recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Кнігі
**Кніга** — друкаванае (даўней таксама рукапіснае) выданне ў выглядзе пераплеценых разам лістоў паперы з якім-небудзь тэкстам.

У філасофскім значэнні кніга — форма замацавання і ўзнаўлення семантычнай інфармацыі (тэксту), найважнейшы сродак масавай інфармацыі, адукацыі і фактар культуры. Кніга з’яўляецца прадуктам кніжнай справы, якая ўключае стварэнне і размнажэнне кніг, распаўсюджванне (рэклама, кнігагандаль), захаванне і выкарыстанне. Сучасная кніга — звычайна неперыядычнае выданне ў выглядзе збрашураваных аркушаў аб’ёмам больш за 48 старонак. Складаецца з шэрагу элементаў матэрыяльнай канструкцыі і паліграфічнага афармлення.

Захоўванне
----------

 Карціна Карла Шпіцвега «Кніжны чарвяк»
На пачатку XIX стагоддзя паперу пачалі рабіць з цэлюлозы. Раманы, школьныя падручнікі і кнігі сталі здабыткам шырокай публікі. Аднак тая папера ўтрымлівала кіслату, якая выклікае свайго роду запаволенае згаранне, якое паступова знішчала паперу знутры. Таму сучасныя бібліятэкі павінны прымаць меры па нейтралізацыі кіслот у старых кнігах. Гэтай з’яве падвержаны кнігі, надрукаваныя паміж 1850 і 1950 годам.

Пры захоўванні кніг трэба ўлічваць магчымасць хімічных змен у вокладцы і тэксце. Кнігі лепш за ўсё захоўваць удалечыні ад прамога сонечнага святла, у халаднаватым напаўцёмным памяшканні, пры ўмеранай вільготнасці. Кнігі, асабліва цяжкія, павінны падтрымлівацца суседнімі тамамі, каб захаваць форму. Па гэтай прычыне кнігі пажадана сартаваць па памерах.

У хатніх умовах кнігі, як правіла, захоўваюць у кніжных шафах ці на паліцах. Калі на кніжнай паліцы стаіць мала кніг, часам неабходны трымальнік для кніг, каб перашкаджаць іх перакосу.

Апошнія дзесяцігоддзі шырока выкарыстоўваюць электронныя фотакопіі старадаўніх кніг для чытачоў, а арыгінал захоўваецца ў асобых умовах.

Вядомыя кнігі
-------------

* Codex Gigas

Зноскі
------

1. ↑  Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Мн.: БелЭн, 2002. С. 295.
2. ↑  Больш раннія метады вырабу выкарыстоўвалі вапняковыя ролікі, якія нейтралізавалі кіслату ў цэлюлозе.
3. ↑  Навейшыя зроблены без кіслаты ці на шчолачнай паперы.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кніга

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4576243 · BNF: 119322951 · GND: 4008570-3 · LCCN: sh85015738 · LNB: 000049771 · NDL: 00573378 · NKC: ph114930 |

 |
**Заходне-Мантанскі ўніверсітэт** (англ.: University of Montana Western) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова, якая месціцца ў горадзе Дылан у штаце Мантана, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня была заснавана ў 1893 годзе як Мантанская дзяржаўная настаўніцкая школа, а таксама была Заходне-Мантанскім каледжам Мантанскага ўніверсітэта, перш чым стаць паўнапраўнай часткай універсітэцкай сістэмы штата ў 2000 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Мантана

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Заліў у польскім Фромбарку
**Калінінградскі заліў** (таксама **Ві́слінскі заліў**) — заліў, размешчаны ў паўднёвай частцы Балтыйскага мора, званы таксама Віслінскім (у Польшчы), нямецкая назва ням.: Frische Haff, літоўская назва літ.: Aistmarės. Беларуская назва ад размешчанага на заліве горада Калінінград.

Геаграфія і гідралогія
----------------------

Фактычна Калінінградскі заліў з'яўляецца лагунай — амаль закрытым вадаёмам, аддзеленым ад мора пясчанай Балтыйскай (Віслінскай) касой. Абмен вады адбываецца праз вузкі Балтыйскі праліў, размешчаны ва ўсходняй частцы ў раёне горада Балтыйска. Узровень вады ў заліве некалькі вышэй узроўня мора, таму ў праліве, які злучае заліў з морам, маецца цячэнне. У заліў упадаюць рэкі Нагат (правы рукаў Віслы), Прэголя, Прахладная і іншыя, таму вада ў заліве з'яўляецца даволі прэснай.   
Даўжыня заліва 91 км, шырыня вар'іруе ад 2 да 11 км, плошча 838 кв. км. Агульная берагавая лінія працягнулася на 270 км, з якіх 159 км адносяцца да Расіі і 111 км да Польшчы. Сярэдняя глыбіня складае 2,7 м, максімальная (за выключэннем штучнага фарватара — Калінінградскага марскога канала) 5,2 м. Уздоўж канала знаходзяцца насыпныя астравы (Зялёны і інш.). Найбольш буйны востраў Насыпны знаходзіцца на расійскай тэрыторыі. Назва кажа пра яго паходжанне. Ён быў штучна створаны на натуральнай водмелі ў 30-я гады мінулага стагоддзя. Падчас вайны на ім знаходзілася батарэя пражэктарных установак. Цяпер там усталяваны два навігацыйных знака: 1.Насыпны-Паўночны і 2.Насыпны-Паўднёвы, якія дзейнічаюць з 10 красавіка па 5 снежня.

Акваторыя заліва падзелена паміж Расіяй і Польшчай, пры гэтым 56,2 % яе плошчы адносяцца да Расіі і астатнія да Польшчы. Па акваторыі праходзіць мяжа Калінінградскай вобласці. Берагі нізкія, багністыя, з іглічным лесам. Узімку пакрываецца лёдам. Порты: Балтыйск (на беразе праліва), Калінінград.

Фаўна
-----

Заліў насяляе 57 відаў кругларотых і рыб, якія адносяцца да 22 сямействаў (з якіх 20 відаў адносяцца да карпавых). Асноўныя прамысловыя рыбы — салака, лешч, судак, вугор, плотка, акунь і чахонь (*Pelecus cultratus*). У меншай ступені маюць прамысловае значэнне мянтуз, шчупак, жэрах, гусцяра, рачная камбала (*Platichthys flesus*) і ёрш..

Зноскі
------

1. 1 2  *Н. Н. Лазаренко, А. Маевский (ред).* Гидрометеорологический режим Вислинского залива. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1971. — 279 с.
2. 1 2  *Ulrich Schiewer (рэд).* Ecology of Baltic Coastal Waters. — Springer, 2008. — 428 с. — ISBN 3540735232.(недаступная спасылка)
3. ↑  БСЭ(недаступная спасылка)
4. ↑  *Ю. К. Руйгите.* Морфо-экологическая характеристика и возможности промыслового использования густеры (Blicca bjoerkna L.) Вислинского залива Балтийского моря. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук. Калининград — 2009. онлайн

Спасылкі
--------

* Маніторынг якасці вод Віслінскага заліва на аснове спадарожнікавага зандавання Архівавана 16 верасня 2011.
**Ілья Маскаленчык** (нар. 4 мая 2003) — беларускі футбаліст, абаронца расійскага клуба «Зеніт-2» з Санкт-Пецярбурга і моладзевай зборнай Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў займацца футболам у «Мінску», дзе гуляў на пазіцыі нападніка. У 2018 годзе перабраўся ў акадэмію брэсцкага «Дынама», дзе з цягам часу перайшоў на пазіцыю левага абаронцы. З лета 2020 года пачаў выступаць за дубль.

У пачатку 2021 года пасля пераходу акадэміі «Дынама» да «Руха» таксама перайшоў у гэты клуб, гуляў за дубль. У ліпені 2021 года на правах арэнды далучыўся да «Дынама». 29 ліпеня 2021 года дэбютаваў за «Дынама» ў адказным матчы 2-га кваліфікацыйнага раўнда Лігі канферэнцый УЕФА супраць пльзенскай «Вікторыі» (1:2), выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы. 2 жніўня 2021 года ўпершыню згуляў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў другім тайме матча з гродзенскім «Нёманам» (1:3). У далейшым замацаваўся ў аснове брэсцкай каманды, нярэдка выхадзіў у стартавым складзе.

У снежні 2021 года па заканчэнні арэнды вярнуўся ў «Рух». У пачатку 2022 года рыхтаваўся да новага сезона з брэсцкай камандай, а ў сакавіку, пасля таго як «Рух» зняўся з Вышэйшай лігі, падпісаў кантракт з санкт-пецярбургскім «Зенітам-2» да канца сезона 2024/25.

Міжнародная кар’ера
-------------------

У кастрычніку 2019 года гуляў за юнацкую зборную Беларусі (да 17 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы.

У кастрычніку 2021 года гуляў за юніёрскую зборную Беларусі (да 19 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы.

21 верасня 2022 года дэбютаваў у моладзевай зборнай Беларусі, калі выйшаў у стартавым складзе ў таварыскім матчы супраць Расіі (1:6) і быў заменены ў другім тайме.

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2020 | дубль | Дынама | Беларусь | 13 | 0 |
| 2021 (1) | дубль | Рух | Беларусь |  ? |  ? |
| 2021 (2) | Д1 | Дынама | Беларусь | 12 | 0 |
| 2021/22 (2) | Д3 | Зеніт-2 | Расія | 6 | 0 |
|

Крыніцы
-------

1. ↑
2. ↑  Футбол. Защитник "Руха" Илья Москаленчик на правах аренды перешел в брестское "Динамо" (руск.)(недаступная спасылка). *pressball.by* (26 ліпеня 2021). Архівавана з першакрыніцы 19 снежня 2021. Праверана 26 снежня 2021.
3. ↑  Москаленчик и Папарига пополнили состав «РУХА»! (руск.).  Афіцыйны сайт «Руха» (31 снежня 2021). Архівавана з першакрыніцы 26 сакавіка 2022. Праверана 18 кастрычніка 2023.
4. ↑  Илья Москаленчик перешел в "Зенит-2" (руск.). *football.by* (13 сакавіка 2022). Праверана 18 кастрычніка 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Цэра** (ад лац.: cera — *воск*) — прылада для пісьма, васкаваная дошчачка.

Звычайныя памеры дошчачкі — 8×14×0,8-1 см. На адным яе баку рабілі паглыбленне на 2-5 мм, так званы *каўчэжац*, яго запаўняліся воскам. Калі дошчачак было дзве іх злучалі, звычайна скуранымі раменьчыкамі, каб складаліся вошчанымі паверхнямі адна да другой. Калі дошчачак было болей, сярэднія ў складанцы маглі быць вошчаныя з абодвух бакоў. Пісалі па воску вострым канцом стыла, а лапаткай на другім канцы стыла — сціралі напісанае, загладжвалі воск ад непатрэбных ужо надпісаў.

У Ноўгарадзе знойдзена паўтары дзясяткі цэраў, у гарадах Беларусі — па адной ў Брэсце і Мсціславе.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Цэра на Вікісховішчы |

* Цэры як… буквар

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4188801-7 · NKC: ph115937 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рум.

**Андрэй Рум** (нар. 19 студзеня 2002, Ліда) — беларускі футбаліст, абаронца клуба «Слуцк».

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў займацца футболам у Лідзе, на юнацкім узроўні выступаў за гродзенскі «Нёман», навучаўся ў мінскай Акадэміі АБФФ, пасля заканчэння якой у 2019 годзе трапіў у склад «Слуцка», дзе стаў выступаць за дубль. У 2020 годзе стаў прыцягвацца да асноўнай каманды клуба. Дэбютаваў за «Слуцк» 29 жніўня 2020 года ў матчы Кубка Беларусі супраць гомельскага «Лакаматыва» (2:0), калі выйшаў на замену ў другім тайме. 1 лістапада 2020 года ўпершыню згуляў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы з «Энергетыкам-БДУ» (2:0).

Міжнародная кар’ера
-------------------

У кастрычніку 2018 года гуляў за юнацкую зборную Беларусі (да 17 гадоў) у кваліфікацыйным раўндзе чэмпіянату Еўропы. У сакавіку 2019 годзе знаходзіўся ў складзе зборнай на элітным раўндзе чэмпіянату Еўропы, але на поле не выхадзіў.

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2019 | дубль | Слуцк | Беларусь | 13 | 1 |
| 2020 | Д1 | Слуцк | Беларусь | 1 | 0 |
|

Грамадзянская пазіцыя
---------------------

Пасля жорсткага разгону акцый пратэстаў, выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года, збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі.

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑  93 беларускія футбалісты выступілі з асуджэннем гвалту ВІДЭА

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |

| ⛭ Слуцк |
| --- |
| 
* 1 Садоўскі (б)
* 3 Кульчыцкі
* 5 Міхнюк
* 7 Пушнякоў
* 8 Русак
* 9 Сычоў
* 11 Мельнікаў
* 12 Былінкін
* 14 Салаўёў
* 15 Рум
* 20 Образаў (к)
* 21 Курловіч
* 22 Альшанік
* 23 Яроцкі
* 30 Бранавец (б)
* 31 Ачапоўскі
* 71 Крэнь
* 74 Сачкоўскі
* 77 Сірыма
* Веліч (б)
* Кавалевіч
* Карпеня
* Ліхцін
* Пяроў (б)
* Юрын
* галоўны трэнер: Аляксандр Гурыновіч

 |
Рэдакцыя «Беларускай газеты» і «Голасу вёскі».   

Сядзяць (злева направа): Уладзіслаў Казлоўскі, Наталля Арсеннева, Аляксей Сянкевіч.  

Стаяць (злева направа): Уладзімір Кушаль, Антон Адамовіч, Караленка. Мінск, снежань 1942 г.
**«Голас вёскі»** — газета, якая выдавалася з 1 кастрычніка 1941 да 16 чэрвеня 1944 гг. у Мінску на беларускай мове пад кантролем нямецкіх акупацыйных улад у перыяд Другой сусветнай вайны. Галоўныя рэдактар: М.Караленка, Я.Кіпель, А.Сянькевіч. Распаўсюджвалася пераважна ў сельскіх раёнах Генеральнай акругі Беларусь. Тэндэнцыйна асвятляла падзеі на франтах 2-й сусветнай вайны, друкавала распараджэнні акупацыйных улад, прамовы А.Гітлера, А. Розенберга, В. Кубэ, Крытыкавала калгасную сістэму, усхваляла нацысцкі «новы аграрны парадак», аналізавала гаспадарчыя магчымасці беларускіх зямель, сялянскае жыццё ў замежных краінах. Парады земляробам і сельскім жыхарам друкаваліся ў рубрыках «У дапамогу сельскаму гаспадару», «Куток вясковай жанчыны», «Парады гаспадыні», «Ветэрынарныя парады» і інш. Шмат увагі аддавала гісторыі і культуры Беларусі (праца «Беларусь учора і сення» і артыкул «Каляды на Беларусі» Я.Найдзюка, артыкул «Магілёў і яго барацьба за свае правы» З.Байдацкага, «Як верылі нашы продкі» М.Шчаглова, «Народнае выяўленчае мастацтва» У. Глыбіннага), пісала пра сталінскія рэпрэсіі ў 1930-я гады (урыўкі з кнігі «Валадары ГПУ» К.Альбрэхта, артыкул «Апошні разгром беларускай інтэлігенцыі» У.Клішэвіча і інш.). У газеце апублікаваны раман «Наўсуперак лесу» М.Дуброўскага (Р.Мурашкі). Выйшла 130 нумароў.

Літаратура
----------

* Жумар, С. «Голас вёскі» / Сяргей Жумар // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 56. — ISBN 985-11-0041-2.
Шэльф
     Глабальны кантынентальны шэльф
**Шэльф** (англ.: shelf) — выраўненная вобласць падводнай ускраіны мацерыка, якая прымыкае да сушы і характарызуецца агульнай з ёй геалагічнай будовай.

Межамі шэльфа з’яўляюцца бераг мора або акіяна і так званая броўка (рэзкі перагін паверхні марскога дна — пераход да мацерыковага схілу). Глыбіня над броўкай звычайна складае 100—200 метраў (але ў некаторых выпадках можа дасягаць 500—1500 м, напрыклад, у паўднёвай частцы Ахоцкага мора або броўка Новазеландскага шэльфа).

Агульная плошча шэльфаў складае каля 32 мільёнаў км². Найбольш шырокі шэльф у паўночнай ўскраіны Еўразіі, дзе яго шырыня дасягае 1,5 тыс. кіламетраў, а таксама ў Берынгавым моры, Гудзонавым заліве, Паўднёва-Кітайскім моры, ля паўночнага ўзбярэжжа Аўстраліі.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Шэльф на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119654608 · GND: 4130941-8 · LCCN: sh85031551 · Microsoft: 184751465 · NDL: 00572549 |
**Сло́німская езуі́цкая рэзідэ́нцыя** — былая ўстанова ордэна езуітаў у горадзе Слонім.

Спробы ўтварэння місіі пачаліся ў 1664—1665 гадах. У пачатку XVIII стагоддзя зямельныя наданні слонімскім езуітам рабілі жмудскі кашталян А. Уніхоўскі, муж і жонка Талаканскія, М. Кошчыц, пробашч Віленскай кафедры ксёндз П. Палубінскі[./Езуіцкая\_рэзідэнцыя\_(Слонім)#cite\_note-FOOTNOTEБелЭн2002-1 [1]].

У 1709—1725 гадах вядома як місія Навагрудскага езуіцкага калегіума, у 1725—1773 гадах — рэзідэнцыя. Драўляны касцёл Святога Іосіфа ўзведзены ў Слоніме ў 1713—1715 гадах, другі мураваны пачаў будавацца ў 1740 годзе (не быў завершаны).

Пры місіі дзейнічалі школы граматыкі (з 1713 года), паэтыкі і рыторыкі (з 1714 года). У 1736 годзе пры рэзідэнцыі створана школа філасофіі, з 1750 года вывучаліся гісторыя і матэматыка. Меліся музычная бурса, канвікт (інтэрнат) для дзяцей збяднелай шляхты, бібліятэка.

У розны час місіі і рэзідэнцыі належалі маёнткі Вішава, Грынкі, Дабосня, Шулякі, дзейнічалі місіі ў Ваўкавыску (з 1736 года) і Дабосні.

Пасля скасавання рэзідэнцыі школа пераўтворана ў павятовае вучылішча. Будынкі не захаваліся.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн 2002.
2. ↑  Беларусь 1995.

Літаратура
----------

* *Бажэнаў Ю. В.* Слонімская езуіцкая рэзідэнцыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 15. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004.— 752 с. — С. 87.
* Слонімская езуіцкая рэзідэнцыя // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 668. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Хронология истории города Слонима Архівавана 26 студзеня 2022.  (руск.)
**«Лэдзі на дзень»** — двухсерыйны мастацкі фільм, зняты рэжысёрам Дзмітрыем Астраханам у 2002 годзе.

Сюжэт
-----

Што рабіць, калі жыццё не задалося? Што рабіць, калі ад будучага візіту жаніха — спадчынніка іспанскага гранда — залежыць шчасце дачкі? Што рабіць, калі бацька жаніха звар’яцеў на тытулах і багацці? Выйсце адно — ператварыцца ў багатую лэдзі на дзень.

Вулічная гандлярка Анні з дапамогай сваіх шматлікіх сяброў і знаёмых вырашыць гэтую задачу. У неверагодны кругазварот падзей ўцягваюцца гаспадыня бардэля і малады аферыст, суддзя і нават мэр Нью-Ёрка. Яны разыгрываюць перад жаніхом і яго бацькам сапраўдны спектакль на фоне небаскробаў, аўтамабіляў з клаксонамі, жаночых карункавых парасонаў і запальных джазавых мелодый, і ў гэтым гала-паказе Анні адведзена роля сапраўднай свецкай ільвіцы…

Акцёры
------

* Марына Няёлава — Анні (вулічная гандлярка)
* Алег Табакоў — мэр Нью-Ёрка
* Юрый Калакольнікаў — Дэйв-Прыгажунок
* Іна Ульянава — Місуры Марцін (мадам у публічным доме)
* Аляксандр Калягін — суддзя Генры Блейк
* Аляксандр Філіпенка — граф Альфонса Рамэра
* Павел Баршак — Карлас Рамэра
* Алена Захарава — Луіза
**Каралеўства Сіцы́лія** (італ.: regno di Sicilia, сіц.: Regnu di Sicilia) — дзяржава, якая існавала на поўдні сучаснай Італіі з 1130 па 1861 год. Уключала ўласна востраў Сіцылію, а таксама, у розны час, Паўднёвую Італію з Неапалем і, да 1530 года, сучасную Мальту. Да 1282 года называлася **Каралеўства Апуліі і Сіцыліі**, пасля 1302 года - **Каралеўства Трынакрыя**. У пэўныя перыяды гісторыі належала іспанскім каралям і імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі. У 1816 годзе было аб'яднана з Неапалітанскім каралеўствам у Каралеўства Абедзвюх Сіцылій. У 1861 годзе Каралеўства Абедзвюх Сіцылій увайшло ў склад аб'яднанай Італіі.

Каралеўства нарманаў
--------------------

Пасля смерці Вільгельма II, герцага Апуліі, у 1127 годзе, герцагства Апулія і графства Сіцылія аб'ядналіся пад уладай кіраўніка Сіцыліі Рожэра II. Рожэр падтрымаў антыпапу Анаклета II і быў каранаваны як кароль Сіцыліі на Каляды 1130 года. Наступныя 10 гадоў Рожэр быў заняты адбіццём нападаў знешніх ворагаў і падаўленнем мяцежоў васалаў, у ліку якіх былі графы Бары, Капум, Аліфэ і Неапалю.

У 1139 па Мін'янскай дамове Папа Інакенцій II прызнаў Рожэра каралём. Адмірал Рожэра, Георгій Антыяхійскі, заваяваў Махдзію ў Афрыцы (Іфрыкіі), у выніку чаго Рожэр атрымаў неафіцыйны тытул «Караля Афрыкі». Флот Рожэра нанёс таксама некалькі істотных паражэнняў Візантыі, зрабіўшы Сіцылію амаль на сто гадоў вядучай марской дзяржавай у Міжземнамор'і.

Сын і спадкаемец Рожэра, Вільгельм I Злы, названы так за падаўленне мецяжоў баронаў, якім, магчыма, спачувалі аўтары хронік, памёр у 1166, пакінуўшы на троне малалетняга сына. Было заснавана рэгентства, краіну ахапілі звады, якія ледзь не загубілі дынастыю і доўжыліся да пачатку самастойнага праўлення юнага караля Вільгельма II Добрага, далейшае царстваванне якога было адзначана мірам і дабрабытам. Калі ён памёр у 1189, нашчадкаў не засталося, і каралеўства зноў пагрузілася ў хаос.

Гл. таксама
-----------

* Беатрыса Рэтэльская
**Закон Малю́са** — фізічны закон, які паказвае залежнасць інтэнсіўнасці лінейна-палярызаванага святла пасля яго праходжання праз палярызатар ад вугла {\displaystyle \varphi } паміж плоскасцямі палярызацыі падаючага святла і палярызатара.

{\displaystyle I=k\_{a}I\_{0}\cos ^{2}\varphi ,}
дзе {\displaystyle I\_{0}} — інтэнсіўнасць падаючага на палярызатар святла, {\displaystyle I} — інтэнсіўнасць святла, якое выходзіць з палярызатара, {\displaystyle k\_{a}} — каэфіцыент празрыстасці палярызатара.

Устаноўлены Э. Л. Малюсам ў 1810 годзе.

У рэлятывісцкай форме

{\displaystyle I={\frac {I\_{0}}{4}}\cdot \left({\frac {\omega '}{\omega }}\right)^{2}\cdot \left({\frac {\omega }{\omega '}}+{\frac {\omega '}{\omega }}-2+4\cos ^{2}\varphi \right),}
дзе {\displaystyle \omega } і {\displaystyle \omega '} — цыклічныя частоты лінейна палярызаваных хваль, падаючых на палярызатар і выходзячых з яго.

Святло з іншай (не лінейнай) палярызацыяй можа быць прадстаўлена ў выглядзе сумы двух лінейна-палярызаваных складнікаў, кожны з якіх падпарадкоўваецца закону Малюса. Па закону Малюса разлічваюцца інтэнсіўнасці праходзячага святла ва ўсіх палярызацыйных прыборах, напрыклад у палярызацыйных фатометрах і спектрафатометрах. Страты на адбіццё, якія залежаць ад {\displaystyle \varphi } і не ўлічваюцца законам Малюса, вызначаюцца дадаткова.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн 2000.

Літаратура
----------

* Малю́са закон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 50. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дудкін.

**Аляксандр Арсенцьевіч Дудкін** (нар. 13 кастрычніка 1950, г. Гарадок) - беларускі навуковец у галіне сістэмнага аналізу, кіравання і апрацоўкі інфармацыі ў прамысловасці. Доктар тэхнічных навук, дацэнт.

Біяграфія
---------

У 1968 годзе скончыў сярэднюю школу ў г. Гарадок. У 1972 годзе скончыў Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С. М. Кірава. 3 1978 года пачаў працаваць у лабараторыі сістэмнага праграміравання і лагічнага праектавання Інстытута тэхнічнай кібернетыкі Акадэміі навук Беларусі. 3 1989 года – у лабараторыі праблем пабудовы САПР СБІС Брэсцкага аддзялення інстытута, з 1994 года – у лабараторыі ідэнтыфікацыі сістэм. Адначасова з 1989 года А. Дудкін настаўнічаў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (БНТУ) і Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі (БДУІР). У 2008–2014 гг. – загадчык філіяла кафедры ЭВМ ДБУІР пры Аб'яднаным інстытуце праблем інфарматыкі НАН Беларусі. З 2015 года – загадчык лабараторыі гэтага інстытута.

Аўтар шэрагу навуковых прац па аўтаматызацыі праектавання дыскрэтных прылад і лічбавых СБІС, апрацоўцы візуальнай інфармацыі ў сістэмах камп'ютарнага бачання.

Літаратура
----------

* Дудкін Аляксандр Арсенцьевіч // Памяць: Гарадоцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Н. А. Бурунова [і інш.] ; уклад. С. І. Садоўская ; мастак Э. Э. Жакевіч. – Мінск : Беларусь, 2004. – С. 712.
**Ванда Іванаўна Шоцік** (1940 — 3 жніўня 2020) - беларускі музеязнавец.

Біяграфія
---------

З 1989 года працавала ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі навуковым супрацоўнікам новастворанага аддзела гісторыі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі. Займалася зборам матэрыялаў, шмат ездзіла па Гродзенскай вобласці, сустракалася з былымі членамі КПЗБ, збірала дакументы і фатаграфіі, стварыла фотавыставу да 50-годдзя ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР. 

З 1991 года працавала загадчыцай аддзела рэдкай кнігі. Наладжвала сувязі з Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі, бібліятэкамі Літвы і Польшчы, увяла музейны кнігазбор у навуковы ўжытак, чытала лекцыі. З 2003 года на пенсіі.

Памерла 3 жніўня 2020 года.

1. 1 2 3  Ушла из жизни Ванда Ивановна Шотик – первый заведующий отделом редкой книги - Установа культуры Гродзенскi дзяржауны гiсторыка-археалагiчны музей | museum-grodno.by (руск.)  **(нявызн.)**? (3 жніўня 2021). Праверана 8 сакавіка 2024.
**Цытазі́н** (*2-оксі-4-амінапірымідзін*) — пірымідзінавая азоцістая аснова. Змяшчаецца ва ўсіх жывых арганізмах у саставе нуклеінавых кіслот (ДНК і РНК).

Крышталічнае рэчыва белага колеру, tпл ~ 320 °C, добра раствараецца ў шчолачах, дрэнна ў халоднай вадзе; слабая аснова.

Малекула цытазіна мае плоскую канфігурацыю. У ДНК утварае за кошт 3 вадародных сувязей камплементарную пару з гуанінам.

Вядомы мінорныя асновы цытазіна — 5-метылцытазін (выяўлены ў саставе ДНК вышэйшых раслін і некаторых бактэрый) і 5-оксіметылцытазін (у некаторых штамах фагаў кішэчнай палачкі). Зыходныя рэчывы для біясінтэзу цытазіна — аспарагінавая кіслата і карбамаілфасфат, які сінтэзуецца з двухвокісу вугляроду і аміяку з удзелам АТФ.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4358544-9 · Microsoft: 2776023528 |
**Юрый Канаплёў** (нар. 2 лютага 1962, Віцебск) — беларускі футбаліст (абаронца) і трэнер.

Кар’ера іграка
--------------

Выхаванец віцебскай ДЮСШ «Дзвіна» (В. Бадзягін). Пачаў кар’еру ў складзе віцебскай «Дзвіны» (пазней віцебскі клуб менаваўся «Віцязь», КІМ, «Лакаматыў-96»). У 1980-х ненадоўга пераходзіў у брэсцкае «Дынама», у 1996 годзе гуляў за наваполацкі «Нафтан», але пасля вяртаўся ў віцебскі клуб. У складзе віцебскай каманды двойчы станавіўся срэбным і бронзавым прызёрам чэмпіянату Беларусі, выйграў Кубак Беларусі 1998.

17 жніўня 1994 года згуляў за нацыянальную зборную Беларусі ў таварыскім матчы супраць Польшчы.

Завяршыў кар’еру іграка ў 2000 годзе.

Трэнерская кар’ера
------------------

У 1987 годзе скончыў Віцебскі педагагічны інстытут.

Пасля заканчэння кар’еры іграка ў 2000 годзе стаў трэнерам «Лакаматыва-96». З 2001 па 2003 год працаваў у віцебскай ДЮСШ «Прафсаюзы».
З 2005 года зноў у «Лакаматыве» (пазней перайменаваны ў «Віцебск»): трэнер, з мая 2007 года выканаўца абавязкаў, а са снежня 2007 года па ліпень 2008 года — галоўны трэнер. У жніўні 2009 года вярнуўся на пасаду галоўнага трэнера віцебскай каманды. У студзені 2011 года ўвайшоў у трэнерскі штаб «Гомеля», дзе працаваў адзін год.

У лютым 2012 года чарговы раз узначаліў «Віцебск», які вылецеў у Першую лігу. Двойчы пад кіраўніцтвам Канаплёва клуб займаў трэцяе месца ў Першай лізе. У першай палове сезона 2014, нягледзячы на моцны склад, клуб прайграў асноўным канкурэнтам і скончыў першы круг на пятым месцы. У выніку Канаплёў у ліпені 2014 года быў спачатку адхілены ад кіравання камандай, а пазней канчаткова пакінуў пасаду галоўнага трэнера.

У жніўні 2014 года узначаліў каманду «Віцебск-2». У сезоне 2015 працаваў з юнацкімі камандамі «Віцебска». У лютым 2016 года быў зацверджаны на пасадзе галоўнага трэнера «Оршы». Пакінуў аршанскі клуб па заканчэнні сезона 2017.

З восені 2019 года працуе трэнерам юнацкіх каманд расійскага клуба «Уфа».

Дасягненні
----------

* Беларусь 02Сярэбраны прызёр Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 1992/93, 1994/95
* Беларусь 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 1993/94, 1997
* Беларусь Уладальнік Кубка Беларусі: 1998

Зноскі
------

1. ↑  Yuri Konoplev // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Вехтев сменил Коноплева на посту наставника "Витебска"
3. ↑  Юрий Коноплев уволен с поста главного тренера "Витебска"
4. ↑  Коноплев возглавил «Витебск-2»
5. ↑  Директор «Орши»: «Кандидатура Коноплева утверждена»
6. ↑  Кривой Рог, Ереван, Пятигорск, Уфа. Где работают белорусские тренеры

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | eu-football.info (ігрок) · FootballFacts.ru · National Football Teams.com · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Transfermarkt (трэнер) · worldfootball.net (ігрок) |
**Замак Нойшванштайн** (ням.: Schloß Neuschwanstein [nɔy’ʃvanʃtain], літаральна: «Новы лебядзіны камень») — замак 19 стагоддзя каля невялікага горада Фюсэн і Замка Хоэншвангау ў паўднёва-заходняй частцы Баварыі, непадалёк ад аўстрыйскай мяжы. Замак з'яўляецца збудаваннем у Баварыі, якое наведваецца і фатаграфуецца часцей за ўсё.

Будаўніцтва замка пачалося ў 1869 годзе каралём Людвігам II, таксама вядомым пад мянушкай *Людвіг Утрапёны*. Замак быў спраектаваны Крыстыянам Джанкам, прыдворным архітэктарам Людвіга II. Нойшванштайн размешчаны непадалёк ад Замка Хоэншвангау, які пабудаваў бацька Людвіга II Максіміліян II, і возера Альп-Зэе. За растрачанне казны на будоўлю Людвіг II быў адхілены ад улады яшчэ да сканчэння будаўніцтва. Пасля таямнічай смерці Людвіга II у 1886 годзе замак з выдатным інтэр’ерам быў адкрыты для наведвання. На вялікай колькасці карцінаў былі паказаныя сцэны з розных опер Рыхарда Вагнера. Аднак пэўныя пакоі не былі ўпрыгожаныя, толькі аздабленне 14 пакояў было скончанае да смерці Людвіга. Тым не менш, цалкам адкрыты для турыстаў ён быў толькі 3,5—4 гады пазней, калі былі дабудаваныя пэўныя вонкавыя часткі.

У інтэр’ерах замка галоўную ролю выконваюць выявы да опер Вагнера і старых нямецкіх легенд. Лебядзіны матыў — тое, чым пранізаная ўся архітэктура замка і мастацкія ўпрыгожанні. Лебедзь — геральдычная птушка старога роду графаў Швангау — пераемнікам гэтага роду лічыў сябе бацька Людвіга, Максіміліян II Баварскі.

Пад канец Другой сусветнай вайны частка золата Рэйхсбанка захоўвалася ў замку. У апошнія дні вайны золата было вывезенае ў невядомым кірунку. Паводле чутак, яно было затопленае ў бліжэйшым возеры Алат. У замку таксама захоўваліся скрадзеныя каштоўнасці, карціны, мэбля, якія прызначаліся для асабістай калекцыі Гітлера.

На Нойшванштайн адкрываецца цудоўны від з бліжэйшага мосту Marienbrücke.

Культурныя алюзіі
-----------------

* Замак зрабіўся крыніцай натхнення пры будаўніцтве замка Спячай Прыгажуні ў парыжскім Дыснэйлэндзе. Аднак не зусім правільна лічыць, што ён быў узяты за аснову замка Папялушкі ў іншых Дыснейлэндах. Для іх выкарыстоўваўся французскі замак Шато Дзюсэ(фр.: Château d'Ussé).
* Нойшванштайн таксама паказаны ў фільме 1968 года Chitty Chitty Bang Bang як замак прыдуманай зямлі Вулгарыі.
* Відам Нойшванштайна быў захоплены Чайкоўскі — і менавіта тут па меркаваннях гісторыкаў у яго з'явілася задума балета «Лебядзінае возера».

Зноскі
------

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
3. ↑  Le Chateau d'Usse Архівавана 28 верасня 2010. (англ.)
4. ↑  Le Chateau de la Belle au Bois Dormant Архівавана 8 лютага 2009. (англ.) (ням.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нойшванштайн
* Афіцыйны сайт (англ.) (ням.) (фр.) (італ.) (ісп.)
* Фатаздымкі замка Архівавана 4 ліпеня 2007. (англ.)
* Фатаздымкі замка Нойшванштайн на http://www.flickr.com
***Gymnadenia corneliana*** — від наземных архідэй з Паўднёвых Альп, які належыць да роду *{{bt-bellat|ядрушка|Gymnadenia}}* R. Brown 1813 (раней уключаўся ў род {{bt-bellat||*Nigritella}}* Richard 1817 ) .

Этымалогія
----------

Від прысвечаны швейцарскаму батаніку Карнеліі Рудо, якая сабрала тыпавы асобнік (у 1925 годзе ў Верхніх Альпах, над Коль-дзю-Латарэ).

Апісанне
--------

 
Асобнік, які пазбаўлены колеру, Верхнія Альпы, Коль-дзю-Гранон
Расліна вышынёй ад 10 да 30 см. Шматлікае лісце пераважна размешчана ў аснове расліны. Кветкі дробныя і шматлікія, часцей за ўсё афарбаваны ад ружовага да чырванаватага. Да канца цвіцення паступова страчваюць колер да белага. Афарбоўка кветкі ад кветаноса да кончыка становіцца паступова ўсё болей насычанай. Цвіценне з канца чэрвеня да канца ліпеня.

Асяроддзе пражывання
--------------------

Расце на вышынях ад 1500 да 2500 м, звычайна на вапняковых альпійскіх лугах.

Арэал
-----

Францыя (да Савоі і Верхняй Савоі) і італьянскія Паўднёвыя Альпы .

Ахова
-----

У Францыі рэгіянальна ахоўны від .

Акрамя таго, від згадваецца ў Чырвонай кнізе МСАП.

Прыродаахоўны статус МСАП : Найменшая праблема (LC) .

Літаратура
----------

* Pierre Delforge, *Guide des orchidées d'Europe, d'Afrique du Nord et du Proche-Orient*, 3e édition 2005, Delachaux et Niestlé, Paris, 640 p.
* Marcel Bournérias, Daniel Prat & al. (collectif de la Société Française d'Orchidophilie), *Les Orchidées de France, Belgique et Luxembourg*, 2e édition 2005, Biotope (collection Parthénope), Mèze, 504 p.

Спасылкі
--------

* *Gymnadenia corneliana* (англ.). *World Checklist of Selected Plant Families (WCSP)*.  Royal Botanic Gardens, Kew.
**Франц Вільгельм Зайверт** (Пусты шаблон {{ВД-Прэамбула}} ) — нямецкі мастак і скульптар, прадстаўнік канструктывізму. Таксама праяўляў палітычную актыўнасць левых поглядаў, зрабіў графічны і тэарэтычны ўнёсак у часопіс Die Aktion.

Біяграфія
---------

У 1901 годзе, ва ўзросце сямі гадоў, Франц Зайверт стаў ахвярай эксперыментальнай рэнтгенаўскай працэдуры. Усё жыццё ён пражыў з гнойнымі ранамі і апёкамі ад наступстваў, што вызначала кірунак яго творчасці і прывяло да ранняй смерці.

У 1910—1914 гадах Франц Зайверт вучыўся ў Кёльнскай школе мастацтваў і рамёстваў. У 1919 годзе ён пазнаёміўся з Максам Эрнстам і прыняў удзел у дзейнасці дадаістаў. Ён быў запрошаны да ўдзелу у вялікай выстаўкі дадаізму ў Кёльне, але ў апошні момант адмовіўся праз «буржуазнасць» дадаізму. У тым жа годзе ён стварыў групу «Stupid», у якую ўвайшлі Генрых Хёрле і Антон Рэдэршайдт.

У 1923 годзе ў кёльнскім Kunstverein адбылася першая вялікая персанальная выстаўка Франца Зайверта[1]. Д сярэдзіны 1920-х гадоў Зайверт быў лідарам «Групы прагрэсіўных мастакоў», якая імкнулася прымірыць канструктывізм з рэалізмам, адначасова выказваючы радыкальныя палітычныя погляды. Вялікая калектыўная выстава ў Barmer Museum у 1928 годзе надала Зайверту сусветную вядомасць. Дэтройцкі музей набыў некалькі яго работ, таксама Зайверт пазнаёміўся з Ласла Мохай-Надзем. З 1930 года Зайверт атрымаў некалькі буйных заказаў ад Кёльнскага музея дэкаратыўнага мастацтва. Прыкладна ў гэты ж час ён таксама выканаў карцінныя кампазіцыі ў выглядзе вітражоў. У 1929 годзе Франц Зайверт заснаваў часопіс прагрэсіўнага мастацтва «a-z», які стаў сродкам экспазіцыянавання фігуратыўнага канструктывізму.

Пасля прыходу нацыстаў да ўлады ў Германіі Зайверт збег у Зібенгебірге, але па стане здароўя вымушаны быў вярнуцца ў Кёльн. Яўрэйскія сябры змясцілі пацыента ў яўрэйскую бальніцу ў Кёльне, дзе ён памёр пасля няўдалых спроб лячэння рэнтгенолага Вальтэра Бланка (1894–1943).

У 1937 годзе ў межах нацысцкай барацьбы з «дэгенератыўным мастацтвам» былі знішчаны 11 прац Зайверта.

Погляды
-------

Франц Зайверт актыўна ўдзельнічаў у міжнародных дыскусіях у пытаннях пралетарскай культуры падчас рэвалюцыйнага ўздыму пасля Першай сусветнай вайны. «*Кіньце старых фальшывых ідалаў! У імя будучай пралетарскай культуры*».

Зайверт быў галоўным тэарэтыкам фігуратыўнага канструктывізму, апісваючы яго паходжанне як «*з экспрэсіяністычна-кубістычнай мастацкай формы развіўся абстрактны канструктывізм, які, у сваю чаргу, прывёў да фігуратыўнага канструктывізму*».

Крыніцы
-------

1. ↑  Michalski 1994, p. 218
2. ↑  Michalski 1994, p. 218
3. ↑  Datenbank zum Beschlagnahmeinventar der Aktion "Entartete Kunst", Forschungsstelle "Entartete Kunst", FU Berlin
4. ↑  Seiwert, Franz Wilhelm (1920). "Das Loch in Rubens Schinken". *Die Aktion*. **10** (29/30).
5. ↑  Grafická tvorba Augustina Tschinkela v kontextu moderního designu (1928 – 1940) **(нявызн.)**.  Masarykova univerzita. Праверана 4 October 2015.

== Спасылкі
**Драконавыя горы** (афр.: Drakensberge) — ланцуг гор у Паўднёвай Афрыцы, які знаходзіцца на тэрыторыі Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, Лесота, Эсваціні.

Найвышэйшым пунктам з’яўляецца гара Табана-Нтленьяна (3482 м). Ланцуг гор расцягнуўся на амаль 1000 км з паўднёвага захаду на паўночны ўсход Паўднёвай Афрыкі. Горы глыбока прарэзаныя далінамі рэк; на ўсходніх схілах знаходзяцца вечназялёныя ліставыя ды хваёвыя лясы, на заходніх — саваны, хмызнякі; нацыянальны парк Наталь. Карысныя выкапні: пла́ціна, марганцазмяшчальныя руды, золата, каменны вугаль і іншае.

Назва
-----

На мове зулу ланцуг гор мае назву uKhahlamba, што азначае «перашкода для коп’яў».

Рэльеф
------

Вадаспад Тугела
Найвышэйшы пункт ланцугу гор — г. Табана-Нтленьяна (афр.: Thabana Ntlenyana) — 3482 м. Далей паводле вышыні размясціліся — г. Мафадзі (Mafadi) — 3450 м, Макааненг (Makoaneng) — 3416 м, Нджэсуці (Njesuthi) — 3408 м. Усе гэтыя вяршыні знаходзяцца на памежжы з Лесота; на поўнач ад мяжы горы робяцца ніжэйшымі, а таму лягчэйшымі для ўзыходжання.

Драконавыя горы — месца, дзе размясціўся другі па вышыні вадаспад у свеце — Тугела (947 м).

Раслінны і жывёльны свет
------------------------

Драконавыя горы — дом для шматлікіх (2153) відаў раслін, у тым ліку водных, лясных, горных і стэпавых відаў. Шмат раслін занесеныя ў Чырвоную кнігу.

Паводле дадзеных у гарах пражываюць птушкі 299 відаў, што складае да 37 % ад усіх немарскіх птушыных відаў Паўднёвай Афрыкі.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 24 кастрычніка 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Драконавыя горы
* KZN Drakensberg Homepage Архівавана 23 сакавіка 2021. — Official Website for the KwaZulu Natal Drakensberg.
* Cathkin Estates Conservation and Wildlife Sanctuary Архівавана 9 верасня 2010. — the largest privately owned game park in the Drakensberg.
* Nature — Drakensberg: Barrier of Spears — PBS Nature episode covering the eland (largest member of antelope family) of the Drakensberg.
* Drakensberg alti-montane grasslands and woodlands ecoregion report
* Drakensberg hiking trails Архівавана 28 жніўня 2018.

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў ПАР |
| --- |
| 
* Астраблема Урэдэфорт
* Водна-балотны раён Ісімангалісіо
* Культурны і батанічны ландшафт Рыхтэрсфельдскага запаведніка
* Культурны ландшафт Мапунгубвэ
* Роббенэйланд
* Ахоўныя тэрыторыі Капскай фларыстычнай вобласці
* Парк Дракенсберг
* Калыска чалавецтва

 |  |
«**Ка́левіпаэг**» (эст.: Kalevipoeg — сын Калева) — эстонскі гераічны эпас (1857—1861), складзены эстонскім пісьменнікам і ўрачом Фрыдрыхам Кройцвальдам на аснове народных паданняў і песень. Аўтарам ідэі эпасу быў Фрыдрых Роберт Фельман, правобразам паслужыў персанаж эстонскай міфалогіі Калевіпаэг, сын асілка Калева. У эпасе, як і ў цэлым у эстонскай літаратуры, прасочваецца значны ўплыў фінскага гераічнага эпасу «Калевала».

Гісторыя
--------

У 1839 годзе Фрыдрых Роберт Фельман прачытаў у газеце Навуковага эстонскага таварыства артыкул пра легенды пра Калевіпаэга і накідаў сюжэт рамантычнай эпічнай паэмы. Па смерці Фельмана ў 1850 годзе Фрыдрых Кройцвальд пачаў яе стварэнне, збіраючы вусныя паданні і кампануючы іх у адзінае цэлае.

«Калевіпаэг» складаецца з 20 песень. Арыгінальны верш «Калевіпаэга» — так званы рунічны верш, які характэрны для старадаўніх эстонскіх народных песень; мова эпасу старасвецкая.

На аснове эпасу створана мноства мастацкіх і музычных твораў.

Паходжанне
----------

У вусных паданнях эстонцаў Калевіпаэг здаўна вядомы з легенд пра стварэнне свету як малодшы сын зласлівага асілка Калева (таксама Калевінэ, Калевіпаіс) і Лінды, народжаны па смерці свайго бацькі.

Праз яго дзеянні звычайна тлумачацца асаблівасці геаграфічнага рэльефу: скопішчы валуноў, накіданых Калевіпаэгам; роўні — мясціны, дзе Калевіпаэг скасіў лес, грады халмоў — сляды яго ворыва, азёры — яго студні, старажытныя гарадзішчы — ложы Калевіпаэга і да т. п. Калевіпаэг выкарыстоўвае валуны, каб кідацца імі ў ворагаў; скарыстаўшыся парадай вожыка, ужывае ў якасці зброі вострыя краі дошак. У выніку ён памірае, адрубіўшы сабе ногі ўласным мячом, спрабуючы карыстацца ўласнымі інструкцыямі.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Калевіпаэг на Вікісховішчы |

Лагатып ВікіцытатнікаЛагатып Вікіцытатніка У Вікікрыніцах ёсць тэксты па тэме  
**Калевіпаэг**

* Kalevipoeg.info Архівавана 3 сакавіка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13524669f · GND: 4506307-2 · SUDOC: 050324063 · VIAF: 178248381 |
**Лю Чжуан** ({{кітайская|劉莊||}}; 28—75) - 18-ы імператар дынастыі Хань у 57—75 гадах. Храмавае імя *Сянь-цзун*, пасмяротнае — *Мін-дзі*.

Біяграфія
---------

### Маладыя гады

Паходзіў з імператарскага роду Лю. Сын {{нп3|Гуан У|Лю Сю|uk|Ґуан У}}. Пры нараджэнні атрымаў імя Ян, то ёсць поўнае імя Лю Ян. У 39 годзе бацька даў яму тытул Дунхай-гуна. У маладосці адрозніваўся выдатнымі здольнасцямі. Таму паступова імператар стаў даручаць сыну адказныя дзяржаўныя справы. У 41 годзе маці Лю Яна становіцца новай імператрыцай, а ён сам атрымлівае тытул вана Дунхая. У 43 годзе імператар абвясціў таго спадчыннікам трона. Затым Лю Ян змяніў сваё імя на Чжуан. Пасля гэтага становіцца актыўным памочнікам бацькі ў вырашэнні пытанняў знешняй і ўнутранай палітыкі, у прыватнасці з плямёнамі хунну. У 57 годзе пасля смерці Лю Сюй (пасмяротнае імя Гуань У) новым імператарам становіцца Лю Чжуан.

### Валадарства

Зарэкамендаваў сябе як руплівы і дасведчаны адміністратар. Шмат спрыяў пераадоленню карупцыі ў дзяржаве. У 59 годзе ўкараніў многія нормы і рытуалы канфуцыянства ў працу цэнтральнага апарата для паляпшэння работы чыноўнікаў. У 60 годзе адзначыў 28 вайскоўцаў, якія дапамагалі яго бацьку здабыць уладу. Іх партрэты былі намаляваныя на вежы імператарскага палаца.

У 66 годзе па загадзе Лю Чжуана ў Лаяне заснавана першая імператарская канфуцыянскага школа для дзяцей высокапастаўленых чыноўнікаў і арыстакратаў (накшталт універсітэта). Пры гэтым падчас яго праўлення ў краіну сталі пранікаць будысцкія ідэі.

Паступова сярод прадстаўнікоў роду Лю ўзмацнілася незадаволенасць строгай палітыкай імператара. У 66-67 годзе быў папярэджаны мяцеж вана Цзінь, у 70 годзе - вана Ін, 73 годзе - вана Ян. Усе яны спрабавалі з дапамогай духаў і вядзьмарства пазбавіць жыцця імператара, або зрабіць так, каб у яго не было спадчынніка. Судовыя працэсы супраць іх прывялі да пакарання дзясяткаў тысяч прыхільнікаў гэтых ванаў.

У знешняй палітыцы спрабаваў захаваць мір. Імператар ўмела гуляў на супярэчнасцях паўночных і паўднёвых хунну. У 65 годзе стварыў спецыяльную армію, якая адказвала за абарону паўночных межаў. Зрэшты, у 73-75 гадах быў здзейснены шэраг паходаў супраць паўночных хунну, якія істотна аслабілі ворагаў Кітая і разам з тым пашырылі ўплыў імперыі на захад. У 75 годзе імператар памёр у г. Лаяне, пакінуўшы ўладу старэйшаму сыну Лю Да.

Літаратура
----------

* Michele Pirazzoli-t'Serstevens: China zur Zeit der Han- Dynastie — Kultur und Geschichte. Kohlhammer W. Stuttgart 1982. ISBN 3-17-007738-4
* Zürcher, Erik. 1972. The Buddhist Conquest of China: The Spread and Adaptation of Buddhism in Early Medieval China. Reprint, with additions and corrections. 2 vols. Sinica Leidensia. Leiden: E.J. Brill. First edition, 1959
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Базен.

**Жан Базен** (фр. Jean René Bazaine, 21 снежня 1904, Парыж — 4 сакавіка 2001, Кламар, О-дэ-Сен) — французскі жывапісец, вітражыст, мазаічыст, кніжны ілюстратар, прадстаўнік новай Парыжскай школы.

Біяграфія
---------

Займаўся ў Школе прыгожых мастацтваў, Акадэміі Жуліяна, вучыўся скульптуры ў Поля Ландоўскага. Выпрабаваў уплыў ідэй Анры Бергсона. У Сарбоне разам з Юргісам Балтрушайцісам слухаў курс гісторыі мастацтваў у Эміля Маля і Анры Фасіёна. З 1924 года пачаў маляваць сам, капіруючы карціны ў Луўры. У 1930 годзе ўдзельнічаў у калектыўнай выставе разам з Жанам Фатрые і Іванам Пуні. Першая персанальная выстава (1932) выклікала адабрэнне П’ера Банара. У 1930-я гады быў блізкі да Эмануэля Мунье і кола яго часопіса «Эспры», да прагрэсіўна-каталіцкай газеты «Temps présent», Жака Марытана і, наадварот, у апазіцыі да сюррэалізму і пракамуністычнага радыкалізму, як і да геаметрычнай абстракцыі. У 1937 годзе вырабіў вітраж для Міжнароднай выставы ў Парыжы. Працаваў як тэатральны мастак. Пазнаёміўся і пасябраваў з Жакам Віёнам, зблізіўся з Жанам Віларам і Марысам Бланшо.

Быў прызваны ў войска ў 1939 годзе, дэмабілізаваны ў 1941 годзе. У 1941 годзе, ва ўмовах нямецкай акупацыі, арганізаваў выставу мастацкага авангарда «Дваццаць маладых мастакоў французскай традыцыі», зацкаваную афіцыйнай вішысцкай прэсай як дэгенератыўнае мастацтва. Пасябраваў з многімі французскімі паэтамі (Эжэн Гільвік, Андрэ Фрэно, Жан Тардзьё), пазнаёміўся з Жоржам Бракам, Жоржам Руо. Працаваў над вітражамі царквы ў Асі (Верхняя Савоя). Пры пажары майстэрні ў 1945 годзе былі знішчаны практычна ўсе яго работы да 1942 года.

Пасля вайны — адзін з лідараў абстрактнага экспрэсіянізму ў Францыі. Да мастака прыходзіць міжнародная вядомасць: у 1946—1947 гадах яго маштабныя выставы былі арганізаваны ў Амстэрдаме, Стакгольме, Капенгагене. У 1951 і 1954 гадах працуе над мазаікай і вітражамі царквы Сакрэ-Кёр у Адэнкуры (дэпартамент Ду).

Зноскі
------

1. 1 2  Jean René Bazaine<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Jean Bazaine — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10292825 · BIBSYS: 90178626 · BNF: 11890722s · CiNii: DA02113664 · CONOR: 54658403 · GND: 118654128 · ISNI: 0000000121037978 · LCCN: n50005547 · NDL: 00432602 · NKC: ola2002152237 · NLA: 35653826 · NLP: a0000002438554 · NTA: 070257469 · NUKAT: n00027942 · PTBNP: 1636412 · SUDOC: 027539768 · VIAF: 109483724 · ULAN: 500031929 |

 |