recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Распаўсюджанне грэчаскіх дыялектаў у класічны перыяд.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Заходняя** група:
     Дарыйскі
     Паўночна-заходні | **Цэнтральная** група:
     Эалійскія
     Аркада-кіпрскія | **Усходняя** група:
     Атычны
     Іанійскія |
|      Ахейскі (паўночны) дарыйскі(***M***   Македонскі — класіфікацыя няясная) |

**Аркада-кіпрскі** ці паўднёва-ахейскі — дыялект старажытнагрэчаскай мовы, на якім размаўлялі жыхары Аркадыі (цэнтральны Пелапанес) і Кіпра. Яго падабенства з мікенскай грэчаскай мовай, вядомай па надпісах лінейным пісьмом Б, паказвае, што аркада-кіпрскі дыялект з’яўляецца яго нашчадкам. Меркавана, на прота-аркада-кіпрскім дыялекце (каля 1200 да н.э.) размаўлялі ахейцы Пелапанеса да ўварвання дарыйцаў, таму яго называюць яшчэ паўднёва-ахейскім.

Ізаглосы кіпрскага і аркадскага субдыялектаў пацвярджаюць, што ахейцы пасяліліся на Кіпры. Як піша Паўсаній:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Пасля Эхема царом аркадзян стаў Агапенар, сын Анкея і ўнук Лікурга; ён быў правадыром ахеянаў у паходзе на Трою. Калі Іліён быў узяты і калі эліны плылі дамоў, узнялася бура, якой Агапенар і караблі аркадзян былі занесены на Кіпр; там Агапенар стаў будаўніком горада Пафаса і ўзвёў храм Афрадыце ў Палай Пафасе (у Старым Пафасе). | » |

Пафас быў заснаваны да 1100 да н.э. Пасля з’яўлення дарыйцаў на Пелапанесе частка насельніцтва Аркадыі перасялілася на Кіпр, а астатнія былі замкнёныя ў Аркадскіх горах. Пасля крушэння мікенскай цывілізацыі сувязь перарвалася і кіпрскі субдыялект стаў адрознівацца ад аркадскага. Яго пісьмом аж да III стагоддзя да н.э. быў кіпрскі сілабарый

Толькі ў аркадскім пісьме выкарыстоўвалася літара **сан**, амаль да VI стагоддзя да н.э. Аркада-кіпрскі дыялект захаваў мноства асаблівасцей мікенскага, рана страчаных у атычным і іанічным дыялектах, напр. гук /w/, які пазначаўся літарай дыгама.

Зноскі
------

1. ↑  Roger D. Woodard (2008), «Greek dialects», у: *The Ancient Languages of Europe*, ed. R. D. Woodard, Cambridge: Cambridge University Press, p. 51.
2. ↑  Самі старажытныя адрознівалі чатыры дыялекты: атычны, іанічны, дарыйскі, эалійскі.
3. ↑  Паўсаній, «Апісанне Элады», VIII 5, 2. пераклад на рускую мову С. П. Кандрацьева
4. ↑  Кіпрскія складовыя пісьменнасці на сайце Ігара Гаршына
5. ↑  Фрыдрых Іаганес. Дэшыфроўка забытых пісьменнасцей і моў — у Ліберэі «Новага Герадота»

Літаратура
----------

* Ісіхій Александрыйскі
* A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity- Arcado-Cypriot by A.Panayotou
* C. M. Bowra Homeric Words in Arcadian Inscriptions
* Yves Duhoux, *Introduction aux Dialectes Grecs Anciens*, Cabay, Lounain-la-Neuve 1983 ISBN 2-87077-177-0
* Rüdiger Schmitt, *Einführung in die griechischen Dialekte*, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977 ISBN 3-534-05672-8
**Спіральнараснічныя інфузорыі** (*Spirotrichea*), або рознараснічныя інфузорыі (*Heterotrichea*) — клас (падклас) інфузорый.

Апісанне
--------

Даўжыня да 3 мм. Цела ўкрыта шчыльнай пелікулай з густымі раснічкамі (органы перамяшчэння), некаторыя маюць ракавіну. Каляротавыя раснічкі (2—4 рады) злітыя паміж сабой (т.зв. мембранелы), якія спіральна закручаны па гадзіннікавай стрэлцы (адсюль назва), даўжэйшыя за астатнія (адсюль другая назва). Кормяцца дробнымі арганічнымі рэшткамі, бактэрыямі, водарасцямі, прасцейшымі. Самі служаць кормам для іншых беспазваночных, малявак рыб.

Пашырэнне
---------

Адрозніваюцца 3 атрады, каля 2 тыс. відаў. Пашыраны ў прэсных вадаёмах. Жывуць свабодна або прымацаваныя да субстрату. На Беларусі найбольш трапляюцца бурсарыя трункатэла (*Bursaria truncatella*), спірастомум малы (*Spirostomum minus*), стыланіхія мітылюс (*Stylonychia mytilus*), трубач блакітны (*Stentor coeruleus*), трубач зменлівы (*Stentor polymorphus*).

Значэнне
--------

Удзельнічаюць у біялагічным ачышчэнні вады. Ёсць паразіты, узбуджальнікі хвароб жывёл і чалавека.

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А. М.* Спіральнараснічныя інфузорыі, рознараснічныя інфузорыі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 114—115. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779817762 |
**Хофтарэн** (нідэрл.: Hoftoren, МФА: [ˈɦɔftoːrə(n)]) — шматпавярховы будынак у Гаазе, размешчаны па адрасе Рэйнстраат, 50 (Rijnstraat 50) побач з чыгуначным вакзалам і за 1 км на ўсход ад Біненхофа. З-за сваёй формы атрымаў мянушку «аўтаручка»,

Гісторыя
--------

Будынак узведзены ў 1999—2003 гадах. Праект будынка быў распрацаваны нью-ёркскім архітэктурным бюро Kohn Pedersen Fox  (англ.) (бел. і рэалізаваны галандскай кампаніяй Heijmans Bouw BV. Першапачатковы план прадугледжваў вышыню 170 м, але архітэктары і ўладальнік падчас будаўніцтвы пагадзіліся, што 142 м будзе дастаткова. Калі б першапачатковы план быў рэалізаваны, то Хофтарэн стаў бы самым высокім будынкам у Нідэрландах.

Архітэктура
-----------

Вышыня небаскроба складае 142 м, што робіць яго самым высокім будынкам у Гаазе. Гэты офісны будынак налічвае 29 паверхаў, большая частка якіх занята Міністэрствам адукацыі, культуры і навукі, якое пераехала сюды ў 2003 годзе, адразу пасля завяршэння будаўніцтва Хофтарэн.

У будынку размяшчаецца Міністэрства адукацыі, культуры і навукі Нідэрландаў. Офісныя работнікі небаскроба жаляцца на свісцячы гук, які чутны ў будынку падчас моцнага ветру, прычынай чаго, верагодна, з'яўляецца адтуліна ў верхняй частцы вежы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хофтарэн
* Хофторен (Hoftoren)
**Біена́ле** (італ.: Biennale, паходзіць да лацінскіх слоў *bis* — двойчы і *аnnus* — год) — мастацкая выстаўка, кінафестываль ці музычны конкурс, якія праходзяць кожныя два гады.

Старэйшае біенале — выстаўка сучаснага мастацтва ў Венецыі (з 1895). Праводзяць Біенале: сучаснага мастацтва (з 1951) і архітэктуры (з 1957) у Сан-Паўлу, жывапісу ў Токіа (з 1951), мастацтва ў Александрыі (з 1955), «маладых» у Парыжы (з 1959), экслібрыса ў Мальбарку (з 1965), плаката ў Варшаве (з 1966), прыкладной графікі ў Брно (з 1966) і інш.

Зноскі
------

1. ↑  БЭ у 18 т. Т. 3.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4634328-3 · LCCN: sh2015002477 |
**Didymium squamulosum** — від слізевікоў сямейства *Didymiaceae*.

Апісанне
--------

Утварае групамі або рассеяна шарападобныя, амаль шарападобныя, дыскападобныя або лейкападобныя ў ніжняй частцы спарангіі дыяметрам 0,3—1 мм і вышынёй да 1,5 мм. Перыдый перапончаты, злёгку бліскучы, празрысты, звычайна пакрыты тоўстай белай скарынкай з зоркападобных крышталяў карбанату кальцыю, якія могуць адрывацца ад сеткападобнай паверхні. Звычайна спарангіі размешчаны на ножцы, радзей сядзячыя. Ножка тоўстая, вапнавая, звычайна гафрыраваная, белая, часта заглыбленая ў паражніну спарангія, можа складаць да двух трацін агульнай вышыні пладовага цела. Ложа (*гіпаталус*) дыскападобнае, перапончатае, ад амаль бескаляровага да белага. Бясколерны, белы або жоўты плазмодый.

Калумелы белыя або бледныя, дыскападобныя або паўшарападобныя. Трыхінелы складаюцца з гіфаў рознай таўшчыні, прамых або разгалінаваных, бясколерных або светлых. Споры ў масе чорныя, цёмна-фіялетава-карычневыя ў праходзячым святле, тонкапапілярныя або калючыя, дыяметрам ад 8 да 11 мікраметраў.

Падобныя віды
-------------

*Didymium melanospermum* маюць даўжэйшую і чарнаватую ножку.

Арэал і месцазнаходжанне
------------------------

Касмапалітычны від. Сустракаецца на шматлікіх астравах і на ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды. Таксама сустракаецца на апалым лісці дрэў і экскрыментах траваедных.

* 
* 
* 
*

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Clark J, Haskins EF 2018 — A taxonomic guide to the species of Didymium (Didymiaceae, Physarales, Myxomycetes) I. The stipitate species. Asian Journal of Mycology 1(1), 22-62, Doi 10.5943/ajom/1/1/4 (англ.)(Праверана 4 ліпеня 2023)
* Didymium squamulosum // U.S. Fish and Wildlife Service (англ.)(Праверана 4 ліпеня 2023)
* Didymium squamulosum (Alb. & Schwein.) Fr. & Palmquist, 1818 // Macroid.ru — Классификатор-определить объектов природы (руск.)(Праверана 4 ліпеня 2023)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · Mycobank · NCBI |
**Архіепіскап Спірыдон**  (свецкае імя *Алег Бабскі*;13 мая 1958, Жытомір, Украіна — 1 мая 2011, Луцк) — архірэй Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата, архіепіскап Валынскі.

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскую духоўную семінарыю і Маскоўскую духоўную акадэмію.

25 ліпеня 1992 года Свяшчэнным Сінодам прызначаны епіскапам Луцкім і Валынскім. У снежні 1992 года Свяшчэнным Сінодам прызначаны архіепіскапам Запарожскім і Днепрапятроўскім. Са студзеня 1993 г. па 13 сакавіка 1993 г. — арцыбіскуп Вінніцкі і Брацлаўскі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Помер колишній архієрей УПЦ Київського Патріархату Спиридон (Бабський)
* Щодо ролі патріарха Філарета в архієрейських хіротоніях
**Шкала Моаса** — шкала, якая створана для прыблізнага вызначэння цвёрдасці мінералаў.

Цвёрдасць мінералаў — іх супраціўленне разбурэнню паверхні пры мясцовых сілавых уздзеяннях. Вызначаюць па мінералагічнай шкале цвёрдасці драпаннем гранямі эталоннага мінералу.

**Мінералагічная шкала цвёрдасці**, цвёрдасць эталонных мінералаў:

1. Тальк
2. Гіпс
3. Кальцыт
4. Флюарыт
5. Апатыт
6. Артаклаз
7. Кварц
8. Тапаз
9. Карунд
10. Алмаз

Шкала прапанавана нямецкім геолагам Ф. Моасам у 1811 годзе.

Літаратура
----------

* Большой энциклопедический словарь: В 2-х т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1991. — Т. 1. — С. 834. — 863 с. — 2 000 000 экз. — ISBN 5-85270-042-8 (т. 1.). (руск.)
**Валу́йскае во́зера** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Нешчарда, за 6 кіламетраў у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка Расоны.

Плошча паверхні возера 0,54 км². Даўжыня 1,43 км, найбольшая шырыня 0,72 км, даўжыня берагавой лініі 3,76 км. Найбольшая глыбіня 7,1 м. Аб’ём вады 2,18 млн м³. Плошча вадазбору 19,3 км². Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 2—4 метры, на паўночным захадзе 1—2 метры. Берагі высокія, заходнія і паўночна-ўсходнія нізкія. Дно возера пясчанае, глыбей за 1 метр выслана сапрапелем. Шырыня паласы расліннасці 5—125 метраў. У возера ўпадае і выцякае ручай.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, лінь, плотка, акунь, краснапёрка, карась і іншыя віды рыб.

Каля паўднёва-ўсходняга берага возера вёска Заазер’е.

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>

Літаратура
----------

* Валуйскае возера // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 487. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 12. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Валуйскае возера Архівавана 6 жніўня 2011.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Іванаўская вуліца.

**Іванаўская вуліца** — вуліца ў Неўскім раёне Санкт-Пецярбурга. Злучае праспект Абухаўскай Абароны і Валадарскі мост цераз Няву з Белеўскім праспектам і з Неўскім пуцеправодам над Белеўскім праспектам і над пуцямі станцыі Сартавальная-Маскоўская Маскоўскага напрамку Кастрычніцкай чыгункі.

Іванаўская вуліца — адна з найважнейшых транспартных артэрый Санкт-Пецярбурга, з’яўляецца часткай Цэнтральнай дугавой магістралі.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Спірагі́ра** (*Spirogyra*) — род ніткаватых зялёных водарасцей сямейства зігнемавых.

Апісанне
--------

Клеткі талома спірагіры выцягнуты ў даўжыню, маюць клетачную сценку з цэлюлозы і моцна аслізнены. У цытаплазме размешчаны адзін або некалькі перыферыйных хларапластаў у выглядзе спіральна закручанай стужкі. Рост ніці ў даўжыню адбываецца дзякуючы дзяленню клетак талома.

Арэал
-----

Адрозніваецца каля 340 відаў. Пашыраны па ўсім зямным шары. Трапляюцца пераважна ў прэсных водах, на вільготнай глебе, мокрых скалах, паблізу гарачых і мінеральных крыніц. На Беларусі адзначаны 8 відаў: спірагіра бліскучая (*Spirogyra nitida*), спірагіра зменлівая (*Spirogyra varians*), спірагіра пагарджаная, спірагіра рачная (*Spirogyra fluviatilis*), спірагіра тоўстая (*Spirogyra crassa*) і інш.

Экалогія
--------

«Ціна» са спірагіры ў вадаёме
Ніткі даўжынёй 8—10 см, негалінастыя, плаваюць свабодна або прымацаваныя да субстрату рызоідамі, часта ўтвараюць «ціну». Ніткі складаюцца з аднаго рада клетак, якія маюць цэлюлозную абалонку, абкружаную сліззю. Клеткі даўжынёй 4—200 мкм, цыліндрычныя, доўгія, або аднолькавай даўжыні і шырыні. Папярочныя сценкі гладкія, лінзападобныя або складкаватыя. Хларапласт перыферыйны, у выглядзе закручаных стужак (ад 1 да 16), з шматлікімі пірэноідамі. Ядро цэнтральнае з добра прыкметнымі ядзеркамі. Запасныя пажыўныя рэчывы спірагіры — крухмал і алей.

Размнажэнне
-----------

Нітка расце ў выніку папярочнага дзялення клетак. Размнажаецца спірагіра вегетатыўным і палавым спосабамі. Вегетатыўнае размнажэнне адбываецца пры разрыве ніці на часткі. Кожная частка пры спрыяльных умовах можа развіцца ў новую ніць. Палавы працэс у спірагіры — кан’югацыя. Пры гэтым зліваецца змесціва звычайных клетак. Для перацякання цытаплазмы паміж клеткамі ўзнікае спецыяльны канал. У выніку палавога працэсу ўтвараецца зігота. Пасля перыяду спакою яна прарастае ў новую ніць спірагіры. Такім чынам, спірагіра не мае ні гаметафіта, ні спарафіта, а значыць — і чаргавання пакаленняў.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1340-9.
* *Міхеева Т. М.* Спірагіра // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* *Міхеева Т. М.* Спірагі́ра // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 114. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781431093 |
**Шклоўскі замак** існаваў y 16—17 ст. y г. Шклоў.

Апісанне
--------

Пабудаваны на востраве сярод штучнага става, утворанага на р. Шклоўка (Язона). Размяшчаўся на захад ад Шклоўскіх гарадскіх умацаванняў і быў звязаны з імі драўляным мостам «на ізбіцах», які падводзіў да замкавай брамы «з узводам» — пад’ёмным мостам «на чопах жалезных з рэфамі жалезнымі». Па перыметры замкавага двара стаялі драўляныя ўмацаванні: ад ракі, з боку «поля» — гародні, з боку горада — вастракол. У падарожных запісах князя Багуслава Радзівіла ў Шклоўскім замку акрамя брамы згадваюцца 2 іншыя вежы. Паводле інвентара 1661, тут y цэнтры замкавага двара мелася яшчэ адна высокая драўляная вежа, прыстасаваная для артабстрэлу наваколля. У цэйхгаўзе эамка захоўваліся 12 гармат, адна вялікая і 20 малых марцір, 183 гакаўніцы, 44 гранаты рознага калібру, ядры, запас пораху і інш.

У гістарычных крыніцах 18 ст. Шклоўскі замак не ўпамінаецца.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн. 2003. — 512 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 (т. 17), ISBN 985-11-0035-8, С. 426.

Спасылкі
--------

* Шклоўскі замак на сайце «Архіварта»
Шкляныя колбы
**Шкло** — цвёрды аморфны неарганічны матэрыял, які атрымоўваецца праз хуткае астуджэнне расплаву без яго крышталізацыі. На ўзроўні атамаў цвёрдае шкло захоўвае аморфную структуру, пазбаўленую далёкага парадку, уласцівую вадкасцям. Шкло крохкае і анізатропнае. Пры награванні яно паступова размякчаецца і не мае акрэсленай тэмпературы плаўлення.

Да шклоўтвараючых адносяць тыя неарганічныя рэчывы, якія пры досыць хуткім астуджэнні расплаву не крышталізуюцца, а дубянеюць, захоўваючы аморфную будову. Звычайна расплавы шклоўтвараючых рэчываў маюць больш высокую глейкасць у параўнанні з расплавамі нешклоўтвараючых рэчываў.

Шклоўтвараючыя рэчывы
---------------------

Да шклоўтвараючых рэчываў адносяць:  

Простыя рэчывы:

* S
* Se
* Ge

Аксіды:

* SiO2
* B2O3
* P2O5
* TeO2
* GeO2

Фтарыды:

* AlF3
* ZrF4

і інш.

Некаторыя віды шкла
-------------------

У залежнасці ад асноўнага шклоўтвараючага рэчыва, якое выкарыстоўвалася, шкло бывае аксідным (сілікатнае, кварцавае, германатнае, фасфатнае, баратнае), фтарыдным, сульфідным і г. д.

Базавы метад атрымання сілікатнага шкла гэта награванне сумесі кварцавага пяску (SiO2), соды (Na2CO3) і вапняку або крэйды (CaCO3). У выніку атрымоўваецца хімічны комплекс з складам Na2O\*CaO\*6SiO2. У прамысловыя маркі шкла звычайна ўваходзяць злучэнні магнію і алюмінію.

Кварцавае шкло атрымоўваюць плаўленнем крэмнязёмнай сыравіны высокай чысціні (звычайна кварцыт, горны крышталь), яго хімічная формула — SiO2. Кварцавае шкло можа быць таксама прыроднага паходжання, яно ўтвараецца пры трапленні маланкі ў паклады кварцавага пяску.

Адрозніваюць асобныя віды шкла паводле сферы яго ўжытку:

* Аптычнае шкло — ужываюць дзеля выраба лінз і іншых дэталяў аптычных прыбораў.
* Хіміка-лабараторнае шкло — шкло, якое валодае высокай хімічнай і тэрмічнай устойлівасцю.
* Архітэктурнае шкло — ужываецца ў будаўніцтве
* Аўтамабільнае шкло — ужываецца для шклення аўтатранспартных сродкаў
* Арганічнае шкло (аргшкло) — пластмаса, якая атрымала сваю назву за празрыстасць, насамрэч дачынення да шкла не мае.

Гл. таксама
-----------

* Крышталь
* Аэрагель
* Вадкае шкло
* Уранавае шкло
* Другаснае выкарыстанне шклотары
* Шклавата

Заўвагі
-------

1. ↑  Скло неорганічне. Українська радянська енциклопедія: У 12 т. 2-е вид. — К.: Головна редакція Української радянської енциклопедії. т.10. 1983. — 543с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шкло
* Музей шкла (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX530608 · BNF: 119383603 · GND: 4021142-3 · LCCN: sh85055102 · NDL: 00562246 · NKC: ph125588, ph1163151 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шэлюта.

**Андрэй Ігаравіч Шэлюта** (12 студзеня 1960) — беларускі і расійскі дызайнер, мастак-канцэптуаліст, арт-дырэктар.

Біяграфія
---------

У 1979 г. скончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя А. К. Глебава па спецыяльнасці «Лінія мастацкага афармлення». У 1984 г. скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут («Агітацыйная і прамысловая графіка, арганізацыя выстаў і рэклам») і з 1980-х гадоў стаў прафесійным графічным дызайнерам, у т. л. займаўся кінаплакатамі, напрыклад, у канцы 1980-х, размаляваў фасады кінатэатраў у Будапешце.

З 1984 па 1991 гг. працаваў рэдактарам плаката ў выдавецтве «Беларусь», адначасова працаваў плакатыстам у творчай групе Уладзіміра Цэслера і Сяргея Войчанкі, іх працы адзначаліся ўзнагародамі на міжнародных біенале плаката, у тым ліку ў Лахці і Варшаве, аднак, свабодная мастацкая дзейнасць Шэлюты стала магчымай толькі ў перабудову, а вядомасць дызайнера ён атрымаў у гады эканамічных рэформаў у Расіі.

У 2000 годзе Андрэй Шелюта і мастак Алена Кітаева распрацавалі новы дызайн заставак для расійскага канала «Культура», у гэтым жа годзе ён абнавіў пакет афармлення тэлеканала «Расія», у тым ліку стварыў праект заставак «Вестак».

У пачатку 1990-х гадоў Андрэй Шелюта пераехаў з Мінска ў Маскву, дзе ўладкаваўся ў «інтэрнацыянальнае моладзевае агенцтва» — «ІМА-прэс», змяніўшы на пасадзе арт-дырэктара Андрэя Логвіна. У сярэдзіне 1990-х разам з жонкай Аленай Кітаевай пачаў працаваць у рэкламным агенцтве Сяргея Лісоўскага «Прэм’ер СВ», а адтуль перайшоў на канал «НТБ». З 1996 г. А. Шелюта працаваў дызайнерам у «НТБ-Дызайн», быў шэф-дызайнерам канала «НТБ плюс», пасля, з 1998 года пры садзейнічанні Івана Дыхавічнага стаў галоўным мастаком тэлевізійнага канала «Расія», на якім працаваў да 2001 г.

З 2001 г. расчараваўшыся ў тэлебачанні, займаўся газетна-часопісным дызайнам у якасці творчага кіраўніка газеты «Газета», з 2004 г. працаваў арт-дырэктарам у газеце «Весці», няпэўны час супрацоўнічаў з часопісамі «Вокруг света» і «The New Times», зрабіў каталог для «Галерэі Марата Гельмана», з 2007 па 2012 працаваў арт-дырэктарам часопіса «Артхроника», стварыў для часопіса стыль, спецыяльны нумар якога быў зроблены ў суаўтарстве з Антонам Фёдаравым і адзначаны ў часопісе графічнага дызайну «[кАк)». Да святкавання Дня Перамогі ў 2013 г. распрацоўваў канцэпцыю афармлення сацыяльных праграм, яна была высока ацэненая кіраўніком «Маскоўскай дырэкцыі масавых мерапрыемстваў» Дар’яй Мікольскай, аналагічным праектам займаўся ў 2014 годзе ў суаўтарстве з Аленай Кітаевай. З 2012 г. супрацоўнічаў з Эрмітажам, у асноўным, праз НКА «Фонд Эрмітаж XXI стагоддзе», быў арт-дырэктарам часопіса «Эрмітаж», акрамя таго, у суаўтарстве з Антонам Фёдаравым, рабіў музейную навігацыю для Дзяржаўнага Эрмітажа ў корпусе Галоўнага Штаба. У 2014 г. Шелюта нагадаў пра сябе інфармацыйнымі аб’ектамі «Маніфеста-10», ён прыдумаў іх дызайн-канцэпт, і арганізацыяй выстаў.

Акрамя працы творчай, у якой малюе выключна ад рукі гуашшу на загрунтаваным кардоне, чытае бясплатныя лекцыі, спрабуе свае сілы ў галіне педагогікі і мастацкім афармленні кніг.
**Шклоўская балетная школа** — балетная школа пры Шклоўскім тэатры Зорыча ў канцы 18 стагоддзя.

Гісторыя
--------

«Тэатральным танцам» навучалі балетмайстры П. Барцанці (да 1783 года), Марыядзіні (1780-я гады), М. Пранчынскі (1795—1798). Навучэнцамі былі прыгонныя з навакольных вёсак і кадэты Шклоўскага корпуса. Паводле сведчання сучасніка, 20 сялянскіх дзяўчат, якія жылі разам у асобным будынку, атрымлівалі ў школе і агульную адукацыю: вывучалі французскую мову. Выхаванцы школы вызначаліся высокім прафесійным майстэрствам. Сярод іх П. і К. Азарэвічы, К.Буткевіч, Я.Чуцікаў і іншыя.

Літаратура
----------

* Шклоўская балетная школа // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.
**Андрэй**, свецк. **Аляксандр КРЫТ** (3 ліпеня 1901, в. Мархачоўшчына, цяпер Стаўбцоўскі раён Мінскай вобл. — 21 мая 1983) — рэлігійны і грамадскі дзеяч беларускага замежжа, праваслаўны святар, іерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся на Стаўбцоўшчыне ў сям'і праваслаўных беларусаў. У 1924 скончыў Нясвіскую гімназію, у 1927 г. — настаўніцкія курсы ў Радашкавічах. Браў удзел у нацыянальным руху: быў членам БСРГ. Удзельнік Польскай абарончай вайны (1939), трапіў у палон, быў вызвалены і ўключыўся ў грамадскае жыццё беларусаў у Нямеччыне. Удзельнічаў грамадска-палітычных і культурных арганізацыях. З вясны 1941 член управы Беларускага камітэта самапомачы ў Берліне, з верасня 1941 — супрацоўнік Ф. Акінчыца ў Вустраўскай школе прапагандыстаў (пад Берлінам). Застаўся ў эміграцыі. З пачатку 1950-х гадоў жыў у Вялікабрытаніі. Рукапаложаны ў сан святара 25.6.1950. Член Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі. З сярэдзіны 1950-х гадоў браў удзел у арганізацыі беларускага царкоўна-рэлігійнага жыцця ў эміграцыі. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў парафіі БАПЦ у г. Брэдфард. Працаваў адміністратарам Беларускага грамадска-царкоўнага дома. Адпраўляў багаслужэнні для беларускіх вернікаў у Бірмінгеме, Кембрыджы, Лондане. У Манчэстэры адначасова са святарскай службай выкладаў Закон Божы для беларускіх дзяцей у суботняй школе. Старшыня вікарыяльнай управы БАПЦ у Вялікабрытаніі. З лютага 1961 — у ЗША. Рукапаложаны ў сан епіскапа 15.2.1968. У 1970 абраны кіраўніком епархіі БАПЦ у Паўночнай Амерыцы, з 1971 — першы іерарх БАПЦ у эміграцыі. Адміністраваў і выконваў святарскія абавязкі ў прыходзе Жыровіцкай Божай Маці ў Кліўлендзе (штат Агая). Удзельнік 2-га сабора БАПЦ (Гайленд-Парк, штат Нью-Джэрсі, 27-29.5.1972). На саборы абраны старшынёй прэзідыума. Пахаваны на беларускіх могілках у Гайленд-Парку (штат Нью-Ёрк).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3
* Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн,, 2010.
* Кіпель В. Беларусы ў ЗША. — Мн. 1993.


| ⛭Прадстаяцелі Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы |
| --- |
| 
* Мелхіседэк (Паеўскі) (1922—1931)
* Філарэт (Раменскі) (1931—1937)
* Панцялеймон (Ражноўскі) (1942—1946)
* Аляксандр (Іназемцаў) (1946—1948)
* Сергій (Ахатэнка) (1948—1971)
* Андрэй (Крыт) (1972—1983)
* Ізяслаў (Бруцкі) (1984—2007)
* Святаслаў (Логін) (з 2008)

 | Герб Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы |
Тураўскае гарадзішча
**Тураўскае замчышча** — дзядзінец гарадзішча старажытнага Турава, які з паўднёва-ўсходняга боку быў адасоблены ад вакольнага горада абарончым ровам, пляцоўка вышынёй 5—6 м мела трохвугольную форму. Роў паміж дзядзінцам і вакольным горадам быў пастаянна запоўнены вадой. З другой паловы XIII ст. на тэрыторыі дзядзінца існаваў замак. Да пачатку XIX ст. на замчышчы яшчэ стаяла вежа валынскага тыпу, пабудаваная ў другой пал. XIII ст. якая была галоўным абарончым збудаваннем замка.

Тураўскае замчышча з помнікам Кірылу Тураўскаму
11 мая 1993 года на Замкавай гары на беразе ракі Прыпяць усталяваны помнік у гонар царкоўнага дзеяча і асветніка Кірылы Тураўскага.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.

Спасылкі
--------

* Тураўскае замчышча на сайце «Архіварта»
**Турачацкі раён** або **аймак** (руск.: Туроча́кский район, паўднёваалт.: Турачак аймак) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе Рэспублікі Алтай Расійскай Федэрацыі. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Турачак.

Геаграфія
---------

Раён (плошча 11060 км²) знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Рэспублікі Алтай. Раён мяжуе з Чойскім і Улаганскім раёнамі Рэспублікі Алтай, Кемераўскай вобласцю, Рэспублікай Хакасія, Краснагорскім і Салтонскім раёнамі Алтайскага края. За 145 км ад Горна-Алтайска.

Ландшафт раёна разнастайны: каля 80 % тэрыторыі займаюць горныя хрыбты вышынёй ад 500 да 2100 метраў, якія параслі густымі іглічнымі лясамі, месцамі пераходзячымі ў непраходную чарнявую тайгу. Раён поўны стромых вадаспадаў і імклівых рэк, тайговых азёр і альпійскіх лугоў.

Па раёне працякае больш за семдзесят рэчак, якія жывяць Цялецкае возера і раку Бія. Па берагах стаяць хваёвыя і лісцевыя лясы, багатыя кедравым арэхам, пушным зверам, ягадамі і грыбамі. Больш за 300 відаў птушак, каля 50 відаў занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Алтай.

Заўвагі
-------

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
2. ↑  АКТМУ Праверана 13 сакавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4330203'></a>
3. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>
4. 1 2  *(unspecified title)* — 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41806471'></a>

| ⛭Рэспубліка Алтай |
| --- |
| Раёны (аймакі) | 
* Ангудайскі
* Кош-Агацкі
* Маймінскі
* Турачацкі
* Улаганскі
* Усць-Канскі
* Усць-Коксінскі
* Чойскі
* Чэмальскі
* Шабалінскі

 |  |
| Гарады | 
* **Горна-Алтайск**

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Ангудай
* Кош-Агач
* Майма
* Турачак
* Улаган
* Усць-Кан
* Усць-Кокса
* Чоя
* Чэмал
* Шабаліно

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Горбач.

**Андрэй Горбач** (нар. 20 мая 1985, Масты) — беларускі футбаліст, абаронца.

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў кар’еру ў мастоўскім «Нёмане», дзе выступаў на пазіцыі нападніка. Потым гуляў за дубль БАТЭ. З 2005 года выступаў за гродзенскі «Нёман», дзе паступова стаў іграком асновы. Тады ж перакваліфікаваўся ў абаронцу.

У пачатку 2012 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро». Дапамог клубу выйграць Першую лігу, а ў сезоне 2013 выступаў у асноўным складзе ў Вышэйшай лізе.

У студзені 2014 года падпісаў кантракт са «Слуцкам». У слуцкім клубе пераважна выхадзіў на замену. У чэрвені і ў кастрычніку-лістападзе 2014 года з’яўляўся ў стартавым складзе на пазіцыі цэнтральнага абаронцы. У снежні 2014 года кантракт са «Слуцкам» быў разарваны.

У лютым 2015 года пасля прагляду зноў стаў іграком гродзенскага «Нёмана». У складзе «Нёмана» зноў стаў часам выкарыстоўвацца ў якасці нападніка. У студзені 2016 года падоўжыў кантракт з гродзенцамі, а ў лютым 2017 года падпісаў новае пагадненне на адзін год. У сезоне 2017 стаў радзей з’яўляцца ў складзе, звычайна выхадзіў на замену ў канцы матча, толькі ў канцы сезона стаў пачынаць сезон у старце. У лістападзе 2017 года падоўжыў кантракт з «Нёманам» на наступны сезон.

Сезон 2018 пачынаў на лаўцы запасных, пазней стаў гуляць за дубль. У канцы сезона пачаў гуляць і ў асноўнай камандзе. У снежні 2018 года падоўжыў пагадненне з гродзенцамі на 2019 год. У першай палове сезона 2019 трывала гуляў у асноўным складзе, пазней страціў месца на полі. У лютым 2020 года стала вядома, што абаронца завяршыў кар’еру і будзе працаваць у структуры «Нёмана».

У 2021 годзе ў якасці аматара выступаў у Другой лізе за гродзенскі ЖКГ.

Дасягненні
----------

* Беларусь 02Сярэбраны прызёр Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі: 2004
* Беларусь Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2012

Зноскі
------

1. ↑  Andrey Gorbach // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Андрей Горбач и Александр Былина стали игроками «Слуцка»
3. ↑  "Слуцк" расстался с Александром Былиной и Андреем Горбачем
4. ↑  Андрей Горбач стал игроком "Немана"
5. ↑  Андрей Горбач продолжит выступления за "Неман"
6. ↑  Андрей Горбач продлил контракт с "Неманом"
7. ↑  Якимов, Жуковский, Рудик и еще трое футболистов продлили контракты с "Неманом"
8. ↑  Андрей Горбач проведет 12-й сезон в составе "Немана"
9. ↑  Горбач завершил карьеру и будет работать в структуре «Немана»

Спасылкі
--------

* Профіль на афіцыйным сайце «Нёмана» (руск.)
* Профіль на афіцыйным сайце БАТЭ (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Астравы Марыі** (ісп.: Islas Marías) — група астравоў у Ціхім акіяне, адміністрацыйна належаць да мексіканскага штата Наярыт. Агульная плошча — 245 км². Насельніцтва (2005 г.) — 1116 чал.

Геаграфія
---------

Архіпелаг Марыі ўключае 9 астравоў, што знаходзяцца ў 112 км ад мацерыковай часткі Мексікі. Найбуйнейшы востраў Марыя-Мадрэ займае плошчу 145,28 км². Паверхня гарыстая. Узбярэжжа большасці астравоў пакрыта скаламі і камяністымі пляжамі. Найвышэйшы пункт — мыс Ракалоса (616 м). 

Клімат трапічны, дзякуючы сталаму ўздзеянню Ціхага акіяна больш мяккі, чым на астатняй тэрыторыі штата Наярыт.

Прырода
-------

На астравах існуе некалькі экалагічных зон. Значная частка сушы пакрыта хмызнякамі і травамі, аднак існуюць невялікія па плошчы горныя лясныя масівы і прыбярэжныя мангры. Флора і фаўна адрозніваюцца распаўсюджваннем эндэмічных форм, у тым ліку мясцовымі відамі яшчарак, грызуноў, казурак і птушак. Сустракаюцца ластаногія, пінгвіны, ігуаны, кажаны, апосумы і інш. Навакольныя воды насяляюць рэдкія віды рыб, кітоў і дэльфінаў.

У 2010 г. ЮНЕСКА абвясціла астравы Марыі біясферным рэзерватам.

Гісторыя
--------

Астравы Марыі былі адкрыты іспанскімі канкістадорамі ў 1532 г. У 1857 г. мексіканскі ўрад перадаў іх у арэнду прыватным асобам, аднак ніякай актыўнай эканамічнай дзейнасці яны не вялі. У 1879 г. сталі прыватнай маёмасцю сям'і Карпена, якая распачала здабычу солі. У 1905 г. архіпелаг зноў выкуплены федэральным урадам Мексікі. На востраве Марыя-Мадрэ была пабудавана турма, якая дзейнічае да нашых дзён.

Спасылкі
--------

* The Marías Islands
* BIRDS OF THE TRES MARIAS ISLANDS
* Avifauna of the Tres Marias Islands
* Islands and Protected Areas of the Gulf of California, Mexico
* Convicts are Condemned to a Paradise in Mexico

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
**Міжнародная федэрацыя філатэліі** (ФІП; фр.: Fédération internationale de philatélie, FIP) — самая прадстаўнічая міжнародная асацыяцыя філатэлістаў. Штогод пад патранатам ФІП арганізуюцца сусветныя і міжнародныя выстаўкі.

Гісторыя
--------

Была заснавана 18 чэрвеня 1926 года на ўстаноўчым кангрэсе ў Парыжы. Першапачаткова ў яе ўваходзілі нацыянальныя філатэлістычная федэрацыі некалькіх еўрапейскіх краін. У 1967 годзе на 36-м кангрэсе ФІП у лік яе сяброў было прынята і Усесаюзнае таварыства філатэлістаў. Па стане на верасень 2008 года, ФІП аб'ядноўвала нацыянальныя філатэлістычная саюзы з 87 краін свету, а таксама тры кантынентальныя федэрацыі на правах асацыяванага сябра.

Гл. таксама
-----------

* Сусветная выстаўка паштовых марак «Прага 1962»

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 2014735-1 · ISNI: 0000 0000 9312 407X · LCCN: n50001053 · NKC: pna2007403951 · VIAF: 136681545 |
Сучасны рэгіён Гархвал у складзе Утаракханда
**Гархва́л** (хіндзі: गढ़वाल मण्डल) — гістарычная вобласць у Паўночных Гімалаях. У наш час вылучаецца раён Гархвал у складзе індыйскага штата Утаракханд, населены пераважна народам гархвалі. Агульная плошча — 28 510 км². Галоўны цэнтр — горад Паўры.

Назва **Гархвал** літаральна значыць «крэпасці». Традыцыйна жыццё індаарыйскіх перасяленцаў з захаду засяроджвалася вакол далін, якія кантраляваліся пэўнымі родамі. Для абароны навакольных зямель узводзіліся родавыя ўмацаванні. У мінулым налічвалася 52 крэпасці. У 823 г. раджпуты заснавалі манархічную дзяржаву Гархвал. У XI ст. яна трапіла пад уплыў суседняга Кумаона, аднак працягвала фармальна існаваць да канца 1802 г. 

У 1814 г. рэгіён трапіў у склад Брытанскай Індыі, быў падзелены на 2 адміністрацыйныя часткі, кожная з якіх захавала назву Гархвал. Адна падпарадкоўвалася непасрэдна каланіяльнай адміністрацыі, другая — гархвальскай дынастыі манархаў. У 1949 г. індыйскі ўрад ліквідаваў манархічнае кіраванне. 

Большую частку Гархвала займаюць горы (да 7816 м). Тут бярэ пачатак рака Алакнанда, што фарміруе ў ніжняй плыні раку Ганг. 

Каардынаты: 30°41′19″ пн. ш. 78°36′31″ у. д.HGЯO.

Спасылкі
--------

* Garhwal Division, Uttarakhand

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4349277-0 · VIAF: 241842554 |
Сінім колерам пазначаны дзяржавы-удзельніцы
**Міжнародная гідраграфічная арганізацыя** (англ.: International Hydrographic Organization) —— міжнародная арганізацыя, створаная ў 1921 годзе для каардынацыі гідраграфічнай дзейнасці дзяржаў-удзельніц. Першапачаткова звалася «Міжнароднае гідраграфічнае бюро» (англ.: International Hydrographic Bureau). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Манака.

Арганізацыя мае назіральніцкі статус пры ААН. Стандарты і публікацыі МГА ўжываюцца як аўтарытэтныя крыніцы ў працы ААН.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12172808h · GND: 670070-6 · ISNI: 0000 0004 0515 7613 · LCCN: n80013011 · SUDOC: 030277639 · VIAF: 123744119 |

 |
**Ерней (Варфаламей) Копітар** (славен. Jernej Bartol Kopitar; 21 жніўня 1780, Рэпне — 11 жніўня 1844, Вена) — славенскі лінгвіст, адзін з заснавальнікаў славістыкі.

Біяграфія
---------

Скончыўшы гімназію ў Любляне, Копітар стаў гувернёрам у доме Зігмунда Цойза, а ў 1808 годзе пераехаў у Вену, дзе заняўся вывучэннем юрыспрудэнцыі, а таксама славянскіх моў. Працаваў у Венскай прыдворнай бібліятэцы бібліятэкарам, а пасля дырэктарам і цэнзарам па выданнях на новагрэчаскай і славянскіх мовах.

У 1808 году Копітар апублікаваў першую граматыку славенскай мовы, Slovnica slovanskega jezika na Kranjskem, Koroškem in Štajerskem («Граматыка славянскай мовы Краіны, Карынціі і Штырыі»). Ён таксама выдаў зборнік Glagolita Clozianus (1836), у які ўвайшлі так званыя «Брыжынскія (Фрэйзінгенскія) урыўкі» (славен. Brižinski spomeniki), найстаражытны вядомы тэкст на славенскай і першы тэкст, напісаны на славянскай мове лацінкай, з перакладам і каментарыямі. Высунуў тэорыю аб паннонскім паходжанні царкоўнаславянскай мовы, пасля адхіленая навуковай супольнасцю. Займаўся лексікаграфіяй, рэфармаваннем алфавіту, складаннем падручнікаў, зборам фальклору і асветніцкай дзейнасцю. Дзякуючы яго намаганням у 1817 годзе ў люблянскім ліцэі адкрылася кафедра славенскай мовы. Копітар падтрымліваў сяброўскія адносіны з Вукам Караджычам і дапамагаў яму ў працы над стварэннем літаратурнай сербскай мовы, нягледзячы на ​​тое, што ў бытнасць цэнзарам Венскай бібліятэкі адмовіўся прапусціць кнігу Караджыча аб паразе Першага Сербскага паўстання. Копітар таксама ўпершыню адзначыў падабенства паміж няроднаснымі мовамі Балканаў.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2 3 4   Праверана 30 жніўня 2022.
4. 1 2  *Dr. Constant v. Wurzbach* Kopitar, Bartholomäus // *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*: *enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben* — Wien: 1856. — Т. 12. — S. 437.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25856'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q665807'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q88869088'></a>

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.413

Спасылкі
--------

* Профіль Варфаламея (Барталамеуса) Копітара на афіцыйным сайце РАН

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны Аўстрыйскай імперыі · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| Генеалогія і некрапалістыка | gravsted.dk |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10188781 · BIBSYS: 90362160 · BNF: 12032514m · CiNii: DA07382404 · CONOR: 24754275 · GND: 11856529X · ISNI: 0000 0001 1021 1731 · LCCN: n81110276 · LNB: 000023081 · NKC: jn20020325006 · NLA: 35911631 · NLG: 160117 · NLP: A11861113 · NSK: 000002435 · NTA: 068689179 · NUKAT: n99024314 · LIBRIS: 68062 · SUDOC: 028501756 · VIAF: 12323678 |

 |
Чорны пацук — натуральны рэзервуар бубоннай чумы
**Бубо́нная чума́** — пераважная форма чумы ў чалавека. Чума — вострае прыродна-ачаговае бактэрыяльнае захворванне, якое выклікаецца бактэрыяй Yersinia pestis і пераносіцца блыхамі, якія паразітуюць на пацуках. Адносіцца да асабліва небяспечных інфекцый. Бубонная чума развіваецца пры пранікненні ўзбуджальніка праз скуру, характарызуецца балючым запаленнем лімфатычных вузлоў («бубонаў»), часцей за ўсё — пахвінных, радзей — падпахавых, праяўляецца ліхаманкай і выяўленай інтаксікацыяй. Інкубацыйны перыяд — 2-6, радзей 1-12 дзён.

Заражэнне ад чалавека да чалавека, як правіла, адбываецца паветрана-кропельным шляхам і прыводзіць да развіцця лёгачнай формы чумы. Таксама да развіцця лёгачнай формы чумы прыводзіць ускладненне бубоннай чумы чумной пнеўманіяй.

Рэгіёны свету, эндэмічныя па чуме: В’етнам, М’янма, Балівія, Эквадор, Туркменістан, Каракалпакія, Кыргызстан.

Традыцыйна бубонная чума лічыцца той хваробай, якая стала прычынай так званай «Чорнай смерці», хоць асобныя навукоўцы аспрэчваюць гэты пункт гледжання. Тым не менш, традыцыйную версію пацвердзілі генетычныя даследаванні рэштак ахвяр «Чорнай смерці».

Зноскі
------

1. ↑  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>
2. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 3 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
3. ↑  *Джон Ллойд и Джон Митчинсон.* Вторая Книга всеобщих заблуждений. — М.: Фантом Пресс, 2012. — С. 53. — 416 с. — ISBN 978-5-86471-619-9.
4. 1 2  *Ада Гарбачова, Вікторыя Панфілава*. Расіі пагражае бубонная чума (руск.)(недаступная спасылка).  uniros.ru (6 ліпеня 2004). Архівавана з першакрыніцы 19 студзеня 2009. Праверана 7 снежня 2008.
5. ↑  Бубонная чума (руск.).  Независимая газета. Архівавана з першакрыніцы 17 лютага 2011. Праверана 7 декабря 2008.
6. ↑  У Кыргызстане 15-летні падлетак, які з'еў шашлык з сурка, памёр ад бубоннай чумы, Выданне Newsru.com
7. ↑  *Bergdolt K.* Die Pest: Geschichte des Schwarzen Todes. — München: C.H.Beck, 2006, S. 12.  (ням.)

Літаратура
----------

* *Фёдоров В. Н. Рогозин И. И. Фенюк Б. К.* Профилактика чумы / Под ред. Б. Н. Пастухова. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М.: Медгиз, 1955. — 230 с. — 10 000 экз.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Аўрора.
Крэйсер Аўрора **«Аўро́ра»** — крэйсер 1-га рангу Балтыйскага флоту, вядомы роляй у Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года. Закладзены ў 1897 годзе ў Санкт-Пецярбургу на суднабудаўнічым заводзе Новае Адміралцейства. Названы ў гонар паруснага фрэгата «Аўрора», які вызначыўся пры абароне Петрапаўлаўска-Камчацкага.

Гісторыя службы
---------------

Карабель канструкцыйна адносіўся да тыпу браняпалубных крэйсераў, тактычна — да крэйсераў-знішчальнікаў гандлю; прызначаўся для выканання функцый крэйсера-разведчыка і барацьбы з гандлёвым суднаходствам праціўніка на невялікай адлегласці ад баз, а таксама для падтрымкі браняносцаў у эскадраным баі. Фактычна не мог вырашаць ніводную з гэтых задач з-за недастатковай (на 1900-я гады) для крэйсера дальнасці плавання, малой хуткасці, слабага ўзбраення і абароны, таму з 1908 года выконваў функцыі вучэбнага крэйсера.

Падчас руска-японскай вайны ўдзельнічаў у паходзе Другой Ціхаакіянскай эскадры, які скончыўся Цусімскай бітвай. Крэйсер таксама браў удзел у Першай сусветнай вайне. Халасты стрэл з «Аўроры» быў сігналам да штурму Зімняга палаца, крэйсер стаў адным з сімвалаў Кастрычніцкай рэвалюцыі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Янушэўскі.
**Віктар Францавіч Янушэўскі** (23 студзеня 1960, Мінск — 23 чэрвеня 1992, Берлін) — былы беларускі футбаліст, абаронца, майстар спорту СССР.

Клубная кар’ера
---------------

Ва ўзросце дзесяці гадоў трапіў пад кіраўніцтва Віктара Аўтушкі, у сталічны СДЮШАР. Футбольная кар’ера пачыналася ў атацы.

Вылучаўся сваім талентам ў дублі мінскага «Дынама», а ўжо ў 17 гадоў давялося дэбютаваць за асноўны склад галоўнай каманды краіны, якая тады яшчэ выступала ў першай Лізе. За Дынама гуляў на працягу 11-ці гадоў (316 матчаў і чатыры забітых гола).

З’яўляўся адным з лідараў легендарнай каманды Эдуарда Малафеева, якая ў 1982 годзе заваявала чэмпіёнскія медалі. У тым сезоне абаронца ўвайшоў у топ-5 гульцоў «Дынама» па колькасці згуляных матчаў.

У 1990-ы годы вырашае паспрабаваць свае сілы ў Еўропе, праўда ў вельмі сціплым клубе з Англіі — «Олдэршот», аўтсайдар чацвёртага дывізіёна. На туманным Альбіёне беларус згуляў усяго ў шасці матчах, пасля чаго вярнуўся ў ЦСКА, якому дапамог не толькі выйграць Кубак СССР (адзіны ў кар’еры), але і ў другі раз стаць чэмпіёнам Савецкага Саюза. Усяго ж за армейцаў абаронца згуляў у 42-х гульнях.

З распадам краіны Янушэўскі яшчэ раз адважыўся паспрабаваць сябе на легіянерскай збажыне, на гэты раз абаронца адправіўся ў Германію, у клуб пятага дывізіёна — «Тэніс Барусія», за які згуляў у 11-ці матчах.

Дасягнення
----------

Па праву, можна лічыць самым тытулаваным беларускім футбалістам эпохі Савецкага Саюза. На яго рахунку залатыя медалі юнацкага чэмпіянату Еўропы (U-19) 1978 года, праз год маладзёжная зборная СССР заняла другое месца на мундыялі. Разам з мінскім «Дынама» ў 1982 годзе стаў чэмпіёнам краіны, а праз дзевяць гадоў яшчэ раз прымерыў залатыя медалі першынства Савецкага Саюза, але ўжо ў складзе маскоўскага ЦСКА. У складзе армейцаў у тым жа годзе падняў над галавой Кубак СССР.

Зноскі
------

1. ↑  Viktor Yanushevskiy † // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  60 гадоў таму нарадзіўся Віктар Янушэўскі Архівавана 25 мая 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | eu-football.info (ігрок) · FootballDatabase.eu · National Football Teams.com · Transfermarkt (ігрок) · Зборная Расіі па футболе |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тэн.
**Аўрора Канстаўцінаўна Тэн** (14 верасня 1935, г. Спаск) — беларускі і казахскі архітэктар.

Біяграфія
---------

Карэянка. Скончыла ў 1958 годзе Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працавала ў праектных інстытутах Алма-Аты, Караганды. З 1968 г. — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у Белдзіпрагандлі.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года. Пражывала ў Мінску.

Творчасць
---------

Запраектавала мяса-малочны павільён на Нікольскім рынку ў Алма-Аты (1960), будынкі Упраўлення вугальнай прамысловасці (1963), аўтавакзала (1969, з В. І. Цыцыным) у Карагандзе.

Адміністрацыя Фрунзенскага раёна
Палац культуры Мінпрамбуда БССР на Партызанскім праспекце
Асноўныя працы ў Беларусі: адміністрацыйны корпус «Белкультгандлю» (1970), сталовая аўтазавода па Сацыялістычнай вуліцы (1978) у Мінску; у аўтарскім калектыве: будынак РК КПБ і райвыканкама Фрунзенскага раёна (1970, сааўтары Я. Цюкаў, А. Жалдакоў), сталовая па вул. Някрасава (1970, грамата ВДНГ БССР), кафэ «Малочнае» (1974), Палац культуры Мінпрамбуда БССР (1983) у Мінску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Тен Аврора Константиновна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Спартак.

**Стадыён «Спартак»** — шматфункцыянальны стадыён у Бабруйску, Беларусь. У цяперашні час выкарыстоўваецца пераважна для футбольных матчаў і з'яўляецца хатнім стадыёнам футбольнага клуба «Белшына», а таксама жаночай каманды «Бабруйчанка». Стадыён разлічаны на 3 709 чалавек.

Гісторыя
--------

Стадыён быў пабудаваны ў красавіку 1934 года. На стадыёне праводзілі свае матчы розныя бабруйскія футбольныя клубы, якія выступалі ў чэмпіянатах БССР і СССР.

16 мая 1993 года на стадыёне «Спартак» бабруйскі «Фандак» атрымаў перамогу над мінскім «Дынама» з лікам 3:2. На матчы прысутнічалі 10 500 гледачоў, пры тым што ўсяго стадыён умяшчаў толькі 4 800.

З 1995 года, пасля расфарміравання клуба «Бабруйск» (былы «Фандак»), адзіным клубам у Бабруйску стала «Белшына». Таксама на стадыёне «Спартак» праводзіць матчы жаночы клуб «Бабруйчанка», адзін з найлепшых у Беларусі. На стадыёне неаднаразова праводзіліся матчы стадыі плэй-оф жаночай Лігі чэмпіёнаў.

Стадыён захоўваў свой першапачатковы выгляд да пачатку 21 стагоддзя. У 2001 годзе была праведзена першая сур'ёзная рэканструкцыя, калі была пабудавана Паўночная трыбуна. Пасля стадыён рэканструяваўся ў рамках падрыхтоўкі да рэспубліканскага конкурсу «Дажынкі-2006». Тады была пакладзена сучасная бегавая дарожка, пабудавана Паўднёвая трыбуна і два міні-футбольных поля, усталявана электроннае табло.

Зноскі
------

1. ↑  Мифология. Фанерные трактористы. Погибшие клубы: «Фандок» (Бобруйск). Часть 1 Архівавана 22 чэрвеня 2015.

Спасылкі
--------

* Профіль стадыёна на fcbelshina.by
* Профіль стадыёна на pressball.by
* «По домам». Проект Offside.by о стадионах Беларуси. Эпизод 7: «Спартак» (Бобруйск) Архівавана 8 мая 2017.