recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
никакойникакой
Бесарабія на карце Еўропы
**Бесара́бія** (малд.: Basarabia, укр.: Бессарабія і радзей Басарабія) — гістарычная вобласць паміж Чорным морам і рэкамі Дунай, Прут, Днестр, усходняя частка гістарычнай Малдовы. Назва (рум.: Ţara lui Basarab — «Зямля Басараба») паходзіць ад імя валашскага ваяводы Басараба I Вялікага (1289—1352, кіраваў з 1310). Па даных Энцыклапедычнага Слоўніка Бракгаўза і Ефрона, у XVI—XVII стагоддзях Бесарабіяй звалі частку цяперашняй Румыніі — (Валахію з Бабадагскай вобласцю па Дунаю), затым паўднёвую частку міжрэчча Прута і Днестра — Буджак, а пасля 1812 года — усё міжрэчча.

Гл. таксама
-----------

* Малдова, гістарычная вобласць Румыніі
* Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Расіі
* Яўрэйскія земляробчыя калоніі ў Бесарабіі
* Буджак
* Прыднястроўе

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Бесарабія на Вікісховішчы |

Зноскі
------

1. ↑  Бессарабская губерния // *Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона*. — 1890—1907.(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Ваенная Сыціна · Кароткая яўрэйская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Сучаснай Украіны · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4006036-6 · LCCN: sh85013427 · NKC: ge137301 · LIBRIS: 143578 · VIAF: 127761115 |
Стравы з бульбы
**Бульба** ў еўрапейскую кухню трапіла ў XVII стагоддзі. Шмат для папулярызацыі бульбы ў Еўропе зрабіў Антуан Агюст Парманцье. У XX стагоддзі бульбу ўжо выкарыстоўвалася ў кулінарыі паўсюль, дзякуючы высокаму ўтрыманню вугляводаў, бялкоў, вітаміну Ц , лёгкасці вырошчвання.

Бульба вараць як пачышчаным, так і неачышчаным («у мундзіры»), рыхтуюць на вуглях або на пару, тушаць, пякуць ў фрыцюры. Бульба выкарыстоўваецца як у простых, так і ў вытанчаных стравах. Бульба выкарыстоўваецца для прыгатавання супоў, асноўных страў, закусак, дыжэстываў і нават дэсертаў.

Традыцыйна ў кулінарыі выкарыстоўваюцца свежыя клубні, але ў апошні час назіраецца рост долі кансерваваных і (хімічна) апрацаваных прадуктаў у заходніх краінах.

Беларускія стравы
-----------------

Дранікі, камы па-магілёўску, сачні па-магілёўску, сачні беларускія з тварагом, хрушчы бульбяныя, пончыкі бульбяныя, бульбяныя аладкі па-мінску, клёцкі бульбяныя з мясам, бульбяныя зразы, галкі бульбяныя (з грыбамі), піражкі бульбяныя з грыбамі, запяканка з бульбы і проса, запяканка з бульбы і яек, каша бульбяная з салам, бульба, запечаная ў фользе, смажанік, тушаная бульба з печанню (грыбамі, свінінай і чарнаслівам), бульба, фаршыраваная мясам (або селядцом), бульбяная бабка, капытка беларуская.

Літаратура
----------

* Тамара і Уладзімір Рэўтовічы. Пакаштуйце — смачна. Мінск: Полымя, 1993.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LNB: 000052125 |
Выстава марскіх беспілотнікаў 2005 года (Штат Мэрыленд, ЗША)
Расійскі грузавы беспілотнік ВРТ-300
**Беспілотны лятальны апарат**, **БПЛА**; у гутарковай мове таксама ***беспілотнік*** — лятальны апарат, кіруемы з зямлі або іншага транспарту пры дапамозе бартавога камп’ютара або пульта кіравання пілотам. У 1935 годзе першую іх вытворчасць пачаў англійскі акцёр Рэджынальд Дэні.

Беларусь
--------

Асноўны артыкул: **Беспілотная індустрыя Беларусі**
У лютым 2011 года Фізіка-тэхнічны інстытут Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі пачаў першую серыйную вытворчасць звышлёгкіх беспілотнікаў «Бусел», «Скат» і «Стрыж» вагой ад 2,5 да 10 кг з практычнай столлю да 3 тыс. метраў і хуткасцю ад 50 да 100 км/г. Працягласць іх палёту складала каля гадзіны. Прызначаліся для нагляду і прадказання надзвычайных здарэнняў, нагляду за дзяржаўнай мяжой і дарожным рухам, атмасферных і метэаназіранняў, агляду стану навакольнага асяроддзя, прадухілення незаконнай высечкі лесу і браканьерства.

3 2016 года навуковыя распрацоўкі сканцэнтраваны ў Навукова-вытворчым цэнтры шматфункцыянальных беспілотных комплексаў НАН Беларусі.

Гл. таксама
-----------

* Ваеннае прымяненне БПЛА
* Switchblade (БПЛА)
* MQ-9 Reaper

Зноскі
------

1. ↑  *Ірына Юдзіна, «Мінск-навіны».* Першая серыйная партыя айчынных беспілотных лятальных апаратаў выпушчана ў Мінску // *Звязда* : газета. — 19 лютага 2011. — № 33 (26897). — С. 10. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Беспілотны лятальны апарат

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13334941r · GND: 4332556-7 · LCCN: sh85039623 · NKC: ph451662, ph958788, ph785847 |
**Свята-Раства-Багародзіцкая царква** — праваслаўны храм у Беларусі, у аграгарадку Чарняны Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

Абраз «Божая Маці Замілаванне» 1644 года з Прачысценскай царквы. Музей старажытнабеларускай культуры
У паўднёва-ўсходняй частцы аграгарадка. Пабудавана ў 1871 годзе з дрэва.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры рэтра-рускага стылю. Асноўны зруб накрыты шатровым дахам з макаўкай. Да яго з заходняга боку далучана 3-ярусная шатровая званіца, з усходняга — 5-гранная апсіда з бакавымі рызніцамі, завершаная макаўкай. Уваход вылучаны ганкам. Фасады расчлянёны на 3 ярусы фігурнай вертыкальна-гарызантальнай шалёўкай. Цэнтральны гарызантальна ашаляваны ярус прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах.

Інтэр’ер
--------

Унутры апсіда вылучана драўляным іканастасам, створаным у 1830-я гг. Абразы 18 ст.: «Спас Пантакратар», «Ісус Хрыстос», «Ражджаство Багародзіцы», «Тайная вячэра», «Зняцце з крыжа», «Маці Божая Адзігітрыя», «Пакроў» (1783), «Маці Божая» (у драўляным разным абкладзе).

Зноскі
------

1. ↑  НГАБ у г. Гродна, ф. 1, воп. 19, спр. 1004, арк. 9 — 29.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Прачысценская царква (Чарняны) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Прачысценская царква (Чарняны) на сайце Radzima.org
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Петра-Паўлаўская царква.
**Свята-Петра-Паўлаўская царква** — мураваны праваслаўны храм у вёсцы Паўднёвае Гняздзілава Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

З канца XVIII стагоддзя ў вёсцы існавала ўніяцкая царква, якая пасля паўстання 1831 года была пераведзена ў праваслаўную. У пачатку XX стагоддзя замест старой уніяцкай царквы была пабудавана новая драўляная праваслаўная царква. У савецкія часы будынак выкарыстоўваўся як склад, які згарэў у 1975 годзе.

У 2010 годзе на ахвяраванні прыхажан быў пабудаваны і асвячоны новы будынак храма.

Настаяцелі
----------

* Віктар Гмір

Зноскі
------

1. ↑  Деревня Гнездилово (Докшицкий район, Витебская область, Республика Беларусь) Архівавана 29 красавіка 2020.
2. ↑  ГНЯЗДЗІЛАВА (Віцебская вобласць)
3. ↑  Докшицкое благочиние **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 чэрвеня 2019. Праверана 20 мая 2020.

Спасылкі
--------

* Гнездилово Южное | Церковь Святых Апостолов Петра и Павла на
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Парыжскі дагавор.
**Парыжскі мірны дагавор 1814 года** — мірны дагавор паміж удзельнікамі шостай антыфранцузскай кааліцыі (Расіяй, Вялікабрытаніяй, Аўстрыяй і Прусіяй), з аднаго боку, і Людовікам XVIII — з іншага. Падпісаны ў Парыжы 30 мая. Пазней да дагавора далучыліся Швецыя, Іспанія і Партугалія. Дагавор прадугледжваў захаванне за Францыяй межаў, якія існавалі на 1 студзеня 1792 года, з даданнем толькі часткі герцагства Савойскага, колішніх папскіх уладанняў Авіньёна і Венэсена і невялікіх палос зямлі на паўночнай і ўсходняй мяжы, якія раней належалі аўстрыйскім Нідэрландам і розным германскім уладанням (між іншых, чыста нямецкі гарадок Саарбрукен, з багатымі вугальнымі капальнямі), усяго каля 5 тыс. кв. км і больш за 1 млн жыхароў.

Францыі вярталася большая частка каланіяльных уладанняў, страчаных ёю падчас Напалеонаўскіх войнаў. Швецыя і Партугалія вярнулі Францыі ўсе аднятыя ў яе калоніі; Англія ўтрымала за сабой толькі Табага і Сент-Люсію ў Вест-Індыі і востраў Святога Маўрыкія у Афрыцы, але вярнула Іспаніі востраў Гаіці. Францыі было дазволена захаваць усе захопленыя ёю прадметы мастацтваў, за выключэннем трафеяў, знятых з Брандэнбургскіх варот у Берліне і выкраданняў, зробленых у Венскай бібліятэцы. Да выплаты кантрыбуцыі яна не была абавязана.

Галандыя аднавіла незалежнасць і была вернута Аранскаму дому. Швейцарыя была абвешчана незалежнай. Італія, за выключэннем аўстрыйскіх правінцый, павінна была складацца з незалежных дзяржаў. Нямецкія княствы аб'ядноўваліся ў саюз. Была абвешчана свабода суднаходства па Рэйне і Шэльдзе. Францыя, паводле асобага пагаднення з Англіяй, абавязалася знішчыць рабагандаль у сваіх калоніях. Нарэшце, было пастаноўлена, што прадстаўнікі ўсіх дзяржаў, якія прымалі ўдзел у вайне, збяруцца, у двухмесяцовы тэрмін, на кангрэс у Вене, для вырашэння іншых пытанняў. Тайныя артыкулы дагавора дадавалі, што «саюзнікі» размяркуюць спрэчныя тэрыторыі паміж сабой; было прадвызначана таксама, што аўстрыйскія Нідэрланды будуць далучаны да Галандыі, а Аўстрыя, наўзамен, атрымае Венецыю і Ламбардыю. Францыя загадзя абавязалася падпарадкавацца ўсім рашэнням Венскага кангрэса.

Літаратура
----------

* *Дебидур А.* Дипломатическая история Европы. Ростов-на-Дону: Феникс, 1995. Т. 1. Стр. 27-29 ISBN 5-85880-088-2

Гл. таксама
-----------

* Парыжскі мірны дагавор, 1815

Спасылкі
--------

* Тэкст дагавора (без сакрэтнай часткі) (фр.)

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
Мост нефрытавага пояса або Мост вярблюджага гарба ў Пекіне
**Месяцовы мост** — моцна выгнуты ў выглядзе маладзіка пешаходны масток  (укр.) (бел. тыповы для садоў Кітая і Японіі. Вельмі функцыянальны, бо займае мала месца і не перашкаджае руху па вадаёме невялікіх суднаў. Дапаўняецца лесвіцай і парэнчамі  (укр.) (бел..

Класічны прыклад — Мост Нефрытавага пояса («Юйдайцяа») ля заходняга берага возера Куньмінху  (укр.) (бел. ў Летнім палацы  (укр.) (бел. імператара Цяньлуна. Гэты каменны мост, збудаваны ў 1751—1764, уладкованы такім чынам, каб прапускаць пад сабой імператарскі човен-дракон  (укр.) (бел..

Распаўсюджанне моды на кітайскія масткі ў садовай архітэктуры Еўропы звязана з павальным захапленнем шынуазры  (укр.) (бел. ў XVIII стагоддзі. Прыклад — масты Кітайскай вёскі  (руск.) (бел. ў Царскім Сяле.

Зноскі
------
**Наше утро** (бел.: Наша раніца) — грамадска-палітычная і літаратурная газета ліберальна-буржуазнага кірунку. Выдавалася з 20 мая 1912 года да 18 ліпеня 1915 года ў Гродне на рускай мове. Асвятляла ўнутраную і знешнюю палітыку ўрада, работу Дзяржаўнай думы, грамадскае жыццё горада і губерні. Друкавала артыкулы на эканамічныя, навуковыя і літаратурныя тэмы, літаратурна-мастацкія агляды, рэцэнзіі на тэатральныя пастаноўкі і музычныя канцэрты, этнаграфічныя матэрыялы, асвятляла пытанні беларускага тэатра. Неаднаразова цярпела судовыя ганенні і адміністраўныя спагнанні за крытыку палітыкі царызму. Адгукнулася на выданне твораў Льва Талстога, прыхільна ацэньвала творчасць Максіма Горкага, Леаніда Андрэева, Міхаіла Арцыбашава. Падтрымлівала новыя кірункі ў тэатральным мастацтве, творчасць Канстанціна Станіслаўскага. Крытыкавала мадэрнізм (футурызм, кубізм), палемізавала з рэакцыйнымі газетамі «Северо-западная жизнь» и «Минское слово».

Літаратура
----------

Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Постпазітыві́зм** — агульная назва для некалькіх школ філасофіі навукі, аб'яднаных крытычным стаўленнем да эпістэмалагічных вучэнняў, якія былі развіты ў рамках неапазітывізму і абгрунтоўвалі атрыманне аб'ектыўных ведаў з вопыту.

Асноўныя прадстаўнікі: Карл Попер, Томас Кун, Імрэ Лакатас, Пол Феерабенд, Майкл Полані, Стывен Тулмін.

Да постпазітывізму блізкія працы школы неарацыяналізму, асабліва Г. Башляра і М. Фуко.

Гл. таксама
-----------

* Пазітывізм

Літаратура
----------

* Имре Лакатос История науки и ее рациональные реконструкции
* Никифоров А. Л. Философия науки: история и методология. М. 1998;
* Структура и развитие науки. М. 1978;
* Современная философия науки: знание, рациональность ценности в трудах мыслителей Запада. Хрестоматия, М. 1996;
* Сокулер З. А. Знание и власть: наука в общесте модерна, СПб, 2001.
**Тмогві** (груз. თმოგვის ციხე) — грузінская крэпасць IX ст. на тэрыторыі краю Самцхэ-Джавахеты. Знаходзіцца на левым беразе ракі Кура, на тэрыторыі Аспіндзскага муніцыпалітэта, побач з аднайменнай вёскай Тмогві. Уваходзіць у Спіс нерухомых помнікаў нацыянальнага значэння Грузіі.

Размяшчэнне
-----------

Крэпасць размешчана на трох пагорках, акружаных сцяной (даўжыня - 150 м і шырыня 3 м). На кожным узгорку пабудаваныя некалькі вежаў. Акрамя таго, паблізу крэпасці знаходзіцца курганнае поле, якое датуецца III-II тысячагоддзямі да н. э.

Гісторыя
--------

Па версіі Самвела Карапецяна, слова «Тмогві» паходзіць ад грузінскага слова *могві (მოგვი)*, што азначае «паганскі святар» ці «чараўнік».

Крэпасць упершыню згадваецца ў дакументах IX стагоддзя. Яна была пабудаваная ў якасці абарончага збудавання на гандлёвым шляху паміж раўнінай Джавахетыі і вытокам ракі Кура.

Упершыню крэпасць згадваецца ў грузінскіх хроніках у 914 годзе, калі эмір Юсуф ібн-Абу-с-Садж атачыў Тмогві, але адступіў без спробы захопу. Да пачатку XI стагоддзя крэпасць перайшла пад кантроль Грузінскага царства.

Другі раз крэпасць згадваецца ў апісанні праўлення цара Баграт III. Цар трымаў у прыгоннай вязніцы валадароў суседняга княства Кларджеты, Сумбата III і яго брата Гургена.

З 1073 года права валодання крэпасцю было перададзена ад Баграціёні да князёў Куабулідзэ. У наступных стагоддзях крэпасць належала знакамітым княжацкім родам Торэлі, Тмогвелі, Шалікашвілі і Джакелі.

У 1088 крэпасць абрынулася з-за моцнага землятрусу, што прывяло да смерці тагачаснага ўладальніка Кахабера.

У 1191 каралева Тамара Вялікая падарыла крэпасць роду Саргіс-Мхаргрдзэлі, якія кіравалі там наступнае стагоддзе. З гэтага роду паходзіў знакаміты сярэднявечны грузінскі паэт, пісьменнік і філосаф Саргіс Тмогвелі. Горад быў перабудаваны і развіваўся, пакуль зноў не быў разбураны праз землятрус у 1283 годзе.

Потым горад зноў быў разбураны землятрусам у 1319 годзе, адбудаваны падчас праўлення Мурвана Катхаідзэ.

Апошнімі ўладальнікамі крэпасці быў род Шалікашвілі. У 1578 годзе крэпасць захапіла Асманская імперыя. Пасля руска-турэцкай вайны ў 1829 гадзе крэпасць перайшла ва ўласнасць Расійскай імперыі ў рамках Адрыянапольскай дамовы.

Зноскі
------

1. ↑  Karapetian 2011, p. 192.
2. ↑  Закарая, П. (1983) Памятники Восточной Грузии. Искусство, Москва, 376 с. [Zakaraya, P. Monuments of Eastern Georgia]

Літаратура
----------

* Berdzenishvili D. Sagharadze Sh. Georgian Soviet Encyclopedia, volume 4, p. 688, Tbilisi, 1979 (in Georgian)
* Karapetian, Samvel (2011). Javakhk (PDF). Yerevan: Research on Armenian Architecture. pp. 192–204. ISBN 978-99941-875-7-7.
Струкі фасолі звычайнай
**Фасоля звычайная** (*Phaséolus vulgáris*) — від раслін з роду фасоля сямейства бабовыя. Культурная расліна. Мае шмат разнавіднасцяў і сартоў. Сарты адрозніваюцца паміж сабой па форме і колеру лісця, кветак і пладоў. На ежу бяруць як насенне, так і струкі (зялёная фасоля).

Назва
-----

Фасоля звычайная, пасоля, хвасоля, кас'яч, квасоля, квасуля, шальбабона, квасёл, квасоль.

Батанічнае апісанне
-------------------

Фасоля звычайная — аднагадовая травяністая расліна 0,5-3 м вышынёй (сустракаюцца як карлікавыя сарты, так і павойныя з даўжынёй сцябла да 3 м). Сцябло ў некаторых сартоў уецца, у іншых — прамое; галінастае, пакрыта рэдкімі валасінкамі.

Лісце парнаперыстае, на доўгіх хвосціках. Кветкі па 2-6 на доўгіх кветаножках, 1-1,5 см даўжыні, ад белых да цёмна-пурпуровых і фіялетавых, матыльковыя.

Плод — бабы, вісячыя, 5-20 см даўжыні, 1-1,5 см шырыні, прамыя або выгнутыя, ад бледна-жоўтых і зялёных да цёмна-фіялетавых, з 2-8 зярняткамі. Зярно 5-15 мм даўжыні, эліптычнае, ад белага да цёмна-ліловага і чорнага колеру, аднастайнае або мазаічнае, крапчатае, плямістае.

Хімічны склад
-------------

Утрымлівае бялкі (у асобных сартах да 31 %), вугляводы (мона-і алігацукрыды, крухмал), азоцістыя рэчывы (у тым ліку і незаменныя амінакіслоты), флаваноіды (кверцытурон), стэрыны (β-і γ-сітастэрыны, стыгмастэрын) і арганічныя кіслоты (яблычная, малонавая, лімонная). Змяшчае вітаміны: пірыдаксін, тыямін, пантатэнавую і аскарбінавую кіслоты. У надземнай частцы фасолі знойдзены флаваноіды (кемпферол-3-глюказід, кемпферол-3-глюкаксілазід, мірыцэтын-3-глюказід), лейкаантацыяніды (лейкадэльфінідын, лейкацыянідын, лейкапеларганідын) і антацыяны (цыянідын, пеларганідын, дэльфінідын, петунідын-3-глюказід і мальвідын −3-глюказід).

* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2 3  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 95. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Беларуская энцыклапедыя:У 18 т. Т.16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 576 с.: іл.-С.332
5. ↑  Federowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897
6. ↑  Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
7. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
8. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вiльня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Brockhaus · Brockhaus |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12556816c · GND: 4019306-8 · LCCN: sh97004767 · NDL: 00564126 · NKC: ph191019 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Петра-Паўлаўская царква.
**Царква ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла** размешчана на пагорку ў цэнтры аграгарадка Возера Уздзенскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1838—1840 гг. з цэглы на сродкі мясцовага памешчыка графа Чапскага. У 1866 г. капітальна адрамантавана на ўрадавыя сродкі. Мураваная званіца (не захавалася) была пастаўлена асобна ад царквы, сярод драўлянай агароджы.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Вырашана адзіным прамавугольным аб'ёмам пад двухсхільным бляшаным дахам, у цэнтры якога ўзведзены драўляны васьмігранны барабан з шатровым верхам. Галоўны фасад завершаны камбінаваным трохвугольным франтонам і двухсхільным атыкам. Уваход аформлены 2-калонным порцікам (пазней ашаляваны). Пафарбаваныя ў жоўты колер фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах з сандрыкамі-франтонамі, крапаваны пілястрамі, завершаны трохвугольнымі франтонамі. Пазней да алтарнай сцяны далучана прамавугольная прыбудова, падзеленая перагародкай на 2 рызніцы.

Інтэр'ер
--------

Унутры апсіду вылучае трох'ярусны іканастас на 16 абразоў перламутравай афарбоўкі з пазалотай, выкананы ў другой палавіне 19 ст.

Літаратура
----------

* Описание церквей и приходов Минской епархии. И. Минский уезд. Мн. 1878. С. 112.
* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн. БелЭн, 2007.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 255. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.

Спасылкі
--------

* Архитектурное наследие // Сайт Узденскага раённага выканаўчага камітэта(недаступная спасылка) (руск.)
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера) на сайце Radzima.org
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Петра-Паўлаўская царква.

**Свята-Петра-Паўлаўская царква** — праваслаўны храм у гарадскім пасёлку Ружаны (Пружанскі раён), помнік архітэктуры барока.

Гісторыя
--------

Праект галоўнага фасада царквы
Вядома з 1568 года як драўляная царква. Мураваная закладзена ў 1762 годзе па фундацыі Хрысціны з Сапегаў Масальскай, будаўніцтва скончана ў 1779 годзе (архітэктар Я. С. Бекер).

Архітэктура
-----------

Мураваны аднанефавы аднавежавы з вялікай паўкруглай апсідай будынак накрыты невысокім двухсхільным дахам, які над апсідай пераходзіць у конусападобны і завяршаецца галоўкай. Па баках апсіды размешчаны дзве квадратныя ў плане невысокія рызніцы, накрытыя трохсхільнымі дахамі. Галоўны фасад мае ў цэнтры рызаліт, расчлянёны вертыкальнымі гарызантальнымі элементамі складанага профілю (карнізы, раскрапоўкі, пілястры, нішы, філёнгі), завершаны атыкам з трохвугольным франтонам і двух'яруснай прамавугольнай у плане вежай-званіцай (з вітымі ўсходамі ўнутры), накрытай крыжападобным дахам з чатырма франтончыкамі і галоўкай у цэнтры. Сцены бакавых фасадаў раскрапаваны пілястрамі і завершаны развітым карнізам. Аконныя і дзвярныя праёмы з паўцыркульным арачным завяршэннем маюць прафіляваныя абрамленні. Перакрыццё бэлечнае з падшыўным люстраным скляпеннем.

Інтэр'ер
--------

Унутры на столі галоўнага аб'ёму і апсіды размалёўка на тэму «Праабражэнне» (пашкоджана пажарам у 1895 годзе, адноўлена ў пачатку 20 стагоддзя). На скляпенні апсіды размешчана кампазіцыя «Бог Саваоф». На паўночнай і паўднёвай сценах у медальёнах выявы Пятра і Паўла. Жывапіс вызначаецца сухаватай акадэмічнай манерай. У агульнай каларыстычнай гаме, нягледзячы на багацце сініх тонаў, пераважаюць прыглушаныя цёплыя адценні (карычнева-чырвоныя, вохрыстыя).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993, стар. 418.
* Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 194—195.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------



|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны) на Вікісховішчы |

* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны) на сайце Radzima.org
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Петра-Паўлаўская царква.
**Свята-Петра-Паўлаўская царква** — праваслаўны храм у в. Рыбакі, Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Знаходзіцца ў заходнім боку ад вёскі, на могілках.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1936 годзе з бетонных блокаў.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры з рысамі рэтраспектыўна-рускага стылю. Храм вырашаны прамавугольным у плане аб’ёмам пад двухсхільным дахам, над якім узведзены васьмігранны барабан з цыбулепадобным купалам. Да франтальнага фасада далучана двух’ярусная чацверыковая званіца, накрытая шатром з галоўкай. Прамавугольная апсіда пад двухсхільным дахам. Плоскасныя бакавыя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі.

Інтэр’ер
--------

Унутры малітоўная зала перакрыта драўляным корабавым скляпеннем, адкрыта ў васьмігранны светлавы барабан. Апсіда вылучана 1-ярусным драўляным іканастасам.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Рыбакі) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Петра-Паўлаўская царква (Рыбакі) на сайце Radzima.org
*
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фёдараў.

**Мікалай Пятровіч Фё́дараў** (15 чэрвеня 1915—17 красавіка 1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі, Украіны, Польшчы, маёр. Герой Савецкага Саюза (1944)

М. П. Фёдараў нарадзіўся ў вёсцы Кайвакса (зараз у Ціхвінскім раёне Леніградскай вобласці). Скончыў сямігодку. У Чырвонай Арміі з 1933 года. У 1936 годзе скончыў 2-ю Ленінградскую артылерыйскую школу. З 1936 года камандзір артылерыйскага ўзвода, батарэі, памочнік начальніка штаба артылерыйскага палка ў Хабараўску. З 1940 года праходзіў навучанне ў Ваеннай акадэміі РСЧА імя М. В. Фрунзэ.  

Падчас Вялікай Айчыннай вайны на фронце з 1941 года. Удзельнічаў у абароне Масквы. Са снежня 1942 г. знаходзіўся ў распараджэнні Галоўнага разведвальнага ўпраўлення Генеральнага штаба РСЧА. З сакавіка 1943 г. маёр Фёдараў намеснік камандзіра разведвальна-дыверсійнага атрада «Дзіма», які дзейнічаў на тэрыторыі Мінскай вобласці. Удзельнічаў у падрыхтоўцы аперацыі па знішчэнню гаўляйтэра В. Кубэ. Са студзеня 1944 г. М. П. Фёдараў камандзір партызанскага атрада, дзейнічаўшага ў раёне гарадоў Ковель, Уладзімір-Валынскі, Хелм.

Загінуў у баі з карнікамі 17 красавіка 1944 г. у раёне хутара Вайсковіцэ. Пахаваны ў горадзе Хелм.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза
* 2 ордэны Леніна,
* ордэн Чырвонай Зоркі.

Памяць
------

* Імем Героя названа школа ў горадзе Ціхвін.
* Мемарыяльныя дошкі ў вёсцы Кайвакса і на будынку школы ў Ціхвіне

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 365. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

Мікалай Пятровіч Фёдараў на сайце «Героі краіны»

* *Николай Дубровский* Операция «Возмездие» Архівавана 28 лістапада 2010.  (руск.) // Газета «РЭСПУБЛIКА», № 228 (5140). Субота, 27 лістапада 2010 г.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Джорджтаўнскі ўніверсітэт** (англ.: Georgetown University) — каталіцкі (езуіцкі) прыватны ўніверсітэт, размешчаны ў Вашынгтоне (раён Джорджтаўн).

Заснаваны ў 1789 годзе каталіцкім біскупам Джонам Кэралам як езуіцкі каледж (калегіум), сёння ён найстарэйшы ўніверсітэт каталіцкай кангрэгацыі на тэрыторыі ЗША. У 1814 годзе калегіум пераўтвораны ва ўніверсітэт. 9-м яго прэзідэнтам (рэктарам) і 1-м прэзідэнтам навучальнай установы ў статусе ўніверсітэта быў італьянец Джавані Антоніа Грасі (1812—1817) — адзін з «беларускіх» езуітаў, які ў 1802—1804 гадах вывучаў тэалогію ў Полацкім езуіцкім калегіуме.

Школа права ўніверсітэта Джорджтаўна знаходзіцца ў цэнтральным раёне Вашынгтона. Джорджтаўнскі ўніверсітэт мае філіялы ў Італіі, Турцыі і Катары. Універсітэт на пачатку 2000-х гадоў навучаў каля 7500 студэнтаў бакалаўрыяту і больш за 10000 аспірантаў (магістратуры і дактарантуры). Выпускнікі ўніверсітэта вядомыя ў многіх сферах грамадскага і палітычнага жыцця, культуры і спорту. Сярод іх — 12 кіраўнікоў дзяржаў (у тым ліку былы прэзідэнт ЗША Біл Клінтан і прэзідэнта Філіпін Глорыя Макапагал-Ароя), 23 губернатары штатаў ЗША, 23 сенатары ЗША, 11 членаў каралеўскіх сем’яў і 79 дыпламатаў у рангу пасла.

Крыніцы
-------

1. ↑  U.S. and Canadian 2022 NTSE Participating Institutions Listed by Fiscal Year 2022 Endowment Market Value, Change in Market Value from FY21 to FY22, and FY22 Endowment Market Values Per Full-time Equivalent Student (Excel) — National Association of College and University Business Officers, 2023. Праверана 22 мая 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30268203'></a>
2. ↑  Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всем мире / М. Инглот; пер. А. Н. Коваля. — М. : Институт философии, теологии и истории св. Фомы, 2004. — С. 365—366.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Джорджтаўнскі ўніверсітэт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Sina Weibo · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90633629 · BNE: XX115959 · BNF: 11879822t · CiNii: DA07885030 · GND: 39976-0 · ISNI: 0000 0001 1955 1644 · LCCN: n79063146 · LNB: 000185137 · Microsoft: 184565670 · NKC: kn20050426055, ko2005275550 · NLA: 35119150 · NUKAT: n2016066701 · PTBNP: 268163 · SUDOC: 034759182 · VIAF: 127434267 |

 |
Мумідом у Краіне мумітроляў
**Краіна мумітроляў** або **Мумісвет** (фінск.: Muumimaailma, шведск.: Muminvärlden), афіцыйнае англійскае найменне **Moomin World** — тэматычны забаўляльны парк у Фінляндыі, прысвечаны персанажам серыі кніг Тувэ Янсан пра мумітроляў.

Парк заснаваны Дэнісам Ліўсанам у 1993 годзе. Паркам кіруе кампанія *Muumimaailma Oy*, 75 % якой належыць *CreaArt Holding Ab*.

Галоўныя ролі Краіны мумітроляў у персанажаў сямейства Мумітроляў — Мумітаты, Мумімамы і ўласна самога Мумітроля, ёсць і іншыя персанажы — Хемулі, Фрокен Снорк, Малая Мю і Снусмумрык. Таксама востраў насяляюць самыя розныя казачныя істоты.

2013
----

Тэма лета 2013 — гісторыя пра гіганцкі гарбуз. Тэма і гісторыя добра прасочваецца і ў прадстаўленнях тэатра «Emma», і ў гарбузовай хацінцы на двары Мумідома, і ў дзіцячых вырабах.

Прызнанне
---------

* 4-е месца ў дзясятцы забаўляльных паркаў свету паводле «Independent of Sunday» у 2005;
* прыз «Golden Pony» (The Games & Parks Industry Magazine) у 2007 годзе.

Таксама кампанія *Muumimaailma Oy* атрымала ўзнагароду за адказны падыход да дзейнасці.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Summer 2013: The Giant Pumpkin(недаступная спасылка)  (руск.) (Праверана 22 студзеня 2014)
2. ↑   Архівавана 16 снежня 2013.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Краіна мумітроляў на Вікісховішчы |

* — афіцыйны сайт Краіны мумі-троляў  (фін.)  (англ.)  (шведск.)
* — сайт Väski, вострава прыгод для дзяцей
**Майстэрня сацыяльнага кіно**» — 
беларуская некамерцыйная культурна-інфармацыйная ўстанова, заснаваная ў 2013 годзе ў Мінску. Сфера дзейнасці: сацыяльнае кіно і медыя.

Напрамкі дзейнасці
------------------

Установа працуе па 4 кірунках:

* навучанне і павышэнне кваліфікацыі,
* падтрымка маладых кінематаграфістаў,
* вытворчасць кіно і рэкламы,
* фарміраванне кінакультуры.

Тэмы, закранутыя ў рэалізаваных сацыяльных праектах: інклюзія людзей з інваліднасцю ў грамадстве  , хатні гвалт, культура ,гандаль людзьмі, мясцовае развіццё  .
Праводзяцца бясплатныя курсы, майстар-класы па кінавытворчасці і рэкламе, таксама інтэнсіўныя трэнінгі для школьнікаў і студэнтаў па ўводзінах у відэавытворчасць. У 2015 годзе заснавана праграма падтрымкі маладых кінематаграфістаў KINOSPRINT  ,у рамках якой упершыню быў праведзены пітчынг праектаў. Вынікам праграмы стала фінансаванне трох кароткаметражных фільмаў на экалагічную тэматыку. У 2016 годзе зняты кароткаметражны фільм на тэму хатняга гвалту "Палова мяне". У 2017 годзе прэзентаваны зборнік дакументальных фільмаў пра былых вязняў канцлагераў (праект "Кіна-дыялог") .
Усе праекты маюць сацыяльную скіраванасць.

Выкладчыкі
----------

ЗША: Крысцін Эчам,кінакрытык; Дэвід Маршал, рэжысёр; Ці Сі Джонстаўн, рэжысёр і прадзюсар.

Польшча: Павел Квасьнеўскі,прадзюсар.

Беларусь: Віктар Аслюк, рэжысёр; Юрый Ігруша, прадзюсар; Аляксей Макаранка, рэжысёр; Вольга Дашук, рэжысёр; Андрэй Палупанаў, рэжысёр; Ганна Беларэцкая, гукарэжысёр; Андрэй Курэйчык; Аляксандр Алейнікаў, аператар-пастаноўшчык; Надзея Ількевіч, культурны менеджар, прадзюсар; Максім Жбанкоў, культуролаг; Сяргей Якубоўскі, прадзюсар; Станіслаў Турко, рэжысёр; Ян Карпаў, крэатыўны дырэктар; Сяргей Філазаповіч, крэатыўны дырэктар; Наталля Чыжэўская, эксперт у вобласці Тэорыі рашэння вынаходніцкіх задач, Сяргей Бягун, эксперт у сферы рэкламы.

Зноскі
------

1. ↑  В Минске откроются бесплатные рекламные курсы, где люди с инвалидностью и без будут учиться на равных Архівавана 29 кастрычніка 2016.
2. ↑  Люди с инвалидностью сняли социальные ролики(недаступная спасылка)
3. ↑  Серыя сацыяльнай рэкламы «Культура пачынаецца з цябе»(недаступная спасылка)
4. ↑  Медиа — Ваш новый инструмент» помогает школьникам создать медиа-портал Архівавана 12 лютага 2017.
5. ↑  В Жабинке подвели итоги инициативы «Медиа – ваш новый инструмент!»(недаступная спасылка)
6. ↑  Тренинг Мастерской социального кино(недаступная спасылка)
7. ↑  Сами себе режиссеры
8. ↑  Конкурс "Kinosprint" намерен объединить начинающих талантливых киномастеров Беларуси(недаступная спасылка)
9. ↑  В Беларуси выставили на продажу фильмы, которых еще нет Архівавана 10 верасня 2015.
10. ↑  Фильмы-воспоминания бывших узников концлагерей покажут в Минске 7 июля
11. ↑  Документалисты сняли короткометражные фильмы о жертвах нацизма. Среди героев – гродненец Архівавана 30 чэрвеня 2017.
**П’ер Вальцье** (фр.: Pierre Vaultier; нар. 24 ліпеня 1987, Брыянсон, дэпартамент Верхнія Альпы) — французскі сноўбардыст, спецыялізуецца ў кросе. Двухразовы чэмпіён зімовых Алімпійскіх гульняў.

Кубак свету 2007/08, у якім П’ер выйграў два кросы і аднойчы стаў другім, прынёс яму перамогу ў малым заліку і трэцяе месца ў агульным заліку. Наступны сезон ён амаль прапусціў, стартаваўшы толькі двойчы, але, тым не менш, перамог на этапе ў Чапелка.

З пяці кросавых гонак Кубка свету 2009/10 Вальцье выйграў чатыры, а ў адной саступіў толькі амерыканцу Нэйту Холанду. Да Алімпійскіх гульняў 2010 года ў Ванкуверы ён падышоў у рангу сусветнага лідара ў кросе, таксама узначальваючы і агульны залік Кубка свету ў пары з аўстрыйцам Беньямінам Карлам. На алімпійскай трасе Сайпрэс-Маўнтын ён выбыў на стадыі чвэрцьфіналу.

Зноскі
------

1. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>
2. 1 2  Who's Who in France — Paris: 1953. — ISSN 0083-9531; 2275-0908<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5924723'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a>
3. ↑
4. ↑
5. 1 2   — С. 105.
Карта Трохвугольніка Ілемі. 1938 год «чырвоная лінія», 1947 «сіняя лінія» Афіцыйна прызнаная Суданам у 1950 мяжа (зялёны).
**Трохвугольніка Ілемі** — участак спрэчнай тэрыторыі ва Усходняй Афрыцы. Прыблізная плошча тэрыторыі паміж 10320 і 14000 квадратных кіламетраў. Названа ў гонар правадыра народа ануак Ілемі Аквона. На тэрыторыю трохвугольніка прэтэндуюць Кенія, Эфіопія і Паўднёвы Судан (былы аўтаномны рэгіён Судана). Кенія ў наш час дэ-факта кантралюе тэрыторыю. Спрэчка ўзнікла з няясных фармулёвак каланіяльных дагавораў, закліканых вызначыць шляхі перамяшчэння туркана — качэўнікаў, якія былі жыхарамі рэгіёна. Маргінальнасць рэгіёна, а таксама сталая нестабільнасць затрымалі вырашэнне спрэчкі.

Спасылкі
--------

* Scholarly Article about the Triangle Архівавана 27 студзеня 2007.
* Article in the *Sudan Tribune* suggesting that Kenya's claim is weak Архівавана 23 снежня 2018.
* Ilemi Triangle, Robert O. Collins, Uni of California Архівавана 10 верасня 2006.
* The Ilemi Triangle Sovereigntyscape (Part One), Menas Borders, October 2010 Архівавана 14 ліпеня 2011.
**Тураўскія дубровы** — адзін з найбольш каштоўных на Беларусі масіваў дубовых лясоў у Жыткавіцкім і Петрыкаўскім раёнах, у межах нацыянальнага парка «Прыпяцкі». Утвараюць вузкую (да 8 км) паласу на правабярэжжы Прыпяці на ўсход ад г. Тураў (даўжыня каля 50 км) паміж р. Сцвіга і Убарць. Фактычная плошчы дуброў 7,3 тыс. га, патэнцыяльная 11 тыс. га. Дубровы займаюць пойму і нізкую надпоймавую тэрасу Прыпяці, чаргуюцца з алешнікамі ў паніжэннях і лагчынах і поймавымі лугамі каля ракі.

Асноўныя тыпы Тураўскіх дуброў — поймавыя (26 % плошчы, найбольш пашыраны альховыя, шыракатраўныя, ландышава-злакавыя) і грабовыя (74 %, сніткавыя, крапіўныя, папарацевыя і чарнічныя). Асабліва каштоўныя поймавыя дубровы — самы вялікі ў Беларусі і кампактны масіў дубовых лясоў са складанымі фітацэнозамі, якія не маюць аналагаў ва ўсёй Усходняй Еўропе. Найбольшы масіў знаходзіцца каля в. Хлупін — урочышчы Галава, Луг, Раціўля, возера Карасіна. Вылучаецца разнастайным складам лесу, пышнай дрэвавай, кустовай і травяністай расліннасцю, сярод якой вяз гладкі, бераст, ясень, свідзіна, брызгліна еўрапейская, ажына, ландыш, блюшчык плюшчападобны, канарэечнік трысняговы, пасконнік канапляны, крапіва двухдомная і інш. У залежнасці ад рэльефу поймы дубровы затапляюцца вясною ад некалькіх да 30-40 дзён, у гады вялікіх разводдзяў — на 2 месяцы і больш. Надпоймавую тэрасу займаюць грабовыя дубровы (з дамешкам грабу, ясеню, ліпы, ільмы, клёну, развітым падлескам з ляшчыны, рабіны, брызгліны бародаўчатай і еўрапейскай).

У мінулым Тураўскія дубровы інтэнсіўна высякаліся, найбольш каштоўныя экземпляры зберагліся пераважна ў ахоўнай трохкіламетровай зоне ўздоўж Прыпяці. Частка тэрыторыі Тураўскіх дуброў — высечкі і вытворныя лясы. Тураўскія дубровы маюць важнае водаахоўнае і навуковае значэнне.

Літаратура
----------

* Тураўскія дубровы // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
**Тураўскі**, або **Святы крыж**, таксама **Чэсны крыж** — найбольш вядомы тураўскі крыж, які першапачаткова стаяў на могілках на беразе Прыпяці каля в. Пагост Жыткавіцкага раёна. У 1979 годзе яго перавезлі ў Гомельскі абласны краязнаўчы музей. Пазней па просьбе жыхароў ён вернуты назад. Цяпер захоўваецца ў невялікай Свята-Крыжаўзвіжанскай царкве пры мясцовых могілках.

Вышыня крыжа складае 2 м, шырыня 0,7 м. Абвешаны фартушкамі, стужкамі, палотнамі, аздоблены кветкамі. Каля яго заўсёды знаходзіцца маленькі ножык, ім мясцовыя вернікі сашкрабаюць з крыжа парушынкі і ўжываюць як лекі.

Зноскі
------

1. 1 2  Дучыц Людміла, Клімковіч Ірына // Маладосць № 5 за 2009 год.
2. 1 2  Дучыц Людміла. Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн. 1997. C. 31-46.
3. ↑  Тайна туровских крестов. Правда Гомель
4. ↑  Ненадавец А. Каменныя крыжы // Голас Радзімы. 1989. 13 ліп.
5. ↑  Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Пашкоў Г.П. (гал.рэд.) і інш.; Маст. Глекаў А.А. — Мн.: БелЭн, 2001. — 365 с. — ISBN 985-11-0220-2.
**MG 34** (ням.: Maschinengewehr 34) — нямецкі адзіны кулямёт, створаны яшчэ да Другой сусветнай вайны.

Гісторыя
--------

7,9-мм кулямёт MG 34 быў распрацаваны нямецкай кампаніяй Rheinmetall-Borsig AG па замове Рэйхсвера. Распрацоўкай кулямёта кіраваў Луіс Штанге. Кулямёт быў афіцыйна прыняты на ўзбраенне вермахта ў 1934 годзе і да 1942 года афіцыйна з’яўляўся асноўным кулямётам не толькі пяхоты, але і танкавых войскаў Германіі. У 1942 годзе замест MG 34 на ўзбраенне быў прыняты больш дасканалы кулямёт MG 42, аднак вытворчасць MG 34 не спынілася аж да канца Другой сусветнай вайны і была адноўлена пасля яе заканчэння, бо ён працягваў выкарыстоўвацца ў ролі танкавага кулямёта ў сілу большай прыстасаванасці да гэтага ў параўнанні з MG 42 і MG 3.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны гэты кулямёт у розных мадыфікацыях і пад розныя калібры (.308, 7,5, .30-06 і інш.) вырабляўся ці перарабляўся для ўласных патрэб і на экспарт Францыяй (Manuhrin), Швейцарыяй (SIG), Чэхаславакіяй (CZ), Італіяй (Beretta, Fiocchi, Fabarm), ЗША (Colt’s Manufacturing Company і Remington Arms), Нарвегіяй і Аўстрыяй (Steyr).

MG 34 яшчэ доўгі час (да сярэдзіны — канца 1970-х гадоў) афіцыйна знаходзіўся на ўзбраенні войскаў Егіпта, Турцыі, Аўстрыі, Італіі, Грэцыі, Францыі, Іспаніі, Партугаліі, Аргенціны, Ірана, Пакістана, Чэхаславакіі, Нарвегіі, Швейцарыі, Ізраіля, Сірыі, Кітая, В’етнама, ЗША і Югаславіі. У ГДР знаходзіўся на ўзбраенні народнай паліцыі. У СССР рэгулярна праводзіліся тэхнічнае абслугоўванне і рамонт трафейнай зброі, у тым ліку і кулямётаў, які знаходзіліся на складах, укамплектоўваўся яго боекамплект. Пасля распаду СССР многія з баяздольных узораў пасля дэ-факта былі абмежавана прыняты на ўзбраенне войскамі постсавецкіх дзяржаў (Украіна, Азербайджан, таксама Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя, Прыднястроўе і інш.) і прымяняліся ў лакальных узброеных канфліктах на постсавецкай прасторы.

Літаратура
----------

* Павел Столяров. «Тридцать четвёртый» // журнал «Мастер-ружьё», № 61, апрель 2002. — С. 12-17
* Chris McNab. MG 34 and MG 42 Machine Guns. — Osprey Publishing, 2012. — ISBN 9781780960081.
* Монетчиков С. Пехотное оружие третьего рейха. Пулемёты // Оружие : спецвыпуск журнала. — 2005. — Январь (№ 01).
* Jim Thompson. Revolutionary in its Design: 10 facts about the MG34 general purpose machine gun (англ.) // World of Firepower : журнал. — 2015. — Сакавік-красавік (т. 03, № 02). — С. 10—12.
* D 124/2 — Maschinengewehr 34. Teil 2. MG Lafette 34 Beschreibung, Handhabung und Behandlung. — 5.3.1943. — 23 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме MG 34

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Рэшткі замка
Рэшткі замка
**Тураўскі замак** — абарончае збудаванне ў Тураве.

Гісторыя
--------

У кан. Х ст. заснаваны драўляны грод. Умацаванні старажытнага Турава надзейна абаранялі яго ад набегаў непрыяцеля. У 1158 годзе горад вытрымаў жорсткую дзесяцітыднёвую аблогу войскаў паўднёварускай кааліцыі князёў, а ў 1160 — трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў.
У XIII ст. была пабудавана абарончая мураваная вежа-бергфрыд.

У 1502 і 1521 гадах быў разрабаваны татарамі. У 1649 годзе захоплены і спустошаны гетманам Янушам Радзівілам. У 1654—1667 гг. спустошаны і разрабаваны маскоўцамі.

Архітэктура
-----------

Тураўскі замак узнік на месцы драўлянага грода часоў Старажытнай Русі. Абарончая сістэма старажытнага горада будавалася на ўмелым злучэнні натуральных перашкод са штучнымі ўмацаваннямі, збудаванымі ў адпаведнасці з рэльефам мясцовасці і з улікам абарончай тактыкі таго часу.

Гарадзішча старажытнага Турава складалася з дзвюх частак, якія займалі мыс, прыпадняты на 5-6 м над забалочанай поймай Язды. На адной з пляцовак знаходзіўся дзяцінец, на іншай - навакольны горад, якія падзяляў абарончы роў, шырыня якога складала ад 20 да 25 м, глыбіня каля 5 м. Паўкруглым абарончым ровам, запоўненым вадой, гарадзішча таксама было акружана з усходняга і паўднёвага бакоў.

Дзядзінец быў размешчаны на найбольш умацаванай мысавай частцы гарадзішча. Верагодна, па перыметры пляцоўкі дзяцінца калісьці праходзіў земляны вал. Пра гэта сведчаць захаваныя з заходняга боку невялікія ўзвышэнні. Апроч гэтага, дзяцінец некалі атачалі драўляныя сцены з вежамі. Знакаміты падарожнік Павел Шпілеўскі ў 1859 годзе пісаў пра рэшткі сямівежавага замка, умацаванага равамі і валамі.

У новых умовах і з уключэннем у маладую дзяржаву Вялікае Княства Літоўскае змяніліся функцыі і роля замка і яго абарончых умацаванняў. Грод падзяліўся на непасрэдна велікакняжацкі замак і гандлёва-рамесны горад.

Найлепей гэта сімвалізуе з'яўленне мураванай вежы-бергфрыда, або вежы валынскага тыпу, падобнай на Камянецкую і Брэсцкую. Яна акрамя абарончай функцыі мела прэзентабельны характар і мусіла сімвалізаваць уладу князя.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Дзяржпраграма «Замкі Беларусі». Гарадзішча старажытнага Турава

Літаратура
----------

* Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Тураўскі замак на сайце «Архіварта»
**РБМК**, **рэактар вялікай магутнасці канальны** (руск.: реактор большой мощности канальный) - серыя графіта-вадзяных ядзерных рэактараў канальнага тыпу. Вырабляліся ў СССР пачынаючы з 1960-я па 80-я гады. Эксплуатацыя гэтых рэактараў працягваецца ў Расіі. Раней гэтыя рэактары працавалі ва Украіне на Чарнобальскай АЭС, пасля аварыі на якой, рэактары гэтай серыі ў прастамоўі пачалі зваць **«рэактарамі чарнобальскага тыпу»**. Разам з рэактарам ВВЭР РБМК быў найбольш распаўпюджаны ў савецкай атамнай энергетыцы.

Былі пабудаваныя рэактары РБМК-1000 і РБМК-1500, а таксама спраектаваны РБМК-2000. Сваё далейшае развіццё гэтыя рэактары атрымоўваюць ў серыі МКЭР.

Характарыстыкі РБМК
-------------------

| Характарыстыка | РБМК-1000 | РБМК-1500 | РБМКП-2000(праэкт) |
| --- | --- | --- | --- |
| Цеплавая магутнасць рэактара, МВт | 3200 | 4800 | 5400 |
| Электрычная магутнасць энергаблока, МВт | 1000 | 1500 | 2000 |
| ККДз блока, % | 31,3 | 31,3 | 37,0 |
| Ціск пары перад турбінай, атм | 65 | 65 | 65 |
| Тэмпература пары перад турбінай, °С | 280 | 280 | 450 |
| Памер актыўнай зоны, м: |  |  |  |
| высата | 7 | 7 | 6 |
| дыяметр (шырыня×даўжыня) | 11,8 | 11,8 | 7,75×24 |
| Загрузка ўрана, т | 192 | 189 | 220 |
| Узбагачэнне, % 235U |  |  |  |
| выпарвальны канал | 2,6-2,8 | 2,6-2,8 | 1,8 |
| перагравальны канал | — | — | 2,2 |
| Колькасць каналаў: |  |  |  |
| выпарвальных | 1693 | 1661 | 1744 |
| перагравальных | — | — | 872 |
| Сярэдняе выпальванне, МВт·сут/кг: |  |  |  |
| у выпарвальным канале | 25,5 | 25? | 20,2 |
| у перагравальным канале | — | — | 18,9 |
| Памеры абалонкі ЦВЭЛа (дыяметр×таўшчыня), мм: |  |  |  |
| выпарвальны канал | 13,5×0,9 | 13,5×0,9 | 13,5×0.9 |
| перагравальны канал | — | — | 10×0,3 |
| Матэрыял абалонак ЦВЭЛаў: |  |  |  |
| выпарвальны канал | Zr + 2,5 % Nb | Zr + 2,5 % Nb | Zr + 2,5 % Nb |
| перагравальны канал | — | — | Нержавеючая сталь |

Канструкцыя
-----------

Схема РБМК-1000
Рэактары РБМК выкарыстоўвалісь на аднаконтурных АЭС, у якіх у паравую турбіну падаецца пара, што непасрэдна ўтвараецца ў ядзерным рэактары.

Аснову актыўнай зоны складае графітавы цыліндар, які ў сваю чаргу выкладзены з асобных блокаў. Графіт выконвае ролю замядляльніка. У гэтым цыліндры зроблены каналы, у частцы каторых знаходзяцца касеты з ядзерным палівам, а праз большасць праходзіць вада, якая ахалоджвае графіт, бо ён награваецца з-за таго, што замядляе нейтроны, што ўтвараюцца падчас ядзернай рэакцыі. Таксама ў частцы каналаў знаходзяцца стрыжні кіравання, часткова высоўваючы якія з актыўнай зоны можна змяняць інтэнсіўнасць ядзернай рэакцыі. Вада, калі праходзіць праз тэхналагічныю каналы часткова выпарваецца, і пасля, у барабане-сепаратары, пара адзяляецца ад вады: пара ідзе ў турбіну, а вада, да якой дадаецца вада, што вяртаецца з паратурбіннай устаноўкі, ідзе зноў у выпарвальныя каналы. 

У рэактары РБМКП-2000 планавалася, што вада будзе выпарвацца поўнасцью, а атрыманая пара будзе яшчэ ў дадатак перегравацца (у выніку пара будзе мець больш высокую тэмпературу, што павялічала б ККДз атамнай станцыі.