**Дзянісаўскі чалавек** («**дзянісавец**») — магчымы від ці падвід вымерлых людзей, вядомы па фрагментарным матэрыяле з Дзянісавай пячоры ў Саланешанскім раёне Алтайскага края РФ.

Яшчэ 40 тысяч гадоў таму дзянісаўцы засялялі арэал, які перасякаецца па часе і месцы з тэрыторыямі ў Азіі, дзе жылі неандэртальцы і сучасныя людзі.

Выяўленне
---------

Агулам на гэты момант вядомыя некалькі фрагментаў, пераважна зубы і асобныя дробныя косткі:

1. знойдзены ў 1984 годзе малочны зуб «Дзянісава 2»; у 2017 годзе было высветлена, што ён належаў дзянісаўскаму чалавеку (дзяўчынцы 10-12 гадоў) а не неандэртальцу;
2. два кутнікі – знойдзеныя ў 2000 годзе зубы «Дзянісава 8»; гэтыя два зубы належалі дарослым асобінам «H. altaiensis» мужчынскага полу.
3. знойдзеная ў 2008 годзе ў пячоры ў слаі № 11 костка апошняй палечніцы рукі дзіцяці «Дзянісава 3»; згодна з вынікамі секвенавання 2017 года аказалася, што гэта дзяўчынка.

Фрагмент косткі гібрыда Дэні
Акрамя гэтых, якія дакладна лічацца прыналежнымі дзянісаўцам, у той жа пячоры знойдзена пэўная колькасць костак неандэртальцаў. Таксама была знойдзена частка палечніцы нагі ці рукі Дэні; аналіз генетычнага матэрыялу пацвердзіў, што ён належаў гібрыду дзянісаўскага чалавека і неандэртальца.

Мяркуючы па знаходках, дзянісаўцы мелі большыя памеры ў параўнанні з іншымі *Homo*.

Дзянісаўскі чалавек жыў у Дзянісавай пячоры ад 200 тыс. г. т. да 73 тыс. гадоў таму.

У студзені 2019 года было абвешчана, што навукоўцы ўпершыню выявілі ў Дзянісавай пячоры часткі чэрапа дзянісаўца Denisova 13. Знаходка выглядае як два злучаныя адзін з адным фрагменты задняй левай цемянной косткі. Гэта пяты і самы вялікі ўзор парэшткаў дзянісаўца з Дзянісаўскай пячоры.

Сківіца дзянісаўца з Тыбетскай пячоры Байшыя
У майскай публікацыі 2019 года даказана, што дзянісаўцы жылі ў высакагорным Тыбеце. Даследчыкі, выкарыстаўшы ў палеагенетыцы метады пратэомікі, прааналізавалі бялкі з паловы сківіцы з Байшыі, знойдзенай у 1980 годзе ў Тыбецкай пячоры Байшыя (павет Сяхэ, правінцыя Ганьсу, Кітай, датаванай узростам каля 160 000 гадоў. Аказалася, што ўладальнік сківіцы быў бліжэй за ўсё да дзянісаўцаў. У тыбецкага дзянісаўца ніжні другі карэнны зуб мае тры карані. Трохкорневыя ніжнія маляры рэдка сустракаюца ў не азіяцкіх *Homo sapiens* (менш 3,5 %), але могуць перавышаць 40 % у азіяцкіх папуляцыях (у Кітаі) і ў Новым Свеце.

Прааналізаваўшы маркеры метыліравання ДНК дзянісаўскай дзяўчынкі Denisova 3, якая жыла 50 000 гадоў таму, вучоныя рэканструявалі асаблівасці яе шкілета. У яе вылучылі 56 унікальных асаблівасцяў, не характэрных для іншых прадстаўнікоў роду *Homo*. Рэканструкцыя ў цэлым правільна прадказвае будову рэальнай сківіцы тыбетскага дзянісаўца. Твар дзянісаўцаў быў шырэйшы чым у *Homo sapiens* і неандэртальцаў, а сківіцы трохі даўжэйшыя*.*

Карэнны зуб дзянісаўскай дзяўчынкі-падлетка TNH2-1 з лаоскай пячоры Там-Нгу-Хаа-2, які мае падабенства з верхнім карэнным зубам Denisova 4 з Дзянісавай пячоры, датуецца ўростам 164—131 тыс. гадоў.

Даследаванне геному
-------------------

Праз нястачу фрагментаў аднаўленне аблічча дзянісаўскага чалавека пакуль не ўяўляецца магчымым (пар. чалавек з Аленевай пячоры). Даследаванні геному паказалі, што дзянісаўцы былі цемнаскурыя, цёмнавокія, цёмнавалосыя.

Каманда навукоўцаў з ляйпцыгскага Інстытута эвалюцыйнай антрапалогіі таварыства Макса Планка пад кіраўніцтвам шведскага біёлага Свантэ Пааба секвенавала ДНК, атрыманую з фрагмента дзіцячай палечніцы, знойдзенага ў 2008 годзе расійскімі археолагамі ў Дзянісавай пячоры на Алтаі. Высветлілася, што мітахандрыяльная ДНК гэтага ўзору Denisova 3 адрозніваецца ад мтДНК сучаснага чалавека па 385 нуклеатыдах, тым часам як мітахандрыяльная ДНК неандэртальцаў адрозніваецца ад ДНК *Homo sapiens* на 202 нуклеатыдаў. Артыкул, прысвечаны гэтаму адкрыццю, быў апублікаваны ў часопісе «Nature» 24 сакавіка 2010 года. У геномах дзянісаўцаў і неандэртальцаў з Дзянісавай пячоры знойдзены ўклад яшчэ адной невядомай папуляцыі *Homo sapiens*. Па мтДНК дзянісаўцы супрацьстаяць як неандэртальцам, так і сапіенсам.

Пазней, калі былі апрацаваны паслядоўнасці, якія адносяцца да ядзернага геному, аказалася, што дзянісаўцы з’яўляюцца сястрынскай групай неандэртальцаў і іх эвалюцыйнае разыходжанне адбылося каля 640 тысяч гадоў таму. На аснове аналізу ДНК даследчыкі мяркуюць, што рэшткі косткі датуюцца перыядам 75-82 тысячы гадоў таму. Узрост знаходак, знойдзеных у пячоры ў пласце № 11, быў вызначаны пры дапамозе радыёвуглероднага аналізу спачатку ў 40 тысяч гадоў, потым адкалібраваны да 48-50 тысяч гадоў.

У канцы 2013 года было абвешчана, што аналіз ДНК гейдэльбергскага чалавека з іспанскай пячоры Сіма дэ лос Уэсас (Сьера-дэ-Атапуэрка), атрыманай са сцегнавой косткі ўзростам 400 тысяч гадоў, паказаў падабенства з мтДНК дзянісаўскага чалавека. Хоць раней рэшткі з Сіма дэ лос Уэсас было прынята збліжаць з неандэртальцамі, у 2015 годзе пры вывучэнні ядзернай ДНК трох узораў з пячоры Сіма дэ лос Уэсас (Атапуэрка) высветлілася, што яны знаходзіліся на лініі, якая вядзе да неандэртальцаў. Тэрмалюмінісцэнтнае датаванне пласта № 22 паказала, што дзянісаўцы жылі ў Дзянісавай пячоры 170 тыс. гадоў таму. Параўнанне ядзернай ДНК трох зубоў з пласта № 11 (Denisova 3, Denisova 4) і аднаго зуба з пласта № 22 (Denisova 8) паказала, што ў Дзянісавай пячоры жылі дзве розныя групы дзянісаўцаў і іх падзяляе як мінімум 65 тысяч гадоў. Узрост узору Denisova 8 (ок. 110 тысяч гадоў) удакладнены ў ходзе генетычнага аналізу, зыходзячы з хуткасці мутацый чалавечай мітахандрыяльнай ДНК, прыманай у 2,5 × 10−8 на нуклеатыд у год. Ва ўзоры Denisova 2 з пласта 22.1 галоўнай галерэі пячоры ўзростам больш за 100 тысяч гадоў секвенірована толькі мітахандрыяльная ДНК. Denisova 2 старэйшыя за Denisova 8 на 20,6—37,7 тыс. гадоў (па дадзеных генетыкаў) і на 54,2—99,4 тыс. гадоў старэй, чым Denisova 3 і Denisova 4. З асадкавых адкладанняў ва Усходняй галерэі Дзянісавай пячоры генетыкі змаглі вылучыць неандертальскую і дзянісаўскую мтДНК, пры гэтым сляды ДНК неандэртальцаў і дзянісаўцаў знайшлі ў пластах № 14 і № 15, што паказвае на сумеснае існаванне гэтых двух відаў на працягу доўгага часу.

Эвалюцыйнае разыходжанне дзянісаўцаў і гейдэльбергскага чалавека з іспанскай пячоры Сіма дэ лос Уэсас (Сьера-дэ-Атапуэрка) па дадзеных вывучэння мтДНК адбылося, паводле ацэнак навукоўцаў, 700 тысяч гадоў таму. Па дадзеных вывучэння ядзернай ДНК насельнікаў пячоры Сіма дэ лос Уэсас, дзянісаўцы і неандэртальцы падзяліліся каля 500 тысяч гадоў таму, а іх агульны продак аддзяліўся ад *Homo sapiens* 700—765 тысяч гадоў назад. Генетыкі, прааналізаваўшыя агульныя мутацыі для народаў Афрыкі з аднаго боку і для неандэртальцаў і дзянісаўцаў з другога, прыйшлі да высновы, што продкі неандэртальцаў і дзянісаўцаў пакінулі Афрыку прыкладна 744 тысячы гадоў таму, а іх колькасць была вельмі невялікай. Усяго праз 300 пакаленняў пасля зыходу з Афрыкі лініі неандэртальцаў і дзянісаўцаў падзяліліся і пасля гэтага яны вельмі рэдка кантактавалі адзін з адным — колькасць мутацый, характэрных толькі для неандэртальцаў і дзянісаўцаў, была вельмі невялікай і не перавышала 20 % ад іх агульнай колькасці.

У ліпені 2014 года ў часопісе Nature былі апублікаваныя вынікі даследавання генетычнага матэрыялу ў шэрагу папуляцый сучаснага чалавека на прадмет асаблівай варыяцыі бялку EPAS1 (кадуе транскрыпцыйны фактар, які ўдзельнічае ў кіслародазалежнай рэгуляцыі некаторых генаў), якая ўласцівая дзянісаўскаму чалавеку. Гэтая варыяцыя бялку EPAS1 (гл. полнагеномны пошук асацыяцый) характэрны для тыбетцаў, а ў прадстаўнікоў 26 іншых папуляцый людзей не была выяўленая. Верагодна, тыбетцы і змаглі прыстасавацца да жыцця на вялікай вышыні дзякуючы генам, якія дасталіся ім ад дзянісаўскага чалавека.

Дзянісаўскія людзі сталі другім пасля неандэртальцаў відам вымерлых гамінінаў, для якога цяпер вядомы поўны мітахандрыяльны і амаль поўны ядзерны геном. Упершыню новы від прыматаў быў выдзелены выключна на падставе генетычных даследаванняў.

Арэал і гібрыдызацыя
--------------------

Міграцыі дзянісаўцаў (зялёным)
Знойдзены сляды гібрыдызацыі дзянісаўскага чалавека з *Homo sapiens* (сучасным чалавекам). У геноме меланезійцаў выяўлена каля 5 % агульных генаў з прачытаным ядзернай геномам дзянісаўскай чалавека. У той жа час агульных генаў у сучаснага чалавека і неандэртальца ад 1 % да 4 % у розных папуляцыях (за выключэннем карэнных жыхароў Афрыкі, у якіх неандертальскія гены адсутнічаюць).

Неандертальская «спадчына» найбольш выяўлена ў генах жыхароў Еўропы і Пакістана, дзянісаўскае — у насельнікаў паўднёва-ціхаакіянскага рэгіёну, што ўскосна паказвае на тэрытарыяльнае размеркаванне (арэал) гэтых відаў у сілу меркаванага нядаўняга сваяцтва сапіенскіх продкаў гэтай папуляцыі і сібіраамерыканскай, у якой дзянісаўскіх нуклеатыдаў няма. Нельга выключаць, што ўнікальныя мовы папуасаў Новай Гвінеі таксама звязаныя са спадчынай дзянісаўцаў.

З’яўленне дзянісаўцаў у Азіі, як мяркуецца, выклікана міграцыямі з Афрыкі, якія адрозніваюцца ад перасяленняў *Homo erectus*, неандэртальцаў і сучасных людзей. «Дзянісаўцы высяліліся з Афрыкі раней за чалавека, ад Інданэзіі дайшлі да Янцзы і, магчыма, падняліся па цячэнні ўверх», — кажа акадэмік В. У. Іваноў.

У 2013 годзе антраполагі абвясцілі, што ў старажытнасці дзянісаўцы самастойна перасеклі лінію Уолеса — водападзел паміж азіяцкай і аўстралійскай фаўнай. Да такой высновы яны прыйшлі, прааналізаваўшы дадзеныя па наяўнасці ў геноме насельніцтва паўднёва-усходняй Азіі слядоў геному дзянісаўскага чалавека.

Паводле ДНК-даследавання 2013 года, дзянісаўцы разам з неандэртальцамі перадалі частку геному сучасным людзям; таксама ўстаноўлена, што неандэртальцы скрыжоўваліся з краманьёнцамі і дзянісаўцамі, краманьёнцы — з дзянісаўцамі, акрамя таго, дзянісаўцы скрыжоўваліся з нейкім чацвёртым, раней невядомым відам людзей.

У культуры
----------

Акадэмік В. У. Іваноў не выключае, што памяць пра існаванне дзянісаўцаў захавалася ў тыбецкіх павер’ях аб снежным чалавеку.

У 2012 годзе выйшаў дакументальны фільм «Секс у каменным веке» («Sex in the Stone Age»), у якім апавядаецца пра тое, як быў адкрыты дзянісаўскі чалавек і пра яго генетычныя, а значыць і сексуальныя сувязі з неандэртальцамі і краманьёнцамі.

Гл. таксама
-----------

* Homo longi — магчыма, адзін з варыянтаў дзянісаўскага чалавека.

Зноскі
------

1. ↑  Brown, David (25 марта 2010 года). *Scientists say they've identified new human ancestor*. *Washington Post*. `{{cite book}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
2. ↑  Krause, Johannes; Fu, Qiaomei; Good, Jeffrey M.; Viola, Bence; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P.; Pääbo, Svante (2010). *The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia*. *Nature*. Vol. Forthcoming. doi:10.1038/nature08976. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|lastauthoramp=` ігнараваны (прапануецца `|name-list-style=`) (даведка)
3. 1 2  *Максим Руссо*. Девочка из Денисовой пещеры **(нявызн.)** (9 ліпеня 2017). Архівавана з першакрыніцы 8 мая 2019.
4. ↑  *Slon, Viviane.* A fourth Denisovan individual : (en) // Science Advances : j.. — 2017. — 05 ліпеня. — Vol. 3. — Iss. 7. — DOI:10.1126/sciadv.1700186.
5. 1 2  *Зубова, А. В.* Морфологическая характеристика постоянных моляров из палеолитических слоёв Денисовой пещеры // Археология, этнография и антропология Евразии. — 2017. — № 1. — Т. 45. — С. 122. — DOI:10.17746/1563-0102.2017.45.1.121-134.
6. ↑  *Ярослав Кузьмин*. Анализ ДНК из отложений Денисовой пещеры: данные новые, проблемы — старые…, 16.07.2021
7. ↑  *Kuzmin Y. V. Slavinsky V. S. Tsybankov A. A. Keates S. G.* Denisovans, Neanderthals, and early modern humans: A review of the Pleistocene hominin fossils from the Altai Mountains (Southern Siberia) // Journal of Archaeological Research. — 2021 (in press);
8. ↑  *Екатерина Головина, Дмитрий Граб*. Денисовские люди. Cеквенирование генома человека из Денисовой пещеры в опубликованном журналом Science топ-листе научных прорывов 2012 года занимает второе место — после открытия бозона Хиггса. (руск.). *Научная Россия* (6 мая 2013). Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2015. Праверана 14 мая 2019.
9. ↑  *Константинов* Предок из пальца : журн.. — 2011. — № 34 (212). Архівавана з першакрыніцы 28 лютага 2016.
10. ↑  *Деревянко, А. П.* Родословная человечества (арх. 16 верасня 2018) // Наука из первых рук : журн.. — 2010. — № 4 (34).
11. ↑  Денисовский человек оказался вчетверо старше **(нявызн.)**. *Naked Science* (3 снежня 2021). Праверана 14 студзеня 2022.
12. ↑  В Сибири нашли череп загадочного древнего человека **(нявызн.)** (4 сакавіка 2019). Праверана 4 сакавіка 2019.
13. ↑  *Nicola Jones*. First Confirmed Denisovan Skull Piece Found. Fragments of a hominin skull add to the sparse collection from our obscure cousins. (англ.). *Sapiens* (1 сакавіка 2019). Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2019. Праверана 14 мая 2019.
14. ↑  *Александр Марков*. Денисовцы жили в Тибете 160 000 лет назад (руск.). *Элементы* (13 мая 2019). Праверана 14 мая 2019.
15. ↑  *Chen* A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau(англ.) // *Nature* : журн.. — 2019. — DOI:10.1038/s41586-019-1139-x
16. ↑  *Shara E. Bailey, Jean-Jacques Hublin, Susan C. Antón*. Rare dental trait provides morphological evidence of archaic introgression in Asian fossil record Архівавана 13 ліпеня 2019. July 8, 2019
17. ↑  *David Gokhman* et al. Reconstructing Denisovan Anatomy Using DNA Methylation Maps Архівавана 20 верасня 2019. 2019
18. ↑  Ancient DNA reveals the first glimpse of what a Denisovan may have looked like, SEPTEMBER 19, 2019
19. ↑  *Fabrice Demeter* et al. A Middle Pleistocene Denisovan molar from the Annamite Chain of northern LAOS, 17 May 2022
20. ↑  Лекция Станислава Дробышевского,
21. ↑  "Потерянное поколение". *Лента.ру*. 26 марта 2010 года. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка).
22. ↑  *Балановский О.* Древняя ДНК Европы. Средний палеолит (неандертальцы).
23. ↑  *Krause J. Fu Q. Good J. M.* et al. The complete mitochondrial genome of an unknown hominin from southern Siberia.// Nature 2010. Vol. 464. N 7290. P. 894—897.
24. ↑  *Reich D. Green R. E. Kircher M.* et al. Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia // Nature. 2010. Vol. 468. N 7327. P. 1053—1060.
25. ↑  New DNA analysis shows ancient humans interbred with Denisovans **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Nature (31 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2012. Праверана 23 верасня 2017.
26. ↑  Baffling 400,000-Year-Old Clue to Human Origins
27. ↑  Nuclear DNA sequences from the hominin remains of Sima de los Huesos, Atapuerca, Spain // 5TH ANNUAL MEETING OF THE European Society for the study of Human Evolution, 10 — 12 SEPTEMBER 2015 LONDON/UK: Nuclear DNA sequences from the hominin Архівавана 31 мая 2019.
28. ↑  Genetic analyses of three Denisovan individuals from the Altai Mountains (Siberia) // 5TH ANNUAL MEETING OF THE European Society for the study of Human Evolution, 10 — 12 SEPTEMBER 2015 LONDON/UK: Nuclear DNA sequences from the hominin Архівавана 31 мая 2019.
29. ↑  Siberian cave was home to generations of mysterious ancient humans, 2015
30. ↑  Insights into Neandertals and Denisovans from Denisova Cave Архівавана 13 кастрычніка 2017. 2016
31. ↑  Денисовцы в своей пещере жили долго
32. ↑  A fourth Denisovan individual, 2017
33. ↑  Девочка из Денисовой пещеры
34. ↑  Исследование ДНК древних людей стало возможным без самих останков, 28 апреля 2017
35. ↑  Генетики прочитали самую древнюю ДНК человека возрастом 400 тыс. лет — Газета. Ru
36. ↑  Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано
37. ↑  New look at archaic DNA rewrites human evolution story, 2017
38. ↑  Учёные выяснили, когда денисовцы и неандертальцы «разорвали отношения», 08.08.2017
39. ↑  Amar J. Majmundar, Waihay J. Wong & M. Celeste Simon (October 2010). "Hypoxia-inducible factors and the response to hypoxic stress". *Molecular cell*. **40** (2): 294–309. doi:10.1016/j.molcel.2010.09.022. PMID 20965423. `{{cite journal}}`: Пададзена больш чым адно значэнне `|DOI=` і `|doi=` specified (даведка); Пададзена больш чым адно значэнне `|PMID=` і `|pmid=` specified (даведка)
40. ↑  Shuhua Xu, Shilin Li, Yajun Yang, Jingze Tan, Haiyi Lou, Wenfei Jin, Ling Yang, Xuedong Pan, Jiucun Wang, Yiping Shen, Bailin Wu, Hongyan Wang, and Li Jin A Genome-Wide Search for Signals of High-Altitude Adaptation in Tibetans Mol Biol Evol (2011) 28(2): 1003—1011 first published online October 20, 2010 doi:10.1093/molbev/msq277
41. ↑  Altitude adaptation in Tibetans caused by introgression of Denisovan-like DNA
42. ↑  Поскреби тибетца — найдешь денисовца\\lenta.ru — 2 июля 2014
43. ↑  Прочтен ядерный геном человека из Денисовой пещеры **(нявызн.)**.  Элементы.ру. Архівавана з першакрыніцы 22 жніўня 2011. Праверана 23 верасня 2017.
44. ↑  Воскресивший неандертальца **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Lenta.ru. Архівавана з першакрыніцы 4 студзеня 2012. Праверана 23 верасня 2017.
45. ↑  Нашествие денисовцев — Антропогенез. РУ
46. ↑  Katsnelson, Alla (24 марта 2010 года). *New hominin found via mtDNA*. *The Scientist*. Архівавана з арыгінала 22 лістапада 2010. Праверана 23 верасня 2017. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 мая 2010. Праверана 23 верасня 2017.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 мая 2010. Праверана 23 верасня 2017..
47. ↑  Целесообразность человека. Часть 2 — Общество — Новая Газета **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 снежня 2015. Праверана 23 верасня 2017.
48. ↑  Антропологи намекнули на мореходные успехи денисовцев **(нявызн.)**.  Lenta.ru (21 октября 2013 года).
49. ↑  Lenta.ru: Наука и техника: Наука: В родословной человека найден еще один вид
50. ↑  Целесообразность человека — Общество — Новая Газета **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2012. Праверана 23 верасня 2017.
51. ↑  Секс в каменном веке. Документальный фильм National Geographic

Спасылкі
--------

* Homo altaiensis. Интервью с директором института  археологии и этнографии Сибирского отделения РАН А. п. Деревянко
* Человек из денисовой пещеры оказался не сапиенс и не неандертальцем
* Геном денисовского человека отсеквенирован с высокой точностью
* Johannes Krause, Qiaomei Fu, Jeffrey M. Good, Bence Viola, Michael V. Shunkov, Anatoli P. Derevianko, Svante Pääbo. The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia // Nature. 2010. Advance online publication 24 March 2010
* Результаты исследований найденных на Алтае останков древних
* Инфрмация о новых находках в Денисовой пещере, в том числе о фаланге стопы
* Посткраниальная морфология и таксономия представителей рода Homo из Окладниковой и ….денисовой пещер на Алтае (видеозапись доклада д. б.н. Медниковой М. Б.)
* Денисовский человек вышел из пещеры. Загадочный гоминид с Алтая оставил свои гены жителям Азии

| ⛭Антрапагенез і палеаантрапалогія |
| --- |
| Вымерлыя родыHominini/Hominina | 
Sahelanthropus tchadensis •
Orrorin •
Ardipithecus •
Kenyanthropus •
Australopithecus
(anamensis ·
afarensis ·
bahrelghazali ·
africanus ·
garhi ·
sediba) •
Paranthropus
(aethiopicus ·
boisei ·
robustus)·
 |
| Homo (род Homo) | 
Homo gautengensis •
Homo habilis •
Homo rudolfensis •
Дманісійскі гамінід •
Homo ergaster •
Homo erectus
(Homo erectus erectus ·
Homo erectus pekinensis ·
Homo soloensis) •
Homo cepranensis •
Homo helmei •
Homo antecessor •
Homo heidelbergensis •
Homo neanderthalensis •
Дзянісаўскі чалавек •
Homo floresiensis •
Homo naledi •
Homo luzonensis •
Homo longi •
Homo sapiens
(Homo sapiens idaltu ·
Краманьёнец ·
Homo sapiens sapiens)
 |
| Знаходкі гамінід | 
Азыхантрап •
Радэзійскі чалавек •
Атлантрап •
Хлопчык з Турканы •
Алдувай •
Пячоры Стэркфантэйн •
Сен-Сезар •
Сходненскі чэрап •
Тэшык-Таш •
Трэйнцье •
Тумай •
Лаэтолі •
Коабі-Фора •
Люсі •
Штайнгаймскі чалавек •
Юаньмоўскі чалавек •
Мегантрап •
Дэні
 |
| Паходжанне | 
Асноўныя гіпотэзы:
Монацэнтрызм • Афрыканская • маргінальныя:
Па-затрапічная •
Дыцэнтрызм •
Мультырэгіянальная (поліцэнтрызм) •
Наяпітэк •
Homo pampeanus
 |
| Распаўсюджанне | 
Археагенетыка •
Калыска чалавецтва •
Палеаіндзейцы •
Тэорыі прыбярэжных міграцый
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | GBIF · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781366069 |