recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Газавая пліта
Полымя газавай гарэлкі
**Газавая пліта** — кухонная пліта, працуе на прыродным газе з гарадской сеткі або на звадкаваным газе ў балонах. Пры працы з балонамі выкарыстоўваюць газавы рэдуктар. Рэгуляванне агня ажыццяўляецца рэгуляваннем патока паступаючага ў гарэлку газу. Газ праходзіць праз сапло (жыклёр), змешваецца з паветрам, атрыманая газапаветраная сумесь праз рассякальнік выходзіць праз бакавыя адтуліны і загараецца.

Распальванне ручное (крыніца адкрытага агню: запалкі, п'езаэлектрычная запальніца), убудаванае электрараспальванне). У сучасных мадэлях ёсць кантроль за выключэннем газу (калі агонь гасне, перакрываецца падача газу), тэрмастат для рэгуліроўкі тэмпературы, а таксама электронны праграматар, здольны адключаць у зададзены час духоўку і канфоркі.

Будова газавай пліты
--------------------

Бытавыя газавыя пліты маюць ад адной да шасці канфорак, з духоўкамі ці без іх. Яны складаюцца з наступных асноўных частак: корпуса, рабочага стала з канфорачнымі ўкладышамі, духавой шафы, газавых гарэлак (канфорачных і для шафы), газаразмеркавальнай прылады з кранамі. Высата рабочага стала 850 мм, шырыня не менш 500 мм

### Гарэнне газу

Газавыя пліты абсталююць атмасфернымі гарэлкамі з адводам прадуктаў згарання непасрэдна ў кухню. Частка паветра, неабходнага для гарэння (першаснае паветра), эжэкціруецца газам, які паступае з соплаў гарэлкі; астатняя частка (другаснае паветра) паступае да полымя непасрэдна з навакольнага асяроддзя.

| ⛭Кухонная тэхніка |
| --- |
| Цеплавая апрацоўка ежы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Пліты і печы | Газавая пліта · Індукцыйная пліта · Мікрахвалевая печ · Хлебапечка · Электрычная пліта |
| Аэрагрыль · Барбекю · Вафельніца · Грыль · Кававарка · Рысаварка · Мультыварка · Параварка · Тостар · Фрыцюрніца |

 |
| Механічная апрацоўка ежы | Блэндар · Кавамолка · Кухонны камбайн · Міксер · Мясарубка · Сокавыціскалка |
| Нагрэў і астуджэнне вады | Кіпяцільнік · Кулер · Тэрмапот · Чайнік · Электрычны чайнік |
| Халадзільнае абсталяванне | Інтэрнэт-халадзільнік · Маразільнік · Сумка-халадзільнік · Халадзільнік |
| Дадатковае абсталяванне | Посудамыйная машына |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая савецкая (1 выд.) |
**Хлопчык, які глядзіць на Месяц** (шведск.: Pojke som tittar på månen), або **Жалезны хлопчык** (шведск.: Järnpojken) — помнік у Старым горадзе Стакгольма. Створаны скульптарам Лісам Эрыксанам і ўсталяваны ў 1967 годзе, помнік стаў самым маленькім у Швецыі: яго вышыня складае каля 15 см. Вядомы таксама пад народнай мянушкай Уле (*Olle*).

Помнік выраблены з пяшчанніку і каванага жалеза. Хлопчык, абняўшы калені, сядзіць на ложку, размешчаным на досыць шырокім пастаменце. Ён быў створаны Лісам Эрыксанам у 1954 годзе і адлюстроўвае ўспаміны скульптара аб сваім дзяцінстве, калі ён падчас бяссонных начэй сядзеў на ложку і глядзеў на Месяц за вакном.

Помнік знаходзіцца ў дворыку за будынкам Фінскай царквы (*Finska kyrkan*) і не заўсёды згадваецца ў даведніках аб горадзе, аднак карыстаецца нязменнай папулярнасцю сярод турыстаў. Лічыцца, што калі пагладзіць хлопчыка па галаве, гэта прынясе поспех і дапаможа жаданню здзейсніцца, у сувязі з чым, у хлопчыка бліскучая ад пастаянных дакрананняў галава. На пастамент помніка кідаюць манеткі або прысмакі, а сам помнік зімой нярэдка упрыгожваюць ў шапачкі і шалікі, звязаныя спецыяльна для жалезнага хлопчыка

Зноскі
------

1. ↑  aftonbladet.se

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Хлопчык, які глядзіць на Месяц на Вікісховішчы |
**Капліца ў Поні**  — праваслаўная капліца ў вёсцы Поня Вілейскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Месціцца ў цэнтры вёскі, ля скрыжавання.

Гісторыя
--------

Пабудаваная з цэглы ў 1939 годзе, атынкаваная.

Архітэктура
-----------

Кубападобны ў плане аб’ём з трохграннай алтарнай часткай, з трохвугольным франтонам з дошак на галоўным фасадзе. Накрытая двухсхільным дахам з вальмамі над алтарнай часткай, над уваходнай часткай — квадратная вежачка з шатровым дахам. Франтальны фасад вылучаны двухсхільнай навіссю.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капліца (Поня)
* Капліца (Поня) на сайце Radzima.org
* Капліца (Поня) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Нумійскія мовы** — група моў юта-ацтэкскай моўнай сям’і. Распаўсюджаны на захадзе ЗША.

Паходжанне
----------

Назва «нумійскія» паходзіць ад слова *Nümü* (літаральна «народны»), якое прысутнічае ва ўсіх мовах групы. Лічыцца, што яны сфарміраваліся да 1000 г. н. э. у раёне Вялікага Басейна. На захадзе іх носьбіты актыўна кантактавалі з прадстаўнікамі іншых моўных сем’яў, што адлюстравана ў лексіцы.

Класіфікацыя
------------

* **Цэнтральныя**:

Шашоні
Тымбіша
Каманчы
* **Паўднёвыя**:

Нумійская мова Каларада
Каваіісу
* **Паўночныя**:

Мона *нім*
Паўночная паютэ

Літаратура
----------

* *Shaul, D.* A Prehistory of Western North America: The Impact of Uto-Aztecan Languages. / David Leedom Shaul. — Albuquerque: University of New Mexico Press, 2014. ISBN 978-0-8263-5480-8
**Газавы мост** — пешаходны бэлечны мост цераз Абводны канал у Адміралцейскім / Маскоўскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Безыменны востраў і левы бераг Абводнага канала. Размешчаны ля Серпухаўскай вуліцы ў раёне д. 115 і д. 74 па набярэжнай Абводнага канала. Вышэй па цячэнні знаходзіцца Мажайскі мост, ніжэй — Масляны мост. Бліжэйшыя станцыі метрапалітэна — «Фрунзенская», «Тэхналагічны інстытут». Назва моста вядомая з 1868 года і паходзіць ад размяшчанага побач газавага завода «Таварыства асвятлення газам Санкт-Пецярбурга».

| Масты цераз Абводны канал |
| --- |
| 
* Шлісельбургскі
* Французскі
* Атаманскі
* Амерыканскі (чыг.)
* Карэтны
* Прадцечанскі
* Нова-Каменны
* Баравы
* Глазаўскі (разабраны)
* Іпадромны пешаходны
* Царскасельскі чыгуначны (чыг.)
* Рузаўскі
* Мажайскі пешаходны
* Газавы пешаходны
* Масляны пешаходны
* Нова-Маскоўскі
* Варшаўскі
* Мітрафаньеўскі
* Балтыйскі пешаходны
* Нова-Пецяргофскі
* Чырвонакастрычніцкі
* Тараканаўскі пешаходны
* Барысаў пешаходны
* Нова-Калінкін
* Сцяпана Разіна

 |
Каралеўскія саркафагі
Купал капліцы
**Капліца Жыгімонта**; таксама **Каралеўская капліца** або **Ягелонская капліца** — адна з дзевятнаццаці капліц, якія атачаюць Вавельскі архікафедральны касцёл у Кракаве.

Нямецкі гісторык мастацтва Аўгуст Атамар Эсенвейн (1831-1892) назваў яе ў 1867 годзе «жамчужынай Рэнесансу на паўночным баку Альпаў». Капліца з'яўляецца прыкладам чыстага фларэнційскага рэнесансу за межамі Італіі.

Пасля смерці Барбары Запальяі, першай жонкі караля Жыгімонта І Старога, кароль-удавец вырашыў пабудаваць маўзалей сваёй дынастыі. Кароль даручыў стварэнне капліцы фларэнційскаму архітэктару Барталамеа Берэчы, які прадставіў каралю першыя эскізы капліцы ў 1517 годзе. Працы пачаліся ў 1519 годзе пасля разбурэння старой капліцы Казіміра IIІ Вялікага. У 1525 г. капліца была пабудавана ў папярэднім выглядзе, у 1526 годзе быў узведзены купал, будаўнічыя работы былі скончаны ў 1531 годзе. У 1533 капліца была асвечана.

Пры будаўніцтве дойліду Берэчы дапамагалі і іншыя італьянскія майстры: Антоніа дзі Ф'езоле, Нікола Кастыльёнэ, Філіпа дзі Ф'езоле, Бернардзіна Дзанобі дэ Дж'яноціс, Джыёвані Солі, Джыёвані Чыні да Сіена і Джіёвані Марыя Падавана.

Архітэктура
-----------

Капліца пабудавана згодна з квадратным планам. Эліптычны купал абапіраецца на васьмігранны тамбур з круглымі вокнамі. Купал пакрыты т. зв. «рыбінай лускай» (дахоўкай) з пазалочанай меднай бляхі.

Фасады падзелены пілястрамі і карнізамі. Адзіны ўваход вядзе праз аркаду з дэкаратыўнымі кратамі з боку касцёла.

Праект капліцы з'яўляецца самастойнай працай Берэчы і не мае ніводнага аналага ў Італіі.

Літаратура
----------

* Kazimierz Kuczman, Wzgórze Wawelskie: Przewodnik, Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Kraków 1988, wyd. drugie.
* Krzysztof J. Czyżewski, Królewska katedra na Wawelu. Przewodnik, Kraków 2002.
**У́пель** — ручай у Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Лоша (басейн Віліі).

Даўжыня 3,8 км. Пачынаецца за 1,5 км на паўночны ўсход ад вёскі Міцюны, упадае ў Лошу за 1,2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Гудзянікі. Рэчышча каналізаванае.

Назва
-----

Назва літоўскага паходжання, звязаная з літоўскім *upelis* «рэчка; ручаіна», *upė* «рака».

Такога ж паходжання літоўскія рачныя назвы *Upė, Upis, Upius* (назвы без пашыральнікаў), *Upelis, Upalė, Upalis, Upėsė, Upyna, Upėžis, Upita* (назвы з разнастайнымі пашыральнікамі), буйная рака на Павоччы Упа (прыток Акі).

Пашыральнік *-el-* у літоўскай мове цяпер найперш выкарыстоўваецца для ўтварэння памяншальна-ласкальных формаў, але ў ранейшы час яго функцыі былі шырэйшыя. З ім утвораныя водныя назвы *Metelys* (возера), *Tyrelis* (рака).

Заўвагі
-------

1. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 354—355.
2. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 178.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
**Капліца Узвышэння Святога Крыжа** — мураваная каталіцкая капліца ў вёсцы Кіякова Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці. Капліца прыпісана да парафія Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі.

Гісторыя
--------

У 1907 годзе Кіякоўскія пабудавалі каля сядзібы капліцу. Пад капліцай знаходзіўся сямейны склеп сям’і Кіякоўскіх. Сярод сямі пахаваных — Марыя Кіякоўская з Ябланоўскіх (1876—1906), жонка Багдана, апошняга ўладальніка ад другой сядзібы Кіякоўскіх (належала Эдмунду).

У 1914 годзе на тры дні ў годзе быў атрыманы дазвол на адпраўленне святой Імшы. У 1930-я гады ксёндзам быў Рышард Вэрбэл.

На самым пачатку Другой сусветнай вайны польскія войска ўсталявалі на даху капліцы кулямёт, калі абараняліся ад наступаючай Чырвонай Арміі. Сцены капліцы былі пасечаны кулямі, былі разбітыя вокна.

У савецкі час капліца дзейнічала да 1948 гада, апошнім ксёндзам быў Пётр Парташэвіч.

У 1991 годзе была вернута вернікам. Пасля адноўленя ў ёй праводзяцца богаслужэнні.

Архітэктура
-----------

Пабудавана ў стылі неакласіцызму. Вырашана прамавугольным у плане вертыкальна выцягнутым аб’ёмам, узнятым на высокі цокаль і накрытым двухсхільным дахам. Фасад завершаны трохвугольным франтонам з люкарнай па цэнтры, крапаваны пілястрамі, на галоўным фасадзе над лучковым дзвярным праёмам размешчана акно, да тэрасы вядуць бакавыя лесвіцы. Пад тэрасай зроблены ўваход у крыпту. Памяшканне перакрыта цыліндрычным скляпеннем на распалубках.

Зноскі
------

1. ↑  Кіякова — Капліца Узвышэння Св. Крыжа
2. ↑  Біскуп Алег Буткевіч наведаў капліцу ў вёсцы Кіякова

Літаратура
----------

* Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд.. — Мн.: БелЭн, 2008. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5. — С. 178—179
* Несцяронак, А. Капліца Кіякоўскіх / А. Несцяронак // Родныя вытокі (Докшыцы). — 2018. — 16 мая. — С. 4.

Спасылкі
--------

* Капліца Узвышэння Святога Крыжа (Кіякова) на сайце Radzima.org
* Капліца Узвышэння Святога Крыжа (Кіякова) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гаскел.

**Уолтэр Холбрук Гаскел** (1 лістапада 1847, Неапаль - 7 верасня 1914, Грэйт-Шэлфард, паблізу Кембрыджа) — англійскі фізіёлаг.

Біяграфія
---------

Скончыў Кембрыджскі ўніверсітэт (1878) і працаваў там жа. Член Лонданскага каралеўскага таварыства (1882). У 1882 выявіў узмацненне скарачэнняў сэрца ў чарапахі пры раздражненні сімпатычнай нервовых валокнаў. Паводле Гаскела, прычына аўтаматызму сардэчных скарачэнняў - у самой цягліцы сэрца, а нервовыя клеткі рэгулююць яе функцыянальны стан (міягенная тэорыя аўтаматызму сэрца). Усталяваў закон т. зв. градыенту сэрца: аўтаматызм ўчастка сардэчнай сценкі ў пазваночных жывёл тым менш, чым далей ён размешчаны ад вянознага канца сэрца. У сэрцы халоднакроўных Гаскел выявіў адмысловы від атыповай мышачнай тканкі, якая мае прамыя адносіны да ўзнікнення і правядзення ўзбуджэння (у сэрца цеплакроўных падобная тканка атрымала назву пучка Гіса). Упершыню ужыў тэрмін "сардэчны блок" для характарыстыкі парушэння сардэчнай праводнасці. Даследуючы будову вегетатыўнай нервовай сістэмы, Гаскел паказаў, што нервовыя шляхі сімпатычнага і блукаючага нерваў складаюцца з двух нейронаў - прэгангліянарнага і постгангліянарнага.




1. 1 2  Walter Holbrook Gaskell // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Волкаў.
**Міхаіл Мікалаевіч Волкаў** (26 студзеня 1955, Орша, Віцебская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 26 студзеня 1955 года ў г. Оршы Віцебскай вобласці.

Скончыў Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С. М. Кірава, настаўнік матэматыкі і фізікі.

Працаваў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў Высокскай сярэдняй школе Аршанскага раёна Віцебскай вобласці, гімназіі № 8 г. Віцебска.

З'яўляўся дэпутатам Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць шостага склікання.

Лаўрэат прэміі Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта «Чалавек года Віцебшчыны — 2009».

Удастоены ганаровага звання «Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь».

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Францыска Скарыны, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, двума дыпломамі I ступені Акадэміі педагагічных навук СССР.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае дзвюх дачок.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)  (бел.)
**«Болото. Волчья яма. Стужа»** (бел.: Балота. Воўч’я яма. Сцюжа) — кніга беларускага пісьменніка Васіля Быкава, выдадзеная ў 2003 годзе ў мінскім выдавецтве «Кніга» тыражом 5 000 асобнікаў.

Апісанне
--------

З’яўляецца адной з першых кніг Васіля Быкава, выдадзеных пасля яго смерці. Творы, змешчаныя ў кнізе, былі напісаныя аўтарам на беларускай мове. Іх пераклад на рускую мову да гэтага выдання зрабіў сам Васіль Быкаў. У кнізе надрукавана фота Васіля Быкава аўтарства С. Шапрана. Прадмову да кнігі пад назваю «Апостал» напісаў Народны паэт Беларусі Рыгор Барадулін.

Зноскі
------

1. ↑  Национальная книжная палата Беларуси (руск.).  Государственная библиографическая информация. Праверана 6 кастрычніка 2021.

Спасылкі
--------

* «Болото. Волчья яма. Стужа» на Google Books[en]
**Гней НЕВІЙ** (лац.: Gnaeus Naevius; каля 270 да н. э. — каля 201 да н.э.) — рымскі эпічны паэт і драматург, удзельнік Пунічных войнаў. 

У адрозненне ад Лівія Андроніка, Невій не абмяжоўваўся перапрацоўкаю грэкамоўных крыніцаў і стаў пачынальнікам літаратуры на ўласнарымскім матэрыяле. Ён склаў паэму сатурнавым вершам аб Пунічных войнах, у якой, між іншым, ужыў і сюжэт аб Энеі, пазней дапрацаваны Вергіліям. Апроч шэрагу драматычных твораў, дзеянне якіх адбываецца ў Грэцыі, Невій стварыў некалькі і на рымскія тэмы, стаўшы такім чынам пачынальнікам Fabula Praetexta (драмы «ў тогах», у адрозненне ад Fabula palliata, драмы «ў грэчаскіх плашчах»). 

Сатырычнымі творамі Невій нажыў сабе ворагаў ва ўплывовым родзе Метэлаў, некаторы час правёў у турме, памёр у выгнанні ў паўночнай Афрыцы.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10213792, ADV11418984 · BIBSYS: 90154406 · BNC: a11578877 · BNE: XX1047705 · BNF: 124152123 · CiNii: DA07869475 · GND: 118586246 · ICCU: CFIV040660 · ISNI: 0000 0003 9901 4527, 0000 0004 4786 4658 · LCCN: n85356413 · NKC: osd2013772912 · NLA: 36010666 · NLG: 227735 · NLP: A26226613 · NSK: 000118102 · NTA: 069644888, 07515000X · NUKAT: n2006078078 · SUDOC: 061797049 · VIAF: 25721768, 315535138, 2205159248542404870006, 5049153063172419320004, 6794159248147004870001 |

 |
**Вуліца Сасноўка** (трансліт.: *vulica Sasnoŭka*, руск.: улица Сосновка) — вуліца ў Наваполацку.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўднёва-ўсходняй частцы горада ў раёне катэджнай забудовы (т.зв. пасёлак «Паліміраўскі») на поўдзень ад 8-га мікрараёна. Цягнецца з поўдня на поўнач ад вуліцы Залюхаўскай да вуліцы Траецкай, перасякаючы вуліцы Дручанскую і Паліміраўскую. Працягласць вуліцы складае 370 метраў.

Узнікла ў 1990-х — пачатку 2000-х гадоў у выніку актыўнага будаўніцтва заводам «Палімір» для сваіх супрацоўнікаў двухпавярховых блакаваных панэльных дамоў сядзібнага тыпу на дзве сям’і. Дамы мелі люстэркавае планаванне і ўваходы з процілеглых бакоў дома. Рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца.

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне Наваполацкага гарадскога Савета дэпутатаў ад 22 верасня 2015 г. № 81 «О нормализации наименований элементов улично-дорожной сети города Новополоцка» на Нацыянальным прававым Інтэрнэт-партале Рэспублікі Беларусь (руск.)
**У́пнінкай** (літ.: Upninkai, традыцыйная беларуская назва — **Упнікі**) — вёска ва Ёнаўскім раёне Каўнаскага павета Літвы. Цэнтр Упнінкайскай сянюніі. Размешчана на левым беразе ракі Швянтоі. Насельніцтва на 2011 год — 786 чалавек.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Упнікі датуецца 1442 годам, калі яны ўваходзілі ў склад Віленскага павета Віленскага ваяводства.

У 1477 годзе ва Упніках быў пабудаваны касцёл.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Упнікі апынуліся ў складзе Расійскай імперыі, у Вількамірскім павеце Віленскай губерні.

У XIX стагоддзі ва Упніках існавала сядзіба.

### Найноўшы час

Пасля польска-літоўскіх баёў і падпісання пагаднення паміж міжваеннай Польскай Рэспублікай і Літвой у 1919 годзе Упнікі апынуліся ў складзе Літвы. У часы Другой сусветнай вайны з чэрвеня 1941 да 1944 года мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

Насельніцтва
------------

* **XX стагоддзе**: 1902 год — 154 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 786 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (1845)

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. ↑  Krzywicki J. Upniki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka (польск.). — Warszawa, 1892. S. 814.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Упнінкай
**Міхаіл Маркавіч Шмерлінг** (нар.7 снежня 1946, г. Віцебск) — беларускі фотамастак. Член Саюза журналістаў Беларусі (1976).

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскае паліграфічнае вучылішча (1967). Працаваў у Віцебскім абласным краязнаўчым музеі (1969—1983), вытворчым аб'яднанні «Мастацтва» (1986—1991), рэдакцыі абласной газеты «Народнае слова» (1991—2007). Атрымаў першую прэмію на Усесаюзнай выставе «Фотаграфіка-71» (1971), медаль лаўрэата на міжнароднай выставе «Чалавек і Зямля» (г. Платэляй, Літва, 1973). Узнагароджаны ганаровымі дыпломамі фотасалонаў у Румыніі (1971, 1973), Англіі (1974).

Працуе ў розных жанрах мастацкай фатаграфіі.

Сярод твораў: «Браслаўскі матыў» (1982), «Мастак Ф. Гумен» (1985), «Народная артыстка СССР С. Станюта» (1990), «Вечар» (1991), «Актрыса Наталля Аладка» (1992), «Лятучка» (2000), «Мастак Г. Шутаў» (2001), «Афганцы» (2005); серыі «Стары Віцебск» (1971—1975), «Тэатр» (1975—1985), «Ветэраны. Месяц май» (1975—2007), «Мастакі» (2010) і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

Цыбульский, М. Л. Шмерлинг Михаил Маркович / М. Л. Цыбульский // Регионы Беларуси : энцикл. : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова (гл. ред.) [и др.]. — Мн. : Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область. Кн. 2. — С. 611—612.
**Уладзісла́ў Дзягіле́віч** (31 кастрычніка 1675, Беларусь — 13 студзеня 1714, Мсціслаў) — беларускі рымска-каталіцкі дзеяч, архітэктар. Прадстаўнік архітэктуры барока.

10 ліпеня 1691 у Вільні ўступіў у Ордэн езуітаў. Навучаўся ў Полацкім езуіцкім калегіуме ў 1695—1698, езуіцкім паслушніцкім доме ў Вільні ў 1701—1704. Працаваў у Бабруйску ў 1699—1700, у Оршы ў 1704—1705 і 1707—1709, у Нясвіжы ў 1705—1706, у Мсціславе ў 1706—1707 і ў Жодзішках. У 1710—1714 суперыёр, архітэктар і прэфект будоўлі ў Мсціславе. У 1707 тут паводле яго праекту пабудаваны драўляны езуіцкі касцёл, у 1711 — званіца і гаспадарчыя пабудовы, адбудаваны спалены місіянерскі дом.

Літаратура
----------

* Дзягілевіч Уладзіслаў // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
**Сядзіба акадэміка В. В. Пашкевіча**  — комплекс сядзібы з гадавальнікам лекавых раслін канца XIX ст. у в. Гаруцішкі Дзяржынскага раёна‎. Захавалася фрагментарна. «Фрагменты парку былой сядзібы акадэміка В. В. Пашкевіча» (другая палова XIX — пачатак ХХ стагоддзя) былі ўнесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі рашэннем Рады ад 16.03.1994 № 5.

Участак выдзелены акадэміку В. В. Пашкевічу (1856/1857—1939) ў 1894 годзе, сядзіба размяшчалася за 200 м ад царквы, сам навуковец лічыў яе «навуковай станцыяй», але тут былі звычайныя для сядзіб элементы — алея даўжынёй болей за 100 м, якая разыходзілася на прамавугольнік абсады, што ўтварала сядзібны двор. Абсада складалася як са звычайных ліп і ясеняў, так і з экзатычных сібірскіх кедравых хвояў і піхт, чарэшчатага дубу.

На двары было два невялікія драўляныя дамы, адзін для В. Пашкевіча, другі для яго брата Івана, двор вакол быў засаджаны кветкамі, пладовымі дрэвамі і кустамі — бэзам, алычой, парэчкамі, вінаградам, яблынямі і інш. адмысловымі клумбамі з лекавымі раслінамі. З захаду ад двара быў закладзены асобны пладовы сад. Паводле вуснай гісторыі, быў пруд з чарапахамі і тэрарыум са змеямі.

В. Пашкевіч пакінуў сядзібу падчас Першай сусветнай вайны. У 1920-я ў сядзібе створана дзяржаўная вопытная гаспадарка па даследаванні садовых і гародных культур. Пасля Другой сусветнай вайны гаспадарку закінулі, сады яшчэ былі да 1990-х гадоў. Дамы братоў Пашкевічаў аддадзены пад жытло калгаснікам, да цяперашняга часу захаваўся адзін з іх, перабудаваны і ў благім стане.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Сядзібна-паркавы ансамбль Мядзведскіх** — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры другой паловы XIX ст. Створаны на ўскраіне в. Двор Нізгалава (Бешанковіцкі раён), на беразе р. Ула, у стылі позняга класіцызму. Комплекс уключае: гасподу (пашкоджаная ў 1944 г. адноўленая ў 1970 г.), афіцыну, кухню, вяндлярню, два гаспадарчыя корпусы.

Архітэктура
-----------

Гаспода — простакутны ў плане аднапавярховы мураваны аб'ём, накрыты вальмавым дахам. У пластыцы фасадаў выкарыстаныя элементы класіцызму з характэрнай для другой паловы XIX ст. адвольнай трактоўкай ордару.

* КухняКухня
* КузняКузня
* ВяндлярняВяндлярня

Парк
----

Ад гасподы да поймы ракі спускаюцца чатыры тэрасы, абсаджаныя шпалерамі з елкі звычайнай. Тэрыторыя сядзібнай забудовы злучаецца з паркавай зонай невялікімі курцінамі з елак, хвояў і клёнаў. Кампазіцыя парку (плошча 4 га) — прыклад перабудовы рэгулярнага парку (элементы якога зберагліся) у пейзажны. Рэгулярны парк складаўся з дзевяці аднолькавых баскетаў, якія дзяліліся чатырма падоўжанымі і чатырма папярочнымі алеямі з круглымі пляцоўкамі на перакрыжаваннях. Пры перабудове парку ў пейзажны высаджаныя экзоты і дэкаратыўны хмызняк, на месцы падоўжаных алей зробленыя маляўнічыя палянкі. Сярод насаджэнняў парку лепшы ў рэспубліцы экзэмпляр бярозы далекарлійскай (вышыня 17 м, дыяметр ствала 58 см), рэдкі на Беларусі кедр еўрапейскі калонападобны (вышыня 12 м, дыяметр ствала 48 см).

На тэрыторыі былой сядзібы размешчана школа. Комплекс — помнік рэспубліканскага значэння.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Сядзібна-паркавы ансамбль (Двор Нізгалава) на сайце Radzima.org
* Сядзібна-паркавы ансамбль (Двор Нізгалава) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**«In taberna»** (лац.: У карчме) — адна з самых знакамітых сярэднявечных застольных песняў на лацінскай мове, была напісана каля 1160 года. 196 песня ў кодэксе Carmina Burana, найвялікшым зборніку паэзіі вагантаў. Паколькі паэзія вагантаў збольшага ананімная, дакладна вызначыць аўтарства In Taberna не прадстаўляецца магчымым.
Тэкст песні распавядае пра няўстрымнае вяселле ў карчме, гульнях і п’янстве. Апавяданне вядзецца ад асобы распаведніка і скаладаецца з некалькіх частак: уступ, затым апісваецца гульня ў косткі, далей кажуцца чатырнаццаць тостаў, у тым ліку за зняволеных, хрысціян, блудніц, лясных разбойнікаў і папу рымскага. Далей ідзе пералічэнне 26 розных саслоўяў, прафесій, узростаў, характараў людзей, якіх можна сустрэць у карчме. У канцы кажуць пра заняпад п’яніц, але выснова следуе такая, што менавіта праз сваё «змірэнне» яны будуць прылічаны да праведнікаў.
Балада мае шэраг варыянтаў мелодый, якія слаба адрозніваюцца паміж сабой і перакладзена на некалькі моваў, у тым ліку беларуская, украінская, нямецкая, англійская, руская і г.д.

Тэкст песні
-----------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| In taberna

In taberna quando sumus,non curamus, quid sit humus,sed ad ludum properamus,cui semper insudamus.quid agatur in taberna,ubi nummus est pincerna,hoc est opus, ut queratur,sed quid loquar, audiatur.
Quidam ludunt, quidam bibunt,quidam indiscrete vivunt.sed in ludo qui morantur,ex his quidam denudantur;quidam ibi vestiuntur,quidam saccis induuntur.ibi nullus timet mortem,sed pro Baccho mittunt sortem.
Primo pro nummata vini;ex hac bibunt libertini.semel bibunt pro captivis,post hec bibunt ter pro vivis,quater pro Christianis cunctis,quinquies pro fidelibus defunctis,sexies pro sororibus vanis,septies pro militibus silvanis.
Octies pro fratribus perversis,novies pro monachis dispersis,decies pro navigantibus,undecies pro discordantibus,duodecies pro penitentibus,tredecies pro iter agentibus.tam pro papa quam pro regebibunt omnes sine lege.
Bibit hera, bibit herus,bibit miles, bibit clerus,bibit ille, bibit illa,bibit servus cum ancilla,bibit velox, bibit piger,bibit albus, bibit niger,bibit constans, bibit vagus,bibit rudis, bibit magus,
Bibit pauper et egrotus,bibit exul et ignotus,bibit puer, bibit canus,bibit presul et decanus,bibit soror, bibit frater,bibit anus, bibit mater,bibit ista, bibit ille,bibunt centum, bibunt mille.
Parum durant sex nummate,ubi ipsi immoderatebibunt omnes sine meta,quamvis bibant mente leta.sic nos rodunt omnes gentes,et sic erimus egentes.qui nos rodunt, confundanturet cum iustis non scribantur. | "|

Выканаўцы
---------

У розны час песню выконвалі і перапрацоўвалі наступныя выканаўцы:

* Corvus Corax
* Djembe
* Wolfmare
* Drolls
* Saltatio Mortis
* Stille Volk
* Arte Factum
* Lisa Hammer
* Anima Immortalis
* Krless
* Наследие Вагантов
* Cum Fragore
* Стары Ольса
* Вжик
* Сергей Русских
* Bakchus
* Dolum Dreame
* Zoltan Arany
* Gilead
* Flos Florum,

а таксама шэраг іншых.

Гл. таксама
-----------

* Гер Манеліг
**Сядзіба Хлюдзінскіх** — колішняя сядзіба ў в. Антавіль Аршанскага раёна Беларусі. Сядзіба не захавалася. Месца сядзібы адзначана мемарыяльным крыжам і памятнай шыльдай.

Гісторыя
--------

3 пачатку XIX ст. маёнтак Антавіль належаў Хлюдзінскім. 29 кастрычніка 1833 г. у сям’і Ігната і Клемянціны Хлюдзінскіх нарадзілася дачка Цаліна, якая заснавала ў 1891 годзе жаночы манаскі ордэн (кангрэгацыю) Уваскрэсення Хрыста (Сясцёр Змёртвыхпаўтання Пана нашага Езуса Хрыста). У пачатку XX ст. знаходзіўся ў Мошкаўскай воласці Аршанскага павета і належаў К. Дадэрку. У гады савецкай улады была разбурана.

У пачатку XXI ст. на месцы былой сядзібы сёстры кангрэгацыі ўсталявалі мемарыяльны крыж з памятнай шыльдай, дзе на польскай і беларускай мовах змешчана інфармацыя пра бласлаўлёную Цаліну.

Літаратура
----------

* *Півавар М. В.* Антавіль // Сядзібы Віцебшчыны. — Мн.: БелЭн, 2020. — 256 с. — ISBN 978-985-11-1202-5.
**Сядзібна-паркавы ансамбль Яленскіх** — помнік сядзібна-паркавага дойлідства позняга класіцызму. Пабудаваны ў першай палове XIX ст. у в. Янавічы (Клецкі раён).

Архітэктура
-----------

Ансамбль уключае мураваную гасподу, гаспадарчыя пабудовы і парк эканамічнага тыпу са ставам. Гаспода — аднапавярховы прамавугольны ў плане аб'ём з вальмавым дахам (раней мансардавым). Цэнтральная частка галоўнага фасада вылучаная лоджыяй з каланадай, дваровага — круглаватым эркерам. Пластычнасцю апрацоўкі вылучаюцца ліштвы прамавугольных аконных праёмаў і аздобленыя рустам вуглы будынку. У анфіладнай сіметрычна-восевай планіроўцы цэнтральнае месца адведзенае зале-ратондзе і вестыбюлю.

Выкарыстоўваецца як жылы будынак. Ансамбль былой сядзібы — помнік рэспубліканскага значэння.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Сядзібна-паркавы ансамбль (Янавічы) на сайце Radzima.org
* Сядзібна-паркавы ансамбль (Янавічы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Кагерэ́нтнасць** (ад лац.: cohaerens — «які знаходзіцца ў сувязі», «звязаны») — узгодненае працяканне ў часе некалькіх вагальных або хвалевых працэсаў.

Выяўляецца ў наяўнасці нязменных суадносін паміж фазамі розных ваганняў. Найпрасцейшы прыклад кагерэнтнасці — пастаянства рознасці фаз двух гарманічных ваганняў з аднолькавымі частотамі.

Кагерэнтныя светлавыя хвалі можна атрымаць дзяленнем пучка хваль ад адной (нялазернай) крыніцы святла або пры дапамозе лазераў, у радыёдыяпазоне — ад розных генератараў, якія працуюць на стабілізаванай частаце.

Кагерэнтнасць — неабходная ўмова ўзнікнення інтэрферэнцыі хваль.

Паняцце кагерэнтнасці выкарыстоўваецца ў хвалевай і квантавай оптыцы, квантавай механіцы, радыёфізіцы і радыётэхніцы.

Гл. таксама
-----------

* Інтэрферэнцыя святла

Літаратура
----------

* Кагерэнтнасць // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. С. 403.

Спасылкі
--------

* Когерентность // Физическая энциклопедия
**Eesti Raudtee (EVR)** — нацыянальная чыгуначная кампанія Эстоніі. Заснавана ў 1992 годзе на базе эстонскай часткі Прыбалтыйскай чыгункі.

Працягласць шляхоў, прыналежных EVR, складае 691 км (усё — каляіны 1520 мм). Кампанія таксама ўжыццяўляе грузавыя перавозкі па чыгунках Эстоніі. Пасажырскія перавозкі (у тым ліку па электрыфікаваных лініях (агульная даўжыня — 192 км) у наваколлі Таліна ажыццяўляюцца кампаніяй Elron (был. Elektriraudtee). Кампаніі Edelaraudtee прыналежаць былыя вузкакалейныя лініі Талін — Лілі — Пярну і Лілі — Вільяндзі. У кіламетражы ліній EVR гэтыя пляцоўкі не ўлічаны. Кампанія ўжыццяўляе грузавыя перавозкі, унутраныя пасажырскія перавозкі (абслугоўваюцца дызель-паяздамі) і міжнародныя перавозкі (адзіны цяпер існы цягнік далёкага прытрымлівання Талін — Масква і пушчаны 27 мая 2012 года дызель-поезд Талін — Санкт-Пецярбург, які быў заменены складам расійскага фармавання ў 2015 годзе).

Спасылкі
--------

* Сайт кампаніі Архівавана 1 красавіка 2016.
* Карта железных дорог Прибалтики
* Партс: значение железной дороги для Эстонии трудно переоценить // rus.err.ee, 06.11.2010
* Железнодорожный транспорт в Эстонии(недаступная спасылка) на «Сайте о железной дороге»(недаступная спасылка) Сергея Болашенко
**Спарышы, блізняты, двайнікі** — ганчарны выраб.

Гліняная пасудзіна з 2-х ці 3-х гаршчкоў (зрэдку і сальніцы) аднолькавага ці рознага памеру, змацаваных ручкай (да гаршчкоў рабіліся накрыўкі). У спарышах насілі ежу на поле ў сенакос ці жніво.

Паходжанне назвы
----------------

Першапачаткова тэрмінам «спарыш» называлі двайное зерне ці двайны колас — сімвал урадлівасці. У міфалогіі ўсходніх славян Спарыш — дух жніва, надзелены здольнасцю забяспечваць «спор», г.зн. ураджай і багацце, дастатак і шчасце ў цэлым.

Зноскі
------

1. 1 2  Спарыш («блізняты», «двайнічкі») // Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік

Літаратура
----------

* Спарышы́ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 104. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Незвычайная экскурсія ў Міёрскім гісторыка-этнаграфічным музеі // Афіцыйны сайт раённай газеты «Міёрскі навіны»
* Спарыш («блізняты», «двайнічкі») // Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік
**Eagles** — амерыканскі рок-гурт, які выконвае меладычны гітарны кантры-рок і софт-рок. За гады свайго існавання (1971—1981) пяць разоў узначальваў амерыканскія поп-чарты сінглаў (Billboard Hot 100) і чатыры разы — хіт-парад альбомаў (Billboard Top 200).

Зборнік хітоў Their Greatest Hits 1971—1975, выпушчаны ў 1976 годзе, быў распрададзены тыражом у 38 млн асобнікаў, дзякуючы гэтаму стаў самым прадаваным альбомам усіх часоў па версіі Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальных кампаній (RIAA), абыйшоўшы альбом Майкла Джэксана «Thriller»; гэтая кампіляцыя гурта з’яўляецца найбольш папулярным альбомам у ЗША. У агульнай колькасці ў Амерыцы было рэалізавана 65 млн копій іх альбомаў, што робіць іх трэцім па папулярнасці ў ЗША калектывам ўсіх часоў пасля The Beatles і Led Zeppelin. У 2019 годзе гурт увайшоў у спіс самых высокааплатных музыкантаў паводле версіі часопіса Forbes.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Myspace · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Google Play Music · Instagram · Last.fm · SoundCloud · Spotify · Vimeo · YouTube · YouTube |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Rate Your Music |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Кругасвет · Ларуса · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13903111s · GND: 1214970-6 · ISNI: 0000 0001 1526 5624 · LCCN: n81032525 · NKC: xx0018307 · SUDOC: 160743389 · VIAF: 139561748 |

 |
Крабападобная туманнасць — галактычная туманнасць, якая засталася па выбуху звышновай. Выбух назіраўся кітайскімі і арабскімі астраномамі ў 1054 годзе.
**Туманнасць** — участак міжзорнага асяроддзя, які выдзяляецца сваім выпраменьваннем або паглынаннем выпраменьвання ў агульным фоне неба. Раней *туманнасцямі* называлі любы нерухомы на небе падоўжаны аб’ект. У 20-х гадах XX стагоддзя было адкрыта, што сярод *туманнасцей* ёсць шмат галактык (напр. Туманнасць Андрамеды). Пасля гэтага тэрмін *туманнасць* быў звужаны да пазначанага вышэй сэнсу.

Туманнасці складаюцца з пылу, газу і плазмы.

Гісторыя
--------

Першапачаткова туманнасцямі ў астраноміі лічылі любыя нерухомыя і працяглыя (дыфузныя) прамяністыя астранамічныя аб’екты, у тым ліку зорныя скопішчы або галактыкі па-за Млечным Шляхам, якія не было магчыма размеркаваць па зорках. Некаторыя прыклады падобнага выкарыстання захаваліся да нашага часу. Напрыклад, Галактыку Андрамеды часам называюць «Туманнасцю Андрамеды».

У 1787 годзе Шарль Месье, які актыўна займаўся пошукам камет, склаў каталог нерухомых дыфузных аб’ектаў, падобных да камет. У каталог Месье трапілі як, уласна, туманнасці, гэтак і галактыкі (напрыклад, вышэй прыгаданая галактыка Андрамеды — M31) і шаравыя зорныя скопішчы (M13 — скопішча ў сузор’і Геркулеса).

З развіццём астраноміі і павелічэннем разрознення тэлескопаў, тлумачэнне тэрміна «туманнасць» удакладнялася: частка «туманнасцей» была ідэнтыфікаваная як зорныя скопішчы, былі выяўленыя цёмныя (паглынальныя) газапылавыя туманнасці, і, нарэшце, у 1920-х гадах, спачатку Кнуту Лундмарку, а потым і Эдвіну Хаблу, атрымалася размеркаваць па зорках перыферыйныя вобласці шэрагу галактык і тым самым вызначыць іх прыроду.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Туманнасць

| ⛭Міжзорнае асяроддзе |
| --- |
| Складнікі | Міжзорны газ ·  Міжзорны пыл ·  Касмічныя прамяні ·  Магнітнае поле |  |
| Туманнасці | Дыфузная (светлая) туманнасць ·  Цёмная туманнасць ·  Эмісійная туманнасць ·  Адбівальная туманнасць ·  Рэштка звышновай ·  Планетарная туманнасць ·  Протапланетарная туманнасць |
| Вобласці зоркаўтварэння | Малекулярнае воблака ·  Глобула ·  Вобласць H II |
| Калязоркавыя ўтварэнні | Акрэцыйны дыск ·  Протапланетны дыск ·  Палярныя струменевыя цячэнні ·  Аб’ект Хербіга — Аро |
| Выпраменьванне | Зорны вецер ·  Рэліктавае выпраменьванне |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11966665s · GND: 4171358-8 · LCCN: sh85090538 · Microsoft: 2779496878 · NDL: 00570462 |
**Кагульскі (Румянцаўскі) абеліск** — помнік у Екацярынінскім парку Царскага Сяла. Усталяваны ў гонар перамогі рускіх войскаў пад камандаваннем графа П. А. Румянцава над турэцкімі ў бітве пры Кагуле 21 ліпеня (1 жніўня) 1770 года, падчас руска-турэцкай вайны 1768—1774 гадоў. Уяўляе сабой просты мармуровы абеліск з бронзавай дошкай, якая змяшчае памятны надпіс. Збудаваны недалёка ад Вялікага Екацярынінскага палаца па праекце італьянскага архітэктара Антоніа Рынальдзі ў 1771—1772 гадах.

Помнік з’яўляецца адным з цэлага шэрагу воінскіх мемарыялаў Екацярынінскага парку, якія з’явіліся тут у 1770-х гадах і звязаных з руска-турэцкай вайной. Аб’ект культурнай спадчыны Расіі федэральнага значэння ў катэгорыі помнікаў горадабудаўніцтва і архітэктуры.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Армаві́р** — сталіца і рэлігійны цэнтр старажытна-армянскага Айрарацкага царства ў 4—2 ст. да н.э.

Гісторыя
--------

Армавір быў заснаваны на месцы горада Аргішціхінілі. Пасля перанясення сталіцы ў горад Арташат Армавір прыйшоў у заняпад, але існаваў да 5 ст. н.э.

Яго руіны знаходзяцца каля сяла Армавір у Арменіі.

Раскопкі
--------

Першыя разведвальныя раскопкі тут былі зроблены ў 1880 годзе, аднак сістэматычныя раскопкі Армавіра пачаліся толькі ў 1962 годзе. Археалагічнае вывучэнне Армавіра выявіла шматслойны характар гісторыі горада. Найстаражытнейшы слой адносіцца да ўрарцкага перыяду (VIII—VII ст. да н. э. калі цар Аргішці I у 776 г. да н. э. заснаваў на гэтым месцы горад Аргішціхінілі), далей ідуць старажытнаармянскі эліністычны (III—II стст. да н. э.) і сярэдневяковы (X—XIII стст.) слаі.

Армавір быў заселены з V—VI тыс. да н. э. Археолагі знаходзілі тут розныя інструменты з абсідыяну, прадметы з бронзы і кераміку ў слаях гэтага перыяду.

Пры раскопках былі знойдзены гліняныя таблічкі перыяду дынастыі Ахеменідаў, напісаныя на эламскай мове, якія змяшчаюць эпізоды з эпасу аб Гільгамешы. У раёне Армавіра знойдзены шматлікія надпісы III ст. да н. э. на старажытнагрэчаскай мове, уключаючы паэзію Гесіёда, радкі з Эўрыпіда, спіс найменняў месяцаў у Македонскім календары і імёны цароў з дынастыі Ервандзідаў.

Літаратура
----------

* Армавір // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. С. 486—487.
* Аракелян Б. «О некоторых результатах археологического изучения древнего Армавира». ИФЖ. Ер. 1969, 4;
* Тирацян Г. «Раскопки Армавира». ВОН. Ер. 1972, 2, на арм. яз.

| Гістарычныя сталіцы Арменіі |
| --- |
| 
* Ван
* Армавір
* Ервандашат
* Арташат
* Тыгранакерт
* Вагаршапат
* Аршакаван (Баязет)
* Двін
* Багаран
* Шыракаван
* Карс
* Ані
* Ерэван

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Архітэктоніка.
**Архітэкто́ніка** (стар.-грэч.: ἀρχιτεκτονική — будаўнічае мастацтва) — пабудова мастацкага твора. Часцей ужываецца ў тым жа значэнні тэрмін кампазіцыя, прычым ва ўжыванні не толькі да твора ў цэлым, але і да асобных яго элементаў: кампазіцыя вобраза, сюжэту, страфы і да т. п. Архітэктоніка — галоўны (асноўны) прынцып пабудовы і агульная сістэму сувязяў паміж асобнымі часткамі кампазіцыі мастацкага цэлага. У паняцце архітэктонікі ўваходзіць як знешняя структура твора, так і пабудова сюжэту: дзяленне твора на часткі, тып апавяданню (ад аўтара ці ад асобы апавядальніка), роля дыялогу, тая ці іншая паслядоўнасць падзей (часовая або з парушэннем храналагічнага прынцыпу), увядзенне ў твор розных апісанняў, аўтарскіх развагаў і лірычных адступленняў, групоўка дзеючых асоб і да т. п.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
**Арман**, сапраўднае імя — *Арман П’ер Фернандэс* (фр. Arman, Armand Pierre Fernandez; 17 лістапада 1928, Ніца — 22 кастрычніка 2005, Нью-Ёрк) — французскі і амерыканскі мастак, калекцыянер, адзін з заснавальнікаў новага рэалізму.

Арман вывучае да 1949 года ў Ніцы філасофію, матэматыку і дэкаратыўнае мастацтва. У 1947 годзе знаёміцца ​​з Івам Кляйнам. Пад уплывам апошняга захапляецца будызмам, астралогіяй і вучэннем розенкрэйцэраў. У 1949—1951 гадах вывучае ў Парыжы археалогію і ўсходнія культуры. У гэты ж час пачынае займацца жывапісам, піша карціны ў сюррэалістычнай манеры.

У 1953 годзе, пасля заканчэння ваеннай службы ў Індакітаі, вяртаецца ў Ніцу, жэніцца з Эліян Радзіг (кампазітар; развяліся ў 1971) і працягвае маляваць, пры гэтым схіляючыся ўсё больш да абстракцыянізму. У гэты час знаходзіцца пад моцным уплывам творчасці Сержа Палякова, Джэксана Полака і Курта Швітэрса. У 1956 годзе адбылася першая выстава прац Армана, у Парыжы. У 1957—1958 гады мастак падарожнічае па Турцыі, Афганістане і Іране.

З 1959 года Арман пакідае жывапіс амаль на 30 гадоў.

У 1971 годзе Арман стварае аб’екты з поліэстэру і плексігласа, у 1975 годзе наведвае Егіпет, у 1978 годзе ўстанаўлівае буйнафарматныя скульптуры ў Дыжоне і Дзірбарне (штат Мічыган, ЗША). У 1979 годзе здзяйсняе паездкі ў КНР і СССР.

У 1988 годзе Арман вяртаецца да жывапісу і стварае 13 палотнаў — ілюстрацый да паэзіі Арцюра Рэмбо (знаходзяцца ў парыжскім цэнтры Жоржа Пампіду). У яго творчасці гэтага часу злучаюцца абстрактны экспрэсіянізм і «новы рэалізм». У 1991 годзе ствараецца серыя партрэтаў вялікіх кампазітараў — ад Баха да Бартака, выкананая з музычных інструментаў, найбольш тыповых для кожнага кампазітара.

Зноскі
------

1. 1 2  Arman<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Arman — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. 1 2  *Bell A.* Encyclopædia Britannica — Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q455'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2846567'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2743906'></a>
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑  Union List of Artist Names<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a11101416 · BNE: XX1532615 · BNF: 11885652f · GND: 118503995 · ICCU: CFIV035858 · ISNI: 0000 0001 2147 9768 · LCCN: n50002668 · NDL: 00462451 · NKC: xx0250797 · NTA: 070240736 · NUKAT: n2014177194 · LIBRIS: 175864 · SUDOC: 027714713 · VIAF: 111915345 · ULAN: 500003632 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бернштэйн.
**Абрахам Мошэ Бернштэйн** (англ.: Abraham Moshe Bernstein; 21 жніўня 1866, в. Шацк, Шацкая воласць, Ігуменскі павет, Мінская губерня, Расійская імперыя — 4 чэрвеня 1932, Вільня, Віленскае ваяводства, Польская Рэспубліка) — кантар, хормайстар, кампазітар яўрэйскай літургічнай і народнай музыкі, педагог, музыказнавец і празаік
.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 21 жніўня 1866 года ў Шацку. Быў шостым дзіцём у сям’і. Вучыўся ў яўрэйскай школе. У 1876 годзе памерла маці Бернштэйна.

Быў кантарам і дырыжорам хору у Беластоку. У 1893—1923 гадах — кантар сінагогі Тагарас Кадэш у Вільні.

Памёр 4 чэрвеня 1932 года ў Вільні.

Творчасць
---------

Бернштэйн паклаў на музыку звыш 150 вершаў на іўрыце і ідышы, з якіх найболей вядомыя «Замд унд Штэрн» («Пясок і зоркі») і «Хэмерл» («Малаточак»). Сабраў калекцыю народных мелодый (выдадзены ў складанцы «Музікалішэр Пін-кос», 1927) і кантарскіх песень.

Сям’я
-----

* Сын — Авіасаф Бернштэйн (Барнеа) (1903—1957) — вядомы ізраільскі кампазітар.

Зноскі
------

1. ↑  Library of Congress Authorities — Library of Congress. Праверана 16 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13219454'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q131454'></a>
2. ↑

Спасылкі
--------

* Бернштейн, Авраам Моше  (руск.)
* Avraham Moshe Bernstein (1866—1932)  (англ.)
* ABRAHAM MOSHE BERNSTEIN (1866—1932)  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2003100785 · VIAF: 58777809 |
***International Plant Names Index*** (англ.: **IPNI** — *Міжнародны паказальнік навуковых назваў раслін*) — сайт у сетцы Інтэрнэт, які забяспечвае доступ да базы даных навуковых (лацінскіх) назваў раслін. Рэсурс створаны з мэтай стандартызацыі інфармацыі, якая ўваходзіць у батанічную наменклатуру. База змяшчае назвы насенных раслін і папараці, якія выкарыстоўваюцца біялагічнай сістэматыкай. Найбольш шырока прадстаўлены назвы таксонаў рангу віду і роду. Запісы базы даных уключаюць асноўныя бібліяграфічныя звесткі пра першасныя крыніцы, якія выкарыстоўвалі гэтыя назвы. Стандартныя скарачэнні (абрэвіятуры) імёнаў аўтараў назваў даюцца ў адпаведнасці з рэкамендацыямі Міжнароднага кодэкса батанічнай наменклатуры і на аснове даных кнігі «*Authors of Plant Names*», якія абнаўляюцца і дапаўняюцца.

Сайт і база даных створаны сумесна трыма арганізацыямі: Каралеўскімі батанічнымі садамі К'ю (*Index Kewensis*), Гербарыем Гарвардскага ўніверсітэта (англ.: Harvard University Herbaria) (Gray Herbarium Index) і Аўстралійскім нацыянальным гербарыем (англ.: Australian National Herbarium) (*APNI*), якія падалі батанічныя звесткі для гэтага рэсурсу.

Сайт пачаў сваю працу ў 1999 годзе. Доступ да інфармацыі, размешчанай у базе сайта, падаецца бясплатна. Рэсурс паведамляе назвы раслін, якія сустракаліся ў навуковых публікацыях, але не рэгламентуе іх выкарыстанне ў батанічнай наменклатуры.

Падобны праект *Index Fungorum* змяшчае звесткі пра назвы грыбоў.

Зноскі
------

1. ↑  Alexa Internet — 1996. Праверана 30 кастрычніка 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q230051'></a>
2. ↑  *R. K. Brummitt, C. E. Powell.* Authors of Plant Names. — Kew: Royal Botanic Gardens, 1992, reprinted 1996. — 732 p. — ISBN 1842460854.
3. ↑  HUH — Databases Архівавана 17 мая 2008.
4. ↑  CABI Bioscience Databases

Спасылкі
--------

* Towards a working list of all known plant species

| Электронныя біялагічныя рэсурсы |
| --- |
| 
* *Angiosperm Phylogeny Website* (*APWeb*)
* *Germplasm Resources Information Network* (*GRIN*)
* *International Plant Names Index* (*IPNI*)
* *MycoBank*
* *The Plant List*
* Віківіды
* Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША (*NCBI*)
* Аб’яднаная таксанамічная інфармацыйная служба (*ITIS*)
* Энцыклапедыя жыцця (*EOL*)

 |