**Чыгу́начны мадэлі́зм** — від чыгуначнага хобі, у якім можна вылучыць наступныя напрамкі: калекцыяніраванне цацачных або маштабных чыгуначных мадэляў і іх аксесуараў (вакзалы, чыг. пуці, семафораў і г. д.); аднаўленне ў мініяцюры гістарычных станцый, чыгуначных ліній і г. д. (аматары гэтага кірунку часцяком вядуць архіўны пошук з мэтай дакладнейшай рэканструкцыі пэўнага аб’екта); стварэнне мадэляў лакаматываў і вагонаў; садовыя і паркавыя мадэлі чыгунак буйнога маштабу, у тым ліку тых, якія выкарыстоўваюцца ў мэтах забавы і адпачынку для перавозкі пасажыраў на саставах з кіраванымі непасрэдна лакаматывамі.

Цацачныя і мадэльныя чыгункі
----------------------------

### Гісторыя

Ландшафт з мадэльнай чыгункай, выстаўлены на вакзале Вуперталя (Германія)
«Гранд Макет Расія»
Першыя цацачныя чыгункі з’явіліся ў другой палове XIX стагоддзя. У прамысловых аб’ёмах яны сталі выпускацца з 1891 года нямецкай фірмай Märklin (у тым ліку іх чыгунка была пастаўлена нават у імператарскую сям’ю Раманавых у Зімовы Палац), якая з цягам часу і ўстанавіла большасць маштабных стандартаў чыгуначных мадэляў. У 1897 годзе амерыканская фірма Carlisle & Finch выпусціла першую электрычную чыгунку.

Да 1950-х гадоў асаблівага адрозненні паміж цацачнымі чыгункамі і дакладнымі мініятурнымі мадэлямі не было: апошнія лічыліся такімі ж цацкамі. Аднак, да канца 1950-х гадоў цікавасць да чыгуначнай дарозе як цацкі стаў падаць, выклікаўшы крызіс ва ўсёй індустрыі. Менавіта ў гэты час чыгуначны мадэлізм пачынае фармавацца як сур’ёзнае хобі, дасягнуўшы росквіту да сярэдзіны 1970-х гадоў. Вытворцы сталі ўдзяляць увагу дэталям вагонаў, лакаматываў, спадарожным аксесуарам (будынкаў, дарожнай атрыбутыцы).

Да пачатку XXI стагоддзя многія вядучыя кампаніі-вытворцы чыгуначных мадэляў прыйшлі ў заняпад і абанкруціліся; пры гэтым індустрыя налічвае мноства дробных фірмаў, якія спецыялізуюцца на тых ці іншых мадэлях або аксесуарах.

### Магчымасці

Мадэльныя чыгункі дазваляюць пракладаць пуці разнастайных канфігурацый. Пачаткоўцы могуць пачаць з простых набораў (чыгуначнае кальцо і невялікі састаў з лакаматывам) і з часам дапаўняць новымі пуцямі, вагонамі, дарожнымі знакамі, вакзаламі і г. д.

Многія калекцыянеры ствараюць сапраўдныя настольныя ландшафты з пагоркамі, тунэлямі, мастамі, дэпо, вуліцамі і чыгуначнымі развілкамі. Невыпадкова таму шматлікія вытворцы цацачных чыгунак прадаюць адпаведныя аксесуары (у тым ліку дамы, дрэвы, траву і т. п.). Гэтай тэматыцы таксама прысвечаны мноства кніг, а таксама спецыялізаваныя часопісы.

### Тыпапамеры

Стандарты мадэляўСтандарты мадэляў
Для чыгуначных мадэляў вызначаны (стандартамі NEM і NMRA) некаторыя мноствы тыпаразмераў. Найбольш распаўсюджаныя з іх прыведзены ў табліцы (згодна стандарту NEM 010):

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Адносіны
  | Маштабны метр, мм
  | Пазначэнне
  | Адпаведная шырыня каляіны прататыпа, мм
  |
| Ад 1250 да 1700
  | Ад 850 да 1250
  | Ад 650 да 800
  | Ад 400 да 650
  |
| 1:220
  | 4.5
  | Z
  | 6.5
  | -
  | -
  | -
  |
| 1:160
  | 6.3
  | N
  | 9 
  | 6.5
  | -
  | -
  |
| 1:120
  | 8.3
  | TT
  | 12
  | 9
  | 6.5
  | -
  |
| 1:87
  | 11.5
  | H0 | 16.5
  | 12
  | 9
  | 6.5
  |
| 1:64
  | 15.6
  | S
  | 22.5
  | 16.5
  | 12
  | 9
  |
| 1:45
  | 22.2
  | 0
  | 32
  | 22.5
  | 16.5
  | 12
  |
| 1:32
  | 31.3
  | I ці 1
  | 45
  | 32
  | 22.5
  | 16.5
  |
| 1:22.5
  | 44.4
  | II ці 2
  | 64
  | 45
  | 32
  | 22.5
  |
| 1:16
  | 62.5
  | III ці 3
  | 89
  | 64
  | 45
  | 32
  |
| 1:11
  | 90.9
  | V ці 5
  | 127
  | 89
  | 64
  | 45
  |
| 1:8
  | 125
  | VII ці 7
  | 184
  | 127
  | 89
  | 64
  |
| 1:5.5
  | 181.8
  | X ці 10
  | 260
  | 184
  | 127
  | 89
  |
| Дапаможны сімвал, дадаваны да пазначэння
  | - 
  | m
  | e
  | i 
  |

Дадатковыя літарныя абазначэння даюцца вузкакалейным мадэлям з шырыней каляіны прататыпа менш за 1250 мм (стандартнай). 

* Памеры мадэляў адносна памераў чалавека
* 1:11:1
* 1:4 (Grand Scale)1:4 (Grand Scale)
* 1:8 (Live Steam)1:8 (Live Steam)
* 1:24(G)1:24(G)
* 1:45(O)1:45(O)
* 1:64(S)1:64(S)
* 1:87(H0)1:87(H0)
* Brio scaleBrio scale
* 1:160(N)1:160(N)
* 1:220(Z)1:220(Z)

### Вытворцы



|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Аўстрыя
* Kleinbahn
* Roco
* Liliput

Бельгія
* LS-Models

Вялікабрытанія
* Hornby Railways

Германія
* Arnold
* Auhagen
* Bemo
* Brawa
* Busch
* Faller
 | **Германія (працяг)*** Fleischmann
* Gϋtzold
* Heki
* Heris
* Hobbex
* Jatt
* Kibri
* Kϋhn
* LGB
* Märklin
* Merten
* Noch
* PIKO
* Preiser
* Sommerfeldt
* Tillig
* Trix
 | **Германія (працяг)*** Viessmann Архівавана 13 сакавіка 2016.
* Vollmer

Ганконг
* Kader

Данія
* Heljan

Іспанія
* Electrotren
* Ibertren

Італія
* A.C.M.E.
* Lima
* Rivarossi
* VITrains
 | Славенія
* Mehano

ЗША
* Aristo-Craft
* Athearn
* Atlas Model Railroad
* Bachmann Industries
* Con-cor
* Life Like
* Lionel
* MTH
* PCM
* Walthers

Францыя
* Jouef

Швейцарыя
* Hag

Швецыя
* BRIO
 |

Садовыя чыгункі
---------------

Дзеючая мадэль паравоза ў маштабе 1:8 вагой 300 кг, на стварэнне якой Юхан Саларанта (Фінляндыя) патраціў 15 гадоў
Мадэльныя чыгункі пад адкрытым небам у большасці выпадкаў ствараюцца індывідуальна. Чым больш маштаб, тым найбольш дэталёва паўтараюць мадэлі прататып, аж да канструкцыі рухавіка. З прамыслова выпускаючыхся мадэльных чыгунак, стандарт «G» атрымаў найбольшае распаўсюджванне для пабудовы пад адкрытым небам (дамінуючае становішча на рынку дадзенага стандарту належыць нямецкай фірме LGB, якая яго і распрацавала ў 1968 годзе).

Спасылкі па тэме
----------------

* Развіццё чыгуначнага мадэлізма і яго напрамкі Архівавана 4 сакавіка 2016. (руск.)
* Гісторыя вытворчасці мадэляў чыгунак у СССР Архівавана 27 верасня 2016. (руск.)
* Сайт аб найбуйнейшым макеце чыгункі ў свеце (англ.)
* Сайт аб найбуйнейшым макеце чыгункі ў Расіі (руск.)
* Рэпартаж аб Лабараторыі чыгуначнага мадэлізма Малой Кастрычніцкай чыгункі на Youtube.