Генуэзская крэпасць у Судаку (рэканструкцыя).
**Генуэзскія калоніі ў Паўночным Прычарнамор’і** — умацаваныя гандлёвыя цэнтры генуэзскіх купцоў у XIII—XV стст.

Гісторыя
--------

Пашыраючы сферу гандлёвых аперацый пасля крыжовых паходаў і змагаючыся супраць Венецыі, якая супернічала з імі, генуэзцы, якія імкнуліся пры падтрымцы Візантыі (Німфейскі дагавор 1261 года) манапалізаваць гандаль на Чорным моры, у 1266 дамагліся ад стаўленіка Залатой арды ў Крыме Мангу-хана перадачы ім у валоданне Кафы (сучасная Феадосія), якая стала пазней цэнтрам іх калоній. У 1357 генуэзцы набылі Чэмбала (цяпер Балаклава), у 1365 — Салдаю (сучасны Судак), выцесніўшы адтуль венецыянцаў. Узніклі новыя калоніі генуэзцаў: Васпора (на тэрыторыі сучаснай Керчы), Тана (у вусці Дона), Джынестра (на тэрыторыі сучаснай Адэсы). Іх агенцтвы былі ў гарадах Матрэга (цяпер Тамань), Копа (цяпер Славянск-на-Кубані) і г.д.

Італьянскія калоніі ў Паўночным Прычарнамор’і каля 1390 г.
У калоніях жылі грэкі, армяне, італьянцы, яўрэі, татары, адыгі і іншыя народы. Да канца XIV стагоддзя яны авалодалі чарнаморскім гандлем. Праз свае апорныя пункты ў Прычарнамор’і генуэзскія купцы вялі шырокі пасродніцкі гандаль. Яны прадавалі збожжа, соль, скуры, мяхі, воск, мёд, лес, рыбу, ікру з прычарнаморскіх раёнаў, сукна — з Італіі і Германіі, алей і віно — з Грэцыі, спецыі, каштоўныя камяні, мускус — з краін Азіі, слановую косць — з Афрыкі і шматлікія іншыя тавары.

Вялікае месца займаў гандаль палоннымі (рускімі, адыгамі, аланамі), набытымі ў татарскіх ханаў і турэцкіх султанаў. Рабыні славянскага паходжання адзначаюцца ў XIV стагоддзі ў натарыяльных актах некаторых італьянскіх і паўднёвафранцузскіх гарадоў (Русільён). Пра рабоў-*скіфаў* згадвае знакаміты паэт Петрарка ў сваім лісце да архібіскупа Генуэзскага Гвіда Сетэ.

Гандаль генуэзцаў з Чаркесіяй атрымаў значнае развіццё. Генуэзцы ўвозілі на Паўночна-Заходні Каўказ папяровыя і шаўковыя тканіны, італьянскія сукна і бакасіны, медныя і жалезныя вырабы, прадметы раскошы, золата, срэбра і каштоўныя камяні, соль і да т.п. Гандаль італьянцаў з горцамі насіў для адыгаў нераўнапраўны характар. Італьянцы жорстка рэгламентавалі кошты на соль, у якой востра мела патрэбу мясцовае насельніцтва. У сваю чаргу для генуэзскіх купцоў важнае значэнне меў вываз хлеба. Чаркескі хлеб паступаў у Заходнюю Еўропу, Візантыю і Трапезундскую імперыю. Увоз хлеба з Крыма і Чаркесіі меў для Візантыі такое важнае значэнне, што яго спыненне ў 1343 выклікала пагрозу голаду ў гэтай дзяржаве.

Гандлявалі генуэзскія купцы таксама і ў рускіх землях. Выхадцы з генуэзскіх калоній (руская назва — *фрагі*) — жылі ў Маскве, дзе ў XIV—XV стст. існавала карпарацыя купцоў — *суражан*, якія спецыялізаваліся на гандлі з Генуэзскімі калоніямі. Генуэзскія калоніі былі добра ўмацаваны, у крэпасцях меліся гарнізоны (рэшткі крапасных збудаванняў захаваліся ў Балаклаве, Судаку, Феадосіі). Генуэзцы падтрымлівалі саюзніцкія адносіны з залатаардынскімі ханамі, якія фармальна з’яўляліся вярхоўнымі валадарамі тэрыторый калоній, але падавалі ім поўнае самакіраванне, захоўваючы ўладу толькі над падданымі ханаў. У 1380 генуэзская пяхота ўдзельнічала на баку Мамая ў Кулікоўскай бітве. Тым не менш, калоніі неаднаразова падвяргаліся нападам і спусташэнню з боку ханаў (1299, 1308, 1344—1347, 1396—1397).

Найбольш буйной калоніяй была Кафа, якая з’яўлялася развітым цэнтрам рамяства. Пасля падзення Візантыі ў 1453 Генуя саступіла чарнаморскія калоніі свайму банку Сан-Джорджа (*банк Св. Георгія*). Міжнароднае становішча калоній пагоршылася: узмацніўся ваенна-палітычны ціск Крымскага ханства, абвастрыліся адносіны з княствам Феадора ў Крыме. У 1475 генуэзскія калоніі былі заваяваны асманскімі войскамі пад камандаваннем пашы Гедыка Ахмеда і ўключаны ў склад Асманскай дзяржавы. Даўжэй іншых (да 1482 года) на Таманскім паўвостраве пратрымаліся прадстаўнікі генуэзскага арыстакратычнага роду Гізольфі.

Ад генуэзскага перыяду ў Крыме захаваліся рэшткі крапасных сцен, вежаў і палацаў у Кафе і Чэмбала, пабудаваныя пад кіраўніцтвам італьянскіх архітэктараў крэпасць і консульскі замак у Солдаі. У 1951 годзе ў Феадосію на тэрыторыі генуэзскай крэпасці вяліся археалагічныя раскопкі, якія далі каштоўны матэрыял для вывучэння гісторыі горада, яго рамёстваў і гандлю.

Спіс генуэзскіх калоній у Паўночным Прычарнамор’і
-------------------------------------------------

**Тэрыторыя цяперашняй Украіны:**

Чырвоным вылучаны генуэзскія ўладанні ў Крыме
* У Крыме — Газары:
	+ Кафа — Caffa (Феадосія)
	+ Чэмбала — Cembalo (Балаклава)
	+ Солдая — Soldaia (Судак)
	+ Васпора — Vosporo (Керч)
	+ Капітанства Готыя (Capitanatu Gottie)
		- Consulatus Gorzoni (Грузуі)(Гурзуф)
		- Consulatus Pertinice (Партэніт)
		- Consulatus Jalite (Ялта)
		- Consulatus Lusce (Алушта)
	+ Сарсона (Херсанес Таўрычаскі)
* Вусце Днестра
	+ Самастра (Манкастра) — Samastro (Moncastro; Белгарад-Днястроўскі)
* Узбярэжжа Адэскага заліва
	+ Джынестра — Ginestra (Адэса-Лузанаўка)
* Вусце Дуная
	+ Лікастома — Licostomo (Кілія)

**Тэрыторыя цяперашняй Расіі:**

* Вусце Дона
	+ Тана — Tana (Азоў)
* Тэрыторыя цяперашняга Краснадарскага края
	+ Матрэга — Matrega (Тмутаракань) (цяпер станіца Тамань)
	+ Копа — Copa (Капыл, цяпер горад Славянск-на-Кубані)
	+ Мапа — Mapa (Анапа)
	+ Бата — Bata (Новарасійск)
	+ Каста — Casto (Хаста)
	+ Ліяш — Layso (Адлер)
	+ Маўралака — Mavrolaco (Геленджык)

**Тэрыторыя цяперашняй Абхазіі:**

* + Абхазія — Abcasia (Цандрыпш)
	+ Какары — Chacari (Гагра)
	+ Санта-Сафія — Santa Sophia (Алахадзы)
	+ Песонка — Pesonqa (Піцунда)
	+ Кава-дзі-Букса — Cavo di Buxo (Гудаўта)
	+ Нікапсія — Niocoxia (Новы Афон)
	+ Себастаполіс (Сухум)

**Тэрыторыя цяперашняй Грузіі:**

* + Ло Ваці (Батумі)

Літаратура
----------

* *Гавриленко О. А.* Судова система кримських колоній Генуї (друга половина XIII — середина ХV ст.) // *Вісник Харківського національного університету ім. В.Н. Каразіна. – № 945. – Серія «Право». – 2011*. — С. 49-53.
* *Гавриленко О. А.* Основні риси цивільного процесу в північнопричорноморських колоніях Генуї (друга половина XIII — третя чверть ХV ст.) // *Ученые записки Таврического национального университета им. В.И. Вернадского. Сер. «Юридические науки». – Т. 24 (63). – 2011. – № 2.*. — С. 17-22.(недаступная спасылка)
* *Зевакин Е. С. Пенчко Н. А.* Очерки по истории генуэзских колоний на Западном Кавказе в XI и XV веках // ИЗ. — T. 3. — М. 1938.
* *Секиринский С.* Очерки истории Сурожа IX—XV веках. — Симферополь, 1955.
* *Соломин А. В.* Христианские древности Малой Абхазии. — М. 2006.
* *Сыроечковский В. Е.* Гости-сурожане. — М-Л. 1935

Зноскі
------

1. ↑  Типаков В. А. Общины Готии и Капитанство Готии в уставе Каффы 1449 г.//Культура народов Причерноморья, 1999, N6, стр. 218—224
2. 1 2  Иосафат Барбаро. Путешествие в Тану. Параграф 46
3. ↑  ГІСТАРЫЧНАЯ ГЕАГРАФІЯ ЗАЛАТОЙ АРДЫ ў XIII—XIV стст. Архівавана 16 мая 2015.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Генуэзскія калоніі ў Паўночным Прычарнамор’і
* Самір Хотка. Генуэзцы ў Чаркесіі (1266—1475)