**І́пуць** — рака ў Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласці, Добрушскім, Гомельскім раёнах Гомельскай вобласці Беларусі, Смаленскай і Бранскай абласцях Расіі, левы прыток ракі Сож (басейн Дняпра).

Назва
-----

Назву Іпуць ставяць у адзін шэраг з рачнымі назвамі Іпа (прыток Прыпяці), Іпта (прыток Друці). Назва Іпта выводзіцца ад *\*Iputa* (з балцкім пашыральнікам *-ut-*).

Пашыральнік *-ut-* вядомы ў балцкім (літоўскім) слова- і назваўтварэнні. З ім утвораныя літоўскія рачныя назвы тыпу *Noruta, Vilnutis, Beržutė*. У цяперашнім літоўскім словаўтварэнні пашыральнік *-ut-* дастаткова прадуктыўны.

Далей на ўсходзе ад Іпуці тапонім Іпаць[ru] (руск.: Ипоть) у вярхах дзесенскай ракі Болвы. Магчыма, такую назву мела не засведчаная на сёння рэчка.

У неакадэмічных інтэрнэт-публікацыях нярэдка сцвярджаецца сувязь назвы Іпуць з літоўскім *upė* «рака».

У балцкай гідраніміі — досыць шырокае фанетычнае вар’іраванне індаеўрапейскага *\*ab-* са значэннем «цякучая вада, рака» — *ab- (ap-) : ub- (up-)*. Ад іх гідронімы тыпу Обаль, Вопь, Убарць, Упа, якія ўсе значаць «рака».

Магчыма, *\*ip-* выкарыстоўвалася для называння «ракі» ў гаворцы падняпроўскіх балтаў, што да нас не дайшла, апроч як у выглядзе паасобных гідронімаў.

Верагодны фанетычны варыянт гэтага кораня *Ib-* у гідронімах Ібра (прыток дняпроўскай ракі Цецераў), Ібуж (возера перад сутокамі Дняпра і Дзясны, рака ў басейне дзесенскага прытоку ракі Наўля), Ібердзь (рака на правабярэжным Павоччы), у якіх пашыральнікі *-r-, -ž-, -rd-*, як у літоўскіх гідронімах тыпу *Vint-ur-a, Gab-iž-is, Dag-urd-a*.

Гідраграфія
-----------

Даўжыня ракі 437 км, у межах Беларусі 64 км. Плошча вадазбору 10 900 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 55,6 м³/с. Агульнае падзенне ракі 84,9 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 м/км.

Пачынаецца за 0,8 км на захад ад вёскі Недзведзь Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці, цячэ па Смаленскай, Бранскай і Гомельскай абласцях, упадае ў Сож на паўночна-ўсходняй ускраіне горада Гомель. Асноўныя прытокі на Беларусі: Няцёша, Хорапуць (злева), Струг, Ачоса (справа).

Вярхоўе ракі на Аршанска-Магілёўскай раўніне, прывусцявы ўчастак у Гомельскім Палессі. Даліна трапецападобная, шырыня яе ў вярхоўі 1—1,5 км, ніжэй 2,5—3,5 км, на ўчастку ад горада Сураж да вусця 4—8 км. Пойма пераважна двухбаковая, у нізоўі перасечаная старыцамі з азёрамі старычнага тыпу. Шырыня яе да вусця ракі Надва 0,2—0,8 км, ніжэй 2,5—3,5 км.

Рэчышча каналізаванае на працягу 24,3 км (ад вытоку да мяжы з Расіяй), ніжэй звілістае; шырыня яго ў вярхоўі 1,5—12 м, на астатнім працягу 20—50 м. Берагі стромкія і абрывістыя, вышынёй 0,5—2 м. Найбольшы ўзровень разводдзя ў красавіку, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 3—4 м. Замярзае ў 1-й палове снежня, крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка. На рацэ каля вёскі Цімошкі Клімавіцкага раёна плаціна і сажалка, плаціна ў горадзе Добруш.

На рацэ знаходзяцца гарады Сураж і Добруш.

Заўвагі
-------

1. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 189.
2. ↑  В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 147.
3. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 623.
4. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 361—364.
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.
9. ↑  П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 42, 196.
10. ↑  Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 183.

Літаратура
----------

* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Іпуць // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 342. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Ипуть // Вялікая савецкая энцыклапедыя (руск.)

| ⛭Сож |
| --- |
| Левыя прытокі | Асцёр ·  Беседзь ·  Галуба ·  Гніва ·  Даражывель ·  Дзявіца ·  Ельня ·  Жавуніца ·  Іпуць ·  Лабжанка ·  Нямыльня ·  Покаць ·  Спонка ·  Сянна ·  Уць ·  Хмара ·  Церуха ·  Якушоўка |
| Правыя прытокі | Віхра ·  Вудага · Добрыч ·  Кармянка ·  Малатоўка ·  Чорная Натапа ·  Бялянка ·  Добрасць ·  Волчас ·  ✰ Проня ·  Касалянка ·  Горна ·  Пясчанка ·  Аўсовіна ·  Ліпа ·  Уза ·  Чачора |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона |