«Круглы год». Лубок. Канец XVII - пачатак XVIII ст.
**Народны каляндар ўсходніх славян** — сістэма адзначаных у народнай свядомасці замацаваных ці рухомых дат, якая склалася ў старажытнасці і з’яўлялася важным арыенцірам усяго кола рытуальных паводзін у межах гадавога, сезоннага, тыднёвага і сутачнага цыклаў, а таксама асновай прымеркаванасці да пэўных дат сельскагаспадарчых работ. Адна з форм духоўнай культуры народа. 

У традыцыйным беларускім народным календары адлюстраваны погляды чалавека на навакольнае асяроддзе, шматлікія культурныя ўплывы, працэсы іх уніфікацыі, дыферэнцыяцыі, узаемаўзбагачэння і інш. Беларускі народны каляндар, які працягваў стараж.-слав. традыцыі, быў звязаны са зменаю фаз (квадраў) месяца, прычым кожная з іх лічылася спрыяльнай або неспрыяльнай для пэўных гаспадарчых работ (пасадку гародніны пачыналі звычайна ў маладзік, а закладванне яе на зіму прымяркоўвалі да апошняй квадры; снаваць пачыналі ў поўню і інш.). Па месячных квадрах у некаторых мясцінах сачылі за рухомымі святамі (напр. Вялікдзень заўсёды святкавалі пасля поўні— месяц у апошнюю чвэрць). Гэта падцвярджэнне таго, што тыднёваму падліку часу ў славян, як і ў інш. народаў, папярэднічала сістэма, арыентаваная на месячны каляндар. У беларускам народным календары захаваліся і рэшткі сонечнага календара — старадаўняга падзелу года адпаведна зімоваму (на Каляду) і летняму (на Купалу) сонцастаянню. Колькасць тыдняў паміж гятымі святамі аднолькавая (26), і Купала падзяляў сялянскі каляндарны год на два паўгоддзі (25 снежня — 24 чэрвеня с. ст.).

Разам з хрысціянствам распаўсюджваўся кананічны хрысціянскі тыдзень, адбывалася замена пэўнай часткі народнай каляндарнай тэрміналогіі на канфесіянальную. Адначасова ішло і прыстасаванне, адаптацыя хрысціянскага (пазней праваслаўнага ці каталіцкага) календара да папярэдняга язычніцкага. Нягледзячы на залежнасць народнага календара ад хрысціянскага, як і другасны характар народнай каляндарнай тэрміналогіі, значэнне асобных святаў, структура традыцыйнага беларускага календара, часам і назвы свят (Куцця, Грамніцы, Вялікдзень, Радаўніца, Сёмуха, Іван Галавасек і інш.) далёка адышлі ад хрысціянскіх кананізаваных форм. Гэта праяўлялася ў народнам асэнсаванні значнай часткі свят царкоўнага календара, нават такіх буйных, як Благавешчанне, Сёмуха, Багач і інш.

Аснова беларускага народнага календара — маркіраваныя і немаркіраваныя дні-святы і будні. Святы падзяляліся на вялікія, ці гадавыя (двунадзесятыя), і малыя, ці прыСВЯТКІ, да якіх прымыкала штотыднёвая нядзеля. Такая дыферэнцыяцыя залежала ад адноснай сілы забароны, якую неабходна было выконваць у час свята (на працягу вялікіх свят стараліся нічога не рабіць ні дома, ні ў полі, у некаторых выпадках нават не гатаваць ежу). Яе парушэнне, паводле народных уяўленняў, магло прывесці да бяды з хатняй жывёлай або да стыхійнага няшчасця. Прытрымліваліся і забароны, прымеркаванай да асобных дзён тыдня: нядзелі, посных дзён — пятніцы, серады (забаранялася ткаць і інш.). Асаблівае значэнне і выяўленасць уласцівы пярэдадню свята (у народнай усведамленні святочны дзень пачынаецца з моманту захаду сонца напярэдадні), на які часта пераносілася агульная асэнсаванасць свята. Важным у народным календары з’яўляўся і наступны за святам дзень, шанаванне якога нібыта прадухіляла град, засуху, навальніцу і інш. У сувязі з тым, што ў народзе фактычна не ўжываліся назвы месяцаў і каляндарныя лічбы, амаль да пач. 20 ст. ў сялянскім побыце захоўваўся характэрны для народнай календара адлік часу.

Гл. таксама
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Народны каляндар усходніх славян на Вікісховішчы |

* Абрады і звычаі беларусаў
* Язычніцтва
* Карагод

Літаратура
----------

* *Васілевіч Ул. А.* Беларускі народны каляндар Архівавана 11 мая 2012. // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн. 1992. — С. 554-612.
* *Лозка А.* Беларускі народны каляндар. — Мінск: Полымя, 2002. — ISBN 98507-0298-2
* *Некрылова А. Ф.* Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-252-00598-6.
* *Пропп В. Я.* Русские аграрные праздники Архівавана 17 сакавіка 2013.. — СПб.: Терра — Азбука, 1995. — 176 с. — ISBN 5-300-00114-7.
* *Сапіга В. К.* Українські народні свята та звичаї Архівавана 17 лютага 2014. — К.: Т-во «Знання України», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7770-0582-9.

  


| ⛭Народныя святы славян |
| --- |
| 
**Каляды /**
**Першая Каляда** •
Васілёў вечар /
Шчодрык /
Аўсень •
Вадзяная куцця •
Грамніцы (Стрэчанне) •
Аўлас •
 **Масленіца** •
Саракі •
**Благавешчанне** •
Вербная нядзеля •
Страсны тыдзень (Вялікі тыдзень) •
Вялікдзень •
Вялікодны тыдзень •
Правадная нядзеля •
Ярылавіца •
*Радаўніца* •
Юр’еў дзень •
Мікола вясновы •
Ушэсце •
**Сёмуха** •
*Троіцкія Дзяды* •
Тройца •
Троіцкі тыдзень •
**Купалле** •
Пятрок •
 Ілля •
Мядовы Іспас •
Яблычны Іспас •
Трэці Іспас •
Першая Прачыстая (Дажынкі) •
Другая Прачыстая (Багач) •
Трэцяя Прачыстая (Пакровы) •
*Асеннія Дзяды* (Дзмітраўская субота) •
Дзмітроў дзень •
Кузьма і Дзямьян •
Мікола зімні
 |