Палярызаваная гравітацыйная хваля
**Гравітацыйная хваля** — адхіленне гравітацыйнага поля, «рабізна» тканіны прасторы-часу, якая распаўсюджваецца з скорасцю святла. Гравітацыйныя хвалі прадказваюцца агульнай тэорыяй адноснасці (АТА) і многімі іншымі тэорыямі гравітацыі, але з прычыны іх надзвычайнай слабасці не былі зарэгістраваныя напрамую да 14 верасня 2015 года. Тым не менш ускосныя сведчанні іх існавання досыць важкія — АТА прадказвае тэмпы збліжэння цесных сістэм падвойных зорак, якія супадаюць з назіраннямі, за кошт страты энергіі на выпраменьванне гравітацыйных хваль.

У рамках АТА гравітацыйныя хвалі апісваюцца рашэннямі ўраўненняў Эйнштэйна хвалевага тыпу, якія прадстаўляюць сабой узбурэнне метрыкі прасторы-часу, якое рухаецца са скорасцю святла. Праявай гэтага ўзбурэння павінна быць, у прыватнасці, перыядычная змена адлегласці паміж двума свабодна падаючымі (гэта значыць тымі, што не адчуваюць ўплыву ніякіх сіл) пробнымі масамі. Амплітудай *h* гравітацыйнай хвалі з’яўляецца безразмерная велічыня — адноснае змяненне адлегласці. Прадказваць максімальныя амплітуды гравітацыйных хваль ад астрафізічных аб’ектаў (напрыклад, кампактных падвойных сістэм) і з’яў (выбухаў звышновых, зліццяў нейтронных зорак, захопаў зорак чорнымі дзіркамі і т. п.) пры вымярэннях ў Сонечнай сістэме вельмі малыя (*h*=10−18—10−23). Слабая (лінейная) гравітацыйная хваля згодна з агульнай тэорыяй адноснасці з’яўляецца папярочнай, квадрупольнай і апісваецца двума незалежнымі кампанентамі, размешчанымі пад вуглом 45° адзін да аднаго (мае два напрамкі палярызацыі).

За эксперыментальнае выяўленне гравітацыйных хваль была прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіцы 2017 года.

Генерацыя гравітацыйных хваль
-----------------------------

Сістэма з двух нейтронных зорак спараджае рабізну прасторы-часу
Гравітацыйную хвалю выпраменьвае любая матэрыя, якая рухаецца паскорана. Для ўзнікнення хвалі істотнай амплітуды неабходныя надзвычайна вялікая маса выпраменьвальніка ці/і велізарныя паскарэнні, амплітуда гравітацыйнай хвалі прама прапарцыянальная паскарэнню і масе генератара, гэта значыць ~ *ma*. Аднак калі некаторы аб’ект рухаецца паскорана, то гэта азначае, што на яго дзейнічае некаторая сіла з боку іншага аб’екта. У сваю чаргу, гэты іншы аб’ект адчувае адваротнае дзеянне (па 3-му закону Ньютана), пры гэтым аказваецца, што *m*1*a*1 = −*m*2*a*2. Атрымліваецца, што два аб’екты выпраменьваюць гравітацыйныя хвалі толькі ў пары, прычым у выніку інтэрферэнцыі яны істотна ўзаемна гасяцца. Таму гравітацыйнае выпраменьванне ў агульнай тэорыі адноснасці заўсёды носіць па мультыпольнасці характар ​​як мінімум квадрупольнага выпраменьвання. Акрамя таго для нерэлятывісцкіх выпраменьвальнікаў ў выразе для інтэнсіўнасці выпраменьвання маецца малы параметр {\displaystyle \left({\frac {r}{cT}}\right)^{4}} (*r* — характэрны памер выпраменьвальніка, *T* — характэрны перыяд руху выпраменьвальніка, *c* — скорасць святла ў вакууме).

Для Сонечнай сістэмы, напрыклад, найбольшае гравітацыйнае выпраменьванне вырабляе падсістэма Сонца і Юпітэра. Магутнасць гэтага выпраменьвання прыкладна 5 кілават, такім чынам, энергія, якую губляе Сонечная сістэма на гравітацыйнае выпраменьванне за год, зусім мізэрная ў параўнанні з характэрнай кінетычнай энергіяй цел.

Найбольш моцнымі крыніцамі гравітацыйных хваль з’яўляюцца:

* галактыкі, якія сутыкаюцца (гіганцкія масы, невялікія паскарэнні),
* гравітацыйны калапс падвойных сістэмы кампактных аб’ектаў (каласальныя паскарэнні пры даволі вялікай масе). Як прыватны і найбольш цікавы выпадак — гэта зліццё нейтронных зорак. У такой сістэмы гравітацыйна-хвалевая свяцільнасць блізкая да максімальна магчымай у прыродзе планкаўскай свяцільнасці.

Гравітацыйны калапс падвойнай сістэмы
-------------------------------------

Любая падвойная зорка пры кручэнні яе кампанент вакол агульнага цэнтра мас губляе энергію за кошт выпраменьвання гравітацыйных хваль, і ў рэшце рэшт зліваецца разам. Але для звычайных, некампактных падвойных зорак гэты працэс займае вельмі доўгі час, шмат большы сапраўднага ўзросту Сусвету. Калі ж падвойная кампактная сістэма складаецца з пары нейтронных зорак, чорных дзірак або іх камбінацыі, то зліццё можа адбыцца за некалькі мільёнаў гадоў. Спачатку аб’екты збліжаюцца, а іх перыяд абароту памяншаецца. Аднак на заключным этапе адбываецца сутыкненне і несіметрычны гравітацыйны калапс. Гэты працэс доўжыцца долі секунды, і за гэты час у гравітацыйнае выпраменьванне сыходзіць энергія, якая складае па некаторых ацэнках больш за 50 % ад масы сістэмы.

Гл. таксама
-----------

* Гравітон
* Гравітацыйны тэлескоп
* Скорасць гравітацыі

Зноскі
------

1. ↑  З-за эфекту нелінейнасці гравітацыі гравітацыйныя хвалі ў прынцыпе могуць распаўсюджвацца і з меншай скорасцю.
2. ↑  Игорь Иванов. Гравитационные волны — открыты! // «Элементы.ру».
3. ↑  The Nobel Prize in Physics 2017 **(нявызн.)**.  www.nobelprize.org. Праверана 4 кастрычніка 2017.
4. ↑  Липунов В. М. Гравитационно-волновое небо. // Соросовский образовательный журнал, 2000, № 4, с. 77-83.

Літаратура
----------

* *Мизнер, К. Торн, Уиллер* Гравитация. Глава 34.
* *Чернов А. С. Феноменологический подход в образовательной деятельности*, Воронеж, Изд. ВОИПКиПРО, 2009 г.
* Липунов В. М. В мире двойных звезд. М.: Наука, 1986.
* Липунов В. М. Все нейтронные звезды. М.: Просвещение, 1989.
* Липунов В. М. Искусственная Вселенная // Соросовский Образовательный Журнал. 1998. № 6. С. 82-89.
* Липунов В. М. Военная тайна астрофизики // Соросовский Образовательный Журнал. № 5. С. 83-89.
* Черепащук А. М. Черные дыры в двойных звездных системах // Соросовский Образовательный Журнал. 1997. № 3. С. 87-93.
* Шакура Н. И. Нейтронные звезды и черные дыры в двойных звездных системах. М.: Знание, 1976.
* Шкловский И. С. Звезды, их рождение, жизнь и смерть. М.: Наука, 1984.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гравітацыйная хваля на Вікісховішчы |

* *Игорь Иванов.* Гравитационные волны — открыты! // «Элементы.ру».
* *Константин Постнов.* Гравитационные волны: история изучения и открытие LIGO // ЧаВо, «Постнаука.ру».
* Гравитационно-волновая астрономия: в ожидании первого зарегистрированного источника. Обзор в УФН.
* Статья о гравитационном излучении
* Популярный обзор на начало 2007 г. Архівавана 13 кастрычніка 2007.
* Итоги обработки данных LIGO S3 в проекте Einstein@Home Архівавана 5 снежня 2008.
* Дэтэктар гравітацыйных хваль
* хвалі. Перадача А. Гардона(недаступная спасылка)
* В поисках гравитационных волн. Проект LIGO Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Поиск гравитационный волн

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11968264t · GND: 4158119-2 · LCCN: sh85056562 · Microsoft: 190330329 · NDL: 00575135 · NKC: ph347588 |

 |