**Прыстаўкі СІ** служаць для скарачэння напісання доўгіх лікаў.

Прыстаўкі для кратных адзінак
-----------------------------

**Кратныя адзінкі** — адзінкі, якія ў цэлую колькасць разоў перавышаюць асноўную адзінку вымярэння некаторай фізічнай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў кратных адзінак:


| Кратнасць
  | Прыстаўка
  | Пазначэнне
  | Прыклад
  |
| --- | --- | --- | --- |
| беларуская
  | міжнародная
  | беларускае
  | міжнароднае

  |
| 101 | дэка
  | deca
  | да
  | da
  | дал — дэкалітр
  |
| 102 | гекта
  | hecto
  | г
  | h
  | га — гектар
  |
| 103 | кіла | kilo
  | к
  | k
  | кН — кіланьютан
  |
| 106 | мега
  | Mega
  | М
  | M
  | МПа — мегапаскаль
  |
| 109 | гіга
  | Giga
  | Г
  | G
  | ГГц — гігагерц
  |
| 1012 | тэра
  | Tera
  | Т
  | T
  | ТВ — тэравольт
  |
| 1015 | пета
  | Peta
  | П
  | P
  | Пфлоп — петафлоп
  |
| 1018 | гекса
  | Hexa
  | Э
  | E
  | ЭБ — эксабайт
  |
| 1021 | зэта
  | Zetta
  | З
  | Z
  | Зб — зэтабіт
  |
| 1024 | іота
  | Yotta
  | Ё
  | Y
  | ІОБ — іотабайт |

### Двайковае разуменне прыставак

У праграмаванні і індустрыі, звязанай з камп'ютарамі, тыя жа самыя прыстаўкі кіла-, мега-, гіга-, тэра- і г. д. у выпадку ўжывання да велічынь, кратных ступеням двойкі (напр. байт), могуць азначаць кратнасць не 1000, а 1024=210. Якая менавіта сістэма ўжываецца, павінна быць ясна з кантэксту (напр. у дачыненні да аб'ёму аператыўнай памяці выкарыстоўваецца кратнасць 1024, а ў дачыненні да аб'ёму дыскавай памяці ўведзеная вытворцамі цвёрдых дыскаў — кратнасць 1000).


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 кілабайт | = 10241 | = 210 | = 1024 байт |
| 1 мегабайт | = 10242 | = 220 | = 1 048 576 байт |
| 1 гігабайт | = 10243 | = 230 | = 1 073 741 824 байт |
| 1 тэрабайт | = 10244 | = 240 | = 1 099 511 627 776 байт |
| 1 петабайт | = 10245 | = 250 | = 1 125 899 906 842 624 байт |
| 1 эксабайт | = 10246 | = 260 | = 1 152 921 504 606 846 976 байт |
| 1 зэтабайт | = 10247 | = 270 | = 1 180 591 620 717 411 303 424 байт |
| 1 іотабайт | = 10248 | = 280 | = 1 208 925 819 614 629 174 706 176 байт |

У пазбяганне блытаніны ў сакавіку 1999 года Міжнародная электратэхнічная камісія ўвяла новы стандарт па найменні двайковых лікаў.

Прыстаўкі для дзельных адзінак
------------------------------

**Дзельныя адзінкі**,
складаюць вызначаную дзель (частка) ад усталяванай адзінкі вымярэння некаторай велічыні. Міжнародная сістэма адзінак (СІ) рэкамендуе наступныя прыстаўкі для пазначэнняў дзельных адзінак:


| Дзельнасць
  | Прыстаўка
  | Пазначэнне
  | Прыклад
  |
| --- | --- | --- | --- |
| беларуская
  | міжнародная
  | беларускае
  | міжнароднае
  |
| 10?1 | дэцы
  | deci
  | д
  | d
  | дм — дэцыметр
  |
| 10−2 | санты
  | centi
  | с
  | c
  | см — сантыметр
  |
| 10−3 | мілі
  | milli
  | м
  | m
  | мл — мілілітр
  |
| 10−6 | мікра
  | micro
  | мк
  | значок мікра- µ (u)
  | мкм — мікраметр, мікрон
  |
| 10−9 | нана
  | nano
  | н 
  | n
  | нм — нанаметр
  |
| 10−12 | піка
  | pico
  | п
  | p
  | пф — пікафарад
  |
| 10−15 | фемта
  | femto
  | ф
  | f
  | фс — фемтасекунда
  |
| 10−18 | ата
  | atto
  | а
  | a
  | ас — атасекунда
  |
| 10−21 | зепта
  | zepto
  | з
  | z
  |  |
| 10−24 | ёкта
  | yocto
  | ё
  | y
  |  |

Паходжанне прыставак
--------------------

Большасць прыставак утварыліся ад грэчаскіх слоў. Дэка паходзіць ад слова deca або deka (δέκα) — «дзесяць», гекта — ад hekaton
(ἑκατόν) — «сто», кіла — ад chiloi (χίλιοι) — «тысяча», мега — ад megas (μέγας), г.зн. «вялікі», гіга — гэта gigantos (γίγας) — «гіганцкі», а тэра — teratos (τέρας), што азначае «жахлівы». Пета (πέντε) і экса (ἕξ) адпавядаюць пяці і шасці разрадам па тысячы і перакладаюцца, адпаведна, як «пяць» і «шэсць». Дзельныя мікра (ад micros, μικρός) і нана (ад nanos, νᾶνος) перакладаюцца як «малы» і «карлік». Ад аднаго слова ὀκτώ (októ), якое азначае «восем», утворанныя прыстаўкі іота (10008) і ёкта (1/10008).

Як «тысяча» перакладаецца і прыстаўка мілі, узыходзячая да лацінскага mille. Лацінскія карані маюць таксама прыстаўкі санты — ад centum («сто») і дэцы — ад decimus («дзясяты»), зэта — ад septem («сем»). Зепта («сем») паходзяць ад лацінскага слова septem або ад французскага sept.

Прыстаўка ата ўтвораная ад дацкага atten («васямнаццаць»). Фемта ўзыходзіць да дацкага (нарвежскага) femten або да старажытнаісландскага fimmtān і азначае «пятнаццаць».

Прыстаўка піка адбываецца альбо ад французскага pico («дзюба» або «маленькая колькасць»), альбо ад італьянскага piccolo, г.зн. «маленькі».

Правілы выкарыстання прыставак
------------------------------

* Прыстаўкі варта пісаць злучна з найменнем адзінкі або, адпаведна, з яе пазначэннем.
* Выкарыстанне двух або больш прыставак запар (напр. мікраміліфарад) не дазваляецца.
* Пазначэнні кратных і дзельных адзінак зыходнай адзінкі, узвядзёнай у ступень, утвараюць дадаваннем ступені, якая адпавядае паказчыку да пазначэння кратнай або дзельнай адзінкі зыходнай адзінкі, прычым паказчык азначае ўзвядзенне ў ступень кратнай або дзельной адзінкі (разам з прыстаўкай). Прыклад: 1 км² = (10³ м)² =106 м² (а не 10³ м²). Найменні такіх адзінак утвараюць, далучаючы прыстаўку да наймення зыходнай адзінкі: квадратны кіламетр (а не кіла-квадратны метр).
* Калі адзінка ўяўляе сабой памнажанне або стаўленне адзінак, прыстаўку, або яе пазначэнне, далучаюць, як правіла, да наймення або пазначэння першай адзінкі: кПа•с/м (кілапаскаль-секунда на метр). Далучаць прыстаўку да другога множніка памнажання або да назоўніка дапушчаецца толькі ў абгрунтаваных выпадках.

Дастасавальнасць прыставак
--------------------------

У сувязі з тым, што найменне адзінкі масы ў СІ — кілаграм — утрымоўвае прыстаўку «кіла», для ўтварэння кратных і дзельных адзінак масы выкарыстоўваюць дзельную адзінку масы — грам (0,001 кг).

Прыстаўкі абмежавана выкарыстоўваюцца з адзінкамі часу: кратныя прыстаўкі наогул не спалучаюцца з імі (ніхто не выкарыстае «кіласекунду», хоць гэта фармальна і не забаронена), дзельные прыстаўкі далучаюцца толькі да секунды (мілісекунда, мікрасекунда і г. д.). У адпаведнасці з ДАСТ 8.417-2002, найменне і пазначэнні наступных адзінак СІ не дапушчаецца ўжываць з прыстаўкамі: хвіліна, гадзіна, суткі (адзінкі часу), градус, хвіліна, секунда (адзінкі плоскага вугла), астранамічная адзінка, дыоптрыя і атамная адзінка масы.

З метрамі з кратных прыставак на практыцы ўжываюць толькі кіла-: замест мегаметраў (Мм), гігаметраў (Гм) і г. д. пішуць «тысячы кіламетраў», «мільёны кіламетраў» і г. д.; замест квадратных мегаметраў (Мм²) пішуць «мільёны квадратных кіламетраў».

Ёмістасць кандэнсатараў традыцыйна вымяраюць мікрафарадамі і пікафарадамі, але не міліфарадамі або нанафарадамі (пішуць 60 000 пф, а не 60 нф; 2 000 мкф, а не 2 мф).

Прыстаўкі, якія адпавядаюць паказчыкам ступені, і што не дзеляцца на 3 (гекта-, дэка-, дэцы-, санты-), выкарыстоўваць не рэкамендуецца. Шырока выкарыстоўваюцца толькі сантыметр (які з'яўляецца асноўнай адзінкай у сістэме СГС) і дэцыбел, у меншай ступені — дэцыметр, а таксама гектар. У некаторых краінах віно мераюць дэкалітрамі.

Гл. таксама
-----------

* Сантыметр
* Нанаметр
* Кілаграм
* Хвіліна

Літаратура
----------

* Кратныя адзінкі // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.466
* ДАСТ 8.417-2002. Адзінкі велічыньАрхівавана 3 лютага 2012. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Канадская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 118514812 |

| ⛭Прыстаўкі СІ |
| --- |
| Кратныя прыстаўкі | дэка- (**101**) ·  гекта- (**10²**) ·  кіла- (**10³**) ·  мега- (**106**) ·  гіга- (**109**) ·  тэра- (**1012**) ·  пета- (**1015**) ·  экса- (**1018**) ·  зэта- (**1021**) ·  іота- (**1024**) |
| Дробныя прыстаўкі | дэцы- (**10−1**) ·  санты- (**10−2**) ·  мілі- (**10−3**) ·  мікра- (**10−6**) ·  нана- (**10−9**) ·  піка- (**10−12**) ·  фемта- (**10−15**) ·  ата- (**10−18**) ·  зепта- (**10−21**) ·  ёкта- (**10−24**) |