recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Нацыянальны геапарк Чжан’е Данься** (кіт. спр. 张掖丹霞国家地质公园) — геапарк данься  (руск.) (бел. размешчаны паблізу ад горада Чжан’е  (руск.) (бел. ў кітайскай паўночна-заходняй правінцыі Ганьсу. Парк займае плошчу 510 км². Будучы раней правінцыйным паркам і вядомым маляўнічым раёнам, у лістападзе 2011 года ён атрымаў статус нацыянальнага геапарка. Вядомы сваімі маляўнічымі скаламі, парк быў прызнаны кітайскімі СМІ адным з самых прыгожых ландшафтных утварэнняў ў Кітаі.

Месцазнаходжанне
----------------

Парк размешчаны ў паўночных перадгор’ях хрыбта Цыляньшань  (руск.) (бел. у паветах Ліньцзэ і Сунань  (руск.) (бел. якімі кіруе адміністрацыя гарадской акругі Чжан’е правінцыі Ганьсу. Галоўнымі населенымі пунктамі ў Данься з’яўляюцца пасёлкі Канлэ і Баінь.

Цэнтральная частка тэрыторыі парку, маляўнічы раён Ліньцзэ Данься, размешчаны ў 30 км на захад ад цэнтра горада Чжан’е і ў 20 км на поўдзень ад цэнтра павета Ліньцзэ. Гэта найбольш добраўпарадкаваная і найбольш наведвальная частка парку. Іншы маляўнічы раён, Бінгоу (冰沟), размешчаны на паўночным беразе ракі Ліюань (梨园河), быў афіцыйна адкрыты 3 жніўня 2014 года. Бінгоу займае плошчу ў 300 км², а вышыня тут складае ад 1500 да 2500 м над узроўнем мора. Трэцяя вобласць, маляўнічы раён Сунань Данься, размешчана ў Ганьцзюне, на поўдзень ад Ліньцзэ.

Пейзаж
------

Чжан’е Данься вядомы сваімі незвычайнымі кветкамі скал, якія з’яўляюцца гладкімі, вострымі і дасягаюць вышыні некалькіх сотняў метраў. Яны ўтвораны адкладамі пясчаніку і іншых карысных выкапняў, якія сфармаваліся тут на працягу 24 мільёнаў гадоў. У выніку ўтварылася падабенства слоенага пірага  (руск.) (бел. якое ўзнікла з прычыны руху тых жа самых тэктанічных пліт, дзякуючы якім сфармавалася частка Гімалаяў. Вецер, дождж і час стварылі тут незвычайныя формы скал, у тым ліку падобных на вежы, слупы з ярамі, розных кветак, узораў і памераў.

СМІ і турызм
------------

У 2005 годзе Чжан’е Данься быў прызнаны калегіяй журналістаў, якія прадстаўлялі 34 найбуйнейшых СМІ, адным з самых прыгожых рэльефаў Данься ў Кітаі. У 2009 годзе кітайская версія часопіса National Geographic назвала Чжан’е Данься адным з «шасці самых прыгожых ландшафтных утварэнняў» у Кітаі. Парк стаў галоўнай турыстычнай славутасцю ў ваколіцах Чжан’е. Каб наведвальнікам было зручней аглядаць скальныя ўтварэнні, была пабудавана вялікая колькасць драўляных насцілаў і пад’язных дарог. У 2014 годзе ва ўдасканаленне інфраструктуры ў вобласці Бінгау было ўкладзена 100 мільярдаў юаняў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  GSJW, 2013.
2. 1 2 3  Yong, 2014. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFYong,\_2014 (даведка)
3. ↑  Chapple, Rex.

Літаратура
----------

* *GSJW*. 张掖丹霞国家地质公园 (кіт.).  Gansu Provincial Government (17 чэрвеня 2013). Праверана 12 верасня 2014.
* Yong, Cao (2014-08-04). "张掖丹霞国家地质公园冰沟丹霞景区正式揭牌" [Binggou Danxia Scenic Area of Zhangye Danxia National Geological Park inaugurated] [Chinese]. Phoenix TV.`{{cite news}}`: Папярэджанні CS1: невядомая мова (link)
* *Chapple, Amos; Rex, Features*. Picture gallery: Colourful rock formations in the Zhangye Danxia Landform Geological Park **(нявызн.)**.  Telegraph. Праверана 11 верасня 2014.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Блізняты.
**Блізняты** — трэці знак задыяка, адпаведны сектар у экліптыцы ад **60°** да **90°**, лічачы ад кропкі вясновага раўнадзенства; мутабельны знак трыгона Паветра.

У заходняй астралогіі лічыцца, што Сонца знаходзіцца ў знаку Блізнят прыблізна з 22 мая па 21 чэрвеня, у ведыйскай — з 16 чэрвеня па 15 ліпеня. Не трэба блытаць знак Блізнят з сузор’ем Блізнят, у якім Сонца знаходзіцца з 20 чэрвеня па 20 ліпеня.

Планета, якая кіруе знакам — Меркурый.

| Знакі задыяка |
| --- |
| 
Авен · Цялец · Блізняты · Рак · Леў · Дзева · Шалі · Скарпіён · *Змеяносец* · Стралец · Казярог · Вадаліў · Рыбы
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph116948 |
**Нусрат Фацех Алі Хан** (13 кастрычніка 1948, Фейсалабад, Пакістан — 16 жніўня 1997, Лондан, Вялікабрытанія) — пакістанскі спявак, які ў асноўным выконваў музыку ў суфійскім стылі кавалі. Ён надзвычай папулярны сярод прыхільнікаў гэтага стылю; паводле Кнігі рэкордаў Гінеса, да 2001 года было выпушчана 125 альбомаў з яго музыкай, што з’яўляецца рэкордам для запісаў у стылі кавалі. Атрымаў мянушку «Шахіншах кавалі», што азначае «Цар цароў кавалі».

Біяграфія
---------

Нусрат нарадзіўся 13 кастрычніка 1948 года ў пакістанскім горадзе Лаялпур (Фейсалабад), куды яго бацькі пераехалі з Індыі за год да нараджэння сына. Сям’я Хан на працягу 600 гадоў займалася музыкай. У дзяцінстве хлопчык не адрозніваўся вакальнымі здольнасцямі, таму яго бацька — вядомы выканавец кавалі Устад Фацех Алі Хан хацеў, каб ён стаў доктарам ці інжынерам. Але ў 17 гадоў юнак убачыў сон, у якім яго ўжо памерлы да гэтага часу бацька завяшчаў Нусрату працягнуць сямейную справу і стаць спеваком. І Нусрат пачаў вучыцца мастацтву кавалі ў сваіх дзядзькоў — Устада Мубарака Алі Хана, Устада Саламата Алі Хана і Устада Навазіша Алі Хана. У 1964 годзе ён стаў удзельнікам ансамбля свайго бацькі, а ў 1971 годзе, пасля хваробы Устада Мубарака Алі Хана, 23-гадовы Нусрат узначаліў ансамбль.

Абапіраючыся на пакінутыя бацькам і дзядзькам запісы выступаў, Нусрат распрацаваў свой уласны стыль выканання кавалі, падняўшы яго эстэтычнае і духоўнае значэнне на новы ўзровень, і стаў знакамітым выканаўцам у Пакістане і за яго межамі. У якасці асноўных інструментаў выкарыстоўваліся табла і фісгармонія. Яго брат Фарух Фацех Алі Хан на працягу 25 гадоў граў у ансамблі на фісгармоніі.

У 1985 годзе Нусрат выступіў з канцэртам у Вялікабрытаніі, а затым здзейсніў турнэ па ўсёй Еўропе.

У 1989 годзе ён упершыню прыбыў з гастролямі ў ЗША. Тут жа прыняў удзел у запісе музыкі для кінафільмаў. У гэты час асаблівая вядомасць прыйшла да яго дзякуючы працы з Пітэрам Гэбрыелам над гукавой дарожкай да фільма «Апошняя спакуса Хрыста» (1988) і ўдзелу ў запісе альбомаў канадскага музыканта Майкла Брука. За гэтым рушыў услед шэраг альбомаў, супрацоўніцтва з іншымі заходнімі музыкамі, музычныя турнэ па розных (больш за 40) краінах.

Памёр у 1997 годзе ў Кромвельскім шпіталі Лондана з-за спынення сэрца.

Зноскі
------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990. Праверана 14 жніўня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. 1 2  Nusrat Fateh Ali Khan // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дудко.

**Сяргей Рыгоравіч Дудко** — беларускі ваеннакамандуючы, генерал-маёр (2016). Удзельнік вайны ў Афганістане.

Біяграфія
---------

Удзельнічаў у вайне ў Афганістане.

У 2004 годзе ўзначаліў упраўленне сіл спецыяльных аперацый Генеральнага штаба Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь.

22 лютага 2016 года прысвоена воінскае званне генерал-маёра.

Да 21 снежня 2017 года працаваў начальнікам упраўлення тэрытарыяльнай абароны — намеснікам начальніка Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь.

Працаваў прадстаўніком Савета міністраў абароны краін — удзельніц СНД і Рэспублікі Беларусь. З 3 лістапада 2017 года па 14 ліпеня 2020 года працаваў намеснікам кіраўніка Антытэрарыстычнага цэнтра краін — удзельніц СНД.

16 лістапада 2021 года абраны старшынёй Беларускай федэрацыі стралковага спорту.

Узнагароды
----------

* ордэн Чырвонага Сцяга,
* ордэн Чырвонай Зоркі.

Зноскі
------

1. ↑  О. С. Ишутин, С. Н. Шнитко, О. А. Крючков, И. А. Лятос «На страже здоровья воинов-десантников» (к 10-й годовщине создания медицинской службы командования сил специальных операций Вооруженных Сил Республики Беларусь) Архівавана 17 лістапада 2021.
2. ↑  Указ Президента Республики Беларусь от 22 февраля 2016 года № 69 «О присвоении воинского звания»
3. ↑  Указ Президента Республики Беларусь от 21 декабря 2017 года № 457 «О С. Г. Дудко»
4. ↑  Ветераны АТЦ СНГ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 чэрвеня 2020. Праверана 17 лістапада 2021.
5. ↑  Белорусская федерация стрелкового спорта провела отчетно-выборную конференцию
Плямы Брашфілда — гэта плямы паміж унутраным і знешнім чырвонымі кругамі.
**Плямы Брашфілда** — гэта невялікія белыя або шаравата-карычневыя плямы на перыферыі радужнай абалонкі ў чалавечым воку з-за агрэгацыі злучальнай тканкі, звычайнага складніка стромы радужнай абалонкі. Плямы названы ў гонар лекара Томаса Брашфілда, які ўпершыню апісаў іх у сваёй дысертацыі ў 1924 годзе.

Плямы Брашфілда з’яўляюцца характэрнай рысай храмасомнага захворвання сіндрому Даўна або трысаміі па 21 храмасоме. Яны сустракаюцца ў 35-78 % нованароджаных з сіндромам Даўна. У пацыентаў з больш цёмнай радужнай абалонкай плямы Брашфілда, як правіла, зацямняюцца пігментацыяй пярэдняга наружнага слоя радужнай абалонкі. Такім чынам, яны значна часцей назіраюцца ў дзяцей са слабай пігментацыяй вачэй. Плямы Брашфілда часцей сустракаюцца ў пацыентаў з сіндромам Даўна еўрапейскага паходжання, чым у дзяцей азіяцкага паходжання, якія хварэюць тым жа.

Плямы Брашфілда прадстаўляюць сабой вобласці гіперплазіі стромы радужнай абалонкі, акружаныя гіпаплазічнай тканкай адносна іх.

Падобныя плямы, апісаныя Крукманам і Вольфлінам сустракаюцца ў людзей без сіндрому Даўна. Гэтыя плямы, якія называюцца цельцамі Крукмана-Вольфліна, звычайна менш выразныя, іх менш і размешчаны больш перыферыйна, чым плямы Брашфілда пры трысаміі 21.

Крыніцы
-------

1. ↑  Wallis, Hugh R.E. «The Significance of Brushfield’s Spots in the Diagnosis of Mongolism in Infancy», *Archives of Disease in Childhood*, 1951 December; 26 (130): 495—500. Retrieved on 21 March 2009.
2. ↑  Sanez, R.B. (January 1999). *Primary care of infants and young children with Down syndrome*. *American Family Physician*. Vol. 59. p. 381. Архівавана з арыгінала 2011-06-06. Праверана 2007-10-18.
3. ↑  Kim, J.H.; et al. (November 2002). *Characteristic ocular findings in Asian children with Down syndrome*. *Nature*. Vol. 16. pp. 710–714. doi:10.1038/sj.eye.6700208. PMID 12439664.
4. ↑  Krückmann, E. (1907). "Die Erkrankungen des Uvealtractus und des Glaskopers Regenbogenhaut". In Graefe, A. von; Saemisch, T. (рэд-ры). *Handbuch der gesamten Augenheilkunde*. Vol. 5. pp. 1–11.
5. ↑  Wolfflin, E. (1902). *Ein klinischer Beitrag zur Kenntniss der Structur der Iris*. *Arch. F. Augenh*. Vol. 45. pp. 1–4.
6. ↑  Donaldson, DD (1961). *The Significance of Spotting of the Iris in Mongoloids: Brushfield Spots*. *Arch. Ophthalmol*. Vol. 65. pp. 26–31. doi:10.1001/archopht.1961.01840020028007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779041744 |
**Турызм** — часовыя выезды (падарожжы) людзей у іншую краіну ці мясцовасць, адрозную ад месца пастаяннага жыхарства на тэрмін ад 24 гадзін да 6 месяцаў на працягу аднаго каляндарнага года або з здзяйсненнем не менш за адзін начлег у забаўляльных, аздараўленчых, спартыўных, гасцявых, пазнавальных, рэлігійных і іншых мэтах без заняткі дзейнасцю, якая аплачваецца з мясцовай крыніцы.

Чалавека, які ажыццяўляе такое падарожжа, мянуюць **турыстам**.

Навуковым даследаваннем тэорыі і практыкі турызму займаецца **турызмалогія**.

Гл. таксама
-----------

* Спартыўны турызм

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13318422n · GND: 4018406-7 · LCCN: sh85136255 · LNB: 000061946 · Microsoft: 18918823 · NDL: 01057087 · NKC: ph116506 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зіяханава.
**Хабіба Зіяханава** (1912—1989) — узбекскі ўрач-стаматолаг, празаік
 і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў шматдзетнай сям’і святара Зіяхана-ішана. Рана выйшла замуж, але муж быў рэпрэсаваны і атрымаў 20 гадоў зняволення, пакінуўшы ёй дачку. У 1936 годзе, пакінуўшы дачку бацькам, яна паехала на вучобу ў Казань, дзе скончыла стаматалагічныя медыцынскія курсы. Атрымаўшы прафесію ўрача-пратэзіста, яна ўсё жыццё займалася пратэзаваннем зубоў. Другі муж, ваенны, таксама трапіў пад рэпрэсіі і быў растраляны.

Трэцім мужам стаў Ільхам Ісхакаў. Ён удачарыў дачку Хабібы ад першага шлюбу Рана. Пазней у Ільхома і Хабібы нарадзіліся дзве дачкі і сын.

Сям’я
-----

* Першы муж Хамракулаў
	+ дачка Рана Хамракулава — выкладчыца рускай мовы і літаратуры
* Трэці муж Ільхам Ісхакаў — філосаф і педагог
	+ Халіда Ільхамаўна Ісхакава — доктар медыцынскіх навук
	+ Шахіста Ільхамаўна Ісхакава — кандыдат філалогіі англійскай літаратуры, перакладчык з англійскай
	+ Джасур Ільхамавіч Ісхакаў — кінарэжысёр і драматург

Творчасць
---------

Пераклала з рускай мовы наступныя творы: «Воды Нарына» М. Бірукова  (руск.) (бел. «Падпольны абкам дзейнічае» А. Фёдарава, «Батакоз» С. Муканава  (руск.) (бел. юмарыстычныя апавяданні А. Чэхава. Стварыла пераклад раману Ф. Дастаеўскага «Прыніжаныя і зняважаныя», які быў экранізаваны на ўзбекскім тэлебачанні і меў вялікі поспех.

Пераклала на ўзбекскую мову «Мадам Бавары  (руск.) (бел.» Г. Флабера і «Сагу аб Фарсайтах  (руск.) (бел.» Д. Галсуорсі.

Хабіба Зіяханава пісала апавяданні з жыцця сучаснікаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Хабиба Зияханова  (руск.)
2. ↑  Исхакова Халида Ильхамовна  (руск.)
3. ↑  Bovari xonim, T. 1976
Перацягванне канатаў
**Гульня** — від непрадуктыўнай дзейнасці, звязаны з дзеяннямі, абмежаванымі правіламі, якія накіраваныя на стварэнне, развіццё і падтрымку працэсу ў вызначаных межах. Задача працэсу — даставіць удзельнікам шэраг перажыванняў і эмоцый, даць працэсы, у якіх можна набыць новы досвед праз непасрэдны практычны ўдзел. У жывёл імкненне гуляць назіраецца ў ювенільным перыядзе і знікае з часам сталення. Чалавек у гэтым адрозніваецца ад іншых жывёл тым, што захоўвае гульнявыя паводзіны доўга пасля сканчэння ювенільнага этапу развіцця.

Гульню варта адрозніваць ад працы, якая звычайна праводзіцца за заробак, і ад мастацтва, якое часцей за ўсё ёсць выразам эстэтычных і ідэалагічных памкненняў чалавека. Тым не менш, адрозненне паміж імі не з’яўляецца дакладным, і многія гульні таксама лічацца працай, як то прафесійныя віды спорту, або мастацтвам, як то пазлы і іншыя гульні.

Гульні звычайна звязаны з разумовай ці фізічнай стымуляцыяй, а часцей і з адным, і з другім. Многія гульні дапамагаюць развіць практычныя навыкі, служаць формай фізічных практыкаванняў ці іншым чынам выконваюць адукацыйную, сімуляцыйную або псіхалагічную ролю. Многія гульні паўсталі са старажытных часоў з абрадаў, але ў бытаванні яны на сёння ўспрымаюцца не як сродак былых вераванняў, а як сродак адпачынку і здабыцця карысных навыкаў.

Гл. таксама
-----------

* Цацка
* Го
* Кароткія нарды
* Свінка
* Quake III Arena
* Чопат
* Кубак Яндэксу

Літаратура
----------

* Avedon, Elliot; Sutton-Smith, Brian, *The Study of Games*. (Philadelphia: Wiley, 1971), reprinted Krieger, 1979. ISBN 0-89874-045-2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гульня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4056218-9 · LNB: 000048536, 000269369 · Microsoft: 2779422791 · NDL: 01052178 · NKC: ph114716, ph125799 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзень сурка (значэнні).

**Дзень сурка́** (англ.: Groundhog Day) — адна з найбольш папулярных традыцый ў ЗША і Канадзе, якое адзначаецца штогод 2 лютага. Традыцыя паходзіць ад павер'я пенсільванскіх галандцаў, паводле якога, калі сурок выйдзе ў гэты дзень са сваёй нары і ўбачыць свой цень, ён сыдзе ў сваё логава, і зіма працягнецца яшчэ шэсць тыдняў; калі ён не ўбачыць свайго ценю, вясна прыйдзе рана.

У некалькіх гарадах і паселішчах ЗША і Канады ў гэты дзень праводзяцца фестывалі, прысвечаныя мясцовым суркам-метэаролагам, якія прывабліваюць шматлікіх турыстаў.

Варажба Панксатонскага Філа (самы першы афіцыйны сурок-метэаролаг у ЗША) атрымала сусветную вядомасць дзякуючы рамантычнай камедыі «Дзень сурка» (1993). Гэты папулярны галівудскі фільм таксама паспрыяў папулярызацыі Дня сурка ў тых краінах, дзе гэтая традыцыя раней была невядомая.

Нягледзячы на тое, што традыцыя застаецца папулярнай у 21-м стагоддзі, даследаванні не выявілі сувязі паміж сурком, які бачыць свой цень, і часам надыходу вясны.

Зноскі
------

1. ↑  *Lewis, Tanya*. Groundhog Day: How Often Does Punxsutawney Phil Get It Right? **(нявызн.)**. *Live Science* (2 лютага 2017).

Спасылкі
--------

* Спіс суркоў прадказальнікаў
* Афіцыйны клуб сурка Панксатоні

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзень сурка
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каган.
**Кага́н** (цюрк.) — тытул кіраўніка дзяржавы ў цюркамоўных народаў у старажытнасці і сярэдневякоўі.

Упершыню тэрмін «каган» упамінаецца ў кітайскіх летапісах пад 312 годам. Напачатку тытул кагана замацаваўся за ўладарамі жужаняў, з сярэдзіны 6 ст. — за правіцелямі Цюркскага каганата, пазней перайшоў да авараў, печанегаў, хазараў і іншых. У канцы 7 — пачатку 9 ст. ужываўся таксама разам з тытулам князь ва ўсходніх славян (на Русі да канца 12 ст.). У Мангольскай імперыі з 13 ст. так называлі імператара.

Літаратура
----------

* Каган // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 402. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

| ⛭Тытулы блізкаўсходніх народаў |
| --- |
| Манархі | 
* Малік
* Падзішах
* Султан
* Халіф
* Шах
* Шахіншах
* Эмір
* Ільхан
* Каган

 |
| Правадыры | 
* Атабек
* Мелік
* Сардар
* Хан

 |
| Саноўнікі | 
* Бей
* Бейлербей
* Бек
* Бекляры-бек
* Валі
* Візір
* Інал
* Кадыяскер
* Каймакам
* Капудан-паша
* Мурза
* Наіб
* Нурадзін
* Паша
* Сю-башы
* Хедзіў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Britannica (онлайн) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Б'ют.

**Б’ют** (англ.: Isle of Bute, шатл. гэл.: Eilean Bhòid, ці Eilean Bhòdach) — востраў на захадзе Шатландыі, у заліве Ферт-оф-Клайд. У наш час адміністрацыйна адносіцца да вобласці Аргайл і Б’ют, раней разам з іншымі астравамі заліва — Аран, Грэйт-Камбрэй і інш. — утвараў графства Б'ют. Найбуйнейшы горад Б’юта — Ротсей на ўсходнім беразе вострава. Замак Ротсея гістарычна з’яўляўся адным з цэнтраў уладанняў Сцюартаў, каралеўскай дынастыі Шатландыі і Англіі.

Геаграфія
---------

Рэльеф вострава Б’ют невысокі, пераважаюць узгоркі (вышынёй да 278 м, вяршыня Уіндзі-Хіл) і ўрадлівыя прыбярэжныя нізіны. Вузкі праліў Кайл-оф-Б'ют аддзяляе паўночную частку вострава ад паўвострава Коўал.

Гісторыя
--------

Тэрыторыя Б’юта даволі рана была заселена скотамі, перасяленцамі з Ірландыі і ўвайшла ў склад гэльскага каралеўства Дал Рыяда. У 843 годзе Дал Рыяда аб’ядналася з Каралеўствам піктаў, утварыўшы Шатландскую дзяржаву. У той жа час на тэрыторыю заходняга ўзбярэжжа пранікаюць нарвежскія вікінгі. У сярэдзіне XII ст. Б’ют увайшоў у склад гэльскага Каралеўства Астравоў на чале з Сомерледам. Каля 1200 г. Б’ют захопліваюць Сцюарты, англа-шатландскі род, асноўныя ўладанні якога знаходзіліся ў Клайдсайдзе. Пасля таго, як Роберт Сцюарт стаў у 1371 годзе каралём Шатландыі, Б’ют увайшоў у склад каралеўскага дамена.

З 1398 года спадчыннік караля Шатландыі стаў насіць тытул герцага Ротсея, у гонар галоўнага замка Сцюартаў на Б’юце. Гэты тытул дагэтуль выкарыстоўваецца спадчыннікам прастола Вялікабрытаніі прынцам Уэльскім. У наш час каралі не маюць земляў на Б’юце. У 1703 годзе тытул графаў (з 1796 года маркізаў) Б’юта атрымалі прадстаўнікі адной з малодшых галін дому Сцюартаў.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4080598-0 · LCCN: sh91002026 · SUDOC: 108431908 · VIAF: 315149735, 156409791 |
**Вялікая армія** (фр.: Grande Armée) — назва арміі Напалеона Банапарта падчас войн трэцяй (1805), чацвёртай (1806—1807) кааліцыі і рускага пахода (1812).

Упершыню тэрмін з’явіўся падчас кампаніі ў Латарынгіі, калі Напалеон засяродзіў практычна ўсе сухапутныя сілы Францыі (250 000 чалавек) супраць руска-аўстрыйскай арміі. У ходзе падзей французы разграмілі праціўніка пры Ульме і Аўстэрліцам. 

Увосень 1808 года Вялікая армія падзелена на Французскую, Іспанскую, Германскую, Італьянскую і Ілірыйскую. 

Напярэдадні ўварвання ў Расію яна адноўлена, налічваючы 680 тысяч байцоў і 2792 гармат; складалася з гвардыі, 12 пяхотных карпусоў, кавалерыйскага рэзерву (4 корпуса), артылерыі і інжынерных паркаў (усяго 40 пяхотных і 24 кавалерыйскіх дывізій). Каля паловы колькасці складалі іспанцы, італьянцы, галандцы, палякі, швейцарцы і іншыя. 

У Расіі Вялікая армія пацярпела поўнае паражэнне: з 650 тысяч чалавек вярнуліся толькі 30 тысяч.

Літаратура
----------

* А. В. Чудинов Великая армия, Большая российская энциклопедия

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1007384-X · ISNI: 0000000122381498 · LCCN: n79139460 · NKC: olak2009488652 · SUDOC: 026627752 · VIAF: 122754256 |

 |
**Падаро́жчына** — від феадальнай павіннасці ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVI — XVIII стагоддзях. Бралася феадалам з сялян як грашовы эквівалент падводнай павіннасці. Памер падарожчыны вызначаўся паводле мясцовага звычаю і фіксаваўся інвентарах. Часам падарожчынай была разнавіднасць грашовага чыншу, які плаціў кожны сялянскі двор, гэтак званая падвароўшчына.

Крыніцы
-------

1. ↑  ЭГБ 1999, с. 370.

Літаратура
----------

* Падарожчына // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — С. 370. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.
Жанчына бегае трушком з сабакам на пляжы
**Бег трушком** (**джогінг**, англ.: jogging) — адна з формаў бегу ў павольным тэмпе. Асноўная мэта заключаецца ў атрыманні эфекту ад практыкаванняў, зніжэння ўзроўню стрэсу (у параўнанні з хуткім бегам).

Бег трушком можа таксама выкарыстоўвацца як размінка або «астуджэнне» для бегуноў. Гэта часта выкарыстоўваецца спартсменамі як сродак актыўнага аднаўлення падчас інтэрвальных трэніровак.

Пры працяглым бегу трушком, як і пры іншых працяглых аэробных нагрузках (крос, плаванне, веславанне, велагонкі, бег на лыжах і іншых), выяўляецца эфект асаблівага ўздыму, падобнага з лёгкім ап’яненнем («эйфарыя бегуна»).

Гл. таксама
-----------

* Бег
* Плогінг

Літаратура
----------

* *Гутос Т.* История бега. М.: Текст, 2011.
* *Лидьярд А. Гилмор Г.* Бег с Лидьярдом. — М.: Физкультура и спорт, 1987.
* *Карташов Ю. М.* Сюрпризы оздоровительного бега // Серыя: Физкультура и здоровье — М.: Физкультура и спорт, 1983. — 96 с. — Наклад 100 000 экз.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бег трушком

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4070246-7 · LCCN: sh85070599 · NDL: 00569284 |
План Веліжскага замка
**Веліжскі замак** — абарончае збудаванне ў горадзе Веліж (Смаленская вобласць), на правым беразе Заходняй Дзвіны пры ўтоку ў яе ручая Конеўцагодзе. Існаваў у XVI—XVII стст.

Быў пабудаваны з дрэва, меў 9 вежаў і быў абкружаны вадзяным ровам. Першапачаткова з'яўляўся адным з найважнейшых умацаванняў Маскоўскага княства супраць Вялікага Княства Літоўскага.

У 1536 годзе маскоўскі цар загадаў пабудаваць замак на месцы былога Веліжскага гарадзішча. У 1563 замак браў у аблогу і спаліў Мікалай Радзівіл Чорны. У 1567, 1568 гг. войска Вялікага княства Літоўскага зноў двойчы паліла замак, аднак рускія яго хутка аднаўлялі. У 1580 годзе да замка з 8-тысячным войскам падыйшоў Ян Замойскі, і неўзабаве Веліж быў узяты штурмам.

З пачаткам ваенных дзейнняў супраць Рэчы Паспалітай (1654) маскоўскія ваяводы ўгаворвалі веліжцаў здацца на літасць цара ва ўмовах наступу па ўсёй тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага, аднак замак пратрымаўся да ліпеня 1655 года. Вернуты ў 1678 годзе Рэчы Паспалітай замак прастаяў нядоўга: 15 ліпеня 1697 года ён дашчэнту згарэў ад маланкі, пасля чаго больш не аднаўляўся.

Літаратура
----------

* *Брэжго Б.* Замкі Віцебшчыны. — Вільня: Друкарня Я. Левіна, 1933. — 38 с.: іл.
**Гурыды** — дынастыя султанаў, якая правіла на тэрыторыі сучаснага Афганістана і часткова Індыі ў 1148—1206 гадах. Паходзілі з роду Суры. Цэнтр заснаванай імі дзяржавы ахопліваў горную вобласць Гур у Афганістане (адсюль назва дынастыі), сталіцамі былі гарады Фірузкух і Газні. Найбольшай магутнасці дасягнулі ў час праўлення братоў Гіяс-ад-дзіна Мухамеда (1163—1203) і Шыхаб-ад-дзіна (Муіз-ад-дзіна ці Мухамеда Гуры, правіў у 1203-06 гадах), якія заваявалі амаль усе афганскія землі, Сінд, Пенджаб, Бенарэс і іншыя вобласці і гарады. Пасля ваеннага паражэння гурыдаў ў барацьбе з харэзмшахамі іх дзяржава распалася (1206).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Іраніка · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4251676-6 · VIAF: 248174991 |
Руіны замка
**Чахціцкі замак** (славацк.: Čachtický hrad, ням.: Burg Schächtitz, венг.: Csejte vára), разваліны замка ў Чахціцах, заходняя Славакія. Размешчаны на ўзгорку 375 м. над узроўнем мора. Знакаміты дзякуючы сумна вядомай «Чахціцкай пані» — Елізавеце Батары.

Месцазнаходжанне
----------------

Паміж Вішнёвым і Чахціцамі: 48°43′29″ пн. ш. 17°45′39″ у. д.HGЯO

Гісторыя
--------

Узнік у першай палове XIII стагоддзя як каралеўская вартаўнічая крэпасць на заходніх межах. У 1273 замак пашкоджаны падчас аблогі чэшскім каралём Пржэмыслам Отакарам II. Першымі ўладальнікамі была дваранская сям'я Гунт-Познан славацкага паходжання. У 1392 уладальнікам стаў Сцібар са Сцібожыц, з 1569 уладальнікамі стала сям'я Надашдзь. У 1708 замак узялі куруцы Ферэнца Ракацы і разбурылі яго. З тых часоў замак у развалінах.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 6 красавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чахціцкі замак

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ko2017944036 · VIAF: 4894149198222774940005 |
**Навасёлкаўская воласць**  — адміністрацыйная адзінка ў складзе Ігуменскага павета Мінскай губерні, існавала да 1924 года. Адміністрацыйны цэнтр — сяло Навасёлкі.

Гісторыя
--------

Карта валасцей Мінскай губерні, 1892 г.
Навасёлкаўская воласць утворана пасля 1861 года. У 1880-х гадах уключала 5 сельскіх грамад (Барава-Слабодскае, Дайнаўскае, Дрычынскае, Карпілаўскае, Скобраўскае), 15 населеных пунктаў (найбуйнешыя — с. Навасёлкі, в. Баравая Слабада, с. Дрычын).

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай воласць абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (польск.: Gmina Nowosiółki; Ігуменскі павет, Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. Скасавана 17 ліпеня 1924 года ў сувязі з утварэннем Менскай акругі і падзелам на раёны.

Насельніцтва
------------

* 1880-я гады — 4941 жыхар
* 1919 — 8072 жыхары

Крыніцы
-------

1. 1 2  Памяць 2003, с. 53.

Літаратура
----------

* Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.. — Мінск: Беларусь, 2003. — 749 с. — ISBN 985-01-0251-9.
* *Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта.* Ігуменскі павет // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 472—473. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
**Цітвянская воласць** — адміністрацыйная адзінка ў складзе Ігуменскага павета Мінскай губерні, існавала да 1924 года. Адміністрацыйны цэнтр — Цітва.

Гісторыя
--------

Карта валасцей Мінскай губерні, 1892 г.
Цітвянская воласць утворана пасля 1861 года. У 1880-х гадах уключала 12 сельскіх грамад (Барава-Слабадское, Вароніцкае, Гарэлецкае, Кабыліцкае, Каробавіцкае, Рудзенскае, Русаковіцкае, Сяргеевіцкае, Скрыльскае, Слабодскае, Седчанскае, Цітвянскае), 19 населеных пунктаў (найбуйнейшыя — Цітва, Варонічы, Сяргеевічы, Слабодка).

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай воласць абвешчана часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй Польшчы (польск.: Gmina Citwa; Ігуменскі павет, Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. Скасавана 17 ліпеня 1924 года ў сувязі з утварэннем Менскай акругі і падзелам на раёны.

Насельніцтва
------------

* 1880-я гады — 4850 жыхароў
* 1919 год — 9182 жыхароў

Крыніцы
-------

1. 1 2  Памяць 2003, с. 53.
2. ↑  Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919.

Літаратура
----------

* *Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта.* Ігуменскі павет // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 472—473. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.. — Мінск: Беларусь, 2003. — 749 с. — ISBN 985-01-0251-9.
**Навахаўскі тэхнічны ўніверсітэт** (англ.: Navajo Technical University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Краўнпойнт у штаце Нью-Мексіка, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Навахаўскі тэхнічны ўніверсітэт з'яўляецца буйнейшым племянной вучэльняй у ЗША (г.зн. арыентуецца ў асноўным на адукацыйныя патрэбы і даследаванні племені індзейцаў наваха). Ён быў акрэдытаваны Камісіяй па пытаннях вышэйшай адукацыі ЗША з 2005 года і з'яўляецца сядзібай для першай акрэдытаванай праграмы ветэрынарных тэхнікаў у індзейскай рэзервацыі. Вучэльня была заснавана ў 1979 годзе як Цэнтр навыкаў наваха. У 2006 годзе Нацыянальны савет наваха ўхваліў змену назвы вучэльні на Навахаўскі тэхнічны каледж. Назва ўстановы была зменена яшчэ раз у 2013 годзе на цяперашнюю.

Структура
---------

* Школа бізнесу
* Школа прыкладных тэхналогій
* Школа інжынерыі, матэматыкі і тэхналогій
* Школа медсястрынства
* Школа прыродазнаўчых навук
* Школа мастацтваў і гуманітарных навук
* Школа даследаванняў наваха

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Нью-Мексіка

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Федэралізацыя** (ад лац. foederatio «аб’яднанне, саюз») — працэс рэалізацыі на практыцы прынцыпу федэралізму ў палітыка-тэрытарыяльным ладзе краіны (або ў арганізацыйнай пабудове партыі, грамадскай арганізацыі) шляхам аб’яднання раней адасобленых адзінак ці ж падзелу раней адзінай, унітарнай дзяржавы (арганізацыі) на складовыя часткі — суб’екты федэратыўнага ўтварэння. Як і ўсякі пераходны працэс, федэралізацыя патрабуе высвятлення перш за ўсё пытання аб тым, пераходам ад чаго да чаго яна з’яўляецца: ад раздробненасці да канфедэратыўнага або федэратыўнага аб’яднання ці ж ад поўнага адзінства, унітарызму да федэралізму або канфедэрацыі. У першым выпадку федэралізацыя адлюстроўвае тэндэнцыю цэнтралізацыі, а ў другім — дэцэнтралізацыі.

Заўвагі
-------

1. ↑  Федерализация — Политический словарь. Энциклопедии и словари. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 22 ліпеня 2014. Праверана 23 чэрвеня 2014.
**Дзе́дкі** (*Gomphidae*) — сямейства стракоз.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 31—40, крылаў 25—40 мм. Стракозы жоўтыя або светла-карычневыя з чорным малюнкам. Вочы несутыкальныя. Заднія крылы каля асновы шырэйшыя за пярэднія. Брушка шырокае пасярэдзіне. Трохвугольнікі на крылах падоўжаныя.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Еўропе, Сярэдняй Азіі, Закаўказзі, Паўднёвай Сібіры, на Далёкім Усходзе. На Беларусі найбольш трапляюцца дзедка звычайны (*Gomphus vulgatissimus*), дзедка жаўтаногі (*Gomphus flavipes*), дзедка еўрапейскі (*Onychogomphus forcipatus*).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Драпежнікі; дарослыя кормяцца камарамі, сляпнямі, лускакрылымі і іншымі насякомымі, лічынкі — воднымі беспазваночнымі.

Развіццё з няпоўным ператварэннем. Лічынкі развіваюцца і жывуць у рэках, азёрах, вадасховішчах, закапваюцпа ў пясок і глей. Цела іх укрыта валаскамі, паміж якімі затрымліваюцца пясок і гліна і якія робяць лічынак устойлівымі да цячэння.

Літаратура
----------

*Запольская Т. І.* Дзедкі // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · Fossilworks · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779199841 |
Паваротны выключальнік
 Трохпавярховы паваротны кулачковы (пакетны) выключальнік які дазваляе сінхронна кіраваць трыма рознымі электрычнымі ланцугамі
**Паваротны выключальнік** (кулачковы пераключальнік, анг. rotary switch) - гэта выключальнік (пераключальнік), які працуе кручэннем. Іх часта выбіраюць, калі патрабуецца больш за 2 пазіцыі пераключэння, напрыклад, троххуткасныя вентылятары, электрычныя награвальнікі, электрычныя пліты і г.д.

Паваротны пераключальнік складаецца з паваротнага шпіндзеля маючага кантактны, рычага або спіцы якая выступае з яго паверхні, і "кулачка" з размешчаным на ім масівам клем, размешчаных па крузе вакол ротара. Паваротам рычага варочаецца шпіндзель замыкая кантакты на кулачку. Выключальнік шматслойны, што дазваляе выкарыстоўваць некалькі полюсаў; кожны слой эквівалентны аднаму полюсу. У якасці альтэрнатывы кручэнне можа быць абмежавана далямі (паловай; трацінай і г.д.) акружнасці, і тады кожны слой можа мець некалькі (два; тры і г.д.) полюсаў. Звычайна такі перамыкач мае механізм фіксацыі, таму ён іздае «пстрыкаючы гук» пры пераключэнні з аднаго актыўнага становішча ў іншае, і не спыняецца ў прамежкавых становішчах. Такім чынам, паваротны выключальнік забяспечвае большыя магчымасці пераключэння чым больш простыя выключальніккі або пераключальнікі.

Паваротныя перамыкачы выкарыстоўваліся ў якасці селектараў каналаў на тэлевізійных прыёмніках да пачатку 1970-х гадоў, у якасці селектараў дыяпазонаў на электрычным вымяральным абсталяванні, у якасці селектараў дыяпазонаў на шматдыяпазоных радыёпраёмніках і г.д.
**Прыгажуня бліскучая** (*Calopteryx splendens*) — від стракоз сямейства прыгажуняў.

Апісанне
--------

Страказа сярэдніх памераў (даўжыня брушка 34-39 мм, размах крылаў 30-35 мм). Галава, пярэдняспінка, брушка сіне-зялёныя або цёмна-сінія, бліскучыя. Крылы самцоў пасярэдзіне з бліскучай сіняй перавяззю, іх аснова і верхавіна празрыстыя. Цела самак залаціста-зялёнае, крылы бясколерныя з металічнымі зялёнымі папярочнымі жылкамі, птэрастыгма белая. У спакойным стане крылы складзены і падняты вертыкальна ўверх.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Еўразія, Паўночная Афрыка. Даволі шырока распаўсюджана ў Беларусі.

Дарослыя асобіны часцей сустракаюцца па берагах рэк, ручаёў і іншых праточных вадаёмаў. Лічынкі — тыповыя рэафілы, патрабавальныя да чысціні вады і насычэння яе кіслародам. Жывуць сярод воднай расліннасці.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Стракозы з 2-гадовым цыклам развіцця. Імага паяўляюцца ў канцы вясны. Лёт да пачатку восені, часцей за ўсё каля вады. Яйкі адкладвае ў тканкі водных раслін на глыбіні да 1 м. Лічынкі падоўжныя з 3 хваставымі жабрамі і цёмнымі плямамі на целе, развіваюцца ў слабапраточных рэках і ручаях з глеістым дном і зараснікамі воднай расліннасці. Патрабавальныя да чысціні вады.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4404290-5 · Microsoft: 2778218161 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Табідзэ.
**Галакціён Васілевіч Табідзэ** (груз. გალაკტიონ ტაბიძე; 6 (18) лістапада 1892 - 17 сакавіка 1959) — грузінскі паэт
. Народны паэт Грузінскай ССР (1933). Акадэмік Акадэміі навук Грузінскай ССР (1944).

Быў адным з вядучых грузінскіх паэтаў XX стагоддзя, які аказаў велізарны ўплыў на ўсе наступныя пакаленні грузінскіх паэтаў. Перажыў Сталінскія чысткі 1930-х гадоў, апынуўся пад вялікім ціскам савецкіх уладаў у постсталінскі час, што прывяло яго да дэпрэсіі і алкагалізму. У выніку ён быў змешчаны ў псіхіятрычную клініку, дзе скончыў жыццё самагубствам.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 6 (18 лістапада) 1892 у вёсцы Чквішы недалёка ад горада Кутаісі (цяпер Ванскі муніцыпалітэт, Грузія) у сям'і сельскага настаўніка, а таксама святара. З 1908 года ён вучыўся ў Тбіліскай духоўнай семінарыі.

Пачаў друкавацца з 1908 года. У 1914 годзе апублікаваў першы зборнік вершаў. Наведваў Маскву ў 1915 годзе і канцы 1916 года, дзе пазнаёміўся з А. А. Блокам, В. Я. Брусава і К. Д. Бальмант. Быў таксама ў Петраградзе. C 1916 друкаваўся ў часопісе грузінскіх сімвалістаў «Блакітныя рогі».

У 1915 годзе ажаніўся з А. С. Акуджава, сястрой савецкага партыйнага дзеяча Ш. С. Акуджава.

У 1919 годзе апублікаваў зборнік "Артыстычныя вершы". У 1924 годзе быў адным са стваральнікаў часопіса «Мнатобі» («Светач»).

Зноскі
------

1. 1 2  Табидзе Галактион Васильевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 26 лютага 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13522161t · GND: 119039028 · ICCU: RMRV194662 · ISNI: 0000000109680637 · LCCN: n85165542 · NKC: xx0180810 · NLP: a0000002655706 · NTA: 128818980 · NUKAT: n2009078181 · SUDOC: 050267221 · VIAF: 44457111 |

 |
**"Драма кахання»** - савецкі фільм 1971 года рэжысёра {{нп3|Шухрат Саліхавіч Абасаў|Шухрата Абасава|ru|Аббасов, Шухрат Салихович}}.

Сюжэт
-----

Атрымаўшы вестку аб гібелі на фронце свайго старэйшага сына Махкама, яго бацька, ідучы законам шарыяту, насуперак волі нявесткі Зумрад і малодшага сына, злучае іх вузамі шлюбу. Але пасля вайны вясной 1946 года нечакана вяртаецца Махкам. Даведаўшыся пра тое, што адбылося, ён сыходзіць з родных месцаў і пасяляецца ў адзінокай жанчыны Махбубы. Ён уладкоўваецца шафёрам на аўтабазу, дзе знаёміцца з Умарам. Умар спрабуе ўцягнуць Макхама ў махінацыі з »левым" грузам. Але, калі Умар разумее, што былы франтавік не здольны пайсці на здзелку з сумленнем, падладжвае аварыю спіхваючы Махкама і яго машыну ў прорву. Толькі шчаслівая выпадковасць прадухіляе трагедыю. Махбуба, калісьці падманутая Умарам, якая ўсім сэрцам кахае Махкама, падтрымлівае яго, і новае вялікае пачуццё да гэтай жанчыны дапамагае Махкаму пераадолець адзіноту і горыч.

У ролях
-------

* Пулат Саідкасымаў — *Махкам*
* Аіда Юнусава — *Махбуба*
* Хікмат Латыпаў — *Бацька Махкама*
* Айша Джураева — *Зумрад*
* Якуб Ахмедаў — *Умар*
* Даўрон Умараў — *Мураджан*
* Набі Рахімаў — *Эргаш-ака*
* Лютфі Сарымсакава — *маці Умара*
* Турсун Імінаў — *Хакім*
* Айбарчын Бакірава — *эпізод*
* Разак Хамраеў — *эпізод*
* Бахціёр Іхтыяраў — *эпізод*
* Хабіб Нарыманаў — *эпізод*
* Шарафат Шакірава — *эпізод*
* Сабахан Карымава — *эпізод*
* Гані Агзамаў — *эпізод*

Пракат
------

У пракаце СССР з 12 чэрвеня 1972 года, фільм заняў 46-ае месца ў кінапракаце, яго паглядзелі 12 400 000 гледачоў.

Фестывалі і ўзнагароды
----------------------

* Дыплом і прэмія За рэжысёрскую працу Ш. Абасаву на V Усесаюзным кінафестывалі (1972)
* Прэмія ЦК ЛКСМ Узбекістана Ш. Абасаву за фільмы "Ташкент-горад хлебны», «Ты не сірата», "Драма кахання".

Літаратура
----------

* Драма любви // Советские художественные фильмы: 1970—1971. — М.: Нива России, 1995. — с. 182
**Сямялі́шкес** (літ.: Semeliškės, традыцыйная беларуская назва — **Сумілішкі**) — мястэчка ў Эляктрэнайскім самакіраванні Вільнюскага павета Літвы. Цэнтр Сямялішкескай сянюніі. Размешчана на рацэ Стрэве, за 16 км на поўдзень ад Эляктрэная. Насельніцтва на 2011 год — 580 чалавек.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Сумілішкі датуецца 1375 годам. У 1413 годзе яны ўвайшлі ў склад Троцкага павета Троцкага ваяводства.

У 1501 годзе ў Сумілішках збудавалі першы касцёл.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Сумілішкі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Троцкім павеце Віленскай губерні.

Каля 1890 года ў Сумілішках было 29 будынкаў.

### Найноўшы час

Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Сумілішкі апынуліся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: ~1890 год — 410 чал. з іх 300 каталікоў, 40 праваслаўных і 70 іўдзеяў
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 580 чал.

Славутасці
----------

Царква-мураўёўка
* Касцёл Святога Лаўрына (1774)
* Млын водны (XIX ст.)
* Могілкі іўдзейскія
* Царква Святога Мікалая (1894—1895; мураўёўка)

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Krzywicki J. Sumiliszki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XI: Sochaczew — Szlubowska Wola (польск.). — Warszawa, 1890. S. 584.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сямялішкес
* Сумілішкі на сайце Radzima.org
**Куру́** (фр. Kourou) — горад у Французскай Гвіяне, заморскім дэпартаменце Францыі. Знаходзіцца за 60 км на паўночны захад ад сталіцы краіны — горада Каены, на беразе Атлантычнага акіяна ў вусці ракі Куру. Да 2015 года ўтвараў кантон Куру.

Недалёка ад Куру знаходзіцца Гвіянскі касмічны цэнтр. У 1975 годзе, пасля ўтварэння Еўрапейскага касмічнага агенцтва (ESA), французскі ўрад прапанаваў ESA выкарыстоўваць касмадром Куру для еўрапейскіх касмічных праграм.

Тут жа размешчаны і востраў Д’ябла, былая катарга, якая стала вядомай дзякуючы раману «Матылёк» Анры Шар’ера, які адбываў тут пакаранне. Акрамя таго, тут у канцы XIX стагоддзя быў змешчаны ў турму Альфрэд Дрэйфус.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кокс.

**Спенсер Джэймс Кокс** (англ.: Spencer James Cox; нар. 11 ліпеня 1975, Маўнт-Плезант) — амерыканскі палітык, які прадстаўляе Рэспубліканскую партыю. Губернатар штата Юта (з 2021).

Біяграфія
---------

Правёў дзяцінства ў Фэйрв’ю (Юта). Скончыў Сноў-каледж у горадзе Эфраім, атрымаў ва Універсітэце штата Юта ступень бакалаўра па паліталогіі, а ў Школе права Універсітэта Вашынгтона і Лі — ступень доктара права. Працаваў у адміністрацыі акругі Санпіт, у 2012 годзе абраны ў Палату прадстаўнікоў штата Юта.

16 кастрычніка 2013 года ўступіў на пасаду віцэ-губернатара Юты (напярэдадні Камітэт Сената штата па зацвярджэнні дзейнасці адміністрацыі аднагалосна адобрыў прапанову губернатара Гэры Герберта аб гэтым прызначэнні пасля адстаўкі Грэга Бэла).

6 ліпеня 2020 года перамог у рэспубліканскіх праймерыз былога губернатара Юты і былога пасла ў Кітаі і Расіі Джона Хантсмана, стаўшы афіцыйным кандыдатам партыі на пасаду губернатара (дзейны губернатар Герберт у папярэдніх выбарах не ўдзельнічаў).

3 лістапада 2020 года ўпэўнена перамог дэмакрата Крыстафера Петэрсана на выбарах губернатара Юты.

Зноскі
------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Альтона.

**Аперацыя «Гамбург»** (ням.: Operation «Hamburg») — кодавая назва карнай антыпартызанскай аперацыі супраць мясцовага насельніцтва і савецкіх партызанскіх атрадаў у трохкутніку Ліда—Баранавічы—Ваўкавыск. Адбылася 7—17 снежня 1942 года.

Мэта аперацыі — наступленнем прыціснуць савецкіх партызан і мясцовых жыхароў, што адыходзіі з імі, да загараджаьнай лініі каля сутокаў рэк Шчара і Нёман, і знішчыць. 

Праводзілася сіламі 14-га паліцэйскага палка СС, 5 паліцэйскімі і ахоўнымі батальёнамі, 2 батальёнамі вермахта, больш за 15 спецыяльнымі камандамі паліцыі бяспекі і СД, артылерыйскімі ротамі і дывізіёнамі. Адказным за аперацыю быў брыгадэнфюрэр СС Курт фон Готберг. 

Нямецкім карнікам процістаялі 4 партызанскія атрады (кая 800 чал.) і Ленінская партызанская брыгада, якая прыняла асноўны ўдар праціўніка. Пасля жорсткіх баёў у ноч на 17 снежня партызаны, пазбегнуўшы акружэння, выйшлі ў раней намечаныя раёны. 

У выніку аперацыі было загубена 6172 чал. з іх 4498 чалавек мірнага насельніцтва. Пасля перагрупоўкі сваіх сіл нямецкія карныя падраздзяленні працягвалі аперацыю пад кодавай назвай «Альтона»

Літаратура
----------

* *Кавалеўская, І.* Помнім боль і страты свае // *Зара над Нёманам*. — 2014-07-02. — № 50 (8760). — С. 9. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2022.
* «Гамбург» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 13. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
**Капраліт з Лойд-банка** — закамянеласць, капраліт чалавека, які жыў у IX стагоддзі ў Паўночнай Англіі[d].

Гісторыя знаходкі
-----------------

Капраліт быў знойдзены ў 1972 пад будучым будынкам Лойд-банка (адсюль назва), у горадзе Ёрк, дзе ў IX стагоддзі знаходзілася паселішча вікінгаў.

Закамянеласць даўжынёй 20 і шырынёй 5 сантыметраў ёсць найбуйнейшым і найлепш захаваным чалавечым капралітам, са знойдзеных на пачатак XXI стагоддзя.

Значэнне
--------

Выключна добрая захаванасць матэрыялу дазволіла археолагам даследаваць знаходку з мэтай вызначэння дыеты чалавека, які яго вырабіў, і стану яго здароўя. Даследаванні паказалі, што чалавек (пол яго вызначыць немагчыма) харчаваўся пераважна мясам і хлебам і пакутаваў ад паразітычнай інфекцыі кішэчніка. У 2003 годзе капраліт разбіўся на тры часткі пасля падзення ў час выстаўлення для наведвальнікаў, пасля чаго былі прыняты намаганні для яго рэканструкцыі. У цяперашні час закамянеласць захоўваецца ў цэнтры даследавання культуры брытанскіх вікінгаў Jorvik Viking Centre[en].

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. 1 2
4. ↑  *Jeffery, Simon*. Museum's broken treasure not just any old shit (англ.)  **(нявызн.)**?. *The Guardian* (6 чэрвеня 2003). Праверана 23 студзеня 2024.

Літаратура
----------

* Horwitz, Tony (9 September 1991). «Endangered Feces: Paleo-Scatologist Plumbs Old Privies — It May Not Be the Lost Ark, But Then, Andrew Isn’t Exactly Indiana Jones». Wall Street Journal.