recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Куліш.

**Архіепіскап Нестар** (свецкае імя *Васіль Куліш*; 25 лістапада 1925, с. Пясчанка, Херсонская вобласць, Украіна — 2005) — украінскі архірэй Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата, архіепіскап Адэскі. Мітрапаліт Украінскай Апостальскай Праваслаўнай Царквы.

Біяграфія
---------

У 1951 годзе скончыў Адэскую духоўную семінарыю. У 1954 годзе скончыў навучанне ў Маскоўскай духоўнай акадэміі.

У 1992 годзе перайшоў ва Украінскую праваслаўную царкву Кіеўскага патрыярхата. 15 лістапада 1992 года быў пасвечаны ў епіскапа Чаркаскага і Чыгірынскага.

У 1994 годзе прызначаны епіскапам Пераяслаў-Хмяльніцкім з узвядзеннем у архіепіскапы​.

У 1994 годзе прызначаны архіепіскапам Адэскім і Балцкім УПЦ КП.

У 1997 годзе пераведзены на Пераяслаўскую і Багуслаўскую епархію УПЦ КП. У 1998 годзе выведзены за штат УПЦ КП.

Зноскі
------

1. ↑  Украинская Апостольская Православная Церковь

Спасылкі
--------

* Одесько-Балтська єпархія УПЦ КП Архівавана 29 снежня 2022.
* Щодо ролі патріарха Філарета в архієрейських хіротоніях
пра касманаўта гл. Герман Сцяпанавіч Цітоў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Цітоў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карпінчык.
**Ге́рман Ціто́ў**, сапраўднае імя **Дзмі́трый Сярге́евіч Карпі́нчык** (нар. 20 мая 1985, г. Кобрын, Брэсцкая вобласць, БССР, СССР) — беларускі эстрадны спявак, кампазітар, тэле- і радыёвядучы.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 20 мая 1985 год ў Кобрыне ў сям’і Сяргея і Таццяны Карпінчыкаў (у дзявоцтве Цітова). Вучыўся ў СШ № 2 і Дзіцячай школе мастацтваў г. Кобрына. Скончыў Гродзенскі дзяржаўны каледж мастацтваў. Дыпламант II Усебеларускага фестывалю «Беларусь — мая песня», пераможца тэлепраекта «Зорны дыліжанс» (2005), фіналіст расійскага тэлепраекта «Сакрэт поспеху» (2007).

Псеўданім Герман узяў пасля сыходу з прадзюсарскага цэнтра «Спамаш», пазней дадалося Цітоў па дзявоцкім прозвішчы маці. Прадзюсаваўся ў Уладзіміра Кубышкіна.

З чэрвеня 2009 года вядучы праграмы «Наша раніца» тэлеканала АНТ. У 2012 годзе скончыў Факультэт інфармацыйна-дакументных камунікацый Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў.

Творчасць
---------

Аўтар песень Ганны Шаркуновай, Іскуі Абалян, Ларысы Грыбалёвай, Уладзіміра Ухцінскага, а таксама расійскіх спевакоў Філіпа Кіркорава, Мікалая Баскава, Лаліты, Валерыя Лявонцьева, Азізы, Вадзіма Казачэнкі, Аляксандра Буйнова, Аляксандра Малініна і яго дачкі Усцінні.

Сям’я
-----

Не жанаты. Мае сястру Анастасію. Маці Таццяна доўгі час працавала таваразнаўцам у краме прамтавараў.

Зноскі
------

1. 1 2  Герман — один из банды
2. 1 2  Герман: Мне очень нравится Дима Колдун Архівавана 1 чэрвеня 2017.
3. ↑
4. ↑  Герман: песни для российских артистов стоят от 3 до 10 тысяч долларов
5. ↑  Мама телеведущего Германа Титова — товаровед, Артема Лукьяненко — учитель биологии(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Афіцыйная старонка Герман Цітоў у сацыяльнай сетцы «УКантакце»
* Герман Цітоў ў сацыяльнай сетцы «Instagram»
Не блытаць з Новагвінейскай кампаніяй.
Сцяг Германскай Новагвінейскай кампаніі
**Германская Новагвінейская кампанія** (ням.: Deutsche Neuguinea-Kompagnie) — нямецкая каланіяльная кампанія, якая ў канцы XIX стагоддзя эксплуатавала паўночна-ўсходнюю частку Новай Гвінеі.

Гісторыя
--------

Кампанія была заснавана ў 1884 годзе ў Берліне па ініцыятыве банкіра Адольфа фон Ганземана і іншых прыхільнікаў набыцця Германскай імперыяй каланіяльных уладанняў у Новай Гвінеі. 17 мая 1885 года была выдадзена імператарская грамата, якая перадала Новагвінейскай кампаніі вярхоўныя правы над зямлёй Кайзера Вільгельма, размешчанай на паўночна-ўсходнім беразе Новай Гвінеі, і над Архіпелагам Бісмарка. 15 снежня 1886 года да іх далучыліся паўночна-заходнія Саламонавы астравы.

Нягледзячы на пратэсты з боку брытанскага Квінслэнда, які таксама прэтэндаваў на паўночны ўсход Новай Гвінеі, у красавіку 1886 года паміж дзвюма дзяржавамі быў падпісаны дагавор аб згодзе Брытаніі на перадачу Германіі паўночна-ўсходняй часткі вострава. Кампанія атрымала шэраг вярхоўных правоў унутры краіны, а таксама права на заняцце новагвінейскіх зямель, якія не знаходзіліся ў чыім-небудзь валоданні, і складаць дагаворы з тубыльцамі. Суд і адносіны да замежных дзяржаў урад утрымаў у сваім веданні.

Першая германская станцыя была закладзена ў Фіншхафене 5 лістапада 1885 года. Да 1891 года тут знаходзіўся цэнтр каланіяльнай адміністрацыі, затым ён пераведзены ў Фрыдрых-Вільгельм-Хафен. Гандаль з тубыльцамі не прыносіў сур'ёзных даходаў, а спробы прыцягнуць пасяленцаў не ўдаваліся.

Новагвінейская кампанія была вымушана абмежавацца вырошчваннем трапічных раслін, такіх як тытунь, бавоўна, рыс, маіс і г.д.

З 1894 года на тэрыторыі Новай Гвінеі сталі чаканіцца раўнацэнныя з імперскімі «новагвінейскія маркі»: на адным з бакоў сярэбраных, залатых і бронзавых манет чаканілася выява райскай птушкі.

Спасылкі
--------

* WorldStatesmen – Papua New Guinea  (англ.)
* Новогвинейская компания // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Каланіяльныя кампаніі |
| --- |
| Брытанскія  | 
* Маскоўская
* Турэцкая
* Паўночнага мора
* Ост-Індская
* Вірджынская і Плімуцкая
* Афрыканская
* Гудзонава заліва

 |
| Галандскія  | 
* Ост-Індская
* Вест-Індская
* Грэнландская

 |
| Дацкія  | 
* Ост-Індская
* Вест-Індская
* Азіяцкая

 |
| Шведскія  | 
* Паўднёвая
* Ост-Індская
* Вест-Індская
* Афрыканская

 |
| Іншыя | 
* Партугальская Ост-Індская
* Остэндская
* Французская Ост-Індская
* Новай Францыі
* Кампанія Шатландыі

 |
| Познія (XIX стагоддзе) | 
* Расійска-амерыканская
* Паўночна-Заходняя
* Нігерская
* Паўднёва-Афрыканская
* Паўночнага Барнэа
* Новагвінейская
* Джалуіцкая

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Папоў.
**Сцяпан Георгіевіч Папоў** (нар. 11 чэрвеня 1984, г. Лепель, Віцебская вобласць) — беларускі самбіст.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Чэмпіён свету (2013) і двойчы Еўропы (2011 і 2015), першых Еўрапейскіх гульняў. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь, лаўрэат публічнага конкурсу «Трыумф. Героям спорту», уладальнік міжнароднай узнагароды Fair Play.

Спартсмен-інструктар нацыянальнай каманды па самба. 18 жніўня 2020 падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў спартыўнай галіны Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем прызнаць несапраўднымі выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якія прайшлі 9 жніўня 2020 года. Сцяпан Папоў неаднаразова выказваўся супраць гвалту з боку сілавых структур у час масавых пратэстаў у Беларусі (2020) і выступаў за правядзенне сумленных выбараў. У снежні 2020 быў звольнены з цэнтра алімпійскай падрыхтоўкі.

Зноскі
------

1. ↑  САМБА **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2020. Праверана 2 снежня 2020.
2. ↑  «Требуем признать выборы недействительными». Более 900 спортсменов и работников отрасли подписались под открытым письмом с требованиями к власти Архівавана 20 жніўня 2020.  (руск.)
3. ↑  nn.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | У Кантакце |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарбуз.
**Сцяпа́н Кузьмі́ч Гарбуз** (парт. псеўданім **Паддубны**; 28 снежня 1894, в. Касцюкі, Слуцкі павет, цяпер Уздзенскі раён — 27 жніўня 1944, НКУС) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі.

Біяграфія
---------

Скончыў Панявежскую на­стаў­ніцкую семінарыю ў Мсціславе ў 1916 годзе. З таго ж года ў арміі, потым настаўнік на Случчыне і Бабруйшчыне. Са студзеня 1919 года ў Чырвонай Арміі на Заходнім фронце. У 1921-24 гадах ва ўстановах Наркамасветы БССР, кіруючы справамі ЦК КП(б)Б, пазней сакратар Калінінскага акруговага камітэта КП(б)Б, у апараце ЦК КП(б)Б. Член КПСС з 1919 года.

Скончыў БДУ ў 1925 годзе.

З сакавіка 1928 года па снежань 1929 года на падпольнай працы ў Заходняй Беларусі, член ЦК КПЗБ, член сакратарыяту ЦК Кампартыі Польшчы. З 1930 года ў Маскве ў Камуністычным інстытуце журналістыкі, потым на партыйнай і гаспадарчай працы. У 1926 годзе кандыдат у члены, у 1927-28 гадах член ЦК КП(б)Б, член ЦВК БССР.

20 ліпеня 1939 года асуджаны трыбуналам Маскоў­скай ВА да 8 гадоў ППК. Загінуў у зняволенні. Рэабілітаваны.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Гарбуз Степан Кузьмич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 138. — 737 с.
2. 1 2 3 4  Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
Пнеўмакок (*Streptococcus pneumoniae*)
**Дыплакокі** — круглявыя бактэрыі (кокі), якія звычайна сустракаюцца парамі. Часам (у арганізме) яны бываюць акружаны капсулай  (руск.) (бел.. Прыкладамі дыплакокаў могуць служыць грамадмоўныя бактэрыі роду *Neisseria*: менінгакок, ганакок, а таксама пнеўмакок.

Раней вылучаўся асаблівы род бактэрый *Diplococcus*, але ў цяперашні час такое вылучэнне не прызнаецца.

Зноскі
------

1. 1 2  *Большой медицинский словарь*: Диплококки **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 лютага 2013. Праверана 11 красавіка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 175182502, 2911042468 |
**Вяле́шынскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Капыльскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Вялешына.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Капыльскага раёна Слуцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мінскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Капыльскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў складзе Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Капыльскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе Бабруйскай вобласці. 24 мая 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Капыльскага сельсавета.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 14 населеных пунктаў: Аргелаўшчына, пасёлак цагельнага завода Андросаўшчына, Васілеўшчына, Вошкаты, Вялешына, Каменка, Мазалі, Мурыны, Навасады, пасёлак Навасады, Новая Кель, Скабін, пасёлак Скабін, Старая Кель.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Дыпламатычны кур’ер** — асоба, якая ажыццяўляе перамяшчэнне дыпламатычнай пошты, забяспечаная афіцыйным дакументам з указаннем яе статуса і колькасці месцаў, што складаюць дыпламатычную пошту. Дыпламатычны кур’ер карыстаецца пры выкананні сваіх абавязкаў абаронай дзяржавы знаходжання ў адпаведнасці з міжнароднымі пагадненнямі.

Перавоз дыпламатычнай пошты Рэспублікі Беларусь ажыццяўляецца дыпламатычным кур’ерам Рэспублікі Беларусь, які можа быць прадстаўлены:

* супрацоўнікам Дзяржаўнай фельд’егерскай службы Рэспублікі Беларусь пры Міністэрстве сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь;
* супрацоўнікам Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»);
* супрацоўнікам замежнай установы Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»);
* супрацоўнікам іншага дзяржаўнага органа ці установы Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»);
* грамадзянінам Рэспублікі Беларусь, які мае дыпламатычны ці службовы пашпарт Рэспублікі Беларусь (кур’ер «ad hoc»).

Перавоз дыпламатычнай пошты Рэспублікі Беларусь можа ажыццяўляцца камандзірамі экіпажаў грамадзянскіх самалётаў рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „Белавія"», якія не з’яўляюцца дыпламатычнымі кур’ерамі Рэспублікі Беларусь.
**Шэй-Гэп** (англ.: Shay Gap) — былы горад, цэнтр здабычы жалезнай руды ў рэгіёне Пілбара Заходняй Аўстраліі, знаходзіўся за 1335 км ад Перта і 165 км на ўсход ад Порт-Хедленд. Афіцыйна абвешчана пра заснаванне ў 1972 годзе. Здабыча жалезнай руды пачалася ў студзені 1973 года.

У перыяд росквіту насельніцтва налічвала больш 850 жыхароў. Горназдабыўная дзейнасць спынілася 10 снежня 1993 года і горад быў зачынены ў лютым 1994 года. Частка будынкаў была прададзена, частка знесена, а частка перамешчана ў руднік Яры.

Зноскі
------

1. ↑  карта Аўстраліі — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
**Дарквейв** — кірунак у музыцы.

Гісторыя
--------

Дарквейв як жанр нарадзіўся ў пачатку 1990-х, як вынік эксперыментаў прадстаўнікоў новай хвалі (асабліва гатычнага року і пост-панка) і індустрыяльнай музыкі. У 1980-х гатычная музыка развівалася ў двух рэчышчах — «кананічным» і «эксперыментальным». Дарквейв як раз і быў прадстаўніком апошняй, эксперыментальнай галіны. Для яго характэрна змешванне стыляў, як у плане аранжыровак, так і ў плане музыкі — напрыклад, у творчасці адных выканаўцаў прыкметны ўплыў сінці-попа (Diary Of Dreams, Wolfsheim), у іншых — пост-індустрыяльнай і клубнай культуры (In Strict Confidence, Die Form), у трэціх — неа-фальклору, неа-класікі (Sopor Aeternus) і г. д.
**Вяленевая** (велень, фр.: vélin — тонка вырабленая скура) **папера** — высокагатункавая (чыста цэлюлозная, без драўніны, як і папера Вержэ  (руск.) (бел.), добра праклееная, шчыльная, без ярка выяўленай структуры, пераважна жаўтлявага колеру. Пры яе вырабе выкарыстоўвалася чарпальная форма з тканкавай сеткай, якая не пакідала на лісце паперы якіх-небудзь адбіткаў, ліній. Таму атрыманы ліст быў раўнамерны на прасвет і вонкава падобны на тонкі вялень, адкуль і пайшла назва паперы.

Упершыню вяленевая папера была выраблена ў Вялікабрытаніі ў 1757 годзе Джонам Баскервілам  (руск.) (бел..

Зноскі
------

Літаратура
----------

* А. Плюшар  (руск.) (бел.. Энцыклапедычны лексікон  (руск.) (бел. том 9. — Типография А. Плюшара; С.-П. 1837 — с. 258 (Веленевая бумага).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Малы Бракгаўза і Эфрона |
Доўгая труба Вентуры
**Труба Вентуры** — прылада для вымярэння расходу або хуткасці патоку газаў і вадкасцей, уяўляе сабой трубу з гарлавінай, якая ўключаецца ў разрыў трубаправода. Названая ад імя італьянскага вучонага Дж. Вентуры.

Прынцып дзеяння
---------------

У аснове прынцыпу дзеяння трубы Вентуры ляжыць эфект Вентуры - з'ява памяншэння ціску ў патоку вадкасці або газу, калі гэты паток праходзіць праз звужаны ўчастак трубы.

Канструкцыя
-----------

Труба Вентуры складаецца з уваходнага конусу (2), гарлавіны (3) і дыфузора (4). Для выраўноўвання ціску на перыферыі гарлавіна і ўваходны конус маюць колцавыя усярэдневальныя камеры (1), у ніжняй частцы якіх усталёўваюць прыстасаванні для спуску вадкасці. Калі канчатковы дыяметр дыфузора меншы за дыяметр трубаправода, то труба называецца кароткай, калі роўны - доўгай. Адводы ад трубы падключаюць да дыфэрэнцыйнага манометра. Расход вызначаецца выразам:

{\displaystyle Q={\frac {CA\_{2}}{\sqrt {1-\left({\frac {A\_{2}}{A\_{1}}}\right)^{2}}}}{\sqrt {2{\frac {P\_{1}-P\_{2}}{\rho }}}}}, дзе

**Q** — аб'ёмны расход вадкасці

**C** — эксперыментальны каэфыцыент, паказвае страты ўнутры расходамера,

**A1** і **A2**— плошчы сячэння трубаправода і гарлавіны адпаведна,

**ρ** — шчыльнасць вадкасці альбо газа,

**P1** і **P2** — статычныя ціскі на ўваходзе трубы і ў гарлавіне.

У выпадку вымярэння расходу газа ў выраз уводзяць каэфіцыент сціскальнасці газа.
Размяшчэнне Купанг ва Усходнім Малых Зонскія выспаў.
**Купанг** (індан.: Kupang) — горад у Інданезіі, на Заходнім Тыморы, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Усходняя Нуса-Тэнгара. Ажыўленыя транспартныя, гандлёвыя і адміністрацыйныя сувязі з суседнімі астравамі. Насельніцтва каля 450 000 жыхароў. У 45 км ад горада — запаведнік *Тама Висата Камплонг* з цікавымі пячорамі і азёрамі.

Важны порт і гандлёвы пункт часоў каланіяльнага валадарства Партугаліі і Галандіі. У горадзе да гэтага часу захаваліся сляды архітэктуры еўрапейскіх каланістаў. У першай палове XX стагоддзя горад гуляў важную ролю як месца дазапраўкі самалётаў, якія здзяйсняюць далёкія рэйсы паміж Еўропай і Аўстраліяй. Падчас канфлікту на Усходнім Тыморы у горадзе знаходзіліся базы інданезійскіх войскаў.
**Рэтраві́русы** (лац.: retro  — наадварот, *virus* — хворатворная слізь, атрута) — сямейства вірусаў, якія маюць у сваім геноме РНК замест ДНК. Рэтравірусы меюць такую назву, бо ў адрозненне ад усіх клетак ператвараюць РНК у ДНК, але ніколі наадварот. У рэтравірусаў ёсць два ланцугі РНК, якія яны канвертуюць у двухланцужковую ДНК. Затым яны пераносяць гэтую двухланцужковую ДНК у клеткавае ядро ​​і ўкараняюць яе ў геном з дапамогай фермента інтэгразы. Такім чынам, геном рэтравіруса становіцца часткай геному гаспадара і клетка ніколі ўжо не зможа ад яго пазбавіцца. Адзіны спосаб пазбавіцца ад рэтравіруса — забіць клетку.

Рэтравірусы здольныя пераскокваць з віда на від. Гэта і з’яўляецца іх адметнай рысай. На працягу 450 мільёнаў гадоў эвалюцыі рэтравірусы пераскоквалі з аднаго віду на іншы, што прывяло да «эфекту Чорнай Каралевы». Калі вірус патагенны, ён інфікуе від і аказвае на яго ціск адбору. Многія з гэтага віду будуць забітыя вірусам. Гэта прывядзе да ціску адбору, мэта якога — стаць неадчувальным да гэтай інфекцыі ці віруса.

Нягледзячы на ​​тое, што рэтравірусы маюць розныя падсямействы, яны маюць тры асноўных рода:

* анкарэтравірусы — здольныя выклікаць рак у некаторых відаў;
* ленцівірусы — здольныя выклікаць цяжкі імунадэфіцыт і смерць у людзей і іншых жывёл;
* спумавірусы — дабраякасныя вірусы, не звязаныя ні з якімі хваробамі ў людзей або жывёл.

Зноскі
------

1. ↑  Таксанамія вірусаў на сайце Міжнароднага камітэта па таксанаміі вірусаў (ICTV).
2. 1 2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · GBIF · IRMNG · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12066909q · GND: 4121587-4 · LCCN: sh85113381 · Microsoft: 2778431562, 2909430216 · NKC: ph137874 |
**Кіравальныя выкапні** (у геалогіі) — рэшткі выкапнёвых жывёл і раслін у асадачных горных пародах, якія маюць абмежаванае вертыкальнае і значнае гарызантальнае пашырэнне, уласцівыя пэўнаму геалагічнаму перыяду.

Яны шырока выкарыстоўваюцца ў стратыграфічных даследаваннях. Пры наяўнасці ў доследнай пародзе (разрэзе) кіравальных выкапняў становіцца магчымым вызначыць яе адносны геалагічны ўзрост. Кіравальным можа быць від, род, сямейства жывёл і раслін або іх комплекс. Сярод іх на тэрыторыі Беларусі, напрыклад, вылучаны акрытархі (верхні палеазой, кембрый), брахіяподы (ардовік, сілур, карбон, перм, трыяс), канадонты (дэвон), споры (дэвон, карбон), споры і пылок (антрапаген), плады і насенне раслін (антрапаген).

Дадзены метад, пры ўсёй сваёй прастаце, мае ўразлівасці:

* нярэдка розныя групы арганізмаў маюць падобную будову, не будучы сучаснікамі;
* пароды, якія сфармаваліся ў адзін і той жа час, але з рознымі мясцовымі кліматычнымі ўмовамі, могуць утрымліваць розныя наборы закамянеласцяў.

Такім чынам, метад кіравальных выкапняў служыць для вызначэння ўзросту парод у асноўным у комплексе з іншымі метадамі (напрыклад, радыёізатопным датаваннем).

Літаратура
----------

* *Кручак С.* Кіравальныя выкапні // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — С. 39. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
* *Руттен М.* Происхождение жизни (естественным путём). — М.: «Мир», 1973. — С. 39. (руск.)

Спасылкі
--------

* Навука аб закамянеласцях абвяргае скамянелую догму

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 53470408 · NKC: ph116692 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карачы (значэнні).

**Агасціна Карачы** (іт. Agostino Carracci; 16 жніўня 1557, Балоння — 22 сакавіка 1602, Парма) — італьянскі жывапісец і гравёр, брат Анібале Карачы.

Біяграфія
---------

Агасціна збіраўся стаць ювелірам, але паддаўся ўгаворам свайго стрыечнага брата Ладавіка Карачы і стаў мастаком. Ладавіка аказаў вялікі ўплыў на станаўленне Агасціна як мастака. Акрамя таго, ён вучыўся жывапісу ў Праспера Фантаны, Барталамеа Пасароці і Даменіка Цібальдзі, падарожнічаў па Ламбардыі і пабываў у Венецыі. Валодаючы вялікай начытанасцю, вёў у арганізаванай братамі Карраччы *Academia degli Incamminati* лекцыі па тэорыі мастацтва. Яго нешматлікія жывапісныя творы (лепшыя з іх — фрэскі ў Палацца Фарнезэ ў Рыме, выкананыя разам з братам Анібале, «Прычашчэнне св. Гераніма» і «Ушэсце Багародзіцы» ў Балонскай пінакатэцы) адрозніваюцца правільнасцю малюнка і светлым, вясёлым каларытам.

Агасціна быў больш вядомым гравёрам, чым яго брат Анібале. Пераймаючы творы Карнеліса Корта, ён дасягнуў вялікіх вышынь у майстэрстве гравіравання. Найбольш вядомыя з яго гравюр: «Распяцце» (з Тынтарэта, 1589), «Эней і Анхіс» (з Барочыа, 1595), «Багародзіца з Немаўляткам» (з Карэджа), «Спакуса св. Антонія», «Св. Геранім» (з Тынтарэта), а таксама некаторыя гравюры з уласных прац. Агасціна Карачы атрымаў вядомасць дзякуючы сваім гравюрам эратычнага зместу, праілюстраваўшы так званыя «Позы» Арэціна.

Зноскі
------

1. ↑  *Waterhouse E.* Italian Baroque Painting — Лондан: Phaidon Press, 1962. — С. 85.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q928675'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q84'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3051533'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15136486'></a>
2. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. ↑  Agostino Carracci — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
**Рэтрыт** (англ.: retreat; [ɹɪˈtɹiːt] — «адзінота», «выдаленне ад грамадства») — англійскае слова, якое ўвайшло ў многія іншыя мовы, у тым ліку і ў беларускую як міжнароднае абазначэнне баўлення часу, прысвечанага духоўнай практыцы.

Рэтрыты бываюць самотныя і калектыўныя; на калектыўных часцей за ўсё праводзіцца навучанне практыцы медытацыі. Некаторыя рэтрыты праводзяцца ў цішыні, тады як іншыя суправаджаюцца інтэнсіўным зносінамі ў залежнасці ад асаблівасцяў духоўнай традыцыі і ўдзельнікаў. Рэтрыты часта праводзяцца ў сельскай мясцовасці, у гарах ці ў іншых аддаленых ад цывілізацыі месцах. Існуюць ретрытныя цэнтры, да якіх таксама можна прылічыць манастыры. Некаторыя рэтрыты могуць праводзіцца ў цемры (цёмны рэтрыт), што шырока распаўсюджана ў практыцы Дзогчэн школы тыбецкага будызму ньінгма  (руск.) (бел..

Час рэтрыту выкарыстоўваецца для разважанняў, малітваў або медытацыі. Рэтрыты адыгрываюць надзвычай важную ролю ў будызме, у якім яны сталі агульнапрынятай практыкай з часоў васы — уведзенага заснавальнікам будызму Гаўтамай Будай звычаю штогод надаваць ретрыту тры месяцы на перыяд сезону дажджоў. У дзэн-будызме рэтрыты вядомыя пад назвай сешын (або сесін). Медытатыўныя рэтрыты з’яўляюцца важнай практыкай у суфізме — містычным шляху ісламу. Напісаная больш за 700 гадоў таму кніга суфійскага настаўніка Ібн Арабі  (руск.) (бел. пад назвай «Рысалат ал анвар» («Пасланні святла») — гэта даведнік для падарожжа ўнутр сябе. Выкарыстоўваюцца ў ёга-культуры. Рэтрыты таксама папулярныя ў многіх хрысціянскіх цэрквах, уключаючы пратэстантызм, каталіцызм і англіканства, дзе яны разглядаюцца як адлюстраванне саракадзённага посту Хрыста ў пустыні.

Рэтрыты з’яўляюцца агульнапрынятай практыкай у квакерстве.

Зноскі
------

1. ↑  Танцы і цішыня: гарадзенцаў запрашаюць на рэтрыт «Кляштар Руху» Архівавана 24 ліпеня 2016.
2. ↑  «Кляштар Руху»: унікальны для постсавецкай прасторы праект
3. ↑  *About being on retreat* at Padmaloka.org (недоступная ссылка — *история*). Проверено 8 декабря 2010. Архивировано 2 февраля 2011 года.
4. ↑  *Ibn Arabi.* Journey to the Lord of Power: A Sufi Manual on Retreat. — Inner Traditions, 1981. — ISBN 978-0892810185.

Літаратура
----------

* *Cooper, David A.* Silence, Simplicity & Solitude: A Complete Guide to Spiritual Retreat. — SkyLight Paths Publishing, 1999. — ISBN 978-1893361041.
* Merianne Liteman, Sheila Campbell, Jeffrey Liteman, *Retreats that Work: Everything You Need to Know About Planning and Leading Great Offsites, Expanded Edition*, ISBN 0-7879-8275-X
* Stafford Whiteaker, *The Good Retreat Guide*, ISBN 1-84413-228-5
* *Zangpo, Ngawang.* Jamgon Kongtrul’s Retreat Manual. — Snow Lion Publications, 1994. — ISBN 978-1559390293.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Retreat Finder

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4125303-6 · LCCN: sh85113362 |
**Агата Карын** (яп. 尾形光琳 Агата Ко:рын, 1658, Кіёта — 2 чэрвеня 1716, там жа) — японскі мастак.

Агата Карын з’яўляецца адным з найбуйнейшых мастакоў сярэднявечнай Японіі, заснавальнікам мастацкага стылю Рымпа (школа Рын, гэта значыць школа Карына). Многія з яго работ уключаны ў лік Нацыянальных скарбаў Японіі (*какуха*). Агата Карын нарадзіўся ў Кіёта ў сям’і багатага купца; сямейства было ўцягнута ў сферу мастацтва. Сямейны бізнес (гандаль тканінамі) пад назвай *Карыганэ-я*, абслугоўваў багатых арыстакратак горада. Бацька мастака, Агата Сокэн (1621—1687), займаўся каліграфіяй і быў патронам мясцовага тэатра Но. Малодшы брат, Агата Кэндзан, стаў вядомым мастаком і керамістам; браты часта рабілі сумесныя працы.

Огата Корын здолеў распрацаваць свой асаблівы мастацка-дэкаратыўны стыль, які лёгка вядомы дзякуючы невялікім, стылізаваным формам малюнка і рэалістычнаму адлюстраванню сюжэту. Огата Корын навучаўся жывапісу ў Ямамота Сокэна са школы Кано, Кано Цунэнобу і (1636—1713) Суміёсі Гукэя (1631—1705), але найбольшы ўплыў на яго творчасць аказалі Хон'амі Коэцу і Таварая Сотацу.

Пасля смерці бацькі ў 1687 годзе браты атрымалі вялікую спадчыну. Огата Корын пачаў весці актыўнае грамадскае жыццё і хутка выдаткаваў грошы; на працягу некалькіх гадоў з-за набраных ім даўгоў мастак адчуваў фінансавыя цяжкасці.

Вядомасць прыйшла да Агаты Карыну ў познія гады. У 1701 годзе Агата Карын атрымаў ганаровае званне *хокё (мост Дхармы)*. У 1704 годзе ён перабраўся ў Эдо. Там ён стварыў многія са сваіх шэдэўраў, у прыватнасці, шырму «Касачы». У гэты час ён таксама заняўся вывучэннем творчасці Сэсю (1420—1506) і Сэсона Сюкэя (каля 1504 — каля 1589). Гэтыя мастакі аказалі ў той час уплыў на яго працы.

У 1709 годзе Агата Карын вярнуўся ў Кіёта, дзе ён пабудаваў дом, у якім адкрыў майстэрню, і пражыў у ім пакінутыя гады жыцця. Адным з апошніх яго шэдэўраў стала шырма «Красаванне чырвонай і белай слівы». Пры працах па лаку майстар часта выкарыстоўваў таксама перламутр і срэбра.

Зноскі
------

1. ↑  Ogata K?rin // Union List of Artist Names Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. ↑  *Swartz A.* Kōrin Ogata // Open Library — 2007. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1201876'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q302817'></a>
3. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
**Казяльцовакветныя** (*Ranunculales*) — парадак двухдольных кветкавых раслін.

Аб'ядноўвае 8 сямействаў, 160 родаў, больш за 3000 відаў. Пашыраны па ўсіх кантынентах. Растуць пераважна па сырых ці залішне вільготных месцах, зрэдку ў вадзе. На Беларусі распаўсюджаны 2 сямействы: казяльцовыя і барбарысавыя, больш за 20 родаў, 150 відаў.

Шмат- і аднагадовыя травы, паўкусты, драўняныя вечназялёныя ліяны ці лістападныя. Лісце простае або складанае, чаргаванае, рэдка супраціўнае. Кветкі двух- або аднаполыя, правільныя, адзіночныя або ў гронках ці мяцёлках. Плод — шматлістоўка, шматарэшак, шматкасцянка, ягадападобны.

Лекавыя, харчовыя, фарбавальныя, меданосныя і дэкаратыўныя расліны. Ёсць ядавітыя.

Гл. таксама
-----------

* Лотаць
* Дымніца лекавая
* Боцікі

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Вынаеў Г. Казяльцовакветныя // БЭ ў 18 т. Т. 7. Мн. 1998.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Агародніцкі сельсавет.
**Агаро́дніцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Юравіцкага раёна Мазырскай акругі. Цэнтр — вёска Агароднікі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Юравіцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мазырскай акругі. 10 лістапада 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Бярозаўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Бітва за Долінскае** — узброены канфлікт, які адбыўся ў сяле Долінскае ў 25 кіламетрах на паўночны захад ад сталіцы Чачні Грознага і быў першай буйной наземнай сутычкай Першай чачэнскай вайны. Расійскія войскі, якія знаходзіліся на подступах да Грознага, пад Долінскім панеслі першыя баявыя страты ў прамым сутыкненні з дудаеўскай арміяй.

Перадгісторыя
-------------

Падчас вываду войскаў з тэрыторыі Чачні, пасля абвяшчэння Дудаевым незалежнасці, у 1991—1992 гадах, 16 баявых машын БМ-21 «Град» і каля 1000 НУРС да іх былі захопленыя чачэнскімі баевікамі на складах і ваенных базах былой Савецкай арміі. Захопленыя РСЗА былі ўключаны ў склад арміі самаабвешчанай Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыі. 11 снежня 1994 падраздзяленні Мінабароны і МУС Расіі ўвайшлі на тэрыторыю Чачні на падставе ўказа прэзідэнта РФ Барыса Ельцына «Аб мерах па спыненні дзейнасці незаконных узброеных фармаванняў на тэрыторыі Чачэнскай Рэспублікі і ў зоне асеціна-інгушскага канфлікту».

Ход бітвы
---------

Бой пачаўся 12 снежня 1994 года, калі шэсць афіцэраў (у тым ліку два палкоўнікі) і 13 радавых ПДВ Расіі загінулі ў выніку раптоўнага абстрэлу з рэактыўных сістэм залпавага агню 9К51 «Град» па наступаючай калоне бранятэхнікі  (англ.) (бел. 106-й дывізіі ПДВ і 56-й брыгадзе  (руск.) (бел. ПДВ. Расійскі бок неадкладна нанёс авіяўдары  (руск.) (бел. з баявога верталёта  (руск.) (бел. і штурмавікоў  (руск.) (бел. па пазіцыях Чачні.

Наступствы
----------

Да 22 снежня 1994 года Долінскае працягвала трымацца ад расійскага агню. Расійскія сілы страцілі 21 салдата забітымі ў першай атацы і прызналі страту да 200 чалавек у агульным баі, паводле чачэнскага камандзіра Хусейна Ікшанава.

Зноскі
------

1. ↑  01 июля 2000 г **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 31 кастрычніка 2011. Праверана 25 мая 2015.
2. ↑  Felgenhauer Архівавана 6 снежня 2006 года. Navy.mil
3. ↑  Chechnya *The Guardian*
4. ↑  Chechnya Архівавана 1 снежня 2007 года. Knox Army.mil
5. ↑  Iskhanov interview *Small Wars Journal*

Спасылкі
--------

* Scrambling for cover as gunfire fills the sky, *The Guardian*, December 13, 1994
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Караткевіч.
**Нэлі Васілеўна Караткевіч** (нар. 18 студзеня 1937, Пенза, РСФСР) — беларуская актрыса. Заслужаная артыстка БССР (1977).

Біяграфія
---------

Скончыла тэатральную студыю Бранскага абласнога драматычнага тэатра ў 1961 годзе, Ленінградскі інстытут культуры ў 1981 годзе. Працавала ў тэатрах Гомеля ў 1966—1967 гадах, Магілёва ў 1970—1975 гадах, Гродна ў 1975—1981 гадах, Бранска, Ноўгарада. У 1985—1986 гадах у Дзяржаўным маладзёжным тэатры Беларусі.

Выканаўца лірыка-драматычных і характарных роляў. Створаныя ёй вобразы вызначаюцца ўнутранай псіхалагічнасцю і знешняй выразнасцю. Сярод роляў: у Магілёўскім абласным драматычным тэатры — *Паўлінка* («Паўлінка» Янкі Купалы), *Зубрыч* («Трывога» Алеся Петрашкевіча), *Іванская* ("Аперацыя «Мнагажэнец» Анатоля Дзялендзіка), Нора («Лялечны дом» Генрыка Ібсена) і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Равяка.
**Нэлі Валянцінаўна Равяка** (5 студзеня 1942, г. Раднікі, Іванаўская вобласць, РСФСР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1965 годзе. Працавала ў Іжэўску, з 1978 года — старшы выкладчык кафедраў архітэктуры прамысловых будынкаў і горадабудаўніцтва Беларускага політэхнічнага інстытута. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1971 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: корпус аўтавытворчасці (1970—1972, у аўтарскім калектыве), вадналыжная база мотазавода (1970), Воткінскі завод газавай апаратуры (1973, у аўтарскім калектыве) у Іжэўску. 

Аўтар публікацый і метадычных прац па архітэктуры прамысловых будынкаў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ревяко Нелли Валентиновна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Шаравы шарнір
**Шарні́р** (фр.: charnière, ад лац.: cardo — кручок, пятля) — рухомае злучэнне дэталей, якое ўтварае кінематычную вярчальную пару і дазваляе вярчэнне толькі вакол агульнай восі (цыліндрычны шарнір) або пункта (шаравы шарнір). Шаравыя шарніры ў машынах часта замяняюць карданнымі шарнірамі.

Шарнірныя механізмы бываюць плоскія (найбольш пашыраныя) і прасторавыя. Яны дазваляюць атрымаць складаны рух рабочага органа машыны без выкарыстання спецыяльных прыстасаванняў (напр. злучальных звёнаў у кулачковых механізмах). Служаць перадатачнымі або накіроўнымі механізмамі ў тэхналагічных машынах, прыладах, сродках робататэхнікі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Геахраналагічная шкала |
| --- |
| Эон | Эра | Перыяд |
| **Ф а н е р а з о й** | Кайназой | Чацвярцічны |
| Неаген |
| Палеаген |
| Мезазой | Мел |
| Юра |
| Трыяс |
| Палеазой | Перм |
| Карбон |
| Дэвон |
| Сілур |
| Ардовік |
| Кембрый |
| **Д а к е м б р ы й** | **П р а т э р а з о й** | Неа пратэразой | Эдыякарый |
| Крыагеній |
| Тоній |
| Меза пратэразой | Стэній |
| Эктазій |
| Калімій |
| Палеа пратэразой | Статэрый |
| Аразірый |
| Рыасій |
| Сідэрый |
| **А р х е й** | Неаархей |
| Мезаархей |
| Палеаархей |
| Эаархей |
| **Катархей** |
| Крыніца |

**Палеапратэразой** — геалагічная эра, частка пратэразоя, якая пачалася 2,5 мільярда гадоў назад і якая скончылася 1,6 мільярда гадоў таму. У гэты час надыходзіць першая стабілізацыя кантынентаў. У гэты час таксама эвалюцыянавалі цыанабактэрыі — тып бактэрый, якія выкарыстоўваюць біяхімічны працэс фотасінтэзу для вытворчасці энергіі і кіслароду.

Найважнейшая падзея ранняга палеапратэразоя - кіслародная катастрофа. Да значнага павышэння ўтрымання кіслароду ў атмасферы амаль усе існуючыя формы жыцця былі анаэробамі. Гэта значыць, што абмен рэчываў у жывых формах залежаў ад формаў клетачнага дыхання, якія не патрабавалі кіслароду. Доступ кіслароду ў вялікіх колькасцях згубны для большасці анаэробных бактэрый, таму ў гэты час вялікая частка жывых арганізмаў на Зямлі знікла. Тыя, што засталіся формы жыцця, былі альбо неўспрымальныя да акіслення і пагібельнага ўздзеяння кіслароду, або праводзілі свой ​​жыццёвы цыкл у асяроддзі, пазбаўленай кіслароду.

Палеапратэразой падзелены на чатыры эпохі (ад найбольш позняй да найбольш ранняй):

* Статэрый
* Аразірый
* Рыасій
* Сідэрый

Літаратура
----------

* *Иорданский Н. Н.* Развитие жизни на земле. — М.: Просвещение, 1981.
* *Короновский Н. В. Хаин В. Е. Ясаманов Н. А.* Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
* *Ушаков С. А. Ясаманов Н. А.* Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984.
* *Ясаманов Н. А.* Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985.
* *Ясаманов Н. А.* Популярная палеогеография. — М.: Мысль, 1985.
Беларуская антэкліза
**Цэнтральнабеларускі масіў** — найбольш прыўзнятая частка Беларускай антэклізы ў яе скляпенні на ўсходзе Гродзенскай і захадзе Мінскай абласцей, дзе крышталічны фундамент месцамі выходзіць на падантрапагенную паверхню.

Абмежаваны на паўночным усходзе Налібоцкім, на поўдні — Свіслацкім і Ляхавіцкім разломамі і серыяй паўночных прыбартавых разломаў Прыпяцкага прагіну, на захадзе — ізагіпсай паверхні фундамента -200 м. Мае форму кліна, выцягнутага з захаду на ўсход па лініі Гродна—Капыль, даўжыня 230 км, шырыня асновы 160 км.

Паверхня крышталічнага фундамента ў цэнтральнай і ўсходняй частках прыўзнята на Бабаўнянскім выступе, на паўночных і заходніх схілах апушчана да -200 м. Цэнтральнабеларускі масіў уяўляе сабой сістэму блокавых падняццяў. У яго межах выдзяляецца шэраг больш дробных структур (Зэльвенска-Іўеўскі вал, Слонімскі купал, Мастоўскае падняцце і інш.).

Платформавы чахол складзены з фрагментаў валынскай і валдайскай серый венду, якія залягаюць пераважна на паўночных і паўднёвых схілах і ў паніжэннях паміж адносна прыўзнятымі блокамі ў цэнтральнай частцы, а таксама з мелавых, палеагенавых, неагенавых і антрапагенавых адкладаў. На ўсходзе ў ніжняй частцы чахла захаваліся фрагменты палескай серыі сярэдне-верхняга рыфею. Мелавыя і антрапагенавыя адклады залягаюць суцэльным покрывам. У цэнтральнай і заходняй частцы (Мастоўска-Дзятлаўскі блок) фундамент перакрываецца мелавымі адкладамі, у найбольш прыўзнятай усходняй частцы (Бабаўнянскі выступ) і месцамі ў цэнтральнай — антрапагенавымі.

Паводле часу фарміравання Цэнтральнабеларускі масіў як частка Беларускай антэклізы, — структура найбольш старажытнага вендскага залажэння. Як самастойны выступ у складзе Балтыйскага шчыта яна існавала ў валынскі час. На каледонскім этапе ў сувязі з прагінаннем Балтыйскай сінеклізы, Падляска-Брэсцкай упадзіны і Мазавецка-Люблінскага прагіну Цэнтральнабеларускі масіў канчаткова адасобіўся і ўтварыў ядро Беларускай антэклізы.

Літаратура
----------

* *Шкуратаў Д.* Цэнтральнабеларускі масіў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* *Коженов В.* Белорусская антеклиза // Геология Беларуси / Редкол. А.С. Махнач, Р.Г. Гарецкий, А.В. Матвеев и др. — Мн.: Институт геологических наук НАН Беларуси, 2001. — 815 с. ISBN 985-6117-56-9
Лазар ля палаца багацея
**Зварот да ўбоства** (лац.: Argumentum ad lazarum) — гэта лагічная памылка, пры якой падмануты мяркуе, што сцверджанне вернае, бо выказчык бедны, ці наадварот, нявернае, бо выказчык багаты. Гэтая памылка па латыні названа ў гонар біблейскага Лазара, жабрака з Новага запавету, які атрымаў узнагароду пасля смерці.

Папулярная форма гэтае памылкі выражаецца ў словах «бедны, але сумленны», дзе «але» (магчыма невыказана) падмяняецца на лагічнае следства і пераўтвараецца ў «бедны — значыць сумленны».

Існуе і адваротная лагічная памылка, зварот да багацця.

Нягледзячы на фармальны характар дэдуктыўнай логікі, якая не патрабуе эксперыментаў для вывярэння праўдзівасці, існуюць аргументы з богу індуктыўнае логікі, накшталт даследавання Гросмана і Брынзы (2017), у якім сцвярджаецца, што «магчымасць разглядаць альтэрнатывы большая ва ўбогіх», аднак у цэлым, гэта толькі адзіночнае даследаванне, і ніяк не мяняе памылковасці звароту да ўбоства.

Зноскі
------

1. ↑  Michael Price. «The lower your social class, the 'wiser' you are, suggests new study». *Science*, 2017-12-20. doi:10.1126/science.aar8218
2. ↑  Justin P. Brienza, Igor Grossmann. «Social class and wise reasoning about interpersonal conflicts across regions, persons and situations». *Proceedings of the Royal Society B*, 2017-12-20. Accessed 2017-12-23. DOI:10.1098/rspb.2017.1870
**Герман фон Зальца** (каля 1179 — 20 сакавіка 1239 у Салерна) — вялікі магістр Тэўтонскага ордэна ў 1209—1239 гадах, фактычна стваральнік новай дзяржавы на Еўрапейскім кантыненце.

Біяграфія
---------

Паходзіў з роду міністэрыялаў залежных ад ландграфаў Цюрынгіі і палатынаў Саксоніі.

Адправіўся ў Святую Зямлю ў 1196. У 1216, пазнаёміўся і пасябраваў з імператарам Свяшчэннай рымскай імперыі Фрыдрыхам II, хутка стаў яго давераным чалавекам. Выбітныя дыпламатычныя таленты фон Зальца, праяўленыя падчас пасрэдніцтва імператара ў спрэчках з Папам Рымскім і ламбардскімі гарадам, таксама перамоў з каралём Даніі Вальдэмарам II і арганізацыі крыжовага паходу, дапамаглі яму павысіць сваё асабістае значэнне і як вынік ролю ў еўрапейскім жыцці тэўтонскіх рыцараў, а таксама атрымаць шматлікія субсідыі.

У 1215 г фон Зальца атрымаў для ордэна землі ў Венгрыі, замест гэтага ордэн павінен быў абараняць краіну ад нападаў полаўцаў. Аднак у 1225 г. ордэн быў выгнаны з гэтых земляў за парушэнне прапанаваных ім умоў. Аднак ужо ў 1226 г. вялікі магістр дзякуючы сваім дыпламатычным талентам здабыў ад польскага мазавецкага князя Конрада Хелмінскую зямлю, зноў жа замест якой павінен быў абараняць князя ад прусаў. У 1236 дабіўся ўключэння ў склад тэўтонцаў Лівонскага ордэна.

Памёр у Салерна, што ў Італіі, пахаваны ў Апуліі.

Гл. таксама
-----------

* Тэўтонскі ордэн

Зноскі
------

1. ↑  Hermann von Salza // NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>
2. ↑  Ermanno di Salza // Sapere.it — De Agostini Editore, 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63346450'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2521786'></a>


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Генрых фон Туна** | **Вялікі магістр**1209–1239 | Пераемнік**Конрад Цюрынгскі** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12115242h · GND: 118549731 · ISNI: 0000 0000 7858 3542 · LCCN: n88036668 · NLP: A11830050 · NTA: 070549907 · NUKAT: n02032103 · SUDOC: 119640287 · VIAF: 69721495 |

 |
**А́ла Сярге́еўна Талкач** (нар. 20 чэрвеня 1989, Шуміліна, Віцебская вобласць) — беларуская біятланістка, удзельніца Кубка свету ў складзе зборнай Беларусі, чэмпіёнка Еўропы, чэмпіёнка Беларусі. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа.

Кар’ера
-------

Выпускніца Віцебскага вучылішча алімпійскага рэзерву, першы трэнер — Салапаеў Генадзь Мікалаевіч, таксама займалася ў трэнераў Ірыны Іванаўны і Уладзіміра Анатольевіча Махлаевых, Фёдара Анатольевіча Свабоды. Выступае за таварыства «Дынама» і Прэзідэнцкі спартыўны клуб.

### Юніёрская кар’ера

На буйных міжнародных спаборніцтвах прымае ўдзел з 2008 года. Першымі турнірамі для спартсменкі сталі юніёрскі чэмпіянат свету 2008 у Рупольдынгу і юніёрскі чэмпіянат Еўропы 2008 у Нове-Места-на-Мораве, на абодвух спаборніцтвах Толкач не трапіла ў топ-30 у асабістых відах.

На юніёрскім чэмпіянаце Еўропы 2009 у Уфе выйграла сярэбраны медаль у эстафеце, у камандзе з Дар’яй Юркевіч і Марыяй Казлоўскай, а ў асабістых спаборніцтвах стала 32-й у індывідуальнай гонцы, 21-й у спрынце і 12-й у гонцы пераследвання. Таксама ў 2009 годзе выйграла срэбра ў змешанай эстафеце на чэмпіянаце свету сярод юніёраў па летнім біятлоне, у камандзе з Карынай Савосік, Сяргеем Руцэвічам і Уладзімірам Чапеліным.

У 2010 годзе прымала ўдзел у чэмпіянаце свету сярод юніёраў у Турсбю, дзе лепшым вынікам стала дзевятае месца ў гонцы пераследвання. На юніёрскім чэмпіянаце Еўропы 2010 у Отэпя Ала двойчы трапіла ў топ-10, заняўшы чацвёртае месца ў індывідуальнай гонцы і сёмае ў гонцы пераследвання.

### Дарослая кар’ера

У сезоне 2009/10 дэбютавала на Кубку IBU на этапе ў Аўстрыі, заняла 59-е месца ў спрынце і 37-е ў гонцы пераследвання.

У тым жа сезоне дэбютавала на Кубку свету, на сёмым этапе ў Кантыялахці, дзе была 54-й у спрынце і 45-й у гонцы пераследвання. Гэта 45-е месца застаецца лепшым вынікам у кар’еры біятланісткі. У сезоне 2010/11 і 2011/12 таксама ўдзельнічала ў гонках Кубка свету, ачкоў не набірала.

Пяць разоў, у сезонах 2011—2015, Талкач прымала ўдзел у чэмпіянатах Еўропы, лепшым вынікам у асабістых відах стала дваццатае месца (тройчы, усе тры разы ў індывідуальных гонках). У 2014 годзе стала чэмпіёнкай Еўропы ў эстафеце, у камандзе з Ірынай Крыўко, Аксанай Шымановіч і Настай Калінай. На ўзроўні Кубка IBU лепшым вынікам беларускі з’яўляецца 13-е месца (у сезоне 2012/13 ў спрынце ў Бейтастолене і ў сезоне 2013/14 у індывідуальнай гонцы ў Валь-Рыдане).

У 2012 годзе выйграла золата чэмпіянату Беларусі ў індывідуальнай гонцы і заняла другое месца ў спрынце. У 2014 годзе выйграла срэбра ў спрынце на чэмпіянаце краіны па летнім біятлоне, а ў гонцы пераследвання і мас-старце займала трэція месцы сярод беларускіх спартсменак, але прапусціла наперад украінку Вольгу Абрамаву.

Летам 2015 года ўдзельнічала ў чэмпіянаце свету па летнім біятлоне (лепшы вынік — 18 месца), пасля гэтага ў сезоне 2015/16 не прымала ўдзелу ў спаборніцтвах.

Зноскі
------

1. ↑  Чэмпіянат Беларусі. Індывідуальная гонка. Талкач атрымала перамогу і іншыя вынікі
2. ↑  Летні біятлон. Чэмпіянат Беларусі. Домрачава перамагла ў спрынце

Спасылкі
--------

* Ала Сяргееўна Талкач — профіль на сайце IBU (англ.)
* Профіль biathlon.com.ua
**Звераферма** (англ.: Animal farm) — брытанскі мультфільм 1954 г. паводле аднайменнай аповесці Джорджа Оруэла. У форме прытчы-алегорыі распавядае аб пераўтварэнні рэвалюцыйнага грамадства ў таталітарны рэжым. Мультфільм набыў папулярнасць галоўным чынам з-за высокай папулярнасці першакрыніцы — аповесці Оруэла.

Сюжэт
-----

Амаль цалкам перадае змест аповесці, з шэрагам зменаў. На ферме «Сядзіба» справы ідуць дрэнна, і гаспадар містэр Джоўнс пачынае піць. Ён дрэнна ставіцца да скаціны, і тая больш не можа цярпець. Пасля заклікаў старога кабана Маёра змагацца за свае правы, жывёлы праганяюць фермера-алкаголіка і ўтвараюць новы парадак. Яны вераць у тое, што здолеюць стварыць свабоднае, справядлівае грамадства, дзе не будзе ні людзей-гаспадароў, ні прыгнёту.

Але містэр Джоўнс прыводзіць натоўп фермераў, якія беспаспяхова спрабуюць адбіць ферму назад. Жывёлы мужна абараняюцца і разбіваюць ворага.

Пасля гэтага яны пад началам кабана Сняжка (англ. Snowball) пычынаюць будаваць справядлівую супольнасць. Але ўладу хутка захоплівае амбіцыёзны кабан Напалеон. Пры ім кіраванне фермай канчаткова пераходзіць да свіней. Першапачатковыя рэвалюцыйныя прынцыпы свабоды парушаюцца адзін за адным. Жывёл пачынаюць прыгнятаць гэтак жа, як і ў часы містэра Джоўнса.

Тым часам фермеры ў другі раз спрабуюць разагнаць жывёл і вярнуць стары лад. З вялікімі стратамі, але жывёлы наносяць ім другую паразу.

…Праходзяць гады. Паступова на ўсіх фермах перамагаюць жывёлы. Усюды ўладу замест людзей бяруць свінні і з дапамогай Напалеона ўсталёўваюць аналагічныя таталітарныя сістэмы. Хутка свінні ствараюць таталітарны інтэрнацыянал. Лідары іншых фермаў з'язджаюцца на ферме Напалеона. Цяпер яны ўсім падобныя да людзей — нават пачалі хадзіць на задніх нагах, апрануліся ў піджакі і штаны. Напалеон урачыста ўзнагароджвае асабіста адданых прадстаўнікоў новай наменклатуры.

Але раптам астатнія жывёлы, якія не маглі больш цярпець, падымаюць паўстанне і звяргаюць таталітарную ўладу Напалеона.

Спасылкі
--------

* «Звераферма» на сайце «Кинопоиск»