recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Карта Мальмбанан (Руднай чыгункі)
**Мальмбанан** (шведск.: Malmbanan — *Рудная чыгунка*) — самая паўночная заходнееўрапейская чыгуначная лінія. Праходзіць ад горада Лулеа (Швецыя) на ўзбярэжжы Батнічнага заліва праз раёны Мальмбергет і Кіруна, якія спецыялізуюцца на здабычы жалезнай руды, да нарвежскага порта Нарвік. Нарвежскі ўчастак дарогі таксама называюць **Офатбанен** (нарв.: Ofotbanen).

Распрацоўка буйнейшага ў свеце радовішча жалезнай руды паблізу Кіруны патрабавала добрай транспартнай сувязі з марскім портам. Будаўніцтва чыгункі пачалося ў XIX ст. вялося брытанскімі кампаніямі і было спалучана з сур'ёзнымі тэхнічнымі і эканамічнымі цяжкасцямі, у т.л. банкруцтвам падрадчыкаў і кіруючых кампаній. Да 1888 года пабудавалі толькі ўчастак ад Кіруны да Еліварэ, а да канца XIX ст. — да Лулеа. З-за вялікай адлегласці Лулеа ад партоў краін буйнейшых спажыўцоў жалезнай руды, а таксама замярзання гэтага порта ўзімку, гэтага было недастаткова для паспяховага развіцця. Таму да пачатку XX ст. за будаўніцтва ўчастка, які злучаў Кіруну і Нарвік, узяўся шведскі ўрад. Да 14 ліпеня 1903 года ўчастак Кіруна-Нарвік быў афіцыйна адкрыты шведскім каралём Оскарам II. У 1915—1923 гадах Мальмбанан была электрыфікавана.
Нараджэнне алмазнага вадзянога вужа (*Nerodia rhombifer*)
**Яйкажыванараджэнне** — спосаб узнаўлення патомства, пры якім зародак дасягае пэўнага развіцця ў яйцы ўнутры арганізма маці і вызваляецца ад абалонак яек адразу пасля іх адкладкі.

Пры яйкажыванараджэнні зародак развіваецца толькі за кошт пажыўных рэчываў яйка. Такі тып размнажэння характэрны для звычайнай гадзюкі, жывароднай яшчаркі, вераценніцы ломкай, мядзянкі і інш. У час адкладкі яек з іх адразу ж з'яўляюцца поўнасцю сфармаваныя і жыццяздольныя маляўкі. Змейкі гадзюкі, што толькі з'явіліся на свет, адразу ж распаўзаюцца і ўжо праз некалькі дзён пачынаюць самастойна карміцца насякомымі.

Пераход рэптылій ад адкладкі яек да яйкажыванараджэння звязаны з пашырэннем гэтай групы ў паўночных шыротах, дзе суровы клімат перашкаджае інкубацыі яек у навакольным асяроддзі. Актыўны выбар самкай больш цёплых участкаў забяспечвае ўсяму патомству аптымальны тэмпературны рэжым развіцця.

Зноскі
------

1. ↑  Земнаводныя. Паўзуны...

Літаратура
----------

* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. - Мн. БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6

| ⛭Размнажэнне |
| --- |
| Бясполае размнажэнне,мітоз | 

|  |  |
| --- | --- |
| Аднаклетачны арганізм | дзяленне |
| Шматклетачны арганізм | кланіраванне ·  спорамі (споранашэнне) ·  вегетатыўнае размнажэнне (пачкаванне ·  парасткамі ·  чаранкамі ·  культурай тканак ·  цыбулінамі ·  клубнямі) |

 |
| Палавое размнажэнне,меёз, зігота | 

|  |  |
| --- | --- |
| Аднаклетачны арганізм | кан'югацыя |
| Шматклетачны арганізм | насеннем ·  ікрой ·  яйкамі ·  яйцажыванараджэнне ·  жыванараджэнне ·  партэнагенез (апаміксіс) ·  гермафрадытызм/аднадомнасць ·  гаметаўтварэнне (ізагамія→анізагамія→аагамія)
Чаргаванне пакаленняў (гаметафіт/спарафіт) |

 |
Запыт «Яйцы» перанакіроўваецца сюды; гл. таксама іншыя значэнні.
Курынае яйка
**Яйцо**, таксама **аацыт** — жаночая палавая клетка (яйцаклетка) альбо зародкавая форма жывёл.

Высокаспецыялізаваная клетка, якая мае пажыўныя рэчывы, неабходныя для развіцця зародка і засцерагальныя яйцавыя абалонкі. Фарміруецца ў яечніках. У большасці відаў жывёл яйцо акруглай ці авальнай формы, звычайна нерухомае або маларухомае, памеры ад 7 мкм (у некаторых перапончатакрылых) да 22 см (у селядцовай акулы). Чалавечая яйцаклетка мае памеры прыкладна 89—91 мкм.

Яйкі каларадскага жука
У насякомых, галаваногіх малюскаў форма яец падоўжаная. У прымітыўных шматклетачных жывёл (губкі, некаторыя кішачнаполасцевыя) яйцо не мае вызначанай формы і здольнае да амёбападобных рухаў. Ядро яйца знаходзіцца ў багатай пажыўнымі рэчывамі цытаплазме (*ааплазме*), якая забяспечвае пачатак развіцця зародка. У жаўтку яйца рэзервовыя бялкі і тлушчападобныя рэчывы. 

Ікра ласося
Яйцы рыб, малюскаў, ігласкурых і іншых жывёл называюць ікрой. У земнаводных, рыб развіццё яец адбываецца ў вадзе. 

Яйкі кракадзіла
Паўзуны адкладваюць яйкі, пакрытыя скурыстай шкарлупінай, птушкі — вапняковай шкарлупінай, пад якой размяшчаецца абалонка. На тупым канцы яйка ёсць паветраная камера, якая адыгрывае ролю запасной прасторы пры змене аб'ёму бялка пад уздзеяннем тэмпературы і для першага ўдыху птушаняці. Шарападобны жаўток у цэнтры яйка падтрымліваецца шнурамі-халазамі, якія прымацоўваюцца да ўнутранай шкарлупіннай абалонкі, і складаецца з канцэнтрычных слаёў жоўтага жаўтка, паміж якімі размяшчаюцца тонкія слаі белага жаўтка. На паверхні жаўтка знаходзіцца зародак. Да жаўтка прылягае слой шчыльнага бялка, вакол якога знаходзіцца вадкі бялок. Маса яйца птушак найбольшая ў вывадкавых птушак (у страуса да 2,5 кг), меншая ў птушанятных птушак (у калібры з гарошыну).

Яйкі птушак і рыб (ікру) спажываюць у ежу.

Зноскі
------

1. ↑  Яйцы раслін часцей называюць яйцаклеткай.
2. ↑  Яйкаклетка мышкі мае дыяметр прыблізна 0,06 мм, дыяметр яйка афрыканскага страуса можа дасягаць 15—18 см.

Літаратура
----------

* *Кірыленка Л. Самусенка Э.* Яйцо // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Гл. таксама
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Яйцо на Вікісховішчы |

* Яйцаклетка
* Яйка, ежа
* Аагенез

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4013700-4 · LCCN: sh00005833 · NDL: 00572633 · NKC: ph127007 |
**Як-130** (па кадыфікацыі НАТА: ***Mitten*** — *рукавіца*) — расійскі вучэбна-баевы самалёт, распрацаваны ВКБ імя Якаўлева сумесна з італьянскай кампаніяй Aermacchi (на заключным этапе распрацоўкі італьянская фірма, якая выйшла з праекта, атрымала ўвесь канструктарска-тэхнічны дакумент на планер і выпусціла свой самалет M-346; ВКБ імя Якаўлева працягнула распрацоўку без партнёраў), для замены ў Ваенна-паветраных сілах Расіі вучэбна-трэніровачных самалётаў L-39.

Задачы
------

У задачы самалёта ўваходзіць навучанне курсантаў лётных вучэльняў: узлёт-пасадка, пілатаванне, рух, выкананне складаных манеўраў, набыццё навыкаў дзеянняў на лімітавых рэжымах палёту, дзеянні пры адмовах авіяцыйнай тэхнікі і памылках лётчыка, выкананне палётаў у самкнутых баявых парадках днём і ва ўмовах візуальнай бачнасці, засваенне сістэм узбраення і адпрацоўкі асноў баявога прымянення пры дзеяннях па наземных і паветраных мэтах, навучанне навыкам выканання наступальных і абарончых манеўраў, характэрным для самалётаў чацвёртага і пятага пакаленняў.

Самалёт забяспечаны сістэмай імітацыі рэжымаў баявога прымянення, якая дазваляе (без стрэльбы сапраўднымі боепрыпасамі) адпрацоўваць паветраны бой, узаемадзеянне паміж самалётамі, ракетна-бомбавыя ўдары па наземных мэтах, у тым ліку з імітацыяй СПА праціўніка. Маюцца і дзевяць кропак падвескі — для падвесных паліўных бакаў і кантэйнераў з сапраўднымі гарматамі і ракетамі.

У выпадку вайны самалёт здольны выконваць задачы лёгкага штурмавіка — знішчаць асобныя наземныя аб’екты, малахуткасныя паветраныя мэты.

Пры пастаўках на экспарт Як-130 пазіцыянуецца як вучэбна-трэніровачны комплекс для асваення знішчальнікаў Су-30МК.

Лётныя здарэнні
---------------

Па стане на 19 мая 2021 года страчана восем самалётаў Як-130.

19 мая 2021 года самалёт упаў у Баранавічах на тэрыторыі горада. Абодва пілоты загінулі, быў пашкоджаны ашчэпкамі шматкватэрны дом.

Зноскі
------

1. ↑  World Air Forces 2014 — 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17372480'></a>

Літаратура
----------

* Андрей Юргенсон. Як-130 приходит в ВВС // Авиация и космонавтика. — М. 2010. — № 4. — С. 1—9.
* В. Мейлицев. Репетитор для 5-го поколения // Техника молодёжи. — М. 2013. — № 3 (954). — С. 23—33.
* Николай Долженков. УТК Як-130 // Самолёты мира. — М. 1996. — № 1. — С. 4—6.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Як-130
Кафедральная царква ў Стамбуле
**Канстанцінопальскі патрыярхат Армянскай апостальскай царквы** (арм.: Պատրիարքութիւն Հայոց Կոստանդնուպոլսոյ, турэцк.: İstanbul Ermeni Patrikhanesi) — аўтаномны патрыярхат Армянскай Апостальскай царквы. Кананічна падпарадкоўваецца Эчміядзінскаму Каталікосу, які валодае статусам Каталікоса ўсіх армян і тытулам Вярхоўнага Патрыярха. Заснаваны ў 1461 годзе.

У распараджэнні армянскага Патрыярха Канстанцінопаля, які мае духоўную ступень архіепіскапа, знаходзяцца ўсе армянскія апостальскія цэрквы Турцыі і вострава Крыт. Патрыярх Канстанцінопальскі выконвае і свецкія абавязкі, такія як, напрыклад, прадстаўленне інтарэсаў армянскай абшчыны перад уладамі Турцыі.

Рэзідэнцыя прадстаяцеля размяшчаецца квартале ў Кумкапы  (англ.) (бел.. Насупраць рэзідэнцыі Патрыярха стаіць царква Найсвяцейшай Багародзіцы, якая мае статус кафедральнага сабора.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭Армянская Апостальская Царква |
| --- |
| Структура | **Каталікасаты**: Эчміядзінскі і Кілікійскі • **Патрыярхаты**: Канстанцінопальскі і Іерусалімскі | Галоўны храм Эчміядзінскага манастыра |
| Набажэнства | Армянскі абрад • Матах |
| Постаці | Рыгор Асветнік *і заснавальнікі армянскай царквы апосталы* Фадзей *і* Варфаламей |
| Спісы | Цэркваў і манастыроў • Патрыярхаў • Епархій • Святых |
| Іншае | Каталікос усіх армян • Аштышацкі сабор • Армянскі каляндар • Вардапет |
| Эмблема Армянскай Апостальскай царквы |

| ⛭Арыентальныя (нехалкідонскія) цэрквы |
| --- |
| **Аўтакефальныя** | Армянская • Копцкая (Александрыйская) • Маланкарская (Індыйская) • Сіра-Якавіцкая (Антыяхійская) • Эрытрэйская • Эфіопская |
| **Аўтаномныя** | Армянская: Кілікійская • Канстанцінопальская  ·  Іерусалімская Копцкая: Брытанская • Французская Маланкарская: ГаанскаяСіра-Якавіцкая: Маланкарская Сірыйская |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Раства-Багародзіцкая царква.
**Свята-Раства-Багародзіцкая царква** — царква ў гонар Раства Прасвятой Багародзіцы ў в. Бухлічы Столінскага раёна Брэсцкай вобласці

Пабудавана ў 1926-28 гадах з дрэва на месцы храма 18 стагоддзя ў цэнтры вёскі.

Архітэктура
-----------

Інтэр'ер
Помнік архітэктуры неарускага стылю з рысамі канструктывізму.

Вырашана кананічнай чатырохчасткавай падоўжна-восевай кампазіцыяй: прытвор-званіца (васьмярык на 2 чацверыках), кароткі бабінец, кубападобная малітоўная зала з чатырохгранным светлавым барабанам, пяцігранная апсіда з нізкімі бакавымі рызніцамі. Сілуэт храма фарміруюць макаўка над высокім шатром званіцы са слыхавымі акенцамі, цыбулепадобны купал на васьмігранным барабане над чатырохсхільным дахам цэнтральнага зруба і 2-гранныя заломы яго карніза, вальмавае пакрыццё апсіды. На фоне гарызантальна ашаляваных фасадаў (цокальная і фрызавыя часткі — вертыкальна) вылучаны адзінарныя і строеныя прамавугольныя аконныя праёмы ў геаметрызаваных ліштвах. Тры ўваходы вылучаны двухслуповымі ганкамі пад двухсхільнымі пакрыццямі.

Апсіда дэкарыравана накладным крыжам.

Інтэр'ер
--------

Абразы 17 — 18 ст. «Спас Пантакратар», «Мікалай Цудатворац і Варвара Велікапакутніца», «Маці Божая Адзігітрыя», Евангелле 18 стагоддзя.

Зноскі
------

1. ↑  Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. Спб. 1864.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн. БелЭн, 2007.

Спасылкі
--------

* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Бухлічы) на сайце Radzima.org
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Бухлічы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Раства-Багародзіцкая царква.
**Свята-Раства-Багародзіцкая царква** — праваслаўны храм у вёсцы Гудзевічы Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці. Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю.

Гісторыя
--------

Выгляд з боку апсіды.
Першая царква была драўлянай і з’явілася прыкладна ў XVI стагоддзі. У канцы XVII стагоддзя быў пабудаваны новы храм, які пазней перанеслі у вёску Семярэнкі, дзе ён згарэў. Спачатку ён быў праваслаўны, потым стаў уніяцкі. У 1830-я гады царква стала зноў праваслаўнай.

Цяперашняя царква была збудавана ў 1852 годзе па праекце Віктара Міхаэліса. Аднак неўзабаве былі выяўлены расколіны ў сценах — вынік нядобрасумленна выкананых пры мураванні сцен работ. Намаганнямі святара Віктара Абрамовіча ў 1877 годзе былі выкананы работы па перабудове сцен храма, затым зроблены дзве прыбудоўкі, дзякуючы чаму царква прыняла крыжападобную форму.

Праект перабудовы ў 1866 годзе распрацаваў архітэктар Уласаў, але не быў зацверджаны, і ў 1873 годзе архітэктар Якуб Фардон склаў новы праект царквы на 700 чалавек. У 1909 годзе архітэктар Вільгельм Срока выканаў праект званіцы.

Архітэктура
-----------

Вырашана прамавугольным аб’ёмам, франтальны фасад якога завершаны двух’яруснай чацверыковай званіцай пад шатром з макаўкай (прыбудавана замест драўлянай). Галоўны ўваход вырашаны старажытнарускім рундуком на здвоеных калонах-дыньках. У тым жа стылі і кілепадобныя ліштвы арачных аконных праёмаў.

Зноскі
------

1. ↑  Свята-Ражства-Багародзіцкая царква ў в. Гудзевічы. — Мастоўская раённая бібліятэка, 22 лістапада 2018.  (бел.)
2. ↑  *Белакоз, А.* Музей у Гудзевічах : гісторыка-краязнаўчыя артыкулы. Кніга першая / Алесь Белакоз; уклад. і прадм. С. Чыгрына. — Мінск : Кнігазбор, 2012. — 200 с. ISBN 978-985-7057-12-2. — С. 8—11
3. ↑  Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна, ф. 8, воп. 2, спр. 1938, арк. 16.

Літаратура
----------

* Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Мастоўскага раёна/ Уклад. А. С. Сабасцян. — Мн. 2002. — С.533.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4. — С. 133

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гудзевічы)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гудзевічы) на сайце Radzima.org
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гудзевічы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Раства-Багародзіцкая царква.
**Свята-Раства-Багародзіцкая царква** — праваслаўны храм у в. Вялікая Кракотка Слонімскага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

Знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі. Пабудавана ў 1883 годзе з бутавага каменю. У 1959—1961 гадах храм закрылі і размясцілі ў ім клуб. У 1990—1991 гадах царква была адноўлена. 29 чэрвеня 2009 года сінод Беларускай Праваслаўнай Царквы заснаваў на тэрыторыі храма мужчынскі манастыр.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры з рысамі рэтраспектыўна-рускага стылю. Вырашана прамавугольным аб’ёмам пад двухсхільным дахам, які над трохграннай апсідай пераходзіць у трохграннае вальмавае пакрыццё. Над прытворам узведзена 1-ярусная шатровая званіца. Плоскасныя бакавыя фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі, атынкаваныя і пабеленыя ліштвы якіх разам з вуглавымі лапаткамі і карнізам вылучаюцца на паліхромным фоне бутавай муроўкі.
Уваход вырашаны кілепадобным парталам з руставанымі лапаткамі. Здвоеныя аконныя праёмы бакавых фасадаў маюць стральчатую форму.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вялікая Кракотка)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вялікая Кракотка) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вялікая Кракотка) на сайце Radzima.org
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вялікая Кракотка) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Раства-Багародзіцкая царква.
**Царква́ Нараджэ́ння Бо́жай Ма́ці** — колішняя царква ў маёнтку Крашэўскіх Стары Куплін (цяпер на ўскраіне вёскі Круглае каля могілак), адзіны помнік стылю ампір на Пружаншчыне. Амаль цалкам зруйнавана за савецкім часам.

Гісторыя
--------

Пад канец жыцця пружанскі маршалак Казімір Марачэўскі фундаваў будаўніцтва мураванай уніяцкай царквы ў сваім маёнтку Стары Куплін, якая паўстала ўжо пасля яго смерці пры дапамозе Яна Крашэўскага ў 1834 годзе і была асвечана 4 сакавіка 1836 года пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Са скасаваннем уніі ў 1839 годзе царква пераасвечана ў праваслаўную ў гонар Успення Багародзіцы. Галоўная захавальніца фондаў пружанскага музея-палацыка Наталля Пракаповіч, аднак, сцвярджае, што перадача царквы праваслаўным адбылася пасля здушэння паўстання 1863 года. Такім чынам, у 1839 — 1863 царква магла дзейнічаць як каталіцкая.

Падчас Другой сусветнай вайны царква пашкоджаная, за савецкім часам зачынена і амаль цалкам зруйнаваная.

Архітэктура
-----------

Храм з задняга фасада
Помнік архітэктуры стылю ампір. Кампактнае прамавугольнае ў плане збудаванне. За атыкам узвышаецца гранёны цыбулепадобны купал на чацверыковым барабане. Сцены апяразаны вузкім карнізам на драўляных дэнтыкулах. Галоўны фасад быў аформлены каланадай (захаваліся вуглавыя трохчвэртныя калоны). Над прамавугольным уваходным праёмам — «ляжачы» прамавугольны аконны праём, які асвятляе хоры. Бакавыя фасады ў верхняй частцы рытмічна расчлянёны паўцыркульнымі аконнымі праёмамі з замковым каменем у тонкапрафіляваных ліштвах.

Званіца
Побач з царквой была збудавана двух'ярусная званіца (засталіся рэшткі).

Вакол пасаджаныя ліпы і конскія каштаны.

Зноскі
------

1. ↑  Kazimir Maračeŭski
2. ↑  *Ксёндз магістр ліцэнцыят Ігар Лашук SDB.*. Развіццё культу Беззаганнага Зачацця Маці Божай у Беларусі **(нявызн.)**.  Рымска-каталіцкі касцёл на Беларусі. Праверана 8 чэрвеня 2012.
3. ↑  *Наталля Пракаповіч.*. Летапіс духоўнасці: праваслаўная архітэктура Пружаншчыны **(нявызн.)**.  Рэха Берасцейшчыны. Праверана 8 чэрвеня 2012.

Літаратура
----------

* *Наталля Пракаповіч.* Летапіс духоўнасці: праваслаўная архітэктура Пружаншчыны // *Рэха Берасцейшчыны*. — кастрычнік 2010. — № 1 (4). — С. 4—5.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Круглае) на сайце Radzima.org
* Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Круглае) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Рынка** (ад ням.: Rina - трохногі гліняны гаршчок, тыгель) - гліняная пасудзіна для смажання. Былі круглыя, плоскія, на трох ножках з полым дзяржаннем, у якое ўстаўлялася драўляная ручка, або мелі два вушкі.

У Беларусі першыя непаліваныя рынкі, вылепленыя на ручным ганчарным крузе, датуюцца 15 ст. (Лідскі, Крэўскі замкі, г. Мсціслаў). Ручка - полы ляпны цыліндр дыяметрам да 5 см. У 16-18 ст. рынкі фармавалі на нажным коле, унутраную паверхню амаль заўсёды пакрывалі зялёнай ці карычневай палівай. Дзяржанне выраблялі з адным ці двума валікамі на канцы, ножкі ляпілі асобна. Рынкі мелі круглае (найчасцей) або плоскае донца. Па памерах і форме вылучаюць дзве разнавіднасці рынкі:

1. плыткія (глыбінёю 3-6 см з дыяметрам вянца 16-21 см і полым дзяржаннем),

2. глыбокія (глыбінёю 10-13 см, дыяметрам да 34 см, ножкі вышынёю да 10 см двума петлепадобнымі ручкамі).

Апошнія фармаваліся на аснове макотры. Глыбокія рынкі 2-й пал. 17 ст. вядомы з раскопак Мірскага, Гальшанскага замкаў, г. Мсціслаў. Плыткія рынкі часам упрыгожвалі штампаваным сеткавым арнаментам ці з дапамогай шматраднага грабеньчыка. На рынках з Лідскага замка абавязкова ёсць адбітак пальца майстра. Са з'яўленнем фаерычных печаў вытворчасць рынак паступова заняпала, замест іх з'явіліся патэльні з плоскім донцам без ножак. Аднак на захадзе Беларусі (г.п. Поразава Свіслацкага раёна) рынкі рабілі да пачатку 20 ст.

Літаратура
----------

* Здановіч Н.І. Трусаў А.А. Рынка // Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя. У 2 т. Том 2. Л-Я. — Мн, 2011. — 464 с. — С. 269.
**Феадальная раздробненасць (удзельная сістэма)** — перыяд паслаблення цэнтральнай улады ў феадальных дзяржавах у сілу рознай па сваёй працягласці і эфекту дэцэнтралізацыі, абумоўленай узмацненнем буйных феадалаў ва ўмовах сеньёрыяльнай арганізацыі працы і воінскай павіннасці. Новыя, больш дробныя тэрытарыяльныя ўтварэнні вядуць практычна незалежнае існаванне, пануючай у іх з’яўляецца натуральная гаспадарка. Тэрмін быў шырока распаўсюджаны ў савецкай гістарыяграфіі, зараз часта выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі.

Удзельны перыяд
---------------

Тэрмін выкарыстоўваецца для абазначэння эпохі існавання ўдзелаў і ўключае ў сябе ўвесь перыяд ад падзелу цэнтральнай улады (ад першага ў 843 годзе — для імперыі Карла Вялікага, ад апошняга ў 1132 годзе — для Кіеўскай Русі; не ад з’яўлення першых удзелаў) у раннефеадальнай дзяржаве да ліквідацыі апошняга ўдзела ў цэнтралізаванай дзяржаве (XVI стагоддзе).
**Прынс-Патрык** (англ.: Prince Patrick Island) — востраў у складзе Канадскага Арктычнага архіпелага, належыць Канадзе, самы заходні з групы астравоў Каралевы Лізаветы, адносіцца да Паўночна-Заходніх тэрыторый Канады. Востраў незаселены (2012). Плошча вострава складае 15,848 км² (займае 55 месца сярод усіх астравоў на зямным шары і 14 месца ў Канадзе).

Геаграфія
---------

Круглы год пакрыты снегам і лёдам, гэта адно з самых цяжкадаступных месцаў у Канадзе. Максімальная вышыня астравоў усяго каля 279 м, востраў знаходзіцца ў сейсмаактыўнай зоне. Даўжыня берагавой лініі 1672 км.

Гісторыя
--------

метэаралагічная станцыя і узлётна-пасадачная паласа пад назвай Моўлд-Бей
Востраў быў упершыню даследаваны ў 1853 годзе Джорджам Мэхам і (значна пазней) быў названы ў гонар прынца Артура Вільгельма Патрыка, герцага Канаўцкага і Стратэнскага, які з'яўляўся генерал-губернатарам Канады ў 1911—1916 гадах.

У 1948 годзе, у рамках сумесных намаганняў Канады і ЗША, была адкрыта метэаралагічная станцыя High Arctic (HAWS) і звязаная з ёй узлётна-пасадачная паласа пад назвай Моўлд-Бей. Рэгулярныя назіранні за надвор'ем пачаліся 14 мая 1948 года. У ёй меўся часовы штат ад 10 да 40 чалавек. Колькасць персаналу звычайна павялічвалася ў летнія месяцы, калі станцыя папаўнялася з поўдня. Удзел ЗША скончыўся ў 1972 годзе. Станцыя была зачынена ў 1997 годзе з-за скарачэння бюджэту. Яе замянілі аўтаматызаванай метэастанцыяй у новым месцы на ўзлётна-пасадачнай паласе. Апошнія пілатуемыя метэаралагічныя назіранні былі праведзены 31 сакавіка 1997 г.

Будынкі захаваліся да гэтага часу, але па стане на 2017 год большасць з іх прыйшлі ў непрыдатны для рамонту стан.

Літаратура
----------

* Прынс-Патрык // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 74. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
**Татальная вайна** — вайна, у якой краіны-ўдзельніцы выкарыстоўваюць усе даступныя ім рэсурсы і метады, каб перамагчы праціўніка. Такога роду войны адбываліся на Зямлі са спрадвечных часоў, аднак да канца 19 стагоддзя і пазней, са з’яўленнем жэнеўскіх канвенцый, якія датычацца вядзення вайны, яны сталі вылучацца ў асобную катэгорыю.

Канцэпцыя татальнай вайны, распрацаваная нямецкімі ваеннымі тэарэтыкамі ў пачатку 20 стагоддзя, з частковай апорай на вопыт Франка-прускай вайны зводзілася да наступнага: сучасная вайна — гэта вайна не армій, а нацый. Такім чынам, з мэтай перамогі неабходна з аднаго боку мабілізацыя ўсіх рэсурсаў «сваёй» нацыі (напрыклад, прызыў на ваенную службу мужчын «ад 16 да 60» гадоў), з другога — усебаковы ўплыў на варожую нацыю (уключаючы такія метады як прапаганда, тэрор і г.д.) з мэтай зламаць яго дух і дасягнуць, каб яна запатрабавала ад свайго ўрада спынення супраціву.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2004005893 · Microsoft: 2777695644 · NKC: ph575225 |
**Прынеўская нізіна** — нізіна ў Ленінградскай вобласці Расіі, ахоплівае даліны Нявы, яе прытокаў Іжора і Тосна, а таксама шэрагу больш дробных рэк.

Паверхня нізіны складзеная азёрныя-ледавіковымі тэрасамі. Паверхня пераважна бязлесая, часта забалочаная (лясныя масівы, у асноўным хваёвыя, захаваліся толькі на ўсходзе). Глебы — ад тарфяна-балотных да моцна падзолістых. Вялікія плошчы займаюць антрапагенныя пейзажы (гарадская забудова, дачныя ўчасткі і т. п.). У нізіне значныя запасы торфу.

На Прынеўскай нізіне размешчаны такія гарады, як Санкт-Пецярбург і Колпіна.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Рынджа́ні** (у заходніх крыніцах сустракаецца варыянт назвы *Рыньяні*) — актыўны стратавулкан на востраве Ламбок, Інданезія. Шматразова вывяргаўся, у заходняй частцы фарміравалася кальдэра з возерам. Апошняе вывяржэнне было на конусе Meer Lake ў 2009 годзе. На вулкане 3 субкратары.

Субкратары
----------

Самы першы субкратар з’явіўся на вулкане 48 000 гадоў таму. На яго вяршыні адбывалася буйное вывяржэнне 1847 года. Заходні схіл цалкам абрынуўся, гэта сфарміравала возера. Другі субкратар сфарміраваўся ў 1944 годзе. Гэта вяршыня конуса Meer Lake. Трэці субкратар размяшчаецца на поўначы і ў ім можна назіраць фумарольную актыўнасць. Апошняе вывяржэнне адбылося 3400 гадоў таму.

Зноскі
------

1. ↑  GLOBAL VOLCANISM PROGRAM
2. ↑  БелЭн, 2001

Літаратура
----------

* Рынджані // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 516. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Volcano Live

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
**Арыя** (італ.: aria — паветра) — сольная вакальная кампазіцыя з інструментальным суправаджэннем у оперы, араторыі, кантаце, з сярэдзіны 19 стагоддзя і ў аперэце; радзей самастойны твор. Часам арыяй называюць інструментальную п'есу пявучага характару.

Тэрмін вядомы з 15 стагоддзя. Да сярэдзіны 17 стагоддзя акрэсліліся характэрныя для італьянскай опернай арыі тыпы мелодыкі (бельканта, каларатура), форма, віды, вызначылася драматургічная функцыя арыі як лірычнага цэнтра.

Найбольшай жанравай разнастайнасці дасягнула ў сярэдзіне 19 стагоддзя. У сувязі з імкненнем да драматургічнай цэласнасці оперы з канца 19 стагоддзя арыя губляе вядучае значэнне, часам ператвараецца ў сцэну ці маналог.

Разнавіднасці арыі — арыета, арыёза, каваціна і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 480 с. іл.

| Оперныя тэрміны |
| --- |
|  | 
Арыета ·  Арыёза ·  Арыя ·  Арыя да капо ·  Бельканта ·  Выхадная арыя ·  Дэкламацыйныя спевы ·  Дзіва ·  Інтэрмецца ·  Кабалета ·  Каваціна ·  Кастраты-спевакі ·  Каларатура ·  Кампрымарыё ·  Ламента ·  Лейтматыў ·  Лібрэта ·  Меладрама ·  Мецца вочэ ·  Прымадонна ·  Рэчытатыў ·  Рулада ·  Тэсітура ·  Фіярытура
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4143006-2 · LCCN: sh85007139 · NKC: ph291747 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хацкевіч.
**Рыгор Мікітавіч Хацкевіч** (1 лютага 1911, вёска Ратуцічы, Барысаўскі раён, Мінская вобласць — 9 жніўня 1979, вёска Дакудава) — беларускі паэт, празаік, журналіст, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў Барысаўскі педагагічны тэхнікум (1930), потым завочна МВПІ. Настаўнічаў у Чэрвеньскім раёне. Працаваў у чэрвеньскай раённай газеце (1931—1933), настаўнічаў у Крупках (1933–1936). 

Арыштаваны НКУС БССР 19 лістапада 1936 года. Паўтара года знаходзіўся ў Мінску пад следствам. 28 мая 1938 года беспадстаўна прыгавораны пазасудовым органам (Асобай нарадай пры НКУС) да 5 гадоў працоўна–папраўчых лагераў за «антысавецкую агітацыю». Этапаваны ў Цемнікоўскі канцлагер НКВД Мардоўскай АССР, потым адбываў пакаранне на Поўначы. 

Вызваліўся ў 1946 годзе. Выкладаў беларускую мову і літаратуру ў школах Барысаўскага і Крупскага раёнаў (1947–1953). У 1953 годзе выехаў у Днепрапятроўск, працаваў настаўнікам (1953–1959).

10 чэрвеня 1957 года рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР. 

Асабовая справа Хацкевіча № 10395-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі.

Пасля рэабілітацыі вярнуўся ў родныя мясціны. Жыў на Барысаўшчыне, у Крупскім р-не; настаўнічаў. Апошнія гады пражыў у пляменніцы ў Мінску і сястры ў в. Дакудава (Крупскі раён). 

Памёр 9 жніўня 1979 года, пахаваны ў в. Дакудава.

Творчасць
---------

З вершамі ў друку выступіў у 1930 г. (газета «Піянер Беларусі»). Аўтар зборніка паэзіі «Налівайся, колас» (1932), кніжак вершаў для дзяцей «Наш пяты клас» (1962), «Бяроза на ўзлеску» (1977). Асобнымі выданнямі выйшлі аповесці «На золку» (1972) і «Хмары над лесам» (1980).

Зноскі
------

1. ↑  ХАЦКЕВІЧ Рыгор Мікітавіч // Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 566. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Хацкевіч Рыгор // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. — Т. 6. Таталаў — Яфімаў. Дадатак. — С. 181. — 684 с.; іл.. — ISBN 985-11-0022-6.
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003.
Не блытаць з Фенадамант.
**Феадамант** (Тэадамас, таксама Тэядамант ці Феадамант, стар.-грэч.: Θειοδάμας) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі цар дрыёпаў. Яго жонка — Менадыка, сын — Гілас.

Ён не жадаў аказаць гасціннасць Гераклу, які праходзіў яго ўладанні разам з Дэянірай. Геракл сустрэў яго, калі ён ехаў на калясніцы, выпраг быка і закалоў сабе на абед. Феадамант быў забіты Гераклам. Геракл забіў таксама дрыёпаў, якія дапамагалі цару. Геракл захапіў у палон яго сына Гіласа. У гэтай бітве мужна ваявала і была паранена Дэяніра.

Ёсць версія, што Геракл праходзіў там са сваім сынам Гілам і прасіў у Феадаманта паесці, той адмовіў, і Геракл закалоў ворнага быка.

Зноскі
------

1. ↑  Теодамас // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1901. — Т. XXXIIа. — С. 877.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892972'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24488975'></a>
2. ↑   Гігін. Міфы 14 (з.28)
3. ↑   Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 9, 19; II 7, 7; Калімах. Гімны III 161; Калімах. Феадамант (з кн.1 «Прычын»)
4. ↑   Апалоній Родаскі. Арганаўтыка I 1204—1211
5. ↑   Авідзій. Ібіс 487—488
6. ↑   Анонимный мифограф. // Примечания В. Г. Боруховича в кн. Аполлодор. Мифологическая библиотека. Л. 1972. С.160

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Міткевіч.

**Рыгор Мікалаевіч Міткевіч** (6 мая 1923, Кіраўскі раён, Магілёўская вобласць — 18 кастрычніка 1959) — савецкі вайсковец, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, поўны кавалер ордэна Славы, камандзір аддзялення 1230-га стралковага палка, малодшы сяржант.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 6 мая 1923 года ў вёсцы Старыя Дваранінавічы Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці. Беларус. Скончыў 4 класа. З 1939 г. працаваў на цагляным заводзе.

У Чырвонай Арміі з 1941 года. Трапіў у палон. Збег да партызанаў. З ліпеня 1944 г. зноў на фронце.

Кулямётчык 1230-га стралковага палка чырвонаармеец Міткевіч 15 жніўня 1944 года каля населенага пункта Ваішын на левым беразе Віслы захапіў у палон шэсць праціўнікаў і падавіў кулямёт праціўніка, чым садзейнічаў прасоўванню нашых падраздзяленняў наперад. 26 жніўня 1944 года ў баі на поўначы ад горада Краснік знішчыў 7 праціўнікаў. Загадам па 370-й стралковай дывізіі № 066 ад 5 кастрычніка 1944 года чырвонаармеец Міткевіч Рыгор Мікалаевіч узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

Малодшы сяржант Міткевіч у ноч на 6 лютага 1945 года ў раёне горада Франкфурт-на-Одэры на чале аддзялення фарсіраваў раку Одэр і ў ходзе бою за пашырэнне плацдарма авалодаў вышынёй, агнём кулямёта прыкрываў пераправу падраздзяленняў палка. Яго аддзяленне знішчыла 2 кулямёта і больш за 25 варожых салдат. Загадам па 69-й арміі № 099 ад 27 сакавіка 1945 года малодшы сяржант Міткевіч узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

21 красавіка 1945 года ў баі каля населенага пункта Вулькаў з групай з пяці байцоў знішчыў 18 праціўнікаў і вынес параненага камандзіра ўзвода з-пад агню. 23 красавіка 1945 года ў раёне населенага пункта Трэплін замяніў камандзіра і сіламі ўзвода адбіў 3 контратакі ворага.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 31 мая 1945 года за мужнасць, адвагу і гераізм малодшы сяржант Рыгор Мікалаевіч Міткевіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

У 1947 годзе старшына Міткевіч дэмабілізаваны. Вярнуўся на радзіму. Працаваў на машынна-транспартнай станцыі. Памёр 18 кастрычніка 1959 года.

Узнагароджаны ордэнамі Славы 1-й, 2-й і 3-й ступені, медалямі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Рыгор Мікалаевіч Міткевіч на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* *Долготович Б. Д.* Кавалеры ордена Славы. — Минск, 2006. (руск.)
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.

Спасылкі
--------

Григорий Николаевич Миткевич на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**«Арыэль»** (ісп.: Premio Ariel) — нацыянальная кінапрэмія Мексікі, якая прысуджаецца штогод з 1947 года Мексіканскай акадэміяй кінематаграфічных мастацтваў і навук[en] (ісп.: Academia Mexicana de Artes y Ciencias Cinematográficas, AMACC). Узнагарода ўяўляе сабой фігурку мужчыны, якую распрацаваў скульптар Ігнасіа Асунсола[en]. Прэмія названа па загалоўку знакамітай кнігі эсэ пра лацінаамерыканскага чалавека за аўтарствам уругвайскага пісьменніка Хасэ Энрыке Радо[en]. Лічыцца самай прэстыжнай узнагародай у мексіканскім кіно[en].

Акадэмія прысуджае «*Сярэбраны Арыэль*» у 25 катэгорыях і «*Залаты Арыэль*» за найлепшы фільм. Акрамя таго, «*Залаты Арыэль*» прысуджаецца асобам і ўстановам у знак прызнання іх кар’ерных дасягненняў.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database: ev0000001 |
**Тэхнаге́нны ландша́фт** — разнавіднасць антрапагеннага ландшафту, які фарміруецца ў працэсе вытворчай дзейнасці чалавека з выкарыстаннем тэхнічных сродкаў. Характарызуецца стварэннем у яго межах інжынерных збудаванняў або ажыццяўленнем тэхналагічных працэсаў, якія вядуць да змен у рэльефе, падземных і паверхневых водах, расліннасці. Да тэхнагеннага ландшафту адносяцца землі, парушаныя пры здабычы карысных выкапняў адкрытым спосабам, адвалы пустой пароды, шламасховішчы і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**Арыярат VI** (стар.-грэч. *Ἀριαράθης Ἐπιφανής Φιλοπάτωρ*, кіраваў у 130—116 ці 126—111 гадах да н.э.) — кіраўнік Кападокіі, малодшы сын Арыярата V і Нузы Кападакійскай.

Біяграфія
---------

Валадарыў каля 14 гадоў; на момант узыходжання на прастол быў дзіцем, таму рэальная ўлада спачатку належала яго маці. Лічыцца, што яго маці атруціла пецярых яго братоў, але малалетні Арыярат быў выратаваны лаяльнымі дынастыі людзьмі, якія забілі Нузу. Гэтыя падзеі сталі добрай нагодай для кіраўніка Понта Мітрыдата V Эвергета, дзядзькі Арыярата па маці, паспрабаваць усталяваць кантроль над Кападокіяй. Для гэтага ён выдаў замуж за Арыярата яго стрыечную сястру па маці і сваю першую дачку Лаадыку, якая нарадзіла яму траіх дзяцей: дачку і двух сыноў, у тым ліку будучыні Арыярата VII.

Тым не менш, гэтага апынулася недастаткова, каб падпарадкаваць Кападокію Понту, таму Мітрыдат VI, сын Мітрыдата V, арганізаваў забойства Арыярата з дапамогай кападакійскага вяльможы Гордыя. Пасля яго смерці кіраванне дзяржавай на час перайшло да яго ўдавы, а затым да кіраўніка Віфініі  Нікамеда III, які ажаніўся з Лаадыкай. Нікамед III быў неўзабаве выгнаны Мітрыдатам VI, які ўзвёў на кападакійскі трон Арыярата VII.

Бібліяграфія
------------

* Hazel, John; *Who’s Who in the Greek World*, «Ariarathes VI», (1999)
* Head, Barclay; *Historia Numorum*, «Cappadocia», (1911)
* Justin; *Epitome of Pompeius Trogus*, John Selby Watson (translator); London, (1886)
* Smith, William (editor); *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*, «Ariarathes VI» Архівавана 18 снежня 2005. Boston, (1867)
* Габелко О. K. К династической истории эллинистической Каппадокии: царский дом Ариаратидов // Античный мир и археология. — Саратов, 2009. — В. 13.

| ⛭Цары Кападокіі |
| --- |
| Арыяртыды | Арыярат I ·  Арыярат II ·  Арыярамн ·  Арыярат III ·  Арыярат IV Эўсеб ·  Арыярат V Філапатр ·  Арыярат VI Эпіфан ·  Арыярат VII Філаметар  ·  Арыярат VIII ·  Арыярат IX |
| Арыябарзаніды | Арыябарзан I Філароман ·  Арыябарзан II Філапатр ·  Арыябарзан III ·  Арыярат X ·  Архелай |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16296962p · VIAF: 316448833 |
**Арыярат VIII Эпіфан** (стар.-грэч.: Ἀριαράθης Ἐπιφανής, Ariaráthēs Epiphanḗs; кір. 101 — 96 гг. да н.э. і ў 95 г. да н.э.), — цар Кападокіі.

Паходжанне
----------

З’яўляўся другім сынам Арыярата VI і Лаадыкі Кападакійскай. Меў старэйшую сястру Нісу і брата Арыярата VII.

Барацьба за ўладу
-----------------

Арыярат VIII упершыню здабыў уладу калі кападакійцы паўсталі супраць сына пантыйскага кіраўніка Мітрыдата VI Арыярата IX. Аднак нашчадак мясцовай царскай дынастыі быў хутка выправаджаны з краіны сіламі Мітрыдата, пасля чаго памёр звычайнай смерцю. Пасля гібелі Арыярат VII і Арыярата VIII дынастыя Арыяратыдаў канчаткова згасла.

Спадчына
--------

Пасля гібелі Арыярат VII і Арыярат VIII улада ў Кападокіі зноў перайшла ў рукі Арыярата IX, якому тады было восем гадоў.

Кіраўнік Віфініі Нікамед III адправіў пасольства ў Рымскую рэспубліку, якое абвясціла пра наяўнасць трэцяга сына Арыярата VI і Лаадыкі. Мітрыдат VI таксама адправіў сваіх прадстаўнікоў у Вечны горад, якія павінны былі даказаць сенатарам, што яго сын быў нашчадкам Арыярата V. Рымскі сенат абвясціў кападакійцаў свабодным народам, і ў 95 годзе да н.э. загадаў зрынуць Арыярата IX.

Пасля гэтага рымляне падалі мясцоваму насельніцтву права выбраць свайго новага кіраўніка, якім стаў Арыябарзан I.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Hazel, John; *Who’s Who in the Greek World*, «Ariarathes VIII», (1999)
* Head, Barclay; *Historia Numorum*, «Cappadocia», (1911)
* William Smith; *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*, «Ariarathes VIII» Архівавана 18 снежня 2005. Boston, (1867)

| ⛭Цары Кападокіі |
| --- |
| Арыяртыды | Арыярат I ·  Арыярат II ·  Арыярамн ·  Арыярат III ·  Арыярат IV Эўсеб ·  Арыярат V Філапатр ·  Арыярат VI Эпіфан ·  Арыярат VII Філаметар  ·  Арыярат VIII ·  Арыярат IX |
| Арыябарзаніды | Арыябарзан I Філароман ·  Арыябарзан II Філапатр ·  Арыябарзан III ·  Арыярат X ·  Архелай |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
| Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · genealogics.org |
**Арыявіст** (*Ariovistus*, I стагоддзе да н.э.) — правадыр германскага племя свеваў.

Каля 71 да н.э. па просьбе галаў-арвернаў і секванаў, якія змагаліся з іншым гальскім племем — эдуямі, перайшоў з атрадам германцаў р. Рэйн у якасці «наёмнага лідара» і каля 61 да н.э. атрымаў перамогу над эдуямі.

Пасяліўшыся на тэрыторыі Галіі і забяспечыўшы сабе самастойнасць, Арыявіст сабраў вакол сябе каля 120 тыс. германцаў.

У 59 да н.э. Юлій Цэзар спрыяў прызнанню сенатам Арыявіста ў якасці «сябра рымскага народа». Аднак калі незадаволеныя ўладай Арыявіста гальскія плямёны звярнуліся па дапамогу да Юлія Цэзара, той каля 58 да н.э. пры Везонцыа разграміў армію Арыявіста. Паранены правадыр з рэшткай войска пераправіўся праз Рэйн у Германію, дзе неўзабаве памёр.

Зноскі
------

1. 1 2  Virtual International Authority File — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003. Праверана 25 мая 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q988937'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54919'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q190593'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ганчары.

**Ганчары́** (трансліт.: *Hančary*, руск.: Гончары) — аграгарадок у Лідскім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі. Уваходзіць у склад Ганчарскага сельсавета.

Геаграфія
---------

Знаходзіцца за 20 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада Ліда, за 100 км ад Гродна. За 1,4 км на захад ад аграгарадка знаходзіцца прыпыначны пункт Ганчары Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі. Праз аграгарадок пралягае аўтамабільная дарога Р11 Парачаны — Навагрудак.

Гісторыя
--------

За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі, на правым беразе ракі Дзітва, ва ўрочышчы Ціханавічаў Брод размешчана стаянка мезаліту, ранняга неаліту і бронзавага веку. Памеры 60х40 м. Даследаваў у 1962 годзе М. М. Чарняўскі. Знойдзены крамянёвыя вырабы, у тым ліку ланцэтападобныя наканечнікі стрэл яніславіцкай культуры, абломкі ранненеалітычных пасудзін.

За 0,5—0,7 км ад перавозу праз раку Нёман, каля дарогі ў вёску ў Ганчароўскім лесе маюцца два круглыя курганы.

Вопіс парафій Лідскага дэканата ў 1784 годзе згадвае Ганчары як вёску ў Беліцкай парафіі, уласнасць старасты дзевянішскага Пузыны; тут існавала карчма.

Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) вёска ў Расійскай імперыі. У 1915 годзе акупавана Германіяй, з 1921 года ў складзе Польшчы, з 1939 года — у БССР. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецка-фашысцкай акупацыяй.

Насельніцтва
------------

* 1996 год — 460 жыхароў, 175 двароў.

Славутасці
----------

* Свята-Пакроўская царква (1774 год).

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. 1 2  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5.
3. ↑  pawet.net

Літаратура
----------

* Ганчары // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 35. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Лаўрэш Леанід. Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4(92). С. 44-71. // на pawet.net

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ганчары (Лідскі раён)

| ⛭**Ганчарскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ганчары |
| Вёскі | Агароднікі ·  Баравічы ·  Беневічы ·  Ганцавічы ·  Даржы ·  Дзітрыкі ·  Дроздава ·  Жомайдзі ·  Жучкі ·  Зарачаны ·  Істакі ·  Масявічы ·  Сіманы ·  Супраўшчына ·  Сялец |
Помнік рэйнджэру.
**Тэхаскія рэйнджэры** — паліцэйскае падраздзяленне ў штаце Тэхас (ЗША). Грунтуецца ў Остыне.

Тэхаскія рэйнджэры займаюцца раскрыццём розных злачынстваў (ад забойстваў да карупцыі), дзейнічаюць як дэтэктывы, займаюцца аховаю Губернатара Тэхаса, адшукваюць уцекачоў.

Гісторыя
--------

Група тэхаскіх рэйнджэраў (19 стагодздзе).
Стралок Джон Уэслі Хардын, арыштаваны тэхаскімі рэйнджэрамі.
Першае падраздзяленне тэхаскіх рэйнджэраў было створана Стывенам Ф. Остынам у 1823 годзе (нефармальна) і афіцыйна арганізавана ў 1835 годзе.

З 1935 года падраздзяленне стала выконваць функцыі дзяржаўнага Бюро расследаванняў па штаце Тэхас.

Рэйнджэры бралі ўдзел у шматлікіх важных падзеях з гісторыі Тэхасу і былі задзейнічаны ў некаторых вядомых крымінальных справах, — такіх, як вышук стралка Джона Хардына, вышук рабаўніка банкаў Сэма Бэса і вышук знакамітых Боні і Клайда.

Колькасць асабовага складу на 2009 год — 144 афіцэра.

Статыстыка стратаў
------------------

Чыннікі смерці тэхаскіх рэйнджэраў наступныя:

| Чыннік | Колькасць |
| --- | --- |
| Стрэл | 65 |
| Напад | 23 |
| Хвароба | 7 |
| Выпадковы стрэл | 2 |
| Збіта цягніком | 2 |
| Выпадковасць | 1 |
| Аўтамабільная аварыя | 1 |
| Раненне | 1 |
| Збіта транспартным сродкам | 1 |

Глядзіце таксама
----------------

* Уокер, тэхаскі рэйнджэр (тэлесерыял)
* Тэхаскія рэйнджэры (фільм, 1936)
* Тэхаскія рэйнджэры (серыял)

Спасылкі
--------

* Texas Rangers // Texas Department of Public Safety Архівавана 20 лістапада 2016.
* The Official Texas Ranger Hall of Fame and Museum in Waco, Texas Архівавана 26 верасня 2006.
* *Cox, M.* The Texas Rangers: Wearing the Cinco Peso, 1821—1900 / Mike Cox — A Tom Doherty Associates book, 2008. — 496 p. — ISBN 978-0-7653-1892-3.
* *Ivey, D. L.* The Texas Rangers: A Registry and History / Darren L. Ivey — McFarland, 2010. — 348 p. — ISBN 978-0-7864-4813-5.
* *Cox, M.* Texas Ranger Tales: Stories That Need Telling / Mike Cox — Republic of Texas, 1997. — 336 p. — ISBN 978-1-55622-537-6.
* Кому упала на грудь серебряная звезда

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15112180g · GND: 4011621-9 · ISNI: 0000 0001 2225 9759 · LCCN: n50015874 · SUDOC: 148331238 · VIAF: 146536782 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ганчарова.

**Ганчарова** (да 1948 **Кяхяры**, фінск.: Kähäri) — пасёлак у Выбаргскім раёне Ленінградскай вобласці Расіі, адміністрацыйны цэнтр Ганчароўскага сельскага паселішча.

Былая фінская вёска, да 1939 года ўваходзіла ў склад Выбаргскай сельскай акругі Выбаргскай губерні Фінляндыі. Перайменавана ў 1948 годзе спачатку ў Кудрава, затым у Ганчарова ў памяць арт. сяржанта Мікалая Іванавіча Ганчарова (1919—1944). Перайменаванне зацверджана Указам Прэзідыума ВС РСФСР ад 1 кастрычніка 1948 года.

Па дадзеных 1990 года ў пасёлку Ганчарава пражывалі 1326 чалавек. Пасёлак з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам Ганчароўскага сельсавета, у які ўваходзілі 6 населеных пунктаў: ​​пасёлкі Верхняе Чаркасава, Ганчарова, Пярова, Светлае, Улыбіна, Чаркасава, агульнай колькасцю насельніцтва 3992 чалавекі.

У 1997 годзе ў пасёлку пражывалі 1405 чалавек, у 2007 годзе — 1422.

Зноскі
------

1. ↑
**Тэхніка-эканамічнае абгрунтаванне** (ТЭА) — дакумент, у якім прадстаўлена інфармацыя, з якой выводзіцца мэтазгоднасць (ці немэтазгоднасць) стварэнні прадукта ці паслугі. ТЭА змяшчае аналіз выдаткаў і вынікаў якога-небудзь праекта. ТЭА дазваляе інвестарам вызначыць, ці варта ўкладаць грошы ў прапанаваны праект.

Прычыны напісання
-----------------

ТЭА ствараецца ў выніку аднаго з наступных уздзеянняў:

* патрабаванні рынку;
* патрэбнасці арганізацыі;
* патрабаванні заказчыка;
* тэхналагічны прагрэс;
* прававыя патрабаванні;
* экалагічныя ўздзеянні;
* сацыяльныя патрэбнасці.

Адрозненні ад бізнес-плана
--------------------------

Нягледзячы на тое, што ТЭА падобнае да бізнес-плана, адрозненне складаецца ў тым, што ТЭА ўяўляе сабой абгрунтаванне праекта, у той час як бізнес-план змяшчае апісанне місіі і мэт арганізацыі, гэта значыць абгрунтаванне існавання прадпрыемства.

У ТЭА прагуледжвае адлюстраванне наступных пунктаў:

1. Тэхналагічны працэс,
2. Патрабаванні да вытворчай інфраструктуры,
3. Асноўнае абсталяванне, прыстасаванні і аснастка,
4. Персанал і працавыдаткі,
5. Зводны сабекошт прадукцыі,
6. Тэрміны ажыццяўлення праекта,
7. Эканамічная эфектыўнасць,
8. Экалагічныя ўздзеянні.

Гл. таксама
-----------

* Бізнес-план

Спасылкі
--------