**Дзянісава пячора** (паўднёваалт. Аю-Таш) — прыродны і археалагічны помнік. Размешчана ў Саланешненским раёне Алтайскага краю РФ.

Дзянісава пячора з'яўляецца таксама важным турыстычным аб'ектам.

Месцазнаходжанне
----------------

Пячора размешчана ў правым борце даліны ракі Ануй за 6 км ніжэй па цячэнні ад вёскі Чорны Ануй, за 1,8 км ніжэй яе левага прытоку — ракі Каракол і за 40 км вышэй па цячэнні раённага цэнтра Саланешнае Алтайскага краю. За 15 км ніжэй па цячэнні Ануя ад Дзянісаўскай пячоры знаходзіцца раннепалеалітычная стаянка Карама. Вышыня Дзянісавай пячоры над узроўнем мора 670 м, над сучасным узроўнем ракі — 28 м. Уваход у пячору экспануецца на паўднёва-заходнюю і заходнюю часткі падножжа гары Сасновай (Бабкі) у складзе Ануйского хрыбта. Пячора гарызантальнага тыпу, з шырокім уваходам, размешчаная блізка да вады — на працягу многіх тысячагоддзяў служыла надзейным сховішчам для людзей і жывёл. Пячора лёгка даступная чалавеку, які не мае спецыяльнай спелеалагичнай або альпінісцкай падрыхтоўкі, што спрыяе вялікай папулярнасці аб'екта ў турыстаў.

Плошча пячоры - 270 м², даўжыня 110 метраў. Найбольшую цікавасць для археолагаў уяўляе перадуваходны грот. Уваход у яго авальнай формы, памеры ў сярэднім 32×7 м, ён мае паўднёва-заходнюю экспазіцыю. Шырыня і вышыня па меры выдалення ад перадуваходнай часткі павялічваюцца і ў найбольш шырокай яго часткі складаюць прыблізна 10-11 м. Грот мае некалькі адгалінаванняў, два з якіх з'яўляюцца непасрэдным працягам пячоры. У верхняй частцы грота знаходзіцца скразная адтуліна дыяметрам крыху больш за 1 метр. Дзякуючы яму цэнтральная, найбольш шырокая і зручная частка грота асветленая, гэтая адтуліна таксама забяспечвае зімой выдатную дымавую цягу. Грот на працягу ўсяго года застаецца сухім, хаця тэмпература паветра блізкая да вонкавай. Ён заўсёды быў добрым натуральным сховішчам для чалавека і жывёл, абаронай ад ветру і дажджу.

Этымалогія назвы
----------------

Існуюць 2 версіі паходжання назвы пячоры. Згодна з першай, у канцы 18 стагоддзя ў пячоры пасяліўся святы старац-старавер Дыянісій, які веў пустэльны лад жыцця. Згодна з іншы, непадалёк ад пячоры былі ўгоддзі пастуха Дзяніса, яки хаваўся тут у час непагадзі.

У карэннага насельніцтва (алтайцы) пячора носіць назву Аю-Таш (Мядзведжы камень).

Гісторыя вывучэння
------------------

Від з Дзянісавай пячоры на даліну ракі Ануй
Звесткі аб Дзянісавай пячоры сустракаюцца ўжо ў выданнях 19 стагоддзя: пра пячору, як аб аб'екце, які не ўяўляе аніякага інтарэса, пісаў місіянер В. І. Вярбіцкі. У 1926 годзе ў час падарожжа па Алтаі пячору наведаў мастак М. К. Рэрых.

Для археалогіі пячора была адкрыта ў 1977 годзе Мікалаем Овадавым, якім былі закладзеныя два першых разведачных шурфа і зроблены абмеры пячоры. У 1978 годзе пячору агледзела група археолагаў на чале з акадэмікам А. П. Акладнікавым. У 1982 годзе прынята рашэнне пачаць комплекснае даследаванне помніка сіламі ІГФІФ СА АН СССР. З таго моманту і па цяперашні час у пячоры праводзяцца археалагічныя раскопкі. Паблізу пячоры створаны стацыянарны археалагічны лагер інстытута археалогіі Сібірскага аддзялення РАН.

Вынікі даследаванняў
--------------------

Пры раскопках пячоры выяўлена больш за 20 культурных слаёў розных эпох. Сабрана больш за 80 000 экспанатаў, якія захоўваюцца ў музеях Новасібірска, Бійска, у школьных музеях Чорнага Ануя і Саланешнага. Гэта прылады працы, прадметы ўзбраення, упрыгожванні, рэшткі жывёл і раслін. Да цяперашняга часу ў адкладах цэнтральнага залы выяўленыя астанкі не менш 117 відаў плейстоценовых жывёл (карсак, стэпавы тхор, малы пячорны мядзведзь, пячорная гіена, шарсцісты насарог, плейстацэнавы асёл, як, першабытны бізон, дзэрен, сайга, архар, дзікі конь, чырвоны воўк, марал), а таксама тундратаежных відаў (пясец, гарнастай).

Дзякуючы раскопкам высветлілася, што тысячы гадоў таму перадгор'і Алтая былі зонай шыракалістых лясоў: тут раслі дуб, граб, манчжурский арэх і нават паўночныя віды бамбука.

Раскопкі Дзянісавай пячоры дазволілі ўпершыню ўсталяваць строгую храналагічную паслядоўнасць развіцця і змены старажытных культур ад эпохі ранняга неаліту да этнаграфічнай сучаснасці.

З адкладанняў ва Усходняй галерэі пячоры генетыкі вылучылі неандертальскую і дзянісаўскую мтДНК, пры гэтым сляды ДНК неандэртальцаў і дзянісаўцаў знайшлі ў пластах № 14 і № 15, што паказвае на сумеснае існаванне гэтых двух відаў на працягу доўгага часу.

Выкарыстанне пячоры старажытнымі насельнікамі Алтая
---------------------------------------------------

"Ноздры" Дзянісавай пячоры
Археалагічныя і палеанталагічныя матэрыялы з базальных адкладаў Дзянісавай пячоры датуюцца ў межах 133-282 тыс. гадоў, што адпавядае другой палове сярэдняга плейстацэну. Для індустрыі з гэтых слаёў Дзянісавай пячоры характэрныя прыкметы левалуазскага расшчаплення, пераважнае выкарыстанне адшчэпаў у якасці нарыхтовак прылад, перавага ў наборы прылад скрэблаў і зубчата-выемчатых формаў.

У Дзянісавай пячоры, мяркуючы па радыёвуглеродным аналізу археалагічных знаходак, ужо каля 280 000 гадоў таму пачалі жыць неандэртальцы. Параўнанне ДНК неандэртальца з Дзянісавай пячоры з ДНК сучасных афрыканцаў выявіла наяўнасць невялікай колькасці афрыканскіх мутацый (прыкладна 5 % генаў) у алтайскіх неандэртальцаў, якіх няма ў еўрапейскіх неандэртальцаў. Гэта значыць, што ўсходнія (алтайскія) неандэртальцы крыжаваліся з анатамічна сучаснымі людзьмі звыш за 100 тыс. гадоў назад.

Да першай паловы верхняга плейстацэну (120-50 тыс. л. н.) адносіцца сярэднепалеалітычная індустрыя дзянісаўскага варыянту, у якой пераважная большасць прыладаў выраблена на сярэдніх і скарочаных сколах. У інвентары пераважаюць скрэблы і зубчато-выямчатыя прылады. Удзельная вага вырабаў левалуа адносна невялікая. Узростам 50 тыс. гадоў датуецца фрагмент косткі неандэртальца, якая пабывала ў страўніку гіены.

Станаўленне верхняпалеалітычнай традыцыі ў Дзянісавай пячоры 50-40 тыс. гадоў назад адбывалася па усць-каракольскому варыянту развіцця, да якога таксама ставяцца індустрыі Усць-Каракола, Ануя-3, Цюмечына-4 і, мабыць, пячоры Страшная. У сістэме першаснага расшчаплення пачынаюць шырока выкарыстоўвацца прыёмы серыйнага зняцця падоўжаных нарыхтовак з прызматычных, конусападобных і тарцовых нуклеўсаў. Зараджаецца тэхніка мікрапласцінчатага расшчаплення. Тыпалагічнае аблічча інвентара ўтвараюць так званыя арыньякскія формы. Характэрныя прылады са слядамі двухбаковай апрацоўкі, у першую чаргу біфасыяльныя востраканечнікаі лістападобнай формы. У культурных пластах пачатковай стадыі верхняга палеаліту Дзянісавай пячоры знойдзены мініяцюрныя іголкі з прасвідравнымі вушкам, вастрыі-праколкі, пранізкі з сіметрычнымі радамі глыбокіх колцавых нарэзак, пацеры і кольцы з біўня маманта, падвескі з зубоў марала і лісіцы, плоскія пацеры-колцы са скамянелай шкарлупіны яйкаў страуса, ракавіны прэснаводных малюскаў з прасвідраванай адтулінай у падставе, падвескі з мяккага вырабнога каменя, кольцы з белага мармуру і бранзалет з цёмна-зялёнага хларыталіту. Трасалагічнае і тэхналагічнае вывучэнне каменных упрыгожванняў паказала, што пры іх вырабе выкарыстоўваліся шліфоўка на абразівах, паліроўка скурай, а таксама унікальныя для палеалітычнага часу тэхналогіі — хуткаснае станковое свідраванне і ўнутраннае расточванне інструментам у выглядзе рашпіля.

Прадстаўнікі афанасьеўскай культуры (IV—III тыс. да н. э.) выкарыстоўвалі пячору як прытулак для пастухоў і жывёлы. Для ўтрымання жывёлы ў пячоры адгароджвалі непатрэбныя нішы і гроты. Пастухі харчаваліся ў асноўным мясам дзікіх жывёл, мяса авечак са статку елі, калі паляванне была няўдалай. Пра гэта сведчаць выяўленыя наканечнікі стрэл і дроцікаў. У керамічных пасудзінах, аскепкі якіх знойдзены ў вялікай колькасці, захоўвалі вадкасці і рыхтавалі ежу. Каменныя прылады, патрэбныя для раздзелкі туш і апрацоўкі шкур, выраблялі тут жа — захаваліся адходы вытворчасці. Захаваліся і іншыя рэчы, згубленыя афанасьеўскімі пастухамі: бронзавы нож, кельт, касцяныя зашпількі, падвескі, посуд, што ўжываліся як тлушчавыя лямпы.

Мала вывучаны характар выкарыстання пячоры носьбітамі культуры эпохі развітай бронзы.

Для скіфскага часу характэрныя магутныя культурныя адклады, што паказвае на доўгі знаходжанне чалавека ў пячоры. Пячора выкарыстоўвалася імі ў якасці сховішча харчовых прыпасаў — мяса, збожжа і малочнай ежы, паколькі тут захоўвалася досыць нізкая тэмпература.

Пячору выкарыстоўвалі таксама гуны і цюркі, у тым ліку — для абрадавых цырымоній.

### Дзянісаўскай чалавек

Асноўны артыкул: **Дзянісаўскі чалавек**
У 2008 годзе ў пячоры ў пласце №11 была знойдзена апошняя фаланга мезенца 9-ці гадовай дзяўчынкі (узор Denisova 3), якая жыла 48-50 тысяч гадоў таму. Са знойдзенай фалангі атрымалася выняць ДНК, паслядоўнасці якой дазволілі усталяваць, што рэшткі прыналежаць віду людзей, які з'яўляўся адмысловай галіной ў эвалюцыі роду *Homo* якая адрознівалася і ад неандэртальцаў, і ад сучасных людзей. Гэты від атрымаў назву дзянісаўскай чалавек. Артыкул, прысвечаны гэтаму адкрыццю, быў апублікаваны ў часопісе *Nature* 25 сакавіка 2010 года. Термалюмінісцэнтнае датаванне пласта №22 паказала, што яго ўзрост складае 170 тысяч гадоў. Параўнанне ядзернай ДНК трох зубоў з пласта №11 (Denisova 3, Denisova 4) і аднаго зуба з пласта №22 (Denisova 8) паказала, што ў пячоры задоўга да дзяўчынкі жылі іншыя дзянісаўцы, а дзве гэтыя групы падзяляе як мінімум 65 тыс. гадоў. Узрост ўзору Denisova 8 (ок. 110 тысяч гадоў) удакладнены ў ходзе генетычнага аналізу, зыходзячы з хуткасці мутацый чалавечай мітахандрыяльнай ДНК, прынятай ў 2,5 × 10−8 на нуклеатыд у год. Ва ўзоры Denisova 2 з пласта 22.1 галоўнай галерэі пячоры узростам больш за 100 тысяч гадоў секвенавана толькі мітахандрыяльная ДНК. Denisova 2 старэй за Denisova 8 на 20,6—37,7 тыс. гадоў (па дадзеных генетыкаў) і на 54,2—99,4 тыс. гадоў старэй, чым Denisova 3 і Denisova 4.

У геномах дзянісаўцаў і неандэртальцаў з Дзянісавай пячоры знойдзены уклад яшчэ адной невядомай папуляцыі. Эвалюцыйнае разыходжанне дзянісаўцаў і гейдэльбергскага чалавека з іспанскай пячоры Сіма дэ лос Уэсос (Сьера-дэ-Атапуэрка) па дадзеных вывучэння мтДНК, паводле ацэнак навукоўцаў, адбылося 700 тысяч гадоў назад. Па дадзеных вывучэння ядзернай ДНК насельнікаў пячоры Сіма дэ лос Уэсос, дзянісаўцы і неандэртальцы падзяліліся каля 500 тысяч гадоў таму (раней 430 тысяч гадоў таму), а іх агульны продак аддзяліўся ад лініі продка *Homo sapiens* 700-765 тысяч гадоў назад.

Цікавыя факты
-------------

* У пячоры быў знойдзены адпаліраваны і адшліфаваны бранзалет з рэдкага каменя хларыталіту, які змяняе колер у залежнасці ад асвятлення. Бліжэйшае месцазнаходжанне хларыталіту знаходзіцца прыкладна ў 200 км ад Дзянісавай пячоры.
* Пры раскопках у 11-м пласце (узрост 50 тыс. гадоў) выяўленая вырабленая дзянісаўскім чалавекам іголка, якая перавышае ў даўжыню раней знойдзеныя ў Дзянісавай пячоры асобнікі іголак амаль удвая — 7,6 см супраць 4 см (у сярэднім).

Гл. таксама
-----------

* Мязмайская пячора
* Віндзія
* Пячора Акладнікава

Зноскі
------

1. ↑  Исследование ДНК древних людей стало возможным без самих останков, 28 апреля 2017
2. ↑  *Деревянко А. П.*, *Шуньков М. В.* Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 Архівавана 21 лістапада 2015.
3. ↑  Адам и Ева жили на юге Африки
4. ↑  Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals, 2016
5. ↑  Учёные: неандертальцы скрещивались с людьми уже 100 тыс. лет назад
6. ↑  Как найти одну кость неандертальца среди двух тысяч фрагментов
7. ↑  *Samantha Brown* et all. Identification of a new hominin bone from Denisova Cave, Siberia using collagen fingerprinting and mitochondrial DNA analysis, 2016.
8. ↑  Человек из Денисовой пещеры оказался не сапиенсом и не неандертальцем
9. ↑  Идентифицирован новый вид человека?
10. ↑  Johannes Krause, Qiaomei Fu, Jeffrey M. Good, Bence Viola, Michael V. Shunkov, Anatoli P. Derevianko, Svante Pääbo. The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia // Nature. 2010. Advance online publication 24 March 2010
11. ↑  Genetic analyses of three Denisovan individuals from the Altai Mountains (Siberia) // 5TH ANNUAL MEETING OF THE European Society for the study of Human Evolution, 10 – 12 SEPTEMBER 2015 LONDON/UK: Nuclear DNA sequences from the hominin Архівавана 31 мая 2019.
12. ↑  Siberian cave was home to generations of mysterious ancient humans
13. ↑  Insights into Neandertals and Denisovans from Denisova Cave Архівавана 13 кастрычніка 2017. 2016
14. ↑  Денисовцы в своей пещере жили долго
15. ↑  A fourth Denisovan individual, 2017
16. ↑  Девочка из Денисовой пещеры
17. ↑  *Балановский О.* Древняя ДНК Европы. Средний палеолит (неандертальцы).
18. ↑  Генетики прочитали самую древнюю ДНК человека возрастом 400 тыс. лет — Газета. Ru
19. ↑  Учёные: предки людей и неандертальцев разделились неожиданно рано, 18.09.2015
20. ↑  Предок из пальца **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 лютага 2016. Праверана 1 кастрычніка 2017.
21. ↑  *Деревянко А. П. Шуньков М. В. Волков П. В.* Палеолитический браслет из Денисовой пещеры // Археология, этнография и антропология Евразии, 2008 №2 (34)
22. ↑  World's oldest needle found in Siberian cave that stitches together human history
23. ↑  Сенсационная находка сибирских археологов
24. ↑  *Дробышевский С. В.* На острие иглы: алтайская находка вызывает споры 22.10.2016

Літаратура
----------

* *Деревянко А.* П. *Молодин Ст.* І. Денисова пячора. Новосибирск, 1994. Ч. I. — 262 з.