Збан з калекцыі
**«Карунскі скарб»** (ці *Lydian Hoard*) — назва, дадзеная калекцыі з 363 артэфактаў Лідзіі, якія адносяцца да VII стагоддзя да нашай эры і знойдзеных у правінцыі Ушак (на захадзе Турцыі). Скарб стаў прадметам судовых разбораў паміж Турцыяй і нью-ёркскім музеем Метрапалітэн у перыяд паміж 1987 і 1993 гадамі. У выніку, калекцыя была вернутая Турцыі ў 1993 годзе — пасля таго, як музей прызнаў, што ў момант пакупкі ведаў аб тым, што прадметы былі скрадзеныя. Сёння ўсе прадметы выстаўлены ў Музеі археалогіі правінцыі Ушак.

Калекцыя зноў стала прадметам сенсацыйных навін у маі 2006 года, калі было выяўлена, што ключавы артэфакт скарба - залаты гіпакамп, выстаўлены ў музеі Ушака разам з усёй астатняй калекцыяй — з'яўляецца падробкай; арыгінал быў заменены копіяй, верагодна, недзе ў перыяд з сакавіка па жнівень 2005 года.

Яшчэ адным тэрмінам, які выкарыстоўваецца для абазначэння калекцыі, з'яўляецца «**Скарбы Кроза**». Хоць час стварэння артэфактаў блізкі да тэрмінаў праўлення Кроза, пытанне аб тым, ці варта іх лічыць непасрэдна звязанымі з легендарным каралём Лідзіі, застаецца на сённяшні дзень спрэчным. Легенда аб багацці Кроза была распаўсюджанай як у шэрагу азіяцкіх культур (у духе, падобнай да яго славы ў заходніх культурах); на ўсходзе ён згадваецца альбо як Кярун (арабская), альбо як Карун (турэцкая), пры гэтым міфічны памер яго багацця спараджае прыказкі.

Адкрыццё скарба і яго кантрабанда
---------------------------------

Галоўная і самая каштоўная частка скарба — гэта магільны пакой лідзійскай прынцэсы, знойдзены ў выніку незаконных раскопак, праведзеных трыма капальнікамі каля вёскі Гюрэ (правінцыя Ушак), у непасрэднай блізкасці ад якой знаходзілася грабніца — у мясцовасці пад назвай «Топтепе». Праводзячы раскопкі ў працягу некалькіх дзён і не ў сілах «прарвацца» праз мармуровую кладку дзверы пахавальнай камеры, капальнікі ўзарвалі дах грабніцы ў ноч на 6 чэрвеня 1966 года. Перад іх вачыма паўстаў «захапляльны вид» пахаванай лідзійскай дваранкі і яе скарбы, якія знаходзіліся ў недатыкальнасці больш за 2600 гадоў.

Да скарбаў, выкрадзеных з магілы, пазней дадаліся далейшыя знаходкі, зробленыя тымі ж капальнікамі, у іншых курганах мясцовасці Топтепе на працягу 1966—1967 гадоў. Затым дадзеная калекцыя была кантрабандным шляхам вывезеная за межы Турцыі — па частках, праз Ізмір і Амстэрдам — і набытая музеем Метрапалітэн паміж 1967—1968 гадамі, які заплаціў за 200 прадметаў 1,2 мільёна долараў ЗША.

Судовы працэс
-------------

Намаганні цэлага шэрагу турэцкіх урадаў, накіраваныя на збор і вяртанне калекцыі, былі ініцыяваныя журналістам Азгенам Акарам. Акар выпадкова ўбачыў некаторыя экспанаты ў 1984 годзе, у каталогу музея Метрапалітэн, і паведаміў міністэрству культуры Турцыі аб іх відавочна незаконным паходжанні: адначасова, ён напісаў некалькі артыкулаў і ініцыяваў расследаванне па бюракратычным турэцкім каналам.

Пазней Азген Акар дзейнічаў у якасці «добраахвотнага пасланца» ўрада Турцыі ў рамках судовага разбору, які пачаўся ў Нью-Ёрку ў 1987 годзе і завяршыўся ў 1993 — адначасова з гэтым, ён быў прызначаны кансультантам па дадзеным пытанні ў самой Турцыі (у працы з ЮНІДРУА, якая тычыцца аховы гістарычнай, культурнай і рэлігійнай спадчыны). Імя Акара таксама з'яўляецца сёння сінонімам абазначэння людзей, занятых пошукамі іншай кантрабанднай калекцыі — пад назвай «Скарб Элмалі».

Музей Ушака
-----------

Відавочная патрэба ў музеі, годнага падобнай «калекцыі скарбаў», агучвалася з тых часоў, як артэфакты вярнуліся ў Турцыю. Пасля перадачы уладам краіны дзесяці іншых незаконна знойдзеных артэфактаў, а таксама шэрагу падобных знаходак быў назапашаны фонд для музея: ён, у агульнай складанасці, складаўся з 375 прадметаў. Але невялікі музей ва Ушаке, куды была часова змешчана калекцыя, першапачаткова планаваўся як музей дываноў і працаваў у жорсткіх умовах бюджэтных і кадравых абмежаванняў: ён не адказваў цалкам і патрабаванням па бяспецы. Сумневы ў прыдатнасці дадзенага месца толькі ўмацаваліся ў сувязі з падачай (у цяперашні час незавершаных) судовых іскаў супраць супрацоўнікаў музея — у сувязі з крадзяжом 2007 года. Былы дырэктар музея застаецца адзіным чалавекам, які ўсё яшчэ ўтрымліваецца пад вартай — з дзесяці першапачаткова абвінавачаных у рамках справы аб падмене гіпакампа.

Праклён скарбаў
---------------

Ва Ушаке і за яго межамі існуе легенда пра «праклен», звязаны са скарбам. Легенда абвяшчае, што сем чалавек, якія прымалі ўдзел у незаконных раскопках «памерлі гвалтоўнай смерцю або перажылі вялікія няшчасці».

Зноскі
------

1. ↑  Ольга ЛАЗАРЕВА.  Директор музея помог преступникам его ограбить **(нявызн.)**, *Утро* (30 мая 2006). Праверана 10 красавіка 2017.
2. ↑  BBC News, 2006
3. ↑  Kuşdemir, 2009

Літаратура
----------

* Croesus riches replaced by fakes // *BBC News*. — 2006.
* `Denizati′nda eski müdüre 12 yil ceza Kanatli Denizati Broşu′nun sahtesiyle' değiștirilmesi davasinda, eski müze müdürüne 12 yil ceza verildi // *Milliyet gazetesi*. — 2009.(недаступная спасылка)