Ружанскі палац
**Ружа́нскі пала́ц** — з'яўляецца адным з буйнейшых палацавых комплексаў Беларусі XVII—XVIII стст. уласнасць i рэзідэнцыя князёў Сапегаў. Пабудаваны ў 1784—1786 гг. ў пераходным стылі ад барока да класіцызму архітэктарам Я. С. Бекерам на аснове муроў папярэдняга палаца пачатку XVII ст. Зруйнаваны падчас Вялікай Айчыннай вайны.

Гісторыя
--------

### Росквіт

Першапачаткова палац меў абарончы характар — двухпавярховы крыжападобны ў плане мураваны аб'ём дапаўнялі тры чатырохгранныя вежы. У цэнтральнай частцы палаца знаходзіліся парадная зала і вестыбюль з двухбаковай лесвіцай, у бакавых частках — жылыя пакоі, кабінет, бібліятэка. Анфілада памяшканняў на першым паверсе пакрывалася скляпеністымі, а на другім — бэлечнымі перакрыццямі. Пад будынкам у вялізных скляпеністых падвалах захоўваліся арсенал, архіў, харчаванне.

У 1784—1788 гг. прыдворны архітэктар Сапегаў Ян Самуэль Бекер перабудоўвае старажытны палац-замак. Адначасова дойлід узводзіць у нізіне перад палацам парафіяльны касцёл і кляштар базыльян, а таксама могілкавую капліцу і заезны двор. За сваю таленавітую творчасць Бекер атрымаў ад Сапегаў пажыццёвую пенсію ў 2160 злотых. Дзве вежы старажытнага палаца былі разабраны, а заходняя ўключана ў агульны аб'ём новага будынка, які стаў сіметрычным па кампазіцыі. Галоўны корпус набыў выгляд кампактнага двухпавярховага простакутнага ў плане будынка пад высокім мансардавым «французскім» дахам. Галоўны фасад у трынаццаць вокнаў у цэнтральнай частцы вылучаўся ўзнятым на другі паверх прысценным порцікам з двух пар калон і пілястр, завершанных высокім трохкутным франтонам, запоўненых скульптурным барэльефам і ўвянчаным па вуглах гратэскнай скульптурай. На тыльным фасадзе порціку адпавядала шырокая дзесяцікалонная тэраса, на якую выходзілі вокны-дзверы бальнай залы. Высокія, у барочна-ракайльным прафілявяным абрамленні вокны верхняга паверха сведчаць аб яго парадным прызначэнні.

Я. Бекер праектуе і рэгулярны праменісты парк з каналамі, вадаёмамі, стрыжанымі шпалерамі. Парк спыняў паралельны палацу вадаём на рацэ Зяльвянцы. Перспектыва кожнай са стрыжаных ліпавых алей замыкалася павільёнам. Да пейзажнай зоны далучаўся звярынец у выглядзе прабітага прасекамі ляснога масіва. З прыстасаваннем палаца пад фабрыку да 1834 г. парк фактычна перастаў існаваць.

### Заняпад

Войны з Расіяй, Швецыяй моцна пашкодзілі палацу, аднак багатыя спадчыннікі за некалькі дзесяцігоддзяў 18 стагоддзя абнавілі палац. У 1784 годзе канцлер Вялікага Княства Літоўскага Аляксандр Сапега ўжо прымаў у ім прыбылага на Гродзенскі сойм караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Аднак у 1786 годзе па іроніі лёсу манументальны палацавы ансамбль пераабсталюецца пад суконную фабрыку. Аляксандр Сапега пад уплывам факту падзелу Рэчы Паспалітай аддаў палац у арэнду яўрэйскаму прадпрымальніку Пінасу. Праз 30 гадоў мануфактура прыйшла ў заняпад.

Палацавы комплекс згарэў у 1914 годзе, часткова рэстаўраваны ў 1930 г. у 1944 г. разбураны канчаткова. Захаваліся толькі астаткі асноўных будынкаў (галоўнага і ўсходняга карпусоў), аркады, уязная арка і флігелі па яе баках.

Праекты|  |  |  |
| Праект тыльнага фасаду
  | Праект галоўнага фасаду
  | Праект брамы і флігеляў
  |

Цяперашні стан палаца
---------------------

Адноўленыя брама і флігелі
Падчас Першай сусветнай вайны (1914) па недаглядзе фабрычных прачак у палацы адбыўся наймацнейшы пажар, частка сцен абрынулася. У міжваенны перыяд прадпрымаліся спробы аднаўлення, аднак з прычыны разбурэнняў Вялікай Айчыннай вайны палац канчаткова ператварыўся ў разваліны.

Пасля Вялікай Айчыннай Вайны стан Ружанскага палаца доўгі час заставаўся гнятліва безнадзейным. Палац не аднаўляўся. Рэшткі палацавых сцен руйнаваліся, часткова былі разабраны мясцовымі жыхарамі на цэглу для аднаўлення гаспадарак у пасляваенны перыяд.

Улетку 2008 года на тэрыторыі палацавага комплексу былі пачаты раскопкі і рэстаўрацыя. Аднаўленне палацавага ансамбля пачалося з брамы і бакавых флігеляў, якія прылягаюць да яе.
Паводле праграмы на палац штогод будзе выдзяляцца больш за мільярд рублёў.

За пяць гадоў адрэстаўраваны заходні і ўсходні флігелі, плануецца ўзнаўленне паўднёвага корпуса палаца, дзе знаходзіліся тэатр і манеж. Тут размесцяцца гатэль і тэатр. Рэшткі збудаванняў будуць закансерваваныя.

Рэстаўратары імкнуцца выкарыстоўваць максімальна набліжаныя да аўтэнтычных матэрыялы (псеўдааўтэнтычная цагліна, дахоўка індывідуальнай вытворчасці).

У пачатку 2012 года на ўезнай браме пастаўлена скульптура Святой Ганны, якая была знішчана на мяжы XIX-XX стагоддзяў.

Паводле пастановы Савета Міністраў ад 3 чэрвеня 2016 года №437 Ружанскі палац быў уключаны ў лік 27 аб'ектаў, выдаткі на захаванне якіх (у частцы капітальных выдаткаў) могуць фінансавацца з рэспубліканскага бюджэту.

|  |  |  |  |
| Панарамны від на палацавы комплекс | Цяперашні стан палаца | Сцены палаца | Пачатак рэстаўрацыі брамы палаца |

Музей
-----

Драўляны картуш з брамы ў экспазіцыі музея
У адрэстаўраваным усходнім флігелі адчынены музей, прысвечаны гісторыі роду Сапегаў. У другім крыле выстаўлена экспазіцыя з мясцовых археалагічных знаходак і старажытнай зброі.

У філатэліі
-----------

* Паштовая марка Беларусі 2017 года.Паштовая марка Беларусі 2017 года.
* Малы аркуш Беларусі 2017 года.Малы аркуш Беларусі 2017 года.
* Малы аркуш Беларусі 2017 года.Малы аркуш Беларусі 2017 года.
* Канверт першага дня Беларусі 2017 года.Канверт першага дня Беларусі 2017 года.

Зноскі
------

1. ↑  Палац Сапегаў: руіны застануцца ва ўспамінах? // *Раённыя будні*. — 1 лютага 2012. — № 9, 9455. — С. 5.
2. ↑  *Алег Сідарэнка* Мінулае працуе на будучыню // *Раённыя будні*. — 16 мая 2012. — № 37, 9483. — С. 3.
3. ↑  *Ігар Карней.*. Ружанскі палац як дакор аматарам «муляжоў» пад даўніну **(нявызн.)**.  Радыё «Свабода» (23 красавіка 2012). Праверана 25 красавіка 2012.
4. ↑  *Марына Вакульская.* Святая Ганна зноў будзе апякункай Ружан // *Раённыя будні*. — 11 мая 2012. — № 36, 9482. — С. 5.
5. ↑  Постановление Совета Министров от 03.06.2016 № 437 О некоторых вопросах обеспечения сохранности историко-культурных ценностей Архівавана 24 лютага 2020.

Літаратура
----------

* *Roman Aftanazy.* Różana // Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej  (польск.) (бел.. — Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1992. — Т. 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie. — 470 с. — ISBN 9788304037014.
* *Габрусь Т. В. Кулагін А. М. Чантурыя Ю. У. Ткачоў М. А.* Ружанскі палац // Страчаная спадчына. — Мн.: Беларусь, 2003. — 351 с. — ISBN 985-01-0415-5.
* *Габрусь Т. В.* Ружанскі палацавы комплекс // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* *Федорук А. Т.* Ружаны // Старинные усадьбы Берестейщины (руск.) / А. Т. Федорук; ред. Т. Г. Мартыненко. — 2-е изд. — Мн.: БелЭн, 2006. — 576 с: ил. — 1 500 экз. — ISBN 985-11-0383-7.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ружанскі палац
* Здымкі палаца на Radzima.org
* Ружаны: палац Сапег
* Ружанскі замак Архівавана 3 красавіка 2014.
* Ружанскі палац на сайце «Архіварта»