recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Галубцы́** — даўняя традыцыйная страва, вядомая большасці народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.

Апісанне
--------

Гатуецца найчасцей з капуснага лісця, бланшаванага ў кіпені (або з разабранай заквашанай у цэлых галоўках капусты), начыненага мясным фаршам з адвараным да напаўгатоўнасці рысам, тушыцца ў соусе. Да з’яўлення ў нашай кухні рысу (XVII ст.) і часта пазней гатаваліся з бланшаванай грубай ячневай крупы (груца) і нарэзанай на дробныя кавалкі ялавічыны з дадаткам пасераванай цыбулі, грыбоў і прыпраў. Хуткія або «лянівыя» галубцы не начыняюць, а робяць з нашаткаванага капуснага лісця, змяшанага з фаршам. Заміж капусты даўней выкарыстоўвалася і іншая зеляніна (напрыклад, лісце хрэну). У Беларусі, Польшчы, Літве робяць і галубцы з тоўчанай варанай бульбы. Галубцы з вінаграднага лісця, вядомыя ў Міжземнамор’і, на Блізкім Усходзе, на Каўказе называюцца «далма».

Літаратура
----------

* *Белы А.* Галубцы // Праект «Наша ежа»

| ⛭Капуста агародная |
| --- |
| Сарты і разнавіднасці | Спіс сартоў капусты  (руск.) (бел. • Брокалі • Брусельская капуста • Кальрабі • Качанная капуста • Квяцістая капуста • Партугальская капуста • Раманеска • Савойская капуста • Дэкаратыўная капуста |
| Кулінарыя | Спіс страў з капусты  (англ.) (бел. • Бігас • Боршч • Галубцы • Капусніца • Капуста квашаная |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс захворванняў капусты • Спіс матылёў, якія сілкуюцца на капусце  (руск.) (бел. |
| Вытворчасць і вырошчванне | Спіс краін, якія вырабляюць капусту |
**Радон-218, 218Rn** — нестабільны радыеактыўны ізатоп радону, інертны газ. Гэты ізатоп сустракаецца на Зямлі ў прыродзе ў следавых колькасцях (узнікае ў рэдкай бакавой галіне шэрагу 238U пры β-распадзе 218At).

Радон-218 можа ўтварацца ў выніку радыеактыўнага распаду астату-218, радыю-218 і радыю-222.

Радыеактыўны распад
-------------------

Радон-218 распадаецца пад дзеяннем альфа-выпраменьвання на радыеізатоп палоній-214:

{\displaystyle \mathrm {^{218}\_{\ 86}Rn\ \longrightarrow \ \_{\ 84}^{214}Po\ +\ \alpha } }
Перыяд паўраспаду складае 35 мілісекунд.

| ⛭Ізатопы радону |
| --- |
| 
* 195Rn
* 196Rn
* 197Rn
* 198Rn
* 199Rn
* 200Rn
* 201Rn
* 202Rn
* 203Rn
* 204Rn
* 205Rn
* 206Rn
* 207Rn
* 208Rn
* 209Rn
* 210Rn
* 211Rn
* 212Rn
* 213Rn
* 214Rn
* 215Rn
* 216Rn
* 217Rn
* 218Rn
* 219Rn
* 220Rn
* 221Rn
* 222Rn
* 223Rn
* 224Rn
* 225Rn
* 226Rn
* 227Rn
* 228Rn
* 229Rn

 |
**Храмасо́мная тэо́рыя спа́дчыннасці** — тэорыя аб лакалізацыі фактараў спадчыннасці ў храмасомах клетак. Распрацавана нямецкім эмбрыёлагам Тэадорам Боверы  (руск.) (бел. (1902—1907) і амерыканскім цытолагам У. Сетанам (1902—1903). 

Эксперыментальнае абгрунтаванне лакалізацыі генаў у храмасомах было атрымана пазней Т. Морганам і яго супрацоўнікамі К. Брыджэсам, А. Сцёртэвантам і Г. Мёлерам, якія працавалі з пладовай мушкай *Drosophila melanogaster*. Асноўныя высновы сфармуляванай імі храмасомнай тэорыі спадчыннасці былі апублікаваны ў 1915 годзе ў кнізе «Механізм мендэлеўскай спадчыннасці».

У 1933 годзе Томасу Моргану за адкрыццё ролі храмасом у спадчыннасці была прысуджана Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне.

Храмасомная тэорыя спадчыннасці ўсталёўвае, што пераемнасць адзнак арганізмаў у шэрагу пакаленняў вызначаецца пераемнасцю іх храмасом. Гены, лакалізаваныя ў храмасоме, складаюць групу счаплення і перадаюцца сумесна; колькасць груп счаплення роўная гаплоіднай колькасці храмасом і пастаянная для кожнага віду арганізмаў; адзнакі, што залежаць ад счаплення генаў, таксама наследуюцца сумесна. Счэпленае наследаванне  (руск.) (бел. адзнак парушаецца ў выніку перакрыжавання храмасом  (руск.) (бел. якое прыводзіць да пераразмеркавання генетычнага матэрыялу паміж гомалагічнымі храмасомамі ў працэсе меёзу. 

Храмасомная тэорыя спадчыннасці дазволіла сфармуляваць адзін з найважнейшых прынцыпаў генетыкі аб адзінстве дыскрэтнасці і бесперапыннасці генетычнага матэрыялу.

Гл. таксама
-----------

* Клетачная тэорыя
* Сінтэтычная тэорыя эвалюцыі
* Цэнтральная догма малекулярнай біялогіі

Зноскі
------

1. ↑  Инге-Вечтомов 2010, с. 153-181. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFИнге-Вечтомов2010 (даведка)
2. ↑  *Morgan T.H. Sturtevant A.H. Muller H.J. Bridges C.B.* The mechanism of mendelian heredity. — New York: Henry Holt and Company, 1915. — 262 с.
3. ↑  The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1933 (англ.).  Nobel Media AB 2013. Праверана 11 снежня 2013.

Літаратура
----------

* Храмасомная тэорыя спадчыннасці // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
Іракскія кюфты
**Кюфта** — традыцыйная страва ў выглядзе тэфтэлей у краінах Блізкага Усходу і Паўднёвай Азіі. Звычайна гатуецца з фаршу з ялавічыны або бараніны, з даданнем спецый і/або цыбулі. Страва мае папулярнасць у Азербайджане, Арменіі і ў Турцыі.

Мяса часта змешваюць з іншымі інгрэдыентамі, такімі як рыс, булгур, гародніна, або яйкі, да стварэння аднастайнай пасты. Кюфта часам гатуецца з рыбы або гародніны, асабліва ў Індыі. Яны могуць быць смажаныя, тушаныя, вараныя, прыгатаваныя на грылі, запечаныя або марынаваныя, а таксама могуць быць пададзены з вострым соусам.

У Паўночнай Афрыцы, Міжземнамор’і, на Балканах і ў Паўднёвай Азіі таксама існуюць сваі варыянты прыгатавання кюфты. У Пакістане кюфту робяць з ялавічыны і курыцы. Згодна з праведзеным у 2005 годзе даследаваннем, у Турцыі існуе 291 розных відаў кюфты. У арабскіх краінах кюфту звычайна падаюць на стол у выглядзе сігарападобных цыліндраў.

Зноскі
------

1. ↑  Inegol Koftesi Архівавана 2 лютага 2011.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Кюфта**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Іраніка |
**Путарана** (руск.: Путорана) — найбольш прыўзняты ўчастак Сярэднесібірскага пласкагор’я, у вярхоўях рэк Пясіна, Хета і басейне правых прытокаў Ніжняй Тунгускі, на паўночным захадзе Краснаярскага края Расіі. На захадзе і поўначы падымаецца стромкім уступам над суседнімі нізінамі. Вышыня да 1701 м. Рэльеф — спалучэнне выраўнаваных плато, астанцовых сталовых гор і глыбокіх (да 500—800 м) далін, дно якіх нярэдка занята азёрамі (Лама, Кета і інш.). На паўночным захадзе да вышыні 300—350 м, на поўдні да 500 м — лістоўнічна-яловыя, на ўсходзе — лістоўнічныя лясы, якія змяняюцца вышэй лістоўнічным рэдкалессем. З 500—700 м — кустовая тундра, а на шырокіх водападзельных прасторах — камяністая, лішайнікавая тундра.

Зноскі
------

1. ↑  карта Краснаярскага края — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Прохараў.

**Віктар Міхайлавіч Прохараў** (21 верасня 1918 — 21 жніўня 1978) — беларускі ўрач-хірург. Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1975).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Старых Дарогах Мінскай вобласці ў сям’і селяніна. Скончыў Мінскі медыцынскі інстытут, 1941. На франтах Вялікай Айчыннай вайны ўзначальваў аперацыйна-перавязачны ўзвод медыка-санітарнага батальёна, працаваў вядучым хірургам асобнага медыка-санітарнага батальёна і палявога рухомага шпіталя, 1941—1946. Аспірант Інстытута тэарэтычнай і клінічнай медыцыны АН БССР, 1947—1949; асістэнт кафедры шпітальнай хірургіі Мінскага медыцынскага інстытута, 1949—1954. Прысуджана вучоная ступень кандыдата медыцынскіх навук, 1952; дацэнт кафедры шпітальнай хірургіі, 1954—1968; зацверджаны ў вучоным званні дацэнта, 1956. Загадчык 1-й кафедры шпітальнай хірургіі Мінскага медыцынскага інстытута, 1968—1978.

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2  Прохоров Виктор Михайлович (21.09.1918-21.08.1978)(недаступная спасылка)  (руск.)
**Роберт Аляксандр Мак-Дэйд** (англ.: Robert Alexander McDade; 11 жніўня 1922 — 14 кастрычніка 2009) — палкоўнік арміі ЗША, удзельнік Другой сусветнай, Карэйскай і В’етнамскай войнаў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 11 жніўня 1922 года ў Нью-Ёрку. У 1942 годзе ўступіў у шэрагі амерыканскай арміі.

Быў адным з адносна нешматлікіх афіцэраў, якія служылі ў пяхотным атрадзе ў трох войнах: у паўднёвай частцы Ціхага акіяна падчас Другой сусветнай вайны, дзе Мак-Дэйд камандаваў стралковым узводам, у Карэйскай вайне, дзе ўзначальваў стралковую роту, і падчас вайны ў В’етнаме, дзе кіраваў пяхотным батальёнам. Чатыры разы быў паранены ў баі. У ходзе апошняга канфлікту атрымаў баявую славу за бітву ў даліне Ядранг. У В’етнаме Мак-Дэйд таксама пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Элінор Ван Інген. Яна працавала ў Сайгоне ад Дзяржаўнага дэпартамента. Яны пажаніліся ў 1974 годзе.

Апроч баявых заданняў, Мак-Дэйд займаў вайсковыя пасты ў Вашынгтоне (акруга Калумбія), Нью-Ёрку, Германіі і Панаме.

У 1975 годзе ён выйшаў на пенсію. У наступныя гады разам з жонкай кіраваў галерэяй Goat Alley ў Саг-Харбары. 14 кастрычніка 2009 года ва ўзросце 87 гадоў Мак-Дэйд памёр. Яго пахавалі на Оклендскіх могілках.

Зноскі
------

1. ↑  East Hampton Star, Robert Alexanxer McDade obituary Архівавана 7 ліпеня 2012. October 22, 2009.
2. ↑  Sag Harbor Express, Robert Alexander McDade obituary Архівавана 9 лютага 2011. October 23, 2009.
3. ↑  New York Times, Robert Alexander McDade death notice, October 18, 2009.

Спасылкі
--------

* OPERATION SILVER BAYONET: THE BATTLE OF THE IA DRANG
* Rescue at LZ Albany Архівавана 30 верасня 2007.
* Jack Smith’s account of the battle Архівавана 16 сакавіка 2019.
* LZ Albany Архівавана 9 лютага 2012.
**Універсітэт штата Мінесота, Манката**, або **Дзяржаўны універсітэт Мінесоты ў Манката** (англ.: Minnesota State University, Mancato, або скарочана англ.: MSU ці англ.: MNSU) — дзяржаўны ўніверсітэт у Манката, у штаце Мінесота, ЗША. Заснаваны як **Другая дзяржаўная нармальная школа** (англ.: Second State Normal School) ў 1858 годзе, ён быў прызначаны да Манката ў 1866 годзе і афіцыйна адкрыты як **Нармальная школа Манката** (англ.: Mankato Normal School) ў 1868 годзе. Гэта другая з найстарэйшых вышэйшых навучальных устаноў у сістэме дзяржаўных каледжаў і універсітэтаў Мінесоты. Гэта таксама другі па велічыні універсітэт у штаце і ён мае больш за 123000 жывых выпускнікоў па ўсім свеце. Гэта найбольш усебаковы па ахваце з сямі дзяржаўных універсітэтаў Мінесоты і згадваецца як флагман у сістэме дзяржаўных каледжаў і універсітэтаў Мінесоты. Гэты універсітэт — важная частка эканомікі Паўднёвай Мінесоты і ўсяго штату, паколькі штогод прыносіць у эканоміку Мінесоты больш за 781 млн. долараў.

Дзяржаўны універсітэт Мінесоты ў Манката прапануе 130 праграм бакалаўрыяту, 75 праграм магістратуры і 4 доктарскія праграмы. Тут праводзіцца адзіная нацыянальная, рэгіянальная і дзяржаўная акрэдытаваная авіяцыйная праграма ў Мінесоце. Студэнтаў абслугоўваюць 750 штатных выкладчыкаў: па колькасці, на кожных 21 студэнта прыходзіцца 1 выкладчык. У дадатак да асноўнага кампуса, ва універсітэце працуюць два кампусы-спадарожнікі: адзін у прыгарадзе Ідайны, а другі ў Аватоне. Праз Каледж пашыранага навучання універсітэт забяспечвае ступень бакалаўра ў Грамадскім каледжы Нормандэйл у Блумінгтане і праводзіць праграмы праз Інтэрнет-кампус.

Зноскі
------
**Ірландскае рагу** (ірл.: stobhach / stobhach Gaelach) — нацыянальная страва ірландскай кухні. З’яўляецца традыцыйнай і адной з самых папулярных у краіне. У склад класічнага рагу ўваходзяць бараніна, бульба, цыбуля, а таксама пятрушка і кмен. Пераважна мяса рэжацца невялікімі кавалачкамі, а гародніна — напалову ці чвэрцямі. Інгрэдыенты складаюць у глыбокі посуд, напрыклад, сатэйнік, пасля чаго заліваюць вадой і тушаць на маленькім агні каля 1 гадзіны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Davidson, Alan & Jaine, Tom (2006) Oxford Companion to Food. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780192806819

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Тата́рскі біфштэ́кс**, **Біфштэ́кс па-тата́рску** — старадаўняя страва стэпавых качэўнікаў з сырога мяса (пачаткова, з каніны).

Гісторыя
--------

У Еўропу звесткі пра татарскі біфштэкс прывёз французскі афіцэр Гiём ле Васер дэ Баплан, які ў сярэдзіне XVII ст. доўгі час служыў наёмнікам на Украіне. Паводле яго назіранняў, татары, якія служылі ў войску Рэчы Паспалітай, выразалі дужыя кавалкі конскай паляндвіцы таўшчынёй на 1-2 пальцы, і, моцна пасаліўшы з аднаго боку, каб выклікаць інтэнсіўнае выдзяленне крыві, укладвалі іх пад сёдлы на спіны сваіх коней; пасля 2 гадзін язды ў тэмпе маршавага пераходу мяса здымалася, выдалялася крывавая пена з аднаго боку, і ўсе аперацыі паўтараліся з другім бокам паляндвіцы, пасля чаго татарскі біфштэкс лічыўся гатовым да спажывання. Беларускія татары, якія пераважна адмовіліся ад спажывання каніны, гэтую страву страцілі досыць даўно. У наш час татарскі біфштэкс, які стаў інтэрнацыянальнай стравай, гатуецца з рубленага мяса (неабавязкова з каніны).

Прыгатаванне
------------

Дужы кавалак конскай (ялавічынай) паляндвіцы, аліва, марынаваныя шампіньёны, карнішоны, цыбуля, яечны жаўток, муштарда (гарчыца), соль, перац.

Мяса найлепш нарэзаць нажом на дробныя кавалкі, у крайнім выпадку прапусціць праз грубую мясарубку. Рукамі вымешаць мяса з прыправамі (апроч муштарды) ў аднародную масу. Муштарда дадаецца ў самым канцы (яе заўчаснае змяшэнне з алеем можа выклікаць зліпанне масы ў камкі). Фармуюцца асобныя порцыі, пасыпаюцца пасечанымі шампіньёнамі, карнішонамі, цыбуляй.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Татарскі біфштэкс // Праект «Наша ежа»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**«Беларуская моладзь»** (англ.: «Byelorussian Youth») — штоквартальны часопіс «беларускага маладога пакалення ў Амерыцы». Выдаваўся ў 1959—1967, 1972—1980 у Нью-Ёрку на беларускай і англійскай мовах. Выдаўцы: Згуртаванне беларускай моладзі ў Амерыцы, Саюз беларуска-амерыканскай моладзі (з № 16 за 1962). Меў прадстаўнікоў у 5 гарадах ЗША, у Лондане, Бельгіі, Францыі, Канадзе і Аўстраліі.

У 1972—1980 у склад рэдкалегіі ўваходзілі Ю. Азарка, Л. Вініцкая, В. Дунец, Н. Запруднік, Э. Пашкевіч, А. Пляскач, Р. Станкевіч, Г. Тумаш. На старонках часопіса друкаваліся гістарычныя і літаратурна-мастацкія матэрыялы, хроніка культурнага жыцця беларускай эміграцыі, у т. л. моладзі і студэнцтва ў розных краінах свету, творы беларускіх эмігранцкіх пісьменнікаў і дзеячаў культуры А. Адамовіча, Н. Арсенневай, Хв. Ільяшэвіча, В. Селях-Качанскага, С. Станкевіча, Я. Станкевіча, М. Сяднёва, К. Юхневіча, а таксама Я. Купалы, Я. Коласа, Цёткі, Р. Барадуліна, С. Панізніка і інш. Некаторыя творы — у перакладзе на англійскую мову.

Змешчаны ўспаміны: А. Адамовіча «Лірнік краіны ветлай» пра М. Равенскага (1961. № 12; 1962. № 13, 16; 1963. № 17); Я. Кіпеля «Беларуская хатка» (1960. № 5), «Студэнцтва Беларускага дзяржаўнага універсітэта ў Менску (пачатак 20-х гадоў)» (1961. № 9), «Апошнія дні Уладзіміра Жылкі» (1962. № 13), «Сорак гадоў часопісу «Полымя» (1963. № 17); Ф. Кушаля «Няздзейсненыя спадзяванні» (1964. № 21) і «Падрэзаныя крылы» (1964. № 22); Я. Станкевіча «Саматужныя школы» (1963. № 17); Селях-Качанскага «Трыумф беларускага тэатра» (1964. № 21); A. С. «На Лысай Гары» (1961. № II) пра Я. Купалу; О. Залізняк пра А. Пашкевіч (1962. № 15); А. Уласава «Якуб Колас і «Наша ніва» (1963. № 17); В. Д. пра беларускую афіцэрскую школу ў Мінску (1964. № 20) і інш.

С'ярод найбольш значных — публікацыі Юстыча «Смаленшчына — частка Беларусі» (1959. № 1, 3, 4), «Наша моладзь у Мантрэалі» (1961. № 11, без аўтара), М. Віленскага «Беларускія школы на эміграцыі» (1962. № 16). На англійскай мове змешчаны публікацыі Ліцвіна «Беларусь паміж дзвюма сусветнымі войнамі» (1961. № 10—12; 1962. № 13), «Беларусь падчас другой сусветнай вайны» (1962. № 14) і «Беларусь пасля 1945» (1962. № 15); Р. Станкевіч «Згуртаванню беларуска-амерыкан-скай моладзі — 30 гадоў» (1980. № 1, 2), творы В. Запруднік, П. Нэдуэл і інш.

3 1972 існавала англамоўная рубрыка «Амерыканцы гавораць пра Беларусь».

Выйшла 52 нумары.

Літаратура
----------

* Васілеўскі, Ю. Р. «Беларуская моладзь» / Ю. Р. Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 382.
Грузінскае (імерэцінскае) хачапуры
Аджарскае хачапуры
**Хачапуры** (груз. ხაჭაპური) — страва грузінскай кухні, грузінскі нацыянальны мучны выраб, адкрыты пірог з сырам.

Паходжанне назвы і разнавіднасці
--------------------------------

Назва *хачапуры* паходзіць ад грузінскіх слоў «тварог» (*хачо*) і «хлеб» (*пуры*), і тыповая, імаверна, менавіта для заходне-грузінскай вобласці Імерэція.

Ёсць мноства відаў хачапуры — амаль у кожным грузінскім сяле хачапуры гатуюць па сваім асобным рэцэпце.

Самыя вядомыя грузінскія хачапуры:

* імерэцінскае хачапуры — традыцыйнае хачапуры круглай формы;
* аджарскае хачапуры — таксама называецца *ачарулі* ці *аджарулі*, і адрозніваецца тым, што выпякаецца падоўжанай формы, а на сярэдзіну высаджваюць яйка;
* мінгрэльскае і абхазскае хачапуры — вядома пад назвай *ачма*;
* сванскае хачапуры;
* рачульскае хачапуры.

Хачапуры вядома таксама ў Арменіі, дзе яго выпякаюць з слоенага цеста у форме канверта.

Апісанне
--------

Хачапуры — булачка рознай формы з вялікім змяшчэннем сыру: яго ў хачапуры прыкладна ўдвая больш па вазе за муку. Часта цеста для хачапуры абсалютна прэснае, а акрамя абавязковага сыру (свежы або вытрыманы, часта авечы, напрыклад сулугуні), у склад стравы могуць уваходзіць яйкі (напрыклад, у *аджарскім хачапуры*) і іншыя інгрэдыенты. Вонкава хачапуры нагадваюць буйныя ватрушкі. Памеры хачапуры звычайна адпавядаюць памерам патэльняў, на якіх іх гатуюць. Выпякаюць іх на вуглях, або наплітным спосабам на ўмераным агні. Для начынкі ў хачапуры ўжываюць сыры — імерэцінскі, чанах, кабійскі, брынзу.

Цікавыя факты
-------------

У верасні 2011 года ўлады Грузіі аформілі патэнт на хачапуры і 29 іншых страў нацыянальнай кухні.

Гл. таксама
-----------

* Хінкалі

Зноскі
------

1. ↑  ХАЧАПУРИ, Кулинарный словарь В. В. Похлебкина, 2002
2. ↑  ХАЧАПУРИ, Кулинарный словарь. Зданович Л. И. 2001
3. ↑  Похлебкин В. В. Национальные кухни наших народов (Основные кулинарные направления, их история и особености. Рецептура).—М.: Пищевая пром-сть, 1980. — 304 с.
4. ↑  Грузія запатэнтавала «чачу», «чурчхэлу», «хачапуры» — і 27 іншых нацыянальных прадуктаў

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хачапуры
**Другакананічныя кнігі** (грэч. Δευτεροκανονικά Βιβλία) — азначэнне шэрагу кніг Старога Запавету, арігінальны яўрэйскі тэкст якіх не быў вядомы пры складанні біблейскага канону, бо не збярогся, але яны былі ўключаны ў Септуагінту. У праваслаўі гэтыя кнігі ўключаюцца ў склад Святога Пісьма, уважаюцца карыснымі для чытання, але пазначаюцца зорачкай і называюцца «некананічнымі». У каталіцызме іх аўтарытэт лічыцца роўным з першакананічнымі (г.зн. астатнімі, якія маюць яўрэйскі арыгінал), за выключэннем Другой і Трэцяй кніг Ездры і Трэцяй кнігі Макавеяў, якія аднесены да апокрыфаў. У пратэстантызме і іўдаізме лічацца апокрыфамі.

Паходжанне назвы
----------------

Падзел на *протакананічныя* (г.зн. аднесеныя да канону першымі) і *другакананічныя* (г.зн. аднесеныя да канону другімі) упершыню быў зроблены Сікстам Сіенскім у 1566 годзе на Трыдэнцкім саборы і пазней быў выкладзены ім у працы *Bibliotheca Sancta*.

Сучасны склад
-------------

| ⛭Другакананічныя кнігі |
| --- |
| Гістарычныя | 
* Другая кніга Ездры
* Трэцяя кніга Ездры
* Тавіта
* Юдзіф

 |
| Вучыцельныя | 
* Прамудрасць Саламона
* Прамудрасць Ісуса Сірахава

 |
| Прарокаў | 
* Ліст Ераміі
* Баруха
* Макавеяў
	+ 1-я
	+ 2-я
	+ 3-я

 |

Другакананічныя дадаткі да кананічных кніг
------------------------------------------

* дадаткі да Кнігі Эсфір (1:1, 3:13, 4:17, 5:1-2, 8:12, 10:3)
* малітва Манасіі напрыканцы Другой кнігі летапісаў (36:24)
* апошні псалом (Псалтыр 151)
* малітва Азарыі і песня трох хлопчыкаў (Кніга прарока Данііла 3:24-90)
* аповесць пра Сусанну (Кніга прарока Данііла 13)
* гісторыя пра Віла і Дракона (Кніга прарока Данііла 14)

Гл. таксама
-----------

* Біблейскі канон

Зноскі
------

1. ↑  Проф. *Юнгеров П. А.* Введение в Ветхий Завет. Неканонические книги. Неканонические дополнения в канонических ветхозаветных книгах

Літаратура
----------

* БИБЛИЯ. I. ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2002. — Т. V. — С. 89-97. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-010-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Treccani |
**Замак у Тыкоціне** — замак у польскім горадзе Тыкоцін.

Гісторыя
--------

Першымі гістарычнымі ўладальнікамі выспы на рацэ Нараў, на якой размешчаны замак, была сям’я літоўскіх магнатаў. Ян Гаштольд пабудаваў тут першую драўляную крэпасць, якая некалькі дзясяткаў гадоў пазней згарэла. Пасля смерці апошняга прадстаўніка сям’і Гаштольдаў спадчыну ў 1542 годзе пераняў кароль Жыгімонт Стары, а пазьней Жыгімонт ІІ Аўгуст. З гэтага моманту пачынаецца каралеўскі пэрыяд у гісторыі замку.

Жыгімонт ІІ Аўгуст вырашыў пабудаваць на руінах драўлянай крэпасьці Гаштольдаў вялікі цагляны замак. Гэта было выдатнае месца для дыслякацыі абароннага комплексу ў асноўным з-за навакольных балот і ракі. З цягам часу ў крэпасці ўзнік найбуйнейшы арсэнал Рэчы Паспалітай канца XVI стагодзьдзя.

Замак у Тыкоціне нейкі час быў сядзібай старасты Лукаша Гурніцкага — вядомага гуманіста эпохі Адраджэння.

На працягу гісторыі замка за яго адбыліся чатыры бітвы, у тым ліку дзве скончыліся разбурэньнем аб’екту. Падчас Шведскага патопу ў замку памёр і быў часова пахаваны шведскі калябарант Януш Радзівіл.

У 1659 годзе за заслугі падчас Шведскага патопу кароль Ян Казімір падараваў княства Стэфану Чарнэцкаму.

Ажаніўшыся на дочцы Чарнэцкага ўладарыць на замку стаў маршал Ян Клеменс Браніцкі. У палове XVІІІ стагоддзя Браніцкі разабраў замак, каб атрымаць будаўнічыя матэрыялы. Паступова пападаючы ў заняпад замкавы комплекс быў амаль суцэльна знішчаны.

Дзякуючы доўгім і складаным даследаванням і рэканструктарскім працам, якія пачаліся яшчэ напрыканцы XX і пачатку XXI стагоддзяў замак быў реканструаваны на старых падмурках.

Зноскі
------

1. ↑  [ Запрашаем: Стары-новы замак у Тыкоціне (ФОТА)
]
**Гродзенская пагранічная група** — тэрытарыяльны орган пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь. Ахоўвае ўчастак беларуска-польскай і беларуска-літоўскай мяжы.

Гісторыя
--------

Фарміраванне Гродзенскага пагранічнага атрада пачалося 24 мая 1944 года ў Смаленскіх лясах, калі Савецкая Армія рыхтавалася да аперацыі Баграціён. На працягу 10 дзён фарміраванне атрада было скончана. Каля 2 месяцаў ішла падрыхтоўка атрада да выхаду на ахову Дзяржаўнай граніцы СССР. 28 ліпеня 1944 года пагранічны атрад у поўным складзе выступіў са станцыі Смаленск да месца пастаяннай дыслакацыі і 5 жніўня прыбыў на станцыю Гродна. Праз суткі асабовы склад камендатур і застаў выступіў ў раён праходжання дзяржаўнай граніцы СССР. 19 жніўня памежнікі ўсіх застаў выйшлі на ахову Дзяржаўнай граніцы СССР.

3 кастрычніка 1944 года атраду быў уручаны Баявы Чырвоны сцяг і Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. Дзень уручэння сцяга часці аб’яўлены святам пагранічнага атрада. 3 кастрычніка 1998 года ва ўрачыстай абстаноўцы Гродзенскаму пагранічнаму атраду быў уручаны новы беларускі Баявы сцяг.

У канцы 2009 года ў выніку рэфармавання гродзенскі пагранічны атрад быў перайменаваны ў гродзенскую пагранічную групу.

Падраздзяленні
--------------

На ўчастку Гродзенскай пагранічнай групы размешчана 14 пагранічных застаў, 3 пагранічныя пасты, пагранічная камендатура «Парэчча», а таксама 5 аддзяленняў пагранічнага кантролю:

* «Брузгі»,
* «Гродна»,
* «Прывалка»,
* «Бераставіца»,
* «Свіслач».

Камандзіры
----------

* палкоўнік Канстанцін Моластаў

Асаблівыя даты
--------------

Днём часці прызначана 3 кастрычніка. У гэты дзень у 1944 годзе атраду быў уручаны сцяг часці.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Гісторыя Гродзенскай пагранічнай групы, сайт Пагранкамітэта
**Дамары́** (саманазва: *الدومريّة*) — індаіранская мова, распаўсюджаная ў краінах Блізкага Усхода, Паўночнай Афрыкі, Іране і Афганістане. Родная мова народа дом. Колькасць носьбітаў - 3 952 810 чал.

Дамары як асобная мова сфарміравалася ў краінах Заходняй Азіі ў выніку міграцыі ў гэты рэгіён групы качавых арыяў з паўвострава Індастан. Мае лексічныя запазычанні з арабскай і персідскай моў. Падзяляецца на шэраг дыялектаў. Найбольш распаўсюджаныя з іх — *навары* (Егіпет, Сірыя, Ізраіль, Іарданія, часткова Турцыя) і *гарачы* (Іран, Азербайджан). 

Пісьмовасць на аснове арабскай графікі.

Зноскі
------

1. ↑  ethnologue.com

Спасылкі
--------

* Donald Kenrick, What is Domari? Архівавана 27 верасня 2007.
* Bruno Herin, The Domari Language of Aleppo (Syria)
Раклет з адварнай бульбай і салёнымі агуркамі.
**Раклет** (фр. Raclette; ад фр. Racler — скабліць, скрэбці) — швейцарская нацыянальная страва, што гатуецца з расплаўленага тлустага сыру.

Першыя згадкі аб страве ўтрымліваюцца ў манастырскіх рукапісах кантонаў Обвальдэн і Нідвальдэн, якія распавядаюць аб пажыўным «смажаным сыры», які гатуюць пастухі ў Альпах у Вале. Пастухі клалі галоўку сыру блізка да агню і саскрабалі павольна гарачы сыр. Сучасны раклет сервіруюць з бульбай, марынаванымі агуркамі, мастардай, рознымі відамі вяндліны. Існуе мноства гатункаў сыру для раклета, які выпускаецца з часнаком, чырвоным перцам або з казінага малака. Сучасны раклет гатуецца ў спецыяльнай настольнай печцы — раклетніцы, для саскрабання гатовага раклета існуе адмысловы раклетны нож.
**«World of Warcraft»** (**WoW**; з англ. — «Свет ваеннага рамяства») — масавая шматкарыстальніцкая анлайн ролевая гульня, створаная ў 2004 годзе кампаніяй Blizzard Entertainment. Падзеі гульні адбываюцца ў фэнтзійным свеце Warcraft, на выдуманай планеце Азэрот. Гульня была анансавана ў 2001 годзе, а пасля была выпушчана ў свет на дзесяцігоддзе франшызы «Warcraft», у 2004 годзе. Пасля запуску, для «World of Warcraft» было выпушчана дзевяць вялікіх дадаткаў: «The Burning Crusade» (2007), «Wrath of the Lich King» (2008), «Cataclysm» (2010), «Mists of Pandaria» (2012), «Warlords of Draenor» (2014), «Legion» (2016), «Battle for Azeroth» (2018), «Shadowlands» (2020) і «Dragonflight» (2022).

Як і ў іншых MMORPG, у *World of Warcraft* гулец можа стварыць свайго персанажа, каб вандраваць па бязмежнаму адкрытаму свету, выконваць заданні, змагацца з рознымі пачварамі і ворагамі, а таксама кантактаваць з негульнявымі персанажамі *Азэрота* і рэальнымі гульцамі. Гульня ў першую чаргу сфакусавана на развіцці свайго персанажа: гулец атрымлівае ачкі прагрэсу і выкарыстоўвае іх для развіцця сваёй *галіны талентаў*, каб зрабіць свайго персанажа мацнейшым.

*World of Warcraft* стала сусветнай сенсацыяй і займела вялікі поспех сярод крытыкаў і простых гульцоў. Пачынаючы з 2004 года, калі гульня была выпушчана, *World of Warcraft* стала самай папулярнай MMORPG за ўвесь час, дасягнуўшы піка падпісантаў (12 мільёнаў актыўных гульцоў) у 2010 годзе. Напрыканцы 2014 года, у гульне было зарэгістравана больш за сто мільёнаў чалавек, а ў 2017 яна прынясла кампаніі каля $9.23 мільярдаў даляраў, што зрабіла *World of Warcraft* самай касавай гульнявой франшызай у свеце. Журналісты называюць гульню найвыдатнейшай MMORPG за ўвесь час, хваляць яе за доўгую падтрымку распрацоўшчыкамі (гульня працягвае быць папулярнай з-за выходзячых кожные два гады дадаткаў). У 2019 годзе выйшла *World of Warcraft: Classic*, «*ванільная*» версія гульні, якая дазволіла новым і старым гульцам адчуць вопыт гульні ў самую першую версію *World of Warcraft*.

Гл. таксама
-----------

* Wowhead

Зноскі
------

1. ↑  PC Gamer — Future plc, 1994. — ISSN 1351-3540 Праверана 23 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q685018'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2283786'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · MusicBrainz · MusicBrainz · Behind The Voice Actors · Giant Bomb · MobyGames · MobyGames · VGMdb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 16601517c · GND: 7526399-3 · LCCN: sh2010012849 |
**Яўген Аляксеевіч Колчаў** (13 жніўня 1959, Мінск) — беларускі скульптар

 і фатограф.

У майстэрні, Мінск, 2008

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 13 жніўня 1959 года ў Мінску. З дзяцінства самастойна займаўся маляваннем і лепкай. Скончыў музычную школу па класе трамбона. З 1974 па 1978 гады вучыўся ў Мінскам мастацкім вучылішчы імя Глебава. Вялікі ўплыў у мастацкім плане на маладога скульптара аказаў выкладчык Алег Луцэвіч — выдатны беларускі графік. Па заканчэнню вучылішча паступіў у Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (аддзяленне скульптуры мастацкага факультэта), які скончыў у 1984 годзе. У розны час яго настаўнікамі ў інстытуце былі такія беларускія скульптары, як Андрэй Бембель, Анатоль Анікейчык, Міхаіл Шкробат, Анатоль Арцімовіч. Кіраўніком дыпломнай працы Яўгена Колчава быў беларускі скульптар і педагог Генадзь Мурамцаў.

З 1984 па 1986 гады быў прызваны ў Савецкую Армію. Служыў у Гродна, у танкавых войсках, быў камандзірам танка Т-72. Паралельна выконваў афарміцельскія працы. Пасля заканчэння тэрміну службы, з 1986 па 1989 гады стажыраваўся ў Заіра Азгура ў творчых майстэрнях Акадэміі мастацтваў СССР у Мінску. У 1990 увайшоў у шэрагі Саюза мастакоў СССР. З 1991 года з'яўляецца членам Беларускага саюза мастакоў. З 1989 па 1992 гады выкладаў у Беларускім Політэхнічным інстытуце на факультэце архітэктуры. З 2011 года выкладае ў Мінскім дзяржаўным мастацкім каледжы імя А. К. Глебава.

Творчасць
---------

Стварае станковыя скульптуры ў рэалістычным стылі, захапляецца анімалістычным жанрам. Удзельнічае ў мастацкіх выставах з 1982 г. З 1992 па 2000 гады працаваў у галіне рэстаўрацыі гістарычных помнікаў архітэктуры. Прымаў актыўны ўдзел у аднаўленні складаных архітэктурных і скульптурных элементаў помнікаў гатычнай архітэктуры і архітэктуры барока на тэрыторыі Германіі і Польшчы. Працы скульптара ўпрыгожваюць вуліцы і будынкі Мінска, знаходзяцца ў калекцыі Музея сучаснага выяўленчага мастацтва Беларусі, а таксама ў прыватных калекцыях.

Галерэя
-------

* Рэльефы
* Рэльеф у Чырвоным касцёле, МінскРэльеф у Чырвоным касцёле, Мінск
* Мікеланджэла Буанароці, 2003, бронза.Мікеланджэла Буанароці, 2003, бронза.

* Скульптура
* «Рыбы», бронза«Рыбы», бронза
* «Ікар» у мінскім кінатэатры «Перамога»«Ікар» у мінскім кінатэатры «Перамога»

Зноскі
------

1. ↑  Яўген Колчаў. Партфоліо фатографа на PhotoCentra.ru
2. ↑  Ліцейная мастацка-вытворчае прадпрыемства «Міяран». Яўген Колчаў. Пра аўтара. Архівавана 14 ліпеня 2014.
**Прэзідэнцкі савет Лівіі** (араб. المجلس الرئاسي ليبيا‎‎) — найвышэйшы орган выканаўчай улады ў Лівіі, сфармаваны ў адпаведнасці з умовамі Схірацскага пагаднення, якое было падпісана 17 снежня 2015 году.

17 снежня 2015 года ў рамках мірнага ўрэгулявання грамадзянскай вайны ў Лівіі, было падпісана Схірацскае пагаднення, якое мела на ўвазе стварэнне Прэзідэнцкага савета і ўрада нацыянальнай згоды. Таксама Прэзідэнцкі савет павінен прыняць камандаванне УС. Пагадненне было аднагалосна адобрана Саветам Бяспекі ААН, які вітаў фармаванне Савета і прызнаў законнасць ўрада Фаіза Сараджа.

Старшынёй Прэзідэнцкага савета з’яўляецца Фаіз Аль-Сарадж (з 30 сакавіка 2016 года). 5 красавіка Урад Усеагульнага Нацыянальнага Кангрэсу прыняў рашэнне аб перадачы ўсіх паўнамоцтваў Прэзідэнцкаму савету.

Прэзідэнцкі савет складаецца з дзевяці членаў. Пасяджэння вядзе старшыня разам з трыма намеснікамі, кожны з якога ўяўляе адну з трох гістарычных абласцей Лівіі: Трыпалітанія, Кірэнаіка і Фецан.

5 лютага 2021 дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны. Гэты ўрад будзе кіраваць Лівіяй да выбараў, прызначаных на снежань. Прэзідэнцкі савет узначаліў лівійскі дыпламат Мухамед Юніс Манфі, які карыстаецца падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе, які падтрымліваецца на захадзе Лівіі.

Гл. таксама
-----------

* Палата прадстаўнікоў Лівіі
* Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі
* Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)

Зноскі
------

1. 1 2  http://www.un.org/apps/news/story.asp?
2. ↑  Unanimously Adopting Resolution 2259 (2015), Security Council Welcomes Signing of Libyan Political Agreement on New Government for Strife-Torn Country | Meetings Coverage and ...
3. ↑  Support grows for Libya's new unity government | Daily Mail Online
4. ↑  "Libya's Tripoli Government Says Will 'Cease Operations'". *ABC News*. 2016-04-05. Праверана 2016-04-05.
5. ↑  "Tripoli authorities cede power to Libyan unity government: statement". *Yahoo! New Zealand*. 2016-04-05. Архівавана з арыгінала 2016-04-15. Праверана 2016-04-05. Архівавана 15 красавіка 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2016. Праверана 21 красавіка 2019.
6. ↑  Rebel Tripoli administration vanishes
7. ↑  UN proposes unity government to end Libya conflict - Al Jazeera English
8. ↑  Официальный сайт Президентского совета Ливии
9. ↑  Лидеров переходного правительства Ливии избрали в Женеве

Спасылкі
--------

* Правительство Национального согласия - Официальный профиль Facebook
* Правительство Национального согласия - Официальный Твиттер
пячатка, 1388 год
**Віганд** (каля 1372 — 28 чэрвеня 1392) — князь кернаўскі, сын вялікага князя літоўскага Альгерда Гедзімінавіча ад другой шлюбу з Ульянай Цвярской (пам. 1393), малодшы брат і паплечнік вялікага князя літоўскага Ягайлы.

Біяграфія
---------

Паводле Л. Вайтовіча, пры нараджэнні Віганд быў хрышчоны па праваслаўным абрадзе пад імем Фёдар.

Віганд атрымаў ва ўдзельнае валоданне ад свайго старэйшага брата, вялікага князя літоўскага Ягайлы, гарады Кернава, Чачэрск і Біюцішкі. Таксама меў значныя ўладанні ў Польшчы — Быдгашч, Інаўроцлаў і інш.

У 1385 годзе князь кернаўскі Віганд падтрымаў свайго старэйшага брата Ягайлы пры падпісанні ў Крэве уніі паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім. У 1386 годзе Віганд разам з іншымі братамі суправаджаў Ягайлу падчас яго паездкі ў Польшчу. У Кракаве Ягайла перайшоў ў каталіцтва і прыняў польскую карону. Большасць яго братоў, сваякоў і саноўнікаў таксама прынялі каталіцкае хрышчэнне. Пры хрышчэнні Віганд атрымаў імя Аляксандр. У 1390 годзе ён ажаніўся з Ядвігай Апольскай, дачкой сілезскага князя Уладзіслава Апольскага.

Падчас грамадзянскай вайны ў Вялікім Княстве Літоўскім 1389—1392 гадоў паміж Вітаўтам Кейстутавічам і Скіргайла Альгердавічам Віганд падтрымліваў апошняга. У 1390 годзе Скіргайла і Віганд пацярпелі паражэнне ад аб’яднаных сіл Вітаўта і тэўтонскіх крыжакоў. У 1391 годзе Віганд узначаліў паход літоўскага войска на Прусію, дзе літоўцы няўдала аблажылі замак Нойгартэн. Віганд карыстаўся любоўю і прыхільнасцю свайго старэйшага брата Ягайлы. У чэрвені 1392 года Віганд раптоўна памёр. Хадзілі чуткі, што Віганд быў атручаны па распараджэнні Вітаўта.

Спадчыннікі
-----------

Таксама літоўскае язычніцкае імя Вінгальт прыпісваецца брату Аляксандра Андрэю Альгердавічу, князю пскоўскаму і полацкаму, пачынаючы з прац Тэадора Нарбута, аднак па захаваных летапісах яно невядома. Аднак ад нейкага Вігунта выводзіць свой род княжацкі род Палубінскіх герба «Ястрабец».

Зноскі
------

1. ↑  Войтович Л. Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І.Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1.
2. ↑  *Барбашев А.И.* Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы. — Санкт-Петербург, 1885. — С. 59.

Літаратура
----------

* *Гудавичюс Э.* История Литвы с древнейших времен до 1596 года. — М. 2005.
* *Барбашев А. И.* Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.). — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 54151776746318011229 |
Касмічны фотаздымак Бурундзі **Бурундзі** — невялікая дзяржава ў Цэнтральнай Афрыцы. Плошча краіны складае 27.830 км² (крыху больш за Гродзенскую вобласць, крыху меней за Магілёўскую), з якіх 25 650 км² прыпадае на сушу. Бурундзі — дзяржава, якая не мае выхаду да мора. Агульная працягласць мяжы — 974 км: на захадзе — з Дэмакратычнай Рэспублікай Конга (233 км), на поўначы — з Руандай (290 км), на ўсходзе і паўднёвым усходзе — з Танзаніяй (451 км).

Рэльеф
------

Становішча Бурундзі ва ўсходняй, найбольш прыўзнятай, частцы Афрыкі абумоўлівае пласкагорны характар рэльефу з сярэднімі вышынямі 1000-2000 метраў і значнымі іх перападамі. На паўднёвым захадзе плато спускаецца да возера Танганьіка, урэз вады якога (773 м) — самы нізкі пункт краіны; найвышэйшы ж (2684 м.) знаходзім усяго за 20 кіламетраў на ўсход аж возера — гэта гара Хеха ў хрыбце Бурундзі. Перапады вышынь, а разам і высокая сейсмічнасць, абавязаны праходжанню праз тэрыторыю краіны заходняй галіны Усходне-Афрыканскагіх разломаў.

Клімат
------

Клімат Бурундзі пераходны ад экватарыяльнага (на паўночным захадзе) да субэкватарыяльнага, з двума сезонамі дажджоў: у верасні-лістападзе і лютым-маі — гэтак званыя зенітальныя дажджы, і двума сухімі сезонамі між імі. Сярэдняя колькасць ападкаў складае ад 1300 да 1600 мм. Тэмпературы не празмерна высокія дзякуючы значнай вышыні над узроўнем мора.

Гідраграфія
-----------

Нягледзячы на гідраграфічную дамінанту возера Танганьіка, што разлеглася ў рыфтавай даліне на паўднёва-ўсходняй мяжы, большая частка тэрыторыі Бурундзі адносіцца да басейна возера Вікторыя. Галоўная рака краіны — Рувубу, што пачынаецца на поўдні, цячэ на паўночны ўсход і ў рэшце рэшт далучаецца да Кагеры — прызнанага вытоку Ніла. Такім чынам, Бурундзі можа з гонарам назваць сябе калыскай вялікай афрыканскай ракі. Прынамсі, многія географы лічаць даўжыню Ніла ад вытока Руверонзы — прытока Рувубы.

Іншыя вялікія рэкі — Малагарасі і Рувуву, вада якіх выкарыстоўваецца для арашэння ва ўсходняй і заходняй частках краіны.

Ландшафты. Ахова прыроды
------------------------

Савана ў Бурундзі
Большая частка тэрыторыі Бурундзі занята саванамі з тыпова афрыканскімі флорай і фаўнай. У вобласці экватарыяльна клімату на паўночным захадзе захаваліся вільготныя лясы. Аднак завысокі антрапагенны ціск пакідае мала шанцаў слаўным насельнікам саван і гілей, як і самім гілеям. Каб захаваць хоць нейкія некранутыя ўчасткі прыроды, ў 1982 былі створаны нацыянальныя паркі Кібіра (ахоўваюцца экватарыяльныя лясы) і Рувубу (саванавая і прырэчная фаўна: нільскія кракадзілы, бегемоты, буйвалы, вадзяныя казлы.

  


| ⛭Бурундзі паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Бурундзі»**
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кулак.

**Анатоль Іосіфавіч Кулак** (нар. 5 верасня 1954, г. Мінск) — беларускі хімік. З 2014 года член-карэспандэнт, а з 2021 года акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктар хімічных навук (1990), прафесар (2004).

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1976).

З 1976 года навуковы супрацоўнік, аспірант Белдзяржуніверсітэта. У 1980—1988, 1991—1995 гадах у НДІ фізіка-хімічных праблем Белдзяржуніверсітэта, у 1988—1990 гадах дактарант Белдзяржуніверсітэта. З 1995 года намеснік дырэктара па навуковай рабоце Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалём РАН памяці акадэміка М. М. Эмануэля за дасягненні ў галіне хімічнай фізікі (2013).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Работы ў галіне электрахіміі і фотакаталіза. Прапанаваў навуковы напрамак — фотаэлектрахімія паўправадніковых гетэраструктур і паўправаднікоў з выяўленай энергетычнай і структурнай неаднароднасцю. У выніку даследавання працэсаў пераносу зарадаў у паўправадніковых гетэраструктурах абгрунтаваў электронную тэорыю фотакаталіза і электракаталіза, якая базуецца на эфектах дынамічнага расшчаплення ўзроўню Фермі ў энергетычна неаднародных сістэмах пры наяўнасці латэральнага электроннага абмену паміж кампанентамі з розным узроўнем структурнай арганізацыі. Прапанаваў новы клас электра — і фотакаталізатараў, перспектыўных для прымянення ў фотакаталітычных сістэмах глыбокай ачысткі вады і газавых асяроддзяў, электрахімічных сэнсарах, метала-гідрыдных акумулятарах і фотаэлектрахімічных пераўтваральніках. Распрацаваў нанаструктурныя кампазіцыйныя матэрыялы з высокай аптычнай селектыўнасцю і эфектыўнасцю пераўтварэння энергіі ў сонечных калектарах і фотавольтаічных сістэмах. Распрацаваў тэхналогію атрымання нанаструктурных субстанцый кальцый-фосфар-прэпаратаў, якія змяшчаюць, новыя метады атрымання нанаструктурных фасфатных і аксідна-гідраксідных біянеарганічных матэрыялаў. Распрацаваў новыя сродкі хімічнай аховы каштоўных і дакументных папер.

Аўтар 320 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфій і 42 вынаходстваў.

### Бібліяграфія

* Электрохимия полупроводниковых гетероструктур. Мн.: «Университетское», 1986.
* Metal nanoparticles on semiconductor surfaces: electrochemistry and photocatalysis. Chemical Physics of Nanostructured Semiconductors, Brill Acad. Publ. The Netherlands, 2003.
* Химия твердого тела. Изд-во БГУ, Минск, 2011 (в соавт.)
* Heterogeneous photocatalysis in titania-containing liquid foam // Photochem. Photobiol. Sci. 2004, v.3, № 2 (в соавт.)
* Photodestruction of dichloroacetic acid catalyzed by nanosized TiO2 particles // Appl. Catal. B 2002, V. 36 (в соавт.)
* Electrodeposition of nanostructured diamond-like films by oxidation of lithium acetylide // Electrochem. Commun. 2003, V. 5, № 4 (в соавт.)

Зноскі
------

1. ↑  НАН Беларусі падвяла вынікі выбараў новых акадэмікаў і членаў-карэспандэнтаў
2. ↑  КУЛАК Анатоль Іосіфавіч

Спасылкі
--------

* Анатоль Іосіфавіч Кулак у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
**Кутбертава Евангелле** — старадаўняя рукапісная кніга (копія Евангелля ад Іаана), датаваная VII стагоддзем нашай эры.

Апісанне
--------

Кутбертава Евангелле — мініяцюрная кніга з 94 лістоў велума фарматам 138 × 92 мм, спісаных унцыялам астраўнога почырку. Добра захаваўся драўляны абклад. Тэкст старанна вывераны і адносіцца да італа-нартумбрыйскага тыпу (прыклад яго — Аміяцінскі кодэкс  (руск.) (бел.). Тэкст амаль пазбаўлены ўпрыгожванняў, за выключэннем ледзь павялічаных загалоўных літар і ініцыялаў у разбіцці Амонія. Ініцыялы выпісаныя чырвоным, іншых упрыгожванняў няма. Да ліста 42 тэкст умяшчаў 19 радкоў на старонку, далей стала 20.

Гісторыя знаходкі
-----------------

Адкрыццё труны Св. Кутберта, сярэдневяковая мініяцюра.
Старонка Евангелля.
Усходняе ўзбярэжжа Вялікабрытаніі і яе жыхары ў X—XI стагоддзях моцна пакутавалі ад нашэсця вікінгаў. Да гэтага часу край ужо наведалі місіянеры і тут трывала замацавалася хрысціянства. Пасля чарговага разбойнага нашэсця скандынаваў жыхары ўзялі маёмасць і адступілі ў глыб тэрыторыі ў пошуках новых урадлівых зямель сярод скалістых фіёрдаў. Разам з сабой забралі нават труну святога Кутберта з пахавання на востраве Ліндзісфарн, размешчаным на паўночным усходзе Брытаніі. Пры аглядзе труны ў 1104 годзе знайшлі невялікае Евангелле, памерам крыху большае за далонь дарослага чалавека. Яно добра захавалася. Кніга, якая атрымала пасля назву *Кутбертава Евангелле*, была захавана да XX стагоддзя.

Гісторыя набыцця
----------------

Евангелле Кутберта Брытанская бібліятэка арандавала яшчэ з 1979 года, а пасля атрымала прывілей на набыццё рукапісу ў партнёрстве з Дарэмскім універсітэтам. Рукапіс ацанілі ў 13 000 000 долараў. Набыццём помніка кніжнай культуры Заходняй Еўропы займаўся Мемарыяльны фонд нацыянальнай спадчыны (Вялікабрытанія). Частку грошай дадалі да неабходнай сумы патрыятычна настроеныя мецэнаты.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Stevick, Robert D. «The St. Cuthbert Gospel Binding and Insular Design», Artibus et Historiae, Vol. 8, No. 15 (1987)
* Найстаражытнейшую кнігу Еўропы ў 12 стагоддзі выратавалі ад вікінгаў(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Кутбертава Евангелле**
* Архіў алічбаваных манускрыптаў Брытанскай бібліятэкі (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Качан.

**Канстанцін Іванавіч Качан** (4 сакавіка 1950, в. Лаўрышава, Шчорсаўскі сельсавет, Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі мастак-пейзажыст.

Біяграфія
---------

У 1975 годзе скончыў фізічны факультэт БДУ.

З 1977 па 1980 быў вольным слухачом Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута, браў урокі жывапісу.

З 1980 бярэ ўдзел у мастацкіх выставах.

З 1987 — член Беларускага саюзу мастакоў.

Працуе ў станковым жывапісу ў жанрах нацюрморту, пейзажу. Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музее, фондах Саюзу мастакоў Беларусі, Міністэрстве культуры Расіі, у Траццякоўскай галерэі, Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва, Беларускім музеі народнай архітэктуры і побыту, Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі, Доме-музеі Адама Міцкевіча, а таксама ў прыватных калекцыях Беларусі і замежжа.

20 чэрвеня 2014 у гістарычным цэнтры Навагрудку, у будынку, збудаваным па праекце архітэктара Лявонція Зданевіча, была адкрыта персанальная карцінная галерэя Кастуся Качана, якая ўключае дзве выставачныя залы і майстэрню мастака. У цырымоніі адкрыцця прымалі ўдзел прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь Міхаіл Мясніковіч, міністр культуры Барыс Святлоў, генеральны дырэктар Нацыянальнага мастацкага музея Уладзімір Пракапцоў, старшыня Беларускага саюза мастакоў Рыгор Сітніца.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кастусь Качан. Жывапіс / укладальнік К. І. Качан. - Мінск : Беларусь, 2019. - 180 с. – 700 экз. – ISBN 978-985-01-1294-1

Спасылкі
--------

* Сайт галерэі Кастуся Качана.
* Беларускі саюз мастакоў. Галерэя БелАРТ.
* *Музеи Гродненской области*. В гостях у известного белорусского художника Кастуся Качана.  (руск.)
* *Газета «Культура»*. «Прыватны выпадак» прыватнай галерэі.
* *Часопіс «Мастацтва»*. Рака часу. Таццяна Гаранская.
* *Радыё Свабода*. Кастусь Качан: Адзінае, пра што цяпер шкадую, — што жыцьцё кароткае.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Кастусь Качан на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 124817609X · LCCN: n2005079325 · SUDOC: 242864228 · VIAF: 78192080 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шпунт.
**Андрэй Аркадзевіч Шпунт** (нар. 1969, Мінск) — беларускі гісторык, архівіст. Кандыдат гістарычных навук (2008). Сын вядомага беларускага рэстаўратара Аркадзя Шпунта.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1997 годзе БДУ. У 1989—1994 гадах супрацоўнік аддзела старажытнабеларускага мастацтва Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі. У 1996—1998 гадах супрацоўнік Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (генеалагічныя даследаванні), у 1998—2000 гадах — вядучы спецыяліст Дзяржкамархіва (геральдыка і генеалогія).

У 2008 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Перыядызацыя і класіфікацыя гарадской геральдыкі Беларусі». Навуковы супрацоўнік Навукова-даследчага інстытута Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар шэрагу навуковых і папулярных публікацый па айчыннай ваеннай гісторыі і геральдыцы.

Аўтар зацверджаных праектаў гербаў Маладзечна, Заслаўя, Крупак, Акцябрскага (Рудабелка), Белаазёрска, Івянца і інш.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Андрэй Шпунт. «ГАЛАНТНЫЙ ВЕК»…

Спасылкі
--------

* Шпунт, Андрэй Аркадзьевіч (нар. 1969) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 88154380945030291146 · ЗЭКББ: NLB-ar2820534 |