**Катастрофа Як-130 у Баранавічах** — крушэнне вучэбна-баявога самалёта Як-130 ВПС Рэспублікі Беларусь у горадзе Баранавічах, якое адбылося 19 мая 2021 года. У выніку трагедыі загінулі лётчыкі маёр Андрэй Нічыпорчык і лейтэнант Мікіта Куканенка, адзін з мясцовых жыхароў атрымаў раненні.

Самалёт
-------

Як-130 з’яўляецца расійскім вучэбна-баявым самалётам, распрацаваным КБ Якаўлева для замены ў Ваенна-паветраных сілах Расіі вучэбна-трэніровачных Л-39. Першую партыю машын ВПС Беларусі атрымалі ў 2015 годзе ў адпаведнасці з кантрактам з навукова-вытворчай карпарацыяй «Іркут». Праз год былі пастаўлены яшчэ чатыры самалёты. У 2019 годзе краіна атрымала трэцюю партыю, таксама ў колькасці чатырох штук. Па стане на 2020 год беларуская авіяцыя мела 12 Як-130. Самалёт, што разбіўся ў Баранавічах, быў прыпісаны да 116-й гвардзейскай штурмавой авіябазы ў Лідзе.

Катастрофа
----------

Днём 19 мая 2021 года на аэрадроме «Баранавічы» выконваліся вучэбна-трэніровачныя палёты. У названы дзень з аэрадрома «Ліда» група з 4 самалётаў Як-130, у склад якой уваходзіў экіпаж Андрэя Нічыпарчыка, выканала ўзлёт і далейшы палёт у складзе звяна па зададзеным маршруце ў напрамку аэрадрома «Баранавічы». Пасля выканання задання ў складзе групы камандзір паветранага судна па камандзе вядучага прыступіў да адзіночнага вышэйшага пілатажу на малых вышынях над дадзеным аэрадромам. У працэсе выканання самалётам віражу, бартавой сістэмай аб’ектыўнага кантролю пачалі рэгістравацца сігналы аб адмовах датчыкаў, вылічальнікаў і прывадаў комплекснай сістэмы кіравання, а таксама стабілізатара паветранага судна. З гэтага моманту спынілася спраўнае кіраванне самалётам.

Экіпаж Як-130 (борт 74) выявіў тэхнічную няспраўнасць, машына рэзка пайшла ўніз, і яе пачало круціць. Былі моманты, калі самалёт аднаўляў на секунду кіраванне, але потым зноў пілоты гублялі кантроль над сітуацыяй. Аварыйная сітуацыя адбылася ў гарызантальным палёце над аэрадромам. Дыспетчар не менш за 10 разоў падаў каманду «Катапультуйся! Катапультуйся! Скачы!». У радыёэфір выйшаў пілот Су-30СМ, які рыхтаваўся да вылету, і папрасіў экіпаж катапультавацца. У гэты час лётчыкі зразумелі, што самалёт сыходзіць у горад на жылыя кварталы. Уся сітуацыя развівалася на працягу 40 секунд. Рэзервовая сістэма дазволіла на вышыні каля пяцідзесяці метраў стабілізаваць толькі кірунак палёту, і экіпажу ўдавалася змяняць курс, але вышыня працягвала інтэнсіўна падаць. Пілоты імкнуліся адвесці самалёт ад населенага пункта і, пераканаўшыся, што траекторыя падзення знаходзіцца па-за жылымі дамамі, лётчыкі паспрабавалі катапультавацца, але з-за недастатковай вышыні яны загінулі.

У 12:33 самалёт упаў каля двухпавярховак у раёне вуліцы Розы Люксембург, пашкодзіўшы тры дамы. У будынках знесла шкло, на фасадзе засталіся ўвагнутасці ад дэталяў машыны, на брылі завіс адкрыты парашут, на якім катапультаваўся адзін з лётчыкаў. Наступствы крушэння ліквідаваны сіламі МНС. У адным з будынкаў пацярпеў мясцовы жыхар, ударнай хваляй яго збіла з ног, і ён зламаў руку, а таксама атрымаў множныя парэзы ад аскепкаў шкла.

Ахвяры
------

Удава Куканенкі пра загінулага мужа
Удава Нічыпорчыка пра загінулага мужа
Самалёт пілатавалі 33-гадовы лётчык першага класа маёр Андрэй Нічыпорчык і 22-гадовы лейтэнант Мікіта Куканенка. 

У праваслаўным храме Святых Жонак-міраносіц адбылася развітальная паніхіда. Жалобная цырымонія прайшла і на баранавіцкім аэрадроме. У ёй удзельнічаў аркестр у суправаджэнні роты ганаровай варты. 21 мая ў Лідзе ў клубе 116-й авіяцыйнай базы прайшла яшчэ адна цырымонія развітання з пілотамі. Цела Куканенкі адправілі ў Полацк, а Нічыпорчыка пахавалі тут жа на мясцовых могілках адразу пасля літургіі ў царкве. На паніхідзе прысутнічаў таксама міністр абароны.

Пацярпелы на зямлі Казімір Кузьміч разам з сям’ёй жыў у доме 2Г. Пры падзенні самалёта яго збіла з ног ударнай хваляй, у выніку чаго той атрымаў пералом перадплечча і шматлікія парэзы ад аскепкаў шкла і часткова страціў памяць. Дом, у якім жыў мужчына, атрымаў шкоду.

Расследаванне
-------------

У той жа дзень Следчы камітэт Беларусі распачаў крымінальную справу ў сувязі з крушэннем самалёта. На месцы здарэння пачалі дзейнасць эксперты, якія высвятляюць абставіны здарэння. Іх каардынаваў першы намеснік старшыні СК РБ Алег Шандаровіч. Туды таксама выехала камісія Міністэрства абароны на чале з намеснікам міністра абароны па ўзбраенні. Галоўным следчым упраўленнем распачата крымінальная справа па ч. 2 арт. 465 КК РБ («Парушэнне правілаў палётаў або падрыхтоўкі да іх, што пацягнула па неасцярожнасці смерць дзвюх асоб»). Па стане на 20 мая завершана правядзенне агляду месца здарэння, падрабязна зафіксавана следавая карціна, дапытаны сведкі і вайскоўцы авіябазы, прызначаны шэраг неабходных экспертных даследаванняў.

Адначасова камандаванне ВПС паведаміла аб першых выніках расшыфроўкі бартавых самапісцаў Як-130. Перад падзеннем экіпажу не хапіла вышыні для прыняцця рашэння і бяспечнага катапультавання. Лётчкі кіравалі і ўздзейнічалі на ручку кіравання самалётам і на педалі, якія змянілі кірунак палёту да моманту дотыку зямлі.

Камандуючы ВПС і войскамі СПА Ігар Голуб, спасылаючыся на вынікі расшыфроўкі дадзеных бартавых самапісцаў, заявіў, што крушэнне Як-130 адбылося з-за адмовы сістэмы кіравання. У машыны адмовілі ўсе ўзроўні сістэмы кіравання, прычым імгненна, на працягу адной хвіліны. Застаўся рэзервовы ўзровень, які працаваў з жудаснымі перабоямі, але які даў магчымасць адвесці самалёт. Голуб растлумачыў, што ў дадзенай сітуацыі, паводле патрабавання Кіраўніцтва па лётнай эксплуатацыі самалёта Як-130, экіпаж абавязаны быў пакінуць машыну. У гэты час самалёт перайшоў у некіравальны хаатычны рух, і яго траекторыя пачала ўхіляцца налева, гэта значыць у бок горада.

Падчас афіцыйнага следства ўстаноўлена, што камандзірам экіпажа самалёта Як-130 Андрэем Нічыпорчыкам, лётчыкам Мікітам Куканенкам, асобамі з ліку інжынерна-тэхнічнага складу, якія ажыццяўлялі абслугоўванне і падрыхтоўку самалёта, а таксама асобамі, адказнымі за арганізацыю, забеспячэнне і кіраўніцтва палётамі, парушэнняў правілаў палётаў і падрыхтоўкі да іх або іншых правілаў эксплуатацыі ваенных лятальных апаратаў, якія знаходзяцца ў прамой прычыннай сувязі з наступствамі не дапушчана. Прычынай трагедыі была названа адмова сістэмы кіравання самалётам.

Рэакцыя
-------

Аляксандр Лукашэнка выказаў глыбокія спачуванні сем’ям загінуўшых. Міністру абароны Віктару Хрэніну даручана асабіста перадаць словы падтрымкі ад прэзідэнта і аказаць усю неабходную дапамогу. Спачуванні выказаў Савет Рэспублікі ў асобе яго старшыні Наталлі Качанавай.

Гарадскія ўлады Баранавічаў у сувязі з катастрофай адмянілі мерапрыемствы свята «Баранавіцкая вясна», прыначанага на 21—22 мая і прымеркаванага да 150-годдзя горада. Старшыня баранавіцкага гарвыканкама Юрый Грамакоўскі параўнаў дзеянні загінулых лётчыкаў з подзвігам першага Героя Беларусі Уладзіміра Карвата.

Эдуард Жмакін, намеснік камандзіра 116-й гвардзейскай штурмавой авіяцыйнай базы, выказаў словы падзякі ўсёй краіне. Як адзначыў вайсковец, *«у гэтыя цяжкія хвіліны падтрымліваюць нас, кажуць словы падзякі бацькам, захапляюцца гэтым мужным учынкам нашых хлопцаў. І мы ганарымся нашымі хлопцамі. Яны зрабілі ўсё, каб захаваць мірныя жыцця на зямлі»*. Алег Турчыновіч, першы намеснік камандзіра 61-й авіяцыйнай базы, падзякаваў бацькам загінулых *«за тое, што выхавалі сапраўдных мужчын»*.

Свае спачуванні ў адрас беларускай арміі выказалі міністэрства абароны і дыпмісіі Казахстана, Азербайджана, Узбекістана, Нідэрландаў і Мінская асацыяцыя ваенных аташэ, акрэдытаваных у Беларусі, якая прадстаўлена ваеннымі дыпламатамі 19 краін.

Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь пачаў крымінальную справу па арт. 130 Крымінальнага кодэкса («Наўмысныя дзеянні, накіраваныя на ўзбуджэнне расавай, нацыянальнай, рэлігійнай альбо іншай сацыяльнай варожасці ці розні»). Са слоў намесніка міністра ўнутраных спраў Генадзя Казакевіча, *«знайшліся нягоднікі, якія выліліся самымі мярзотнымі каментарамі як у адрас пілотаў, так і ў адрас беларускай арміі ў цэлым»*. На 27 мая затрымана 20 чалавек.

Памяць
------

У лістападзе 2021 года Баранавіцкі гарвыканкам прыняў пастанову аб наданні вуліцам у новым мікрараёне Паўночны-2 імёнаў маёра Нічыпорчыка і лейтэнанта Куканенкі. На месцы трагедыі плануецца ўстаноўка памятнага знака ў выглядзе двух каваных жураўлёў на фоне сілуэта самалёта Як-130.

24 лістапада лётчыкам Андрэю Нічыпорчыку і Мікіце Куканенку ўказам Аляксандра Лукашэнкі пасмяротна прысвоена званне «Герой Беларусі».

20 мая 2022 года ў Баранавічах адкрылі мемарыял у гонар загінулых лётчыкаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  «Летчики — герои! Смогли уместиться между домами…»: что рассказывают жители и очевидцы о крушении военного самолета в Барановичах(недаступная спасылка) // Комсомольская правда, 19 мая 2021
2. 1 2  «Где лежат обломки, обычно играли дети». Что говорят жители ближайших домов о крушении самолета Архівавана 19 мая 2021. // Intex-press, 19 мая 2021
3. 1 2  В Белоруссии разбился самолет Як-130 // ТАСС, 19 мая 2021
4. ↑  The Military Balance 2020. p.188
5. ↑  sk.gov.by Архівавана 15 лістапада 2022.
6. ↑  Александр Карев о крушении самолёта в Барановичах: «Рука лётчика была на ручке до самого удара, до конца» Архівавана 21 мая 2021. // СТВ, 21 мая 2021
7. 1 2 3  Десять раз пилотам говорили катапультироваться: стали известны подробности трагедии в Барановичах Архівавана 20 мая 2021. // Першы рэгiён, 20 мая 2021
8. 1 2  Командование ВВС сообщило о первых результатах расшифровки бортовых самописцев Як-130 // Белтелерадиокомпания, 20 мая 2021
9. ↑  sk.gov.by Архівавана 15 лістапада 2022.
10. ↑  Момент крушения Як-130 в Барановичах заснял видеорегистратор // РЕФОРМБАЙ, 20 мая 2021
11. ↑  «Пилот на парашюте летел. Его снесло в дом, и он разбился насмерть о стекло»: очевидцы о трагедии в Барановичах Архівавана 19 мая 2021. // Ex-Press.BY, 19 мая 2021
12. 1 2  Паведамленне прэс-службы Архівавана 19 мая 2021. на сайце МА РБ, 19 мая 2021
13. ↑  Крушение самолета под Барановичами — восстанавливаем картину ЧП // Белтелерадиокомпания, 19 мая 2021
14. 1 2  «Они останутся героями». В Барановичах простились с лётчиками, которые ценой своих жизней предотвратили страшную трагедию Архівавана 20 мая 2021. // СТВ, 20 мая 2021
15. ↑  На церемонию прощания с майором Андрем Ничипорчиком и лейтенантом Никитой Куконенко прибыл министр обороны // ОНТ, 21 мая 2021
16. ↑  «Собака меня не пускала на кухню». Мужчину, пострадавшего при крушении самолета в Барановичах, выписали из больницы Архівавана 6 чэрвеня 2021.
17. ↑  Пострадавший при падении самолета в Барановичах: «Собака как будто что-то чувствовала»(недаступная спасылка) // Комсомольская правда, 4 июня 2021
18. ↑  После крушения военного Як-130 СК Белоруссии завел уголовное дело // Аргументы и факты, 19 мая 2021
19. ↑  Крушение самолета в Барановичах. Все, что известно на 20 мая
20. ↑  Лукашенко назвал причину крушения военного самолета Як-130 в Барановичах // ТАСС, 20 мая 2021
21. ↑  sk.gov.by Архівавана 15 лістапада 2022.
22. ↑  Аляксандр Лукашэнка выказаў глыбокія спачуванні родным і блізкім загінулых лётчыкаў
23. ↑  Лукашенко выразил соболезнования семьям погибших летчиков в Барановичах // ОНТ, 19 мая 2021
24. ↑  Кочанова выразила соболезнование в связи с крушением военного самолета под Барановичами // СБ. Беларусь Сегодня, 19 мая 2021
25. ↑  В Барановичах отменили праздничные мероприятия 21-22 мая // БЕЛТА, 19 мая 2021
26. ↑  В Барановичах отменили празднование 150-летия города из-за катастрофы Як-130 // ТАСС, 19 мая 2021
27. ↑  Тимур Хомичев. В адрес Минобороны Беларуси поступают соболезнования от вооруженных сил иностранных государств // Белновости, 21 мая 2021
28. ↑  20 человек задержаны за оскорбительные комментарии в адрес пилотов, погибших в Барановичах // Белтелерадиокомпания, 27 мая 2021
29. ↑  В Барановичах предлагают назвать новые улицы именами летчиков Андрея Ничипорчика и Никиты Куконенко // БелТА, 23 лістапада 2021  (руск.)
30. ↑  Лётчыкам Андрэю Нічыпарчыку і Мікіце Куканенку пасмяротна прысвоена званне «Герой Беларусі»
31. ↑  В Барановичах открыли мемориал в честь погибших летчиков Андрея Ничипорчика и Никиты Куконенко

Спасылкі
--------

* Момант падзення самалёта на відэарэгістратары аўтамабіля (Відэа на YouTube)

| ⛭Катастрофы ў Беларусі |
| --- |
| Тэхнагенныя | 
* Патоп на Дубравенцы (1942)
* Выбух на Мінскім радыёзаводзе (1972)
* Чарнобыльская катастрофа (1986)
* Выбух на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» (2010)
* Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце (2023)

 |
| Транспартныя | 
* Крушэнне парахода «Надзея» (1919)
* Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе» (1919)
* Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка» (1977)
* Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)
* Падзенне аўтобуса пад Хацежынам (1991)
* Чыгуначная катастрофа ў Барысаве (1997)
* Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)
* ДТЗ у Барысаўскім раёне (2020)
* ДТЗ у Смалявіцкім раёне (2023)

 |
| Авіяцыйныя | 
* Аварыя ПС-7 у Мінску (1941)
* Катастрофа С-47 пад Маладзечнам (1944)
* Аварыя C-47 у Мінску (1945)
* Аварыя Лі-2 у Мінску (1946)
* Катастрофа ТС-62 у Мінску (1948)
* Катастрофа Іл-12 у Мінску (1960)
* Катастрофа Як-12 пад Мінскам (1966)
* Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі (1974)
* Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам (1979)
* Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам (1979)
* Катастрофа Як-42 пад Нароўляй (1982)
* Аварыя Ан-26 у аэрапорце Мінск-1 (1983)
* Катастрофа Ту-134А пад Мінскам (1985)
* Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам (1992)
* Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне (1995)
* Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай (1996)
* Катастрофа BAe-125 пад Мінскам (2009)
* Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім (2009)
* Катастрофа MD-500 пад Мінскам (2010)
* Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі (2010)
* Катастрофа Х-32 Бекас у Росі (2011)
* Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне (2011)
* Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі (2011)
* Катастрофа Су-25 пад Навагрудкам (2012)
* Катастрофа Іл-103 пад Брэстам (2015)
* Катастрофа Як-130 у Баранавічах (2021)

 |
| Іншыя | 
* Пажар у Гомелі (1737)
* Пажар у Мінску (1881)
* Пажар у Гродне (1885)
* Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча (1933)
* Пажар у Клубе НКДБ (1946)
* Пажар у вёсцы Буса (1957)
* Выбух у Маладушы (1959)
* Здарэнне на пешаходным мосце ў Гомелі (1975)
* Трагедыя на Нямізе (1999)
* Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце (2003)
* Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе (2004)
* Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая» (2011)

 |