**Энталома выемчатапласціністая** (*Entoloma sinuatum*) — атрутавы від грыбоў рода энталомавых.

Назвы
-----

Навуковыя сінонімы:

* Agaricus sinuatus Bull. ex Pers. 1801 basionym
* Agaricus lividus Bull. 1788
* Entoloma eulividum (Bull.) Noordel. 1985
* Rhodophyllus sinuatus (Bull. ex Pers.) Quél. 1888

Часам выкарыстоўваецца у якасці сіноніма бінамен «*Entoloma lividum»*, што з’яўляецца памылкай (гл. раздзел Таксаномія).

Біялагічны тып у біномене паходзіць ад лацінскай «*sinuatum»* (звілісты, хвалісты), спасылаючай да формы шапкі грыба, у той час як родавая назва паходзіць ад грэчаскай «ἐντός/entós» (унутраны) і «λῶμα/lóma» (край), звязанага з падвярнутым краем шапкі.

Апісанне
--------

Самы буйны прадстаўнік рода энталом.

Шапка грыба 5—17 (да 25) см. дыяметрам. Шапка ў маладых грыбоў — ад бруднавата-белай да шэра-вохранай, у сталасці — шэра-бурая, папялістая, гладкая, у цэнтры бывае дробнаскладкавая, у сырое надвор’е трохі клейкая, споры пры подсыханні — бліскучая. У маладых грыбоў шапка паўшарападобная ці конусна-званочкавая з падвярнутым краем, доўга захоўваючая гэтую форму, пазней бывае плоска-выпуклай ці распрасцёртай з апушчаным роўным ці хвалістым краем і шырокім прытупленым пагоркам у сярэдзіне, часта ў спелых экзэмпляраў — упадзістай, няправільна-акруглай формы.

Мякаць белая, тоўстая, шчыльная. Пры надломе не змяняе колер. Смак апісваецца як незразумелы ці непрыемны; пах мучністы, альбо празгорклы.

Пласцінкі 8—15 мм шырынёй, шырокія, рэдкія, слаба прырослы зубцом ці выемкавыя, слабасерпавідныя; спачатку бруднавата-жоўтыя, пазней жаўтавата-ружовыя, ружовыя ці чырвонаватыя, з больш цёмными краямі.

Энталома атрутная (*Entoloma sinuatum*).
Ножка 4—15 см вышынёй і 1—3,5 см таўшчынёй, цэнтральная, звычайна выгнутая ў асновы, цыліндрычная, бывае сціснутая, часта патоўшчаная ў аснове, шчыльная, але знізу зноў згортваецца; у маладых грыбоў суцэльная, у спеласці з губчатым напаўненнем. Верхняя частка ножкі белая, шаўкавістая, пазней вохрана-жаўтаватая ці шэраватая, пры націсканні — бледна-бураватая; наверсе мучністая, унізе голая.

Споравы парашок ружовы. Споры 8—11 х 7—9,5 мкм. шасцівугольныя, ізадыяметрычныя (акруглыя) ці трохі выцягнутыя, гладкія, ружавата-жоўтыя, з 1—2 кроплямі масла. Базідыя з 4 базідыаспорами. Цісцыды адсутнічаюць. Верхавіна шапкі — іксакуціс, які складаецца з вузкіх, цыліндрычных гіф 2-5 мкм. таўшчынёй. Пігмент вельмі светлы, унутраклетачны.

Форма, пазбаўленая жоўтай афарбоўкі гіменафора, рэдка, але сустрачаецца ў Аўстрыі, Францыі і Нідэрландах.

Распаўсюджанне
--------------

Энталома атрутная — дастаткова рэдкі грыб. Расце на глебе з канца мая да пачатку кастрычніка ў светлых лісцевых і мяшаных лясах (асабліва ў дубровах) і парках, утвараючы мікарызу з дубам, букам, грабам, радзей — з бярозай ці вярбой. Аддае перавагу цяжкім глебам, гліністым ці глебам з вялікім зместам вапны. Сустрачаецца па аднаму грыбу ці малыми групамі.

Цеплалюбівы від. Сустракаецца ў Беларусі, ў Паўночнай Амерыцы (да Арызоны на поўдзень), ў Адыямане (Турцыя), у Іране, у Юньнані (КНР), ва Украіне, на поўдні еўрапейскай часцы Расіі, на Паўночным Кавказе і на поўдні Сібіры (Расія), у Аўстрыі, Францыі, Нідэрландах і інш.

Падобныя віды
-------------

Энталома выемчатапласціністая небяспечна для неспрыткаваных грыбнікоў сваім падабенствам да шэрагу ядомых відаў.

* Падвішань (*Clitopilus prunulus* Scop. ex Fr. P. Kumm. 1871), у асноўным адрозніваецца сыходнымі да ножкі пласцінкамі, аднак афарбоўка практычна такая ж, як і ў энталомы выемчатапласціністай.
* Ядомы *Entoloma clypeatum* (L.) P. Kumm. 1871), адрозніваецца ад энталомы атрутнай пераважна гіграфанай шапкай і месцам росту — ён сустракаецца ў садах і на лугах, а не ў лісцевых лясах.
* *Calocybe gambosa* (Fr.) Donk 1962, мае вузкія, частыя пласцінкі гіменафора, белаватай ці светла-вохранай афарбоўкі.
* *Clitocybe nebularis* (Batsch) P.Kumm. 1857, адрозніваецца вузкімі, частымі пласцінкамі белаватага ці крэмавага колеру, слабасыходзячымі па ножцы і яскрава адзяляючымі ад шапкі. Мае таксама сваеасаблівы кветкавы ці гніласны пах.
* *Tricholoma columbetta* (Fr.) P. Kumm. 1871, мае шаўкавіста-белую, з каляровымі плямамі, шапку і мякаць, якая ружавее на зрэзе.
* Шампіньён звычайны (*Agaricus campestris* L. 1753), моцна адрозніваецца ад энталомы выемчатапласціністай, дзякуючы кольцам на ножцы і больш цёмным пласцінкам.

З атрутных грыбоў моцна падобна да энталомы выемчатапласціністай роднасная *Entoloma rhodopolium* (Fr.) P. Kumm. 1871), якая таксама атрутная.

Ядавітаць
---------

Гастра-энтэратропны ядавіты грыб. Пры ўжыванні раздражняе слізістую абалонку страўнікава-кішачнага тракту, выклікаючы т. зв. «рэзіноідны сіндром» (болі ў жываце, рвота, вадкі стул). Сімптомы атручэння праяўляюцца прыкладна праз 0,5—2 гадзіны пасля траплення таксінаў у арганізм і адчуваюцца ў відзе галаўной болі і галавакружэння, а пазней дадаецца моцная ірвота і панос. Папраўка звычайна адбываецца праз 48—72 гадзін. Пры ўжыванні значнай колькасці грыбоў магчымы смяротны зыход.

Лячэнне атручэння неспецэфічнае і заключаецца ў прамыванні страўніка і назначэнні солевых слабіцельных (да развіцця ірвоты і паносу), назначэнні энтэрасарбентаў; пры развіцці выражанага гастраэнтэрыту — у карэкцыі водна-электралітных расстройстваў шляхам увядзення кровазамяшчаючых вадкасцей і ў прафілактыцы другаснай інфекцыі СКТ. Прамыванне страўніка, слабіцельныя і энтэрасарбенты прызначаюцца ўсім членам сям’і, якія ўжывалі грыбы, нават калі калі сімптомаў няма.

Таксаномія
----------

Від упершыню згадваецца ў 1788 годзе ў працы французскага натураліста П’ера Бюяра як «*Agaricus lividus»*. Пазней, у 1801 годзе Хрысціян Персан упершыню апісвае яго як «*Agaricus sinuatus»*. Сучасную назву «*Entoloma sinuatum»* грыб атрымаў у працы нямецкага міколага Паўля Кумера у 1871 годзе. Тым не менш, у літаратуры працягвалася сустракацца назва, дадзеная П’ерам Бюярам, пакуль не стала зразумела, што на ілюстрацыі Бюяра не энталома выемчатапласціністая, а аленевы грыб. З 1955 года «*Entoloma sinuatum»* становіцца агульнапрынятым навуковым найменнем грыба; назва «*Entoloma lividum»* з 2001 года лічыцца невалідна йі не выкарыстоўваецца ў якасці сіноніма.

Яшчэ адзін сінонім, «*Rhodophyllus sinuatus»*, быў уведзены французскім міколагам Люсьенам Келе, у 1886 годзе аб’яднаўшым грыбы з ружовымі прыросшымі ці выемчатымі пласцінкамі гіменафора і вуглаватымі спорамі ў альтэрнатыўны род «*Rhodophyllus»*.

Біномен Entoloma eulividum (Bull.) Noordel. 1985, адносіцца да звычайнай формы (падвіду) «*Entoloma sinuatum»* — з пласцінкамі, маючымі жаўтаватую афарбоўку. Раней гэтая форма вылучалася ў асобны від, адрозніваючыйся ад «*Entoloma sinuatum»* (з пласцінкамі без жаўтаватай афарбоўкі).

Зноскі
------

1. ↑  З сайта Mycobank.org
2. ↑  Noordeloos, M.E. // Entoloma s.l. — Biella Giovanna, 1992 — pp. 760. Информация с сайта Mycobank.org
3. ↑  Noordeloos, M.E. // Fungi Europaei, Volume 5a: Entoloma (Supplement) — Edizioni Candusso, 1992 — pp. 920 — стр. 111—113.
4. ↑  David G. Spoerke,Barry H. Rumack. Handbook of mushroom poisoning: diagnosis and treatment. — CRC: 1994 — pp. 464 — стр. 354
5. ↑  Заболотских Т. В. Григоренко Г. В. Климова Н. В. Поддубная С. М. Отравления в детском возрасте: Методическое пособие для врачей—педиатров. — Благовещенск: Амурская государственная медицинская академия, 2003. — 21 с. (стр. 12-14)

Літаратура
----------

* Noordeloos, M.E. // Entoloma s.l. — Biella Giovanna, 1992 — pp. 760. Інфармацыя з сайта Mycobank.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779624806 |