**Australopithecus afarensis** — вымерлы від аўстралапітэка, сямейства гамінідаў, які жыў каля 4 мільёнаў гадоў таму. Амаль няма сумневаў, што да таго, як афарскія аўстралапітэкі вымерлі 2,5—3,5 мільёна гадоў таму, ад іх прама ці ўскосна ўзніклі іншыя аўстралапітэцыны і род Homo.

Месцазнаходжанне
----------------

Афарскі аўстралапітэк атрымаў сваё імя па знаходках у так званым Паўночным Афарском трохвугольніку ў Эфіопіі. Але рэшткі афарскага аўстралапітэка былі таксама выяўленыя ў Ома (Эфіопія), Лаэтолі (Танзанія), Кеніі. Ён таксама жыў у Хадары, Сярэднім Авашы, Барынга.

Фізічныя характарыстыкі
-----------------------

Афарскі аўстралапітэк — самы маленькі від аўстралапітэкаў. Ён, верагодна, меў цёмную скуру і быў пакрыты валасамі. Самцы былі больш вялікімі па памеру, чым самкі. Рост — 1-1,5 м, маса цела — каля 30-60 кг. Мозг афарскага аўстралапітэка не адрозніваецца вялікімі аб’ёмамі (~380-430 см³, што крыху больш, чым у шымпанзэ). Таму, хутчэй за ўсё, ён не мог яшчэ валодаць мовай. Знаходка афарскага аўстралапітэка, які валодаў невялікім аб’ёмам мозгу, і ў той жа час хадзіў на дзвюх нагах, было вялікім адкрыццём для палеантолагаў усяго свету. Да гэтага меркавалася, што павелічэнне аб’ёму мозгу ў чалавечай трыбе Hominini з’яўляецца асноўным адаптыўным змяненнем. Пры гэтым, да 1970-х гадоў, калі былі знойдзены першыя рэшткі афарскага аўстралапітэка, было шырока распаўсюджана меркаванне, што павелічэнне аб’ёму мозгу папярэднічае пераходу да хады на дзвюх нагах. Звязана гэта было з тым, што самыя старажытныя рэшткі прадстаўнікоў трыбы Hominini валодалі дастаткова вялікім мозгам (напрыклад, у KNM-ER 1470, Homo rudolfensis, рэшткі якога былі знойдзены за некалькі гадоў да адкрыцця астанкаў самкі афарскага аўстралапітэка, якую назвалі Люсі, валодаў мозгам аб’ёмам ~800 см³).

Некаторыя антраполагі мяркуюць, што афарскія аўстралапітэкі былі выключна двухногімі істотамі, якія вядуць наземны лад жыцця. Аднак ёсць здагадкі, што гэтыя аўстралапітэкі жылі пераважна на дрэвах (пацверджанне гэтаму — анатамічны будынак рук (яны больш доўгія, чым у чалавека), ног і плячэй, які дазваляў ім з лёгкасцю хапацца за галіны і лазіць па дрэвах).

Памеры чэрапа параўнальна невялікія, чэрапная каробка малая, лоб нізкі. Маецца надвочнічны валік, нос плоскі, сківіцы з масіўнымі карэннымі зубамі выступаюць наперад, падбародкавы выступ адсутнічае.

Зубная дуга афарскага аўстралапітэка некалькі нагадвае зубной рад чалавекападобных малпаў гэтак жа, як і вялікія разцы. У той жа час іклы ў гэтага аўстралапітэка буйней, а падкарэнныя зубы больш прымітыўныя, чым у больш позніх гамінідаў. Адметнымі асаблівасцямі зубной дугі афарскага аўстралапітэка з’яўляюцца дыястэма паміж разцамі і ікламі, а таксама тоўсты пласт эмалі на карэнных зубах, якія даволі моцна сцёртыя.

Аўстралапітэк з Афара хадзіў на злёгку сагнутых нагах, у яго былі выгнутыя косткі пальцаў рук і ног, а сцёгны былі падобныя на сцёгны шымпанзэ. Самкі мелі значна больш блізка пастаўленыя сцёгны, чым у сучасных жанчын.

Афарскія аўстралапітэкі ў асноўным займаліся зборам расліннай ежы, і, магчыма, выраблялі прылады з дрэва і каменя, каб аддзяліць мяса ад костак жывёл, забітых драпежнікамі. Хутчэй за ўсё, яны жылі сем’ямі, якія складаліся з галоўнага самца, якому падпарадкоўваліся некалькі самак.

Знаходкі
--------

Першыя знаходкі парэшткаў афарскага аўстралапітэка былі зробленыя недалёка ад эфіёпскага паселішча Хадар Міжнароднай афарской даследчай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам Морыса Тайеба і Дональда Джохансана. У 1973 годзе, падчас першага палявога сезону, Джохансан выявіў добра захаваўшыся каленны сустаў і два фрагменты сцегнавых костак аўстралапітэка (AL 129-1, каля 3,3 млн гадоў). Як і ў чалавека, сцегнавая костка сучлянялаяся з вялікагалёначнай пад вуглом, што сведчыла на карысць прамахаджэння аўстралапітэкаў.

Падчас другога палявога сезона ў 1974 годзе экспедыцыя знайшла беспрэцэдэнтна поўны (каля 40 %) шкілет самкі аўстралапітэка (AL-288-1, каля 3,2 млн гадоў), які атрымаў шырокую вядомасць пад назвай «Люсі». Знаходка дала новыя сведчанні прамахаджэння аўстралапітэкаў і выявіла чалавекападобныя рысы ў анатоміі зубоў і сківіц у спалучэнні з надзвычай прымітыўным будовай астатніх частак чэрапа і мозгам, параўнальным па аб’ёме з мозгам шымпанзэ. Акрамя Люсі быў знойдзены звод чэрапа дарослай самкі (AL 162-28, 3,15 млн гадоў) і некалькі цэлых сківіц і іх фрагментаў (AL 199-1, AL 200-1a).

Падчас трэцяга палявога сезона ў 1975 годзе было знойдзена некалькі добра захаўшыхся сківіц з зубамі, а затым (на ўчастку пад нумарам 333) — групавое пахаванне як мінімум 13 асобін аўстралапітэка (усяго больш за 200 фрагментаў костак), уключаючы дарослых, падлеткаў і дзяцей. Знаходка вядомая пад назвай «Першае сям’я». Шкілеты былі ў значна горшым стане, чым у «Люсі», аднак разнастайнасць асобін, якім яны належалі, давала багаты матэрыял для даследаванняў. Узрост знаходкі ацэньваецца ў 3,2 млн гадоў. Асабліва варта адзначыць досыць поўны чэрап дарослага самца аб’ёмам каля 500 см³ (AL 333-45), чэрап падлетка (AL 333—105), фрагмент ступні з пяццю плюсневыми косткамі і сям’ю фалангамі (AL 333—115).

У сезоне 1976 года далі новы выкапнёвы матэрыял раскопкі, якія доўжыліся на ўчастку 333, таксама знойдзены адзін з лепшых вядомых узораў сківіц аўстралапітэка (AL 400-1) на новым участку на процілеглым беразе ракі Аваш. Важным вынікам гэтага сезону сталі знаходкі прымітыўных каменных прылад узростам каля 2,5 млн гадоў, якія, аднак, не належалі аўстралапітэкам і, мабыць, былі выраблены прадстаўнікамі Homo habilis.

У лютым 1992 года ў Хадары групай Джохансана зроблена некалькі прыкметных знаходак: фрагменты шкілета, уключаючы лепшыя вядомыя ўзоры локцевай косткі і костак прыдалоння аўстралапітэка (AL 438-1) і практычна поўны (75-80 %) чэрап дарослага самца (AL 444-2).

У кастрычніку 2000 года ў Хадары групай Дата Адана знойдзены найбольш поўна захаваўшыся чэрап дарослай самкі узростам 3,1 млн гадоў (AL-822-1).

У 2000 годзе ў раёне Дзікіка ў 4 км ад Хадара групай пад кіраўніцтвам эфіёпскага палеаантраполага Зерэсеная Алеммегеда  (англ.) (бел. быў знойдзены, а ў 2001 выняты з грунту чэрап і значная частка посткраніяльнага шкілета 3-гадовага дзіцёнка аўстралапітэка жаночага полу узростам каля 3,3 млн гадоў. Знаходка атрымала пазначэнне DIK-1-1, аднак больш вядомая пад назвай «Селам» ці «Дзіця Люсі».

Ніжэй пералічаны найбольш вядомыя выкапні знаходкі чарапоў афарскага аўстралапітэка з указаннем датыровак і аб’ёмаў чарапной каробкі.

| Образец | Нефармальная
назва | Пол і ўзрост | Аб’ём
чарапной
каробкі,
см³ | Датыроўка,
млн. гадоў | Месца
знаходкі | Год | Крыніцы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| AL 288-1 | Люсі | 25—30-гадовая самка | 370 | 3,20 | Хадар | 1974 |  |
| AL 162-28 |  | Дарослая самка | 400 | 3,20 | Хадар | 1974 |  |
| AL 333-105 |  | Падлетак невядомага полу | 315 | 3,18—3,22 | Хадар | 1975 |  |
| AL 333-45 |  | Дарослы самец | 493 | 3,18—3,22 | Хадар | 1975 |  |
| AL 444-2 |  | Дарослы самец | 550 | 3,00 | Хадар | 1992 |  |
| AL 822-1 |  | Дарослая самка | 385 | 3,10 | Хадар | 2000 |  |
| DIK-1-1 | Селам | 3-гадовае дзіцянё жаночага полу | 330 | 3,30 | Дзікіка | 2000 |  |
| KSD-VP-1/1 | Кадануму,
«Вялікі Чалавек» |  | Невядомы | 3,58 | Воранса-Міле | 2005 |  |

Заўвагі
-------

1. ↑  Австралопитек афарский
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  *Bernard Wood (ed.).* Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution. — John Wiley & Sons, 2011. — 1264 с. — ISBN 1444342460, 9781444342468..
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  *Джохансон Д. Иди М.* Люси: Истоки рода человеческого. — М.: Мир, 1984. — 295 с.
4. 1 2  Alemseged, Zeresenay; et al. (2006). "A juvenile early hominin skeleton from Dikika, Ethiopia". *Nature* **443** (7109): 296–301. doi:10.1038/nature05047. PMID 16988704. . (недаступная спасылка) Сопутствующая информация.
5. ↑  DIK-1-1 на сайте antropogenez.ru.
6. ↑  Fossil Hominids: Selam (DIK-1-1) на сайте talkorigins.org.
7. ↑  KSD-VP-1/1

Літаратура
----------

* BBC — *Dawn of Man* (2000) by Robin Mckie| ISBN 0-7894-6262-1
* Barraclough, G. (1989). Stone, N. (ed.). ed. *Atlas of World History* (3rd edition ed.). Times Books Limited. ISBN 0-7230-0304-1.
* Australopithecus afarensis Архівавана 11 верасня 2007. from *The Human Origins Program at the Smithsonian Institution*
* Jones, S. Martin, R. Pilbeam, D (ed.), ed (2004). *The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution* (8th edition ed.). Cambridge University Press. ISBN 0-521-46786-1.
* Delson, E. I. Tattersall, J.A. Van Couvering & A.S. Brooks (eds.), ed (2000). *Encyclopedia of human evolution and prehistory* (2nd Edition ed.). Garland Publishing, New York. ISBN 0-8153-1696-8.
* *Виктор Дольник, «Непослушное дитя биосферы»*. 1994.

Спасылкі
--------

* «Дочка Люси» ходила как человек, а лазила по деревьям и думала как обезьяна
* Австралопитек афарский все-таки был прямоходящим
* Обнаружен новый древнейший предок человека (Кадануумуу)
* Всё об Австралопитеке афарском
* Asa Issie, Aramis and the origin of Australopithecus(англ.)
* Lucy at the American Museum of Natural History in Manhattan(англ.)
* Lucy at the Institute of Human Origins at Arizona State University(англ.)
* Asfarensis(англ.)
* Becoming Human: Paleoanthropology, Evolution and Human Origins(англ.)
* *National Geographic* «Dikika baby» Архівавана 28 сакавіка 2008.(англ.)
* MNSU Архівавана 30 лістапада 2006.(англ.)
* Archaeology Info Архівавана 16 мая 2011.(англ.)
* Smithsonian Архівавана 11 верасня 2007.(англ.)
* *Willam H. Kimbel, Yoel Rak, Donald C. Johanson.* The Skull of australopithecus Afarensis. — Oxford university Press, 2004. — 254 с. — (Human Evolution). — ISBN 0195157060, 9780195157062..

| ⛭Антрапагенез і палеаантрапалогія |
| --- |
| Вымерлыя родыHominini/Hominina | 
Sahelanthropus tchadensis •
Orrorin •
Ardipithecus •
Kenyanthropus •
Australopithecus
(anamensis ·
afarensis ·
bahrelghazali ·
africanus ·
garhi ·
sediba) •
Paranthropus
(aethiopicus ·
boisei ·
robustus)·
 |
| Homo (род Homo) | 
Homo gautengensis •
Homo habilis •
Homo rudolfensis •
Дманісійскі гамінід •
Homo ergaster •
Homo erectus
(Homo erectus erectus ·
Homo erectus pekinensis ·
Homo soloensis) •
Homo cepranensis •
Homo helmei •
Homo antecessor •
Homo heidelbergensis •
Homo neanderthalensis •
Дзянісаўскі чалавек •
Homo floresiensis •
Homo naledi •
Homo luzonensis •
Homo longi •
Homo sapiens
(Homo sapiens idaltu ·
Краманьёнец ·
Homo sapiens sapiens)
 |
| Знаходкі гамінід | 
Азыхантрап •
Радэзійскі чалавек •
Атлантрап •
Хлопчык з Турканы •
Алдувай •
Пячоры Стэркфантэйн •
Сен-Сезар •
Сходненскі чэрап •
Тэшык-Таш •
Трэйнцье •
Тумай •
Лаэтолі •
Коабі-Фора •
Люсі •
Штайнгаймскі чалавек •
Юаньмоўскі чалавек •
Мегантрап •
Дэні
 |
| Паходжанне | 
Асноўныя гіпотэзы:
Монацэнтрызм • Афрыканская • маргінальныя:
Па-затрапічная •
Дыцэнтрызм •
Мультырэгіянальная (поліцэнтрызм) •
Наяпітэк •
Homo pampeanus
 |
| Распаўсюджанне | 
Археагенетыка •
Калыска чалавецтва •
Палеаіндзейцы •
Тэорыі прыбярэжных міграцый
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| Таксанамія | Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4518923-7 · LCCN: sh85009653 · Microsoft: 2776436130 |