**Сімо́н Балі́вар** (поўнае імя — **Сімон Хасэ Антоніа дэ ла Сантысіма Трынідад Балівар-і-Понсэ-і-Паласіяс-і-Бланка**, ісп.: Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Ponce y Palacios y Blanco) (24 ліпеня 1783 — 17 снежня 1830) — змагар за незалежнасць Лацінскай Амерыкі ад Іспаніі. Найбольш уплывовы і вядомы з кіраўнікоў вайны за незалежнасць іспанскіх калоній у Амерыцы. Нацыянальны герой Венесуэлы, у 1813 годзе Нацыянальным кангрэсам Венесуэлы быў абвешчаны Вызваленцам. Акрамя таго, вызваліў Новую Гранаду (сучасная Калумбія і Панама), правінцыю Кіта (сучасны Эквадор) і Перу. У 1819—1830 гадах прэзідэнт Вялікай Калумбіі, створанай на тэрыторыі вызваленых ад іспанскай улады. У 1825 годзе стаў на чале Рэспублікі Балівія, якая была названа ў яго гонар.

Біяграфія
---------

### Раннія гады

Сімон нарадзіўся 24 ліпеня 1783 года ў шляхетнай крэольскай сям’і Хуана Вінцэнта Балівара, які быў басконскага паходжання. Род Балівараў паходзіў з мястэчка Ла-Пуэбла-дэ-Балівар у Біскаі, у Іспаніі, які знаходзіўся тады ў акрузе Маркіна, а з пачаткам каланіяльнага жыцця сям’я прыняла найактыўны ўдзел у жыцці Венесуэлы. Хлопчык рана пазбавіўся бацькоў. На выхаванне і фарміраванне светапогляду Балівара вялікі ўплыў зрабіў яго настаўнік і старэйшы сябар, бачны асветнік Сімон Радрыгес. Юнацтва Балівар правёў у Еўропе, вандраваўшы ў 1799—1806 гадах у Іспаніі, Францыі, Італіі), дзе рана ажаніўся, але неўзабаве аўдавеў. 15 жніўня 1805 года на ўзгорку Монтэ-Сакра ў Рыме, у прысутнасці Радрыгеса, ён пакляўся змагацца за вызваленне Паўднёвай Амерыкі ад каланіяльнага прыгнёту.

### Венесуэльская рэспубліка

Сімон Балівар прыняў актыўны ўдзел у звяржэнні іспанскага панавання ў Венесуэле ў красавіку 1810 года і абвяшчэнні яе незалежнай рэспублікай у 1811 годзе. Пасля разгрому апошняй іспанскім войскам, у 1812 годзе абгрунтаваўся ў Новай Гранадзе, дзе напісаў «Маніфест з Картахены», а ў пачатку 1813 года вярнуўся на радзіму. У жніўні 1813 года яго войскі занялі Каракас; была створана 2-я Венесуэльская рэспубліка на чале з Баліварам. Аднак, не вырашыўшыся правесці рэформы накіраваныя на інтарэсы народных нізоў, ён не здолеў заручыцца іх падтрымкай і ў 1814 годзе атрымаў паражэнне. Вымушаны шукаць прытулак на Ямайцы, у верасні 1815 года апублікаваў там адкрыты ліст, дзе выказваў упэўненасць у хуткім вызваленні іспанскай Амерыкі.

### Стварэнне Калумбіі

Усвядоміўшы нарэшце неабходнасць вызвалення рабоў і вырашэння іншых сацыяльных праблем, Балівар пераканаў прэзідэнта Гаіці Петыёна на аказанне паўстанцам ваеннай дапамогі і ў снежні 1816 года высадзіўся на ўзбярэжжы Венесуэлы. Скасаванне рабства ў 1816 годзе і выдадзены ў 1817 годзе дэкрэт аб надзяленні салдат вызваленчай арміі зямлёй дазволілі яму пашырыць сацыяльную базу. Услед за паспяховымі дзеяннямі ў Венесуэле яго войскі ў 1819 годзе вызвалілі Новую Гранаду. У снежні 1819 года ён быў абраны прэзідэнтам абвешчанай Нацыянальным кангрэсам у Ангастуры (зараз Сьюдад-Балівар) рэспублікі Калумбіі, куды ўвайшлі Венесуэла і Новая Гранада. У 1822 годзе калумбійцы выгналі іспанскія войскі з правінцыі Кіта (зараз Эквадор), якая далучылася да Вялікай Калумбіі.

### Распад калумбійскай федэрацыі

Імкнучыся да аб’яднання іспанамоўных-амерыканскіх дзяржаў, Балівар склікаў у Панаме кангрэс іх прадстаўнікоў у 1826 годзе, але не дамогся поспеху. Пасля сканчэння вызваленчай вайны ў процівагу яго цэнтраліскай палітыцы ў рэгіёне ўзмацніліся сепаратыскія тэндэнцыі. У выніку выступленняў Балівар пазбавіўся ўлады ў Перу і Балівіі ў 1827—1830 гадах. У пачатку 1830 года ён сышоў у адстаўку і неўзабаве памёр каля калумбійскага горада Санта-Марта 17 снежня 1830 года. Перад смерцю Балівар адмовіўся ад сваіх зямель, дамоў і нават дзяржаўнай пенсіі і цэлыя дні праводзіў, сузіраючы з акна жывапісныя пейзажы мясцовых «снежных гор» — Сьера-Невады.

### У масонстве

Вядома, што пасвячэнне ў масонства Балівар прайшоў у Іспаніі, у Кадысе. З 1807 года ён быў членам Шатландскага Статута. У 1824 годзе ў Перу заснаваў ложу «Парадак і Свабода» № 2.

### Смерць

17 снежня 1830 года ва ўзросце сарака сямі гадоў, Сімон Балівар памёр пасля хваробы на сухоты ў Кінта-дэ-Сан-Педра-Алехандрына ў горадзе Санта-Марта, які сёння размяшчаецца ў Калумбіі. Перад смерцю, Балівар папрасіў свайго ад’ютанта генерала Даніэля Фларэнсіа О’Ліры спаліць яго захавалы архіў твораў, лістоў і прамоў. Аднак О’Ліры не здзейсніў апошняе пажаданне Сімона і захаваў гэтыя працы, забяспечваючы гісторыкаў велізарнай колькасцю інфармацыі пра ліберальную філасофію Балівара, яго думкі, а таксама падрабязнасці яго асабістага жыцця, як яго доўгі раман з Мануэлай Саэнс. Незадоўга да сваёй смерці ў 1856 годзе Саэнс дапоўніла гэту калекцыю, дадаўшы ў архіў сваі лісты ад Балівара.

Спадчына
--------

Помнік Балівару ў Каракасе
У Лацінскай Амерыцы імя Балівара вельмі папулярнае. Яно сустракаецца ў назвах дзяржавы Балівія, правінцый, гарадоў, вуліц, грашовых адзінак (балівіяна — Балівія, балівар — Венесуэла). Сімону Балівару прысвечаны біяграфічныя нарысы, мастацкія творы, гістарычныя працы, а таксама шматлікія помнікі. Наймацнейшы футбольны клуб Балівіі носіць назву «Балівар». З 1822 года вернай сяброўкай і спадарожніцай жыцця Балівара, нягледзячы на ўсе метамарфозы яго лёсу, была ўраджэнка гораду Кіта крэолка Мануела Саенс. Паводле неафіцыйных дадзеных, Сімон Балівар перамог у 472 бітвах.

Балівар з’яўляецца галоўным героем у рамане калумбійскага пісьменніка Габрыэля Гарсіі Маркеса «*Генерал у сваім лабірынце*», дзе падзеі развіваюцца ў апошні год жыцця генерала. Біяграфіі Балівара напісалі Эміль Людвіг і ўкраінскі класік Іван Франко.

Зноскі
------

1. 1 2  Simon Bolivar // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Simón Bolívar // Nationalencyklopedin — 1999. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1165538'></a>
3. ↑  Боливар Симон // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. ↑  «Хронікі Харона. Энцыклапедыя смерці», Слоўнік абраных смерцяў. Новасібірск ISBN 978-5-379-00562-7
5. ↑  Simon Bolivar. Free Masonry
6. ↑  Bolívar, Simón (1983). Hope of the universe (print ed.). Paris: UNESCO.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сімон Балівар
* Руская старонка пра Сімона Балівара — Нацыянальнага героя Калумбіі


| ?Сімон Балівар — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Juan Vicente Bolívar y Ponte[d] |  | Juan de Bolívar y Martínez de Villegas[d] |  | Luis de Bolívar y Rebolledo[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Сімон Балівар |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | María Concepción Palacios Aguirre Ariztía - Sojo Blanco Herrera[d] |  | Feliciano Palacios y Sojo[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ORCID |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Іспанскі біяграфічны · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Даведка РІА · Гранат |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10155088 · BIBSYS: 90118984 · BNC: a10052094 · BNE: XX838191 · BNF: 118926507 · CiNii: DA01000301 · CONOR: 34240355 · EGAXA: vtls001884900 · GND: 118513052 · ICCU: RAVV049093 · ISNI: 0000000121278712 · LCCN: n79065448 · LNB: 000279681 · NCL: 004275445 · NDL: 00620390 · NKC: jn19990210123 · NLA: 35367461 · NLG: 85431 · NLP: a0000001178308 · NSK: 000167530 · NTA: 068767129 · NUKAT: n95209901 · PTBNP: 15262 · РДБ: 000115233 · LIBRIS: 289170 · SUDOC: 027287858 · VIAF: 35731693 · ULAN: 500339429 |

 |


| ⛭Сцяг Перу Прэзідэнты Перу |
| --- |
| 
* Сан-Марцін (1821—1822)
* Луна Пісара (1822)
* Мар (1822—1823)
* Талье (1823)
* Рыва Агуэра (1823)
* Сукрэ (1823)
* Талье (1823—1824)
* Балівар (1824—1827)
* Санта-Крус (1827)
* Саласар-і-Бакіхана (1827)
* Мар (1827—1829)
* Гут’ерэс дэ ла Фуэнтэ (1829)
* Гамара (1829—1833)
* Луна Пісара (1833)
* Арбегоса (1833—1834)(1834—1835)
* Бермудэс (1834)
* Салаверы (1835—1836)
* Санта-Крус (1836—1838)
* Гамара (1838—1841)
* Менендэс (1841—1842)
* Тарыка Гансалес (1842)
* Відаль (1842—1843)
* Фігерола (1843)
* Віванка (1843—1844)
* Ньета (1843—1844)
* Кастылья (1843)(1844)
* Д. Эліяс (1844)
* Менендэс (1844)
* Фігерола (1844)
* Менендэс (1844—1845)
* Кастылья (1845—1851)
* Эчэніке (1851—1855)
* Кастылья (1855—1862)
* Сан-Раман (1862—1863)
* Кастылья (1863)
* Педра Д’ес Кансека (1863)
* Песет (1863—1865)
* Прада (1865)
* Песет (1865)
* Педра Д’ес Кансека (1865)
* Прада (1865—1868)
* Педра Д’ес Кансека (1868)
* Бальта (1868—1872)
* Гут’ерэс (1872)
* Ф. Д’ес Кансека (1872)
* Эрэнсія Севальяс (1872)
* Парда (1872—1876)
* Прада (1876—1879)
* П’ерола (1879—1881)
* Гарсія Кальдэрон (1881)
* Мантэра Флорэс (1881—1883)
* Касерэс (1883)
* Іглесіяс (1883—1885)
* Арэнас (1885—1886)
* Касерэс (1886—1890)
* Маралес Бермудэс (1890—1894)
* Баргонья (1894)
* Касерэс (1894—1895)
* Кандама (1895)
* П’ерола (1895—1899)
* Лопес дэ Раманья (1899—1903)
* Кандама (1903—1904)
* Кальдэрон (1904)
* Парда-і-Барэда (1904—1908)
* Легія (1908—1912)
* Білінгхёрст (1912—1914)
* Бенавідэс (1914—1915)
* Парда-і-Барэда (1915—1919)
* Легія (1919—1930)
* Понсэ Брусет (1930)
* Санчэс Сера (1930—1931)
* Р. Л. Эліяс (1931)
* Хіменес (1931)
* Саманес Акампа (1931)
* Санчэс Сера (1931—1933)
* Бенавідэс (1933—1939)
* Прада-і-Угартэчэ (1939—1945)
* Бустамантэ-і-Рывера (1945—1948)
* Адрыя (1948—1950)
* Нар’ега Агуэра (1950)
* Адрыя (1950—1956)
* Прада-і-Угартэчэ (1956—1962)
* Перэс Гадой (1962—1963)
* Ліндлей (1963)
* Белаундэ Тэры (1963—1968)
* Веласка Альварада (1968—1975)
* Маралес Бермудэс (1975—1980)
* Белаундэ Тэры (1980—1985)
* Гарсіа Перэс (1985—1990)
* Фухіморы (1990—2000)
* Паніягуа (2000—2001)
* Таледа (2001—2006)
* Гарсіа Перэс (2006—2011)
* Умала (2011—2016)
* Кучынскі (2016—2018)
* Віскара (2018—2020)
* Мерына (2020)
* Сагасці (2020—2021)
* Кастылья (2021—2022)
* Балуартэ (з 2022)

 |  |