| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

**Ашхарацу́йц** (арм.: Աշխարհացույց, літар. *«Паказ свету»*) — помнік геаграфіі і картаграфіі старажытнай Арменіі. Доўгі час аўтарам твора лічыўся Маўсес Харэнацы, аднак у наш час большасць гісторыкаў схільныя лічыць аўтарам «Ашхарацуйца» Ананія Шыракацы, мысляра VII стагоддзя.

Утрыманне
---------

«Ашхарацуйц», напісаны па традыцыі антычнай геаграфіі, заснаваны на Геаграфіі Клаўдыя Пталемея. У першай частцы «Ашхарацуйц» прыводзяцца агульныя звесткі пра свет, аб яго рэльефе, кліматычных зонах, морах і да т.п. Другая, больш вялізная частка, утрымвае апісанне вядомых у той час мацерыкоў — Еўропы, Лівіі (Афрыкі) і Азіі. Паказваецца іх размяшчэнне, завуцца народы, якія насяляюць гэтыя мацерыкі, адзначаны галоўныя моры, горы, рэкі, карысныя выкапні, флора, фаўна і інш. Асноўная ўвага ў «Ашхарацуйц» нададзена апісанню краін Пярэдняй Азіі — Арменіі, Іберыі, Алуанку, Малой Азіі, Сірыі, Ірана, Месапатаміі, Азіяцкай Сарматыі.

Аўтарства
---------

Ва ўступным артыкуле «Запіска пра эпоху стварэння „Геаграфіі", што прыпісваецца Майсею Харэнскаму» (фр.: Mémoire sur ľépoque de la composition de la Géographie attribuée à Moyse de Khoren), Сен-Мартэн паказвае, што «Геаграфія» ўтрымвае цэлы шэраг звестак, назваў і словаўжыванняў, якія не маглі з'явіцца раней X стагоддзя, а таму не магла быць напісана Харэнацы; Сен-Мартэн датаваў тэкст каля 950 года. З пярэчаннямі Сен-Мартэну выступіў Гукас Інчычян, аднак Патканаў не знаходзіць гэтыя пярэчанні пераканаўчымі.

Цверджанні Сен-Мартэна падштурхнулі мхітарыстаў падрыхтаваць і выпусціць у 1843 г. у Венецыі, у складзе зборкі складанняў Маўсеса Харэнацы, выверанае выданне «Геаграфіі», заснаванае на параўноўванні шасці захаваных спісаў. У выніку гэтай працы значная частка анахранізмаў, што выклікала высновы Сен-Мартэна, была ўхілена. Тым не менш, і вывераны тэкст пакідаў шэраг неадхільных сведчанняў таго, што Харэнацы, які жыў у V стагоддзі, напісаць яго не мог, — прыкладам, простыя спасылкі на Казьму Індыкаплова, які жыў у VI стагоддзі. У той жа час, паводле думкі Патканава, у «Геаграфіі» не знайшоў адлюстравання ўвесь мацнейшы ўплыў арабаў на Персію, пачынаючы з VII стагоддзя, і гэта, разам з рознымі прыватнымі меркаваннямі, дало яму падставы датаваць кнігу першай паловай VII стагоддзя, а ў якасці яе аўтара прапанаваць Ананію Шыракацы.

Спасылкі
--------

* «Армянская География VII века по Р.Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому)» / Перевод и подготовка издания К. П. Патканова. — СПб. 1877.
* Новый список Армянской Географии: Из нового списка географии, приписываемого Моисею Хоренскому // Журнал министерства народного просвещения. Ч. 226. 1883
* The Geography, to which is added a selection of Vardan's fables called Aluesagirk. 1668, Amsterdam