**Белару́скае фэ́нтэзі** — мастацкія творы напісаныя беларускімі аўтарамі ў жанры фэнтэзі.

Фэнтэзі, як асобны жанр пачаў фарміравацца на мяжы XIX—XX ст.. У аснове жанра закладзены казачныя і міфалагічныя матывы. Сярод асноўных герояў звычайна людзі з чароўнымі здольнасцямі (чараўнікі, друіды, празорцы і г. д.) ці з чароўнымі прадметамі (рыцары з зачараванай зброяй), міфічныя стварэнні, нярэдка запазычаныя з сярэднявечных бестыярыюмаў (цмокі, аднарогі, пярэваратні).

У беларускай літаратуры элементы фэнтэзі можна знайсці нашмат раней да з’яўлення жанру. Асабліва ярка гэта адлюстравана ў творы Яна Баршчэўскага — «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» (1844—1846). Найбольшае развіццё ў беларускай літаратуры жанр атрымаў у XXI стагоддзі.

XIX стагоддзе. Заснавальнікі жанру ў беларускай літаратуры
----------------------------------------------------------

Фэнтэзійныя элементы прысутнічалі ў беларускай культуры яшчэ з даўніх часоў, бо жанр цесна звязаны і з фальклорам і з міфалогіяй. Элементы містыцызму і вобразы міфалагічных істот выкарыстоўваў у сваёй творчасці яшчэ Адам Міцкевіч. Падчас працы над сваімі баладамі ў 1819-21 гадах Міцкевіч звяртаўся да багаццяў беларускага фальклору. Так, да вобразу Свіцязянак (насельніцы возера Свіцязь, белатварыя дзяўчыны з даўгімі распушчанымі валасамі, у якіх ператварыліся жанчыны горада Свіцязь, затопленага багамі па іх просьбе вадой, каб пазбегнуць зганьбавання варожым рускім войскам) і легенд, звязаных з імі, паэт звяртаўся ў сваіх баладах «Свіцязь» (1820), «Свіцязянка» (1821), «Рыбка» (1822).

Вокладка «Шляхціц Завальня» выдання 1884 года
Але ж найбольш ярка беларуская міфалогія адлюстравана ў творы Яна Баршчэўскага — «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» (1844—1846), у якім аўтар нас пераносіць у фантастычную, выдуманую Беларусь, у якой чытач спаткаецца з пярэваратнямі і ваўкалакамі, з волатамі і цмокамі, пачварамі, чараўнікамі і чарнакніжнікамі. Яго персанажы прыйшлі ў твор з нацыянальнай міфалогіі, шчодра населенай русалкамі, вадзянікамі, лесунамі, ваўкалакамі, але некаторых персанажаў Баршчэўскі прыдумаў сам — Сына Буры, Белую Сароку, Плачку. Менавіта Ян Баршчэўскі лічыцца заснавальнікам жанру фэнтэзі ў беларускай літаратуры. Ён, як сапраўдны пісьменнік-фантаст, глядзеў наперад, у будучыню, і як бы прадбачыў з’яўленне ― прозы жахаў, фэнтэзі, навуковай фантастыкі. Па міфалагічнай аснове твораў Баршчэўскага, яго творчасць варта аднесці да такога субжанру, як славянскі фэнтэзі, у аснове якога ляжыць спалучэнне славянскага фальклору (паданняў, былінаў, міфаў) і стандартных фэнтэзійных канонаў.

На прэзентацыі сваёй фэнтэзійнай аповесці на пытанне пра традыцыі беларускай фантастыкі беларускі паэт і філолаг Серж Мінскевіч сказаў: «*Мы самыя першыя напісалі фэнтэзі, калі яшчэ і не прыдумалі гэтаму жанру назву. Яшчэ не было Толкіна, а ў нас ужо быў Ян Баршчэўскі…*».

У 1852 годзе з-пад пяра беларускага паэта і фалькларыста Аляксандра Рыпінскага выйшла рамантычная балада «Нячысцік». Пры яе напісанні паэт разумеў, што ў нацыянальнай баладзе не можа быць переайманняў, якія належаць да традыцый жанру ў іншых народаў, як не павінна яна несці і прыкметы чужога фальклору. У гэтым ён цалкам згодны са сваімі папярэднікамі, у першую чаргу — з Янам Баршчэўскім, які лічыў недазваляльным запазычванне мастацкіх формаў, якія выкарыстоўвалі пісьменні Англіі, Германіі ці Францыі. Нават падзагаловак да паэмы быў «балада белару­ская», чым аўтар адзначаў не толькі фальклорную аснову сваёй балады, але і своеасаблівасць твора, яго сугучча з традыцыямі беларускай паэзіі сярэдзіны XIX стагоддзя. У прадмове да «Нячысціка» Аляксандр Рыпінскі напісаў, што ў выніку апрацоўкі народнай песні ў яго атрымалася доўгая гісторыя і ён, «*дабавіўшы да яе тое-сёе дзіўнае і пякельнае, зрабіў з гэтага сялянску­ю баладу*­».

|
|  |

| Літаратары XIX стагоддзя |
| --- |
|  | Адам Міцкевіч. Партрэт В. Ваньковіча, 1828 г. |  | Ян Баршчэўскі. К. Жукоўскі, XIX ст. |  | Аляксандр Рыпінскі. 1853 г. |

XX стагоддзе
------------

Выкарыстанне шматлікіх міфалагічных персанажаў прысутнічае ў нашаніўскай паэзіі Янкі Купалы. Некаторыя даследчыкі (напр.: канд. філ. навук Г. М. Мятліцкая) нават ужываюць такі тэрмін, як купалаўскі міфалагізм. Пэўны час міфалагічная вобразнасць у творчасці паэта была ледзьве не дамінантнай. «Цемнатворцы» ды такія міфычныя і паганскія істоты, як ведзьмы, ваўкалакі, чэрці, вадзянікі, русалкі ды іншыя, пануюць у яго вершах «Ў вечным боры…» (1912), «Русалка» (1912), «Хохлік» (1911), «Дзе ні вылеці з няволі…» (1906), «Забытая карчма» (1907), «Люлі, люлі, мужычок!» (1905—1907), «Ноч за ночкай» (1909), паэме «Сон на кургане» (1910). Чаго толькі варты ўрывак з яго верша «Забытая карчма»: «*Жэняць ведзьму з ваўкалакам, сватае шынкар, попам — рабін, ведзьма — дзякам, а чорт — гаспадар. Так гуляюць, покуль недзе ня кігне пятух… Гіне ўсё, і па бяседзе пуста, сумна ўкруг*».

«Лабірынты» Вацлава Ластоўскага. Выданне 1944 г. Берлін
Дапаўняе нацыянальную ўтопію Вацлаў Ластоўскі, які ў 1923 годзе выдаў споўненую загадкамі аповесць «Лабірынты», якой напэўна і на сёння няма жанравых аналагаў ні ў беларускай, ні ў сусветнай літаратурах. Жанр твора займае пагранічнае становішча паміж утопіяй і навуковай фантастыкай, у ім назіраецца паяднанне гістарычнага і фантастычнага. У творы мы бачым перапляценне некалькіх свядомых аўтарскіх містыфікацый, галоўная з якіх звязана з існаваннем Полацкага лабірынта. І як у старажытнагрэчыскай міфалогіі існаваў міф пра Лабірынт на Крыце і пра Мінатаўра, які паслужыў тэмай для шэрагу літаратурных твораў, так і Полацкі лабірынт у трактоўцы Ластоўскага стаў для яго адным з цэнтральных артэфактаў, на якім грунтавалася яго крэўская тэорыя.

У беларускай драматургіі фэнтэзійныя элементы прысутнічаюць у шэрагу п’ес Еўсцігнея Міровіча. Аднымі з найбольш значнымі ў яго творчасці сталі фальклорна-гістарычныя п’есы: «Машэка» (1922 г.), «Каваль-ваявода» (1924 г.). Яго «Машэка» стала першай п’есай, пастаўленай на беларускай мове.

У кантэксце стварэння новых мастацкіх сусветаў праводзіць асацыяцыю Уладзіміра Караткевіча з Толкінам даследчык Андрэй Хадановіч. Паводле слоў Хадановіча, Беларусь Караткевіча — ідэяльная краіна, населеная шляхетнымі рыцарамі, мужнымі патрыётамі і нацыянальна свядомымі арыстакратамі з паэтычнымі здольнасцямі. І стваральнікам беларускага фэнтэзі Хадановіч лічыць менавіта Караткевіча. І насамрэч, для творчасці Караткевіча характэрны не толькі гістарызм, але і наданне ёй асобных міфалагічных рыс. Крытык Аляксей Ненадавец у артыкуле «Міфалогія ў творах Уладзіміра Краткевіча» заўважае «*што ў творах пісьменніка самі паняцці „чарадзейка", „чараўнік", „знахар", „варажбіт" амаль не адрозніваюцца па сэнсе, хаця тут былі, адпаведна свае тонкасці, выпрацаваныя шматвяковым практычным вопытам народа*».

|
|  |

| Літаратары XX стагоддзя |
| --- |
|  | Янка Купала |  | Вацлаў Ластоўскі |  | Уладзімір Караткевіч |

XXI стагоддзе
-------------

На думку старшыні секцыі «Прыгоды і фантастыка» СПБ Уладзіміра Кулічэнкі, беларускія фантасты больш атрымалі поспех у жанры «фэнтэзі» чым у жанры «навуковай» фантастыкі, бо «фэнтэзі» і яго паджанры больш даступныя для ўспрымання сучаснага чытача, чым творы «навуковай» фантастыкі, і таму хутчэй знаходзяць водгук. На пачатку стагоддзя ярка ў гэтым жанры вылучылася Вольга Грамыка, чые кнігі (выдаецца з 2003 года, на рускай мове) створаныя часам у жанры гумарыстычнага фэнтэзі, адрознівае іронія, месцамі пераходзячая ў сарказм. Галоўнымі героямі яе кніг з’яўляюцца персанажы, у традыцыйным фэнтэзі якія адносяцца да адмоўных: ведзьмы, вампіры, пярэваратні, цмокі, тролі і іншыя. А фэнтэзійны свет, створаны пісьменніцай, дзесьці нагадвае беларускія землі. Так назва яе выдуманай краіны Белорыя відавочна адпавядае Беларусі, назва сталіцы Белорыі Стармін сугучна Мінску, гораду Віцяга — Віцебску.

Яшчэ па адной краіне прыдуманай дзяржавы, на гэты раз заснаванай на легендах і паданнях Вялікага Княства Літоўскага, мы можам павандраваць у рамане «Ганітва», пісьменніцы Нікі Ракіцінай (сапр. імя — Людміла Багданава). Героі раману — сапраўдныя беларускія персанажы. І таксама пазнаецца тапаніміка беларускіх гарадоў. Прататыпам Омеля з’яўляецца Гомель, родны горад пісьменніцы. Назвы ж вёсак і сяліб напроста пераносіліся з карты Беларусі на старонкі кнігі: Строчыцы, Макееўка, Наўліца. А самі падзеі разгортваюцца ў краіне, якая завецца Лейтавай — як гістарычная Літва, ВКЛ. На кангрэсе «Еўракон-2008», заснаванага Еўрапейскім саюзам навуковай фантастыкі, эксперты прызналі беларуску Ніку Ракіціну лепшым маладым пісьменнікам-фантастам.

На беларускіх землях разгортваюцца прыгоды ў цыкле казак Пятра Васючэнкі «Прыгоды паноў Кубліцкага ды Заблоцкага» («Прыгоды паноў Кубліцкага і Заблоцкага» (1997) і «Жылі-былі паны Кубліцкі ды Заблоцкі» (2003)). Твор часам і абсурдны, і камічны, і філасафічны, дазваляе нам з боку зірнуць на нелагічнасць чалавечых празмерных жаданняў. І ўсё гэта падаецца з народным гумарам. Гэта добра бачна, напрыклад, ва ўрыўку, дзе паны даюць парады Куры-Шчабятуры наконт таго, якое яна павінна прынесці кураняці («[Заблоцкі] *Каб сала на тым кураняці было з далонь таўшчынёю…* [Кубліцкі] *Дый ростам каб яно было з ладнага парсюка…* [Заблоцкі] *Не з парсюка, а з быка, каб было велічынёю! Во!*»). Але замест жаданага паны атрымліваюць яйка памерам з бочку, з якога вылупляеццая Страшыдла, што патрабуе есці. У 2003-м за кнігу «Жылі-былі паны Кубліцкі ды Заблоцкі» Пятро Васючэнка ганараваны прэміяй «Гліняны Вялес» (за лепшую мастацкую беларускамоўную кнігу года). А ў 2013 годзе аўтар звярнуўся і да міфалогіі старажытнай Грэцыі, распавёўшы ва ўласцівай яму манеры, займальна і з гумарам, пра подзвігі вядомага асілка Геракла («Дванаццаць подзвігаў Геракла»).

Андрэй Жвалеўскі падчас раздачы аўтографаў
З 2002 года з-пад пера суаўтараў Андрэя Жвалеўскага і Ігара Мыцько выходзіць цыкл фэнтэзійных раманаў-пародый (на рускай мове) на вядомую ва ўсім свеце серыю гісторый пра Гары Потэра — «Поры Гатэр» («Поры Гатэр і Каменны Філосаф»; «Асабістая справа Мергіоны ці чатыры Чортавы тузіны»; «Дзевяць подзвігаў Сэна Аеслі»). Пародыя пабудавана на «перагортванні» сюжэту: амаль кожная рэч, апісаная ў арыгінале, вывернута навыварат. Поры Гатэр тут звычайны хлопчык, які з’явіўся ў вядзьмарскай сям’і, але да засмучэння сваіх бацькоў, зусім не валодае магічнымі здольнасцямі. Напачатку пародыі падабенства з арыгіналам праглядаецца досыць выразна, нават вытрымліваецца адпаведнасць сюжэтных ліній. Але ўжо прыкладна пасля чвэрці кнігі сюжэт пачынае заўважна адхіляцца ад арыгінала.

Вельмі плённа творыць для дзяцей у навукова-фэнтэзійным жанры Раіса Баравікова. Напэўна, асабліва вылучаецца яе трылогія для дзяцей сярэдняга школьнага ўзросту «З казак старога астранаўта» (2005). Тут і касмічныя прыгоды і авантурны сюжэт, рэальны светі існуе недзе побач з выдуманым. Кніга адметна тым, што аўтар надае свайму фантастычнаму твору нацыянальны каларыт. Напрыклад, касмадром у творы знаходзіцца пад Раўбічамі, а экіпаж астранаўтаў сумуе не па планеце Зямля, а па беларускай прыродзе.

Людміла Рублеўская з трылогіяй «Авантуры Пранціша Вырвіча»
Умоўна да жанру фэнтэзі можна аднесці «аповесць-міф» Людмілы Рублеўскай «Дзеці гамункулуса» (2000), у аснову якой пакладзена легенда пра чарнакніжніка пана Твардоўскага, стваральніка штучнага чалавека — гамункулуса. У той жа час для творчасці Рублеўскай больш характэрны зварот да міфалагічнай спадчыны, як, напрыклад, у яе кнізе «Старасвецкія міфы горад Б.», у якой прагожыя гісторыі старажытнарымскіх і грэчаскіх міфаў нібы пераносяцца і накладаюцца на рэаліі жыхароў звычайнага беларускага мястэчка XIX стагоддзя. І ў пэўнай ступені аўтару атрымалася стварыць свет гістарычнага беларускага фэнтэзі ў цыкле гісторый пра Пранціша Вырвіча. Нават мова твора месцамі вытрымана на старажытны, напышліва барочны манер. Вельмі гэта адчуваецца ў першай частцы («Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега», 2012), насычанай гістарычнымі показкамі. Напрыклад, гісторыя, да якой нельга адносіцца без гумару — гісторыя пра спатканне Караля Радзівіла Пане Каханку з русалкай і што «вынікам шлюбу былі селядцы». На працягу прыгод Вырвіча згадваецца і сусветнае дрэва Ігдрасіль, і лабірынты з Мінатаўрам, і вынаходніцтвы Леанарда да Вінчы.

Свет прыгод чакае і ў цыкле фэнтэзійна-прыгодніцкіх рыцарскіх раманаў «Кароль і Суддзя» Інны Сударавай (на рускай мове), які распачынае раман «Суддзя каралеўскага дома» (2006), героі змагаюцца з ляснымі разбойнікамі, і іх чакаюць сутычкі і інтрыгі, здрада сяброў і каханне прыгожых дам, бітвы і слава.

Блізкі да эпічнага фэнтэзі цыкл раманаў Наталлі Новаш «Здабыццё мінулага» (на рускай мове, 2009), у якім пасля сутыкнення велізарнай каметы з Зямлёй адкрываюцца «дзверы» паміж светам людзей і светам эльфаў.

У свет магіі, эльфаў, пярэваратняў, людаедаў, вампіраў, ваяроў і драконаў пераносіць чытача і Святлана Уласевіч, таксама аўтар цэлага цыклу раманаў, але ўжо пра драконаў — «Сагі аб Драконах» (на рускай мове), які распачынае раман «Паўтара метра непаразуменняў, ці Не будзіце спячага Дракона!» (2009).

Яшчэ адна кніга, героі якой драконы — раман Эльвіры Вашкевіч «Дарога да Срэбных Вадаспадаў» (на рускай мове, 2014), у якім з далёкай планеты, дзе жывуць драконы, на нашу Зямлю накіроўваецца пасланец у пошуках патэнцыйнага кантакцёра з магічнымі здольнасцямі .

Чароўны свет міфалагічных істот сустракае нас і ў рамане-фэнтэзі Генадзя Аўласенка «Палонныя чорнага лесу» (на рускай мове, 2011). У пужалым і таямнічам Чорным лесе жыве мноства самых разнастайных пачвар, а непраходныя Паўночныя скалы засяляюць гномы. І паміж лесам і гарамі, на шырокай даліне жывуць варагуючыя паміж сабою чалавечыя плямёны. У 2014 годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшаў зборнік яго містычна-фантастычных апавяданняў «Ключ, які нічога не адмыкае».

Кніга Сержа Мінскевіча «Усмешка жалобнай каралевы, альбо Таямніца магнітнага замка» (2013) заснавана ўжо на беларускай міфалогіі. У вобразе героя гэтай казкі, мастаку-вандроўніку Дроздзічы, які ходзіць у ботах з чырвонага саф’яну, з чароўным парасонам-кіёчкам і малюе не ўсмешкі, а «усмуткі», забіраючы сум людзей, лёгка пазнаецца легендарны беларускі мастак Язэп Драздовіч. Галоўныя героі аповесці — Алеола, «будучая яснапанна», і Арцін, будучы віцязь са Светлаазёрной краіны. Іх бацькоў разам з усімі жыхарамі мястэчка выкрала «Жалобная Каралева Паляндра», і дзеці адпраўляюцца перамагаць злую чараўніцу.

У жанры прыгодніцкага фэнтэзі кніга Аляксея Шэіна «Сем камянёў» (2015). Хлопчык Ясь, галоўны герой, трапляе ў чароўную краіну Эферыю, дзе становіцца ўдзельнікам барацьбы за свабоду. Галоўнаму герою трэба разгадаць загадку крышталяў, каб выратаваць жыццё сваёй сяброўкі і вызваліць чароўную краіну ад прыгнёту злога самазванца. Кніга пра веру, свабоду і каханне, за якія часам трэба змагацца з мячом у руках. Кніга была адзначана Еўрапейскім таварыствам навуковай фантастыкі за лепшы літаратурны дэбют.

У 2017 годзе на Нацыянальную літаратурную прэмію ў галіне дзіцячай літаратуры было намінавана адразу два фэнтэзійных твора — фэнтэзі Кацярыны Хадасевіч-Лісавой «Канікулы з прыгодамі, альбо Зваротны візіт Зорнічка да хлопчыка Стасіка» і фэнтэзійныя гісторыі Анатоля Караленкі «Дзецям пра нафту». У тым жа годзе ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшаў зборнік казак «Нявеста для Базыля», у складзе якога было надрукавана некалькі фэнтэзійных апавяданняў: стылізаванае пад фальклор прыгодніцкае фэнтэзі «Жаўнер і вужалка» Алега Грушэцкага, чараўнічае фэнтэзі «Чорная закавыка» Сержа Мінскевіча і фэнтэзійная гісторыя «Нявеста для Базыля» Галіны Пшонік.

Алег Грушэцкі з трылогіяй «Рыцар Янка і каралеўна Мілана»
У 2020 годзе выйшла кніга Святланы Аўдзейчык «Кніга Здольных» — першая частка трылогіі пра Наследнікаў Сакрума, якая ўвайшла ў паўфінал міжнароднага конкурсу «Новая дзіцячая кніга — 5» у намінацыі «Фэнтэзі. Фантастыка. Прыгоды».

Знакавым для беларускамоўнага фэнтэзі стаў 2021 год. На падставе беларускага фальклору выйшла першая кніга трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства», героі якой — міфічныя персанажы беларускіх паданняў, а падзеі разгортваюцца ў свеце, падобным на беларускае Сярэднявечча. Галоўным героям, юным брату і сястры, належыць выратаваць каралеўства ад чарадзея, які падступствам захапіў трон. Кніга ўнікальная тым, што яе можна назваць сапраўдным беларускім фэнтэзі. А ўлічваючы, што яна была напісаная яшчэ ў 2012 годзе, фактычна робіць раман яшчэ і першым сучасным беларускамоўным сапраўдным фэнтэзі. У маі 2021 года ў Нацыянальнай акадэміі навук прайшоў II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі, да якога было падрыхтавана адразу некалькі дакладаў, прысвечаных фэнтэзі ў беларуская літаратуры, сярод якіх, напрыклад, даклад Таццяны Барысюк «Ідэйна-вобразныя пошукі ў кнізе казак Алега Грушэцкага „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства"». Таксама быў праведзены круглы стол (мадэратарам якога стаў Серж Мінскевіч), на якім, сярод іншых, была асобна разгледжана тэма «Казка і фэнтэзі». У гэтым жа годзе з’явіўся і твор Альгерда Бахарэвіча﻿ «Тэатр шчаслівых дзяцей», які сам аўтар ахарактыразаваў, як «беларускае фэнтэзі з элементамі палітычнага трылеру». Юныя героі нечакана апынуліся ў таямнічым краі, не маючы ні тэлефона, ні зброі, і вымушаны знайсці сяброў што зніклі і выбрацца з пасткі. Твор выйшаў у электронным фармаце, а ў друкаваным варыянце кніга была выдадзена толькі ў адным экзэмпляры і выстаўлена на аўкцыён. У 2023 годзе кніга была агучана і з’явілася на платфломе «Кніжны воз».

А ў 2022 годзе выйшаў працяг папулярнага прыгодніцкага фэнтэзі Алега Грушэцкага — «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Каралеўству патрэбны героі», у якім юныя героі перад ад’ездам дадому вырашаюць яшчэ раз наведаць таямнічае каралеўства Сварга, але даведваюцца, што яго захапіў яшчэ больш магутны вядзьмак, якім рухае толькі помста, і яны зноў уступаюць у барацьбу за вызваленне каралеўства, у яшчэ больш цяжкіх умовах. Таксама ў 2022 годзе выйшла і другая частка запланаванай трылогіі Святланы Аўдзейчык «Кніга здольных 2. Нашчадкі агрыяў».

У 2023 годзе выйшла фэнтэзі Валерыя Гапеева «Вольнеры. Прадвесце». Дзея рамана адбываецца ў Мінску і вакол яго, а створана фэнтэзі на аснове беларускай міфалогіі, задуманае Валерам Гапеевым як цэлая серыя кніг. Па словах самога аўтара, гэта «самае беларускае з нешматлікіх беларускіх фэнтэзі: і ў чалавечым свеце, і ў іншасвеце дзейнічаюць тутэйшыя стварэнні, багі і духі». У тым жа выдавецтве выйшла і фэнтэзі Алеся Кудрыцкага «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада». Таксама была выдадзена трэцяя, заключная частка прыгодніцка-фэнтэзійнай трылогіі Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд». На гэты раз падзеі ў кнізе адбываюцца падчас Каляд і зімовых вакацый. Магутная вядзьмарка Маразанна прагне захапіць і замарозіць каралеўства сяброў юных герояў і каб ёй даць рады, Янку і Мілане належыць адгадаць шмат загадак, адшукаць таемны пакой і магічны кій, выявіць незвычайную кемлівасць і аб’яднаць тры каралеўствы. А яшчэ яны ўпершыню выправяцца ў палёт на Цмоку, каб знайсці высока ў гарах загадкавы народ – таямнічыя вілы, феі, якія здольныя бачыць мінулае і прадказваць будучыню. У барацьбе юнакам дапамагаюць браты-волаты Вярнігара і Вярнідуб, бабралакі, мядзведзялакі і ўсе, хто мае адважнае сэрца і прагне жыць свабодным.

Зноскі
------

1. ↑  *Лойка, А.А.* Адам Міцкевіч і беларускі фальклор // Адам Міцкевіч і Беларусь / Уклад. В. Грышкевіч, навук. рэд. А. Мальдзіс, Т. Нягодзіш. — Мн.: ННАЦ імя Ф.Скарыны, 1997. — С. 109. — 320 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-6419-06-9.(недаступная спасылка)
2. ↑  *Лойка, А.А.* Адам Міцкевіч і беларускі фальклор // Адам Міцкевіч і Беларусь / Уклад. В. Грышкевіч, навук. рэд. А. Мальдзіс, Т. Нягодзіш. — Мн.: ННАЦ імя Ф.Скарыны, 1997. — С. 110–111. — 320 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-6419-06-9.
3. ↑  *Баршчэўскі Л.П. Васючэнка П.В. Тычына М.А.* Ян Баршчэўскі // Словы ў часе. Літаратура ад рамантызму да сімвалізму і нашаніўскага адраджэння. — Санкт-Пецярбург, 2014. — С. 52. — 374 с.
4. ↑  *Карацупа, В.*. Мінскевіч Серж (руск.).  Архив фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015.
5. ↑  *Штэйнер І. Ф.* Балада «Нячысцік» Аляксанлра Рыпінскага // *Роднае слова* : часопіс. — Мн.: Мінадукацыі Беларусі, 2011. — В. 286. — № 10. — С. 3—5.
6. ↑  *Мятліцкая, Г. М.* Сімвалічная функцыя міфалагічных персанажаў у паэзіі Янкі Купалы / Г. М. Мятліцкая // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер.4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. — 2005. — № 3. — С. 13-18.
7. ↑  *Васючэнка, П.В.* Першаадкрывальнік з роду Ластаў. Мастацкія адкрыцці Вацлава Ластоўскага // Ад тэксту да хранатопа : артыкулы, эсэ, пятрогліфы / Пад рэд. М. Тычыны. — Мн.: Галіяфы, 2009. — С. 54. — 200 с. — 300 экз. — ISBN 978-985-6906-13-1.
8. ↑  *Васючэнка, П.В.* Першаадкрывальнік з роду Ластаў. Мастацкія адкрыцці Вацлава Ластоўскага // Ад тэксту да хранатопа : артыкулы, эсэ, пятрогліфы / Пад рэд. М. Тычыны. — Мн.: Галіяфы, 2009. — С. 56. — 200 с. — 300 экз. — ISBN 978-985-6906-13-1.
9. ↑  *Березкин Г. С.* Лакшин — Мураново. Мирович, Евстигней Афиногенович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 4. — 860 с.
10. ↑  *Декола Н.*. "Белпочта" помнит о юбилеях **(нявызн.)**.  Советская Белоруссия (6 жніўня 2003). Праверана 5 лістапада 2015.
11. ↑  *Хадановіч, А.В.* Уладзімер Караткевіч і філязофскі камень // *ARCHE* : Часопіс. — 2006. — В. 41, 42. — № 1, 2. — С. 106. Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2015.
12. ↑  *Ненадавец, А.М.* Міфалогія ў творчасці Уладзіміра Караткевіча // *Маладосць* : Часопіс. — 2005. — № 11. — С. 136.
13. ↑  «Ды@блог. Пра літаратуру». Госць – Уладзімір Кулічэнка. Навуковая фантастыка **(нявызн.)**.  Беларусь 3 (11 снежня 2014). Праверана 10 сакавіка 2015.
14. ↑  Ольга Громыко (руск.).  Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015.
15. ↑  Ника Ракитина — новые книги (руск.).  LiveLib.ru. Праверана 10 сакавіка 2015.
16. ↑  *Гуляева, М.* Я пишу неформат(руск.) // *БелГазета* : Газета. — Мн.: 2 ліпеня 2008. — В. 643. — № 22.
17. ↑  «Вялес» — Васючэнку **(нявызн.)**.  Наша Ніва (5 сакавіка 2004). Праверана 10 сакавіка 2015.
18. ↑  *Рублевская, Л.И.* Кисть и меч(руск.) // *Советская Белоруссия* : Газета. — 9 студзеня 2014. — № 4 (24387).
19. ↑  Порри Гаттер (руск.).  Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015.
20. ↑  *Бязлепкіна, А.П.*. Раіса Баравікова. "Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларусаў" **(нявызн.)**.  Вясёлка (1 лютага 2012). Праверана 10 сакавіка 2015.
21. ↑  Жених панны Дануси (руск.).  LiveLib.ru. Праверана 10 сакавіка 2015.
22. ↑  *Янкута, Г.В.*. Як напісаць гісторыю **(нявызн.)**.  Budzma.org (21 лютага 2013). Праверана 10 сакавіка 2015.
23. ↑  Судья королевского дома (руск.).  Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015.
24. ↑  Обретение прошлого (руск.).  LiveLib.ru. Праверана 10 сакавіка 2015.
25. ↑  Полтора метра недоразумений, или Не будите спящего Дракона! (руск.).  Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015.
26. ↑  *Малай, Г.* Фэнтэзі: ёсць кантакт! // *Літаратура і мастацтва* : Газета. — Мн.: СПБ, РВУ «Звязда», 11 ліпеня 2014. — В. 4776. — № 27. — С. 7. Архівавана з першакрыніцы 9 сакавіка 2015.
27. ↑  Пленники чёрного леса (руск.).  Лаборатория Фантастики. Праверана 10 сакавіка 2015.
28. ↑  Генадзь Аўласенка. Ключ, які нічога не адмыкае **(нявызн.)**. *Нашы кнігі*.  Мастацкая літаратура. Праверана 22 сакавіка 2015.(недаступная спасылка)
29. ↑  *Рублевская, Л.И.* Сказки запределья(руск.) // *Советская Белоруссия* : Газета. — 14 ліпеня 2014. — № 108 (24245).
30. ↑  *Шэін А.*. Сем камянёў **(нявызн.)**. Праверана 14 красавіка 2015.
31. ↑  *Дорская А.*. Стваральнік курсаў «Моваведа» Аляксей Шэін напісаў фэнтэзі для падлеткаў **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  СБП (13 сакавіка 2015). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2018. Праверана 22 сакавіка 2015.
32. ↑  Аляксей Шэін атрымаў міжнародную прэмію за кнігу фэнтэзі **(нявызн.)**.  Новы Час (21 чэрвеня 2017). Праверана 22 студзеня 2018.
33. ↑  *Гапееў В.* А дзяўчынка малявала караблік... // *Літаратура і мастацтва* : газ.. — Мн.: СПБ», РВУ «Звязда», 1 снежня 2017. — В. 4951. — № 48. — С. 7. Архівавана з першакрыніцы 6 верасня 2020.
34. ↑  *Рублеўская Л.*. Люстэрка для песнi **(нявызн.)**.  Советская Белоруссия (22 снежня 2017). Архівавана з першакрыніцы 12 верасня 2020. Праверана 23 снежня 2017.
35. ↑  *Грушэцкі А.* Казачная нявеста запрашае ў чароўны свет // *Літаратура і мастацтва* : газета. — Мн.: СПБ, РВУ «Звязда», 2018. — В. 4956. — № 1. — С. 7. Архівавана з першакрыніцы 6 лютага 2018.
36. ↑  «Кніга здольных» — пра падлеткаў і для падлетк **(нявызн.)**.  Новы Час (6 снежня 2019). Праверана 31 мая 2021.
37. ↑  Выйшла новая кніга Алега Грушэцкага. Гэта фэнтэзі на аснове беларускага фальклору **(нявызн.)**.  Новы Час (4 мая 2021). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2021. Праверана 31 мая 2021.
38. ↑  „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства" **(нявызн.)**.  Беларускае Радыё Рацыя (8 чэрвеня 2021). Архівавана з першакрыніцы 8 чэрвеня 2021. Праверана 8 чэрвеня 2021.
39. ↑  «Сямейная праграма» з Алегам Грушэцкім на YouTube. «Сямейная праграма» // 1 Нацыянальны канал Белрадыё, 15 мая 2021
40. ↑  Алег Грушэцкі - урывак з рамана «Рыцар Янка і прынцэса Мілана. Таямніче каралеўства» **(нявызн.)**.  Кніжнае выдавецтва «Рэгістр» (1 снежня 2012). Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2022. Праверана 26 ліпеня 2022.
41. ↑  II Міжнародны форум даследчыкаў беларускай казкі. — Мн.: НАН РБЦДБКМЛ, 2021. — С. 15, 17. — 20 с.
42. ↑  Кніга «Тэатр шчаслівых дзяцей» Бахарэвіча выдадзена ў адным экзэмпляры і выстаўлена на аўкцыён **(нявызн.)**.  Новы Час (21 верасня 2021). Архівавана з першакрыніцы 10 лістапада 2021. Праверана 1 красавіка 2023.
43. ↑  Кнігу Альгерда Бахарэвіча «Тэатр шчаслівых дзяцей» можна паслухаць у аўдыяфармаце **(нявызн.)**.  Будзьма беларусамі! (29 сакавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 29 сакавіка 2023. Праверана 1 красавіка 2023.
44. ↑  Каралеўству патрэбны героі. Выйшаў з друку працяг дзіцячага беларускага фэнтэзі пра рыцара Янка і каралеўну Мілану **(нявызн.)**.  Новы Час (24 чэрвеня 2022). Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2022. Праверана 26 чэрвеня 2022.
45. ↑  Героі беларускага фэнтазі вяртаюцца // *Наша слова* : газета. — Ліда.: ТБМ, 13 ліпеня 2022. — № 28. — С. 11—12.
46. ↑  Каралеўству патрэбны героі. Выйшаў з друку працяг дзіцячага беларускага фэнтэзі пра рыцара Янка і каралеўну Мілану **(нявызн.)**.  Budzma.org (24 чэрвеня 2022). Архівавана з першакрыніцы 26 чэрвеня 2022. Праверана 26 чэрвеня 2022.
47. ↑  Кніга здольных 2. Нашчадкі агрыяў **(нявызн.)**.  НВК "Тэхналогія" (27 лістапада 2022). Праверана 26 чэрвеня 2022.
48. ↑  Вольнеры. Прадвесце **(нявызн.)**.  kniger.by (27 лістапада 2023). Праверана 16 мая 2023.
49. ↑  «Казік з Каменнай Горкі і Вядзьмак Схаванага Горада». Выдавецтва «Янушкевіч» анансавала выхад фэнтазі Алеся Кудрыцкага **(нявызн.)**.  Будзьма Беларусамі! (15 сакавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 15 сакавіка 2023. Праверана 16 мая 2023.
50. ↑  Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд // *Наша слова* : газ.. — Ліда: 20 верасня 2023. — В. 90. — № 38. — С. 3. [{{{archiveurl}}} Архівавана] з першакрыніцы 20 жніўня 2023.

Літаратура
----------

* *Грушэцкі А. Грышчук Н.* Фантазёры з краіны азёраў // *Літаратура і мастацтва* : газета. — Мн.: СПБ, РВУ «Звязда», 24 ліпеня 2015. — В. 4829. — № 29. — С. 6. Архівавана з першакрыніцы 26 ліпеня 2015.
* *Грушэцкі А.* Беларусы — першапраходцы ў фэнтэзі // *Маладосць* : часопіс. — Мн.: РВУ «Звязда», 2015. — В. 741. — № 8. — С. 125—127. Архівавана з першакрыніцы 2 лістапада 2015.


| ⛭Беларуская літаратура |
| --- |
| Літаратурныя прэміі і званні | 
* Залаты купідон
* Літаратурная прэмія ў вобласці крытыкі імя Уладзіміра Андрэевіча Калесніка
* Літаратурная прэмія Саюза пісьменнікаў Беларускай ССР імя А. Куляшова
* Літаратурная прэмія Саюза пісьменнікаў Беларускай ССР імя І. Мележа
* Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра
* Народны пісьменнік Беларускай ССР

 |  |
| Літаратурная перыёдыка | 
* Вожык
* Літаратура і мастацтва
* Маладосць
* Першацвет
* Наша Ніва
* Полымя
* Дзеяслоў

 |
| Літаратурныя арганізацыі | 
* Белавежа
* БелАПП
* Маладняк
* Полымя
* Пробліск
* Саюз пісьменнікаў Беларускай ССР
* Саюз беларускіх пісьменнікаў
* Саюз пісьменнікаў Беларусі
* Узвышша
* Шыпшына

 |
| Помнікі пісьменнасці | 
* Друцкае Евангелле
* Лаўрышаўскае Евангелле
* Аршанскае Евангелле
* Полацкае Евангелле
* Слуцкае Евангелле
* Тураўскае Евангелле

 |
| Класічныя творы | 
* Тарас на Парнасе
* Энеіда навыварат

 |
| Жанры | 
* Беларуская казка
* ✯ ✰ Дзіцячая літаратура
* Гатычная проза
* Дэтэктыўная проза
* Прыгодніцкая проза
* Фантастычная проза‎
* ✰ Фэнтэзі

 |
| 
* Беларусазнаўства
* Культура Беларусі

 |

| ⛭Фэнтэзі |
| --- |
| Паджанры | 
* Эпічнае
* Квэставае
* Лірычные
* Гістарычные
* Тэхнафэнтэзі
* Гумарыстычнае
* Цёмнае
* New Weird
* Меч і магія
* Меч і планета
* Манапанк
* Парамагія
* Гарадское

 |
| Сусветы фэнтэзі | 
* Арда
* Амбер
* Забытыя каралеўствы
* Крын
* Невендаар
* Плоскі свет
* Упарадкаванае
* Хабарыйскі сусвет
* Нарнія
* Земнамор’е
* Торн
* Алагезія
* Анкарыя
* Вестэрас
* Рапгар
* Нью-Кробюзан
* Сармантазара

 |
| Расы | 
* Людзі
* Эльфы
* Гномы
* Оркі
* Хобіты
* Драконы
* Феі
* Дроў
* Гобліны
* Свірфнібліны
* Тытаны
* Тыфлінгі
* Генасі
* Гаргулы
* Драканіды
* Дэвы
* Юань-ці
* Аазімары
* Нагі
* Морлакі
* Огры
* Дану
* Яшчаралюдзі
* Туатаны
* Паўэльфы
* Кедэры
* Паўоркі
* Данмеры
* Альтмеры
* Дрэнеі
* Начныя эльфы
* Эльфы крыві

 |
| Кнігі, серыі | 
* Уладар Пярсцёнкаў
* Хронікі Нарніі
* Хронікі Мяшанкі
* Вядзьмар
* Сага пра Элрыка
* Хронікі Корума
* Дачка жалезнага дракона
* Сага пра кап’ё
* Вакзал страчаных сноў
* Гарменгаст
* Сага аб Дзірце

 |