Не блытаць з стараславянскай мовай.

**Праславя́нская мова** — рэканструяваная, пісьмова незасведчаная прамова (мова-продак) усіх моў славянскае галіны індаеўрапейскае сям'і моў. Прадстаўляе сабою славянскае маўленне ў перыяд V—ІХ стст. н.э. Як і для большасці іншых прамоў, ніякіх пісьмовых помнікаў праславянскай мовы не знойдзена. Сама мова аднаўляецца дзякуючы параўнальна-гістарычным метадам  (англ.) (бел. з прыцягненнем вядомых славянскіх і іншых індаеўрапейскіх моў.

Імклівае развіццё мовы звязваецца з пашырэннем арэалу ўжывання мовы. Ужо ў пачатку гэтага перыяду мова пачала распадацца на дыялекты, але агульнае моўнае адзінства і ўзаемазразумеласць сярод носьбітаў мовы захоўвалася да Х ст. або нават пазней. У гэты час у праславянскай мове развіваецца мноства гукавых змен, часта раўнамерных па ўсім арэале мовы. Таму, строга кажучы, праславянская мова не адпавядае традыцыйнаму азначэнню протамовы, як *найпазнейшай аднавімай агульнай мовы-продка*, унутры якой няма раздзялення на дыялекты. Увесь перыяд гэтага дыялектна падзеленага моўнага адзінства ў праславянскай мове разглядаецца як *агульнаславя́нскі*.

Эпоху існавання праславянскае мовы ўмоўна дзеляць на тры перыяды: ранні (дыялектныя адрозненні вельмі нязначныя або наогул адсутнічаюць), сярэдні (дыялектныя адрозненні ад невялікіх да ўмераных) і позні (славянскія гаворкі значна адрозніваюцца). Позні перыяд праславянскае мовы часам згадваецца як *сярэднеагульнаславянскі*. Мова, апісаная ў гэтым артыкуле, у асноўным адпавядае маўленню VII—VIII стст. і таксама не засведчана пісьмова, але да яе ў пэўнай ступені блізкі дыялект грэчаскай Македоніі ІХ ст. (гл. *стараславянская мова*).

Гісторыя
--------

Праславянская мова ўтварылася ў выніку распаду праіндаеўрапейскае мовы. Акрамя гэтага, існуюць тэорыі, якія прапаноўваюць аб'яднанне славянскай і балцкай галін унутры індаеўрапейскай сям'і (гл. *балта-славянскія мовы*) і, адпаведна, падразумяваюць паходжанне прабалцкай і праславянскай моў у выніку вылучэння з праіндаеўрапейскай мовы прабалцкае мовы, якая пазней распалася на прабалцкую і праславянскую мовы. У другой палове І тыс. н.э. разам з імклівым ростам славянамоўнага арэала, пачаўся працэс распаду праславянскае мовы на асобныя мовы.

У сучасным мовазнаўстве няма згоды наконт перыядызацыі праславянскае мовы або тэрмінаў для апісання гэтых перыядаў. У гэтым артыкуле выкарыстоўваецца наступная схема развіцця праславянскае мовы:

* *Даславянскі* (каля 1500 г. да н.э. — 300 г. н.э.). Доўгі, стабільны перыяд паступовага развіцця, які, сярод іншага, характарызуецца, значнымі фаналагічнымі зменамі ў сістэме прасодыі (тон, націск, рэгістр);
* *Раннеславянскі* (каля 300—600 гг. н.э.). Перыяд існавання аднастайнага маўлення, падчас якога пачалі развівацца працяглыя змены ў фанетыцы і фаналогіі. Для гэтага перыяду не аднаўляюцца дыялектныя адрозненні, што дазваляе лічыць маўленне гэтага часу агульным продкам славянскіх моў;
* *Сярэднепраславянскі* (прыкладна 600—800 гг. н.э.). Этап, калі ўжо можна распазнаць найранейшыя дыялектныя адрозненні. Славянамоўны арэал пашыраецца. Працягваюцца змены ў фанетыцы і фаналогіі. Незважаючы на існаванне нязначных дыялектных адрозненняў, большасць гукавых змен заставаліся аднастайнымі і паслядоўнымі; да канца гэтага перыяду зычныя і галосныя ў асноўным супадалі з падобнымі гукамі сучасных славянскіх моў. З гэтае прычыны, рэканструяваныя праславянскія формы ў навуковых працах і этымалагічных слоўніках, як правіла, адпавядаюць гэтаму перыяду;
* *Познепраславянскі* (800—1000 гг. у Кіеўскай Русі, імаверна, — да сярэдзіны ХІІ ст.). Апошняя стадыя функцыянавання ўсяго славянамоўнага арэала як адзінай мовы. Гукавыя змены, як правіла, пашыраліся па ўсім арэале, але часта з прыкметнымі дыялектнымі адрозненнямі.

У гэтым артыкуле апісваецца ў першую чаргу с*ярэднепраславянскі перыяд* мовы. Таксама ахопліваецца познепраславянскі перыяд у выпадку, калі значныя змены больш-менш аднолькава закранулі ўвесь славянамоўны арэал. Асобныя дыялектныя змены ў выпадку іх існавання на тым ці іншым адрэзку гісторыі мовы пазначаныя адпаведным чынам.

Лінгвістычная характарыстыка
----------------------------

### Фанетыка, фаналогія

Ніжэй прыведзены гукавы лад, які рэканструюецца для сярэднепраславянскае мовы. Для запісу выкарыстоўваецца ўласны фанетычны запіс, прыняты ў славістыцы, які не супадае з IPA.

#### Галосныя

Графы «галосныя задняга рада» і «галосныя сярэдняга рада» могуць таксама разумецца як *неагубленыя задняга рада* і *агубленыя задняга рада* адпаведна. Тым не менш, агубленне галосных задняга рада было ўласцівым толькі для галосных \*y ды \*u. Агубленне іншых галосных насіла факультатыўны характар. Галосныя, пазначаныя як *доўгія* і *кароткія*, адрознівалі таксама паказчык *якасці*. Агулам, даўжыня галосных у праславянскай мове мела наступнае развіццё. Некаторыя лінгвісты пазбягаюць выкарыстання тэрмінаў *кароткі* і *доўгі галосны*, выкарыстоўваючы замест іх тэрміны *слабы* і *напружаны*.

* Раннеславянскі перыяд — істотнае значэнне проціпастаўлення галосных паводле іх даўжыні, пра што сведчаць, напрыклад, грэчаскія транскрыпцыі славянскіх лексем або раннія славянскія запазычанні ў фіна-ўгорскіх мовах;
* Сярэднепраславянскі перыяд — даўжыня галоснага захоўвае сваё значэнне. Верагодна, сэнсаадрознівальныя функцыі выконвала якасць (гл. вышэй);
* Познепраславянскі перыяд — розны лёс развіцця доўгіх і кароткіх галосных, у выніку чаго першапачаткова кароткія галосныя набываюць кароткія адпаведнікі і наадварот (напрыклад, доўгі \*o або кароткі \*a). Кароткія галосныя верхняга ўздыму \*ь/ĭ, \*ъ/ŭ былі страчаныя або перайшлі ў галосныя сярэдняга ўздыму, што, такім чынам, пакінула іх доўгія пары \*i, \*y, \*u без кароткіх адпаведнікаў. У выніку, якасць галоснага стала асноўным адрозненнем паміж галоснымі, тады як даўжыня стала абумоўлівацца націскам або іншымі рысамі і страціла сэнсаадрознівальную ролю.

Для праславянскае мовы рэканструюецца наступны лад галосных гукаў:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

Кароткія|  | Пяр.рада | Сяр.рада | Зад.рада |
| --- | --- | --- | --- |
| Верх.ўздыму | ь/ĭ | ъ/ŭ |
| Сяр.ўздыму | e |  | o |
| Ніжн.ўздыму |  |  |

 | 

Доўгія|  | Пяр.рада | Сяр.рада | Зад.рада |
| --- | --- | --- | --- |
| Верх.ўздыму | i | y | u |
| Сяр.ўздыму | ě |  |  |
| Верх.ўздыму |  | a |

 | 

Насавыя (доўгія)|  | Пяр.рада | Сяр.рада | Зад.рада |
| --- | --- | --- | --- |
| Верх.ўздыму |  |  |  |
| Сяр.ўздыму | ę | ǫ |
| Ніжн.ўздыму |  |  |  |

 | 

Плаўныя дыфтонгі|  | Пяр.рада | Сяр.рада | Зад.рада |
| --- | --- | --- | --- |
| Верх.ўздыму | ьl/ĭl, ьr/ĭr | ъl/ŭl, ъr/ŭr |
| Сяр.ўздыму | el, er |  | ol, or |
| Верх.ўздыму |  |  |

 |

#### Зычныя

Для сярэднепраславянскае мовы аднаўляецца наступны набор зычных гукаў:

|  | Лабіяльныя | Пярэднеязычныя | Палатальныя | Велярныя |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Насавыя | m | n | ň |  |
| Выбухныя | p | b | t | d | ť | ď | k | g |
| Афрыкаты |  | c | dz | č | (dž) |  |
| Фрыкатывы |  | s | z | š, ś | ž | x |  |
| Дрыжачыя |  | r | ř |  |
| Латэральныя |  | l | ľ |  |
| Апраксіманты | v |  | j |  |

* \*c пазначае глухую альвеалярную афрыкату [t͡s], \*dz — яе звонкі аналаг [d͡z];
* \*š, \*ž — постальвеалярныя [ʃ] і [ʒ] адпаведна;
* \*č, \*dž — постальвеалярныя афрыкаты [t͡ʃ] і [d͡ʒ] адпаведна, пры гэтым апошняя ўзнікала толькі ў сцячэнні зычных \*ždž і ў наступным ва ўсіх славянскіх мовах развілася ў \*ž;
* Вымаўленне \*ť, \*ď дакладна невядомае, але мяркуецца, што яны ўяўлялі сабою *гемінаты* (падвоеныя зычныя). Магчыма, яны мелі характар палаталізаваных зубных [tʲː dʲː] або палатальных [cː ɟː] як у сучаснай македонскай мове;
* \*v, хутчэй за ўсё, уяўляў сабою лабіяльны апраксімант [ʋ]. Магчыма, яго алафонам у пэўных пазіцыях быў білабіяльны [w] (як у сучаснай славенскай мове);
* \*l уяўляў сабою [l]. Верагодна, у многіх дыялектах ён мог набываць моцнае велярызаванае вымаўленне перад галоснымі задняга рада — [ɫ];
* Санорныя \*ľ \*ň, хутчэй за ўсё, былі палаталізаванымі — [lʲ nʲ], або палатальнымі — [ʎ ɲ];
* Вымаўленне \*ř дакладна не ўстаноўлена, але, магчыма, ён быў блізкі да палаталізаванага дрыжачага [rʲ]. Гэты зычны ў якасці асобнай фанемы захаваўся толькі ў чэшскай, але існаваў таксама ў старажытных форм польскае мовы. У сучаснай польскай мове гэты гук зліўся з [ʒ] (запісваецца як *ż*), але польскае [ʒ] на месцы \*ř дагэтуль захоўвае гістарычнае напісанне *rz* (напрыклад, *straż*, *może*, *także*, але *orzeł*, *rzeka*, *krzak*). У іншых мовах, у тым ліку ва ўсходнеславянскіх, \*ř зліўся \*r або дысіміляваўся ў \*rj;
* \*ś уяўляў сабою [sʲ] або, магчыма, [ɕ]. Гэты зычны зліўся з \*š у заходнеславянскіх, з \*s — у іншых дыялектах.

Нязначная палаталізацыя, верагодна, магла існаваць для ўсіх зычных у становішчы перад галоснымі пярэдняга рада. Разам з гэтым, страчаны *ер* (\*ь/ĭ, гл. вышэй) у большасці слоў заходнеславянскіх і ўсходнеславянскіх моў перайшоў у палаталізацыю зычнага, што стаяў перад ерам.

#### Прасодыя

Як і праіндаеўрапейская мова, кожнае слова праславянскае мовы мела націскны склад. Націск мог падаць на любы склад слова і меў фанематычнае значэнне. Націск мог быць рухомым: пры скланенні слова ў залежнасці ад ягонага канчатка націск мог мець сталую фіксаваную пазіцыю або перамяшчацца на іншыя склады.

Галосны мог мець музычны націск. У сярэднепраславянскай мове ўсе націскныя доўгія галосныя, насавыя і плаўныя дыфтонгі мелі адрозненне паводле двух тонаў, вядомых як *акутны* і *цыркумфлексны*: першы ўяўляў сабою ўзыходную інтанацыю, другі — сыходную. Кароткія галосныя (\*e \*o \*ь/ĭ ъ/ŭ) не мелі тонавага адрознення і заўсёды вымаўлялілся з сыходнаю інтанацыяй. Ненаціскныя галосныя не мелі танальных адрозненняў, але маглі проціпастаўляцца паводле сваёй даўжыні. Падобныя прасадычныя абмежаванні дагэтуль захоўваюцца ў славенскай мове.

У познепраславянскі перыяд адбыўся шэраг змен у гэтых галінах прасодыі. Так, доўгія галосныя з акутным націскам, як правіла, скараціліся, пераўтварыўшыся такім чынам у кароткія галосныя з узыходнаю інтанацыяй. Некаторыя кароткія галосныя падоўжылся, у выніку чаго ўтварыліся новыя доўгія галосныя з сыходнаю інтанацыяй. Развіўся новы тып націску, вядомы як новаакутны, які ўзнікаў у выніку пераходу націску на папярэдні склад; гэтая інавацыя ўзнікла ў часы дыялектнага раздзялення праславянскае мовы і скарачэння галосных з акутным і цыркумфлексным націскамі (гл. вышэй). Таму няясна, ці быў у развіцці якога-небудзь праславянскага дыялекта такі перыяд, калі тры фанетычна розныя тыпы націску суіснавалі адначасова. Тым не менш, у сукупнасці гэтыя змены істотна паўплывалі на размеркаванне тонаў і даўжыні галосных. Гэта прывяло да таго, што у канцы познепраславянскага перыяду амаль любы галосны мог быць кароткім або доўгім, а амаль любы націскны галосны — мець сыходны або ўзыходны тон.

Большая частка складоў у сярэднепраславянскай мове былі адкрытымі. Існавалі таксама закрытыя склады, але яны маглі сканчвацца толькі на плаўныя (\*l або \*r, утвараючы такім чынам плаўны дыфтонг) або мець кароткі папярэдні галосны. Дапускаліся таксама сцячэнні зычных, але толькі ў пачатку складу. Такія скапленні ўтваралі склад з наступным гукам і поўнасцю былі часткаю складу (напрыклад, *-stv-* у слове *\*bogatĭstvo* «багацце» з'яўлялася часткаю складу *-stvo*).

У пачатку познепраславянскага перыяду ўсе або амаль усе склады ператварыліся ў адкрытыя ў выніку змяненняў у плаўных дыфтонгах. У прыватнасці, склады з плаўнымі дыфтонгамі, што пачыналіся на *o* або *e*, перайшлі ў адкрытыя (напрыклад, *\*tort* > *\*trot*, *\*trat* або *\*torot*). Выключэннем з гэтае заканамернасці сталі паўночныя лехіцкія мовы (кашубская, палабская і славінская), дзе не назіраецца мэтатэзы, але адбылося падаўжэнне складоў (напрыклад, пр.-слав. *\*gord* > кашуб. *gard*, палабск. *gord* «горад»). У заходнеславянскіх і паўднёваславянскіх плаўныя дыфтонгі, што пачыналіся з *ĭ* або *ŭ* таксама ператварыліся ў адкрытыя склады, пры гэтым наступны плаўны ператвараўся ў складовы санорны (у палатальны — пасля *ĭ*, непалатальны — пасля *ŭ*). Урэшце, гэта прывяло да знікнення закрытых складоў у гэтых мовах. Паўднёваславянскія і чэшска-славацкія мовы, як правіла, захавалі складовыя санорныя, аднак лехіцкія (напрыклад, польская) развілі ў гэтых пазіцыях спалучэнні тыпу VC або CV (дзе C — зычны, V — галосны). Ва ўсходнеславянскіх мовах, у сваю чаргу, плаўныя дыфтонгі з *ĭ* ды *ŭ*, магчыма, таксама ператварыліся ў складовыя санорныя, але, як лічыцца, праз некаторы час гэтая ўласцівасць была страчана.

### Марфалогія, сінтаксіс

У граматыцы праславянская мова захавала мноства граматычных катэгорый, атрыманых у спадчыну ад праіндаеўрапейскае мовы, што асабліва адносіцца да назоўнікаў і прыметнікаў. Захавалася сем з васьмі праіндаеўрапейскіх склонаў (назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, мясцовы, клічны). Аблатыў, які існаваў у праіндаеўрапейскай мове, у праславянскай мове зліўся з родным склонам. Захаваўся падзел на адзіночны, парны і множны лікі; мужчынскі, жаночы і ніякі род. Парадыгмы змены дзеясловаў спрасціліся, але разам з гэтым зазналі ўласныя інавацыі.

#### Фанетычныя чаргаванні

У выніку трох славянскіх палаталізацый і ператварэння галосных у галосныя пярэдняга рада перад палатальнымі зычнымі, чаргаванні як зычных, так і галосных гукаў сталі частаю з'яваю ў словазмяненні і словаўтварэнні. Гэтыя чаргаванні былі цалкам паслядоўнымі і мелі ўласныя заканамернасці. У табліцы ніжэй пералічаныя чаргаванні ў праславянскай мове ў залежнасці ад таго ці іншага суфікса або канчатка.

|  | Лабіяльныя | Пярэднеязычныя | Велярныя |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Звычайная | b | p | v | m | d | t | s | z | n | l | r | g | k | x | j |
| Першая палаталізацыя | b | p | v | m | d | t | s | z | n | l | r | ž | č | š | j |
| Другая палаталізацыя | b | p | v | m | d | t | s | z | n | l | r | dz | c | ś | j |
| +j (ётаванне) | bj | pj | vj | mj | ď | ť | š | ž | ň | ľ | ř | ž | č | š | — |
| +t (у інфінітыве) | t | t | t | t | st | st | st | st | t | lt | rt | ť | ť |  ? | t |

Галосныя ператвараліся ў галосныя пярэдняга рада ў выпадку, калі яны стаялі пасля \*j (што надавала ім ётавае вымаўленне) або зычнага, які зазнаў прагрэсіўную палаталізацыю (гл. вышэй). Гэта стала прычынай умоўнага падзелу галосных на «мяккія» (пасля палатальнага зычнага) і «цвёрдыя» (у астатніх пазіцыях).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Першапачатковыя | u | a | ū | ā | ē | an | un | ūn | au | ai |
| Цвёрдыя | ъ | o | y | a | ě₁, a | ǫ | ǫ, ъ | y | u | ě₂ |
| Мяккія | ь | e | i | a | a | ǫ | ę, ь | ę | u | i |

* Адрозненне паміж \*ě₁ і \*ě₂ заснавана на этымалогіі і па-рознаму ўплывае на папярэднія зычныя: \*ě₁ выклікае першую палаталізацыю і затым пераходзіць у \*a, тады як \*ě₂ выклікае другую палаталізацыю і не змяняецца;
* Фінальнае \*-un страчвае насавы зычны, пераходзячы ў \*-u і не ўтвараючы насавога галоснага ў адрозненне ад становішча ўнутры слова. Гэтая акалічнасць тлумачыць двайны рэфлекс;
* \*ā, \*an, верагодна, не прымалі ўдзелу ў ператварэнні галосных задняга рада ў галосныя пярэдняга. Абодва спалучэнні маюць аднолькавы рэфлекс незалежна ад папярэдняга зычнага.

У залежнасці ад канчатковага галоснага (мяккі або першапачатковы цвёрды) большая частка каранёў стала падзяляцца на «мяккія» і «цвёрдыя». У выніку дзвюх рэгрэсіўных палаталізацый і ётавання «цвёрдыя» карані сталі адлюстроўваць чаргаванні зычных перад канчаткамі з галоснымі пярэдняга рада. Як частку сваёй праіндаеўрапейскай спадчыны, праславянская мова захавала аблаўтныя чаргаванні, аднак, яны спрасціліся і сталі непрадуктыўнымі. У наступнай табліцы прыведзеныя магчымыя чаргаванні ў праславянскай мове, выкліканыя аблаўтам, пры гэтым памякчэнне галоснага магло змяняць вынік аблаўта.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| PIE | e | ey | ew | el | er | em | en |
| ē | ě₁ |  ? |  ? |  ? |  ? | ę |
| e | e | i | ju | el | er | ę |
| — |  ? | ь | ъ | ьl, ъl | ьr, ъr | ę, ǫ |
| o | o | ě₂ | u | ol | or | ǫ |
| ō | a |  ? |  ? |  ? |  ? | ǫ |

#### Назоўнік

Большасць склонавых парадыгм для назоўніка праславянская мова захавала з часоў праіндаеўрапейскае мовы. Іншыя рысы, у прыватнасці, т. зв. u-аснова і мужчынская i-аснова былі замененыя ўласнымі інавацыямі праславянскае мовы.

#### Прыметнік

Словазмяненне ў прыметніках у параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай спрасцілася. У праславянскай мове існавала толькі адна парадыгма словазмянення прыметнікаў (у «мяккай» і «цвёрдай» формах), якая паходзіла ад праіндаеўрапейскіх o-асновы і a-асновы; прыметнікавае словазмяненне, утворанае на ўзор i-асновы і u-асновы, было страчана. Дзеепрыслоўе цяперашняга часу, утворанае ад PIE \*-nt-, захоўвала ў аснове канчаткі на зычны.

У праславянскай мове развілося адрозненне між вызначаным і нявызначаным словазмяненнем прыметніка. Вызначаная мадэль выкарыстоўвалася для пазначэння вядомых або канкрэтных прадметаў, у той час як нявызначаная — для невядомых або абстрактных, што агулам можна параўнаць з вызначаным і нявызначаным артыклямі ў мовах Заходняй Еўропы. Нявызначанае словазмяненне прыметнікаў было ідэнтычным словазмяненню назоўнікаў з o- і a-каранямі, вызначанае стала ўтварацца шляхам дадання адноснага (анафарычнага) займенніка \*jь у функцыі суфікса ў канец прыметнікавага канчатка. Як лічыцца, ужо ў рамках праславянскае мовы абедзве формы скараціліся ў некаторай ступені зліліся.

#### Дзеяслоў

У параўнанні з праіндаеўрапейскай мовай парадыгма змянення дзеяслова была спрошчана, але разам з гэтым праславянская мова захавала разнастайнасць часоў, спражэнняў і дзеяслоўных суфіксаў.

Праіндаеўрапейскі медыяпасіўны стан поўнасцю знік у праславянскай мове, выключэннем з чаго можна лічыць форму *vědě* «я ведаю» стараславянскае мовы (ад познепраіндаеўрапейскага *\*woid-ai* закончанага часу медыяпасіва). Новы аналітычны медыяпасіў стаў утварацца з выкарыстаннем зваротнай часціцы \*sę. Загадны і ўмоўны лады зніклі, пры гэтым стары аптатыў стаў ужывацца ў значэнні загаднага ладу.

Калі казаць пра лёс праіндаеўрапейскіх часу і віду, то тут адбылася страта праіндаеўрапейскага імперфекта або яго зліццё з праіндаеўрапейскім тэматычным аорыстам, адбылася страта праіндаеўрапейскага перфекта, які захаваўся толькі ў аснове няправільнага дзеяслова *\*věděti* «ведаць» (ад PIE \*woyd-). Аорыст праіндаеўрапейскай мовы ў праславянскай мове захаваўся ў двух відах, тэматычным і сігматычным, пры гэтым шляхам розных аналагічных змен з сігматычнага аорыста ўзнік новы прадуктыўны від гэтага часу. Новы сінтэтычны імперфект стаў утварацца праз даданне спалучэння асновы і канчаткаў прадуктыўнага аорыста да каранёвых суфіксаў \*-ěa- або \*-aa-, спрэчнага паходжання. Узніклі састаўныя формы ў выражэнні будучага, закончанага часоў, плюсквамперфекта, умоўнага ладу.

Дзеясловы мелі формы для трох граматычных лікаў: адзіночнага, множнага і парнага. Існавалі атэматычныя ды тэматычныя канчаткі. У праславянскай мове было толькі пяць атэматычных дзеясловаў: *\*věděti* «ведаць», *\*byti* «быць», *\*dati* «даць», *\*ěsti* «есці», *\*iměti* «мець». Новы набор т.зв. «паўтэматычных» канчаткаў утвараўся шляхам спалучэння тэматычнага канчатка адзіночнага ліку з іншымі атэматычнымі канчаткамі. Апрача таго, развілася сістэма ўтварэння інфінітыва, супіна, аддзеяслоўных назоўнікаў і пяці дзеепрыметнікаў, што ў значнай ступені было развіццём праіндаеўрапейскіх граматычных рыс.

Трыванне дзеясловаў
Частка відавых адрозненняў дзеяслова праіндаеўрапейскай мовы захавалася ў праславянскай мове і праяўлялася, сярод іншага, у адрозненні паміж аорыстам і імперфектам у прошлым часе. Акрамя гэтага, праславянскай мове развіла свае ўласныя спосабы выражэння віду дзеяслова, заснаваныя на выкарыстанні разнастайных прыставак і суфіксаў.

У праславянскай і стараславянскай мовах суіснавалі два спосабы ўтварэння віду дзеяслова, аднак новая з цягам часу выцесніла старую, што прывяло да адсутнасці ў большасці сучасных славянскіх моў аорыста, імперфекта і большасці дзеепрыметнікаў. Асноўным выключэннем сталі балгарская і ў некаторай ступені македонская мовы, дзе захаваліся абедзве сістэмы, якія часам дзеля перадачы стылявых адценняў могуць спалучаюцца.

Праславянскай мове таксама была ўласцівая наяўнасць асаблівых пар дзеясловаў руху, у якой першы абазначаў вызначанае дзеянне (напрыклад, «я ішоў да дому майго сябра»), другі — няпэўнае (рух туды і назад, рух без указання мэты і г.д.). Падобныя пары ўтвараліся шляхам суфіксацыі або суплетывізму. Кожная з падобных пар нярэдка была параю дзеясловаў закончанага і незакончанага трыванняў, у якой дзеяслоў закончанага трывання часта ўтвараўся з дапамогаю прыстаўкі *\*po-*.

#### Націск

Першапачаткова ў гіпатэтычнай прабалта-славянскай мове (гл. вышэй) існавалі дзве акцэнтныя (націскныя) парадыгмы, а іменна націск, фіксаваны ў межах асновы, і рухомы націск, якія адпавядалі славянскім парадыгмам А і C; парадыгмы з націскам, фіксаваным на канчатку, не існавала. Абедзвюм парадыгмам быў уласцівы як акутны, так і цыркумфлексны націск. Пасля ажыццяўлення ў праславянскай мове г.зв. закону Дыбо імя (назоўнік, прыметнік, займеннік, дзеепрыметнік) атрымаў тры асноўныя акцэнтныя парадыгмы.

* Націск, фіксаваны ўнутры асновы, кораня або марфалагічнага суфікса (далей — A);
* Націск, фіксаваны ў асноўным на канчатку або на ягоным першым складзе ў выпадку, калі канчатак складаўся з некалькіх складоў (далей — B);
* Націск, які мог змяняць сваю пазіцыю ад кораня да канчатка ў залежнасці ад словазмянення (далей — C).

Націск тыпу А мог падаць не толькі на аснову, але і на некаторыя суфіксы (напрыклад, памяншальны), пры гэтым не закранаючы іншыя (напрыклад, флектыўныя). Акрамя гэтага, дзеяслоў таксама меў тры акцэнтныя парадыгмы, як і назоўнік. Тым не менш, падобная карціна ўскладнялася з-за вялікай колькасці магчымых парадыгм словазмянення і пад. Існавалі пэўныя абмежаванні на гэтыя правілы.

* У парадыгме А націскны склад заўсёды меў акутны тон і, такім чынам, быў доўгім, бо кароткі склад не меў тонавых адрозненняў (гл. вышэй). У сваю чаргу, гэта прывяло да таго, што аднаскладовыя словы з першапачаткова кароткім галосным (\*e, \*o, \*ь, \*ъ) у аснове не маглі належаць да парадыгмы А. У выпадку, калі аснова была шматскладовай, націск патэнцыяльна мог прыпадаць на любы склад асновы (напрыклад, \*ję̄zū́k- «мова»). Гэтыя абмежаванні былі выкліканыя законам Дыбо, паводле якога націск, фіксаваны ўнутры асновы, кораня або марфалагічнага суфікса (гл. вышэй) перасунуўся на адзін склад управа;
* Парадыгма В. Склад асновы мог быць доўгім або кароткім;
* Парадыгма С. У формах, дзе націск прыпадаў на склад асновы, націскны склад мог мець цыркумфлексны тон або быць кароткім. Гэтая акалічнасць стала вынікам закону Мэе, паводле якога акутны націск ператварыўся ў цыркумфлексны ў выпадках, калі націск знаходзіўся ўнутры асновы парадыгмы С; такім чынам, закон Дыбо не закрануў назоўнікі з акцэнтнай парадыгмай С;

Такім чынам, цыркумфлексны або кароткі націск мог прыпадаць на першы склад толькі знаходзячыся ў парадыгме С. У парадыгме А гэта не адбывалася наогул, у парадыгме В — зменена паводле закону Дыбо. Некаторыя назоўнікі (асабліва з т.зв. jā-асновамі) адпавядаюць А-парадыгме, але маюць неаакутны націск у аснове, які падае на кароткі або доўгі склад (напрыклад, *\*võľa* «воля» — неаакутны націск на кароткім складзе). Падобныя назоўнікі раней належалі да парадыгмы В, у выніку чаго ў лінгвістычных працах яны могуць разглядацца як назоўнікі парадыгмы А, так і назоўнікі парадыгмы В.

У познепраславянскі перыяд у выніку складаных серый змен націск парадыгмы В стаў рухомым (гл. парадыгму С), гэтыя змены перасунулі націск улева пры вызначаных абставінах, ствараючы неаакутны націск на новым складзе. Усе славянскія мовы ў далейшым спрасцілі парадыгму В у той ці іншай ступені. Рэфлексы старой парадыгмы В можна адшукаць у некаторых назоўніках некаторых з славянскіх моў, або ўскосна, у якасці некаторых новых рыс (напрыклад, неацыркумфлексны тон у славенскай мове). У табліцы ніжэй прыведзеныя ўзоры падобных парадыгм у назоўніку. У часы праславянскае мовы адбылося мноства змен у парадыгмах націску, і таму погляды розных навукоўцаў на тое, як гэта адбывалася, могуць істотна разыходзіцца (ніжэй прыведзены пункт гледжання паводле т.зв. Лейдэнскай школы).

Парадыгма А|  | М.р. доўг. -o | Н.р. доўг. -o | М.р. доўг. -jo | Ж.р. -ā | Ж.р. -jā | М.р. -i | Ж.р. доўг. -i |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| хлеб | лета | плач | рана | бура | зяць | нітка |
| Адзіночны | Н.с. | xlě̀bъ | lě̀to | plàčь | ràna | bùřā | zę̀tь | nìtь |
| В.с. | xlě̀bъ | lě̀to | plàčь | rànǫ | bùřǫ | zę̀tь | nìtь |
| Р.с. | xlě̀ba | lě̀ta | plàča | ràny | bùřę̇ | zę̀tī | nìtī |
| Д.с. | xlě̀bu | lě̀tu | plàču | ràně | bùřī | zę̀ti | nìti |
| Т.с. | xlě̀bъmь | lě̀tъmь | plàčьmь | rànojǫrànǭ | bùřējǫbùřǭ | zę̀tьmь | nìtьjǫnìťǭ |
| М.с. | xlě̀bě | lě̀tě | plàči | ràně | bùřī | zę̀tī | nìtī |
| Множны | Н.с. | xlě̀bi | lě̀ta | plàči | ràny | bùřę̇ | zę̀tьjēzę̀ťē | nìti |
| В.с. | xlě̀by | lě̀ta | plàčę̇ | ràny | bùřę̇ | zę̀ti | nìti |
| Р.с. | xlě̀bъ | lě̀tъ | plàčь | rànъ | bùřь | zę̀tьjь zę̀tī | nìtьjь nìtī |
| Д.с. | xlě̀bomъ | lě̀tomъ | plàčēmъ | rànamъ | bùřāmъ | zę̀tьmъ | nìtьmъ |
| Т.с. | xlě̀bȳ | lě̀tȳ | plàčī | rànamī | bùřāmī | zę̀tьmī | nìtьmī |
| М.с. | xlě̀bě̄xъ | lě̀tě̄xъ | plàčīxъ | rànaxъ | bùřāxъ | zę̀tьxъ | nìtьxъ |
|

Усе асновы парадыгмы А былі доўгімі. Прыхільнікі балта-славянскае гіпотэзы тлумачаць гэта наяўнасцю ва ўсіх падобных асновах балта-славянскага рэгістра ў корані, які мог узнікаць толькі ў доўгіх складах. Кароткія і доўгія склады з балта-славянскім цыркумфлексным рэгістрам у праславянскай мове пераўтварыліся ў назоўнікі парадыгмы В. Размеркаванне доўгіх і кароткіх галосных у асновах без /j/ адлюстроўвае першапачатковую даўжыню галоснага да законаў Ван-Вэйка, Дыбо і Станга, пасля якіх узніклі парадыгма В і адрозненне даўжыні галосных у /j/-асновах.

Парадыгма B (познепраславянскі перыяд)|  | М.р. доўг. -o | Н.р. доўг. -o | М.р. -jo | Н.р. -jo | Ж.р. -ā | М.р. доўг. -i | Ж.р. -i |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| бык | віно | нож | ложак | жанчына | шлях | дзверы |
| Адзіночны | Н.с. | bỹkъ | vīnò | nõžь | ložè | ženà | pǫ̃tь | dvь̃rь |
| В.с. | bỹkъ | vīnò | nõžь | ložè | ženǫ̀ | pǫ̃tь | dvь̃rь |
| Р.с. | bȳkà | vīnà | nožà | ložà | ženỳ | pǫ̃ti | dvь̃ri |
| Д.с. | bȳkù | vīnù | nožù | ložù | ženě̀ | pǭtì | dvьrì |
| Т.с. | bȳkъ̀mь | vīnъ̀mь | nožь̀mь | ložь̀mь | ženòjǫžẽnǫ | pǭtь̀mь | dvь̃rьjǫdvь̃řǫ |
| М.с. | bȳcě̀ | vīně̀ | nožì | ložì | ženě̀ | pǫ̃ti | dvь̃ri |
| Множны | Н.с. | bȳcì | vīnà | nožì | lõža | ženỳ | pǫ̃tьjēpǫ̃ťē | dvьrì |
| В.с. | bȳkỳ | vīnà | nožę̇̀ | lõža | ženỳ | pǭtì | dvьrì |
| Р.с. | bỹkъ | vĩnъ | nõžь | lõžь | žẽnъ | pǭtь̀jь pǫ̃ti | dvьrь̀jь dvь̃ri |
| Д.с. | bȳkòmъ | vīnòmъ | nõžemъ | lõžemъ | ženàmъ | pǭtь̀mъ | dvьrь̀mъ |
| Т.с. | bỹky | vĩny | nõži | lõži | ženàmī | pǫ̃tьmī | dvь̃rьmī |
| М.с. | bỹkěxъ | vĩněxъ | nõžixъ | lõžixъ | ženàxъ | pǭtь̀xъ | dvьrь̀xъ |
|

У гэтай табліцы не ўказаная парадыгма для назоўнікаў з jā-асновай. Спалучэнне законаў Ван-Вэйка і Станга, імаверна, дало С-парадыгму для падобных назоўнікаў, якая адрознівалася ад С-парадыгмы назоўнікаў ā-асноў і пад. але гэтая акалічнасць была, верагодна, была неўзабаве спрошчана разам з узнікненнем паслядоўнага неаакутнага націску на аснове на ўзор назоўнікаў А-парадыгмы. Назоўнікі В-парадыгмы jo-асновы таксама зазналі спрашчэнне, але іншым шляхам: з націскам на канчатку ў адзіночным ліку, у множным — на корані.

Познепраславянская парадыгма С|  | М.р. -o | Н.р. доўг. -o | М.р. доўг. -jo | Н.р. -jo | Ж.р. -ā | Ж.р. доўг. -jā | М.р. доўг. -i | Ж.р. -i |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| воз | бруха | мужчына | поле | нага | душа | звер | костка |
| Адз.л. | Н.с. | vôzъ | břûxo | mǫ̂žь | pȍľe | nogà | dušà | zvě̂rь | kôstь |
| В.с. | vôzъ | břûxo | mǫ̂žь | pȍľe | nȍgǫ | dûšǫ | zvě̂rь | kôstь |
| Р.с. | vȍza | břûxa | mǫ̂ža | pȍľa | nogý | dušę̇́ | zvěrí | kostí |
| Д.с. | vȍzu | břûxu | mǫ̂žu | pȍľu | nȍdźě | dûšī | zvě̂ri | kȍsti |
| Т.с. | vȍzъmь | břûxъmь | mǫ̂žьmь | pȍľьmь | nogojǫ́ | dušejǫ́ | zvě̂rьmь | kostьjǫ́ |
| М.с. | vȍzě | břûśě | mǫ̂ži | pȍľi | nodźě̀ | dušì | zvěrí | kostí |
| Мн.л. | Н.с. | vȍzi | břuxà | mǫ̂ži | poľà | nȍgy | dûšę̇ | zvě̂rьjēzvě̂řē | kȍsti |
| В.с. | vȍzy | břuxà | mǫ̂žę̇ | poľà | nȍgy | dûšę̇ | zvě̂ri | kȍsti |
| Р.с. | võzъ | břũxъ | mǫ̃žь | põľь | nõgъ | dũšь | zvěrь̃jь | kostь̃jь |
| Д.с. | vozõmъ | břuxõmъ | mǫžẽmъ | poľẽmъ | nogàmъ | dušàmъ | zvě̂rьmъ | kȍstьmъ |
| Т.с. | vozý | břuxý | mǫží | poľí | nogàmi | dušàmi | zvěrьmì | kostьmì |
| М.с. | vozě̃xъ | břuśě̃xъ | mǫžĩxъ | poľĩxъ | nogàxъ | dušàxъ | zvě̂rьxъ | kȍstьxъ |
|

Мадэль размяшчэння націску для адзіночнага ліку назоўнага, вінавальнага склонаў («моцныя» склоны), а таксама для склонаў у множным ліку мела наступны выгляд:

* Множны лік роднага, давальнага, творнага, мясцовага склонаў — націск, замацаваны на канчатку;
* Канчатак \*-à, які маркіраваў адзіночны лік назоўнага склону назоўнікаў на (j)ā-аснову і ніякі род множнага ліку назоўнага, вінавальнага склонаў назоўнікаў на (j)o-аснову, — націск, замацаваны на гэтым канчатку;
* Іншыя «моцныя» склоны ў адзіночным ды множным ліку — націск у межах асновы.

У «слабых» склонах (родны, давальны, творны, мясцовы) назіраліся наступныя парадыгмы:

* Назоўнікі на (j)o-аснову ў родным, давальным, творным, мясцовым склонах — націск у межах асновы;
* Назоўнікі на j(ā)- ды i-асновы ў гэтых жа склонах (акрамя давальнага) — націск на канчатку. Тым не менш, назоўнікі на i-аснову мужчынскага роду адзіночнага ліку творнага склону націск утрымлівалі ўнутры асновы, што тлумачыцца перайманнем з jo-асновы.

Разам з гэтым, супрацьпастаўленне доўгага ўзыходзячага і кароткага падаючага ў формах з націскам на канчатку з сярэднепраславянскімі доўгімі галоснымі адлюстроўвае першапачатковае супрацьпастаўленне цыркумфлекснага і акутнага рэгістраў.

Урэшце, усе тры парадыгмы былі ўласцівыя таксама праславянскаму дзеяслову. Дзеясловы на \*-ī́tī сярэднепраславянскага перыяду парадыгмы В мелі неаакутнае сцяжэнне ў познепраславянскім перыядзе ў цяперашнім часе — падобныя дзеясловы першапачаткова мелі акутны націск на флектыўны суфікс \*-i- у інфінітыве, але ў цяперашнім часе існаваў неаакутны націск унутры асновы. Да гэтага спрычыніліся працэсы, падобныя на неаакутнае сцяжэнне ў назоўнікаў jā-асновы парадыгмы В.

Заўвагі
-------

1. ↑  Беларускія словы з спалучэннем *ждж* і пад. з'яўляюцца пазнейшымі інавацыямі ў беларускай мове.
2. ↑  Апошні гук не трэба блытаць з беларускім *ŭ* лацінкі.
3. ↑  Адказвае на пытанне *дзе?* У беларускай мове амаль поўнасцю зліўся з месным і асобна не вылучаецца.
4. ↑  Як правіла, у беларускай мове не вылучаецца, але ён ужываецца ў народным дыялектным маўленні і аўтарскіх мастацкіх творах.
5. ↑  У сучаснай беларускай мове парны лік не ўжываецца, але ягоныя сляды прысутнічаюць у адзінкавых словах.
6. 1 2  Першапачаткова ўтвараў дыфтонг з папярэднім галосным, які затым перайшоў у доўгі манафтонг.
7. 1 2  Утвараў насавы галосны.
8. 1 2  Утвараў плаўны дыфтонг.
9. ↑  Першы ў славістыцы вядомы як «каранёвы».
10. 1 2 3 4 5 6  Першая форма з'явілася ў славянскіх мовах без сцяжэння /j/ (напрыклад, усходнеславянскіх), другая форма з'явілася ў мовах, дзе адбылося сцяжэнне. Гэтая з'ява адбылася толькі ў выпадках, калі галосныя перад /j/ былі ненаціскнымі. У выпадках, калі гэтая з'ява адбылася, то яна ўзнікла ў раннія часы познепраславянскага перыяду, да закону Дыбо.
11. 1 2 3 4 5  Першая форма з'явілася ў славянскіх мовах без сцяжэння /j/ (напрыклад, ва ўсходнеславянскіх), другая — у мовах, дзе адбылася гэтая з'ява. Падобная з'ява магла адбыцца толькі ў выпадку, калі перад /j/ знаходзіліся дзве націскныя галосныя, аднак у пазіцыях, дзе адбылася гэтая з'ява, гэта адбылося да закону Дыбо. У гэтым выпадку націск быў ініцыяльным, што дазваляла сцяжэнне /j/ і пераўтварэнне яго ў \*ī. У выніку гэтага дадзеная ўласцівасць знікла паводле закону Станга. Без сцяжэння адбыўся толькі закон Дыбо.
12. ↑  Першая форма ўзнікла ў мовах, дзе не было сцяжэння /j/ (напрыклад, у рускай), а другая — у тых мовах, дзе такі збег адбыўся. Гл. заўвагу ў адпаведным класе парадыгмы А.

Крыніцы
-------

1. ↑  *Lunt, Horace G.* 11 // On the relationship of old Church Slavonic to the written language of early Rus'. — Russian Linguistics. — D. Reidel Publishing Company, 1987. — С. 133-162.
2. ↑  *Lunt, Horace G.* Old Church Slavonic grammar. — Mouton de Gruyter, 2001. — С. 192. — ISBN 3-11-016284-9.
3. ↑  *Schenker, Alexander M.* Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville. G. — The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — С. 82.
4. ↑  *Schenker, Alexander M.* Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville. G. — The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — С. 75. — ISBN 0-415-28078-8.
5. ↑  *Derksen, Rick.* 4 // Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon. — Indo-European Etymological Dictionary Series. — Leiden: Brill, 2008. — С. 8.
6. ↑  *Stang, C. S.* 3 // Slavonic accentuation. — Historisk-Filosofisk Klasse, Skrifter utgitt av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo. — Oslo: Universitetsforlaget, 1957. — Т. ІІ.
7. ↑  *Kortlandt, Frederik.* 22 // From Proto-Indo-European to Slavic. — Journal of Indo-European Studies. — 1994.
8. ↑  *Kortlandt, Frederik.* Rise and development of Slavic accentual paradigms. — Baltische und slavische Prosodie. — Frankfurt am Main: Peter Lang, 2011.
9. ↑  *Verweij, Arno.* 2 // Quantity Patterns of Substantives in Czech and Slovak. — Dutch Contributions to the Eleventh International Congress of Slavists, Bratislava, Studies in Slavic and General Linguistics. — Editions Rodopi B.V, 1994.

Літаратура
----------

* *Адливанкин С. Ю.*, Фролова И. А. История праславянской фонетики: поздний период: учебное пособие по спецкурсу. Пермский гос. университет им. А.М. Горького, 1978. 100 с.
* *Бернштейн С. Б.* Сравнительная грамматика славянских языков. — 2-е изд. — М.: Издательство Московского университета, Издательство «Наука», 2005. — 352 с. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-211-06130-6, ISBN 5-02-033904-0.
* *Бирнбаум Х.* Праславянский язык: Достижения и проблемы в его реконструкции: Пер. с англ. / Вступ. ст. В. А. Дыбо; Общ. ред. В. А. Дыбо и В. К. Журавлёва. — М.: Прогресс, 1986. — 512 с. — ББК 81 г Б 64
* *Кузнецов П. С.* Очерки по морфологии праславянского языка. — М.: КомКнига, 2006. — 152 с. — ISBN 5-484-00328-8.
* *Маслова В. А.* Истоки праславянской фонологии: Учебное пособие. — М.: Прогресс-Традиция, 2004. — 480 с. — ISBN 5-89826-201-6.
* *Мейе А.* Общеславянский язык / Пер. с франц. и примеч. П. С. Кузнецова; под ред. С. Б. Бернштейна; предисл. Р. И. Аванесова и П. С. Кузнецова.. — М.: Издательство иностранной литературы, 1951. — 492 с.
* *Bethin, Christina Yurkiw.* Slavic Prosody: Language Change and Phonological Theory. — Cambridge University Press, 1998. — ISBN 0-521-59148-1.
* *Curta, Florin.* 31 // The Slavic Lingua Franca. Linguistic Notes of an Archaeologist Turned Historian. — East Central Europe/L'Europe du Centre-Est, 2004. — Т. 1. — С. 125-148.
* *Samilov, Michael.* The phoneme jat’ in Slavic. — The Hague: Mouton.
* *Schenker, Alexander M.* Proto-Slavonic / Comrie, Bernard; Corbett, Greville G. — The Slavonic languages (1 ed.). — London, New York: Routledge, 1993. — С. 60-121. — ISBN 0-415-04755-2.
* *Sussex, Roland; Cubberley, Paul.* The Slavic Languages. — Cambridge University Press, 2006. — ISBN 9780521223157.
* *Белиђ А.* Најмлађа (Трећа) Промена Задњенепчаних Сугласника k, g и h у Прасловенском Језику. — Јужнословенски Филолог. — 1921. — Т. ІІ. — С. 18-39.
* *Bräuer, Herbert.* Slavische Sprachwissenschaft, I: Einleitung, Lautlehre. — Berlin: Walter de Gruyter & Co, 1961. — С. 69-71, 89-90, 99, 138-140.
* *Kiparsky, Valentin.* Russische Historische Grammatik. — 1963, 1967, 1675. — Т. 1-3.
* *Lehr-Spławiński, Tadeusz.* Z dziejów języka prasłowiańskiego (Urywek z większej całości). — Езиковедски Изследвания В Чест На Академик Стефан Младенов. — София, 1957.
* *Matasović, Ranko.* Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. — Zagreb: Matica hrvatska, 2008. — ISBN 978-953-150-840-7.
* *Milan Mihaljević.* Slavenska poredbena gramatika, 1. dio, Uvod i fonologija. — Zagreb: Školska knjiga, 2002. — ISBN 953-0-30225-8.
* *Moszyński, Leszek.* Wstęp do filologii słowiańskiej. — Warszawa: PWN, 1984.
* *Vaillant, André.* Grammaire comparée des langues slaves. — Lyon—Paris: IAC, 1950. — Т. t.I: Phonétique. — С. 113-117.
* *Van Wijk, Nikolaas.* Les langues slaves: de l'unité à la pluralité. — Janua linguarum, series minor (2nd ed.). — 's-Gravenhage: Mouton, 1956.

Спасылкі
--------

* *Comrie, Bernard; Corbett, Greville G. eds.* The Slavonic Languages. — London: Routledge, 2002. — ISBN 0-415-28078-8.
* *Vasmer, Max.* Russisches etymologisches Wörterbuch. — Heidelberg, 1950-1958.

| ⛭Славянскія мовы |
| --- |
| Гістарычныя † | 
* прабалта-славянская
* праславянская

 |
| Усходнія | 
* старажытнаўсходнеславянская †
* старабеларуская †
* старажытнанаўгародская †
* стараруская †
* беларуская
	+ дыялекты
	+ заходнепалеская
	+ падляшская
* руская
	+ дыялекты
* ✰ украінская
	+ дыялекты
	+ русінская

 |
| Заходнія | 
ляхіцкія
палабская †
польская
* старапольская †
* сілезская

кашубская
* славінская †

лужыцкія
верхняя
ніжняя
чэшска-славацкія
мараўская
славацкая
чэшская
* кнааніт †

 |
| Паўднёвыя | 
заходнія
сербахарвацкая
* баснійская
* сербская
* харвацкая
* чарнагорская

славенская
* прэкмурская
* рэзьянская

славянасербская †
усходнія
стараславянская †
царкоўнаславянская
балгарская
македонская
 |
| Змешаныя і піджыны | 
* балачка
* суржык
* трасянка
* панашэму †
* русенорск †
* кяхцінская †
* цыгана-сербская

 |
| Штучныя | 
* міжславянская мова
* панславянскія мовы
* сібірская мова
* язычча

 |
| Славянскія мікрамовы |
| † — мёртвыя мовы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1093415215 · LCCN: sh85107765 · Microsoft: 2778082380 · NKC: ph124556 |