**Белу́джы** (саманазва: *بلوچ*) — народ, які насяляе паўночны захад Індастана, усход Аравіі і частку Цэнтральнай Азіі. У Пакістане, дзе жыве большасць белуджаў (каля 6900 тыс. у 2013 г.), яны падзяляюцца на плямёны або этна-тэрытарыяльныя групы — бугці, чандыя, гапанг, хот, джатоі, хетран, караі, кулачы, лашары, магасі, мары, раіс, рахшані, рынд, рынд-хоса, сангур і інш. Акрамя таго, у іншых краінах па моўнай прыкмеце вылучаюць паўднёвых і заходніх белуджаў. Прыблізная агульная колькасць - каля 10 млн чал. У Беларусі ў 2009 г. жылі 2 чал. якія вызначалі сваю этнічную тоеснасць як белуджы.

Паходжанне і гісторыя
---------------------

Згодна паданням саміх белуджаў, іх продкі трапілі на тэрыторыю Белуджыстана ў выніку трох міграцый. Першая адбылася каля 1200 г. да н. э. з тэрыторыі Курдыстана. Другая — праз некалькі стагоддзяў з раёна гор Эльбурс на поўдзень ад Каспійскага мора. Трэцяя — у 1164 г. н. э. з Сірыі. Апошняя міграцыя лічыцца асабліва важнай, паколькі яе прадстаўнікі сцвярджаюць сваё высакароднае арабскае паходжанне.

Генетыкі заўважаюць блізкасць белуджаў да суседніх індаіранскіх народаў Пакістана, Афганістана, Ірана і Паўночнай Індыі. Аднак белуджы маюць высокі працэнт генетычнага кампанента ASI, які звычайна звязваюць не з індаеўрапейцамі, а выхадцамі з Паўднёвай Індыі. ASI часцяком сустракаецца сярод іншых індаіранцаў і нават жыхароў аддаленых ад Белуджыстана рэгіёнаў, у тым ліку Беларусі і Азербайджана. Такім чынам, белуджы могуць быць нашчадкамі носьбітаў генетычнай спадчыны нейкай першаснай групы людзей, якая ўзнікла не абавязкова на тэрыторыі Індастана або Белуджыстана, але ў выніку перасялення аказала моцны ўплыў на многія народы Еўразіі.

Правадыры белуджскіх плямёнаў разам з брытанскімі адміністратарамі, 1896 г.
У XVI ст. землі белуджаў увайшлі ў склад імперыі Вялікіх Маголаў. Яны прымалі ўдзел у ваенных паходах імператрараў на тэрыторыі сучаснага Пакістана і Паўночнай Індыі. У першай палове XVIII ст. частка плямён белуджаў была падначалена іранскаму шаху. Астатнія аб'ядналіся ў канфедэрацыю вакол Калацкага ханства, створанага брагуямі, або захоўвалі адносную незалежнасць. Прадстаўнікі племені тальпур здолелі ўмацавацца ў Сіндзе, дзе заснавалі эмірскую дынастыю, якая кіравала ў 1786 - 1843 гг.

З пачатку XIX ст. Белуджыстан увайшоў у зону інтарэсаў Брытанскай Ост-Індскай кампаніі. У 1838 г. брытанцы штурмам авалодалі Калатам, але ў выніку паўстання белуджаў былі вымушаны адступіць. Калацкія ханы трапілі ў залежнасць ад Вялікабрытаніі і прымалі ўдзел у войнах з Афганістанам. Паўночныя белуджы наадварот падтрымлівалі афганскіх эміраў. У 1879 г. Калат быў канчаткова анэксаваны. Аднак пастаянныя паўстанні белуджаў працягваліся нават у XX ст. У канцы XIX - пачатку XX ст. адбылося буйное паўстанне ў іранскім Белуджыстане.

У 1947 г. большая частка зямель белуджаў, падначаленая брытанцамі, увайшла ў склад Пакістана. У 1952 г. на іх землях склаўся Саюз княстваў. Была ўтворана Усепакістанская Ліга белуджаў, якая дамагалася стварэння Вялікага Белуджыстана. Але ўрад Пакістана ў выніку адміністрацыйных рэформ 1954 - 1955 гг. фактычна раскалоў тэрыторыі белуджаў. У 1970 г. была створана пакістанская правінцыя Белуджыстан. Большая частка зямель белуджаў у Іране ўвайшла ў склад правінцыі Сістан і Белуджыстан. У Афганістане белуджы не маюць сваёй аўтаноміі.

У XVII - XX стст. склалася белуджская дыяспара на Аравійскім паўвостраве. Першыя белуджы, якія мігрыравалі туды, былі рыбакамі і гандлярамі. Яны сяліліся пераважна на поўначы і паўночным усходзе Аравіі. У XVIII - XIX стст. аманскія султаны прыцягвалі белуджаў у якасці ваенных наёмнікаў, якія служылі ў тым ліку на Занзібары. Пасля II Сусветнай вайны назіралася рабочая эміграцыя з Пакістана ў Аман і ААЭ. У наш час у Амане мова белуджаў з'яўляецца даволі распаўсюджанай.

У пачатку XX ст. прадстаўнікі розных плямёнаў белуджаў з'явіліся на тэрыторыі Туркменістана. Гэта былі пераважна выхадцы з Ірана і Афганістана. Разам з белуджамі ў Сярэднюю Азію прыбылі і брагуі, што ў будычым паўплывалі на мясцовую белуджскую культуру. У 1920-ых гг. туркменскія белуджы аб'ядналіся вакол правадыра Керым-хана, які вёў барацьбу супраць мясцовых феадалаў на баку савецкай улады. Але ў канцы 1920-ых гг. з-за разыходжанняў з саюзнікамі ён з большасцю прыхільнікаў пакінуў савецкія тэрыторыі. Нашчадкі тых, хто засталіся, у нашы дні кампактна жывуць на поўдні Туркменістана.

Традыцыйная культура
--------------------

Каркас белуджскай хаціны
Першасным заняткам белуджаў была качавая жывёлагадоўля. Аднак да сярэдзіны XX ст. большасць у той ці іншай ступені перайшла да земляробства. Для апрацоўкі выбіраюцца землі ў перадгорных раёнах, якія звычайна патрабуюць сезоннай або сталай ірыгацыі. Для забеспячэння вадой для піцця і паліву капаюцца *кіраз*ы, якія складаюцца з глыбокіх калодзежаў, злучаных на ўзроўні дна падземнымі каналамі. За функцыянаваннем кіразаў назіраюць падлеткі. Яны абавязаны чысціць іх і сачыць за ўзроўнем вады. Паўнаводныя рэкі зачыняюць штучнымі плацінамі і адводзяць ваду на палеткі з дапамогай адкрытых каналаў. Белуджы вырошчваюць у асноўным харчовыя і алейныя культуры, на продаж — бавоўнік, тытунь і садавіну. Сухафрукты даюць важную частку прыбыткаў сельскай гаспадаркі Белуджыстана.

У Амане белуджы рэдка маюць асабістыя зямельныя надзелы, таму вымушаны весці паўкачавы лад жыцця і перабірацца ад адной да іншай земляробчай гаспадаркі, дзе яны займаюцца зборам фінікаў. У Іране, Пакістане і Афганістане памеры палеткаў не вельмі вялікія, таму многія земляробы працягваюць атрымоўваць прыбыткі і ад жывёлагадоўлі. Улетку яны пакідаюць сталыя паселішчы і перасяляюцца разам з сем'ямі і жывёлай у горы, дзе пасуць статкі на травяністых лугах. Некаторыя земляробы застаюцца на месцы, аднак перадаюць жывёлу на адкорм пастухам-белуджам або суседзям-брагуям. Белуджы трымаюць авечак, коз, коняў, кароў, вярблюдаў і буйвалаў. Асаблівае значэнне маюць статкі авечак і коз, ад якіх атрымоўваюць мяса і малако для харчавання, воўну, скуры і лямец для збыту. Вярблюдаў, буйвалаў і кароў выкарыстоўваюць як транспартны сродак і для працы на палетках. У паселішчах белуджаў можна бачыць вярблюдаў, што цягнуць плуг. Коні шануюцца як прыкмета дабрабыту гаспадара, іх ахвотна купляюць за межамі Белуджыстана.

Белуджы лічацца добрымі ткачамі. Высокі кошт маюць дываны і вышыўка, зробленыя імі ўручную. Распаўсюджаны апрацоўка металаў, дрэва, пляценне і г. д. Сярод індыйскіх і аравійскіх белуджаў нямала прамысловых рабочых.

Большасць белуджаў жыве ў сельскай мясцовасці. Распаўсюджаны ў мінулым тып жытла *качха* ўяўляе сабою просты драўляны каркас з плоскім дахам, які абмазваецца глінай або абкладваецца камянямі. Адтуліны ў сцяне завешваюцца цыноўкамі. Больш трывалым традыцыйным жытлом з'яўляецца *пака*. Яго ўзводзяць з цэглы, каменю і гліны, арміруюць драўлянымі бэлькамі. Жывёлагадоўцы і сезонныя рабочыя карыстаюцца часовымі шатрамі *гедан*, накрытымі трыма пластамі тканіны з авечай воўны. На поўдні Белуджыстана і ў Амане сустракаюцца шатры *піш-гедан*, накрытыя пальмавымі цыноўкамі.

Традыцыйная мужчынская вопратка складаецца з баваўняных шырокіх штаноў, камізэлькі, кашулі, халата і доўгай хусткі *пату*, якую накідваюць на плечы і перакідваюць праз правае плячо. На галаву адзяюць лямцавую шапку, часам цюрбан. На ногі — сандалі з пальмавага лісця або скураныя чаравікі. Мужчыны ўпрыгожваюць знешні выгляд пярсцёнкамі, завушніцамі (носяць на левым вуху), вышыванымі шаўковымі кашалькамі і зброяй. Жаночая вопратка адрозніваецца ад мужчынскай толькі знешне. Так, шырокія жаночыя штаны могуць спадаць уніз, таму нагадваюць спадніцу, кашулі доўгія, так што дасягаюць каленяў, хустка *паці* абвязваецца вакол лямцавага капялюшыка, ззаду на галаву абавязкова накідваецца доўгі плашч *чадыр*. Жаночыя строі таксама маюць больш упрыгожванняў, чым мужчынскія. Дзяўчаты носяць пярсцёнкі, завушніцы, насавыя кольцы, бранзалеты, фарбуюць твар сурмой. Фарбаванне твару і валасоў распаўсюджана і сярод мужчын.

Асноўная ежа — пшанічны хлеб, які пякуць у земляных печах, вараны рыс, гародніна. Белуджская кухня налічвае шмат страў, прыгатаваных з малака. Мяса ядуць толькі ў асаблівыя дні. Папулярны бараніна, казляціна і ялавічына, таксама ўжываюць смажаную саранчу. Стравы абавязкова мяшаюць са спецыямі, у тым ліку мясцовымі травамі. П'юць ваду, малако або чай. Мужчыны і некаторыя жанчыны нюхаюць *нас*, дробна сечаны зялёны тытунь, у які часам дадаюць мацнейшыя наркотыкі.

Белуджы падзяляюцца на 44 племені, членаў якіх аб'ядноўваюць агульныя тэрыторыі і адзінства паходжання. Аднак толькі 40 плямёнаў лічацца сапраўднымі белуджамі. 4 племені складаюцца з нашчадкаў рабоў і маюць нізкі сацыяльны статус. Плямёны падзяляюцца на роды, што фарміруюцца на аснове мужчынскай лініі. Унутры родаў шырока распаўсюджаны звычаі ўзаемадапамогі, кроўная помста, адказнасць за малодшых, важнае месца займаюць старэйшыны.

У XVI ст. узніклі ваенныя арганізацыі-тумены, згодна якім адбыўся адміністрацыйны падзел. На чале іх стаяць правадыры-тумендары, улада якіх перадаецца ў спадчыну. Тумендары лічацца правадырамі, але могуць мець афіцыйны тытул хана або эміра. У Пакістане і Афганістане тумендары захоўваюць значную ўладу — збіраюць падаткі, судзяць, сочаць за правапарадкам, узначальваюць ваенныя атрады. Акрамя таго, яны з'яўляюцца буйнымі памешчыкамі. У Іране ўлада тумендараў захоўваецца як традыцыйная. З імі радзяцца афіцыйныя ўлады. Тумены маюць больш дробныя падраздзяленні, на чале якіх стаяць асобы, прызначаныя тумендарам.

Сем'і вялікія пашыраныя і малыя нуклеарныя. Шлюбы складаюцца са згоды старэйшых з роду. Выбар нявесты па-за межамі белуджскага грамадства звычайна не вітаецца. Выключэнне складаюць толькі некалькі груп брагуяў, з якімі белуджы маюць даўнія зносіны. Распаўсюджаны шлюбы са стрыечнымі сваячкамі па лініі маці. Палігінія абмежавана шарыятам. Становішча жанчыны ў сям'і заўсёды ніжэйшае, чым у мужчыны. Спадчына перадаецца ад бацькі да сыноў. У паўсядзённым жыцці белуджы прытрымліваюцца кодэкса паводзінаў *Балуч-Маяр* (літаральна "белуджскі шлях"). Ён абавязвае гасціннасці, адстойванню гонару, арганізацыі супольнай помсты за ганьбу, дапамозе слабейшым.

Фальклор белуджаў знакаміты вялікай колькасцю паданняў аб паходжанні плямёнаў, барацьбу з ворагамі, іншыя гістарычныя падзеі. Высока шануецца талент паэтаў. Белуджская паэзія ўзнікла ў XVI ст. Многія паэтычныя творы ў мінулым мелі рысы нацыянальнага эпасу. Папулярныя формы баўлення часу — конныя спаборніцтвы, стральба з луку, гульня ў шашкі. Найбольш маляўнічае свята — *Ід аль-Фітр*. Яно арганізуецца ў канцы рамадана і суправаджаецца ахвярапрынашэннямі і мужчынскімі ваеннымі танцамі. Распаўсюджаныя музычныя інструменты — барабан, лютня, флейта.

Мова
----

Белуджская мова адносіцца да паўночна-заходняй групы іранскіх моў індаеўрапейскай моўнай сям'і, блізкая да моў курдаў і талышоў. Сучасная пісьмовасць на аснове алфавіта урду. Літаратурная мова развіваецца з XVI ст.

Рэлігія
-------

Абсалютная большасць вернікаў спавядае іслам суніцкага кірунку. Толькі сярод некаторых членаў племені домбкі ёсць прыхільнікі шыіцкай секты *зікр*.

Зноскі
------

1. ↑  ETHNIC GROUPS Архівавана 10 красавіка 2014.
2. ↑  Baloch, Bugti
3. ↑  Baloch, Chandia
4. ↑  Baloch, Gopang
5. ↑  Baloch, Hot
6. ↑  Baloch, Jatoi
7. ↑  Baloch, Khetran
8. ↑  Baloch, Korai
9. ↑  Baloch, Kulachi
10. ↑  Baloch, Lashari
11. ↑  Baloch, Magasi
12. ↑  Baloch, Mari
13. ↑  Baloch, Rais
14. ↑  Baloch, Rakhshani
15. ↑  Baloch, Rind
16. ↑  Baloch, Rind Khosa
17. ↑  Baloch, Sangur
18. ↑  Baloch, Southern
19. ↑  Baloch, Western
20. ↑  belstat.gov.by
21. ↑  History of Baloch
22. ↑  Baloch Culture history and origin
23. ↑  B. R. SINGH, Genetics of South Asia
24. ↑  Omani Baluchis
25. ↑  omansultanate.com
26. ↑  Гл. Language and Culture of the Baloch in Turkmenistan

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Белуджы на Вікісховішчы |

* Baloch Culture Архівавана 15 чэрвеня 2021.
* Balochi Linguist
* Countries and Their Cultures: Baluchi
* Culture and Heritage Архівавана 6 кастрычніка 2013.
* List Of Baloch Tribes With Description