**Дыяграма Герцшпрунга — Расела** (варыянты транслітарацыі: *Дыяграма Герцшпрунга — Рэсела*, *Расела*, ці проста *Дыяграма Г-Р* або *дыяграма колер — зорная велічыня*, *дыяграма спектр — свяцільнасць*) паказвае залежнасць паміж абсалютнай зорнай велічынёй, свяцільнасцю, спектральным класам і тэмпературай паверхні зоркі. Нечаканым з’яўляецца той факт, што зоркі на гэтай дыяграме размяшчаюцца не выпадкова, а ўтвараюць добра адрозныя ўчасткі.

Была прапанавана прыкладна ў 1910 годзе незалежна Эйнарам Герцшпрунгам (Данія) і Генры Раселам (ЗША). Дыяграма выкарыстоўваецца для класіфікацыі зорак і адпавядае сучасным уяўленням аб зорнай эвалюцыі.

Дыяграма дае магчымасць (хоць і не вельмі дакладна) знайсці абсалютную велічыню па спектральным класе. Асабліва для спектральных класаў O-F. Для позніх класаў гэта ўскладняецца неабходнасцю зрабіць выбар паміж гігантам і карлікам. Аднак пэўныя адрозненні ў інтэнсіўнасці некаторых ліній дазваляюць упэўнена зрабіць гэты выбар.

Каля 90% зорак знаходзіцца на галоўнай паслядоўнасці. Іх свяцільнасць абумоўлена тэрмаядзернымі рэакцыямі ператварэння вадароду ў гелій. Вылучаецца таксама некалькі галін праэвалюцыянаваўшых зорак-гігантаў, у якіх адбываецца гарэнне гелію і больш цяжкіх элементаў. У левай ніжняй частцы дыяграмы знаходзяцца цалкам праэвалюцыянаваўшыя белыя карлікі.

Дыяграма Герцшпрунга — РаселаДыяграма Герцшпрунга — Расела

Віды дыяграм
------------

Існуе некалькі відаў дыяграмы, і іх найменне не вельмі выразна вызначана. Спачатку дыяграма паказвае спектральны клас зоркі па гарызантальнай восі і абсалютную зорную велічыню па вертыкальнай. Спектральны тып складана адлюстроўваць на дыяграме, бо гэта не лікавая велічыня, і сучасныя версіі дыяграмы прадстаўляюць тут каляровы індэкс B-V  зорак. Гэты тып дыяграмы часта называюць дыяграмай Герцшпрунга — Расела або «колер — зорная велічыня», і ён часта выкарыстоўваецца назіральнікамі. Калі зоркі знаходзяцца на прыкладна аднолькавых адлегласцях (напрыклад, зоркі скопішчаў), то дыяграма часта выкарыстоўваецца для апісання скопішча і вертыкальная вось становіцца проста зорнай велічынёй.

Ніжэй галоўнай паслядоўнасці, пачынаючы прыкладна ад яе сярэдзіны, да правага ніжняга вугла цягнецца так званая «паслядоўнасць (ці галіна) субкарлікаў» (на ілюстрацыі да артыкула не паказана). Субкарлікі — гэта старыя, маламасіўныя, бедныя цяжкімі элементамі зоркі, якія складаюць сферычную кампаненту зорнага насельніцтва Галактыкі. Па сучасных прадстаўленнях, яны рэлікты часоў самага пачатку зоркаўтварэння, якія дажылі да нашых дзён дзякуючы малой масе: працягласць іх эвалюцыі перавышае час існавання Сусвету. Больш масіўныя «зоркі-піянеры» даўно ўжо падарваліся як звышновыя і ўзбагацілі рэчыва Сусвету цяжкімі элементамі.

Гл. таксама
-----------

* Зорная эвалюцыя
* Спектральны клас
* Абсалютная зорная велічыня

Зноскі
------

1. ↑  Справочник любителя астрономии. — 4-е изд. 1971. — Едиториал УРСС. — С. 131-132. — ISBN 5-8360-0303-3.

Літаратура
----------

* Герцшпрунга—Рэсела дыяграма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. С. 201.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дыяграма Герцшпрунга — Расела на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 29975890 |

| ⛭Зоркі |
| --- |
| Эвалюцыя | 
Фарміраванне •
Зоркі да галоўнай паслядоўнасці •
Галоўная паслядоўнасць •
Гарызантальная галіна •
Асімптатычная галіна гігантаў •
Паласа няўстойлівасці •
Чырвонае згушчэнне •
Туманнасці
(Планетарная •
Протапланетарная) •
Яркая блакітная зменная •
Зорка Вольфа — Рае •
Псеўдазвышновая •
Звышновая •
Гіперновая •
Кваркавая новая •
Дыяграма Герцшпрунга — Расела •
Зорнае насельніцтва
 |
| Пратазоркі | 
Малекулярнае воблака •
Глобула •
Маладыя аб'екты •
Аб’ект Хербіга — Аро •
Трэк Хаяшы •
Граніца Хаясі •
Трэк Хеньі •
Арыёнавы зменныя
(Тыпу T Цяльца •
Фуоры) •
Зоркі Хербіга (Ae/Be)
 |
| Тыпы | 
Субкарлік •
Карлікі
(Чырвоны •
Жоўты •
Аранжавы •
Блакітны) •
Субгігант •
Гіганты
(Чырвоны •
Блакітны •
Яркі) •
Звышгіганты
(Чырвоны •
Жоўты •
Блакітны) •
Гіпергіганты
(Жоўты) •
Блакітныя адстаўшыя зоркі •
Абалонкавая •
Вугляродная
(Мецінавая) •
Барыевая •
S-тыпу •
Пекулярная •
Тэхнецыевая •
Ртутна-марганцавая •
Зменная
 |
| Рэшткі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Звычайнае рэчыва | 
✰ Белы карлік •
Чорны карлік
 |
| Нейтронная зорка | 
Пульсар
(Радыёпульсар •
Рэнтгенаўскі •
Мілісекундны) •
Магнетар
(Анамальны рэнтгенаўскі пульсар •
Крыніца мяккіх паўторных гама-ўсплёскаў) •
Цудоўная сямёрка •
Вярчальны радыётранзіент
 |
| Звышшчыльныя | 
Чорная дзірка зорнай масы •
Шчыльная зорка |
| Гіпатэтычныя | 
Экзатычная зорка
(Кваркавая •
Прэонная •
Q) •
Жалезная зорка
 |

 |
| «Недазоркі» | 
Карычневы карлік •
Субкарычневы карлік •
Планетар
 |
| Будова | 
Ядро •
Канвекцыйная зона •
Прамяністая зона •
Фотасфера •
Храмасфера •
Карона •
Вецер
(Пухір) •
Металічнасць •
Магнітнае поле •
Астрасейсмалогія •
Сонцападобныя асцыляцыі •
Мяжа Эдзінгтана •
Механізм Кельвіна — Гельмгольца
 |
| Нуклеасінтэз | 
Працэсы
(s- •
r- •
p- •
rp- •
Альфа-) •
Трайная геліевая рэакцыя •
Пратон-пратонный цыкл •
Вуглярод-азотны цыкл •
Геліевая ўспышка •
Ядзернае гарэнне
(Вугляроду
(Дэтанацыя) •
Кіслароду •
Неону •
Крэмнію)
 |
| Уласцівасці | 
Спектральны клас •
Эфектыўная тэмпература •
Кінематыка
(Уласны рух •
Вуглавая скорасць) •
Мікратурбулентнасць •
Сонечная маса •
Планетная сістэма •
Вярчэнне зоркі •
Зорная сістэма
(Двайная зорка •
Кратная зорка) •
Зорная дынаміка •
UBV-фотаметрыя •
Абазначэнні зорак •
Зорная велічыня
(Абсалютная)
 |
| Спісы | 
Імёны •
Самыя масіўныя •
Самыя маламасіўныя •
Найбуйнейшыя •
Самыя яркія •
Самыя магутныя •
Найбліжэшыя •
Карычневыя карлікі
 |