Французская шабля XIX ст.
**Шабля** — халодная зброя, якая складаецца з выгнутага металічнага клінка з лязом на выпуклым боку і рукаяці. Як правіла, з адной завостраннай часткай ці з палутарнай заточкай. Сярэдняя даўжыня — 80—110 см. Шаблі ў розных варыяцыях былі шырока пашыраны ва Усходняй Еўропе і Азіі ў перыяд з IX па XX стст. як асноўная зброя (пераважна кавалерыі). У Заходняй Еўропе распаўсюдзілася толькі ў XIV—XIX стст. Праз змену на палях баёў, шабля выціснула меч і іншыя віды халоднай зброі.

Этымалогія
----------

Слова «шабля» паходзіць з венгерскай мовы (венг.: szablya ад szabni — «рэзаць»).

Імаверным з’яўляецца венгерскае паходжанне слова шабля ў польскай (польск.: szabla) і нямецкай (ням.: Säbel) моў, адкуль яно пайшло ў французскую і англійскую мовы ў выглядзе слова *sabre*.

Іншая гіпотэза тлумачыць паходжанне гэтага слова ў венгерскай мове ад рэканструяванага дыялектнага цюркскага слова *\*seble/\*sebele* «шабля» з метатэзай ад зычных ранняга слова *\*selebe* (каз.: селебе), якое бярэ пачатак ад тунгуса-маньчжурскага слова *\*seleme* «клінок, жалезны» < *\*sele* «жалеза» + *\*-me* «суфікс прыметніка», замена галосных старажытнавенгерскага *\*szeble* магчымы ўплыў дзеяслова *szab-* «краіць»[*праясніць*].

Будова
------

Канструкцыя шаблі

| А. Эфес | B. Клінок | C. Застава | D. Моц, або сяродка клінка | E. Пяро або Штых |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. Галаўня | 5. Лязо |
| 2. Рукаяць | 6. Абух |  |  |
| 3. Вусы | 7. Плаз |  | 7. Плаз |  |
| 4.Эфес | 8. Жолаб (баразна) |  | 8. Жолаб (баразна) |  |
| \* часткай эфеса магла быць скаба (гарда). | 9. Молат (ялмань) |
|  | 10. Пяро |  |  | 10. Пяро |

Гісторыя
--------

### Позняе Сярэднявечча

Шаблі на мініяцюры ў Радзівілаўскім летапісе. XV ст.
Усходнееўрапейская шабля. XII ст.
Шаблі з’явіліся ў VII ст. у цюрак. У VIII ст. распаўсюдзіліся на Далёкім Усходзе, у X ст. з’явіліся на Русі, у XI—XII стст. — у ісламскіх краінах, у XIII ст. трапілі ў Індыю, у XV—XVI стст. — у Заходнюю Еўропу.

З канца XV — пачатку XVI стст. вытворчасць шабляў у арабскім свеце дасягнула ўзроўню, дастатковага для ўплыву на Усходнюю Еўропу, дзе існаваў попыт на імпартныя «ўсходнія» шаблі. Кылыч турэцкага тыпу адрозніваўся ад астатніх шабель масіўнымі клінкамі даўжынёй 88—93 см з ялманню, пры агульнай даўжыне шаблі 96—106 см. Вага такіх шабель дасягала 2,6 кг. Эфес мог дасягаць 22 см. Рукаяць звычайна была зроблена з гранёнай драўлянай трубкі, якая надзявалася на рукаяць з булавешкай. Пазней, наверша рукаяці рабілася з ухілам у бок ляза. Шаблі з параўнальна вузкім клінком без ялмані, якія часткова адносіліся да шамшырам іранскага тыпу, а часткова, магчыма, да захаваўшыся элементаў шабель часоў ардынскага дамінавання на палях баёў, мелі агульную даўжыню 92—100 см пры даўжыні клінка 80—86 см і шырыні ля пяты 3,4—3,7 см.

Усходнееўрапейскія шаблі таксама каваліся пад азіяцкім уплывам. Аднак, з другой паловы XVI ст. у Венгрыі і Польшчы пачалося развіццё рукаяці. У XVII ст. з венгерска-польскіх шабель вылучылася гусарская шабля з закрытым эфесам: з боку ляза да канца перакрыжавання да булавешкі знаходзілася пальцавая дужка, якая абараняла руку; гэта скаба магла быць не злучана з навершам рукаяці. На перакрыжаванні дабаўлялася кольца для вялікага пальца, якое дазваляла хутка мяняць напрамак удару.

На тэрыторыі Рэчы Паспалітай шабля польска-венгерскага тыпу з’явілася ў часы кіравання Стафана Баторыя.

У XVII ст. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і краін-суседак вылучаюцца імпартныя шаблі і шаблі мясцовай вытворчасці. Мясцовыя, як правіла, каваліся пад замежным уплывам. Вылучаюцца: літоўскі, турскі, венгерскі, чаркаскі выраб, на кызылбаскую, нямецкую, а таксама маскоўскую коўку.

У XVI—XVII стст. фармаваліся прыёмы шабельнага фехтавання. Паспяховай была польская школа фехтавання (польск. *sztuka krzyzowa*), якая складалася з некалькіх відаў сякучых удараў і парыравання. У Рэчы Паспалітай шабля была пераважна шляхецкай зброяй, якая выкарыстоўвалася больш у пяхотным баю, чым у конным. Шаблі з’яўляліся асноўнай доўгаклінковай зброяй казакоў.

У краінах Цэнтральнай і Заходняй Еўропы шаблі атрымалі распаўсюд з другой паловы XVI ст. аднак, упершыню пападаюць туды ў XIV—XV стст. Спачатку распаўсюд быў не шырокі. На ўзбраенні пяхоты, сярод ландскнехтаў, стаяла двуручная шабля грос-месер, якая з’явілася з XV ст. у Венгрыі, і выкарыстоўвалася, пераважна, у школах фехтавання дзюсак. Пачынаючы з другой паловы XIV — першай паловы XV стст. і да XVII ст. выкарыстоўваліся масіўныя шаблі-цесакі, якія, магчыма, вылучыліся з фальшыёнаў пад усходнім уплывам — картэлас (італ.: cortelas, coltelaccio, ням.: kordelatsch, *kordalätsch*), малкус (італ.: malchus), сторта (італ.: storta), бадэлер (фр.: badelaire), кракемарт (фр.: craquemarts). У XVI—XVII стст. мела распаўсюд скарочаная «паўсабля» і падобная на абардажную — хенгер (англ.: hanger). На працягу XVII ст. у гэтых краінах атрымала шырокі распаўсюд прамая клінковая зброя — шпага, а шаблі атрымалі шырокі распаўсюд толькі ў XVIII—XIX стст.

### Новы час

У XVII—XVIII стст. пад усходнееўрапейскім уплывам, шаблі атрымалі распаўсюд на тэрыторыі ўсёй Еўропы. У асноўным яны паходзілі ад польска-венгерскіх шабель і з’яўляліся пераважна зброяй кавалерыстаў.

У Расіі каля 1700 г. Пётр I на ўзбраенне расійскай арміі прыняў шаблю заходняга ўзору. Першасна, шабля трапіла на ўзбраенне драгун. З цягам часу некаторыя пяхотныя падраздзяленні рускай арміі атрымалі шаблі заходніх узораў.

Падчас Егіпецкага паходу Напалеона ў 1798—1801 гг. французы перанялі шаблі мамлюкскага тыпу, пасля чаго, пад уплывам французскай моды, шаблі гэтага тыпу атрымалі распаўсюджанне па Еўропе. Прыблізна з гэтага часу на ўзбраенні асобных радоў і відаў войск пачалі з’яўляцца варыяцыі шабель паводле віду і вагі.

У еўрапейскіх арміях Новага часу шаблі мелі клінкі сярэдняй крывізны (45—65 мм), эфесы з грувасткімі гардамі ў выглядзе 1—3 скоб ці чашападобныя. Агульная даўжыня складала 1100 мм, даўжыня клінка 900 мм, а вага без ножан да 1100 г, маса з металічнымі ножнамі павялічвалася да 2300 г. У канцы XIX ст. крывізна змяншаецца да 35—40 мм, што пашырае функцыянал шаблі з рубячай да рубяча-калючай зброі.

У тым ці іншым выглядзе шабля выкарыстоўвался на войнах да канца 1940-х гг. На сённяшні дзень гэта пераважна цырыманіяльная зброя.

Тэхналогія вырабу
-----------------

Першыя шаблі былі атрыбутам воінаў з прывілеяванага асяродку і, як правіла, інкрусціраваліся золатам і срэбрам. Клінкі кавалі па складаным шматслойным тэхналогіям, характэрным для дарагіх мячоў, сутнасцю якіх была зварка жалезных і стальных пласцін. У XII—XIII стст. шаблі атрымліваюць шырокі распаўсюд, што адбылося адначасова і са спрашчэннем тэхналогіі вытворчасці. З гэтага часу большасць клінкоў рабілася шляхам наваркі стальнога ляза ці цэментацыяй суцэльнажалезнай паласы. З XII ст. шаблі ісламскіх краін рабіліся з навугляроджаных нарыхтовак, якія ў выніку асаблівай шматразовай закалкі атрымлівалі ідэальнае спалучэнне глейкасці і цвёрдасці, а край ляза атрымліваўся асабліва цвёрдым.

З другой паловы XVI ст. у Еўропе, а з сярэдзіны XVII ст. і на тэрыторыі Усходняй Еўропы, пачалі рабіць шаблі з перадзельнай сталі.

Рукаяць складалася з двух драўляных ці касцяных накладак, якія фіксіраваліся заклёпкамі. Існавала рукаць суцэльная з адтулінай для ўсталявання на хвосцік. Спералу, паміж плечыкамі і клінка з рукаяццю была зафіксавана металічная перакрыжаванне, якое абараняла руку. На дальнеўсходніх шаблях гардай была не перакрыжаванне, а цуба. З цягам часу еўрапейскія гарды ўскладняліся.

Ножны
-----

Шабельныя ножны былі драўляныя, абцягнутыя скурай, аксамітам і саф’янам. У XIX—XX стст. пачынаюць вырабляць металічныя ножны, час ад часу з аксідаванай сталі, храмаваннем ці нікеляваннем звонку.

Віды
----

* Шамшыр
* Польска-венгерская шабля
* Гусарская шабля
* Грос-месер
* Карабеля
* Касцюшоўка
* Дзюсак
* Абардажная шабля
* Шабля мамлюкскага тыпу
* Афганская шабля
* Тальвар
* Гадарэ
* Кылыч ці кіліч
* Армянская шабля

Заўвагі
-------

1. ↑  Vasmer’s Etymological Dictionary
2. ↑  О. В. Двуреченский. «Холодное наступательное вооружение Московского государства (конец XV — начало XVII века)».
3. ↑  Wojciech Zablocki. Ciecia Prawdziwa Szabla.
4. ↑  Сабля, оружие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
5. ↑  Польское наступательное вооружение. Ю. В. Квитковский
6. ↑  Вендален Бехайм. «Энциклопедия Оружия».
7. 1 2  В. Шлайфер, В. Добрянский. «Сабля — правды и легенды».
8. ↑  Висковатов А. В. «Историческое описание одежды и вооружения российских войск», ч.1.
9. ↑  Алексей Исаев. Антисуворов. Десять мифов Второй мировой
10. ↑  Кирпичников А. Н. «Древнерусское оружие», 1971.
11. ↑  А. Н. Кирпичников, В. П. Коваленко. «Орнаментированные и подписные клинки сабель раннего Средневековья (по находкам в России, на Украине и в Татарстане)». 1993.

Літаратура
----------

* Шабля // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 354. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* Кирпичников А. Н. «Древнерусское оружие», Издательство «Наука», 1971.
* А. Н. Кирпичников, В. П. Коваленко. «Орнаментированные и подписные клинки сабель раннего средневековья (по находкам в России, на Украине и в Татарстане)». 1993.
* В. Бехайм, «Энциклопедия оружия (Руководство по оружиеведению. Оружейное дело в его историческом развитии от начала средних веков до конца XVIII в.)».

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шабля
* Блог об оружии (Праверана 01.06.2023)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX526865 · BNF: 11953315g · GND: 4178873-4 · LCCN: sh85116195 · NKC: ph349196 |