recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Ко́раваі**, або **ко́луфа** (індан.: Suku Korowai) — папуаскі народ на паўднёвым усходзе інданезійскай правінцыі Папуа. Агульная колькасць (2022 г.) — 4 400 чал.

Кораваі жывуць у ізаляванай лясістай мясцовасці. Першы кантакт з еўрапейцамі адбыўся толькі ў 1974 г. Галоўныя заняткі — вандроўнае паляванне і збіральніцтва. Каля часовых паселішчаў займаюцца прымітыўным земляробствам. Вырошчваюць клубневыя, тытунь і бананы. Важную ролю ў сілкаванні і культуры паўседзённага жыцця адыгрывае сагавая пальма. 

Падзяляюцца на адносна невялікія родавыя групы, якія займаюць пэўную тэрыторыю. У 1992 г. улады Інданезіі афіцыйна зарэгістравалі два паселішчы Янірума і Мангел, раней створаныя для кораваі хрысціянскімі місіянерамі. У мінулым сталых паселішчаў не было. Кораваі часцяком станавіліся ахвярамі паляўнічых за галавамі — прадстаўнікоў суседніх народаў. Аснова грамадства — малая нуклеарная сям'я, аднак захоўваюцца шчыльныя адносіны з бліжэйшымі сваякамі. Распаўсюджана палігінія. Правадырамі становяцца найбольш паважаныя мужчыны. 

Хаціна на дрэве
Кораваі вядомы звычаям будаваць хаціны на дрэвах, часам на вышыні да 45 м. У адной хаціне жыве да 15 чалавек. Знутры ладзяцца агмень і спальныя месцы. 

Традыцыйныя рэлігійныя вераванні заснаваны на ўяўленні аб шматлікіх духах *мболамболап*, якія быццам бы насяляюць навакольную прастору. Пасля смерці дух чалавека спускаецца ў свет мёртвых, дзе сустракае продкаў, але з цягам часу можа вяртацца і ўвасабляцца ў новых чальцах сям'і. Шанаванне духаў продкаў — важны элемент рэлігійнай культуры. Лічыцца, што злыя духі *лале́а* выклікаюць хваробы, смерць і няўдачы. Кораваі таксама вераць у магію. З ёю звязаны рытуальны канібалізм, які шырока практыкаваўся да кантактаў з цывілізацыяй. 

Мова кораваі адносіцца да транс-навагвінейскай сям'і папуаскіх моў. Падзяляецца на 3 дыялекты.

Зноскі
------

1. ↑  Korowai in Indonesia

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кораваі
* Korowai Tribe
* Life up in a Korowai tree house Архівавана 30 ліпеня 2016.
* Meeting the Cannibal Tribes of Indonesian New Guinea
* Korowai Tree Houses
Чырвонае зрушэнне
**Чырвонае зрушэнне** - зрух спектральных ліній хімічных элементаў у чырвоны (даўгахвалевы) бок. Гэтая з'ява можа быць выразам эфекту Доплера або гравітацыйнага чырвонага зрушэння, або іх камбінацыяй. Зрух спектральных ліній у фіялетавую (караткахвалевага) бок называецца сінім зрушэннем. Выяўлена Арыстархам Апалонавічам Белапольскім.

Тэорыя чырвонага зрушэння
-------------------------

У абодвух выпадках (доплераўскага эфекту або эфектаў АТА) параметр зрушэння {\displaystyle ~z} вызначаецца як {\displaystyle z={\lambda -\lambda \_{0} \over \lambda \_{0}}} ,   
 где {\displaystyle ~\lambda } і {\displaystyle ~\lambda \_{0}} - значэнні даўжыні хвалі ў пунктах назірання і выпускання выпраменьвання адпаведна.

Доплераўскае зрушэнне даўжыні хвалі ў спектры крыніцы, які рухаецца з прамянёвай хуткасцю {\displaystyle ~v\_{r}} і поўнай хуткасцю {\displaystyle ~v}, роўнае {\displaystyle z\_{D}={\frac {1+v\_{r}/c}{\sqrt {1-(v/c)^{2}}}}-1}

Гравітацыйнае чырвонае зрушэнне было прадказана А. Эйнштэйнам (1911) пры распрацоўцы агульнай тэорыі адноснасці (АТА). У лінейным адносна гравітацыйнага патэнцыялу набліжэнні {\displaystyle z\_{G}={\frac {V-V\_{0}}{c^{2}}}} ,   

дзе {\displaystyle ~V} и {\displaystyle ~V\_{0}} — значэнні гравітацыйнага патэнцыялу ў пунктах назірання і выпраменьвання адпаведна.

{\displaystyle ~z\_{G}>0} у тым выпадку, калі ў пункце назірання патэнцыял больш (а модуль яго менш, так як патэнцыял - велічыня адмоўная).

Для масіўных кампактных аб'ектаў з моцным полем прыцягнення (напр. нейтронных зорак і чорных дзюр) варта карыстацца дакладнымі формуламі. У прыватнасці, гравітацыйнае чырвонае зрушэнне ў спектры сферычнага цела масай {\displaystyle ~M} і радыусам {\displaystyle R>R\_{G}={\frac {2GM}{c^{2}}}}

({\displaystyle ~R\_{G}} - гравітацыйны радыус, {\displaystyle ~G} — гравітацыйная пастаянная, вызначаецца выразам

{\displaystyle z\_{G}=\left(1-{\frac {R\_{G}}{R}}\right)^{-{\frac {1}{2}}}-1}

Назіранне чырвонага зрушэння
----------------------------

Кожны хімічны элемент паглынае або выпраменьвае электрамагнітныя хвалі на строга пэўных частотах. Таму кожны хімічны элемент ўтварае ў спектры непаўторную карціну з ліній, якую выкарыстоўвае ў спектральным аналізе. У выніку эфекту Доплера і/або эфектаў АТА, частата выпраменьвання ад аддаленых аб'ектаў, напрыклад, зорак, можа змяняцца (паніжацца або павышацца), а лініі адпаведна будуць ссоўвацца ў чырвоную (даўгахвалевую) або сінюю (караткахвалевую) частку спектру, захоўваючы, аднак, сваё непаўторнае адноснае размяшчэнне. Зрушэнне ліній у чырвоны бок (абумоўленае выдаленнем аб'екта) і называецца «чырвоным зрушэннем».

Гл. таксама
-----------

* Касмалагічнае чырвонае зрушэнне

Спасылкі
--------

* «Красное смещение» — статья в Физической энциклопедии
**Ско́расць гу́ку** — скорасць распаўсюджвання гуку ў матэрыяльным асяроддзі.
Вызначаецца пругкасцю і шчыльнасцю асяроддзя.

Скорасць гарманічнай гукавой хвалі (гл. гарманічныя ваганні) называецца *фазавай скорасцю гуку*. Звычайна скорасць гуку — велічыня пастаянная для дадзенага рэчыва пры дадзеных знешніх умовах і не залежыць ад частаты хвалі і яе амплітуды. У выпадку залежнасці фазавай скорасці ад частаты гуку мае месца дысперсія хваль і тады карыстаюцца паняццем групавой скорасці.

Скорасць гуку ў газах меншая, чым у вадкасцях, у вадкасцях меншая, чым у цвёрдых целах (прычым для зрухавых хваль яна меншая, чым для падоўжных).
У монакрышталічных цвёрдых целах скорасць гуку залежыць ад напрамку распаўсюджвання хвалі адносна крышталеграфічных восей.

Скорасць гуку ў газах і пары 150—1000 м/с, у вадкасцях 750—2000 м/с, у цвёрдых целах 2000—6000 м/с, у паветры пры нармальных умовах 330 м/с, у вадзе прыкладна 1500 м/с.

Вымярэнне скорасці гуку выкарыстоўваецца для вызначэння многіх характарыстык рэчыва, напрыклад, сціскальнасці газаў і вадкасцей, модуляў пругкасці цвёрдых цел, зоннай структуры паўправаднікоў і інш.

Літаратура
----------

* *Шахлевіч Л. М.* Скорасць гуку // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 468. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4179365-1 · LCCN: sh85125374 · Microsoft: 200351514 |
**«Запі́скі з падпо́лля»** (руск.: Записки из подполья) — аповесць Дастаеўскага, выданая ў 1864 годзе. Лічыцца першым творам з філасофскага кірунку экзістэнцыялізма. Апавяданне вядзецца ад першай асобы былога чыноўніка, які жыве ў Пецярбургу.

Сюжэт
-----

«Запіскі» пачынаюцца прадстаўленнем інтэлектуальных «знаходак» галоўнага героя. У першай чвэрці аповесці пададзены толькі адзін біяграфічны факт — герой атрымаў спадчыну, звольніўся са службы і цалкам перастаў пакідаць кватэру, сышоўшы ў «падполле». Аднак потым у сваіх запісках герой распавядае пра жыццё — пра дзяцінства без сяброў, пра сваю сутычку, якая толькі ім так успрымалася, з афіцэрам, і два эпізоды, якія, калі дапусціць праўдзівасць запісак, сталі самай значнай і прыкметнай падзеяй жыцця героя. Першая — абед з даўнімі школьнымі таварышамі, дзе ён усіх пакрыўдзіў, раззлаваўся і нават вырашыў выклікаць аднаго з іх на дуэль. Другая — маральныя здзекі з прастытуткі ў публічным доме, якой ён спачатку са злосці спрабаваў паказаць усю агіднасць яе стану, а потым выпадкова даў свой адрас і сам цярпеў непераносныя пакуты, якія караніліся ва ўзлаванасці і тым, што вобраз у якім ён прадстаўляўся перад прастытуткай ашаламляльна разыходзіўся з праўдзівым яго станам. На імкненні абразіць прастытутку другі раз апавяданне пра выхад з «падполля» заканчваюцца. Ад рэдактара гэтых запісак дадаецца, што ёсць іх працяг — зноў інтэлектуальны прадукт героя, але настолькі пусты і нікчэмны, што немагчыма ўявіць, каб быў цікавы чытачу.

Зноскі
------

1. ↑  Existentialism from Dostoevsky to Sartre Walter Kaufmann ISBN 0-452-00930-8. P. 12
**Моэган**, або **мохеган** (саманазва: *Mohegan*, літаральна «ваўкі») — алганкінскі народ, карэнныя насельнікі ЗША. Агульная колькасць (2016 г.) — 2100 чал.

Гісторыя
--------

У XVII ст. моэган насялялі частку сучаснага штата Канектыкут, куды, згодна з паданнямі, прыйшлі з ракі Гудзон. Уваходзілі ў склад канфедэрацыі пеквот. Аднак пасля заснавання Плімуцкай калоніі правадыр моэган Ункас (канец XVI ст. — 1683 гг.) заключыў саюз з англійскімі каланістамі і падтрымаў іх у барацьбе з астатнімі пеквот. Моэган актыўна пераймалі лад жыцця белага насельніцтва, аднак захоўвалі племянную адасобленасць. У нашы дні на тэрыторыі Канектыкута існуе аўтаномная рэзервацыя моэган.

Асаблівасці культуры
--------------------

Да прыходу еўрапейцаў моэган займаліся рыбалоўствам, паляваннем, збіральніцтвам, у меншай ступені — земляробствам. Мелі сталыя ўмацаваныя вёскі. Асноўны від жытла — вігвам. На чале моэган стаяў правадыр *сахем*, улада якога ў XVII — XVIII стст. фактычна была спадчыннай. У 1769 г. памёр апошні *сахем* Бен Ункас. Ён перадаў частку сваіх кіруючых паўнамоцтваў місіянеру Джону Мейсану, а той у 1774 г. — адміністрацыі Канектыкута. Гэта, разам з падзеямі вайны за незалежнасць ЗША, прывяло да раз’яднання моэган і міграцыі часткі племені на захад, хуткага заняпаду традыцыйнай культуры.

Адраджэнне культуры моэган пачалося толькі ў канцы XX ст. Моэган актыўна ўдзельнічаюць у індзейскім культурным руху, узнаўленні старажытных цырымоній. Захаваліся многія гістарычныя паданні, казкі і прымаўкі.

Большасць сучасных моэган працуюць у адміністрацыі рэзервацыі, якая валодае сеткай гульнёвых дамоў і дарагіх гасцініц.

Мова
----

Родная мова моэган належыць да алганкінскай групы. Яна фактычна была страчана ў 1908 г. калі памерла яе апошні носьбіт Фідэлія Філдынг. Большасць сучасных моэган размаўляюць на англійскай мове. Аднак у другой палове XX ст. пры падтрымцы амерыканскіх лінгвістаў пачалося адраджэнне гутарковай мовы. Яна вывучаецца ў якасці добраахвотнай дысцыпліны ў навучальных установах рэзервацыі моэган у Канектыкуце.

Рэлігія
-------

Старажытная рэлігія моэган была заснавана на анімістычных вераваннях. Першыя спробы хрысціянізацыі адбываліся з XVII ст. Аднак толькі з 1711 г. праводзілася сталая місіянерская праца. У нашы дні большасць вернікаў — пратэстанты. У 1990 г. была заснавана асобная Царква моэган.

Цікавыя факты
-------------

* Некаторыя факты і імёны з гісторыі моэган былі запазычаны амерыканскім пісьменнікам Фенімарам Куперам у рамане «Апошні з магікан», аднак сапраўдная гісторыя і традыцыі не супадаюць з намалёванымі пісьменнікам.

Гл. таксама
-----------

* Магіканы

Зноскі
------

1. ↑  Mohegan-Montauk-Narragansett in United States

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Моэган
* The Mohegan Tribe — The Official Mohegan Tribe Website
* MOHEGAN HISTORY

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85086506 |
**Дом Сухазанета** — гістарычны будынак у цэнтры Санкт-Пецярбурга, размешчаны па адрасе Неўскі праспект, 70. Трохпавярховы будынак мае строгі безордэрны фасад, які увенчаны франтонам. У інтэр’еры будынка захаваліся некалькі памяшканняў: вестыбюль, абліцаваны штучным мармурам, а таксама залы, упрыгожаныя ляпнымі фрызамі і маляўнічымі плафонамі.

Першы вядомы будынак пабудаваны ў пачатку XIX стагоддзя, гэта быў каменны дом купца А. Шамякіна. Пазней будынак набыў генерал ад артылерыі І. А. Сухазанет, для яго ў канцы 1820-х гадоў будынак быў перабудаваны архітэктарам Д. І. Квадры. Унутранае аздабленне асабняка выконвалася ў 1835—1838 гадах архітэктарамі Д. І. Вісконці і С. Л. Шуставым.

З 1864 года будынак займала Пецярбургскае купецкае таварыства, у перыяд 1864—1866 гадоў па праекце архітэктара В. В. Штрома быў перабудаваны фасад будынка. У 1910—1911 гадах была перароблена частка інтэр’ераў па праекце архітэктара П. С. Барышнікава. З 1974 года ў будынку знаходзіцца Дом журналіста.

У пачатку 2000-х гадоў была праведзена навуковая рэстаўрацыя інтэр’ераў.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1. (руск.)

Спасылкі
--------

* Особняк Сухозанета (XVIII—XIX века) // Дом журналиста Невский 70 (руск.)
* Союз журналистов Санкт-Петербурга и Ленинградской области. История (руск.)
* Акт по результатам государственной историко-культурной экспертизы проектной документации на проведение работ по сохранению объекта культурного наследия федерального значения «Дом Сухозанета И. О.» // Комитет по государственному контролю, использованию и охране памятников истории и культуры правительства Санкт-Петербурга (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Новікаў.
**Анатоль Мікалаевіч Новікаў** (нар. 13 лютага 1941, Бораўск Калужскай вобласці РСФСР) — беларускі ваенны і палітык. Генерал-лейтэнант у адстаўцы. Старшыня Рэспубліканскага савета Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў.

Біяграфія
---------

Скончыў Вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча імя Вярхоўнага Савета РСФСР (агульнавайсковы камандзір), Ваеннапалітычную акадэмію імя У. І. Леніна (палітработнік), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (палітолаг).

Працаваў на розных пасадах у Маскоўскай, Прыбалтыйскай, Прыкарпацкай ваенных акругах, Групе савецкіх войскаў у Германіі, затым членам ваеннага савета танкавай арміі ў г. Барысаве, членам ваеннага савета Закаўказскай і Беларускай ваенных акруг, начальнікам інспекцыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь.

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР адзінаццатага склікання, дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь дванаццатага склікання. Выбіраўся членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га, 3-га і 4-га скліканняў.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Айчыны III ступені, Пашаны, Чырвонай Зоркі, «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені, васемнаццаццю медалямі, Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Міжпарламенцкай Асамблеі Еўразійскага эканамічнага супольніцтва.

Зноскі
------

1. ↑  Новиков Анатолий Николаевич Архівавана 18 жніўня 2020.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.

Спасылкі
--------

* Члены Совета Республики. Новиков Анатолий Николаевич  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Балдахін** (італ.: baldacchino — «шаўковая тканіна з Багдада») — урачысты навес над тронам, парадным ложкам, царкоўным алтаром; першапачаткова з тканіны, пазней таксама з каменя, драўніны, металу.

З’явіліся балдахіны на старажытным Усходзе, на асірыйска-вавілонскіх і старажытнаегіпецкіх барэльефах захаваліся выявы, на якіх над царом насілі вялікі парасон, які абараняў яго ад дажджу і спёкі.

У традыцыйным мастацтве Кітая сімвалізуе «шчаслівы лёс», заступніцтва. У многіх культурах балдахін — знак улады. У XII стагоддзі ў заходне-еўрапейскім раманскім, а затым і ў гатычным мастацтве пад уплывам арабскага Усходу з’яўляюцца каменныя балдахіны.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4257635-0 · LCCN: sh88005470 · Microsoft: 126384667 |
Геаметрая сутнасць інтэграла Рымана
**Інтэграл Рымана** — адно з найважнейшых паняццяў матэматычнага аналізу. Уведзены Бернхардам Рыманам ў 1854 годзе, і з'яўляецца адной з першых фармалізацый паняцця інтэграла.

Нефармальнае геаметрычнае апісанне
----------------------------------

Рыман фармалізаваў паняцце інтэграла, распрацаванае Ньютанам і Лейбніцам, як плошчы падграфіка (фігуры, заключанай паміж графікам функцыі і воссю абсцыс). Для гэтага ён разгледзеў фігуры, якія складаюцца з некалькіх вертыкальных прамавугольнікаў і атрымліваюцца пры разбіцці адрэзка (гл. малюнак). Калі пры «раздрабненні» разбіцця існуе граніца, да якой сыходзяцца плошчы такіх фігур (інтэгральныя сумы), гэтая граніца называецца інтэгралам Рымана функцыі на адрэзку.

Спасылкі
--------

* Строгае азначэнне інтэграла Рымана

| ⛭Інтэгралы |
| --- |
| Спосабы азначэння | 
Інтэграл Бохнера
 ·  Інтэграл Даніэля
 ·  Інтэграл Дарбу
 ·  Інтэграл Лебега
 ·  Інтэграл Лебега-Сцілцьеса
 ·  Інтэграл Рымана
 ·  Інтэграл Рымана-Сцілцьеса
 ·  Інтэграл Калмагорава
 ·  Інтэграл Курцвейля-Хэнстока
 ·  Інтэграл Хаара
 ·  Інтэграл Хінчына
 |
| Неўласцівыя інтэгралы | 
Неўласцівы інтэграл
 ·  Гаусаў інтэграл
 |
| Стахастычныя інтэгралы | 
Інтэграл Іто
 ·  Інтэграл Стратановіча
 ·  Інтэграл Скарахода
 |
**Валерый Сцяпанавіч Задаля** (псеўд. *Антон Лабовіч*; 15 сакавіка 1953, Клецк — 11 красавіка 2007, Гродна) — беларускі журналіст, грамадска-палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Закончыў факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Працаваў карэспандэнтам клецкай раённай газеты, рэдактарам навагрудскай газеты «Новае жыццё», намеснікам старшыні Тэлерадыёкампаніі Гродна.

Член Партыі БНФ, Беларускай асацыяцыі журналістаў (з 1997), ПЭН-цэнтра.

Пасля вымушанага звальнення з Тэлерадыёкампаніі напрыканцы 1990-х працаваў у грамадскім аб’яднанні «Ратуша», потым (пасля закрыцця аб’яднання) у гарадзенскім аддзяленні «Таварыства беларускай школы». У апошнія гады жыцця займаўся актыўнай і плённай грамадскай дзейнасцю: стварыў «Літаратурную гасцёўню», выдаваў і рэдагаваў шэраг лакальных спецыялізаваных газет, быў адным з сталых выкладчыкаў гродзенскай Школы маладога журналіста.

Памёр ад цяжкай хваробы на 55 годзе жыцця. Пахаваны на Аульсаўскіх могілках Гродна.

Спасылкі
--------

* Вянок памяці: Валерый Задаля // Радыё «Свабода» 12.04.2007
* Памёр Валерый Задаля // «Твой стыль» 12.04.2007 Архівавана 3 верасня 2021.
**Лявон Сцяпанавіч Лобік** (крыптанімы: *Л.*; *Л.Л-к*; 1871, вёска Кукавічы, Слуцкі павет, Мінская губерня, цяпер Капыльскі раён, Мінская вобласць — сакавік 1918, Капыль) — беларускі паэт, публіцыст.

Біяграфія
---------

Скончыў Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю. Настаўнічаў на Случчыне. З 1905 года далучыўся да сацыял-дэмакратычнага руху. За ўдзел у рэвалюцыйных падзеях 1905-07 гадоў сасланы на 3 гады ў Краснаярскі край. Потым Лобіку было дазволена пасяліцца ў паволжскім гарадку Чорны Яр. Пасля сканчэння тэрміну высылкі жыў у Пінску; пазней пераехаў у родную вёску. З 1910 года супрацоўнічаў з газетай «Наша ніва». Аўтар вершаваных апавяданняў «Залом у жыце» (1911), «Лекар-ведзьмар» (1912), якія вызначаюцца вострай сацыяльнай накіраванасцю, крытычным пафасам. Быў сталым карэспандэнтам газет на Случчыне, Капыльшчыне, Нясвіжчыне. Як удзельнік беларускага руху быў арыштаваны і зняволены ў турме ў Вільні. У ссылцы і турмах падарваў здароўе, хварэў на сухоты. Пахаваны ў Капылі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
**Пылькінскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мехаўскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Гуркі.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Езярышчанскага раёна Віцебскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Пылькі. З 12 кастрычніка 1929 года ў Гарадоцкім раёне Віцебскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Гарадоцкім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе новаўтворанага Мехаўскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 20 лютага 1938 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Гуркі. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Езярышчанскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сакалоў.
**Анатоль Сакалоў** (1915—?) — беларускі вайсковы і грамадскі дзеяч. Афіцэр Беларускай краёвай абароны, сябра Беларускай незалежніцкай партыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1915 годзе. Сын Алёны Сакаловай-Лекант, настаўніцы ў Віленскай беларускай гімназіі, адной з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння гімназіі.

Скончыў Віленскую беларускую гімназію, пасля — юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсытэту. У 1938 годзе вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. 

У часы Другой сусветнай вайны падчас нямецкай акупацыі Беларусі ў 1941 г. прызначаны бурмістрам г. Бярэзіны. У 1942 годзе зняты з пасады бурмістра і далучаецца да беларускай нацыянальнай партызанкі Уладзіміра Шавеля на Барысаўшчыне, быў яе актыўным удзельнікам. Там разам з іншымі партызанамі пачаў выдаваць падпольны часопіс на рататары і прыступіў да вярбоўкі дабраахвотнікаў. На дзейнасць беларускіх партызанаў хутка выйшлі савецкія партызаны і запрапанавалі сустрэчу, але на спатканні савецкія энкавэдзісты перастралялі беларускіх партызанскіх камандзіраў. У выніку ўратаваўся толькі адзін Анатоль Сакалоў, які дабраўся да Вільні. Афіцэр Беларускай краёвай абароны, сябра Беларускай незалежніцкай партыі. Пасля 1944 г. маці Анатоля Сакалова была рэпрэсаваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў савецкіх канцлагераў.

Пасля Другой сусветнай вайны жыў у Германіі. Па некаторых звестках эміграваў у Амерыку.

Далейшы лёс невядомы.

Зноскі
------

1. ↑  *Сяргей Ёрш*. Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 25 ліпеня 2019.

Спасылкі
--------

* Беларускі нацыянальны рэзыстанс у гады Другой сусьветнай вайны. Партызанская акцыя Ўл. Шавеля
**Малыя архітэктурныя формы** (МАФ) — у ландшафтнай архітэктуры і садова-паркавым мастацтве: дапаможныя архітэктурныя збудаванні, абсталяванне і мастацка-дэкаратыўныя элементы, якія валодаюць уласнымі простымі функцыямі і дапаўняюць агульную кампазіцыю архітэктурнага ансамбля забудовы. Некаторыя з элементаў МАФ не нясуць утылітарных функцый і маюць выключна мастацка-дэкаратыўнае прызначэнне. Малыя архітэктурныя формы могуць адыгрываць важную ролю ў архітэктурным ансамблі. У ландшафтным дызайне яны з'яўляюцца аднымі з асноўных элементаў дэкаратыўнага афармлення саду. Таксама да малых архітэктурных формаў могуць ставіцца невялікія збудаванні, выкананыя з палегчаных канструкцый і ўстаноўленыя часова, без пабудовы падмурка (гандлёвыя павільёны і т. п.).

Да МАФ адносяць лесвіцы, агароджы, скульптуры, абеліскі, мемарыяльныя дошкі, фантаны, свяцільні вонкавага асвятлення (ландшафтныя свяцільні), стэнды для афіш і рэклам, садова-паркавыя збудаванні (газоны, альтанкі, ратонды, пергалы, садова-паркавая скульптура, вазоны, паркавыя лаўкі і іншую садовую мэблю), гарадскую вулічную мэблю, сметніцы, дзіцячыя гульнявыя комплексы; кіёскі, павільёны, гандлёвыя латкі, гандлёвыя аўтаматы, і г. д. МАФ могуць падраздзяляцца на дэкаратыўныя і ўтылітарныя, а па спосабе вырабу — на вырабленыя па тыпавых праектах з тыпавых элементаў і канструкцый і на вырабленыя па спецыяльна распрацаваным праектам.

* АгароджаАгароджа
* Жывая агароджаЖывая агароджа
* АльтанкаАльтанка
* ПергалыПергалы

Элементы архітэктуры малых формащ, апроч прамой функцыі, упрыгожваюць, размяжоўваюць, арганізоўваюць (функцыянальнае занаванне) тэрыторыю і ўдзельнічаюць у стварэнні стылявой агульнасці, агульнага візуальнага ўражання ад навакольнага ўрбанізаванага асяроддзя.
Прымяняюцца ў афармленні і добраўпарадкаванні гарадской прасторы — масавай жылой забудоўлі і грамадскіх месцаў забаўляльнага і спартыўнага накіравання, а таксама ў парках і садах, у прыватных сядзібах.

Малыя архітэктурныя формы ўдзельнічаюць у стварэнні гарадскога асяроддзя, як сбалансаванага комплексу элементаў.

Размяшчэнне элементаў архітэктуры малых форм, іх афармленне і прымяняемыя будаўнічыя матэрыялы могуць рэгулявацца заканадаўча.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Архітэктура малых формаў Архівавана 4 сакавіка 2016. — Энцыклапедычны Фонд Расіі
* Архітэктура малых форм Архівавана 4 сакавіка 2016. // Казахстан. Нацыянальная энцыклапедыя. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.
* Малыя архітэктурныя формы ў экспазіцыі сялянскай сядзібы — музей-запаведнік Кіжы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX540110 · BNF: 12011170b · GND: 4130809-8 · LCCN: sh85096142 · Microsoft: 2778448628 |
**Карась сярэбраны** (*Carassius auratus*) — рыба сямейства карпавых. Шырока вядомая залатая рыбка (храміст сярэбранага карася) стала аб’ектам для селекцыйнай працы.

Апісанне
--------

Цела кароткае, высокае, пакрытае серабрыстай луской. Афарбоўка спіны цёмна-зялёная, бакі і жывот — серабрыстыя. Мае доўгі спінны плаўнік, буйную луску, шмат жаберных тычынак і пазванкоў, а таксама малую колькасць прамянёў у анальным плаўніку. Рот канечны, без вусікаў. Брушына чорная.

Дасягае максімальнай даўжыні 45 см і масы больш за 1 кг, звычайна не больш за 20 см і 350 г.

Пашырэнне
---------

Від з велізарным сучасным арэалам, які ахоплівае Еўразію і Амерыку. Натуральным арэалам з’яўляецца Кітай, Японія, а-вы Тайвань і Хайнань. Дзякуючы штучнай гадоўлі распаўсюдзіўся па ўсім свеце. Часцей прывязаны да вялікіх азёр, сустракаецца і ў вялікіх рэках.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца планктонам, дэтрытам, водарасцямі, лічынкамі насякомых, чарвякамі і іншымі бесхрыбтовымі.

Полаваспелым становіцца ва ўзросце 2-4 гадоў. Пладавітасць ад 30 да 400 тыс. ікрынак. Нераст парцыённы, звычайна ў траўні. Папуляцыя гэтага віду часта складаецца з адных самак, якія ўдзельнічаюць у нерасце з самцамі іншых відаў карповых (сазан, карась звычайны, лінь). Сперматазоід яйкаклетку ня апладняе, а толькі стымулюе развіццё яе. У патомстве атрымліваюцца адны самкі.

Жыве да 14-15 гадоў, звычайна 7-10 гадоў.

Промысел і развядзенне
----------------------

Каштоўны аб’ект промыслу і рыбаводства.

Залатая рыбка
Сярэбраны карась адрозніваецца дзіўнай пластычнасцю. Кітайскі карась і яго разнавіднасці — аб’ект прыкладнога дэкаратыўнага рыбаразвядзення. Адрозніваюць больш за сотню парод залатой рыбкі. Змяняецца даўжыня цела, даўжыня і форма плаўнікоў; маюцца рыбы з вырастамі на галаве і з павялічанымі вачыма. Існуе некалькі каляровых варыяцый: чырвоная, серабрыстая, чорная і інш.

Літаратура
----------

* Карасі // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
**Райтаўскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Wright State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Фейрборн у штаце Агая, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Першапачаткова адкрыты ў 1964 годзе як філіял Маямскага ўніверсітэта і Агайскага дзяржаўнага ўніверсітэта, ён стаў незалежнай установай у 1967 годзе і быў названы ў гонар піянераў авіяцыі Орвіла і Уілбура Райтаў, якія былі жыхарамі суседняга Дэйтана. Універсітэт прапануе ступені бакалаўра, магістра і доктара.

Структура
---------

* Каледж бізнесу
* Каледж інжынерыі і камп'ютарных навук
* Каледж здароўя, адукацыі і сацыяльных паслуг
* Каледж вольных мастацтваў
* Каледж прыродазнаўчых навук і матэматыкі
* Школа медыцыны

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Агая

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Цэнтральны дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Central State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў мясцовасці Уілберфорс у штаце Агая, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Гэта гістарнычна "чорны" ўніверсітэт, у якім большасць студэнтаў традыцыйна складаюць афраамерыканцы. Заснаваная заканадаўчым сходам штата ў 1887 годзе ў якасці двухгадовай праграмы для настаўнікаў і прамысловых работнікаў, вучэльня першапачаткова размяшчалася пры Уілберфорскім універсітэце, чатырохгадовай установе класічнай акадэмічнай вышэйшай навучальнай установе. Першапачаткова вучэльня была вядома як Аб'яднаны нармальны і прамысловы дэпартамент (фактычна — каледж). У 1941 годзе каледж атрымаў права адкрыць першую чатырохгадовую навучальную праграму, у 1947 годзе атрымаў статус незалежнай установы адукацыі і ў 1951 годзе быў перайменаваны ў Цэнтральны дзяржаўны каледж. З далейшым развіццём ён атрымаў статус універсітэта ў 1965 годзе.

Структура
---------

* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыі
* Каледж інжынерыі, прыродазнаўчых навук, тэхналогій і сельскай гаспадаркі
* Каледж гуманітарных навук, мастацтваў і сацыяльных навук

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Агая

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Вераніцынскі сквер** — сквер у цэнтры Гарадка Віцебскай вобласці. Размешчаны на скрыжаванні вуліц Савецкай і Пралетарскай, перад будынкам Гарадоцкага райвыканкама. 

У скверы з году ў год праходзяць «Вераніцынскія чытанні», у якіх удзельнічаюць знакамітыя пісьменнікі і паэты. Тут жа падчас «Дажынак» у 2014 годзе была ўсталяваная скульптура героя паэмы «Тарас на Парнасе» — палясоўшчыка Тараса.

Рашэннем Гарадоцкага раённага Савета дэпутатаў ад 29 верасня 2023 года скверу была прысвоена назва "Вераніцынскі сквер", у гонар Канстанціна Вераніцына, які лічыцца найбойльш імаверным аўтарам сатырычна-гумарыстычнай паэмы «Тарас на Парнасе». Вераніцын нарадзіўся ў 1834 годзе ў вёсцы Астраўляны (цяпер Гарадоцкі раён).

1. 1 2  *Свабода, Радыё*. Сквэр у Гарадку назвалі ў гонар аўтара «Тараса на Парнасе»  (бел.). *Радыё Свабода* (21 кастрычніка 2023). Праверана 21 кастрычніка 2023.
2. ↑  Информация о документе «О присвоении наименования скверу города Городка» – Pravo.by (руск.). *pravo.by*. Праверана 21 кастрычніка 2023.
3. ↑  Спадчына **(нявызн.)**. *Telegram*. Праверана 21 кастрычніка 2023.
4. ↑  У Гарадку зацвердзілі назву гарадскога сквера перад райвыканкамам  (бел.). *Наша Ніва*. Праверана 21 кастрычніка 2023.
**Андрус** (англ.: Andrews county) — акруга штата Тэхас Злучаных Штатаў Амерыкі. На 2000 год у ёй пражывала 13 004 чалавекі. Па ацэнцы бюро перапісу насельніцтва ЗША ў 2008 годзе насельніцтва акругі складала 13 645 чалавек. Акруговы цэнтр — горад Андрус. Акруга Андрус — адна з 46 «сухіх» акруг Тэхаса, гэта значыць акруг, дзе дзейнічае «сухі закон». Акруга Андрус была сфарміравана ў 1876 годзе ўказам 15 легіслатуры Тэхаса. Названа ў гонар Рычарда Эндруса (англ.: Richard Andrews), першага чалавека, які загінуў у вайне за незалежнасць Тэхаса ў 1835 годзе.

Крыніцы
-------

1. ↑  2020 United States Census / пад рэд. Бюро перапісу насельніцтва ЗША Праверана 1 студзеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q637413'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23766566'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0452 8275 · LCCN: n79094612 · VIAF: 159436433 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Браўн.
 
**Акруга Браўн** (англ.: Brown county) — акруга штата Тэхас Злучаных Штатаў Амерыкі. Насельніцтва - 37674 чалавек (2000). Паводле ацэнкі бюро перапісу насельніцтва ЗША ў 2008 годзе насельніцтва акругі складала 38 379 чалавек. Акруговы цэнтр - горад Браўнвуд. Акруга Браўн была сфарміравана ў 1856 годзе з частак акруг Каманчэ і Трэвіс. Названа ў гонар Генры Стывенсана Браўна, аднаго з камандзіраў у бітве Веласка ў тэхаскай рэвалюцыйнай вайне.

Зноскі
------

1. ↑  2020 United States Census / пад рэд. Бюро перапісу насельніцтва ЗША Праверана 1 студзеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q637413'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23766566'></a>
**Медыцынская секцыя** — секцыя Інбелкульта, якая дзейнічала з красавіка 1924 года. Да 1925 года называлася *медыка-ветэрынарнай*. 

Мела 6 камісій: склеромную, валляковую, гельмінталагічную, па вывучэнню санітарнага быту Беларусі, антрапалагічную, тэрміналагічна-медыцынскую. У секцыі працавалі вядомыя вучоныя М. Б. Кроль, В. А. Лявонаў, С. М. Рубашоў, I. Т. Цітоў і інш. Работай секцыі кіраваў наркам аховы здароўя БССР М. I. Барсукоў. 

Асноўныя кірункі даследаванняў: вывучэнне краявой паталогіі (склеромы, эндэмічнага валляку, гельмінтозаў), санітарных умоў жылля і быту, пытанняў харчавання працоўных, зніжэння дзіцячай смяротнасці, хімічнага саставу і магчымасцей выкарыстання прыродных крыніц і гразей Беларусі для клінічных мэт і г. д.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Батоўкін.
**Мікіта Ермалаевіч Батоўкін** (1873, Слаўгарадскі раён — 15 студзеня 1947) — беларускі жывёлавод, актыўны ўдзельнік калгаснага будаўніцтва.

Батрачыў у кулакоў, працаваў сплаўшчыкам лесу, 6 гадоў служыў у арміі. У 1929 адным з першых уступіў у роднай вёсцы ў калгас «Кастрычнік».

Больш за 12 гадоў узначальваў конеферму калгасу «Кастрычнік» Слаўгарадскага (да 1945 — Прапойскага) раёна, адну з лепшых у Беларусі, якая ў 1939 была удзельнікам Усесаюзнай сельскагаспадарчай выставы ў Маскве. У гады Вялікай Айчыннай вайны інструктар Галоўнага ўпраўлення конегадоўлі Наркамзема СССР.

Браў удзел у захаванні рускай верхавой пароды коней.

Пасля вайны намеснік старшыні калгасу «Кастрычнік», загадчык конефермай. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР у 1937-47.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Батовкин Никита Ермолаевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 45. — 737 с.
2. ↑  База данных русской верховой породы  (руск.)
**Воіны-інтэрнацыяналісты** — тэрмін, якім савецкая прапаганда і гістарыяграфія называла замежнікаў, пераважна з ліку былых палонных (нямецкіх, аўстра-венгерскіх, кітайскіх), якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Расіі на баку бальшавікоў. У гады развітога сацыялізму, пасля пачатку шырокамаштабнага ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва СССР з краінамі трэцяга свету, так сталі называць ужо кадравых ваеннаслужачых, супрацоўнікаў органаў унутраных спраў і дзяржбяспекі, а таксама камандзіраваных з сацыялістычных дзяржаў, якія добраахвотна або па абавязку службы прымалі ўдзел ва ўзброеных канфліктах на тэрыторыі замежных дзяржаў.

Гл. таксама
-----------

* Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў

Спасылкі
--------

* Федеральный закон РФ «О ветеранах»
* НАГРАДЫ: Медали афганской войны
**Беластоцкі драматычны тэатр імя Аляксандра Вянгеркі** (польск.: Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku) — тэатр y Беластоку.

Названы ў гонар Аляксандра Вянгеркі (1893—1941) — першага дырэктара і мастацкага кіраўніка Дзяржаўнага польскага тэатра БССР у Беластоку.

Гісторыя
--------

Гарадскі тэатр Беластока, дзе праходзіла паседжанне Народнага сходу Заходняй Беларусі
28—30 кастрычніка 1939 года ў будынку гарадскога тэатра Беластока прайшоў Народны Сход Заходняй Беларусі.

Пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР у будынку гарадскога тэатра размяшчаўся Дзяржаўны польскі тэатр БССР. Яго дырэктар Аляксандр Вянгерка стварыў першую пастаянную групу тэатра, якая складалася пераважна з акцёраў варшаўскіх сцэн. У спектаклях удзельнічалі Ірына Барадоўская, Яцэк Вашчаровіч, Севярын Бутрым, Толя Манкевічуўна і Анатоль Шалоўскі. Спектаклі ішлі на польскай мове. Гучалі творы польскіх і замежных драматургаў, у тым ліку: «Падступства і каханне» Фрыдрыха Шылера, «Мараль пані Дульскай» і «Панна Малічэўская» Габрыелі Запольскай, «Дажывоцы» Аляксандра Фрэдра, «Кардыян» Юльюша Славацкага, «Вяселле» і «Лістападаўская ноч» Станіслава Выспяньскага.

У 1941 годзе, ў сувязі з Вялікай Айчыннай вайной, тэатр спыніў сваё існаванне. Тэатр аднавіў працу ў 1944 годзе. Неўзабаве пасля перадачы СССР Беластока ў склад Польшчы, 22 верасня 1944 года ў тэатры адбылася прэм’ера п’есы «Уцякла мая перапёлачка» Стэфана Жаромскага.

У 1945 годзе быў створаны Беластоцкі драматычны тэатр.

У рэпертуары тэатра — п’есы Ф. Шылера, У. Шэкспіра, Мальера, К. Гальдоні, Ю. Тувіма, В. Багуслаўскага, А. Міцкевіча, С. Выспянскага, С. Мрожака, Б. Шэфера, Т. Ружэвіча, В. Гамбровіча. Тэатр гастраліруе і за мяжой. У 1991 і 1992 браў удзел y Міжнародным фестывалі «Балтыйская тэатральная вясна» ў Гродне, y лістападзе 1992 y «Фестывалі сяброў» y Мінску, дзе паказаны спеклаклі «Тэрмінатар» П. Хандке, «Эмігранты» С. Мрожака (галоўныя ролі ў абодвух выканаў акцёр Нацыянальнага тэатра імя Я.Купалы У. Кін-Камінскі), «Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі» С. Пясецкага, «3 нагоды мокрага снегу» паводле «Запісак з падполля» Ф. Дастаеўскага (рэжысёр — мастацкі кіраўнік тэатра імя Я.Купалы В. Раеўскі, сцэнаграфія народнага мастака Беларусі Б. Герлавана). У 1993 годзе Раеўскі паставіў y тэатры спектакль «Рэвізор» М. Гогаля, дзе разам з польскімі ігралі акцёры тэатра імя Я. Купалы Ю. Авяр'янаў і У. Кін-Камінскі.

3 1987 года дырэктар, мастацкі кіраўнік і галоўны рэжысёр А. Якімец.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Крыніцы
-------

1. ↑  Стенограмма 1-го заседания Народного собрания Западной Белоруссии от 28-29 октября 1939 г. о рассмотрении вопросов о вхождении Западной Белоруссии в состав БССР, государственной власти, конфискации помещичьих земель, национализации банков и крупной промышленности Западной Белорусии // Национальный архив Республики Беларусь. — Ф. 4п, оп. 1, д. 14562, 250 л.
**Івана-Франкоўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт** — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Івана-Франкоўску.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Івана-Франкоўскі нацыянальны медыцынскі універсітэт (на той час яшчэ Станіславаўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут) заснаваны 6 кастрычніка 1945 года. На той час у інстытуце налічвалася 395 студэнтаў і 47 выкладчыкаў, сярод якіх было толькі некалькі дактароў і кандыдатаў навук, функцыянавала 14 тэарэтычных і 2 клінічныя кафедры. Ужо праз 10 гадоў у ВНУ стала 12 прафесараў, дактароў навук, а колькасць студэнтаў перавысіла 1 000 чалавек. Пасля універсітэт вылучыў медыцынскі, стаматалагічны, фармацэўтычны факультэты і факультэт паслядыпломнай адукацыі, а з 1994 года рыхтуе таксама сямейных лекараў, навучае замежных студэнтаў, праводзіць перадатэстацыйную падрыхтоўку лекараў розных спецыяльнасцяў. Пачынаючы з 1945 года падрыхтавана больш за 16 000 лекараў, 5 тысяч з іх працуюць менавіта ў Івана-Франкоўскай вобласці.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт установы
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Івана-Франкоўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 4907 0579 · Microsoft: 1323554757 |
Сучасная рэканструкцыя Мазырскага замка
**Мазырскі замак** — драўлянае абарончае і адміністрацыйнае збудаванне позняга сярэднявечча ў Мазыры. Існаваў у XV—XVIII стагоддзях на гарадзішчы старажытнага Мазыра. Пабудаваны на месцы ўмацаванага драўлянага замка XIV стагоддзя. Займаў мыс паміж шырокімі ярамі, якія праразалі высокі карэнны бераг Прыпяці.

У XVI стагоддзі цэнтральная частка Мазыра была абнесеная астрогам. У 1520—1530-я гады зруйнаваны татарамі. Каля 1543 года быў адноўлены драўляны замак з гароднямі і вежамі. Чатырохгранныя вежы мелі па сем баявых ярусаў з падсябіццямі, а зверху накрываліся шатровым дахам. Сцяна з гародняў мела два баявыя ярусы і таксама мела падсябіцці з бланкаваннем. Дзве гародні былі прыстасаваныя для жылых мэтаў. На замкавым двары стаяла замкавая царква Спаса, некалькі трохкамерных дамоў, скарбніца, свіраны, піўніца і іншыя.

Пасля перабудовы ў 1576 годзе меў 5 вежаў. У 1609 годзе замак цалкам згарэў, у 1613 годзе адноўлены. У ходзе ваенных дзеянняў XVII стагоддзя замак неаднойчы быў разбураны і паступова прыйшоў y заняпад. У XVIII стагоддзі Мазырскі замак — парадны замкава-палацавы комплекс, які складаўся з драўлянага палаца ў цэнтры і гаспадарчай зоны.

Пры даследаванні на замчышчы выяўлены рэшткі жылой пабудовы 16 стагоддзя з кафлянай печчу, складзенай з гаршковай і каробчатай кафлі, упрыгожанай геаметрычным арнаментам.

Літаратура
----------

* *Якімовіч, Ю. А.* Драўлянае дойлідства беларускага Палесся — Мн. 1978.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 515. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Мазы́рскі за́мак // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 455. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Мазырскі замак на сайце «Архіварта»
**Цэнтральнакрымская раўніна** — паўднёвая частка Паўночна-Крымскай раўніны.

Цягнецца ў выглядзе выпуклай на поўнач і выцягнутай субшыротна на 120 км паласы ад берага Чорнага мора і Тарханкуцкага ўзвышша на захадзе і паўночным захадзе да Прысівашскай нізіны на поўначы і паўночным усходзе, узгор’яў Керчанскага паўвострава на ўсходзе і Знешняга пояса Крымскіх гор на поўдні. Абсалютныя вышыні ад 40 м на поўначы да 120 м на поўдні.

Геаструктурную аснову складаюць Альмінская ўпадзіна і Цэнтральнакрымскае падняцце. Верхнія слаі геалагічнага разрэзу прадстаўлены пліяцэнавымі вапнякамі-ракушачнікамі і чырвона-бурымі пліяцэнава-антрапагенавымі глінамі, якія ўкрыты слоем жоўта-бурых суглінкаў.

Паверхня пераважна хвалістая, месцамі амаль плоская. Гушчыня расчлянення 0,3-0,6 км/км². Глыбіня расчлянення павялічваецца з 20-30 м у цэнтральнай частцы да 40-60 м на паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе. У далінах рэк Альмы, Чатырлыка, Салагыра, Індола тоўшчы галечнага алювія магутнасцю да 20 м перакрыты маладзейшымі дробназярністымі алювіяльна-дэлювіяльнымі адкладамі да 3-5 м таўшчыні. Сучасныя рэчышчы ў выглядзе вузкіх, звілістых каналаў сцёку ўрэзаны ў тоўшчу покрыўных адкладаў і галечнікаў на невялікую глыбіню, поймы слабаразвітыя.

Ландшафтная структура характарызуецца кавыльна-стэпавымі разаранымі мясцовасцямі — раўніннымі, далінна-балачнымі, прыморска-тэраснымі, прыбярэжна-ліманна-азёрнымі. Каля 70 % тэрыторыі разарана.

Зноскі
------

1. ↑  Гэты аб’ект размешчаны на тэрыторыі паўвострава Крым і кантралюецца Расіяй. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны (гл. Рэзалюцыю 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН).

Літаратура
----------

* *Єна В. Г.* Центральнокримська рівнина // Географічна енциклопедія України: в 3 т. / Редкол.: А. М. Маринич и др. — Т. 3. — К.: Українська радянська енциклопедія, 1993. — ISBN 5-88500-015-8.  (укр.)
**Сцыентызм** (ад лац.: scientia — веды, навука) — светапоглядная пазіцыя, заснаваная на ўяўленні пра навуковыя веды як найвышэйшую каштоўнасць культуры і ўмову арыентацыі чалавека ў свеце. Аформіўся ў канцы 19 — пачатку 20 ст. Арыентуецца пераважна на метадалогію і вынікі прыродазнаўчых ведаў і прызнае за навукай права і здольнасць рашэння ўсіх сацыяльных праблем. Супрацьлеглая сцыентызму светапоглядная пазіцыя (антысцыентызм) падкрэслівае абмежаванасць магчымасцей навукі і разглядае яе як прычыну ўзнікнення шматлікіх сацыяльных і экалагічных праблем.

Літаратура
----------

* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11945245d · GND: 4128283-8 · LCCN: sh85118695 · Microsoft: 145038440 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Уайз.
 
**Акруга Уайз** (англ.: Wise) — акруга штата Тэхас Злучаных Штатаў Амерыкі. Насельніцтва - 48797 чалавек (2000). Па ацэнцы бюро перапісу насельніцтва ЗША ў 2009 годзе насельніцтва акругі складала 59 415 чалавек. Акруговы цэнтр - горад Дэкейтэр. Акруга Уайз была сфарміравана ў 1856 годзе. Названа ў гонар Генры Уайза, 33-га губернатара Віргініі, які падтрымаў далучэнне Тэхаса да ЗША.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  2020 United States Census / пад рэд. Бюро перапісу насельніцтва ЗША Праверана 1 студзеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q637413'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23766566'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шаціла.

**Балясла́ў Іо́сіфавіч Шаці́ла** (4 лютага 1919, вёска Горкі — 29 верасня 2009, Мінск, Беларусь) — савецкі беларускі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Беларускай ССР (1965—1990). Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. Член Прэзідыума Савета Міністраў БССР. Член ЦК КПБ. Заслужаны эканаміст БССР.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Працоўную дзейнасць пачаў у 1939 годзе пасля заканчэння Гомельскага фінансава-эканамічнага тэхнікума. У фінансавай сістэме прапрацаваў больш як 50 гадоў і прайшоў шлях ад кантралёра-рэвізора КРУ па Крычаўскім раёне Магілёўскай вобласці да міністра фінансаў БССР.

23 чэрвеня 1941 года быў мабілізаваны ў РСЧА і пакінуты для работы ў Крычаўскім райваенкамаце. У ліпені 1941 года ў сувязі з кантузіяй і хваробай быў эвакуяваны ў горад Тамбоў для лячэння. Пасля выздараўлення працаваў інспектарам па бюджэце райфінаддзела, сакратаром райвыканкама, загадчыкам рай- фінаддзела ў г. Знаменка Тамбоўскай вобласці. У лістападзе 1943 года пасля заканчэння курсаў савецка-партыйнага актыву ў Маскоўскай вобласці ён быў накіраваны на аднаўленне народнай гаспадаркі ў Гомельскую вобласць, назначаны загадчыкам Навабеліцкага райфінаддзела Гомеля.

З 1965 па 1990 год — міністр фінансаў Беларускай ССР.

Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР.

Узнагароды
----------

* Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі
* два ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга
* Ордэн Дружбы народаў

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Некралог Архівавана 3 студзеня 2010.
* Шаціла Баляслаў Іосіфавіч // Сайт Гімназіи № 1 імя В. А. Караля г. Чэрвеня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 131579 |
Замак Сокал на гравюры С. Пахалавіцкага (1579 г.)
**Замак Сокал** існаваў у XVI ст. каля вёскі Сакалішча (цяпер Расонскі раён, Беларусь). Збудаваны ў 1566 г. падчас Лівонскай вайны па загадзе Івана IV Грознага як парубежная крэпасць. Аблога замка Сокал у 1579 г. завяршылася ўзяццем яго войскамі караля Стэфана Баторыя і яго поўным разбурэннем.

Апісанне
--------

Планіроўка і памеры замка вызначаліся мысам пры зліцці рэк Дрыса і Нішча. Паўавальны ў плане замак, разгорнуты паўавальнай часткай у бок стрэлкі мыса, меў 10 вежаў, якія былі падзелены на 2-3 яруса і мелі баявыя памяшканні і амбразуры. 4 вежы былі чатырохвугольнымі і завяршаліся двухсхільным дахам. Астатнія вежы былі васьмівугольнымі, з высокім шатровым дахам. Вежы стаялі на высокіх насыпах і злучаліся абарончымі сценамі. У сцяне, процілеглай закругленай частцы, размяшчаліся арачная брама пад двухсхільным дахам і дзвюма байніцамі па баках. Густая драўляная забудова дзяцінца займала амаль палову яго тэрыторыі. Цэнтрам замкавай кампазіцыі была царква на невялікай плошчы, якую атачалі прамавугольныя ў плане хаты. Вылучаліся два вежападобныя збудаванні: адно з іх з купальным завяршэннем мела рэнесансныя рысы.

Замак адлюстраваны на гравюры, зробленай па малюнку С. Пахалавіцкага (1579 г.).

Літаратура
----------

* *Якімовіч Ю.* Замак Сокал / Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. Мн.: БелЭн, 2006. — 792 с. — С. 618—619.
* «Со́кал» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 77—78. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Сокал (замак) на сайце «Архіварта»
**Нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя Аляксандра Аляксандравіча Багамольца** (укр.: Національний медичний університет імені Олександра Богомольця) — вядучая вышэйшая медыцынская навучальная ўстанова Украіны. Гісторыя ўніверсітэта пачынаецца з 1841 года, калі быў заснаваны медыцынскі факультэт Імператарскага універсітэта св. Уладзіміра. Старонкі гісторыі НМУ ўпрыгожваюць імёны вядомых навукоўцаў-медыкаў — Мікалая Пірагова, Уладзіміра Караваева, Аляксандра Багамольца, Мікалая Амосава. Вядомы пісьменнік Міхаіл Булгакаў вучыўся ў НМУ.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйны сайт універсітэта Архівавана 3 мая 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n2013016902 · Microsoft: 84407627 · VIAF: 140486674 |