recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Суперга** (італ.: Basilica di Superga) — каталіцкая базіліка, якая ўздымаецца над Турынам на вяршыні аднайменнага ўзгорка.

Адсюль у 1706 г. будучы кароль Віктар Амадэй II і яго кузен Яўгеній Савойскі назіралі за аблогай горада французамі і іспанцамі. У выпадку паспяховага зыходу бітвы яны далі зарок узвесці на гэтым месцы храм.

Будаўніцтвам пышнага купальнага збудавання, якое пачалося ў 1717 г. ведаў майстар позняга барока — Філіпа Ювара. У базіліцы пахаваны ўсе п’емонцкія каралі, пачынаючы з Віктара Амедэя.

Гл. таксама
-----------

* Авіякатастрофа ў Суперга 4 мая 1949 года

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Суперга**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n79136437 · VIAF: 312653513 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Святаслаў Ольгавіч.

**Святаслаў Ольгавіч** (у хрышчэнні Мікалай; ? — 15 лютага 1164) — князь чарнігаўскі.

Сын Алега Святаславіча. У 1136 запрошаны ў Ноўгарад, дзе княжыў з перапынкамі да 1141. У 1142 меў нейкую воласць «около Гомья» (Гомеля). У 1146 яму належалі Курск, Ноўгарад-Северскі, Карачаў, Колцеск, Дзедаслаў, але ў тым жа годзе ён выгнаны з Чарнігаўскай і Северскай зямель. У 1147 увайшоў у саюз з Юрыем Далгарукім, з дапамогай яго войск заняў зямлю вяцічаў, пасля вярнуў свае ўладанні. Калі Юрый Далгарукі заняў Кіеў (1149), Святаслаў Ольгавіч атрымаў ад яго *«и Случеск, и Клеческ, и вси Дрегвиче»* (Слуцк і Клецк з навакольнымі землямі), а каля 1155 — Мазыр. Паводле дагавора 1157 з вялікім кіеўскім князем Ізяславам Давыдавічам атрымаў Чарнігаўскую зямлю, а г. Ноўгарад-Северскі перадаў пляменніку Святаславу Усеваладавічу. Некаторы час у яго землях знаходзіўся пазбаўлены ўладанняў полацкі князь Рагвалод Барысавіч, якому Святаслаў Ольгавіч у 1158 дапамог войскамі вярнуць свае землі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Пазднякоў В. Святаслаў Ольгавіч // БЭ ў 18 т. Т. 14. Мн. 2002.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вікторыя.
Вікторыя на манеце часоў Канстанціна ІІ
**Вікторыя** (лац.: Victoria) — у рымскай міфалогіі Вікторыя - багіня перамогі. Гэта вельмі даўняе, чыста рымскае бажаство, культ якога існаваў задоўга да з'яўлення рамана-грэчаскага пантэона і ідэнтыфікацыі Вікторыі з грэчаскай багіняй перамогі Нікай.

Літаратура
----------

* Joël Schmidt (2004). *«Roman Mythology»*, ст. 64. Kent: Grange Books. ISBN 1-84013-689-8

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118768344 · NKC: jo2016908811 · SUDOC: 028365224 · VIAF: 37712095 |
Турма
**Турма** (па розных версіях ад нямецкага Turm - вежа, цюркскага тур. türme або татарскага törmä - вязніца) — пенітэнцыярная (выпраўленчая) ўстанова, месца, дзе людзі ўтрымліваюцца ў зняволенні і, як правіла, пазбаўленыя цэлага шэрагу асабістых свабодаў. Турмы звычайна з'яўляюцца часткай сістэмы крымінальнага правасуддзя, а пазбаўленне свабоды шляхам зняволення ў турме - юрыдычная пакаранне, якое можа быць накладзена дзяржавай за здзяйсненне злачынства. Турмой таксама часта называюць ўстанову, дзе падазроныя і абвінавачаныя ў здзяйсненні злачынстваў ўтрымліваюцца пад вартай да суду.

Гл.таксама
----------

* Ізалятар часовага ўтрымання

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Турмы**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Universalis · Швейцарскі гістарычны · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4355124 · BNF: 13318425p · GND: 4071628-4 · LCCN: sh2002006523 · Microsoft: 2780656516 · NDL: 00565362 · NKC: ph127394 |

 |
**Элефанта** (англ.: Elephanta), або **Гарапуры** (маратхі: *घारापुरी द्वीप*) — востраў у Аравійскім моры каля ўзбярэжжа індыйскага штата Махараштра. Плошча - 2,319 км². Насельніцтва (2011 г.) - 1200 чал.

Геаграфія
---------

Востраў Элефанта месціцца ў заліве горада Мумбаі ў 1,19 км ад берага. Даўжыня з паўночнага ўсхода на паўночны захад — 1,9 км. Найбольшая шырыня — 1,48 км. Складзены пераважна базальтамі. Найвышэйшы пункт (гара Кэнан, 173 м) знаходзіцца на захадзе вострава. Большая частка сушы пакрыта дрэвамі і хмызнякамі.

Гісторыя
--------

У VI - VII стст. н. э. пячоры вострава Элефанта служылі смесцам пабудовы будысцкіх і індуісцкіх храмаў. У 1534 г. захоплены партугальцамі. Назва Элефанта была дадзена імі з-за статуі слана, знойдзенай на сушы. Назва Гарапуры з'явілася прыкладна ў той жа час або пазней і значыла на мове маратхі "горад *гары*" — паселішча прадстаўнікоў касты шудраў, што займаліся рамяством і мастацтвам. У 1661 - 1947 гг. востраў уваходзіў у склад Брытанскай Індыі. З 1947 г. у складзе незалежнай Індыі.

Інфраструктура
--------------

На востраве Элефанта існуе 3 паселішчы. Злучаны з горадам Мумбаі сталай паромнай пераправай. Аснова эканомікі — абслугоўванне турыстаў.

Славутасці
----------

На востраве Элефанта знаходзяцца 2 комплексы храмавых пячор, унесеныя ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Спасылкі
--------

* Пячоры Элефанты
* Гісторыя дэканскіх трапаў Архівавана 6 сакавіка 2016.
**Турмаліны** — падгрупа мінералаў з групы борутрымальных алюмасілікатаў, складаныя борасілікаты пераменнага складу.

Пад такой назвай упершыню мінерал прывезлі (1703) з партыяй каштоўных камянеў з Цэйлона ў Амстэрдам. Вельмі складаныя па хімічнаму складу.

Асноўныя характарыстыкі
-----------------------

Турмалін пераўзыходзіць усе мінералы (у тым ліку і каштоўныя камяні) па разнастайнасці фарбаў. Асаблівасцю з'яўляецца тое, што крышталі рэдка афарбаваны аднародна. Асобныя іх часткі маюць разнастайную, часта кантрастную афарбоўку. Часам у разрэзе крышталю можна ўбачыць зоны розных кантрастных колераў. Бляск шкляны. Рыса белая. Цвёрдасць 7—7,5. Спайнасць недасканалая. Злом няроўны. Шчыльнасць 2,9—3,3. Сінгонія трыганальная. Крышталі валодаюць двухпраламленнем.

Прызматычныя крышталі з папярочным сячэннем у выглядзе выпуклага трохвугольніка. Слупкаваты, палкападобны, ігольчаты, блытана-валакністы, радыяльна-прамяністы. Зярністыя шчыльныя масы.

Разнавіднасці
-------------

Аграненыя турмаліны
Ружова-чырвоны рубеліт — найбольш вядомая разнавіднасць турмаліну. Бясколерны, рэдкі мінерал ахраіт, індыга-сіні індыгаліт, фіялетава-чырвоны сібарыт, чорны непразрысты шэрл і інш.

Радовішчы
---------

Радовішчы шырока распаўсюджаны і шматлікія. Найбольш вядомыя знаходзяцца на Шры-Ланцы, Мадагаскары, у Мазамбіку (паліхромныя і чырвоныя турмаліны), Бразіліі (штаты Мінас-Жэрайс, Баія), М'янма, Анголе, Аўстраліі, Індыі, ПАР, Канадзе (правінцыя Антарыа), ЗША (штаты Каліфорнія, Мэн, Каларада), Італіі (в. Эльба), Швейцарыі, Расіі (Урал, Забайкалле).

Ювелірны турмалін вядомы ў Афганістане (Нурыстан): у радовішчах Дарае-Піч, Канакан, Джаба, Чармакс, Кантыва, Манданеша, Цоцум, Муалеві, Папру.

Выкарыстанне
------------

Выкарыстоўваецца для атрымання бору, у радыётэхніцы, у ювелірнай справе.

Літаратура
----------

* Мінералы, горныя пароды і глебы роднага краю: Кн. для настаўніка / У. Фядотаў, А. Цытленак. — Мн.: Нар. асвета, 1987.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 49. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Турмаліны
* Відэасюжэт пра турмалін Архівавана 30 ліпеня 2011.
Лесвіца троляў. Від з назіральнай пляцоўкі.
**Лесвіца троляў**, таксама **Дарога троляў** (нарв.: Trollstigen) — адно з самых папулярных турыстычных месцаў Нарвегіі. Знаходзіцца ў паўночнай частцы заходняй Нарвегіі (рэгіён Вестлан).

Апісанне
--------

Лесвіца троляў з'яўляецца часткай нарвежскай нацыянальнай дарогі RV63, якая злучае гарады Ондалснес у камуне Роўма і Валдал у камуне Нордаль у фюльке Мёрэ-ог-Румсдал. Гэтая дарога была адкрыта каралём Хоканам VII 31 ліпеня 1936 пасля 8 гадоў будаўніцтва. Нават у нашы дні Лесвіца троляў можа служыць прыкладам інжынернага і канструктарскага мастацтва. Дарога ў час пад'ёму робіць 11 рэзкіх паваротаў, вышыня ўздыму часам складае 9%. Прыкладна на сярэдзіне ўздыму знаходзіцца мост праз вадаспад Стыгфосен. На самай вяршыні (858 метраў над узроўнем мора) ёсць вялікая паркоўка і мноства сувенірных крамак. У некалькіх хвілінах хады ад паркоўкі размешчана аглядная пляцоўка, з якой адкрываецца від на серпанцін Лесвіцы троляў і на вадаспад Стыгфосен, вышыня якога складае 180 метраў.

Месцамі шырыня дарогі не перавышае 3,3 метры, таму праезд машын, даўжыня якіх больш, чым 12,4 метры, забаронены.

У асенне-зімовы перыяд Лесвіца троляў закрыта для праезду. Звычайна гэты ўчастак дарогі адкрываецца ў другой палове мая і зачыняецца ў кастрычніку, але ў залежнасці ад надвор'я гэтыя даты могуць карэктавацца.

Спасылкі
--------

* Турыстычная інфармацыя
* Відэа ўздыму па Лесвіцы троляў (Trollstigen) на YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Адам Фрэйтаг** (1608—1650) — матэматык, ваенны інжынер.

Біяграфія
---------

У 1608 годзе нарадзіўся ў Торуні. Ужо ў дзесяць гадоў праявіў талент да матэматыкі і лацінскай мовы (пісаў вершы). Па стыпендыі гарадской рады Торуні паехаў навучацца ва ўніверсітэт Лейпцыга, а затым Франкфурта-на-Одэры. У далейшым патрапіў на вайсковую службу да Фрэдэрыка Генрыха Аранскага, дзе пазнаёміўся з галандскім ваенным і фартыфікацыйным мастацтвам.

Справай жыцця Фрэйтага стала кніга *Architectura militaris nova et aucta oder newe vermehrte Fortification von Regular — Vestungen, von Irregular — Vestungen und Aussenwercken, von Praxi offensiva und devensiva, auff die neweste niederländische Praxin gerichte und beschreben durch Adamum Freitag der Mathematum Liebhaber. Zu Leyden bey Bonaventura und Abraham Elzeviers, a(nn)o 1631.*, дзе ён сістэматызаваў і выклаў свой досвед у т. зв. старагаландскай школе фартыфікацыі. Кніга ў хуткім часе стала бестселерам, што стала прычынай распаўсюджання старагаландскай сістэмы фартыфікацыі ва Усходняй Еўропе, асабліва ў Рэчы Паспалітай.

Мемарыяльная шыльда Адаму Фрэйтагу ў горадзе Кедайней (Кейданы)
Кніга прынесла Фрэйтагу славу, аднак не палепшыла яго матэрыяльны стан. У 1633 годзе ён паступае на службу да князя Януша Радзівіла, у якасці ваеннага інжынера, фартыфікатара і лекара. Па яе заканчэнні вярнуўся ў Торунь, дзе ўдзельнічаў у адбудове гарадскіх умацаванняў. У 40-х гадах ізноў вяртаецца на службу да Януша Радзівіла, стаў яго асабістым медыкам, выкладаў матэматыку ў Кейданах, кіраваў будаўніцтвам фартыфікацыйных умацаванняў Біржаў і Кейданаў. Аказаў вялікі ўплыў на развіццё фартыфікацыі ВКЛ.

Памёр у 1650 годзе ў Кейданах, дзе і быў пахаваны.

Творы
-----

* Architectura militaris nova et aucta, oder Newe vermehrte Fortification … beschrieben durch Adamum Freitag. Leyden: Elzeviers, 1631.
* Prognosticon astrologicum abo rozsadekgwiazd niebieskich na rok panski (1635)

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2  Adam Freitag // VIAF ID<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54919'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19832964'></a>
3. ↑  Adam Freytag
4. 1 2  Adam Freytag // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>
5. ↑  Czech National Authority Database Праверана 8 чэрвеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Адам Фрэйтаг

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Allgemeine Deutsche Biographie |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: adam-freytag · Sejm-Wielki.pl |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 4092385 · BNF: 15418770s · GND: 124754716 · ISNI: 0000 0000 7975 0576, 0000 0003 6595 2347 · LCCN: nr98010837 · NKC: mzk2009510314 · NSK: 000427360 · NTA: 070475865 · SUDOC: 091481740 · VIAF: 232782478 |

 |
**Вінніцкі нацыянальны аграрны ўніверсітэт** — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Вінніцы.

Гісторыя
--------

Гісторыя вучэльні бярэ пачатак у кастрычніку 1982 года - з часу стварэння Вінніцкага філіяла Украінскай сельскагаспадарчай акадэміі на базе Вінніцкай школы павышэння кваліфікацыі работнікаў сельскай гаспадаркі. 5 красавіка 1991 года Дзяржаўнай камісіяй пры Савеце Міністраў СССР на базе Вінніцкага філіяла Украінскай сельскагаспадарчай акадэміі створаны Вінніцкі дзяржаўны сельскагаспадарчы інстытут. Пастановай Кабінета Міністраў Украіны ад 16 сакавіка 2000 года на базе інстытута створаны Вінніцкі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт.

Структура
---------

* Факультэт аграноміі і лесаводства
* Факультэт эканомікі і прадпрымальніцтва
* Факультэт уліку і аўдыту
* Факультэт тэхналогій вырабніцтва і перапрацоўкі прадукцыі жывёлагадоўлі і ветэрынарыі
* Факультэт менеджменту і права
* Інжынерна-тэхналагічны факультэт

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт установы
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
**«Археологическая карта Могилевской губернии»** (бел.: Археалагічная карта Магілёўскай губерні) — адна з асноўных прац Е. Р. Раманава ў галіне археалогіі. Падрыхтоўка яе пачалася каля 1884 г. Паводле пастановы Віленскага аддзялення папярэдняга камітэта IX археалагічнага з'езда карту планавалася надрукаваць на працягу 2 гадоў да пачатку з'езда (1893). Выданне не адбылося з-за недастатковасці звестак (былі толькі пра курганы і гарадзішчы) і пратэрміноўкі адказаў на разасланыя лісты (апошні дасланы ў 1897 г.). У дапрацаваны варыянт карты Е. Р. Раманаў уключыў падрабязныя звесткі пра месцазнаходжанні шматлікіх прылад працы каменнага веку, каменныя крыжы з надпісамі і без іх, камяні-следавікі з выявамі крыжоў, месяца, падковы і пісталета (мяст. Хальч), язычніцкага ідала ў выглядзе 4-кантовага каменнага слупа з высечанай наверсе галавой (в. Пярэспа Сенненскага павета), крыж з літарамі IC XC/XЪ і надпісам «БАРИСЪ БАИСЬЪ» (мяст. Раманава), «замкавішчы», палі пахаванняў, ахапіўшы практычна ўсе катэгорыі археалагічных помнікаў губерні. Вучоны пералічыў віды курганных пахаванняў (у мацерыку, на мацерыку, у насыпе, у труне і без яе, трупаспаленне па-за межамі кургана, у кургане, са зброяй, курганы-кенатафы, парныя курганы, злучаныя невялікімі валамі). Асаблівасцю могільнікаў Магілёўшчыны Е. Р. Раманаў лічыў наяўнасць у адных і тых жа могільніках розных відаў пахаванняў. Ім зафіксавана 9506 курганных насыпаў (у 1885 — 1888 гг. раскапаў 39 курганоў), атрыманы звесткі пра 245 гарадзішчаў. Е. Р. Раманаў зазначаў, што насельніцтва на поўначы Магілёўскай губерні называла курганы «капцамі», на поўдні — «валатоўкамі», на усходзе — «курганамі». Да карты былі напісаны фізіка-геаграфічны і гістарычны нарысы. Выдадзены толькі «Археологический очерк Гомельского уезда (Могилевской губерни)» і фізіка-геаграфічны нарыс губерні (Вільня, 1910). Усе рукапісныя матэрыялы, апытальныя лісты захоўваюцца ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве Украіны ў Львове  (укр.) (бел..

Публікацыя
----------

* Археологический очерк Гомельского уезда (Могилевской губернии) / Издание Северо-Западного Отдела Императорского Русского Географического Общества. — Вильна: [б. и.], 1910. — 32 с.

Літаратура
----------

* Каханоўскі, Г. Львоўскае рэха // Полымя. — 1971. — № 11. — С.
* Рассадзін, С. Я. Ткачоў, М. А. «Археалагічная карта Магілёўскай губерніі» / С. Я. Рассадзін, М. А. Ткачоў // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 46 — 47. — ISBN 5-85700-077-7.
* Рассадзін, С. Я. Ткачоў, М. А. «Археалагічная карта Магілёўскай губерніі» / С. Я. Рассадзін, М. А. Ткачоў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 45. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Рассадин, С. Е. Неизданная книга: (Е. Р. Романова «Археологическая карта Могилевской губернии») // История книги, книжного дела и библиографии в Белоруссии: (Сб. науч. ст.) / АН БССР, ЦНБ им. Якуба Коласа. — Мн.: ЦНБ АН БССР, 1986. — 189 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Губараў.
**Віталь Георгіевіч Губараў** (руск.: Вита́лий Гео́ргиевич Гу́барев; 1912 — 1981) — савецкі дзіцячы празаік
.

Біяграфія
---------

Дзяцінства пісьменніка прайшло на хутары Вялікая Козінка, дзе ён скончыў 9 класаў школы. З 1931 года працаваў у Маскве, у часопісе «Дружныя рабяты» затым у газетах «Піянерская праўда», «Камсамольская праўда». На працягу шэрагу гадоў быў галоўным рэдактарам «Піянерскай праўды».

У Маскве Губараў сустрэўся з Юліяй Леўтэры, у 1936 годзе яны пабраліся шлюбам. У гэтым шлюбе нарадзілася іх дачка Валерыя, якая стала прататыпам Яло ў казцы «Каралеўства крывых люстэркаў».

Як пісьменнік-фантаст Віталь Губараў дэбютаваў ў 1951 годзе аповесцю-казкай «Каралеўства крывых люстэркаў». Праз год ім была створана аднайменная п’еса, а ў 1963 годзе ў кнізе быў пастаўлены аднайменны кінафільм, які карыстаўся вялікай папулярнасцю. Вядомыя таксама яго фантастычныя казкі «Падарожжа на Ранішнюю зорку», «У трыдзявятым царстве», «Паданні даўніны глыбокай».

Зноскі
------

1. ↑  Виталий Губарев // Internet Speculative Fiction Database — 1995.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164'></a>
2. ↑  Vitalij Gubarev // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · Internet Speculative Fiction Database · Лабараторыя Фантастыкі |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 107410125 · ISNI: 0000 0001 0977 5142 · LCCN: no91001579 · NKC: jn20000602712 · NTA: 307338452 · NUKAT: n2008107785 · SUDOC: 131013076 · VIAF: 59604499 |

 |
| Геахраналагічная шкала |
| --- |
| Эон | Эра | Перыяд |
| **Ф а н е р а з о й** | Кайназой | Чацвярцічны |
| Неаген |
| Палеаген |
| Мезазой | Мел |
| Юра |
| Трыяс |
| Палеазой | Перм |
| Карбон |
| Дэвон |
| Сілур |
| Ардовік |
| Кембрый |
| **Д а к е м б р ы й** | **П р а т э р а з о й** | Неа пратэразой | Эдыякарый |
| Крыагеній |
| Тоній |
| Меза пратэразой | Стэній |
| Эктазій |
| Калімій |
| Палеа пратэразой | Статэрый |
| Аразірый |
| Рыасій |
| Сідэрый |
| **А р х е й** | Неаархей |
| Мезаархей |
| Палеаархей |
| Эаархей |
| **Катархей** |
| Крыніца |

**Архей** (стар.-грэч.: ἀρχαῖος — старажытны) — самая старажытная геалагічная эпоха ў гісторыі Зямлі. Разглядаецца як адзін з чатырох галоўных эонаў, які ахопліваў перыяд ад 4,0 да 2,5 млрд гадоў таму і папярэднічаў пратэразою. Таксама разам з пратэразоем уключаецца ў дакембрый. Вызначаецца і як асобная архейская эра і група.

У гэты час на Зямлі яшчэ не было кіслароднай атмасферы, але з'явіліся першыя анаэробныя бактэрыі, якія сфармавалі шматлікія цяпер існыя адклады карысных выкапняў: серы, графіту, жалеза і нікеля.

Тэрмін «архей» прапанаваны ў 1872 годзе амерыканскім геолагам Дж. Дана.

Перыядызацыя
------------

Архей падзелены на чатыры эры (ад найбольш позняй да найбольш ранняй):

* Неаархей
* Мезаархей
* Палеаархей
* Эаархей

Арганічны свет
--------------

У адкладах архейскай групы верагодныя выкапнёвыя рэшткі раслін адсутнічаюць. Сустракаюцца толькі пароды, якія могуць мець бактэрыяльнае альбо водарасцевае паходжанне.

Вылучэнне мізэрных палеанталагічных знаходак у архейскіх адкладах з дапамогай электроннага мікраскопа дазволіла выявіць, што разам з водарасцямі, бактэрыямі і грыбамі, якія панавалі ў архейскіх морах, існавалі і прасцейшыя жывёлы. Вядома, што жывёлы не прыстасаваны да аўтатрофнага харчавання, таму жывёльны свет мог паявіцца толькі пасля ўзнікнення раслінных арганізмаў. Хаця гісторыя развіцця жывёл пачынаецца некалькі пазней, чым гісторыя развіцця раслін, эвалюцыя арганічнага свету на працягу архейскай эры ўжо азнаменавалася адасабленнем царства раслін і царства жывёл.

Зноскі
------

1. ↑  *Міжнародная стратыграфічная шкала* (версія за 2017 год) на сайце Міжнароднай камісіі па стратыграфіі
2. ↑  Архей // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Літаратура
----------

* Гістарычная геалогія: вучэбны дапаможнік / В. М. Несцяровіч, Г. І. Літвінюк, Дз. А. Пацыкайлік — Мн.: БДПУ, 2003. — 74 с. ISBN 985-435-584-5

Спасылкі
--------

* Архейская эра // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Архейскі эон (архей)
* Развіццё жыцця на Зямлі — Архейская эра Архівавана 27 лістапада 2017.
**Джакара Энтані** (нар. 8 ліпеня 1998, Кэрнс, Квінсленд) — аўстралійская фрыстайлістка, алімпійская чэмпіёнка 2022 года ў магуле.

Удзельнічала ў зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 года, заняўшы 4-е месца, што з’яўлялася на той час найлепшым вынікам для аўстралійскай фрыстайлісткі ў магуле. Энтані выйграла спаборніцтвы па магуле сярод жанчын на зімовых Алімпійскіх гульнях 2022 года. Таксама яна з’яўляецца сярэбраным прызёрам чэмпіянату свету 2019 года.

У цяперашні час яна вучыцца на ступень бакалаўра фізічных практыкаванняў і спартыўных навук ва Універсітэце Дыкіна, размешчаным у Вікторыі.

Зноскі
------

1. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | FIS (фрыстайл) · Olympedia · Алімпійскі камітэт Аўстраліі |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Неф.

**Віталій Вітальевіч Неф** (руск.: Виталий Витальевич Нефф) (2 лютага 1984, Якуцк — 10 жніўня 2008, Цхінвалі) — камандзір танкавага ўзвода 71-га гвардзейскага мотастралковага палка 42-й Еўпаторыйскай мотастралковай дывізіі Паўночна-Каўказскай вайсковай акругі, гвардыі малодшы лейтэнант, Герой Расійскай Федэрацыі.

Раніцай 8 жніўня 2008 года полк быў падняты па трывозе. Здзейсніўшы 300-кіламетровы марш-кідок, танкісты прыбылі ў Паўднёвую Асецію. 9 жніўня мотастралковы батальён і прыданы яму танкавы ўзвод пад камандаваннем Віталія Нефа атрымалі загад заняць пазіцыі ў раёне жалезабетоннага моста праз раку Вялікая Ліахві на ўсходняй ускраіне Цхінвала і агнём з танкаў забяспечыць праход мотастралковых падрадзяленняў праз мост, іх разгортванне ў баявы парадак і ўступленне ў бой. Малодшы лейтэнант Неф тактычна пісьменна расставіў свае танкі на скрыжаванні вуліц Маскоўскай і Чачыева, арганізаваў назіранне. Калі на суседняе раздарожжа выехаў грузінскі варожы танк Т-72 у суправаджэнні больш 20 пяхотнікаў, Неф даў цэлеўказанне свайму наводчыку. Варожы танк быў знішчаны з першага траплення.

10 жніўня ўзвод малодшага лейтэнанта Нефа атрымаў загад заняць агнявыя пазіцыі ў раёне скрыжавання вуліц Маскоўскай і Энгельса для агнявой падтрымкі мотастралковых падрадзяленняў, надыходзячых да цэнтра горада. Падчас вылучэння танкаў у паказаны раён Неф выявіў мінамётны разлік у двары школы, які быў знішчаны першым стрэлам.

Калі танк прыбыў у паказаны раён, яго атакавала група грузінскіх вайскоўцаў, узброеных стралковай зброяй і гранатамётамі. З адлегласці 15 метраў яны двойчы стрэлілі з гранатамётаў па танку Віталія Нефа, паразіўшы яго ў гусеніцу і ў маторна-трансмісійнае аддзяленне. Танк загарэўся. Неф даў каманду экіпажу пакінуць падбітую машыну. Адводзячы экіпаж ва ўкрыцце, афіцэр быў цяжка паранены шматлікімі асколкамі міны, якая разарвалася побач. Зараджаючы танка гвардыі радавой Кумараў таксама атрымаў цяжкае раненне і не змог выбрацца з танка. Паранены афіцэр кінуўся ратаваць страціўшага прытомнасць падначаленага пад шквальным агнём грузін. Выцягнуўшы салдата з падпаленай машыны, ён панёс яго на сабе ва ўкрыцце. У некалькіх метрах ззаду ад іх разарвалася міна, асколкамі якой афіцэр і салдат былі смяротна параненыя.

Указам Прэзідэнта Расіі ад 1 красавіка 2008 года Віталію Нефу было прысвоена званне Герой Расіі (пасмяротна)[*няма ў крыніцы*].

Зноскі
------

Спасылкі
--------

Віталь Вітальевіч Неф на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Археалагі́чная культу́ра** — гістарычная агульнасць археалагічных помнікаў, што існавалі на акрэсленай тэрыторыі, якія існавалі прыкладна ў адзін час і аднастайныя па сваёй матэрыяльнай культуры, але істотна адрозніваюцца ад адначасовых помнікаў суседніх абласцей. Аднастайнасць помнікаў археалагічнай культуры павінна існаваць у такіх памерах і падрабязнасцях, якія немагчыма растлумачыць ні аднымі і тымі ж умовамі існавання і экалогіяй, ні наяўнасцю падобнага гаспадарча-культурнага тыпу, аднолькавым узроўнем грамадска-эканамічнага развіцця.. 

Помнікі і комплексы, якія аб'ядноўваюцца ў адну археалагічную культуру, могуць адрознівацца спецыфічнымі формамі, арнаментацыяй і асобнымі ўпрыгожаннямі посуду, калі ён мае вузкі арэал выкарыстання, асаблівасцямі пахавальнага рытуалу, культавых абрадаў, домабудаўніцтва, тыпаў паселішчаў і жытлаў, а таксама вытворчасцю, тыпамі прылад працы, гаспадарчай дзейнасцю, этнакультурнымі сувязямі і інш. Такія адрозненні развіваюцца ў выніку пэўнага тэрытарыяльнага адасаблення плямён ці народаў на пэўным адрэзку часу захавання і развіцця традыцый папярэдніх пакаленняў, прыстасавання да мясцовых умоў існавання. Гэта сведчыць пра іх этнічнае самавызначэнне.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Археалагічная культура на Вікісховішчы |

* *Ісаенка У. Ф.* Археалагічная культура // Энцыклапедыя Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1993.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777040153 · NKC: ph118574 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жылінскі.

**Сяргей Васілевіч Жылінскі** (нар. 4 снежня 1978, Ангарск, РСФСР) — беларускі ваенны, начальнік Інстытута пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь (з 2018).

Біяграфія
---------

У 1993—1996 гадах — курсант Мінскага сувораўскага ваеннага вучылішча. У 2000 годзе з адзнакай скончыў факультэт пагранічных войск пры Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь, у 2007 годзе — камандна-штабны факультэт Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь з адзнакай.

У 2005—2007 гадах служыў на афіцэрскіх пасадах Брэсцкай Чырванасцяжнай пагранічнай групы імя Ф. Э. Дзяржынскага (намеснік начальніка пагранічнай заставы, начальнік пагранічнай заставы).

У 2007—2008 гадах — на службе ў апараце Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь. У 2008—2014 гадах — на камандных пасадах у Пінскім пагранічным атрадзе і Брэсцкай пагранічнай групе; з 2014 па 2016 год камандзір Лідскага пагранічнага атрада, з 2016 па 2018 год начальнік Смаргонскай пагранічнай групы.

19 лютага 2018 года прызначаны начальнікам Інстытута пагранічнай службы Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь. У 2020 годзе прысовена званне генерал-маёра.

Член грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз сувораўцаў і кадэтаў».

Узнагароды
----------

Ордэн «За службу Радзіме» III ступені (2022), медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы» (2018), медалі «За бездакорную службу» I, II і III ступені, падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, юбілейныя медалі Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Наши поздравления выпускнику Минского СВУ Жилинскому Сергею Васильевичу в связи с присвоением ему воинского звания «генерал-майор»
2. ↑  «Людзям, якія ставілі інтарэсы дзяржавы вышэй за асабістыя». Лукашэнка ўручыў дзяржузнагароды

Спасылкі
--------

* Жилинский Сергей Васильевич // Минское суворовское военное училище: сайт выпускников  (руск.)
**Сяргей Цынкевіч** (нар. 19 верасня 1976, Асіповічы, Беларусь) — беларускі футбольны суддзя. Суддзя ФІФА з 2010 года.

Клубная кар’ера
---------------

У абароне з 1994 па 2003 адгуляў за «Дняпро», «Тарпеда» Жодзіна, а кар’еру завяршыў у родных «Асіповічах», якім з перапынкамі аддаў шэсць гадоў. Пасля гэтага пайшоў у судзейства.

Апроч матчаў унутраных першынстваў (у «вышцы» дэбютаваў у 2008 годзе) Цынкевіч працаваў на міжнародных паядынках — у 2010 годзе атрымаў нашыўку «FIFA». У 2013 годзе атрымаў званне найлепшага арбітра Беларусі.

У 2021 годзе вырашыў скончыць кар’еру. Пасля гэтага спецыяліст стаў інспектаваць паядынкі Д3 .

Зноскі
------

1. ↑  Вядомыя суддзі, якія сышлі з белфутбола за апошнія гады — вось дзе яны цяпер (нехта за мяжой, нехта пры АБФФ)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FootballFacts.ru · Soccerway · WorldReferee.com |
Археалагічныя раскопкі ля г. Атапуэрка. Камарка Альфос-дэ-Бургас, правінцыя Бургас, аўтаномная супольнасць Кастылія-Леон, Іспанія. 2008 г.
**Археалагічная экспедыцыя** — форма правядзення навукова-даследчых работ па выяўленні, фіксацыі і вывучэнні археалагічных помнікаў. 

Лагатып ІГ НАН Беларусі.
У Беларусі праводзіцца ў адпаведнасці з планамі навукова-даследчых работ Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, Нацыянальнага музея гісторыі і культуры Беларусі, абласных гісторыка-краязнаўчых музеяў, гістарычнага факультэта БДУ, а таксама ў выпадку пазапланавых даследчых, ахоўных ці выратавальных работ на помніках археалогіі, што знаходзяцца пад пагрозай знішчэння. Ствараецца загадам адміністрацыі ўстановы, якая мае права на правядзенне археалагічных работ (ІГ НАН Беларусі, Беларускі, Брэсцкі, Віцебскі, Гомельскі, Гродзенскі, Магілёўскі, Полацкі дзяржаўныя ўніверсітэты, Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя М. Танка, Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі, а таксама Гомельскі, Магілёўскі, Мінскі абласныя гісторыка-краязнаўчыя музеі). 

У структуру археалагічнай экспедыцыі ўваходзяць археалагічныя атрады і групы. Уключае кіраўніка экспедыцыі, яго намесніка, навуковых супрацоўнікаў (штатных і пазаштатных), лабарантаў, чарцёжнікаў, фатографаў і інш. (усяго 15 — 20 чал.). Абавязкі ўдзельнікаў археалагічнай экспедыцыі і размеркаванне работ у ёй рэгламентаваны Інструкцыяй аб правядзенні палявых работ. Кіраўнік археалагічнай экспедыцыі атрымлівае дазвол у ІГ НАН Беларусі, адказвае за тэхніку бяспекі ў час правядзення раскопак на археалагічных помніках, якасць работ і фіксацыю працэса раскопак, апрацоўку і захаванне здабытага матэрыялу, рэкультывацыю месца правядзення раскопак пасля іх завяршэння. 

Удзельнікі археалагічнай экспедыцыі. Гродзенская вобласць, 2016.
Для археалагічных раскопак у экспедыцыю набіраюцца рабочыя, найчасцей студэнты ВНУ, якія праходзяць археалагічную практыку, а таксама мясцовыя старшакласнікі. Экспедыцыя, атрады і групы забяспечваюцца адпаведным рыштункам і абсталяваннем, пры фінансавай магчымасці — аўтатранспартам. 

Вынікам работ археалагічнай экспедыцыі з'яўляецца справаздача аб даследаваннях, якую абмяркоўваюць у аддзелах і палявым камітэце ІГ НАН Беларусі.

Літаратура
----------

* *Калядзінскі, Л. У.* Археалагічная экспедыцыя / Л. У. Калядзінскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 45. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* *Калядзінскі, Л. У.* Археалагічная экспедыцыя / Л. У. Калядзінскі // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 49. — ISBN 5-85700-077-7.
**«Архив исторических и практических сведений, относящихся до России»** — шматтомнае археаграфічнае выданне ў Санкт-Пецярбургу ў 1858—1869 гадах. Складальнікам і рэдактарам быў гісторык-юрыст Мікалай Васільевіч Калачоў. Друкаваў крыніцы і даследаванні па гісторыі, праву і этнаграфіі, артыкулы, у якіх ставіліся пытані падрыхтоўкі сялянскай рэформы. Служыла працягам чатырохтомніка, выдадзенага М. Калачовым у Маскве ў 1850—1861 гадах — *«Архіва гісторыка-юрыдычных звестак»*

Сярод публікацый матэрыялы па гісторыі і этнаграфіі Беларусі: «Мазыршчына (З падарожжа па заходнерускім краі» П. М. Шпілеўскага (1859), «Панцырныя баяры» В. Вешнякова і «Запіска аб яўрэях» Г. Р. Дзяржавіна (1862) і інш.

Літаратура
----------

* *Кузняева, С. А.* «Архив исторических и практических сведений, относящихся до России» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 169. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.
**Адам Паморскі** (польск.: Adam Pomorski; нар. 16 мая 1956) — польскі літаратурны крытык і сацыёлаг, перакладчык мастацкай літаратуры з англійскай, нямецкай, беларускай, украінскай і рускай моў. Скончыў Варшаўскі ўніверсітэт. Перакладаць пачаў у 70-х гадах, пераважна з рускай. У 1983 годзе дэбютаваў як паэт. Пасля 1989 года працаваў у Інстытуце палітычных даследаванняў. З 1999 года з’яўляецца віцэ-прэзідэнтам, а з 2010 года прэзідэнтам польскага ПЭН-клуба. З 2008 года ўваходзіць у журы Грамадскай прэміі СМІ ў галіне літаратуры Cogito. У 2011 годзе ў Варшаўскім універсітэце атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне літаратуразнаўства за працу пра Ганну Ахматаву.

Пераклаў і падрыхтаваў зборнік вершаў Уладзіміра Някляева «Poczta gołębia» (2011), узяў значны ўдзел у стварэнні польскамоўных анталогій беларускай паэзіі «Nie chyliłem czoła przed mocą» (2007) і «Pępek nieba» (2007).

Зноскі
------

1. ↑  Catalog of the German National Library Праверана 29 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>
2. ↑  Polish Science Праверана 5 мая 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q97032597'></a>
3. ↑

Спасылкі
--------

* Пераклады Адама Паморскага на сайце часопіса ПрайдзіСвет.
* Адам Паморскі. Пераклад — асобны род літаратуры.
**Смоланд** (шведск.: Småland) — гістарычная правінцыя ў паўднёвай Швецыі, ва ўсходняй частцы рэгіёну Гёталанд.

Смоланд мяжуе на поўначы з Эстэргётландам, на поўдні — з Блекінгэ і Сконэ, на захадзе — з Вестэргётландам і Халандам. Мае выхад да Балтыйскага мора на ўсходнім узбярэжжы Швецыі. На тэрыторыі Смоланд размешчаны вялікія часткі ленаў Кальмар, Крунуберг і Ёнчэпінг, а таксама невялікія часткі ленов Эстэргётланд і Халанд.

Большая частка тэрыторыі правінцыі пакрыта лясамі, размешчанымі на пераважна пясчаных і камяністых глебах, малапрыдатных для земляробства. Культывуемыя землі займаюць каля 14 %, лугі — 7 %, лясы — 50 %. На працягу XIX стагоддзя было асушана мноства балот і тарфянікаў у барацьбе за прыдатныя для апрацоўкі зямлі.

Правінцыя багатая на азёры. Сярод найбуйнейшых — Ветэрн, другое па велічыні возера ў Швецыі, а таксама Больмен і Оснен.

Найбуйнейшыя гарады: Кальмар, Векшэ, Ёнчэпінг.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 6 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. 1 2 3 4 5  Folkmängd i landskapen den 31 december 2016 — Statistics Sweden.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1472511'></a>
3. ↑  Folkmängd i landskapen den 31 december 2020 — Statistics Sweden.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1472511'></a>

| ⛭Гістарычныя правінцыі Швецыі |
| --- |
| Рэгіён Гёталанд | 
* Блекінгэ
* Бохуслен
* Вестэргётланд
* Готланд
* Дальсланд
* Сконэ
* Смоланд
* Халанд
* Эланд
* Эстэргётланд

 | Сцяг Швецыі |
| Рэгіён Свеаланд | 
* Вермланд
* Вестманланд
* Даларна
* Нерке
* Сёдэрманланд
* Упланд

 |
| Рэгіён Норланд | 
* Вестэрботэн
* Емтланд
* Естрыкланд
* Лапланд
* Медэльпад
* Нарботэн
* Онгерманланд
* Хельсінгланд
* Хер’едален
* Эстэрботэн1

 |
| Рэгіён Эстэрланд1 | 
* Карэлен
* Нюланд
* Оланд
* Савалакс
* Сатакунда
* Тавастланд
* Эгентліга-Фінланд

 |
| 1 — цяпер на тэрыторыі Фінляндыі |
**Белару́скі вучы́цельскі хаўру́с** дзейнічаў у 1917—1920 гадах.

Утвораны 9 ліпеня 1917 года ў Мінску па ініцыятыве настаўнікаў-дэлегатаў З’езда беларускіх арганізацый і партый. Сярод заснавальнікаў Я. Лёсік, М. Мароз, П. Бадунова, А. Русак, М. Ганчарык, А. Даніловіч, В. Лявіцкая і інш. Ставіў за мэту гуртаваць настаўнікаў і дзеячаў народнай адукацыі, якія лічылі неабходным беларусізаваць не толькі пачатковыя, але і сярэднія і вышэйшыя навучальныя ўстановы. Заклікаў пачаць выкладанне ў школах на беларускай мове з 1917/18 навучальнага года. Меў аддзяленні ў некаторых паветах і валасцях. Аказваў матэрыяльную і маральную падтрымку настаўнікам, якія адкрывалі беларускія школы. У 1918 годзе прадстаўнікі хаўрусу ўваходзілі ў склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. У перыяд польскай акупацыі (1919—1920) хаўрус энергічна процідзейнічаў спробам улад абмежаваць нацыянальныя правы беларусаў у галіне асветы.

Літаратура
----------

* *С. С. Рудовіч*. Беларускі вучыцельскі хаўрус // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).. — С. 438.
* *Рудовіч, С. С.* Беларускія настаўніцкія саюзы / С. С. Рудовіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 461.
* Статут Беларускага вучыцельскага хаўрусу // Вольная Беларусь. — 1917. — №. — 3 жніўня. — С.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Петушкоў.

**Адам Захаравіч Петушкоў** (1918—1976) — палкоўнік Савецкай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Магіла Петушкова на Лук'янаўскіх вайсковых могілках Кіева.
Адам Петушкоў нарадзіўся 22 красавіка 1918 года ў вёсцы Фядотава Буда (цяпер Клімавіцкі раён Магілёўскай вобласці Беларусі) у сям'і селяніна. Скончыў Рагачоўскае педагагічнае вучылішча, пасля чаго працаваў настаўнікам. У 1940 годзе Петушкоў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1942 годзе ён скончыў Пушкінскае танкавае вучылішча. З кастрычніка 1943 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. У званні старшага лейтэнанта Петушкоў камандаваў танкавым узводам 166-га асобнага інжынерна-танкавага палка 3-й гвардзейскай танкавай арміі  (руск.) (бел. 1-га Украінскага фронту. Вызначыўся падчас вызвалення Кіева.

3 лістапада 1943 года ўзвод Петушкова зрабіў праходы для танкаў у мінных палях да паўночным захадзе ад Кіева. 4 лістапада, знаходзячыся ў перадавым атрадзе, Петушкоў першым прарваўся ў сяло Святошына (цяпер — у межах Кіева). 6 лістапада ўзвод Петушкова уварваўся на паўночную ўскраіну вёскі Глеваха Васылькіўскага раёна Кіеўскай вобласці. У баі узводам было падбіта штурмавая гармата, знішчана вялікая колькасць жывой сілы і баявой тэхнікі праціўніка.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 10 студзеня 1944 года за «мужнасць і гераізм, праяўленыя пры вызваленні Кіева ад нямецкіх захопнікаў», старшы лейтэнант Адам Петушкоў быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» за нумарам 2235.

У 1947 годзе Петушкоў скончыў Ваенную акадэмію бранетанкавых і механізаваных войскаў  (руск.) (бел.. У 1969 годзе ў званні палкоўніка Петушкоў быў звольнены ў запас. Пражываў і працаваў у Кіеве, памёр 25 ліпеня 1976 года, пахаваны на Лук'янаўскіх ваенных могілках  (руск.) (бел..

Быў таксама узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі і шэрагам медалёў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Адам Захаравіч Петушкоў на сайце «Героі краіны»
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Герои Советского Союза — могилевчане. Минск, 1965.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск, 1984.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
Бровар Лекерта
**Магілёўскі піваварны завод** — заснаваны ў 1865 годзе ў Магілёве (уладальнік — купец Лекерт). Размяшчаўся ў мураваным будынку, у 1890 г. меў 2 паравыя машыны, у 1895 г. — паравы кацёл. У 1913 годзе працавала 50 рабочых. У Вялікую Айчынную вайну разбураны. Адноўлены ў 1961 годзе з магутнасцю 1,4 млн дал піва за год. У 1966 годзе уведзены ў эксплуатацыю цэх па вырабу соладу магутнасцю 3300 т за год. З 1986 г. — участак № 1 Магілёўскага завода напіткаў, з 1997 г. — цэх № 1 у дзяржаўным ВА «Магілёўаблхарчпрам».

Пры гадавой магутнасці вытворчасці 1,5 млн дэкалітраў (дал) у 2003 годзе на заводзе зварылі піва ўсяго толькі каля 230 тысяч дал. Зараз завадчане ў суткі прадаюць па вобласці 600—700 скрыняў напітка, прычым толькі кожная дзясятая бутэлька рэалізуецца непасрэдна ў Магілёве, магілёўскае піва экспартуецца ў Расію.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 460-461. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9.

Спасылкі
--------

* Магілёўскі піваварны завод на сайце «Архіварта»
**Беларускі Абласны Камітэт пры Усерасійскім Савеце Сялянскіх Дэпутатаў, БАК** дзейнічаў у лістападзе 1917—1918.

Створаны 17 (30 лістапада) ў Петраградзе з дэлегатаў ад беларускіх губерняў на Усерасійскім з’ездзе сялянскіх дэпутатаў, членаў Устаноўчага сходу, а таксама з прадстаўнікоў арміі і флоту.

У склад Камітэта ўваходзілі Я. Канчар (старшыня), М. Гольман і П. Караткевіч (намеснікі старшыні), А. Кусе-Цюз (сакратар), Ф. Замойскі, Л. Калядка, С. Малашчыцкі, Дз. М. Сабалеўскі, В. Селіванаў і інш. (усяго 70 чал.).

У дэкларацыі ад 17 (30 лістапада) 1917 выступіў з патрабаваннем неадкладна паставіць пытанне аб самавызначэнні беларускага народа з мэтай утварэння аўтаномнай Беларусі ў складзе Савецкай Расіі. Увайшоў у кантакт з Наркамнацам  (руск.) (бел. РСФСР з прапановай аб сумеснай рабоце па ўмацаванню савецкай улады ў Беларусі. Пры Наркамнацы было створана прадстаўніцтва Камітэта ў складзе П. Караткевіча і В. Селіванава. 2 (15) снежня 1917 СНК РСФСР на чале з У. Леніным ухваліў і затым выдаў пазыку Камітэту ў памеры 50 тыс. рублёў. Быў дадзены дазвол на карыстанне тэлеграфам і тэлефонам. 6 снежня 1917 былі апублікаваны «Умовы сумеснай працы» БАК з Наркамнацам.

Камітэт імкнуўся ўзначаліць беларускі нацыянальны рух, спрабаваў перахапіць у Вялікай беларускай рады ініцыятыву склікання Усебеларускага з’езда Мінску, але ў выніку ўдалося дасягнуць згоды аб сумесным правядзенні Усебеларускага з’езда 5 снежня 1917 у Мінску.

Камітэт выдаў працы Я. Карскага «Беларуская мова» (1918) і «Этнаграфічная карта беларускага племя» (1917). На працягу студзеня — красавіка 1918  БАК зрабіў спробу склікання II Усебеларускага з’езда, уступіўшы дзеля гэтага ў перамовы са Сталіным, і атрымаў яго згоду. Аднак неспрыяльны для беларускага руху ход падзей прымусіў «часова» адмовіцца ад гэтай думкі.

Спыніў сваю дзейнасць у першай палове 1918. Некаторыя яго члены сталі супрацоўнікамі Беларускага нацыянальнага камісарыята.

Структура
---------

Першапачаткова акрамя кіраўніцтва (старшыня, яго намеснік, галоўны сакратар, якія стваралі адказную калегію, казначэй) працавала шэраг аддзелаў па напрамках дзейнасці. Іх кіраўнікі складалі пашыраную распарадчую калегію.
Аддзелы:

* культурна-асветніцкі
* юрыдычны
* статыстычны
* бежанскі
* ваенны
* выдавецкі
* працы
* агульнага справаводства

Зноскі
------

1. ↑  Белорусская речь: очерк народного языка с историческим освещением / Е. Ф. Карский. — Петроград : издание Белорусского областного комитета при Всероссийском совете крестьянских депутатов, 1918. — 59 с.
2. ↑  Канчер, Е. Из истории общественных, национальных и революционных движений белорусов // Неман. — 1993. — № 1. — С. 142.

Літаратура
----------

* *Скалабан В.* Беларускі абласны камітэт // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 423.
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Смелы.
**Смелы** (руск.: Смелый) — пасёлак у Гардзееўскім раёне Бранскай вобласці Расіі. Уваходзіць у склад Гардзееўскага сельскага паселішча.

Гісторыя
--------

Да Лютаўскай рэвалюцыі пасёлак у складзе Суражскага павета Чарнігаўскай губерні. 20 лістапада 1917 года пасёлак абвяшчаўся часткай Севершчыны Украінскай Народнай Рэспублікі. 25 снежня 1917 года пасёлак уключаны ў склад Украінскай рэспублікі Саветаў.

25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай пасёлак абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі ён ўвайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала пасёлак разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў Бранскую губерню.

З 1929 года ў складзе Клінцоўскай акругі, а з 1932 года ў Заходняй вобласці, у 1937 годзе перададзены ў склад Арлоўскай вобласці. У 1944 годзе ўвайшоў у склад Бранскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ГКНП 13-012-2011 «Тэхнічная інструкцыя па перадачы найменняў геаграфічных аб’ектаў з рускай мовы на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Гардзееўскага раёна |
| --- |
| Сёлы | 
* Вялікі Бор
* **Гардзееўка**
* Гліннае
* Жоўнец
* Кажаны
* Казарычы
* Кузняцы
* Пярэцін
* Пятрова Буда
* Смяльч
* Стругава Буда
* Тварышына
* Унашава
* Шыраеўка

 |  |
| Вёскі | 
* Алісаўка
* Антонаўка
* Дзмітрыеўка
* Завод-Карэцкі
* Калыбелі
* Малаўдзёбнае
* Міхайлаўка
* Наваселле
* Нежча
* Нованавіцкая
* Паконь
* Папоўка
* Петракаўка
* Рудня-Вараб’ёўка
* Старанавіцкая
* Старая Палана
* Стругаўка
* Удзел
* Фёдараўка 1-я
* Фёдараўка 2-я
* Хармынка
* Чарнетаўка
* Чорны Ручай
* Ямнае

 |
| Пасёлкі | 
* Барэц
* Беліца
* Дуброўка
* Заліпоўе
* Зялёны Клін
* Іпуць
* Крашчэнскі
* Мірны
* Мядзведаўка
* Смелы
* Сугродаўка
* Уладзіміраўка
* Шамры

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гіяцынт (значэнні).
**Гіяцы́нт** — мінерал, празрыстая марганцазмяшчальная разнавіднасць цыркону. Каштоўны камень.

Крышталізуецца ў тэтраганальнай сінгоніі. Крышталі прызматычнай чатырохграннай формы з пірамідальнай галоўкай. Колер густа-чырвоны, жоўта-чырвоны, чырванавата-буры. Цвёрдасць 6,5—7,5 па шкале Моаса. Шчыльнасць 3,9—4,7 г/см³.

Паходжанне і радовішчы
----------------------

Гіяцынт ювелірнай якасці звычайна знаходзіцца ў шчолачна-гліназёмных базальтах, кімберлітавых і сіенітавых пегматытах. Асноўныя радовішчы ў Шры-Ланцы, Бразіліі, Аўстраліі, на Мадагаскары. Таксама радовішчы гіяцынту ў В’етнаме, Тайландзе, Пакістане, Індыі, Камбоджы, Расіі, ЗША, Францыі, ПАР.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 1997

Літаратура
----------

* Гіяцынт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 279. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Горная энциклопедия / Под редакцией Е. А. Козловского. — М.: Советская энциклопедия. 1984—1991. (руск.)

Спасылкі
--------

* Гиацинт // Каталог минералов (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гіяцынт (мінерал) на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |