**Чараўнік двухлісты** (*Platanthera bifolia*) — від шматгадовых травяністых клубневых раслін з роду Чараўнік (*Platanthera*) сямейства Архідныя (*Orchidaceae*).

Назва
-----

Навуковая назва роду, *Platanthera*, паходзіць ад гречаскіх слоў *platis* («шырокі») і *antera* («пылковы мяшок») і тлумачыцца асаблівасцю формы пыльніка прадстаўнікоў гэтага роду. Відавы эпітэт, *bifolia* (лац.: bi — «дву(х)…» і *folius* — «ліст»), тлумачыцца характэрнымі для раслін гэтага віду двума буйнымі прыкаранёвымі лістамі.

У сінаніміку віду ўваходзяць наступныя назвы:

* Gymnadenia bifolia (L.) G.Mey. (1836)
* Habenaria bifolia (L.) R.Br. (1813)
* Lysias bifolia (L.) Salisb. (1812)
* Orchis bifolia (L.) (1753)basionym
* Platanthera bifolia subsp. atropatanica B.Baumann et al. (2003)
* Platanthera solstitialis Boenn. ex Rchb. (1830)
* Satyrium bifolium (L.) Wahlenb. (1826)
* Sieberia bifolia (L.) Spreng. (1817)

|  |
| --- |
|  |
| Чараўнік двухлісты. Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «*Bilder ur Nordens Flora*», 1917—1926 |

Беларускія назвы: чараўнік двухлісты, чараўнік, прычар, зяполькі, каманішнік, любка.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Чараўнік двухлісты — шматгадовая травяністая расліна вышынёй 20-60 см з двума непадзеленымі каранёвымі клубнямі. Некаторыя вырастаюць да 60 см. Кожны год вырастае новы замяняючы клубень. Тубероід яйкападобна патоўшчаны, адцягнены ў каранёвы канчатак.

Лісце: прыкаранёвыя — два, рэдка адзін ці тры лісты, размяшчаюцца амаль супратыўна, ля аснавання звужаныя ў хвосцік, які пераходзіць у похву, збліжаныя, тупыя даўгавата-зваротнаяйкападобныя, светла-зялёнага колеру, льсняныя, дасягаюць у даўжыню 8-22 см, у шырыню 3-6 см; сцябловыя — адзін-тры лісты, дробныя, сядзячыя, ланцэтныя.

Суквецце — рэдкі цыліндрычны колас, дасягае 20 см у даўжыню, складаецца з 8-40 кветак. Кветкі — з белымі, злёгку зялёнымі на канцах калякветнікамі; губа вузкая лінейная або ланцэтная, 12 мм даўжынёй, пры аснаванні без грудаў над сярэдняй жылкай; з паралельнымі пылавікамі 2 мм даўжынёй. Шпорац тонкі, злёгку выгнуты, на канцы завостраны, гарызантальны або накіраваны коса ўверх. Прыліпальцы круглявыя. Палінарый карацей 2,5 мм. Кветкі валодаюць моцным прыемным водарам (асабліва вечарам і ноччу або пры пахмурным надвор’і). Цвіце ў чэрвені — ліпені.

Плоданасіць у жніўні — верасні.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Шырока расце па ўсёй Еўропе, а таксама ў Малой Азіі і на Каўказе.

На тэрыторыі Расіі чараўнік двухлісты расце ў еўрапейскай частцы, Заходняй і Усходняй Сібіры па ўсёй лясной паласе.

У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі, але не шматліка.

Жыве ў светлых іглічных, лісцяных і змешаных лясах на палянах і ўзлесках.

Да глебаў непатрабавальны.

З-за масавага збору на букеты амаль цалкам знік паблізу буйных населеных пунктаў.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Расліна са старажытных часоў ўжываецца ў народнай медыцыне. Адвар каранёў ужываецца пры зубным болю, ліхаманцы, жаночых хваробах, гнайніках, пры атручваннях ядамі, захворваннях страўнікава-кішачнага тракту, паносах, запаленні мачавога пузыра, нервовых знясіленнях, запаленчых агменях, ранах. З клубняў робяць прэпарат салеп  (англ.) (бел..

З расцёртых ў муку і звараных з мёдам высушаных клубняў на Усходзе рыхтуюць напой, які вельмі шануецца. На Каўказе клубні клалі ў супы, рабілі з іх жэле, размолвалі ў муку.

У ветэрынарыі можна выкарыстоўваць як ахінальнае пры страўнікава-кішачных захворваннях.

Паколькі расліна занесена ў спіс відаў, якія маюць патрэбу ў ахове, нарыхтоўка каранёў забароненая.

Вельмі дэкаратыўная, часта ў месцах натуральнага вырастання збіраецца на букеты, можа вырошчвацца як садовая расліна.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Чараўнік двухлісты: лісце, кветка, плады |

Культываванне
-------------

Культывуецца лёгка. Чараўнік высаджваюць ў друзлую глебу, багаты перегной, у цені кустоў. Ён нядрэнна разрастаецца і кожнае лета радуе пяшчотнымі кветкамі і тонкім духмяным пахам.

Зацвітае на 11-м годзе; апыляецца начнымі матылькамі. Працягласць жыцця — да 27 гадоў. Сцыяфіт, да вільгаці не пераборлівы.

Ахова
-----

Занесена ў Чырвоную кнігу Украіны. Ахоўваецца ў прыродных запаведніках, Карпацкім біясферным запаведніку  (укр.) (бел.. Трэба ажыццяўляць кантроль за станам папуляцый.

Манеты
------

Чараўнік двухлісты на ўкраінскай манеце
У 1999 годзе Нацыянальны банк Украіны выпусціў дзве памятныя манеты  (укр.) (бел.: наміналам 2 грыўні  (укр.) (бел. з нейзільберу і наміналам 10 грыўняў  (укр.) (бел. са срэбра з выявай чараўніка двухлістага на Рэверсе.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 99. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Любка двухлистная // Лекарственные растения и их применение. — 5-е, перераб. и. доп.. — Мн.: «Наука и техника», 1974. — С. 99-101. — 592 с. — 120 000 экз.
5. ↑  Federowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897
6. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
7. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
8. ↑  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
9. 1 2 3  Лекарственные растения / Авторы-сост. И. Н. Пустырский, В. Н. Прохоров. — Мн.: Книжный дом, 2005. — 704 с. — (Большая книга советов). — ISBN 985-489-197-6. Архівавана 5 мая 2009.
10. ↑  Червона книга України

Літаратура
----------

* *Ефимов П. Г.* Род Platanthera Rich. (Orchidaceae Juss.) и близкие роды во флоре России. — СПб.: 2007. — С. 1—22.(недаступная спасылка)
* *Вахрамеева М. Г. Денисова Л. В. Никитина С. В. Самсонов С. К.* Орхидеи нашей страны. — М.: Наука, 1991. — 224 с. — ISBN 5-02-004073-8.
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 410. *Platanthera bifolia* (L.) Rich. — Любка двулистная, или Ночная фиалка // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 520. — ISBN 8-87317-091-6.
* *В. И. Чопик  (укр.) (бел. Л. Г. Дудченко  (укр.) (бел. А. М. Краснова;* «Дикорастущие полезные растения Украины  (укр.) (бел.» Справочник; Киев, Навукова думка  (укр.) (бел. 1983.  (руск.)
* Червона книга України. Рослинний світ / Під ред. Шеляг-Сосонка Ю. Р. — К.: Українська енциклопедія імені М. П. Бажана, 1996. — С. 398.
* Флора УРСР, 1950;
* Декоративные травянистые растения для открытого грунта СССР, 1977;
* Заверуха Б. В. Андриенко Т. Л. Протопопова В. В. 1983;
* Собко В. Г. 1989; Орхидеи нашей страны, 1991.

Спасылкі
--------

* *Platanthera bifolia* в Энциклопедии декоративных садовых растений
* Любка двулистная
* Любка двулистная — Platanthera bifolia (L.) Rich. Архівавана 19 снежня 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000312365 · Microsoft: 2775964473 |