**Даліна Упана** — група археалагічных помнікаў у трапічных лясах Амазонкі, размешчаная ў даліне ракі Упана на ўсходзе Эквадора (2°08′ пд. ш. 78°05′ з. д.HGЯO). Тут было выяўлена некалькі старажытных гарадоў. Мяркуецца, што яны ўзніклі яшчэ ў 500 г. да н.э. раней на тысячагоддзе за любое іншае вядомае складанае амазонскае грамадства.

Гісторыя
--------

Гарады даліны Упана ўзніклі прыкладна ў 500 г. да н.э. і былі пакінуты паміж 300 і 600 годам нашай эры. Заняпад мог быць звязаны з вывяржэннем вулкана Сангай. Агульная колькасць насельніцтва, па адных даных, складала ад 15 000 да 30 000 чалавек, па іншых, больш за 100 000.

Самыя раннія сведчанні дасучаснага паселішча ў рэгіёне даліны Упана былі знойдзены ў 1970-х гадах. У 1990-я гады ў краі праводзіліся актыўныя раскопкі археолагаў з Нацыянальнага цэнтра навуковых даследаванняў Францыі. Пасля таго, як у 2015 годзе ўрад Эквадора прафінансаваў абследаванне даліны Упана, даследаванне паскорылася. Атрымалася выявіць значна большую колькасць паселішчаў, чым раней. Першыя вынікі раскопак апублікаваны ў студзені 2024 года ў часопісе *Science*.

Апісанне
--------

Станам на студзень 2024 года археолагі выявілі ў рэгіёне пятнаццаць паселішчаў, пяць з якіх былі апісаны як буйныя. Асабліва адзначыліся населеныя пункты Кіламопе і Сангай. Першы горад займаў плошчу, параўнальную па памерах з плато Гізы або галоўным праспектам Тэатыўакана. Населеныя пункты даліны злучаны сістэмай дарог працягласцю да 25 км. Вакол некаторых паселішчаў знойдзены абарончыя элементы — канавы і дарожныя перашкоды.

Гарадскія пабудовы стаялі на прамавугольных платформах, якія былі пабудаваны шляхам раскопак і выраўноўвання вяршыняў пагоркаў. Выяўлена каля 6000 такіх платформ. На пляцоўках знойдзены агнішчы і ямы, а таксама слоікі, камяні для драбнення раслін і спаленага насення.

Гарады края акружаны сельскагаспадарчымі ўгоддзямі, уключаючы палі і тэрасы на схілах пагоркаў, на якіх раслі такія культуры, як кукуруза, маніёк і батат. Гэтыя землі былі абмежаваны сеткай меліярацыйных каналаў. Бліжэйшы вулкан Сангай забяспечыў рэгіён багатай глебай для вырошчвання культур.

Археолагі назвалі жыхароў гэтых месцаў прадстаўнікамі культур Кіламопе і Упана. Матэрыяльная культура, якая была знойдзена ў гарадах, уключае размаляваную кераміку, а таксама збаны з рэшткамі чычы, алкагольнага напою на аснове кукурузы, распаўсюджанага ў дакалумбавай Паўднёвай Амерыцы.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5 6  *Wade*. Laser mapping reveals oldest Amazonian cities, built 2500 years ago **(нявызн.)**.  Science (11 студзеня 2024). doi:10.1126/science.zzti03q. Праверана 12 January 2024.
2. 1 2 3  Valley of lost cities that flourished 2,000 years ago found in Amazon **(нявызн.)**. *The Guardian* (11 студзеня 2024). Праверана 12 January 2024.
3. 1 2  *Smith*. Ancient Amazon Civilization Developed Unique Form of 'Garden Urbanism' **(нявызн.)**.  Scientific American (11 студзеня 2024). Праверана 12 January 2024.
4. 1 2 3 4 5  *Rannard*. Huge ancient lost city found in the Amazon **(нявызн.)**. *BBC News* (11 студзеня 2024). Праверана 12 January 2024.
5. 1 2  *Gao*. The Amazon's ancient complex of 'lost cities' flourished for a thousand years **(нявызн.)**. *NBC News* (12 студзеня 2024). Праверана 12 January 2024.
6. 1 2  *Orie*. Huge network of ancient cities uncovered in the Amazon rainforest **(нявызн.)**.  CTV (12 студзеня 2024). Праверана 12 January 2024.