**Ефрасі́ння По́лацкая**, або **Еўфрасі́ння**, свецкае імя **Прадсла́ва** (магчыма, 5 студзеня 1104:45—47, Полацкая зямля — 23 мая 1167:99, Іерусалім, Іерусалімскае каралеўства) — ігумення. Першая жанчына, кананізаваная Рускай праваслаўнай царквой (1547), пасля прылічаная да святых (1893).

Дачка князя Святаслава Усяславіча. У юнацтве таемна пайшла ў манастыр і такім чынам адмовілася ад шлюбу. Пасля пасялілася ў келлі Полацкага Сафійскага сабора, перапісвала кнігі, на думку некаторых даследчыкаў, перакладала іх, а таксама вяла міратворчую і асветніцкую дзейнасць. Пабудавала на свае сродкі дзве царквы ў Полацку, заснавала паблізу Полацка жаночы і мужчынскі манастыры, якія сталі асяродкамі асветы Полацкай зямлі. На заказ Ефрасінні створаны напрастольны крыж, ахвяраваны ёю свайму жаночаму манастыру. Мужчынскаму манастыру ахвяравала абраз «Маці Божая Адзігітрыя Эфеская». У 1167 годзе паломнічала па святых мясцінах, памерла і пахавана ў манастыры Св. Феадосія ў Іерусаліме.

Звестак пра жыццё і дзейнасць Ефрасінні ў крыніцах няма. Аснова гістарыяграфіі — яе «Жыціе», а іканаграфіі — напісаная да кананізацыі ікона, якая не захавалася да цяперашняга часу і згадваецца ў крыніцы XIX ст. Ефрасіння на іконе апісана як «*подобием бледна лицем от пощения, ризы преподобнические, как у преподобномученицы Евдокеи*». Найстаражытнейшай захаванай іканапіснай выявай лічыцца гравюрная копія XVI ст. зробленая з даўняга арыгінала.

У спісах XVI—XVIII стст. захаваліся царкоўныя спевы, прысвечаныя Ефрасінні; адна сціхіра вядома ў рукапісе канца XII ст. — унікальны помнік музычнай культуры ранняга Сярэднявечча на тэрыторыі Беларусі.

Сям’я
-----

Часу нараджэння крыніцы не паведамляюць, даследчыкі даюць вельмі шырокі перыяд — паміж 1100 і 1120 гадамі:52, некаторыя памяншаюць яго да 1101—1104 або 1110—1113 гадоў:11. Аляксей Мельнікаў прапанаваў як магчымую дату нараджэння 5 студзеня 1104 года, яна цяпер лічыцца найбольш імавернай.

Пячатка Сафіі, маці Ефрасінні Полацкай
Прадслава (магчымае значэнне *прадвесніца славы*) паходзіла з роду Ізяславічаў Полацкіх, нашчадкаў Ізяслава — сына кіеўскага князя Уладзіміра Святаславіча і полацкай княжны Рагнеды. Дзед Прадславы — полацкі князь Усяслаў Брачыславіч, бацька — малодшы яго сын Георгій. Лічыцца, што Георгій — хроснае імя Святаслава Усяславіча. Некаторыя даследчыкі думаюць, што Георгіем у хрышчэнні быў Расціслаў Усяславіч, але гэта малаімаверна:10.

Паводле Васкрасенскага летапісу, маці Прадславы — адна са старэйшых дачок Уладзіміра Манамаха і, магчыма, звалася Сафіяй. Ёсць і іншыя меркаванні, напрыклад, Леў Гарошка лічыў, што Прадслава па маці была сваячкай візантыйскай імператарскай дынастыі Камнінаў, і яе дзядзькам мог быць Мануіл I Камнін, аднак спасылак і абгрунтавання аўтар не даў, а гісторыкі лічаць сваяцтва з Камнінамі неімаверным:10.

На думку А. Мельнікава, хроснае імя Прадславы, магчыма, было **Еўпра́ксія** (**Параске́ва**):31—32; даследчык зыходзіў з царкоўнай традыцыі выбіраць інацкае імя на першую літару хроснага, а таксама з устойлівых пар імён у гэтай традыцыі. Аднак такая традыцыя ўзнікла пазней, у XIII—XIV стст. да яе інацкія імёны выбіралі па святцах, хаця і такую практыку ўхвалялі не ўсе архірэі.

Князь Георгій у «Жыціі» названы полацкім князем, але на праўдзе не мог быць ім, як малодшы з братоў. Многія даследчыкі лічаць, што ён трымаў Віцебскі ўдзел, таму Прадслава магла нарадзіцца ў Віцебску:19 :29—30.

Прадслава была старэйшай дачкой:37, таксама «Жыціе» называе яе малодшую сястру Гардзіславу і братоў Давыда і Вячку. З «Аповесці мінулых гадоў» вядомы таксама брат Васілька:20.


| ?Ефрасіння Полацкая — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Брачыслаў Ізяславіч |  | Ізяслаў Уладзіміравіч |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Святаслаў Усяславіч |  | Усяслаў Брачыславіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Брачыслаўля Ізяславіча[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Яраслаў Уладзіміравіч |  |
|  | Ефрасіння Полацкая |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Усевалад Яраславіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Інгігерда |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Сафія[d] |  | Уладзімір Манамах |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Канстанцін IX Манамах |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Манамахіня[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Марыя Склірэна[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

| ⛭Ізяславічы Полацкія |
| --- |
| *курсівам* — гістарычнасць асобы няпэўная; правей пункціру — імаверна належаць да дынастыі, але сувязь з ранейшымі пакаленнямі не ясная. |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Рурык |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Глебзг. 1182 |   |   | Усяслаў«з Друцка»зг. 1186 |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Рагвалод Васількн. полацкікн. друцкізг. 1128, 1171 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
| Ігар |   |   |   | ІНГЛІНГІ |   |   | Барыскн. полацкі+1129 |   |   | Іванзг. 1139 |   |   | Ефрасіннякнж. друцкаякн. пскоўская |   |   | Барыскн. друцкізг. 1197 |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Звеніслава |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
| Святаслаў |   |   |   | Рагвалод |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаўкн. полацкі |   | Глебкн. друцкі |   |   | Усеваладкн. герцыкскізг. 1203, 1230 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Уладзіміркн. полацкізг. 1184 +1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| Уладзімір |   |   |   | Рагнеда |   |   | Глебкн. менскі+1119 |   |   | Валадаркн. менскікн. полацкізг. 1151, 1177 |   |   | Васілька«з Лагожска»зг. 1186, 1197 |   |   | Вячкакн. кукенойскізг. 1207 +1224 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усеваладкн. ізяслаўскікн. стрэжаўскі |   |   | Сафіякар. дацкаязг. 1157 +1198 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| РУРЫКАВІЧЫ | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | БрачыслаўнаАляксандравазг. 1238, 1261 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Васілька*зг. 1216 |   | Брачыслаўкн. полацкізг. 1238 |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Усяслаўзг. 1003 |   | Брачыслаў+1044 |   |   |   | Раман+1114 |   |   | *БарысДавыдавіч*зг. 1216 |   |   | *Вячка*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   | *Брачыслаўна**Таўтавілава* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Уладзімір**Войцех*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   | Усяслаў+1101 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Канстанцінкн. полацкізг. 1255 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыд |   |   | Мікула |   | Усяслаўкн. лагожскізг. 1182 |   |   | Васільказг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. полацкі |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Валодша |   |   |   |   |   |   |   | Ізяслаўзг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. віцебскі |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Андрэйзг. 1182 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаў |   | *літоўскія князі* |   |   | Усяслаў |   | УсяслаўнаЯраполчазг. 1175 |   |   | КанстанцінБязрукікн. полацкізг. 1270-я |   | Міхаілкн. віцебскі |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаўкн. віцебскі |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Васількакн. полацкі+1143 |   |   | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усевалад |   |   |   |   |   |   | Ганнакнж. віцебскаявял. кн. літоўскаязг. 1318 +1320 |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Ефрасіння(Прадслава) |   |   | Марыявял. кн. кіеўскаязг. 1143, 1194 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Святаслаў |   |   | Гардзіслава |   |   | Кір'яназг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Вячказг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыдзг. 1167 |   |   | Вольгазг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |

 |

Пострыг у манахіні
------------------

Прападобная Ефрасіння Полацкая. Ікона канца XVII стагоддзя.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Што ж зрабілі нашы роды, якія былі да нас? Жаніліся і выходзілі замуж, і княжылі, але не вечна жылі; жыццё іх праплыло, і загінула іхняя слава, быццам прах, горай за павуцінне. Затое жанчыны, што жылі раней і, узяўшы мужчынскую моц, пайшлі следам за сваім Жаніхом, і целы свае аддалі на мукі, і паклалі галовы пад меч, а іншыя хоць і не схілілі шыі свае пад жалеза, але мячом духоўным адсеклі цялесныя асалоды, аддаўшы целы пасту, чуйнаванню, і малітоўнаму кленчанню, і зямному ляжанню — тых памятаюць на зямлі, іх імёны напісаны на нябёсах, дзе яны з анёламі Бога ўсхваляюць.Жыціе Еўфрасінні Полацкай | "|

Прадслава атрымала дамашнюю адукацыю. Князёўна таемна прыняла пострыг у манастыры (на думку розных даследчыкаў, у Полацкім або Ізяслаўльскім:42—48), паводле Аляксея Мельнікава, гэта адбылося 15 лютага 1116 года:42—48. Па дасягненні 12-гадовага ўзросту яе хацелі выдаць замуж, такім чынам пострыг дачкі для бацькоў стаў яўным, спачатку яны былі ў роспачы. Прычыны яе ўчынку невядомыя; на думку Любові Ляўшун, на рашэнне князёўны паўплываў бяспраўны стан жонак арыстакратаў:40—41, але грунтоўныя даследаванні адмаўляюць звычайнасць падобнага.

Ігуменняй манастыра была Раманава — удава князя Рамана Усяславіча, Прадславінага дзядзькі. Раманава крытычна паставілася да рашэння князёўны і баялася гневу яе бацькі, адгаворвала пляменніцу. Аднак пасля блаславіла яе. Князь Святаслаў Усяславіч быў у гневе, спрабаваў пераканаць дачку пакінуць манастыр; маці галасіла як па нябожчыцы. Паводле «Жыція», па Прадславе «*смуткаваў увесь дом*»:58. Даследчыкі звяртаюць увагу, што Прадслава была пастрыжана не епіскапам (як патрабавалі манаскія Правілы), а звычайным святаром. Аляксей Мельнікаў тлумачыць гэта тым, што полацкі епіскап Міна дажываў апошнія дні, і не было магчымасці папрасіць яго блаславення:43.

Атрымала інацкае імя Ефрасіння. У старажытнагрэчаскай міфалогіі слова «*эўфрасіна*» азначае «радасць». Магчыма, пострыг адбыўся 25 верасня, калі царква адзначае дзень святой Ефрасінні Александрыйскай:12.

Асветніцкая дзейнасць
---------------------

### Перапісванне кніг

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Кожны дзень павучала сясцёр сваіх: старых вучыла цярплівасці і ўстрыманню; юных жа навучала душэўнай чысціні і цялеснаму супакаенню; хадзе спакойнай, голасу засяроджанаму, слову дабрачыннаму, ядзе і піццю маўкліваму; у адносінах да старэйшых быць пакорлівымі, а мудрых слухаць; да роўных і меншых — любові некрывадушнай; менш казаць, а болей разумець.Жыціе Еўфрасінні Полацкай | "|

Імаверна, у канцы 1110-х гадоў Ефрасіння прыняла і схіму. Праз пэўны час (паміж 1118—1122 гадамі, магчыма, што пасля ваенных дзеянняў 1119 года), з дапамогай полацкага епіскапа Іллі, пасялілася ў келлі-галубніцы Сафійскага сабора, пачала перапісваць кнігі («*нача книгы писати своими руками*») у скрыпторыі пры саборнай бібліятэцы. Менавіта перапісванне кніг было, відаць, адным з яе схімных зарокаў.

Полацкае Евангелле
Працэс пісьма быў складаны і марудны, а таксама цяжкі фізічна, і займаліся гэтым звычайна выключна мужчыны. Перапісчык пісаў не на стале, а на далоні левай рукі, упёртай локцем на калена. Пісалі на пергаменце ўставам — буйным і прамым, без нахілу, почыркам, кожная літара аддзялялася ад суседняй. Часта перапісчыкі не толькі добра ведалі граматыку, а мелі і мастацкія здольнасці, бо пачатковыя літары і загалоўкі раздзелаў звычайна аздаблялі жывёльным або раслінным арнаментам. Часта кнігі ўпрыгожваліся адмыслова выпісанымі загаловачнымі літарамі, буквіцамі або ініцыяламі і мініяцюрамі. За дзень дасведчаны перапісчык мог спісаць не болей за чатыры старонкі:48.

Абапіраючыся на вуснае паданне, некаторыя гісторыкі (Борх і Ластоўскі) прапанавалі гіпотэзу, што Ефрасіння магла пісаць Полацкі летапіс, які знаходзіўся ў Полацкай бібліятэцы і не захаваўся да нашых дзён. Аднак іншыя даследчыкі лічаць, што звесткі пра пісанне Ефрасінняй летапісу напэўна легендарныя, яны нічым не пацверджаны:54—55.

### Будаўніцтва храмаў і манастыроў

Фрэска XII ст. з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Св. Спаса Збавіцелю
Спаса-Праабражэнская царква (Спасаўскі сабор)
«Жыціе» апавядае, як аднойчы ў сне анёл павёў Ефрасінню ў Сяльцо, месца за дзве вярсты ад Полацка на беразе Палаты, і сказаў: «Тут належыць табе быць!». Сон паўтарыўся тройчы. Пасля гэтага полацкі епіскап Ілля, узяўшы сведкамі полацкага князя Барыса, Прадславінага бацьку князя Святаслава і полацкіх баяр, перадаў чарніцы Сяльцо:100.

Тамсама, у Сяльцы Ефрасіння, тады яшчэ інакіня, ініцыявала будаўніцтва жаночага Спаскага манастыра. Каля 1133 года:70—72пачалося будаўніцтва Спаскага сабора, што цяпер некаторыя аўтары ацэньваюць як найбуйнейшую падзею полацкага дойлідства таго перыяду:108 :20. На думку Д. Нікалаюк, заказчыкам будаўніцтва мог быць князь Васілька, які вярнуўся на радзіму з Візантыі:58, але ў гэтай гіпотэзы шэраг супярэчнасцяў. Паводле «Жыція», царква была пабудавана вельмі хутка па тых часах — за 30 тыдняў (адзін будаўнічы сезон). Калі ў будаўнікоў скончыўся будаўнічы матэрыял — плінфа, то пасля малітвы Ефрасінні назаўтра ў печы знайшлася плінфа, і ў той жа дзень быў узнесены крыж:67. Гісторык архітэктуры і археолаг Мікалай Варонін лічыў, што брак цэглы быў выкліканы незвычайнасцю верхніх частак храма, якія патрабавалі шмат будаўнічага матэрыялу:31. Будаваў царкву Святога Спаса дойлід Іаан. Царква ў Сяльцы ўяўляе сабой трохнефны шасцістаўповы крыжова-купальны храм памерам 8x12 метраў:13. Царква была пабудавана на беразе Палаты, на месцы старой рэзідэнцыі полацкіх епіскапаў (легендарнае з’яўленне анёла і блаславенне епіскапа, магчыма, адносяцца да ночы свята Праабражэння Гасподняга 6 жніўня 1126 года:61—62), а Ефрасіння тады ж была ўзведзена ў сан ігуменні гэтага манастыра. Пазней Спаскі сабор два з паловай стагоддзі належаў ордэну езуітаў і быў касцёлам. Цяпер гэта адзіны ў Беларусі храм, дзе захаваліся роспісы XII стагоддзя:109.

Пазней Ефрасіння ініцыявала будаўніцтва побач мужчынскага Багародзіцкага манастыра (сярэдзіна XII ст.; у 1580 годзе ўжо не існаваў, або быў у поўным заняпадзе) і царквы Святой Багародзіцы пры ім (1151—1154, асвечана ў 1157, не захавалася).

### Пакліканне сясцёр да манаства

Нафонта Калашнікава. «Ефрасіння Полацкая». 1859
Памочніцамі Ефрасінні сталі сёстры — родная Гардзіслава і стрыечная Звеніслава.

Ефрасіння, якая на той час была ігуменняй, папрасіла бацьку прыслаць да яе малодшую сястру для навучання грамаце, а пасля таемна пастрыгла яе ў манашкі. Бацька, калі даведаўся пра гэта, у вялікай роспачы прыехаў у Сяльцо, горка плакаў і не хацеў аддаваць у манахіні і другую дачку. Пострыг Гардзіславы адбыўся не пазней за 1129 год:16.

У тым жа 1129 ці, можа, нават у 1128 годзе, хутка пасля смерці свайго бацькі, следам за Гардзіславаю ў Спасаву абіцель уступае і стрыечная сястра Ефрасінні Звеніслава Барысаўна. Звеніслава сама прыйшла да Ефрасінні і прынесла свой багаты пасаг у дар храму. Атрымаўшы пасля пострыгу імя Еўпраксія, яна была асабліва блізкая з Ефрасінняй — «*яко едина душа въ двою телесу*». Пазней Еўпраксія заняла месца Ефрасінні і стала ігуменняй, працягваючы асветніцкую дзейнасць сястры.

Перад самым ад’ездам, насуперак волі свайго брата Вячкі, зрабіла манахінямі яго дачок: Вольгу і Кірыяну. «Жыціе» сцвярджае, што Ефрасіння мела ад Бога дар: зірнуўшы на каго, адразу бачыла, ці мае той чалавек дух дабрадзейны і ці можа ён стаць Божым абраннікам:103—104.

### Абраз Маці Божай Адзігітрыі Полацкай

Асноўны артыкул: **Тарапецкая ікона Божай Маці**
Маці Божая Адзігітрыя Полацкая
З іменем Ефрасінні звязваецца набыццё Полацкім Сафійскім саборам абраза Багародзіцы Эфескай. На той час існавалі толькі тры такія абразы і лічылася, што пры жыцці Дзевы Марыі гэтыя абразы намаляваў апостал Лука:70. Ефрасіння паслала свайго слугу Міхаіла да візантыйскага імператара Мануіла I Камніна і патрыярха Лукі Хрысаверга  (руск.) (бел. ў Канстанцінопаль па ікону святой Эфескай Багародзіцы для Багародзіцкага манастыра. Многіх гісторыкаў здзіўляе, што пасольства было выпраўлена не полацкім епіскапам, а самой ігуменняй, і з гэтай прычыны яны думаюць, што ў XII ст. вышэйшая царкоўная, а часткова і свецкая ўлада належала настаяцельніцы полацкіх манастыроў:63.

З Эфеса 100 воінаў імператара даставілі ікону ў Кастанцінопаль, дзе ў саборы Святой Сафіі яна была перададзена Міхаілу. Атрыманую святыню Ефрасіння Полацкая «*ўнесла ў царкву Святой Багародзіцы… аздобіла золатам і самацветамі, і ўстанавіла насіць яго [абраз] кожны аўторак па святых цэрквах*».

Большасць сучасных даследчыкаў лічаць, што на самай справе ў Полацк былі прысланы копіі Царградскай (а не Эфескай) Адзігітрыі і рэліквіі:109, а само падарожжа адбылося ў перыяд паміж 1156 і 1160 годам:19. У сярэднявеччы ў 1239 годзе (па іншых звестках, у XVI ст.) ікона была ўнесена ў Уваскрасенскую царкву Тарапца. Цяпер абраз захоўваецца ў фондах Рускага музея ў Санкт-Пецярбургу:71.

### Крыж Ефрасінні Полацкай

Асноўны артыкул: **Крыж Ефрасінні Полацкай**
Келля Ефрасінні Полацкай. Малюнак Івана Трутнева, 1866.
Крыж Ефрасінні Полацкай. Выява 1889 года

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| У лета 6669 кладзе Ефрасіння святы крыж у сваім манастыры, у царкве святога Спаса. Дрэва гэтае бясцэннае, акова ж яго з золата і срэбра… І хай не выносяць яго з манастыра ніколі, і не прадаюць, не аддаюць… Ефрасіння ж, раба Хрыстова, што справіла гэты крыж, здабудзе вечнае жыццё з усімі святымі…Надпіс на крыжы Ефрасінні Полацкай (пераклад на беларускую мову) | "|

Да асветніцкай дзейнасці Ефрасінні Полацкай адносіцца і адкрыццё іканапіснай і ювелірнай майстэрань:9. У 1161 годзе Ефрасіння Полацкая заказала мясцоваму майстру Лазару Богшы выраб напрастольнага крыжа з рэліквіямі, які пазней стаў вядомы як Крыж Ефрасінні Полацкай. Крыж стаў беларускай нацыянальнай святыняй:71 і адначасова помнікам старабеларускага пісьменства.

Крыж быў каўчэгам для захавання хрысціянскіх рэліквій. Ён быў шасціканцовы, вышынёй 52 см, даўжынёй верхняй папярочкі — 12 см, ніжняй — 21 см, таўшчынёй 2,5 см. Аснова крыжа — кіпарысавае дрэва, пакрытае золатам з каштоўнымі камянямі.

Крыж захоўваўся ў царкве Святога Спаса да пачатку 1220-х гадоў, потым быў вывезены ў Смаленск, адтуль у 1514 годзе ў Маскву, адкуль вернуты ў Полацк вялікім князем маскоўскім Іванам IV у 1563 годзе пасля захопу Полацка. Падчас вайны 1812 года крыж схавалі ў замураванай нішы сцяны Сафійскага сабора, а ў 1841 годзе вярнулі ў храм Спаса:23.

У 1921 годзе крыж канфіскавалі савецкія ўлады. У 1928 годзе дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея Вацлаў Ластоўскі вывез крыж з Полацка ў Мінск, а ў 1929 годзе перадаў яго Беларускаму музею ў Магілёве, пра што быў складзены Акт. Акт 1929 года сведчыць пра вялікія мастацкія страты крыжа — 13 выяў святых былі выламаны або сапсаваны, з каштоўных камянёў засталіся толькі два — аметыст і гранат, з розных частак помніка знікла пакрыццё з золата і пярліны, бачны сляды няўдалых рамонтаў.

Крыж канчаткова згублены ў 1941 годзе падчас адступлення Чырвонай арміі з Магілёва:115—118.

Пасляваенныя пошукі крыжа былі беспаспяховымі, таму ў 1997 годзе брэсцкім майстрам Мікалаем Кузьмічом зроблена дакладная копія крыжа, якая захоўваецца ў Полацку ў царкве Ефрасінні Полацкай:75.

### Паломніцтва ў Іерусалім

Выява гарадоў Святой зямлі (на дальнім баку бачны Іерусалім), XIII ст.
У канцы жыцця Ефрасіння намерылася выехаць у доўгае падарожжа ў Іерусалім, што было з трывогай успрынята палачанамі. На развітанне з Ефрасінняй прыбываюць у Полацкі манастыр яе браты Васілька, Вячаслаў і Давыд. Любімы брат Вячаслаў прыязджае з дзвюма дочкамі — Кірыніяй і Вольгай, якіх прадстаўляе сястры і просіць аб блаславенні, што сведчыць аб вялікай пашане, якой пры жыцці была ўганаравана Ефрасіння, а пасля спаўняе волю Ефрасінні, каб дзве яго дачкі засталіся на паслушанні ў манастыры. Ігуменства над манастырамі Ефрасіння перадае сваёй сястры Еўдакіі:66-67.

Атрымаўшы блаславенне полацкага епіскапа Дыянісія, выправілася разам з братам Давыдам і стрыечнай сястрой Еўпраксіяй (Звеніславай) спачатку ў Канстанцінопаль, потым у Святую зямлю. Магчыма, што пры гэтым Ефрасіння выконвала і царкоўна-дыпламатычную місію, а на землях Русі, праз якія праязджала, — міратворчую місію. Само падарожжа было сухаземным, а не традыцыйным шляхам «з варагаў у грэкі», інакш немагчымай была б сустрэча князёўны з імператарам Мануілам:20.

На шляху ў Царград сустрэлася з імператарам Мануілам, які ў той час ішоў на вайну з венграмі. Сустрэча Ефрасінні з імператарам ставіць пад сумненне калісьці прынятую дату паломніцтва і смерці святой — 1173 год. Візантыйскі імператар апошні раз ваяваў з венграмі ў 1167 годзе, прычым выйшаў у паход 8 красавіка на Вялікдзень, прыкладна ў гэты час граніц Візантыі дасягнулі полацкія паломнікі. У навуковай і царкоўнай літаратуры раней называўся год смерці святой Ефрасінні — 1173, але ў гэтым годзе Мануіл Камнін ваяваў не з венграмі, а з сербамі:21. Таму годам смерці святой паводле новых даследаванняў лічыцца 1167 год:127 .

Імаверна, была ў Канстанцінопалі, а ў канцы красавіка 1167 года дасягнула Іерусаліма. Іерусалім належаў крыжакам, валадарыў у ім Амальрых I, які даводзіўся Ефрасінні далёкім сваяком — праз жонку французскага караля Генрыха I Ганну, дачку Яраслава Мудрага:127. У Іерусаліме Ефрасіння накіравалася да Труны Гасподняй, пасля тры дні запар прыходзіла да яе для малення. Праз некалькі дзён яна захварэла і паслала брата з сястрой за святой вадой на Іардан:85.

Пасля яўлення Ефрасіння пачала падрыхтоўку да сваёй смерці. Яна пасылае ў старажытную Лаўру Савы Асвячонага з просьбай пра пахаванне ў манастырскім храме, але Лаўра была мужчынскім манастыром, і там не прымалі жанчын. Аляксей Мельнікаў сцвярджае, што жаданне быць пахаванай у манастыры Святога Савы было вынікам наследавання Ефрасінняй жыцця Ефрасінні Александрыйскай, якая жыла пад імем інака Ізмарагда і была пахавана ў мужчынскім манастыры. Атрымаўшы адмову, Ефрасіння пасылае слугу купіць грабніцу ў крыпце храма Прасвятой Багародзіцы ў Феадосіевым манастыры:95.

Хварэла Ефрасіння 23 дні, памерла 23 мая 1167 года.

Уплыў на грамадскае жыццё
-------------------------

Уладзімір Арлоў сцвярджаў, што Ефрасіння значна ўплывала на палітычнае і грамадскае жыццё ў Полацку сярэдзіны XII ст. была своеасаблівым сцягам змагання палачан за незалежнасць:122, але звестак пра яе палітычную і грамадскую дзейнасць у крыніцах няма. Аднак ігумення была сучасніцай вялікіх гістарычных падзей, паходзіла з валадарнай дынастыі, мела пэўны аўтарытэт, таму магла амаль паўстагоддзя ўплываць на палітыку ў Полацку. У XII ст. адбываўся натуральны падзел Полацкай зямлі на асобныя княствы паміж сынамі полацкага князя Усяслава і іх нашчадкамі, які вялі жорсткую барацьбу за ўладу: князі полацкія, віцебскія, менскія і друцкія варагавалі паміж сабою, а таксама з кіеўскімі і іншымі князямі. На думку Г. Авакян, Ефрасіння сваім духоўным складам магла ў гэтых умовах быць абаронцай міру і спрыяць узаемаразуменню:15.

Пячатка Ефрасінні Полацкай
Пячатка Ефрасінні, знойдзеная на Рурыкавым гарадзішчы ў Ноўгарадзе, можа сведчыць пра нейкую ролю ігуменні ў палітычным жыцці. На думку Арлова, ігумення праз полацкае веча магла ўплываць на прызначэнне епіскапаў і запрашэнне князёў. Магчыма, таму ў 1132 годзе палачане выгналі з горада князя Святаполка, пасаджанага вялікім князем кіеўскім пасля выгнання полацкіх князёў у Візантыю, і пасадзілі на полацкі сталец роднага брата Ефрасінні — Васільку. Ігумення магла мець дачыненне да падзей 1151 года, калі полацкае веча адмовіла ў даверы Рагвалоду-Васілю і аддало яго ў палон менскім князям Глебавічам, а таксама да падзей 1158 года, калі палачане зноў запрасілі на сталец Рагвалода-Васіля. Усобіцы на Полаччыне працягваліся і ў 1162, а пасля і ў 1167 годзе. «Жыціе» кажа, што Ефрасіння нікога не хацела бачыць ворагамі — «*ни князя со князем, ни бояри с боярином, ни служанина со служанином — но всех хотяше имети, яко едину душю*»:123—124.

Пасля смерці
------------

### Перанясенне мошчаў у Кіеў. Царкоўнае шанаванне святой

Труна Ефрасінні Полацкай у Кіева-Пячорскай лаўры.
Ефрасіння была пахавана ў Феадосіевым Іерусалімскім манастыры, а пасля захопу гораду мусульманамі, у 1187 годзе рака з целам была перанесена ў Феадосіевы пячоры Кіеўскай лаўры:16. Паводле падання, манахі збіраліся перанесці святыню ў Полацк, аднак перашкодзіла варожасць кіеўскіх і полацкіх князёў:130. Ёсць іншая думка, што прычына ў апошняй волі Ефрасінні быць пахаванай менавіта ў мужчынскім манастыры Св. Феадосія:101, таму раку пакінулі ў аднайменных пячорах мужчынскага манастыра ў Кіеве.

Мясцовае царкоўнае шанаванне ў Полацкай зямлі пачалося ўжо ў канцы XII ст. калі тут ужо існавала царкоўная служба прападобнай Ефрасінні Полацкай і было складзена агіяграфічнае «Жыціе» (імаверна, да 1187 года ў адным з заснаваных Ефрасінняй манастыроў). Царкоўнае шанаванне да XVI ст. мела толькі мясцовы характар, да ўключэння ў Макар’еўскія спісы імя Ефрасінні ў Рускай праваслаўнай царкве не было шырокавядомым:74. Аднак і на Макар’еўскіх саборах 1547 і 1549 гадоў афіцыйнай кананізацыі не адбылося. Агульная служба святой была зацверджана РПЦ адносна нядаўна — у 1893 годзе:22.

У пачатку ХХ ст. у друку з’яўляліся звесткі, што Ефрасіння кананізавана Папам Рыгорам Х на 2-м Ліёнскім саборы ў 1274 годзе. Дакументальнага пацвярджэння гэтаму няма, але паводле традыцыі Каталіцкая царква, як і Уніяцкая, прызнае Ефрасінню святой:137.

### Вяртанне мошчаў у Полацк. Рака Ефрасінні Полацкай

Перанос мошчаў Ефрасінні Полацкай
Хадайнічаць аб перанясенні мошчаў у Полацк пачаў у 1833 годзе епіскап Віцебскі і Мінскі Гаўрыіл, Святы Сінод застаўся безуважным да звароту правялебнага. Праз сем гадоў безвыніковае прашэнне паўтарыў епіскап Васіль (Лужынскі). На другі зварот епіскапа Васіля ў 1852 годзе ўлады таксама не далі станоўчага адказу:95.

Каўчэг з мошчамі Ефрасінні Полацкай
У 1858 годзе ў час праўлення імператара Аляксандра III аб перанясенні мошчаў Ефрасінні прасілі жыхары Полацка, у 1864 годзе хадайніцтва падтрымаў Міхаіл Мураўёў, генерал-губернатар Паўночна-Заходняга краю. Толькі ў 1871 годзе полацкі епіскап Сава дамогся, каб у Спаскі манастыр даставілі частку мошчаў:96.

Дазвол на перанос быў атрыманы толькі ад імператара Мікалая II. Самі астанкі, з выняткам сімвалічнай часткі, былі перанесены ў Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр у 1910 годзе. Таксама была абвешчана і гаючасць астанкаў. Перанос адбываўся вельмі ўрачыста, мошчы суправаджалі вядомыя рэлігійныя і дзяржаўныя асобы Расіі. У дзень смерці асветніцы — 23 мая (5 чэрвеня) нятленныя астанкі прывезлі ў Спасаўскі сабор і паклалі ў спецыяльна зробленую кіпарысавую раку, абкладзеную срэбрам. Вернікі ахвяравалі на раку вялізную суму ў 12 тысяч рублёў:96.

Рака была выраблена маскоўскім фабрыкантам Мяшковым па праекце і чарцяжах мастака Паўла Зыкава і ўяўляла сабой саркафаг на ўзор старажытных. Па вуглах ракі знаходзіліся капітэлі, а на пярэднім баку — дакладная копія старадаўняга барэльефа, што быў на дамавіне Ефрасінні ў Кіева-Пячэрскай лаўры. На дамавіне размяшчалася ікона Ефрасінні Полацкай у поўны рост у ляжачым становішчы.

Рака Ефрасінні знікла ў 1920-я гады. Адноўленая рака выраблена мастаком Мікалаем Кузьмічом (які аднавіў і Крыж Ефрасінні Полацкай) і асвечана 5 чэрвеня 2007 года. Пасля цырымоніі асвячэння мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт уручыў прэзідэнту Аляксандру Лукашэнку Ордэн Святога Уладзіміра І ступені:101.

Новая рака ўяўляе сабой невялікі каўчэг, памерамі 210 х 120 х 90 см. Кляновая рама-каркас абліцавана сярэбранымі пласцінамі і ўпрыгожана бронзавымі залачонымі барэльефамі. Выявы адрозніваюцца ад першапачатковага арыгінала. Бакавыя барэльефы адлюстроўваюць найважнейшыя моманты біяграфіі ігуменні: момант закладкі царквы Спаса і перанясенне яе астанкаў з Іерусаліма ў Кіеў. На тыльным баку паказаны трынаццаць беларускіх святых і сама Ефрасіння. У галавах — адліты крыж у ззянні і надпіс «Субяседніцы анёлаў», у нагах — выява Полацка XII ст. Па перыметры прапушчаны арнамент з каляровых эмалей і вінаграднай лазы. У верхняй частцы ракі Ефрасіння паказана ў поўны рост. Рыза, мантыя і схіма святой выкананы са срэбра. Новая рака стала не копіяй былой, а самастойным аўтарскім творам М. Кузьміча.

### Ускрыццё мошчаў Ефрасінні Полацкай

Падчас эвакуацыі ў час Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе астанкі былі перанесены ў Растоўскі Аўраміеў манастыр:6.

У лютым 1919 года Народны камісарыят юстыцыі РСФСР прыняў пастанову, паводле якой праводзілася арганізаванае ўскрыццё святых мошчаў па ўсёй краіне:100. Там, у Растове, у 1920 годзе грабніца была ўскрыта, а 13 мая 1922 года ўжо ў Полацку яна была ўскрыта паўторна, астанкі былі адасланы на атэістычную выстаўку ў Маскву, а адтуль — у экспазіцыю Віцебскага краязнаўчага музея. Усе каштоўнасці, якія былі пры астанках, у тым ліку 40-пудовая срэбная рака, былі канфіскаваны:136.

Падчас нямецкай акупацыі вернікі перанеслі раку ў Свята-Пакроўскую царкву, а пасля 23 кастрычніка 1943 года астанкі былі вернуты ў Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр, дзе застаюцца і дагэтуль:137.

Ушанаванне памяці
-----------------

Капліца Святой Ефрасінні Полацкай у Рэчыцы
Помнік Ефрасінні Полацкай у Полацку
У наш час прынятае шанаванне Ефрасінні як «заступніцы Беларусі» і «асветніцы Беларусі» (*Гл. таксама*: шанаванне і кананізацыя).

Таксама заўважаецца, што асветніцкая дзейнасць Ефрасінні магла мець не цалкам кананічны характар, а яе царкоўная дзейнасць магла быць скіраванай, на грунце яе высокага паходжання, у абыход царкоўнай іерархіі, на павышэнне самастойнасці Полацка ў царкоўных справах. Мяркуецца, што гэта магло быць прычынай канфліктаў між Ефрасінняй і царкоўнымі ўладамі і паслужыла сапраўднай прычынай таго, што астанкі Ефрасінні былі пакінуты ў Кіеве, а не вярталіся ў Полацк.

Мясцовае шанаванне Ефрасінні Полацкай узыходзіць да XIV ст. Тэксты іканапісных арыгіналаў лаканічныя: «Акі Еўдакія». Паясная выява прападобнай на іконе «Рускія святыя» (1814) знаходзіцца ў адным шэрагу з Еўфрасінняй Суздальскай. Толькі ў пачатку XX стагоддзя старажытнаруская князёўна і ігумення, заснавальніца двух манастыроў у Полацку, атрымала сапраўдную славу. На стаўпе Уладзімірскага сабора ў Кіеве вядомы мастак В. М. Васняцоў размясціў яе насупраць св. Еўдакіі.

Царква Прападобнай Ефрасінні[ru] ў Вільні
У 1837 годзе на праваслаўных могілках Вільні па блаславенні архіепіскапа Полацкага і Віцебскага Смарагда (Крыжаноўскага) была закладзена Свята-Ефрасіннеўская царква[ru] (архітэктар Мікалай Чагін). Дабудаваная ў 1838 годзе царква ўяўляла сабой ратонду, якая нагадвае фінікійскія грабніцы, і сваім знешнім выглядам была падобнай да капліцы:61.

У Санкт-Пецярбургу на праспекце Стачак 15 лістапада 1911 года была закладзена драўляная капліца. Сечаная з бярвення, крыжападобная ў плане капліца, увянчаная двума шатрамі, была асвячона ў імя Ефрасінні Полацкай у першай палове наступнага года. Яна займала адказнае становішча каля злому Пецяргофскай дарогі, павароту на Царскае Сяло і Маскоўскую дарогу і служыла мясцовай горадабудаўнічай дамінантай. 29 жніўня 1918 года да капліцы было дазволена прыбудаваць алтар і служыць у ёй літургію. Абшчына і царква існавалі да 1935 года. У канцы 1930-х гадоў усе будынкі падворка былі разабраны.

Царква Святой Ефрасінні ў Івянцы
Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай па вуліцы Прытыцкага ў Мінску
У Беларусі існавала Івянецкая Свята-Ефрасіннеўская царква (збудавана ў 1914 годзе, разбурана ў 1951 годзе), у 1990-х таксама была збудавана новая царква таго ж імя. У Мінску на вуліцы Прытыцкага ў канцы 1990-х гадоў пабудавана царква ў гонар Ефрасінні Полацкай, якая адносіцца да Мінскага прыходу. Ёсць цэрквы ў гонар Ефрасінні Полацкай у Віцебску, Полацку (частка комплексу Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра), Драгічыне, Радуні (Воранаўскі раён), Бароўцы (Верхнядзвінскі раён), Вішневе (Смаргонскі раён), Азершчыне (Рэчыцкі раён), Соснах (Любанскі раён), Скаўшыне (Салігорскі раён), Варончы (Навагрудскі раён), будуецца ў Рудзенску (Пухавіцкі раён). Праваслаўныя храмы ў імя Ефрасінні Полацкай ёсць у Лондане, Саус-Рывер (каля Нью-Ёрка, ЗША), Таронта.

У 1992 годзе вуліца Ефрасінні Полацкай з’явілася ў Полацку, у 2010 годзе — у Мінску, у 2012 годзе — у Слоніме.

У 1995 годзе ў Рэчыцы ўзведзена помнік-капліца Святой Ефрасінні Полацкай (аўтар Э. К. Агуновіч). У 1999 годзе ў дворыку БДУ ўстаноўлены помнік Еўфрасінні Полацкай працы скульптара Ігара Голубева. У 2000 годзе ў Полацку быў устаноўлены помнік славутай палачанцы, аўтарам якога таксама выступіў Голубеў:140. Яшчэ адзін помнік у беларускай сталіцы ўстаноўлены ў 2002 годзе каля ўваходу ў Інстытут сродкаў аўтаматызацыі па праспекце Незалежнасці, 117. У свой час гэты помнік працы Анатоля Арцімовіча не прайшоў атэстацыі паводле памераў — яго палічылі замалым і адмовіліся ўсталёўваць у іншым, больш выгодным месцы. Пастамент помніка мае форму разгорнутае кнігі. Невялікі помнік асветніцы знаходзіцца ў цэнтры Слабодкі (Браслаўскі раён), куды ён быў перанесены з тэрыторыі касцёла Сэрца Ісуса. Святая Ефрасіння Полацкая адлюстравана таксама на памятным знаку «Полацк — калыска беларускай дзяржаўнасці», устаноўленым у 2017 годзе да Дня беларускага пісьменства недалёка ад полацкага Сафійскага сабора.

Манета ў 20 рублёў да 900-годдзя з дня нараджэння Ефрасінні Полацкай
4 чэрвеня 2001 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь выпушчаныя памятныя манеты наміналам 20 (сярэбраная якасці «пруф») і 1 (медна-нікелевая якасці «пруф-лайф») беларускіх рублёў з нагоды 900-годдзя Ефрасінні Полацкай. Манеты адчаканены Манетным дваром Польшчы ў Варшаве тыражом 2000 штук кожная.

Памятная манета «Прападобная Ефрасіння Полацкая»
17 кастрычніка 2007 года Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выпусціў памятную сярэбраную манету ў гонар Ефрасінні Полацкай наміналам 1000 рублёў.

У жніўні 2022 года Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт атрымаў імя ў гонар святой.

Жыціе Ефрасінні Полацкай
------------------------

Асноўны артыкул: **Жыціе Ефрасінні Полацкай**
«Жыціе Ефрасінні Полацкай» — адзін з найбольш ранніх твораў гістарычнай прозы, адзіная крыніца біяграфічных звестак пра ігуменню.

«Жыціе» складзена, імаверна, манахам з манастыра Св. Багародзіцы. У творы аўтар услаўляе настойлівую і самаахвярную жанчыну, яе імкненне да ведаў і духоўнай дасканаласці, перадае ў строгай храналагічнай паслядоўнасці сапраўдныя гістарычныя факты, звесткі пра Полацк, яго культурнае жыццё, побыт княжацкай сям’і.

У мастацтве
-----------

Аляксей Кузьміч «Плач Еўфрасінні». Палатно, алей, 1992.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мінуласць ляжыць надмагільным вянком
над тымі, што ў смерці застылі,
ззяе святлом праз цемру вякоў
святое імя Еўфрасінні.
Ларыса Геніюш, «Еўфрасіння Полацкая» | "|

Ефрасіння Полацкая стала гераіняй шматлікіх твораў беларускіх пісьменнікаў і паэтаў.

Вобраз Ефрасінні ўвасобіла Вольга Іпатава ў аповесці «Прадслава», таксама яна з’яўляецца ў раманах Алеся Асіпенкі «*Святыя і грэшнікі*» і Валянціны Коўтун «*Пакліканыя*»:105.

Свае вершы прысвяцілі беларускай асветніцы шматлікія беларускія паэты: Уладзімір Арлоў («*Еўфрасіння*»), Алег Бембель («*Абсяг Еўфрасініі*»), Рыгор Барадулін («*У Полацкай Спаса-Еўфрасіннеўскай царкве*»), Данута Бічэль-Загнетава («*Еўфрасіння Полацкая*»), Навум Гальпяровіч («*Веі замружу, і выплыве вечар*»), Ларыса Геніюш («*Еўфрасіння Полацкая*», «*У горы я пад тваімі ранамі*»), Сяргей Законнікаў («*Святло Еўфрасінні*»), Алесь Звонак («*Цень Еўфрасінні*»), Васіль Зуёнак («*Апошняя малітва Еўфрасінні Полацкай*», «*Шукаю Богшу*»), Алег Лойка («*Еўфрасіння Полацкая*»), Валянцін Лукша («*Фрэскі святой Еўфрасінні*»), Алесь Разанаў («*Папярэджанне*»), Людміла Рублеўская («*Еўфрасіння*»), Віктар Шніп («*Хрыстова нявеста*»), Сяргей Панізнік («*Споведзь*»), Леанід Дранько-Майсюк («*Еўфрасіння*»).

Ефрасіння выяўлена на палотнах Нэлі Шчаснай, Алеся Цыркунова, Аляксея Марачкіна, Аляксея Кузьміча, на графічных аркушах Арлена Кашкурэвіча, на габелене Сымона Свістуновіча:106.

Заўвагі
-------

1. ↑  Імя паводле БП-2008.
2. ↑  У Ізяслаўскім манастыры, паводле версіі Мельнікава, які меркаваў, што іншага адпаведнага манастыра, у тым ліку Полацкага, тады ў Полацкай зямлі не было.
3. ↑  Любоў Ляўшун дае прыкладам лёс сучасніцы Прадславы, германскай імператрыцы Адэльгейды (па нараджэнні Еўпраксіі Усеваладаўны), жонкі імператара Генрыха IV.
4. ↑  Не пазней чым у 1128 годзе, калі памёр князь Барыс.
5. ↑  Паводле іншага меркавання, у 1139—1140 гадах.
6. ↑  Адною з прычын магло быць, між іншым, жаданне пазбегнуць высылкі ў Візантыю разам з іншымі Рагвалодавічамі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Левшун Л. В.* ЕВФРОСИНИЯ ПОЛОЦКАЯ // Большая российская энциклопедия. Электронная версия — Большая российская энциклопедия, 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q114716001'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a>
2. ↑  Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Том 3 — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1996. — С. 358. — ISBN 978-985-11-0041-1<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14271902'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14272071'></a>
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Мельнікаў А. А.* Еўфрасіння Полацкая (Жыціе Еўфрасінні Полацкай з каментарыямі А. А. Мельнікава) // *Мельнікаў А. А.* З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с. — ISBN 985-6734-28-2.
4. 1 2  Ефрасіння Полацкая // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 405. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
5. 1 2 3 4  Ефрасіння Полацкая // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 358-359. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  *Марціновіч А.* Святая Еўфрасіння, альбо Адкуль ёсць пайшла Полацкая зямля. — Мн.: Беларусь, 2009. — ISBN 978-985-01-0825-8.
7. 1 2 3 4  *Авакян Г. С. Кузняцоў М. В. Сінькевіч М. П.* Палітычныя мысліцелі і гуманісты Беларусі. — Мн.: Элайда, 2002. — 96 с. — ISBN 985-6163-46-3.
8. 1 2 3 4 5 6 7  *Мельнікаў А.* «Жыціе» і жыццё Еўфрасінні, ігуменні Полацкай // Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С. 9—22.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Нікалаюк Д.* Прападобная Еўфрасіння Полацкая. — Hajnówka: Bratczyk, 2010. — ISBN 978-83-88325-30-4.
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  *Арлоў У. А.* Таямніцы полацкай гісторыі. — Мн.: Папуры, 2008. — ISBN 978-985-15-0288-8.
11. 1 2  *Сяліцкі А.* Загадкі Полацкага храма // Мастацтва, 2008, № 2 (299).
12. 1 2  Ефрасіння Полацкая // Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Б. І. Сачанка (гал. рэд) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995.
13. ↑  *Штыхаў Г. В.* Сучаснік Ефрасінні Полацкай дойлід Іаан // Асветніцтва і гуманістычныя каштоўнасці Беларусі ў рэтраспектыве часу (2002).
14. ↑  *Бяспалая М. А.* Духоўная спадчына Ефрасінні Полацкай (да 900-гадовага юбілею асветніцы) // VIII Міжнародныя Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні (2003).
15. ↑  *Арлоў У. А.* Хто выкраў крыж Еўфрасінні? // Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С. 22—36.
16. ↑  *Бараноўскі Я.* Архіўны след крыжа Ефрасінні Полацкай // Асветніцтва і гуманістычныя каштоўнасці Беларусі ў рэтраспектыве часу (2002).
17. ↑  *Пашкоўская Л.* Саркафаг для Ефрасінні // Мастацтва, 2007, № 11 (296).
18. ↑  Новыя кнігі: па старонках беларускага друку. Штомесячны бібліяграфічны бюлетэнь. Нацыянальная бібліятэка Беларусі. 4/2011.
19. 1 2  *Арлоў У.* Еўфрасіння Полацкая. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1992. — (Святыя зямлі Беларускай). — ISBN 5-340-01238-7.
20. ↑  *Гаранін С. Л.* Еўфрасіння Полацкая і епіскап Ілля: Гісторыя стасункаў і прычына канфлікту [2002] // *Мельнікаў А. А.* З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с. — ISBN 985-6734-28-2.
21. ↑  *Киселёва Л. А.* Преподобная Ефросиния Полоцкая на Руси ХХ века // Асветніцтва і гуманістычныя каштоўнасці Беларусі ў рэтраспектыве часу (2002).
22. ↑  *Герман Шлевис.* Православные храмы Литвы. — Вильнюс: Свято-Духов монастырь, 2006. — ISBN 9986-559-62-6.
23. ↑  Аб прысваенні найменаванняў новым вуліцам і перайменаванні вуліцы Гандлёвай у г. Мінску Архівавана 4 кастрычніка 2015.
24. ↑  У Слоніме з’явілася вуліца Ефрасінні Полацкай // Еўрарадыё, 08.12.2012.
25. ↑  Помнік Еўфрасінні Полацкай у Мінску (у БДУ) Архівавана 15 лютага 2020.
26. ↑  Скульптурная композиция Евфросинии Полоцкой возле корпуса НПО «Агат» Архівавана 22 мая 2020.
27. ↑  Сем невядомых скульптураў Мінска // Наша Ніва, 22.09.2009.
28. ↑  ПОМНІК СВЯТОЙ ЗАСТУПНІЦЫ ЕФРАСІННІ ПОЛАЦКАЙ Архівавана 5 снежня 2020.
29. ↑  Ад Рагвалода да святой Еўфрасінні. У Полацку з’явіўся помнік беларускай дзяржаўнасці Архівавана 25 верасня 2019.

Літаратура
----------

* *Авакян Г. С. Кузняцоў М. В. Сінькевіч М. П.* Палітычныя мысліцелі і гуманісты Беларусі. — Мн.: Элайда, 2002. — 96 с. — ISBN 985-6163-46-3.
* *Арлоў У.* Еўфрасіння Полацкая. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1992. — (Святыя зямлі Беларускай). — ISBN 5-340-01238-7.
* *Арлоў У. А.* Таямніцы полацкай гісторыі. — Мн.: Папуры, 2008. — ISBN 978-985-15-0288-8.
* *Арлоў У. А.* Хто выкраў крыж Еўфрасінні? // Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С. 22—36.
* *Бараноўскі Я.* Архіўны след крыжа Ефрасінні Полацкай // Асветніцтва і гуманістычныя каштоўнасці Беларусі ў рэтраспектыве часу: да 900-годдзя з дня нараджэння Еўфрасінні Полацкай: Матэрыялы міжнар. навук. канф. 30—31 мая 2002 г. г. Наваполацк. — Мн.: Дэполіс, 2002. — 145 с.
* *Бяспалая М. А.* Духоўная спадчына Ефрасінні Полацкай (да 900-гадовага юбілею асветніцы) // VIII Міжнародныя Кірыла-Мяфодзіеўскія чытанні, прысвечаныя Дням славянскага пісьменства і культуры: Матэрыялы чытанняў (Мінск, 23—26 мая 2002 г.) / Рэдкал.: М. А. Бяспалая (адк. рэд.) і інш. — Мн.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2003. — 257 с. ISBN 985-6579-61-9.
* *Гаранін С. Л.* Еўфрасіння Полацкая і епіскап Ілля: Гісторыя стасункаў і прычына канфлікту [2002] // *Мельнікаў А. А.* З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с. — ISBN 985-6734-28-2.
* *Дук Д.*, *Калечыц І.*, *Коц А.* Пячатка Еўфрасінні Полацкай // Беларускі гістарычны часопіс, 2015, № 7. — С. 13—18.
* *Киселёва Л. А.* Преподобная Ефросиния Полоцкая на Руси ХХ века // Асветніцтва і гуманістычныя каштоўнасці Беларусі ў рэтраспектыве часу: да 900-годдзя з дня нараджэння Еўфрасінні Полацкай: Матэрыялы міжнар. навук. канф. 30—31 мая 2002 г. г. Наваполацк. — Мн.: Дэполіс, 2002. — 145 с.
* *Марціновіч А.* Святая Еўфрасіння, альбо Адкуль ёсць пайшла Полацкая зямля. — Мн.: Беларусь, 2009. — ISBN 978-985-01-0825-8.
* *Мельнікаў А. А.* Еўфрасіння Полацкая (Жыціе Еўфрасінні Полацкай з каментарыямі А. А. Мельнікава) // *Мельнікаў А. А.* З неапублікаванай спадчыны: Манаграфіі, артыкулы, вершы, матэрыялы навуковай канферэнцыі, успаміны сучаснікаў. — Мн.: Выд-ва «Чатыры чвэрці», 2005. — 592 с. — ISBN 985-6734-28-2.
* *Мельнікаў А.* «Жыціе» і жыццё Еўфрасінні, ігуменні Полацкай // Адраджэнне: Гіст. альманах. Вып. 1 / Склад. і навук. рэд. А. П. Грыцкевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — 259 с.: іл. ISBN 985-09-0088-1. С. 9—22.
* *Нікалаюк Д.* Прападобная Еўфрасіння Полацкая. — Hajnówka: Bratczyk, 2010. — ISBN 978-83-88325-30-4.
* Новыя кнігі: па старонках беларускага друку. Штомесячны бібліяграфічны бюлетэнь. Нацыянальная бібліятэка Беларусі. 4/2011.
* *Пашкоўская Л.* Саркафаг для Ефрасінні // Мастацтва, 2007, № 11 (296).
* *Сяліцкі А.* Загадкі Полацкага храма // Мастацтва, 2008, № 2 (299).
* *Штыхаў Г. В.* Сучаснік Ефрасінні Полацкай дойлід Іаан // Асветніцтва і гуманістычныя каштоўнасці Беларусі ў рэтраспектыве часу: да 900-годдзя з дня нараджэння Еўфрасінні Полацкай: Матэрыялы міжнар. навук. канф. 30—31 мая 2002 г. г. Наваполацк. — Мн.: Дэполіс, 2002. — 145 с.
* Ефрасіння Полацкая // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 405. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Ефрасіння Полацкая // Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Б. І. Сачанка (гал. рэд) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995.
* Ефрасіння Полацкая // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 358-359. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Ефрасіння Полацкая ў Вікіцытатніку |
| commons: | Ефрасіння Полацкая на Вікісховішчы |

* Ефрасіння Полацкая на сайце «Праваслаўная энцыклапедыя»  (руск.)



| ⛭Полацкае княства |
| --- |
| 
* Полацкае княства
* Палачане
* Крывічы
* Ізяславічы
* Полацкая епархія
* Гісторыя Полацка

 |
| Значныя падзеі | 
* Бітва на Судоме
* Бітва на Нямізе
* Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў

 |
| Полацкія князіда ўдзельнага перыяду (да 1101 года) | 
* Рагвалод
* Ізяслаў Уладзіміравіч
* Усяслаў Ізяславіч
* Брачыслаў Ізяславіч
* Усяслаў Брачыславіч
* Мсціслаў Ізяславіч
* Святаполк Ізяславіч

 |
| Полацкія князіўдзельнага перыяду | 
* Барыс Усяславіч
* Давыд Усяславіч
* Рагвалод-Васіль Барысавіч
* Ізяслаў Мсціславіч
* Святаполк Мсціславіч
* Васілька Святаславіч
* Расціслаў Глебавіч
* Усяслаў Васількавіч
* Валадар Глебавіч
* Барыс Давыдавіч
* Уладзімір
* Васілька
* Барыс і Глеб Друцкія
* Святаслаў Мсціславіч
* Брачыслаў
* Таўцівіл
* Гердзень
* Канстанцін Бязрукі

 |
| Полацкія князі літоўскага перыяду (з 1307 года) | 
* Воін
* Нарымонт
* Андрэй Альгердавіч
* Скіргайла

 |
| Грамадства і культура | 
* Рагнеда Рагвалодаўна
* Торвальд Вандроўнік
* ✰ Ефрасіння Полацкая
* Звеніслава Барысаўна
* Лазар Богша
* дойлід Іаан
* Шлях з варагаў у грэкі
* Полацкі летапіс
* Жыціе Ефрасінні Полацкай

 |
| Хрысціянскія святыні | 
* Бельчыцкі манастыр
* Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр
* Крыж Ефрасінні Полацкай
* Эфескі абраз Багародзіцы
* Мошчы Ефрасінні Полацкай
* Барысавы камяні
* Рагвалодаў камень
* Полацкае Евангелле

 |
| Удзелы Полацкай зямлі | 
* Віцебскае княства
* Герцыкскае княства
* Ізяслаўскае княства
* Друцкае княства
* Кукенойскае княства
* Лагожскае княства
* Менскае княства
* Стрэжаўскае княства
* Меркаваныя: Гарадцоўскае княства

 |
| Найстаражытнейшыя гарадыПолацкай зямлі | 
* Полацк (862)
* Ізяслаўль (985)
* Віцебск (1021)
* Усвяты (1021)
* Копысь (1059)
* Менск (1067)
* Орша (1067)
* Друцк (1078)
* Лукомль (1078)
* Лагожаск (1078)

 |
| Архітэктура | 
* Сафійскі сабор
* Спаса-Праабражэнскі сабор
* Дабравешчанская царква

 |