**Ксавер’еўскія могілкі** — могілкі ў Полацку. Адны з найбольш старадаўніх гарадскіх могілак.

Гісторыя
--------

Каталіцкі могільнік быў закладзены езуітамі на гэтым месцы ў XVI ст. Служылі для пахавання рыма-каталікоў і заставаліся каталіцкімі да 1920-х гадоў. Магчыма, што спачатку езуіты пабудавалі тут драўляны касцёл.

У 1786 годзе на гэтым месцы быў пабудаваны мураваны езуіцкі касцёл Магілы Гасподняй і Францішка Ксаверыя.

В. Кобель. Бітва 18 жніўня 1812, фрагмент з касцёлам Святога Ксаверыя
18 жніўня 1812 года каля Палаты, у раёне касцёла адбылася першая бітва пад Полацкам. У бітве з рускай арміяй атрымаў цяжкую рану ў жывот баварскі генерал Э. Дэруа[ru], ад якой і памёр 23 жніўня. 22 жніўня атрымаў смяротнае раненне карцеччу ў жывот у лясным баі каля вёскі Гамзялёва і памёр 24 жніўня ў Полацку баварскі генерал-маёр Юстус Рытэр фон Зібайн[de]. Увечары 25 жніўня парэшткі Дэруа, Зібайна, Врэдэна, Прэйзінга і Гедоні «з усімі вайсковымі ўшанаваннямі былі пахаваныя ў двары царквы Св. Ксаверыя, паміж Полацкам і вёскай Спас, гэта значыць на поле бою 18 жніўня. Мяркуючы па ўсіх апісаннях, была сапраўдная ўсеагульная жалоба і смутак аб страце мноства цудоўных правадыроў і афіцэраў. У склепе капліцы Ксаверыя адзін узгорак прыкрыў целы глыбокапаважаных генералаў Дэруа і Зібайна.».

Сен-Сір пісаў, што пасля адступлення саюзнікаў езуіты вынеслі з храма рэшткі французаў і баварцаў. Але ў 1918 адзін прускі афіцэр адшукаў магілы баварцаў на цвінтары, а таксама тузін запісаў у касцёльных кнігах пра пахаванне баварцаў.

Ян Баршчэўскі ў сваім зборніку «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» пісаў: «Недалёка ад Палаты стаіць мураваны касцёл Святога Ксаверыя; тут магілы, дзе спачывае прах цноталюбівых манахаў езуіцкага ордэна, свецкай моладзі і старых, з якімі я некалі быў знаёмы і сябраваў…».

Нямецкія гісторыкі ў часе знаходжання з 25 лютага да 21 лістапада 1918 г. у Полацку нямецкіх войскаў шукалі тут пахаванні баварскіх афіцэраў, што загінулі ў баях за горад у 1812 г. У 1918 г. немцы аддзялілі паўднёва-ўсходнюю частку могілак, што выходзіла на 4-ы зав. Фрунзэ, зрабілі жалезную агароджу на цагляных слупах і хавалі тут сваіх салдат і афіцэраў, якія загінулі пад Полацкам. Пасярод могілак быў пастаўлены гранітны помнік з надпісам па-нямецку «Палеглым за радзіму». Гэтыя нямецкія вайсковыя могілкі захоўваліся ў парадку да 1941 г. на падставе дагавора паміж савецкім і нямецкім урадамі.

Акт Полацкай павятовай камісіі па ахове помнікаў даўніны і мастацтва зафіксаваў 4 ліпеня 1920 года наяўнасць у касцёле італьянскіх абразоў XVIII—XIX стст.

З пачатку акупацыі Полацка 16 ліпеня 1941 года немцы ператварылі могілкі ў свае вайсковыя. У 1942 г. яны прывялі да ладу вул. Азіна і 4-ы зав. Фрунзэ, выраўнаўшы іх і пасыпаўшы жвірам і друзам. Знішчылі частку пахаванняў і пашырылі могілкі на ўсход у бок Палаты і зрабілі новую планіроўку. Сцежкамі падзялілі могілкі на кварталы і зрабілі ў іх агульныя магілы. У кожным квартале ставілі адно вялікае надмагілле, а звесткі пра пахаваных занатоўваў у адмысловым дзённіку даглядальнік могілак. Ставіліся і крыжы, але колькасць іх не адпавядала колькасці пахаваных. Могілкі хутка запаўняліся, і ў канцы акупацыі засталося мала вольнага месца.

Пасля адыходу 4 ліпеня 1944 года нямецкіх ваенных частак іх гарнізонныя могілкі былі ліквідаваны і зраўнаваныя бульдозерам. Агароджа знятая і перавезеная ў горад, каб абгарадзіць плошчу імя Леніна, помнік знішчаны. Могілкі сталі агульнагарадскімі. У паўночнай частцы былі пахаваны ваенныя, параненыя ў ліпені-верасні 1944 г. у часе баявых дзеянняў у Літве і Латвіі і памерлыя ў разгорнутым у Полацку шпіталі № 1105, на брацкай магіле ў 1951 г. пастаўлены помнік.

Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках
------------------------------------

 Магіла Янкі Журбы
* Бернгард Эразм фон Дэруа[ru] (1743—1812) — граф, баварскі генерал, удзельнік паходу Напалеона ў Расію.
* Юстус Рытэр фон Зібайн[de] — баварскі генерал-маёр, удзельнік паходу Напалеона ў Расію.
* Янка Журба (1881—1964) — беларускі паэт.
* Іван Пятровіч Дэйніс (1900—1985) — беларускі педагог і краязнавец.
* Іван Сцяпанавіч Сандрас (1929—1984) — Заслужаны ўрач Беларусі.

Надмагілле Вікторыі Макаравай
У паўднёва-заходняй частцы могілак захаваліся каталіцкія пахаванні пачатку XX ст. з надпісамі па-польску, старэйшае з якіх належыць Юзафу Казелу, памерламу 14.02.1904 г. Цікавым з’яўляецца помнік Вікторыі Макаравай, спачылай 6 мая 1913 года.

Зноскі
------

1. ↑  Д. Дук. Полацкія могілкі 12-18 ст.(недаступная спасылка)
2. 1 2 3 4 5 6  Міхась Баўтовіч. Полацкія могілкі на сайце Radzima.org
3. ↑  Зибейн (Justus von Siebein) Юстус (1750—1812)
4. ↑  Первое Полоцкое сражение (боевые действия на Западной Двине в июле-августе 1812 г.). 6/18 августа
5. ↑  Первое Полоцкое сражение (боевые действия на Западной Двине в июле-августе 1812 г.). Примечания

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ксавер’еўскія могілкі

| ⛭Славутасці Полацка |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Гарадзішча
* Селішча
* Верхні замак
* Ніжні замак з валам Івана Грознага
* Вакольны горад
* Запалоцкі пасад

 | Герб Полацка |
| Вуліцы і плошчы | 
* Войкава
* Замкавая
* пл. Свабоды
* Ніжне-Пакроўская
* Еўфрасінні Полацкай
* Леніна
* пр. Ф. Скарыны

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Жаночае епархіяльнае вучылішча
* Павятовы і ніжні земскі суды
* Дом віцэ-губернатара
* Дом каменданта
* Магістрата
* Дом губернатара
* Дом верхняй і ніжняй упраў
* Дом генерал-губернатара
* Езуіцкі калегіум
* Домік Пятра I
* Вадацяжная вежа
* Чырвоны мост
* Дом афіцэраў
* Пажарнае дэпо

 |
| Музеі | 
* Музей беларускага кнігадрукавання
* Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора
* Музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер’я
* Дзіцячы музей
* Краязнаўчы музей

 |
| Помнікі і мемарыялы | 
* Барысаў камень
* Помнік купцу
* Помнік Мікалаю Цудатворцу
* Вызваліцелям Полацка
* Курган Бессмяротнасці
* Мемарыяльны комплекс «Урочышча Пяскі»
* Помнік камсамольцам
* Помнік 23-м воінам-гвардзейцам
* Помнік Ф. Скарыну
* Полацк — геаграфічны цэнтр Еўропы
* Помнік Уладзіміру Азіну
* Полацк — калыска беларускай дзяржаўнасці
* Помнік Андрэю Альгердавічу
* Помнік літары «Ў»
* Помнік Усяславу Чарадзею
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
* Помнік Еўфрасінні Полацкай
* Помнік крывічам
* Помнік дойліду Іаану
* Помнік Сімяону Полацкаму
* Дуб Вацлава Ластоўскага

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* Сафійскі сабор
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў
* Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў
* Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў†
* Касцёл Святога Стэфана†
* Касцёл Францішка Ксаверыя†
* Лютэранская кірха
* Богаяўленскай царквы і манастыр
* Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр (Спаса-Праабражэнская царква
* Крыжаўзвіжанская царква)
* Бельчыцкі (Барысаглебскі) манастыр
* Пакроўская царква
* Харальная сінагога†

 |
| Сады і паркі, могілкі | 
* Ксавер’еўскія могілкі
* Лютэранскія могілкі
* Парк імя 50-годдзя Савецкай улады
* Стараверскія могілкі
* Фатынаўскія могілкі
* Чырвоныя могілкі

 |
| † страчаныя аб’екты |