recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Yangwang** (кітайская: "仰望", што літаральна азначае "глядзець уверх" або "любавацца") гэта кітайскі брэнд люкс электрамабіляў, які належыць BYD Auto. Лагатып брэнда - кітайскі іерогліф, які азначае «маланка» або «электрычнасць» у oracle bone script. Гэта першы аўтамабільны брэнд, які прадставіў запатэнтаваную BYD тэхналагічную платформу індывідуальны прывад (IWD) пад назвай «e4» (易四方).

Першая мадэль маркі, U8 поўнапамерны пазадарожнік, быў афіцыйна прадстаўлены 5 студзеня 2023 г. на Guangzhou Auto Show, перад выхадам на кітайскі рынак 18 красавіка 2023 г. Падчас прэзентацыі заснавальнік і генеральны дырэктар BYD Ван Чуанфу асабіста вывеў U8 на сцэну, у той час як іншы U8, абсталяваны колам Mecanum, дэманстраваў тэхналогію IWD рухаючыся бокам і выконваючы паварот танкападобны. На той жа выставе Ван таксама прадставіў U9, электрычны гіперкар з удзелам "прапрыетарнага DiSus" (云辇) Сістэма актыўная падвеска і заяўлены час 0-100 км у гадзіну усяго за 2 секунды.

7 верасня 2023 года кампанія BYD прадэманстравала новы аўтамабіль пад назвай Yangwang U6, у прэзентацыі на штогадовай акадэмічнай сустрэчы па аўтамабільнай аэрадынаміцы, арганізаванай Таварыствам аўтамабільных інжынераў Кітая (SAE). Паведамляецца, што новая мадэль мае каэфіцыент аэрадынамічнага супраціву толькі 0,195, хоць падрабязная інфармацыя пакуль недаступная, за выключэннем таго, што аўтамабіль, здаецца, седан класа люкс.

Мадэлі
------

* Yangwang U6 — раскошны седан (дражнілі, у будучыні)
* Yangwang U8 — электрычны пазадарожнік амфібія пазадарожнік (2023–наш час))
* Yangwang U9 — электрычны суперкар (з 2023 г. па цяперашні час)

* Yangwang U8Yangwang U8
* Yangwang U9Yangwang U9

Спіс літаратуры
---------------

1. ↑
2. ↑  仰望 (англ.). *Wiktionary* (20 лютага 2021). Праверана 23 April 2023.
3. ↑  *Zhang, Phate*. BYD finalizes Chinese name for its premium car brand **(нявызн.)**. *CnEVPost* (8 лістапада 2022).
4. ↑  BYD Launches YangWang Luxury EV Brand, Shows 1,000+ Horsepower SUV And Supercar **(нявызн.)**. *InsideEVs* (6 студзеня 2023).
5. ↑  *Kang/CnEVPost, Lei*. BYD Yangwang unveils its brand logo, inspired by ancient Chinese script (англ.)  **(нявызн.)**?. *CnEVPost* (8 снежня 2022). Праверана 30 ліпеня 2023.
6. ↑  BYD's New Yangwang SUV Clearly Looks Up To The Land Rover Defender **(нявызн.)**. *Carscoops* (9 лістапада 2022).
7. ↑  *Zhang, Phate*. BYD to officially unveil its premium Yangwang brand and first model on Jan 5 **(нявызн.)**. *CnEVPost* (22 снежня 2022).
8. ↑  BYD's New Yangwang U8 Is A Defender-Style Electric Off-Roader With Over 1,100 Hp **(нявызн.)**. *Carscoops* (5 студзеня 2023).
9. ↑  YangWang U9 Is A $145,000 Electric Supercar From China That Hits 60 In 2.0 Sec **(нявызн.)**. *Carscoops* (5 студзеня 2023).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Weibo |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Клемянок.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Страшынская.

**Ала Леанідаўна Клемянок**, па нараджэнні **Страшынская** (нар. 6 кастрычніка 1961, Маладзечна, Мінская вобласць) — беларуская паэтэса, журналістка.

Біяграфія
---------

У 1979 годзе скончыла сярэднюю школу № 3 у Маладзечна, у 1985 годзе — факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працавала на радыёзаводзе «Спадарожнік», у дзіцячай бібліятэцы, карэспандэнтам шматтыражнай газеты «Приборостроитель» МЗСПВ, рэдактарам газеты Маладзечанскага гарсавета «Наш дзень». З 1995 года жыве ў Смаргоні Гродзенскай вобласці, працуе загадчыкам аддзела культуры, маралі і права мясцовай беларускай газеты «Светлы шлях».

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з 2003 года.

Творчасць
---------

Друкавацца пачала з 1977 года ў мясцовай маладзечанскай газеце і ў рэспубліканскай прэсе. Вершы змяшчаліся ў часопісах «Маладосць», «Полымя», «Куфэрак Віленшчыны», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», зборніках паэзіі.

Выдала пяць кніжак вершаў «Яны не ведалі мяне» (Маладзечна, 1999), «Бывай, Альба Рутэнія» (Гродна, 2007), «Рэфлексіі» (Гродна, 2010), «Не пускайце ў сэрца адзіноту» (Мінск, 2013), «Нальшчанскі блог» (Маладзечна, 2023).

Узнагароды
----------

Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Цёткі (Алаізы Пашкевіч).

Крыніцы
-------

1. ↑  NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>
2. 1 2 3 4 5  Страшынская Ала Леанідаўна **(нявызн.)**. *lit-bel.org*. Праверана 28 кастрычніка 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2017238212 |
**Гней Карнелій Лентул Батыят**, (ці, магчыма, **Ватыя**) — рымскі заснавальнік уласнай гладыятарскай школы ў Капуі (каля вулкана Везувій), на поўдні Італіі. Менавіта з гэтай школы ў 73 годзе да н. э. збег фракійскі раб Спартак і каля 70 з 78 уцёклых з ім яго паслядоўнікаў. Іх уцёкі прывялі да паўстання рабоў, вядомаму як Паўстанне Спартака (73—71 гады да н. э.). Вядома, што Батыят меў вілу непадалёк ад гладыятарскай школы. Пасля яна была разбурана паўсталымі рабамі.

Брытанскі навуковец-літаратар Шэклтан Бейлі адзначаў, што яго імя запісваецца старажытнымі гісторыкамі як «Batiatus», што можа быць скажонай формай ад «Vatia», гэта значыць сапраўдным імем было Vatia. Таксама ён заўважыў, што дадзенае пры нараджэнні імя *Servilius Vatia* магло быць ператворана рымлянамі ў *Cornelii Lentuli*, ці ж дадзенае пры нараджэнні імя *Cornelius Lentulus* у *Servilii Vatiae*.

Вобраз у кіно
-------------

Батыята згуляў Пітэр Усцінаў у карціне Стэнлі Кубрыка «Спартак» 1960 года, за якую Усцінаў быў узнагароджаны прэміяй «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плану.

У тэлеверсіі «Спартак» 2004 года Батыята згуляў Іэн Макныс.

У 2010 годзе ролю Батыята выканаў Джон Ханна ў тэлесерыяле «Спартак: Кроў і пясок» тэлеканала Starz, а таксама ў серыяле «Спартак: Багі арэны» 2011 года.

Зноскі
------

1. ↑  McGushin, Patrick (1991) *Sallust: The Histories* стар. 113.
2. 1 2   Shackleton Bailey, David. R. (1991) *Two Studies in Roman Nomenclature* стар. 73
3. ↑  *Starz*. John Hannah on *Spartacus: Blood and Sand* **(нявызн.)** (22 лютага 2010).
Артыкул пра варну. Пра свяшчэнныя пісанні гл. Брахманы, кнігі.

**Брахманы** або **браміны** (ад санскрытскага слова IAST Brāhmaṇa ***IAST***; дэванагары ब्राह्मण) — вышэйшая з чатырох галоўных індуісцкіх варн, варна жрацоў. Аналаг еўрапейскага духавенства.

Брахманы служаць духоўнымі настаўнікамі ў сем'ях большасці кастаў вышэйшага або сярэдняга статусу.

Брахманы складаюць толькі 2-5% насельніцтва Індыі. Назва звязана са стваральнікам Сусвету Брахмай. Большасць брахманаў арыі не толькі духоўна, але і па генетычнаму паходжанню.

У Індыі брахманаў таксама называюць **Віпра** — натхнёнымі і двіджа — двойчы-народжанымі.
**Паніровачныя сухары** (фр.: paner — пасыпаць хлебнай крошкай) — крошка з сухога белага хлеба, выкарыстоўваецца для гатавання смажаных страў з мяса, рыбы і гародніны (напрыклад, квяцістай капусты). Таксама абсмажанымі ў сметанковым алеі паніровачнымі сухарамі, да прыкладу, пасыпаецца цеста пад начынкай пры гатаванні штрудэлю. Паніровачныя сухары можна прыгатаваць самастойна, выкарыстоўваючы падсушаны і здробнены хлеб. У продажы таксама маюцца гатовыя паніровачныя сухары.

Выкарыстоўваць паніровачныя сухары неабходна асцярожна і толькі ў тых стравах, дзе гэта прама прадпісана рэцэптам стравы, як напрыклад, каляровай капусты ці некаторых відах рамштэксаў, з-за таго што сухары па сваіх характарыстыках не адказваюць патрабаванням да паніраванні: не забяспечваюць поўнае і герметычнае пакрыццё прадукту і схільныя да падгарання.

Гл. таксама
-----------

* Панко — японскія паніровачныя сухары

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | NDL: 00569031 |
**Бацвіннік** — халодны суп, прыгатаваны з бурачнага бацвіння.

Можа гатавацца на вадзе, квасе або кіслай заквасцы. Страва вядомая па ўсёй Беларусі.

Складнікі
---------

Для прыгатавання выкарыстоўваюць маладыя буракі з бацвіннем (1-2), бульбу (3), рэпчатую цыбулю (1), моркву, таматы (2-4), агуркі (2-3) і зеляніну. Пры гатаванні на квасе (3 літры) выкарыстоўваюць бацвінне (1 пучок) без буракоў, свежыя агуркі (4-6), зялёную цыбулю і кроп. Таксама бывае бацьвіньнік з рыбай, у якім выкарыстоўваюць: шпінат і шчаўе — па 250 грамаў, хлебны квас — 1 літр, свежыя агуркі — 2, адварную рыбу — 250 грамаў, лімонную цэдру — 1 чайная лыжка, зялёную цыбулю — 75 грамаў, корань хрэна — 50 грамаў і кроп.

Прыгатаванне
------------

Буракі падзяляюць на 3 часткі: карняплод, хвосцікі і ліст. Карняплод, моркву, бульбу і цыбулю чысцяць і наразаюць саломкай. Хвосцікі і ліст (бацвінне) — малымі кавалкамі па 2 см. Ваду ў каструлі даводзяць да закіпання, пасля чаго дадаюць бульбу. Праз 5 хвілін у каструлю дадаюць хвосцікі буракоў (бацвінне). Адначасна ў патэльні на алеі тушаць цыбулю, моркву і буракі да мяккасці. Тады ў патэльню дадаюць нарэзаныя кубікамі таматы і агуркі. Праз 5-10 хвілін тушаную гародніну кладуць у каструлю, куды таксама дадаюць ліст буракоў (бацвінне) і вараць да гатоўнасці. Такі бацвіннік можна падаваць у астуджаным або цёплым выглядзе. Таксама ў яго можна дадаць зеляніну і адварное яйцо.

У выпадку гатавання на квасе бацвінне спачатку адварваюць у вадзе цягам 15 хвілін. Затым ваду зліваюць, бацвінне астуджаюць і наразаюць дробнымі кавалкамі. Нарэзаныя дробнымі кубікамі агуркі змешваюць з бацвіннем і апускаюць у квас, куды дадаюць зеляніну. Такую страву падаюць да стала астуджанай.

Пры гатаванні бацвінніка з рыбай шчаўе і шпінат добра прамываюць, прыпускаюць у гарачай вадзе і прапускаюць праз сіта. Атрыманую зялёную масу астуджаюць, пасля чаго ў яе дадаюць лімонную цэдру і квас, нарэзаныя кубікамі агуркі, зялёную цыбулю і кроп. Пасля гэтага бацвіннік падаюць разам з адварной рыбай (акунь, ласось, сёмга, омуль і нельма) і коранем хрэна.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Ганна Каляда (14 ліпеня 2018). "Бацвінне: царская страва ў сялянскім выкананні". Партал «Здаровыя людзі». Праверана 18 ліпеня 2018.
2. ↑  Бацвінне // Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя / гал.рэд. Іван Шамякін. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1989. — С. 54. — 575 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-014-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Малы Бракгаўза і Эфрона |
**Чо́рба** (малд.: ciorbă) — назва малдаўскіх, румынскіх, сербскіх, турэцкіх, македонскіх і балгарскіх гарачых густых нацыянальных супаў, долю вадкай часткі якіх (ад чвэрці да паловы) складае борш (квас).

Агульная назва паходзіць ад турэцкага слова *Çorba* (шурпа), якое па-рознаму вымаўляецца на Блізкім і Сярэднім Усходзе. Яно дало імя розным па складзе і тэхналогіі супам цюркскіх народаў і народаў, якія жылі на тэрыторыі Асманскай імперыі: шурпа, шурбо, шчорба, шурба, шурпе, шорпа, шурва.

Кожнае фанетычнае і арфаграфічнае скажэнне дадзенага слова ператварылася ў самастойнае кулінарнае паняцце, паколькі яно аказалася звязаным з нацыянальнымі стравамі розных народаў, якія пазначаліся амаль аднолькавым словам, але мелі розны склад.

Літаратура
----------

* Культура питания: Энцикл. справ. — 2-е изд. Беларус. Энцыкл.; Под ред. И. А. Чаховского; Редкол.: Е. В. Малашевич и др. — Мн.: БелЭн, 1993. — 541 с.: ил.
**Булён** (ад фр. Bouillon ад дзеяслова bouillir — «кіпяціць») — вадкі навар з мяса, рыбы або гародніны. Змяшчае невялікую колькасць бялкоў, таму мае больш смакавае і ўзбуджальнае значэнне, чым пажыўнае, таксама лёгказасваяльны нават аслабленым арганізмам.

Свежы булён часта ўжываюць як харчаванне пры хваробах, калі рэкамендуецца вадкае харчаванне, напрыклад, пры атручваннях і засмучэннях стрававальнай сістэмы.

Булён даюць да стала як самастойную страву, так і разам з гарнірам. Часта ў булён дадаюць іншыя прадукты — крупы, хлеб, яйка і г. д. Акрамя іншага, булён часта служыць запраўкай для рознага роду соусаў.

У продажы распаўсюджаныя «булённыя кубікі» — канцэнтраты хуткага прыгатавання.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Булён

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph945821 |
**Сатана** (ад іўр. שָׂטָן, сатана — «праціўнік», «паклёпнік») — у рэлігійна-міфалагічных уяўленнях аўраамічных рэлігій — іўдаізму, хрысціянства і ісламу галоўны праціўнік Бога і нябесных сіл, які ўяўляе сабой вышэйшае ўвасабленне зла і штурхае чалавека на шлях духоўнай пагібелі.

У шэрагу кніг Старога Запавету Сатаной называецца ангел, які выпрабоўвае веру праведніка (гл. Іоў.1 :6-12). У Евангеллях паказваецца, што Сатана ўпаў з неба (Лк. 10:18). Апостал Павел сцвярджае, што Сатана здольны змяняцца (μετασχηματίζεται) у ангела святла (άγγελον φωτός) (2Кар.11: 14). У Апакаліпсісе Сатана выступае як Цмок і Д'ябал — правадыр цёмных ангелаў у бітве з архангелам Міхаілам (Адкр.12 :7-9; 20:2,3, 7-9).

Гл. таксама
-----------

* Супай
* Сатанізм
* Д’яблапаклонства

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сатана

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz · Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая кітайская · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
Маэста працы Дуча дзі Буанінсенья (1310 г.), якая паказваюць жыццё Хрыста, 26 асноўных сцэн прысвечаны Пакутам і Уваскрасенню.

| Жыццё Ісуса Хрыстапаводле Евангелляў |
| --- |
| Жыццё Ісуса Хрыста |
| Дзяцінства Ісуса
* Дабравешчанне
	+ Наведванне Марыі
* Нараджэнне
	+ Нараджэнне ад дзевы
	+ Пакланенне пастухоў
	+ Абразанне
* Стрэчанне
* Пакланенне вешчуноў
* Бегства ў Егіпет
	+ Забойства немаўлят
* Вяртанне ў Назарэт
* Адшуканне ў храме
 |
| Служэнне Ісуса
* Хрышчэнне Ісуса
* Спакуса
* Закліканне дванаццаці апосталаў
* Нагорная пропаведзь
* Цуды
* Прытчы
* Адвяржэнне
* Праабражэнне
 |
| Пакуты
* Вербная нядзеля
	+ Трыумфальны ўезд у Іерусалім
* Ачышчэнне Храма
* Прароцтва пра другое прышэсце
* Памазанне
* Тайная вячэра
	+ Абяцанне Суцешніка
* Агонія ў Гефсіманіі
	+ Пацалунак Іуды
	+ Арышт
* Суд сінедрыёна
* Здзекі
* Суд Ірада
* Суд Пілата
	+ Хвастанне
	+ *Ecce homo*
	+ Цярновы вянок
	+ *Via Dolorosa*
* Укрыжаванне
	+ Зняцце з крыжа
* Палажэнне ў труну
 |
| Уваскрэсенне
* Пустая труна
* З'яўленне
	+ *Не дакранайся да мяне*
	+ Шлях у Эмаус
	+ Вялікае даручэнне
	+ Узнясенне
 |
| Іншыя падзеі НЗ
* Шлях у Дамаск
* Бачанне Янам
 |
| * Г
* Р
* П
 |

**Жыццё Ісуса Хрыста** — асноўнымі крыніцамі інфармацыі пра зямное жыццё Ісуса Хрыста з'яўляюцца чатыры кананічныя Евангеллі Новага Запавету. Аднак, у іншых частках Новага Запавету, такіх як Лісты апостала Паўла, якія былі, верагодна, напісаныя яшчэ за дзесяцігоддзі перад Евангеллямі, і ўключаюць у сябе спасылкі на ключавыя эпізоды Яго жыцця, такія як Тайная вячэра. Кніга Дзеянняў апосталаў (1:1-11) распавядае пра Узнясенне больш, чым Евангеллі.

Генеалогія і нараджэнне Ісуса апісана ў двух з чатырох Евангелляў: ад Матфея і Лукі. Лука і Матфей апісаць, што Ісус нарадзіўся ў Віфлееме, у Іудзея, ад маці, якая была нявінніцай. Згодна Евангелля ад Матфея, вешчуны прыйшлі па святлу зоркі ў Віфлеем, каб прынесці дары Ісусу, народжанаму Цару Іудзейскаму. Цар Ірад загадвае забіць ўсіх дзяцей мужчынскага полу ва ўзросце да двух гадоў у Віфлееме, разлічваючы такім чынам забіць і Ісуса, але Святое сямейства бяжыць у Егіпет, а затым асядае ў Назарэце.

У Евангеллях служэнне Ісуса пачынаецца з Яго хрышчэння Янам Хрысціцелем ва ўзросце каля трыццаці гадоў. Затым Ісус пачынае пропаведваць у Галілеі і збірае вучняў. Пасля абвяшчэння Ісуса Хрыстом, тры вучня становяцца сведкамі Яго ператварэння. Пасля смерці Яна Хрысціцеля і Прэабражэння, Ісус пачынае Свой апошні шлях у Іерусалім, прадказаўшы там Сваю смерць. Ісус робіць трыўмфальны ўезд у Іерусалім, дзе мае дыспуты фарысеямі і настаўнікамі закону, і адзін з Яго вучняў згаджаецца выдаць Яго за трыццаць срэбранікаў.

Згодна Евангелляў у канцы апошняга тыдня ў Іерусаліме Ісус мае Таемную вячэру з вучнямі, на наступны дзень Ён быў выданы, арыштаваны і асуджаны. Судовы працэс у рэшце рэшт заканчваецца Яго распяццем і смерцю. Праз тры дні пасля Яго пахавання, Ён уваскрос і з'яўляўся Сваім вучням на працягу 40 дзён, пасля чаго ўзнёсся на Нябёсы.
**1488-ы зенітна ракетны Чырвонасцяжны полк** (руск.: 1488-й зенитный ракетный полк; Вайсковая часць 03216) — падраздзяленне Паветрана-касмічных сіл Расіі.

Гісторыя
--------

Сваю гісторыю полк вядзе ад 83-й брыгады супрацьпаветранай абароны асобага прызначэння, створанай 15 студзеня 1958 года. Дыслакавалася ў Зеленагорску. У жніўні 1960 года падраздзяденне пераназвана ў 83-ю зенітна-ракетную брыгаду. На той момант у склад часці ўваходзіла восем дывізіёнаў С-75 і шэсць С-125.

У 1967 годзе брыгада была перададзена ў непасрэднае падпарадкаванне 6-й асобнай арміі супрацьпаветранай абароны. Дырэктывай ад 5 кастрычніка таго ж года падраздзяленне ўзнагароджана ордэнам Чырвонага Сцяга.

У 1986 годзе брыгада ўвайшла ў склад 54-га корпуса супрацьпаветранай абароны. Да канца 1980-х у склад падраздзялення ўваходзіла дванаццаць ракетных дывізіёнаў С-75 і С-125. У 1987 годзе пачалося пераўзбраенне на новыя С-300ПС у дзве групы дывізіёнаў. Пасля завяршэння замены С-75 і С-125 летам 1994 года брыгада была перафарміравана ў 1488-ы зенітна-ракетны полк.

У 2014 годзе полк увайшоў у склад 2-й Чырванасцяжнай дывізіі супрацьпаветранай абароны. Да 2016 годзе часць пераабсталявана новымі ракетамі С-400.



1. ↑  Lenskii & Tsybin 2013. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFLenskiiTsybin2013 (даведка)
Паралельнае з'яднанне чатырох слоікаў
**Лейдэнскі слоік** — першы электрычны кандэнсатар, вынайдзены галандскім навукоўцам Пітэрам ван Мушэнбрукам і яго вучнем Кюнеусам у 1745 ў Лейдэне. Паралельна і незалежна ад іх падобны апарат пад назвай «медыцынскі слоік» вынайшаў нямецкі навуковец Клейст.

Прылада
-------

Па энцыклапедыі Ф. А. Бракгаўза і І. А. Эфрона, «гэты кандэнсатар мае форму слоіка, г. зн. цыліндру з больш-менш шырокім горлам ці ж проста цыліндру, звычайна шклянога. Слоік абклеены ўнутры і звонку ліставым волавам (вонкавая і ўнутраная абкладкі), прыкладна да 2⁄3 яе вышыні і прыкрыта драўляным вечкам. Слоік можа не мець ўнутранай абкладкі, але тады ў ім павінна быць вадкасць, напрыклад, вада; слоік можа не мець і знешняй абкладкі, але ў такім выпадку пры зараджаных трэба яго абхапіць далонямі рук; такі і быў слоік ў першапачатковым выглядзе, калі яго зладзіў (1745) галандскі фізік Мушэнбрук і калі ўпершыню адчуў ўдар ад разраду слоіка дейдэнскі грамадзянін Кюнеус». Скрозь вечка ў слоік быў уторкнуты металічны стрыжань. Лейдэнскі слоік дазваляў назапашваць і захоўваць параўнальна вялікія зарады, парадку мікракулона.

Ужыванне
--------

Вынаходства лейдэнскага слоіка стымулявала вывучэнне электрычнасці, у прыватнасці, хуткасці яго распаўсюджвання і электраправодных уласцівасцяў некаторых матэрыялаў. Высветлілася, што металы і вада (акрамя дыстыляванай) — лепшыя праваднікі. Дзякуючы лейдэнскаму слоіку ўдалося ўпершыню штучным шляхам атрымаць электрычную іскру. У сучасным свеце лейдэнскі слоік прымяняецца толькі для дэманстрацый, як кампанент электрафорнай машыны, у электратэхніцы ён выцесненая куды больш зручнымі і ёмістымі высакавольтнымі кандэнсатарамі закрытага тыпу.

Спасылкі
--------

* Лейденская банка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4167533-2 · Microsoft: 33976578 |
1: Прыдатак яечка  
2: Галоўка прыдатка  
3: Дзелькі прыдатка  
4: Цела прыдатка  
5: Хвост прыдатка  
6: Пратока прыдатка  
7: Семявыносная пратока
**Прыдатак яечка** — выцягнутае ўтварэнне, якае размяшчаецца ззаду і зверху ад яечка. У прыдатка яечка праходзіць большасць семявыносных шляхоў.

Анатомія
--------

У прыдатка яечка вылучаюць галоўку, цела і хвост. Галоўка прыдатка шырокая, закругленая, выступае за верхні край яечка, складаецца з 12 - 15 долек; часам на галоўцы маецца рудыментарнае пузыркпадобнае ўтварэнне - прывесак прыдатка яечка (астатак мезанефральнай пратокі). Цела прыдатка вузкае, выцягнутае, трохграневае; хвост прыдатка працягваецца семявыноснай пратокай.

Прыдатак яечка пакрыты похвавай абалонкай яечка, фармуе паміж яечкам і прыдаткам шчылінападобную пазуху. Пазуха абмежаваная зверху і знізу звязкамі прыдатка яечка.

Долькі прыдатка яечка ўпадаюць канальчыкамі ў пратоку прыдатка, які мае звілісты ход (у распраўленым выглядзе дасягае 6 - 8 м у даўжыню). Пратока прыдатка ў вобласці яго хваста пераходзіць у семявыносную пратоку.

Функцыя
-------

Прыдатак яечка - андрагензалежны сакраторны орган.
Служыць для назапашвання і даспявання сперміяў, якія набываюць здольнасць рухацца і апладняць яйкаклетку. Нізкі парцыяльны ціск кіслароду і адсутнасць фруктозы перашкаджаюць актыўнаму метабалізму ў сперміях і спрыяе доўгаму захаванню іх жыццядзейнасці.

| ⛭Рэпрадуктыўная сістэма чалавека |
| --- |
| Мужчына | Мужчынская палавая сістэма • Пеніс • Галоўка пеніса • Крайняя плоць • Вуздэчка крайняй плоці пеніса • Яечкі • Прыдатак яечка • Прыдатак прывеска яечка • Машонка • Семявывяргальны канал • Насенныя бурбалкі • мочаспускальны канал • Пячорыстае цела • Прадсталёвая залоза (прастата) • Сперма • Бульбаурэтральныя залозы |
| Жанчына | Жаночая палавая сістэма • Жаночы палавы абсяг • Похва • Клітар • Малыя палавыя губы • Вялікія палавыя губы • Дзявочая плява • Матка • Шыйка маткі • Маткавыя трубы • Яечнікі • Барталінавыя залозы • Пераддзвер'е похвы • Прыдаткі яечніка • Прыяечнік |
**Пячорыстае (кавернознае) цела** — структурная адзінка эрэктыльнай тканкі пеніса. Гэтая тканка таксама ўключае ў сябе губчатае цела. Пячорнае цела забяспечвае эректыльную функцыю. Эрэкцыя неабходная мужчыне для ажыццяўлення палавога акту.

Пячорнае цела пры эрэкцыі прамацваецца зверху і па баках ствала палавога члена ў выглядзе цвёрдых валікаў. Губчатае цела застаецца мяккім і падчас эрэкцыі, інакш бы ад набракання адбывалася сцісканне ўрэтры і перашкаджала б свабоднай эякуляцыі. Пры палавым ўзбуджэнні нервовыя імпульсы дасягаюць кончыкаў нерваў палавога члена і выклікаюць вылучэнне аксіду азоту NO. Аксід азоту выклікае расслабленне цягліц пячорных цел і ўзмоцнены прыліў крыві да іх. Цела набракае, а крованапаўнне павялічвае аб’ём палавога члена і надае яму цвёрдасць. Гэта дазваляе мужчыну лёгка ажыццявіць коітус, неабходны для размнажэння, а таксама для атрымання задавальнення і сексуальнай асалоды. Пасля эякуляцыі адбываецца вылучэнне норадрэналіна, і кроў хутка адлівае ад пеніса. Такім чынам, пасля палавога акту эрэкцыя хутка слабее і знікае, але пры палавым ўзбуджэнні яна дасягае максімуму не адразу, а толькі пры поўнай гатоўнасці ўвесці пеніс у похву жанчыны. Парушэнне механізму эрэкцыі, дэфекты пячорыстых цел (хвароба Пейроні, гэта значыць замена эректыльнай тканкі рубцовай), альбо адсутнасць нервовых імпульсаў да пеніса (праблемы на псіхічным узроўні) з’яўляюцца прычынай эректыльнай дысфункцыі. Акрамя пеніса, пячорныя целы (але ў значна меншым аб’ёме) ёсць ў клітары жанчыны.

Зноскі
------


| ⛭Рэпрадуктыўная сістэма чалавека |
| --- |
| Мужчына | Мужчынская палавая сістэма • Пеніс • Галоўка пеніса • Крайняя плоць • Вуздэчка крайняй плоці пеніса • Яечкі • Прыдатак яечка • Прыдатак прывеска яечка • Машонка • Семявывяргальны канал • Насенныя бурбалкі • мочаспускальны канал • Пячорыстае цела • Прадсталёвая залоза (прастата) • Сперма • Бульбаурэтральныя залозы |
| Жанчына | Жаночая палавая сістэма • Жаночы палавы абсяг • Похва • Клітар • Малыя палавыя губы • Вялікія палавыя губы • Дзявочая плява • Матка • Шыйка маткі • Маткавыя трубы • Яечнікі • Барталінавыя залозы • Пераддзвер'е похвы • Прыдаткі яечніка • Прыяечнік |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776889899 |
**9С36** — расійская радыёлакацыйная станцыя падсвятленне цэляў і навядзення ракет ЗРК.

Прызначана для выкарыстання ў агнявой секцыі ЗРК Бук-М2 сумесна з двума пуска-зараджальнымі ўстаноўкамі 9А316, забяспечваючы такім чынам абстрэл адначасова да 4 цэляў ва ўмовах лясістай і горнай мясцовасці з вышынёй рэльефу да 20 метраў. Падсвятленне і навядзенне ракет ажыццяўляюцца за кошт антэннага паста, здольнага вылучацца на вышыню да 21 метра. Станцыя можа выконваць пошук на далёкасці да 120 км. Здольна адначасова выяўляць да 10 цэляў.

1. ↑  Зенитный ракетный комплекс средней дальности 9К317 «Бук-М2» (руск.)(недаступная спасылка).  Ракетная техника. Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2012. Праверана 28 студзеня 2012.
**Сядзіба ў Пышне** — былая мураваная сядзіба ў вёсцы Пышна Лепельскага раёна Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

Папярэдняя сядзіба, 1812 год.
Першая сядзіба, гэта быў драўляны дом з ганкам, вядома з першай паловы XVIII стагоддзя, калі яна належала Храптовічам, Раецкім і Кашчыцам. У 1786 годзе маёнтак стаў уласнасцю Пятра Сялявы. Пасля яго смерці перайшоў сыну Іасафату і ўнуку Апалінарыю. У 1836 годзе Пышна дасталося Крысціне Любецкай (са Шчытоў), пасля — Яну Шчыту, які прадаў маёнтак свайму сваяку Станіславу Шчыту. Яго сын, Станіслаў Казімір, быў апошнім уладальнікам маёнтка.

Мураваны сядзібны дом быў узведзены Сялявамі ў першай палове XIX стагоддзя.

Архітэктура
-----------

Будынак быў мураваны, у праекцыі меў форму шырокага прамавугольніка, крыты высокім, гладкім чатырохсхільным гонтавым дахам. 3 правага боку будынка выступаў порцік з гладкім трохкутным франтонам, які падтрымлівалі чатыры шырока расстаўленыя калоны. Порцік, да якога вялі прыступкі, утвараў закрытую тэрасу. Тры акны ў сярэдняй частцы дома мелі паўкруглыя завяршэнні, у той час тры крайнія мелі форму прамавугольніка.

Літаратура
----------

* Тухта, В. Панская сядзіба ў Пышне / В. Тухта // Лепельскі край. — 2019. — 15 сак. — С. 12.
**Баміянскія статуі Буды** — дзве гіганцкія статуі Буды (55 і 37 метраў), якія ўваходзілі ў комплекс будыйскіх манастыроў у Баміянскай даліне. У 2001 годзе, насуперак пратэстаў сусветнай грамадскасці і іншых ісламскіх краін, статуі былі па-варварску разбураныя талібамі, якія палічылі, што яны з'яўляюцца паганскімі ідаламі і падлягаюць знішчэнню.

Статуі былі высечаныя ў навакольных скалах, часткова дапоўненыя трывалай тынкоўкай, што трымалася на драўлянай арматуры. Выкананыя з дрэва верхнія часткі скульптур былі страчаны яшчэ ў старажытнасці. Акрамя разбураных скульптур, у манастырах даліны маецца яшчэ адна, якая паказвае Буду, што ляжыць; яе раскопкі пачаліся ў 2004 годзе.

Баміянская даліна. Гісторыя
---------------------------

Баміянская даліна размешчана ў цэнтральнай частцы Афганістана, менш чым у 200 км на паўночны захад ад Кабула. У даліне знаходзіцца сучасны горад Баміян — цэнтр аднайменнай правінцыі Афганістана.

Даліна ўяўляе сабой адзіны зручны праход праз Гіндукуш, таму спрадвеку служыла гандлёвым калідорам.

У II стагоддзі тут паўсталі будысцкія манастыры. Пры цары Ашоку было пачата будаўніцтва гіганцкіх статуй, якое завяршылася толькі праз дзвесце гадоў. У V стагоддзі кітайскі падарожнік піша пра дзесяць манастыроў, якія засялялі тысячы манахаў. Шырокія пячорныя комплексы, высечаныя ў скалах, служылі заезным дваром для пілігрымаў і гандляроў. У XI стагоддзі даліна была далучаная да мусульманскай дзяржавы Газневідаў, аднак будысцкія святыні тады не былі разбураныя. У даліне вырас горад Гаўгале, упрыгожаны выдатнымі мячэцямі. У 1221 войскі Чынгісхана разбурылі горад і спустошылі даліну. У сярэднявеччы комплекс будысцкіх манастыроў у Баміянскай даліне атрымаў назву **Кафіркала** — горад няверных.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2009006835 |
**Кацярына Пятроўна Кармызава** (нар. 3 жніўня 1920, в. Прылёпаўка, Чавускі раён) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

3 1945 года працавала ў калгасе імя Леніна Ліпскага раёна, у 1953—1976 гадах — птушніца Мінскай птушкафабрыкі імя Крупскай.

Званне Героя Сацыялістычнай Працы было прысвоена у 1966 годзе за поспехі і павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак прадуктаў птушкагадоўлі.

У 1967 — 1971 гадах была дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР. Прымала актыўны ўдзел у грамадскім жыцці гаспадаркі, раёна.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Героі Сацыялістычнай Працы(недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Пуцейка.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хацановіч.
**Людміла Леанідаўна Пуце́йка** (у дзявоцтве **Хацановіч**; нар. 13 сакавіка 1947, г. Бабруйск, Магілёўская вобласць) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Нарадзіліся ў сям’і мастака Леаніда Антонавіча Хацановіча. Мела сястру Таісію, таксама мастачку. Скончыла ў 1975 годзе Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут па спецыяльнасці «Мастацкае афармленне і мадэліраванне вырабаў тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці».

Член Беларускага саюза мастакоў з 1988 года.

Творчасць
---------

Сярод твораў: габелены «Свята жыцця» (1984), «Палессе» (1985), «Кветкі Усць-Ілімску» (1986), «Вясна» (1990), трыпціх «Мой родны кут» (1997), жывапісныя кампазіцыі «Экспромт» (1986), «Вясковае лета» (1988), «Песня вясны», «Метамарфозы» (абедзве 1989), цыклы «Святло» (1991), «Кветкі зямлі» (1997—2000); серыя акварэляў «Вясна ў Гурзуфе» (1986) і інш. Творы вылучаюцца вытанчанасцю рысунка, багатай нюансіроўкай колеравых суадносін, ураўнаважанасцю кампазіцыі.

Сям’я
-----

У шлюбе з мастаком Аляксандрам Пуцейкам.

Зноскі
------

1. ↑  Artists of the World Online, Allgemeines Künstlerlexikon Online, AKL Online / Hrsg.: A. Beyer, B. Savoy — B: K. G. Saur Verlag, Verlag Walter de Gruyter, 2009. — ISSN 2750-6088 — doi:10.1515/AKL<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q64'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41640909'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q496126'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19276262'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q324303'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98818'></a>

Літаратура
----------

* *Л. Ф. Салавей.* Пуцейка Людміла Леанідаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar146561 |
**Уазскі бурштын****,** або **бурштын Уазы** (фр.: Ambre de l'Oise, англ.: Oise amber) — раннеэацэнавы бурштын, радовішча якога размешчана недалёка ад французскага горада Крэй  (руск.) (бел. у Дэпартаменце Уаза. Россыпы гэтага бурштыну сканцэнтраваны ў пластах лігніту  (руск.) (бел. якія адносяцца да іпрскага яруса  (руск.) (бел.. Адкрыты ў 1996 годзе, і з тых часоў у бурштыне Уазы знойдзена больш за 20 000 інклюзаў, большасць з якіх — насякомыя. Найбольш часта сустракаюцца жукі, перапончатакрылыя і сенаеды. У бурштыне Уазы трапляюцца таксама кляшчы, павукі і ложнаскарпіёны. Да 2009 года ў бурштыне Уазы было адзначана 49 сямействаў і 79 відаў членістаногіх. Па хімічным складзе падобны на мексіканскі бурштын, утварыўся са смалы дрэў з сямейства бабовыя (*Fabaceae*).

Зноскі
------

1. ↑  Род Micromalthus LeConte, 1878 (Micromalthidae): атлас вымерших групп жуков **(нявызн.)**. *www.zin.ru*. Праверана 22 снежня 2020.
2. ↑  *Длусский Г.М. Расницын А.П.* Палеонтологическая летопись и этапы эволюции муравьев // *Успехи современной биологии*. — 2007. — Т. 127. — С. 118—134. Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2019.
3. ↑  *Brasero N. et al.* Insects from the Early Eocene amber of Oise (France): diversity and palaeontological significance(англ.) // *Denisia*. — 2009. — Т. 26. — С. 41—52.
4. ↑  *Youssef A. Nohra, Vincent Perrichot, Laurent Jeanneau, Laurent Le Pollès, Dany Azar* Chemical Characterization and Botanical Origin of French Ambers(англ.) // *Journal of Natural Products*. — 2015. — В. 6. — Т. 78. — С. 1284—1293. — ISSN 0163-3864. — DOI:10.1021/acs.jnatprod.5b00093
**Суліман Аркуа Мінаві** (араб. سليمان أركو مناوي‎‎; нар. 12 снежня 1968), больш вядома як **Міні Мінаві** (مني مناوي) — суданскі палітык, лідар найбуйнейшай фракцыі расколатай Вызваленчай арміі Судана.

Біяграфія
---------

Працаваў педагогам. 

Да расколу арганізацыі ў 2004 годзе быў сакратаром лідара паўстанцкай групоўкі «Вызваленчая армія Судана» Абдула Вахіда Нура. У маі 2006 года падпісаў з урадам мірны дагавор. У тым жа годзе прызначаны старшынёй Пераходнага рэгіянальнага органа Дарфура і старэйшага памочніка прэзідэнта.

Падтрымаў увод у Дарфур міратворцаў ААН. Выступаў супраць дыскрымінацыйнай праграмы ўрада Судана, якую Амар аль-Башыр праводзіў супраць народа загава.

У снежні 2010 года, пасля неаднаразовых скаргаў на невыкананне ўладамі мірных пагадненняў, Вызваленчы рух Судана выйшаў з мірнага пагаднення, а Мінаві пакінуў дзяржаўныя пасады і вярнуўся да паўстанцкай дзейнасці

У маі 2021 года, пасля заключэння новага пагаднення, Міні Мінаві быў прызначаны губернатарам Дарфура.

На фоне канфлікту паміж прыхільнікамі генералаў Абдэля аль-Бурхана і Махамеда Дагала ўзначаліў кааліцыю «Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура», якая стваралася для абароны цывільнага насельніцтва (арганізацыя заяўлена як нейтральная і міратворчая).
У лістападзе атрады Вызваленчай арміі Судана, падпарадкаваныя Міні Мінаві, афіцыйна далучыліся да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала.

Заўвагі
-------

1. ↑  BBC NEWS - Africa - Bloody battle in northern Darfur **(нявызн.)** (10 July 2006). Праверана 24 September 2014.
2. ↑  Thomson Reuters Foundation **(нявызн.)**. Праверана 24 September 2014.
3. ↑  Archived copy **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 5 лістапада 2013. Праверана 29 лістапада 2012.
4. ↑  Sudan rebel chief ready to battle Khartoum **(нявызн.)**. *ReliefWeb*. Праверана 24 September 2014.
5. ↑  Bashir removes Minnawi from chairmanship of Darfur Transitional Authority - Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan **(нявызн.)**. *www.sudantribune.com*.
6. ↑  Sudan army kills Darfur rebel leader **(нявызн.)**. *www.aljazeera.com*.
7. ↑  Minni Minawi to be inaugurated today as Governor of Darfur **(нявызн.)**.
8. ↑  *Lisa*. Reports about RSF expanding combat scope in Darfur (англ.)  **(нявызн.)**?. *Dabanga Radio TV Online* (29 верасня 2023). Праверана 30 верасня 2023.
9. ↑  *Camille*. Heavy gunfire in North Darfur capital (англ.)  **(нявызн.)**?. *Dabanga Radio TV Online* (23 мая 2023). Праверана 30 верасня 2023.
10. ↑  Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war (англ.)  **(нявызн.)**?. *Radio Dabanga* (17 лістапада 2023). Праверана 20 лістапада 2023.
**Валерый Мікалаевіч Сяве́рыкаў** (руск.: Валерий Николаевич Севериков; 18 студзеня 1947 — 22 ліпеня 1997) — вучоны-фізік, доктар фізіка-матэматычных навук.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў горадзе Балтыйск (у Калінінградскай вобласці Расіі). У 1969 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. З 1969 года працаваў у Інстытуце фізікі, з 1993 года — у Інстытуце малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар навуковых прац па нелінейных палярызацыйных з’явах у спектраскапіі і лазернай фізіцы. Займаўся распрацоўкай тэорыі аптычных рэзанатараў і лазерных сістэм, развіў тэорыю стацыянарных і дынамічных палярызацыйных з’яў у газавых лазерах з анізатропнымі рэзанатарамі.

Сярод апублікаванага:

* Лазеры с анизотропными резонаторами. — Мн.: Наука и техника, 1988 (разам з А. П. Вайтовічам).

Узнагароды і прэміі
-------------------

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь у галіне навукі і тэхнікі (1996, у аўтарскім калектыве) — *за цыкл прац «З’явы анізатрапіі ў лазерах і прынцыпы палярызацыйнай лазернай спектраскапіі»*.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Сяверыкаў Валерый Мікалаевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 333. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Спіс публікацый на сайце Матэматычнага інстытута імя У. А. Стралкова Расійскай акадэміі навук  (руск.)
**Мачва** (сербск.: Мачва) — вобласць у Сербіі, паміж гарой Цэр і pэкамі Сава і Дрына. У XIII стагоддзі была вядомая пад назвай Махаўскі банат (banatus Machoviensis); у 1247—1262 гэтай зямлёй валодаў зяць венгерскага караля Белы IV, рускі князь Расціслаў Міхайлавіч. Мачва — раўніна, толькі месцамі сустракаюцца лясы. У ёй разводзяцца свінні, буйная рагатая скаціна і коні, добра расце пшаніца. Да 1804 года Мачва была самай багатай з абласцей Сербіі, затым да 1816 знаходзілася ў запусценні і заняпадзе.

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
***Hyles lineata*** — матыль з сямейства {{bt-bellat|бражнікі|Sphingidae}}.

Заўвагі па сістэматыцы
----------------------

Раней *Hyles lineata* (Fabricius, 1775) лічыўся адзіным таксонам з еўразійскім *{{bt-bellat||Hyles livornica}}*, які разглядаўся яго варыяцыяй альбо падвідам. Такім чынам, апошні від пад назвай *Hyles lineata* прыводзіўся ў старой літаратуры, прысвечанай лускакрылым Еўропы. Толькі ў канцы XX стагоддзя было вызначана, што дадзеныя таксоны ўяўляюць сабой два розных віды.

Марфалагічныя адрозненні паміж імі былі добра апісаны Eitschberger & Steiniger (1976). Адрозненні ў арэалах разглядаюцца Haxaire (1993).

Апісанне
--------

У палёце
Размах крылаў 60-85 мм. Пярэднія крылы аліўкава-бурыя або аліўкава-карычневыя з белымі жылкамі і з белай палоскай ад вяршыні крыла да ўнутранага краю крыла. Заднія крылы ружовага колеру з чорнымі пярэднім і заднім краямі. На пярэдняспінцы маюцца 2 белыя падоўжныя паласы. На пярэдняй палове брушка чаргуюцца па 3 чорныя і белыя папярочныя паласы.

Арэал
-----

*Hyles lineata* з'яўляецца адным з самых распаўсюджаных відаў бражнікаў у Паўночнай Амерыцы і мае вельмі шырокі геаграфічны арэал. Ён распаўсюджаны на большай частцы Злучаных Штатаў і таксама сустракаецца ў Цэнтральнай Амерыцы, Мексіцы, у Паўднёвай Канадзе.

Біялогія
--------

Вусень
Кармавыя расліны вусеняў: {{bt-bellat||*Epilobium}}, {{bt-bellat||Mirabillis, {{bt-bellat||Malus}}, {{bt-bellat||Oenothera}}, {{bt-bellat||Ulmus}}, {{bt-bellat||Vitis}}, {{bt-bellat||Lycopersicon}}, {{bt-bellat||Porulaca}}, {{bt-bellat||Fuschia}}*.


1. ↑  HARBICH, H. (1982). Ergebnisse von Hybridzuchten zwischen Hyles lineata (Fabricius, 1775) und Hyles livornica (Esper, 1779)--2. Teil. Atalanta, Würzburg, 13: 294—301
2. ↑  HARBICH, H. (1980). Ergebnisse von Hybridzucht zwischen Hyles lineata (Fabricius, 1775) und Hyles livornica (Esper, 1779)--1. Teil. (Lep. Sphingidae). Atalanta, Würzburg, 11: 5—11
3. ↑  EITSCHBERGER, U. & STEINIGER, H. (1976). Die Artverschiedenheit von Hyles lineata lineata (Fabricius, 1775) und Hyles livornica livornica (Esper, 1779) (Lep. Sphingidae). Atalanta, Würzburg, 7: 71—73
4. ↑  HAXAIRE, J. (1993). Systematique et repartition des especes du groupe d’Hyles lineata (Fabricius) (Lepidoptera Sphingidae). Lambillionea, 93: 156—165
5. ↑  Boggs, C. L. (2003). Butterflies. Chicago: University of Chicago Press. p. 63
Прыклад ар-дэко (Арызона).
**Ар-дэко** (фр.: art déco) — уплывовая плынь у выяўленчым і дэкаратыўным мастацтве першай паловы XX стагоддзя, якая ўпершыню з'явілася ў Францыі ў 1920-х гадах, а затым стала папулярна ў 1930—1940-я гады ў міжнародным маштабе. Выявілася ў асноўным у архітэктуры, модзе, жывапісе і перастала быць актуальнай у перыяд пасля Другой сусветнай вайны. Гэта эклектычны стыль, які ўяўляе сабой сінтэз мадэрнізму і неакласіцызму. Стыль ар-дэко таксама мае значны ўплыў такіх мастацкіх кірункаў, як кубізм, канструктывізм і футурызм.

Адметныя рысы — строгая заканамернасць, смелыя геаметрычныя формы, этнічныя геаметрычныя ўзоры, афармленне ў паўтонах, адсутнасць яркіх кветак у афармленні, пры гэтым пярэстыя арнаменты, раскоша, шык, дарагія, сучасныя матэрыялы (слановая костка, кракадзілавая скура, алюміній, рэдкія пароды дрэва, срэбра). У ЗША, Нідэрландах, Францыі і некаторых іншых краінах ар-дэко паступова эвалюцыянаваў у бок функцыяналізму.

Зноскі
------

1. ↑  Русский орфографический словарь Российской академии наук. / В. В. Лопатин. — 2007.
*Франц Марк*. Вежа сініх коней (1913)
**Сіні вершнік** (ням.: Der Blaue Reiter) — творчае аб’яднанне прадстаўнікоў экспрэсіянізму (галоўным чынам мастакоў) у пачатку XX стагоддзя ў Германіі.

Аб’яднанне выпускала аднайменны альманах.

Гісторыя
--------

Аб’яднанне «Сіні вершнік» было заснавана ў снежні 1911 года ў Мюнхене Васілём Кандзінскім і Францам Маркам. Асноўнай мэтай было вызваленне ад акамянелых традыцый акадэмічнага жывапісу. Апроч іх, у групе таксама былі Аўгуст Маке, Мар’яна Вяроўкіна, Аляксей Яўленскі і Паўль Клее. У працы гэтай мастацкай групы ўдзельнічалі таксама танцоры і кампазітары. Іх аб’ядноўвала цікавасць да сярэднявечнага і прымітыўнага мастацтва і рухаў таго часу — фавізму і кубізму.

Аўгуст Маке і Франц Марк прытрымліваліся меркавання, што ў кожнага чалавека ёсць унутранае і знешняе ўспрыманне рэчаіснасці, якія варта аб’яднаць з дапамогай мастацтва. Гэта ідэя была абгрунтавана тэарэтычна Кандзінскім. Група імкнулася дасягнуць раўнапраўя ўсіх формаў мастацтва.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Назву «Сіні вершнік» мы прыдумалі за кававым сталом у садзе ў Зіндэльдорфе. Мы абодва любілі сіні, Марк — коней, я — вершнікаў. І назва прыйшла сама.В. Кандзінскі | "|

Удзельнікі
----------

* Васіль Кандзінскі
* Франц Марк
* Мар’яна Вяроўкіна
* Габрыэле Мюнтэр
* Паўль Клее
* Майсей Коган
* Аляксей Яўленскі
* Аўгуст Маке
* Альфрэд Кубін

Спасылкі
--------

* Синий всадник / Под редакцией *В. Кандинского* и *Ф. Марка*. Перевод, комментарии и статьи *З. С. Пышновской*. — М.: Изобраз. искусство, 1996.

| ⛭Постімпрэсіянізм |
| --- |
| Канец XIX ст. | Неаімпрэсіянізм ·  Пуантылізм ·  Клуазанізм ·  Сінтэтызм ·  «Набі» ·  Мадэрн |
| Пачатак XX ст. | Фавізм ·  «Сіні вершнік» ·  «Мост» ·  Экспрэсіянізм ·  Кубізм ·  Актывізм |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Санам.
Храм Амона ў Санаме

**Санам** (араб. سنام‎‎) — археалагічны помнік каля аднайменнай вёскі ў Судане. Месціцца ў 6 км ніжэй па плыні Ніла ад Джэбель-Баркал. 

У 1912 г. каля Санам былі знойдзены рэшткі старажытнага храма Амона. Мяркуецца, што ён быў пабудаваны фараонам Тахаркам падчас росквіту дзяржавы Куш. Пазней былі выяўлены рэшткі старажытнага паселішча, якое ўключала вялікі будынак накшталт палаца і некропаль з 1550 магільняў. Мяркуецца, што паселішча з'яўлялася важным цырыманіяльным цэнтрам.

У 2003 г. Санам разам з Джэбель-Баркал трапіў у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Літаратура
----------

* *Lobban, R.* Historical Dictionary of Ancient and Medieval Nubia. — Lanham, Oxford: Scarecrow Press, 2004 ISBN 0-8108-4784-1

Спасылкі
--------

* Sanam Temple Project Архівавана 22 верасня 2020.
* Sanam — Discover Sudan

| ⛭Сусветная спадчына ў Судане |
| --- |
| Культурныя помнікі | 
* Джэбель-Баркал, Эль-Куру, Нуры, Санам і Зума[pl] (2003)
* Мероэ, Мусаўварат ас-Суфра і Нака (2011)

 | Welterbe-Emblem Flagge des Sudan |
| Прыродныя помнікі | Нацыянальныя марскія запаведнікі Санганеб[pl] і Дунганаб[en] – Мукаўвар[pl] (2016) |
Не блытаць з ракетай-носьбітам «Саюз».
Касмічны карабель Саюз
**«Саю́з»** — серыя савецкіх, пазней расійскіх касмічных караблёў (КК) аднаразовага выкарыстання для арбітальных палётаў вакол Зямлі; таксама праграма іх распрацоўкі (з 1962) і запускаў (з 1966).

КК «Саюз» прызначаліся для вырашэння тэхнічных і навуковых задач у каляземнай касмічнай прасторы, дастаўкі экіпажаў (1—3 чал.) на борт арбітальных станцый і вяртання касманаўтаў на Зямлю; былі і беспілотныя мадыфікацыі.

У 1967—81 гадах на арбіты было выведзена 40 «Саюзаў», у т.л. 2 беспілотныя.

Маса запраўленага і ўкамплектаванага «Саюза» да 6,9 т, даўжыня 7,2 м, дыяметр 2,7 м. Аб'ём жылых адсекаў 10,45 м³. Плошча панэлей сонечных батарэй да 14 м². Працягласць аўтаномнага палёту да 30 сутак, у складзе арбітальнага комплексу — да 180 сутак.

На арбіту выводзіцца аднайменнай ракетай-носьбітам з касмадрома Байканур.

Складаецца з 3 адсекаў, якія злучаны паміж сабой і аддзяляюцца пры пасадцы:

* спускальны апарат, дзе знаходзіцца экіпаж у час старту, стыкоўкі, расстыкоўкі і пасадкі;
* арбітальны (бытавы) адсек са стыковачным агрэгатам;
* прыборна-агрэгатны адсек з рухальнай устаноўкай.

На базе «Саюза» быў распрацаваны КК «Саюз Т» (запускі ў 1979—86) і «Саюз ТМ» (з 1986) для дастаўкі экіпажаў адпаведна на арбітальныя станцыі «Салют» і «Мір» і вяртання касманаўтаў на Зямлю.

«Саюз ТМ» выкарыстоўваецца як карабель-выратавальнік для Міжнароднай касмічнай станцыі. Было запушчана 15 «Саюзаў Т» і 32 «Саюзаў ТМ» (2000). На аснове «Саюза» створаны таксама грузавы транспартны КК «Прагрэс».

На працягу шэрагу гадоў касмічныя караблі серыі Саюз з'яўляюцца адзіным сродкам выхаду чалавецтва ў космас

* Ккасмічны карабель Саюз ТМА 8Ккасмічны карабель Саюз ТМА 8
* Ккасмічны карабель Саюз ТМА 16Ккасмічны карабель Саюз ТМА 16
* Ккасмічны карабель Саюз ТМА 7Ккасмічны карабель Саюз ТМА 7

Зноскі
------

1. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 25 лютага 2020. Праверана 21 студзеня 2018.

Гл. таксама
-----------

* Саюз (ракета-носьбіт)

Літаратура
----------

* *Ларыёнаў У. С.* «Саюз» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 219—220. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Космическая программа «Союз» // сайт Научно-исследовательского испытательного центра подготовки космонавтов им. Ю.А.Гагарина.
**Пео́н** — чатырохскладовая стапа, якая складаецца з аднаго доўгага і трох кароткіх (у метрычным вершаскладанні) або аднаго націскнога і трох ненаціскных (у сілаба-танічным вершаскладанні) складоў. Націск (доўгі склад) у пэоне можа стаяць на першым, другім, трэцім або чацвёртым месцах. У сілаба-тоніцы чыстыя пэоны
сустракаюцца вельмі рэдка, звычайна яны ўзнікаюць у радках пірыхіізаваных двухскладовых памераў.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.

| Сілаба-танічныя памеры |
| --- |
| 
* Харэй
* Ямб
* Дактыль
* Амфібрахій
* Анапест

 |
Круглая вежа Віндзорскага замка
**«Шэл-кіп»** (англ.: shell-keep, літар. «данжон-абалонка») — від сярэднявечнага абарончага збудавання, пашыраны ў Англіі XII стагоддзя. Паводле свайго прызначэння лічыцца варыянтам вежы-данжона, адсюль назва.

Шэл-кіп уяўляў сабой каменную пустую цыліндрычную вежу, а дакладней, агароджу, дыяметрам да 25 — 30 м, і больш ці менш круглую ў плане. Таўшчыня муроў магла дасягаць 2 — 3 м. Унутраная прастора займалася пад жытло, гаспадарчыя пабудовы і інш.

План Рэстамельскага замка
Данжон Дарэмскага замка
Прыкладамі шэл-кіпаў з’яўляюцца Круглая вежа Віндзорскага замка (захавалася ў перабудаваным выглядзе), а таксама збудаванні ў Рэстармеле  (англ.) (бел. Тэмварце, Кардзіфе, Арундалі, Карысбруку, епіскапскім замку ў Дарэме, Берклі, Олнвіку.

Шэл-кіпы з’явіліся ў часы актыўнай будовы новых, каменных, і перабудовы старых, драўляных, нарманскіх замкаў (12 ст.). Калі пагорак-«мот» або наогул грунт быў слабым, то яго маглі абгарадзіць каменным мурам цалкам, не ставячы новай вялікай вежы.

У абароне шэл-кіп нічым прынцыповым не адрозніваўся ад звычайнага данжона; з XIII стагоддзя прынесены ў Еўропу досвед крыжовых заваёваў вывеў з ужытку гэты тып збудавання.

Зноскі
------

1. 1 2  Усеагульная гісторыя архітэктуры…, Брытаніка…
2. ↑  Усеагульная гісторыя архітэктуры…
3. ↑  Самыя папулярныя прыклады шэл-кіпаў: Усеагульная гісторыя, Окшат, Брытаніка.
4. ↑  Усе — у Окшата.
5. ↑  Названы ў «Усеаг. гісторыі».
6. ↑  Названыя ў Энц. Брытаніцы.
7. ↑  Окшат, Брытаніка…

Літаратура
----------

* Всеобщая история архитектуры. Т.4. — Л.-М. 1966. — 693 с. С.185,186.
* Эварт Окшотт. Рыцарь и его замок. Средневековые крепости и осадные сооружения / Пер. с англ. А. Н. Анваера [Ewart Oakeshott. Knight and his castle.]. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007. — 206 с. ISBN 978-5-9524-2934-5. С.58,59.
* Encyclopaedia Britannica, 11th edition, 1911. Т.5, С.477; Т.15, С.714;