recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кнут Альфрэд Экваль** (3 красавіка 1843, Себу, Юнчэпінг (цяпер Камуна Транас) — 4 красавіка 1912, Транас) — шведскі мастак і кніжны ілюстратар. Брат Эмы Экваль.

Нарадзіўся ў сям’і судовага выканаўцы. З 1858 года ён вывучаў выяўленчае мастацтва пад кіраўніцтвам мастака Макса Ларсана, з 1860 па 1866 год, вучыўся ў Каралеўскай акадэміі свабоднага мастацтва ў Стакгольме, дзе спецыялізаваўся ў ксілаграфіі. З 1870 года ён працаваў у Мюнхене, потым у Лейпцыгу, з 1873 года жыў у Берліне, дзе нейкі час быў студэнтам мастака Людвіга Кнаўса. У гэты перыяд свайго жыцця ён супрацоўнічаў у якасці ілюстратара з многімі нямецкімі і шведскімі газетамі, а таксама меў кантракты з некаторымі выдаўцамі і, у прыватнасці, стварыла ілюстрацыі для сагі «Сага пра Фрыцьёфа» Эсаяса Тэгнера. У 1871 годзе ён ажаніўся з нямецкай спявачкай Ёганай-Марыяй-Тэрэсі Буркавіц-Пеніц, у 1885 годзе вярнуўся ў Швецыю. 13 сакавіка 1912 года ў яго доме адбыўся моцны пажар, знішчыўшы значную частку твораў. Экваль быў хворы ў той час і апынуўся на апошнім паверсе дома, таму ён моцна пацярпеў ад агню, хаця ў рэшце рэшт быў выратаваны і дастаўлены ў шпіталь, у якім, аднак, ён памёр некалькі праз некалькі тыдняў.

Зноскі
------

1. 1 2  Knut Alfred Ekwall — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
2. ↑  Knut Ekwall<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. 1 2  Ekvall, Knut Alfred // Sveriges dödbok 1830–2020 — Sveriges Släktforskarförbund, 2021. Праверана 22 снежня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110037048'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
4. ↑  Knut Ekvall — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
5. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 25 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
**Аўтаномны ўрад Аб’яднаных мангольскіх аймакаў** (кіт. спр. 蒙古联盟自治政府) — марыянеткавы праяпонскі ўрад, які дзейнічаў на частцы тэрыторыі Унутранай Манголіі ў 1937—1939 гадах.

Пасля пачатку ў 1937 годзе япона-кітайскай вайны японскія войскі 14 кастрычніка занялі Гуйсуй, а 17 кастрычніка — Баатоу. 28 кастрычніка пад кантролем японцаў быў сабраны Другі ўсемангольскі з’езд, які абвясціў стварэнне Аўтаномнага ўрада Аб’яднаных мангольскіх аймакаў. Главой урада стаў Ёнданванчуг, намеснікам главы ўрада — Дэ Ван Дэмчыгдонраў; урад размясціўся ў Гуйсуі, пераназваным у Хух-Хота.

22 лістапада 1937 года Аўтаномны ўрад Аб’яднаных мангольскіх аймакаў, Аўтаномны ўрад Паўднёвага Чахара і Аўтаномны ўрад Паўночнага Цзінь утварылі Аб'яднаны камітэт Мэнцзяна.

Пад кантролем Аўтаномнага ўрада Аб’яднаных мангольскіх аймакаў апынуліся такія былыя аймакі Кітайскай рэспублікі, як Уланчаб, Іч-Зуу, Шылін-Гол, Баінь-Тала, Чахар, а таксама гарады Хух-Хота і Баатоу.

Аўтаномны ўрад Аб’яднаных мангольскіх аймакаў у 1938 годзе
У сакавіку 1938 года сканаў старшыня ўрада Ёнданванчуг, і ў ліпені гэта пасада афіцыйна заняла Дэмчыгдонраў.

1 верасня 1939 года Аўтаномны ўрад Аб’яднаных мангольскіх аймакаў, Аўтаномны ўрад Паўднёвага Чахара і Аўтаномны ўрад Паўночнага Цзінь аб’ядналіся ў Аб’яднаны аўтаномны ўрад Мэнцзяна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
**Сняжурка**, **пуначка** (*Plectrophenax nivalis*) — невялікая пеўчая птушка атрада вераб’інападобных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 16-18 см, размах крылаў 29-38 см. Даволі выразны палавы дымарфізм. Самец у шлюбным уборы з чорнымі верхам цела і канцамі крылаў, галава і астатнія часткі цела белыя. Узімку чорныя толькі канцы крылаў і сярэдзіна хваста. Самка ўзімку больш цёмная (у шлюбным уборы верх галавы амаль чорны). Маладыя падобныя да самкі (часам без белай плямы на крылах). Спеў — высокія, хуткія трэлі, падобныя на голас палявога жаўрука.

Пашырэнне
---------

Арэал: Паўночны край Галарктыкі, Камчатка і Алеуцкія астравы.

Насяляе камяністую тундру са скальнымі абрывамі (асабліва, у суседстве рачных далін), марское ўзбярэжжа (скалы, часта ў калоніях марскіх птушак), жыве паблізу ад снягоў і ільдоў (можа засяляць скалы, што выступаюць са снегу), а таксама месцы з нізкімі карлікавымі раслінамі; узімку — адкрытыя тэрыторыі, часцей за ўсё, палі, дарогі побач з паселішчамі, ускрайкі лясоў, прыморскія пляжы, тарфяныя дзюны без снежнага покрыва і г.д. У гарах даходзіць да 2300 м над у.м.

Пералётная. Некаторыя папуляцыі (напрыклад, з Ісландыі) часткова аселыя. Месца зімовак: Еўропа, поясам праз Цэнтральную Азію і Японію, паўночная, цэнтральная і паўднёвая часткі Паўночнай Амерыкі. Выпадкова залятаюць далёка на поўдзень (Балеары, Мальта, Турцыя, Мадэйра, Канары, Азоры, Партугалія). На Беларусі не гняздзіцца, рэгулярна адзначаецца толькі пад час транзітных міграцый, у паўднёвай частцы таксама часам на зімоўцы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо мяккае, з травы, сцёблаў раслін, моху і лішайнікаў ладзіць пад дахам, у шпакоўні, пад навісам дзірвану, у скальных шчылінах, пад камянямі, а таксама ў сценах будынкаў. Высцілка з тонкай травы, шэрсці (звычайна лісы) і пёраў белай курапаткі. Дыяметр 7-8 см.

Яйкі
Яйкі (4-6) авальныя (ад падоўжаных да крыху эліптычных), светла-блакітныя, зеленавата-блакітныя, часам жаўтаватыя і бледна-зеленаватыя. Глыбокія плямкі шэра-фіялетавыя або светла-ружова-ржавыя, паверхневыя — светлыя, невыразна чырвона-ржавыя або пурпурова-чорныя, могуць канцэнтравацца на шырэйшым канцы. Памеры: 22 х 16 мм.

Падвіды
-------

* *P. n. nivalis* — Шатландыя, Скандынавія, Кольскі паўвостраў, на ўсход да Чукоцкага п-ва, паўночная частка Паўночнай Амерыкі і Грэнландыя, Шпіцберген;
* *P. n. vlasowae* — ад паўвострава Канін і р. Пячора на ўсход да вострава Урангеля і Анадыра;
* *P. n. insulae* — Ісландыя;
* *P. n. townsendi* — Камандорскія і заходняя частка Алеуцкіх астравоў.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
Кнот для свечкі

**Кнот** (ад стар.-ням.: knote) — ніткападобная плеценая стужка, якая ў свечках і лямпах дастаўляе вадкае паліва ў зону згарання. Кнот выкарыстоўваецца для распальвання і гашэння свечкі або лямпы.

Кнот складаецца з шэрагу ўзаемазвязаных валокнаў. Гэтыя пласты ўтвараюць тонкія каналы, якія пры дапамозе капілярных сіл пастаўляюць да полымя вадкае паліва (напрыклад, алей, дэнатураваны спірт, воск) супраць сілы цяжару. Таму капілярны прынцып часам завуць *эфектам кнота*. Кнот паляпшае насычэнне вадкасці газам. Гэта павялічвае лакальны ціск пары і зніжае тэмпературу ўспышкі вадкасці. Такім спосабам утвараецца гаручая сумесь.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік іншамоўных слоў : у 2 т. / А. М. Булыка. — Мінск : БелЭн, 1999.  — Т. 1 : А-Л. — 1999. — 736 с. — ISBN 985-11-0152-4, С.662
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Шах (значэнні).
Фетх Алі-шах — другі шах (з 1797 па 1834) Персіі дынастыі Каджараў.
**Шах** (перс.) — тытул  манарха  у некаторых краінах Блізкага і Сярэдняга Усходу і Дэлійскім султанаце.

Упершыню стаў ужывацца ў дзяржаве Сасанідаў.

Апошнія шахі ў XX  стагоддзі былі зрынутыя ў Афганістане ў 1973 і ў Іране ў 1979.

У 1994—1995 у Туркменіі разглядалася пытанне аб пераўтварэнні займанай Сапармуратам Ніязавым «Туркменбашы» вышэйшай пасады прэзідэнта ў шаха і аб'яве Туркменістана Шахствам. З назвы дзяржавы «Рэспубліка Туркменістан» было выключана слова Рэспубліка, і афіцыйнай назвай краіны стала «Туркменістан». Аднак на нарадзе старэйшын, які прайшоў у 1994 у Балканскім велаяце, гэтая ідэя не была аднадушна падтрыманая старэйшынамі, прадстаўляўшымі некалькі кланаў Туркменіі.( Архівавана 17 снежня 2007. і інш.) У сувязі з гэтым, а таксама ў большай меры ўлічваючы выказанае падчас сакрэтных кансультацый адмоўнае стаўленне да гэтай ідэі кіраўніцтваў суседніх Ірана, Узбекістана, Расіі і ўлічваючы нацягнутыя адносіны Ніязава з магчымым спадчыннікам сынам Мурадам, Ніязаў шахам абвешчаны не быў. (Пазней, у снежні 1999, Сапармурат Ніязаў быў абвешчаны пажыццёвым прэзідэнтам).

Гл. таксама
-----------

* Сардар

| ⛭Тытулы блізкаўсходніх народаў |
| --- |
| Манархі | 
* Малік
* Падзішах
* Султан
* Халіф
* Шах
* Шахіншах
* Эмір
* Ільхан
* Каган

 |
| Правадыры | 
* Атабек
* Мелік
* Сардар
* Хан

 |
| Саноўнікі | 
* Бей
* Бейлербей
* Бек
* Бекляры-бек
* Валі
* Візір
* Інал
* Кадыяскер
* Каймакам
* Капудан-паша
* Мурза
* Наіб
* Нурадзін
* Паша
* Сю-башы
* Хедзіў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Ядзерныя працэсы |
| --- |
| Радыеактыўны распад |
| * Альфа-распад
* Бэта-распад
* Кластарны распад
* Двайны бэта-распад
* Электронны захват
* Двайны электронны захват
* Гама-выпраменьванне
* Унутраная канверсія
* Ізамерны пераход
* Нейтронны распад
* Пазітронны распад
* Пратонны распад
* Спантаннае дзяленне
 |
| Ядзерны сінтэз |
| * Тэрмаядзерная рэакцыя
	+ Пратон-пратонны цыкл
	+ CNO-цыкл
	+ Трайны альфа-працэс
	+ Геліевая ўспышка
	+ Гарэнне вугляроду
	+ Вугляродная дэтанацыя
	+ Гарэнне неону
	+ Гарэнне крэмнію
* Нейтронны захват
	+ r-працэс
	+ s-працэс
* Захват пратонаў
	+ p-працэс
	+ rp-працэс
* Нейтранізацыя
* Рэакцыі сколвання
 |

**Спантаннае дзяленне** — разнавіднасць радыеактыўнага распаду цяжкіх атамных ядзер. Спантаннае дзяленне з’яўляецца дзяленнем ядра, якое адбываецца без знешняга ўзбуджэння (вымушанага дзялення), і дае такія ж прадукты, як і вымушанае дзяленне: асколкі (ядры больш лёгкіх элементаў) і некалькі нейтронаў. Паводле сучасных уяўленняў, прычынай спантаннага дзялення з’яўляецца тунэльны эфект.

Імавернасць спантаннага дзялення расце з павелічэннем ліку пратонаў у ядры. Гэтая імавернасць залежыць ад параметра {\displaystyle Z^{2}/A,}
дзе *Z* — лік пратонаў, а *A* — агульны лік нуклонаў. Пры набліжэнні значэння гэтага параметра к 45 імавернасць спантаннага дзялення імкнецца да адзінкі, што накладвае абмежаванні на магчымасць існавання звышцяжкіх ядзер.

Для ядзер такіх элементаў, як уран і торый, спантаннае дзяленне з’яўляецца вельмі рэдкім працэсам; іх ядры нашмат часцей распадаюцца па іншых каналах распаду (значэнне параметра *Z*2/*A* для ядзер урану і торыю парадку 35). З павелічэннем паказчыка *Z*2/*A* імавернасць спантаннага дзялення ядзер хутка расце.

З’ява спантаннага дзялення выкарыстоўваецца ў метадзе радыеізатопнага датавання[ru] ўзросту выкапнёвых рэштак, метэарытаў і г.д.

Зноскі
------

1. ↑  Атомное ядро // Частицы и атомные ядра. Основные понятия.
2. ↑  Абрагам А. Ядерный магнетизм. М.: ИЛ, 1963
**Плаў** — возера ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Лужаснянка каля вёскі Канашы.

Плошча паверхні возера 1,12 км², даўжыня 2,73 км, найбольшая шырыня 0,68 км. Найбольшая глыбіня дасягае 8,8 м. Плошча вадазбору 10,2 км². Аб'ём вады ў возеры 5,85 млн. м³.

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны маюць вышыню 2—7, у асобных месцах да 10 метраў. Берагавая лінія ўмерана звілістая. Берагі возера пераважна зліваюцца са схіламі катлавіны. Глыбіні да 2 метраў займаюць каля 18 % плошчы возера. Дно да глыбіні 2,5 м пясчанае, да 4,5 м апясчаненыя адклады, глыбей дно глеістае.

Возера Плаў эўтрофнае, слабапраточнае. Упадаюць 4 ручаі і выцякае ручай у возера Арлейка. Шырыня паласы надводнай прыбярэжнай расліннасці складае 8—20 метраў (на паўднёвым усходзе да 40 метраў). Да глыбіні 2,2 м растуць рдзесты, рагаліснік, шышняк.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, плотка, акунь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* *Курловіч М. М.* Плаў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 599 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85700-001-7. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 23. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Ліст карты N-36-13. Выданне 1984 года. Стан мясцовасці на 1981 год. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Плаў Архівавана 6 ліпеня 2014.
**Спандылі́т** — хранічнае захворванне, пераважна інфекцыйнага характару, запаленне структурных элементаў пазваночніка.

Вылучаюць спецыфічныя формы (туберкулёзны, грыбковы, сіфілітычны, ганарэйны, тыфозны і інш.) і неспецыфічныя (гематагенны, гнойны, рэўматоідны і інш.). Праяўляецца спандыліт мясцовым болем, павышэннем тэмпературы цела, слабасцю, павышанай стамляльнасцю.

Праявы спандыліту рознай этыялогіі маюць свае асаблівасці: млявы працяг хваробы і развіццё анкілозаў пры хваробе Бехцерава; фарміраванне кіфозу пры туберкулёзным спадыліце. Пры гнойным спадыліце паступова разбураюцца і дэфармуюцца целы пазванкоў. Пры працяглым цячэнні туберкулёзнага спандыліту развіваецца горб. Скрыўленне пазваночніка выклікае парушэнне функцыі органаў грудной поласці.

Захворванне ўскладняецца абсцэсамі, свішчамі і інш.

Дыягназ удакладняюць з дапамогай метадаў тамаграфіі. Лячэнне тэрапеўтычнае, хірургічнае.

Зноскі
------

1. 1 2  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 28 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
3. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Семяненя І. М.* Спандыліт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 97. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Спондилит // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000274886 · Microsoft: 2779650986 |
**Заліў Амундсена** (англ.: Amundsen Gulf) — заліў Паўночнага Ледавітага акіяна, паміж берагамі Канады і астравамі Банкс і Вікторыя.

Спадарожнікавы здымак заліва Амундсена
Заліў быў адкрыты ў 1826 годзе палярнымі даследчыкамі Джонам Франкліным і Джонам Рычардсанам, які нанёс на карту частку берагавой лініі заліва. У 1850 годзе праз заліў з захаду на ўсход на караблі «Інвесцігейтар» прайшла экспедыцыя Роберта Мак-Клура, якая ўпершыню пераадолела Паўночна-Заходні праход на караблі і санях. Праліў названы ў гонар вядомага палярнага даследчыка Руаля Амундсена, які даследаваў заліў у канцы свайго знакамітага падарожжа па Паўночна-Заходняй праходу 1903—1905 гадоў.

Геаграфія
---------

Узбярэжжа заліва Амундсена падзелена паміж двума тэрыторыямі Канады — Нунавутам і Паўночна-Заходнімі тэрыторыямі. Заліў злучаецца на ўсходзе з пралівам Долфін-энд-Юніён, на поўначы — з пралівам Прынца Уэльскага. Мае мноства заліваў і бухт — залівы Франклін і Дарнлі (мацерыковая частка), бухты Дэ-Салі і Тысіджэр (востраў Банкс), залівы Уолкер, Мінта, Прынс-Альберт (востраў Вікторыя).

Даўжыня каля 445 км, найбольшая шырыня 213 км. Глыбіня да 285 м. Вышыня прыліваў 0,2—0,3 м.

Большую частку года ўкрыты лёдам. У заліў ўпадаюць шматлікія рэкі, самыя буйныя з якіх — Хортан і Харнадэй. Заліў ўваходзіць у экасістэму мора Бафорта.

У прыбярэжнай паласе — здабыча нафты і газу.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1.
2. ↑  Encyclopedia Britannica. Amundsen Gulf
3. ↑  The Canadian Encyclopedia. Roald Amundsen Crosses the Northwest Passage Архівавана 26 жніўня 2011.
4. ↑  Canadian Encyclopedia. Horton River(недаступная спасылка)
5. ↑  У Encyclopedia Britannica заліў Амундсена называюць «працягам мора Бафорта», у Геаграфічнай энцыклапедыі пра яго напісана: «Адносяць к залівам мора Бафорта», а ў аналагічным артыкуле Вялікай Савецкай Энцыклапедыі мора Бафорта не згадваецца

Літаратура
----------

* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 26. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
Кітайская фарфоравая цукарніца, упрыгожаная грабянным шлікерным дэкорам.
**Шлікер** (ням.: SchlickerSchlicker) — кашападобная, мяккая фарфоравая маса, якая выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарфору і складаецца з кааліну, кварцу і палявога шпату. Змяшаная з вадой і падфарбаваная гліна, якая выкарыстоўвалася ў старажытнасці для роспісу керамікі, таксама называецца шлікерам.

У цяперашні час шлікерам называюць водныя завісі саставаў на аснове гліны, якія выкарыстоўваюцца для фармавання керамічных вырабаў метадам ліцця ў кіпрыя, як правіла, гіпсавыя формы. Тыповая вільготнасць шлікера для ліцця фарфору — 30-33 %, для ліцця фаянсу — 33-37 %, шлікера на аснове чырвонаабпальных глін могуць мець вільготнасць і больш за 40 %. Чым менш вільготнасць шлікера, тым хутчэй адбываецца фарміраванне пласта керамічнай масы на паверхні гіпсавай формы, тым менш ўсаджванне пры сушцы і дэфармацыя вырабаў. Для падрыхтоўкі шлікера з нізкай вільготнасцю у яго склад уводзяць дэфлакулянты (развадняльнікі) — вадкае шкло, кальцыніраваную соду, вугляшчолачавы рэагент — у колькасці 0,1-0,5 %.
**Лугальбанда** (шум. 𒈗𒌉𒁕) — міфічны валадар (*лугаль*) горада Урука, герой шумерскага эпасу.

Паходжанне
----------

Імя Лугальбанды сустракаецца на клінапісных таблічках з сярэдзіны 3 тысячагоддзя да н. э. аднак яго вобраз можа мець значна болей старажытныя карані. Згодна шумерскаму спісу валадароў, ён з'яўляўся трэцім кіраўніком найстаражытнейшай дынастыі Урука на працягу 420 гадоў. У эпасе пра Гільгамеша ён і Нінусун названы бацькамі Гільгамеша. 

|  |
| --- |
| **I дынастыя Урука** |
| Папярэднік:**Энмеркар** | **Валадар Урука****Пасля 3000 г. да н.э.** | Пераемнік:**Думузі** |
|

Эпічны герой
------------

Лугальбанда — галоўны герой трох эпічных паэм. У першай «Лугальбанда і Нінсун», якая цалкам не захавалася, ён заляцаецца перад дачкой валадара Энмеркара. У другой «У горнай пячоры» на дарозе да краіны Арата хворы Лугальбанда трапляе ў пячору, дзе павінен выжыць або памерці. Дзякуючы малітве багам ён выжывае. Трэцяя паэма з'яўляецца працягам другой. У ёй Лугальбанда сустракае птушаня, якое корміць. Раптам аказваецца, што яно належыць вялізарнай птушцы Анзу з галавой ільва. Птушка, удзячная за клопат чалавека, дапамагае яму з неймавернай хуткасцю дасягнуць Араты, дзе Энмеркар беспаспяхова вядзе аблогу. Лугальбанда зноў хутка перамяшчаецца ў Урук і пытае дапамогі багіні Інаны. Тая дае параду для Энмеркара, якую Лугальбанда дастаўляе валадару.

Шанаванне
---------

Мяркуецца, што ў перыяд трэцяй дынастыі Ура вылучыўся асобны культ Лугальбанды і Нінсун як продкаў валадароў-лугаляў. Але болей пра яго вядома з запісаў 2 тысячагоддзя да н. э. калі ў канцы XIX ст. да н. э. або ў пачатку XVIII ст. да н. э. у Уруку быў пабудаваны асобны храм для шанавання Лугальбанды і Нінсун. У прысвячэнні яны называліся божымі бацькамі мясцовага валадара.

Спасылкі
--------

* Lugalbanda and the Anzud bird
* Ainsley Hawthorn, The Fish and the Tamarisk: Sexual and Celestial Symbolism in "Lugalbanda and the Anzu Bird"
* Fierce lions, angry mice and fat-tailed sheep. Animal encounters in the ancient Near East
* C. Jay Crisostomo, THE SUMERIAN DISCOURSE MARKERS U₄-BA AND U₄-BI-A
**Шматпалярнасць** у палітыцы прадугледжвае наяўнасць у свеце некалькіх палюсоў сілы (ваенны полюс, цывілізацыйны полюс, палітычны полюс і эканамічны полюс), не праўзыходных і не распаўсюджваюць свой уплыў адзін на аднаго. Аднак паняцце «шматпалярнасці» часта блытаюць з «многоцентричностью» — наяўнасцю ў свеце некалькіх цэнтраў сілы. У 1989 годзе з заканчэннем халоднай вайны, біпалярны свет (па сутнасці — бицентричный) (ЗША і СССР) паступова змяняецца многоцентричным, дзе не павінна быць двух супрацьлеглых цэнтраў і перыферыі ў выглядзе трэцяга свету, але тэарэтычна, кожнай самастойнай краінай будзе праводзіцца свая ўнутраная і знешняя палітыка.

У больш шырокім сэнсе тэрмін шматпалярнасць азначае выхад за рамкі фармальнай логікі, пабудаванай на бінарных прынцыпах («ісціна»-«хлусня», гл.Дыялектыка).

У пачатку 2000-х гадоў тэорыя шматпалярнасці стала праграмнай для цэлага шэрагу міжнародных арганізацый і клубаў, якія развіваюцца краін, у тым ліку БРІКС.

Гл. таксама
-----------

* Біпалярнасць

Зноскі
------

1. ↑  ТЕОРИЯ МНОГОПОЛЯРНОСТИ В ИДЕОЛОГИИ МЕЖДУНАРОДНОГО КЛУБА БРИКС **(нявызн.)**.  Cyberleninka. Праверана 30 кастрычніка 2015.

Спасылкі
--------

* Барацьба за шматпалярнасць
**Залі́ў Прынцэ́сы Шарло́ты** (англ.: Princess Charlotte Bay) — заліў у паўночна-ўсходняй частцы Аўстраліі, які абмывае паўвостраў Кейп-Ёрк у штаце Квінсленд. З’яўляецца часткай Каралавага мора. 

Заліў знаходзіцца прыкладна за 350 км на паўночны ўсход ад горада Кэрнс. У яго заходняй частцы размешчаны астравы Фліндэрс і мыс Мелвіл. З’яўляецца часткай Нацыянальнага марскога парку Грэйт-Барыер-Рыф, а таксама абмывае берагі Нацыянальнага парку Лейкфілд. У заліў упадаюць рэкі Нарманбі, Бізант, Норт-Кенэдзі і Морхед.

Заліў быў адкрыты ў 1815 годзе брытанскім лейтэнантам Чарльзам Джэфрызам (англ.: Charles Jeffreys), які назваў яго ў гонар прынцэсы Шарлоты (англ.: Princess Charlotte Augusta of Wales), адзінай дачкі Георга IV.

Зноскі
------

1. ↑  Princess Charlotte Bay (англ.).  Encyclopædia Britannica Online. Праверана 29 студзеня 2009.
2. ↑  Jeffreys, Charles (1782—1826) (англ.).  Australian Dictionary of Biography. Праверана 29 студзеня 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Рымская правінцыя Лугдунская Галія каля 58 да н.э. 
Рымская правінцыя Лугдунская Галія каля 120 года.
**Лугдунская Галія** (лац.: Gallia Lugdunensis) — правінцыя Рымскай імперыі з цэнтрам у горадзе Лугдунум (суч. Ліён), якая займала тэрыторыю сучаснай паўночнай Францыі. Першапачаткова межавала на паўночным усходзе па рэках Сена і Марна з Белгікай, на поўдні па рацэ Гарона з Аквітаніяй. У кіраванне Аўгуста частка тэрыторыі Лугдунскай Галіі паміж Гаронай і Луарай адышла да Аквітаніі, а ўсходняя яе частка ўвайшла ў склад новай правінцыі Верхняя Германія. Мела статус імператарскай правінцыі.

Лугдунская Галія ўвайшла ў склад Рымскай дзяржавы пасля заваяванняў Юлія Цэзара (гл. Гальская вайна). Была досыць хутка раманізавана, і ў наступныя часы захоўвала вернасць Рыму ў барацьбе з германскімі плямёнамі.

У 68 была цэнтрам паўстання вайскавода Віндэкса, які прывёў да звяржэння Нерона і пачатку смутнага часу аж да прыходу да ўлады Веспасіяна.

З часоў Дыяклетыяна найбуйнейшая правінцыя дыяцэзіі, названай Гальскай, у якой акрамя кельцкіх плямёнаў гельветаў і белгаў жылі германцы. Разам з В'енскай (лац.: Viennensis), Брытанскай (лац.: Britanniae) дыяцэзіямі, (абедзве населеныя кельтамі), і Іспанскай (лац.: Hispaniae) дыяцэзіяй ўтварала прэтарыянскую прэфектуру, якая таксама называлася Гальскай і падпарадкоўвалася заходняму імператару.

Спасылкі
--------

* Брытаніка. Лугдунская Галія.

|  Правінцыі Рымскай імперыі ў 120 годзе |
| --- |
| 
Азія · 
Аквітанія · 
Асірыя · 
Афрыка · 
Ахея · 
Балеары · 
Белгіка · 
Бетыка · 
Брытанія · 
Верхняя Германія · 
Віфінія · 
Галатыя · 
Дакія · 
Далмацыя · 
Егіпет · 
Італія · 
Іўдзея · 
Камяністая Аравія · 
Кападокія · 
Кілікія · 
Кіпр · 
Камагена · 
Корсіка і Сардзінія · 
Коцкія Альпы · 
Крыт і Кірэнаіка · 
Лікаонія · 
Лікія · 
Лугдунская Галія · 
Лузітанія · 
Маўрэтанія · 
Македонія · 
Малая Арменія · 
Мёзія · 
Нарбонская Галія · 
Ніжняя Германія · 
Норык · 
Нумідыя · 
Асраена · 
Памфілія · 
Панонія · 
Пенінскія Альпы · 
Прыморскія Альпы · 
Пісідыя · 
Понт · 
Рэцыя · 
Сірыя · 
Сіцылія · 
Месапатамія · 
Цопк (Сафена) · 
Тараконская Іспанія · 
Фракія · 
Эпір
 |
**Спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімпік-2011»**, поўная назва **Шматпрофільны спартыўны-забаўляльны цэнтр г. Маладзечна** — спартыўна-забаўляльны комплекс у Маладзечне (Беларусь), размешчаны па вул. Вялікі Гасцінец, 102. Складаецца з некалькіх аб’ектаў: шматфункцыянальнай спартыўна-відовішчнай арэны ўмяшчальнасцю 2200 гледачоў, басейна, тэнісных кортаў, аквапарку і г. д. Урачыстае адкрыццё арэны адбылося 10 лістапада 2011 года ў рамках «Дажынак-2011» у горадзе Маладзечна.

Архітэктура
-----------

Архітэктарамі комплексу з’яўляюцца А. Шафрановіч, Э. Длугуновіч. Комплекс будынку выкананы ў бела-жоўтай каляровай гаме. Апроч уласна лядовай каробкі, будынак складаецца са шматлікіх памяшканняў для культурых, спартыўных і забаўляльных мэт: На выгнутым дугой галоўным фасадзе, паверхі якога каскадам навісаюць адна над адной, вітражным шкленнем вылучана зона фае.

Спартыўныя мерапрыемствы
------------------------

На арэне свае хатнія матчы АЧБ праводіць клуб «Дынама-Маладзечна». Апроч спартыўна-відовішчнай арэны ёмістасцю 2200 гледачоў у склад арэны ўваходзяць тэнісныя корты, басейн і аквапарк, боўлінг, саўна і шматлікае іншае. На базе новага цэнтра адкрыта дзіцяча-юнацкая спартыўная школа «Алімпік-2011».

Спасылкі
--------

* Інфармацыя аб арэне Архівавана 20 мая 2014.
* Інфармацыя аб арэне Архівавана 3 ліпеня 2014.
Разгорнуты французскі крэп з начынкай
**Крэпы** (фр.: сrepes) — страва французскай кухні; надзвычай тонкія бліны з разнастайнымі начынкамі. У крэпы не дадаюць цукар, таму смакавую ноту вызначае начынка.

Асаблівасці гатавання
---------------------

Крэпы
Выпякаюць крэпы на крэпніцы — вялікай патэльні-пласкадонцы без ручак або проста круглай гарачай паверхні.

Звычайна салёнай начынкай для крэпаў, якія падаюцца на абед ці вячэру, могуць быць сыр, вяндліна, яйкі, рататуй, грыбы, артышокі (у некаторых рэгіёнах) і розныя мясныя прадукты.

Салодкія крэпы можна ёсць пад час сняданка або ў якасці дэсерта. Салодкія крэпы могуць быць начынены або проста сервіраваны *Nutella*, варэннем, цукрам, кляновым сіропам, лімонным сокам, узбітымі вяршкамі, джэмамі з садавіны, заварным крэмам або кавалачкамі мяккай садавіны ці канфіцюрам.

Віды крэпаў
-----------

Mille crêpe
Крэпы асабліва папулярныя ў Францыі. Звычайна крэпы гатуюцца з наступных інгрэдыентаў: мукі, яек, малака, алею і дробку солі. Крэпы, як правіла, двух відаў: *салодкія крэпы* (*crêpes sucrées*) зроблены з пшанічнай мукі і злёгку падсалоджаныя; і *салёныя галеты* (*crêpes salées*) з грачанай мукі і непадсалоджаныя. Назва *"галета"* пайшла ад французскага слова *galet* ("галька"), бо першыя галеты гатаваліся на гальцы, якая награвалася з дапамогай агню. Цеста з грачанай мукі без глютэну, што робіць магчымым для людзей, якія маюць алергію або непераноснасць глютэну, есці гэты від крэпаў.

*Mille crêpe* — французскі пірог, зроблены з многіх слаёў крэпаў. Слова *mille* азначае "тысяча", маючы на ўвазе вялікую колькасць слаёў крэпаў.

Яшчэ адзін традыцыйны французскі і бельгійскі від крэпаў — крэпы Сюзет, крэпы з злёгку нацёртай апельсінавай лупінай і лікёрам (звычайна Grand Marnier).

Культура і крэпы
----------------

У Францыі крэпы традыцыйна падаюцца на Грамніцы (*La Chandeleur*), які святкуюцца 2 лютага. Гэты дзень быў першапачаткова Днём Блаславення Дзевы Марыі, але стаў вядомы ў Францыі як "Le Jour des Crêpes" (літаральны пераклад "Дзень крэпаў", але часам яго ў размове называюць "Нацыянальны дзень крэпаў"), спасылаючыся на традыцыю частавання гасцёў крэпамі. Лічылася, што калі злавіць крэп патэльняй у правай руцэ, пасля таго як падкінуць яго ў паветра, і трымаючы залатую манету ў левай руцэ, у гэтым годзе будзе багацце.

Зноскі
------

1. ↑  Hesser, Amanda.  The Way We Eat: Building a Modern, Multistoried Dessert **(нявызн.)**, *The New York Times* (15 мая 2005).
2. ↑  Courtine, Robert J. (1984), *Larousse gastronomique* (French edition), Paris: Librairie Larousse.
3. ↑  
Clay, Xanthe.  With a flame in your art **(нявызн.)**, *Telegraph.co.uk* (17 лютага 2007). Праверана 25 красавіка 2008.
4. ↑  Redmond, Barbara (2012-01-30). La Chandeleur – Le Jour des Crêpes. Retrieved on 2012-02-28 from .

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Крэпы на Вікісховішчы |

* Рэцэпты крэпаў  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Батан.
**Уладзімір Іванавіч Батан** (нар. 28 студзеня 1961, в. Мардзвін Петрыкаўскага раёна Гомельскай вобласці) — беларускі інжынер і палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі, інжынер-механік.

Служыў у радах Узброеных Сіл. Працоўную дзейнасць пачаў галоўным інжынерам калгаса «Шлях Леніна» Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці. Працаваў начальнікам змены, майстрам па рамонту кранавага абсталявання і металаканструкцый, старшым майстрам, начальнікам цэха рамонту металургічнага абсталявання рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Беларускі металургічны завод» у горадзе Жлобіне.

Выбіраўся дэпутатам Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Республікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  ПАРЛАМЕНТ. Национальное собрание Республики Беларусь четвертого созыва
**Спарасіс кучаравы**, або **грыбная капуста** (*Sparassis crispa*) — ядомы грыб сямейства спарасісавых.

Пладовае цела дыяметрам 10—35 см, масай да 10 кг, круглаватае, моцнагалінастае, мясістае, падобнае да галоўкі цвятной капусты (адсюль другая назва), у сухім стане рогападобнае, белаватае, крэмава-жоўтае, пазней бурае; шматлікія галінкі лісцепадобныя, хваліста-кучаравыя з зубчастым краем, пакрытыя гіменіем. Тканка белая, валакністая, смакам і пахам нагадвае грэцкі арэх. Ножка кароткая, тоўстая, знаходзіцца ў зямлі. Споры памерам 5—7,5 х 3—5 мкм, эліпсаідальныя, гладкія, з кропляй алею, жаўтаватыя.

Від з дыз'юнктыўным арэалам. Пашырэнне: Заходняя Еўропа, Прыбалтыка, Украіна, Каўказ, Заходняя Сібір, Алтай, Далёкі Усход, Паўночная Амерыка. На тэрыторыі Беларусі рэдкі від.

Расце ў хвойных, пераважна сасновых лясах, каля асновы ствалоў, радзей на свежых пнях, выклікае жоўта-бурую гніль каранёў і асновы ствалоў хвоі. Трапляюцца адзінкавыя пладовыя целы. Пладаносіць у жніўні-лістападзе.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 471. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.
Унутраныя пабудовы
**Чытаргарх** (раджастхані: चित्तौड़ दुर्ग ) — фартыфікацыйна-палацавы комплекс каля аднайменнага горада на поўдні індыйскага штата Раджастхан. Разам з іншымі крэпасцямі Раджастхана ўключана ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Лічыцца, што крэпасць была пабудавана ў VIII ст. З'яўляўся буйным ваенным і адміністрацыйным цэнтрам раджпутаў. У 1586 г. была захоплена магольскім імператарам Акбарам Вялікім, пасля чаго пакінута. 

Крэпасць займае плошчу 280 га і ўключае 65 пабудоў, у тым ліку 4 палацы, 10 умацаваных брам, 19 храмаў.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крэпасць Чытаргарх
* Fort of Chittorgarh
* History Of Chittorgarh
* Hill Forts of Rajasthan Архівавана 28 верасня 2015.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Карызна.

**Уладзімір Іванавіч Карызна** (нар. 25 мая 1938, в. Закружка, Мінскі раён) — беларускі паэт, перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1961) працаваў выкладчыкам беларускай і рускай мовы і літаратуры ў Опсаўскай сярэдняй школе на Браслаўшчыне (1961—1967), у гэты час узначальваў літаратурнае аб’яднанне пры раённай газеце «Браслаўская звязда». Пазней рэдактар, старшы рэдактар, загадчык аддзела беларускай музыкі Рэспубліканскага радыё (1967—1980), рэдактар аддзела навукі і мастацтва часопіса «Полымя» (1980—1981), старшы рэдактар, загадчык рэдакцыі літаратуры для дашкольнікаў выдавецтва «Юнацтва» (1981—2001), намеснік галоўнага рэдактара часопіса «Крыніца» (2002).

Творчасць
---------

Першы верш надрукаваў у 1956 г. (газета «Чырвоная змена»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Край мой сінявокі» (1963), «Жураўліны досвітак» (1969), «Святло ліўня» (вершы і паэма, 1972), «Цеплыня» (паэма, вершы, песні, 1977), «Цішыня баразны» (вершы і паэма, 1981), «Шумяць вербы» (вершы, песні, 1982), «Музыка ў свеце» (1985), «Расколіна на Звоне Свабоды» (1986), «Душы разгуканай мелодыя» (вершы, паэмы, песні, 1988), «Хвіліна святла» (Выбранае, 2003), «Доля Русь наша Белая» (выбранае ў серыі «Беларускае паэзія XXI стагоддзя», 2007).

Аўтар кніжак вершаў для дзяцей «На сяле ў бабулі» (1975), «Кыонг і яго сябры» (1982), «Малююць дзеці» (з А.Вольскім, 1984), «Зямля — два паўшар’і» (1988), «Мір і сонейка для ўсіх» (1990).

Больш за дзвесце вершаў пакладзена на музыку лепшымі беларускімі кампазітарамі. З Карызнам супрацоўнічалі Юрый Семяняка, Яўген Глебаў, Дзмітрый Смольскі, Ігар Лучанок, Эдуард Ханок, Леанід Захлеўны, Уладзімір Карызна-малодшы. Выдадзены зборнікі песень «Клубныя вечары» (1979), «Люблю цябе, Белая Русь» (1984), «Салавей спявае» (1990).

Пераклаў зборнік вершаў А.Матуціса «Мамін пірог» (1986), шматлікія вершы дзіцячых пісьменнікаў для серыі «Бібліятэка дзіцячай літаратуры народаў СССР».

Аўтар слоў да гімна Беларусі.

Прызнанне
---------

* Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996, у аўтарскім калектыве) — *за «Бібліятэку дзіцячай літаратуры народаў СССР» у 15 тамах*.
* Ордэн Францыска Скарыны (2002).
* Літаратурная прэмія «Залаты купідон» (2007).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Творы Уладзіміра Карызны на Беларускай Палічцы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1021938475 · ISNI: 0000 0001 1130 3339 · NUKAT: n2008126401 · VIAF: 161747221 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Собалева.

**Любоў Паўлаўна Собалева** (нар. 17 кастрычніка 1960, пас. Леніна, Бабруйскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі гісторык. Спецыяліст па гендэрнай гісторыі Беларусі XIV—XVIII стагоддзяў. Папулярызатар гістарычных ведаў на беларускім радыё і тэлебачанні.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 17 кастрычніка 1960 года ў пасёлку Леніна Бабруйскага раёна.

Скончыла ў 1983 годзе гістарычны факультэт МДПІ імя А. А. Куляшова.

З 1991 года працуе ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі: малодшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі XIII—XVIII стагоддзяў; навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі Сярэдніх вякоў і пачатку Новага часу, аддзела гісторыі Беларусі IX—XVIII стагоддзяў.

Адначасова выкладчык кафедры гісторыі Беларусі Старажытнага часу і Сярэдніх вякоў гістфака БДУ. З 2010 года намеснік старшыні прафсаюзнай арганізацыі работнікаў НАН Беларусі.

У 2004 годзе аўтар і вядучая цыклаў праграм па гісторыі Беларусі («Наша Мінуўшчына», «Эўрыка») на Беларускім радыё. З 1997  года аўтар і вядучая штодзённай праграмы «Хвіліна з гісторыкам» (150 выпускаў штогод) Міждзяржаўнай тэлерадыёкампаніі «Мір».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Напрамкі даследаванняў: культура Беларусі XVI—XVIII стагоддзяў, гендарная гісторыя, інстытут сям’і Вялікага Княства Літоўскага у XIV—XVII стагоддзях.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровай граматай Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь за папулярызацыю гістарычных ведаў у сродках масавай інфармацыі.

Бібліяграфія
------------

Удзел у калектыўных працах
* Каралева Соф’я і гарады, якія прадвызначылі яе лёс. Мінск, 2015; 2018.
* Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. Мінск, 2008; Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII стст.). Мінск, 2004.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Марозаў, 2022

Літаратура
----------

* СОБАЛЕВА Любоў Паўлаўна // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.
**Замак** або **крэпасць Акерсхус** (Akershus Festning, Akershus slott) - замак у Осла, сталіцы Нарвегіі.

Гісторыя
--------

Заснавальнікам замка лічыцца кароль Хокан V Магнуссан. Разам з крэпасцю ў нарвежскім Тэнсбергу яна была наймацнейшай цытадэллю Скандынавіі. Паводле легенды, кароль заклаў замак пасля таго, як на яго напаў Альва Эрлінгссан з Сарпсборга. Гэта першы выпадак у гісторыі нарвесжкай архітэктуры, калі замак быў пабудаваны з цэглы і каменя. 

Замак перажыў аблогу 1308 года (шведы пад кіраўніцтвам Эрыка Кнутссана). У 1527 г. замак згарэў дашчэнту і быў перабудаваны з каменя цыстэрыянскага абацтва з суседняга вострава.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4426499-9 · VIAF: 3963148997597159870009 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Галота.

**Любоў Васільеўна Галота** (укр.: Гали́на Васи́лівна Москале́ць; нар. 31 снежня 1949, Крывы Рог, Днепрапятроўская вобласць) — украінская пісьменніца (паэтка, публіцыстка, празаік) і журналістка. Лаўрэат Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (2008). Заслужаны работнік культуры Украіны.

Біграфія
--------

Нарадзілася 31 снежня 1949 года ў Крывым Рогу Днепрапятроўскай вобласці ў сям’і шахцёраў. У 1972 годзе скончыла філалагічны факультэт Днепрапятроўскага дзяржаўнага ўніверсітэта.

У Днепрапятроўску працавала журналістам у абласных газетах «Зоря», «Прапор юності» і на абласным радыё.

З 1983 года жыве ў Кіеве. Працавала ў выдавецтвах «Молодь», «Радянський письменник». З 1995 года — галоўны рэдактар усеўкраінскага евангелізацыйнага штотыднёвіка «Слово Просвіти».

Любоў Галота арганізавала і выдавала першы жаночы культуралагічны часопіс незалежнай Украіны «П’ята пора». Аўтар сцэнарыяў многіх масавых гулянняў і мерапрыемстваў украінскай сталіцы.

Рэдагавала кнігу «Жыццё і чын Анатоля Пагрыбнага. Навуковая разведка, артыкулы, мемуары»..

Са снежня 2016 года па 2019 год была членам Камітэта Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі.

Член Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны з 1977 года. Была членам КПСС (з 1979 года). Член Усеўкраінскага таварыства «Асвета» імя Т. Шаўчэнкі з 1989 года, член Цэнтральнага праўлення гэтай арганізацыі. Член Народнага Руху Украіны з 1989 года.

Творы
-----

* Зборнікі вершаў «Народжена в степах» (1976), «Весняне рівнодення» (1979), «Горицвіт» (1980), «Вікна» (1983), «Жінки і птиці» (1986), «Дзеркала» (1988), «На чоловічий голос» (1996), «Опромінена часом» (2001).
* Кнігі публіцыстыкі: «Дитя людське» (2002), «Сотворіння» (2005).
* Раманы: «Епізодична пам’ять» (2007).
* Некалькі кніг для дзяцей.

Узнагароды
----------

* Прэмія Грузінскай ССР імя Уладзіміра Маякоўскага (1981),
* прэмія Уладзіміра Сосюры «Любіце Украіну» (2001),
* Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (2008) — *за раман «Эпізадычная памяць»*,
* Літаратурна-мастацкая прэмія імя Вольгі Кабылянскай (2012),
* Заслужаны работнік культуры Украіны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Шарова Є. В. Голота Любов Василівна // Українська літературна енциклопедія : В 5 т. / редкол.: І. О. Дзеверін (відповід. ред.) та ін. — К. : Голов. ред. УРЕ ім. М. П. Бажана, 1988. — Т. 1 : А—Г. — С. 447.
* Письменники Радянської України : біобібліографічний довідник / авт.-упоряд.: В. К. Коваль, В. П. Павловська. — К. : Радянський письменник, 1981. — 327 с. — С. 52.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | CiNii: DA1040609X · GND: 1056107197 · ISNI: 0000 0000 8321 3140 · LCCN: n78040027 · VIAF: 115333894 |
**Крэпасць Бойен** (польск.: Twierdza Boyen) — абаронны комплекс размешчаны на захад ад гораду Гіжыцка, на вузкім пярэсмыку паміж азёрамі Негоцін і Кісайна. Пабудаваная ў 1844-1856 гадах крэпасць была галоўным звяном у ланцугу ўмацаванняў, якія абаранялі прускую дзяржаву з усходу. Сёння крэпасць з'яўляецца адным з найбольш выдатна захаваных прыкладаў прускай школы фартыфікацый.

Гісторыя
--------

Ідэя будаўніцтва крэпасці належыць прускім генералам Карлу фон Грольману і Герману фон Бойену. У 1841 годзе кароль Фрыдрых Вільгельм IV выдаў дэкрэт аб будаўніцтве крэпасці ў рэгіёне горада Гіжыцка. Першыя земляныя работы пачаліся ў 1843 годзе. Краевугольны камень быў закладзены 4 верасня 1844 года.

Распрацоўка архітэктурнага праекту комплексу, якую пачаў генерал Эрнст Людвіг фон Астэр, была закончаная толькі ў 1846 годзе. У гэтым жа годзе кароль Фрыдрых назваў крэпасць «Крэпасць Бойен» (Feste Boyen).

Будаўніцтва паасобных аб’ектаў крэпасці закончылася ў 1853 годзе. Пабудаваныя былі казармы, збожжасховішчы, склады зброі, унутраныя камунікацыйныя шляхі і падземныя збудаванні.

Годам завяршэння будаўніцтва крэпасці лічыцца 1855 год.

Комплекс пастаянна мадэрнізаваўся разам з развіццём ваеннай тэхнікі. Калі ў 1868 годзе ў Гіжыцку была пракладзеная чыгунка, доступ да яе атрымала таксама крэпасць.

Падчас першай сусветнай вайны крэпасць добра прадэманстравала сваё стратэгічнае значэнне. 26 жніўня 1914 года каля яе адбылося жорсткае сутыкненне, аднак немцы не здалі крэпасць расійкім войскам.

У 1945 годзе, калі войскі 3-га Беларускага фронту акружылі Гіжыцк і прымусілі здацца IV армію генерала Фрыдрыха Хосбаха, крэпасць была ўзята Чырвонай арміі без аніводнага стрэлу.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны да 1957 года крэпасць займала польская армія. Пазней аб’ектам пачалі кіраваць грамадзянскія ўлады. Будынкі крэпасці спрабавалі адаптаваць пад прамысловую дзейнасць. Напрыклад, на яе тэрыторыі дзейнічалі шматлікія аб’екты сельскай і харчовай прамысловасці, у тым ліку птушкафабрыка, склады збожжа і г.д.

У 1994 годзе гарадскія ўлады перадалі крэпасць у кіраванне Таварыства аматараў крэпаьці Бойен. Арганізацыя прыбрала тэрыторыю крэпасці, наладзіла маніторынг і праводзіць паступовую мадэрнізацыю гістарычная комплексу.

Сёння крэпасць адкрытая для турыстаў. Тут знаходзіцца Музей крэпасці Бойен.

Апісанне
--------

Тэрыторыя крэпасці складае каля 100 гектараў і мае форму шасціканцовай зоркі з шасцю абарончымі фортамі.

Крэпасць акружаная каменна-цагляным мурам даўжынёй у 2303 метры. Вакол муру знаходзіўся сухі роў.

У кутах агароджы пабудаваныя сховішчы для жаўнераў. У склад комплексу, апрача шматлікіх будынкаў, уваходзілі таксама розныя земляныя аб'екты: валы, схілы, пандусы і вучэбныя плошчы.

Зноскі
------

1. ↑  Запрашаем у крэпасьць Бойен (ФОТА)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крэпасць Бойен
**Шо** — курганны могільнік каля вёскі Шо Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 0,9 км на ўсход ад вёскі, у лесе справа ад дарогі ў Ліпава.

Апісанне
--------

35 насыпаў вышынёй 1-3 м, дыяметрам 4-10 м. Даследавалі ў 1939 годзе А. Цэгак-Галубовіч і У. Галубовіч, раскапана 16 курганоў. У 15 шкілеты ляжалі ў падкурганных ямах, у 1 — на грунце. У 1 магільнай яме пад насыпам быў шкілет дзіцяці у багатым адзенні. На яго грудзях ляжала засцёжка падковападобнай формы, на бёдрах — рэшткі пояса ў выглядзе круглых і сэрцападобных металічных пласцінак з рэльефным штампавальным арнаментам і спражкі сэрцападобнай формы, на поясе — нож, на руках — пярсцёнкі, на правай руцэ — бранзалет, у нагах — вялікая сякера з шырокім лязом, паблізу магілы — чэрап барана. У іншых курганах знойдзены гладкія бранзалеты з вузкімі канцамі на правай ці левай руцэ, нажы, крэсіва, сякеры з шырокім лязом, наканечнікі коп’яў. У адным з пахаванняў знойдзены сярэбраны медальён — імітацыя арабскага дырхема канца X — пачатку XI стагоддзя. У 1981 годзе абследавала Л. У. Дучыц. Курганы датуюцца XI—XIII стст. належалі полацкім крывічам.

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі // Гісторыя Залескага краю / Р. Шарыпкін. — Глыбокае : Вольнае Глыбокае, 2002. — С. 8-13.
* Глыбоцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 224—239.

Спасылкі
--------

* Шо (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзюба (значэнні).

**Уладзімір Іванавіч Дзюба** (нар. 24 лютага 1946, Палтава, УССР) — беларускі паэт
, драматург
.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 24 лютага 1946 года ў Палтаве ў сям’і служачых. Дзяцінства прайшло ў вёсцы Патапаўка Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вабласці. Пасля заканчэння аддзялення беларускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1968) працаваў выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры ў Мікалаеўскай сярэдняй школе Буда-Кашалёўскага раёна. Служыў у Савецкай Арміі (1968—1969), працаваў рэдактарам на Гомельскай студыі тэлебачання (1970—1972), літсупрацоўнікам газеты «Гомельская праўда» (1972—1977). З 1978 г. — карэспандэнт газеты «На страже Октября» (Мінск), з 1980 г. — старшы рэдактар літаратурна-драматычнага вяшчання на Беларускім радыё. Сябра СП СССР з 1986 г.

Творчасць
---------

Першы верш апублікаваў у буда-кашалёўскай раённай газеце «Ленінскі шлях» у школьныя гады. З вершамі ў рэспубліканскім друку выступіў упершыню ў 1963 г. (газета «Чырвоная змена»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Вуліцы без назваў» (1972), «Кругазварот» (1976), «Карані бліскавіцы» (1986). Напісаў радыёп’есы ў вершах «Жыццё рэвалюцыянера» (з А. Пётухам, пастаўлена ў 1987 г.), «Я. Арлоўскі» (пастаўлена ў 1989 г.), «Нарачным. Рукевічу. Рылееў» (пастаўлена ў 1990 г.).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2013006763 · VIAF: 295012776 |
**Любоў Якаўлеўна Майзель** (21 снежня 1908, г. Ваўкавыск — 25 жніўня 1978, г. Алматы) — тэатральная актрыса, Народная артыстка Казахскай ССР (1955). Муж — савецкі тэатральны акцёр, рэжысёр, педагог, заслужаны артыст Казахскай ССР Віктар Дз’якаў.

Біяграфія
---------

Тэатральную адукацыю атрымала ў студыі харкаўскага Тэатра Пралеткульта. У перыяд з 1925 па 1928 год працавала ў гэтым тэатры. У перыяд з 1930 па 1935 год — у ленінградскім Тэатры Пралеткульта. Пачынаючы з 1935 года каля 40 гадоў працавала ў Алма-Ацінскім рускім тэатры драмы.

У рэпертуары Майзель ролі ў п’есах А. Астроўскага — Кабаніха («Навальніца», 1938), Агудалава («Беспасажніца», 1948), Мурзавецкая («Ваўкі і авечкі», 1964), М. Горкага — Меланья («Ягор Булычоў і іншыя», 1951), у спектаклях па творах Ф. М. Дастаеўскага — Бубнова («Прыніжаныя і абражаныя», 1956), Абноскіна («Сяло Сцяпанчыкава і яго насельнікі», 1971), у савецкіх п’есах — маёр Грэч («Так і будзе» К. М. Сіманава, 1945), мадам Ксідзіяс («Інтэрвенцыя» Л. І. Славіна, 1948), Дунька («Любоў Яравая» К. А. Транёва, 1952), у п’есах замежных аўтараў — місіс Старкуэдар («Крадзеж» Дж. Лондана, 1955), Ліна Розэ («Фізікі» Ф. Дзюррэнмата, 1966) і інш. Асабліва атрымліваліся ў Майзель вострахарактарныя ролі.

Зноскі
------

1. ↑  21 снежня 1908 г. у Ваўкавыску нарадзілася савецкая тэатральная актрыса, Народная артыстка Казахскай ССР (1955) Любоў Якаўлеўна МАЙЗЕЛЬ.