recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Разецкі камень
**Разецкі камень** — пліта з гранадыарыта, знойдзеная ў 1799 годзе ў Егіпце каля невялікага горада Разета (цяпер Рашыд), недалёка ад Александрыі, з выбітымі на ёй трыма ідэнтычнымі па сэнсе тэкстамі, у тым ліку двума на старажытнаегіпецкай мове — напісана старажытнаегіпецкімі іерогліфамі і егіпецкім дэматычным пісьмом, і адным тэкстам на старажытнагрэчаскай мове. Старажытнагрэчаская была добра вядома лінгвістам, і супастаўленне трох тэкстаў паслужыла адпраўной кропкай для расшыфроўкі егіпецкіх іерогліфаў. З 1802 Разецкі камень захоўваецца ў Брытанскім музеі (Інв. нумар EA 24).

Тэкст каменя ўяўляе сабой надпіс-падзяку, якую ў 196 да н.э. егіпецкія жрацы адрасавалі Пталамею V Эпіфану, чарговаму манарху з дынастыі Пталемееў. Пачатак тэксту: «Новага цара, які атрымаў царства ад бацькі» … У эліністычны перыяд многія падобныя дакументы ў межах грэчаскай айкумены распаўсюджваліся ў выглядзе двух- або трохмоўных тэкстаў, што і саслужыла пасля добрую службу лінгвістам.

Камень быў знойдзены 15 ліпеня 1799 капітанам французскіх войскаў у Егіпце П'ерам-Франсуа Бушарам пры будаўніцтве форта Сен-Жульен каля г. Разеты на заходнім рукаве дэльты Ніла (сучасны горад Рашыд). Афіцэр зразумеў важнасць знаходкі і адправіў камень у Каір, дзе за год да гэтага па загадзе Напалеона быў адкрыты Інстытут Егіпта (Institut de l'Egypte). У 1801 годзе французы пацярпелі ў Афрыцы паражэнне ад брытанцаў і былі вымушаныя перадаць ім камень разам з шэрагам іншых помнікаў.

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах, Т.13, Мн. 2001, С.258: *Разецкі камень*

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Разецкі камень на Вікісховішчы |
**«Erntefest»** (бел.: «Свята ўраджаю») — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад супраць партызан і насельніцтва на тэрыторыі Грэскага, Капыльскага, Пухавіцкага, Слуцкага, Уздзенскага раёнаў Мінскай вобласці падчас Вялікай Айчыннай вайны.

Карная аперацыя праводзілася ў студзені—лютым 1943 г. 13-м паліцэйскім палком СС, батальёнам СС Дырлевангера, 11 паліцэйскім і ахоўнымі батальёнамі, трыма камандамі СД. Гітлераўцы спрабавалі акружыць і знішчыць партызанскія фарміраванні. Партызаны ўдалым тактычным манеўрам выйшлі з блакіраваных раёнаў.

Падчас аперацыі карнікі расстралялі 4325 чалавек, вывезлі на прымусовыя работы больш за 1300 чалавек. Былі спалены шмат вёсак, у т.л. Жавулкі (загублена 512 чал.), Калодзезнае (загублена 196 чал.), Масявічы (загублена 130 чел.), Рулёва (загублена 22 чал.) Капыльскага раёна, Адамава (загублена 190 чалавек), Гондарава, Красная Старонка (загублена 75 чал.), Лазараў бор, Руднаўка Слуцкага раёна. Была захоплена вялікая колькасць буйной рагатай жывёлы, авечак, збожжа, насення і іншых матэрыяльных каштоўнасцей.

Літаратура
----------

* *Пасэ У. С.* «Свята ўраджаю» / У. С. Пасэ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 273. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).
* *Пасэ У. С.* «Свята ўраджаю» / У. С. Пасэ // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Іаан Беззямельны падпісвае Вялікую хартыю вольнасцей — ілюстрацыя з Cassell's History of England (1902)
**Вялікая хартыя вольнасцей** (лац.: Magna Charta Libertatum, англ.: The Great Charter) — грамата, падпісаная англійскім каралём Іаанам Беззямельным (Кароль Джон) 15 чэрвеня 1215, якая стала ў далейшым адным з асноватворных канстытуцыйных актаў Англіі.

Большасць пунктаў Хартыі была адменена больш познімі актамі парламента; ў сіле застаюцца 3 пункты з 37.

Зноскі
------

1. ↑  Cassell's illustrated history of England (1865)

Спасылкі
--------

Лагатып ВікітэкіЛагатып Вікітэкі
У Вікітэцы ёсць поўны тэкст ***Вялікай хартыі вольнасцей на лацінскай мове***

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Вялікая хартыя вольнасцей**
* Тэкст Вялікай хартыі вольнасцей на англійскай мове Архівавана 10 верасня 2014..
* Выява Вялікай хартыі вольнасцей у en.wikipedia.org
* Брытанская бібліятэка — тэкст і выява Вялікай хартыі вольнасцей. Архівавана 14 красавіка 2005.
* Вялікая хартыя вольнасцей (выява на www.archives.gov)
* magnacharta.com Архівавана 10 красавіка 2011.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Швед.
**Віктар Мікітавіч Швед** (нар. 23 сакавіка 1925, в. Мора, Гайнаўскі павет Падляскага ваяв. Польшча — 22 кастрычніка 2020) — беларускі паэт, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. Заслужаны дзеяч культуры Польшчы (1971).

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся 23 сакавіка 1925 года ў сялянскай сям’і ў беларускай вёсцы Мора на Падляшшы ў Польскай Рэспубліцы. Вучыўся ў польскай школе ў Моры, а пасля ў Орлі. Пра гэта ў «У адроджанай краіне» ён пісаў так: «Не было на Беласточчыне навучання беларускай мове. Польскія асветныя ўлады арганізавалі вясковыя чатырохкласныя школы і так прыдумалі ў іх навучанне: дзеці вучыліся сем гадоў; у першым і другім класе па годзе, у трэцім два гады і ў чацвёртым класе тры гады». Тады ён пачаў пісаць вершы на польскай мове.

Выпускнік Беларускага ліцэя ў Бельску-Падляскім (1946). Закончыў Акадэмію палітычных навук у Варшаве (1951), аддзяленне журналістыкі (1955) і аддзяленне беларускай філалогіі (1969) Варшаўскага ўніверсітэта. Працаваў журналістам у «Ніве», рэдактарам у выдавецтве «Książka i Wiedza» ў Варшаве (1960—1988). Пасля выхаду на пенсію жыў у Беластоку. Сябра Саюза польскіх пісьменнікаў і Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа».

Творчасць
---------

Дэбютаваў 24 сакавіка 1957 года вершам «Я — беларус» на старонках тыднёвіка «Ніва». Пісаў на беларускай і польскай мовах. Апублікаваў зборнікі вершаў «Жыццёвыя сцежкі» (1967), «Дзяцінства прыстань» (1975), «Дружба» (Мінск, 1976), «Мая зялёная Зубровія» (Мінск, 1990), «Родны схоў» (1991), «Вясёлка» (1991), «Вершы Натальцы» (1998). У яго паэтычных зборніках раскрываецца тэма вернасці роднай зямлі і мове, адлюстравана драма беларускай вёскі і роднай мовы ў выніку дэнацыяналізацыі і гратэскавай правінцыйнай урбанізацыі. Пісаў для дзяцей.

Перакладаў з беларускай, рускай, украінскай моў на польскую, з польскай — на беларускую. У перакладзе на польскую мову выйшла кніжка В. Шведа «Выбраныя вершы» (1997). Некаторыя яго вершы пакладзены на музыку.

Бібліяграфія
------------

* Жыццёвыя сцежкі (1967)
* Дзяцінства прыстань (1975)
* Дружба (1976)
* Мая зялёная Зубровія (1990)
* Вясёлка (1991)
* Wiersze wybrane (1997)
* Вершы Натальцы (1998)
* Выбраныя вершы (2000)
* Lata wiatr skrzydlaty
* Śmiech nie grzech (2000)
* Мае Айчыны (2003)
* Przemijanie (2006)

Узнагароды і прэміі
-------------------

* Ордэн Францыска Скарыны — за актыўную дзейнасць па папулярызацыі беларускай культуры, мовы і літаратуры, значны асабісты ўклад у развіццё міжкультурных сувязей і ўмацаванне добрасуседскіх адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Польшча (2015)

Зноскі
------

1. ↑  Бэнэфіс Віктара Шведа
2. ↑  А. Мальдзіс (БелЭн, 2003)
3. ↑  У. Конан (2000)

Літаратура
----------

* Беларускія пісьменнікі Польшчы. Другая палова XX ст. / Уклад. Я. Чыквіна; Прадм. У. Конана — Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2000. — 576 с. іл. ISBN 985-6318-80-7.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мазько.

**Эдуард Аляксандравіч Мазько** (29 жніўня 1970, вёска Махро Іванаўскага раёна — 20 чэрвеня 2011, Гродна) — беларускі гісторык, паэт. Кандыдат гістарычных навук (2003).

Біяграфія
---------

Скончыў гістарычны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў у музеі Максіма Багдановіча, у 1990-я актыўна друкаваў вершы, уваходзіў у верш-гурт «Дыяген» — суполку гродзенскіх літаратараў. Як паэт, абапіраўся на лепшыя традыцыі заходнееўрапейскага сюррэалізму і дэкадансу, а таксама на мастацка-эстэтычныя пошукі айчыннага прыгожага пісьменства пачатку ХХ ст. 

Выкладаў у Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Янкі Купалы сацыялогію культуры, культуралогію.

У 2003 абараніў кандыдацкую дысертацыю пра Беларускую хрысціянскую дэмакратыю ў міжваенны час, працаваў над доктарскай дысертацыяй, прысвечанай беларускай народнай культуры.

20 чэрвеня 2011 заўчасна памёр.

У 2012 годзе ў Варшаве выйшла пасмяротная кніга паэзіі «Займеннікі».

Зноскі
------

1. ↑  *Анатоль Брусeвіч*. Наднёманскі край сумуе: 9 дзён таму памёр Эдуард Мазько **(нявызн.)**.  Твой стыль. Праверана 18 ліпеня 2011.(недаступная спасылка)
2. ↑  Памёр паэт, навуковец Эдуард Мазько **(нявызн.)**.  Радыё Свабода. Праверана 18 ліпеня 2011.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лагафет (значэнні).
**Лагафе́т**  (грэч. λογοθέτης, лац.: logotheta, італ.: logoteta, рум.: logofăt; ад λόγος — *тут*: пастанова, загад, лік, адлік; θέτης — які кладзе, накладае) — вышэйшы чыноўнік (аўдытар, канцлер і да т.п.) царскай ці патрыяршай канцылярыі ў Візантыі, а затым і ў некаторых Усходніх Цэрквах. Царкоўны лагафет быў захавальнікам патрыяршай пячаткі, кіраваў патрыяршай канцылярыяй і яе архівам; на ім жа ляжала грашовая справаздачнасць па патрыярхіі; ён часта быў членам патрыяршага суда. Іх абавязкі апісвае Георгій Кадзін у «De officialibus palatii Constantinopolitani etc». Грамадзянскія лагафеты адказвалі за розныя галіны дзяржаўных расходаў: лагафет прыватных маёмасцей, лагафет сакрэтаў, лагафет статкаў, лагафет вайсковага казначэйства, лагафет пошты (*лагафет дрома*). Вялікі лагафет кіраваў дзяржаўным казначэйствам.

Візантыйскія лагафеты
---------------------

Асноўны артыкул: **Візантыйскія лагафеты**
* Драмалагафет (λογοθέτης τοῦ δρόμου) — лагафет пошт, адказны за імперскую пошту, дыпламатыю і разведку. У X—XI стагоддзі носьбіт гэтага тытула выконваў функцыі галоўнага міністра імперыі.
* Лагафет генікона  (англ.) (бел. (λογοθέτης τοῦ γενικοῦ або ὁ γενικός), які выконваў функцыі міністра фінансаў.
* Лагафет стратыётыкаў  (англ.) (бел. (λογοθέτης τοῦ στρατιωτικοῦ), адказны за забеспячэнне візантыйскай арміі, хоць дакладныя яго абавязкі не цалкам ясныя.
* Лагафет статкаў  (англ.) (бел. (λογοθέτης τῶν ἀγελῶν), кіраўнік дзяржаўнымі маёнткамі (мітата) у заходняй Малой Азіі, якія пастаўлялі коней і мулаў для арміі і паштовай службы.
* *Лагафет эйдыкі*, які адказваў за імператарскія скарбніцу, фабрыкі, склады і манаполіі. У эпоху Рымскай імперыі яму адпавядаў тытул лац.: comes rerum privatarum.
* Лагафет прэторыя  (англ.) (бел. (λογοθέτης τοῦ πραιτωρίου), адзін з двух галоўных памочнікаў эпарха Канстанцінопаля.
* Лагафет прыватнай маёмасці  (англ.) (бел..
* Вялікі лагафет  (англ.) (бел. (μέγας λογοθέτης), пасада першапачаткова з’явілася пад назвай *logothetēs tōn sekretōn* у часы кіравання Аляксея I Камніна для нагляду і каардынацыі дзейнасці іншых дзяржаўных службаў.

Лагафеты за межамі Візантыі
---------------------------

### Сіцылія

З Візантыі тытул перайшоў на Захад, дзе трывала замацаваўся ў Сіцыліі. Тытул быў эквівалентны або нават больш значны, чым лац.: Magnus Cancellarius; яго насіў, напрыклад, П'етра дэла Вінья, усемагутны прыдворны імператара Фрыдрыха II.

### Дунайскія княствы

Тытул *лагафет* выкарыстоўваўся ў сярэднявечных Малдаўскім княстве і Валахіі для абазначэння главы гаспадарскай канцылярыі і захавальніка дзяржаўнай пячаткі. У адсутнасць гаспадара выконваў яго функцыі. Праз лагафета праходзіла афармленне дзяржаўных папер. Пазней з’явіліся тытулы «другі лагафет» і «трэці лагафет» — іх маглі насіць некалькі асоб. Тэрмін «лагафет» прыйшоў у Малдавію з Візантыі праз Балгарыю.

Літаратура
----------

* иером. Павел, «О должностях и установлениях Константинопольской церкви» (СПб. 1855).
* *Oxford Dictionary of Byzantium*. Edited by Dr.  Alexander Kazhdan.. — New York and Oxford: Oxford University Press, 1991. — P. 1247-1248. — ISBN 0195046528.
**Беларускі полк** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная і вайсковая адзінка ў 1654—1659 гг. у складзе Запарожскага войска (Гетманшчыны).

Самастойная адзінка
-------------------

Беларускі полк як узброенае фарміраванне быў створаны ў 1654 г. з мясцовых жыхароў на тэрыторыі, занятай расійскім войскам падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў. Заснавальнікам палка был праваслаўны шляхціч ВКЛ Канстанцін Юр’евіч Паклонскі, які ў ліпені 1654 г. прыбыў да рускага цара Аляксея Міхайлавіча і атрымаў дазвол на стварэнне казацкага фарміравання і якому быў прысвоены чын палкоўніка. Першымі салдатамі палка сталі каля 800 жыхароў горада Чавусы пасля яго добраахвотнага пераходу да рускіх.

Пасля здачы Магілёва (24 жніўня) увесь Магілёўскі павет быў перададзены Паклонскаму. Гэта значна падняло аўтарытэт палкоўніка ў мясцовага насельніцтва і ператварыла павет у сферу яго ўплыву. Камандны склад для палка камплектаваўся са шляхты, часам нават польскай. Так, адным з сотнікаў быў шляхціч Якавінскі, які прыняў праваслаўе. На падставе царскай граматы Паклонскаму, дадзенай 28 снежня 1654 года, і іншых актаў полк быў арганізаваны на казацкі манер. Акрамя палкоўніка, існавала яшчэ палкавая старшына: палкавы суддзя, палкавы есаул, палкавы сцяганосец, палкавы святар. Полк падзяляўся на сотні.

Да канца 1654 г. Беларускі полк налічваў каля 4 тысяч чалавек. Сумесна з украінскімі казакамі Залатарэнкі Беларускі полк перамог атрад Радзівіла, які вымушаны быў адступіць за Бярэзіну. У лютым 1655 г. Паклонскі перайшоў на польскі бок, але яго войска засталося верным прысязе і склала аснову абаронцаў Малага горада Магілёва ад войскаў Рэчы Паспалітай[*крыніца?*].

У складзе войска Залатарэнкі
----------------------------

У ліпені 1655 г. полк стаяў у Чавусах і двух войтаўствах Магілёўскага павета, якія служылі базай, на чале з наказным палкоўнікам Мацвеем Старынскім. У склад тэрыторыі яго палка ўваходзілі яшчэ гарады Чэрыкаў і Прапойск з навакольнымі сёламі. Пасля Мацвея Старынскага палкоўнікам быў К. Дзячэнка.

Камплектаванне казацкіх палкоў ішло за кошт беларускага насельніцтва. Парадзелы за зіму корпус Залатарэнкі ў сярэдзіне чэрвеня зноў дасягнуў 20 тысяч чалавек. Беларусы складалі значную частку казацкага корпуса, які паспяхова заняў цэнтральную і ўсходнюю частку цяперашняй тэрыторыі Беларусі. Да восені казакі выйшлі на Нёман і Заходні Буг.

У 1656 г. Беларускі полк у складзе Запарожскага войска значна пашырыў сваю тэрыторыю і набыў характар, блізкі да ўкраінскіх палкавых адзінак, ён складаўся з 19 соцень.

У 1658—1659 гг. у сувязі з перапыненнем баявых дзеянняў Беларускі полк быў ліквідаваны.

Гл. таксама
-----------

* Казацтва
* Канстанцін Паклонскі — кіраўнік беларускага палка ў 1654—1655 гг.
* Іван Нячай — кіраўнік беларускага палка ў 1656—1659 гг.
* Дзяніс Мурашка — наказны беларускі палкоўнік у 1659—1661 гг.
**Жамэвю** (фр.: Jamais vu — ніколі не бачанае) — стан, супрацьлеглы дэжавю, раптам надыходзячае адчуванне таго, што добра знаёмае месца або чалавек зусім табе не вядомыя. Усе веды пра іх імгненна і цалкам сціраюцца з памяці. Даследаванні паказваюць, што адчуванне дэжавю хоць бы раз у жыцці зведвае да 97 % чалавек. *Жамэвю* сустракаецца значна радзей. Але паўтаральныя крыптамнезіі (так называюць усе скажэнні памяці) урачы лічаць адным з сімптомаў псіхічнага засмучэння. Часцей за ўсё гэта шызафрэнія, эпілепсія, арганічны або старэчы псіхоз.

Сутнасць феномену
-----------------

Па-першае, стан жамэвю «накрывае» чалавека зусім раптоўна і без аніякіх прычынаў, тады як у страты памяці (нават кароткачасовай) заўсёды ёсць фізіялагічныя прычыны (траўма, шок). Прыклад тыповага жамэвю: падчас гутаркі з блізкім сябрам нейкім невытлумачальным чынам уся інфармацыя пра яго на некалькі хвілін нібыта сціраецца з памяці. І добра знаёмы чалавек успрымаецца як першы сустрэчны. Праз некаторы час усё ўстае на свае месцы. У гэтай з’яве, уласна, няма відавочных перадумоў і няма ніякіх наступстваў.

Другое ключавое адрозненне: пры страце памяці чалавек забывае што заўгодна і каго заўгодна, любы эпізод з мінулага або цяперашняга жыцця. Феномен жамэвю, наадварот, тычыцца толькі таго, што «тут, цяпер і менавіта гэта». Напрыклад, чалавек назірае даўно знаёмы яму пейзаж і раптам менавіта яго на непрацяглы час «забывае». Вочы працягваюць перадаваць інфармацыю аб тым, што бачаць, у мозг, а той на некаторы час «адключаецца» ад прыняцця гэтай інфармацыі. Часам нешта падобнае здараецца з камп’ютарнымі сістэмамі, калі яны пачынаюць «падвісаць».

Феномен жамэвю, як і процілеглы яму феномен дэжавю, да сённяшняга дня застаецца загадкай для навукоўцаў. У першую чаргу цяжкасць даследавання гэтых феноменаў заключаецца ў тым, што іх немагчыма стварыць штучна ці змадэляваць у лабараторных умовах. Аднак некаторыя сучасныя спецыялісты схільныя тлумачыць гэтыя з’явы нестасоўкамі ва ўзаемадзеянні двух аддзелаў галаўнога мозгу, якія адказваюць за памяць і ўспрыманне інфармацыі. У адрозненне ад дэжавю, феномен жамэвю сустракаецца ў людзей у дзясяткі разоў радзей.

Спасылкі
--------

* Тематическая статья на Живи.ru (Jv.ru)(недаступная спасылка) (руск.)(недаступная спасылка) Архівавана 6 ліпеня 2013.
**Неба** — прастора над Зямлёй або паверхняй любога іншага астранамічнага аб'екта. У цэлым, небам звычайна называюць панараму, якая адкрываецца пры назіранні з паверхні Зямлі (або іншага астранамічнага аб'екта) у кірунку космасу.

Неба над Зямлёй па-рознаму афарбавана ў розныя перыяды сутак. Днём бясхмарнае неба мае блакітны колер, цёмны над галавой, больш светлы над гарызонтам. Афарбоўка неба абумоўлена рэлееўскім рассейваннем святла на флуктуацыях шчыльнасці паветра. Раніцай і да вечара вобласці над гарызонтам афарбаваны ў ружова-чырвоны колер. Ноччу неба чорнае. На працягу ночы, а часам і днём у бясхмарным небе бачны зямны спадарожнік Месяц і зоркі.

У воблачнае надвор'е неба зацягваюць аблокі. У небе можна назіраць іншыя аптычныя з'явы: вясёлкі, палярнае ззянне, маланкі, пасмы дажджу і г.д. Зорнае неба — сукупнасць свяціл, бачных ноччу на небасхіле.

Міфалогія
---------

Здаўна людзі лічылі неба месцам, дзе жывуць багі. Большасць політэістычны рэлігій маюць бога неба, напрыклад Юпітэр у старажытных рымлян быў богам неба і грому. Монатэістычнымі рэлігіі звычайна лічаць неба месцам, дзе размешчаны рай, таму слова «неба» часта ўжываецца як сінонім раю.

Фотагалерэя
-----------

* Звычайнае дзённае неба з аблокаміЗвычайнае дзённае неба з аблокамі
* Бясхмарнае дзённае неба, від з зямліБясхмарнае дзённае неба, від з зямлі
* Неба з навальнічнымі аблокаміНеба з навальнічнымі аблокамі
* Чырвоныя тоны падчас узыходу СонцаЧырвоныя тоны падчас узыходу Сонца
* Жоўта-аранжавыя тоны ў небе падчас заходу СонцаЖоўта-аранжавыя тоны ў небе падчас заходу Сонца
* Начное неба з месяцам і аблокаміНачное неба з месяцам і аблокамі
* Сонечны слуп у Заходняй Вірджыніі.Сонечны слуп у Заходняй Вірджыніі.
* Неба імглістай раніцайНеба імглістай раніцай

Гл.таксама
----------

* Зорнае неба
* Дыфузнае выпраменьванне неба
* Атмасфера Зямлі
* Пазаземныя нябёсы
* Проціззянне

Спасылкі
--------

 У Вікіцытатніку ёсць старонка па тэме **Неба**
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Неба
* Выявы дзённага неба Архівавана 15 жніўня 2007.
* Выявы начнога неба Архівавана 19 студзеня 2019.
* Sky Фотагалерэя Архівавана 30 красавіка 2007.
* Чаму неба блакітнае?
**Іосіф Віктаравіч Залуцкі** (5 верасня 1950 — 13 чэрвеня 2018) — беларускі вучоны-медык, анколаг. Член-карэспандэнт НАН Беларусі (2004), доктар медыцынскіх навук (1994), прафесар (2000). Дырэктар Інстытута фізіялогіі НАН Беларусі з 2010 года, а да таго — у НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі, куды прыйшоў пасля заканчэння ВНУ ў 1978 годзе і дзе прайшоў шлях да дырэктара (2000—2009). У 2001—2009 гг. галоўны пазаштатны анколаг Міністэрства аховы здароўя РБ.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Мумішкі Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці. У 1969—1971 гадах служыў у Савецкай Арміі.

Скончыў з адзнакай Мінскі медыцынскі інстытут (1978). З таго ж года працаваў у беларускім НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі, дзе прайшоў шлях да дырэктара (2000—2009). У 1999—2007 гадах таксама загадчык кафедры анкалогіі БелМАПА. З 2010 года дырэктар Інстытута фізіялогіі НАН Беларусі, у тым жа годзе з’яўляўся намеснікам акадэміка-сакратара Аддзялення медыцынскіх навук апошняй.

Памёр 13 чэрвеня 2018 года ад анкалагічнага захворвання.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У 1986 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, а ў 1994 г. — доктарскую. Пад пачаткам І. В. Залуцкага абаронена 4 доктарскія і 15 кандыдацкіх дысертацый. Уваходзіў у рэдакцыйны савет часопіса «Авіякасмічная і экалагічная медыцына».

Аўтар больш за 300 прац, 7 манаграфій, 17 патэнтаў.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны знакам «Выдатнік аховы здароўя», ганаровымі граматамі Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, памятным медалём.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Іосіф Віктаравіч Залуцкі ў Вікіцытатніку |

* Член-корреспондент ЗАЛУЦКИЙ Иосиф Викторович  (руск.)
* Залуцкий Иосиф Викторович  (руск.)
* Іосіф Віктаравіч Залуцкі ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
**Гродзенскі філіял БІП** — філіял Беларускага інстытута правазнаўства ў г. Гродна, размешчаны ў будынку былога танкасуконнага камбіната па адрасе вул. Маставая, 39.

Гісторыя
--------

Створаны ў 1994 годзе, у той час вучэбна-адукацыйны працэс забяспечваўся адной кафедрай, першы набор студэнтаў быў праведзены па спецыяльнасці «Правазнаўства». Да 2010 года філіял размяшчаўся разам з Гродзенскім дзяржаўным прафесійным электратэхнічным каледжам імя І. Счаснага ў будынку па вуліцы Дзяржынскага, 41б. У 2005—2008 гадах таксама арандаваў памяшканні ў будынку па адрасе вул. Горкага, 121, дзе цяпер месціцца Упраўленне следчага камітэта Рэспублікі Беларусь па Гродзенскай вобласці.

Будынак Гродзенскага філіяла БІП з іншага боку р. Нёман
З 2010 года месціцца ў новым будынку ў цэнтры горада на беразе р. Нёман. У філіяле створаны зал судовых пасяджэнняў для разгледжання судамі крымінальных, цывільных, эканамічных спраў у выязную сесію, правядзення дзелавых гульняў са студэнтамі па дысцыплінах працэсуальнага цыклу.

Структура
---------

Падрыхтоўку спецыялістаў у інстытуце па 150 дысцыплінах ажыццяўляюць 4 кафедры:

* Кафедра тэорыі і гісторыі права
* Кафедра крымінальнага права, працэсу і крыміналогіі
* Кафедра філасофіі, паліталогіі і псіхалогіі
* Кафедра цывільнага і міжнароднага права

Спецыяльнасці
-------------

* Правазнаўства (спецыялізацыя «Гаспадарчае права»; «Падатковае і банкаўскае права»)
* Міжнароднае права (спецыялізацыя «Міжнароднае мытнае права»)
* Паліталогія (спецыялізацыя «Палітычная ўлада і палітычныя сістэмы»)
* Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве («Эканоміка і прававое забеспячэнне гаспадарчай дзейнасці»)

Дырэктары
---------

* 1994—1998 — Рыгор Андрэевіч Колб
* 2000—2011 — Вячаслаў Цімафеевіч Леанавец
* 2011—2015 — Віталь Анатолевіч Пракопік
* з 2015 — Юрый Юр’евіч Гняздоўскі

Вядомыя выкладчыкі
------------------

* Наталля Уладзіміраўна Сліж — беларускі гісторык.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Індыянскі ўніверсітэт — Універсітэт імя Джона Перд’ю ў Індыянапалісе** (англ.: Indiana University–Purdue University Indianapolis) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Індыянапаліс у штаце Індыяна, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня ўваходзіць адразу ў дзве ўніверсітэцкія сістэмы штата — гэта адна з дзевяці ўстаноў адукацыі сістэмы Індыянскага ўніверсітэта і адна з пяці ўстаноў адукацыі сістэмы Універсітэт імя Джона Перд’ю. Яна прапануе больш за 550 адукацыйных праграм, якія прадстаўляюцца 17 рознымі школамі. 

Кампус універсітэта знаходзіцца на захад ад цэнтра горада Індыянапаліс, у некалькіх хвілінах хады ад будынка заканадаўчага сходу штата і іншых урадавых устаноў. 

У рэйтынгу U.S. News & World Report за 2022 год універсітэт заняў 196-е месца сярод усіх універсітэтаў у ЗША і 99-е месца сярод дзяржаўных універсітэтаў ЗША, 46-е месца ў катэгорыі «Самыя інавацыйныя вучэльні», 67-е месца ў катэгорыі «Найлепшая вучэльня», і заняла 114-е месца ў «Лепшая інжынерная праграма бакалаўрыяту».

Структура
---------

* Школа мастацтва і дызайну
* Школа бізнесу
* Школа стаматалогіі
* Школа адукацыі
* Школа грамадскага здароўя
* Школа здароўя і навук аб чалавеку
* Школа інфарматыкі і вылічальнай тэхнікі
* Школа права
* Школа вольных мастацтваў
* Школа медыцыны
* Школа медсястрынства
* Школа грамадскіх і экалагічных спраў
* Школа сацыяльнай працы
* Школа дабрачыннасці
* Школа інжынерыі і тэхналогій
* Школа прыродазнаўчых навук

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Мічыган

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каралькоў.

**Мікалай Андрэевіч Каралькоў** (5 сакавіка 1941, в. Калацілы, Горацкі раён, Магілёўская вобласць — 19 мая 2008) — беларускі музыкант, філосаф, спецыяліст у галіне эстэтыкі. Кандыдат філасофскіх навук, прафесар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 5 сакавіка 1941 года ў в. Калацічы Магілёўскай вобласці.

Скончыў Беларускую дзяржаўную кансерваторыю (1968), Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (аспірантура, 1975), Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт (1995).

Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў (з 1981, з 1996 — дэкан факультэта музычнага мастацтва).

Абіраўся дэпутатам Мінскага гарадскога савета дэпутатаў 24-га склікання.

Навуковыя інтарэсы: эстэтыка музыкі; мастацкая творчасць.

Памёр 19 мая 2008 года.

Бібліяграфія
------------

* Музыка как средство эстетического воспитания : автореферат диссертации … кандидата философских наук : 09.00.04 / Корольков Николай Андреевич. — Киев, 1978.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Корольков Николай Андреевич // Кто есть кто в Республике Беларусь, 2004. — Минск, 2004. — С. 146.
* Корольков Николай Андреевич // Кто есть кто в Республике Беларусь. Деловой мир СНГ. — Минск, 2006. — Вып. 3. — С. 189.
**Malus angustifolia** — дрэва, від роду яблыня (*Malus*) сямейства Ружавыя (*Rosaceae*), якое расце на паўночным усходзе ЗША.

Па сучасных уяўленнях, назва *Malus angustifolia* з'яўляецца сінонімам сапраўднай назвы Malus coronaria var. angustifolia (Aiton) Ponomar..

Батанічнае апісанне
-------------------

Дрэва вышынёй да 10 метраў, лістападнае часам паўлістападнае. Галіны карычневыя, пупышкі злёгку апушаныя.

Лісце вузкае, ад ланцэтнай да даўгавата-яйкападобнай формы, даўжынёй да 7,5 см, шырынёй да 3,5 см, скурыстае, цёмна-зялёнага колеру, голае (маладое злёгку апушанае). Край ліставай пласцінкі зубчата-пільчаты, часам лісце бывае злёгку лопасцевае або фестончатае.

Кветкі белыя або ружовыя, духмяныя, дыяметрам да 2,5 см, сабраны ў малакветкавыя суквецці. Кветаножкі голыя або апушаныя, даўжынёй да 3,5 см. Гіпантый голы або слабаапушаны. Слупкі густа апушаны ля аснавання. Час цвіцення — чэрвень.

Плады зелянява-жоўтыя, шарападобныя, часам злёгку сціснутыя з бакоў, дыяметрам да 2,5 см. Кіслыя на смак, вельмі духмяныя.

Прымяненне
----------

Асаблівага гаспадарчага значэння не мае. Плады даўкія і кіслыя, у сырым выглядзе, неядомыя, аднак з іх можна прыгатаваць джэм, жэле і г. д. Часам вырошчваюць у якасці дэкаратыўнай расліны.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Жуковский П. М.* Культурные растения и их сородичи. — Изд. 3-е, перераб. и доп. — Л.: Колос, 1971. — С. 447.
4. ↑  *Malus angustifolia* на сайце The Plant List
5. ↑  Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции / под ред. д-ра биол. наук, проф. С. Н. Соколова. — М.-Л.: Изд-во академии наук СССР, 1954. — Т. 3. — С. 456—457.
**Яўген Якаўлевіч Кантылёў** (нар. 2 красавіка 1938; в. Елькаўшчына, Круглянскі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі пісьменнік-празаік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. У гады Вялікай Айчыннай вайны жыў разам з маці ў в. Ляхаўшчына. Скончыў Масюкоўскую сямігодку, Мінскі лесатэхнічны тэхнікум, факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1969).

З 1956 працаваў на Мінскім заводзе аўтаматычных ліній, эксперыментальным заводзе Акадэміі навук, у цэнтральным тэхналагічным інстытуце, Беларускай Савецкай Энцыклапедыі. Працаваў у Інстытуце тэхнічнай кібернетыкі АН БССР на пасадзе вядучага канструктара. У гэтай установе надрукаваў два дзясяткі навуковых артыкулаў, брашуру і манаграфію па інжынернай псіхалогіі. Цяпер — старшы навуковы супрацоўнік Навукова-даследчага інстытута працы Міністэрства працы РБ.

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з 2003 года.

Творчасць
---------

З 1987 распачаў літаратурную дзейнасць з публікацый апавяданняў у часопісах «Маладосць», «Полымя». Выдаў кнігу «Распячатка чорнай скрынкі» (1999), у якую ўвайшлі аднайменная аповесць і апавяданні «Чацвёрты раўнд», «Начная сустрэча», «У таварным вагоне», «Як на тое ліха…», «Закляты калун», «Закляты калун» і «Модная куртка». Таксама выступаў з карэспандэнцыямі і нарысамі ў рэспубліканскім друку.

Зноскі
------

1. ↑  Навука Круглянскага раёна **(нявызн.)** (25 снежня 2011).

Літаратура
----------

* *Кантылёў Я.* Распячатка чорнай скрынкі: Аповесць, апавяданні. — Мн.: Маст. літ. 1999. — 238 с. — ISBN 985-02-0135-5.
**Касцёл Дзевы Марыі Ружанцовай** (літ.: Švč. Mergelės Marijos Rožančinės bažnyčia) — касцёл у мястэчку Дзіевянішкес. Касцёл мае рысы класіцызму. Набажэнствы праводзяцца на літоўскай і польскай мовах. Ёсць каштоўныя творы сакральнага мастацтва.

Гісторыя
--------

Касцёл узгадваецца ў 1471 годзе. Быў філіялам Геранёнскай парафіі і не меў большых зямельных уладанняў. Прыкладна ў XVI—XVII стст. звесткі пасля рэканструкцыі не захаваліся. Напрыканцы XVIII ст. з перапынкамі дзейнічала царкоўнапрыходская школа (згадваецца ў 1777 г.).

Пасля пажару 1783 г перабудаваны драўляны касцёл 1861 г адноўлены. 1899—1903 гады агароджаны царкоўны двор. Перад касцёлам 1903г пабудавана мураваная званіца з брамай. у 1906 годзе створана парафія. 1909 год быў падрыхтаваны праект мураванага касцёла, але будаўніцтва не пачалося.

1986—1990 гады клопатам пробашча былі заменены гнілыя сцены, рэканструяваны інтэр’ер касцёла, прэзентаваны прытвор. Каля 1886, 1897—1898 гг. і з 1906 г. гучаць пропаведзі па-літоўску. 1909 год Айцец Стэпонас Умбрас пачаў катэхізаваць дзяцей на іх роднай мове. у 1936 годзе нават людзі, якія прыехалі з іншых парафій, перашкаджалі спяваць па-літоўску ў прызначаны час.

Крыніцы
-------
**Ігнат Жаўняровіч** (7 лістапада 1890, в. Бабарыкі, Друйская воласць, Дзісенскі павет — 1937, Казахская ССР) — каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху.

Біяграфія
---------

З беларускай каталіцкай сям’і. Скончыў Магілеўскую духоўную каталіцкую семінарыю ў Пецярбургу (1912). У 1913—1914 гадах вучыўся ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі, дзе ўваходзіў у культурна-асветны гурток беларускіх студэнтаў. Пасвячоны ў святары ў 1915 годзе, прызначаны вікарыем у Прыдруйскі касцёл[be-tarask]. Аднак праз месяц, 22.12.1915 года, камандзіраваны ў Рыбінск у дапамогу капелану мясцовага касцёла і для выкладання Закону Божага ў мясцовых навучальных установах. З 17.2.1917 года часова загадваў Рыбінскім касцёлам[ru]. Пазней быў пераведзены ў Магілеўскую архіядыяцэзію, дзе выконваў святарскія абавязкі ў Аршанскай парафіі (1921—1924). Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця сярод беларусаў-католікаў. Удзельнік 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24-25.05.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. У сярэдзіне 1920-х гадоў выконваў абавязкі адміністратара ў Маскве. Працаваў адміністратарам у парафіі Свяцілавічы Магілеўска-Горацкага дэканата (1925—1927).

Праследаваўся савецкімі ўладамі. Напрыканцы 1930-х гадоў арыштаваны органамі бяспекі. Быў асуджаны на 5 гадоў салавецкіх канцэнтрацыйных лагераў. Прыгавор адбываў на востраве Анзер. Да ліпеня 1932 годзе прымаў удзел у тайных набажэнствах сярод зняволеных. У ліку 32 святароў за арганізацыю ў лагеры нелегальнай рэлігійнай службы абвінавачаны ў антысавецкай дзейнасці. Асуджаны яшчэ на 5 гадоў. Быў высланы ў Казахскую ССР, дзе памёр у жніўні 1937 года.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3
**Змочванне** — гэта павярхоўная з’ява, якая складаецца ва ўзаемадзеянні вадкасці з паверхняй цвёрдага цела або іншай вадкасці. Змочванне бывае двух відаў:

* Імерсыйнае (уся паверхня цвёрдага цела кантактуе з вадкасцю)
* Кантактная (складаецца з трох фаз — цвёрдая, вадкая, газападобных)

Змочванне залежыць ад суадносін паміж сіламі счаплення малекул вадкасці з малекуламі (або атамамі) цела (адгезія) і сіламі ўзаемнага счаплення малекул вадкасці (кагезія).

Калі вадкасць кантактуе з цвёрдым целам, то існуюць дзве магчымасці:

* малекулы вадкасці прыцягваюцца адна да адной мацней, чым да малекул цвёрдага цела. У выніку сілы прыцягнення паміж малекуламі вадкасці збіраюць яе ў кропельку. Так паводзіць сябе ртуць на шкле, вада на парафіне або «тоўстай» паверхні. У гэтым выпадку кажуць, што вадкасць не змочвае паверхню;
* малекулы вадкасці прыцягваюцца адна да адной слабей, чым да малекул цвёрдага цела. У выніку вадкасць імкнецца прыціснуцца да паверхні, расплываецца па ёй. Так паводзіць сябе ртуць на цынкавай пласціне, вада на чыстым шкле або дрэве. У гэтым выпадку кажуць, што вадкасць змочвае паверхню.

Ступень змочвання характарызуецца вуглом змочвання. Вугал змочвання (або краёвы вугал змочвання) гэта вугал, утвораны датычнымі плоскасцямі да міжфазавым паверхням, якія абмяжоўваюць вадкасць, а вяршыня вугла ляжыць на лініі падзелу трох фаз. Вымяраецца метадам кроплі, якая ляжыць. У выпадку парашкоў надзейных метадаў, якія даюць высокую ступень узнаўляльнасці, пакуль не распрацаваная. Прапанаваны вагавой метад вызначэння ступені змочвання, але ён пакуль не стандартызаваны.

Вымярэнне ступені змочвання вельмі важна ў многіх галінах прамысловасці (лакафарбавая, фармацэўтычная, касметычная і г. д.). Да прыкладу, на лабавыя шкла аўтамабіляў наносяць асаблівыя пакрыцця, якія павінны быць устойлівыя супраць розных відаў забруджванняў. Склад і фізічныя ўласцівасці пакрыцця шкла і кантактных лінзаў можна зрабіць аптымальным па выніках вымярэння кантактнага вугла.

Да прыкладу, папулярны метад павелічэння здабычы нафты пры дапамозе запампоўкі вады ў пласт зыходзіць з таго, што вада запаўняе пары і выціскае нафту. У выпадку дробных пор і чыстай вады гэта далёка не так, таму даводзіцца дадаваць спецыяльныя ПАР. Ацэнку змочванасці горных парод пры даданні розных па складзе раствораў можна вымераць рознымі прыборамі.

Зноскі
------

1. ↑  Поверхностная химия
2. ↑  Области применения тензиометров

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12124045z · GND: 4005493-7 · LCCN: sh85146333 · Microsoft: 134514944 |
**Акранскі ўніверсітэт** (англ.: University of Akron) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Акран у штаце Агая, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Будучы ўстановай, якая арыентавана на навуку і дследаванні, універсітэт факусуецца на такіх галінах, як палімеры, сучасныя матэрыялы і інжынерыя. Універсітэцкая школа палімернай навукі і палімернай інжынерыі размешчана ў 12-павярховым будынку са святлоадбівальным шклом недалёка ад цэнтра горада Акран на заходняй ускраіне галоўнага кампуса. Універсітэт мае тры філіялы: Уэйнскі каледж у Орвіле, універсітэцкі цэнтр у горадзе Лафайет і кампус у прыгарадзе Кліўленда Лейквудзе. Акрамя таго, універсітэт праводзіць праграмы ў галіне медсястрынства ў супрацоўніцтве з грамадскім каледжам акругі Ларэйн.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і навук
* Каледж бізнесу
* Каледж інжынерыі і палімерных навук
* Каледж здароўя і навук аб чалавеку
* Школа права
* Ганаровы каледж
* Каледж магістратуры
* Уэйнскі каледж

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Агая

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Маскоўскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна** — драматычны тэатр, размешчаны на Цвярскім бульвары ў Маскве. Быў заснаваны ў 1950 годзе. Займае будынак закрытага падчас барацьбы з касмапалітызмам (1949) Камернага тэатра Аляксандра Таірава, частка трупы якога таксама перайшла ў МДТ. Першым галоўным рэжысёрам тэатра стаў народны артыст СССР, тройчы лаўрэат Сталінскай прэміі Васіль Ванін. Тэатр размешчаны ў асабняку XVIII стагоддзя. З чэрвеня 2010 года мастацкім кіраўніком з’яўляецца заслужаны артыст Расіі Яўген Пісараў.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
**«Юнайтэд компані»** (англ.: United Company — Аб’яднанае таварыства) — беларускае прадпрыемства, заснаванае ў студзені 1993 года ў Мінску. На 2015 г. мела 11 аўтазаправак (АЗС): 7 у Мінску, 3 у Мінскай вобласці (Маладзечна, Слуцк, Стоўбцы) і 1 у Гродзенскай вобласці (Ашмяны). Пры кожнай АЗС дзейнічала ўласная кавярня «Салатны заезд» (англ. Salad Drive) і садовая крама. У 2014 г. пры АЗС пачалася разбудова ветраных і сонечных электрастанцый. Напрыканцы студзеня 2014 г. каля АЗС у Стоўбцах паставілі першы дацкі вятрак «Мікон»[da] магутнасцю 600 кілават, які ўжо за першыя 2 тыдні працы даў 30 000 кілават·гадзіна электраэнергіі. Таксама ў 2014 г. узвялі сонечную электрастанцыю магутнасцю 145 кілават з 524 панеляў. У лютым 2015 г. збудавалі 2-і вятрак магутнасцю 600 кілават. У красавіку паставілі яшчэ 400 сонечных панеляў магутнасцю 120 кілават. Ва ўласнасці таксама знаходзяцца гандлёвыя цэнтры «Імі» (Immi) ў Маладзечне (з лютага 2008 г.) і Стоўбцах (са снежня 2009 г.).

Зноскі
------

1. ↑  *Васіль Зянько.* Нязвыклы аб’ект // *Прамень* : газета. — 25 студзеня 2014. — № 6 (9857). Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2020.

Спасылкі
--------

| ⛭Беларускія АЗС |
| --- |
| 
* А-100
* Беларуснафта
* Белнафтахім
* Блок
* Газпром нефть
* Лукойл
* Слаўнафта
* Tatneft
* Трайпл
* Westa
* United Company

 |
**Sorbus domestica** — дрэва або куст, від роду Рабіна сямейства Ружавыя (*Rosaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Дрэва з павольным ростам вышынёй 15-20 м (рэдка да 30 м) з дыяметрам ствала да 1 метра, з шырокай, круглай кронай. Лісце даўжынёй 15-25 см, чарговае, пёрыстае, верхні бок матава-зялёны, трохі лямцава-апушаны, восенню жоўтае ці жоўта-аранжавае. Галіны спачатку шэра-лямцавыя, пазней голыя, чырвона-карычневыя. Кара маладых дрэў карычневая і гладкая, у старых дрэў яна патрэсканая і адслойвацца. Кветкі дыяметрам 13-18 мм, з пяццю белымі пялёсткамі і 20 тычынкамі крэмава-белага колеру. Цвіце ў красавіку-маі. Плады даўжынёй 2-3 см, зялёна-карычневага колеру, часта на асветленым сонечным святлом баку ярка-чырвоныя.

Арэал
-----

Расце ў Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе, паўночна-заходняй Афрыцы і Малой Азіі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
**Рубікон** (лац.: Rubicō, італ.: Rubicone) — невялікая рака (даўжыня 29 км) на Апенінскім паўвостраве, упадае ў Адрыятычнае мора, на поўнач ад Рыміні. Да 42 г. да н. э. служыла мяжой паміж Італіяй і рымскай правінцыяй Цызальпійская Галія.

Гэтая рака вядомая галоўным чынам дзякуючы выразу «перайсці Рубікон», які азначае беззваротнае рашэнне. Гісторыя гэтага выказвання звязана з тым часам, калі Юлій Цэзар не быў імператарам, а быў усяго толькі ваеначальнікам (праконсулам), а Рым быў рэспублікай. Па законе праконсул меў права ўзначальваць войска толькі за межамі Італіі. Аднак 10 студзеня 49 да н. э. ён са сваім войскам падышоў да Рубікона. Але не быў упэўнены ў сіле свайго войска і таму вагаўся, бо ў выпадку няўдачы ён будзе падвергнуты публічнай ганьбе і катаванням. Ён перайшоў праз Рубікон і пасля грамадзянскай вайны стаў імператарам.

Дакладная ідэнтыфікацыя Рубікона з якой-небудзь з сучасных рэчак ускладнена тым, што з часоў антычнасці напрамкі цячэння рэк у гэтай мясцовасці значна змяніліся. У 1932 рака Ф'юмічына афіцыйна атрымала назву Рубікон.

Літаратура
----------

* *Зельскі А. Г.* Рубікон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 421. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7742355-0 · LCCN: sh2006007727 · VIAF: 236946937 |
**Албанія** на працягу доўгага часу знаходзілася пад кіраўніцтвам розных уладароў і пад уплывам розных сацыяльных сістэм. З-за гэтага албанская культура часам была сур'ёзна прыгнечана, але, нягледзячы на гэта, албанцы змаглі захаваць сваю культурную самабытнасць.

З 1990-х гадоў урад Албаніі стаў актыўна падтрымліваць развіццё албанскай народнай культуры. Цяпер у краіне налічваецца больш за 4000 устаноў культуры: у тым ліку нацыянальная бібліятэка, дзяржаўны хор, тэатр оперы і балета.

Гл. таксама
-----------

* Албанская кухня

Спасылкі
--------

* *Albania*, Encyclopædia Britannica Online

| ⛭Албанія паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Албанія»**
 |
**Трыбу́н** (лац.: tribunus) — службовая асоба ў Старажытным Рыме.

Ваенны трыбун
-------------

**Ваенны трыбун** (лац.: tribunus militum) — камандная пасада ў рымскім легіёне. У эпоху Рэспублікі ў кожным рымскім легіёне было некалькі (звычайна шэсць) трыбунаў, якія павінны былі камандаваць легіёнам па чарзе. Як правіла, ваенныя трыбуны паходзілі са шляхетных сем’яў. Аднак, паколькі яны часта не мелі дастатковага вопыту, а распыленне камандных функцый істотна ўскладняла кіраўніцтва легіёнам, ужо ў эпоху, якая непасрэдна папярэднічала грамадзянскім войнам (у прыватнасці, падчас вайны ў Афрыцы супраць цара Югурты), вайскаводы перадавяралі кіраўніцтва легіёнам легатам, як правіла, дасведчаным военачальнікам, сваім сябрам ці сваякам. Трыбунам пры гэтым заставаліся дапаможныя і дарадчыя функцыі, а таксама камандаванне асобнымі вылучанымі падраздзяленнямі ў адну або некалькі кагортаў. У эпоху Імперыі ў кожным легіёне быў адзін ваенны трыбун з ліку сенатараў — *tribunus laticlavius* ​​(другі па старшынстве ў легіёне пасля легата) і пяць з саслоўя вершнікаў — *tribunus angusticlavius*.

Камандная пасаду Ваеннага трыбуна была заснавана законамі Канулея ў 444 г. да н.э.

Плебейскі трыбун
----------------

**Плебейскі трыбун** (лац.: tribunus plebis) — службовая асоба, якая, згодна з рымскай традыцыяй, з 494 г. да н. э. штогод абіралася з плебеяў на сходах па трыбах. Пасада народных трыбунаў была ўведзена для абароны правоў плебеяў ад самавольства патрыцыянскіх магістратаў. У перыяд позняй рэспублікі штогод выбіралі 10 трыбунаў.

Трыбуны мелі права накладваць вета на распараджэнні або пастановы любога магістрата (акрамя дыктатара і цэнзара) і сената, арыштоўваць і прыгаворваць да штрафу магістратаў (акрамя дыктатара) і радавых грамадзян, склікаць сходы плебеяў, пасяджэнні трыбутных каміцый і сената і старшынстваваць на іх, выдаваць эдыкты і прапаноўваць законапраекты. Трыбуны былі адзінай магістратурай, не складаючай свае паўнамоцтвы перад прызначаным дыктатарам.

Гай Юлій Цэзар стаў першым пажыццёвым трыбунам, што забяспечвала яму асабістую недатыкальнасць. Актавіян Аўгуст, Тыберый і наступныя прынцэпсы таксама прымалі пажыццёвую трыбунскую ўладу.

Народны трыбунат праіснаваў да III стагоддзя.

Ваенныя трыбуны з консульскай уладай
------------------------------------

Некаторы час у IV стагоддзі выбіраліся так званыя ваенныя трыбуны з консульскай уладай, якія замянялі консулаў (іх магло быць не два, як консулаў адначасова, а больш, напрыклад, чатыры), што з’явілася саступкай патрыцыята плебейству. Пасля, калі плебеі атрымалі доступ да ўсіх магістратур, неабходнасць у такіх трыбунах адпала.

Літаратура
----------

* Трибунат, народные трибуны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Гл. таксама
-----------

* Легіён
**Чарня́ўская цукровая мануфактура** — мануфактура, дзейнічаўшая ў 1852—1862 гадах у вёсцы Чарняўка (цяпер у Хоцімскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі).

Мануфактура вырабляла цукровы пясок з буракоў уласнай вытворчасці. Абсталяванне складалася з паравога рухавіка, 2-х гідраўлічных прэсаў, 15 каткоў і інш.

У 1860—1861 гадах на мануфактуры было выраблена 1040 пудоў цукру, які пастаўляўся ў Віцебскую, Мінскую, Магілёўскую і Палтаўскую губерні.

Літаратура
----------

* Чарняўская цукровая мануфактура // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 242. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
**Цыянідная бомба** (анг. Cyanide Bomb) - хімічная сістэма аховы ад траваедных жывел і насякомых-шкоднікаў у раслін.

Хімічныя асаблівасці
--------------------

Цыянідная бомба прадстаўляе сабой т.з. бінарную сістэму, калі ў розных тканках расліны захоўваюцца малекулы розных хімічных рэчываў (цыянагенныя гліказіды і ферменты - гліказідазы і α-гідроксінітрылазы), якія у звычайных умовах не кантактуюць паміж сабой. Калі расліна пашкоджваецца траваеднай жывелай і тканкі разбураюцца, то гэтыя рэчывы змешваюцца паміж сабой і пачынаецца хімічная рэакцыя ў выніку якой, праз біясінтэз цыянгідрынаў, амаль імгненна утвараецца цыяністы вадарод (HCN). Гэта рэчыва з'яўляецца моцным інгібітарам фермента цытахром-С-аксідазы, які адказвае за механізм дыхання ўсіх аэробных жывых арганізмаў.

Цыянагенныя гліказіды, папярэднікі цыянгідрынаў, утрымліваюцца ў многіх відах раслін, у тым ліку ў такіх важных культурах, як сорга (Sorghum bicolor), маніёк (Manihot esculenta), яблыні (Malus domestica), міндаль (Prunus dulcis). Найбольш распаўсюджанымі з'яўляюцца пруназiн і амігдалін. У большасці культур цыянагенныя гліказіды прысутнічаюць у неядомых частках расліны, напрыклад у насенні і лісці. У міндалі, аднак, менавіта насенне выкарыстоўваецца ў кулінарыі, што ў некаторых выпадках можа выклікаць атручванне.

Гл. таксама
-----------

* Гарчычная бомба

Зноскі
------

1. ↑  *Trevor H. Yeats* Setting and Diffusing the Cyanide Bomb in Plant Defense // *Plant Physiology*. — 2018-11. — В. 3. — Т. 178. — С. 956–957. — ISSN 0032-0889. — DOI:10.1104/pp.18.01214
**Аляксей Рыгоравіч Махнеў** (23 лютага 1921, п. Кудзелька (зараз Асбест) — 10 снежня 1984, Асбест) — Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння сямі класаў працаваў слесарам на адным з прадпрыемстваў горада. Напярэдадні вайны, у 1940 годзе быў прызваны на службу ў рады Рабоча-Сялянскай Чырвонай арміі. У Вялікай Айчыннай вайне ўдзельнічаў, пачынаючы з чэрвеня 1943 года і да канца баявых дзеянняў. Быў наводчыкам гарматы 1-й батарэі 1330-га знішчальна-супрацьтанкавага артылерыйскага палка Рэзерва Галоўнага Камандавання, пазней — камандзірам гарматы і камандзірам аддзялення артылерыйскіх разведчыкаў.

Вызначыўся ў час вызвалення Віцебскай вобласці 17 лістапада 1943 года ў баях ў раёне вёскі Казьяны Дубровенскага раёна. У 1944 годзе было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза, уручаны медаль «Золотая Звезда» і ордэн Леніна.

Пасля заканчэння вайны быў дэмабілізаваны і вярнуўся на родны Урал, працаваў слесарам на камбінаце «Ураласбест».

Памёр 10 снежня 1984 года, пахаваны на гарадскіх могілках.

Памяць
------

У школе № 8 горада Асбеста абсталяваны музей, які носіць імя А. Р. Махнева. Тут захоўваюцца фотаздымкі, асабістыя рэчы Героя, копія ўзнагароднага ліста, у якім падрабязна апісаны подзвіг адважнага артылерыста.

Адна з вуліц у горадзе Асбест носіць яго імя, а 22 чэрвеня 2011 года на доме, дзе жыў А. Р. Махнёў, была ўстаноўлена мемарыяльная дошка. Урачыстая місія адкрыцця гэтага памятнага знака была даручана праўнуку Героя — дзевяцікласніку Івану Філенкову.

Зноскі
------

1. ↑  Неўміручы подзвіг артылерыста Архівавана 20 ліпеня 2020.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |