recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Чырвоныя могілкі** — могілкі ў Полацку, размешчаны па вуліцы Гагарына ў мясцовасці Ноўка. На захад ад праваслаўных Чырвоных могілак былі закладзены Лютэранскія. З цягам часу лютэранская і праваслаўная частка злучыліся.

Паводле новага гарадскога планавання, зацверджанага ў канцы XVIII ст. пасля далучэння Полацка да Расійскай імперыі, новыя могілкі былі закладзеныя па-за гарадской мяжой. Для іх была выкарыстаная зямля, што належала Богаяўленскаму манастыру. Могілкі атрымалі назву «Чырвоных». Яны былі абкапаныя ровам і абнесеныя валам, што з’яўлялася абавязковым паводле закона аб могілках, каб скаціна не магла сюды забрацца. Былі высаджаныя розныя дрэвы. Чырвоныя могілкі лічыліся праваслаўнымі.

Пасля разбурэння ў 1930-х гадах Міхайлаўскіх могілак Чырвоныя становяцца галоўнымі гарадскімі могілкамі.

Магіла святара Фаўста Пігулеўскага і яго жонкі Марыі
Старэйшае з захаваных пахаванняў тут належыць купцу Сцяпану Радыёнаву Палякову, які памёр 05.07.1848 г. Надмагілле мае выгляд каменнага саркафага, з выбітымі на ім арнаментамі і надпісамі.

Цікавымі з’яўляюцца надмагільныя крыжы-помнікі Вользе Якубаўне Зільбердорф, народжанай Рагачэўскай (1852—1888), барону Андрэю Андрэевічу Вітэ († 13.11.1865), святару Фаўсту Лявоньцевічу Пігулеўскаму († 21.12.1894) і жонцы ягонай Марыі Данілаўне († 09.03.1895). У пахаваннях не надта праглядаецца чысціня праваслаўя і яшчэ больш разбурае яе надмагілле пэўна сужонкаў Мікалая Ярдана і Адэлаіды з Рульковіусаў з надпісам «Nicolai Jordan geb. 22 April 1830 gest. 1 November 1908 und Adelaide geb. Rulcovius geb. 25 Mai 1840 gest. 9 December 1881».

Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках
------------------------------------

* Андрэй Яфрэмавіч Пісарэнка (1908—1966) — Герой Савецкага Саюза (1943).
* Зінаіда Міхайлаўна Тусналобава-Марчанка (1920—1980) — савецкі ваенны ўрач, удзельніца Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1957).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Міхась Баўтовіч. Полацкія могілкі на сайце Radzima.org

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чырвоныя могілкі (Полацк)
**Сала́ка**, або **селядзец балтыйскі**, (*Clupea harengus membras*) — рыба сямейства Селядцовыя (*Clupeidae*), балтыйскі падвід атлантычнага селядца (*Clupea harengus*).

Апісанне
--------

Даўжыня да 20 см, важыць 25—50 г.

Біялогія
--------

Жыве ў Балтыйскім моры, у яго прэснаводных Куршскім і Калінінградскім залівах і прэсных водах некаторых азёр Швецыі.
Сілкуецца дробнымі ракападобнымі. Трымаецца заўсёды зграямі, пераважна ў верхніх пластах вады (пелагічная рыба). Палавая спеласць надыходзіць у салакі ва ўзросце двух-трох гадоў. Жыве да 11 гадоў. Асноўную масу ва ўловах складаюць асобіны ва ўзросце двух-чатырох гадоў, даўжынёй 14—16 см. Салаку ўтварае лакальныя статкі, якія трымаюцца асобных участкаў мора ці заліваў, існуюць таксама «сезонныя» расы, якія адрозніваюцца тэрмінамі нерасту. Адрозніваюць 2 расы: вясновую і восеньскую. Вясновая раса салакі кідае ікру ў маі — чэрвені на глыбіні да 5—7 м; ікра донная. Восеньская раса нешматлікая, кідае ікру ў жніўні — верасні ў аддаленні ад берагоў.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Салака, селядзец балтыйскі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 97. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · ITIS TSN |
**Салавей звычайны**, **салавей усходні** (*Luscinia luscinia*) — птушка сямейства мухалоўкавых. Прыгожа спявае.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 16—17,5 см, размах крылаў 25—30 см. Апярэнне спіны аліўкава-бурае, брушка белаватае, бакі буравата-шэрыя, ніз крыху больш светлы, грудзі ў невялічкія плямкі. На валляку стракатая, шаравата-вохрыстая пляма. Хвост рыжаваты. Палавы дымарфізм адсутнічае. Маладыя зверху плямістыя.

У разгар шлюбнага перыяду спявае амаль усю ноч. Песня вельмі характэрная, багатая свістамі, шчоўканнем і пералівамі, пяшчотныя гукі зменьваюцца гучнымі, вясёлыя — журботнымі і г. д. У лепшых «спевакоў» песня налічвае да 12 кален. У час спеваў губляе асцярожнасць і падпускае вельмі блізка. Здольны да імітацыі галасоў жывёл.

Пашырэнне
---------

Арэал: Цэнтральная і Усходняя Еўропа, поўдзень Скандынавіі, Заходняя і Цэнтральная Сібір, Каўказ да р. Енісей. На Беларусі звычайны на гнездаванні пералётны від. Месцы зімовак у паўднёва-ўсходняй Афрыцы.

Насяляе розныя тыпы вільготных дрэвастояў (ад вялікіх лясоў да груп дрэў сярод палёў, паркаў і садоў уключна) з густым падростам і добра развітай наземнай расліннасцю. Акрамя таго, групы кустоў на лугах і межах паміж вільготнымі палямі, узбярэжную расліннасць.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца жукамі (пераважна даўганосікамі, лістаедамі, шчаўкунамі, жужалямі), клапамі, вусенямі, мнаганожкамі, мухамі, павукамі і іншымі насякомымі, восенню зрэдку ягадамі і насеннем.

Гняздо звычайна на зямлі пад густым кустом, часам у сярэдзіне куста, заўсёды добра замаскіравана, рэдка на сухіх галінках да 1,5 м над зямлёй. Чашападобнае, знешняя частка з сухой травы і адраўнелых частак раслін, наламаных паблізу. Звычайна гэты слой сустракаецца ў гнёздах на кустах, на зямлі ён зменшаны да кальца вакол гнязда. Унутраная частка (больш развітая ў наземных гнёздах, амаль адсутнічае ў гнёздах на кустах) з няшчыльна ўкладзеных завялага лісця дрэў і кустоў. Рэдкая высцілка з травы і карэньчыкаў з прымессю валосся (але не заўсёды).

Яйкі (4-5, часам 3-6), адносна скарочаныя, з крыху ўсечаным верхнім канцом, колер разнастайны: ад пясчанага праз цёмна-аліўкавы да зялёна-кафейнага або шэра-блакітнага з чырвонымі крапінкамі, якія звычайна раўнамерна пакрываюць шкарлупку, рэдка толькі на больш шырокім канцы, часта з нерэгулярнымі вапнава-белымі плямамі. Памеры: 21,5 х 16,0 мм.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| * Г
* Р
* П
Першая лінія |
| --- |
|  умоўныя абазначэнні

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | ТЧ-1 «Райымбек батыр»  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 
 | 
 |

 |  | Райымбек батыр  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  |  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 
 | 
 |

 |  | Жыбек Жолы -  Достык  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Алмалы  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Абай  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Байканур  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Тэатр імя М. Аўэзава  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 
 | 
 |

 |  | Алатау -  Алатау 2  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Сайран  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Масква  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Сары-Арка  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Бауыржан Момышулы  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | *Калкаман (буд.)*  |
| 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | *Заходні аўтавакзал (праект)*  |

 |

**«Байканур»** (каз.: Байқоңыр) — станцыя Алма-ацінскага метрапалітэна, якая размешчана на першай лініі паміж станцыямі «Абай» і «Тэатр імя Мухтара Аўэзава». Адкрыццё станцыі адбылося 1 снежня 2011 года ў складзе першага пускавога ўчастка Алма-ацінскага метрапалітэна «Райымбек батыр» — «Алатау».
**Вінцэнт Гажэльняскі**, або **Гажальняскі** (польск.: Wincenty Gorzelniaski; 21 студзеня 1872, Костшын, Прусія — 23 мая 1929, Лодзь, Польшча) — кампазітар, рэлігійны і грамадскі дзеяч; удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст.

Сын Яна Хрызастома Гажальняскага і Юльяны з Садоўскіх. Cкончыў Школу касцёльнай музыкі ў Рэгенсбургу (1897). Прафесар спеваў у Імператарскай рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу, арганіст і дырыжор хора ў кафедральным саборы св. Кацярыны. Выдаў новы тыраж «Trzech Hymnów narodowych» (Масква, 1916). У 1917 годзе выйшла з друку яго кніга «Касцельныя песні» (Петраград, 1917); напісаў ноты для беларускай рэлігійнай песні «O Moj Boze, wieru Tabie» (надрукавана як улётка на 2 аркушы, Петраград, 1917), абодва выданні выйшлі ў выдавецтве «Люцыян Хвецька і суполка». Шэраг спеваў з выданняў 1917 года ўвайшло ў беларускую каталіцкую традыцыю і выкарыстоўвалася ў зборніках К. Сваяка і А. Станкевіча. У час бальшавіцкіх рэпрэсій з рызыкай для жыцця выявіў месца зняволення архібіскупа Яна Цепляка і прычыніўся яго вызваленню. У 2-й палове 1920-х гадоў жыў у Лодзі, быў арганістам і кіраўніком хору ў кафедральным саборы. Выдаў у Лодзі «Śpiewnik kościelny dla użytku młodzieży szkolnej» (1925).

Апроч рэлігійных кампазіцый, В. Гажальняскі вядомы творамі ў галіне класічнай музыкі. Напісаў музыку да хораў Іфігеніі ў Аўлідзе Эўрыпіда, якую выконвалі школьныя тэатры ў Варшаве, Лодзі і іншых гарадох. Стварыў музыку да шматлікіх метраў Гарацыя, якая ўвайшла ў зборнік «Poezja łacinska w pieśni» Ст. Цыбульскага. Запісаныя на грамафонныя пласцінкі, кампазіцыі В. Гажальняскага часта выкарыстоўвалі на ўроках латыні.

Зноскі
------

1. ↑  *Dioniza Wawrzykowska-Wierciochowa.* Mazurek Dąbrowskiego: dzieje polskiego hymnu narodowego. — Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1974. — S. 421.

Літаратура
----------

* Z żałobnei karty. Ś. p. Wincenty Gorzelniaski: (некралог) // «Przegląd Pedagogiczny» (штотыднёвік Таварыства настаўнікаў сярэдніх і вышэйшых школаў). — Warszawa, 1930. — R. 49. — Z. 2. — S. 30.
* *Dioniza Wawrzykowska-Wierciochowa.* Mazurek Dąbrowskiego: dzieje polskiego hymnu narodowego. — Wydawn. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1974. — S. 421.
* *Хаўстовіч М.* Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Т. II. — Варшава, 2016. — С. 29.
* *Туронак Ю.* Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут Беларусістыкі, 2006. — 877 с. 13 л. іл. 27 см. — ISBN 978-80-86961-13-2 — С. 454, 456.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2005110886 · VIAF: 161102047 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Джан.
**Джан** (груз. ჯან, мрглавані: Ⴟ, нусхуры: ⴟ, мхедрулі: ჯ, МФА: [ʤan]) — трыццаць другая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «8000». Беларускі адпаведнік — дж ([dʒ]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае ǰ.

* Джан мхедруліДжан мхедрулі
* Джан мрглаваніДжан мрглавані
* Джан нусхурыДжан нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* Ⴟ : U+10BF
* ჯ : U+10EF

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джан (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Вінцэнт Герберскі** (1 студзеня 1784, Гарадзеншчына — 29 лістапада 1826) — медык. Кандыдат філасофіі (1808), магістр (1811) і доктар медыцыны (1812); член шматлікіх навуковых таварыстваў.

Біяграфія
---------

Скончыў Віленскую гімназію i Віленскі ўніверсітэт.

У 1804 накіраваўся ў англійскую калонію пад Пецярбургам для практычнага вывучэння сельскай гаспадаркі i ў Пецярбургскі ўніверсітэт для слухання лекцыяў з фізікі, хіміі i сельскай гаспадаркі.

Па вяртанні ў Вільню (1806), вывучаў медыцыну. Атрымаў навуковыя ступені. У 1813—1824 ад'юнкт медыцынскай клінікі i памочнік прафесара Франка.

У 1817—1823 вывучаў за мяжой афтальмалогію. Па вяртанні (1823) выкладаў у Віленскім універсітэце тэорыю і клініку. 3 1824 экстраардынарны, а потым ардынарны прафесар на кафедры прыватнай тэрапіі і паталогіі і дырэктар клінікі з унутраных хвароб.

Аўтар артыкулаў (у рукапісах) «Пра шпіталі», «Навука пра хваробы вачэй» і інш.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Б. І. Сачанка (гал. рэд) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995.
Не блытаць з Сакарскі спіс.
*Камень з Паўднёвай Сакары*
**Камень з Паўднёвай Сакары** — напаўсцёрты пералік фараонаў VI дынастыі і вынікаў штогадовага перапісу скаціны, выяўлены ў 1932 годзе французскімі археолагамі на веку базальтавага саркафага Анхесенпепі I — жонкі фараона Пепі I. Знаходка была зроблена ў самым заходнім пакоі пахавальнага комплексу іншай жонкі фараона, Іпут II. Гэты спіс — адзін з першых у гісторыі пісьмовых дакументаў гістарычнага зместу.

Гл. таксама
-----------

* Сакарскі спіс

Літаратура
----------

* Francesco Raffaele: «The South Saqqara Stone»
* Michel Baud, Vassil Dobrev, *De nouvelles annales de l’Ancien Empire égyptien. Une «Pierre de Palerme» pour la VIe dynastie*, BIFAO 95 (1995), pp. 23-92.
**Нэнсі Эдберг** (шведск.: Nancy Fredrika Augusta Edberg, 12 лістапада 1832 — 11 снежня 1892) — шведская плыўчыха, трэнер па плаванні, дырэктар басейна.

Біяграфія
---------

Нэнсі нарадзілася ў правінцыі Сёдэрманланд у 1832 годзе, плаванню Нэнсі вучыў яе бацька, бо ў тыя часы фізічнае выхаванне для жанчын было мала распаўсюджана ў Швецыі.

У 1847 годзе Нэнсі працавала трэнерам па плаванні ў нядаўна адчыненым стакгольмскім басейне. Гэты басейн быў першым у Швецыі, прызначаным для жанчын. Спачатку ён размяшчаўся ў Рыдархусеце, затым пераехаў у Кастэльхолман. У 1851 годзе Нэнсі стала майстрам па плаванні ў школе па плаванні Åbomska simskolan, а з 1853 года вяла ўласныя ўрокі па плаванні ў Юргордэне. У 1856 годзе яна атрымала ад караля Оскара I ліцэнзію на ўласны плавальны басейн, а ў 1856—1858 гадах са сваімі вучаніцамі праводзіла паказальныя выступленні па плаванні ў плавальнай школе Gjörckes simskola для збору сродкаў на адкрыццё басейна. Басейн Нэнсі адкрыла у 1859 годзе і кіравала ім да 1866 года.

Сярод вучаніц Нэнсі ў 1862—1864 гадах былі шведская каралева Луіза Нідэрландская і яе дачка прынцэса Лавіса Шведская. Хоць навучанне плаванню ў той час не лічылася чымсьці прэстыжным для жанчын, але ўдзел у гэтым мерапрыемстве асоб каралеўскай крыві хутка зрабіла яго папулярным. Тая ж гісторыя здарылася, калі Нэнсі Эдберг у 1864 годзе пачала весці ўрокі катання на каньках сярод жанчын. Сярод вучаніц Нэнсі былі таксама Аляксандра Дацкая і Марыя Фёдараўна.

Нэнсі Эдберг шмат зрабіла для папулярызацыі плавання: прадэманстравала мастацтва плавання ў Осла, адправілася з місіяй у Санкт-Пецярбург, наведала Капенгаген, Тронхейм і многія шведскія гарады.

У 1867—1873 гадах Нэнсі была замужам за дацкім літографам Карлам Андэрсанам. Памерла ў 1892 годзе ў Стакгольме.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ляўковіч.
**Вінцэнт Юзафавіч Ляўковіч** (польск.: Wincenty Lewkowicz) — вайсковец, узначальваў паўстанне 1830—1831 гадоў у Вілейскім павеце.

Біяграфія
---------

Служыў у войску Княства Варшаўскага. Удзельнічаў у вайне 1812 года, 27 верасня 1812 — падпаручнік 22-га пяхотнага палка. У 1820 годзе быў у адстаўцы. Меў маёнтак у Вілейскім павеце. Удзельнічаў у Лістападаўскім паўстанні 1830—1831 гадоў, у чыне палкоўніка кіраваў паўстанцамі Вілейскага павета, з 2 ліпеня 1831 года прызначаны Гелгудам капітанам 26-га пяхотнага палка. Перад расійскай следчай камісіяй ставіўся дабраахвотна і быў пазбаўлены адказнасці. У 1873 г. атрымаў пацвярджэнне дваранства.

Член масонскай ложы «Паўночная паходня» ў Мінску, масон 5-й ступені, звольнены ў 1820 года. Член масонскай ложы «Шчаслівага Вызвалення» ў Нясвіжы, масон 5-й ступені ў 1820 годзе. Член ніжэйшага капітула «Святыні Спакою» ў Нясвіжы, масон 5-й ст. у 1818 годзе.

Сям’я
-----

Дзеці: сыны Францішак, Феліцыян, Юзаф, Аляксандр, зацверджаны ў дваранстве Расійскай імперыі ў 1828—1837 г. і запісаны ў дваранскую кнігу Гродзенскай губерні.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Ляўковіч Вінцэнт Юзэфавіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Вінцэнт Ляўковіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Вінцэнт Ляўковіч |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |
**Браніслаў Люгоўскі** (21 студзеня 1908, Віцебск — 2 снежня 1942, СССР) — беларускі паэт.

Сям’я
-----

Паходзіў з каталіцкай сям’і, што жыла на вуліцы 7-я Гарадоцкая, 3. У сям’і размаўлялі па-польску, хале ў анкетах запісваўся беларусам.

Бацька, Аляксандр Паўлавіч Люгоўскі, працаваў вагаўныком у порце ў Рызе. У часе Першай сусветнай вайны Быў мабілізаваны, даслужыўся да годнасці фельдфебеля. Пасля далучыўся да Чырвонай Арміі, дзе камандаваў узводам. Загінуў у 1919 годзе.

Ганна Людвігаўна Люгоўская дзесяць гадоў працавала ў віцебскага аптэкара Ульрыха. За савецкай уладайстала хатняй гаспадыняй, атрымлівала пенсію за памерлага мужа-чырвонаармейца на сябе і дваіх дзяцей. Памерла ў 1933 годзе

Біяграфічныя звесткі
--------------------

21 студзеня 1908 нарадзіўся ў Віцебску, а ўжо 25 студзеня быў хрышчоны ў касцёле св. Варвары. Застаўся без бацькі ў 11 гадоў, у гэты час пасвіў кароў у заможных сялян у вёсцы, дзе жылі сваякі. Вярнуўшыся ў Менск, рубіў дровы ды разносіў пітную ваду. Навучаўся ў 5-й сямігадовай беларускай школе. Скончыўшы шэсць класаў пачаў правацаваць у гарадскім камунальным аддзеле чорнарабочым, потым маляром ды токарам. Быў актыўным удзельнікам камсамольскага і піянерскага руху.У 1929 годзе перайшоў токарам на завод «Чырвоны металіст». 

З верасня 1932 года — сакратар, пазней старшыня віцебскага філіялу Саюзу савецкіх пісьменнікаў. 29 траўня 1934 года скончыў камвну гаркама КП(б)Б. У 1935 годзе паступіў на гістарычны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута імя С. М. Кірава, які скончыў у 1940 годзе. 16 чэрвеня 1940 года партбюро Віцебскага педагагічнага інстытута прыняла яго ў шэрагі ВКП(б).

З пачаткай Вялікай Айчыннай вайны арганізоўваў эвакуацыю насельніцтва і партыйных дакументаў. У 1942 годзе добраавхотна пайшоў у войска, папрасіўся на Сталінградскі фронт. Служыў як намеснік камандоўца з палітычнай часткі стралковой роты мотастралковага батальёна 90-й танковай брыгады. Загінуў 2 снежня 1940 года каля балкі Караватка Сталінградскай вобласці, пахаваны ў вёсцы Варвараўцы.

Творчасць
---------

З 1926 года быў сябрам Віцебскага філіялу «Маладняку». Яго вершы трапілі ў супольныя зборнікі «Пачатак» (1926), «Світанне» (1927). Пазней стаў чальцом Віцебскай філіі БелАПП, а з 1932 года — Віцебскай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў.

Рэгулярна друкаваўся ў перыядычным друку: «Віцебская сялянская газета» (1926–1928), «Заря Запада» (1928), «Віцебскі пралетарый» (1929–1936), «Віцебскі рабочы» (1939–1940), «Чырвоная змена» (1927), «Літаратура і мастацтва» (1933).

У 1933 годзе выдаў свой дэбютны зборнік разам з Рыгорам Жалазняком «Першы вытап».

Спасылкі
--------

* *Шкирандо, Ф. И.* Поэт и историк Бронислав Люговский(руск.) // *Искусство и культура*. — 2022. — № 3 (47). — С. 74-77.
**Ча́плінскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лоеўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Чаплін.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Холмецкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Лоеўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Старадубкаўскага (Старадубскага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Будова бранябойнага снарада (адзін з магчымых варыянтаў):  

1 — лёгкая балістычная абалонка  

2 — бранябойная сталь  

3 — трасер  

4 — дэтанатар
**Бранябойны снарад** — боепрыпас, прызначаны для барацьбы са сродкамі суперніка, абароненымі бранёй, напрыклад, з бронетэхнікай, караблямі, верталётамі. Па сваёй будове бранябойныя снарады ў сваю чаргу падпадзяляюцца на каліберныя, падкаліберныя са сталым ці адлучаючымся паддонам, каморныя і суцэльныя, тупагаловыя і вострогаловыя, з бранябойнымі і балістычнымі наканечнікамі.

Асноўнай баявой уласцівасцю бранябойных снарадаў з'яўляецца бронепрабіваемасць. Страты мецы дасягаюцца толькі за кошт кінетычнай энергіі снарада.

Пашкоджанні наносяцца фрагментамі снарада і асколкамі брані мэты.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бранябойны снарад
Глен-Мор
**Глен-Мор** (англ.: Glen More, шатл. гэл.: Gleann Mòr), таксама **Грэйт-Глен** (англ.: Great Glen) — вузкая даліна на поўначы вострава Вялікабрытанія.

Размешчана ў тэктанічнай упадзіне, якая праходзіць па Паўночна-Шатландскім нагор’і і падзяляе яго на паўночна-заходнюю частку і Грампіянскія горы. Даліна цягнецца на 97 км з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад — ад заліва Моры-Ферт ля горада Інвернес да заліва Лох-Лінэ ля Форт-Уільяма. Знаходзіцца на тэрыторыі найбуйнейшай вобласці Шатландыі Хайленд.

Спасылкі
--------

* Glen Mor // Encyclopædia Britannica (англ.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Глен-Мор**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
**Крыстабаль Лопес Рамера** (нар. 19 мая 1952, Вэлес-Рубіо, Андалусія) — іспанскі рымска-каталіцкі клірык, арцыбіскуп.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння сярэдняй школы ў горадзе Гэрона ён паступіў у семінарыю салезіянскага таварыства ў Барселоне, дзе вывучаў філасофію (1973‒1975) і тэалогію (1975‒1979). Атрымаў ступень бакалаўра навук камунікацыі ў галіне журналістыкі ў аўтаномным універсітэце Барселоны (1982).

Першыя манаскія абяцанні склаў 16 жніўня 1968 года, а вечныя абяцанні — 2 жніўня 1974 года. Святарскае пасвячэнне атрымаў 19 мая 1979 года.

Пасля святарскага пасвячэння выпаўняў разнастайныя функцыі. У 1979‒1984 гадах працаваў з імігрантамі ў Ля Вэрнэда ў Барселоне; ў 1984‒1986 гадах кіраваў моладзевым душпастырствам у салезіянскім каледжы ў Асунсьёне (Парагвай). У 1986‒1992 гадах быў інспектарыяльным дэлегатам па справах моладзевага душпастырства пакліканняў у Асунсьёне, а таксама праз 12 месяцаў з 1991 года выпаўняў функцыю галоўнага рэдактара Салезіянскага Бюлетэня ў Асунсьёне. У 1992‒1994 гадах выконваў абавязкі пробашча ў Асунсьёне, а праз наступныя шэсць гадоў быў інспектарам парагвайскай інспекторыі. Пазней, з 2000 года выпаўняў абавязкі дырэктара супольнасці, таксама адказваў за моладзевае душпастырства і навучаў у каледжы ў Асунсьёне. У 2002—2003 гадах распазнаў місійнае пакліканне і працаваў у Парагваі. Праз наступных восем гадоў быў дырэктарам супольнасці, адказным за парафіяльнае і школьнае душпастырства ў цэнтры прафесійнага навучання ў горадзе Кенітра ў Марока. У 2011 годзе быў прызначаны інспектарам балівійскай інспекторыі, а з 2014 года прыняў абавязкі іспанскага настаяцеля інспекторыі Марыі Успамогі Хрысціянаў.

У 2018 годзе быў прызначыны арцыбіскупам дыяцэзіі Рабат у Марока.

Зноскі
------

1. ↑  Кс. Крыстабаль Лопэз SDB прызначаны арцыбіскупам Рабату (Марока)(недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Урублеўскі.

**Браніслаў Іванавіч Урублеўскі** (9 красавіка 1935, в. Лужкі, Чашніцкі раён, Віцебская вобласць — 2022) — беларускі спецыяліст у галіне машын, механізмаў і тэхналогіі лесараспрацовак, лесанарыхтовак і лясной гаспадаркі, эканаміст. Кандыдат тэхнічных навук (1970), прафесар (2001). Акадэмік Беларускай інжынернай акадэміі.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі тэхналагічны інстытут (лесатэхнічны факультэт, 1962; аспірантура, 1970).

Працаваў у прадпрыемствах лясной прамысловасці БССР, Інстытуце механікі металапалімерных сістэм АН БССР (вучоны сакратар), Гомельскам вытворчам лесанарыхтоўчам аб’яднанні (намеснік генеральнага дырэктара), Гомельскім заводзе будаўнічых дэталей (дырэктар), Гомельскам вытворчам аб’яднанні па дрэваапрацоўцы (генеральны дырэктар), Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту (1994—1995, дацэнт кафедры «Эканоміка»), Беларускім гандлёва-эканамічным універсітэце спажывецкай кааперацыі (прафесар кафедры сусветнай і нацыянальнай эканомікі).

Навуковыя інтарэсы: будаўніцтва лесавозных аўтамабільных дарог; эканоміка і кіраванне ў жыллёва-камунальнай гаспадарцы; менеджмент; энеразберажэнне; прадпрымальніцтва; павышэнне якасці вышэйшай адукацыі.

Узнагароды
----------

Медалі «За доблесную працу» і «Ветэран працы»

Бібліяграфія
------------

* Исследование комплексного укрепления грунтов карбамидной смолой и нефтью в целях строительства лесовозных автомобильных дорог : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 05.420 / Б. И. Врублевский. — Минск, 1970.
* Услуги, которые мы не выбираем / Бронислав Врублевский, Тихон Липницкий // Беларуская думка. — 2012. — № 1. — С. 98—103. — Биографии, фото авторов (с. 98).

Зноскі
------

1. ↑  Врублевский Бронислав Иванович

Літаратура
----------

* Врублевский Бронислав Иванович // Белорусский государственный университет транспорта : Хроника. События. Люди (1953—2003). — Гомель, 2003. — С. 290.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дамба (значэнні).
Дамба ў Канберы, Аўстралія
**Дамба** (нідэрл.: dam) — гідратэхнічнае збудаванне ў выглядзе насыпу, будовай аналагічнае земляной плаціне. Бываюць напорныя і безнапорныя. Выкарыстоўваюцца для аховы ад затаплення і падтаплення сельскагаспадарчых угоддзяў, населеных пунктаў, прамысловых аб’ектаў (дамбы абвалавання), для рэгулявання рэчышчаў, прадухілення іх ад размываў, адкладання наносаў (рэгулявальныя дамбы).

Дамбы абвалавання будуюць з мясцовых грунтоў, яны могуць умацоўвацца каменным накідам, бетоннымі або жалезабетоннымі плітамі, мець проціфільтрацыйныя ядро або экран з гліністых грунтоў ці поліэтыленавай плёнкі, дрэнаж. Рэгулявальныя дамбы будуюць з каменнага накіду, каркасна-каменных канструкцый, фашын і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 1 : А-Л. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0152-4, С.415

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дамба на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX526479 · BNF: 11932750f · GND: 4255921-2 · LCCN: sh85038003, sh85076313 · Microsoft: 115038398 · NDL: 00572756 · NKC: ph172870 |

 |
**Кола беларускіх студэнтаў у Кракаве** — беларуская арганізацыя студэнтаў вышэйшых школ Кракава ў 1900-03 г.

Створана па ініцыятыве С. Любіч-Маеўскага (старшыня) навучэнцамі кракаўскіх універсітэта, вышэйшай прамысловай і гандлёвай акадэмій. Ставіла за мэту вывучэнне стану гаспадаркі, асветы, культуры і веравызнанняў беларускай вёскі, узаемаадносін беларускіх сялян са шляхтай, уплыву на насельніцтва Беларусі русіфікацыі і паланізацыі. Падтрымлівала сувязь з Польскай партыяй сацыялістычнай (ППС)  (руск.) (бел. з украінскімі нацыянальнымі арганізацыямі на Галіччыне. Выдала адозву ў падтрымку стварэння ўкраінскага універсітэта ў Львове. У працы кола ўдзельнічалі прафесары Кракаўскага універсітэта Я. Бадуэн-дэ-Куртэне, Н. Цыбульскі, С. Лось.

Літаратура
----------

* Каўка А. Шлях да бацькаўшчыны // Беларускі каляндар за 1985 г. Беласток, 1985.
* Ляхоўскі У. Жыццяпіс Любіч-Маеўскага // Спадчына. 1994. № 1.
* Ляхоўскі У. 3 гісторыі беларускага моладзевага руху // Супольнасць. 1998. № 5-6 (7-8).
**Крыстафер Кіган** (англ.: Christopher Keogan; нар. 1 жніўня 1992) — англійскі прафесійны гулец у снукер. У 2010 годзе прыняў удзел у першым прафесійным снукерным турніры — пятым этапе міні-рэйтынгавай серыі PTC — дзе прайграў у папярэдняй кваліфікацыі Ахмеду Асяеры з Саудаўскай Аравіі. У сезоне 2011/2012 гуляў на шасці турнірах гэтай серыі, але толькі аднойчы здолеў прайсці кваліфікацыю. У сезоне 2012/2013 упершыню выйшаў у 1/32 фіналу міні-рэйтынгавага турніру, перайграўшы Мартына Гоўлда, які займаў месца ў топ-32 сусветнага рэйтынгу. Па выніках серыі турніраў Q School 2013, якая з’яўлялася кваліфікацыйнай у прафесійны тур, не здолеў далучыцца да прафесіяналаў. У сезоне 2013/2014 дэбютаваў на рэйтынгавых турнірах у якасці аматара, згуляўшы на васьмі турнірах вышэйшага ўзроўню. У кваліфікацыі на чэмпіянат свету 2014 прайшоў у другі раўнд, выйграўшы ў шатландца Майкла Лэслі. На шостым этапе еўрапейскага тура 2013/2014 зрабіў сваю найвышэйшую серыю — 138 ачкоў.

Выступы на турнірах
-------------------

| **Турнір** | 2013/2014 |
| --- | --- |
| Рэйтынг | — |
| **Рэйтынгавыя турніры** |
| Усі Класік | 1/64 |
| Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі | 1/64 |
| Адкрыты чэмпіянат Індыі | 1/64 |
| International Championship | 1/64 |
| German Masters | 1/64 |
| World Open | 1/64 |
| Адкрыты чэмпіянат Кітая | 1/64 |
| Чэмпіянат свету | 1/48 |

1. ↑  Пачынаючы з сезона 2010/2011 паказаны рэйтынг у пачатку сезона
2. ↑  Не з’яўляўся ўдзельнікам мэйн-тура

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Статыстыка Крыстафера Кігана на CueTracker.net  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Спірын.
**Іван Данілавіч Спірын** (1 жніўня 1926, с. 2-я Аляксандраўка, Гаўрылаўскі раён, Арэнбургская вобласць — 9 верасня 1969) — беларускі інжынер-архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Кіеўскі інжынерна-будаўнічы інстытут у 1950 годзе. Працаваў у Сочгарпраекце ў Сочы, з 1965 па 1969 г. — начальнікам Гомельскага аддзела па справах будаўніцтва і архітэктуры.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1956 года. Член КПСС з 1952 года.

Творчасць
---------

Помнік У. І. Леніну
Асноўныя працы: Музей М. Астроўскага[ru] (1952), школа на 500 месцаў (1954), помнік М. Горкаму[ru] (1955, у аўтарскім калектыве) у Сочы, спартыўны павільён (1953), манумент у гонар абароны (1954—1956, у аўтарскім калектыве) у Туапсэ, помнік Леніну (1958, са скульптарам Ш. Мікатадзэ) у Гомелі.

Узнагароды
----------

2-я прэмія на Усесаюзным адкрытым конкурсе (1956) за праект жылога дома ў Сочы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Спирин Иван Данилович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сядых.

**Васі́ль Я́каўлевіч Сяды́х** (12 сакавіка 1887, Курск, Расійская імперыя — 4 чэрвеня 1963) — рэвалюцыянер, партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 12 сакавіка 1887 года ў Курску.

Удзельнік Рэвалюцыі 1905-07 гадоў, член Курскага гарадскога камітэта РСДРП. За рэвалюцыйную дзейнасць неаднаразова быў арыштаваны і сасланы.

Удзельнік Грамадзянскай вайны.

З 1921 года на партыйнай, савецкай і прафсаюзнай рабоце ў Курску, Мічурынску, Варонежы, Маскве.

З 1937 года — старшыня Полацкага акруговага выканкама, сакратар Партыйнай калегіі пры ўпаўнаважаным Камісіі партыйнага кантролю пры ЦК УКП(б) па БССР, старшыня Вярхоўнага суда БССР. З 1943 года — загадчык сектара апеляцый аргаддзелу ЦК КП(б)Б, у 1944—1959 гадах — член Парткалегіі, парткамісій пры ЦК КПБ.

Старшыня Рэвізійнай камісіі КПБ у 1938—1963 гадах. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР у 1937— 1946 гадах, Вярхоўнага Савета БССР у 1947 — 1963 гадах.

Памёр 4 чэрвеня 1963 года. Пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.

Памяць
------

* Імем В. Я. Сядых названа вуліца ў Мінску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Седых Василий Яковлевич // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 562. — 737 с
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Налепа.
**Альфрэд Налепа** (ням.: Alfred Nalepa, 19 снежня 1856, Вершац — 11 снежня 1929, Бадэн блізу Вены) — аўстрыйскі заолаг, спецыяліст у галіне акаралогіі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 19 снежня 1856 года ў Вершацы (цяпер Вршац) у сям'і прафесара. Пасля заканчэння вучобы ў гімназіі ў 1875 годзе паступіў ва ўніверсітэт Вены, з 1886 года выкладаў у Лінцы, у 1892 годзе вярнуўся ў Вену, дзе працаваў у якасці прафесара натуральных навук у гімназіі. Апісаў і сістэматызаваў мноства відаў галаўтваральных кляшчоў сямейства Eriophyidae. За выдатныя заслугі ў галіне адукацыі і навуковых даследаванняў быў узнагароджаны рыцарскім крыжам ордэна Франца Іосіфа з дараваннем тытула дарадцы ўраду. Памёр 11 снежня 1929 года.

Асноўныя працы
--------------

* *Beiträge zur Systematik der Phytopten*, 1889
* *Beiträge zur Kenntniss der Phyllocoptiden*, 1894
* *Die Naturgeschichte der Gallmilben*, 1894
* *Eriophyidae (Phytoptidae)*, 1898.
* *Eriophyiden-Gallenmilben*, 1911

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Acarologia — Les Amis d'Acarologia, 1959. — ISSN 0044-586X; 2107-7207; 0044-586X<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17509582'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q120499171'></a>
2. ↑  Landesmuseum Prof.
3. ↑  GBIF Eriophyidae Nalepa, 1898
4. ↑  WorldCat Search (publications)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CONOR: 88310115 · GND: 117547158 · ISNI: 0000 0000 3244 5419 · LCCN: n84160634 · NTA: 160529700 · NUKAT: n2019101672 · SUDOC: 137124074 · VIAF: 8167963 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юдзін.
**Іван Дзмітрыевіч Юдзін** (1854 — ?) — беларускі ветэрынар і арганізатар ветэрынарнай службы.

Біяграфія
---------

### Дзяцінства і адукацыя

Нарадзіўся ў сям’і патомных дваран Сімбірскай губерні. Бацькі валодалі радавым маёнткам Ціханаўка ў Ардатаўскім павеце  (руск.) (бел. і 37 дзесяцінамі зямлі.

І. Юдзін атрымаў добрую хатнюю адукацыю, што дазволіла яму паступіць, а затым і скончыць поўны курс Казанскага ветэрынарнага інстытута ў 1878 годзе.

### Ваенная служба і прафесійная дзейнасць

У 1878—1881 гадах Юдзін знаходзіўся на ваеннай службе ў якасці ветэрынара запаснога пяхотнага батальона.

5 красавіка 1881 года ён быў звольнены ў запас, а потым прызначаны медыцынскім дэпартаментам Міністэрства ўнутраных спраў звышштатным ветэрынарным урачом па Гродзенскай губерні. Тут у 1881—1884 гадах ён быў выраблены ў тытулярнага саветніка, а затым і калежскага асэсара. 4 жніўня 1887 года ён быў перамешчаны ў г. Кобрын.

З 1889 года заняў пасаду старшага губернскага ветэрынара. У кастрычніку 1897 года быў прызначаны гродзенскім губернскім ветэрынарным урачом.

22 мая 1898 года Юдзін быў выраблены за выслугу гадоў у стацкага саветніка. Звыш прамых абавязкаў ён у розныя тэрміны ў 1898—1903 гг. кіраваў рознымі аддзяленнямі губернскага праўлення.

Пастановай губернатара ад 19 лютага 1902 года на яго было ўскладзена вядзенне справаводства Гродзенскага мясцовага кіравання Чырвонага Крыжа.

12 чэрвеня 1902 года на падставе рашэння Дзяржаўнага савета І. Д. Юдзін быў пераведзены з губернскага ветэрынарнага ўрача ў губернскага ветэрынарнага інспектара.

У 1905—1907 гадах па запрашэнні губернатара ён быў членам камітэта па аказанні дапамогі сямействам воінаў, адпраўленых на Далёкі Усход для ўдзелу ў вайне ях з Японіяй.

Узнагароды
----------

* ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені
* Ордэн Святога Станіслава 2-й і 3-й ступеняў
* Ордэн Святой Ганны 2-й ступені
* медаль у памяць валадарання імператара Аляксандра III
* залаты з ланцужком гадзіннік з выявай дзяржаўнага герба з кабінета Яго Вялікасці імператара

Адрасы
------

На 1910 год жыў у Гродне ў доме Кульвец па Паліцэйскай вуліцы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  ГРОДНЕНСКИЕ ВЕТЕРИНАРЫ В НАЧАЛЕ ХХ ВЕКА Архівавана 14 сакавіка 2019.  (руск.)
2. ↑  Памятная книжка Гродненской губернии на 1891 год. С. 24
3. ↑  Памятная книжка Гродненской губернии на 1910 год. С. 79 Архівавана 23 верасня 2018.
Карта фізічнай бяспекі жанчын (2011).
**Дамашні гвалт**, або **сямейны гвалт**, таксама сустракаецца **хатні гвалт** -- гвалт аднаго партнёра або сваяка ў дачыненні да іншага, які паўтараецца і адбываецца найперш унутры сям’і.

Апісанне
--------

Паняцце змяшчае ў сабе фізічны, псіхалагічны, сексуальны і эканамічны гвалт. Да дамашняга гвалту адносяць таксама гвалт над дзецьмі і жорсткае абыходжанне з жывёламі. Паводле статыстыкі па Беларусі, у 86% выпадкаў дамашні гвалт здзяйсняюць мужчыны, у 14% - жанчыны.

Наступствы
----------

* Дзець пераймаюць у бацькоў агрэсіўную, канфліктную мадэль паводзін, рэалізуюць яе на сваіх аднагодках, на малодшых, на членах сваёй будучай сям’і.
* Дамашні гвалт абарочваецца дэградацыяй асобы як таго, хто здзяйсняе гвалт, так і ахвяры.
* Садзейнічае росту напружанасці ў грамадстве, зніжае агульны ўзровень культуры.
* Прыводзіць да росту побытавых злачынстваў, самагубстваў, траўм, колькасці інвалідаў.
* Падрывае давер паміж бацькамі і дзецьмі, разбурае аўтарытэт старэйшых.

Прычыны
-------

Сярод прычын дамашняга гвалту -- высокі ўзровень спажывання алкаголю, патрыярхальныя стэрэатыпы, нізкая прававая культура грамадзян, адсутнасць заканадаўчай базы, якая павінна процідзейнічаць дамашняму гвалту.

Прафілактыка
------------

У многіх развітых краінах ёсць заканадаўства па прафілактыцы дамашняга гвалту. У бедных і сярэднеразвітых краінах дамашні гвалт болей распаўсюджаны, а грамадства болей схільнае да агрэсіўных стэрэатыпаў і сексізму, якія апраўдваюць дамашні гвалт.

Зноскі
------

1. ↑  Виды домашнего насилия **(нявызн.)**(недаступная спасылка — *гісторыя* ).  Представительство ООН в Республике Беларусь (21 ноября 2006). Праверана 14 мая 2010.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Хатні гвалт: у 86% выпадкаў агрэсар – мужчына, у 14% – жанчына
Герб Ганы
**Герб Ганы** - выкарыстоўваецца з 4 сакавіка 1957 года Елізаветай II.

Герб складаецца з сіняга шчыта, які падзелены на чатыры часткі крыжам Св. Георгія, з залатымі бакамі. У сярэдзіне крыжа ёсць залаты леў - сімвал Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. У канчатковым выніку гэта сімвалізуе блізкія адносіны Ганы да Садружнасці нацый і Злучаным Каралеўствам.

У верхняй левай частцы герба намаляваны меч, вядомы як акуямэ, які выкарыстоўваецца ў цырыманіялы. Гэта - сімвал рэгіянальных урадаў Ганы, у той час як правая верхняя вобласць герба змяшчае замак і мора - сімвал прэзідэнцкага палаца ў Акры ў Гвінейскім заліве, які сімвалізуе нацыянальнае ўрад. Трэцяя частка шчыта (левы ніжні вугал) - дрэва какава, якое з'яўляецца сімвалам сельскагаспадарчага багацця Ганы. Чацвёртая і апошняя вобласць - залаты руднік, які сімвалізуе багацце карысных выкапняў у Гане.

Над шчытом ёсць пацеркі з колерамі нацыянальнага сцяга: чырвоным, зялёным, і залатым. Яшчэ вышэй намаляваная чорная пяціканцовая зорка з залатой мяжой, што з'яўляецца сімвалам свабоды Афрыкі. Аблямоўкай герба з'яўляюцца два беркуты, у якіх на шыі ёсць чорныя зоркі на стужцы з колераў нацыянальнага сцяга. Яны стаяць на залатой стужцы, з нацыянальным дэвізам Ганы: Свабода і Правасуддзе (анг: Freedom and Justice).

| ⛭Гана паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Гана»**
 |
Сучасны герб Гвінеі-Бісау
Герб Гвінеі-Бісау да 1935 года
**Герб Гвінеі-Бісау** быў прыняты неўзабаве пасля атрымання незалежнасці ад Партугаліі ў 1973 годзе. На гербе чорная зорка, якая з'яўляецца часткай традыцыйнай панафрыканскай сімволікі, і часта згадваецца як Чорная зорка Афрыкі. Марская ракушка ў аснове аб'ядноўвае дзве сіметрычныя аліўкавыя галіны. Марская ракавіна - сімволіка месцазнаходжання краіны на Заходнім узбярэжжы Афрыкі. Чырвоны сцяг змяшчае нацыянальны дэвіз: «Адзінства, Барацьба, Прагрэс» (па-партугальску Unidade, Luta, Progresso).

Гл.таксама
----------

* Гімн Гвінеі-Бісау
* Сцяг Гвінеі-Бісау
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кола, значэнні.
Coca-Cola
**Кола** – салодкі газаваны напой, які вытвараецца на аснове арэхаў кола (ці іншых рэчываў), звычайна разбаўлены карамеллю, змяшчае кафеін.

Вынаходніцтва
-------------

Доктар Джон Сціс Пембертан, хімік з Атланты (штат Джорджыя, ЗША), прыгатаваў у 1886 годзе сіроп карамельнага колеру, які аднёс у найбуйнейшую ў горадзе аптэку. Першыя порцыі сіропу прадаваліся па 5 цэнтаў за шклянку. Хутка прадаўцы пачалі змешваць сіроп з газаванай вадой.

Разам з Кока-колай узніклі іншыя гатункі колы, напрыклад, Пепсі-кола і г.д.

У большасці краін свету кола лічыцца тыпова амерыканскім напоем. Яго ўжыванне лічыцца праявай заходняга светапогляду, што выклікае неадэкватную рэакцыю антыамерыканістаў. Цікавы факт: у Індыі Coca-Cola і Pepsi-Cola з 1970 да 1993 былі забароненыя. У 2002 годзе на рынак выйшла Мекка-Кола як альтэрнатыва заходнім маркам, якая зарыентаваная на мусульманскіх кліентаў (вытворца частку грошай пералічваў палестынцам).

Склад
-----

Першапачаткова галоўным кампанентам колы быў арэх колы і вытворны з куста кокі какаін. Апошні ў 1903 годзе быў выдалены з рэцэптуры, калі стала вядома небяспечнасць какаіна. Сёння выкарыстоўваецца кока без какаіна (але гэта дакладна невядома, таму што рэцэпт засакрэчаны некалькі дзесяткаў гадоў таму). Адзін кубак (250 мл) колы змяшчае 6 чайных лыжак цукру.

Тыповы смак цяперашняй колы атрымліваюць дабаўкамі ваніліна, цімтавага алею, алею гваздзіка і лімона.

Кола мае большую кіслотнасць за воцат, што вядзе да гастрытаў і язваў страўніка. Кола таксама змяшчае і фосфарную кіслату, якая шкодна для чалавека (выводзіць кальцый з арганізма).

Найпапулярнейшыя напоі колы
---------------------------

* Coca-Cola
* Pepsi
* Dr. Pepper
* Royal Crown Cola
* Tropicola (Куба)

| ⛭Безалкагольныя напоі |
| --- |
| Энергетычныя напоі | Burn ·  Red Bull ·  Бізон ·  DYNAMI:T ·  Adrenaline Rush ·  Strike ·  Red Devil ·  BATTERY ·  Bullit ·  М-150 |
| Газіраваныя напоі | Bitter Lemon ·  Dr Pepper ·  Mecca-Cola ·  Mountain Dew ·  OpenCola ·  Айрн-Бру ·  Байкал ·  Бураціна ·  Кока-Кола ·  Кола ·  Крэм-сода ·  Швэпс ·  Ліманад ·  Мілкіс ·  Пепсі ·  Саяны ·  Сітро ·  Спрайт ·  7UP ·  Тонік ·  Тархун ·  Фанта ·  Мірында ·  Фруктайм ·  Аранжына ·  Ubuntu Cola |
| Іншыя напоі | Nestea ·  Атканчай ·  Бутыліраваная вада ·  Гарачы шакалад ·  Граніта ·  Грэнадзін ·  Кампот (узвар) ·  Кава ·  Малако ·  Смузі ·  Сок ·  Чай ·  Шарбет ·  Эг-ног ·  Малочны кактэйль |
**Аятала** (перс.: آيت‌الله паходзіць ад араб. آية الله‎‎, аят аль ілах «Сцяг Алаха») — найвышэшае духоўнае званне, якое даецца святарам джафарыцкай плыні ісламу. Тыя, хто мае гэта званне, з’яўляюцца знаўцамі ісламскага права, багаслоўя і з’яўляюцца настаўнікамі ў хазве — ісламскіх семінарыях. Ніжэйшым за аяталой з’яўляюцца хаджат аль іслам.

Службовая лесвіца
-----------------

Назва «Аятала» азначае вышэйшую духоўную ступень у іарархіі шыізму — мучтахіт. Гэтае ступень дае права чалавеку, які з’яўляецца аяталой, настаўнічаць у хазве, даваць абавязковыя фетвы для выканання простымі вернікамі. Гэтыя фетвы занаваны на веданні запаведаў Алаху. Аятала можа не толькі выдаваць загады, але і судзіць і караць за не выкананне Карана. Гэта адрознівае Аяталу ад святароў іншых рэлігій.

Вялікія аятолы — марджа
-----------------------

Толькі некалькі з аятолаў атрымалі назву «Вялікі аятала» («Аятола Узма»). Гэта адбываецца пры жаданні вялікай колькасці вернікаў. Вялікі аятала выдае сваю кнігу, дзе піша свае думкі і дзе можна знайсці адказы на мноства пытанняў, якія паўстаюць перад вернікамі ў іх асабістым жыцці. Кнігі называюць — Рэзала. Гэтыя кнігі з’яўляюцца вольным пераказам кнігі «Аль Урваці Ль Вутка», дзе выказванні вядомых старажытных святых прыстасоўваюць да сучаснага жыцця.

Зараз жыве каля 70 Вялікіх аятолаў. Да іх адносіцца Алі Хаменеі. Каля 7 вялікіх аятолаў жыве ў Іраку ў горадзе Наджаф — важным асяродку шыізму.
**Чырвона рута** — эстрадная песня Уладзіміра Івасюка, напісаная ім у 1970 годзе. Выконвалася ВІА «Смерычка» пад кіраўніцтвам Ляўко Дуткоўскага, а пазней Сафіяй Ратару ў суправаджэнні ВІА «Чырвона рута» пад кіраўніцтвам Анатоля Еўдакіменкі.

«Червона рута» стала адной з самых знакамітых і вядомых украінскіх песень у свеце. Песня прынесла першы поспех не толькі яе першым і выканаўцам, але і самому аўтару, стала лаўрэатам I Усесаюзнага тэлевізійнага фестывалю савецкай песні «Песня-71».

Гісторыя стварэння
------------------

Червона рута — міфічная кветка карпацкіх павер’яў. Вобраз Чырвонай руты часта сустракаецца ў сучасных ўкраінскіх творах мастацтва. Уладзімір Івасюк напісаў песню ў 1970 годзе, натхнёны творчасцю Уладзіміра Гнацюка, які ў 1906 годзе выдаў зборнік каламыек, дзе прысутнічаюць радкі пра чырвоную руту.

Вядомыя выканаўцы
-----------------

* ВІА «Карпаты»
* ВІА «Смерычка»
* Сафія Ратару
* Назар Ярэмчук
* Васіль Зінкевіч
* Яраслаў Еўдакімаў
* Багдан Касапуд
* Вахтанг Кікабідзэ

Спасылкі
--------

* Сторінки пам’яті Володимира Івасюка. Червона рута
* Пісні «Червона рута» виповнюється 45 років
**Чжурчжэ́ні**, або **юрчэ́ны** (кіт.: 女眞, саманазва: ) † — старажытны народ, насельнікі Далёкага Усходу. Чжурчжэньская дзяржава Цзінь існавала ў 1115—1234 гг.

Паходжанне і гісторыя
---------------------

Чжурчжэні адносіліся да тунгуска-маньчжурскай групы народаў. Упершыню іх назва з'явілася ў X ст. але у больш старажытных кітайскіх крыніцах існавала таксама назва народа *сушэнь*, які мог быць непасрэдным продкам чжурчжэняў. *Сушэнь* насялялі землі на тэрыторыі сучасных Маньчжурыі і Прыморскага края Расіі. Частка савецкіх і сучасных расійскіх даследчыкаў звязвае *сушэнь* непасрэдна з народам махэ. Аднак ніякіх прамых доказаў гэтаму няма. Некаторы час *сушэнь* маглі ўваходзіць ў склад Бахай і не вылучацца з ліку іншых народаў, а пасля ліквідацыі гэтай дзяржавы кіданямі зноў самастойна выйсці на арэну гісторыі. Відавочна, у склад чжурчжэняў трапілі ўцекачы-махэ і прадстаўнікі іншых этнічных груп з Бахай.

У канцы X ст. чжурчжэні былі разгромлены кіданямі, потым значную частку іх зямель захапіла дзяржава Каро. Чжурчжэні былі вымушаны падпарадкавацца кіданям, што ў выніку прывяло да працяглага канфлікта паміж кіданьскай дзяржавай Ляа і Каро. Гэта дало магчымасць чжурчжэням згуртавацца, нанесці паражэнне Каро і у 1125 г. захапіць Ляа. Чжурчжэньская імперыя Цзінь праіснавала да 1234 г, пакуль не была заваявана манголамі. Аднак чжурчжэньскія імёны і пісьмо захаваліся ў больш познюю пару. Адзін з апошніх помнікаў чжурчжэньскай пісьменнасці (XV стагоддзе) быў знойдзены на ніжнім цячэнні ракі Амур. Ён быў пакінуты кітайскім чыноўнікам, які даследаваў гэтыя мясціны.

У традыцыйнай гістарыяграфіі чжурчжэні лічацца непасрэднымі продкамі маньчжураў. Міф аб паходжанні ад чжурчжэняў быў створаны ў часы імперыі Цын і павінен быў з'яўляцца доказам бесперапыннасці маньчжурскага панавання ў Кітаі. Многія сучасныя даследчыкі абвяргаюць прамыя сувязі паміж чжурчжэнямі і маньчжурамі, але не адмаўляюць тое, што пэўная частка чжурчжэняў магла ўвайсці ў склад гэтага народа або быць заваяванай. Слова *юрчэн* азначала ў маньчжураў «залежны чалавек».

Літаратура
----------

* Шавкунов Э. В. Государство Бохай и памятники его культуры в Приморье / АН СССР, Сиб. отд-ние, Дальневосточный филиал им. В. Л. Комарова. — Л.: Наука, 1968

Спасылкі
--------

* Chinese History — Jin Dynasty 金 (1115—1234)
* THE JURCHENS & THE MANCHUS
* Н. Г. Артемьева, Корейские традиции в фортификации чжурчжэньских крепостей
* Н. Г. Артемьева, С. Д. Прокопец, ЗАЩИТНОЕ ВООРУЖЕНИЕ ЧЖУРЧЖЭНЬСКОГО ВОИНА

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NDL: 00575044 |