Польскае рыцарства 1333—1434 гадоў
**Луцкая вайна** — узброены канфлікт паміж Каронай Польскай і Вялікім Княствам Літоўскім у чэрвені-жніўні 1431 года. Гэта вайна стала прычынай новага польска-тэўтонскага канфлікту 1431—1435 гадоў і прэлюдыяй да грамадзянскай вайны ВКЛ.

Прычыны канфлікту
-----------------

Пасля смерці вялікага князя Вітаўта 27 кастрычніка 1430 года кароль польскі Уладзіслаў Ягайла ўзяў на сябе фармальнае верхавенства ў ВКЛ, але ўрэшце ён прызнаў новым вялікім князем свайго малодшага брата Баляслава Свідрыгайлу. Польскі кароль спадзяваўся, што дзякуючы гэтаму бяздзетны сваяк прызнае сваімі пераемнікамі ў княстве сыноў старэйшага брата — Уладзіслава і Казіміра. Аднак Свідрыгайла жадаў стаць незалежным і заснаваць уласную дынастыю. Яшчэ ў 1430 г. ён зняволіў Ягайлу, узяў Вільню і Трокі і прымусіў Ягайлу афіцыйна прызнаць сваё княжанне ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Становішча пагоршылася ўмяшаннем польскіх рыцараў, якія, даведаўшыся пра зняволенне караля, захапілі памежныя замкі, у тым ліку Камянец-Падольскі, Чырвонаград і Скала-Падзільску. Нягледзячы на ​​загад караля, замкі засталіся акупаваныя палякамі, і, у адплату, Свідрыгайла заняў Збараж і Алэска і разрабаваў, між іншым, Львоў і Тэрэбоўлю.

Шукаючы саюзнікаў для сваіх амбіцыйных планаў, Свідрыгайла заключыў пагадненне з малдаўскім гаспадаром Аляксандрам Добрым, татарамі і вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна Паўлем фон Русдарфам. Акрамя таго, ён прызнаў сваім пратэктарам нямецка-венгерскага караля Сігізмунда Люксембургскага.

Гэтыя дзеянні выклікалі вялікую заклапочанасць каралеўскага двара ў Вавелі. Нарэшце, паведамленне аб тым, што людзі князя Свідрыгайлы заключылі ў турму каралеўскага сакратара Яна Лутковіча з Бжэзі, прымусіла Ягайлу вырашыць расправіцца з братам сілай.

Баявыя дзеянні
--------------

Баі пачаліся ў трэцяй дэкадзе чэрвеня 1431 г. Кароль Уладзіслаў з галоўнымі сіламі рушыў 25 чэрвеня з Пшэмысля ў бок Гародні, а крыху раней два аддзелы рушылі да Збаража, Гарадла і іншых замкаў, якія кантраляваліся літвінамі. У пачатку ліпеня польскія войскі захапілі галоўныя гарады Валыні, якая пасля смерці князя Вітаўта лічылася часткай Кароны. Ягайла спадзяваўся, што дзякуючы гэтаму не спатрэбіцца далейшы паход, але з-за жорсткай пазіцыі брата ў сярэдзіне ліпеня пачаўся паход на літоўскія землі. Першая сутычка адбылася пад Устылугам, дзе польскія рыцары разбілі больш шматлікі русінска-татарскі атрад. Літвіны ж спалілі навакольныя ўмацаванні і адступілі.

У канцы ліпеня каралеўскае войска рушыла на Луцк, узмоцненае польскімі рыцарамі, што спазніліся. Частка гэтых сілаў — каля 6000 ваяроў пад кіраўніцтвам князя Казіміра II — павінна была рушыць супраць русінаў у Белзскім княстве, якія паўсталі, падахвочаныя Свідрыгайлам. Сам вялікі князь тым часам сабраў больш сілаў і заняў пазіцыю ў Луцку. 31 ліпеня шэсць польскіх харугваў сутыкнуліся на рацэ Стыр каля Луцка з аддзелам Свідрыгайлы, які, убачыўшы набліжэнне свайго брата з галоўнымі сіламі, загадаў адступіць і спаліў горад, пакінуўшы 4-тысячны гарнізон на чале з адным з найлепшых сваіх военачальнікаў, луцкім старастам Юршам. Падчас бою быў паранены і сам князь. Поспех прывёў да таго, што польскае войска на наступны дзень пачало аблогу Луцкага замка, але, нягледзячы на ​​намаганні і штурм 13 жніўня, замак не быў захоплены. У гэты дзень было падпісана 4-дзённае перамір’е.

17 жніўня літоўцы парушылі перамір’е: з замка быў зроблены набег на польскія пазіцыі; у гэты ж час другі аддзел захапіў Ратна і ўвайшоў на Холмшчыну, але там быў разбіты кавалерыяй мясцовага бургграфа Яна Цёлка. Літоўскае наступленне пацярпела крах і пад Крэменцэм, дзе перамогу атрымаў кавалерыйскі атрад Пятра Шафранца. 20 жніўня было заключана чарговае перамір’е, якое працягвалася да 26 жніўня. Аднак, не ведаючы пра гэта, у той жа дзень у вайну ўступілі тэўтонскія рыцары, якія напалі на Куявію і Добжынскую зямлю, а таксама малдаване, якія напалі ў тым ліку на на Галіч і Камянец-Падольскі. Аднак асобны польскі аддзел разбіў сілы гаспадара Аляксандра і прымусіў іх адступіць. Кароль Ягайла пасля заканчэння тэрміну перамір’я выдаў новую грамату аб перамір’і, але палякі пачалі новы наступ на Луцк, і зноў няўдала. Нарэшце 1 верасня Свідрыгайла таксама выдаў дакумент аб перамір’і. Бакі, у тым ліку тэўтонскія рыцары і малдаване, павінны былі спыніць любыя баявыя дзеянні да 24 чэрвеня 1433 года.

Наступствы
----------

Завяршэнне канфлікту не прынесла поспеху Кароне, бо па ўмовах міру павінны былі захоўвацца ўладанні, якія існавалі на момант уступлення перамір’я ў сілу. Акрамя таго, дзяржава была ўцягнута ў некалькі гадоў барацьбы з Тэўтонскім ордэнам. Не была дасягнута і галоўная мэта — пазбаўленне Свідрыгайлы велікакняжацкага тытула. Дамовіліся толькі аб размежаванні тавараў Кароны і Літвы, каб на гэтай ніве не было новых непаразуменняў.

Мір у Літве панаваў толькі да 1432 г. калі пачалася грамадзянская вайна паміж Свідрыгайлам і Жыгімонтам Кейстутавічам, у якую таксама былі ўцягнуты Тэўтонскі ордэн і Карона.

Літаратура
----------

* Grodecki R. Zachorowski St. Dąbrowski J. *Dzieje Polski Średniowiecznej*, t. 2, Kraków, 1995;
* Stolarczyk T. *Świdrygiełło przeciwko Jagielle — tzw. wojna łucka 1431 roku* [w:] «Mars» nr 10, 2001.