**Крыні́чнік ле́кавы** (*Verónica officinalis*) — шматгадовая травяністая расліна, від роду Крынічнік (*Veronica*) сямейства Трыпутнікавыя (*Plantaginaceae*) (раней род адносілі да сямейства Залознікавыя).

Еўрапейска-заходнеазіяцкі від.

Назва
-----

Крынічнік лекавы, сухотнік лесавы, станаўнік, кандрацікі, расходнік, парушэнец жаночы, пржэтачнік, раквіца, расходнік польны, сухотнік лесавы, уразнік, вароннік, сіялуха, сцілаха, сцялуха.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*», 1885 |

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
|   |
| Зверху ўніз: Верхні бок ліста. Ніжні бок ліста. Суквецце. Кветка (павялічана.). |

Травяністая шматгадовая расліна вышынёй 15-30 (да 50) см, утварае дзярнінкі з ўзыходнымі галінамі. Карэнішча тонкае, паўзучае, звілістае, з дробнымі каранямі.

Сцябло сцелецца, круглявае, раўнамерна пакрыта пушком, разгалінавана, укараняецца ў вузлах, з прыпаднятымі парасткамі.

Лісце супраціўнае, шурпатае, падоўжана-зваротна-яйкападобнае або эліптычнае, даўжынёй 1,5-4 см, шырынёй 1-2 см, звужанае ў кароткі і шырокі хвосцік, зубчастае або зарубкава-пільчатае, ля аснавання цэльнакрайняе, на верхавіне сцісла завостранае або тупое, з абодвух бакоў апушана простымі валасінкамі.

Кветкі ў бакавых, часцей адзіночных, не супраціўных пэндзлях на тоўстых кветканосах, у пазухах верхняга лісця. Кветаножкі валасістыя, карацей прыкветкаў і чашачкі ці роўныя ім, пры плодзе прамыя. Прыкветкі ланцэтна-даўгаватыя, тупаватыя, пакрытыя простымі валасінкамі. Чашачка чатырохраздзельная, з ланцэтнымі, тупавата-завостранымі долямі, залозаваапушаная; вяночак дыяметрам 6-7 мм, бледна-ліловы або блакітнаваты з цёмнымі жылкамі, часам бялёсы з бэзавымі жылкамі, нязначна або ўдвая перавышае чашачку, лопасці зрошчаны на адну траціну ў трубку, адгінаючы вяночак з трыма шырока яйкападобнымі, тупаватымі долямі і адной даўгаватай, удвая вузейшай за астатнія. Тычынкі ў ліку двух, большай часткай перавышаюць вяночак, з буйнымі шырока-яйкападобнымі пылавікамі; песцік адзін; завязь верхняя; лычык цэласны.

Плод — шматнасенная двугнёздная каробачка, сплюснутая, зваротна-трохкутная, даўжынёй 4-5 мм, амаль удвая даўжэй чашачкі, у верхняй частцы шырынёй 4-5 мм, да аснавання звужаная, на верхавіне усечаная, тупая або слаба і тупа выемкавая, залозаваапушаная. Насенне плоска-выпуклае, шырынёй 1 мм.

Цвіце ў чэрвені — жніўні. Плоданасіць у ліпені — кастрычніку.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Арэал віду ахоплівае архіпелаг Мадэйра, Азорскія астравы, практычна ўсю тэрыторыю Еўропы, Турцыю, Закаўказзе і Іран.

У Расіі расце ў еўрапейскай часткі (заходзіць далёка на поўнач), у Перадкаўказзі і Дагестане, заносным адзначаны на Сахаліне. У Сярэдняй Расіі сустракаецца ва ўсіх абласцях.

Асноўныя месцапражыванні — светлыя лясы, лясныя паляны і ўзлескі, лугі, сярод хмызнякоў, горы да субальпійскія паясы.

Размнажаецца насеннем і вегетатыўна.

Раслінная сыравіна
------------------

### Нарыхтоўка

Выкарыстоўваюцца аблісцвенныя верхавіны расліны з лісцем і кветкамі, якія збіраюцца ў пачатку цвіцення. Сушаць пры тэмпературы 35-40 °C, імкнучыся не дапусціць змены афарбоўкі пялёсткаў і іх абсыпання. У свежым выглядзе без паху, пасля сушкі з'яўляецца слабы прыемны пах, смак даўкі, ялкавы. Тэрмін прыдатнасці сыравіны — 2 гады.

### Хімічны склад

Трава крынічніка лекавага змяшчае вугляводы і роднасныя злучэнні (маніт), арганічныя кіслоты (воцатную, малочную, вінную, цытрынавую, яблычную), эфірны алей, 0,5-1,2 % ірыдоіды (ізакаталпол, мецілкаталпол, ацэтат мецілкаталпола, каталпазід, ацэтат каталпола, каталпол, аўкубін, мусаеназід, ладразід, вераніказід, мінеказід, верміказід, верыразід), стэрыны (β-сітастэрын), трыцерпенавыя сапаніны (5-9 %), азотазмяшчальныя злучэнні (халін), фенолкарбонавыя кіслоты і іх вытворныя (кававую, хлорагенавую, пратакатэхавую, *пара*-кумаравую), кумарыны, дубільныя (0,6 %) і горкія рэчывы, флаваноіды (апігенін , люцэалін, цынаразід), тлусты алей, вітамін С.

### Фармакалагічныя ўласцівасці

Прэпараты крынічніка лекавага праяўляюць бранхалітычнае, супрацькашлевае, супрацьзапаленчае, узбуджальнае апетыт, анальгетычнае, супрацьспазматычнае, анцітаксічнае, кровесуцішальнае, фунгіцыднае дзеянне.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

### Гаспадарчае прымяненне

Крынічнікі- вяснова-летнія меданосы, якія даюць падтрымліваючы ўзятак. Адна кветка вылучае 0,441 мг цукру. Мёдапрадуктыўнасць18 кг з 1 га.

Як дэкаратыўная расліна, прыдатна для ландшафтных пасадак на палянах у парках.

Маладое лісце ўваходзіць у склад прыправаў для юхі, салат, мясных і рыбных страў.

Кветкі выкарыстоўваюцца для араматызацыі некаторых гатункаў каньякоў, лікёраў і іспанскай малагі

У ветэрынарыі пры паносе ў буйной рагатай жывёлы і коней ужываецца настой травы.

### Ужыванне ў медыцыне

У навуковай медыцыне Расіі расліна не ўжываецца. Трава афіцыйна ў медыцыне Заходняй Еўропы.

У народнай медыцыне ўжываюць розныя лекавыя формы:

* настой — паляпшае апетыт, дапамагае пры захворваннях печані і нырак (пры пяску і камянях у іх), язве страўніка, паносах, галаўным болю, бранхіяльнай астме, бессані і рэўматызме.
* Вонкава выкарыстоўваюць настойкі і адвары пры фурункулёзе, апёк х, грыбковых захворваннях і гнайнічковых скурных сыпах, потлівасці ног, для прамывання ран.
* Кампрэсы і прымочкі пры ўдарах.
* Ванны пры захворваннях скуры ў дзяцей.
* Сок — пры захворваннях нырак і падагры.

У рускай народнай медыцыне крынічнік ужываюць як адхарквальны сродак пры бранхітах, бранхіяльнай астме.

Трава крынічніку ўваходзіць у склад збораў і грудной гарбаты.
Кветкі крынічніку знайшлі прымяненне ў гамеапатыі пры бранхітах, цысцітах, хранічных язвах и ранах.

У балгарскай народнай медыцыне ўжываецца адвар з травы крынічніку пры захворваннях дыхальных шляхоў (ангіна, астма і інш.), пры скурных сыпах, падагры і рэўматызме, у якасці мачагоннага сродку, пры камянях і пяску ў нырках і мачавом пузыры. Кашыцу з травы і настой на раслінным алеі лічаць добрым сродкам супраць гнойных ран, для лячэння апёкаў, фурункулаў і інш.

У Германіі трава выкарыстоўваецца ў выглядзе гарбаты пры захворваннях дыхальных шляхоў і хвароб страўнікава-кішачнага тракту, асабліва паносаў.

У Аўстрыі адвар з расліны, сабранай у перыяд цвіцення, ужываюць для лячэння трахеітаў, бранхітаў і скурнага свербу пры дыябеце. Для лячэння падагры рэкамендуюць больш высокія дозы крынічніку, якія прымаюцца нашча.

Класіфікацыя
------------

### Прадстаўнікі

У рамках віду вылучаюць некалькі разнавіднасцей:

* Veronica officinalis var. officinalis
* Veronica officinalis var. tournefortii (Vill.) Reichenb.

Таксанамія
----------

Від **Крынічнік лекавы** ўваходзіць у род Крынічнік (*Veronica*) сямейства Трыпутнікавыя (*Plantaginaceae*) парадку Ясноткакветныя (*Lamiales*).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 21 сямейства (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ ад 300 да 500 відаў |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Ясноткакветныя** |   |   | род **Крынічнік** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Трыпутнікавыя** |   |   | від **Крынічнік лекавы** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 90 родаў |   |
|   |   |   |

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 139. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Назва **Крынічнік лекавы** згодна з *Я. П. Шмярко, І. П. Мазан.* Лекавыя расліны ў комплексным лячэнні. — Мн: Навука і тэхніка, 1989. — С. 388. — 399 с. — ISBN 5-343-00120-3.
5. ↑  Federowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897
6. ↑  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
7. ↑  Антонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888
8. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
9. ↑  Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927
10. ↑  Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
11. ↑  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
12. ↑  Универсальная энциклопедия лекарственных растений / сост. И. Н. Путырский, В. Н. Прохоров. — М.: Махаон, 2000. — С. 115—116. — 15 000 экз. — ISBN 5-88215-969-5.}}
13. ↑  Растительные ресурсы СССР: Цветковые растения, их химический состав, использование: Семейства Caprifoliaceae — Plantaginaceceae. Л. 1990.
14. ↑  Лікарські рослини: Енциклопедичний довідник / За ред. А. М. Гродзінського. — Київ, 1989.
15. ↑  Акопов И. Э. Важнейшие отечественные лекарственные растения и их применение. — Ташкент, 1986.
16. 1 2  Ковалева Н. Г. Лечение растениями. — М.:Медицина, 1972. с. 92.
17. ↑  Рыжкова Н. П. Пикунов Е. Ю. Лекарственные растения: от А до Я. — Ростов на Дону: Феникс, 2006. с. 69
18. ↑  Йорданов Д. Николов П. Бойчинов А. Фитотерапия. — София, 1970.
19. ↑  Ковалева Н. Г. Лечение растениями. — М.:Медицина, 1972. с. 94
20. ↑  Паводле сайта ITIS (гл. карку расліны).

Літаратура
----------

* Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редакторы тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1955. — Т. XXII. — С. 449—450. — 861 с. — 3 000 экз.
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 1179. *Veronica officinalis* L. — Вероника лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 212. — ISBN 5-87317-163-7.
* *Маевский П. Ф.* Флора средней полосы европейской части России. — М.: Т-во научных изданий КМК, 2006. — С. 454. — ISBN 5-87317-321-5.
* *Кьосьев П. А.* Полный справочник лекарственных растений. — М.: Эксмо, 2007. — С. 925—926. — ISBN 5-699-14698-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO |