recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Класічныя бочкі з дрэва
**Бочка** — ёмістасць, посуд адносна вялікага аб'ём для пастаяннага або часовага захоўвання розных вадкіх і сыпкіх рэчываў, а таксама для ўпакоўкі розных тавараў.

Бочкі бываюць рознай формы, але звычайна дно, верх і разрэз цэнтральнай часткі бочкі маюць форму акружнасці, пры гэтым дыяметр цэнтральнай часткі большы дыяметраў асновы і верха.

Раней бочкі рабілі з клёпкі (драўляных дошак, прыгатаваных адмысловым чынам), дно і вечка ўстаўляліся ў пазы, сцягнутыя драўляным або металічным абручом.

Зараз бочкі робяць з розных матэрыялаў: пластмасы, металу і інш. Зрэшты, бачарнае рамяство не забытае і дагэтуль: у драўляных бочках вытрымліваюць якаснае віно і самагонку (каньяк, віскі і г. д.)

Гл. таксама
-----------

* Бондарства
* Вінная бочка
* Квасная бочка
* «Гайдэльбергская бочка»
* Бочка віленская

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 122166394 · GND: 4217828-9 · LCCN: sh85011939 · Microsoft: 57343191 · NDL: 00576572 · NKC: ph201854 |

 |
Артыкул пра амерыканскі тэлесерыял. Пра брытанскую версію гл. Pawn Stars UK; пра аўстралійскую версію гл. Pawn Stars Australia.

**«Pawn Stars»** (бел.: Закладныя зоркі) — амерыканскі рэаліці-серыял, які дэманструецца на канале «History[en]» і вырабляецца «Leftfield Pictures». Здымкі серыяла праходзяць у Лас-Вегасе, штат Невада, дзе распавядаецца пра штодзённую дзейнасць сусветна вядомага ламбарда золата і срэбра, кругласутачнага сямейнага прадпрыемства[en], адкрытага ў 1989 годзе і першапачаткова кіраванага патрыярхам Рычардам Харысанам[en], яго сынам Рыкам Харысанам[en], сынам Рыка Коры Харысанам[en] і сябрам дзяцінства Коры, Осцінам Расэлам[en]. Серыял, які стаў самым рэйтынгавым шоу ў сетцы і рэаліці-шоу № 2 пасля «Джэрсі Шор[en]», дэбютаваў 26 ліпеня 2009 года.

Зноскі
------

1. ↑  fernsehserien.de Праверана 13 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54871129'></a>

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Pawn Stars на Вікісховішчы |

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Pawn Stars

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · Metacritic |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: no2010010251 · VIAF: 180529480 |
**Мерыдава возера** (старажытнаегіпецкае *Мі-ур*, або *Мер-ур*, араб. Карун‎‎) — салёнае возера ў Егіпце, на тэрыторыі Фаюмскага аазіса. Плошча складае каля 233 км². Знаходзіцца на ўзроўні 43 м ніжэй узроўню мора. Сучаснае возера Карун з'яўляецца рэшткай буйнога возера, якое размяшчалася на гэтым жа месцы і мела плошчу ад 1270 да 1700 км². Першапачаткова гэта была вялізарная водная прастора, якая паступова высыхала па дагэтуль невядомых прычынах (магчымы геалагічны абвал, інфільтрацыя, моцнае выпарэнне з-за пацяплення клімату і г.д.).

Гісторыя аазіса Эль-Фаюм (копц. Fa-Youm — возера, мора) непарыўна звязана з гэтым возерам, бо на яго берагах у вялікай колькасці вадзіліся кракадзілы, а жыхары абагаўлялі іх, таму грэкі назвалі горад, які знаходзіўся тут, Кракадзілопалем (сучасны Медынет-Эль-Фаюм). Ужо ў перыяд Старога царства Мерыдава возера, быўшы прэснаводным, выкарыстоўвалася ў мэтах ірыгацыі, але ўжо ў тыя часы ўзровень вады панізіўся настолькі, што Аменемхет I (XII дынастыя) правёў ірыгацыйна-дрэнажныя працы, у выніку якіх вада паднялася да цяперашняга ўзроўню. Пры фараоне Аменемхеце III частку возера асушылі, і яно было пераўтворана ў штучны вадаём, злучаны з Нілам каналам Іосіфа (сярэдзіна XIX стагоддзя да н.э.).

У 50-х гг. XX ст. была прадпрынята спроба аднаўлення возера, аднак у пустыні не ўдалося адваяваць калісьці ўрадлівыя землі. Колькасць солі, якая моцна вагаецца ў розных месцах, робіць ваду непрыдатнай для паліву. Па меры набліжэння да возера пышная расліннасць саступае месца пустэчы, а паўночны бераг уяўляе сабой пустыню. На берагах шмат птушак, непадалёк размешчана стаянка бедуінаў.

Літаратура
----------

* БСЭ, 2-е издание, том 27, стр 170.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мерыдава возера

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4227639-1 · LCCN: sh87002909 · SUDOC: 028691776 · VIAF: 242172252 |
**Казімір Фалькевіч** (1865, в. Шастакі, Тургельская гміна, Віленскі павет — верасень 1922) — беларускі нацыянальны дзеяч, селянін.

Уваходзіў у склад Беларускай рады ў Вільні ў 1918 годзе. Уваходзіў у склад Тарыбы і ўдзельнічаў у стварэнні Міністэрства беларускіх спраў Літвы.

У кастрычніку 1920 — сакавіку 1921 года працаваў агентам па закупках у Дэпартаменце аправізацыі Сярэдняй Літвы.

Паведамленне пра смерць селяніна Казіміра Фалькевіча 28 верасня 1922 года надрукавала газета «Беларускі Звон». Яго прозвішча можна сустрэць у працы Антона Луцкевіча «*Польская акупацыя ў Беларусі*» (1920). Памяці К. Фалькевіча прысвечаны некралог «*Дзядзька Фалькевіч*», напісаны Антонам Луцкевічам пад псеўданімам «Яго таварыш». Пазней у заходнебеларускім друку з'явяцца матэрыялы, падпісаныя псеўданімам К. Фалькевіч, крыптанімамі К. Ф. К. Ф-віч. Гэта Луцкевіч вырашыў унесьмяроціць імя свайго таварыша.

Зноскі
------

1. 1 2  Правобраз Акту 25 Сакавіка Архівавана 6 лютага 2012. Анатоль Сідарэвіч? ARCHE 2-2003
2. ↑  Беларускі Звон. 1922. 7 кастрычніка.

Літаратура
----------

* *Кузьма Цярэшчанка* Мой удзел у беларускім руху // *ARCHE*. — № 11-2011. — С. 67. — ISSN 1392-9682.
**Люсеберт** (нідэрл.: Lucebert, сапраўднае імя **Люберцюс Якабюс Свансвейк**, нідэрл.: Lubertus Jacobus Swaanswijk; 15 верасня 1924 — 10 мая 1994) — нідэрландскі паэт і мастак.

Біяграфія
---------

Люберцюс Якабюс Свансвейк нарадзіўся ў Амстэрдаме ў 1924 годзе. Пасля заканчэння сярэдняй школы ён пачаў працаваць у малярным прадпрыемстве свайго бацькі, дзе ўпершыню выявіўся яго мастацкі талент. Журналіст, які ўбачыў зробленыя ім эскізы афармлення рэстарана, дапамог маладому Люберцюсу атрымаць стыпендыю і паступіць у Інстытут мастацкай адукацыі ў 1938 годзе. Але ўжо на наступны год ён кінуў вучобу і стаў валацугам.

У 1947 годзе ён прыняў прапанову маці-настаяцелькі францысканскага манастыра ў Хемскерку распісаць манастырскія сцены ў абмен на ежу і прытулак. Аднак, мастацкія вартасці фрэскі Люберцюса не былі ацэнены кіраўніцтвам манастыра і пасля змены абацісы сцяна была пабелена паверх выявы ў 1951 годзе. (Фрэска была часткова адноўлена ў 1989 годзе).

Паэтычны дэбют Люберцюса, пад псеўданімам Люсеберт, адбыўся ў 1949 годзе, калі ў часопісе «Рэфлекс» быў апублікаваны яго верш «Любоўны ліст нашай закатаванай нявесце Інданезіі» (нідэрл.: «Minnebrief aan onze gemartelde bruid Indonesia»).

Псеўданім складзены з лац.: Luce («святло») і германскага *Bert* («светлы, ясны, празрысты»).

У пачатку 1950-х гадоў яго вершы рэгулярна з’яўляюцца ў часопісе «Шлюб». Ужо трэці нумар часопіса выйшаў з Люсебертам у ліку рэдактараў. Хутка паэт становіцца адным з актыўных удзельнікаў і ідэолагаў літаратурнага руху пяцідзясятнікаў. Часта яго называюць «імператарам пяцідзесятнікаў» (нідэрл.: Keizer der Vijftigers).

Люсеберт імкнуўся да абнаўлення нідэрландскай паэзіі. Тэмамі многіх з яго вершаў з’яўляецца сама паэзія, асоба паэта і канфлікт паміж пакаленнямі літаратараў.

Зноскі
------

1. 1 2  Lucebert<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Lubertus Jacobus Swaanswijk — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
3. 1 2  online image library Nederlands Fotomuseum Праверана 20 лютага 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q78518158'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
5. ↑  RKDartists Праверана 18 лістапада 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
6. ↑  Hell, Johan van|Stam, Mart // online image library Nederlands Fotomuseum Праверана 20 лютага 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q78518158'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10271598 · BIBSYS: 90521021 · BNE: XX1316952 · BNF: 12172941m · BPN: 56628959 · GND: 118574728 · GTAA: 125680 · ISNI: 0000 0001 2032 8511 · LCCN: n80008225 · NLA: 35126450 · NTA: 119659050 · NUKAT: n2003066774 · SUDOC: 030279453 · VIAF: 111637181 · ULAN: 500027027 |

 |
**Pax Sinica** (лац.: «кітайскі мір») — неалагізм, які пазначае перыяд росту кітайскага палітычнага і эканамічнага ўплыву пачынаючы з канца XX стагоддзя (дзейнасць Дэн Сяапіна, дактрына мірнага ўздыму Кітая).

Рост значэння Кітая ў міжнародных адносінах («мяккая сіла») характарызуецца абвяшчэннем курсу на пераход ад долара да іншых рэзервовых валют (у прыватнасці, да юаня), пачаткам фармавання шматпалярнага свету, паўсюдным ростам цікавасці да кітайскай мовы, традыцый і да т.п. Выказваюцца здагадкі, што Pax Sinica у наш час прыходзіць на змену Pax Americana.

У гістарычным кантэксце па аналогіі з Pax Romana і Pax Mongolica тэрмін ужываецца да тых перыядаў развіцця кітайскай цывілізацыі (як, напрыклад, пры дынастыях Хань і Тан), калі кітайскі ўрад распаўсюджваў свой палітычны ўплыў на ўвесь кітайскі свет, падтрымліваючы яго ў стане адноснай стабільнасці і міру.

Гл. таксама
-----------

* Кітаецэнтрызм

| ⛭Гегемонія |
| --- |
| Сучасныя | Pax Americana ·  Pax Europaea ·  Pax Praetoriana ·  Pax Sinica |
| Гістарычныя | Pax Sumerica ·  Pax Minoica ·  Pax Assyriaca ·  Pax Romana ·  Pax Islamica ·  Pax Khazarica ·  Pax Dei ·  Pax Mongolica ·  Pax Hispanica ·  Pax Germanica ·  Pax Ottomana ·  Pax Sinica ·  Pax Britannica ·  Pax Syriana ·  Pax Sovietica |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Багдановіч.
**Анатоль Васілевіч Багдановіч** (28 жніўня 1888, в. Мікольскае Дрысенскага павета Віцебскай губерні, цяпер в. Луначарскае Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці — 2 жніўня 1969, Херсон, Украіна) — беларускі і рускі мовазнавец, педагог.

Біяграфія
---------

Брат Генадзя Багдановіча. Скончыў гісторыка-філалагічны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта (1913). Настаўнічаў у Беларусі. З 1925 года пачаў друкавацца па пытаннях бел. мовазнаўства. З лютага 1926 г. дацэнт кафедры беларускай мовы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, адначасова ў Інбелкульце сакратар Арфаграфічнай камісіі, потым Камісіі беларускай літаратурнай мовы. Як лінгвіст высокай кваліфікацыі браў дзейсны ўдзел у стварэнні праектаў правапісу 1930 і 1933 гг. Не страціў навукова-пазнавальнага значэння і практычнай актуальнасці яго падручнік для тэхнікумаў і самаадукацыі «Беларуская мова». «Самавучыцель беларускай мовы» застаўся ў рукапісе. Пасля хвалі рэпрэсій супраць беларускай мастацкай і навуковай інтэлігенцыі, арышту брата Г. Багдановіча ў 1930 годзе пазбаўлены права выкладання ва ўніверсітэце. Пад пагрозай арышту ў 1934 годзе пакідае Беларусь. Працаваў у Астраханскім, Магнітагорскім, Краснадарскім педінстытутах, дзе выкладаў рускую мову. Падчас працы ў Краснадары ў суаўтарстве з іншымі педагогамі выдаў падручнік рускай мовы для адыгейскіх школ. Апошнія гады жыцця працаваў у Херсонскім педінстытуце на кафедры рускай мовы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 204. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.

Спасылкі
--------

* Багдановіч Анатоль Васілевіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
**Parmotrema perlatum** — від лішайнікаў сямейства *Parmeliaceae*.

Распаўсюджанне
--------------

Від распаўсюджаны на ўсіх мацерыках акрамя Антарктыды.

Апісанне
--------

Слаявіна буйналіставатая, звычайна нявызначанай формы, 5-10 см у шырыню, параўнальна слаба прымацаваная да субстрату, глыбока падзеленая на лопасці. Лопасці шырокія, 10-15 мм, звычайна загорнутыя і налягаюць адна на адну, з няроўнымі, хвалістымі і прыпаднятымі бакамі, засаджаныя рэдкімі чорнымі вейчыкамі, 1-2 мм даўжынёй. Верхняя паверхня слаявіны шэрая, шаравата-зеленаватая, радзей бялёса шэрая, слаба-бліскучая або матавая, гладкая або злёгку маршчыністая. Ніжняя паверхня цёмна-карычневая, чорная, злёгку бліскучая. Асяродак белы. Сараль галоўкавая або паўгалоўкавая, часам зліваецца разам, развіваецца на канцах лопасцяў. Апатэцый развіваецца рэдка.

Экалогія
--------

Расце на кары лазы прырэчнай (*Salix viminalis*) у шматгадовых лясах.

Ахова
-----

Від занесены ў Чырвоную кнігу Украіны са статусам «рэдкі». Ахоўваецца на тэрыторыі Карпацкага біясфернага запаведніка і Карпацкага нацыянальнага прыроднага парку.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Червона книга України 2009 (ІІІ вид.), HTML Архівавана 13 березня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777316413 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лакціёнаў.

**Анатоль Васільевіч Лакціёнаў** (нар. 12 мая 1937, Тайга, Кемераўская вобласць, Расія) — спецыяліст у галіне горнага машынабудавання. Доктар тэхнічных навук (1988), прафесар (1990). Акадэмік Беларускай інжынернай тэхналагічнай акадэміі (1993), Беларускай горнай акадэміі (2003), Міжнароднай акадэміі экалогіі (1998).

Біяграфія
---------

Скончыў Томскі політэхнічны інстытут імя С. М. Кірава (спецыяльнасць «Горная электрамеханіка», кваліфікацыя «Горны інжынер-электрамеханік», 1959), Інстытут горнай справы імя А. А. Скачынскага (г. Люберцы, Маскоўская вобласць; аспірантура, спецыяльнасць «Горныя машыны», 1969).

Працаваў у Сібірскім дзяржаўным праектна-канструктарскім і эксперыментальным інстытуце горнага машынабудавання (1959—1966, інжынер-канструктар, кіраўнік групы), Падмаскоўным навукова-даследчым і праектна-канструктарскім вугальным інстытуце (1969—1973, горны аддзел, старшы навуковы супрацоўнік), Новамаскоўскім філіяле Маскоўскага хіміка-тэхналагічнага інстытута імя Д. І. Мендзялеева (1973—1979, кафедра «Тэхнічная механіка», дацэнт), Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (з 1979, механіка-тэхналагічны факультэт, кафедра фізікі і тэхнічнай механікі, прафесар, у 1995—2009 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: кінематыка і дынаміка выканаўчых механізмаў і машын.

Узнагароды
----------

Званне «Ударнік камуністычнай працы» (1973); ганаровая грамата Новамаскоўскага філіяла Маскоўскага хіміка-тэхналагічнага інстытута імя Д. І. Мендзялеева (1979); нагрудныя знакі «Победитель социалистического соревнования 1978 г.» (1979), «Вынаходнік СССР» (1985); Грамата Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь (1995); званне "Ветеран труда УО «ВГТУ» (2009).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 9. — С. 110.
* Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 541—542.

Спасылкі
--------

* ЛОКТИОНОВ АНАТОЛИЙ ВАСИЛЬЕВИЧ
* База патентов Беларуси — Локтионов Анатолий Васильевич
**Анатоль Васільевіч Насеня** (нар. 28 сакавіка 1979, Любань Лунінецкага раёна Брэсцкай вобласці) — беларускі эканаміст, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію (Фінансы і крэдыт у АПК), Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве прамысловасці). Атрымаў дыплом бізнес-адукацыі ў рамках сумеснага праекта Controller Akademie AG (Германія) і Бізнес-школы ІПМ «Акадэмія кантролінгу» (Беларусь).

Працаваў бухгалтарам, эканамістам па аналізе гаспадарчай дзейнасці, галоўным эканамістам ААТ «Спецжалезабетон».

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны граматай Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Насеня Анатолій Васільевіч
**«Хроніка прынцаў»**, больш вядомая пад валійскай назвай **Brut y Tywysogion** — адна з найважнейшых крыніц па гісторыі Уэльса. Гэта хроніка ў форме аналаў, складзеная як працяг «Гісторыі каралёў Брытаніі» Гальфрыда Монмуцкага. «Хроніка прынцаў» захавалася ў выглядзе некалькіх валійскіх перакладаў лацінскага арыгінала, які не дайшоў да нашых дзён. Самыя важныя рэдакцыі захаваліся ў рукапісы Peniarth 20 і ў Чырвонай Кнізе з Хергеста (трохі меншы за поўны варыянт). Версія, вядомая як Brenhinedd y Saeson («Каралі англічан»), спалучае матэрыял валійскіх аналаў і англійскіх крыніц.

Версія Peniarth MS пачынаецца на 681 годзе з запісу пра смерць Кадваладра ап Кадвалана і заканчваецца 1332 годам. Запісы пад кожным годам звычайна кароткія і згадваюць толькі самыя важныя падзеі, такія як нечыя смерці і стыхійныя бедствы, але ў пазнейшы час становяцца больш падрабязнымі. Асаблівая ўвага надаецца каралеўствам Гвінед, Дэхейбарт і Повіс, але згадваюцца таксама царкоўныя падзеі, такія як пераход пры разліку даты Вялікдня з кельцкага календара на рымскі, здзейснены ў 768 годзе Эльбодыем (Элвадам), епіскапам Бангарскім. Часам сустракаюцца кароткія запісы пра падзеі ў Англіі, Шатландыі, Ірландыі і Францыі.

Мяркуецца, што першапачатковая версія «Хронікі прынцаў» была складзена ў абацтве Страта Фларыда, але магла ў XI стагоддзі захоўвацца ў манастыры Ланбадарна. Пры складанні «Хронікі» выкарыстоўваліся і аналы іншых манастыроў. Прынамсі адна валійская версія таксама, верагодна, была складзена ў Страта Фларыда.

Выданні хронікі
---------------

* Brut y tywysogion: or, The chronicle of the princes / Williams, John. — London: Longman, Green, Longman and Roberts, 1860. — 578 p.
* Хроніка прынцаў

Літаратура
----------

* John Edward Lloyd, *The Welsh Chronicles* (London: H. Milford, 1929)
* Ian R. Jack, *Medieval Wales* (Ithaca: Cornell University Press, 1972)
* Thomas Jones, ed. *Brut y Tywysogion: Red Book of Hergest Version* (Cardiff: University of Wales Press, 1973)
* Thomas Jones, ed. *Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20 version* (Cardiff: University of Wales Press, 1952)

Спасылкі
--------

* Пераклад часткі «Хронікі» з рукапісу Peniarth 20 Архівавана 5 сакавіка 2006.  (англ.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Макензі (значэнні).

**Маке́нзі** (*Mackenzie*, інд. *Deh Cho*) — рака ў Канадзе.

Даўжыня 4250 км. Плошча вадазбору 1804 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 11 тыс. м³.

Плошча басейна (уключае сістэму рэк Нявольніцкая, Піс і Атабаска, якія належаць басейну Вялікага Нявольніцкага возера) 1804 тыс. км². Пачынаецца з Вялікага Нявольніцкага возера, цячэ па нізіне Макензі, упадае ў мора Бафорта (Заліў Макензі) Паўночнага Ледавітага акіяна, утварае дэльту (плошча каля 12 тыс. км²).

Даліна Макензі складзена з тоўшчаў алювіяльных і водна-ледавіковых адкладаў, моцна забалочаная, укрытая яловымі лясамі.

Галоўныя прытокі: Ліярд, Арктык-Рэд-Рывер, Піл (злева), Вялікая Мядзведжая (справа).

Жыўленне снегава-дажджавое. Вясенне-летняя паводка. Ледастаў з кастрычніка да мая.

Даўжыня суднаходных шляхоў усёй сістэмы 2200 км (ад Уотэруэйса на рацэ Атабаска да порта Тактаяктук на ўзбярэжжы Паўночнага Ледавітага акіяна).

Найбольш населенныя пункты: Аклавік, Інувік, Норман-Уэлс, Форт-Норман, Форт-Провідэнс.

Рака Макензі была адкрыта і ўпершыню пройдзена ад вытокаў да вусця А. Макензі ў 1789 годзе, названа ў яго гонар.

Зноскі
------

1. ↑  Atlas of Canada
2. ↑  З Піс-рывер

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4036840-3 · LCCN: sh85079411 · NKC: ge1147780 · VIAF: 234579038 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вечны мір.
Рэч Паспалітая пасля падпісання «Вечнага міру»
**Ве́чны мі́р**, у польскай гістарыяграфіі вядомы як **Мі́р Гжымулто́ўскага** (польск.: pokój Grzymułtowskiego) — дагавор пра раздзел Гетманшчыны, заключаны Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай у Маскве 6 мая 1686 года. Тэкст дагавора складаўся з прэамбулы і 33 артыкулаў.

Перамір’е скончыла вайну Расіі з Рэччу Паспалітай, што цягнулася з 1654 года на абшарах сучасных Беларусі і Украіны і часткова была выклікана ў тым ліку падзеямі ва Украіне.

Дамова пацвярджала пастановы Андрусаўскага перамір’я 1667 года, акрамя таго, што Кіеў ужо назаўжды прызнаваўся належным Маскоўскай дзяржаве (у адрозненне ад часовага характару папярэдняга дагавора) з выплатай 146 тысяч рублёў кампенсацый Рэчы Паспалітай, якая таксама адмаўлялася ад сумеснага пратэктарату над Запарожскай Сеччу.

З боку Рэчы Паспалітай дамова падпісана ваяводам пазнаньскім, дыпламатам Кшыштафам Гжымултоўскім, з маскоўскага — канцлерам і кіраўніком Пасольскага прыказу князем Васілём Галіцыным.

Умовы
-----

* Рэч Паспалітая прызнавала за Маскоўскай дзяржавай Левабярэжную Украіну, Кіеў, Запарожжа, Смаленск і Чарнігава-Северскую зямлю з Чарнігавам і Старадубам.
* Маскоўская дзяржава далучалася да краін, якія вядуць вайну супраць Турцыі.
* Рэч Паспалітая атрымлівала 146 тысяч рублёў кампенсацыі за адмову ад Кіева.
* Паўночная Кіеўшчына, Валынь і Галічына заставаліся ў складзе Рэчы Паспалітай.
* Паўднёвая Кіеўшчына і Брацлаўшчына ад мястэчка Стаёк да ракі Цясьмін з гарадамі Іржышчаў, Трахцяміраў, Канеў, Чаркасы, Чыгірын і іншыя, то-бок землі, моцна спустошаныя за гады вайны, павінна была стаць нейтральнай тэрыторыяй паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай.
* Рэч Паспалітая абавязалася надаць праваслаўным волю веравызнання, а маскоўскі ўрад абяцаў іх абараняць.

Маскоўская дзяржава анулявала папярэднія дагаворы з Асманскай імперыяй (якая развязала вайну з Рэччу Паспалітай у 1672 годзе) і Крымскім ханствам і ўступіла ў антытурэцкую Свяшчэнную лігу, а таксама абавязвалася арганізаваць ваенны паход супраць Крымскага ханства (крымскія паходы ў 1687 і 1689 гадах).

Хоць умовы Вечнага міру мелі моц адразу па падпісанні дагавора, сойм Рэчы Паспалітай ратыфікаваў яго толькі ў 1764 годзе. Нягледзячы на перадачу ўсходніх зямель ВКЛ, у дзяржаве фармальна працягвалі існаваць органы мясцовай улады перададзеных зямель (напрыклад, павятовыя соймікі).

Вынікі
------

Дамова замацавала за Маскоўскай дзяржавай Смаленшчыну, Левабярэжную Украіну з Кіевам, Запарожжа і Северскую зямлю з Чарнігавам і Старадубам. Падпісанне «вечнага міру» адкрывала магчымасць для аб’яднання дзяржаў супраць татарска-турэцкай агрэсіі і стала асновай саюза Расіі і Рэчы Паспалітай у Паўночнай вайне 1700—1721 гадоў. Масква далучылася да антытурэцкай «Свяшчэннай лігі» — саюза Аўстрыі, Рэчы Паспалітай і Венецыі.

Літаратура
----------

* *Сагановіч Г.* Вечны мір // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 405. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4
* *Кочегаров К. А.* Речь Посполитая и Россия в 1680—1686 гг. Заключение договора о Вечном мире. — М. 2008.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сан-Маркас.

**Нацыянальны універсітэт Сан-Маркас** ((ісп.: Universidad Nacional Mayor de San Marcos, **UNMSM**) — дзяржаўны ўніверсітэт у горадзе Ліма, Перу, найстарэйшы ва ўсёй Амерыцы. Заснаваны 12 мая 1551 года дэкрэтам іспанскага караля Карласа I на базе манастырскай школы Дамініканскага ордэна, якая насіла імя св. Марка.

Сталічны універсітэт Лімы лічыцца самай прэстыжнай і паважанай вышэйшай навучальнай установай у Перу і з'яўляецца вядучым навукова-даследчым цэнтрам краіны. Ва ўніверсітэце вучыліся многія ўплывовыя перуанскія і лацінаамерыканскія мысляры, навукоўцы, палітыкі і пісьменнікі. Гістарычна ўніверсітэт таксама атрымаў вядомасць як цэнтр студэнцкай актыўнасці.

Ва ўніверсітэце функцыянуюць 20 факультэтаў і 58 кафедраў, якія ажыццяўляюць падрыхтоўку студэнтаў і аспірантаў. Большасць факультэтаў і даследчых інстытутаў размешчаны ва ўніверсітэцкім гарадку - вялікім кампусе на заходняй ўскраіне Лімы. Ва ўніверсітэце вучацца каля 40 тыс. студэнтаў і 4 тыс. аспірантаў.

Пры ўніверсітэце дзейнічаюць шэраг дзяржаўных устаноў (такіх, як «Культурны цэнтр Сан-Маркас» і «Музей натуральнай гісторыі»), а таксама (з 1924) футбольны клуб «Універсітарыа».

Вядомыя выпускнікі
------------------

* Сэсар Вальеха, перуанскі паэт
* Марыа Варгас Льёса, перуана-іспанскі пісьменнік

Зноскі
------

1. ↑  Revista universitaria "San Marcos al Día" nº 165: "457º Aniversario de la UNMSM", artículo La Decana de América celebra 457 años de fundación, pág. 5.
2. ↑  «Foundation of the University of Lima». National University of San Marcos. Accessed August 22, 2009.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нацыянальны ўніверсітэт Сан-Маркас
* Сайт Універсітэта Сан-Маркаса (ісп.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12060851s · ISNI: 0000 0001 2107 4576 · Microsoft: 192513696 · NKC: ko2009297703 · SUDOC: 028860632 · VIAF: 124499805 |

 |
**Храстковыя рыбы** (*Chondrichthyes*) — клас рыб.

Апісанне
--------

Даўжыня ад 6 см да 20 м. Шкілет храстковы, часта абвапнаваны. Скурных касцей няма. Целы пазванкоў і рэбры ёсць або адсутнічаюць. Луска зубападобная (плакоідная). Лопасці плаўнікоў падтрымліваюцца эластычнымі ніцямі. Парныя плаўнікі размешчаны ў гарызантальнай плоскасці, а хваставы плаўнік нераўналопасцевы, з вялікай верхняй і маленькай ніжняй лопасцямі. Пярэдняя частка галавы выцягнута ў падоўжнае рыла, з-за чаго рот, размешчаны на брушным баку, мае выгляд папярочнай шчыліны.

Маюць 4-7 шчэлепных адтулін, прыкрытых скурнай складкай, якія адкрываюцца вонкі. Плавальнага пузыра няма. Кішэчнік са спіральным клапанам; у сэрцы ёсць артэрыяльны конус.

Пашырэнне
---------

Вядомы з сярэдняга дэвону. 2 сучасныя падкласы: пласцінашчэлепныя (*Elasmobranchii*) з 2 надатрадамі (акулы і скаты) і злітначарапныя, або суцэльнагаловыя (*Holocephali*), з 1 атрадам хімерападобныя. Каля 140 сучасных родаў, 630 відаў.

Жывуць пераважна ў морах, некаторыя віды — у прэсных водах. Большасць драпежнікі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Апладненне ўнутранае. Спароўвальныя органы самцоў (птэрыгаподыі) парныя, развіваюцца з брушных плаўнікоў. Жывародныя (рэдка), яйцажывародныя або адкладваюць яйцы.

У некаторых відаў акул (куніцавыя акулы, рыбы-молаты) і скатаў (хвастаколы) сустракаецца сапраўднае жыванараджэнне. У гэтым выпадку пасля расходавання жаўтка пусты жаўтковы мяшок зародка прырастае да сценкі палавых шляхоў самкі. Праз блізка размешчаныя адзін да аднаго крывяносныя капіляры зародка і мацярынскага арганізма адбываецца паступленне кіслароду і пажыўных рэчываў у кроў зародка. Тым жа шляхам з зародка выдаляецца вуглякіслы газ і шкодныя прадукты жыццядзейнасці.

Літаратура
----------

* Храстковыя рыбы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119648488 · GND: 4135828-4 · LCCN: sh85024672 · Microsoft: 2779427562, 2908932689, 2909500945 · NKC: ph138398 |
**Хроніка** (грэч. Χρόνος — час) — гістарычнае апісанне падзей у храналагічным парадку.

Хроніка, як гістарычны твор, з’явілася ў позняй Рымскай імперыі, развівалася ў Візантыі і Заходняй Еўропе. Гістарычная канцэпцыя такіх твораў была самым цесным чынам звязана з царкоўным светапоглядам і рабіла візантыйскія палітычныя мроі аб адзінай сусветнай дзяржаве часткай іх царкоўнага вучэння. Як правіла, хронікі пачынаюць сваё апавяданне з заснавання свету. Пераклады хранографаў у асноўным вырабляліся ў Балгарыі. Пераклады не заўсёды адпавядалі арыгіналу, часта сустракаюцца скарачэнні тэксту.

Першая частка кнігі «Хроніка Перу», якая ўпершыню апісвае этнасы Паўднёвай Амерыкі (1553).
На Русі ў XI—XII стагоддзях перакладныя хронікі атрымалі вельмі шырокае распаўсюджванне, самыя вядомыя з іх: «Хроніка Георгія Амартола», «Хроніка Георгія Сінкела», «Хроніка Іаана Малалы». Захаваліся толькі ў кампілятыўных помніках, так, напрыклад, «Летапісец Елінскі і Рымскі» з’яўляецца кампіляцыяй «Хронікі Георгія Амартола», «Хронікі Іаана Малалы» і арыгінальных гістарычных твораў.

З канца XII стагоддзя ў Лівоніі хронікі з’яўляюцца найважнейшымі гістарычнымі крыніцамі па гісторыі краін Усходняй Прыбалтыкі аж да пачатку XVIII стагоддзя. Самыя вядомыя: «Хроніка Лівоніі» Генрыха Латвійскага (першая палова XIII стагоддзя), «Рыфмаваная хроніка» (канец XIII стагоддзя), «Новая рыфмаваная хроніка» Б. Генеке (сярэдзіна XIV стагоддзя).

У сучаснай гістарычнай літаратуры назва «*хронікі*» нярэдка ўжываецца ў больш шырока сэнсе — у дачыненні да ўсіх без выключэння твораў сярэднявечнай гістарыяграфіі, у тым ліку краін Усходу.

У Старажытнай Русі і ў шэрагу іншых краін (Візантыя, Балгарыя, Сербія) гістарычныя творы, адпаведныя *хронікам*, мелі назву летапісаў (аб княгіні Вользе, пра варагаў-пакутнікаў і іншыя) і хранографаў.

Гл. таксама
-----------

* Летапіс
* Аналы
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Макензі (значэнні).

**Макензі** (англ.: Mackenzie Mountains) — горная сістэма на паўночным захадзе Канады, частка ўсходняга пояса Кардыльер Паўночнай Амерыкі. Названа ў гонар А. Макензі.

Абмежавана ракой Піл на поўначы і ракой Саўт-Нахані на поўдні.

Складзена пераважна з асадкавых парод. Ледавіковыя формы рэльефу. Характэрны востраканцовыя вяршыні і стромкія скалістыя схілы, расчлянёныя трогавымі далінамі. На схілах бяруць пачатак шматлікія прытокі Макензі.

Расліннасць: таежныя яловыя лясы, рэдкалессе (да вышыні 1200—1500 м), горныя тундры.

Нацыянальны парк Нахані (плошча 476,5 тыс. га) быў заснаваны ў 1972 годзе. Уключаны ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Peakware.com Архівавана 24 красавіка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4232535-3 · NKC: ge1147977 · VIAF: 246169554 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мінск.
Матацыкл Мінск D4 50
**«Мінск»** — марка беларускіх матацыклаў, скутараў, квадрацыклаў і снегаходаў вытворчасці Мінскага матацыклетна-веласіпеднага завода (Беларусь, горад Мінск). Першы матацыкл М1А быў выпушчан ММВЗ у 1951 годзе. З 2007 года з’яўляецца прыватным прадпрыемствам.

Пачатак
-------

Пасля Другой сусветнай вайны дакументацыю і абсталяванне нямецкага завода DKW у якасці ваенных рэпарацый былі вывезены ў СССР. Выпуск мадэлі DKW RT пачалі ў Маскве пад маркай М1А.

Загадам Міністэрства аўтатрактарнай прамысловасці СССР №494 ад 12 ліпеня 1951 года выпуск матацыкла М1А быў перададзены з Масквы на Мінскі матацыклетна-веласіпедны завод.
**«Вечавы звон»** — рэвалюцыйна-прапагандысцкі гурток эсэраўскага кірунку ў 1902—1903 гадах у горадзе Горы-Горкі Магілёўскай губерні (цяпер Магілёўская вобласць). У яго ўваходзілі 5 навучэнцаў мясцовай земляробчай школы І. П. Папоў (у 1901 годзе выключаны са школы за атрыманне з-за мяжы забароненай брашуры Л. Талстога), В. К. Пятроў, А. Я. Іпатаў, Ф. К. Кірсанаў і В. Н. Тамараў (вучыліся ў школе пасля выключэння за ўдзел у палітычных хваляваннях з Казанскага земляробчага вучылішча, жылі на адной кватэры). Гурткоўцы склалі і надрукавалі літаграфічным спосабам пракламацыю «Да ўсяго сялянскага люду», якую разам з іншымі друкаванымі матэрыяламі эсэраў («Аб барацьбе», «Аб праўдзе», «Гутаркі аб зямлі» і інш.) распаўсюджвалі ў лютым і красавіку 1903 года па вёсках Горацкага і Чавускага паветаў. Неўзабаве гурток разграміла паліцыя. Папоў быў высланы на 5 гадоў ва Усходняюю Сібір, Пятроў і Іпатаў — на 3 гады ў Архангельскую губерню, Тамараў і Кірсанаў на 3 гады аддадзены пад публічны нагляд паліцыі па месцы жыхарства бацькоў.

Літаратура
----------

* Шыбека, З. В. «Вечавы звон» / З. В. Шыбека // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. — С. 259. — ISBN 5-85700-142-0.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Глыбачка.

**Глы́бачка** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Крашанка. Знаходзіцца за 6 км на поўнач ад Ушачаў, каля вёскі Глыбачка.

Плошча Глыбачкі складае 0,18 км². Найбольшая глыбіня возера — 6 м. Даўжыня возера 0,85 км, найбольшая шырыня 0,27 км. Даўжыня берагавой лініі — 2,04 км. Аб'ём вады ў возеры складае 0,63 млн. м³, плошча вадазбору 1,6 км².

Катлавіна возера лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны маюць вышыню да 12 м і знаходзяцца пераважна пад хмызняком. На поўдні і ўсходзе вышыня схілаў складае 3—5 м, на поўдні — разараныя. Берагі вадаёма пясчаныя, пад хмызняком.

Возера бяссцёкавае.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.2 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 2. — 522 с. — 10 000 экз.
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
**Паўлувэк** (польск.: Pawłówek) — археалагічны помнік, гарадзішча ранняга сярэднявечча, размешчаны на заходняй ускраіне Быдгашчы, каля дарог S10 Плоньск — Шчэцін і S5 Любаўка — Новэ Маржы.

Апісанне
--------

Гарадзішча была заснавана ў XI стагоддзі і была разбурана ў XII стагоддзі, што з’яўляецца асноўнай прычынай таго, што пра яе мала вядома. Галоўная гіпотэза — крэпасць была разбурана падчас вайны Баляслава Крывавустага з паморцамі ў 1113—1116 гадах.

Рэшткі гарадзішча былі выпадкова знойдзены мясцовымі жыхарамі ў XVIII ст. і былі правадзяны аматарскія даследаванні. У пачатку Першай сусветнай вайны пры будаўніцтве акопаў рэшткі ўмацаванняў былі сур’ёзна пашкоджаныя. У 2009—2010 гадах археолагі з Універсітэта Мікалая Каперніка праводзілі даследаванні, у ходзе якіх было знойдзена і задакументавана каля 130 аб’ектаў культурнай каштоўнасці.

* 
* 
* 
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Вышгруд

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Przy placu budowy S-5 mieściło się grodzisko sprzed blisko tysiąca lat
* Buldożery zryły grodzisko
**Паўлегендарныя каралі Швецыі** (шведск.: Svenska sagokungar) — паслядоўнасць шведскіх каралёў да Эрыка Пераможца, пра якіх вядома з такіх крыніц, як ісландскія сагі, «Беавульф», сачыненні Рымберта, Адама Брэменскага і Саксона Граматыка. Іх рэальнае існаванне ставіцца пад сумнеў, бо звесткі пра іх атрыманы з няпэўных крыніц. Па-шведску іх называюць *sagokungar*, што можна перавесці як «казачныя каралі» ці «каралі з саг». Амаль усіх паўлегендарных каралёў крыніцы адносяць да дынастыі Інглінгаў/Скілфінгаў ці па прамой лініі, ці праз Рагнара Лодбрака, і дынастыі Ск'ёльдунгаў.

Дынастыя Інглінгаў/Скілфінгаў
-----------------------------

Каралі, якія належаць да старажытнай дынастыі, згаданай як у ісландскіх сагах, так і ў «Беавульфе». Манархі, якія былі іх папярэднікамі, носяць міфічны характар і прыведзены ў спісе міфічных каралёў Швецыі. Апроч нахваных, каралі дынастыі згаданы і ў іншых, больш надзейных крыніцах.

* Эгіль (канец V ст. — каля 515)
* Отар (каля 515—530)
* Адыльс (каля 530—575)
* Эйстэйн (каля 575—600)
* Сёльвэ (пачатак VI ст.)
* Інгвар Высокі (канец VI ст.)
* Анунд Дарога (пачатак VII ст. да 640)
* Інг'яльд Каварны (каля 640—655)

Дынастыя Ск'ёльдунгаў
---------------------

Дынастыя Ск'ёльдунгаў змяніла Інглінгаў у VII ст. хоць прадстаўнікі дынастыі час ад часу станавіліся каралямі Швецыі і ў папярэднія гады. Згадкі пра яе захаваліся ў легендах пра Харальда Баязуба і Рагнара Лодбрака. Б’ёрн Жалезнабокі лічыцца заснавальнікам наступнай дынастыі. Паводле сцвярджэння Саксона Граматыка, Сігурд Рынг належаў да Інглінгаў і быў сынам Інг'яльда Каварнага. Аднак у сагах яго бацькам паказаны Рандвер, конунг Гардарыкі, або Вальдар, намеснік Даніі, або Хрорык Кідальнік Кольцаў, кароль Даніі і Зеландыі.

* Алі Моцны (IV—V стст.)
* Івар Шырокія Абдымкі (каля 655—695)
* Харальд Баязуб (каля 705—750)
* Сігурд Рынг (каля 750 — каля 770)
* Рагнар Лодбрак (каля 770—785)
* Ёстэн Жорсткі (каля 785)

Дынастыя Мунсё
--------------

Асноўны артыкул: **Дынастыя Мунсё**
Паміж крыніцамі няма поўнай згоды, прычына якой — магчымасць адначасовага кіравання некалькіх каралёў, бо Швецыя ў той час была выбарнай манархіяй. Найбольш лагічнае тлумачэнне складаецца ў тым, што каралі кіравалі сумесна, напрыклад, два браты маглі быць выбраны разам. Асабліва адзначаюцца выпадкі, калі вялася грамадзянская вайна (Б’ёрн з Хогі, Анунд Упсальскі) або праблемы пераемнасці (Эрык Пераможны, Олаф II Б’ёрнсан, Сцюрб'ёрн Моцны).

* Б’ёрн Жалезнабокі (каля 785—800)
* Эрык Б’ёрнсан (канец VIII — пачатак IX стст.)
* Эрык Рэфілсан (пачатак IX ст.)
* Б’ёрн з Хогі і Анунд Упсальскі (каля 829—840)
* Олаф (сярэдзіна XI ст.)
* Эрык Анундсан (сярэдзіна IX ст. да 882)
* Эрык Ветрагон (сярэдзіна IX ст.), магчыма, ён жа Эрык Анундсан
* Рынг Эрыксан, (каля 932—935)
* Эрык Рынгсан (каля 940—950)
* Эмунд Эрыксан (сярэдзіна X ст. да 970)
* Б'ёрн Эрыксан (каля 920—970)
* Олаф II Б’ёрнсан і Эрык Пераможны (каля 970—975)

Зноскі
------

1. ↑  Імёны паводле Каралі Швецыі
**«Витебская жизнь»** — штодзённая грамадска-палітычная, навуковая і літаратурная газета памяркоўна-ліберальнага кірунку. Выдавалася з 1(14) лютага да 28 лютага (13 сакавіка) 1906 г. у Віцебску на рускай мове. Выдавец — прысяжны павераны Ф. Ю. Држэвінскі, рэдактар — урач, дэпутат 1-й Дзяржаўнай Думы Расійскай імперыі Р. Я. Брук. Выйшлі 22 нумары.

Рэдакцыя абвяшчала, што апрача мясцовых аўтараў з газетай будуць супрацоўнічаць лідары кадэтаў П. Б. Струвэ і П. М. Мілюкоў, латышскі сацыял-дэмакрат П. I. Стучка. Выступала за буржуазна-дэмакратычныя рэформы, за мірны пераход ад паліцэйска-бюракратычных метадаў кіравання да канстытуцыйнай прававой дзяржавы. Надрукавала праграмны дакумент кадэтаў «Ад групы рускіх канстытуцыяналістаў», у якім асуджаліся «тэрарыстычная група эсэраў» і ўрадавы тэрор супраць удзельнікаў рэвалюцыйнага руху. У інфармацыі пра з'езд гандлёва-прамысловай партыі (2 — 6 лютага 1906, Масква) крытыкавала кансерватызм акцябрыстаў. У артыкуле «Дыктатура пралетарыяту» А. С. Ізгоева з пазіцый кадэцкага лібералізму крытыкавалася тэорыя і палітычная тактыка бальшавікоў. Асуджала ваенна-палявыя суды і расправы над паўстанцамі ў беларуска-літоўскіх губернях, Эстоніі, абараняла ад хлуслівых абвінавачанняў Латышскую арганізацыю РСДРП. Друкавала вершы, эцюды і апавяданні мясцовых пісьменнікаў, змясціла фельетон пра палітыку старшыні Савета Міністраў С. Ю. Вітэ. Інфармавала пра тэатральнае жыццё ў Віцебску.

Літаратура
----------

* Конан, У. М. «Витебская жизнь» / У. М. Конан // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 2: Беліцк — Гімн. — Мн.: БелЭн, 1994. — 536 с. — С. 306. — ISBN 5-85700-142-0.
* Подлипский, А. Периодическая печать Витебска / А. Подлипский; Витебский краеведческий фонд им. А. Сапунова, Витебская областная организация Белорусского союза журналистов. — Витебск: УПП «Витебская областная типография», 2001. — 159 с. — С. 19 — 20. — ISBN 985-6323-82-7.
**Па́ўлу да Га́ма** (парт.: Paulo da Gama; 1465, Алівенса — чэрвень 1499, Ангра-ду-Эраішму) — партугальскі мараплавец, сын Эштэвана да Гама і старэйшы брат Васка да Гама.

Браў удзел у марской экспедыцыі, якая ўпершыню ў гісторыі праплыла з Еўропы да Індыі. У экспедыцыі, якой кіраваў Васка да Гама, Паўлу камандаваў караблём «Сан-Рафаэл» (парт.: «São Rafael'»). Карабель згарэў на зваротным шляху, пасля чаго Паўлу перайшоў на «Сан-Габрыэл» (парт.: «São Gabriel»). На зваротным шляху ў Партугалію Паўлу цяжка захварэў — розныя крыніцы называюць цынгу, малярыю або сухоты. Васка да Гама даставіў Паўлу на Тэрсейра, дзе заставаўся з ім да самай яго смерці. Толькі пахаваўшы Паўлу ў кляштары Ангра-ду-Эраішму, Васка да Гама вярнуўся ў Партугалію.

Зноскі
------

1. ↑  SERRÃO, Joel (dir.). *Dicionário de História de Portugal*, sv. «Paulo da Gama».
2. ↑  Alvaro Velho. *A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497-1499*. Hakluyt Society, 1898. p. 146. .
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Аляксееўская царква.
**Свята-Аляксееўская царква** — праваслаўны храм у в. Крайск Лагойскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Царква пабудавана ў 1897 годзе з цэглы на могілках паміж вёскамі Крайск і Рагозіна.

Архітэктура
-----------

Архітэктура храма не набыла яскрава вызначанай стылёвай трактоўкі. Вырашана прамавугольным у плане аб’ёмам пад двухсхільным дахам з вальмай над алтарнай часткай і васьмігранным шатровым барабанам па цэнтры. У аб’ёмнай кампазіцыі дамінуе двух’ярусная (васьмярык на чацверыку) прыземістая званіца, таксама завершаная шатром з крыжам. Плоскасныя атынкаваныя і пабеленыя фасады члянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з лапаткамі ў прасценках.

Літаратура
----------

* Регионы Беларуси: энциклопедия. В 7 т. Т. 5. Минская область. В 3 кн. Кн. 2. З—Н / редкол.: В. В. Андриевич (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2017. — С. 144. — 448 с.: ил. — ISBN 978-985-11-0988-9.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа. — Мінск: БелЭн, 2007. — 653 с. — 2000 экз. — ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Свята-Аляксееўская царква (Крайск) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Аляксееўская царква (Крайск) на сайце Radzima.org
*
**Марына Рыгораўна Аксёнцава** — беларуская оперная спявачка (мецца-сапрана).

Біяграфія
---------

Марына Аксёнцава нарадзілася ў Віцебску, выпускніца школы №28.

У 1991 годзе скончыла Беларускую дзяржаўную кансерваторыю (клас Марыі Гулегінай, пазней Валянціны Раговіч).

З 1993 года салістка Вялікага тэатра Беларусі.

Творчасць
---------

Выконвае ролі ў шматлікіх операх, сярод якіх: Фауст (Марта), Лятучая мыш (Іда), Лятучы галандзец (Мэры), Рыгалета (Джавана), Царская нявеста (Пятроўна), Снягурка (Вясна), Баль-маскарад (Ульрыка), Трубадур (Азучэна), Мадам Батэрфляй (Сузукі), Джані Скікі (Дзіта), Севільскі цырульнік (Берта), Сельскі гонар (Лючыя), Лючыя дзі Ламермур (Аліса), Яўген Анегін (Няня), Іаланта (Марта), Пікавая дама (Гувернантка), Барыс Гадуноў (Шынкарка, Мамка), Візіт дамы (Жонка Бургамістра), Алека (Старая цыганка), Чарадзейная музыка (Каралева), Церам-Церамок (Лягушка), Жаніцьба Фігаро (Марцаліна), Вінні-Пух і ўсе, ўсе, ўсе… (Вінні-Пух), Чароўная флейта (Трэці хлопчык), Доктар Айбаліт (Зайчыха), Партыя саліруючага мецца-сапрана ў Рэквіеме Дж. Вердзі.

### Гастролі

Гастралявала ў Італіі з камерным аркестрам Дзяржаўнага канцэртнага аркестра Беларусі (1995, 1998), з трупай тэатра ў Венгрыі, Польшчы.

Спасылкі
--------

* Марына Аксёнцава — Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Аляксандра-Неўская царква.
**Свята-Аляксандра-Неўская царква** — праваслаўны храм у горадзе Рагачове Гомельскай вобласці. Знаходзіцца на ўсходняй ускраіне горада на вул. Саннікава, 13.

Гісторыя
--------

Сабор Аляксандра Неўскага (1901—1918
У 1886 годзе у Рагачове адкрыўся праваслаўны сабор Аляксандра Неўскага, пабудаваны ў псеўдавізантыйскім стылі. Манументальны пяцікупальны храм меў цэнтрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. У час Вялікай Айчыннай вайны храм быў знішчаны.

У 1989 годзе быў пабудаваны новы храм з цэглы, які таксама носіць імя Аляксандра Неўскага.

Архітэктура
-----------

Архітэктура храма вырашана ў традыцыях царкоўнага дойлідства 2-й палавіны XIX стагоддзя. Фасад прамавугольнага ў плане аб’ёму завершаны 8-граннай шатровай званіцай з макаўкай і фланкіраваны макаўкамі. Алтарная частка павышана 4-гранным шатровым барабанам з цыбулепадобнай галоўкай. Па яе баках далучаны акруглыя прытворы і рызніцы. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў геаметрычных ліштвах. Уваход завершаны кілепадобным казырком.

Зноскі
------

1. ↑  Аляксандра-Неўская царква Архівавана 2 жніўня 2021.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Свята-Аляксандра-Неўская царква (Рагачоў) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Паэма** (фр.: Poéme) — інструментальная п’еса лірыка-драматычнага характару. Адрозніваецца свабодай пабудовы і эмацыйнай насычанасцю. У большасці выпадкаў пішацца для фартэпіяна, часам для смычковых інструментаў з суправаджэннем фартэпіяна або аркестра. Прыкладамі такіх паэм з’яўляюцца паэма для скрыпкі і фартэпіяна Здэнека Фібіха і паэма для скрыпкі і аркестра Эрнеста Шасона.

Аляксандр Мікалаевіч Скрабін
Правобразам паэмы стала сімфанічная паэма, упершыню напісаная Ферэнцам Лістам ў 1848 годзе. Паэмы часта маюць праграмныя загалоўкі і вызначэння. Найбольш папулярныя паэмы Аляксандра Скрабіна: «Да полымя», «Праметэй», «Сатанічная паэма», Паэма экстазу і гэтак далей.

Паэмай таксама прынята называць буйныя адначасткавыя аркестравыя праграмныя творы. Паэма ў гэтым вызначэнні выкарыстоўвалася некаторымі кампазітарамі замест сімфанічнай паэмы. Прыкладам такога твора з’яўляюцца паэмы (ням.: Tondichtungen) Рыхарда Штрауса. У XX стагоддзі паэмай сталі называць некаторыя вакальныя сачыненні, напрыклад «10 паэм для хору» (1951) Дзмітрыя Шастаковіча, «Паэма памяці Сяргея Ясеніна» (1956) Георгія Свірыдава і гэтак далей.

Літаратура
----------

* *Ю.У. Келдыш.* Музычная энцыклапедыя. — Савецкая энцыклапедыя. — М. 1978. — Т. 4. — С. 415. — 975 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Васько.

**Марына Віктараўна Васько** (нар. 1 мая 1975, Брэст) — беларускі педагог, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7 склікання, член Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 1 мая 1975 года ў г. Брэсце.

У 1997 годзе скончыла з адзнакай Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна па спецыяльнасці «Беларуская мова, літаратура і гісторыя». Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры, намеснікам дырэктара па вучэбнай рабоце гімназіі № 2 г. Брэста.

Прыняла ўдзел у парламенцкіх выбарах, якія прайшлі ў Рэспубліцы Беларусь 17 лістапада 2019 года. Марына Васько абіралася ад Брэсцкай-Цэнтральнай выбарчай акругі № 2, на якой атрымала перамогу.

У 2021 годзе ў інтэрв’ю газеце «СБ. Беларусь сегодня» прапанавала фільтраваць у Беларусі інтэрнэт, як гэта робіцца ў Кітаі: «Можна адаптаваць замежны вопыт па забеспячэнні інфармацыйнай бяспекі. Яскравы прыклад — праект „Залаты шчыт" у Кітаі. Па сутнасці, гэта сістэма фільтрацыі змесціва інтэрнэту. У „вялікім кітайскім фаерволе", як яго называюць, няма месца ні Twitter, ні Facebook, ні YouTube, ні еўрапейскім навінавым сайтам, ні іншым „небяспечным" з пункту гледжання забароненай інфармацыі рэсурсам».

Узнагароды
----------

* ганаровая грамата ўпраўлення адукацыі Брэсцкага аблвыканкама;
* ліст падзякі і грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь;
* ганаровая грамата прэзідыума Брэсцкага гарадскога камітэта Беларускага прафесійнага саюза работнікаў адукацыі і навукі.

Зноскі
------

1. ↑  Сведения о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь седьмого созыва 17 ноября 2019 года по Брестской области Архівавана 2 студзеня 2020.
2. ↑  Васько Марына Віктараўна
3. ↑