**Марыя Канстанцінаўна Башкірцава** (укр.: Марі́я Костянти́нівна Башки́рцева, фр.: Marie Bashkirtseff; нар. 23 лістапада 1858, Гаўронці, Палтаўскі павет, Палтаўская губерня, Расійская імперыя — †31 кастрычніка 1884, Парыж, Францыя) — украінская і французская мастачка, майстар жанравага жывапісу; скульптар і пісьменніца: біёграф, аўтар знакамітага «Дзённіка».

Царква Раства Іаана Прадцечы, дзе хрысцілася Марыя.
Бацька Башкірцавай, Канстанцін Паўлавіч.
Марыя Башкірцава ў народным строі.
Дом Башкірцавых у Гаўронцах.
Марыя Башкірцава ў народным строі.
Маўзалей, дзе пахавана Марыя і некаторыя яе сваякоў, на могілках Пасі.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ва ўкраінскай вёсцы Гаўроніцы цяпер Палтаўскага раёна, Палтаўская вобласці Украіны.

Бацька, Канстанцін Башкірцаў, — сын генерала Паўла Рыгоравіча Башкірцава, удзельніка вайны 1812 года, быў буйным землеўладальнікам і ўзначальваў дваранства Палтаўскай губерні. Маці, Марыя Бабаніна, харкаўчанка, Дачка палкоўніка — арыстакрата, бібліяфіла, англамана і знатака мастацтваў.

Дзяцінства прайшло ў вёсцы Чэрнякіўка, цяпер Палтаўскага раёна, Палтаўскай вобласці, названай у гонар уладальніка вёскі палкоўніка Чарняка. Штогод у Чарнякіўцы праводзіцца абласное мастацкае свята «Марыіна даліна» у гонар Башкірцавай. У памяшканні школы адкрыты музей.

У 1870 годзе сям’я з’ехала за мяжу.

Вучылася жывапісу ў парыжскай Акадэміі Жуліяна.

З-за тагачаснага палітычнага рэжыму Башкірцава так і не змагла вярнуцца ва Украіну, хоць заўсёды да гэтага імкнулася.

Хварэла на сухоты, памерла ва ўзросце 25 гадоў. Пахавана ў Парыжы.

Кар’ера
-------

Украінка па паходжанні, яна стала выбітнай фігурай перш за ўсё французскага мастацтва.

Як мастачка фармавалася пад уплывам творчасці жывапісца Жуля Басцьен-Лепажа. Талент Башкірцавай заўважылі адразу. Яе працы заваёўвалі шматлікія медалі і прызы на выставах, у захапленні ад яе былі французскія газеты і часопісы. Творчасць Башкірцавай высока шанавалі Анатоль Франс і Эміль Заля. У 1879 годзе на конкурсе творчых работ ганаравана залатога медаля.

З’яўляецца майстрыняй жанравага жывапісу. Вядомыя карціны: «За кнігай», «Маладая жанчына з букетам бэзу», «У майстэрні Жульена», «Сустрэча», серыі аўтапартрэтаў. Свет карцін Башкірцавай — гэта свет парыжскага прыгарада, свет служанак, работніц, бяздомных дзяцей і школьнікаў.

Пасля смерці мастачкі некаторыя яе працы закупілі музеі, такія як Люксембургскі, частка работ засталася ў Луўры. Сёння арыгіналы карцін Башкірцавай з’яўляюцца рэдкасцю: большая іх частка знікла падчас Другой сусветнай вайны.

Акрамя візуальнага мастацтва, Башкірцава з’яўляецца аўтарам гучна вядомага еўрапейскай аўдыторыі «Дзённіка» (1873—1884). Так, напрыклад, Жульет Бінош захаплялася творам і марыла сыграць Башкірцаву ў пачатку акцёрскай кар’еры.

Дзённік
-------

Пачала пісаць дзённік прыкладна з 13 гадоў на французскай мове. Яго апісваюць як «дзіўна сучасны псіхалагічны аўтапартрэт маладога адоранага розуму ў працэсе развіцця». Дзённік таксама змяшчае амаль навелістычнае Апісанне еўрапейскай буржуазіі канца дзевятнаццатага стагоддзя. Скразной тэмай у дзённіку з’яўляецца глыбокае жаданне дасягнуць славы, якое ўзмацняецца ўсё большай асцярогай таго, што перабежныя хваробы Башкірцавай могуць апынуцца на сухоты. У канцы жыцця, успамінаючы сваю сямейную гісторыю, яна піша: «Калі я не памру маладой, я спадзяюся жыць як вялікі мастак; але калі я памру маладой, я маю намер апублікаваць свой дзённік, які не можа быць нецікавым».

Дзённік, упершыню апублікаваны ў 1887 годзе, быў другім выдадзеным у Францыі дзённікам жанчыны. Публікацыя імгненна дамаглася поспеху, не ў апошнюю чаргу таму, што яе касмапалітычны канфесійны стыль быў прыкметным адыходам ад сузіральных містычных дзённікаў пісьменніцы Эжэн дэ Герэн, апублікаваных у 1862 годзе.

На старонках твора раскрытая глыбіня размовы з сабой чалавека, які хоча не страціць ні хвіліны жыцця. Апавяданне адкрытае і шчырае, не адмаўляючыся ад жадання быць апублікаваным.

Дзённік Башкірцавай цікавы ўжо з першых радкоў, у ім раскрыты ўнутраны свет чалавека: дыялогі паміж добрым і злым бакамі, глыбіню любові.

Выбраныя творы
--------------

У мастацкай студыі Жульена, Дняпроўскі мастацкі музей.
Аўтапартрэт, 1880 год, прыватная калекцыя.
* Аўтапартрэт, 1880 год
* У мастацкай майстэрні Жульена (жанчыны-мастачкі), 1881 год
* Маладая жанчына, 1881 год
* Маладая дзяўчына з кветкамі бэзу, 1881 год
* Парасон ад дажджу, 1883 год
* Дзіцячая ўсмешка, 1883 год
* Усмешка дзяўчыны, 1883 год
* Восень, 1883 год
* Вясна, 1884 год
* Мария Башкирцева, «Дневник», М, изд. «Захаров», 2003, 688 с.

Спадчына
--------

Маёнтак Башкірцава быў прададзены ў 1900 годзе графу С. Д. Шарамецьеву.

У 1917—1919 гадах маёнтак разбураны, а за гады Другой сусветнай ад яго не засталося і следу. На час вайны ў Гаўронцах карцін Башкірцавай не было.

У 1908 годзе маці Башкірцавай перадала ў музею Аляксандра III вялікую калекцыю яе прац (141 працу, сярод якіх: малюнкі, эскізы, палотны, пастэль, скульптурныя эцюды).

У 1930 годзе з Рускага музея ў Ленінградзе перададзена ў Днепрапятроўскі музей дзве карціны Башкірцавай, а ў 1932 годзе па запыце Наркамасветы УССР Рускі музей перадаў Украіне 127 прац Башкірцавай. У Рускім музеі засталося 8 жывапісных палотнаў і 13 малюнкаў.

Падчас эвакуацыі Харкаўскай карціннай галерэі бясследна зніклі 66 палотнаў Башкірцавай. Сёння ў музеях Украіны ёсць толькі тры яе карціны: у музеі Харкава, Днепрапятроўска і Сумы.

У 1980 х у Расійскай Нацыянальнай бібліятэцы выявілі арыгінальны тэкст дзённіка, які раней лічылі згубленым. У ходзе яго вывучэння выявілі, што большая частка дзённіка Башкірцавай невядомая публіцы, а ўжо апублікаваная частка змяшчае шэраг лакун і відавочных скажэнняў (у тым ліку і год нараджэння мастачкі), унесеных сям’ёй, якая не жадала разгалашэння сямейных таямніц.

Сёння ідзе публікацыя поўнага тэксту дзённіка на французскай мове. У 2012 зроблены англійскі пераклад (першая частка пад назвай «*I Am the Most Interesting Book of All*», другая частка — «*Lust for Glory*»). Поўнае выданне па-новаму раскрывае асобу Башкірцавай, а таксама асвятляе жыццё эпохі.

Арыгінальныя працы Башкірцавай у цяперашні час з’яўляюцца рэдкасцю з прычыны таго, што вялікая іх частка загінула падчас Другой сусветнай вайны.

Украінскі літаратуразнаўца Міхаіл Слабашпіцкі выдаў раман «Марыя Башкірцава», перакладзены на рускую і французскую мовы.

Вялікае даследаванне асобы Башкирцевой зрабіў пісьменнік Аляксандр Аляксандраў. Вынікам яго працы стала кніга «Сапраўднае жыццё мадэмуазель Башкірцавай».

Аповесць «Праменад з мадэмуазель Мары» пасля падарожжа ў Ніцу, дзе Башкірцава наведвала ўрокі жывапісу і пачала весці дзённік, напісаў пісьменнік Аляксандр Балабко. Ён таксама аўтар п’есы на два дзеянні «Сон Марыі Башкірцавай».

Карцінная галерэя імя М. К. Башкірцавай у Дзіканьцы.
Памятны знак у гонар Марыі Башкірцавай у Гаўронцах: *«Карціны яе належаць свету, а сэрца — зямляк».*

Памяць
------

Пасмяротная выстава карцін Башкірцавай адбылася ў Парыжы (1885).

Творы захоўваюцца ў музеях Францыі, Нідэрландах, ЗША, РФ і Украіны.

У Люксембургскім палацы ў Парыжы каля сімвалічнай скульптуры «Неўміручасць», дзе высечаныя імёны выбітных французскіх дзеячаў, ёсць імя Марыі Башкірцавай.

У Ніцы ў Музеі выяўленчага мастацтва ёсць зала Башкірцавай.

У вёсцы Чэрнякіўка створаны музей Башкірцавай і названая паляна Марыінай далінай, дзе штогод на Дзень моладзі праводзяць масавыя гулянні з выставамі мастацкіх твораў.

Карцінная галерэя ў Дзіканьцы носіць імя М. К. Башкірцавай.

У Сумах існуе завулак Марыі Башкірцавай.

На Венеры названы кратэр у гонар Башкірцавай.

* 2008 — Марыя Башкірцава, знічка / *Marie Barskhirtseff, l’étoile filante -* п’еса Жан-П’ера Гено, пастаноўка Салі Мікалеф. Гуляе Марыю Сесіль Кассель.

Зноскі
------

1. 1 2  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
2. ↑  за іншими даними — у 1860
3. ↑  Олена Чекан: Дівчисько і смерть// Український тиждень № 3 (116) від 22 січня 2010 Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2014. Праверана 30 сакавіка 2023.
4. ↑  10 маловідомих українських художників зі світовими іменами, які нам варто знати  Архівавана 7 березня 2016.
5. ↑  Hartman, Kabi.  Ideology, Identification and the Construction of the Feminine **(нявызн.)**, *The Translator* (студзень 1999), стр. 61–82. Праверана 5 кастрычніка 2019.
6. ↑  Raoul, Valerie.  *Personal Effects: Reading the* Journal *of Marie Bashkirtseff* (review) **(нявызн.)**, *Biography* (2011), стр. 343–346. Праверана 5 кастрычніка 2019.
7. ↑  2011 року
8. ↑  Щоденник Марії Башкирцевої на англійській мові **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 липня 2021. Праверана 24 березня 2018.
9. ↑  Архівована копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 13 січня 2021. Праверана 1 червня 2022.

Літаратура
----------

* Віталій Абліцов «Галактика „Україна". Українська діаспора: видатні постаті» — К.: КИТ, 2007. — 436 с.
* Балабко О. З Ніцци до Мужена. Від Башкирцевої до Винниченка: Есеї, п’єса. — К.: Факт, 2007. — 192 с. — іл.
* Михайло Слабошпицький «Загадка Марії Башкирцевої»
* Абліцов В. Башкирцева Марія // Український Все-Світ. — Т. 1. — К.: КИТ, 2011. — С. 382.
* Донцов Д. Звихнена слава (пам’яті Марії Башкирцевої) // Літературно-науковий вісник. — 1925. -Кн. 1. — С. 46-65.
* Слабошпицький М. Башкирцева Марія // Українська літературна енциклопедія: У 5 т. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1988. — Т. 1. — С. 139.
* Слабошпицький М. Марія Башкирцева. Роман-есе. — К.: Ярославів Вал, 2009. — 240 с.
* Українська діаспора: літературні постаті, твори, біобібліографічні відомості / Упорядк. В. А. Просалової. — Донецьк: Східний видавничий дім, 2012. — 516 с.
* Мария Башкирцева, «Дневник», М, изд. «Захаров», 2003, 688 с.
* Башкирцева // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Мария Башкирцева. Дневник [Архівовано 19 жовтня 2014 у Wayback Machine.]. — М.: Искусство, 2001. — 557 с.
* Франсуа Коппе. О Марии Башкирцевой [Архівовано 5 серпня 2014 у Wayback Machine.] // Лазурь: литературно-художественный и критико-публицистический альманах. — М. 1989.
* Лев Дьяков. Мария Башкирцева [Архівовано 27 жовтня 2014 у Wayback Machine.] // «Искусство». — М. 2009. — № 1.
* Колет Коснье. Мария Башкирцева: портрет без ретуши(недаступная спасылка)[недоступне посилання з червня 2019]. — М.: Терра, 2008. — 228 с.
* Олена Батченко. Українська парижанка Марія Башкирцева та її живопис на тлі європейського мистецтва другої половини ХІХ ст. // Портал Український Простір. — 09.07.2014
* Герро. Марія Башкірцева. Москва, 1905.
* С. Качмарська. Марія Башкірцева. Прага, 1927.
* Сім міфів з життя Марії Башкірцевої

Спасылкі
--------

* Марыя Башкирцева: Крыт.- Бібліягр. нарыс / Гер. — Аб.: Тып. А. Пераможнай, 1905. — 39, 1 с.: глей.
* Уладзімір Панчанка: Марыя Башкірцава, Парыжанка з-пад Дзіканькі
* Дзённік Марыі Башкірцавай — класічны варыянт
* Таварыства сяброў Марыі Башкірцавай
* Башкірцава Марыя. Біяграфія і творчасць мастака
* Дзённік Марыі Башкірцавай на англійскай мове
* Лёс Палтаўскай парыжанкі Марыі Башкирцевой

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск · Project Gutenberg · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com · Rodovid · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10285526 · BIBSYS: 90788549 · BNC: a11220168 · BNE: XX1199731 · BNF: 11890469m · CiNii: DA04843340 · GND: 118653350 · ICCU: CUBV014581 · ISNI: 0000 0003 5564 0606 · LCCN: n82063575 · LNB: 000165000 · NDL: 00519842 · NKC: jo20000082931 · NLA: 36540273 · NLG: 225701 · NLP: A12304633 · NTA: 069744688 · NUKAT: n2004076691 · PTBNP: 27368 · LIBRIS: 39275 · SUDOC: 026708329 · VIAF: 30330443 · ULAN: 500014227 |

 |