**Крымча́цкая мова** (часам: *яўрэ́йска-крымскатата́рская мова*, саманазва: *кърымчах тыльы*) — адна з моў цюркскай сям’і моў, распаўсюджаная ва Украіне на паўвостраве Крым у асяроддзі крымчакоў, асаблівай этнічнай групы, якая спалучае ў сабе цюркскія і яўрэйскія элементы. Часам можа лічыцца дыялектам крымскататарскай мовы. Колькасць носьбітаў — каля 200 чалавек; адносіцца да моў, што знаходзяцца на мяжы вымірання.

Як і большасць моў, што вядомыя пад сукупным тэрмінам *яўрэйскія мовы* (які пазначае не мовы адзінага генетычнага паходжання, а мовы, што ў вялікай ступені гістарычна звязаныя з яўрэйскай культурай і рэлігіяй), крымчацкая мова змяшчае вялікую колькасць гебраізмаў. Перад савецкай эпохай для запісу мовы выкарыстоўвалася яўрэйскае пісьмо, якому ў 1930 годзе ў рамках усесавецкай лацінізацыі моў малых народаў СССР прыйшоў на замену ўніфікаваны цюркскі лацінскі алфавіт. Цяперашняя крымчацкая мова выкарыстоўвае кірылічны алфавіт. Да канца ХІХ ст. крымчакі называлі ўласную мову словам *чагатай*.

У 2012 годзе ва Украіне пачалі дзейнічаць палажэнні Еўрапейскай Хартыі рэгіянальных моў, крымчацкая мова стала адной з моў, што трапіла ў спіс моў, якім у краіне забяспечваецца падтрымка паводле Хартыі.

Класіфікацыя
------------

Крымчацкая мова адносіцца да кыпчацка-палавецкае падгрупы цюркскай сям’і моў, але ў сучасным размоўным і асабліва пісьмовым маўленнях шмат элементаў іншае падгрупы — агускай, што дазваляе разглядаць мову як змяшаную кыпчацка-агускую. Тым не менш, крымчацкая мова захавала найстаражытнейшыя архаічныя рысы, якія, незважаючы на агускі ўплыў, збліжаюць мову з карачаева-балкарскай нават больш, чым з гістарычна блізкай караімскай. Агускі (або, вужэй, асманскі) уплыў выяўляецца толькі ў фанетыцы і часткова ў лексыцы, тады як марфалогія не закранутая, што важна пры аднясенні мовы ў адну падгрупу з карачаева-балкарскай і караімскай.

Структурна крымчацкая мова можа разглядацца як гаворка сярэдняга дыялекту крымскататарскай мовы, адрозніваючыся ў асноўным наяўнасцю гебраізмаў і некаторымі архаічнымі асаблівасцямі, звязанымі з замкнёным пражываннем крымчакоў у асобнай слабадзе Карасубазару.

Лінгвістычная характарыстыка
----------------------------

### Фанетыка, фаналогія

Для фанетыкі мовы ўласцівы некаторы асманскі ўплыў. У гэтай галіне праяўляюцца найбольш прыкметныя асаблівасці мовы: моцная рэдукцыя галоснага пярэдняга шэрагу [i], які ў слабой пазіцыі абазначаецца як *ы* (*быр* «адзін», *сыз* «вы», *кытийим* «я іду адсюль», *кыбык* «як»); спірантызацыя *q* > *x* у фінальнай пазіцыі (*бойдах* «халасцяк», *къартлых* «старасць»); агускі ініцыяльны *v* (*вер* «дай», вар «ёсць», *вар-* «пайсці»); агуская форма дапаможнага дзеяслова *ol-* «быць»; пераход ініцыяльнага *t* > *č* (*чыш* «зуб», *чӱш* «сон», *чӱшмек* «падаць»), некаторая дэпаляталізацыя галосных *ö*, *ü* ў першых складох (*ач копеклер* «галодныя сабакі», *мен ишчы дугульым* «я не працоўны»).

### Марфалогія

Марфалогія мовы супадае з марфалогіяй сярэдняга дыялекту крымскататарскай мовы, яе лад практычна не закрануты агускім уплывам.

### Лексіка

Для лексікі мовы ўласцівы пэўныя долі яўрэйскага і агускага ўплываў, таксама вылучаецца спецыфічная лексіка: *къысреге* «праўдзівы», *чешни* «смак», *русфай* «кепскі», *опранмах* «пакутаваць», *мефе* «карысць», *авода* «служба», *акибат* «надзея», *хора* «усявышні, Бог», *зофра* «жоўць», *д’иба* «шоўк», *халт* «глупства», *арын* «проста», *могеджет* «цуд», *бехсун* «сумны», *эйран ол-* «закахацца», *исфат* «клятва». Рукапісныя зборнікі, вядомыя ў караімаў як *мэджума*, у крымчакоў называюцца *джонк* (параўн. з крымскататарскім *джонк* «альбом»).

Колькасць носьбітаў
-------------------

Да Другой сусветнай вайны ў Крыме пражывала каля 6 000 крымчакоў, для пераважнай большасці іх роднай мовай з’яўлялася крымчацкая. У часы акупацыі Нацысцкай Германіяй 1941—1944 гадоў сілы нацыстаў знішчылі амаль усіх крымчакоў. Жывымі засталося каля тысячы чалавек — мужчыны, якія сышлі на фронт, і нешматлікія сем’і, якія паспелі эвакуіравацца.

У маі 1944 года крымскія татары былі дэпартаваны ва Узбекістан, у лік дэпартаваных трапіла вялікая частка крымчакоў, некаторыя з якіх так і засталіся ў краіне. У нашыя часы мова імкліва вымірае. Усеўкраінскі перапіс насельніцтва 2001 года засведчыў наяўнасць 785 чалавек крымчацкай нацыянальнасці, з іх прыкладна 68 чалавек здольныя размаўляць на мове, але існуюць і іншыя звесткі (гл. Ethnologue). Роднай мовай крымчацкая застаецца для значна меншай колькасці людзей, толькі для трох чалавек. Адзін з іх, Давід Рабі, у 2004 годзе выпусціў кнігу з кароткім апісаннем мовы і крымчацка-рускім слоўнікам. Адна з апошніх носьбітак жывога крымчацкага маўлення — Вікторыя (Гурджы) Багінская — памерла 7 студзеня 2012 года ў Краснадары, Расія.

Пісьмовасць
-----------

Узнікненне крымчацкай пісьмовасці на аснове арамейскага алфавіта звязанае, відавочна, з неабходнасцю перакладу малітваў з старажытнаяўрэйскай мовы: напрыклад, помнік канца XV — пачатку XVI стст. «Рытуал Кафы». У навучальных дапаможніках, выдадзеных у 1930-х гадах, выкарыстоўваўся лацінскі алфавіт, падобны на г.зв. яналіф («новы алфавіт») — уніфікаваны варыянт лацінскага алфавіта, які ў часы савецкай палітыкі лацінізацыі ўводзіўся для цюркскіх моў СССР. Алфавіт меў наступны выгляд.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B ʙ | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | J j | Ь ь | K k | Q q | Ƣ ƣ | L l |
| M m | N n | N̡ n̡ | O o | Ɵ ɵ | P p | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Y y | V v | Z z | Ƶ ƶ |  |

Пасля 1936 года кнігавыданне на мове прыпынілася, і мова трапіла ў катэгорыю беспісьменных. Пачынаючы з 1930-х гадоў пры запісе тэкстаў на крымчацкай мове крымчакі ўжывалі расійскі варыянт кірыліцы.

Сучасны праектны крымчацкі алфавіт таксама засноўваецца на кірыліцы. Як і некаторыя іншыя кірылічныя алфавіты цюркскіх моў, ён утрымлівае дыграфы з выкарыстаннем літары *ъ* і літары з дыякрытычным знакам трэма.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Д д | Е е | З з |
| И и | Й й | К к | Къ къ | Л л | М м | Н н | Нъ нъ |
| О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ӱ ӱ |
| Ф ф | Х х | Ч ч | Чъ чъ | Ш ш | Ы ы | Ь ь | Э э |

Адукацыя
--------

У пачатку ХХ ст. у Сімферопалі і Карасубазары дзейнічалі дзве пачатковыя школы з навучаннем на крымчацкай мове, першы лемантар і падручнік для пачатковых класаў на крымчацкай мове склаў Ісаак Кая. У 1989 годзе ў Сімферопалі дзейнічала нядзельная школа, дзе слухачы рознага ўзроўню вывучалі крымчацкую мову.

Прыклад
-------

Урывак вершу А. Пушкіна «Хмара» на крымчацкай мове, пераклад В. Багінскай-Гурджы:

*Булут къап-къара, сэн нэге давранайсынъ?*
*Нэге ачылгъан кӧклерде долашайсынъ?*
*Нэге къарартайсынъ ярых кӱнлерны?*
*Нэге йыгълатайсынъ частлы аваны?..*
Прымаўка на мове, В. Багінская-Гурджы:

*Кымы су тапмаз ичмее, кымы копур тапмаз кечмее.*
*Хто вады не знойдзе напіцца, а хто мосту не знойдзе — прайсці.*
### Параўнанне з турэцкай мовай

| Крымчацкая | Турэцкая | Беларуская |
| --- | --- | --- |
| *kılıç* | *kılıç* | меч |
| *arıslan* | *arslan* | леў |
| *yaka* | *yaka* | каўнер |
| *yulduz* | *yıldız* | зорка |
| *yaş* | *yaş* | узрост |
| *yol* | *yol* | дарога |
| *kalkan* | *kalkan* | шчыт |
| *yanhı* | *yeni* | новы |
| *yel* | *yel* | вецер |
| *tülkü* | *tilki* | ліса |
| *sıçan* | *sıçan* | мыш |
| *i̇mırtha* | *yumurta* | яйка |
| *taş* | *taş* | камень |
| *altın* | *altın* | золата |
| *tengiz* | *deniz* | мора |
| *kumuş* | *gümüş* | срэбра |
| *ögüz* | *öküz* | бык |
| *koy* | *koyun* | авечка |
| *suv* | *su* | вада |
| *at* | *at* | конь |
| *agaç* | *ağaç* | дрэва |
| *yeşil* | *yeşil* | зялёны |

Зноскі
------

1. ↑  Гл. звесткі на лінгвістычным партале Ethnologue.
2. ↑  *А. А. Глашев.* Очерки истории хазар. — М.: Никитские ворота, 2009.
3. ↑  Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001. Размеркаванне насельніцтва паводле нацыянальнасці і роднай мовы (руск.). *Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001*. Праверана 16 красавіка 2014.
4. ↑  *Ребе Д. И.* Крымчакский язык. Крымчакско-русский словарь. — Симферополь: Доля, 2004. — 224 с. — 1 000 экз. — ISBN 966-8584-26-0.
5. ↑  *Суперанская А.* Связь времён // *Наука и жизнь*. — 2005.
6. ↑  *Багинская В.* Слышу голоса их днем и ночью я... // *Учительская газета*. — 2003.

Літаратура
----------

Wikimedia IncubatorWikimedia Incubator
У Інкубатары Wikimedia ёсць **тэставы раздзел** Вікіпедыі ***на мове***   

* *Реби, Давид Ильич.* «Крымчакский язык. Крымчакско-русский словарь.». — Симферополь, 2004.
* *Kaja I.S.* Qrьmcaq ʙalalarь icyn ana tilinde alefʙet ve oqu kitaʙь. — Qrьm, 1928.

| ⛭Цюркскія мовы |
| --- |
| працюркская † |
| Булгарская група | 
* старажытныя: аварская (цюркская) †¹ • булгарская † • гунская †¹ • хазарскі †¹
* сучасныя: чувашская (дыял.: верхавы, нізавы; малакарачынская гаворка)

 |
| Старажытнацюркская група | 
* старажытнакіргізская (енісейска-кіргізская) † • архона-енісейская (старацюркская) • уйгурская рунічная (архона-ўйгурская) †

 |
| Горна-алтайская  (цэнтральна-ўсходняя) група¹ | 
* **кіргізска-кыпчакскія**³: кіргізская (паўночнакіргізская, ферганска-кыпчакская (†), паўднёвакіргізская) • тубаларская² • паўднёваалтайская (дыял.: сібірскататарскі — паўднёваалтайскія дыялекты¹, уласна алтайскі (айроцкі, алтай-кіжы), тэленгіцкі, тэлеуцкі)
* **паўночнаалтайскія**¹: кондамскі дыялект шорскай² • ніжнечулымскі дыялект чулымскай² • паўночнаалтайская (дыял.: кумандзінскі, чалканскі) • сібірскататарская — паўночнаалтайскія дыялекты

 |
| Карлукская група¹ | 
* старажытнакарлукская †
* **карлукска-ўйгурскія**¹: старажытнаўйгурская † • караханідская (караханідска-ўйгурскі) † • халаджская (аргу)¹
* **карлукска-харэзмійскія**¹:
	+ **літаратурныя старапісьмовыя** — харэзмска-цюркская † • чагатайская † • мова цюркі́ † (паволжская)¹
	+ **сучасныя** — айнійскі (эйну) ‡² • ілі-цюркская (ілійская)¹ • лабнорская ‡¹ • сібірскататарская — карлукскія дыялекты¹ • узбекская • уйгурская (новаўйгурская) (дыял.: хатанскі) • хатонская (†) ‡¹ • паўднёвакіргізская — карлукскія дыялекты²

 |
| Кыпчакская група | 
* старажытнакыпчакская †
* **нагайска-кыпчакскія** — алабугацка-нагайская² • астраханска-нагайская² • казахская • каракалпакская • нагайская • сібірскататарская — нагайскія дыялекты¹ • стэпавы дыялект крымскататарскай • узбекска-нагайская (кыпчакскія дыялекты ўзбекскай) ‡² • ферганска-кыпчакская — нагайска-кыпчакскія дыялекты² • паўднёвакіргізская — нагайска-кыпчакскія дыялекты² • юртаўска-нагайская²
* **паволжска-кыпчакскія** — башкірская • сібірскататарская¹ (дыял.: барабінскі, табола-іртышскі, томскі) • татара-башкірская² • татарская (дыял.: казанскі, мішарскі; крашэнскі¹)
* **палавецка-кыпчакскія** — старажытная палавецкая † • караімская (дыял.: галіцкі, крымскі¹, тракайскі) • крымскататарскі (літаратурны, крымчакскі², сярэдні дыялект крымскататарскай, урумскі (прыазоўскі) — кыпчакскія гаворкі²) • каўказскія¹ (армяна-кыпчакскі †, карачаева-балкарскі, кумыцкі) • мамлюкска-кыпчакскі †¹

 |
| Агузская група | 
* старажытнаагузская †
* печанежская †¹ • саларская • паўночнаўзбекская (іканска-карабулакская)¹
* **уласна агузскія** — азербайджанская (дыялекты, цюрка-татарская) • айналлу² • афшарская² • балкана-гагаузская • гагаузская • кашкайская² • асманская † • салчукская² • сірыйска-туркменская² • санкорска-цюркская • турэцкая (дыял.: кіпрскі, цалкскі) • туркменская (дыял.: трухменскі) • урумская (прыазоўская) — агузскія гаворкі • харасанска-цюркская (дыял.: баджнурдзі) • харэзмская (агузскія дыялекты ўзбекскай)² • паўднёвабярэжны дыялект крымскататарскай

 |
| Саянская (табаская) група | 
* **стэпавыя** — кёк-манчакская • тувінская • цэнгэльская
* **тайговыя** — усходнетувінская² • саёцка-цатанская (дыял.: саёцкі, уранхайскі, цатанскі) • тафаларская

 |
| Хакаская (кіргізская) група | 
* сарыг-югурская (хара-ягурская) • фуюйская-кіргізская
* **хакаска-алтайскія (уласна хакаскія)** — мраскі дыялект шорскай² • сярэднечулымскі дыялект чулымскай² • хакаская (дыял.: качынскі, кызыльскі, сагайскі, шорскі)

 |
| Якуцкая група | 
* акаючыя • окаючыя, у тым ліку далганская², якуцкая літаратурная

 |
| Цюркскія змяшаныя мовы і групы | алтайская (горна-алтайская, айроцкая) мова • крымскататарская • сібірскататарская • узбекская • урумская (прыазоўская) • ферганска-кыпчакская (†) • чулымская • шорская • паўднёвакіргізская
* змяшаныя моўныя групы: карлукская • аб’яднанне хакаскіх, паўночнаалтайскіх і кіргізска-кыпчакскіх
 |
| Пісьмо | архона-енісейскія руны • балгарскія руны • яналіф • стараўйгурскае пісьмо |
| **Заўвагі**: ¹ класіфікацыя мовы ці моўнай групы спрэчная, мова ці моўная група гіпатэтычныя (гл. Класіфікацыя цюркскіх моў); ² ужыванне тэрміна «мова» спрэчнае, праблема «мова ці дыялект»; ³ магчыма, кыпчакскія; † мёртвыя, мовы якія падзяліліся або змяніліся; (†) магчыма вымерлыя мовы; ‡ змяшаныя мовы |