**1-ы Усходні запасны полк «Цэнтр»** — калабарацыйнае фармаванне, утворанае з савецкіх ваеннапалонных у акупаваным Германіяй Бабруйску з дапамогай рускіх белаэмігрантаў.

Фармаванне
----------

Буйное фармаванне размяшчалася ў былой цэнтральнай сядзібе саўгаса за 20 км ад горада Бабруйска.

22 ліпеня 1942 года ў корпусе войскаў бяспекі тылу германскай арміі быў аддадзены загад аб стварэнні запаснога батальёна «Цэнтр», фармаваннем якога займаўся адмысловы штаб капітана Гольфельда ў Бабруйску. На камплектаванне батальёна накіроўваліся добраахвотнікі з лагераў ваеннапалонных. Людзі, якія траплялі ў «Цэнтр» з лагераў ваеннапалонных, як і ў РННА, адмываліся, адкормліваліся і апраналіся ў паношаную, але чыстую форму. Потым іх разбівалі па падраздзяленнях. Афіцэрам пасля праверкі аднаўлялі званне, якое яны мелі ў Чырвонай арміі. Пры гэтым званні «старшы лейтэнант» і «лейтэнант» мяняліся на «паручніка» і «падпаручніка». Каманднай мовай у частцы была руская.

Батальён павінны быў служыць рэзервам для папаўнення дзейных на той момант у раёне Бабруйска ўсходніх батальёнаў «Дняпро», «Волга» і «Бярэзіна». 18 жніўня 1942 камандаванне групы армій «Цэнтр» аддало загад № 6431/42 аб фармаванні ў цытадэлі на тэрыторыі Бабруйска добраахвотнага запаснога палка «Цэнтр» для «*папаўнення ўсіх змешчаных на тэрыторыі армейскай групы „Цэнтр" і добраахвотных фармаванняў, якія яшчэ ствараюцца*».

Акрамя немцаў у фармаванні палка ўдзельнічалі рускія афіцэры-белаэмігранты.

Шлях палка
----------

Падраздзяленне Яненкі часта прыцягвалася да ахоўна-вартавой службы і антыпартызанскіх аперацыяў.

У Бабруйску пад патранажам палка «Цэнтра» быў сфармаваны 604-ы ост-батальён «Прыпяць», конны эскадрон і некалькі «ўсходніх» артылерыйскіх батарэй.

Папаўненне ў полк паступала не толькі з лагераў ваеннапалонных, але таксама і з вёсак, папярэдне акружаных батальёнамі. У лік навабранцаў не траплялі кармільцы сем’яў, якім фельчар палка выдаваў фіктыўныя даведкі пра хваробы. Часам самі добраахвотнікі папярэджвалі сельскіх старастаў аб правядзенні такіх «добраахвотных» набораў.

«Цэнтр», як і ўсе ўсходнія часткі, перажыў масавы пераход сваіх падраздзяленняў да партызанаў. аднойчы дэзертаваў ўвесь музычны ўзвод. Сышоў у лес і начальнік штаба маёр Качаткоў з двума афіцэрамі.

У кастрычніку 1943 года полк быў адпраўлены ў Францыю і падпарадкаваны 7-й арміі Вермахта. У красавіку 1944 года — расфармаваны (асабісты склад часткова перададзены ў школу па падрыхтоўцы асабовага складу Усходніх войскаў).

Склад
-----

У полк ўваходзілі два рэзервовыя батальёны: 1-ы (тры пяхотныя роты і рота цяжкае зброі) і 2-і (рэзервовая сапёрная рота, казачы рэзервовы эскадрон, рэзервовая батарэя, рэзервовая рота сувязі), а таксама руская каманда (імаверна, рота) прапагандыстаў. Рота сувязі налічвала 100 чалавек, Батарэя — 150, усе астатнія роты — па 250. На фармаванне палка звяртаўся запасны батальён «Цэнтр». Забеспячэнне і спажытак палка забяспечвала 203-я ахоўная дывізія Вермахта. У палку дзейнічала афіцэрская школа.

Паводле ўспамінаў тагачасніка, камандовец роты батальёна «Бярэзіна» паручнік Казанкін (з эмігрантаў) казаў сваім падначаленым:

> 
> *…Сфармаваныя рускія батальёны павінныя служыць пакуль (ён падкрэсліваў гэтае слова) амартызатарам паміж нямецкай арміяй і насельніцтвам.*
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *…Сформированные русские батальоны должны служить пока (он подчеркивал это слово) амортизатором между немецкой армией и населением.*
> 
> 
> 

Паводле інфармацыі з той жа крыніцы, каштоўным папаўненнем для палка былі былыя кадры арміі генерала Бялова:

> 
> *…гэтыя людзі яшчэ не былі знясіленыя лагерамі. Тым не менш, многія з іх ўліліся ў батальёны «Дняпро», «Бярэзіна», «Прыпяць» і іншых падобных фармаванняў.*
> *Арыгінальны тэкст* (руск.)  
> 
> *…эти люди еще не были истощены лагерями. Тем не менее, многие из них влились в батальоны Днепр, Березина, Припять и других подобных формирований.*
> 
> 
>

Афіцэрскі склад
---------------

Камандоўцам палка быў прызначаны белаэмігрант, афіцэр Рускай арміі (на 1920 год) Н. Г. Яненка (у некаторых крыніцах таксама Янецкі), які ў 1944 годзе меў годнасць падпалкоўніка Вермахта. Начальнікам аддзялення сувязі ў штабе палка стаў гэтак жа былы белагвардзеец, Георгіеўскі кавалер Ігар Канстанцінавіч Саламаноўскі (у 1944 г. — маёр Вермахта).

Спасылкі
--------

* *Чуев Сергей Геннадьевич.* Проклятые солдаты. Предатели на стороне III рейха.
* 1-й Восточный запасной полк «Центр»

| ⛭Беларускія воінскія фарміраванні на баку нацысцкай Германіі |
| --- |
| Стваральнікі | 
* Францішак Кушаль
* Радаслаў Астроўскі
* Іван Ермачэнка
* Барыс Рагуля
* Міхал Вітушка
* Дзмітрый Касмовіч
* Усевалад Родзька

 |  |
| Абвер | 
* 1-ы Беларускі штурмавы ўзвод
* Паветрана-дэсантны спецыяльны батальён «Дальвіц»

 |
| Шуцманшафт | 
* 45-ы батальён
* 46-ы батальён
* 47-ы батальён
* 48-ы батальён
* 49-ы батальён
* 60-ы батальён
* 64-ы батальён
* 65-ы батальён
* 66-ы батальён
* 67-ы батальён
* 68-ы батальён
* 101-ы батальён
* 104-ы батальён
* Брыгада «Зіглінг»

 |
| Ахова чыгункі | Беларускі батальён чыгуначнай аховы |
| Паліцыя | 36-ы стралецкі полк |
| Служба бяспекі | 13-ы Беларускі паліцыйны батальён |
| Усходнія легіёны | 
* 654-ы Усходні батальён
* Добраахвотны полк «Дзясна»
* 1-ы Усходні запасны полк «Цэнтр»
* Беларускі легіён

 |
| БСА | 
* Афіцэрскія курсы БСА
* Штаб БСА
* 1-я брыгада
* Слонімскі батальён

 |
| БКА | 
* Афіцэрскія курсы БКА
* Штаб БКА
* 1-ы Кадравы батальён

 |
| СС | 
* 30-я грэнадзёрская дывізія (2-я руская)
* Грэнадзёрская брыгада (1-я беларуская)
* 30-я грэнадзёрская дывізія (1-я беларуская)
* Беларускі легіён

 |
| Дакументы | Страявы вайсковы статут |
| Газеты | Беларус на варце |
| Іншае | 
* Bielarus na varcie
* Нямецкая акупацыя Беларусі
* Беларускі калабарацыянізм

 |