recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Абдурахман Вахід** (англ.: Abdurrahman ad-Dakhil Wahid, 7 верасня 1940, Джамбанг, Усходняя Ява, Галандская Ост-Індыя — 30 снежня 2009, Джакарта, Інданезія) — Прэзідэнт Інданезіі (1999—2001).

Біяграфія
---------

Унук арганізатара найстарэйшай ісламскай арганізацыі краіны Нахдатул Улама (1926) і сын яе лідара і былога міністра па справах рэлігіі ў ўрадзе Сукарна.

Скончыў школу ў Джак’якарта, вучыўся ў універсітэце аль-Азхар (Каір, 1964-66), скончыў Багдадскі ўніверсітэт (1970). Быў дэканам тэалагічнага факультэта ўніверсітэта Хашым Ашары (1972-74).

У 1971 г. вярнуўся на радзіму. Пачаў кар’еру як журналіст і выкладчык у мусульманскіх навучальных установах. дырэктар рэлігійнай школы ў Джамбангу (1974-78).

У 1972—1974 гг. — Дэкан тэалагічнага факультэта ўніверсітэта Хашым Ашары.

У 1974—1979 гг. — Дырэктар рэлігійнай школы ў Джамбангу.

З 1978 г. першы сакратар, а з 1984 г. — старшыня Нахдатул Улама, найбуйнейшай мусульманскай буржуазнай партыі Інданезіі.

У пачатку 1990-х гг. яго адносіны з прэзідэнтам Сухарта прыкметна пагоршыліся. У 1994 г. нягледзячы на супраціў Сухарта, ён быў перавыбраны старшынёй Нахдатул Улама.

Пасля фінансавага крызісу 1997 г. Сухарта пачаў губляць кантроль над сітуацыяй у краіне, што прывяло да яго адстаўкі ў 1998 г. У гэтым жа годзе Вахід заснаваў і ўзначаліў ісламскую Партыю нацыянальнага абуджэння.

У 1999 г. абраны прэзідэнтам Інданезіі. На гэтай пасадзе яму не ўдалося пераламаць ў лепшы бок эканамічную сітуацыю, ён толькі аднавіў супраць сябе самыя розныя палітычныя і рэлігійныя групоўкі, уключаючы высокапастаўленых ваенных. Парламент Інданезіі аднагалосна прагаласаваў за імпічмент прэзідэнта Вахіда, яго спробы застацца ля ўлады не атрымалі падтрымкі насельніцтва краіны.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Abdurrahman Wahid // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑

| Сцяг Інданезіі Прэзідэнты Інданезіі |
| --- |
|  | 
 Сукарна (1945—1967) • Мухамед Сухарта (1967—1998) • Бухарудзін Юсуф Хабібі (1998—1999) Абдурахман Вахід (1999—2001) • Мегаваці Сукарнапутры (2001—2004) • Сусіла Бамбанг Юдаёна (2004 — 2014) • Джока Відода (2014 — …) 
 |


| ?Абдурахман Вахід — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Абдурахман Вахід |  | Вахід Хашым[d] |  | Хашым Ашары[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis · OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 2002533 · BNF: 17748596b · CiNii: DA13241677 · GND: 122892208 · GTAA: 167661 · ISNI: 0000 0001 2141 2635 · LCCN: n83066409 · NDL: 01209589 · NKC: jn20030923040 · NLA: 35288029 · NTA: 134820800 · SUDOC: 078571979 · VIAF: 100149196255874790483 |

 |
**Вольны супольнік** (руск.: Вольный общник, ад царкоўнаславянскага «общник» — супольнік, удзельнік) — член добраахвотнага таварыства ў Расійскай імперыі.

Імператарская акадэмія мастацтваў прысуджала званне «**ганаровы вольны супольнік**» (руск.: почётный вольный общник) у XVIII і XIX стагоддзях за выдатныя заслугі ў вобласці мастацтва мастакам, скульптарам, архітэктарам і гравёрам, гісторыкам і тэарэтыкам мастацтва, мастацкім крытыкам і калекцыянерам, як расійскім, так і замежным. Сярод ганаровых вольных супольнікаў былі: Б. Ф. Растрэлі, К. І. Росі, К. П. Брулоў, У. В. Стасаў.

Выраз таксама выкарыстоўваўся ў якасці назвы членаў добраахвотных пажарных брыгад («вольны пажарны супольнік»).

Зноскі
------

1. ↑  Церковный словарь, или истолкование речений славенских древних МГУ, 1775. С. 209
2. ↑  Расійская акадэмія мастацтваў. Слоўнік тэрмінаў(недаступная спасылка)
3. ↑  Вера и разум. Листок для Харьковской епархии номер 1. 15 января 1893 года С. 22

Гл. таксама катэгорыю: Ганаровыя вольныя супольнікі Імператарскай Акадэміі Мастацтваў
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Акапян.

**Акоп Тыгранавіч Акапян** (арм.: Հակոբյան Հակոբ Տիգրանի; 1923—2013) — армянскі савецкі мастак.

Член-карэспандэнт Акадэміі мастацтваў СССР (1988).

Біяграфія
---------

Акапян нарадзіўся 24 мая 1923 года ў Александрыі (Егіпет), куды, ратуючыся ад учыненага младатуркамі генацыду 1915 года, эмігравалі яго бацькі — армяне Антэпа.

У 9 гадоў бацькі адправілі Акопа вучыцца ў армянскі коледж Мелканян на Кіпр.

У 1941 годзе ён вярнуўся ў Александрыю і паступіў на тэкстыльную фабрыку. Праз тры гады пераехаў у Каір, стаў працаваць дызайнерам і паступіў у Каірскую Каралеўскую вышэйшую мастацкую акадэмію (скончыў у 1947 годзе).

У 1952 годзе адправіўся вучыцца ў Парыж, дзе ў 1954 г. скончыў Акадэмію Гран-Шамер.

У 1961 года Акапян перабраўся на сваю гістарычную радзіму — у Арменію. З 1962 года жыў у Ленінакане.

Займаўся грамадскай дзейнасцю, у 1967 годзе быў абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета Армянскай ССР.

У 1989 годзе Акапян напісаў карціну «Сумгаіт», прысвечаную пагрому, уладкаванаму ідэйнымі спадчыннікамі младатурак.

Памёр Акапян 8 сакавіка 2013 года ў Ерэване. Пахаваны ў Пантэоне імя Камітаса.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Армянская савецкая энцыклапедыя / пад рэд. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q164396'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6429958'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2657718'></a>
2. 1 2  Armenian Concise Encyclopedia — 1990.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13053618'></a>
3. ↑  Library of Congress Authorities — Library of Congress. Праверана 29 лютага 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13219454'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q131454'></a>
4. ↑  Умер Акоп Акопян — известный художник Армении

Спасылкі
--------

* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
* Hakob Hakobyan Архівавана 27 снежня 2007.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119347200 · GND: 133151239 · ISNI: 0000 0000 2574 7232 · LCCN: n84079883 · SUDOC: 027268756 · VIAF: 77495896 |

 |
**Бе́дная ры́фма** — тэрмін, якім абазначаюць шэраг бедных на сугуччы рыфмаў. 

Да беднай рыфмы перш за ўсё адносіцца мужчынская адкрытая рыфма, у якой супадаюць толькі галосныя гукі: *люблю́ — маю́, край — быва́й, пайшо́ў — зноў* і г. д. Не вызначаецца багаццем сугуччаў і мужчынская закрытая рыфма, у якой не супадаюць пераднаціскныя зычныя: *ног — даро́г, дым — ім, сцяг — вяка́х* і г. д. 

Як бедная рыфма ўспрымаюцца таксама аднародныя граматычныя рыфмы, асабліва пры злоўжыванні імі. У першую чаргу гэта адносіцца да т. зв. флексійных рыфмаў — дзеяслоўных (*хо́дзіць — паво́дзіць, пыта́е — сяда́е*) і назоўнікавых (*нага́мі — сцяга́мі, васілё́чак — звано́чак*).

У паэтычным творы бедныя рыфмы звычайна выступаюць побач з іншымі сугуччамі, гукавымі паўторамі, з багатымі і глыбокімі рыфмамі, што ў значнай ступені кампенсуе іх гукавую малапрыкметнасць.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
**Контрнаступленне** — разнавіднасць наступу — аднаго з асноўных відаў ваенных дзеянняў (нароўні з абаронай і сустрэчным боем).

Адметнай рысай ад простага наступу, з'яўляецца тое, што бок, якая мае намер перайсці ў маштабную контратаку, спачатку максімальна вымотвае праціўніка, выбіваючы з яго радоў найбольш баяздольныя і мабільныя падраздзяленні, выкарыстоўваючы пры гэтым усе перавагі, якія дае загадзя прыгатаваная і прыстрэленая пазіцыя.

Падчас наступу войскі, нечакана для праціўніка, захопліваюць ініцыятыву і навязваюць сваю волю праціўніку. Найбольшыя наступствы для праціўніка звязаны з тым, што ў адрозненне ад абароны, дзе тылавыя падраздзяленні адцягнены ад лініі фронту, наступаючы праціўнік падцягвае іх як мага бліжэй, каб мець магчымасць забяспечваць свае наступаючыя войскі. Калі націск ворага спынены і часці, які абараняліся, пераходзяць у контрнаступленне, тылавыя падраздзяленні экс-атакуючых апыняюцца безабароннымі і часцей за ўсё трапляюць у акружэнне.

Літаратура
----------

* Контрнаступление // «К-22» — Линейный крейсер / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1979. — (Советская военная энциклопедия).
* Контрнаступление // Великая Отечественная война, 1941—1945 : (ru) / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 366. — 500 000 экз.
**Конс** (лац.: consus) — у рымскай міфалогіі — бог-наглядчык запасаў зерня, падземных сховішчаў сіласу, таксама аказваўшы за пасеў зерневых культур.

З цягам часу Консу сталі надаваць іншыя абавязкі. З часа Аўгуста Конс робіцца богам добрага савета (*Consus consilio*, кансультацыя). Згодна з лягендай, Конс быў богам, які дапамог Ромулу парадай у Сабінскай вайне.

Кон таксама стаў богам таемных саветаў, хаця, магчыма, гэта звязана з недакладнай інтэрпрэтацыяй імя (*Consus* — кансіліум, савет, сінагога; месца, дзе збіраюцца саветы). Аб сувязі Конса з патаемнымі саветамі сведчыць Сервій Тулій (En. 8:6356): *Consus autem deus est consiliorum* («Конс, аднак, у Савеце Багоў»).

Такім чынам, складваецца ўражанне, што конс уваходзіў у Савет багоў (*Dii Consentes*), у які таксама ўваходзілі шэсць багоў і шэсць багінь. Савет склікаўся паводле загада і ў дапамогу Юпітэру для прыняцця асабліва важных пашэнняў, у прыватнасці, як паступіць з Трояй ці Атлантыдай. Гэта традыцыя бярэ пачатак у сказаннях этрускаў, а таксама згадваецца ў іншых народаў, у прыватнасці Гамерам.

Культ
-----

Шанаваўся разам з багіняй Опа 25 (ці 23 жніўня) — Апікансуаліяй (лац.: Opiconsualia), у той жа час, святкаванні ў яго гонар асабіста — Кансуаліі — адзначаліся 21 жніўня і 15 снежня. Падчас урачыстасцяў адбываліся скачкі на канях, сельскагаспадарчых жывёлах ці аслянятах. Асёл ці конь лічыліся свяшчэннымі жывёламі Конса. Яго алтар знаходзіўся ніжэй узроўня зямлі, верагодна, ў сутарэнні Вялікага цырка ці, згодна з іншымі крыніцамі, звычайна быў засыпаны зямлёй, якую на час Кансуалій прыбіралі

Зноскі
------

1. ↑  Секст Пампей Фест, *Значэнні імёнаў*, кніга ІІІ, ці Аўрэлій Аўгусцін Аб горадзе Божым.
2. 1 2  Aldington, Richard; Amesm Delano (1968). New Larousse Encyclopedia of Mythology. Ygoslavia: The Hamlyn Publishing Group Limited, 209.

Спасылкі
--------

* Консус // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Консус // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб. 1907—1909.

| ⛭Старажытнарымская рэлігія і міфалогія |
| --- |
| Жрацы | 
Аўгуры •
Аўгусталы •
Арвальскія браты •
Вялікі пантыфік •
Вясталкі •
Гаруспік •
Калегія пантыфікаў •
Саліі •
Свяшчэнны цар •
Фецыялы •
Тыцыі •
Фламіны •
Эпулоны
 |  |
| Вераванніі рытуалы | 
Кнігі Сівіл •
Святы
(Квінкватрыі •
Кансуаліі •
Лемурыя •
Луперкаліі •
Матраналіі •
Нептуналіі •
Парэнталіі •
Сатурналіі •
Тэрэнцінскія гульні •
Цэрэаліі •
Ювеналіі) •
Храм •
Аўспіцыі
 |
| Галоўныя багі | 
Апалон •
Венера •
Веста •
Вулкан •
Дыяна •
Квірын •
Марс •
Меркурый •
Мінерва •
Нептун •
Плутон •
Цэрэра •
Юнона •
Юпітэр
 |
| Іншыя багі,бажаствы і духі | 
Анона •
Белона •
Добрая багіня •
Вагітан •
Дыяскуры •
Кібела •
Конс •
Купідон •
Лары •
Опс •
Оркус •
Рома •
Сатурн •
Сол •
Тэлус •
Фаўн •
Янус •
Прыяп •
Пенаты
 |
| Персаніфікацыя | 
Ангерона •
Віртус •
Канкордзія •
Хонас •
Фартуна
 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Акопы Кацярыны.
**Акопы Кацярыны** — мясцовая назва гарадзішча, размешчанага за 250 м на наўночны захад ад вёскі Жораўка Пухавіцкага раёна, на правым беразе р. Свіслач, у полі.

Апісанне
--------

Пляцоўка авальная, памерам 70x45 м, выцягнута з усходу на захад. Вышыня над летнім межанным узроўнем вады ў рацэ 3—8 м. 3 боку поля ўмацавана валам вышынёй 1—2 м. У сучасны момант разворваецца. Культурны пласт больш за 0,4 м.

Даследаванні
------------

Гарадзішча вядома з 1924 г. абследавала ў 1985 г. Т. С. Бубенька. Знойдзена кераміка ранняга жалезнага веку і позняга Сярэднявечча. Раскопкі пе праводзіліся. Каля гарадзішча знаходзіцца каменны крыж. Крыж высечаны з валуна ў форме лацінскага крыжа.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].


1. ↑  [
Павел (Галькоўскі) (1920-я)
**Павел** (**Павел Міхайлавіч Галькоўскі**) (9 (21) студзеня 1864, мястэчка Усвят, Веліжскі павет, Віцебская губерня — 28 лістапада 1937) — свяшчэннапакутнік, мітрапаліт Іванава-Вазнясенскі, актыўны ўдзельнік манархічнага руху, старшыня Віцебскага аддзелу Саюза рускага народа.

Скончыў Духоўную семінарыю. у 1888 годзе пастрыжаны ў манахі і стаў іераманахам. Да 1918 — настаяцель Свята-Пакроўскага храма г. Віцебска. У 1918 арыштаваны, пераведзены ў Бутырскую турму, вызвалены ў 1919.

У 1921 хіратанісан у епіскапа Бузулуцкага, вікарыя Самарская епархіі. У 1923 арыштаваны па абвінавачванню ў «антысавецкай дзейнасці» і змешчаны ў Таганскую турму. У 1924 адпраўлены ў ссылку ў Сярэднюю Азію, затым у Казань. У 1927 прызначаны епіскапам Ягор'еўскім, вікарыем Разанскай епархіі. З 1929 епіскап Іванава-Вазнясенскі, з 1930 архіепіскап з 1935 — мітрапаліт. У студзені 1936 арыштаваны. Расстраляны.
**Акралеін** (лац.: acris — востры, з'едлівы + oleum - алей) (прапеналь) - H2C = CH-CHO, альдэгід акрылавай кіслаты, найпросты ненасычаны альдэгід. Бясколерная лёгкалётная слёзатачывая вадкасць з рэзкім пахам, моцны лакрыматар.

Рэакцыйная ўласцівасць
----------------------

Акралеін мае рэакцыйную ўласцівасць, якая характэрна для алефінаў і альдэгідаў. Акралеін утварае ацэталі:

{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}C{\text{=}}CH{\text{-}}CHO+H\_{2}O\rightarrow H\_{2}C{\text{=}}CHC{\text{-}}H(OH)\_{2}}}}
яго альдэгідная група лёгка акісляецца да карбаксільнай:

{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}C{\text{=}}CH{\text{-}}CHO{\xrightarrow[{}]{[O]}}H\_{2}C{\text{=}}CH{\text{-}}COOH}}}
і аднаўляецца да гідраксільнай:

{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}C{\text{=}}C{\text{-}}CHO{\xrightarrow[{}]{[H]}}H\_{2}C{\text{=}}CH{\text{-}}CH\_{2}OH}}}
Карбанільная група акралеіна знаходзіцца ў спалучэнні з двайной сувяззю, гэта абумоўлівае яго высокую рэакцыйную ўласцівасць у адносінах да нуклеафілаў, пры гэтым далучэнне ідзе па β-атаму вугляроду:

{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}C{\text{=}}CH{\text{-}}CHO+HX\rightarrow XH\_{2}C{\text{-}}CH\_{2}{\text{-}}CHO\ \ \ X=OH,Hal,RO,RS}}}
Галагены далучаюцца да акралеіну па двайной сувязі з утварэннем дыгалагенвытворнага, якое далей адшчапляе галагенавадарод з утварэннем α-галагенакралеіну:

{\displaystyle {\mathsf {H\_{2}C{\text{=}}CH{\text{-}}CHO+Hal\_{2}\rightarrow HalH\_{2}C{\text{-}}CHHal-CHO}}}
{\displaystyle {\mathsf {HalH\_{2}C{\text{-}}CHHal-CHO\rightarrow H\_{2}C{\text{=}}CHal{\text{-}}CHO+HHal}}}
Дзякуючы наяўнасці электронакцэптарнай альдэгіднай групы, спалучанай з двайной сувяззю, акралеін з'яўляецца дыенафілам і рэагуе з дыенамі з утварэннем прадуктаў цыкладалучэння (Рэакцыя Дыльса-Альдера):

Таксічнасць
-----------

З прычыны сваёй высокай рэакцыйнай здольнасці акралеін з'яўляецца таксічным, моцна раздражняльным слізістыя абалонкі вачэй і дыхальных шляхоў злучэннем, моцны лакрыматар. Максімальна разавая гранічна дапушчальная канцэнтрацыя ў паветры 0,03 мг/м³; Сярэднясутачная гранічна дапушчальная канцэнтрацыя ў паветры 0,01 мг/м³. Выклікае мутагенез ў бактэрый і дражджэй, праяўляе мутагенныя ўласцівасці на культурах клетак млекакормячых.

Адносіцца да I класу небяспекі (надзвычай небяспечныя рэчывы).

| ⛭Альдэгіды |
| --- |
| Лімітавыя | Фармальдэгід ·  Ацэтальдэгід ·  Хлараль ·  Прапаналь ·  Бутаналь ·  Нананаль ·  Дэканаль ·  Дадэканаль ·  Гліяксаль ·  Малондыальдэгід |
| Нелімітавыя | Акралеін ·  Кратонавы альдэгід ·  Мірцэналь ·  Цытраль ·  Цытранелаль |
| Араматычныя | Бензальдэгід ·  Саліцылавы альдэгід ·  Карычны альдэгід ·  Анісавы альдэгід ·  Ванілін ·  Этылванілін ·  Геліятрапін |
| Гетэрацыклічныя | Фурфурол ·  Пірыдаксаль |

| Надзвычай небяспечныя рэчывы |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  | Акралеін •
Бензапірэн •
Берылій •
Вінілхларыд •
Дыметылртуць •
Дыяксіны •
Дыэтылртуць •
Зоман •
Ліндан •
Азон •
Аксід свінцу •
Пентахлордыфеніл •
Палоній •
Плутоній •
Пратактыній •
Ртуць (сумарна) •
Стрыхнін •
Талій •
Тэлур •
Тэтраэтылалова •
Тэтраэтылсвінец •
Трыхлордыфеніл •
Фторавадарод •
Хлорвокіс фосфару •
Цыянід калію •
Цыянід натрыю •
Цыянавадарод •
Этылмеркурхларыд |

 |
**Гуань Тун** (кіт. трад. 關仝, спр. 关仝, піньінь *Guān Tóng*, каля 870 — каля 960) — адзін з вядучых кітайскіх мастакоў часоў дынастыі Тан.

Біяграфія
---------

Гуань Тун вучыўся жывапісу ў Цзін Хаа  (руск.) (бел. і яшчэ ў канцы эпохі Тан пачаў працаваць прафесійным мастаком, верагодна, у 895—907 гадах. Пасля краху імперыі, некаторы час жыў пустэльнікам.

Падчас праўлення дынастыі Позняя Тан стаў прыдворным жывапісцам. У знакамітым трактаце па гісторыі жывапісу «Туху цзянь вэнь чжы» («Запіскі пра жывапіс: што бачыў і чуў»" Го Жасюя  (фр.) (бел. Гуань Туна, нароўні з Лі Чэнам  (укр.) (бел. і Фань Куанам  (укр.) (бел. уключаны ў кагорту сань цзя — «трох вялікіх майстроў», якіх прызнаюць заснавальнікамі асаблівага стылістычнага кірунку ў пейзажы. Яго іншая назва — «панарамна-манументальны стыль», што заняў бачнае месца ў афіцыйным (акадэмічным) жывапісу эпохі Паўночная Сун.

Творчасць
---------

На дадзены момант вядома толькі 4 карціны-скруткі (і тыя толькі ў копіях). Быў майстрам пейзажнага жывапісу шань-шуй (山水, «жывапіс гор і вод»). Самым вядомым з’яўляецца скрутак «Гуань шань сін люй тую» («Падарожнікі, якія ідуць праз перавал», іншыя варыянты перакладу — «Падарожнікі на горнай дарозе», «Выява падарожнікаў, якія ідуць праз перавал», копія сер. XI ст. 144,4 х56, 8 см, шоўк, туш, Нацыянальны палацавы музей, г. Тайбэй). Усю паверхню карціны займаюць горныя формы, размешчаныя вертыкальнымі планамі, якія сыходзяцца разам, каб утварыць падобную на вежу крэпасці вышынны масіў, рэзка абрэзаны ў верхняй частцы краем скрутка і нібы выступае за межы мастацкай прасторы. Формы гор, прарэзаныя цяжкімі тэктанічнымі складкамі, выкананы ў трох тэхніках: іх контуры акрэслены графічна і складаюцца з ліній, якія пераменна пашыраюцца і вытанчаюцца. Фактура горнай пароды, што характарызуецца паглыбленнямі і выступамі, а таксама тэкстура паверхні перададзеныя хуткімі слізгальнымі мазкамі. Аб’ём змадэляваны з дапамогай тушавай штрыхоўкі і размываў, што стварае аптычны эфект трохмернасці малюнкаў і прасторавай глыбіні. Разам з тым, контуры гор у гэтым скрутку аказваюцца больш згладжанымі, чым у папярэдніх пейзажах, адчуванне непрыступнасці пікаў зніжаецца.

У творчасці Гуань Туна зроблены чарговы крок у бок авалодання законамі перспектывы і кампазіцыйнымі прынцыпамі, якія дазволілі спадчыннікам майстра вырашыць задачу аб’яднання прасторавых планаў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Possessing the Past. Treasures from the National Palace Museum, Taipei. Taipei, 1996
* Sullivan M. Symbols of Eternity: Landscape Painting in China. Stanford, 1979

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 96609011 · ULAN: 500125755 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гуайра.

**Гуайра** (ісп.: Saltos del Guairá, парт.: Salto de Sete Quedas) — у мінулым каскад вадаспадаў на рацэ Парана на Бразільска-Парагвайскай мяжы. Знік у 1982 годзе пры затапленні вадасховішча Ітайпу. Па паказчыку расходу вады паводле некаторых крыніц быў найбуйнейшым у свеце.

Геаграфічныя дадзеныя
---------------------

Вадаспады знаходзіліся на мяжы Бразіліі і Парагвая, недалёка ад бразільскага горада Гуайра, штат Парана і Сальта-дэ-Гуайра, самага ўсходняга горада Парагвая. У гэтым месцы рака Парана мусіла праціскацца праз вузкую цясніну у лававым плато. На пачатку вадаспадаў рака рэзка звужвалася з 380 да 60 м. Каскад складалі 18 вадаспадаў, аб’яднаныя ў сем груп, адсюль іх партугальская назва Sete Quedas (сем вадаспадаў). Агульнае падзенне каскада складала 114 м, найвышэйшы асобны вадаспад меў вышыню 40 метраў. Расход вады вадаспадаў вагаўся ў залежнасці ад сезону, максімальны расход паводле некаторых ацэнак дасягаў 50 000 м³. Грукат вадаспадаў быў чутны за 30 км.. Вадаспад быў цэнтральным аб’ектам аднайменнага нацыянальнага парку і прывабліваў мноства турыстаў.

Знікненне
---------

Каскад быў затоплены ў кастрычніку 1982 года водамі вадасховішча, утворанага плацінай ГЭС Ітайпу. Такім чынам цудоўныя вадаспады былі прынесены ў ахвяру буйнейшаму гідраэнергетычнаму праекту канца XX стагоддзя. ГЭС Ітайпу стала супольным праектам Бразіліі і Парагваю, і яе ўзвядзенне прынесла паразуменне гэтым краінам, што паасобку прэтэндавалі на валоданне вадаспадамі. Для паляпшэння навігацыі скалы былі ўзарваныя. Фінальная стадыя будаўніцтва выклікала ў турыстаў надзвычайную цікавасць. 17 студзеня 1982 года падвесны мост, з якога панарама вадаспадаў была асабліва відовішчнай, абрушыўся, аддаўшы асуджаным вадаспадам жыцці 40 чалавек.

У кастрычніку таго ж года вадасховішча было затоплена за два тыдні цягам дажджлівага сезону, калі Парана шматводная. Следам за вадаспадамі нацыянальны парк Гуайра быў ліквідаваны. Абаронцы прыроды пасля пачатку затаплення правялі "гуарап" — мясцовы рытуал у памяць аб вадаспадах. Бразільскі паэт Карлас Друммонд дэ Андрадэ на ліквідацыю вадаспадаў напісаў балючую, хвалюючую паэму «Развітанне з сям’ю вадаспадамі», апублікаваную ў Jornal do Brasil. У адказ дырэктар кампаніі, якая будавала плаціну, сказаў: «Мы не разбурылі Сем вадаспадаў. Мы толькі ператварылі іх у ГЭС Ітайпу, чыя магутнасць — годная замена іх прыгажосці».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
«**Гісторыя архітэктуры народнага жылля Беларусі**» (руск.: История архитектуры народного жилища Белоруссии) — праца беларускага архітэктара У. В. Трацэўскага, апублікаваная ў 1989 годзе. Асновай працы з’явіліся матэрыялы, сабраныя даследчыкам у 1968—1987 гадах у экспедыцыях. У. В. Трацэўскі апрацаваў багатыя архіўныя матэрыялы, абследаваў 116 раёнаў краіны, вывучыў больш за 3000 аб’ектаў, уласна рабіў абмеры, замалёўкі, фотаздымкі.

Аўтар ахарактарызаваў асаблівасці забудовы вясковых паселішчаў і сядзіб са старажытных часоў да пачатку XX стагоддзя, вызначыў кола фактараў, якія паўплывалі на тыпы забудовы сядзіб (сацыяльна-эканамічны, этнічныя традыцыі, прыродна-кліматычныя ўмовы) і класіфікаваў іх. У параўнанні з працамі сваіх папярэднікаў аўтар ажыццявіў комплексны аналіз гістарычных узаемасувязей жылля беларусаў, вызначыў яго гісторычна-культурную значнасць, удакладніў агульную класіфікацыю сядзіб.

Бібліяграфічная інфармацыя
--------------------------

* *Трацевский В. В.* История архитектуры народного жилища Белоруссии: Учеб. пособие для вузов. — Мн.: Выш. шк. 1989. — 191 с. — 5 700 экз. — ISBN 5-339-00194-6.

Зноскі
------

1. 1 2  І. Г. БАЧЫЛА. ДАСЛЕДАВАННЕ ТЫПАЎ ЗАБУДОВЫ ДВАРА БЕЛАРУСАЎ АЙЧЫННЫМІ ДАСЛЕДЧЫКАМІ Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XX — ПАЧАТКУ XXI СТСТ.
Гуань Даашэн. «Бамбук і Камень».
**Гуань Даашэн** (кіт. спр. 管道昇, піньінь *Guǎn Dàoshēng*практ. 管道昇, піньінь: *Guǎn Dàoshēng*; 1262-1319) — паэтэса, мастак і каліграф у Кітаі эпохі праўлення дынастыі Юань.

Шырока прызнаная ў Кітаі як першая жанчына-мастак, Гуань Даашэн стала ідэалам адукаванай кітайскай жанчыны ў яе час і наступныя эпохі. Яна была жонкай знакамітага мастака і каліграфа Чжаа Мэнфу, але пры гэтым сама таксама была значным мастаком і каліграфам. Выкарыстоўваючы ў паэзіі і малюнку стылі, характэрныя для мужчын, пры гэтым яна надавала ўвагу таму, каб захаваць свой стыль і індывідуальнасць. Яна запісвала свае вершы на скрутках са сваімі малюнкамі, такім чынам знаёмячы з імі шырокую публіку. Для яе вершаў характэрныя перажыванні за мужа і дзяцей, а таксама іронія і сарказм. Сярод яе вершаў есць адзін, выказвае незадаволенасць тым, што муж ўзяў наложніцу, і серыя, у якой яна угаворвае яго пакінуць жыцце пры двары.

Скруткі Гуань Даашэн разам з творамі яе мужа Чжаа Мэнфу і сына Чжаа Юна былі сабраны ў адной калекцыі мангольскім імператарам Аюрбарыбадам, які захапляўся тым, што ў адной сям'і сабраны гэтакія выбітныя мастакі і каліграфы.

Зноскі
------

1. ↑  Guan Daosheng // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. 1 2  Guan Daosheng // Artnet — 1998. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q874430'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q266566'></a>
3. ↑  Daosheng Guan // Faceted Application of Subject Terminology Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3294867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q846596'></a>
4. 1 2  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>

Спасылкі
--------

* Guan Daosheng (管道昇, 1262-1319)—A Yuan dynasty woman poet Архівавана 27 верасня 2007. на сайце Hobart and William Smith Colleges, Geneva, NY
* Encyclopedia > Guan Daosheng(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | CBDB: 0110223 · GND: 1112681701 · ISNI: 0000 0000 4470 9792 · LCCN: no2004117539 · VIAF: 68653231 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Рэкта, значэнні.

**Рэ́кта** — рака ў Чэрыкаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі, правы прыток ракі Сянна (басейн Дняпра).

Назва
-----

Назва Рэкта балцкага паходжання. Належыць да шэрагу такіх гідронімаў на Верхнім Падняпроўі, як Рэхта, Рыхта, Рышты, Рэста, Рыста.

Усе гэтыя формы ўзыходзяць да балцкага абазначэння арэха: літ. *riešutas,* лат. *rieksts,* пруск. *reisis*. Далей да літоўскага *rišti*, прускага *\*ristun* "звязваць" (арэхі растуць "звязкамі", гронкамі).

Блізкім чынам матываваныя і вядомыя на Верхнім Падняпроўі, Падзесенні, Верхнім Павоччы, Верхнім Паволжы рачныя назвы з коранем *Kek-* (Чачора, Чэчэна, Чэчэта, Чэчэль), разам з іх літоўскімі аналагамі *Kek-upys, Keklys*. Гэтыя назвы звязваюць з літоўскім *kekė* «гронка (арэхаў, ягадаў, кветак)», *kekulas* «камяк», прускім *kekars* «гарох» (у гарохавым струку шмат гарошынак).

Ва ўсіх гэтых выпадках рачныя назвы матываваныя семантыкай ушчыльнення ў выніку сціснутасці. У балцкай гідраніміі нярэдка ёсць, калі водныя назвы нясуць значэнне "сціскання" (Жлобін, Горадзен і інш.). Мяркуецца, што назвы з семантыкай "сціскання" адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера.

Водаапісанне
------------

Даўжыня ракі 10 км. Сярэдні нахіл воднай паверхні 3,2 м/км. Плошча вадазбору 28 км². Вадазбор у межах Аршанска-Магілёўскай раўніны. Рака пачынаецца прыкладна за 2,8 км у напрамку на поўнач ад вёскі Галоўчыцы, упадае ў Сянну на ўсход ад вёскі Пільня.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-36-87. Выданне 1982 г. Архівавана 2 мая 2013.
2. ↑  *В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.* Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 204-205.
3. ↑  *О. Н. Трубачев.* Заметки по этимологии и сравнительной грамматике // Этимология. 1968. Москва, 1971. С. 65.
4. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 151.
5. ↑  *В. Н. Топоров*. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 268.
6. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — С. 411. — 599 с. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-36-87. Выданне 1982 г. Архівавана 2 мая 2013.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пратасеня.

Партрэт заслужанага дзеяча мастацтваў БССР, ветэрана Вялікай Айчыннай вайны П. В. Масленікава.
**Ві́ктар Сазо́навіч Пратасе́ня** (14 жніўня 1925, вёска Пагост, Салігорскі раён — 3 чэрвеня 2001) — беларускі савецкі жывапісец. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1981).

Скончыў у 1959 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. У 1960—1969 гадах дырэктар мастацка-экспертнай калегіі Міністэрства культуры БССР. У 1973—1977 гадах старшыня праўлення Беларускага саюза мастакоў і сакратар Саюза мастакоў СССР.

Творчасць
---------

Сярод твораў В. С. Пратасені шэраг партрэтаў вядомых людзей: Герояў Савецкага Саюза В. З. Харужай, М. П. Шмырова, М. А. Кедышкі: Герояў Сацыялістычнай Працы М. К. Макарэвіч, А. М. Громава і інш. Аўтар серыі партрэтаў «Значныя людзі Рагачоўскага раёна», тэматычных кампазіцый «Віхуры варожыя», «Калгасныя даяркі», «Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі». Сярод твораў мастака пейзажы «Нёман», «Бярэзіна», «Над возерам», «Перад навальніцай» і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 24. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).
**Карыбская біягеаграфічная вобласць** — біягеаграфічная вобласць, якая уваходзіць у біягеаграфічнае царства Неагею  (укр.) (бел.. Займае Вялікія Антыльскія (Куба, Гаіці, Пуэрта-Рыка, Ямайка), Багамскія, Малыя Антыльскія астравы, Трынідад.

Флора прадстаўлена пераважна трапічнымі лясамі, ёсць і іншыя фармацыі расліннасці. Фаўна тыповая для астравоў. Наземных млекакормячых мала (6 родаў). Эндэмічнае сямейства шчыліназубаў (*Solenodontidae*) з 2 відамі. З грызуноў нутрыевыя і загуці (*Plagiodontia*). Трапляюцца астраўны апосум і янот. Многа рукакрылых (24 роды, з іх 4 эндэмічныя): вампіры (*Desmodontinae*) (14 родаў), пладаедныя (*Pteropidae*), рыбаедныя (*Noctilio*), лісцяносыя (*Phyllostomidae*), лістабародыя (*Chilonycteridae*) і інш. У арнітафаўне 150 родаў, з іх 38 эндэмічных, у т.л. сямейства тодзі (*Todidae*) (пляскатадзюбы) з атрада ракшападобных. Сярод калібры, трагонаў (*Trogon*), зязюль, тыранаў і інш. каля 25 % эндэмікаў. Найбольш эндэмікаў на Ямайцы. Сярод паўзуноў некалькі відаў чарапах, 2 віды кракадзілаў (адзін эндэмічны на Кубе), шматлікія яшчаркі (22 роды, з іх 7 эндэмічных, у тым ліку рыючыя амфісбены (*Amphisbaenia*)), змеі (19 родаў з 4 эндэмічнымі відамі). З амфібій трапляюцца жабы (5 родаў, у тым ліку квакшы, паўднёваамерынскія свістуны (*Leptodactylidae*) і кароткагаловыя жабы (*Brachycephalidae*) — эндэмікі Кубы). Сярод прэснаводных рыб — панцырны шчупак (*Lepisosteidae*) (на Кубе), хромісы (*Chromis*), жывародныя і яйцародныя карпазубыя (*Cyprinodontidae*) (на Гаіці і Кубе), гамбузія (*Gambusia*). Разнастайнасць насякомых невялікая. Шмат наземных малюскаў, паходжанне якіх мае сувязі з афрыканскімі і азіяцкімі відамі.

Натуральныя ландшафты вобласці моцна парушаны дзейнасцю чалавека, таму многія віды жывёл зніклі або на мяжы знікнення.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карпілаў.
**Віктар Рыгоравіч Карпілаў** (8 снежня 1927, Мінск — 3 мая 1994) — беларускі рэжысёр, педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі.

Біяграфія
---------

Бацька — Рыгор Хацкелевіч Карпілаў — беларускі вучоны-оталарынголаг, прафесар Віцебскага, затым Мінскага медыцынскіх інстытутаў.

Скончыў у 1949 годзе акцёрскі факультэт Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута (майстэрна Е. А. Міровіча).
У 1956—1989 гг. працаваў на Беларускай рэспубліканскай студыі тэлебачання ў літаратурна-драматычнай рэдакцыі, адначасова выкладаў у Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце.

Член Беларускага саюза кінематаграфістаў з 1962 года.

Паставіў каля 40 тэлеспектакляў, у тым ліку «Крах» па п’есе «Змова імператрыцы» А. Талстога, «Сэрца на далоні», «Федра[ru]» Ж. Расіна, «Якаў Багамолаў» М. Горкага, «Ткачы[ru]» Г. Гаўптмана, «Дзікунка» А. Астроўскага і М. Салаўёва.

Пахаваны на Ваенных могілках.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Карпілаў Віктар Рыгоравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 96. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 128285 |
**Альбедаметр** (ад *альбеда* + ...метр) — метэаралагічная прылада для вымярэння альбеда. Працуе на прынцыпе інтэгральнага шаравога фатометра.

Альбеда зямной паверхні вымяраюць *паходным альбедаметрам* — спалучэнне двух піранометраў; прыёмная паверхня аднаго з іх павернута да Зямлі і ўспрымае рассеянае святло, другога — да неба і рэгіструе падаючае выпрамяненне. Карыстаюцца і адным піранометрам, прыёмная паверхня якога паварочваецца то ўніз, то ўгару.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Русак.
**Віктар Рамуальдавіч Русак** (нар. 19 верасня 1963, Гродна) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга сельскагаспадарчы інстытут, інжынер-механік.

Працаваў на розных пасадах у Гродзенскім вытворчым аб’яднанні «Азот», майстрам па рамонце тэхналагічнага абсталявання цэха аміяку трэцяй чаргі Гродзенскага вытворчага рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «ДВА Азот», майстрам па рамонце тэхналагічнага абсталявання цэха аміяку трэцяй чаргі, начальнікам аддзела, начальнікам упраўлення сацыяльнага развіцця адкрытага акцыянернага таварыства «Гродна Азот».

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Зноскі
------

1. ↑  Русак Віктар Рамуальдавіч
**Аўсяніца (мурожніца) танкалістая** (*Festuca tenuifolia*) — травяністая расліна сямейства метлюжковых.

Апісанне
--------

Шматгадовая травяністая расліна з голымі, пад мяцёлкамі больш-менш шурпатымі прамастойнымі сцёбламі вышынёй 30—60 см і цёмнымі валасніковістымі каранямі. Утварае шчыльныя дзярніны. Лісце вельмі тонкае, воласападобнае, вузкае, удоўж скручанае. Язычок амаль непрыкметны з акруглымі кароткараснічастымі вушкамі. Суквецце — вузкая слабараскідзістая мяцёлка даўжынёй 3—6 см. Каласкі 3—4-кветкавыя. Ніжнія кветкавыя лускавінкі ланцэтныя, безасцюковыя або з асцюкападобным канцом. Плод — зярняўка.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Еўропа, Паўночная Амерыка. На Беларусі трапляецца ў невялікай колькасці на абмежаваных тэрыторыях. Месцы росту: разнатраўна-злакавыя поймавыя лугі на бедных пясчаных глебах, адкрытыя пясчаныя ўзгоркі і грады, поймавыя дубнякі і бары на рачных тэрасах. Расце невялікімі шчыльнымі групамі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Цвіце ў чэрвені-ліпені, пладаносіць у жніўні. Размнажэнне насеннае.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Овсяница нитевидная: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
**Альбе́наўскае** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Дрысвята, за 25 км на у напрамку на паўднёвы захад ад горада Браслаў, каля вёскі Тоўшчына. Знаходзіцца на тэрыторыі Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры».

Плошча паверхні возера 0,49 км². Даўжыня 1,48 км, найбольшая шырыня 0,45 км. Даўжыня берагавой лініі 3,7 км. Найбольшая глыбіня возера 13 м, сярэдняя 6,8 м. Аб'ём вады 3,31 млн. м³. Плошча вадазбору 1,25 км².  

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Схілы катлавіны вышынёй ад 5—7 да 11 метраў, месцамі стромкія. Берагавая лінія слабазвілістая. Літаральная зона вузкая. Дно возера да глыбіні 6—7 м пясчанае, на большых глыбінях выслана крэменязёмістым сапрапелем. Возера слабапраточнае. Упадае ручай, выцякае пратока ў Богінскае возера. Зарастае слаба (да глыбіні 1 м — аер, трыснёг, хвошч, да глыбіні 3 м — рдзесты).

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка і інш.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.1 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 1. — 575 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 16, 48. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Альбенаўскае возера Архівавана 25 верасня 2013.
**Се́межаўскае балота** — балота нізіннага тыпу, на поўдні Капыльскага раёна, у пойме ракі Морач. Плошча складае 1,2 тыс. га, у межах прамысловага паклада 0,8 тыс. га. Сярэдняя глыбіня торфу 2,4 м. 3 першапачатковых запасаў торфу 2,2 млн т на 1 студзеня 1984 заставалася 0,5 млн т. Здабыча торфу на ўгнаенне на плошчы 92 га. Балота асушана дрэнажом 0,7 тыс. га, адкрытай сеткай — астатняя плошча, выкарыстоўваецца пераважна пад сенажаць.

Літаратура
----------

* Семежаўскае балота // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
**Малая Сульча** (руск.: Ма́лая Сульча́, татар.: Кече Сөлчә) — рака ў Татарстане, правы прыток Вялікай Сульчы. Працякае па тэрыторыі Чарамшанскага, Новашашмінскага і Аксубаеўскага раёнаў. Даўжыня ракі — 67 км, плошча вадазборнага басейна — 796 км². Выток размешчаны ў лясным масіве за 1 км на поўдзень ад вёскі Сульчэ-Баш Новашашмінскага раёна. Вышыня вытоку — 180 м над узроўнем мора. Вусце знаходзіцца за 44 км ад вусця Вялікай Сульчы, паблізу вёскі Караса Аксубаеўскага раёна. Вышыня вусця — 77 м над узроўнем мора.

Найбуйнейшыя населеныя пункты на рацэ: пасёлак Аксубаева, сёлы Старое Ібрайкіна, Новае Ібрайкіна, Старое Ільдзяракава.

Прытокі: Каляй (левы), Кармалы, Чорны Ключ, Малая Уіш, Уіш (усе — правыя), Кісінка, Канаўка (абодва — левыя), Кірэмец, Карасінка (правыя).
Просты крыж Святога Георгія на сцягу Англіі
Крыж Святога Георгія як складовая частка Іерусалімскага крыжа на сцягу Грузіі.
**Крыж Святога Георгія** — прамы чырвоны крыж размешчаны на белым фоне. Цэнтр крыжа супадае з сярэдзінай белай паверхні на якую ён нанесены. Ён з'яўляецца сімвалам хрысціянскага святога і вялікамучаніка Георгія (грэч. Άγιος Γεώργιος).

Крыж Святога Георгія, які памёр у 303 годзе, выкарыстоўваўся падчас крыжовых паходаў і быў у той час упадабаным сімвалам рыцараў і знаці.  Крыж Святога Георгія быў намаляваны на гербах і сцягах краін і гарадоў, для якіх Святы Георгій з'яўляецца заступнікам, у прыватнасці ў Грузіі, Англіі, Арагона, Грэцыі, Генуі і Барселоне.

Зноскі
------

1. ↑  Crusader Cross Flags 1188; *Flags of the World*; (1999 - 2005)  (англ.)
2. ↑  Prof. J. Prawer, A history of the Latin Kingdom of Jerusalem (Hebrew, 3rd edition, vol. II, pp. 17-18) (англ.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крыж Святога Георгія
* Сцяг Англіі на FOTW (англ.)
* Банары англійскіх святых на FOTW (англ.)
**Крыж Вікторыі** (англ.: Victoria Cross, VC - вышэйшая вайсковая ўзнагарода Вялікабрытаніі, уручаецца за гераізм, праяўлены ў баявой абстаноўцы. Крыжам Вікторыі могуць быць ўзнагароджаны ваеннаслужачыя ўсіх званняў і родаў войскаў, а таксама цывільныя асобы, якія падпарадкоўваюцца вайсковаму камандаванню.

Агульная інфармацыя
-------------------

Узнагарода учреждена 29 студзеня 1856 года, указ позволял ретраактыўныя узнагароджвання за падзеі да 1854 года, гэтае было зроблена для таго, каб узнагородзіць ўдзельнікаў Крымскай вайны. Першая цырымонія ўзнагароджвання адбылася 26 чэрвеня 1857 года, усяго 1 356 узнагароджванняў. Самае вялікая колькасць узнагароджванняў Крыжам Вікторыі па падрахункам аднаго боя состоялось у 1879 году пасля Роркс-Дрыфту: былі ўзнагароджаныя адразу **11 людзей**.

  

Лічыцца, што ўсё крыжы выраблены з бронзы рускіх гарматаў, захопленых пасля ўзяцця Севастополя, аднак сучасныя даследаванні ставят пад сумненне тое, што крыжы, вырабленыя да 1914 і ў прамежку між 1942 і 1945 годам, сапраўды адлітыя з гэтага металу.

У студзені 1991 года быў заснаваны Крыж Вікторыі для Аўстраліі (першае ўзнагароджванне ў 2009 году), у лютым 1993 года быў заснаваны Крыж Вікторыі для Канады (пакуль не ўручаўся), у верасні 1999 года быў заснаваны Крыж Вікторыі для Новай Зеландыі (першае і пакуль адзінае ўзнагароджванне ў 2007 году — капрал Віллі Апіята). Да ўстановы гэтых узнагарод грамадзянам гэтых краін Брытанскай садружнасці (раней — Брытанскай імперыі) уручаліся звычайныя Крыжы Вікторыі.

Зараз (на канец кастрычніка 2019 года) засталіся жывыя 5 кавалераў арыгінальнага Крыжа Вікторыі (у т. л. адзін крыж, які атрымаў крыж падчас Другой сусветнай войны), 3 кавалера Крыжа Вікторыі для Аўстраліі і 1 кавалер Крыжа Вікторыі для Новай Зеландыі. Апошнім кавалером Крыжа на люты 2015 года является Джошуа Лікі.

1. ↑  «Author explodes myth of the gunmetal VC», статья в газете The Telegraph Архівавана 24 снежня 2007.  (англ.)
**Даа** (кіт.: 道, літаральна — *шлях*) — адна з найважнейшых катэгорый кітайскай філасофіі. Канфуцый і раннія канфуцыянцы надалі яму этычнае значэнне, вытлумачыўшы як «шлях чалавека», гэта значыць маральныя паводзіны і заснаваны на маралі сацыяльны парадак. Даосы, запазычаўшы тэрмін, выбудавалі вакол яго ўласную філасофію; найбольш вядомая і значная даоская інтэрпрэтацыя Даа змяшчаецца ў трактаце Даа Дэ Цзін.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет · Праваслаўная · Britannica (онлайн) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Усіх Святых.
**Царква Усіх Святых** — мураваны праваслаўны храм у горадзе Лідзе Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры горада на вуліцы Астроўскага, 5.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 2006 годзе з цэглы. Праектныя працы выканаў заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь Леанід Васільевіч Макарэвіч.

Архітэктура
-----------

Вырашана цэнтрычным кубападобным аб’ёмам, завершаным па цэнтры цыліндрычным светлавым барабанам з цыбулепадобным купалам, па вуглах — цыбулепадобнымі галоўкамі на цыліндрычных шыях. На алтарным фасадзе выступаюць 3 паўкруглыя апсіды. Архітэктурная выразнасць дасягаецца інтэнсіўнай крапоўкай фасадаў вертыкальна цягнутымі лапаткамі, якія вылучаюць арачныя праслы і вузкія высокія арачныя аконныя праёмы.

Зноскі
------

1. ↑  Царква ў гонар Усіх Святых Архівавана 18 лістапада 2022.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Царква Усіх Святых (Ліда) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Крыжадзюб-яловік, брукун ялавік** (*Loxia curvirostra*) — птушка роду Крыжадзюбы (*Loxia*) сямейства Уюрковыя (*Fringillidae*).

Апісанне
--------

Даўжыня цела 16—18 см, размах крылаў 27—30,5 см. Выразны палавы дымарфізм. Абедзве часткі дзюбы скрыжаваныя, прычым даўжыня дзюбы значна большая за вышыню каля асновы. Самец матава-чырвоны, самка матава-алiўкава-зялёная. Маладыя падобныя да самкі, але ніз цела ў рыскi. Падобны да сасновага крыжадзюба, але з больш далікатнай будовай і больш тонкай дзюбай.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны: Еўропа, Азія (акрамя поўначы і поўдня) — ад Урала да паўднёвай часткі Ахоцкага мора, Сахаліна і Курыльскіх астравоў; лакальна трапляецца ў Паўднёва-Усходняй Азіі (ізалявана ў гарах Цянь-Шаня і ад Усходніх Гімалаяў да паўднёвага захаду Кітая, В’етнама), да арэалу належаць Філіпіны, паўночны-захад Афрыкі, Паўночная Амерыка (акрамя поўначы). На тэрыторыі Беларусі рэдкі на гнездаванні і больш звычайны на зімоўцы від.

Насяляе хваёвыя лясы з прымессю або перавагай елак. На поўдні часта жыве ў сасновых лясах, на поўначы насяляе густыя вялікія яловыя лясы. Можа сустракацца ў антрапагенным ландшафце і нават у малых гарадах.

Аселы від. Крайнія паўночныя папуляцыі часткова пералётныя. У час інвазіі можа пералятаць да 4000 км ад гнездавога арэала.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ладзіць на высокім хваёвым дрэве (часта елцы), якое стаіць асобна або недалёка ад ляснога масіву, звычайна ўверсе кроны каля ствала ці недалёка ад яго ў развілцы бакавых галін (звычайна пад прыкрыццем іншых). Аснова з няшчыльна ўкладзеных галінак хваёвых дрэў і кавалкаў кары. Знешняя частка з травы, моху і лішайніка, унутраная — з моху і траў. Высцілка з сухіх траў, воўны, лішайнікаў і пер’я.

Яйкі (3—4, часам 2—5) крыху падоўжаныя, з тупым вузейшым канцом, белаватыя, крэмавыя, зеленаватыя або шэра-блакітныя; дробныя плямкі і рысачкі цёмна-пурпуровыя ці вішнёвыя (звычайна больш густыя на шырокім канцы). Глыбокія плямкі фіялетава-шэрыя або цялесна-ружовыя.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Падсаднік.
**Мікалай Георгіевіч Падсаднік** (1 студзеня 1922, Вуглы, Полацкі раён — 24 лістапада 1975) — Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

У Чырвонай Арміі з 1940 г. У 1943 г. скончыў Чкалаўскую ваенную авіяцыйную школу пілотаў. У дзеючай арміі з верасня 1943 г. Камандзір звяна 165-га штурмавога авіяцыйнага палка лейтэнант М. Г. Падсаднік да красавіка 1945 г. здзейсніў 106 баявых вылетаў. Удзельнік вызвалення Украіны, Малдавіі, Румыніі, Югаславіі, Венгрыі. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 18.08.1945 г.

Пасля вайны на партыйнай, прафсаюзнай і адміністрацыйнай рабоце. У 1959 г. скончыў Маскоўскую вышэйшую школу прафсаюзнага руху.

Памёр 24.11.1975 г. Пахаваны ў Маскве.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Леніна, двума ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені, медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Падсаднік Мікалай Георгіевіч // Беларуская Энцыклапедыя : у 18 тамах / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 2000. — Т. 11. — С. 505.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Крыжовы паход на Варну** (1 студзеня 1443 — 19 лістапада 1444 года) — адзін са значных крыжовых паходаў сярэдзіны XV стагоддзя. Крыжовы паход быў абвешчаны 1 студзеня 1443 года. Удзельнічалі ў ім пераважна палякі і венгры (на чале з ваяводай Хуньядзі), якія спрабавалі спыніць націск турак-асманаў на Цэнтральную Еўропу. Кульмінацыяй паходу стала бітва пры Варне 10 лістапада 1444 года, у якой сілы турэцкага султана Мурада II ушчэнт разбілі крыжакоў. Крыжовы паход на Варну ў гістарыяграфіі часта завуць «апошнім». Выражаючыся дакладней, ён быў хутчэй апошнім буйным крыжовым паходам, з прычыны таго, што драбнейшыя, пераважна астраўныя аперацыі, зваліся крыжовымі паходамі і пазней. Больш таго, усе, нават самыя малаважныя сутыкненні заходніх еўрапейцаў з мусульманамі, сталі звацца крыжовымі паходамі аж да канца XVII стагоддзя.

Значэнне
--------

Крыжовы паход быў спынены туркамі ў сучаснага балгарскага горада Варна. Разгромнае паражэнне пры Варне вымусіла хрыціянскіх манархаў на доўгія стагоддзі пакінуць ідэю рэстаўрацыі еўрапейскай улады на Балканах, якія сталі сапраўднай турэцкай вотчынай. Уся тэрыторыя Балгарыі была інтэгравана ў Асманскую імперыю і падверглася магутнай турэцкай каланізацыі, а Візантыйская імперыя (дакладней спусцелы горад Канстанцінопаль і паўвостраў Марэя, якія засталіся ад яе) павольна згасала і страціла ўсякую надзею на выратаванне, паколькі з усіх бакоў, акрамя мора, сталіцу цяпер атачалі асманскія уладанні, што распасціраліся на сотні кіламетраў. У 1453 годзе Канстанцінопаль паў. Хоць войскам крыжакоў атрымалася часова стрымліваць наступ турак углыб Цэнтральнай Еўропы і яны нават змаглі атрымаць перамогу пад Бялградам у 1456 годзе, агульную расстаноўку сіл гэта не змяніла. У 1521 годзе Асманская імперыя заняла землі цэнтральнай Венгрыі.

Зноскі
------

1. ↑  Encyclopaedia Britannica **(нявызн.)**.  Britannica.com. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.
2. ↑  Encyclopaedia Britannica **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2012.

Спасылкі
--------

* Храналогія крыжовых паходаў
* КРЫЖОВЫЯ ПАХОДЫ да і пасля Варны Архівавана 31 студзеня 2008.

| Крыжовыя паходы |
| --- |
| 
* 1-ы
	+ Сялянскі
	+ Германскі
* Нарвежскі
* Ар’ергардны
* 2-і
* Цьеры Эльзаскага
* 3-і
* 4-ы
* Альбігойскі
* паход дзяцей
* 5-ы
* 6-ы
* 7-ы
* пастушкоў
* Народны крыжовы паход[en]
* 8-ы
* 9-ы
* на Александрыю
* Берберскі
* Паўночныя
* супраць гусітаў
* на Варну

 |