**Авёс** (*Avena*) — род аднагадовых травяністых раслін сямейства злакаў.

Біялогія
--------

Каля 30 відаў, пашыраных у Еўразіі, Паўночнай Афрыцы, Амерыцы, Аўстраліі. Кармавыя травы, збожжавыя культуры, ёсць пустазельныя віды. У Беларусі культывуецца авёс пасяўны (*Avena sativa*) яравы і азімы (каштоўная харчовая і кармавая культура; вядомы прынамсі з VII стагоддзя), 2 віды — авёс шчаціністы (*Avena strigosa*) і аўсюк (*Avena fatua*) — дзікарослыя (пустазелле ў пасевах яравых культур). Авёс пасяўны — вільгацелюбівая, непатрабавальная да цяпла расліна. Вышыня 70 — 110 см. Лісце лінейнае, кветкі двухполыя, суквецце — мяцёлка, плод — апушаная зярняўка. Вегетацыйны перыяд 85 — 115 сутак. Самаапыляльнік. Асноўная зернефуражная культура. Пажыўнасць 1 кг зерня аўсу прынятае за кармавую адзінку.

Віды
----

Ніжэй прыведзены поўны спіс відаў роду Авёс (*Avena*) па дадзеных сайта *Germplasm Resources Information Network* (*GRIN*); у ім 31 від, уключаючы два гібрыдныя віды:

* Avena abyssinica Hochst.
* Avena agadiriana B.R.Baum & Fedak
* Avena atlantica B.R.Baum & Fedak
* Avena barbata Pott ex Link
* Avena brevis Roth
* Avena canariensis B.R.Baum et al.
* Avena clauda Durieu
* Avena damascena Rajh. & B.R.Baum
* Avena eriantha Durieu
* Avena fatua L. — Авёс пусты, ці Авёс дзікі, ці Аўсюг, ці Аўсюк
* Avena ×glabrata Hausskn. [= *Avena sativa* × *Avena fatua*]
* Avena ×haussknechtii Nevski [= *Avena sativa* × *Avena sterilis*]
* Avena hirtula Lag.
* Avena hispanica Ard.
* Avena hybrida Peterm.
* Avena insularis Ladiz.
* Avena longiglumis Durieu
* Avena lusitanica (Tab.Morais) B.R.Baum
* Avena macrostachya Balansa ex Coss. & Durieu
* Avena maroccana Gand.
* Avena matritensis B.R.Baum
* Avena murphyi Ladiz.
* Avena nuda L.
* Avena occidentalis Durieu
* Avena sativa L. — Авёс пасяўны, ці Гавёс, ці Шавіль
* Avena sterilis L.
* Avena strigosa Schreb. — Авёс шчаціністы
* Avena trichophylla K.Koch
* Avena vaviloviana (Malzev) Mordv.
* Avena ventricosa Balansa ex Coss.
* Avena wiestii Steud.

Гісторыя культуры
-----------------

Авёс — адна з галоўных культур у старажытных славян, якая адыгрывала найважнейшую ролю ў харчаванні. Акультураны пазней за іншыя злакі (каля 1000 года да н.э.), авёс меў невысокую рэпутацыю ў народаў Міжземнамор’я, егіпцян, грэкаў, рымлянаў, які лічылі яго непрыдатным для спажывання чалавекам і выкарыстоўвалі амаль выключна як фураж. У цэлым такое стаўленне да аўсу захавалася да нашых дзён: толькі каля 5 % сусветнага ўраджаю аўсу спажываецца ў ежу людзьмі. У апошнія гады авёс усё часцей выкарыстоўваецца як паліва для ацяплення індывідуальных дамоў. Аднак у народаў поўначы Еўропы (кельтаў, германцаў, балтаў і славян) авёс заўжды шанаваўся значна вышэй. Талакно (або мілта), аўсяны кісель (важная рытуальная страва), жур, цэжа і аўсяныя бліны-цадавікі з глыбокай старажытнасці да пачатку XX стагоддзя складалі істотную частку рацыёну.

Авёс таксама выкарыстоўваўся ў піваварстве: дадатак аўсянай мукі надае піву саладкавы смак і крыху «масляністы» характар. Да XIII стагоддзя піва з аўса было самым распаўсюджаным у Еўропе, асабліва ў бедных пластоў насельніцтва. У інвентары маёнтка Смаргонь 1621 года пераважаюць менавіта аўсяныя солады; у броварах Гомельскага павета ў 1856 годзе авёс быў другім пасля ячменю піваварным збожжам.

Уласцівасці
-----------

Збожжа аўсу ўтрымлівае 9—19,5 % бялку, 21—55 % крухмалу, 7—24 % клятчаткі, 2—11 % тлушчу, вітаміны, мінеральныя солі. Яго перапрацоўваюць на крупы, муку, талакно.

Выкарыстанне
------------

Аўсяныя крупы выпрацоўваюцца з аўсу ў выглядзе ўласна аўсянай крупы (нядробненай і расплюшчанай), крупаў-камячкоў «Геркулес» і высокапажыўнай мукі-талакна, выкарыстоўваюцца для прыгатавання супоў, супоў-пюрэ, слізістых супоў, каш, біточкаў, кісялёў. Таксама з’яўляюцца асноўным кампанентам большасці зерневых сумесяў «Мюслі». Аўсяныя крупы багатая бялком (11,9 %), а па ўтрыманні тлушчу пераўзыходзяць усе іншыя віды крупаў (5,8 %). Тлушч у іх не прагаркае дзякуючы наяўнасці ў аўсе антыакісляльных рэчываў.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 22. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Гл. раздзел «Спасылкі»

Літаратура
----------

* *Белы А.* Авёс // Праект «Наша ежа»

Спасылкі
--------

* *Авёс*: інфармацыя на сайце *GRIN*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Pauly-Wissowa |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4158723-6 · LCCN: sh85093606 · Microsoft: 2779908699, 2910081802 · NKC: ph123874 |