С. В. Рахманінаў (сядзіць) з удзельнікамі першай пастаноўкі оперы «Франчэска ды Рыміні» Г. А. Бакланавым  (руск.) (бел. і Н. В. Салінай  (руск.) (бел. 1906 г.
**Франчэска да Рыміні** оp.25 — аднаактавая опера ў двух карцінах з пралогам і эпілогам, напісаная С. В. Рахманінавым у 1904—1905 гг. па драматычнаму эпізоду пятай песні «Пекла»  (руск.) (бел. з Боскай камедыі Дантэ Аліг’еры. Лібрэта М. І. Чайкоўскага. Прэм'ера оперы адбылася ў Вялікім тэатры 24 студзеня (11 студзеня па старому стылю) 1906 года пад кіраўніцтвам аўтара. У гэтым жа прадстаўленні прагучала іншая аднаактавая опера С. В. Рахманінава «Скупы рыцар».

Гісторыя стварэння
------------------

Уільям Блэйк. «Дантэ і Цень Вергілія ў лесе». 1824-27
Гаэтан Прэвіаці  (англ.) (бел.. «Паала і Франчэска». 1901
Джозеф Наэль Пэтан  (англ.) (бел.. «Паала і Франчэска». Да 1901 года
Гісторыя кахання Франчэскі да Рыміні і Паала натхніла нямала мастакоў, скульптараў, кампазітараў і пісьменнікаў. У 1876 годзе па матывах песні Дантэ П. І. Чайкоўскі напісаў сімфанічную паэму  (руск.) (бел.. Опер была напісана велізарная колькасць — больш за дзесяць. Храналагічна першая, аўтарам якой быў італьянскі кампазітар П'етра Джэнералі  (англ.) (бел. з’явілася ў 1829 годзе; другая — таксама італьянскага кампазітара Саверыа Меркадантэ  (руск.) (бел. — у 1831 годзе. У 1902 годзе былі створаны опера Э. Ф. Напраўніка і трагедыя Габрыэле Д’Анунцыа. За імі — на той самы сюжэт — рушылі ўслед іншыя. Опера С. Рахманінава стала ў гэтым спісе далёка не першай і — не апошняй. А гэта сведчанне «невычэрпнасці» сюжэту, дзе кожны музыка бачыць нешта сваё.

Задума оперы на сюжэт эпізоду V песні «Пекла» з «Боскай камедыі» ўзнікла ў канцы 1890-х гадоў. Лібрэта было прызначана для М. А. Рымскага- Корсакава і А. К. Лядава, яго стваральнікам стаў оперны лібрэтыст і брат П. І. Чайкоўскага Мадэст Чайкоўскі. Гэта было лаканічнае і ёмістае лібрэта, у якім нішто не адцягвае ад трагедыі. Лібрэта не зацікавіла ні Лядава, ні Рымскага-Корсакава, але перахапіла Рахманінава.

Як кампазітара яго прыцягваў жанр камернай оперы — без вялікіх хораў з абавязковымі балетнымі сцэнамі і вялікай колькасцю дзеючых асоб. Ён шукаў ажыццяўлення сваім творчым задумам ў невялікіх, але глыбокіх душэўных сюжэтах. Трагічная гісторыя кахання, якая ўжо неаднойчы прыцягвала мноства музыкаў, зацікавіла і яго.

Першы варыянт лібрэта кампазітар атрымаў ад Мадэста Чайкоўскага ў жніўні 1898 года. Першапачатковае лібрэта было разлічана на шматактовы спектакль, супраць чаго кампазітар стаў пярэчыць — і ў выніку ўся літаратурная аснова была зменена і скарочана. Аднак літаратар відавочна перастараўся, і кампазітару бракавала тэксту; ён пісаў аднаму з сяброў з нагоды нягоднага для яго лібрэта: *«Хоць Чайкоўскі і дадаў мне слоў (вельмі пахабных, дарэчы), але іх аказалася недастаткова. Верагодна, ён спадзяваўся, што я буду паўтараць словы, тады б, можа быць, і хапіла. Цяпер жа ў мяне ёсць падыход да любоўнага дуэта; ёсць заключэнне любоўнага дуэта, але сам дуэт адсутнічае»*.

Музычны крытык А. А. Газенпуд  (руск.) (бел. наогул лічыў літаратурную частку няўдалай.

У 1900 годзе, падчас паездкі па Італіі, кампазітар пачаў працу над сваёй «Франчэскай» і напісаў адзін з эпізодаў будучай оперы — любоўны дуэт Франчэскі і Паала. Пасля праца прыпынілася на доўгі час.

Да оперы Рахманінаў зноў звярнуўся толькі ў 1904 годзе, пасля завяршэння іншай аднаактовай оперы «Скупы рыцар».

У гэтым годзе Рахманінаў заняў пасаду дырыжора Вялікага тэатра, у яго ж задачу ўваходзіла займацца рэпертуарам. Часу на складанне музыкі практычна не заставалася і кампазітар звярнуўся да камернага жанру, стварыў дзве аднаактавыя оперы з невялікім лікам дзеючых асоб. Да гэтага моманта ён ужо працаваў над операмі «Франчэска ды Рыміні» і «Скупы рыцар», але праца, распачатая ў 1899 годзе, ішла нетаропка. Цяпер ён узяўся за напісанне невялікіх опер з мэтай паставіць іх абедзве ў Вялікім тэатры.

Сюжэт
-----

Пралог і эпілог разгортваюцца ў пекле і апраўляюць асноўнае дзеянне. Паэт Дантэ і яго спадарожнік Вергілій спускаюцца ў пекла і сустракаюцца з ценямі грэшнікаў, сярод якіх галоўныя дзеючыя асобы оперы — Паала і Франчэска.

У аснове сюжэту оперы ляжалі сапраўдныя гістарычныя падзеі XIII стагоддзя, апісаныя Дантэ ў «Боскай камедыі». Франчэска ды Палента  (руск.) (бел. з Равены была аддадзена замуж за ўладара Рыміні Ланчота Малатэсту  (руск.) (бел. каб пакласці канец даўняй варожасці паміж двума сем'ямі. Па звычаі таго часу, замест жаніха сватацца ў Равенну прыехаў яго малодшы брат Паала, і Франчэска, упэўненая, што менавіта ён і ёсць яе жаніх, палюбіла яго і паклялася перад Богам быць яму вернаю жонкай. Перад прыгажосцю Франчэскі не выстаяў і Паала.

Ланчота Малатэста, таксама закаханы ў Франчэску, здагадваецца аб сапраўдных пачуццях сваёй жонкі і, жадаючы праверыць свае падазрэнні, расстаўляе пастку: ён паведамляе, што едзе ў паход і пакідае Франчэску пад аховай Паала. Аднак сапраўдным намерам мужа было сачэнне за закаханымі. Франчэска і Паала праводзяць вечар у чытанні кнігі пра каханне рыцара Лансэлота да выдатнай Гвінеўры  (руск.) (бел. і ў рэшце рэшт саступаюць свайму пачуццю, якое губіць іх.

У эпілогу іх цені, неразлучныя і ў смерці, выносіць пякельны віхур..

Структура твору і музыка
------------------------

Г. А. Бакланаў — Ланчота Малатэста («Франчэска ды Рыміні» С. В. Рахманінава). Масква. Студыя К. А. Фішэра.
«Франчэска ды Рыміні» — камерная опера, якая набліжаецца да аркестравай паэмы і кантаты, у якой ўтрыманне драмы перадае аркестр. Твор Рахманінава адрозніваеа сцісласць і напал унутранага драматызму, пры гэтым ён вельмі лірычны.

«Франчэска» стваралася адначасова з другога операй — «Скупы рыцар», і такая адначасовая праца на магла не мець уплываў адна на другую. Клавір «Франчэскі» быў напісаны амаль адразу пасля клавіра «Скупога рыцара» — з канца мая да канца ліпеня 1904 года. Дата заканчэння партытуры «Скупога рыцара» — 7 ліпеня 1905 г. а аркестравая партытура «Франчэскі ды Рыміні» з’явілася следам: 9 чэрвеня яна была пачата Рахманінавым і скончаная 22 ліпеня 1905 года. Такім чынам, узаемазвязанасць двух гэтых опер ў наяўнасці.

Музычны крытык Абрам Акімавіч Газенпуд  (руск.) (бел. звярнуў увагу, што структура оперы Рахманінава нагадвае структуру аднайменнага сімфанічнага творы П. І. Чайкоўскага 1876. Гэта падкрэсліваецца і іншымі музыказнаўцамі, якія лічаць, што агульны план оперы падобны з агульным планам аднайменнай сімфанічнай фантазіі Чайкоўскага. Аднак калі ў Чайкоўскага карціна Дантава пекла выканана дынамікі і энергетычнай насычанасці, то ў Рахманінава ў пралогу і эпілогу пануюць фаталізм і безнадзейнасць.

Безнадзейнасць і трагізм выяўляюцца з першых жа гукаў музыкі. У першых тактах оперы ў кларнета і валторны ва ўнісон глуха і змрочна гучыць сыходная секундавая інтанацыя, якая развіваецца далей на працягу ўсяго пралогу ў духу, блізкім да сярэднявечнай каталіцкаму гімна «Dies irae» («Дзень гневу»), цытаваць які Рахманінаў неаднаразова будзе ў сваіх наступных творах — у сімфанічнай паэме «Востраў мёртвых  (руск.) (бел.» (1909), у «Рапсодыі на тэму Паганіні  (руск.) (бел.» для фартэпіяна з аркестрам (1934), нарэшце, у «Сімфанічных танцах  (руск.) (бел.» (1940).

Першая карціна складаецца з маналогу Ланчота, якога апаноўваюць раўнівыя думы, і поўнага тугі і страсці звароту да Франчэскі: «О, сыйдзі, спусціся з вышынь тваіх, зорка мая».

Пры гэтым самае дзеянне — вельмі насычанае, практычна без паўз. Музыказнаўца Л. Міхеева падкрэслівае, што дзеянне ў оперы «Франчэска ды Рыміні» развіваецца бесперапынна, без падзелу на нумары:

|  |
| --- |
| 

Гэта асабліва праяўляецца ў сцэнах пекла, якія атачаюць оперу, дзе рэплікі герояў ўплятаюцца ў аркестравую тканіну, як адзін са складнікаў, а хор, які ў асноўным спявае без слоў, выкарыстоўваецца як тэмбравыя фарбы

*Арыгінальны тэкст* (руск.)  

*Это особенно проявляется в обрамляющих оперу сценах ада, где реплики героев вплетаются в оркестровую ткань как одна из составляющих, а хор, в основном поющий без слов, используется как тембровая краска*

 |

У другой карціне дуэт Франчэскі і Паала развіваецца ад спакойна-адхіленага чытання да парыву непераадольнай страсці.

Сярод спецыялістаў-музыказнаўцаў існуе меркаванне, што опера «Франчэска ды Рыміні» для Рахманінава апынулася творам другарадным. Праўда, з гэтым меркаваннем многія не згаджаюцца, але неабходна ўлічваць, што такое ёсць. У прыватнасці, Б. У. Асаф'еў пісаў у артыкуле пра Рахманінава 1946 года:

|  |
| --- |
| 

…Цудоўная лірыка рахманінаўскай «Франчэскі» не дае ў выніку закончанага пачуцця задавальнення: кветка заквітнела і панікла без супраціву, а вось фінальныя этапы канцэртаў, сюіт і варыяцый — справа іншая

*Арыгінальны тэкст* (руск.)  

*…Прелестная лирика рахманиновской „Франчески" не дает в итоге законченного чувства удовлетворения: цветок расцвел и поник, не сопротивляясь, а вот финальные этапы концертов, сюит и вариаций — дело иное*

 |

Дарэчы, адным з катэгарычна нязгодных з гэтым меркаваннем Б. Асаф'ева быў выбітны дырыжор М. С. Галаванаў  (руск.) (бел.: «Франческу» ён ставіў у адзін шэраг з вялікімі операмі М. П. Мусаргскага.

Дзеючыя асобы
-------------

В. Бушына. Эскізы касцюмаў Франчэскі і Паала да першай пастаноўкі. Вялікі тэатр. 1906 год
* Цень Вергілія (барытон)
* Дантэ (тэнар)
* Ланчота Малатэста, уладар Рыміні (барытон)
* Франчэска, яго жонка (сапрана)
* Паала, яго брат (тэнар)
* Кардынал (без прамоў)
* Прывіды пекла. Світа Малатэсты і кардынала

Прэм'ера
--------

Франчэска — Н. Саліна, Паала — А. Баначыч. Вялікі тэатр. 1906
Пра тое, як пачыналася работа над операй у Вялікім тэатры, распавяла ў сваіх успамінах спявачка Надзея Васільеўна Саліна  (руск.) (бел. першая выканаўца галоўнай жаночай партыі.

Яна апынулася ў гэтай ролі выпадкова: ёй у той час было ўжо вельмі за сорак і яна не збіралася выходзіць на сцэну ў вобразе зусім юнай дзяўчыны.

Але па тэхнічных прычынах ад партыі Франчэскі вымушаныя былі адмовіцца дзве іншыя выбітныя спявачкі: Антаніна Васільеўна Нежданава  (руск.) (бел. і Наталля Сцяпанаўна Ярмоленка-Южына  (руск.) (бел.. Партыю Франчэскі Рахманінаў з самага пачатку планаваў для А. В. Нежданавай, але — прамахнуўся: ёй партыя апынулася нізкая. Рахманінаў аддаў партыю Франчэскі Н. С. Ярмоленка-Южынай, але для яе голасу партыя апынулася занадта высокая.

Рахманінаў быў вельмі засмучаны. І тады звярнуўся да Н. Салінай.

Яна апавядала пра гэта так:

|  |
| --- |
| 

Рахманінаў на другі дзень, з клавірам пад пахай, злавіў мяне ў тэатры, прывёў на пустую сцэну, дзе не прыбраны быў яшчэ раяль пасля нейкай балетнай рэпетыцыі, раскрыў клавіры і сказаў мне наступнае : «Надзея Васільеўна, я напісаў чорт ведае што, ніхто не можа спяваць: адной — нізка, другой — высока. Я дам вам усе пунктуацыі, усё, што вы захочаце, паспрабуйце праспяваць». І я цэлы месяц вучыла і рэпетавала з маёй нязменнай Адэлішай Кітрых гэтую злашчасную Франчэску. Клавір не раз лётаў на падлогу ад прыкрасці, што не атрымліваецца цяжкае месца, а іх было шмат для майго голасу, ужо не такога гнуткага, якім ён быў у маладосці. Але, нарэшце, мы перамаглі. <…> Да майго шчасця, у мяне былі цудоўныя партнёры — А. П. Баначыч і Г. А. Бакланаў  (руск.) (бел.. <…> Пасля спектакля Рахманінаў здымаўся са мной і з Баначычам

*Арыгінальны тэкст* (руск.)  

*Рахманинов на другой день, с клавиром под мышкой, поймал меня в театре, привёл на пустую сцену, где не убран был ещё рояль после какой-то балетной репетиции, раскрыл клавир и сказал мне следующее: „Надежда Васильевна, я написал чёрт знает что, никто не может петь: одной — низко, другой — высоко. Я дам все пунктуации, всё, что вы захотите, попробуйте спеть". И я целый месяц учила и репетировала с моей неизменной Аделишей Китрих эту злополучную Франческу. Клавир не раз летал на пол от досады, что не получается трудное место, а их было много для моего голоса, уже не такого гибкого, каким он был в молодости. Но, наконец, мы победили. <…> К моему счастью, у меня были чудесные партнёры — А. П. Боначич и Г. А. Бакланов. <…> После спектакля Рахманинов снимался со мной и с Боначичем*

 |

Прэм'ера оперы адбылася ў другім аддзяленні прадстаўлення ў Вялікім тэатры 24 снежня 1905 (11 студзеня 1906 года па новым стылі). За дырыжорскім пультам стаяў сам С. В. Рахманінаў. У першым аддзяленні прадстаўлення прагучала яшчэ адна опера Рахманінава «Скупы рыцар». Выканаўцамі галоўных роляў былі Г. А. Бакланаў  (руск.) (бел. (*Ланчота Малатэста*), Н. В. Саліна  (руск.) (бел. (*Франчэска*), А. П. Баначыч (*Паала*) (у некаторых крыніцах памылкова названы Смірноў), Д. А. Смірноў  (руск.) (бел. (*Дантэ*). Рэжысёр — В. П. Шкафер  (руск.) (бел..

Наступныя пастаноўкі
--------------------

Нягледзячы на сваю выдатную музыку, з прычыны няўдалага лібрэта оперы не зрабілася рэпертуарнай, хоць час ад часу ставілася.

Другая пастаноўка оперы прайшла таксама ў імператарскім Вялікім тэатры, праз шэсць гадоў пасля прэм’еры, 27 верасня 1912 года, пад кіраўніцтвам дырыжора Э. А. Купера  (руск.) (бел..

Незадоўга да пачатку Вялікай Айчыннай вайны опера некалькі разоў прагучала ў выглядзе спектакля-канцэрта ў толькі што адкрытым Канцэртнай зале імя П. І. Чайкоўскага. Тэкст чытаў артыст Малога тэатра П. М. Садоўскі-малодшы  (руск.) (бел.; музычным кіраўніком і дырыжорам спектакля быў М. С. Галаванаў  (руск.) (бел.​​. У час вайны М. С. Галаванаў запісаў «Франческу ды Рыміні» на радыё, аднак па шэрагу тэхнічных прычын гэты запіс не захаваўся.

У 1956 г. опера была пастаўлена ў філіяле Вялікага тэатра (пад кіраўніцтвам А. Мелік-Пашаева  (руск.) (бел. рэжысёр Б. Пакроўскі  (руск.) (бел.; Д. Дзян  (руск.) (бел. — Франчэска); спектакль быў адноўлены ў 1973 г. (пад кіраваннем М. Эрмлера  (руск.) (бел.; Г. Вішнеўская — Франчэска, Я. Несцярэнка  (руск.) (бел. — Ланчота, А. Масленнікаў — Паала).

Новая інтэрпрэтацыя оперы рэжысёра Б. Пакроўскага з’явілася ў 1998 годзе.

Сярод замежных спектакляў: у Дрэздэне (1994, рэжысёр Пітэр Усцінаў), Парыжы (1995, дырыжор Ежы Семкуў  (руск.) (бел.).

Опера не ўваходзіць у лік самых частых, тым не менш яна неаднаразова ўваходзіла ў рэпертуар многіх музычных тэатраў розных краін.

Існуюць аўдыёзапісы, першая з якіх — М. С. Галаванава — аказалася страчанай; але захавана наступная, яна была ажыццёўлена Маркам Эрмлерам у 1973 годзе: Цень Вергілія — М. Маслаў, Дантэ — А. Лаптеў, Франчэска — М. Касрашвілі, Паала — У. Атлантаў  (руск.) (бел. Ланчота — Я. Несцярэнка  (руск.) (бел. (праслухаць запіс).

Зноскі
------

1. ↑  Рахманинов С. Опера «Франческа да Римини»(недаступная спасылка)  (руск.)
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Опера Рахманинова «Франческа да Римини»
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Опера Рахманинова «Франческа да Римини»
4. 1 2 3  Н. В. Салина. Из воспоминаний «Жизнь и сцена»
5. 1 2 3 4  Франческа да Римини (опера Рахманинова)  (руск.)
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Главная страница газеты «Искусство» • Содержание № 12/2008  (руск.)
7. ↑  Полное либретто оперы «Франческа да Римини» (Рахманинов С. В.)  (руск.)
8. ↑  Антон Петрович Боначич (Anton Bonachich)|Belcanto.ru **(нявызн.)** (10 верасня 2013).
9. ↑  Марк Эрмлер
10. ↑  С.Рахманинов — Франческа да Римини

Літаратура
----------

* *Составитель Е.Н. Рудакова.* С.В. Рахманинов / Под ред. А.И. Кандинского. — 2-е изд. — М.: Музыка, 1988. — С. 74-81. — 192 с. — ISBN 5-7140-0091-9.
* Опера Сяргея Рахманінава «Франчэска ды Рыміні» на сайце Belcanto.ru  (руск.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Франчэска да Рыміні (Рахманінаў) на Вікісховішчы |

* Поўны тэкст лібрэта оперы «Франчэска ды Рыміні»  (руск.)
* Франческа да Римини (опера Рахманинова)  (руск.)

| ⛭Аркестравыя творы Сяргея Васільевіча Рахманінава |
| --- |
| Для фартэпіяна з аркестрам | Канцэрты (№ 1 fis-moll • № 2 c-moll • № 3 d-moll • № 4 g-moll) • Рапсодыя на тэму Паганіні |
| Сімфоніі | № 1 d-moll • № 2 e-moll • № 3 a-moll |
| Сімфанічныя паэмы | «Князь Расціслаў» • «Уцёс» • Капрычыа на цыганскія тэмы • «Востраў мёртвых» • Сімфанічныя танцы • «Званы» |
| Оперы | «Алека» • «Скупы рыцар» • «Франчэска да Рыміні» • «Монна Ванна» |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | International Music Score Library Project · MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13917597m |