**Вялес**, **Велес**, **Волас**[*крыніца?*] (ст.-рус. *Велесъ*, *Волосъ*) — у славянскай і, у прыватнасці, беларускай міфалогіі — бог палявання, жывёлагадоўлі і багацця. Хаця ён не ўспамінаецца ў апісанні Кіеўскага пантэону («Аповесць мінулых часоў»), шматлікія паданні сведчаць пра тое, што Вялес быў адной з ключавых постацей язычніцкага светаўляўлення. Уласна язычніцкіх міфаў пра яго не захавалася, але фалькларысты зафіксавалі шэраг пазнейшых паданняў, песень і казак пра персанажы з падобнымі рысамі. Меркавана яны ўтрымліваюць рэшткі міфаў пра Вялеса.

Гісторыя культу
---------------

Бог Вялес ва ўяўленні сучаснага беларускага 3D-мастака. На яго ключыцы — знак, які ў беларускім Пасожжы вышывалі на ручніках і называлі «Вядзмедзь». На думку Г. Р. Нячаевай, сімвал ускосна звязаны з Вялесам
Да ўзнікнення земляробства Вялес быў апекуном паляўнічых і, на думку Б. А. Рыбакова, яго маглі атаясняць з духам забітага звера. Пазней выступае богам жывёлагадоўлі («скотий бог»). У «Аповесці мінулых гадоў» гаворыцца, што князь і дружына кляліся Пяруном, а ўся Русь — Вялесам.

Заменнікі Вялеса ў хрысціянскую эпоху
-------------------------------------

Пасля прыходу хрысціянства культ Вялеса быў забаронены, а яго функцыі перайшлі да цэлага шэрагу святых і іншых персанажаў. Верагодна, ні адзін язычніцкі бог не меў столькі хрысціянскіх пераемнікаў.

* Святы Улас (Аўлас) — апякун жывёлагадоўлі;
* Святы Мікола — заступнік земляробства і хатняй жывёлы;
* Сцяпан — пад гэтым імем у паданнях успамінаецца як хрысціянскі святы Сцяпан, так і волат, камень-кравец; ва ўсіх выпадках персанаж з такім імем мае нейкія рысы Вялеса;
* Цмок — у некаторых паданнях гэты персанаж мае відавочныя рысы язычніцкага бога;
* Чорт — у касмаганічных міфах выступае як памагаты — праціўнік Бога; гэтыя паданні могуць захоўваць рэшткі сюжэтаў пра ўдзел Вялеса ў стварэнні сусвету і яго процістаянне з Пяруном (Дундарам).

У беларускіх касмаганічных міфах
--------------------------------

Асноўны артыкул: **Касмагонія, беларуская міфалогія**
Захаваліся хрысціянізаваныя паданні пра сумеснае стварэнне сусвету Богам і Чортам. Яны то супрацоўнічаюць (Сатана дастае дзеля Бога жменю пяску з акіяну, каб пабудаваць зямлю), то варагуюць (чорт з зайздрасці калечыць зямлю, ад чаго на той узнікаюць ямы і горы). Карані гэтых паданняў глыбока язычніцкія, фактычна іх хрысціянізацыя была толькі вонкавай. У паданні «Паходжанне д’ябла і балот» чорт нараджаецца ўнутры вадзянога слупа (які, верагодна, сімвалізуе мацярынскае чэрава) і мае прыгожую знешнасць; паданне называе яго «волатам». Словы «Вялес» і «волат» маюць агульную этымалогію. Балцкія міфы, дзе чорта завуць Велняс, падмацоўваюць думку, што ў касмаганічных міфах гаворка ідзе пра стварэнне зямлі Вялесам і нябесным боствам — відаць, Перуном (Дундарам). Гэтыя міфы змяшчаюць ідэю стварэння сусвету двума супрацьлеглымі пачаткамі: калі ў хрысціянскі час яна зводзілася да апазіцыі дабра і зла (Бог і Чорт), то арыгінальны язычніцкі міф, хутчэй за ўсё, супрацьпастаўляў нябеснае боства (Пярун) і боства зямлі, вады — Вялеса.

У іншых паданнях
----------------

Па ўсёй Беларусі зафіксаваны шэраг сюжэтаў пра розных персанажаў з імем Сцяпан (адзін з заменнікаў Вялеса ў пазнейшых паданнях).

### Паданне «Сіні калодзеж»

У паданні пра Сіні Калодзеж (запісана паблізу Прапойска) фігуруе валатоўна Кацярына, за якую спаборнічаюць два волаты — Сцяпан і Марка. Кацярына кахае Сцяпана, але ён, аднак, быў крыху слабейшы за свайго саперніка. Яны абяцае выйсці за таго, хто далей кіне валун. Марка перамагае і Кацярына, каб не жыць з некаханым, падае з камення, ператвараецца ў ваду і выходзіць з-пад зямлі за 5 вёрст ад Прапойска ў выглядзе крыніцы — гэтую крыніцу назвалі Сіні Калодзеж. Валатоўна Кацярына сустракаецца і ў іншых паданнях. Яна мае відавочныя рысы старажытнага архетыпнага жаночага боства зямлі, вады і жыцця, між тым як Сцяпан — празрыстая адсылка да вобраза Вялеса. Адсюль магчыма, што багіня, якой адпавядае пазнейшы персанаж Кацярыны, была яго жаночай парай, а ў самім паданні прасочваюцца рэшткі старажытнага міфа пра канфлікт Вялеса з іншым богам за прыхільнасць нейкага жаночага боства.

### Паданні аб камнях-краўцах

Сюжэты пра камяні-краўцы таксама захавалі відавочныя сувязі са старадаўнімі міфамі пра спаборніцтва Вялеса з Перуном (гл. таксама Лукомскі цмок). Яны ж паказваюць на яго верагоднае месца жыхарства — унутры сусветнага каменя, або Залатой гары, на якой стаіць Сусветнае Дрэва.

### Легенда «Сцяпан і Вяльяна»

У гэтым тэксце фігуруе герой з імем Сцяпан, які зноў жа з’яўляецца краўцом (праца, звязаная, дарэчы, з жывёлагадоўляй і земляробствам, — сферамі дзейнасці Вялеса, у процівагу кавальскай прафесіі нябеснага боства). Ён меў здольнасці, багацце і кахаў прыгожую дзяўчыну Вяльяну, яна адказвала яму ўзаемнасцю, але хавала пачуцці, і Сцяпан думаў, што дзяўчына не звяртае на яго ўвагі. Ён накіраваўся ў поле і заклікаў чорную сілу, абяцаў узамен за руку і сэрца Вяльяны аддаць сваю душу. Але хлопец ператварыўся ў камень, а Чорт быў забіты нябеснымі маланкамі. Вяльняна даведалася пра трагічны лёс Сцяпана, прыйшла да каменя, і ад яе слёз утварылася рака Вілія, а сама дзяўчына памерла. Камень, з якім звязана гэтае паданне, цяпер знаходзіцца ў Докшыцкім раёне, у язычніцкія часы выконваў культавыя функцыі.

### Абагульненне

Ва ўсіх трох вышэй прыведзеных сюжэтах ёсць нязменныя кампаненты:

1. Персанаж, звязаны з ніжэйшым светам, з камянямі, з хтанічнымі («сырымі») рамёствамі.
2. Вялікая вада (рака, крыніца, залева), якая з’яўляецца пасля смерці персанажа — часцей за ўсё ад слёз ці з цела дзяўчыны — яго жаночай пары. У паданні пра лепельскага цмока дзяўчына не з’яўляецца непасрэднай прычынай залеваў, але гэтая сувязь магла існаваць у ранейшых варыянтах сюжэту.
3. Нябесная маланка, якая нясе смерць хтанічнаму герою. У паданні пра Сіні Калодзеж маланкі няма, але волат Марка можа быць менавіта ўвасабленнем нябеснай стыхіі, супрацьлеглай хтанічнаму, «зямному» Сцяпану.

Верагодна, сам архаічны язычніцкі міф апавядаў пра канфлікт нябеснага Пяруна і падземнага Вялеса за прыхільнасць жаночага боства, якое ўвасабляла водную стыхію. Вялес гіне ў гэтым двубоі, выклікаючы роспач воднай багіні, якая выявілася ў прыродным катаклізме — магчыма, патопе ці залевах.

Імя Вялеса ў сучаснай беларускай тапаніміцы
-------------------------------------------

Імя хтанічнага бога захавалася ў назвах некаторых азёр і вёсак, што можа сведчыць пра наяўнасць там у старажытныя часы культавых збудаванняў (капішчаў і інш.), прысвечаных Вялесу:

* возера Паўночны Волас;
* возера Паўднёвы Волас;
* вёска Воласа (Браслаўскі р-н)
* вёска Воласава (Талачынскі р-н).

Зноскі
------

1. ↑  Борис Александрович Рыбаков. Язычество древних славян
2. ↑  Аўлас(недаступная спасылка)
3. ↑  Мікола(недаступная спасылка)
4. ↑  Сцяпан(недаступная спасылка)
5. ↑  Волаты(недаступная спасылка)
6. ↑  Кацярына(недаступная спасылка)
7. ↑  Касмаграфія і тапаграфія ў крыўскіх легендах пра камяні-краўцы ды пра паходжанне рэк Вялля (Нярыс) і Бярэзіна

| ⛭Славянская міфалогія |
| --- |
| Багі | Белабог1 ·  Божыч ·  Вялес ·  Дадола ·  Даждзьбог ·  Жыва ·  Лада1 ·  Леля1 ·  Маржана ·  Мокаш ·  Парэвіт ·  Парэнут ·  Пераплут ·  Пярун ·  Радзегаст1 ·  Ражаніцы ·  Род² ·  Руявіт ·  Сварог1 ·  Сварожыч ·  Сімаргл ·  Святавіт ·  Стрыбог ·  Траян ·  Трыглаў ·  Хорс ·  Цёця ·  Чарнабог ·  Яравіт ·  Ярыла² |
| Міфічныя істоты | Аднавочка ·  Алканост ·  Анчутка ·  Баба-Яга ·  Бабай ·  Балотнік ·  Бес ·  Лазнік ·  Берагіня ·  Бука ·  Вадзянік ·  Ваўкалак ·  Ведзьма ·  Вій ·  Вілія ·  Вупыр ·  Вурдалак ·  Вядзьмак ·  Вярліока ·  Вячорка ·  Гамаюн ·  Гуменнік ·  Дамавік ·  Дваравы ·  Дзянніца ·  Доля ·  Жыравік ·  Зара ·  Злыдні ·  Зміюлан ·  Зюзя ·  Ёўнік ·  Каргарушы ·  Кастрама ·  Каструбанька ·  Кашч ·  Кікімара ·  Крыў ·  Лель ·  Ліха ·  Ліхаманка ·  Лугавы ·  Люцыпар ·  Лясун ·  Мароз ·  Марок ·  Маўка ·  Начніцы ·  Палудніца ·  Палявы ·  Пушчавік ·  Пуннік ·  Пятніца ·  Рарог ·  Русалка ·  Салавей-Разбойнік ·  Сірын ·  Халера ·  Хлеўнік ·  Цмок ·  Чорт ·  Чугайстар ·  Чума ·  Чур ·  Шышыга ·  Яшчар |
| Міфічныя землі | Алатыр ·  Аркона ·  Белаводзе ·  Буян ·  Вырай ·  Калінаў мост ·  Кіцеж ·  Лукамор'е ·  Лысая гара ·  Пекла ·  Смародзіна рака ·  Трыдзевятае царства |
| **Заўвагі**: 1 гістарычнасць спрэчная; ² боскі статус спрэчны. |

| ⛭Беларуская міфалогія |
| --- |
| Багі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Славянскія багі | 
* Вялес
* Пярун
* Ярыла1
* Маці-Зямля
* Доля

 |
| Балцкія багі | 
* Дзіевас
* Пяркунас
* Лайма
* Аўшра
* Вялняс
* Жэміна

 |
| Персанажы фальклора | 
* Зара-Зараніца
* Сонца
* Месяц
* Юрай
* Ілля
* Улас

 |

 |
| Духі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Лес | 
* Вужалкі
* Зазоўка
* Гаёвы Дзед
* Гаёўкі
* Лясун
* Пушчавік

 |
| Балота | 
* Аржавенік
* Балотнік
* Лазавік
* Багнік
* Лойма

 |
| Рэкі, азёры | 
* Вадзянік
* Азярніцы
* Свіцязянкі‎
* Русалка

 |
| Гаспадарка | 
* Дамавік
* Дамавуха
* Гуменнік
* Ёўнік
* Красналюдкі
* Пячурнік
* Сёрбай
* Хлеўнік
* Хут
* Валасень
* Пуннік
* Лён і Лляніца
* Раёк

 |
| Нячысцікі | 
* Паветрыкі
* Прахі
* Пякельнікі
* Чорт
* Люцыпар
* Хіхітун
* Шэшачкі

 |
| Хваробы, бедствы | 
* Апівень
* Баба-вяліканка
* Бадзюля
* Белая Баба
* Змора
* Кадук
* Касны
* Копша
* Мара
* Начніцы
* Паморак
* Траска-Шухна
* Чорная Баба

 |
| Пагрозадля дзяцей | 
* Жалезная баба
* Жалезны чалавек
* Меша
* Расамаха
* Стрыга
* Хапун
* Цыгра

 |
| Іншыя духі | 
* Дзяды
* Зюзя
* Кладнік
* Кумяльган
* Ох
* Сон

 |

 |
| Людзі, пачвары | 
* Валатоўны
* Ваўкалак
* Ведзьма
* Вупыр
* Волат
* Дзіва Аднавокае
* Зачараваныя князёўны
* Камень-кравец
* Цмок
* Ядзеркі

 |
| Жывёлы | 
* Варгін
* Вужыны Цар
* Кук
* Рыбін Цар
* Хабёр
* Шкурапея

 |
| Расліны | 
* Папараць-кветка
* Кветкі-цары

 |
| Землі | 
* Вырай
* Залатая Гара
* Калінавы мост
* Рака Смародзіна
* Край свету
* Лысая гара
* Пекла

 |
| Сусвет | 
* Вецер
* Вечарніца
* Вясёлка
* Касмагонія
* Рабінавая ноч
* Сусвет
* Сусветнае Дрэва

 |
| Героі | 
* Бай
* Белаполь
* Брас
* Гом
* Машэка
* Менеск
* Радар
* Рыдан
* Рымар

 |
| **Заўвагі**: 1 гістарычнасць спрэчная; 2 боскі статус спрэчны. |