**Ю́вяскюля** (фінск.: Jyväskylä [ˈjyvæsˌkylæ]) — горад і муніцыпалітэт у цэнтральнай Фінляндыі, адміністрацыйны цэнтр ляні Кескі-Суомі. Насельніцтва — 128,2 тыс. жыхароў. Размешчаны за 147 км на паўночны ўсход ад Тамперэ і 270 на поўнач ад Хельсінкі, паблізу азёр Пяянэ і Кейтэлэ. Быў заснаваны па ўказе імператара Мікалая I ад 22 сакавіка 1837 года.

Эліяс Лёнрат, укладальнік фінскага нацыянальнага эпасу Калевала, даў гораду мянушку «Афіны Фінляндыі», якая апісвае вялікую ролю Ювяскюля як адукацыйнага цэнтра і першага месца ў свеце па забеспячэнні адукацыі на фінскай мове.

Па апытаннях грамадскай думкі, у 2012 годзе Ювяскюля займае трэцяе месца па ўзроўні прывабнасці для пражывання сярод фінскіх грамадзян.

У Ювяскюлі ёсць універсітэт, Універсітэт прыкладных навук Ювяскюля, прафесійны каледж Gradia і некалькі іншых навучальных устаноў. Самым значным працадаўцам у гэтай галіне з'яўляецца Valmet Oyj.

Гісторыя
--------

Гарадская плошча ў Ювяскюля ў пачатку 20 стагоддзя
Kirkkopuisto Park у пачатку 1990-х
Фабрыка Jyskä Valmet у 1970-х.
У рэгіёне Ювяскюля ёсць археалагічныя знаходкі каменнага веку. Земляробствам тут ужо пачалі займацца 3500 гадоў таму. Паводле найстарэйшых падатковых дакументаў (*maakirja*) у раёне Ювяскюля было сем маёнткаў у 1539 годзе. Аднаму з іх, маёнтку Матыла, належала тэрыторыя ад сяла *Keljo* да вёсак *Vesanka* і *Palokka*. Найстарэйшай нерухомасцю ў Ювяскюля з'яўляецца сядзіба Лахты, якая ўзнікла, калі маёнтак Матыла быў падзелены паміж двума братымі ў 1600 годзе. Гісторыя сядзібы Лахты і сям'і Лахты аказала значны ўплыў на развіццё рэгіёну Ювяскюля.

Горад Ювяскюля быў заснаваны 22 сакавіка 1837 года рускім царом Мікалаем I. Інфраструктура горада была пабудаваны з нуля. Першапачаткова горад быў пабудаваны паміж возерам Ювясярві (якое падлучана да Пяянэ) і хрыбтом Ювяскюля.

Стварэнне школ у 1850-х і 1860-х гадах аказалася самым важным крокам з пункту гледжання наступнага развіцця Ювяскюля. Першыя тры фінамоўныя школы ў свеце былі заснаваныя ў Ювяскюля, потым ліцэй ў 1858 годзе, каледж для настаўнікаў у 1863 годзе і школа для дзяўчынак у 1864 годзе. Добра адукаваныя выкладчыці і вучні з розных куткоў краіны змянілі атмасферу Ювяскюля незваротна.

На пачатку 20-га стагоддзя горад пашырыўся ў некалькі разоў. Большая частка сучаснага Ювяскюля была пабудавана пасля Саветска-фінскай вайны 1941-1944, калі бежанцы з Карэліі і іншых частак краіны пераехалі ў горад і ім было вельмі неабходна жыллё. У 21-м стагоддзі Ювяскюля хутка расце — больш за 1000 жыхароў у год.

Былы муніцыпалітэт *Säynätsalo* быў далучаны да Ювяскюля ў 1993 годзе, а 1 студзеня 2009 года — муніцыпалітэты Jyväskylän maalaiskunta і Korpilahti.

Этымалогія
----------

Другая частка назвы горада *kylä* азначае *вёска*. Першая частка назвы горада *jyväs* звязана з цісам і прускім словам *juwis*. Акрамя таго, існуе версія, што слова *jyväs* азначае адлюстраванне сонца ад паверхні вады.

Кіраванне
---------

Гарадскі савет у Ювяскюля з'яўляецца асноўным органам прыняцця рашэнняў на мясцовым узроўні. Яго 75 членаў абіраюцца раз у чатыры гады на муніцыпальных выбарах. Гарадскі савет абірае мэра. Цяперашні мэр з'яўляецца Марку Андэрсан, былы мэр горада Лапеэнранта.

Геаграфія
---------

Ювяскюля знаходзіцца ў фінскім азёрным краі. На тэрыторыі Ювяскюля знаходзіцца 328 азёр. Азёры і рэкі складаюць 20,1 % (295 км2) ад агульнай плошчы горада. Найбуйнейшыя азёры Пяянэ, Лепявесі, Туаміяярві, Палокаярві, Луанецярві і Алваярві-Кортаярві. Цэнтр горада размешчаны на беразе невялікага возера Ювасярві.

Пейзаж у Ювяскюля узгорысты, лясісты і поўны вод. Архітэктар Алвар Аалта параўнаў узгорысты ландшафт Ювяскюля з ландшафтам Тасканы ў Італіі: «Нахіл хрыбта Ювяскюля амаль як у горных вінаграднікаў Ф'езоле».

### Клімат

Клімат у горадзе Ювяскюля ўмерана-кантынентальны з рысамі марскога. Зіма працяглая, адносна мяккая. Лета кароткае і прахалоднае. Сярэднегадавая тэмпература +3 °C. Гадавая колькасць ападкаў 638 мм.

| **Клімат Ювяскюля (1971-2000)** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 7,8 | 11,0 | 14,0 | 22,6 | 28,0 | 31,3 | 33,3 | 29,1 | 23,5 | 16,5 | 10,3 | 10,7 | 33,3 |
| Сярэдні максімум, °C | −5,3 | −5 | 0,2 | 6,0 | 14,5 | 19,3 | 21,3 | 18,4 | 12,3 | 6,0 | 0,2 | −3,5 | 7,0 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | −8,5 | −8,7 | −4 | 1,4 | 8,7 | 14,0 | 16,0 | 13,7 | 8,2 | 3,2 | −2,2 | −6,4 | 3,0 |
| Сярэдні мінімум, °C | −12,3 | −12,9 | −8,4 | −3,2 | 2,4 | 8,1 | 10,4 | 8,9 | 4,2 | 0,3 | −4,9 | −10 | −1,4 |
| Абсалютны мінімум, °C | −38,5 | −37,1 | −31,5 | −19,5 | −9 | −2,6 | 1,1 | −2,2 | −9,2 | −18,8 | −27,2 | −34,8 | −38,5 |
| Норма ападкаў, мм | 43 | 31 | 37 | 37 | 38 | 59 | 79 | 88 | 63 | 60 | 57 | 47 | 638 |
| *Крыніца: Фінляндскі метэаралагічны інстытут* |

Дэмаграфія
----------

### Насельніцтва

Ювяскюля быў самым хуткарослым фінскім горадам у 20 стагоддзі. Насельніцтва працягвае расці хуткімі тэмпамі ў 21-м стагоддзі.

| Год | 1838 | 1850 | 1860 | 1900 | 1939 | 1952 | 1960 | 1970 | 1990 | 1997 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Насельніцтва Ювяскюля | 189 |  >500 |  >1,000 |  3,000 |  10,091 |  31,504 |  42,768 |  59,954 |  66,431 |  75,353 |  130,816 |
|

### Мовы

Фінская мова з'яўляецца пераважнай мовай у Ювяскюля. У 2010 годзе для 96,7 % насельніцтва фінская мова з'яўлялася роднай. Доля шведскамоўнага насельніцтва склала 0,2 %, на іншых мовах размаўляла 3 % насельніцтва.

### Нацыянальнасці

У канцы 2010 года налічвалася каля 3100 замежнікаў у Ювяскюля. Найбуйнейшыя групы імігрантаў у Ювяскюля з'яўляюцца афганцы, рускія, эстонцы і іранцы.

Транспарт
---------

Чыгуначны вакзал Ювяскюля злучаны з міжгародняй аўтобуснай станцыяй. З вакзалу цягніка ідуць да Хельсінкі, Тамперэ, Турку, Вааса і іншых гарадоў Фінляндыі. У Ювяскюля ёсць аэрапорт з прамымі рэйсамі да Хельсінкі, таксама праходзяць аўтамагістралі E75 і E63.

Адукацыя
--------

Галоўны будынак універсітэта Ювяскюля, пабудаванага па праекту Алвара Аалта
У 1858 годзе тут быў адкрыты першы фінамоўны ліцэй, які лічыцца першай фінамоўнай вышэйшай навучальнай установай. У 1863 годзе адкрыта першае вучылішча па падрыхтоўцы настаўнікаў на фінскай мове. У 1864 годзе — першая фінамоўная школа для дзяўчынак. У 1914 году — першы ў Фінляндыі летні ўніверсітэт. З 1966 года дзейнічае ўніверсітэт Ювяскюля, адзін з найбуйнейшых ВНУ Фінляндыі, у якім вучацца каля 16 тысяч студэнтаў. Усяго ў розных навучальных установах горада вучацца каля 40 тысяч чалавек.

Спорт
-----

* **Ювяскюля** — футбольны клуб.
* **JYP** — хакейны клуб.

Славутасці
----------

У горадзе размешчаны будынкі, пабудаваныя па праектах Алвара Аальта. Праводзіцца Neste Rally Finland.

Гарады-пабрацімы
----------------

Парк Ставангер, які знаходзіцца побач з цэнтрм горада, названы ў гонар нарвежскага горада-пабраціма — Ставангер.

|  |  |
| --- | --- |
| * Данія Эсб’ерг (1947)
* Швецыя камуна Эскільстуна (1947)
* Венгрыя Дэбрэцэн (1970)
* Нікарагуа Халапа (1988)
* Кітай Куньмін (2005)
* Славакія Банска Бістрыца (2006)
* Кітай Муданьцзян (1988)
 | * Ісландыя Нескёйпстадзюр (1958)
* Японія Ніідза (1997)
* Германія Патсдам (1985)
* Польшча Познань (1974)
* Нарвегія Ставангер (1947)
* Эстонія Тарту (1991)
* Расія Яраслаўль (1966)
 |

Вядомыя жыхары і ўраджэнцы
--------------------------

* Фэры Граф — аўстрыйскі спявак (у цяперашні час жыве ў Ювяскюля).
* Сафі Оксанен — фінская пісьменніца.
* Райма Суманен — фінскі хакеіст і трэнер.
* Ары Аханен — фінскі хакеіст, брамнік.

Зноскі
------

1. ↑  Kuntien Asukasluvut Aakkosjärjestyksessä Архівавана 2 снежня 2010.
2. ↑  *Tervoja, Pia*. Bene veniatis in urbem Jyväskylä **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  City of Jyväskylä (1 жніўня 2008). Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2017. Праверана 27 February 2012.
3. ↑  Опрос: Тампере – лучший город Финляндии для проживания // Сайт тэлерадыёкампаніі *Yleisradio Oy*. *Novosti po-russki*. — 4 красавіка 2012.(Праверана 27 ліпеня 2023)
4. ↑  Berndtson, Nils (1983). "Lahden talon ja suvun varhaisista vaiheista". Keski-Suomen museon monistesarja 2/1983. Jyväskylän kaupunki, Finland: Keski-Suomen museo. pp. 1–23.
5. ↑  Schools for non-Swedish Speakers **(нявызн.)**. *From Marketplace to a Wonderful Town - A Brief Introduction to the History of Jyväskylä*.  City of Jyväskylä (2003). Праверана 26 February 2012.
6. ↑  Jyväskylän kaupungin väestöarvio **(нявызн.)**. *Väestötilastoja*.  City of Jyväskylä (2012). Праверана 15 September 2012.
7. ↑  *Kosonen, Ilmari*. Miten Sissoset muinoin saivat nimensä jousipuusta? **(нявызн.)**. *Saunan synty*.  Sissosten sukuseura ry. (28 лютага 2005). Праверана 26 February 2012.
8. ↑  Jyväskylän kaupunginjohtaja: Curriculum Vitae(нявызн.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 кастрычніка 2013. Праверана 2 May 2010.
9. ↑  Jyväskylä **(нявызн.)**. *Järviwiki*.  Finland's Environmental Administration (2012). Праверана 26 February 2012.
10. ↑  *Nature and space: Aalto and Le Corbusier*. Routledge. 2003.. Retrieved on 2010-07-17.
11. ↑  A short history of Jyväskylä **(нявызн.)**. *A short history of Jyväskylä*.  City of Jyväskylä. Праверана 2 снежня 2011.
12. ↑  Jyväskylän kaupungin elinkeinoelämän vaikuttavuus 1990-luvulla **(нявызн.)**. *Jyväskylän kaupungin elinkeinoelämän vaikuttavuus 1990-luvulla*.  University of Jyväskylä.
13. ↑  Mouvement de la Population de Finlande en 1939 **(нявызн.)**. *Official Finnish population statistics 1939*.  Finnish Government.
14. ↑  City of Jyväskylä: For immigrants **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  City of Jyväskylä (2012). Архівавана з першакрыніцы 2 лістапада 2012. Праверана 26 February 2012.
15. ↑  Die Partnerstädte der Landeshauptstadt Potsdam(нявызн.)(недаступная спасылка). *www.potsdam.de*. Архівавана з першакрыніцы 6 жніўня 2016. Праверана 24 June 2010.
16. ↑  Poznań - Miasta partnerskie(нявызн.). *1998–2013 Urząd Miasta Poznania*.  City of Poznań. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2013. Праверана 11 снежня 2013.
17. ↑  *Poznań Official Website - Twin Towns **(нявызн.)**.   (in Polish) © 1998–2008 Urząd Miasta Poznania. Праверана 29 лістапада 2008.*
18. ↑  Twin Cities **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  City of Jyväskylä (2012). Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2017. Праверана 26 February 2012.
19. ↑  *Terhi Saranen*. Ystävänä kaupunki **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Jyväskylä lehti (31 жніўня 2005). Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2017. Праверана 26 February 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ювяскюля
* City of Jyväskylä Міжнародная версія афіцыйнага сайта горада Архівавана 30 чэрвеня 2007.
* Карта Ювяскюля Архівавана 16 чэрвеня 2012.
* Рэгіён Юваскюля: інфармацыя для турыстаў Архівавана 15 снежня 2008.

| ⛭Сцяг Фінляндыі Гарады Фінляндыі |
| --- |
| Сталіца | Хельсінкі |  |
| Іншыя гарады | Акаа ·  Алавус ·  Алаярві ·  Аньяланкаскі ·  Валкеакаскі ·  Вамала ·  Ванта ·  Варкаус ·  Васа ·  Війтасаары ·  Вірат ·  Гуйтынен ·  Ёэнсу ·  Ікаалінен ·  Іматра ·  Ісалмі ·  Каарына ·  Калаякі ·  Канкаанпяа ·  Канус ·  Каркіла ·  Карыс ·  Каскінен ·  Каўніяйнен ·  Каўхава ·  Каўхаякі ·  Каяні ·  Кемі ·  Кеміярві ·  Керава ·  Кеўруу ·  Кітээ ·  Кіўрувесі ·  Кокала ·  Кокемякі ·  Котка ·  Коўвала ·  Крысційнанкаўпункі ·  Куапіа ·  Курыка ·  Кусама ·  Куўсанкаскі ·  Кухма ·  Лайціла ·  Лапеэнранта ·  Лапуа ·  Лахты ·  Лемпяаля ·  Ліекса ·  Ловійса ·  Лоймаа ·  Лох’я ·  Марыянхаміна ·  Мікелі ·  Мянця-Вілпула ·  Наанталі ·  Нерпес ·  Нівала ·  Нільсія ·  Нокія ·  Нурмес ·  Нюкарлебю ·  Орывесі ·  Орымаціла ·  Оўлайнен ·  Оўлу ·  Оўтакумпу ·  Пайміа ·  Паргас ·  Паркана ·  Піексямякі ·  Піетарсаары ·  Порва ·  Поры ·  Пудас’ярві ·  Пюхяярві ·  Раахэ ·  Райсіа ·  Раўма ·  Рованіемі ·  Рыйхімякі ·  Саарыярві ·  Саванліна ·  Сала ·  Сейняёкі ·  Сомера ·  Суонен’які ·  Тамперэ ·  Торніа ·  Турку ·  Улвіла ·  Усікаўпункі ·  Форса ·  Хаапавесі ·  Хаапаярві ·  Хаміна ·  Ханка ·  Хар’явалта ·  Хейнала ·  Хювінкя ·  Хяменліна ·  Эспа ·  Эхцяры ·  Ээнекаскі ·  Юанкаскі ·  Ювяскюля ·  Юлеярві ·  Юлівіеска ·  Ямся ·  Ямсянкаскі ·  Ярвенпяа |