Свіння пароды «мангаліца» афарбоўкі «ластаўка» у садках францысканскага манастыра[en] ў Кадані  (руск.) (бел. Чэшская Рэспубліка
Парасяты мангаліцы (каля месяца) у Мюнстэрландзе  (руск.) (бел. Германія
Кучаравая светла-поўсцевая свіння *мангаліца* ў заапарку Будапешта[en], Венгрыя
**Мангаліца** (венг.: mangalica) — венгерская парода свойскіх свіней; была выведзена ў сярэдзіне XIX стагоддзя шляхам скрыжавання венгерскіх парод з Салонты  (руск.) (бел. і Бакані  (руск.) (бел. з еўрапейскім дзіком і сербскай шумадыйскай пародай. Свіння пароды мангаліца мае густую кучаравую поўсць, падобную на поўсць авечак. Акрамя яе, адзіная вядомая парода свіней з доўгай поўсцю — вымерлая лінкальншырская кучаравапоўсцевая свіння  (руск.) (бел. з Англіі.

Гісторыя
--------

Белая свіння пароды мангаліца была выведзена на аснове старых цягавітых венгерскіх парод свіней (*Bakonyi* і *Szalontai*), перакрыжаваных з *Sus scrofa scrofa* і сербскай пародай (і пазней з іншымі, такімі як сербск.: Alföldi) у Аўстра-Венгрыі (1833). У гэтым годзе прынц Сербіі Мілаш Абрэнавіч паслаў 10 свінаматак і двух кнароў мясцовай сербскай пароды шумадзінка эрцгерцагу Іосіфу  (руск.) (бел. палаціну Венгрыі, для стварэння новай пароды. Гэтыя свінні, выгадаваныя на ферме прынца Топчыдэр  (руск.) (бел. паблізу ад Бялграда, выкарыстоўваліся для стварэння ў пачатку XIX стагоддзя на тэрыторыі сучаснага жудзеца Арад у Румынія пароды «чорны сірміум», або «чорная мангаліца». Новая хуткарослая свіння сальнага тыпу не патрабавала адмысловага догляду, што зрабіла яе вельмі папулярнай у Венгрыі.

У 1927 годзе было створана "Нацыянальнае таварыства заводчыкаў сальных свіней" («Нацыянальная асацыяцыя заводчыкаў мангаліцы»; венг.: Mangalicatenyésztők Országos Egyesülete), якое занялося паляпшэннем пароды. Мангаліца была самай папулярнай пародай свіней у рэгіёне да 1950 года (у 1943 годзе ў Венгрыі налічвалася 30 тысяч галоў). З тых часоў пагалоўе мангаліцы зніжаецца, выцесненае пастаўкамі даступнага замарожанага мяса. У 1991 годзе ў Венгрыі засталося менш за дзвесце мангаліц. Вырошчваннем свіней гэтай пароды занялася іспанская кампанія «Monte Nevado», за што яе генеральны дырэктар у 2016 годзе быў узнагароджаны афіцэрскім крыжом[hu] ордэна Заслуг Венгрыі. У цяперашні час утрыманне мангаліцы зноў стала папулярным. У Венгрыі крыху больш за 7 тысяч свінаматак прыносяць каля 60 тысяч парсючкоў штогод.

Акрамя Венгрыі, мангаліцу разводзяць у Аўстрыі, Канадзе, Чэхіі, Германіі, Румыніі, Сербіі, Славакіі, Швейцарыі і Злучаных Штатах. У сакавіку 2006 года семнаццаць свіней былі экспартаваныя з Аўстрыі ў Вялікабрытанію, дзе яны зарэгістраваныя ў брытанскай Асацыяцыі свінаводаў[en]. У 2007 годзе некаторыя з іх былі экспартаваныя ў Злучаныя Штаты.

У 1998 годзе ў Сербіі свінні пароды мангаліца, цалкам зніклыя тут да 1980 года, былі інтрадуцыраваны ў балоцістай мясцовасці Засавіца[en]. Выпушчаныя для вольнага ўтрымання ў рэзерваце свінні часткова здзічэлі, вядомыя выпадкі іх спарвання з дзікамі. Да пачатку 2010-х гадоў іх колькасць у Засавіцы і дробных гаспадарках ля Срэма і Мачвы дасягнула 1000 галоў. Паколькі аўтахтонныя сербскія пароды свойскіх свіней «шышка» (сербск.: Šiška) і прабацька мангаліцы «шумадзінка» (сербск.: Šumadinka) вымерлі, мангаліца (па-сербску «мангуліца») лічыцца адзінай захаванай карэннай пародай у Сербіі.

Разнавіднасці
-------------

Існуюць тры разнавіднасці мангаліцы, адрозныя толькі афарбоўкай — белая, ластаўка і чырвоная. Чырвоная свіння рудай афарбоўкі выведзена скрыжаваннем белай мангаліцы з пародай «залонта» (венг.: Szalonta). Ластаўка атрымана скрыжаваннем белай мангаліцы з вымерлай чорнай мангаліцай (па іншых дадзеных — з сірміумам) і мае камбінаваную афарбоўку: чорныя спіна і бакі і светлы — жаўтлявы або серабрыста-шэры — жывот. Іншыя чыстакроўныя разнавіднасці (у тым ліку «чорная», «воўк» і «барыс») фактычна вымерлі, у Венгрыі абмяркоўваюць магчымасць іх аднаўлення з помеснага племяннога матэрыялу.

Утрыманне і выкарыстанне
------------------------

Мяса мангаліцы
Мангаліца афарбоўкі «ластаўка» з густой зімовай поўсцю
Свінні пароды мангаліца ставяцца да сальнага тыпу і даюць мала нятлустага мяса, таму яе паступова замянілі сучасныя свойскія пароды. Мангаліца звычайна ўтрымліваецца на мяшаным або свабодным выпасе, рацыён дапаўняюць выгадаванай у гаспадарцы бульбай і гарбузом  (руск.) (бел.. Мангаліца — сальная разнавіднасць. Ужо да 7-8 месяцаў у іх нарастае пласт тлушчу таўшчынёй у 5 см. У буйных асобін ён бывае ў два разы больш. Жывёлы дасягаюць убойнай вагі  (руск.) (бел. да ўзросту 12 месяцаў.

З мяса мангаліцы вырабляюць галоўным чынам каўбасу ў абалонцы са свіной кішкі. Мясны фарш запраўляюць соллю, перцам, салодкай папрыкай  (руск.) (бел. і іншымі спецыямі. Каўбасу наразаюць лустачкамі і падаюць з марынаванай гароднінай. Тушаную  (руск.) (бел. свініну падаюць з квашанай капустай, бульбай і фаршаваным перцам  (руск.) (бел.. Фермеры таксама вырабляюць вэнджаную вяндліну. Свежае мяса мангаліцы сакавітае і мае выражаны смак; лепшае мяса атрымліваюць ад парсючкоў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Dr. Radnóczi László*. The Hungarian Mangalica **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  agroservice.hu. Архівавана з першакрыніцы 10 February 2012.
2. ↑  Maiale Mangulica (італ.) (HTML). *www.fondazioneslowfood.com*. — Fondazione Slow Food. Архівавана з першакрыніцы 26 студзеня 2021. Праверана 5.8.2019.
3. ↑  Плюсы и минусы свиней породы венгерская мангалица Источник: https://fermagood.ru/zhivotnovodstvo/svini/vengerskaya-mangalitsa **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 3 сакавіка 2022.
4. ↑  An Old Breed of Hungarian Pig Is Back in Favor **(нявызн.)** .
5. ↑  The Slow Food Foundation for Biodiversity **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  fondazioneslowfood.it. Архівавана з першакрыніцы 3 August 2008.
6. ↑  «Породы домашнего скота — Швейцария» **(нявызн.)**.  ansi.okstate.edu. Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2018.

Спасылкі
--------

* *Sanders, Michael S.*. Старая порода венгерской свиньи возвращается в фаворе». «An Old Breed of Hungarian Pig Is Back in Favor» (англ.) (HTML). *www.nytimes.com*.  The New York Times (1 красавіка 2009). Праверана 10 кастрычніка 2019.
* Кудрявые свиньи. Мангалица. Curly pigs. Mangalitza (англ.) (HTML)(недаступная спасылка). *www.curlypig.co.uk* (5 верасня 2009). Архівавана з першакрыніцы mar 09, 2011. Праверана 10 кастрычніка 2019.
* Племенные животные в США. Breeding Stock in US (англ.) (HTML). *www.mangalitsawoolypigs.com*. Праверана 10 кастрычніка 2019.
* *Dr. Radnóczi László*. «The Hungarian Mangalica» (англ.) (HTML)(недаступная спасылка) (9 студзеня 2003). Архівавана з першакрыніцы jun 23, 2008. Праверана 5 кастрычніка 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4805970-5 |