recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Стафан Багушэўскі** (26 снежня 1876 (7 студзеня 1877), маёнтак Ізабелава Мінскай губерні — 16 красавіка 1938) — дзеяч рэвалюцыйнага руху, рэдактар.

Біяграфія
---------

Скончыў гімназію ў Пецярбургу (1899), вучыўся ў Інстытуце сельскай гаспадаркі і лясніцтва ў Пулавах (Люблінская губ.), быў вольным слухачом Ягелонскага універсітэта ў Кракаве (1901—1905). У 1903-04 супольна з В. Іваноўскім і М. Фальскім займаўся арганізацыяй нелегальнай беларускай выдавецкай дзейнасці ў Кракаве, адкуль выданні перапраўлялі на Беларусь. Пасля вяртання на радзіму ў 1905 удзельнічаў у рабоце Беларускай сацыялістычнай грамады. У снежні 1905 арыштаваны разам з К. Каганцом; быў зняволены ў Мінскай турме. Потым знаходзіўся пад наглядам паліцыі; напярэдадні суда ўцёк у Кракаў, які тады быў ў Аўстра-Венгерскай імперыі. У Кракаве скончыў вучобу і атрымаў дыплом агранома. Па гэтай спецыяльнасці працаваў у 1907—1914. У 1-ю сусветную вайну служыў у польскіх легіёнах аўстра-венгерскай арміі. У 1918—1928 працаваў выкладчыкам, займаўся навукова-агранамічнай дзейнасцю. Дзеяч Цэнтральнага Саюза земляробчых гурткоў у Варшаве, выкладчык Вольнага польскага універсітэта, быў членам Міжнароднай земляробчай камісіі, створанай пры Лізе Нацый. У 1928 і 1930 абіраўся ў польскі сенат. У 1928 і 1930 выбраны ў польскі Сенат ад ББСУ (Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам). У 1931 завязаў супрацоўніцтва з Кампартыяй Польшчы, у 1932 абвясціў аб сваім выхадзе з ББСУ. Пад уплывам сустрэчы з А. Барбюсам у 1932 у Парыжы далучыўся да міжнароднага антываеннага руху; у маі 1933 заснаваў Польскі антыфашысцкі і антываенны камітэт, быў дэлегатам Еўрапейскага антыфашысцкага рабочага кангрэса ў Парыжы (1933). З канца 1934 рэдагаваў часопіс 'Kolumna' ('Калона'), у якім выступаў з крытыкай санацыйнага ўрада Польшчы. Выданне канфіскоўвалася ўладамі. 1.8.1936 арыштаваны і зняволены ў турме. Пасля вызвалення аслабіў кантакты з КПП, пачаў крытыкаваць сталінскія рэпрэсіі ў СССР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Najnowsze dzieje Polski: Materiały i studia z okresu 1914—1939. T. 14. Warszawa, 1969;
* ЭГБ, т. 1;
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іваноў.
**Глеб Анатольевіч Іваноў** (нар. 2 мая 1963, Віцебск) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (інжынер-механік), Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь (юрыст). Працоўную дзейнасць пачаў інжынерам-тэхнолагам завода заточных станкоў у горадзе Віцебску. Служыў у радах Узброеных Сіл. Працаваў у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь, органах Дзяржаўнага камітэта фінансавых расследаванняў Рэспублікі Беларусь.

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь другога і трэцяга скліканняў.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  ИВАНОВ ГЛЕБ АНАТОЛЬЕВИЧ Архівавана 26 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
**Рава́кі** (англ.: Rawaki) — востраў у групе астравоў Фенікс. Да 1980 года меў назву **Фенікс**. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 0,65 км². Незаселены.

Востраў Равакі знаходзіцца ў Ціхім акіяне, на поўдзень ад экватара, за 1880 км ад Паўднёвай Таравы, сталіцы Кірыбаці. Гэта замкнёны атол з унутранай лагунай, які атачае кола каралавых рыфаў.

Быў адкрыты 24 лютага 1824 года экіпажам брытанскага карабля «Фенікс» і атрымаў назву Фенікс. Пазней гэтая назва была выкарыстана картографамі для ўсёй групы астравоў. У 1870—1871 гадах на Равакі здабывалі гуана. 29 чэрвеня 1889 года Равакі быў далучаны да брытанскіх каланіяльных уладанняў. У 1979 годзе перайшоў пад юрысдыкцыю незалежнай дзяржавы Кірыбаці.

Спасылкі
--------

* Phoenix and Orona
* Reefs of Rawaki

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 чэрвеня 1941 года аб мабілізацыі ваеннаабавязаных у шэрагу ваенных акруг
**Мабілізацыя (мабілізацыйнае разгортванне)** (фр.: mobilisation, ад *mobiliser* — рухаць) — комплекс мерапрыемстваў, накіраваных на перавод узброеных сіл і дзяржаўнай інфраструктуры на ваеннае становішча. Упершыню слова «мабілізацыя» было ўжыта для апісання мерапрыемстваў, якія праводзяцца Прусіяй ў 1850—1860 гадах. Тэорыя і метады мабілізацыі з тых часоў бесперапынна развіваліся.

Мабілізацыя можа быць агульнай, якая праводзіцца ў маштабе ўсёй дзяржавы з мэтай прывядзення ўзброеных сіл у поўную баявую гатоўнасць і пераводу прамысловасці і інфраструктуры дзяржавы на ваеннае становішча, і прыватнай, якая можа праводзіцца як на асобнай тэрыторыі, так і з мэтай павышэння баявой гатоўнасці ўзброеных сіл ці асобных яе аб’яднанняў і злучэнняў.

**Мабілізацыйны план** — дакумент асаблівай важнасці, у якім прапісаны мабілізацыйныя мерапрыемствы і парадак іх правядзення. Ён непарыўна звязаны з Планам стратэгічнага разгортвання ўзброеных сіл. Абодва дакумента, як правіла, рыхтуюцца ў Генеральным штабе і зацвярджаюцца вышэйшым кіраўніцтвам краіны.

Перманентная мабілізацыя
------------------------

Асноўны артыкул: **Перманентная мабілізацыя**
У адрозненне ад мабілізацыі, якая праводзіцца да пачатку вайны і, у некаторых выпадках, з’яўляецца нагодай да яе, перманентная мабілізацыя праводзіцца на працягу ўсёй вайны, ці яе часткі. Важным рэсурсам гэтай мабілізацыі з’яўляецца кантынгент грамадзянскіх асоб, якія з прычыны натуральнага ходу часу дасягаюць прызыўнога ўзросту.

Літаратура
----------

* Froment, «La mobilisation et la préparation à la guerre».

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мабілізацыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4170285-2 · LCCN: sh85007247 · Microsoft: 156708679 · NKC: ph292478 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гваздок.

**Гваздо́к** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Свіна́.

Плошча паверхні возера 0,1 км². Даўжыня 0,62 км, найбольшая шырыня 0,27 км. Даўжыня берагавой лініі 1,55 км. Плошча вадазбору 1 км².  

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй ад 10 м (на захадзе) да 20—25 м. Берагавая лінія слабазвілістая.

На поўдні выцякае ручай у возера Вялікае Белае.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.2 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 2. — 522 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта / Ред. В. А. Змачинская. — Мн.: Белкартография, 2012. — 5 000 экз. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Багдановіч.
**Глеб Вячаслававіч Багдановіч** (1913, Вільня — 1971, Рудзенск, Пухавіцкі раён, Мінскай вобласці) — беларускі палітык і ваенны дзеяч, публіцыст, доктар медыцыны.

Біяграфія
---------

Сын Вячаслава Багдановіча. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, медыцынскі факультэт Віленскага ўніверсітэта. Быў сябрам Беларускай студэнцкай карпарацыі «Скарынія» ў Вільні, друкаваўся ў часопісе «Новая варта».

Магіла Глеба Багдановіча
Падчас нямецкай акупацыі спачатку працаваў доктарам у Івянцы на Валожыншчыне. Удзельнічаў у нацыянальным падпольным руху, быў сябрам Беларускай незалежніцкай партыі. З мая 1944 года афіцэр Беларускай краёвай абароны. З ліпеня 1944 года знаходзіўся ў дэсантным батальёне «Дальвіц». Браў удзел у падпольным антыкамуністычным руху, спачатку ў Беларусі, а з 1945 года ў Польшчы, куды прарваўся з групай АК «Лялюся». З лета 1945 года жыў і працаваў доктарам на Беласточчыне. Быў прызваны ў польскае войска, у рангу паручыка служыў старшым палкавым урачом.

14 кастрычніка 1949 года арыштаваны польскай Службай бяспекі і дэпартаваны ў СССР. Зняволенне адбываў у Варкуце. Пасля вяртання ў Беларусь жыў у Рудзенску, працаваў доктарам.

Памёр у 1971 годзе, пахаваны на мясцовых могілках у Рудзенску.

Зноскі
------

1. ↑  *Сяргей Ёрш*. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік **(нявызн.)**. *Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў*.

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Антысавецкія рухі ў Беларусі: 1944—1956. — Мн.: Архіў Найноўшай Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-07-3
**Гваздзіковыя**, **Гваздзічныя** (*Caryophyllaceae*) — сямейства кветкавых двухдольных раслін з парадку гваздзікакветных.

Апісанне
--------

Шмат- або аднагадовыя травяністыя расліны, рэдка паўкусты і кусты. Лісце простае, звычайна суцэльнае, супраціўнае, найчасцей без прылісткаў. Кветкі ў рознага тыпу суквеццях, рэдка адзіночныя, двухполыя ці аднаполыя, 5-членныя, з двайным калякветнікам ці без пялёсткаў, апыляюцца насякомымі. Завязь верхняя. Плады розных тыпаў (звычайна каробачка, арэшка- ці ягадападобныя).

Пашырэнне
---------

Каля 80 родаў і больш за 2000 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ва ўмераных і арыдных абласцях Паўночнага паўшар'я, асабліва ў Міжземнамор'і і Ірана-Туранскай фларыстычнай вобласці. На Беларусі 25 родаў, найбольш вядомыя вапнаўка (*Gypsophila*), галадок, гваздзік (*Dianthus*), гладун (*Herniaria*), зорка (*Lychnis*), зоркаўка (*Stellaria*), куколь (*Agrostemma*), мыльнік (*Saponaria*), пясчанка, светнік (*Coronaria*), свінакроп (*Spergula*), смалянка (*Melandrium*), смалёўка (*Silene*), талянка, тысячагалоў (*Vaccaria*), ясколка (*Cerastium*) і больш за 70 відаў. Растуць у лясах, хмызняках, на лугах, балотах, палях, па берагах рэк.

Выкарыстанне
------------

Лекавыя, тэхнічныя, меданосныя, харчовыя, кармавыя і каштоўныя дэкаратыўныя расліны, некаторыя віды — ядавітыя і пустазелле.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 145. — 160 с. — 2 350 экз.

Літаратура
----------

* *Вынаеў Г.* Гваздзіковыя // БелЭн у 18 т. Т. 5. Мн. 1997.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX557329 · BNF: 12266094n · GND: 4171425-8 · LCCN: sh85020552 · Microsoft: 2781394091, 2909183457 · NKC: ph508913 |

 |
**Глазінінская**, **Глазынінская зямля** — мясцовасць прылеглая да Гомеля («при месте Гомельском») у 2-й палове XVI ст. адзін з першых вядомых цяпер гомельскіх мікратапонімаў.

Гісторыя
--------

У 1560 годзе лістом вял.кн. Жыгімонта Аўгуста гэтая ворная зямля сярэдняй якасці (*«грунту среднего»*) пацверджана як ранейшае наданне гаспадара Якіму Паповічу, прозвішча якога сведчыць пра паходжанне з сям'і святара. Паводле «Рэестру рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» (1560) названы Якім Паповіч штогод мусіў плаціць з надзелу *«до скарбу господарского з кождое бочки земли за цынш, за жито, за овес по два гроши и по два пенези; за дань грошовую копа одна, грошей двадцать»*.

Назва
-----

У публікацыях «Рэестра рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года назва зямлі даецца як «Глазынінская» (1853) і «Глазінінская», або «Гразоўская» (*«тая земля Гразовская»,* 1886). Прычыну варыяцыі ў другой публікацыі вызначыць цяжка, не выключана памылка публікатараў 1886 года. Таксама, магчыма, дублетнасць назвы можна тлумачыць праз традыцыяю балта-славянскага ўзаемадзеяння -- тады тапонім «Глазінінская» паходзіць з літоўскага «gleizavóti», «gleiznóti» (пэцкаць, брудзіць, гразніць), а «Гразоўская» — старабеларускі пераклад балцкай назвы. Нельга выключаць, што перад Якімам Паповічам названы надзел трымаў нейкі Глазыня, а перад або пасля яго асоба з мянушкай ці прозвішчам корню Гроз-/Граз-.

Літаратура
----------

* Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці, 1560 г. Публікацыя 1853 г.; публікацыя 1886 г.
* Литовский словарь А. Юшкевича с толкованием слов на русском и польском языках. — Санкт-Петербург, 1904. — Т.2. — С. 444.

| ⛭Гістарычныя раёны Гомеля |
| --- |
| Другая палова XVI стагоддзя | 
* Палуеўшчына
* Глазінінская зямля

 | Герб Гомеля |
| XVIII стагоддзе | 
* Сусалаўшчына
* Чачэрскае прадмесце
* Рэчыцкае падвалле

 |
| Канец XIX стагоддзя | 
* Палац
* Амерыка
* Гарэлае Балота
* Каўказ
* Кагальны роў
* Спасава слабада
* Свісток
* Вал

 |
| Першая палова XX стагоддзя | 
* Новая Беліца
* Залінія
* Новыя Планы
* Лібаўскі гарадок
* Земпасад (Чырвоны Кастрычнік)
* Манастырок
* Басава гара
* Любны

 |
| Пасляваенны час | 
* Старая Валатава
* Валатава
* Верхняе Брылёва
* Ніжняе Брылёва
* Будзёнаўскі
* Ляшчынец
* Новая Мільча
* Падгорная
* Прудок
* Чырвоны Кастрычнік
* Масцішча
* Паўлава
* Сонечны
* Спутнік Міра
* Старая Мільча
* Стары Аэрадром
* Ціценкі
* Чапаева
* Якубоўка
* Мельнікаў Луг

 |
| XXI стагоддзе | 
* Чырвоны Маяк
* Хутар
* Давыдаўка
* Касцюкоўка

 |
| **Category Катэгорыя:Гомель** |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Марціновіч.
**Глафіра Марціновіч** (нар. 4 лютага 1989, Мінск) — беларуская гімнастка (мастацкая гімнастыка). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь.

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 у Пекіне Бабушкіна атрымала бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах па мастацкай гімнастыцы ў складзе зборнай Беларусі разам з Алесяй Бабушкінай, Анастасіяй Іваньковай, Зінаідай Лунінай, Ксеніяй Санковіч і Алінай Туміловіч.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 верасня 2008 г. № 502 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»

Спасылкі
--------

* Старонка аб Марціновіч на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне
**Козыр** — ігральная карта той масці, якая па правілах гульні прызнаецца старэйшай для дадзенай здачы або для ўсіх рэшт.

У гульнях
---------

Козыр у гульні б'е любую карту ўсіх іншых масцяў. У некаторых гульнях козыр вызначаецца выпадковым чынам: у канцы здачы здабываецца карта і выкладваецца на стол асабовым бокам уверх, а не кашуляй. У тых гульнях, дзе разыгрываюцца ўсе карты («Дурань», «Бурказёл») — яна кладзецца пад калоду і бярэцца ў апошнюю чаргу, у іншых застаецца ў недатыкальнасці. У іншых, накшталт «прэферанса» або «тысячы», козыр прызначаецца гульцом, заказавшим гульню. Бываюць гульні і з пастаянным козырам, да прыкладу амерыканская гульня Пікі.

У калодзе Таро з двойкамі козырамі называюцца 22 асобна адведзеныя карты, у якіх няма масці, ёсць толькі нумарацыя. У картачных гульнях з калодай Таро важны толькі іх нумар, а самі малюнкі на іх могуць быць любымі.

Слова «козыр» таксама шырока выкарыстоўваецца ў пераносным сэнсе, для абазначэння якога-небудзь перавагі.

Гл. таксама
-----------

* Козыры

Спасылкі
--------

* Картачныя гульні. Архівавана 16 верасня 2017.
**Раву́чае** — возера ў Добрушскім раёне Гомельскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Ачоса (прыток Іпуці), за 22 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Добруш, каля пасёлка Падравучае.

Плошча паверхні возера 0,87 км². Даўжыня 1,32 км, найбольшая шырыня 0,91 км, даўжыня берагавой лініі 3,12 км. Найбольшая глыбіня возера 4 м. Плошча вадазбору 25 км².  

Вышыня схілаў катлавіны возера да 2 м. Схілы спадзістыя. Дно возера выслана сапрапелем. У Равучае ўпадаюць меліярацыйныя каналы, сцёк па канале ў раку Ачоса.

Зноскі
------

1. ↑  ліст карты N-35-123 Архівавана 4 мая 2013.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 193. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* Равучае возера Архівавана 20 жніўня 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Робертсан.

**Мары Шарлота Робертсан** (шведск.: Marie Charlotte Robertson; нар. 14 красавіка 1977, Сунэ) — шведская кінаактрыса.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 14 красавіка 1977 года ў Сунэ (лен Вермланд). Дзяцінства правяла ў прыгарадзе Стакгольма Брэдэнгэ. Яшчэ ў падлеткавым узросце сыграла ролю ў тэлевізійным серыяле «Дзіця-дзьмухавец» (Maskrosbarn, 1989).

У гімназіі Мары ў якасці факультатыўнага прадмета вывучала драматычнае мастацтва. Затым год вучылася ў тэатральнай школе Кале Флюгарэ, адначасова працуючы тэлевядучай на ZTV у праграме «Вестманагатан 44». У 1998—2000 гадах здымалася ў серыяле «Параходства» (Rederiet).

У 2000—2004 гадах Робертсан працягвала вучобу ў Тэатральным інстытуце пры Гётэбаргскім універсітэце.

За сваю ролю ў камедыйнай карціне «Гоншчыцы» (Rallybrudar, 2008) была намінаваная на «Залатога жука» у катэгорыі «лепшая жаночая роля другога плана».

Фільмаграфія
------------

* Maskrosbarn (1989), тэлесерыял
* Rederiet (1998), тэлесерыял
* Trettondagsafton (1999 г.)
* Ett litet rött paket (1999 г.), тэлесерыял
* Heartbreak Hotel (2006),
* Playa del Sol (2009), тэлесерыял
* Rallybrudar (2008)
* Saltön (2010), тэлесерыял
* Meteoren (2010), тэлесерыял
* Svensson, Svensson … i nöd & lust (2011)
* Hur många lingon finns det i världen? (2011)
* Мяжа (Gränsen, 2011)
* De närmaste (2012)
* Cockpit (2012)
* Сапраўдныя людзі (2012—2013), тэлесерыял
* Fjällbackamorden (серыя «Vänner för livet», 2013 года), тэлесерыял

Зноскі
------

1. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 22 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑  Marie Robertson // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1208208128 · ISNI: 0000 0004 4386 8977 · NTA: 377510254 · SUDOC: 188417648 · VIAF: 311817944 |
**Помнік Фядоры Гаўрылаўне Конанавай** — помнік у Любані Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

У 1967 годзе ў Любані Ф. Г. Конанавай пастаўлены помнік. Скульптар У.Ананька, архітэктар В.Занковіч і Л.Левін.

Апісанне помніка
----------------

Помнік з бетона і мармуровай крошкі, вышыня пастамента 1,6 м, бюста 2,2 м, абеліска 13 м. Кампазіцыя помніка складаецца са скульптурнага партрэта Ф. Г. Конанавай і размешчанага за ім абеліска, аб’яднаных агульным пастаментам. У партрэце патрыёткі раскрыты грамадзянскасць, смеласць, стойкасць і адначасова жаноцкасць, мяккасць, душэўнасць.

Зноскі
------

1. ↑  ВЕЧНА Ў ПАМЯЦІ НАРОДНАЙ

Літаратура
----------

* Помнік Конанавай Фядоры Гаўрылаўне // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінская вобласць. У 2 кн. — Мінск, 1987. Кн. 1. — С. 269.
Ансамбль Луўра
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. ансамбль.
**Анса́мбль** (фр.: ensemble, літаральна — *сумесна, разам*) у архітэктуры і горадабудаўніцтве — гарманічнае адзінства прасторавай кампазіцыі будынкаў, інжынерных збудаванняў, адкрытых прастораў і зялёных насаджэнняў, твораў манументальнага жывапісу, скульптуры. Стварэнне ансамбля дасягаецца падпарадкаваннем асобных элементаў цэламу, адзінствам маштабу і рытму, улікам натуральнага наваколля (рэльеф, зялёныя насаджэнні, вадаёмы і інш.).

Беларусь
--------

Найбольш мэтанакіравана ў Беларусі ансамблі пачалі фарміравацца з XVI ст. з пачаткам распрацоўкі праектнай дакументацыі (Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс).

Ансамбль езуіцкага калегуіма ў Мінску
Ансамбль Ратушнай плошчы ў Віцебску
Ансамблі XVIII ст. (палацава-паркавы комплекс і архітэктурны ансамбль у Паставах, Гарадніца ў Гродне, архітэктурны ансамбль у Варнянах) цэласнасцю прасторавага вырашэння і элементаў былі арыентаваны на выяўленне ідэйна-мастацкага сэнсу горадабудаўнічага комплексу. Ансамблі сядзібна-паркавых комплексаў (в. Бачэйкава Бешанковіцкага раёна, Залессе, Шчорсы і інш.), манастырскіх (Жыровіцкі Успенскі манастыр, кляштар картэзіянцаў у г. Бяроза і інш.), комплексаў езуіцкіх калегіумаў (Брэст, Полацк, Мінск і інш.) звычайна характарызуюцца адзінствам стылявых вырашэнняў.

Ансамбль праспекта Незалежнасці
Рэалізацыя прынцыпаў ансамблевасці, характэрная для савецкай архітэктуры, закладвалася ў генеральных планах забудовы гарадоў, пасёлкаў і іх частак. Найболь вядомыя ансамлі 1950—1980-х гг. — ансамбль Ленінскага праспекта (цяпер праспект Незалежнасці), жылых раёнаў Усход і Зялёны Луг у Мінску, плошчы Леніна ў Магілёве, в. Верцялішкі Гродзенскага раёна.

3 пачатку 1990-х гг. у Беларусі праводзяцца работы па аднаўленні ансамбляў гістарычных цэнтраў гарадоў на аснове спалучэння метадаў рэстаўрацыі, рэканструкцыі, узнаўлення страчаных аб’ектаў і тэхналогій сучаснага будаўніцтва (Верхні горад у Мінску, Ратушная і Саборная плошчы ў Віцебску і інш.). Рэканструкцыя ансамбля гарадоў ажыццяўляецца метадамі другаснай забудовы (большая шчыльнасць, цеплавая мадэрнізацыя, узвышэнне мастацка-эстэтычнага ўзроўню), а таксама на аснове тэорыі «падпарадкаванай хаатычнасці», калі ансамбль дапаўняецца нечаканымі рашэннямі, аб’ектамі інш. стылёвай накіраванасці і г.д.

Фарміраванню ансамбляў сельскіх паселішчаў са стварэннем у іх выразных грамадскіх цэнтраў, новага жылога фонду і мадэрнізацыяй старых аб’ектаў масавай забудовы садзейнічалі працы па рэалізацыі праграмы эксперыментальна-паказальнага будаўніцтва ў 1969—1976 гадах (вёскі Сноў Нясвіжскага, Леніна Горацкага, Малеч Бярозаўскага раёнаў і інш.) і Дзяржаўнай праграме адраджэння і развіцця сяла ў 2005—2010 гадах (вёскі Кабылаўка Пружанскага, Нарач Вілейскага раёнаў і інш.).

Літаратура
----------

* *С. А. Сергачоў.* Ансамбль // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2010. — Т. 1. — 704 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0496-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Архітэктурны ансамбль

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4200442-1 |
Возера Зайсан
**Зайсан** — возера на ўсходзе Казахстана, у адкрытай высокай і плоскай даліне паміж горнымі хрыбтамі: з паўночнага усходу — Алтайскім, з паўночнага захаду — Калбінскім і з поўдня — Тарбагатайскім. Кітайская мяжа праходзіць на адлегласці 60 км ад усходняга берага возера, з кітайскага боку цячэ і ўпадае ў Зайсан рака Чорны Іртыш. Возера знаходзіцца на вышыні 420 м, яго даўжыня 105 км, а шырыня — 22-48 км, максімальная глыбіня 15 м. Зайсан знаходзіцца паміж 47 ° 60 'і 48 ° 30' паўн. ш. і паміж 83 ° і 85 ° у. в.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
**Мабільныя генетычныя элементы** (МГЭ, MGE, Mobile genetic elements) — гэта дыскрэтныя сегменты ДНК, здольныя да самастойнага перамяшчэння з аднаго ўчастка на іншы ў межах рэплікона (генома), а таксама да перамяшчэння з аднаго рэплікона (храмасомнага, плазміднага ці фагавага) ў іншы.

МГЭ утрымоўваюць гены ферментаў, неабходныя для іх перамяшчэння (транспазіцыі). Пры ўбудаванні ў розныя ўчасткі храмасом, мабільныя генетычныя элементы змяняюць актыўнасць генаў, выклікаюць розныя тыпы мутацый, спрыяючы нестабільнасці і зменлівасці генома. 

Мабільныя элементы ёсць як у геномах пракарыёт (там яны былі ўпершыню выяўлены), так і ў эўкарыёт.

Вядомыя наступныя МГЭ:

* Транспазоны
* Ретратранспазоны, або РНК-транспазоны
* ДНК-транспазоны
* Інсерцыйныя паслядоўнасці, IS, Insertion sequence
* Плазміды
* Бактэрыяфагі, напрыклад, фаг Mu
* Інтроны II групы

Літаратура
----------

* Біяхімія і малекулярная біялогія: Тэорыя і метады: Вучэбны дапаможнік / Н. А. Бялясава, М. В. Грыц. — Мн.: БДТУ, 2002 — 93с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 132533263, 2908819391 |
Карта Арцавы ў другой палове 2 тысячагоддзя да н. э.
**Арца́ва** — гістарычная вобласць і старажытнае дзяржаўнае ўтварэнне на захадзе Малой Азіі ў 2 тысячагоддзі да н. э.

Упершыню хецкія запісы, якія сведчылі пра існаванне Арцавы былі выяўлены толькі ў 1927 г. Большасць сучасных даследчыкаў лічаць, што яна месцілася на паўднёвым захадзе Анатоліі, аднак існуе меркаванне, што ў склад Арцавы ўключаліся і больш паўночныя тэрыторыі. Палітычны цэнтр краіны знаходзіўся або на тэрыторыі будучай Фрыгіі, або ў Апашы, на месцы Эфеса. Асноўную масу насельніцтва складалі заходнія лувійцы. 

На ўсходзе Арцава межавала з Хецкай дзяржавай, на поўдні — з Лікіяй, на паўднёвым захадзе — з ахейскай Мілавандай. Яна не мела поўнага палітычнага адзінства, паколькі ў яе складзе ўзгадваюцца самастойныя дробныя манархіі. Валадары Арцавы вялі перапіску на хецкай мове, шанавалі багоў Тархуна (бога маланкі) і Уху. 

У першай палове XV ст. да н. э. Мадуватас, князь заходняга арцаўскага княства Сіпасла, перамог хецкага стаўленіка Купанту-Куранту, заключыў дагавор з Ахіявай і захапіў багаты волавам востраў Алаша. Яго сын Тархундарадус пацясніў хетаў на захадзе цэнтральнай Анатоліі і меў дыпламатычныя стасункі з Егіптам. Каля 1350 г. да н. э. хецкае войска здолела перамагчы арцаўскага валадара Анцапахаду, а яго землі былі падзелены паміж некалькімі дзяржавамі, залежнымі ад хетаў. 

У далейшым на месцы Арцавы ўзгадваліся дзяржавы Міра, Хапала і Зямля ракі Сэх. У 1330-х гг. князь Ухазіці з Апашы ўзнавіў супольнае кіраванне, але ў 1327 г. да н. э. пацярпеў паражэнне ад хетаў. У канцы XIV ст. да н. э. няўдалую спробу авалодаць Арцавай рабіў Піямарадус, збеглы хецкі высакародны авантурыст, які знайшоў прытулак у Мілавандзе. 

Мярукуецца, што у канцы XIII ст. да н. э. Арцава была разбурана народамі мора.

Літаратура
----------

* Page, D. L. History and the Homeric Iliad / Denys Lionel Page. — Berkeley, Los Angeles: University of California Press, 1972 ISBN 0520009835

Спасылкі
--------

* Arzawa (Luwia)
* The Arzawa letters in recent perspective
* Evidence from Hittite Records
**Алена Фёдараўна Адамчук** (нар. 26 сакавіка 1970) — беларуская футбалістка, майстар спорту Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Выдатніца СШ № 3 г. Пружаны, скончыла з чырвоным дыпломам Брэсцкі пед-інстытут. У інстытуце трэнер Георгій Дарбуашвілі запрасіў першакурсніцу ў жаночую футбольную каманду «Вікторыя», якая толькі стваралася.

Гуляла за «Бабруйчанку», гродзенскую каманду «Нёман», магілёўскую «Надзею», каля дзесяці гадоў уваходзіла ў зборную Беларусі. Неаднаразовы чэмпіён рэспублікі і ўладальнік Кубка Беларусі па футболе.

У пачатку 2000-х гадоў з-за сямейных абставін скончыла кар’еру прафесійнай футбалісткі і стала трэнерам у пружанскай ДЮСШ № 1 (трэнер вышэйшай катэгорыі).

У 2021 годзе стала галоўны трэнерам «Пружан».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Футбол. Елена Адамчук — первая женщина-главный тренер в истории чемпионата Беларуси. Она возглавила «Пружаны» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 снежня 2021. Праверана 15 сакавіка 2023.

Спасылкі
--------

* Тренер Елена Адамчук: «Футбол меня нашел»
* Елена Адамчук стала первой женщиной, которая заняла пост главного тренера в мужском клубе чемпионата Беларуси
**Гваздзік картузіянскі** (*Dianthus carthusianorum*) — кветкавая расліна роду Гваздзік (*Dianthus*) сямейства Гваздзіковыя (*Caryophyllaceae*).

Апісанне
--------

Батанічная ілюстрацыя з кнігі Яна Копса «*Flora Batava*», 1800—1934
Шматгадовая травяністая расліна з нешматлікімі прамастойнымі або прыўзнятымі голымі кветканоснымі парасткамі вышынёй 15—70 см і галінастым карэнішчам, ад якога адыходзяць вегетатыўныя парасткі. Лісце супраціўнае, лінейнае, каля асновы зрастаецца ў похву. Кветкі на кароткіх кветаножках, каля асновы з бурымі або чарнаватымі ланцэтнымі доўгавостраканцовымі лускавінкамі, сабраны па 3—8 у верхавінкавае галоўчатае суквецце. Чашачка пурпуровая, пяцізубчатая, да сярэдзіны абхвачана шырокаяйкападобнымі, шылападобна звужанымі лускавінкамі. Вяночак ружовы або пурпурова-чырвоны. Плод — прадаўгаватая каробачка.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Сярэдняя і Паўднёвая Еўропа, Заходняе Міжземнамор’е, Балканы, Турцыя. Натуралізавалася на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі. Знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі ў асобных лакалітэтах на ўсходняй мяжы пашырэння. Месцы росту: сасновыя, шыракаліста-сасновыя і шыракалістыя лясы, сухадольныя лугі на пясчаных глебах, лясныя паляны, узлескі і прасекі, чыгуначныя насыпы; расце невялікімі, нярэдка даволі буйнымі групамі або асобнымі экземплярамі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Цвіце ў чэрвені—верасні, пладаносіць у верасні—кастрычніку. Размнажаецца насеннем.

Выкарыстанне
------------

Дэкаратыўная расліна.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Гвоздика картузианская: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
**Арнем** (нідэрл.: Arnhem) — муніцыпалітэт і горад на ўсходзе Нідэрландаў, стаіць на Рэйне, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Гелдэрланд.

Структура муніцыпалітэта
------------------------

Муніцыпалітэт Арнем складаецца з горада Арнем, яго прыгарадаў і пасёлкаў:

* Элдэн (Elden, пасёлак)
* Элдэрвельд (Elderveld)
* Малбурген (Malburgen)
* Рэйксвурд (Rijkerswoerd)
* Схарсберген (Schaarsbergen)
* Схейтграф (Schuytgraaf)

Гісторыя
--------

Арнем у 1840 г.
Арнэм упершыню згадваецца ў 893 пад назвай *Oppidium Arnoldi Villa*. Заснаваннем жа горада можна лічыць год 1233, калі Oта II, граф Гелдэрнскі з Цутфена дараваў Арнему гарадскія прывілеі. Арнэм увайшоў у Ганзейскі саюз у 1443. У 1473 яго захапіў герцаг Бургундыі Карл I Лысы. У 1514 Карл Эгмандскі, герцаг Гелдэрна, адваяваў горад у Бургундыі; у 1543 ён перайшоў да імператара Карла V. Арнэм увайшоў у Утрэхцкі саюз у 1579 і стаў часткай Рэспублікі сямі аб’яднаных правінцый Нідэрландаў у 1585. Францыя захоплівала горад у 1672—1674 і ў 1795—1813. У пачатку XIX стагоддзя былыя гарадскія ўмацаванні былі амаль цалкам знесеныя, каб горад мог пашырацца.

У XIX ст. стаў модным курортным горадам, якія славіцца сваёй маляўнічасцю. Тут, як і ў Гааге, пасяліліся багатыры з былых «цукровых баронаў» або плантатараў, якія прыехалі з заакіянскіх калоній. Нават цяпер горад славіцца сваімі паркамі і зялёнымі насаджэннямі.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Гера, Германія (ліпень 1991)
* Градзец-Кралавэ, Чэхія (1992)
* Ковентры, Вялікабрытанія (1958)
* Кройдан[d], Вялікабрытанія
* Ухань, Кітай

Зноскі
------

1. ↑  карта Нідэрландаў — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
2. ↑
3. ↑
4. ↑

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 13 лютага 2008.  (англ.)
* Віды Арнема
| **Кірылічныя алфавіты** |
| --- |
|  |
| **Славянскія:** |
| Беларускі |
| Балгарскі |
| Сербскі |
| Македонскі |
| Рускі |
| Украінскі |
| **Неславянскія:** |
| Казахскі |
| Кыргізскі |
| Малдаўскі |
| Мангольскі |
| Таджыкскі |
| **Гістарычныя:** |
| Стараславянская азбука |
| Румынская кірыліца |
| \* Азначаны толькі афіцыйныя  алфавіты дзяржаў. Падрабязней тут. |

**Вукавіца** (названая паводле імя стваральніка, Вука Караджыча), альбо **сербская кірыліца**, якую ў Сербіі называюць проста «азбука» — кірылічны алфавіт для сербскахарвацкіх моў, створаны ў пачатку XIX стагоддзя, які з тых часоў не змяняўся. Выкарыстоўваецца пераважна ў Сербіі, Чарнагорыі і радзей у Босніі і Герцагавіне. У параўнанні з беларускім алфавітам у вукавіцы адсутнічаюць Ёё, Йй, Уў, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя, але выкарыстоўваюцца 6 іншых літар Јј, Ћћ, Ђђ, Њњ, Љљ і Џџ. Кожная літара, прынамсі фанематычна, абзначае, адпаведна, толькі адзін гук. Алфавіт мае лацінскі адпаведнік — Гаевіца.

Алфавіт
-------

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Ђ ђ |
| Е е | Ж ж | З з | И и | Ј ј | К к |
| Л л | Љ љ | М м | Н н | Њ њ | О о |
| П п | Р р | С с | Т т | Ћ ћ | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Џ џ | Ш ш |

Спасылкі
--------

* Транслітарацыя сербскага алфавіта з лацініцы на кірыліцу
Казанскі вакзал
**Казанскі вакзал** — пасажырскі тэрмінал станцыі Масква-Пасажырская-Казанская, адзін з 9-ці чыгуначных вакзалаў Масквы. Размешчаны на Камсамольскай плошчы. Будынак вакзала пабудаваны ў 1862—1864 гадах для Разанскай чыгункі, з 1894 таксама і для Казанскай чыгункі. Першы цягнік па маршруце Масква — Каломна адышоў з Казанскага вакзалу 20 ліпеня 1862 года. Будаўніцтва сучаснага будынка Казанскага вакзала пачалося ў 1913 і скончылася ў 1940. Будынак узведзены ў неарускім стылі А. В. Шчусевым з аўтарскім калектывам.

У 1950-х гг. была дабудавана зала прыгарадных зносін, які быў злучаны са станцыяй метро «Камсамольская». У 1987—1997 гадах будынак рэканструяваны: абноўлена аблічча, пашыраныя і перапланіраваны ўнутраныя памяшканні, збудаваныя стрэхі над перонамі, будынак абсталяваны сучаснымі тэхнічнымі сродкамі. На сённяшні дзень вакзал з’яўляецца адным з буйнейшых вакзалаў Еўропы.

З Казанскага вакзала адпраўляюцца хуткія і пасажырскія цягнікі, а таксама прыгарадныя цягнікі (электрычкі) у двух напрамках — на Мурам (усходні нампрамак) і на Разань (паўднёва-ўсходні напрамак). Разгалінаванне па кірунках — у горадзе Люберцы, на станцыі Люберцы I. З Казанскага вакзалу адпраўляюцца цягнікі, якія ідуць ў Разань, Ніжні Ноўгарад, Варонеж, Казань, Анапу, Самару, Пензу, Чалябінск, Уфу і інш. Таксама з вакзалу ідуць прыгарадныя электрычкі да станцый: Люберцы, Ягор’еўск, Шатура, Отдых (г. Жукоўскі), Раменскае, Васкрасенск, Каломна, Разань і інш.
**Сербская Ваяводзіна** (сербск.: Српско Војводство, Српска Војводовина) — назва сербскай аўтаноміі ў рамках Аўстрыйскай імперыі, якая існавала з моманту свайго абвяшчэння на Майскай скупшчыне 1848 года і да пераўтварэння ў Ваяводства Сербія і Тэмешварскі банат у 1849 годзе. Падчас рэвалюцыі, распачатай у 1848 годзе, венгерскае насельніцтва ўладанняў Габсбургаў патрабавала сабе аўтаномію і асаблівыя нацыянальныя правы, у той жа час адмаўляючы ў гэтым іншым народам, якія жылі па суседстве ці ў рамках венгерскіх адміністрацыйных адзінак.

З мэтай стварэння ўласнай аўтаноміі і для абароны нацыянальнай ідэнтычнасці, сербы, якія пражывалі на тэрыторыі сучаснай Ваяводзіны, на Майскай скупшчыне абвясцілі Сербскую Ваяводзіну. Карлавіцкі мітрапаліт Ёсіф Раячыч быў абвешчаны патрыярхам і выбраны старшынёй урада, а палкоўнік Стэван Шуплікац стаў ваяводам. Аўстрыйскія ўлады праз некаторы час афіцыйна прызналі рашэнні Майскай скупшчыны.

Цэнтрам Сербскай Ваяводзіны спачатку былі Срэмскі-Карлаўцы, затым сталіцамі былі Зрэнянін, Земун і Тымішаара.

Гл. таксама
-----------

* Сербская рэвалюцыя 1848—1849

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сербская Ваяводзіна
* Гісторыя Ваяводзіны (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 5 лютага 2012. Праверана 9 лютага 2013.
**Гваздзіха** — найвышэйшы пункт Нешчардаўскага ўзвышша і Расонскага раёна (Віцебская вобласць), вышыня 224 м над узроўнем мора. Некаторыя міжузгоркавыя паніжэнні вакол помніка, забалочаныя. У ваколіцах сустракаюцца міжузгоркавыя паніжэнні запоўненыя азёрнай вадой. Да іх ліку можна аднесці возера Карэчна (173,3 м над узроўнем мора, глыбіня да 12 метраў) і возера Получка (179,2 м над узроўнем мора, глыбіня да 16 метраў). На тэрыторыі помніка знаходзіцца шмат вялікіх валуноў, дыяметрам каля 2-х метраў. Адзін з такіх валуноў знаходзіцца на вяршыні — выбаргскі граніт дыяметрам 2,2 метра. Помнік прыроды гара «Гваздзіха» ўтварылася прыкладна 14-15 тысячагоддзяў таму. Гара добра захавалася і мае каштоўнасць для вырашэння шэрагу спецыяльных геалагічных і геамарфалагічных праблем.

Літаратура
----------

* *Пасанен, В. Э.* Вертикальная Беларусь: справочник-путеводитель по 125 уникальным и самобытным туристско-экскурсионным объектам Беларуси / В. Э. Пасанен, Е. А. Дикусар, В. Е. Подлисских. — Минск: Право и экономика, 2013.
**Гвалтоўная смерць** — адна з катэгорый смерці  (укр.) (бел. прадугледжаных сацыяльна-прававой класіфікацыяй паходжання смерці. Гвалтоўнай смерцю прынята называць смерць, якая адбылася ад механічных пашкоджанняў, такіх, як дзеянне тупых прадметаў, у тым ліку транспартная траўма, падзенне з вышыні, дзеянне вострых прадметаў, агнястрэльнай зброі), асфіксіі, дзеянні крайніх тэмператур, электрычнага току, прамяністай энергіі, нізкага і высокага атмасфернага ціску, атручванняў і да таго падобнае.

Паводле тыпу ўздзеяння на чалавека фактары знешняга асяроддзя адрозніваюць:

* механічныя фактары — нож, кастэт, агнястрэльны снарад, камень, аўтамабіль і г. д;
* фізічныя фактары — высокая або нізкая тэмпература, высокі або нізкі атмасферны ціск, асфіксія, атручванні, дзеянне электрычнага току, радыеактыўнага выпраменьвання, іншых відаў выпраменьвання (лазернага, ЗВЧ і інш.);
* хімічныя фактары — кіслоты, шчолачы, розныя атрутныя рэчывы.

Пры гэтым для вызначэння катэгорыі смерці няважна хто менавіта прымяняе знешні фактар ўздзеяння да чалавека — хто-небудзь старонні, сам памерлы або няшчасны выпадак. Самае галоўнае, што смерць наступае ад знешняга ўздзеяння, якое не звязана з наяўнымі ў чалавека захворваннямі.

Зноскі
------

1. ↑  *Авдеев М. И.* Судебно-медицинская экспертиза трупа. — М. : «Медицина», 1976. — С. 35-37. (руск.)

Спасылкі
--------

* Гвалтоўная смерць // Сайт «Медыцынская энцыклапедыя».
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Помнік Францыску Скарыну.
**Помнік Францыску Скарыну** — помнік у Празе, размешчаны ў Градчанах. Прысвечаны беларускаму першадрукару і асветніку Францыску Скарыну, які займаўся ў гэтым горадзе друкарскай дзейнасцю, а пасля працаваў батанікам па запрашэнні караля Фердынанда I. Устаноўлены ў 1996 годзе ў скверы паміж вуліцамі Еленя і Кеплерава. Аўтарамі помніка з’яўляюцца скульптар Э. Астаф’еў і архітэктар Ю. Казакоў.

Камень з надпісам
Пражская Біблія
Побач з помнікам устаноўлены камень з надпісам на беларускай і чэшскай мовах: *«1535-1539. У гэтых месцах працаваў каралеўскім батанікам выдатны беларускі гуманіст і ўсходнеславянскі першадрукар Францішак Скарына». «З Прагай звязаны два перыяды дзейнасці Ф. Скарыны. Тут ён пры дапамозе віленскіх мецэнатаў стварыў першае ў гісторыі беларускае выдавецтва, пераклаў, пракаментаваў і надрукаваў 23 кнігі Бібліі (1517—1519 гг). Пражскае выданне Бібліі было значнай падзеяй навуковага і грамадскага значэння, а таксама мастацка-паліграфічным шэдэўрам»*.

У вобразе Ф. Скарыны спалучаюцца яго характарыстыкі і як канкрэтнага чалавека, і як сімвала беларускай культуры. У адной руцэ — пяро, у другой — пражская Біблія, разгорнутая на тытульным лісце. Постаць урачыстая і адначасова спакойная, у напружаным позірку спалучыліся інтэлектуальнасць вучонага-асветніка і цвёрдасць, перакананасць грамадскага дзеяча і патрыёта. Дэмакратычнасць і чалавечнасць вобраза прачытваецца ў жывых рысах твару, падкрэслены нізкім для такога помніка (вышыня скульптуры 2,3 м) пастаментам, натуральнасцю позы і характарам лепкі — абагульненасцю і выразнасцю прапрацоўкі дэталяў. Дастаткова камерныя памеры помніка адпавядаюць характару архітэктурнага асяроддзя.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3  М. П. ЧАЙКО. З НАГОДЫ 500-ГОДДЗЯ БЕЛАРУСКАГА І ЎСХОДНЕ-СЛАВЯНСКАГА ПІСЬМЕНСТВА: ВОБРАЗ ФРАНЦЫСКА СКАРЫНЫ Ў ТВОРАХ МАНУМЕНТАЛЬНАЙ СКУЛЬПТУРЫ Архівавана 2 лістапада 2018.
2. 1 2  Шамрук, А. Прыйшоў з мінулага, каб увайсці ў будучыню. Помнік Францішку Скарыне ў Празе / А. Шамрук // Роднае слова. — 2000. — № 9. — С. 99-100.

Спасылкі
--------

* М. П. ЧАЙКО. З НАГОДЫ 500-ГОДДЗЯ БЕЛАРУСКАГА І ЎСХОДНЕ-СЛАВЯНСКАГА ПІСЬМЕНСТВА: ВОБРАЗ ФРАНЦЫСКА СКАРЫНЫ Ў ТВОРАХ МАНУМЕНТАЛЬНАЙ СКУЛЬПТУРЫ Архівавана 2 лістапада 2018.
**Казанскі нацыянальны даследчы тэхналагічны ўніверсітэт** (тат. *Казан мілі тикшеренү тэхналогія універсітэты, Qazan ilkülәm tikşerenü texnologiə universitetı*) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе Казань.

Гісторыя
--------

Гісторыя КНДТУ вядзе свой пачатак з *Казанскага злучанага прамысловага вучылішча*, адкрытага ў 1890 годзе. У 1919 годзе Казанскае прамысловае вучылішча было пераўтворана ў **Казанскі політэхнічны інстытут**. 13 мая 1930 года на базе хімічнага факультэта Казанскага політэхнічнага інстытута і хімічнага факультэта Казанскага дзяржаўнага універсітэта быў створаны **Казанскі хімічны інстытут**, які з 23 чэрвеня 1930 года стаў называцца Казанскім хіміка-тэхналагічным інстытутам імя А. М. Бутлерава, а з 23 красавіка 1935 года па снежань 1992 — Казанскім хіміка-тэхналагічным інстытутам імя С. М. Кірава (КХТІ).

У 1992 годзе КХТІ быў перайменаваны ў **Казанскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт** (КДТУ). У 2010 годзе ўніверсітэту прысвоены статус нацыянальнага даследчага ўніверсітэта.

Рэйтынгі
--------

У 2014 годзе агенцтва «Эксперт РА», ўключыла ВНУ ў спіс лепшых вышэйшых навучальных устаноў Садружнасці Незалежных Дзяржаў, дзе яму быў прысвоены рэйтынгавы клас «Е».

Зноскі
------

1. ↑  Складзены свежы рэйтынг ВНУ Расіі і краін СНД

Спасылкі
--------

* Афіцыйный сайт

| ⛭Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі |
| --- |
| Масква | МІФІ  ·  МІСіС  ·  НДУ ВШЭ  ·  МАІ  ·  МДТУ  ·  МФТІ  ·  МІЭТ  ·  МДБУ  ·  МЭІ  ·  РНДМУ  ·  РДУНіГ |
| Санкт-Пецярбург | Горны ·  Універсітэт ІТМО  ·  СПбДПУ  ·  СПбАУ НАЦ НТ РАН |
| Казань | КДТУ  ·  КазДТУ |
| Перм | ПДУ  ·  ПНДПУ |
| Томск | ТДУ  ·  ТПУ |
| Іншыя | БелДУ  ·  ІНДТУ  ·  МардДУ  ·  ННДУ  ·  НДУ  ·  СДУ  ·  СНДУ  ·  ПУрДУ |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0645 8813 · LCCN: n2014047423 · Microsoft: 54195498 · VIAF: 309828539 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Макарава.
**Алена Уладзіміраўна Макарава** (нар. 4 сакавіка 1947, г. Масква, РСФСР) — беларускі мовазнавец. Кандыдат філалагічных навук (1977), прафесар (1992).

Біяграфія
---------

Скончыла Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава (філалагічны факультэт, рамана-германскае аддзяленне, кваліфікацыя «Філолаг. Настаўнік англійскай мовы сярэдняй школы», 1970), Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў (аспірантура, спецыяльнасць «Германскія мовы», 1976).

Працавала ў Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў (1971—1980), Мінскім вышэйшым ваенным камандным вучылішчы (1980—1994), Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1997, Інстытут журналістыкі, кафедра англійскай мовы і маўленчай камунікацыі, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: сучасная англійская мова; функцыянальныя асаблівасці граматычных форм часу; сацыякультурныя асаблівасці пабудовы навуковага тэксту; методыка выкладання замежных моў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Набери 100 баллов! Английский язык. Централизованное тестирование : лексико-грамматические тесты, грамматический справочник по темам: Nouns, Articles, Pronouns, Adjectives and Adverbs, Numerals, словообразование, тесты по каждой теме, тесты по страноведению и чтению, итоговый тест: набери 100 баллов! / Е. В. Макарова, Т. В. Пархамович, И. Ф. Ухванова. — Минск, 2006.
* Научный доклад на английском языке. Планирование. Письмо. Редактирование : учебное пособие / [автор-составитель Е. В. Макарова]. — Минск, 2005.
**Святая Алена** (*Элін*, каля 1101—1160) — шведская каталіцкая святая, заступніца горада Шоўдэ. Святая Алена намаляваная на гербе Шоўдэ і з’яўляецца заступніцай царквы Святой Алены ў Ронеслове.

Біяграфія
---------

Алена нарадзілася каля 1101 года. Яна была з шляхетнай сям’і і, як лічыцца, была дачкой ярла Гутарма. Пасталеўшы, яна выйшла замуж і нарадзіла дзяцей. Пасля смерці мужа яна жыла на яго ферме ў Уомбе. Яна раздала свае рэчы бедным і здзейсніла паломніцтва ў Іерусалім. Вярнуўшыся, яна пасялілася на ферме, дзе прысвяціла сябе духоўным справам і дабрачыннасці. Паводле легенды, менавіта Алена пабудавала царкву на ферме ва Уамбе ў Скарынскай епархіі. Царква ў Скевдэ, цяпер званая царквой Святой Алены, таксама была ў значнай ступені пабудавана за кошт шчодрых ахвяраванняў Алены.

У Алены была дачка, якую біў і абражаў яе муж. Праз некаторы час слугі на ферме Алены аб’ядналіся і забілі зяця сваёй спадарыні. Яго сваякі абвінавачвалі Алену ў забойстве, хоць у той час яна была ў паломніцтве ў Храме Гроба Гасподняга у Іерусаліме. Каб адпомсціць за яго смерць, яны ў 1160 годзе забілі Алену ў Ётэне, калі тая ішла ў царкву.

Алена была кананізавана ў 1165 годзе Папам Аляксандрам III пры падтрымцы Стэфана (пам. у 1185 годзе), першага арцыбіскупа Упсальскага. Яе жыццяпіс быў упершыню запісанаы Брынальфам Альгатсанам, біскупам Скары (1278—1317).

* Малюнак Алены з Шоўдэ ў камені.Малюнак Алены з Шоўдэ ў камені.
* Выява Святой Алены ў царкве Шоўдэ (1954 год).Выява Святой Алены ў царкве Шоўдэ (1954 год).

Зноскі
------

1. ↑  St. Helen of Sköfde Article in the Catholic Encyclopedia

Літаратура
----------

* Pernler, Sven-Erik, *S:ta Elin av Skövde: kulten, källorna, kvinnan* (Skara: Diocese of Skara historical society. 2007) ISBN 978-91-976688-3-5

Спасылкі
--------

* Sankta Helena kyrka, Skövde

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Catholic (1997—…) · Шведскі біяграфічны |
**Меда́ль «За вяртанне Кры́ма»** (руск.: Медаль «За возвращение Крыма») — ведамасная ўзнагарода Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі, заснаваная 21 сакавіка 2014 года па загаду Міністра абароны Расійскай Федэрацыі № 160.

Гісторыя
--------

Медаль быў заснаваны адразу пасля падпісання расійскім прэзідэнтам Уладзімірам Пуціным загаду пра далучэнне Крыма і Севастопаля да Расіі.

Прататыпам знешняга выгляду медаля паслужыў вопытны ўзор савецкага медаля «За вызваленне Крыма», праект якога быў створаны ў 1944 годзе, аднак так і не рэалізаваны.

Першыя ўганараванні адбыліся 24 сакавіка 2014 года. Узнагароды атрымалі супрацоўнікі і ваенныя спецпадраздзялення «Беркут», расійскія марскія пехацінцы, афіцэры з камандавання Чарнаморскага флоту Расіі і кіраўнік «урада Крыма» Сяргей Аксёнаў.

Апісанне
--------

Медаль выраблены з металу серабрыстага колеру ў форме кола дыяметрам 32 мм і мае пукаты борцік з абодвух бакоў.

У цэнтры аверсу — рэльефная выява контуру Крымскага паўвострава, акаймаванага ў ніжняй частцы лаўравымі галінамі, у месцы скрыжавання якіх — пяціканцовая зорка. На адваротным баку ў верхняй частцы рэльефная выява эмблемы Мінабароны РФ, пад якой — рэльефны надпіс у тры радкі: *«ЗА ВОЗВРАЩЕНИЕ / КРЫМА / 20.02.14 — 18.03.14»*; па коле — рэльефны надпіс: у верхняй частцы — *«МИНИСТЕРСТВО ОБОРОНЫ»*, у ніжняй частцы — *«РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ»*.

Медаль з дапамогай вушка і колца злучаная з пяцікутнай калодкай, абцягнутай шаўковай муаравай стужкай шырынёй 24 мм. З правага края стужкі аранжавая стужка шырынёй 10 мм, акаймаваная справа чорнай палоскай шырынёй 2 мм, лявей — белая палоска, акаймаваная справа сіняй і злева чырвонай палосамі шырынёй 2 мм кожная.

Вядомыя ўзнагароджаныя
----------------------

* Сяргей Аксёнаў
* Рамзан Кадыраў
* Вольга Кавіцідзі
* Сяргей Шайгу

Зноскі
------

1. ↑  Шойгу вручил первые медали «За возвращение Крыма» (руск.).  Правда.Ru. Праверана 23 красавіка 2014.
2. ↑  Минобороны России учредило медаль «За возвращение Крыма» (руск.).  Газета.Ru. Праверана 23 красавіка 2014.
3. ↑  Приказ Министра обороны Российской Федерации от 21 марта 2014 г. № 160. Архівавана 27 красавіка 2014.
4. ↑  Архіўная копія (руск.)(недаступная спасылка).  Мир и политика. Архівавана з першакрыніцы 25 красавіка 2014. Праверана 20 снежня 2014.
5. ↑  В России учредили медаль За возвращение Крыма (руск.).  Корреспондент.net. Праверана 23 красавіка 2014.
6. ↑  Шойгу раздал медали «За возвращение Крыма» (руск.).  Росбалт. Праверана 23 красавіка 2014.
7. ↑  Азовчанин получил медаль «За возвращение Крыма» (руск.).  Новости Азова. Праверана 23 красавіка 2014.
8. ↑  В сети появились провокационные фотографии официально не существующей медали «За освобождение Крыма» NEWSru.com  (руск.) (22 красавіка 2014)
9. ↑  Описание, рисунок и семантика медали Министерства обороны Российской Федерации «За возвращение Крыма». Приложение № 2 к приказу Министра обороны Российской Федерации 2014 года № 160.