У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліхтэнштэйн (значэнні).

**Ліхтэнштэ́йн** (ням.: Liechtenstein), **Кня́ства Ліхтэнштэ́йн** (ням.: Fürstentum Liechtenstein) — малая краіна ў Еўропе, знаходзіцца паміж Швейцарыяй і Аўстрыяй. Назву краіна атрымала ад празвання сваіх уладароў — дынастыі Ліхтэнштэйнаў (ням.: liechten — растлумачваць; ням.: stein — камень). Сталіца краіны — Вадуц.

Палітычная структура
--------------------

Асноўны артыкул: **Палітыка і дзяржаўны лад Ліхтэнштэйна**
Замак Вадуц
Ліхтэнштэйн — канстытуцыйная манархія. Кіраўнік дзяржавы — Ганс-Адам II, князь фон унд цу Ліхтэнштэйн, герцаг фон Тропаў і Егерндорф, граф Рытберг. Кіраўнік дзяржавы прадстаўляе Ліхтэнштэйн на міжнароднай арэне (хоць Швейцарыя ўзяла адказнасць за вялікую частку дыпламатычных адносін Ліхтэнштэйна). Ён можа накласці вета на законы, прынятыя парламентам і валодае правам памілавання.

Выканаўчая ўлада прыналежыць кааліцыйнаму ўраду, якое ўключае кіраўніка ўрада (прэм’ер-міністра) і 4 дараднікаў (міністраў). Урад і кожны міністр прызначаюцца князем пасля прапановы і зацвярджэння ландтагам.

Заканадаўчы орган — ландтаг, які складаецца з 25 дэпутатаў, абраных народам, усеагульным, роўным, таемным і прамым галасаваннем па сістэме прапарцыйнага прадстаўніцтва (15 дэпутатаў ад Оберланда і 10 дэпутатаў ад Унтэрланда) тэрмінам на 4 гады. Члены Урада і судоў адначасова не могуць быць членамі Ландтага.

Гісторыя
--------

Асноўны артыкул: **Гісторыя Ліхтэнштэйна**
Ханс Адам I фон Ліхтэнштэйн
Археалагічныя знаходкі на гары замка Гутэнберг, а таксама на гары Эшнер пацвярджаюць, што сённяшняя тэрыторыя Ліхтэнштэйна была заселеная з эпохі неаліту (5-е тысячагоддзе да н.э.). На гары Гутэнберг таксама выяўленыя фігуры з бронзы. З-за частай затапляльнасці і багністасці даліны ракі Рэйн, тэрыторыя рассялення людзей была размешчаная вышэй даліны. З 8 ст. да н.э. была заселена тэрыторыя Рэтэрн. На ўсёй тэрыторыі Ліхтэнштэйна фіксуецца ўплыў кельцкіх плямёнаў, якія прыйшлі з заходніх раёнаў.

На мяжы нашай эры тэрыторыя сучаснага Ліхтэнштэйна ўваходзіла ў рымскую правінцыю Рэцыя (згадваецца з 15 г. да н.э.). У XIV ст. тут вядомыя феадальнае ўладанне Шэленберг і графства Вадуц у складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі. Паводле Вестфальскага дагавору (1648) гэтыя ўладанні трапілі пад пратэктарат аўстрыйскіх Габсбургаў. У 1699 г. Шэленберг і ў 1712 г. Вадуц былі прададзены аднаму з набліжаных аўстрыйскага імператара — князю Іагану-Адаму Ліхтэнштэйнскаму. У 1719 г. гэтыя феадальныя землі былі аб’яднаны ў адзінае Княства Ліхтэнштэйн — гэты год лічыцца датай стварэння дзяржавы. У 1806 годзе Княства ў якасці суверэннай дзяржавы ўвайшло ў Рэйнскі саюз. У 1923 г. Ліхтэнштэйн заключыў дагавор пра мытны, валютны і паштовы саюз са Швейцарыяй.

Геаграфія
---------

Асноўны артыкул: **Геаграфія Ліхтэнштэйна**
Карта краіны
Княства знаходзіцца ў адгор’ях Альпаў, самая высокая кропка — гара Граўшпіц (2 599 м). Па заходняй частцы краіны працякае адна з найбуйнейшых рэк Заходняй Еўропы — Рэйн. Клімат умераны, ападкаў 700-1 200 мм у год. Каля чвэрці тэрыторыі пакрыта лясамі (елка, бук, дуб); ў гарах — субальпійскія і альпійскія лугі.

Эканоміка
---------

Асноўны артыкул: **Эканоміка Ліхтэнштэйна**
Ліхтэнштэйн — індустрыяльная краіна з развітым сектарам фінансавых паслуг і высокім узроўнем жыцця.

ВУП Ліхтэнштэйна ў 2007 годзе склаў 4,16 млрд дал ВУП на душу насельніцтва 118 тыс. дол. ЗША (1-е месца ў свеце).

Галоўная галіна эканомікі абрабляюцца прамысловасць: металаапрацоўка, дакладнае прыборабудаванне, оптыка, вытворчасць вакуумнай тэхнікі, электронных сістэм, мікрапрацэсараў. Аснову прамысловасці складае дакладнае машына-і прыборабудаванне. Буйнымі фірмамі з’яўляюцца Хілці АГ (крапежнае, малагабарытныя будаўнічае абсталяванне з аўтаномнай харчаваннем) і Бальцерс АГ (сверхглубоковакуумная тэхніка для аптычнай, мікраэлектроннай і мікрапрацэсарнай прамысловасці). Прамысловасць амаль цалкам арыентавана на экспарт. Значнае месца займаюць харчасмакавы (у прыватнасці, вытворчасць кансерваў і він), тэкстыльная, керамічная і фармацэўтычная прамысловасць. Развіты транспарт (гл. Ліхтэнштэйнскі аўтобус).

З развіццём прамысловасці і ростам прадпрымальніцкай дзейнасці працоўныя рэсурсы самага Ліхтэнштэйна перасталі задавальняць попыт на працоўную сілу. У розных сферах эканомікі занятыя прыкладна 32,4 тыс. чалавек, пры гэтым больш за трэць з іх (12,9 тыс. чалавек) штодня прыязджае на працу з Аўстрыі, Швейцарыі і Германіі. У прамысловым сектары занята 43 % працуючых, у сферы паслуг 55 %, у сельскай гаспадарцы менш за 2 %.

Значным крыніцай даходаў насельніцтва і казны з’яўляецца замежны турызм, а таксама выпуск паштовых марак.

### Сельская гаспадарка

Сельская гаспадарка спецыялізуецца пераважна на пашавай жывёлагадоўлі мяса-малочнага профілю (75 % сельскагаспадарчай прадукцыі). Вырошчваюць збожжавыя культуры, бульбу і гародніну. Традыцыйна развіта вінаробства. Перадгор’і і ніжнія схілы гор занятыя садамі і вінаграднікамі. З мясцовых гатункаў вінаграду вырабляюць віно.

### Знешні гандаль

Экспарт у 2008 годзе 2,47 млрд долараў. У структуры экспарту пераважаюць дакладныя прыборы, электроніка, паштовыя маркі, кераміка. Экспарт накіроўваецца ў асноўным у краіны ЕС і Швейцарыю.

Імпарт у 2008 годзе — 0,92 млрд долараў. У структуры імпарту фігуруюць машыннае абсталяванне, металічныя вырабы, тэкстыль, прадукты харчавання, аўтамабілі. Асноўныя партнёры па імпарце краіны ЕС і Швейцарыя.

### Банкаўская сістэма

Краіна мае эфектыўнай банкаўскай сістэмай (агульная балансавы сума каля 32,5 млрд швейцарскіх франкаў). Найбуйнейшыя банкі Нацыянальны банк, Ліхтенштэйнер Глобал Траст, Фервальтунгс-унд Прыватбанк (з 2005 года мае прадстаўніцтва ў Маскве). Дзякуючы нізкім падатках на размяшчае капітал і прыбытак, а таксама строга ахоўваецца банкаўскай таямніцы Ліхтэнштэйн захоўвае за сабой становішча буйнога фінансавага цэнтра.

Банкі Ліхтэнштэйна трапілі пад крытыку пасля таго, як у лютым 2008 года ў распараджэнне пракуратуры Германіі патрапіў дыск з дадзенымі некалькіх соцень грамадзян ФРГ, якія падазраюцца ва ўхіленні ад падаткаў шляхам пераводу грошай на рахункі розных фондаў у Ліхтэнштэйне.

Разам з Манака і Андорай княства Ліхтэнштэйн ўваходзіць у чорны спіс падатковых сховішчаў дзяржаў, дзе рэзідэнты іншых краін сыходзяць ад падаткаабкладання.

### Знешнеэканамічныя сувязі

Больш за 73,7 тысячы міжнародных канцэрнаў і замежных кампаній зарэгістраваныя на тэрыторыі Ліхтэнштайну з-за нізкага ўзроўню падаткаабкладання, нескладаных правілаў рэгістрацыі і ў мэтах захавання фінансавай таямніцы. Бюджэт дзяржавы складаецца галоўным чынам з падаткаў, у тым ліку ад гэтых кампаній (каля 30 %), даходаў ад выпуску паштовых марак (10 %) і замежнага турызму.

Насельніцтва і рэлігія
----------------------

Асноўны артыкул: **Туркі ў Ліхтэнштэйне**
Асноўны артыкул: **Каталіцызм у Ліхтэнштэйне**
Насельніцтва Ліхтэнштэйна на 31 снежня 2008 года складала 35 360 чалавек, сярэдняя шчыльнасць насельніцтва каля 220 чалавек на км².

Нараджальнасць — 9,75 нованароджаных на 1000 чалавек (2009). Смяротнасць — 7,39 на 1000 чалавек (узровень дзіцячай смяротнасці — 4,25 на 1000).

Іміграцыя — 4,66 на 1000.

Гадавы прырост насельніцтва — 0,7 % (2009).

Сярэдняя працягласць жыцця: мужчын — 76,6 гадоў, жанчын — 83,5 года (2009).

Большая частка жыхароў — ліхтэнштэйнцы (алеманы), 65,6 % па перапісу 2000 года, астатнія — італьянцы, швейцарцы і аўстрыйцы.

Афіцыйны мова нямецкая, у побыце — алеманскі дыялект нямецкай мовы.

Большасць вернікаў (76 %) вызнае каталіцтва, пратэстантаў — каля 7 % насельніцтва.

5 найбуйнейшых населеных пунктаў (2008):

* Шан — 5 765;
* Вадуц — 5 088;
* Трызен— 4 688;
* Бальцэрс — 4 467;
* Эшэн — 4 183.

Гл. таксама
-----------

* 1FLTV
* Аўстрыйская пошта ў Ліхтэнштэйне

Зноскі
------

1. ↑  Liechtenstein **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  World Gazetteer. Архівавана з першакрыніцы 26 мая 2013. Праверана 22 мая 2011. (англ.) (ням.) (фр.) (ісп.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны · Швейцарскі гістарычны (online) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4575472 · BNF: 12670625x · GND: 4035665-6 · ISNI: 0000000121617972 · LCCN: n80158592 · NDL: 00569458 · NKC: ge129818 · NLG: 7822 · SUDOC: 027484971 · VIAF: 133694435 |

 |

| ⛭Ліхтэнштэйн паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Ліхтэнштэйн»**
 |

| ⛭Краіны Еўропы |
| --- |
| Незалежныя краіны | 
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія¹
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* ✰ Славакія
* Славенія
* Турцыя¹
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія

 |  |
| Залежныя тэрыторыі | 
* Аландскія астравы (Фінляндыя)
* Гернсі (Вялікабрытанія)
* Гібралтар (Вялікабрытанія)
* Джэрсі (Вялікабрытанія)
* Востраў Мэн (Вялікабрытанія)
* Сардзінія (Італія)
* Сіцылія (Італія)
* Фарэрскія астравы (Данія)
* Шпіцберген (Нарвегія)
* Ян-Маен (Нарвегія)

 |
| Непрызнаныяі часткова прызнаныя дзяржавы і ўтварэнні | 
* Косава
* Прыднястроўе
* Паўночны Кіпр¹

 |
| **¹ Часткова ў Азіі** |

| Нейтральныя дзяржавы |
| --- |
| 
* Аландскія астравы
* Аўстрыя
* Ватыкан
* Ірландыя
* Коста-Рыка
* Ліхтэнштэйн
* Мальта
* Панама
* Сан-Марына
* Туркменістан
* Фінляндыя
* Швейцарыя
* Швецыя

 |

| ⛭Дзяржавы Рэйнскага саюза (1806—1813) |
| --- |
| Дзяржавы, чый статусбыў павышаны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Каралеўствы | 
* Баварыя
* Вюртэмберг
* Саксонія

 |
| Вялікія герцагствы | 
* Бадэн
* Гесэн

 |
| Герцагствы | 
* Насау

 |

 | Map of the Confederation of the Rhine |
| Створаныя дзяржавы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Каралеўствы | 
* Вестфалія

 |
| Вялікія герцагствы | 
* Берг
* Вюрцбург
* Франкфурт1

 |
| Княствы | 
* Ашафенбург2
* Леен
* Рэгенсбург2

 |

 |
| Колішніядзяржавы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Эрнесцінскія герцагствы | 
* Саксен-Кобург
* Гота-Альтэнбург
* Гільдбурггаўзен
* Майнінген
* Веймар3
* Айзенах3
* Веймар-Айзенах4

 |
| Іншыя герцагствы | 
* Ангальт (Бернбург
* Дэсау
* Кетэн)
* Арэнберг
* Мекленбург-Шверын
* Мекленбург-Стрэліц
* Ольдэнбург

 |
| Княствы | 
* Гогенцолерн
	+ Гехінген
	+ Зігмарынген
* Ізенбург
* Ліхтэнштэйн
* Ліпэ-Дэтмальд
* Рэйс
	+ Эберсдорф
	+ Грайц
	+ Лобенштайн
	+ Гера
* Зальм5
* Шаўмбург-Ліпэ
* Шварцбург
	+ Рудальштат
	+ Зондэрсгаўзен
* Вальдэк

 |

 |
| 
* 1 з 1810 г.
* 2 да 1810 г.
* 3 да 1809 г.
* 4 з 1809 г.
* 5 да 1811 г.

 |

| ⛭Германскі саюз |
| --- |
| Імперыя і каралеўствы | 
* Аўстрыя
* Прусія
* Баварыя
* Саксонія
* Вюртэмберг
* Гановер

 | Германскі саюзГерманскі саюз |
| Вялікія герцагствы | 
* Бадэн
* Гесэн-Дармштат
* Гесен-Касель
* Люксембург
* Мекленбург-Шверын
* Мекленбург-Стрэліц
* Ольдэнбург
* Саксен-Веймар-Айзенах

 |
| Герцагствы | 
* Анхальт-Бернбург
* Анхальт-Дэсау
* Анхальт-Кётэн
* Браўншвейг
* Гольштэйн
* Лімбург
* Насау
* Саксен-Альтэнбург
* Саксен-Кобург-Гота
* Саксен-Лаўэнбург
* Саксен-Мейнінген

 |
| Княствы | 
* Гесен-Гомбург
* Гогенцолерн-Зігмарынген
* Гогенцолерн-Хехінген
* Ліхтэнштэйн
* Ліпэ-Дэтмольд
* Ройс-Гера
* Ройс-Грэйц
* Шаўмбург-Ліпэ
* Шварцбург-Зондэрсхаўзен
* Шварцбург-Рудальштат
* Вальдэк

 |
| Вольныя гарады | 
* Брэмен
* Гамбург
* Любек
* Франкфурт

 |