**Сімфо́нія** (ад грэч. συμφονία — «сугучча») — твор для аркестра, які складаецца з некалькіх частак, найбуйнейшая музычная форма сярод канцэртнай аркестравай музыкі.

Класічная будова
----------------

Звычайна класічная сімфонія (як і саната) складаецца з чатырох частак. Першая частка ў хуткім тэмпе, пішацца ў санатнай форме; другая, у павольным, пішацца ў форме рандо, радзей у форме санаты ці варыяцыі; трэцяя — скерца ці менуэт — у трохчасткавай форме, чацвёртая частка, таксама ў хуткім тэмпе — у санатнай форме або ў вялікай форме рандо. Калі першая частка напісаная ва ўмераным тэмпе, то за ёй наадварот, можа ісці хуткая другая частка і павольная трэцяя частка (напрыклад, як ў дзявятай сімфоніі Бетховена).

Гісторыя
--------

Заснавальнікам класічнай мадэлі сімфоніі лічыцца Франц Іозеф Гайдн. У класічнай сімфоніі толькі першая і апошняя часткі маюць аднолькавую танальнасць, а сярэднія пішуцца ў танальнасці, якія з'яўляюцца роднаснымі галоўнай, па якой і вызначаецца танальнасць ўсех сімфоній. Выбітныя прадстаўнікі класічнай сімфоніі — Вольфганг Амадэй Моцарт і Людвіг ван Бетховен.

Рамантычная сімфонія стала спалучэннем класічнай формы з рамантычнай экспрэсіяй і уплывам песень на характар тэматыкі. Развіваецца таксама тэндэнцыя праграмнасці. З'яўляюцца лейтматывам. Галоўнай тэндэнцыяй рамантызму з'яўлялася разнастайнасць формы, складу аркестра і шчыльнасці гучання.

Пачынаючы з другой паловы XIX стагоддзя і, асабліва ў XX стагоддзі строгія формы сімфоніі сталі разбурацца. Стала неабавязковым чатырохчастковасць: сімфоніі могуць утрымліваць ад адной (напр. сімфоніі В. Сільвестрава), да адзінаццаці (14-я Сімфонія Д. Шастаковіча). Неабавязковай становіцца выкарыстанне санатнай формы. Пасля 9-й сімфоніі Л. Бетховена кампазітары сталі ўводзіць у сімфоніі вакальныя партыі. Аднак пастаяннай застаецца маштабнасць і змястоўнасць музычнага матэрыялу.

Вядомыя аўтары сімфоній
-----------------------

|  |  |
| --- | --- |
| Франц Іозеф Гайдн — | 104 сімфоніі |
| Вольфганг Амадэй Моцарт — | 41 (68) сімфоній |
| Людвіг ван Бетховен — | 9 сімфоній |
| Франц Шуберт — | 9 сімфоній |
| Роберт Шуман — | 4 сімфоніі |
| Фелікс Мендэльсон — | 5 сімфоній |
| Гектор Берліёз — | некалькі праграмных сімфоній |
| Антанін Леапольд Дворжак — | 9 сімфоній |
| Іаганес Брамс — | 4 сімфоніі |
| Пётр Ільіч Чайкоўскі — | 6 сімфоній (а таксама сімфонія «Манфрэд») |
| Антон Брукнер — | 10 сімфоній |
| Густаў Малер — | 10 сімфоній |
| Караль Шыманоўскі — | 4 сімфоніі |
| Ян Сібеліус — | 7 сімфоній |
| Сяргей Васільевіч Рахманінаў — | 3 сімфоніі |
| Ігар Фёдаравіч Стравінскі — | 5 сімфоній |
| Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў — | 7 сімфоній |
| Дзмітрый Шастаковіч — | 15 сімфоній (таксама некалькі камерных сімфоній) |
| Барыс Лятошынскі — | 5 сімфоній |
| Чарлз Айвз — | 4 сімфоніі |
| Вітольд Лютаслаўскі — | 4 сімфоніі |
| Альфрэд Гарыевіч Шнітке — | 9 сімфоній |
| Гія Канчэлі\* — | 7 сімфоній |
| Кшыштаф Пендарэцкі\* — | 7 сімфоній |
| Валянцін Сільвестраў\* — | 7 сімфоній |

\* — Жывыя кампазітары, якія могуць павялічыць колькасць напісаных імі сімфоній.

Літаратура
----------

* Сімфонія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 391. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сімфонія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12144214n · GND: 4055087-4 · LCCN: sh85131473 · Microsoft: 16277566 · NDL: 00566494 · NKC: ph126358 |

 |