Лясны сад Роберта Харта  (англ.) (бел. ў графстве Шропшыр
**Садоўніцтва ў лясах** не патрабуе абслугоўвання, устойлівае  (англ.) (бел.  раслінная харчовая вытворчасць і сістэма агралесаводства  (руск.) (бел. заснаваная на лясных экасістэмах, якія ўключаюць пладовыя і арэхавыя дрэвы, кусты, зеляніну  (англ.) (бел. вінаградныя лозы і шматгадовую гародніну  (руск.) (бел. якія даюць ураджай, непасрэдна карысны для чалавека. Выкарыстоўваючы спадарожныя пасадкі  (укр.) (бел. іх можна змешваць  (руск.) (бел. для вырошчвання ў паслядоўных пластах для стварэння ляснога асяроддзя пражывання. Лясное садоўніцтва — гэта дагістарычны метад забеспячэння харчавання ў трапічных раёнах. У 1980-х гадах Роберт Харт  (англ.) (бел. увёў тэрмін «лясное садоўніцтва» пасля адаптацыі прынцыпаў і прымянення іх да ўмеранага клімату.

Гісторыя
--------

З дагістарычных часоў Паляўнічыя-збіральнікі  (руск.) (бел. маглі ўплываць на лясы, напрыклад, у Еўропе людзі эпохі мезаліту прыносілі з сабой такія любімыя расліны, як кусты ляшчыны. Лясныя сады, напэўна, самая старажытная ў свеце форма землекарыстання  (руск.) (бел. і найбольш устойлівая аграэкасістэма  (англ.) (бел.:124. Яны ўзніклі ў дагістарычныя часы ўздоўж пакрытых джунглямі берагоў рэк і ў вільготных перадгор’ях мусонных рэгіёнаў. У працэсе паступовага паляпшэння сем’ямі навакольнага асяроддзя карысныя пароды дрэў і лоз былі вызначаны, абаронены і палепшаны, а непажаданыя віды былі ліквідаваны. У рэшце рэшт былі адабраны лепшыя замежныя віды і ўключаны ў сады. Пасяленні першых нацый на Алясцы з ляснымі садамі, напоўненымі арэхамі, костачкавымі садавіной, ягадамі і зёлкамі, былі адзначаны археолагам са Смітсанаўскага інстытута ў 1930-х гадах.

Лясныя сады ўсё яшчэ распаўсюджаны ў тропіках і вядомыя пад рознымі назвамі, такімі як: *хатнія сады* ў Керале на поўдні Індыі  (руск.) (бел. Непале, Замбіі, Зімбабвэ і Танзаніі; «Кандзійскія лясныя сады» ў Шры-Ланцы; «сямейныя сады» ў Мексіцы. Іх таксама называюць агралясамі, а там, дзе кампаненты драўніны нізкарослыя, выкарыстоўваюць тэрмін *хмызняковы сад*. Даказана, што лясныя сады з’яўляюцца значнай крыніцай даходу і харчовай бяспекі для мясцовага насельніцтва.

У 1980-х Роберт Харт адаптаваў лясное садоўніцтва да ўмеранага клімату Вялікабрытаніі. Пазней яго тэорыі былі развіты Марцінам Кроўфардам  (англ.) (бел. з Даследчага трэста агралесаводства  (англ.) (бел. і рознымі пермакультуралістамі, такімі як Грэм Бэл, Патрык Уайтфілд  (англ.) (бел. Джэф Лоўтан  (англ.) (бел..

Ва ўмераным клімаце
-------------------

Роберт Харт, піянер ляснога садоўніцтва
Роберт Харт пачаў займацца сельскай гаспадаркай у Венлак Эдж  (англ.) (бел. у графстве Шропшыр з намерам забяспечыць здаровае і лячэбнае асяроддзе для сябе і свайго брата Лакона. Пачаўшы як адносна звычайныя дробныя гаспадары  (англ.) (бел. Харт неўзабаве выявіў, што абслугоўванне вялікіх аднагадовых градак з гароднінай, вырошчванне жывёлы і догляд фруктовага саду былі не па сілах. Аднак невялікая градка са шматгадовымі гароднінай і травамі, якую ён пасадзіў, даглядала сама за сабой без умяшання.

Пасля таго, як Харт перайшоў на веганскую сырую дыету  (руск.) (бел. па прычынах здароўя і па асабістых прычынах, ён замяніў сваіх сельскагаспадарчых жывёл раслінамі. Тры асноўныя прадукты з ляснога саду — гэта садавіна, арэхі і зялёная ліставая гародніна. Ён стварыў узорны лясны сад на 0,12 акра (500 м²) і фруктовы сад на сваёй ферме і планаваў назваць свой метад садоўніцтва *экалагічным садаводствам* або *экакультурай*:45. Пазней Харт адмовіўся ад гэтых тэрмінаў, калі даведаўся, што *агралесаводства* і *лясныя сады* ўжо выкарыстоўваліся для апісання падобных сістэм у іншых частках свету:28, 43. Яго натхнілі метады ляснога фермерства  (англ.) (бел. Таёхіка Кагавы  (англ.) (бел. і Джэймса Шолта Дугласа, а таксама прадукцыйнасць хатніх садоў Кералы; як растлумачыў Харт, «з пункту гледжання агралесаводства, магчыма, самай развітай краінай у свеце з’яўляецца індыйскі штат Керала, які можа пахваліцца не менш чым трыма з паловай мільёнамі лясных садоў…» У якасці прыкладу незвычайнай інтэнсіўнасці вырошчвання некаторых лясных садоў даследчая група выявіла, што на адным участку плошчай усяго 0,12 га раслі дваццаць тры маладыя какосавыя пальмы, дванаццаць гваздзіковых дрэў, пяцьдзесят шэсць бананаў і сорак дзевяць ананасаў, з трыццаццю пярцовымі лозамі на яго дрэвах яго. Акрамя таго, гаспадар вырошчваў корм для сваёй свойскай каровы  (англ.) (бел. :4-5.

### Сяміярусная сістэма

Сем слаёў ляснога саду
Роберт Харт  (англ.) (бел. увёў сістэму, заснаваную на назіранні, што натуральны лес можна падзяліць на розныя ўзроўні.

Ён выкарыстаў ушчыльненыя пасевы  (руск.) (бел. каб развіць існуючы невялікі сад з яблынямі і грушамі ў ядомы полікультурны?! ландшафт, які складаецца з наступных ярусаў:

1. «Ярус полага», які складаецца з арыгінальных дарослых фруктовых дрэў.
2. «Нізкі ярус» дробных арэхавых і пладовых дрэў на карлікавых прышчэпах.
3. «Куставы ярус» пладовых кустоў, такіх як парэчкі і іншыя ягаднікі.
4. «Травяністы ярус» шматгадовай гародніны і зеляніны.
5. «Рызасфера  (руск.) (бел.» або «падземнае» вымярэнне раслін, якія вырошчваюцца дзеля іх каранёў і клубняў.
6. «Глебапакроўны ярус» ядомых раслін, якія распаўсюджваюцца гарызантальна.
7. «Вертыкальны ярус» з ліян і лоз.

Ключавым кампанентам сяміяруснай сістэмы былі выбраныя ім расліны. Большасць традыцыйных агароднінных культур, якія вырошчваюцца сёння, такіх як морква  (укр.) (бел. з’яўляюцца сонцалюбівымі раслінамі, якія не адбіраюцца належным чынам для больш цяністай сістэмы лясных садоў. Харт аддаў перавагу ценевынослівай шматгадовай гародніне.

### Далейшае развіццё

Даследчы трэст агралесаводства  (англ.) (бел. кіраваны Марцінам Кроўфардам  (англ.) (бел. ажыццяўляе эксперыментальныя праекты па азеляненні лясоў на шэрагу участкаў у Дэваншыры, Злучанае Каралеўства. Кроўфард апісвае лясны сад як непатрабавальны ў абслугоўванні спосаб ўстойлівай вытворчасці прадуктаў харчавання і іншых тавараў для дома.

Кен Ферн прыдумаў, што для паспяховага ляснога саду ва ўмераных шыротах неабходна выкарыстоўваць больш шырокі спектр ядомых ценевынослівых раслін. З гэтай мэтай Ферн стварыў арганізацыю Plants for a Future  (укр.) (бел. якая сабрала базу даных раслін, прыдатную для такой сістэмы. У сваёй кнізе «Расліны для будучыні» Ферн выкарыстаў тэрмін садоўніцтва рэдкалесся (англ.: woodland gardening, а не лясное садоўніцтва англ.: forest gardening.

Кэтлін Джанаўэй, сузаснавальніца Руху за міласэрнае жыццё (англ.: Movement for Compassionate Living, MCL), разам са сваім мужам Джэкам напісала ў 1991 годзе кнігу з апісаннем устойлівай веганскай будучыні пад назвай «Багатае жыццё ў будучы век дрэва». MCL прапагандуе лясное садоўніцтва і іншыя віды веганскага арганічнага садоўніцтва  (англ.) (бел.. У 2009 годзе яна выдзеліла грант у памеры 1000 фунтаў стэрлінгаў на праект Bangor Forest Garden у Гвінедзе, Паўночна-Заходні Уэльс  (англ.) (бел..

Кевін Брэдлі ў ЗША ў 1985 годзе назваў свой маёнтак і гадавальнік «Ядомы лес», у ім спалучаліся дрэвы і палявыя культуры. Сёння яго бізнес і кніга 2005 года «Ядомыя лясныя сады» спарадзілі маленькія «ядомыя лясы» па ўсім свеце.

### Пермакультура

Асноўны артыкул: **Пермакультура**
Біл Молісан  (англ.) (бел. які ўвёў тэрмін пермакультура, наведаў Роберта Харта ў яго лясным садзе ў Венлак Эдж  (англ.) (бел. у кастрычніку 1990 года:149. З тых часоў сяміярусная сістэма Харта была прынята ў якасці агульнага элемента пермакультурнага дызайну.

Шматлікія пермакультуралісты з’яўляюцца прыхільнікамі лясных садоў або харчовых лясоў, такіх як Грэм Бэл, Патрык Уайтфілд  (англ.) (бел.>, Дэйв Джэк, Эрык Тоенсмаер  (англ.) (бел. і Джэф Лоўтан  (англ.) (бел.. Бэл пачаў будаваць свой лясны сад у 1991 годзе і напісаў кнігу «Пермакультурны сад» у 1995 годзе, Уайтфілд напісаў кнігу «Як зрабіць лясны сад» у 2002 годзе, Джэк і Тоенсмайер сталі суаўтарамі двухтомнага зборніка кніг «Ядомыя лясныя сады» ў 2005 годзе, а Лоўтан прадставіў фільм «Стварэнне харчовага лесу» ў 2008 годзе.

У трапічным клімаце
-------------------

Лясныя сады, або хатнія сады, з’яўляюцца распаўсюджанымі ў тропіках, дзе выкарыстоўваюць узаемадзеянне  (руск.) (бел. для вырошчвання дрэў, сельскагаспадарчых культур і жывёл на адной зямлі. У штаце Керала на поўдні Індыі  (руск.) (бел. а таксама на паўночным усходзе Індыі  (руск.) (бел. хатні сад з’яўляецца найбольш распаўсюджанай формай землекарыстання і сустракаецца таксама ў Інданезіі. Адзін з прыкладаў спалучае ў сабе какос, чорны перац, какава і ананас. Гэтыя сады з’яўляюцца прыкладам полікультуры?! і захоўваюць вялікую колькасць генетычнай разнастайнасці  (руск.) (бел. сельскагаспадарчых культур і спадчынных раслін  (англ.) (бел. якія не сустракаюцца ў монакультурах. Лясныя сады ўмоўна параўноўваюць з рэлігійнай канцэпцыяй Эдэмскага саду  (руск.) (бел..

### Амерыкі

У дакументальным серыяле BBC Unnatural Histories  (англ.) (бел. BBC сцвярджаецца, што трапічныя лясы Амазонкі не былі першароднай дзікай прыродай  (англ.) (бел. а сфарміраваны людзьмі на працягу як мінімум 11 000 гадоў праз такія практыкі, як лясныя сады і тэра прэта. З 1970-х гадоў на бязлеснай зямлі ў трапічных лясах Амазонкі былі знойдзены шматлікія геогліфы, што пацвярджае сведчанні існавання дакалумбавых  (руск.) (бел. цывілізацый.

На паўвостраве Юкатан вялікая частка харчовых запасаў мая вырошчвалася ў «садах», вядомых як *pet kot*. Сістэма атрымала сваю назву ад нізкай каменнай сцяны (*pet* азначае «кругавая», а *kot -* «сцяна з незамацаваных камянёў»), якая характэрна акружае сады.

### Афрыка

У многіх афрыканскіх краінах, напрыклад, у Замбіі, Зімбабвэ, Эфіопіі і Танзаніі, сады шырока распаўсюджаны ў сельскіх, прыгарадных і гарадскіх раёнах і гуляюць важную ролю ў забеспячэнні харчовай бяспекі  (укр.) (бел.. Найбольш вядомыя сады Чага на схілах гары Кіліманджара ў Танзаніі. Гэта прыклад сістэмы агралесаводства  (руск.) (бел.. У многіх краінах жанчыны з’яўляюцца галоўнымі дзеючымі асобамі ў агародніцтве і ежа ў асноўным вырабляецца для існавання. У Паўночнай Афрыцы традыцыйным тыпам ляснога саду з’яўляецца аазісна-яруснае садоўніцтва з пальмамі, фруктовымі дрэвамі і гароднінай.

Расліны
-------

Некаторыя расліны, такія як дзікі ямс  (англ.) (бел. працуюць і як каранёвая расліна, і як ліяна. Глебапакроўныя расліны — гэта нізкарослыя ядомыя *лясныя садовыя расліны*, якія дапамагаюць кантраляваць пустазелле і дазваляюць выкарыстоўваць плошчы, якія б у іншым выпадку не выкарыстоўваліся.

### Расліны

* Кардамон (*Elettaria cardamomum*)
* Імбір (*Zingiber*)
* Маркоўнік цмяналісты (*Anthriscus cerefolium*)
* *Citrus bergamia*
* Маруна пахучая (*Galium odoratum*)
* *Myrrhis odorata*

Праекты
-------

Эль-Пілар  (руск.) (бел. на мяжы Беліза і Гватэмалы мае лясны сад, які дэманструе традыцыйныя сельскагаспадарчыя метады майя  (англ.) (бел.. Яшчэ адзін мадэльны лясны сад плошчай акр, які называецца Känan K’aax (што азначае «дагледжаны сад» на мове майя), фінансуецца Нацыянальным геаграфічным таварыствам і распрацаваны ў пачатковай школе Санта-Фамілія ў Каё  (руск.) (бел. Беліз.

Лічыцца, што ў Злучаных Штатах самым буйным вядомым харчовым лесам на грамадскай зямлі з’яўляецца Харчовы лес Бікан  (англ.) (бел. які займае сем акраў у Сіэтле, штат Вашынгтон. Сярод іншых знаных лясных садоў можна згадаць праект цэнтральнага Інстытута пермакультуры Скалістых гор у Бесалце, штат Каларада  (укр.) (бел. ферму Montview Neighborhood у Нортгемптане, штат Масачусетс  (укр.) (бел.. Бостанская харчовая лясная кааліцыя прасоўвае мясцовыя лясныя сады.

У Канадзе Рычард Уокер распрацоўвае і падтрымлівае харчовыя лясы ў Брытанскай Калумбіі больш за 30 гадоў. Ён распрацаваў харчовы лес плошчай тры гектары, які ў стадыі сталасці забяспечваў сыравінай гадавальнік і зелянінавы бізнес, а таксама ежу для яго сям’і. Living Centre распрацаваў розныя праекты лясных садоў у Антарыа.

У Злучаным Каралеўстве, акрамя кіраваных Даследчым фондам агралесаводства (ART), існуе мноства праектаў лясных садоў, такіх як лясны сад Бангор у Гвінедзе, на паўночным захадзе Уэльса. Марцін Кроўфард з ART кіруе Forest Garden Network, нефармальнай сеткай людзей і арганізацый, якія вырошчваюць лясныя сады.

З 2014 года Гізела Мір і Марк Біфэн распрацоўваюць невялікі ядомы лясны сад (катал.: Verger) у Кардазеу  (укр.) (бел. вёсцы недалёка ад Барселоны, Каталонія. У папярэднія гады пермакультурнага навучання яны пазнаёміліся з рознымі ядомымі ляснымі садовымі праектамі ва Уэльсе і іншых частках Вялікабрытаніі. Ён задуманы як прастора для эксперыментаў і дэманстрацый: «…мы хочам даведацца і праверыць, што значыць мець фруктовы сад у рэгіёне з міжземнаморскім кліматам: якія віды тут добра растуць; як кіраваць абмежавальнымі аспектамі, такімі як вада; і, перш за ўсё, якія наступствы для дызайну ёсць з-за характарыстык нашага клімату і нашай шыраты». У красавіку 2021 года яны апублікавалі на іспанскай мове кнігу «Харчовыя лясы і ядомыя сады» (ісп.: Bosques y jardines de alimentos), дзе яны абапіраюцца на свае першыя эксперыментальныя дасягненні і вопыт, паглыбляючыся ў асаблівасці міжземнаморскага клімату праз кнігу, адаптаваную да гэтага клімату і да гэтых відаў. Гэта адзін з першых твораў на гэтую тэму, напісаных не на англійскай мове.

Зноскі
------

1. ↑  *Paschall, Max*. The Lost Forest Gardens of Europe. live (англ.)  **(нявызн.)**?. *Shelterwood Forest Farm* (22 ліпеня 2020).
2. 1 2 3 4 5  Hart, Robert (1996). *Forest Gardening: Cultivating an Edible Landscape* (2nd ed.). White River Junction, VT: Chelsea Green. ISBN 9781603580502.
3. ↑  McConnell, Douglas John (2 March 2017). *The forest farms of Kandy : and other gardens of complete design*.
4. ↑  McConnell, Douglas John. *The Forest-Garden Farms of Kandy, Sri Lanka*.
5. ↑  *Coan, K.E.D.*. Indigenous forest gardens remain productive and diverse for over a century. live(нявызн.). *Ars Technica* (18 мая 2021).
6. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
Неабходна задаць ***archiveurl=*** і ***archivedate=*** для шаблона {{cite web}}. 
 **(нявызн.)** (2 студзеня 2004). [ Архівавана] з першакрыніцы .
7. ↑  Crawford, Martin (2010). *Creating a Forest Garden*. Green Books. p. 18.
8. ↑  *Burnett, Graham*. Seven Storeys of Abundance; A visit to Robert Hart's Forest Garden. dead **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 лістапада 2011. Праверана 19 сакавіка 2023.
9. ↑  Whitefield, Patrick (2002). *How to Make a Forest Garden*. p. 5.
10. ↑  Agroforestry Research Trust. dead **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 лістапада 2011. Праверана 19 сакавіка 2023.
11. ↑  Forest gardening **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Agroforestry Research Trust. Архівавана з першакрыніцы 11 лютага 2013. Праверана 13 Feb 2013.
12. ↑  Woodland Gardening. live **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 28 лістапада 2011.
13. ↑  Plants for a Future - The book. live **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 28 лістапада 2011.
14. ↑  Vegan Views 96 - Kathleen Jannaway 1915-2003: A Life Well Lived **(нявызн.)**. *www.veganviews.org.uk*.
15. ↑  "Bangor Forest Garden" (PDF). `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка); Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
16. ↑  About (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 сакавіка 2023. Праверана 19 сакавіка 2023.
17. ↑  Graham Bell's Forest Garden. dead **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 студзеня 2013. Праверана 19 сакавіка 2023.
18. ↑  Неабходна задаць ***archiveurl=*** і ***archivedate=*** для шаблона {{cite web}}. 
Edible Forest Gardening. dead **(нявызн.)**. [ Архівавана] з першакрыніцы .
19. ↑  Неабходна задаць ***archiveurl=*** і ***archivedate=*** для шаблона {{cite web}}. 
*Establishing a Food Forest* review. live **(нявызн.)**. [ Архівавана] з першакрыніцы .
20. ↑  Bell, Graham (2004). *The permaculture garden*. Sarah Bunker. East Meon, Hampshire, U.K.: Permanent Publications. ISBN 1-85623-027-9. OCLC 60454349.
21. ↑  "Unnatural Histories - Amazon". *BBC Four*. `{{cite news}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)Папярэджанні CS1: url-status (link)
22. ↑  "Once Hidden by Forest, Carvings in Land Attest to Amazon's Lost World". *The New York Times*. `{{cite news}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)Папярэджанні CS1: url-status (link)
23. ↑  "Pre-Columbian geometric earthworks in the upper Purús: a complex society in western Amazonia". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
24. ↑  Smith, Michael Ernest; Masson, Marilyn A. (2000). *The Ancient Civilizations of Mesoamerica*. p. 127. ISBN 9780631211167.
25. ↑  *Imperfect Balance: Landscape Transformations in the Precolumbian Americas*. 2000. p. 212. ISBN 9780231111577.
26. ↑  How to Grow Plants from Seeds Step by Step - Webgardener - Gardening and Landscaping Made Simple **(нявызн.)** (2 жніўня 2021).
27. ↑  Ford, Anabel (May 2, 2009). "El Pilar Archaeological Reserve for Maya Flora and Fauna". `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка); Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
28. ↑  *Ford, Anabel*. Legacy of the Ancient Maya: The Maya Forest Garden. live **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Popular Archaeology (15 снежня 2010). Архівавана з першакрыніцы 15 студзеня 2012. Праверана 19 сакавіка 2023.
29. ↑  "National Geographic Society Funds Mayan Garden". `{{cite news}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)Папярэджанні CS1: url-status (link)
30. ↑  "Nation's Largest Food Forest takes root on Beacon Hill". `{{cite news}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)Папярэджанні CS1: url-status (link) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 сакавіка 2012. Праверана 19 сакавіка 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 сакавіка 2012. Праверана 19 сакавіка 2023.
31. ↑  The Central Rocky Mountain Permaculture Institute. live **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 мая 2013.
32. ↑  Montview Neighborhood farm. live **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 кастрычніка 2008.
33. ↑  *The Community Food Forest Handbook: How to Plan, Organize, & Nurture Edible Gathering Places*. `{{cite book}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Невядомы параметр `|lastauthoramp=` ігнараваны (прапануецца `|name-list-style=`) (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
34. ↑  Boston Food Forest **(нявызн.)**.
35. ↑  He's on a mission to turn Boston into a collection of food forests **(нявызн.)**.
36. ↑  Community engagement sprouts fresh ideas and nonprofit leadership **(нявызн.)**.
37. ↑  Richard Walker. live **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 10 верасня 2011.
38. ↑  Forest Gardening. live **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 мая 2013. Праверана 19 сакавіка 2023.
39. ↑  Bangor Forest Garden. live **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 жніўня 2013. Праверана 19 сакавіка 2023.
40. ↑  The Agroforestry and Forest Garden Network. dead **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2012. Праверана 19 сакавіка 2023.
41. ↑  List of visitable forest garden and agroforestry projects in the UK, Europe and North America **(нявызн.)**.
42. ↑  El verger de Phoenicurus, un bosc comestible mediterrani (катал.). *phoenicurus* (22 студзеня 2016).

Спасылкі
--------

* Why Food Forests?, Permaculture Research Institute
* Plant an Edible Forest Garden, *Mother Earth News*
* The garden of the future?, *The Guardian*
* Forest gardens, Permaculture Association
* El Pilar Forest Garden Network, information on traditional Maya forest gardening

| ⛭Раслінаводства і садаводства |
| --- |
| Садаводства | 
* Гісторыя[en]
* Дызайн
	+ сістэма аўтаматызаванага праектавання[en]
* Садовыя прылады
* Вертыкальны сад
* Арбарэтум
* Адвод
* Сад матылькоў[en]
* Грамадскі[en]
* Лесасад
* Французскае інтэнсіўнае[en]
* Партызанскае
* Сад
* Захаванне і аднаўленне гістарычных садоў[en]
* Пейзажны парк
* Натуральнае азеляненне[en]
* Партэр
* Паднятыя градкі[en]
* Прынцып квадратнага фута
* Устойлівае[en]
* Без паліву[en]

 |
| Тыпы садоў[en] | 

|  |  |
| --- | --- |
| Гістарычныя | 
* Візантыйскія сады
* Магольскія[en]
* Старажытнарымскія

 |
| Рэлігійныя | 
* Біблейскія[en]
* Ісламскія[en]
* Марыі[en]
* Святыя[en]

 |
| Паводле краін | 
* Англійскі
* Галандскі[en]
* Грэчаскі[en]
* Іспанскі[en]
* Італьянскі[en]
* Кітайскі
* Карэйскі
* Персідскі
	+ бак[en]
	+ чарбак[en]
	+ парадыз[en]
* Рускі
* Французскі
	+ регулярны
	+ пейзажны сад[en]
	+ Адраджэння[en]
* Шатландскі[en]
* Японскі

 |
| Іншыя | 
* Матылькоў
* Балотны
* Батанічны
* Вінаграднік
* Вісячы
* Водны[en]
* Дзікі[en]
* Дажджавы[en]
* Зімні
* Заалагічны парк
* Кактусавы[en]
* Камянёў
* Кантэйнерны[en]
* Катэджны[en]
* Папарацевы[en]
* На даху
* На заднім двары[en]
* Агарод
* Агароджаны[en]
* Аранжарэя
* Палісаднік
* Пладовы
* Перамогі
* Пробны[en]
* Ружоўнік
* Рынкавы[en]
* Сэнсарны[en]
* Скульптурны[en]
* Ценевы[en]
* Цяпліца
* Тэрапеўтычны[en]
* Трапічны[en]
* Задавальненняў
* Вузлавы[en]
* Філасофскі[en]
* Кветнік
* Каляровы[en]
* Чаір
* Чынампы

 |

 |
| Раслінаводства | 
* Сельская гаспадарка
	+ без жывёл[en]
	+ Устойлівая
	+ гарадское
* Арбарыстыка
* Батаніка
* Змешаныя пасадкі[en]
* Сельскагаспадарчыя культуры
	+ Самыя каштоўныя[en]
	+ ГМ
* Флора[en]
* Кветкаводства
* Памалогія
* Генетычна мадыфікаванае дрэва
* Гідрапоніка
* Ушчыльненыя пасевы
* Ландшафтная архітэктура
* Эналогія
* Агародніцтва
* Расліны (селекцыя
* Сеянцы[en]
* ГМ-расліна)
* Трапічнае[en]
* Гарадское
	+ сельская гаспадарка
	+ садаводства[en]
	+ лясная гаспадарка
	+ лесааднаўленне[en]
* Вінаградарства
* Рэкультывацыя
* Арэхаводства

 |
| Арганічнае | 
* Біядынамічная сельскай гаспадаркі[en]
* Спіс тэм[en]
* Веганскае арганічнае садоўніцтва[en]

 |
| Сродкі аховы раслін | 
* Фунгіцыды
* Гербіцыды
* Пестыцыды

 |
| 
* **Вікісховішча**

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 198098250 |