**Вялі́кая Во́смата** — возера ў Гарадоцкім раёне ў басейне ракі Свіна́, за 33 км на паўночны-захад ад горада Гарадок, сярод лесу.

Назва
-----

Назва Восмата балцкага паходжання. Пачатковы *В*- устаўны, пазнейшы. Адпачатная балцкая форма *\*Asmatà* (Асмата́).

Корань *Asm-* у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *\*Asma**.*

Балцкія гідранімічныя аналагі — рачныя назвы тыпу *Ašmena* (> Ашмянка), *Akmena*. Усе звязаныя з літоўскім *akmuo*, латышскім *akmens* «камень». Побач з рэкамі з назвамі Осма / Восма / Восьма сапраўды часта цякуць рэчкі з назвамі «Каменка», што калькуюць балцкую «каменную» назву.

Аснова *Asm-* з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы *Ašm-* (як *Asv-* i *Ašv-* у гідронімах *Asveja* і *Ašva, Ašvija*, ад літоўскага *ašva* «кабыла»).

Асновы *Akm-* і *Ašm-* паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага \**ak-* / \**ak'-* «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень».

На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі раней мусілі быць і рачныя назвы ад *Akm(en)-*. Але яны лёгка перакідаліся ў гукава блізкае *Кам-* (*akmen- : камень*), таму да сёння не дайшлі (захаваліся толькі там, дзе моўная перамена адбылася зусім нядаўна, як з назвамі Акмянеі ля Ашмянаў, Акмяніца ля Браслава). За пэўнымі гідронімамі тыпу «Каменка» могуць хавацца ранейшыя формы тыпу *Akmena*, але на сёння гэтага дакладна не вызначыць.

У назве Асмата корань *Asm-* пашыраны з дапамогай *-at-*. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы, у літоўскіх гідронімах тыпу *Amata, Žlagatas, Kamatis*. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (*gyvas* «жывы» — *gyvata* «жыццё»). Блізкі пашыральнік -*et-* таксама ў назве возера Вядзета недалёка ад Асматы.

У балцкай гідраніміі не менш актыўна выкарыстоўваўся корань *stab-*, звязаны з прускім *stabis* «камень». Ён у верхнедняпроўскіх гідронімах Стабна, Стабенка, Стабніца.

Побач з возерам Восмата — азёры з балцкімі назвамі Арлея, Жодзень, Обаль (праз яго цячэ рака Обаль), Обалінец (на пэўным аддаленні на захадзе ад ракі Обаль).

Назва возера Асмата (Восмата) значыць «Камяністае (возера)».

Водаапісанне
------------

Плошча паверхні 1,12 км². Даўжыня 2,56 км, найбольшая шырыня 0,67 км. Даўжыня берагавой лініі 7,26 км. Найбольшая глыбіня возера 8,8 м, сярэдняя 4,6 м. Аб’ём вады 5,21 млн м³. Плошча вадазбору 203 км².

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны вышынёй 2—3 м (на поўначы і поўдні месцамі да 10 м), параслі лесам, які падступае да ўрэзу вады. Літаральная зона вузкая, шырынёй 5—10, на ўсходзе да 10 метраў.

Дно спачатку пясчанае, пасля да глыбіні 7 м ілістае, глыбей выслана сапрапелем. На возеры 2 астравы агульнай плошчай 0,2 га. Возера эўтрофнае, праточнае. Надводная расліннасць уздоўж берагоў утварае паласу шырынёй 4—90 м, падводная распаўсюджваецца на адлегласці 20—150 м ад берага.

На захадзе ў возера ўпадае рака Асмоціца, на поўдні выцякае рака Копань (злучае з возерам Беразінец); злучана пратокай з возерам Малая Восмата.

У возеры водзяцца шчупак звычайны, лешч, акунь, плотка, гусцяра і іншыя рыбы.

Зноскі
------

1. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.
2. ↑  *Топоров В. Н.* Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.
3. ↑  В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.
4. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 37, 50.
5. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.
6. ↑  Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М. 2010. С. 74—77.
7. ↑  В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.
8. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.
9. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 209.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с. 40 л. ил. (руск.)
* Государственный водный кадастр: Водные ресурсы, их использование и качество вод (за 2004 год). — Мн.: Министерство природных ресурсов и охраны окружающей среды, 2005. — 135 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. Ч.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)