**Э́ма Го́лдман** (27 чэрвеня 1869 — 14 мая 1940), вядомая таксама як *Чырвоная Эма* — палітычная актывістка, анархістка, журналістка, дзяячка фемінізму, выкладчык, выдавец, антываенны актывіст, аўтабіёграф, медыцынская сястра, пісьменніца, філосаф. Яна адыграла ключавую ролю ў развіцці анархісцкай палітычнай філасофіі ў Паўночнай Амерыцы і Еўропе ў першай палове XX стагоддзя.

Нарадзілася ў Коўне (Расійская імперыя, цяперашняя Літва), у яўрэйскай сям’і, якая эмігравала ў Злучаныя Штаты Амерыкі ў 1885. Прыцягнутая да анархізму пасля бунта на Хэймаркет у Чыкага, дзе патрабаваўся працоўны дзень у 8 гадзін, Голдман стала пісьменніцай і вядомым лектарам па анархісцкай філасофіі, правах жанчын і сацыяльных праблемах, якія прыцягваюць масавыя сходы.

Яна і пісьменнік-анархіст Аляксандр Беркман, яе палюбоўнік і сябар на працягу ўсяго жыцця, планавалі замах на прамыслоўца і фінансіста Генры Клея Фрыка як акт прапаганды дзеяння. Фрык перажыў замах на сваё жыццё ў 1892 годзе, а Беркмана асудзілі на 22 гады пазбаўлення волі. У наступныя гады Голдман была заключана ў турмы за «*падбухторванне да беспарадкаў*» і незаконнае распаўсюджванне інфармацыі пра кантроль над нараджальнасцю. У 1906 годзе Голдман заснавала анархісцкі часопіс *Маці Зямля* (*па-англійску: Mother Earth*).

У 1917 годзе Голдман і Беркман былі асуджаныя на два гады турмы за змову «*прымусіць людзей не рэгістравацца*» на нядаўна ўсталяваны армейскі прызыў. Пасля вызвалення з турмы яны былі арыштаваныя і дэпартаваны ў Расію. Першапачаткова падтрымліваючы Кастрычніцкую рэвалюцыю, якая прывяла да ўлады бальшавікоў, Голдман змяніла сваё меркаванне ў сувязі з паўстаннем Кранштата ў 1921. Яна абвінаваціла СССР у жорсткім падаўленні незалежных галасоў і пакінула Савецкі саюз. Пазней, у 1923 г. выйшла кніга пра ўласны досвед «*Маё расчараванне ў Расіі» (па-англійску: My Disillusionment in Russia).* Жывучы ў Англіі, Канадзе і Францыі, яна напісала аўтабіяграфію пад назвай «*Lіvіng My Lіfe»*. Яна была надрукавана ў двух тамах у 1931 і 1935 гг. Пасля пачатку грамадзянскай вайны ў Іспаніі Голдман выехала у Іспанію, каб падтрымаць там анархісцкую рэвалюцыю. Яна памерла ў Таронта (Канада) 14 мая 1940 года.

Пры жыцці Голдман лічылася прыхільнікамі свабодалюбнай «*мяцежнай жанчынай*», а праціўнікі асудзілі яе як прыхільніка палітычна матываваных забойстваў і гвалтоўнай рэвалюцыі. Яе лісты і лекцыі ахоплівалі шырокае кола пытанняў, уключаючы турмы, атэізм, свабоду слова, мілітарызм, капіталізм, шлюб, вольнае каханне і гомасексуальнасць.

Філасофія
---------

Голдман выказвалася і пісала па самых розных пытаннях. У той час як яна адмаўляла праваслаўе і фундаменталісцкае мысленне, яна была важным удзельнікам шэрагу сфер сучаснай палітычнай філасофіі.

На яе паўплывалі шматлікія разнастайныя мысляры і пісьменнікі, у тым ліку Міхаіл Бакунін, Генры Дэвід Тора, Пётр Крапоткін, Ральф Эмерсан, Мікалай Чарнышэўскі і Мэры Уолстанкрафт. Іншым філосафам, які паўплываў на Голдман, быў Фрыдрых Ніцшэ. У сваёй аўтабіяграфіі яна пісала: «*Ніцшэ быў не сацыяльным тэарэтыкам, а паэтам, паўстанцам і наватарам. Яго арыстакратыя не была ні прыроджанай, ні набытай; гэта быў дух. У гэтым плане Ніцшэ быў анархістам, і ўсе сапраўдныя анархісты былі арыстакратамі*».

### Анархізм

Анархізм стаў галоўным у светапоглядзе Голдман, і сёння яна лічыцца адной з найважнейшых фігур гісторыі анархізму. Упершыню звярнуўшыся да гэтага падчас пераследу анархістаў пасля сямейнай справы 1886 г. яна пісала і рэгулярна выступала ад імя анархізму. У загалоўным нарысе сваёй кнігі *Анархізм і іншыя эсэ* яна напісала:

> Анархізм, значыць, сапраўды абазначае вызваленне чалавечага розуму ад панавання рэлігіі; вызваленне чалавечага цела ад панавання маёмасці; вызваленне ад кайданоў і стрыманасць улады. Анархізм абазначае сацыяльны парадак, заснаваны на свабоднай групоўцы людзей з мэтай атрымання рэальнага сацыяльнага багацця; загад, які гарантуе кожнаму чалавеку свабодны доступ да зямлі і поўнае задавальненне неабходных умоў жыцця ў адпаведнасці з індывідуальнымі жаданнямі, густамі і схільнасцямі.
> 
> 

Анархізм Голдман быў вельмі асабістым. Яна лічыла, што неабходна анархісцкім мыслярам жыць у сваіх перакананнях, дэманструючы свае перакананні кожным дзеяннем і словам. «*Мне не важна, ці правільная тэорыя людзей аб заўтрашнім дні*», — напісала яна аднойчы. «*Мне важна, ці слушны іх дух сёння*». Анархізм і свабоднае аб’яднанне былі яе лагічнымі адказамі на межы дзяржаўнага кантролю і капіталізму. «*Мне здаецца, што гэта новыя формы жыцця*, — напісала яна, — *і што яны зоймуць месца старых, не прапаведуючы і не галасуючы, а жывучы імі*».

У той жа час яна лічыць, што рух ад імя свабоды чалавека павінен быць укамплектаваны вызваленымі людзмі. Танцуючы сярод анархістаў аднойчы ўвечары, паплечнік папракнуў яе за бесклапотнае паводзіны. У сваёй аўтабіяграфіі Голдман напісала:

> Я сказала яму не лезці не ў сваю справу, я стамілася ад абвінавачванняў у мой бок. Я не веру, што Справа, якая абазначае прыгожы ідэал, анархізм, вызваленне ад прадузятасці, павінна патрабаваць адмаўлення ад жыцця і радасці. Я настойвала на тым, што наша справа не можа чакаць ад мяне паводзіны манашкі, а рух не павінен ператварацца ў кляштар. А інакш гэта мне не патрэбна. «*Я хачу свабоды, права на самавыяўленне, права кожнага на прыгожыя, зіхатлівыя рэчы*».
> 
> 

### Тактычнае прымяненне гвалту

Голдман у сваёй палітычнай маладосці ўжывала мэтанакіраваны гвалт, каб стаць легітымным сродкам рэвалюцыйнай барацьбы. У той час Голдман лічыла, што прымяненне гвалту, хаця і непрыгожа, але можа быць апраўдана ў адносінах да сацыяльных выгод, якія ён можа атрымаць. Яна выступала за прапаганду ўчынку — гвалт з мэтай заахвочваць масы да паўстання. Яна падтрымлівала спробу Аляксандра Беркмана забіць індустрыяла Генры Клея Фрыка і нават маліла яго дазволіць ёй удзельнічаць. Яна верыла, што дзеянні Фрыка падчас стачкі ў Гомстэд (Пенсільванія) былі годны ганьбавання і што яго забойства прынясе станоўчы вынік для працоўных. «*Так*», — напісала яна пазней у аўтабіяграфіі, — «*канец у гэтым выпадку апраўдаў сродкі*». Хоць яна ніколі не давала відавочнага дазволу Леану Чолгашу на забойства прэзідэнта ЗША Уільяма Мак-Кінлі, яна абараняла яго ідэалы і лічыла, што падобныя дзеянні з’яўляюцца натуральным наступствам рэпрэсіўных інстытутаў. Як яна пісала ў «*Псіхалогіі палітычнага гвалту*»: «*Назапашаныя сілы ў нашым сацыяльным і эканамічным жыцці, кульмінацыяй якога з’яўляецца гвалтоўны акт, падобныя на жах атмасферы, які выяўляецца ў шторм і навальніцы*».

Яе досвед у Расіі прымусіў яе раней лічыць, што рэвалюцыйныя мэты могуць апраўдаць гвалтоўныя сродкі. У пасляслоўі да «*Маё расчараванне ў Расіі*» яна напісала: «*Няма большай памылкі, чым вера ў тое, што мэты і намеры — гэта адно, а метады і тактыка — іншае. Карыстаныя сродкі становяцца з дапамогай індывідуальнай звычкі і сацыяльнай практыкі неадымнай часткай канчатковай мэты…*», аднак у тым жа раздзеле Голдман пацвердзіла, што «*Рэвалюцыя — гэта сапраўды гвалтоўны працэс*», і адзначыла, што гвалт быў «*трагічнай непазбежнасцю рэвалюцыйных узрушэнняў…*». Некаторыя няправільна інтэрпрэтавалі яе каментарыі да бальшавіцкага тэрору як адмову ад усіх баевікоў, але Голдман выправіла гэта ў прадмове да першага амерыканскага выдання «*Маё расчараванне ў Расіі*»:

> Аргумент таго, што разбурэнне і тэрор з’яўляюцца часткай рэвалюцыі, я не аспрэчваю. Я ведаю, што ў мінулым усе вялікія палітычныя і сацыяльныя змены патрабавалі гвалту… Чорнае рабства ўсё яшчэ можа быць легалізаванай установай у ЗША, але для ваяўнічага духу Джона Браўна. Я ніколі не адмаўляла, што гвалт непазбежны, і я яго не хачу зараз. Але адна справа — прымяняць гвалт у барацьбе як сродак абароны. Зусім іншая справа — зрабіць прынцып тэрарызму, узаконіць яго і адвесці яму найбольш важнае месца ў сацыяльнай барацьбе. Такі тэрарызм нараджае контррэвалюцыю і сам у сваю чаргу становіцца контррэвалюцыйным.
> 
> 

Голдман бачыла мілітарызацыю савецкага грамадства не вынікам узброенага супраціву як такога, а статыстычнага бачання бальшавікоў, якія пішуць, што «*нязначная меншасць, створаная для стварэння абсалютнай дзяржавы, абавязкова павінна прывесці да прыгнёту і тэрарызму*».

### Капіталізм і праца

Голдман верыла, што эканамічная сістэма капіталізму несумяшчальная з чалавечай воляй. «*Маёмаснае становішча прызнае толькі яе ўласны пражэрны апетыт да большага багацця, таму што багацце азначае ўладу, здольнасць падначальваць, разбураць, эксплюатаваць, здольнасць занявольваць, абураць, зневажаць*» — пісала яна ў «*Анархізм і іншыя эсэ*». Яна таксама сцвярджала, што капіталізм дэгуманізаваў працоўных, «ператвараючы вытворцу ў простую часцінку машыны, з меншай воляй і наважнасцю, чым у яго стальнога валадара».

Спачатку выступаючы супраць усяго, што менш, чым усёахопная рэвалюцыя, Голдман змяніла погляд падчас адной гутаркі з пажылым працоўным. У аўтабіяграфіі яна апісала гэту падзею, пасля якой зразумела, што і меншыя дасягненні, такія як павышэнне заработнай платы і скарачэнне працоўных гадзін, могуць стаць часткай сацыяльнай рэвалюцыі:

> Ён сказаў, што разумее маё нецярпенне да такіх маленькіх патрабаванняў, як змяншэнне працоўнага часу на некалькі гадзін у дзень ці павышэнне аплаты на некалькі долараў у тыдзень… Але што рабіць мужчынам яго ўзросту? Яны наўрад дажывуць да даканцовага падання капіталістычнай сістэмы. Ці павінны яны таксама ўстрымлівацца ад вызвалення ад дзвюх гадзін у дзень ненавіснай працы? Гэта было ўсё, што яны маглі спадзявацца ўбачыць у сваім жыцці.
> 
> 

### Дзяржава: мілітарызм, турма, галасаванне і свабода слова

Голдман разглядала дзяржаву як прыладу кантролю і панавання. А як вынік з гэтага, лічыла галасаванне ў лепшым выпадку дарэмным, а ў горшым — небяспечным. Голдман пісала, што галасаванне стварае ілюзію ўдзелу, маскуючы праўдзівыя структуры прыняцця выракаў. Замест гэтага яна выступала за мэтанакіраваны супраціў у форме страйкаў, пратэстаў і «*простых дзеянняў супраць агрэсіўнага, дакучлівага аўтарытэта нашага маральнага кодэкса*». Яна падтрымлівала пазіцыю супраць галасавання, нават калі многія анарха-сіндыкалісты ў 1930-х гадах у Іспаніі галасавалі за стварэнне ліберальнай рэспублікі. Голдман пісала, што любыя анархісты замест удзелу ў выбарчым блоку павінны браць удзел у страйках па ўсёй краіне.

У сваім эсэ «Выбарчае права жанчын» Голдман высмейвала ідэю пра тое, што ўдзел жанчын надасць дэмакратычнай дзяржаве больш справядлівую арыентацыю: «Як быццам жанчыны не прадалі свае галасы, як быццам жанчын-палітыкаў няможна купіць!». Яна хоць і згаджалася з тым, што жанчыны роўныя мужчынам, але не была згодная, што толькі іх удзел зробіць дзяржаву больш справядлівым.

Голдман таксама была палкім крытыкам турэмнай сістэмы, крытыкуючы як зварот са зняволенымі, гэтак і сацыяльныя прычыны злачыннасці. Голдман разглядала злачыннасць як натуральны прадукт несправядлівай эканамічнай сістэмы. У сваім эсэ «Турмы: сацыяльнае злачынства і няшчасце» яна цытавала Фёдара Дастаеўскага і Оскара Уайльда пра турмы і апісвала ахвяр сістэмы, змушаных вяртацца ў злачыннасць для магчымасці існавання.

Голдман была адданым супраціўнікам войнаў, лічачы, што войны вяліся дзяржавамі на карысць капіталістаў. Яна была асабліва супраць вайсковых заклікаў, разглядаючы іх як адну з горшых формаў дзяржаўнага прымусу, і была адным з заснавальнікаў Лігі супраць закліку — за што была ў канчатковым выніку арыштавана (1917), пасаджана ў турму і дэпартавана (1919).

Голдман рэгулярна падвяргалася допытам, арыштоўвалася і складалася ў турму за свае гаворкі, імпрэзы па падтрымцы працоўных і страйкаў, доступу да кантролю над нараджальнасцю і супрацьстаяння Першай сусветнай вайне. У выніку, яна стала актыўна браць удзел у руху свабоды слова напачатку дваццатага стагоддзя, бачачы свабоду выразу думак у якасці фундаментальнай патрэбы для дасягнення сацыяльных змен,. Яе ідэалы перад тварам сталых арыштаў натхнілі Роджара Болдуіна, аднаго з заснавальнікаў Амерыканскага саюза грамадзянскіх свабод. Досвед Голдман і Рэйтмана ў змаганні за свабоду слова ў Сан-Дыега (1912) з’явіўся вядомым прыкладам дзяржаўных і капіталістычных рэпрэсій супраць кампаніі за свабоду слова прамысловых працоўных у свеце.

### Атэізм

Як адданая атэістка, Голдман разглядала рэлігію як яшчэ адну прыладу кантролю і панавання. У сваім эсэ «Філасофія атэізму» дэтальна працытавала Бакуніна на гэту тэму і дадала:

> Свядома ці неўсвядомлена большасць тэістаў бачаць у багах і д’яблах, раі і пекле, узнагародзе і пакаранні хлыст, што высякае ў людзях паслухмянства, пакорнасць і здаволенасць… Філасофія атэізму выяўляе пашырэнне і ўзрост чалавечага розуму. Філасофія тэізму, калі мы можам назваць яе філасофіяй, статычная і нязменная.
> 
> 

У эсэ «Крывадушнасць пурытанства» і ў гаворцы «Няшчасце хрысціянства» Голдман звінаваціла рэлігійныя грамады, напаўшы на іх маралістычныя пагляды і намаганні па кантролі паводзін людзей. Яна звінаваціла хрысціянства ва «ушанаванні рабскага грамадства», сцвярджаючы, што яно дало бедным людзям абмыльнае абяцанне багатай будучыні на нябёсах. Яна таксама была крытычна настроеная ў адносінах да сіянізму, які яна бачыла яшчэ адным няўдалым эксперыментам у галіне дзяржаўнага кантролю.

Працы
-----

Голдман была плённым пісьменнікам, складаючы незлічоныя брашуры і артыкулы на самыя розныя тэмы. Яна з’яўляецца аўтарам шасці кніг, у тым ліку аўтабіяграфіі «*Living My Life*» і біяграфіі анархісткі Вальтэрыны дэ Клейр.

### Кнігі

* *Anarchism and Other Essays*. New York: Mother Earth Publishing Association, 1910.
* *The Social Significance of the Modern Drama*. Boston: Gorham Press, 1914.
* *My Disillusionment in Russia*. Garden City, New York: Doubleday, Page and Co. 1923.
* *My Further Disillusionment in Russia*. Garden City, New York: Doubleday, Page and Co. 1924.
* *Living My Life*. New York: Knopf, 1931.
* *Voltairine de Cleyre*. Berkeley Heights, New Jersey: Oriole Press, 1932.

### Зборнікі

* *Red Emma Speaks: Selected Writings and Speeches*. New York: Random House, 1972. ISBN 0-394-47095-8.
* *Emma Goldman: A Documentary History of the American Years, Volume 1 — Made for America, 1890—1901*. Berkeley: University of California Press, 2003. ISBN 0-520-08670-8.
* *Emma Goldman: A Documentary History of the American Years, Volume 2 — Making Speech Free, 1902—1909*. Berkeley: University of California Press, 2004. ISBN 0-520-22569-4.
* *Emma Goldman: A Documentary History of the American Years, Volume 3 — Light and Shadows, 1910—1916*. Stanford: Stanford University Press, 2012. ISBN 0-8047-7854-X.

Зноскі
------

1. ↑  *Wexler A.* Emma Goldman: An Intimate Life — Pantheon Books, 1984.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q520387'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96180089'></a>
2. 1 2  Emma Goldman // Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 11 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
4. ↑  Emma Goldman // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324'></a>
5. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 30 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
6. ↑
7. 1 2  NNDB — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>
8. ↑  University of Illinois at Chicago Biography of Emma Goldman Archived September 11, 2013, at the Wayback Machine. UIC Library Emma Goldman Collection. Retrieved on December 13, 2008.
9. ↑  Streitmatter, Rodger (2001). *Voices of Revolution: The Dissident Press in America*. New York: Columbia University Press. pp. 122—134. ISBN 0-231-12249-7.
10. ↑  «Preface to First Volume of American Edition» for *My Disillusionment in Russia* (Emma Goldman Papers Project, University of California-Berkeley).
11. ↑  Geoffrey R. Stone, *Perilous Times: Free Speech in Wartime, From the Sedition Act of 1798 to the War on Terrorism* (2004), pp. 139—152 (discussing persecution of Goldman and other anti-war activists, and the passage of the Espionage Act of 1917).
12. ↑  David M. Rabban, *Free Speech In Its Forgotten Years* (1997)
13. ↑  Christopher M. Finan, *From the Palmer Raids to the Patriot Act: A History of the Fight for Free Speech in America*, p. 18.
14. ↑  Goldman, Emma (February 1916). *The Philosophy of Atheism*. Mother Earth. Retrieved December 7, 2007.
15. ↑  Goldman, *The Failure of Christianity* Archived May 12, 2008, at the Wayback Machine. Mother Earth, April 1913.

Спасылкі
--------

* *Михаэль Дорфман* Эмма Голдман — борьба и любовь (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Apple Music |
| Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Кароткая яўрэйская · American National Biography · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90092710 · BNC: a10590274 · BNE: XX820219 · BNF: 11905314k · CiNii: DA04671303 · CONOR: 5273955 · GND: 118540475 · GTAA: 103020 · ICCU: CFIV052136 · ISNI: 0000 0001 2128 7563 · LCCN: n50034593 · LNB: 000060052 · NDL: 00441167 · NKC: jn20000601978 · NLA: 35131355 · NLG: 94797 · NLP: a0000002271956 · NSK: 000156094 · NTA: 068377053 · NUKAT: n2015075341 · PTBNP: 34113 · LIBRIS: 278674 · SUDOC: 026896036 · VIAF: 39377930 |

 |