**Грамадзянская вайна ў Рэспубліцы Конга**, якая доўжылася з чэрвеня 1997 года па снежань 1999 года, вялася паміж прыхільнікамі двух кандыдатаў у прэзідэнты і завяршылася ўварваннем ангольскіх войскаў і ўсталяваннем улады Дэні Сасу-Нгесо. У Конга гэтая вайна звычайна вядомая як **«Вайна 5 чэрвеня»** (фр.: Guerre du 5 juin).

Перадумовы
----------

Напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, прызначаных на ліпень 1997 года, у Рэспублікі Конга ўзмацнілася супрацьстаянне паміж прыхільнікамі прэзідэнта Паскаля Лісубы і былога прэзідэнта, палкоўніка Дэні Сасу-Нгесо з КПЦ. Сасу-Нгесо кіраваў краінай з 1979 па 1992 год як прэзідэнт, старшыня КПТ, кіраўнік урада і па сумяшчальніцтве міністр абароны, міністр дзяржбяспекі і міністр унутраных спраў. Пераможцам жа прэзідэнцкіх выбараў 1992 года стаў кандыдат ад Панафрыканскага саюза за сацыяльную дэмакратыю Паскаль Лісуба. Перыяд яго праўлення характарызаваўся пагаршэннем эканамічнага становішча і крайняй палітычнай нестабільнасцю, вынікамі якой сталі ўнутрыдзяржаўны канфлікт 1993—1994 гадоў і фарміраванне ўзброеных моладзевых атрадаў апалчэнцаў асноўнымі палітычным партыямі краіны з этнічных груп, якія падтрымліваюць іх. Так былі сфармаваны апалчэнні «Кобры» (КПЦ), «Какоі» (ПССД) і «Ніндзя» (РДІР).

Ваенныя дзеянні
---------------

5 чэрвеня ўрадавыя войскі прэзідэнта Лісубы атачылі рэзідэнцыю Сасу-Нгесо ў Бразавіле. Палкоўнік Сасу-Нгесо аддаў загад верным яму атрадам апалчэння супраціўляцца. Наступныя чатыры месяцы канфлікту асабліва моцна адбіліся на сталіцы Бразавіле — многія будынкі былі пашкоджаны або моцна разбураны. Ваенныя верталёты Лісубы наносілі ўдары па раёнах Бразавіля, кантраляваным вернымі Сасу-Нгесо апалчэнцамі «Кобры». Сутыкненні адбываліся таксама ў гарадах Імпфонда, Веса і Аванда. З самага пачатку канфлікту адным з галоўных крытэрыяў вызначэння таго ці іншага боку з’яўлялася этнічная прыналежнасць. Армія таксама раскалолася па этнічнай прыкмеце: выхадцы з поўначы краіны традыцыйна падтрымлівалі Сасу-Нгесо, а паўднёўцы — Лісубу.

У пачатку кастрычніка 1997 года ангольскія войскі ўварваліся на тэрыторыю краіны, каб падтрымаць Сасу-Нгесо. Большасць бразавільцаў падтрымалі Сасу-Нгесо і інтэрвентаў, і 14 кастрычніка прэзідэнт Лісуба збег з сталіцы. На працягу наступных двух дзён горад перайшоў пад кантроль сіл, лаяльных Сасу-Нгесо. Партовы горад Пуэнт-Нуар паў пасля малаважнага супраціву, пасля чаго лаяльныя Лісубе вайсковыя афіцэры загадалі сваім салдатам скласці зброю. Неўзабаве пасля гэтага Сасу-Нгесо абвясціў сябе прэзідэнтам і назваў імёны 33-х членаў новага ўрада.

У студзені 1998 года прэзідэнт Сасу-Нгесо адкрыў Нацыянальны форум для прымірэння, каб вызначыць характар і працягласць пераходнага перыяду. Форум, які прайшоў пад жорсткім кантролем урада, пастанавіў, што выбары павінны быць праведзены на працягу 3 гадоў, а таксама выбраў органы пераходнай кансультатыўнай заканадаўчай улады і абвясціў, што канстытуцыйным пагадненнем завершыцца работа над праектам Канстытуцыі.

Планы пераходнага ўрада былі парушаны ўзброеным выступам прыхільнікаў былога прэзідэнта Лісубы. У красавіку 1998 года ўзброеныя банды, звязаныя з апалчэннем «Какойі», захапілі гідраэлектрастанцыю ў Буэнзе, забіўшы некалькі яе работнікаў, і спынілі падачу электраэнергіі для насельніцтва Пуэнт-Нуара на працягу некалькіх тыдняў. У жніўні таго ж года года апалчэнцы пачалі партызанскую вайну ў басейне ракі Конга да паўднёва-захаду ад Бразавіля. У асноўным, яны складаліся з былых апалчэнцаў «Ніндзя». Яны займаліся забойствамі чыноўнікаў урада Сасу-Нгесо.

У лістападзе і снежні 1999 года ўрад падпісаў пагадненне з прадстаўнікамі многіх, хоць і не ўсіх, паўстанцкіх груп. Гэта пагадненне пры пасярэдніцтве прэзідэнта Габона Амара Бонга заклікала да наступных пагадненняў і ўсіх магчымых палітычных перамоваў паміж урадам і апазыцыяй.

Ахвяры і шкода
--------------

З пачатку вайны салдаты і апалчэнцы абодвух бакоў займаліся вымагальніцтвам і прыгнётам грамадзянскіх асоб. Людзей затрымлівалі, збівалі і забівалі па прычыне іх этнічнай прыналежнасці. Абодва бакі выкарыстоўвалі абстрэл населеных раёнаў цяжкай артылерыяй і ракетнай зброяй. У прыватнасці, абстрэлы верталётамі Лісубы кварталаў Бразавіля прывялі да вялікіх ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Падчас штурму Бразавіля ангольскія МіГі нанеслі ўдары па горадзе, што таксама прывяло да ахвяраў сярод мірнага насельніцтва. У кастрычніку 1997 года пасля прыходу Сасу-Нгесо да ўлады яго апалчэнцы «Кобры» правялі павальныя ператрусы ў сталіцы, вышукваючы членаў сіл бяспекі былога ўрада Лісубы, яго апалчэнцаў і палітычных прыхільнікаў. У выніку былі забітыя дзясяткі чалавек. «Кобры» таксама датычныя да павальных рабаванняў у сталіцы.

Новы віток гвалту таксама ў жніўні 1998 года прывёў да новых ахвяр і перакрыў эканамічна важны чыгуначны шлях Бразавіль — Пуэнт-Нуар; выклікаў вялікія разбурэнні і гібель многіх людзей у дэпартаментах Бразавіль, Пул, Буэнза і Ніарэ і зрабіў сотні тысяч чалавек бежанцамі. Зваротныя дзеянні ўрада, у асаблівасці апалчэння «Кобры», прывялі толькі да эскалацыі гвалту ў мяцежных дэпартаментах Пул, Буэнзе і Бразавіль. Да канца года ўрад страціў кантроль над паўднёвымі раёнамі краіны. У ваенных аперацыях ўрада пачалі прымаць удзел апалчэнцы-хуту, набраныя ў лагерах бежанцаў з Руанды. З 16 па 20 снежня 1998 года ў прыгарадах Бразавіля разгарнуліся баявыя дзеянні паміж апалчэнцамі «Ніндзя» і ўрадавымі войскамі, што прывяло да шматлікіх ахвяр і яшчэ большай колькасці бежанцаў.

Цяжкае становішча таксама склалася ў лагерах бежанцаў. У кастрычніку 1999 года крытычная сітуацыя склалася ў Заходнім Пуле, дзе для бежанцаў стала не хапаць харчавання і пачаліся смерці ад голаду. Лагер бежанцаў знаходзіўся ў Кінкале, адміністрацыйным цэнтры Дэпартамента Пул. Дапамога бежанцам прыйшла толькі ад арганізацый «Карытас», якая мела падтрымку ААН.

Наступныя падзеі
----------------

БТР-60, што застаўся як напамін аб канфлікце. Фатаграфія зробленая 9 сакавіка 2004 года.
У сакавіку і чэрвені 2002 года зноў актывізаваліся паўстанцкія групы, здзейсніўшы напады спачатку ў дэпартаменце Пул, а затым атакаваўшы Бразавільскі аэрапорт. Баявыя дзеянні былі лакалізаваны і атакі паўстанцаў адбітыя. Але ўжо ў кастрычніку ўзрасла колькасць нападаў мяцежнікаў «Ніндзя» ў Пуле. Актывізацыя баявых дзеянняў зноў прывяла да адтоку дзясяткаў тысяч бежанцаў з рэгіёна. Урад адкрыў так званыя гуманітарныя калідоры, каб даць бяспечны праход для тых былых паўстанцаў, хто хацеў бы зноў інтэгравацца ў грамадства.

У красавіку 2003 года больш за 2000 салдат-паўстанцаў «Ніндзя» здаліся са зброяй у дэпартаменце Пул. За гэтым рушыла ўслед мірнае пагадненне, дасягнутае 17 сакавіка 2003 года паміж урадам і лідарам апалчэнцаў «Ніндзя», прападобным Фрэдэрыкам Бінтсаму. Раззброеным былі гарантаваныя амністыі з боку ўрада. Яшчэ 600 мяцежнікаў «Ніндзя», па паведамленнях ўрада, здаліся ў маі 2003 года.

Лётчыкі «Транс-чартар»
----------------------

19 кастрычніка 1997 года, праз тры дні пасля захопу сіламі «Кобра» Пуант-Нуарэ, у горадзе затрыманыя 16 замежных авіятараў. У 11 чалавек выяўлены савецкія замежпаспарта старога ўзору. Пазней высветлілася, што 6 з іх — жыхары Казані. Яны працавалі на самалёце Ан-24 лётнага атрада Казанскага маторабудаўнічага ВЗ, арандаванага маскоўскай авіякампаніяй «Транс-чартар» (знаходзіўся ў Конга з 1 ліпеня 1997 года, будучы адзіным у атрадзе экіпажам за мяжой). Расіяне працавалі па кантракце з замежнай авіякампаніяй. Па адных даных гэта была кангалезская Transair Congo, па іншых — французская «Аэрлін». Затрыманых падазравалі ў перавозках зброі для патрэб прыхільнікаў Лісубы. Пазней ім прад’явілі абвінавачванне ў гандлі зброяй і ў пілатаванні верталётаў, якія бамбілі Бразавіль.

Міністр замежных спраў РФ Яўген Прымакоў даручыў накіраваць у краіну спецыяльнага прадстаўніка, каб дамагчыся вызвалення суайчыннікаў. Гэтая місія была даручана дырэктару дэпартамента Афрыкі Міхаілу Бачарнікаву. Пытаннямі вызвалення займалася пасольства ў ДР Конга (пасольства ў РК да таго часу эвакуіравалася), падтрымку аказвалі французскія дыпламаты. Падключылі і дыпмісію ў Анголе, паколькі краіна была саюзніцай апалчэнцаў «Кобры». Бачарнікаў вырашыў зрабіць асаблівы ўпор менавіта на ўзаемадзеянні з Анголай, абгрунтоўваючы гэта шырокім супрацоўніцтвам у савецкія гады. У лістападзе ўдалося дамагчыся вызвалення палонных. Спярша на радзіму вярнуліся 9 чалавек: Алег Пучкоў, Аляксандр Міхайлаў, Фарыд Сабіраў, Аляксандр Лазараў, Вадзім Лапцеў, Сяргей Васюхін, Аляксандр Тарасаў, Ігар Нікіцін і Уладзімір Варапаеў. Пазней вызвалілі і астатніх дваіх — камандзіра аднаго з экіпажаў Міхаіла Благасклоннага і тэхніка Канстанціна Яцкевіча.

Выданне «Коммерсантъ» параўнала інцыдэнт з захопам у 1995 годзе талібамі самалёта Іл-76. Меркавана кангалезскія баевікі імкнуліся, як і ў свой час афганскія, атрымаць выгаду: з дапамогай таргоў вакол выдачы палонных завязаць кантакты з прадстаўнікамі многіх краін свету.

Зноскі
------

1. ↑  Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия? // Maxpart, 10 сентября 2011
2. ↑  Congo **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *UCDP Encyclopedia*. Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2016. Праверана 6 May 2015.
3. 1 2 3 4 5  GlobalSecurity.org,
4. ↑  Uppsala Conflict Data Program Архівавана 12 красавіка 2016.
5. ↑  Republic of the Congo Архівавана 4 лютага 2010.
6. ↑  Republic of Congo country profile // BBC
7. ↑  *Howard W. French.* Rebels, Backed by Angola, Take Brazzaville and Oil Port // The New York Times, 1997, October 16.
8. 1 2 3  Леонид Ганкин. В Конго захватили русских летчиков // Газета «Коммерсантъ» №182 от 23.10.1997, стр. 3
9. 1 2 3  Шамиль Идиатуллин. Конго и аресты // Газета «Коммерсантъ» №185 от 28.10.1997, стр. 2
10. 1 2 3 4  Леонид Панин. Война и мир / РОССИЙСКИЕ ЗАЛЕТЧИКИ // Журнал "Коммерсантъ Власть" №42 от 18.11.1997, стр. 44
11. 1 2 3 4  Александр Раскин и Сергей Тополь. Возвращение летчиков из Конго // Газета «Коммерсантъ» №193 от 11.11.1997, стр. 3

Спасылкі
--------

* GlobalSecurity.org