавана чатырохвугольная трох’ярусная вежа-данжон. З развіццём агнястрэльнай зброі замак увесь час удасканаліўся і перабудоўваўся і канчатковыя свае абрысы набыў напачатку XVI стагоддзя. Напачатку XVII стагоддзя, калі ім валодаў род Другетаў, замак у выніку міжусобных войнаў неаднаразова пераходзіў з рук у рукі. У 1644 годзе замак захапіў і разбурыў трансільванскі ваявода Дзьёрдзь Ракацы. З тых часоў замак не аднаўляўся і дайшоў да нашых часоў у выглядзе руін.

Вежа-данжон Нэвыцкага замка
Адна з вежаў замка — Барбакан
У склад абарончых умацаванняў уваходзяць два валы з ровам паміж імі, абарончая сцяна з чатырма вежамі на ўнутраным вале, уязная вежа і ўнутраныя пабудовы з вежай-данжонам. З чатырох веж (канец XIV-пачатак XV стагоддзя) на ўнутраным вале ўмацаванняў тры маюць паўавальную форму і адна трохвугольную. У паўднёва-заходняй частцы знаходзіцца шасцівугольная ўязная вежа, якая злучаецца з асноўнымі ўмацаваннямі дзвюма паралельнымі абарончымі сценамі. Сярод унутраных пабудоў замка вылучаецца квадратная ў плане вежа-данжон. На замкавым двары знаходзіцца студня дыяметрам 3.5 метра.

У наш час замак знаходзіцца ў закансерваваным стане. Верхнія часткі захаваных вежаў завершаны шатровымі дахамі, якія надаюць збудаванню своеасаблівы шарм.

Літаратура
----------

* Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР. В 4-х томах. Гл. Редкол.: Н. Л. Жариков. -К.: Будівельник, 1983—1986. Том 2, с.200.
* Мацюк О. А. Замки і фортеці Західної україни. Історичні мандрівки. — Львів.: Центр Європи, 2005. — 192 с. (укр.)
* Дзембас О. В. Кобаль Й. В. Невицький замок: Історичний нарис. — Ужгород: ВАТ "Видавництво «Закарпаття», 2005. — 80 с. іл.  (укр.)
* Поп Д. Поп И. Замки Подкарпатской Руси. — Ужгород: Романа Повч, 2004. — 128 с.
* Поп Д. И. Поп И. И. Путешествие по архитектурным памятникам Подкарпатской Руси. — Ужгород: ТОВ «ІВА», 2007. — 184 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нэвыцкі замак
* Замкі Закарпацця. Нэвыцкі замак Архівавана 6 чэрвеня 2014.
* Фатаграфіі Нэвыцкага замка Архівавана 5 чэрвеня 2014.
* Рака Уж і здані Нэвыцкага замка (відэа)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарні (значэнні).

**Гарні́** (трансліт.: *Harni*, руск.: Горни) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Траццякоўскага сельсавета.

Геаграфія
---------

Паселішча знаходзіцца за 4 км ад Ліды. Рэльеф раўнінны. На паўднёвым усходзе лясны масіў, на поўначы, усходзе і поўдні мясцовасць меліяраваная. Каля вёскі бярэ выток рака Астраўлянка (прыток Лідзеі).

Гісторыя
--------

Вядомы з XVIII стагоддзя. У 1765 годзе вёска, цэнтр «дзяржавы» ў Лідскай эканоміі, у Вялікім Княстве Літоўскім.

Міхал Шымялевіч пісаў, што ў даўнейшыя часы дарога з Ліды на Слонім, ці так званы Беліцкі гасцінец, бегла з Ліды на Гарні, Палубнікі і Любары, да моста цераз Дзітву. Згодна вопісу парафій Лідскага дэканата ў 1784 «старая» дарога да Беліцы, цягнулася цераз Гарні, Багдзі і злучалася з новай каля Мінойтаў.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) вёска ў Расійскай імперыі. Належала да Лідскай воласці Лідскага павета Віленскай губерні.

У Першую сусветную вайну з верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе БССР, у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, належала да Лідскай гміны Лідскага павета Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года — у БССР. Акупавана нацыстамі з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года.

У 1970 годзе працавалі лясніцтва, ферма. Сельскагаспадарчыя землі ў складзе калагаса «Запаветы Ільіча».

Славутасці
----------

Парк
«Парк Гарні» — рэгіянальны лясны экалагічны адукацыйны цэнтр. Закладзены ў 1881 годзе па ініцыятыве дзяржаўнай лясной аховы ў Расійскай імперыі. Займае 6,7 га.

Каштоўнае мяшанае насаджэнне, у складзе якога дуб, елка, асіна. У падлеску ляшчына, бружмель, брызгліна.

Заўвагі
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. ↑  pawet.net
3. ↑  pawet.net
4. ↑  gorni.lidaleshoz.by Архівавана 23 чэрвеня 2020.
5. ↑  belta.by
6. ↑  Лідскае лесанасаджэнне // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 9: Гродзенская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2016. — 848 с.: іл. — 1 500 экз. — ISBN 978-985-11-0908-7.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гарні

| ⛭**Траццякоўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ёдкі |
| Вёскі | Анацкі ·  Астроўля ·  Біскупцы ·  Бурносы ·  Вінкаўцы ·  Вялічкі ·  Гарні ·  Гаўе-Пяскі ·  Дакудава 1 ·  Дакудава 2 ·  Даліна ·  Ельня ·  Забалотня ·  Калясішча ·  Карнілкі ·  Кянці ·  Лучкі ·  Мікулічы ·  Мінойты ·  Місуры ·  Мялёгава ·  Навіцкія 2 ·  Паддубна ·  Пескі ·  Пораслі ·  Пятры ·  Пяцюлеўцы ·  Скаменны Бор ·  Траццякоўцы ·  Філонаўцы ·  Чараўкі ·  Шайбакі ·  Шырокае |
**Мясцовыя Саветы дэпутатаў Рэспублікі Беларусь** — прадстаўнічыя органы дзяржаўнай ўлады на тэрыторыі адміністрацыйных адзінак і асноўнае звяно мясцовага самакіравання. 

Адзіная сістэма мясцовых Саветаў дэпутатаў складаецца з сельскіх, пасялковых, гарадскіх, раённых і абласных Саветаў. Існуюць 3 тэрытарыяльныя ўзроўні мясцовых Саветаў дэпутатаў: першасны, базавы і абласны. Да першаснага тэрытарыяльнага ўзроўню адносяцца сельскія, пасялковыя, гарадскія (гарадоў раённага падпарадкавання) Саветы, да базавага — гарадскія (гарадоў абласнога падпарадкавання) Саветы, да абласнога — абласныя Саветы. Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў валодае статусам базавага і абласнога.

Мясцовыя Саветы дэпутатаў выбіраюцца грамадзянамі адпаведных адміністрацыйных адзінак тэрмінам на 4 гады. Выбары дэпутатаў праводзяцца па аднамандатных выбарчых акругах на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Апошнія выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў XXVIII-га склікання адбыліся 18 лютага 2018 года (выбрана 18 810 дэпутатаў).

У межах сваёй каметэнцыі мясцовыя Саветы дэпутатаў вырашаюць пытанні мясцовага значэння, зыходзячы з агульнадзяржаўных інтарэсаў і інтарэсаў насельніцтва, што пражывае на адпаведнай тэрыторыі, выконваюць рашэнні вышэйстаячых дзяржаўных органаў. Да выключнай іх каметэнцыі адносяцца: зацвярджэнне праграм эканамічнага і сацыяльнага развіцця, мясцовых бюджэтаў і справаздач аб іх выкананні; устанаўленне ў адпаведнасці з законам мясцовых падаткаў і збораў; вызначэнне ў межах, устаноўленых законам, парадку кіравання і распараджэння камунальнай уласнасцю; назначэнне мясцовых рэферэндумаў. Мясцовыя Саветы дэпутатаў з’яўляюцца юрыдычнай асобай, ажыццяўляюць дзейнасць праз сесіі, пастаянныя і часовыя камісіі, іншыя органы Саветаў, а таксама шляхам рэалізацыі дэпутатамі сваіх паўнамоцтваў. Мясцовыя Саветы дэпутатаў падсправаздачныя ў сваёй дзейнасці грамадзянам, якія пражываюць на адпаведнай тэрыторыі, і адказныя перад імі. На аснове дзеючага заканадаўства мясцовыя Саветы дэпутатаў прымаюць рашэнні, якія маюць абавязковую сілу на падведамнай ім тэрыторыі.

Літаратура
----------

* *Кадаўбовіч В. А.* Мясцовыя Саветы дэпутатаў / В. А. Кадаўбовіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 81. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Нгуен Чон** (в’етн.: Nguyễn Chấn), вядомы як **Чан Ван Ча**, альбо **Трэн Ван Тра** (в’етн.: Trần Văn Trà; 1918 — 20 красавіка 1996) — генерал-лейтэнант В’етнамскай народнай арміі, адзін з кіраўнікоў Народнага фронту вызвалення Паўднёвага В’етнама, больш вядомага як В’етконг.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў правінцыі Куангнгай у 1918 годзе ў сям’і муляра.

У 1938 годзе ўступіў у Камуністычную партыю Індакітая, за што быў адпраўлены французскімі ўладамі ў турму.

Пазней яму ўдалося вызваліцца і ў 1946 годзе далучыцца да В’етнамскай народнай арміі. Аж да 1954 года ўдзельнічаў у антыкаланіяльнай вайне супраць Францыі. У ходзе канфлікту завербаваў больш за 600 японскіх салдат, якія трапілі ў палон падчас Другой сусветнай вайны, на бок в’етнамскіх паўстанцаў. Адначасна Ча быў камандуючым 7-й ваеннай акругай (1949—1950) і намеснікам камандуючага Качынчынай (1951—1954).

Падчас В’етнамскай вайны змагаўся супраць амерыканскіх і паўднёвав’етнамскіх войскаў у складзе В’етконга. Узначальваў Вызваленчую армію Паўднёвага В’етнама. Пад яго камандаваннем партызанскія часці ажыццяўлялі атаку на Сайгон у рамках Тэцкага наступлення 1968 года.

Пасля ўз’яднання краіны працягнуў службу ва ўзброеных сілах. З 1978 па 1982 гады займаў пасаду намесніка міністра абароны. Затым выйшаў на пенсію. З 1989 па 1992 гады быў намеснікам старшыні асацыяцыі ветэранаў В’етнама.

Зноскі
------

1. 1 2  Tran Van Tra // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>

Спасылкі
--------

* «Bộ Tư lệnh Miền trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975». nhandan.com.vn. 17 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 20 tháng 9 năm 2020
* VIETNAM: HISTORY OF THE BULWARK B2 THEATER, VOL 5: CONCLUDING THE 30-YEARS OF WAR Архівавана ngày 10 tháng 1 năm 2007.
* Tôi dạy nhạc cho Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 6309 3305 · LCCN: n89605435 · SUDOC: 050803735 · VIAF: 27230598 |
Месцазнаходжанне Семпаалы
Піраміда ў Семпаале
Агульны выгляд Семпаалы
Знаходкі ў Семпаале
**Семпаала**, наўр.: Cempoala/Zempoala, літар. «пяць вод», з-за наяўнасці шматлікіх старажытных каналаў і акведукаў — месаамерыканскі археалагічны помнік культуры татанакаў. Знаходзіцца на тэрыторыі штата Веракрус у Мексіцы, прыкладна ў 350 км ад Мехіка.

Паселішча ўзнікла на мяжы н. э. Найстаражытнейшыя помнікі дэманструюць уплыў альмекаў. У часы татанакаў, якія насялялі горад незадоўга да прыходу іспанцаў, яго насельніцтва складала 25-30 тыс. чалавек.

Якія прыбылі ў гэтыя месцы канкістадоры на чале з Эрнанам Картэсам заключылі саюз з мясцовымі татанакамі супраць ацтэкаў, паміж якімі з пачатку 15 у. вялася працяглая вайна.

У тыя часы Семпаала была квітнеючым горадам. Гэта быў важны рэлігійны і гандлёвы цэнтр ва ўсходняй частцы Мексікі. Іспанцы далі мянушку Семпаалу «Заганны горад» з-за шматлікіх фэстаў і велізарных садоў, наяўных у горадзе, нягледзячы на жыццярадасны характар насельнікаў. Пазней горад таксама звалі «Новая Севілья» па асацыяцыі з іспанскім горадам.

Пасля перамогі Картэса і ўсталявання кантролю над Новай Іспаніяй татанакі падвергліся рэпрэсіям. Іх гвалтоўна высялялі з горада, звярталі ў рабства для працы на цукровых плантацыях, прымусілі прыняць хрысціянства.

У 1575—1577 тут успыхнула эпідэмія воспы, неўзабаве пасля чаго, каля 1600 г. горад быў канчаткова закінуты. Астаткі насельніцтва перасяліліся ў Шалапу, і Семпаала была забыта аж да яе адкрыцця археолагам Франсіска дэль Паса-і-Транкоса. Мясцовасць паступова была заселена новымі жыхарамі.

Спасылкі
--------

* Cempoala sur WikiMapia
* Архівавана 27 чэрвеня 2009.
*
**Вузкапальцы рак** (*Astacus leptodyctylus*) — від дзесяціногіх ракападобных.

Апісанне
--------

Даўжыня да 30 см, маса да 150 г. Ад шыракапальцага рака адрозніваецца больш вузкім целам і будовай клюшняў. Цела складаецца з нерасчлянёных галавагрудзей (з 5 парамі хадзільных ног) і падзеленага на 6 сегментаў брушка (з 5 парамі плавальных ножак), укрыта хіцінавым панцырам. Вочы фасетачныя.

Пашырэнне
---------

Паштовая марка Беларусі
Пашыраны ва ўмераных паясах зямнога шара, у т.л. ў рэках Понта-Каспійскага басейна, Карэліі. На Беларусі трапляецца ў прыбярэжнай палосе рэк і азёр з глеістым дном, найбольш шматлікі ў Віцебскай вобл. Праз Беларусь, Літву, Польшчу праходзіць мяжа стыкавання арэалаў шыракапальцага і вузкапальцага ракаў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Актыўны днём і ўночы. Зімуе ў глыбокіх мясцінах у натуральных сховішчах. Адчувальны да забруджвання вадЫ. Корміцца пераважна воднай расліннасцю і жывёльным кормам (у т. л. трупамі).

Ад шыракапальцага рака адрозніваецца большай рухомасцю, вынослівасцю і пладавітасцю, трапляецца часцей, паступова яго выцясняе.

Полавая спеласць у 3—4 гады. пры даўжыні 10,5—11,5 см. Плоднасць да 300 ікрынак. Малькі вылупліваюцца ў пачатку лета. Пры росце рак некалькі разоў ліняе. Жыве 10—12 гадоў

Промысел
--------

Ядомы. Аб'ект промыслу.

Літаратура
----------

* *Хмялёва Н. М.* Вузкапальцы рак // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4184095-1 · LCCN: sh88020005 · Microsoft: 2780753519 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рыжкавічы (значэнні).
**Ры́жкавічы** (трансліт.: *Ryžkavičy*, руск.: Рыжковичи) — былая вёска ў Беларусі, у Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. З’яўляліся адміністрацыйным цэнтрам Рыжкавіцкага сельсавета.

Геаграфія
---------

Знаходзіцца 2 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Шклоў, за 28 км ад Магілёва, за 4 км ад чыгуначнай станцыі Шклоў.

Гісторыя
--------

Вёска Рыжкавічы вядомая з XVI стагоддзя. Магнаты з роду Хадкевічаў пабудавалі тут кляштар дамініканцаў, таксама існавала ўніяцкая царква Пятра і Паўла.

У часы Другой сусветнай вайны ў Рыжкавічах існавала яўрэйскае гета, якое нацысты знішчылі пры канцы 1941 года. Памятнага знака пра знішчаных яўрэяў у вёсцы і Шклове няма. У сярэдзіне XX стагоддзя была знішчана мясцовая царква.

14 снежня 2007 года, разам з вёскамі Маладзёжная і Малое Зарэчча, Рыжкавічы ўвайшлі ў склад горада Шклова.

Насельніцтва
------------

* 1999 год — 587 чалавек.
* 2001 год — 607 жыхароў, 262 двары.
* 2008 год — 239 двароў, 566 чалавек.

Цікавыя факты
-------------

Рыжкавічы вядомыя тым, што тут жыў і працаваў у 1980-я намеснікам старшыні калгаса імя Леніна і партаргам Аляксандр Лукашэнка. У сярэдзіне дзевяностых калгас заняпаў, а потым яго ліквідавалі. Дагэтуль тут жыве яго жонка Галіна.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
2. 1 2  БелЭн, 2001
3. ↑  «Об изменении административно-территориального устройства Шкловского района». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 14 декабря 2007 г. № 5-25 Архівавана 9 студзеня 2017. (руск.)

Літаратура
----------

* Рыжкавічы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 493. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Радыё Свабода, Рыжкавічы: рэпартаж з вёскі, якой хутка не будзе
**Рыду́пля** (трансліт.: *Ryduplia*, руск.: Ридупля) — хутар у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Нарацкага сельсавета.

У 2004 годзе Рыдупля была перададзена са Свірскага сельсавета ў склад Нарацкага сельсавета.

Назва
-----

Назва Рудупля (пазнейшае Рыдупля) ад назвы ракі, якая працякае праз паселішча і ўцякае справа ў Мядзелку. Больш ранняя форма назвы, адлюстраваная на шэрагу ранейшых картаў, — Рудупля.

Назва балцкага паходжання, адпачатная балцка-літоўская форма *\*Rud-upė*, ад літоўскага *rudas* «руды, цёмна-жоўты», *upė* «рака».

Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы тыпу *Rud-upė, Rudė, Rudesa, Rudija*.

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі — балцкія рачныя назвы тыпу Рудзея, таксама Рыдага, Рудамея (< *Raud-ag-a, \*Raud-am-a*, ад аднакарэннага *raudas* «чырвоны, чырванаваты»).

У мікрарэгіёне паміж азёрамі Нарач, Свір і верхнім цячэннем ракі Страча на поўначы мяркуецца канцэнтрацыя рэчак з балцкай «рудой» назвай.

Перакладная (ад таго ж *\*Rud-upė*) назва «Чырвоны ручай» у прытока Страчы (цячэ праз паселішча Чырвоны Ручай), які выцякае адразу на поўначы ад вытокаў Рудуплі. Назва другой захавалася на поўдні ад Рудуплі ў назве паселішча Рудзікля (каля Шэметава) на рэчцы-прытоку ракі Вялікі Перакоп. Пашыральнік *-kl-* вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні, з ім утвораныя літоўскія гідронімы тыпу *Skarokla* (возера), *Kruteklis, Krokiklis* (рэкі).

Назва значыць «Рудая рака».

Заўвагі
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
2. ↑  Решение Минского областного Совета депутатов от 28.04.2004 N 64 «Об изменении границ Нарочского, Свирского и Сырмежского сельсоветов Мядельского района»
3. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 281—282.
4. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 205.
5. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 193—201.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Нарацкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Нарач |  |
| Пасёлкі | Зубранёўка |
| Вёскі | 
* Абрамы
* Антанізберг
* Балашы
* Баравыя
* Белаўшчына
* Брылі
* Брэскія
* Варанцы
* Галубенькі
* Засценак Брылі
* Зялёнкі
* Кузьмічы
* Кусеўшчына
* Логавіны
* Лыжычы
* Ляшчынск
* Малая Сырмеж
* Мацясы
* Мельнікі
* Мікрашы
* Наносы
* Пасашкі
* Пасынкі
* Плецяшы
* Пячонкі
* Радкі
* Рапяхі
* Рудашаны
* Рыбкі
* Сіманы
* Скары
* Слукі
* Стругалапы
* Унукі
* Целякі
* Церлюкі
* Цюкшы
* Чараўкі
* Чучаліцы
* Чэхі
* Швакшты
* Шышкі

 |
| Хутары | 
* Беймішкі
* Глыбокі Ручай
* Рыдупля

 |