**Караль** (таксама **Караль-Супе**) — руіны вялікага старажытнага паселішча ў даліне ракі Супе на тэрыторыі перуанскай правінцыі Баранка. Знаходзіцца прыкладна ў 150 км на паўночны ўсход ад Лімы. Адносіцца да культуры Нортэ-Чыка і лічыцца найстаражытнейшым вядомым горадам Амерыкі і найбольш вывучаным паселішчам названай цывілізацыі.

28 чэрвеня 2009 года занесены ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны як выключна добра захаваны прыклад архітэктуры і гарадскога планавання старажытнай перуанскай цывілізацыі позняга архаічнага перыяду.

Караль быў заселены ў перыяд прыблізна з 2600 па 2000 год да н. э. і займаў плошчу больш чым 60 га. Навукоўцы, якія працавалі на раскопках, разглядалі паселішча як найстарэйшы гарадскі цэнтр у Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы, што пасля, па меры выяўлення ў дадзеным рэгіёне іншых старажытных паселішчаў, было пастаўлена пад сумненне.

Апісанне
--------

Даліна ракі Супе цягнецца ва ўсходнім напрамку ад узбярэжжа Ціхага акіяна да Андаў. На працягу многіх гадоў найбольш вядомым археалагічным месцам у рэгіёне быў горад Аспера, размешчаны блізка да ўзбярэжжа. Датаванне Аспера была праведзена ў 1970-х гадах, і ён быў аднесены да трэцяга тысячагоддзя да н. э. З моманту адкрыцця археолагамі Караля ў 1949 годзе да 2001 года яго ўзрост заставаўся загадкай. Караль з'яўляецца адным з 18 археалагічных месцаў у гэтай даліне (на плошчы 90 км²), дзе былі знойдзены рэшткі манументальнай архітэктуры, г.зн. будынкі, большыя за жытло; усе яны маюць значнае падабенства з Каралем і ўтрымліваюць невялікія платформы або каменныя кругі. Звычайна падобныя структуры адносіліся да цывілізацый пасля 1500 года да н. э. аднак у 2001 годзе метадамі радыевугляроднага аналізу трысняговых валокнаў з плеценых сумак, знойдзеных пры раскопках, было даказана, што горад існаваў прыблізна ў перыяд паміж 2600 і 2000 гадамі да н. э. Тым не менш узрост найстарэйшых археалагічных знаходак яшчэ з дакладнасцю не ўстаноўлены, таму на справе горад можа аказацца яшчэ старэйшым. Агульная колькасць насельніцтва даліны Супе ў часы існавання Караля магло дасягаць 20000 чалавек.

«Утопленая» плошча
Караль размешчаны на пустыннай тэрасе над зялёнай далінай ракі Супе ў 23 км ад узбярэжжа і займае плошчу больш чым
66 га. Меў насельніцтва, паводле ацэнак, каля 3000 чалавек. Даследаванні і раскопкі на тэрыторыі старажытнага горада вядуцца з пачатку XX стагоддзя і працягваюцца дагэтуль. Шырокі комплекс будынкаў уключае ў сябе 6 пірамід, якія стаяць вакол плошчы, рэшткі амфітэатра і жылыя раёны эліты. Гарадскі комплекс Караля мае плошчу 607 000 м² і ўключае ў сябе плошчы і жылыя будынкі. У Каралі знаходзяцца найбуйнейшыя будынкі сярод гарадоў даліны, такія як Пірамідэ-Маёр — будынак на платформе плошчай амаль з чатыры футбольныя полі і вышынёй у 18 м. Караль быў вялікім мегаполісам прыблізна ў тую ж эпоху, калі былі ўзведзены найбуйнейшыя егіпецкія піраміды; лічыцца, што Караль стаў свайго роду «мадэллю» гарадскога дызайну для ўсіх наступных андскіх цывілізацый, а яго вывучэнне можа даць адказы на мноства пытанняў, звязаных з заснаваннем і развіццём першых андскіх гарадоў.

Жыхары Караля з дапамогай ірыгацыі вырошчвалі розныя культуры, сярод якіх, праўда, не было злакаў. Аб'ём планавання і работ, неабходны для стварэння ірыгацыйных сістэм і горада, паказвае, што Караль быў дзяржавай з моцным урадам. Цікава, што ў Каралі не было выяўлена зброі або абарончых збудаванняў, што можа паказваць на адсутнасць войнаў.

Раскопкі
--------

Ступені піраміды
У 1905 годзе археолаг Макс Уле даследаваў старажытны горад Аспера, размешчаны бліжэй да ўзбярэжжа, прыкладна ў 23 км ад Караля. Хуліа Тэлья праводзіў раскопкі там жа ў 1937 годзе, аднак няма дакладных доказаў таго, што хто-небудзь з іх наведваў руіны Караля. У сувязі з гэтым датай яго адкрыцця лічыцца 1949 год, калі Караль быў выяўлены амерыканскім падарожнікам Паўлам Косакам і археолагам Рычардам Шэдэлем. У 1975 годзе руіны наведаў перуанскі архітэктар Карлас Уільямс, які праводзіў там даследаванні старажытнай архітэктуры і па выніках сваёй працы апублікаваў кнігу і некалькі артыкулаў. У 1979 годзе ў Каралі працаваў французскі археолаг Фрэдэрык Эндэль, які выказаў здагадку, што Караль быў пабудаваны да 1800 года да н.э. У 1994 і 1996 гадах раскопкі ў Каралі праводзіла археолаг Рут Шэйдзі.

Сярод археалагічных знаходак на яго тэрыторыі адсутнічаюць узоры зброі ці элементы фартыфікацыйных збудаванняў, затое выяўленыя кіпу і старажытныя музычныя інструменты: 32 флейты з касцей пеліканаў і кондараў, а таксама 37 ражкоў з касцей аленяў і лам. На тэрыторыі Караля таксама былі знойдзены вялікія плеценыя сумкі, з дапамогай якіх, як мяркуецца, перацягваліся камяні для будаўніцтва пірамід, і магіла дзіцяці з каралямі з каменных пацерак. Адносна кіпу ў навуковым асяроддзі да гэтага часу вядуцца спрэчкі, ці сапраўды знойдзеныя ў Каралі артэфакты з'яўляюцца імі, але калі гэта так, то будзе даказана намнога ранейшае існаванне гэтага вузлавога пісьма, чым лічылася раней.

Знойдзеныя ў Каралі артэфакты дазваляюць зрабіць вывады, што мясцовыя жыхары ўжывалі ў ежу авакада, зялёныя бабы, гарбуз, салодкую бульбу, чырвоны перац, кукурузу, а таксама марскую рыбу, якую атрымлівалі, верагодна, у выніку гандлёвых адносін. Яны таксама, як мяркуецца, вырошчвалі бавоўнік і, магчыма, ужывалі коку.

Панарамны від КараляПанарамны від Караля
Адна з пірамід КараляАдна з пірамід Караля
Кругавая панарамаКругавая панарама

Гл. таксама
-----------

* Культура Нортэ-Чыка
* Дакалумбава храналогія Перу
* Бандурыа[ru]

Зноскі
------

1. ↑  Archaeological Site in Peru Is Called Oldest City in Americas, Public release date: 27-Apr-2001 The New York Times
2. 1 2  Sacred City of Caral-Supe **(нявызн.)**.  UNESCO World Heritage Centre. Праверана 12 мая 2014.
3. 1 2  *Ross, John*. First City in the New World? **(нявызн.)**.  Smithsonian Museum (1 жніўня 2002). Праверана 30 November 2012.
4. 1 2 3  Oldest evidence of city life in the Americas reported in Science, early urban planners emerge as power players Архівавана 13 снежня 2017. — Eurekalert.org, Public release date: 26-Apr-2001 American Association for the Advancement of Science
5. ↑  *Laurent Belsie* Civilization lost? — csmonitor.com, 3-Jan-2002
6. ↑  *Peter Watson.* The Great Divide: History and Human Nature in the Old World and the New. — UK: Hachette, 2012. — 800 с. — ISBN 0297858572.
7. 1 2  Shady, R. Haas, J. Creamer, W. (2001). Dating Caral, a Pre-ceramic Site in the Supe Valley on the Central Coast of Peru. *Science*. 292:723-726. DOI:10.1126/science.1059519 PMID 11326098

Літаратура
----------

* Doris Kurella: *Kulturen und Bauwerke des Alten Peru.* Kröner, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-520-50501-9. (*Caral: Seite 39-47.*)
* R. Shady Solís: *Caral — La Ciudad del Fuego Sagrado / The City of the Sacred Fire.* Interbank 2004. (*spanisch/englisch*)
* R. Shady Solís, J. Haas, W. Creamer: *Dating Caral, a preceramic site in the Supe Valley on the central coast of Peru.* In: Science 292 (April 2001), S. 723—726.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Караль (старажытны горад) на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт.  (ісп.)

  


| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Перу |
| --- |
| Мачу-Пікчу | 
Горад Куска ·  Гістарычны запаведнік Мачу-Пікчу ·  Археалагічны помнік Чавін-дэ-Уантар ·  Нацыянальны парк Уаскаран ·  Археалагічная зона Чан-Чан ·  Нацыянальны парк Ману ·  Гістарычны цэнтр Лімы ·  Нацыянальны парк Рыа-Абісеа ·  Геогліфы Наскі ·  Гістарычны цэнтр горада Арэкіпа ·  Свяшчэнны горад Караль-Супе ·  Кхапак-Ньян — дарожная сістэма ў Андах
 | Сцяг Перу |



| ⛭Сцяг Перу   Археалагічныя помнікі Перу |
| --- |
| Амасонас | Гран-Вілая — Гран-Сапасоа — Карахіа — Куэлап — Рэваш |  |
| Анкаш | Вількаваін — Пячора Гітарэра — Паньямарка — Сечын — Чавін-дэ-Уантар — Чанкільё |
| Апурымак | Сайвітэ — Сандор |
| Арэкіпа | Тора-Муэрта |
| Аякуча | Вількасуаман — Інкаўасі, Аякуча — Пікімачай — Пумакоча |
| Іка | Каўачы — Пукіас — Тамба-Каларада |
| Кахамарка | Кумбэ-Маё — Кунтур-Уасі — Вокны Атуска |
| Куска | Вількабамба — Віткас — Кенка — Карыканча — Карыўайрачына — Льяктапата — Мачу-Пікчу — Марай — Альянтайтамба — Пікільякта — Пісак — Пуюпатамарка — Пука-Пукара — Ракчы — Руміколька — Саксаюаман — Тамбамачай — Тараўасі — Тыпан — Уайна-Пікчу — Уаманмарка — Уіньяй-Уайна —Учуй-Коска — Чакекіраа |
| Ла-Лібертад | Гран-Пахатэн — Храм Сонца — Храм Месяца — Чан-Чан — Эль-Бруха |
| Ламбаеке | Сера-Патапа — Сіпан — Тукумэ |
| Ліма | Акарай — Аспера — Бандурыа — Буэна-Віста — Гарагай — Інкаўасі, Каньетэ — Кантамарка — Караль — Парамонга — Пачакамак — Пукльяна — Пуручука |
| Пуна | Сільюстані — Хіскаірумока |
| Сан-Марцін | Гран-Пахатэн — Лос-Пінчудас |
| Такна | Мікулья — Такепала |
| Уанкавеліка | Учкус-Інканьян |
| Уанука | Катош — Пірура |
| Гл. таксама: **Дакалумбавы цывілізацыі** — **Дакалумбава храналогія Перу** |