Былы арэал ужывання літоўскай мовы ля ЗецелыБылы арэал ужывання літоўскай мовы ля Зецелы (паводле А. Відугірыса, 2004).
**Зецельская гаворка** — літоўская «астраўная» гаворка, што да канца ХХ стагоддзя захоўвалася ў ваколіцах Дзятлава (у мясцовым літоўскім вымаўленні *Zíetela,* «Зецела») на нёманскім левабярэжжы.

Геаграфія і дэмаграфія
----------------------

Арэал гаворкі быў найбольш аддалены на поўдзень ад асноўнага арэалу літоўскай мовы ў параўнанні з іншымі літоўскамоўнымі «астраўкамі» ўздоўж беларуска-літоўскага (Рымдзюны, Пеляса) і польска-літоўскага памежжа (Сейны).

Станам на 1886 год на зецельскай гаворцы размаўлялі 1156 жыхароў пяці вёсак Зецельскай воласці — Норцавічы, Погіры, Засецце, Яцвезь, Карпяшы. Пазней літоўская мова захоўвалася найперш у першых трох з іх. Часам сюды далучаюць суседнія вёскі Пінчыцы, Страла, Ціцейкі.

У 1960 годзе пад час паездкі літоўскага мовазнаўца А. Відугірыса па-літоўску разумелі 32 асобы. З іх добра ведалі мову менш за палову (15 жыхароў у вёсцы Засецце).

У 1975 годзе ў часе экспедыцыі Т. Суднік было каля 30 носьбітаў зецельскай гаворкі ў вёсках Погіры і Засецце Дзятлаўскага раёна Гродзенскай вобласці. Паводле звестак А. Відугірыса, апошні носьбіт гаворкі памёр у 1988 годзе.

Мяркуецца, што тэрыторыя распаўсюджання гаворкі раней была большая за тыя вёскі, у якіх яна ўжывалася ў XIX ст. Пра гэта сведчыць канцэнтрацыя балцкіх тапонімаў на поўдні Дзятлаўскага раёна — каля Раготны, Дварца, уздоўж дарогі Дзятлава — Слонім, а таксама звесткі антрапаніміі Зецельскай воласці з інвентара 1580 года.

Гаворка
-------

Ад пачатку даследавання зецельскай гаворкі былі адзначаныя яе архаічнасць на фоне астатняй літоўскай мовы (напрыклад, захаванне ў граматыцы розных месных склонаў). Шматлікасць "беларускіх" моўных запазычанняў у ёй сведчылі аб доўгім і цесным кантакце носьбітаў гэтай літоўскай гаворкі з навакольным, ужо славянамоўным насельніцтвам.

З аднаго боку, А. Відугірысам адзначаныя асаблівасці зецельскай гаворкі збліжаюць яе з моўным арэалам заходніх аўкштойтаў (літоўскія гаворкі вакол Коўна). Але заходнеаўкштойцкія гаворкі літоўскай мовы ад Зецельскага астраўка аддзеленыя паласой паўднёвааўкштойцкай гаворкі літоўскай мовы (таксама і зонай гродзенска-баранавіцкай групы беларускіх гаворак). Мовазнавец тлумачыў гэта тым, што продкі заходніх аўкштойтаў, яцвягі-дайнава, даўней жылі таксама і там, дзе цяпер жывуць носьбіты паўднёвааўкштойцкай гаворкі.

З іншага боку, у зецельскай гаворцы прасочваюцца і заходнябалцкія рысы, уключаючы пераход *ž*- > *z*- (літ. *žąsis* «гусь», *žiema* «зіма» — па-зецельску *ząsis, ziema*). Гэты пераход выразны ў заходнябалцкай прускай мове, а таксама ў яцвяжскай мове (наколькі яна паўстае з дыскусійнага «Яцвяжскага слоўнічка»), уласцівы ён і ўсходнім балтам селам.

У сувязі з гэтай рысай зецельскай гаворкі адзначаюць і такія гідронімы, як Зэльва (у Літве дастаткова гідронімаў тыпу *Želva*, ад літ. *želvas* «зеленаваты») і Свіцязь (па-зецельску *Svitožis*, тады як па-літоўску корань быў бы *Švit-*). Як і былы арэал зецельскай гаворкі, яны знаходзяцца на нёманскім левабярэжжы і лічацца яцвяжскай назоўнай спадчынай.

Гэтыя моўныя асаблівасці даюць карціну калісняй моўнай інтэрферэнцыі паміж мясцовай, аўтахтоннай заходнябалцкай (меркавана яцвяжскай) гаворкай і літоўскай гаворкай заходнеаўкштойцкага тыпу.

Дыскусіі
--------

Першы даследчык гаворкі Эдуард Вольтэр меркаваў, што носьбіты зецельскай літоўскай гаворкі — нашчадкі прусаў, якія, паводле Іпаццеўскага летапісу, былі пераселены Трайдзенем пад Слонім.

Удзел прусаў у фармаванні этнічнага аблічча мясцовых жыхароў у той ці іншай форме падтрымлівалі гісторыкі А. Непакупны, Я. Атрэмбскі, Е. Ахманьскі, У. Свяжынскі, А. Квяткоўская (часам высоўваліся здагадкі, што перасяленцы былі не прусамі, а яцвягамі).

Гісторык Аляксей Кібінь пярэчыць, што ў гэтай мясціне зусім не магло быць Трайдзеневых прусаў, бо ў летапісе пад 1276 годам пішацца, што прускія пасяленцы, адпраўленыя Трайдзенем у Слонім, былі перахопленыя галіцка-валынскім атрадам.

Супраць версіі ўзнікнення гэтага моўнага астраўка толькі ў выніку позняга перасялення выказваўся і літоўскі лінгвіст К. Гаршва, які даследаваў фаналогію пагранічных літоўскіх дыялектаў.

Пры гэтым А. Кібінь аспрэчвае і аўтахтонную прысутнасць тут яцвягаў — бо тут, на нёманскім левабярэжжы, яцвяжскія каменныя курганы узнікаюць толькі ў ХІ стагоддзя, і, адпаведна, гэта і ёсць той час, калі тут апынуліся яцвягі як продкі носьбітаў зецельскай гаворкі.

А. Відугірыс сцвярджае, што яцвягі насялялі левабярэжжа Нёмана — наваколлі Ваўкавыска, Слоніма, Наваградка, Горадні і інш. і таму гэтыя землі былі названыя «Чорнай Руссю», з мэтай проціпаставіць гэтую тэрыторыю Русі «Белай», якая моўна аславянілася раней.

Гл. таксама
-----------

* Яцвяжская мова
* Літоўцы ў Беларусі
* Літоўская мова ў Беларусі

Зноскі
------

1. ↑  A. Vidugiris. Šis tas apie Zietelos vardą ir šnektą // Voruta. Nr. 3 (669). C. 15.
2. ↑  T. М. Судник. Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем. М. 1975.
3. ↑  *Vidugiris А.* Zietelos šnektos žodynas. Vilnius, 1998. P. 10
4. ↑  *Гаучас П.* К вопросу о восточных и южных границах литовской этнической территории в средневековье // БСИ. 1986. М. 1988. С. 203
5. ↑  *Кибинь А. С.* От Ятвязи до Литвы: Русское пограничье с ятвягами и литвой в X—XIII веках. — М. 2014. С. 21
6. ↑  A. Vidugiris, 1996; Vidugiris, 2004.
7. ↑  *Vidugiris А.* Iš Zietelos ir pietų aukštaičių leksikos sąsajų // Vakarų baltų kalbos ir kultūros reliktai. Klaipėda, 1996. P. 82-89; *Vidugiris А.* Zietelos lietuvių šnekta. P. 42-45
8. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. V. 1981. С. 322, 394, 399.
9. 1 2  A. Vidugiris. Šis tas apie Zietelos vardą ir šnektą // Voruta. Nr. 3 (669). C. 15.
10. ↑  Э. А. Вольтеръ, 1911
11. ↑  *Garšva К.* Lietuvių kalbos paribio šnektos. P. 224—232
12. ↑  *Кибинь А. С.* К происхождению зетельского говора

Літаратура
----------

* *Э. А. Вольтеръ.* Слѣды древнихъ прусовъ и ихъ языка въ Гродненской губерніи. — Известія Отдѣленія русскаго языка и словесности Императорской Академіи наук. — СпБ. 1911. — Т. XVI.
* *Z. Zinkievičius.* Lietuvių dialektologija. — Vilnius, 1966. — С. 25-27.
* *Т. М. Судник.* Диалекты литовско-славянского пограничья. Очерки фонологических систем / отв. ред. В. Н. Топоров. — М.: Наука, 1975.
* *A. Vidugiris.* Iš Zietelos ir pietų aukštaičių leksikos sąsajų // Vakarų baltų kalbos ir kultūros reliktai. — Klaipėda, 1996. — С. 82-89.
* *С. А. Піваварчык.* Да этнічных працэсаў на Панямонні ў раннім сярэднявеччы // *Białoruskie Zeszyty Historyczne*. — Białystok: 1999. — № 11. Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2016.
* *A. Vidugiris.* Zietelos lietuvių šnekta. — Vilnius, 2004.
* *А. С. Кибинь.* К происхождению зетельского говора. — Э.А. Вольтер и балтистика как комплексная дисциплина. — Спб. 2006.