**Мядзве́дзь бу́ры** (*Ursus arctos*) — млекакормячая жывёла з сямейства мядзведзяў.

Апісанне
--------

Буйны драпежнік. Даўжыня цела 200—238 см, вышыня ў карку 120—132 см, маса самцоў 190—240 кг (да 387). Самкі значна меншыя за самцоў. Тулава масіўнае, важкае. Галава буйная з невялікімі вушамі. Хвост вельмі кароткі. Канечнасці магутныя, з доўгімі серпападобнымі кіпцюрамі, якія не ўцягваюцца. Афарбоўка поўсці зменлівая — ад цёмна-бурай або амаль чорнай да буравата-палевай.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Еўразія, Паўночная Амерыка. Трапляецца амаль па ўсёй лясной зоне, уключаючы лясы Каўказа і Сярэдняй Азіі. У Беларусі захаваўся ў паўночна-ўсходняй частцы краіны. Адзінкавыя асобіны заходзяць у паўднёва-ўсходнія раёны. У чэрвені 2019 года на польскім баку Белавежскай пушчы з’явіўся мядзведзь з Беларусі — упершыню за некалькі дзесяцігоддзяў.

Селіцца ў буйных лясных масівах. Аддае перавагу глухім, мала даступным для чалавека шыракалістым лясам, а таксама хваёвым барам, якія перамяжоўваюцца з палянамі, поплавамі і мохавымі балотамі. Асабісты ўчастак пражывання мядзведзя ўключае шэраг біятопаў, у якіх ён знаходзіць мноства корму і добрыя засцерагальныя ўмовы.

Налічваецца некалькі падвідаў, сярод іх еўрапейскі буры мядзведзь (*Ursus arctos arctos*), грызлі (*Ursus arctos horribilis*) і аляскінскі буры мядзведзь альбо кадзіяк (*Ursus arctos middendorffi*).

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Вядзе адзіночны спосаб жыцця. Актыўны на змярканні і ўначы. Зіму праводзіць у бярлозе ў зімовым сне. Бярлогу робіць у глухіх месцах, куды мала наведваецца чалавек. Шлюбны перыяд у чэрвені-ліпені і ў верасні-кастрычніку. Цяжарнасць з латэнтнай фазай, цягнецца ад 6 да 8 месяцаў. Размнажаюцца мядзведзі адзін раз у 2 гады. Патомства прыносіць 30-40 % самак. Медзведзяняты нараджаюцца ў студзені-лютым у бярлозе і важаць 500—600 г. У вывадку часцей 2, радзей 1 або 3 дзіцянят, вельмі рэдка 4. Трымаюцца каля самкі да 1,5-гадовага ўзросту.

Корміцца ягадамі чарніц, журавін, маліны, жалудамі, маладым разнатраўем, парасткамі асіны, рабіны, дубу, а таксама палюе на дзікоў, ласёў, аленяў, казуль. Зрэдку нападае на свойскую жывёлу, разбурае пчальнікі.

Працягласць жыцця ў прыродзе 15-18 гадоў.

Развядзенне
-----------

Утрымліваецца ў вальерах, а таксама ў многіх заапарках свету. Зрэдку размнажаецца ў няволі.

У культуры
----------

### Культ мядзведзя ў хакасаў

Культ мядзведзя ў хакасаў — абрады, звязаныя з глыбокай пашанай мядзведзя ў хакасаў.

Сярод хакасаў мядзведзь (аба) славіўся адным з самых ушанаваных звераў, якога ўяўлялі далёкім братам чалавека. Мядзведзь быў таксама татэмнай жывёлай. Напрыклад, хакаскае племя сяок «аба» вяло сваё паходжанне ад яго.

У кожнай юрце знаходзіўся мядзведжы фетыш — «аба цёс», які ставіўся ля парога і служыў абярэгам. Да яго паважна звярталіся «аzа» — дзядуля. Аба цёс складаўся з жалезнага ці меднага колца, усталяванага на ракітавым скрыжаванні. Да колца прывязвалі шкуру правай пярэдняй лапы мядзведзя і камусовую шкуру чорна-гнядога каня. Праз кожныя дзевяць гадоў аба цёсу прыносілі ў ахвяру чорнага баранчыка.

### Культ мядзведзя ў беларусаў

* Камаедзіца

У філатэліі
-----------

* Паштовая марка Беларусі, 1995 годПаштовая марка Беларусі, 1995 год
* Канверт першага дня Беларусі, 2017 годКанверт першага дня Беларусі, 2017 год
* Паштовая марка Беларусі, 2017 годПаштовая марка Беларусі, 2017 год
* Спецыяльны паштовы штэмпель Беларусі, 2017 годСпецыяльны паштовы штэмпель Беларусі, 2017 год
* Малы аркуш Беларусі, 2017 годМалы аркуш Беларусі, 2017 год

Гл. таксама
-----------

* Атласкі мядзведзь

Зноскі
------

1. ↑  poranny.pl
2. ↑  svaboda.org

Літаратура
----------

* **Буры мядзведзь** (Ursus arctos L. 1758) // Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. -- ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Як выглядаюць бярлогі беларускіх мядзведзяў… Архівавана 28 лютага 2017. — tut.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119654174 · GND: 4146492-8 · LCCN: sh85017246 · LNB: 000255684 · NDL: 01067593 · NKC: ph115258 |

 |