| Балканскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны |
| --- |
| 
* Сербская кампанія
* Салоніцкі фронт
* Румынскі фронт

 |

| Салоніцкі фронт |
| --- |
| Крывалак • Дойран (1) • Лерын • Струма • Манастыр • (Каймакчалан • Чэрна •) Дойран (2) • Чырвоная сцяна • Скра-дзі-Леген • Добра поле • Дойран (3) |

**Сало́ніцкі фронт 1915—1918** — фронт баявых дзеянняў, які ўзнік у Першую сусветную вайну ў кастрычніку — лістападзе 1915 года пасля высадкі ў Салоніках, на тэрыторыі Грэцыі, англа-французскага экспедыцыйнага корпуса.

Менавіта на гэтым фронце адбыліся першыя братання Першай сусветнай вайны паміж балгарскімі і рускімі салдатамі.

Высадка англа-французскага экспедыцыйнага корпуса
-------------------------------------------------

Высадка першых эшалонаў французаў пачалася рана раніцай на набярэжнай у заходняй частцы салоникской гавані, куды яшчэ ўначы сталі сцякацца натоўпы цікаўных. У порце да таго часу стаялі некалькі вялікіх акіянскіх параходаў пад аховай французскіх і англійскіх мінаносцаў; на знешнім ж рэйдзе Салонікаў стаялі браняносцы і браніраваныя крэйсеры. Высадка была праведзена ва ўзорным парадку. Грэчаскія жандары ўвесь час стрымлівалі націск натоўпу цікаўных. На набярэжнай знаходзіліся камендант салоніцкай крэпасці палкоўнік Месалас і французскія палкоўнікі Буске і Барте, якія прыбылі з Ніша ў суправаджэнні французскага ваеннага аташэ. Побач з імі знаходзіліся некалькі сербскіх штаб-афіцэраў і шэраг французскіх і англійскіх грамадзянскіх чыноў. Французскія войскі высаджваліся па ротах ва ўзорным парадку і з барабанным боем накіроўваліся на галоўны зборны пункт. Адзін атрад неадкладна быў вылучаны для аховы чыгуначнай лініі, якая вядзе да сербскай мяжы.

Адкрыццё Салоніцкага фронту
---------------------------

Першапачаткова экспедыцыйны корпус складаўся з 5 брытанскіх і 3 французскіх дывізій, усяго 150 тысяч чалавек, пад камандаваннем генерала М. Сарайля  (руск.) (бел.. Пазней корпус быў разгорнуты ва Усходнюю армію, якой з снежня 1917 года камандаваў генерал А. Гіёма  (руск.) (бел. а з чэрвеня 1918 года — генерал Л. Ф. Франше д’Эсперэ  (руск.) (бел.. На працягу 1916 года ў склад арміі былі ўключаны 2-я Асобая руская пяхотная брыгада  (руск.) (бел. (генерал-маёра Дзітэрыхса) і 4-я Асобая руская пяхотная брыгада (генерал-маёра Лявонцьева) (прыкладна 18 тысяч чалавек).

Фронт быў створаны для аказання дапамогі сербскай арміі і сумеснага адбіцця аўстра-германа-балгарскага наступу на Сербію.

Супярэчнасці паміж краінамі Антанты і імкненне перакласці адзін на аднаго асноўную цяжар гэтай аперацыі прывялі да таго, што дапамога саюзнікаў была недастатковай і запозненай. Да канца 1915 года Сербія была акупаваная, а войскі Антанты адышлі ў раён горада Салонікі. Саюзнікам супрацьстаялі 2 балгарскія арміі, узмоцненыя нямецкімі часткамі — усяго 13 пяхотных дывізій.

1916 год
--------

Рускія войскі на прывале ў Салоніках (1916)
Па ўмовах дагавора з Румыніяй, па якім яна павінна была ўступіць у вайну на баку Антанты, саюзнікі запланавалі ў жніўні 1916 года наступленне руска-румынскіх войскаў на поўдзень ад Дуная, а Салоніцкай арміі (5 англійскіх, 4 французскіх, 6 сербскіх, 1 італьянская пяхотныя дывізіі і адна руская пяхотная брыгада) — у кірунку на ракі Вардар і Струму. Прэвентыўнае наступленне балгарскіх войскаў 17 жніўня значна аслабіла Салоніцкаую армію. Яе наступленне, пачатае 1 верасня, скончылася ў лістападзе 1916 года выхадам саюзных войскаў на лінію Геўгелія  (руск.) (бел.(Джэўджэлія) — Корча  (руск.) (бел. і заняткам раёна Манастыра.

Ваенныя дзеянні на Салоніцкім фронце, 1916 год.
17 жніўня, у дзень заключэння пагаднення з Румыніяй, балгары самі перайшлі ў наступленне на арміі генерала Сарайля, нанёсшы ўдары адначасова па абодвум слабым флангам саюзнікаў у раёне Дойрана і ў Заходняй Македоніі. Хуткаму наступленню балгараў спрыяла захаванне нейтралітэту Грэцыяй. У гэты час у апошняй разгарнулася адкрытая канфрантацыя паміж палітычным лагерам раялістаў, прыхільнікаў караля Канстанціна I, і лібералаў, прыхільнікаў прэм’ер-міністра Элефтэрыяса Венізеласа. Апошнія выступалі за неабходнасць неадкладнага ўступлення Грэцыі ў вайну, кароль наадварот хацеў як мага даўжэй захоўваць за Грэцыяй нейтралітэт. Нарэшце, палітычная барацьба абярнулася для Грэцыі Нацыянальным расколам.

У момант прыбыцця войскаў генерала Дзітэрыхса на Салоніцкі фронт няўдала ўступіла ў вайну Румынія, адразу пачаўшы цярпець паражэнні. Войскам Салоніцкага фронту прыйшлося тэрмінова ратаваць новага «саюзніка», і Вярхоўны камандуючы міжсаюзніцкімі войскамі генерал Сарайль кінуў 2-ю Асобную брыгаду, сканцэнтраванне якой яшчэ не было завершана, на ліквідацыю прарыву балгараў, якія здолелі апярэдзіць наступленне ўсяго Салоніцкага фронту ў падтрымку Румыніі.

На фракійскімі ўзбярэжжа балгары зацвердзіліся на ўсходнім беразе ракі Струмы і занялі горада Серэс і Драму, а 24 жніўня занялі порт Кавалу, выйшаўшы на ўзбярэжжы Эгейскага мора, а грэчаскія гарнізоны на іх шляху проста склалі зброю і былі адпраўлены немцамі ў палон у Сілезію.

Францыя здачу Кавалы расцаніла як здраду з боку грэчаскага ўрада і саюзнаму флоту давялося выбіваць балгарскі атрад з порта Кавалы з дапамогай артылерыі.

Неўзабаве стала відавочны характар дэманстрацыі балгарскага наступлення на гэтым напрамку, і што асноўны ўдар балгарамі наносіцца ў напраўленні на Манастыр-Острава, супраць Сербскай арміі. 1-я балгарская армія тут атакавала левае крыло 3-й сербскай арміі і адкінула югославян да Костуру ад Лерыны, а левы фланг Дунайскай дывізіі да Астроўскаму возеру. Сербам давялося пакінуць Флорыну, Баніцыі, а 23 жніўня балгары захапілі лінію вышынь у раёне Моглены. У выніку балгарам ўдалося ахапіць з двух бакоў групоўку саюзных войскаў.

Такое становішча непакоіла Сарайля, які сабраў 20 жніўня ў сябе ўсіх старэйшых ваеначальнікаў саюзных кантынгентаў. На нарадзе прысутнічаў і начальнік 2-й Асобай брыгады генерал-маёр М. К. Дзітэрыхс. На нарадзе абмяркоўвалася пытанне аб тэрміновым сканцэнраванні ўсіх сіл на напрамку балгарскіх удараў і адбіванні іх нападаў і самім пераходзе ў наступленне на заходнім, сербскім кірунку.

На небяспечны ўчастак Сербскае камандаванне перакінула Вардарскую дывізію і 1-ю Цімокскую брыгаду са складу 2-й арміі. На левым жа флангу, на поўдзень ад возера Острава, Сарайль хацеў стварыць моцную групу ў складзе 2-й французскіх дывізій і рускай 2-й Асобай брыгады пад агульным камандаваннем камандуючага французскай Усходняй арміяй генерала Карданье. У задачу гэтай групоўкі ўваходзіла абыйсці правы фланг балгараў надыходам ўздоўж хрыбта Баба Нарэцка на Флорыну і Манастыр (Бітала).

2-я Асобая брыгада Дзітэрыхса апынулася, разам са слабымі колькасна 57-й і 156-й французскімі дывізіямі, у складзе ўдарнай групоўкі, у задачу якой было пастаўлена сваім манеўрам вырашыць зыход маючага адбыцца бітвы. Са складу рускай брыгады у гэты момант быў гатовы да тэрміновым выступлення толькі 3-ы асобны полк, аслаблены выдзяленнем пагонцаў да мулам, аднак у сітуацыі, якая абстаноўцы генерал Дзітэрыхс вырашыў рушыць разам з ім, не чакаючы заканчэння падрыхтоўкі 4-га асобага палка брыгады.

Першы бой рускіх частак на Салоніцкім фронце адбыўся 10 верасня 1916 года, калі маючы ў сваім распараджэнні ўсяго толькі адзін полк і свой уласны штаб, генерал Дзітэрыхс выйшаў у бой сумесна з французскімі часткамі. Пасля адбівання нападу балгарскай пяхоты саюзнікі пачалі падрыхтоўку да заняцця горада Манацір (Бітола) на поўдні сербскай Македоніі, галоўны ўдар наносілі войскі Усходняга ўчастка фронту, і брыгада Дзітэрыхса апынулася на вастрыі. Нягледзячы на цяжкія горныя ўмовы, у якіх прыходзілася весці наступ, 17 верасня саюзнікі авалодалі ключавой пазіцыяй на подступах да Манастыра — горадам Флорына і адна з мэтаў наступу была дасягнута — пачалося адступленне балгараў на поўнач.

Расійскі манумент на Саюзных могілках Зэйтенлік  (руск.) (бел..

1917 — 1918 гады
----------------

Асноўны артыкул: **Бітва пры Скра-дзі-Леген**
Вясной 1917 года сілы саюзнікаў налічвалі 24 дывізіі - 6 французскіх, 6 сербскіх, 7 брытанскіх, 3 грэчаскіх, 1 італьянскую і 2 рускіх брыгады. Нязначныя тактычныя вынікі былі дасягнуты саюзнікамі на Салоніцкім фронце пры наступленні ў красавіку 1917 года. У маі 1918 года 3 грэчаскія дывізіі і 1 французская брыгада атрымалі вялікую перамогу ў бітве пры Скра. Рашучы пералом у становішчы на фронце быў дасягнуты ў выніку наступлення Салоніцкай арміі, пачатага 15 верасня 1918 года. Да канца гэтай аперацыі балгарскія войскі і 11-я германская армія былі разбітыя, і 29 верасня Балгарыя капітулявала. Саюзніцкія войскі перарвалі камунікацыі паміж Германіяй і Балгарыяй і атрымалі магчымасць для нанясення флангавага ўдару па цэнтральным дзяржавам, што з’явілася пачаткам разгрому аўстра-германскай кааліцыі.

### Лёс расійскіх войскаў

Пасля прыняцця Савецкім урадам Дэкрэта аб міры  (руск.) (бел. салдаты запатрабавалі неадкладнага вяртання ў Расію. Аднак французскае камандаванне заявіла, што Дэкрэт аб міры не распаўсюджваецца на рускія войскі за мяжой. Антанта разглядала рускіх салдат як безаблічную, амаль дармовую масу, якую хацела адправіць калі не на фронт, то на працы. Хоць асобыя брыгады не з’яўляліся часткай англійскіх ці французскіх войскаў, саюзнікі цалкам распараджаліся імі па сваім меркаванні, адхіліўшы ў парушэнне існуючага палажэння аб адасобленасці брыгад рускае камандаванне.

Да канца лютага 1918 года рускія войскі былі падзеленыя на тры катэгорыі (групы): ваенныя добраахвотнікі, адпраўленыя ў Францыю, працоўныя рабочыя і асобы, якія патрабавалі неадкладнага вяртання ў Расію (апошнія былі адпраўленыя ў Паўночную Афрыку).

Гл. таксама
-----------

* Экспедыцыйная армія  (руск.) (бел.
* Экспедыцыйны корпус рускай арміі ў Францыі  (руск.) (бел.

Зноскі
------

1. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. // под редакцией И. И. Ростунова. — В 2-х тт. — Т. 2. — М.: Наука, 1975. — С. 512.
2. ↑  Болгария в Первой мировой войне
3. ↑  Иллюстрированный художественно-литературный журнал «Искры», 11-ое октября 1915 года № 40

Літаратура
----------

* *Данилов Ю. Н.* Русские отряды на французском и македонском фронтах, 1916-1918 гг. — Париж, 1933.
* *Корсун Н. Г.* Балканский фронт мировой войны 1914–1918 гг. — М.: Воениздат НКО СССР, 1939. — 124 с.
* *Цветков В. Ж.* Генерал Дитерихс.

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |

| ⛭Асноўныя падзеі Першай сусветнай вайны (храналогія) |
| --- |
| 1914 | 
* Штурм Льежа
* Усходне-Пруская аперацыя
* Сербская кампанія
* Пагранічная бітва
* Бітва на Марне
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Лодзінская аперацыя
* Фландрская бітва
* Сарыкамышская бітва
* Бітва пры Каранелі
* Фалклендскі бой

 |
| 1915 | 
* Карпацкая аперацыя
* Дарданэльская аперацыя
* Бітва пры Іпры
* Аўгустоўская аперацыя
* Праснышская аперацыя
* Аблога Перамышля
* Горліцкі прарыў
* Свянцянскі прарыў
* Адкрыццё Салоніцкага фронта
* ✰ Італьянская кампанія

 |
| 1916 | 
* Бітва пры Вердэне
* Нарачанская аперацыя
* Брусілаўскі прарыў
* Бітва на Соме
* Эрзурумская бітва
* Ютландская бітва
* Румынская кампанія
* Месапатамская кампанія
* Арабскае паўстанне

 |
| 1917 | 
* Наступленне Нівеля
* Чэрвеньскае наступленне
* Бітва пад Пашэндэйлем
* Аперацыя «Альбіён»
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Камбрэ
* Палесцінская кампанія

 |
| 1918 | 
* Брэсцкі мір
* Вясновае наступленне
* 2-я бітва на Марне
* Стодзённае наступленне
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Капітуляцыя Германіі

 |