recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бітва пад Карановам** — бітва, якая адбылася 10 кастрычніка 1410 года падчас «Вялікай вайны» 1409—1411 гадоў паміж сіламі Тэўтонскага ордэна пад кіраўніцтвам Міхала Кухельмейстэра, і польскімі войскамі пад кіраўніцтвам Сендзівоя з Астрогу і Пятра Нядзведскага.

Сітуацыя перад бітвай
---------------------

Пасля Грунвальдскай бітвы і няўдалай аблогі Мальбарка сілы крыжакоў раслі, у той час як польска-літоўскіх сіл заставалася ўсё менш. У кастрычніку 1410 года войскі крыжакоў налічвалі ўжо каля 10 тыс. узброеных салдат. Войт Новай Мархіі Міхал Кухмейстэр з войскам, якое налічвала каля 4 тыс. людзей (3 тыс. з якіх складалі чэхі і сілезцы), заваяваўшы горад Тухоля, асадзіў замак. Частку сіл пакінуў ля замка, а з астатнімі рушыў на поўдзень, каб знянацку заваяваць кляштар цыстэрцыянаў у Каранове, які па задуме крыжакоў меўся стаць месцам далейшых падзей, мэтай якіх быў Быдгашч.

Ягайла выслаў супраць крыжакоў узброенае войска, якое налічвала каля 2 тыс. салдат, на чале з Сендзівоем з Астрога і Пятром Нядзведскім.

Палякам удалося адстаяць аблогу Каранова, большасць крыжакоў, не чакаючы такой гатоўнасці палякаў да барацьбы, былі вымушаны адступіць. За імі пагналіся конныя лучнікі. Бачачы, што бітвы не пазбегнуць, войскі крыжакоў затрымаліся на ўзгорку, што за 7 кіламетраў ад Каранова.

Бітва
-----

Крыжакі занялі прывілеяванае становішча на ўзгорку. Калі палякі падыйшлі пад узгорак, абедзве арміі выстраіліся ў парадку «плот». Першы шэраг займалі рыцары, другі — іх збраяносцы. Пасля сігналу да нападу бітва стала арэнай барацьбы шматлікіх паядынкаў. Двойчы абвяшчаўся перапынак. Толькі ў трэцяй бітве палякі здабылі непрыяцельскую харугву (яе здабыў Ян Насян дэ Астроўцэ), што выклікала збянтэжанасць сярод крыжакоў, а потым змусіла іх уцякаць. Узброеныя польскія вершнікі пачалі іх пераследаваць. Былі захопленыя трафеі і палонныя, у тым ліку і многія так званыя «госці манаскага ордэна». Быў узяты ў палон і галоўнакамандуючы арміі Тэўтонскага ордэна Міхал Кухмейстэр фон Штэрнберг, які пасля быў заключаны ў замку ў Хенцінах.

Вынікі
------

Польскія атрады прыбылі ў Быдгашч. Польскі кароль Уладзіслаў Ягайла зладзіў банкет, забяспечыў медыцынскую дапамогу зняволеным з тым, каб абвергнуць крыжацкую прапаганду на захадзе, якая ўдавала палякаў і літвінаў за бязбожных дзікуноў.

Пераможная для палякаў бітва што стала прычынай падпісання Торунскага міру ў 1411 года.

Літаратура
----------

* Mała Encyklopedia Wojskowa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967, Wydanie I, Tom II  (польск.)
* «Polskie Tradycje Wojskowe 1» — Pod redakcją Janusza Sikorskiego — Warszawa 1990  (польск.)
* P. Derdej, «Koronowo 1410», Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2008  (польск.)

Спасылкі
--------

* Дэтальная схема бітвы  (польск.)
* Старонка рэканструкцыі бітвы Архівавана 12 жніўня 2010.  (польск.)
**Ісан** (тайск. ภาคอีสาน) — рэгіён на паўночным усходзе Тайланда, уключае 20 правінцый краіны.

Геаграфія
---------

Плошча — каля 170 тыс. км². Ісан абмежаваны з поўдня Камбоджай, з усходу і з поўначы — Лаосам. На захадзе рэгіён аддзяляецца ад астатняй часткі краіны горнымі хрыбтамі Пхетчабун і Санкамбенг. Асноўная частка Ісана — плато Карат з сярэдняй абсалютнай вышынёй каля 200 м. Найбуйнейшыя рэкі — Мун, Чы і Сангкхрам (басейн Меконга).

Клімат рэгіёну — трапічны, у гарах — субтрапічны. Сярэднямесячная тэмпература — ад +19 °C зімой да +30 °C летам. У горных раёнах вельмі рэдка фіксаваліся тэмпературы ніжэй за нуль (абсалютны мінімум — −1,4 ° C). Ападкі — ад 1200 да 2000 мм у год, большасць дажджоў прыпадае на вільготны сезон (травень-кастрычнік).

Ісан большую частку пакрыты вільготнымі трапічнымі лясамі, многія тэрыторыі з’яўляюцца ахоўнымі рэзерватамі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крываносаў.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  **Мікалай Іванавіч Крываносаў** |
| *Агульная інфармацыя* |
| **Нарадзіўся** | 7 ліпеня 1980(1980-07-07)* Мінск, БССР, СССР
 |
| **Памёр** | 7 верасня 2011(2011-09-07) (31 год)* Тунашна[d], Q14558304?, Яраслаўскі раён, Яраслаўская вобласць, Расія
 |
| **Пахаванне** | * Кальварыйскія могілкі
 |
| **Грамадзянства** | * Беларусь Расія
 |

**Мікалай Іванавіч Крываносаў** (7 ліпеня 1980(1980-07-07), Мінск — 7 верасня 2011(2011-09-07), Тунашна[d], Яраслаўская вобласць) — беларускі хакеіст, пазней — хакейны трэнер.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і хакеіста, пазней трэнера Івана Крываносава; маці таксама прафесійная спартсменка — майстар спорту па фехтаванні.

Гуляў за моладзевыя каманды і зборную Беларусі. Праз траўму завяршыў гульнявую кар’еру.

Перакваліфікаваўся ў трэнера па фізічнай падрыхтоўцы. Працаваў у клубах «Дынама» (Мінск), «Дынама» (Масква), «Атлант» (2010—2011), «Лакаматыў» (2011).

Фітнес-спартсмен: віцэ-чэмпіён Масквы (2010), бронзавы медаліст чэмпіянату Расіі (2010), 10-е месца на Mr. Universe (2010).

Быў халасты. Дачка Стэфанія (2006).

Загінуў на 32-м годзе жыцця разам з камандай «Лакаматыў» 7 верасня 2011 года ў авіякатастрофе пры вылеце самалёта з яраслаўскага аэрапорта. Пахаваны на Кальварыйскіх могілках Мінска.
**Егіпецкая чапля** (*Bubulcus ibis*) — птушка сямейства чаплевых, адзіны прадстаўнік монатыпічнага роду Егіпецкія чаплі (*Bubulcus*).

Знешні выгляд
-------------

Даўжыня цела 48—53 см, размах крылаў 90—96 см. Егіпецкая чапля, у адрозненне ад іншых чапляў, мае кароткі дзюбу. Галава і шыя вохрыста-жоўтыя, тулава белае. У шлюбным уборы развіваецца жоўты чубчык, а таксама з'яўляюцца жоўтыя падоўжаныя пёры на спіне. Увосень гэтыя пёры выпадаюць. Дзюба лімонна-жоўтая. Даўжыня крыла 22—25 см.

Пашырэнне
---------

Насяляе прэснаводныя вадаёмы, адкрытыя травяністыя месцы (палі рысу, балоты, лугі, пашы), а таксама гарады. Гнездавыя біятопы — гаі або групы лісцевых дрэў з густым падлескам сярод адкрытых месцаў або паблізу вады. Арэал разарваны: паўднёвая Партугалія і Іспанія, Францыя, паўночная Італія, Сардзінія, Балканы (трапляецца спарадычна), Паўднёвая Азія, Японія, Філіпіны, некаторыя астравы Малайскага архіпелага, паўночная Аўстралія, Афрыка (без Сахары), Мадагаскар, а ў апошні час пашыраецца i ў абедзвюх Амерыках. Паўднёвыя папуляцыі аселыя, паўночныя — пералётныя. Спарадычна залятае на поўнач ад гнездавога арэала (Ісландыя, Ірландыя, Вялікабрытанія, паўднёвы ўсход Расіі, Данія, Бельгія, Галандыя, Нарвегія, Швецыя, Літва, Чэхія, Польшча, Венгрыя, Беларусь, Украіна, Малдова).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ў калоніі, часцей за ўсё з іншымі відамі чаплевых, на дрэве. Уяўляе ажурны стажок са спіральна складзеных галінак. Часам займае старыя гнёзды іншых відаў чаплевых.

Яйкі (3—4) крыху падоўжаныя, бледна-блакітныя (самыя светлыя з усіх яек чаплевых).

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85021409 · Microsoft: 2909759422 |
Карта плато Карат
**Кара́т** (англ.: Khorat Plateau) — плато на ўсходзе Тайланда.

Плошча каля 160 тыс. км². Вышыні ў цэнтральнай частцы каля 150 м, на ўскраінах — да 500 м і больш, дзе ўтвораны нізкагор’і Дангрэк і Дангн’яфай, якія стромка абрываюцца ў Менамскую нізіну і да басейна ніжняга цячэння ракі Меконг. Складзена з мезазойскіх чырванаколерных пясчанікаў і кангламератаў. Радовішчы каменнай і калійных соляў. Цераз плато працякае рака Мун (прыток Меконга).

Клімат субэкватарыяльны, мусонны. Ападкаў каля 1000 мм за год. Саванны і мусонныя лістападныя лясы, на ўскраінах вільготныя вечназялёныя лясы.

Рысаводства на арашальных землях. Жывёлагадоўля.

Зноскі
------

1. ↑  Большой энциклопедический словарь: В 2-х т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1991. — Т. 1. — С. 849. — 863 с. — 2 000 000 экз. — ISBN 5-85270-042-8 (т. 1.). (руск.)

Літаратура
----------

* Карат // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85072218 |
**Саўм** (араб. الصوم‎‎‎) — мусульманскі пост, адзін з пяці слупоў ісламу. Пост — агульная практыкай для ўсіх рэлігій, гэта духоўная традыцыя папярэднічае ісламу: «Вам прадпісаны пост, падобна да таго, як ён прадпісаны вашым папярэднікам» (Каран, 2:183). Уключае тры складнікі — духоўны, фізіялагічны і сацыяльны.

Пост у мусульман мае два асноўныя ракурсы. Па-першае, адмаўляючыся ад сваіх прыродных патрэб — ежы, пітва, полавай цягі, вернік праяўляе валоданне сабой, волю і скіроўвае ўсю сваю энергетыку ў самога сябе, да сэрца, шукаючы максімальнага набліжэння да Бога, імкнецца адчуць Яго подых. Па-другое, вернік робіцца бліжэй да беднякоў, бяспраўных і незаўважаных, чым, адпаведна, набліжаецца і да Усявышняга.

Для мусульман самы значны паст — пост у месяц рамадан. Гэты пост заключаецца ў поўнай адмове ад ежы, пітва і сексуальных адносін у светлы час дня на працягу 29 ці 30 дзён і робіцца абавязкам са ўзросту полавай спеласці. Ён пачынаецца прыкладна за гадзіну або паўтары да світання і канчаецца з заходам сонца. Мусульмане ўжываюць месячны каляндар, дзе год складае 355 або 356 дзён, таму кожны сонечны год пачатак посту ссоўваецца на 10-12 дзён. У залежнасці ад пары года і шыраты пост можа доўжыцца ад дзевяці да дваццаці гадзін.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Шылка.
ЗСУ-23-4 «Шылка»
**ЗСУ-23-4 «Шылка»** (індэкс ГРАУ — **2А6**) — савецкі зенітная самаходная ўстаноўка, серыйная вытворчасць пачата ў 1964 годзе. Узброена счацвяронай аўтаматычнай 23-мм гарматай. Тэмп стральбы ўстаноўкі — 3400 снарадаў у хвіліну. Наводзіцца на цэль можа ўручную, паўаўтаматычна і аўтаматычна. У аўтаматычным і паўаўтаматычным рэжымах выкарыстоўваецца штатная радыёлакацыйная станцыя.

Прызначана для непасрэднага прыкрыцця наземных войск, знішчэння паветраных цэляў на далёкасцях да 2500 м і вышынях да 1500 м, якія ляцяць з хуткасцю да 450 м/с, а таксама наземных (надводных) цэляў на далёкасці да 2000 м з месца, з кароткага прыпынку і ў руху. У СССР уваходзіла ў склад падраздзяленняў СПА сухапутных войск палкавога звяна.

Была ацэненая патэнцыйным праціўнікам як сродак СПА, што прадстаўляе сур’ёзную небяспеку для нізкалятаючых цэляў. У цяперашні час лічыцца састарэлай, галоўным чынам у сувязі з характарыстыкамі і магчымасцямі яе радыёлакацыйнай станцыі і недастатковай эфектыўнай далёкасці агню па паветраных цэлях. Як замена «Шылкі» быў распрацаваны, прыняты на ўзбраенне і запушчаны ў серыйную вытворчасць самаходны зенітны гарматна-ракетны комплекс «Тунгуска». Нягледзячы на гэта, па цяперашні час ЗСУ-23-4 складаецца на ўзбраенні зенітных часцей у войсках Расіі, Украіны і іншых краін. Па гэты дзень паспяхова ўжываецца ў лакальных канфліктах для паражэння наземных цэляў.

Маса (у залежнасці ад мадыфікацыі) ад 20,5 да 21,5 тоны, экіпаж — 4 чалавекі: камандзір, начальнік РПК-старшы аператар, аператар далёкасці, механік-кіроўца.

Названая па рацэ Шылка, левым складнікам Амура.

Зноскі
------

1. 1 2  *Чижиков, Сергей*. Зенитная самоходная установка ЗСУ-23-4 «Шилка» **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  PZAKU.net. — Полное описание ЗСУ-23-4 «Шилка» и краткое — модификаций. Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2008. Праверана 25 студзеня 2008.
Кругазварот вады ў гідрасферы
**Гідрасфера** (грэч. *Hydor* — вада + *Sphaira* — сфера) — сукупнасць усіх водных запасаў Зямлі.

Вялікая частка вады засяроджаная ў акіяне, значна менш — у кантынентальнай рачной сетцы і падземных водах. Таксама вялікія запасы вады ёсць у атмасферы, у выглядзе аблокаў і вадзянога пару. Звыш 96 % аб’ёму гідрасферы складаюць моры і акіяны, каля 2 % — падземныя воды, каля 2 % — льды і снягі, каля 0,02 % — паверхневыя воды сушы. Частка вады знаходзіцца ў цвёрдым стане ў выглядзе ледавікоў, снегавых полагаў і ў вечнай мерзлаце, уяўляючы сабой крыясферу.

Паверхневыя воды, займаючы параўнальна малую долю ў агульнай масе гідрасферы, тым не менш граюць найважнейшую ролю ў жыцці нашай планеты, з’яўляючыся асноўнай крыніцай водазабеспячэння, арашэння і абваднення. Гэтая геасфера знаходзіцца ў сталым узаемадзеянні з атмасферай, зямной карой і біясферай.

Узаемадзеянне гэтых водаў і ўзаемныя пераходы з адных відаў водаў у іншыя складаюць складаны кругаварот вады на зямным шары. У гідрасферы ўпершыню зарадзілася жыццё на Зямлі. Толькі ў пачатку палеазойскай эры пачалося паступовае перасяленне жывёл і раслінных арганізмаў на сушу.

Гл. таксама
-----------

* Геасфера

Літаратура
----------

* *Куксін І. Я.* Гідрасфера // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ground Water — USGS
* *Гидросфера (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Гидросфера // Экологический центр «Экосистема»™  (руск.)

| ⛭Абалонкі Зямлі |
| --- |
| Вонкавыя | 
Атмасфера •
Біясфера •
Наасфера •
Гідрасфера
 |  |
| Унутраныя | 
**1) Кара** (*Кантынентальная кара* ·
*Акіянічная кара*)**:** 
Асадкавы пласт •
Верхняя кара •
*Мяжа Конрада* •
Ніжняя кара •
Літасфера (*Літасферныя пліты*) •
*Паверхня Махаровічыча*
**2) Мантыя:** 
Верхняя мантыя (Астэнасфера) •
*Сейсмічны падзел 660 км* •
Ніжняя мантыя •
*Мяжа ядро-мантыя*
**3) Ядро:** 
Вонкавае ядро •
Унутранае ядро
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4208258-4 · Microsoft: 126026641 · NKC: ph114741 |
**DISIP** (ісп.: Dirección de los Servicios de Inteligencia y Prevención — *Нацыянальнае ўпраўленне разведкі і прэвентыўных мер*) — служба разведкі і контрразведкі Венесуэлы ў 1969—2009 гадах. DISIP заснаваны прэзідэнтам Рафаэлем Кальдэра, які замяніў ім Галоўнае ўпраўленне паліцыі (DIGEPOL). У 2009 годзе Уга Чавес перафармаваў упраўленне ў SEBIN.

Дзейнасць
---------

Да прыходу да ўлады Уга Чавеса DISIP цесна супрацоўнічаў з ЦРУ, МІ-5, Масад і іншымі заходнімі спецслужбамі. Упраўленне падавала ім наяўную інфармацыі аб членах НФВП і ФЧА. Унутры краіны DISIP змагаўся з дзейнасцю Кампартыі, РБД-200 і іншых левых сіл. У 1992 годзе пры ўдзеле ўпраўлення быў прадухілены дзяржпераварот, які ўзначаліў будучы прэзідэнт Чавес.

У 2002 годзе ўпраўленне ўдзельнічала ў барацьбе з новымі путчам, накіраванага супраць ужо прэзідэнта Чавеса.

У 2008 годзе быў запушчаны спадарожнік сувязі «Сімон Балівар», прызначаны для дасягнення «абсалютнай і бяспечнай апрацоўкі інфармацыі» ў абласцях тэлефаніі, перадачы дадзеных і доступу да Інтэрнэту, дзе будзе кантроль з боку DISIP. 

DISIP удзельнічаў у сістэме кантролю мяжы з Бразіліяй. Памежныя службы падавалі сабраныя даныя DISIP і іншым службам нацыянальнай бяспекі для маніторынгу памежжа, каб выявіць і нейтралізаваць незаконна перасячэнне мяжы, барацьбой з кантрабандыстамі і наркамафіяй, а таксама для абароны ад збройнага ўварвання.

Структура
---------

Дэпартаменты DISIP:

* Генеральны дырэктарат
* Генеральная інспекцыя
* Выведвальнае кіраванне
* Упраўленне контрразведкі
* Упраўленне неадкладных дзеянняў
* Упраўленне тэхналагічнай разведкі
* Дырэкцыя рэгіёнаў
* Упраўленне адукацыі або цэнтр разведвальных даследаванняў
* Дэпартамент ўнутранага аўдыту

Міжнароднае супрацоўніцтва
--------------------------

Да прыходу да ўлады У. Чавеса ўпраўленне актыўна супрацоўнічалі з заходняй разведкай, асабліва ЦРУ, якое займалася падрыхтоўкай асабістага складу, а таксама з кубінскай апазіцыяй. У 1999 годзе знешнепалітычны курс змяніўся і краіна адмовілася ад узаемадзеяння з амерыканскімі спецслужбамі. З 2008 года падрыхтоўкай камандас DISIP займаліся саветнікі з Беларусі (гл. Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы).

Спасылкі
--------

* Human Rights Watch World Report 2001: Venezuela: Human Rights Developments
* Letter to President Hugo Rafael Chávez Frías (Human Rights Watch, April 12, 2004)
* Venezuela: Fear for safety/use of excessive force | Amnesty International Архівавана 22 сакавіка 2004 года.
* Визит Commandos Disip в Минске. Disip in Minsk Часть 1 Архівавана 10 студзеня 2022. — Видео на Youtube
* "Chávez Decree Tightens Hold on Intelligence", by Simon Romero, June 3, 2008, New York Times
Схэма раскладу войскаў перад капітуляцыяй
**Капітуляцыя пад Перавалочнай** — капітуляцыя рэштак шведскай арміі пад украінскім мястэчкам Перавалочна 30 чэрвеня (11 ліпеня 1709, альбо 1 ліпеня, паводле тагачаснага шведскага календара), у час Вялікае Паўночнай вайны.

Перадгісторыя
-------------

Асноўны артыкул: **Бітва пад Палтавай**
Пасля паражэння пад Палтавай, Карл XII меў намер перавесці шведскае войска на іншы бераг Ворсклы і, такім чынам, дайсці да татарскіх земляў. Наступнай раніцай пасля бітвы, падчас выхаду з Новых Санжараў, аніякіх загадаў не давалася, і паход працягнуўся ўздоўж правага берагу Ворсклы. Каля мястэчка Кішэнькі быў брод праз Ворсклу, але праз памылкі некалькіх афіцэраў, войска прайшло міма яго, дайшоўшы да Перавалочны, што ў пяці кіламетрах на поўдзень.

Капітуляцыя
-----------

Карл XII з 2 000 салдат здолеў перайсці Дняпро і патрапіць да туркаў з мэтай хутка пераправіцца адтуль у Польшчу. Але 16-тысячны корпус на чале з генералам Левенгаўптам быў прыціснуты 9-тысячным расійскім корпусам князя Меншыкава да Дняпра. Тады Левенгаўпт спытаў вышэйшых афіцэраў, што рабіць: змагацца, або здацца ў палон? Караліны абралі апошняе.

Уплыў на далейшы ход вайны
--------------------------

Капітуляцыя пад Перавалочнай стала вырашаючым фактарам у пераломе ходу Вялікае Паўночнай вайны і далейшае перамогі ў ёй Расіі. У расійскі палон трапілі 983 шведскіх афіцэраў (у т.л. генерал Левенгаўпт, які памёр у палоне ў 1719 годзе), 12 575 салдат і 6 456 чалавек, не прымаўшых удзелу ў баях (прыслуга, жанчыны, дзеці). Карл XII нічога не зрабіў, каб паспрабаваць вызваліць свайго генерала з палону, а сам на некалькі гадоў застаўся ў Бендэры, у тагачаснай Асманскай імперыі.

Зноскі
------

1. ↑  *Uddgren, H.E.* Karolinen Adam Ludvig Lewenhaupt. — Uddevala: Barneviks Tryckeri, 1950. — С. 198.
2. ↑  *Englund, Peter.* Poltava. — 1988. — С. 340-341. — ISBN ISBN 91-7486-050-X.

Літаратура
----------

* *Энглунд Петер.* Полтава: Рассказ о гибели одной армии = Englund P. Poltava. Berattelsen om en armés undergång. — Stockholm: Atlantis, 1989. — Москва: Новое книжное обозрение, 1995. — ISBN 5–86793–005-Х.
* Военная энциклопедия / Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — СПб.: т-во И. В. Сытина, 1911—1915.
Скарб Прыяма
**Скарб Прыяма**, або **Золата Троі** — сенсацыйны скарб, выяўлены Генрыхам Шліманам падчас раскопак у Троі. Скарб названы ад імя антычнага траянскага цара Прыяма.

Век і паходжанне
----------------

Ужо вызначана, што скарб не звязаны з траянскім царом Прыямам. Яго датавалі 2400—2300 гадамі да н. э. такім чынам, рэчы са скарбу існавалі за тысячу гадоў да Прыяма. Пра стваральніка вырабаў з золата нічога невядома. Скарб складаецца з залатых пасудзін, срэбных ваз і залатых упрыгожанняў. Залатыя пасудзіны — гэта кубкі, чары, чары з ручкамі і бутлі круглай формы.

Гісторыя
--------

### Знаходка

Генрых Шліман выявіў скарб 31 мая 1873 года. Як апісваў сам Шліман, ён заўважыў прадметы з медзі і абвясціў працоўным перапынак, каб самастойна выкапаць скарб разам са сваёй жонкай. На праўдзе ж жонка Шлімана пры знаходцы не прысутнічала. З-пад хісткай старажытнай сцяны Шліман адным нажом адкапаў розныя прадметы з золата і срэбра. Скарб знаходзіўся пад пылам тысячагоддзяў і цяжкай крапасной сцяной у своеасаблівай каменнай скрыні.

Шліман памылкова прыняў знаходку за легендарныя скарбы траянскага цара Прыяма.

### Афіны і Берлін

Шліман асцерагаўся, каб скарб не канфіскавалі мясцовыя асманскія ўлады і ён стаў недаступны для навуковага вывучэння, таму вывез рэчы кантрабандай у Афіны. Высокая Порта запатрабавала ад Шлімана пакрыцця шкоды ў памеры 10 000 франкаў. Шліман прапанаваў 50 000 франкаў пры ўмове, што гэтыя грошы пойдуць на фінансаванне археалагічных прац. Шліман прапанаваў маладой грэчаскай дзяржаве ўзвесці ў Афінах за ўласны кошт музей для экспазіцыі скарбу пры ўмове, што пры жыцці археолага скарб застанецца ў яго на захоўванні і што яму дадуць дазвол на правядзенне маштабных археалагічных раскопак у Грэцыі. З прычын палітычнага характару Грэцыя адхіліла гэтую прапанову, па фінансавых і палітычных прычынах адмовіліся ад скарбу Шлімана таксама музеі Лондана, Парыжа і Неапалю. У выніку пра жаданне прыняць скарб у Антычны збор заявілі Прусія і Германская імперыя.

### Масква

У канцы 2-й сусветнай вайны у 1945 годзе прафесар *Вільгельм Унферцагт* перадаў скарб Прыяма разам з іншымі творамі антычнага мастацтва савецкай камендатуры. Як рэч трафейнага мастацтва скарб Прыяма быў перавезены ў СССР. З гэтага моманту лёс скарбу Прыяма быў невядомы, ён лічыўся згубленым. Толькі 16 красавіка 1996 года, праз 51 год, скарб Прыяма быў выстаўлены ў Пушкінскім музеі ў Маскве. Пытанне вяртання каштоўнасцяў у Германію не вырашана да цяперашняга часу.

Тэорыі пра фальсіфікацыю скарбу Шліманам
----------------------------------------

Нямецкі пісьменнік Увэ Топер у сваёй кнізе *«Фальсіфікацыя гісторыі»* выказаў здагадку, што скарб Прыяма быў выраблены па заказе Шлімана адным з афінскіх ювеліраў. Падазроны на яго думку досыць спрошчаны стэрэатыпны стыль, у якім выкананыя вырабы з золата: пасудзіна для напояў Прыяма ў 23 караты нагадвае соўсніцу XIX ст. Іншая тэорыя фальсіфікацыі Шліманам скарбу сцвярджае, што ўсе пасудзіны былі проста куплены. Тэорыі былі адкінуты пераважнай большасцю навукоўцаў свету.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сурма (значэнні).

**Сурма́** — старадаўні народны музычны інструмент. Драўляная труба, духавы муштуковы інструмент.

Згадваецца ў старажытнарускіх летапісах. Першыя выявы на Беларусі вядомы з XIII стагоддзя. Былі прамыя сурмы і выгнутыя, часам іх абгортвалі бяростай. Сурма ўжывалася пераважна як ваенны сігнальны інструмент. «Слова пра паход Ігараў» XII ст. кажа пра жыццё прафесійных ваяроў, што нарадзіліся пад трубы: «пад трубамі павітыя, пад шаломамі выпешчаныя, з дзіды выкармленыя». У «Слове пра паход Ігараў» згадваюцца «трубы гарадзенскія», маючы на ўвазе невядомы горад Полацкай зямлі. Як культавы інструмент сурма неаднаразова згадвалася ў рэлігійнай літаратуры з XI стагоддзяя.

Зноскі
------

1. ↑  ТСБМ, 1983

Літаратура
----------

* Сурма́ // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Беларус. Сав. Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1983. — Т. 5 кн. 1: С — Улагодзіць / [рэдактар М. Р. Суднік]. — С. 390. — 663 с.
* *Лысенко-Днестровский М. В.* Сурма́ // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 352—353. — 1056 стб. илл. — 102 200 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сурма (музычны інструмент) на Вікісховішчы |

* Старыя інструменты Беларусі, дакументальны фільм Змітра Сасноўскага («Стары Ольса»).
**«Ура́л-баты́р»** (башк.: Урал батыр) — башкірскі эпас (кубаір), помнік башкірскай славеснасці.

«*Урал-батыр*» увабраў у сябе найстаражытнейшую міфалогію, якая існавала шмат тысячагоддзяў таму. У ім прадстаўлены шырокі спектр старажытных перакананняў, якія сыходзяць сваімі каранямі ў нетры першабытнаграмадскага ладу.

Некаторыя матывы і вобразы «*Урал-Батыра*» сустракаюцца і ў іншых башкірскіх эпасах («*Заятуляк і Хыўхылу*», «*Кунгыр-буга*», «*Алпамыша*», «*Кузыйкурпяс і Маянхылу*»), а эпасы «*Акбузат*» і «*Бабсак і Кусэк*», працягваючы сюжэтную лінію «*Урал-Батыра*», утвараюць адзіны цыкл башкірскіх эпічных паданняў.

Эпас ствараецца з 4576 паэтычных і 19 празаічных радкоў. Кампазіцыйна вылучаюць 3 часткі.

Зноскі
------

1. ↑  Круглый стол журнала «Бельские просторы»: Реальность мифа. К 100-летию открытия эпоса «Урал-батыр» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 сакавіка 2018. Праверана 2 красавіка 2016.
2. ↑  *Вахитов Р.* Цивилизация Быка на Урале (руская). — Ватандаш, 2013. — № 10. — ISSN 1683-3554. Архівавана з першакрыніцы 11 снежня 2014.
**«120 дзён Садома, або Школа распусты»** (фр.: Les 120 journées de Sodome ou l'école du libertinage) — раман французскага пісьменніка маркіза дэ Сада 1785 года. Сюжэт апісвае гісторыю чатырох заможных распуснікаў, якія вырашылі выпрабаваць найвышэйшаю сексуальную асалоду, даступную ў оргіях. Каб зрабіць гэта, яны зачыніліся на чатыры месяцы ў замку Сэн-Мартэн-дэ-Бельвіль, з гарэмам з 46 ахвяр, які ў асноўным складаўся з маладых мужчын і дзяўчынак-падлеткаў. Таксама там прысутнічалі чатыры гаспадыні з бардэляў, якія апавядалі гісторыі сваіх прыгод. Гэтыя апавяданні ўзбуджаюць распуснікаў, пасля чаго яны пачынаюць гвалтаваць і катаваць сваіх ахвяр; катаванні паступова становяцца больш жорсткімі і заканчваюцца ўсеагульным забойствам.

Раман не друкаваўся да надыходу XX стагоддзя. У далейшым ён быў перакладзены на шматлікія мовы. З-за падрабязнага апісання сексуальнага гвалту і крайняй жорсткасці, ён быў забаронены ўрадамі некаторых дзяржаў.

Зноскі
------

1. ↑  lib.unimelb.edu.au «Banned Books in Australia: A Selection» **(нявызн.)**. Праверана 1 студзеня 2015.
**Мулан’е** (англ.: Mulanje) — горны масіў на паўднёвым усходзе Малаві. Найвышэйшы пункт — гара Салітва (3002 м над узроўнем акіяну). Агульная плошча — 650 км².

Мулан’е часцяком называюць «горным востравам», паколькі ён узвышаецца над Вялікай рыфтавай далінай, але на самой справе адзначае яе ўсходні схіл. Масіў складзены сіенітамі і гранітамі. Адметны густымі кедравымі лясамі. Створаны тут нацыянальны парк намінаваны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. 

Народ ломвэ, што насяляе ваколіцы масіву, асацыюе яго з духамі мёртвых. Назва гары Салітва перакладаецца з мовы ломвэ як «месца, куды нельга хадзіць»

Спасылкі
--------

* Mount Mulanje
* Mulanje Mountain Biosphere Reserve
* The Lomwe People
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ака (значэнні).
Пускавая ўстаноўка 9П71 і ракета 9М714 у артылерыйскім музеі Санкт-Пецярбурга.
**Ака** (**АТР-23**, індэкс ГРАУ — **9K714**, па класіфікацыі НАТА — **SS-23 Spider**, (з англ. — «павук») — савецкі аператыўна-тактычны ракетны комплекс распрацоўкі Каломенскага КБ машынабудавання пад кіраўніцтвам Сяргея Паўлавіча Непабядзімага. Непасрэднай вытворчасцю займаўся Воткінскі машынабудаўнічы завод.

Гісторыя
--------

Распрацоўка пачалася ў сярэдзіне 1970-х гадоў. АТР-23 прызначаўся для замены ракетнага комплексу Р-11. Выпрабаванні пачаліся ў 1976 годзе на палігоне Капусцін Яр. У 1980 годзе ракета была прынята на ўзбраенне. У 1989 годзе комплекс быў зняты з узбраення і больш за 200 ракет і 102 пускавыя ўстаноўкі АТР-23 былі знішчаны ў адпаведнасці з савецка-амерыканскім дагаворам па РСМД, пад які ў агульным гэты комплекс не трапляў ні па якіх характарыстыках. Ліквідацыя комплексаў, якія знаходзіліся ў сацыялістычных дзяржавах Усходняй Еўропы, была завершана ў 2002 годзе.

Склад
-----

У склад комплексу ўваходзяць:

* ракета 9М714;
* пускавая ўстаноўка (ПУ) 9П71
* транспартна-зараджальная машына ТЗМ 9Т230;
* транспартная машына 9Т240 ;
* кантрольна-праверачная машына 9В69;
* дапаможнае абсталяванне.

Характарыстыкі
--------------

### Ракета 9М714К/9М714В

* Колькасць прыступак, шт: 1
* Максімальны дыяметр, м: 0.970
* Даўжыня, м: 7.516/7.315
* Стартавая вага ракеты, кг: 4630/4400
* Максімальная далёкасць стральбы, км: 400/300
* Мінімальная далёкасць стральбы, км: 50
* Максімальная вышыня траекторыі, км: 120
* Дакладнасць стральбы, км: 0.35
* Вага баявой часткі, кг: 715/375

### Пускавая ўстаноўка 9П71/транспартна-зараджальная машына 9Т230

* Колавая формула: 8x8
* Поўная маса, кг: 29100/29985
* Даўжыня, м: 11.760/11.800
* Шырыня, м: 3.130/3.000
* Вышыня, м: 3.000
* Хуткасць на сушы, км/г: 65
* Хуткасць на плаву, км/г: 8—10
* Запас ходу, км: 700
* Магутнасць рухавіка УТД-25, к. с: 400

Эксплуатанты
------------

Галоўным эксплуатантам з’яўляліся савецкія РВСП. Пасля распаду СССР 18 такіх установак засталося ў Германіі (ад ГДР), яшчэ 18 — Балгарыі, каля 10-ці — Славакіі (ад Чэхаславакіі), 4 — Румыніі.

Спасылкі
--------

* Оперативно-тактический ракетный комплекс 9К714 «Ока». Информационная система «Ракетная техника».
* Оперативно тактический ракетный комплекс «Ока» 9К714 SS-23 «Spider», «Ока-У». сайт "Капустин Яр. История, техника, люди".
**Нігушур** — першы кіраўнік Ранняга Дынастычнага II перыяду Шумера пасля Сусветнага патопу, заснавальнік першай дынастыі горада-дзяржавы старажытнага Шумера Кіша, размешчанага на поўдні старажытнай Месапатаміі, які, паводле Ніпурскага царскага спісу, кіраваў 1200 гадоў.

Верагодна меў боскае паходжанне. Паводле царскага спісу да Сусветнага патопу ў Шумеры па чарзе кіравалі 9 цароў у 5 гарадах-дзяржавах, якія змяняліся па чарзе, агульнай працягласцю кіравання 277200 гадоў. Зыходзячы з таго ж спісу можна зрабіць выснову, што сусветны патоп здарыўся 12 тыс. гадоў да н.э. такім чынам пачатак кіравання цара Нігушура варта аднесці да пачатку XII тысячагоддзя да н.э.

Прынята лічыць, што гады яго кіравання значна завышаны. Паводле царскага спісу яго змяніў Куласіна-Бел.

Літаратура
----------

* Ніпурскі царскі спіс

|  |
| --- |
| **I дынастыя Кіша** |
| Папярэднік:**—** | **кіраўнік Кіша****XII тысячагоддзе да н.э.** | Пераемнік:**Куласіна-Бел** |
|
**Карэ́йская мо́ва** (кар.: 한국어, 조선말) — мова карэйцаў і абедзвюх дзяржаў Карэйскага паўвострава -- КНДР і Рэспублікі Карэя. Распаўсюджана таксама ў КНР, Японіі, ЗША, Расіі, краінах Сярэдняй Азіі. Агульная колькасць носьбітаў - каля 78 млн чалавек. Карэйская - ізаляваная мова аглюцінатыўнага ладу з парадкам словаў SOV.

Гісторыя і вывучэнне
--------------------

Большасць даследчыкаў адносіць сучасную карэйскую мову да ізаляваных моў, аднак некаторыя лічаць яе часткай гіпатэтычнай алтайскай моўнай сям'і.

Застаецца спрэчным пытанне пра суадносіны сучаснай карэйскай мовы і моў Трох карэйскіх царстваў - пэкчэ, сіла і кагуроскай, хоць усе тры мовы выяўляюць падабенства ў лексіцы і (наколькі дазваляе судзіць іерагліфічны запіс) граматычным ладзе. На думку некаторых лінгвістаў, з названых моў найменшае падабенства выяўляе кагуроская, якую шэраг лінгвістаў лічыць продкам або бліжэйшым сваяком японскай мовы. Мова сіла, наадварот, часцей за ўсё разглядаецца як продак карэйскай мовы.

Адным з першых на магчымае сваяцтва карэйскай і японскай моў звярнуў увагу Агура Сімпэй. У сучаснай заходняй лінгвістыцы карэйская, японская і старажытныя мовы Карэйскага паўвострава нярэдка аб'ядноўваюць у групу моў пуё па назве царства Пуё.

Саманазва мовы
--------------

Да 1945 года выкарыстоўвалася назва «часонмаль» (кар. 조선말?, 朝鮮 말?) ці «часано» (кар. 조선어?, 朝鮮語?); гэтую ж назву ўжываюць цяпер у Паўночнай Карэі. У Паўднёвай Карэі зараз прынятыя назвы «хангуго» (кар. 한국어?, 韓國 語?) ці «хангунмаль» (кар. 한국말?, 韓國 말?); часта проста «куго» (кар. 국어?, 國語?, «дзяржаўная мова»). У абедзвюх частках Карэі ўжываецца таксама гутарковая назва «урымаль» (우리말, «наша мова»).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карэйская мова

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***карэйскай*** 


| ⛭Моўныя сем'і Еўразіі |
| --- |
| Моўныя сем'і | абхаза-адыгская • аўстраазіяцкая • аўстранезійская • андаманская • паўночнакаўказская • енісейская • індаеўрапейская • картвельская • мангольская • мяа-яа • нахска-дагестанская • семіцкая • сіна-тыбецкая • тай-кадайская • тунгуса-маньчжурская • цюркская • уральская • чукоцкая-камчацкая • шампенская • эскімоска-алеўцкая • юкагірская • япона-рукюская |  |
| Ізаляваныя мовы | айнская • баскская • бурушаскі • карэйская • кусунда • нахалі • ніўхская |
| Зніклыя | міжземнаморскія мовы (палеаіспанскія мовы • тырэнская сям'я) • хацкая • хурыта-ўрарцкая сям'я • эламская • шумерская |
| Геаграфічныя аб'яднанні | каўказскія мовы • палеаеўрапейскія мовы • палеаазіяцкія мовы |
| Гіпотэзы | алтайская • аўстрычная • інда-ўральская • настратычная • сіна-каўказская • паўночнакаўказскія • уральска-юкагірская • урала-алтайская |
**Апшэронскі нацыянальны парк** (азерб.: Abşeron Milli Parkı) — створаны ў 2005 на базе Апшэронскага дзяржаўнага заказніка, на тэрыторый Азізбекскага раёна горада Баку. Агульная плошча парку складае 783 гектара (7.83 км²).

Мэта стварэння
--------------

Створаны для захавання *Gazella subgutturosa*, *Phoca caspica* і вадаплаўных птушак, якія жывуць на гэтай тэрыторыі.

Флора і Фауна
-------------

На тэрыторыі парка жывуць *Gazella subgutturosa*, шакалы (*Canis aureus*), лісіцы (*Vulpes*), барсук (*Meles meles*), зайцы (*Lepus*), у водах Каспійскага мора цюлені (*Phoca caspica*) і рыбы, з птушак *Larus argentatus*, лебедзь-шыпун (*Cygnus olor*), лысуха (*Fulica atra*), шылахвостка (*Anas acuta*), крыжанка (*Anas platyrhynchos*), чапля вялікая белая (*Ardea alba*), лунь балотны (*Circus aeruginosus*) і іншыя пералётныя птушкі. Жывёлы і птушкі, занесеныя ў Чырвоную кнігу Азербайджана і якія насяляюць тэрыторыю Шырванскага нацыянальнага парку, сустракаюцца і ў Апшэронскім нацыянальным парку.

Гл. таксама
-----------

* Спіс нацыянальных паркаў Азербайджана

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Апшэронскі нацыянальны парк — Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана Архівавана 26 ліпеня 2011.  (англ.)
* Апшэронскі нацыянальны парк — Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана  (англ.)
* Нацыянальныя паркі Азербайджана Архівавана 5 сакавіка 2016.  (руск.)

| Нацыянальныя паркі Азербайджана |
| --- |
|  | 
Аг-Гёльскі · 
Алтыагаджскі · 
Апшэронскі · 
Гёйгёль · 
Гірканскі · 
Самур-Яламанскі · 
Зангезурскі  · 
Шахдагскі · 
Шырванскі
 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
**Сазаўскі кляштар** (чэшск.: Sázavský klášter) — адзін з першых кляштараў у Чэхіі, знаходзіцца ў горадзе Сазава акруга Бенешаў Сярэднечэшскага края. Кляштар адносіўся да ордэна бенедыкцінцаў. У 1962 годзе абвешчаны нацыянальным помнікам культуры Чэхіі.

Гісторыя кляштара
-----------------

Від з вышыні птушынага палёту
Самае ранняе згадванне пра кляштар адносіцца да 1032 года. Заснавальнікамі Сазаўскага кляштара лічацца князь Чэхіі Ольдржых і Св. Пракоп Сазаўскі, які прапаведаваў з 1009 года. Па легендзе, князь заснаваў кляштар пасля таго як вада, прапанаваная яму Святым Пракопам, ператварылася ў віно. Ольдржых дараваў кляштару пашы і лясы ўздоўж ракі Сазавы.

Сазаўскі кляштар стаў цэнтрам славянскай асветы: Пракоп Сазаўскі імкнуўся развіваць і падтрымліваць традыцыі Кірыла і Мяфодзія, былі наладжаны адносіны з Кіеўскай Руссю. Літургія ў кляштары вялася на стараславянскай мове аж да 1096 года, калі сазаўскія манахі былі выгнаны, а кляштар быў перададзены ордэну бенедыкцінцаў.

З 1097 года манастырская літургія вялася на латыні, гэтак жа як і літаратурныя помнікі, якія ствараліся ў кляштары (Летапіс Манаха Сазаўскага і інш.).

Каля 1315 года пры абаце Мацеі пачалася перабудова кляштара ў гатычным стылі. Гусіцкія войны перапынілі рэканструкцыю і паступальнае развіццё кляштара. Была скончана рэканструкцыя толькі паўднёвай сцяны з аркадамі і трохпавярховая паўднёвая вежа, хор з бакавымі капэламі і падмуркі прытвора. З таго часу захаваўся недабудаваны гатычны Касцёл Святога Пракопа.
У 1421 годзе кляштар быў захоплены гусітамі, якія выгналі з яго ўсіх манахаў. Праз 6 гадоў тэрыторыя кляштара і ўсіх яго памесцяў апынулася ва ўласнасці Валадароў з Кунштата і Падэбрадаў, якія валодалі ёю да пачатку XVI стагоддзя. Да сярэдзіны XVI стагоддзя ў кляштары заставалася ўсяго некалькі манахаў.

У 1785 годзе ў выніку рэформаў імператара Іосіфа II, распачатых у 1781 годзе, кляштар быў секулярызаваны і перабудаваны ў замак. У 1809 годзе Сазаўскі замак і маёнтак былі прададзены Вільгельму Тыгелю з Ліндэнкрона. Апошнім уладальнікам Сазаўскага маёнтка быў Фрыдрых Шварц, сям'і якога замак належаў да 1951 года. У наш час Сазаўскі кляштар-замак з'яўляецца нацыянальным помнікам культуры Чэшскай рэспублікі, у ім размяшчаецца экспазіцыя «Сярэднявечная Сазава» і выстаўка сазаўскага шкла.

Спасылкі
--------

* Жыццяпісы першых чэшскіх князёў у старажытнарускім пісьме і культуры
* Замак Сазава(недаступная спасылка)
* Апісанне Сазаўскага кляштара
* Сайт кляштара
* Сазаўскі кляштар — Цэнтр славянскага пісьма і культуры ў Чэхіі Архівавана 4 сакавіка 2016.
**Федэральнае міністэрства фінансаў Германіі** адказвае за кіраванне федэральным бюджэтам. Міністр фінансаў з'яўляецца адзіным міністрам, які можа накласці вета на рашэнні ўрада, калі гэта прыводзіць да дадатковых выдаткаў.

Гісторыя
--------

Пасля аб'яднання Германіі, падаткова-бюджэтная палітыка была пераважна вобласцю розных федэрацый Германіі. Федэрацыі нясуць адказнасць за прамыя падаткі, а таксама ўскосныя ўнёскі федэрацый, якія атрымліваюцца федэральным урадам. Пытанні бюджэтна-падатковай палітыкі на федэральным узроўні з'яўляюцца абавязкам канцлера-кіраўніка. Тым не менш, у 1879 годзе было заснавана **Імператарскае казначэйства**. Першапачаткова яно было на чале з намеснікам дзяржаўнага сакратара, і ў канчатковым выніку дзяржсакратара. Яно стала федэральным міністэрствам на чале з федэральным міністрам у 1919 годзе, і было пераназвана ў Федэральнае міністэрства фінансаў у 1949 годзе.

З 1999 года будынак міністэрства авіяцыі ў Берліне з'яўляецца штаб-кватэрай міністэрства.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 20 студзеня 2008.  (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | GND: 3009228-0 · ISNI: 0000 0001 1090 7659 · LCCN: nr92013445 · Microsoft: 1305577998 · VIAF: 126823663, 143771961 |
**Асвейская сядзіба** — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры 2-ой паловы XVIII ст. знаходзіцца ў гарадскім пасёлку Асвея Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці Беларусі каля паўднёвага берага возера Асвейскае.

Асвейская сядзіба на малюнку Напалеона Орды
Пабудавана ў 1782 г. ў стылі класіцызму ў маёнтку мінскага ваяводы Яна Аўгуста Гільзена, аўтара «Кронікі інфлянцкай», вядомага дабрачынца ў галіне каталіцкага будаўніцтва. З 1786 г. належала графу Шадурскаму.

Архітэктура
-----------

Двухпавярховы палац з 5 корпусаў і з 4 шырокімі галерэямі меў арыгінальную планіроўку:

* галоўных увахода было 4, адпаведна порам года;
* унутраных — 12, па ліку месяцаў;
* пакояў і залаў — па ліку тыдняў у годзе;
* вокнаў — па ліку дзён у годзе.

Палац акружаў паркавы масіў, які займаў 40 гектараў (у наш час — 15 га). Парк належыць да пейзажнага тыпу перыяда рамантызму. У парку растуць мясцовыя пароды дрэў: ясень, ліпа, дуб, клён, бяроза. Сярод экзотаў: таполя даўгалістая, таполя белая, таполя валасістаплодная, таполя канадская, лістоўніца сібірская, лістоўніца еўрапейская, спірэі, рабіннік рабіналісты, ружа маршчыністая і іншыя.

Сучасны стан
------------

Сядзіба была разбурана ў 1914 годзе. Засталіся руіны разам з касцёлам і аранжарэяй.

Зноскі
------

1. 1 2  ОСВЕЙСКАЯ УСАДЬБА Архівавана 8 красавіка 2016.  (руск.)
2. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *Федарук А. Т.* Асвейскі парк // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Праект Віцебскай абласной бібліятэкі ПРЫДЗВІНСКІ КРАЙ: ГІСТОРЫЯ І СУЧАСНАСЦЬ(недаступная спасылка)
* Асвейскі парк Архівавана 17 студзеня 2014.
* Асвейская сядзіба на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Канстанцін Астрожскі.
манета «Канстанцін Астрожскі», 20 рублёў, рэверс
манета «Канстанцін Астрожскі», 20 рублёў, аверс
**Памятная манета «Канстанцін Астрожскі»** — беларускія манеты Нацыянальнага банка Беларусі з серыі «Умацаванне і абарона дзяржавы». Уведзеныя ў абарачэнне 24 лістапада 2014 года. Манеты адчаканена на Казахстанскім манетным двары ва Усць-Каменагорску са серабра — наміналам 20 рублёў і медна-нікелевая — 1 рубель.

Апісанне
--------

Манеты маюць форму круга, з пярэдняга і адваротнага бакоў — кант, які выступае па акружнасці. На бакавой паверхні манет надпіс: УМАЦАВАННЕ І АБАРОНА ДЗЯРЖАВЫ.

### Аверс

Уверсе — рэльефная выява герба Беларусі і па крузе надпіс: РЭСПУБЛІКА БЕЛАРУСЬ; у цэнтры — выява пергамента з пячаткай, а таксама булавы як сімвала гетманскай улады, пад ёй — намінал 20 РУБЛЁЎ (на срэбнай) і 1 РУБЕЛЬ (на медна-нікелевай) і год чаканкі; справа на срэбнай манеце — проба сплаву.

### Рэверс

У цэнтры — рэльефная выява Канстанціна Астрожскага, справа — герб роду Астрожскіх; па крузе ў два радкі надпісы: КАНСТАНЦІН АСТРОЖСКІ і 1460—1530 (гады яго жыцця).

Наміналы
--------

### Сярэбраная

* проба серабра: 925
* намінал: 20 рублёў
* вага манеты: 33.62 г
* вага чыстага серабра: 31.1 г
* дыяметр: 38.61 мм
* якасць: «пруф»
* тыраж: 2000 асобнікаў

### Медна-нікелевая

* намінал: 1 рубель
* вага манеты: 15.50 г
* дыяметр: 33 мм
* якасць: «пруф-лайк»
* тыраж: 3000 асобнікаў

Спасылкі
--------

* Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Архівавана 31 сакавіка 2015.
**Васіль Су́ражскі**, **Васіль Малюшыцкі**, **Васіль Андрэевіч Малюшыцкі** (50-я гады XVI стагоддзя — да 4 чэрвеня 1608) — пісьменнік-палеміст, суражскі стараста, публіцыст, выдавец, удзельнік Астрожскага культурна-асветніцкага гуртка.

Паходзіў са шляхецкай сям’і. Дакладнае месца нараджэння невядома: магчыма на Валыні, а магчыма ў Малюшычах на Карэліччыне, адкуль паходзіць род Малюшыцкіх. Таксама магчыма ў Суражы Віцебскай вобласці, ў Суражы Падляскага ваяводства ці ў Суражы Бранскавй вобласці. Усё жыццё пражыў у горадзе Сураж на Валыні.

Пасля смерці Івана Фёдарава да 1598 года кіраваў Астрожскай друкарняй. Напісаў прадмовы да асобных яго выданняў. Быў членам літаратурнага гуртка князя Канстанціна Астрожскага. Напісаў кнігу «Аб адзінай ісціннай праваслаўнайт векры і святой саборнай апостальскай царкве» (Астрог, 1588), скіраванай супраць ідэі царкоўнай уніі Б. Гербеста і П. Скаргі.

Свае думкі Васіль Суражскі выкладаў на царкоўнаславянскай мове і зрэдку ўстаўляў словы з жывой народнай мовы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  БелЭн, 2002
2. 1 2 3 4  *Паліна Скурко* Гісторыя з маргіналіямі // Літаратура і мастацтва
3. 1 2 3 4  Василий Суражский // Православная Энциклопедия (руск.)

Літаратура
----------

* *Коршунаў А. Ф.* Су́ражскі Васіль // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 278. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Мыцко Игорь*. Украинский писатель-полемист Василий Суражский — сподвижник Ивана Фёдорова // Фёдоровские чтения 1979. — Москва, 1982. — С. 18—23. (руск.)

Спасылкі
--------

* Василий Суражский // Православная Энциклопедия (руск.)
* *Паліа Скурко* Гісторыя з маргіналіямі // Літаратура і мастацтва
* Василий Суражский // Культура веры. Путеводитель сомневающихся (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Новы · Праваслаўная |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фельдман.

**Барыс Міронавіч Фельдман** (1890, Пінск, Мінская губерня, Расійская імперыя — 12 чэрвеня 1937, Масква, СССР) — савецкі военачальнік, камкор (1935). Член ВКП (б) з 1919. Праходзіў па «справе Тухачэўскага». Расстраляны 12 чэрвеня 1937. Рэабілітаваны пасмяротна 31 студзеня 1957 г.

Дарэвалюцыйны перыяд
--------------------

Нарадзіўся ў Пінску ў сям'і сталяра. Яўрэй. Спачуваў рэвалюцыйнаму руху. Неаднаразова арыштоўваўся. У 1913 годзе мабілізаваны ў дзеючую армію. Удзельнік Першай сусветнай вайны (1914—1917 гг.).

Грамадзянская вайна
-------------------

У маі 1918 года ўступіў у Чырвоную Армію. У 1918—1922 гг. сакратар штаба Бранскага раёна. У 1919 г. памочнік начальніка аператыўнага аддзела 13-й арміі, начальнік штаба 1-й брыгады 9-й стралковай дывізіі. У 1920 г. памочнік начальніка, а затым начальнік штаба 57-й і 55-й стралковых дывізій. У 1920—1921 гг. начальнік штаба Асобнай брыгады. Пры падаўленні Тамбоўскага сялянскага паўстання ў 1921 годзе камандзір экспедыцыйнага корпуса ў Тамбове.

1937
----

У 1937 годзе Барыс Фельдман пераводзіцца на пасаду намесніка камандуючага войскамі Маскоўскай ВА. У маі 1937 года Фельдман зняты з усіх пастоў, выключаны з ВКП(б) і арыштаваны. Расстраляны 12 чэрвеня 1937 г. разам з М. М. Тухачэўскім, І. Э Якірам і іншымі военачальнікамі ў падвале будынка Ваеннай калегіі Вярхоўнага Суда СССР.

У 1957 цалкам рэабілітаваны і адноўлены ў партыі.

Спасылкі
--------

* Пратакол допыту Б. М. Фельдмана, alexanderyakovlev.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Уладзімір Мітрафанавіч Пурышкевіч** (руск.: Влади́мир Митрофа́нович Пуришке́вич; 12 [24] жніўня 1870, Кішынёў, Расійская імперыя — 11 [24] студзеня 1920, Новарасійск) — рускі палітычны дзеяч правых кансерватыўных поглядаў, манархіст, чарнасотнік. Засядаў у II, III (дэпутат ад Бесарабскай губерні) і IV Дзяржаўнай думе (дэпутат ад Курскай губерні). Член правай фракцыі. Шырокую вядомасць Пурышкевічу прынеслі шматлікія абразлівыя і хуліганскія выхадкі падчас парламенцкіх паседжанняў, за што яго неаднаразова выгнаны з Думы.

Пурышкевіч быў адным з удзельнікаў забойства Рыгора Распуціна.
**Мастацкі стыль** — адзін з асноўных функцыянальных стыляў мовы, што ўтвараецца сістэмай моўных сродкаў мастацкай літаратуры ў яе галоўных родах — эпасе, лірыцы, драме.

Функцыі
-------

Асноўныя функцыі:

* **камунікатыўная**
* уласцівая толькі мастацкаму стылю **эстэтычная**, функцыя эмацыянальна-вобразнага ўздзеяння на чытача.

Апісанне
--------

У мастацім стылі назіраецца глыбокае ўзаемадзеянне ўсіх стылістычных рэсурсаў, дапускаецца ўключэнне элементаў і фрагментаў іншых функцыянальных стыляў.

Для мастацкага стылю характэрна метафарычнасць, вобразнасць адзінак розных моўных узроўняў, экспрэсіўнасць, узнёсласць. У ім часта ўжываюцца розныя вобразна-выяўленчыя сродкі (эпітэты, параўнанні, увасабленні, гіпербалы, літоты, перыфразы) і стылістычныя фігуры (анафара, эпіфара, антытэза, інверсія і інш.), якія дапамагаюць стварыць яркія мастацкія вобразы, даваць больш дэталёвае апісанне з’яў і фактаў рэчаіснасці, моўную характарыстыку персанажаў.

У мастацкім стылі выкарыстоўваюцца не толькі літаратурныя, а і пазалітаратурныя моўныя сродкі (прастамоўная лексіка, жаргон, дыялектызмы і інш.), якія ўжываюцца не ў іх першаснай функцыі, а ў эстэтычнай.

Кожны моўны сродак у мастацкім творы матываваны змястоўна і стылістычна.

Разнавіднасці
-------------

Разнавіднасці мастацкага стылю:

* паэтычная мова
* мова мастацкай прозы і драматургіі.

Вылучаюць індывідуальныя стылі асобных пісьменнікаў, мова якіх характарызуецца асаблівасцямі экспрэсіўнага адбору слоў, фразеалогіі, сінтаксічных канструкцый і марфалагічных рысаў і з’яўляецца прыватным праяўленнем агульных заканамернасцей.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

| ⛭Функцыянальныя стылі маўлення |
| --- |
| 
* Навуковы
* Афіцыйна-дзелавы
* Публіцыстычны
* Гутарковы
* Мастацкі

 |