Вігвам пенабскот, крыты карою. Канада
**Вігва́м** (з алган.: *wīkwām*, літаральна «жытло»), таксама вядмы як **ве́ту** (з мовы вампаноаг: *wetu*, «дом») і **вікія́п** (з месквакі: *wikiyapi*, «хаціна») — аднакамернае жытло паўночнаамерыканскіх індзейцаў купалападобнай формы. Першапачаткова алганкіны называлі так розныя па тыпу хаціны, у тым ліку доўгія дамы з бярвення. З XVII ст. еўрапейскія каланісты ўжывалі гэта паняцце для ўсіх жылых будынкаў лясных індзейцаў усходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Толькі ў XIX ст. калі адбылася навуковая сістэматызацыя, назва **вігвам** замацавалася за пэўным па форме тыпам жытла.

Гісторыя
--------

Каталіцкая капліца ў форме вігвама на востраве Макінак
Відавочна, вігвам — адзін з найстаражытнейшых тыпаў жытла. Вігвамападобныя будынкі выяўлены археолагамі нават на тэрыторыі Еўропы (каля 11 000 гадоў таму). Даследаванне стаянак палеаіндзейцаў паказвае, што яны таксама карысталіся круглявымі хацінамі са слупом у цэнтры.

Алганкіны, што ў XVII ст. насялялі лясную зону ўсходняга ўзбярэжжа і Вялікіх азёр Паўночнай Амерыкі, выкарыстоўвалі слова *wīkwām* адносна любога тыпу жытла, прычым яны будавалі самыя розныя па форме хаціны з розных матэрыялаў. Каркасныя пабудовы ў форме купалу, дзе сцены адначасова з’яўляліся дахам, былі шырока распаўсюджаны ў плямён, што былі вымушаны сезонна перамяшчацца па пэўнай тэрыторыі, паколькі адначасова займаліся паляваннем і земляробствам. Нават тыя плямёны, што пад уздзеяннем еўрапейцаў пачыналі весці аселы лад жыцця, захоўвалі тыповую купалападобную канструкцыю, хаця стацыянарныя вігвамы патрабавалі лепшага ацяплення і часам — ваеннага ўмацавання.

Пасля з’яўлення ў XVII ст. французскіх і англійскіх паселішчаў у Паўночнай Амерыцы іх жыхары таксама выкарыстоўвалі жытлы, падобныя на індзейскія. Англійскія вігвамы ўзгадваюцца пры апісанні калоніі Масачусецкага заліва.

Да пачатку XX ст. змены ў ладзе жыцця прывялі да распаўсюджання еўрапейскіх тыпаў жытла сярод індзейцаў. Аднак нават у нашы дні вігвамы ўзводзяць як часовае сезоннае жытло паляўнічых у Канадзе, для рытуальных мэтаў або ў якасці забавы пры абслугоўванні турыстаў.

Канструкцыя
-----------

Для ўзвядзення вігвамаў выбіралася пляцоўка з роўнай паверхняй звычайна ў форме кола або авалу. Далей ладзіўся каркас з драўляных жэрдак. У лясной зоне паўночнага ўсходу Паўночнай Амерыкі выбіраліся маладыя гнуткія дрэвы да 5 м у даўжыню. На Вялікіх раўнінах вікіяпы будавалі з галін вярбы.

Жэрдкі згіналі ў форме аркі і замацоўвалі па краях пляцоўкі. У некаторых выпадках жэрдкі звязваліся над цэнтрам пляцоўкі. Для захавання планіроўкі ў час будоўлі ў цэнтры пляцоўкі ставілася прамое бервяно, над якім счаплялі каркас. Для ўстойлівасці да вертыкальных жэрдак прымацоўваліся больш тонкія, што ішлі паралельна зямлі. Жэрдкі счапляліся адна да адной з дапамогай палосак лубу і карэння хвоі. Купалападобная форма павінна была абараніць жытло ад частых атмасферных ападкаў.

Падрыхтаваны каркас пакрывалі карою, скурамі дзікіх жывёл, саламянымі і лісцянымі матамі, якія сшываліся разам для воданепранікальнасці. Знутры для ацяплення таксама выкарыстоўваліся саламяныя маты. У адрозненне ад знешніх, яны дэкараваліся. Падлогу пакрывалі хваёвымі галінамі, у зімовы перыяд — яшчэ і скурамі. Агмень уяўляў сабою яміну, вакол якой ладзілі земляную платформу.

Галерэя
-------

* Будоўля вігвама, 1863 г.Будоўля вігвама, 1863 г.
* Хаціна аджыбвэ, 1846 г.Хаціна аджыбвэ, 1846 г.
* Вігвам мікмак, 1873 г.Вігвам мікмак, 1873 г.
* Вікіяп апачы, 1903 г.Вікіяп апачы, 1903 г.
* Сучасная рэканструкцыя вігвама алганкінаў XVII ст.Сучасная рэканструкцыя вігвама алганкінаў XVII ст.

Гл. таксама
-----------

* Тыпі
* Хоган
* Пуэбліта
* Іглу
* Будан
* Юрта
* Чум
* Палатка
* Шацёр

Зноскі
------

1. ↑  Wigwam
2. ↑  Wampanoag homes
3. ↑  Wickiup
4. ↑  Archaeologists discover Britain's oldest home
5. ↑  Robert F. Maslowski, The Kanawha Valley and its Prehistoric People Архівавана 1 красавіка 2003.
6. ↑  Mary C. Beaudry, Documentary Archaeology in the New World, p. 129.
7. ↑  Гл.: George Francis Dow, Every Day Life in the Massachusetts Bay Colony

Спасылкі
--------

* Энцыклапедыя Канады
* Энцыклапедыя: факты, інфармацыя, малюнкі
* Як будаваліся вігвамы Архівавана 11 лютага 2017.
* Дамы індзейцаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Britannica (11-th) |