У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стары горад.

Мадэль Старога горада ў Талінскім гарадскім музеі
**Стары горад** (эст.: Tallinna vanalinn) — найстарэйшая частка Таліна (Эстонія). У 1997 годзе талінскі Стары горад быў уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА як узор добра захаваўшагася гістарычнага цэнтра паўночнаеўрапейскага гандлёвага горада.

Стары горад Таліна ўмоўна дзеліцца на Ніжні і Верхні горад (Вышгарад). У Верхнім горадзе, размешчаным на ўзвышшы Тоампеа, першапачаткова пражывала шляхта, у той час як у Ніжнім горадзе абаснававаліся гандляры, рамеснікі і іншыя менш заможныя пласты насельніцтва. Ад Ніжняга горада Вышгарад быў аддзелены крапасной сцяной  (руск.) (бел. большая частка якой таксама цудоўна захавалася да нашых дзён.

Плошча каля 118 *га*.

Верхні горад
------------

Асноўны артыкул: **Вышгарад, Талін**
Від на Верхні горад
Першае драўлянае ўмацаванне на ўзвышшы Тоампеа было пабудавана як мяркуецца, у XI стагоддзі. У далейшым у значнай меры архітэктурны аблічча горада вызначыў мясцовы будаўнічы матэрыял — пліткавы вапняк.

У 1219 годзе паселішча Лінданісэ было захоплена дацкімі крыжакамі пад кіраўніцтвам Вальдэмара II, пасля чаго горад атрымлівае назву Рэвель, а Вышгарад становіцца рэзідэнцыяй замежных уладароў. Тоампеа дзеліцца на Вялікае гарадзішча, Малое гарадзішча і прылеглыя тэрыторыі. У 1229 годзе было завершана будаўніцтва першага каменнага замка Тоампеа ў заходняй частцы Малога гарадзішча. Пасля пераходу горада ў праўленне Тэўтонскага ордэна ў XIV стагоддзі, замак падвергнуўся перабудове і мадэрнізацыі — ён набыў чатырохкутную форму. Па яго вуглах былі збудаваныя 4 вежы, у тым ліку «Доўгі Герман» у 1360-1370-х гадах, які быў падоўжаны на 10 метраў у XVI стагоддзі. З эканамічным і культурным росквітам Рэвеля ў Ганзейскі перыяд (XVI стагоддзе) замак паступова адыходзіць ад сваёй першапачатковай функцыі — абарончай — і становіцца ў першую чаргу вельмі прадстаўнічым домам-палацам. Пасля захопу Рэвеля рускімі ў ходзе Паўночнай вайны, замак быў зноў перабудаваны. Замест ўсходняй сцяны па распараджэнні Кацярыны ІІ быў пабудаваны палац у стылі барока, таксама быў засыпаны крапасны роў, адна з вежаў разбурана. У цяперашні час у замку Тоампеа размясціўсяся парламент Эстоніі — Рыйгікогу.

У Вышгарадзе таксама знаходзіцца адна з найстарэйшых цэркваў Эстоніі — Домскі сабор, пабудаваны ў XIII стагоддзі. Сваё цяперашнея аблічча сабор набыў пасля шматлікіх перабудоў. У самым саборы былі пахаваныя многія вядомыя людзі, такія як Понтус Дэлагардзі  (руск.) (бел. і Іван Крузенштэрн.

Праваслаўны Аляксандра-Неўскі сабор быў пабудаваны ў канцы XIX стагоддзя і стаў сімвалам русіфікацыі Эстоніі, таму доўгі час не падабаўся жыхарам Таліна. Некалькі разоў планаваўся знос або перабудова храма.

Ніжні горад
-----------

Ратушная плошча з ратушай
Цэнтрам Ніжняга горада з’яўляецца Ратушная плошча  (руск.) (бел. на якой знаходзяцца пабудаваная ў XIII стагоддзі гарадская ратуша ў гатычным стылі, дом Ягорава і іншыя імпазантныя будынкі. З назіральнай пляцоўкі ратушы адкрываецца цудоўны від на горад і порт. Адзін з сімвалаў Таліна, флюгер «Стары Томас», ўпрыгожвае шпіль ратушы з 1530 года.

У рэстаране Olde Hansa  (руск.) (бел. можна акунуцца ў атмасферу сярэднявечнага Таліна.

Насупраць ратушы знаходзіцца Ратушная аптэка  (руск.) (бел.. Першая згадка пра яе датуецца 1422 годам, такім чынам яна з’яўляецца адной з найстарэйшых аптэк Еўропы, якія працуюць у адным і тым жа будынку з пачатку XV стагоддзя. Гэта таксама найстарэйшая камерцыйная ўстанова і найстарэйшае медыцынская ўстанова Таліна.

Частка крапасной сцяны з вежамі Сауна і Кулд’ялг
Талінская гарадская сцяна  (руск.) (бел. якая ўключае ў сябе крапасныя сцены і вежы, з’яўляецца адной з галоўных славутасцяў горада. У Сярэднія вякі Талін быў адным з найбольш добра абароненых гарадоў на Балтыйскім моры. Будаўніцтва гарадской сцяны пачалося ў другой палове XIII стагоддзя, лічыцца, што першыя ўмацавання праходзілі па сучасных вуліцах Брэх, Хобусепеа, Вана Тург, Куласепа. З пашырэннем горада крапасныя сцены ўзводзілі на новых рубяжах, удасканаленне ўмацаванняў працягвалася каля 300 гадоў. У канчатковым выглядзе сцяна таўшчынёй 2-3 метра мела вышыню 13-16 метраў.

Частка прыгоннай сцяны з вежамі, на пярэднім плане — вежа Кейсмяэ
На дадзены момант з 2,35 км сцены захаваліся 1,85 км і 26 вежаў з 40, што з’яўляецца рэдкасцю для еўрапейскіх гарадоў, дзе крапасныя сцены былі часта цалкам разабраны з-за непатрэбнасці. У Сярэднявеччы гарадская сцяна была акружаная ровам (рэшткі можна назіраць у Тоампарке) і мела 6 галоўных варот і некалькі другарадных. Захавалася гарматная вежа «Тоўстая Маргарыта» дыяметрам 25 м, пабудаваная перад Вялікімі марскімі варотамі. Цяпер у ёй знаходзіцца Марскі музей Эстоніі.

Артылерыйская вежа Кік-ін-дэ-Кек была ў свой час найбольш магутнай вежай Прыбалтыкі.

У Ніжнім горадзе захаваліся таксама некалькі сярэднявечных цэркваў. Былая лютэранская царква Святога Мікалая была заснавана нямецкімі купцамі ў XIII стагоддзі і таксама выкарыстоўвалася для складзіравання тавараў. Яна адзіная з усіх цэркваў Ніжняга горада пазбегла разрабавання ў час Рэфармацыі. Пасля разбурэння падчас [[:ru:<jv,fhlbhjdrb Nfkkbyf dj dnjhjq vbhjdjq djqyt|<span title="<jv,fhlbhjdrb Nfkkbyf dj dnjhjq vbhjdjq djqyt — версія артыкула «Бамбардыроўкі Таліна ў Другой сусветнай вайне» на рускай мове">бамбёжкі Таліна ў 1944 годзе]]  (руск.) (<span data-interwiki-lang="ru" data-interwiki-article="<jv,fhlbhjdrb Nfkkbyf dj dnjhjq vbhjdjq djqyt">бел. царква была адрэстаўраваная і цяпер служыць канцэртнай залай і адным з філіялаў Эстонскага мастацкага музея.

У царкве Святога Духа, пабудаванай у XIV стагоддзі, захаваўся алтар XV стагоддзя любекскага майстра Бернта Нотке  (руск.) (бел. і гадзіны XVII стагоддзя па праекце Крысціяна Акермана.

Царква Олэвістэ, названая ў гонар нарвежскага караля Олафа Харальдсана, вядомая з XIII стагоддзя, у свой час была самым высокім будынкам у Еўропе. Царква мае сваю назіральную пляцоўку.

На тэрыторыі Ніжняга горада знаходзіліся два манастыра — жаночы цыстэрцыянскі  (руск.) (бел. (на {{нп3|вуліца Сур-Клостры|вуліцы Сур-Клостры|ru|}улица Суур-Клоостри}) і мужчынскі дамініканскі  (руск.) (бел. (на месцы дамоў 12-18 па вуліцы Вене).

«Тры сястры»
«Тры браты»
«Бацька і сын»
Найстарэйшы гарадскі рынак размяшчаўся ў сучаснай вежы Пік-ялг, затым ён быў перанесены на новае месца ў раён Ратушнай плошчы, а пасля ўзвядзення крапасных сцен, за іх межы — на сучасную плошчу Вана Тург (гандлёвыя здзелкі, асабліва буйныя, нярэдка суправаджаліся канфліктамі, часам — ўзброенымі сутыкненнямі).

Аналагічна Дома Чарнагаловых у Рызе, і ў Таліне таксама існаваў Дом Чарнагаловых  (руск.) (бел. на вуліцы Пік  (руск.) (бел. які адзіны з усіх дамоў Братэрства застаўся некранутым да XXI стагоддзя. Братэрства Чарнагаловых аб'ядноўвала нежанатых нямецкіх гандляроў на тэрыторыі Лівоніі і праіснавала ў Таліне з пачатку XV стагоддзя да 1940 года. Фасад будынка выкананы ў стылі Галандскага Адраджэння  (руск.) (бел. XVI стагоддзя. На фасадзе знаходзяцца гербы гарадоў-членаў Ганзы Бруге, Ноўгарада, Лондана і Бергена. Рускія цары Пётр I, Павел I і Аляксандр I былі ганаровымі членамі Братэрства і наведвалі Дом Чарнагаловых.

У Ніжнім горадзе захаваліся сярэднявечныя дамы гандляроў, у першую чаргу перыяду росквіту Ганзейскага горада, найбольш характэрнымі з'яўляюцца архітэктурныя комплексы «Тры сястры  (руск.) (бел.» (д. 71 на вуліцы Пік), «Тры браты» (д. 38 на вуліцы Лай  (руск.) (бел.), «Бацька і сын» (д. 1 на вуліцы Кунінга  (руск.) (бел.), д. 23 і 29 на вуліцы Лай, рэстаран Peppersack на плошчы Вана-Тург  (руск.) (бел. і інш. У гістарычным доме № 17 на вуліцы Вене абсталяваны Талінскі гарадскі музей  (руск.) (бел..

На тэрыторыі Ніжняга горада працуе найстарэйшая з тых, штоц япер дзейнічаюць у Эстоніі агульнаадукацыйных школ — гімназія Густава Адольфа (адкрыта 6 чэрвеня 1631 года).

У паўночнай частцы Ніжняга горада побач з вежай «Тоўстая Маргарыта» ў 1996 годзе быў адкрыты мемарыял «Перапыненая лінія» ў памяць аб трагічным крушэнні парома «Эстонія  (руск.) (бел.», у якім загінулі сотні чалавек.

У савецкія часы Стары горад часта выступаў кінадэкарацыямі гарадоў сярэднявечнай Еўропы і не толькі.

### Вуліцы

Наведаўшы Талін напярэдадні 1821 года Аляксандр Бястужаў-Марлінскі ў сваім «Падарожжы ў Рэвель» пісаў аб вуліцах Старога горада: «кружацца, пераплятаюцца, выходзяць адна з адной, але ні адна сама за сабою не ідзе».

Зноскі
------

1. ↑  Средневековые жилые дома Архівавана 4 сакавіка 2016.
2. ↑  «Три сестры», «Три брата», «Отец и сын» Архівавана 6 чэрвеня 2015.
3. ↑  Актер по имени Таллинн

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Стары горад (Талін) на Вікісховішчы |

* Стары горад на сайце Сусветнай спадчыны  (англ.)

| ⛭Сцяг Таліна Славутасці Таліна |
| --- |
| Храмы | Домскі сабор ·  Манастыр Святой Біргіты ·  Сабор Аляксандра Неўскага ·  Царква прытулку святога Яна ·  Царква Святога Духа ·  Царква Святога Мікалая ·  Царква Святога Мікалая Цудатворцы ·  Царква Святога Іаана ·  Царква Святога Міхаіла ·  Царква Святога Олафа | Герб Таліна |
| Будынкі і збудаванні | Гарадскія сцены ·  Дом Стэнбака ·  Дом эстонскага рыцарства ·  Доўгі Герман ·  Замак Глэна ·  Замак Маар'ямяэ ·  Замак Тоампеа ·  Кадрыёрг ·  Кік-ін-дэ-Кёк ·  Лінахол ·  Ратуша ·  Ратушная аптэка ·  «Тры сястры» ·  Тэлевежа |
| Прырода і паркі | Аэгна ·  Кадрыёрг ·  Лясныя могілкі ·  Могілкі Каламая ·  Могілкі Коплі ·  Могілкі Мыйгу ·  Харку ·  Юлемістэ |
| Культура | Музей Куму ·  Эстонскі гістарычны музей ·  Эстонскі марскі музей ·  Эстонскі музей пад адкрытым небам ·  Таверна Колу ·  Эстонскі мастацкі музей ·  Музей Мікеля ·  Талінскае спеўнае поле ·  Тэатр «Эстонія» ·  Батанічны сад ·  Заапарк |
| Адукацыя | Абсерваторыя ·  Эстонская акадэмія навук ·  Талінскі ўніверсітэт |
| Помнікі | Бронзавы салдат ·  Манумент Перамогі ў Вызваленчай вайне ·  «Русалка» ·  Стары Томас |