**Савет эканамічнай узаемадапамогі** (СЭУ) — міжурадавая эканамічная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1949—1991 гадах

. Створана па рашэнні эканамічнай нарады прадстаўнікоў Балгарыі, Венгрыі, Польшчы, Румыніі, СССР і Чэхаславакіі. Штаб-кватэра СЭУ знаходзілася ў Маскве.

Асноўныя рашэнні прымаліся штогод на спецыяльных сесіях, якія праходзілі па чарзе ў сталіцах краін-членаў у парадку назваў па рускім алфавіце. Дэлегацыі краін узначальвалі кіраўнікі ўрадаў, на 16-18-м і 23-м пасяджэннях дэлегацыі краін узначальвалі першыя (генеральныя) сакратары цэнтральных камітэтаў камуністычных і працоўных партый. У 1962 годзе быў створаны выканаўчы камітэт, які складаўся з прадстаўнікоў краін-членаў на ўзроўні намеснікаў кіраўнікоў урадаў па адным ад кожнай краіны. Дзейнічаў сакратарыят СЭУ — эканамічны і выканаўча-адміністрацыйны орган, які размяшчаўся ў Маскве, працай сакратарыята кіраваў сакратар СЭУ (галоўная службовая асоба Савета) і яго намеснікі.

Перакладны рубель — калектыўная валюта, мера кошту, сродак плацяжу і назапашвання для арганізацыі шматбаковых разлікаў краін — членаў Савета эканамічнай узаемадапамогі.

Стварэнне
---------

5 студзеня 1949 года ў Маскве па ініцыятыве СССР і РНР было склікана закрытая эканамічная нарада (падоўжылася да 8 студзеня) прадстаўнікоў урадаў СССР, Румыніі, Венгрыі, Балгарыі, Польшчы і Чэхаславакіі. Нарада прыняла рашэнне аб утварэнні Савета эканамічнай узаемадапамогі, закліканага спрыяць усталяванню цесных эканамічных сувязяў паміж Савецкім Саюзам і краінамі новай дэмакратыі. Пратакол аб стварэнні СЭУ быў падпісаны ў Маскве 18 студзеня 1949 года, але па-сапраўднаму актыўная дзейнасць Савета пачалася каля 1960 года, калі кіраўніцтва СССР спрабавала зрабіць СЭУ свайго роду сацыялістычнай альтэрнатывай ЕЭС (Еўрапейскай эканамічнай супольнасці, папярэдніку Еўрапейскага Саюза). Прыярытэтным напрамкам дзейнасці СЭУ было вызначана эканамічнае і навукова-тэхнічнае супрацоўніцтва краін — членаў Саюза, якая ўключала развіццё ўзаемнага гандлю, арганізацыю абмену гаспадарчым вопытам, аказанне ўзаемнай дапамогі сыравінай, прадуктамі харчавання, абсталяваннем, машынамі і іншымі таварамі. Таксама распрацоўваліся адзіныя стандарты і нормы для краін-удзельніц.

Перыяд паспяховага функцыянавання арганізацыі
---------------------------------------------

З 1964 года пачала дзейнічаць новая сістэма шматбаковых разлікаў паміж краінамі-чальцамі СЭУ. Аперацыі па гэтых разліках ажыццяўляліся Міжнародным банкам эканамічнага супрацоўніцтва (МБЭС), які быў створаны ў кастрычніку 1963 гады ў мэтах садзейнічання развіццю знешняга гандлю членаў СЭУ для пашырэння іх супрацоўніцтва і рэалізацыі шматбаковых разлікаў ў перакладных рублях. 1 студзеня 1970 года быў утвораны Міжнародны інвестыцыйны банк (МІБ) для прадастаўлення доўгатэрміновых і сярэднетэрміновых крэдытаў на правядзенне мерапрыемстваў, звязаных з рэалізацыяй праграмы далейшага паглыблення i ўдасканалення супрацоўніцтва і развіцця сацыялістычнай эканамічнай інтэграцыі краін-членаў СЭУ.

У пачатку 1970-х гадоў краіны-члены СЭУ перайшлі да новага этапу развіцця

Вялікі ўплыў на развіццё сацыялістычных краін аказаў сусветны энергетычны крызіс 1973-1974 гадоў, які выказаўся ў росце коштаў на нафту. Заходнія краіны, імкнучыся аслабіць залежнасць ад імпарту сыравіны і паліва, аператыўна перабудоўвалі народнагаспадарчыя структуры шляхам ўкаранення рэсурса- і энергазберагальных тэхналогій (такіх, напрыклад, як вытворчасць мікрапрацэсараў) і біятэхналогій, а невычэрпныя па тагачасных уяўленнях запасы рэсурсаў у СССР плюс непаваротлівая сістэма цэнаўтварэння ва ўзаемным гандлі пазбаўлялі краіны СЭУ усялякіх стымулаў да такіх навацый. Гэта абярнулася сур'ёзным адставаннем на ключавых кірунках навукова-тэхнічнага прагрэсу.

Праблемы, якія ўсталі перад СЭУ, патрабавалі змены формаў яго дзейнасці. У 1971 годзе была прынята праграма сацыялістычнай эканамічнай інтэграцыі. Ставілася задача развіцця вышэйшых формаў эканамічнай інтэграцыі - вытворчай кааперацыі і спецыялізацыі, навукова-тэхнічнага супрацоўніцтва, каардынацыі планаў эканамічнага развіцця, сумеснай інвестыцыйнай дзейнасці. У 1970-я гады ролю СЭУ ў гаспадарцы сацыялістычных краін некалькі ўзрасла. У 1972-1974 гадах ствараюцца Міжнародная эканамічная арганізацыя «Интерэлектро», гаспадарчыя аб'яднанні «Интератомэнерго», «Интертекстильмаш», «Интерхимволокно», «Интератоминструмент».

У кастрычніку 1974 гады СЭУ атрымаў статус назіральніка ў ААН. Мэтай стварэння СЭУ абвяшчалася садзейнічанне эканамічнаму развіццю краін-удзельніц, падвышэнне ўзроўню індустрыялізацыі, ўзроўню жыцця, прадукцыйнасці працы і гэтак далей. Органы СЭУ прымалі рашэнні і рэкамендацыі па розных эканамічных і навукова-тэхнічных пытаннях; аднак гэтыя рашэнні не мелі абавязковай юрыдычнай сілы і прымаліся толькі са згоды зацікаўленых краін-членаў СЭУ і не распаўсюджваліся на краіны, якія заявілі пра сваю незацікаўленасць у дадзеным пытанні. Дзейнасць СЭУ мела шэраг важных пазітыўных вынікаў: у краінах, якія ўваходзяць у гэтую арганізацыю, з дапамогай іншых членаў СЭУ стваралася развітая індустрыя, ажыццяўлялася будаўніцтва, праводзілася навукова-тэхнічнае супрацоўніцтва. СЭУ спрыяў інтэграцыі эканамічных сістэм краін-удзельніц, іх прагрэсу ў эканамічным і тэхнічным развіцці. Праз СЭУ каардынаваў клірынгавы (бартэрны) гандаль паміж краінамі-удзельніцамі, праводзілася ўзгадненне і ўзаемная прывязка народнагаспадарчых планаў.

У 1975 годзе на долю краін - членаў СЭУ прыпадала траціна сусветнага прамысловай вытворчасці, гаспадарчы патэнцыял гэтых дзяржаў вырас з 1949 года ў некалькі разоў.

Крызісныя 1980-я і распад СЭУ
-----------------------------

Скачок коштаў на нафту ў 1973 годзе прывёў да ўзмацнення ролі сыравіннага сектара ў эканоміцы: абарот знешняга гандлю СССР вырас за перыяд з 1970 па 1975 год у 2,3 разы, пры гэтым экспарт паліва, які складаў ў 1970 годзе 15,6% узрос да 1987 да 46,5% (калі ў 1970 годзе доля машын і абсталявання ў экспарце складала 21,5%, то да 1987 года яна скарацілася да 15,5%). Калі доля энергарэсурсаў у экспарце краін СЭУ складала ў 1971-1975 гадах 14,5%, то да 1979 ужо ўзрасла да 58,8%.

СССР і яго партнёры рэагавалі на развіццё негатыўных з'яў ва ўзаемным гандлі: яны прынялі шэраг «шматбаковых праграм» ў мэтах ажыўлення і інтэнсіфікацыі супрацоўніцтва. На партыйнай сустрэчы ў Сафіі восенню 1985 года савецкі бок прапанаваў распрацаваць комплексную праграму навукова-тэхнічнага прагрэсу краін - членаў СЭУ ў мэтах памяншэння і наступнай ліквідацыі адставання садружнасці ў плане навукі і тэхнікі. Спроба сацыялістычных краін падлучыцца да эўрапейскіх праграмаў, у прыватнасці да «Эўрыкі», не ўдалася, таму прыйшлося абапірацца на ўласныя сілы. У лістападзе 1986 г. у Маскве на рабочай сустрэчы вышэйшых кіраўнікоў краін-членаў СЭУ Міхаіл Гарбачоў заявіў, што трэба актывізаваць такой «магутны фактар ​​прагрэсу», як супрацоўніцтва сацкраінаў. Ім жа было адзначана, што «ў другой палове 1970-х - пачатку 1980-х гадоў развіццё сусветнай сацыялістычнай сістэмы замарудзілася». Пра гэта сведчылі і статыстычныя звесткі.

У 1987 годзе было вырашана стварыць адзіны сацыялістычны рынак. У ім зыходна утрымліваўся сур'ёзны рэалістычны патэнцыял. У мэтах рэалізацыі прынятай «рынкавай» стратэгіі на 44-й сесіі СЭУ (1988 г.) была ўтворана часовая працоўная група яго выканкама, закліканая падрыхтаваць канкрэтныя прапановы, якія тычацца метадаў і тэрмінаў намечаных пераўтварэнняў механізму супрацоўніцтва. Рэфармаванне сістэмы знешнеэканамічных сувязяў пры захаванні ў ранейшым выглядзе эканомікі краін-членаў СЭУ было нерэальна. Крызіс ўзаемнага эканамічнага супрацоўніцтва краін СЭУ працягваў паглыбляцца.

У 1988 годзе ў рамках СЭУ была распрацавана і ўведзена сістэма сертыфікацыі СЕПРОРЕВ, якая адрознівалася ад прынятых міжнародных сістэм тым, што акрамя патрабаванняў бяспекі аховы здароўя і экалогіі, вялікае значэнне прад'яўляла да якасных тэхніка-эканамічных параметрах прадукцыі, якая пастаўлялася ў краіны-члены СЭУ.

Пасля змены рэжымаў ва ўсходнееўрапейскіх краінах-сябрах СЭУ ў канцы 1980-х іх новыя ўрады сталі радыкальна пераглядаць свае эканамічныя і палітычныя інтарэсы. Набыўшы паўнавартасную незалежнасць і пачаўшы рашучыя эканамічныя пераўтварэнні, яны ўзялі курс на максімальна хуткае ўключэнне нацыянальных эканомік у сусветную гаспадарку, перш за ўсё ў заходнееўрапейскія інтэграцыйныя працэсы. Адначасова пачалася адкрытая і беспрэцэдэнтна вострая крытыка СЭУ як арганізацыі, з аднаго боку, і сістэмы эканамічнага ўзаемадзеяння ў яго рамках, - з другога.

5 студзеня 1991 года на пасяджэнні выканаўчага камітэта Савета эканамічнай узаемадапамогі, якое праходзіла ў Маскве, было прынята рашэнне аб пераўтварэнні СЭУ ў Арганізацыю міжнароднага эканамічнага супрацоўніцтва.

28 чэрвеня 1991 года ў Будапешце краіны-члены СЭУ: Балгарыя, Венгрыя, В'етнам, Куба, Манголія, Польшча, Румынія, СССР і Чэхаславакія на 46-м пасяджэнні сесіі Савета падпісалі Пратакол аб расфарміраванні арганізацыі. Разам з гэтым завяршылася і гісторыя сацыялістычнай эканамічнай інтэграцыі.

Асобныя структуры, першапачаткова створаныя ў рамках СЭУ (напрыклад, Міжнародны банк эканамічнага супрацоўніцтва, Міжнародны інвестыцыйны банк, Інтерспутник), існуюць і працягваюць сваю дзейнасць да гэтага часу.

Прычыны распаду СЭУ і яго вынікі
--------------------------------

Галоўная прычына распаду СЭУ - да часу свайго ўступлення на «шлях сацыялізму» большасць краінаў не дасягнулі той высокай стадыі індустрыяльнай сталасці, якая прадугледжвае фарміраванне ўнутраных стымулаў да інтэграцыі. Крушэння СЭУ ў пэўнай меры спрыялі: выдача жаданага за сапраўднае і прадуцыраванне непрацуючых інтэграцыйных праграм.

Безграшовы гандаль, які на працягу дзесяцігоддзяў вялі краіны сацлягеру, прывеў да таго, што практычна ўсе члены СЭУ знаходзіліся ў ўпэўненасці, што іх падманваюць, што іх краіна дае больш, чым атрымлівае. Інтеграцыя вяла да нівеліроўку эканомік краін-членаў СЭУ: моцныя прайгравалі, а слабыя выйгравалі. Калі параўноўваць эканамічную сітуацыю ў краінах Усходняй Еўропы ў 1928 годзе (пік прадваеннага эканамічнага ўздыму) і ў 1970 годзе (найбольш паспяховы перыяд функцыянавання СЭУ), то апынецца, што доля краін Усходняй Еўропы ў сусветнай прамысловай вытворчасці павялічылася з 6,6 да 8,6 %. Пры гэтым доля Румыніі вырасла з 0,3 да 1%, Балгарыі - з 0,1 да 0,6%, доля Венгрыі - 0,36 да 0,6%, у той час як доля Чэхаславакіі знізілася з 1,7 да 1 , 5%, а ГДР - з 2,8 да 2,4%

Для СССР і Расіі СЭУ сыграў дваякую ролю. З аднаго боку, СССР апынуўся ўладальнікам доўгу ў памеры 15 млрд рублёў. Справа ў тым, што ў 1975-1985 гадах партнёры па блоку былі павінны СССР 15 млрд руб. То за перыяд з 1986 па 1990 гады ролі памяняліся: зараз ужо Савецкі Саюз завінаваціўся 15 млрд руб. Паколькі Савет эканамічнай узаемадапамогі перастаў існаваць у неспрыяльны для СССР момант, расплачвацца з абавязкамі прыйшлося менавіта яму. З іншага, СССР быў набыты вопыт па стварэнні арганізацыі, якая рэгулюе эканамічную дзейнасць некалькіх краін.

Члены СЭУ
---------

Карта краін-членаў СЭУ
### Краіны-члены СЭУ

* Сцяг Албаніі (1946-1992)Албанія
* Сцяг Балгарыі (1971-1991)Балгарыя
* Сцяг Венгрыі (1957 – 1989)Венгрыя
* Сцяг В'етнамаВ’етнам
* Сцяг ГДРГДР
* Сцяг КубыКуба
* Сцяг Мангольскай Народнай РэспублікіМанголія
* Сцяг ПольшчыПольшча
* Сцяг Румыніі (1965-1989)Румынія
* Сцяг СССРСССР
* Сцяг ЧэхііЧэхаславакія

### Асацыяваны члены

* Сцяг ЮгаславііЮгаславія

### Краіны-назіральніцы

* Сцяг АнголыАнгола
* Сцяг Афганістана (1979-1987)Афганістан
* Сцяг ІракаІрак
* Сцяг ЕменаПаўднёвы Емен
* Сцяг КітаяКітай
* Сцяг КНДРКНДР
* Сцяг ЛаосаЛаос
* Сцяг МазамбікаМазамбік
* Сцяг МексікіМексіка
* Сцяг НікарагуаНікарагуа
* Сцяг ФінляндыіФінляндыя
* Сцяг Эфіопіі (1987 – 1991)Эфіопія

Зноскі
------

1. ↑  *Dragomir, E.*. The creation of the Council for Mutual Economic Assistance as seen from the Romanian archives **(нявызн.)** (29 лістапада 2015).
2. ↑  *Ігар Орлік.*. Центрально-Восточная Европа: от СЭВ до Евросоюза **(нявызн.)** (12 чэрвеня 2010).
3. ↑  *Alexander Uschakow (Hrsg.)*. Protokoll über die Gründung eines Rates für gegenseitige Wirtschaftshilfe zwischen der Regierungen den UdSSR, der Republik Polen, der Rumänischen Volksrepublik und der Republik Bulgarien, unterzeichnet am 18. Januar 1949 in Moskau. **(нявызн.)**.
4. ↑  *А. І. Бельчук*. «Новы этап эканамічнага супрацоўніцтва СССР з развітымі капіталістычнымі краінамі». **(нявызн.)** (29 лістапада 1978).
5. ↑  *М. М. Судо, Э. Р. Казанкова*. Энергетычныя рэсурсы. Нафтf і прыродны газ. Адыходзячае стагоддзе **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 кастрычніка 2018. Праверана 10 ліпеня 2017.
6. ↑  СЭВА больше нет// Коммерсантъ Власть. № 2(52). 07.01.1991.
7. ↑  СЭВ завершен. Что дальше ?

| ⛭ Савет эканамічнай узаемадапамогі (1949—1991) |
| --- |
| Краіны-члены | Албанія Албанія (да 1964) • Балгарыя Балгарыя • Венгрыя Венгрыя • В’етнам В'етнам (з 1978) • Германская Дэмакратычная Рэспубліка ГДР (1950—1990) • Куба Куба (з 1970) • Мангольская Народная Рэспубліка Манголія (з 1960) • Польшча Польшча • Румынія Румынія • Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік СССР • Чэхаславакія Чэхаславакія |
| Асацыяваны член | Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Югаславія (з 1964) |
| Краіны-назіральніцы | Ангола Ангола (з 1976) • Афганістан  Афганістан (з 1986) •  Ірак (з 1975) • Народная Дэмакратычная Рэспубліка Емен НДРЕмен (з 1986) •  КНР (да 1961) • Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка КНДР (з 1956) •  Мексіка (з 1975) •  Нікарагуа (з 1984) • Лаос Лаос (з 1986) • Мазамбік Мазамбік (з 1985) •  Фінляндыя (з 1973) • Эфіопія Эфіопія (з 1986) |
| Апарат і дакументы | Нарада праўдстаўнікоў краін • Выканаўчы камітэт • Статут • «Асноўныя прынцыпы міжнароднага сацыялістычнага падзелу працы» • «Комплексная праграма развіцця сацыялістычнай эканамічнай інтэграцыі краін — членаў СЭУ» |
| Субарганізацыі | Інтэрметал • Арганізацыя па супрацоўніцтву ў шарыкападшыпнікавай прамысловасці • Інтэрхім • Міжнародны банк эканамічнага супрацоўніцтва • Арганізацыя супрацоўніцтва чыгунак |

| ⛭Халодная вайна |
| --- |
| 
* Ялцінска-Патсдамская сістэма міжнародных адносін
* Храналогія падзей Халоднай вайны

 |
| 1940-я | 
* Ялцінская канферэнцыя
* Патсдамская канферэнцыя
* План Баруха
* Нарада міністраў замежных спраў (НМЗС)
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Доўгая тэлеграма Кенана
* Фултанская прамова Уінстана Чэрчыля
* Уцёкі Гузенкі
* Іранскі крызіс
* Савецка-югаслаўскі раскол
* Грамадзянская вайна ў Кітаі
* Грамадзянская вайна ў Грэцыі
* План Маршала
* Першая інда-пакістанская вайна
* Пераварот у Чэхаславакіі
* Вайна за незалежнасць Ізраіля
* Бандунгская канферэнцыя
* Блакада Берліна

 |
| 1950-я | 
* План Шумана
* Карэйская вайна
* Уварванне Кітая ў Тыбет
* Індакітайская вайна
* Сан-Францыская мірная канферэнцыя
* Бонскі дагавор
* Парыжскі дагавор
* Пераварот у Іране
* Пераварот у Гватэмале
* Паўстанне ў ГДР
* Дзяржаўны дагавор з Аўстрыяй
* Першы крызіс Тайванскага праліва
* Хваляванні ў Польшчы
* Венгерскае паўстанне
* Суэцкі крызіс
* Спадарожнікавы шок
* Другі крызіс Тайванскага праліва
* Кубінская рэвалюцыя

 |
| 1960-я | 
* Вайна ў В’етнаме
* Кангалезскі крызіс
* Савецка-кітайскі раскол
* Палёт Паўэрса
* Альянс дзеля прагрэсу
* Аперацыя ў заліве Свіней
* Берлінскі крызіс
* Уцёкі Шумана
* Ich bin ein Berliner
* Карыбскі крызіс
* Канфлікт на кітайска-індыйскай мяжы
* Другая інда-пакістанская вайна
* Акупацыя ЗША Дамініканскай Рэспублікі
* Звяржэнне Сукарна
* Грамадзянская вайна ў Лаосе
* Чорныя палкоўнікі
* Шасцідзённая вайна
* Вайна на знясіленне
* Пражская вясна
* Разрадка
* Пагранічны канфлікт на востраве Даманскі

 |
| 1970-я | 
* Дагавор аб асновах адносін паміж ФРГ і ГДР
* Пінг-понгавая дыпламатыя
* Вайна за незалежнасць Бангладэш
* Візіт Ніксана ў Кітай
* Ём-Кіпурская вайна
* Ваенны пераварот у Чылі
* Турэцкае ўварванне на Кіпр
* АСУ — I, СРА
* Заключны акт НБСЕ
* Інданезійская акупацыя Усходняга Тымора
* Грамадзянская вайна ў Анголе
* Грамадзянская вайна ў Мазамбіку
* Бялградская сустрэча НБСЕ
* Кэмп-Дэвідскі дагавор
* Кампучыйска-в’етнамская вайна
* Кітайска-в’етнамская вайна
* АСУ — II
* Ісламская рэвалюцыя ў Іране
* Двайное рашэнне

 |
| 1980-я | 
* Афганская вайна (1979—1989)
* Карыбская ініцыятыва
* Фалклендская вайна
* Стратэгічная абаронная ініцыятыва (САІ)
* Мадрыдская сустрэча НБСЕ
* Грамадзянская вайна ў Нікарагуа (Контрас)
* Грамадзянская вайна ў Сальвадоры
* Рух Салідарнасць
* Захад-81
* Уварванне ЗША на Грэнаду
* Able Archer 83
* Еўрапейская абаронная ініцыятыва (ЕАІ)
* Венская сустрэча НБСЕ
* Tear down this wall!
* РСМД
* Разбурэнне Берлінскай сцяны
* Восень народаў

 |
| 1990-я | 
* Парыжская хартыя для новай Еўропы
* ДЗУСЕ
* Жнівеньскі путч
* СНУ-I
* Распад СССР

 |
| Ідэалогія | 
* Камунізм
* Капіталізм
* Жалезная заслона
* Аперацыя «Неймавернае»
* План «Dropshot»
* Варожыя галасы
* Стрымліванне
* Дактрына Трумэна
* Двайное стрымліванне
* Сан-Францыская падсістэма міжнародных адносін
* Балканская Федэрацыя
* Дунайская Канфедэрацыя
* Мааізм
* Рэвізіянізм
* СНБ-68
* Мірнае суіснаванне
* Тэорыя даміно
* Дактрына Эйзенхаўэра
* Адкідванне камунізму
* Гонка ўзбраенняў
* Ядзерная гонка
* Ядзерны парытэт
* Масіраваная адплата
* Балансаванне на грані вайны
* Гнуткае рэагаванне
* Узаемнае гарантаванае знішчэнне
* План Рапацкага
* Панча шыла
* Берлінская сцяна
* Checkpoint Charlie
* Макартызм
* «Прынцыпы супрацоўніцтва паміж СССР і Францыяй»
* Новая ўсходняя палітыка
* Касмічная гонка
* Байкот Алімпійскіх гульняў
* Дактрына Гальштэйна
* Дактрына Кенэдзі
* Дактрына Джонсана
* Дактрына Брэжнева
* Дактрына Ніксана
* Нацыянальна-вызваленчы рух
* Дактрына Картэра
* Дактрына Рэйгана
* Галоснасць
* Перабудова
* Трэцяя сусветная вайна
* Папраўка Джэксана — Вэніка

 |
| Арганізацыі | 
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый (ААН)
* Рух недалучэння
* Нарада па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (НБСЕ)

Арганізацыі Усходняга блоку
* Камуністычнае інфармацыйнае бюро (Камінфарм)
* Савет эканамічнай узаемадапамогі (СЭУ)
* Арганізацыя Варшаўскага дагавора (АВД)

Арганізацыі Заходняга блоку
* Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)
* Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора (НАТА)
* Каарадынацыйны камітэт па шматбаковаму экспартнаму кантролю (КаКам)
* Арганізацыя Цэнтральнага дагавора (СЕНТА)
* Арганізацыя Дагавора Паўднёва-Усходняй Азіі (СЕАТА)
* АНЗЮС
* АНЗЮК
* Балканскі пакт
* EUREKA

Пан’еўрапейскія
* Заходне-Еўрапейскі саюз (ЗЕС)
* Еўрапейскае аб’яднанне вуглю і сталі (ЕАВС)
* Еўрапейская супольнасць па атамнай энергіі (Еўратам)
* Еўрапейская эканамічная супольнасць (ЕЭС)
* Еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю (ЕАСГ)

Панамерыканскія
* Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў (ААД)
* Пакт Рыа
* Лаціна-Амерыканская эканамічная сістэма (ЛАЭС)
* Рэгіянальныя сілы бяспекі і самаабароны ўсходнекарыбскіх дзяржаў
* Картахенская група
* Агульны рынак Поўдня (Меркасур)

Азіяцка-ціхаакіянскія
* Асацыяцыя Паўднёва-Усходняй Азіі (АСА)
* Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі (АСЕАН)
* Азіяцка-Ціхаакінскае эканамічнае супрацоўніцтва (АЦЭС)

 |
| Лідары | 
* Сцяг СССР Іосіф Сталін
* Сцяг СССР Мікіта Хрушчоў
* Сцяг СССР Леанід Брэжнеў
* Сцяг СССР Юрый Андропаў
* Сцяг СССР Канстанцін Чарненка
* Сцяг СССР Міхаіл Гарбачоў
* Сцяг ЗША Гары Трумэн
* Сцяг ЗША Дуайт Эйзенхаўэр
* Сцяг ЗША Джон Кенэдзі
* Сцяг ЗША Ліндан Джонсан
* Сцяг ЗША Рычард Ніксан
* Сцяг ЗША Джэральд Форд
* Сцяг ЗША Джымі Картэр
* Сцяг ЗША Рональд Рэйган
* Сцяг ЗША Джордж Буш

 |
| Іншае | 
* Аперацыя «Гладзіё»
* Аперацыя «Кондар»
* ЦРУ / АНБ / ФБР
* МІ6 / MI5 / БНД / SDECE / Масад
* КДБ / ГРУ
* Штазі / Сігурымі / ДС / УДБ / Секурытатэ / ШтБ

 |

| ⛭Калектыўныя і саюзныя валюты |
| --- |
| Сучасныя(у абароце) | 
Аўстралійскі долар •
Усходне-карыбскі долар •
Дацкая крона •
Долар ЗША •
Еўра •
Індыйская рупія •
Нідэрландскі антыльскі гульдэн •
Новазеландскі долар •
Сінгапурскі долар •
Франк КФА BCEAO •
Франк КФА BEAC •
Франк КФП •
Фунт стэрлінгаў •
Швейцарскі франк •
Паўднёваафрыканскі ранд
 |
| Сучасныя(разліковыя) | 
Азіяцкая валютная адзінка •
Еўрапейская складовая адзінка EURCO[en] •
Еўрапейская валютная адзінка EMU-6[en] •
Еўрапейская разліковая адзінка EUA-9[en] •
Еўрапейская разліковая адзінка EUA-17[en] •
Разліковая адзінка ADB •
Спецыяльныя правы запазычання •
Сукрэ
 |
| Сучасныя(аналітычныя) | 
Вакю (Wocu) •
Міжнародны долар
 |
| Гістарычныя | 
Аўстра-венгерская крона •
Вест-індскі долар •
Усходнеафрыканскі шылінг •
Залаты франк •
Перакладны рубель •
Рыял Катара і Дубай •
Рубель СССР / Расійскі рубель •
Талер Марыі Тэрэзіі •
Французскі франк •
ЭКЮ
 |
| Планаваныя | 
Амера •
Афра •
Валюта Еўразійскага саюза •
Карыбскі гульдэн[en] •
Усходнеафрыканскі шылінг (новы) •
Халіджы («дынар Заліва») •
Эка
 |
| Валютныя саюзы | 
Даляравая зона (долар ЗША) •
Еўразона (еўра) •
Зона рэнда (рэнд) •
Заходнеафрыканскі эканамічны і валютны саюз (франк КФА BCEAO) •
Залаты блок (залаты стандарт) •
Зона франка (французскі франк) •
Арганізацыя Ўсходне-карыбскіх дзяржаў (усходне-карыбскі долар) •
Рублёвая зона (рубель СССР / расійскі рубель) •
Савет эканамічнай узаемадапамогі (перавадны рубель) •
Стэрлінгавая зона (фунт стэрлінгаў) •
Эканамічная супольнасць краін Цэнтральнай Афрыкі (франк КФА BEAC)
 |
| Гл. таксама | 
Банкар •
Даларызацыя •
Міжнародная разліковая адзінка •
Манетны саюз
 |