recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Акерман.

**Малін Марыя Акерман** (шведск.: Malin Maria Åkerman; нар. 12 мая 1978, Стакгольм, Швецыя) — канадская актрыса і мадэль шведскага паходжання, вядомая дзякуючы сваім камедыйным ролям.

Біяграфія
---------

Малін Акерман нарадзілася ў Стакгольме, Швецыя. Яе маці — Пія (у дзявоцтве Сундстрэм) была настаўніцай аэробікі, а ў вольны час падзарабляла мадэллю, а бацька — Магнус працаваў страхавым брокерам. Калі Малін было два гады, сям’я пераехала ў Таронта, Канада. Пасля разводу бацькоў бацька Малін вярнуўся ў Швецыю, а маці з дачкой засталіся ў Канадзе. Па заканчэнні школы Малін вучылася ў Ёркскім універсітэце. Ва ўзросце 17 гадоў мінула адбор у мадэльнае агенцтва Ford Models і некалькі гадоў працавала мадэллю. Затым, пераехаўшы ў Каліфорнію, пачала кар’еру актрысы.

У 1997 годзе Малін дэбютавала як актрыса ў канадскім серыяле «Зямля: Апошні канфлікт» у ролі робата. Акерман ў пачатку кар’еры з’явілася ў некалькіх канадскіх тэлешоў, перш чым у 2005 годзе атрымаць сваю ролю-прарыў з сіткоме канала HBO «Вяртанне» з Лізай Кудрау. Серыял меў поспех у крытыкаў, але ў рэшце рэшт быў зачынены пасля аднаго сезона, а Акерман пасля атрымала асноўныя ролі ў кінафільмах «Дзяўчына маіх кашмараў» (2007) і «27 вяселляў» (2008).

Акерман з’явілася ў некалькіх паспяховых кінафільмах, дзе, у асноўным, выконвала камедыйныя ролі другога плана. Яна адыграла асноўную жаночую ролю ў фільме 2009 года «Захавальнікі», а пасля вярнулася да роляў другога плана ў камедыях «Прапанова», «Формула кахання для вязняў шлюбу» і «Рок на стагоддзі».

Зноскі
------



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook (англ.) (швед.) · Твітэр (англ.) |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Instagram · Spotify · Tidal · Tidal |
| Тэматычныя сайты | AllMovie · AllMusic · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск · Metacritic · Metacritic · MusicBrainz · Rate Your Music · Rotten Tomatoes |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Notable Names Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 8056114 · BNC: a11956215 · BNE: XX4924039 · BNF: 157803863 · CiNii: DA17026745 · CONOR: 143138403 · GND: 139361766 · ISNI: 0000 0001 2130 6437 · LCCN: n2008058278 · NKC: xx0225201 · NLP: a1000001095089 · NTA: 321690168 · NUKAT: n2011167308 · SUDOC: 158936159 · VIAF: 44633823 |

 |
**Эль-Ера** (ісп.: El Hierro) — самы заходні і паўднёвы востраў Канарскіх астравоў, размешчаны ў Атлантычным акіяне. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад правінцыі Тэнэрыфэ.

Сталіца — Вальвердэ, дзе акрамя населенага пункта Ла-Вілья знаходзяцца порт Ла-Эстака і астраўны аэрапорт. Акрамя Вальвердэ, на востраве існуюць камуны Ла-Франтэра і Эль-Пінар. Насельніцтва паводле перапісу 2016 года — 10 587 чал. што робіць яго найменей населеным востравам архіпелага (калі не ўлічваць Ла-Грасіёсу, які лічыцца дробным востравам і прыналежыць суседняму Лансаротэ). Плошча — 268,71 км², самы маленькі з сямі буйных астравоў.

ЮНЕСКА абвясціла востраў біясферным запаведнікам 22 студзеня 2000 года. Цяпер пераўтвараецца ў жыццё​ план, распрацаваны міністэрствам​ прамысловасці, энергіі і турызму, з мэтай пераўтварыць Эль-Ера ў першы ў свеце востраў, які поўнасцю забяспечвае сябе аднаўляльнай энергіяй. 27 чэрвеня 2014 года пачала працаваць гідраветраная электрастанцыя, што дазволіла дамагчыся гэтай мэты. У 2014 годзе ЮНЕСКА абвясціла ўвесь востраў геапаркам.

Тапаніміка
----------

Існуюць розныя тэорыі пра этымалогію назвы Эль-Ера. Між іншымі, мяркуецца, што назва паходзіць ад падковападобнай формы даліны Эль-Гольфа.

Геаграфія
---------

Горны хрыбет працягнуўся уздоўж вострава з захаду на ўсход. Мальпаісы на прыбярэжных зонах, абрывістыя кліфы. Няшмат пясчаных пляжаў, звычайна маладаступных.

Найвышэйшы пункт — Піка дэ Мальпаса, вышынёй 1 501 м над узроўнем мора, знаходзіцца ў цэнтры вострава; другі па вышыні пункт — Піка дэ Тэнерыфэ (1 253 м). Іншыя формы рэльефу — даліна Дэль-Гольфа, Пунта-дэ-Ла-Рэстынга (самы паўднёвы пункт Іспаніі) і Пунта-дэ-ла-Арчылья (самы заходні пункт Іспаніі). Востраву таксама прыналежаць скалы Рокес дэ Сальмор, плошчай 0,03 км², якія складаюць запаведнік.

Насельніцтва
------------

Паводле Канарскага Статыстычнага Інстытута, насельніцтва — 10 587 чал.: у Вальвердэ — 5 035, у Ла-Франтэра — 4 124, у Эль-Пінар-дэ-Эль-Ера — 1 801. Цягам гісторыі, колькасць жыхароў скарачалася з-за беднай эканомікі і працяглай засухі, хоць за апошнія гады яна расла, часткова дзякуючы вяртанню эмігрантаў з Венесуэлы.


| ⛭Канарскія астравы |
| --- |
| Асноўныя астравы | Фуэртэвентура ·  Гран-Канарыя ·  Гамера ·  Эль-Ера ·  Лансаротэ ·  Пальма ·  Тэнэрыфэ | Герб Канарскіх астравоў |
| Іншыя астравы | Алегранса ·  Ла-Грасьёса ·  Лобас ·  Мантанія-Клара ·  Роке-дэль-Эстэ ·  Роке-дэль-Аэстэ |
| Правінцыі | Лас-Пальмас ·  Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ |
***Holorusia mikado*** — від камароў, лічыцца найбуйнейшым у свеце.

Размах крылаў гэтых насякомых звычайна складае каля 8 см. Былі ўпершыню выяўленыя ў Японіі брытанскім энтамолагам Джонам Вествудам, які і ўвёў у выкарыстанне гэтую назву. У заходніх частках правінцыі Сычуань (Кітай) камары *Holorusia mikado*, вядомыя таксама як доўганожкі, сустракаюцца ў асноўным у раёне Чэндускай раўніны і ў гарах вышынёй не больш за 2200 м. У жніўні 2017 года ў гарах Цінчэн правінцыі Сычуань кітайскія энтамолагі выявілі гіганцкага камара, размах крылаў якога дасягае 11,15 см.

Дарослыя казуркі жывуць усяго некалькі дзён і сілкуюцца, галоўным чынам, кветкавым нектарам. Дрэнна лятаюць з-за буйнога цела, хутчэй, скачуць. Звычайна гэтыя камары насяляюць раёны, багатыя расліннасцю.

Спасылкі
--------

* У Сычуані знойдзены гіганцкі камар
**Саха акадэмічны тэатр імя П. А. Аюнскага** (якуцк.: П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театра) — галоўны тэатр Рэспублікі Саха (Якуція), які ставіць драматычныя спектаклі на мове саха.

Гісторыя
--------

У 1920 годзе ў Якуцку пры стварэнні тэатра былі створаны дзве трупы: руская і якуцкая. У 1925 годзе трупа стала асобным тэатрам. Днём яго стварэння лічыцца дзень першай прэм'еры — пастаноўкі камедыі аднаго з заснавальнікаў якуцкай мастацкай літаратуры М. Д. Няўстроева «Куһаҕан тыын» (*Злы дух*) — 17 кастрычніка.

Першым дырэктарам тэатра быў паэт і драматург Анемпадыст Сафронаў-Алампа. Рэжысёрам быў Дзмітрый Дзмітрыевіч Большев, арганізатар Вілюйскага самадзейнага тэатра. Першым прафесійным рэжысёрам з'яўляецца працавалы ў 1933—1958 гг. С. А. Грыгор'еў, выпускнік ГІЦІСа.

У 1960—1970 гадах тэатр узначальваў Фядот Патапаў. У гэтыя гады тэатр паставіў свае класічныя спектаклі.

З 1983 па 2010 гады мастацкім кіраўніком і вядучым рэжысёрам тэатра працаваў Андрэй Барысаў. 

У 1934 годзе тэатру было прысвоена імя выбітнага якуцкага паэта, драматурга і дзяржаўнага дзеяча Якуціі Платона Аюнскага.

У 1990 годзе тэатр быў афіцыйна пераназваны ў *Саха тэатр імя П. А. Аюнскага*.

У 1995 годзе тэатру прысвоена званне акадэмічны і з гэтага часу ён стаў называцца як *Саха акадэмічны тэатр імя Платона Аляксеевіча Аюнскага*.

Зноскі
------

1. ↑  Страница театра на сайте sitc.ru Архівавана 12 лютага 2010.

Спасылкі
--------

* *Павлова-Борисова Т. В.* Якутия театральная // *Илин* : журнал. — 2012. — № 4.
**Эль-Баб** (араб. الباب‎‎) — горад у Сірыі, у мухафазе Халеб. З’яўляецца цэнтрам аднайменнага раёна. Эль-Баб знаходзіцца на паўночным ўсходзе ад Халеба (Алепа), мае плошчу каля 30 км². У 2007 годзе насельніцтва горада дасягнула 144 705 чалавек, такім чынам Эль-Баб стаў восьмым па насельніцтве горадам у Сірыі. Большасць гарадскога насельніцтва суніты.

Гісторыя
--------

### Грамадзянская вайна ў Сірыі

Да красавіка 2012 года горад не закранала грамадзянская вайна. 20 красавіка сірыйская армія адкрыла агонь па пратэстоўцах у горадзе, што заахвоціла хвалю незадаволенасці і рэзкае ўзмацненне мясцовай апазіцыі. З сярэдзіны мая па сярэдзіну чэрвеня ў горадзе сфарміравалася каля 15 апазіцыйных груповак. Урадавыя войскі распачалі некалькі нападаў на горад, каля двух месяцаў працягваліся бітвы, і 10 ліпеня 2012 года апазіцыя захапіла апошнюю апору ўрадавых войскаў на тэрыторыі горада.

Апазіцыя, заняўшы Эль-Баб, сур’ёзна ўмацавалася. Сірыйская свабодная армія завалодала ўсёй тэрыторыяй на паўночны ўсход ад Алепа.

У лістападзе 2013 года сіламі Ісламскай дзяржавы апазіцыйныя ўлады былі выцесненыя, і горад перайшоў пад поўны кантроль тэрарыстаў.

23 лютага 2017 года Сірыйская свабодная армія (ССА) пры падтрымцы ВС Турцыі зачысціла Эль-Баб ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы».

Заўвагі
-------

1. ↑  Holliday, Joseph (September 17, 2012), Campaign for North Syria, September 2012, Institute for the Study of War
2. ↑  Al Jazeera speaks to Syria secret police, Al Jazeera, 29 July 2012.
3. ↑  Rebels claim victory in Syria’s al-Bab. *Al Jazeera English*. 2012-07-31
4. ↑  McCormick, Ty. Morning Brief: Syrian rebels make gains in Aleppo, Al-Bab Архівавана 3 снежня 2013. // Foreign Policy, 2012-07-31
5. ↑  The Islamic State of Iraq and ash-Sham Expands Into Rural Northern Syria Архівавана 5 лютага 2017. Joshualandis.com, 18 July 2013
Былы офіс кампаніі ў Ротэрдаме
**Holland America Line** — круізная кампанія ЗША (да 1989 года — Нідэрландаў). Заснавана ў 1873 годзе пад назвай *Dutch-America Steamship Company*. Маючы штаб-кватэру ў Ротэрдаме і займаючыся перавозкамі пасажыраў у Амерыку, кампанія атрымала вядомасць пад яе сённяшнім імем. Сёння аператар кіруе пятнаццаццю круізнымі суднамі і арганізуе круізы па ўсім свеце, абслугоўваючы каля 700 000 пасажыраў у год.

Гісторыя
--------

Eurodam — найноўшае судна HAL
У 1989 годзе *Holland America Line* была набыта холдынгам Carnival Corporation & plc, які з’яўляецца найбуйнейшым круізным аператарам у свеце.

Кампанія Holland America Line мае 15 круізных суднаў — апошні з іх Eurodam. Інаўгурацыя адбылася ў 2008 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Спіс круізных суднаў

Зноскі
------

1. ↑  Holland America Line Trust // 20th Century Press Archives — 1908. Праверана 27 ліпеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36948990'></a>
2. ↑  Holland America Blog "ms Eurodam Архівавана 10 кастрычніка 2009.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Holland America Line**
* Афіцыйны сайт кампаніі  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | GND: 275612-2 · ISNI: 0000 0001 0111 5430 · LCCN: n82166609 |
**Палац Пена** (*Palácio Nacional da Pena*) — палац у Партугаліі, знаходзіцца на высокай скале над Сінтрай і вылучаецца фантастычным псеўдасярэднявечным стылем. Уся кампазіцыя з гары, замка і прылеглага парку плошчай 270 гектараў — адзін з ранніх узораў рамантычнай ландшафтнай архітэктуры XIX стагоддзя. Замак і парк узніклі ў 1840 годзе як летняя каралеўская рэзідэнцыя на месцы маленькага закінутага манастыра ў стылі мануэліна. Будаўніцтва арганізаваў Фердынанд фон Саксен-Кобург-Гота — баварскі прынц, муж каралевы Партугаліі Марыі II. Ён уклаў у гэты праект велізарныя сродкі, і працы працягваліся да самай яго смерці ў 1885 годзе. Унутраныя памяшканні з убраннем захаваны ў тым выглядзе, у якім іх пакінула апошняя ўладальніца, каралева Амелія, вымушаная бегчы з Партугаліі ў 1910 годзе.

Галерэя
-------

* Палац ПенаПалац Пена
* Палац Пена ў СінтрыПалац Пена ў Сінтры
* Вежа палацаВежа палаца
* 
* Галоўны ўваход у палац у маўрытанскім стыліГалоўны ўваход у палац у маўрытанскім стылі
* Унутраны дворыкУнутраны дворык

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. 1 2

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Палац Пена на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12187033x · GND: 4271872-7 · ISNI: 0000 0001 2203 9705 · LCCN: nr94002948 · NKC: ko20201094021 · SUDOC: 029346096 · VIAF: 168487002 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гавань (значэнні).
Гавань у горадзе Сіднеі (Аўстралія)
**Га́вань** — частка акваторыі вадаёма.

Як правіла, гаванню завуць акваторыю порта, якая непасрэдна прылягае да прычалаў, дзе ажыцяўляецца пагрузка і разгрузка суднаў, пасадка і высадка пасажыраў. Таксама ў гавані судны могуць знаходзіцца на працяглай стаянцы. У порце можа быць некалькі гаваняў. Звычайна для гавані выбіраюць месца, добра абароненае ад хваль і ветра. Гавань можа быць штучнай ці натуральнай.

Акрамя таго, гаванямі завуць бухты натуральнага паходжання; гэта слова сустракаецца ў геаграфічных назвах бухт і заліваў, напрыклад: Савецкая Гавань, Гавань Трох Свяціцеляў і інш.

Літаратура
----------

* Гавань, стоянка для судов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907. (руск.)

| Тыпы заліваў |
| --- |
| 
Бухта • Гавань • Губа • Заліў • Лагуна • Ліман • Рыяс • Фіёрд • Эстуарый
 |
**Маўзалей Георгія Дзімітрава** — помнік-пахавальня кіраўніка Балгарыі Георгія Дзімітрава. Пабудаваны ў 1949 годзе, архітэктары — Г. Аўчараў і Р. Рыбараў. Падарваны ў жніўні 1999 года.

Муміфікаванае цела Георгія Дзімітрава ў саркафагу, было змешчана ў спецыяльна пабудаваны маўзалей. Пасля падзення камуністычнага рэжыму ў Балгарыі, у 1990 годзе, партыя БСП (былая Балгарская камуністычная партыя) па просьбе сваякоў (паводле афіцыйнай версіі) прыняла рашэнне аб перапахаванні цела. Цела былога правадыра вынеслі з маўзалея тайна, позняй ноччу. 25 лютага 1992 года Абшчынскі савет Сафіі прыняў рашэнне знесці маўзалей як збудаванне, бо яно ідэалагічна і архітэктурна не пасуе цэнтру горада.

У жніўні 1999 года будынак падарвалі з пятай спробы, абломкі вывозіліся машынамі і разбіраліся на сувеніры. Сёння пра маўзалей у Сафіі нішто не нагадвае. Там, дзе ён стаяў — забетанаваная пляцоўка.

Цяпер дакументальныя кадры з маўзалеем можна ўбачыць у відэазале Музея сацыялістычнага мастацтва ў Сафіі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маўзалей Георгія Дзімітрава
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вячэрскі.
**Рыгор Арсенавіч Вячэрскі** (26 кастрычніка 1932, в. Садоўшчына, Барысаўскі раён, Мінская вобласць — 15 мая 2022) — беларускі вучоны-кардыёлаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар (1983). У 1990—1995 гадах дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання.

Біяграфія
---------

Працаваў загадчыкам катэдры функцыянальнай дыягностыкі Беларускага дзяржаўнага інстытуту ўдасканаленьня ўрачоў.

Палітычнай дзенасць
-------------------

Першапачаткова сябра КПСС, потым у Дэмакратычным клюбе (да 1992 году), г. Мінск. У 1990 годзе быў выбраны дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання ад Барысаўскай сельскай выбарчай акругі № 54.

Зноскі
------

1. ↑  Пайшоў з жыцця прафесар Рыгор Вячэрскі

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 4. — С. 40.
* Кто есть Кто в Республике Беларусь. Люди дела : энциклопедия. — Минск, 1999. — С. 161.

Спасылкі
--------

* Вечерский Григорий Арсеньевич
**Палац Сан-Бенту** або **Палац Нацыянальнага сходу** (парт.: Palácio de São Bento) — рэзідэнцыя партугальскага парламента ў цэнтры Лісабона. Пабудаваны ў XVII ст. у духу маньерызму як парадны будынак бенедыкцінскага манастыра. Пасля перабудоўваўся, асабліва пасля землетрасення 1755 года. Пры секулярызацыі манастырскіх уладанняў у 1834 канфіскаваны ў царквы і перададзены дзяржаве як рэзідэнцыя Картэсаў. Плошча перад палацам — традыцыйнае месца палітычных дэманстрацый. Паблізу палаца — сучасная прыбудова і рэзідэнцыя прэм'ер-міністра Партугаліі.

Зноскі
------

1. 1 2

Спасылкі
--------

* Віртуальнае вандраванне па палацу Архівавана 6 кастрычніка 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2016040226 · VIAF: 3146095225500370850 |
«**Босыя на вогнішчы**» — першая пралетарская паэма ў беларускай літаратуры, напісаная Міхасём Чаротам у 1921, якая адлюстроўвае стыхійнасць Кастрычніцкай рэвалюцыі, пераломнасць і драматызм тагачасных падзей. Упершыню паэма была надрукаваная ў газеце «Савецкая Беларусь», затым у 1922 выйшла ў выдавецтве «Адраджэньне» рэкордным дзесяцітысячным тыражом.

М. Філіповіч. Ілюстрацыя да паэмы
Твор з'яўляецца мэтафарай рэгіянальнага распаўсюджвання рэвалюцыі, дзе «босыя» — абагульнены мастацкі вобраз знядоленай часткі грамадства, «беднаты», антыподам якому з'яўляюцца «абутыя».

Ацэнкі
------

Паэме «Босыя на вогнішчы» было прысвечана шмат нарысаў і дыспутаў. Беларуская паэтэса Канстанцыя Буйло ўспамінала, як Янка Купала гасцяваў у яе разам з Міхасём Чаротам. Пасля прачытання апошнім сваёй паэмы Я. Купала адзначыў: «вось паэт, па тэмпераменце зусім падобны на цябе, толькі ён не блукае ў нябёсах, як ты, а жыве на зямлі і піша аб ёй».

У беларускім літаратуразнаўстве неаднаразова падкрэслівалася сувязь «Босых на вогнішчы» з паэмай «Дванаццаць» Аляксандра Блока. На думку М. Яроша, іх аб'ядноўвае высокі грамадзянскі пафас, вера ў перамогу справы рэвалюцыі і адлюстраванне ўплыву падзеяў сусветна-гістарычнага значэння на лёсы народу. На думку М. Мішчанчука, пазіцыя Чарота разыходзіцца з пазіцыяй А. Блока на ўзроўні ацэнкі паводзінаў рэвалюцыйнага натоўпу ў часе руйнавання старога свету: М. Чарот безаглядна апраўдвае людзей, гатовых помсціць крывава і без разбору, у той час, як А. Блок, шукае шлях апраўдання, рэабілітацыі сімвалічным прыёмам увядзення Хрыста. Даследнік адзначае, што «па сутнасці Чарот падтрымаў дэманічны пачатак у Кастрычніцкай рэвалюцыі».

Пастановы
---------

* 1928 — самадзейная трупа пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Мішчанчук, М. І.* «... Ў сэрца я паранены, вольны птах падстрэлены...» Паэзія Міхася Чарота з пазіцый сучаснасці // Як жыць — дык жыць для Беларусі... — Мінск: Народная асвета, 1995. — С. 63—64. — 334 с. — ISBN 985-03-0204-6.
2. ↑  *Айзенштат, Г.* Жыццё і драма Міхася Чарота: дакументальная версія // *Беларусь*. — 1989. — № 7. — С. 5.
3. ↑  Міхась Чарот (Міхаіл Сымонавіч Кудзелька)(недаступная спасылка)
4. ↑  Пиотухович М. Жилунович Д. Белорусская литература // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 1. — [М.]: Изд-во Ком. Акад. 1930. — Стб. 408—418.
5. 1 2  История белорусской советской литературы / Ред. И. Я. Науменко, П. К. Дюабйло, Н. С. Перкин. — Мн: Наука и техника, 1977. — С. 419. — 776 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Палац Сапегаў.
**Палац Сапегаў** (польск.: pałac Sapiehów w Warszawie) — адзін з палацаў, размешчаных у Новым горадзе, раёне Варшавы (Польшча). Палац раней належаў магнацкаму роду Сапегаў, якія і далі сваё імя палацу, цяпер у ім размешчана акруговая школа.

Гісторыя
--------

Палац бачны справа на карціне Бернарда Белота, 1770 г.
Сад поруч палаца
Палац быў пабудаваны па замове Яна Фрыдэрыка Сапегі, канцлера вялікага літоўскага, архітэктарам Іаганам Зыгмундам Дэйбелем у стылі ракако ў 1731—1746 гадах Ён узводзіўся ў французскім стылі гарадскога палаца, так званым *асабняку*. Тым часам ён складаўся з пяцівосевага галоўнага будынка (*corps de logis*) і двух асобных будынкаў паміж палацам і вуліцай. Паміж 1741—1742 гадамі аднапавярховы будынак быў злучана з палацавым комплексам, а паміж 1771—1790 гадамі і другі будынак уз’яднаўся з галоўным *corps de logis*.

У 1818—1820 гадах да палаца была зроблена прыбудова, дзе размясціліся Сапежынскія казармы (*Koszary sapieżyńskie*). Пераўтварэнне будынка ў неакласічным стылі было справай рук архітэктара Вільхельма Хенрыка Мінтэра. Падчас паўстання 1830—1831 гадоў палац служыў казармай для польскага 4-га пяхотнага палка (*Czwartacy*).

Разбураны ў 1944 годзе нямецкімі нацыстамі, палац быў адноўлены ў 1950-я гады Марыяй Захватавіхавай.

Зноскі
------

1. 1 2   (англ.) Pałac Sapiehów **(нявызн.)**, *www.warszawa1939.pl*. Праверана 23 сакавіка 2009.
2. 1 2 3 4   (англ.) The Sapieha Palace **(нявызн.)**, *eGuide / Treasures of Warsaw on-line*. Праверана 23 сакавіка 2009.(недаступная спасылка)
3. ↑   (польск.) Sapieha Palace **(нявызн.)**, *www.warsawtour.pl*. Праверана 23 сакавіка 2009.

Літаратура
----------

* Julius A. Chroscicki und Andrzej Rottermund, *Architekturatlas von Warschau*, 1. Auflage, Arkady, Warschau 1978, S. 228
* Małgorzata Danecka, Thorsten Hoppe, *Warschau entdecken. Rundgänge durch die polnische Hauptstadt*, Trescher Verlag, ISBN 978-3-89794-116-8, Berlin 2008, S. 109
* Tadeusz S. Jaroszewski, *Paläste und Residenzen in Warschau*, Verlag Interpress, ISBN 83-223-2049-3, Warschau 1985, S. 142.
* Janina Rukowska, *Reiseführer Warschau und Umgebung*, 3. Auflage, ISBN 83-217-2380-2, Sport i Turystyka, Warschau 1982, S. 48 f.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палац Сапегаў (Варшава)
Трэніроўка студэнтаў-анестэзіёлагаў
**Анестэзія** (грэч. ἀναισθησία — «без пачуцця») — з'ява памяншэння адчувальнасці якой-небудзь вобласці цела або органа, нават да поўнай яе страты.

Адвольная анестэзія можа назірацца пры некаторых неўралагічных ці псіхічных захворваннях, напрыклад, пры паражэнні або пашкоджанні адчунняў нерваў скуры, мышцаў, унутраных органаў і органаў пачуццяў, а таксама пры такіх захворваннях, як істэрыя і некаторых псіхозах.

Гл. таксама
-----------

* Наркоз



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11930894v · GND: 4001833-7 · LCCN: sh85004952 · Microsoft: 42219234, 2910003340 · NDL: 00567514 · NKC: ph114046 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ксяндзоў.

**Рыгор Васільевіч Ксяндзо́ў** (1916, вёска Рэчкі, Веткаўскі раён, Гомельская вобласць — 2006, Мінск) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1946).

Біяграфія
---------

Рыгор Ксяндзоў нарадзіўся 23 красавіка 1916 года ў вёсцы Рэчкі (цяпер — Веткаўскі раён Гомельскай вобласці Беларусі). Скончыў Гомельскі сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1937 годзе Ксяндзоў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1940 годзе ён скончыў Краснадарскае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў-назіральнікаў і штурманаў. З чэрвеня 1941 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. У чэрвені 1942 года Ксяндзоў скончыў Разанскую вышэйшую ваенную авіяцыйную школу штурманам. У баях два разы быў паранены.

Да канца вайны гвардыі капітан Рыгор Ксяндзоў быў штурманам эскадрыллі 33-га гвардзейскага бомбардировочного авіяпалка 12-й бамбардзіровачнай авіядывізіі 3-га гвардзейскага бамбардзіровачнага авіякорпуса  (руск.) (бел. 18-й паветранай арміі  (руск.) (бел.. За час баёў ён здзейсніў 255 баявых вылетаў.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 мая 1946 года за «мужнасць і гераізм, праяўленыя ў баявых вылетах» гвардыі капітан Рыгор Ксяндзоў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка».

Пасля заканчэння вайны Ксяндзоў працягнуў службу ў Савецкай Арміі. Скончыў Ваенна-паветраную акадэмію. У 1961 годзе ў званні палкоўніка Ксяндзоў быў звольнены ў запас. Пражываў і працаваў у Мінску. Памёр 1 лістапада 2006 года, пахаваны на Паўночных могілках Мінска.

Быў таксама узнагароджаны трыма ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнам Айчыннай вайны 1-й ступені, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, шэрагам медалёў.

Ушанаванне памяці
-----------------

* Помнік на алее выбітных ураджэнцаў Веткаўскага раёна на цэнтральнай плошчы г. Ветка.

Зноскі
------

1. ↑  Ксендзов Григорий Васильевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 338. — 737 с.
2. 1 2 3 4 5  Рыгор Васілевіч Ксяндзоў на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* *Воробьёв В. П. Ефимов Н. В.* Герои Советского Союза. Справочник — СПб. 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
Шкілет чалавека
**Апорна-рухальная сістэма** (сінонімы: **апорна-рухальны апарат**, **касцёва-цягліцавая сістэма**, **лакаматорная сістэма**, **шкілетна-цягліцавая сістэма**) — комплекс структур, якія ўтвараюць каркас, які надае форму арганізму, які дае яму апору, які забяспечвае абарону ўнутраных органаў і магчымасць перамяшчэння ў прасторы.

Апорна-рухальная сістэма чалавека - функцыянальная сукупнасць касцей шкілета, сухажылляў, суставаў, якія ажыццяўляюць пасродкам нервовай рэгуляцыі лакамоцыі, падтрыманне паставы і іншыя рухальныя дзеянні, нараўне з іншымі сістэмамі органаў ўтварае чалавечае цела.

Касцявая сістэма прадстаўлена вялікай колькасцю розных па форме, памерах і канструкцыі касцей, якія ўваходзяць у састаў шкілета. Шкілет выконвае функцыі апоры, аховы і руху (пры актыўным удзеле мышцаў), з'яўляецца дэпо мінеральных рэчываў.

Мышачная сістэма аб'ядноўвае ўсе шкілетныя мышцы. Яе функцыяй з'яўляецца захаванне паставы, перамяшчэнне цела або яго асобных частак у прасторы, выкананне тонкіх рухаў.

| Сістэмы органаў чалавека |
| --- |
| 
* Сардэчна-сасудзістая сістэма
	+ Сасуды
	+ Сэрца
* Лімфатычная сістэма
* Стрававальная сістэма
* Эндакрынная сістэма
* Імунная сістэма
* Сенсорная сістэма
	+ Датыкальная (тактыльная) сістэма
	+ Зрокавая сістэма
	+ Абаняльная сістэма
	+ Слыхавая сістэма
	+ Смакавая сістэма
* Покрыўная сістэма
* Нервовая сістэма
	+ Цэнтральная
	+ Перыферыйная
* Апорна-рухальная сістэма
	+ Касцёвая сістэма
	+ Цягліцавая сістэма
* Мочапалавая сістэма
	+ Рэпрадуктыўная сістэма
	+ Мочавыдзяляльная сістэма
* Дыхальная сістэма

 |

| ⛭Шкілет |
| --- |
| Экзашкілет | Неарганічны: Ракавіна (шматлікіх найпрасцейшых, малюскаў)

Арганічны: Кутыкула (хіцінавы панцыр членістаногіх) |
| Эндашкілет | Восевы (пазваночны слуп (пазваночнік) • чэрап • грудная клетка)
Дадатковы (пояс верхніх канечнасцей ·  верхнія канечнасці ·  пояс ніжніх канечнасцей · 
ніжнія канечнасці) |
| Гідрашкілет | Утварэнне васьміпрамянёвых паліпаў |
| Гл. таксама | Шкілетная рэвалюцыя • Шкілет чалавека • Пералік касцей шкілета чалавека • Апорна-рухальная сістэма |
Маўленне
**Маўленне** — канкрэтнае гаварэнне, якое адбываецца ў часе і ўвасоблена ў вуснай ці пісьмовай форме. Адзін з відаў камунікатыўнай дзейнасці чалавека.

Маўленне мае індывідуальны характар, эмацыянальную афарбоўку, адлюстроўвае прафесійнае майстэрства, культуру і інтэлект.

Адрозніваюць знешняе і ўнутранае маўленне. Знешнім лічыцца вуснае (дыялагічнае і маналагічнае) і пісьмовае маўленне. Унутранае маўленне — гэта размова чалавека з самім сабой. Яно не накіравана на зносіны з іншымі людзьмі і фарміруецца на аснове знешняга маўлення ў дзяцей ва ўзросце каля трох гадоў.

Вуснае маўленне на беларускай мове характарызуецца больш павольным тэмпам у параўнанні, напрыклад, з маўленнем на рускай і ўкраінскай мовах. У ім адлюстроўваюцца індывідуальныя і сацыялінгвістычныя асаблівасці, псіха-фізіялагічны, эмацыйны стан асобы, якая гаворыць, яе стаўленне да субяседніка, камунікатыўная задача, таму яно мае шматлікія вызначэнні: экспрэсіўнае, эмацыйнае, шчырае, далікатнае, ліслівае і інш. Застаючыся камунікатыўным, «знешняе» маўленне можа выконваць адначасова розныя дадатковыя функцыі (паэтычную, этычную, магічную, намінатыўную і інш.), у якіх яно набывае спецыфічныя заканамернасці ўнутранай арганізацыі, што дазваляе гаварыць пра паэтычнае, магічнае і іншае маўленне.

Паводле сэнсавай структуры адрозніваецца маўленне інтэлектуальнае, лагічнае, змястоўнае, асэнсаванае, пустое, блытанае. Адна з асноўных прыкметаў маўлення — яго індывідуальнасць. У розных сацыяльных сферах з'явы яго тыпізуюцца, утвараюць адносна самастойныя сістэмы — функцыянальныя стылі.

Маўленне рэгулюецца, галоўным чынам, левым паўшар'ем галаўнога мозга. Зоны кары, адказныя за разуменне сэнсу маўлення, размешчаны ў скроневай долі. Пры парушэнні іх работы (напрыклад, у выніку інсульту) чалавек траціць здольнасць адрозніваць, пазнаваць словы, у выніку чаго страчваецца і здольнасць да асэнсаванага маўлення. У лобнай долі галаўнога мозга размешчаны вобласці, якія забяспечваюць вымаўленне слоў. Пры іх пашкоджанні чалавек не можа сказаць ніводнага слова, хаця разумее іх сэнс (немата).

Літаратура
----------

* Выгонная Л. Маўленне // БЭ ў 18 т. Т. 10. Мн. 2000.
*Мітрапаліт* Рыгор **Кахановіч** (сапраўднае імя *Ануфрый Кахановіч*; польск.: Grzegorz Kochanowicz; да 1750г — 1814, Жыдычын) — біскуп Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы; з 3 кастрычніка 1809 года — мітрапаліт Кіеўскі — кіраўнік Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквы.

Біяграфія
---------

Рыгор Кахановіч нарадзіўся ў Беларусі, якая ў той час уваходзіла ў склад Рэчы Паспалітай. Вывучаў багаслоўе, верагодна, у Вільні. Пасля святарскага пасвячэння (ён не быў базыльянінам, у адрозненне ад большасці іерархаў грэка-каталіцкіх епархій), займаў пасады крылашаніна, віцэ-афіцыяла, а потым афіцыяла (вікарыя) (з 1798 года) у Полацкай капітуле пры арцыбіскупе Іраклій Лісоўскі. У 1807 годзе стаў біскупам Луцкім і Астрожскім. У верасні 1808 года ён атрымаў ад Апостальскай Сталіцы дазвол на аб’яднанне дыяцэзій. 1 жніўня 1809 года расійскі імператар Аляксандр I вылучыў Кахановіча на пасаду пераемніка мітрапаліта Іраклія Лісоўскага. Абраны мітрапалітам 3 кастрычніка 1809 года Нягледзячы на тое, што гэта не было зацверджана Апостальскай Сталіцай, з-за цяжкасцей у зносінах з Рымам (адной з галоўных прычын былі тагачасныя напалеонаўскія войны), 10 студзеня 1811 года пасвяціў у Вільні трох новых епіскапаў: полацкага Івана Красоўскага, вікарыя (суфрагана) Віленскай мітраполіі з тытулам біскупа аршанскага Адрыяна Галаўню і вікарыя берасцейскага (будучага епіскапа Уладзімірскага) Льва Явароўскага. Сакансэкратарамі былі два лацінскія біскупы — мінскі біскуп Якуб Ігнацій Дэдэрка і полацкі біскуп-суфраган Кіпрыян Адынец. У 1809—1810 гадах ён таксама быў біскупам віленскім для русінаў уніяцкага абраду. Меў канфлікт з базыльянамі. Пад яго кіраўніцтвам «Духоўная калегія» ў 1810 годзе забараніла прымаць шляхціцаў у лік базыльян. Падчас нашэсця Напалеона І на Расію базыльяне спрабавалі адхіліць Рыгора Кахановіча ад пасады, але гэта не прынесла вынікаў.

Памёр у 1814 годзе ў рэзідэнцыі луцкіх біскупаў у Жыдычыне на Валыні. Згодна з яго жаданнем, выказаным на смяротным ложы, кіраванне мітрапалічай епархіяй было даручана полацкаму архіепіскапу Івану Красоўскаму, а Луцкая епархія часова перададзена ў кіраванне берасцейскаму епіскапу Язафату Булгаку.

Літаратура
----------

* «Довідник з історії України (А-Я)» / за загальною редакцією Ігоря Підкови і Романа Шуста. — Київ, 2001. — С. 360.
* *Іриней Назарко*. «Київські і галицькі митрополити: біографічні нариси (1590—1960)». — Рим, 1960. С. 129—131.
* Dmytro Blazejowskyj, «Hierarchy of the Kyivan Church (861—1990)», Rome 1990, s. 257, 285б 266 i 293.
* *Ks. Kazimierz Dola*, «Katalog arcybiskupów i biskupów rezydencjalnych eparchii polskich obrządku grecko-unickiego od Unii Brzeskiej (1596) do roku 1945», [w:] «Historia Kościoła w Polsce» t. II 1764—1945, cz. 2 1918—1945, Poznań-Warszawa 1979, s. 304—311, s. 307.

Спасылкі
--------

* Коханович Григорий Онуфрий Архівавана 9 листопада 2016. // Українська мала енциклопедія : 16 кніг : у 8 t. / праф. Э. Онацкі . — Па распараджэнні Кіраўніцтва УАПЦ у Аргенціне. — 1960 год. — Т. 3, кніга VI : Лісты Кам — Ле . — З. 747. — 1000 асобнікаў.
**Анеўрызма** — выпінанне сценкі артэрыі (радзей - вены) з прычыны яе патанчэння або расцяжэння. Прычынай могуць служыць прыроджаныя або набытыя дэфекты сярэдняй абалонкі сасудаў.

Дыягностыка
-----------

* Ангіяграфія («залаты стандарт» дыягностыкі)
* КТ-ангіяграфія (менш інвазіўны, але не заўсёды інфарматыўны, як ангіяграфія)
* МР-ангіяграфія (не аказвае прамянёвай нагрузкі, але можа быць менш інфарматыўны, чым КТ-ангіяграфія)
* УГД-Доплераграфія (недарагі і даволі інфарматыўны метад)

Лячэнне
-------

Пры выяўленні любой формы анеўрызмы патрабуецца хірургічнае ўмяшанне.

Раней для гэтых мэт ужывалася класічная хірургія. Сутнасць аперацыі заключалася ў адсячэнні пашкоджанага ўчастка сасуда з замяшчэннем яго пластыкавым пратэзам або фрагментам крывяноснага сасуда з іншай часткі цела.
Сёння для лячэння падобных паталогій прымяняецца эндаваскулярная хірургія.

Спасылкі
--------

* Аневризма // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Анеўрызма
**Міхаіл Вяргеенка** (нар. 12 студзеня 1950, Гомель) — беларускі футбаліст і трэнер. Чэмпіён СССР 1982 года.

Клубная кар’ера
---------------

Выступаў за ФК «Дынама-Мінск» з 17 верасня 1968 года па верасень 1983 год. Правёў 281 матч у рамках чэмпіянату СССР (забіў 1 гол: 17 чэрвеня 1982, бакінскаму «Нефтчы», з пенальці) і 28 гульняў у Кубку СССР. На працягу многіх гадоў быў капітанам каманды!

У 1972 годзе ў складзе маладзёжнай зборнай СССР ён стаў срэбным прызёрам першага ў гісторыі маладзёжнага чэмпіянату Еўропы!

З верасня 1983 па май 1991 года Міхаіл Нікіфаравіч працуе трэнерам і начальнікам каманды ў мінскім «Дынама». З чэрвеня 1991 па май 1994 года быў галоўным трэнерам ФК «Дынама-Мінск». Пад яго кіраўніцтвам клуб выйграў свае першыя трафеі ў суверэнных чэмпіянатах Беларусі: чэмпіянат і Кубак Беларусі 1992! Галоўны трэнер нацыянальнай зборнай Беларусі (чэрвень 1992 — май 1994, лістапад 1996 — верасень 1999). З 1998 па 2000 год быў генеральным дырэктарам ФК «Дынама-Мінск».

Палітычныя погляды
------------------

Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Віншуем з Днём Нараджэння! Архівавана 20 мая 2021.
2. ↑  Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть (руск.)(недаступная спасылка) (24 лістапада 2020). Архівавана з першакрыніцы 24 лістапада 2020. Праверана 24 лістапада 2020.
3. ↑  Подписи **(нявызн.)**. Праверана 8 снежня 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FootballFacts.ru · Soccerway · Sportbox.ru · Transfermarkt (трэнер) · worldfootball.net (ігрок) |

| ⛭Галоўныя трэнеры  нацыянальнай зборнай Беларусі па футболе |
| --- |
| 
* Вяргеенка (1992—1994)
* Бароўскі (1994—1996)
* Вяргеенка (1997—1999)
* Бароўскі (1999—2000)
* Малафееў (2000—2002)
* Стральцоў (в. а.) (2002)
* Малафееў (2002—2003)
* Байдачны (2003—2005)
* Пунтус (2006—2007)
* Штангэ (2007—2011)
* Кандрацьеў (2011—2014)
* Зыгмантовіч (в. а.) (2014)
* Хацкевіч (2014—2016)
* Крывушэнка (2017—2019)
* Мархель (2019—2021)
* Кандрацьеў (2021)
* Радушка (в. а.) (2021)
* Кандрацьеў (2021—2023)

 |
**Міхаіл Паўлавіч Томскі** (сапраўднае прозвішча — *Яфрэмаў*; 31 кастрычніка 1880, Колпіна — 22 жніўня 1936, Каралёў) — савецкі палітык і прафсаюзны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў мяшчанскай сям’і. У кастрычніку 1904 года ўступіў у РСДРП. Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 года, падчас якой быў арыштаваны царскімі ўладамі і адпраўлены на 4 месяцы ў ссылку ў Томск, ад назвы гэтага горада Яфрэмаў ў наступстве узяў сабе псеўданім *Томскі*.

Пасля вяртання з ссылкі заняўся прафсаюзнай і партыйнай працай. Зноў арыштаваны ў 1911 годзе і асуджаны на 5 гадоў катаржных работ, вясной 1916 накіраваны на пасяленне ў Іркуцкую губерню. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Томскі стаў членам Палітбюро ЦК РКП(б), у 1919 годзе ўзначаліў Усесаюзны цэнтральны савет прафесійных саюзаў.

У 1925 годзе сумесна са Сталіным, Бухарыным, Рыкаў выступаў супраць «Новай апазіцыі» Зіноўева і Каменева. У студзені 1929 Томскі разам з Бухарыным і Рыкавым выступіў супраць згортвання НЭП і фарсіравання індустрыялізацыі і калектывізацыі. Сталін абвясціў гэтую пазіцыю «правым ухілам» і Томскі быў зняты з пасады старшыні УЦСПС. У 1930 быў выведзены са складу Палітбюро. У жніўні 1936 года ў ходзе судовага працэсу «антысавецкага аб’яднанага трацкісцкага цэнтра», калі Зіноўеў і Каменеў сталі даваць паказанні аб датычнасьці Томскага, Рыкава, Бухарына да контррэвалюцыйнай дзейнасці, пракуратура СССР пачала расследаванне ў дачыненні да гэтых асобаў. Даведаўшыся пра гэта, Томскі застрэліўся ў сябе на дачы ў Болшава (цяпер — Каралёў).

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Мартыралог — Томскі (Наст. прозвішча — Яфрэмаў) Міхаіл Паўлавіч — Мемарыяльны Музей

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 123174236 · ISNI: 0000 0001 1491 8873 · LCCN: n87884069 · NDL: 00551897 · NKC: skuk0001392 · NTA: 133426564 · SUDOC: 11093976X · VIAF: 52590251 |

 |
**Апостал** — драўляная скульптура канца XVI стагоддзя. Захоўваецца ў зборы Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі ў Мінску. Памер скульптуры — 99×37×12 см.

Выяўлена 18-й экспедыцыяй Дзяржаўнага мастацкага музея БССР у 1970 г. у Троіцкім касцёле (1848) гарадскога пасёлка Шарашова Брэсцкай вобласці.

Як паведаміў старажыл Шарашова Аляксандр Аляксандравіч Белабродскі, у 1932—1939 гг. у Шарашоўскі касцёл прывезлі скульптуры з касцёла Святой Троіцы ў Бяроза-Картузскім манастыры. З Шарашова ў 1930-я гг. П. А. Сергеевічам і 6-й, 18-й экспедыцыямі музея ў 1963 і 1970 гг. было вывезена ўсяго 47 твораў XV—XIX стст.

Рэстаўрыравана ў Спецыяльных навуковых рэстаўрацыйных вытворчых майстэрнях Міністэрства культуры БССР П. Р. Журбеем у 1973—1980 гадах.

Стылістычна да апостала прымыкаюць дзве адначасовыя скульптуры «Анна» і «Іаакім», якія выяўлены ў Мікіцкай царкве сяла Здзітава Брэсцкай вобласці.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  38. Апостал // Пластыка Беларусi XII-XVIII стагоддзяў : [Дроб. пластыка. Скульптура, разьба, лепка. Мемар. пластыка : Альбом] / Аўт. і склад. Н.Ф.Высоцкая ; Фота Г.Л.Ліхтаровіча. — Мн.: Беларусь, 1983. — 230 с. — 30 000 экз.
2. ↑  25. Архангел Міхаіл // Пластыка Беларусi XII-XVIII стагоддзяў : [Дроб. пластыка. Скульптура, разьба, лепка. Мемар. пластыка : Альбом] / Аўт. і склад. Н.Ф.Высоцкая ; Фота Г.Л.Ліхтаровіча. — Мн.: Беларусь, 1983. — 230 с. — 30 000 экз.
3. ↑  Лапцевич Л. Деревянная скульптура.— Декоративное искусство, 1972, № 7, с. 47
4. ↑  Лявонава А. К. Скульптура XIV—XVIII стст.— У кн.: БелСЭ. Мн. 1975, т. 12, с. 604
Адзін з зал палаца
**Палац Флавіяў** (*Domus Flavia*) — антычны палацавы комплекс рымскіх імператараў на ўзгорку Палацін у Рыме.

Гэты палац быў пабудаваны імператарам з дынастыі Флавіяў Даміцыянам пасля разбуральнага пажару 80 года, пры якім згарэлі ранейшыя імператарскія палацы *Domus Transitoria* Нерона і *Domus Tiberiana*. Будаўніцтва было завершана ў 92 годзе.

Бо заходняя частка Палаціна была забудавана дамамі, а на ўсходняй вяршыні былі стромкія схілы, мясцовасць паміж вяршынямі была засыпана зямлёй. Дзякуючы гэтаму захаваліся руіны некаторых больш старажытных збудаванняў, напрыклад, рэшткі палаца Нерона, Зала Ізіс.

У комплекс палаца Даміцыяна ўваходзіў палац Аўгустаў і Domus Flavia, дзе праводзіліся афіцыйныя прыёмы і цырымоніі, і стадыён Даміцыяна.

У палацы размяшчалася некалькі буйных зал — трохнефная базіліка, дзе праходзілі судовыя паседжанні, Аўла Рэгія — тронная мармуровая зала (30×39 метраў), у нішах якога стаялі статуі, у апсідзе знаходзіўся трон імператара. У маленькім памяшканні побач з троннай залай быў ларарый, свяцілішча для сямейных богаў.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Палац Флавіяў**
* Der flavische Palast: Domus Flavia, Domus Augustana, Stadion
**Таўрын** *(2-амінаэтансульфонавая кіслата)* — сульфакіслата (серазмяшчальная амінакіслата), якая ўтвараецца ў арганізме з цыстэіну і метыяніну. Належыць да заменных або ўмоўна незаменных амінакіслот.

Таўрын распаўсюджаны ў ежы, змяшчаецца ва ўсіх прадуктах жывёльнага паходжання і ў некаторых раслінных прадуктах. У большасці прадуктаў расліннага паходжання, у прыватнасці, у злаках, змест таўрыну мінімальны, з-за чаго ў вегетарыянцаў узнікае дэфіцыт таўрыну.

Этымалогія назвы
----------------

Назва *«таўрын»* паходзіць ад лац.: taurus («бык»), бо ўпершыню быў атрыманы з бычынай жоўці нямецкімі навукоўцамі Ф. Тыдэманам  (руск.) (бел. і Леапольдам Гмелінам у 1827 годзе.

Фізічныя і хімічныя ўласцівасці
-------------------------------

Таўрын — белы крышталічны парашок. Плавіцца з разлажэннем, добра раствараецца ў вадзе, дрэнна — у большасці арганічных растваральнікаў. Малекула таўрыну змяшчае кіслую сульфагрупу **SO3H** (pH 1,5) і асноўную амінагрупу **NH2** (pH 8,74), ізаэлектрычны пункт  (руск.) (бел. у водных растворах складае 5,12. У фізіялагічных умовах (pH 7,3) ступень іанізацыі сульфагрупы складае 100 %, амінагрупы — 96,3 %, гэта значыць таўрын у такіх умовах практычна цалкам існуе ў выглядзе цвітэр-іона  (руск.) (бел..

Заўвагі
-------

1. 1 2  Коденцова и др. 2022
2. ↑  *Tiedemann, F.* Einige neue Bestandtheile der Galle des Ochsen : (de) // Annalen der Physik. — 1827. — № 2. — Т. 85. — С. 326—337. — DOI:10.1002/andp.18270850214.
3. ↑  *Jacobsen, J.* Biochemistry and Physiology of Taurine and Taurine Derviatives : (en) // Physical Review : журн. — 1968. — Vol. 48.
4. ↑  *Della Corte, L.* Taurine 4 // Advances in Experimental Medicine and Biologybeen : (en). — New York : Plenum Press, 2000. — Vol. 483.

Літаратура
----------

* *Коденцова, В. М.* Функциональный ингредиент таурин: адекватные и клинически эффективные дозы // Медицинский совет : журн. — 2022. — № 14. — Т. 16. — С. 88–95. — DOI:10.21518/2079-701X-2022-16-14-88-95.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX535455 · BNF: 12265266q · GND: 4138385-0 · LCCN: sh85132790 · Microsoft: 2779701627 · NDL: 00572736 |

 |
**Апостальская нунцыятура Святога Прастола ў Аб’яднаных Арабскіх Эміратах** — дыпламатычнае прадстаўніцтва (пасольства) Святога Прастола ў Аб’яднаных Арабскіх Эміратах.

Гісторыя
--------

Святы Пасад і Аб’яднаныя Арабскія Эміраты ўстанавілі поўныя дыпламатычныя адносіны ў 2007 годзе. У 2019 годзе Папа Францішак стаў першым Пантыфікам у гісторыі, які наведаў Аравійскі паўвостраў, у прыватнасці Абу-Дабі.

У 2022 годзе архібіскуп Эдгар Пенья Пара ўзначаліў цырымонію адкрыцця Апостальскай нунцыятуры ў сталіцы Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў.

Зноскі
------

1. ↑  Адкрыццё Апостальскай нунцыятуры ў Арабскіх Эміратах
**Апо́шняя дыктату́ра Еўро́пы** — тэрмін, якім заходні свет часам характарызуе палітычны лад у Рэспубліцы Беларусь. Упершыню ўжыты дзяржсакратаром ЗША Кандалізай Райс вясной 2005 года, хоць датычна кіраўніка дзяржавы ўжывацца пачаў яшчэ раней, у сувязі з правядзеннем рэферэндума 1996 года, які значна пашырыў паўнамоцтвы прэзідэнта Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑  *Associated Press.*. Rice: Belarus 'Last Dictatorship in Europe' (англ.). *Politics*.  Fox News Channel (22 красавіка 2005). Праверана 20 лістапада 2012.
2. ↑  *Jill Dougherty.*. Rice: Russia's future linked to democracy (англ.).  CNN (20 красавіка 2005). Праверана 20 лістапада 2012.
3. ↑  Кондоліза Райс: Режим Лукашенко — остання диктатура в Європі.
4. ↑  Profile: Europe's last dictator? (англ.).  BBC (10 верасня 2001). Праверана 20 лістапада 2012.
**Cebysa leucotelus** — від молей сямейства *Psychidae*.

Апісанне
--------

Лічынка
Самка з недаразвітымі крыламі.
Лічынкі ствараюць ахоўны мяшок, як і іншыя віды сямейства *Psychidae*, і сілкуюцца лішайнікамі і водарасцямі.

Дарослая самка молі мае чорныя крылы з жоўтымі канцамі і плямамі, але яны не пашыраюцца належным чынам, таму яна не можа лётаць. Самак часта прымаюць за жукоў або вос.

У самца падобны малюнак, а афарбоўка больш карычневая і крэмавая, без пераліваў. Яго крылы цалкам развітыя, і дарослыя самцы могуць нармальна лётаць. Ні самцы, ні самкі ніколі не ядуць і жывуць дастаткова доўга, каб спарвацца і вырабляць яйкі.

Арэал
-----

Сустракаецца ў Новай Зеландыі і паўднёвай палове Аўстраліі (Тасманія, Вікторыя і Заходняя Аўстралія).

Від трапіў у Новую Зеландыю з Аўстраліі ў 1981 годзе і паступова распаўсюджваецца па краіне.

Зноскі
------

1. 1 2  Crowe, Andrew (2002). *Which New Zealand Insect?*. Auckland: Penguin. pp. 33. ISBN 0-14-100636-6.

Спасылкі
--------

* Australian Caterpillars

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
**Cepaea hortensis** — від малюскаў сямейства геліцыды (*Helicidae*).

Біялагічнае апісанне
--------------------

Вусце ракавіны светлае, у той час як у *Cepaea nemoralis* цёмнае. На палавым органе чатыры ці больш залозы. Ракавіна жаўтлявага колеру з карычневымі або чорнымі палосамі, дыяметрам да 25 мм.

Для віду характэрны палімарфізм. На ракавіне прысутнічаюць ад адной да пяці цёмна-карычневых розных па шырыні спіральных палос. Некаторыя асобнікі адной папуляцыі зусім не маюць палос.

Арэал
-----

Від шырока распаўсюджаны ў многіх частках Заходняй і Цэнтральнай Еўропы. Слімакі актыўныя з сакавіка па кастрычнік, сілкуюцца ў асноўным багавіннем, таму іх не сустрэнеш як шкоднікаў ў садках.

Часта ракавіны слімакоў можна ўбачыць у так званых «кузніцах» драздоў-спевуноў (*Turdus philomelos*).

Экалогія
--------

Від з’яўляецца прамежкавым гаспадаром для паразітычнага круглага чарвяка *Aelurostrongylus falciformis*.

Зноскі
------

1. ↑  Roy C. Anderson: Nematode Parasites of Vertebrates: Their Development and Transmission. CABI, 2000, ISBN 9780851997865, S. 164.

Літаратура
----------

* Roy C. Anderson: Nematode Parasites of Vertebrates: Their Development and Transmission. CABI, 2000, ISBN 9780851997865, p. 164.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Casuarinaceae** — сямейства атраду Букакветныя (*Fagales*), якое ўключае больш за 60 дзіўных на выгляд дрэў (вышынёй больш за 30 м) і кустоў (ад 30—50 см да 3-4 м) з тонкімі, звычайна ніцымі, зялёнымі парасткамі, на першы погляд бязлісцевымі.

Арэал
-----

Распаўсюджаныя ў субтропіках паўднёвага паўшар’я і ў тропіках. Большасць відаў расце ў Аўстраліі, Тасманіі і Новай Каледоніі. Яны часта растуць у эўкаліптавых лясах, часам утвараючы чыстыя насаджэнні ўздоўж узбярэжжа. *Casuarina littoralis*, як і паркавае дрэва, вырошчваецца таксама ў раёнах з субтрапічным і нават умераным кліматам, напрыклад, у ЗША, у Міжземнамор’і, на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа. Некаторыя віды выкарыстоўваюцца ў Афрыцы, Азіі і Амерыцы на плантацыях уздоўж рэк і каналаў, для аховы палёў і для залясення пустыняў.

Прадстаўнікі сямейства — вечназялёныя дрэвы і кусты. Лісце рэдукаванае (лускаватае, колцападобнае, большай часткай зрослае ў зубчастую «похву»). Міжвузеллі сучлененыя. Кветкі ў коласападобных суквеццях, дробныя, несамастойныя, без калякветніка, аднаполыя. Аднадомныя або радзей двухдомныя ветраапыляльныя расліны. Завязь двухгнездавая: адно гняздо з 2 анатропнымі зачаткамі насення, з якіх развіваецца толькі адзін; другое гняздо стэрыльнае. Археспорый мнагаклетачны. Характэрная множнасць мегаспор, якая надзвычай рэдка сустракаецца ў пакрытанасенных, а таксама халазагамія. Плады ў выглядзе невялікіх шышак. Плод арэхападобны, з крылападобнымі вырастамі.

Роды
----

* Allocasuarina
* Casuarina
* Ceuthostoma
* Gymnostoma

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Нечитайло В. А. Кучерява Л. Ф. Ботаніка. Вищі рослини. — Київ : Фітосоціоцентр, 2001. — С. 235. — 500 прим. — ISBN 966-7459-80-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778464590 |
**Налі** (**Налейка**, **Наліўкі**) — першая слабада іншаземцаў у Маскве. Вядома паводле звестак С. Герберштэйна. Існавала з пачатку XVI стагоддзя ў раёне вул. Якіманка (за сучасным Спасаналіўкаўскім завулкам[ru]). Заснавана па загадзе вялікага князя Васіля III для драбаў (пешых воінаў), у асноўным выхадцаў з Вялікага Княства Літоўскага. Жыхары слабады (у адрозненне ад іншых жыхароў Масквы) мелі права варыць піва і мёд увесь год і, як мяркуе Герберштэйн, назва паходзіць ад слова *«налей»*, якое тут часта гучала. Паколькі слабада была заселена вайскоўцамі, яе размясцілі па суседстве з Крымскім бродам — найбольш небяспечным месцам у час татарскіх наездаў.

Пры ўзнікненні слабады сярод яе насельніцтва пераважалі беларусы, але з-за наплыву людзей з Заходняй Еўропы яна паступова страчвала свой беларускі характар. Як мяркуецца, Налі знішчаны ў 1571 у час наезду хана Даўлет-Гірэя, калі Маскву вынішчыў вялікі пажар.

Літаратура
----------

* Масква // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.