**Інтэлект шымпанзэ** найбольш вывучаны з усіх відаў жывёл. Зыходзячы з найноўшых даследаванняў, іх генетычная база супадае з чалавечай на 98,7%. Шымпанзэ настолькі генетычна блізкія да чалавека, што адзін час нават прапаноўвалася адносіць шымпанзэ да роду *Людзі*. Рэкорд працягласці жыцця 76 гадоў.

Хоць шымпанзэ не могуць казаць з-за структуры галасавога апарату, яны здольныя размаўляць рукамі на мове глуханямых людзей (мове жэстаў). Яны здольныя ўжываць словы ў пераносным сэнсе, могуць ствараць новыя паняцці, камбінуючы вядомыя словы, напрыклад: «запальнічка» - «бутэлька-запалка», валодаюць пачуццём гумару. Першую шымпанзэ навучылі гаварыць на мове жэстаў ў 1967 годзе, а да 1972 ужо з дзясятак шымпанзэ былі навучаны мове жэстаў. Таксама былі прыдуманыя іншыя мовы для зносін з шымпанзэ, такія як мова сімвалаў і мова лексіграм. Самца Канзі атрымалася навучыць разумець на слых каля 3000 англійскіх слоў і актыўна ўжываць больш чым 500 слоў пры дапамозе клавіятуры з лексіграмамі. Апісаны выпадак, калі навучанае мове знакаў самка Баноба сама навучыла яму свайго дзiцяня.

У прыродзе шымпанзэ могуць выкарыстоўваць прылады працы. Яны выкарыстоўваюць палкі для лоўлі мурашак і тэрмітаў, збірання мёду і палявання на млекакормячых, камяні для кіданне і разбівання арэхаў, садавіны, гародніны і насення і лісце для лоўлі мурашак і тэрмітаў, збірання вады і чысткі. Яны здольныя вырабляць прылады працы (чысцяць палкі ад лісця, завастраюць палкі і камяні). Таксама яны могуць выкарыстоўваць 2 прылады працы адначасова (палку і лісце для яе чысткі, камень для разбівання і камень падстаўка). Акрамя прылад працы, шымпанзэ будуюць гнёзды, якія могуць быць размешчаны ў групах.

Самасвядомасць
--------------

Усе шымпанзэ і карлікавыя шымпанзэ праходзяць люстраны тэст, які даказвае наяўнасць самасвядомасці.

Гаворка
-------

### Мова жэстаў


| Некаторыя эксперыменты па навучанні малпаў мове
  |
| --- |
| Імя даследчыка
  | Шымпанзэ
  | Мова
  |
| Ален і Беатрыс  Гарднеры
  | Многа
  | Мова глуханямых людзей — Амслен
  |
| Дэвід Прымак  і Эн Джэймс Прымак  | Сара, Элізабэт, Піоні
  | Арыгінальны  (выкарыстоўваліся фігурныя жэтоны для абазначэння слоў англійскай мовы)
  |
| Дьюэйн Румба
  | Лана
  | Спецыяльна распрацаваная штучная мова на аснове лексиграмм — Йеркская
  |

У 1967 годзе быў пачаты першы эксперымент з мэтай навучыць размаўляць маладую самку шымпанзэ па мянушцы Уоша на амерыканскай мове глуханямых — амслене.

Уоша паказвалі якой-небудзь прадмет або дзеянне, а затым складвалі яе пальцы ў адпаведны жэст. Ужо вывучыўшы восем знакаў, Уошо пачала іх камбінаваць. Яшчэ ў пачатку навучання яна прадэманстравала разуменне знакаў: яна пазнавала выяву на малюнку не горш за сам прадмет, адрознівала маленькую выяву дарослага чалавека ад выявы дзіцяці і т. п. Праз пяць гадоў яна ведала ўжо 160 слоў. Уоша актыўна выкарыстоўвала знакі для зносін з людзьмі і дасягнення сваіх мэтаў. Хоць людзі і не спяшаліся прызнаць у асобе Уоша прымата, які валодае мовай, сама малпа, зусім без сумневаў, прылічала сябе да людскога роду, а іншых шымпанзэ называла «чорнымі істотамі».

Да 1972 года ў Аклахомскім інстытуце вывучэння прыматаў ужо з дзясятак шымпанзэ ўмелі размаўляць на мове жэстаў.

Эксперыменты паказалі, што шымпанзэ і банабо валодаюць сімвалічным мысленнем і лёгка карыстаюцца прынцыпам абагульнення, ужываючы знаёмыя жэсты ў новых сітуацыях. Шымпанзэ могуць ужываць слова ў пераносным сэнсе, валодаюць метафарамі. Яны могуць ствараць новыя паняцці, камбінуючы вядомыя словы, напрыклад: «запальнічка» — «бутэлька-запалка». Яны валодаюць таксама пачуццём гумару.

Апісаны выпадак, калі навучаная мове жэстаў самка банабо сама навучыла свайго дзіцяня замест чалавека-эксперыментатара.

У эксперыменце, праведзеным Фондам даследаванні вялікіх чалавекападобных малпаў (ЗША), знакамітага самца Канзі ўдалося навучыць разумець на слых каля 3000 англійскіх слоў і актыўна ўжываць больш чым 500 слоў пры дапамозе клавіятуры з лексіграмами (геаметрычнымі знакамі).

### Мова сімвалаў

Дэвід Прэмак для навучання сямігадовай шымпанзэ з імем Сара вынайшаў сімвалы, якія абазначаюць тое ці іншае паняцце. Яна даволі хутка засвоіла, што блакітны трохкутнік з’яўляецца сімвалам яблыка, а чырвоны квадрацік - банана, потым сімвалы імёнаў Прэмака, трох яго асістэнтаў, і свайго імя. Яшчэ праз некаторы час слоўнік Сары папоўніўся пазначэннем амаль усіх прадметаў, што былі ў яе атачэнні, асноўных колераў спектру і ўсіх магчымых іх камбінацый настолькі паспяхова, што неўзабаве «працоўны слоўнік» Сары налічваў 120 слоў.

Потым Сара зразумела значэнне прыназоўніка «на», пазначэннем якога служыла асаблівая фігурка, гэта быў першы і вельмі важны крок для таго, каб перайсці да наступнага этапу - складанні прапаноў. Першымі прапановамі, якія шымпанзэ стала чытаць, былі спалучэння трох сімвалаў, што азначалі адзін прадмет на іншым прадмеце. Задоўга да гэтага Сара добра засвоіла, які колер атрымліваецца пры накладанні адзін на аднаго розных кветак спектру. Так, з дзіўнай дакладнасцю яна выбірала сімвал, які пазначае сіні колер, калі ён накладаў адзін на аднаго фігуркі, якія абазначаюць зялёны і жоўты, і т. П.

Аднойчы Прэмак вырашыў высветліць, наколькі яна зразумела правільны парадак слоў у сказе і склаў некалькі камбінацый сімвалаў, якія не мелі ніякага сэнсу. Вельмі нечакана для яго Сара сама стала яго вучыць. Калі Сара некалькі разоў правільна выканала заданне, яна адсунула ад дошкі свайго настаўніка і сама стала складаць прапановы, але няскончаныя. Яна прапаноўвала Премаку на выбар некалькі сімвалаў, з дапамогай якіх ён мог іх скончыць. Так, яна пісала на магнітнай дошцы:  *яблык на ...*  і прапаноўвала на выбар некалькі сімвалаў, якія пазначалі прадметы, колеру, паняцці. Спачатку Прэмак не разумеў, што ад яго хоча Сара. Аднак вельмі хутка ён пераканаўся, што яе дзеянні зусім паслядоўныя. Сара цярпліва адпрэчвала прапановы накшталт «яблык на сінім». Яе ладзіў толькі такі варыянт прапановы, які мае нейкі сэнс, напрыклад «банан на страве», «яблык на банане» і г.д.

Але самае цяжкае было наперадзе, калі ад пазначэнняў канкрэтных прадметаў перайшлі да засваення агульных паняццяў. Калі ён навучыў Сару асацыяваць чырвоны колер з яблыкам, а зялёны з грэйпфрутам, яны перайшлі да тэкстаў, з дапамогай якіх ён даследаваў разуменне і ўсведамленне ёю значэння слова колер. Сара правільна называла колеру зусім незнаёмых ёй аб'ектаў. Напрыклад, асацыяваўшы чырвоны колер як прыналежнасць яблыка, шымпанзэ беспамылкова пазнавала яго ў афарбоўцы вішні, якую яна да гэтага не бачыла. Падчас аднаго з досведаў Сары далі яблык і папрасілі адабраць сімвалы колеру і формы, якія характарызуюць гэты плод. Яна з гатоўнасцю зрабіла гэта. Затым замест яблыка ёй далі яго сімвал - блакітны трохкутнік і прапанавалі зрабіць тое ж самае. Абсалютна без ваганняў Сара напісала для гэтага зусім не мае нічога агульнага з яблыкам прадмета тыя ж знакі круглага і чырвонага, як і ў тым выпадку, калі перад ёй ляжала цяперашні яблык. Вучоны лічыць гэта доказам таго, што шымпанзэ думае пра сімвал, скажам, яблыка не як аб фізічным аб'екце (у дадзеным выпадку блакітны пластмасавы трохкутнік), а як аб прадмеце, які ён сімвалізуе.

### Мова лексіграм

Група навукоўцаў стварыла электронную прыладу і праграму сінтаксічнага і сэнсавага аналізу знакавай мовы. Знакавая мова «Еркская» складалася з невялікіх геаметрычных фігур, якія назвалі лексіграмамі, кожная з якіх суадносіцца з пэўным словам.

На сцяне памяшкання, у якім знаходзіцца малпа, маецца клавіятура з нанесенымі на клавішы лексиірамамі. Калі націснуць такую клавішу, лексіграма, намаляваная на ёй, праецуецца на экран, размешчаны непасрэдна над клавіятурай. Паслядоўнасць лексігрмм камп'ютар лічыць фразай, калі яна пачынаецца пэўным сігналам і заканчваецца кропкай. Каб падаць пачатковы сігнал, малпа тузаецца рукой за штангу, умацаваную над клавіятурай, і пачынае «размову». Камп'ютар лічыць фразу правільнай, калі паслядоўнасць лексіграм дакладна адпавядае правілам, зафіксаваным у зададзенай праграмай граматыцы. Сумнеўных выпадкаў тут няма: фраза альбо абсалютна правільная, альбо няправільная. Правілы пабудовы фраз ў «Йеркскай» мове адназначныя, жорсткія і не дапускаюць адхіленняў, бо пакуль стаіць задача праверкі толькі граматычных здольнасцяў шымпанзэ Ланы, а не яе ўяўлення.

Калі Лана націскае на клавішу, лексіграма, намаляваная на ёй, праецыюецца на экран, размешчаны непасрэдна над клавіятурай. Націск іншай клавішы - побач з’яўляецца новы малюнак. І гэтак далей, да таго часу, пакуль не атрымаецца лінейная запіс фразы. Затым камп'ютар выносіць рашэнне. Калі фраза правільная - звініць званочак, калі не - лекстграмы знікаюць з экрана, а Лане трэба пачынаць спачатку.

Гэты «механізм пры спробе ачысціць» Лана выявіла і асвоіла вельмі хутка. Дапусціўшы памылку друку, яна нават не спрабуе давесці фразу да канца, а адразу ставіць кропку. Камп'ютар, ацэньваючы, натуральна, ўваходныя звестеі як ілжывыя, адразу гасіць праектары і рыхтуе сістэму да новага «размовы» - так што дарма Лана на клавішы не націскае.

Лана ў любы час можа замовіць паесці або папіць, але толькі пры ўмове, што фраза будзе сфармуляваная правільна. Скажам, яна набірае на клавіятуры фразу: «Калі ласка, машына, дай мне кавалачак банана», аўтамат падае ласунак у паглыбленне ў сцяне, адкуль Лана яго забірае. Сапраўды гэтак жа малпа можа папрасіць кавалачак яблыка, разынкі і т. Д. Лана складае сабе абсалютна рацыянальнае меню, хоць вельмі любіць шакаладныя цукеркі. Зараз людзі кормяць яе толькі тады, калі машына адключаная на тэхагляд.

Лана просіць не толькі піць ці ёсць. Напрыклад, яна можа напісаць: «Калі ласка, машына, адчыні вакно». Тады па сігнале камп’ютара падымаюцца шторы, якая зачыняюць вакно ў пакоі шымпанзэ, і Лана на працягу 30 секунд можа глядзець на вуліцу. Калі ёй хочацца паглядзець даўжэй, то яна павінна праз кожныя паўхвіліны паўтараць сваё паведамленне.

Лана заказвае і кіно - па яе просьбе праектар на працягу тых жа 30 секунд паказвае шымпанзэ відавы фільм пра жыццё шымпанзэ ў джунглях. Каб праглядзець фільм, Лане трэба 28 разоў аддрукаваць загад на клавіятуры. Сапраўды гэтак жа яна просіць паказаць ёй дыяпазітывы ці даць праслухаць адну з двух наяўных у яе распараджэнні магнітафонных стужак.

На некаторыя простыя пытанні пра музыку і дыяпазітываў яна ўмее адказваць. Лана адказвае адпаведнай лексіграмай, калі ёй паказваюць адзін з дваццаці вядомых ёй прадметаў і пытаюцца: «Што ёсць імя гэтага?»

Новыя лексіграмы Лана завучваць дзіўна хутка. Як правіла, досыць паказаць ёй лексіграму і адпаведны прадмет адзін-два разы і паўтарыць «урок» на наступны дзень. У цяперашні час Лана цвёрда ведае 55-60 лексиграмм. Гэта шмат. Акрамя граматыкі Лану навучалі і сінтаксісу. Перад ёй стаяла дваякая задача. Першая: яна павінна была правільна дапоўніць распачатую фразу. Напрыклад, навукоўцы друкавалі: «Калі ласка, машына, дай ...», а Лана павінна была правільна скончыць фразу. На выбар ёй прапаноўвалася ў якасці правільных лексиграммы «арэх», «вада», «кавалачак банана» і т. П. А няправільных - «фільм», «дыяпазітыў», «музыка», «акно» і т. П. Другое заданне заключалася ў тым, каб сцерці няправільна распачатую машынай фразу, замест таго, каб яе як-небудзь скончыць. У абодвух эксперыментах рэакцыя Ланы была правільнай ў 89% выпадкаў. Вынік, трэба сказаць, вельмі абнадзейлівы.

Але нават без «сінтаксісу», азіраючыся на першы год навучання Ланы, можна зрабіць выснову, што вынікі даследаванняў вельмі пераканаўчыя. Развіццё шымпанзэ ішло значна хутчэй запраграмаванага, і шэраг «прыемных нечаканасцяў» кажа пра яшчэ не раскрытых здольнасцях Ланы.

Калі галоўны выхавальнік Ланы Цімаці Гіл зайшоў раніцай у памяшканне для эксперыментаў, каб запоўніць аўтаматы ежай і пітвом, і, зусім машынальна адламаўшы кавалачак банана, паклаў яго сабе ў рот. Лана выдатна бачыла ўсё гэта і абурылася: у яе ўстала дыбарам поўсць, яна прыняла пагрозлівую позу. Потым, убачыўшы, што такім чынам усё адно нічога не даможацца, яна падбегла да клавішах і націснула на лексиграмму «Не!».

У эксперыменце, праведзеным Фондам даследаванні вялікіх чалавекападобных малпаў (ЗША), знакамітага самца Канзі атрымалася навучыць разумець на слых каля 3000 англійскіх слоў і актыўна ўжываць больш чым 500 слоў пры дапамозе клавіятуры з лексиграммами (геаметрычнымі знакамі).

У прыродзе
----------

Карлікавыя шымпанзэ пастаянна, нават за ежай, маюць зносіны паміж сабой з дапамогай сістэмы гукаў, якую пакуль не атрымалася расшыфраваць.

### Сацыяльная структура

Шымпанзэ жывуць у складанаўладкаваных мужчынскіх і жаночых сацыяльных групах, званых суполкамі. Унутры суполкі статус індывіда і яго ўплывовасць дыктуюць пэўную сацыяльную іерархію. Іерархію шымпанзэ можна назваць плоскай, бо некалькі індывідаў могуць быць дастаткова ўплывовымі, каб разам дамінаваць над іншымі членамі, якія займаюць больш нізкае становішча. Дамінуючага самца звычайна называюць альфа-самцом. Альфа-самец мае найвышэйшае сацыяльнае становішча, ён кіруе групай і падтрымлівае парадак падчас спрэчак. У грамадстве шымпанзэ дамінуючы самец не заўсёды самы вялікі і моцны, а, хутчэй за ўсё, ён самы ўмелы маніпулятар і палітык, здольны кантраляваць тое, што адбываецца ўнутры групы. Каб дамагчыся дамінуючага становішча самцы шымпанзэ звычайна абзаводзяцца паплечнікамі, якія пры неабходнасці акажуць ім падтрымку ў барацьбе за ўладу. Альфа-самец, як правіла, паказваецца на публіцы ў напышлівы выглядзе, ён ўздыбліваўся на целе поўсць, каб візуальна павялічыць свой памер і надаць сабе як мага больш жахлівае і ўладнае аблічча. Такія паводзіны, па ўсёй бачнасці, з’яўляецца прынцыповым для статусу альфа-самца, бо яно дапамагае яму падтрымліваць свой аўтарытэт і запалохваць іншых членаў абшчыны, якія спрабуюць захапіць уладу. Шымпанзэ, якія займаюць падпарадкаванае становішча, каб выказаць павагу, робяць жэсты пашаны з дапамогай мовы цела або працягвючы рукі, падчас Ухань. Самкі шымпанзэ выказваюць сваю павагу альфа-самцу, прадстаўляючы яму на агляд свае заднія часткі.

У самак шымпанзэ ў межах сваёй групы таксама маецца іерархія, якая кантралюецца індывідам жаночага полу. У некаторых жаночых супольнасцях статус высокапастаўленай маці можа пераходзіць да дачкі па спадчыне. Самкі таксама ствараюць саюзы прыхільнікаў, каб дамінаваць над самкамі, якія займаюць больш нізкае становішча. Але ў адрозненне ад самцоў, асноўная мэта дамінавання якіх заключаецца ў атрыманні прывілеяў пры спарванні і часам у магчымасці жорсткага абыходжання з падначаленымі, самкі хочуць дамінаваць для таго, каб атрымаць доступ да рэсурсаў, напрыклад да ежы. Так высокапастаўленыя самкі звычайна першымі атрымліваюць доступ да рэсурсаў. Увогуле ж, абодва полы хочуць атрымаць больш высокі статус, каб палепшыць сваё сацыяльнае становішча ўнутры групы.

Часта здараецца, што рашэнне аб выбары альфа-самца застаецца за самкамі. Каб атрымаць альфа-статус у суполцы, самцу шымпанзэ неабходна заваяваць прызнанне самак. Самкі хочуць быць упэўненыя, што іх група будзе знаходзіцца ў месцах, дзе ёсць дастаткова ежы. У некаторых выпадках група дамінуючых самак можа зрынуць альфа-самца, калі ён ім непажаданы, і падрыхтаваць яму на замену іншага самца, у якім яны бачаць больш прыдатнага лідара для іх групы..

У шымпанзэ нярэдка выяўляецца высокая агрэсіўнасць. У апублікаваных у верасні 2014 выніках даследавання было паказана, што ў барацьбе за лепшую тэрыторыю, ежу і рэсурсы, а таксама для таго каб пазбавіцца ад канкурэнтаў, асобіны здольныя забіваць адзін аднаго. Забойцы заўсёды дзейнічаюць у складзе групы (ад пяці да трыццаці двух малпаў на адну ахвяру) і часцей за ўсё забіваюць самцоў і дзіцянятаў з іншых груп, пры гэтым звычайна не чапаюць самак. У ходзе забойства яны часцей за ўсё адрываюць геніталіі ахвяры або разрываюць горла. Найбольшая колькасць забойстваў зафіксавана ў папуляцыях, якія пражываюць у месцах, далёкіх ад людзей. У той жа час, навукоўцы паказалі, што гэтыя прыматы здольныя смуткаваць па памерлым родзічам, а таксама не роднасным ім чальцам папуляцыі.

Прылады працы шымпанзэ
----------------------

Усе апісаныя ніжэй прылады працы выкарыстоўваліся і будаваліся шымпанзэ без ўмяшання людзей, так як шымпанзэ ў кватэрах, лабараторыях і з дапамогай дрэсіроўкі могуць выкарыстоўваць любыя прылады працы, як і людзі. Выкарыстанне і выраб прылад працы досыць разнастайнае і ўключае ў сябе паляванне (на бесхрабетных і млекакормячых), здабычу мёду, перапрацоўку харчовых прадуктаў (арэхаў, садавіны, гародніны і насення), збіранне вады, зброю і сховішча.

### Лоўля мурашак і тэрмітаў

#### Перадгісторыя

У 1960 Джэйн Гудолл назірала як шымпанзэ тыкаў травінку ў тэрмітнік, а затым ўздымаў яе да рота. Калі ён сышоў, Гудолл падышла да насыпу і паўтарыла выкарыстанне прылады працы, таму што яна не была ўпэўненая, што шымпанзэ гэта робяць. Яна выявіла, што тэрміты трохі залазяць на травінку. Шымпанзэ выкарыстаў травінку ў якасці прылады працы для лоўлі тэрмітаў.

#### Выраб прылад працы

Выраб прылад працы нашмат радзей, чым простае выкарыстанне прылад працы і паказвае высокія кагнітыўныя здольнасці. Неўзабаве пасля свайго першага адкрыцця ўжывання інструментаў, Гудолл назірала іншых шымпанзэ за падыманнем галінак з лісцем, ачысткай галінак ад лісця і сцеблаў каб лавіць насякомых. Гэта змяненне ліставых галінак з’яўляецца адным з асноўных адкрыццяў у выкарыстанні прылад працы шымпанзэ. Да гэтага навукоўцы лічылі, што толькі людзі вырабляюць і выкарыстоўваюць інструменты, і што гэтая здольнасць - тое, што аддзяляе чалавека ад іншых жывёл.

Абодва віды шымпанзэ былі заўважаныя ў выкарыстанні «губак» з лісця і моху, каб ўсмоктваць ваду і выкарыстоўваюць іх у якасці дагляду інструментаў.

Шымпанзэ назіраліся нават за выкарыстаннем двух вырабленых прылад працы адначасова: палка, каб капацца ў гняздзе мурашак і «шчотка», вырабленая зубамі з сцеблаў травы, каб збіраць мурашак.

### Перапрацоўка харчовых прадуктаў (каменныя прылады працы)

Шымпанзэ разбіваюць арэхі камянямі.

Пасля расколвання арэхаў камянямі, да частак зерня можа быць занадта цяжка дабрацца з зубамі або пазногцямі і некаторыя шымпанзэ выкарыстоўваюць палачкі, каб здабыць гэтыя рэшткі, а арэхі моцна стукаюць малатком, як робяць і іншыя шымпанзэ. Адносна рэдкае спалучэнне выкарыстання двух розных інструментаў.

Малаткі для адкрыцця арэхаў могуць быць з дрэва або каменя.

#### Выраб прылад працы

Шымпанзэ ў гарах Гвінеі выкарыстоўваюць каменныя і драўляныя нажы, а таксама каменныя кавадлы, рубяць і памяншаюць садавіну дрэў Treculia на дробныя порцыі. Гэтыя плады, якія могуць быць памерам з валейбольны мяч важаць да 8,5 кг, цвёрдыя і кудзелістыя. Але, нягледзячы на адсутнасць цвёрдай вонкавай абалонкі, яны занадта вялікія для шымпанзэ, каб адкусваць іх цэлымі. Замест гэтага, шымпанзэ выкарыстоўваюць цэлы шэраг інструментаў для наразання іх на драбнейшыя кавалкі. Гэта першы кошт выкарыстання тэхналогій прылад працы шымпанзэ, для таго каб зламаць буйныя харчовыя тавары ў маленькія кавалачкі, а не проста выняць іх з іншых недаступных крыніц, такіх як арэхі баабабаў.

Акрамя таго, упершыню дзікія шымпанзэ былі заўважаны за выкарыстаннем двух розных тыпаў ударных тэхналогій, то бок рухомыя калуны і нерухомыя кавадлы, для дасягнення адной мэты. Суседнія шымпанзэ ў бліжэйшым раёне Seringbara не апрацоўваюць ежу такім чынам, што паказвае, якія інструменты выкарыстоўваюцца сярод малпаў толькі ў гэтай культуры.

### Паляванне

Даследаванні ў 2007 годзе паказалі, што звычайныя шымпанзэ завастраюць палкі для выкарыстання ў якасці зброі пры паляванні на млекакормячых. Гэта лічыцца першым сведчаннем планамернага выкарыстання зброі іншымі відамі жывёл, акрамя людзей. Даследчыкі задакументавалі 22 выпадкі, калі дзікія шымпанзэ ў саване ў Сенегале выраблялі «дзіды» з палачак і палявалі на сенегальскага галаго. У кожным выпадку шымпанзэ змяняюць галіны шляхам разрыву аднаго або двух канцоў і часта выкарыстоўваюць свае зубы, каб завастрыць палкі. Прылады працы, у сярэднім, каля 60 см у даўжыню і 1,1 см у дыяметры. Потым шымпанзэ тыкалі кап'ём у паглыбленні ў ствалах дрэў, дзе спяць дзіцяняты сенегальскага галаго. Быў адзін выпадак, у якім шымпанзэ паспяхова дастаў сенегальскага галаго інструментам. Прылады працы называюцца «дзіды», тым не менш, яны адрозніваюцца ад дзіды ў тым сэнсе, што яны тыкаюць ў ствалы дрэў і галіны, а не кідаюць. Было выказана меркаванне, слова «тыкаюць» з’яўляецца перабольшаннем, што робіць шымпанзэ здаецца занадта разумнымі, як старажытныя людзі, а тэрмін «дубінка» з’яўляецца больш дакладным. Самкі і маладыя шымпанзэ былі заўважаныя за гэтым часцей, чым дарослыя самцы.

### Паляванне на пчол

Некаторыя шымпанзэ выкарыстоўваюць інструменты каб паляваць на буйных пчол, якія ўюць вуллі ў мёртвых галінах на зямлі альбо на дрэвах. Каб дабрацца да лічынак і мёду, шымпанзэ спачатку тэстуюць на наяўнасць пчол прамацваннем палкай ўваход гнязда. Калі прысутнічаюць, дарослыя пчолы блакуюць ўваход джаламі, гатовыя ўджгнуць. Шымпанзэ затым адключае іх палачкай, потым выкідвае іх адтуль і хутка есць іх. Пасля гэтага шымпанзэ адкрывае вулей зубамі, каб здабыць лічынак і мёд.

Мёд чатырох відаў пчол ядуць шымпанзэ. Групы шымпанзэ ловяць пчол палкамі для мёду пасля таго, як спрабавалі зрабіць тое, што яны могуць з іх рукамі. Як правіла, яны здабываюць сваімі рукамі соты з вулляў спакойных мёданосных пчол і ўцякаюць ад пчол, каб спакойна з'есці свой ўлоў. У адрозненне ад гэтага вуллі, якія ўжо былі разбураны з-за падзення дрэва або з-за ўмяшання іншых драпежнікаў, ачышчаюцца ад пакінутага мёду прыладамі працы.

### Прылады працы з лісця

Калі шымпанзэ не могуць дастаць ваду, якая сфармавалася ў дуплах ўнутры высокіх дрэў, яны разжоўваць жмені лісця і акунаюць гэтыя «губкі» ў ваду, каб ўвабраць яе.

Абодва віды шымпанзэ таксама назіраліся ў вырабе «губкі» з лісця і моху, якія ўсмоктваюць ваду і выкарыстоўваюцца ў якасці інструментаў дагляду.

Некаторыя прыклады выкарыстання прылад працы дзікімі карлікавых шымпанзэ ўключаюць выкарыстанне лісця ў якасці прыкрыцця ад дажджу.

### Кіданне

У сакавіку 2009 года паведамлялася, што самец шымпанзэ ў заапарку Furuvik (Швецыя) з імем Сантыно, кідаўся камянямі ў наведвальнікаў заапарка. Раніцай, да адкрыцця заапарка, будучы ў спакойным стане, ён складзіраваў сотні камянёў у тым месцы, дзе будуць наведвальнікі. Праз некалькі гадзін, малюючы "усхваляванасць" перад наведвальнікамі, шымпанзэ кідае ў іх камяні. Акрамя таго, шымпанзэ навучыўся адколваць кавалкі бетону са свайго вальера для вырабу снарадаў .

Гняздо шымпанзэ у Кеніі

Пабудовы шымпанзэ
-----------------

Шымпанзэ і Баноба будуюць гнёзды на дрэвах, завязваючы разам галіны аднаго ці некалькіх дрэваў. Асабліва часта маці, якія хаваюць туды немаўлятаў. Гняздо складаецца з матраца, які абапіраецца на трывалы падмурак і выбудаваная вышэй з галінак і мяккага лісця. Гняздо будуюць на дрэвах, якія маюць дыяметр не менш за 5 метраў і могуць быць размешчаны на вышыні ад 3 да 45 метраў. Гняздо будуюць днём, а таксама ноччу. Гнёзды могуць быць размешчаны ў групах.

Запамінанне
-----------

11-гадовы шымпанзэ нарадзіўся ў універсітэце Кіёто ў 2000 годзе, а пасля ён выхоўваўся і навучаўся ў Інстытуце даследавання прыматаў (Primate Research Institute) у рамках «Праекту Ай», які прысвечаны вывучэнню інтэлекта шымпанзэ. Яго канкрэтная здольнасць заключаецца ў тым, што ён навучаны запамінаць на экране месца размяшчэння шэрагу лікаў за кароткі час і потым дакладна паўтарыць гэтую паслядоўнасць. Ужо ў пяць гадоў Аюму здзіўляў свайго прафесара сваімі здольнасцямі вырашаць інтэлектуальныя задачы. Шымпанзэ Аюму запамінае паслядоўнасць лікаў на экране менш чым за паўсекунды. Гэты паказчык апынуўся значна вышэй, чым у студэнтаў універсітэта, якія спрабавалі выканаць гэтую аперацыю. Аюму стаў героем тэлевізійных каналаў BBC і Discovery Channel ў серыі перадач «Самыя разумныя жывёлы». У 2008 годзе ён быў паказаны на брытанскім канале Channel Five ў перадачы «Выдатныя жывёлы», а калі яму было 7 гадоў, ён спаборнічаў з пераможцам Англіі па запамінанню, Бэнам Прымор'я і ў серыі тэстаў апярэдзіў яго.

Маніпуляванне
-------------

Шымпанзэ з імем Наташа вывучыла некалькі трукаў, да прыкладу, яна пляскае ў ладкі для прыцягнення да сябе ўвагі навакольных, якія даюць ёй розныя пачастункі. Акрамя таго, малпа дзеля ўласнага забавы спачатку прыцягвае да сябе жэстамі наведвальнікаў запаведніка, а затым, калі яны падыдуць досыць блізка, пачынае актыўна паліваць іх вадой.

Наташа па ўзроўні сацыяльнай актыўнасці на парадак пераўзыходзіць сваіх суродзічаў, адзначыла якая брала ўдзел у праекце біёлаг Джыл Прутц. Якая брала ўдзел у праекце біёлаг Джыл Прутц адзначыла што навукоўцы і раней ведалі аб індывідуальных адрозненнях прыматаў, але не думалі, што яны могуць быць настолькі маштабнымі.

Гл. таксама
-----------

* Інтэлект гарыл
* Інтэлект арангутанаў

Зноскі
------

1. ↑  CNN.com: Humans, chimps should be in same genus
2. ↑  Gallup, GG Jr. (1970). "Chimpanzees: Self recognition". *Science*. **167** (3914): 86–87. doi:10.1126/science.167.3914.86. PMID 4982211.
3. 1 2  Miller, Jason (2009). "Minding the Animals: Ethology and the Obsolescence of Left Humanism". *American Chronicle*. Архівавана з арыгінала 5 чэрвеня 2009. Праверана 2009-05-21. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadlink=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка); Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка)
4. ↑  
Povinelli, Daniel (2003). "An 8-year longitudinal study of mirror self-recognition in chimpanzees (Pan troglodytes)". *Neuropsychologia*. **41** (2): 229–334. doi:10.1016/S0028-3932(02)00153-7. ISSN 0028-3932. `{{cite journal}}`: line feed character у `|coauthors=` на пазіцыі 38 (даведка); line feed character у `|title=` на пазіцыі 71 (даведка); Невядомы параметр `|coauthors=` ігнараваны (прапануецца `|author=`) (даведка)
5. 1 2  
National Geographic documentary "Human Ape" **(нявызн.)**. Праверана 11 чэрвеня 2010.
6. 1 2  Great Ape Trust | Meet Our Apes, bonobos, oragutans, Kanzi, Panbanisha, Elikya, Teco, Nyota, Maisha, Matata, Rocky, Allie Архівавана 28 мая 2013.
7. ↑  Шимпанзе пишет символами
8. ↑  Шимпанзе Лана
9. ↑  GreatApeTrust.org | Apes & Pets Архівавана 30 чэрвеня 2008.
10. ↑  Мейтленд Иди. Недостающее звено. — М.: Мир. 1977.
11. ↑  Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Шимпанзе оказались прирожденными убийцами
12. ↑  Шимпанзе уличили в подражании своим кумирам (руск.).  Лента.Ру (25 мая 2010). Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2012. Праверана 26 мая 2010.
13. 1 2 3  Tool use, hunting & other discoveries **(нявызн.)**.  The Jane Goodall Institute. Праверана Aug 1, 2013.
14. ↑  *World Atlas of Great Apes and Their Conservation*. University of California Press. 2005. p. 189. ISBN 9780520246331. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|editors=` ігнараваны (прапануецца `|editor=`) (даведка)
15. 1 2 3 4  Boesch, C. and Boesch, H. (1990). Tool use and tool making in wild chimpanzees. Folia Primatol. 54: 86-99  Архівавана 24 снежня 2012.
16. ↑  *Cognitive Archaeology and Human Evolution*. Cambridge University Press. 2009. p. 66. ISBN 9780521769778. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|editors=` ігнараваны (прапануецца `|editor=`) (даведка)
17. ↑  Raffaele, Paul (2011). *Among the Great Apes: Adventures on the Trail of Our Closest Relatives*. Harper. p. 109. ISBN 9780061671845. `{{cite book}}`: line feed character у `|title=` на пазіцыі 61 (даведка)
18. ↑  *Roach, J.*. Chimps use "spears" to hunt mammals, study says **(нявызн.)**.  National Geographic News (2007). Праверана August 1, 2013.
19. ↑  Chimpanzees 'hunt using spears' **(нявызн.)**.  BBC (2007). Праверана August 11, 2013.
20. ↑  Study corner - tool use **(нявызн.)**.  The Jane Goodall Institute. Праверана August 1, 2013.
21. ↑  Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University. Dept. of Anthropology (1995). *Symbols*. Peabody Museum of Archaeology and Ethnology. p. 5.
22. ↑  Bonobos **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  ApeTag (2010). Архівавана з першакрыніцы 2 лістапада 2013. Праверана August 3, 2013.
23. ↑  "Zoo chimp 'planned' stone attacks". BBC News website, 9 March 2009.
24. ↑  *Current Biology*, volume 19, issue 5, 10 March 2009, pages 190-191.
25. ↑  Wrangham, Richard W. (1996). *Chimpanzee cultures*. Chicago Academy of Sciences, Harvard University Press. pp. 115–125. ISBN 978-0-674-11663-4. Праверана 2 July 2011.
26. ↑  Шимпанзе Аюму, решающий головоломки лучше студентов Архівавана 4 сакавіка 2016.
27. ↑  Шимпанзе Наташа убила учёных интеллектом

| ⛭Інтэлект гамінід |
| --- |
| Інтэлект паводле родаў | 
* Інтэлект шымпанзэ
* Інтэлект гарыл
* Інтэлект арангутанаў

 |
| Вядомыя навучаныя малпы | 
* Уоша (шымпанзэ)[ru]
* Кока (гарыла)[ru]
* Канзі (шымпанзэ)[ru]
* Нім Чымпскі (шымпанзэ)[ru]
* Чантэк (арангутан)[en]
* Сара (шымпанзэ)[en]
* Лана (шымпанзэ)[en]

 |