**Сербскае мастацтва** — мастацтва сербаў, якія пражываюць на тэрыторыі дзяржавы Сербія. На працягу доўгага часу сербскае мастацтва было выключна рэлігійным. Выяўленчае мастацтва Сербіі было звязана з архітэктурай, бо храмы распісваліся фрэскамі, царкоўныя пабудовы ўпрыгожвала скульптура.

Выяўленчае мастацтва Сярэдніх вякоў уключае ў сябе захаваныя ў сербскіх праваслаўных манастырах візантыйскія фрэскі і іконы. У пачатку сучаснага перыяду сербскае мастацтва знаходзілася пад уплывам мастацтва Габсбургскай манархіі. Сучаснае сербскае мастацтва бярэ пачатак з XIX стагоддзя.

Сербскае мастацтва сярэднявечча
-------------------------------

У 2-й палове IX стагоддзя ў Сербіі было прынята хрысціянства ў форме праваслаўя. У краіне пачалі будавацца каменныя цэрквы. У царкоўнай архітэктуры адбылося злучэнне візантыйскага мастацтва з ўплывамі, якія ідуць з узбярэжжа Далмацыі. Гэты ўплыў адчуваецца ў царкве Святога Пятра ў Расе каля Нові-Пазара (VIII—X стст.). Цэнтральную частку царквы, увянчаную купалам, акружае кольцападобны скляпеністы неф. У X—XI стагоддзі ў сербскіх храмах з'яўляюцца трохнефныя базілікі (царква Багародзіцы Левішскай ў Прызране).

Будаўніцтва храмаў у сярэдневяковай Сербіі падтрымлівалася сербскай дзяржавай. Узорам сярэдневяковага сербскага дойлідства з'яўляецца манастыр Студзеніца, заснаваны Стэфанам Неманем. У гэтым манастыры сабраныя творы мастацтва візантыйскага стылю, якія ўключаюць у сябе фрэскі, унутранае ўбранне, скульптуры святых. У 1986 годзе ЮНЕСКА ўнесла манастыр у спіс Сусветнай культурнай спадчыны. Узорам візантыйскага дойлідства з'яўляюцца манастыры манастыр Мілешева  (руск.) (бел. Сопачані і манастыр Высокія Дзечаны  (руск.) (бел..

Манастыр Высокія Дзечаны
Уплыў візантыйскага мастацтва ў краіне ўзмацніўся пасля захопу ў 1204 годзе Канстанцінопаля ў час чацвёртага крыжовага паходу, калі многія грэчаскія мастакі беглі ў Сербію. Візантыйскі стыль прадстаўлены ў храме Ушэсця манастыра Мілешава, у насценным жывапісе і абразах храма Святых апосталаў у горадзе Печэ  (руск.) (бел. і ў манастыры Сопачані. Уплыў Візантыйскай архітэктуры дасягнуў піка пасля 1300 года пры аднаўленні Царквы Багародзіцы Левішка  (руск.) (бел. (каля 1306—1307) і храма Георгія Перамоганосца ў Стара Нагорыяне. У 1-й палове XIV стагоддзя ў дойлідстве фарміруецца новы кірунак — косава-метохійская школа. У храмавай архітэктуры школы найбольшае распаўсюджванне атрымаў візантыйскі крыжова-купальны тып храма з заходнім бабінцам. Прыкладам з'яўляецца царква Багародзіцы Левішскай ў Прызрэне (1306—1307), царква Святога Дзімітрыя (1321—1324) у комплексе Патрыярхіі ў Печэ.

У 1330—1350 гадах у Сербіі (Метохія) быў пабудаваны манастыр Высокія Дзечані. У адрозненне ад іншых сербскіх манастыроў гэтага перыяду, ён быў пабудаваны ў стылі Раманскай архітэктуры. У 2004 годзе ЮНЕСКА таксама ўнесла Дзечанскі манастыр у спіс Сусветнай спадчыны.

Прадметамі сербскага сярэдневяковага мастацтва былі рукапісы. Рукапіс *Міраслаўскага Евангелля* змяшчае цікавыя мініяцюры, выдатную каліграфію. Прыгожа аформлена Хлудаўскі псалтыр, які датуецца XIV стагоддзем. Сербскія князі XIV стагоддзя прыцягвалі да работ над рукапісамі лепшых пісцоў і мастакоў.

* Белы Анёл, манастыр Мілешева. 1235г.Белы Анёл, манастыр Мілешева. 1235г.
* Хрыстос з крыжам, Высокія Дзечані, XIV ст.Хрыстос з крыжам, Высокія Дзечані, XIV ст.
* Успенне Прасвятой Багародзіцы, Грачаница, XIV ст.Успенне Прасвятой Багародзіцы, Грачаница, XIV ст.
* Успенне Прасвятой Дзевы Марыі, Сопочани, XIV ст.Успенне Прасвятой Дзевы Марыі, Сопочани, XIV ст.
* Хлудаўскі псалтыр, XIV ст.Хлудаўскі псалтыр, XIV ст.

Ранняе Адраджэнне
-----------------

Царква Успення маці Божай манастыра Морача
Унутраны двор манастыра
У перыяд турэцкага нашэсця ў краіне будаваліся абарончыя збудаванні. На гандлёвых шляхах у XIII—XV стагоддзях былі збудаваныя крэпасці з вялікімі каменнымі зубчастымі сценамі, высокімі квадратнымі або круглымі вежамі. У гарах цытадэльныя сцены трымаліся рэльефа мясцовасці (Звечан і Магліч ў даліне ракі Ібар; Голубац на рацэ Дунай).

Заваяванне туркамі Сербіі ў XV стагоддзі аказала негатыўны ўплыў на ўсё сербскае мастацтва, надоўга затрымала культурнае і эканамічнае развіццё сербскіх зямель. Сербаў, аб'яднаных у хрысціянскія абшчыны, туркі лічылі прадстаўнікамі ніжэйшага класа (падданыя ў мусульманскіх краінах — рая  (руск.) (бел.). Сербскае дваранства не было інтэгравана ў Асмансую дзяржаву. Асманскі ўрад скасаваў сербскую хрысціянскую царкву. Але паколькі менавіта прадстаўнікі дваранства і царквы былі галоўнымі заказчыкамі і заступнікамі архітэктараў і мастакоў, то пайшло на спад і сербскае мастацтва. Нягледзячы на гэтыя цяжкасці ў гэтыя гады ў краіне ствараліся помнікі мастацтваў.

Ажыўленне ў мастацтве пачалося пасля аднаўлення ў 1557 годзе Сербскай Патрыярхіі. У XVII—XVIII стагоддзях будаўніцтва храмаў вялося больш у Ваяводзіне, якая ў 1690 ўвайшла ў склад Аўстрыйскай імперыі. У пачатку 17-га стагоддзя тут працаваў мастак Георгій Мітрафанавіч, які стварыў цікавыя працы ў манастыры Морача  (руск.) (бел.. У канцы 18-га стагоддзя ў сербскім мастацтве (мастакі Нікола Нескові, Тэадор Крачун, Якаў Орфелін) адчуўся ўплыў мастацкага напрамку барока.

### Барока

Ранняе барока прыйшло ў жывапіс Сербіі пад уплывам рускіх мастакоў. У гэтым стылі працавалі мастакі Ёв Васілевіч  (руск.) (бел. і Васіль Рамановіч, Дзмітрый Васілеві, Ёакім Маркавіч, Ёван Попавіч і інш.

Узнікненне і развіццё жывапісу позняга барока вызначалася культурнымі і палітычнымі традыцыямі часоў Іосіфа II. У стылі позняга барока працавалі мастакі Якаў Орфелін і Тэадор Іліч, разьбяры па дрэве Аксенцій Маркавіч і Марка Вуятові. Неакласіцызм, як мастацкі стыль новага часу, выявіўся ў працах мастакоў наступнага стагоддзя: Стэфана Гаўрыловіча, Ёвана Ісайловіа, Георгія Мішковіча і Міхайла Жыўкавіча.

Жывапіс XIX стагоддзя
---------------------

### Графіка

Анастас Ёвановіч
У першыя дзесяцігоддзі XIX стагоддзя сербскія мастакі шмат працавалі ў тэхніцы літаграфіі. Да іх адносяцца Анастас Ёванавіч  (руск.) (бел.. У літаграфіі, якая стала часткай графічнай прадукцыі, пераважалі нацыянальна-гістарычныя тэмы. У гэтай галіне працавалі сербскія мастакі: Ёван Попавіч, Ураш Княжэвіч, Сіміч Паўле, Стеве Тадаровіч, Джорджу Крсціч і інш. У канцы 19-га стагоддзя ў Сербіі карысталіся папулярнасцю працы на бытавыя матывы з народнага жыцця, выявы гістарычных падзей і дзяржаўных дзеячаў.

### Неакласіцызм

У канцы XVII — пачатку XIX стагоддзя сербскае мастацтва знаходзілася пад уплывам ідэй эпохі Асветніцтва і філасофіі рацыяналізму. У дадатак да рэлігійнай жывапісу, які па-ранейшаму дамінаваў, мастакі звярнуліся да жанру партрэта. У галерэю партрэтнага жывапісу ўваходзілі партрэты сербскіх святароў, афіцэраў, грамадзянскіх асоб — юрыстаў, прафесараў, пісьменнікаў, багатых купцоў і іх жонак, і інш.

### Рамантызм

У сярэдзіне XIX стагоддзя сербскія мастакі звярнуліся да рамантызму. Рамантычныя ідэі прыйшлі ў краіну з Аўстрыі, Германіі, Італіі. Сацыяльныя і палітычныя ўмовы жыцця ў Сербіі спрыялі росквіту гэтага напрамку мастацтва ў канцы 1860-х і пачатку 1870-х гадоў. Ствараемыя мастакамі ў цёплых танах кампазіцыі дапаўняліся гульнёй святла і ценю. У гэтым кірунку працавалі мастакі Катарына Іванавіч (1811—1882), Джура Якшыч (1832—1878), Павел Сіміч (1818—1876), Новак Радоні (1826—1890) і Стеве Тодаровіч (1832—1925).

Сучаснае выяўленчае мастацтва
-----------------------------

Надзея Пятровіч
У 1895 годзе Кірыла Кутлік стварыў у Сербіі першую школу мастацтваў. Многія з яго вучняў працягнулі адукацыю ў Францыі і Германіі, пераняўшы там новыя авангардныя напрамкі ў жывапісу. Да іх ліку адносіцца Надзея Пятровіч  (руск.) (бел. якая знаходзілася пад уплывам фавізма, Сава Сумалові, які працаваў у стылі Кубізму.

Пасля Другой Сусветнай вайны, асноўным напрамкам у сербскім жывапісе быў Сацыялістычны рэалізм. У 1970-я гады частка мастакоў звярнулася да Сюррэалізму.

У ХХІ стагоддзі маладыя мастакі Ёванка Саниенаві і Сіманіда Райцэвіч, адпаведна філасофскім тэорыям (у жыцці ўсё рэальна і няма нічога рэальнага), спрабавалі аб'яднаць жывапіс рэалізму з сюррэалізмам.

Да сучасных сербскіх мастакоў адносяцца: Уладзімір Маніч, Драган Бартулы, Ісідара Іванавіч, Дзеяна Мандзелца, Більяна Вукавіч, Сладжана Марынкавіч, Івана Настескі і Мая Джуравіч. Іх творы адлюстроўваюць як агульнасць культурных традыцый славянскіх народаў, так новыя павевы ў сучасным мастацтве.

Заўвагі
-------

1. ↑  «СЛИКАРСТВО РАНОГ БАРОКА» Архівавана 30 верасня 2018..
2. ↑  «СЛИКАРСТВО КАСНОГ БАРОКА» Архівавана 14 чэрвеня 2016..
3. ↑  «ГРАФІКА XIX СТАГОДДЗЯ» Архівавана 24 лістапада 2016..
4. ↑  «НЕОКЛАСИЦИЗАМ — АРСЕНИЈЕ ТЕОДОРОВИЋ І ПАВЕЛ ЂУРКОВИЋ» Архівавана 21 красавіка 2017..
5. ↑  «ЕПОХА РАМАНТЫЗМУ» Архівавана 30 студзеня 2017..
6. ↑  Gordana Biba Marković, *XV Prolećni Anale Архівавана 3 верасня 2014.*.

Літаратура
----------

* *Đurić, Vojislav J.*. Art in the Middle ages **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* Ваіслаў Ж Đurić; Гордана Бабіч-Джорджевич (1997). *Српска umetnost у srednjem стагоддзя: ХIV-ХVI стагоддзе*. Književna сербская задруга.
* *Dejan Medaković*. Art in the Eighteent and Nineteenth centuries **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* *Miodrag B. Protić*. Painting in the Twentieth century (The First epoch - 1900-1950) **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* *Miodrag B. Protić*. Painting in the Twentieth century (The Second Epoch - after 1950) **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* *Miodrag B. Protić*. Painting and sculpture in the twentieth century **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* *Koviljka Smiljković*. Naive art **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* *Miroslav Fruht*. Design and Applied art **(нявызн.)**. *История сербской культуры*.  Rastko (1995).
* Паштрнакова, Вярба (2011). Чедомир Папоў, ур. Српски биографски рачнік 5 (Кв-Мао)). Нові Сад: Бібліятэка Матице српске. ISBN 978-86-7946-085-1.

Спасылкі
--------

* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Сербіі IX — пачатку XIX стагоддзя
* Св. Архівавана 10 чэрвеня 2019. Лука: Старая сербская ікона Архівавана 10 чэрвеня 2019.
* Мастацкая галерэя


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX549612 · BNF: 12012001g · LCCN: sh85007893 · NKC: ph125995 |