**Жалнаі** (поўная назва Zsolnay Porcelánmanufaktúra Zrt) — вянгерская фабрыка, заснаваная ў 1853 годзе. Фабрыка спецыялізуецца на выпуску ганчарных, фарфоравых, керамічных, кафляныя і керамагранітных вырабаў. Кампанія таксама вядомая тым, што вырабляе эазінавае шкло і пірагранітную кераміку.

Гісторыя
--------

Вілмаш Жалнаі (1828-1900)
Фабрыка была заснавана Міклашам Жалнаі (1800-1880), купцом з Печа, для вытворчасці керамікі ў 1853 годзе. У 1863 годзе Вілмаш Жалнаі (1828-1900) далучыўся да новай кампаніі, у якой працавала ўсяго некалькі чалавек. А ўжо праз некалькі гадоў ён стаў дырэктарам фабрыкі. У першыя гады кіравання ён развіваў тэхналогію і праводзіў эксперыменты з матэрыяламі. Першых поспехаў Вілмаш дасягнуў на сусветнай выстаўцы ў Вене ў 1873 годзе. А Сусветная выстаўка ў Парыжы 1878 года прынесла яму міжнародны поспех. Вілмаш атрымаў залаты медаль на выстаўцы і быў узнагароджаны французскім урадам крыжам ганаровага легіёна за прадстаўленае там вынаходніцтва — фарфоравы фаянс, упрыгожаны высокатэмпературнай глазурай.

Дэкаратыўная кераміка апошняй трэці XIX стагоддзя выраблялася ў стылі гістарызму. Веданне і выкарыстанне розных гістарычных стыляў, культур і тэхналогій гуляла важную ролю ў фарміраванні паняцця прыкладнога мастацтва і праектаванні мастацкіх прадметаў. Дэкаратыўная посуд «Панонія» выраблялася на аснове археалагічных знаходак з вапнавай устаўкай з бронзавага века.

Прыклад вырабы фабрыкі
Дэкаратыўная посуд «вердэ анцік» («verde antique») атрымала сваю назву ад зялёнай глазуры, таксама тыповыя вырабы 1870-х гадоў. У гэтыя гады Вілмаш Жалнаі сам праектаваў. Прыгатаваны для графіні Дегенфелд сервіз з кобальтовыми малюнкамі верагодней за ўсё з'яўляецца яго працай. З 1875 года яго дачкі Терэз і Юлія прымалі ўдзел у дызайнерскай працы. Яны пачалі як самавукі, але вельмі хутка дайшлі да мастацкага ўзроўню прыкладнога мастацтва. Терэз распрацавала матывы народнага мастацтва і «панскай вышыўкі», а Юлія праектавала ў арыенталістычным стылі. Асабліва ахвотна яна звярталася да ізніцкаму (асманскага-турэцкаму) і японскаму свету выразных сродкаў. Таде Сікорскі, муж Юліі, польскага паходжання, працаваў на фабрыцы з 1883 года, і з яго імем звязаны шматлікія планы вырабаў мастацкай каштоўнасці.

Вілмаш Жалнаі ў 1890 гады, на аснове эксперыментальных вынікаў Вінце Варта і Лайаша Петрык, вывеў эксперыментальным шляхам своеасаблівую тэхніку рэдукцыраванага люстрына, так званы эазін. Гэтую тэхніку паказалі на Усекраіннай выстаўцы тысячагоддзя ў 1896 годзе. Тэхніка эазіна натхніла з'яўленне новага стылю на фабрыцы — сецэсіона. На аснове планаў маладых мастакоў-прыкладнікоў (Шандар Апаці Абт, Хенрык Дарылек, Шандар Хідашы Піла, Лайоша Мак, Геза Нікельскі) вырабляліся дэкаратыўныя керамікі самастойнай скульптурнай каштоўнасці, часта з сімвалічным значэннем. Пасля смерці Вілмаша Жалнаі ў 1900 годзе кіраванне завода прыняў яго сын Міклаш Жалнаі. Каля 1910 года формы і тэхнічнае выкананне дэкаратыўных вырабаў сталі прасцей, большае значэнне атрымала вытворчасць скульптур малых формаў.

Першая сусветная вайна паклала канец перыяду росквіту фабрыкі. Пасля трыянонскага мірнага дагавора яна страціла пераважную частку сваіх рынкаў і крыніц сыравіны. У перыяд паміж сусветнымі войнамі фабрыка перш за ўсё займалася вытворчасцю фарфоравых фігурак і дэкаратыўнага посуду, фарбаваных пад глазурай, але ў сярэдзіне 1920-х гадоў аднавілі тэхніку эазіна, хоць і ў спрошчанай форме.

Эканамічныя асновы фабрыкі з канца 1890-х гадоў забяспечвала вытворчасць будаўнічай керамікі, кафелей для печаў і плітак, прамысловага фарфору, а пазней і сантэхнікі. Фабрыку нацыяналізавалі ў 1948 годзе Яна і сёння працуе пад назвай АТ Фарфоравая мануфактура Жалнаі ці АТ Фарфоравая фабрыка Жалнаі.

Вырабы фабрыкі з'яўляюцца адным з «хунгарыкумаў», або тыпова венгерскіх вырабаў.

Музей Жалнаі ў Печэ

Музей фарфоравых вырабаў
------------------------

Музей Жалнаі ў Печэ, які знаходзіцца на вуліцы Капталан 2, з'яўляецца часткай музея Януса Паноніуса. На выставе паказаны дэкаратыўныя вырабы фарфоравай фабрыкі ў храналагічным парадку, яны далей падзеленыя па стылях і дызайнерам. У 1990 годзе адкрылася мемарыяльны пакой Жалнаі, у якой сабраныя мэбля, прадметы мэбліроўкі, дэкаратыўныя вырабы сям'і Жалнаі, а таксама звязаныя з імі карціны, малюнкі і фатаграфіі.

Асновай калекцыі музея Януса Паноніуса з'яўляецца калекцыя гарадскога музея ў Пече, якую ў 1907 годзе падарыў Міклаш Жалнаі. Гэтая калекцыя дазваляе азнаёміцца з гісторыяй вытворчасці дэкаратыўных вырабаў. Музей быў заснаваны сям'ёй Жалнаі у 1928 годзе ў гонар стагадовай гадавіны з дня нараджэння Вілмаша Жалнаі. Гэтую калекцыю, якая складаецца з некалькіх тысяч асобнікаў, разам з сямейнай навуковай калекцыяй, нацыяналізавалі ў 1948 годзе. У 1951 годзе яе ўнеслі ў інвентар музея Януса Паноніуса. У музей трапілі тады архітэктурныя керамікі і іх планы, планы выканання дэкаратыўных вырабаў, іншыя дакументы і граматы, звязаныя з працай фабрыкі, а таксама лісты і фатаграфіі асабістага характару.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 14 чэрвеня 2006. (венг.)
* Гісторыя фабрыкі (англ.)
* Калекцыя кафельного мастацтва Жалнаі (англ.)
* з вебстраницы музея Януса Паноніуса (венг.)
* вебстраница Фарфоравай мануфактуры Жалнаі Архівавана 28 студзеня 2017. (венг.)