recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Беларускі вучнёўскі гурток «Асвета»**. Існаваў у 1918—1923 у Магілёве. Пачаў дзейнасць пад кіраўніцтвам М. А. Выдрыцкага пры Магілёўскай настаўніцкай семінарыі, аб'ядноўваў навучэнцаў і студэнтаў Магілёве.

Асноўныя статутныя задачы: усебаковае вывучэнне Магілёўшчыны, навуковая і культурна-асветная праца. Старшыня бюро Выдрыцкі, сакратар І. Д. Багроў. пры гуртку створаны беларускі хор (каля 80 чал.) пад кіраўніцтвам Л. М. Грайкі і беларуская драматычная трупа Выдрыцкага. У 1919 сябрамі гуртка інсцэніравана беларускае вяселле, у 1920—1922 пастаўлены п'есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, У. Галубка. У 1923 атрымаў назву Беларуская культурна-навуковая асацыяцыя студэнтаў Магілёўскага педагагічнага інстытута. Заснаваны гісторыка-этнаграфічная, прыродазнаўчая, літаратурная, драматычная секцыі. Арганізаваны навуковыя чытанні, даклады, экспедыцыі, у час якіх прапагандавалася беларуская нацыянальная культура, распаўсюджвалася беларускамоўная літаратура. Асацыяцыя мела філіялы на тэрыторыі Гомельскай губерні, працавала ў кантакце з Магілёўскім павятовым аддзелам народнай адукацыі, Беларускай секцыяй пры Гомельскім губернскім аддзеле народнай асветы, Беларускім Цэнтральным Бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР і Беларускай культурна-навуковай асацыяцыяй пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі. З асацыяцыяй супрацоўнічалі беларускія вучоны Дз. І. Даўгяла, С. К. Жураўскі, настаўнік І. К. Самковіч.

Сярод сяброў беларускія пісьменнікі М. Зарэцкі, А. Ляжневіч. Дзейнасць гуртка (асацыяцыі) адбывалася ва ўмовах неспрыяння з боку павятовых і губернскіх партыйных, савецкіх органаў, якія не падтрымлівалі беларускі нацыянальна-культурны рух. Існаванне спынена ў сувязі з ліквідацыяй Магілёўскага педагагічнага інстытута. Большасць студэнтаў-сяброў асацыяцыі — перавялася на вучобу ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт.

Літаратура
----------

* Васілеўскі, Ю. Р. Беларускі вучнёўскі гурток «Асвета» / Ю. Р. Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 1: А—Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — 495 с. — С. 425. — ISBN 5-85700-074-2.
* Выдрыцкі, М. А. Беларуская культурна-асветная праца на Магілёўшчыне з 1918 г. па 1923 г. // Магілёўшчына. Т. 1. — Магілёў, 1927.
Мужчына ў кафтане
**Кафтан**, **каптан** — 1) мужчынскае верхняе адзенне магнатаў і гарадской знаці ў XVI—XVII стст. Прыйшоў у Рэч Паспалітую з Персіі і Турцыі, праз Беларусь трапіў у Расію. Расхінная, шырокая ў падоле вопратка (пашырэнне ўтваралася за кошт кліноў, устаўленых у бакавыя швы) з доўгімі рукавамі. Шылі з аксаміту, парчы або дарагога сукна. Зашпільвалі ўстык на 6-8 пятліцаў з драўлянымі, металічнымі ці вузялковымі гузікамі; у крысаў падола і па баках таксама былі разрэзы з пятліцамі. У XVII ст. пачалі рабіць з багата аздобленым стаячым каўняром («козырам»). Станавы кафтан шылі шчыльным да стану з кароткімі рукавамі. У XIX ст. у Беларусі былі найбольш пашыраныя кафтаны прамога крою з адкладным каўняром, які шылі з сукна або палатна; 2) мужчынская і жаночая вопратка менш заможных слаёў насельніцтва. У Беларусі ў XIX ст. былі найбольш пашыраныя кафтаны прамога крою з адкладным каўняром, шылі з сукна або палатна.

Гл. таксама
-----------

* Азям

Зноскі
------

1. ↑  Лазука, Барыс Андрэевіч. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. ― Мінск : Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл. партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
**Беларускі вучнёўскі саюз** (*БВС*) — незалежная вучнёўская арганізацыя, дзейнічала ў 1989—1990 гг. у Мінску.

Гісторыя
--------

БВС быў створаны ў 1989 г. пры Гарадскім бацькоўскім камітэце Мінскіх беларускамоўных класаў і школаў, створанага ў сваю чаргу пры ТБМ.

Удзельнікі арганізацыя дапамагалі беларускамоўным класам, удзельнічалі ў падрыхтоўцы першага беларускамоўнага дзіцячага летніка «Грунвальд». З вучнёўскага саюза выйшаў шэраг вядомых людзей: Мікола Гракаў (перакладчык, дыякан Рымска-Каталіцкай Царквы), Грушэцкi Алег (пісьменнік), Антон Кузміч (перакладчык), Вольга Харламава (палітолаг), і іншыя.

Мэты арганізацыі
----------------

Арганізацыя выступала за дэмакратычнае аднаўленне беларускай школы і аб’ядноўвала аднадумцаў сярод вучняў старэйшых класаў і навучэнцаў ПТВ.

БВС выступаў за выхаванне нацыянальнай свядомасьці вучнёўства, дамагаўся надання вучням старэйшых класаў рэяльнай магчымасці ўдзелу ў кіраванні школай.

Зноскі
------

1. 1 2  *Юры Тамковіч*. Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  mocny.by (21 лютага 2020). Архівавана з першакрыніцы 24 лютага 2020. Праверана 24 лютага 2020.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Руцкі.
**Віталь Віталевіч Руцкі** (нар. 12 студзеня 1963, г. Слонім, Гродзенская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума ў 1982 годзе паступіў у Беларускі політэхнічны інстытут. У 1987 годзе па размеркаванні быў прыняты на пасаду архітэктара ў АКМ-6 у Дзяржаўны праектны інстытут «Мінскпраект». З 1993 года галоўны архітэктар праектаў у творчай майстэрні Грэчына А. І.. З 1998 года ГАП у ДПІ «Мінскпраект».

Член Беларускага саюза архітэктараў з 1996 года.

Творчасць
---------

Конны манеж у п. Ратамка
Аб’екты (у аўтарскім калектыве): прадуктовы магазін у мікрараёне «Захад 4а», універсам у мікрараёне «Сухарава-2», комплекс жылых дамоў для адміністрацыйных работнікаў у Астане, рэканструкцыя гасцінічнага комплексу «Мінск» (першы ў Мінску 4-х зоркавы гатэль), універсальны спартыўна-відовішчны комплекс: Футбольны манеж, найбуйнейшы фітнэс-цэнтр і гарадская лыжаролерная траса па пр. Пераможцаў (Гран-пры лаўрэата рэспубліканскага конкурсу ў раздзеле «пабудова» за 2003—2005 год), веладарожка ў водна-зялёным дыяметры горада працягласцю 26 км, рэканструкцыя будынка Нацыянальнага банка Беларусі па вул. Леніна, 14 з прыбудовай; Конны манеж у п. Ратамка, фізкультурна-аздараўленчы комплекс «Мандарын» па вуліцы Ангарскай; рэканструкцыя комплексу аб’ектаў стадыёна «Дынама» пад лёгкаатлетычны комплекс (2019), часовы павільён для арганізацыі харчавання афіцыйных удзельнікаў Другіх Еўрапейскіх гульняў 2019 года па вул. Чурлёніса ў Студэнцкім жылым комплексе, рэканструкцыя карпусоў Мінскага гарадскога клінічнага дыспансера з будаўніцтвам новага корпуса (4-я
чарга будаўніцтва).

Узнагароды
----------

Ганаровыя граматы Мінгарвыканкама, і грамата Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь, Гран-пры лаўрэата рэспубліканскага конкурсу ў раздзеле «пабудова» за Універсальны спартыўна-відовішчны комплекс (2005), Гран-пры рэспубліканскага конкурсу ў раздзеле «пабудова» за рэалізацыю «Студэнцкі жылы комплекс у Мінску» (2019).

Спасылкі
--------

* Руцкий Виталий Витальевич // МИНСК ПРОЕКТ СТАБИЛЬНОСТЬ ТРАДИЦИИ 75 КАЧЕСТВО. Минск. 2020
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кафедральная плошча.
**Кафедра́льная плошча** (літ.: Katedros aikštė) — плошча ў цэнтральнай частцы Вільнюса, у Старым Горадзе. На ім збягаюцца праспект Гедзіміна і Замкавая вуліца.

Архітэктурныя дамінанты плошчы  — Кафедра Святых Станіслава і Уладзіслава і Ніжні замак (зруйнаваны расійскімі ўладамі ў 1801 годзе, адбудаваны ў 2009 годзе), помнікі архітэктуры XIV—XVIII стагоддзяў. Побач з плошчай узвышаецца Замкавая гара з Вежай Гедзіміна на ёй.

Гісторыя
--------

Плошча сфарміравалася ў XIX ст. Спачатку тут праводзіліся ваенныя парады і кірмаш Казюкі. У 1884 годзе з усходняга і паўночнага бакоў плошчы ўтварыліся скверы. З 1885 года на плошчы раз у два гады праводзіліся сельскагаспадарчыя кірмашы. У 1892 годзе Казюкі перанеслі на Лукішскую плошчу. У 1900 годзе расійскія ўлады паставілі помнік А. Пушкіну ў скверы пры плошчы, у 1903 годзе — помнік Кацярыне II. Перад адыходам расійскіх войскаў з Вільні ў 1915 годзе гэтыя помнікі вывезлі ў цэнтральную Расію.

У 1938 годзе ўлады міжваеннай Польскай Рэспублікі правялі рэканструкцыю і ўпарадкаванне плошчы, у выніку якой яна набыла сваё цяперашняе аблічча.

У 1996 годзе на плошчы адкрылі помнік вялікаму князю Гедзіміну.

Агульныя звесткі
----------------

Ніжні замак, XVIII ст.
Мае пакрыццё з бетонавых плітаў. Заходні бок плошчы замыкае вуліца Тадэвуша Урублеўскага, паўднёвы бок — вуліца Свінтарога, усходні — парк, паўночную — Кафедра і Ніжні замак. Апроч праспекта Гедзіміна і Замкавай вуліцы, да плошчы збягаюцца вуліцы Маставая, Лаўрына Гуцэвіча, Універсітэцкая і Барбары Радзівіл.

Будынкі
-------

№ 2 — Кафедра Святых Станіслава і Уладзіслава. У 1387—1388 гадах з фундацыі Ягайлы вылося будаванне першага мураванага касцёла. Па пажары ў 1419 годзе Кафедру перабудавалі з ініцыятывы Вітаўта. У 1530-я гады касцёл перабудавалі ў стылі рэнесансу. У канцы XVIII ст. касцёл набыў сучаснае аблічча ў выніку перабудовы ў стылі класіцызму паводле праекту архітэктара Лаўрына Гуцэвіча. Побач з Кафедрай узвышаецца званіца вышынёй 57 метраў.
№ 4 — Ніжні замак. Мураваны замак збудавалі ў часы вялікага князя Аляксандра. З ініцыятывы вялікага князя Жыгімонта Старога замак перабудавалі ў рэнесансавым стылі. У 1544 годзе да замка дабудавалі крыло, якое пачало звацца Новым палацам. Будынак значна пацярпеў ад маскоўскіх захопнікаў у 1655—1661 гадах. У 1801 годзе ўлады Расійскай імперыі зруйнавалі помнік. У 2002—2009 гадах вялася адбудова замка. З 2013 года ў будынку дзейнічае музей.

Галерэя
-------

* Кафедральная плошча у мастацтве
* 17941794
* 17981798
* Ю. Пешка, 1808Ю. Пешка, 1808
* 18361836
* Л. Шмітнер, 1837Л. Шмітнер, 1837
* 18481848
* 18521852
* 18621862
* 18631863
* 18831883
* М Залескі, XIX ст.М Залескі, XIX ст.
* Ю. Азямблоўскі, XIX ст.Ю. Азямблоўскі, XIX ст.

Зноскі
------

1. ↑  Наша Ніва. №1, 1994. С. 7.
2. ↑  Лашкевіч К. Страчаная сталіца. Топ-10 сімвалаў беларускай Вільні Архівавана 1 красавіка 2016. TUT.BY, 12 ліпеня 2011 г.

Літаратура
----------

* Луцкевіч Л. Вандроўкі па Вільні. — Вільня: Рунь, 1998.— 160 с.: іл. ISBN ISBN 9986-9228-2-8.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кафедральная плошча (Вільнюс)
**Ніжняжа́рскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Камарынскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Ніжнія Жары.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Камарынскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Камарынскага раёна БССР. 15 ліпеня 1933 года рэарганізаваны ў **Ніжне-Жарскі нацыянальны ўкраінскі сельсавет**. У 1937 годзе рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 20 лютага 1938 года ў складзе Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Верхняжарскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Кафедральны сабор Лінчэпінга** (шведск.: Linköpings domkyrka) — сабор у шведскім горадзе Лінчэпінгу. З'яўляецца кафедральным саборам Лінчэпінгскай дыяцэзіі Шведскай Лютэранскай Царквы.

Гісторыя
--------

Інтэр'ер сабора
Сучаснаму сабору прыблізна 800 гадоў. Аднак яго гісторыя пачынаецца ў XI стагоддзі з драўлянай царквы, якая стаяла на гэтым месцы. Прыблізна ў 1120 годзе была пабудавана мураваная царква, якая памерамі складала прыкладна палову сучаснага будынка (даўжыня 110 метраў, вышыня вежы 107 метраў).

Прыблізна ў 1230-х гадах узнікла неабходна пабудаваць большую царкву, таму што старая была занадта маленькая. Царква была пашырана на ўсход, дабудаваны новыя хоры і трансэпт. 

Наступнае пашырэнне царквы адбылося пасля каранацыі Вальдэмара I, у 1251 годзе. Памеры пабудаванай у гэты раз царквы засталіся канчатковымі да нашых дзён.
У пачатку XV стагоддзі, прыблізна ў 1408—1420 гг. былі пабудаваны капэлы з вялікімі вокнамі і размешчаныя ў выглядзе зоркі. Капэлы былі асвечаны ў гонар Св. Андрэаса (пазней пераназвана ў гонар Св. Марыі), Св. Нікаласа і Св. Томаса.

Алтар
У 1546 і 1567 гадах дах сабора гарэў пры пажарах. Галоўную вежу аднаўлялі паміж 1747—1758 гадамі, і зноў яна была адноўлена паміж 1877—1886 гадамі архітэктарам Хельга Зетэрвалем (Helgo Zettervall). Аднак падчас рэканструкцыі ў 1967 годзе была адноўлена форма даху XVII стагоддзя.

Алтарная частка распісана нарвежскім мастаком Х. Сёрэнсенам.

Дах пакрыты меднымі пласцінамі, пад уздзеяннем навакольнага асяроддзя ён набыў выразны зялёны колер.

Літаратура
----------

* Bengt Cnattingius: Linköpings domkyrka, Linköpings stiftsråds kyrkobeskrivningskommitté 1963
* Nils Erik Petersson: Domkyrkan berättar, Akademi för kyrka och kultur i Linköpings stift 1992
* Anders Eckerdal, Mats Fredrikson, Gunnar Lindqvist, Sverker Linge, Jonas Sällberg: Katedralen i Linköping, Carlssons 2001, ISBN 91-7203-384-3
* Harald Tigerström: Linköpings domkyrkoklockor, Domkyrkans bokbord 1999

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кафедральны сабор Лінчэпінга
* Архівавана 17 ліпеня 2007.

| Кафедральныя саборы Царквы Швецыі |
| --- |
| Герб Царквы Швецыі | 
* Кафедральны сабор Упсалы
* Кафедральны сабор Векшэ
* Кафедральны сабор Вестэроса
* Кафедральны сабор Вісбю
* Кафедральны сабор Гётэбарга
* Кафедральны сабор Кальмара
* Кафедральны сабор Карлстада
* Кафедральны сабор Лінчэпінга
* Кафедральны сабор Лулеа
* Кафедральны сабор Лунда
* Кафедральны сабор Марыестада
* Кафедральны сабор Скара
* Кафедральны сабор Стрэнгнеса
* Кафедральны сабор Стакгольма
* Кафедральны сабор Хернёсанда

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4658607-6 · LCCN: n79006851 · LIBRIS: 353830 · VIAF: 152427147 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шкраба.
**Віталь Мікалаевіч Шкраба** (2 чэрвеня 1970 — 17 ліпеня 2008) — прафесійны беларускі баксёр, двухразовы чэмпіён Беларусі ў суперцяжкай вазе (97 кілаграм).

Біяграфія
---------

Віталь Шкраба нарадзіўся 2 чэрвеня 1970 ў Салігорску, БССР.

Пасля заканчэння школы, паступіў вучыцца ў ПТВ, па спецыяльнасці зваршчык. Праходзіў тэрміновую службу ва ўзброеных сілах. Па вяртанні з войска захапіўся спортам: лёгкай, цяжкай атлетыкай, плаваннем і, нарэшце, боксам.

Двухразовы чэмпіён Беларусі ў суперцяжкай вазе, чэмпіён СНД.

Прафесійную кар’еру пачаў у 1997 годзе. Праводзіў баі з многімі вядомымі баксёрамі, у тым ліку з Мікалаем Валуевым і Мікалаем Паповым.

17 ліпеня 2008 года знойдзены мёртвым з нажом у грудзях у сваёй кватэры ў Салігорску, Мінская вобласць, Беларусь. Версія следства — самагубства.

Зноскі
------

1. ↑  Беларускія баксёры

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | BoxRec |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Красінскі.


**А́дам Стані́слаў Красі́нскі** (польск.: Adam Stanislaw Krasinski; 24 снежня 1810, в. Велнічы, Валынская губерня — 9 мая 1891, Кракаў) — віленскі біскуп, прапаведнік, філолаг, паэт, перакладчык.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў гімназіі піяраў у Корацкім Міжрэччы і ў Любяшове, затым у Віленскай Духоўнай акадэміі. Быў прафесарам Рымска-каталіцкай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу (1853—1858). У 1858—1864 біскуп віленскі. За адмову асудзіць Паўстанне 1863-1864 гадоў і яго ўдзельнікаў на распараджэнне Міхаіла Мураўёва быў арыштаваны і высланы ў Вятку. Жыў у ссылцы ва ўнутранай Расіі дваццаць гадоў (да 1882). У 1883 абгрунтаваўся ў Кракаве. Сябар кракаўскай Акадэміі навук (польск.: Akademia Umiejetnosci).

Творчасць
---------

Галоўныя перакладніцкія працы Красінскага — «Паэтычнае мастацтва» Гарацыя (польск.: Sztuka rymotworcza Horacego z lacinskiego; Вільня, 1835) і вершаваны пераклад «Слова пра паход Ігараў» (польск.: Piesn o polku Igora: Staroslawianski poemat z XII wieku; СПб. 1856). Красінскаму таксама прыналежаць «Польская граматыка для дзяцей» (1839; некалькі выданняў), «Літаратурны навагоднік» (1835, 1838 i 1843), падручнік права «Кананічнае права» (Вільня, 1861), «Слоўнік польскіх сінонімаў» (1885, 2 тамы), «Афарызмы, вершы» (1888, 2-е выданне 1906), «Успаміны» (1901).

Зноскі
------

1. ↑  Catholic-Hierarchy.org — USA: 1990. Праверана 17 кастрычніка 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3892772'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Адам Станіслаў Красінскі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | International Music Score Library Project |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1055229337 · ISNI: 0000 0000 7139 9822 · LCCN: no2016009914 · NKC: js2013793686 · NUKAT: n97007582 · VIAF: 74225980 |

 |
**Манары́м** (фр.: monorime — адна рыфма) — верш, радкі якога яднаюцца адной рыфмай. Шырока распаўсюджаны ва ўсходняй паэзіі, дзе адна рыфма нярэдка паўтараецца ці ва ўсім творы, ці ў асобных строфах. Ва ўсходнеславянскай паэзіі манарым найбольш вядомы як сатырычны і гумарыстычны верш («Чаго баіцца немец?» П. Панчанкі, 
«Лірычны жарт» С. Ліхадзіеўскага), але сустракаецца і як лірычны.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
**Адам Трыпус** (1895(?), Вялікая Бераставіца — 16 верасня 1965, Брэст) — беларускі афіцэр і настаўнік, дзеяч Беларускай Народнай Рэспублікі.

Вядомы таксама пад прозвішчамі і псеўданімамі Трыпуза, Трыпус-Траянаў, Каласкоў.

Біяграфія
---------

Паходзіць з Вялікай Бераставіцы на Гродзеншчыне. У часы змагання за незалежнасць у 1920-я гады з'яўляўся павятовым камендантам Гродзенскага павета і сябрам Гродзенскага акруговага штаба антыпольскага партызанскага руху, арганізаванага ўрадам БНР Вацлава Ластоўскага.

У 1920—21 гг. — настаўнік Віленскага беларускага прытулку. На пачатку 1921 г. арыштоўваўся польскімі ўладамі.

Быў сярод заснавальнікаў Гродзенскага аддзялення Беларускага таварыства дапамогі ахвярам вайны. З 1921 г. працаваў настаўнікам Гродзенскай беларускай гімназіі, а таксама быў адным з кіраўнікоў беларускага прытулку для дзяцей у Гродна.

Вылучаўся ад Блоку нацыянальных меншасцей, у які ўваходзілі беларусы, на выбарах у польскі сойм па акрузе ў Беластоку.

У 1923 годзе абвінавачваўся польскімі ўладамі ў антыдзяржаўнай дзейнасці і праходзіў у судовым працэсе ў Беластоку па «справе 45-ці» (супраць беларускіх актывістаў).

З другой паловы 1920-х гг. жыў у Брэсце, працаваў настаўнікам у в. Ратайчыцы. Пасля вайны працаваў у Брэсцкім раённым аддзеле адукацыі і ў педагагічным інстытуце.

Магіла на Трышынскіх могілках
Трагічна загінуў у Брэсце ў 1965 годзе. Быў знойдзены на вуліцы ў выніку збіцця невядомымі пры нявысветленых абставінах. Памёр ва ўзросце 70 гадоў. У пасведчанні аб смерці прычынай смерці быў пазначаны «гіпертанічны крыз». Пахаваны на Трышынскіх могілках у Брэсце.

Ушанаванне памяці
-----------------

У 2008 быў урачыста ўсталяваны і асвечаны помнік Адаму Трыпусу на Трышынскіх могілках у Брэсце. Усталяванне помніка было прымеркавана да 90-годдзя БНР. Пры адкрыцці помніка прысутнічалі людзі, якія асабіста ведалі Адама Трыпуса (спадар Георгій Грынкевіч), і людзі, якія ведалі сям'ю Адама Трыпуса, яго дачку Ірыну Трыпус. Яна жыла ў Брэсце і была выкладчыцай польскай, нямецкай і англійскай моў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Грэка-каталіцкі святар асвяціў магілу дзеяча БНР(недаступная спасылка)
* Адкрылі помнік партызану БНР(недаступная спасылка)
* Збор паштовак — «Барасцейцы — дзеячы БНР»(недаступная спасылка)
* Помнік дзеячу БНР усталявалі ў Брэсце(недаступная спасылка)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бяляеў.
**Сяргей Васілевіч Бяляеў** (8 сакавіка 1920, в. Пышчуг, Пышчугскі раён, Кастрамская вобласць) — беларускі архітэктар. Кандыдат архітэктуры (1964), дацэнт (1968).

Біяграфія
---------

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. 

Скончыў у 1949 годзе Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры ў Ленінградзе. Працаваў у праектных арганізацыях Ленінграда, Харкава, з 1952 года — у Белдзяржпраекце, з 1958 года — асістэнт, старэйшы выкладчык, дацэнт кафедры архітэктуры жылых і грамадскіх будынкаў Беларускага політэхнічнага інстытута.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1955 года. Пражывае ў г. Мінску.

Творчасць
---------

Інтэрнат №4 БНТУ
Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): жылыя дамы па вул. Сацыялістычнай у Пензе (1950), Сувораўскае вучылішча ў Курску (1952), жылыя дамы ў Полацку (1952), навучальны корпус Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках (1956), інтэрнат № 4 Беларускага політэхнічнага інстытута на Ленінскім праспекце (1956), праект планіроўкі і забудовы 2-й чаргі Ленінскага праспекта (1955) у Мінску.

Май публікацыі.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені (1985), медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беляев Сергей Васильевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Манас (значэнні).
Манасчы выконвае эпас
**«Манас»** — кіргізскі гераічны эпас. Складаецца з 3 сюжэтных частак: «Манас», «Семетэй», «Сейтэк». Уключае фальклорныя творы пра жыццё і подзвігі абаронцаў кіргізскай зямлі ад чужаземных захопнікаў — волата і хана Манаса і яго пераемнікаў сына Семетэыя і ўнука Сейтэка. Ствараўся і выконваўся песнярамі-казачнікамі (манасчы). Вядома 18 варыянтаў (асобныя з іх маюць больш за паўмільёна вершаваных радкоў). Упершыню запісаны ў 1-й палове XIX ст. Вызначаецца багатай вобразнасцю, казачна-міфалагічнымі элементамі, гіпербалізацыяй.

Крыніца
-------

* Манас. — М. 1960.

Літаратура
----------

* Кыдырбаева, Р. З. Генезис эпоса «Манас». — Фрунзе, 1980.
* «Манас» — героический эпос киргизского народа. — Фрунзе, 1968.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
Карлас Фуэнтэс
**Кáрлас Фуэнтэс** (ісп.: Carlos Fuentes Macías, 11 лістапада 1928, Панама — 15 мая 2012, Мехіка) — мексіканскі пісьменнік, дыпламат, журналіст, сцэнарыст.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і дыпламата ў Панаме, дзе ў той час працаваў яго бацька, але неўзабаве пераехаў у Вашынгтон. Да юнацкіх гадоў жыў у Мантэвідэа, Рыа-дэ-Жанейра, Вашынгтоне, Сант'яга, Буэнас-Айрэсе. У Вашынгтоне атрымаў пачатковую адукацыю. У 1944 годзе прыехаў у Мексіку, у сям'ю дзядулі з бабуляй, дзе пражыў да 1965 года. Ад іх ён даведаўся пра мексіканскую гісторыю і фальклор, у той час як у ЗША ён цікавіўся толькі папулярнай культурай. У дзяцінстве ён любіў чытаць і марыў стаць пісьменнікам, але бацькі настаялі, каб ён атрымаў юрыдычную адукацыю. Вучыўся спачатку ў Нацыянальным універсітэце Мехіка, а затым у Жэнеўскім інстытуце міжнародных адносін, у Швейцарыі. Як і бацька пачаў працаваць у дыпламатычным корпусе, у аддзеле міжнародных адносін Міністэрства замежных спраў. Пазней сам як дыпламат служыў у Парыжы, Лондане і іншых сусветных сталіцах. Выкладаў у большасці найбольш аўтарытэтных універсітэтаў ЗША. Падчас дзяржаўнай службы пачаў у вольны час літаратурную дзейнасць.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**Ніжнялужыцкая гімназія**, поўная назва **Ніжнялужыцкая гімназія Котбус** (н.-луж.: Dolnoserbski gymnazium Chóśebuz, ням.: Niedersorbisches Gymnasium Cottbus) — назва сярэдняй навучальнай установы, якая знаходзіцца ў Германіі ў горадзе Котбус. Адзіная сярэдняя навучальная ўстанова, у якой выкладанне вядзецца на ніжнялужыцкай мове.

Гісторыя
--------

Сербская гімназія была заснавана 1 верасня 1947 года ў горадзе Котбус па ініцыятыве лужыцкага грамадскага дзеяча Фрыда Мештка. Першапачаткова мела назву *«Serbska wuša šula»* (Сербская сярэдняя школа). У першы год навучэння ў гімназіі вучыліся 76 вучняў і выкладалі 8 настаўнікаў. Першы выпуск быў у 1954 годзе. У 1959 годзе на аснове школы была створана Сербская пашыраная сярэдняя школа (Serbska rozšyrjona wuša šula).

У 1974 годзе гімназіі было нададзена імя ніжнялужыцкай пісьменніцы Мар’яны Домашкайц.

У наш час у гімназіі навучаюцца каля 690 вучняў.

Вядомыя супрацоўнікі і выпускнікі
---------------------------------

* Аня Поганчава (нар. у 1970 годзе) — навуковы супрацоўнік Сербалужыцкага інстытута і тэлевядучая праграмы «Łužyca» на ніжнялужыцкай мове.
* Альфрэд Мешканк — выкладчык фізікі і астраноміі, лужыцкі перакладчык.

Гл. таксама
-----------

* Сербская гімназія.

Зноскі
------

1. ↑  Łużyczanie i inne mniejszości językowe, kulturowe i etniczne w Europie, Zeszyty Łużyckie, т. 46 (2012)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт гімназіі  (ніжнялуж.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вашкоў.
**Адам Сямёнавіч Вашкоў** (26 мая 1951, в. Верасніца, Жыткавіцкі раён, Гомельская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 26 мая 1951 года ў в. Верасніца Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці.

Скончыў Мінскі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга політэхнічны тэхнікум па спецыяльнасці «Электразабеспячэнне прамысловых прадпрыемстваў»; Беларускі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга політэхнічны інстытут па спецыяльнасці «Электразабеспячэнне прамысловых прадпрыемстваў і сельскай гаспадаркі»; Інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання Кампартыі Беларусі, выкладчык сацыяльна-палітычных дысцыплін у вышэйшых і сярэдніх навучальных установах.

Працаваў дырэктарам завода драўнянастружкавых пліт г. Рэчыцы Гомельскай вобласці; сакратаром партыйнага камітэта Рэчыцкага вытворчага дрэваапрацоўчага аб’яднання; другім сакратаром, першым сакратаром Рэчыцкага гарадскога камітэта КПБ; дырэктарам па маркетынгу і знешнеэканамічных сувязях Рэчыцкага арэнднага вытворчага дрэваапрацоўчага аб’яднання «Рэчыцадрэў»; віцэ-прэзідэнтам сумеснага прадпрыемства «Дрэўпрамінвест»; дырэктарам ААТ «Рэчыцкі метызны завод».

З’яўляўся дэпутатам Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць шостага склікання.

Удастоены звання «Ганаровы грамадзянін Рэчыцкага раёна».

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Пашаны, медалём «За працоўныя заслугі», Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, ордэнам Рускай праваслаўнай царквы прападобнага Сергія Раданежскага III ступені, ордэнам Беларускай праваслаўнай царквы Святога Кірылы Тураўскага II ступені.

Мае Падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае двух сыноў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)  (бел.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Джыз-быз** — традыцыйная смажаніна ў азербайджанскай, кіргізскай  (укр.) (бел. і ўзбекскай кухні. Страва ў кіргізскай (і часам ва ўзбекскай) кухні рыхтуецца з мяса, звычайна бараніны (рэбры і іншае мяса з косткамі). Ва ўзбекскай кухні звычайна, а ў азербайджанскай заўсёды, выкарыстоўваюцца субпрадукты (печань, лёгкія, сэрца, ныркі, барановыя насеннікі) з даданнем невялікай колькасці гародніны (бульба, цыбуля і інш.).

Этымалогія
----------

Кіргізскае слова *чыз-быз* адносіцца да сямейства гукапераймальных словаў  (руск.) (бел.. У дадзеным выпадку паўтараюцца гукі шкварчання пры смажанні. Таксама слова *чыз-быз* мае на ўвазе адносную хуткасць прыгатавання гэтай стравы.

Зноскі
------

1. ↑  Киргизская кухня **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 11 жовтня 2018. Праверана 21 жовтня 2018.
2. ↑  Узбекская кухня **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 липня 2017. Праверана 21 жовтня 2018.
3. ↑  Джиз-быз – блюдо пастухов **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 липня 2017. Праверана 21 жовтня 2018.
4. ↑  Джиз-быз от Сталика Ханкишиева **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 мая 2019. Праверана 28 травня 2019.

Спасылкі
--------

* Cız-bız. www.1001dad.com Архівавана 18 березня 2018.
**Пітэр Артсен** (нідэрл. Pieter Aertsen; 1508, Амстэрдам — 1575, там жа) — нідэрландскі мастак. Вядомы таксама па мянушцы Пітэр Доўгі (нідэрл. Lange Pier).

Сын панчошніка з Амстэрдама Арта Пітэрса. Вучыўся ў Антверпене ў Аларта Класа, у 1535 годзе стаў членам мясцовай гільдыі Святога Лукі. У сярэдзіне 1550-х гадоў вяртаецца ў Амстэрдам для выканання царкоўных заказаў, у 1563 годзе атрымлівае правы грамадзянства і застаецца ў горадзе да самай сваёй смерці.

Пітэр Артсен спачатку набыў вядомасць сваімі жанравымі сцэнамі («Малочніца», 1543), у якія часта ўводзіў евангельскія матывы, якія надаюць выяве павучальны характар ​​(«Хрыстос у Марфы і Марыі», 1557 і Мясная крама, 1551). Ствараў рэлігійныя і алтарныя кампазіцыі, многія з якіх былі разбураны ў перыяд іканаборства.

Сярод яго вучняў былі Ян ван дэр Страт і яго пляменнік Іаахім Бейкелар.

Звесткі пра яго жыццё і творчасць прыводзіць Карэл ван Мандэр у сваёй «Кнізе пра мастакоў».

Зноскі
------

1. ↑  Pieter Aertsen — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
2. ↑  Pieter Aertsz. — 1999.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2451336'></a>
3. ↑  Pieter Aertsen — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
4. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
**«Пітэр Пэн»** — двухсерыйны музычны фільм па творы Дж. Бары пра Пітэра Пэна рэжысёра Леаніда Нячаева, зняты ў 1987 годзе кінастудыяй «Беларусьфільм».

Сюжэт
-----

Новы год у сям’і Дарлінг праходзіць весела, а потым бацькі адпраўляюцца ў госці. У дом, дзе спяць дзеці — Вэндзі, Джон і Майкл, прабіраецца незвычайны хлопчык, Пітэр Пэн са сваёй феяй Дзінь-Дзінь. Ён вучыць дзяцей лётаць, а потым захапляе іх за сабой на свой ​​чароўны востраў, дзе жывуць русалкі, індзейцы, піраты і згубленыя хлапчукі.

Капітан піратаў Джэймс Крук будуе планы захапіць сабе ўвесь чароўны востраў, каб назваць яго сваім імем. Пасля доўгага супрацьстаяння, хлапчукі Пітэра перамагаюць піратаў, пасля чаго Дзінь-Дзінь адпраўляе Вэндзі з братамі дадому. Там дзеці шчасліва сустракаюцца з бацькамі.

Калі Пітэр Пэн праз нейкі час прылятае за Вэндзі, ён знаходзіць, што яна даўно вырасла і ў яе ёсць дачка — зараз на чароўны востраў ляціць яна…

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database |
**Гіялуронавая кіслата** — кіслы мукаполіцукрыд, кампанент злучальнай тканкі. 

У вялікай колькасці ёсць у шклопадобным целе вока, пупавіне, сінавіяльнай (сустаўнай) вадкасці, а таксама скуры. Утварае комплекс з бялкамі. Малекулярная маса да некалькіх мільёнаў. Растворы гіялуронавай кіслаты маюць вялікую вязкасць, таму здольныя памяншаць пранікальнасць тканак, што перашкаджае пранікненню хваробатворных мікраарганізмаў. У арганізме рэгулюе размеркаванне вады, выконвае ролю змазачнага матэрыялу ў суставах. Ферментыўны гідроліз гіялуронавай кіслаты ажыццяўляецца гіялуранідазай.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12152825p · LCCN: sh85063257 · Microsoft: 2777529286 · NKC: ph499481 |
**Пі́тэр Ла́стман** (нідэрл. Pieter Lastman; каля 1583, Амстэрдам — 4 красавіка 1633, там жа) — нідэрландскі жывапісец. Брат Нікаласа Ластмана.

Пітэр Ластман нарадзіўся ў Амстэрдаме. Яго бацька быў царкоўным старастам, а маці ацэншчыкам карцін.

З кнігі Карэла ван Мандэра вядома, Пітэр Ластман вучыўся ў мастака Герыта Пітэрса Свейлінка. Пасля заканчэння навучання ён адправіўся ў Італію і некаторы час пражываў у Рыме і Венецыі. Там ён пазнаёміўся з творчасцю Караваджа, які аказаў уплыў на яго ўласны стыль. У Рыме ён уваходзіў у кола мастакоў, якія аб’ядналіся вакол Адама Эльсгаймера. У 1607 годзе ён вярнуўся ў Амстэрдам. Яго першыя работы датаваны 1606 годам. Ластман пісаў карціны на біблейскія і міфалагічныя сюжэты на фоне прыгожых пейзажаў, напрыклад уцёкі ў Егіпет, Адысей і Наўсікая, Мідас і Уваскрасенне Лазара.

Ластман хутка заваяваў славу мастака, які піша на гістарычныя тэмы, у яго была багатая майстэрня, карціны прадаваліся па добрых коштах. У 1618 г. Ластман быў прызнаны самым выдатным мастаком свайго роднага горада Амстэрдама. У 1619 годзе ён прыняў на навучанне Яна Лівенса. У 1625 годзе на працягу паўгода ў Ластмана вучыўся кампазіцыі Рэмбрант.

Зноскі
------

1. ↑  Pieter Lastman<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. ↑  *Swartz A.* Pieter Lastman — 2007.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1201876'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q302817'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 14 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
4. ↑  Pieter Pieterz Lastman // Store norske leksikon — 1978. — ISSN 2464-1480<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q746368'></a>
5. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
6. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 27 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
**Турнефэ** (англ.: Turneffe) — атол на захадзе Карыбскага мора каля ўзбярэжжа Беліза. Агульная плошча — 1317 км². Плошча сушы — 116 км².

Геаграфія
---------

Атол Турнефэ месціцца за 31 км на ўсход ад горада Беліз. Цягнецца з поўначы на поўдзень на 54,4 км, з захаду на ўсход — на 17,8 км. Дзякуючы сваім памерам лічыцца найбуйнейшым сапраўдным атолам у заходнім паўшар'і. Значную частку паверхні ўтварае лагуна, якую атачае каралавы рыф. Суша склалаецца са 150 невялікіх нізкіх астравоў *кі*. Найвышэйшы пункт — 1,5 м.

Клімат трапічны марскі. У маі сярэдняя дзённая тэмпература вагаецца ад 24°C да 30°C, у снежні — ад 21°C да 26°C. Найбольш вільготны месяц — ліпень, калі колькасць ападкаў дасягае 150 мм. Найбольш засушлівы — красавік з колькасцю ападкаў 20 мм. Турнефэ знаходзіцца ў зоне дзеяння частых ураганаў.

Прырода
-------

Атол Турнефэ адрозніваецца значнай біяразнастайнасцю. Суша пакрыта манграмі і хмызнякамі. Лагуна — месца, багатае водарасцямі. Лагуна і каралавы рыф прыцягваюць болей за 500 відаў рыб, шматлікіх членістаногіх і малюскаў. Атол насяляюць кайманы, дэльфіны, марскія чарапахі і марскія птушкі.

Эканоміка
---------

На атоле Турнефэ дазволены турыстычная дзейнасць, якая вядзецца з 1985 г. і некамерцыйнае рыбалоўства.

Ахова
-----

22 лістапада 2012 г. Турнефэ быў абвешчаны марскім запаведнікам.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Турнефэ на Вікісховішчы |

* Turneffe Atoll Marine Reserve
* Turneffe Atoll Trust
* Sedimentary History of Mangrove Cays in Turneffe Islands, Belize: Evidence for Sudden Environmental Reversals
* The Economic Value of Turneffe Atoll Архівавана 16 кастрычніка 2021.
**Гістыдын** — амінакіслата, незаменная для многіх жывёл; арганізм чалавека здольны да абмежаванага сінтэзу гістыдыну. Уваходзіць у склад актыўных цэнтраў многіх ферментаў, у прыватнасці рыбануклеазы, транскеталазы. Пачатковая стадыя ферментатыўнага разбурэння гістыдына ў арганізме - адшчапленне аміяку з утварэннем ураканінавай кіслаты, якая выводзіцца з мачой. Рэакцыя дэзамініравання гістыдыну незваротная, каталізуе яе фермент гістыдын-аміяк-ліяза (гістыдын-a-дэзаміназа), выяўлены ў печані жывёл і ў бактэрый. Недахоп гістыдыну прыводзіць да шматлікіх парушэнняў абмену рэчываў, у тым ліку да тармажэння сінтэзу гемаглабіну. Гістыдын - папярэднік спецыфічных дыпептыдаў шкілетнай мускулатуры - карназіну і анзерыну. Дэкарбаксілаванне гістыдыну вядзе да ўтварэння біялагічна актыўнага аміна - гістаміна; гэты працэс каталізуе гістыдын-дэкарбаксілаза - фермент, які адносіцца да класа ліяз. Фермент дзейнічае толькі на L-ізамер (прыродную форму) гістыдыну. Рэакцыя зварачальна тармозіцца інгібітарамі дыхання - цыянідам, гідраксіламінам, семікарбазідам.

| ⛭Амінакіслоты |
| --- |
| Стандартныя амінакіслоты | 
* Аланін
* Аргінін
* Аспарагін
* Аспарагінавая кіслата
* Валін
* Гістыдын
* Гліцын
* Глутамін
* Глутамінавая кіслата
* Ізалейцын
* Лейцын
* Лізін
* Метыянін
* Пралін
* Серын
* Тыразін
* Трэанін
* Трыптафан
* Фенілаланін
* Цыстэін

 |
| Нестандартныя амінакіслоты | 
* Піралізін
* Селенацыстэін

 |
| Незаменныя амінакіслоты · Генетычны код · Вытворныя і сінтэтычныя амінакіслоты |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778460671 · NDL: 00563277 |
**Свята-Ушэсцеўская царква** — праваслаўны храм у г. Століне Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

На вуліцы Гарынскай. Пабудавана са званіцай у 1938 годзе з дрэва.

Архітэктура
-----------

Помнік неарускага стылю. Традыцыйная чатырохчасткавая падоўжна-восевая кампазіцыя вызначаецца неардынарным спалучэннем зрубаў: званічка напалову ўрэзана ў бабінец, які разам з пяціграннай апсідай аб’яднаны агульным дахам у адзіны карабель, які па цэнтры прарэзаны шырокім кубападобным аб’ёмам малітоўнай залы. Вертыкальнай дамінантай з’яўляецца чатырох’ярусная (нізкі васьмярык на 3 чацверыках) званіца, завершаная высокім шатром з макаўкай. Над чатырохсхільным дахам асноўнага аб’ёму ўзведзены светлавы васьмігранны барабан, пакаты шацёр якога таксама завершаны макаўкай. Бакавыя ўваходы праз бабінец вылучаны шырокімі арачнымі праёмамі. Шматпланавасць агульнай кампазіцыі ўзбагачаецца нізкімі бакавымі рызніцамі абапал апсіды. Плоскасныя гарызантальна ашаляваныя фасады апяразаны філёнгавым фрызам, расчлянёны адзінарнымі і здвоенымі арачнымі і квадратнымі аконнымі праёмамі.

Інтэр’ер
--------

Малітоўная зала двухсветлавая за кошт адкрытага барабана, які абапіраецца праз канструкцыйную сістэму ветразеў на 4 слупы. Над бабінцам створаны хоры.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Ушэсцеўская царква (Столін) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Ушэсцеўская царква (Столін) на сайце Radzima.org
* Свята-Ушэсцеўская царква (Столін) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вікторыя.

**Пік Вікторыя** (англ.: Victoria Peak) — вяршыня, размешчаная ў Белізе, другі найвышэйшы пункт краіны пасля Дойлс-Дэлайт. Размешчана на ўсходзе гор Мая.

Геаграфія
---------

Пік Вікторыя мае вышыню 1122 м размешчаны ў гарах Мая. Гэта другая па вышыні гара ў Белізе, якая толькі крыху саступае вяршыні Дойлс-Дэлайт, размешчанай за 57 км на паўднёвы захад ад піка Вікторыі. Пік Вікторыя размешчаны ў запаведніку басейна Коск у раёне Стэн-Крык. З’яўляецца месцапражываннем для многіх відаў флоры і фауны.

Гісторыя
--------

Доўгі час пік Вікторыя лічыўся самай высокай гарой у Белізе з вышынёй 1120 м. Аднак пасля вымярэнняў вяршыні Дойлс-Дэлайт, яе вышыня аказалася 1124 м, большай, чым давалі раннія вымярэнні. Першыя даследаванні піка Вікторыі адбыліся ў час брытанскіх экспедыцый 1888 і 1889 гадоў. Але даследчыкі фактычна вымералі найбліжэйшы пік, які яны памылкова пазначылі як пік Вікторыя. Некалькі экспедыцый рушылі следам у 1927—1928 гадах. Назва «Пік Вікторыя» была дадзена ў гонар каралевы Вікторыі як найвышэйшай вяршыні ў хрыбце Кокскам. 2 мая 1998 года пік Вікторыя быў аб’яўлены помнікам прыроды і дададзены ў спіс ахоўных тэрыторый у Белізе.
**Святаслаў Усевалдавіч** (у хрышчэнні Міхаіл; пасля 1116 — 27 ліпеня 1194) — князь тураўскі, вялікі князь кіеўскі.

Сын вялікага князя Усевалада Ольгавіча. У 1140 пасланы бацькам княжыць у Ноўгарад, аднак там яго не прынялі. Каля 1142 бацька пасадзіў яго ў Тураве, але хутка туды з Пераяслава пераведзены Вячаслаў Уладзіміравіч, а Святаслаў Усевалдавіч атрымаў Уладзімір-Валынскі. У 1146 па загадзе вялікага князя Ізяслава Мсціславіча Святаслаў Усевалдавіч разам з Расціславам Мсціславічам выгнаў Вячаслава Уладзіміравіча з Турава. Пасля смерці Ізяслава Мсціславіча (1154) Святаслаў Усевалдавіч пільнаваў Кіеў, пакуль туды не прыйшоў княжыць Расціслаў Мсціславіч; за гэту паслугу атрымаў ад яго Тураў і Пінск, аднак праз год іх страціў. У 1162 удзельнічаў разам з іншымі князямі ў паходзе на Слуцк супраць Уладзіміра Мсціславіча. У 1164 захапіў Чарнігаўскае княства, а свайго сына Алега паслаў у Гомель. У 1176—94 вялікі князь кіеўскі. У 1180 з наўгародскім войскам удзельнічаў у вялікім кааліцыйным паходзе на Друцк, спаліў там астрог. 3 1143 жанаты з дачкой полацкага князя Васількі Святаславіча Марыяй.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Пазднякоў В. Святаслаў Усевалдавіч // БЭ ў 18 т. Т. 14. Мн. 2002.
Турэцкае насельніцтва па абласцях Балгарыі
**Туркі ў Балгарыі** (таксама балгарскія туркі; балг.: Българи мусулмани; турэцк.: Bulgaristan'daki Türkler) — другая па колькасці этнічная, моўная і рэлігійная група ў складзе насельніцтва сучаснай Рэспублікі Балгарыя пасля ўласна балгараў. Паводле апошняга перапісу насельніцтва 2011 года туркі складалі 8,5 % насельніцтва краіны ці 588 тыс. чалавек. Паводле веравызнання пераважна — мусульмане-суніты, маюцца таксама шыіты — каля 50,000 чалавек, і невялікая колькасць хрысціян (праваслаўныя, пратэстанты і каталікі). Пражываюць кампактна на паўднёвым усходзе краіны (Фракія); у горадзе Кырджалі складаюць 62 % насельніцтва, у Кырджалійскай вобласці — 66,2 %. Шмат туркаў пражывае таксама ў такіх гарадах як Разград, Шумен, Сілістра і ў сельскай мясцовасці на паўночным усходзе краіны (Паўднёвая Дабруджа), у Разградскай вобласці — 50,0 %. Родная мова — турэцкая, многія валодаюць таксама балгарскай, рускай, нямецкай і інш. мовамі. Балгарскія туркі паўднёвага ўсходу краіны — нашчадкі турэцкіх перасяленцаў (юрукі); на паўночным усходзе краіны — нашчадкі асіміляваных балгараў і прадстаўнікоў качавых цюркскіх плямёнаў самага разнастайнага паходжання (куманы, печанегі, полаўцы, туркі, урумы, рознага роду мухаджыры і інш.

Гісторыя
--------

Доўгі час займаючы прывілеяванае становішча ў грамадстве асманскай Балгарыі, мусульмане наогул і туркі ў прыватнасці вымушаны былі змірыцца са стратай палітычнай улады пасля незалежнасці Балгарыі ў 1878 годзе і паступовым правядзеннем палітыкі балгарызацыі ў краіне. Асаблівую вядомасць атрымала кампанія ўрада Жыўкава, вядомая як Адраджэнскі працэс, падчас якой турак прымушалі змяняць імёны на балгарскія. Многія з іх вырашылі пераехаць у Турцыю, дзе ў наш час пражывае 326 тыс. турэцкіх выхадцаў Балгарыі.

Сучаснасць
----------

На працягу апошніх некалькіх гадоў туркі Балгарыі беспаспяхова дамагаюцца дазволу ўлад на арганізацыю штодзённай 10-хвіліннай турэцкамоўнай перадачы навін на дзяржаўным тэлеканале. Гэтаму пярэчыць Нацыянальны саюз «Атака» і яго лідар Волен Сідэраў, тады як кіраўнік кіруючай партыі Грамадзяне за еўрапейскае развіццё Балгарыі Бойка Барысаў лічыць, што для вырашэння гэтага пытання неабходна правесці ўсенародны рэферэндум.

Зноскі
------

1. ↑  Türkçe haber için referandum hazırlığı (тур.).  Aygazete.com (15 снежня 2009). Архівавана з першакрыніцы 13 сакавіка 2012. Праверана 3 снежня 2010.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Туркі ў Балгарыі
* Bulgaristan Türklerinin tarihi ve Türkiye’nin politikası (тур.)
* BULTÜRK Derneği (тур.)
**Суп** (фр.: soupe), або **по́ліўка**, таксама **юшка** — тып распаўсюджанай ва ўсім свеце рэдкай стравы, якая змяшчае не менш за 50 % вадкасці, гатуецца звычайна (для гарачых супоў) метадам варкі, пераважна на вадзе.

На тэрыторыі Беларусі даўняя назва — **поліўка**, апроч некаторых рэдкіх страў з уласнымі імёнамі — баршчу, капусты і інш. З XVIII ст. у прывілеяваных станах назва *поліўка* паступова замянялася запазычанай праз нямецкую мову назвай **суп**. Таксама гарачыя і халодныя супы называлі **юшкамі**, але так называлі ўсе рэдкія стравы — узвары (кампоты), булёны.

Поліўка з піва называлася граматкай, з гусінай ці свіной крыві — чорнай поліўкай, з крупамі — крупеня (крупнік). Цяпер на Магілёўшчыне, заходнім і цэнтральным Палессі поліўка — назва заціркі (калатушы).

У XIX—XX стст. сяляне на поліўку варылі мяса з прыправамі (у посныя дні — грыбы, рыбу), потым дадавалі закрасы — хлебны квас, сыроватку, бураковы квас, затаўку (тоўчанае сала або здор з соллю і часта часнаком), забелку (забелу, забялялі; дадавалі смятану або малако), засіўлялі (сівілі; залівалі ў гаршчок разведзеную вадой невялікую колькасць мукі), закалоту (закалочвалі; дадавалі сухую муку), заскварвалі (дадавалі скваркі, часта з цыбуляй і іншай гароднінай), у некаторых рэгіёнах дадавалі хлебную кашу (размочаны хлеб, хлебную рошчыну).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 223. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* Этнаграфія Беларусі: Энцыкл. (Беларус. Сав. Энцыкл.; Э 91 Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.- Мн.: БелСЭ, 1989.- 575с.: іл. ISBN 5-85700-014-9.
* *Белы А.* Поліўка // Праект «Наша ежа»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX531334 · BNF: 11967134c · GND: 4058643-1 · LCCN: sh85125441 · NDL: 00978522 · NKC: ph124327 |

 |
**Свята́р** — сан другой (сярэдняй) ступені святарства «прэсвітар» у праваслаўнай, каталіцкай і старажытна-ўсходніх цэрквах. Паводле навукі тэалогія (дагматыка) адносіцца да агульнай назвы ўсіх трох ступеняў святарства: дыякан, прэсвітар і епіскап.

Паводле царкоўнай дагматыкі, святар мае дар божы Святога Духа, які дае яму магчымасць здзяйсняць царкоўныя Таінствы (Сакраманты), апроч Таінства Святарства, усе царкоўныя службы і даваць вернікам божае блаславенне. Пасвячае ў святары епіскап. У праваслаўнай царкве, дзе гэтае паняцце найбольш пашыраны, святара таксама называюць **іерэй**, **прэсвітэр**; «поп» (апошняе слова ва ўсходніх славян з ХІХ ст. набыло зняважлівае адценне, у паўднёвых славян і цяпер ужываецца ў асноўным сэнсе). Праваслаўны святар павінен быць абавязкова жанаты ці прыняць манаства (святар-манах называецца «**іераманах**»). Старшы святар, звычайна кіраўнік ніжэйшай царкоўнай акругі — благачыння ці настаяцель сабора мае ганаровае званне, якое існуе як узнагарода: **протаіерэй**, **протапрэсвітэр**, «пратапоп» (у манастве ігумен, архімандрыт). Для абазначэння каталіцкага святара ў Польшчы, Беларусі, Украіне, Літве выкарыстоўваецца тэрмін «ксёндз», які паходзіць ад польскага «ksiądz».

Рэлігіяй, якая не мае святароў, з'яўляецца Вера Бахаі. Кожны яе вернік мае права на асабістую інтэрпрэтацыю рэлігійных дагматаў.

Гл. таксама
-----------

* Духавенства

Зноскі
------

1. ↑  Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов. — Мн: Изд. В. М. Скакун, 1998. С.58.

Літаратура
----------

* Святар. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

| ⛭Праваслаўны клір |
| --- |
| Святары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Епіскапы | 
* Вікарый
* Епіскап (Архірэй)
* Архіепіскап
* Экзарх
* Мітрапаліт
* Патрыярх

 |
| Святары | 
* Іераманах
* Ігумен
* Архімандрыт
* Іерэй
* Прэсвітар
* Протаіерэй
* Протапрэсвітар

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Іерадыякан
* Протадыякан
* Архідыякан

 |

 |
| Царкоўныя служкі | 
* Алтарнік
* Іпадыякан
* Псаломшчык
* Дзяк
* Еклісіярх

 |