recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Абвяшчэнне канадскай канфедэрацыі
**Канстытуцыйны акт 1867** (англ.: Constitution Act, 1867; раней насіў назву Акт аб Брытанскай Паўночнай Амерыцы 1867) з’яўляецца асноўнай часткай Канстытуцыі Канады. Акт замацоўвае стварэнне Дамініёна і вызначае асноўныя функцыі ўраду Канады, уключаючы дзяржаўную структуру, палату Абшчын, Сенат, юрыдычную сістэму і сістэму падаткаабкладання. Акт атрымаў сваё цяперашняе імя ў 1982 годзе разам з прыняццем канстытуцыі (раней падпісвалася Брытанскім парламентам), аднак ён дагэтуль значыцца пад гістарычным імем у запісах Вялікабрытаніі. За гэты час таксама былі ўнесеныя папраўкі: была дададзена секцыя 92A, што дае правінцыям большы кантроль над неаднаўляльнымі карыснымі выкапнямі.

Спасылкі
--------

* Constitution Act, 1867(недаступная спасылка)  (англ.)
**Іван Анісімаў** — збройнік XVII ст. майстар шабельнай справы. Родам з Глыбокага. Разам з іншымі беларускімі майстрамі пераехаў у Маскву і працаваў у Аружэйнай палаце Маскоўскага Крамля. Жыў у Мяшчанскай слабадзе. У 1662—1665 гадах па загаду цара вучыўся ў Астрахані *«рабіць чаркаскія шаблі»*. Вярнуўшыся, разам з 7 «таварышчы» зрабіў *«5 ножан шабельных на чаркаскае дзела з меднаю аправаю мінулага»*.

Літаратура
----------

* Іван Анісімаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2010. — Т. 3: Дадатак. А — Я. — 696 с. — ISBN 978-985-11-0487-7 (т. 3), ISBN 985-11-0315-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лімбург.

**Герцагства Лімбург** (фр.: Duché de Limbourg, ням.: Herzogtum Limburg, нідэрл.: Hertogdom Limburg) утварылася з графства Лімбург напачатку XI стагоддзя. Яно размяшчалася паміж ракой Маас і горадам Ахен, з'яўлялася дзяржавай у складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі. У наш час яго тэрыторыя падзелена паміж бельгійскімі правінцыямі Льеж і Лімбург (Вурэн), і нідэрландскай правінцыяй Лімбург. Сталіцай герцагства быў горад Лімбург на рацэ Фесдрэ (не блытаць з горадам Лімбург-на-Лане ў Гесэне).

Напачатку XI стагоддзя граф Лімбурга і граф Лувена ўступілі ў барацьбу за тытул герцага Ніжняй Латарынгіі. Граф Лімбургскі гэту барацьбу прайграў, але захаваў герцагскі тытул, і такім чынам графства Лімбург ператварылася ў герцагства Лімбург; граф Лувенскі стаў герцагам Ніжняй Латарынгіі і стаў зваць сябе «герцагам Брабанта». З гэтага пачалося вострае супрацьстаянне герцагаў Лімбурга і Брабанта, якое доўжылася да 1191 года.

Дзякуючы шлюбам герцагі Лімбурга сталі таксама графамі Люксембурга і графамі Берга.

Апошняя герцагіня Лімбургская, якая была адным з нашчадкаў Валерана I — Эрменгарда Лімбургская — сканала бяздзетнай у 1283 годзе, што вылілася вайна за Лімбургскую спадчыну: яе муж — Рэно I — атрымаў ад імператара Рудольфа I права захаваць герцагства за сабой, але яго кузен Адольф аспрэчыў гэта. Быўшы не ў стане абараніць свае правы сілай зброі, Рэно прадаў свае правы на герцагства Лімбургскае Яну I Брабанцкаму. У 1288 годзе Ян Брабанцкі атрымаў перамогу ў бітве пры Ворынгене і далучыў Лімбург да герцагства Брабант.

Аднак нават унутры Брабанта з фармальнага пункта гледжання Лімбург заставаўся асобнай палітычнай адзінкай, быўшы дзяржавай у складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі. Таму тэрмін «Герцагства Лімбургскае» заставаўся ва ўжытку яшчэ доўгі час, нягледзячы на тое, што тэрыторыя герцагства перажывала змены ўслед за складаным лёсам Брабанта. Канчаткова герцагства Лімбургскае было ліквідавана Напалеонам, які ўключыў гэтыя землі ў склад дэпартаментаў Урт і Мёз-Інфер'ёр.

Гл. таксама
-----------

* Графства Лімбург
* Вайна за Лімбургскую спадчыну
* Спіс графаў і герцагаў Лімбурга
* Герцагства Лімбург, 1839–1867

| ⛭Сямнаццаць правінцый Ніжніх земляў |
| --- |
| Правінцыі | 
* Графства Артуа
* Графства Фландрыя
* Мехелен
* Графства Намюр
* Графства Генегау
* Графства Зеландыя
* Графства Галандыя
* Герцагства Брабант
* Герцагства Лімбург
* Герцагства Люксембург
* Утрэхцкае біскупства
* Заходняя Фрызія
* Герцагства Гелдэрн
* Гронінген
* Омеландэн
* Дрэнтэ і Лінген
* Сеньярыя Аверэйсел

 |  |
| Ніжнія землі па-за межамі Сямнаццаці правінцый | 
* Льежскае біскупства (уключаючы графствы Горн, Лоан і герцагства Булён)
* Герцагства Юліх-Клевэ-Берг (уключаючы Юліх, Клевэ, Берг і Марк)

 |
**HubMed** — альтэрнатыўны інтэрфейс доступу да PubMed. Сярод магчымасцей HubMed: экспарт цытат, графічны паказ вынікаў пошуку, сістэма тэгаў.

Існуе плагін для стварэння спасылак на HubMed для вікі-сайтаў на аснове Медыявікі.
Акрамя таго, HubMed мае магчымасць экспарту цытат у фармаце, які ўжываецца для выкарыстання на сайтах заснаваных на Медыявікі.

Гл. таксама
-----------

* PubMed
* Europe PubMed Central
* PubSCIENCE
* GoPubMed

Спасылкі
--------

* HubMed
* Yensen, J.A.P. (June, 2005). Editorial: Almost Everything About HubMed. Online Journal of Nursing Informatics (OJNI), 9, (2) Архівавана 19 ліпеня 2008.
* Eaton AD (2006). «HubMed: a web-based biomedical literature search interface.». Nucleic Acids Res 34 (Web Server issue): W745-7.
* A MediaWiki plugin for creating links to HubMed Архівавана 17 верасня 2018.
* Exports article citations in a format suitable for inclusion in Wikipedia articles
**Hydnellum peckii** — від драпежных грыбоў з роду *Hydnellum* сямейства *Bankeraceae*. Названы ў гонар амерыканскага міколага і брыёлага Чарльза Хортана Пека. Мае народныя назвы «клубніцы са сліўкамі», «зубны чырвоны сок», «д’ябальскі зуб», «грыб-зуб, які сыходзіць крывёй».

Апісанне
--------

Знешнім выглядам падобны на мудрагелісты дэсерт. Пладовыя целы простыя або зрослыя, з пляскатай або ўціснутай, звычайна няроўнай, аксаміціста-лускаватай шапачкай у сярэднім да 6,5 см у дыяметры, максімальна — 10,5 см. Пафарбаваны ў белыя тоны, з узростам набывае чырвона-чорнае, фіялетава-чорнае або карычневае, радзей цёмна-сіняе адценне, нярэдка з канцэнтрычнымі зонамі. На шапачцы выступаюць кроплі крывава-чырвонай вадкасці, што робіць грыб падобным на адкрытую рану.

Ножка 0,5-6 × 0,5-2 см, цыліндрычнай або верацёнападобнай формы, бялёсая, затым аднаго колеру з капялюшыкам. Гіменафор шыпаваты, шыпікі да 5 мм даўжынёй, спачатку белага колеру, затым цямнее да светла-бэзавага або бурага. Мякаць светлая, ружавата-карычневага або светла-карычневага колеру, ля ножкі больш цёмная, чым ля шапачкі, з прыкметнымі жаўтлявымі пражылкамі.

Экалогія
--------

З’яўляецца неядомым грыбом з прычыны горкага смаку. Пах захоўвае нават у сухім выглядзе. Расце восенню на пясчанай глебе ў іглічных (яловых і хваёвых) лясах. Прыемны пах і афарбоўка з’яўляюцца сродкам прыцягнуць насякомых, якімі ён сілкуецца. Таксама атрымлівае пажыўныя рэчывы з глебы.

Прымяненне
----------

Чырвоны сок, які вылучаецца з грыба, змяшчае пігмент, які па сваіх уласцівасцях аналагічны гепарыну, што шырока выкарыстоўваецца ў медыцыне для разрэджвання крыві. Нароўні з іншымі відамі гэтага роду яго таксама выкарыстоўваюць для вырабу натуральных фарбавальнікаў.

Распаўсюджанне
--------------

Сустракаецца ён у некаторых частках Еўропы: Шатландыі, Германіі і Італіі, а таксама ва Украіне ў Карпатах, у Паўночнай Амерыцы, ёсць у Карэі, Іране.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Miller HR, Miller OK (2006). North American Mushrooms: a Field Guide to Edible and Inedible Fungi. Guilford, CN: Falcon Guide. p. 405. ISBN 0-7627-3109-5
* Sept JD. (2006). Common Mushrooms of the Northwest: Alaska, Western Canada & the Northwestern United States. Sechelt, BC, Canada: Calypso Publishing. p. 68. ISBN 0-9739819-0-3.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780411004 |
**Прыютненскі раён** (руск.: Приютненский район, калм. Приютнин район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэспублікі Калмыкія Расійскай Федэрацыі, у межах якой утвораны муніцыпальны раён Прыютненскае раённае муніцыпальнае ўтварэнне.

Адміністрацыйны цэнтр — сяло Прыютнае.

Геаграфія
---------

Плошча тэрыторыі раёна — 3110 км². Адлегласць ад раённага цэнтра да г. Эліста — 70 км. Мяжуе на поўдні са Стаўрапольскім краем, на захадзе — з Яшалцінскім раёнам, на поўначы — з Растоўскай вобласцю, на ўсходзе і паўночным усходзе — з Цалінным раёнам і Элісцінскай гарадской акругай, на паўднёвым усходзе — з Ікі-Бурульскім раёнам.

Раён выцягнуўся на 138 кіламетраў з захаду на ўсход уздоўж возера Маныч-Гудзіла і ракі Маныч. Тэрыторыя Прыютненскага раёна ўключае дзве геамарфалагічныя часткі: Ергенінскае ўзвышша і Кума-Маныцкую ўпадзіну. Ергенінскае ўзвышша займае паўночную частку раёна і ўяўляе сабой хвалістую раўніну, якая рэзка абрываецца да Маныча. На тэрыторыі раёна ў межах Кума-Маныцкай упадзіны, акрамя возера Маныч-Гудзіла, знаходзяцца шматлікія салёныя азёры і ліманы. Найбольш буйныя — Цаган-Хаг, Круцянскае, Кушчаватае, Лысы ліман, Доўгае і Доўганькае. Рэкі раёна, як правіла, улетку перасыхаюць. Найбольш буйныя — Маныч, Наін-Шара.

Заўвагі
-------

1. ↑  АКТМУ Праверана 13 сакавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4330203'></a>
2. ↑  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Federal State Statistics Service. Праверана 23 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2624680'></a>

| ⛭Калмыкія |
| --- |
| Раёны | 
* Акцябрскі
* Гарадавікоўскі
* Ікі-Бурульскі
* Кетчэнераўскі
* Лаганскі
* Маладэрбетаўскі
* Прыютненскі
* Сарпінскі
* Цалінны
* Чорназямельскі
* Юсцінскі
* Яшалцінскі
* Яшкульскі

 |  |
| Гарады | 
* Гарадавікоўск
* Лагань
* **Эліста**

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Вялікі Царын
* Ікі-Бурул
* Камсамольскі
* Кетчэнеры
* Малыя Дэрбеты
* Прыютнае
* Садовае
* Троіцкае
* Цаган Аман
* Яшалта
* Яшкуль

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2011011942 · VIAF: 165948451 |
**Прыютнае** (калм. Әмтә Нур, руск.: Прию́тное) — сяло ў Калмыкіі. Адміністрацыйны цэнтр Прыютненскага раёна і Прыютненскага сельскага муніцыпальнага ўтварэння. Сяло размешчана ў межах Кума-Маныцкай упадзіны, якая з’яўляецца часткай Усходне-Еўрапейскай раўніны. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 26 м. Рэльеф мясцовасці раўнінны. Мясцовасць мае агульны ўхіл з усходу на захад. На паўночны захад ад вёскі працякае рака Наін-Шара, захад — возера Ліман Голы, на поўдзень — возера Вараб’ёва.

Па аўтамабільнай дарозе адлегласць да сталіцы Калмыкіі горада Элісты — 66 км (да цэнтра горада). Найбліжэйшы населены пункт пасёлак Доцэнг размешчаны за 6,9 км на поўдзень ад сяла. Сяло перасякае федэральная аўтадарога Эліста — Стаўрапаль Р216.

Заўвагі
-------


| ⛭Калмыкія |
| --- |
| Раёны | 
* Акцябрскі
* Гарадавікоўскі
* Ікі-Бурульскі
* Кетчэнераўскі
* Лаганскі
* Маладэрбетаўскі
* Прыютненскі
* Сарпінскі
* Цалінны
* Чорназямельскі
* Юсцінскі
* Яшалцінскі
* Яшкульскі

 |  |
| Гарады | 
* Гарадавікоўск
* Лагань
* **Эліста**

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Вялікі Царын
* Ікі-Бурул
* Камсамольскі
* Кетчэнеры
* Малыя Дэрбеты
* Прыютнае
* Садовае
* Троіцкае
* Цаган Аман
* Яшалта
* Яшкуль

 |
**Гофгартэн** (ням.: Hofgarten) — парк у стылі барока ў цэнтры Мюнхена.
Рэнесансны парк Гофгартэн быў закладзены ў італьянскім стылі ў 1613—1617 гадах пры Максімільяне I. Галоўным уваходам у парк з'яўляюцца вароты, звернутыя да царквы Театынеркірхэ, якія з'яўляюцца першым тварэннем архітэктара Леа фон Кленцэ ў Мюнхене. З двух бакоў Гофгартэн абмежаваны аркаднымі галерэямі. У паўночнай частцы знаходзіцца Нямецкі музей тэатра  (англ.) (бел. у заходняй частцы фрэскі Петэра фон Карнеліуса апавядаюць аб гісторыі дома Вітэльсбахаў. Паўднёвую мяжу Гофгартэна ўтварае фасад мюнхенскага палаца-рэзідэнцыі, ва ўсходняй частцы якога знаходзіцца Баварская дзяржаўная канцылярыя  (англ.) (бел..

Від з вышыні птушынага палёту
У цэнтры Гофгартэна размешчаны павільён пад назвай *«Храм Дыяны»* (ням.: Dianatempel), пабудаваны ў 1615 годзе. Ад кожнай з васьмі арак павільёна па Гофгартэну разыходзяцца дарожкі, якія вызначылі яго структуру. У павільёне праходзяць канцэрты, па вечарах, у летні час (май-верасень) у сераду і нядзелю ў Храме Дыяны танчаць сальсу, у пятніцу аргентынскае танга, днём наведвальнікаў парку забаўляюць вулічныя музыкі. Будынак упрыгожваюць знутры чатыры упрыгожаных марскімі ракавінамі насценных фантана, згаданыя ў *«Стравах зямных»* Андрэ Жыда. Дах Храма Дыяны ўпрыгожвае копія *«Баварскай Тэлус»* — бронзавай статуі працы Губерта Герхарда 1623 года. Арыгінал статуі знаходзіцца ў *Імператарскай зале* мюнхенскага палаца-рэзідэнцыі.

Падчас Другой сусветнай вайны Гофгартэн быў разбураны. Адноўлены Гофгартэн прадстаўляе сабой стылістычны кампраміс паміж англійскім ландшафтным паркам, якія з'явіліся тут на аснове пладовага парку сярэдзіны XIX ст. і першапачатковым праектам парку XVII ст.

Спасылкі
--------

* Мюнхенскі Гофгартэн на сайце YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4207408-3 · VIAF: 248594942 |
«Китайскі акунь». Бянь Шоумінь, XVIII ст.
**Гохуа** (кіт.: 国画 — нацыянальны жывапіс) — традыцыйная школа кітайскага жывапісу вадзянымі фарбамі на шаўковых і каляровых скрутках.

Тэрмін «Гохуа» адрадзіўся ў пач. ХХ ст. з аднаўленнем традыцый нацыянальнага жывапісу (існаваў з ІІІ-ІІ ст. да н.э.), які меў тэхнічныя і жанравыя своеасаблівасці, спецыфічны метад адлюстравання прадмета пры дапамозе ліній і плям на нейтральным фоне, што надавала адчуванне бязмежнай прасторы. Спосабам Гохуа малявалі кветкі, расліны, жывёл; у 1940—50-я г. яго сюжэты сталі больш разнастайныя, з’явіліся лірычныя і жанравыя кампазіцыі на сучасныя тэмы. Найбольш вядомыя мастакі Цы Байшы і Сюй Бэйхун.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NDL: 00571536 · NKC: ph122578 |
**Гоца**, Гоза (італ.: Gozo, мальт.: Għawdex) — востраў у Міжземнам моры, які ўваходзіць у Мальтыйскі архіпелаг і з’яўляецца тэрыторыяй Мальты. Плошча вострава — 67 км². Намінальная сталіца — горад Вікторыя (да 1887 года — Рабат).

Рэльеф
------

Узгоркі з плоскімі вяршынямі. Рэк на востраве няма, захаваліся толькі глыбокія рэчышча. На востраве ёсць унутранае мора.

Насельніцтва
------------

Колькасць складае каля 30 000 чал. З іх каля 6 000 чал. пражываюць у Вікторыі.

Гоца з’яўляецца другім па велічыні востравам Мальтыйскага архіпелага (пасля вострава Мальта). Адлегласць паміж двума буйнейшымі астравами складае 6 км. Сувязь ажыццяўляецца праз паромныя пераправы, якія перавозяць як пасажыраў, так і аўтамабілі. Судна курсіруюць паміж гоцаскім партом Мджар і мальтыйскім Чыркеўва (30 хвілін) і Са-Мэйсан (1 гадзіна 15 хвілін).

На Гоца ёсць мноства турысцкіх абъектаў. 12 гасцініц (ад 2 да 5 зорак). Галоўныя курорты — Шлэндзі, Марсалфорн, Мджар.

Славутасці
----------

Славутасцямі вострава з’яўляюцца мегалітны храм Джгантыя («месца гігантаў») і сабор Санта-Марыя.

На поўначы размешчаны пясчаныя пляжы — Рамла, Сан-Блас, Хонда-ір-Румін.

Сувенірная прадукцыя — карункі.


| Мальтыйскі архіпелаг |
| --- |
| 
* Мальта
* Гоца
* Коміна
* Камінота
* Дзелімара
* Філфла
* Святога Паўла
* Манаэль
* Грыбная скала

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бягун.
**Пётр Андрэевіч Бягун** (1 мая 1907, в. Бардзілаўка, Мінскі раён — 10 чэрвеня 1978) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

З 1932 на партыйнай, савецкай і адміністрацыйна-гаспадарчай працы. З 1941 у тыле ворага. У лютым — ліпені 1944 камісар 18-й партызанскай брыгады імя М. В. Фрунзэ, адначасова сакратар Клецкага падпольнага РК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху ў паўднёвых раёнах Баранавіцкай вобласці. У 1944-62 на партыйнай і адміністрацыйна-гаспадарчай працы.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2  Бегун Пётр Андреевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 47. — 737 с.
**Пётр Аляксеевіч Чудзінаў** (11.11.1917 — 23.10.1943) — камандзір батарэі 279-га гвардзейскага лёгкага артылерыйскага палка 23-й лёгкай гвардзейскай артылерыйскай брыгады 5-й гвардзейскай артылерыйскай дывізіі 4-га артылерыйскага корпуса прарыву 61-й арміі Беларускага фронту, гвардыі капітан. Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 11 лістапада 1917 года ў вёсцы Баева цяпер Баеўскага раёна Алтайскага краю. Член ВКП(б)/КПСС з 1942 года. Скончыў няпоўную сярэднюю школу. Працаваў у калгасе.

У 1938 годзе прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі. Скончыў Томскае артылерыйскае вучылішча. У баях Вялікай Айчыннай вайны з 1942 года. Ваяваў на Бранскім, Беларускім франтах.

18 кастрычніка 1943 года камандзір батарэі 279-га гвардзейскага лёгкага артылерыйскага палка гвардыі капітан П. А. Чудзінаў у ліку першых пераправіўся з батарэяй на самаробнай пароме праз Дняпро у раёне вёскі Глушэц Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці. Адбіваючы контратакі праціўніка, артылерысты знішчылі штурмавую гармату, да пятнаццаці кулямётаў, шмат жывой сілы праціўніка, чым спрыялі замацаванню захопленай мяжы. 23 кастрычніка 1943 года артылерысты ўступілі ў рукапашную сутычку з гітлераўцамі, якія прарваліся, і адстаялі сваю пазіцыю. У гэтым баі артылерыст Пётр Аляксеевіч Чудзінаў загінуў. Пахаваны ў горадзе Чарнігаў у брацкай магіле ў парку на Вале.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 24 снежня 1943 года за мужнасць і гераізм, праяўленыя пры фарсіраванні Дняпра і ўтрыманні плацдарма на яго правым беразе гвардыі капітану Пятру Аляксеевічу Чудзінаву пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Узнагароджаны ордэнам Леніна, медалямі.

Бюст Героя ўстаноўлены ў вёсцы Баева, дзе яго імем названа вуліца.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Юные герои Витебщины. Минск, 1980.

Спасылкі
--------

Пётр Аляксеевіч Чудзінаў на сайце «Героі краіны»


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Порта.
**Пётр Антонавіч Порта** (1780 — пасля 1865) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

У 1834—1842 гадах Полацкі епархіяльны архітэктар. У 1830—1835 гадах архітэктар Полацкага кадэцкага корпуса.

Творчасць
---------

Работы на Беларусі: перабудова касцёла Полацкага езуіцкага калегіума ў праваслаўны сабор Св. Мікалая (1831—1838), праект мураванай 5-купальнай царквы для Лепеля (1835), перабудова езуіцкага вучылішча ў Віцебску ў будынак мужчынскага духоўнага вучылішча (1841). Побач з культавымі праектаваў грамадзянскія дзяржаўныя пабудовы, распрацоўваў праекты па прыватных заказах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Порта Пётр Антонавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Твардоўскі.

**Пётр Анто́ні Твардо́ўскі** (XVIII—XIX стст.) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Твардоўскіх герба «Агоньчык».

Генерал-маёр, камандуючы кавалерыяй у Другой дывізіі літоўскіх войскаў у 1793 годзе, камендант-брыгадзір 1-й брыгады народнай кавалерыі войскаў Вялікага Княства Літоўскага і 2-й брыгады народнай кавалерыі войскаў Вялікага Княства Літоўскага ў 1790 годзе.

Удзельнік вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года. Падчас Таргавіцкай канфедэрацыі заставаўся на службе. Адведаў Станіслава Аўгуста Панятоўскага на высылцы ў Гародні.

Каля 1780 года набыў Халожын і Велясніцу, дзе будуе радавы маёнтак, адзін з самых вялікіх на Піншчыне.

Сям’я
-----

Меў сына Юзафа (1786—1840), доктара філасофіі, прафесара матэматыкі і рэктара Віленскага ўніверсітэта ў 1823—1825 гадах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Mariusz Machynia, Valdas Rakutis, Czesław Srzednicki, Oficerowie wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy, Kraków 1999
* Henryk P. Kosk, Generalicja polska t. II, Pruszków 2001
**Пётр Антонавіч Брынько** (1915—1941) — савецкі лётчык-знішчальнік, намеснік камандзіра эскадрыллі 13-га знішчальнага палка 61-й знішчальнай авіяцыйнай брыгады Ваенна-паветраных сіл Чырванасцяжнага Балтыйскага флоту, лейтэнант, Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 17 верасня 1915 года ў пасёлку Мандрыкіна (цяпер у межах горада Данецка) у сям’і рабочага. Украінец. Скончыў 10 класаў школы і аэраклуб у горадзе Запарожжа.

Служыў у Ваенна-Марскім Флоце з 1935 года. Па заканчэнні Ейскай школы марскіх лётчыкаў быў накіраваны на Ціхаакіянскі флот, лётчык 1-га авіяцыйнага палка ВПС Ціхаакіянскага флота. Удзельнічаў у баявых дзеяннях ля возера Хасан (1938). Затым служыў у 13-м знішчальным авіяцыйным палку ВПС Балтыйскага флота, удзельнічаў у Савецка-фінскай вайне, дзе выканаў 47 баявых вылетаў.

У час Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у абароне Ленінграда, Таліна, паўвострава Ханка. Быў намеснікам камандзіра эскадрыллі 13-га знішчальнага авіяцыйнага палка ВПС Балтыйскага флота (1-га фармавання). Збіў 13 самалётаў суперніка на працягу двух месяцаў (7 асабіста і 6 у групе), два з іх тараніў. Асабліва праславіўся пры абароне Ханка. У канцы жніўня 1941 года пераведзены на абарону Ленінграда, там таксама збіў 3 нямецкія самалёты.

15 ліпеня 1941 года Брынько памылкова прыняўшы пару знішчальнікаў І-153 «Чайка», якая ляцела насустрач, за варожыя, якія ідуць у лабавую атаку, адкрыў па іх агонь. У інцыдэнце загінуў пілот аднаго знішчальніка, Іван Казлоў.

Загінуў у паветраным баі 14 верасня 1941 года каля Ленінграда. Пахаваны ў брацкай магіле ў вёсцы Нізіна.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза лётчикам Военно-Морского Флота» от 14 июля 1941 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1941. — 18 июля (№ 32 (147)). — С. 1.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Інстытут Рэлігійных Спраў** (італ.: Istituto per le Opere di Religione — IOR Архівавана 31 ліпеня 2013.) — дыкастэрыя Рымскай курыі, выконвае функцыі банка.

Інстытут быў заснаваны 27 чэрвеня 1942 года, калі кіраўніком Рымска-каталіцкай царквы быў Папа Рымскі Пій XII.

Паводле статуту, гэты Інстытут быў створаны для таго, каб браць плату і кіраваць рэсурсамі, якія належаць рэлігійным агенцтвам. Інстытут Рэлігійных Спраў дае магчымасць карпарацыям, створаным для рэлігійных мэтаў, інвеставаць сродкі, прыцягнутыя на іх уклады, канфідэнцыйна і без выплаты падаткаў.

Дадзеныя аб дзейнасці і фінансавым становішчы гэтага Інстытута практычна не выдаюцца. Ён адносіцца да ліку банкаў, якія ажыццяўляюць буйныя інвестыцыі ў банкаўскую справу і ў гандаль у Італіі і ва ўсім свеце.

Падчас праўлення Папы Яна Паўла II былі праведзены буйныя рэформы. У 1992 годзе дырэктарам банка быў Джавані Боджа.

У апошнія гады Інстытут быў уцягнуты ў шэраг скандалаў, у прыватнасці ў верасні 2010 года фінансавая паліцыя Італіі канфіскавала з рахунку банка Credito Artigiano 23.000.000 еўра, якія належалі Інстытуту, а таксама зрабіла арышт дырэктара Інстытута Эторэ Гоці Тэдэскі, а таксама генеральнага дырэктара Паала Чыпрыяні па абвінавачванні ў адмыванні грошай.

24 мая 2012 года прайшоў дырэкцыйны савет Інстытута рэлігійных спраў, на якім быў вынесены вотум недаверу дырэктару банка прафесару Гоці Тэдэскі.

| ⛭Установы Рымскай курыі |
| --- |
| 
* Апостальская Палата
* Дзяржаўны сакратарыят Ватыкана
* Адміністрацыя маёмасці Святога Прастола
* Кіраванне фінансавай інфармацыі Святога Прастола
* Прэфектура эканамічных спраў Святога Прастола
* Інстытут рэлігійных спраў
* Ватыканскі сакрэтны архіў
* ✰ Ватыканская апостальская бібліятэка
* Служба папскіх літургічных цырымоній
* Прэфектура Папскага Дому
* Фабрыка Святога Пятра
* Кадравая служба Святога Прастола
* Швейцарская гвардыя
* Папская жандармерыя

 |

| ⛭Краіны Еўропы: Банкаўская сістэма |
| --- |
| * Азербайджан¹
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан²
* Кіпр¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія²
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* Славакія
* Славенія
* Турцыя²
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія
 |
| Залежныя тэрыторыі |
| * Азорскія астравы
* Аландскія астравы
* Гернсі
* Гібралтар
* Джэрсі
* Востраў Мэн
* Фарэрскія астравы
* Шпіцберген
* Ян-Маен
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы |
| * Абхазія¹
* Косава
* Паўднёвая Асеція¹
* Прыднястроўе
 |
| ¹ Часткова або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы (en)  ² У асноўным у Азіі |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лойка.

**Міхаіл Фёдаравіч Лойка** (14 лістапада 1892, мяст. Ярэмічы Карэліцкага р-на — 28 верасня 1937) — беларускі эканаміст, географ, матэматык.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сялянскай сям’і. Скончыў агульнаадукацыйныя курсы А. Чарняева ў Пецярбургу (1912). З 1921 — у Маскве, быў загадчыкам Бюро беларускіх секцый Наркамасветы РСФСР, прадстаўніком Наркамасветы БССР пры Наркамасвеце РСФСР. У 1924 выкладаў геаграфію ў беларускім сектары Камуністычнага універсітэта нацыянальных меншасцяў Захаду. У 2-й пал. 1920-х вучыўся ў Маскоўскім інстытуце народнай гаспадаркі. Актыўна ўдзельнічаў у беларускім студэнцкім руху ў Маскве. У 1931-33 працаваў вучоным сакратаром, намеснікам дырэктара Інстытута эканомікі Беларускай акадэміі навук. Пасля — загадчык кафедры эканамічнай геаграфіі Мінскага педінстытута.

Выдаў кнігі «Фізічная геаграфія» (1932, у сааўт.), «Геаграфія. Фізічная і палітычная карта свету». Вып. 1-2 (1932-33, у сааўт.). У 1920-я — пач. 1930-х выпусціў некалькі навучальных дапаможнікаў па матэматыцы.

Быў жанаты, гадаваў траіх дзяцей. Арыштаваны 3.12.1936 у Менску. Асуджаны «тройкай» НКВД 22.9.1937 як «член контррэвалюцыйнай арганізацыі» і «польскі шпіён» да ВМП з кан­фіскацыяй ма­ёмасці. Расстраляны. Рэабілітаваны трыбуналам БВА 29.10.1957.

Літаратура
----------

* *Пяткевіч А. М.* Людзі культуры з Гродзеншчыны: Даведнік. — Гродна: ГрДУ, 2000. — 356 с.
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 2 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2005.
**Це́тава** (макед.: Тетово, алб.: Tetova) — горад на паўночным захадзе Паўночнай Македоніі, цэнтр абшчыны Цетава, пабудаваны ля падножжа горнага масіва Шар у гісторыка-геаграфічнай вобласці Полаг. Праз Цетава працякае рака Пена. Горад размешчаны на вышыні 300 м над узроўнем мора.

Насельніцтва Цетава — 52 915 чалавек (2002). У Цетава два ўніверсітэты: Дзяржаўны ўніверсітэт Цетава і міжнародны Паўднёва-ўсходне-еўрапейскі ўніверсітэт. Праз Цетава праходзіць шаша з Скоп’е на Госцівар.

Па легендзе, горад названы ў гонар героя Цета, які, нібы, ачысціў горад ад змей.

Рака Пена ў Цетава

Гісторыя
--------

Цетава было заснавана ў XIII стагоддзі як невялікі праваслаўны пасёлак — Хцетава, вакол царквы Святой Багародзіцы. У канцы XIV стагоддзя Цетава разам з астатняй Македоніяй было заваявана Асманскай імперыяй. З ростам мусульманскага насельніцтва ў Македоніі ў XV стагоддзі сталі будавацца мячэці, лазні і рынкі. Цетава стала важным гандлёвым цэнтрам для мясцовых земляробаў і рамеснікаў, а таксама важным умацаваным пунктам. Пры турках Цетава звалася Калкандэленам. Да XIX стагоддзя, калі насельніцтва Цетава стала павялічвацца за кошт навакольных вёсак, колькасць жыхароў налічвала 4500. У 1912, у выніку Балканскіх войнаў, Цетава стала сербскім горадам. Падчас Другой сусветнай вайны Цетава кіравалася сумесна Італіяй і яе марыянетачным рэжымам у Албаніі. Камуністычная партыя Македоніі была ўтворана 19 сакавіка 1943 г. у Цетаве.

Насельніцтва
------------

Паводле перапісу 2002 года ў горадзе пражываюць 52 915 жыхароў.
Цетава мае змяшаны этнічны склад.

| **Нацыянальнасць** | **Усяго** |
| --- | --- |
| Македонцы | 18 555 (35,07 %) |
| Албанцы | 28 897 (54,61 %) |
| Туркі | 1 878 (3,55 %) |
| Цыгане | 2 352 (4,44 %) |
| Влахі | 13 |
| Сербы | 587 |
| Башнякі | 156 |
| Астатнія | 419 (1,17 %) |
|

Гл. таксама
-----------

* Ляшоцкі манастыр

Зноскі
------

1. ↑  Нови градоначалници во 46 општини (макед.)

Спасылкі
--------

* Сайт абшчыны Цетава  (алб.) (макед.)

| ⛭Паўночная Македонія Гарады Паўночнай Македоніі Паўночная Македонія |
| --- |
| Сталіца | Скоп’е |  |
| Гарады | 
* Багданцы
* Берава
* Бітала
* Валандава
* Велес
* Вініца
* Геўгелія
* Госцівар
* Дзебар
* Дзелчава
* Дземір-Капія
* Дземір-Хісар
* Кавадарцы
* Кічава
* Кочані
* Кратава
* Крушава
* Крыва-Паланка
* Куманава
* Македонска-Каменіца
* Македонскі-Брод
* Негоціна
* Охрыд
* Пехчава
* Пробішціп
* Прылеп
* Радавіш
* Рэсен
* Свеці-Ніколе
* Струга
* Струміца
* Цетава
* Шціп

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4106189-5 · LCCN: n83142741 · NKC: ge669570 · VIAF: 136080610 |
Не блытаць з Львоўская цытадэль.

**Цытадэль** (укр.: Цитаде́ль) — гістарычная мясцовасць у Галіцкім раёне Львова, абмежаваная вуліцамі Каперніка, Стэфаныка, Драгаманава і Вітоўскага.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Цытадэльная гара была заселеная яшчэ ў глыбокай старажытнасці, пра што сведчаць знаходкі каменных прылад працы. Па даследаваннях, праведзеных у 1918 г. кераміка з цытадэлі аналагічная старажытнай кераміцы, знойдзенай на Высокім замку ў 1869 г.

У XV ст. гара звалася Калечай, таму што тут быў прытулак для калек (адсюль і назва адной з прылеглых вуліц - вул. Каліча Гара). У XVII ст. - звалася гарой Шэмбэка. У 1672 г. падчас аблогі горада туркамі, тут размясцілася іх артылерыя, якая абстрэльвала горад. Туркі пабудавалі палявыя ўмацаванні, таму гара доўгі час насіла назву "Турэцкія шанцы". У пачатку XIX ст. гара перайшла ва ўласнасць Враноўскіх і называлася "гарой Враноўскіх".

Пасля 1848 г. тут была пабудавана Львоўская цытадэль. Перад Першай сусветнай вайной гарадская адміністрацыя мела намер выкупіць тэрыторыю цытадэлі, разабраць яе збудаванні і ўмацаванні, а на вызваленай тэрыторыі плошчай 20 га, зладзіць гарадскі парк. Але гэты задума не быў рэалізаваны.

Аб'екты
-------

* Львоўская цытадэль
* Касцёл Святога Лазара

| ⛭Мясцовасці Львова |
| --- |
| Галіцкі раён | 
* Цэнтр
* Замкавая гара
* Цытадэль
* Кракаўскае прадмесце
* Сафііўка
* Снопкіў

 | Герб Львова |
| Лычакіўскі раён | 
* Лычакіў
* Вынныкы
* Вэлыкі Крыўчыці
* Знэсіння
* Кайзэрвальд
* Лысынычы
* Маёрыўка
* Пагулянка
* Підбірці
* Прафесарская калонія
* Фылыпіўка
* Цэтнэрыўка
* Шцілерыўка
* Ялівэць
* Пасікы

 |
| Франкіўскі раён | 
* Вулька
* Кастэліўка
* Кульпаркіў
* Новы Світ
* Багданіўка

 |
| Залізнычны раён | 
* Білагоршча
* Жаўтнэвэ
* Лэвандзіўка
* Рудна
* Скнылівак
* Сыгніўка
* Багданіўка
* Клэпарыў

 |
| Шаўчэнкаўскі раён | 
* Брухавычы
* Воля-Гамулэцка
* Вэлыкі Грыбовычы
* Галоска
* Града
* Дубляны
* Завадзіў
* Замарстыніў
* Зарудці
* Зашкіў
* Збоішчы
* Збыранка
* Кам’янка
* Малі Грыбовычы
* Малэхіў
* Підзамчэ
* Підраснэ
* Раснэ
* Раснэ-Рускэ
* Клэпарыў

 |
| Сыхіўскі раён | 
* Сыхіў
* Боднарыўка
* Казэльныкы
* Новы Львоў
* Пірагіўка
* Пэрсэнкіўка
* Пасікы
* Снопкіў

 |
Цыслейтанія (землі аўстрыйскай кароны) пазначаны чырвоным
**Цыслейтанія** (ням.: Cisleithanien, чэшск.: Předlitavsko) — у 1867—1918 назва адной са складовых частак манархіі Аўстра-Венгрыі, зямлі, непасрэдна падкантрольныя аўстрыйскай імперскай (а не венгерскай каралеўскай) кароне. Афіцыйнай назвай аўстрыйскіх земляў была ням.: Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder — Каралеўствы і землі, прадстаўленыя ў Рэйхсраце (Імперскім савеце).

Да пагаднення 1867 г. і ўтварэння затым Аўстра-Венгрыі, падзеленай на **Цыслейтанскую** і Транслейтанскую паловы (гэта значыць «па гэты і па той бок» ракі Лейты), тэрмін «Аўстрыя» служыў агульнай назвай для ўсіх земляў створанай у 1804 Аўстрыйскай імперыі. У аўстра-венгерскі перыяд пад «Аўстрыяй» мелі на ўвазе Цыслейтанскую палову дзяржавы ў супрацьлегласць Транслейтанскай, ці Венгрыі ў шырэйшым сэнсе.

Тэрытарыяльна землі аўстрыйскай кароны ўключалі не толькі сучасную Аўстрыю, але таксама Чэхію і Славенію, значныя вобласці сучасных Харватыі, Польшчы і Украіны, а таксама некаторыя раёны Італіі (Гарыцыя, Трыест, частку Ціроля).

У складзе Аўстра-Венгрыі цыслейтанскія (аўстрыйскія) землі мелі асобны ад венгерскіх парламент (вышэйзгаданы Рэйхсрат), урад (узначалены міністрам-прэзідэнтам) і некаторыя іншыя органы кіравання.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел
------------------------------------

У склад «каралеўстваў і земляў, прадстаўленых у рэйхсраце», уваходзілі:

| Парадак | Назва адміністрацыйнай адзінкі | Плошча (км²) | Насельніцтва (1902) | Шчыльнасцьнасельніцтва (чал./км²) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Эрцгерцагства Ніжняя Аўстрыя | 19 823 | 3 204 793 | 161,6 |
| 2 | Эрцгерцагства Верхняя Аўстрыя | 11 984 | 819 623 | 68,4 |
| 3 | Герцагства Зальцбург | 7153 | 198 485 | 27,7 |
| 4 | Герцагства Штырыя | 22 426 | 1 377 559 | 61,4 |
| 5 | Герцагства Карынтыя | 10 327 | 369 519 | 35,7 |
| 6 | Герцагства Крайна | 9956 | 511 424 | 51,3 |
| 7 | Аўстрыйскае Прымор’е: а) маркграфства Істрыя | 4955 | 352 987 | 71,2 |
| 8 | б) княжацкае графства Гарыцыя і Градзішка | 2918 | 236 641 | 81,1 |
| 9 | в) горад Трыест з вобласцю | 95 | 184 568 | 1942,8 |
| 10 | Графства Ціроль | 26 682 | 867 438 | 32,5 |
| 11 | Вобласць Форарльберг | 2602 | 132 989 | 51,1 |
| 12 | Каралеўства Багемія (Чэхія) | 51 948 | 6 429 755 | 123,8 |
| 13 | Маркграфства Маравія | 22 222 | 2 479 269 | 111,6 |
| 14 | Герцагства Сілезія | 5147 | 701 828 | 136,3 |
| 15 | Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі (з г. Кракавам) | 78 493 | 7 495 606 | 95,5 |
| 16 | Герцагства Букавіна | 10 442 | 746 245 | 71,4 |
| 17 | Каралеўства Далмацыя | 12 835 | 603 425 | 47,0 |
| Усяго | 300 008 | 26 712 154 | 89,6 |

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цыслейтанія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Brockhaus · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12039044v · GND: 4043271-3 · LCCN: sh85009712 · NKC: ge487179 |
**Цыстын** (3,3-дытыобіс-2-амінапрапіёнавая кіслата) — дысульфід цыстэіна, заменная серазмяшчальная амінакіслата. У саставе многіх бялкоў і пептыдаў (у кераціне валасоў разам з цыстэінам да 18 %), у невялікай колькасці прысутнічае ў клетках усіх жывых арганізмаў.

Бясколерныя крышталі з малярнай масай 240,3, tпл 247—249 °C, дрэнна раствараецца ў мінеральных кіслотах і водных растворах шчолачаў.

За кошт цыстыну ў малекулах бялкоў утвараюцца папярочныя дысульфідныя сувязі, якія забяспечваюць іх фізіялагічную актыўнасць.

Біялагічная роля цыстыну тоесная цыстэіну і ўтвараецца з яго. Можа ператварацца ў піравінаградную кіслату (ацэтыл-КоА).

Генетычна абумоўленыя парушэнні абмену цыстыну прыводзяць да спадчыннай хваробы цыстынозу.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777608289, 2910891263 |
Выкарыстанне метаду FISH
**Цытагене́тыка** (ад грэч. κύτος — «клетка» і γενητως — «што паходзіць ад кагосьці») — раздзел генетыкі, які вывучае заканамернасці спадчыннасці ва ўзаемасувязі з будовай і функцыямі арганоідаў, асабліва храмасом. Метады цытагенетыкі складаюцца з аналізу G-бэндынгу, флуарэсцэнтнай *in situ* гібрыдызацыі, параўнальнай геномнай гібрыдызацыі і іншыя. Часта задачай цытагенетычнага аналізу з'яўляецца вызначэнне паталагічнага карыятыпу.

Гл. таксама
-----------

* G banding en
* Fluorescent in situ hybridization, *FISH*
* Comparative genomic hybridization, *CGH*

Зноскі
------

1. ↑  Stedman's Medical Dictionary (28th Ed.). (2006). Baltimore, MD: Lippincott Williams.
2. ↑  Вялікая Савецкая Энцыклапедыя
**Лінгвагеаграфія** ці **лінгвістычная геаграфія** — раздзел мовазнаўства, які вывучае тэрытарыяльнае пашырэнне моўных з'яў.

Аб'ект вывучэння лінгвагеаграфіі — спалучэнне ізаглос на тэрыторыі пашырэння пэўнай мовы («моўны ландшафт»).

Лінгвагеаграфія вылучылася з дыялекталогіі ў канцы ХІХ — пач. ХХ ст. Яе ўзнікненне і развіццё звязана з картаграфаваннем дыялектных адрозненняў і стварэннем дыялекталагічных атласаў (асобных рэгіёнаў, адной мовы, групы роднасных моў, тэрыторый, на якіх бытуюць рознасістэмныя мовы). Цесна звязана з арэальнай лінгвістыкай.

Лінгвістычная геаграфія Беларусі
--------------------------------

Карта беларускіх гаворак (Я. Карскі, 1903)
Вытокі беларускай лінгвістычнай геаграфіі ў працах па ўсходнеславянскай дыялекталогіі — «Нарыс рускай дыялекталогіі» А. Сабалеўскага (1892) і інш. Упершыню абгрунтаваў падзел беларускіх гаворак на 2 галоўныя часткі — паўночна-ўсходнія і паўднёва-заходнія — і вызначыў іх тэрытарыяльныя межы Я. Карскі («Агляд гукаў і форм беларускай мовы», 1885). Вялікае значэнне ў станаўленні лінгвістычная геаграфіі мелі працы П. Бузука, які шырока карыстаўся метадамі арэальнай лінгвістыкі («Спроба лінгвістычнай геаграфіі Беларусі», 1928, і інш.), праводзіў рэканструкцыю старажытных форм на аснове сучаснага распаўсюджання моўных з'яў.

Дыялекты беларускай мовы (Беларуская мова: Энцыкл. 1994)
Якасна новы этап у развіцці лінгвістычнай геаграфіі звязаны з інтэнсіўнай працай над складаннем дыялекталагічных атласаў, значнае месца сярод іх належыць «Дыялекталагічнаму атласу беларускай мовы». У ім акрэсліваюцца арэалы моўных з'яў, уласцівых агульнанацыянальнай беларускай мове, а таксама дыялектных рыс, агульных для беларускай, рускай і ўкраінскай моў. Комплекс пытанняў, звязаных з групоўкай беларускіх гаворак, праблемамі гістарычнай дыялекталогіі і моўных кантактаў, асвятляецца ў працы (на базе атласа) «Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак» (1968, карты ізаглос 1969). Слоўнікаваму складу гаворак Беларусі прысвечаны спецыяльны «Лексічны атлас беларускіх народных гаворак» у 5 тамах (1993-98).

Літаратура
----------

* Крывіцкі А. Што такое лінгвагеаграфія. Мн. 1986.
* *Сцяцко П. У.* Уводзіны ў мовазнаўства: Дапаможнік. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 231 с. — ISBN 985-417-212-0.
**Лінда Клакен** (нар.9 студзеня 1979, Олесун) — нарвежская пісьменніца і журналістка.

Нарадзілася ў Олесуне (Нарвегія). Першы паэтычны зборнік «Маці, жонка, рабыня» выйшаў у 2013 годзе. Другая мастацкая кніга Клакен «Скончыць кнігу пра сваё жыццё» выйшла ў 2014 г. Гэта празаічная паэма пра армянскага хлопца, які спрабуе ўладкавацца ў грамадстве, перамагчы беднасць, знайсці каханне і сям’ю на ўскраіне Осла. Пазней выйшаў паэтычны зборнік «Восем хвілін» у 2016 годзе. У 2017 годзе выйшла першая дзіцячая кніжка «Дурное, дурное сэрца».

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 27 снежня 2017.

Спасылкі
--------

* не міргаючы. Вершы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BIBSYS: 10078236 · GND: 1053142811 · ISNI: 0000 0003 6459 9166 · SUDOC: 17455818X · VIAF: 227892760 |
**Ліна Мона Андрэа Хуртыг** (шведск.: Lina Mona Andrea Hurtig; нар. 5 верасня 1995, Авеста, Даларна) — шведская футбалістка, якая выступае на пазіцыі нападаючай ў італьянскім клубе «Ювентус» у вышэйшай лізе. Яна таксама гуляе за жаночую зборную Швецыі па футболе.

Клубная кар’ера
---------------

Дасягнуўшы 15 гадоў, Хуртыг, былая родам з Авесты, правяла сезон 2011 года ў Норэтане (трэці ўзровень у сістэме жаночых футбольных ліг Швецыі) за каманду «Густафс ГоІФ». Яна забіла 14 галоў і зрабіла чатыры галявыя перадачы ў 20 матчах. У канцы таго сезону да яе праявілі цікавасць клубы Дамалсвенскана «ЛдБ Мальмё» і «Умеа». Неўзабаве яна далучылася да апошняга.

Пасля вылету «Умеа» па выніках сезона 2016 года Хуртыг перайшла ў стан тагачасных чэмпіёнак Швецыі, клуб «Лінчэпінг», заключыўшы з ім двухгадовы кантракт.

У жніўні 2020 года перайшла ў італьянскі клуб «Ювентус».

Зноскі
------

1. ↑  Lina Hurtig // Soccerdonna — 2010. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FBref.com · FootballDatabase.eu · Olympedia · soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · svenskfotboll.se · worldfootball.net (ігрок) · Алімпійскі камітэт Швецыі · УЕФА |
**Жыжма́** (літ.: Žižma) — рака на тэрыторыі Літвы і Беларусі, правы прыток Гаўі (басейн Нёмана).

Назва
-----

Назва Жыжма балцкага паходжання, у асяроддзі літоўскамоўных аўтахтонаў рэгіёна вядомая ў фанетычнай форме *Žižmà*.

Найбліжэйшыя гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы *Žižma* (тры ракі на тэрыторыі Літвы), латышская *Zizma*. Далей літоўскія *Žiežmuo, Žiežmojus, Žiežmara*.

Корань ад літоўскага *žižti, žiežti* «злаваць, ятрыцца».

З шэрагу назваў «злых» водаў, як назва вілейскай ракі Піктуша, ад *piktas* «злы; моцны».

На Падняпроўі такія назвы маглі быць крыніцамі для пазнейшых перакладных назваў тыпу «Люць», «Лютаўка» (< *люты* «злы»).

У назве Жыжма корань *Žiž- / Žiež-* пашыраны пашыральнікам *-m-*, які вядомы ў літоўскім слова- і назваўтварэнні (*tar-ti* «мовіць» — *tar-m-ė* «гаворка», *ner-ti* «ныраць» — *Ner-em-a* «Глыбокая (рака)»).

Назва Жыжма значыла «Моцная (цячэннем), хуткаплынная (рака)».

Недалёка ад Жыжмы (па іншы бок ад Ліды) — рака Жужма з назвай, вытворнай ад «Жыжма». У аўтахтоннай літоўскай гаворцы гэтага рэгіёну вядомы пераход *ži-* > *žiu-* (*žibėti* > *žiubėti* «ззяць»).

Назвам тыпу Жыжма, *Žiežmara* магчыма, роднасны тапонім Жыжымарыха[ru] на Заволжы.

Агульнае
--------

Даўжыня ракі 82 км. Плошча вадазбору 584 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,1 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,8 ‰.

Пачынаецца ў Шальчынінскім раёне Літвы, цячэ ў Воранаўскім, Лідскім і Іўеўскім раёнах. Значных прытокаў няма.

Даліна трапецападобная. Пойма двухбаковая, забалочаная, шырыня 0,4—0,8 км. Рэчышча на працягу 27,4 км каналізаванае (ад вёскі Мікянцы Воранаўскага раёна да вёскі Сонтакі Іўеўскага раёна). Яго шырыня ў межань да вёскі Германішкі 5—8 м, на астатнім працягу 8—15 м. Берагі пясчана-ілістыя, стромкія, часам абрывістыя. На рацэ каля вёскі Гайцюнішкі створана сажалка.

Заўвагі
-------

1. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 402, 405.
2. ↑  П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 261.
3. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 202—207.
4. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 405.
5. ↑  В. М. Воробьев. Тверской топонимический словарь. Москва, 2005. С. 136.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л. 1971.
* Жыжма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 463. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
3-х фазны сельсін
**Сельсі́н** (англ.: selsyn ад англ. self сам + грэч. sýnchronos адначасовы): самасінхранізавальная сістэма электрычных машын для плаўнай перадачы на адлегласць вугла павароту вала.

Выкарыстоўваюцца для кантролю і кіравання ў сістэмах сачэння і для перадачы паказчыкаў вымяральных прылад. Паводле канструкцыі адрозніваюць **кантактавыя** і **бескантактавыя**, паводле мадыфікацыі — **лінейныя** і **ёмістасныя**. Пашыраныя **сельсіны-рухавікі**, якія сумяшчаюць сельсін з выканаўчым органам.

Сельсін — электрычная машына, якая мае аднафазную абмотку ўзбуджэння і трохфазную абмотку сінхранізацыі. Адна з абмотак размешчана на ротары, другая — на статары. Простая сельсінная перадача мае сельсін-датчык і сельсін-прыёмнік. Пры павароце сельсіна-датчыка на вугал αд ротар сельсіна-прыёмніка таксама паварочваецца на вугал αп ≈ αд (у сельсінах высокай дакладнасці розніца вуглоў не перавышае 0,75°).
Сельсіны падзяляюць на:

* 1-на фазныя

1-а фазны сельсін падключаны па индыкатарнай схеме, дзе: ОВ — абмотка ўзбуджэння
* 3-х фазныя

Аднафазныя сельсіны могуць працаваць у 2-х асноўных рэжымах:

* Індыкатарным (уздзеянне сінхронным маментам)
* Трансфарматарным (уздзеянне напружаннем)

Зноскі
------

1. ↑  Звесткі на пач. 1970-х гг.

Літаратура
----------

* *Забела Я. П.* Сельсін // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 310. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* *Забела Я. П.* Сельсін // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 9. Рабкор — Сочы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1973. — 640 с.: іл. карты. С.473.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4150582-7 · LCCN: sh85131612 · LNB: 000143817 · Microsoft: 28944840 · NDL: 00571073 |
**Euronext NV** — пан’еўрапейская фондавая біржа, якая мае філіялы ў Бельгіі, Францыі, Нідэрландах, Партугаліі і Злучаным Каралеўстве. У дадатак да акцый і дэрываціваў, група кампаній Euronext падае паслугі клірынгу і фінансавую інфармацыю. Па стане на 31 студзеня 2006 года ўсе рынкі пад кіраваннем Euronext мелі сумарную капіталізацыю ў 2,9 трлн долараў ЗША, што робіць яе пятай у рэнкінгу самых вялікіх біржаў на планеце.

Гісторыя
--------

Група кампаній Euronext была створана 22 верасня 2000 года ў выніку зліцця Амстэрдамскай, Брусельскай і Парыжскай фондавых біржаў з мэтай даць аб’яднанай біржы перавагу на фінансавым рынку Еўропы. У снежні 2001 года Euronext набыла акцыі Лонданскай міжнароднай біржы фінансавых ф'ючэрсаў і апцыёнаў (LIFFE), стаўшы яе ўладальнікам. Пачынаючы з 2003 года ўсё вытворныя прылады, якія гандлююцца на ўсіх даччыных біржах, гандлююцца ў сістэме LIFFECONNECT — электроннай трэйдзінгавай платформе LIFFE. У 2002 годзе група злілася з Партугальскай фондавай біржай, якая была пасля пераназвана ў Euronext Lisbon.

Па выніках гандлю фармуецца адзін з найбольш важных індэксаў міжнароднай эканомікі Euronext 100.

Гл. таксама
-----------

* Спіс фондавых біржаў
* Спіс Еўрапейскіх фондавых біржаў
* Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Euronext

Спасылкі
--------

Сайт біржы

| ⛭**Рынак каштоўных папер** |
| --- |
| **Віды каштоўных папер** | Акцыя · Звычайная акцыя · Прывілеяваная акцыя · Казначэйская акцыя · Аблігацыя |
| **Тэрміны, звязаныя з гандлем акцыямі** | Маркетмейкер · Андэррайтар · Брокер · Дылер · Трэйдар |
| **Фондавая біржа** | Фондавая біржа · Лістынг · Дэлістынг · Крос-лістынг · Пазаспісачны каштоўныя паперы |
| **Спісы фондавых біржаў** | Агульны спіс фондавых біржаў · Спіс афрыканскіх фондавых біржаў · Спіс еўрапейскіх фондавых біржаў · Спіс амерыканскіх фондавых біржаў · Спіс паўднёваазіяцкіх фондавых біржаў |
| **Тэорыі гандлю** | Тэорыя Доу · Хвалевая тэорыя Эліата · Фундаментальны аналіз · Тэхнічны аналіз · Эфект Марка Твена · Эфект студзеня · Гіпотэза эфектыўнага рынка |
| **Коштаўтварэнне акцыі** | Дывідэндная прыбытковасць · Мадэль Гордана · Прыбытак на акцыю · Балансавы кошт кампаніі · Фінансавыя каэфіцыенты · Каэфіцыент кошт/прыбытак · PEG каэфіцыент · P/S каэфіцыент · P/B каэфіцыент · Бэта-каэфіцыент |
**Інстытуцыяналіза́цыя** — ператварэнне якой-небудзь з'явы ці руха ў арганізаваную ўстанову, упарадкаваны працэс з вызначанай структурай адносін, іерархіяй улады, дысцыплінай, правіламі паводзін.

За любым інстытутам стаіць гісторыя яго інстытуцыяналізацыі.

Інстытуцыяналізацыя можа тычыцца любой грамадскай сферы: гаспадарчай, палітычнай, рэлігійнай і г.д.

Пэўнымі прыкладамі інстытуцыяналізацыі могуць з'яўляцца: ператварэнне народных збораў у парламент; выслоўяў, творчай спадчыны мысляра — у філасофскую ці рэлігійную школу; захапленні якім-небудзь жанрам папулярнай музыкі — у субкультурную арганізацыю.

Гл. таксама
-----------

* Сацыяльны інстытут
* Інстытуцыя