**Бой на 12-й пагранічнай заставе Маскоўскага пагранатрада Групы Памежных войскаў Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Таджыкістан** адбыўся ў аўторак 13 ліпеня 1993 года. У ходзе спробы прарыву на тэрыторыю Таджыкістана буйной групы таджыкскіх і афганскіх баевікоў расійскія памежнікі 11 гадзін адбівалі атакі праціўніка, пасля чаго адступілі, страціўшы 25 чалавек забітымі. Пазней у той жа дзень застава была адбіта. Па выніках бою шасцёра памежнікаў былі ўзнагароджаны званнем Героя Расійскай Федэрацыі (у тым ліку чацвёра — пасмяротна).

Перадгісторыя
-------------

Пасля распаду Савецкага Саюза на таджыкска-афганскай мяжы засталася групоўка войскаў былой Чырванасцяжнай Сярэднеазіяцкай пагранічнай акругі (ЧСАПА) КДБ СССР. У верасні 1992 года на яе базе была створана Група пагранічных войск Расіі ў Таджыкістане.

Расійскім памежнікам у Цэнтральнай Азіі давялося несці службу ва ўмовах дэстабілізацыі ваенна-палітычнага становішча ў рэгіёне. У 1992 годзе ў Таджыкістане разгарнулася грамадзянская вайна. Напружанай заставалася і абстаноўка ў суседнім Афганістане, якая склалася пасля звяржэння ўрада Наджыбулы. З вясны 1993 года баевікі таджыкскай апазіцыі пры падтрымцы афганскіх душманаў (маджахедаў) неаднаразова спрабавалі здзейсніць прарыў мяжы.

Акцыя супраць 12-й пагранзаставы «Сары-гор» была спланавана як адплата за папярэднія няўдалыя напады на памежныя заставы Маскоўскага пагранатрада (названы па назве пасёлка Маскоўскі, у якім дыслакаваўся). Усяго да ўдзелу ў ёй прыцягвалася 200—250 баевікоў у складзе 14 баявых груп узброеных 2 мінамётамі, 4 безадкатнымі гарматамі, 5-6 пераноснымі рэактыўнымі ўстаноўкамі, 30 ручнымі гранатамётамі, 10-12 кулямётамі пад агульным кіраўніцтвам камандзіра 55-й пяхотнай дывізіі Ісламскай Рэспублікі Афганістан — этнічнага узбека Казі Кібіра (ён жа Махамад Кабір Марзбон). Сілы нападнікаў узначальваў афганскі палявы камандзір Кары Хамідула. Паведамляецца, што адной з груп, якія ўдзельнічалі ў нападзе, камандаваў нікому не вядомы ў той час Хатаб. На заставе знаходзілася 47 расійскіх вайскоўцаў і 1 грамадзянскі (сярэдні брат начальніка заставы Іван Майбарада, фармальна не з’яўляўся вайскоўцам, але жыў і нёс службу на заставе ў якасці ўмоўна кажучы «валанцёра»), а таксама адна баявая машына пяхоты. Начальнікам заставы быў старшы лейтэнант Міхаіл Майбарада.

Бой
---

Напад быў здзейснены ў ноч на 13 ліпеня 1993 года. Каля 4 гадзін раніцы нарад на паўднёва-ўсходняй ускраіне апорнага пункта заўважыў баевікоў, якія спрабавалі падабрацца да пазіцый памежнікаў пад прыкрыццём цемры. Зразумеўшы, што іх выявілі, баевікі пачалі штурм заставы пры падтрымцы агню з кулямётаў, гранатамётаў, мінамётаў і ўстановак рэактыўных снарадаў, загадзя размешчаных на вышынях вакол заставы. У выніку моцнага абстрэлу загарэлася казарма і іншыя пабудовы, была пашкоджана адзіная БМП. Начальнік заставы загінуў у першыя хвіліны боя, і камандаванне прыняў яго намеснік лейтэнант Андрэй Мярзлікін. Да сярэдзіны дня абаронцы панеслі вялікія страты, боепрыпасы былі на зыходзе, і Мярзлікін прыняў рашэнне прарывацца да рэзервнай групы пагранатрада, якая ішла на дапамогу. Адыход быў праведзены паспяхова і тыя, хто выйшаў да сваіх, былі эвакуіраваны на верталёце. Рэзервная група, узмоцненая бранятэхнікай, працягвала прасоўвацца ў напрамку заставы і да зыходу дня заняла яе.

Рэзервнай групай камандаваў капітан Андрэй Яўшын. Немалаважную ролю ў ходзе падаўлення баевікоў гуляла падраздзяленне ракетных войскаў і артылерыі групоўкі пад камандаваннем капітана Генадзя Арцёменка. У ходзе барацьбы артылерыя знішчыла каля 19 баевікоў і тры адзінкі тэхнікі. Сувязь са знешнімі сіламі падтрымлівала падраздзяленне войскаў сувязі групоўкі пад камандаваннем старшага лейтэнанта Уладзіміра Карабава, якое дапамагло выклікаць падтрымку з боку 149-га гвардзейскага мотастралковага палка са складу 201-й мотастралковай дывізіі, раскватараванага ў г. Куляб.

Вынікі
------

З 48 чалавек, якія знаходзіліся на заставе ў пачатку боя:

* 18 на чале з лейтэнантам Мярзлікін прарваліся да групы, якая ішла на дапамогу;
* 1 быў знойдзены на заставе пасля сыходу баевікоў;
* 4 выйшлі да заставы на наступны дзень;
* 25 загінулі (22 пагранічнікі і 3 вайскоўцы 201-й мотастралковай дывізіі)

Баевікі пакінулі ў раёне заставы 35 сваіх забітых, а ўсяго ж іх страты склалі як мяркуецца, да 70 чалавек.

Пасля сутычкі на 12-й заставе быў адпраўлены ў адстаўку камандуючы пагранічнымі войскамі Расійскай Федэрацыі генерал-палкоўнік Уладзімір Шляхцін, а міністру бяспекі Віктару Баранікаву аб’яўлена вымова за выяўленыя недахопы ў рабоце (існавалі здагадкі, што адстаўка Баранікава 18 ліпеня таксама была звязана з падзеямі на таджыкска-афганскай мяжы). Сама застава падчас бою была практычна цалкам разбурана.

Загадам міністра бяспекі Расійскай Федэрацыі № 413 ад 1 лістапада 1993 года 12-я пагранзастава атрымала найменне «імя 25 герояў». Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі №1050, ад 19 ліпеня 1993 года, за мужнасць і гераізм ў баі на 12-й заставе шэсць памежнікаў былі ўзнагароджаны званнем Героя Расіі:

* радавы Сяргей Борын (пасмяротна);
* сяржант Сяргей Еўланаў;
* сяржант Уладзімір Елізараў (пасмяротна);
* лейтэнант Андрэй Мярзлікін;
* сяржант Сяргей Сушчэнка (пасмяротна);
* радавы Ігар Фількін (пасмяротна)

У 2008 годзе разбураная пагранзастава «Сары-гор» была адноўлена на грошы, перададзеныя ЗША, але не на ранейшым месцы заставы, а перанесена вышэй у горы — на некалькі кіламетраў бліжэй да памежнай камендатуры Ёл, на самым версе цясніны: 37°40′36,20″ пн. ш. 70°12′22,10″ у. д.HGЯO

У масавай культуры
------------------

* Бой лёг у аснову мастацкага фільма *«Тихая застава»* (2011).
* У серыяле *«Застава»* ў апошняй серыі паказаны гэты бой.
* Песня Валянціна Сарокіна *«Расстрелянная застава»*.
* Песня Ігара Ждамірава *«О 12 Заставе»*.
* Дакументальны фільм *«Огненная застава. Оставшиеся в живых»* (2013).
* Дакументальны фільм кінастудыі Цэнтральнага Музея Памежных войскаў Расіі *«Двенадцатая застава. Июль 93-го»* (2008).

Гл. таксама
-----------

* Сяргей Уладзіміравіч Сыч

Зноскі
------

1. 1 2  Николай Иванов. Бойцы 12-й погранзаставы не пропустили Хаттаба в Таджикистан Архівавана 10 красавіка 2013.
2. ↑  Анатолий МИХЕЕВ: «Мы не зря воевали…» Архівавана 12 лістапада 2017. Статья от 15.10.2012 г. Медиа группа «ASIA-Plus». Х. Шодиев.
3. ↑  Ветераны проводят мероприятия по случаю 85-летия образования Пянджского погранотряда Архівавана 12 лістапада 2017. Статья от 30.09.2013 г. Медиа группа «ASIA-Plus». А. Маннонов.
4. ↑  12-я погранзастава: за что погибли солдаты? Архівавана 12 лістапада 2017. Статья от 18.07.2013 г. Медиа группа «ASIA-Plus». А. Маннонов.
5. ↑  В Таджикистане отметили 15-ю годовщину со дня героической обороны 12-й заставы Московского погранотряда Архівавана 12 лістапада 2017. Статья от 14.07.2008 г. Медиа группа «ASIA-Plus»
6. ↑  Неизвестная застава. Закончены съемки фильма о подвиге российских пограничников в Таджикистане, Статья от 15.09.2006 г. «Российская газета — Неделя» № 4171 (0). В. Куликов
7. ↑  Мохаммад Кабир Марзбон этнический узбек, лидер «Хезбе адалат-е ислами-йе Афганистан», вышедшей из ИОА, Портал АФГАНИСТАН.РУ
8. ↑  Владислав Куликов. Герои непризнанных войн Архівавана 17 красавіка 2010.
9. ↑  Специальный корреспондент. Огненная застава. Оставшиеся в живых. Александр Сладков Архівавана 20 лістапада 2018..
10. ↑  Россия «сливает» Таджикистан? Или возвращает своих пограничников? Архівавана 12 лістапада 2017. Статья от 28.11.2015 г. Медиа группа «ASIA-Plus». Л. Гайсина.
11. ↑  Борис Ельцин. Записки президента
12. ↑  Указ Президента Российской Федерации № 1050 от 19 июля 1993 года
13. ↑  Правительство США продолжает оказывать содействие безопасности таджикских границ Архівавана 15 кастрычніка 2011.
14. ↑  Виктор Летов. 12-я застава, 10 лет спустя

Літаратура
----------

* *Евгений Норин*. Часть II : [арх. 4 октября 2017]. — В: Незнаменитая война в Таджикистане : 1992—1997 // Спутник и Погром : интернет-изд. — 2016. — 17 января.

Спасылкі
--------

* Виктор Носатов. Застава имени 25 героев — падрябязнае апісанне падзей.
* Полный объём материалов о том бое на портале пограничников
* Назриев Д. Саттаров И. Республика Таджикистан: история независимости (хроника событий). Год 1993-й. Июль.(недаступная спасылка)