Хачкар «Святы Збавіцель» у Агпаце (1273).
**Хачка́р** (арм.: խաչքար, даслоўна «крыж-камень») — помнікі армянскай архітэктуры, якія ўяўляюць сабой каменную стэлу з разьбянай выявай крыжа. На тэрыторыі Арменіі налічваюць больш за 50 000 хачкараў, кожны з якіх мае свой непаўторны кшталт, хоць усе ўзоры падпарадкаваныя адзінаму стылю. Традыцыйнае майстэрства выразання гэтых камянёў перадаецца з пакалення ў пакаленне і захавалася ў Арменіі і армянскай дыяспары да нашых дзён.

У лістападзе 2010 года майстэрства стварэння хачкараў было ўнесенае ў рэпрэзентацыйны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА з фармулёўкай «Сімволіка і майстэрства хачкараў, армянскія каменныя крыжы».

Раней
-----

Хачкар у Гашаванку (1291).
У дагістарычны перыяд у гарах, ля вытокаў рэк, ля межаў паселішчаў, ля дарог узводзіліся каменныя стэлы — «вішапы» — якіх пакрывалі разьбой з выявамі птушак, скур і галоваў баранаў, клінапісамі. Гэтыя стэлы сталі папярэднікамі хачкараў.

У эпоху Урарту цары ўсталёўвалі вертыкальныя каменныя пліты, якія паведамлялі свету пра іхнія заваяванні і законы. Падобныя стэлы ставіліся таксама ў эліністычны перыяд першай дынастыі армянскіх цароў Арташэсідаў. У той час ужо існавала тэхналогія будаўніцтва хачкараў: на пастаменце — масіўным каменным блоку — выдзёўбвалі адтуліну, куды вертыкальна ўстаўлялі камень з ужо нанесенымі на яго надпісамі і ўзорамі.

Урарцкія і эліністычныя помнікі сталі азнакай першых хрысціянскіх хачкараў, якія з’явіліся ў раннім Сярэднявеччы, адразу па прыняцці хрысціянства. Гэта былі круглыя або васьмісьценныя калёны і квадратныя ў сячэнні слупы, у якіх былі ўрэзаныя крыжы, а зверху таксама ўвенчаныя аб’ёмнымі крыжамі. Найстаражытнейшы хачкар на тэрыторыі Арменіі, які захаваўся да нашага часу, датаваны 879 годам і прысвечаны царыцы Катранідзэ, жонцы караля Ашота I.

Найбольшага росквіту майстэрства выразання хачкараў дасягнула ў XII—XIV стагоддзях. З мангольскім уварваннем мастацтва заняпала, аднак ізноў адрадзілася ў XVI—XVII стагоддзях, хоць ужо і не дасягнула былога ўзроўню.

Сучаснасьць
-----------

Сучасная майстэрня ў Ерэване.
Найлепшымі прыкладамі мастацтва лічацца наступныя тры творы:

* хачкар у Гегардзе, выразаны ў 1213. Аўтарамі, магчыма, з’яўляюцца майстры Тымат і Мкітар
* хачкар Святога збавення ў Агпаце, выразаны ў 1273 майстрам Ваграмам
* хачкар у Гашаванку, выразаны ў 1291 майстрам Пагосам

Па Другой сусветнай вайне майстэрства стварэння хачкараў дзякуючы армянскай дыяспары распаўсюдзілася па свеце. Напрыклад, армянская супольнасць у Польшчы ўсталявала хачкары ва Уроцлаве, Кракаве і Эльблонгу ў памяць пра ахвяр армянскага генацыду.

Нарадускія могілкі — найвялікшае ў свеце месцазнаходжанне хачкараў.
Асобныя экзэмпляры хачкараў дэманструюцца ў Гістарычным музэі Ерэвана і ля сабору ў Эчміядзіне. Найбольшая калекцыя захаваных асобнікаў хачкараў у Арменіі знаходзіцца на заходнім узьбярэжжы возера Севан, на Нарадускіх могілках, дзе можна ўбачыць каля 900 надмагільных камянёў розных эпохаў і стыляў. Тым ня меней, найбольшае сабранне хачкараў да нядаўнай пары існавала па-за межамі Арменіі, у Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспубліцы Азербайджана. На пераломе XX—XXI стагоддзяў могілкі былі знішчаныя азербайджанскімі ўладамі.

Апісанне
--------

Хачкары вырабляюць з базальта, які мала падлягае разбурэнню. Часта сустракаюцца і хачкары з туфа, паколькі ён легкі для апрацоўкі. У рабоце з камянём майстры ўжываюць разцы, зубілы, завостраныя пёры і малаткі.

Вышыня помнікаў дасягае 1,5 метра. У іх цэнтры выразаецца ўзорысты крыж на фоне сонца або кола вечнасці. На астатняй паверхні камяню выразаюць іншыя раслінна-геаметрычныя фігуры, выявы святых і жывёл.

Гатовыя камяні ўсталёўваюцца на прызначаныя ім месцы падчас невялікай рэлігійнай цырымоніі.

Галерэя
-------

* Хачкар з мысу Наратус (996); цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастырыХачкар з мысу Наратус (996); цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
* Хачкар XI стагоддзя ў царкве святой Рыпсімэ, ЭчміядзінХачкар XI стагоддзя ў царкве святой Рыпсімэ, Эчміядзін
* Хачкар з правінцыі Лары (XII стагоддзе) ў Нью-Ёркскім МетраполітэнеХачкар з правінцыі Лары (XII стагоддзе) ў Нью-Ёркскім Метраполітэне
* Хачкар у Санаінскім манастыры (1215)Хачкар у Санаінскім манастыры (1215)
* Хачкары XIII—XIV стагоддзяў у Агарцынскім манастырыХачкары XIII—XIV стагоддзяў у Агарцынскім манастыры
* Адзін з хачкараў (1576), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастырыАдзін з хачкараў (1576), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
* Адзін з хачкараў (1601), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастырыАдзін з хачкараў (1601), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
* Хачкар у Мінску на Вайсковых могілкахХачкар у Мінску на Вайсковых могілках
* Помнік ахвярам армянскага генацыду ў французскім Шарантон-ле-Поне (XX стагоддзе)Помнік ахвярам армянскага генацыду ў французскім Шарантон-ле-Поне (XX стагоддзе)
* Хачкар сучаснага тыпу ў Новым Садзе, СербіяХачкар сучаснага тыпу ў Новым Садзе, Сербія
* Падвойныя хачкары Мемарыяла Звона-Вежы ў Дадзіванскім манастыры, Нагорны КарабахПадвойныя хачкары Мемарыяла Звона-Вежы ў Дадзіванскім манастыры, Нагорны Карабах
* Хачкар у Каўнасе, ЛітваХачкар у Каўнасе, Літва
* Хачкар у Львове, УкраінаХачкар у Львове, Украіна

Гл. таксама
-----------

* Высокі крыж
* Кельцкі крыж

Зноскі
------

1. ↑  Armenian cross-stones art. Symbolism and craftsmanship of Khachkars (англ.).  UNESCO. Праверана 14 верасня 2012.
2. ↑  Скульптура — искусство средневековой Армении (руск.). *flutEric.info*. Праверана 14 верасня 2012.
3. ↑  Мемориальные памятники средневековой Армении Хачкары IX—XIII веков / Академия наук Армянской ССР, Институт археологии и этнографии. — Ер.: Изд. АН Арм. ССР, 1984. — С. 13.

Літаратура
----------

* *Токарский Н.М.* Архитектура Армении IV—XIV вв.. — Ереван, 1961.
* *Шагинян А.Н.* Армянские хачкары (крестные камни) и их надписи (IX—XIII вв.). Автореф. канд. дис.. — Ереван, 1970.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хачкар
* khachkar.am (арм.)
* Хачкар — символ веры, памяти, патриотизма

| Сімвалы Арменіі і армян |
| --- |
|  | 
* Абрыкос
* Арагац
* Арарат
* Армянскі крыж
* Арэвахач
* Вінаград
* Гарні
* Гранат
* Дудук
* Дыван
* Звартноц
* Каньяк
* Матэнадаран
* Хачкары
* Храмы
* Эчміядзін

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 131823899 · GND: 4569934-3 · NKC: ph849067 |