Сэр Фрэнсіс Бэкан
**Шыфр Бэ́кана** (ці «двухлітарны шыфр») — метад утойвання сакрэтнага паведамлення, прыдуманы Фрэнсісам Бэканам у пачатку XVII стагоддзя. Ён распрацоўваў шыфры, якія б дазвалялі перадаваць сакрэтныя паведамленні ў звычайных тэкстах так, каб ніхто не ведаў аб гэтых паведамленнях. Шыфр грунтуецца на двайковым кадзіраванні алфавіта сімваламі «A» і « B», якім можна супаставіць «0» і «1». Затым сакрэтнае пасланне «хаваецца» ў адкрытым тэксце, з дапамогай аднаго са спосабаў утойвання паведамленняў[⇨].

Шыфр Бэкана звязаны з так званым Шэкспіраўскім пытаннем. Існуе мноства псеўданавуковых тэорый пра аўтарства шэрагу твораў Уільяма Шэкспіра. У тым ліку, паводле «Бэканіанскай версіі», аўтарам п'ес Шэкспіра быў Фрэнсіс Бэкан.

Асноўная ідэя
-------------

Шыфр упершыню сустракаецца ў працы Бэкана: «Аб прымнажэнні навук» (1605) і больш падрабязна апісаны ў творы «Аб вартасці і прымнажэнні навук» (1623). У сваіх працах Ф. Бэкан сфармуляваў тры патрабаванні, якім павінен адпавядаць любы «добры» шыфр. Ён павінен:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
1. Быць немудрагелістым і нескладаным у рабоце.
2. Быць надзейным і не паддавацца дэшыфроўцы.
3. Па магчымасці не выклікаць ніякіх падазрэнняў.

 | "|

Шыфр, які валодае трэцяй уласцівасцю, з'яўляецца «тайным» — гэта значыць, што пра яго існаванне ніхто не здагадваецца. Над стварэннем менавіта такіх шыфраў і працаваў Ф. Бэкан. У выніку ён прыйшоў да прыкладна наступнага спосабу шыфравання:

* Бярэцца сакрэтнае паведамленне.
* Выбіраецца метад кадзіравання (гэта значыць закон, па якім кожнай літары алфавіта будзе ставіцца ў адпаведнасць пэўны набор знакаў) і зашыфроўваецца паведамленне.
* Выбіраецца спосаб утойвання паведамлення (гэта значыць правіла, паводле якога сімвалам зашыфраванага паведамлення ставяцца ў адпаведнасць іншыя літары ці словы алфавіта) і атрымліваецца канчатковы тэкст.

Для рэалізацыі асноўнага прынцыпу стэганаграфіі (гэта значыць утойвання самога існавання сакрэтнага паведамлення) канчатковы тэкст павінен мець нейкі канкрэтны сэнс, а не выглядаць адвольным наборам знакаў. Стварэнне такога «асэнсаванага» тэксту з'яўляецца найбольш працаёмкай задачай пры кадзіраванні шыфрам Бэкана.

Метады кадзіравання
-------------------

Для кадзіравання паведамленняў Фрэнсіс Бэкан прапанаваў кожную літару тэксту замяняць на групу з пяці знакаў «A» або «B» (бо паслядоўнасцю з пяці двайковых знакаў можна закадзіраваць 25 = 32 сімвалы, што дастаткова для шыфравання 26 літар англійскага алфавіта). Гэта можна зрабіць некалькімі спосабамі:

### Алфавітны метад

У часы Фрэнсіса Бэкана англійскі алфавіт складаўся з 24 літар: пары літар «**I**» і «**J**», а таксама «**U**» і «**V**» не адрозніваліся і ўнутры пар маглі выкарыстоўвацца ўзаемазамяняльна.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| a | AAAAA | g | AABBA | n | ABBAA | t | BAABA |
| b | AAAAB | h | AABBB | o | ABBAB | u + v | BAABB |
| c | AAABA | i + j | ABAAA | p | ABBBA | w | BABAA |
| d | AAABB | k | ABAAB | q | ABBBB | x | BABAB |
| e | AABAA | l | ABABA | r | BAAAA | y | BABBA |
| f | AABAB | m | ABABB | s | BAAAB | z | BABBB |

Варыянт шыфра Бэкана, у якім выкарыстоўваецца сучасны англійскі алфавіт:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| a | AAAAA | g | AABBA | m | ABBAA | s | BAABA | y | BBAAA |
| b | AAAAB | h | AABBB | n | ABBAB | t | BAABB | z | BBAAB |
| c | AAABA | i | ABAAA | o | ABBBA | u | BABAA |  |  |
| d | AAABB | j | ABAAB | p | ABBBB | v | BABAB |  |  |
| e | AABAA | k | ABABA | q | BAAAA | w | BABBA |  |  |
| f | AABAB | l | ABABB | r | BAAAB | x | BABBB |  |  |

### Цыклічныя паслядоўнасці

Прыклад ланцужка, які выкарыстоўваецца для шыфравання літар англійскага алфавіта.
Акрамя складання алфавіта шыфра, існуе больш складаны метад супастаўлення літарам паслядоўнасцей з 5 знакаў «A» і « B».

Хай ёсць ланцужок з 32 сімвалаў такі, што ў ім не існуе паўторных блокаў па 5 элементаў. Напрыклад:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| aaaaabbbbbabbbaabbababbaaababaab | "|

.

Яго можна разглядаць як цыклічны, злучыўшы пачатак з канцом. Для нагляднасці гэты ланцужок малюецца ў выглядзе кольца знакаў. Насупраць кожнага знака малюецца літара англійскага алфавіта. Для знакаў, якія засталіся без літар, дадаюцца лічбы ад 1 да 6. Цяпер гэты ланцужок будзе выкарыстоўвацца ў якасці ключа для кадзіравання літар англійскага алфавіта.

Кадзіравацца кожная літара будзе ланцужком з 5 знакаў, пачынаючы з гэтай літары (за ці супраць гадзіннікавай стрэлкі). Напрыклад для літары «R» атрымліваем ланцужок: **babab**, для «K» — **abbba** і г. д.

Спосабы ўтойвання паведамлення
------------------------------

Існуе мноства спосабаў утойвання сакрэтнага паведамлення ў звычайным тэксце. Вось некаторыя з іх:

### Спосаб 1

Урывак з ліста Цыцэрона
Яго прапанаваў сам Фрэнсіс Бэкан. Хай у тэксце выкарыстоўваюцца два розныя друкарскія шрыфты: адзін для кадзіравання сімвала «А», другі — для «B». У найпрасцейшым выпадку можна друкаваць курсіўныя літары замест «А» і прамыя замест «B». Напрыклад, прозвішча:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| B *a c o* n | "|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "|  B A A A B  | "|

будзе адпавядаць літары «S».

Прыкладам выкарыстання такога метаду з'яўляецца ўрывак з ліста Цыцэрона, прыведзены Бэканам ў сваіх працах.

У адпаведнасці з двума друкарскімі шрыфтамі, што выкарыстоўваюцца ва ўрыўку, усе літары тэксту пісьма замяняюцца сімваламі «А» і «В». У выніку атрымліваецца зашыфраваны тэкст:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Усё прапала. Міндар забіты. Харчовыя запасы салдат вычарпаныя. Мы не можам здабыць правізіі і, такім чынам, не можам заставацца тут даўжэй. | "|

### Спосаб 2

Звычайная фраза:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| вот и Наступила ДолГОжДаННая зима | "|

Тэкст разбіваецца па 5 літар, прабелы выдаляюцца:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| вотиН аступ илаДо лГОжД аННая зима | "|

Вялікім літарам у тэксце, ставяцца ў адпаведнасць сімвал «B», а маленькім — «A». Атрымліваецца паведамленне выгляду:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| AAAAB AAAAA AAABA ABBAB ABBAA | "|

Пры выкарыстанні першага варыянта кадзіравання алфавіта атрымліваецца сакрэтнае паведамленне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| bacon | "|

### Спосаб 3

Зараз правіла наступнае: літары алфавіта ад «A» да «M» адпавядаюць «А», а літары ад «N» да «Z» — сімвалу «B». Сакрэтнае паведамленне шыфруецца так:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| I set the chair right. | "|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| A BAB BAA AAAAB BAAAB | "|

Паслядоўнасць знакаў разбіваецца на часткі па 5 штук:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| ABABB AAAAA ABBAA AB | "|

Апошнія 2 сімвалы адкідаюцца, тады па першым варыянце кадзіравання алфавіта атрымліваецца сакрэтнае паведамленне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| man | "|

Такі спосаб шыфравання больш складаны, чым другі, і зашыфраванае паведамленне не настолькі відавочнае.

### Спосаб 4

Зараз разгледзім наступнае правіла: літарам, якія стаяць на няцотных месцах у алфавіце (a, c, e…) будзе супастаўляцца сімвал «A», на цотных пазіцыях (b, d, f…) — «B».

Пры такім спосабе ўтойвання тэксту слова:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| knife | "|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| ABABA | "|

будзе кадзіраваць літару «K».

Недахопы шыфра
--------------

* Слабая крыптаўстойлівасць — складаная частка дэшыфроўкі заключаецца ў вызначэнні спосабу ўтойвання паведамлення. Як толькі ён вызначаны, паведамленне лёгка раскладваецца па алфавіце.
* Даўжыня тэксту перадачы ў пяць разоў большая чым даўжыня сакрэтнага паведамлення.
* Адначасова і перавагаю, і недахопам шыфра Бэкана з'яўляецца тое, што ў адным і тым жа шыфратэксце можна схаваць некалькі паведамленняў. Для прыкладу разгледзім наступнае паведамленне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| GkwRt ceUya porrE | "|

Ключ — цыклічная паслядоўнасць сімвалаў, прыведзеная вышэй:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| aaaaabbbbbabbbaabbababbaaababaab | "|

Гэта значыць літара «А» кадзіруецца як **ааааа**, «B» — **aaaab**, «C» — **aaabb** і г. д.

Цяпер літары, якія стаяць на няцотных месцах у алфавіце (a, c, e…) абазначаюць сімвал «A», а літары на цотных месцах (b, d, f…) — «B» (спосаб 4), атрымліваецца паслядоўнасць двайковых знакаў, якая ў выніку расшыфроўкі з дапамогай выбранага ключа пераўтворыцца ў сакрэтнае паведамленне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| aaabb aaaaa babba
C A T | "|

Калі ж літара з першай паловы алфавіта азначае знак «A», а з другой «B» (спосаб 3), атрымліваецца выраз, які пры расшыфроўцы тым жа ключом, што і ў папярэднім выпадку, дае слова «DOG»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| aabbb aabba bbbba
D O G | "|

А калі вялікія літары абазначаюць «A», а малыя — «B» (спосаб 2), то ў выніку атрымліваецца сакрэтнае паведамленне «PIG»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| abbab bbabb bbbba
P I G | "|

| Зашыфраванае паведамленне | Спосаб утойвання паведамлення | Паслядоўнасць двайковых сімвалаў | Сакрэтнае паведамленне |
| --- | --- | --- | --- |
| GkwRt ceUya porrE | Спосаб 4 | aaabb aaaaa babba | C A T |
| GkwRt ceUya porrE | Спосаб 3 | aabbb aabba bbbba | D O G |
| GkwRt ceUya porrE | Спосаб 2 | abbab bbabb bbbba | P I G |

Гэты прыклад паказвае, што з аднаго тэксту рознымі шляхамі можна атрымаць розныя паведамленні.

Бэкан і Шэкспір
---------------

Асноўны артыкул: **Шэкспіраўскае пытанне**
Некаторыя даследчыкі (іх называюць «Бэканісты» або «Бэканіянцы») мяркуюць, што аўтарам п'ес Уільяма Шэкспіра з'яўляецца Сэр Фрэнсіс Бэкан. Найбольш вядомымі прадстаўнікамі «бэканіянскай тэорыі» з'яўляюцца: Ігнаціус Данэлі, Элізабэт Уэлс Гэлап.

Як доказ сваіх сцвярджэнняў, яны прыводзяць, напрыклад, наступны факт:

* На надмагільным надпісе магілы Уільяма Шэкспіра можна сустрэць двухшрыфтовы друк, той самы шыфр, над якім працаваў Ф. Бэкан:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
Good Frend for Iesus SAKE forbeare
To diGG þE Dust Enclo-Ased He.RE.
Blese be THE Man þat spares TEs Stones
And curst be He þat moves my Bones.
 | "|

---

Існуе шэраг даследчых работ, прысвечаных пошуку зашыфраваных паведамленняў у творах У. Шэкспіра (у тым ліку з дапамогай шыфра Бэкана). Сярод іх вылучаюцца наступныя:

### «Вялікая крыптаграма» (1888)

Кніга «Вялікая крыптаграма» напісана вядомым у ЗША палітычным дзеячам і пісьменнікам XIX стагоддзя Ігнаціусам Данэлі. Ён сцвярджаў, што творы У. Шэкспіра з'яўляюцца «велізарнай стэганаграмай», і шляхам іх «крыптааналізу» можна знайсці доказы таго, што аўтарам п'ес з'яўляецца Фрэнсіс Бэкан. Таксама І. Данэлі сцвярджаў, што Ф. Бэкан не мог публічна прызнацца ў сваім аўтарстве з некалькіх прычын: высокае сацыяльнае становішча, рэпутацыя філосафа, палітыка і юрыста і г. д. Але Данэлі не сумняваўся, што з дапамогай стэганаграфіі Бэкан захаваў сваё аўтарства ў п'есах.

І. Данэлі спрабаваў знайсці «каранёвыя» лікі, аперуючы якімі, хацеў выявіць ключ да сакрэтных паведамленняў у п'есах У. Шэкспіра. Зыходзячы з ускосных вывадаў, ніяк не растлумачыўшы іх на старонках сваёй кнігі, І. Данэлі выбраў у якасці «асноўных» лікаў: 505, 506, 513, 516, 523. Ажыццяўляючы розныя матэматычныя аперацыі з гэтымі лікамі (адніманне канстант, множанне на множнікі, адніманне колькасці слоў, напісаных курсівам на дадзенай старонцы і пад.) ён атрымліваў лік, які нібыта паказвае на нумар слова з зашыфраванага тэксту. Пры гэтым аўтар не ўдакладняў, чаму менавіта такія матэматычныя аперацыі неабходна выканаць для атрымання шыфратэксту. Такім заблытаным шляхам І. Данэлі дастаў з твораў Шэкспіра наступныя фразы:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
«Шэкспір не напісаў ні аднаго слова ў гэтых п'есах».
«Я, Ф. Бэкан — Аўтар гэтых п'ес».
 | "|

і г. д.

«Вялікая крыптаграма» была падвергнутая жорсткай крытыцы і, нягледзячы на салідны аўтарытэт аўтара, правалілася ў продажы. Жыхар штата Мінесота Джозэф Пайл напісаў сваю ўласную кнігу — «Малюсенькая крыптаграма», дзе спарадзіраваў не толькі назву, але і спосабы «крыптааналізу» кнігі І. Данэлі. З дапамогай іх Пайл «расшыфраваў» у «Гамлеце» наступнае сакрэтнае паведамленне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
«Данэлі, пісьменнік, палітык і шарлатан, адкрые таямніцу гэтай п'есы».
 | "|

Яшчэ адно абвяржэнне работ І. Данелі напісаў іншы грамадзянін ЗША — вялебны А. Нікалсан. Ён выкарыстаў адзін з «каранёвых» лікаў Данэлі і нават працаваў на тых жа старонках, што і аўтар «Вялікай крыптаграмы». У выніку Нікалсан атрымаў наступнае:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
«Сп. Уільям Шэкспір ​​напісаў гэтую п'есу і працаваў каля заслоны».
 | "|

Сам Данэлі ніколі не пераставаў верыць у свае «крыптаграфічныя» адкрыцці і працягваў працаваць над раскрыццём шыфраў. У 1899 годзе ён апублікаваў кнігу «Шыфры ў п'есах і на надмагіллях», але поспеху ў чытачоў яна не мела.

### «Двухлітарны шыфр сэра Фрэнсіса Бэкана, выяўлены ў яго працах і расшыфраваны сп. Элізабет Гэлап» (1899)

Пісьменніца і дырэктар сярэдняй школы Элізабет Уэлс Гэлап (англ.: Elizabeth Wells Gallup), якая скончыла Сарбонскі і Маргбурскі ўніверсітэты, была першай з бэканіянцаў, хто вырашыў для пошуку «сакрэтных пасланняў» у творах Уільяма Шэкспіра выкарыстоўваць двухлітарны шыфр, прыдуманы самім Бэканам. Гэлап шукала ў п'есах тэксты, напісаныя рознымі друкарскімі шрыфтамі і раскладвала іх па алфавіце шыфра Бэкана. Напрыклад, пралог да п'есы «Троіл і Крэсіда» амаль цалкам быў набраны курсівам. У выніку сваёй працы Э. Гэлап атрымала наступныя зашыфраваныя паведамленні:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
«Каралева Елізавета — мая сапраўдная маці, і я законны спадчыннік трона…
…Знайдзіце зашыфраваную аповесць, якая змяшчаецца ў маіх кнігах. Яна распавядае пра вялікія таямніцы, кожная з якіх, была б яна перададзена адкрыта, каштавала б мне жыцця. Ф. Бэкан».
 | "|

Згодна са знойдзенымі Э. Гэлап «сакрэтнымі» паведамленнямі, Бэкан схаваў рукапісы п'ес у сваім лонданскім замку. У 1907 годзе яна адправілася на пошукі рукапісаў, але нічога не знайшла.

### «Даследаванне шэкспіраўскіх шыфраў» (1957 г.)

Вядомыя амерыканскія крыптографы Уільям Фрыдман і яго жонка Элізабэт Фрыдман паставілі перад сабой задачу высветліць, ці быў кім-небудзь знойдзены ў творах Шэкспіра «сапраўдны шыфр», раскрыццё якога дазволіла б паставіць пад сумненне аўтарства Шэкспіра. Пад словамі «сапраўдны шыфр» Фрыдманы разумелі:

* Першапачатковы адкрыты тэкст мае сэнс.
* Вынік расшыфроўкі — адзіны ў сваім родзе (не павінен прадстаўляць адзін з некалькіх варыянтаў дэшыфравання).

У сваёй кнізе Фрыдманы разгледзелі даследаванні мноства такіх бэканістаў як: Орвіл Оуэн (англ.: Orville Ward Owen), Уолтер Арэнсберг (англ.: Walter Conrad Arensberg), Эдвін Дэрнінг-Лоурэнс (англ.: Edwin Durning-Lawrence) і іншых. Лагічных разважанняў, якія б пацвярджалі бэканіянскую версію, Фрыдманы не знайшлі. І нават наадварот, мноства бэканісцкіх доказаў было пастаўлена пад сумненне.

Гл. таксама
-----------

* Шыфр
* Дэшыфроўка
* Стэганаграфія
* Фрэнсіс Бэкан
* Шэкспіраўскае пытанне

Заўвагі
-------

1. ↑  Гл. тэкст пісьма на лацінскай  (лац.) і рускай мове  (руск.)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Гарднер, 1992, с. 21
2. 1 2 3 4 5  Гарднер, 1992, с. 22
3. 1 2  Бабаш, Шанкин
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Кан, 2000
5. 1 2  Donnelly, 1888
6. ↑  *Редакция THG*. Стеганография: как незаметно спрятать информацию? (руск.)(недаступная спасылка) (15 сакавіка 2008). Архівавана з першакрыніцы 31 кастрычніка 2012. Праверана 19 лістапада 2012.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8  Гарднер, 1992, с. 25
8. ↑  Гарднер, 1992, с. 23

Літаратура
----------

1. *Бойль Р..* Шыфр Бэкана // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
2. *Гарднер М.* Шифр Бэкона(руск.) // *Научно-популярный физико-математический журнал "Квант"* : Журнал. — 1992. — № 8. — С. 21-26. — ISSN 0130-2221.
3. *Бабаш А. В. Шанкин Г. П.* Рядом с Криптографией(руск.) // *ИКСИ, кафедра «Криптографии», лекции по «Истории Криптографии»* : Портал. — ИКСИ, кафедра «Криптографии».
4. *Дэвид Кан.* Патологический криптоанализ // Взломщики кодов = The Codebreakers — The Story of Secret Writing. — Центрполиграф, 2000. — 480 с. — (Секретная папка). — 10 000 экз. — ISBN 5-227-00678-4.
5. *Donnelly, Ignatius.* Part II, Chapter VII - The Reasons for Concealment // The great cryptogram : Francis Bacon's cipher in the so-called Shakespeare plays. — Chicago: New York, London, R.S. Peale & company, 1888. — P. 246-259. — 1002 p. — ISBN 9780403004195.



| ⛭Фрэнсіс Бэкан |
| --- |
| Філасофія | Метад Бэкана • Idola fori • Idola theatri • Idola specus • Idola tribus • Дом Саламона |
| Публікацыі | *Эсэ* (1597) • *The Advancement of Learning* (1605) • *Новы арганон* (1620) • *Новая Атлантыда* (1627) |
| Сям’я | Нікалас Бэкан (бацька) • Эн Бэкан (маці) |
| Звязаныя тэмы | ✰ Шыфр Бэкана • ✯ Бэканіянская версія • Акультныя тэорыі |