recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Экалагічны крызіс** — асаблівы тып экалагічнай сітуацыі, калі асяроддзе пасялення аднаго з відаў або папуляцыі змяняецца так, што ставіць пад сумнеў яго далейшае выжыванне. Асноўныя прычыны крызісу:

Абіятычныя: якасць навакольнага асяроддзя дэградуе ў параўнанні з патрэбамі віду пасля змены абіятычных экалагічных фактараў (напрыклад, павелічэнне тэмпературы або памяншэнне колькасці дажджоў).

Біятычныя: навакольнае асяроддзе робіцца складанай для выжывання віду (або папуляцыі) з-за павялічанага ціску з боку драпежнікаў або з-за перанасялення.

Крызіс можа быць:

* глабальны;
* лакальны.

Змагацца з глабальным экалагічным крызісам значна цяжэй, чым з лакальным. Рашэнне гэтай праблемы можна дасягнуць толькі мінімізацыяй забруджванняў, вырабленых чалавецтвам да ўзроўню, з якім экасістэмы будуць у стане справіцца самастойна. У цяперашні час глабальны экалагічны крызіс уключае чатыры асноўных кампаненты: кіслотныя дажджы, парніковы эфект, забруджванне планеты суперэкатаксікантамі і так званыя азонавыя дзіркі.

Гл. таксама
-----------

* Глабальнае пацяпленне
* Перанасяленне
* Экалагічная катастрофа

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.505

Спасылкі
--------


* (англ.) Canada (#49495) Архівавана 23 верасня 2009.
* (англ.) «Global Warming Said Devastating Aquatic Ecosystems» by Brad Bohlander Архівавана 22 красавіка 2021.
* (англ.) «The Ecological Crisis as Part of the Present Multidimensional Crisis and Inclusive Democracy» by Takis Fotopoulos, (International Journal of Inclusive Democracy, vol 3, no 3, June 2007)
* (англ.) «Myths on the Ecological Crisis» by Takis Fotopoulos
* (англ.) «Polar Bears Send an 'SOS'» by WWF
**Міласлава Хюбнерава-Рэзкава** (чэшск.: Miloslava Hübnerová-Rezková; 22 ліпеня 1950, Прага, Чэхаславакія — 19 кастрычніка 2014, Прага, Чэхія) — чэхаславацкая скакуха ў вышыню, чэмпіёнка летніх Алімпійскіх гульняў у Мехіка (1968).

Спартыўная кар’ера
------------------

Разам са сваёй сястрой яна вырасла ў Халяшовіцах. З дзяцінства яны займаліся балетам і мастацкай гімнастыкай. У лёгкую атлетыку будучая чэмпіёнка прыйшла выпадкова, замяніла захварэўшую аднакласніцу на спаборніцтвах па скачках у вышыню і адразу атрымала перамогу. Пры гэтым яе рост на той момант складаў усяго 1,69 см, толькі да дваццаці гадоў ён стаў 1,73 см, што таксама вельмі мала для скакунняў у вышыню. Акрамя таго, спартсменка пакутавала ад блізарукасці (3 дыяптрыі), здымаючы акуляры перад скачком, яна бачыла размыты сілуэт планкі.

У 1968 годзе горадзе Ябланец-над-Нісай стала чэмпіёнкай ЧССР з вынікам 1,82 см, маючы на пачатак года вынік 1,68 см. Па парадзе свайго трэнера Рудольфа Хюбнера, каб не дазволіць сабе залішняга хвалявання падчас летняй Алімпіяды ў Мехіка (1968) спартсменка сумяшчала трэніроўкі з чытаннем кнігі Джэрома К. Джэрома «Трое ў лодцы, не лічачы сабакі». У выніку, узяўшы з трэцяй спробы планку на вышыні 1,82 м, стала алімпійскай чэмпіёнкай.

З’яўлялася чатырохразовай чэмпіёнкай Чэхаславацкай ССР (1968, 1969, 1972 і 1974). Чэмпіёнка Еўропы 1969 года з вынікам 1,83 м. На летніх Алімпійскіх гульнях у Мюнхене (1972) заняла 15-е месца. На чэмпіянатах Еўропы ў Хельсінкі (1971) і Рыме (1974) займала 5-е месца.

Спартсменка года ў Чэхаславакіі 1969 года.

Апошні раз выйшла ў скачковы сектар на спаборніцтвах у Таліне ў 1977 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Miloslava Rezková // The Fine Art Archive — 2003.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
2. 1 2 3  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
3. ↑  Zemřela olympijská šampionka ve skoku do výšky Rezková-Hübnerová

| ⛭ Алімпійскія чэмпіёнкі ў скачках у вышыню |
| --- |
| 
* **1928**: Канада Этэль Кэтэрвуд
* **1932**: Злучаныя Штаты Амерыкі Джын Шылі
* **1936**: Венгрыя Ібоя Чак
* **1948**: Злучаныя Штаты Амерыкі Эліс Коўчмэн
* **1952**: Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка Эстэр Бранд
* **1956**: Злучаныя Штаты Амерыкі Мілдрэд Мак-Дэніел
* **1960**: Румынія Іаланда Балаш
* **1964**: Румынія Іаланда Балаш
* **1968**: Чэхаславакія Міласлава Рэзкава
* **1972**: Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990) Ульрыке Мейфарт
* **1976**: Германская Дэмакратычная Рэспубліка Розмары Акерман
* **1980**: Алімпійскі сцяг Сара Сімеоні
* **1984**: Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990) Ульрыке Мейфарт
* **1988**: Злучаныя Штаты Амерыкі Луіза Рытэр
* **1992**: Германія Хайке Хенкель
* **1996**: Балгарыя Стэфка Кастадзінава
* **2000**: Расія Алена Ялесіна
* **2004**: Расія Алена Слесарэнка
* **2008**: Бельгія Тыя Хелебаўт
* **2012**: Расія Ганна Чычарава
* **2016**: Іспанія Рут Бейтыя
* **2020**: Алімпійскі сцяг Марыя Ласіцкенэ

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · МАК · Алімпійскі камітэт Чэхіі |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Карэлічы (значэнні).
**Карэ́лічы**, або **Талае балота**, **Баркі** — балота нізіннага тыпу на паўночным усходзе Навагрудскага, поўначы Карэліцкага, поўдні Іўеўскага раёнаў Гродзенскай вобласці і паўночным захадзе Стаўбцоўскага раёна Мінскай вобласці, у вадазборы р. Нёман і яго прытокаў — р. Сэрвач, каналаў Жоўта-Нёманскі і Шубіна-Нёманскі. Плошча балота складае 17,5 тыс. га. У межах прамысловага пакладу 8,7 тыс. га. Глыбіня торфу да 4,5 м, сярэдняя 1,7 м. Ёсць сапрапель. Асушаная частка выкарыстоўваецца пад ворыва і сенажаць. На неасушаных землях пераважаюць балотныя алешнікі і бярэзнік, месцамі драбналессе з хвоі, на глебе асокі і сфагнавыя імхі. Паўночная частка балота ў межах Налібоцкіх лясоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
**Батрацкія песні** — песні батракоў, парабкаў, наймітаў у памешчыцкіх або кулацкіх гаспадарках; сацыяльна-бытавая народная пазаабрадавая лірыка. Змест іх — скарга на гаротнае жыццё, цяжкую працу, здзекі гаспадара, сацыяльны пратэст. Глыбінёй пачуцця вылучаюцца песні парабчанкі-сіраты, вымушанай жыць на «служэбным хлебе», што ела «ў сенцах за дзвярмі, аблівалася слязьмі», і наогул найміткі, бо яе хлеб таксама горкі («хто яго ўкусіць, той плакаці мусіць»). Батрацкія песні ўвабралі ў сябе больш раннія бурлацкія і некаторыя прымацкія песні, блізкія да іх сацыяльным гучаннем.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн. 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8
**Карэліцкая сядзіба** — страчаны палацава-паркавы комплекс, які існаваў у XVII—XVIII стст. у г.п. Карэлічы. Сядзіба належала Радзівілам.

1) У 1640 г. сядзіба складалася з драўляных пабудоў княжага двара (гаспода, дом аканома, двухпавярховыя свірны з балюстраднымі галерэямі, кухня) і гаспадарчай часткі (дом парабкаў, стайні, бровар, сыраварня, свірны, гумно і інш.), якая злучалася з княжацкім дваром праз браму з назіральнай пляцоўкай, з боку мястэчка ў двор вяла двух'ярусная брама, атынкаваная звонку глінай, з трыма жылымі пакоямі ў верхнім ярусе. Гаспода — аднапавярховы будынак з двума алькежамі, накрыты гонтавым дахам з двума дэкаратыўнымі флюгерамі, уключала прыхожую, тры жылыя пакоі, сталовую, кухню, камору. Галоўны ўваход вылучаны слупавым ганкам, завершаным купалам. Каля гасподы быў сад. Сядзіба разбурана ў 1655 г.

2) Комплекс другой паловы XVII — пачатку XVIII ст. складаўся з двух драўляных аднапавярховых будынкаў, накрытых саломай, кухні, сыраварні, варыўні, стайняў, свірнаў, двух млыноў і іншых гаспадарчых пабудоў. Разбураны ў 1706 г.

3) У 1730-я гады пабудаваны новы сядзібна-палацавы комплекс: палац у стылі барока, флігель, гаспадарчыя пабудовы, две брамы з боку мястэчка і з дарогі на Навагрудак, вялікі сад. Палац — двухпавярховы прамавугольны ў плане драўляны будынак, завершаны вальмавым гонтавым дахам з мансардай. На першым паверсе — прыхожая, гардэроб, зала, тры жылыя пакоі, парадная лесвіца на другі паверх, тры жылыя пакоі якога аздобленыя палатнянымі шпалерамі з выявамі кветак, размалёўкай, творамі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (каляровая кафля, разная мэбля). Перад палацам былі кветнікі, за ім — «італьянскі» сад на трох тэрасах з прамавугольнымі ўчасткамі пладовых дрэў і хмызняку. У садзе былі лабірынты, аранжарэя.

Комплекс не збярогся.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* [ Карэліцкая сядзіба Радзівілаў] на сайце Radzima.org
* Карэліцкая сядзіба Радзівілаў на сайце Глобус Беларусі (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Батрак.
Батракі. Фатаграфія канца XIX—пачатка XX ст.
**Батра́к** муж.  **батрачка** жан. — наёмны работнік у сельскай гаспадарцы дарэвалюцыйнай і Савецкай Расіі, часта сезонны, з збяднелых, якія мелі невялікі зямельны надзел або зусім пазбаўленых зямлі, сялян. Для батракоў быў характэрны жабрацкі ўзровень жыцця, гэта былі беднякі, якія мелі адукацыю ніжэй сярэдняй. Працавалі на сельскай гаспадарцы.

Зноскі
------

1. ↑  Большая Советская Энциклопедия  (Праверана 28 сакавіка 2010)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 119715378 · GND: 4164267-3 · LCCN: sh85002338 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Благачынне, неадназначнасць.
**Благачы́нне**, ці **благачы́нная акру́га** — у Рускай праваслаўнай царкве частка епархіі, якая аб'ядноўвае групу прыходаў, якія знаходзяцца ў непасрэднай тэрытарыяльнай блізкасці адзін ад аднаго. Узначальваецца благачынным.

Аналаг благачыння ў Рымска-каталіцкай царкве — дэканат у лютэранскай — пробства.

Гісторыя
--------

Устанаўленне акруг у складзе епархіі, даручаных асаблівым наглядчыкам, якія падпарадкоўваліся епіскапам, вядома са старажытнасці. Такія наглядчыкі ў старажытнасці былі вядомыя як хорепіскапы і перыядэўты, пазней на Русі десяціннікі і папоўскія старасты, а з першай паловы XVIII стагоддзя — благачынныя. Раней благачынніцкія акругі называліся таксама *сарака́мі* — адсюль вядомае найменне Масквы — «горад сарака саракоў».

Імянным найвышэйшым указам снежня 1797 года, растлумачаным ва ўказе Свяшчэннага Сінода ад 24 сакавіка 1799 года, для лепшага выканання настаяцелямі манастыроў сваіх абавязкаў, епіскапам было вызначана прызначаць з настаяцеляў аднаго благачыннага над манастырамі епархіі.

Такім чынам, к пачатку XIX стагоддзя ў Рускай праваслаўнай царкве склалася два тыпы благачынняў:

* прыхадскія благачынні, якія аб'ядноўвалі прыходы, размешчаныя ў непасрэднай блізкасці адзін ад аднаго, па тэрытарыяльнай прыкмеце.
* манастырскія благачынні, якія аб'ядноўвалі манастыры епархіі.

На пачатак XX стагоддзя прыходскае благачынне звычайна ўключала 10-30 навакольных цэркваў, прычым, калі ў акрузе знаходзіцца больш за 15 прыходаў, то благачыннаму мог быць прыдадзены памочнік. Манастырскіх благачынняў у епархіі магло быць некалькі, у залежнасці ад колькасці манастыроў. У выпадку нагляду за жаночымі манастырамі магла прызначацца «наглядчыца благачыння» з ігуменняў (або старэйшых сясцёр манастыра, калі ён адзін). Быў і адзін благачынны стаўрапігіяльных манастыроў.

У XX стагоддзі ў Рускай праваслаўнай царкве існавалі таксама так званыя патрыяршыя ці стаўрапігіяльныя благачынні за мяжой. Апека над імі даручалася якому-небудзь архірэю, але гэтыя благачынні падпарадкоўваліся непасрэдна Патрыярху, без уключэння ў склад епархіі. У прыватнасці, гэта былі Галандскае, Туркменістанскае і Югаслаўскае благачынні.

З распаўсюджваннем Рускай праваслаўнай царквы ў XX стагоддзі ў іншыя краіны Еўропы, праваслаўныя благачынні сталі там называцца дэканатамі, а іх наглядчыкі — дэканамі (даслоўна з латыні — «дзесятнікамі», як i ў Расii раней).

Гл. таксама
-----------

* Благачынны
* Дэканат, каталіцтва
* Пробства

Літаратура
----------

* Благочинный // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Благочиние // Большая российская энциклопедия. — М. 2005. — ISBN 5-85270-330-4.

Спасылкі
--------

* Благочиннический округ // Православная Энциклопедия
* Благочинный // Православная Энциклопедия
**Алеся Аляксандра Кіпель** (4 студзеня 1957, Балтымар, штат Мэрылэнд, ЗША) — беларуска-амерыканскі грамадскі дзеяч, юрыст.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 4 студзеня 1957 года ў Балтымары (ЗША) ў сям’і грамадскіх дзеячаў i даследчыкаў беларускага замежжа Вітаўта i Зоры Кіпеляў.

Скончыла Прынстанскі ўніверсітэт i юрыдычны факультэт Джорджтаўнскага ўніверсітэта. З’яўлялася партёркай юрыдычнай фірмы Steptoe & Johnson, працавала ў Міністэрстве ўнутраных спраў ЗША. Займае пасаду выканаўчага дырэктара ў Офісе па міжнародным гандлі Дэпартамента ЗША па нацыянальнай бяспецы.

Бярэ актыўны ўдзел у беларускім грамадскім жыцці ЗША. У 1980-1990-х гадах з’яўлялася афіцыйнай прадстаўніцай Галоўнай Управы Беларуска-амерыканскага Задзіночання (БАЗА) у Вашынгтоне. З моманту стварэння Вашынгтонскага гуртка БАЗА ў 2007 годзе выконвала абавязкі намесніцы старшыні i старшыні арганізацыі. З’яўлялася сябрам Галоўнай Управы БАЗА, афіцыйнай прадстаўніцай БАЗА ва Усходне- і Цэнтральна-Eўрапейскай Кааліцыі (CEEC). У 2013 годзе прадстаўляла БАЗА на VI З’ездзе беларусаў свету ў Мінску, дзе была абрана ў Вялікую Раду Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына». Да лютага 2017 года займала пасаду намесніцы старшыні Вашынгтонскага аддзела БАЗА.


| ?Алеся Кіпель — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Вітаўт Кіпель |  | Яўхім Яўсеевіч Кіпель |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Алеся Кіпель |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Зора Кіпель |  | Лявон Савёнак |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |
**Батрахаспе́рмум** (*Batrachospermum*) — род чырвоных водарасцяў сямейства батрахаспермавых (*Batrachospermaceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматклетачная ніткападобная аднадомная водарасць. Слаявіна мяккая, слізістая, даўжыня 2—10 см, цемнаватага жоўта- або аліўкава-шэрага колеру, часам укрытая слоем скурыстых клетак. Асноўныя галінкі густа ўсаджаны пучкамі кароткіх галінак, размешчаных кальчакамі. Палавое размнажэнне — аагамія.

Экалогія
--------

Адрозніваецца каля 50 відаў. Пашыраны амаль па ўсім зямным шары. Растуць у багатай кіслародам прэснай вадзе, асобныя віды — на тарфяных балотах паблізу крыніц. На Беларусі — батрахаспермум ружанцападобны (*Batrachospermum gelatinosum*) адзначаны ў ручаях, рэчках і наваколлі возера Нарач.

Літаратура
----------

* Батрахаспермум // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
**Svensk uppslagsbok** («Шведская энцыклапедыя») — універсальная энцыклапедыя на шведскай мове, два выданні якой былі выдадзены ў перыяд з 1929 па 1955 год. Лічыцца адной з найлепшых шведскіх энцыклапедый.

Першае выданне выпускалася ў перыяд з 1929 па 1937 год і складалася з 30 асноўных і аднаго дадатковага тома. Выданне было распачата фірмай *Baltiska förlaget AB*, але ў 1931 годзе правы былі перададзены асобнай фірме *Svensk uppslagsbok AB*. Выпуск тамоў энцыклапедыі ажыццяўляўся ў горадзе Мальмё. У прадмове, напісанай у лютым 1929 года, асобна адзначалася, што ключавым прынцыпам стварэння «Шведскай энцыклапедыі» з'яўляецца прыцягненне ў якасці аўтараў для напісання артыкулаў выключна буйных экспертаў у розных галінах ведаў; амаль усе яе артыкулы, нават невялікія, падпісаны. Выдаўцом былі выкуплены правы на пераклад артыкулаў з 7-га выдання нямецкага Энцыклапедычнага слоўніка Маера, аднак усе перакладныя артыкулы рэдагаваліся і дапаўняліся шведскімі навукоўцамі і былі падпісаны імі. У 1939 годзе першае выданне энцыклапедыі было перавыдана з мінімальнымі зменамі.

Другое выданне, цалкам перапрацаванае, выдавалася ў перыяд з 1947 па 1955 год і налічвала 32 тамы. Выданне ажыццяўлялася той жа фірмай, але перайменаванай у 1945 годзе ў *Förlagshuset Norden AB*. У снежні 2009 года другое выданне было алічбавана і выкладзена ў Інтэрнэт у свабодным доступе, аднак без каляровых ілюстрацый і без якой-небудзь карэкцыі тэксту.

Зноскі
------

1. ↑  Svensk Uppslagsbok — Leif Gustavssons hemsida Архівавана 5 сакавіка 2016 года.

Спасылкі
--------

* Innehållsförteckning till Svensk uppslagsbok — тэкст усіх тамоў 2-га выдання энцыклапедыі  (шведск.)
**«Вялікая ўкраінская энцыклапедыя»** (ВУЭ) — сучасная універсальная ўкраінская энцыклапедыя. Энцыклапедыя падрыхтавана і выдадзена Дзяржаўнай навуковай установай «Энцыклапедычнае выдавецтва» (г. Кіеў).

Гістарычная даведка
-------------------

Ідэя ВУЭ выспявала сярод украінскай акадэмічнай інтэлігенцыі з 1990-х гадоў. На ўзроўні Нацыянальнай акадэміі навук Украіны гэтая ідэя ўпершыню была агучана 6 красавіка 2001 г. у дакладзе І. Дзюбы. Рашэнне аб падрыхтоўцы універсальнай энцыклапедыі было прынята на пасяджэнні Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Украіны 29 лістапада 2012 года. Указам Прэзідэнта Украіны № 1 ад 2 студзеня 2013 г. прынята рашэнне аб падрыхтоўцы шматтомнай «Вялікай украінскай энцыклапедыі» ў папяровай (друкаванай) і электроннай версіях.

Праца над стварэннем «Вялікай украінскай энцыклапедыі» пачалася ў 2013 годзе з падрыхтоўкі Слоўніка (спіс лозунгаў — будучых артыкулаў). 13 снежня 2018 г. адбылася прэзентацыя партала е-ВУЭ ().

Характарыстыка энцыклапедыі
---------------------------

Канцэпцыя «Вялікай украінскай энцыклапедыі» заключаецца ў адлюстраванні сучаснай навуковай карціны свету, гісторыі чалавечай цывілізацыі і ўкладу ў яе ўкраінскага народа. Прыкладная колькасць лозунгаў (артыкулаў) — каля 100 тысяч.

Большасць артыкулаў ВУЭ з'яўляюцца аўтарскімі, напісанымі вядучымі спецыялістамі Украіны - супрацоўнікамі інстытутаў Нацыянальнай акадэміі навук Украіны, выкладчыкамі ВНУ, спецыялістамі ў галінах народнай гаспадаркі.

Аб'ём тэксту артыкулаў VUE складае 2000–8000 знакаў. У энцыклапедычным артыкуле e-VUE тэкставы матэрыял класіфікаваны і складаецца ў асноўным з падрабязных мультымедыйных гісторый, у якіх тэкст, фатаграфіі, інфаграфіка, малюнкі, малюнкі, схемы, карты, аўдыя- і відэаролікі з'яўляюцца ўзаемадапаўняльнымі сродкамі апавядання.

Па стане на 2022 год: выдадзены першы том Вялікай украінскай энцыклапедыі (А-Акц), другі том (Акц–Аор), трэці том (Апа–Аят).

«Вялікая ўкраінская энцыклапедыя» — першая ў часы незалежнай Украіны універсальная энцыклапедыя, інтэлектуальная візітоўка дзяржавы.

Спасылка:
---------

* Портал е-ВУЕ:
* Державна наукова установа "Енциклопедичне видавництво" (офіційний сайт). URL:  Архівавана 7 кастрычніка 2022.

Літаратуры
----------

• Дзюба І. Про концептуальні засади підготовки української універсальної енциклопедії. – [Електронний ресурс]. – Режим доступу: 

• Киридон А. Велика українська енциклопедія як національний проект: поступ ініціації // Наукові засади та теоретико-методологічні принципи створення сучасних енциклопедій: колективна монографія / За ред. д.і.н. проф. Киридон А. М. – К.: Державна наукова установа «Енциклопедичне видавництво», 2015. – С. 7–14.
**Ларыса Георгіеўна Вершаловіч** (нар. 1 красавіка 1956, в. Лясок Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі урач і палітык.

Біяграфія
---------

У 1981 годзе закончыла Мінскі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга дзяржаўны медыцынскі інстытут па спецыяльнасці лячэбная справа.

Працоўную дзейнасць пачала рабочай Беліцкай хлебапякарні Лідскага райспажыўсаюза Гродзенскай вобласці. Працавала ўрачом-інтэрнам Баранавіцкай гарадской бальніцы, участковым тэрапеўтам, загадчыкам тэрапеўтычнага аддзялення, загадчыкам Лунінецкай раённай паліклінікі. Займала пасаду намесніка галоўнага ўрача па амбулаторнапаліклінічнай рабоце Лунінецкага раённага тэрытарыяльна-медыцынскага аб’яднання Брэсцкай вобласці.

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга і чацвёртага склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём «За працоўныя заслугі» (2012), юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, нагрудным знакам «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 8 кастрычніка 2012 г. № 460 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь» **(нявызн.)**.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.

Літаратура
----------

* Вершалович Лариса Георгиевна [Изоматериал] : Вместе за процветающую Лунинетчину! : [плакат]. ― [Б. м. 2008?].
* Вершаловіч Ларыса Георгіеўна // Парламент ― Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання. — Мінск, 2008. — С. 63.
**Пунктэлія** (*Punctelia*) — род ліставатых лішайнікаў сямейства пармелівых.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Слаявіна ліставатая, зверху шэрая, знізу бледная, дыяметр 3-10 см. Лопасці шырынёй да 6 мм, злёгку ўвагнутыя. Сарэдыі кропка- або шарападобнай формы. Саралі (утварэнні для вегетатыўнага размнажэння) развіваюцца ў цэнтры, часам па краях лопасцей. Пладовыя целы (апатэцыі) пераважна адзіночныя, трапляюцца рэдка. Сумкі 8-споравыя. Споры бясколерныя, амаль шарападобныя.

Арэал
-----

22 віды. Пашыраны ўсюды. На Беларусі 1 від — пунктэлія грубаватая (*Punctelia subrudecta*), занесена ў Чырвоную кнігу. Трапляецца ў вільготных лісцевых лясах на ствалах дрэў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Галубкоў У. У.* Пунктэлія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 124. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779666216 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зіма.
**Мі́ласлаў Зі́ма** (чэшск.: Miloslav Zíma; нар. 3 студзеня 1920, Прага) — чэшскі мовазнавец-славіст. Доктар славянскай філалогіі (1953).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1950 годзе Карлаў універсітэт у Празе. З 1954 года ў Інстытуце славяназнаўства Чэхаславацкай акадэміі навук, у 1961—1984 гг. супрацоўнік Славянскай бібліятэкі ў Празе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследаваў пытанні транскрыпцыі, транслітарацыі, арфаграфіі і анамастыкі беларускай, польскай, рускай, балгарскай і славенскай моў («Некаторыя прапановы па транслітарацыі алфавіта і іх тэарэтычная аснова», 1963, «Транслітарацыя, транскрыпцыя і іншыя віды перадачы», 1986). Шэраг артыкулаў прысвяціў праблемам беларускага мовазнаўства: «Паходжанне назвы „Белая Русь"» (1957), «Умовы так званага пералівання імён у нацыянальныя формы паміж усходнеславянскімі мовамі» (1972), «Нататкі пра беларускую літаратурную мову» (1980), «Францішак Скарына і яго імя» (1990) і інш.

Перакладае з славянскіх моў, у т.л. з беларускай.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 5715 4394 · NKC: jk01152657 · VIAF: 306139248 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Відмар.
**Мілан Відмар** (славенск.: Milan Vidmar, 22 чэрвеня 1885, Любляна - 9 кастрычніка 1962 г. там жа) — славенскі электратэхнік, шахматыст, філосаф і пісьменнік.

Біяграфія
---------

Скончыў Вышэйшую тэхнічную школу ў Вене, затым працаваў ва ўніверсітэце Любляны, быў заснавальнікам электраінжынернага факультэта, рэктарам універсітэта (1928-1929). У 1948 г. заснаваў у Любляне Электратэхнічны інстытут, які зараз носіць яго імя. Член Славенскай акадэміі навук (1940).

З'яўляецца адным з моцных шахматыстаў 20 стагоддзя. Ён прыняў удзел прыкладна ў 40 турнірах, займаючы досыць высокія месцы; найбольш яскравы поспех Відмара - 2-3-е месца на турніры ў Сан-Себасцьяне (1911) разам з Рубінштэйнам.

У далейшым Відмар таксама быў шахматным суддзёй (у тым ліку галоўным арбітрам Матчу-турніру на першынство свету ў 1948 г.), напісаў некалькі кніг па шахматах: "Паўстагоддзя за шахматнай дошкай" (Pol stoletja ob šahovnici, 1951), "Гутаркі пра шахматы з пачаткоўцам" (Razgovori o šahu z začetnikom) і інш.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Партыі Мілана Відмара у базе *Chessgames*
* Асабістая картка Мілана Відмара на сайце 365chess.com
* Асабістая картка Мілана Відмара на сайце OlimpBase.org
Егіпецкія салдаты з экспедыцыі ў Пунт
На гэтым рэльефе паказаны ладан і міравыя дрэвы, атрыманыя экспедыцыяй Хатшэпсут
*Пра сучасную дзяржаву гл. Пунтленд*
**Зямля Пунт** (егіп. *pwn.t*, таксама *t3-nṯr*, гэта значыць **«Зямля багоў»**) — вядомая старажытным егіпцянам тэрыторыя ва Усходняй Афрыцы.

Пунт, апроч Егіпта, вёў гандаль з Аравіяй і, мабыць, быў размешчаны на Афрыканскім Рогу. Тым не менш, спрэчкі наконт размяшчэння Пунта працягваюцца да нашага часу, з прычыны таго, што егіпецкія крыніцы з усёй дакладнасцю паведамляюць толькі той факт, што Пунт знаходзіўся на паўднёвым узбярэжжы Чырвонага мора. Лічыцца, што Пунт мог знаходзіцца на тэрыторыі сучасных Самалі ці Эрытрэі і часткі суданскага ўзбярэжжа, хоць прапаноўваюцца і тэорыі, якія звязваюць Пунт са згаданымі ў Бібліі Афірам і Саўскім царствам, размешчанымі на тэрыторыі Аравійскага паўвострава.

Некаторыя старажытнаегіпецкія крыніцы прама кажуць аб тым, што Пунт быў прарадзімай егіпцян і калыскай егіпецкіх багоў. Назва «Пунт» была ўключана ў склад назвы сепаратысцкага рэгіёна на паўночным усходзе Самалі, які абвясціў у 1998 аўтаномію па прыкладзе суседняга Самаліленда, — Пунтленд.

Пунт быў пунктам прызначэння шматлікіх егіпецкіх экспедыцый, якія рыхтаваліся для дастаўкі ў Егіпет чорнага дрэва, духмяных рэчываў, у тым ліку ладану (тышэпс, іхмет, хесаіт), чорнай фарбы для вачэй, слановай косці, ручных малпаў, золата, рабоў і шкур экзатычных жывёл, якія абменьваліся на тавары, што прывозіліся з Егіпта. Найважнейшым таварам, які дастаўляўся з Пунта, была міра, неабходная для правядзення рэлігійных цырымоній, а таксама міравыя дрэвы.

Літаратура
----------

* Emmet Sweeney: Empire of Thebes, New York 2006, ISBN 978-0-87586-479-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Куніцкі.
**Тодар Куніцкі** (14 мая 1899, в. Повязынь каля Маладзечна — 5 сакавіка 1985, Гданьск) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў в. Повязынь у заможнай сям’і.

Скончыў мясцовую пачатковую школу і Радашковіцкае вышэйшае пачатковае вучылішча. Вучыўся спачатку на юрыдычным, а потым медыцынскім факультэце Універсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні. Адзін з арганізатараў і кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза. З’яўляўся адным з актыўных удзельнікаў Беларускага сялянскага саюза, уваходзіў у склад Беларускага цэнтральнага аб’яднання выбарчага камітэта, які стварыўся з мэтай падрыхтоўкі да выбараў у польскі Сейм. 

У маі 1931 года прыняты ў БІГіК разам з Браніславам Туронкам.

Друкаваўся на старонках «Беларускай крыніцы», дзе змяшчаў навукова-папулярныя артыкулы на медыцынскую тэму.

У 1933 годзе скончыў медыцынскі факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя, працаваў урачом на Беласточчыне — у Гайнаўцы і Ясяноўцы, а потым у Вільні. Карыстаўся вялікім аўтарытэтам сярод хворых.

3 чэрвеня 1937 года Галоўнае ўпраўленне ў справах літаратуры і выдавецтваў Беларускай ССР (Галоўліт БССР) выдала Указ № 33 «Спіс літаратуры, якая падлягае канфіскацыі з бібліятэк грамадскага карыстання, навучальных устаноў і кнігагандлю». Паводле Указа, «усе кнігі» Тодара Куніцкага прадугледжвалася «спальваць».

У 1939 г. мабілізаваны ў польскае войска. Прымаў удзел у баях з нямецкімі войскамі. З 1940 г. — у Вільні. Належыў да Беларускага нацыяналістычнага камітэта, сябраваў з мастаком П. Сергіевічам, спеваком М. Забэйда-Суміцкім.

Летам 1944 г. выехаў з сям’ёй у Польшчу, працаваў урачом у Гданьску, дзе і памёр. Пахаваны на мясцовых гарадскіх могілках.

Беларускі даследчык гісторыі Міхась Казлоўскі здолеў, аднак, знайсці старую (яшчэ XIX стагоддзя) хату ў вёсцы Повязынь на Маладзечаншчыне, дзе нарадзіўся Куніцкі, а ў той хаце (дакладней, у паветцы пры ёй) — некаторыя фотакарткі і партрэт Куніцкага, выкананы самадзейным мастаком.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Тодар Куніцкі // Маладзечанская цэнтральная раённая бібліятэка імя Максіма Багдановіча
2. ↑  А. Ф. Вашкевіч. Гарадскія і местачковыя арганізацыі Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі і Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1921—1939 гг.) // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навук. артыкулаў / Гродз.дзярж. ун-т; рэдкалегія: І. П. Крэнь, І. В. Соркіна (адк. рэдактары) [і інш.]. — Гродна: ГрДУ, 2007.
3. ↑  *Алесь Лукашук.* Мова гарыць (Загад № 33) // *Спадчына* : часопіс. — 1996. — № 3. — С. 76—91. — ISSN 0236-1019. Архівавана з першакрыніцы 3 чэрвеня 2021.
4. ↑  Алесь Пашкевіч. Галасы забытых людзей // Arche 10-2006

Спасылкі
--------

* Czasopis 2009-05(недаступная спасылка)
**T-34** — савецкі сярэдні танк перыяду Вялікай Айчыннай вайны, выпускаўся серыйна з 1940 года, і з 1944 года стаў асноўным сярэднім танкам Чырвонай Арміі СССР. Распрацаваны ў Харкаве. Самы масавы сярэдні танк Другой сусветнай вайны.

З 1942 па 1945 гг. асноўная, буйнасярыйная вытворчасць Т-34 была разгорнута на машынабудаўнічых заводах Урала і Сібіры, і працягвалася ў пасляваенныя гады. Вядучым заводам па мадыфікаванню Т-34 з’яўляўся Уральскі танкавы завод № 183. Апошняя мадыфікацыя (Т-34-85) знаходзіцца на ўзбраенні некаторых краін і па гэты дзень .

Дзякуючы сваім баявым якасцям Т-34 быў прызнаны шэрагам спецыялістаў лепшым сярэднім танкам Другой сусветнай вайны і аказаў велічэзны ўплыў на далейшае развіццё сусветнага танкабудавання. Пры яго стварэнні савецкім канструктарам ўдалося знайсці аптымальныя суадносіны паміж асноўнымі баявымі, эксплуатацыйнымі і тэхналагічнымі характарыстыкамі.

Танк Т-34 з’яўляецца самым вядомым савецкім танкам і адным з самых вядомых сімвалаў Другой сусветнай вайны. Да цяперашняга часу захавалася вялікая колькасць гэтых танкаў розных мадыфікацый у выглядзе помнікаў і музейных экспанатаў.

Зноскі
------

1. ↑  The Military Balance 2007 / C. Langton. — London: Routlege / The International Institute for Strategic Studies, 2007. — 450 p. — ISBN 1-85743-437-4

Спасылкі
--------

* Падрабязна пра Т-34: прататыпы, гісторыя стварэння, баявое ўжыванне
* Падрабязна пра Т-34: апісанне канструкцыі

| Серыйныя сярэднія танкі Другой сусветнай вайны |
| --- |
| 
 Аўстралія
Сенцінел
 Аргенціна
Наўэль
 Вялікабрытанія
Мацільда
Mk.I
Mk.II
Mk.III
Mk.IV
Кавенантар
Крусейдэр
Кавалер
Кентаўр
Кромвель
Чэленджэр
Камета
 Венгрыя
Туран
 Трэці рэйх
PzKpfw III
PzKpfw IV
Пантэра
 Каралеўства Італія
M11/39
M13/40
M14/41
M15/42
 Канада
Рэм
 СССР
Т-28
Т-34
Т-34-85
Т-44
 ЗША
M2
M3 Лі
M4 Шэрман
 Францыя
S 35
B1
 Японія
Чы-Ха
Шынхота Чы-Ха
Чы-Хэ
Чы-Ну
 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4239348-6 · LCCN: sh89001142 · NKC: ph269152 |
**Брэст-Літо́ўская чыгу́нка** — сетка чыгуначных ліній ў 1939—1951 гадах, якая звязвала БССР з Заходняй Еўропай, Літвой і Украінай і абслугоўвала Баранавіцкую, Брэсцкую, Гродзенскую, Маладзечанскую, Палескую і Пінскую вобласці. Уключала такія чыгуначныя лініі, як Высока-Літоўск — Ковель, Брэст — Жыткавічы, Баранавічы — Слуцк, Брэст — Негарэлае, Гродна — Ліда — Маладзечна, Андрэевічы — Баранавічы, Стасілаў — Баранавічы — Лунінец і іншыя. Агульная даўжыня чыгуначных ліній станам на 1950 год складала 1145 кіламетраў і 600 кіламетраў вузкакалейных ліній. Упраўленне чыгункі размяшчалася ў Баранавічах. Друкаваны орган з 1940 года — газета «Сталинский маршрут». У 1951 годзе аб’яднана з Мінскім аддзяленнем Заходняй чыгункі ў Мінскую чыгунку.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 1996

Літаратура
----------

* Брэст-Літоўская чыгунка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 287. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Брэст-Літоўская чыгунка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — С. 87. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
Шклянка колы з кубікамі лёду
**Безалкагольны напой** — напой, які не ўтрымлівае алкаголю. Безалкагольныя напоі часцяком газуюцца і звычайна спажываюцца халоднымі. Найбольш распаўсюджаныя безалкагольныя напоі — сок, кола, газаваная вада, халодны чай, салодкі чай, зялёны чай, ліманад і пунш. Квас таксама лічыцца безалкагольным напоем, хоць і можа ўтрымоўваць да 1,2% спірту. У Беларусі безалкагольныя напоі выпускае Гомельскі лікёра-гарэлачны завод і інш.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Безалкагольныя напоі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNE: XX4422212 · BNF: 11941354p · GND: 4001216-5 · LCCN: sh97006325 · LNB: 000056195 |
**Руслан Уладзіміравіч Акостка** (нар. 17 мая 1990) — беларускі палітвязень, абвінавачаны і асуджаны пад час пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе.

Храналогія пераследу
--------------------

Руслан Акостка стаў вядомы пасля таго, як 15 лістапада 2020 г. здолеў прайсці амаль праз увесь горад з бел-чырвона-белым сцягам. Такім чынам ён адзначыў акцыю ў памяць пра забітага Рамана Бандарэнку. Быў затрыманы супрацоўнікамі міліцыі і змешчаны ў ізалятар. 30 лістапада 2020 г. была распачата крымінальная справа за супраціў падчас затрымання супрацоўнікам РАУС і нанясенне цялесных пашкоджанняў, якія не панеслі за сабой цяжкіх наступстваў і шкоды здароўю супрацоўніку РАУС. Абвінавачваны віну ў здзяйсненні супраціву супрацоўніку міліцыі з ужываннем гвалту не прызнаў. Суддзя Алеся Серадзенка вынесла прысуд: тры гады пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму і матэрыяльная кампенсацыя ў памеры 2 000 рублёў.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
Батометр Экмана
**Батометр** (грэч. bathos — глыбіня і metron — мера) — гідралагічны прыбор, пробаадборнік для ўзяцця проб вады з розных глыбінь вадаёма, асноўны прыбор для атрымання проб вады ў акіянаграфічных экспедыцыях.

За мяжой часта батометрамі называюць прыборы для вымярэння глыбіні вадаёмаў, пры гэтым прыборы для адбору пробаў вады звычайна называюць бутэлькамі Нансена або бутылямі Ніскіна (у залежнасці ад канструкцыі).

Батометр — спецыяльна прыстасаваная пасудзіна, звычайна цыліндрычнай формы, з клапанамі або кранамі для зачынення пад вадой на зададзенай глыбіні. Асноўнае прызначэнне любога батометра — узяцце пробы на зададзеным гарызонце і далейшая засцярога яе ад змешвання з вадой іншых гарызонтаў пры ўздыме прыбора на паверхню. Узяцце проб вады з адначасовым аўтаматычным запісам тэмпературы праводзіцца з дапамогай батометра-батытэрмографа.

Узяцце пробаў марской вады для правядзення ў лабараторных умовах фізіка-хімічных даследаванняў і вывучэння складу планктону вырабляецца двума асноўнымі спосабамі: шлангавым (звычайна з выкарыстаннем помпаў), што выкарыстоўваюцца параўнальна рэдка, і батаметрычным. Вакуумны захоп выкарыстоўваецца пры адлове бесхрыбтовых пры дапамозе ўсмоктвання з выкарыстаннем ціску вады (батометр Рутнера).

Зноскі
------

1. ↑  У цяперашні час пры акіяналагічных даследаваннях выкарыстоўваюцца цэлыя тэлеметрычныя комплексы, аўтаматычныя буйковыя станцыі, якія дазваляюць фіксаваць адначасова мноства параметраў — тэмпературу, салёнасць і іншыя метэаралагічныя і гідралагічныя параметры.

Літаратура
----------

* Батометр // Ваенная энцыклапедыя : [у 18 т.] / пад рэд. В. Ф. Навіцкага [і інш.]. — СПб. ; [М.] : Тып. т-ва І. В. Сытина, 1911—1915.
* *Дерюгин к. К.*, І. Сцепанюк А. Марская гидрометрия. — Л.: Гидрометиздат, 1974. 392 °C.
* *Маклаков А. Ф.*, Снежинский В. А. Чарноў Б. С. Акіянаграфічны прыборы. — Л.: Гидрометиздат, 1975. 384 °C.
* *Снежинский В. А.*, Практычная акеанаграфія. — Л.: Гидрометиздат, 1954. 672 °C.

Спасылкі
--------

* Батометр у геалагічным слоўніку
* Батометр Малчанава
* Батометр Рутнера
* Батометр на сайце кафедры акіяналогіі(недаступная спасылка) СПГУ
* Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
**Іван Сяргеевіч Пераходу** (20 студзеня 1907, Паўлаград, цяпер Днепрапятроўская вобласць — 19 кастрычніка 1943) — камандзір кулямётнага разліку 1181-га стралковага палка 356-й стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту, сяржант, Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 20 студзеня 1907 года ў сям'і селяніна. Скончыў 6 класаў. Працаваў слесарам. Праходзіў сапраўдную тэрміновую службу ў Чырвонай Арміі ў 1929—1931 гадах.

Быў зноў прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі ў верасні 1941 года. На франтах Вялікай Айчыннай вайны са снежня 1941 года.

26 верасня 1943 года сяржант Пераходу атрымаў задачу — у складзе групы разведчыкаў пераправіцца на супрацьлеглы бераг Дняпра і сабраць неабходныя дадзеныя аб інжынерных умацаваннях і размяшчэнні агнявых сродкаў на меркаваным участку фарсіравання, пры магчымасці замацавацца і прыкрыць агнём пераправу штурмавых груп. У ноч на 27 верасня 1943 года з пяццю байцамі на падручных сродках ён пераадолеў Дняпро ў раёне пасёлка Камарын Брагінскага раёна Гомельскай вобласці. Пасля высадкі дэсантнікі зрабілі разведку і таемна прабраліся да агнявых кропках ворага. Спачатку група блакавала дзот, а затым з боем выбіла праціўніка з траншэі. Гітлераўцы, страціўшы каля трыццаці салдат і афіцэраў, вымушаныя былі адысці.

Раніцай праціўнік распачаў некалькі контратак на пазіцыі групы. У перапынках паміж нападамі пазіцыі разведчыкаў падвяргаліся пастаяннаму мінамётнаму абстрэлу. Чатыры чалавекі са складу групы былі забітыя. Застаўшыся адзін, Перахода кулямётным агнём адбіў некалькі контратак. Усяго дэсантнікі адбілі шэсць варожых нападаў і знішчылі каля 150 гітлераўцаў. Да зыходу дня сяржант Перахода атрымаў па рацыі каманду вяртацца назад і ноччу паспяхова пераправіўся на левы бераг.

19 кастрычніка 1943 года сяржант І. С. Перахода загінуў у адным з баёў на плацдарме на правым беразе Дняпра.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за мужнасць, адвагу і гераізм, праяўленыя ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, сяржанту Пераходу Івану Сяргеевічу пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка».

Памяць
------

* Быў пахаваны ў вёсцы Глушэц, а пазней перапахаваны ў брацкую магілу ў вёсцы Дзяражычы Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  На дату прадстаўлення да прысваення звання Героя Савецкага Саюза.
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Літаратура
----------

Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

* И генерал, и рядовой. Днепропетровск: Промiнь, 1983.

Спасылкі
--------

Іван Сяргеевіч Перахода на сайце «Героі краіны»
**Безануза́ну** (малагас. *Bezanozano*, літаральна "шмат касічак") — этнічная група малагасійцаў. Насяляюць лясны рэгіён Мадагаскара паміж землямі мерына і бецымісарака. Агульная колькасць - 178 тыс. чал.

Безанузану сфарміраваліся як этнічная група ў XVII ст. пад кіраўніцтвам манархаў Ранантуана і Андрыямалазабе. У кан. XVIII ст. былі падначалены Андрыямпуінімерынам і ўвайшлі ў склад Каралеўства Мадагаскар. 

Безанузану размаўляюць на дыялекце малагасійскай мовы, які ў наш час хутка выціскаецца гаворкамі Цэнтральнага Мадагаскара.

Распаўсюджаны традыцыйныя культы і хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  Bezanozano

Спасылкі
--------

* Madagascar. Peoples of the East Coast
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арабейка.
**Іван Сяргеевіч Арабейка** (нар. 26 сакавіка 1942, в. Хмелева, Жабінкаўскі раён, Брэсцкая вобласць) — беларускі паэт.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў хіміка-тэхналагічны факультэт Беларускага політэхнічнага інстытута (1964). Тры гады працаваў на шклозаводзе «Нёман» (г. Бярозаўка). З 1968 у Брэсце — майстар змены на заводах зборнага жалезабетону (1968—1969), газавай апаратуры (1971—1973), выкладчык інжынерна-будаўнічага інстытута (1969—1970), галоўны інжынер спецкамбіната камунальна-бытавога абслугоўвання (1973—1975). З 1975 — старшы эксперт Брэсцкага аддзялення Гандлёва-прамысловай палаты БССР. Член Саюза пісьменнікаў СССР (з 1979).

Дэбютаваў вершам у 1963. Аўтар зборнікаў паэзіі «Услед за сонцам» (1972), «Асенні ранак» (1978).

Ягоная ўнучка Яна Арабейка была арыштаваная 12 лістапада 2020 года ў межах крымінальнай справы па арт. 342 Крымінальнага кодэкса Беларусі разам з 10 іншымі актывістамі студэнцкага руху ў рамках справы студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ. Прызнаная палітычнай зняволенай.

Прызнанне
---------

* Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка (2012) за кнігу вершаў «Сказаць хачу».

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Арабейка Іван // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
* Арабейка Іван // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
**Віктар Андрэевіч Сма́чнеў** (руск.: Виктор Андреевич Смачнев; 2 мая 1939 — 15 лістапада 1996) — акцёр. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1976).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сяле Азёркі (Нікіфараўскі раён, Тамбоўская вобласць Расіі). У 1959 годзе скончыў тэатральную студыю пры Мічурынскім драматычным тэатры (горад Мічурынск, Тамбоўская вобласць) і працаваў у ім у 1960—1966 гадах. З 1967 года — акцёр Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра.

Творчасць
---------

Сярод роляў у Тамбоўскім драматычным тэатры: Ураднік («Улада цемры» Л. Талстога), Каркуноў і Васіль Іванавіч («Сэрца не камень» і «Шалёныя грошы» А. Астроўскага), Андрэй Разметнаў («Паднятая цаліна» М. Шолахава) і інш.

У Гродзенскім абласным драматычным тэатры выканаў ролі: Канягін («Мілы чалавек» К. Крапівы), Салавейчык («Амністыя» М. Матукоўскага), Карандышаў («Беспасажніца» А. Астроўскага), Гаеў («Вішнёвы сад» А. Чэхава), Фарацьеў («Фантазіі Фарацьева» А. Сакаловай) і інш.

Творчасці В. А. Смачнева ўласцівы глыбокае пранікненне ў вобраз, тыпізацыя характараў. Умеў эфектна пачынаць і заканчваць ролю.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Савіцкая А. А.* Смачнеў Віктар Андрэевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 53. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Смачнеў Віктар Андрэевіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Виктор Смачнев // Кино-Театр. РУ  (руск.)
* *Андреева Н. Е.* СМА́ЧНЕВ Виктор Андреевич // Тамбовская энциклопедия  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 131085 |
**Пабоеўскі вялікі камень з ямкамі** — валун у Беларусі, геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Размешчаны за 1,6 км на захад ад в. Мілявічы Мастоўскага раёна Гродзенскай вобласці, ва ўрочышчы Пабоева. Валун парфірападобнага граніту з крышталямі палявога шпату ў выглядзе таблічак і з зернямі ружовага кварцу. Даўжыня валуна складае 2,4 м, шырыня 1,7 м, вышыня 0,8 м, у абводзе 6,3 м, аб'ём 1,9 м3, маса каля 4,9 т. Прынесены ледавіком каля 220—150 тыс. г. назад са Скандынавіі. Формаю нагадвае вялікі прас. На верхняй пляцоўцы захаваліся 12 паўсферычных выемак (глыбіня 0,3—0,5 см, у папярочніку З—5 см), якія высечаны чалавекам 2—2,5 тыс. г. назад. Меў культавае значэнне. Ахоўны статус нададзены ў 1996 годзе.

Літаратура
----------

* Пабоеўскі вялікі камень з ямкамі. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Спірын.
**Іван Уладзіміравіч Спірын** (нар. 21 лютага 1988, г. Магілёў) — беларускі археолаг, гісторык. Спецыяліст па гісторыі фартыфікацыі ХІІ-ХVIII ст. на тэрыторыі Аршанскага і Магілёўскага Падняпроўя. Кандыдат гістарычных навук (2017).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 21 лютага 1988 года ў Магілёве.

Скончыў у 2012 годзе гістарычны факультэт МДУ імя А. А. Куляшова, у 2013 годзе — магістратуру, у 2016 годзе — аспірантуру Інстытута гісторыі НАН Беларусі.

З 2016 года працуе ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі: навуковы супрацоўнік аддзела захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны, старшы навуковы супрацоўнік аддзела археалогіі Сярэдніх вякоў і Новага часу.

У 2017 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Фарміраванне і развіццё сістэмы абарончых збудаванняў Аршанска-Магілёўскага Падняпроўя ў XII—XVIII стст. (па археалагічных звестках)».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: абарончая архітэктура ВКЛ і звязаныя з ёй падзеі ваеннай гісторыі Беларусі.

Бібліяграфія
------------

Удзел у калектыўных працах
* Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў : зборнік артыкулаў. Наваполацк, 2014.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6  Марозаў, 2022

Літаратура
----------

* СПІРЫН Іван Уладзіміравіч // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.
**Бертрам з Міндэна** (ням.: Meister Bertram, Bertram von Minden, каля 1340, Міндэн — 1414/1415, Гамбург) — нямецкі мастак, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў гатычнага жывапісу, які працаваў у стылі інтэрнацыянальнай готыкі.

Жыццё і творчасць
-----------------

Нарадзіўся ў вестфальскім Міндэне альбо ў яго прадмесці, у заможнай сям’і. Верагодна атрымаў мастацкую адукацыю пры двары імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла IV у Празе, а таксама ў Страсбургу і Кёльне. Упершыню згадваецца ў Гамбургу — дзе майстар затым жыў і працаваў — у 1367 як Bertram Pictor. Акрамя жывапісу займаўся таксама драўлянай скульптурай і ілюстраваннем кніг. У 1371 годзе мастак купляе на цяперашняй Кавальскай вуліцы (Schmiedestraße) дом, у непасрэднай блізкасці ад сабораў Св. Марыі і Св. Пятра. У 1383 годзе ён там жа купляе яшчэ адзін будынак. Майстар Бертрам кіраваў вялікай майстэрняй, у якой працавалі жывапісцы і разьбяры па дрэве. Паводле дадзеных гарадскога ведамства, якое займалася справамі цэха мастакоў, у Бертрама былі занятыя два чаляднікі і два вучні. Працавалі па заказах горада, царквы і прыватных асоб — займаліся роспісамі, рэстаўрацыяй у тым ліку скульптур, упрыгожваннем футаралаў для дакументаў, свяцілень і г.д.

Адным з найбольш значных твораў майстра Бертрама з’яўляецца скончаны ў 1383 алтар-складань, створаны для найбуйнейшага ў Гамбургу сабора Святога Пятра і вядомы цяпер як Грабаўскі алтар.

Зноскі
------

1. ↑  Art UK — 2003. Праверана 17 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7257339'></a>
2. ↑  Master Bertram<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847649'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7257339'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Allgemeine Deutsche Biographie |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119963240 · GND: 118510118 · ISNI: 0000 0000 7969 2214, 0000 0003 5909 5772 · LCCN: n84158631 · LNB: 000217409 · NKC: xx0099393 · NTA: 072289139 · SUDOC: 028050088 · VIAF: 20609 · ULAN: 500023793 |

 |