recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Авяльга**, таксама **Івалга звычайная** (*Oriolus oriolus*) — невялікая яркая птушка, адзіны прадстаўнік сямейства авяльгавых, распаўсюджаны ва ўмераным клімаце паўночнага паўшар'я.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 23—27 см, маса 70—90 г. Апярэнне галавы і тулава ў самцоў залаціста-жоўтае, з чорнымі крыламі і часткай хваста, ад асновы дзюбы да вока ідзе чорная паласа. Самка і маладыя больш аднастайна афарбаваныя. У самак верх цела жаўтавата-зялёны, ніз шаравата-белы з цёмнымі падоўжанымі стракацінамі, крылы і частка хваста больш цёмныя за цела. Дзюба чырвоная. Голас: чысты, флейтавы свіст.

Пашырэнне
---------

Паштовая марка Беларусі, 2002
Арэал: Еўропа (акрамя поўначы), Сібір да Енісея, Цэнтральная Азія, Індыя, Іран, Малая Азія, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Насяляе нізіны, ускрайкі лісцевых і мяшаных лясоў; акрамя таго, групы дрэў сярод палёў і паркі з высокімі дрэвамі, сады, старыя алеі і лесапасадкі ўздоўж дарог, прырэчныя лясы. У гарах Швейцарыі даходзіць да вышыні 600 м, у Пірэнеях і Апенінах — да 1000 м, на Сіцыліі — да 1500 м, у Карпатах — 800 м (часам да 1000 м).

Мігруе на далёкія адлегласці, зімуе ў тропіках Азіі і Афрыкі на поўдзень ад Сахары.

Па дадзеных Міжнароднага саюза аховы прыроды, даволі шматлікі від. У сусветнай Чырвонай кнізе авяльга мае статус таксонаў мінімальнага рызыкі (катэгорыя LC).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Шумная і рухомая, звычайна трымаецца ў кроне дрэў, пераважна лісцяных. Сустракаецца ў адзіночку або парамі. Сілкуецца вусенямі і іншымі насякомымі, а таксама ягадамі.

Гняздо робіць на бакавой галіне высокага дрэва (звычайна лісцевага), далека ад ствала, рэдка паміж дзвюх суседніх галін ці каля ствала, на вышыні ад 4 да 16-18 м над зямлёй, пераважна слаба замаскіраванае. Гняздо вісячае, бакі аплятаюць развілку галін, краі гнязда закручаны ўнутр. Матэрыял: сухое лісце, трава і раслінныя валокны (у знешняй частцы), а таксама кара бярозы, касмыкі шэрсці, часам кавалкі ануч або паперы (ва ўнутранай частцы). Высцілка з тонкай травы (часам з прымессю некалькіх пёраў, воўны, павуціны, малых кавалкаў паперы).

Яйкі
Яйкі (4-5, часам 3-6) даволі падоўжаныя з завостраным вузейшым канцом. Белыя або крэмавыя з ружаватым адценнем і цёмна-вішнёвымі плямкамі (рэдка чорнымі). Памеры: 30х22 мм

Падвіды
-------

* *O. o. oriolus* — Паўночна-Заходняя Афрыка (акрамя поўначы), Заходняя і Цэнтральна-Заходняя Азія;
* *O. o. kindoo* — Цэнтральная Азія, Паўночная Індыя.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4130415-9 · LCCN: sh87004835 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Новаш.
**Ларыса Іванаўна Новаш** (27 мая 1940, г.п. Дзяржынск, Мінская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1968 годзе. Працавала ў БелНДІдзіпрасельбудзе, Мінскінжпраекце, з 1980 года — кіраўнік групы архітэктараў у БелНДІдзіпрасельбудзе.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1972 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: адміністрацыйны будынак у калгасе імя Калініна (1970), дыспетчарскія пункты ў мікрараёнах Захад-З, Серабранка-2 (1978), падземныя пешаходныя пераходы на плошчы Калініна і вул. Падлеснай (1981), пуцеправоды па вул. 2-е Кольца—Р. Люксембург (1981), Аранскай (1982—1983) у Мінску, гандлёвы цэнтр і лазня ў калгасе «Чырвоная змена» (1972—1973, у аўтарскім калектыве), інтэр’еры кафэ ў саўгасе «Малеч» (1975, у аўтарскім калектыве), райвыканкам у Вілейцы (1984).

Узнагароды
----------

Узнагароджана бронзавым медалём ВДНГ СССР (1973).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Новаш Лариса Ивановна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Ваеннаабавязаны** – грамадзянін, які знаходзіцца ў запасе Узброеных Сіл або іншых воінскіх фарміраванняў. Як правіла, гэта рэзерв, які фарміруецца для камплектавання на ваенны час. У Расіі гэта таксама юнакі і дзяўчыны дапрызыўнага і прызыўнога узростаў, якія складаюцца на воінскім уліку. У некаторых дзяржавах называюцца «запаснікамі», рэзервістамі і гэтак далей. Раней у СССР таксама называўся «прыпіснік», бо быў прыпісаны да пэўнага фармавання ў выпадку паўторнага прызыву. У дзяржавах, якія прынялі англасаксонскую мадэль будаўніцтва УС, называюцца «liable for military service», даслоўна — адказны за ваенную павіннасць.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), М. ВИ, 1984 г. 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.)
* Василий Первунин. Кто военнообязанный в Беларуси? // газета «Аргументы и факты» в Беларуси № 6. 17 мгновений эпидемии 11/02/2020.
**Каўпа** (лац.: Caupo; ? — 1217) — адзін са старэйшын тарэйдскіх ліваў у XIII ст.

Біяграфія
---------

Упершыню Каўпа згадваецца «Хронікай Лівоніі» Генрыха Латвійскага ў 1200 годзе, калі разам з іншымі старэйшынамі аддаў сваіх сыноў закладнікамі біскупу Альберту. Аднак, відаць, ахрысціўся Каўпа яшчэ ў 1191 г. і быў саюзнікам немцаў, шмат спрыяў умацаванню іх улады. У 1203 ездзіў у Германію, затым у Рым, дзе быў прыняты Папам Інакенціям III, і вярнуўся ў Лівонію ў верасні 1204 года. Лівы не прынялі свайго колішняга старэйшыну, але ў 1206 годзе Каўпа з дапамогаю немцаў вяртае сабе ўладу, пры гэтым быў спалены г.зв. «замак Каўпа». Пазней Каўпа ўдзельнічаў у паходах немцаў супраць эстаў. У бітве з эстамі 21 верасня 1217 быў смяротна паранены. Падзяліў сваю маёмасць паміж цэрквамі ў Лівоніі. Нашчадкаў па мячы Каўпа не пакінуў, яго сын Бертольд загінуў яшчэ ў 1210 г. Ад Каўпа па кудзелі выводзіць сябе род остзейскіх немцаў Лівенаў.

«Замак Каўпа»
-------------

«Замак Каўпа» знаходзіўся паблізу пабудаванага ў 1214 годзе немцамі Фрэдэландскага замка (пазней зваўся Тарэйдскім). Выказвалася меркаванне, што Каўпа таксама меў і другі замак («малы замак Каўпа») — Вілкмесцкае гарадзішча, за 1 км ад Крымулдскага замка, але гэтае меркаванне аспрэчваецца.

У мастацтве
-----------

* опера Адольфа Ведро «Каўпа» у 4 дз. (5 к.) (пастаўл. 1932)
* раман Рэйна Раўда «Каўпа» (1990)

Гл. таксама
-----------

* Дабрэл
* Ака
* Нін
* Весік
* Ана

Літаратура
----------

* Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. 2-е изд. Издательство Академии Наук СССР, М. — Л. 1938.
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.

Спасылкі
--------

* Kaupo, Latviešu konversācijas vārdnīca. 8.sējums, 16336.-16338.sleja. Архівавана 16 красавіка 2010.
* Kaupo, Historia.lv
* Profesors Roberts Feldmanis par Kaupu
**Серэмба́н** (малайск.: Seremban, кіт.: 芙蓉, там.: சரம்பன்) — горад у Малайзіі, сталіца штата Негеры-Сембелан.

Горад размешчаны за 30 км ад узбярэжжа, у даліне ракі Лігі, ля падножжа горнага хрыбта Тытывангса. Мясцовасць галоўным чынам узгорыстая, глебы — чырвоныя латэрытавыя, прыдатныя для вырошчвання каўчуканосаў і масленічнай пальмы. У часы бурнай здабычы волава, рака Логі была галоўным транспартным гандлёвым шляхам. Сёння — гэта галоўная крыніца вады для Серэмбана і ўсяго Негеры-Сембелана. Клімат, як і ў большай частцы заходняй Малайзіі, гарачы і вільготны, з сярэднімі тэмпературамі 27—30 °C.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Серэмбан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 354. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7619136-9 · LCCN: n00113107 · VIAF: 140686176 |
**Се́рыя Ба́льмера** — спектральная серыя[ru] атама вадароду, лініі якой размешчаны ў бачнай і блізкай да ультрафіялетавай вобласці спектра. Гэтая серыя ўтвараецца пры пераходах паміж станамі, адзін з якіх мае галоўны квантавы лік, роўны двум.
Названа ў гонар швейцарскага матэматыка Іагана Бальмера[ru], які апісаў у 1885 годзе гэтую серыю формулай.

Формула Бальмера
----------------

Для апісання даўжынь хваль λ чатырох бачных ліній спектра вадароду І. Бальмер прапанаваў формулу

{\displaystyle {\lambda }=b{\frac {n^{2}}{n^{2}-2^{2}}},}
дзе *n* = 3, 4, 5, 6; *b* = 3645,6 Å.

У цяперашні час для серыі Бальмера выкарыстоўваюць прыватны выпадак формулы Рыдберга:

{\displaystyle {\frac {1}{\lambda }}=R\left({\frac {1}{2^{2}}}-{\frac {1}{n^{2}}}\right),}
дзе λ — даўжыня хвалі,

*R* ≈ 109737,3157 см−1 — пастаянная Рыдберга,
*n* — галоўны квантавы лік зыходнага ўзроўню — натуральны лік, большы ці роўны 3.

Зноскі
------

1. ↑  Бальмера серия // Физическая энциклопедия

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 173220165 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Данілава.
**Ларыса Іванаўна Данілава** (нар. 1956) — беларуская ўрач-эндакрынолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыла лячэбны факультэт Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута (дыплом з адзнакай) у 1979 г. Пасля праходжання інтэрнатуры працавала ў 1-ай гарадской клінічнай бальніцы ўрачом тэрапеўтам (1980—1982 гг. — гастраэнтэралогія).

1982—1885 гг. — навучанне ў аспірантуры на кафедры тэрапіі Беларускага дзяржаўнага інстытута ўдасканалення ўрачоў пад кіраўніцтвам прафесара А. С. Чыжа і прафесара І. Б. Ліўшыца.

1985—1991 гг. — асістэнт кафедры эндакрыналогіі Беларускага дзяржаўнага інстытута ўдасканалення ўрачоў. Са снежня 1991 г. пасля праходжання па конкурсе загадвала лабараторыяй дыягностыкі і карэкцыі эндакрынных парушэнняў дарослага насельніцтва НДІ радыяцыйнай медыцыны і эндакрыналогіі па 1998 г.

З 1998 г. і па цяперашні час — загадчыца кафедры эндакрыналогіі Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя працы па аўтаімунных хвароб эндакрыннай сістэмы і праблемах цукровага дыябету.

Старшыня Беларускай асацыяцыі эндакрынолагаў, член Міжнароднай федэрацыі дыябету і асацыяцыі клінічных эндакрынолагаў, Еўрапейскай асацыяцыі па вывучэнні дыябету. Член рэдакцыйных калегій эндакрыналагічных часопісаў (Расія, Украіна, Азербайджан).

Узнагароды
----------

Узнагароджана Ганаровай граматай Дзяржаўнага Камітэта па навуцы і тэхналогіях Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (2011), Ганаровымі граматамі міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь (2006, 2013). медалём «Францыска Скарыны» (2014).

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2 3  Данилова, Лариса Ивановна (доктор медицинских наук; род. 1956)  (руск.)
3. 1 2 3 4 5  Данилова Лариса Ивановна  (руск.)

Літаратура
----------

* Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006.
* Руководители, заведующие кафедрами, профессора и доктора наук Белорусской медицинской академии последипломного образования (1931—2006). ― Минск, 2006.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus |
| Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-189963 |
**Радыётэ́хніка** — навука, якая займаецца вывучэннем электрамагнітных ваганняў і хвалі радыёдыяпазону, метадаў іх генерацыі, узмацнення, пераўтварэння, выпраменьвання і прыёму і выкарыстання іх для перадачы інфармацыі. Таксама галіна тэхнікі, якая выкарыстоўвае электрамагнітныя хвалі для перадачы інфармацыі ў радыёсувязі, радыёвяшчанні, тэлебачанні, радыёлакацыі, радыёнавігацыі, радыёастраноміі, дыстанцыйным кіраванні і інш.

Узнікненне радыётэхнікі звязваецца з працамі Майкла Фарадэя, які заклаў асновы вучэння аб электрычным і магнітным палях, і Дж. К. Максвэла, матэматычна абгрунтаваўшага магчымасць існавання электрамагнітнага поля, здольнага распаўсюджвацца ў прасторы ў выглядзе электрамагнітных хваль.

Развіццё радыётэхнікі цесна звязана з дасягненнямі ў галіне радыёфізікі, электронікі, фізікі паўправаднікоў, тэорыі ваганняў, тэорыі інфармацыі, матэматыкі, тэхнікі высокачастотных вымярэнняў, вакуумнай і паўправадніковай тэхнікі.

Зноскі
------

1. ↑  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* *Дашанкоў В. М.* Радыётэхніка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 617. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Радиоте́хника // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 205523678, 2778576095 · NKC: ph161680 |
**Бастыя** (карс.: і фр.: Bastia) — камуна і горад у рэгіёне Корсіка, прэфектура дэпартамента Верхняя Корсіка.

Насельніцтва — 42,9 тыс. жыхароў (2005).

Бастыя знаходзіцца на паўночна-ўсходнім узбярэжжы вострава ў пачатку мыса Корс, з’яўляючыся асноўным портам і важным эканамічным цэнтрам Корсікі. Клімат міжземнаморскі з сярэднемесячнымі тэмпературамі ад 8 ° С зімой да 23 ° C летам (сярэднегадавая каля 15 ° C). Вятры частыя і умеренныя, ападкаў выпадае каля 700 мм у год.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  French National Directory of Representatives Праверана 15 сакавіка 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3456281'></a>
**Раштацкі мірны дагавор,** падпісаны 7 сакавіка 1714 года, уяўляў сабой, у сутнасці, частку Утрэхцкага міру, які завяршыў Вайну за іспанскую спадчыну (1701—1714). На працягу 1713—1714 гадоў гэты дагавор быў падрыхтаваны маршалам Францыі Клодам Луі Гекторам дэ Віларам і аўстрыйскім прынцам Яўгенам Савойскім. У прыватнасці, гэты дагавор паклаў канец варожасці паміж каралём Людовікам XIV і імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Карлам VI, якая працягвалася і пасля таго, як канфлікт быў вырашаны ў астатніх адносінах.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1258220318 |
**Аўстралійская партыя зялёных** (англ.: Australian Greens) — адна з палітычных партый Аўстраліі. Свае вытокі партыя бярэ з руху, арганізаванага супраць будаўніцтва плаціны на рацэ Франклін-Рывер ў Тасманіі ў 1980-х гадах, а таксама руху, звязанага з забарона выпрабаванняў ядзернай зброі ў Заходняй Аўстраліі. У цяперашні час палітыка партыі закранае шырокі круг пытанняў абароны навакольнага асяроддзя, антываеннага руху, сацыяльнай справядлівасці.

Гістарычна першая партыя зялёных у Аўстраліі была арганізавана ў Тасманіі і насіла назву Аб'яднаная Тасманская група (United Tasmania Group або UTG). Гэта было першае палітычнае аб'яднанне Зялёных ў свеце, якое выставіла Сваіх кандыдатаў на выбары ў парламент штата Тасманія ў 1972 годзе. Многія з членаў Групы пасля сформировалы першую партыю зялёных Тасманія ў 1992 годзе, якая правяла пяць сваіх прадстаўнікоў у парламент штата. 

Сенатары Аўстраліі, Былыя членамі мясцовых партый Зялёных, Боб Браўн (Тасманія) і Дзі Маргеттс (Заходняя Аўстралія), прапанавалі арганізаваць партыю зялёных Аўстраліі на федэральным узроўні. Лідарам аб'яднанае партыі ў парламенце стаў Боб Браўн, а восем партый зялёных штатаў і тэрыторый аб'ядналіся ў адзінае цэлае. 
У 2007 годзе, на агульнанацыянальных выбарах у Сенат, Зялёныя атрымалі больш аднаго мільёна галасоў.

Праграмныя палажэнні
--------------------

Энергетыка:

* садзейнічанне выкарыстанні аднаўляльных крыніц энергіі і энергаэфектыўнасці.
* Апазіцыя ў здабычы ўрану і атамнай энергетыкі і апазіцыі будаўніцтва новых гідраэнергетычных плацін для вытворчасці энергіі.
* падрыхтоўка да нафтавага піка.
* садзейнічанне «ўстойліваму» падыходу да кіраванні воднымі рэсурсамі.

Інфраструктура:

* пашырэнне грамадскага транспарту.
* супраць будаўніцтва плацін для водазабеспячэння.
* будаўніцтва чыгункі высокай хуткасці паміж паміж гарадамі Сіднэй і Мельбурн.

Знешняя палітыка:

* Адмена існавання Сусветнай гандлёвай арганізацыі.
* разрыў абароннага дагавора ЗША і Аўстраліі
* ў 1991 годзе, супраць вайны ў Персідскім заліве, а ў 2003 годзе вайны ў Іраку і апазіцыя вайны ў Афганістане.
* падтрымка рухаў незалежнасці па ўсім свеце, у тым ліку ў Палестыне, Тыбеце і Заходнім Папуа.
* у 1999 годзе падтрымку ўзброенага ўмяшання на Усходнім Тыморе
* падтрымку правоў чалавека ў такіх краінах, як Кітай і Бірма

Біяэтыка і сямейная палітыка:

* кваліфікаваную падтрымку добраахвотнай эўтаназіі.
* падтрымку аднаполых шлюбаў.
* бясплатны аперацыі па змене полу для тых, хто нарадзіўся з «інтерсексуальной ўмовай».

Іміграцыя:

* падтрымка бежанцаў і апазіцыя абавязковага затрымання асоб, якія шукаюць прытулку.
* падтрымка нізкага насельніцтва ў Аўстраліі.

Вынікі выбараў
--------------

Сенат

* 1996 : 2,4%
* 1998 : 2,7%
* 2001 : 4,9%
* 2004 : 7,7%
* 2007 : 9,0%
* 2010 : 13,1%
**«Рашэн»** (укр.: Рошен, англ.: Roshen) — адзін з найбуйнейшых вытворцаў кандытарскіх вырабаў ва Украіне і Усходняй Еўропе. Галоўны офіс кампаніі размешчаны ў Кіеве.

Рашэн вырабляе каля 200 відаў кандытарскіх вырабаў. Агульны аб'ём вытворчасці прадукцыі складае больш за 450000 тон у год. У склад карпарацыі ўваходзяць чатыры ўкраінскія фабрыкі (Кіеўская, дзве вытворчыя пляцоўкі ў Вінніцы, Марыупальская, Крэмэнчуцкая), дзве вытворчыя пляцоўкі Ліпецкай кандытарскай фабрыкі (Расія), Клайпедская кандытарская фабрыка (Літва), Bonbonetti Choco Kft (Будапешт, Венгрыя), а таксама малочна камбінат у Вінніцы і масла-малочны камбінат «Бершадьмолоко», які забяспечвае фабрыкі карпарацыі натуральнай высакаякаснай малочнай сыравінай.

Прадукцыя прадстаўлена больш чым у 28 краінах свету, уключаючы Украіну, Расію, Казахстан, Беларусь, краіны Каўказу, Сярэдняй Азіі, ЕС, ЗША, Малдову, Ізраіль, Літву.

Назва кампаніі была створана аж прозвішча яе заснавальніка - Пятра Парашэнкі (укр.: Петро Порошенко) шляхам выдалення першага і апошняга складоў.
Народы Аўстра-Венгрыі ў 1911 годзе
**Аўстраславізм** — палітычны рух сярод славянскіх народаў Аўстра-Венгрыі (асабліва сярод чэхаў) у другой палове XIX стагоддзя. Яго паслядоўнікі імкнуліся рэфармаваць аўстра-вянгерскую падвойную манархію ў траістую дзяржаву. Галоўнымі ідэолагамі аўстраславізма былі Францішак Палацкі і Францішак Ладзіслаў Рыгер, а таксама аўстрыйскія сацыял-дэмакраты Ота Баўэр і Віктар Адлер. Каля 1890 аўстраславізм быў заменены палітычнымі ідэямі радыкальных младачэхаў.

Мэтай аўстраславізма была не толькі траістасць імперыі, але і далейшая федэралізацыя і дэмакратызацыя Аўстра-Венгрыі. Паслядоўнікі аўстраславізма не адмаўлялі манархію як такую, але патрабавалі для асобных народаў імперыі аўтаноміі. Аднак пасля аўстра-вянгерскага дагавора у 1867 і адпаведнага вянгерска-харвацкага дагавора у 1868/1873 надзея на дэмакратызацыю ў форме новага федэральнага падзела Аўстра-Венгрыі распалася. У самом вянгерскім каралеўстве з 1867 праводзілася вельмі цвёрдая нацыянальная палітыка (мад'ярызацыя), мэтай якой было стварэнне адзінай мад'ярскай нацыянальнай дзяржавы па заходнееўрапейскім узоры.
Бастыённы замак у Слуцку
**Бастыённы замак** — абарончае збудаванне Новага часу, умацаванае з дапамогай бастыённых фартыфікацый рознага тыпу. Ад ранейшых замкаў бастыённыя замкі перанялі іх сацыяльную, вайсковую і адміністрацыйна-палітычную ролю, аднак значна адрозніваюцца ад іх прынцыпам арганізацыі абароны.

Азначэнне «бастыённы замак» або «zamek bastionowy», распрацаванае польскімі навукоўцамі, адначасова і вельмі слушнае, і, відаць, даволі простае па паходжанні: мадэрнізаваныя з дапамогай бастыённай сістэмы замкі атрымалі прыметнік «бастыённы». Бачна, з аднаго боку, вельмі моцная традыцыя замкавага будаўніцтва і трываласць наймення, з іншага боку — разуменне пэўнага адрознення новых «замкаў» ад ранейшых.

У архітэктурным плане між замкамі і замкамі бастыённымі мала агульнага: параўнайце Наваградскі замак і Гальшанскі замак, у адным выпадку прасла сцяны з пяццю вежамі і форбургам па перыметры і невялікі гатычны палац, прыбудаваны (sic) з унутранага боку адной з сценаў, у іншым — палац хаця і з некаторымі абарончымі рысамі, аднак цалкам аддзелены ад бастыённага абарончага комплексу. Такія назвы, як Нясвіжскі замак або Гальшанскі замак, варта лічыць традыцыйнымі, і пры дакладным узгадванні тыпу звяртаць увагу на іх адрознасць ад класічных феадальных замкаў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лутніцкі.
**Лявон Лутніцкі** — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

З’яўляўся прыдворным архітэктарам і будаўніком князёў Радзівілаў у канцы XVIII стагоддзя. Прадстаўнік архітэктуры барока. Удзельнічаў у рэканструкцыі Альбінскага палацава-паркавага комплексу, дзе пабудаваў палац «Кансаляцыя», альтанку, сістэму каналаў. Зрабіў праект Каралеўскай залы для Нясвіжскага палаца, рэстаўрыраваў палац у Слуцку, касцёл Святога Міхала і драўляную царкву ў Нясвіжы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Лутніцкі Лявон // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
**Багна-Схеда** — балота нізіннага (84 %), верхавога (13 %) і змешанага (3 %) тыпаў на поўначы Зэльвенскага і поўдні Мастоўскага раёнаў Беларусі, у пойме ракі Зальвянка.

Апісанне балота
---------------

Плошча 11,3 тыс. га. Глыбіня торфу да 4 м, пар. 1,5 м, ступень раскладання нізіннага тыпу 34 %, верхавога 28 %, прысаковасць адпаведна 9,5 і 3,8 %.

Асаблівасці балота
------------------

На плошчы каля 30 га ёсць сапрапель (магутнасць да 1 м), у некаторых месцах сустракаецца торфавівіяніт.

Літаратура
----------

* Подопличко А. П. Торфяные месторождения Белоруссии: генезис, стратиграфия и районирование. — Мн. 1961;
* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия. — Мн.: БелСЭ, 1989. — ISBN 5-85700-001-7.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Драгуноў.

**Яўген Фёдаравіч Драгунаў** (нарадзіўся 20 лютага 1920, Іжэўск, СССР — памёр 4 жніўня 1991, там жа) — аўтар праектаў стралковай спартыўнай і баявой зброі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Іжэўску ў сям'і патомных збройнікаў. У 1934 годзе пасля сканчэння сярэдняй школы паступіў у індустрыяльны тэхнікум, па сканчэнні якога працаваў на заводзе. У 1939 годзе быў прызваны ў шэрагі Савецкага Войска і накіраваны ў школу малодшых камандзіраў. У далейшым, да дэмабілізацыі ў 1945 годзе, працаваў старэйшым зброевым майстрам. З 1945 года на адным з заводаў займаўся праектаваннем розных узораў стралковай спартыўнай і баявой зброі (у прыватнасці — снайперскай вінтоўкі СВД-63).

Лаўрэат Ленінскай прэміі, узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны», а таксама медалямі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Востраў Пятра I** — востраў у антарктычнай частцы Ціхага акіяна, у моры Белінсгаўзена, у 400 км ад узбярэжжа Антарктыды, у раёне, прылеглым да Зямлі Аляксандра I.

На востраў прэтэндуе Нарвегія, аднак, ён размешчаны на поўдзень ад 60 ° паўднёвай шыраты — у вобласці, якая па Дагаворы аб Антарктыцы лічыцца міжнароднай, якая не адносіцца да юрысдыкцыі якой-небудзь дзяржавы.

Геаграфія
---------

Памеры вострава - 19 км у даўжыню і 11 км у шырыню, яго плошча - 154 км². Найвышэйшая кропка (пік Ларс-Крыстэнсен) вышынёй 1640 м над узроўнем мора — гэта вяршыня вулканічнага масіву, з якога складаецца востраў. Ён амаль цалкам (на 95%) пакрыты лёдам, толькі на некаторых участках ўзбярэжжа ёсць невялікія камяністыя палосы сушы. Ёсць толькі тры месцы, дзе магчымая высадка з лодкі на бераг.

Гісторыя
--------

Востраў адкрыўся 11 студзеня (стары стыль) 1821 г. расійскай экспедыцыяй пад камандаваннем Ф. Ф. Белінсгаўзена і названы ў гонар стваральніка расійскага флоту - імператара Пятра I. З-за суцэльнага лёду, які закрываў мора, суднам экспедыцыі не ўдалося наблізіцца да вострава бліжэй, чым на 14 марскіх міль (26 км), таму высадзіцца не ўдалося.

Людзі ўпершыню ступілі на востраў Пятра I 2 лютага 1929 г. На востраў высадзіліся ўдзельнікі нарвежскай палярнай экспедыцыі на судне «Нарвегія». Яны ўсталявалі нарвежскі сцяг і абвясцілі прыналежнасць вострава Нарвегіі. У 1931 годзе гэтую прэтэнзію пацвердзіў нарвежскі парламент.

Літаратура
----------

* Barr, Susan (1987). Norway's Polar Territories. Oslo: Aschehoug. ISBN 82-03-15689-4.
* Kyvik, Helga, ed. (2008). Norge i Antarktis. Oslo: Schibsted Forlag. ISBN 82-516-2589-0.
* LeMasurier, W. E.; Thomson, J. W. eds. (1990). Volcanoes of the Antarctic Plate and Southern Oceans. American Geophysical Union. ISBN 0-87590-172-7.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4305976-4 · VIAF: 239596747 |
**Калуча Салютаці** (італ. Coluccio Salutati) (16 лютага 1331 - 4 мая 1406) — адзін з родапачынальнікаў італьянскага гуманізму эпохі Адраджэння (Рэнесансу), разам з Леанарда да Вінчы, Франчэска Петраркі і інш.

Біяграфія
---------

Выхадзец са старадаўняга рыцарскага роду Тасканы, Салютаці скончыў юрыдычны факультэт Балонскага ўніверсітэта, служыў суддзёй, натарыусам (1351-1367) у Вальдзіньеволе, затым канцлерам камун Тодзі, Лука, Сціньяна. З 1375 па 1405 - канцлер Фларэнційскай рэспублікі, які заваяваў славу бліскучага прамоўцы і палітыка, цалкам адданага інтарэсам рэспублікі. Паслядоўнік Петраркі. Аўтар шматлікіх твораў - трактатаў, вершаў, лістоў, у якіх развіваў праграму рэнесанснай культуры. Лічыў, што сапраўднае веданне дае не схаластыка, а антычная мудрасць. Асноўная заслуга Салютаці - у зацвярджэнні гуманістычнай адукаванасці як асновы развіцця новай культуры. Высунуў на першы план комплекс гуманітарных дысцыплін: філалогію, паэтыку, гісторыю, педагогіку, рыторыку, этыку, закліканых фармаваць новага чалавека, які валодае гуманізмам, які ён тлумачыў як здольнасць да дабрадзейных ўчынкаў і дасягнення вучонасці. Гуманізм не ўласцівы чалавеку ад нараджэння, гэта ўласцівасць набываецца ў выніку ўпартай працы.

Зноскі
------

1. 1 2  *Bell A.* Encyclopædia Britannica — Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q455'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2846567'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2743906'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Speculative Fiction Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў · Вялікая кiтайская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12143604, ADV12143605, ADV12143609, ADV12143610 · BIBSYS: 90292837 · BNC: a11880946 · BNE: XX1344501 · BNF: 119869086 · CiNii: DA02525694 · CONOR: 221761635 · GND: 118605178 · ICCU: BVEV012242 · ISNI: 0000 0001 2101 7539 · LCCN: n80081447 · NKC: js2009220507 · NLA: 36557652 · NLP: A28697376 · NTA: 069366799 · NUKAT: n2013065158 · SUDOC: 027933156 · VIAF: 61554735 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дворак.
**Яўген Уладзіміравіч Дворак** (нар. 15 мая 1950, Мазыр) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1972 годзе. З 1972 года — старшы, вядучы архітэктар у Белдзяржпраекце. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1978 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Будынак эксперыментальнай школы № 137[d] у мікрараёне Усход-1
Удзельнічаў у распрацоўцы праектаў эксперыментальнай школы № 137[d] на 40 класаў у мікрараёне Усход-1 (1975—1978), вытворчага корпуса Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і навучальна-лабараторнага корпуса інжынерна-фізічнага факультэта Беларускага політэхнічнага інстытута (1986) у Мінску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дворак Евгений Владимирович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Сернаводскі раён** (руск.: Серноводский район, чач.: Эна-Хишкан кӀошт; да 2019 года — Сунжанскі раён) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе Чачэнскай Рэспублікі.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Сернаводскае.

Геаграфія
---------

Раён знаходзіцца на захадзе Чачэнскай Рэспублікі і выцягнуты ў мерыдыянальным напрамку. Мяжуе на поўначы — з Грозненскім раёнам, на поўдні і ўсходзе — з Ачхой-Мартанаўскім раёнам, на захадзе — з Сунжанскім раёнам Інгушэціі. Плошча раёна — 358,17 км².

Размяшчэнне — ля паўднёвага падножжа Сунжанскага хрыбта, які з’яўляецца часткай Церска-Сунжанскага масіва, праз раён працякаюць рэкі Сунжа і Аса. Нягледзячы на невялікую плошчу, клімат, расліннасць і глебы тут адрозніваюцца разнастайнасцю, бо тэрыторыя раёна дзеліцца на дзве розныя прыродныя зоны — перадгорную і раўнінную. Большасць глеб лугава-чарназёмныя, лясны масіў складае 91,18 км², на раўніне, у асноўным, рознатраўна-зёлкавыя лугі і пашы. Значныя вяршыні — гара Сернаводская (583,2 м) і курган Галоўны (316,9 м).

Па тэрыторыі раёна праходзіць хрыбет Ердые.

Зноскі
------

1. 1 2 3   Праверана 13 кастрычніка 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26883285'></a>
2. ↑   Праверана 25 ліпеня 2018.
3. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>
4. ↑

| ⛭Чачня |
| --- |
| Раёны | 
* Ачхой-Мартанаўскі
* Ведзенскі
* Грозненскі
* Гудэрмескі
* Ітум-Калінскі
* Курчалоеўскі
* Надцярэчны
* Нажай-Юртаўскі
* Наурскі
* Сернаводскі
* Урус-Мартанаўскі
* Шалінскі
* Шалкаўскі
* Шаройскі
* Шатойскі

 |  |
| Гарады | 
* Аргун
* Ачхой-Мартан
* **Грозны**
* Гудэрмес
* Курчалой
* Урус-Мартан
* Шалі

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Ведзено
* Знаменскае
* Ітум-Калі
* Нажай-Юрт
* Наурская
* Сернаводскае
* Хімой
* Шалкаўская
* Шатой

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Калус, мікалогія.
Калус Nicotiana tabacum
У біятэхналогіі **калусам** завуць недыферэнцыяваныя клеткі, якія з'яўляюцца татыпатэнтнымі і здольнымі таму даць пачатак цэлай расліне. З'яўляюцца аб'ектам генетычнай інжынерыі. У біялогіі раслін **калусам** завуць таксама клеткі, якія ўтвараюцца на ранавай паверхні расліны ў выглядзе акаркавенелай тканкі, якая ўзнікае ў выніку дзялення памежных з ранай клетак.

Калусная тканка спрыяе зарастанню ран, зрастанню прышчэпак і г.д.

Адкрыццё цытакінінаў
--------------------

Даследаванні праводзіліся на вырошчванні калуса, які ўтварыўся з ізаляванай тканкі стрыжня сцябла тытуню на пажыўным асяроддзі (Ф. Скуг і К. Мілер). Было паказана, што клеткі калуса ў стэрыльнай культуры праз пэўны час спыняюць дзяленне. Дзяленне клетак аднаўляла рэчыва кінетын, не знойдзенае ў раслінах. Аднак у раслінах былі знойдзены блізкія хімічныя злучэнні — цытакініны.

Зноскі
------

1. ↑  Што такое культура тканіны раслін?  (англ.) (Праверана 22 лютага 2009)

Спасылкі
--------

* Ляпустина Е.В. Каллусные культуры. Каллус кукурузы.
* Мерыстэмныя і калусныя культуры Архівавана 29 чэрвеня 2008.  (англ.) (Праверана 22 лютага 2009)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 9549007 |
**Яўген Усошын** (нар. 18 лютага 1976, Мінск) — беларускі грэка-каталіцкі святар, гісторык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1976 годзе ў Мінску. Скончыў Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа, затым у 1998 годзе гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, а ў 2004 годзе Івана-Франкоўскую багаслоўскую акадэмію  (укр.) (бел. (Украіна). Таксама навучаўся ў Драгічынскай каталіцкай семінарыі  (польск.) (бел. (Польшча). Абараніў магістарскую працу на Папскім багаслоўскім факультэце ў Варшаве на тэму «Жыццё і дзейнасць кс. Антона Неманцэвіча».

17 снежня 2006 года ў Івана-Франкоўску быў пасвечаны ў дыякана. 17 чэрвеня 2007 года рукапаложаны ў святара Беларускай грэка-каталіцкай царквы ў Маладзечне, гата быў першы такі чын на тэрыторыі Беларусі з часу ліквідацыі Уніі ў 1839 годзе. Хіратонію ажыццявіў дапаможны біскуп Кіеўскай архіпатхіі УГКЦ Багдан Дзюрах  (укр.) (бел. якому саслужылі Экзарх Пражскі біскуп Ладзіслаў Гучко  (славацк.) (бел. і Апостальскі Візітатар для грэка-католікаў Беларусі архімандрыт Сяргей Гаек.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Яўген Усошын — ад грузчыка да святара
* Айцец Яўген Усошын — шлях да святарства
* Грэка-каталіцкі сьвятар упершыню высьвячаны ў Беларусі
**Рашэнне зваротнай задачы аб палажэнні рукі** — у прыкладной матэматыцы, якая выкарыстоўваецца ў інжынернай сферы робататэхнікі гэта задача ўяўляе сабой рашэнне раўнанняў, якія дазваляюць разлічыць дакладныя параметры канструкцыі робата рукі такім чынам, каб ён мог здзяйсняць пэўныя рухі.

Тыповы прамысловы робат пабудаваны з сегментаў фіксаванай даўжыні, якія злучаюцца ў суставах, чые вуглы можна рэгуляваць, або лінейных паўзункоў, даўжыню якіх можна рэгуляваць. Калі кожны вугал і адлегласць смяшчэння вядомыя, пазіцыя і арыентацыя на канцы маніпулятара адносна аснавання можа быць вылічаная з дапамогай простай трыганаметрыі ў кіраванні робатам.

Рух іншым шляхам — вылічэнне вуглоў і смяшчэнняў, неабходных для дасягнення жаданай пазіцыі і арыентацыі — значна складаней. Гэтая матэматычная працэдура і называецца **зваротнай задачай аб палажэнні рукі**. Для некаторых робатаў, такіх як Стэнфардская рука, робат SCARA або робат з дэкартавай сістэмай каардынатаў, гэта можа быць зроблена ў закрытым выглядзе. Іншыя робататэхнічныя канструкцыі патрабуюць ітэрацыйнага рашэння.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сцепанковіч.
**Вольга Іванаўна Сцепанковіч** (нар. 23 студзеня 1960, в. Лугі, Глыбоцкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1985 годзе Беларускі політэхнічны інстытут. У 1989—1997 гадах працавала ў Інстытуце «Мінскпраект»; з 1997 года ў «Мінскграда».

Член Саюза архітэктараў з 2000 года.

Творчасць
---------

Галоўны архітэктар горадабудаўнічых канцэптуальных праектаў: абгрунтаванне магчымасці воднай рэкрэацыі ў г Мінску і лесапаркавым поясе (2000); канцэпцыя планіровачнай арганізацыі тэрыторыі ў раёне Камароўскага рынку (2000); праект планіроўкі Прыроднага парку «Паўночны» (2006); Горадаэканамічнае абгрунтаванне новага жылога раёна Сеніца на свабоднай тэрыторыі ў межах перспектыўнай гарадской мяжы (2007).

Галоўны архітэктар горадабудаўнічых праектаў дэталёвага планавання: рэканструкцыі жылой сядзібнай забудовы ў граніцах вуліц Чыгуначная — Прамая — Грушаўская — Гурскага — Прылуцкая — Розы Люксембург — праспект Дзяржынскага — праспект Жукава (2001); рэканструкцыі жылой сядзібнай забудовы ў граніцах праспект Дзяржынскага — праспект Жукава — вул. Чыгуначная (2002); рэканструкцыі жылой сядзібнай забудовы ў граніцах вуліц Аэрадромная — Авакяна — Варанянскага (2003); рэканструкцыі жылой сядзібнай забудовы ў граніцах вуліц Пляханава — Крупскай — Малініна — прыбярэжная зона р. Сляпянка (2003); рэканструкцыі жылой сядзібнай забудовы ў граніцах вуліц Партызанскі праспект — Чалюскінцаў — Амельянюка — Пржавальскага — Ушакова — Катоўскага (2003); жылой сядзібнай забудовы пас. Азярышча (2004); жылога раёна «Паўночны» (2004); жылой сядзібнай забудовы былых в. Цна, Зацень, Цнянка, Навінкі (2004); раёна ў граніцах праспект Незалежнасці — вул. Філімонава — Сляпянская водная сістэма — вул. Макаёнка — парк імя Чалюскінцаў (2006); водна-зялёнай ландшафтна-рэкрэацыйнай зоны ўздоўж р. Лошыца і р. Мышка (2007); тэрыторыі ў граніцах Лагойскі тракт — вул. Валгаградская — вул. Кутузава — вул. Севастопальская (2008).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Степанкович Ольга Ивановна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
востраў Свабоды ў Гудзонскім заліве.
**Востраў Свабоды** (*Liberty Island*) — незаселены востраў у Верхняй Нью-Ёркскай бухце, у некалькіх кіламетрах ад паўднёвага ўскрайку вострава Манхэтэн і ў 600 метрах ад парка Лібэрці ў штаце Нью-Джэрсі. Плошча 4 га.

Індзейцы называлі гэты востраў Мінісаіс, першыя пасяленцы — Вялікай вустрычнага бухтай (*Great Oyster Bay*). У 1660 г. востраў набыў Ісаак Бедлоу, і з тых часоў востраў называўся Бедлоўс (*Bedloe’s Island*). У 1758 г. перайшоў да гарадскіх уладаў Нью-Ёрка, перададзены пад юрысдыкцыю федэральнага ўрада ў 1796 г.

У 1841 г. востраў быў умацаваны будынкам форта Вуд у форме адзінаццаціканцовай зоркі. У 1886 г. на яго была ўстаноўлена знакамітая статуя Свабоды, якая была заклікана служыць прывітаннем для імігрантаў, якія прыбывалі на размешчаны ў 1600 метрах востраў Эліс. У 1956 г. востраў быў перайменаваны ў гонар статуі (*Liberty* па-англійску — «свабода»).

Крыніца
-------

* Ліберці-Айлэнд у Брытанскай энцыклапедыі
**Калумбускі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Columbus State University) — вышэйшая навучальная ўстанова ў ЗША са статусам універсітэта, якая знаходзіцца ў горадзе Калумбус, штат Джорджыя.

Гісторыя
--------

Універсітэт спачатку называўся Калумбускім каледжам, калі ён быў адкрыты як малодшы каледж на панчошнай фабрыцы ў 1958 годзе. У каледжы працавалі 15 выкладчыкаў і супрацоўнікаў, і амаль 300 студэнтаў наведвалі яго курсы ў першы год.

У 1963 годзе каледж пераехаў у цэнтр горада, пабудаваўшы кампус з сучаснай архітэктурай на месцы, дзе раней была малочна-таварная ферма. Установа атрымала чатырохгадовы статус у 1965 годзе з адкрыццём праграм падрыхтоўкі бакалаўраў і магістраў. У 1970 годзе адбыўся першы чатырохгадовы выпуск.

У 1996 годзе ўстанова была перайменавана ў Калумбускі дзяржаўны ўніверсітэт у рамках праграмы рэструктурызацыі чатырохгадовых навучальных устаноў у сістэме ўніверсітэтаў штата.

Цяпер установа прапануе праграмы бакалаўрыяту і магістратуры па больш чым 90 спецыяльнасцям і спецыялізацыям.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Джорджыя

Заўвагі
-------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Калумбускі дзяржаўны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўніверсітэта

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 0172 9133 · LCCN: no96049819 · Microsoft: 199172307 · VIAF: 151573624 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Калумбія, значэнні.

**Калу́мбія** (англ.: Columbia Lake) — возера на паўднёвым усходзе канадскай правінцыі Брытанская Калумбія, у вярхоўях ракі Калумбія. Размешчана ў Скалістых гарах, на вышыні 808 м над узроўнем мора. 

Плошча паверхні 25,58 км², даўжыня 13,5 км, шырыня 2 км. Сярэдняя глыбіня каля 4 м.

У возера ўпадаюць некалькі невялікіх рэчак, з паўночнай часткі выцякае рака Калумбія. На поўдзень ад возера працякае рака Куцені, якая злучана з возерам каналам Флэтс. Падчас паводак воды Куцені часта пераліваюцца ў возера. На паўднёвым беразе знаходзіцца вёска Канал-Флэтс, на поўнач ад возера — вёска Фэрмант-Хот-Спрынгс. У ліпені сярэдняя тэмпература вады ў возеры складае каля 18°С. На паўночна-ўсходнім беразе возера створаны правінцыяльны парк Калумбія Лейк.

Спасылкі
--------

* Веб-сайт парка Калумбія Лейк
**Вольга Аляксандраўна Лабачэўская** (нар. 29 верасня 1951, Цюмень, цяпер Расія) — беларуская мастацтвазнаўца, культуролаг, этнолаг. Доктар мастацтвазнаўства (2014).

Біяграфія
---------

Скончыла Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна (Ленінград; 1977), НДІ мастацкай прамысловасці (Масква; аспірантура, 1984), Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў (дактарантура, 2013).

Працавала ў Цюменскай абласной карціннай галерэі (1969—1973); Дзяржаўным мастацкім музеі БССР (1977—1980); Навукова-даследчай мастацка-эксперыментальнай лабараторыі Упраўлення мастацкіх промыслаў Міністэрства мясцовай прамысловасці БССР (1980—1991, загадчык НДА мастацтвазнаўства і работы з творчымі кадрамі); Беларускім дзяржаўным інстытуце праблем культуры (1991—2009); Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў (з 2009; з 2014 — прафесар кафедры культуралогіі).

Навуковыя інтарэсы: беларускае народнае дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, рамёствы і промыслы; беларускае саломапляценне, традыцыйны касцюм і тэкстыль; трансфармацыя традыцый народнай творчасці; антрапалогія і гендарныя аспекты народнай творчасці; ахова і захаванне нематэрыяльнай культурнай спадчыны; прымітывізм як від народнага мастацтва; гісторыя этнаграфічнай фатаграфіі ў Беларусі. Пазапрафесійная творчасць: сцэнарыі дакументальнага кіно.

Узнагароды
----------

Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва (2020).

Бібліяграфія
------------

Белорусский народный текстиль: традиции и художественные новации в XX веке : диссертация … доктора искусствоведения : 17.00.09 : защищена 03.04.2014 : утверждена 26.11.2014 / Лобачевская Ольга Александровна. — Минск, 2014.
Народное искусство соломоплетения Белоруссии : диссертация … кандидата искусствоведения : 17.00.05 : защищена 26.04.1989 : утверждена 27.09.1989 / Лобачевская Ольга Александровна. — Москва, 1989.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя — Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1999. — С. 81.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13028710'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14271902'></a>
2. ↑
3. 1 2 3 4 5
4. ↑
5. ↑

Літаратура
----------

* Алеся. — 2021. — № 12. — С. 18-21.
* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 9. — С. 81.
* Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 2. — С. 3.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2011008390 · NUKAT: n2011143007 · SUDOC: 176329072 · VIAF: 245457129 |
**Другая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя**. Адбылася 7 — 12 студзеня 1929 г. у Мінску. Прысутнічалі 72 дэлегаты ад 300 краязнаўчых арганізацый (аб'ядноўвалі больш за 10 000 членаў), прадстаўнікі краязнаўчых таварыстваў РСФСР і УССР. З дакладамі выступілі У. М. Ігнатоўскі, В. Ю. Ластоўскі, Я. Ю. Лёсік, А. М. Ляўданскі, М. І. Каспяровіч, І. Сербаў і іншыя. Вырашыла арганізацыйныя пытанні: кіраўніцтва краязнаўствам Акадэміяй навук, падрыхтоўка краязнаўцаў сярэднімі і вышэйшымі навучальнымі ўстановамі, справаздача Цэнтральнае бюро краязнаўства (ЦБК) і акружных таварыстваў, змены ў статуце і выбары ЦБК, зацвярджэнне новых членаў-кар. ЦБК. У справаздачы адзначана пашырэнне краязнаўчага руху ў Беларусі — адкрыты 22 краязнаўчых музеі, выдадзены чарговыя зборнікі краязнаўчых прац «Аршаншчына», «Віцебшчына», апісанні Асіповіцкага і Горацкага раёнаў, у друку знаходзіліся слоўнікі Віцебшчыы, Мазыршчыны, Чэрвеньшчыны, падрыхтаваны да выдання апісанні шэрагу населеных пунктаў. Праца канферэнцыі праходзіла ва ўмовах узмацнення таталітарнага рэжыму: абмежаваныя тэмы краязнаўчых даследаванняў, узмоцненае вывучэнне рэвалюцыйнага руху, новых рыс у побыце працоўных мас.
**Андрэй Кім Таэгон** (21 жніўня 1821, Карэя — 16 верасня 1846, Сеул) — святар, каталіцкі святы.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і хрысціянаў і пры хросце атрымаў імя Андрэй. Нягледзячы на жорсткі пераслед хрысціянскай веры, які лютаваў тады ў Карэі, Андрэй Кім захаваў ёй вернасць і ў 1845 годзе прыняў у Шанхаі (Кітай) святарскае пасвячэнне, стаўшы першым каталіцкім святаром карэйскага паходжання. Рызыкуючы жыццём, ён вярнуўся на радзіму, пасля чаго дапамог таксама іншым святарам прабрацца ў Карэю.

Праз год пасля пасвячэння, 16 верасня 1846 года, у Сеуле, Андрэй быў арыштаваны і забіты праз адсячэнне галавы.

У 1984 годзе Папа Ян Павел II кананізаваў 103 карэйскіх мучанікаў, якія аддалі жыццё за веру.

Зноскі
------

1. 1 2  Saint Kim Dae-gon // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Andreas Kim Tae-gŏn // GCatholic.org — 1997.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25932135'></a>
3. ↑  ﻿Святыя Андрэй Кім Таэгон, святар, і Павел Чон Хасан, паплечнікі, мучанікі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118813234 · ISNI: 0000 0000 2559 3552 · LCCN: n85047605 · VIAF: 70352559 |
**Другая Пунічная вайна** (218 год да н.э.- 201 год да н.э.) — узброены канфлікт, пачаўся з аблогі і разбурэння саюзнага рымлянам горада Сагунта ў Іспаніі і паходу на Італію праз Альпы (218) карфагенскай арміі на чале з Ганібалам, які разлічваў на падтрымку заваяваных Рымам галаў. Ужо ў першых сутычках з рымлянамі на рэках Тыцына і Трэбія (218), каля Тразіменскага возера (217) рымлянам былі нанесены значныя паражэнні. Рымляне перайшлі да тактыкі зацяжной вайны, каб змучыць праціўніка на сваёй тэрыторыі. 2 жніўня 216 года да н.э. пры Канах адбылася бітва, у якой рымская армія была акружана і знішчана. Каб працягнуць вайну, рымляне папоўнілі армію рабамі, злачынцамі, выпушчанымі з турмаў, і знізілі маёмасны цэнз пры камплектаванні новых легіёнаў. Такія захады ўмацавалі армію і прынеслі першыя перамогі. У 211 годзе да н.э. рымляне захапілі Сіракузы і вярнулі г.Капуя. У Іспаніі Сцыпіён Афрыканскі Старэйшы заняў Новы Карфаген. Вайна была перанесена ў Афрыку. У 202 годзе да н.э. Сцыпіён разбіў карфагенскую армію на чале з Ганібалам каля г. Зама. Паводле мірнага дагавора 201 года да н.э. Карфаген страціў флот, абавязваўся выплаціць кантрыбуцыі, страціў права без згоды Рыма весці войны ў Афрыцы. Усе іспанскія ўладанні перайшлі да Рыма.

Літаратура
----------

* Пунічныя войны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Дроздава** — курганныя могільнікі крывічоў каля вёскі Дроздава Талачынскага раёна Віцебскай вобласці.

*Могільнік — 1*. За 400 м на поўначы ад вёскі, злева ад дарогі на вёску Скавышкі. Захаваліся 2 курганы дыяметрам 6 м, вышынёй 1,5 м. У 1970 г. даследавала 5 курганоў З. М. Сяргеева. Пахавальны абрад — трупапалажэнне ў дамавіне (устаноўлена па знаходках у кожным пахаванні жалезных цвікоў і іх фрагментаў). У жаночых пахаваннях знойдзена 39 цыліндрычных і бобачка падобных залачоных шкляных пацерак, пярсцёнкі (2 сярэбраныя пласціністыя з арнаментам і адзін драцяны з патоўшчанай сярэдзінай і звужанымі заходзячымі канцамі). Датуецца XI ст.

*Могільнік — 2*. За 500 м ад могільніка — 1, у лесе. Складаецца з 2 груп могільнікаў (13 і 24 курганы) на адлегласці 50 м адна ад адной. Усе насыпы круглаватыя, дыяметрам 7—9 м, вышынёй 1,7—1,8 м. Адкрыў у 1925 г. Д. З. Васілеўскі, абследавалі ў 1959 г. Л. В. Аляксееў, у 1972 г. А. Р. Мітрафанаў, у 1987 г. групу з 13 курганоў даследавала В. М. Ляўко. Пахавальныя абрады — трупаспаленне, трупапалажэнне галавой на захад і пераходны (частковае спаленне трупаў на гарызонце ці ў насыпе). Спальвалі на месцы ў цэнтры або на краі насыпу. У курганах зафіксавана дадатковае і парнае трупапалажэнне мужчыны і жанчыны на гарызонце, у адным — у драўлянай скрыні. Знойдзены фрагменты ганчарных гаршчкоў з лінейным або хвалістым арнаментам, прамым або адагнутым вонкі венчыкам, дужка і 3 абручы ад драўлянага вядра, нажы з драўлянымі тронкамі.

У ліку жаночых упрыгожанняў пацеркі (рознай формы шкляныя, чорныя каралавыя, сердалікавыя, залачоныя, з пясчаніку, бірузовага фаянсу), сярэбраныя падковападобныя фібулы, пласціністы пярсцёнак з разеткай, скроневыя кольцы рознай велічыні, бронзавыя фібулы, віты бранзалет з завязанымі канцамі, пярсцёнкі, скроневыя кольцы, жалезная падковападобная фібулы.

Вылучаюцца мужчынскія пахаванні ў 2 курганах з трупалажэннем на падсыпцы з рэчамі (нож, набор вагавых гірак, сякеры, крэсіва з крэменем). Нябожчыкі прысыпаны зямлёй, на якой быў разведзены касцёр, на вогнішчы знойдзены вагавыя шаля, ключ, 2 жалезныя спражкі, 2 крэсівы, бронзавы рыбалоўны кручок. Пазней курганы дасыпаны. У адным з курганоў пахаванні не выяўлены, у разрэзе прасочваецца да 6—8 тонкіх попельна-вугальных праслоек, што дае падставу аднесці яго да месца правядзення рытуальных пахавальных або памінальных язычніцкіх абрадаў. Датуецца 2-й паловай X — XI стст..

Літаратура
----------

* *Алекссев Л. В.* Археологические памятники эпохи железа в среднем течении Западной Двины: (Материалы к археологической карте Витебской области БССР) // Вопросы этнической истории народов Прибалтики. — М. 1959.
* *Васілеўскі Д.* З матэрыялаў да археалагічнай карты Аршанскай акругі // Наш край. — 1926. — № 6—7.
* *Левко О. Н.* Дроздовский курганный могильник // Историко-археологический семинар «Чернигов и его округа в IX — XIII вв.»: Тез. докл. — Чернигов, 1988.
* *Вольга Ляўко* Дроздава // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.