У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сомерсет (значэнні).

**Со́мерсет**, або **Со́мерсетшыр** (англ.: Somerset, /ˈsʌmɚsɨt/ або /ˈsʌmɚsɛt/; паслухаць (i), корнск.: Gwlas an Hav) — цырыманіяльнае[en] і неметрапольнае[en] графства Англіі, размешчанае ў паўднёва-заходняй частцы краіны. Займаючы тэрыторыю ў 4171 квадратны кіламетр, Сомерсет мяжуе з Брысталем і Глостэршырам на поўначы, Уілтшырам на ўсходзе, Дорсетам на паўднёвым усходзе і Дэванам на паўднёвым захадзе. На поўначы і захадзе тэрыторыя графства часткова абмежавана Брыстальскім залівам і вусцем ракі Северн. Сталіцай графства з'яўляецца горад Тонтан, размешчаны ў яго паўднёвай частцы. Насельніцтва Сомерсета — 910 тысяч жыхароў (паводле даных перапісу насельніцтва 2011 года).

Тэрыторыя графства ўяўляе сабой галоўным чынам сельскую моцна пагорыстую мясцовасць. Існуюць доказы таго, што пачынаючы з эпохі палеаліту ў данай мясцовасці існавалі паселішчы людзей, якія захоўваліся і ў першым стагоддзі нашай эры падчас рымскага ўварвання, і ў наступнае ранняе Сярэднявечча падчас панавання англасаксаў. Сомерсет адыграў значную ролю падчас збору сіл супраць вікінгаў Альфрэдам Вялікім, а таксама ў пазнейшай рэвалюцыі і паўстанні Монмута.

Сельская гаспадарка з'яўляецца асновай эканомікі графства. Гадоўля авечак і буйной рагатай жывёлы, у тым ліку для воўны і сыра (перш за ўсё чэдэр), адначасова з'яўляецца як традыцыйным, так і сучасным заняткам для рэгіёна, гэтак жа як і больш незвычайная дзейнасць па вырошчванні вярбы для пляцення кошыкаў. Калісьці ў Сомерсеце было мноства яблыневых садоў, і графства дагэтуль славіцца сваім моцным сідрам. Узровень беспрацоўя ніжэйшы, чым у сярэднім па краіне. Найбуйнейшымі сектарамі занятасці з'яўляюцца рознічны гандаль, прамысловасць, турызм, ахова здароўя і сацыяльнае забеспячэнне. Рост насельніцтва вышэйшы, чым у сярэднім па краіне.

Тапаніміка
----------

Назва паходзіць ад старажытнаанглійскага слова *Sumorsǣte*, якое ў сваю чаргу з'яўляецца скарачэннем ад *Sumortūnsǣte*, якое азначае «людзі, якія жывуць у Сомертане[en] або якія залежаць ад яго». Першае вядомае выкарыстанне назвы *Somersæte* адносіцца да 845 года, пасля захопу тэрыторыі саксамі. *Sumortūn*, а таксама яго сучасны аналаг *Somerton*, можа азначаць «летняе паселішча», фермерскі дом, які выкарыстоўваецца толькі ў летні перыяд. Паводле іншай версіі назва паходзіць ад *Seo-mere-saetan*, што азначае «пасяленцы на беразе мора-возера». Жыхары Сомерсета ўпершыню згадваюцца ў англасаксонскіх хроніках ад 845 года, у змененай форме слова: *Sumursætum*, аднак першыя згадкі графства, якія адносяцца да 1015 годзе, выкарыстоўваюць правільны варыянт. Архаічная назва графства — *Somersetshire* — упершыню згадваецца ў хроніках за 878 год.

Гісторыя
--------

### Першыя паселішчы

Пячоры ўзгоркаў Мендып-Хілс[en] былі заселены ў эпоху палеаліту і на гэты момант з'яўляюцца археалагічнымі помнікамі. Косці з пячоры Гоф[en], напрыклад, адносяцца да перыяду 12 000 гадоў да н.э. а цэлы шкілет, вядомы як Чалавек з Чэдара датуецца 7150 годам да н.э. Таксама ў пячорах Сомерсета было знойдзена мноства малюнкаў таго часу.

Засяленне прыбярэжных тэрыторый графства, у прыватнасці старажытнага горада Гластанберы і мясцовасці каля 137-мятровага ўзгорка Брэнт-Кнол[en], таксама мае доўгую гісторыю, якая бярэ пачатак з першых паселішчаў паляўнічых эпохі мезаліту. Частыя перамяшчэнні спрыялі будаўніцтву Світ-Трэка — адной з найстаражытных дарог у Паўночнай Еўропе, якая датуецца 3807-3806 г. да н.э.

Дакладны ўзрост хенджа недалёка ад вёскі Стантан-Дру[en] невядомы, але лічыцца, што збудаванне належыць да эпохі неаліту. Таксама вядома мноства паселішчаў жалезныя вякі, некаторыя з якіх з'явіліся паўторна ў раннім сярэднявеччы.

### Рымскае ўварванне

У дарымскі час тэрыторыю Сомерсета насялялі брыцкія плямёны дуратрыгаў, якія карысталіся некаторай аўтаноміяй і ў рымскі час (племянной сталіцай дуратрыгаў лічыцца горад, што знаходзіўся на месцы цяперашняга Ільчэстэра). Эканамічнаму развіццю тэрыторыі і яе частковай раманізацыі ў тыя гады спрыялі здабыча солі, распрацоўка свінцовых руд і крыніцы, якія лічыліся свяшчэннымі і дзякуючы якім горад Бат, цэнтр тэрыторыі, стаў у тыя гады досыць буйным паселішчам.

У канцы IV стагоддзя рымская адміністрацыя ў Брытаніі саслабла, эканамічныя сувязі з мацерыком спыніліся і ў Сомерсеце і на прылеглым да яго паўвостраве Корнуал аднавілася племянное кіраванне — гэтыя тэрыторыі ўвайшлі ў склад каралеўства Думнонія, пра якое вядома вельмі мала. Сомерсет быў перыферыяй каралеўства і ў канцы VI стагоддзя (традыцыйная дата — 577 год) быў захоплены Уэсэксам. У далейшым тэрыторыя, дзякуючы сваім рэсурсам, была аб'ектам барацьбы паміж Уэсэксам і Мерсіяй, пакуль да пачатку X стагоддзя не ператварылася ў апору супраціўлення англасаксаў скандынавам. У 973 у Баце быў каранаваны кароль Англіі Эдгар.

### Сомерсет у перыяд Сярэднявечча

Пасля нарманскага заваявання ў Сомерсеце была пабудавана вялікая колькасць умацаваных замкаў, якія служылі ў якасці рэзідэнцый мясцовым баронам. Дзякуючы мяккаму клімату і доўгай гісторыі аграрнага асваення, Сомерсет з'яўляўся важным сельскагаспадарчым рэгіёнам у Англіі. Пра яго адноснае багацце сведчыць вялікая колькасць цэркваў і манастыроў.

Пасля эпідэміі чумы ў XIV стагоддзі (гл. Чорная смерць) насельніцтва графства скарацілася прыкладна ўдвая, а земляробства з-за недахопу рабочых рук было заменена на авечкагадоўлю і ў XV—XVI стагоддзя Сомерсет стаў цэнтрам вытворчасці воўны. У гэты ж час пачалася здабыча вуглю.

### Новы і найноўшы час

У XVII стагоддзі тэрыторыя графства была спустошана падчас Англійскай рэвалюцыі і паўстанняў супраць Якава II, многія ўдзельнікі якіх былі пакараны смерцю ці сасланы. У той жа час Бат і наваколлі становяцца папулярным месцам правядзення адпачынку арыстакратыі. Падчас Прамысловай рэвалюцыі ў Англіі эканамічнае значэнне Сомерсета паступова памяншаецца і ўжо да канца XIX стагоддзя ён ператварыўся ў сельскую глыбінку.

Цяпер важную ролю ў эканоміцы графства адыгрывае турызм.

Геаграфія
---------

### Геалогія

Большую частку тэрыторыі Сомерсета можна падзяліць на некалькі тыпаў, вызначаных геалогіяй мясцовасці. Гэта карставыя вапнякі на поўначы, гліністыя даліны і забалочаныя ўчасткі ў цэнтры, ааліты на ўсходзе і поўдні рэгіёна, а таксама пясчанік дэвонскага перыяду на захадзе.

На паўночны ўсход ад маланаселеных прыбярэжных раўнін і балот размяшчаецца Мендып-Хілс[en] — шэраг умерана высокіх вапняковых узгоркаў. Цэнтральная і заходняя часткі Мендып-Хілс уваходзяць у спецыяльны спіс значных прыродных аб'ектаў[en] з 1972 года і займаюць 198 кв.км. Галоўным чынам гэтыя ўзгоркі з'яўляюцца пашамі, толькі невялікая колькасць выкарыстоўваецца ў якасці ворных земляў.

На паўднёвым захадзе размяшчаюцца ўзгоркі Квантак-Хілс[en], якія атрымалі ў 1956 годзе першымі ў Англіі статус выключна прыгожага прыроднага аб'екта[en]. Сярод узгоркаў можна выявіць верасовыя пустэчы, дубовыя лясы, старажытныя паркі з іглічнымі дрэвамі. Увесь аб'ект займае плошчу ў 99 квадратных кіламетраў.

### Пячоры і рэкі

На тэрыторыі Сомерсета знаходзіцца вялікая сетка пячор, уключаючы напрыклад Вукі-Хол[en] і знакамітую пячору Гофа — помнік археалогіі каменнага веку; працякае мноства падземных рэк; адзначана вялікая колькасць разнастайных цяснін, такіх як Эбар[en] і Чэдэр[en]. Апроч падземных рэк, у Сомерсеце значная колькасць звычайных рэк, сярод якіх Акс, Бру[en], Кэры[en], Парэт[en], Шэпі[en], Тон[en], Еа  (англ.) (бел.. Менавіта значная колькасць рэк з'яўляецца галоўнай прычынай забалочанасці заходняга Сомерсета. На поўначы графства рака Ч'ю[en] упадае ў буйнейшую раку Эйван. Рака Парэт[en] цягнецца амаль да горада Лэнгпарт[en], на яе берагах захаваліся сляды двух прычалаў часоў рымскага ўварвання.

### Узбярэжжа

Паўночная мяжа Сомерсета складаецца з 64 кіламетраў берагавой лініі Брыстальскага заліва і вусця ракі Северн. Па вышыні прыліваў Брыстальскі заліў займае другое месца ў свеце. Вышыня прыліваў увесну ў асобных месцах дасягае 12 метраў. У графстве распрацаваны праект па будаўніцтве плаціны для выкарыстання гэтай энергіі. Асноўныя прыбярэжныя гарады з захаду на паўночны ўсход: Уэстан-сьюпер-Мэр, Майнхед[en], Уотчэт[en], Барнем-он-Сі[en], Клеведан[en], Портысхед. Прыбярэжная зона паміж Майнхедам і самым усходнім пунктам у Брын-Даўн[en] з'яўляецца нацыянальным прыродным запаведнікам Англіі[en].

### Клімат

Таксама як і ў астатняй паўднёва-заходняй Англіі клімат Сомерсета мякчэйшы і больш вільготны, чым на тэрыторыі астатняй часткі Англіі. Сярэднегадавая тэмпература графства — 10 °C. Ліпень і жнівень з'яўляюцца самымі цёплымі месяцамі ў годзе з сярэднясутачнымі максімумамі каля 21 °C. Узімку сярэдняя мінімальная тэмпература каля 1°. Сярэднегадавая колькасць сонечных гадзін — 1600, што трохі менш, чым у сярэднім па рэгіёне. Сярэдняя колькасць ападкаў складае каля 700 мм. Звычайна ў год бывае 8-15 дзён снегапада. З лістапада па сакавік хуткасць ветру максімальная, а з чэрвеня па жнівень мінімальная. Пераважным ветрам з'яўляецца паўднёва-заходні.

| **Клімат**  |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 8,1 | 8,3 | 10,6 | 12,9 | 16,5 | 19,3 | 21,7 | 21,5 | 18,6 | 14,8 | 11,1 | 9,0 | 14,4 |
| Абсалютны мінімум, °C | 1,4 | 1,3 | 2,7 | 3,7 | 6,8 | 9,7 | 11,9 | 11,7 | 9,6 | 6,9 | 3,6 | 2,4 | 6,0 |
| Норма ападкаў, мм | 72,0 | 55,6 | 56,5 | 47,3 | 48,9 | 57,2 | 48,9 | 56,6 | 64,5 | 67,9 | 65,8 | 83,3 | 724,5 |
| *Крыніца:*  |

Славутасці
----------

* Эксмур
* Замак Нуні

Згадванні ў культуры
--------------------

Рэжысёр Эдгар Райт зняў фільм «A Fistful of Fingers», у якім дзеянне адбываецца ў горадзе Уэлсе, графства Сомерсет, а тэглайн гучыць наступным чынам: «Найвялікшы вестэрн з калі-небудзь зробленых у… Сомерсеце». Таксама ў Сомерсеце адбываецца дзеянне іншага фільма рэжысёра «Dead Right».

Гл. таксама
-----------

* Спіс участкаў адмысловага навуковага значэння Сомерсета
* Мамерсет, жартоўны неіснуючы дыялект, часткова заснаваны на дыялектах графства Сомерсет

Зноскі
------

1. ↑  Watts, Victor (Ed.) (2004). *The Cambridge Dictionary of English Place-Names*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-36209-1.
2. ↑  Somersetshire **(нявызн.)**. *1911 Encyclopaedia Britannica*. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 21 October 2007.
3. ↑  Mesolithic hunters and fishermen **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Somerset History*. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
4. ↑  Whitlock, Ralph (1975). *Somerset*. London: B.T. Batsford Ltd. ISBN 978-0-7134-2905-3. .
5. ↑  Introduction **(нявызн.)**.  Somerset Government. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
6. ↑  Dunning, Robert (1983). *A History of Somerset*. Chichester: Phillimore & Co. ISBN 0-85033-461-6. .
7. ↑  Somerset **(нявызн.)**. *Camelot Village: Britain's Heritage and History*. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
8. ↑  *Anon*. London's earliest timber structure found during Belmarsh prison dig **(нявызн.)**. *physorg.com News*.  PhysOrg.com (12 жніўня 2009). Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
9. ↑  The day the Sweet Track was built **(нявызн.)**. *New Scientist, 16 June 1990*. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
10. ↑  Brunning, Richard (2001). «The Somerset Levels.» In: Current Archaeology, **Vol. XV**, (No. 4), Issue Number 172 (*Wetlands Special Issue*), (February 2001), Pp 139—143. ISSN 0011-3212.
11. ↑  Stanton Drew Stone Circles **(нявызн.)**.  English Heritage. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
12. ↑  Somerset Geology **(нявызн.)** (PDF)(недаступная спасылка). *Good Rock Guide*. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
13. ↑  Frequently Asked Questions **(нявызн.)**. *Mendip Hills AONB*. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 10 July 2011.
14. ↑  Quantock Hills AONB Service Website **(нявызн.)**. *Quantock Hills AONB*.  Somerset County Council. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 20 студзеня 2022.
15. ↑  Somerset **(нявызн.)**. *English Nature, Special Sites, Somerset Geology*. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 13 November 2010.
16. ↑  Somerset Rivers **(нявызн.)**.  Somerset Rivers. Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
17. ↑  Hadfield, Charles (1999). *Canals of Southern England. London: Phoenix House Ltd.*
18. ↑  Coast: Bristol Channel **(нявызн.)**. *BBC*. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2013. Праверана 6 чэрвеня 2013.
19. ↑  Fifth periodical report – Volume 4 Mapping for the Non-Metropolitan Counties and the Unitary Authorities **(нявызн.)** (PDF). *The Boundary Commission for England*. Архівавана з першакрыніцы 7 чэрвеня 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
20. ↑  Bridgwater Bay NNR **(нявызн.)**. *National Nature Reserves*.  Natural England. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
21. 1 2  South West England: climate **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Met Office*. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2013. Праверана 29 красавіка 2015.
22. ↑  Yeovilton 1971–2000 averages **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Met office. Архівавана з першакрыніцы 6 чэрвеня 2013. Праверана 29 красавіка 2015.

Літаратура
----------

* Сомерсет, графство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Сомерсетшыр (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі.

Спасылкі
--------

* Спіс месцаў у Сомерсеце  (англ.) (бел.
* Somerset County Council
* Bath & North East Somerset Council
* North Somerset Council
* Перапіс насельніцтва Англіі і Уэльса 2011 года. (англ.)
* 

* Сомерсет у *DMOZ* (англ.)

| **Вялікабрытанія** ·  **Англія** ·  **Цырыманіяльныя графствы** |
| --- |
| Flag of England | 
* *Падзел паводле закона аб лейтэнанцтве 1997 г.*

* Бакінгемшыр
* Бедфардшыр
* Беркшыр
* Брысталь
* Вустэршыр
* Вялікі Лондан
* Вялікі Манчэстэр
* Глостэршыр
* Дарэм
* Дорсет
* Дэваншыр
* Дэрбішыр
* Заходні Ёркшыр
* Заходні Сусекс
* Камбрыя
* Кембрыджшыр
* Кент
* Корнуал
* Ланкашыр
* Лестэршыр
* Лінкальншыр
* Лонданскі Сіці
* Мерсісайд
* Нартамберленд
* Нартгемптаншыр
* Норфалк
* Нотынгемшыр
* Оксфардшыр
* Паўднёвы Ёркшыр
* Паўночны Ёркшыр
* Ратленд
* Суфалк
* Сомерсет
* Стафардшыр
* Сурэй
* Тайн і Уір
* Уайт
* Уілтшыр
* Уорыкшыр
* Усходні райдынг Ёркшыра
* Усходні Сусекс
* Уэст-Мідлендс
* Хартфардшыр
* Херэфардшыр
* Хэмпшыр
* Чэшыр
* Шропшыр
* Эсекс

 |

| **Вялікабрытанія** ·  **Англія** ·  **Традыцыйныя графствы** |
| --- |
| Flag of England | 
*Графствы, што існавалі да 1889 г.*
Бакінгемшыр · 
Бедфардшыр · 
Беркшыр · 
Вустэршыр · 
Глостэршыр · 
Дарэм · 
Дорсет · 
Дэваншыр · 
Дэрбішыр · 
Ёркшыр · 
Камберленд · 
Кембрыджшыр · 
Кент · 
Корнуал · 
Ланкашыр · 
Лестэршыр · 
Лінкальншыр · 
Мідлсекс · 
Нартамберленд · 
Нартгемптаншыр · 
Норфалк · 
Нотынгемшыр · 
Оксфардшыр · 
Ратленд · 
Сомерсет · 
Стафардшыр · 
Сурэй · 
Сусекс · 
Суфалк · 
Уілтшыр · 
Уорыкшыр · 
Уэстморленд · 
Хантынгданшыр · 
Хартфардшыр · 
Херэфардшыр · 
Хэмпшыр · 
Чэшыр · 
Шропшыр · 
Эсекс
 |