**Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай** (сербск.: Војска Републике Српске (ВРС), Vojska Republike Srpske (VRS), таксама называюць **Армія баснійскіх сербаў**, **Войска Рэспублікі Сербскай**) — узброеныя фармаванні Рэспублікі Сербскай, якая цяпер з'яўляецца энтытэтам  (руск.) (бел. у складзе Босніі і Герцагавіны. Існавалі ў перыяд з 1992 па 2006 год. Прымалі актыўны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Югаславіі.
З 2003 года ўзброеныя сілы Рэспублікі Сербскай пачалі ўваходзіць у склад узброеных сіл Босніі і Герцагавіны  (руск.) (бел.. У 2005 годзе часткі рэфармаванай арміі Босніі і Герцагавіны, якія складаліся з баснійскіх, харвацкіх і сербскіх?! падраздзяленняў, былі скіраваны у складзе кааліцыйных сіл у Ірак. 6 чэрвеня 2006 года ўзброеныя сілы Рэспублікі Сербскай канчаткова перасталі існаваць, увайшоўшы ў склад арміі Босніі і Герцагавіны.

Гісторыя
--------

### Перадгісторыя

Этнічная карта Босніі і Герцагавіны паводле перапісу насельніцтва 1991 года.
Боснія і Герцагавіна гістарычна была шматнацыянальнай дзяржавай. Паводле дадзеных перапісу 1991 года, 43,7 адсотка насельніцтва былі баснійскімі мусульманамі, 31,4 адсотка — сербамі, 17,3 адсотка — харватамі і 5,5 адсотка вызначалі сябе як югаславы. Большасць югаславаў былі сербамі, або дзецьмі ад змяшаных шлюбаў. У 1991 годзе 27 % шлюбаў былі змяшанымі.

У выніку першых шматпартыйных выбараў, што адбыліся ў лістападзе 1990 года, перамаглі тры найбуйнейшыя нацыяналістычныя партыі Партыя дэмакратычнага дзеяння  (руск.) (бел. Сербская дэмакратычная партыя  (руск.) (бел. і Харвацкая дэмакратычная садружнасць.

Бакі падзялілі ўладу па этнічнай лініі так, што кіраўніком рэспублікі стаў басніец-мусульманін Алія Ізетбегавіч, старшынём парламента — серб Мамчыла Краішнік, а прэм'ер-міністрам — харват Юрэ Пеліван.
15 кастрычніка 1991 года парламент Сацыялістычнай рэспублікі Босніі і Герцагавіны ў Сараеве прыняў «Мемарандум пра суверэнітэт Босніі і Герцагавіны» простай большасцю галасоў. Мемарандум сустрэў гарачыя пярэчанні сербскіх членаў баснійскага парламента, якія сцвярджалі, што пытанні, што тычацца паправак у канстытуцыю, павінны быць падтрыманы 2/3 членамі парламента. Нягледзячы на гэта, «Мемарандум» быў зацверджаны, што прывяло да байкоту парламента з боку баснійскіх сербаў. Падчас байкоту было прынята заканадаўства рэспублікі. 25 студзеня 1992 года падчас сесіі баснійскага парламента ён заклікаў да рэферэндуму па пытанні незалежнасці, прызначыўшы яго на 29 лютага і 1 сакавіка.

29 лютага — 1 сакавіка 1992 года ў Босніі і Герцагавіне прайшоў рэферэндум пра дзяржаўную незалежнасць. Яўка на рэферэндуме склала 63, 4 %. 99, 7 % выбарцаў прагаласавалі за незалежнасць. Незалежнасць рэспублікі была пацверджана 5 сакавіка 1992 года парламентам. Аднак сербы, якія складалі траціну насельніцтвы БІГ, байкатавалі гэты рэферэндум і заявілі пра непадпарадкаванне новаму нацыянальнаму ўраду БіГ, пачаўшы з 10 красавіка фармаваць уласныя органы ўлады з цэнтрам у горадзе Баня-Лука. Нацыянальны рух сербаў узначаліла Сербская дэмакратычная партыя Радавана Караджыча.

### Фармаванне арміі

Г-4 СОКО Галеб. Югаслаўская армія пакінула баснійскім сербам і баявыя самалёты.
Падчас фармавання арміі баснійскім сербам значную дапамогу зрабіла югаслаўскае палітычнае і ваеннае кіраўніцтва. Член Прэзідыума СФРЮ ад Сербіі Барысаў Ёвіч у сваім дзённіку ад 4 снежня 1991 года пакінуў запіс з нагоды дапамогі баснійскім сербам:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Калі Боснія і Герцагавіна будзе прызнана на міжнародным роўні, ЮНА будзе абвешчана на яе тэрыторыі замежнай арміі і будзе змушана выйсці ў кароткія тэрміны. У гэтай сітуацыі сербскае насельніцтва апынецца безабаронным… Слаба (Слабадан Мілошавіч) думае, што мы павінны адклікаць усіх грамадзян Сербіі і Чарнагорыі, які праходзілі службу ў ЮНА на тэрыторыі БіГ, а ўсіх баснійцаў з ЮНА за межамі рэспублікі перадыслакаваць у Боснію. Тады ў кіраўніцтва баснійскіх сербаў з'явіцца магчымасць узяць пад сваю каманду сербскую частку ЮНА ў Босніі. | "|

У канцы 1991 года ў становішчы падвышанай сакрэтнасці пачынаецца перавод у Боснію і Герцагавіну тых сербаў-афіцэраў, якія там нарадзіліся. 25 снежня такі сакрэтны загад падпісвае і федэральны міністр абароны Велька Кадзіевіч  (руск.) (бел.. Барысаў Ёвіч пісаў: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Толькі мы з Мілошавічам абмяркоўвалі гэта. Больш нікому не казалі. Мы аддалі ўказанне Генштабу перакінуць усіх, хто родам з Босніі, у Боснію, а тых, што родам з Сербіі і Чарнагорыі — у Сербію і Чарнагорыю… Да часу прызнанні незалежнасці, у Босніі знаходзілася 90 000 вайскоўцаў ЮНА, з якіх, я думаю, 85% былі баснійскімі сербамі. | "|

3 студзеня 1992 года Югаслаўская народная армія была рэарганізавана. Яе падраздзяленні на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны былі аформлены ў 2-ю Ваенную вобласць са штабам у Сараеве пад камандаваннем генерал-палкоўніка Мілуціна Куканяца. Частка тэрыторыі Герцагавіны ўвайшла ў зону адказнасці 4-й ВВ, пад камандаваннем генерал-палкоўніка Паўле Стругара. Разам з навучэнцамі і выкладнікамі шматлікіх вайсковых школ, размешчаных у БіГ, колькасць ЮНА на тэрыторыі рэспублікі складала да 110 000 чалавек. На ўзбраенні было каля 500 танкаў, БТР і БМП, каля 550 адзінак палявой артылерыі калібру 100 мм і вышэй, 48 рэактыўных сістэм залпавага агню і 350 мінамётаў калібрам 120 мм. ВПС мелі ў Босніі 120 знішчальнікаў і знішчальнікаў-бамбардзіроўшчыкаў, 40 лёгкіх верталётаў і 30 транспартных.

Апроч падраздзяленняў ЮНА баснійскія сербы абапіраліся на атрады Тэрытарыяльнай абароны, якія функцыянеры Сербскай дэмакратычнай партыі ўзялі пад кантроль увосень 1991 года, стварыўшы крызісныя штабы. Такім чынам, вясной 1992 года ў Босніі існавала дзве Тэрытарыяльнай Абароны: адна, сербская — у абшчынах, дзе сербы складалі большасць, іншая была падкантрольная мусульмана-харвацкаму ўраду. Да сярэдзіны красавіка 1992 года, колькасць Тэрытарыяльнай абароны баснійскіх сербаў і добраахвотніцкіх падраздзяленняў складала каля 60 000 чалавек. Склад атрадаў ТА вар'іраваўся ад 300 ваяроў у Босанска-Крупе, да 4 200 у аб'яднаных сілах злучын Сокалац і Олава. Кожнае падраздзяленне знаходзілася ў падначаленні крызіснага штаба, якое ўзначальваў старшыня мясцовай арганізацыі СДП.

Радаван Караджыч пазней так успамінаў пра час, калі фармавалася Армія РС:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Першыя 45 дзён, калі ў нас не было ні арміі, ні аб'яднанага камандавання арміі і паліцыі, мы перажывалі хаос. Усё ненавідзелі ўсіх, усё ваявалі супраць усіх. Гэта быў працяг Другой Сусветнай вайны, людзі ўспаміналі, што з імі зрабіла тая ці іншая сям'я, і яны баяліся, што гэта паўторыцца і казалі: давайце заб'ём іх перш, чым яны заб'юць нас. Людзі не забывалі, хто забіваў іх бацькаў, дзядоў, маці. Усё асцерагаліся помсты і пачыналі першымі. | "|

Генерал Ратка Младзіч.
5 сакавіка 1992 года Боснія і Герцагавіна абвясціла незалежнасць. Прызнаць яе адмовіліся баснійскія сербы. На тэрыторыі рэспублікі пачаліся сутыкненні, якія перараслі ў баявыя дзеянні. На тэрыторыю Босніі былі ўведзены харвацкія войскі, якія атакавалі падраздзяленні югаслаўскай арміі і атрады баснійскіх сербаў. Лідар баснійскіх мусульманаў Алія Ізетбегавіч аддаў загад пра ўсеагульны напад на жаўнерні ЮНА. 27 красавіка Прэзідыум БіГ, сабраўшыся ў няпоўным складзе, запатрабаваў ад югаслаўскай арміі скласці зброю і пакінуць тэрыторыю рэспублікі. 2 мая 1992 года мусульманскія сілы абсадзілі жаўнерні ЮНА ў Сараеве і распачалі шэраг нападаў на патрулі і ваенныя аб'екты. У маі 1992 года на фоне баёў у Босніі і Герцагавіне Югаслаўская Народная Армія пачала пакідаць рэспубліку. Да таго часу ў ёй заставаліся практычна толькі сербы і чарнагорцы. Тыя з іх, хто былі выхадцамі БіГ, засталіся ў рэспубліцы, уступіўшы ў стваранае Войска Рэспублікі Сербскай. ЮНА пакінула ім і цяжкае ўзбраенне.

Кіраўніцтвам Югаславіі было прынята рашэнне пра падтрымку баснійскіх сербаў і дапамогі ў фармаванні арміі. Падчас вываду частак ЮНА, афіцэры і салдаты родам з Босніі і Герцагавіны засталіся на радзіме і перайшлі на службу ва УС РС. Таксама новай арміі было пакінута цяжкае ўзбраенне, танкі, авіяцыя і інш. 12 мая Скупшчына баснійскіх сербаў пастанавіла стварыць узброеныя сілы. На чале арміі быў прызначаны генерал Ратка Младзіч, які да гэтага ўзначальваў 9-ы Кнінскі корпус ЮНА, які прымаў актыўны ўдзел у баях у Сербскай Краіне. У маі 1992 года былі сфармаваны пяць карпусоў і Галоўны Штаб, начальнікам якога стаў генерал Манойла Мілаванавіч  (руск.) (бел.. Галоўным чынам падраздзяленні ЮНА, якія ўліліся ў склад УС РС, мелі досвед баявых дзеянняў у Харватыі. Галоўны штаб Арміі, што фармаваўся на глебе штаба 2-й Вайсковай вобласці, быў укамплектаваны дасведчанымі афіцэрамі.

### Армія РС у гады вайны

У 1992 годзе, пасля вываду югаслаўскай арміі з БіГ, асноўнай мэтай арміі баснійскіх сербаў было ўзяцце пад кантроль тэрыторый з большасцю сербскага насельніцтва і тых раёнаў, на якія прэтэндавала Рэспубліка Сербская. Ужо ўвесну 1992 года пачаліся баі ў Сараеве, перарослыя ў працяглую аблогу горада. УС РС і добраахвотніцкія атрады, што ўмацаваліся ў населеных сербамі прыгарадах, абложвалі сталіцу БіГ аж да Дэйтанскіх пагадненняў. Аблога Сараева вельмі адмоўна адбілася на іміджы баснійскіх сербаў і іх арміі. У Заходняй Босніі сербы ўзялі пад кантроль Прыедар, Босанска-Крупе, Санскі-Мост і Ключ. У Пасавіне ім супрацьстаялі як фармаванні мусульманаў, так і падраздзяленні баснійскіх харватаў і рэгулярнай арміі Харватыі. Яны змаглі пераразаць так званы «Калідор жыцця» — вузкую палосу тэрыторыі ў раёне Брчко, які злучаў Сербскую Краіну і заходнія раёны РС з яе ўсходнімі раёнамі і Саюзнай Рэспублікай Югаславіяй. У выніку працяглай аперацыі пад назвай «Калідор-92» былі разгромлены буйныя харвацкія сілы, а сам «Калідор» быў пад сербскім кантролем на працягу ўсёй вайны. Іншай буйнай перамогай сербаў стала аперацыя «Врбас-92  (руск.) (бел.», падчас якой УС РС змаглі заняць Яйцэ і яго наваколлі, а таксама дзве важныя ГЭС на рацэ Врбас. Ва Усходняй Босніі і Падрынне УС РС выбілі мусульманаў з Біеліны, Зворніка, Вышаграда, Фочы і іншых гарадоў. Аднак сербы не змаглі замацавацца ў Срэбраніцы, у якой утварыўся мусульманскі анклаў. Ва Усходняй Герцагавіне ўлетку 1992 года баснійскія харваты і армія Харватыі правялі буйнае наступленне, у выніку якога сілы сербаў былі адкінуты ад Мостара. У снежні 1992 года з-за ўзрослай актыўнасці мусульман у анклавах у Падрынні ў складзе УС РС быў утвораны Дрынскі корпус.

Камплект рыштунку ваяра УС РС.
У пачатку 1993 года ВРС адбівалі спробы мусульман і харватаў пераразаць «Калідор». У маі і ліпені сербы распачалі некалькі аперацый па яго пашырэнні, здолеўшы пасунуць часткі праціўніка. Зімой — вясной сербы адлюстроўвалі атакі мусульман са Срэбраніцы, якія падчас сваіх рэйдаў знішчылі некалькі сербскіх сёл. Потым УС РС, карыстаючыся падтрымкай югаслаўскай арміі, перайшлі ў наступленне, прычыніўшы значную шкоду сілам мусульман. У сітуацыю ўмяшалася ААН, абвясціўшы горад зонай бяспекі. Таксама ўвесну сербы правялі наступ у раёне Вышаграда, узяўшы пад кантроль значную па памерах тэрыторыю. У ліпені 1993 года УС РС разгарнулі аперацыю «Лукавац-93», у выніку якой было занята Трнова і шэраг іншых населеных пунктаў, а Сараева апынулася ў поўным акружэнні. У заходняй Босніі сербы падтрымалі Фікрэта Абдзіча, які выйшаў з падначалення ўраду ў Сараеве. Яго сілы, абапіраючыся на дапамогу з боку армій Сербскай Краіны і Рэспублікі Сербскай, пачалі баявыя дзеянні супраць 5-га корпуса АРБіГ.

Генерал Ратка Младзіч падчас перамоў у аэрапорце Сараева, чэрвень 1993.
Амерыканскі публіцыст Арнольд Шэрман пісаў у 1993 годзе:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мужчыны дзеляць час паміж звычайнай працай і салдацкім рамяством. У выпадку патрэбы яны імгненна з'яўляюцца са зброяй там, дзе паўстала небяспека. Яны ведаюць, хто можа вяртацца дахаты, а хто застанецца на баявых пазіцыях, калі ўціхне першая трывога. У мірным жыцці яны звычайныя суседзі і сябры, на вайне — таварышы па зброі. Гэта армія грамадзян, якія не маюць патрэбы ў ін'екцыях патрыятызму. Яны ў даслоўным сэнсе вядуць змаганне за свае дамы, за сваю маёмасць, за свае сем'і, за сваё жыццё. | "|

Улетку 1993 года Галоўны штаб УС РС распрацаваў серыю наступальных аперацый пад агульнай назвай «Дрына-93», якія планаваліся ў раёне Азена і Тузлы, а таксама Біхачскай кішэні. Сербскае наступленне пачаўся ў лістападзе 1993 года і скончыўся пад канец лютага 1994 года, дасягнуўшы частковых поспехаў. Тады ж пад ціскам з боку ААН і НАТО УС РС адвялі цяжкае ўзбраенне ад Сараева. Пад канец сакавіка сербы пачалі буйнае наступленне на мусульманскі анклаў у Гораждзе. Спачатку яно развівалася паспяхова, але потым у яго ход умяшаліся сілы НАТО, наносячы бомбавыя ўдары па пазіцыях УС РС. Пад ціскам Паўночнаатлантычнага альянсу сербы былі змушаны спыніць аперацыю, пагадзіўшыся на размяшчэнне ў анклаве міратворцаў ААН. 1994 год для арміі баснійскіх сербаў адзначыўся таксама абарончымі баямі па ўсёй лініі фронту, падзеннем Купрэса і зацятымі бітвамі ў Біхачскай кішэні. З вясны 1994 года аднавіліся баявыя дзеянні паміж баснійскімі сербамі і харватамі, якія аднавілі саюзніцкія адносіны з мусульманамі.

У 1995 годзе буйныя ваенныя аперацыі ў БіГ пачаліся вясной. Сербы змаглі адбіць наступленне мусульман на Влашычы, Маевіцэ і ў раёне Калінавіка, зрабіўшы серыю контрудараў. Улетку 1995 года ВУС РС таксама ўтрымалі пазіцыі вакол Сараева, наносячы цяжкія страты 1-му корпусу мусульманскай арміі. У ліпені сербы занялі Срэбраніцу і Жэпу. Паводле дадзеных Гаагскага трыбунала, гэта суправаджалася масавай расправай з мусульманскімі ваеннапалоннымі. Дадзеная аперацыя і падзеі за ёй нанеслі велізарную шкоду іміджу УС РС. Таксама ў ліпені сербы распачалі буйны наступ на Біхач. Аднак баснійскія харваты і падраздзяленні рэгулярнай Арміі Харватыі ў сваю чаргу пачалі атакі на Гламач і Босанска-Грахава. Калі гэтыя два гарады палі, УС РС былі змушаны згарнуць аперацыю пад Біхачам. У жніўні — кастрычніку 1995 года сербы перайшлі да абароны па ўсёй лініі фронту. У выніку супольнага мусульманска-харвацкага наступлення і масавых авіянападаў з боку авіяцыі НАТО Рэспубліка Сербская пазбавілася значных тэрыторый у Заходняй Босніі, раёне Азена і г.д. Пад канец кастрычніка баі ў Босніі і Герцагавіне спыніліся.

### У паваенны час

Пасля сканчэння вайны ў БіГ у Арміі Рэспублікі Сербскай пачаліся паступовыя рэформы. З прыкладна 180 000 салдатаў і афіцэраў за некалькі гадоў колькасць асабовага склада скарацілася да 20 000 чалавек. Паралельна ішоў працэс змены структуры, з шасці карпусоў засталіся чатыры, а потым тры. Галоўны штаб быў пераназваны ў Генеральны штаб і перасунуты ў Біеліну. У пачатку 2000-х гг. колькасць Арміі РС складала 10 000, а пасля скасавання тэрміновай службы зменшылася да 7 000 ваяроў. Перад улучэннем у БіГ яна налічвала 3 981 салдата і афіцэра.

Нават пасля рэформаў і скарачэнняў Армія Рэспублікі Сербскай мела значныя запасы ўзбраення. У 1999 годзе былі 73 танкі М-84 і 204 Т-55. З іншай бранятэхнікі былі 118 БМП М-80, 84 БТР М-60, 5 ПТ-76, 19 БТР-50, 23 БОВ-ВП. Артылерыя налічвала 1522 адзінкі, у тым ліку: 95 ракетных установак і РСЗА, 720 самаходных, палявых і супрацьтанкавых гармат, 561 безадкатная гармата і 146 мінамётаў. У ВПС былі 22 самалёты і 7 баявых верталётаў. Пры гэтым паводле Дэйтанскіх пагадненняў УС РС мелі права толькі на 137 танкаў, 113 БТР і БМП і 500 артылерыйскіх гармат.

Прысяга навабранцаў, 2001 год.
У жніўні 2005 года Скупшчына РС пагадзілася прыняць план фармавання адзіных узброеных сіл і міністэрства абароны ў Босніі і Герцагавіне ў рамках шырокай абароннай рэформы краіны. У лістападзе 2005 года Скупшчына РС таксама прыняла план рэфармавання паліцыі БіГ, які прапанаваны Еўрасаюзам і агадваў стварэнні адзіных шматэтнічных праваахоўных органаў. А ў снежні 2005 года ў Сараеве пад эгідай міжнароднай адміністрацыі БіГ пачаліся трохбаковыя перамовы пра змену канстытуцыі краіны шляхам узмацнення ролі і паўнамоцтваў адзіных міжэтнічных уладных структур, г.зн. пра скасаванне Дэйтанскіх пагадненняў. Прэзідэнт РС Драган Чавыч, каментуючы рашэнне пра скасаванне міністэрства абароны РС, адзначыў, што яно было «хваравітым, але ўсё ж унёскам у будучыню». Ён таксама падкрэсліў, што баснійскія сербы зацікаўлены ва ўступе БіГ у НАТО, паколькі гэта адказвае «інтарэсам агульнай сітуацыі з бяспекай у краіне».

Пасля ўлучэння Арміі РС ва Узброеныя сілы Босніі і Герцагавіны склады з узбраеннем былі перададзены пад супольны кантроль баснійскіх вайскоўцаў і міратворцаў. Частка ваеннай тэхнікі была знішчана як «лішак узбраення», а частка была перададзена шэрагу прыватных фірмаў, якія потым прадалі яго ў іншыя краіны, у прыватнасці ў Грузію. Частка зброі з арсеналаў УС РС апынулася ў руках сірыйскай апазіцыі.

#### Вінавачанні ў ваенных злачынствах

Шэраг эпізодаў ваенных дзеянняў, такія як аблога Сараева і разня ў Срэбраніцы моцна нашкодзілі іміджу УС РС. Пасля вайны Гаагскі трыбунал звінаваціў шэраг вышэйшых чыноў УС РС у ваенных злачынствах. Некаторыя з іх былі арыштаваны ў Босніі, іншыя ў Сербіі і іншых краінах. Радаван Караджыч і Ратка Младзіч у наш час знаходзяцца ў Гаазе, над імі ідзе суд. Таксама былі асуджаны генералы Галіч і Мілошавіч за аблогу Сараева, Талімір, Крстыч і Беара за забойствы ў Срэбраніцы. Шэраг вайскоўцаў і паліцэйскіх афіцэраў былі асуджаны за масавае высяленне несербскага насельніцтва ў Заходняй Босніі і стварэнне лагераў. Усяго МТБЮ звінаваціў 53 сербскіх вайскоўцаў з шэрагаў УС РС.

Склад узброеных сіл
-------------------

### У 1993 годзе

Армейскія карпусы: 

* 1-ы Краінскі корпус  (руск.) (бел.. Быў сфармаваны на глебе былога 5-га корпуса Югаслаўскай Народнай Арміі. Штаб корпуса знаходзіўся ў Баня-Луцы. Корпус адказваў за Заходнюю Боснію, ён быў самым буйным і магутным у арміі баснійскіх сербаў.
* 2-і Краінскі корпус  (руск.) (бел.. Быў сфармаваны на базе 9-га і 10-га карпусоў ЮНА, выведзеных з Харватыі. Штаб корпуса знаходзіўся ў Дрвары. Корпус адказваў за Заходнюю Боснію і Герцагавіну. Быў самым слабым у Арміі РС. Увосень 1995 года панёс цяжкія страты ў баях з фармаваннямі баснійскіх мусульман і харватаў і рэгулярнымі брыгадамі Арміі Харватыі.
* Усходне-Баснійскі корпус  (руск.) (бел.. Быў сфармаваны з падраздзяленняў былога 17-га корпуса ЮНА. Штаб корпуса знаходзіўся ў Біеліне. Корпус адказваў за Паўночна-Усходнюю Боснію. Быў адзіным падраздзяленнем у арміі баснійскіх сербаў, які меў у назве вызначэнне «баснійскі».
* Сараеўска-Раманійскі корпус  (руск.) (бел.. Быў створаны на глебе 4-га корпуса ЮНА. Штаб корпуса размяшчаўся ў Лукавіцы. Зонай адказнасці корпуса было наваколле Сараева і вобласць Раманія.
* Дрынскі корпус  (руск.) (бел.. Быў сфармаваны ў лістападзе 1992 года з-за атак мусульманскіх падраздзяленняў у Падрынне. Штаб корпуса знаходзіўся ў Плахце. Корпус адказваў за Усходнюю Боснію і Падрынне.
* Герцагавінскі корпус  (руск.) (бел.. Быў арганізаваны на глебе 13-га корпуса ЮНА, выведзенага з Харватыі. Штаб корпуса размяшчаўся ў Білечы. Зонай адказнасці корпуса была Усходняя Герцагавіна. Корпус вёў баявыя дзеянні як супраць баснійскіх мусульман і харватаў, так і супраць рэгулярных харвацкіх падраздзяленняў у паўднёвай частцы зоны адказнасці.

### Ваенна-паветраныя сілы Рэспублікі Сербскай

ВПС РС атрымалі авіяцыйную тэхніку ад Югаслаўскай Народнай Арміі, якая пакідала Боснію, і актыўна выкарыстоўвалі яе падчас вайны. Ад ЮНА баснійскія сербы атрымалі 22 Ј-21 Јастреб  (руск.) (бел. 12 Ј-22 Орао  (руск.) (бел. 27 верталётаў Газела, 14 Мі-8, а таксама комплексы ППА. Афіцыйна ВПС і ППА Рэспублікі Сербскай былі сфармаваны 27 мая 1992 года. У гэты дзень яны здзейснілі 16 баявых вылетаў, атакуючы харвацкія пазіцыі ў Пасавіне. Пасля вываду федэральнай арміі з Босніі УС РС прыступілі да фармавання новых падраздзяленняў у авіяцыі. Баявыя падраздзяленні знаходзіліся на аэрадроме Махаўляні блізу Баня-Лукі. Камандзірам ВПС быў прызначаны пілот генерал Жывамір Нінкавіч. За час баявых дзеянняў загінулі 79 салдатаў і афіцэраў ВПС і ППА. У 2006 годзе, як і ўсе ўзброеныя сілы РС, ВПС таксама былі расфармаваныя і ўвайшлі ў склад ВПС Босніі і Герцагавіны  (англ.) (бел..

### Напаўвайсковыя і добраахвотніцкія фармаванні

Падчас вайны ў Босніі і Герцагавіне ва ўзброеных сілах баснійскіх сербаў вялікую ролю гулялі добраахвотніцкія і напаўвайсковыя атрады, асабліва ў пачатку канфлікту.

Падчас вайны 1992—1995 гг. баснійскія сербы атрымалі падтрымку славянскіх і праваслаўных добраахвотнікаў з шэрага краін. Грэчаскія валанцёры з Грэчаскай добраахвотніцкай гвардыі?! таксама бралі ўдзел у вайне, у прыватнасці ва ўзяцці Срэбраніцы сербамі. Калі горад паў, над ім быў падняты сцяг Грэцыі. На думку шэрага заходніх даследчыкаў, усяго на боку баснійскіх сербаў ваявалі да 4 000 добраахвотнікаў з Расіі, Украіны, Грэцыі, Румыніі, Балгарыі і г. д.

Узбраенне
---------

Армія Рэспублікі Сербскай валодала вялікімі запасамі ўзбраенняў. Галоўным чынам яна ўспадкавала іх ад падраздзяленняў Югаслаўскай Народнай Арміі, якая пакідала Боснію і Герцагавіну. На ўзбраенні ВРС знаходзіліся танкіТ-34-85 і Т-55, былі таксама і сучасныя танкі югаслаўскай распрацоўкі М-84  (руск.) (бел.. Парк БТР і БМП быў прадстаўлены югаслаўскімі М80  (руск.) (бел. М-60  (руск.) (бел. і БОВ-ВП, а таксама савецкімі БТР-50 і БРДМ-2.

* М-84М-84
* Т-55Т-55
* БМП М-80БМП М-80
* Т-34-85Т-34-85
* M18 і M36M18 і M36

УС РС мелі магутную артылерыю. На ўзбраенні знаходзіліся РСЗА M63 «Пламен»  (руск.) (бел. M77 «Огањ»  (руск.) (бел. дальнабойныя M87 «Аркан»  (руск.) (бел.. Палявая артылерыя была прадстаўлена 155-мм гаўбіцамі М-1, 152-мм гаўбіцамі «Нара» і Д-20  (руск.) (бел. 130-мм гарматамі М-46, савецкімі гаўбіцамі Д-30, якія вырабляліся ў Югаславіі па ліцэнзіі і атрымалі пазначэнне Д-30Ј, горнымі гарматамі М-56  (руск.) (бел. і савецкімі гарматамі «ЗІС». Сярод супрацьтанкавага ўзбраення былі савецкія 100-мм гарматы Т-12, а таксама югаслаўскія безадкатныя гарматы БсТ-82. Баснійскімі сербамі выкарыстоўваліся таксама самаходныя артылерыйскія ўсталёўкі 2С1 «Гвадзік».

* M-77 «Огањ» арміі Рэспублікі СербскайM-77 «Огањ» арміі Рэспублікі Сербскай
* ЗІС-3ЗІС-3
* Гарматы М46Гарматы М46
* Гаўбіца Д-30ЈГаўбіца Д-30Ј

ВПС і ППА УС РС таксама былі ўспадкаваны ад югаслаўскай арміі. Ад ЮНА баснійскія сербы атрымалі самалёты Ј-21 Јастреб і Ј-22 Орао, верталёты Газела і Мі-8. Зенітныя гарматы былі пададзены ЗСУ М53/59 «Прага», БОВ-3 і М55 «Троцевац». З ПЗРК выкарыстоўваліся Ігла і Страла-2.

* ЗСУ М53/59 «Прага»ЗСУ М53/59 «Прага»
* ЗУ М55ЗУ М55
* ЗСУ-57-2ЗСУ-57-2

Гл. таксама
-----------

* Узброеныя сілы Босніі і Герцагавіны
* Баснійская вайна

Заўвагі
-------

1. 1 2 3  Istorijat (серб.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2014. Праверана 17 кастрычніка 2014.
2. ↑  Klemenčič, Matjaž; Žagar, Mitja (2004). *The former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook*. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. p. 311. ISBN 1576072940.
3. ↑  Югославия в XX веке 2011, с. 805.
4. 1 2  Trbovich, Ana S. (2008). *A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration*. Oxford University Press. p. 221. ISBN 9780195333435.
5. ↑  Cook, Bernard A. (2001). *Europe Since 1945*. Taylor and Francis. p. 140. ISBN 9780815340577. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|vol=` ігнараваны (прапануецца `|volume=`) (даведка)
6. ↑  Trbovich, Ana S. (2008). *A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration*. Oxford University Press. pp. 220–224. ISBN 9780195333435.
7. ↑  The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: February 29 – 1 March 1992 **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Commission on Security and Cooperation in Europe (1992). Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2011. Праверана 28 December 2009.
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995) (руск.).  ArtOfWar. Праверана 7 верасня 2014.
9. ↑  Balkan Battlegrounds 2003, с. 128.
10. ↑  Balkan Battlegrounds 2003, с. 129.
11. 1 2  Balkan Battlegrounds 2003, с. 130.
12. 1 2  *R. Craig Nation.* War in the Balkans 1991-2002. — U.S. Army War College, 2003. — P. 157. — ISBN 1-58487-134-2.
13. 1 2  Югославия в XX веке 2011, с. 810.
14. ↑  Dimitrijević 2010, с. 298.
15. 1 2 3 4 5 6  Vojska Republike Srpske i priključenija (серб.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2014. Праверана 17 кастрычніка 2014.
16. ↑  *Гуськова Е.Ю.* История югославского кризиса (1990-2000). — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — С. 283. — ISBN 5941910037.
17. 1 2  Dimitrijević 2010, с. 303.
18. ↑  БиГ:одна страна — одна армия (руск.).  Српска.ру. Праверана 13 лістапада 2014.
19. ↑  Укидање Војске Републике Српске и улазак у НАТО (серб.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2014. Праверана 17 кастрычніка 2014.
20. ↑  Боснийского генерала посадили на 33 года за преступления против человечности (руск.).  Лента.РУ. Праверана 8 сакавіка 2015.
21. ↑  Соратника Ратко Младича приговорили к пожизненному заключению (руск.).  Лента.Ру. Праверана 8 сакавіка 2015.
22. 1 2 3 4 5  Dimitrijević 2010, с. 299.
23. 1 2 3 4  Булатович 2013, с. 174.
24. 1 2 3 4  The Yugoslav Wars 2006, с. 12.
25. ↑  Годишњица формирања 1. Крајишког корпуса ВРС (серб.). Праверана 12 мая 2015.
26. 1 2  Булатович 2013, с. 175.
27. ↑  Годишњица РВ и ПВО Војске РС (серб.). Праверана 3 студзеня 2015.
28. ↑  Рисови са Врбаса (серб.). Праверана 3 студзеня 2015.
29. 1 2  The Yugoslav Wars 2006, с. 13.
30. ↑  Helena Smith, Greece faces shame of role in Serb massacre, *The Observer*, 5 January 2003, accessed 25 November 2006

Літаратура
----------

* *Булатович Лиляна.* Сербский генерал Младич. Судьба защитника Отечества. — Москва: ИППК «ИХТИОС», 2013. — 556 с. — ISBN 978-5-8402-0348-3.
* *Валецкий О. В.* Волки белые. — М.: Грифон М, 2006. — 288 с. — ISBN 5-98862-023-X.
* *Гуськова Е.Ю.* История югославского кризиса (1990-2000). — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — 720 с. — ISBN 5941910037.
* *Поликарпов М. А.* Русская сотня. Наши в Сербии. — М.: Эксмо, 1999. — ISBN 5-04-003353-2.
* Югославия в XX веке: очерки политической истории. — М.: Индрик, 2011. — 888 с. — ISBN 9785916741216.
* *Блажановић J.* Генерали Војске Републике Српске. — Бања Лука: Борачка организациjа Републике Српске, 2005. — 304 с.
* *Боројевић Д. Ивић Д.* Орлови са Врбаса. — Рума: Штампа, 2014.
* *Dimitrijević B.* Modernizacija i intervencija: jugoslovenske oklopne jedinice. — Beograd: Institut za savremenu istoriju, 2010. — 406 p. — 400 экз. — ISBN 978-86-7403-138-4.
* *Лисица Славко.* Командант по потреби. — Сомбор: Војводина, 1995.
* *Milutinović M.* Rat je poćeo rijećima. — Banja Luka: Grafid, 2010. — 495 p. — 1 000 экз. — ISBN 978-99955-41-15-6.
* *Radinović R.* Laži o sarajevskom ratištu. — Beograd, 2004. — 261 p. — 1 000 экз. — ISBN 86-7396-076-2.
* *R. Craig Nation.* War in the Balkans 1991-2002. — U.S. Army War College, 2003. — 388 p. — ISBN 1-58487-134-2.
* *David C. Isby.* Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995. — Washington: Diane Publishing Company, 2003. — Vol. 1. — 501 p. — ISBN 978-0-7567-2930-1.
* *Dr N Thomas & K Mikulan.* The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001. — Osprey publishing, 2006. — ISBN 1-84176-964-9.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай на Вікісховішчы |

* Документальный фильм «Заклетва» об Армии Республики Сербской (серб.).  YouTube. Праверана 7 верасня 2014.
* Војска Републике Српске (серб.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 верасня 2014. Праверана 7 верасня 2014.
* Армия Республики Сербской (руск.).  Српска.ру. Праверана 7 верасня 2014.
* Очерки военной истории конфликта в Югославии (1991-1995) (руск.).  ArtOfWar. Праверана 7 верасня 2014.

| Сцяг Босніі і Герцагавіны Боснія і Герцагавіна ў тэмах |
| --- |
| Агульнае | 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм (сусветная спадчына)
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Радыё
* Інтэрнет (.ba)
* Узброеныя сілы
* Знешняя палітыка

 |
| Акруга Брчко |   |
| Рэспубліка Сербская | 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Сталіца
* Гарады
* Армія Рэспублікі Сербскай

 |
| Федэрацыя Босніі і Герцагавіны | 
* Сталіца
* Кантоны
* Гарады

 |

| Югаслаўскія войны |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Асноўныя падзеі** | **Сербскія і македонскія дзяржутварэнні** | **Дамагаліся незалежнасці** | **Наступствы** |
| Распад Югаславіі
Войны* Дзесяцідзённая вайна ў Славеніі (1991)
* ✯ Вайна ў Харватыі (1991—1995)
* Баснійская вайна (1992—1995)
	+ Харвацка-баснійскі канфлікт (1992—1994)
* Косаўская вайна (1998—1999)
* Вайна НАТА супраць Югаславіі (1999)
	+ сакавік, красавік, май, чэрвень
* Канфлікт у Прэшаўскай даліне (1999—2001)
* Канфлікт у Македоніі (2001)

Храналогія

1991

* Плітвіцкі Крывавы Вялікдзень
* Дзесяцідзённая вайна
* Брыёнскае пагадненне
* Разня ў Белавары
* Бітва за Вукавар
* Вукаварскі інцыдэнт
* Аблога Дуброўніка

1992

* ✰ Аблога Сараева
* Грацкае пагадненне
* Аперацыя «Калідор»

1993

* Бойня ў Кравіцы
* Аперацыя «Масленіца»
* Этнічныя чысткі ў даліне Лашвы
* Аперацыя «Лукавац 93»
* Аперацыя «Медакская кішэнь»

1994

* Першы выбух на рынку Маркале
* Паветраны бой над Баня-Лукай
* Вашынгтонскае пагадненне
* Аперацыя «Тыгр 94»
* Аперацыя «Павук»

1995

* Аперацыя «Маланка»
* Ракетны абстрэл Заграбу
* Разня ў Срэбраніцы
* Аперацыя «Бура»
* Другі выбух на рынку Маркале
* Аперацыя «Абдуманая сіла»
* Інцыдэнт каля Мрконьіча
* Дэйтанскае пагадненне

1999

* Інцыдэнт у Рачацы
* Знішчэнне сербскага пасажырскага цягніка
* Знішчэнне тэлецэнтра ў Бялградзе
* Знішчэнне пасольства Кітая ў Бялградзе
* Бамбардзіроўка вёскі Корыша
* Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244
* Марш-кідок на Прышціну

2001

* Аперацыя «Брава»
* Бітва за Радушу
* Охрыдскае пагадненне

 | Удзельнікі* Югаславія (СФРЮ)
	+ Югаслаўская НА
* Саюзная Рэспубліка Югаславія Югаславія (СРЮ)
	+ УС Югаславіі
* Рэспубліка Сербская
	+ УС Рэспублікі Сербскай
* Рэспубліка Сербская Краіна
	+ УС Сербскай Краіны
* Рэспубліка Заходняя Боснія
* Паўночная Македонія
	+ УС Рэспублікі Македоніі
	+ МУС Рэспублікі Македоніі (англ.)
* *Сербскія добраахвотнікі:*
	+ Сербская гвардыя
	+ Сербская добраахвотніцкая гвардыя
	+ «Белыя арлы» (англ.)
	+ «Скарпіёны» (англ.)
	+ «Жоўтыя восы» (англ.)
	+ «Ваўкі з Вуч’яка» (англ.)
	+ Добраахвотнікі СРП
* *Ваенная дапамога:*
	+ УНА-УНСО
	+ Рускія добраахвотнікі
	+ Украінскія пілоты
	+ Грэцыя Грэчаскія добраахвотнікі

Ключавыя фігуры

* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Слабодан Мілошавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драгалюб Ойданіч #
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Мамчылі Пырышыч (англ.)
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Велька Кадзіевіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міле Мркшыч #
* Мілан Мілуцінавіч
* Рэспубліка Сербская Радаван Караджыч (#)
* Рэспубліка Сербская Біляна Плаўшыч #
* Рэспубліка Сербская Ратка Младзіч (#)
* Рэспубліка Сербская Мамчыла Краішнік #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Марціч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Бабіч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Горан Хаджыч (#)
* Фікрет Абдыч #
* Паўночная Македонія Борыс Трайкаўскі
* Паўночная Македонія Влада Бучкаўскі
* Паўночная Македонія Любэ Башкоскі
* Вук Драшкавіч
* Жэлька Ражнатавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міларад Лукавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драган Васількавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Воіслаў Шэшэль (#)

 | Удзельнікі* Славенія
	+ ТА Славеніі (англ.)
* Харватыя
	+ УС Харватыі
	+ Харвацкія абарончыя сілы
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
	+ ТА Босніі і Герцагавіны (англ.)
	+ «Зялёныя берэты» (англ.)
	+ УС Рэспублікі Боснія і Герцагавіна
* Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
	+ Харвацкі савет абароны
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Рэспубліка Косава Рэспубліка Косава
	+ Войска вызвалення Косава
	+ УС Рэспублікі Косава (англ.)
* *Албанскія сепаратысты:*
	+ Армія нацыянальнага вызвалення
	+ Армія вызвалення Прэшава, Медведжы і Буянаваца
	+ Албанская нацыянальная армія
* *Ваенная дапамога:*
	+ Албанія
	+ НАТА
	+ Арганізацыя Ісламская канферэнцыя
	+ Аль-Каіда
	+ Military Professional Resources

Ключавыя фігуры

* Славенія Мілан Кучан
* Славенія Янез Янша
* Харватыя Франья Туджман
* Харватыя Гойка Шушак
* Харватыя Антон Тус
* Харватыя Янка Бабетка
* Харватыя Званімір Чэрвенка
* Харватыя Антэ Гатовіна #
* Блаж Кралевіч
* Алія Ізетбегавіч
* Расім Дэліч
* Атыф Дудаковіч
* Сефер Халілавіч (англ.)
* Насер Орыч
* Мустафа Хайрулахавіч
* Матэ Бобан
* Дарыа Кордзіч (англ.) #
* Рэспубліка Косава Ібрагім Ругова
* Адэм Яшары
* Хашым Тачы
* Агім Чэку
* Рамуш Харадзінай (#)
* Алі Ахмеці
* НАТА Хаўер Салана
* НАТА Уэслі Кларк

 | Наступствы* МТБЮ
	+ Спіс абвінавачаных МТБЮ
* Бульдозерная рэвалюцыя
* Беспарадкі ў Косаве (2004 • 2008 • 2011)
	+ Рэферэндум у Паўночным Косаве
* Абвяшчэнне незалежнасці Косава
	+ Міжнародная рэакцыя
	+ Акцыі пратэсту
* Спіс страт авіяцыі бакоў у ваенных дзеяннях на Балканах (1991—1995)
* Спіс страт авіяцыі бакоў падчас войны НАТА супраць Югаславіі (1999)

Міратворчыя місіі* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNPROFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый KFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNMIK
* Еўрапейскі Саюз EULEX

Ірэдэнтызм* Албанія Вялікая Албанія
* Сербія Вялікая Сербія
* Харватыя Вялікая Харватыя

Іншае* Заходне-Сербская Федэрацыя
* Этнічныя чысткі
* Знікненне двух савецкіх журналістаў у Югаславіі 1 верасня 1991 года
* Беспарадкі ў Албаніі (1997)
* Армія вызвалення Чамерыі
* Беларусь і югаслаўскія войны
* Замежныя камбатанты ў Баснійскай вайне
 |

 |
| (#) *— знаходзяцца пад следствам*, # *— асуджаныя за ваенныя злачынствы* |