**Стэфáнія Уланóўская** (у дзявоцтве **Балеўская**, польск.: Stefania Ulanowska, 1839, Беларусь ― памерла пасля 1912) ― польская і беларуская пісьменніца, фалькларыстка, адна з першых польскіх этнолагаў, даследніца латгальскай мовы і народнай сімволікі, супрацоўніца Акадэміі ведаў (Кракаў).

Біяграфія
---------

Дакладнае месца і дата нараджэння Стэфаніі Уланоўскай не вядомыя. З ейнай аповесці «Dziewięć i pół dusz. Z pamiętnika starej obywatelki» (1912; *Дзевяць з паловай душаў. З дзённіка старой грамадзянкі*) вынікае, што яна нарадзілася ў 1839 г. у «любімай Беларусі», якая магла быць усходняй, беларускай часткай Віцебскай губерні або паўночна-ўсходняй ускраінай Магілёўскай губерні. Ейны бацька — Эдмунд Балеўскі, маці — Юзэфа Гацацкая. Бацька рана памёр, таму Стэфанію выхоўвала маці. Яна таксама была ейнай першай настаўніцай. У наступныя гады Стэфанія атрымала «сістэматычную адукацыю», але падрабязнасці невядомыя.

2 чэрвеня 1860 года выйшла замуж за Уладзіслава Уланоўскага (герб Суліма) у Віляцы. Уладзіслаў скончыў права і медыцыну. Праз два гады ў Балтынаве нарадзіўся іх адзіны сын Адам. У той жа год сям’я пераехала ў Вільню. Аднак у сувязі з Студзеньскім паўстаннем і высылкай Уладзіслава ўглыб Расіі яны пражылі ў Вільні нядоўга. У 1871 годзе пасля вяртання з высылкі сям’я Уланоўскіх пераехала ў Кракаў, дзе Уладзіслаў меў намер атрымаць ступень доктара медыцыны, але праз два гады памёр ад халеры. Уланоўская з сынам вярнулася ў Латвію.

У наступныя гады Уланоўская шмат падарожнічала, што было звязана з адукацыяй ейнага сына, а таксама з палявымі даследаваннямі, якія яна праводзіла. Шмат фактаў з ейнага жыцця вядома з ейнага ліставання з Я. Карловічам.

Напрыканцы жыцця яна, верагодна, вярнулася ў родную Беларусь, пра што можна меркаваць па адным з апошніх ейных твораў «Дзевяць з паловай душаў…».

Дата і месца смерці Стэфаніі Уланоўскай невядомыя.

Навуковая і літаратурная дзейнасць
----------------------------------

Навуковая дзейнасць Стэфаніі Уланоўскай пачалася ў 1883 годзе з ейнай першай публікацыі «Godne święta w górach». У канцы 1880-х жыла ў Вілянах, дзе збірала матэрыялы і пісала даследчую працу пра мясцовых латышоў. У 90-х яна пераехала ў Маскву, адкуль дасылала допісы ў «Kurier Warszawski».

У гэты час яна таксама працавала хатняй настаўніцай. Даследніца валодала рускай, англійскай, французскай, нямецкай і латгальскай мовамі.

Уланоўская была адной з васьмі жанчын, якія ў другой палове XIX ст. збіралі народныя матэрыялы і адпраўлялі іх у Акадэмію ведаў (навукі) ў Кракаве. Больш за 60 ейных тэкстаў выйшлі ў выдавецтве Акадэміі. Гэта былі творы ў галіне мастацкай літаратуры (апавяданні, п’есы), а таксама нарысы аб народнай сымболіцы, а таксама некалькі этнаграфічных манаграфіяў.

Адной з найбольш важных і аб’ёмных прац даследніцы з’яўляецца трохтомнік «Łotysze Inflant polskich, a w szczególności z gminy wielońskiej pow. Rzeżyckiego. Obraz etnograficzny przez Stefaniję Ulanowską». Фалькларыстка апісала спецыфіку латгальскай мовы, а таксама сабрала ў працы латгальскія песні, прыказкі, казкі і загадкі ў перакладзе на польскую мову. У 2011 г. выйшла перавыданне прац Уланоўскай, ініцыяванае латышскімі даследчыкамі.

Творы
-----

* Godne święta w górach (1883)
* Co to jest rękawka? (1884)
* Róża w poezyi i obyczaju naszym i obcym (1886, Tygodnik Ilustrowany)
* Na ojcowiźnie. Dramat w 5 aktach. Ulanowska Stefania i Szczepański Alfred (1889, Biblioteka Dwutygodnika Illustrowanego «Świat»)
* Łotysze Inflant polskich, a w szczególności z gminy wielońskiej pow. Rzeżyckiego. Obraz etnograficzny przez Stefaniję Ulanowską, cz I—III (1891, 1892, 1895)
* Wystawa środkowo-azjatycka w Moskwie (1891)
* Na odmiennych nutach, [w:] Upominek. Książka zbiorowa na cześć Elizy Orzeszkowej (1866—1891) (1893)
* Dziewięć i pół dusz. Z pamiętnika starej obywatelki (1912).

Зноскі
------

1. ↑  Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2014, s. 267.
2. ↑  Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2014, s. 267.
3. ↑  Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2017, s. 271.
4. ↑  Andrzej Rataj, Stefania Ulanowska. Tajemniczy życiorys, niepublikowane fragmenty twórczości, Katedra badań filologicznych «wschód — zachód» uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2016
5. ↑  Andrzej Rataj, Stefania Ulanowska. Tajemniczy życiorys, niepublikowane fragmenty twórczości, Katedra badań filologicznych «wschód — zachód» uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2016, s.35,
6. ↑  Andrzej Rataj, Stefania Ulanowska. Tajemniczy życiorys, niepublikowane fragmenty twórczości, Katedra badań filologicznych «wschód — zachód» uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2016, s. 35-36
7. ↑   Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2014, s. 272.
8. ↑   Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2014, s. 272.
9. ↑  Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2014, s. 268.
10. ↑  Andrzej Rataj, Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Anna Spiss, Jan Święch (red.), t. IV, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2014, s. 268.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ISNI: 0000000071988133 · LCCN: no95017500 · LNB: 000169357 · NKC: js2015853377 · NUKAT: n2007088231 · SUDOC: 191650447 · VIAF: 102224546, 35152380114201762140 |

 |