recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Атрошчанка.

**Алег Аляксандравіч Атрошчанка** (19 ліпеня 1940, Рэчыца, Гомельская вобласць — 21 мая 2017) — беларускі спецыяліст у галіне лесаўпарадкавання. Доктар сельскагаспадарчых навук (1987), прафесар (1988). Ганаровы доктар Санкт-Пецярбургскай дзяржаўнай лесатэхнічнай акадэміі (2005), старшыня Беларускай асацыяцыі лясной сертыфікацыі (2005).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут (спецыяльнасць «Лясная гаспадарка», 1962; аспірантура, спецыяльнасць «Лесаўпарадкаванне і лясная таксацыя», 1967).

Працаваў у Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (1967—2015, лесагаспадарчы факультэт, кафедра лесаўпарадкавання, прафесар, у 1991—2006 — загадчык кафедры).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: лесаўпарадкаванне; лясная таксацыя; інфармацыйныя тэхналогіі і аэракасмічныя метады; геаінфармацыйныя тэхналогіі ў лясной гаспадарцы; матэматычнае мадэляванне лесагаспадарчых вытворчасцей.

Узнагароды
----------

Званне «Заслужаны лесавод Рэспублікі Беларусь» (1998), медаль «За працоўныя заслугі» (2005), нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» (2000) і інш.

Бібліяграфія
------------

* Система моделирования и прогноза роста древостоев (на примере БССР) : автореферат диссертации … доктора сельскохозяйственных наук : 06.03.02 / Атрощенко Олег Александрович. — Киев, 1986.
* Компьютерные технологии в лесном хозяйстве / О. А. Атрощенко. — Минск, 2006.
* Лесная таксация / О. А. Атрощенко. — Минск, 2009.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Атрошчанка Алег Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1996. — Т. 2. — С. 78.
* Атрошчанка Алег Аляксандравіч // Хто ёсць хто ў Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце. — Мінск, 2010. — С. 11.
* Атрощенко Олег Александрович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2012. — Т. 3 : Гомельская область : в 2 кн. кн. 1. — С. 23—24.
Джорджа Вазары
Іаган Іаахім Вінкельман
**Мастацтвазнаўства** — комплекс навуковых дысцыплін, якія вывучаюць мастацтва (пераважна выяўленчае) і мастацкую культуру грамадства ў цэлым, асобныя віды мастацтва і іх стаўленне да рэчаіснасці, сукупнасць пытанняў формы і зместу мастацкіх твораў. Мастацтвазнаўства складаецца з тэорыі і гісторыі мастацтва, а таксама мастацкай крытыкі.

Першыя спробы стварыць тэорыю мастацтва прадпрымаліся яшчэ ў антычную эпоху, напрыклад, Платонам і Арыстоцелем. Сярод прац антычных вучоных сустракаюцца практычныя кіраўніцтвы па мастацтве (Вітрувій), і апісанні мастацкіх помнікаў (Паўсаній, Філастрат). Вялікі трактат па антычным мастацтве напісаў Пліній Старэйшы. Шэраг прац у гэтым кірунку з'явіўся ў эпоху Адраджэння. Галоўная вяха — *«Жыццяпісы найбольш знакамітых жывапісцаў, разьбяроў і дойлідаў»* Джорджа Вазары.

Сістэматызаванае вывучэнне твораў мастацтва, якое прадугледжвае самастойная галіна навукі, з'явілася параўнальна нядаўна. Адной з першых па гэтым прадмеце стала праца І. Вінкельмана *«Гісторыя мастацтва старажытнага свету»*. Каштоўны ўнёсак у развіццё гэтай навукі ўнеслі заходнееўрапейскія асветнікі XVIII ст. Дэні Дзідро, Г. Э. Лесінг і інш.

У XIX—XX стст. мастацтвазнаўства атрымала шырокае развіццё, у навуцы склаўся цэлы шэраг школ і кірункаў. Фундаментальныя даследаванні ў вобласці мастацтвазнаўства былі выкананы Вільгельмам Любке, Антонам Шпрынгерам, Карлам Верманам (Германія), Эжэнам Віёле-ле-Дзюкам, Гастонам Масперо (Францыя), Якабам Буркхартам (Швейцарыя).

Гл. таксама
-----------

* Музыказнаўства

Літаратура
----------

* Каган М. С. Морфология искусства. — Л.: Искусство, 1972. — 440 с. — 20 000 экз.
**Краснапёрка**, **чырванапёрка** (*Scardinius erythrophthalmus*) — від прэснаводных рыб сямейства карпавыя. Народныя назвы: краснавочка, чарноха, чэрмнуха, чарналюга і інш.

Апісанне
--------

Цела (даўжыня да 20—35 см, маса да 300—1000 г) даволі высокае, галава невялікая, рот касы, павернуты ўверх. Афарбоўка цела звычайна даволі яркая: спінка цёмна-карычневая або цёмна-зялёная, бакі жаўтавата-залацістыя з інтэнсіўна афарбаванай аблямоўкай па краях лускі. Вочы аранжавыя, з ярка-чырвонай плямай у верхняй частцы. Брушка за брушнымі плаўнікамі пляскатае, мае выразны кіль, укрыты луской. Спінны і грудныя плаўнікі ля асновы цёмныя, астатнія — ярка-чырвоныя (адсюль назва). Дарослыя рыбы афарбаваныя ярчэй за маладых.

Пашырэнне
---------

Шырока распаўсюджаны ў вадаёмах Еўропы і Сярэдняй Азіі. Жыве ў рэках, азёрах, вадасховішчах. Трымаецца ў прыбярэжнай зоне азёр, залівах рэк і іншых месцах багатай воднай расліннасцю з павольным цячэннем. У большай колькасці сустракаецца ў паўднёвых рэгіёнах, у вадасховішчах, у вадаёмах-ахаладжальніках электрастанцый. Ва ўсіх вадаёмах краснапёрка пазбягае адкрытых месцаў і хуткага цячэння. Зімуе ў ямах.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Вядзе аселы спосаб жыцця. Актыўная толькі ўдзень. Корміцца воднымі раслінамі і беспазваночнымі жывёламі, ікрою малюскаў, лічынкамі насякомых, моладзь — зоапланктонам. Пастаянна трымаецца ў густых зарасніках травы, багавіння, пазбягае адкрытай вады і цячэння. У цёплыя сонечныя дні падымаецца да паверхні або выходзіць у ціхія завадзі, затоны. Да канца восені збіраюцца ў чароды і залягаюць на глыбіні на ўсю зіму.

Расце павольна. Полавая спеласць настае на 3—4-м годзе пры даўжыні каля 10 см. Нераст парцыённы (красавік—чэрвень) пры тэмпературы вады 15—18°С, найчасцей на застойных і заглееных мясцінах. Плоднасць больш як 200 тыс. ікрынак.

Промысел
--------

Прамысловае значэнне невялікае.

Зноскі
------

1. ↑  **Краснапёрка**, таксама *народныя назвы* ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.8. Мн. 1999, С.458
2. 1 2  Рыбы: Попул. энцикл. справочник / Белорус. Сов. Энцикл. Ин-т зоологии АН БССР; Под ред. П. И. Жукова. — М.: БелСЭ, 1989. — С. 109—112. — 311 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85700-016-5.

Літаратура
----------

* *Гладкі Г. В.* Краснапёрка // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
* Рыбы: Попул. энцикл. справочник / Белорус. Сов. Энцикл. Ин-т зоологии АН БССР; Под ред. П. И. Жукова. — М.: БелСЭ, 1989. — С. 109—112. — 311 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85700-016-5.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph489493 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лінк.

**Караліна Лінк** (ням.: Caroline Link; нар. 2 чэрвеня 1964, Бад-Наўгайм, Гесэн) — нямецкі рэжысёр і сцэнарыст кіно і тэлебачання.

Біяграфія
---------

Караліна Лінк нарадзілася 2 чэрвеня 1964 года ў горадзе Бад-Наўгайм (Гесэн, ФРГ). Бацьку звалі Юрген, ён быў уладальнікам паба, а пазней — рэстарана. Маці звалі Ільза, яна працавала бухгалтарам ва ўстановах мужа. Караліна апісвае іх як «неінтэлектуальных і немастацкіх людзей». Пасля заканчэння школы «Санкт-Ліяба» год пражыла ў ЗША, дзе працавала няняй; вярнуўшыся ў Нямеччыну, працавала статыстам на здымачнай пляцоўцы і асістэнтам кінааператара (бескарысліва і без указання ў тытрах) пры кінакампаніі Bavaria Film. У 1986—1990 гадах вучылася ў Мюнхенскім універсітэце кіно і тэлебачання. З 1984 года пачала працаваць як рэжысёр (за першыя шэсць гадоў толькі два эпізоды аднаго тэлесерыяла, адзін дакументальны фільм і адзін кароткаметражны, з 1990 года — поўнаметражныя стужкі), з 1988 года — як сцэнарыст.

У 2003 годзе стала сузаснавальніцай Нямецкай кінаакадэміі. З 2006 года — заступнік Фонду здароўя дзяцей. Сябра апякунскай рады арганізацыі «Дзеці за лепшы свет».

Зноскі
------

1. ↑  Caroline Link // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
2. ↑  Caroline Link // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 10 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Караліна Лінк

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CONOR: 44088163 · GND: 119491249 · ISNI: 0000000110075207 · LCCN: no99017022 · NDL: 00675518 · NKC: pna2004259220 · NLP: a0000002684527 · NTA: 168873699 · NUKAT: n2008133897 · SUDOC: 074326929 · VIAF: 117984945 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кусто.

**Сімона Мельхіёр Кусто** (фр. Simone Melchior Cousteau; 19 студзеня 1919, Тулон — 2 снежня 1990, Манака) — французская даследчыца. Першая жанчына-аквалангіст і гідранаўт, а таксама жонка і дзелавы партнёр даследчыка Жака-Іва Кусто. Прымала ўдзел у большасці экспедыцый. Каманда «Каліпса» прыдумала ёй ласкавую мянушку «Пастушка» (фр. La Bergère).

Біяграфія
---------

Сымона нарадзілася 19 студзеня 1919 года ў Тулоне, Францыя. Яе бацька, Анры Мельшыа і абодва дзеда, Жуль Мельшыа (па бацьку) і Жан Бемэ (па маці) былі адміраламі французскага флота.

У 1924 годзе Анры Мельшыа ў якасці дырэктара Air Liquide (асноўнага вытворцы прамысловых газаў у Францыі) пераехаў са сваёй сям’ёй у Кобэ. Сімона вывучыла японскую мову ва ўзросце пяці гадоў.

Сімона сустрэла свайго мужа Жака Іва на вечарынцы ў 1937 годзе Ён быў марскім афіцэрам 27 гадоў, а ёй было 17 гадоў. Яны ажаніліся ў Парыжы 12 ліпеня 1937 года.

Пасля мядовага месяца ў Швейцарыі і Італіі Сімона і Жак-Іў пасяліліся ў Ле Мурыльёне, каля Тулона. У іх было два сыны: Жан-Мішэль і Філіп.

У 1942 годзе бацька Сімоны прадаставіў фінансаванне і вытворчы досвед Эміля Ганьяна ў Air Liquide для распрацоўкі акваланга Жака-Іва Кусто. Сімона прысутнічала ў 1943 годзе на выпрабаваннях прататыпа акваланга на рацэ Марна пад Парыжам. Новае вынаходства было выкарыстана для выяўлення і выдалення мін суперніка пасля Другой сусветнай вайны.

Падводныя даследаванні сям’і Кусто прывялі да куплі 19 ліпеня 1950 года міннага тральшчыка «Каліпса». Томас Лоэл Гінес купіў карабель і здаваў яго ў арэнду Кусто за адзін франк у год. Сымона прадала сямейныя каштоўнасці, каб на атрыманыя грошы набыць паліва для «Каліпса», і сваё футра, каб набыць компас і гіраскоп. У 1952 годзе «Каліпса» адправілася ў сваё першае падарожжа ў Чырвонае мора. Сімона была адзінай жанчынай на борце.

У 1963 годзе Сімона стала першай жанчынай гідраўтаў, жывучы ў гідраполісе Starfish House на працягу апошніх чатырох дзён праекта Прэкантынент-2.

Памерла пасля працяглай хваробы ад раку. Прах Сімоны Кусто развеялі над морам ля берагоў Манака.

Зноскі
------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сімона Кусто

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 150346301 · GND: 132324679 · ISNI: 0000000018295194 · SUDOC: 251341348 · VIAF: 19962177 |
**Саара Куугангельва-Амадхіла** (ням.: Saara Kuugongelwa; нар. 12 кастрычніка 1967, Авамбаленд, Паўднёва-Заходняя Афрыка) — намібійскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Намібіі з 21 сакавіка 2015 года па цяперашні час.

Біяграфія
---------

Саара Куугангельва нарадзілася ў 1967 годзе ў Паўднёва-Заходняй Афрыцы (сучасная Намібія). З 1980 года яна жыла і вучылася ў Сьера-Леонэ, дзе ўступіла ў партыю СВАПА. У 1987 годзе яна перабралася ў Філадэльфію (ЗША), дзе атрымала фінансава-эканамічную адукацыю ва ўніверсітэце.

У 1994 годзе Саара вярнулася на радзіму ў незалежную Намібію; першы прэзідэнт краіны Сэм Нуёма запрасіў яе ва ўрад, які ўзначальваў Хагэ Гейнгаб. З 1995 года яна на працягу 10 гадоў узначальвала міністэрства планавання Намібіі. З вясны 2005 года яна на працягу 10 гадоў узначальвала міністэрства фінансаў краіны.

У 2014 годзе была ўзнагароджана ордэнам Сонца другога класа.

У канцы 2014 года Гейнгаб (кіраўнік урада Намібіі) быў абраны новым прэзідэнтам Намібіі. Ён прапанаваў Саарэ ўзначаліць новы ўрад. Пасля некаторых роздумаў яна дала згоду і ў сакавіку 2015 года была зацверджана парламентам. 21 сакавіка ўрад Намібіі быў прыведзены да прысягі.

Праз пяць год прайшлі новыя выбары прэзідэнта Намібіі. Пераможца быў ранейшы і яна зноў заняла пасаду кіраўніка ўрада краіны. У пачатку лютага 2024 года памёр прэзідэнт краіны Гейнгоб. Віцэ-прэзідэнт Нангала Мбумба быў прыведзены да прысягі, ён захаваў Саару на пасадзе кіраўніка ўрада.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Саара Куугангельва

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бандарэнка.

**Сяргей Бандарэнка** (нар. 19 мая 1994, Смаргонь) — беларускі футбаліст, паўабаронца расійскага клуба «Зеленаград».

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў кар’еру ў «Смаргоні», гуляючы ў 2009 годзе за дубль. Пасля далучыўся да структуры мінскага «Дынама», у 2011―2012 гадах гуляў за фарм-клуб «Дынама-2» у Другой лізе, а пасля таго як ён спыніў існаванне ў 2012 годзе аддаваўся ў арэнды «Смаргоні» і «Бярозе-2010». У 2014 годзе далучыўся да «Смаргоні» на трывалай аснове, замацаваўся ў стартавым складзе каманды ў Першай лізе.

У ліпені 2018 года перайшоў у гомельскі «Лакаматыў», дзе таксама стаў асноўным іграком. У пачатку 2021 года, пасля таго як «Смаргонь» атрымала месца ў Вышэйшай лізе, вярнуўся ў клуб. 19 сакавіка 2021 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, калі выйшаў на замену ў другім тайме матча з «Іслаччу» (0:2). У далейшым стаў часцей з’яўляцца ў стартавым складзе каманды.

У пачатку 2022 года трэніраваўся з бабруйскай «Белшынай» і «Смаргонню», а ў сакавіку адправіўся на прагляд у казахстанскі «Кайсар» і ў выніку падпісаў кантракт з клубам. Па выніках сезона 2022 дапамог «Кайсару» вярнуцца ў Прэм’ер-лігу, пасля чаго пакінуў клуб.

У 2023 годзе далучыўся да аматарскага клуба «Зеленаград», за які выступаў у чэмпіянаце Масквы.

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2009 | дубль | Смаргонь | Беларусь | 5 | 0 |
| 2011 | Д3 | Дынама-2 | Беларусь | 27 | 2 |
| 2012 | Д3 | Дынама-2 | Беларусь | 34 | 8 |
| 2013 | Д2 | Смаргонь | Беларусь | 14 | 1 |
| 2014 | Д2 | Бяроза-2010 | Беларусь | 24 | 1 |
| 2015 | Д2 | Смаргонь | Беларусь | 28 | 1 |
| 2016 | Д2 | Смаргонь | Беларусь | 24 | 2 |
| 2017 | Д2 | Смаргонь | Беларусь | 26 | 0 |
| 2018 (1) | Д2 | Смаргонь | Беларусь | 13 | 1 |
| 2018 (2) | Д2 | Лакаматыў | Беларусь | 13 | 0 |
| 2019 | Д2 | Лакаматыў | Беларусь | 27 | 3 |
| 2020 | Д2 | Лакаматыў | Беларусь | 25 | 3 |
| 2021 | Д1 | Смаргонь | Беларусь | 24 | 1 |
| 2022 | Д2 | Кайсар | Казахстан | 23 | 0 |
|

Крыніцы
-------

1. ↑  Sergey Bondarenko //
2. ↑  «Локомотив» арендовал Санца и подписал Сергея Бондаренко (руск.). *by.tribuna.com*.
3. ↑  Бондаренко подписал контракт с "Кайсаром" (руск.). *football.by* (21 сакавіка 2022). Праверана 11 красавіка 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Таццяна Вітальеўна Лісавенка** *(нар. 8 сакавіка 1960)* — беларуская дызайнерка, выкладчыца і мастачка па касцюмах у тэатрах Мінска і Магілёва. Член Беларускага саюза дызайнераў з 1996 года.

Біяграфія
---------

У 1978 годзе скончыла Рэспубліканскую школу-інтэрнат па музыке і выяўленчаму мастацтву ім. І. В. Ахрэмчыка.

У 1985 годзе скончыла Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны універсітэт па спецыяльнасці «Мастацкае мадэляванне і афармленне вырабаў лёгкай прамысловасці».

У перыяд з 1985 па 2013 год працавала мастачкай-мадэльеркай у ААТ «Алеся».

З 1992 года працуе как мастачка па касцюмах. Рабіла касцюмы для Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага ў Мінску (спектаклі «Аракул?», «Песняр», «Утаймаванне нязгодлівай» і іншыя), для Беларускага дзяржаўнага музыкальнага тэатра (балет «12 крэслаў», мюзікл «Соф’я Гальшанская») і для Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі (спектакль «Кар’ера Доктара Рауса»).

Супрацоўнічала з Альфа-тэатрам, Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатрам оперы і балета, Магілёўскім драматычным тэатрам, тэатрам «Тэрыторыя мюзікла», тэатрам «Знiч» і тэатрам «ІнЖэст».

З 2016 года выкладае ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў дысцыпліны «Мастацкае праектаванне» і «Эксперыментальнае формаўтварэнне».

Арганізавала некалькі персанальных выстаў: «Таццяна і Тэатр» (Мінск, 2015), «Гісторыя аднаго спектакля» (Мінск, 2016), «Тэатр у маім жыцці» (Мінск, 2021).

Зноскі
------

1. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 сакавіка 2023. Праверана 13 сакавіка 2023.
2. ↑

Спасылкі
--------

 Архівавана 13 сакавіка 2023.
**Тэль-аль-Убейд** (араб. تل العبيد‎‎) — помнік археалогіі на поўдні Ірака. Уяўляе сабою пагорак штучнага паходжання памерамі 500 м на 300 м.

Адкрыты ў 1919 г. брытанскімі археолагамі. Археалагічныя раскопкі вядуцца з 1923 г. Яго даследаванне прывяло да адкрыцця культуры, што папярэднічала раннедынастычнаму перыяду Шумера. Ад назвы Тэль-аль-Убейда паходзіць найменне Убейдскага перыяду гісторыі Месапатаміі.

У раннедынастычны перыяд на месцы пагорка знаходзіўся горад, назва якога не захавалася. Ён быў пакінуты да XXVI ст. да н. э. пасля чаго валадар Ура ўзвёў на пагорку храм.

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 6 красавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
2. ↑  *(unspecified title)* — doi:10.1007/978-1-4615-0023-0\_37

Спасылкі
--------

* (تل ـ) عبيد Архівавана 16 лютага 2018.
* العصر الحجري المعدني(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 305916625 |
Бактэрыі (кішэчная палачка) пад мікраскопам
Прасцейшыя (Leishmania tropica) пад мікраскопам
**Аднакле́тачныя аргані́змы** — парафілетычная група жывых арганізмаў, целы якіх складаецца з адной (у адрозненне ад шматклетачных) клеткі. Існуюць 2 узроўні арганізацыі аднаклетачных: пракарыёты (бактэрыі і сіне-зялёныя водарасці) і эўкарыёты (зялёныя і іншыя водарасці, прасцейшыя). У пракарыётаў няма дыферэнцыраванага клетачнага ядра, у эўкарыётаў яно ёсць і можа дзяліцца. Аднаклетачныя спалучаюць уласцівасці клеткі і самастойнага арганізма. Маюць простую будову (хларэлы, амёбы) і складаную (ацэтабулярыі, інфузорыі). Многія ўтвараюць калоніі. Ад аднаклетачных узніклі шматклетачныя.

Аднаклетачныя арганізмы адрозніваюцца па форме і памерах, якія вар'іруюць ад 0,3 мкм (некаторыя бактэрыі, напрыклад, мікаплазмы) да 20 см (некаторыя ксенафіяфоры, напрыклад, Syringammina fragilissima). Большасць аднаклетачных арганізмаў нябачныя для вока чалавека, і каб іх разгледзець, патрэбны мікраскоп.

Літаратура
----------

* Аднаклетачныя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кастрычніцкі раён.
**Кастрычніцкі раён** — тэратарыяльна-адміністрацыйная адзінка Віцебска, гістарычны, культурны і прамысловы цэнтр горада. Раён утвораны 19 ліпеня 1940 года.

     Чыгуначны раён     Кастрычніцкі раён     Першамайскі раён
На 2013 год займае плошчу 5000 га. Размешчаны на паўночным усходзе горада. Жылыя масівы раёна злучаюць чатыры праспекты і больш 298 вуліц і завулкаў працягласцю звыш 300 км.

Насельніцтва 118 273 чалавека.

Гісторыя
--------

У 1950-я гады ў склад горада і Кастрычніцкага раёна ўключана вёска Шыркова і пасёлак Паўночны (1958), у 1964 г. — Уланавічы. У 1967 г. горадам сталі вёскі Журжава, Сакалоўка, Себяхі і чыгуначная станцыя Віцьба. У 1998 г. ў склад раёна прынялі вёску Білева, у 2004 г. — вёску Янапаль, у 2011 г. — вёску Селівоўшчына.

Прамысловасць
-------------

Сёння на тэрыторыі раёна знаходзяцца некалькі дзясяткаў прамысловых прадпрыемстваў. Найбольш буйнымі з’яўляюцца: ААТ «Кераміка», СТАА «Белвест», СТАА «Марка», ААТ «Сцяг Індустрыялізацыі», ТАА «ВА „Энергакамплект"».

Літаратура
----------

* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1

Спасылкі
--------

* Кастрычніцкі раён на афіцыйным сайце Віцебскага гарвыканкама Архівавана 14 жніўня 2014.  (руск.)
* Аддзел адукацыі, спорту і турызму адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Віцебска Архівавана 14 снежня 2014.  (руск.)

| ⛭Адміністрацыйныя раёны Віцебска |
| --- |
| 
* Кастрычніцкі раён
* Першамайскі раён
* Чыгуначны раён

 | Сцяг Віцебска |
**Барадатая кугакаўка**, **барадатая (лапландская) няясыць** (*Strix nebulosa*) — буйная птушка сямейства Савіныя (*Strigidae*).

Знешні выгляд
-------------

Даўжыня цела 62—70 см, размах крылаў 130—158 см. Маса самца 700—1150 г, самкі 875—1450 г.

Знешні выгляд
Вялікагаловая сава, афарбоўка попельна-шэрая без рудых адценняў. Вочы жоўтыя з цёмнымі канцэнтрычнымі палосамі. Чорная пляма пад дзюбай, падобная да барады, за што гэты від атрымаў сваю назву. Ніжні бок крыла паласаты. Надхвосце рыжае. Лапы густа апераны да кіпцюроў, светла- або цёмна-шэрыя, з цёмнымі крапінамі. Радужына ярка-жоўтая, дзюба жоўтая, кіпцюры буравата-шэрыя.

Пашырэнне
---------

Паштовая марка Беларусі

Арэал ахоплівае паўночны ўсход Еўропы, акрамя крайняй поўначы (лакальна Беларусь, Украіна, Польшча). Праз сібірскую тайгу распаўсюджваецца да Далёкага Усходу Расіі, паўночнага ўсходу Кітая і Сахаліна. У Паўночнай Амерыцы — ад Аляскі да Каліфорніі і Вялікіх азёр.

Селіцца ў глыбі спелых, вялікіх па плошчы дрэвастояў (асабліва ў рачных далінах, паблізу тарфянікаў, мохавых балот, вялікіх палян).

Еўраазіяцкія папуляцыі аселыя або качуючыя (у некаторыя гады адбываюцца моцныя павелічэнні колькасці, тады качуюць крыху далей на поўдзень ад гнездавога арэала), амерыканскія — аселыя або часткова пералётныя.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Палюе пераважна на дробных грызуноў, часам на вавёрак і дробных птушак. Палюе ў прыцемку, зрэдку днём, аблятаючы адкрытыя ўчасткі балот, рачныя поймы і лясныя высечкі. Зрэдку падпільноўвае здабычу, седзячы на купіне або дрэве.

Займае гнёзды пасля іншых вялікіх птушак, асабліва драпежных (шулякоў і мышаловаў), часцей за ўсё ў цэнтр частцы кроны каля ствала пад навісам галін, часам уверсе паламанага дрэва або на зямлі. Перабудоўвае іх і высцілае дробнымі галінкамі (пераважна хваёвых дрэў).

Яйкі (3—5, часам 1—9), набліжаныя да авальных, падоўжаныя, белыя (звычайна матавыя). Наседжванне каля 30 сутак. Амаль месяц птушаняты знаходзяцца ў гняздзе. Пачынаюць самастойна карміцца ва ўзросце 50—60 сутак.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.

Спасылкі
--------

* *Strix nebulosa*: інфармацыя на сайце Чырвонай кнігі МСАП (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4144072-9 · LCCN: sh85056984 |
**Шэрая кугакаўка** (*Strix aluco*) — птушка сярэдняй велічыні з сямейства савіныя, распаўсюджаная на большай частцы тэрыторыі Еўропы, а таксама ва Усходняй Азіі.

Знешні выгляд
-------------

Strix aluco, juv
Шэрая кугакаўка дасягае велічыні да 38 см і важыць ад 400 да 640 г. У яе цёмныя вочы і круглая галава, якой яна можа круціць на 270°. Вушныя пучкі адсутнічаюць. Апярэнне афарбавана ў маскіровачны шэры колер або колер кары дрэў, а крылы ў параўнанні з іншымі відамі соў кароткія, шырокія і акругленыя. Пары з рознай афарбоўкай могуць мець розных дзіцянятаў.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны: Еўропа (акрамя поўначы), цэнтральна-заходняя і Малая Азія, паўночна-заходняя Афрыка, а таксама ад Алтайскіх гор і Гіндукуша да Карэйскага п-ва і ўсходу Кітая ўключна. На Беларусі звычайны на гнездаванні аселы від.

Засяляе краі старых дрэвастояў (ахвотней змяшаных ці лісцевых) па суседству з палямі і лугамі, групы дрэў, а таксама паркі і алеі са старых лісцевых дрэў; часам забудовы, і нават паселішчы і гарады. Звычайна жыве ў нізінах, але ў Альпах даходзіць да 1600 м, а ў Турцыі — да 2350 м над у.м.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо робіць у вялікім дупле, шчылінах скал і руін, а таксама ў пабудовах; часам займае старыя гнёзды сарок, варон і нават вавёрак, у выключных выпадках — у земляных норах або паміж каранямі дрэў. Занімае гнездавыя скрынкі.

Яйкі (2-4, часам 1-6) звычайна авальныя, уздутыя з тупым вузейшым канцом, белыя (часам з жаўтаватым адценнем), бліскучыя, з крыху шурпатай паверхняй.

Падвіды
-------

* *S. a. aluco* — Скандынавія, Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Паўночная Італія, Балканы;
* *S. a. sylvatica* — Вялікабрытанія і захад Еўропы, Сардзінія, Сіцылія, Паўднёвая Італія, Грэцыя, Малая Азія, Блізкі Усход;
* *S. a. willkonskii* — Каўказ;
* *S. a. siberiae* — ад Урала да Заходняй Сібіры;
* *S. a. biddulphi* — поўнач Пакістана і Кашмір;
* *S. a. mauritanica* — паўночны захад Афрыкі;
* *S. a. sanctinicolai*;
* *S. a. harmsi*.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4188984-8 · LCCN: sh85132802 · Microsoft: 2909184685 |
***Strix*** - род птушак сямейства {{bt-bellat|савіныя|*Strigidae*}}.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Даўжыня цела ад 30 да 70 см. Пёравыя вушкі адсутнічаюць, тваравы дыск добра выяўлены, вушныя адтуліны вялікія, асіметрычныя і амаль цалкам прыкрытыя зморшчынай скуры. Дзюба высокая, сціснутая з бакоў. Апярэнне друзлае, звычайна шараватае, або рудаватае, з бурымі стракацінамі. Радужына бурага колеру.

Аснову харчавання складаюць грызуны, таксама ў рацыён уваходзяць птушкі, земнаводныя, паўзуны, беспазваночныя.

Распаўсюджанне
--------------

Савяня ўпершыню выйшла у свет у Батанічным садзе
Распаўсюджаныя ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы, Азіі і Амерыцы.

У фаўне Расіі і краін былога СССР тры віды: шэрая, даўгахвостая і барадатая кугакаўкі.

Віды
----

У склад роду ўключаюць 22 віды (разам з родам *{{bt-bellat||Ciccaba}}*, прызнаным сінанімічным):

* Strix butleri
* Strix chacoensis
* Strix fulvescens
* Strix hylophila
* Strix leptogrammica
* Strix nebulosa — Барадатая кугакаўка
* Strix occidentalis
* Strix ocellata
* Strix rufipes
* Strix seloputo
* Strix uralensis — Даўгахвостая кугакаўка
* Strix varia
* Strix davidi
* Strix nivicolum
* Strix sartorii
* Strix woodfordii
* Strix huhula
* Strix nigrolineata
* Strix virgata
* Strix albitarsis
* Strix hadorami

Літаратура
----------

* Шаблон:Книга
* Неясыти // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

1. ↑  Welcome (англ.). *IOC World Bird List (v)*. Праверана 8 сакавіка 2022.
2. ↑  Owls: Species: Strix **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 5 верасня 2013. Праверана 8 жніўня 2013.
**Этыкет** (ад фр. Étiquette - этыкетка, надпіс) — нормы і правілы, якія адлюстроўваюць ўяўленні аб належных паводзінах людзей у грамадстве. У сучасным выглядзе і значэнні слова было ўпершыню ўжыта пры двары караля Францыі Людовіка XIV - гасцям былі раздадзеныя карткі (этыкеткі) з выкладаннем таго, як яны павінны трымацца, хоць пэўныя зборы нормаў і правілаў паводзін існавалі ўжо з найстаражытных часоў - у творах Арыстоцеля і Платона паадкрэслівалася роля пачцівасці.

Гл.таксама
----------

* Шчырасць
* Такт (паводзіны)
* Дзелавы этыкет
* Ветлівасць
* Цырымонія
* Рытуал
* Абрад
* Імідж
* Традыцыя
* Звычай цалаваць руку

Літаратура
----------

БЭ ў 18 тамах. Т.18, кн.1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гроднеў.
**Мікола Пятровіч Гроднеў** (25 кастрычніка 1929—7 ліпеня 2011) — беларускі празаік
.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Старая Алешня Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Гомельскім тэхнікуме фізкультуры. У 1953 г. скончыў гістарычны факультэт Гомельскага педагагічнага інстытута. Працаваў школьным інспектарам у Вілейскім раённым аддзеле адукацыі, дырэктарам Куранецкай сярэдняй школы рабочай моладзі (1954—1956). З 1957 да 1959 гг. працаваў у радашковіцкай раённай газеце «Сцяг Ільіча», быў уласным карэспандэнтам газеты «Літаратура і мастацтва». З 1961 г. — у аддзеле фельетонаў рэдакцыі часопіса «Вожык», з 1968 да 1984 гг. — рэдактарам аддзела нарысаў часопіса «Беларусь», з 1984 да 1989 гг. — адказны сакратар бюлетэня «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі».

Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1964 г.

Мікола Гроднеў — старэйшы брат беларускага журналіста і пісьменніка Васіля Гроднікава (1938—2005).

Творчасць
---------

Літаратурную дзейнасць пачаў у 1954 г. Выйшлі зборнікі апавяданняў і аповесцей «За бацькоўскім парогам» (1960), «Цяжкае шчасце» (1963), «Вясна была…» (1968), «Заручыны» (1972), «Высокі поўдзень» (1974), «Зоркаўкі» (1975), «Што скажуць людзі» (1975), «Салодкі боль» (1977), «Крок да тайны» (1983), «Нязведаная даль» (1989), «Рына» (1992), «У белай цемрадзі» (2000), зборнік гумарыстычных апавяданняў «Клін клінам» (1979).

Зноскі
------

1. ↑  Czech National Authority Database Праверана 22 лютага 2024.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. ↑  Мікола Гроднеў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990)…
3. ↑  Біяграфія Міколы Гроднева Электронная энцыклапедыя

Літаратура
----------

* Мікола Гроднеў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік; Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав.рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994.
* У белай цемрадзі: Аповесці / Мікола Гроднеў. — Мн.: Беларускае выдавецкае таварыства «Хата», 2000.

Спасылкі
--------

* Мікола Гроднеў на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лур’е.

**Абрам Іосіфавіч Лур’е** (21 снежня 1895, Бабруйск, Магілёўская вобласць — 19 сакавіка 1948) — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 21 снежня 1895 года ў Бабруйску.

Скончыў у 1918 годзе юрыдычны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта.

Працаваў у 1918—1919 гадах загадчыкам аддзела адукацыі ў Бабруйскім павятовым выканаўчым камітэце, у 1921 годзе — загадчыкам арганізацыйнага аддзела Крымскага абласнога камітэта РКП(б), у 1922 годзе — загадчыкам аддзела ЦК КП(б)Б, у 1921—1924 гадах загадчыкам вучэбнай часці Цэнтральнай савецка-партыйнай школы Беларусі, у 1925—1932 гадах загадчыкам кафедры палітэканоміі Камуністычнага ўніверсітэта Беларусі, у 1932—1938 гадах загадчыкам кафедры палітэканоміі Вышэйшай камуністычнай сельскагаспадарчай школы Беларусі.

У 1925—1941 гадах быў загадчыкам кафедры палітэканоміі ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. У 1941—1943 гадах загадчык кафедры марксізму-ленінізму ў Чувашскім педагагічным інстытуце, у 1943—1948 гадах ізноў у БДУ.

Навуковыя інтарэсы: тэорыя грошай; эканамічнае вучэнне К. Маркса; сацыялістычная індустрыялізацыя; картачная сістэма размеркавання асноўных прадуктаў харчавання і непрадуктовых тавараў; эканамічная адукацыя.

Памёр 19 сакавіка 1948 года. Пахаваны ў Мінску на Вайсковых могілках.

Бібліяграфія
------------

* Палітычная эканомія : вучэбна-метадычны дапаможнік для завочнага навучання і самаадукацыі партактыву. № 2. [Тэорыя грошай Маркса / курс вядзе Лур’е]. — Менск [Мінск], 1931.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Лур’е Абрам Іосіфавіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 6. Кішынёў — Манцэвічы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1972. — С. 442. — 624 с.: іл. карты.
* Лурье Абрам Иосифович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2021. — Т. 6 : Могилевская область : в 2 кн. кн. 2. — С. 27.
* Лур’е Абрам Іосіфавіч // Навуковыя работнікі БССР [Машынапіс]. — Менск [Мінск], 1936. — С. 115.
* Лур’е Абрам Іосіфавіч // Памяць : Бабруйск. — Мінск, 1995. — С. 723.
* Лурье Абрам Иосифович // Вклад ученых БГУ в развитие экономического образования и экономической мысли Беларуси / Т. И. Адамович [и др.]. — Минск, 2002. — С. 190.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Вучоныя Беларусі: 172853 |
**Лу́жына** — адносна невялікае скапленне вадкасці, у большасці выпадкаў вады у паглыбленнях на паверхні зямлі альбо ў няроўнасцях якога-небудзь пакрыцця (тратуар, праезжая частка дарогі і г. д.).

Лужыны ўтвараюцца, напрыклад, пасля дажджу альбо ў выніку таяння снегу і могуць існаваць некалькі гадзін альбо дзён, да той пары, пакуль вадкасць не прасачыцца пад зямлю альбо не выпарыцца. Але бываюць і лужыны, якія існуюць заўсёды, бо ўтвараюцца ва ўпадзінах, дзя няма натуральна сцёка. Поперачныя памеры і глыбіня лужынв могуць быць рознымі (даўжыня — ад некалькіх сантыметраў да дзясяткаў метраў) у залежнасці ад надвор’я і рельефа мясцовасці.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Лужына на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | У. Даля |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2017004870 · Microsoft: 2778298409 |
**Амніёты** (*Amniota*) — вышэйшыя пазваночныя (у т.л. рэптыліі, птушкі, млекакормячыя), для якіх характэрна ўтварэнне вакол эмбрыёна зародкавых абалонак, у тым ліку амніятычнай, або амніёна (адсюль назва).

Апісанне
--------

У адрозненне ад анамній эмбрыянальнае развіццё амніёт праходзіць у яйках, якія адкладваюцца на сушы, або развіваюцца ў арганізме маці. Багатыя жаўтком яйкі амніёт, праходзячы па яйкаводзе, пакрываюцца бялковай і шкарлупіннай абалонкамі. Бялковая абалонка мае дастатковую колькасць вады для развіцця эмбрыёна, а шкарлупінная забяспечвае захаванне формы, абараняе ад высыхання, механічных пашкоджанняў, выконвае бар’ерную і іншыя функцыі. Па меры развіцця ў яйцы зародкавага дыску па яго краях утвараецца полая кальцавая складка. Пры разрастанні яна ўкрывае ўвесь зародак, утварае вонкавую (серозную) і ўнутраную (амніятычную) абалонку. Прастора паміж абалонкамі запаўняецца амніятычнай вадкасцю. Зародак плавае ў вадкасці, якая засцерагае яго ад высыхання, механічных пашкоджанняў і стварае адпаведнае асяроддзе. Для амніёт таксама характэрна развіццё алантоіса, або зародкавага мачавога пузыра, у які выдзяляюцца прадукты распаду. Прылягаючы да вонкавай абалонкі і маючы развітую капілярную сетку, алантоіс выконвае і дыхальную функцыю. Для дарослых амніёт характэрны больш прагрэсіўныя ў параўнанні з анамніямі рысы арганізацыі, звязаныя з жыццём на сушы (арагавенне скурных покрываў, павелічэнне дыхальнай паверхні лёгкіх, раздзяленне малога і вялікага кругоў кровазвароту, з’яўленне тазавых нырак, унутранага апладнення, вялікая рухомасць і дасканаласць апорна-рухальнага апарата, нервовай сістэмы і інш.).

Літаратура
----------

* Амніёты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 320. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13743392n · LCCN: sh96009544 · Microsoft: 2781011139 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Хайдарабад.

**Хайдарабад** (урду: حیدرآباد, англ.: Hyderabad) — горад у правінцыі Сінд, Пакістан.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў ніжнім цячэнні ракі Інд у 1768 годзе на месцы рыбацкай вёскі кіраўнікамі Сінда з дынастыі Калхора. Культурная гісторыя Хайдарабада вельмі багатая. Недалёка ад горада знаходзяцца месцы раскопак слядоў Індскай цывілізацыі. Хайдарабад славіцца сваімі архітэктурнымі помнікамі, многія з якіх былі знішчаны або сур’ёзна пашкоджаны падчас барацьбы за незалежнасць ад Вялікабрытаніі і антыўрадавых паўстанняў 1980-х гадоў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7718749-0 · LCCN: n50056310 · VIAF: 131316847 |
**Саветызацыя Заходняй Беларусі 1939—1941 гадоў** — пачатковы перыяд устанаўлення савецкіх парадкаў на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Праходзіў з канца верасня 1939 года па 22 чэрвеня 1941 года. У эканоміцы саветызацыя выказалася ў нацыяналізацыі нешматлікіх прамысловых прадпрыемстваў краю. Суцэльную калектывізацыю ўлады праводзіць не сталі, але далі сялянам (у асноўным беларусам) зямлю, адабраную ў польскіх «асаднікаў». Заможныя пласты насельніцтва Заходняй Беларусі былі спустошаныя ў першыя месяцы савецкай улады з-за канфіскацыі лішкаў наяўнасці і банкаўскіх укладаў, а таксама высокай інфляцыі і з’яўлення «чорнага рынку». За 22 месяцы ў Заходняй Беларусі стварылі сетку савецкіх устаноў культуры. Таксама ў рэгіёне была створана ў 1940—1941 гадах савецкая атэістычная адукацыйная сістэма, якая ўключала ВНУ. Мясцовыя дзеячы культуры (у тым ліку мноства яўрэяў) былі ўключаныя савецкай уладай у новыя ўстановы, атрымаўшы пэўныя прывілеі, абавязак удзельнічаць у прапагандысцкіх мерапрыемствах і тварыць у стылі сацыялістычнага рэалізму. Пры гэтым мясцовыя дзеячы культуры апынуліся матэрыяльна залежнымі ад савецкай улады.

Саветызацыя Заходняй Беларусі сустрэла значна меншы супраціў з боку мясцовага (пераважна польскага) насельніцтва, чым аналагічныя мерапрыемствы, якія праводзіліся ў той жа перыяд на тэрыторыі Заходняй Украіны. Шляхам арыштаў і масавых дэпартацый нелаяльнага насельніцтва супраціў у Заходняй Беларусі быў практычна цалкам задушаны да 1941 года. Саветызацыя была перапыненая ў канцы чэрвеня 1941 года, калі практычна ўся Заходняя Беларусь за два тыдні была занятая нямецкімі войскамі. Працэс адноўлены ў 1944 годзе, але ахапіў не ўсю тэрыторыю рэгіёну, так як 27 ліпеня 1944 года ў Маскве было падпісана пагадненне паміж Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення і ўрадам СССР аб польска-савецкай мяжы, згодна з якім Беластоцкая вобласць Заходняй Беларусі была перададзена Польшчы.

Гл. таксама
-----------

* Дзейнасць польскіх нацыяналістаў у Заходняй Беларусі

Літаратура
----------

* Еленская И. Э. События 1939—1941 годов в западных областях Белоруссии: устная история // Западная Белоруссия и Западная Украина в 1939—1941 гг.: люди, события, документы. — СПб.: Алетейя, 2011.
* Ершова Э. Б. Возрождение национальной культуры Западной Белоруссии в конце 1930-х — начале 1940-х годов // Вестник Пермского государственного гуманитарно-педагогического университета. Серия № 3. Гуманитарные и общественные науки. — 2017. — № 2.
* Розенблат Е. С. Западные области Белоруссии в 1939—1941 годах: оккупация — воссоединение — советизация // Западная Белоруссия и Западная Украина в 1939—1941 гг.: люди, события, документы. — СПб.: Алетейя, 2011.
* Карпенкина Я. В. Еврейское население и экономические преобразования в Западной Белоруссии, 1939—1940 // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. — 2016. — № 4.
* Карпенкина Я. В. Советизация еврейского населения Западной Белоруссии (1939—1941 гг.). Дисс… канд. ист. наук НИУ ВШЭ. — М.:Б.и. 2018.

Спасылкі
--------

* Освобождение украинских и белорусских земель от гнета польских панов и воссоединение народов-братьев в единую семью (фильм Киевской киностудии 1940 года)
**Лі Цян** (кіт.: 李强; нар. 23 ліпеня 1959, Жуйань, Чжэцзян, Кітай) — кітайскі дзяржаўны і палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ва ўсходняй правінцыі Чжэцзян у 1959 годзе. Ва ўзросце 23 гадоў уступіў у Камуністычную партыю Кітая. Скончыў партыйную школу пры ЦК КПК, мае дыплом магістра Ганконгскага політэхнічнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «дзелавое адміністраванне».

Лі Цян у 2012—2016 гг. — губернатар правінцыі Чжэцзян, у 2016—2017 гадах — кіраўнік парткама КПК правінцыі Цзянсу. У 2017—2022 гадах ён займаў пасаду сакратара парткама Шанхая. Увайшоў у абноўлены склад ПК Палітбюро ЦК КПК у кастрычніку 2022 года на XX з’ездзе партыі. З сакавіка 2023 года Лі Цян змяніў на пасадзе кіраўніка кітайскага ўрада Лі Кэцяна, які кіраваў кабінетам міністраў з 2013 года.

Зноскі
------

1. ↑  Весткі з Кітая — zviazda.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1232577332 · VIAF: 380162062778951650002 |
**Саўка Дабчэвіч-Кучар** (харв.: Savka Dabčević-Kučar; нар. 6 снежня 1923, Корчула, Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў — 6 жніўня 2009, Заграб, Харватыя) — харвацкі палітычны дзеяч, старшыня Выканаўчага веча (1967—1969), першы сакратар Саюза камуністаў Харватыі (1969—1971). Першая ў Еўропе жанчына, якая стала прэм’ер-міністрам часткі федэратыўнай дзяржавы.

Біяграфія
---------

Дабчэвіч-Кучар увайшла ў харвацкую палітыку ў канцы 60-х гадоў XX стагоддзя як прадстаўнік рэфармісцкага пакалення Саюза камуністаў Харватыі.

Скончыла жаночую рэальную гімназію ў Спліце ў 1941 годзе. Не спыняла навучанне падчас ўсёй вайны, пастаянна хаваючыся ад італьянскіх фашыстаў, аднак пасля таго, як яе брат трапіў у палон да італьянцаў, сышла ў партызаны ў 1943 годзе. Незадоўга да канца вайны скончыла вышэйшую эканамічную школу, навучанне працягнула ў Ленінградскім дзяржаўным універсітэце, дзе правучылася два гады. Пасля разрыву савецка-югаслаўскіх адносін вярнулася на радзіму, скончыла Заграбскі ўніверсітэт у 1949 годзе.

У 1967—1969 гадах — старшыня Выканаўчага веча (Прэм’ер-міністр) Харватыі. На гэтай пасадзе ёй давялося сутыкнуцца, з аднаго боку, са студэнцкім рухам, які патрабуе большай дэмакратызацыі краіны. З іншага боку, кансерватыўныя прадстаўнікі Югаслаўскай народнай арміі баяліся палітычных пераменаў і ўсяляк ім процідзейнічалі. Дадзеныя падзеі ўвайшлі ў гісторыю як Харвацкая вясна.

У 1969—1971 гадах — першы сакратар Саюза камуністаў Харватыі. У снежні 1971 года была раскрытыкаваная Іосіпам Броз Ціта і, узяўшы ўвесь удар на сябе, была вымушаная сысці з ЦК і палітычнага жыцця Харватыі.

Вяртанне ў палітыку адбылося пасля ўвядзення шматпартыйнай сістэмы кіравання ў краіне. Восенню 1990 года разам з Міка Трыпала яны ствараюць уласную харвацкую народную партыю, якая стала вядучай апазіцыйнай сілай краіны. Аднак на выбарах 1992 года апазіцыйныя партыі адбіралі адзін у аднаго галасы, дазволіўшы кіруючаму ў той час дэмакратычнаму Саюзу выйграць выбары ў асобных акругах, атрымаўшы менш пятай часткі галасоў выбаршчыкаў.

У 1995 годзе расчараваная ходам і вынікамі выбараў Саўка Дабчэвіч-Кучар сышла ў адстаўку з пасады старшыні Народнай партыі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Heroina Hrvatskog proljeća (харв.)
* U 86. godini umrla Savka Dabčević-Kučar (харв.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Нара (значэнні).
Нара труса.
**Нара́** — тунэль пад зямлёй з адным ці некалькімі хадамі вонкі, выкапаны жывёламі з мэтай стварэння прасторы для пражывання, размнажэння, вырошчвання дзіцянят, захавання запасаў корму, часовага прытулку.

Асноўныя (гнездавыя) норы выконваюць адразу ўсе гэтыя функцыі, дапаможныя — адну з іх.
Норы — адзін з відаў абароны ад шэрагу драпежнікаў, месца для запасу харчавання, таму норны лад жыцця шырока распаўсюджаны.

Норы хамячка Рабароўскага *(Phodopus roborovskii)*
У норах жыве цэлы шэраг рыб, земнаводных, паўзуноў (у тым ліку невялікіх дыназаўраў і птушак, а таксама шматлікія бесхрыбетныя, у тым ліку насякомыя, павукі, марскія вожыкі, ракападобныя, малюскі і чарвякі. Норы многіх жывёл (буйныя грызуны, барсукі, лісіцы) могуць існаваць сотні і тысячы гадоў. Норы часта засяляюцца не толькі іх гаспадарамі, а і іншымі жывёламі. Складаны біяцэноз некаторых норных млекакормячых можа ствараць спрыяльныя ўмовы шматгадоваму існаванню ўзбуджальнікаў небяспечных хвароб (напрыклад, чумы, лейшманіёзаў і інш).

Крыніцы
-------

1. 1 2  Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 410. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9. (руск.)

Літаратура
----------

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 410. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Наумов Н. П.* Норы // Вялікая савецкая энцыклапедыя (руск.)
**Ян Краінскі** — сын чэшскага пратэстанцкага міністра, выгнанца Валянціна Грацыяна. Суперінтэндант кальвінскіх збораў на Падляшшы. Пасля сканчэння адукацыі ў 1658 г. заняў пасаду надворнага казнадзея Багуслава Радзівіла. У 1660 г. быў паслом Кейданскага канвента ў Англію, шукаючы там матэрыяльнай падтрымкі для збораў ВКЛ. Меў пры сабе асабісты ліст Багуслава Радзівіла да караля Карла II. 

У Лондане пазнаёміўся з Багуславам Хілінскім, які займаўся пошукам сродкаў на выданне Бібліі на літоўскай мове. Я. Краінскі заблакаваў друк перакладу, што выклікала негатыўную рэакцыю з боку Б. Хілінскага.

Другое пасольства Я. Краінскага ў Лондане было ў цэлым безвыніковым. Тым не менш, у сталіцы Англіі была выдадзена брашура «Рэляцыя пра гаротны стан Царквы Хрыстовай» яго аўтарства, з апісаннем жудасных наступстваў войнаў, якія больш за 15 год вынішчалі ВКЛ. 

Памёр Я. Краінскі ў 1685 г. у Венграве на Падляшшы. Пахавала яго ўласным коштам князёўна Людвіка Караліна Радзівіл. 

Яго сын Ян, пастар, з’яўляецца аўтарам дыярыўша за 1682-1710 гг.
**Аўтатамія**, *самакалечанне* — здольнасць некаторых жывёл самаадвольна аддзяляць часткі свайго цела пры рэзкім раздражненні. Звязана з уласцівасцю ўзнаўляць страчаныя часткі цела: у яшчаркі вырастае новы хвост замест адламанага, у рака — клюшні, у актынідыі — шчупальцы. Аўтатамія — ахоўнае прыстасаванне. якое выпрацавана ў працэсе эвалюцыі як спосаб пасіўнай абароны. Часам звязана з размнажэннем: адламаныя прамяні марскіх зорак могуць аднавіцца ў цэлую жывёліну. Уласціва многім прадстаўнікам фаўны Беларусі: гідрам (адкідваюць шчупальцы), кольчатым чарвям (канец цела), павукам, матылям, конікам і ракам (канечнасці), яшчаркам порсткай і жывароднай, вераценніцы ломкай, некаторым птушкам (глушцы, цецерукі), здольным пры небяспецы скідаць покрыўнае пер’е.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Аўтатамія на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая Южакова · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 162666371 |