|  |
| --- |
|  |
| **Культура Азербайджана** |
| **Літаратура** |
| **Архітэктура** |
| **Музыка** |
| **Тэатр** |
| **Танец** |
| **Балет** |
| **Адзенне** |
| **Дыван** |
| **Мініяцюра** |
| **Выяўленчае  мастацтва** |
| **Міфалогія** |
| **Адукацыя** |
| **Кіно** |
| **Права** |
| **Кулінарыя** |

**Азербайджанскія народныя танцы** (азерб.: Azərbaycan xalq rəqsləri; آذربایجان خالق رقسلری) — танцавальнае мастацтва азербайджанскага народа. Музычны памер азербайджанскіх танцаў — 6/8 і 3/4. Па характары і рытму азербайджанскія народныя танцы дзеляцца на вельмі плыўныя, плыўныя і ажыўленыя. Яны маюць характэрны малюнак, абумоўлены іх рытмічным пабудовай. Як правіла, азербайджанская танец трёхчастный: першая частка — ход па крузе, другая — лірычнай застыванне на месцы (*сюзме*) і трэцяя — зноў ход па крузе — упэўнены, імклівы і ўрачысты. Многія танцы, асабліва старадаўнія, носяць назву найбольш любімых жывёл або раслін: «джейрани» — газель, «лалэ» — палявой мак, «беневше» — фіялка, «иннаби» — плод фруктовага дрэва і інш. Амаль усе азербайджанскія танцы — сольныя.

Гісторыя
--------

Працэс ўзнікнення і фарміравання народнага танцавальнага мастацтва на тэрыторыі Азербайджана быў доўгім і шматвяковым. Такія масавыя абрадавыя танцы, якія існавалі ў народзе яшчэ да нядаўняга мінулага, як «году-году», «каса-каса», «хыдыр Ільяс» і інш. Таксама з’яўляюцца старадаўнімі. Розныя віды народных танцаў выкрышталізоўваліся з гэтых абрадавых танцаў ўжо ў эпоху сярэднявечча. Пры дварах кіраўнікоў на тэрыторыі Азербайджана існавалі танцавальныя ансамблі, якія славіліся высокім майстэрствам танцоўшчыкаў.

У XIX стагоддзі стацкі саветнік Іван Іванавіч Шапэн апісваў жаночыя танцы наступным чынам:

> Татарки1 скачуць звычайна парамі, маючы на руках кастаньеты, якімі вырабляюць ўдары, то хуткія, то павольныя; часам гукі зусім змаўкаюць і прабіваліся застаюцца як-быццам нерухомыя; раптам, пры паскораным бразджанні кастаньеты, — з сутаргавым рухам ўсяго цела і нібы ў жарсьці, яны кідаюцца наперад; але адзін крок, і яны зноў звяртаюцца ў ціхіх німф, якія лёгкімі і стройнымі рухамі выказваюць пагоня і гарачую лагоду. У гэты момант, самыя душы іх, здаецца, што знемагала і вылятаюць вільготнымі поглядамі, выкананымі палкага асалоды. Скокі гэтая называецца *мирзаи*.
> 
> 
>   
>   
> 
> 
> 
> Іншы род скокі, званы *гюванк*, верагодна, вынайдзенай ўвасабленнем лянотай, таму што спаўняецца седзячы. Пры пачатыя скокі, дзве пары, падціснуўшы ногі пад сябе, садзяцца адзін супраць аднаго, у даволі далёкай адлегласці і пад такт музыкі надаюць свайму стану розныя палажэнні, прищёлкивая пальцамі і ў руку; разам з гэтым усё пары, не ўстаючы, парухаць наперад і сыходзяцца разам, так, што калена іх дакранаюцца; тут яны надаюць рухі цела сваім больш страсці і жвавасці, і, выказваючы ўсю прыгажосць табара, танцуючая, то перахіляючы галаву назад, так, каб распушчанымі валасамі дакранацца падлогі, то закідваючы яе наперад, хаваюць свае палымяныя погляды пад густым покрывам валасоў.
> 
>

Развіццё ў савецкі час
----------------------

Пасля ўсталявання ў рэспубліцы Савецкай улады ў 1920 годзе народны танец ўзбагаціўся новым зместам, які адлюстроўваў духоўны свет, ідэалогію, працоўную дзейнасць новага чалавека. З’явіліся такія танцы, як «танец хлопкоробов», «ўраджайны танец», «танец рыбакоў», «касмічны танец» і інш. Нараўне з імкненнем захаваць такія старадаўнія жаночыя танцы, як «мирзаи», «узундара», ствараліся і новыя. Так, напрыклад, на музыку песень «Басти» Г. Гусейнли і «Сурайя» С. Рустамова былі пастаўленыя танцы дзяўчат. Моладзевыя танцы (сумесна юнакі і дзяўчаты) таксама набылі папулярнасць.

Першы прафесійны танцавальны калектыў у Азербайджане быў створаны ў 1938 годзе на базе самадзейнасці. Гэты ансамбль выступаў з разнастайным рэпертуарам, якія складаюцца з старадаўніх і сучасных народных танцаў. Дзейнасць гэтага ансамбля была звязана з прапагандай танцавальнага мастацтва як у самой рэспубліцы, у СССР, так і за мяжой. Сярод вядучых тады выканаўцаў можна назваць народных артыстак Азербайджанскай ССР Аміна Дильбази і Ружу Джалілавай, Алибаба Абдулаева, Б. Мамедава; заслужаную артыстку рэспублікі Туту Гамидову, алію Рамазанава і інш.

У 1959 годзе ў Азербайджане ствараецца дзявочы самадзейны танцавальны ансамбль «Чинар» (азерб.: Çinar — Платан) пад кіраўніцтвам Аміны Дильбази. Неўзабаве гэты калектыў стаў прафесійным народным ансамблем.

Разнавіднасці
-------------

Па тэматычным змесце азербайджанскія народныя танцы разнастайныя і дзеляцца на працоўныя («чобан» — «пастуховыя»), абрадавыя (рытуальныя, каляндарныя, вясельныя), бытавыя («мирзаи», «тураджи»), гераічныя — ваенныя («дженги» — «баявой»), спартыўныя («зорхана»), карагодныя—гульнявыя («яллы», «халай») і іншыя.

Сярод асабліва папулярных танцаў можна назваць: «таракяма» (танец качэўнікаў), «гытгылыда» (карагодныя жаночы), «иннаби», які выконваецца на вяселлях, дзявочых вечарынках маладымі жанчынамі і дзяўчатамі, «джейран—бала», «яллы» і інш.

Выкананне
---------

Азербайджанская народны танец, як правіла, трёхчастный. Першая частка танца імклівая і ўяўляе сабой ход па крузе. Другая — лірычная, то ёсць танцоўшчык як бы застывае на адным месцы («сюзма»), корпус танцора ў гэты час строга, і ганарліва падцягнуць. Трэцяя ўяўляе сабой ізноў ход па крузе, яна — імклівая і ўрачыстая, з вялікім эмацыйным парывам. Танцы звычайна выконваюцца пад акампанемент народных інструментаў: трыо зурначей (дзве зурна і адна нагара), трыо сазандары (тар, кяманча, деф) і інш. Жаночы і мужчынскі танцы рэзка адрозніваюцца адзін ад аднаго.

Танцавальная музыка прадстаўлена жаночымі танцамі — павольна лірычнымі («Тураджи», «Узундара» і інш.) Або радасна-ажыўленых («Терэкэмэ» і інш.), Мужчынскімі — урачыста—велічнымі («Мирзаи» — танец мудрасці, спаўняецца старымі, і інш.), палымяна-віхравымі («Гайтаты», «Аскерани» і інш.). Шырока распаўсюджаныя калектыўныя танцы — яллы (святочная карагодныя скокі, выкананая на адкрытым паветры), Джанго (ваяўнічы мужчынскі танец). Характэрны тактавы памер танцавальнай мелодыі (6/8) адрозніваецца як разнастайнасцю, так і вастрынёй рытмічных фігур (частыя пункцірныя рытмы, сінкопы).

* Выкананне танца пад музыку балабанаВыкананне танца пад музыку балабана
* 

### Жаночыя танцы

Развіццё жаночага танца абумоўлена перш за ўсё касцюмам. Плыўнасць руху ног вызначала доўгая спадніца танцоркі, а ўсе яе ўвага засяроджана на распрацаванай тэхніцы рук і верхняй часткі корпуса (плечы, галава, міміка асобы і інш.). Для жаночага танца найбольш характэрны 3-Дольны памер.

### Жаночыя танцы

Развіццё жаночага танца абумоўлена перш за ўсё касцюмам. Плыўнасць руху ног вызначала доўгая спадніца танцоркі, а ўсе яе ўвага засяроджана на распрацаванай тэхніцы рук і верхняй часткі корпуса (плечы, галава, міміка асобы і інш.). Для жаночага танца найбольш характэрны 3-Дольны памер.

### Мужчынскія танцы

Менавіта тэхніка ног вызначае мужчынскі танец. Так, танцоўшчык з лёгкасцю ўстае на пальцы (як гэта робіцца ў танцы «казахі»), імкліва апускаецца на калена і т. Д. Для мужчынскага танца, у адрозненне ад жаночага характэрны 2-Дольны памер.

* Мужчынскі танец ДжангиМужчынскі танец Джанги
* Ханчобаны — танец пастухоўХанчобаны — танец пастухоў

Нататкі
-------

1.**↑** Пад словамі «татарка», «татарын» ў той час часта рускія вандроўцы мелі на ўвазе «азэрбайджанка», «азербайджанец»

Крыніцы
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. XVII. Танец. Балет* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне)  (руск.)
2. ↑  *К. А. Касімаў.* Народы Азербайджанскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. Азербайджанцы. Народная творчасць. Народныя танцы. / Пад рэдакцыяй Б.А. Гарданова, А.Н. Гулиева, С.Т. Еремяна, Л.И. Лаврова, Г.А. Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Каўказа: Этнаграфічныя нарысы: Выдавецтва Акадэміі навук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 161-163.  (руск.)
3. ↑  *І. Шапэн.* Гістарычны помнік стану Армянскай вобласці ў эпоху яго далучэння да Расійскай імперыі. — Санкт-Пецярбург, 1852. — С. 899-900. — 1232 с.  (руск.)
4. ↑  Азербайджанская музыка / Абасова Э. А. // А — Гонг. — М. : Советская энциклопедия : Советский композитор, 1973. — (Энциклопедии. Словари. Справочники : Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / гл. ред. Ю. В. Келдыш ; 1973—1982, т. 1).  (руск.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Азербайджанскія народныя танцы на Вікісховішчы |

**Відэаспасылкі**
* Выкананне танца «Сары Гялин» у выкананні Ройи Аліевай
* Выкананне танца «Узундара»
* Азербайджанская танец