**Рэферэндум у Венесуэле,** які адбыўся 3 снежня 2023 года. Ініцыяваны прэзідэнтам Нікаласам Мадура у падтрымку прэтэнзій Венесуэлы на рэгіён Гаяна-Эсекіба, які кантралюецца суседняй Гаянай. У рэферэндуме было пяць пытанняў, якія тычацца меркавання венесуэльскага народа наконт плана ўрада па стварэнні штата Гаяна-Эсекіба з неадкладным наданнем яго насельніцтву венесуэльскага грамадзянства.

Па папярэдніх выніках, пераважная большасць венесуэльцаў, якія прынялі ўдзел у рэферэндуме (каля 95 %) прагаласавала за далучэнне часткі тэрыторыі суседняй дзяржавы. Існуе імавернасць, што пасля падвядзення канчатковых вынікаў рэферэндуму рушыць услед уварванне Венесуэлы ў Гаяну.

Перадгісторыя
-------------

Карта Венесуэлы з указаннем спрэчнай тэрыторыі.
Рэгіён Гаяна-Эсекіба, на якую прэтэндуе Венесуэла.
Гаяна-Эсекіба — гэта рэгіён, на які прэтэндуе Венесуэла, і знаходзіцца пад кіраваннем Гаяны, плошчай 159 500 км² на захад ад ракі Эсекіба.

Рэгіён Гаяна-Эсекіба раней знаходзіўся пад кантролем Іспанскай і Нідэрландскай імперый, а затым быў перададзены Брытанскай імперыі. Гэты рэгіён уваходзіў у склад Генерал-капітанства Венесуэлы ў 1777 годзе і быў інтэграваны ў Першую Венесуэльскую Рэспубліку у 1811 годзе. Брытанцы прызнавалі мяжой раку Эсекіба пакуль у басейне ракі Юруары не знайшлі золата. У 1814 годзе брытанцы набылі 51 700 км² у выніку дагавора з Нідэрландамі і прызначылі Роберта Германа Шомбурга адказным за вызначэнне заходняй мяжы. У выніку «лінія Шомбурга» пралегла праз дадатковыя 80 000 км² для Брытанскай імперыі.

У 1841 годзе ўрад Хасэ Антоніа Паэса асудзіў ўварванне Брытанскай імперыі на тэрыторыю Венесуэлы. Венесуэла звярнулася за падтрымкай да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія з дапамогай дактрыны Манро вырашылі ўступіць у спрэчную сітуацыю ў 1895 годзе. Палата прадстаўнікоў ЗША прапанавала Кангрэсу рэзалюцыю 252, якая рэкамендавала вырашыць спрэчку ў міжнародным арбітражы пасля ціску з боку прэзідэнта ЗША Гровера Кліўленда. Камісія, створаная падчас венесуэльскага крызісу 1895 года, ўсталявала «лінію Шомбурга» мяжой паміж Венесуэлай і Брытанскай Гвіянай. Лічылася, што прынятае рашэнне было кампрамісам паміж вялікімі дзяржавамі таго часу.

Статус рэгіёну рэгулюецца Жэнеўскім пагадненнем 1966 года, падпісаным урадамі Вялікабрытаніі, Венесуэлы і Брытанскай Гвіяны. У пагадненні агаворвалася, што ўцягнутыя бакі пагодзяцца знайсці мірнае, практычнае і здавальняючае рашэнне спрэчкі. Венесуэла сцвярджае, што гэта пагадненне анулявала вынікі першапачатковага арбітражу, які ўсталяваў «лінію Шомбурга» мяжой паміж Венесуэлай і Гаянай.

Венесуэла настойвае на выкананні ўмоў Жэнеўскага пагаднення 1966 года з дапамогай дыялогу. Венесуэла лічыць, што ў гэтай сітуацыі выкарыстоўваецца і ў дачыненні прынцып uti possidetis. Кіраўніцтва Гаяны не ўступае ў прамы дыялог з Венесуэлай па гэтым пытанні, а прэзідэнт Гаяны Ірфаан Алі настойвае на прыняцці рашэння праз Міжнародны суд ААН. Венесуэла не прызнае Легітымнасць Міжнароднага суда ААН у вырашэнні гэтай спрэчкі. У 2023 годзе прэзідэнт Венесуэлы Нікалас Мадура накіраваў ліст Генеральнаму сакратару ААН з просьбай выступіць пасярэднікам у спрэчцы.

У 2023 годзе прэтэнзіі з нагоды прыналежнасці тэрыторыі ўзмацніліся з боку Венесуэлы пасля выяўлення значных залежаў нафты і газу на марскіх участках Гаяны-Эсекіба. Крытыкі рэферэндуму лічаць, што гэта спосаб праверыць народную падтрымку кіруючага ўрада перад выбарамі ў 2024 годзе, а таксама аказаць ціск на міжнародныя суды, каб яны далі Венесуэле поўныя правы на гэтую тэрыторыю.

Пытанні на рэферэндуме
----------------------

Наступныя пытанні былі ухвалены Нацыянальным выбарчым саветам 23 кастрычніка 2023 года і ухвалены канстытуцыйнай палатай Вярхоўнага суда Венесуэлы 1 лістапада 2023 года:

* «Ці згодныя вы ўсімі сродкамі ў адпаведнасці з законам аспрэчыць рашэнне, падманным шляхам навязанае Парыжскім арбітражным судом у 1899 годзе, якое накіравана на тое, каб пазбавіць нас нашай Гаяны-Эсекіба?»;
* «Ці падтрымліваеце вы Жэнеўскае пагадненне 1966 года як адзіны сапраўдны юрыдычны інструмент для дасягнення практычнага і здавальняючага рашэння для Венесуэлы і Гаяны спрэчкі з нагоды прыналежнасці тэрыторыі Гаяны-Эсекіба?»;
* «Ці згодныя вы з гістарычнай пазіцыяй Венесуэлы, якая не прызнае юрысдыкцыю Міжнароднага суда ААН па вырашэнні тэрытарыяльнай спрэчкі з нагоды прыналежнасці Гаяны-Эсекіба?»;
* «Ці згодныя вы ўсімі законнымі спосабамі супрацьстаяць патрабаванню Гаяны аб аднабаковым незаконным распараджэнні спрэчнай марской тэрыторыяй у парушэнне міжнароднага права да яе дэлімітацыі?»;
* «Ці згодныя вы са стварэннем штата Гаяна-Эсекіба і распрацоўкай паскоранага плана комплекснага заступніцтва над цяперашнім і будучым насельніцтвам гэтай тэрыторыі, які ўключае, сярод іншага, надання грамадзянства і пашпарта ў адпаведнасці з Жэнеўскім пагадненнем і міжнародным правам і ўключэння названага штата ў склад тэрыторыі Венесуэлы?».

Рэакцыя
-------

Прапанаваныя пытанні на будучым рэферэндуме ў Венесуэле былі асуджаныя ўрадам Гаяны, які звярнулася ў Міжнародны суд ААН з просьбай умяшацца ў крызісную сітуацыю. Пасол Венесуэлы ў Гаяне Карлас Амадор Перэс Сілва быў выкліканы, дзе яму выказалі «глыбокую занепакоенасць» з нагоды прапанаванага рэферэндуму.

Генеральны сакратар Садружнасці нацый Патрысія Скотланд асудзіла рэферэндум, бо там аспрэчваецца тэрытарыяльны суверэнітэт. Кіраўніцтва Карыбскай супольнасці выказала падтрымку ўраду Гаяны, заявіўшы, што рэферэндум з’яўляецца парушэннем міжнароднага права, а таксама тое, што не ўхваляе захоп тэрыторыі іншай дзяржавы.

У адказ на эскалацыю напружанасці ў рэгіёне Бразілія павялічыла ваенную прысутнасць уздоўж сваёй паўночнай мяжы.

Зноскі
------

1. ↑  *Shortell, David*. Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum (англ.). *CNN* (4 снежня 2023). — «In a news conference announcing preliminary results from the first tranche of counted votes, the Venezuelan National Electoral Council said voters chose "yes" more than 95% of the time on each of five questions on the ballot.»  Архівавана з першакрыніцы 4 December 2023. Праверана 4 снежня 2023.
2. ↑  Спор из-за Гайаны может вызвать войну Венесуэлы с Бразилией и США. Мадуро предъявляет территориальные претензии стране-соседу // НГ, 30.11.2023
3. ↑  *British Guiana Boundary: Arbitration with the United States of Venezuela. The Case (and Appendix) on Behalf of the Government of Her Britannic Majesty* Volume 7. Printed at the Foreign office, by Harrison and sons, 1898.
4. 1 2 3  Paredes, Norberto (4 October 2023). "Esequibo: por qué se agudizó la disputa por la zona que enfrenta a Guyana y Venezuela desde hace casi dos siglos". *BBC News Mundo* [іспанская]. British Broadcasting Corporation. Праверана 30 November 2023.
5. ↑  Summary of the Judgement of 18 December 2020
6. 1 2  *Chabrol, Denis*. Venezuelan electoral council approves five questions for referendum on Essequibo (англ.)  **(нявызн.)**?. *Demerara Waves Online News- Guyana* (23 кастрычніка 2023). Праверана 3 лістапада 2023.
7. ↑  Statement by the Commonwealth Secretary-General on the escalation of the Guyana-Venezuela border dispute (англ.). *Commonwealth*. Праверана 3 лістапада 2023.
8. ↑  Caricom urges respect for international law (англ.)  **(нявызн.)**?. *Jamaica Observer* (26 кастрычніка 2023). Праверана 3 лістапада 2023.