recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Эма Сафія Берглунд** (шведск.: Emma Sofia Berglund; нар. 19 снежня 1988, Умеа) — шведская футбалістка, абаронца шведскага клуба «Гётэбарг» і жаночай зборнай Швецыі.

Біяграфія
---------

### Клубная кар’ера

Пачынала сваю кар’еру ў клубе «Тэфтэа», пазней перайшла ў каманду «Умедален». У 2006 годзе прыйшла ў каманду «Умеа», правяла свой першы матч у чэмпіянаце Швецыі ў сезона 2007. Пазней яна стала капітанам каманды.

Па заканчэнні сезона 2014 Эма сышла ў каманду «Русенгард», выйграла чэмпіянат Швецыі, заключыўшы з ёй кантракт у снежня 2014 года. Яна была капітанам каманды ў чэмпіянаце Швецыі 2016 года. У ліпені 2017 года яна заключыла двухгадовы кантракт з французскім клубам ПСЖ.

### Кар’ера ў зборнай

У лістападзе 2011 года Берглунд была выкліканая на матчы зборнай Швецыі супраць каманд Канады і ЗША. 20 лістапада 2011 года яна дэбютавала ў матчы супраць ЗША (нічыя 1:1). У студзені 2012 года выкліканая на збор у іспанскай Ла-Манга.

У чэрвені 2012 года Берглунд была заяўлена на жаночы футбольны турнір Летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года, дзе сыграла чатыры матчы. З-за разрыву пярэдняй крыжападобнай звязкі, атрыманага ў красавіку 2013 года, яна прапусціла чэмпіянат Еўропы. Пазней яна згуляла на чэмпіянаце свету 2015 года і на Алімпіядзе 2016 года ў Рыа-дэ-Жанэйра, заваяваўшы ў Бразіліі ў складзе зборнай сярэбраныя медалі (згуляла два матчы ў групе E, чвэрцьфінал і паўфінал).

Зноскі
------

1. ↑  Emma Berglund // Soccerdonna — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FBref.com · footofeminin.fr · Olympedia · soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · svenskfotboll.se · worldfootball.net (ігрок) · Алімпійскі камітэт Швецыі · УЕФА |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Крывое.

**Крыво́е возера** — возера ў Беларусі, ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 25 км на ўсход ад Ушачаў, каля вёскі Дубраўка. Належыць да групы Ушацкіх азёр.

Возера знаходзіцца ў басейне ракі Тураўлянка. Плошча возера Крывое складае 4,5 км². Найбольшая глыбіня 31,5 м. Даўжыня возера — 6 км, найбольшая шырыня — 1,1 км. Даўжыня берагавой лініі — 21 км. Аб’ём вады ў возеры складае 43 млн м³, плошча вадазбору 65,4 км².

Катлавіна складаецца з 3 плёсаў, злучаных пралівамі. Схілы катлавіны возера маюць вышыню 10—15 м, пераважна парослыя ялова-хваёвым лесам і хмызняком. На паўночным захадзе і паўднёвым усходзе вышыня схілаў дасягае 50 м. На мысах схілы прадстаўленыя озавымі градамі. Берагі на асобных участках зліваюцца з схіламі катлавіны, знаходзяцца пад хмызняком. На поўначы і поўдні берагі нізкія, часта забалочаныя. Дно вадаёма да глыбіні 10—20 м выслана сапрапелем, на большых глыбінях — глеем. На возеры востраў, плошча якога складае 0,2 га.

Возера вызначаецца высокай празрыстасцю вады. Мезатрофнае з прыкметамі алігатрофіі. Зарастае слаба, шырыня паласы надводнай расліннасці 5—10 м. У возера расце палушнік азёрны, які занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.  

Крывое злучанае ручаямі з азёрамі Сосенка, Усая, Жэнна, Паўазер’е. З возера выцякае ручаіна ў раку Дзіва.

У возеры водзяцца лешч, шчупак звычайны, акунь, судак, язь, плотка, краснапёрка і іншыя рыбы.

У 1979 годзе возера і прылеглая тэрыторыя былі абвешчаныя азёрным заказнікам «Крывое».

Зноскі
------

1. ↑  Крыво́е во́зера // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* Ахоўныя прыродныя тэрыторыі і помнікі прыроды Беларусі / рэд.-склад. В. К. Мазоўка, Н. М. Сямашка. — Мн. 1985. — С. 77 — 78.
* Крыво́е во́зера // Блакітная кніга Беларусі — Мн.: БелЭн, 1994.
* Геаграфія Беларусі: энцыклапедычны даведнік / рэдкал. Л. Казлоўская і інш. — Мн.1992. — С. 127—128.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз. — С. 85—86.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 29, 30. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Беларусь. Ушачско-Лепельский озёрный край: карта для рыбака / Ред. С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2009. — 3 000 экз. (руск.)

| Ушацкія азёры |
| --- |
| 
* Атолава
* Бярозаўскае
* Вяркудскае
* Глыбач
* Гомель
* Замошша
* Зашчаты
* Крывое
* Любжынскае
* Мугірына
* Оршына
* Павульскае
* Паўазер’е
* Сосенка
* Суя
* Турасы
* Туроўля
* Урода (Урада)
* Чарсцвяцкае
* Чорная Урада
* Янова

 |
**Бенедыкта Эбесдотэр Хвідэ** (шведск.: Benedikta Ebbesdotter Hvide каля 1165 — каля 1199) — каралева-кансорт Швецыі, першая жонка караля Сверкера Карлсана. У Швецыі вядомая як **Каралева Бенгта**.

Біяграфія
---------

Звесткі пра Бенедыкту заснаваныя на радаводзе сям’і Хвідэ, складзены ў абацтве Саро ў XIV стагоддзі. Паводле гэтай крыніцы, Бенедыкта нарадзілася ў Кнадрупе ў Даніі паміж 1165 і 1170 гадамі. Яна была дачкой шляхетнага чалавека, Эбе Сунесана з Хвідэ. Маленькі шведскі прынц Сверкер Карлсан быў прывезены ў Данію ў 1167 годзе пасля забойства бацькі, і, відавочна, быў выхаваны магутнымі сваякамі па матчынай лініі. Хутчэй за ўсё, там ён і сустрэў сваю будучую нявесту, сваячку сваёй маці, і ажаніўся з ёй, калі падрос. Гэта магло адбыцца ў сярэдзіне 1180-х гадоў.

#### Дзеці:

* Хелена (1190 — пасля 1222), маці каралевы Швецыі Катарыны Сунесдотэр
* (магчыма) Карл (пам. 1198), памёр у дзяцінстве
* (магчыма) Крысціна (пам. 1252), жонка Генрыха Борвіна II
* (магчыма) Маргарэта(1192—1232), жонка Віслава I

У 1195 або 1196 годзе Сверкер стаў каралём Швецыі, а Бенедыкта — каралевай. У тым жа годзе яе сваяк, святар Андрэас Сунесан, вярнуўся ў Данію з Францыі і стаў вядучым палітычным дзеячам у арцыбіскупстве пры Абсалоне, які таксама быў сваяком Бенедыкты. Верагодна, Каралева Бенедыкта падзяляла строга праклерыкальную пазіцыю свайго мужа і падтрымлівала імкненне царквы і арцыбіскупа Олафа Ламбатунга ва Упсале да ўлады.

Паколькі наступная жонка Сверкера Інгегерд нарадзіла сына ў 1201 годзе, мяркуецца, што каралева Бенедыкта памерла не пазней, чым у 1199 або 1200 годзе. Прычына яе смерці невядомая, але мяркуюць, што яна памерла пры родах.

Продкі
------


| ?Бенедыкта Эбесдотэр — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Sune Ebbesen[d] |  | Ebbe Skjalmsen[d] |  | Skjalm Hvide[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Бенедыкта Эбесдотэр |  | Ebbe Sunesen[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Cecilie[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

Зноскі
------

1. ↑  Benedikta Ebbentytär //
2. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
3. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
4. 1 2  Ernst Nygren, «Benedicta», *Svenskt biografiskt lexikon*,

Літаратура
----------

* Åke Ohlmarks, *Alla Sveriges drottningar* (All the queens of Sweden; in Swedish). Stockholm: Gebers, 1973.
* Adolf Schück, «Till Sverker d.y.:s historia, 1. Sverkers familjeförhållanden», *Historisk tidskrift* 76, 1956.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Нацыянальная біяграфія Фінляндыя · Шведскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · genealogics.org |
**Дом Адаміні** — будынак у Санкт-Пецярбургу на вуглу Марсава поля і набярэжнай ракі Мойкі, помнік архітэктуры федэральнага значэння.

Самы паўднёвы будынак квартала на заходняй мяжы Марсава поля. Ад імя заснавальніка купца Антонава будынак часам называюць домам Антонава, а агульнапрызнаную назву дом Адаміні атрымаў ад імя яго архітэктара, Даменіка Адаміні. Трохпавярховы даходны дом быў пабудаваны на трапецападобным участку, набытым Антонавым у сям’і Сцяпана Апраксіна. Вялікая аснова трапецыі выходзіць на Марсава поле, меншая — на Аптэкарскі завулак. Фасады будынка аформленыя цэнтральнымі рызалітамі, другія і трэція паверхі якіх упрыгожаны васьмікалоннымі порцікамі. Паўднёвы фасад замыкае перспектыву канала Грыбаедава ад Неўскага праспекта, від быў часткова перакрыты пасля пабудовы Спаса на Крыві. Паўднёва-ўсходні вугал будынка скруглены, 2 верхнія паверхі ўпрыгожаны пілястрамі. Па перыметры будынка праходзіць пышны ляпны фрыз, на порціках і паўднёва-ўсходнім вугле — з грыфонамі. Першы паверх паўднёвага фасада Антонаў збіраўся выкарыстаць для гандлю, і таму ён аформлены аркадай.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дом-камуна.
**Дом-камуна** — будынак у Гомелі, пабудаваны ў 1929—1931 гадах паводле праекта Станіслава Шабунеўскага, помнік архітэктуры канстрыктывізму. Месціцца па адрасе пр-т. Леніна, 51.

Гісторыя
--------

Пабудаваны ў 1929—1931 гадах паводле праекта архітэктара Станіслава Шабунеўскага як жылы дом для рабочых паравозавагонарамонтнага завода. Дамы такога тыпу ў 1928—1929 гадах з’явіліся ў многіх гарадах СССР. Гэта былі першыя спробы стварэння дамоў-комплексаў з рознымі памяшканнямі грамадска-бытавога абслугоўвання. Акрамя Гомеля, у БССР такі дом у 1930—1935 гадах быў пабудаваны ў Бабруйску.

У гады Другой сусветнай вайны будынак быў пашкоджаны. У пасляваенныя гады быў толькі разабраны парапет, які павінен быў імітаваць плоскі дах, у свой час запраектаваны, але не выкананы прах тэхнічную непадрыхтаванасць будаўніцтва.

Архітэктура
-----------

Вугал Дома-камуны, 2021 г.
Мае ў плане форму выцягнутай літары П і займае даўжыню квартала. Вонкавы выгляд будынка характэрны для архітэктуры таго перыяду. Асаблівая выразнасць аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі дасягнута спалучэннямі вертыкальных сяміпавярховых аб’ёмаў, што фланкіруюць цэнтральны шасціпавярховы аб’ём з бакавымі крыламі.

Сістэма памяшканняў культурна-бытавога абслугоўвання запраектаваных будынкаў не ўлічвала многіх патрэб жыхароў дома. Не ўсё з запраектаванага было выканана, асобныя памяшканні выкарыстоўваліся па іншым прызначэнні. Пасля некалькіх перабудоў гомельскі дом-камуна быў рэканструяваны пад інтэрнат калідорнага тыпу, на першым паверсе прадугледжваліся памяшканні грамадскага прызначэння — вестыбюль, сталовая, дзіцячая дашкольная ўстанова, пакоі для гурткоў, бібліятэка. Пасля перабудовы 1990—2000-х гадоў на першым паверсе дома месцяцца гандлёвыя памяшканні, на верхніх — кватэры.

Галерэя
-------

* На старых здымках
* 1930-я гг.1930-я гг.
* 1930-я гг.1930-я гг.
* 1933 г.1933 г.
* 1940 г.1940 г.

У культуры
----------

* Будынак стаў падзейным цэнтрам рамана Васіля Ткачова «Дом камуны» (2009).

Зноскі
------

1. ↑  *Руслан Пролесковский*. Некоторые жильцы элитного Дома Коммуны оказались безработными и малоимущими (руск.).  tut.by (web.archive.org) (22 жніўня 2013). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2016.
2. ↑  Снукер: [зборнік] / Васіль Ткачоў. - Мінск : Харвест, 2009. — 527 с.

Літаратура
----------

* Гомельскі дом-камуна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дом-камуна (Гомель)
**Кярдла** (эст.: Kärdla, шведск.: Kärrdal) — адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад эстонскага павета Хійу. Атрымаў гарадскі статус у 1938 г. У горадзе размешчаны марская гавань і аднайменны аэрапорт. Насельніцтва — 3,6 тыс. чалавек (2010).

Геаграфія
---------

Горад размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы другога па велічыні эстонскага вострава Хіюмаа, на беразе Балтыйскага мора ў бухце заліва Тарэстэ. На паўднёвым усходзе ад горада размяшчаецца вядомы кратар, меркавана пакінуты метэарытам Кярдла.

Гісторыя
--------

Верагодна першымі жыхарамі горада былі шведы, якія прыйшлі сюды ў 16 ст. Першае афіцыйнае згадванне адносіцца да 1564 г. тады горад меў назву Кяртэльба, што перакладаецца як багністая даліна. Права горада Кярдла атрымаў у 1938 г.

Насельніцтва
------------

Нацыянальны склад (2000): эстонцы - 97,64%. 
Асноўныя заняткі ў горадзе - рыбалоўства, турызм, сельская гаспадарка. Маецца лесанарыхтоўчы пункт.

| 1897 | 1922 | 1934 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1718 | 1580 | 1454 | 1524 | 2688 | 2969 | 3426 | 4126 | 3672 | 3634 |

Спасылкі
--------

* Kärdla koduleht Архівавана 6 верасня 2005.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1048030830 · LCCN: n90697123 · SUDOC: 067079709 · VIAF: 135001850 |
**Дом Атліваннікава** — будынак у Шклоўскім пасадзе Магілёва, размешчаны па Ленінскай вуліцы, 34.

Гісторыя
--------

Дом у час нямецкай акупацыі
Дом № 34
Пабудвананы ў 1910-я гг. з цэглы як жылы. Трохпавярховы, на невысокім цокалі. Належыў купцу Атліваннікаву. У 1918 г. тут размяшчаўся павятовы камітэт харчавання. У час нямецкай акупацыі ў будынку, у былым кафэ-шантан, размяшчалася грамада беспрацоўных афіцэраў і зборны этапна-явачны пункт былых афіцэраў, завербаваных антысавецкім падполлем. Тут завербаванныя дабравольцы з ліку былых афіцэраў атрымлівалі часовы прытулак і забяспечваліся грашыма, затым перапраўляліся праз акупаванную немцамі тэрыторыю на Дон да генерала Краснова. Гэты пункт быў Магілёўскім аддзяленнем антырэвалюцыйнай і антысавецкай арганізацыі, што знаходзілася ў Смаленску. Арганізацыя мела мэтай садзеянне германскаму камандаванню ў барацьбе з бальшавікамі і ўзнаўленне манархіі. У 1920-я гг. будынак нацыяналізаваны. Нейкі час тут размяшчалася Надзвычайная камісія. Пазней выкарыстоўваўся як жылы, размяшчаліся розныя установы. Цяпер у будынку — дзіцячая мастацкая школа № 2.

Зноскі
------

1. ↑  Некаторыя звесткі з гісторыі будынкаў па вуліцам Ленінская і Першамайская г. Магілёва

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дом Атліваннікава
Аляксандр Лукашэнка і «нармандская чацвёрка» ў Мінску
**Перамовы нармандскай чацвёркі ў Мінску (Мінск II)** — рэкордныя 16-гадзінныя перамовы ў Мінску аб урэгуляванні крызісу ва Украіне, якія прайшлі з 11 па 12 лютага 2015 года.

Перамовы праходзілі ў мінскім Палацы Незалежнасці. Спачатку прэзідэнты Расіі Уладзімір Пуцін, Украіны Пётр Парашэнка, Францыі Франсуа Аланд і федэральны канцлер Германии Ангела Меркель сустракаліся ў вузкім складзе. Пасля амаль дзвюх гадзін перамоў лідары краін «нармандскай чацвёркі» выйшлі на сумеснае фатаграфаванне, у якім прыняў удзел і прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка. Затым адбыліся перамовы ў пашыраным складзе, якія доўжыліся каля паўтары гадзіны. Пасля гэтага кіраўнікі дзяржаў працягнулі сустрэчу ў скарочаным фармаце. Перамовы доўжылася рэкордныя 16 гадзін. На пытанне, чаму ўзгадненне дакумента аб урэгуляванні крызісу ва Украіне ішло так доўга, Пуцін адказаў, што гэта было выклікана нежаданнем Кіева ісці насустрач самаабвешчаным Данецкай і Луганскай народным рэспублікам.

Перамовы ў скарочаным фармаце
Бакі дамовіліся пра спыненне агню з 00:00 15 лютага і канстытуцыйную рэформу ва Украіне да канца 2015 года. Подпісы пад пагадненнем паставіла толькі кантактная група. Паводле пагаднення цяжкае ўзбраенне будзе адведзена ад існуючай на той момант лініі судакранання для ўрадавых войск Украіны, а для сепаратыстаў — ад лініі за 19 верасня.

На перамовах працавала звыш 500 журналістаў. У прыватнасці, для асвятлення сустрэчы акрэдытаваныя прадстаўнікі вядучых сусветных СМІ з Расіі, ЗША, Францыі, Вялікабрытаніі, Германіі, Кітая, Кубы. Мерапрыемства таксама асвятлялі журналісты з Украіны, Японіі, Чэхіі, Польшчы, Катара, Нідэрландаў, Іспаніі, Грузіі, Нарвегіі, Швейцарыі, Італіі.

Паралельна ў Мінску пры пасрэдніцтве Расіі і АБСЕ праходзілі перамовы прадстаўнікоў бакоў украінскага канфлікту ў фармаце кантактнай групы.

Зноскі
------

1. ↑  Лідары «нармандскай чацвёркі» пакідаюць Палац Незалежнасці(недаступная спасылка) // БЕЛТА
2. 1 2 3  «Нормандская четверка» ведет переговоры в Минске уже более 9 часов // БЕЛТА
3. 1 2  16-гадзінныя мінскія перамовы скончыліся дамоўленасцю пра спыненне агню

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Перамовы нармандскай чацвёркі ў Мінску
* Сюжэты : Сустрэча ў «нармандскім фармаце» ў Мінску // БЕЛТА
**Кястуціс Кевалас** (нар. 17 лютага 1972, Каўнас, Літва) — архібіскуп Каўнаскай архідыяцэзіі.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння сярэдняй школы з 1990 года па 1992 год навучаўся на факультэце радыёэлектронікі Каўнаскага тэхналагічнага ўніверсітэта.

У 1993 годзе паступіў у Каўнаскую вышэйшую духоўную семінарыю, дзе вывучаў філасофію і тэалогію да 1997 года, пасля чаго працягнуў вучобу ў семінарыі Найсвяцейшай Панны Марыі ў Балтымары ў Злучаных Штатах Амерыкі.

Завяршыўшы фармацыю і абараніўшы ліцэнцыят па тэалогіі, 29 чэрвеня 2000 года прыняў прэзбітэрскае пасвячэнне.

Быў прызначаны кіраўніком прапедэўтычнага (падрыхтоўчага) курсу ў Мітрапалітальнай семінарыі і адказным за душпастырства моладзі ў Каўнаскай архідыяцэзіі.

З 2002 года выкладаў маральную тэалогію на тэалагічным факультэце Каўнаскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага. 18 студзеня 2008 года ў гэтай навучальнай установе абараніў доктарскую дысертацыю па тэалогіі.

З чэрвеня 2005 года па жнівень 2006 года быў духоўным айцом у Каўнаскай семінарыі, пасля чаго на працягу года працягваў навучанне ў Злучаных Штатах Амерыкі.

Вярнуўшыся на радзіму, з 2007 года па 2012 год выконваў душпастырскія абавязкі пры каўнаскай катэдры і быў спаведніком у семінарыі. 8 лютага 2010 года быў прызначаны праграмным дырэктарам «Радыё Марыя» ў Літве.

27 верасня 2012 года быў менаваны дапаможным біскупам Каўнаскай архідыяцэзіі. Біскупскае пасвячэнне прыняў 24 лістапада 2012 года.

Прызначаны 20 красавіка 2017 года біскупам-каад’ютарам Цяльшэйскай дыяцэзіі, 18 верасня таго ж года стаў біскупам Цяльшэйскім.

19 лютага 2020 года Папа Францішак менаваў новым архібіскупам-мітрапалітам Каўнаскім.

Зноскі
------

1. ↑  Папа Францішак прызначыў новага арцыбіскупа Каўнаскага

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 5119154260567424480009 |
Пералом Мантэджы са зрушэннем
**Пералом** — поўнае парушэнне цэласнасці косці. Адрозніваюць пераломы траўматычныя (ад уздзеяння механічнай сілы) і паталагічныя (пухліна, запаленне і інш.). Можа суправаджацца пашкоджаннем нервовых канцоў або ствалоў, буйных сасудаў, скурных покрываў, інфіцыраваннем раны. Пашкоджанне крывяносных сасудаў пры пераломе вядзе да крывацёку, часам да развіцця дэкампенсаванай ішэміі тканкі і інш. Пераломы бываюць адкрытыя, закрытыя (скура не пашкоджваецца), са зрушэннем і без зрушэння. Асноўная клінічная праява — паталагічная рухомасць косці. Іншыя праявы залежаць ад лакалізацыі пералому (на чэрапе, пазваночніку, канечнасцях і інш.). Асноўныя метады дыягностыкі — рэнтгенаграфія. Лячэнне кансерватыўнае (гіпсавыя павязкі, лёгкія шыны, выцяжэнне), хірургічнае.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11936428d · GND: 4031318-9 · LCCN: sh85051155 · Microsoft: 2776441800 · NDL: 00566749 · NKC: ph124288 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ягорава.
**Соф’я Міхайлаўна Ягорава** (21 красавіка 1922, Джаркент, Казахская ССР — 20 лютага 1994, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Львоўскі політэхнічны інстытут у 1950 годзе. Працавала архітэктарам, старшым архітэктарам у Ваенпраекце, Мінскпраекце, галоўным архітэктарам праектаў у Белдзіпрасельбудзе, Белбыттэхпраекце, Белжылпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1957 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): праекты для ваенных гарадкоў (1950—1961), карпусы НДІ харчовай прамысловасці па вул. Маякоўскага (1962), школа міліцыі па вуліцы К. Лібкнехта (1965), тыпавы праект Дома культуры на 400 месцаў, рэканструкцыя кінатэатра «Змена», 6-й бальніцы па вул. Уральскай, спортшкола, сталовая, агульнаадукацыйныя школы ў Мінску (1961—1981).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Егорова Софья Михайловна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Прускія землі ў XIII стагоддзі
**Памезанія** (ням.: Pomesanien, польск.: Pomezania) — гістарычная вобласць у Прусіі. Адна з абласцей (ням.: gaue), на якія была падзелена правінцыя Заходняя Прусія да рэформы Фрыдрыха Вялікага. У наш час складае частку Паморскага і Вармінска-Мазурскага ваяводстваў Польшчы. Назва паходзіць ад прускага *Pomedian* са значэннем «Палессе». У XIII—XIV стст. Памезанія была падзелена на 10 абласцей.

Геаграфія
---------

Уключала ў сабе тэрыторыі па правым беразе Віслы ад Граўдэнца да Эльбінга, затым уваходзіла ў склад германскай правінцыі Заходняя Прусія. Знаходзілася на поўнач ад Хелмінскай зямлі, на паўднёвы захад ад Пагезаніі.
Падчас з’яўлення крыжакоў заходняя мяжа Памезаніі праходзіла па Вісле, паўночная — па Ногаце да возера Друзін, на поўдні — па густых лясах над ракой Осай, Дрэвенцам і Дрэвенцкім возерам. Усходняя мяжа вызначаецца па-рознаму, Генрык Лаўмяньскі праводзіў яе на захад ад Паслекі і Замбраха.

Найважнейшыя гарады: Марыенбург (польск.: Мальбарк), Марыенвердэр (польск.: Квідзын), Эйлау (польск.: Ілава).

Гісторыя
--------

З 1243 года Памезанія складала дыяцэзію, якая падпарадкоўвалася рыжскаму архібіскупу. З 1524 года ўзначальвалася лютэранскімі біскупамі. У 1587 годзе дыяцэзія была скасавана, каталіцкія парафіі ўвайшлі ў Кульмскую дыяцэзію.

Літаратура
----------

* *Lowmianski H.* Studja nad poczatkami spoleczenstwa i paristwa litewskiego. Wilno, 1931—1932. T. I—II.

Спасылкі
--------

* Комментарий 16. Помезания. Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. — М.: Ладомир. 1997.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4326367-7 |
Схема рэактыўнага рухавіка:   

1) Упуск паветра   

2) Паніжаны ціск кампрэсіі  

3) Павышаны ціск кампрэсіі  

4) Гарэнне  

5) Выхлап  

6) Гарачы тракт   

7) Турбіна   

8) Камера згарання  

9) Халодны тракт   

10) Паветразаборнік
**Рэактыўны рухавік** — рухавік, які стварае рэактыўны рух праз хуткае выцяканне працоўнага цела з сапла, найчасцей працоўным целам ёсць гарачыя газы, ствараемыя праз спальванне паліва ў камерах згарання. Падзяляюцца на турбарэактыўныя, пульсуючыя, прамацечныя (эфектыўна працуюць толькі пры звышгукавых хуткасцях) і ракетныя рухавікі.

Авіяцыйныя рэактыўныя і газатурбінныя рухавікі
----------------------------------------------

У адрозненне ад поршнявых рухавікоў, рабочы працэс у рэактыўных рухавіках здзейсняецца безупынна. У камеру згарання асобна падаюцца гаручае з паліўных бакаў і паветра з атмасферы. Паветра сціскаецца, праходзячы праз дзіфузор (у прамацечных РР) ці турбіну. Адпаведна змяненням з гаручай сумессю, камеру згарання ўмоўна дзеляць на тры зоны. У першай паліва выпарваецца і стварае гаручую сумесь. У другой адбываецца згаранне паліўна-паветранай сумесі. У трэцяй прадукты згарання, тэмпература якіх дасягае 2 300 °C, разбаўляецца паветрам, пасля чаго іх можна падаваць на турбіну, не баючыся звесці (вывесці з строю) яе лапаткі. На выхадзе з турбіны газы пападаюць у фарсажную камеру. Сюды пры неабходнасці падаецца дадатковая порцыя паліва, пры згаранні якой атрымліваюць дадатковую магутнасць.

 Згаранне рэактыўнага паліва суправаджаецца ўтварэннем нагару на фарсунцы, галоўцы і сценках рабочай камеры. Нагара утвараецца тым больш, чым вышэй тэмпература кіпення, вязкасць і шчыльнасць паліва і наяўнасць араматычных угляводаў. Нагараўтварэнне змяняе гідраўлічныя характарыстыкі фарсунак, якасць распылення пагаршаецца, што прыводзіць да павышанай дымнасці рухавіка. Рабочы працэс у газатурбінных устаноўках падобны да працэса, што працякае у РР. Там і там у камеру згарання асобна падаецца паліва і сціснутае паветра. У першай зоне адбываецца змешванне, далей актыўнае гарэнне і дагаранне сумесі. Прадукты згарання круцяць кола газавай турбіны. Істотнай адметнасцю ёсць тое, што ў  газатурбінных устаноўках няма фарсажнай камеры. У газавых турбінах прадукты згарання таксама разбаўляюцца вялікай колькасцю паветра, у выніку чаго тэмпература зніжаецца з 1 800-2 000 °C да 600—850 °C. Такім чынам, агульная колькасць паветра, што траціцца, у некалькі разоў большая за стэхіяметрычна неабходную. Аднак колькасць першаснага паветра, якое падаецца ў камеру згарання, складае  25-35 % ад усяе колькасці, таму каафіцыент яго лішку пры гарэнні роўны 1,1-1,5. Праз вялікія траты цяпла ККД найпрасцейшых газатурбінных установак складае 20-26 %, камбінаваных (аснашчаных дызель-генератарам з наддувам) — да 40 %.

Стацыянарныя газатурбінныя ўстаноўкі пры адпаведнай падрыхтоўцы могуць спажываць усе віды паліва, уключна цвёрдае і газападобнае.

Гл. таксама
-----------

* Паветрана-рэактыўны рухавік
* Прамацечны паветрана-рэактыўны рухавік
* Ракетны рухавік
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лі.

**Соф’я Дзмітрыеўна Лі** (30 сакавіка (12 красавіка) 1904 — 4 верасня 1980) — беларускі мастак. Заслужаны работнік культуры БССР (1975). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

С. Дз. Лі нарадзілася ў вёсцы Обаль (сучасны Сенненскі раён Віцебскай вобласці). У 1931 годзе скончыла Беларускі мастацкі тэхнікум у Віцебску.

У часы Вялікай Айчыннай вайны — сувязная і разведчыца, парторг партызанскага атрада «Перамога» брыгады «Полымя» Пухавіцкага раёна, член бюро Пухавіцкага падпольнага райкама партыі.

Член Беларускага саюза мастакоў (1946).

Творчасць
---------

У мастацкіх выставах удзельнічала з 1929 года. Працавала ў жанры пейзажа, тэматычнай карціны, нацюрморта.

Сярод работ С. Дз. Лі:

* карціны на тэмы партызанскага жыцця «За баявой вучобай», «Партызанскі лагер», «Партызанская прысяга», «Партызаны ў вёсцы» (1946), «У тыле ворага» (1967);
* пейзажы «Восень» (1949), «У пачатку верасня» (1958), «Нарач» (1968), «На Лепельшчыне» (1968);
* нацюрморты «Кветкі» (1948), «Гладыёлусы» (1954), «Кубак чэмпіёна» (1971)

і інш.

Сям'я
-----

Выйшла замуж за ваеннага лётчыка-выпрабавальніка — карэйца, які прыняў савецкае грамадзянства. У 1928 годзе нарадзіла сына Германа, праз 12 дзён пасля нараджэння сына муж загінуў у авіякатастрофе.

Узнагароды
----------

* Заслужаны работнік культуры Беларусі (1975)
* ордэн Чырвонай Зоркі
* ордэн «Знак Пашаны»

Зноскі
------

1. ↑  Ли Софья Дмитриевна

Літаратура
----------

* *Шалянкова І. М.* Лі Соф’я Дзмітрыеўна // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 3. Карчма — Найгрыш / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 3. — 751 с. — 9 500 экз.
Увечары 4 мая 2023 года 21-гадовы Ураш Блажыч, узброены аўтаматам, адкрыў агонь з аўтамабіля ў Дубоне і Шэпшыне, вёсках муніцыпалітэта Младэнавац, Бялград, Сербія, і Мала-Араш’е, Смедарава, забіўшы прынамсі восем чалавек, у тым ліку супрацоўніка паліцыі. Яшчэ чатырнаццаць асоб атрымалі раненні. На наступны дзень нападнік арыштаваны недалёка ад Крагуеваца. Страляніна адбылася неўзабаве пасля нападу на пачатковую школу ў Бялградзе.

Зноскі
------

1. ↑  KATAKLIZMA U MLADENOVCU: 8 mrtvih, 13 ranjenih, potera za ubicom i dalje traje, policija blokirala okolna sela! (серб.). *Blic* (5 мая 2023). Архівавана з першакрыніцы 4 May 2023.
2. ↑  Detalji hapšenja Uroša posle masakra kod Mladenovca: Sakrivao se u kući kod rođaka (серб.). *Telegraf* (5 мая 2023).

Спасылкі
--------

* Uhapšen osumnjičen za ubistva u selima kod Mladenovca
**Скубі-Ду** (англ.: Scooby-Doo) — амерыканская мультыплікацыйная франшыза, якая ўключае ў сябе пэўную колькасць мультсерыялаў і паўнаметражных мультфільмаў, якія вырабляюцца з 1969 года па сённяшні дзень. Арыгінальны серыял пад назвай «Скубі-Ду, дзе ты!» (англ.: «Scooby-Doo, Where Are You!») быў створаны для Hanna-Barbera Productions аўтарамі Джо Рубі і Кенам Спірсам у 1969 годзе. Падзеі гэтага серыялу, які выходзіў па суботніх раніцах, паведамляюць пры прыгоды чатырох маладых людзей — Фрэда Джонса, Дафны Блэйк, Велмы Дзінклі і Норвіла "Шэгі" Роджэрса — і іх карычневага нямецкага дога з імем Скубі-Ду, якія раскрываюць тайны, звязаныя з нібыта звышнатуральнымі істотамі, праз шэраг выхадак і недарычных сітуацый.
Мужчынскі мас-старт на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года
**Мас-старт** (або **го́нка з агу́льнага ста́рту**) — від біятлоннай гонкі на 15 км у мужчын, 12,5 км у жанчын і юніёраў, 10 км у юніёрак і юнакоў, і 7,5 км у дзяўчат з чатырма агнявымі рубяжамі. Яна складаецца з пяці кругоў па 3 км у мужчын, 2,5 км у жанчын і юніёраў, 2 км у юніёрак і юнакоў, і 1,5 км у дзяўчат.

Гісторыя
--------

Мас-старт — адзін з самых маладых відаў біятлонных гонак. На зімовых Алімпійскіх гульнях мас-старты ўпершыню прайшлі ў 2006 годзе. Першым алімпійскім чэмпіёнам у мас-старце стаў нямецкі біятланіст Міхаэль Грайс, а першай алімпійскай чэмпіёнкай — шведская біятланістка Ганна-Карын Улафсан-Зідэк. У праграму чэмпіянатаў свету гонка з агульнага старту была ўключана ў 1999 годзе. Першым чэмпіёнам свету на гэтай дыстанцыі стаў нямецкі біятланіст Свен Фішэр, а першай чэмпіёнкай свету — украінская біятланістка Алена Зубрылава. На этапах Кубка свету мас-старт упершыню быў праведзены на апошнім восьмым этапе сезона 1996/1997 ў Новасібірску. Гэтую гонку тады выйгралі аўстрыйскі біятланіст Вольфганг Пернер і расійская біятланістка Ганна Волкава.

Рэгламент гонкі
---------------

Біятланісты (як правіла — 30 лепшых спартсменаў у рамках тых ці іншых біятлонных спаборніцтваў) стартуюць адначасова з агульнага старту. Першая і другая стральба — лежачы, трэцяя і чацвёртая — стоячы. Біятланісты займаюць месца на агнявых рубяжах у адпаведнасці з парадкам прыходу на стрэльбішча (на першым — у адпаведнасці з парадкам стартавага нумару). За кожны промах прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 150 м.

Пачынаючы з Кубка свету 2011/12 уступаюць у сілу новыя правілы па допуску спартсменаў да мас-старту. Калі раней дапускаліся 30 лепшых спартсменаў агульнага заліку Кубка свету, то цяпер да гонцы дапускаюць 25 спартсменаў згодна з агульным залікам Кубка свету, а таксама 5 спартсменаў, якія не ўваходзяць у гэты лік, але якія набралі найбольшую колькасць ачкоў за бягучы этап. На Алімпійскіх гульнях і чэмпіянатах свету ў мас-старце удзельнічаюць усе прызёры бягучых Гульняў (чэмпіянату) у спрынце, гонцы пераследу і індывідуальнай гонцы, 15 лепшых у агульным заліку Кубка свету, астатнія (ад 6 да 15 чалавек) дабіраюцца па набраных ачках на бягучых Алімпійскіх гульнях (чэмпіянаце свету).

У Кубку свету вядзецца асобны залік па гэтай дысцыпліне. Па вынікам сезона пераможцы сярод мужчын і жанчын атрымліваюць Малы крыштальны глобус.

Тэрмін «мас-старт» ужываецца і да лыжных гонкаў, калі ўсе ўдзельнікі стартуюць адначасова.

Зноскі
------

1. ↑  У 2002 годзе Алена Зубрылава змяніла ўкраінскае грамадзянства на беларускае.
2. ↑  Мужчыны и жанчыны
3. ↑  Дыстанцыя першых гонак з агульнага старту ў рамках Кубка свету (сезон 1996/1997) склала 10 км у мужчын і 7,5 км у жанчын.

| ⛭Віды біятлонных гонак |
| --- |
| У рамках чэмпіянату і Кубка свету | 
* Індывідуальная гонка
* Спрынт
* Пасьют
* Мас-старт
* Эстафета
* Змешаная эстафета
* Адзіночная змешаная эстафета

 |
| У рамках іншых спаборніцтваў | 
* Суперспрынт
* Суперпасьют
* Марафон
* Мега-мас-старт

* Камандная гонка
	+ *камандны спрынт*
	+ *уласна камандная гонка*
	+ *гонка патрулёў*
	+ *патрульная гонка*

 |
**Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей** (ням.: Reallexikon des klassischen Altertums für Gymnasien — *Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей для гімназій*) — энцыклапедычны слоўнік імёнаў, паняццяў і тэрмінаў, якія апісваюць побыт, міфалогію, права, эканоміку, палітыку Старажытнай Грэцыі і Старажытнага Рыма. Ён стаў асноўным навучальным дапаможнікам у нямецкіх і расійскіх класічных гімназіях з канца XIX стагоддзя, быў перакладзены на 16 моў.

1-е выданне выйшла ў 1855 годзе, 6-е — у 1882 годзе (было перакладзена на рускую мову к 1885 году), 8-е выданне — у 1914 годзе на нямецкай мове.

Выданні
-------

Ідэя выдання слоўніка з'явілася ў кнігавыдаўца Бенедыкта Тейбнера. Для ажыццяўлення сваёй задумы ён звярнуўся да Фрыдрыха Любкера, які пры падтрымцы такіх навукоўцаў, як Класен, Есен, Кейль, Экштэйн, Штоль і многіх іншых, скончыў працу ў снежні 1854 года.

Пасля слоўнік шмат разоў перавыдаваўся. Другое выданне слоўніка выйшла ў 1860 годзе, трэцяе — у 1867 годзе, чацвёртае — у 1874 годзе. У 1877, 1882 і 1891 гадах выйшлі адпаведна пятае, шостае і сёмае выданні слоўніка пад рэдакцыяй Макса Эрлера з дадаткамі і паляпшэннямі.

У 1914 годзе выйшла восьмае выданне рэальнага слоўніка пад рэдакцыяй Іаханеса Гефкена[de] і Эрыха Цыбарта[de]. Усе выданні былі надрукаваны ў выдавецтве «Тойбнер»[de]. У 2005 годзе выдавецтва Manuscriptum Verlagsbuch перавыдала восьмае выданне слоўніка.

У Расійскай імперыі
-------------------

У Расійскай імперыі «Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей» вядомы ў перакладзе на рускую мову 6-га выдання, які выйшаў у 1882 годзе.

Гл. таксама
-----------

* «Слоўнік класічных старажытнасцей Харпера (1898)»
* «Рэальная энцыклапедыя навукі пра класічную старажытнасць» (Паўлі-Вісава)

Зноскі
------

1. ↑  Гл. анатацыю выдання «Олма-Пресс», 2001.
2. ↑  Предисловие редакции / Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб. 1885.
3. ↑  Гл. бібліяграфічнае апісанне слоўніка за 1855 Архівавана 4 лістапада 2016. 1860 Архівавана 25 лістапада 2016. 1867 Архівавана 25 лістапада 2016. 1874, 1877, 1882, 1891, 1914(недаступная спасылка) и 2005 гады на Google Book Search
4. ↑  Любкер // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей
**Фядот Пракопавіч Падалян** (17 ліпеня 1909, в. Руса-Крыклівец, Альгопальскі павет, Падольская губерня, цяпер Крыклівец, Вінніцкая вобласць — 4 студзеня 1971) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Магілёўскай вобласці ў Вялікую Айчынную вайну.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 17 ліпеня 1909 года ў вёсцы Руса-Крыклівец Альгопальскага павета Падольскай губерні (цяпер Крыклівец, Вінніцкая вобласць) у сям’і селяніна. З 1928 года на культурна-асветнай і гаспадарчай працы.

З 1931 года — у Чырвонай Арміі. Член КПСС з 1938 года.

Вялікую Айчынную вайну сустрэў пад Слонімам, з красавіка 1942 года ў партызанах: радавы, камандзір узвода, роты, атрада. З красавіка па ліпень 1943 года з’яўляўся камандзірам 11-й Быхаўскай партызанскай брыгады. З ліпеня — камандзір, а з лістапада 1943 года кіраўнік Быхаўскай ваенна-аператыўнай групы, адначасова ў лістападзе 1943 — лютым 1944 года — сакратар Быхаўскага падпольнага райкама партыі.

У 1944—1965 гадах на партыйнай і савецкай рабоце ў Бабруйскай і Магілёўскай абласцях. У 1956 годзе завочна скончыў Магілёўскі педінстытут.

У пасляваенныя гады перадаў у Быхаўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей сцяг 11-й Быхаўскай партызанскай брыгады, які быў пашыты рукамі быхаўскіх партызанак з бардовага плюшу і марлі. Таксама падараваў музею машынку, на якой падчас вайны друкаваліся матэрыялы для падпольнай газеты «Партызан Быхаўшчыны» і лістоўкі.

Магіла на Васкрасенскіх могілках
Памёр 4 студзеня 1971 года. Пахаваны на Васкрасенскіх могілках у Магілёве.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны 2 ордэнамі Леніна, ордэнамі Чырвонага Сцяга і Працоўнага Чырвонага Сцяга.

Улічваючы вялікія заслугі Фядота Падаляна ў развіцці партызанскага руху на Быхаўшчыне, у дзень святкавання 25-годдзя вызвалення раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў рашэннем гарадскога Савета дэпутатаў працоўных яму прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Быхава». Яго імем названа вуліца ў Быхаве.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  *Сяргей Жыжыян*. Музейны ўнікат. Быхаўскія скарбы  (бел.).  Літаратура і мастацтва № 33 (23 жніўня 2013). Праверана 29 мая 2021.

Спасылкі
--------

* Фядот Пракопавіч Падалян на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 131361 |
**Рэакцыя Каніцара** — хімічная рэакцыя дыспрапарцыянавання альдэгідаў, якія не змяшчаюць вадароду ў α пазіцыі ў дачыненні да карбанільнай групы. Названая ў гонар Станіслава Каніцара.

С. Каніцара першым правёў гэта ператварэнне ў 1853 годзе, атрымаўшы бензойную кіслату і бензілавы спірт пры апрацоўцы бензойнага альдэгіда карбанатам калію. Прадуктам акіслення з’яўляецца карбонавая кіслата, прадуктам аднаўлення — спірт. Для альдэгідаў, якія маюць атам вадароду ў α пазіцыі па дачыненні да карбанільнай групы (RC H R’CHO) пераважная рэакцыя альдольнай кандэнсацыі.

The Cannizzaro reactionThe Cannizzaro reaction
C-R startAnimGifC-R startAnimGif

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце ХиМиК.ру (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 170104309 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Праабражэнская.

**Соф’я Пятроўна Праабражэ́нская** (27 верасня 1904, Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя — 21 ліпеня 1966 Ленінград, СССР) — савецкая оперная і камерная спявачка (мецца-сапрана). Народная артыстка СССР (1955). Лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій (1946, 1951).

Валодала моцным прыгожым голасам вялікага дыяпазону, яркім сцэнічным дараваннем.

У гады блакады Ленінграда неадлучна знаходзілася ў горадзе, адмовіўшыся ад эвакуацыі.

Біяграфія
---------

У 1928 годзе скончыла Ленінградскую кансерваторыю.

У 1928—1959 гадах працавала ў Ленінградскім тэатры оперы і балета імя Кірава.

У гады вайны адмовілася эвакуіравацца з блакаднага Ленінграда, дала каля 1500 канцэртаў у Філармоніі. У гэтыя гады яна неаднаразова станавілася донарам крыві, за што яе ганаравалі звання «Выдатнік аховы здароўя» ў 1943 годзе.

У 1947—1951 і 1960—1961 выкладала ў Ленінградскай кансерваторыі (з 1949 года прафесар).

Вяла канцэртна-выканальніцкую дзейнасць. У рэпертуары рускія народныя песні і рамансы. Выконвала вакальны цыкл «Песні і танцы смерці» М. Мусаргскага. Сярод партый: Марфа («Хаваншчына[ru]» М. Мусаргскага), Іаанна, Графіня («Арлеанская дзева», «Пікавая дама» П. Чайкоўскага), Любаша («Царская нявеста[ru]» М. Рымскага-Корсакава), Ефрасіння («Сям’я Тараса» Дз. Кабалеўскага), Актавіян («Кавалер руж[ru]» Р. Штрауса) і іншыя.

Аўтар артыкула «Трыццаць гадоў на сцэне» («МЖ», 1958, No 2).

Соф’я Пятроўна Праабражэнская памерла 21 ліпеня 1966 года ў Ленінградзе. Пахавана на Літаратарскіх мастках Волкаўскіх могілак. Яе надмагілле выканала скульптар М. Ц. Літоўчанка.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Преображенская Софья Петровна // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Награды ~ — Приказ о награждении знаком «Отличник здравоохранения»

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 139814782 · GND: 123586747 · ISNI: 0000 0000 5541 544X · NKC: jn20020506002 · NUKAT: n2016245628 · VIAF: 42749294 |

 |
Фазенда кавы ў Бразіліі. Гаспадарскі дом 18 ст. утварае частку вялікай латыфундыі.
**Латыфундыя** (лац.: lātus "прасторны" + лац.: fundus, "ферма, уладанне") — вельмі вялікае прыватнае зямельнае ўладанне. Латыфундыі ў рымскай гісторыі былі вялікімі маёнткамі, якія спецыялізаваліся на вытворчасці ў галіне сельскай гаспадаркі, прызначаных для экспарту: збожжа, аліўкавы алей, або віно. Яны былі характэрныя Вялікай Грэцыі і Сіцыліі, Егіпта і паўночнаафрыкага Магрыба і Бетыкі на поўдні Іспаніі. Старажытныя латыфундыі былі максімальна набліжаны да індустрыяльнай сельскай гаспадаркі, і іх эканоміка залежала ад рабскай працы.

Падчас каланіяльнага перыяду партугальскія і іспанскія манархі часта ўзнагароджвалі за ваенную службу вялікімі зямельнымі ўладаннямі у Бразіліі, Балівіі, Мексіцы, Венесуэле, Уругваі, Кубе, Чылі і Аргенціне. Прымусовая вярбоўка мясцовых жыхароў у якасці рабочых, дазволеных каланіяльнымі законамі, зрабіў гэтыя зямельныя ўладанні асабліва прыбытковымі для сваіх уладальнікаў. Гэтыя маёнткі: фазенды (па-партугальску) або асьенды (на іспанскай мове), былі запазычанымі ад слова "латыфундыя".

Гэтыя буйныя зямельныя ўладанні-працягвалі існаваць пасля здабыцця краінамі незалежнасці; аграрныя рэформы, накіраваныя на спыненне дамінавання сістэмы латыфундыяў былі папулярныя у некаторых нацыянальных урадаў у Лацінскай Амерыкі. Сёння, латыфундыі існуюць у некаторых краінах Лацінскай Амерыкі, на поўдні Іспаніі і Італіі.
Пячатка Алега, князя Чарнігаўскага. 1094 г.
**Чарнігаўскае княства** — у XI ст. адна з найбольш буйных і моцных зямель Русі, у XII—XIV стст. галоўны ўдзел Чарнігаўскай зямлі. Сталіца — Чарнігаў.

Значныя гарады: Ноўгарад-Северскі, Старадуб, Бранск, Пуціўль, Курск, Любеч, Глухаў, Слуцк, Клецк, Чачэрск і Гомель.

Як асобная адміністрацыйная адзінка, Чарнігаўская зямля вылучылася ўжо ў X ст. але кіравалася кіеўскімі ваяводамі. Утварылася на землях севяранскага засялення (пераважна), на левым беразе Дняпра у басейне рэк Дзясна і Сейм, пазней пашырылася на землі радзімічаў, вяцічаў і дрыгавічоў. У 1024—1036, пасля падзелу Русі паміж Яраславам і Мсціславам Уладзіміравічамі, ператворана ў асобны ўдзел, які ўключаў усю левабярэжную Русь, акрамя Пераяслаўля, у т.л. Мурамска-Разанскую зямлю, Смаленск і Тмутаракань. У 1036—1054 гадах у валоданні Яраслава, пасля яго смерці перайшло ва ўдзел да яго сына Святаслава, хоць і ў значна паменшаным памеры. Пасля смерці Святаслава некаторы час была ў валоданні розных князёў, у т.л. Уладзіміра Манамаха. Межы Чарнігаўскай зямлі ў гэтыя часы пачыналіся ад берагоў Дзясны і на паўночным усходзе дасягалі меж сучаснага Падмаскоўя, а на поўдні Кубані.

Пастановай Любецкага з’езду (1097) перайшла ў валоданне сыноў Святаслава — Алега і Даніла, далей была ў валаданні іх нашчадкаў — Ольгавічаў. З гэтага ж часу пачынаецца драбленне Чарнігаўскай зямлі на ўдзелы. Напачатку выдзяліліся ўласна Чарнігаўскае княства як галоўны ўдзел і Ноўгарад-Северскае і Мурамска-Разанскае княствы, якія ў сваю чаргу драбіліся далей.

У 1345—1346 гадах вялікі князь літоўскі Альгерд далучыў Чарнігаўскае княства і іншыя ўдзелы Чарнігаўскай зямлі да Вялікага Княства Літоўскага, пасадзіў у розных удзелах сваіх сыноў ці іншых асоб.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* *Kuczyński S.М.* Ziemie Czernihowsko-Siewierskie pod rzadami Litwy. — Warsz. 1936;
* *Зайцев А. К.* Черниговское княжество // Древнерусские княжества X—XIII вв. — М. 1975. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge978323 · VIAF: 236003958 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вайшнорас.
**Фяліксас Вайшно́рас** (літ.: Feliksas Vaišnoras; 18 мая 1897, в. Пільвішкей Ковенскай губерні, цяпер Вілкавішскі раён, Літва — 21 жніўня 1972, Вільнюс) — літоўскі паэт
, перакладчык, журналіст. Заслужаны дзеяч культуры Літвы (1965).

Біяграфія
---------

У 1916—1918 знаходзіўся ў працоўным лагеры, арганізаваным нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. У 1919 стаў членам ВКП(б). Арганізоўваў прафсаюзны рух у родных мясцінах. У 1921—1923 зняволены ў каўнаскай турме, дзе пачаў пісаць вершы. У 1923 у выніку абмену палітвязнямі апынуўся ў Маскве. У 1925 скончыў Камуністычны універсітэт нацыянальных меншасцей Захаду. Працаваў у розных выдавецтвах Масквы і Смаленска. З 1930 у Мінску, працаваў у газ. «Raudonasis artojas» (Чырвоны араты), у 1934—1937 — яе рэдактар. З 1934 член СП СССР. Быў членам бюро літоўскай секцыі БелАПП, сакратаром літоўскай секцыі СП БССР.

Арыштаваны 23.8.1937; у 1939 прысуджаны да 5 гадоў ссылкі, якую адбываў у Казахстане. Пасля вызвалення ў 1944—1945 служыў у 16-й літоўскай дывізіі Чырвонай Арміі. З 1945 у Вільнюсе, працаваў у розных выдавецтвах і грамадскіх арганізацыях. З 1957 на пенсіі. У 1965 стаў заслужаным дзеячам культуры Літоўскай ССР. Напісаў і апублікаваў кнігу ўспамінаў.

Творчасць
---------

Аўтар зборніка вершаў «Пад сцягам працы і барацьбы» (1934, на літоўскай мове), кнігі мемуараў «Да светлага жыцця» (1960). На літоўскую мову пераклаў (пад псеўданімам Ф. Садайніс) паэму Я. Купалы «Над ракою Арэсай» (1935), асобныя творы П. Броўкі, Я. Коласа, Т. Кляшторнага, І. Харыка і інш. а таксама творы рускіх і латышскіх пісьменнікаў.

Зноскі
------

1. ↑  Вайшнорас Феліксас. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Літаратура
----------

* Вайшнорас Феліксас. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* **Літ. з даведн. Л. У. Маракова**:Мальдзіс А. Творчыя ўзаемасувязі беларускай і літоўскай літаратур у савецкі час // Старонкі літаратурных сувязей. Мн. 1970
* БП, т. 1.

Спасылкі
--------

* ВАЙШНАРАС (САДАЙНІС) Феліксас Вінцэнтавіч(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 6753154260574824480003 · ЗЭКББ: SEK-188894 |
**Скрыташы́йныя чарапа́хі** (*Criptodira*) — падатрад паўзуноў атрада Чарапахі (*Testudines*).

Адрозніваецца 8 сямействаў, каля 50 родаў, 148 відаў. Вядомы з трыясу, паходзяць ад катылазаўраў.

Пашыраны амаль усюды, акрамя Антарктыды. Большасць вядуць паўводны спосаб жыцця. На Беларусі сустракаецца балотная чарапаха еўрапейская.

Даўжыня панцыра ад 10 да 150 см, маса да 400 кг (слановыя чарапахі). Цела ўкрыта панцырам, які складаецца са спіннога (карапакс) і брушнога (пластрон) шчытоў. Здольныя ўцягваць шыю (адсюль назва) і галаву пад панцыр, пры гэтым выгінаюць шыю S-падобна ў вертыкальнай плоскасці. Тазавыя косці не зрошчаныя з панцырам. Пластрон укрыты 11—12 рагавымі шчыткамі.

Адкладваюць яйцы на сушы. Кормяцца раслінным і жывёльным кормам. Жывуць зрэдку да 150 гадоў.

Асобныя віды — аб’екты развядзення і промыслу (выкарыстоўваюць мяса, тлушч, яйцы, рагавыя шчыткі).

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Скрыташыйныя чарапахі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 475. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Fossilworks · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776172022 |
**Латыгаўка** — археалагічны помнік — курганны могільнік старажытнарускага часу каля в. Латыгаўка Талачынскага раёна Віцебскай вобласці. 

Размешчаны на тэрыторыі сучасных могілак. 10 курганоў дыяметрам 15—20 м, вышынёй 0,5—0,6 м, падножжы абкладзены камянямі. Абследавалі ў 1959 г. Л. В. Аляксееў, у 1972 г. А. Р. Мітрафанаў. У 1973 г. З. М. Сяргеева даследавала 3 курганы.

Пахавальны абрад — трупапалажэнне галавой на захад. У адным пахаванні на поясе нябожчыка з левага боку знойдзена падковападобная спражка, на руцэ — драцяны пярсцёнак з заходзячымі канцамі, на чэрапе — бронзавая бляшка з рэшткамі эмалі.

Літаратура
----------

* Ляўко, В. М. Латыгаўка / В. М. Ляўко // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 8—9. — ISBN 978-985-11-0354-2.