**Шаўкоўніца белая**, **Тут белы**, **Морва** (*Mórus álba*) — ліставое дрэва; від роду шаўкоўніца (*Morus*) сямейства тутавыя (*Moraceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі Франсіска Мануэля Бланка «*Flora de Filipinas*», 1880—1883 |

Дрэва вышынёй да 15-18 м з разгалістай шарападобнай кронай, часам ніцай.

Ствол і буйныя галіны пакрытыя шаравата-бурай карой.

Лісце шырокаяйкападобнае, суцэльнае або 3-11-лопасцевае, пры аснаванні няроўнабокае, чарашковае, па краі пальчата-зубчастае, зялёнае, дробнае, 5-15 см даўжынёй. Размешчана на парастках двух тыпаў: падоўжаных вегетатыўных і скарочаных урадлівых.

Кветкі аднаполыя, сабраны ў суквецці: тычынкавыя — у паніклыя цыліндрычныя каласы, песцікавыя — у кароткія авальныя на вельмі кароткіх кветканосах, амаль сядзячыя. Вось суквецця пры плодзе разрастаецца, утвараючы суплоддзі са шматлікіх арэшкаў, заключаных у разрослыя мясістыя і сакавітыя каляплоднікі. Цвіце ў красавіку — маі, плады спеюць у маі — чэрвені.

Суплодзі — шматкасцянкі, даўжынёй 0,7-4 см, цыліндрычныя, канічныя або круглявыя, белыя або афарбаваныя ў жоўты, ружовы ці чырвоны колер. Смак прыкра салодкі. Яны ядомыя ў свежым выглядзе (белыя, мяккія і ад лёгкага трасення галінкі падаюць на зямлю), іх можна сушыць і збражваць у віно; смак па насычанасці саступае чорнай шаўкоўніцы.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Злева направа: Розная форма лісця. Кветкі. Плады. Кара. Ніцая форма кроны |

Гісторыя і распаўсюджанне
-------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Галінка белай шаўкоўніцы. Фота С. М. Пракудзіна-Горскага (1909—1915) |

|  |
| --- |
|  |
| Белая шаўкоўніца ў восеньскай афарбоўцы |

Шаўкоўніца белая паходзіць з усходніх раёнаў Кітая, дзе яна культывуецца ўжо каля чатырох тысяч гадоў у якасці корму для тутавага шаўкапрада. З Кітая шаўкоўніца распаўсюдзілася ў Сярэднюю Азію, Афганістан, Паўночную Індыю  (руск.) (бел. Пакістан, Іран, некалькі пазней — у Закаўказзі. Прыкладна ў VI стагоддзі з’явілася ў Грузіі, у Еўропе вядомая з XII стагоддзя, у Амерыцы — не раней XVI стагоддзя. У XVII стагоддзі разводзілася ў Маскве, аднак клімат апынуўся занадта суровым для яе, і вырошчванне шаўкоўніцы перамясцілася ў Ніжняе Паволжа і на Паўночны Каўказ.

Шырока натуралізавалася ад Індыі, Афганістана і Ірана да Іспаніі і Партугаліі. У сярэдзіне XX стагоддзя атрымала шырокае распаўсюджанне на поўдні еўрапейскай часткі СССР, у сувязі з правядзеннем агралесамеліярацыйных работ па барацьбе з засухай і стварэннем лесаахоўных палос  (руск.) (бел..

Хімічны састаў
--------------

Лісце шаўкоўніцы белай утрымлівае дубільныя рэчывы (3,2-3,7 %), флаваноіды  (руск.) (бел. (да 1 %), кумарыны  (руск.) (бел. арганічныя кіслоты, смолы, эфірны алей (0,03-0,04), стэрыны (β-сітастэрыны, капестэрын).

У пладах змяшчаецца да 12 % цукроў (часам і да 23 %), прадстаўленых у асноўным монацукрыдамі, каля 1,5 % азоцістых рэчываў, 0,1 % фосфарнай кіслаты  (руск.) (бел. флаваноіды, карацін, пекцін, арганічныя кіслоты (яблычная, лімонная), трохі вітаміна С і дубільных рэчываў.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

### У кулінарыі

|  |
| --- |
|  |
| Плады белай шаўкоўніцы |

Ягады маюць прыемны кісла-салодкі смак і выкарыстоўваюцца для прыгатавання мармеладу, сіропаў, кампотаў, варэння, павідла, бякмесу і алкагольных напояў.

Ягады белай шаўкоўніцы добра сушацца і добра захоўваюцца ў высушаным стане. У эпоху да прамысловай выпрацоўкі белага цукру ягады шаўкоўніцы разам з курагой  (руск.) (бел. разынкамі і сушанай дыняй выкарыстоўваліся як натуральныя заменнікі цукру. Да таго ж, яны былі і засталіся значна больш карыснымі з-за ўтрымання пектынавых рэчываў і мікраэлементаў, якіх пазбаўленыя прамысловыя формы цукру. Сушаная форма дазваляе падоўжыць лячэбна-аздараўленчае дзеянне натуральнымі рэчывамі ў зімовы перыяд. З сушаных пладоў таксама робяць муку, якую можна падмешваць у цеста.

Лісце заварваюць як гарбату.

### Выкарыстанне ў медыцыне

|  |
| --- |
|  |
| Белая шаўкоўніца ў Іспаніі |

Здаўна выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне розных краін. Кара ствалоў і каранёў у выглядзе воднага адвару  (руск.) (бел. выкарыстоўваецца пры кашлі, бранхіце, бранхіяльнай астме  (руск.) (бел. як адхарквальнае, мачагоннае, а таксама пры эпілепсіі і гіпертаніі.

Сок кары каранёў п’юць нашча як супрацьгліставы сродак. Лісце ў выглядзе настою  (руск.) (бел. выкарыстоўваюць як гарачкапаніжальнае пры прастудных захворваннях. Сок свежага лісця супакойвае зубны боль.

Свежыя плады ўжываюць пры язве страўніка  (руск.) (бел. і дванаццаціперснай кішкі  (руск.) (бел..

Сіроп (дашаб), звараны з пладоў шаўкоўніцы, ужываюць пры сардэчна-сасудзістых захворваннях, малакроўі, як кровесуцішальнае пры пасляродавых, маткавых крывацёках, крапіўніцы  (руск.) (бел. і шкарлятыне.

### Ужыванне ў сельскай гаспадарцы і ландшафтным дызайне

|  |
| --- |
|  |
| Белая шаўкоўніца ў парку Калемегдан у Бялградзе |

Лісце белай шаўкоўніцы з’яўляецца пераважнай ежай для шаўкапрадаў і можа выкарыстоўвацца для харчавання буйной рагатай жывёлы  (руск.) (бел. і коз, а плады можна даваць свойскай птушцы ў якасці дыетычнага дадатку.

Шаўкоўніца белая традыцыйна садзіцца ўздоўж абочын і пры дарогах. Яе шчыльны цень прыемны ў спёку. Дэкаратыўнасць галін, лісця і формы кроны робіць шаўкоўніцу белую часта выкарыстанай у грамадскіх парках і садах, алеях і жывых агароджах. Прыярытэтныя пасадкі мужчынскіх дрэў, таму што яны не плоданасяць. Жаночыя і аднадомныя асобнікі маюць багатае плоданашэнне, а іх шматлікія плады вельмі забруджваюць прастору вакол дрэў, таму павінны штодня выдаляцца.

Карані шаўкоўніцы дапамагаюць прадухіліць эрозію глебы. Яна добра прыстасоўваецца да забруджвання паветра.

У культуры выведзена каля 400 сартоў і разнавіднасцяў, якія адрозніваюцца па колеры лісця і форме кроны, колеры пладоў і г. д

### Прымяненне ў дрэваапрацоўчай прамысловасці

|  |
| --- |
|  |
| Падоўжны спіл драўніны |

Драўніна шаўкоўніцы вельмі каштоўная з-за сваіх якасцяў — яна шчыльная, пругкая, цяжкая, мае жоўты колер. У Сярэдняй Азіі яе выкарыстоўваюць для вырабу музычных інструментаў. Выкарыстоўваецца як будаўнічы і дэкаратыўны матэрыял у сталярнай і бондарнай вытворчасці, для вырабу шавецкіх цвікоў.

Вядомыя асобнікі
----------------

|  |
| --- |
|  |
| Адна з шаўкоўніц у грамадскім парку «Штэфан чэл Марэ  (руск.) (бел.» у Кішынёве |

Некаторыя белыя шаўкоўніцы ахоўваюцца законамі тых дзяржаў, на тэрыторыі якіх яны знаходзяцца, паколькі яны прызнаны помнікамі прыроды. Некаторыя з іх пералічаны ніжэй:

* Група з дзвюх шаўкоўніц  (ням.) (бел. у раёне Клагенфурт-Ланд  (руск.) (бел. мае статус помніка прыроды ў Аўстрыі
* 3 старыя шаўкоўніцы ў грамадскім парку «Штэфан чэл Марэ  (руск.) (бел.» у Кішынёве маюць статус векавога дрэва ў Малдове
* Прынамсі некалькі белых шаўкоўніц  (ням.) (бел. якія пасаджаны ў часы імператрыцы Марыі Тэрэзіі для вырошчвання тутавага шаўкапрада, захаваліся і лічацца помнікамі прыроды ў Вене.

Ахова
-----

З 2011 года нарыхтоўка драўніны шаўкоўніцы ў Расіі забаронена.

Уплыў на культуру
-----------------

### У літаратуры

Згадваецца ў Бібліі. У Евангеллі ад Лукі (17,6) прыводзіцца прыпавесць Ісуса са словамі «*Калі б вы мелі веру з гарчычнае зерне, вы б сказалі гэтаму сікамінаваму дрэву: вырвіся з коранем і высадзіся ў моры, і будзе вам паслухмянае*». Лягчэй зразумець, што вырыванне шаўкоўніцы з каранямі было вельмі цяжкім, калі ўлічыць, што ў Ізраілі яе карані і ствол абкладвалі камянямі і грудамі зямлі, каб не адбылося пералому. Акрамя таго, абкладзены зямлёю ствол ствараў параснік, які замяшчаў ролю ствала пасля яго пералому (ствол шаўкоўніцы дастаткова далікатны).

### У геральдыцы

Шаўкоўніца белая, яе лісце, плады і галіны прысутнічаюць на гербах адразу некалькіх іспанскіх адміністрацыйных адзінак, у тым ліку на гербах муніцыпалітэтаў Мараль-де-ла-Рэйна  (руск.) (бел. Каратаунас  (руск.) (бел. Чурыяна-дэ-ла-Вега  (руск.) (бел. Ла-Марэра  (руск.) (бел. Навальмараль  (руск.) (бел. Навальмаралеха  (руск.) (бел. Ла-Побла-дэ-Вальбона  (руск.) (бел. Керо  (руск.) (бел. Вілаўяда  (ісп.) (бел. Мараледа-дэ-Сафаёна  (руск.) (бел. Мора-дэ-Эбро  (руск.) (бел.. Таксама выяву шаўкоўніцы белай можна пабачыць на гербе нямецкага Эркнера  (руск.) (бел. французскага Ліёна і іншых населеных пунктаў

* Герб Мараледа-дэ-Сафаёна  (руск.) (бел.Герб Мараледа-дэ-Сафаёна  (руск.) (бел.
* Герб Эркнера  (руск.) (бел.Герб Эркнера  (руск.) (бел.

### У філатэліі

У 1974 годзе выява шаўкоўніцы белай была выкарыстана Поштай В’етнама, а ў 2013 годзе — Поштай Украіны.

* Паштовая марка УкраіныПаштовая марка Украіны

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 85. — 160 с. — 2 350 экз.
4. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Тут чёрный и тут белый // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 105-107. — 200 с. — 130 000 экз.
6. ↑  *Вехов В. Н. и др.* Культурные растения СССР / Отв. ред. Т. А. Работнов. — М.: Мысль, 1978. — С. 76. — 336 с.
7. ↑  Постановление Совета Министров СССР и ЦК ВКП(б) от 20.10.1948 № 3960  (руск.)
8. ↑  *Вукићевић Емилија.* Декоративна дендрологија. — 2.. — Београд, 1982. — С. 243-244.
9. ↑  Катэгорыя батанічных помнікаў прыроды ў Малдове
10. ↑  Приказ Рослесхоза от 05.12.2011 № 513 «Об утверждении Перечня видов (пород) деревьев и кустарников, заготовка древесины которых не допускается»
11. ↑  *Zofia Włodarczyk.* Rośliny biblijne. Leksykon. — Kraków, 2011. — ISBN 978-83-89648-98-3.
12. ↑  Паштовая марка В’етнама

Літаратура
----------

* *Гаммерман А. Ф. Кадаев Г. Н. Яценко-Хмелевский А. А.* Лекарственные растения : справ. пособие. — М.: Высш. шк. 1983. — С. 314—315.
* *В. И. Чопик  (укр.) (бел. Л. Г. Дудченко  (укр.) (бел. А. М. Краснова;* «Дикорастущие полезные растения Украины  (укр.) (бел.» Справочник; Киев, Навукова думка  (укр.) (бел. 1983.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2908842981 |