recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мяркулаў.

**Спірыдон Дыянісьевіч Мяркулаў** (1870, Прыамур’е, Расійская імперыя — 1957, Сан-Францыска (Злучаныя Штаты Амерыкі)) — расійскі палітычны і грамадскі дзеяч. Удзельнік Грамадзянскай вайны на Далёкім Усходзе, Старшыня Часовага Прыамурскага ўрада у 1921—1922 гадах. Родны брат М. Д. Мяркулава.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1870 годзе ў сям'і прыамурскага селяніна. Скончыў юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, пасля чаго паступіў на службу ў Міністэрства земляробства і дзяржаўных маёмасцей. Надалей працаваў і жыў у г. Уладзівастоку, дзе займаў пасады юрыста-кансультанта Уладзівастоцкага гарадскога самакіравання, галоўнага інспектара Паўночнага страхавога грамадства і інш. займаўся адвакацкай практыкай.

У маі 1921 года ўзначаліў Часовы Прыамурскі ўрад, які кантраляваў тэрыторыю сучасных Прымор'і і часткі Хабараўскага краю. Па яго ініцыятыве ў 1921 годзе быў створаны Нацыянальна-Дэмакратычны Саюз. Улетку 1922 года з прычыны нязгод, што паўсталі з вайсковым камандаваннем, пайшоў у адстаўку і зменшаў у эміграцыю.

Жыў у ЗША, сканаў у 1957 годзе ў г. Сан-Францыска.

Літаратура
----------

* *Д. І. Абрыкосаў.* Токіа: амбасада без дзяржавы // *Міжнароднае жыццё* : часопіс. — 2007. — № 4. — С. 99—132.

Спасылкі
--------

* *Фонд С. Д.* Меркулова. Личные фонды Государственного архива Российской Федерации (1917—2000 гг.) **(нявызн.)**.  Государственный архив Российской Федерации. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 19 сакавіка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
Паравоз **141 R** (мянушка Libération (фр. Вызваленне) — паравоз тыпу 1-4-1, які пастаўляўся паўночнаамерыканскімі заводамі з ліпеня 1945 па ліпень 1947 года гг. у Францыю. Эксплуатаваўся на ўсёй сеткі Нацыянальных французскіх чыгунак.

Перадгісторыя
-------------

У канцы Другой сусветнай вайны ў Францыі, якая была толькі вызваленая ад нямецкай акупацыі, пачалося аднаўленне прамысловасці. Ад чыгуначнага транспарту патрабавалася выконваць вялікі аб'ём перавозак, але лакаматываў катастрафічна не хапала. Аднак французскія заводы яшчэ не былі гатовыя да масавага выпуску паравозаў.

Тады было вырашана звярнуцца па дапамогу да паўночнаамерыканскіх лакаматывабудаўнічых прадпрыемстваў. Заводу Baldwin паступае заказ на выраб паравоза тыпу 1-4-1. У выніку тэрміновасці замовы, на заводзе было вырашана ўзяць за аснову паравоз тыпу 1-4-1 у палегчанай мадыфікацыі, які выпускаўся ў перыяд Першай сусветнай вайны. Змены унесеныя ў яго канструкцыю былі адносна невялікімі, у тым ліку: ўстаноўка буфераў, іскралавільніка, была змененая канструкцыя дзверцаў дымавой скрынкі і г.д.

Пабудова
--------

У лютым 1945 года тром амерыканскім заводам «Вялікай тройкі» (ALCO, Baldwin, Lima) быў выдадзены заказ на пабудову 700 паравозаў. Пасля таго, як праблемы з фінансаваннем былі вырашаны, заводам паступіў яшчэ адзін заказ, але ўжо на 640 паравозаў. Акрамя гэтага, у будаўніцтва паравозаў другой партыі былі ўцягнутыя і 2 канадскія заводы — CLC і MLW. 17 лістапада 1945 г. першыя паравозы прыбылі ў Францыю, дзе ім прысвоілі пазначэнне серыі 141 R і нумары № 1-1340.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме 141 R
**Спіннамазгава́я ва́дкасць**, **цэрэбраспінальная вадкасць**, **ліквар** — вадкасць, якая пастаянна цыркулюе у жалудачку галаўнога мозгу, лікваправодных шляхах, субарахнаідальнай (падпавуціннай) прасторы галаўнога і спіннога мозгу.

Функцыі
-------

Засцерагае галаўны і спінны мозг ад механічных уздзеянняў, забяспечвае падтрыманне пастаяннага нутрачарапнога ціску і водна-электралітнага гамеастазу. Падтрымлівае трафічныя і абменныя працэсы паміж крывёй і мозгам. Флуктуацыя ліквора аказвае ўплыў на вегетатыўную нервовую сістэму.

Утварэнне
---------

Асноўны аб’ём цэрэбраспінальнай вадкасці утвараецца шляхам актыўнай сакрэцыі залозістымі клеткамі сасудзістых спляценняў у жалудачку галаўнога мозгу. Іншым механізмам утварэння цэрэбраспінальнай вадкасці з’яўляецца прапацяванне плазмы крыві праз сценкі крывяносных сасудаў і эпендыму жалудачкаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Леанцюк А. С.* Спіннамазгавая вадкасць, цэрэбраспінальная вадкасць, ліквор // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 113—114. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4125641-4 · LCCN: sh85022119 · Microsoft: 2779651940, 2910951774 · NDL: 00574955 · NKC: ph123009 |
Імператар Аўгуст, старажытнарымская камея
**Гема** (лац.: gemma — каштоўны камень) — твор гліптыкі, ювелірны камень, звычайна круглявай або авальнай формы, з выразанымі выявамі. Адрозніваюць гемы з урэзанымі малюнкамі (інталіі) і з барэльефных выпуклымі малюнкамі (камеі).

Мастацтва разьбы па каменю вядома са старажытнасці. У Старажытнай Месапатаміі гемы рабілі яшчэ ў IV тысячагоддзі да нашай эры. Асабліва папулярныя гемы былі ў Старажытнай Грэцыі (з VI стагоддзя да н. э.) і Старажытным Рыме. У Сярэднія стагоддзі гемы выкарыстоўваліся для ўпрыгожвання царкоўнага начыння, кніг, на адзенні святароў. Антычныя гемы насілі ў выглядзе зашпілек на вопратцы, як медальёны ў аправе з каштоўных металаў. Часта гемы ўпрыгожвалі пярсцёнкі з пячаткай. Геммы часта выкарыстоўваліся як пячаткі, амулеты.

Старажытная інталія
У Эрмітажы захоўваецца адна з самых вядомых гем — «Камея Ганзага» з трохслаёвага агата з рэльефным малюнкам егіпецкага цара Пталамея II і яго жонкі (III стагоддзе да н. э.).

Пры вырабе гем выкарыстоўваюць розныя матэрыялы. Звычайна для ніжніх слаёў камей бярэцца больш цёмны матэрыял, каб на яго фоне вылучалася разьбяная выява з больш светлага каменя. Часта выкарыстоўваюць сардонікс, які мае пласты рознай расфарбоўкі. Таксама ў вытворчасці гем ужываюць агат, гематыт, гранаты, сердалік.

Літаратура
----------

* Геммы Государственного музея Грузии. Тт. I—V. — Тбилиси, 1954—1972.
* Неверов О. Я. Геммы античного мира / Отв. ред. Н. А. Сидорова. — М.: Наука, 1982 (1983). — 144, [16] с. — (Из истории мировой культуры). — 185 000 экз. (обл.)

Спасылкі
--------

* Искусство Древнего Рима
* Искусство глиптики

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX4721938 · GND: 4020059-0 |
Храм Літаратуры

**Храм Літаратуры** (Ван М’еу, в’етн.: Văn Miếu) — комплекс пагад з паркам, першы ўніверсітэт В’етнама.

Гісторыя
--------

Храм Літаратуры быў заснаваны ў 1070 годзе імператарам Лі Тхань Тонгам ў Ханоі і прысвечаны Канфуцыю. На яго тэрыторыі ў 1076 годзе быў заснаваны першы в’етнамскі ўніверсітэт для навучання сыноў мандарынаў.

Сусветная спадчына
------------------

Храм знакаміты дзякуючы сваім стэлам — 82 плітам, размешчаным на спінах каменных чарапах, на якіх «высечаныя імёны тых, хто займаў высокія месцы на дзяржаўных іспытах». У сакавіку 2010 года сістэма стэл дактароў была прызнана ЮНЕСКА сусветнай дакументацыйнай спадчынай.

Літаратура
----------

* Tran Doàn Lâm, Lê Bích Thuy, Bùi Kim Tuyen (2004). Van Mieu Quoc Tu Giám: The Temple of Literature, School for the Sons of the Nation, Hà Noi Viet Nam. A Walking Tour. Hanoi: Thế Giới Publishers. p. 85.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Храм Літаратуры

1. ↑  **(not translated to lzh)** 大越史記全書 — 1479.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q716585'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q855899'></a>
**Храм Сатурна** (лац.: Templum Saturni, лац.: Aedes Saturnus, італ.: Tempio di Saturno)) — храм на Рымскім форуме, адзін з найстаражытных храмаў Рыма.

Храм у гонар бога Сатурна быў узведзены каля 489 года да н.э. неўзабаве пасля перамогі над этрускімі царамі з роду Тарквініяў. 

Размяшчэнне храма Сатурна на форуме
Храм некалькі разоў згараў, так у 42 годзе да н.э. ён нанова быў адбудаваны пасля пажару эдылам Мунацыем Планкам. Яму прыпісваецца ўзвядзенне подыума, цалкам пакрытага траверцінам (40 м у даўжыню, 22,50 — у шырыню і 9—у вышыню). Храм быў адрэстаўраваны пасля пажару падчас кіравання Карына (283 год н.э.). Надпіс на фрызе пацвярджае гэта: лац.: Senatus populusque romanus incendio consumptum restituit — «Сенат і народ Рыма знішчанае пажарам аднавілі».

Храм уяўляў сабой тып псеўдаперыптара з каланадай іанічнага ордара на подыуме. Ад траверцінавага падмурка адыходзіў выступ будынка з двума подыумамі, падзеленымі лесвіцай, якая вяла да храма; унутры аднаго з іх у часы Рэспублікі знаходзілася рымская казна і дакументы аб дзяржаўных даходах і абавязках (эрарый), таму храм таксама звалі «эрарый» (лац.: aerarium). Ад казначэйства захавалася ўзвышэнне, якое ідзе ўздоўж усяго боку, звернутага да Форума. У *цэле* захоўвалася статуя бога Сатурна, якую насілі падчас працэсій па выпадку трыўмфальных урачыстасцей.

Каля храма 17 снежня пачыналася штогадовае свята Сатурналій. Да нашых дзён захавалася толькі некалькі калон іанічнага ордара, захаваныя пасля рэстаўрацыі ў 283 годзе.

Літаратура
----------

* *Stierlin, Henri.* Imperium Romanum. — Köln: Benedikt Taschen Verlag GmbH, 1996. — ISBN 3-8228-8729-3.

| ⛭Forvm Romanvm — Рымскі Форум |
| --- |
| Храмы | 
* Храм Сатурна
* Храм Дыяскураў
* Храм Весты
* Храм Венеры і Ромы
* Храм Антаніна і Фаўсціны
* Храм Цэзара
* Храм Веспасіяна
* Храм Канкордыі

 |  |
| Трыўмфальныя аркі | 
* Арка Ціта
* Арка Септымія Севера
* Арка Канстанціна
* Арка Тыберыя

 |
| Збудаванні | 
* Базіліка Максенція і Канстанціна
* Базіліка Юлія
* Базіліка Эмілія
* Umbilicus urbis
* Рэгія
* Ростра
* Курыя Юлія
* Табуларый
* Milliarium Aureum
* Lapis Niger
* Возера Курцыя
* Дом вясталак
* Via Sacra
* Мамертынская турма
* Калона Фокі
* Вялікая Клаака

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n85120991 · VIAF: 147811217 |
**Храм Дэбод** — старажытнаегіпецкі храм, які цяпер размешчаны ў Мадрыдзе (Іспанія).

Гісторыя
--------

Храм, прысвечаны культу багоў Амона і Ісіды і пабудаваны ў III стагоддзі да н.э. на берагах Ніла егіпецкім фараонам Пталамеем IV Філапатарам. Цар Куша Адыкаламані  (руск.) (бел. змясціў у хаме свае надпісы. Унутры храма была ўзведзена Малельня рэльефаў, упрыгожаная надпісамі, прысвечанымі богу Амону. З цягам часу храм зведаў значныя змены, егіпецкія фараоны дадалі новыя памяшканні, а культ Амона змяніў культ багіні Ісіды. Штогод 15 чэрвеня па грыгарыянскім календары егіпецкія жрацы праводзілі ў храме абрад — а менавіта, атрымлівалі пасланне багіні Ісіды ў час пачатку разліву Ніла.

Пры ўзвядзенні Асуанскіх плацін у 1960-я гады, сусветная арганізацыя ЮНЕСКА заклікала міжнародная супольнасць выратаваць гістарычныя помнікі. Адзін з храмаў (Дэбод), які знаходзіўся ў зоне затаплення, быў перададзены Егіптам у 1968 годзе ў дар Іспаніі за дапамогу ў аднаўленні храма Абу-Сімбел у Нубіі. Храм літаральна па камені перавезлі ў Мадрыд і аднавілі ў Заходнім парку  (ісп.) (бел..

У сталіцы Іспаніі храм быў пастаўлены па восі з усходу на захад у адпаведнасці са сваім першапачатковым становішчам адносна да бакоў свету і адкрыты для наведвання ў 1972 годзе. Унутры храма размешчаны макеты, відэа- і аўдыякампазіцыі, якія апавядаюць пра гісторыю і значэнне гэтага помніка. Першапачаткова храм упрыгожвала мноства выяў, прысвечаных Амону і Ісідзе, аднак многія з іх былі знішчаны яшчэ да перамяшчэння храма ў Мадрыд, падчас затаплення храма пры будаўніцтве дамбы Асуанскай плаціны.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Храм Дэбод
* Храм Дебод (Templo de Debod)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Колінз.

**Уільям Колінз** (англ.: William Collins; 8 верасня 1788—17 лютага 1847) — англійскі жывапісец, вучань Дж. Морленда і Лонданскай акадэміі мастацтваў (куды быў абраны членам-карэспандэнтам у 1814 г. і акадэмікам у 1820 г.). Бацька пісьменніка Уілкі Колінза.

Колінз нарадзіўся ў Лондане ў 1788 годзе. Быў сынам Уільяма Колінза-старэйшага, ірландскага гандляра карцінамі і пісьменніка. З ранняга ўзросту праявіў схільнасць да мастацтва і некаторы час быў вучнем Джорджа Морленда.

У 1822 годзе ён ажаніўся з Гарыет Гедэс, сястрой мастачкі-партрэтысткі Маргарэт Сары Карпентэр.

Пісаў карціны народнага побыту, у якіх з асобай любоўю выводзіў на сцэну дзяцей з іх свавольствамі, радасцямі і горам, і даваў такую ​​важную ролю пейзажнай абстаноўцы, што яго можна лічыць у такой жа ступені ландшафтыстам, як і жанрыстам. Творы Колінза не занадта вялікія па памеры, выкананы тонка, крыху сухавата і адрозніваюцца праўдзівасцю і цеплынёй зместу. Ён некалькі разоў падарожнічаў у Парыж, Бельгію, Галандыю, Германію, Ісландыю, і, правёўшы два гады (1837—1839) у Італіі, перайшоў там да рэлігійнага жывапісу, які, аднак, не павялічыў яго вядомасці, а наадварот, прывёў яго талент да заняпада. Лепшыя з яго жанравых карцін — «Шчаслівы, як кароль», «Вясковая ветлівасць», «Продаж любімага ягня», «Адплыццё рыбакоў», «Збіранне хмеля», «Разбуральнікі птушыных гнёздаў», «Адлёт марскіх птушак» і некаторыя інш.

Зноскі
------
**Ардынарны прафесар** (лац.: professor ordinarius) — пасаду ў сістэме вышэйшай адукацыі Германіі і шэрагу іншых краін, чыя адукацыйная сістэма была ўладкованая па германскаму ўзору. Назва пасады паходзіць з латыні і азначае таго, хто сочыць за парадкам. Звычайна гэтую пасаду займае асоба, якая ўжо мае навуковую ступень хабілітаванага доктара і навуковае званне прафесара. Гістарычна ў функцыі ардынарнага прафесара акрамя ўласна прафесарскіх функцый
уключалася кіраўніцтва кафедрай. 

У Расіі пасада ардынарнага прафесара існавала ў 1755-1918 гадах. У Нідэрландах ардынарны прафесар прызначаецца на пасаду пажыццёва. У Фландрыі ардынарная прафесура з'яўляецца вышэйшай з чатырох ступеняў навукова-педагагічнай кар'еры: дацэнт, старэйшы дацэнт, прафесар і поўны прафесар.

У Польшчы да 2018 года для абазначэння падобнай пасады ўжываўся нацыянальны адпаведнік звычайнага прафесара (польск.: profesor zwyczajny), а з 2018 года выкарыстоўваецца найменне прафесара (польск.: рrofesor). Таксама каб адрозніваць звычайных і надзвычайных прафесароў у Польшчы склалася традыцыя для звычайных прафесараў зазначаць гэта перад навуковай ступенню і прозвішчам (польск.: Prof. dr hab. Jan Nowak), а для надзвычайных прафесараў — пісаць гэта ўжо пасля прозвішча з абавязковым зазначэннем ВНУ, якая працаўладкавала навукоўца на гэтую пасаду (польск.: dr hab. Jan Nowak, prof. UJ).

| ⛭Кваліфікацыі, ступені і званні ў навуцы і адукацыі |
| --- |
| Выпускнікі ВНУ | 
* Бакалаўр
* Ліцэнцыят
* Інжынер
* Спецыяліст
* Магістр

 |
| Навуковыя ступені | 
* Кандыдат навук
* Доктар філасофіі
* Доктар honoris causa
* Доктар навук
* Хабілітаваны доктар

 |
| Навуковыя званні і пасады | 
* Выкладчык-стажор
* Асістэнт
* Старшы выкладчык
* Дацэнт
* Прыват-дацэнт
* Ад’юнкт
* Ад’юнкт-прафесар
* Асістэнт-прафесар
* Асацыяваны прафесар
* Прафесар
* Ардынарны прафесар
* Экстраардынарны прафесар
* Запрошаны прафесар
* Ганаровы прафесар
* Заслужаны прафесар
* Прафесар-эмерыт
* Малодшы навуковы супрацоўнік
* Навуковы супрацоўнік
* Старшы навуковы супрацоўнік
* Вядучы навуковы супрацоўнік
* Галоўны навуковы супрацоўнік

 |
| Іншыя | 
* Член-карэспандэнт
* Дзейсны член акадэміі
* Акадэмік

 |
Храм Венеры-Прамаці
**Храм Венеры Прамаці** — храм, які некалі знаходзіўся на форуме Цэзара ў Рыме.

Фасад храма быў упрыгожаны 8 калонамі, да нашых дзён захаваліся толькі тры калоны і подыум. Храм быў збудаваны Юліем Цэзарам у 46 годзе да н.э. у знак удзячнасці Венеры (лац.: Venus Genetrix), таксама багіні хатняга ачага і мацярынства, за тое, што яна прывяла Цэзара да перамогі ў Фарсале над Пампеям.

У храме знаходзіліся статуі Цэзара, Клеапатры і Венеры, якая лічылася маці Энея і прамаці роду Юліяў. Пазней храм быў перабудаваны Даміцыянам і адноўлены Траянам у 113 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Храм Венеры і Ромы

Літаратура
----------

* Nagle; D. Brendan (2005). *The Roman World: Sources and Interpretation*. Pearson Education. ISBN 0-13-110083-1. .

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Храм Венеры-Прамаці
Мал. 1
**Ардынатай** (ад лац.: ordinatus — размешчаны ў парадку) пункта A завецца каардыната гэтага пункта на восі Y’Y у прамавугольнай сістэме каардынат. Велічыня ардынаты пункта A роўная даўжыні адрэзка OC (гл. мал. 1). Калі пункт C належыць дадатнай паўвосі OY, то ардыната мае дадатнае значэнне. Калі пункт C належыць адмоўнай паўвосі Y’O, то ардыната мае адмоўнае значэнне. Калі пункт A ляжыць на восі X’X, то яе ардыната роўная нулю.

У прамавугольнай сістэме каардынат вось Y’Y завецца «воссю ардынат».

Пры пабудове графікаў функцый, вось ардынат звычайна выкарыстоўваецца як вобласць значэнняў функцыі.

Гл. таксама
-----------

* Абсцыса
* Апліката

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Новы |
**Паўлюк Прану́за**, сапраўднае імя **Павел Кузьміч Прануза** (18 сакавіка 1918, в. Вылева, цяпер Добрушскі раён, Гомельская вобласць, Беларусь - 14 сакавіка 2007) — беларускі паэт.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1941 годзе Гомельскі педагагічны інстытут. У 1945—1978 гадах настаўнічаў у г. Нясвіж Мінскай вобласці. Друкаваўся з 1936 года.

Творчасць
---------

У зборніку «Разгневаная зямля» (1946) біяграфія франтавога пакалення пазначана асабістай выверанасцю, суаднесена з уласным лёсам. Стваральная праца народа, вернасць грамадзянскага абавязку, трываласць маральна-этычных ідэалаў, гісторыя і сучаснасць адлюстраваны ў зборніках «Добрай раніцы» (1951), «У дальнім раёне» (1954), «Мае землякі» (1957), «Калі верыш» (1963), «Непаўторнасць» (1974), «Трываласць» (1978), «Сустрэчы» (1983), «Рукі салдата» (1990), «Памяць, памяць…» (1994). Піша для дзяцей (зборнікі «Добры дожджык», 1960; «Дзе вясны пачатак» 1965; «Вясновыя тэлеграмы», 1976; «Фарбы восені», 1982; «Звініць ручаёк», 1988).

Перакладаў з польскай, рускай, украінскай і іншых моў.

Творы
-----

* Родныя мясціны. Мн. 1968;
* Мой аўтограф. Мн. 1988.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Паўлюк Прануза // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 8861154260540024480008 |
Пажар Зімняга палаца
**Пажар Зімняга палаца 17 (29) снежня 1837 года** — адзін з самых грандыёзных пажараў у гісторыі Расійскай імперыі. У выніку пажару цалкам выгарэлі другі і трэці паверхі Зімняга палаца, у тым ліку інтэр’еры Б. Растрэлі, Кварэнгі, Манферана, Росі і іншых знакамітых мастакоў-афарміцеляў; загінулі многія рукапісы і хронікі падзей расійскай гісторыі (паўстанне дзекабрыстаў, руска-турэцкія вайны і г. д.), назаўжды страчаны шматлікія творы мастацтва і побыту. Пажар доўжыўся каля 30 гадзін, а сам будынак тлеў амаль тры дні. На рэстаўрацыю пашкоджанага палаца спатрэбілася больш за два гады.

Яшчэ за два дні да актыўнага ўзгарання, у фельдмаршальскай зале ля выхаду ў Міністэрскі калідор пачаў адчувацца «дымны пах». Асабліва выразным пах гару быў днём 17 (29) снежня, за некалькі гадзін да пажару. Знікнуўшы на некаторы час, ён прытупіў пільнасць насельнікаў, але зноў з’явіўся пасля 8 гадзін вечара. Па сведчанні качагараў і дровыносаў, узгаранне пачалося ў адной з дымавых труб, запоўненых сажай. У палац прыбылі пажарныя. Але спробы знайсці крыніцу ўзгарання доўгі час не прыводзілі да поспеху, нягледзячы на тое што вадой былі залітыя ўсе падазроныя шчыліны, адкуль да гэтага былі заўважаныя струменьчыкі дыму. Пачалася актыўная пошукавая дзейнасць па выяўленні ачага. Пасля першага ж удару ломам па сцяне, адна з фальшывых люстраных дзвярэй палаца павалілася, і з-за яе вырваліся языкі полымя ва ўвесь чалавечы рост, хутка перакінуўшыся ўверх па драўляных бэльках.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1  (руск.)
**Гару́чыя сла́нцы** — карысныя выкапні, асадкавыя горныя пароды, якія маюць гаручыя ўласцівасці.

Колер карычневы, карычнева-жоўты, шэры, аліўкава-шэры. Складаюцца з кварцу, кальцыту, гліністых мінералаў і інш. Маюць 10-50% па вазе арганічных рэчываў, да 7-10% вадароду, 30-80% лятучых кампанентаў, бітумы.

Гаручыя сланцы выкарыстоўваюцца як паліва, для вытворчасці бытавога газу, сыравіна для хімічнай прамысловасці (сінтэтычныя дубільнікі, клей, лакі, масцікі і інш.).

Эксплуатуюцца галоўным чынам у Эстоніі.

Агульныя патэнцыяльныя запасы гаручых сланцаў у свеце ацэненыя ў 650 трлн. т. Асноўныя рэсурсы — 430—450 трлн. т — сканцэнтраваныя ў ЗША (штаты Каларада, Юта, Ваёмінг). Вялікія запасы гаручых сланцаў ёсць у Бразіліі і КНР.

На Беларусі паклады гаручых сланцаў выяўлены ў Прыпяцкім прагіне, у асноўным на тэрыторыі Гомельскай і Мінскай абласцей. Агульныя прагнозныя запасы - да 8 млрд. т. Глыбіня залягання 50-600 м, магутнасць пласта 0,5-3 м. Папярэдне разведана Тураўскае радовішча гаручых сланцаў. Гэтыя гаручыя сланцы патрабуюць пры выкарыстанні папярэдняй тэрмічнай апрацоўкі, здабыча не вядзецца.


  

  


| Каўстабіяліты ці гаручыя карысныя выкапні |
| --- |
| Вугальны шэраг: | Выкапнёвы вугаль • Торф • Гаручы сланец • Бурштын |
| Нафтавы і нафтоідный шэраг (прыродныя бітумы): | Нафта • Прыродны газ • Газавы кандэнсат • Асфальт • Мальта • Азакерыт |
**Аржаць** (руск.: Аржать) — рака ў Смаленскай і Цвярской абласцях Расіі, левы прыток Чычаткі.

Працякае ў паўночнай частцы Духаўшчынскага раёна Смаленскай вобласці і ў Бельскім раёне Цвярской вобласці. Бярэ пачатак на паўднёвым ўсходзе ад вёскі Клестава. Па Цвярской вобласці працякае 10 км да ўпадзення ў Чычатку ў яе верхнім цячэнні.

Даўжыня — 46 км, плошча вадазборных басейна — 533 км². Падсілкоўвае Смаленскае вадасховішча. Прытокі — Славіца, Белавус, Ліцея.

Рака перасякае аўтадарогі 66К15 66Н0711 66Н0729 28Н0144 і чыгуначную лінію.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Аржать. Энциклопедия Смоленской области
* Аржать **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Публичная кадастровая карта*. Архівавана з першакрыніцы 13 сакавіка 2020. Праверана 26 студзеня 2013.
**Ілля Ісакавіч Бахрах** (руск.: Бахрах Илья Исаакович; 21 мая 1932, Віцебск — 15 верасня 2021) — расійскі вучоны ў галіне спартыўнай медыцыны. Доктар медыцынскіх навук (1981), прафесар (1982). Заслужаны работнік вышэйшай школы Расійскай Федэрацыі (1998).

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут, Смаленскі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры. З 1975 года загадчык кафедры спартыўнай медыцыны, біяхіміі і лячэбнай фізічнай культуры Смаленскага дзяржаўнага інстытута фізічнай культуры.

Навуковыя даследаванні прысвечаны актуальным праблемам фізічнага выхавання і спартыўнага ўдасканалення дзяцей і падлеткаў: нармаванне навучальных, трэніровачных і спаборніцкіх нагрузак; адбор і арыентацыя; марфафункцыянальныя асаблівасці сардэчна-сасудзістай сістэмы. Аўтар 145 навуковых прац, удзельнік шматлікіх міжнародных навуковых канферэнцый.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Большая биографическая энциклопедия. — 2009.

Спасылкі
--------

* Бахрах, Илья Исакович (доктор медицинских наук; род. 1932) (руск.) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* Кафедра спортивной медицины и адаптивной физической культуры (руск.) // Смаленская дзяржаўная акадэмія фізічнай культуры, спорту і турызму


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-678321 |
**Ілья Барысавіч Заводнік** (нар. 23 чэрвеня 1956, Гродна ) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі. Доктар біялагічных навук, прафесар.

Біяграфія
---------

У 1977 года з адзнакай скончыў Гродзенскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя Янкі Купалы. Пасля стажыроўкі ў Інстытуце біяфізікі АН СССР у г. Пушчына (1977—1978) па цяперашні час працуе ў Інстытуце біяхіміі біялагічна актыўных злучэнняў НАН Беларусіна пасадах малодшага, старэйшага, галоўнага навуковага супрацоўніка, загадчыка лабараторыі біяхіміі мембран.

У 1981—1984 гадах прайшоў навучанне ў аспірантуры Інстытута біяхіміі АН БССР. У 1991 годзе прысвоена званне старэйшага навуковага супрацоўніка. У 1997 годзе абараніў дысертацыю «Механізмы пашкоджанняў эрытрацытаў» на атрыманне вучонай ступені доктара біялагічных навук па спецыяльнасці — біяфізіка. У 2006 годзе абраны на пасаду загадчыка кафедры біяхіміі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Супрацоўнічае з Інстытутам біяфізікі Універсітэта г. Лодзь (Польшча), дзе працаваў на пасадзе ад’юнкта прафесара ў 1994—1995 гадах, і Аддзелам парушэнняў гемастазу Медыцынскага Універсітэта г. Лодзь.

Зноскі
------

1. ↑  Заводнік Ілья Барысавіч Архівавана 16 красавіка 2021.
2. ↑  Выпускнікі ГрДУ — наш гонар
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ардэнская аперацыя.

| Заходні фронтПершай сусветнай вайны |
| --- |
| 
Льеж •
Граніца •
Вялікае адступленне •
Марна (1) •
Антверпен •
Бег да мора •
Фландрыя •
Артуа (1) •
Шампань (1) •
Неў-Шапель •
Іпр •
Артуа (2) •
Шампань (2) •
Артуа (3) •
Вердэн •
Сома •
Арас •
Вімі Рыж •
Эна (2) •
Месіны •
Пашэндэйль •
Камбрэ •
Вясновае наступленне •
Марна (2) •
Стодзённае наступленне
 |

| Пагранічная бітва |
| --- |
| Мюльгаўзен • Хален • Латарынгія • Ардэны • Шарлеруа • Монс |

**Ардэ́нская аперацыя** 21 — 23 жніўня 1914 года — бітва на Заходнім фронце Першай сусветнай вайны. Завяршылася перамогай германскага войска і адыходам французскіх войскаў, з’яўлялася часткай Пагранічнай бітвы 1914 года.

Ход падзей
----------

З пачаткам Пагранічнай бітвы, супраціўныя войскі рухаліся насустрач адзін аднаму. У выніку гэтага з 21 жніўня завязаліся бязлітасныя сустрэчныя баі.

У Ардэнах баявыя дзеянні адбываліся паміж 3-й і 4-й французскімі арміямі і 4-й і 5-й германскімі арміямі. Найболей бязлітасныя бітвы завярнуліся ў двух аператыўных раёнах: у Лонгві і на рацэ Семуа. Баі ў Лонгві завязаліся з 22 жніўня, у гэтых баях 3-я французская армія было пабіта 5-ай германскай і з 25 жніўня пачала адыход на лінію Манмедзі і паўднёвей. З прычыны стомленасці і засмучэння войскаў абодвух бакоў баі з 26 жніўня прыпыніліся. На рацэ Семуа баі паміж 4-й французскай і 4-й германскай арміямі таксама пачаліся з 22 жніўня, нягледзячы на перавагу, 4-я французская армія панесла цяжкія страты ў людзях і матэрыяльнай частцы і адышла ў пачатковае становішча за раку Семуа, а 24 жніўня на раку Маас.

Літаратура
----------

* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — в 2-х томах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.
* *Зайончковский А.М.* Первая мировая война. — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — ISBN 5-89173-082-0.
* *Такман Б.* Жнівеньскія пушкі = The Guns of August. — New York: Macmillan Publishers, 1962. — 511 с.
**Чуванцы** (рус. *чуванцы*, ад назвы р. Чавун; чук. *этэль, этал*, літаральна «юкагір») — карэнныя насельнікі Чукоткі. Агульная колькасць у Расіі 1 002 чалавек (2010).

Гісторыя
--------

У мінулым чуванцы з'яўляліся родам юкагіраў або групай, блізкай па мове да юкагіраў. Качавалі ўздоўж ракі Чавун, займаліся аленегадоўляй, рыбалоўствам і паляваннем, пасрэдніцкім гандлем паміж чукчамі і насельнікамі паўночнага ўзбярэжжа Ахоцкага мора. Захавалася толькі 210 слоў роднай мовы чуванцаў, запісаных у XVIII ст.

У XVII ст. трапілі пад уплыў Расіі, былі абкладзены ясаком, прынялі праваслаўе. У канцы XVII ст. каля 10% чуванскіх жанчын жыло сярод рускіх у якасці жонак і наложніц. Удзельнічалі ў руска-чукоцкіх войнах на баку Расіі, пацярпелі ад нападаў чукчаў. Да пачатку XIX ст. падзяліліся на 2 буйныя групы — аселых маркаўцаў (ад назвы сяла Маркава на р. Анадыр) і качавых. Маркаўцы пад уплывам рускіх сталі размаўляць на мясцовым дыялекце рускай мовы. Качавыя чуванцы перайшлі на чукоцкую мову. Перапіс 1926 - 1927 гг. зафіксафаў 707 чуванцаў (55% з іх былі аселымі). Да 1989 г. не вылучаліся ў асобны народ, у перапісах фіксаваліся як рускія або чукчы. З 1993 г. знаходзяцца ў спісе карэнных малалікіх народаў.

Асаблівасці культуры
--------------------

Культура аселых чуванцаў зведала моцны ўплыў рускага насельніцтва і праваслаўнай царквы. З 1883 г. у Маркаве дзейнічала школьная адукацыя на рускай мове. Большасць маркаўцаў наведвала царкву, трымала дома абразы, запазычвала рускія звычаі і фальклор. Аселыя чуванцы займаліся рыбалоўствам, гандлем, вырошчвалі на продаж ездавых сабак. У XX ст. пачалі развіваць земляробства.

Качавыя чуванцы знаходзіліся пад уплывам чукчаў і каракаў, займаліся аленегадоўляй. Сярод іх было развіта шаманства. Падзел чуванцаў на аселых і качавых захоўваецца да нашых дзён.

Зноскі
------

1. ↑  Народы России: Энциклопедия. - М.: Большая Российская энциклопедия, 1994 - С. 403

Спасылкі
--------

* Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации Архівавана 28 сакавіка 2014.
* Народы Севера
* Народы России
**Ілля Барысавіч Катунін** (17 лістапада 1908 — 23 красавіка 1944) — савецкі ваенны лётчык, удзельнік  Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў слесарам на станкабудаўнічым заводзе. Праходзіў службу ў ваенна-марскім флоце з 1932 па 1934 гг. У 1934 г. скончыў Ейскую школу марскіх лётчыкаў  (руск.) (бел..

З 1934 г. — пілот-інструктар бежыцкага аэраклуба, потым начальнік лётнай часці Бранскага аэраклуба. У дзеючую армію накіраваны вясной 1943 г. у 46-ы авіяполк  (руск.) (бел. Паўночнага флота, які дыслацыраваўся ў Запаляр'і. Здзейсніў 12 баявых вылетаў.

23 красавіка 1944 г. для знішчэння варожага канвоя ў Варанген-фіордзе (Паўночная Нарвегія) выляцела васьмёрка «ілаў» пад прыкрыццем 14 знішчальнікаў. Групу вёў парторг эскадрыллі капітан І. Б. Катунін. У раёне Вардзё яго штурмавікі дакладна выйшлі на караван, які складаўся з 8 транспартаў і 20 караблей аховы, сярод якіх было 6 мінаносцаў. Знішчальнікі прыкрыцця звязалі боем гітлераўскія самалёты, а штурмавікі Катуніна, якія прарваліся праз шчыльны зянітны агонь, накіраваліся да транспартаў.

Вядучы пайшоў у атаку на галаўны транспарт. Раптоўна яго Іл-2 быў падбіты і загарэўся. Капітан Катунін увёў машыну у піке на вышыні 1300 метраў і накіраваў яе ў транспарт. Адбыўся моцны выбух, і карабель ворага ў 3000 брута рэгістравых тон затануў.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» — 31 мая 1944 года.
* Ордэн Леніна — 31 мая 1944 года.
* Ордэн Чырвонага Сцяга.

Мемарыяльныя месцы
------------------

Бюст І. Б. Катуніна, усталяваны ў пасёлку Сафонава  (руск.) (бел. на Алеі Герояў каля музея ВПС ПФ  (руск.) (бел.

Память
------

* Імянем І. Б Катуніна названыя:

пасёлак у Архангельскай вобласці;
вуліца і сярэдняя школа № 13 у Бранске;
вуліца ў Гомелі;
вялікі маразільны траўлер МБ-423 «Ілья Катунін»
* У 1978 г. выдадзены мастацкі маркіраваны канверт, прысвечаны Герою.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бойко В. С. Крылья Северного флота. — Мурманск: Мурманское книжное издательство, 1976. — 317 с.
* Герасименко Д. Я. Колкер И. И. Нехоршков Ф. А. Славен героями Северный флот. 30-летию разгрома гитлеровских захватчиков в Заполярье посвящается. — Мурманск: Мурманское книжное издательствл, 1974. — 208 с.
* Сорокажердев В. В. Они сражались в Заполярье: Герои Советского Союза, 1939—1945: боевые биографии. — Мурманск: Кн. изд-во, 2007. с. 108. ISBN 978-5-85510-305-2.

Спасылкі
--------

Ілья Барысавіч Катунін на сайце «Героі краіны»

* Музей ВВС СФ. Фотоальбом об истории музея ВВС СФ
* Козлов И. А. Шломин В. С. Краснознамённый Северный флот.
**Ілья Баглай** (нар. 21 красавіка 1998, Мінск) — беларускі футбаліст, паўабаронца клуба «Ліда».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец футбольнага клуба «Мінск», з 2015 года пачаў выступаць за дубль. У 2017 годзе перайшоў у «Гарадзею», дзе таксама стаў іграком дубля. У 2018 годзе стаў прыцягвацца да асноўнай каманды, дэбютаваў за «Гарадзею» 28 ліпеня 2018 года, выйшаўшы на замену ў канцы матча Кубка Беларусі супраць «Слоніма-2017» (2:1).

У пачатку 2019 трэніраваўся з асноўнай камандай, аднак з-за траўмы быў вымушаны прапусціць увесь сезон 2019. Да сезона 2020 зноў рыхтаваўся з асновай. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 3 красавіка 2020 года, выйшаўшы на замену ў канцы сустрэчы з бабруйскай «Белшынай» (1:0). У далейшым працягваў гуляць за дубль, часам прыцягваўся да асноўнага складу.

У пачатку 2021 года праходзіў прагляд у бабруйскай «Белшыне», а ў сакавіку далучыўся да «Слоніма-2017», з якім неўзабаве падпісаў кантракт. Хутка замацаваўся ў стартавым складзе слонімскай каманды.

У пачатку 2022 года пераходзіў прагляд у петрыкаўскім «Шахцёры», а ў сакавіку папоўніў склад «Баранавічаў», дзе таксама быў трывалым іграком асновы. У лістападзе 2022 года па пагадненні бакоў разарваў пагадненне з баранавіцкім клубам.

У сакавіку 2023 года папоўніў склад «Ліды».

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2015 | дубль | Мінск | Беларусь | 5 | 0 |
| 2016 | дубль | Мінск | Беларусь | 15 | 2 |
| 2017 | дубль | Гарадзея | Беларусь | 12 | 4 |
| 2018 | дубль | Гарадзея | Беларусь | 25 | 7 |
| 2019 | дубль | Гарадзея | Беларусь | 0 | 0 |
| 2020 | Д1 | Гарадзея | Беларусь | 6 | 0 |
| 2021 | Д2 | Слонім-2017 | Беларусь | 32 | 4 |
| 2022 | Д2 | Баранавічы | Беларусь | 22 | 5 |
|

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Ilia Baglai // Transfermarkt — 2000.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
3. ↑  Десять игроков покинули "Барановичи"
4. ↑  Крепчают не только фавориты, но и дебютанты первой лиги. "Кому нужна поклейка обоев — обращайтесь" (руск.). *football.by* (15 сакавіка 2023). Праверана 18 сакавіка 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |

| ⛭ Ліда |
| --- |
| 
* 1 Белы (б)
* 2 Шорац
* 3 Лазараў
* 4 Сасноўскі
* 5 Салыга
* 6 Градабоеў (к)
* 7 Слесарчук
* 8 Забелін
* 10 Баглай
* 11 Куцапалаў
* 13 Карповіч
* 14 Чэрыўханаў
* 15 Куйжа
* 17 Рогач
* 18 Жывушко
* 19 Санюк
* 20 Хадыка
* 21 Клунок
* 22 Бурнос
* 23 Васіленка
* 25 Грэмза (б)
* галоўны трэнер: Аляксей Дабравольскі

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарчак (значэнні).
**Гарча́к звычайны** (*Rhodeus sericeus*) — рыба сямейства карпавых.

Назва
-----

Мяса яго бывае горкім (адсюль назва). Народныя назвы *гаркушка, гарчыца* і інш.

Апісанне
--------

Даўжыня 4—8, часам да 9,5 см. Па форме нагадвае маленькага карасіка. Цела высокае, сціснутае з бакоў, з няпоўнай бакавой лініяй, буйноё луской; бакі серабрыстыя з вузкай зялёна-сіняй палоскай. Галава невялікая, рот паўніжні. Самкі драбнейшыя зв самцоў. У час нерасту самцы стракатыя з чырвонымі спінным і анальным плаўнікамі, у самкі вырастае доўгі яйцаклад.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў прэсных вадаёмах Еўропы і Азіі. Распаўсюджана ў вадаёмах з павольным цячэннем, або стаячай вадой, пясчаным і камністым дном, дзе многа буйных двухстворкавых малюскаў. У невялікай колькасці ёсць амаль ва ўсіх рэках і азёрах Беларусі.

Аселая прыдонная рыба. Трымаецца чародкамі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца гарчак пераважна фітапланктонам.

Полавая спеласць у 2—3 гады. Нераст вясной і летам. Ікру адкладвае ў мантыйную поласць перлавіц і бяззубак, таму пашырэнне гарчака залежыць ад пашырэння гэтых малюскаў. Плоднасць 100—200 тысяч ікрынак.

Промысел
--------

Прамысловага значэння не мае.

Літаратура
----------

* Гарчак // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
* *Шаўцова Т.* Гарчак // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Эканамічны факультэт** — адзін з факультэтаў Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі.

Апісанне
--------

Выпускнікі факультэта паспяхова працуюць у розных галінах АПК Рэспублікі Беларусь, краінах блізкага і далёкага замежжа. Сярод вядомых выпускнікоў — першы Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнка; надзвычайныя і паўнамоцныя паслы Рэспублікі Беларусь У. В. Грыгор’еў, Л. У. Пакуш, А. М. Табанюхаў; намеснік кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь М. Г. Снапкоў; старшыня Прэзідыума НАН Беларусі, доктар эканамічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі, акадэмік НАН Беларусі У. Р. Гусакоў; рэктар УА «Палескі дзяржаўны ўніверсітэт», доктар эканамічных навук, прафесар К. К. Шабека і многія іншыя.

Прафесарска-выкладчыцкі склад факультэта прадстаўлены высокакваліфікаванымі спецыялістамі, якія маюць вялікі вопыт педагагічнай, навуковай і практычнай працы. На 5 кафедрах працуюць 8 дактароў навук, прафесараў, 24 кандыдаты навук, дацэнты. Кафедры аснашчаныя сучасным камп’ютарным абсталяваннем з неабходным праграмным забеспячэннем.

Спецыяльнасці
-------------

Эканамічны факультэт на I ступені вышэйшай адукацыі ажыццяўляе падрыхтоўку па спецыяльнасцях: «эканоміка і арганізацыя вытворчасці ў галінах аграпрамысловага комплексу» (кваліфікацыя — эканаміст-арганізатар) вочнай, завочнай, у тым ліку скарочанай, формаў навучання, «сусветная эканоміка» (кваліфікацыя — эканаміст) вочнай формы навучання; на II ступені — «эканоміка і кіраванне народнай гаспадаркай». На факультэце працуе савет па абароне кандыдацкіх дысертацый, вядзецца падрыхтоўка кадраў вышэйшай кваліфікацыі праз аспіранту і дактарантуру.

Дэканы
------

* Ірына Віктараўна Шафранская

Зноскі
------

1. ↑  Эканамічны факультэт

| ⛭Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія |
| --- |
| Факультэты | Агранамічны факультэт ·  Факультэт біятэхналогіі і аквакультуры ·  Аграэкалагічны факультэт ·  Факультэт механізацыі сельскай гаспадаркі ·  Землеўпарадкавальны факультэт ·  Меліярацыйна-будаўнічы факультэт ·  Эканамічны факультэт ·  Факультэт бухгалтарскага ўліку ·  Факультэт бізнесу і права | Навучальна-лабараторны корпус БДСГА |
| Будынкі | Адміністрацыйны корпус ·  Будынак бібліятэкі ·  Вучэбны корпус факультэта гідрамеліярацыі ·  Вучэбны корпус № 4 · 
Галоўны корпус ·  Дзіцячы сад ·  Дом Максіма Гарэцкага ·  Комплекс будынкаў ·  Правы флігель ·  Прафесарскі корпус ·  Таксатарскі корпус ·  Фізіка-хімічны корпус |
| Іншае | Батанічны сад ·  Беларуская секцыя студэнтаў ·  Горацкае раённае краязнаўчае таварыства ·  Горацкая філія «Аршанскага Маладняка» |
**Гарцукі** — прапанаваныя П. Шпілеўскім персанажы, чорныя духі, падначаленыя Перуну. Іх імя паходзіць ад слова «гарцаваць» — гуляць, бегаць навыперадкі.

Апісанне
--------

Жывуць яны ў вялікіх гарах, дзе падчас усходу і заходу сонца гуляюць, нібы дзеці. Апоўдні стралою носяцца на конях па палях і лясах, а ўначы па даручэнні Перуна лятаюць у паветры, набываючы аблічча розных драпежных птушак.

Гарцукі возяць па небе грамавы жоран, на якім раз’язджае Пярун з вогненным лукам; яны ўтвараюць вятры, буру і віхры і іншыя стыхійныя прыродныя з’явы.

Вобраз не знаходзіць пацверджання ў этнаграфічных і фальклорных крыніцах.

Літаратура
----------

* Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. ISBN 978-985-01-0903-3
**Гаршвяйская сялянская арганізацыя** – арганізацыя літоўскіх кніганошаў, якая існавала ў 1885–1895 гадах.

Каля 1885 г. ужо вядомы кніганоша Юргіс Бялініс, які быў у гасцях у вёсцы Гаршвяй непадалёк ад Паневяжыса паразумеўся з мясцовым селянінам Казісам Удрай і абодва вырашылі распачаць закуп літоўскіх кніжак за граніцай у Прусіі, каб потым распаўсюджваць іх у Літве. Да Бялініса і Удры далучыліся Вінцас Казанаўскас, Адомас Ладукас, шляхціц Ёзас Нятэцкіс і іншыя, утварыўшы суполку, у якую кожны ўклаў па 200 рублеў. 

У суполку ўваходзілі 9 кніганош і 45 асоб, якія дапамагалі матэрыяльна. Бухгалтарам таварыства быў А. Ладукас. 

Гэта арганізацыя займалася кантрабандай не толькі малітоўнікаў і іншых рэлігійных кніжак, але і грамадска-палітычнай літаратуры, часопісаў, якія выдаваліся ў Германіі і ЗША. Куплялі кнігі за граніцай Бялініс і Удра. Праз мяжу кнігі праносілі спецыяльна нанятыя прафесійныя кантрабандысты. На зборны пункт у Гаршвяй кнігі прывозіў Ладукас. Прывезеныя кнігі складаліся ў гумне селяніна Юргіса Дзілкуса. Потым у Гаршвяй за кнігамі прыязжалі жыхары ваколічных вёсак, далей размешчаныя населеныя пункты забяспечваліся праз выпадковых падарожных, ці ўласных падаўцоў. Дзейнасць арганізацыі ў Гаршвяй ахапіла большую частку Ковенскай губерні, а таксама некаторыя раёны Віленскай. 

Паміж распаўсюджванай друкаванай прадукцыяй знаходзілася "Аўшра" і іншыя выданні, якія выходзілі ў 1883-1895 гг. 

У 1895 г. арганізацыя была выкрыта паліцыяй. Было канфіскавана 5156 экз. кніг, брашур і 4287 экз. перыядычных выданняў. Бялініс і Нятэцкіс пазбеглі арышту, аднак К. Удра, А. Ладукас, Бружас і іншыя трапілі ў турму і ў 1899 г. былі сасланыя ў Сібір на шматгадовую катаргу.

Літаратура
----------

* Ochmański J. Litewski ruch narodowo-kulturalny w XIX wieku, do 1890 roku, Białystok, 1965. S. 172-173.
* Борьба литовского народа за свободу печати в 1864-1904 гг. Вильнюс, 2004, С. 17 - 18.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 313154381052230292126 |
**Агараджа́льныя канстру́кцыі** — будаўнічыя канструкцыі, якія складаюць вонкавую частку будынкаў ці падзяляюць іх на асобныя памяшканні. Засцерагаюць будынкі ад вільгаці, ветру, шуму, тэмпературы. Часта адначасова выконваюць функцыі нясучых канструкцый. Адрозніваюць вертыкальныя (сцены, перагародкі) і гарызантальныя (перакрыцці, пакрыцці, дахі). 

Паводле канструкцыі агараджальныя канструкцыі бываюць: маналітныя, зборныя і зборна-маналітныя; простыя (аднаслойныя) і комплексныя (мнагаслойныя); з дробных (пліт, шчытоў, насцілаў) і буйнапамерных (буйнаблочныя, буйнапанэльныя і каркасна-панэльныя) элементаў. Робяць з бетону, жалезабетону, армацэменту, сталі, алюмініевых сплаваў[ru], цэглы, каменю, драўніны, шкла, пластмасаў, паветранепранікальных тканін і плёнак і інш. 

Асноўныя патрабаванні да агараджальных канструкцый  — механічная трываласць, жорсткасць, вільгаце-, вогне- і марозаўстойлівасць, даўгавечнасць, архітэктурная выразнасць. Удасканаленне агараджальных канструкцый ідзе ў бок змяншэння іх масы і кошту, паляпшэння цеплафізічных уласцівасцяў і канструкцыйных вырашэнняў, павышэння ступені заводскай гатоўнасці.

Літаратура
----------

* Агараджальныя канструкцыі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Тураўскае гарадзішча** — гарадзішча старажытнага Турава перыяду ранняга Сярэднявечча, знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы горада, пры ўпадзенні былой р. Язда, якая ў 1925 годзе адведзена ў асушальны канал, у р. Струмень.

Павільён над гарадзішчам
Тураўскае гарадзішча мае памеры 180х200 м. Гарадзішча старажытнага Турава ўключала падзеленыя глыбокім ровам на 2 пляцоўкі: дзядзінец (75х70 м) і вакольны горад (150х100 м), якія былі ўмацаваны валамі (цяпер разбураны). З боку поля ў некаторых месцах прасочваюцца рэшткі рова.

Матэрыялы раскопак сведчаць аб тым, што старажытны Тураў меў шырокія гандлёвыя сувязі з Кіевам, Паўночным Прычарнамор'ем, Блізкім Усходам, Малой Азіяй, Валынню і Прыбалтыкай. Вялікае развіццё тут атрымалі жалезаапрацоўчае, ювелірнае, касцярэзнае, дрэваапрацоўчае, шавецкае і ганчарнае рамёствы.

У 2012—2015 гадах у рамках дзяржаўнай праграмы «Замкі Беларусі» на Замкавай гары запланавана будаўніцтва гісторыка-культурнага комплексу «Замчышча».

Даследванні
-----------

Рэшткі царквы на тэрыторыі вакольнага пасада
Даследавалі ў 1889 У. З. Завітневіч, у 1909 А. К. Снітка, у 1927 А. Д. Каваленя і С. С. Шутаў, абследавалі ў 1929 А. М. Ляўданскі, у 1974 Л. Д. Побаль. Раскопкі ў 1961 г. праводзілі В. В. Сядоў і М. Д. Палубаярынава, у 1963 М. К. Каргер раскапаў руіны храма XII ст. дзе выявіў пахаванні ў саркафагах, як мяркуецца тураўскіх князёў.

Даследаваў замчышча ў 1962—63 і ў 1968 П. Ф. Лысенка. Выяўлены рэшткі 35 пабудоў, з іх 24 жылых, 10 печаў (7 глінабітных, 3 з выкарыстаннем цэглы). Знойдзены рэшткі амфар з Паўночнага Прычарнамор'я, інструменты і прылады працы, зброя, прадметы гаспадарчага ўжытку, ювелірныя вырабы, фрагменты бронзавага посуду, засцежкі для кніг, прадметы рэлігійнага культу. Шмат знаходак ганчарнага керамічнага посуду, абломкаў цэглы, паліваных дэкаратыўных плітак, тыгляў для плаўкі каляровых металаў, падсвечнікаў і інш. Да рэдкіх знаходак адносяцца 4 свінцовыя рэльефныя абразкі з выявамі Багародзіцы, прападобнай Ефрасінні (?) або Анастасіі (?), велікамучаніцы (магчыма, Варвары) і свяціцеля (магчыма, Кірылы Тураўскага) 13—14 ст.

Матэрыялы раскопак захоўваюцца ў Тураўскім краязнаўчым музеі і Музеі гісторыі Палесся ў Пінску, Інстытуце гісторыі НАНБ і Інстытуце археалогіі РАН.

Цікавыя факты
-------------

Адваротны бок 20 беларускіх рублёў з выявай Тураўскага гарадзішча (злева)
* Выява Тураўскага гарадзішча прысутнічае на адваротным баку беларускай банкноты наміналам 20 рублёў узору 2009 года.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].

Спасылкі
--------

* Тураўскае гарадзішча на сайце Radzima.org
* Тураўскае гарадзішча на сайце «Архіварта»
**Трацічны перыяд** — састарэлая назва часавага інтэрвалу геалагічнай гісторыі Зямлі, які ахоплівае прамежак часу ад вымірання дыназаўраў (прыкладна 65 млн гадоў назад) да пачатку апошняга ледавіковага перыяду (каля 1,8 млн гадоў назад). Лічыўся адным з двух геалагічных перыядаў кайназойскай эры.

Тэрмін прапанаваў у 1759 годзе італьянскі геолаг Джавані Ардуіна, які, на падставе геалогіі паўночнай Італіі, разбіў шкалу часу на *першасны*, *другасны* і *трацічны* перыяды. Некалькі пазней да іх дадаўся чацвярцічны перыяд. У 1828 годзе шатландскі геолаг Чарлз Лаель уключыў трацічны перыяд у сваю больш дэталёва прапрацаваную сістэму класіфікацыі. Ён разбіў трацічны перыяд на чатыры эпохі, грунтуючыся на працэнтным утрыманні ў стратах выкапняў малюскаў, блізкіх да сучасных відаў. Для эпох Лаель выкарыстоўваў грэчаскія назвы: *Эацэн*, *Міяцэн*, *Старажытны пліяцэн* і *Новы пліяцэн*. Хоць гэты падзел быў адэкватна для рэгіёна, які вывучаў навуковец (частка Альпаў і раўніны Італіі), пры спробе ўжыць яго да іншых частак Еўропы і Амерыкі ён апынуўся непрыдатным, у сувязі з чым выкарыстанне выкапнёвых малюскаў у вызначэнні эпох спынілася, а самі эпохі былі пераназваны і перавызначаны.

У канцы трацічнага перыяду на Зямлі з’явіліся першыя малпалюдзі

Паводле бягучай геахраналагічнай шкалы прамежак часу, раней вядомы як «трацічны перыяд», ахоплівае палеаген, неаген і частку антрапагену.

Палеаген
--------

Палеаген (з 66,0 да 23,03 мільёнаў гадоў назад) адзначыўся шырокім распаўсюджаннем і значным павелічэннем разнастайнасці млекакормячых, якія эвалюцыянавалі, каб заняць вызваленыя дыназаўрамі нішы. Заканчэнне перыяду звязана з асушваннем клімату і паступовым астэпаваннем сушы. Уключае палеацэн, эацэн і алігацэн.

Неаген
------

Неаген (з 23,03 да 2,588 мільёна гадоў назад) — у адрозненне ад палеагену, перыяд спецыялізацыі млекакормячых: колькасць іх відаў памяншаецца, а адносіны паміж імі становяцца цяснейшымі. Клімат усё больш асушваецца, а сярэдняя тэмпература апускаецца, пакуль 1,8 мільёна гадоў да нашай эры не пачынаюцца сухія і халодныя ледавіковыя перыяды. Уключае міяцэн і пліяцэн.

Зноскі
------

1. ↑  Кайназойская эра
2. 1 2 3  *Міжнародная стратыграфічная шкала* (версія за жнівень 2012) на сайце Міжнароднай камісіі па стратыграфіі

Літаратура
----------

* *Андрусов Н. И..* Третичная система // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.