**Уладзімір Валянцінавіч Варанкін** (30 кастрычніка (12 лістапада) 1902, Ніжні Ноўгарад — 3 кастрычніка 1938, Масква) — савецкі гісторык, эсперантолаг, эсперантамоўны пісьменнік. Член ЦК СЭСР (1921), член Лінгвістычнага камітэта Акадэміі эсперанта (1921).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 12 лістапада 1902. Яго бацька, Валянцін Ягоравіч (пам. у 1921 г.), да мабілізацыі ў Чырвоную Армію загадваў ашчаднай касай; маці, Ніна Андрэеўна (пам. у 1953 г.), была бібліятэкарам. Паводле адукацыі — гісторык, спецыяліст па пытаннях заходнееўрапейскай гісторыі. Быў дырэктарам Школы замежных моў (потым пераўтворанай у 2-і Маскоўскі дзяржаўны інстытут замежных моў). З 1935 г. загадваў таксама кафедрай сусветнай гісторыі ў Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце.

З 1919 года — эсперантыст; прымаў актыўны ўдзел у савецкім эсперанта-руху. Ужо ў 1920 годзе арганізаваў у Ніжагародскай губерні каля 40 эсперанта-ячэек. Калі ў чэрвені 1921 г. падчас 3-га Усерасійскага з’езда эсперантыстаў у Петраградзе быў створаны Саюз эсперантыстаў савецкіх краін (перайменаваны ў 1927 годзе ў Саюз эсперантыстаў савецкіх рэспублік), Варанкін быў абраны ў Цэнтральны камітэт Саюза і да канца жыцця прымаў актыўны ўдзел у працы Саюза.

У другой палове 1930-х гадоў над савецкім эсперанта-рухам згусціліся хмары: практычна ўвесь склад ЦК СЭСР і мноства шараговых эсперантыстаў былі рэпрэсаваны паводле надуманага абвінавачвання ў «шпіянажы». Варанкін быў арыштаваны ноччу з 7 на 8 лютага — як «удзельнік антысавецкай трацкісцкай тэрарыстычнай арганізацыі і член так званага „Саюзнага цэнтра" гэтай арганізацыі». Далей імя Варанкіна сустракаецца ў раздзеле «Московская область. 1-я категория» «Спіса асоб, падлеглых суду Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда Союза ССР» ад 29 верасня 1938 года, падрыхтаванага НКУС СССР и завізаванага І. В. Сталіным и В. М. Молатавым; гэтым лёс Варанкіна быў вырашаны наперад, бо першая катэгорыя азначала «вышэйшую меру пакарання». 3 верасня 1938 г. Ваенная калегія прысудзіла Варанкіна да расстрэлу, і ў той жа дзень прысуд быў выкананы. 11 мая 1957 года Варанкін быў рэабілітаваны, а крымінальная справа закрыта за адсутнасцю складу злачынства.

Навуковая і літаратурная дзейнасць
----------------------------------

У. В. Варанкіным напісана шмат прац па эсперанталогіі — перш за ўсё, артыкулаў, якія публікаваліся ў друкаваным органе СЭСР — часопісе «Міжнародная мова». Праца *Teorio de Esperanto* («Тэорыя эсперанта», 1929) прысвечана даследаванню этымалогіі эсперанцкай лексікі, а таксама фанетыцы, марфалогіі і сінтаксісу мовы эсперанта.

У 1933 годзе ў выдавецтве *EKKERLO* («Выдавецкі кааператыў рэвалюцыйнай эсперанта-літаратуры», Амстэрдам) быў выдадзены раман Варанкіна **Metropoliteno** («Метрапалітэн»). Тэмай рамана, які вылучаўся захапляльнай фабулай і майстарскімі характарыстыкамі персанажаў, паслужыла падрыхтоўка да будаўніцтва метрапалітэна ў Маскве ў 1928—1929 гг. Галоўны герой рамана — малады савецкі інжынер, камандзіраваны ў Берлін для вывучэння вопыту будаўніцтва метро. Там ён знаёміцца з жыццём і палітычнай барацьбой нямецкіх камуністаў, а таксама піша аўтабіяграфічны раман аб сваім жыцці ў Маскве перад камандзіроўкай і падзеях у Берліне.

Літаратураведы аднадушна ўключаюць Варанкіна — разам з Кабэ, А. Вальенам, Г. Лойкенам, А. А. Сахаравым, Р. Шварцам, Д. Багі, Ч. Расэці — у спіс ключавых фігур, з якімі звязана станаўленне эсперанцкай прозы. У 1977 г. калі ў Капенгагене выйшла другое выданне рамана «Метрапалітэн», старшыня Акадэміі эсперанта Уільям Олд даў высокую ацэнку раману, вітаючы перавыданне «забытага шэдэўра», і дадаў раман да свайго спіса 50 найвыдатнейшых твораў, створаных на эсперанта за першыя сто гадоў яго існавання.

Творы
-----

### Працы па эсперанталогіі

* *Varankin V.* Teorio de Esperanto. — *Moskvo:* C. K.SEU, 1929. — 67 p.

### Выданні рамана «Метрапалітэн»

* *Varankin V.* Metropoliteno. — Amsterdam: EKPELO, 1933. — 200 p.
* *Varankin V.* Metropoliteno. 2 eld. — Kopenhago: Thorben Kehlet, 1977. — 252 p. — ISBN 87-87089-10-6.
* *Varankin V* Metropoliteno. — Antverpen: Thorben Kehlet — Stafeto, 1979. — 312 p. — ISBN 90-6336-016-9. (Пераклад на англійскую мову Марты Эванс)
* *Varankin V.* Metropoliteno. — Moskva: Progreso, 1992. — 244 p. — ISBN 5-01-002952-9. (Рэпрынт выдання 1933 г.)
* *Varankin V.* Metropoliteno. 3 eld. — Jekaterinburg: Sezonoj, 1992. — 260 p.
* Варанкин В. В. Метрополитен. — М.: Импэто, 2008. — 272 с. — ISBN 87-87089-10-6. (Пераклад на рускую мову А. Аляксандрава)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Gorecka H. Korĵenkov A.* Nia diligenta kolegaro: Biografioj de 200 eminentaj esperantistoj — Litova Esperanto-Asocio, Sezonoj, 2018. — 500 экз.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15052619'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12348696'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4049337'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12351828'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q50605011'></a>
2. 1 2 3 4  Королевич 1989, с. 162. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFКоролевич1989 (даведка)
3. 1 2 3 4 5  *Nikolao Stepanov.* Vladimir Varankin kaj lia libro.
4. ↑  Королевич 1989, с. 143. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFКоролевич1989 (даведка)
5. 1 2  Справка по архивно-следственному делу № 964677, апрель 1954 г.
6. ↑  Раздел «Московская область. 1-я категория» Архівавана 4 красавіка 2016.
7. ↑  Спіс ад 29.09.1938 Архівавана 18 студзеня 2014. на сайце «Сталінскія расстрэльныя спісы».
8. ↑  Varankin 1933. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFVarankin1933 (даведка)
9. ↑  Королевич 1989, с. 162-163. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFКоролевич1989 (даведка)
10. ↑  Токарев 1991, с. 147. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFТокарев1991 (даведка)
11. ↑  Королевич 1989, с. 153-154. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFКоролевич1989 (даведка)

Літаратура
----------

* *Королевич А. И.* Книга об эсперанто. — К.: Наукова думка, 1989. — 256 с. — ISBN 5-12-000985-9.
* *Токарев Б. В.* Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка. — М.: Наука, 1991. — 263 с. — ISBN 5-02-016810-6 — С. 143—161.

Спасылкі
--------

* В. В. Варанкин. Методика агитации и пропаганды Эсперанто. Лекция 5-я (1926)
* Электроннае выданне рамана «Метрапалітэн» (на эсперанта)
* Электроннае выданне рамана «Метрапалітэн» Архівавана 12 сакавіка 2016. (на рускай мове; пераклад Э. А. Будагяна)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CiNii: DA02388662 · GND: 126906319 · LCCN: no2013016736 · NTA: 069946779 · SUDOC: 243882890 · VIAF: 30543044 |

 |