**Патоп на Дубравенцы** або **Магілёўскае цунамі** — паводка 10 красавіка 1942 года ў Магілёве, што адбылася ў выніку прабіцця аселага насыпа праз раку Дубравенка. Найбуйнейшае прыродна-чалавекатворнае бедства ў Беларусі, што пацягнула смерць 2 тысяч чалавек.

Перадумовы
----------

Чыгуначны мост праз раку Дубравенку. Пазней пад ім з’явіцца насып.
Чыгуначная лінія, якая перасекла раку Дубравенку ў раёне Карабанаўкі, была пракладзена яшчэ ў пачатку XX ст. Спачатку яна ішла праз мост, а пазней быў створаны земляны насып. Плыню ракі было вырашана прапусціць праз бетонную трубу.

Пры адступленні з Магілёва ў ліпені 1941 года чырвонаармейцы падарвалі чыгуначны насып. Ад прасядання насып перакрыў рэчышча, а труба, праз якую працякала рака, была пашкоджана. Да зімы ў нізіне па рэчышчы ад Пашкава да насыпу разлілося возера з узроўнем вады да самых рэек.

Прыйшоўшы ў горад, нямецкае камандаванне прыступіла да рамонту шляхоў на насыпу, каб пусціць эшалоны на ўсход. Падчас прац, труба была забіта: у варонку ў насыпу скідвалася зямля і шпалы, што яшчэ больш засорыла трубу. Рух цягнікоў быў адноўлены, а каб насып не апоўз, трубу яшчэ закрылі дрэвам. Тады Гарадское ўпраўленне звярнулася да начальніка Чыгуначнай станцыі Магілёва спадара Лапо з просьбай аднавіць пропуск водаў праз трубу. Лапо адказаў, што вышэйшае камандаванне ўведзена ў курс спраў і хутка павінны прыбыць нямецкія будаўнічыя часці каб вырашыць праблему.

Нямецкі обер-лейтэнант Вольфсбергер вырашыў зрабіць штольню (прабіццё насыпу) сячэннем 1.2 м², але яе было недастаткова для паўнавартаснага спуску вады, бо старая труба мела плошчу ў 16 м². Працы пачаліся 6 кастрычніка, але праз некаторы час працы сталі немагчымымі з-за грунтавых вод. У ноч з 19 на 20 снежня са старой трубы, якая лічылася разбуранай, вырвалася вялікая колькасць вады, а ў насыпу пад чыгункай узнікла варонка. У той жа час, з боку возера насып ацалеў. Тады Гарадское ўпраўленне вырашыла да пачатку вясенняга павадку прабурыць пясчаны засор у цэнтры старой трубы і аднавіць яе.

Працы па ачышчэнні трубы ішлі па плане, але 20 лютага камендант чыгуначнага вузлу забараніў працы, спаслаўшыся на тое, што асадка палатна ў выніку рамонту трубы пагражае руху паяздоў па насыпу. Пры працягванні прац, камендант абяцаў паскардзіцца ў фельдкамендатуру (вайсковае начальства).

> 1 красавіка ў мяне будзе гатовы мост, а тады што будзе з дамбай, мяне не тычыцца…
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *1 апреля у меня будет готов мост, а тогда что будет с дамбой, меня не касается…*
> 
> 
> 

Тады, гарадскі інжынер Забелін напісаў дакладную запіску гарадскому галаве горада, дзе адзначаў катастрафічнасць сітуацыі. Галава горада прыказаў працягваць працы, нягледзячы на заўвагі каменданта Лапо. У канцы лютага

У пачатку красавіка 1942 г. калі ўзровень вады стаў крытычным, нямецкія акупацыйныя ўлады скіравалі брыгаду на прабіццё насыпу некалькімі трубамі. Было выдана папярэджанне ў камісію па барацьбе з навадненнем і быў выданы прыказ накшталт эвакуацыі.

Бедства
-------

10 красавіка 1942 года рамонтнікі дайшлі да рэштак трубы, дзе савецкія вайскоўцы заклалі ўзрыўчатку. Пры прарыве насыпу ў другой палове дня хваля імгненна змыла ўсіх рамонтнікаў. За 20 хвілін большасць людзей, 129 дамоў, сінагогу і Быхаўскі рынак з берагоў знесла ў Дняпро. Пашкоджанні будынкам таксама наносілі падарваныя ільдзіны, якія несла з сабой вада.

> Быў знесены ўвесь Быхаўскі рынак з прылаўкамі, ларкамі, гандлярамі і пакупнікамі, горад аказаўся без электраэнэргіі і вады… — ст. інжынер Уладзімір Чашэй
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *Был снесен весь Быховский рынок с прилавками, ларьками, торговцами и покупателями, город оказался без электроэнергии и воды…*
> 
> 
> 

Сабраныя па берагах непрытомныя целы склалі ў адну яму. Большасць загінуўшых не пахавалі праз багністы нанос глею і гліны, што замінаў падысці да ракі яшчэ некалькі тыдняў. Трупы ў падсохлым глеі знаходзілі яшчэ цягам года.

* Здымкі трагедыі, зробленыя відавочцамі
* 
* 
*

Прычыны трагедыі
----------------

Па словах дырэктара Музея гісторыі Магілёва Аляксея Бацюкова, само закладанне ўзрыўчаткі прывяло да таго, што спынілася хада ракі. Таксама адзначаецца, што недастатковымі былі намаганні гарадской улады, нямецкага камандавання, а таксама прынцыповая пазіцыя камендатуры чыгуначнага вакзала, якая лічыла, што насып разбураць нельга, пакуль не будзе адноўлены мост для сувязі з войскамі па чыгунцы.

У выніку сумы гэтых фактараў, вада ў вадазборы не была своечасова спушчана і спроба кропкавага ачышчэння засору невялікім выбухам прывяла да трагедыі.

Памяць
------

Па меркаваннях некаторых гісторыкаў[*удакладніць*], у савецкія часы трагедыя замоўчвалася з-за неадназначнасцяў у трактоўцы прычын трагедыі, якія маглі выстаўляць савецкіх партызан аднымі з яе віноўнікаў.

Праз пашырэнне звестак аб патопе на навуковай нарадзе «Магілёў: гісторыя і сучаснасць» у 2006 годзе студэнты Беларуска-расійскага ўніверсітэта зладзілі збор подпісаў з просьбай да Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта аб усталяванні помніка ахвярам бедства.

Станам чэрвень 2017 года памятнага знака аб трагедыі ўсталявана не было.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7  "Цунами" на Дубровенке: как в 1942 году поток воды уничтожил сотни людей (руск.).  www.pniva.by (10 красавіка 2019).
2. 1 2 3 4 5 6  *Антон Турков*. Потоп на реке Дубровенка: архивы, комментарии очевидцев, легенды и мистика (руск.).  vMogileve.by.
3. ↑  *Аляксей Бацюкоў*. Дубравенкі крывавыя берагі **(нявызн.)**.  Наша Ніва (30 верасня 2005). Праверана 3 студзеня 2013.
4. ↑  Магілёў: Моладзь ушанавала ахвяраў паводкі 1942 году **(нявызн.)**.  Радыё «Свабода» (10 красавіка 2007). Праверана 3 студзеня 2013.(недаступная спасылка)
5. 1 2  «Могилевское цунами» или «Потоп на Дубровенке». Видео  (бел.).  Mogilevnews.by (11 красавіка 2019). Архівавана з першакрыніцы 24.09.2020.
6. ↑  *Аляксей Бацюкоў*. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Магілёўскія ведамасці (13 красавіка 2009). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2017. Праверана 15 снежня 2016.
7. ↑  Белорусское «цунами». Как из-за немецкой бесхозяйственности была смыта часть Могилева с людьми (руск.).  onliner.by.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Патоп на Дубравенцы

| ⛭Катастрофы ў Беларусі |
| --- |
| Тэхнагенныя | 
* Патоп на Дубравенцы (1942)
* Выбух на Мінскім радыёзаводзе (1972)
* Чарнобыльская катастрофа (1986)
* Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» (2010)
* Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце (2023)

 |
| Транспартныя | 
* Крушэнне парахода «Надзея» (1919)
* Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе» (1919)
* Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка» (1977)
* Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)
* Падзенне аўтобуса пад Хацежынам (1991)
* Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)
* ДТЗ у Барысаўскім раёне (2020)
* ДТЗ у Смалявіцкім раёне (2023)

 |
| Авіяцыйныя | 
* Катастрофа С-47 пад Маладзечнам (1944)
* Катастрофа Іл-12 у Мінску (1960)
* Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі (1974)
* Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам (1979)
* Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам (1979)
* Катастрофа Як-42 пад Нароўляй (1982)
* Катастрофа Ту-134А пад Мінскам (1985)
* Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам (1992)
* Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне (1995)
* Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай (1996)
* Катастрофа BAe-125 пад Мінскам (2009)
* Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім (2009)
* Катастрофа MD-500 пад Мінскам (2010)
* Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі (2010)
* Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне (2011)
* Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі (2011)
* Катастрофа Як-130 у Баранавічах (2021)

 |
| Іншыя | 
* Пажар у Гомелі (1737)
* Пажар у Мінску (1881)
* Пажар у Гродне (1885)
* Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча (1933)
* Пажар у Клубе НКДБ (1946)
* Пажар у вёсцы Буса (1957)
* Выбух у Маладушы (1959)
* Трагедыя на Нямізе (1999)
* Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце (2003)
* Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе (2004)
* Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая» (2011)

 |