У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ажэшка.

**Элі́за Ажэ́шка**, па нараджэнні **Паўло́ўская** (польск.: Eliza Orzeszkowa; Pawłowska; 6 чэрвеня 1841, Мількаўшчына — 18 мая 1910, Гродна) — польская пісьменніца беларускага паходжання.

Біяграфія
---------

Здымак 1870-х гг. зроблены ў Гродне ў фотамайстэрні Садоўскага
Эльжбета Паўлоўская, малодшая дачка багатага памешчыка і адваката Бенедыкта Паўлоўскага і яго другой жонкі Францыскi (у дзявоцтве Каменскай). Нарадзілася 6 чэрвеня 1841 года ў сямейным маёнтку Мількаўшчына, каля Гродна. З дзесяці гадоў выхоўвалася ў манастырскім пансіёне ў Варшаве, дзе жыла да 1857 года. Тут пазнаёмілася і пасябравала з Марыяй Васілоўскай, у далейшым — Канапніцкай, вядомай польскай паэткай і пісьменніцай.

Пасля заканчэння выхавання ў 1858 годзе была хутка выдадзена замуж за Пятра Ажэшку, пачала жыць у Людвінове ў Кобрынскім павеце (цяпер — вёска ў Драгічынскім раёне), дзе ў 1862 годзе стварыла, разам з малодшым братам мужа, школу для дваццаці вясковых дзяцей. Брала актыўны ўдзел у дыспутах земскіх камітэтаў, з мэтай правядзення грамадска-эканамічных рэформ вёскі. Грамадскія прыхільнасці сталі адной з прычын разладу з мужам, Эліза Ажэшка без мужа выехала ў Варшаву.

На час Паўстання 1863—1864 гадоў вярнулася ў Людвінова, каб дапамагаць паўстанцам, у траўні—чэрвені 1863 года хавала ў сябе Рамуальда Траўгута, якога пазней пераправіла за мяжу. Па гэтай прычыне восенню 1863 года Пётр Ажэшка быў арыштаваны расійскімі ўладамі, а ў сакавіку 1865 сасланы ў Пермскую губерню. Пасля паўстання Эліжа Ажэшка была вымушана прадаць Людвінова і вярнуцца ў Мількаўшчыну, дзе адкрыла школку для вясковых дзяцей. З таго часу датуюцца яе першыя захаваныя літаратурныя творы. Першым надрукаваным творам, які з’явіўся ў 1866 годзе, было апавяданне «*Малюнак з галодных гадоў*».

Тым часам вярнуўся з Пярмі Пётр Ажэшка. Эліза Ажэшка не магла знайсці паразумення з мужам, пачала працэс аб скасаванні шлюбу і дабілася гэтага ў 1869 годзе. У 1870 годзе Ажэшка прадала Мількаўшчыну і пераехала на сталае жыхарства ў Гродна. Пасля дваццаці гадоў сяброўства з Станіславам Нагорскім, пасля смерці яго жонкі, узяла з ім шлюб (1894). У 1908–1909 гг. Э. Ажэшка наведала сядзібу Бохвіцаў – Флер’янова (Ляхавіцкі раён). Пры Тадэвушы Бохвіцы сядзіба вылучалася высокім узроўнем духоўнай культуры, моцнымі традыцыямі асветніцтва. Вядомасць сядзібе прынёс летні пансіянат: сюды прыязджалі адпачываць вядомыя людзі краю. Знаёмства паэтэсы з духоўна багатым Тадэвушам Бохвіцам перайшло ў сяброўства, сведчанне таму – багатая перапіска. Падчас адпачынку Э. Ажэшка падарожнічала па ваколіцах Флер’янова. У 1909 г. прыязджала пагасціць у Паўлінава (Баранавіцкі раён). Тут знаходзіўся маёнтак, які належаў бацьку Тадэвуша Бохвіца Яну Отану Бохвіцу. Сядзібу ён назваў у гонар маці Паўліны Маеўскай.

Дзве яе найлепшыя аповесці «*Над Нёманам*» і «*Хам*» з’явіліся ў 1886—1888 гадах. Сваю багатую бібліятэку перадала Віленскаму таварыству сяброў навук, суарганізатарам і першым ганаровым членам якога была. Сябравала з удзельнікам Паўстання 1863—1864 гадоў Людамірам Абрэмбскім і яго сынам Максімільянам, дапамагала апошняму збудаваць дом у Гродне (цяпер па адрасе вул. Ажэшка № 19).

Памерла ў Гродне, пахаваная на Фарных могілках.

Творчасць
---------

Беларускі пераклад апавядання «Гэдалі», 1907. Выданне лацінкай
Літаратурную дзейнасць Эліза Ажэшка пачала ў 1866 годзе (апавяданне «*Малюнак з галодных гадоў*»). Творчасць 1870-х гадоў зведала ўплыў ідэй «варшаўскага» пазітывізму, асветнай працы з народам. Выступала за раўнапраўе жанчын (аповесці «*Апошняе каханне*», 1868, «*Пан Граба*», 1869—1870, «*Марта*», 1873), з крытыкай шляхецкай арыстакратыі і саслоўных прымхаў (раман «*Пампалінскія*», 1876), з гуманістычных пазіцый адстойвала інтарэсы працоўных (зборнік апавяданняў «*3 розных сфер*», т. 1-3, 1879—1882). У рамане «*Над Нёманам*» (1887) адлюстравала вострыя праблемы тагачаснай польскай рэчаіснасці. У аповесцях «*Нізіны*» (1884), «*Дзюрдзі*» (1885), «*Хам*» (1888), апавяданнях «*Рэха*», «*Тадэвуш*», «*У зімовы вечар*» і інш. паказала жыццё паслярэформеннай беларускай вёскі. Пра фальклор і духоўнае багацце беларусаў напісала нарысы «*Людзі і кветкі на берагах Нёмана*» (1888—1891). У 1890-я гады ў яе творах вастрыня сацыяльнай праблематыкі саступае месца псіхалагічнай заглыбленасці («*Два полюсы*», 1893, зборнік апвяданняў «*Меланхолікі*», 1896). Апошні зборнік навел «*Gloria vicis*» («Слава пераможаным!», 1910) прысвечаны героям паўстання 1863—1864 гадоў.

Самыя раннія беларускія пераклады твораў Элізы Ажэшка выходзілі яшчэ ў пачатку ХХ ст. напрыклад, апавяданне «*Гэдалі*» (Вільня, «Наша ніва», 1907, перакладчык не пазначаны, выходзіла кірыліцай і лацінкай). Пазней на беларускую мову творы Элізы Ажэшка перакладалі Янка Брыль, Анатоль Бутэвіч, Я. Бягомская, Галіна Тычка.

Беларускія пераклады
--------------------

* Аповесці, апавяданні, нарысы / Прадм. В. Гапавай. — Мн. 2000.
* Выбраныя творы. Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2000.
* Раман «Над Нёманам» — пераклад Анатоля Бутэвіча (выдавецтва «Мастацкая літаратура», 2003).
* Эсэ «Gloria victis» — пераклад Анатоля Бутэвіча (часопіс «Дзеяслоў» № 4, 2008) з яго ж артыкулам пра паўстанцкія матывы ў творчасці Э. Ажэшка.
* Над Нёманам. Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2020. *У выданне ўключаны таксама навелістычны цыкл «Gloria Victis».*
* Дзікунка: раман XIX стагоддзя і як яго сёння чытаць: [да 180-годдзя з дня нараджэння Э. Ажэшкі] / Эліза Ажэшка. — Мінск : Галіяфы, 2021. — 463, [2] с.

Ацэнкі, ушанаванне памяці
-------------------------

Казімер Пахвальскі. Партрэт Элізы Ажэшкавай, 1879
У 1904 годзе Ажэшка была намінавана на Нобелеўскую прэмію. Яе кандыдатуру прапанаваў Аляксандр Брукнер, прафесар Берлінскага ўніверсітэта. Члены Нобелеўскага камітэта, азнаёміўшыся з яе творамі, высока ацанілі яе пісьменніцкі талент; у адным з дакументаў напісана: *«Наколькі ў тэкстах Сянкевіча б’ецца шляхетнае польскае сэрца, настолькі ў творчасці Элізы Ажэшка б’ецца сэрца чалавека»*. Але большасць членаў камітэта прагаласавала за Генрыка Сянкевіча, а невялікая колькасць прапанавала падзяліць прэмію. У 1909 годзе Ажэшку зноў намінавалі на Нобелеўскую прэмію, але гэтым разам узнагарода дасталася шведцы Сельме Лагерлёф.

На пахаванні пісьменніцы адзін з прамоўцаў, Ёзаф Катарбіньскі, зазначыў: «*Яна была жывой мудрасцю і чуйным сэрцам цэлай эпохі*». У доме ў Гродне, дзе пісьменніца правяла апошнія гады жыцця, створаны Дом-музей Элізы Ажэшка, яе імем названая адна з цэнтральных вуліц горада, на якой пісьменніцы пастаўлены помнік.

Зноскі
------

1. 1 2  Eliza Orzeszkowa // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Eliza Orzeszkowa // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
3. ↑  Ожешко Элиза // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. ↑  В. Гапава (2000)

Літаратура
----------

* Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць: [пераклад з рускай мовы] / Валянціна Гапава. — Мінск: Беларусь, 1969. — 230, [2] с. [1] л. партр.
* Творчасць Элізы Ажэшкі і беларуская культура: Зборнік навуковых прац. Гродна, 2002.
* Tworczosc Elizy Orzeszkowej / Red.: Krzysztof Stepnik. — Lublin: Wyd-wo Uniw. Marii Curie-Sklodowskiej, 2001. — 277 s. — (Obrazy kultury polskiej).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Эліза Ажэшка ў Вікіцытатніку |
| s: | Эліза Ажэшка ў Вікікрыніцах |
| commons: | Эліза Ажэшка на Вікісховішчы |

* Творы на «Беларускай Палічцы»
* У зімовы вечар. Гэдалі. Пераклад з польскай — Вацлаў Ластоўскі
* Валянціна Гапава. Каралева жывога слова (Эліза Ажэшка)  Архівавана 5 ліпеня 2012.
* Ганна Мар’я Келяк. Пра крэсавы гербарый Элізы Ажэшкі — Эл.рэсурс pawet.net
* АЖЭЖКА Эліза

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Project Gutenberg · Лабараторыя Фантастыкі |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (11-th) · Britannica (12-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: eliza-orzeszkowa-1841-1910-pisarka-publicystka-wiesz · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90204563 · BNC: a20220704 · BNE: XX1124268, XX1662043 · BNF: 12221851j · CiNii: DA03051857 · CONOR: 21534307 · GND: 118736639 · ISNI: 0000000083432589 · LCCN: n83025846 · LNB: 000206987 · NDL: 00524923 · NKC: jn20000604287 · NLA: 35788978 · NLP: a0000001181243 · NSK: 000181435 · NTA: 070380678 · NUKAT: n94003805 · LIBRIS: 81910 · SUDOC: 030894174 · VIAF: 44349228 |

 |