recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Яўге́н Чы́квін** (польск.: Eugeniusz Czykwin; нар. 12 верасня 1949, Орля, Падляскае ваяводства, Польшча) — польскі палітык, беларускі і праваслаўны дзеяч у Польшчы.

Біяграфія
---------

Скончыў факультэт чыгуначнага транспарту Варшаўскай палітэхнікі. У 1980 годзе стаў кіраўніком Кола праваслаўных тэолагаў праваслаўных тэалагічных і свецкіх школ (пазней — Брацтва праваслаўнай моладзі), першай масавай праваслаўнай свецкай арганізацыі ў краінах камуністычнага блоку. У 1980-х гадах быў сябрам Краёвага савета Патрыятычнага руху нацыянальнага адраджэння ў Беластоку, тады ж уваходзіў у склад ваяводскага кіраўніцтва Таварыства польска-савецкай дружбы ў Беластоку. З 1985 года галоўны рэдактар часопіса *Przegląd Prawosławny* (да 1991 — *Tygodnik Podlaski*).

У 1985—1991 гадах дэпутат Польскага Сейма ІХ і Х склікання ад Хрысціянска-сацыяльнай уніі, першы ў гісторыі пасляваеннай Польшчы праваслаўны прадстаўнік у парламенце. У 1991—1993 гадах дэпутат Выбарчага камітэта праваслаўных. Суаўтар закона пра стасункі дзяржавы і Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ад 4 ліпеня 1991 года. У час парламенцкіх выбараў 1993 і 1997 гадоў суарганізатар выбарчых камітэтаў падляшскіх нацыянальных меншасцей, якія аднак не здолелі правесці сваіх прадстаўнікоў у Сейм. У 2001 годзе, набраўшы 11 834 галасоў, зноў апынуўся ў парламенце як прадстаўнік Саюза дэмакратычнай левіцы. Яго дзейнасць што стала прычынай прыняцця 6 студзеня 2005 года закона пра нацыянальныя і этнічныя меншасці і рэгіянальную мову, што нармалізуе статус нацыянальных меншасцей у Польшчы. 25 верасня 2005 года на чарговых парламенцкіх выбарах набраў 14 181 голас, стаўшы адзіным прадстаўніком беларускай меншасці ў Сейме. Стартаваў у парламенцкіх выбарах у Сейм у 2007 годзе (набраў 14 234 голас) і ў 2011 годзе (набраў 14 286 голас) — за кожным разам пераходзіў у парламент.

Зноскі
------

1. ↑  Eugeniusz Czykwin //
2. ↑

Спасылкі
--------

* Інтэрнэт-старонка дэпутата Яўгена Чыквіна Архівавана 31 студзеня 2016.  (польск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | GND: 12114867X · ISNI: 0000000109627940 · LCCN: n00022587 · NUKAT: n98022655 · VIAF: 30385382 |
**Бойсэўскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Boise State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Бойсэ ў штаце Айдаха, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Заснаваны ў 1932 годзе епіскапальнай царквой, ён стаў незалежным малодшым каледжам у 1934 годзе і з 1965 года выдае ступені бакалаўра і магістра. Дзяржаўнай установай адукацыі ён стаў у 1969 годзе. Ён уваходзіць у лік доктарскіх універсітэтаў з высокай даследчай актыўнасцю.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і навук
* Каледж бізнесу і эканомікі
* Каледж адукацыі
* Каледж інжынернай справы
* Каледж магістратуры
* Каледж навук пра здароўе
* Цэнтр візуальных мастацтваў
* Школа дзяржаўнай службы
* Каледж інавацый і дызайну

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Айдаха

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Рэгіён на карце заходняга паўшар'я
**Арыдаамерыка** («засушлівая Амерыка») — культурна-гістарычны рэгіён дакалумбавай гісторыі Цэнтральнай Амерыкі. Тэрмін Арыдаамерыка адносіцца да паўночнай часткі Мексікі. Яго прапанаваў Паўль Кірхгоф у супрацьлегласць Месаамерыцы, якая займае яе паўднёвую частку. Проціпастаўленне дадзеных тэрмінаў паўстала з-за значных культурных адрозненняў паміж двума рэгіёнамі. Некаторыя археолагі нават вылучаюць трэцюю буферную зону пад назвай Аазісамерыка.

Характарыстыка рэгіёна
----------------------

У адрозненне ад Месаамерыкі, у Арыдаамерыцы — сухі, засушлівы клімат, менш спрыяльныя для жыцця чалавека геаграфічныя ўмовы. Па дадзенай прычыне жыхары рэгіёна былі ў асноўным качэўнікамі. Карэнныя жыхары рэгіёна былі вядомыя пад зборнымі назвай «чычымекі», што на мове наўатль азначала «варвары, бескультурныя».

Склад рэгіёна
-------------

У склад Арыдаамерыкі ўваходзіць тэрыторыя мексіканскіх штатаў:

* Агуаскальентэс
* Ніжняя Каліфорнія
* Паўднёвая Ніжняя Каліфорнія
* Кааўіла
* Чыўаўа
* Дуранга
* Нуэва-Леон
* Сан-Луіс-Патасі
* Санора
* Тамауліпас
* Сакатэкас

у таксама паўночная частка штатаў:

* Ідальга
* Гуанахуата
* Керэтара
* Халіска
* Сіналоа

Індзейцы Арыдаамерыкі
---------------------

Асноўны артыкул: **Індзейцы Арыдаамерыкі**

Археалагічныя культуры Арыдаамерыкі
-----------------------------------

* наскальныя малюнкі Ніжняй Каліфорніі
* Культура Капач
* Традыцыя шахтавых магіл
* Перыку
* Гуачымантанес
* Тэўчытланская традыцыя

Гл. таксама
-----------

* Культурныя арэалы Амерыкі
* Класіфікацыя індзейцаў

Спасылкі
--------

* Pobladores de Aridoamerica Архівавана 14 сакавіка 2007.
**Аліўе Маршаль** (англ.: Olivier Marchal, нар. 14 лістапада 1958, Таланс, Жыронда, Францыя) — французскі кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст і кінапрадзюсар.

Біяграфія
---------

Урокі акцёрскага майстэрства браў, яшчэ калі быў супрацоўнікам паліцыі. Кар’еру ў кінематографе пачаў у канцы 1980-х, але службу пакінуў толькі ў 1994 годзе. Найбольш вядомы як рэжысёр крымінальнага трылера «Набярэжная Арфеўр, 36», за які быў намінаваны на тры прэміі «Сезар» у 2005 годзе. У 2018 годзе адыграў ролю камісара П’ера Ньеманса ў серыяле «Барвовыя рэкі».

Фільмаграфія
------------

### Рэжысёр

* 2002 — Гангстары / Gangsters
* 2004 — Набярэжная Арфеўр, 36 / 36 quai des Orfèvres
* 2008 — Аднойчы ў Марсэлі (Вельмі страшны дэтэктыў) / MR 73
* 2009 — Налёт / Braquo
* 2011 — Недатыкальныя / Les Lyonnais
* 2014 — На мяжы дабра і зла / Borderline
* 2017 — Вуглярод / Carbone
* 2020 — Горад махляроў / Bronx

Зноскі
------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мазала.
**Ганна Васільеўна Мазала** (22 снежня 1925, в. Закаліўе, Лепельскі раён, Віцебская вобласць — 11 жніўня 2013) — дэпутат Вярхоўнага Савета БССР, Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

Мазала Ганна Васільеўна нарадзілася 22 снежня 1925 года ў вёсцы Закаліўе Лепельскага раёна ў шматдзетнай сялянскай сям’і.

З 1944 года працавала ў калгасе «Чырвоны прамень».

З 1947 года — брыгадзір паляводчай брыгады, загадчыца фермы буйной рагатай жывёлы.

З 1959 года — загадчыца свінафермы ў калгасе імя Жданава.

За дасягнутыя поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, за павелічэнне вытворчасці і нарыхтовак мяса Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 сакавіка 1966 года прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

У 1980 годзе па стане здароўя перайшла з фермы на іншую працу.

У 1967—1971 гадах — дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання.

Жыла ў вёсцы Паплаўкі. Памерла 11 жніўня 2013 года.

Узнагароды
----------

* Герой Сацыялістычнай Працы (1966)
* ордэн Леніна

Зноскі
------

1. ↑  Мазала Ганна Васільеўна

Літаратура
----------

* Мазала Ганна Васільеўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Л. В. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 567.
* Мазало Анна Васильевна // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 96.
* Мазало Анна Васильевна // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 269.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Якаўлеў.

**Аляксандр Сяргеевіч Якаўлеў** (руск.: Алекса́ндр Серге́евич Я́ковлев; 19 сакавіка [1 красавіка] 1906, Масква — 22 жніўня 1989, Масква) — савецкі авіяканструктар, член-карэспандэнт (1943) і акадэмік АН СССР (1976). Генерал-палкоўнік авіяцыі (з 1984; з 1946 па 1951 - генерал-палкоўнік інжынерна-авіяцыйнай службы; з 1951 па 1971 - генерал-палкоўнік інжынерна-тэхнічнай службы, c 1971 па 1984 - генерал-палкоўнік-інжынер). Двойчы Герой Сацыялістычнай Працы. Генеральны канструктар АКБ імя Якаўлева (1956-1984). Лаўрэат Ленінскай, Дзяржаўнай і шасці Сталінскіх прэмій. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР.

Зноскі
------
Статуя Давыда (Мікеланджэла, 1500—1504)
**Скульптура, пластыка** (лац.: sculpo — выразаю, высякаю) — від выяўленчага мастацтва, творы якога маюць аб'ёмную форму і выконваюцца з цвёрдых ці пластычных матэрыялаў - у шырокім значэнні слова, мастацтва ствараць з гліны, воску, каменя, металу, дрэва, косці і іншых матэрыялаў высяканнем, выразаннем, лепкай, коўкай, ліццём ці іншым спосабам выявы чалавека, жывёл і іншых прадметаў прыроды ў датыкальных, цялесных іх формах.

Мастацка-выразнымі сродкамі скульптуры з'яўляюцца пабудова аб'ёмнай формы, пластычная мадэліроўка (лепка), распрацоўка сілуэта, фактуры, часам колеру.

Мастак, які прысвяціў сябе мастацтву скульптуры, называецца скульптарам або разьбяром. Галоўную яго задачу складае перадача чалавечай фігуры ў рэальным або ідэалізаваным выглядзе, жывёлы адыгрываюць у яго творчасці другарадную ролю, а іншыя прадметы з'яўляюцца толькі ў значэнні даданых або апрацоўваюцца выключна з арнаментальнай мэтай.

Слова **скульптура**, акрамя самога віду мастацтва, пазначае таксама кожны асобны яго твор.

Гісторыя
--------

Раннія формы і віды скульптуры існавалі ў многіх народаў свету з часоў першабытнага мастацтва. У асобны від творчай дзейнасці са сваімі спецыфічнымі задачамі скульптура выкрышталізавалася ў перыяд існавання першых цывілізацый свету (Старажытны Егіпет, Месапатамія). У эпоху антычнасці скульптура дасягнула росквіту ў культуры Старажытнай Грэцыі (Лісіп, Міран, Фідый, Паліклет і інш.).

Культавая скульптура эпохі Сярэднявечча ў Еўропе і Азіі аб'ядноўвалася з архітэктурай у складаныя прасторавыя комплексы. Увасабленне ідэалаў гуманізму эпохі Адраджэння ўласціва творчасці Данатэла, Мікеланджэла, К. Слютэра, А. Крафта  (руск.) (бел. і інш. У 17-стагоддзях скульптура развівалася ў рэчышчы розных мастацкіх стыляў, кірункаў (маньерызм, барока, класіцызм, рамантызм, мадэрн, імпрэсіянізм, постмадэрнізм і інш.). Сярод найбольш вядомых скульптараў мінулых стагоддзяў Дж. Л. Берніні, А. Канова, Б. Торвальдсен, Ж. А. Гудон, Б. К. Растрэлі  (руск.) (бел. І. Мартас, А. Радэн, Х. Арп, Г. Мур, Ф. Крэмер  (руск.) (бел. і інш.

Віды скульптуры
---------------

Выдзяляюць наступныя віды скульптуры:

* круглая (статуя, бюст, група)
* плоская (рэльеф)
* манументальная (помнікі, манументы)
* манументальна-дэкаратыўная (архітэктурны дэкор, садова-паркавая)
* станковая (выконваецца на спецыяльным станку).

Гл. таксама
-----------

* Адарант

Літаратура
----------

* Культуралогія: Энцыкл. давед./ Э. С. Дубянецкі; Маст. А. А. Глекаў. — Мн.: БелЭн, 2003. —384 с.:іл. — ISBN 985-11-0277-6.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525481 · BNF: 11933241b · GND: 4046277-8 · LCCN: sh85119004 · Microsoft: 67805463 · NDL: 00573617 · NKC: ph125738 |

 |
**Мілена Кананера** (іт. Milena Canonero, нар. 1 студзеня 1946, Турын, Італія) — італьянская мастачка па касцюмах, лаўрэат прэмій «Оскар», BAFTA, «Давід дзі Данатэла».

Біяграфія
---------

Мілена Кананера нарадзілася ў 1946 годзе ў Турыне, Італія. Яна вывучала мастацтва і гісторыю моды ў Генуі. Неўзабаве пасля гэтага яна пераехала ў Англію, дзе пачала працаваць у малых тэатрах і на вытворчасцях фільмаў. Пры распрацоўцы касцюмаў для рэкламы ў Лондане яна пазнаёмілася з многімі рэжысёрамі.

Яе першай буйной працай у якасці мастака па касцюмах стаў фільм «Завадны апельсін», рэжысёра Стэнлі Кубрыка (1971). Яна таксама працавала з Кубрыкам у фільме «Бары Ліндан» (1975), за які яна атрымала свой першы «Оскар». Другі раз яна атрымала статуэтку за фільм «Вогненныя калясніцы» (1981), рэжысёра Х’ю Хадсана.

Кананэра таксама распрацоўвала касцюмы для некалькіх пастановак рэжысёра Ота Шэнка, такіх як «Il trittico» (Пучыні, Венская дзяржаўная опера, 1979), «Як вам гэта спадабаецца» (Шэкспір, Зальцбургскі фестываль, 1980), «Лятучая мыш» (Штраўс, Вен дзяржаўная опера, 1980), «Андрэ Шэнье» (Джардана, Венская дзяржаўная опера, 1981) і «Арабэла» (Штраўс, Метрапалітэн-опера, 1983). Для рэжысёр Люка Бондзі яна стварыла касцюмы для новай пастаноўкі «Тоска» Пучыні (Метрапалітэн-опера, 2009) і «Алена» Еўрыпіда (Бургтэатр, 2010).

У 1986—1987 г. стварала касцюмы для тэлесерыяла «Паліцыя Маямі».

У 2001 годзе Мілена Кананера была ўдастоена прэміі за дасягненні ў кар’еры ад Гільдыі мастакоў па касцюмах. Свой трэці «Оскар» Кананера атрымала за дызайн касцюмаў да біяграфічнай драмы «Марыя-Антуанэта» (2006) і чацвёрты — за касцюмы ў карціне «Гатэль „Гранд Будапешт"» (2014).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Малкін.

**Барыс Яўсеевіч Малкін** (26 студзеня 1908, Прылукі, Чарнігаўская губерня — 20 лістапада 1972, Мінск) — беларускі тэатральны мастак, графік.

Біяграфія
---------

Скончыў Кіеўскую вышэйшую школу мастацтваў (1929). Працаваў у Дзяржаўным выдавецтве БССР (1929—1936). Браў удзел у мастацкіх выстаўках з 1929 года. Працаваў у сцэнаграфіі, кніжнай і станковай графіцы.

Пахаваны на мінскіх Чыжоўскіх могілках.

Творчасць
---------

Аформіў спектаклі ў тэатры імя Я. Купалы («Партызаны» (1938) і «Мілы чалавек» (1945) К. Крапівы, «Паўлінка» (1944) і «Прымакі» (1944) Я. Купалы, «Позняе каханне» А. Астроўскага (1944), «Маладая гвардыя» А. Фадзеева (1947), «Спадарыня міністэрка» Б. Нушыча (1956), «Востраў Афрадыты» А. Парніса (1960)); у тэатры імя Я. Коласа («Ірынка» К. Чорнага (1941)); у Рускім тэатры БССР («Карчмарка» К. Гальдоні (1951) і «Шальныя грошы» А. Астроўскага (1951)).

Жонка — актрыса Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы Вера Пола. Пасля смерці мужа была ініцыятарам яго персанальнай выстаўкі, якая адбылася ў 1974 годзе ў Мінску, у будынку Саюза мастакоў БССР на Цэнтральнай плошчы. У дзвюх невялічкіх выставачных залах атрымалася змясціць амаль чацвёртую частку з прадстаўленых работ — малюнкаў, эстампаў, плакатаў, жанравых кампазіцый, партрэтаў, нацюрмортаў.

Зноскі
------

1. ↑  Чыжоўскiя могiлкi. Нечаканыя сустрэчы  (бел.). *Наша Ніва*. Праверана 15 верасня 2023.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Малкин Борис Евсеевич  Архівавана 3 снежня 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 137269 |
**Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В’етнама** (в’етн.: Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam), вядомы таксама як **В’етконг** (скарочана ад в’етнам конг шан — в’етнамскі камуніст) — ваенна-палітычная арганізацыя, якая дзейнічала ў Паўднёвым В’етнаме ў 1960—1977 гадах. З’яўлялася адной з бакоў у В’етнамскай вайне. В’етконг — тэрмін, які ўжываецца для абазначэння палітычных і грамадскіх дзеячаў ДРВ і паўднёвав’етнамскіх партызан. З канца 1960-х гадоў гэты тэрмін выкарыстоўваецца ў дачыненні да ўсіх в’етнамскіх камуністаў.

Спасылкі
--------

* НФОЮВ в Большой советской энциклопедии
* Пропагандистские листовки НФОЮВ  (англ.)
* Политическая программа НФОЮВ (1962 год) Архівавана 14 жніўня 2014.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11960375t · GND: 2036190-7 · ISNI: 0000000121710755 · LCCN: n83171695 · NKC: kn20020322412 · SUDOC: 02759811X |

 |
**Чжаа Лэцзі** (кіт.: 赵乐际) (8 сакавіка 1957, Сінін, Цынхай, Кітай) — кітайскі дзяржаўны і партыйны дзеяч. Старшыня Пастаяннага камітэта Усекітайскага сходу народных прадстаўнікоў з 10 сакавіка 2023 года, і трэці па рангу член Пастаяннага камітэта Палітбюро Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Кітая. 

З 2017 год па 2022 год займаў пасаду сакратара Цэнтральнай камісіі па праверцы дысцыпліны — вышэйшага антыкарупцыйнага органа Камуністычнай партыі.

Крыніцы
-------

1. ↑  Dalton Tagelagi voted in as new Premier of Niue (англ.). *Radio New Zealand* (11 чэрвеня 2020). Архівавана з першакрыніцы 18 студзеня 2024. Праверана 18 лютага 2024.

Спасылкі
--------

 У Вікіцытатніку ёсць старонка па тэме **Чжаа Лэцзі**
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чжаа Лэцзі
**Шасцідзённая вайна** (фр.: Guerre des Six Jours) - узброеныя дзеянні паміж войскамі Уганды і Руанды ў кангалезскім горадзе Кісангані падчас Вялікай афрыканскай вайны.

Канфлікт атрымаў сваю назву не толькі з-за сваёй працягласці, але і таму, што адбыўся ў той жа прамежак часу, што і Шасцідзённая вайна паміж Ізраілем і арабскімі дзяржавамі ў 1967 годзе: з 5 па 10 чэрвеня. Паводле праваабарончай арганізацыі *Justice et Libération*, у выніку ваенных дзеянняў загінулі 1000 чалавек і атрымалі раненні каля 3000. Большасць з іх былі мірнымі жыхарамі.

У жніўні 1999 года і 5 мая 2000 года Кісангані таксама быў арэнай баёў паміж Руандай і Угандай. Аднак канфлікт у чэрвені 2000 года стаў самым смяротным. Большая частка горада была сур'ёзна пашкоджана, вайскоўцы гэтых дзвюх афрыканскіх краін зрабілі больш чым 6600 стрэлаў.

Заўвагі
-------

1. ↑  *La Guerre des Six Jours* Архівавана 10 чэрвеня 2010 года. P. André Balusia, Monfortain, afriqueespoire.com.
2. ↑  *Kisangani : commémoration du 6e anniversaire de la guerre de six jours* Архівавана 22 мая 2019 года. David Tshiala, Le Potentiel, 15 juin 2006.

Спасылкі
--------
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ахемен.
**Ахемен** (стар.-перс.: Haxāmaniš, грэч. Ἀχαιμένης) — легендарны заснавальнік роду Ахеменідаў. Кіраваў Персіяй прыблізна ў 705—675 да н.э.

Існуюць некаторыя версіі адносна паходжання яго імя. Грэчаскія гісторыкі, якія даследавалі інда-іранскую этымалогію, лічылі, што імя значыла «уладальнік сяброўскага розуму» (*haxā* — сябар, *manah* — розум). Тым не менш, сучасныя даследчыкі лічаць гэту версію памылковай і прапануюць іншую: Haxāmaniš — «натхнёны духам паслядоўнікаў».

Вельмі часта лічыцца легендарнай асобай. Клаўдзій Эліян у *«De Natura Animalium»* піша, што Ахемен быў выгадаваны арлом. Паводле Платона, Ахемен/Перс быў сынам эфіопскай царэўны Андрамеды і Персея і ўнукам Зеўса (згодна з іншай версіяй, быў сынам Эгея). Пазней Перс стаў лічыцца бацькам Ахемена. Бехістунскі надпіс Дарыя І і Герадот называюць яго бацькам Тэіспа, продкам Кіра II і Дарыя І. Аднак Кір II у Вавілонскім цыліндры, дзе пералічыны яго радавод, не ўпамінае Ахемена. У тэксце з Пасаргадаў Кір II называе сябе Ахеменідам, але магчыма, што гэты тэкст быў складзены пасля смерці Кіра Дарыем І, каб узаконіць свой захоп улады. Як бы ні было, пазнейшыя персідскія цары вельмі шанавалі Ахемена і лічылі яго сваім продкам.

Калі Ахемен быў рэальнай гістарычнай асобай, ён жыў у канцы VIII — пачатку VII да н.э. і быў правадыром аднаго з персідскіх плямёнаў (грэкі называюць яго пасаргады) ці першым персідскім царом, васалам Мідыйскай імперыі. Асірыйскі надпіс цара Сінахерыба сцвярджае, што ў 691 да н.э. асірыйцы ў бітве пад Галюле адбілі напад аб’яднанага войска, у складзе якога былі *парсуамаш* (персы) і *анзан* на чале з Ахеменам. Пераемнікам Ахемена на пасадзе кіраўніка персаў быў яго сын Тэісп.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**—** | **Персідскі цар**705 да н.э-675 да н.э | Пераемнік**Тэісп** |

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Schmitt, Rüdiger. «Achaemenid dynasty». Encycloaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul Архівавана 17 сакавіка 2009.
* Dandamayev, M. «Achaemenes». Encycloaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul Архівавана 17 мая 2008.
* Schlerath, Bernfried (1973). Die Indogermanen. Inst. f. Vergl. Sprachwiss.
* Tavernier, Jan (2007). Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550—330 B.C.): Linguistic Study of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts. Peeters Publishers.

| ⛭Цары Мідыі і Ахеменіды |
| --- |
| Дзяржава Ахеменідаў |
| Мідыя (728 – 550 да н.э.) | 
* Дэёк
* Фраорт
* Мадый
* Кіяксар
* Астыяг

 |
| Дзяржава Ахеменідаў (550—330 да н.э.) | 
* Ахемен†
* Арыярамн†
* Арсам†
* Тэісп
* Кір I
* Камбіз I
* Кір II Вялікі
* Камбіз II
* Смердыс
* Дарый I Вялікі
* Ксеркс I
* Артаксеркс I Макрахейр (Лангіман)
* Ксеркс II
* Сагдыян
* Дарый II Нот
* Артаксеркс II Мнеман
* Артаксеркс III Ох
* Артаксеркс IV Арсес
* Дарый III Кадаман

 |
| † няма дакладных сведчанняў існавання, можа быць легендарным персанажам |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Іраніка · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
**Таварыства аналітынай хіміі** англ.: Society for Analytical Chemistry — навуковае таварыства, якое было заснавана ў Вялікабрытаніі ў 1874 годзе пад назвай *Таварыства грамадскіх аналітыкаў* (англ.: The Society of Public Analysts). Зарэгістравана ў 1907 годзе.

Таварыства публікавала навуковыя часопісы «The Analyst  (англ.) (бел.», «Analytical Abstracts  (англ.) (бел.» і «Proceedings of the Society for Analytical Chemistry» (з 1964 па 1974 год).

У красавіку 1966 года Таварыства ўручыла свой першы залаты медаль Герберту Ньютану Уілсану (аўтару «Падыходу да хімічнага аналізу») у знак прызнання яго ўкладу ў хімічны аналіз.

15 мая 1980 года Таварыства аналітычнай хіміі аб’ядналася з Хімічным таварыствам, Каралеўскім інстытутам хіміі і Таварыствам Фарадэя, каб утварыць Каралеўскае хімічнае таварыства.

Крыніцы
-------

1. ↑  An Approach to Chemical Analysis
2. ↑  Society for Analytical Chemistry Gold Medal
3. ↑  RSC Charter and By-laws **(нявызн.)**. Праверана 14 June 2018.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Агароднікі (значэнні).

**Агаро́днікі** (трансліт.: *Aharodniki*, руск.: Огородники) — вёска ў Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. Стаіць на рацэ Нёман, на шашы Ліда — Бярозаўка. Уваходзіць у склад Ганчарскага сельсавета.

Гісторыя
--------

За 1-1,5 км ад вескі, ніжэй цячэння Нёмана, на высокім правым беразе знаходзіцца селішча эпохі феадалізму. Тут выяўлены крамянёвыя прылады.

З пачатку XVIII ст. да 1930-х гадоў на поўнач ад сённяшняга паселішча знаходзіўся маёнтак Вашкевічы. На ўзвышанай надпойменнай тэрасе Нёмана стаяў палац, пабудаваны гаспадаром маёнтка графам Салагубам. У канцы XIX ст. гэты маёнтак з палацам і ўсімі пабудовамі перайшоў у спадчыну графу Ленскаму.

З часам Зянон Ленскі стаў адным з заснавальнікаў саматужных майстэрняў шкла ў Бярозаўцы, якія пазней расшырыліся і пераўтварыліся ў шклозавод «Нёман». Аднак сталася так, што, дажыўшы да галечы, Ленскі вымушаны быў прадаць частку маёнтка. Сядзібу з палацам выкупіў у Ленскага граф Ледухоўскі, заўзяты карцёжнік і гуляка. Граф вярнуўся з Вільні ў маёнтак, калі быў пазбаўлены сродкаў для існавання. Аднойчы выбухнуў пажар, і палац згарэў. Ледухоўскі выставіў маёнтак на аўкцыён ужо без палаца. У 1932 годзе сядзібу маёнтка разам з касцёлам, які стаяў побач, выкупіў у Ледухоўскага Адольф Чылек. Другую частку ён выкупіў у графа Ленскага і стаў адзіным уладальнікам.

Касцёл Святых Яхіма і Ганны быў пабудаваны па праекце італьянскага архітэктара Петрунэлі, якога запрасіў у 1763 годзе мецэнат будоўлі граф Салагуб. Некалькі разоў касцёл цярпеў ад пажару. Пасля апошняга, у 1975 годзе, адноўлены ў чэрвені 2000 года. Рэстаўрацыйныя работы вяліся на працягу 5 гадоў па праектных дакументах Петрунэлі, якія захаваліся і былі знойдзены ў Гродзенскім абласным архіве.

Вядомыя асобы
-------------

* Вітольд Ашурак (1970—2021) — грамадскі і палітычны актывіст, палітычны зняволены.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).

Спасылкі
--------

* Агароднікі (Вашкевічы) — фота і помнікі — radzima.org
* Агароднікі: Вёска-спадарожніца на карце Лідчыны — pawet.net

| ⛭**Ганчарскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ганчары |
| Вёскі | Агароднікі ·  Баравічы ·  Беневічы ·  Ганцавічы ·  Даржы ·  Дзітрыкі ·  Дроздава ·  Жомайдзі ·  Жучкі ·  Зарачаны ·  Істакі ·  Масявічы ·  Сіманы ·  Супраўшчына ·  Сялец |
**Даліна Мадрыу-Перафіта-Кларор** (катал.: Vall del Madriu-Perafita-Claror) — ледавіковая даліна на паўднёвым усходзе Андоры, якая займае плошчу 42,47 км², што складае 9 % тэрыторыі ўсёй краіны. Даліна, багатая на рэдкія біялагічныя віды, стала ў 2004 годзе першым аб’ектам у Андоры, унесеным у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, у 2006 годзе тэрыторыя ахоўнай зоны была пашырана.

Дом у даліне
Даліна ўяўляе сабой ледавіковую цясніну з высакагорнымі лугамі і лясістымі ўступамі скал. З поўдня, захаду і ўсходу яна акружана гарамі, на поўдні непасрэдна мяжуе з Іспаніяй, а на поўначы выходзіць да даліны ракі Валіра. У даліну не вядуць ніякія дарогі, акрамя пешаходных сцежак. Тым не менш, рэшткі жытлаў і сляды плаўкі жалеза даказваюць, што людзі жылі ў даліне на працягу звыш 700 гадоў.

У наш час у даліне знаходзяцца два невялікія заселеныя толькі ўлетку паселішчы, у якіх налічваецца 12 гранітных дамоў са сланцавым дахам. У Сярэднявеччы ў даліне вырошчаўся вінаград. У наш час раслінаводства выцясняецца жывёлагадоўляй. Лясы да XIX стагоддзя выкарыстоўваліся для атрымання драўнянага вугалю. Да 1790 года ў даліне былі распаўсюджаны здабыча жалезнай руды і кавальская справа.

Спасылкі
--------

* Старонка на сайце Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА
**Замак Бехінэ** (чэшск.: Zámek Bechyně) — рэнесансны замак у горадзе Бехінэ ў раёне Табар Паўднёвачэшскага края, заснаваны ў XIII стагоддзі і перабудаваны ў XVI стагоддзі Пятром Вокам з Рожмберка ў стылі архітэктуры Адраджэння. 

Від зверху.
Замак Бехінэ.
Рэнесанснаму замку Бехінэ папярэднічала сярэднявечная крэпасць, дакладны час узвядзення якой невядомы. Пра Бехінскую царкоўную правінцыю згадвае ў сваёй хроніцы яшчэ Казьма Пражскі (пам. 1125), аднак больш падрабязна гісторыя Бехінэ прасочваецца толькі з сярэдзіны XII стагоддзя, калі замка напэўна яшчэ не існавала.

Замак быў закладзены пры каралі Пржэмысле Отакары II, якія ўмацоўваў сваю ўладу на поўдні Чэхіі пасродкам заснавання шэрагу абарончых збудаванняў. У 1268 годзе кароль загадаў узвесці на гары Бехінэ замак, які павінен быў стаць яго апорным пунктам у супрацьстаянні з паўднёвачэшскім феадальным родам Віткавічаў. Аднак пасля смерці Пржэмысла Отакара II у 1278 годзе палітычны ўплыў караля на поўдні Чэхіі аслаб, а моц Віткавічаў (і асабліва іх галіны паноў з Рожмберка) істотна ўзрос.

У 1340 годзе кароль Ян Люксембургскі перадаў Бехінскае панства панам са Штэрнберка. У 1398 годзе ўладальнікам панства і замка стаў мараўскі маркграф Ёшт Люксембургскі, ад якога ў 1405 годзе яны перайшлі ў валоданне Геральта з Кунштата. У 1415 годзе панства і замак сталі ўласнасцю Індржыха Лефла з Лажанаў. З тых часоў род Індржыха Лефла з Лажанаў насіў імя Бехіневы з Лажанаў. Індржых Лефл быў адным з першых прыхільнікаў вучэння Яна Гуса, аднак пазней перайшоў на бок караля Жыгімонта Люксембургскага.

Падчас гусіцкіх войнаў Бехінэ ў 1422 годзе было захоплена і спалена войскамі табарыцкага гетмана Яна Гвезды з Віцеміліцаў, аднак гетману Здзіславу з Гартвікава ўдалося абараніць замак. У 1428 годзе горад і замак былі ўзяты іншым табарыцкім гетманам — Пракопам Голым. У тым годзе ў баях за Бехінэ загінуў брат Яна Жыжкі Яраслаў з Троцнава.

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя замка на *www.panstvi-bechyne.cz*
2. 1 2 3 4  Храналогія Бехінэ на афіцыйным сайце горада Архівавана 14 ліпеня 2014.

Спасылкі
--------

* Апісанне і гісторыя замка на *www.hrady.cz*
* Апісанне і гісторыя замка на афіцыйным сайце горада Бехінэ Архівавана 14 красавіка 2014.
* Гісторыя замка на *www.panstvi-bechyne.cz*
**Чжоу Чжунхэ** (кіт.: 周忠和; нар. 19 студзеня 1965) - rітайскі палеантолаг. Вядомы тым, што апісаў адзін з самых старажытных родаў птушак — *{{bt-bellat||Cathayornis}}* і працаваў у камандзе над апісаннем *{{bt-bellat||Confuciusornis}}*. Таксама ён займаецца вывучэннем і апісаннем выкапняў птэразаўраў.

Чжоу атрымаў ступень доктара філасофіі ў галіне біялогіі ў 1999 годзе ў Канзаскім універсітэце. Ён з'яўляецца дырэктарам Інстытута палеанталогіі і палеаантрапалогіі Кітайскай акадэміі навук у Пекіне. У 2010 годзе быў абраны ў Нацыянальную акадэмію навук ЗША, у 2011 годзе абраны акадэмікам Кітайскай акадэміі навук.

Спасылкі
--------

* Foto
**У Мэнчаа** (кіт.: 吴孟超; 31 жніўня 1922, Міньцын - 22 мая 2021, Шанхай) — кітайскі хирург і навуковец-медык, які спецыялізаваўся на хірургіі печані і жоўцевага пузыра, галоўным чынам пры {{нп3|Рак печані|раку печані|uk|Рак печінки}}. Акадэмік Кітайскай акадэміі навук. Дэлегат XIV з'езда КПК.

Скончыў {{нп3|Універсітэт Тунцзі||ru|Университет Тунцзи}} у 1949 годзе. Быў заснавальнікам і дырэктарам клінікі хірургіі печані пры Другім ваенна-медыцынскім універсітэце[en]. Лічыцца »бацькам кітайскай хірургіі печані", у 2005 годзе прэзідэнт Ху Цзіньтаа узнагародзіў яго Вышэйшай дзяржаўнай прэміяй у галіне навукі і тэхнікі[en], вышэйшай навуковай узнагародай Кітая. Да выхаду на пенсію, у 2018 годзе (ва ўзросце 96 гадоў), зрабіў 52 аперацыі ў якасці вядучага хірурга, што, магчыма, зрабіла яго найстарэйшым практыкуючым хірургам.

Яго імем названа Малая планета 17606 Wumengchao.

Літаратура
----------

* Шаблон:Статья


1. ↑  У Мэнчао, основоположник хирургии печени и желчного пузыря в Китае, умер в возрасте 99 лет (кіт.: 中国肝胆外科之父吴孟超病逝 享年99岁) (кіт.). *sina.cn* (22 мая 2021). Архівавана з першакрыніцы 22 студзеня 2022. Праверана 1 лютага 2022.
2. ↑  У Мэнчао, основоположник хирургии печени и желчного пузыря в Китае, умер в возрасте 99 лет, а возрасте 96 лет сделал 52 операции (кіт.: "中国肝胆外科之父"吴孟超去世，享年99岁，96岁仍主刀52台手术，曾表示"我最大的幸福就是倒在手术台上") (кіт.) (22 мая 2021). Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2021. Праверана 1 лютага 2022.
3. ↑  17606 Wumengchao (1995 ST53) (англ.). *Jet Propulsion Laboratory*. Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2021. Праверана 1 лютага 2022.
**Ілінойскі вугальны басейн** размешчаны ў ЗША, у штаце Ілінойс і часткова ў штатах Індыяна і Кентукі.

Гісторыя
--------

Прамысловая здабыча падземным спосабам ажыццяўляецца з 1875 года, кар'ерамі - з 1928 года.

Характарыстыка
--------------

Плошча - 122 тыс.км². Запасы вуглю ацэньваюцца ў 365 млрд. тон, 20 пластоў. Магутнасць 0,6-2,6 м. Каля 18 млрд. тон прыдатныя для адкрытай распрацоўкі. Вугаленоснасць звязана з адкладамі каменнавугальнага перыяду. Распрацоўваюцца 9 пластоў магутнасцю 0,6-2,6 м; 85-90% здабычы даюць пласты № 6 (Херын) і № 5 (Харысбург). Утрыманне серы да 10%, больш за 85% дакладных запасаў вуглю басейна ўтрымліваюць больш за 3% серы. Змест попелу 6-14%, цеплыня згарання 25,5-34,7 МДж/кг.

Сярэдняя глыбіня распрацоўкі ~ 140 м.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
**Чапкялей** (літ.: Čepkeliai) — запаведнік (строгі прыродны рэзерват) на поўдні Літвы, у Варэнскім раёне Алітускага павета. Размешчаны на мяжы з Беларуссю, на тэрыторыі Дзукійскага нацыянальнага парку, у чатырох кіламетрах на паўдневы ўсход ад вёскі Марцінконіс. Уключае ў сябе тэрыторыю аднайменнага балота, з 20 жніўня 1993 года з'яўляецца водна-балотным угоддзем міжнароднага значэння, ахоўваемай Рамсарскай канвенцыяй, таксама ўваходзіць у сетку прыродаахоўных зонаў Натура 2000.

Межы запаведніка і рамсарскага ўгоддзя супадаюць, іх плошча складае крыху больш за 11212 км². На гэтай тэрыторыі балота Чапкялей (5858 км²) і Пасталіке (9,66 км²) фармуюць найбуйнейшы водна-балотны масіў краіны, які належыць да басейна Нёмана. Большую частку яго складаюць верхавыя балоты, акружаныя лясістымі кантынентальнымі дзюнамі, нізіннымі балотамі, пясчанай раўнінай і далінай ракі Котра (сама рака і тэрыторыя на яе левым, беларускім, беразе таксама з'яўляюцца рамсарскім угоддзем; у 2010 годзе для гэтых двух тэрыторый быў уведзены статус трансгранічнага ўгоддзя).

З уключаных у Чырвоную кнігу Літвы таксонаў на тэрыторыі запаведнай зоны адзначана 55 відаў раслін, 10 відаў імхоў і грыбоў, а таксама 94 віда жывёл. 65 відаў з тых, якія сустракаюцца тут, ўтрымліваюцца  ў Дырэктыве па месцапражыванням, складзенай у 1992 годзе і якая рэгулюе ахову відаў на еўрапейскім узроўні.

Колькасць наведвальнікаў запаведніка складае ад 2 да 3 тысяч чалавек у год. Па тэрыторыі ім дазваляецца перамяшчацца толькі ўздоўж спецыяльна пракладзеных маршрутаў. Свабодны доступ на тэрыторыю атрымліваюць навуковыя даследчыкі, а таксама, на 10 дзён у перыяд збору журавінаў, мясцовыя жыхары.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 187-2009 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Літоўскай Рэспублікі на беларускую мову»
2. 1 2 3 4  *Evaldas Klimavičius, Gintautas Kibirkštis*. Cepkeliai mire (англ.). *Ramsar Sites Information Service*.  Ramsar Secretariat (6 верасня 2010). Праверана 23 сакавіка 2017.
**Сэсэ** (луганда:*Ssese*) — архіпелаг на паўночным захадзе возера Вікторыя ў складзе Уганды. Уключае 84 астравы, агульнай плошчай 468,3 км². Насельніцтва (2012 г.) - 66300 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Коме
Сэсэ — умоўная назва дзвюх груп астравоў на паўночным захадзе возера Вікторыя. Найбуйнейшы востраў першай групы — Бугала. Ён займае плошчу 275 км² і з'яўляецца другім па велічыні на возеры пасля Укерэвэ. Другая група канцэнтруецца вакол вострава Комэ. Усяго налічваецца 84 астравы розных памераў. 

Геалагічная гісторыя архіпелага шчыльна злучана з гісторыяй возера Вікторыя, якое сфарміравалася каля 400 000 гадоў таму ў выніку моцных тэктанічных зрухаў. На дне засталіся скальныя базальтавыя выступы. 18 000 - 13 000 гадоў таму азёрная катлавіна перасохла, але зноў напоўнілася вадою пасля заканчэння ледавіковага перыяда. Шматлікія рэкі скідвалі ў яе асадкавыя пароды, што запаўнялі дно і намываліся вакол скальных выступаў. Так узніклі сучасныя азёрныя астравы. Большасць астравоў Сэсэ нізкія. Аднак тут сустракаюцца скалістыя ўзняцці. Найвышэйшы пункт дасягае 1240 м.

У мінулым усе астравы былі пакрыты трапічнымі лясамі. У нашы дні лясы захаваліся толькі на малых астравах. На вялікіх астравах пераважаюць саванны і апрацаваныя землі.

Гісторыя
--------

У сярэднявеччы архіпелаг Сэсэ быў населены некалькімі групамі банту, якія склалі народнасць *басэсе*, блізкую па мове да луганда. Першае апісанне астравоў і іх жыхароў у еўрапейскай навуковай літаратуры было зроблена ў XIX ст. брытанцам Генры Мортанам Стэнлі. З 1962 г. архіпелаг у складзе незалежнай Уганды.

Спасылкі
--------

* Даведнік для вандроўнікаў
* Раён Калангала Архівавана 17 чэрвеня 2015.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пакой (значэнні).

**«Пако́й»** (англ.: Room) ― драматычны фільм 2015 года сумеснай вытворчасці Канады, Ірландыі, Вялікабрытаніі і ЗША, зняты рэжысёрам Лені Абрахамсанам паводле аднайменнага рамана Эмы Донах’ю 2010 года. Фільм быў адзначаны мноствам узнагарод і намінацый, у прыватнасці выканаўца галоўнай ролі Бры Ларсан была ўдастоена прэмій «Оскар», «Залаты глобус» і «BAFTA».

Станам на студзень 2024 года фільм займаў 212 месца ў рэйтынгу 250 найлепшых фільмаў IMDb.

Сюжэт
-----

Маладая жанчына, Джой Ньюсам, знаходзіцца ў палоне на працягу сямі гадоў. Там жа ў яе нараджаецца сын. Калі хлопчыку спаўняецца пяць гадоў, яны ўцякаюць. Цяпер перад маці з сынам паўстае новае выпрабаванне: прыстасавацца да абсалютна іншага жыцця.

У ролях
-------

| Акцёр | Роля |
| --- | --- |
| Бры Ларсан | Джой «Ма» Ньюсам  Джой «Ма» Ньюсам  |
| Джэйкаб Трамблі | Джэк  Джэк  |
| Джоан Ален | Нэнсі, бабуля  Нэнсі, бабуля  |
| Уільям Мэйсі | Роберт, дзядуля  Роберт, дзядуля  |
| Шон Брыджэрс | Стары Нік  Стары Нік  |

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Пакой (фільм, 2015) на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**Ѣ**, **ѣ** (**яць**) — літара гістарычнай кірыліцы і глаголіцы, цяпер ужываецца толькі ў царкоўнаславянскай мове.

У стараславянскай мове пазначала нейкі доўгі галосны, як мяркуецца, [æ:] ці дыфтонг [ie:]. Цікава, што ў глаголіцы няма асобнай літары, адпаведнай ётаванаму А (Ꙗ), так што кірылічныя напісанні *ꙗзва*, *ꙗрость*, *ꙗсли* перадаюцца там з пачатковай літарай яць. Гэтак жа тлумачыцца і назва літары: мяркуюць, што стараслав. *ѣть* — гэта скажонае *ѣдь* «ежа».

У Расіі «яць» заставаўся ва ўжытку да рэформы рускай арфаграфіі 1918 года, хаця ўжо ў канцы XIX стагоддзя ў пераважнай большасці рускіх гаворак яго вымаўленне практычна не адрознівалася ад вымаўлення галоснай *е* (хоць, у адрозненне ад апошняй, гістарычны «яць» у рускай мове пад націскам, як правіла, не пераходзіць у *е* і не чаргуецца з нулём гука).

Літара яць ужывалася ў старабеларускай мове. У сучаснай беларускай мове ніколі не ўжывалася.

У кірыліцы «яць» звычайна лічыцца 32-й літарай (займае месца ў алфавіце пасля літары Ь), у глаголіцы 33-й па парадку, лікавага значэння не мае.

У невялікай колькасці самых старажытных кірылічных помнікаў сустракаецца таксама адмысловая літара «ётаваны яць».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Настольны |
**«Ідэа́льныя незнаё́мцы»** (італ.: Perfetti sconosciuti) — італьянскі камедыйна-драматычны фільм 2016 года рэжысёра Паала Джэнавезэ. Выйшаў у пракат у Італіі 11 лютага 2016 года. Кінастужка мела крытычны і камерцыйны поспех, атрымаўшы перамогу ў намінацыі найлепшы фільм прэміі Давід дзі Данатэла і сабраўшы ў Італіі больш за 16 мільёнаў еўра касавых збораў. Рэмэйк фільма быў зроблены ў шматлікіх краінах, у тым ліку ў Іспаніі, Мексіцы, Паўднёвай Карэі, Францыі, Венгрыі, Грэцыі, Кітаі, Расіі, Арменіі, Германіі, Польшчы, В’етнаме і Турцыі. 15 ліпеня 2019 года *«Ідэальныя незнаёмцы»* былі ўключаны ў кнігу рэкордаў Гінэса, паколькі сталі найбольш перазнятым фільмам у гісторыі кіно, у агульнай складанасці налічваючы 18 версій фільма.

Сюжэт
-----

Увечары месяцавага зацьмення сем блізкіх сяброў збіраюцца на вячэру. На пачатку вечарыны адна з сябровак, Эва, якая працуе псіхааналітыкам, кажа, што яна пераканана, што многія пары разлучыліся б, калі б убачылі паведамленні на тэлефонах адзін аднаго. Пакуль сябры абмяркоўваюць гэта сцвярджэнне, яны згаджаюцца, а некаторыя з іх неахвотна, паўдзельнічаць у такой гульні. Кожны з іх кладзе свой тэлефон на стол, і кожным паведамленнем ці тэлефанаваннем яны будуць дзяліцца з астатняй групай. Спачатку гульня здаецца бяскрыўднай. Нікому няма чаго хаваць.

Але паступова тэлефанаванні і паведамленні становяцца больш кампраметуючымі. З цягам часу выяўляецца, што амаль у кожнага ёсць раман ці нейкія рамантычна-сяброўскія адносіны з іншымі людзьмі, а адзін з сяброў, які прыкідваўся, што ў яго ёсць дзяўчына, выкрывае свае нетрадыцыйныя стасункі. З новымі паведамленнямі і тэлефанаваннямі сетка хлусні і сакрэтаў становіцца ўсё больш заблытанай і да канца ночы сяброўскія адносіны, шлюбы і раманы разбіваюцца ўшчэнт.

Калі госці выходзяць з кватэры, яны пачынаюць паводзіць сябе так, быццам нічога дрэннага не адбылося. Яны паводзяць сябе гэтак жа, як і на пачатку вечара, па-сяброўску ўсміхаючыся. Выяўляецца, што гульня не адбывалася, а ўвесь фільм ёсць прывідам на тэму «*што, калі б*», як быццам месяцавае зацьменне перанесла герояў у паралельную рэальнасць.

Крытыка
-------

На агрэгатары аглядаў Rotten Tomatoes рэйтынг ухвалення фільма складае 77%, заснаваны на 13 крытычных аглядах.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 27 мая 2016.
2. 1 2 3 4  Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
3. ↑
4. ↑  «Italy Box Office: Local Comedy Trumps 'Zoolander 2' Debut». The Hollywood Reporter.
5. 1 2  «Perfetti Sconosciuti: il film di Paolo Genovese al cinema dall'11 Febbraio». Cinematographe.it.
6. ↑  «'Perfetti Sconosciuti' da Guinness, la commedia di Genovese è il film con più remake di sempre». Repubblica.

Спасылкі
--------

* Ідэальныя незнаёмцы на сайце «Internet Movie Database» (англ.).
* Ідэальныя незнаёмцы на сайце «*Rotten Tomatoes*» (англ.).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |
**Malus coronaria** англ.: sweet crabapple, garland crab) — дрэва, від роду Яблыня (*Malus*) сямейства Ружавыя (*Rosaceae*), якое расце ў Паўночнай Амерыцы.

Батанічнае апісанне
-------------------

Дрэва вышынёй да 10 метраў з шырокай кронай. Галіны з калючкамі, кара чырванавата-карычневая, з падоўжнымі расколінамі, адслойваецца вузкімі пласцінкамі. Пупышкі ярка-чырвоныя з цёмнай каёмкой, раснічастыя па краю.

Лісце яйкападобнай формы, да 10 см даўжынёй, часам бывае неглыбока лопасцевым. Маладое лісце апушанае, пры распусканні мае бронзава-чырвоны колер, пазней становяцца голым, цёмна-зялёным з верхняга боку і больш бледным знізу. Увосень жоўкне. Хвосцікі тонкія, да 5 см даўжынёй. Прылісткі завостраныя, даўжынёй да 1,3 см.

Кветкі
Кветкі белыя або светла-ружовыя, духмяныя, дыяметрам 3-5 см, з тонкімі Кветаножкамі, сабраны ў малакветкавыя (3-6 кветак) суквецці. Гіпантый з белым апушэннем, слупкі ля аснавання валасістыя.

Плады круглявыя, жоўта-зялёныя з васковым налётам, дыяметрам да 3,5 см. Яны вельмі духмяныя, але маюць даўкі і кіслы смак.

Ужыванне
--------

У ЗША часта вырошчваецца ў якасці дэкаратыўнай расліны. Сок з пладоў выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі сідру.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Гл. спасылку TPL у картцы расліны
4. 1 2  Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции / под ред. д-ра биол. наук, проф. Соколова С. Н. — М.-Л.: Изд-во академии наук СССР, 1954. — Т. 3. — С. 456.
5. ↑  *Жуковский П. М.* Культурные растения и их сородичи. — Издание 3-е, перераб. и доп. — Л.: Издательство «Колос», 1971. — С. 448.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кітакамі.
**Кітакамі** — горны хрыбет у Японіі, у паўночна-ўсходняй частцы вострава Хонсю.

Працягласць хрыбта складае каля 200 км, шырыня — да 60 км. Вышэйшы пункт — гара Хаяцінэ (1914 м). На захадзе хрыбет абмежаваны далінамі рэк Кітакамі і Мабеці; на ўсходзе абрываецца да Ціхага акіяна, пры гэтым у паўднёвай частцы гор утвараецца мноства заліваў і бухт.

Хрыбет складаюць пераважна метамарфічныя пароды палеазойскай эры. Радовішчы жалезнай руды. На схілах растуць шыракалістыя і змяшаныя лясы. Насельніцтва займаецца лясной гаспадаркай і марскім рыбалоўствам, у далінах — земляробствам і жывёлагадоўляй.
**Давыдаўка** — гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку каля в. Давыдаўка Светлагорскага раёна, размешчанае 3 км на паўночны захад ад вёскі, урочышча Гарадзінка.

Апісанне
--------

Узнікла ў 1-ым тыс. да н.э. — 1-мы тыс. н.э. Пляцоўка гарадзішча мае форму неправільнага авала з памерамі па восях паўночны усход — паўднёвы захад 85 м і паўднёвы усход — паўночны захад 30 м. Па перыметры гарадзішча ўмацавана валам і ровам. Вышыня вала 1,5-2 м, шырыня 10 м, глыбіня рова 1-1,5 м, шырыня 3 м. Выявіла і абследавала ў 1981 годзе Н. М. Дубіцкая. Раскопкі не праводзіліся.

Зноскі
------

1. ↑  Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку, аг. Давыдаўка **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2022. Праверана 9 ліпеня 2021.

Спасылкі
--------
**Залле** — курганны могільнік каля вёскі Залле Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці.

Апісанне
--------

Уяўляе сабой 26 паўсферычных насыпаў дыяметрам 6—12 метраў, вышынёй 0,6—2 м. Курганы здзірванелі, каля асноў прасочаны раўкі. Некаторыя курганы пашкоджаны скарбашукальнікамі. Помнік датуецца X—XIII стагоддзямі.

Курганны могільнік каля в. Залле выявіла ў 1981 годзе Н. М. Дубіцкая, абследавала яго ў 1985 годзе. Звесткі аб помніку атрыманы ад мясцовага насельніцтва, якое звязвае курганы з напалеонаўскай вайной. Раскопкі не праводзіліся.

Зноскі
------

1. ↑  Курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча, в. Залле **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2022. Праверана 12 ліпеня 2021.
**Падсу́дны** — абвінавачаны, якога аддалі пад суд. Паводле працэсуальнага заканадаўства Рэспублікі Беларусь (КПКу рэдакцыі 1960) мае права браць удзелу судовым разглядзе яго справы, заяўляць адводы і хадайніцтвы, прад’яўляць доказы, выступаць у судовых спрэчках, выступаць з апошнім словам, абскарджваць прыгавор і вызначэнне суда. Яўка падсуднага ў суд абавязковая. Разбор справы пры адсутнасці падсуднага дапускаецца ў выключных выпадках, калі гэта не перашкаджае ўстанаўленню ісціны па сутнасці абвінавачвання. Свае правы падсудны рэалізуе сам або з дапамогай абаронца. Пасля вынясення абвінаваўчага прыгавору і набыцця ім законнай сілы падсудны становіцца асуджаным. 

КПК Рэспублікі Беларусь 1999 замест паняцця "падсудны" ўжывае паняцце "абвінавачаны", пакідаючы за ім тыя ж правы і абавязкі.

Літаратура
----------

* *Э. І. Кузьмянкова.* Падсу́дны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бірала.
**Захар Якаўлевіч Бірала** (псеўданімы: *Бульбянік; Захар Бульбянік; Селянін Бульбянік; Зэшка Бірала; Зэшка;* 2 (15) лютага 1906, в. Раўнаполле Ігуменскага павета Мінскай губерні, цяпер Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — 14 верасня 1993, Мар’іна Горка Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці) — беларускі паэт
, сатырык.

Біяграфія
---------

Пасля сканчэння пачатковай школы актыўна займаўся самаадукацыяй. У 1925—1928 працаваў разам з бацькамі на сваёй гаспадарцы. Першыя вершы надрукаваў у 1926 у газеце «Беларуская вёска». У хуткім часе яго творы пачалі з’яўляцца на старонках газ. Чырвоная змена, «Савецкая Беларусь», часопісе «Малады араты». У 1931 скончыў рабфак БДУ; у 1934 — МВПТ. У 1934—1936 выкладаў беларускую і рускую мовы ў Лагойскай сярэдняй школе. Арыштаваны 14.11.1936; у 1937 прыгавораны да 8 гадоў пазбаўлення волі. Пакаранне адбываў у Горкаўскай (цяпер Ніжагародскай) вобл. на станцыі Сухабязводная, дзе працаваў на лесанарыхтоўках. Вызвалены ў 1940. У 1940—1941 настаўнічаў у в. Сенніца Мінскага раёна, выкладаў беларускую мову і літаратуру. Падчас вайны жыў з бацькамі ў в. Астравы Рудзенскага раёна. У 1944—1945 у дзеючай арміі, быў цяжка паранены. У 1945-1973 выкладчык беларускай і рускай мовы і літаратуры Мар’інагорскага сельгастэхнікума. Арганізаваў у тэхнікуме літаратурны гурток. Быў кіраўніком літаб’яднання пры раённай газ. «Сцяг працы». Рэабілітаваны ў 1958. Толькі пасля рэабілітацыі ў Бірыла з’явілася магчымасць зноў публікаваць свае кнігі. Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1980. Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны І ступені і медалямі.

Творчасць
---------

Друкаваўся з 1925 г. Выступаў у жанры сатыры і гумару. Аўтар кніг гумарыстычных вершаў «Смех і радасць вёскі» (1929), «Цвітуць кветкі» (1963), «У пажарным парадку» (1968), «На светлым чорнае» (1974), «Прыляцела птушка» (1977), зборніка лірыкі, сатыры і гумару «Розы і крапіва» (1986).

Ушанаванне памяці
-----------------

* У лютым 2016 года ў пасёлку Мар’іна на доме, у якім з 1984 года па 1993 год жыў пісьменнік, з’явілася мемарыяльная дошка За­ха­ру Бі­ра­лу.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  У пасёлку Мар’іна з’явілася мемарыяльная дошка За­ха­ру Бі­ра­лу

Літаратура
----------

* Саламевіч. Слоўнік псеўданімаў, с. 169; БП, т. 1.
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.