У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Налібакі (значэнні).

**Налі́бакі** (трансліт.: *Nalibaki*, руск.: Налибоки) — аграгарадок у Стаўбцоўскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Налібацкага сельсавета.

Назва
-----

Назва найімаверней гідранімічнага паходжання. Праз Налібакі працякае нёманская рэчка Налібаўка (< \*Наліба).

Звязаная з балцкім гідранімічным коранем *Nal-*, ад якога назва літоўскага возера *Nalija*, балота *Nal-raistis*, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *\*Nolia / Nolė*. Далей да індаеўрапейскага *\*(s)na-* «цячы», пашыранага пашыральнікам *-l-*.

Корань *Nal-* пашыраны пашыральнікам *-b-*, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (*kan-ėti* «бедаваць, мучыцца» — *kan-yb-a* «ссохлік, заморак»).

З-пад Налібакаў таксама выцякае рака з балцкай назвай Лебяжода («Павольная плынь», ад каранёў *leb-* «гультаяваць», *žad*- «цурчэць; плысці»).

Згодна з іншай версіяй, тапонім «Налі́бакі» ўтварыўся ад прозвішча «Малібог».

Гісторыя
--------

Упершыню ўспамінаюцца ў 1447 годзе. Да 1485 года належалі Гедыгольдавічам, потым Кезгайлам і да 1554 года Завішам і Шэметам, з 1555 — Мікалаю Радзівілу Чорнаму. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы (1565—1566) у складзе Менскага павета Менскага ваяводства.

У XVI ст. сталі цэнтрам воласці. У 1636 годзе Альбрэхт Станіслаў Радзівіл заснаваў тут касцёл, перабудаваны ў 1699 годзе.

Станам на 1727 год у мястэчку 62 двары. З 1720-х гадоў працавала Налібоцкая шкляная мануфактура, створаная на высокім для таго часу тэхнічным узроўні.

На 1757 год — 83 двары, карчма. Налібакі былі цэнтрам лавецтва (тэрытарыяльнай адзінкі ўладанняў Радзівілаў), якое ахоплівала значныя лясныя абшары на тэрыторыі Верхняга Панямоння.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Налібакі ў складзе Расійскай імперыі, у Ашмянскім павеце Віленскай губерні. Станам на 1801 год у мястэчку 61 двор, касцёл, крама, бровар, карчма.

У 1830 годзе паблізу мястэчка заснавана рудня, у 1852 годзе металургічная вытворчасць складалася з Руднянскага і Клецішчанскага заводаў. У розны час вырабляліся чыгуначныя рэйкі, паласавое, шыннае, чатырохграннае і круглае жалеза. У 1852 годзе было 3 домны, пракатны стан, 5 паравых машын, 8 пудлінгавых печаў, 4 ліцейні. У 1854 годзе працавала 218 рабочых, выраблена 500 тыс. пудоў чыгуну, у 1858 годзе — 561 рабочы, выраблена 80 тыс. пудоў жалеза. Паводле аб’ёму прадукцыі Налібацкі металургічны камбінат у 1852—1857 гадах займаў 1-е месца на Беларусі і быў адным з буйных металургічных прадпрыемстваў Расійскай імперыі.

У другой палове XIX стагоддзя Налібакі перайшлі да Вітгенштэйнаў, з 1881 года — да Гагенлоэ. Паводле вынікаў перапісу (1897) 224 двары, касцёл, малітоўны дом, 2 школы, бальніца, валасны суд, карчма.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) Налібакі ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, цэнтр гміны Стаўбцоўскага павета Навагрудскага ваяводства.

З 1939 года Налібакі ў складзе БССР, вёска, з 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр сельсавета.

У гады Другой сусветнай вайны, 8 мая 1943 года савецкія партызаны забілі ў Налібаках 128 чалавек, у т.л. трох жанчын, некалькі падлеткаў і дзесяцігадовае дзіця. Пазней забітых у Налібаках, называлі «контррэвалюцыйнымі элементамі — паліцаямі і шпіёнамі». У 2001 годзе польскі Інстытут нацыянальнай памяці абвінаваціў некаторых удзельнікаў атрада братоў Бельскіх ў гэтай разні. Сын аднаго з братоў і некаторыя жывыя яшчэ партызаны Бельскіх сцвярджалі, што іх атрад не меў дачынення да гэтага, а тым днём быў за 100 км ад мястэчка.

Падчас карнай аперацыі «Герман» 8 жніўня 1943 года Налібакі спалены нямецкімі акупантамі, забіты ксяндзы Борадын і Бойка.

* Мястэчка на старых здымках
* Стары касцёл у 1900 годзеСтары касцёл у 1900 годзе
* Палац у 1900 годзеПалац у 1900 годзе
* Будоўля новага касцёла, 1937 годБудоўля новага касцёла, 1937 год
* Адміністрацыя гміны ў 1930-я гадыАдміністрацыя гміны ў 1930-я гады

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1869 год — 165 чал.; 1897 год — 1519 чал.
* **XX стагоддзе**: 1901 год — 1789 чал.; 1921—515 чал.; 1997 год — 743 чал.; 1998 год — 240 двароў.

Інфраструктура
--------------

У Налібаках працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, дом культуры.

Славутасці
----------

Свята-Міхайлаўская царква
* Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1935—1994 г. мураваны).
* Свята-Міхайлаўская царква (2003—2006 г. мураваная).

Вядомыя асобы
-------------

* Мікола Вяршынін (сапр. Верамей; 1878—1934) — консул БНР у Чэхаславакіі.
* Мікалай Гасюк — беларускі гравёр па шкле XVIII ст.
* Джон Мішук (Ян Мішук, нар. 1940) — канадскі хакеіст, першы хакеіст з Беларусі ў НХЛ.
* Саламон Разоўскі (1879—1924) — савецкі рэвалюцыйны і палітычны дзеяч.
* Язэп Фарботка (1893—1956) — беларускі паэт, літаратуразнавец, перакладчык, удзельнік грамадска-палітычнага руху.

Заўвагі
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Налібо́кі**
2. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.
3. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.
4. ↑  Валерый Шаблюк. Налібакі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9. С. 274.
5. ↑  *Жучкевич В. А.* Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 250.
6. ↑  Крывашэеў Дз. Налібоцкая пушча князёў Радзівілаў у XVI—XVIII стст.: фармаванне тэрыторыі, адміністрацыя і службоўцы // Верхняе Панямонне. — Мінск: І. П. Логвінаў. — Вып. 1. — 2012. — С. 34
7. ↑  *Śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych przez partyzantów radzieckich na żołnierzach Armii Krajowej i ludności cywilnej na terenie powiatów Stołpce i Wołożyn.* Архівавана 21 кастрычніка 2010. // Instytut Pamięci Narodowej, 16.05.2006 (польск.)
8. ↑  Prokurator Anna Gałkiewicz, *Omówienie dotychczasowych ustaleń w śledztwach w sprawach o zbrodnie w Nalibokach i Koniuchach* Архівавана 29 красавіка 2009. // Naszawitryna.pl, 14.05.2003 (польск.)
9. ↑  Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 119.
10. ↑  Кастусь Лашкевіч, TUT.BY, У Галівудзе думаюць, што герб Беларусі — «Пагоня» Архівавана 5 сакавіка 2011. (руск.)
11. ↑  *Соркіна I.* Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 380.
12. ↑  Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.
* *Соркіна I.* Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
* Верхняе Панямонне: альманах лакальнай гісторыі. Вып. 1.. — Мінск: І.П. Логвінаў, 2012. — 154 с. — ISBN 978-985-6991-72-4.
* Галоўка С. Шкляныя цуды з Налібакаў // Беларуская думка. № 10. 2016. С. 60-67.
* Naliboki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XV, cz. 2: Januszpol — Wola Justowska (польск.). — Warszawa, 1902. — S. 369.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Налібакі
* Верхняе Панямонне: альманах лакальнай гісторыі Архівавана 24 жніўня 2017.
* в. Налібакі на Radzima.org
* Налибоки на Глобус Беларуси (руск.)

| ⛭**Налібацкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Налібакі |
| Вёскі | Вайнілаўшчына ·  Каменка ·  Кляцішча ·  Крачаты ·  Несцеравічы ·  Пільніца ·  Пруды ·  Рудня Налібацкая ·  Рудня Пільнянская ·  Целяхі ·  Церабейнае |
| Хутары | Барысаўка ·  Кромань ·  Ляжанец ·  Прудзішча ·  Уса |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Новы |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n2004098586 · VIAF: 138580481 |