**Брытанская імперыя** (англ.: British Empire) — найвялікшая ў гісторыі каланіяльная дзяржава, якая складалася з дамініёнаў, калоній, пратэктаратаў, падмандатных тэрыторый і іншых тэрыторый, кіруемых Вялікабрытаніяй. Утварылася з калоній і гандлёвых пастоў, заснаваных Англіяй ў канцы 16 — пачатку 17 стагоддзяў. У час найбольшага росквіту ў 1920-х — 1930-х ахоплівала звыш 33.000.000 км² з насельніцтвам каля 458 млн. чалавек (¼ плошчы і насельніцтва тагачаснага свету). Менавіта спадчынай Pax Britannica тлумачыцца роля англійскай мовы як найбольш распаўсюджанай у свеце ў сферах транспарту і гандлю.

Брытанская імперыя дасягнула найбольшай моцы ў пачатку 19 стагоддзя пасля перамогі над напалеонаўскай Францыяй. Рост Германіі і ЗША падарваў эканамічнае лідарства Брытаніі. Няўдачы падчас Другой сусветнай вайны, страты многіх азіяцкіх тэрыторый у сутыкненні з Японіяй прывялі да аслаблення аўтарытэту імперыі і да наступнага яе распаду. Ужо праз два гады пасля заканчэння вайны з-пад брытанскага панавання выйшла найбольш каштоўная калонія — Індыя.

Глабальная дэкаланізацыя давяршыла працэс разбурэння Брытанскай імперыі, які скончыўся з пераходам у 1997 Ганконга пад кантроль КНР. Пасля атрымання незалежнасці многія брытанская калоніі сталі членамі Садружнасці нацый пад намінальным лідарствам брытанскага манарха, а некаторыя захавалі яго ролю як пазіцыю фармальнага кіраўніка дзяржавы. У наш час толькі 14 невялікіх заморскіх тэрыторый застаюцца пад брытанскім суверэнітэтам.

Агляд
-----

Брытанская імперыя расла на працягу больш чым дзвюх сотняў гадоў. Кульмінацыяй пашырэння каласальнай дзяржавы прынята лічыць пачатак XX ст. Тым часам разнастайнасць розных тэрыторый на ўсіх кантынентах справядліва завуць імперыяй, «над якой сонца ніколі не заходзіць».

Экспансіўныя этапы ўрэгулявання і заваяванняў пачаліся з адносна мірнага этапу гандлю і дыпламатыі. Імперыя спрыяла распаўсюджванню брытанскіх тэхналогій, гандлю, англійскай мовы і формы кіравання па ўсім свеце. Імперская гегемонія мае вырашальнае значэнне для эканамічнага росту і ўплыву Злучанага Каралеўства на палітыку шматлікіх краін.
З ладу калоній ясна, што ўплыў Брытанскай імперыі мела даволі двухсэнсоўны характар. У калоніі былі завезены англійская мова, адміністрацыйныя і прававыя рамкі, створаныя па вобразе і падабенству самой Вялікабрытаніі. Падчас дэкаланізацыі Злучанага Каралеўства адбылася спроба ўвесці ў былых калоніях парламенцкую дэмакратыю і вяршэнства права, хоць і з рознай ступенню поспеху. Большасць калоній вырашылі, што Садружнасць нацый замяняе ім Імперыю ў псіхалагічным плане.

Брытанскія калоніі служылі галоўным чынам эканамічным інтарэсам Злучанага Каралеўства. Хоць у калоніях эмігрантаў стваралася інфраструктура для стварэння незалежнай эканомікі, але ў трапічных рэгіёнах Афрыкі і Азіі яны адагрывалі толькі ролю пастаўшчыкоў сыравіны і атрымалі толькі мінімальную частку інфраструктуры. Сёння эканоміка шматлікіх краін у стадыі развіцця часцяком залежыць ад экспарту сыравінных рэсурсаў.

Брытанская імперыя была заснавана на этнічнай выключнасці англасаксаў, прынцыпе вяршэнства расы заваёўнікаў. Адным з асноўных слупоў брытанскага каланіяльнага права з'яўляецца тое, што канфлікты паміж рознымі этнічнымі групамі служылі для падтрымання каланіяльнага панавання. Гэты класічны прынцып «падзяляй і пануй» з'яўляецца прычынай шматлікіх канфліктаў сучаснасці, як, напрыклад, у Паўночнай Ірландыі, Індыі, Зімбабвэ, Судане, Угандзе або Іраку. Тыповым прыкладам з'яўляецца паўстанне Мау Мау ў Кеніі з 1952 па 1957 год, калі невялікія паўстанні ператвараліся ў крывавыя войны развітых плямёнаў. У вынікула загінулі 22 белых, у той час як у карэнных плямёнах было ад 18 000 да 30 000 ахвяр.

Еўрапейскія ўладанні (ранні перыяд)
-----------------------------------

Асноўны артыкул: **Гісторыя Англіі**
Хоць у Сярэднявеччы Англія была пераважна астраўной дзяржавай, яна да XVI стагоддзя не мела ваеннага-марскога флоту і часта была аб'ектам нападаў з кантынента. Самі англы і саксы прыбылі на Брытанскія астравы з Германіі. Спачатку іх ваенныя атрады былі запрошаны мясцовымі брытанскімі ўладарамі, якія незадоўга да гэтага атрымалі незалежнасць ад Рымскай імперыі, але не мелі дастатковых сіл для яе абароны, а затым заснавалі тут уласныя каралеўствы. Чарговае заваяванне Англіі было здзейснена французскімі нарманамі ў 1066 годзе, пасля чаго нармандскі герцаг Вільгельм I Заваёўнік, які ўзначальваў іх, заснаваў новую дынастыю і падзяліў усе англа-саксонскія землі паміж французскімі баронамі. Не абмежаваўшыся ўладаннямі англа-саксаў і брытаў, спадчыннікі Вільгельма пасля далучылі да свайго каралеўства Уэльс (1282 г.) і ў 1169 годзе пачалі каланізацыю Ірландыі. Шатландыя далучылася да Англіі на правах раўнапраўнай дзяржавы ў XVII стагоддзі. На кантыненце англійскія каралі таксама валодалі паловай Францыі і прэтэндавалі на французскі прастол, да таго часу пакуль падчас Стагадовай вайны Англія не страціла ўсе падуладныя сабе французскія тэрыторыі. Узмацненне Францыі супала з расколам сярод англійскай знаці, за якім рушыла ўслед вайна Пунсовай і Белай ружы і новае заваяванне краіны заснавальнікам дынастыі Цюдараў, Генрыхам VII.

«Першая брытанская імперыя» (1583—1783)
---------------------------------------

### Першыя амерыканскія калоніі

Рэканструкцыя судна, на якім Джон Кабат адправіўся ў другое і апошняе сваё падарожжа да берагоў Амерыкі
Яшчэ ў 1496 годзе, неўзабаве пасля паспяховых плаванняў Калумба, кароль Генрых VII накіраваў у Атлантычны акіян экспедыцыю Кабата з даручэннем даследаваць новыя гандлёвыя шляхі ў Азію. Як і Калумб, Кабат, які дасягнуў вострава Ньюфаўндленд у 1497 годзе, прыняў яго за азіяцкі бераг і прывёз звесткі пра гэта на радзіму. Але з наступнай экспедыцыі, якая адбылася праз год, яго судна не вярнулася.

На гэтым англійскія плаванні ў Новы Свет надоўга спыніліся. У XVI стагоддзі Англію скалынала рэфармацыя, у выніку якой абвастрыліся англа-іспанскія супярэчнасці, якія прывялі да адкрытай вайны ў канцы гэтага стагоддзя.
У 1562 годзе брытанскі ўрад выдаў каперскія патэнты прывацірам Хокінсу і Дрэйку, якія не без поспеху заняліся ў паўднёвых морах рабагандлем і пірацтвам. Іх марскі вопыт быў пазней выкарыстаны для стварэння брытанскага ваенна-марскога флоту і паслужыў прыкладам для цэлага шэрагу іншых прываціраў на службе англійскай кароне. У прыватнасці, у 1578 годзе Елізавета I выдала аналагічны патэнт Гілберту Хемфры. У тым жа годзе Гілберт адправіўся ў Вест-Індыю з намерам заняцца пірацтвам і заснаваць калонію ў Паўночнай Амерыцы, але экспедыцыя была адменена яшчэ да таго як ён перасек Атлантыку. У 1583 годзе Гілберт распачаў другую спробу, у гэты раз дабраўшыся да вострава Ньюфаўндленд, бухту якога ён фармальна абвясціў англійскай. На зваротным шляху ў Англію ён сканаў, і яго справу працягваў яго брат Уолтэр Рэлі, якому быў выдадзены ўласны патэнт у 1584 годзе. Праз год Рэлі заснаваў калонію Роанак на ўзбярэжжы сучаснай Паўночнай Караліны, але недахоп вопыту і забеспячэння, а таксама, верагодна, меры прынятыя супраць англічан іспанцамі, прывялі да таго, што калонія пацярпела няўдачу. Пазней англічане распачалі яшчэ некалькі спроб заснаваць часовыя калоніі ў Паўночнай Амерыцы, у тым ліку на яе ціхаакіянскім узбярэжжы (падчас кругасветнага плавання Дрэйка), але ўсе яны да пачатку XVII ст. былі эвакуіраваны ці зніклі без следу.

Каралева Елізавета I
Пасля разгрому ў 1588 годзе «Непераможнай армады» моц Іспанскай імперыі быў падарваны і ў далейшым Іспанія не ўяўляла асаблівай пагрозы для развіцця будучай Брытанскай імперыі. Непераможную армаду спасцігла няўдача: судны патрапілі ў буру, частка флоту загінула, разбіўшыся аб скалы, а іншую патапілі англічане. «Разбіта і развеяная па ўсіх румбах», даклаў віцэ-адмірал Фрэнсіс Дрэйк.

У 1603 годзе кароль Якаў I узышоў на англійскі прастол і ў наступным 1604 годзе склаў Лонданскае пагадненне, якое завяршыла ваенныя дзеянні з Іспаніяй. Цяпер, падчас свету са сваім асноўным праціўнікам, англійская ўвага зрушылася ад нападаў на замежную каланіяльную інфраструктуру да справы стварэння сваіх уласных заморскіх калоній. Заснаванне Брытанскай імперыі нарэшце адбылося напачатку XVII стагоддзя са з'яўленнем невялікіх англійскіх паселішчаў у Паўночнай Амерыцы і Вест-Індыі і арганізацыяй шэрагу прыватных кампаній для гандлю з Азіяй (у тым ліку Ост-Індскай кампаніі ў 1600 годзе). Перыяд ад гэтага часу да страты Трынаццаці калоній падчас Амерыканскай вайны за незалежнасць да канца XVIII стагоддзя пазней сталі зваць «Першай Брытанскай імперыяй».

### Амерыка, Афрыка і рабагандаль

Асноўны артыкул: **Англійская каланізацыя Амерыкі**
Асноўны артыкул: **Трынаццаць калоній**
Брытанская Вест-Індыя першапачаткова падавала сабой найбольш важныя і выгодныя англійскія калоніі, але перш чым яны сталі паспяховымі, некалькі спроб каланізацыі праваліліся. Так, спроба заснаваць калонію ў Брытанскай Гвіяне ў 1604 годзе працягвалася ўсяго два гады і пацярпела няўдачу ў сваёй асноўнай задачы — знайсці золата, з прычыны таго, што англічане доўга спрабавалі паўтарыць вопыт іспанскай каланізацыі і выкарыстоўваць уласныя калоніі як крыніца каштоўных металаў. Калоніі Сент-Люсія (1605) і Грэнада (1609) таксама неўзабаве зніклі, але ўрэшце паселішчы былі паспяхова заснаваны на астравах Сент-Кітс (1624), Барбадас (1627) і Невіс (1628). Поспех гэтых калоній тлумачыўся тым, што яны перанялі сістэму вырошчвання цукровага трыснягу, якая паспяхова выкарыстоўваецца партугальцамі ў Бразіліі. Яна залежала ад працы рабоў, якіх спачатку набывалі пераважна ў галандскіх рабагандляроў, якія куплялі затым выраблены тут цукар для перапродажу ў Еўропе. Каб гарантаваць, што прыбыткі ад гэтага гандлю, якія бесперапынна ўзрасталі, застануцца ў англійскіх руках, англійскі парламент у 1651 годзе пастанавіў, што толькі англійскія караблі змогуць займацца гандлем у англійскіх калоніях. Гэта прывяло да канфліктаў з Аб'яднанымі галандскімі правінцыямі і серыі англа-галандскіх войнаў, якія ў выніку ўзмацнілі англійскія пазіцыі ў Амерыцы за кошт галандскіх. У 1655 годзе Англія анексавала востраў Ямайка у Іспаніі, а ў 1666 годзе паспяхова каланізавала Багамы.

Брытанскія калоніі ў Паўночнай Амерыцы ў 1750 годзе. 1: Ньюфаўндленд; 2: Новая Шатландыя; 3: Трынаццаць калоній; 4: Бермуды; 5: Багамы; 6: Брытанскі Гандурас; 7: Ямайка; 8: Малыя Антыльскія астравы
Першае пастаяннае англійскае паселішча на амерыканскім кантыненце было заснавана ў 1607 годзе ў Джэймстаўне. Яно кіравалася прыватнай Вірджынскай кампаній, падраздзяленне якой заснавала таксама калонію на Бермудскіх астравах, адкрытых у 1609 годзе. Правы кампаніі былі абвешчаны несапраўдным у 1624 годзе і карона прыняла на сябе прамое кіраванне, заснаваўшы такім чынам калонію Вірджынія. Хоць вытворчасцю цукру тут не займаліся, да эканамічнага поспеху мясцовыя каланісты прыйшлі дзякуючы вырошчванню тытуню і іншых сельскагаспадарчых культур. Аналагічная кампанія  была створана ў 1610 годзе з мэтай заснавання пастаяннага паселішча на в. Ньюфаўндленд, але гэта спроба апынулася няўдалай. У 1620 годзе была заснавана калонія Плімут як прыстанак для часткі англійскай рэлігійнай меншасці, пурытан, пазней вядомых як пілігрымы. Уцёкі ад рэлігійнага праследавання пазней сталі для многіх будучых англійскіх каланістаў прычынай адважыцца на цяжкае трансатлантычнае падарожжа: Мэрыленд быў заснаваны як калонія для каталікоў (1634), Канектыкут (1639) — для кангрэгацыяналістаў, а Род-Айленд (1636) упершыню ў Амерыцы абвясціў пра сваю рэлігійную талерантнасць. Правінцыя Караліна была заснавана ў 1663 годзе. У 1664 годзе Англія атрымала кантроль над галандскай правінцыяй Новы Амстэрдам (пераназванай у Нью-Ёрк) пасродкам перамоў, якія рушылі ўслед за другой англа-галандскай вайной, у абмен на Сурынам. У 1681 годзе Уільям Пен заснаваў калонію Пенсільванія.

Гл. таксама
-----------

* Pax Britannica
* Калоніі Вялікабрытаніі
* Садружнасць нацый
* Спіс найбуйнейшых імперый
* Спіс краін і тэрыторый свету, калі-небудзь былых калоніямі, паводле іх метраполій
* Алфавітны спіс залежных тэрыторый у наш час
* Каланіялізм
* Імперыялізм

Зноскі
------

1. ↑  Francis Hutchins, The Illusion of Permanence. British Imperialism (Princeton, 1967), S. 133
2. ↑  zitiert Philip Mason, Prospero’s Magic. Some thoughts on Class and Race (London, 1962), S. I
3. ↑  Maurice Collis, Trials in Burma (London, 1953), p. 191, 194f, 207, 21 Iff
4. ↑  М. Саркісянц Англійскія карані нямецкага фашызму Ад брытанскай да аўстра-баварскай «расы спадароў»
5. ↑  Canny, 1998, p. 7
6. 1 2  Ferguson, 2004, p. 3
7. ↑  Andrews, 1984, p. 45
8. ↑  Ferguson, 2004, p. 4
9. ↑  Ferguson, 2004, p. 7
10. ↑  Andrews, 1984, p. 187
11. ↑  Andrews, 1984, p. 188
12. ↑  Canny, 1998, p. 63
13. ↑  Canny, 1998, p. 63—64
14. ↑  Canny, 1998, p. 70
15. ↑  Canny, 1998, p. 34
16. ↑  James, 2001, p. 17
17. ↑  Canny, 1998, p. 71
18. ↑  Canny, 1998, p. 221
19. ↑  Lloyd, 1996, p. 22—23
20. ↑  Lloyd, 1996, p. 32
21. ↑  Lloyd, 1996, p. 33
22. ↑  Andrews, 1984, p. 316
23. ↑  Andrews, 1984, p. 324—326
24. ↑  Andrews, 1984, p. 20—22
25. ↑  James, 2001, p. 8
26. ↑  Lloyd, 1996, p. 40

Літаратура
----------

на англійскай мове
* 
* 
* *Niall Ferguson*. Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power. — New York: Basic Books, 2004b. — ISBN 978-0-465-02329-5.
* 
*

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Брытанская імперыя**

| ⛭Вялікабрытанія Заморскія тэрыторыі Брытанскай імперыі |
| --- |
| Умоўныя абазначэнні: залежныя тэрыторыі цяперашняй Вялікабрытаніі пазначаны **паўтлустым** шрыфтам, члены Садружнасці нацый — *курсівам*, каралеўствы Садружнасці падкрэслены.Страчаныя да пачатку перыяду дэкаланізацыі (1947) тэрыторыі пазначаны цёмна-зялёным колерам. |
| 

| Еўропа і Міжземнамор’е |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* з 1066 **Гернсі**1,2
* з 1066 **Джэрсі**1,2
* 1171—1541 Лордства Ірландыя
* з 1346 **Востраў Мэн**1
* 1541—1801 Ірландыя ва уніі
* 1708—1757 Менорка

 | 
* з 1713 **Гібралтар**
* 1763—1782 Менорка
* 1798—1802 Менорка
* 1800—1813 Пратэктарат Мальта
* 1801—1922 Вялікабрытанія і Ірландыя
* 1813—1964 *Мальта*3

 | 
* 1807—1890 Гельгаланд
* 1809—1864 Іанічныя астравы
* 1878—1960 *Кіпр*
* 1921—1922 Паўднёвая Ірландыя
* 1921—1937 Ірландская Свабодная дзяржава (цяпер *Ірландыя*)4

 | 
* з 1921 **Паўночная Ірландыя**
* 1945—1949 Акупацыйная зона у Германіі
* 1945—1949 Акупацыйная зона у Аўстрыі
* з 1960 **Акратыры і Дэкелія**

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Каронныя землі брытанскай манархіі, якія не ўваходзяць у Вялікабрытанію.2 У 1940—1945 пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.
 | 
3 Пазней выйшла з ліку каралеўстваў Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.4 У 1949 выйшла з Садружнасці.
 |

 |

 |

 |
| 

| Паўночная Амерыка |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1583—1907 Ньюфаўндленд
* 1607—1776 Вірджынія
* з 1619 **Бермудскія астравы**
* 1620—1691 Плімуцкая калонія
* 1622—1691 Мэн
* 1629—1691 Калонія Масачусетс-Бей
* 1632—1776 Мэрыленд
* 1635—1644 С'йбрук
* 1636—1776 Канектыкут
* 1636—1776 Род-Айленд
* 1638—1665 Нью-Хейвен
* 1663—1712 Караліна

 | 
* 1664—1783 Нью-Ёрк
* 1665—1686 Нью-Джэрсі
* 1670—1870 Зямля Руперта
* 1674—1702 Усходняя Джэрсі
* 1674—1702 Заходняя Джэрсі
* 1680—1686 Нью-Гэмпшыр
* 1681—1783 Пенсільванія
* 1686—1689 Новая Англія
* 1689—1783 Нью-Гэмпшыр
* 1691—1780 Масачусетс
* 1701—1776 Дэлавэр
* 1702—1776 Нью-Джэрсі

 | 
* 1712—1776 Паўночная Караліна
* 1712—1776 Паўднёвая Караліна
* 1713—1867 Новая Шатландыя
* 1732—1776 Джорджыя
* 1759—1867 Нью-Брансуік
* 1763—1873 Востраў Прынца Эдуарда
* 1763—1791 Квебек
* 1763—1783 Усходняя Фларыда
* 1763—1783 Заходняя Фларыда
* 1776 Трынаццаць калоній
* 1791—1841 Верхняя Канада
* 1791—1841 Ніжняя Канада

 | 
* 1815—1858 Акруга Новая Каледонія
* 1818—1846 Калумбія/Арэгон1
* 1841—1867 Правінцыя Канада
* 1849—1866 Ванкувер
* 1853—1863 А-вы Каралевы Шарлоты
* 1858—1866 Брытанская Калумбія
* 1859—1870 Паўночна-Заходняя тэрыторыя
* 1862—1863 Тэрыторыя Стыкін
* 1866—1871 Ванкувер і Брыт. Калумбія
* 1867—1931 *Канадская канфедэрацыя*2
* 1907—1949 Дамініён Ньюфаўндленд

 |

 |
| 1 Саўладанне са ЗША.2 Пасля 1931 — дамініён Канада. |

 |
| 

| Лацінская Амерыка, астравы Карыбскага басейна і Паўднёвай Атлантыкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1605—1979 *Сент-Люсія*
* 1623—1883 Сент-Кітс
* 1624—1966 *Барбадас*
* 1625—1650 Востраў Святога крыжа
* 1627—1779 Сент-Вінсент
* 1627—1816 Падветраныя астравы
* 1628—1883 Невіс
* 1632—1782 Мантсерат
* 1632—1860 Антыгуа
* 1643—1860 Астравы Бэй
* з 1650 **Ангілья**
* 1651—1667 Уілагбіленд (Сурынам)1

 | 
* 1655—1859 Бераг Маскітаў
* 1655—1962 *Ямайка*
* з 1658 **Востраў Святой Алены**2
* з 1666 **Брытанскія Віргінскія астравы**
* 1666—1860 Барбуда
* з 1670 **Кайманавы астравы**
* 1650—1973 *Багамскія астравы*
* 1630—1641 Востраў Правідэнс
* 1670—1689 Астравы Сент-Эндру і Правідэнс
* 1762—1779 Грэнада

 | 
* 1763—1778 Дамініка
* 1763—1888 Табага
* 1775—1908 Паўднёвая Джорджыя
* з 1783 **Мантсерат**
* 1783—1974 *Грэнада*
* 1783—1979 *Сент-Вінсент і Грэнадзіны*
* 1783—1978 *Дамініка*
* з 1783 **Цёркс і Кайкас**
* 1797—1888 Трынідад
* з 1815 **Востраў Узнясення**2
* з 1816 **Трыстан-да-Кунья**2

 | 
* 1814—1966 Брыт. Гвіяна (*Гаяна*)3
* 1833—1958 Наветраныя астравы
* 1833—1958 Падветраныя астравы
* з 1833 **Фалклендскія астравы**4
* 1860—1981 *Антыгуа і Барбуда*
* 1862—1981 Брытанскі Гандурас (*Беліз*)
* 1882—1983 *Сент-Кітс і Невіс*
* 1888—1962 *Трынідад і Табага*
* з 1908 **Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы Астравы**4
* 1958—1962 Федэрацыя Вест-Індыі

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Акрамя таго знаходзіўся пад акупацыяй Вялікабрытаніі ў 1795—1802 і ў 1802—1815.2 Уваходзіць у склад залежнай тэрыторыі Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья.
 | 
3 З 1970 перастала быць каралеўствам Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.4 Знаходзіліся пад акупацыяй Аргенціны ў 1982; прыналежнасць аспрэчваецца ёй з 1816.
 |

 |

 |

 |
| 

| Афрыка |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1661—1702 Востраў Джэймс
* 1765—1816 Сенегамбія
* 1787—1961 *Сьера-Леонэ*1
* 1794—1976 *Сейшэльскія астравы*
* 1795—1803 Капская калонія
* 1806—1910 Капская калонія
* 1807—1814 Мадэйра
* 1810—1968 *Маўрыкій*1
* 1810—1965 Чагас
* 1816—1965 *Гамбія*2
* 1834—1839 Сакотра
* 1843—1910 Наталь
* 1861—1906 Калонія Лагас

 | 
* 1868—1966 Басуталенд (*Лесота*)
* 1867—1957 Залаты бераг (*Гана*)1
* 1877—1881 Рэспубліка Трансвааль
* 1878—1910 Уолфіш-Бей
* 1881—1900 Пратэктарат Ойл-Рыверс
* 1882—1922 Султанат Егіпет
* 1884—1960 Брытанскі Самаліленд
* 1885—1895 Калонія Бечуаналенд
* 1885—1966 Пратэктарат Бечуаналенд (*Батсвана*)
* 1887—1897 Зулуленд
* 1889—1924 Баратселанд
* 1890—1962 *Уганда*1

 | 
* 1890—1963 Занзібар
* 1890—1895 Вітуленд
* 1891—1907 Брыт. Цэнтральная Афрыка
* 1895—1920 Брыт. Усходняя Афрыка
* 1899—1956 Англа-Егіпецкі Судан
* 1900—1914 Паўночная Нігерыя
* 1900—1914 Паўднёвая Нігерыя
* 1900—1910 Калонія Аранжавай ракі
* 1900—1910 Трансвааль
* 1902—1968 *Свазіленд*
* 1907—1964 Ньясаленд (*Малаві*)1
* 1910—1931 *Паўднёва-Афрыканскі Саюз*1
* 1914—1960 *Нігерыя*1

 | 
* 1915—1931 Паўднёва-заходняя Афрыка3
* 1916—1956 Брытанскі Тогаленд3
* 1922—1961 Брытанскі Камерун3
* 1920—1963 *Кенія*1
* 1922—1961 Танганьіка3
* 1923—1965 Паўднёвая Радэзія
* 1924—1964 Паўночная Радэзія (*Замбія*)
* 1953—1963 Федэрацыя Радэзіі і Ньясаленда
* з 1965 **Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне**
* 1979—1980 Паўд. Радэзія (*Зімбабвэ*)4

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Пазней выйшла/выйшаў з ліку каралеўстваў Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.2 З 1970 перастала быць каралеўствам Садружнасці, у 2013 выйшла з Садружнасці.
 | 
3 Па мандату Лігі Нацый.4 У 2003 выйшла з Садружнасці.
 |

 |

 |

 |
| 

| Азія |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1640—1858 Мадраскае прэзідэнцтва
* 1685—1824 Бенкулен
* 1687—1858 Бамбейскае прэзідэнцтва
* 1690—1858 Бенгальскае прэзідэнцтва
* 1702—1705 Пула-Кондар
* 1721—1949 Туземныя княствы Індыі
* 1762—1764 Маніла і Кавітэ
* 1786—1826 Пенанг
* 1789—1796 Вялікі Андаман
* 1796—1948 Цэйлон (*Шры-Ланка*)1
* 1812—1814 Бангка
* 1812—1824 Белітунг
* 1819—1826 Сінгапур
* 1820—1971 Дамоўны Аман (ААЭ)
* 1820—1971 Бахрэйн

 | 
* 1824—1948 Бірма2
* 1826—1946 Стрэйтс Сетлментс2
* 1839—1963 Калонія Адэн
* 1839—1842 Афганістан (акупацыя)
* 1841—1997 Ганконг2
* 1841—1946 Каралеўства Саравак2
* 1848—1890 Лабуан
* 1858—1947 Брытанская Індыя (*Індыя*1, *Пакістан*1, М’янма, *Бангладэш*)
* 1858—1872 Андаманскія і Нікабарскія астравы2
* 1861—1947 Сікім
* 1873—1896 Негры-Сембілан
* 1874—1896 Селангор
* 1874—1896 Перак

 | 
* 1879—1919 Афганістан (пратэктарат)
* 1881—1963 Пратэктарат Сяўба. Барнеа2
* 1887—1896 Паханг
* 1886—1963 Пратэктарат Адэн
* 1887—1965 *Мальдыўскія астравы*
* 1888—1984 *Бруней*2
* 1891—1971 Маскат і Аман (Аман)
* 1895—1946 Федэраваныя малайскія дзяржавы2
* 1898—1930 Вэйхай
* 1899—1961 Кувейт
* 1904—1948 Джахор
* 1910—1949 Бутан
* 1909—1946 Нефедэраваныя малайскія дзяржавы3

 | 
* 1916—1971 Катар
* 1920—1932 Месапатамія4
* 1920—1948 Палесціна4
* 1921—1946 Трансіарданія4
* 1946—1963 Калонія Паўночнае Барнеа
* 1946—1963 Калонія Саравак
* 1946—1963 *Сінгапур*
* 1946—1948 Малайскі Саюз
* 1947—1950 Індыйскі Саюз
* 1948—1972 Дамініён Цэйлон
* 1948—1957 Малайская Федэрацыя (*Малайзія*)
* 1962—1967 Федэрацыя Паўднёвай Аравіі
* 1963—1967 Пратэктарат Паўднёвай Аравіі

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Пазней выйшла/выйшаў з ліку каралеўстваў Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.2 У 1941—1945 пад акупацыяй Японскай імперыі.
 | 
3 У 1942—1945 у складзе Тайланда.4 Па мандату Лігі Нацый.
 |

 |

 |

 |
| 

| Аўстралія, Акіянія і Антарктыка |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1788—1901 Новы Паўднёвы Уэльс
* 1788—1901 Востраў Норфалк
* 1803—1901 Зямля Ван-Дымена / Тасманія
* 1807—1863 Астравы Окленд
* 1824—1980 Новыя Гебрыды1 (*Вануату*)
* 1826—1901 Заходняя Аўстралія
* 1829—1832 Калонія Суон-Рывер
* 1836—1901 Паўднёвая Аўстралія
* з 1838 **Астравы Піткэрн**
* 1839—1907 Калонія Новая Зеландыя
* 1841—1933 Зямля Вікторыі

 | 
* 1851—1901 Калонія Вікторыя
* 1857—1955 Какосавыя астравы (Кілінг)
* 1859—1901 Квінслэнд
* 1874—1970 *Фіджы*2
* 1877—1976 Брытанскія заходне-ціхаакіянскія тэрыторыі
* 1878—1931 Астравы Ашмар
* 1884—1902 Брытанская Новая Гвінея3 (*Папуа — Новая Гвінея*)
* 1888—1893 Раратонга
* 1888—1958 Востраў Ражства2

 | 
* 1889—1926 Астравы Юніён
* 1892—1976 Астравы Гілберта і Эліс3 (*Кірыбаці* і *Тувалу*)
* 1893—1901 Федэрацыя астравоў Кука
* 1893—1978 Брытанскія Саламонавы астравы3 (*Саламонавы астравы*)
* 1900—1970 *Тонга*
* 1900—1901 Востраў Савідж
* 1901—1942 *Аўстралійскі Саюз*
* 1907—1953 *Дамініён Новая Зеландыя*
* 1908—1962 Паўднёвыя Шэтландскія астравы5

 | 
* 1908—1962 Паўднёвыя Аркнейскія астравы5
* 1908—1962 Зямля Грэяма5
* 1909—1931 Астравы Карцье
* 1910—1947 Востраў Херд і астравы Мак-Дональд
* 1923 Залежная тэрыторыя Роса
* 1923—1968 Науру3,6
* 1930—1933 Зямля Эндэрбі
* 1939—1979 А-вы Кантон і Эндэрберы3
* з 1962 **Брытанская антарктычная тэрыторыя**5

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Саўладанне з Францыяй з 1906.2 З 1987 перасталі быць каралеўствам Садружнасці, у 2006 выключаны з Садружнасці.3 У 1942—1945 пад акупацыяй Японскай імперыі.
 | 
4 Саўладанне са ЗША.5 З 1961 тэрытарыяльныя прэтэнзіі замарожаны паводле Дагавора аб Антарктыцы.6 Пад кіраваннем Вялікабрытаніі, Аўстраліі і Новай Зеландыі па мандату Лігі Нацый.
 |

 |

 |

 |
| У спісы не ўключаны тэрыторыі, якія акупаваліся Брытанскай імперыяй падчас Другой сусветнай вайны. |

| ⛭Гісторыя Еўропы |
| --- |
| Дагістарычная Еўропа | 
* Еўропа каменнага веку
* Еўропа новакаменнага веку
* Еўропа бронзавага веку
* Еўропа жалезнага веку

 |
| Антычнасць | 
* Класічная Грэцыя
* Рымская рэспубліка
* Элінізм
* Рымская імперыя
* Позняя Антычнасць
* Ранняе хрысціянства
* Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя
* Падзенне Заходняй Рымскай імперыі

 |
| Сярэднявечча | 
* Ранняе Сярэднявечча
* Вялікае перасяленне народаў
* Візантыя
* Хрысціянізацыя
* Кіеўская Русь
* Чорная смерць
* Высокае Сярэднявечча
* ✰ Свяшчэнная Рымская імперыя
* Крыжовыя паходы
* Феадалізм
* Позняе Сярэднявечча
* Стагадовая вайна
* Адраджэнне

 |
| Новы час | 
* Рэфармацыя
* Вялікія геаграфічныя адкрыцці
* Барока
* Трыццацігадовая вайна
* Перыяд абсалютызму
* Стары парадак
* Рэч Паспалітая
* Галандская рэспубліка
* Габсбургская манархія
* Імперыі (Асманская
* Партугальская
* Іспанская
* Швецкая
* Брытанская
* Расійская)

 |
| Сучасная гісторыя | 
* Асветніцтва
* Еўрапейскі цуд
* Вялікая французская рэвалюцыя
* Напалеонаўскія войны
* Нацыяналізм (Сербская рэвалюцыя)
* Вясна народаў
* Індустрыялізацыя
* Першая сусветная вайна
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Інтэрбелум
* Другая сусветная вайна
* Халодная вайна
* Еўрапейская інтэграцыя

 |
| Гл. таксама | 
* Генетычная гісторыя Еўропы
* Гісторыя заходняй цывілізацыі
* Гісторыя Міжземнамор’я
* Ваенная гісторыя Еўропы
* Гісторыя еўрапейскага мастацтва
* Марская гісторыя Еўропы
* Гісторыя Еўрапейскага саюза

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Ваенная Сыціна · Канадская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119440568 · LCCN: sh85056632 · Microsoft: 501832835 |