**О́лтуш** (трансліт.: *Oltuš*, руск.: Олтуш) — аграгарадок у Маларыцкім раёне Брэсцкай вобласці, на ўсходнім беразе Олтушскага возера. Уваходзіць у склад Олтушскага сельсавета. Размешчаны за 15 км на поўдзень ад горада і чыгуначнай станцыі Маларыта, 67 км ад Брэста. На аўтадарозе Маларыта — Олтуш. 241 гаспадарка, 699 жыхароў (2005).

Пункт пропуску на мяжы з Украінай. З украінскага боку яму адпавядае пункт пропуску «Пішча» (укр.: Піща) Шацкага раёна Валынскай вобласці, мае статус міждзяржаўнага (прызначаны толькі для грамадзян Беларусі і Украіны).

Гісторыя
--------

У ваколіцах вёскі ў 1930-я г. знаходзілі крамянёвыя наканечнікі коп’яў, мноства дробных апрацаваных крамянёў — разцы, нажы. Знаходкі сведчаць аб тым, што людзі пасяліліся ў гэтай мясцовасці ў старажытныя часы.

### Вялікае Княства Літоўскае

Па пісьмовых крыніцах паселішча вядома з 16 ст. Упамінаецца ў 1546 годзе ў юрыдычным дакуменце пры апісанні мяжы паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каронай Польскай. Згодна з рэвізіяй Берасцейскай эканоміі, у 1566 годзе сяло, цэнтр Олтушскага войтаўства Палескай воласці.

У 1668 годзе налічвалася 32 валокі, 1 валока належала уніяцкай царкве, 19 безгаспадарчых валок, 45 аселых гаспадарак. 26 лістапада 1679 года быў аформлены рэвізорны ліст на Олтушскую царкву, 10 красавіка 1685 года — прывілей, які пацвярджае гэты ліст. Згодна з інвентаром 1682 года, сяло, цэнтр войтаўства Палескага ключа, 68 аселых гаспадарак, 32 валокі зямлі, 2 валокі належалі царкве.

У 1792 годзе прывілей караля Станіслава Аўгуста святару Сымону Паўловічу на каад’юторыю царквы Праабражэння Гасподня ў Олтушы.

### Пад уладай Расійскай імперыі

Пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі. 18 жніўня 1795 года Кацярына II падаравала сяло ў пажыццёвае валоданне генерал-маёру Мікалаю Ланскому. У другой палове 19 — пачатку 20 ст. сяло, цэнтр воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні.

У 1854 годзе было 100 драўляных жылых будынкаў. Дзейнічалі валасное праўленне, карчма, царква, капліца, працавалі запасны магазін, школа. У 1859 годзе В. С. Парошын прадаў маёнтак Олтуш калежскаму саветніку А. К. Маймескулу. У 1860-я г. сяло адносілася да маёнтка Олтуш памешчыка Маймескула. У 1862 годзе было адкрыта земскае народнае вучылішча. У 1878 годзе сяляне в. Олтуш аказалі супраціўленне, адмовіліся плаціць штрафы за выпас жывёлы на панскіх лугах. Паводле рашэння суда апісана і прададзена жывёла.

У 1886 годзе ў Олтушы меліся валасное праўленне, царква, капліца, земскае народнае вучылішча, карчма, млын. У школе вучылася 66 дзяцей (з іх 3 дзяўчынкі). У 1890 годзе было 658 вучняў. У 1881 годзе сяло моцна пацярпела ад пажараў.

### Найноўшы час

У 1921—39 гг. вёска ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Брэсцкага павета Палескага ваяводства. У 1930-я г. тут дзейнічаў Маларыцкі райкам КПЗБ. Працавалі пачатковая школа (у 1937 — 79 вучняў), спажывецкае таварыства.

З верасня 1939 года ў БССР. З 12 кастрычніка 1940 года вёска — цэнтр сельсавета Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці.

У Вялікую Айчынную вайну з чэрвеня 1941 года да 20 ліпеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. 22 чэрвеня 1942 года фашысты расстралялі 11 мірных жыхароў. На франтах загінулі і прапалі без вестак 22 вяскоўцы.

21 кастрычніка 1949 года арганізаваны калгас імя Калініна. У 1962—65 гг. у Брэсцкім раёне. У наш час цэнтр калгаса «Перамога».

Насельніцтва
------------

* **XVI стагоддзе**:
	+ 1566 — 31 двор, 79 сем’яў.
* **XVIII стагоддзе**:
	+ 1795 — 303 рэвізскія душы мужчынскага і 329 жаночага полу
* **XIX стагоддзе**:
	+ 1854 годзе было 53 двары, 617 жыхароў.
	+ 1860-я — 391 рэвізская душа (201 мужчына, 190 жанчын), усяго ў маёнтку — 1536 рэвізскіх душ.
	+ 1886 — 53 двары, 572 жыхары.
* **XX стагоддзе**:
	+ 1905 — 815 жыхароў, у маёнтку — 30 жыхароў.
	+ 1921 — 43 двары, 299 жыхароў, у 1930 годзе 117 двароў.
	+ 1959 — 485 жыхароў.
	+ 1970 — 501 жыхар.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2000 — 250 гаспадарак, 739 жыхароў.

Інфраструктура
--------------

Працуюць сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі, бальніца, аптэка, 3 магазіны, ашчадны банк, кафэ, лясніцтва, ветучастак.

Эканоміка
---------

Радовішча будаўнічых пяскоў

Славутасці
----------

* Праабражэнская царква, іканастас (1783, абноўлена ў 1862 і 1879) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 112Г000520шыфр 112Г000520
* Капліца Святога Аляксея (1872), на могілках
* Брацкая магіла (1941—1944) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 113Д000519шыфр 113Д000519
* Стаянка жалезнага веку

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Во́лтуш, Аўту́ш**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя.. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2004—2021.
* Деревня Олтуш: История и современность. Ч. 4. — Малорита, 2010. — 106 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Олтуш
* Олтуш на сайце Глобус Беларусі (руск.)

| ⛭**Олтушскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Олтуш |
| Вёскі | Ацяты ·  Галёўка ·  Гарохавішча ·  Дворышча ·  Заазёрная ·  Збураж ·  Карпін ·  Лазіца ·  Ланская ·  Мікольскае ·  Навалессе ·  Пяртышча ·  Радзеж ·  Хмелішча ·  Хмялёўка ·  Яблачна ·  Яміца |