Сэр **Роджэр Пенроўз** (англ.: Roger Penrose, нар. 8 жніўня 1931, Колчэстэр, Англія) — брытанскі фізік і матэматык, які працуе ў розных галінах матэматыкі, агульнай тэорыі адноснасці і квантавай тэорыі, аўтар тэорыі твістараў.

Доктар філасофіі (1957), узначальвае кафедру матэматыкі Оксфардскага ўніверсітэта. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1972) і замежны член амерыканскага філасофскага таварыства (2011).

Сярод узнагарод — прэмія Вольфа (1988, сумесна са Стывенам Хокінгам), медаль Коплі (2008) і Нобелеўская прэмія па фізіцы (2020) «за адкрыццё таго, што ўтварэнне чорных дзірак з неабходнасцю вынікае з агульнай тэорыі адноснасці» (сумесна з Райнхардам Генцэлем і Андрэа Гез, якім яна была прысуджана «за адкрыццё звышмасіўнага кампактнага аб’екта ў цэнтры нашай галактыкі»). Рыцар-бакалаўр (1994).

Біяграфія
---------

Па бацькоўскай лініі яго дзед быў прафесійным мастаком, а бабуля паходзіла з заможнай квакерскай сям’і банкіраў. Па матчынай лініі, бабуля — народжаная Сара Мара Натансон (у замужжы Соня Мэры Лідз, 1871—1964) — была піяністкай, паходзіла з занятай у лесагандлі яўрэйскай купецкай сям’і і жыла ў Санкт-Пецярбургу ў доме № 11 па Фурштацкай вуліцы да тых часоў, пакуль, разарваўшы адносіны з бацькам — купцом першай гільдыі Меерам Натансонам, не пакінула Расію ў 1896 годзе пасля знаёмства ў Швейцарыі з англічанінам Джонам Берэсфордам Лідзам (1864—1956), прафесарам фізіялогіі, членам Каралеўскага таварыства, у будучыні яго дзедам. У 1909 годзе яны пасяліліся ў Канадзе, дзе Дж. Лідз атрымаў месца прафесара клінічнай біяхіміі Універсітэта Таронта, а яго жонка была актыўная ў мясцовым руху суфражыстак і публікавала буклеты на гэтую тэму.

Бацькі — Лаянел Шарплз Пенроўз (1898—1972) і Маргарэт Лідз (*Margaret Leathes*, 1901—1989) — мелі медыцынскую адукацыю, маці была лекарам, бацька — псіхіятрам і медыцынскім генетыкам, членам Каралеўскага таварыства. Пенроўз нарадзіўся ў час іх знаходжання ў Колчэстэры, дзе яго бацька прымаў удзел у даследчым праекце. Браты — матэматык і фізік Олівер Пенроўз і псіхолаг і шахматыст Джонатан Пенроўз, сястра — онкагенетык Шырлі Ходжсан.

У 1939 годзе сям’я пераехала ў ЗША, а затым у Канаду — у горад Лондан у правінцыі Антарыа, дзе Роджэр наведваў школу. У гэты ж час у яго пачала фармавацца цікавасць да матэматыкі. Крыніцай гэтай цікавасці было захапленне ёю бацькам і маці (асабліва геаметрыяй). Гэтая акалічнасць паўплывала перш за ўсё і на Олівера, у якога поспехі ў матэматыцы і фізіцы былі лепш за сваіх аднагодкаў.

Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе сям’я Пенроўзаў вярнулася ў Англію і пасялілася ў Лондане. Роджэр наведваў школу Універсітэцкага каледжа Лондана, дзе яго бацька займаў пасаду прафесара генетыкі чалавека. Цікавасць будучага вучонага да матэматыкі станавілася ўсё мацней, і да заканчэння школы яму давялося выбіраць паміж спецыялізацыяй у біялогіі і хіміі (каб затым атрымаць медыцынскую адукацыю і працягнуць сямейную традыцыю) і спецыялізацыяй у фізіцы, хіміі і матэматыцы. Пенроўз абраў апошняе, чым істотна засмуціў бацькоў.

Пасля атрымання ганаровай (з адзнакай) ступені бакалаўра матэматыкі ва ўніверсітэцкім каледжы Роджэр, прытрымліваючыся прыклада Олівера, паступіў у Кембрыджскі ўніверсітэт (у каледж Святога Іаана), вырашыўшы, у адрозненне ад брата, які заняўся фізікай, спецыялізавацца ў чыстай матэматыцы і пачаў даследаванні па алгебраічнай геаметрыі пад кіраўніцтвам Уільяма Ходжа. З апошнім ён прапрацаваў толькі год, бо той вырашыў, што праблемы, якімі цікавіцца Пенроўз, ляжалі па-за вобласцю яго ўласных інтарэсаў. У наступныя два гады кіраўніком Пенроўза быў Джон Тод.

У 1957 годзе ў Кембрыджскім каледжы Святога Іаана атрымаў ступень доктара філасофіі, абараніўшы дысертацыю па асноўным метадам алгебраічнай геаметрыі. Да гэтага часу яго ўжо захапіла фізіка. Асабліва паўплываў у дадзеным дачыненні да на яго вядомы фізік і сябар яго брата Дэніс Сіяма.

У 1956—1957 акадэмічным годзе чытаў лекцыі па чыстай матэматыцы ў Бедфардскім каледжы ў Лондане, а затым атрымаў пазіцыю даследчыка ў родным каледжы ў Кембрыджы, дзе правёў тры гады. Тады ж (у 1959 годзе) ён ажаніўся з Джаан Ізабель Уэдж (*Joan Isabel Wedge*).

Атрымаўшы яшчэ да заканчэння вучобы грант НАТА, з’ехаў у ЗША на 1959—1961 гады і працаваў у Прынстанскім і Сіракузскім універсітэтах. У 1961—1963 гадах займаў пасаду навуковага супрацоўніка ў Каралеўскім каледжы ў Лондане; у 1963—1964 гадах — запрошанага ад’юнкт-прафесара ў Тэхаскім універсітэце ў Осціне.

У 1964 годзе быў прызначаны лектарам у Біркбекскім каледжы ў Лондане, а двума гадамі пазней — прафесарам прыкладной матэматыкі там жа.

У 1973 годзе заняў крэсла Роўзбалаўскага прафесара матэматыкі ў Оксфардскім універсітэце і ўтрымліваў яго да 1998 года, застаўшыся эмерытам на той жа пасадзе і займае яе па цяперашні час. У тым жа 1998 годзе ён быў прызначаны прафесарам геаметрыі ў Грэшэм-каледжы ў Лондане (да 2001 года).

У 1992 годзе падпісаў «Папярэджанне чалавецтву». У кастрычніку 2012 года Роджэр Пенроўз наведаў Кіеў і прачытаў дзве лекцыі ў Кіеўскім універсітэце і КПІ. У 2013 годзе Роджэр Пенроўз з 26 сакавіка па 6 красавіка знаходзіўся ў Расіі: у Санкт-Пецярбургу і Маскве. 27 сакавіка 2013 года Роджэр Пенроўз прачытаў лекцыю «*Why New Physics is needed to Understand the Conscious Mind*» на факультэце вольных мастацтваў і навук СПбДУ. 1 красавіка 2013 года наведаў Маскву па запрашэнні МДТУ імя Баўмана і ТАА «НДІ гіперкамплексных сістэм у геаметрыі і фізіцы», дзе правёў семінары, а таксама ў рамках лекцый фонду «дынастыя» прачытаў лекцыю ў Політэхнічным музеі.

Навуковыя дасягненні
--------------------

Роджэр Пенроўз стаіць на падлозе, пакрытай мазаікай Пенроўза
Роджэр Пенроўз у студзені 2011 года
У 1955 годзе, будучы студэнтам, Пенроўз перавынайшаў псеўдазварот (вядомы таксама як зварот Мура — Пенроўза).

У 1965 годзе ў Кембрыджы Пенроўз паказаў, што сінгулярнасці, падобныя існуючым у чорных дзірках, могуць быць сфармаваныя ў працэсе гравітацыйнага калапсу паміраючых вялікіх зорак.

У 1967 годзе распрацаваў тэорыю твістараў, якая заснавана на адлюстраванні Пенроўза, адлюстроўвае геаметрычныя аб’екты прасторы Мінкоўскага на чатырохмерную комплексную вектарную прастору твістараў. У 1969 годзе высунуў гіпотэзу «касмічнай цэнзуры» (англ.: cosmic censorship). Яна складаецца ў тым, што ўласцівасці самога Сусвету не дапускаюць назірання ўласцівай сінгулярнасцям (напрыклад, у чорных дзірках) непрадказальнасці, зачыняючы сінгулярнасці, якія фармуюцца, гарызонтамі падзей. Гэтая форма цяпер вядомая як *гіпотэза слабой цэнзуры* (англ.: weak censorship hypothesis). У 1979 годзе Пенроўз вылучае *гіпотэзу моцнай цэнзуры* (англ.: strong censorship hypothesis).

У 1974 годзе Роджэр Пенроўз набывае шырокую вядомасць як вынаходнік мазаікі Пенроўза, якая дазваляе з дапамогай усяго толькі двух плітак вельмі простай формы замасціць бясконцую плоскасць неперыядычным узорам. У 1984 годзе падобныя структуры былі знойдзены ў размяшчэнні атамаў квазікрышталяў.

Самым важным навуковым укладам Пенроўза можна лічыць вынаходніцтва спінавых сетак (1971), якія затым былі актыўна выкарыстаны для апісання геаметрыі прасторы-часу ў петлявой квантавай гравітацыі.

У 1989 годзе выйшла яго кніга «Новы розум караля» (англ.: The Emperor's New Mind), у якой аўтар выкладае свае думкі пра квантавую свядомасць і тэорыю так званага моцнага штучнага інтэлекту, абгрунтоўваючы беспадстаўнасць увасаблення ў жыццё такой формы штучнага інтэлекту.

У 1990-х гадах сумесна са Сцюартам Хамерофам распрацаваў тэорыю квантавага нейракамп’ютынга Хамерофа-Пенроўза на аснове «Orch OR» мадэлі свядомасці. Згодна з гэтай тэорыі, актыўнасць мозга разглядаецца як істотна квантавы працэс. Пры гэтым за кошт эфектаў квантавай гравітацыі адбываецца працэс бесперапыннай «аб’ектыўнай рэдукцыі» (англ.: objective reduction — OR) хвалевай функцыі частак мозга, што выклікаецца разыходжаннем квантавых станаў прасторы-часу да мяжы, пасля якога яны рэдукуюцца. Працэс рэдукцыі апісваецца як «дырыжыраваны» (англ.: orchestrated  — Orch) выбар адпаведнага стану (тэрмін orchestrated ужываецца аўтарамі, бо яны лічаць, што калапс макраскапічнага пераблытанага стану ў мікратрубачках клеткавых арганел у некаторай меры кіруецца — дырыжуецца — мембраннымі бялкамі).

У 2004 годзе выдаў кнігу *Шлях да рэальнасці* (англ.: The Road to Reality) з выкладаннем уласных поглядаў на законы Сусвету, 1099 старонак, якія змяшчаюць шырокія каментары да законаў фізікі.

У 2005 годзе ў чэрвеньскім нумары часопіса *Discover* абмаляваў уласную інтэрпрэтацыю квантавай механікі.

Узнагароды і званні
-------------------

З’яўляецца ганаровым прафесарам шматлікіх замежных універсітэтаў і акадэмій.

У 1994 годзе за заслугі ў развіцці навукі яму быў прысвоены рыцарскі тытул.

* Прэмія Адамса (1966)
* Прэмія Дэні Хайнемана ў галіне матэматычнай фізікі ад Амерыканскага фізічнага таварыства і Амерыканскага інстытута фізікі (1971)
* Медаль Эдынгтана (1975) ад Брытанскага каралеўскага астранамічнага таварыства (разам з Стывенам Хокінгам)
* Каралеўскі медаль (1985) ад Лонданскага каралеўскага таварыства
* Прэмія Вольфа па фізіцы (1988)
* Медаль і прэмія Дзірака ад Інстытута фізікі (1988)
* Месенджэраўскія лекцыі (1990)
* Медаль Альберта Эйнштэйна (1990)
* Прэмія за навуковую кнігу (1990)
* Прэмія Нейлара і лектарства (1991)
* Эйлераўскія лекцыі (1994)
* Медаль Гельмгольца (1998)
* Медаль Карла Шварцшыльда (2000)
* Прэмія Марселя Гросмана (2000)
* Гібсаўская лекцыя (2000)
* Ордэн Заслуг (2000)
* Шродынгераўская лекцыя (Імперскі каледж Лондана) (2001)
* Медаль дэ Моргана (2004) ад Лонданскага матэматычнага таварыства
* Медаль Амальдзі (2004)
* Медаль Коплі (2008)
* Фела Міжнароднага таварыства агульнай тэорыі рэлятыўнасці і гравітацыі (2010)
* Прэмія Фансекі (2011) ад Універсітэта Сант’яга-дэ-Кампастэла
* Эрнстаўская лекцыя (2012)
* Мемарыяльная лекцыя Саламона Лефшэца (2015)
* Прэмія імя І. Я. Памеранчука (2019)
* Erasmus Medal[de] (2020)
* Нобелеўская прэмія па фізіцы (2020)

Зноскі
------

1. ↑  MacTutor History of Mathematics archive Праверана 22 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
2. ↑  Roger PENROSE // NooSFere — 1999. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3343389'></a>
3. 1 2 3  Who's who — *(untranslated)*, 1849. — ISSN 0083-937X<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3304275'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2567271'></a>
4. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
5. 1 2 3 4  Kindred Britain<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q75653886'></a>
6. 1 2 3  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
7. ↑  Leidse Hoogleraren Праверана 19 чэрвеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23667505'></a>
8. ↑  Матэматычная генеалогія — 1997.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q829984'></a>
9. ↑  Матэматычная генеалогія — 1997. Праверана 8 жніўня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q829984'></a>
10. ↑   Праверана 26 сакавіка 2019.
11. ↑   Праверана 16 мая 2022.
12. ↑  Roger Penrose (англ.)
13. ↑  APS Member History
14. ↑  The Nobel Prize in Physics 2020 (англ.). *NobelPrize.org*. Праверана 6 кастрычніка 2020.
15. ↑  Млечный путь № 2, 2013 (5): В доме купца Натансона в Санкт-Петербурге располагается консульство США.
16. ↑  Адресная и справочная книга «Весь Петербург» на 1895 год
17. ↑  Справочная книга о лицах С.-Петербургского купечества на 1894 год: Купец I гильдии Меер Натансон указан австрийским подданным.
18. ↑  Адресная и справочная книга «Весь Петербург» на 1894 год: Меер Натансон, купец I гильдии, Фурштадтская, 11; оптовая торговля лесом.
19. ↑  Рѣшенія Гражданскаго кассаціоннаго департамента Правительствующаго Сената: Прашэнне павераных купцоў Паўла Фрыдланда і Меера Натансона аб дагаворы пра лес на зруб у Экіманскай дачы.
20. ↑  *Казанович М. Андреева О.* Рыцарь физики // Русский репортёр. — 2011. — 188. — № 10. — URL:   (дата обращения: 31.03.2011)
21. ↑  Sonia Leathes «Where and how may Canadian women vote» (Toronto, 1912)
22. ↑  Sonia Leathes «What Equal Suffrage Has Accomplished» (1911/1912)
23. ↑  *O'Connor J. J. Robertson E. F.*. Roger Penrose (англ.). Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2012. Праверана 29 сакавіка 2011.
24. ↑  *Garcia-Prada O.* Interview with Sir Roger Penrose // European Mathematical Society Newsletter. — 2000. — 38. — pp. 17—21.
25. ↑  World Scientists' Warning To Humanity (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2021. Праверана 29 мая 2019.
26. ↑  КРУГИ ВРЕМЕНИ: Можно ли сквозь Большой взрыв разглядеть предыдущую Вселенную? Роджер Пенроуз
27. ↑  *Tim Folger*. If an Electron Can Be in Two Places at once, Why Can't You? (англ.) (5 чэрвеня 2005). Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2012. Праверана 26 красавіка 2009.
28. ↑  Лауреаты Премии Исаака Померанчука-2019

Спасылкі
--------

* Гульні, у якія гуляе Пенроўз (Частка 1)
* Гульні, у якія гуляе Пенроўз (Частка 2)
* Тэорыя супярэчлівасці быцця
* Роджэр Пенроўз: «гэта-культурная рэвалюцыя зверху!»
* Рыцар фізікі
* Храмов, Ю. А. Пенроўз Роджэр (Penrose Roger) // Фізіка : Біяграфічны даведнік / Пад рэд. А. І. Ахіезера. — Выд. 2-е, выпр. і дап. — М. : Навука, 1983. — С. 211. — 400 с. — 200 000 экз.

| ⛭Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 2001—2025 гадах |
| --- |
| 
* Корнел / Кетэрле / Віман (2001)
* Дэвіс / Косіба / Джаконі (2002)
* Абрыкосаў / Гінзбург / Легет (2003)
* Грос / Політцэр / Вільчэк (2004)
* Глаўбер / Хол / Хэнш (2005)
* Мазер / Смут (2006)
* Ферт / Грунберг (2007)
* Намбу / Кабаясі / Масукава (2008)
* Каа / Бойл / Сміт (2009)
* Гейм / Навасёлаў (2010)
* Перлмутэр / Шміт / Рыс (2011)
* Арош / Вайнленд (2012)
* Энглер / Хігс (2013)
* Акасакі / Амана / Накамура (2014)
* Мак-Дональд / Кадзіта (2015)
* Холдэйн / Костэрліц / Таўлес (2016)
* Бэрыш / Вайс / Торн (2017)
* Эшкін / Муру / Стрыкленд (2018)
* Піблз / Маёр / Кэлё (2019)
* Пенроўз / Генцэль / Гез (2020)
* Манабэ / Хасельман / Парызі (2021)
* Аспэ / Клаўзер / Цайлінгер (2022)

 |
| 
* Поўны пералік
* (1901—1925)
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* (1976—2000)
* **(2001—2025)**

 |

| ⛭Лаўрэаты прэміі Вольфа па фізіцы |
| --- |
| 
* Ву Цзяньсюн (1978)
* Уленбек / Акіяліні (1979)
* Фішэр / Каданаў / Вільсан (1980)
* Дайсан / ’т Хоафт / Вайскопф (1981)
* Ледэрман / Перл (1982)
* Хан / Хірш / Майман (1983-84)
* Херынг / Назьер (1984-85)
* Фейгенбаўм / Лібшабер (1986)
* Фрыдман / Росі / Джаконі (1987)
* Пенроўз / Хокінг (1988)
* дэ Жэн / Таўлес (1990)
* Гольдхабер / Тэлегдзі (1991)
* Тэйлар (1992)
* Мандэльброт (1993)
* Гінзбург / Намбу (1994-95)
* Уілер (1996-97)
* Ааронаў / Беры (1998)
* Шэхтман (1999)
* Дэвіс / Косіба (2000)
* Гальперын / Легет (2002-03)
* Браўт / Энглер / Хігс (2004)
* Клепнер (2005)
* Ферт / Грунберг (2006-07)
* Клаўзер / Аспэ / Цайлінгер (2010)
* Хайдэр / Разэ / Урбан (2011)
* Бекенштэйн (2012)
* Цолер / Сірак (2013)
* Б’ёркэн / Кіршнер (2015)
* Імры (2016)
* Маёр / Кэлё (2017)
* Бенет / Брасар (2018)
* Бістрыцэр / Харылё-Эрэра / Макдональд (2020)
* Парызі (2021)
* Л’Юе / Коркум / Краус (2022)

 |
| 
* Матэматыка
* Мастацтва
* Хімія
* Фізіка
* Медыцына
* Сельская гаспадарка

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Тэматычныя сайты | Матэматычная генеалогія · Scopus · zbMATH Open · MacTutor History of Mathematics archive · Internet Movie Database · Internet Speculative Fiction Database · The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Notable Names Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90192018 · BNC: a10986133 · BNE: XX1064662 · BNF: 12147090x · CiNii: DA00245110 · GND: 120520567 · ICCU: RAVV069435 · ISNI: 0000 0000 8405 6757 · LCCN: n82139094 · LNB: 000036446 · NDL: 00515478 · NKC: jn20000604394 · NLG: 75351 · NLP: a0000001186800 · NSK: 000214742 · NTA: 07169515X · NUKAT: n95018951 · PTBNP: 190848 · SUDOC: 029955475 · VIAF: 108188624 |

 |