**Аляксей Міхайлавіч** *Цішайшы* (19 (29) сакавіка 1629, Масква,-29 студзеня (8 лютага) 1676, Масква) — другі цар Маскоўскай дзяржавы з дынастыі Раманавых (з 1645 г.), сын Міхаіла Фёдаравіча.

Дзяцінства
----------

Да пяцігадовага ўзросту малады царэвіч Аляксей заставаўся на апецы ў царскай «маці». З пяці гадоў пад наглядам Б. І. Марозава пачаў вучыцца грамаце па буквару, затым прыступіў да чытання Часоўніка, Псалтыры і Дзеянняў Св. Апосталаў, у сем гадоў пачаў навучацца пісьму, а ў дзевяць — царкоўным спевам. З цягам часу ў дзіцяці (11—12 гадоў) склалася маленькая бібліятэка; з кніг, яму якія належалі, згадваюцца, паміж іншым, Лексікон і граматыка, выдадзеныя ў Літве, а таксама Касмаграфія. У ліку прадметаў «дзіцячай пацехі» будучага цара сустракаюцца: конь і дзіцячыя латы «нямецкай справы», музычныя прылады, нямецкія карты і «друкаваныя лісты» (малюначкі). Такім чынам, нараўне з ранейшымі адукацыйнымі сродкамі, прыкметны і новаўвядзенні, якія зроблены былі не без прамога ўплыву Б. І. Марозава. Апошні, як вядома, апрануў у першы раз маладога цара з братам і іншымі дзецьмі ў нямецкую вопратку. На 14-м года царэвіча ўрачыста «абвясцілі» народу, а 16-ці гадоў ён, пазбавіўшыся бацькі і маці, уступіў на прастол маскоўскі.

### Характар Аляксея Міхайлавіча

З уступленнем на пасад цар Аляксей сустрэўся з цэлым шэрагам трывожных пытанняў, якія хвалявалі старажытнарускае жыццё XVII стагоддзі. Занадта мала падрыхтаваны да вырашэння такога роду пытанняў, ён першапачаткова падпарадкаваўся ўплыву свайго дзядзькі Б. І. Марозава, але неўзабаве і сам стаў прымаць самастойны ўдзел у справах. У гэтай дзейнасці канчаткова склаліся асноўныя рысы яго характару. Самадзяржаўны рускі цар, судзячы па яго ўласным лістам, водгукам замежнікаў (Мейерберга, Колінза, Рэйтэнфельса, Лізека) і адносінам яго да прыбліжаных, валодаў выдатна мяккім, лагодным характарам, быў, па словах г. Каташыхіна, «значна ціхім». Духоўная атмасфера, сярод якой жыл цар Аляксей, яго выхаванне, характар і чытанне царкоўных кніг развілі ў ім рэлігійнасць. Па панядзелках, серадам і пятніцам цар ва ўсе пасты нічога не піў і не еў і наогул быў дбайным выканаўцам царкоўных абрадаў. Да шанавання знешняга абраду далучалася і ўнутранае рэлігійнае пачуццё, якое развівала ў цара Аляксея хрысціянская пакора. *«А мне грэшнаму,* — піша ён, — *тутэйшы гонар, аки прах»*. Царская лагоднасць і пакора часам, аднак, змяняліся кароткачасовымі выбліскамі гневу. Аднойчы цар, якому пускаў кроў нямецкі «дохтур», загадаў баярам выпрабаваць тое ж сродак. Р. Стрэшнеў не пагадзіўся. Цар Аляксей уласнаручна «змірыў» старога, але затым не ведаў, якімі падарункамі яго залагодзіць.

Наогул цар умеў адклікацца на чужое гора і радасць; выдатныя ў гэтым дачыненні яго лісты да А. Ордзіна-Нашчокіна і князя Н. Адаеўскага. Мала цёмных бакоў можна адзначыць у характары цара Аляксея. Ён валодаў хутчэй сузіральнай, пасіўнай, а не практычнай, актыўнай натурай. Ён стаяў на раздарожжы паміж двума кірункамі, старорусским і заходніцкім, пагаджаў іх у сваім светапоглядзе, але не аддаваўся ні таму, ні іншаму са гарачай энергіяй Пятра. Цар быў не толькі разумным, але і адукаваным чалавекам свайго стагоддзя. Ён шмат чытаў, пісаў лісты, склаў «Уложение сокольничья пути», спрабаваў пісаць свае ўспаміны аб польскай вайне, практыкаваўся ў версіфікацыі. Ён быў чалавекам парадку па перавазе; «*справе час і пацесе гадзіна*» (гэта значыць усяму свой час) — пісаў ён; або: «*без чыну жа ўсякая рэч не зацвердзіцца і не ўмацуецца*».

Першыя гады царствавання. Саляны бунт
-------------------------------------

Малады цар моцна падпарадкаваўся ўплыву Барыса Марозава. Задумаўшы ажаніцца, ён у 1647 г. вылучыў сабе ў жонкі дачку Рафа Всеволожского, але адмовіўся ад свайго выбару дзякуючы інтрыгам, у якія, верагодна, замяшаны быў сам Марозаў. У 1648 годзе, 16 студзеня, цар уступіў у шлюб з Мар'яй Іллінічнай Міласлаўскай; неўзабаве за тым Марозаў ажаніўся з сястрой яе Ганнай. Такім чынам Б. І. Марозаў і цесць яго Д. І. Міласлаўскі набылі першаснае значэнне пры двары. Дагэтуль, аднак, ужо ясна выявіліся вынікі дрэннага ўнутранага кіравання Б. І. Марозава. Царскім указам і баярскім прысудам 7 лютага 1646 г. усталявана была нова мыта на соль. Гэтая мыта замяніла не толькі ранейшую саляную мыту, але і ямскія і стралецкія грошы; яна пераўзыходзіла рыначны кошт солі — галоўнага прадмета спажывання — прыблізна ў 1⅓ раза і выклікала моцную незадаволенасць з боку насельніцтва. Да гэтага далучыліся злоўжыванні І. Д. Міласлаўскага і гаворка аб прыхільнасці цара да замежных звычаяў. Усе гэтыя чыннікі выклікалі народны бунт (Саляны бунт) у Маскве і беспарадкі ў іншых гарадах; 25-га мая 1648 г. народ стаў патрабаваць у цара выдачы Б. Марозава, затым разрабаваў яго хату і забіў акольнічага Пляшчэева і думнага дзяка Чыстага. Цар паспяшаўся таемна адправіць Б. І. Марозава ў Кірыла-Белазерскі манастыр, а народу выдаў акольнічага Траханіотава. Новая мыта на соль скасавана была ў тым жа годзе. Пасля таго, як народнае хваляванне затухла, Марозаў вярнуўся да двара, але не меў галоўнага значэнні ў кіраванні.

Узмацняў цэнтралізацыю ўлады, для чаго ўтварыў мноства новых прыказаў, у тым ліку Прыказ тайных спраў, сцвярджаў абсалютысцкую сістэму кіравання дзяржавай, неабмежаванасць улады манарха. Пры ім была рэарганізавана і даведзеная да надзвычай вялізнай колькасці армія. Амаль усё цараванне Аляксея Міхайлавіча Маскоўская дзяржава вяла войны, далучала новыя тэрыторыі, актыўна каланізавала Сібір і Далёкі Усход. Цару давялося душыць шматлікія паўстанні ў сваёй дзяржаве — у 1648 і 1662 гг. у Маскве, у 1650 — у Пскове і Ноўгарадзе, у 1670—1671 — сялянскую вайну пад кіраўніцтвам Сцяпана Разіна.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Алексей Михайлович // *Энциклопедический словарь* / под ред. И. Е. Андреевский — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1890. — Т. I. — С. 417–420.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892884'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21595875'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4065721'></a>
2. 1 2 3  *Н. У.* Алексей Михайлович // *Энциклопедический лексикон* — СПб.: 1835. — Т. 1. — С. 491–495.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4478334'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26320467'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21282452'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4532135'></a>
3. 1 2 3 4  *К. Б.—Р.* Алексей Михайлович // *Русский биографический словарь* — СПб.: 1900. — Т. 2. — С. 23–35.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21175473'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1984784'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1960551'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21595874'></a>
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 30 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
5. 1 2  Алексей Михайлович // *Военная энциклопедия* — СПб.: Иван Дмитриевич Сытин, 1911. — Т. 1. — С. 312–313.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26160597'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25369228'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4114391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4448234'></a>
6. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
7. ↑  *Н. Павлов-Сильванский* Иоанн V Алексеевич // *Русский биографический словарь* — СПб.: 1897. — Т. 8. — С. 271–272.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20830034'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21175479'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1960551'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4341570'></a>
8. ↑  *Н. П.-С.* Иоанн V Алексеевич // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1894. — Т. XIIIа. — С. 694.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892919'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20830035'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4341570'></a>
9. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
10. 1 2 3  т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.


| ?Аляксей Міхайлавіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Roman Yurievich Zakharyin[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Мікіта Раманавіч Захар’ін[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ulyana Zakharyina[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Філарэт |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Alexander Gorbatyi-Shuisky[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Еўдакія Іванаўна Гарбатая-Суздальская[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Міхаіл Фёдаравіч |  |  |  |  |  | Anastasia Chovrina-Golovina[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Ivan Vasilievich Shestov[d] |  | Q56273645? |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ксенія Іванаўна Шастова[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Maria Shestova[d] |  | Roman[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Аляксей Міхайлавіч |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Andrey Streshnev[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Stepan Streshnev[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | NN[d] |  |
|  |  |  |  | Lukyan Streshnev[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Maria Ivanovna[d] |  | Ivan[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Еўдакія Лук'янаўна Стрэшнева[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Roman Alexandrovitch, Prince Volkonsky[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Konstantin Yushkov[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Anna Yushkova[d] |  |  |  |  | NN[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | NN[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists · ECARTICO · The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Рускі біяграфічны · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5405462 · BNF: 11997487d · GND: 118501909 · ISNI: 0000 0001 2136 0628 · LCCN: n81099051 · LNB: 000086600 · NKC: ola2002113710 · NLA: 49682871 · NLP: a0000001212495 · NTA: 070207119 · NUKAT: n01033134 · LIBRIS: 219523 · SUDOC: 028065107 · VIAF: 62339723 |

 |