recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Перу з насельніцтвам 32,2 млн чал. (2017) — чацвёртая паводле колькасці насельніцва краіна Паўднёвай Амерыкі. Па гэтым паказчыку Перу зусім крышачку пераўзыходзіць Венесуэлу

Дынаміка колькасці насельніцтва
-------------------------------

Полава-ўзроставая піраміда, 2017
У 1500 паводле сучасных падлікаў на зямлі Перу жыло 6.7 млн чалавек. Эксплуатацыя мясцовых жыхароў іспанскімі каланізатарамі абязлюдзіла рэгіён: да 1800 г. насельніцтва скарацілася амаль утрая — да 2.5. млн. У ХХ ст, як і па ўсёй Лацінскай Амерыцы, у Перу назіраўся дэмаграфічны выбух, які ў пачатку нашага стагоддзя паступова затухае. Прырост насельніцтва у 2017 склаў 0.9 % (1.1 % - натуральны, -0.2 % - міграцыйны) .

Этнічны і рэлігійны склад
-------------------------

Перуанская сям'я на рынку
Перу — адзіная краіна Паўднёвай Амерыкі, дзе сёння пераважае індзейскае насельніцтва. Што тычыцца этнічнай геаграфіі, то белыя і метысы (усяго 37 %) пераважаюць у Косце, а індзейцы (45 %) — у Сельве і С'еры. Афіцыйныя мовы Перу — іспанская і кечуа. Пераважна на кечуа размаўляе 13 % насельніцтва. У горных рэгіёнах распаўсюджаны аймара і іншыя індзейскія мовы. 84 % насельніцтва — каталікі, 12 % — евангелісты.

Размяшчэнне і рассяленне
------------------------

Насельніцтва па тэрыторыі Перу размеркавана нераўнамерна. Найбольш шчыльна заселеная Коста, што абумоўлена самымі спрыяльнымі кліматычнымі ўмовамі. 80 % перуанцаў жыве ў гарадах. (Ліма — 9.9 млн, Арэкіпа — 900 тыс. Трухільё — 800 тыс.). Ліма — буйнейшая агламерацыя заходняга ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 27 лістапада 2020.
2. ↑   Архівавана 27 лістапада 2020.

| ⛭Перу паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Перу»**
 |

| Краіны Паўднёвай Амерыкі: Насельніцтва |
| --- |
| 
Аргенціна ·  Балівія ·  Бразілія ·  Венесуэла ·  Гаяна ·  Калумбія ·  Парагвай ·  Перу ·  Сурынам ·  Уругвай ·  Чылі ·  Эквадор
 |
| 
Фалклендскія астравы ·  Французская Гвіяна ·  Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы
 |
|  |
| --- |
| **Аэрапорт Мадрыд-Барахас** |
|  |
| Краіна:  Рэгіён: | Іспанія Мадрыд |
| Тып: | грамадзянскі |
| Код ІКАА: Код ІАТА: |  **LEMD**    **MAD**  |
| Вышыня: Каардынаты: | +610 м  40°29′03″ пн. ш. 3°34′00″ з. д.HGЯO |
| Пасажыразварот (год): | 49,9 млн (2010 год) |
| Мясцовы час: | UTC 0 |
| Час працы: | кругласутачна |
| Эксплуатант: | Aena |
| Сайт: | aena.es

 |
| Узлётна-пасадачныя палосы (УПП) |
| Нумар | Памеры | Пакрыццё |
| 15R/33L | 4,220 м | асфальт |
|
| 18L/36R | 3,620 м | асфальт |
|
| 15L/33R | 3,620 м | асфальт |
|
| 18R/36L | 4,470 м | асфальт |
|
| **Спіс аэрапортаў** |

**Аэрапорт Мадрыд-Барахас** (ісп.: Aeropuerto de Madrid-Barajas) (IATA: **MAD**, ICAO: **LEMD**) — галоўны міжнародны аэрапорт сталіцы Іспаніі Мадрыда. Аэрапорт ўключае ў сябе чатыры тэрміналы (у тым ліку адкрыты ў 2006 годзе Тэрмінал 4, адзін з найбуйнейшых у свеце па плошчы — 760 тыс. м². Па загружанасці ў 2008 годзе аэрапорт стаў 11-м у свеце і 4-м у Еўропе (за гэты год было ажыццёўлена 469,7 тыс. узлётаў і пасадак).

Барахас звязвае Іберыйскі паўвостраў з астатняй Еўропай, а таксама служыць сувязным звяном паміж Еўропай і Лацінскай Амерыкай.

Барахас - асноўны аэрапорт прыпіскі іспанскай авіякампаніі Iberia Airlines, якая забяспечвае яму больш чым 60% пасажырапатоку.

Аэрапорт размешчаны за 13 км на паўночны ўсход ад Мадрыда.

Зноскі
------

1. ↑  Spain AENA Airport Statistics

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Аэрапорт Мадрыд-Барахас на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13330773v · LCCN: no2005093145 · VIAF: 261358728 |
Адзін з малюнкаў.
**Наскальныя малюнкі Міжземнаморскага ўзбярэжжа Іспаніі** (таксама **Леванцінскае мастацтва**) — група з больш чым 700 месцаў на ўсходнім узбярэжжы Іспаніі, якія змяшчаюць узоры наскальнага мастацтва, што ўзыходзіць, магчыма, да палеалітычнага або, што больш верагодна, мегалітычнага перыядаў каменнага веку.

Малюнкі ўяўляюць сабой невялікія схематычныя фігуры людзей і жывёл; выяў раслін практычна не сустракаецца, але зрэдку прысутнічаюць выявы грыбоў. Дадзеная група з'яўляецца самым вялікім месцам канцэнтрацыі дагістарычных наскальных малюнкаў на тэрыторыі Еўропы. Хоць вялікая частка гэтых малюнкаў размешчана недалёка ад узбярэжжа, іх таксама знаходзяць у аўтаномных супольнасцях Арагон і Кастылія — Ла-Манча.

У 1998 годзе гэтыя наскальныя малюнкі былі ўключаны ў Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Зноскі
------

1. ↑  Akers BP, Ruiz JF, Piper A, Ruck CA. (2011). "A prehistoric mural in Spain depicting neurotropic *Psilocybe* mushrooms?". *Economic Botany*. doi:10.1007/s12231-011-9152-5.
2. ↑  Rock Art of the Mediterranean Basin on the Iberian Peninsula, UNESCO
У цэнтры перуанскага горада Наска
На вуліцах горада Наска
**Наска** (ісп.: Nazca) — пустыннае плато і літасферная пліта на паўднёвым узбярэжжы Перу. Таксама гэта назва ўжываецца ў дачыненнi да своеасаблівай археалагічнай культуры, росквіт якой прыйшоўся на прамежак паміж 500 г. да н. э. і 500 г. н. э. Магчыма, менавіта яны і стварылі знакамітыя лініі Наска, цырыманіяльны горад Каўачы і ўражлiвую сістэму падземных акведукаў, якія функцыянуюць і па гэты дзень.

Першапачаткова ў іспанскіх крыніцах, Наска — гэта і мыс на ўзбярэжжа Пяру, і сама даліна. У 1553 годзе назва ўпершыню згадваецца ў кнізе «Хроніка Перу» Сьеса дэ Леона

> «Далей ва ўжо паказаным накірунку размешчаны іншы востраў, які таксама завецца [востравам] Ваўкоў, з-за іх велізарнай колькасці на ім, і які ляжыць на 14 градусе з 1/3. Ад гэтага вострава шлях плавання ідзе наўсцяж узбярэжжа на паўднёвы захад, у накірунку на поўдзень. А потым, прайшоўшы 12 ліг далей ад вострава, прыбываеш да высокага мысу, які завецца **Наска** і знаходзіцца на 14 градусе з ¾. Тут і месца ўкрыцця для караблёў, але не для таго, каб узяць лодкі і з імі падысці да зямлі».
> 
>

Зноскі
------

1. ↑  Lines and Geoglyphs of Nasca and Pampas de Jumana
2. ↑  Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Первая. Глава V. — Киев, 2008 (пер. А. Скромницкий) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 ліпеня 2012. Праверана 26 верасня 2017.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Наска
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Елісееў.
**Ігар Канстанцінавіч Елісе́еў** (27 студзеня 1917, Петраград — 10 мая 1981) — беларускі архітэктар, Кандыдат архітэктуры (1956), дацэнт (1960).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1941 годзе Ленінградскі інжынерна-будаўнічы інстытут. У 1944—1957 гадах працаваў у інстытуце «Белдзяржпраект» (галоўны архітэктар праектаў, кіраўнік майстэрні тыпавога праектавання), у 1957—1963 гадах загадчыкам сектара жылля НДІ будаўніцтва і архітэктуры. Адначасова з 1953 года выкладчык БПІ, з 1960 па 1981 г. — дацэнт. У 1966 годзе скончыў аспірантуру Беларускага політэхнічнага інстытута. Загадчык кафедры Брэсцкага інжынерна-будаўнічага інстытута.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1946 года.

Творчасць
---------

Прымаў удзел у аднаўленні пасля Вялікай Айчыннай вайны Мінска і інш. гарадоў рэспублікі. Асноўныя працы: праекты аднаўлення жылых дамоў па вул. К. Маркса ў Мінску (1946), будынкі педвучылішча ў Мазыры (1947); у аўтарскім калектыве: серыі тыпавых праектаў жылых дамоў № 134 і 136 (1947), 1-255, 1-414, 1-434 (1953-1956), эксперыментальныя праекты 12-павярховага жылога дома з аб’ёмных элементаў (1951), 9-павярховага жылога дому (1967), 2-павярховы буйнаблочны жылы дом для сельскага будаўніцтва (1970). Аўтар артыкулаў па пытаннях праектавання жылля.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (1957), 1-я прэмія на рэспубліканскім адкрытым конкурсе «Жылыя дамы для сельскага будаўніцтва» (1969), 2-я прэмія за праект жылога дома для калгасніка на рэспубліканскім конкурсе (1946).

Літаратура
----------

* Елісееў Ігар Канстанцінавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Елисеев Игорь Константинович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
|  |
| --- |
| **Аэрапорт Варшава/Модлін**
(*Port Lotniczy Warszawa/Modlin*) |
|  |
| Краіна:  Рэгіён: | Польшча Варшава |
| Тып: | грамадзянскі |
| Код ІКАА: Код ІАТА: |  **EPMO**    **WMI**  |
| Вышыня: Каардынаты: | +104 м  52°27′ пн. ш. 20°39′ у. д.HGЯO |
| Мясцовы час: | UTC +1/+2 |
| Час працы: | кругласутачна |
| Эксплуатант: | ТАА "Мазавецкі аэрапорт Варшава-Модлін" |
| Сайт: | modlinairport.pl

 |
| **Спіс аэрапортаў** |

**Аэрапорт Варшава/Модлін** (польск.: Port Lotniczy Warszawa/Modlin) (IATA: **WMI**, ICAO: **EPMO**) — міжнародны аэрапорт, знаходзіцца паміж гарадамі Новы Двур Мазавецкі і Закрочым у межах Варшаўскай агламерацыі за 35 км ад цэнтра Варшавы. 

Аэрапорт абслугоўвае кароткія і сярэднія рэйсы бюджэтных авіякампаній у еўрапейскія гарады, унутраныя і чартарныя рэйсы. У цяперашні час у аэрапорце працуе адна авіякампанія - Ryanair, якая выконвае рэгулярныя рэйсы ў 49 еўрапейскіх гарадоў.

Планаванае спалучэнне з пасажырскай чыгуначнай станцыяй у падвалах тэрмінала пакуль не рэалізавана. Максімальная прапускная здольнасць аэрапорта ў пачатку функцыянавання ацэньвалася ў 2-2,3 млн чалавек у год, цяпер яна вызначаецца ў 3-3,5 млн чалавек у год. Будаўніцтва аэрапорта абышлося ў 451, 4 млн злотых.

Аэрапорт Модлін не павінен выконваць функцыі доўгачаканага другога аэрапорта для Варшавы, рэалізацыя якога ўсё яшчэ разглядаецца. Па запэўненнях уладаў і інвестара, аэрапорт павінен быў быць уведзены ў эксплуатацыю да пачатку чэмпіянату Еўропы па футболе ў 2012 годзе. Справа ўскладнялася пратэстам эколагаў, якія выступалі супраць будаўніцтва аэрапорта, неспрыяльным становішчам аэрапорта паблізу Віслы, шматлікімі маршрутамі міграцыі птушак і туманамі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аэрапорт Варшава/Модлін
* Афіцыйны вэб-сайт аэрапорта (польск.)

| ⛭Транспарт Варшавы |
| --- |
| Пасажырскія тэрміналы | Аэрапорт імя Фрыдэрыка Шапена ·  Варшава-Заходняя ·  Варшава-Цэнтральная ·  Варшава-Усходняя ·  Варшава-Гданьская ·  Варшава-Віленская |  |
| Гарадскі грамадскі транспарт | Метро ·  WKD ·  SKM ·  Трамвай ·  Тралейбус† ·  Аўтобус |
| † - не існуюць |
**Мабёж** (фр.: Maubeuge) — горад (камуна) на поўначы Францыі, рэгіён О-дэ-Франс, дэпартамент Нор, акруга Авен-сюр-Эльп, цэнтр аднайменнага кантона. Размешчаны за 39 км на ўсход ад Валансьена і за 11 км ад мяжы з Бельгіяй, за 4 км ад аўтамагістралі N2. Праз горад працякае рака Самбра. Насельніцтва (2014) — 30 347 чал.

Гісторыя
--------

Утварыўся побач з манастыром, заснаваным у VII стагоддзі Святой Адэльгундай. Пазней уваходзіў у склад правінцыі Эно. Мабёж неаднаразова захоплівалі французы, а пры французскіх каралях Людовіку XI, Францыску I і Генрыху II падвяргаўся спаленню. Канчаткова ўвайшоў у склад Францыі пасля падпісання Німвенскага мірнага дагавору ў 2-й палове XVII стагоддзя.

Пры каралю Людовіку XIV ваенным інжынерам Вабанам у Мабёжы была пабудавана крэпасць, якую беспаспяхова аблажылі ў 1793 годзе аўстрыйцы.

У Першую сусветную вайну быў абложаны нямецкімі войскамі ў 1914 годзе.

Падчас Другой сусветнай вайны 90 % будынкаў гістарычнага цэнтра Мабёжа былі разбураны нямецкімі акупантамі. Горад быў вызвалены 2 верасня 1944 года амерыканскімі войскамі.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Бамако, Малі
* Біскра[d], Алжыр
* Варзазат, Марока
* Каес, Малі
* Ратынген, Германія

Зноскі
------

1. ↑  Code officiel géographique Праверана 6 студзеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q156705'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2981593'></a>
2. ↑  база даных аб французскіх камунах — Institut national de l'information géographique et forestière. Праверана 26 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1665102'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20894925'></a>
3. ↑  Google Maps — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12013'></a>
4. ↑  Populations légales 2020 — Нацыянальны інстытут статыстыкі і эканамічных даследаванняў Францыі, 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q115923391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q156616'></a>
5. ↑  Base officielle des codes postaux — La Poste, 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q66049091'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q373724'></a>
**Геадэзі́чны знак** — наземнае і падземнае збудаванне, якім на мясцовасці пазначаецца і замацоўваецца геадэзічны пункт.

Наземная частка геадэзічных знакаў забяспечвае ўзаемную бачнасць пунктаў трыангуляцыі і адначасова з'яўляецца штатывам для мацавання геадэзічных інструментаў і прадметаў візіравання. Маюць розную вышыню і канструкцыю: драўляныя і металічныя слупы, піраміды, вышкі і інш.  
Падземная частка геадэзічных пунктаў, звычайна, уяўляе сабой бетонны маналіт, у якім замацавана металічная марка з адтулінай або пазначана кропка, якія ўласна і з'яўляюцца геадэзічным пунктам і мае назву *цэнтр*.

Гл. таксама
-----------

* Рэпер, геадэзія

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.

Спасылкі
--------

* *Буткевич А. В.* Геодезические знаки(недаступная спасылка)
|  Аўтазаводская лінія |
| --- |
| умоўныя абазначэнні |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Красны Бор |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Доступ для людзей з абмежаванымі магчымасцямі | Каменная горка |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Доступ для людзей з абмежаванымі магчымасцямі | Кунцаўшчына |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Доступ для людзей з абмежаванымі магчымасцямі | Спартыўная |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Пушкінская |
|  |  | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Маладзёжная |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Фрунзенская |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Няміга |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Купалаўская |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Доступ для людзей з абмежаванымі магчымасцямі | Першамайская |
|  |  | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Пралетарская |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Трактарны завод |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Партызанская |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Аўтазаводская |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Доступ для людзей з абмежаванымі магчымасцямі | Магілёўская |
|  |  | 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

 |  | ЦЧ-2 «Магілёўскае» |
|  |  | 

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  | Шабаны |
|  |  |  |  |  |  |  |

 |

**Партызанская** (трансліт.: *Partyzanskaja*) — станцыя Аўтазаводскай лініі Мінскага метрапалітэна, размешчана паміж станцыямі «Трактарны завод» і «Аўтазаводская». Адкрыта 7 лістапада 1997 разам з «Аўтазаводскай» ў складзе 3-га ўчастка Аўтазаводскай лініі.

Канструкцыя
-----------

Калонная станцыя дробнага закладу, двухпролетная, з шэрагам прамавугольных калон. На меншай глыбіні над станцыяй размешчаны гандлёвы цэнтр «Падземны Горад».

У архітэктурна-мастацкім афармленні станцыі падкрэслена нестандартнасць канструктыўнага рашэння платформеннай залы з адным цэнтральна размешчаным шэрагам калон. Рэбры пліт перакрыцця і апорныя рыгелі ўтвараюць прасторавую рашотку кесаніраванай столі і візуальна павялічваюць эфект шырыні прасторы.

Выхады
------

Выхады з двух вестыбюляў станцыі вядуць да гасцініцы «Турыст», універмага «Беларусь», Партызанскага праспекта, вуліц Даўгабродскай і Жылуновіча, парку імя 50-годдзя Кастрычніка.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Партызанская (станцыя метро, Мінск)
**Круцігалоўка** звычайная (*Jynx torquilla*) — дробная птушка з доўгай рухомай шыяй, якая адносіцца да сямейства Дзятлавых, род Круцігалоўкі, аднак па вонкавым выглядзе і паводзінах больш падобная да вераб'іных птушак. З дзятлавымі круцігалоўку радніць перш за ўсё характэрная будова ног — два пальцы звернутыя назад і два наперад, і доўгі клейкі язык, а таксама хвалепадобны характар ​​палёту.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 16-19 см, размах крылаў 25-30 см. Параўнальна доўгі хвост, кароткая дзюба, верх колеру карычневы, спод белаваты з далікатнымі палоскамі, праз вока цёмная паласа. Зверху галавы пёры часта падымаюцца. Часта ў пошуках насякомых скача па зямлі з паднятым хвастом. Галаву здольная паварочваць моцна назад.

Пашырэнне
---------

Арэал: Еўропа (акрамя Ірландыі, Брытанскіх а-воў і крайняй поўначы), праз Цэнтральную Азію поясам да Сахаліна і Японіі, а таксама Кітая ўключна. Лакальна сустракаецца ў Малой Азіі, на Каўказе, на паўночным захадзе Афрыцы, паўночным захадзе Індыі.

Насяляе прарэджаныя лісцевыя і змяшаныя дрэвастоі, акрамя таго — старыя паркі (нават у гарадах) і сады, могілкі, алеі, прырэчныя лясы. Часцей жыве па краях вялікіх лясоў, чым у глыбі. У Швейцарыі даходзіць да 1000 м над у.м. У паслягнездавы перыяд засяляе не толькі лясы, але таксама паўпустыні і нават пустыні, пакрытыя калючымі кустамі або скупа парослыя дрэвамі, таксама пасевы.

Пералётная птушка, зімуе ў Афрыцы і на поўдні Азіі, нешматлікая ў басейне Міжземнага мора і на Блізкім Усходзе.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Асноўны корм — мурашкі і іх кукалкі, а таксама іншыя дробныя насякомыя. Свае гнёзды не выдзёўбвае, але займае кінутыя дуплы іншых дзятлаў альбо выганяе з іх вераб'іных птушак (напр. сініц, вераб'ёў, мухаловак). Селіцца ў гнездавых скрынках, часам у шчылінах сценакбудынкаў, зрэдку ў норах у ярах.

Яйкі
Яйкі (7-10, часам 5-12), авальныя з лёгка зрэзаным вузейшым канцом, белыя, бліскучыя.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4189620-8 |
**Партызанская брыгада «Няўлоўныя»** (**Спецбрыгада НКДБ СССР**) — партызанская брыгада, створаная 1 сакавіка 1942 года, калі атрад у 28 чалавек быў перапраўлены ў нямецкі тыл, дзе папоўніўся мясцовым насельніцтвам. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Дрысенскага, Лепельскага, Полацкага, Расонскага, Браслаўскага, Куранецкага, Глыбоцкага, Докшыцкага, Маладзечанскага, Мёрскага, Пастаўскага, Валожынскага, Іўеўскага, Лідскага, Навагрудскага, Навамышскага, Мінскага раёнаў. Дыверсійныя і разведвальныя групы брыгады дзейнічалі таксама на тэрыторыі Пскоўскай вобласці, Літоўскай ССР і Латвійскай ССР. 12 ліпеня 1944 брыгада (1132 чалавекі) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камандзіру брыгады Пруднікаву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

У асобныя перыяды склад брыгады дасягаў 1700 чалавек. За ўвесь час дзеянняў брыгада налічвала 16 атрадаў. У кастрычніку 1943 года яна была рэарганізавана: частка яе асабовага складу перададзена на фарміраванне брыгады А. М. Крыўскага, некалькі атрадаў і груп пакінуты ў былых месцаў дзеянняў. З атрадамі, якія засталіся (633 байцы), у кастрычніку — снежні 1943 года перадыслакавана з Полацкага раёна ў Юрацішкаўскі.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* М. С. Пруднікаў;
* А. Р. Марозаў

Гісторыя
--------

Партызаны правялі больш за 140 баявых аперацый, пусцілі пад адхон шмат эшалонаў, збілі 10 самалётаў, узарвалі і спалілі 104 чыгуначныя і шашэйныя масты, больш за 80 аўтамашын і трактароў, 12 дрызін і матавозаў, 6 складоў, сапсавалі 50 км тэлефонна-тэлеграфных ліній, 1170 чыгуначных рэек і іншага. Перадавалі камандаванню Чырвонай Арміі звесткі разведкі, у чэрвені 1942 года разведчыкі брыгады здабылі і пераправілі ў Маскву 23 сакрэтныя карты нямецкага камандавання з пазначаным на іх аператыўным становішчам.

Памяць
------

* у 1965 годзе ў гонар брыгады ў Лідзе ў гонар брыгады пастаўлена стэла.
* у 1965 годзе ў вёсцы Шчаперня Полацкага раёна ў гонар брыгады пастаўлены абеліск.
* у 1969 годзе ў вёсцы Бакшты Іўеўскага раёна ў гонар брыгады пастаўлены абеліск.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**В’едма** (ісп. Viedma) — ледавіковае возера, размешчана ў паўднёвай Патагоніі каля мяжы Аргенціны і Чылі. Сілкуецца ў асноўным праз ледавік В’едма, адгалінаванне якога знаходзіцца на заходнім беразе возера і мае шырыню 5 км. Перавага карычневых колераў і адсутнасць зеляніны тлумачыцца працэсам прамывання стромкіх схілаў далін лёдам леднікоў.

З возера В’едма выцякае рака Ла-Леона, якая ўпадае ў возера Архенціна і цячэ далей да Атлантычнага акіяна пад назвай Рыа-Санта-Крус.

Хоць вялікая частка возера знаходзіцца на тэрыторыі Аргенціны, яго заходні бераг даходзіць да Паўднёвага Патагонскага ледзянога поля, дзе становішча мяжы з Чылі застаецца нявызначаным. Возера В’едма ўваходзіць у склад нацыянальнага парку Лос-Гласьярэс. На паўночны захад ад возера знаходзіцца вядомы сярод альпіністаў пік Фіцрой (3375 м).

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **возера В'едма**
**Партызанская брыгада «Полымя»** — партызанская брыгада, створаная ў чэрвені 1943 года на базе атрадаў «Полымя», арганізаванага ў ліпені 1942 года, і імя Чапаева, вылучаных з партызанскай брыгады «За Радзіму» імя А. К. Флегантава. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Пухавіцкага раёна. 2 ліпеня 1944 года брыгада (634 партызаны, 4 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камандзіру брыгады Філіпскіх было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

* атрад «Полымя»;
* атрад «Перамога»;
* атрад «Слава»;
* атрад імя Чапаева.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Я. Ф. Філіпскіх

### Камісар

* І. П. Шаршнёў

Начальнік штаба
---------------

* М. П. Тарыкаў

Гісторыя
--------

Партызаны разам з брыгадамі Мінскай зоны вялі баі па ачышчэнню тэрыторыі Пухавіцкага і сумежных з ім раёнаў ад нямецкіх войск, за ўтрыманне партызанскай зоны, прарываліся з блакады (сакавік, снежань 1943, май 1944 гадоў), Правялі больш за 140 дыверсій па падрыву эшалонаў, на ўчастках Пухавічы — Талька, Рудзенск — Дрычын. У «рэйкавай вайне» на чыгуначным участку Пухавічы — Талька (3.8.1943) і Седча — Міханавічы (13.8.1943) падарвалі больш за 1,5 тысячы рэек. Двойчы ўзрывалі мост цераз рэку Блужа (ліпень 1943), у кастрычніку 1943 падарвалі нафтабазу ў Мар’інай Горцы. Разам з Чырвонай Арміяй вызвалілі гарадскі пасёлак Мар’іна Горка.

Памяць
------

У 1965 і ў 1969 гадах у вёсках Падкоссе і Балачанка Пухавіцкага раёна ў гонар брыгады былі пастаўлены помнікі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Лімонны бісквіт
Шакаладны фондан
**Бісквіт** (фр.: biscuit, ад італ.: biscotto — «двойчы печаны») — кандытарскае цеста і кандытарскі «хлеб», прыгатаваны з мукі, цукру і яек. У англамоўных краінах тэрмін «бісквіт» ужываецца для іншых прадуктаў.

Прыгатаванне
------------

Існуе некалькі спосабаў прыгатавання бісквітнага цеста. Найбольш зручны для хатняга прыгатавання спосаб: яйкі ўзбіваюць з цукрам да павелічэння ў аб'ёме ў 2,5-3 разы. Затым дадаюць муку і хутка перамешваюць. Дно і краі формы змазваюць сметанковым маслам або распаленым маргарынам або заслаюць паперай. Цеста разліваюць у падрыхтаваныя формы, запаўняюць іх на 0,75 аб'ёму. Запоўненыя формы выпякаюць у духоўцы. Атрыманы бісквіт з'яўляецца распаўсюджанай асновай для тартоў, пірожных і дэсертаў.

Для атрымання бісквіта лепшай якасці яечныя жаўткі трэба аддзяліць ад бялкоў і старанна ўзбіць з цукрам (або цукровай пудрай) да павелічэння ў аб'ёме не менш чым у два разы, затым дадаць муку, замясіць вадкае цеста і ўмяшаць узбітыя да стану пены (без цукру) бялкі. Існуе «веганскі» варыянт бісквіта, у якім змацоўваючы кампанент (яйка) замяняецца разведзеным у вадзе крухмалам, бо без крухмалу або яек бісквіт хутка «ападае».

Гл. таксама
-----------

* Бісквіт (фарфор)

Зноскі
------

1. ↑  Бисквит, род печенья // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Бисквит // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* ДАСТ 9553-90 вызначае асаблівы гатунак мукі для бісквітнага тэсту з мяккіх гатункаў пшаніцы
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Спартак (значэнні).

**Партызанская брыгада «Спартак»** — партызанская брыгада, створаная ў ліпені 1943 года на базе арганізаванага ў маі 1942 года атрада «Спартак». Дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Відзскага і Шаркаўшчынскага раёнаў. 4 ліпеня 1944 года брыгада (674 партызаны, 6 атрадаў) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

Брыгада была створана на базе атрада «Спартак», арганізаванага ў маі 1942 года ў 2-й Беларускай партызанскай брыгадзе імя Панамарэнкі як 3-і атрад і накіраванага ў Відзскі раён, дзе папоўніўся мясцовымі групамі і быў названы «Спартак». У лістападзе 1942 года ў час баёў з карнікамі атрад падзяліўся на дзве групы. Група на чале з А. М. Панамаровым і І. Н. Крысавым перайшла ва Ушацкі, другая ў Расонскі раён. У сакавіку 1943 года з 1-й групы быў паўторна створаны атрад «Спартак», якому ў маі была перададзена частка асабовага складу 1-й партызанскай брыгады імя Суворава. На момант злучэння з Чырвонай Арміяй у склад брыгады ўваходзіла шэсць атрадаў.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* А. М. Панамароў

### Камісар

* М. К. Ігнацьеў

### Начальнікі штаба

* І. Н. Крысаў
* Ф. А. Салаўеў

### Дзейнасць

Партызаны ў верасні 1942 года рабілі напады на гарнізоны ў вёсках Казяны (Казянскія баі), Опса, увосень вялі баі з карнікамі каля вёсак Азярава, Якшты, Журавоўшчына. У жніўні 1943 года на чыгуначным участку Варапаева — Крулеўшчына падарвалі больш за 850 рэек, на чыгуначным участку Вільнюс — Даўгаўпілс — больш за 1 тысячу рэек. У студзені, красавіку, маі 1944 года разграмілі ўмацаваныя нямецкія гарнізоны ў Відзах, Опсе, пусцілі пад адхон 21 эшалон, знішчылі 11 складоў. Да прыходу Чырвонай Арміі занялі райцэнтры Відзы, Дзісну, Цвярачус.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Партызанская брыгада «Смерць фашызму»** — партызанская брыгада, створаная ў ліпені 1943 года на базе атрада «Смерць фашызму», арганізаванага ў чэрвені 1942 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Смалявіцкага, Барысаўскага, Лагойскага, Плешчаніцкага раёнаў. 2 ліпеня 1944 года брыгада (706 партызан, 4 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* атрад імя Будзённага;
* атрад імя Кутузава;
* атрад імя Чкалава;
* атрад імя Варашылава.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* В. Ф. Таруноў

### Камісар

* І. П. Дзядзюля

### Начальнік штаба

* А. А. Кіслякоў

Гісторыя
--------

Партызаны рабілі дыверсіі на чыгунцы і шашы Мінск — Смалявічы — Барысаў, узарвалі і спалілі 55 мастоў, 4 склады. У ноч на 26 верасня 1943 года падарвалі 470 рэек, разбурылі 1,5 км чыгункі. Неаднаразова пашкоджвалі падземны кабель, які злучаў стаўку Гітлера з Усходнім фронтам. У красавіку—чэрвені 1943, красавіку—чэрвені 1944 гадоў вялі баі з карнікамі. У ліпені 1944 года ўдзельнічалі ў ліквідацыі групоўкі нямецкіх войск у Смалявіцкім раёне.

Памяць
------

У 1967 годзе ў вёсцы Юр’ева Смалявіцкага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Партызанская брыгада «Дзядзькі Колі»** — партызанская брыгада, створаная ў сакавіку 1942 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Барысаўскага, Бягомльскага, Лагойскага, Плешчаніцкага, Смалявіцкага раёнаў. 28 чэрвеня 1944 брыгада (1042 партызаны, 7 атрадаў) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камандзіру брыгады П. Р. Лапаціну, разведчыцы Н. В. Траян было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

Брыгада была створана на базе атрадаў «Дзядзькі Колі» (арганізаваны ў маі 1942 года, пазней — атрад імя Дзяржынскага), «Камунар» (арганізаваны ў маі 1942), імя Сталіна і імя Чапаева (арганізаваны ў красавіку 1942), «За Бацькаўшчыну» (арганізаваны ў ліпені 1942, у чэрвені 1943 расфарміраваны), групы Г. Р. Каўзановіча («Дзеда Гаўрылы»).

На дату злучэння брыгады з Чырвонай Арміяй у яе склад уваходзілі:

* атрад імя Дзяржынскага;
* атрад «Камунар»;
* атрад імя Сталіна;
* атрад імя Чапева;
* атрад «Бура»;
* атрад «За Савецкую Радзіму»;
* атрад імя Гастэлы.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* П. Р. Лапацін

### Камісары

* А. Ц. Язубчык;
* М. М. Чуліцкі.

### Начальнікі штаба

* В. П. Бальшакоў;
* А. Л. Валошын.

Гісторыя
--------

Партызаны праводзілі дыверсіі на ўчастку чыгункі Мінск — Барысаў, Мінск — Маладзечна і шашы Мінск — Барысаў. У «рэйкавай вайне» падарвалі больш за 1,9 тыс. рэек, 5 чыгуначных мастоў. У снежні 1942 і жніўні 1943 гадоў нападалі на гарнізон у вёсцы Зембін, у маі — чэрвені 1943 вялі баі з фашыстамі, якія праводзілі карную аперацыю «Котбус», у красавіку — маі 1944 года — з нямецкім палком, які падтрымлівалі самалёты, танкі і артылерыя. Вялі баі ў чэрвені 1944 у раёне возера Палік. У час наступлення Чырвонай Арміі забяспечылі пераправу 35-й гвардзейскай танкавай брыгадзе цераз рэку Цна.

Памяць
------

У 1964 годзе ў пасёлку Ганцавічы Барысаўскага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены абеліск.

Гл. таксама
-----------

* Плешчаніцкая аперацыя

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Партызанская брыгада «Народныя мсціўцы» імя В. Т. Варанянскага** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1942 года на базе атрадаў *«Мсцівец»* (арганізаваны ў лютым 1942 года) і *«Барацьба»* (арганізаваны ў верасні 1941 года). Да 1 чэрвеня 1943 года мела назву **Партызанская брыгада «Дзядзькі Васі»**, у студзені 1944 года брыгадзе было прысвоена імя В. Т. Варанянскага. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Лагойскага і Плешчаніцкага раёнаў. 1 ліпеня 1944 года брыгада (1475 партызан, 5 атрадаў) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камандзіру брыгады Г. Ф. Пакроўскаму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

* атрад «Мсцівец»;
* атрад «Барацьба»;
* атрад імя Катоўскага;
* атрад імя Суворава;
* атрад імя Панамарэнкі.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* В. Т. Варанянскі (загінуў);
* В. В. Сямёнаў;
* Г. Ф. Пакроўскі.

### Камісары

* Л. С. Лапін;
* М. Х. Краснёнкаў (выконваў абавязкі);
* В. В. Сямёнаў;
* Ф. С. Кузняцоў;
* М. І. Перапечка.

### Начальнікі штаба

* П. А. Сярогін;
* Дз. І. Копанеў;
* В. І. Яськоў.

Гісторыя
--------

Баявыя аперацыі праводзілі на камунікацыях Мінск — Вільнюс, Маладзечна — Полацк, Мінск — Лепель і іншых. Падарвалі больш за 3 000 рэек, 148 мастоў на шашы і 3 на чыгунцы. Нападалі на гарнізоны ў Мядзелі, Плешчаніцах, Ільі, у вёсках Альковічы, Касцяневічы, на чыгуначнай станцыі Куранец і інш. У ліпені 1942 года атрады «Мсцівец», «Барацьба», «Мясцовыя» і іншыя разбілі нямецкі батальён каля вёскі Валенцінова. У маі—чэрвені 1943 года партызаны брыгады вялі баі супраць карнікаў, якія праводзілі аперацыю «Котбус». Разам з часцямі Чырвонай Арміі 30 чэрвеня 1944 года разбілі нямецкі батальён. Удзельнічалі ў вызваленні Вілейкі, Маладзечна, Смаргоні, ліквідацыі нямецкіх падраздзяленняў (да 10 ліпеня 1944 года).

Памяць
------

У 1971 годзе ў вёсцы Хадакі Лагойскага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік, у Смаргоні — мемарыяльная дошка.

Гл. таксама
-----------

* Плешчаніцкая аперацыя;
* Касцяневіцкі бой;
* Валенціноўскі бой.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Партызанская брыгада «Кастрычнік»** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1943 года на базе атрада «Кастрычнік», арганізаванага ў верасні 1942 года ў Усвяцкім раёне Смаленскай вобласці і накіраванага ў Вілейскую вобласць. Дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Мёрскага, Дзісенскага, Шаркаўшчынскага, Глыбоцкага раёнаў. 2—4 ліпеня 1944 года брыгада (256 партызан, 4 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* 1-ы атрад;
* 2-і атрад;
* 3-і атрад;
* 4-ы атрад імя Горкага.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* Ф. К. Юрчанка;
* І. І. Юкша (выконваў абавязкі).

### Камісар

* І. І. Юкша.

### Начальнік штаба

* Г. Т. Цяльноў (загінуў).

Гісторыя
--------

Партызаны праводзілі баявыя дзеянні на чыгуначных і шашэйных дарогах. Летам 1943 года вялі засадныя баі на Заходняй Дзвіне. Каля вёскі Крукі разбілі нямецкі абоз з боепрыпасамі, у верасні вялі баі з карнікамі ў Мёрскім раёне. Зімой 1943—1944 гадоў і вясной 1944 года нападалі на нямецкія гарнізоны ў вёсках Бараўцы, Галубічы, Шыпы. У аперацыі «рэйкавая вайна» толькі на чыгуначным участку Круляўшчына — Падсвілле падарвалі 730 рэек. На шашы Дзісна — Лужкі спалілі 12 мастоў. У лютым — сакавіку 1944 года разам з партызанамі Ушацкай зоны ўдзельнічалі ў разбурэнні палатна на чыгуначным участку Полацк — Маладзечна. У красавіку вялі баі па прарыву блакады. У красавіку — маі 1944 года ўдзельнічалі ў баях супраць карнікаў у Лепельска-Полацкай зоне.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Навіны БНФ «Адраджэньне»** — газета, орган Беларускага народнага фронту «Адраджэньне». Выдавалася са снежня 1988 да мая 1994 ў Мінску на беларускай мове (асобныя нумары таксама на рускай мове).

Як нулявы нумар выдання з’явілася «Інфармацыйнае паведамленьне БНФ за перабудову «Адраджэньне», у якім друкавалася адозва Аргкамітэту БНФ да грамадзян Беларусі, а таксама рэкамендацыі ў стварэнні групаў падтрымкі БНФ. Першыя нумары рыхтавалі А. Суша і А. Радкевіч; у падрыхтоўцы паасобных нумароў удзельнічалі: П. Ларын, І. Дрозд, П. Пячонка, А. Сёмуха; ад №7 у складзе выдавецкай групы: А. Суша, С. Дубавец, П. Жук. Выйшла некалькі выпускаў «Навінаў» у перакладзе на рускую мову («Новости Белорусского народного фронта «Адраджэньне»), якія ў асноўным адпавядалі беларускаму варыянту выдання. Апошні нумар, прысвечаны выбарам прэзідэнта, выйшаў у маі 1994 пад рэдакцыяй Барыса Хамайды.

Грамадска-палітычнае выданне. Асноўны змест газеты складала хроніка падзей, артыкулы на актуальныя грамадска-палітычныя тэмы, праграмныя матэрыялы БНФ. Змяшчаліся артыкулы, прысвечаныя гісторыі Беларусі, беларускай нацыянальнай сімволіцы, спісы ахвяр палітычных рэпрэсій.

Выйшла 40 нумароў.

Літаратура
----------

* Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст. - Мн. 1999. ISBN 985-6374-08-1
**Партызанская брыгада «Бальшавік»** — партызанская брыгада, створаная ў кастрычніку 1943 года на базе атрада «Бальшавік» (арганізаваны ў жніўні 1941 года). Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Гомельскага, Добрушскага, Веткаўскага, Свяцілавіцкага, Кармянскага, Лоеўскага, Буда-Кашалёўскага, Уваравіцкага, Чачэрскага, Рэчыцкага, Васілевіцкага, Хойніцкага раёнаў. 23 лістапада 1943 года брыгада (531 партызан, тры атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй. Камандзірам дыверсійных груп Фёдару Пятровічу Котчанку і Аляксандру Лаўрэнцьявічу Ісачанку прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Склад
-----

* партызанскі атрад «Бальшавік»;
* партызанскі атрад «Патрыёт Радзімы»;
* партызанскі атрад імя В. П. Чкалава.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Іван Фёдаравіч Гамарка (кастрычнік — лістапад 1943).

### Камісар

* Васіль Нікітавіч Палянічка (кастрычнік — лістапад 1943).

Гісторыя
--------

Партызаны праводзілі дыверсіі на чыгунках і шашэйных дарогах Гомель — Калінкавічы, Гомель — Жлобін. У ліпені — жніўні 1943 года атрад «Бальшавік» падарваў 42 варожыя эшалоны, у баях знішчыў больш за 40 аўтамашын, у Навабеліцы падарваў склады боепрыпасаў і гаручага. Самастойна і з іншымі партызанскімі злучэннямі разграмілі нямецкія гарнізоны ў вёсках Асінаўка, Рудня Барталамееўская, Будзішча, Валосавічы, Палессе Чачэрскага, Казацкія Балсуны, Пералёўка Свяцілавіцкага, Баршчоўка Лоеўскага, Узнаж Васілевіцкага, Якімаўка Гомельскага раёнаў; у лістападзе 1943 года разам з брыгадамі «Жалязняк», імя П. К. Панамарэнкі, 108-м атрадам імя Р. І. Катоўскага напалі на нямецкі гарнізон у вёсцы Горваль Рэчыцкага раёна і захапілі калону аўтамашын. Разам з часцямі Чырвонай Арміі вялі баі каля вёскі Баравікі і чыгуначнай станцыі Шацілкі.

Памяць
------

У 1967 годзе каля пасёлка Барэц Гомельскага раёна ў гонар брыгады была пастаўлена стэла.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Бригада «Большевик»
Мал. 1. Прыклады хімічных злучэнняў, якія, як кажуць, належаць да сямейства «Навічок»
**Навічок** (руск.: Новичок) — сямейства фосфарарганічных (галагеніды карбанімідаў фосфару) таксічных рэчываў нервова-паралітычнага дзеяння. Праца па іх стварэнні пачалася ў Савецкім Саюзе ў сярэдзіне 1960-х і працягвалася да пачатку 1990-х гадоў у Расійскай Федэрацыі. Асноўную частку даследаванняў правялі Дзяржаўны навукова-даследчы інстытут арганічнай хіміі і тэхналогій (Масква) і філіял інстытута ў Вольску (Саратаўская вобласць). Першы прадстаўнік гэтага сямейства быў сінтэзаваны Пятром Кірпічовым у 1972 годзе.

Сямейства складаецца з больш чым шасцідзесяці падобных злучэнняў. Самыя вядомыя з іх:

* A-230: N-(метылфторфасфаніл)-N',N'-дыэтыл-ацэтамідзін (малюнак 1 злева) — замярзае ў халоднае надвор’е;
* A-232: N-(O-Метылфторфосфаніл)-N',N'-дыэтыл-ацэтамідзін (малюнак 1 справа) — быў распрацаваны і выпрабаваны для выкарыстання ў якасці баявой атруты;
* A-234: N-(O-Этылфторфосфаніл)-N',N'-дыэтыл-ацэтамідзін — падобны на глейкую мазь і не распаўсюджваецца па паветры, уздзейнічае на арганізм пры кантакце са скурай, стабільны і ўстойлівы да пагодных умоў.

14 студзеня 2019 года на 62-й сесіі Выканаўчага камітэта Арганізацыі па забароне хімічнай зброі было прапанавана ўключыць групы рэчываў, у тым ліку А-230, А-232, А-234, у спіс 1 таксічных рэчываў, якія падпадаюць пад дзеянне Канвенцыі аб хімічнай зброі. Дакументы гэтай сесіі дакладна вызначаюць два сямействы хімічных рэчываў (у адпаведнасці з наяўнасцю пэўных фрагментаў у іх структурных формулах, але без выкарыстання тэрміна «Навічок» альбо якіх-небудзь іншых спасылак на савецкае, рускае ці іншае паходжанне) як небяспечныя яды. Артыкул грунтуецца на апісанні таго, што вядома пра гэтыя дакладна апісаныя групы рэчываў, а не на ненадзейнай інфармацыі аб рэчывах, адвольна аб’яднаных тэрмінам «Навічок», апісаным у шэрагу крыніц (напрыклад, у кнізе Хёніга) на аснове здагадак.

Атручванне Навальнага
---------------------

20 жніўня 2020 года расійскі палітык Аляксей Навальны быў атручаны. Яму стала дрэнна ў самалёце, які ляцеў з Томска ў Маскву. У далейшым Навальны ўпаў у кому, і 24 жніўня ён быў дастаўлены на лячэнне ў берлінскую клініку «Шарытэ».

Сляды атрутнага рэчыва з групы «Навічок» былі знойдзены лабараторыяй узброеных сіл Германіі. Даследаванне праводзілася па запыце клінікі «Шарытэ». 2 верасня 2020 года вынікі аналізаў былі афіцыйна абвешчаны ўрадам Германіі.

Зноскі
------

1. ↑  The scientist who developed «Novichok»: «Doses ranged from 20 grams to several kilos»
2. ↑  Заява ўраду ФРГ: Расейскага апазыцыянэра Навальнага атруцілі ядам з групы «Навічок»

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Навічок (хімічная зброя)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вяргейчык.

**Алена Яфімаўна Вяргейчык** (5 студзеня 1942, в. Навасёлкі, Хойніцкі раён — 17 ліпеня 2016) — Герой Сацыялістычнай Працы (1973).

Біяграфія
---------

З 1960 года цялятніца, з 1976 года брыгадзір брыгады па адкорму маладняку ​​буйной рагатай жывёлы ў саўгасе «Судкова» Хойніцкага раёна. Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена за поспехі ў выкананні сацыялістычных абавязацельстваў па павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак прадуктаў жывёлагадоўлі. Дэпутат і член Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР у 1971—1975 гадах.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Вергейчик Елена Ефимовна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 110. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Пакуль працую — жыву… Архівавана 27 мая 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Партызанская брыгада «Мсцівец»** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1943 года на базе атрада «Мсцівец» (арганізаваны ў лютым 1943 года). Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Рэчыцкага раёна. 22—26 лістапада брыгада (792 партызаны, тры атрады) паатрадна злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* партызанскі атрад «Мсцівец»;
* партызанскі атрад імя М. І. Кутузава;
* партызанскі атрад імя А. В. Суворава.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Іван Рыгоравіч Баруноў

### Камісар

* Шэел Аронавіч Ягуткін

### Начальнік штаба

* Уладзімір Рыгоравіч Зімчук

Гісторыя
--------

Партызаны брыгады разам з Лоеўскай Партызанскай брыгады «За Радзіму» і атрадам імя А. В. Суворава Палескай вобласці вялі баі па вызваленню раёна дыслакацыі ад нямецкіх апорных пунктаў, утрымлівалі вызваленую тэрыторыю. У сакавіку 1943 года ўдзельнічалі ў баях за выхад з блакады, у кастрычніку 3 сутак утрымлівалі абарону партызанскай зоны. З 26 верасня па 19 кастрычніка 1943 года ў баях і дыверсіях знішчылі каля 50 аўтамашын, 5 матацыклаў.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Бригада «Мститель»
Мужчынскія нагавіцы
**Нагаві́цы**, **штаны́**, **по́рткі** — адна з асноўных частак традыцыйнага адзення.

У беларусаў
-----------

Нагавіцы з'яўляюцца адной з асноўных частак традыцыйнага мужчынскага адзення беларусаў. Шыліся звычайна з аднатоннага ці шарачковага палатна, са зрэбнай ці паўсуконнай тканіны, зімовыя — з цёмнага сукна (**суко́ннікі**).

Вузкія **калошы** злучалі ў верхняй частцы ромбападобнай устаўкай; зашпіляліся спераду. Былі каўняровыя (каўнер) на поясе, які зашпільваўся на калодачку-біргельку або гузік і бескаўняровыя на матузку.

Калошы ўнізе спадалі свабодна або абкручваліся анучамі і аборамі лапцяў. Кашулю насілі паверх нагавіц і падпярэзвалі поясам.

У канцы 19 ст. белыя палатняныя нагавіцы сталі сподняй адзежынай. У 20 ст. традыцыйныя нагавіцы былі выцесненыя фабрычнымі вырабамі агульнаеўрапейскага крою.

Гл. таксама
-----------

* Трусы

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Раманюк…

Літаратура
----------

* М. Ф. Раманюк. Нагавіцы // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · У. Даля · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119877484 · GND: 4160686-3 · LCCN: sh85138084 · NKC: ph1060150 |
**Нагайбакі** (татар.: Нагайбәкләр) — цюркскі народ на поўдні Урала. Часам разглядаюцца як рэлігійная або этнаграфічная група татар. Кампактна жывуць на поўдні Чалябінскай вобласці Расіі. Агульная колькасць (2010 г.) - 8 148 чал.

Гісторыя
--------

Нагайбакі як самастойная група пачалі фарміравацца ў XVII ст. у сувязі з пабудовай Закамскай абарончай лініі Расіі на мяжы з качавымі народамі, куды перасялялі хрышчоных татар. Упершыню як "новахрышчоныя" ўзгадваюцца ў 1726 г. У першай чвэрці XVIII ст. налічвалася 25 населенымі імі вёсак. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што аснову нагайбакаў склалі нагайцы. Аналіз тапанімікі дазваляе меркаваць, што вызначальную ролю адыгралі казанскія татары. За вернасць царскай адміністрацыі пад час башкірскіх і татарскіх паўстанняў XVIII ст. набывалі статус казакаў. 

Назва нагайбакаў паходзіць ад наймення крэпасці Нагайбак, што была заснавана ў 1736 г. на месцах качэўяў башкіра Нагайбака. Упершыню нагайбакі былі вылучаны як самастойная народнасць, адрозная ад татар і рускіх казакаў, падчас перапісаў 1920 г. і 1926 г. Аднак на афіцыйным узроўні атрымалі статус малога карэннага народа толькі ў 2000 г.

Культура
--------

Асноўным заняткам нагайбакаў здаўна было земляробства. Стэпавыя надзелы інтэнсіўна апрацоўвалі пакуль не пачыналася падзенне ўраджайнасці і засмечванне пустазеллем, потым пакідалі і зноў апрацоўвалі пасля натуральнага аднаўлення ўрадлівасці глебы. Вырошчвалі галоўным чынам збожжавыя культуры. Некаторыя багатыя гаспадаркі развівалі жывёлагадоўлю як самастойную галіну. Для гэтага арганізоўваліся сезонныя перакачоўкі *кезлэў*, або жывёла перадавалася на гадаванне казахам. Важнае месца ў гаспадарчым жыцці і ў ваеннай справе займаў конь. 

Вёскі *аул* будавалі каля рэк. Для іх характэрна квартальная планіроўка. Хаты будавалі з дрэва зрубнага тыпу або каркасныя з самана. Сцены абмазваліся вапнай і глінай. Знутры жытлы падобныя на рускія. Пасцельную бялізну выраблялі з вярблюжай поўсці. Хату ўпрыгожвалі ручнікамі. 

Мужчынская вопратка мала адрознівалася ад вопраткі іншых казакаў. Жанчыны апраналі кашулю, нагавіцы, фартух, галаўны ўбор *ак калфак*. Жаночая вопратка аздаблялася аплікацыямі, вельмі папулярнымі былі нагруднікі з дробнымі лускавінамі і манетамі.

Традыцыйныя святы прымеркаваны да праваслаўнага календара. Вусны фальклор блізкі да татарскага.

Мова
----

Нагайбакі карыстаюцца сярэднім дыялектам татарскай мовы.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў — праваслаўныя.

Спасылкі
--------

* Нагайбаки — юный народ
* Атнагулов И. Этническая история нагайбаков в XVIII — начале XXI веков: становление и трансформация идентичностей
* Нагайбаки — кто они?

| Цюркскія народы |
| --- |
| 
* Азербайджанцы
* Алтайцы
* Балкарцы
* Башкіры
* Гагаузы
* Далганы
* Казахі
* Караімы
* Каракалпакі
* Карачаеўцы
* Кашкайцы
* Крымскія татары
* Крымчакі
* Кумыкі
* Кіргізы
* Нагайбакі
* Нагайцы
* Саёты
* Салары
* Сібірскія татары
* Татары
* Тафалары
* Тувінцы
* Туркі
* Туркмены
* Узбекі
* Уйгуры
* Хакасы
* Халаджы
* Цаатан
* Чувашы
* Чулымцы
* Шорцы
* Югуры
* Якуты

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Новы |
**Сар’янскае патрыятычнае падполле** — савецкае падполле для барацьбы з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі на тэрыторыі Дрысенскага раёна Беларускай ССР, якое дзейнічала са жніўня 1941 года да чэрвеня 1942 года ў в. Сар’я.

Спачатку налічвала 6 чалавек на чале з Б. А. Жуком. Падпольшчыкі распаўсюджвалі лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро, зрывалі збор акупацыйнымі ўладамі прадуктаў харчавання і вываз насельніцтва на работу ў нацысцкую Германію, збіралі зброю, боепрыпасы, рабілі напады на дробныя нямецкія гарнізоны, іншыя аб’екты, арганізоўвалі засады. Да групы далучаліся жыхары навакольных вёсак. Былі створаны групы партызанскага рэзерву ў в. Громаўкі пад кіраўніцтвам А. А. Воранава, Дзегцярова (В. І. Аўсюк), Мушына (А. Ф. Ліпскі), Шунькі (П. К. Пілюшкін), якія рыхтавалі людзей да партызанскай барацьбы.

У маі—чэрвені 1942 года ў сувязі з пагрозай выкрыцця падпольшчыкі (каля 30 чал.) пайшлі ў лес, стварылі **партызанскі атрад імя Пархоменкі**, які 18—19 жніўня разграміў нямецкі гарнізон у пас. Росіца, пусціў пад адхон варожы цягнік каля в. Цынгялі. У барацьбе з акупацыйнымі ўладамі загінула 11 падпольшчыкаў. 12 удзельнікаў падполля ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі.

Літаратура
----------

* *Шымук, Б.* Сар’янскае патрыятычнае падполле / Барыс Шымук // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 231.
* *Шымук Б. П.* Сар’янскае патрыятычнае падполле // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 189. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).