**Вялікая пралетарская культурная рэвалюцыя** (無產階級文化大革命, 无产阶级文化大革命, піньінь: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng) — серыя ідэйна-палітычных кампаній 1966-1976 гг. ў Кітаі, разгорнутых і кіраваных асабіста Старшынёй Маа Цзэдунам, які пад падставамі магчымай «рэстаўрацыі капіталізму» у КНР і «барацьбы з унутраным і знешнім рэвізіянізмам» паставіў мэты дыскрэдытаваць і знішчыць палітычную апазіцыю, усталяваць рэжым асабістай улады.

Асноўныя прычыны «культурнай рэвалюцыі» складаліся ў наступным: 1) абсалютызацыя Маа Цзэдунам ролі класавай барацьбы ў сацыялістычным грамадстве; 2) нарастанне культу асобы Маа Цзэдуна, якая дасягнула апагею ў 1966-1976; 3) барацьба за лідарства ў партыі, актыўнае выкарыстанне вышэйшымі партыйнымі кіраўнікамі, у тым ліку Лінь Бяа, Кан Шэнам, Цзян Цын (жонкай Маа) і інш. левых поглядаў Мао Цзэдуна, яго культу асобы і стылю адзінаначалля ва ўласных мэтах узмацнення асабістай улады.

«Культурная рэвалюцыя» прывяла да шырокамаштабных рэпрэсій супраць інтэлігенцыі, разгрому КПК, грамадскіх арганізацый (КСМК, прафсаюзаў, піянерскай арганізацыі і г. д.), каласальнага ўрону культуры і адукацыі, знішчэнню помнікаў культуры пад лозунгам барацьбы з феадальнымі норавамі і традыцыямі, змене знешнепалітычнага курсу, рэзкага нарастання антысаветызма ў краіне.

Тэрмін «культурная рэвалюцыя» з’явіўся ў Расіі ў «Маніфесце анархізму» братоў Гордзіных у маі 1917; у савецкую палітычную мову уведзены У. І. Леніным ў 1923 годзе ў рабоце «Аб кааперацыі»: «Культурная рэвалюцыя — гэта… цэлы пераварот, цэлая паласа культурнага развіцця ўсёй народнай масы».

Прычыны «культурнай рэвалюцыі»
------------------------------

### Міжнародны фон

У канцы 1950-х гадоў адбыўся дыпламатычны канфлікт паміж КНР і СССР. Пік канфлікту прыйшоўся на 1969 год. Заканчэннем канфлікту лічыцца канец 1980-х. Канфлікт суправаджаўся расколам міжнароднага камуністычнага руху.

Выкрыцця сталінізму на XX з'ездзе КПСС, хрушчоўскі курс на паступовую лібералізацыю ў эканоміцы пры палітыцы мірнага суіснавання выклікалі незадаволенасць Маа Цзэдуна, як такія, што супярэчаць камуністычнай ідэалогіі і ствараюць пагрозу яго асабістай улады ў КПК.

З боку СССР знакам незадаволенасці мааісцкай палітыкай стаў раптоўны водгук ўсяго корпуса савецкіх спецыялістаў, якія працавалі ў КНР па праграме міжнароднага супрацоўніцтва.

Кульмінацыяй канфлікту сталі памежныя сутыкненні вакол вострава Даманскі на рацэ Усуры і памежны канфлікт каля возера Жаланашколь ў раёне Джунгарскіх варот.

У кастрычніку 1964 года ў КНР былі паспяхова праведзены выпрабаванні ядзернай зброі.

### Барацьба за аднаасобнае лідарства ў партыі

Большасць даследчыкаў «культурнай рэвалюцыі» сыходзяцца на тым, што адной з асноўных прычын развярнулася ў Кітаі «культурнай рэвалюцыі» была барацьба за лідарства ў партыі.

Пасля правалу «вялікага скачка» пазіцыі Маа ў краіне моцна пахіснуліся. Таму ў ходзе «культурнай рэвалюцыі» Маа Цзэдун ставіў перад сабой дзве галоўныя задачы, і абедзве зводзіліся да ўмацавання яго лідарства на палітычнай арэне КНР: знішчыць апазіцыю, у якой пачалі з’яўляцца думкі аб рэформах эканомікі з частковым укараненнем у яе рынкавых механізмаў, і, у той жа час, заняць чымсьці народныя масы. Зваліўшы ўсю віну за правал «вялікага скачка» на ўнутраную апазіцыю (Лю Шаацы) і знешніх ворагаў («рэвізіянісцкай» СССР на чале з Хрушчовым), Маа вырашаў абедзве задачы адразу: прыбіраў канкурэнтаў і даваў выхад народнаму незадаволенасці.

Да сярэдзіны 1960-х гадоў у партыі сфармавалася незадаволенасць палітыкай Маа Цзэдуна. Больш за тое, гэта незадаволенасць грунтавалася на ўсеагульным расчараванні ад правалаў палітыкі «вялікага скачка», назапашаныя ў народных масах. У апазіцыі да таго часу з’явіліся і свае негалосныя лідары: Лю Шаацы і Дэн Сяапін. Гэтыя лідары прапаноўвалі свае падыходы да развіцця Кітая, больш умераныя. Разумеючы, што можа не ўтрымаць уладу, Маа зладзіў масавы тэрор.

Пасля рашэння Маа адкрыць «агонь па штабах» пачалася бязлітасная крытыка асноўных апанентаў Маа. Сярод іх бачнае месца займаў Старшыня КНР Лю Шаацы. Разам з ім у перыяд «культурнай рэвалюцыі» падвергліся рэпрэсіям і яго бліжэйшыя паплечнікі: Пэн Чжэнь, Ло Жуйцын, Лу Дзін'і, Ян Шанкунь і Дэн Сяапін. Прад'яўленыя ім абвінавачванні ў асноўным грунтавалася на тым, што ўсе яны — «правыя ўхілісты», «рэвізіяністы» і «агенты капіталізму».

З пачаткам «культурнай рэвалюцыі» ў Кітаі пачалася чарговая кампанія «самакрытыкі»: партыйцы і іншыя кітайцы павінны былі ў пісьмовай форме «пакаяцца ў сваіх грахах» і памылках перад партыяй. Такую «самакрытыкі» вымушаны быў напісаць і Лю Шаацы.

24 ліпеня 1966 года Маа асабіста раскрытыкаваў пазіцыю Лю Шаацы. Жонка Маа, Цзян Цын, літаральна крычала: «Лю Шаацы! Ты накіроўваў рабочыя групы, якія жорстка распраўляліся з маладымі генераламі культурнай рэвалюцыі! Гэта найвялікшае злачынства, якое нанесла неапісальная шкода!» На XI пленуме ЦК КПК Лю Шаацы страціў становішча другога чалавека ў дзяржаве. Фактычна ён быў адхілены ад працы на час, «пакуль кампартыя Кітая будзе вызначаць характар яго памылак». Лю Шаацы быў падвергнуты звычайнай у той час у партыі працэдуры «адыходу ў бок». Гэта азначала, што сябра партыі афіцыйна не пазбаўляўся сваёй пасады, але фактычна адхіляўся ад працы, знаходзіўся пад хатнім арыштам. У такім падвешаным стане адхілены маглі трымаць гадамі. У выніку, Лю Шаацы, які апынуўся ў ізаляцыі, разам са сваёй жонкай і дзецьмі падвергнуўся шматлікім зневажанням і здзекам, у якія выліваліся не толькі дэмагагічныя допыты, але і «стыхійныя дэманстрацыі», якія збіраліся каля яго дома ў «абарону старшыні Маа». Нават яго малалетняя дачка падвяргалася здзекаванням і збіццю ў школе. У завяршэнне за ўсё, Лю Шаацы быў кінуты ў турму, дзе і памёр у пачатку 1969 года.

22 чэрвеня 1967 года пакончыў з сабой у выніку цкавання сакратар паўночнакітайскія бюро ЦК КПК Лі Лісаній (па іншай версіі — быў атручаны).

Маа, адчуўшы небяспеку, не мог абмежавацца толькі чысткамі ў верхніх эшалонах улады. «Абнаўленне шэрагаў у партыі» набыло масавы характар. Асаблівасць чыстак КПК заключалася ў тым, што ўсе яны праводзіліся ў рамках розных ідэалагічных кампаній. Шырокі размах чысткі набылі ўжо пачынаючы з 1940-х гадоў, калі разгарнулася «рух за выпраўленне стылю». Той жа самы метад быў адроджаны Маа, калі ён разгарнуў наступ на апазіцыйныя сілы ў КПК, узяўшыся за рэвізію рашэнняў VIII з'езда, які выступіў за паступовае развіццё эканомікі ў рамках планавання і за супрацоўніцтва з СССР. Маа абвясціў яго «дрэнным» з'ездам і заклікаў ўсю краіну «крытыкаваць партыю».

Перыяды «Культурнай рэвалюцыі»
------------------------------

### Першы этап — буянства банд моладзі

Маа Цзэдун лічыў, што «культурная рэвалюцыя» пачалася з апублікавання артыкула Яа Вэньюаня 10 лістапада 1965 годаref>Мао Цзэдун. Беседа с албанской военной делегацией (1 мая 1967 г.) **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2012. Праверана 31 кастрычніка 2010.</ref>. 8 жніўня 1966 года XI пленум ЦК КПК прыняў «Пастанову аб вялікай пралетарскай культурнай рэвалюцыі»:

> 
> Хоць буржуазія ўжо звергнута, яна, тым не менш, спрабуе з дапамогай эксплуататарскіай старой ідэалогіі, старой культуры, старых нораваў і старых звычаяў раскласці масы, заваяваць сэрцы людзей, узмоцнена імкнецца да сваёй мэты — ажыццяўленню рэстаўрацыі. У процівагу буржуазіі пралетарыят на любы яе выклік у галіне ідэалогіі павінен адказваць зруйнавальным ударам і з дапамогай пралетарскай новай ідэалогіі, новай культуры, новых нораваў і новых звычаяў змяняць духоўнае аблічча ўсяго грамадства. Цяпер мы ставім сабе мэтай разграміць тых апрануты уладай, якія ідуць па капіталістычным шляху, раскрытыкаваць рэакцыйных буржуазных «аўтарытэтаў» у навуцы, раскрытыкаваць ідэалогію буржуазіі і ўсіх іншых эксплуататарскай класаў, пераўтварыць асвета, пераўтварыць літаратуру і мастацтва, пераўтварыць ўсе вобласці надбудовы, якія не адпавядаюць эканамічнаму базісу сацыялізму, з тым каб садзейнічаць умацаванню і развіццю сацыялістычнага ладу.

Прымяненне класавай тэорыі Маа на практыцы прывяло да сапраўднай «вайне ўсіх супраць усіх». Пад дэмагагічнымі па сваёй прыродзе, расплывістыя вызначэнні класавых ворагаў пралетарыяту, якія зыходзілі ад Маа, мог патрапіць любы чалавек: ад звычайнага селяніна да вышэйшага партыйнага работніка. Але горш за ўсіх было носьбітам традыцый: былым феадалам, духавенству, інтэлігенцыі і г. д. улада, аддадзеная ў рукі мас, ператварылася ў элементарнае безуладдзя. Яе захапілі тыя, хто быў папросту мацней: банды маладых «бунтароў» — хунвэйбінаў (з школьнікаў і студэнтаў) і цзаафаняў (з маладых рабочых), якім у рэшце рэшт дазволілі дзейнічаць фактычна беспакарана.

1 чэрвеня 1966 года пасля чытання па радыё дацзыбаа, складзеная Не Юаньцзя, выкладчыкам філасофіі пекінскага універсітэта: «Рашуча, радыкальна, цалкам і цалкам выкаранім засілле і шкодныя задумы рэвізіяністаў! Знішчым монстраў — рэвізіяністаў хрушчоўскага толку!» Мільёны школьнікаў і студэнтаў арганізаваліся ў атрады і без працы пачалі вышукваць монстраў, якія падлягаюць выкараненні «монстраў і дэманаў» сярод сваіх выкладчыкаў, універсітэцкага кіраўніцтва, а затым сярод мясцовых і гарадскіх уладаў, якія спрабавалі абараняць выкладчыкаў. На «класавых ворагаў» вешалі дацзыбаа, надзявалі штукарскі каўпак, часам апраналі зневажальныя лахманы (часцей на жанчын), размалёўвалі асобы чорнымі чарніламі, прымушалі брахаць па-сабачы; ім загадвалі ісці нагнуўшыся або паўзці. Роспуск 26 ліпеня 1966 года навучэнцаў усіх школ і ўніверсітэтаў на шасцімесячныя канікулы спрыяў разгулу моладзі і папаўненню шэрагаў хунвэйбінаў дадатковымі 50 мільёнамі непаўналетніх навучэнцаў.

У жніўні 1967 года пекінскія газеты пісалі: антимааісты — гэта «шнарыючыя па вуліцах пацукі… Забівайце, забівайце іх!» Паказальным з’яўляецца выказванне Лінь Бяа, апублікаванае ў адной з газет хунвэйбінаў ў 1967 годзе: «…ну, забівалі людзей у Сіньцзяне: за справу забілі або па памылцы — усё роўна не так ужо шмат. Яшчэ забівалі ў Нанкіне і іншых месцах, але ўсё роўна ў цэлым загінула менш, чым гіне ў адной бітве… Так што страты мінімальныя, так што дасягнутыя поспехі максімальныя, максімальныя… Гэта вялікая задума, якая гарантуе наша будучыня на сто гадоў наперад. Хунвэйбіны — гэта нябесныя воіны, якія хапаюць ва ўладзе верхаводаў буржуазіі».

Новы міністр грамадскай бяспекі Се Фучжы заявіў перад сходам супрацоўнікаў кітайскай міліцыі: «Мы не можам залежаць ад руціннага судаводства і ад крымінальнага кодэксу. Памыляецца той, хто арыштоўвае чалавека за тое, што ён збіў іншага… Ці варта арыштоўваць хунвэйбінаў за тое, што яны забіваюць? Я думаю так: забіў так забіў, не наша справа… Мне не падабаецца, калі людзі забіваюць, але калі народныя масы так ненавідзяць каго-тое, што іх гнеў нельга стрымаць, мы не будзем ім перашкаджаць… Народная міліцыя павінна быць на баку хунвэйбінаў, аб'яднацца з імі, спачуваць ім, інфармаваць іх…»

Ва ўніверсітэце горада Сямынь ў правінцыі Фуцзянь вывесілі дацзыбао наступнага зместу: «Некаторыя [выкладчыкі] не вытрымліваюць сходаў крытыкі і барацьбы, пачынаюць дрэнна сябе адчуваць і паміраюць, скажам прама, у нашай прысутнасці. Я не адчуваю ні кроплі жалю ні да іх, ні да тых, хто выкідваецца з акна або скача ў гарачыя крыніцы і гіне, зварыўшыся жыўцом».

Міністэрства транспарту КНР восенню 1966 года вылучыла хунвэйбінам бясплатныя цягнікі для раз'ездаў па краіне з мэтай «абмену досведам».

Культурная і навуковая дзейнасць была практычна паралізаваная і спынілася. Былі зачыненыя ўсе кніжныя крамы з забаронай на продаж любых кніг, акрамя адной: цытатнік Маа. Цытатнік выпускаўся ў многіх варыянтах афармлення: у адным з іх вокладка цытатнік была выканана з цвёрдай пластмасы, на якой не заставаліся сляды крыві. Такімі цытатнік былі забітыя да смерці многія вядомыя дзеячы партыі, калі з іх вуснаў «выбівалі буржуазны яд».

Хунвэйбіны спалілі дэкарацыі і касцюмы спектакляў Пекінскай оперы: у тэатрах павінны ісці толькі напісаныя жонкай Маа «рэвалюцыйныя оперы з сучаснага жыцця». На працягу дзесяці гадоў яны былі адзіным жанрам сцэнічнага мастацтва, дазволеныя афіцыйнай цэнзурай. Хунвэйбіны грамілі і палілі храмы і манастыры, знеслі частку Вялікай кітайскай сцяны, ужыўшы вынятыя з яе цэглу на пабудову «больш неабходных» свінарнікаў.

Атрады хунвэйбінаў адрэзалі косы і згольвалі фарбаваныя валасы ў жанчын, раздзіралі занадта вузкія штаны, абламвалі высокія абцасы на жаночым абутку, разломлівалі напалову вастраносыя туфлі, прымушалі уладальнікаў крамаў і лавак мяняць назву. Хунвэйбіны спынялі мінакоў і чыталі ім цытаты Маа, абшуквалі хаты ў пошуках «доказаў» нядобранадзейнасці гаспадароў, рэквізіруючы пры гэтым грошы і каштоўнасці.

У ходзе кампаніі «вёска акружае гарады» ад 10 да 20 млн маладых людзей з вышэйшай адукацыяй або такія, што атрымлівалі такую, гвалтоўна адрываліся ад дома і дэпартаваліся на працу ў аддаленыя вёскі, раёны і горы.

Сістэма кантролю дзяржавы за грамадствам фактычна самаўхілілася. Праваахоўная і судовая сістэма бяздзейнічалі, так што хунвэйбінам і цзаафанам была дадзена поўная свабода дзеянняў, якая вылілася ў хаос. Першапачаткова хунвэйбіны дзейнічалі пад кантролем Маа і яго паплечнікаў. Сярод іх было шмат кар'ерыстаў, і шмат каму з іх удалося зрабіць сабе хуткую кар'еру на хвалі рэвалюцыйнай дэмагогіі і тэрору. Па чужых галовах яны лазілі наверх, абвінавачваючы сваіх універсітэцкіх выкладчыкаў у «контррэвалюцыйным рэвізіянізме», а сваіх «баявых таварышаў» — у недастатковай рэвалюцыйнасці. Дзякуючы кур'ерскаму атраду Кан Шэна ажыццяўлялася сувязь з верхаводамі хунвэйбінаў.

Многія хунвэйбіны былі дзецьмі з няшчасных сем'яў. Малаадукаваныя і з дзяцінства прывучаныя да жорсткасці, яны сталі выдатнай прыладай у руках Маа. Але ў той жа час, напрыклад, 45% бунтароў горада Кантона складалі дзеці інтэлігенцыі. Нават дзеці Лю Шаацы аднойчы расказалі бацьку, які ўжо знаходзіцца пад хатнім арыштам, пра тое, якія цікавыя рэчы ўдалося экспрапрыяваць ў сям'і буржуазных элементаў.

Неўзабаве ў асяроддзі хунвэйбінаў пачалося расслаенне па прыкмеце паходжання. Яны падзяліліся на «чырвоных» і «чорных» — першыя былі выхадцамі з сем'яў інтэлігенцыі і партработнік, другія — дзеці беднаты і рабочых. Іх шайкі пачалі непрымірымую барацьбу. І ў тых і ў іншых пры сабе былі аднолькавыя цытатнік, але ўсе іх трактавалі па-свойму. Забойца пасля сутыкнення банд мог сказаць, што гэта была «ўзаемавыручка», злодзей, які скраў цэглу з заводу, апраўдваўся тым, што «рэвалюцыйны клас павінен гнуць сваю лінію». Маа ўсё горш і горш кантраляваў асноўную масу «генералаў культурнай рэвалюцыі», але галоўныя напрамкі развіцця хаосу заставаліся пад яго кантролем.

Затым хунвэйбіны развязалі яшчэ большае гвалт і фракцыйную барацьбу. Нават у маленькай вёсачцы Доўгі яр пад выглядам рэвалюцыйнай барацьбы ішла барацьба паміж кланамі, якія кантралявалі поўдзень і поўнач вёскі. У Кантоне ў ліпені — жніўні 1967 года ва ўзброеных сутычках паміж атрадамі арганізацыі «Чырвоны сцяг», з аднаго боку, і «Вецер камунізму» — з другога, загінулі 900 чалавек, прычым у перастрэлках ўдзельнічала артылерыя. У правінцыі Ганьсу да 50 машын прывязалі правадамі або дротам людзей і калолі іх нажамі, пакуль яны не ператвараліся ў крывавае месіва.

Восенню 1967 года Маа ўжыў войска супраць хунвэйбінаў, якіх ён цяпер выкрываў як «некампетэнтных» і «палітычна няспелых». Часам хунвэйбіны аказвалі супраціўленне арміі. Так, 19 жніўня 1967 года ў горад Гуйлінь пасля доўгай пазіцыйнай вайны ўвайшлі 30 тысяч салдат і байцоў народнай сялянскай міліцыі. На працягу шасці дзён у горадзе вынішчылі амаль усіх хунвэйбінаў. Маа пагражаў, што калі хунвэйбіны будуць біцца з арміяй, забіваць людзей, разбураць транспартныя сродкі або паліць вогнішчы, то яны будуць знішчаны. У верасні 1967 года атрады і арганізацыі хунвэйбінаў самараспусціліся. Пяцёра верхаводаў хунвэйбінаў неўзабаве былі высланы працаваць на свінаферму ў глыбокай правінцыі. 27 красавіка 1968 года некалькіх кіраўнікоў «бунтароў» у Шанхаі прысудзілі да смерці і публічна расстралялі. Восенню 1967 года мільён маладых людзей (а ў 1970 годзе 5,4 мільёна) былі сасланыя ў аддаленыя раёны, многія прабылі там больш за дзесяць гадоў.

На IX з'ездзе партыі, які праходзіў з 1 па 24 красавіка 1969 года года, канчаткова на афіцыйным узроўні была замацаваная мааісцкая ідэалогія. Была канчаткова асуджаная палітыка Лю Шаацы і Дэн Сяапіна. У раздзел агульных палажэнняў партыйнага статута быў уключаны тэзіс аб тым, што Лінь Бяа з’яўляецца «пераемнікам» Маа Цзэдуна. З'езд спрыяў ўзаконьвання тэорыі і практыкі «культурнай рэвалюцыі» і ўмацаваў пазіцыі Лінь Бяа, Цзян Цын і іх прыхільнікаў у ЦК КПК.

### Барацьба з «феадальнай» культурай

Ужо ў 1960-я, калі пачалася рэзкая крытыка артыкулаў і п'ес гісторыка і драматурга У Ханя аб мінскім саноўнікаў Хай Жуе («Хай Жуй прадстаўляе даклад», пастаўленая ў Шанхайскім тэатры пекінскай музычнай драмы, затым «Хай Жуй ба гуань» — «Разжалаванне Хай Жуя», якая выклікала захопленыя водгукі гледачоў і жорсткую палітычную крытыку ідэалагічных вярхоў), пленум ЦК КПК (1962) заклікаў да барацьбы супраць «сучасных рэвізіяністаў» і разгортвання кампаніі за «сацыялістычнае перавыхаванне». Адным з гармат гэтай кампаніі стала «рэвалюцыянізацыя тэатру» пад кіраўніцтвам жонкі Маа Цзэдуна — Цзян Цын. Яна ўзначаліла «выпраўленне становішча» ў тэатры, пачаўшы з «апрацоўкі» і «асучаснення» традыцыйнага рэпертуару — аж да поўнага выпустошвання зместу і мастацкай цэласнасці сцэнічнай пастаноўкі. У духу тэзы аб «класавай барацьбе пры сацыялізме» тэма «асабістага шчасця» была аб’яўлена «такой, што не адпавядае інтарэсам народных мас і рэвалюцыі», актыўна ўкаранялася канцэпцыя ідэальнага героя. Яго эталонам быў абвешчаны Лэй Фэн — загінулы ад няшчаснага выпадку малады салдат, які ўвесь час чытаў творы Маа Цзэдуна і дзейнічаў у адпаведнасці з яго ўказаннямі.

Сігналам далейшага наступу на тэатр сталі рэзалюцыі Маа Цзэдуна (1963 і 1964). У першай, якая крытыкуе агульны стан літаратуры і мастацтва, асаблівую незадаволенасць было выказана на адрас тэатра; ў другой Старшыня заклікаў да «сур'ёзнай перабудове» творчых саюзаў і іх перыядычных выданняў. На аглядзе спектакляў пекінскай музычнай драмы на сучасную тэму (1964) Цзян Цын ахарактарызавала рэпертуар тэатра як такой, што «не абараняе сацыялістычны эканамічны базіс»; абвінаваціла творчую інтэлігенцыю ў «адсутнасці належных класавых пазіцый» і «сумлення». У «Пратаколе нарады па пытаннях працы ў галіне літаратуры і мастацтва ў войску» (люты 1966 года) ўвесь перыяд з 1949 па 1966 год характарызаваўся як час «дыктату антыпартыйнай, антысацыялістычнай лініі», супрацьстаялай «ідэям Маа Цзэдуна», належная барацьба з якой не вялася. У мэтах «разбурэння старога і стварэння новага» належала: «пакончыць… з літаратурай 30-х гг.», «са сляпой верай у кітайскую і замежную класіку», «пакласці канец распаўсюджванню тэорый», «пісаць праўду», «адлюстроўваць сярэдняга героя», адмовіцца ад вырашальнага значэння тэмы і г. д. На базе разбурэння« стары »планавалася стварыць« самыя бліскучыя літаратуру і мастацтва, якія адкрываюць новую эру ў гісторыі чалавецтва». На сцэнах краіны ішлі так званыя рэвалюцыйныя ўзорныя спектаклі, напоўненыя пафасам і якія адлюстроўвалі герояў, якія сышлі з агітплакаты («Шацзябан», «Спрытны захоп гары Вэйху», «Чырвоны ліхтар» і інш.). З 1973 года пачаўся перанос «узорных спектакляў» на кінастужку, экранізацыя іх для больш шырокага паказу насельніцтву. Прагляд лічыўся абавязковым, на іх ішлі арганізаванымі калонамі.

### Другі этап — Школы кадраў 7 мая, «Увысь у горы, ўніз у сёлы»

Другі этап «культурнай рэвалюцыі» пачаўся ў маі 1969 года і завяршыўся ў верасні 1971 года. Некаторыя даследчыкі выносяць другі этап за рамкі ўласна «культурнай рэвалюцыі» і датуюць яго пачатак сярэдзінай 1968 года.

#### Школы 7 мая

Першыя школы кадраў 7 мая з’явіліся бліжэй да канца 1968 года. Такую назву яны атрымалі ад «Заўваг…» Маа Цзэдуна, зробленых 7 мая 1966 года, у якіх ён прапаноўваў стварыць школы, у якіх кадры і інтэлектуалы праходзілі б працоўнае навучанне з практычнымі заняткамі карысным фізічнай працай. Для вышэйшых чыноўнікаў было пабудавана 106 школ кадраў 7 мая ў 18 правінцыях. 100 тысяч чыноўнікаў цэнтральнага ўрада, уключаючы Дэн Сяапіна, а таксама 30 тысяч членаў іх сем'яў былі адпраўленыя ў гэтыя школы. Для чыноўнікаў рангам ніжэй існавалі тысячы школ кадраў, у якіх навучалася невядомы лік сярэдніх і дробных чыноўнікаў. Напрыклад, да 10 студзеня 1969 года ў правінцыі Гуандун было пабудавана амаль 300 школ кадраў 7 мая і больш чым сто тысяч кадраў былі пасланыя ў нізы для заняткаў цяжкасцю.

Асноўнай сістэмай, якая практыкавалася ў школах кадраў, была сістэма «трох трацінаў». Заключалася яна ў тым, што траціну працоўнага часу былыя кадры займаліся фізічнай працай, траціну — тэорыяй і траціну — арганізацыяй вытворчасці, кіраваннем і пісьмовай працай.

У 1970-1971 гадах мела месца сур'ёзная барацьба мас і кадраў, якая выказалася ў тым ліку і ў крытыцы ідэі школ кадраў з боку саміх кадраў. У ходзе палемікі з «ультралевымі» (Лінь Бяа, прыхільнікі Лінь Бяа ў войску, а таксама частка былых цзаафаняў) прэм'ер Дзяржсавета КНР Чжоу Эньлай і яго прыхільнікі падкрэслілі цэнтральныя эканамічныя прыярытэты, уключаючы патрэба прытрымлівацца цэнтральнага планавання, выконваць працэдуры уліку выдаткаў і ўводзіць ўсебаковую рацыянальнасць. «Чжоуэньлайцы» выступілі з крытыкай левай дэцэнтралізацыі, адстойваючы дзяржаўнае планаванне і рэгуляванне, якое не спраўлялася з багаццем вытворчых аб'ектаў, тыпу школ кадраў.

Пасля перамогі Чжоу Эньлая над «ультралевымі», якая выказалася, у прыватнасці, у гібелі Лінь Бяа і часткі яго прыхільнікаў у верасні 1971 гады, «культурная рэвалюцыя» замкнулася на праблемах культуры, пазбягаючы новых ініцыятыў у эканоміцы.

#### Кампанія «Увысь ў горы, ўніз ў сёлы». Кампанія па адпраўцы часткі студэнтаў, рабочых, вайскоўцаў з гарадоў у сельскія раёны Кітая

У гэты перыяд рэпрэсіі праводзіліся «традыцыйна» — органамі дзяржбяспекі. З лютага па май 1968 года па абвінавачванні ў падпольнай варожай дзейнасці былі арыштаваныя 346 тысяч чалавек, з іх дзве траціны — манголы. Толькі на адным з заводаў правінцыі Шаньсі ў канцы 1968 года нібыта «дзейнічала група з 547 шпіёнаў», якім дапамагалі 1200 саўдзельнікаў. У правінцыі Юньнань ўспыхнулі хвалявання нацыянальных меншасцей, пасля чаго былі пакараныя за 14 тысяч чалавек.

### Трэці этап — прагматычныя меры і палітычная барацьба

Трэці этап «культурнай рэвалюцыі» працягваўся з верасень 1971 да кастрычніка 1976 года, да смерці Маа Цзэдуна. Трэці этап характарызуецца панаваннем Чжоу Эньлая і «групы чатырох» (Цзян Цын, Яа Вэньюань, Чжан Чуньцяа і Ван Хунвэнь) у эканоміцы і палітыцы.

Вынікі
------

Большасць крыніц кажуць пра 100 мільёнаў пацярпелых. Упершыню гэты лік з’явілася ў газеце «Жэньмінь жыбаа» 26 кастрычніка 1979 года. Ж.-Л. Маргален піша, што загінулых быў мільён чалавек. Толькі ў правінцыі Гуансі падчас «культурнай рэвалюцыі» загінула звыш 67 тыс. чалавек, а ў правінцыі Гуандун — 40 тыс.

У ходзе «культурнай рэвалюцыі» было рэпрэсіравана каля 5 млн членаў партыі і да IX з'езда КПК у партыі налічвалася каля 17 млн чалавек. Падчас X з'езда 1973 колькасць КПК склала ўжо 28 млн чалавек, гэта значыць у 1970-1973 гадах у КПК было прынята каля 10-12 млн чалавек. Такім чынам, Маа замяніў «старых» членаў партыі, якія былі здольныя хоць на якую-небудзь нязгоду, на «новых» — фанатычных паслядоўнікаў культу асобы.

«Бунтары» і хунвэйбіны знішчылі значную частку культурнай спадчыны кітайскага і іншых народаў КНР. Напрыклад, былі знішчаны тысячы старажытнакітайскіх гістарычных помнікаў, кніг, карцін, храмаў і г.д. Былі знішчаны амаль усе манастыры і храмы ў Тыбеце, якія захаваліся да пачатку «культурнай рэвалюцыі».

> 
> «Культурная рэвалюцыя» не была і не можа быць рэвалюцыяй або сацыяльным прагрэсам у якім бы там ні было сэнсе… яна была смутай, выкліканай зверху па віне кіраўніка і выкарыстанай контррэвалюцыйнымі групоўкамі, смуты, якая прынесла сур'ёзныя бедствы партыі, дзяржаве і ўсяму шматнацыянальнаму народу.

Усклаўшы адказнасць за «культурную рэвалюцыю» толькі на Маа Цзэдуна і партыйныя групоўкі, абвешчаныя «контррэвалюцыйнымі», КПК легітымізуе сваю ўладу ва ўмовах рынкавай эканомікі КНР.

Зноскі
------

1. ↑  Xing Lu (2004). *Rhetoric of the Chinese Cultural Revolution: The Impact on Chinese Thought, Culture, and Communication*. University of South Carolina Press. pp. 61–64. ISBN 978-1570035432.
2. ↑  *Толстых В. И.* Культурная революция // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Институт философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд. испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9. — копия статьи
3. ↑  Постановление Центрального Комитета Коммунистической партии Китая о великой пролетарской культурной революции **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2012. Праверана 31 кастрычніка 2010.

Літаратура
----------

* *Желоховцев А.* «Культурная революция» с близкого расстояния. — М.: Политиздат, 1973. — С. 265
* *Усов В. Н.* «Культурная революция в Китае». Китай: история в лицах и событиях. — М. 1991.
* *Усов В. Н.* КНР: от «большого скачка» к «культурной революции» (1960—1966 гг.). — М.: ИДВ РАН, 1998. — Часть 1, С. 221; Часть 2, С. 241
* *Усов В. Н.* КНР: от «культурной революции» к реформам и открытости (1976—1984 гг.). — М.: ИДВ РАН, 2003. — С. 190 — ISBN 5-8381-0064-8
* *Sneath D.* The Impact of the Cultural Revolution in China on the Mongolians of Inner Mongolia. — Modern Asian Studies, vol. 28, no. 2, 1994, p. 409—430
* *Dittmer, Lowell.* China’s Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949—1981
* *Кузьмин С. Л.* Глава 9. Великая пролетарская культурная революция. Итоги периода Мао // {{{загаловак}}}. — СПб.: издание А. Терентьева, 2010. — 544 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-5-901941-23-2.
* Гнев рабов в Тибете = Der Zorn der Leibeigenen in Tibet. — Peking: Verlag für fremdsprachige Literatur, 1976. — 92 S. Архівавана 10 чэрвеня 2015.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Культурная рэвалюцыя ў Кітаі
* Пастанаўленне Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Кітая аб Вялікай пралетарскай культурнай рэвалюцыі Архівавана 16 ліпеня 2011.
* «Культурная рэвалюцыя ў Кітаі» Архівавана 28 верасня 2007.
* «Маа на вайне з культурай» Архівавана 21 кастрычніка 2007.
* Пол Джонсан. Сучаснасць

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4009947-7 · LCCN: sh85024126 · NDL: 00573871 |