**Фецыялы** (ад лац.: fetiales) - старажытнарымская жрэчаская калегія (лац.: sodalitas), якая складалася з 20 пажыццёвых членаў, выбіраўшыхся шляхам кааптацыі, і займала ў шэрагу рымскіх жрэчаств, згодна са значэннем і рангам, першае месца пасля чатырох самых галоўных жрэчаскіх калегій (*sacerdotum quator amplissima collegia* - пантыфікаў, аўгураў, квіндэцэмвіраў свяшчэннадзеянняў і эпулонаў).

Заснаванне калегіі прыпісвалі Нуме Пампілію (таксама Тулу Гастылію і Анку Марцыю). Першапачаткова яны кааптаваліся з патрыцыяў. Абавязкам фецыялаў было захоўваць і прымяняць асобую галіну сакральнага права - так званае *ius fetiale*, якім вызначаўся фармальны бок прававых актаў, што санкцыявалі парушэнне, аднаўленне і замацаванне міжнародных адносін (абвяшчэнне вайны, даванне здавольвання, заключэнне міра і дамовы). Фецыялы былі як бы пасрэднікамі між багамі, з аднаго боку, і контрагентамі - з другога; яны адказвалі за правільнасць і законнасць актаў, якія вызначалі міжнародныя адносіны. Як пасрэднікі, яны выконвалі толькі прадвызначэнні дзяржавы (цара ці сената), па загаду якога яны дзейнічалі; у гэтым выпадку яны зваліся *publici nuntii populi Romani*. Калегіяльна яны выступалі толькі ў тых выпадках, калі трэба было выказаць на запыт магістрата меркаванне наконт даверанага ім фецыяльнага права (напрыклад, аб выдаванні асоб, якіх абвінавацілі ў абразе паслоў, парадку абвяшчэння вайны пры дадзеных умовах і г. д.). Падчас выканання абавязкаў сакральных дэпутатаў фецыялы дзейнічалі у кожным асобным выпадку ўдваіх; з іх адзін (*verbenarius*) нёс пучок набраных на Капіталійскім халме траў (*sagmina*), як сімвал недатыкальнасці паслоў, а іншы (*pater patratus*), у жрэчаскім адзенні, с жэзлам і свяшчэнным крэменем, узятымі з храма Юпітэра Ферэтрыя (гэтыя свяшчэнныя рэчы зваліся *vasa*), вёў перамовы і выконваў усталяваныя абрады. *Verbenarius* прымаў ад прадстаўніка ўлады (цара, консула, прэтара) паўнамоцтвы на выкананне даручэння і, атрымаўшы *sagmina*, дакранаўся ім да галавы і валос свайго калегі, які пасля выканання гэтага акта станавіўся *pater patratus*. Дамова (*foedus*) заключалася ў прысутнасці палкаводцаў і войск, пры пасрэдніцтве *pater patrati* абодвух бакоў (гэты парадак практыкаваўся пры заключэнні дагавораў толькі з італійцамі, бо інстытут фецыялаў існаваў толькі ў Італіі); кожны *pater patratus* пасля чытання тэксту дагавора ўрачыста абвяшчаў, што яго народ будзе свята выконваць прынятыя на сябе ўмовы, заклікаў багоў быць сведкамі клятвы і ў знак яе непарушнасці забіваў крэменем свінню, прыгаворваючы, што падобна таму, як ён забівае цяпер ахвярную жывёлу, так і Юпітэр паразіць пасля парушальнікаў дамовы.

У выпадку парушэння дамовы адным з бакоў фецыялы абражанага боку па даручэнню дзяржавы адпраўляліся да парушальнікаў дамовы патрабаваць здавольвання (*res repetere*); *pater patratus* клятвай пацвярджаў справядлівасць свайго патрабавання, заклікаючы багоў у сведкі сваіх слоў і паўтараючы некалькі разоў (пры ўступленні на варожую зямлю, пры сустрэчы з асобнымі яе грамадзянамі, каля гарадскіх варот і, нарэшце, перад народам на гарадской плошчы) формулу *clarigato* (патрабаванне здавольвання). Калі другі бок згаджаўся даць здавольванне, то *pater patratus* народа, які парушыў дамову, выдаваў вінаватых ці кампенсаваў нанесеную шкоду; у выпадку адмовы *pater patratus* патрабуючага здавольвання боку па прашэсці вызначанага часу (ад 10 да 30 дзён), які даваўся парушальнікам дамовы на абдумванне сваіх дзеяў, другі раз заклікаў багоў у сведкі парушэння клятвы і ў выпадку канчатковай адмовы вяртаўся на радзіму, дзе згодна з яго дакладам ставілася на абмеркаванне пытанне аб абвяшчэнні вайны. Калі абвяшчалася вайна, то да пачатку баявых дзеянняў *pater patratus* накіроўваўся да мяжы варожай тэрыторыі і ў прысутнасці па меншай меры трох паўналетніх сведак кідаў змочанае ў крыві кап'ё ў бок варожай тэрыторыі, гаворачы пры гэтым формулу абвяшчэння вайны. Калі тэатр баявых дзеянняў па меры развіцця рымскай дзяржавы стаў пераходзіць у аддаленыя краіны і за мора, дзе ў ворагаў не было адпаведнай рымскай сакральнай установы, дзейнасць фецыялаў пачала звужацца. Так, з першай паловы ІІІ стагоддзя да н.э. абавязкі паслоў для перамоў ускладаліся на асобых прызначаных сенатам упаўнаважаных (*legati*). Дольш за ўсё захоўваліся функцыі фецыялаў, якія былі звязаны з заключэннем дамоў і абвяшчэннем вайны, але абвяшчэнне вайны больш не патрабавала паездкі фецыялаў да варожай мяжы, а адбывалася каля храма Белоны каля Фламініева цырка. Тут знаходзіўся невялікі кавалак зямлі, які ў сілу прававой фікцыі быў прызнаны варожай тэрыторыяй, і *pater patratus* кідаў туды сваё кап'ё ад памежнага каменя. Такім чынам былі абвешчаны войны Аўгустам - Клеапатры (32 год да н.э.), Маркам Аўрэліем - маркаманам (178 год); Клаўдзій, нават не ад'язджаючы з Рыма, заключаў дамовы з іншаземнымі царамі. У імператарскі перыяд ролю *pater patratus* выконвалі імператары.

Літаратура
----------

* Фециалы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Шмелева Л. М.* Формирование фециального права в древнейшем Риме (VIII - VI стст. да н.э.) (руская) // *Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование. Доклады международной интернет-конференции*. — Яраслаўль: 2011. — С. 116-127. — ISBN 9785904894054.(недаступная спасылка)

| ⛭Старажытнарымская рэлігія і міфалогія |
| --- |
| Жрацы | 
Аўгуры •
Аўгусталы •
Арвальскія браты •
Вялікі пантыфік •
Вясталкі •
Гаруспік •
Калегія пантыфікаў •
Саліі •
Свяшчэнны цар •
Фецыялы •
Тыцыі •
Фламіны •
Эпулоны
 |  |
| Вераванніі рытуалы | 
Кнігі Сівіл •
Святы
(Квінкватрыі •
Кансуаліі •
Лемурыя •
Луперкаліі •
Матраналіі •
Нептуналіі •
Парэнталіі •
Сатурналіі •
Тэрэнцінскія гульні •
Цэрэаліі •
Ювеналіі) •
Храм •
Аўспіцыі
 |
| Галоўныя багі | 
Апалон •
Венера •
Веста •
Вулкан •
Дыяна •
Квірын •
Марс •
Меркурый •
Мінерва •
Нептун •
Плутон •
Цэрэра •
Юнона •
Юпітэр
 |
| Іншыя багі,бажаствы і духі | 
Анона •
Белона •
Добрая багіня •
Вагітан •
Дыяскуры •
Кібела •
Конс •
Купідон •
Лары •
Опс •
Оркус •
Рома •
Сатурн •
Сол •
Тэлус •
Фаўн •
Янус •
Прыяп •
Пенаты
 |
| Персаніфікацыя | 
Ангерона •
Віртус •
Канкордзія •
Хонас •
Фартуна
 |