Размяшчэнне Брытанскіх заморскіх тэрыторый.
**Брытанскія заморскія тэрыторыі** (англ.: British overseas territories) — чатырнаццаць тэрыторый, якія знаходзяцца пад суверэнітэтам Вялікабрытаніі, але не з’яўляюцца яе часткай.

Назва «Брытанскія Заморскія Тэрыторыі» была ўведзена ў 2002 годзе Законам аб Брытанскіх Заморскіх тэрыторыях і замяніла тэрмін «**Брытанскія залежныя тэрыторыі**» (англ.: British-Dependent Territories), які змяшчаўся ў Законе аб брытанскім падданстве 1981 года. Да гэтага тэрыторыі называліся калоніямі ці кароннымі калоніямі. У стаўленні да Брытанскіх Заморскіх Тэрыторый таксама можа выкарыстоўвацца назва «**Заморскія Тэрыторыі Вялікабрытаніі**», або проста «**Заморскія Тэрыторыі**», калі прыналежнасць зразумелая з кантэксту.

Астравы Джэрсі, Гернсі, а таксама Востраў Мэн таксама знаходзяцца пад суверэнітэтам Брытанскай Кароны, але маюць некалькі іншыя канстытуцыйныя адносіны з Вялікабрытаніяй, і паслядоўна класіфікуюцца як Каронныя землі (Каронныя ўладанні, англ.: Crown dependencies), а не заморскія тэрыторыі. Заморскія тэрыторыі і каронныя землі варта адрозніваць ад Садружнасці Нацый (англ.: Commonwealth of Nations), добраахвотнага саюза былых брытанскіх калоній, а з нядаўняга часу — некаторых іншых краін, напрыклад, Мазамбіка, якія далучыліся да Садружнасці з фінансавых і палітычных меркаванняў.

У гістарычным кантэксце калоніі, якія былі часткай Вялікабрытаніі, варта адрозніваць ад пратэктаратаў, якія, знаходзячыся пад брытанскім кантролем, намінальна захоўвалі незалежнасць. Іх таксама не варта блытаць з дамініёнамі, незалежнымі дзяржавамі, якія мелі роўны статус з Вялікабрытаніяй у Брытанскай імперыі, а пасля Вэстмінстэрскага статуту 1931 года — у Брытанскай Садружнасці Нацый. Каронныя калоніі, напрыклад, Ганконг, адрозніваліся ад іншых калоній тым, што кіраваліся непасрэдна Каронай і не мелі аўтаноміі, якая была ў самакіравальных калоніях, напрыклад, у Бермудскіх астравах.

Агульнае насельніцтва тэрыторый складае каля 230 тысяч чалавек (пастаяннае насельніцтва), плошча — 18 131 км². Акрамя таго, Вялікабрытанія прэтэндуе на частку антарктычнай тэрыторыі (Брытанская Антарктычная тэрыторыя) плошчай 0**Памылка выразу: нечаканая лічба.**.**Памылка выразу: нечаканая лічба.**1 709 400 км², але, паводле Дагавора аб Антарктыцы, падпісанаму і ратыфікаванаму Вялікабрытаніяй, гэтыя тэрыторыі не могуць знаходзіцца ва ўладанні асобных дзяржаў.

Гісторыя
--------

Першыя брытанскія калоніі ў Новым Свеце з’яўляліся паселішчамі брытанскіх падданых у землях, якія дагэтуль знаходзіліся па-за ўладаннямі Брытанскай Кароны. Першай такой калоніяй стаў Ньюфаўндленд, дзе ў XVI стагоддзі брытанскія рыбакі засноўвалі сезонныя паселішчы.

У 1607 годзе з’явілася паселішча Джэймстаўн, першая пастаянная калонія ў Віргініі (тэрмін, які ўжываўся ў дачыненні да ўсёй Паўночнай Амерыкі). У 1609 годзе на Бермудскіх астравах пасяленцамі, якія пацярпелі караблекрушэнне, была заснавана другая калонія, якая, пасля страты ў 1783 годзе амерыканскіх калоній, стала найстарэйшай брытанскай калоніяй (англійскія калоніі сталі называцца брытанскімі ў 1707 годзе, пасля аб’яднання Англіі і Шатландыі і адукацыі Каралеўствы Вялікабрытаніі).

Канчатковы спіс тэрыторый, якія атрымалі статус кароннай калоніі:

* Трынідад і Табага — у 1797
* Дамініка — у 1805
* Сент-Люсія — у 1814

Рост Брытанскай імперыі ў XIX стагоддзі, які дасягнуў піка ў 1920-х гадах, прывёў да таго, што Вялікабрытанія далучыла больш за чвэрць сушы, уключаючы тэрыторыі ў Азіі і Афрыцы, якія мелі значнае мясцовае насельніцтва і ўтрымліваліся не для каланізацыі, а з камерцыйных ці стратэгічных меркаванняў. У канцы XIX стагоддзя вялікія пасяленчыя калоніі ў Канадзе, Аўстраліі, Новай Зеландыі і Паўднёвай Афрыцы сталі самакіравальнымі і атрымалі незалежнасць ва ўсіх пытаннях, за выключэннем знешняй палітыкі, абароны і гандлю. Разрозненыя самакіравальныя калоніі аб’ядналіся, утварыўшы федэрацыі: Канаду ў 1867 годзе і Аўстралійскі Саюз у 1901. Гэтыя, а таксама іншыя вялікія самакіравальныя калоніі ў 1920-х гадах атрымалі назву дамініёнаў і здабылі поўную незалежнасць на заснаванні Вэстмінстэрскага статуту 1931 года. Імперыя была пераназвана ў Брытанская садружнасць, якая з 1949 годзе стала называцца Садружнасцю Нацый. Незалежнасць атрымала большасць брытанскіх калоній у Афрыцы, Азіі і Вест-Індыі. Некаторыя былыя калоніі сталі Каралеўствамі Садружнасці, пакінуўшы брытанскага манарха ў якасці главы дзяржавы, іншыя сталі рэспублікамі, аднак прызналі каралеву Елізавету II у якасці Главы Садружнасці.

Горад Сент-Джордж на Бермудах.
Калонія была заснавана ў 1609 годзе пасяленцамі з флагманскага карабля Вірджынскай кампаніі, які пацярпеў крушэнне. У 1612 годзе прывілеі кампаніі былі пашыраны на Бермудскія астравы, і з гэтага часу яны з’яўляюцца англійскай (з 1707 года — брытанскай) калоніяй. Пасля абвяшчэння Вірджыніяй незалежнасці яна з’яўляецца найстарэйшай брытанскай калоніяй, а горад Сент-Джордж — найстарэйшым бесперапынна населеным англійскім паселішчам у Новым Свеце.
У 1980-х Вялікабрытанія страціла апошнія мацерыковыя калоніі — Паўднёвую Радэзію (цяпер Зімбабвэ) у Афрыцы ў 1980 годзе, і Брытанскі Гандурас (цяпер Беліз) у Цэнтральнай Амерыцы ў 1981. Апошняй буйной калоніяй заставаўся Ганконг, які меў насельніцтва звыш 5 мільёнаў чалавек. У адрозненне ад іншых тэрыторый, Ганконг з адміністрацыйнага пункта гледжання складаўся з дзвюх частак:

* Ганконг і паўвостраў Каўлун былі далучаны Брытаніяй назаўжды паводле Нанкінскага дагавора і Пекінскага дагавора 1860 года.
* Тэрыторыя мацерыковага Кітая, так званыя Новыя Тэрыторыі, была арандавана Брытаніяй на 99 гадоў, пачынаючы з 1898, для размяшчэння насельніцтва Ганконга, якое хутка расло.

З прычыны набліжэння 1997 года, Вялікабрытанія і КНР падпісалі Сумесную кітайска-брытанскую дэкларацыю, паводле якой увесь Ганконг у 1997 годзе станавіўся «спецыяльным адміністрацыйным рэгіёнам» КНР, пры шматлікіх умовах, якія павінны былі гарантаваць захаванне капіталістычнай эканомікі Ганконга і лад жыцця, які сфарміраваўся падчас брытанскага валадарства, прынамсі, 50 гадоў пасля яго перадачы.

Перадача ўсяго Ганконга была прадыктавана тым, што яго інфраструктура была ў значнай ступені звязана з правінцыяй Гуандун, і ўласна брытанскія тэрыторыі не маглі існаваць без кітайскіх паставак.

Пасля вяртання Ганконга Кітаю астатнія каланіяльныя ўладанні Вялікабрытаніі з’яўляліся галоўным чынам невялікімі астраўнымі тэрыторыямі з невялікім насельніцтвам, а таксама незаселеная Брытанская антарктычная тэрыторыя. Гэтыя тэрыторыі не атрымалі незалежнасці па розных прычынах, у прыватнасці:

* Адсутнасць падтрымкі незалежнасці з боку мясцовага насельніцтва.
* Невялікая колькасць насельніцтва, што робіць праблематычным функцыянаванне тэрыторыі ў якасці незалежнай дзяржавы.
* Залежнасць ад эканамічнай дапамогі з боку Вялікабрытаніі.
* Неабходнасць брытанскай ваеннай прысутнасці для абароны ад суседніх дзяржаў.
* Адсутнасць эканамічных і палітычных перадумоў для незалежнасці.
* Некаторыя тэрыторыі не заселены і выкарыстоўваюцца ў навуковых ці ваенных мэтах.

У 2002 годзе Брытанскі Парламент зацвердзіў Закон аб Брытанскіх Заморскіх тэрыторыях. Ён змяняў назву «залежныя тэрыторыі» на «заморскія тэрыторыі» і аднаўляў паўнавартаснае брытанскае грамадзянства для іх жыхароў (за выключэннем тэрыторыі ваенных баз на Кіпры).

У наш час Брытанскія Заморскія тэрыторыі існуюць ва ўсіх рэгіёнах свету — у Карыбскім басейне (Паўночная Амерыка), Фалклендскія астравы (Паўднёвая Амерыка), Востраў Святой Алены ў Афрыцы, Піткэрн у Акіяніі, Гібралтар у Еўропе, Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне у Азіі і Паўднёвыя Сандвічавы астравы ў Антарктыцы.

Спіс тэрыторый
--------------

| Сцяг | Герб | Тэрыторыя | Рэгіён | Дэвіз | Плошчакм² | Колькасць насельніцтва(год перапісу) | Сталіца |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Ангілья | Вест-Індыя | *Strength and Endurance* | 102,0 | 13 037(2011) | Валі |
|  |  | Бермуды | Паўночная Атлантыка | *Quo fata ferunt* (лац.: «Куды занясе (нас) лёс») | 53,2 | 64 237(2010) | Гамільтан |
|  |  | Брытанская Антарктычная тэрыторыя | Антарктыка | *Research and discovery* | 1 709 400 | 200 (персанал) | Ротэра (асноўная база) |
|  |  | Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне | Індыйскі акіян | *In tutela nostra Limuria* (лац.: «Лемурыя пад нашай апекай») | 60 | 2800 (ваенны і абслуговы персанал) | Дыега-Гарсія (ваенная база) |
|  |  | Брытанскія Віргінскія астравы | Вест-Індыя | *Vigilate* (лац.: «Будзь пільным») | 153 | 24 939(2010) | Род-Таўн |
|  |  | Кайманавы астравы | Вест-Індыя | *He hath founded it upon the seas* | 264 | 54 397(2010) | Джорджтаўн |
|  |  | Фалклендскія астравы | Паўднёвая Атлантыка | *Desire the right* | 12 173 | 2840(2012) | Стэнлі |
|  |  | Гібралтар | Іберыйскі паўвостраў | *Nulli expugnabilis hosti* (лац.: «Ніводны вораг нас не выганіць») | 6,5 | 30 001(2012) | Гібралтар |
|  |  | Мантсерат | Вест-Індыя |  | 102 | 4922(2011) | Плімут (закінуты з-за вывяржэння вулкана, дэ-факта сталіцай з’яўляецца горад Брэйдс) |
|  |  | Піткэрн | Ціхі акіян | Няма | 47(усе астравы, востраў Піткэрн 4,6 кв.км) | 45(2012) | Адамстаўн |
|  |  | Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья | Паўднёвая Атлантыка | *Loyal and unshakeable* | 420(усе астравы) | 5231(2008) | Джэймстаўн |
|  |  | Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы астравы | Паўднёвая Атлантыка | *Leo terram propriam protegat* (лац.: «Хай леў абароніць сваю краіну») | 4066 | 30(2006) | Кінг Эдуард Пойнт/Грутвікен |
|  |  | Акратыры і Дэкелія | Міжземнамор’е (Кіпр) | *Dieu et mon droit* (фр.: «Бог і маё права») | 254 | 15 000(амаль палова — ваенныя і абслуговы персанал) | Епіскопі |
|  |  | Цёркс і Кайкас | Вест-Індыя |  | 430 | 31 458(2012) | Коберн-Таўн |
|  |  | Усяго |  |  | 1 727 531 | 249 137 |  |
|  |  | Усяго |  |  | 18 131(без Антарктыкі) | 231 137(пастаяннае насельніцтва) |  |

Гл. таксама
-----------

* Дамініён
* Брытанскія астравы, тэрміналогія
* Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі
* Каронныя землі
* Каралеўствы Садружнасці
* Садружнасць нацый
* Спіс залежных тэрыторый


| ⛭Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі |
| --- |
| Краіны | 
* Англія Англія
* Шатландыя Шатландыя
* Уэльс Уэльс
* Паўночная Ірландыя Паўночная Ірландыя

 |  |
| Каронныя ўладанні | 
* Гернсі Гернсі
* Джэрсі Джэрсі
* Востраў Мэн Востраў Мэн

 |
| Заморскія тэрыторыі | 
* Ангілья
* Бермуды
* Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне
* Брытанскія Віргінскія астравы
* Гібралтар
* Кайманавы астравы
* Мантсерат
* Піткэрн
* Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья
* Цёркс і Кайкас
* Фалклендскія астравы¹
* Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы¹

 |
| Суверэнныя ваенныя базы | Акратыры і Дэкелія |
| 
* Калоніі Вялікабрытаніі ў мінулым
* Брытанская імперыя¹ прыналежнасць аспрэчваецца Аргенцінай

 |