**Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора, НАТА** (англ.: North Atlantic Treaty Organisation, NATO; таксама фр.: Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN), ваенна-палітычная арганізацыя, у якую ўваходяць ЗША, Канада і большасць краін Еўропы (уключаючы Турцыю), створаная на падставе Паўночнаатлантычнага дагавора (4 красавіка 1949, Вашынгтон). Забяспечвае калектыўную абарону краін-членаў.

Мэты дзейнасці
--------------

Мэты дзейнасці Паўночнаатлантычнага альянсу зацверджаныя ў Артыкуле 5 Паўночнаатлантычнага дагавора:

*Удзельнікі пагаджаюцца з тым, што ўзброеная атака супраць аднаго ці некалькіх з іх у Еўропе ці Паўночнай Амерыцы будзе расцэненая як атака супраць іх усіх. Адпаведна, яны пагаджаюцца ў выпадку такой агрэсіі кожны выканаць свае абавязкі па забеспячэнні калектыўнай бяспекі, аказаць дапамогу атакаванаму ці атакаваным удзельнікам разам з астатнімі ўдзельнікамі праз неабходныя для гэтага меры, уключаючы ваенныя, з мэтай падтрымання бяспекі ў паўночнаатлантычным рэгіёне.*

Дагавор не змяшчае звестак пра патэнцыйных ворагаў і канкрэтныя меры па калектыўнай абароне. Тым не менш, першапачаткова альянс ствараўся для супрацьстаяння пагрозе з боку СССР і камуністычнага блоку. Паводле дагавора, напад на адну краіну-ўдзельніка арганізацыі расцэньваўся як агрэсія супраць усіх краін НАТА. На шчасце, упершыню гэтае палажэнне спрацавала толькі ў 2001 годзе пасля падзей 11 верасня.

Дзяржавы-члены
--------------

| дата ўступлення | Краіна | Пашырэнне | Заўвага |
| --- | --- | --- | --- |
| 4 красавіка 1949 |  Бельгія | краіны-заснавальнікі |
|  Канада |
|  Данія |
|  Францыя |
|  Ісландыя |
|  Італія |
|  Люксембург |
|  Нідэрланды |
|  Нарвегія |
|  Партугалія |
|  Вялікабрытанія |
|  Злучаныя Штаты Амерыкі |
| 18 лютага 1952 |  Грэцыя | першае |
|  Турцыя |
| 9 мая 1955 |  Германія | другое |
| 30 мая 1982 |  Іспанія | трэцяе |
| 12 сакавіка 1999 |  Чэхія | чацвёртае | У складзе Чэхаславакіі, былога члена Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
|  Венгрыя | Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
|  Польшча | Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
| 29 сакавіка 2004 |  Балгарыя | пятае | Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
|  Эстонія | Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
|  Латвія | Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
|  Літва | Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1991. |
|  Румынія | Былы член Варшаўскай дамовы з 1955 па 1991. |
|  Славакія | У рамках Чэхаславакіі, членам Варшаўскага дагавора ў гады 1955-1991. |
|  Славенія | У складзе Югаславіі, сябра Руху недалучэння ў гады 1945-1991. |
| 1 красавіка 2009 |  Албанія | шостае | Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955-1968. |
|  Харватыя |
| 5 чэрвеня 2017 |  Чарнагорыя | сёмае |  |
| 27 сакавіка 2020 |  Паўночная Македонія | восьмае |  |
| 4 красавіка 2023 |  Фінляндыя | дзявятае |  |
| 7 сакавіка 2024 |  Швецыя | дзясятае |  |

Гісторыя
--------

Ход пашырэння НАТА
Антыгітлераўская кааліцыя СССР, ЗША, Вялікабрытаніі і іншых краін распалася практычна адразу ж пасля перамогі ў Другой сусветнай вайне. Былыя саюзнікі распачалі перадзел свету на сферы ўплыву і прыступілі да рэалізацыі мер па ваенна-палітычным замацаванні сваіх поспехаў.

17 сакавіка 1948 пяць заходнееўрапейскіх дзяржаў — Бельгія, Вялікабрытанія, Люксембург, Нідэрланды і Францыя — падпісалі Брусельскі дагавор, на падставе якога стварылі субрэгіянальную сістэму калектыўнай абароны — Заходнееўрапейскі саюз. Паралельна ім СССР і сацыялістычныя краіны Усходняй Еўропы заключылі паміж сабой дагаворы аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе. Заходнееўрапейцы пайшлі далей і пачалі абмеркаванне з ЗША і Канадай праекта Паўночнаатлантычнага ваенна-палітычнага альянсу, запрасіўшы да ўдзелу ў гэтым працэсе шэраг іншых краін Заходняй Еўропы — Данію, Ісландыю, Італію, Нарвегію і Партугалію. Перамовы завяршыліся падпісаннем у Вашынгтоне 4 красавіка 1949 дагавора паміж гэтымі дванаццаццю дзяржавамі. У 1952 да яго далучыліся Грэцыя і Турцыя, у 1955 — ФРГ (у 1990 — дзеянне дагавора пашырылася на тэрыторыю былой ГДР), у 1982 — Іспанія, у 1999 — Венгрыя, Польшча, Чэхія, у 2004 — Балгарыя, Латвія, Літва, Румынія, Славакія, Славенія, Эстонія, у 2009 — Албанія, Харватыя, у 2017 — Чарнагорыя, у 2020 — Паўночная Македонія. Перамовы аб магчымым далучэнні вядуцца з Грузіяй, Сербіяй, Босніяй і Герцэгавінай, Украінай. 18 мая 2022 года прадстаўнікі Фінляндыі і Швецыі перадалі ў штаб-кватэру НАТА афіцыйныя заяўкі на далучэнне да Альянсу. 4 красавіка 2023 года Фінляндыя стала 31-м членам НАТА.

СССР у 1954 прапанаваў сябе ў якасці магчымага ўдзельніка НАТА дзеля захавання міру і адзінства ў Еўропе, але члены арганізацыі адкінулі савецкую ініцыятыву. У выніку ў 1955 СССР са сваімі ўсходнееўрапейскімі саюзнікамі, каб зменшыць пагрозу з боку аб’яднанага Захаду, стварылі Арганізацыю Варшаўскага дагавора.

У 1958 НАТА сутыкнулася з першым вялікім унутраным крызісам. Прэзідэнт Францыі Шарль дэ Голь выступіў супраць гегемоніі ЗША ў справах Заходняй Еўропы. У прыватнасці, ён крытыкаваў асаблівыя адносіны ЗША і Вялікабрытаніі, прапанаваўшы замест гэтага аформіць трохбаковы дырэктарат з роўнымі палітычнымі правамі Францыі, Вялікабрытаніі і ЗША. Атрымаўшы адмову, дэ Голь пачаў вывад сваёй краіны з НАТА. У наступныя гады штаб-кватэра НАТА і камандаванне аб’яднанымі ўзброенымі сіламі НАТА ў Еўропе былі пераведзены з Парыжа адпаведна ў Брусель і Монс (Бельгія), амерыканскія вайсковыя базы на французскай тэрыторыі былі закрытыя, Францыя распачала ўласную праграму стварэння ядзернай зброі і пакінула (часова, з 1966 па 1995) ваенную арганізацыю НАТА.

У 1974 з ваеннай арганізацыі НАТА выйшла Грэцыя, пратэстуючы супраць турэцкага ўварвання на Кіпр (вярнулася ў 1980).

Ва ўмовах блокавага супрацьстаяння, калі на ўліку была кожная краіна, выкарыстоўваліся любыя магчымасці для пашырэння альянсу: інтэгравалі ў НАТА дэнацыфікаваную Заходнюю Германію і постфранкісцкую Іспанію, вялі работу з нейтральнымі краінамі з мэтай пераканаць іх адмовіцца ад свайго статусу. Комплекс сакрэтных аперацый вайсковых і палітычных разведак краін НАТА па падрыхтоўцы партызанаў на выпадак савецкай акупацыі паставіў пад кантроль палітычнае і грамадскае жыццё шэрагу краін Заходняй Еўропы, у прыватнасці не дапусціў прыход да ўлады левых сіл у Італіі (аперацыя «Гладыё»).

НАТА з самага пачатку праектавалася для ўдзелу ў глабальнай міжблокавай вайне, адпаведна былі адбудаваны яе палітычная і ваенная структуры. На практыцы выкарыстоўваліся асобныя магчымасці НАТА (пераважна, абмен развед’інфармацыяй) пры вырашэнні яе членамі менш маштабных задач (Фалклендская вайна, Паўночнаірландскі канфлікт і г.д.).

Шматлікія ж непаразуменні і спрэчкі паміж членамі НАТА вырашаліся без яе ўдзелу (у двухбаковым парадку ці пры пасрэдніцтве ААН), што пацвярджае характар НАТА як арганізацыі менавіта калектыўнай абароны, а не калектыўнай бяспекі.

На працягу «халоднай вайны» асноўным праціўнікам НАТА была Арганізацыя Варшаўскага дагавора. Ліквідацыя апошняй у 1991 прывяла да т. зв. «крызісу ідэнтычнасці», звязанага з пошукам абгрунтавання патрэбы захоўваць арганізацыю, з якога яна выйшла ў сярэдзіне 1990-х, умяшаўшыся ў Югаслаўскія войны, спачатку пад эгідай ААН, а потым самастойна.

Узброеныя сілы
--------------

Усе члены НАТА маюць узброеныя сілы, толькі Ісландыя не мае рэгулярнай арміі (аднак мае ахову ўзбярэжжа і невялікі атрад салдат для міратворчых аперацый). Тры дзяржавы-члены маюць ядзерную зброю: Францыя, Вялікабрытанія і ЗША.

Юрыдычная прырода
-----------------

Сутнаснае прызначэнне НАТА — забеспячэнне бяспекі дзяржаў-членаў ва ўсіх сферах у адпаведнасці з асноўнымі прынцыпамі міжнароднага права. Фундаментальны прынцып дзейнасці арганізацыі — супрацоўніцтва і ўзаемадзеянне суверэнных дзяржаў, заснаванае на непадзельнасці бяспекі. НАТА падтрымлівае т. зв. трансатлантычную сувязь, пры якой бяспека Паўночнай Амерыкі непасрэдна звязана з бяспекай Еўропы.

З прававога пункту гледжання, НАТА — міжнародная міжурадавая арганізацыя. Узяўшы за аснову дактрынальнае азначэнне міжнароднай арганізацыі як аб’яднання дзяржаў, створанага на падставе міжнароднага дагавора для выканання пэўных мэт, якое мае адпаведную сістэму органаў, валодае правамі і абавязкамі, адрознымі ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, і заснаванае ў адпаведнасці з міжнародным правам, можна, такім чынам, гаварыць аб наступных пяці прыкметах, якія складаюць паняцце міжнароднай арганізацыі з юрыдычнага погляду: дагаворная аснова; наяўнасць пэўных мэт; адпаведная арганізацыйная структура; самастойныя правы і абавязкі; заснаванне ў адпаведнасці з міжнародным правам.

1. Дагаворная аснова (канвенцыйны базіс) Паўночнаатлантычнага альянсу прадстаўлена Вашынгтонскім дагаворам 1949 і чатырнаццаццю пагадненнямі — 1952 (два), 1955, 1980, 1999 (тры) і 2004 (сем пагадненняў) гадоў — аб далучэнні Грэцыі, Турцыі, ФРГ, Іспаніі, Венгрыі, Польшчы, Чэхіі, Балгарыі, Латвіі, Літвы, Румыніі, Славакіі, Славеніі і Эстоніі да НАТА. Суб’ектамі дагавора з’яўляюцца дзяржавы. Гэта вызначае юрыдычную прыроду міжнароднай арганізацыі, сведчыць аб яе міждзяржаўным характары, адрозніваючы тым самым ад міжнародных няўрадавых арганізацый.

2. Наяўнасць пэўных мэт — важная прыкмета ў вызначэнні правамернага характару міжнароднай арганізацыі, яе арганізацыйнай структуры, кампетэнцыі, якой надзеленая арганізацыя. НАТА стваралася, каб аб’яднаць намаганні краін-членаў для калектыўнай абароны і захавання міру і бяспекі. Заключаны ў адпаведнасці са Статутам ААН Паўночнаатлантычны пакт ставіць перад НАТА і мэты Аб’яднаных Нацый, зафіксаваныя ў прэамбуле і арт. 1 Статута: вызваліць наступныя пакаленні ад бедстваў вайны, пацвердзіць веру ў асноўныя правы чалавека і ў роўнасць правоў вялікіх і малых нацый, стварыць умовы, пры якіх могуць захоўвацца справядлівасць і павага да абавязацельстваў, што вынікаюць з дагавораў і іншых крыніц міжнароднага права, садзейнічаць сацыяльнаму прагрэсу і паляпшэнню ўмоў жыцця пры большай волі, ажыццяўляць міжнароднае супрацоўніцтва ў вырашэнні міжнародных праблем эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і гуманітарнага характару, падтрымліваць міжнародны мір і бяспеку і з гэтай мэтай прадпрымаць эфектыўныя калектыўныя меры для прадухілення і спынення пагрозы міру і падаўлення актаў агрэсіі ці іншых парушэнняў міру.

3. Як правіла, аснову сістэмы органаў міжнароднай арганізацыі складаюць наступныя віды органаў: 1) вышэйшы, 2) выканаўчы, 3) адміністрацыйны, 4) спецыяльныя камітэты і камісіі. Структура НАТА не адпавядае гэтай сістэме, характэрнай для большасці сучасных міжнародных арганізацый, і больш нагадвае сістэму органаў ААН з яе галоўнымі і дапаможнымі органамі. Дагавор устанаўлівае стварэнне Савета і дапаможных органаў, з якіх першым будзе створаны Камітэт абароны. Такім чынам, Савет (Паўночнаатлантычны савет) — вышэйшы орган НАТА. У выканаўчым органе, які закліканы кіраваць арганізацыяй паміж сесіямі вышэйшага органа, НАТА не мае патрэбы. Паняцце сесійнасці тут умоўнае, таму што ёсць магчымасць збіраць прадстаўнікоў дзяржаў-членаў у любы момант (пры тым, што і ў звычайных умовах яны сустракаюцца не радзей за адзін раз на тыдзень). Функцыі, якія, як правіла, выконваюць выканаўчыя органы, — забеспячэнне эфектыўнасці дзейнасці міжнароднай арганізацыі, ажыццяўленне сувязі з дзяржавамі-членамі і іншымі міжнароднымі арганізацыямі, складанне бюджэту арганізацыі, падрыхтоўка павесткі дня пасяджэнняў вышэйшага органа і разгляд пытанняў персаналу — у асноўным перададзены Міжнароднаму сакратарыяту НАТА. Між тым, у большасці міжнародных арганізацый сакратарыят — орган адміністрацыйны.

4. НАТА мае самастойныя правы і абавязкі, адрозныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў. Ва ўстаноўчым акце міжнароднай арганізацыі асобныя артыкулы адрасаваны непасрэдна дзяржавам-членам, іншыя — міжнароднай арганізацыі, у асобе яе органаў. У арт. 8 Вашынгтонскага дагавора абвешчана, што

> «*кожны бок, які дамаўляецца, заяўляе, што ні адно з міжнародных пагадненняў, якія маюць у цяперашні час сілу, паміж ім і любым іншым бокам, які дамаўляецца, не знаходзіцца ў супярэчнасці з палажэннямі гэтага дагавора, і абавязваецца не прымаць ніякага міжнароднага абавязацельства, якое супярэчыць гэтаму дагавору*».
> 
> 

Арт. 9 дагавора, наадварот, звернуты непасрэдна да арганізацыі:

> «*Савет створыць такія дапаможныя органы, якія могуць аказацца неабходнымі, у прыватнасці, ён неадкладна створыць Камітэт абароны, які будзе рэкамендаваць меры для прымянення артыкулаў 3 і 5*».
> 
> 

Магчымасць міжнароднай арганізацыі мець самастойныя правы і абавязкі, асобныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, фарміруе арганізацыю як суб’екта міжнароднага права, які валодае сваёй прававой воляй і правы якога непасрэдна звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Да такіх правоў належаць права на заключэнне міжнародных пагадненняў, права на прывілеі і імунітэты, права на прадстаўніцтва і іншыя правы, звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Вонкава міжнародная арганізацыя, у тым ліку і НАТА, выступае самастойна, як адзінае цэлае, прадстаўленае генеральным сакратаром арганізацыі.

5. Пад заснаваннем ў адпаведнасці з міжнародным правам разумеецца правамерны характар міжнароднай арганізацыі, неабходнасць адпаведнасці яе статута і дзейнасці агульнапрызнаным прынцыпам і нормам міжнароднага права і, перш за ўсё, нормам jus cogens у сэнсе арт. 53 Венскай канвенцыі аб праве міжнародных дагавораў 1969. Лічыцца, што імператыўнымі нормамі jus cogens з’яўляюцца прынцыпы Статута ААН, а Паўночнаатлантычны пакт у цэлым тэкстуальна сумяшчальны са Статутам ААН. У той жа час, не адпавядаюць главе VIII Статута ААН палажэнні Вашынгтонскага дагавора аб яго тэрытарыяльнай сферы дзеяння: некалькі кантынентаў і велізарныя прасторы Сусветнага акіяна. НАТА таксама не выконвае арганізацыйна-прававых мер, якія накладаюцца на яе, як на рэгіянальную арганізацыю ў адпаведнасці з главой VIII, але працягвае настойваць на гэтым статусе, каб мець магчымасць ажыццяўляць прымусовыя дзеянні адносна іншых дзяржаў, як у выпадку з легітымацыяй агрэсіі НАТА супраць Югаславіі.

Арганізацыйная структура
------------------------

* **Паўночнаатлантычны савет** (англ.: The North Atlantic Council, NAC), вышэйшы палітычны орган НАТА, складаецца з пастаянных прадстаўнікоў (у рангу пасла) усіх краін-членаў, якія праводзяць пасяджэнні як мінімум раз на тыдзень. Савет таксама збіраецца на міністэрскім і на вышэйшым узроўнях, але, у любым выпадку, ён мае аднолькавыя паўнамоцтвы ў прыняцці рашэнняў, незалежна ад узроўню, на якім гэта было зроблена. Рашэнні прымаюцца на аснове кансэнсусу. Старшынствуе на пасяджэннях Генеральны сакратар НАТА.

Савет — адзіны орган, стварэнне якога прама прадугледжана тэкстам Паўночнаатлантычнага дагавора. Савет надзелены паўнамоцтвамі ўтвараць дадатковыя органы. Так былі створаны камітэты і планавыя групы для забеспячэння работы Савета і падрыхтоўкі рэкамендацый ў спецыяльных галінах.

Пытанні, якія разглядае Савет, датычацца ўсіх аспектаў дзейнасці арганізацыі і, звычайна, засноўваюцца на дакладах і рэкамендацыях, якія рыхтуюцца па запыту Савета ніжэйшымі камітэтамі. Пытанні таксама могуць быць паднятыя нацыянальнымі пастаяннымі прадстаўнікамі ці Генеральным сакратаром.

* **Камітэт планавання абароны** (англ.: Defence Planning Committee, DPC), палітыка-ваенны орган НАТА, звычайна складаецца з пастаянных прадстаўнікоў усіх краін-членаў акрамя Францыі, і як мінімум двойчы на год склікаецца на ўзроўні міністраў абароны і разглядае пытанні, звязаныя з сумесным абарончым планаваннем. Камітэт планавання абароны забяспечвае кіраванне ваеннымі структурамі НАТА і, у межах сваёй кампетэнцыі, мае тыя функцыі і паўнамоцтвы, што і Паўночнаатлантычны савет ў межах яго кампетэнцыі.

* **Група ядзернага планавання** (англ.: Nuclear Planning Group, NPG), асноўны орган для кансультацый па ўсіх пытаннях, што адносяцца да ролі ядзерных сіл у палітыцы бяспекі і абароны НАТА. У групе ўдзельнічаюць усе краіны-члены, за выключэннем Францыі. Ісландыя ўдзельнічае як назіральнік. Група, як правіла, збіраецца два разы на год на ўзроўні міністраў абароны, звычайна разам з Камітэтам планавання абароны, а таксама на ўзроўні паслоў — па меры неабходнасці.

* **Генеральны сакратар** (англ.: The Secretary General), вышэйшая службовая асоба НАТА. Ён адказвае за арганізацыю і кіраўніцтва працэсам кансультацый і выпрацоўкі рашэнняў у Паўночнаатлантычным альянсе. Узначальвае пасяджэнні Паўночнаатлантычнага савета, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання, іншых галоўных камітэтаў. Ён дзейнічае як галоўны афіцыйны прадстаўнік (англ.: principal spokesman) арганізацыі ў яе знешніх стасунках. Генеральнаму сакратару падпарадкаваны Міжнародны сакратарыят. З 2004 пасаду Генеральнага сакратара займае Яап дэ Хооп Схефер (Нідэрланды).

Пад непасрэдным кіраўніцтвам Генеральнага сакратара знаходзяцца **Кабінет** (англ.: Private Office) і **Адміністрацыя** (англ.: Office of the Secretary General) **Генеральнага сакратара**. Кабінет дапамагае Генеральнаму сакратару і яго намесніку (які кіруе шэрагам рабочых груп) па ўсіх аспектах іх працы. У яго штаце знаходзяцца юрысконсульт і спецыяльны саветнік па справах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.

Адміністрацыя Генеральнага сакратара складаецца з Выканаўчага сакратарыята, Упраўлення інфармацыі і прэсы і Службы бяспекі НАТА. **Выканаўчы сакратарыят** (англ.: Executive Secretariat) забяспечвае функцыянаванне Савета НАТА, Савета Еўра-атлантычнага партнёрства, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і ўсіх структур, утвораных вышэйназванымі органамі. На Выканаўчы сакратарыят ускладзена і адміністрацыйнае забеспячэнне праграмы «Партнёрства дзеля міру».

**Упраўленне інфармацыі і прэсы** (англ.: Office of Information and Press) складаецца са **Службы СМІ** (англ.: Press and Media Service) і **Інфармацыйнай службы** (англ.: Information Service). Дырэктар Упраўлення ўзначальвае таксама **Камітэт па інфармацыі і культурных сувязях** (англ.: the Committee on Information and Cultural Relations).

**Служба бяспекі НАТА** (англ.: NATO Office of Security) каардынуе і ажыццяўляе палітыку ўнутранай бяспекі НАТА. Дырэктар службы — галоўны саветнік Генеральнага сакратара па пытаннях бяспекі і старшыня **Камітэта НАТА па бяспецы** (англ.: NATO Security Committee). Ён кіруе **Службай бяспекі штаб-кватэры** і адказвае за ўсеагульную бяспеку ў блоку.

* **Міжнародны сакратарыят** (англ.: International Staff) забяспечвае дзейнасць Савета НАТА і яго камітэтаў. Міжнародны сакратарыят складаецца з Адміністрацыі Генеральнага сакратара, пяці аддзелаў (палітычны, планавання і палітыкі абароны, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння абароны, інфраструктуры і планавання выкарыстання цывільных службаў пры надзвычайным становішчы, па навуцы і навакольным асяроддзі), кіраўніцтва справамі і кабінета фінансавага кантралёра. Кожны з аддзелаў узначальваецца памочнікам генеральнага сакратара. Акрамя таго, Міжнародны сакратарыят — гэта некалькі цывільных агенцтваў і арганізацый, размешчаных у розных краінах-членах. Гэтыя арганізацыі працуюць па спецыяльных кірунках, такіх як камунікацыі ці тылавое забеспячэнне.

Персанал Міжнароднага сакратарыята набіраецца непасрэдна арганізацыяй альбо па накіраваннях ўрадаў краін-членаў тэрмінам на тры – чатыры гады. Супрацоўнікі міжнароднага сакратарыята адказныя перад Генеральным сакратаром і абавязваюцца захоўваць поўную лаяльнасць арганізацыі на ўвесь час знаходжання на пасадзе.

* **Ваенны камітэт** (англ.: Military Committee), вышэйшы ваенны орган НАТА, дае палітычным уладам блока рэкамендацыі па ваенных пытаннях дзейнасці ў зоне адказнасці НАТА, забяспечвае Галоўнаму камандаванню НАТА магчымасць выканання сваіх функцый. Знаходзіцца пад палітычным кіраўніцтвам Паўночнаатлантычнага савета і Камітэта планавання абароны, а калі закранаюцца ядзерныя пытанні, то і Групы ядзернага планавання. Камітэт складаецца з начальнікаў штабоў кожнай краіны-члена (у тым ліку, і Францыі, якая да 1996 года была прадстаўлена вайсковай місіяй у Ваенным камітэце). Ісландыя не мае ўзброеных сіл, але можа быць прадстаўлена цывільнай асобай. Начальнікі штабоў сустракаюцца не радзей, як два разы на год. У астатні час краіны прадстаўлены нацыянальнымі ваеннымі прадстаўнікамі, што прызначаюцца начальнікамі штабоў.

* **Інтэграваная вайсковая структура** (англ.: Integrated Military Structure) знаходзіцца пад палітычным кантролем і бягучым кіраўніцтвам вышэйшага ўзроўню. Яе прызначэнне — у забеспячэнні арганізацыйных рамак абароны тэрыторый краін-членаў ад знешніх пагроз. Яна ўключае ў сябе сетку вайсковага камандавання, што пакрывае ўсю Паўночнаатлантычную зону.

НАТА мае два галоўныя цэнтры камандавання — **Саюзнае камандаванне аб’яднаных ўзброеных сіл у Еўропе** (англ.: Supreme Allied Commander Europe, SACEUR), размешчанае ў так званым **ШЭЙПе** (англ.: SHAPE — Supreme Headquarters Allied Powers Europe), непадалёку ад Монса (Бельгія), і **Саюзнае камандаванне аб’яднаных узброеных сіл у зоне Атлантычнага акіяна** (англ.: Supreme Allied Commander Atlantic, SACLANT) у Норфалку (штат Вірджынія, ЗША). Існуе таксама **Рэгіянальная стратэгічная група Канады—ЗША** (англ.: Canada—U.S. Regional Planning Group, CUSRPG), размешчаная ў Арлінгтоне (ЗША), якой даручана каардынаваць планаванне абароны Паўночнай Амерыкі.

* **Міжнародны ваенны штаб** (англ.: International Military Staff) забяспечвае дзейнасць Ваеннага камітэта і арганізуе выкананне яго рашэнняў. Супрацоўнікі Міжнароднага ваеннага штаба маюць такі ж статус у арганізацыі, як і супрацоўнікі Міжнароднага сакратарыята, але падпадаюць пад адміністрацыйную ўладу начальніка штаба альбо кіраўніка самастойнага агенцтва НАТА, у якім яны непасрэдна працуюць. Начальнік Міжнароднага ваеннага штаба выбіраецца Ваенным камітэтам і можа быць прадстаўніком любой краіны, але мець адрознае грамадзянства ад старшыні Ваеннага камітэта.

У арганізацыйным плане Міжнародны ваенны штаб падраздзяляецца на наступныя аддзелы: разведкі, планавання і палітыкі, аперацый, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, сувязі і сістэм інфармацыі, узбраенняў і стандартызацыі. Пры начальніку Міжнароднага ваеннага штаба створаны **Сітуацыйны цэнтр НАТА** (англ.: NATO Situation Centre), прызначаны дапамагаць Паўночнаатлантычнаму савету, Камітэту планавання абароны і Ваеннаму камітэту ў выкананні імі сваіх функцый у крызісныя перыяды. Цэнтр кругласутачна назірае за палітычным, ваенным і эканамічным станам у сферах, якія цікавяць НАТА, наглядае і абслугоўвае сістэмы сувязі НАТА, забяспечвае магчымасці для хуткай арганізацыі кансультацый і камандных дзеянняў падчас перыядаў напружанасці.

Пасля абвешчаных пасля студзеньскага 1994 саміту ініцыятыў Паўночнаатлантычны савет заснаваў некалькі дадатковых структур, якія дапамагаюць НАТА у выкананні яе новых задач.

**Камітэт палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру»** (англ.: Political-Military Steering Committee on Partnership for Pease, PMSE) з’яўляецца важнейшым рабочым форумам «Партнёрства». Ён збіраецца ў розных канфігурацыях: гэта і сустрэчы з асобнымі краінамі-партнёрамі, і з усімі краінамі —ўдзельніцамі Савета Еўра-атлантычнага партнёрства.

**Сумесны камітэт па праблеме распаўсюджвання зброі** (англ.: Joint Committee on Proliferation, JCP) распрацоўвае супольную палітыку ў галіне распаўсюджвання ўзбраенняў і з’яўляецца палітычным форумам для кансультацый па гэтай праблеме.

**Часовая група каардынавання палітыкі** (англ.: Provisional Policy Coordination Group, PPCG) працуе над праблемай падтрымання міру і над тым, як павысіць эфектыўнасць НАТА ў гэтай галіне, распрацоўвае канцэпцыю аб’яднаных тактычных войскаў. Група адказвае за супрацоўніцтва з Заходнееўрапейскім Саюзам.

* Большасць з арганізацыйных структур НАТА размешчана ў яе штаб-кватэры. **Штаб-кватэра НАТА** (англ.: the NATO Headquarters) у Бруселі з’яўляецца палітычным цэнтрам Альянсу і пастаянным месцам знаходжання Паўночнаатлантычнага савета. Тут размяшчаюцца пастаянныя прадстаўніцтвы дзяржаў-членаў, Генеральны сакратар і Міжнародны сакратарыят, нацыянальныя вайсковыя прадстаўніцтвы, старшыня Ваеннага камітэта і Міжнародны вайсковы штаб і шмат якіх агенцтваў НАТА.

Каля 4 тысяч чалавек працуюць у штаб-кватэры НАТА на поўнай стаўцы. З іх больш за 2000 — члены нацыянальных прадстаўніцтваў пры НАТА. Прыкладна тысячу чалавек налічвае Міжнародны сакратарыят і да 500 — Міжнародны ваенны штаб.

* У дадатак да апісаных вышэй камандных структур існуе шэраг ваенных агенцтваў, даследчых і навучальных устаноў, падпарадкаваных Ваеннаму камітэту або вярхоўным галоўнакамандуючым.

**Дарадчая група па аэракасмічных даследаваннях** (англ.: Advisory Group for Aerospace Research and Development,AGARD) была ўтворана ў 1952 для спрыяння распрацоўкам і абмену інфармацыяй у галіне аэракасманаўтыкі паміж краінамі НАТА. Штаб-кватэра AGARD знаходзіцца ў Парыжы.

**Ваеннае агенцтва па стандартызацыі** (англ.: Military Agency for Standartisation, MAS), галоўнае ваеннае агенцтва па стандартызацыі ў НАТА. Створана ў Лондане ў 1951 з мэтай садзеяння аператыўнай, працэдурнай і матэрыяльна-тэхнічнай стандартызацыі сярод членаў НАТА дзеля надання войскам Альянсу большай эфектыўнасці ў сумесных аператыўных мерапрыемствах. З 1970 размяшчаецца ў штаб-кватэры НАТА у Бруселі.

**Кансультацыйны камітэт НАТА па ваеннай электроніцы** (англ.: NATO Electronic Warfare Advisory Committee, NEWAС) заснаваны ў 1966. Закліканы павысіць магчымасці электронных службаў НАТА падчас баявых дзеянняў. Аналізуе прагрэс, дасягнуты на нацыянальным узроўні і ў інтэграцыйных вайсковых структурах наконт магчымасцей вайсковага электроннага забеспячэння. NEWAC складаецца з прадстаўнікоў кожнай краіны-члена НАТА і вярхоўных галоўнакамандуючых.

**Вучэбная група НАТА** (англ.: NATO Training Group, NTG) аб’ядноўвае ўсе намаганні ў рамках НАТА па трэніроўках і вучэннях на шматнацыянальнай аснове, спрыяе правядзенню трэніровак і вучэнняў сярод краін-членаў.

**Камітэт кіраўнікоў ваенна-медыцынскіх служб краін НАТА** (англ.: Committee of the Chiefs of Military Medical Services in NATO, COMEDS), таксама вядомы як EUROMED. Складаецца з вышэйшых ваенна-медыцынскіх чыноўнікаў краін-членаў, дзейнічае як цэнтр па развіцці, каардынацыі і кансультаванні Ваеннага камітэта ў гэтай галіне.

**Метэаралагічная група Ваеннага камітэта** (англ.: Military Committee Meteorogical Group, MCMG) дае спецыяльныя парады Ваеннаму камітэту ў сферы метэаралогіі, дапамагае яму ў выпрацоўцы адпаведнай палітыкі і тэхнікі.

Шэсць спецыялізаваных **агенцтваў па тэлекамунікацыях, сістэмах сувязі і інфарматыцы** (англ.: Military Telecommunications and Communications and Information Systems (CIS) Agencies) забяспечваюць вайсковы камітэт экспертнай падтрымкай у гэтай галіне ваеннай тэхнікі. Паміж сабой яны спецыялізуюцца на камунікацыйнай і камп’ютэрнай бяспецы (ACCSA), лініях сувязі (ALLA), радыёчастотах (ARFA), тактычных сродках сувязі (ATCA), узаемасувязі баз даных (ADSIA), марской сувязі (ANCA). Размяшчаюцца ў Бруселі, за выключэннем ANCA, месцазнаходжанне якога — Лондан.

**Тэхнічны цэнтр Вярхоўнага галоўнакамандавання аб’яднанымі войскамі ў Еўропе** (англ.: SHAPE Technical Centre) размяшчаецца ў Гаазе і працуе пад палітычным кіраўніцтвам Вярхоўнага галоўнакамандуючага аб’яднанымі ўзброенымі сіламі ў Еўропе (SACEUR). Задача цэнтра заключаецца ў тэхнічнай дапамозе ШЭЙПу і ў правядзенні даследаванняў для аб’яднанага камандавання ў Еўропе. Сфера інтарэсаў тэхнічнага цэнтра: гатоўнасць войскаў і вайсковых структур, новыя тэхналогіі ўзбраенняў, камандаванне і кантроль (інфарматызацыя і аўтаматызацыя гэтых працэсаў), інжынерныя сістэмы і аператыўная дапамога.

**Цэнтр падводных даследаванняў Вярхоўнага галоўнакамандуючага войскамі ў зоне Атлантыкі** (англ.: SACLANT Undersea Research Centre, SACLANTCEN) створаны ў 1959 каля Спецыі ў Італіі і афіцыйна стаў структурай НАТА ў 1963. Распрацоўвае парады SACLANT у галіне барацьбы з падводнымі лодкамі і мінамі. Праводзіць і акіянаграфічныя даследаванні.

У 1996 пачало працу агенцтва па нагляду за навуковым і тэхналагічным працэсам у Альянсе — **Арганізацыя па даследаваннях і тэхналогіях** (англ.: Research and Technology Organisation, R&TO). Створаная для больш паспяховага кіраўніцтва даследчымі праграмамі ў рамках ужо існуючых **Дарадчай групы па аэракасмічных даследаваннях** (AGARD) і **Групы абарончых даследаванняў** (англ.: Defence Research Group, DRG), R&TO кіруецца **Саветам** (англ.: R&T Board), які, у сваю чаргу, замяніў сабой органы кіравання AGARD і DRG. Савет каардынуе абмен навуковай інфармацыяй паміж краінамі-членамі. Складаныя сістэмы навукова-даследчых супольнасцей краін прадстаўленыя трыма элементамі: урадавая, прамысловая і акадэмічная навука ў галіне абароны.

НАТА валодае трыма навучальнымі ўстановамі. **Абарончы каледж НАТА** (англ.: NATO Defence College) заснаваны ў Парыжы ў 1951, пераведзены ў 1966 у Рым. Рыхтуе афіцэраў і цывільны персанал для заняцця ключавых пастоў у НАТА і нацыянальных адміністрацыях.

**Школа НАТА** (англ.: NATO (SHAPE) School), размешчаная ў Оберамергау ў Германіі, — адзін з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі ваенных і цывільных спецыялістаў для службы ў НАТА. Створаная ў 1953, у 1966 перайшла пад аператыўны кантроль SACEUR. З 1953 падрыхтоўку ў школе прайшлі больш як 50 000 афіцэраў і цывільных асоб. Кожны год каля 6 тысяч слухачоў наведваюць курсы па спецыяльнасцях: ядзерная, біялагічная і хімічная абарона, вайсковая электроніка, камандаванне і кантроль, мабільныя войскі, шматнацыянальныя войскі, падтрыманне міру, ахова навакольнага асяроддзя, крызіснае кіраванне.

**Школа сродкаў сувязі і інфармацыйных сістэм** (англ.: NATO Communicatians and Information Systems (CIS) School) забяспечвае ўзмоцненую падрыхтоўку цывільнага і ваеннага персаналу перад накіраваннем іх на працу ў камунікацыйныя і інфармацыйныя службы НАТА. Размяшчаецца школа на базе італьянскіх ВПС у Лаціне.

Механізм супрацоўніцтва
-----------------------

Усе краіны-члены НАТА у поўнай меры ўдзельнічаюць на палітычным узроўні супрацоўніцтва ў рамках Альянсу і ўсе аднолькава прынялі на сябе абавязкі, што ўтрымліваюцца ў арт. 5 Паўночнаатлантычнага дагавора і сімвалізуюць непадзельнасць іх бяспекі, а менавіта, што напад на адну ці некалькі краін разглядаецца як напад на ўсе краіны-члены. Ніводная краіна-член НАТА не павінна спадзявацца толькі на свае ваенна-палітычныя намаганні і эканамічныя рэсурсы. Роўнасць бяспекі краін-членаў — у адсутнасці залежнасці паміж ёй і тымі нацыянальнымі вайсковымі магчымасцямі, што ўкладзеныя ў агульную стабільнасць.

Спосаб функцыянавання НАТА забяспечвае ўлік патрэбнасцей краін-членаў ў адпаведнасці з іх становішчам у арганізацыі. Так, Ісландыя, не маючы ўзброеных сілаў, прадстаўлена ў ваенных органах НАТА цывільным прадстаўніком.

Францыя, застаючыся паўнавартым членам арганізацыі і яе палітычных структур, выйшла ў 1966 з інтэграванай вайсковай структуры НАТА, не ўдзельнічала ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. Рэгулярныя кантакты з ваеннымі структурамі НАТА ажыццяўляліся праз французскую ваенную місію пры Ваенным камітэце, а таксама праз удзел у асобных галінах супрацоўніцтва (сродкі сувязі, узбраенні, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і г.д.). З 1995 Францыя аднавіла работу ў Камітэце планавання абароны і Ваенным камітэце, але адносіны з інтэграванай вайсковай структурай НАТА не змяніліся: яны працягваюць рэгулявацца двухбаковымі пагадненнямі.

Іспанія ўдзельнічае ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. У адпаведнасці з вынікамі нацыянальнага рэферэндуму 1986, Іспанія не ўдзельнічае ў інтэграванай вайсковай структуры НАТА, але прымае ўдзел у калектыўным абарончым планаванні. Дамоўленасці аб вайсковай каардынацыі дазваляюць іспанскім войскам супрацоўнічаць з іншымі саюзнымі войскамі ў спецыяльных галінах, застаючыся пры гэтым за межамі інтэграванай вайсковай структуры. У 1996 іспанскі парламент пагадзіўся з рашэннем урада аб пераходзе да поўнага ўдзелу Іспаніі ў аб’яднанай вайсковай структуры НАТА.

Усе без выключэння краіны НАТА удзельнічаюць у працы Камітэта палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру» і іншых групах, што дзейнічаюць па праграмах Савета еўра-атлантычнага партнёрства і «Партнёрства дзеля міру».

Адрозненні паміж краінамі-членамі НАТА могуць таксама быць вынікам геаграфічнага, палітычнага, ваеннага або канстытуцыйнага становішча. Так, удзел Нарвегіі і Даніі ў ваенных планах НАТА абмяжоўваецца нацыянальным заканадаўствам, па якім немагчыма размяшчэнне ядзернай зброі і замежных войскаў на іх нацыянальнай тэрыторыі ў мірны час.

Выпрацоўка палітыкі НАТА і падрыхтоўка канкрэтных мерапрыемстваў ажыццяўляецца на падставе рэгулярных узаемных кансультацый краін-членаў. Такія кансультацыі могуць мець некалькі форм:

* аднабаковае прадастаўленне інфармацыі кім-небудзь з удзельнікаў;
* двухбаковы ці шматбаковы інфармацыйны абмен;
* апавяшчэнне іншых удзельнікаў аб рашэннях, прынятых на нацыянальным узроўні (у тым ліку з мэтай атрымаць ухваленне з боку партнёраў);
* папярэдняе паведамленне аб падрыхтоўваемых акцыях;
* папярэднія кансультацыі з мэтай узгаднення паралельных дзеянняў, якія будуць ажыццяўляцца кожным з удзельнікаў індывідуальным чынам;
* кансультацыі з мэтай выпрацоўкі такіх рашэнняў, якія павінны прымацца ці ажыццяўляцца на калектыўнай аснове.

Рэгулярныя кансультацыі па палітычных пытаннях таксама маюць месца ў рамках Савета еўра-атлантычнага партнёрства і пры сустрэчах Паўночнаатлантычнага савета і палітычных камітэтаў з партнёрамі па супрацоўніцтву — дзяржавамі, якія не з’яўляюцца членамі НАТА.

Галоўнымі форумамі НАТА для інтэнсіўных кансультацый падчас перыядаў палітычнай напружанасці з’яўляюцца Паўночнаатлантычны савет і Камітэт планавання абароны пры падтрымцы Ваеннага камітэта і палітычных камітэтаў. Стабільнасць камунікацыйнага працэсу забяспечвае Сітуацыйны цэнтр НАТА, які круглыя суткі падтрымлівае сувязь са сталіцамі дзяржаў-членаў НАТА і галоўнакамандуючымі войскамі НАТА.

Месца і роля ў свеце
--------------------

### Трансфармацыя НАТА

Лонданскі саміт НАТА 1990, Рымскі саміт НАТА 1991, Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1991, Савет еўра-атлантычнага партнёрства, Праграма «Партнёрства дзеля міру», Вашынгтонскі саміт НАТА 1999, Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1999.

### Аперацыі НАТА

Асноўны артыкул: **Аперацыі НАТА**
* Аперацыі 1992—1993 у былой Югаславіі: нагляд ваенна-марскімі сіламі за выкананнем эмбарга ў Адрыятыцы, усталяванага ў адпаведнасці з рэзалюцыяй № 787 Савета Бяспекі ААН; кантроль зоны, забароненай для палётаў над Босніяй і Герцэгавінай, забяспечаны самалётамі НАТА, у адпаведнасці з рэзалюцыяй № 781 Савета Бяспекі ААН.

* Авіяўдары па пазіцыях войскаў баснійскіх сербаў вакол Сараева, Гораждзе, Біхача, абстрэл аэрадрома Удбіна ў Сербскай Краіне ў 1994—1995. Аперацыя «Абдуманая сіла» (англ.: Deliberate Force).

* Ажыццяўленне ваеннага аспекту мірнага дагавора па Босніі 1995 у рамках шматнацыянальных «выканаўчых» сіл (англ.: Implementation Force, IFOR): аперацыя «Сумесная спроба» (англ.: Joint Endeavour) снежань 1995 — снежань 1996.

* Стабілізацыйныя сілы (англ.: Stabilisation Force, SFOR).

* Аперацыя «Саюзная сіла» (англ.: Operation Allied Force) супраць Югаславіі ў 1999 з мэтай завяршэння Косаўскай вайны.

* Аперацыі пасля 11 верасня 2001 (англ.: Operation Eagle Assist, Operation Active Endeavour). Ваенная прысутнасць НАТА ў Афганістане ў рамках Міжнародных сіл па забеспячэнню бяспекі (англ.: International Security Assistance Force, ISAF) з 2003.

### Узаемадзеянне з іншымі арганізацыямі

Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе, Еўрапейскі Саюз, Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы, Савет Еўропы.

Адносіны з Рэспублікай Беларусь
-------------------------------

Асноўны артыкул: **Беларусь і НАТА**
Развіццё поўнамаштабнага супрацоўніцтва з НАТА — адзін з прыярытэтаў знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь. Наша дзяржава ўдзельнічае ў Савеце еўра-атлантычнага партнёрства з 1992 (да 1997 — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва), у праграме «Партнёрства дзеля міру» — з 1995. Удзел у мерапрыемствах Навуковай праграмы НАТА беларускія вучоныя бяруць з 1993. Пастаяннае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь пры НАТА адкрыта ў 1998.

Супрацоўніцтва Беларусі і НАТА вядзецца па наступных асноўных кірунках: адпрацоўка ўзаемадзеяння пры ліквідацыі надзвычайных сітуацый, кіраванне крызіснымі сітуацыямі, моўная падрыхтоўка афіцэраў, ваенная адукацыя, дэмакратычны кантроль над узброенымі сіламі, планаванне і правядзенне аперацый па падтрыманні міру, ваенная геаграфія, гуманітарнае размініраванне, меры палітычнага і ваеннага характару, скіраваныя супраць распаўсюджання ядзернай, бактэрыялагічнай і хімічнай зброі, планаванне, арганізацыя і кіраванне нацыянальнымі праграмамі ў галіне абарончых даследаванняў і тэхналогія, стралковая зброя і лёгкія ўзбраенні.

Вясной 1999 Беларусь асудзіла агрэсію супраць Югаславіі і часова прыпыніла адносіны з НАТА, пазней яны былі адноўлены ў поўным аб’ёме. Восенню 2001 Беларусь аказала некаторую практычную дапамогу НАТА пры падрыхтоўцы міжнароднай антытэрарыстычнай ваеннай аперацыі ў Афганістане.

У сакавіку 2011 года ў Беларусі заснаваны Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва, які скіраваны на еўраатлантычную інтэграцыю Беларусі шляхам ажыццяўлення праектаў у вобласці інфармацыйнага забеспячэння суб'ектаў грамадства Беларусі .

Гл. таксама
-----------

* Асноўны саюзнік па-за НАТА

Зноскі
------

1. ↑  *NATO* Member countries Праверана 4 красавіка 2023.
2. ↑  Таксама ўжываюцца пераклады назвы са словамі «пакт», «альянс».
3. ↑  Statement by the North Atlantic Council
4. ↑  Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва Архівавана 7 сакавіка 2014.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт НАТА

| НАТА Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора (НАТА) |
| --- |
| 
* Албанія
* Балгарыя
* Бельгія
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грэцыя
* Данія
* ЗША
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Канада
* Латвія
* Літва
* Люксембург
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Румынія
* Славакія
* Славенія
* Турцыя
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Эстонія

 |

| Злучаныя Штаты Амерыкі Знешняя палітыка ЗША |
| --- |
| Дактрыны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Прэзідэнцкія | 
* Абвяшчэнне Нейтральнасці
* Дактрына Манро
* Дактрына Рузвельта
* Дактрына Трумэна
* Дактрына Эйзенхаўэра
* Дактрына Кэнедзі
* Дактрына Джонсана
* Дактрына Ніксана
* Дактрына Картэра
* Дактрына Рэйгана
* Дактрына Клінтана
* Дактрына Буша
* Дактрына Абамы

 |
| Іншыя | 
* Lodge Corollary
* Дактрына ўтрымання
* Тэорыя даміно
* Дактрына масіраванай адплаты
* Адкат назад
* Дактрына Стымсана
* Дактрына Кіркпатрыка
* Дактрына Уайнберэгера
* Дактрына Паўэла
* Дактрына Рамсфельда
* Дактрына Вульфавіца

 |

 |
| Тэрміны | 
* Імперыя зла
* Краіны-ізгоі
* Вось зла

 |
| Удзел у ваенна-палітычных саюзах | 
* Міжамерыканскі дагавор
* НАТА
* АНЗЮС
* СЕАТА
* СЕНТА

 |

| ⛭Халодная вайна |
| --- |
| 
* Ялцінска-Патсдамская сістэма міжнародных адносін
* Храналогія падзей Халоднай вайны

 |
| 1940-я | 
* Ялцінская канферэнцыя
* Патсдамская канферэнцыя
* План Баруха
* Нарада міністраў замежных спраў (НМЗС)
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Доўгая тэлеграма Кенана
* Фултанская прамова Уінстана Чэрчыля
* Уцёкі Гузенкі
* Іранскі крызіс
* Савецка-югаслаўскі раскол
* Грамадзянская вайна ў Кітаі
* Грамадзянская вайна ў Грэцыі
* План Маршала
* Першая інда-пакістанская вайна
* Пераварот у Чэхаславакіі
* Вайна за незалежнасць Ізраіля
* Бандунгская канферэнцыя
* Блакада Берліна

 |
| 1950-я | 
* План Шумана
* Карэйская вайна
* Уварванне Кітая ў Тыбет
* Індакітайская вайна
* Сан-Францыская мірная канферэнцыя
* Бонскі дагавор
* Парыжскі дагавор
* Пераварот у Іране
* Пераварот у Гватэмале
* Паўстанне ў ГДР
* Дзяржаўны дагавор з Аўстрыяй
* Першы крызіс Тайванскага праліва
* Хваляванні ў Польшчы
* Венгерскае паўстанне
* Суэцкі крызіс
* Спадарожнікавы шок
* Другі крызіс Тайванскага праліва
* Кубінская рэвалюцыя

 |
| 1960-я | 
* Вайна ў В’етнаме
* Кангалезскі крызіс
* Савецка-кітайскі раскол
* Палёт Паўэрса
* Альянс дзеля прагрэсу
* Аперацыя ў заліве Свіней
* Берлінскі крызіс
* Уцёкі Шумана
* Ich bin ein Berliner
* Карыбскі крызіс
* Канфлікт на кітайска-індыйскай мяжы
* Другая інда-пакістанская вайна
* Акупацыя ЗША Дамініканскай Рэспублікі
* Звяржэнне Сукарна
* Грамадзянская вайна ў Лаосе
* Чорныя палкоўнікі
* Шасцідзённая вайна
* Вайна на знясіленне
* Пражская вясна
* Разрадка
* Пагранічны канфлікт на востраве Даманскі

 |
| 1970-я | 
* Дагавор аб асновах адносін паміж ФРГ і ГДР
* Пінг-понгавая дыпламатыя
* Вайна за незалежнасць Бангладэш
* Візіт Ніксана ў Кітай
* Ём-Кіпурская вайна
* Ваенны пераварот у Чылі
* Турэцкае ўварванне на Кіпр
* АСУ — I, СРА
* Заключны акт НБСЕ
* Інданезійская акупацыя Усходняга Тымора
* Грамадзянская вайна ў Анголе
* Грамадзянская вайна ў Мазамбіку
* Бялградская сустрэча НБСЕ
* Кэмп-Дэвідскі дагавор
* Кампучыйска-в’етнамская вайна
* Кітайска-в’етнамская вайна
* АСУ — II
* Ісламская рэвалюцыя ў Іране
* Двайное рашэнне

 |
| 1980-я | 
* Афганская вайна (1979—1989)
* Карыбская ініцыятыва
* Фалклендская вайна
* Стратэгічная абаронная ініцыятыва (САІ)
* Мадрыдская сустрэча НБСЕ
* Грамадзянская вайна ў Нікарагуа (Контрас)
* Грамадзянская вайна ў Сальвадоры
* Рух Салідарнасць
* Захад-81
* Уварванне ЗША на Грэнаду
* Able Archer 83
* Еўрапейская абаронная ініцыятыва (ЕАІ)
* Венская сустрэча НБСЕ
* Tear down this wall!
* РСМД
* Разбурэнне Берлінскай сцяны
* Восень народаў

 |
| 1990-я | 
* Парыжская хартыя для новай Еўропы
* ДЗУСЕ
* Жнівеньскі путч
* СНУ-I
* Распад СССР

 |
| Ідэалогія | 
* Камунізм
* Капіталізм
* Жалезная заслона
* Аперацыя «Неймавернае»
* План «Dropshot»
* Варожыя галасы
* Стрымліванне
* Дактрына Трумэна
* Двайное стрымліванне
* Сан-Францыская падсістэма міжнародных адносін
* Балканская Федэрацыя
* Дунайская Канфедэрацыя
* Мааізм
* Рэвізіянізм
* СНБ-68
* Мірнае суіснаванне
* Тэорыя даміно
* Дактрына Эйзенхаўэра
* Адкідванне камунізму
* Гонка ўзбраенняў
* Ядзерная гонка
* Ядзерны парытэт
* Масіраваная адплата
* Балансаванне на грані вайны
* Гнуткае рэагаванне
* Узаемнае гарантаванае знішчэнне
* План Рапацкага
* Панча шыла
* Берлінская сцяна
* Checkpoint Charlie
* Макартызм
* «Прынцыпы супрацоўніцтва паміж СССР і Францыяй»
* Новая ўсходняя палітыка
* Касмічная гонка
* Байкот Алімпійскіх гульняў
* Дактрына Гальштэйна
* Дактрына Кенэдзі
* Дактрына Джонсана
* Дактрына Брэжнева
* Дактрына Ніксана
* Нацыянальна-вызваленчы рух
* Дактрына Картэра
* Дактрына Рэйгана
* Галоснасць
* Перабудова
* Трэцяя сусветная вайна
* Папраўка Джэксана — Вэніка

 |
| Арганізацыі | 
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый (ААН)
* Рух недалучэння
* Нарада па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (НБСЕ)

Арганізацыі Усходняга блоку
* Камуністычнае інфармацыйнае бюро (Камінфарм)
* Савет эканамічнай узаемадапамогі (СЭУ)
* Арганізацыя Варшаўскага дагавора (АВД)

Арганізацыі Заходняга блоку
* Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)
* Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора (НАТА)
* Каарадынацыйны камітэт па шматбаковаму экспартнаму кантролю (КаКам)
* Арганізацыя Цэнтральнага дагавора (СЕНТА)
* Арганізацыя Дагавора Паўднёва-Усходняй Азіі (СЕАТА)
* АНЗЮС
* АНЗЮК
* Балканскі пакт
* EUREKA

Пан’еўрапейскія
* Заходне-Еўрапейскі саюз (ЗЕС)
* Еўрапейскае аб’яднанне вугалю і сталі (ЕАВС)
* Еўрапейская супольнасць па атамнай энергіі (Еўратам)
* Еўрапейская эканамічная супольнасць (ЕЭС)
* Еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю (ЕАСГ)

Панамерыканскія
* Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў (ААД)
* Пакт Рыа
* Лаціна-Амерыканская эканамічная сістэма (ЛАЭС)
* Рэгіянальныя сілы бяспекі і самаабароны ўсходнекарыбскіх дзяржаў
* Картахенская група
* Агульны рынак Поўдня (Меркасур)

Азіяцка-ціхаакіянскія
* Асацыяцыя Паўднёва-Усходняй Азіі (АСА)
* Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі (АСЕАН)
* Азіяцка-Ціхаакінскае эканамічнае супрацоўніцтва (АЦЭС)

 |
| Лідары | 
* Сцяг СССР Іосіф Сталін
* Сцяг СССР Мікіта Хрушчоў
* Сцяг СССР Леанід Брэжнеў
* Сцяг СССР Юрый Андропаў
* Сцяг СССР Канстанцін Чарненка
* Сцяг СССР Міхаіл Гарбачоў
* Сцяг ЗША Гары Трумэн
* Сцяг ЗША Дуайт Эйзенхаўэр
* Сцяг ЗША Джон Кенэдзі
* Сцяг ЗША Ліндан Джонсан
* Сцяг ЗША Рычард Ніксан
* Сцяг ЗША Джэральд Форд
* Сцяг ЗША Джымі Картэр
* Сцяг ЗША Рональд Рэйган
* Сцяг ЗША Джордж Буш

 |
| Іншае | 
* Аперацыя «Гладзіё»
* Аперацыя «Кондар»
* ЦРУ / АНБ / ФБР
* МІ6 / MI5 / БНД / SDECE / Масад
* КДБ / ГРУ
* Штазі / Сігурымі / ДС / УДБ / Секурытатэ / ШтБ

 |

| ⛭Геапалітыка і «сіла» ў міжнародных адносінах |
| --- |
| Тыпы ўлады | 
* Эканамічная сіла
* Харчовая сіла
* Мяккая сіла
* Цвёрдая сіла
* Разумная сіла
* Палітычная сіла
	+ Machtpolitik
	+ Рэальная палітыка

 |
| Уладныя і параўнальныя статусы  найважнейшых дзяржаў | 
* Гіпердзяржава
* Звышдзяржава

	+ Патэнцыйная звышдзяржава
	+ Ваенная звышдзяржава
	+ Ядзерная звышдзяржава
	+ Касмічная звышдзяржава
	+ Эканамічная звышдзяржава
	+ Энергетычная звышдзяржава
	+ Дэмаграфічная звышдзяржава
* Вялікая дзяржава
* Рэгіянальная дзяржава
* Блізкая дзяржава
* Ваенная дзяржава

* Ядзерная дзяржава

* Касмічная дзяржава

* Эканамічная дзяржава

* Энергетычная дзяржава

* Дэмаграфічная дзяржава

 |
| Гістарычная геапалітыка і гегемонія | 
* Гістарычныя звышдзяржавы
* Гістарычныя дзяржавы
* Каланіяльныя дзяржавы
* Еўрапейскае «стагоддзе»
* Азіяцкае «стагоддзе»
* Pax Romana
* Pax Mongolica
* Pax Britannica
* Pax Americana
* Pax Sovietica
* Pax Sinica
* іншыя «светы»
* Цэнтральныя дзяржавы
* Дзяржавы Восі
* Саюзнікі

 |
| Тэорыя і гісторыя | 
* Баланс сіл (Ваенна-стратэгічны парытэт)
* Гістарычная дзяржава
* Тэорыя пераходу дзяржавы
* Другая звышдзяржава
* Крах звышдзяржавы
* Распад звышдзяржавы
* Еўраатлантызм

 |
| Арганізацыі і групы | 
* Вялікая сямёрка *(G7)*
* Група дваццаці *(G20)*
* Група 77 *(G77)*
* БРІКС
* Група адзінаццаці
* ШАС
* НАТА
* АДКБ
* АНЗЮС
* АПЕК

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · LinkedIn · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Flickr · Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Кругасвет · Ларуса · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Brockhaus · Treccani · Universalis · Universalis · Сучаснай Украіны · Даведка ТАСС · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10990027 · BIBSYS: 90056314 · BNC: a1013265x · BNE: XX93263 · BNF: 11868595r · CiNii: DA00468578 · CONOR: 288260963 · GND: 377-3 · ISNI: 0000000115376279, 0000000474426768 · LCCN: n79006743 · LNB: 000004314 · NDL: 00568052 · NKC: kn20010711289 · NLA: 35390828 · NLG: 56828 · NLP: a0000001012381 · NSK: 000041111 · NUKAT: n94207505 · PTBNP: 74868 · LIBRIS: 125434 · SUDOC: 026438453 · VIAF: 148423701 · ULAN: 500225812 |

 |

| ⛭Міжнароднае права |
| --- |
| Агульныя становішчы | 
* Гісторыя
* Суб’екты
* Крыніцы
	+ Дагавор
	+ Звычай
	+ Судовыя рашэнні
	+ Агульныя прынцыпы права
	+ Прававая дактрына
* Прынцыпы
* Нормы
* Jus cogens
* Erga omnes
* Кадыфікацыя
* Імплементацыя

 |  |
| Міжнароднаяправасуб’ектнасць | 
* Сусветная супольнасць
* Суверэнітэт
* Імунітэт дзяржавы
* Правапераемства
* Кантынуітэт
* Міжнароднае прызнанне
* Права на самавызначэнне
* Нейтралітэт

 |
| Тэрыторыяў міжнародным праве | 

|  |  |
| --- | --- |
| Прававы рэжым | 
* Сухапутная тэрыторыя
* Дзяржаўная мяжа
* Анклаў
* Эксклаў
* Паветраная прастора
* Адкрытае мора
* Міжнародны раён марскога дна
* Тэрытарыяльнае мора
* Прылеглая зона
* Унутраныя воды
* Памежная рака
* Выключная эканамічная зона
* Кантынентальны шэльф
* Архіпелажныя воды
* Пралівы
* Каналы
* Міжнародная тэрыторыя агульнага карыстання
* Дэмаркацыя
* Дэмілітарызацыя
* Экстэрытарыйнасць

 |
| Набыццё | 
* Адкрыццё
* Анексія
* Акупацыя
* Саступка
* Плебісцыт
* У сілу судовага рашэння
* Фактычнае ўладанне
* Каланізацыя
* Сэцэсія
* Эстапель
* Інтэртэмпаральнае права

 |

 |
| Міжнародныя дагаворы | 
* Канвенцыя
* Дэкларацыя
* Пакт
* Пратакол
* Мемарандум
* Джэнтльменскае пагадненне
* Трактат
* Натыфікацыя
* Бакі
* Дэпазітар
* Агаворка
* Ратыфікацыя
* Дэнансацыя

 |
| Міжнародныяарганізацыі | 
* *Універсальныя:* ААН*Рэгіянальныя:* АБСЕ
* Еўрапейскі саюз
* НАТА
* ААД
* АСЕАН
* АЦЭС
* БРІКС
* ЕАЭС
* АПЕК
* АЭСР
* ЛАД
* СНД
* АДКБ
* ШАС
* Меркасур
* Афрыканскі Саюз
* Савет Еўропы
* Садружнасць нацый
* ГУАМ
* НАФТА
* АЧЭС
* UNASUR
* ЭКАВАС

 |
| Міжнароднаяадказнасць | 
* Міжнародныя санкцыі
* Санкцыі ААН
* Контрзахады
* Сатысфакцыя
* Рэторсія
* Рэпрэсаліі
* Рэпарацыі
* Рэстытуцыя
* Субстытуцыя
* Рэстарацыя

 |
| Галіны | 
* Дыпламатычнае права
* Консульскае права
* Міжнароднае права правоў чалавека
* Права міжнародных дагавораў
* Права міжнародных арганізацый
* Міжнароднае паветранае права
* Міжнароднае марское права
* Міжнароднае экалагічнае права
* Міжнароднае касмічнае права
* Міжнароднае эканамічнае права
* Права міжнароднай бяспекі
* Міжнароднае гуманітарнае права
* Міжнароднае крымінальнае права

 |
| Іншае | 
* Камісія
* Асацыяцыя
* Акадэмія
* Пасрэдніцтва
* Прымус да міру
* Высыланне дыпламатаў

 |