recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Таварыства прыяцеляў беларусаведы** — навуковы гурток студэнтаў-беларусаў пры Віленскім універсітэце ў 1931—1939 г.

Кіруючы орган — «урад», які ў розны час узначальвалі В. Тумаш, Х. Ільяшэвіч, А. Шукелойц. Актыўны ўдзел у працы Таварыства прымалі М. Пецюкевіч, С. Станкевіч, І. Касяк, Ч. Будзька, Я. Клагіш, Я. Хвораст, С. Нарушэвіч і інш. Асноўнай мэтай лічыла «згуртаваць людзей, якія хочуць паглыбіць свае веды ў галіне беларусазнаўства, а таксама весці ў гэтым напрамку сістэматычную навуковую працу». У сваёй дзейнасці кіравалася статутам, зацверджаным сенатам універсітэта ў 1934. Знаходзілася пад апекай куратараў прафесара Э. Кашмідэра (да 1936) і інш. Мела 4 секцыі (філалагічную, этнаграфічную, гістарычна-эканамічную, літаратурную), у якіх рыхтавалі рэфераты (напр. у 1934 на 14 сходах зачытаны 16 рэфератаў), праводзілі дыскусіі. Арганізоўваліся этнаграфічныя экспедыцыі па тэрыторыі Заходняй Беларусі. Для гэтага былі падрыхтаваны спецыяльныя выданні: «Увагі… дзеля запісывання пахаронных абрадаў і абрадаў памінальных дзён» М. Пецюкевіча (1933), «Апытальнік да збірання дыялектычных і некаторых агульных асаблівасцей беларускай (крывіцкай) мовы» Я. Станкевіча (1935). Члены таварыства апрацоўвалі практычны польска-беларускі слоўнік, садзейнічалі ў краязнаўчай працы беларускім суполкам у Латвіі. 3 1935 пачалося стварэнне ўласнай бібліятэкі (у 1937 налічвалася больш за 500 кніг, шмат рукапісаў), арганізоўваліся канцэрты, часта з удзелам хору Р. Шырмы. Таварыства прыяцеляў беларусаведы было ініцыятарам розных урачыстасцей, у т.л. ў гонар 300-годдзя з дня смерці Л. Сапегі (1933). На літаратурных вечарынах чыталі свае творы М. Машара, Н. Арсеннева, Х. Ільяшэвіч, М. Танк, А. Бярозка, М. Васілёк і інш. Таварыства мела цесны кантакт з Беларускім студэнцкім саюзам, часопісам «Студэнцкая думка». Спыніла дзейнасць у верасні 1939 г.

Літаратура
----------

* Вабішчэвіч А. Таварыства прыяцеляў беларусаведы // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Камода.

**Камода** (індан.: Pulau Komodo) — востраў у групе Малых Зондскіх астравоў, на захад ад вострава Флорэс. Уваходзіць у склад Інданезіі. Плошча - 390 км². Насельніцтва (2006 г.) - 2000 чал.

Геаграфія
---------

Востраў Камода з'яўляецца часткай архіпелага Малыя Зондскія астравы. Знаходзіцца ў 25 км на захад ад вострава Флорэс, у 20 км на ўсход ад вострава Сумбава, у 1420 км на паўднёвы ўсход ад Джакарты, сталіцы Інданезіі. Даўжыня — каля 40 км, найбольшая шырыня — 17,4 км. 

Востраў мае вулканічнае паходжанне. Сфарміраваўся ў выніку працэса субдукцыі (напаўзання акіянічных пліт, гл. Тэктоніка пліт). Берагі маюць значныя вылучыны, часцяком паднятыя, скалістыя. Пейзаж вострава характарызуецца чарагаваннем вузкіх далін з плато і ўзгор'ямі. Найвышэйшая гара Араб дасягае 823 м над узроўнем мора. 

Клімат трапічны. Вільготны сезон працягваецца са снежня да пачатку красавіка. У студзені сярэдняя колькасць ападкаў набліжаецца да 278 мм. Астатні перыяд засушлівы. Сярэдняя гадавая тэмпература 30°C — 32°C.

Прырода
-------

На востраве Камода знойдзена 254 віды раслін, якія маюць азіяцкае і аўстралійскае паходжанне. Большасць з іх прыстасавана да засушлівага клімата вострава. Значная частка тэрыторыі пакрыта густымі ксерафітнымі хмызнякамі.

Найбольш вядомы прадстаўнік фаўны Камода — камодскі варан, які з'яўляецца найбуйнейшай у свеце яшчаркай. Акрамя таго, тут жывуць дзікія буйвалы, алені, макакі, кажаны, коні, дзікі, цыветы, марскія і наземныя птушкі. Воды каля Камода насяляюць прыкладна 1000 відаў розных марскіх жывёл, у тым ліку акулы, скаты, марскія чарапахі і г. д.

Ахова і інфраструктура
----------------------

Востраў Камода з'яўляецца часткай нацыянальнага парка Камода, што ўваходзіць у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

На Камода знаходзіцца адзіны населены пункт — аднайменная вёска, каля якой дзейнічае прычал для суднаў з вострава Флорэс. Жыхары займаюцца сельскай гаспадаркай, аднак яе развіццё абмежавана правіламі аховы дзікай прыроды. Галоўная галіна мясцовай эканомікі — турызм. Наведвальнікі прыязджаюць пераважна для назірання за жыццём знакамітых камодскіх варанаў, аднак на Камода таксама маюцца магчымасці для пляжнага адпачынка і нырання з аквалангам. Турыстаў прымае спецыялізаваны цэнтр нацыянальнага парка.

Спасылкі
--------

* Komodo Island and its Dragons Архівавана 26 студзеня 2021.
* Komodo, beyond the dragons
* In Indonesia, the People Who Live With Dragons
* Conservation biology and population management of the Komodo dragon
* Komodo Flora and Fauna Архівавана 16 красавіка 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 120490860 · GND: 4202964-8 · LCCN: sh85072879 · NKC: ge874016 · SUDOC: 028710274 · VIAF: 166144649194609328313 |

 |
**Камерны аркестр** — невялікі калектыў (звычайна, 4-12 чалавек), які выконвае камерную музыку.

Да з'яўлення сімфанічных аркестраў (у XIX стагоддзі) былі фактычна адзіным тыпам аркестравага калектыву (выключэнне тут складаюць некаторыя оперныя і аратарыяльныя партытуры XVII-XVIII стагоддзяў, якія ўключаюць арган ці пашыраны састаў духавых і ўдарных інструментаў, у тым ліку оперы Клаўдзіа Мантэвердзі, араторыі Георга Фрыдрыха Гендэля і інш.). Пачынаючы з XVII стагоддзя камерныя аркестры часта меліся пры дварах герцагаў і іншых дваран, якія маглі дазволіць сабе ўтрымліваць маленькі аркестр. Так, напрыклад, Іаган Себасцьян Бах з 1703 года быў скрыпачом у камерным аркестры герцага Іагана Эрнста III.

У XIX стагоддзі камерныя аркестры паступова выцясняюцца сімфанічнымі.

У XX стагоддзі камерныя аркестры зноў атрымліваюць распаўсюджанне — не ў апошнюю чаргу як рэакцыя на велізарныя саставы познерамантычных аркестраў (напрыклад, павялічаныя аркестравыя саставы ў партытурах Рыхарда Вагнера, Антона Брукнера, Густава Малера, Рыхарда Штраўса, Аляксандра Скрабіна).

Творы для камернага аркестра ў XX стагоддзі пісалі Арнольд Шонберг (Камерная сімфонія № 1), Алан Хаванес ("Анахід", фантазія для камернага аркестра, Сімфонія № 6 для камернага аркестра), Альфрэд Шнітке (Канцэрт № 3 для скрыпкі з аркестрам) і інш.

Гл. таксама
-----------

* Rondo Veneziano
* Камерная музыка
* Віртуозы Масквы
* Камерны аркестр «Kremlin»
* Камерны аркестр Еўропы
* Венскі камерны аркестр
* Англійскі камерны аркестр

| ⛭Тэатральныя кірункі |
| --- |
| Тэатр | 
* Драматычны тэатр
* Тэатр музычнай камедыі
* Вадэвіль

 |  |
| Музычны тэатр | 
* Оперны тэатр
* Тэатр аперэты
* Тэатры балета
* Мюзікл
* Мюзік-хол
* Рок-опера

 |
| Жанры | 
* Драма
* Камедыя
* Трагедыя
* Трагікамедыя
* Меладрама

 |
| Тэатральныя школы | 
* Сістэма Станіслаўскага
* Сістэма Міхаіла Чэхава
* Біямеханіка Меерхольда
* Монадрама М. М. Яўрэінава
* Сістэма Ежы Гратоўскага
* Сістэма Антаніна Арто
* Аўтарскі тэатр
* Тэатр абсурду
* Тэатр апавядання

 |
| Кірункі ў тэатры | 
* Камедыя дэль артэ
* Тэатр пантамімы
* Тэатр пародыі
* Тэатр аднаго акцёра
* Вулічны тэатр

 |
| Разнавіднасці тэатра | 
* Тэатр юнага гледача
* Лялечны тэатр
* Тэатр ценяў
* Тэатр звяроў
* Тэатры агню

 |
| Камерны тэатр | 
* Камерны тэатр
* Камерны балет
* Тэатр мініяцюр
* Інтымны тэатр
* Камерная музыка
* Камерны аркестр

 |
| Рознае | 
* тэатральныя вучылішчы
* тэатральная тэрміналогія
* тэатральныя амплуа
* тэатральныя крытыкі

 |
**Мідас** (стар.-грэч.: Μίδας, ?—691 г. да н.э.) — валадар Старажытнай Фрыгіі, герой старажытнагрэчаскай міфалогіі.

Гістарычная асоба
-----------------

Магільня Мідаса
Мідас валадарыў у Фрыгіі ў другой палове VIII - пачатку VII ст. да н. э. Яго імя сустракаецца ў фрыгійскіх надпісах VII ст. У асірыйскіх крыніцах VIII - VII стст. ён вядомы як **Міта**. Каля Гордзіяна знаходзіцца курган Мідаса, у якім археолагі знайшлі каштоўныя прадметы мінуўшчыны. Герадот паведамляў, што Мідас быў першым малаазіяцкім кіраўніком, які прынёс дары храму Апалона ў Дэльфах. 

Паводле гістарычных запісаў, у 691 г. да н.э. Мідас прайграў бітву кімерыйцам і скончыў жыццё самагубствам.

Міфічная асоба
--------------

Старажытнагрэчаскія міфы адносяць кіраванне Мідаса да розных перыядаў. Яго лічылі паслядоўнікам Арфея, прыпісвалі яму вялікія багацці. Згодна аднаму казанню, Мідас добра прыняў Сілена, аднаго з суправаджальнікаў Дыяніса, за што ў знагароду атрымаў магчымасць загадаць любое жаданне. Мідас папытаў, каб усё, да чаго ён дакранецца ператваралася ў золата. Але, калі жаданне было выканана, ён хутка зразумеў, што можа памерці ад голаду, бо нават ежа ў яго руках рабілася залатой. Мідас узмаліўся аб літасці і быў пазбаўлены свайго дару.

Згодна другому казанню, Мідас быў суддзём на музычным змаганні паміж Апалонам і Панам і прысудзіў перамогу Пану. За гэта Апалон зрабіў вушы фрыгійскага валадара як у асла. Мідас схаваў іх пад капялюшам, але пра тое даведаўся цырульнік. Мідас загадаў пакараць цырульніка смерцю. Аднак на месцы забойства вырас трыснёг, які шэптам паведаміў пра асліныя вушы ўсяму свету.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мідас
* Phrygia, Gordion, and King Midas in the Late Eighth Century B.C.
* Мидас: Греческая мифология Архівавана 10 жніўня 2020.
Факсіміле статуі Джамбалоньі, 1583 «Выкраданне сабінянак», Лоджыя Ланцы, Фларэнцыя
**Выкраданне сабінянак**, або **сабінская вайна** — эпізод, які адносіцца да легендарнага перыяду рымскай гісторыі.

Гісторыя
--------

Паводле апавяданняў рымскіх гісторыкаў, Рым быў заселены аднымі толькі мужчынамі; суседнія плямёны не жадалі выдаваць сваіх дочак замуж за беднае насельніцтва Рыма. Тады Ромул арганізаваў свята кансуалій і запрасіў суседзяў. Тыя з'явіліся са сваімі сямействамі. Падчас свята рымляне нечакана кінуліся на бяззбройных і выкралі ў іх дзяўчын.

Абураныя суседзі пачалі вайну. Рымляне разбілі лацінян, якія напалі на Рым. Значна цяжэйшай была вайна з сабінянамі, якія страцілі асабліва шмат жанчын. Пры дапамозе дачкі начальніка капіталійскай крэпасці, Тарпеі, сабіняне завалодалі Капітоліем. Барацьба працягвалася вельмі доўга. Сабіняне пад начальствам цара Ціта Тацыя нарэшце перамаглі рымлян і тыя кінуліся на ўцёкі. Ромул заклікаў да багоў і абяцаў пабудаваць храм Юпітэру Статару (Спыняльніку), калі ён спыніць тых, хто ўцякаў. У гэту рашучую хвіліну сабінскія жанчыны, якія прывязаліся ўжо да сваіх рымскіх мужыкоў і мелі ад іх дзяцей, з распушчанымі валасамі і ў разарваных адзеннях кінуліся паміж праціўнікамі і сталі маліць іх спыніць бітву.

Сабіняне пагадзіліся, і быў заключаны вечны мір, паводле якога два народы злучыліся ў адну дзяржаву пад вярхоўным вяршэнствам Ціта Тацыя і Ромула. Рымляне павінны былі насіць, акрамя свайго імя, яшчэ сабінскую назву — квірыты. Рэлігія станавілася агульная.

Такім чынам жанчыны выратавалі Рым. У памяць пра гэта Ромул заснаваў свята Матурналій і даў жанчынам шмат ганаровых правоў.

Гл. таксама
-----------

* «Сабінянкі, якія спыняюць бітву паміж рымлянамі і сабінянамі»

Літаратура
----------

* Сабінская вайна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сабінская вайна
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дрэгой.

**Са́бін Дрэго́й** (рум.: Sabin Drăgoi; 6 чэрвеня 1894, г. Сэліштэ, Румынія — 31 снежня 1968) — румынскі кампазітар, фалькларыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў Румыніі (1953). Член-карэспандэнт Акадэміі Румыніі (1953). Лаўрэат дзвюх Дзяржаўных прэмій Румыніі (1950, 1952).

Біяграфія
---------

Вучыўся ў 1919—1920 гадах у Клужскай кансерваторыі, у 1920—1922 гадах удасканальваўся ў Пражскай кансерваторыі. У 1924—1942 і 1946—1950 гадах прафесар кансерваторыі ў Тымішаары, у 1925—1943 гадах яе таксама дырэктар. У 1940—1947 гадах дырэктар Опернага тэатра ў Тымішаары.

У 1950—1952 гадах прафесар Бухарэсцкай кансерваторыі. У 1950—1964 гадах дырэктар Інсытута фальклору ў Бухарэсце

Творчасць
---------

У творчасці апіраўся на румынскія сялянскія песні. Сярод твораў: оперы «Напасць» (паст. 1928), «Пэкалэ» (паст. 1962); араторыі, кантаты; «Сельскі дывертысмент» для струннага аркестра (1928), канцэрт для фартэпіяна з аркестрам (1941); харавыя творы, музыка да кінафільмаў.

Відны даследчык румынскага фальклору, запісаў каля 3000 народных мелодый. Аўтар апрацовак народных мелодый для фартэпіяна і голасу з фартэпіяна, зборнікаў народных песень (калядкі, дойны), артыкулаў.

Зноскі
------

1. ↑  Sabin V. Drăgoi // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>
2. ↑  Carnegie Hall linked open data — 2017. Праверана 2 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30500746'></a>
3. ↑  Sabin Dragoiu // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3407324'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13936917d · GND: 103792058 · ISNI: 0000 0001 1960 7548, 0000 0004 4035 0988 · LCCN: n86873608 · NKC: kup20010000022850 · NTA: 256046999 · NUKAT: n2019146262 · PTBNP: 1334538 · SUDOC: 080006922 · VIAF: 22560581 |

 |
**Са́ва**, свецкае імя **Юрый (Георгій) Яўгенавіч САВЕТАЎ** (польск.: Sawa (Jerzy Sowetow); 6 (18) красавіка 1898, Санкт-Пецярбург — 21 мая 1951) — праваслаўны царкоўны дзеяч у Польшчы.

Біяграфія
---------

У 1916 годзе скончыў Пажаскі корпус, вучыўся на тэалагічных факультэтах Бялградскага (1921-24) і Варшаўскага (1926-28) універсітэтаў. Магістр багаслоўя (1943).

Удзельнік 1-й сусветнай і грамадзянскай (у складзе белай Добраахвотніцкай арміі) войнаў. 3 1920 годзе ў эміграцыі ў Сербіі.

У 1925 годзе пасвячоны ў святара. 3 1929 архімандрыт, дырэктар мітрапаліцкага інтэрната ў Варшаве, з 1931 епіскап люблінскі. Са снежня 1936 часовы кіраўнік Гродзенскай праваслаўнай епархіі, з 1937 епіскап гродзенскі і навагрудскі. Апекаваўся дзейнасцю Таварыства праваслаўных палякаў. Прымаў удзел у выданні ў Гродне часопіса «Przegląd Prawosławny» («Праваслаўны агляд»), які спрыяў паланізацыі мясцовага насельніцтва.

3 верасня 1939 года ў Літве, Германіі, Румыніі, Турцыі, Індыі. У 1942-43 у ЗША і Вялікабрытаніі, адкуль накіраваны польскім эмігранцкім урадам у 2-і польскі корпус ген. У. Андэрса на пасаду ваеннага капелана ў званні генерала брыгады, прайшоў з корпусам увесь баявы шлях.

Пасля 2-й сусветнай вайны ў Вялікабрытаніі, архіепіскап (1947). 3 1949 года член Польскай нацыянальнай рады ў эміграцыі.

Зноскі
------

1. ↑  Я. Мірановіч. Найноўшая гісторыя Беларусі. СПб. 2003. С. 104

Літаратура
----------

* Arcybiskup, generał brygady Sawa (Jerzy Sowetow). Wybór dokumentów. — Białystok; Warszawa, 1997.
**Іспанская федэрацыя баскетбола** або **Федэрацыя баскетбола Іспаніі** (ісп.: Federación Española de Baloncesto, FEB) — нацыянальны орган па баскетболе ў Іспаніі. Іспанская федэрацыя баскетбола — член кантынентальнай асацыяцыі ФІБА Еўропа і Міжнароднай федэрацыі баскетбола (ФІБА). Была заснавана 31 ліпеня 1923 года ў Барселоне, яе першым прэзідэнтам стаў Фідэль Брыкал.

Арганізацыя выступае кіраўнічым органам нацыянальных мужчынскіх, жаночых і моладзевых каманд Іспаніі па баскетболе на міжнародных турнірах.

Нацыянальны чэмпіянат сярод мужчынскіх каманд праводзіцца пад эгідай ACB (Асацыяцыя баскетбольных клубаў) з сезона 1983/84, да гэтага з 1956 года яго правядзеннем займалася Іспанская федэрацыя баскетбола. Першы чэмпіянат Іспаніі быў праведзены ў 1956 годзе пад назвай «Ліга Насіёналь», з 1983 года ліга носіць назву «Асацыяцыя баскетбольных клубаў». З 2011 года ліга таксама называецца Лігай Эндэса ад назвы генеральнага спонсара Endesa. Іспанская баскетбольная ліга ACB (Asociación de Clubes de Baloncesto) з’яўляецца адной з наймацнейшых у свеце. Па колькасці перамог у еўрапейскіх клубных турнірах іспанскія клубы саступаюць толькі італьянскім.

Мужчынская зборная Іспаніі — чэмпіён свету 2006 года, сярэбраны прызёр Алімпійскіх Гульняў у Лос-Анджэлесе (1984) і Пекіне (2008), чэмпіён Еўропы (2009, 2011). Акрамя таго, на еўрапейскіх чэмпіянатах іспанцы заваявалі 6 сярэбраных і два бронзавыя медалі.

Чэмпіянат Іспаніі сярод жаночых каманд праводзіцца з 1964 года. Больш за ўсё тытулаў — 14 — на рахунку ў валенсійскага «Рос Касарэс».

Жаночая зборная Іспаніі — чэмпіён Еўропы 1993 года, а таксама віцэ-чэмпіён Эўропы 2007 і 3-разовы ўладальнік бронзы Еўрабаскета (2001, 2003 і 2005).
Гафель (фрагмент)
**Гафель** (нідэрл.: gaffel) — нахіленае рангоўтнае дрэва, уздымаецца па мачце і ўпіраецца ў яе пяткай. Гафель служыць для расцягвання па ім верхняй краю (шкаторыны) косых чатырохкутнай парусоў — трыселяў, а таксама мацавання шкотавых вуглоў топселяў. На малых суднах і шлюпках з косымі парусамі гафель служыць для мацавання фока і грота. На гафель таксама падымаюць сігналы і часам сцяг.

Гафель атрымлівае дадатковае найменне ў залежнасці ад назвы паруса, напрыклад, фока-гафель, бізань-гафель. Пятка гафеля забяспечваецца вусамі, якія ахопліваюць мачту, канцы якіх сцягваюцца бейфутам. Пятка гафеля падымаецца да месца гафель-гардэллю, а неабходны вугал нахілу надаецца з дапамогай дырык-фала. Доўгія і цяжкія гафелі маюць эрынс-бакштагі — рыштунак, які замацоўваюць за нок і праведзены да фальшборта, гэта ўтрымлівае гафель ў патрэбным становішчы пры прыбраных парусах.

Парусы, што ўздымаюцца на гафель, называюцца гафельнымі парусамі.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая савецкая (1 выд.) |
Схема пабудовы іспанскага шчыта
**Іспанскі шчыт** (*закруглены шчыт*) — адна з дзевяці асноўных формаў шчытоў, якія выкарыстоўваюцца ў  геральдыцы. Шчыт прамавугольнай формы, з паўколам у ніжняй часткі. У еўрапейскай геральдыцы прынята схема пабудовы іспанскага шчыта з суадносінамі шырыні да вышыні 5:6.

Ляжыць у аснове гербавых шчытоў Латвіі і Літвы, таксама распаўсюджаны на Беларусі і Украіне.

Галерэя
-------

* Аснова  сучаснага герба  ПартугалііАснова  сучаснага герба  Партугаліі
* Сучасны герб ВільнюсаСучасны герб Вільнюса
* Сучасны герб ВіцебскаСучасны герб Віцебска
* Сучасны герб  Львова Сучасны герб  Львова
* Малы герб  Рэчы Паспалітай (1569-1795) Малы герб  Рэчы Паспалітай (1569-1795)

Гл. таксама
-----------

* Французскі шчыт

Зноскі
------

1. ↑  Пётра Васілеўскі. Зорны кантэкст для "Пагоні", альбо дзяржаўны герб як візітоўка нацыі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Іспанскі шчыт
**«Гермес, які завязвае сандалю»** — некалькі мармуровых скульптур, скапіраваных майстрамі Рымскай імперыі са страчанага бронзавага арыгінала IV стагоддзя да н.э. (кола Лісіпа).

Першай з іх стала вядомая статуя з Луўра, набытая ў 1685 годзе Людовікам XIV для Версальскага палаца ў спадчыннікаў кардынала Перэці дзі Мантальта (пляменніка Сікста V). Другі варыянт таго ж сюжэту знайшоў на віле Адрыяна шатландзец Гэвін Гамільтан; гэта статуя знаходзіцца ў зборы Новай гліптатэкі Карлсберга. Яшчэ адна статуя з Цівалі была набыта першым каралём Баварыі для Мюнхенскай гліптатэкі.

Фігура, якая завязвае сандалі, традыцыйна інтэрпрэтуецца як Гермес, хоць з роўнай верагоднасцю яна можа адлюстроўваць Тэсея ці Ясона. Ва ўсякім разе, традыцыйныя атрыбуты Гермеса тут адсутнічаюць. У Францыі матывы гэтай скульптурнай кампазіцыі распрацоўвалі такія майстры, як Пігаль і Франсуа Руд.

Спасылкі
--------

* «Гермес, які завязвае сандалю» у базе даных Луўра (фр.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Орта.

**О́рта** (парт.: Horta) — горад на востраве Фаял (Партугалія). У Орце знаходзіцца Заканадаўчая асамблея Азорскіх астравоў. Насельніцтва (2011 г.) - 14 994 чал.

Гісторыя
--------

У 1467 г. фламандскія і партугальскія перасяленцы заснавалі невялікае паселішча на востраве Фаял. Яго сучасная назва — трасфарміраванае імя заснавальніка, фламандца Джоша ван Хюртэра (нідэрл.: Joss van Hürter). У 1498 г. былі пабудаваны ўмацаванні, жыхары атрымалі статус гараджан. У XVI ст. Орта на кароткі час была занята іспанцамі, двойчы вытрымала асаду англійскіх піратаў. У XVII ст. горад стаў адным з цэнтраў ордэна езуітаў.

У 1833 г. правы горада Орта былі пашыраны. У 1847 г. пабудавана новая крэпасць. У Орце некаторы час знаходзілася консульства ЗША. Дзякуючы амерыканскім інвестыцыям у 1876 г. быў пашыраны порт. У 1893 г. праз Орту прайшла трансатлантычная кабельная лінія паміж Еўропай і Паўночнай Амерыкай.

У 1973 г. адчынены аэрапорт (з 2001 г. мае статус міжнароднага). З 1976 г. у Орце працуе Заканадаўчая асамблея Азорскіх астравоў.

Эканоміка
---------

Горад Орта — важны транспартны і камунікацыйны цэнтр Паўночнай Атлантыкі. У ім імкліва развіваецца турызм. Порт Орты прыцягальны для яхтсменаў.

Славутыя мясціны
----------------

* Самая вялікая на Азорскіх астравах **гавань**, прыцягальная для малых і вялікіх суднаў. Каля гавані знаходзіцца месца, адкуль назіраюць за кітамі і дэльфінамі.
* **Стары горад** уздоўж гавані з пабудовамі ў барочным і каланіяльным стылях.
* **Порту-Пім** — невялікі заліў з пясчаным пляжам.
* **Монтэ-дэ-Гія** — прыродны парк на вулканічным узвышэнні, адкуль назіраюць за наваколлем. На прыбярэжжы шмат птушак, сустракаюцца марскія чарапахі.
* **Кальдэйра** — вулканічны кратар у 10 км ад горада.
* **Кабека-Горда** каля Кальдэйры — самае высокае месца вострава Фаял.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Славутыя мясціны
Германіт
**Германіт** (ад хімічнага элемента германій) — мінерал з групы складаных сульфідаў. Cu26Fe4Ge4S32. Утрыманне Ge вагаецца ад 7 да 10%. Выяўляюцца нязначныя прымешкі Zn, Pb, Ga і As. Большасцю даследчыкаў адносіцца да кубічнай (або псеўдакубічнай) сістэмы. Крышталі невядомыя. Знаходзіцца звычайна ў выглядзе асобных зярнят, вылучэнняў, суцэльных мас у цеснай асацыяцыі з пірытам, бляклымі меднымі рудамі, сфалерытам, галенітам. Колер карычнева-ружовы з фіялетавым адценнем; непразрысты, бляск металічны. Цвёрдасць па мінералагічнай шкале 4,0; шчыльнасць 4400-4600 кг/м³. Знойдзены ў гідратэрмальных радовішчах медна-поліметалічнага тыпу. Важная руда для атрымання германію. Адзінае вядомае прамысловае радовішча - Цумеб у Намібіі (Паўднёва-Заходняя Афрыка).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Германіт
**Германістыка** (лац.: germanus «германскі») ці **германская філалогія** — вобласць індаеўрапейскай філалогіі, якая вывучае германскія мовы і літаратуру, а таксама фальклор і культуру германскіх народаў Старога і Новага Свету. Германістыка — гэта таксама раздзел мовазнаўства, які займаецца вывучэннем моў і культуры германамоўных народаў і, у прыватнасці, вывучэннем нямецкай мовы ва ўсіх яе праявах. Сучасная германістыка ў значнай ступені сфакусавана на вывучэнні англійскай мовы, якая таксама адносіцца да германскіх.

Гісторыя
--------

Як і раманістыка, германістыка ўзнікла яшчэ ў Сярэднявеччы, пераважна як нейкая сумежная гуманітарная дысцыпліна. Аднак, доўгі час уся ўвага лінгвістаў Еўропы было прыкавана да раманістыкі, якая тлумачыць адносіны паміж класічнай латынню і раманскімі мовамі. Цікавасць да раманістыкі ўзмацніўся ў XII—XIII стагоддзях і асабліва ўзрасло пасля з’яўлення паэзіі трубадураў, якія выкарыстоўвалі для запісу песень правансальскую мову. Германскія мовы ў гэты перыяд практычна не вывучаюцца. Як навука германістыка з’явілася толькі ў XVI—XVII стагоддзях, калі ў германскіх народаў прачнулася цікавасць адзін да аднаго і палітыка-эканамічны цэнтр Еўропы зрушыўся з Міжземнамор’я на поўнач. Германістыка ўяўляе сабой некалькі іншую дысцыпліну чым раманістыка, паколькі германскія мовы ў адрозненне ад раманскіх не мелі выразна зафіксаванага агульнага продка, бо прагерманская мова ў адрозненне ад латыні не была пісьмовай. Германістыка ў гэтым плане падобная да славістыкі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4020383-9 · LCCN: sh85054411 · Microsoft: 512218843 · NKC: ph120553 |
**Сімонэ Эшлі Мануэль** (англ.: Simone Ashley Manuel; нар. 2 жніўня 1996, Х’юстан, Тэхас) — амерыканская плыўчыха, якая спецыялізуецца на плаванні вольным стылем. Двухразовая алімпійская чэмпіёнка і двухразовы сярэбраны прызёр Гульняў (2016), 11-разовая чэмпіёнка свету (2013, 2015, 2017, 2019). Яе асабістая алімпійская перамога на 100-метровай дыстанцыі вольным стылем падзелена з канадкай Пені Алексяк. Мануэль стала першай афраамерыканкай, якая выйграла індывідуальнае алімпійскае золата ў плаванні і ўстанавіла алімпійскі рэкорд і амерыканскі рэкорд.




1. ↑  *(unspecified title)* — World Aquatics. Праверана 2 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q189289'></a>
**Герметызацыя** (ад імя Гермеса Трысмегістаса) — забеспячэнне непранікальнасці сценак і злучэнняў, апаратаў, машын, збудаванняў для вадкасці і газу.

Герметызавальныя матэрыялы
--------------------------

Для герметызацыі прымяняюцца герметызавальныя матэрыялы, да якіх адносяцца:

* рулонныя і ліставыя матэрыялы
* мінеральныя будаўнічыя матэрыялы пранікальнага дзеяння
* матэрыялы вадкага нанясення на аснове палімераў

Акрамя палімераў, герметызавальныя матэрыялы ўтрымліваюць розныя напаўняльнікі і ацвярджальнікі — вулканізуючыя. Герметызавальныя матэрыялы ўжываюць у выглядзе паст, абкітовак, масцікі і самаклейных стужак, часам у выглядзе раствора ў арганічных растваральніках. Герметызавальны матэрыял утвараецца ў выніку ацвярдзення на ўласна злучальным шве або ў месцы кантакту герметызуемых паверхняў. Герметызавальныя матэрыялы павінны быць трывалымі і эластычнымі, устойлівымі да ўздзеяння агрэсіўных асяроддзяў і перападаў тэмпературы. Герметызавальныя матэрыялы для абароны дэталяў і блокаў электрапрыбораў павінны быць з электраізаляцыйныя ўласцівасцямі.
**Сімон (Пімен) Фёдаравіч Ушако́ў** (1626, Масква — 25 чэрвеня 1686, Масква) — рускі жывапісец і графік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся і жыў у Маскве. У 1648—64 гг. знаменшчыкberu у Сярэбранай і Залатой палатах. З 1664 жалаваны іканапісец Аружэйнай палаты, кіраўнік іканапіснай майстэрні.

Творчасць
---------

Пісаў парсуныberu, фрэскі і кіраваў распісваннем Архангельскага і Успенскага сабораў (1660), размалёўваў царскую палату (1657), сцены Гранавітай палаты (1668) у Маскоўскім Крамлі, выканаў абразы для царквы Тройцы ў Нікітнікахberu (1656—57). Чарціў геаграфічныя карты і планы, ствараў малюнкі для гравёраў і сам займаўся афортам («Сем смертных грахоў», 1665).

У рускім жывапісе канца 17 ст. выступіў рэфарматарам: выкарыстоўваючы традыцыйныя іканаграфічныя схемы, імкнуўся да святлоценявой лепкі формы, мяккасці пераходаў, аб'ёмнасці лікаў, жыццёвасці, што вызначала пераход ад сярэдневяковых канонаў да свецкага рэалістычнага мастацтва: абразы «Тройца» (1671), «Нерукатворны Спас» (1677), карціна «Маці Божая Уладзімірская» («Дрэва Маскоўскай дзяржавы», 1668). Свае эстэт, погляды выклаў у трактаце «Слова к любатшчацельнаму іконнага пісанія» (каля 1666).

Літаратура
----------

* Ушакоў Сімон (Пімен) Фёдаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. С. 291.
* *Сомов А. И.* Ушаков, Симон или Пимен Федорович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Овчинникова Е. С. Портрет в русском искусстве XVII в. М. 1955.
* Ананьева Т. С. Ушаков: [Альбом]. Л. [1971].

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сімон Фёдаравіч Ушакоў на Вікісховішчы |


1. 1 2  Simon Ouchakov // Union List of Artist Names Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. 1 2  *Swartz A.* Simon Fedorovich Ushakov // Open Library — 2007. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1201876'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q302817'></a>
3. ↑  *(unspecified title)* Праверана 17 лютага 2019.
Запыт «Жарт» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
Усмешка — прыкмета добрага настрою
**Гумар** (ад лац. *humor*)— інтэлектуальная здольнасць падмячаць у з'явах іх камічныя бакі. Пачуццё гумару звязана з уменнем суб'екта выяўляць супярэчнасці ў навакольным свеце.

У шырокім сэнсе — усё, што можа выклікаць смех ці ўсмешку.

Этымалогія
----------

Слова *гумар* мае лацінскія карані. У антычнай медыцыне стан чалавека апісваўся суадносінамі чатырох вадкасцей — крыві, лімфы, жоўтай і чорнай жоўці — якія яны звалі «гумар» (гл.: гумаральны). Суадносіны і гармонія гэтых вадкасцей вызначалі здароўе і самаадчуванне чалавека.

Віды гумару
-----------

Існуюць розныя формы гумару: іронія, аксюмаран ці гульня слоў, пародыя, сатыра, анекдот, жарт, каламбур і гэтак далей. Асаблівы від гумару ўяўляе сабой чорны гумар.

Нароўні з тэкставай формай, гумар можа быць таксама прадстаўлены ў графічным выглядзе — карыкатура, шарж і інш.

Псіхалогія гумару
-----------------

Пачуццё гумару — здольнасць суб'екта разумець гумар. Яно надае суб'екту ўпэўненасці ў сабе і аптымізм. У крайніх выпадках выклікае пачуццё перавагі і ўлады над аб'ектам зневажэння.

Зноскі
------

1. ↑  Психология. Словарь под ред. А. В. Петровского, М. Г. Ярошевского. Москва, Политиздат, 1990

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гумар
**Герас Ільіч Маміці** (нар. 30 верасня 1936, Цхінвал, Паўднёвая Асеція, Грузія) — спецыяліст у галіне колавага і гусенічнага машынабудавання, тэхнічнай эксплуатацыі аўтамабіляў. Доктар тэхнічных навук (1992), прафесар (1993).

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча імя М. Э. Баўмана (спецыяльнасць «Гусенічыя і колавыя машыны», кваліфікацыя «Інжынер-механік», 1964).

Працаваў у Мінскім трактарным заводзе (1964—1970, інжынер-канструктар), Магілёўскім машынабудаўнічым інстытуце (з 1970 — старшы навуковы супрацоўнік навукова-даследчага сектара, дацэнт кафедры «Аўтамабілі і трактары», у 1975—1988 — загадчык кафедры, 1988—1995 — загадчык кафедры «Тэхнічная эксплуатацыя аўтамабіляў»), Горскім дзяржаўным аграрным універсітэце (г. Уладзікаўказ; з 1995 — загадчык кафедры «Колавыя машыны», з 2017 — прафесар кафедры «Транспартныя машыны і тэхналогія транспартных працэсаў»).

Навуковыя інтарэсы: канструкцыя, тэорыя руху, разлік і выпрабаванне колавых машын.

Узнагароды
----------

Званні «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Паўночная Асеція — Аланія» (2007), «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Паўднёвая Асеція» (2013).

Бібліяграфія
------------

* Расчет тормозов мобильных машин : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.05.03 / Мамити Герас Ильич. ― Минск, 1991.
* Исследование напряженно-деформированного состояния тормозного барабана автомобиля : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 05.05.03 / Мамити Герас Ильич. — Минск, 1973.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Мамити Герас Ильич // Профессорско-преподавательский состав ММИ — МГТУ — Белорусско-Российского университета (1961―2006). ― Могилев, 2009. — С. 31—32..
**Сімон дэ Улігер** (нідэрл. Simon de Vlieger; 1601, Ротэрдам — 1653, Весп) — нідэрландскі мастак.

Сімон дэ Улігер нарадзіўся ў Ротэрдаме каля 1600 года. Працаваў з 1634 па 1640 год у Дэлфце, дзе быў прыняты ў гільдыю Св. Лукі, а затым у Амстэрдаме ў 1638 годзе. У 1630-х і 1640-х гадах ён быў адным з самых вядомых галандскіх мастакоў-марыністаў.

Ён адзін з першых мастакоў-марыністаў галандскай школы жывапісу і пісаў як шторм, так і спакойнае мора, асобныя караблі і флаты, марскія баталіі. Дэ Улігер па-майстэрску перадае адлюстраванне сонечнага святла на марской роўнядзі. Яго вучнямі былі Вілем ван дэ Велдэ Малодшы, Адрыян ван дэ Велдэ і Ян ван дэ Капель.

Ян ван дэр Капель меў 9 арыгінальных карцін і больш за 1300 гравюр дэ Улігера. Яго працы аказалі вялікі ўплыў на маладое пакаленне мастакоў-марыністаў.

Творчая спадчына Сімона дэ Улігера шырокая і захоўваецца ў карцінных галерэях Амстэрдама, Ротэрдама, Капенгагена, Санкт-Пецярбурга, Вены, Будапешта, Дрэздэна, Берліна, Шверына і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Simon de Vlieger // Kunstindeks Danmark Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3362041'></a>
2. ↑  Simon de Vlieger // Nationalencyklopedin — 1999. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1165538'></a>
3. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 25 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz · RKDartists · ECARTICO |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14967596f · BPN: 28456686 · GND: 118805568 · ISNI: 0000 0000 7821 8051 · LCCN: n89665561 · NKC: xx0231886 · NTA: 095145249 · LIBRIS: 210426 · VIAF: 77929789 · ULAN: 500002742 |

 |
**Гераі́зм** (ад стар.-грэч.: ἥρως (hḗrōs) — герой) — найвышэйшае праяўленне самаадданасці і мужнасці пры выкананні грамадзянскага абавязку. Патрабуе ад чалавека асабістай стойкасці, гатоўнасці да самаахвяравання. Актам гераізму з'яўляецца подзвіг.

Пытанне аб гістарычнай прыродзе гераізму упершыню пастаўлена ў XVIII ст. італьянскім філосафам Дж. Віка, які лічыў, што гераізм звязаны выключна з т. зв. «векам герояў», што папярэднічаў «веку людзей». Канцэпцыя Віка ўсебакова развіта ў працах Г. Гегеля. У трактоўцы некаторых прадстаўнікоў рамантызму (Ф. Шлегель, Т. Карлейль і інш.) герой — выдатная асоба, якая узвышаецца над народам, «натоўпам». Ф. Ніцшэ разглядаў героя як «звышчалавека  (руск.) (бел.», які стаіць «па другі бок дабра і зла», для якога агульначалавечая мараль — гэта мараль «натоўпу». Марксізм трактаваў гераізм як спалучэнне індывідуальнага подзвігу з подзвігам народных мас.

У кожнага народа свае адносіны да гераізму і герояў. Найчасцей гераізм праяўляецца ў экстрэмальных сітуацыях, такіх як войны, катастрофы, стыхійныя бедствы і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
«Вітрувіянскі чалавек» Леанарда да Вінчы (1490, Галерэя Акадэміі, Венецыя)
**Сіметрыя** (грэч. συμμετρεῖν — для вымярэння разам), як правіла, перадае два асноўных значэнні. Першы — недакладнае пачуццё гарманічнай або эстэтычнай прапарцыянальнасці і збалансаванасці, якое адлюстроўвае прыгажосць і дасканаласць. Другім значэннем з'яўляецца дакладная і выразная пэўная канцэпцыя баланса або «ўзорнага самападабенства», якая можа быць прадэманстраваная або даказаная ў адпаведнасці з правіламі фармальнай сістэмы: па геаметрыі, фізіцы альбо іншым чынам.

Не зважаючы на тое, што значэнні адрозныя ў некаторых кантэкстах, яны абодва звязаныя паміж сабой і абмяркоўваюцца паралельна.

«Дакладныя» паняцці сіметрыі маюць розныя меры і вызначэнні. Напрыклад, сіметрыя можа быць наступнай:

* у адносінах да цягу часу;
* як прасторавыя адносіны;
* праз геаметрычныя пераўтварэнні, такія як маштабаванне, адлюстраванне і вярчэнне;
* з дапамогай іншых відаў функцыянальных пераўтварэнняў;
* як аспект абстрактных аб'ектаў, тэарэтычных мадэляў, мовы, музыкі і нават саміх ведаў.

Гэтыя паняцці сіметрыі апісваюцца з чатырох пунктаў гледжання. Па-першае, сіметрыя ў геаметрыі з'яўляецца найбольш вядомым тыпам сіметрыі для многіх людзей. Другім пунктам гледжання з'яўляецца больш агульнае значэнне сіметрыі ў матэматыцы ў цэлым. Трэцяя перспектыва апісвае сіметрыю, як яна ставіцца да навуцы і тэхніцы. У гэтым кантэксце сіметрыі ляжаць у аснове адны з самых глыбокіх пазнанняў у сучаснай фізіцы, у тым ліку аспекты прасторы і часу. Нарэшце, чацвёртая перспектыва абмяркоўваецца ў гуманітарных навуках, пра яго багатае і разнастайнае выкарыстанне ў гісторыі, архітэктуры, мастацтве і рэлігіі.

Процілеглае паняцце да сіметрыі — асіметрыя.

Зноскі
------

1. ↑  Penrose, Roger (2007). Fearful Symmetry. City: Princeton. ISBN 9780691134826.
2. ↑  See e.g. Mainzer, Klaus (2005). Symmetry And Complexity: The Spirit and Beauty of Nonlinear Science. World Scientific. ISBN 9812561927.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сіметрыя
* Calotta: A World of Symmetry
* Dutch: Symmetry Around a Point in the Plane Архівавана 2 студзеня 2004.
* Chapman: Aesthetics of Symmetry
* ISIS Symmetry Архівавана 22 верасня 2009.
* *International Symmetry Association – ISA* Архівавана 21 ліпеня 2006.
* Institute *Symmetrion* Архівавана 21 ліпеня 2011.
**Бычок-цуцык** (*Proterorhinus marmoratus*) — від рыб сямейства бычковых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 15 см (звычайна 2—7), маса 1—7 г. Асноўны колер буравата-шэры або жоўта-шэры. У аснове хваставога плаўніка чорная пляма трохвугольнай формы, аблямаваная дзвюма белымі плямамі. 

Цела і галава сціснуты з бакоў. Галава высокая, шырыня ілба меншая за дыяметр вока. Пярэднія насавыя адтуліны выцягнуты ў вусікападобныя трубачкі, якія звешваюцца над верхняй губой.

Пашырэнне
---------

Жыве ў басейнах Чорнага, Азоўскага, Каспійскага, Мармуровага і Эгейскага мораў, завезены ў Аральскае мора. Насяляе ліманы, прыбярэжныя азёры і нізоўі рэк. У рэках 
і вадасховішчах утварае прэснаводныя папуляцыі. Арэал расшыраецца: з 1950-х да 1980-х гадоў па р. Дняпро від прасунуўся ад г. Запарожжа да вярхоўя Кіеўскага вадасховішча. На тэрыторыі Беларусі ўпершыню зарэгістраваны ў сярэднім цячэнні Прыпяці ў 2007 годзе, пазней выяўлены ў Дняпры ў Гомельскай вобласці.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Аддае перавагу зарослым біятопам. Вядзе маларухомы донны спосаб жыцця.

Дарослыя кормяцца галоўным чынам доннымі беспазваночнымі, таксама рэшткамі рыб, воднай расліннасцю. Моладзь корміцца зоапланктонам.

Нерастуюць у прыбярэжнай зоне на пясчана-жвіровых і пясчаных участках дна на глыбіні 20—150 см.

Працягласць жыцця 2—3 гады.

Літаратура
----------

* *Гричик В. В. Бурко Л. Д.* Животный мир Беларуси. Позвоночные: учеб. пособие. — Мн.: Изд. центр БГУ, 2013. — 399 с. ISBN 978-985-553-128-0

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776484469 |
**Сімкаў Скарбавы Камень** — валун, знаходзіцца пасярод вёскі Дворнае Сяло (Мёрскі раён, Віцебская вобласць) за 100 м ад аўтобуснага прыпынку, за 5,5 км на паўднёвы ўсход ад Мёраў.

Прынесены 18–20 тыс. гадоў таму ледавіком са Скандынавіі. 3 шэрага граніту, гнейсу, утрымлівае шэрыя крышталі палявога шпату ў выглядзе асобных таблічак 2x3 см, цемнаколерных мінералаў (слюдаў). Памеры: даўжыня 3,5 м, шырыня 3,3 м, вышыня 0,9 м, абвод 10,8 м, аб'ём 5,5 м3, вага 14,6 т. Над узроўнем мора 156,2 м. Прасападобны.

Раней тут было старажытнае капішча.

Літаратура
----------

* Памяць: гісторыка–дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. – Мн. 1998. – С. 39–40.
Трактат паміж Расіяй і Японіяй, падпісаны ў 1855 годзе
Сімодскі трактат
**Сімодскі дагавор паміж Расіяй і Японіяй** ці **Сімодскі трактат** (яп.: 日露和親条約?, «Японска-расійскі дагавор аб дружбе») — першае дыпламатычнае пагадненне паміж Расіяй і Японіяй. Было падпісана віцэ-адміралам Я. В. Пуцяціным і Тасіякірай Кавадзі  26 студзеня 1855 года.

Складалася з 9-ці артыкулаў. Галоўнай ідэяй дагавора было ўсталяванне «пастаяннага міру і шчырай дружбы паміж Расіяй і Японіяй». Для рускіх у Японіі ўводзілася, па сутнасці, консульская юрысдыкцыя. Курыльскія астравы на поўнач ад вострава Ітуруп аб’яўляліся ўладаннямі Расіі, а Сахалін працягваў заставацца сумесным, непадзельным уладанне дзвюх краін.

Для рускіх караблёў былі адкрыты таксама порты Сімода, Хакадатэ, Нагасакі. Расія атрымлівала рэжым найбольшай спрыяльнасці ў гандлі і права адкрыць консульствы ва ўказаных портах.

Палажэнне пра сумеснае ўладанне Сахалінам было больш выгаднае для Расіі, якая працягвала актыўную каланізацыю Сахаліна (Японія ў той час не мела такой магчымасці з-за адсутнасці флоту). Пазней Японія пачала ўзмоцнена засяляць тэрыторыю вострава і пытанне аб ім пачало набываць усё больш востры і спрэчны характар. Супярэчнасці бакоў былі вырашаны ў 1875 годзе з падпісаннем Санкт-Пецярбургскага дагавора, паводле якога Расія саступала Японіі ўсе Курыльскія астравы ў абмен на паўнапраўнае ўладанне Сахалінам.

Дата падпісання Сімодскага трактата з 1981 года адзначаецца ў Японіі як «Дзень паўночных тэрыторый».

Літаратура
----------

* *Ключников Ю. В. Сабанин А.* Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях. Ч. 1. С. 168—169.
**Сабор Святога Марціна** (славацк.: Katedrála sv. Martina, ням.: Kathedrale des Heiligen Martin, венг.: Szent Márton-dóm *або* Koronázó templom) — найбуйнейшы гатычны храм Браціславы. Царква святога Марціна з'яўляецца кафедральным саборам архідыяцэзіі Браціславы.

Гісторыя
--------

Каранацыя імператара Леапольда I у саборы Святога Марціна, 1655
Пачатак будаўніцтва сабора адносіцца да XIII ст.. Сённяшні выгляд набыў у 1849 годзе.

З 1563 па 1830 гады ў саборы Святога Марціна праходзілі каранацыі імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі і Аўстра-Венгрыі ў якасці каралёў Венгрыі, у тым ліку Максіміліяна II (1563), Марыі Тэрэзіі (1741).

Усярэдзіне характэрны скульптурная група Св. Марціна, выкананая Георгам Рафаэлем Донерам у стылі барока, сярэднявечныя гатычныя надмагіллі і каляровыя вітражы.

У катакомбах сабора знаходзяцца пахаванні бачных прадстаўнікоў духоўнага саслоўя і знакамітых дваранскіх родаў. У саборы знаходзіцца грабніца Ёзэфа Ігнаца Байзы, аўтара першага славацкага рамана.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт сабора



1. 1 2 3   Праверана 26 сакавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q112086059'></a>
Унутры сабора
**Кафедральны сабор Святога Міхаіла** (рум.: Catedrala Sfântul Mihail) у румынскім горадзе Алба-Юлія — сабор рымска-каталіцкай архіепархіі Алба-Юліі. Раманска-гатычная базіліка адносіцца да найбольш значных сярэдневяковых збудаванняў Трансільваніі. Сярод венграў храм таксама лічыцца нацыянальным помнікам і вядомы пад назваю «Сабор Святога Іштвана» (венг.: Székesegyház a Szent István király) у гонар яго заснавальніка Іштвана I.

Гісторыя
--------

Архітэктурны комплекс сабора і рэзідэнцыі епіскапа ўзнік пасля заснавання епіскапства ў 1009 годзе.
Сабор быў настолькі моцна пашкоджаны пры набегу татар у 1241 годзеberu, што яго прыйшлося будаваць занава. Новы сабор будаваўся ў два заходы 1246—1291 і 1320—1356.
У 15 ст. Янаш Хуньядзі прызначыў сабор радавой пахавальняй і загадаў яго адрэстаўрыраваць.
У 16 ст. былі дабаўлены фрэскі ўнутры сабора і рэнесансная капліца з паўночнага боку.

З прыходам у Венгрыю ў 16 ст. Рэфармацыі сабор Святога Міхаіла стаў кальвінісцкім і заставаўся такім пры асманах.
Пры Габсбургах сабор і епіскапства ў 1700 годзе зноў сталі каталіцкімі.

Пасля ўключэння Трансільваніі ў склад Румынскага каралеўства ў 1921—1923 гадах побач быў пабудаваны румынскі праваслаўны кафедральны Троіцкі саборbeen.

Архітэктура і аздабленне
------------------------

Свята-Міхайлаўскі сабор уяўляе сабой трохнефную базіліку з трансептам. У архітэктуры масіўнага заходняга боку пераважаюць раманскія формы. З відавочна двух запланаваных веж зроблена толькі паўднёвая. Сённяшні выгляд сабора — вынік некалькіх стагоддзяў работ. На франтоне партала стаяць чатыры статуі святых 18 ст. Аркі і скляпенні падоўжнага нефа раннегатычныя, хор у стылі высокай готыкі.

З убранства найперш вартыя ўвагі два раманскія рэльефы Архангела Міхаіла, гатычная П’ета, а таксама барочныя кафедра і сядзенні для хора.

Арган з 2209 трубамі быў зроблены ў 1877 годзе Іштванам Коланічам.

Пахаванні
---------

У сабары знаходзяцца шматлікія высокамастацкія надмагільныя помнікі, сярод якіх пахаванні:

* Янаш Хуньядзі, венгерскі дзяржаўны дзеяч і военачальнік († 1456)
* Ладзіслаў Хуньядзі († 1457)
* Дзьёрдзь Марцінуццы, клірык і дзяржаўны дзеяч († 1551)
* Ферэнц Кендзі, венгерскі магнат († 1558)
* Ізабела Ягелонка, каралева Венгрыі († 1559)
* Янаш II Запальяі, кароль Венгрыі († 1571)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сабор Святога Міхаіла (Алба-Юлія) на Вікісховішчы |

* Гісторыя і апісанне Архівавана 6 кастрычніка 2015.  (рум.)
* Гісторыя, апісанне і выявы  (рум.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Канус.

**Іва́н Іва́навіч Ка́нус** (2 мая 1934, в. Рыбалава, Дзятлаўскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі анестэзіёлаг-рэаніматолаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар. Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь (2009).

Біяграфія
---------

У 1949 годзе скончыў 7 класаў Дзятлаўскай сярэдняй школы, паступіў у Баранавіцкую фельчарска-акушэрскую школу, якую скончыў у 1953 годзе і быў прызваны на тэрміновую службу ў Ваенна-марскі флот СССР. Службу праходзіў на караблях Балтыйскага і Паўночнага флатоў на пасадзе фельчара. Дэмабілізаваны ў 1957 годзе, працаваў да 1958 года фельчарам Дзятлаўскай цэнтральнай раённай бальніцы. З 1958 па 1964 год — вучоба ў Гродзенскім медыцынскім інстытуце. Атрымаўшы дыплом урача-лячэбніка, накіраваны ў Беларускі навукова-даследчы інстытут анкалогіі і медыцынскай радыялогіі. У перыяд вучобы ў Гродзенскім інстытуце працаваў анестэзіёлагам У 1-й гарадской клінічнай бальніцы горада Гродна.

З жніўня 1964 года па май 1982 года працаваў урачом анестэзіёлагам-рэаніматолагам НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі. Абараніў у 1978 годзе кандыдацкую дысертацыю на тэму «Цячэнне наркозу і пасляаперацыйнага перыяду ў хворых на рак шыйкі маткі пры хірургічным і камбінаваным лячэнні».

З 1982 года працаваў на кафедры анестэзіялогіі і рэаніматалогіі БелДІУУ на пасадзе асістэнта, а з 1990 года па 2004 год — загадчыкам кафедры. У 1990 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму. «Інтэграцыя і дыферэнцыяцыя інтэнсіўнай тэрапіі хворых з вострай нырачнай недастатковасцю рознай этыялогіі». У 1991 годзе прысвоена званне прафесара.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Асноўны напрамак навуковай дзейнасці — анестэзіялагічнае забеспячэнне і інтэнсіўная тэрапія неадкладных і крытычных станаў.

Выпусціў 10 зборнікаў навуковых прац, дзве манаграфіі і камп’ютарная праграма. Апублікаваў 250 навуковых прац.
Пад кіраўніцтвам І. І. Кануса абаронены 2 доктарскія і 7 кандыдацкія дысертацыі.

Узнагароды і званні
-------------------

Узнагароджаны ордэнам Францыска Скарыны, медалём «Ветэран працы», нагрудным знакам «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь», ганаровым званнем «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь», ганаровымі граматамі, стыпендыяй Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Ганаровы акадэмік Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі.

Зноскі
------

1. ↑  Высокіх дзяржаўных узнагарод удастоены ваеннаслужачыя, будаўнікі і выкладчыкі Беларусі **(нявызн.)**.

Літаратура
----------

* Канус Іван Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 9. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* К юбилею профессора Ивана Ивановича Кануса: биография отдельного лица // Медицинская панорама: рецензируемый научно-практический журнал для врачей и деловых кругов медицины. — 2009. — № 3. — С. 3—4. (руск.)

Спасылкі
--------

* Канус Иван Иванович (руск.) // Беларуская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 138257 |