**Каля́ндра пасяўная**, **Каляндра** (*Coriandrum sativum*) — аднагадовая травяністая расліна роду Каляндра (*Coriandrum*) сямейства парасонавыя (*Apiaceae*).

Этымалогія
----------

Беларускае слова «каляндра» некаторыя даследчыкі лічаць фітонімам лацінскага паходжання ад лац.: coriandrum.

Зеляніну каляндры часта называюць «кінзой» («кіндзай») з націскам то на першы, то на другі склад (з груз. ქინძი [кхі́ндзі]), на Паўночным Каўказе ў арго пчаляроў расліна называецца «каляндра», у Беларусі «каляндра» — гэта і зеляніна, і плады. Арабская назва каляндры — кюзбара, яўрэйская — гад, ці кусбара, карэйская — санча, індзійская — дханія, грэчаская — koriannon, korion і падобныя.

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Coriandrum sativum. Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |

|  |
| --- |
|  |
| Карэнне каляндры |

|  |
| --- |
|  |
| Суквецце каляндры пасяўной |

Травяністая аднагадовая расліна з верацёнападобным коранем.

Сцябло ў каляндры полае, рабрыстае, прамое, голае, вышынёй да 30-70 см, разгалінаванае ў верхняй частцы.

Прыкаранёвае лісце шырокалопасцевае, трохраздзельнае, буйна рассечанае, з шырокімі дзелькамі і доўгімі хвосцікамі, па краі надрэзана-пільчатае; ніжняе сцябловае — кароткачарашковае, двойчы пёрыста-паасобная, сярэдняе і верхняе — сядзячае, похвавае — пёрыста-рассечённае з лінейнымі дзелькамі.

Кветкі дробныя, белыя або ружовыя, размешчаныя складанымі парасонікамі на канцах кветканосаў, утвараючы 3-5 прамянёў. Краявыя кветкі даўжынёй 3-4 мм, часта бясплодныя, буйнейшыя.

Формула кветкі: {\displaystyle \ast K\_{5}\;C\_{5}\;A\_{5}\;G\_{({\overline {2}})}}
.

Плод — яйкападобна-шарападобны віслаплоднік, які не распадаецца, цвёрды з 10 звілістымі і 12 прамымі рабрынкамі. Мае моцны пах.

Цвіце ў чэрвені-ліпені, плады спеюць на поўдні ў ліпені, у больш паўночных раёнах — у жніўні-верасні.

У няспелым стане расліна выдае рэзкі пах клапоў. Тым не менш, да канца сушкі дэцылавы альдэгід  (руск.) (бел. (яго ўтрыманне складае да 60-80 % у эфірным алеі зялёных частак расліны), які дае гэты пах, амаль цалкам ветрыцца і да моманту паспявання плады ўтрымліваюць толькі яго рэшткі.

### Падобныя расліны

Некаторыя расліны з іншых родаў і нават сямействаў валодаюць падобнымі смакавымі якасцямі. Па гэтай прычыне кулінары іх таксама часта называюць каляндрамі, хоць яны маюць іншыя батанічныя назвы. Напрыклад, так званая *мексіканская, або доўгая каляндра* — гэта *Eryngium foetidum*, а *в'етнамская каляндра* — *Polygonum odoratum*.

Паходжанне і распаўсюджванне
----------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Палі каляндры ў Філіпінах |

Магчымая радзіма — Усходняе Міжземнамор'е і Малая Азія.

У Цэнтральную і Заходнюю Еўропу каляндра трапіла ад рымлян. У Вялікабрытаніі ён з'явіўся пасля рымскага заваявання (I стагоддзе н. э.), і культываваўся на працягу доўгага часу ў паўднёва-ўсходніх графствах, дзе і да гэтага часу распаўсюджаны як пустазелле. У эпоху геаграфічных адкрыццяў (XV—XVII стагоддзя) каляндра з Еўропы была завезена ў Амерыку, Аўстралію і Новую Зеландыю.

У Расіі згадка пра каляндру як пра агародную расліну сустракаецца ў літаратурных крыніцах пачынаючы з XVIII стагоддзя. У 1784 пра яго пісаў рускі аграном А. Ц. Балотаў  (руск.) (бел.. Стараруская назва «кишнец» сведчыць аб тым, што каляндра трапіла ў Расію з Усходу, відаць, з іранскіх або цюркскіх моў, дзе каляндра пазначаецца словамі «geshnes» (фарсі) і «kişniş» (турэцкая).

Пачатак масавых пасеваў каляндры ў Расійскай імперыі адносяць да трыццатых гадоў XIX стагоддзя. Каляндру нароўні з анісам упершыню ўвёў у культуру ў 1830 годзе граф П. І. Апраксін  (руск.) (бел. які вывез насенне гэтых культур з Іспаніі і раздаў іх сялянам вёскі Краснае Варонежскай губерні (цяпер Белгародскай вобласці) для пасева. Вядома, што ў 1860 годзе навуковец аканом маёнткаў Апраксіна М. Д. Хлябошчын пісаў: «Заўсёдная суседніца аніса ёсць жыціца каляндра» і рэкамендаваў праполваць аніс ад каляндры як мага часцей.

Пашырана ў Міжземнамор'і. Вырошчваецца ва ўмераным поясе. Трапляецца як пустазелле. Шырока культывуецца ў краінах СНД: на Украіне, у Цэнтральна-Чарназёмным раёне  (руск.) (бел. і паўднёва-ўсходніх абласцях еўрапейскай часткі Расіі, на Паўночным Каўказе. Агароднікі вырошчваюць каляндру на шыраце Масквы і нават у цэнтральных раёнах Якуціі. Каляндра з'яўляецца здзічэлай заноснай раслінай у Крыму, Сярэдняй Азіі, на Каўказе і поўдні еўрапейскай часткі Расіі.

Раслінная сыравіна
------------------

|  |
| --- |
|  |
| Эфірны алей каляндры |

Як лекава-тэхнічную сыравіну выкарыстоўваюць спелыя плады, якія збіраюць у другой палове лета ў фазу паспявання 50-60 % пладоў (калі плады першых парасонікаў ужо пабурэлі, а развітыя плады астатніх парсонікаў яшчэ зялёныя). Сыравіна складаецца з шарападобных пладоў, 2-5 мм у дыяметры з астаткамі чашачак і рыльцамі карычневага ці шэравата-жоўтага колеру. Пры даспяванні часцей за ўсё на паўплодзікі не распадаецца.

### Хімічны склад

Плады ў залежнасці ад сорту і паходжання змяшчаюць 0,2-1,6 % эфірнага алею, 16-28 % тлустага алею, невялікую колькасць алкалоідаў, пекцін, крухмал, бялковыя рэчывы (11-17 %), стэроіднае злучэнне карыяндрол, стэрыны, аскарбінавую кіслату, дубільныя рэчывы, арганічныя кіслоты, цукры (фруктозу, глюкозу, цукрозу), руцін  (руск.) (бел. і іншыя поліфенолы.

Лісце змяшчае аскарбінавую кіслату (да 0,14 %), карацін (0,010 %), руцін (да 0,145 %). Непрыемны пах няспелых пладоў абумоўлены альдэгідам транс-трыцэдэнолам-2.

Галоўныя кампаненты эфірнага алею — ліналаол  (руск.) (бел. (60-80 %) і гераніол  (руск.) (бел. (да 5 %), іх змяшчэнне залежыць ад умоў вырошчвання, сорту, стадыі вегетацыі расліны. Ёсць звесткі, што пры культываванні каляндры ў Заходняй Сібіры выхад эфірнага алею з зялёных пладоў раслін дасягае 3,24 % (ліналаол 36,6 %). Па меры паспявання пладоў колькасць эфірнага алею памяншаецца, але павялічваецца змяшчэнне ліналаолу.

Эфірны алей са спелых пладоў — бескаляровая вадкасць з вельмі рэзкім каляндравым пахам і горкім смакам, пры моцным развядзенні або ў мікрадозах набывае прыемны і пяшчотны водар і смак.

Другі тэхнічна каштоўны прадукт, якія атрымліваюцца з пладоў каляндры -- тлусты алей. Плады каляндры змяшчаюць 18-20 % тлустага алею, які складаецца з алеінавай (28,5 %), ізаалеінавай (52 %), лінолевай (13,9 %), пальміцінавай (3,5 %), стэарынавай (1,5 %) і мірысцінавай (0,6 %) тлустых кіслот.

### Фармакалагічныя ўласцівасці

Прэпараты з пладоў каляндры ўжываюць для ўзбуджэння апетыту і паляпшэння страваванне, жаўцягонны сродак пры захворваннях печані і жоўцевага пузыра, пры метэарызме, як адхарквальны, супрацьгемаройны і раназажыўляльны сродак, для паляпшэння паху і смагу лекаў. Плады каляндры ўваходзяць разам з кветкамі *Helichrysum*, лісцем бабку (*Menyanthes*) і мяты (*Mentha*) у склад жаўцягоннай гарбаты, а таксама слабільнага і супрацьгемаройнага збораў.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

### Гісторыя

У медыцыне і кулінарыі шырока ўжывалася ў Старажытным Егіпце і мела вялікае рытуальнае значэнне ў пахавальных абрадах і ахвярапрынашэннях, пра што сведчаць малюнкі, знойдзеныя археолагамі. У Кітаі вядома з IV стагоддзя.

### Парфумерыя і касметыка

З пладоў атрымліваюць эфірны алей, які выкарыстоўваюць для сінтэзу ліналілацэтату  (руск.) (бел. цытралю і іншых духмяных рэчываў, якія ўжываюцца ў парфумерыі і касметыцы для надання парфумерным вырабам паху ландышу, фіялкі, ружы, бергамоту, лілеі, лімону і інш. Эфірны алей выкарыстоўваюць у тэхніцы, мылаварэнні і тэкстыльнай прамысловасці. Пасля адгонкі эфірнага алею экстрагіруюць тлусты алей, які ўжываецца ў мылаварнай прамысловасці і вытворчасці алеінавай кіслаты.

### Кулінарыя

|  |
| --- |
|  |
| Кінза — зеляніна каляндры |

Каляндру ўжываюць як спецыю ў кулінарыі, як зеляніну называнаю «кінзу», так і насенне.

Ядуць лісце маладых раслін каляндры сталовых сартоў у фазах разеткі і пачатку стрэлкавання (з'яўлення парасткаў). Лісце мае рэзкі пах, яго ўжываюць свежым у салатах, а таксама як заправу да супоў, страў з гародніны і мясных страў.

Плады каляндры шырока ўжываюць як вострую прыправу для араматызацыі і вітамінізацыі каўбас, сыру, мясных і рыбных кансерваў, марынадаў, соўсаў, саленняў і лікёраў, дадаюць пры выпечцы хлеба (напр. барадзінскага), кандытарскіх і кулінарных вырабаў, а таксама пры вырабе некаторых гатункаў піва і лікёраў (у Германіі).

Плады ўжываюць пры саленні мяса, асабліва свініны. Свежае мяса летам добра захоўваецца пры змачванні сумессю злёгку здробненага насення каляндры і воцата.

### Медыцына

|  |
| --- |
|  |
| Насенне каляндры |

Як лекавую сыравіну ўжываюць плады каляндры (лац.: Fructus Coriandri), яны ўваходзяць у склад жаўцягоннага і страўнікавага збораў.

Ёсць рэкамендацыі пра выкарыстанне пладоў каляндры як антысептычнага і болесуцішальнага сродку пры гастрытах, язвавай хваробе страўніка і дванаццаціперснай кішкі. Ліналаол, вылучаны з эфірнага алею, уваходзіць у склад антыбактэрыйных кропель, якія выкарыстоўваюцца пры катары верхніх дыхальных шляхоў, антыбактэрыйных цукерак. Эфірны алей каляндры з'яўляецца зыходнай сыравінай для сінтэзу альдэгіду цытралю, які ўжываюць у вокавай практыцы пры кератытах, кан'юктывітах, глаўкоме, а таксама для лячэння трэшчын саскоў малочных залоз у кормячых маці.

У народнай медыцыне каляндру ўжываюць як антысептычны і жаўцягонны сродак. Плады каляндры ўжывалі пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту і як супрацьгліставае, іх настой выкарыстоўвалі для паляпшэння апетыту, як болесуцішальнае, супрацьпрастудны сродак. Плады каляндры ў парашку або настоі ўжывалі як ветрагоннае. Каляндра — каштоўны супрацьцынготны сродак.

### Іншае

|  |
| --- |
|  |
| Чмель на кветцы каляндры |

Каляндра добры меданосам. Адкіды каляндры ў выглядзе шроту  (руск.) (бел. які застаецца пасля адгонкі эфірнага алею з пладоў і аддзялення тлустага алею, з'яўляюцца каштоўным кармавым прадуктам для свойскай жывёлы, свінняў, трусоў і птушкі.

Класіфікацыя
------------

### Таксанамічнае становішча

Від **Каляндра пасяўная** ўваходзіць у род Каляндра (*Coriandrum*) сямейства Парасонавыя (*Apiaceae*) парадку Парасонакветныя (*Apiales*).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   | яшчэ 8 сямействаў (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ 1 від, *Coriandrum tordylium* |
|   |   |   |   |
|   | парадак **Парасонакветныя** |   |   | род **Каляндра** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | аддзел **Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя** |   |   | сямейства **Парасонавыя** |   |   | від **Каляндра пасяўная** |
|   |   |   |   |   |   |
|   | яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна Сістэме APG II) |   | яшчэ болей 300 родаў |   |
|   |   |   |

Агратэхніка
-----------

Холадаўстойлівая расліна. Найбольш прыдатныя лёгкія някіслыя пясчаныя глебы. Насенне сеюць вясной на адлегласці 15—20 см. Догляд уключае рыхленне міжрадкоўяў, паліванне, своечасовыя праполкі. У сухой глебе ўсходы зрэджваюцца і расліна хутка пераходзіць да сцеблавання. Пры ўборцы расліну зразаюць, сушаць на сонцы, насенне абмалочваюць і ачышчаюць.

### Сарты

У Расіі найбольш распаўсюджаны сорт 'Янтарь' (да 90 % усіх плошчаў).

Атрыманы новыя сарты каляндры, якія характарызуюцца высокай эфіра- і тлушчаалейнасцю (23-29 %), а таксама высокім утрыманнем лыналаолу ў алеі (напрыклад, сарты 'Алексеевский 247', 'Луч'). Ёсць таксама сарты гародніннага напрамку.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 40. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Кориандр посевной (кишнец) // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 66-68. — 200 с. — 130 000 экз.
6. ↑  Т. А. Кісель. Фітонімы лацінскага паходжання ў заходнепалескіх гаворках
7. 1 2  Столетова, 1931. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFСтолетова,\_1931 (даведка)
8. 1 2  Diederichsen, 1996. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDiederichsen,\_1996 (даведка)
9. ↑  *Барабанов Е. И.* Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений. — М: Издат. центр «Академия», 2006. — 448 с. — ISBN 5-7695-2656-4.
10. ↑  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
11. 1 2  Смолянова, 1976. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFСмолянова,\_1976 (даведка)
12. ↑  Полуденный и др. 1979. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFПолуденный\_и\_др.\_1979 (даведка)
13. ↑  Лукьянов, 1960. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFЛукьянов,\_1960 (даведка)
14. 1 2  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 197. — ISBN 5-06-000085-0.
15. ↑  Кишнец // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Літаратура
----------

* Каляндра // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз. — С. 456.
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* Кишнец // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Дудченко Л. Г. Козьяков А. С. Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
* *Столетова Е. А.* Кориандр. — М.—Л. 1931.
* *Diederichsen A.* Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops 3: Coriander Coriandrum sativum L. — 1996. — 83 с.
* *Смолянова А. М.* Эфиромасличные культуры. — М.: Колос, 1976.
* *Лукьянов И. А.* Кориандр. — Белгород: Белгородское кн. изд-во, 1960. — 75 с.
* *Полуденный Л. В. Сотник В. Ф. Хлапцев Е. Е.* Эфирномасличные и лекарственные растения. — М.: Колос, 1979.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Іраніка · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4165308-7 · LCCN: sh85032598 · Microsoft: 2910534732 |