**Смаргонскі раён** — адміністрацыйная адзінка ў складзе Гродзенскай вобласці. Утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай, з верасня 1944 г. — Маладзечанскай, а з 20 студзеня 1960 г. — увайшоў у склад Гродзенскай вобласці. У 1985 годзе горад Смаргонь быў вылучаны ў асобную адміністрацыйную адзінку абласнога падпарадкавання. У лістападзе 1996 г. адміністрацыйныя адзінкі Смаргонскі раён і горад Смаргонь былі аб’яднаны ў адну — Смаргонскі раён.

Раён размешчаны на паўночным усходзе Гродзенскай вобласці. Плошча 1,5 тыс.км², насельніцтва — 58 200 чалавек. У складзе раёна 324 сельскія населеныя пункты, 7 сельсаветаў.

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначная лінія і аўтадарога Мінск — Вільнюс.

Прырода
-------

На большай частцы тэрыторыі раёна Нарачана-Вілейская нізіна, па поўдні — Ашмянскае ўзвышша. Карысныя выкапні: торф, пясчана-жвіровы матэрыял, пяскі, гліны і суглінкі.

Усе рэкі і вадаёмы на тэрыторыі раёна належаць да басейна Нёмана, а ў яго складзе — да басейна Балтыйскага мора, большасць з іх адносіцца да басейна Віліі, правага прытока Нёмана. Самыя буйныя азёры ў раёне — Свір і Вішнеўскае. Балоты займаюць 3,8 % тэрыторыі.

Гісторыя
--------

Смаргонскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 19 сельсаветаў: Абрамаўшчынскі, Базарскі, Войстамскі, Вярэбушкаўскі, Данюшаўскі, Жодзішкаўскі, Завозерацкі, Залескі, Каранёўскі, Крэўскі, Кушлянскі, Міцкевіцкі, Панізоўскі, Ракавецкі, Рамцэльскі, Слабененскі, Сольскі, Стрыпунскі, Шутавіцкі. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Абрамаўшчынскі і Кушлянскі сельсаветы, Базарскі сельсавет перайменаваны ў Велікамыскі, Вярэбушкаўскі сельсавет — у Ардашынскі, Завозерацкі сельсавет — у Снігянскі, Панізоўскі сельсавет — у Сінькоўскі, Рамцэльскі сельсавет — у Лашанскі, Слабененскі сельсавет — у Бялкоўшчынскі. 10 сакавіка 1958 года скасаваны Лашанскі сельсавет, 27 сакавіка 1959 года — Снігянскі сельсавет. 31 жніўня 1959 года да раёна далучаны Вішнеўскі, Лылойцінскі і Сыраваткінскі сельсаветы скасаванага Свірскага раёна. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1960 года скасаваны Ардашынскі і Лылойцінскі сельсаветы, 2 снежня 1961 года — Велікамыскі і Данюшаўскі сельсаветы. 20 красавіка 1962 года Ракавецкі сельсавет перайменаваны ў Ардашынскі. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны Гервяцкі, Міхалішкаўскі, Рындзюнскі, Спондаўскі сельсаветы скасаванага Астравецкага раёна. 23 сакавіка 1964 года скасаваны Рындзюнскі сельсавет. 6 студзеня 1965 года Гервяцкі, Міхалішкаўскі і Спондаўскі сельсаветы перададзены адноўленаму Астравецкаму раёну. 11 лютага 1972 года скасаваны Стрыпунскі сельсавет, 19 красавіка 1973 года — Шутавіцкі сельсавет. 15 мая 1978 года скасаваны Міцкевіцкі сельсавет, утвораны Кушлянскі сельсавет. 17 лістапада 1986 года Сыраваткінскі сельсавет перайменаваны ў Лылойцінскі. 5 лістапада 1996 года горад Смаргонь і Смаргонскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 25 чэрвеня 2008 года скасаваны Ардашынскі, Бялкоўшчынскі і Кушлянскі сельсаветы. 28 сакавіка 2016 года скасаваны Лылойцінскі сельсавет, 31 мая 2016 года — Войстамскі сельсавет.

Гаспадарка
----------

На тэрыторыі Смаргонскага раёна працуе 18 прамысловых прадпрыемстваў, дзе занята 4,2 тыс. чалавек.

Найбольш буйнымі прадпрыемствамі з’яўляюцца: РУП «Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання», РУП «Смаргонскі агрэгатны завод», ААТ «Смаргоньсілікатабетон». Прадпрыемствамі недзяржаўнай формы ўласнасці за 2005 года выраблена 57 % агульнага аб’ёму прамысловай прадукцыі.

На прадпрыемствах раёна выпускаюцца: матэрыялы сценавыя, цэгла будаўнічая, запасныя часткі да сельскагаспадарчых машын і аўтамабіляў, міні-трактары, мотаблокі, помпы шасцерневыя, піламатэрыялы, дзвярныя палотны, ліццё чыгуннае і каляровае, валакно льняное, прадукты харчавання (масла, натуральнамалочная прадукцыя, хлебабулачныя вырабы, збожжавыя шматкі, агароднінныя кансервы) і інш.

Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі — льнаводства, мяса-малочная жывёлагадоўля, вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу.

Будаўнічая галіна Смаргонскага раёна налічвае 4 будаўнічыя арганізацыі. Апошнія гады першачарговая ўвага ўдзяляецца жыллёваму будаўніцтву.

Раён абслугоўваюць 197 гандлёвых прадпрыемстваў усіх форм уласнасці, у тым ліку: дзяржаўныя гандлёвыя прадпрыемствы — 8, дзяржаўныя ведамасныя прадпрыемствы — 36, недзяржаўныя прадпрыемствы — 64, спажыўкааперацыя — 89, дробная розніца — 318. Асноўнымі вытворцамі бытавых паслуг з’яўляюцца ВКУП «Смаргонскі камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва», індывідуальныя прадпрымальнікі, абласныя структурныя аб’яднанні: абласны тэхнагандлёвы цэнтр «Гарант», прадпрыемствы іншых ведамстваў, што аказваюць бытавыя паслугі насельніцтву.

Адукацыя, культура, ахова здароўя
---------------------------------

У сістэме адукацыі функцыянуе 57 устаноў. Атрыманне агульнай сярэдняй адукацыі забяспечваюць 34 установы. Сярод іх спецыялізаваныя ўстановы і ўстановы новага тыпу. Паспяховай рэалізацыі творчых здольнасцей дзяцей і навучэнскай моладзі, адаптацыі да навакольнага соцыуму садзейнічаюць установы адукацыі «Смаргонскі раённы цэнтр творчасці дзяцей і моладзі», «Міжшкольны вучэбна-вытворчы камбінат», «Смаргонская дзіцячая юнацкая спартыўная школа алімпійскага рэзерву». Для аказання своечасовай карэкцыйна-рэабілітацыйнай, псіхолага-педагагічнай дапамогі і адукацыйна-выхаваўчых паслуг дзецям і іх бацькам працуюць установы «Смаргонскі сацыяльна-педагагічны цэнтр», «Смаргонскі цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі».

Насельніцтва раёна атрымлівае амбулаторна-паліклінічную дапамогу ў раённай паліклініцы, ва ўрачэбных амбулаторыях і амбулаторыях участковых бальніц, 22 ФАПах. У раённай паліклініцы аказваецца дапамога па 20 спецыяльнасцях. У горадзе разгорнута 13 тэрапеўтычных і 13 педыятрычных участкаў. Функцыянуюць 3 здраўпункты на прадпрыемствах.

У сельскай мясцовасці працуюць 2 участковыя бальніцы.

Культурная сетка раёна прадстаўлена 61 установай культуры: гарадскі Дом культуры, 25 устаноў клубнага тыпу, цэнтральная раённая, 2 гарадскія, 2 дзіцячыя і 26 сельскіх бібліятэк, 2 дзіцячыя музычныя школы, дзіцячая школа мастацтваў, гісторыка-краязнаўчы музей. 17 калектываў мастацкай самадзейнасці маюць званні «народны» і «ўзорны».

Для арганізацыі і правядзення фізкультурна-аздараўленчай і спартыўна-масавай работы ў раёне ёсць: стадыён на 3,5 тыс. месц, два 25-метровыя і 9 міні-басейнаў, 30 спартыўных і 5 трэнажорных залаў, 7 стралковых ціраў, 42 іншыя прыстасаваныя памяшканні, 27 комплексных спартыўных пляцовак, 2 хакейныя каробкі. Асноўнай базай для правядзення фізкультурна-аздараўленчай і спартыўна-масавай работы ў горадзе з’яўляецца фізкультурна-аздараўленчы комплекс «Юнацтва». На базе фізкультурна-аздараўленчага комплексу займаюцца тры ДзЮСШ, футбольны клуб «Смаргонь».

Дзейнічае Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей.

СМІ
---

* «Светлы шлях». Дзяржаўная раённая газета. У савецкія часы — орган партыйных і савецкіх улад, сёння — газета Смаргонскага раённага выканаўчага камітэта.
* «Рэгіянальная газета»  Архівавана 18 верасня 2020. — рэгіянальная беларуская газета, якая выдаецца з 28 красавіка 1995 года.

Выдатныя мясціны
----------------

Крэўскі замак
У Смаргонскім раёне налічваецца 30 гісторыка-культурных каштоўнасцей, з іх: 17 — помнікі архітэктуры, 14 — помнікі археалогіі, 2 — помнікі гісторыі.

У вёсцы Крэва знаходзіцца адна з першых мураваных кастэляў Вялікага Княства Літоўскага — Крэўскі замак.

У вёсцы Залессе ёсць палацава-паркавы комплекс Агінскіх (1822), дзе жыў кампазітар Міхал Клеафас Агінскі. У Кушлянах знаходзіцца сядзіба Францішка Багушэвіча (другая палова XIX ст.).

Часткова ці цалкам захаваліся сядзібы: сядзіба ў Гюнтэраў Дабраўлянах (1830), сядзібны дом у Шыманэлях (XIX ст.), сядзіба ў Жодзішках (1766), сядзіба Мілеўскіх «Цыцын» у Байбах (XIX — пач. XX ст.), сядзіба ў Чухнах, сядзіба ў Ажугерах (XIX — пач. XX ст.) і сядзіба ў Малых Рачунах (XIX — пач. XX ст.).

На Смаргоньшчыне захаваліся 10 каталіцкіх храмаў: кальвінскі збор у Смаргоні (1553), Жодзішкаўскі кальвінскі збор (1612), касцёл у Солах (1926—1934), касцёл у Вішневе (1811), касцёл у Войстаме (1939), касцёл у Данюшаве (1809), касцёл у Нястанішках (1911), касцёл у Крэве (1997), касцёл у Выгалянентах (1929), касцёл у Аславенятах (1938).

Праваслаўных храмаў у раёне 11: царква ў Смаргоні (1990), царква ў Міхневічах (1866), царква ў Вішневе (2001), царква ў Крэве (1854), царква ў Рацавічах (1993), царква ў Рыбаках (1936), манастыр у Богушах (2000), царква ў Кеўлах (1862) і царква ў Сукневічах (1911), царква ў Жодзішках (2006), царква ў Наваспаску (2000).

Капліца-пахавальня Качаноў у Івашкаўцах
У Смаргонскім раёне налічваюцца дзясяткі капліц: у Івашкоўцах, Дабраўлянах, Антасіне, Целяках, Краснаазёрскай, Семянках, Лешчанятах, Мілуцях, Лакачах, Навасёлках, Шчанях, Войстаме, Сяльцы, Вуглянах, Новым Сяле, Залессі, Сівіцы, Ардашах, Гавуцях, Смаргоні, Каранях, Асінаўшчыне 2, Расле, Дубатоўцы, Жодзішках і ў іншых месцах.

Помнікі Першай cусветнай вайны, якая пакінула на Смаргоньшчыне значны след: мемарыяльны комплекс у Смаргоні, могілкі салдат у Маркоўцах, Залессі, Баярску, Навасёлках, Круглянках, Крэве, могілкі і помнік у в. Белая, помнік у Асанах, Полтараўшчыне, Кутах, мемарыяльны камень у Мацюлянах, абарончыя збудаванні ў Абрамоўшчыне 3 і мемарыяльны камень нямецкага штабу ў Казянятах.

Вядомыя асобы
-------------

Дом-музей Ф. Багушэвіча ў Кушлянах
* Міхал Клеафас Агінскі — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, кампазітар, які напісаў знакаміты паланэз «Развітанне з Радзімай» у Залессі.
* Францішак Багушэвіч — паэт, празаік, публіцыст, класік беларускай літаратуры.
* Тамаш Грыб — беларускі грамадска-палітычны і культурны дзеяч.
* Адам Станкевіч — беларускі каталіцкі святар, літаратуразнаўца, выдавец і нацыянальны дзеяч.
* Ян Станкевіч — беларускі мовазнаўца, гісторык, палітычны дзеяч.
* Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч — беларускі грамадскі дзеяч, літаратуразнавец, кpытык, публіцыст.
* Станіслаў Лявонавіч Станкевіч — беларускі выдавец, паэт.
* Расціслаў Лапіцкі — удзельнік мядзельска-смаргонскага антысавецкага падполля.
* Уладзімір Някляеў — беларускі паэт і пісьменнік.
* Майсей Саламонавіч Кульбак — яўрэйскі пісьменнік, драматург, перакладчык.
* Іван Мікалаевіч Шоц — беларускі дзеяч эміграцыі ў Аргенціне.
* Янка Шутовіч — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, літаратуразнавец.
* Юліян Бакшанскі — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў.
* Андрэй Цікота — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч, каталіцкі святар усходняга абраду.
* Антоній Ляшчэвіч — рымска-каталіцкі дзяяч, ксёндз-марыянін, мучанік, ахвяра нацыстаў.
* Арсень Ліс — беларускі фалькларыст, літаратуразнавец, літаратар.
* Вітаўт Тумаш — беларускі грамадскі дзеяч, лекар, скарыназнавец.
* Янка Сурвіла — беларускі грамадскі дзеяч.
* Францішак Чарняўскі — беларускі рэлігійны дзеяч

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3  Вынікі перапісу 2009 года
3. ↑  «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
4. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
5. ↑  Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 92 О решении вопросов административно-территориального устройства Сморгонского района
6. ↑  Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 марта 2016 г. № 131 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области Архівавана 27 кастрычніка 2020.
7. ↑  Решение Гродненского областного Совета депутатов от 31 мая 2016 г. № 143 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Сморгонского района Гродненской области Архівавана 16 чэрвеня 2021.

Літаратура
----------

* Смаргонскі раён // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 674—675. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Смаргонскі раён

| ⛭**Смаргонскі раён** |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Гарады | Смаргонь |  |
| Сельсаветы | Вішнеўскі с/с ·  Жодзішкаўскі с/с ·  Залескі с/с ·  Каранёўскі с/с ·  Крэўскі с/с ·  Сінькоўскі с/с ·  Сольскі с/с |

 |
| 

| Былыя сельсаветы |
| --- |
| Ардашынскі с/с ·  Бялкоўшчынскі с/с ·  Войстамскі с/с ·  Кушлянскі с/с ·  Лылойцінскі с/с |

 |

| ⛭Гродзенская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Астравецкі
* Ашмянскі
* Бераставіцкі
* Ваўкавыскі
* Воранаўскі
* Гродзенскі
* Дзятлаўскі
* Зэльвенскі
* Іўеўскі
* Карэліцкі
* Лідскі
* Мастоўскі
* Навагрудскі
* Свіслацкі
* Слонімскі
* Смаргонскі
* Шчучынскі

 | Герб Гродзенскай вобласціГерб Гродзенскай вобласці |
| Гарады | 
* Астравец
* Ашмяны
* Бярозаўка
* Ваўкавыск
* **Гродна**1
* Дзятлава
* Іўе
* Ліда
* Масты
* Навагрудак
* Свіслач
* Скідзель
* Слонім
* Смаргонь
* Шчучын

 |
| Пгт | 
* Астрына
* Воранава
* Вялікая Бераставіца
* Жалудок
* Зэльва
* Казлоўшчына
* Карэлічы
* Краснасельскі
* Любча
* Мір
* Наваельня
* Поразава
* Радунь
* Рось
* Сапоцкін
* Юрацішкі

 |
| 1горад абласнога падпарадкавання |

| Смаргонскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |
| --- |
| 

| Смаргонскі раён у Вілейскай вобласці (1940—1944) |
| --- |
| Вілейская вобласць існавала ў 1939—1944 гадах |
| Цэнтр вобласці | Вілейка |
| Раёны | Астравецкі · Ашмянскі · Браслаўскі · Відзскі · Гадуцішскі (да 1940) · Глыбоцкі · Дзісенскі · Докшыцкі · Дунілавіцкі · Ільянскі · Крывіцкі · Куранецкі · Маладзечанскі · Мёрскі · Мядзельскі · Пастаўскі · Пліскі · Радашковіцкі · Смаргонскі · Свірскі · Свянцянскі (да 1940) · Шаркаўшчынскі |

 |
| 

| Смаргонскі раён у Маладзечанскай вобласці (1944—1960) |
| --- |
| Маладзечанская вобласць існавала ў 1944—1960 гадах |
| Цэнтр вобласці | Маладзечна |
| Раёны | Астравецкі · Ашмянскі · Браслаўскі (з 1954) · Валожынскі · Відзскі (з 1954) · Вілейскі (з 1946) · Глыбоцкі (з 1954) · Дзісенскі (1954—1959) · Докшыцкі (з 1954) · Дунілавіцкі (з 1954) · Івянецкі (з 1954) · Ільянскі (да 1957) · Іўеўскі (да 1954) · Крывіцкі · Куранецкі (з 1946 — Вілейскі) · Маладзечанскі · Мёрскі (з 1954) · Мядзельскі · Пастаўскі · Пліскі (з 1954) · Радашковіцкі · Свірскі (да 1959) · Смаргонскі · Шаркаўшчынскі (з 1954) · Юрацішкаўскі |

 |
| 

| Смаргонскі раён у Гродзенскай вобласці (з 1960) |
| --- |
| Гродзенская вобласць БССР існавала ў 1944—1990 гадах |
| Цэнтр вобласці | Гродна |
| Раёны | Астравецкі (1960—1962, з 1965) · Ашмянскі (з 1960) · Бераставіцкі (1944—1962, з 1966) · Васілішкаўскі (1944—1960) · Ваўкавыскі · Воранаўскі · Гродзенскі · Дзятлаўскі (1954—1962, з 1965) · Жалудоцкі (1944—1962) · Зэльвенскі (1944—1962, з 1966) · Іўеўскі (з 1954) · Казлоўшчынскі (1954—1960) · Карэліцкі (1954—1962, з 1965) · Лідскі · Любчанскі (1954—1956) · Мастоўскі (1944—1962, з 1965) · Мірскі (1954—1956) · Навагрудскі (з 1954) · Поразаўскі (1944—1960) · Радунскі (1944—1962) · Ружанскі (1944—1954) · Скідзельскі (1944—1962) · Слонімскі (з 1954) · Смаргонскі (з 1960) · Сапоцкінскі (1944—1959) · Свіслацкі · Шчучынскі |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n2013031232 · VIAF: 302857221 · БАП: 146257 |