recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Cyperus papyrus — расліна, з якой выраблялі папірус
**Папірус** (грэч. πάπυρος), або **Бібліёс** — пісчы матэрыял, у старажытнасці выкарыстоўваўся ў Егіпце і іншых краінах. Для вырабу папірусу выкарыстоўвалася аднайменная водна-балотная расліна (*Cyperus papyrus*), якая належыць да сямейства асаковых. У старажытнасці дзікарослы папірус быў распаўсюджаны ў дэльце Ніла, цяпер жа ён амаль звёўся.

Гісторыя выкарыстання
---------------------

Папірус Эберса. Каля 1550 г. да н.э.
Самыя даўнія вядомыя запісы на папірусе былі знойдзены ў 2012 і 2013 гадах пры археалагічных раскопках у Вадзі аль-Джарфеbeen, старажытнаегіпецкай гавані на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Гэтыя дакументы адносяцца прыблізна да 2560–2550 гадоў да н.э. (канец праўлення Хуфу).
Папірусныя скруткі апісваюць апошнія гады будаўніцтва Вялікай піраміды ў Гізе.

У антычную эпоху папірус быў асноўным пісчым матэрыялам ва ўсім грэка-рымскім свеце. Вытворчасць папірусу ў Егіпце была вельмі вялікай, і фабрыкі папірусу існавалі тут нават да часоў халіфаў. Але захаваліся папірусы толькі ў Егіпце дзякуючы ўнікальнаму клімату. Знаходкі грэчакіх папірусаў ў Егіпце (асабліва ў Аксірынхе) ўнеслі неацэнны ўклад у класічную філалогію (іх вывучэннем займаецца спецыяльная дысцыпліна — папіралогія).

Так, напрыклад, адзін з папірусаў захаваў для нас «Афінскую палітыю» Арыстоцеля, ад якой у адваротным выпадку была б вядома толькі назва. На папірусах да нас дайшлі творы Менандра, Філадэма Гадарскага, лацінская паэма «Алкесціда Барселонская».

Зноскі
------

1. ↑  Tallet, Pierre (2012). "Ayn Sukhna and Wadi el-Jarf: Two newly discovered pharaonic harbours on the Suez Gulf". *British Museum Studies in Ancient Egypt and Sudan* **18**: 147–68. ISSN 2049-5021.. Retrieved on 21 April 2013.
2. ↑  *Stille, Alexander*. The World's Oldest Papyrus and What It Can Tell Us About the Great Pyramids **(нявызн.)**. Праверана 27 верасня 2015.

Літаратура
----------

* Библиос или папирус // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Wolfgang Kosack: Schenute von Atripe De judicio finale. Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Berlin 2013, Verlag Brunner Christoph, ISBN 978-3-9524018-5-9

Спасылкі
--------

* «Дневники» строителей египетских пирамид представили в Каире // «Моя планета»  (руск.) (пра найстаражытнейшыя вядомыя навуцы пісьмовыя помнікі на папірусе)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119323254 · GND: 4044571-9 · LCCN: sh85080781 · Microsoft: 2780583484 · NDL: 00616829 |
Чатыры розныя соусы
**Со́ус** (ад фр.: sauce — падліўка) ці **падліўка** — вадкая заправа да асноўнай стравы і/ці гарніру. Соусы надаюць больш сакавітую кансістэнцыю стравам і павялічваюць іх каларыйнасць. Шматлікія соусы ўтрымліваюць спецыі і смакавыя рэчывы, якія дзейнічаюць узбуджальна на органы стрававання; яркая афарбоўка соусаў выгодна адцяняе колеры асноўных прадуктаў стравы.

Соусы не толькі падаюць да гатовых страў, але і выкарыстоўваюць падчас іх падрыхтоўкі: шматлікія прадукты смажаць у соусе ці запякаюць пад соусам. Спецыялізаваны сасуд для захоўвання соусаў завецца соуснік.

Шырока распаўсюджаныя соусы: кетчуп, маянэз, соевы соус, беарнскі соус, бешамель, ткемалі, сацэбелі, сальса, рыбны соус, часныковы соус, грыбны соус, тартар, Тысяча астравоў.

Уласна слова *соус* узыходзіць да лац.: salsus — «пасолены» (пар. «сальса»). Да эпохі антычнага Рыма адносіцца і адзін з першых агульнавядомых соусаў — гарум.

Зноскі
------

1. ↑  *Sarah R. Labensky, Alan M. Hause.* On cooking: a textbook of culinary funamentals. — 2. — Prentice-Hall, Inc. 1999. — С. 193. — 1158 с. — ISBN 0138626405.

Літаратура
----------

* *Sarah R. Labensky, Alan M. Hause.* On cooking: a textbook of culinary funamentals. — Second Edition. — Prentice-Hall, Inc. 1999. — 1158 p. — ISBN 0138626405.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Соус

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11964996d · GND: 4055643-8 · LCCN: sh85117709 · NDL: 00571463 · NKC: ph123737 |
**Палац-замак Эстэрхазі** (ням.: Schloss Esterházy) — замак у Айзенштаце, сталіцы зямлі Бургенланд, былое ўладанне сям'і Эстэрхазі.

Замак быў закладзены ў канцы XIII стагоддзя, напачатку XVII стагоддзя замак і тэрыторыя вакол яго перайшла ва ўласнасць Эстэрхазі. У 1633-1672 гг. сядзіба была выбудавана нанова ў стылі барока. З XVIII стагоддзя інтэр'еры пачынаюць пераабсталёўвацца ў стылі класіцызму. У палацы доўгі час жыў і працаваў кампазітар Іозеф Гайдн. Тут для членаў княжацкай сям'і ўпершыню былі выкананы шматлікія яго творы.

Пасля Другой сусветнай вайны ў замку размяшчаліся ўрад Бургенланда і нацыянальны суд. Фармальна уладальнікам фальварка працягваюць лічыцца Эстэрхазі.

Гл. таксама
-----------

* Эстэрхаза — аналагічная рэзідэнцыя Эстэрхазі ў Ферцёдзе.

|  |  |  |  |  |
| Панадворак |  | Зала Гайдна |  | Фасад |

Літаратура
----------

* Clark, Caryl Leslie (2005). *The Cambridge companion to Haydn*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83347-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Замак Эстэрхазі
* Афіцыйны сайт
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Камуністычная вуліца.
**Камуністычная вуліца** — вуліца ў цэнтры Полацка.

Гісторыя
--------

Вуліца тут існавала яшчэ ў ХІІ стагоддзі. У раёне будынка па вуліцы Камуністычнай, 11 быў зафіксаваны культурны пласт глыбінёй 2,85 м. Знойдзеная кераміка датавана ХІ—ХІІІ стагоддзямі. Зроблена выснова аб існаванні ў ХІ—ХІІІ стагоддзях на гэтай частцы горада пасадскай тэрыторыі.

Паводле актавых кніг 1650 і 1656—1657 гадоў, вуліца Азаравая заканчвалася каля астрога (Ніжняга замка). У актавай кнізе 1721 года пазначана, што вуліца Азаравая перасякае былы гарадскі паркан. На ёй былі размешчаны Андрэеў млын і цагельня. Паводле запісу ў кнізе 1779 года, вуліца Азаравая цягнулася ад Ніжняга замка да валатовак паралельна вуліцы Баравой.

На пачатак XX стагоддзя насіла назву *Азараўская* (*Азаравая*).

7 снежня 1918 года на мітынгу ў актавай залі былога кадэцкага корпуса была аб’яўлена сумесная пастанова павятовага камітэта РКП(б), Рэўкама і павятовага выканкама аб змене назвы на «*вуліца Камуністычная*».

Апісанне
--------

Вуліца цягнецца ад вуліцы Еўфрасінні Полацкай на захадзе да вуліцы Юбілейнай на ўсходзе.

Забудова
--------

Вуліца пачынаецца з бакавога фасада будынка Полацкага райвыканкама, пабудаванага ў якасці будынка абкама КПБ Полацкай вобласці.

* № 7 — Полацкая дзіцячая школа мастацтваў
* № 11 — Цэнтральная гарадская паліклініка
* № 13 — Гімназія № 1
* № 31 — Школа № 1

Факты
-----

У 1967 годзе ў пачатку вуліцы Камуністычнай быў збудаваны першы ў горадзе панэльны дом № 4. Але паставілі яго так, што цалкам перакрылі вуліцу Крыжовую.

У 1990 годзе дзеля спраставання вуліцы Камуністычнай быў разбураны дом купца Мінца (ХІХ ст.), які меў адрас вул. Сака і Ванцэці (зараз вул. Леніна) 13. Матывацыя гарадскога начальніка К. Л. Хоміча была наступнай: «каб прадоўжыць справу Скарыны» (на той час у будынку месьцілася гарадская друкарня). Дом разбурылі і цяпер на ягоным месцы невялічкі скверык, які мае неафіцыйную назву «Дзяржынец», бо ім апякуецца вядомая ўстанова.

У 2000 і 2007 гадах быў праведзены археалагічны нагляд за пракладаннем інжынерных сетак у раёне плошчы Ф. Скарыны і па вуліцы Камуністычнай, 15. Удакладнена ўсходняя мяжа Вялікага пасада, на пазначанай тэрыторыі культурных напластаванняў ранейшых за канец XVII стагоддзя не выяўлена.

Паркан Вялікага пасада перасякаў сучасную вуліцу ў раёне паміж гімназіяй № 1 і кінатэатрам «Радзіма».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Д. У. Дук.* Полацк і палачане (IX – XVIII стст.) (бел.). — ПДУ. — Наваполацк, 2010. — 180 с. — ISBN 978-985-531-122-6.
2. 1 2  *Л. Ф. Данько, А. И. Судник.* Путоводитель по городу Полоцку 1910 года. Выпуск 8 (руск.). — Полоцкое книжное издательство. — Полоцк, 2009. — 45 с. — ISBN 978-985-6936-02-2.
3. ↑  Первые революционные преобразования (руск.).
4. 1 2  *Баўтовіч, Міхась*. Вулкі і камяніцы (бел. (тар.)).
**Замак Кока** (ісп.: Castillo de Coca) быў пабудаваны ў XV стагоддзі пры Алонса Фансека, магутным архібіскупе Севільі ў часы кіравання караля Энрыке IV Кастыльскага. Размешчаны ў горадзе Кока (Coca) у правінцыі Сеговія (ісп. Segovia), што знаходзіцца ў цэнтры Іспаніі, у складзе аўтаномнай супольнасці Кастылія і Леон.

Замак акружаны падвойнай крапасной сцяной шырынёй 2,5 метра са шматвугольнымі вуглавымі вежамі са мноствам калідораў і брам, а таксама глыбокім сухім ровам. Гэта пышны ўзор фартыфікацыйнага мастацтва ў стылі мудэхар. Замак належаў сямейству Альба, цяпер там размяшчаецца школа ляснічых.

Зноскі
------

1. 1 2  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Замак Кока
* Замок Кока (*Castillo de Coca*)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 249432796 |
Кібург
**Кібург** (ням.: Kyburg) — сярэднявечны замак у Швейцарыі, на поўдзень ад горада Вінтэртур, кантон Цюрых.

Замак размешчаны на беразе ракі Тос. Упершыню Кібург згадваецца ў 1027 годзе пад імем *Квігебург* (ням.: Chuigeburg — замак кароў). Графы Кібург у раннім Сярэднявеччы былі аднымі з найбольш уплывовых феадалаў сучаснай Швейцарыі, саступаючы толькі Габсбургам і Савойскаму дому.

Пасля смерці ў 1264 годзе апошняга графа Кібурга, замак і ўладанні графаў перайшлі да Рудольфа I Габсбурга і былі ўключаны ў склад Аўстрыйскай манархіі.

У XV стагоддзі графства Кібург было набыта ў Габсбургаў вольным горадам Цюрых. Да 1831 года ў замку знаходзілася рэзідэнцыя вярхоўнага бальі Цюрыха, пасля чаго замак быў прададзены з аўкцыёну. Новыя ўладальнікі Кібурга арганізавалі ў замку музей і выставачны цэнтр.

У 1917 годзе кантон Цюрых ізноў выкупіў Кібург і з 1999 года замак перададзены ў распараджэнне Грамадскога музея «Замак Кібург»

Спасылкі
--------

* Сайт музея «Замак Кібург» (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4266884-0 · LCCN: n83033053 · VIAF: 235141577, 130220677 |
**Цьеры Лерміт** (фр.: Thierry Lhermitte; нар. 24 лістапада 1952, Булонь-Біянкур) — французскі акцёр, вядомы пераважна па ролях камедыйнага плана.

Разам з Крысціянам Клаўе і іншымі вядомымі акцёрамі з’яўляецца ўдзельнікам французскай трупы «Le Splendid».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1952 годзе ў Булонь-Біянкур. Цьеры Лерміт з’яўляецца праўнукам мастака Леона Лерміта, унукам неўролага і псіхіятра Жана Лерміта і пляменнікам неўролага Франсуа Лерміта.

Надзелены добрымі матэматычнымі здольнасцямі, Цьеры вырашыў скончыць эканамічныя курсы ў ліцэі Луі Пастэра у Нёі-сюр-Сен. Там ён пазнаёміўся ​​з Крысціянам Клаўе і Жэрарам Жуньё. Разам яны пачалі выступаць у Кафэ-Тэатр, дзе і стварылі трупу «Le Splendid». Пазней да іх далучаецца Мары-Анн Шазель. Некаторыя іх сцэнкі пазней экранізавалі.

У 1984 ён сыграў галоўную ролю ў фільме Клода Зідзі «Адчыніце, паліцыя!», якая прынесла яму вядомасць. У далейшым акцёр з’явіўся і ў двух працягах культавай кінакамедыі.

Мае траіх дзяцей: Астрэ, Віктора і Луізу.

Зноскі
------

1. ↑  Thierry Lhermitte // GeneaStar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98769076'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3100478'></a>
2. ↑  Thierry Lhermitte // Roglo — 1997. — 8549233 экз.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q83365652'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Notable Names Database |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 11030241 · BNE: XX1553037 · BNF: 13896635k · CONOR: 19648099 · GND: 142323160 · ISNI: 0000 0001 1438 0196 · LCCN: n97113127 · NKC: xx0176935 · NLP: A12831888 · NTA: 118653253 · NUKAT: n2008088498 · SUDOC: 073342882 · VIAF: 12491906 |

 |
**Замак Хойнік** (польск.: Zamek Chojnik, ням.: Kynast) — адзін з помнікаў сярэднявечнай рыцарскай архітэктуры Ніжняй Сілезіі.

Размяшчэнне
-----------

Замак унутры
Замак з вежы
Замак знаходзіцца на вяршыні гары Хойнік (612 м над узроўнем моры), у дзельніцы Сабешаў горада Еленя-Гура ў Ніжнесілезскім ваяводстве Польшчы.

Гісторыя
--------

Пабудаваны ў палове XIV стагоддзя. Падчас буры 31 жніўня 1675 года ад маланкі ўзнік пажар, які выклікаў частковае знішчэнне крэпасці. У 1860 годзе ў разбураным замку ўзнікла турбаза. З 1991 года тут адбываецца турнір стральбы з арбалета, адзін з самых вялікіх у Польшчы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Замак Хойнік
* Замок Хойник Архівавана 13 студзеня 2015. (руск.)
* Замки и дворцы Нижней Силезии: Хойник Архівавана 11 лістапада 2013. (руск.)
* Zamek Chojnik (польск.)
**Цэзар Баэтыус ван Эвердынген** (нідэрл. Caesar van Everdingen, 1616 ці 1617 — 13 кастрычніка 1678) — нідэрландскі мастак, старэйшы брат жывапісцаў Яна і Аларта ван Эвердынгенаў.

Цэзар ван Эвердынген нарадзіўся ў Алкмары, у сям’і адваката Пітэра ван Эвердынгена, навучаўся жывапісу ва Утрэхце ў Яна Герыта ван Брангорста. У 1632 годзе Ван Эвердынген стаў членам гільдыі мастакоў Алкмара, у 1655—1656 гадах стаў яе дэканам. Першыя вядомыя працы датуюцца 1636 годам. У 1640 падарожнічаў у Скандынавію. З 1641 па 1643 год выконваў работы па ўпрыгожванні аргана ў адной з цэркваў у Амерсфорце. У 1645 годзе ажаніўся. У 1648 г. мастак пераехаў у Харлем, дзе стаў членам мясцовай Гільдыі Святога Лукі і гарадской народнай дружыны. З 1648 па 1650 Ван Эвердынген працаваў разам з Якабам ван Кампенам над Аранжавым пакоем у Хёйс-тэн-Бос. У 1658 г. ён вярнуўся ў Алкмар, дзе працаваў ва ўласнай майстэрні і навучаў жывапісу. У 1661 годзе пасяліўся ў Амстэрдаме.

Зноскі
------

1. ↑  Cesar Boetius van Everdingen // RKDartists Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Cesar Boetius van Everdingen — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ёхансан.
**Кнуд Фрыс Ёхансан**  (1 лістапада 1887, Фрэдэрысія — 17 чэрвеня 1971, Хілерод) — дацкі археолаг.

Біяграфія
---------

Фрыс Ёхансан быў сынам інспектара Каралеўскай школы глуханямых Х. Ёхансана (пам. у 1940) і яго жонкі Вільхельміны, народжанай Фрыс (пам. у 1930). Ён скончыў гімназію Фрэдэрысіі ў 1904 годзе і атрымаў акадэмічную ступень Candidatus magisterii у 1911 годзе. Фрыс Ёхансан працаваў у Нацыянальным музеі ў 1911—1926 гадах; з 1911 года памочнікам наглядчыка, а з 1922 інспектарам і начальнікам старажытнасцяў, дзе ён працаваў як у класічнай, так і дагістарычнай археалогіі. Разам з Крысціянам Блінкенбергам удзельнічаў у праекце Corpus vasorum antiquorum, а ў 1923 годзе ён апублікаваў працу пра знаходку ў Хобі.

З 1926 па 1956 Ёхансан быў прафесарам класічнай археалогіі ва ўніверсітэце Капенгагена. Яго дысертацыя Sikyoniske Vaser (1918), была піянерскай па даследаванні ранніх карынфскіх ваз.

Ён быў універсітэцкім прарэктарам у 1946-47 гадах, ганаровым членам Таварыства антыквараў у Лондане і ў Грэчаскім таварыстве ў Лондане; таксама членам Дацкай каралеўскай акадэміі навук, Фінскага таварыства навук і лістоў у Хельсінках і Навуковага таварыства ў Лундзе; член рэдкалегіі *выдання «Acta Arehæologiea»*, праўлення Ny Carlsbergfondet  (дацк.) (бел. у 1938—1931 гадах. З кастрычніка 1957 года ўвайшоў у Савет дырэктараў Новай гліптатэкі Карлсберга  (руск.) (бел. (з 1946 года прэзідэнт) і ў Савет дырэктараў Rask-Ørsted Fondet  (дацк.) (бел..

Ён быў кавалерам Ордэна Данеброга.

Ажаніўся 21 мая 1926 года з mag.art.  (дацк.) (бел. Шарлотай Фрыс Ёхансан (якая нарадзілася 5 лютага 1892 у Грундфары  (гал.) (бел.). Яны сталі бацькамі двух класічных філолагаў Хольгера Фрыса Ёхансана  (дацк.) (бел. (1927—1996) і Карстэна Фрыса Ёхансана  (англ.) (бел. (1930—2010).

Зноскі
------

1. 1 2  K. Friis Johansen // Dansk Biografisk Lexikon<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1164910'></a>
2. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

Літаратура
----------

* *Kraks Blå Bog  (англ.) (бел. 1957*.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 5023521 · BNE: XX1275066 · BNF: 11113906z · CiNii: DA11054216 · GND: 127081100 · ISNI: 0000 0001 0823 1717 · LCCN: n97858326 · LNB: 000067450 · NKC: mzk20201089552 · NLG: 99387, 140094 · NTA: 090604288 · NUKAT: n2015078854 · LIBRIS: 187541 · SUDOC: 070475016 · VIAF: 47773478 |

 |
Джон Пол Стап, які пілатуе ракетныя санкі на авіябазе Эдвардс
**Ракетныя сані** — тэставая платформа, што слізгала па спецыяльных рэйках з дапамогай ракетнага рухавіка. Як зразумела з назвы, у дадзенай платформы адсутнічаюць колы, а замест іх выкарыстаныя адмысловыя санкі, якія паўтараюць контур рэек і не даюць платформе зляцець.

Менавіта ракетным саням належыць наземны рэкорд хуткасці, які складае 8,5 Маха.

Сфера прымянення
----------------

Першае згадванне аб прымяненні ракетных санак датуецца 16 сакавіка 1945, калі ў Германіі ў канцы Другой сусветнай вайны іх выкарыстоўвалі для запуску ракет A4b (ням. A4b) з падземных шахтаў.

Ракетныя сані актыўна выкарыстоўваліся ў ЗША ў пачатку «халоднай вайны», бо дазвалялі забяспечыць тэставанне на зямлі розных сістэм бяспекі для новых хуткасных самалётаў (у тым ліку і звышгукавых). Для атрымання высокіх паскарэнняў і хуткасцяў сані разганялі па адмыслова пабудаваных прамых доўгіх рэйках, а тэст-прыборы і прылады абсталёўваліся датчыкамі.

Самымі вядомымі з'яўляюцца трасы на авіябазах Эдвардс і Холаман (анг. Holloman Air Force Base), дзе, акрамя выпрабаванняў абсталявання, праводзіліся і тэсты з людзьмі з мэтай высветліць ўздзеянне на арганізм чалавека высокіх паскарэнняў пры разгоне і тармажэнні. Заадно тэставаліся і сістэмы катапультавання на калягукавых хуткасцях. Характэрна, што сярод інжынераў, што займаліся ракетнымі санкамі, быў і Эдвард Мёрфі (анг. Edward Murphy), аўтар аднайменнага закона.

Рэкорд хуткасці на зямлі усталяваны 30 красавіка 2003 г. на авіябазе Холаман і склаў 10 325 км/г або 2868 м/с (па іншых дадзеных 10430 км / г), што складае 8,5 Маха. Рэкорд хуткасці для пілатуемых ракетных санках быў усталяваны 10 снежня 1954 года таксама на авіябазе Холаман, калі падпалкоўнік Джон Пол Стап (анг.John Stapp) разагнаўся на іх да хуткасці 1017 км/г, што на той час з'яўлялася рэкордам для наземных кіруемых транспартных сродкаў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ракетныя сані

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
**Хонінгсваг** (нарв.: Honningsvåg) — горад у Нарвегіі, у фюльке Фінмарк. Размешчаны на паўднёвым ускрайку вострава Магероя, на якім таксама знаходзяцца мысы Нордкап і Кніўшэльёдэн — паўночны ўскраек Еўропы. Галоўнае паселішча і адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Нордкап.

Атрымаў статут горада ў 1996 годзе. У 1997 годзе ў Нарвегіі быў прыняты закон, згодна з якім горадам мог лічыцца толькі населены пункт з насельніцтвам больш чым 5000 жыхароў, але па прычыне, што Хонінгсваг быў аб’яўлены горадам да прыняцця закона, то статус захавалі. Дзякуючы гэтаму лічыцца адным з найменшых гарадоў Нарвегіі, а таксама адным з самых паўночных гарадоў Еўропы.

У порт Хонінгсвага заходзіць мноства круізных лайнераў.

Зноскі
------

1. 1 2  Tettsteders befolkning og areal — Statistics Norway.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2367019'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n79057569 · VIAF: 144232778 |
**Кнуд Бе́ргслін** (нарв.: Knud Bergslien; 1827 — 27 лістапада 1908, Осла) — нарвежскі мастак і педагог.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сем'і з мастацкімі традыцыямі. Брат скульптара Брыйнульфа Бергсліна і дзядзька мастака і скульптара Нільса Бергсліна. Ва ўзросце 18 гадоў К. Бергслін завербаваўся ў армію салдатам, таму што меў патрэбу ў грошах для навучання маляванню. Затым вучыцца ў бергенскай школе малюнка Ганса Рэўша. У 1844—1852 вывучае жывапіс у Антверпене, у перыяд 1850—1851 жыве ў Парыжы. З 1855 па 1869 вучыцца і працуе ў Дзюсельдорфе, належаў да Дзюсельдорфскай школе жывапісу. Пазней супрацоўнічаў з нарвежскімі мастакамі Хансам Гудэ і Адальфам Тыдэмандам. Пасля вяртання на радзіму К. Бергслін быў дырэктарам Школы жывапісу ў Осла. У 1875 годзе быў узнагароджаны каралём Швецыі і Нарвегіі Оскарам II ордэнам Вазы.

Кнуд Бергслін быў майстрам партрэтнага жывапісу, пісаў таксама сцэны з народнага жыцця і з гісторыі Нарвегіі.

Галерэя
-------

* Партрэт мастака Карла ДырыксаПартрэт мастака Карла Дырыкса
* Партрэт Петэра Асб'ёрнсена (1870)Партрэт Петэра Асб'ёрнсена (1870)
* Партрэт Іагана КолетаПартрэт Іагана Колета
* Юнага Хокана Хокансан перавозяць, каб выратаваць ад ворагаў (1869)Юнага Хокана Хокансан перавозяць, каб выратаваць ад ворагаў (1869)

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кнуд Бергслін

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90185027 · GND: 129242721 · ISNI: 0000 0000 6684 5656 · LCCN: no2009063050 · SUDOC: 163868557 · VIAF: 77388048 · ULAN: 500122036 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Клейн.

**Цэзар Клейн** (14 верасня 1876 — 13 сакавіка 1954) — нямецкі мастак-экспрэсіяніст і дызайнер.

Нарадзіўся ў Гамбургу. Калі яму было семнаццаць, бацькі настойвалі на тым, каб ён пайшоў вучнем рамеснага маляра. Пазней вучыўся ў Гамбургскай школе прыкладных мастацтваў, Дзюсельдорфскай мастацкай акадэміі і Каралеўскім музеі прыкладнога мастацтва ў Берліне. У 1910 годзе ён быў адным з 27 мастакоў, адхіленых ад Берлінскага сецэсіёна, якія ў адказ стварылі новы сецэсіён. Клейн ствараў літаграфіі і ксілаграфіі, вітражы і мазаіку, а таксама фрэскі на сценах і столях.

У 1913 годзе ён аформіў інтэр’ер новага кінатэатра «Марморхаус» у Берліне.

У гады пасля Першай сусветнай вайны Клейн быў звязаны з Вальтэрам Гропіусам, але адмовіўся ад прапановы Гропіуса выкладчыцкай пасады ў Баўхаўсе. На працягу 1920-х гадоў і пазней Клейн прысвяціў вялікую частку сваёй працы праектаванню тэатральнай і кінапрадукцыі. Ён быў сцэнографам фільма Роберта Вінэ «Сапраўднае» 1920 года і пастаноўкі «Хінкемана» Эрнста Толера ў 1924 годзе.

Клейн быў уключаны ў знакамітую выставу дэгенератыўнага мастацтва, арганізаванай нацысцкім рэжымам у 1937 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  César Klein<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Cesar Klein — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  César Klein // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15706812'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
**Марскі праспект** — праспект у Петраградскім раёне Санкт-Пецярбурга. Ідзе па Крастоўскім востраве ад праспекта Дынама да Рухінай вуліцы.

З 1849 года цяперашні Марскі праспект называўся Сярэдняй Вялікай алеяй, бо праходзіў па цэнтры вострава паміж сучаснымі Крастоўскім і Канстанцінаўскім праспектамі; да апошняга ад Марскога праспекта ішла вуліца Касая дарожка.

Алея выходзіла да мора, але ў 1889 годзе з яе вылучылася Батарэйная дарога.

У 200-годдзе Санкт-Пецярбурга Сярэднюю Вялікую алею перайменавалі ў Марскі праспект, нягледзячы на ​​тое, што праспект не дасягаў мора і пераходзіў у Батарэйную дарогу.

З 1930-х гадоў і Батарэйная дарога перастала выходзіць да мора, бо ў яе заканчэнні пабудавалі стадыён.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сачанка.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Явар.
**Святлана Явар** (сапр. Святлана Барысаўна Сачанка, 11 ліпеня 1968, Мінск — 15 чэрвеня 2011, Мінск) — беларуская паэтэса, літаратуразнавец.

Біяграфія
---------

Малодшая дачка пісьменніка Барыса Сачанкі. Скончыла філалагічны факультэт БДУ і аспірантуру Інстытута мовазнаўства Акадэміі навук Беларусі. Працавала ў розных беларускіх выдавецтвах, ва ўніверсітэце культуры, Нацыянальным навукова-асветніцкім цэнтры імя Ф. Скарыны.

Памерла 15 чэрвеня 2011 года. Паводле В. Шніпа, яе цела знайшлі з вершам, прысвечаным бацькам. Была крэміравана ў крэматорыі на Паўночных могілках. Прах пахаваны побач з бацькам, Барысам Сачанкам, на Усходніх могілках Мінска.

Бібліяграфія
------------

* «Раніца ў туманах» (Мінск: Бібліятэка часопіса «Маладосць», 1994)
* «Белы месяц» (Мінск: Мастацкая літаратура, 1994)

Зноскі
------

1. ↑  Віктар Шніп. Пугачоўскі цырульнік Архівавана 29 кастрычніка 2020..
2. ↑  Памерла Святлана Явар(недаступная спасылка)
3. ↑  Вянок памяці: Сьвятлана Явар
**Хон Гільдон** — персанаж карэйскага эпасу, упершыню які з’явіўся ў сярэднявечным карэйскім рамане «Паданне аб Хон Гільдоне» (кар. 홍길동전, 洪吉童傳), напісаным у эпоху Дынастыі Часон. Аўтар рамана — Хо Гюн, прыкладны час напісання — канец XVI — пачатак XVII стагоддзя. Сучасныя крытыкі праводзяць паралелі паміж Хон Гільдонам і героем англійскага эпасу Робін Гудам, паколькі абодва гэтых персанажа былі абаронцамі беднаты.

Аўтар рамана Хо Гюн (кар.: 허균) нарадзіўся ў інтэлігентнай канфуцыянскай сям’і. Яго зводны брат Хо Сон быў вядомым паэтам, сястра Хо Нансальхон таксама была паэткай і мастаком.

Імя Хон Гільдон часта ўжываецца ў Карэі як экзэмпліфікант, накшталт Джона Доў у ЗША.

Гісторыя аб Хон Гільдоне
------------------------

Хон Гільдон быў незаконнанароджаным дзіцем у сям’і арыстакрата. Сям’я не прымала яго. Яго бацька, пачуўшы ад шамана, што яго пазашлюбны сын нясе праклён, паспрабаваў забіць Хон Гільдона, але пацярпеў няўдачу. Хон Гільдон, шакаваны і засмучаны ўчынкам бацькі, збег з хаты і стаў верхаводам шайкі разбойнікаў. Яго банда рабавала багатых людзей і раздавала дабро беднякам, таму яго папулярнасць сярод простага народа расла, а афіцыйныя ўлады абвясцілі яго ў вышук. Нацыянальная гвардыя распачала мноства няўдалых спробаў схапіць Хон Гільдона, пасля чаго яму прапанавалі працу ў якасці ваеннага міністра. Хон Гільдон пагадзіўся. Прыняўшы пост, Хон Гільдон некаторы час атрымліваў асалоду ад жыцця шляхетнага ваяводы, аднак неўзабаве зразумеў, што простыя людзі ўсё яшчэ пакутуюць ад прыгнёту з боку багатыроў. У пошуках праўды ён адправіўся ў Нанкін. Па дарозе Хон Гільдону сустрэлася племя людзей юльда, якія пакутуюць пад прыгнётам расы дэманаў. Хон Гільдон перамог дэманаў і стаў ванам юльда, дзе і правіў шчасліва да самай смерці.

У мастацтве
-----------

У 1986 годзе ў Паўночнай Карэі знялі фільм «Хон Гільдон». Фільм дэманстраваўся ў СССР. У 2009 годзе Паўднёвая Карэя зняла фільм «Нашчадкі Хон Гіль Дона». У 2008 годзе ў Паўднёвай Карэі знялі гістарычны серыял «Хон Гіль Дон — легенда пра сумленнага злодзея», а ў 2017 годзе — серыял «Бунтар Хон Гіль Дон».

Зноскі
------

1. ↑  *DBDic.com (디비딕닷컴).* Neo geugeo ani? 너 그거 아니? (Знаете ли вы, что...) (руск.). — 2001. — ISBN 89-7075-229-3.
2. ↑
3. ↑   Архівавана 5 снежня 2022.

Літаратура
----------

* Хон Киль Дон // Фусе — Цуруга. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 307—308. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 46).

Спасылкі
--------

* Корейский Робин Гуд (англ.). Архівавана з першакрыніцы 10 красавіка 2012. Праверана 3 лістапада 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 15055005t · VIAF: 182288080 |
**Марсель Янко** (24 мая 1895, Бухарэст, Румынія — 21 красавіка 1984, Эйн-Ход, Ізраіль) — ізраільскі і румынскі мастак, архітэктар і пісьменнік. Адзін з заснавальнікаў дадаізму. Заснавальнік вёскі мастакоў і скульптараў у Эйн-Ход каля Хайфы.

Біяграфія
---------

Марсель Янко нарадзіўся ў Бухарэсце 24 мая 1895 года ў яўрэйскай сям’і. Паралельна з навучаннем у сярэдняй школе ён браў прыватныя ўрокі ігры на фартэпіяна, а таксама ўрокі малявання ў румынскага мастака Іосіфа Ісера.

У 1915 годзе пачаў вывучаць архітэктуру ў Політэхнічнай школе Цюрыха. У гады вучобы ў Цюрыху Янко прымаў актыўны ўдзел у мадэрнісцкім руху, цэнтрам дзейнасці якога было «Кабарэ Вальтэр». Гэты рух заклікаў дзеячаў культуры перагледзець свае пазіцыі ў сувязі з кровапралітнай вайной, якая ішла ў тыя гады. Разам з членамі гэтага руху Хуга Балем, Хансам Арпам, Рычардам Хюльзенбекам і Трыстанам Тцара Янко заснаваў у 1916 годзе новы напрамак у літаратуры і мастацтве — дадаізм.

У 1921 годзе Янко адправіўся ў Парыж, дзе спрабаваў пераканаць сваіх французскіх калег у тым, што дадаізм — універсальны кірунак. Аднак яго довады былі адпрэчаны на той падставе, што «ўсё гэта Кабала», гэта значыць яўрэйская містыка, несумяшчальная з яснасцю французскага розуму. У 1922 годзе вярнуўся ў Бухарэст.

У Румыніі Янко заснаваў першы ў гэтай краіне мадэрнісцкі рух, які выдаваў у 1922—1932 гадах часопіс «Кантэмпаранул». Разам з братам адчыняе архітэктурнае бюро і займаецца праектаваннем дамоў. У свой другі румынскі перыяд працягвае захоплена займацца жывапісам і ўжо ў 1922 годзе адкрываецца яго першая выстава ў Бухарэсце. Як у архітэктуры, так і ў жывапісе яго творчасць знаходзіцца пад уплывам канструктывізму і кубізму. За першай выставай рушылі ўслед іншыя выставы як у Румыніі, так і іншых краінах. Цяпер у Нацыянальным музеі мастацтваў Румыніі выстаўлены работы мастака.

Паводле кнігі Давіда Гіладзі, рашэнне аб рэпатрыяцыі ў Эрэц-Ісраэль Янко прыняў яшчэ ў 1936 годзе. У 1938-м годзе ён упершыню пабываў у Палесціне, а ў 1941 годзе, пасля першых пагромаў супраць яўрэяў у Румыніі, перабраўся з сям’ёй у Эрэц-Ісраэль.

Пасяліўся ў Тэль-Авіве, дзе працаваў архітэктарам у мэрыі горада і рыхтаваў дэкарацыі для створанага ў 1944 годзе тэатра Камеры. Ён таксама планаваў вілы і ўдзельнічаў у планіроўцы нацыянальных паркаў. У 1942 годзе работы мастака былі прадстаўлены на персанальнай выставе ў Тэль-Авіве. У наступныя гады ўдзельнічаў у мясцовых выставах, а таксама ў выставах у сусветна вядомых музеях Венецыі, Парыжа, Нью-Йорка і іншых гарадоў.

1. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Marcel Janco // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Marcel Janco<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
**Хорар-панк**, **жах-панк** — разнавіднасць панк-року, якой характэрны тэксты запазычаныя ў навукова-фантастычных і хорар фільмах, з музычнай асновай ранняга панк-рока, ду-вопа і, у меншай ступені, рокабілі. Лічыцца, што як самастойны стыль, хорар-панк, з'явіўся ў пачатку 2000-х гадоў у Германіі, у сілу папулярнасці гучання і стылю, які быў прынесены, большым чынам гуртам The Misfits, і іх альбомамі American Psycho і Famous Monsters. Неацэнны фундамент у развіццё стылю, і субкультуры ў цэлым, занёс нямецкі лэйбл FiendForce Records.

### Гурты

Гурты, гульцы хорар-панка выкарыстоўваюць у сваёй лірыцы выдуманых істот (такіх як:вампіры, зомбі, пярэваратні, здані і інш), страшныя гісторыі, часта сустракаюцца дасылкі да фільмаў жахаў, усё гэта не без чорнага гумару. Хорар-панк з'яўляецца квітнеючым андэграундным жанрам з прыхільнікамі ў розных краінах свету і са сваімі музычнымі фестамі, такімі як Fiend Fest. Знешні выгляд удзельнікаў гэтых гуртоў часам ашаламляе, шматлікія выкарыстоўваюць грым, дзеля пераваплачэння ў іншых істот.

### Гл. таксама

* Хорар-хардкор
* Хорар-глем
**Спарта** (грэч.  Σπάρτη) — горад у Грэцыі ў вобласці Лаконія на поўдні паўвострава Пелапанес, у даліне ракі Эўротас. У Старажытнай Грэцыі Спарта была горадам-дзяржавай.

|  |
| --- |
|  |

Гісторыя
--------

### Старажытная Спарта

Тэрыторыя Старажытнай Спарты
Горад Спарта стаяў на рацэ Еўрот. Тэрыторыя дзяржавы каля 1000 г. да н.э. была заваяваная дарыйцамі, якія частку старых жыхароў-ахейцаў ператварылі ў перыекаў (палітычна бяспраўных, але па-грамадзянску вольных), частку ў ілотаў (дзяржаўных рабоў); самі дарыйцы склалі панавальнае саслоўе спартыатаў.

У IX стагоддзі да н.э. заканадаўства Лікурга зрабіла з Спарты моцную ваенную дзяржаву, у двух войнах яны заваявалі Месенію і набылі гегемонію над Пелапанесам і нават перавагу ва ўсёй Старажытнай Грэцыі аж да перыяду Грэка-персідскіх войн.

У суперніцтве з афінянамі спартанцы перамаглі іх у Пелапанескай вайне (431—404 гадах да н.э.), але страцілі сваю перавагу ў 371 годзе да н.э. у вайне з Фівамі. Пасля няўдачы рэформаў Агіса і Клеамена ў III стагоддзі да н.э. Спарта ў паразе пры Селазіі ў 221 годзе да н.э. канчаткова страціла сваё значэнне і ў 146 годзе да н.э. патрапіла пад уладу Рыма.

### Незалежная Грэцыя

Лаконія
Сучасны горад Спарта закладзены ў 1834 годзе. Адміністрацыйны цэнтр нома Лаконія. 14,5 тысяч жыхароў (1981). Гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раёна даліны р. Эўротас. Дробныя прадпрыемствы харчовай, тэкстыльнай, тытунёвай і хімічнай прамысловасці.

Культура
--------

Асноўнымі славутасцямі сучаснай Спарты з'яўляюцца размешчаныя ў яе наваколлях руіны Старажытнай Спарты. Захаваліся фрагменты антычных будынкаў VII стагоддзя да н.э. — II стагоддзя н.э.: Акропаль з храмам Афіны (VI у. да н.э.), храмы (7-5 стст. да н.э.), тэатр (1-2 стст. н.э.).

### Камп’ютарныя гульні

У Rome: Total War Спарта выступае сталіцай грэчаскай дзяржавы 200-ых гадоў да н.э.

Вядомыя асобы
-------------

* Хілон

Гл. таксама
-----------

* Бітва пад Кінаскефаламі, -364

Літаратура
----------

* *Андреев Ю. В.* Мужские союзы в дорийских городах-государствах (Спарта и Крит). СПб.: Алетейя, 2004. — ISBN 5-89329-669-9.
* *Печатнова Л. Г.* История Спарты. Период архаики и классики. — Гуманитарная Академия, 2002. — ISBN 5-93762-008-9.
* *Дубровский И.* Спартанский эксперимент Архівавана 24 кастрычніка 2007. // Вокруг света. — 2006. — № 1 (2784).
* *Секунда Н.* Армия Спарты. М.: АСТ, Астрель, 2004.- ISBN 5-17-023262-4, ISBN 5-271-08554-6, ISBN 1-85532-689-0.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4056054-5 · LCCN: sh85126330 · NDL: 00628643 · NKC: ge130899 · VIAF: 316429266 |
**Лака** (гавай. *Laka*) — у міфалогіі гавайцаў бог урадлівасці, пачынальнік і заступнік хулы. У іншых палінезійскіх народаў вядомы пад імёнамі **Рата** (*Rata*), **Лата** (*Lata*), **Ата** (*Ata*), **Ласа** (*Lasa*).

Паводле легенд, Лака паходзіў з Таіці, адкуль рушыў на Гавайскія астравы, каб адпомсціць за смерць бацькі. У дарозе яго лодку перакулілі багі лёсу. Дзякуючы ахвярапрынашэнню ён атрымаў падтрымку ад вялікіх багоў і праз розныя прыгоды дасягнуў сваёй мэты.

Ад Лакі вялі свой род манархі Таіці і Гавайскіх астравоў.

Часам Лака выступае ў гавайскіх легендах як жаночае бажаство-ахоўніца лесу і сястра Пеле.

Спасылкі
--------

* Багі хулы
**Любоў Міхалаўна Гакебуш** (укр.: Любов Михайлівна Гаккебуш; 14 (26) верасня 1888, Нэмірыў — 28 мая 1947, Кіеў) — украінская тэатральная актрыса, педагог і перакладчык. Народная артыстка Украінскай ССР (1943). Сястра Міхаіла і Валянціна Гакебушаў, маці Валерыя Гакебуша.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў шляхецкай сям’і. Вучылася ў Інстытуце высакародных дзяўчат у Кіеве, на Вышэйшых жаночых курсах і ў студыі Камернага тэатра ў Маскве.

На прафесійнай сцэне з 1917 года, сцэнічную дзейнасць пачала ва Украінскім нацыянальным тэатры (1917—1918), затым у Першым тэатры УССР імя Шаўчэнкі ў Кіеве (1919—1921), у Другім тэатры УССР імя Франко ў Вінніцы (1921—1922). Іграла ў тэатры Леся Курбаса «Бярэзіль» у 1922—1926 гадах да пераезду ў Харкаў.

У 1926—1928 у Адэскім тэатры імя Кастрычніцкай рэвалюцыі, у 1928—1933 у Харкаўскім Чырвоназаводскім тэатры, пасля яго пераводу ў Сталіна (Данецк) працавала ў Данецкім тэатры (1933—1938). У 1938—1941 зноў у Адэскім тэатры імя Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Падчас вайны далучылася да трупы Харкаўскага украінскага тэатра імя Шаўчэнкі ў эвакуацыі (1941—1944). Член КПСС з 1943 года. Пасля 1944 пасялілася ў Кіеве і засяродзілася на перакладчыцкай дзейнасці ў Кіеўскім тэатральным інстытуце.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нічыпарук.
**Любоў Лук’янаўна Нічыпарук** (12 красавіка 1923, в. Баяры Брэсцкага павета Палескага ваяводства — 3 лістапада 2012, Расна, Камянецкі раён) — перадавік сельскагаспадарчай вытворчасці, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

Скончыла чатыры класы польскай школы ў 1936 годзе.

З 1949 года працавала ў калгасе «Савецкая Беларусь»: у паляводчай брыгадзе, затым кладаўшчыцай. У 1955—1957 гадах была звеннявой па вырошчванні лёну і кукурузы.

З лютага 1957 года — даярка на калгаснай ферме. За высокія надоі малака 22 сакавіка 1966 года ўдастоена звання Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Серп і Молат».

Займалася грамадскімі справамі. У 1963 годзе была прынята ў КПСС. Абіралася дэпутатам Высокаўскага раённага Савета дэпутатаў працоўных, Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання (1962—1966).

З 1978 года была пенсіянерам саюзнага значэння, але працягвала выконваць розныя работы ў калгасе.

Калі ў 1991 годзе ў Расне пачалі ўзводзіць Свята-Міхайлаўскую царкву, шмат дапамагала на будаўніцтве. За дапамогу была ўзнагароджана Граматай Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі Філарэта (2002).

Літаратура
----------

* Нічыпарук Любоў Лук’янаўна // Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. Мінск, 1981. Т. 5. С. 451.
* «Савецкая Беларусь» : [гісторыя калгаса; узгадваецца Л. Л. Нічыпарук] // Памяць. Камянецкі раён : гіст.-дакум. хроніка. Мінск, 1997. С. 455—457.
* Нічыпарук Любоў Лук’янаўна // Беларуская савецкая энцыклапедыя : у 12 т. Мінск, 1973. Т. 7. С. 522.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Осіма.
**Хіросі Осіма** (яп.: 大島 浩; 19 красавіка 1886 — 6 чэрвеня 1975) — барон, генерал Імператарскай Арміі Японіі, пасол Японіі ў нацысцкай Германіі падчас Другой сусветнай вайны. Па сваіх поглядах германафіл, аднак займаў асцярожную пазіцыю ў пытанні ўступлення Японіі ў вайну з СССР, лічыў што баявыя дзеянні на некалькіх франтах — супраць ЗША і супраць СССР — непрымальныя. Яго гістарычная роля па выразе генерала Джорджа Маршала — «наша галоўная крыніца інфармацыі пра намеры Гітлера ў Еўропе». Пры гэтым сам пасол і не падазраваў пра гэта да самага заканчэння вайны. Быў асуджаны да пажыццёвага зняволення як ваенны злачынец на Такійскім працэсе ў лістападзе 1948 года. Памілаваны ў 1955 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Hiroshi Oshima // TracesOfWar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98839586'></a>
2. ↑  ОСИМА Хироси // Япония от А до Я. Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM). — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12495558w · CONOR: 120801891 · GND: 119144328 · ISNI: 0000 0001 1050 5211 · LCCN: n80090051 · NDL: 00335438 · NTA: 067778844 · NUKAT: n2010157843 · SUDOC: 034170464 · VIAF: 30840654 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дэмыдзіўка.

**Дэмыдзіўка** (укр.: Демидівка) — пасёлак гарадскога тыпу ў Ровенскай вобласці Украіны на рацэ Жабычы, цэнтр Дэмыдзіўскага раёна.

Геаграфія
---------

Знаходзіцца на левым беразе ракі Жабычы (прыток Стыра), за 35 км ад чыгуначнай станцыі Дубна і за 80 км ад абласнога цэнтра. 

Размешчаны ў цэнтральнай частцы Валынскагай ўзвышша, паверхня падвышаная, плоскахвалістая лясная раўніна. Глебы пераважна чарназёмныя, цёмна-шэрыя ападзоленыя. Экалагічная абстаноўка спрыяльная, прамысловых прадпрыемстваў з высокім узроўнем забруджвання навакольнага асяроддзя няма. Антрапагеннае ўздзеянне на навакольнае асяроддзе мінімальнае.

Гісторыя
--------

Першая згадка аб паселішчы адносіцца да 1570 г. Тады яно называлася Дэмыдзіў. Назва паходзіць ад мужчынскага імя Дзямід (укр.: Демид). У пачатку XVII ст. Дзямідаў быў невялікім паселішчам, якое належала некалькім памешчыкам. У 1629 г. у ім налічваўся 21 дом. 

У 1795 г. Дэмыдзіўка ўвайшла ў склад Расійскай імперыі. Да 1860 г. ёю валодалі памешчыкі Гарчынскія, затым яна стала ўласнасцю казны. На час перапісу насельніцтва ў 1897 г. тут пражывала 679 чалавек, выключна габрэі.

За перыяд Другой сусветнай вайны ў мястэчку было расстраляна тысяча чалавек, спалена 120 жылых дамоў. 8 кастрычніка 1942 г. пры ліквідацыі мясцовага гета было забіта каля 600 габрэяў. 17 сакавіка 1944 г. мястэчка занялі часткі войскаў 1-га Украінскага фронту.

У канцы 1962 г. Дэмыдзіўскі раён быў расфармаваны, а Дэмыдзіўка ўвайшла ў склад Млыніўскага раёна. Рашэннем Вярхоўнай Рады Украіны ў снежні 1996 г. быў адноўлены статус Дэмыдзіўкі як раённага цэнтра.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 177-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Украіны на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Дэмыдзіўскага раёна |
| --- |
| Пгт | **Дэмыдзіўка** |  |
| Вёскі | Ахматкіў ·  Бэрэстэчка ·  Більчэ ·  Барэмэль ·  Вэрбэнь ·  Вычаўкы ·  Вышнэвэ ·  Ваўкавыі ·  Глыбока Далына ·  Дубляны ·  Золачыўка ·  Ільпыбакы ·  Калыніўка ·  Княгынынэ ·  Капань ·  Лысын ·  Лішня ·  Лапаўшэ ·  Малэвэ ·  Набэрэжнэ ·  Нывы-Залачыўскі ·  Новы Цік ·  Пашэва ·  Пэрэкалі ·  Рагізнэ ·  Рудка ·  Смыкіў ·  Таўпыжын ·  Хрынныкы ·  Шыбын |

| Ровенская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Варашскі
* Дубенскі
* Ровенскі
* Сарнэнскі

 | Сцяг Ровенскай вобласціСцяг Ровенскай вобласціГерб Ровенскай вобласціГерб Ровенскай вобласці |
| Гарады | 
* Астрог
* Бэрэзнэ
* Вараш
* Дубна
* Дубровіца
* Здалбуніў
* Кастопіль
* Корац
* Радывыліў
* **Роўна**
* Сарны

 |
| Пгт | 
* Валадымырэць
* Гошча
* Дэмыдзіўка
* Зарычнэ
* Квасыліў
* Клэвань
* Клэсіў
* Мізач
* Млыніў
* Оржыў
* Ракытнэ
* Рафаліўка
* Сасновэ
* Смыга
* Стэпань
* Тамашгорад

 |
**Матрыярхат**, **гінекакратыя** — форма грамадства, у якім галоўная роля належыць жанчынам, асабліва маці сямейства гэтага грамадства. Матрыярхатам часам таксама завуць форму ўрада, сфарміраванага выключна з жанчын або ў якім дамінуюць жанчыны.

Праца Л. Г. Моргана «Старажытнае грамадства» на доўгія гады зацвердзіла пункт гледжання аб асобай стадыі ў развіцці чалавечага грамадства — мацярынскім родзе. Лічылася, што гэтую стадыю абавязкова прайшло ўсё чалавецтва. Сучасная навука не так катэгарычна. Так, дадзенаму сцверджанню супярэчыць этнаграфічны матэрыял. У прыватнасці, была звернута ўвага на тое, што пры аднолькавым узроўні развіцця некаторыя плямёны абарыгенаў Аўстраліі былі арганізаваны па мацярынска-родавым, а іншыя — па бацькоўска-родавым прынцыпе. Даволі пераканаўчым здаецца меркаванне, што род не меў значэння вытворчага калектыву, а існаваў галоўным чынам для рэгулявання шлюбных адносін. Пры гэтым род мог выступаць у мацярынскай альбо бацькоўскай форме ў залежнасці ад пэўных умоў, а не ад стадыі развіцця. Галоўнай жа эканамічнай ячэйкай грамадства з’яўлялася абшчына. Яна магла ўключаць прадстаўнікоў розных родаў. Практычна адкінута ў сучаснай навуцы і ідэя аб матрыярхаце (літар. «маці» і «панаванне», «улада»). Жанчына не займала пануючага становішча нават у мацярынскім родзе. На чале такога роду мог стаяць брат жанчыны.

Літаратура
----------

* Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да сярэдзіны XIII ст.: 6-ы кл.: хрэстаматыя: дапам. для вучняў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / аўтар уступ. матэрыялаў, склад. С. М. Цемушаў. — Мн.: Нар. асвета, 2012. — 199 с. іл. ISBN 978-985-03-1843-5
**Мастэрс 1987** (англ.: Masters 1987, таксама вядомы як *Benson and Hedges Masters 1987* — па назве спонсара) — прафесійны нярэйтынгавы турнір па снукеры, які праходзіў з 25 студзеня па 1 лютага 1987 года ў «Уэмблі канферэнц-цэнтры», у Лондане. Турнір стаў 13-м розыгрышам Мастэрс, які праводзіцца штогод з 1975 года. Спонсарам турніру ў чарговы раз стала тытунёвая кампанія Benson and Hedges. Прызавы фонд турніру склаў £200,000 (на £25,000 больш, чым у мінулым годзе), з якіх £51,000 атрымаў пераможца.

У турніры прыняло ўдзел 16 гульцоў, якія займалі вышэйшыя пазіцыі у сусветным рэйтынгу. Яны ўсе пачалі турнір са стадыі 1/8 фіналу без якіх-небудзь папярэдніх матчаў.

Дэніс Тэйлар выйграў першы тытул Мастэрс у сваёй кар'еры, вырваўшы ў фінальным матчы перамогу ў суайчынніка Алекса Хігінса - 9:8.

| ⛭Мастэрс |
| --- |
| Усе турніры | 
* 1975
* 1976
* 1977
* 1978
* 1979
* 1980
* 1981
* 1982
* 1983
* 1984
* 1985
* 1986
* 1987
* 1988
* 1989
* 1990
* 1991
* 1992
* 1993
* 1994
* 1995
* 1996
* 1997
* 1998
* 1999
* 2000
* 2001
* 2002
* 2003
* 2004
* 2005
* 2006
* 2007
* 2008
* 2009
* 2010
* 2011
* 2012
* ✯ 2013
* ✰ 2014
* 2015
* 2016
* 2017
* 2018

 |
Філдсаўскі медаль
Рэверс
**Філдсаўская прэмія** (англ.: Fields Medal) — міжнародная прэмія і медаль, якія ўручаюцца адзін раз у 4 гады на кожным міжнародным матэматычным кангрэсе двум, тром або чатыром маладым матэматыкам маладзейшым за 40 гадоў (або якія дасягнулі 40-годдзя ў год ўручэння прэміі).

Прыз і медаль названы ў гонар Джона Філдса, які быў прэзідэнтам VII міжнароднага матэматычнага кангрэса, які праходзіў у 1924 годзе ў Таронта, прапанаваў на кожным наступным кангрэсе ўзнагароджваць двух матэматыкаў залатым медалём у знак прызнання іх заслуг.

Філдсаўскі медаль робяць з 14-каратнага золата (583 пробы). На адным баку - надпіс на латыні: «Transire suum pectus mundoque potiri» («Перасягнуць сваю чалавечую абмежаванасць і заваяваць Сусвет») і выява Архімеда. А на абароце: «Congregati ex toto orbe mathematici ob scripta insignia tribuere» («Матэматыкі, якія сабраліся з усяго свету, ўшаноўваюць выдатны ўклад у спазнанне»).

Сума грашовай прэміі адносна невялікая - 15 000 канадскіх долараў.

Першыя два медалі былі ўручаны ў 1936 годзе на X Кангрэсе ў Осла. З 1966 года (кангрэс у Маскве) максімальная колькасць медалёў павялічана да чатырох за кангрэс. У 2002 годзе (кангрэс у Пекіне) былі ўручаны два медалі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis · Даведка РІА |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4479720-5 · Microsoft: 113036346 |

| Лаўрэаты Філдсаўскай прэміі |
| --- |
|  | 
* Альфорс / Дуглас (1936)
* Сельберг / Шварц (1950)
* Кадайра / Сер (1954)
* Рот / Том (1958)
* Мілнар / Хёрмандэр (1962)
* Ацья / Гратэндык / Коэн / Смейл (1966)
* Бейкер / Новікаў / Томпсан / Хіранака (1970)
* Бамбіеры / Мамфард (1974)
* Дэлінь / Квілен / Маргуліс / Феферман (1978)
* Кон / Цёрстан / Яу (1982)
* Дональдсан / Фальтынгс / Фрыдман (1986)
* Уітэн / Джонс / Дрынфельд / Моры (1990)
* Бурген / Зельманаў / Ёкоз / Ліёнс (1994)
* Борчэрдс / Гаўэрс / Канцэвіч / Мак-Мулен (1998)
* Ваяводскі / Лафорг (2002)
* Вернер / Акунькоў / Перэльман1 / Тао (2006)
* Вілані / Ліндэнштраус / Нго / Смірноў (2010)
* Авіла / Бхаргава / Хайрэр / Мірзахані (2014)
* Біркар / Фігалі / Шольцэ / Венкатэш (2018)
* Вязоўская / Дзюмініль-Капен / Мейнард / Ха (2022)

1 Адмовіўся ад прэміі
 |