**Арыген** (грэч. Ὠριγένης або ***Арыген Адамант*** (грэч. Ὠριγένης Ἀδαμάντιος 184/185 — 253/254) — грэчаскі вучоны і ранні хрысціянскі багаслоў, які нарадзіўся і правёў першую палову сваёй кар'еры ў Александрыі. Арыген быў пладавітым пісьменнікам у некалькіх галінах тэалогіі, у тым ліку тэкставай крытыкі, біблейскай экзэгезы і герменеўтыкі, філасофскай тэалогіі, пропаведзі і духоўнасці.

Некаторыя з яго вядомых вучэнняў, такіх як перадіснаванне душ, канчатковае прымірэнне ўсіх жывых істот, у тым ліку, магчыма, нават д'ябла (Апокатастасіс), і падпарадкаванне Сына Божага Богу Айцу, пазней сталі спрэчнымі сярод хрысціянскіх тэолагаў.

Арыген лічыцца айцом Рымска-каталіцкай Царквы, але не святым.

Біяграфія
---------

Арыген нарадзіўся каля 185 года ў Александрыі. Пад кіраўніцтвам свайго бацькі Леаніда вывучаў Пісанне. Пасля смерці бацькі Арыген у 203 годзе пачынае настаўнічаць у тэалагічнай школе, пры гэтым веў аскетычны вобраз жыцця. Існуе версія, што літаральна зразумеўшы словы Ісуса: «Ёсць скапцы, якія зрабілі самі сябе скапцамі для Валадарства Нябеснага» (Матф. 19:12), — аскапіў сябе, хоць афіцыйных пацверджанняў ці абвяржэнняў гэтаму няма.

Пасля вывучаў антычную філасофію, а з 217 года ўзначальваў хрысціянскую школу ў Александрыі, але ў 231 годзе асуджаны на Памесным саборы, пасля чаго перанёс сваю выкладчыцкую дзейнасць у Кесарыю (Палестына). Падчас чарговай хвалі антыхрысціянскіх рэпрэсій пры імп. Дэцыю, Арыген быў кінуты ў турму ў горада Ціра, падвергнуты катаванням, ад якіх неўзабаве памёр.

Узорная святасць жыцця Арыгена і пакутніцкая скон спрыялі яго папулярнасці ў манаскіх колах. Аднак у 543 годзе імператар Юстыніян I выдаў эдыкт, у якім асуджаў Арыгена як ерэтыка, і які ў тым жа годзе быў зацверджаны на Памесным саборы ў Канстанцінопалі.

Вучэнне
-------

Арыген завяршае ранняе параўнальнае, апалагетычнае хрысціянскае багаслоўе, якое выступала ўжо як сістэма — гэта выяўляецца ў яго палемічнай працы, пад назвай «Супраць Цэльсія», у вывучэнні Бібліі, ў тлумачэнні ім рэлігійных помнікаў з выкарыстаннем вучэння гностыкаў і неаплатонікаў, асабліва вучэнні аб Логасе.

Пералік твораў Арыгена уключаў каля 2000 кніг, філасофія Арыгена — стаічны афарбаваны платанізм. Каб узгадніць яго з верай у аўтарытэт Бібліі, Арыген ўслед за Філонам Александрыйскім распрацоўваў дактрыну аб трох сэнсах Бібліі: «цялесным» (літаральным), «душэўным» (маральным) і «духоўным» (па-філасофску-містычным), якому аддаваў безумоўнае перавагу.

Выпрацаваная Арыгенам сістэма паняццяў шырока выкарыстоўвалася пры пабудове царкоўнай дагматыкі (у Арыгена, напрыклад, упершыню сустракаецца тэрмін «богачалавек»).

Эсхаталагічным аптымізм Арыгена адбіўся ў вучэнні аб цыклічным часу, або апакатастасісе, якое прадугледжвае, што пасмяротная аддача і пекла адносныя, так як Бог па сваёй дабрыні ў канчатковым разе ўратуе ад пякельных пакут не толькі праведнікаў, але і ўсіх людзей, усіх дэманаў і нават самога сатану.

Арыген вучыў пра перадіснаванні чалавечых душ — дактрына, адрозная ад традыцыйнага разумення рэінкарнацыі ў індуізме або платанізма. Згодна з гэтай дактрынай душы не увасабляліся ў жывёл або раслін — яны прасоўваліся па шляху да дасканаласці, прымаючы ўсё больш і больш «прасветленае» цела ў чалавечых формах жыцця. Арыген сцвярджаў, што заняпалыя душы рэінкарнуюцца ў целах анёлаў, у чалавечых целах на зямлі ці ў больш ніжэйшых, дэманічных формах жыцця, паступова праходзячы чараду пераўвасабленняў ва ўмоўнай «лесвіцы іерархій» разумных істот. Тым не менш у пазнейшых творах Арыген выступае з крытыкай дактрыны рэінкарнацыі.

У сваёй кнізе «Аб пачатках» Арыген прызнаваў Ісуса Хрыста Адзінародным Сынам Бога і ад Яго народжаным, «*аднак без усякага пачатку*».

Зноскі
------

1. ↑  Origenes // Documenta Catholica Omnia<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11813426'></a>
2. ↑  Origenes // Catalogue of the Library of the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96071920'></a>
3. 1 2 3 4
4. 1 2  BeWeB Праверана 14 лютага 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q77541206'></a>
5. ↑  Origen // Post-Reformation Digital Library Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7233488'></a>

| ⛭Патрыстыка |
| --- |
| Апостальскія мужы і апалагеты | 
* Варнава Апостал
* Клімент Рымскі
* Ігнацій Антыяхійскі
* Палікарп Смірнскі
* Папій Іерапольскі
* Арыстон Пельскі
* Ірыней Ліёнскі
* Іўсцін Філосаф
* *Таціян*
* *Пастыр Ерма*
* *Дыдахэ*
* *Клімент Александрыйскі*

 |
| Грэчаская патрыстыка | 
* *Арыген* †каля 254
* *Еўсевій Памфіл* †каля 340
* Антоній Вялікі †356
* Яфрэм Сірын †373
* Афанасій Вялікі †373
* Васілій Вялікі †379
* Кірыл Іерусалімскі †386
* Грыгорый Багаслоў †389
* Макарый Вялікі †391
* Грыгорый Ніскі †каля 394
* Епіфаній Кіпрскі †403
* Іаан Златавуст †407
* *Феадор Мапсуестыйскі* †каля 428
* Кірыл Александрыйскі †444
* Псеўда-Дзіянісій Арэапагіт †да 532
* Максім Спавяданнік †662
* Іаан Дамаскін †753

 |
| Лацінская патрыстыка | 
* *Тэртуліян* †каля 225
* Кіпрыян †258
* Іларый †367
* Амвросій †397
* Еранім †420
* Аўгусцін †430
* Грыгорый Вялікі †604
* Ісідор Севільскі †636

 |
| Усходняя патрыстыка | 
* Феадор Мапсуестыйскі †428
* Феадарыт Кірскі †457
* Севір Антыяхійскі †538

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10194461 · BIBSYS: 90162669 · BNC: a10490292 · BNE: XX863922 · BNF: 11918191d · CiNii: DA0062005X · CONOR: 19827555 · EGAXA: vtls002993305 · GND: 118590235 · ICCU: CFIV036280 · ISNI: 0000 0001 2321 3322 · LCCN: n79004180 · LNB: 000103212 · NDL: 00451829 · NKC: jn19990006275 · NLA: 36057676 · NLG: 32627 · NLP: A11812400 · NSK: 000042274 · NTA: 068521693 · NUKAT: n94207190 · PTBNP: 48830 · LIBRIS: 196407 · SUDOC: 027053474 · VIAF: 95155322, 187159474179027661364, 6694159478148427990004, 664154380951530290945, 315690986 |

 |