recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ражанка (значэнні).
**Ружа́нка** (польск.: Różanka, традыцыйная беларуская назва — **Ража́нка**) — вёска ў Польшчы, на рацэ Буг, за 8 км на поўнач ад Уладавы, каля беларуска-польскай граніцы. Уваходзіць у склад Уладаўскага павета Люблінскага ваяводства, частка вясковай гміны Уладава. Насельніцтва на 2011 год — 957 чалавек.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Ражанку як мястэчка датуецца 1524 годам. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў яна ўвайшла ў Берасцейскі павет Берасцейскага ваяводства. Да 1700 года Ражанка страціла статус мястэчка.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Ражанка апынулася ў складзе Аўстрыі, з пачатку XIX стагоддзя — у складзе Расійскай імперыі, ва Уладаўскім павеце Сядлецкай губерні. На 1827 год у вёсцы было 104 будынкі.

У часы Першай сусветнай вайны ў 1915 годзе Ражанку занялі нямецкія войскі.

* Старая графіка палаца ў Ражанцы
* ПалацПалац
* З боку ракіЗ боку ракі
* ПаркПарк

### Найноўшы час

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам 1921 года Ружанка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі. З пачаткам Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе вёску занялі войскі Трэцяга Рэйха.

У 1944 годзе Ражанку занялі савецкія войскі, пасля чаго яе зноў перадалі Польшчы.

* Мястэчка на старых здымках
* Палац, 1907 г.Палац, 1907 г.
* Палац, да 1914 г.Палац, да 1914 г.
* Палац, да 1914 г.Палац, да 1914 г.
* Палац, да 1914 г.Палац, да 1914 г.

* Палац, да 1914 г.Палац, да 1914 г.
* Палац, да 1914 г.Палац, да 1914 г.
* З боку ракі, да 1914 г.З боку ракі, да 1914 г.
* Палац, да 1914 г.Палац, да 1914 г.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1827 год — 651 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2011 год — 957 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Святога Аўгусціна (1908—1913)
* Могілкі хрысціянскія
* Палацава-паркавы комплекс Пацеяў (XVIII ст.; руіны)

### Страчаная спадчына

* Капліца могілкавая

Галерэя
-------

* Краявіды Ражанкі
* КасцёлКасцёл
* Сядзіба, афіцынаСядзіба, афіцына
* Сядзіба, павільёнСядзіба, павільён
* Гаспадарчая пабудоваГаспадарчая пабудова

Вядомыя асобы
-------------

* Іпацій Пацей (1541—1613) — дзяржаўны і царкоўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, багаслоў, пісьменнік-палеміст

Зноскі
------

1. ↑  Chlebowski B. Różanka // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IX: Poźajście — Ruksze (польск.). — Warszawa, 1888. S. 854.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ружанка (Люблінскае ваяводства)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арлоўскі.

**Яўстафій Арлоўскі** (14 красавіка (26 красавіка) 1863, в. Славенск, Ашмянскі павет, Віленская губерня, цяпер Валожынскі раён — 15 снежня 1913) — беларускі краязнавец, гісторык і педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і праваслаўнага святара. Скончыў Літоўскую духоўную семінарыю, потым Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут (1885). Выкладаў гісторыю ў Гродзенскай мужчынскай гімназіі. Быў прыхільнікам заходнерусізму. Член Гродзенскага археалагічнага камітэта і Паўночна-Заходняга адзела Рускага геаграфічнага таварыства.

Даследаваў гісторыю Гродна і даказаў яго тоеснасць з летапісным Гарадзенам. Я. Арлоўскі адзначаў росквіт горада ў часы ВКЛ, станоўча ацэньваў ролю магдэбургскага права. Аўтар аднаго з першых даследаванняў гісторыі горада Гродна ад заснавання да пач. 20 ст. («Гродненская старина», Ч. І. Гродна, 1910). Разам з ідэалагічным перабольшваннем ролі праваслаўя, выключна станоўчай ацэнкай уваходжання Гродзеншчыны ў склад Расійскай імперыі і інш. Я. Арлоўскі ўнёс значны ўклад у захаванне гістарычнай памяці Гродна. Адным з вучняў Я. Арлоўскага быў Ю. Ядкоўскі.

Творы
-----

* Свислоч-Волковысская: (Исторический очерк). — Гродно, 1895
* К истории народного образования в Гродненской губернии. — Гродно. 1899
* Исторический очерк Гродненской гимназии. — Гродно, 1901
* Гродненская губерния в 1812 г.: Исторический очерк. — Гродно, 1912

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.

Літаратура
----------

* *Смалянчук А.* Даследчыкі Гародні // «Горад святога Губерта». Выпуск першы. Гісторыя Гародні ХХ ст. у вусных успамінах. Пад рэд. А. Ф. Смаленчука. Сейны, 2002.
* т. 5. Биографический справочник — Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — 29 с.
**Муранскі замак** (**Муранскі град**) (славацк.: Muránsky hrad) — замак у Славакіі ў Банскабістрыцкім краі каля вёскі Мурань раёна Рэвуца.

Размешчаны ў паўднёвай частцы горнага масіва Муранска Планіна, на тэрыторыі аднайменнага нацыянальнага парку, на гары Цыганка ў 9 км на паўднёвы захад ад г. Рэвуца.

Трэці з самых высакагорных замкаў Славакіі, знаходзіцца на вышыні 938 м над узроўнем мора, пасля Ліптаўскага замка (1001 м) і Зньева (963 м).

Гісторыя
--------

Гара Цыганка над в. Мурань з развалінамі замка
Пабудаваны ў 1241 годзе яшчэ да нашэсця мангола-татараў у гатычным стылі. У першыню згадваецца як *Castrum Movran*, адносіцца да 1271 года. У 1430 годзе замак занялі атрады гусітаў. Каля 1500 года замкам валодаў палацін Венгрыі, магнат Іштван Запальяі. У сярэдзіне XVI стагоддзя яго неаднаразова абложвалі атрады раўбрытараў.

У 1644 годзе з дапамогай сваёй будучай трэцяй жонкі Марыі Чэшкі Муранскі замак захапіў граф Ферэнц Веселені.

Замак не раз перабудоўваўся на працягу XVI—XVII стагоддзяў, у 1760 годзе быў канчаткова разбураны.

Да нашых дзён нядрэнна захавалася брама, часткова — фрагменты сцен.

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 6 красавіка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>

Спасылкі
--------

* Muráň, castle (ruin). Сайт замкі Славакіі Архівавана 8 сакавіка 2014. (славацк.)

| Славакія Замкі і палацы Славакіі |
| --- |
| 
* Блатніцкі
* Бойніцкі
* Браціслаўскі
* Будацінскі
* Дзевінскі
* Зніўскі (польск.)
* Ліетаўскі (польск.)
* Лікаўскі (польск.)
* Ліптаўскі (польск.)
* Любаўнянскі
* Муранскі
* Ораўскі
* Паважскі (польск.)
* Пусты (польск.)
* Рэвіштаўскі (польск.)
* Саколі Камень (польск.)
* Сівы Камень (польск.)
* Сітнянскі
* Склабініянскі (польск.)
* Спішскі
* Стрэчнянскі
* Трэнчынскі
* Чабрадскі
* Чэрвены Камень
* Шашаўскі (польск.)

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Цітавец.
**Іван Васільевіч Цітавец** (нар. 7 кастрычніка 1936, в. Вялікі Вязок, Крупскі раён, Мінская вобласць) — беларускі літаратар, паэт-песеннік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вёсцы Вялікі Вязок Крупскага раёна Мінскай вобласці ў мнагадзетнай сялянскай сям’і. Працоўную дзейнасць пачаў пасля заканчэння сямігодкі. Скончыў Маскоўскі індустрыяльна-педагагічны тэхнікум і Беларускі тэхналагічны інстытут. Па адукацыі — інжынер-механік. Працаваў на будоўлях, заводах і амаль 30 гадоў — педагогам. Жыве ў Мінску.

Член Саюза пісьменнікаў Беларусі.

Творчасць
---------

Выдаў кнігі «Дзіўная старана» і «Сполохи», а таксама зборнік песень «Ёсць любоў у мяне…». Творы на яго вершы выконваюць народны хор Цітовіча, калектывы «Церніца», «Вербніца», «Бяседа», ансамбль «Свята». Шэраг песень на вершы Івана Цітаўца напісаў кампазітар Мікалай Яцкоў.

Зноскі
------

1. ↑  *Ілона Бутоўская*. Паэт-песеннік Іван Цітавец адзначае 75-годдзе **(нявызн.)**.  Белтэлерадыёкампанія (1 сакавіка 2011). Праверана 9 сакавіка 2013.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* *Міхась Шавыркін.* Квітней, мой сад // *Звязда* : Газета. — 13 снежня 2006. — № 265 (25854). — ISSN 1990-763x.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Увараў.
**Іван Васільевіч Увараў** (руск.: Иван Васильевич Уваров; нар. лістапад 1901 — ?) — савецкі дзеяч.

Біяграфія
---------

Іван Увараў нарадзіўся ў 1901 годзе ў рабочай сям’і, рускі. У 1913—1917 гадах вучыўся ў рамесных майстэрнях, скончыў марксісцка-ленінскія курсы. У 1912—1919 гадах працаваў у рамесных майстэрнях. У 1919—1920 гадах служыў у Чырвонай Арміі, чырвонаармеец і палітрук. У 1920—1921 гадах Наркам пуцявых дарог па Варонежскім вузле.

У 1922—1924 гадах старшыня Варонежскіх валаснога і раённага выканаўчага камітэтаў. У 1924—1927 гадах упаўнаважаны Губпрафсавета. У 1927—1928 гадах загадчык дрэваапрацоўчых майстэрняў. У 1928—1929 гадах інструктар у Варонежскім раённым камітэце УКП(б), сакратар парткама завода «Камінтэрн». У 1929—1930 гадах старшыня акруговага калгассаюза.

У 1930 годзе скончыў курсы дырэктараў свінасаўгасаў пры ЦК ВКПб у Маскве. У 1930—1931 гадах кіраўнік групы саўгасаў БССР «Свінагадаб’яднання» (Масква).
У 1931—1933 гадах дырэктар Віцебскага ветэрынарнага інстытута.

У 1933—1935 гадах намдырэктара па адміністратыўна-гаспадарчай частцы Валагодскага сельскагаспадарчага інстытута. У 1935—1936 гадах дырэктар ВСГІ, выкладчык па палітпадрыхтоўцы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Они возглавляли наш вуз
**Іван Восіпавіч Яркоўскі** (1844—1902) — расійскі вучоны, інжынер, прыродазнавец.

Упершыню ў свеце апісаў, як эфір ператвараецца ў важкае рэчыва.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў мястэчку Асвея Віцебскай губерні ў сям’і ўрача — яго бацька быў хатнім урачом у графа Шадурскага. З дзяцінства Іван выяўляў здольнасці ў матэматыцы і механіцы: яшчэ ў кадэцкім корпусе ён вынайшаў далямер, за што атрымаў ад Вялікага князя Міхаіла Мікалаевіча залатыя гадзіннік. Пасля заканчэння ў 1862 годзе корпуса, Яркоўскі быў адпраўлены прапаршчыкам артылерыі на Каўказ, дзе праслужыў шэсць гадоў.

Пасля ваеннай службы Яркоўскі едзе ў Пецярбург і паступае ў Тэхналагічны інстытут, які скончыў у 1870 годзе тэхнолагам першага разраду, і адразу ж па даручэнні прыватнай фірмы едзе ў Берлін, дзе знаёміцца з машынабудаўнічымі заводамі.

У 1872 году Яркоўскі вяртаецца ў Пецярбург, дзе абараняе дысертацыю «Праект машыны для водазабеспячэння і тэарэтычнае даследаванне механізму», за што атрымлівае званне інжынера-тэхнолага і камандзіроўку за мяжу на год. Уступіўшы ў ліпені 1872 у шлюб з Аленай Аляксандраўнай Шандзікоўскай, ён з жонкай з’яжджае за мяжу, каб азнаёміцца з механічнымі заводамі Германіі, Бельгіі і Францыі.

У 1873 годзе Іван Восіпавіч вяртаецца ў Пецярбург і доўгі час працуе на чыгунках Расіі.

Зрабіўшы нямала карысных вынаходстваў па тэхнічнай частцы, Яркоўскі вылучыўся ў актыўныя члены Імператарскага рускага тэхнічнага таварыства, дзе кіраваў секцыяй механікі і зрабіў шмат цікавых дакладаў.

У 1887 годзе ён высунуў «кінетычную гіпотэзу сусветнага прыцягнення». Займаўся пытаннямі паветраплавання — у 1889 годзе правёў грунтоўныя эксперыментальныя выпрабаванні апорнай шрубы.

У 1894 годзе Іван Восіпавіч пакідае службу на чыгунцы і пераязджае ў Пецярбург кіраўніком Неўскага механічнага завода, а апошнія пяць гадоў правёў у правінцыі — у Дзяцькова Арлоўскай губерні, дзе працаваў памочнікам кіраўніка заводамі Мальцаўскага акцыянернага таварыства.

Увесну 1901 Яркоўскі захварэў і ўрачы паслалі яго за мяжу; некалькі месяцаў ён правёў у Верысгофене (Баварыя), а затым у кастрычніку яго перавезлі ў Гайдэльберг, дзе ён памёр ад саркомы 9 студзеня 1902 і быў пахаваны.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Notable Names Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | GND: 131847724 · ISNI: 0000 0000 1937 5962 · LCCN: n95003850 · NKC: js2017949542 · VIAF: 50371116 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Трафімаў.

**Яўсей Рыгоравіч Трафімаў** (15 лютага 1886 Хатоўня, Рагачоўскі павет, Магілёўская губерня — 20 сакавіка 1970, Ленінград) — беларускі палітычны дзеяч. Адзін з лідэраў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 лютага 1886 года ў в. Хатоўня Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні ў сялянскай сям’і.

У час Польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў — загадчык інструктарска-арганізацыйнага аддзелу Часовага беларускага нацыянальнага камітэту ў Мінску. Уваходзіў у Ваенна-рэвалюцыйны камітэт БССР, адкуль быў выключаны з-за адмовы падпісаць Дэкларацыю аб другім абвяшэчнні БССР. Пасля працаваў у кааперацыі, у 1924—1930 гадах — кіраўнік крэдытна-планавага аддзелу Беларускага сельгасбанка. Быў членам праўлення Беларускага сельгасбанка.

12 ліпеня 1930 года арыштаваны па справе «Саюзу вызвалення Беларусі». Асуджаны 10 красавіка 1931 года калегіяй АДПУ за шкодніцтва, за антысавецкую агітацыю паводле артыкулаў 58-4, 7, 10, 11 Крымінальнага кодэкса РСФСР, высланы на 5 гадоў у г. Сарапул Вотскай аўтаномнай вобласці РСФСР (цяпер — Удмурція).

Пасля сканчэння тэрміна высылкі жыў у Іркуцку, працаваў у банку. Рэабілітаваны 18 верасня 1960 года Судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага Суда БССР. Асабовая справа Я. Р. Трафімава захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі (справа 20951-с).

З 1961 года жыў у Ленінградзе.

Памёр 20 сакавіка 1970 года ў Ленінградзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Трафімаў Яўсей Рыгоравіч
2. 1 2  Трафімаў Яўсей Рыгоравіч (1895)
3. 1 2  Трофимов Евсей Григорьевич

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2002. — Т. 15. — С. 521.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 2001. — Т. 6, кн. 1. — С. 518—519.
**Іван Васілевіч Балычаў** (1891—1988) — беларускі ўрач. Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1961).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1891 годзе ў г. Стары Аскол сучаснай Белгародскай вобласці. У 1917 годзе скончыў медыцынскі факультэт Казанскага ўніверсітэта. З 1918 па 1946 гады працаваў урачом у медыцынскіх установах Курскай, Чалябінскай, Адыгейскай аўтаномнай абласцей  (руск.) (бел. з 1946 года ў г. Слоніме — урач, загадчык спецыялізаванага аддзялення Слонімскай цэнтральнай раённай бальніцы. З 1967 года на пенсіі.

Памёр у 1988 годзе.

Узнагароды
----------

У 1961 годзе прысвоена званне «Заслужаны ўрач БССР».

Зноскі
------

1. 1 2 3  Балычев Иван Васильевич Архівавана 27 студзеня 2020.  (руск.)
**Іван Віктаравіч Якавіна** (нар. 13 снежня 1979 года ў Маскве) — расійскі і ўкраінскі журналіст-міжнароднік, палітычны аглядальнік, ютуб-блогер.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся і да трох гадоў жыў у Маскве, у раёне Сакольнікі. Мае ўкраінскія карані, продкі паходзілі з горада Самбар на Львоўшчыне. Разам з бацькамі часта пераязджаў з горада ў горад, жыў у Падмаскоўі, Кішынёве, Санкт-Пецярбургу і іншых гарадах. Вучыўся ў розных 11 школах. Атрымаў расійскае грамадзянства шляхам натуралізацыі ў 1990-х гадах, бо станам на 1991 год быў асобай без грамадзянства.

Скончыў Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт па спецыяльнасці «Арабістыка».

З 2009 года жыве і працуе ва Украіне. Пэўны час жыў у Львове, цяпер жыве ў Кіеве.

Працаваў у расійскім інтэрнэт-выданні «Лента.ру». Пасля працаваў на ўкраінскім тэлебачанні, у тым ліку на 24 канале і канале Украіна 24. Цяпер працуе журналістам і палітычным аглядальнікам украінскага часопіса і радыёстанцыі «НВ» (Кіеў). Вядзе ўласны канал на YouTube.

Тэмы, якія яго цікавяць, ахопліваюць у асноўным расійскае і амерыканскае палітычнае жыццё, міжнародныя адносіны. Таксама цікавіцца (хаця амаль і не асвятляе іх у сваіх аглядах) праблемы навукі, навукова-тэхнічнага прагрэсу і космасу. Амаль не рыхтуе матэрыялаў па палітычным жыцці Украіны з-за нежадання быць абвінавачаным у прадузятасці, бо з'яўляецца грамадзянінам Расіі.

Жанаты. Бацька — этнічны ўкраінец, жыве ў Малдове, маці — руская, жыве ў Расіі.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дабравольскі.
**Іван Вікенцьевіч Дабравольскі** — скрыпач   
 , дырыжор, кампазітар
, фалькларыст, педагог і музычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Выхадзец з Магілёўшчыны. Быў рэгентам хору і капельмайстрам духавой і інструментальнай музыкі магілёўскага епіскапа Анастасія  (руск.) (бел.. Каля 1810 года разам з капэлай пераехаў у Астрахань, дзе правёў больш за 30 гадоў. 3 пачатку 1840-х гадоў працаваў настаўнікам музыкі ў Гродзенскай гімназіі, узначальваў аматарскі аркестр, які выконваў творы кампазітараў-класікаў.

У 1816—1818 гадах ён выдаваў «Азиатский музыкальный журнал». Гэта была першая ў Расіі спроба выкарыстання літаграфскага спосабу ў нотадрукаванні, а таксама запісу, публікацыі і апрацоўкі з ужываннем прыёмаў еўрапейскай кампазітарскай тэхнікі музычнага фальклору народаў Сярэдняй Азіі і Каўказа. У часопісе друкаваліся і інструментальныя п'есы для хатняга музіцыравання, у т.л. самога Дабравольскага («Паланэз» для скрыпкі і інш.).

Зноскі
------

1. ↑  Азиатский музыкальный журнал // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Літаратура
----------

* 4 // Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік / Беларус. Энцыкл.; Гал. рэд. «Беларус. Энцыкл.»: Б. І. Сачанка (гал. рэд) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995.
* Коростин А. Ф. Начало литографии в России, 1816—1818. М. 1943. С. 73-77
* Капилов А. Л. Скрипка белорусская. Мн. 1982.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана |
Сарданічная ўсмешка
**Сарданічная ўсмешка** (лац.: risus sardonicus) — устойлівая грымаса, якая абумоўлена сутаргавым скарачэннем цягліц твару, вуглы рота пры гэтым адцягнуты ўніз і назад з утварэннем маршчын і складак скуры, бровы і крылы носа ўзнятыя, сківіцы моцна сціснутыя. Складваецца ўражанне, што чалавек адначасова і плача, і смяецца, часам параўноўваюць са злосным выскалам. Хворы самастойна не можа паслабіць цягліцы.

Узнікае як клінічны сімптом пры слупняку. Прычынай ўзнікнення сімптому з’яўляецца тэтанаспазмін  (руск.) (бел. — адзін са складовых кампанентаў таксіну *Clostridium tetani*, узбуджальніка слупняка.

Акрамя таго, сарданічная ўсмешка можа ўзнікаць пры атручванні стрыхнінам  (укр.) (бел. які таксама скажае мышачную інервацыю  (руск.) (бел..

У сваім творы «Знак чатырох» Артур Конан Дойл выкарыстоўвае гэты тэрмін для апісання змяненняў твару забітага Барталам’ю Шолта.

Літаратура
----------

* Возіанова Ж. І. Інфекційні і паразитарні хвороби: в 3 томах. Т.2. — К.: Здоров’я, 2001—696 с. — ISBN 5-311-01249-8
* Bitter Nemesis: The Intimate History of Strychnine Buckingham, John, CRC Press, 2007, S. 135, ISBN 978-1420053159.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776933877 |
**Арсанмікеле** (італ.: Orsanmichele, Or San Michele) — царква ў Фларэнцыі, унікальнае па сваёй форме і значэнні архітэктурнае збудаванне. Гэты палац выконваў падвойную функцыю гарадскога збожжасховішча і храма. Арсанмікеле была пабудавана ў перыяд з 1337 па 1350 гг. Назва царквы паходзіць ад імя жаночага манастыра VIII ст. які знаходзіўся на гэтым месцы і называўся *«Сан-Мікеле ў садзе»*.

Гісторыя
--------

У 1240 г. на гэтым месцы ўзнік рынак, дзе ў адкрытай лоджыі з пілястрамі, якая бараніла ад дажджу, вёўся гандаль збожжам. У памяць пра царкву, якая знаходзілася на гэтым месцы, на сценах былі ўсталяваны два абразы Св. Міхаіла і Маці Божай. Апошні, як лічылася, быў цудадзейным.

Аркады першага паверху, упрыгожаныя ажурнымі вокнамі
Знешнія аркады з багата ўпрыгожанымі вокнамі з'явіліся толькі ў 1367 г. Сваю ролю ў гісторыі мастацтва царква стала гуляць толькі з 1348 г. калі Еўропу ахапіла першая хваля чумы. Царква Арсанмікеле тым часам разбагацела: тыя, хто выжыў у эпідэмію чумы, ахвяравалі парафіі з пачуцця віны ці ў пакаянне 350 тысяч флорынаў, што перавышала гадавы бюджэт горада і дазволіла царкве замовіць вялікі табернакль з мармуру. Паколькі гандаль збожжам мала спалучаўся з цудоўным табернаклем працы Арканьі, рынак быў перанесены ў іншае месца. З гэтага часу ніжні паверх Арсанмікеле служыў выключна рэлігійным мэтам, і ўпершыню ў гісторыі Фларэнцыі гандаль саступіў перад мастацтвам. Верхнія паверхі працягвалі выконваць функцыі запаснога збожжасховішча аж да пачатку XVI ст.

У XIV ст. за будынкам замацавалася новая функцыя — цэнтра рамесных цэхаў. У наступныя дзесяцігоддзі цэхавыя гільдыі ахвяравалі сродкі на стварэнне скульптур сваіх святых заступнікаў і іншых святых, якія размясціліся ў 14 нішах на чатырох вонкавых сценах царквы. Цэхавыя гільдыі былі досыць багатыя, каб наймаць вядомых мастакоў: Нані дзі Банка, Данатэла, Ларэнца Гіберці і Андрэа дэль Верок’я.

* Інтэр'ер АрсанмікелеІнтэр'ер Арсанмікеле
* Алтарны табернакль у АрсанмікелеАлтарны табернакль у Арсанмікеле
* Св. Марк працы ДанатэлаСв. Марк працы Данатэла
* Фама няверуючы працы Верок'яФама няверуючы працы Верок'я

Бібліяграфія
------------

* Zimmermanns, Klaus: Florenz. Köln [1984] 6. Auflage 1990, S. 85-86.

Зноскі
------

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арсанмікеле

| Славутасці Фларэнцыі |
| --- |
|  | 
* Баптыстэрый
* Барджэла
* Арсанмікеле
* Сады Баболі
* Скульптура Давіда
* Капліца Бранкачы
* Капэла Перуцы
* Кампаніла Джота
* Палацца Піці
* Палацца Строцы
* Палацца Медычы-Рыкардзі
* Палацца Век’ё
* Понтэ Век’ё
* Калідор Вазары
* Сан-Ларэнца
* Сан-Марка
* Сан-Мініята
* Санта-Крочэ
* Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ
* Базіліка Санта-Марыя-Навэла
* Лоджыя Ланці
* Санцісіма-Анунцыята
* Санта-Спірыта
* Уфіцы

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9208 2242 · LCCN: n85812397 · NLA: 35462871 · VIAF: 134947101 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Якавенка.

**Арсэ́н Ваа́гнавіч Якаве́нка** (укр.: Яковенко Арсен Ваагнович; 5 верасня 1991, Кіеў) — украінскі піяніст і кампазітар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 5 верасня 1991 года ў Кіеве.

Ад 1997 да 2000 года вучыўся ў Дзіцячай музычнай Акадэміі. У 2000—2009 быў вучнем Кіеўскай сярэдняй спецыяльнай музычнай школы імя Міколы Лысенкі пры Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны імя Пятра Ільіча Чайкоўскага (класа настаўніцы Наталлі Грыдневай). Ад 2009 года навучаецца ў Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны імя Пятра Чайкоўскага. Ад 2006 года стыпэндыят фонду былога прэзідэнта Украіны Леаніда Кучмы Ад 1998 года вучыцца кампазіцыі (класа настаўніцы Алы Загайкевіч). Аўтар твораў для фартэпіяна, і таксама іншых інструментаў, у прыватнасці для скрыпкі, віяланчэлі, флейты, кларнета.

Удзел у конкурсах
-----------------

* Лаўрэат конкурсу імя Алямдара Караманава (Сімферопаль, 2003 год, І прэмія)
* Лаўрэат конкурсу імя Алямдара Караманава (Сімферопаль, 2005 год, II прэмія)
* Лаўрэат конкурсу «На бацькаўшчыне Сяргея Пракоф'ева» (Данецк, 2005 год, II прэмія)
* Лаўрэат 3-га Тбіліскага конкурсу юных піяністаў (Грузія, 2007 год, II прэмія)
* Дыпламант VIII міжнароднага конкурсу юных піяністаў імя Уладзіміра Крайнева (Харкаў, 2006 год)
* Лаўрэат IV Маскоўскага міжнароднага конкурсу юных піяністаў імя Шапена (Расія, 2004 год)
* Лаўрэат 9-га Міжнароднага конкурсу піяністаў імя Уладзіміра Крайнева (Харкаў, 2008 год, III прэмія)
* Лаўрэат конкурсу на здабыццё прэміі фірмы Bechstein (бел.: Бехштайн) у Кіеве (2010 год, І прэмія).

Арсэн Якавенка таксама ўзнагароджаны спецыяльным прызам III міжнароднага конкурсу памяці Еміля Гілельса (Адэса, 2006 год). Таксама атрымаў спецыяльную нагароду на «Bremer Klavier Wettbewerb’07» (Германія, 2007 год).

Кампазітар
----------

Як кампазітар Арсэн Якавенка выступаў на Міжнародным фестывалі акадэмічнай і сучаснай музыкі «Фарбатоны» і Усеўкраінскім фестывалі дзіцячай кампазітарскай творчасці «Арфей».

Зноскі
------

1. ↑  Леонід Кучма зустрівся з юними талановитими музикантами(недаступная спасылка) (укр.)
2. ↑  Старонка конкурсу Архівавана 17 кастрычніка 2008. (укр.)

Спасылкі
--------

* Старонка на сайце школы імя Лысенкі Архівавана 21 красавіка 2008. (укр.)
* Артыкул аб канцэрце класы кампазіцыі Алы Загайкевіч Архівавана 4 сакавіка 2016. (укр.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Левін.
**Арон Самуілавіч Левін** (29 студзеня 1895, Мінск — 15 жніўня 1970) — беларускі педыятр, доктар медыцынскіх навук, прафесар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і служачага. Скончыў медыцынскі факультэт Жэнеўскага ўніверсітэта ў 1919 г.

У 1920—1922 гг. працаваў загадчыкам Грэскім медыцыскім участкам, загадчыкам Слуцкай інфекцыйнай бальніцай; 1922—1926 гг. — ардынатарам Мінскага дзіцячага дыспансера, затым клінікі; 1926—1929 гг. урачом цэнтральнай рабочай паліклінікі г. Мінска; 1930—1934 гг. у інстытуце педыятрыі; 1935—1936 гг.кансультантам лечкамісіі; 1937—1941 гг. асістэнтам дзіцячай клінікі. У 1941—1944 гг. — тэрапеўт ваеннага шпіталя. З 1945 па 1946 гг. працаваў старшым навуковым супрацоўнікам АН БССР; 1946—1955 гг. — аістэнт, дацэнт, у 1955—1969 гг. — Загадчык кафедры дзіцячых хвароб БелДІУУ.

У 1938 г. абараніў дысертацыю кандыдата, у 1957 г. — доктара медыцынскіх навук, у 1961 г. зацверджаны ў званні прафесара.

Аб'ектамі навуковых даследаванняў А. С. Левіна былі туберкулёзны менінгіт у дзяцей, парушэнне функцыі сардэчна-сасудзістай сістэмы пры вострай пнеўманіі. Вялікі аб'ём інфармацыі быў прааналізаваны ў доктарскай дысертацыйнай працы на тэму «Пнеўмаграфічныя і электракардыяграфічныя даследаванні пры туберкулёзным менінгіце і пнеўманіі ў дзяцей» (1957).

Аўтар 53 публікацый, у тым ліку манаграфіі «Нарысы па педыятрыі», шэрагу раздзелаў у кнізе «Асновы лячэння, дыягностыкі некаторых дзіцячых хвароб».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Левін Арон Самуілавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
**Недакла́дная ры́фма** — тэрмін, які ўжываецца ў адносінах да рыфмаў з няпоўным супадзеннем гукаў у
сугучных словах. Сюды адносяцца рыфмы асанансныя, кансанансныя, апорныя, усечаныя, рознанаціскныя, анаграмныя. Паколькі колькасць дакладных рыфмаў абмежаваная, недакладныя рыфмы значна павялічваюць агульны лік рыфмовых сугуччаў, а тым самым і эўфанічныя мажлівасці верша. Недакладныя рыфмы даюць магчымасць супастаўляць розныя, падчас далёкія паняцці, пашыраюць асацыятыўныя межы паэтычнага слова. Нарэшце, недакладныя рыфмы ў большай ступені, чым дакладныя, валодаюць эфектам парушэння рыфмовага чакання, бо недакладныя рыфмы адгадаць, прадбачыць наперад практычна немагчыма.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крыніцкі.

**Арон Маркавіч Крыніцкі** (14 снежня 1896, Мінск — 21 лютага 1971) — удзельнік камуністычнага падполля ў гады грамадзянскай вайны ў Мінску.

Біяграфія
---------

Скончыў БДУ (1925), Інстытут Чырвонай прафесуры (1931). Падчас нямецкай акупацыі Беларусі (1918) адказны сакратар Мінскага падпольнага партыйнага камітэта, адзін з арганізатараў партызанскага руху, член Краявога камітэта камуністычнай арганізацыі Беларусі і Літвы. Пасля вызвалення Мінска намеснік старшыні Мінскага Савета, член Мінскага рэўкама, член ЦВК БССР. У 1920 начальнік аддзела РВС Заходняга фронту, удзельнічаў у падпісанні Дэкларацыі пра абвяшчэнне незалежнасці Беларускай ССР. У 1921—1924 у Мінскім гарсавеце. З 1931 у Наркамасветы РСФСР, з 1933 на выкладчыцкай рабоце ў Маскве.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 517. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фугер.

**Антон Фугер** (ням.: Anton Fugger; 10 чэрвеня 1493 — 14 верасня 1560) — глава аўгсбургскага гандлёва-крэдытнага дому Фугераў пасля смерці свайго дзядзькі Якава Багатага ў 1525 годзе. Насіў мянушку «князь купцоў». Пашырыў абароты Фугераў у Новым Свеце (Мексіка, Перу, Вест-Індыя), пабудаваў замак Ратэнштэйн.

У сваіх справах Антон быў настолькі ж асцярожны, наколькі яго дзядзька быў смелы і прадпрымальны. Ён выбудоўваў адносіны з Габсбургамі на чыста камерцыйнай аснове, і нязменна патрабаваў добрага забеспячэння сваім крэдытам. Калі надышоў тэрмін аднаўлення фугераўскага кантракту па водкупу даходаў іспанскіх рыцарскіх ордэнаў, ён паддаўся ціску іспанскіх патрыётаў і саступіў яго генуэзцам.

У 1530 годзе капіталы Антона Фугера схілілі выбаршчыкаў на карысць кандыдатуры Фердынанда Габсбурга на прастол Свяшчэннай Рымскай імперыі. Падчас Шмалькальдэнскай вайны ён як добры каталік імкнуўся падтрымліваць Габсбургаў, але савет Аўгсбурга быў на боку пратэстантаў, і самыя буйныя пратэстанцкія князі, ландграф гесэнскі і курфюрст саксонскі, патрабавалі, каб Фугер дапамагаў сваімі капіталамі ім, пагражаючы ў адваротным выпадку спустошыць яго зямлі. Аўгсбургскі савет заступіўся за Фугера, які дапамог імператару купіць не толькі наймітаў, але і саюзнікаў, тым самым выйграць вайну.

Пры Антоне багацце Фугераў дасягнула свайго піку. Баланс 1546 года паказвае суму маёмасці Фугераў у 5 млн гульдэнаў. Гэта было самы буйны стан у тую эпоху. Падбадзёраны такім бліскучым становішчам спраў, Антон стаў губляць ранейшую абачлівасць — завёў у 1545 годзе зносіны з англійскай каронай, смялей стаў пазычаць Габсбургам, пачаў спекуляцыі на антверпенскай біржы. Аднак рызыка не апраўдала сябе. У 1557 годзе Філіп II абвясціў пра банкруцтва Іспаніі з усімі яе калоніямі; на гэтым дэфолце Фугеры страцілі 4 млн гульдэнаў.

Антон Фугер памёр у 1560 годзе, пакінуўшы кіраванне справамі свайму пляменніку Гансу Якаву і свайму сыну Марксу. Ад Антона бярэ пачатак малодшая з існых галін роду Фугераў, а ад яго брата Раймунда — старэйшая.

Зноскі
------

Літаратура
----------

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Іспанскі біяграфічны · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 121160515 · GND: 118694170 · ICCU: BVEV031402 · ISNI: 0000 0001 2117 5975 · LCCN: nr88003385 · NLP: A30088938 · NTA: 07238154X · NUKAT: n2005121906 · SUDOC: 029560268 · VIAF: 806644 · ULAN: 500312964 |

 |
**Арсам** (стар.-перс.: Aršāma, па-вавілонску: *Aršamma*, па-эламску: *Iršama*, грэч. Ἀρσάμης; каля 615 да н.э — каля 520 да н.э.) — прадстаўнік дынастыі Ахеменідаў, сын Арыярамна.

Імя *Aršāma* перакладаецца як «Гераічная моц». Магчыма, пэўны час быў царом Парсы, але адмовіўся ад пасады на карысць Кіра II. Пасля, верагодна, пасяліўся ў сваіх уладаннях, дзе ў спакоі пражыў апошнія гады. Магчыма, працягваў карыстацца тытулам «меншы цар» у параўнанні з «вялікім царом», выконваў функцыі сатрапа. На табліцах, знойдзеных у 1945 у Гамадане, называецца царом Персіі, але гэтыя табліцы шматлікія даследчыкі лічаць падробкай. Яго кіраванне ўзгадваецца таксама ў Бехістунскім надпісе, складзеным яго ўнукам Дырыем I.

Меў, прынамсі, трох сыноў, але ж вядомыя імёны толькі двух: Гістаспа (сатрап Парфіі) і Фарнака (скарбнік). Верагодна, вызнаваў зараастрызм (які вельмі шанаваў яго ўнук Дарый І), бо імя яго сына Гістасп (па-персідску, Віштаcпа) такое самае, як у легендарнага цара-памочніка Заратустры. Дажыў да таго моманту, калі яго ўнук Дарый І стаў вялікім царом (522 да н.э.), быўшы такім чынам адным з самых доўга жывучых манархаў тых часоў: на той момант яму было як мінімум 90 гадоў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Arsames


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Арыярамн** | **Цар персідскі**? — ? | Пераемнік**Кір II** |

| ⛭Цары Мідыі і Ахеменіды |
| --- |
| Дзяржава Ахеменідаў |
| Мідыя (728 – 550 да н.э.) | 
* Дэёк
* Фраорт
* Мадый
* Кіяксар
* Астыяг

 |
| Дзяржава Ахеменідаў (550—330 да н.э.) | 
* Ахемен†
* Арыярамн†
* Арсам†
* Тэісп
* Кір I
* Камбіз I
* Кір II Вялікі
* Камбіз II
* Смердыс
* Дарый I Вялікі
* Ксеркс I
* Артаксеркс I Макрахейр (Лангіман)
* Ксеркс II
* Сагдыян
* Дарый II Нот
* Артаксеркс II Мнеман
* Артаксеркс III Ох
* Артаксеркс IV Арсес
* Дарый III Кадаман

 |
| † няма дакладных сведчанняў існавання, можа быць легендарным персанажам |


| ?Арсам — продкі |
| --- |
| 

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Іраніка · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гараднічы.
**Антон Ягоравіч Гараднічы** (1848?, в. Касцяневічы, Вілейскі раён — не раней 1917) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Расіі, член «Паўночнага саюза рускіх рабочых».

Біяграфія
---------

З 1871 працаваў на заводах Пецярбурга, дзе з 1873 вёў рэвалюцыйную прапаганду. За рэвалюцыйную дзейнасць у 1874 арыштаваны. З 1876 жыў у Пецярбургу пад негалосным наглядам паліцыі  (руск.) (бел..

У маі 1879 зноў арыштаваны і высланы на радзіму. З кастрычніка 1879 на пасяленні ў г. Мязень Архангельскай губерні. Пазней ад палітычнай дзейнасці адышоў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Городничий Антон Егорович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 165. — 737 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Матусевіч.
**Антон Уладзіміравіч Матусевіч** (нар. 26 ліпеня 1954 года, Мінск) — беларускі юрыст.

Біяграфія
---------

Скончыў юрыдычны факультэт Белдзяржуніверсітэта (1976), аспірантуру Інстытута філасофіі і права АН БССР (1979). Доктар юрыдычных навук. Працаваў старшым лабарантам (1976), малодшым навуковым супрацоўнікам Інстытута філасофіі і права АН БССР (1979—1981); в.а. вучонага сакратара Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Прэзідыума АН БССР (1981—1982); вучоным сакратаром Савета па каардынацыі навуковай дзейнасці Прэзідыума АН БССР (1982—1984); старэйшым навуковым супрацоўнікам (1984—1989); в.а. загадчыка аддзела (1989—1990); вядучым навуковым супрацоўнікам Інстытута філасофіі і права АН Беларусі (1990—1994); дырэктарам Беларускага інстытута дзяржаўнага будаўніцтва і заканадаўства (1994—1997). Аўтар 5 манаграфій.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.10: Малайзія — Мугараджы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0169-9 (Т. 10).
**Мадáм дэ Лавернь** (фр.: Madame de Lauvergne; вядомая як *Ленадарыда*; 1620 ― 167?) ― французская паэтэса, прадстаўніца прэцыёзнай літаратуры.

Біяграфія
---------

Дзявочае прозвішча ― Ле Ру. Існуе зусім мала інфармацыі пра паэтку Ле Ру, якая выдала дыхтоўны зборнік паэзіі пад імем Мадам дэ Лавернь.

«Слоўнік прэцыёзніцаў» (фр.: Le dictionnaire des Précieuses), апублікаваны ў 1660 г. распавядае пра яе: «Ленадарыда (пісьменніцы-прэцыёзніцы пераназывалі сябе імёнамі, запазычанымі з Антычнасці) — удава-прэцыёзніца, ва ўзросце сарака гадоў»; такім чынам, яна павінна была нарадзіцца ў 1620 годзе. 

Лесбіянка, мадам дэ Лавернь прызналася ў адным з сваіх санетаў у каханні да мадмуазэль Гадфруа ― «Санет да мадмуазэль Гадфруа».

Творчасць
---------

Адзіны зборнік твораў пісьменніцы (выдадзены пасля смерці ў 1680 годзе), які дайшоў да нашага часу, складаецца з элегій, паэмы, мадрыгалаў, празаічных партрэтаў, свайго роду кампазіцый, вельмі модных у той час. Тагачасныя крытыкі адзначаюць «сэнс, правільнасць і густ» аўтара.

Творы
-----

* Recueil de poésies; C. Barbin, 1680.

Зноскі
------

1. ↑  Dictionnaire des précieuses, de Somaize et Livet ; Hildesheim, 1856
2. ↑  *Bibliothèque nationale de France* BnF catalogue général — Paris: BnF.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15222191'></a>
3. ↑  Dictionnaire des précieuses, de Somaize et Livet; Hildesheim, 1856.
4. ↑  Recueil de poésies; C. Barbin, 1680, p. 156.
5. ↑  Viollet-le-Duc, Bibliothèque poétique, p. 574.
6. ↑  Старонка Gallica,

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 13006419j · ISNI: 0000 0000 0174 9524 · VIAF: 24735549 |
**Мадарскі коннік** (балг.: Мадарски конник) — археалагічны помнік, рэльефная выява конніка, высечаная на стромкай скале на вышыні 23 м. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Балгарыі, каля вёскі Мадара. Унесены ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў 1979 годзе.

Помнік
------

Помнік датаваны прыблізна 710 годам н. э. і быў створаны падчас кіравання булгарскага хана Тэрвела. Па адной з версій, на скале малюнак самога хана. Паводле іншай тэорыі, наскальны рэльеф створаны старажытнымі фракійцамі і адлюстроўвае фракійскага бога. Па трэцяй тэорыі на скале высечана выява Святавіта (славянскага бога) прыкладна ў канцы 6 стагоддзя н. э.

Надпісы
-------

Вакол выявы конніка на скале высечаны 3 надпісы на візантыйскай мове, якія змяшчаюць важную інфармацыю аб гэтым перыядзе ў гісторыі Балгарыі. Прафесар Весяліна Бешаўліеў у сваёй кнізе «Протабалгары» паказвае, што самы стары з надпісаў - праца Тэрвела, пад кіраўніцтвам хана быў створаны і сам помнік. Аўтарства астатніх надпісаў прыпісваюць ханам Круму (796-814) і Амуртагу (814-831).

Гл.таксама
----------

* Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Балгарыі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мадарскі коннік
* Мадарскі коннік у спісе Сусветнай спадчыны Архівавана 11 красавіка 2008.
* Мадарскі коннік  (англ.) — Цэнтр Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Балгарыі |
| --- |
|  | 
* Баянская царква
* Мадарскі коннік
* Пячорныя цэрквы ў Іванаве
* Фракійская грабніца ў Казанлыку
* Старажытны горад Нясебыр
* Нацыянальны парк Пірын
* Рыльскі манастыр
* Прыродны запаведнік Срэбырна
* Фракійская грабніца ў Свештарах

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus |
**Абат дэ Фары́я** (фр.: Abbé Faria), сапраўднае імя **Жазэ Кустодыа дэ Фарыя** (парт.: José Custódio de Faria, 23 мая 1734 г. — 5 сакавіка 1815 г.) — партугальскі ўрач гоанскага паходжання, адзін з першых навуковых даследчыкаў гіпнозу. Прататып аднайменнага літаратурнага персанажа ў рамане Аляксандра Дзюма «Граф Монтэ-Крыста».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся на поўначы Гоа. У Індыі распаўсюджана думка, што яго бацька паходзіў з роду брахманаў конкані, чые продкі прынялі каталіцызм. У юнацтве яго сям'я распалася. Маці стала манахіняй. Бацька прыняў сан святара, але працягваў клапаціцца пра сына. У 1771 г. яны разам пераехалі ў Лісабон, у 1772 г. — у Рым. Тут ён абараніў дысертацыю, прысвечаную Святому Духу і нават меў вопыт пропаведзі ў Сіксцінскай капэле.

Пасля вяртання ў Партугалію быў набліжаны да каралевы Марыі I, аднак ў 1787 г. абвінавачаны ў змове гоанцаў супраць партугальскага панавання. У 1788 г. пераехаў у Парыж, дзе пазнаёміўся з практыкай «жывёльнага магнетызму» Месмера. 

Жазэ Кустодыа дэ Фарыя быў прыхільнікам Французскай рэвалюцыі, удзельнічаў у ваенных падзеях 1795 г. але ў 1797 г. быў арыштаваны па невядомых прычынах і некаторы час утрымоўваўся ў замку Іф. Пасля вызвалення займаў пасаду прафесара філасофіі ў Німскім ўніверсітэце, займаўся медыцынскай практыкай у Парыжы. Памёр, відавочна, ад інсульту) ў 1819 г.

Даследаванні
------------

Жазэ Кустодыа дэ Фарыя ўпершыню адчуў моц унушэння з боку бацькі перад прамаўленнем пропаведзі перад каралевай Марыяй I. Ён зацікавіўся гіпнозам, які ў той час называлі самнамбулізмам, падчас сеансаў Месмера ў Парыжы, калі ўбачыў пацыентаў у стане псіхалагічнага трансу. 

У 1813 г. апублікаваў працу *A Causa do Sono Lúcido no Estudo da Natureza do Homem* («Прычына ўсвядомленага сну ў вывучэнні прыроды чалавека»), у якой крытычна падыйшоў да тэорыі «жывёльнага магнетызму» Месмера і растлумачыў гіпноз вонкавым псіхалагічным уплывам, а не асаблівасцямі жывога цела.

Памяць
------

Жазэ Кустодыа дэ Фарыя ўзгадваўся ў «Замагільных запісках» Ф. Р. Шатабрыяна. З'яўляўся героем і прататыпам герояў некалькіх літаратурных твораў. Найбольш вядомым з іх з'яўляецца раман Аляксандра Дзюма «Граф Монтэ-Крыста». Яго іміям названы вуліцы ў Гоа, Лісабоне і Сінтры. У 1945 г. у Гоа ўсталяваны помнік, дзе абат дэ Фарыя выяўлены падчас гіпнатычнага сенсу.

Спасылкі
--------

* FARIA JOSÉ CUSTODIO DE, dit L'ABBÉ FARIA (1755 env.-1819)
* Abbé Faria: The Hypnotic Story of A Goan Son

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5336533 · BNF: 13014415w · GND: 1102923338 · ISNI: 0000 0000 6651 6633 · LCCN: no2001007550 · NTA: 24223738X · PTBNP: 26157 · SUDOC: 09565741X · VIAF: 34592276 |

 |
**Мадара Паламейка** (латыш. Madara Palameika; нар. 18 чэрвеня 1987 г. Талсі) — латвійская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў кіданні дзіды. Паламейка з’яўляецца ўладальніцай нацыянальнага рэкорду Латвіі ў кіданні дзіды (66,15 м). У 2007 годзе яна выйграла бронзавы медаль на маладзёжным чэмпіянаце Еўропы па лёгкай атлетыцы, у 2009 годзе стала чэмпіёнкай аналагічнага турніру. У 2012 годзе Паламейка прадстаўляла Латвію на Алімпійскіх гульнях.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў спартовай сям’і. Мае сясцёр Байбу і Еву.

Кіданнем дзіды пачала займацца ў дзевяць гадоў пад кіраўніцтвам свайго бацькі Гінтса Паламейкса. У 2005 годзе яна выступала на сваім першым буйным міжнародным турніры — чэмпіянаце Еўропы сярод юніёраў, але не здолела пераадолець кваліфікацыю. У 2006 годзе на чэмпіянаце свету сярод юніёраў у Пекіне Паламейка зноў не здолела прайсці кваліфікацыю. У 2007 годзе яна заваявала бронзавы медаль на чэмпіянаце Еўропы сярод моладзі ў Дэбрэцэне. На наступным моладзевым чэмпіянаце Еўропы, які прайшоў у 2009 годзе ў Каўнасе, Мадара выйграла золата з вынікам 64,51 метра, усталяваўшы новы нацыянальны рэкорд Латвіі і рэкорд турніру. У 2010 і 2012 гадах Паламейка двойчы ўдзельнічала ў фіналах чэмпіянатаў Еўропы, абодва разы займаючы 8-е месцы, а ў 2011 годзе заняла 11-е месца на чэмпіянаце свету ў Тэгу. На летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года ў Лондане яна паспяхова пераадолела кваліфікацыю і ў фінале з вынікам 60,73 метра заняла восьмае месца. 26 чэрвеня 2014 года на Кубку Яніса Лусіса ў Елгаве Паламейка абнавіла асабісты і нацыянальны рэкорды, кінуўшы дзіду на 66 метраў і 15 сантыметраў. На чэмпіянаце Еўропы па лёгкай атлетыцы 2014 года ў Цюрыху Мадара заняла чацвёртае месца. У 2014 годзе Паламейка была прызнана лепшай лёгкаатлеткай Латвіі.

25 ліпеня 2015 года выйграла этап Брыльянтавай лігі ў Лондане з вынікам 65,01 м, апярэдзіўшы на 1 см Барбару Шпотакову з Чэхіі. Заняла 3-е месца ў агульным рэйтынгу сезона Брыльянтавай лігі 2015 года.

У сезоне Брыльянтавай лігі 2016 года трымала тры перамогі. На шостым этапе яна выйграла з лепшым вынікам сезона ў свеце (65,68 м), стаўшы таксама лідэрам Брыльянтавай лігі сярод кідальнікаў дзіды. На чэмпіянаце Еўропы 2016 года ў Амстэрдаме засталася на 7 месцы. На Алімпійскіх гульнях 2016 года ў Рыа-дэ-Жанейра М. выйшла ў фінал, але заняла толькі 10-е месца (60,14 м). Пасля Алімпійскіх гульняў выйграла чарговы этап Брыльянтавай лігі ў Лазане з вынікам 65,26 м, умацаваўшы лідэрства ў агульным заліку. На апошнім этапе Брыльянтавай лігі 2016 года ў Бруселі зноў перамагла, на гэты раз устанавіўшы рэкорд Латвіі (66,18 м) і забяспечыўшы такім чынам перамогу ў агульным рэйтынгу сезона. Гэта найвышэйшае дасягненне латвійскіх спартсменаў на гэтым спаборніцтве.

На ЧС-2019 у горадзе Доха не выйшла ў фінал, заняўшы 18-е месца ў агульным заліку (59,95 м).

Зноскі
------

1. ↑  Madara Palameika // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
**Генадзь Яфімавіч Булдаў** (нар. 3 мая 1928, г. Асіповічы, БССР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1958 годзе. Працаваў у Белдзяржпраекце, з 1969 года — кіраўнік майстэрні ў Мінскім філіяле Белдзяржпраекта, з 1972 года — БелНДІПгорадабудаўніцтва, з 1982 года — начальнік аддзела, з 1985 года — галоўны спецыяліст аддзела ў Белпрампраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1961 года (Мінск).

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): генпланы Светлагорска (1961, 1975), Маладзечна (1964, 1980), Полацка—Наваполацка (1972, сярэбраны медаль ВДНГ СССР), ПДП жылых раёнаў Цэнтральнага ў Брэсце, Задняпроўскага ў Магілёве, Заходняга ў Маладзечне, Паўночнага ў Пінску, Светлагорску, праекты забудовы мікрараёнаў па вул. Талбухіна ў Мінску (1958—1960), № 3 у Светлагорску (1962), у Заходнім раёне Маладзечна (1968), праекты планіроўкі і азелянення ўчастку БССР у Парку саюзных рэспублік ва Ульянаўску (1970), карэктоўка генплана г. Пінска з развіццём яго на процілеглым беразе р. Піны (1974; сааўтары Х. Хасьянаў, Л. Каўчынскі).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны бронзавым медалём ВДНГ СССР (1961) за праект 1-й чаргі будаўніцтва ў Мінску, 2-я -прэмія (1968) за эскіз-ідэю планіроўкі і забудовы цэнтральнай часткі Мінска на Усесаюзным конкурсе.

Зноскі
------

1. ↑  Архітэктары Савецкай Беларусі, 1991
2. ↑  Хасьянов Харис Абдрахманович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)

Літаратура
----------

* Булдов Геннадий Ефимович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-647575 |
**Дзяся́ты Усебелару́скі з’езд саве́таў** *рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў*. Адбыўся 20 — 28 лютага 1931 года ў Мінску.

Прадстаўніцтва на з’ездзе
-------------------------

Прысутнічала 677 дэлегатаў з рашаючым і 216 з дарадчым голасам.

Парадак дня
-----------

* справаздача ўрада БССР (М. М. Галадзед);
* даклад Народнага камісарыята земляробства аб калгасным і саўгасным будаўніцтве (П. М. Рачыцкі і С. Р. Міцькоў);
* даклад ВСНГ (Р. П. Грысевіч);
* даклад Народнага камісарыята асветы (А. М. Платун);
* выбары ЦВК БССР і членаў Савета Нацыянальнасцей ЦВК СССР ад БССР, дэлегатаў на VI Усесаюзны з’езд Саветаў.

Рашэнні з’езда
--------------

З’езд ухваліў дзейнасць Урада БССР. Адзначыў поспехі ў выкананні плана першых 2 гадоў пяцігодкі, павышэнне вядучай ролі прамысловасці ў рэканструкцыі народнай гаспадаркі, узмацненне кіруючай ролі пралетарыяту ў сацыялістычным будаўніцтве, ліквідацыю беспрацоўя, пераход на 7-гадзінны рабочы дзень 43,2 % рабочых прамысловасці ВСНГ БССР; уздым сельскай гаспадаркі, расшырыўся саўгасны сектар, вырасла забяспечаннасць сельскагаспадарчымі машынамі, інвентаром); ролю сацыялістычнага спаборніцтва і ўдарніцтва ў ажыццяўленні закліку «Пяцігодку за 4 гады!»; ролю 1-й Усебеларускай выстаўкі прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў мабілізацыі працоўных на сацыялістычную рэканструкцыю народнай гаспадаркі. З’езд канстатаваў поспехі ў ажыццяўленні ўсеагульнага абавязковага навучання, політэхнізацыі школ, ліквідацыі непісьменнасці, развіціі навукова-даследчай работы, літаратуры і мастацтва ў БССР.

З’езд падкрэсліў неабходнасць і надалей праводзіць індустрыалізацыю рэспублікі, надаючы асаблівую ўвагу вытворчасці сродкаў вытворчасці, энергетыцы, паліўнай базе, таварам спажывання, якасці вырабаў; неаслабнымі тэмпамі ажыццяўляць суцэльную калектывізацыю, строга захоўваючы ленінскі прынцып добраахвотнасці. Ухваліў пастанову Урада БССР аб ліквідацыі акруг і пераходзе на раённую сістэму кіравання. 

З’езд выбраў ЦВК у складзе 258 членаў; выбраў 5 членаў ад БССР у Савет Нацыянальнасцей ЦВК СССР, дэлегацыю на VI Усесаюзны з’езд Саветаў у складзе 65 чалавек з рашаючым голасам і 6 чалавек з дарадчым. Старшынёю ЦВК БССР быў выбраны (А. Р. Чарвякоў), старшынёю СНК БССР (М. М. Галадзед).

Літаратура
----------

* Дзясяты Усебеларускі з’езд Саветаў рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў. Стэнаграфічная справаздача. Мн. 1931;
* *Галадзед М. М.* Барацьба за індустрыялізацыю і калектывізацыю БССР (перапрацаваны даклад на X Усебеларускім з’ездзе Саветаў БССР), Мн. 1931.

| ⛭Усебеларускія з’езды Саветаў |
| --- |
| Усебеларускія з’езды Саветаў рабочых, салдацкіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў | I (1919) |
| Усебеларускія з’езды Саветаў рабочых, сялянскіх, батрацкіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў | II (1920) |
| Усебеларускія з’езды Саветаў рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў | III (1921) ·  IV (1922) ·  V (1924) ·  VI (1924) ·  VII (1925) ·  VIII (1927) ·  IX (1929) ·  X (1931) ·  XI (1935) ·  XII (1936, 1937) |