recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Sarna dhorom/ᱥᱟᱨᱱᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ
Сцяг прыхільнікаў сарнаізму
**Сарнаі́зм** (хіндзі: सरना धर्म, літаральна "вера гаёў") — політэістычная рэлігія народаў мунда ў Паўднёвай Азіі. Яна сфарміравалася на аснове старажытных анімістычных культаў, але ў той жа час зведала ўплыў індуізма і хрысціянства. 

Прыхільнікі сарнаізма вераць у шматлікіх племянных багоў і духаў, аднак першае месца ў іх пантэоне займае *Сінгбонга*, бог сонца, які заступаецца за плямёны мунда і сочыць за выкананнем традыцый. Вернікі таксама шануюць *Бурубонга*, бога гор, *Хату Бангака*, багоў і духаў вёсак, і *Ора Бангака*, духаў дамоў. Вылучаюць добрых духаў *манітабонга* і злых духаў *банітабонга*. Рэлігійная практыка ўключае прытрымліванне племянных традыцый і паводзін, агульныя малітвы і рытуалы, у тым ліку рэчавыя і грашовыя ахвярапрынашэнні. Рытуалы і святы арганізуюцца святарамі ў святых гаях, вясковых і хатніх храмах. Для сарнаізма характэрна вера ў перараджэнне пасля смерці. 

У Брытанскай Індыі сарнаізм прызнаваўся як асобная племянная рэлігія. Аднак з заканчэннем каланіяльнай эпохі страціў афіцыйны статус. У другой палове XX стагоддзя сфарміраваўся рух прыхільнікаў сарнаізма, ўзнік шэраг іх арганізацый, якія дамагаюцца роўных правоў з іншымі рэлігійнымі меншасцямі, а таксама выступаюць супраць распаўсюджвання індуізма і хрысціянства сярод народаў мунда. У 2013 г. у Джхаркхандзе адбыўся канфлікт паміж вернікамі-сарнаістамі і каталікамі.

Спасылкі
--------

* Koenraad Elst, The Sarna: a case study in natural religion Архівавана 31 студзеня 2008.
* In Jharkhand's Singhbhum, religion census deepens divide among tribals
**Тэарэма Жукоўскага** — тэарэма аб пад'ёмнай сіле цела, якое абцякаецца плоскапаралельным патокам ідэальнай вадкасці або газу. Была сфармулявана М. Я. Жукоўскім у 1904 годзе.

Фармулёўка тэарэмы:

> 
> 
> Пад'ёмная сіла крыла бясконцага размаху роўная здабытку шчыльнасці газу (вадкасці), хуткасці газу (вадкасці), цыркуляцыі хуткасці патоку і даўжыні выдзеленага адрэзка крыла. Напрамак дзеяння пад'ёмнай сілы атрымліваецца паваротам вектара хуткасці набягаючага патоку на прамы вугал супраць цыркуляцыі.
> 
> 
> 

У формульнам выглядзе:

{\displaystyle {\vec {F}}=-\rho {\vec {u}}\_{\infty }\times {\vec {\Gamma }}l,}
дзе

* {\displaystyle {\vec {F}}} — пад'ёмная сіла,
* {\displaystyle \rho } — шчыльнасць вадкасці,
* {\displaystyle {\vec {u}}\_{\infty }} — хуткасць патоку вадкасці на бесканечнасці,
* {\displaystyle {\vec {\Gamma }}} — цыркуляцыя хуткасці (вектар накіраваны перпендыкулярна плоскасці профілю, кірунак вектара залежыць ад кірунку цыркуляцыі),
* {\displaystyle l} — даўжыня адрэзка крыла (перпендыкулярна плоскасці профілю).

Дадзеная тэарэма стала асновай для пабудовы сучаснай тэорыі крыла і грабнога вінта. Яна дае магчымасць разлічыць пад'ёмную сілу крыла канечнага памеру, цягу грабнога вінта, нагрузку на лапаткі турбіны і гэтак далей.

Для вызначэння цыркуляцыі хуткасці крылавага профілю з вострым заднім краем зручна скарыстаць эмпірычны пастулат Жукоўскага - Чаплыгіна.

*Заўвага*. Можна вывесці з прынцыпу Бернулі і з формулы для сіл ціску

{\displaystyle {\vec {R}}=\oint p{\vec {n}}dS.}

Гісторыя
--------

Да Жукоўскага узнікненне пад'ёмнай сілы тлумачылася ўдарнай тэорыяй Ньютана, якая апісвае не звязаныя адна з адной часціцы паветра, якія б'юцца аб абцякаемае цела. Дадзеная тэорыя дае заніжанае значэнне пад'ёмнай сілы крыла.

Жукоўскі ўпершыню прадставіў адкрыты ім восенню 1904 механізм утварэння пад'ёмнай сілы крыла на пасяджэнні Матэматычнага грамадства 15 лістапада 1905 г.

Палажэнні тэарэмы былі апублікаваны ў працах «Аб падзенні ў паветры лёгкіх прадаўгаватых цел, якія круцяцца каля сваёй падоўжнай восі» (1906) і «Аб далучаных віхурах» (1906).

Даследаваннямі ў дадзенай галіне займаўся таксама нямецкі навуковец Марцін Вільгельм Кута, ў замежнай літаратуры тэарэма Жукоўскага вядомая пад назвай Kutta-Joukowski.

Гл. таксама
-----------

* Эфект Магнуса

Зноскі
------

1. ↑  С. Я. Стрижевский «Николай Егорович Жуковский — основоположник современной авиационной науки» Архівавана 29 снежня 2010. / Издательство «Правда», Москва, 1951 г.
2. ↑  Научные труды Н. Е. Жуковского
Выгляд на палац і парк Багатэль ў Булонскім лесе
**Парк Багатэль** (фр.: Parc de Bagatelle) знаходзіцца на тэрыторыі Булонскага леса ў Парыжы. З'яўляецца часткай парыжскага Батанічнага саду, нараўне з ацёйскімі цяпліцамі ў тым жа Булонскім лесе, кветкавым паркам і дэндрарыем школы Брой у Венсенскім лесе.

Парк носіць назву невялікага палаца на сваёй тэрыторыі, пабудаванага ў 1775 г. братам Людовіка XVI на пары са сваёй нявесткай Марыяй-Антуанэтай: — Пабудаваць палац за 2 месяцы? — Што за дробязь! (*Une bagatelle!*). Заклад ён выйграў за кошт 900 задзейнічаных рабочых, якія працавалі днём і ноччу. Гарадскі муніцыпалітэт набыў палац Багатэль у 1904 г.

Глядзіце таксама
----------------

* Батанічны сад, Парыж
* Булонскі лес
* Венсенскі лес

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Парк Багатэль на Вікісховішчы |

* Аб парку Багатэль на сайце гарадской мэрыі Архівавана 25 кастрычніка 2007.
* Аб парку на сайце Інфасад Архівавана 15 лістапада 2011.
* Аб парку на сайце "Сады і паркі Парыжа" Архівавана 25 красавіка 2011.
Помнік Сталіну, які стаяў у Вільнюсе.
**Парк Грутас** (літ.: Grūto parkas; неафіцыйная назва **Сталінскі свет**) — скульптурны сад помнікаў савецкай эпохі і выстаўка іншых савецкіх сімвалаў часоў Літоўскай ССР. Парк заснаваны ў Друскеніках у 2001 годзе бізнесменам Вілюмасам Малінаўскасам.

Гісторыя
--------

Пасля абвяшчэння Літвой незалежнасці ў 1990 годзе некаторыя помнікі былі дэмантаваныя і вывезеныя з месцаў, дзе стаялі. Малінаўскас звярнуўся да ўладаў з просьбай аддаць яму ў маёмасць некаторыя помнікі для стварэння прыватнага музею. Музей быў створаны ў Дзукійскім нацыянальным парку, які нагадваў Гулаг: драўляныя сцежкі, вартавыя вежы, агароджа з дротам.

Існаванне падобнага парку ад пачатку было спрэчным. Некаторыя ідэі гэтак і не былі рэалізаваныя, напрыклад, дастаўка наведвальнікаў у цягніку, у якім вязняў транспартавалі ў лагеры. Парк Грутас і Вілюмас Малінаўскас атрымалі ў 2001 годзе Антынобелеўскую прэмію Міру. Са студзеня 2007 году ў парка патрабуюць выплату ганарараў мастакам, якія стваралі некаторыя помнікі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт парку  (англ.) (літ.) (польск.) (руск.)
**Курортны раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Санкт-Пецярбурга. Да 1994 года называўся Сестрарэцкім. Размешчаны ў паўночна-заходняй частцы горада на Паўночна-Усходнім узбярэжжы Фінскага заліва паласой сярэдняй шырыні 15,6—2,6 км і даўжынёй 44 км. Агульная тэрыторыя раёна складае 26 791,77 га (найбуйнейшы па тэрыторыі з гарадскіх раёнаў). Плошча жылой і грамадска-дзелавой забудовы — 249 га.

Раён багаты на паверхневыя водныя рэсурсы і падземныя запасы вады. У межах Курортнага раёна Санкт-Пецярбурга размяшчаюцца 11 унутрыгарадскіх муніцыпальных утварэнняў, у тым ліку 2 гарады і 9 пасёлкаў.
**Стараселле** — археалагічны помнік каля вёскі Стараселле Лепельскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 2 км ад заходняй ускраіны вёскі, ва ўрочышчы Гарадзішча, на ўзгорку, за 0,2 км ад возера Неграза.

Апісанне
--------

Пляцоўка роўная, авальная, памерам 37х33 м, запятая старымі могілкамі. Магільныя ўзгоркі не прасочваюцца. На пляцоўцы шмат камянёў (многія пастаўлены вертыкальна) і каменных крыжоў. Вышыня ўзгорка, на якім размешчана гарадзішча, з паўночнага і паўднёвага бакоў не менш за 10 м, з усходняга і заходняга — 6-7 м, стромкасць схілаў 40-45°. Землянымі валамі і равамі не ўмацавана. Абследавалі: А. М. Ляўданскі (1931), А. Р. Мітрафанаў (1972), Ю. А. Заяц (1981). Культурны пласт не менш 1 м прасочваецца на ўсёй пляцоўцы і на схілах. Знойдзены абломкі штрыхаваных гліняных пасудзін, абпаленыя камяні. Гарадзішча — адно з ранніх пасяленняў культуры штрыхаванай керамікі. Аб гэтым сведчаць адсутнасць штучных умацаванняў і характар керамікі. Датуецца V—III стст. да н. э.

Літаратура
----------

* Гарадзішчы Лепельскага раёна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 24-29.
* Лепельскі раён // Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад.: В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — С. 173—175.
* Лепельскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 271—286.
**Тафільдыя чашачкавая**, **тафільдыя чашакветкавая** (*Tofieldia calyculata*) — кветкавая травяністая расліна роду Тафільдыя (*Tofieldia*) сямейства Тафільдыевыя (*Tofieldiaceae*), распаўсюджаная ў Еўропе. Этымалогія: грэч. καλυξ — «кубачак», лац.: ula — памяншальны суфікс, лац.: atus — суфікс, паказвае на прыналежнасць або падабенства чаго-небудзь.

Апісанне
--------

Шматгадовая расліна 10—35 см вышынёй. Расліна з кароткім карэнішчам. Сцябло прамое, амаль бязлістае (2—3 маленькія лісткі). Лісце простае, суцэльнае, збліжанае пры аснове сцябла, лінейна-мечападобнае, з гладкім краем. Суквецце каласападобнае, 4—6 (10) см даўжынёй; прыкветкаў 2: ланцэтападобны ля асновы кветаножкі і 3-лопасцевы каля аснасновы калякветніка. Кветкі дробныя, жаўтлява-белыя, з 6 пялёсткамі. Плод — 3-гнёздавая каробачка.

Распаўсюджанне
--------------

Распаўсюджанне: Аўстрыя, Прыбалтыка, Беларусь, цэнтральна-еўрапейская Расія, Чэхія, Славакія, Францыя, Германія, Італія, Польшча, Румынія, Іспанія, Швецыя, Швейцарыя, Украіна, былая Югаславія.
На тэрыторыі Украіны расце на лугах, вільготных травяністых схілах — у Прыкарпацці, на Палессі, зрэдку. Ахоўваецца.

Святлолюбівая расліна, мезафіт, гіграфіт, алігатроф, мезатроф.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* Батанічная ілюстрацыя Якаба Штурма з кнігі «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796Батанічная ілюстрацыя Якаба Штурма з кнігі «*Deutschlands Flora in Abbildungen*», 1796

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 8. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2  Тофильдия чашечковая: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
5. ↑  plantsoftheworldonline.org **(нявызн.)**.  (англ.)

Спасылкі
--------

* Тофильдия чашечковая: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* *Tofieldia calyculata* (L.) Wahlenb. — Тофиэльдия чашечковая // ИАС «ООПТ России»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
**Старасельская шкляная мануфактура** — колішняя мануфактура, якая дзейнічала ў 1880—1914 гадах ва ўрочышчы Краснае каля вёскі Старое Сяло (цяпер Мінскі раён Мінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі). З 1890 года называлася Краснасельскі шкляны завод.

Вырабляла бутэлькі, шклянкі, лямпавае і ліставое шкло. Мела шклоплавільную печ, конныя рухавікі. На мануфактуры працавала да 80 чалавек.

Літаратура
----------

* Старасе́льская шкляна́я мануфакту́ра // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 159. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Астравы Яп** (англ.: Yap Islands) — група астравоў у Ціхім акіяне, уваходзяць у склад архіпелага Каралінскія астравы. Адміністрацыйна адносяцца да штата Яп у Федэратыўных Штатах Мікранезіі. Плошча — 100,16 км². Насельніцтва — 6300 чал. (2003 г.), пераважна япанцы.

Геаграфія
---------

Астравы Яп месцяцца ў заходняй частцы архіпелага Каралінскія астравы. Маюць часткова старажытнае вулканічнае, часткова каралавае паходжанне. Пераважаюць базальтавыя і вапняковыя фармацыі. Узбярэжжа атачае каралавы рыф.

Уключаюць наступныя астравы: 

* Яп (56,15 км²)
* Маап (10,64 км²)
* Румунг (4,3 км²)
* Гагіл-Таміл (28,82 км²)

Рэльеф узгорысты. Найвышэйшы пункт — 173 м.

Клімат трапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература красавіка 24,1 — 31,2 °C, лістапада 23,7 — 30,7 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў — 3094 мм. Сезон мусонаў працягваецца з мая па лістапад. Частыя цыклоны.

Прырода
-------

Цэнтральная частка астравоў пакрыта сухімі трапічнымі лясамі і саванамі. Уздоўж узбярэжжа, у нізінах захаваліся мангравыя лясы. Чалавекам апрацоўваецца толькі 26% сушы, прычым культурныя насаджэнні («агралясы») перамяжаюцца з натуральнымі.

Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі, казуркамі, яшчаркамі, чарапахамі. З эндэмічных сысуноў распаўсюджаны 2 віды кажаноў.

Спасылкі
--------

* The Pacific Island Mapping Program
* GEOLOGICAL ENVIRONMENTS OF YAP ISLANDS, MICRONESIA
* Tropical Dry Forests
* Yap Related Pictures from the National Archives

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4627352-9 · LCCN: n84055056 · NDL: 00629364 · VIAF: 264716451 |
**Тэмпература кіпення**, **пункт кіпення** — тэмпература, пры якой адбываецца кіпенне вадкасці, якая знаходзіцца пад сталым ціскам. Тэмпература кіпення адпавядае тэмпературы насычанага пару над плоскай паверхняй кіпячай вадкасці, бо сама вадкасць заўсёды крыху перагрэтая адносна тэмпературы кіпення.

Згодна з ураўненнем Клапейрона-Клаўзіуса з ростам ціску тэмпература кіпення павялічваецца. Гранічнай тэмпературай кіпення з'яўляецца крытычная тэмпература рэчыва.

Сталасць тэмпературы кіпення
----------------------------

Тэмпература кіпення пры атмасферным ціску прыводзіцца звычайна як адна з асноўных фізіка-хімічных характарыстык хімічна чыстага рэчыва.

Аднак звесткі аб тэмпературы кіпення звышчыстых рэчываў, у прыватнасці такіх арганічных вадкасцей, як эфір і бензол, могуць мець істотныя адрозненні ад звычайных таблічных звестак. Гэта звязана з утварэннем асацыятаў, якія могуць назапашвацца ў вадкасці пры адсутнасці вады, як медыятара ўстанаўлення раўнаважнага стану. Так, звышчысты бензол можа быць падвергнуты фракцыйнай перагонцы ў дыяпазоне 80-118 ° C.

| ⛭Тэрмадынамічныя станы рэчыва |
| --- |
| Цвёрдае цела | 
* Аморфнае
* Крышталічнае
* Аэрагель
	+ тэмпература плаўлення
	+ сублімацыя

 |
| Вадкасць | 
* Электраліт
* Перагрэтая вадкасць
* Пераахалоджаная вадкасць
* Расплавы
	+ крытычны пункт
	+ тэмпература кіпення

 |
| Газ | Пара |
| Плазма | 
* Электрамагнітная
* Кварк-глюонная
* Глазма

 |
| 

| Гл. таксама |
| --- |
| 
* Звышкрытычная вадкасць
* Выраджанае рэчыва
* Статыстыка Фермі — Дзірака
* Кандэнсат Базэ — Эйнштэйна
* Дзіўная матэрыя
* Ураўненне стану
* Крывая астуджэння
* Квантавая вадкасць
* Тэрмадынамічная фаза
* Фазавы пераход
* Тэорыя катастроф
* Цвёрды гелій
* λ-пункт
* Дысперсныя сістэмы
	+ раствор
	+ калоід
	+ грубадысперсная сістэма
	+ свабоднадысперсная калоідная сістэма
		- дым
		- золі
* Тэрмадынамічныя фазы квантавай вадкасці
	+ звышцякучасць
	+ звышцякучае цвёрдае цела
* Звычайныя і стандартныя ўмовы

 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзеразовыя.
**Дзеразовыя** (*Lycopodiaceae*) — сямейства споравых раслін.

Апісанне
--------

Анатамічная будова сцябла прымітыўная. Маладыя сцяблінкі маюць пратастэлічную, а дарослыя — плектастэлічную будову. Звонку сцябло пакрыта эпідэрмай. Далей ідзе моцная кара. Клеткі ўнутраных слаёў кары маюць тоўстыя сценкі і ўтвараюць механічнае кальцо. Цэнтральная частка сцябла занята канцэнтрычным праводзячым пучком (стэлай). Ксілема ў пучку размяшчаецца ў выглядзе стужак, якія злучаны паміж сабой. Паміж участкамі ксілемы і вакол яе з перыферыі — флаэма. Асяродка няма, камбія ў пучку няма. За флаэмай ідзе слой перыцыкла, далей — эндадэрма, якая аддзяляе пучок ад кары. У кары сцябла ёсць ліставыя сляды — пучкі праводзячай тканкі, якія ідуць да жылак ліста.

Характэрны рысы прымітыўнай арганізацыі: дыхатамічнае разгалінаванне сцяблоў і каранёў; адсутнасць строгай дэтэрмінаванасці пры закладванні парасткаў і каранёў; бакавыя
карані; анатамічнае падабенства ў будове сцяблоў і каранёў; наяўнасць самых прымітыўных тыпаў стэлы ў шэрагу відаў — пратастэлы, плектастэлы і актынастэлы; вялікая працягласць жыцця гаметафітаў; наяўнасць доўгай шыйкі архегонія. Гэта дае падставу разглядаць віды родаў дзеразовых як сапраўды жывых выкапнёвых раслін.

Значэнне і выкарыстанне
-----------------------

Дзеразовыя маюць гаспадарчае выкарыстанне. Споры дзеразы ў медыцыне вядомы як дзіцячая прысыпка. Імі таксама перасыпаюць пілюлі. У металургіі пры адліўцы больш дакладных дэталей зямельныя формы пасыпаюць спорамі дзеразы. У сельскай мясцовасці нярэдка дзеразой абвіваюць аркі, партрэты.

Зноскі
------

1. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 146. — 160 с. — 2 350 экз.

Літаратура
----------

* *Сапегін Л.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Настольны |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4143901-6 · LCCN: sh85079093 · Microsoft: 2778484942 |
|  |
| --- |
| **Асноўныя вакальныя дыяпазоны** |
| Сапрана
Мецца-сапрана
Кантральта
Тэнар
Барытон
Бас |

**Тэнар** (італ.: tenore ад лац.: tenere — трымаць) 1) высокі мужчынскі пеўчы голас. Працоўны дыяпазон: до малой — до другой актавы; пераходныя (умоўна) ноты: мі бемоль—фа # першай актавы; 2) назва голасу ў поліфанічнай фактуры; ў эпоху Сярэдніх вякоў і Адраджэння тэнар лічыўся функцыянальна вызначальным (адсюль назва), у тым ліку, ідэнтыфікатарам шматгалоснага ладу; 3) дамінуючы тон, або «тон паўтарэння» у псалмодыі, а таксама аналагічная мадальная функцыя (таксама званая *рэперкусай*) у грыгарыянскім хорале.

Разнавіднасці
-------------

* Тэнар-альтына
* Лірычны тэнар (di grazia)
* Лірыка-драматычны тэнар
* Характарны ці мецца-характарны тэнар (spinto)
* Драматычны тэнар (di forza)

Тэнар-альтына валодае звонкімі высокімі нотамі, здольны дасягаць мі-соль другой актавы. Гучыць празрыста, лёгка. Звычайна гэты голас не бывае асабліва моцным.

Лірычны тэнар — мяккі па тэмбры, пяшчотны, дзявочы.

Лірыка-драматычны тэнар выконвае партыі шырокага дыяпазону як лірычныя, так і драматычныя. Аднак па сіле гуку і драматызму саступае чыста драматычнаму голасу.

Драматычны тэнар — моцны голас, які мае вялікі дынамічны размах, закліканы выказваць самыя моцныя драматычныя сітуацыі.

Характарны тэнар — голас своеасаблівага тэмбру, прызначаны для выканання невялікіх «спецыфічных» партый, якія змяшчаюць шэраг востравыразных, «характэрных» штрыхоў.

Часам кажуць таксама аб гераічным (вагнераўскім) тэнары (ням.: Heldentenor), маючы на ўвазе голас, які валодае большай сілай гуку, чым драматычны і неабходны для выканання гераічных партый у операх Вагнера. Але чыста вагнераўскі тэнар адрозніваецца ад гераічнага каласальнай цягавітасцю, здольнасцю вытрымліваць пастаяннае гераічнае гучанне голасу на працягу ўсёй оперы, а ў Вагнера гэта можа займаць некалькі гадзін бесперапыннага спеваў. Такія спевакі, як правіла, не спяваюць іншы рэпертуар, акрамя вагнераўскага.

Класічныя оперныя партыі
------------------------

* Зігмунд (Рыхард Вагнер «Валькірыя»)
* Лаэнгрын (Рыхард Вагнер «Лаэнгрын»)
* Дон Хазэ (Жорж Бізэ «Кармэн»)
* Герман (Пётр Ільіч Чайкоўскі «Пікавая дама»)
* Ленскі (Пётр Ільіч Чайкоўскі «Яўген Анегін»)
* Фаўст (Шарль Гуно «Фаўст»)
* Каварадосі (Джакама Пучыні «Журба»)
* Граф Альмавіва (Джаакіна Расіні «Севільскі цырульнік»)
* Альфрэд (Джузэпэ Вердзі «Травіята»)
* Уладзімір Ігаравіч (Аляксандр Парфіравіч Барадзін «Князь Ігар»)
* Герцаг (Джузэпэ Вердзі «Рыгалета»)
* Манрыка (Джузэпэ Вердзі «Трубадур»)
* Прынц (Сяргей Пракоф’еў «Любоў да трох апельсінаў»)
* Прынц Калафа (Джакама Пучыні «Турандот»)
* Каніа (Руджера Леанкавала «Паяцы»)

Партыі ў аперэтах і мюзіклах
----------------------------

* Фрэдзі («Мая выдатная лэдзі»), Прывід оперы і Раўль («Прывід оперы» Лойд Уэбера).

Вядомыя спевакі
---------------

Асноўны артыкул: **Спіс тэнараў**
**Тэнгіз** — горка-салёнае бяссцёкавае возера на захадзе Тэнгіз-Кургальджынскай упадзіны ў паўночнай частцы Казахскага драбнасопачніка (Сары-Арка), найбуйнейшае з Тэнгіз-Кургальджынскіх азёр. Знаходзіцца ў Казахстане каля мяжы Акмолінскай вобласці з Карагандзінскай, на тэрыторыі Каргалжынскага раёна. Уваходзіць у склад Каргалжынскага запаведніка, які з 2008 года з’яўляецца часткай аб’екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА «Сарыарка — Стэпы і азёры Паўночнага Казахстана». У 1976 годзе Тэнгіз-Кургальджынская сістэма азёр была ўключана ў пералік водна-балотных угоддзяў міжнароднага значэння, якія падпадаюць пад дзеянне Рамсарскай канвенцыі.

Размешчана ў тэктанічнай упадзіне. Плошча — 1590 км²; даўжыня — 74,4 км, шырыня — 40,2 км, глыбіня — да 7,75 м. У возера Тэнгіз упадаюць рэкі Нура, Куланотпес (Куланутпес). У асобныя гады значная частка Тэнгіза перасыхае. Вада змяшчае мірабіліт.

Возера Тэнгіз дастаткова вялікае, яно ў тры разы большае за Бодэнскае возера. Шмат астравоў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
**Хацьен** (в’етн.: Hà Tiên) — горад на поўдні В’етнама. Адзін з найбуйнейшых турыстычных цэнтраў краіны. Насельніцтва (2002 г.) — 39 957 чал.

Гісторыя
--------

Хацьен быў заснаваны ў канцы XVII ст. бежанцамі з Паўднёвага Кітая, якія ратаваліся ад дынастыі Цын. У той час землі вакол Хацьена былі населены пераважна кхмерамі і падначальваліся кхмерскаму манарху. Да 1700 г. Ма Джыу (кіт.: 鄚玖), кіраўнік кітайскай абшчыны, стварыў васальную дзяржаву Канкаа або Пема з цэнтрам у Хацьене. У 1708 г. ён прызнаў сваю васальную залежнасць ад В’етнама. Канчаткова Хацьен увайшоў у склад В’етнама толькі пасля II Сусветнай вайны.

Эканоміка
---------

Аснова эканомікі — вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і турызм. Хацьен — папулярны в’етнамскі кліматычны курорт на беразе Сіямскага заліва і транспартны вузел, адкуль ходзяць паромы на суседні Фукуок, а аўтобусы — у гарады Паўднёвай Камбоджы.

Галерэя
-------

* Заліў ХацьенЗаліў Хацьен
* Порт у ХацьенеПорт у Хацьене
* ПляжПляж
* Помнік Ма ДжыуПомнік Ма Джыу

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 17 студзеня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 13573078j · LCCN: n96010850 · VIAF: 158438644 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарадзец.
**Гарадзец** — гіпатэтычны «горад» (умацаваны пункт) XII ст. у Полацкай зямлі.

Згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1162 годам у сувязі з паходам полацкага князя Рагвалода Барысавіча супраць менскага князя Валадара Глебавіча:

> *«…приходи Рогъволодъ на Володаря с Полотъчаны к Гродцю. Володарь же не да ему полку в дне но ночъ выступи нань из города с Литвой и много зла створися в ту ночь. Он их избиша а другыя руками изоимать множъства паче изъбьеных»*
> 
> 

На думку некаторых даследчыкаў Гарадзец быў добра ўмацаваны, бо палачане не здолелі ўзяць яго, і, магчыма, быў цэнтрам удзельнага княства менскіх Глебавічаў. Размяшчаўся ён, на думку некаторых даследчыкаў, сярод лясоў, магчыма, паблізу Менска. Розныя даследчыкі атаяснялі Гарадзец з шэрагам сучасных паселішч сугучнага наймення — Гарадзеяй (Нясвіжскага раёна), Гарадзішчам (Баранавіцкага раёна), Гарадком каля Маладзечна (райцэнтра Мінскай вобласці), Гарадком (райцэнтрам Віцебскай вобласці) і інш. Але ў названых пунктах археолагамі не выяўлены рэшткі старажытнага горада. Ёсць думка, што такога горада наогул не было, а летапісная згадка тычыцца самога Менска, бо ў частцы спісаў Іпацьеўскага летапісу гэтае месца відавочна сапсавана, а ў частцы чытаецца як прыход Рагвалода проста да «горада». У свой час Васіль Тацішчаў падаваў гэтыя падзеі як датычныя менавіта Менска, напэўна, Тацішчаў быў першым гістарыёграфам, які зрабіў выснову пра «Гарадзец» як памылковае прачытанне «горада» у Іпацеўскім летапісе.

Зноскі
------

1. ↑  Ипатьевская летопись // ПСРЛ. М. 1962. Т. 2

Літаратура
----------

* *Штыхаў Г. В. Семянчук Г. М.* Гарадзец // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гарадзецкі сельсавет.
**Гарадзе́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Гарадзец.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бабруйскага 2-га раёна Бабруйскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Бабруйскага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бабруйскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе Кіраўскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Баравіцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Яніс Царухіс** (грэч. Γιάννης Τσαρούχης; 13 студзеня 1910, Пірэй — 20 ліпеня 1989, Афіны) — грэчаскі мастак і кінарэжысёр.

Біяграфія
---------

Яніс Царухіс нарадзіўся ў 1910 годзе ў Пірэі. У перыяд 1929—1935 гадоў вучыўся ў Афінскай школе вытанчаных мастацтваў, быў студэнтам Фотыяса Контаглу, які пазнаёміў яго з візантыйскай іканаграфіяй. Паралельна таксама вывучаў народную архітэктуру і традыцыі грэчаскага народнага касцюма. Разам з Дзімітрысам Пікіёнісам, Фотыясам Контаглу і Ангелікай Хатзіміхалі ён узначальваў рух за ўвядзенне грэчаскай традыцыі ў жывапісе.

У перыяд 1935—1936 гадоў ён наведаў Стамбул, Парыж і Італію, дзе пазнаёміўся з мастацтвам Рэнесансу і імпрэсіянізму, адкрыў для сябе творы Тэофіласа Хатзіміхаіла, на яго мастацкае ўспрыманне значна паўплывалі такія мастакі, як Анры Маціс і Альберта Джакамеці.

Ён вярнуўся ў Грэцыю ў 1936 годзе і праз два гады стварыў сваю першую персанальную выстаўку ў Афінах. Удзельнічаў у баях італа-грэчаскай вайны ў 1940 годзе. У 1949 годзе ён і іншыя мастакі, у тым ліку Нікас Хатзікірыякас-Гікас, Яніс Мораліс, Нікас Нікалау, Нікас Энганопулас і Панаётыс Тэціс стварылі мастацкі кружок «армас». У 1951 адбыліся выстаўкі прац Царухіса ў Парыжы і Лондане. У 1958 годзе ён удзельнічаў у Венецыянскай біенале. У 1967 годзе ён пераехаў у Парыж.

У 1982 годзе адкрыты Музей Яніса Царухіса, якім стаў дом мастака ў афінскім прыгарадзе Марусі. Дзейнічае таксама Фонд Яніса Царухіса. Мастак памёр у 1989 годзе ў Афінах.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Фонд Яніса Царухіса (грэч.)
* Біяграфія і абраныя працы (грэч.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · КиноПоиск · MusicBrainz · RKDartists |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 1498562808062 · BNF: 12180734h · GND: 119141698 · ISNI: 0000 0001 2283 4725 · LCCN: n82069953 · NKC: mub20201085089 · NLA: 36474176 · NLG: 30827 · NTA: 067709346 · NUKAT: n2018128779 · LIBRIS: 343183 · SUDOC: 03038141X · VIAF: 100280392 · ULAN: 500109002 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Яніна.

**Яніна** — возера на паўночным захадзе Грэцыі.

Іншыя назвы: Іаніна, Янінскае возера, Памватыда[*крыніца?*].

Геаграфія
---------

Возера размешчана ў цэнтральнай частцы нома Яніна, вобласць Эпір. Плошча 22,8 км². Сярэдняя глыбіня меней 7 м, максімальная — 11 м. Даўжыня да 7,5 км, шырыня — да 5 км. Вышыня люстэрка 470 м над узроўнем мора.

На ўсходнім беразе возера знаходзіцца горад Яніна, на паўночным — населены пункт Перама. Ля паўночнага берага — невялікі востраў. Паўночней возера — гара Міцыкелі.

Спасылкі
--------

* Фотагалерэя Архівавана 19 лістапада 2007.
* An integrated water quality assessment of the lake Pamvotis. Restoration and management scenarios.(недаступная спасылка)  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 315149464 |
**Груша́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Грушаны.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Савіцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Багушэвіч.
**Юрый Барысавіч Багушэвіч** (23 красавіка 1946, Глыбокае, Глыбоцкі раён, Віцебская вобласць — 20 снежня 2022) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў з 1978 года.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча (1966), Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1973). Вучыўся ў Г. Вашчанкі. Удзельнік мастацкіх выставак. З 1967 года працаваў у манументальна-дэкаратыўным, а таксама ў станковым жывапісе.

Жыў у Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя творы: роспіс «Песня аб Беларусі» ў Палацы культуры тарфянікаў г. п. Праўдзінскі Мінскай вобласці; мастацкае афармленне станцыі метро «Плошча Я. Коласа» ў Мінску; мазаікі «Зямля, абпаленая вайной», «Зямля адроджаная», «Асветнікі» на Брэсцкім электрамеханічным заводзе, «Салют» на фасадзе кінатэатра «Салют» у Мінску, размалёўка «Мінск — горад-герой» у былым будынку Мінскага гаркама КПБ (усё ў сааўт.); карціны «Жніво», «Цёплая ноч», «Юнацтва нашых бацькоў».

Літаратура
----------

* Багушэвіч Юрый Барысавіч // Беларускі саюз мастакоў = Belarusian union of artists : энцыклапедычны даведнiк / аўт.-склад. Б. А. Крэпак [і інш.]. — Мінск : Кавалер Паблішэрс, 1998. — С. 46.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 1. — Мн. 1984. — С. 260.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 133820 |
**Апартуні́зм** (фр.: opportunisme ад лац.: opportunus — зручны) — адносіны асобы з грамадствам і дзяржавай, характэрнымі асаблівасцямі якіх з’яўляюцца прыстасаванне і згода. У савецкай гістарычнай навуцы тэрмінам «апартунізм» пазначалася ідэалогія «прыстасавальніцтва, згодніцтва», якая адлюстроўвала вузкакласавы дагматычны стыль мыслення.

У палітычным жыцці, рабочым і прафсаюзным руху апартунізм — палітыка вырашэння праблем не праз антаганізмы, напружанасць і рэвалюцыю, а метадамі плаўнага пераходу грамадства з аднаго стану ў іншы. Такую канцэпцыю, заснавальнікамі якой з’яўляюцца Эдуард Бернштэйн, К. Кауцкі, Л. Мартаў, крытыкавалі У. І. Ленін і наступныя пакаленні камуністаў. У 1950—1980-я гг. ўнутры камуністычнага руху развіта ў працах Мілавана Джыласа, М. Нара, Оты Шыка, Ражэ Гародзі  (руск.) (бел. Сант'яга Карылья  (руск.) (бел.. Гэтай канцэпцыі ў пэўнай ступені прытрымлівалася частка кіраўніцтва былога СССР на чале з М. С. Гарбачовым. Яе прыхільнікамі ў краінах Заходняй Еўропы з’яўляюцца сацыял-дэмакратычныя і сацыялістычныя партыі, якія ўваходзяць у Сацыялістычны Інтэрнацыянал. Гістарычная практыка развіцця краін пацвердзіла жыццяздольнасць палітыкі апартунізму і яе ролю ў трансфармацыі грамадска-эканамічных адносін.

Літаратура
----------

* Апартунізм // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мартаў.
**Юрый Барысавіч Мартаў** (31 жніўня 1944, Рослаўль, Смаленская вобласць, РСФСР — 11 мая 2007) — беларускі вучоны ў галіне хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1987), прафесар (1988).

Біяграфія
---------

Сын беларускага хірурга Ганны Фларыянаўны Катовіч і начальніка Віцебскага гарадскога аддзялення Дзяржбанка Барыса Канстанцінавіча Мартава. Скончыў Віцебскі медыцынскі інстытут у 1967 годзе, працаваў у ім, у 1989—2000 гадах загадчык кафедры агульнай хірургіі. У 2002—2007 гадах намеснік галоўнага ўрача Віцебскай гарадской бальніцы хуткай дапамогі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: праблемы органазберагальных аперацый на страўніку пры язвавай хваробе, аперацый на грудным аддзеле стрававода пры яго апёках і пухлінах; кардыёхірургічныя ўмяшанні пры парушэннях рытму сэрца. Навуковыя працы па хірургіі органаў брушной і грудной поласцей.

У шлюбе
-------

У шлюбе з Таццянай Уладзіміраўнай Емяльянавай, урачом-інфекцыяністам, меў сына Уладзіміра, урача, і дачку Ірыну (у замужжы Падалінская), фізіятэрапеўта. Унук — Юрый Сяргеевіч Падалінскі — таксама ўрач.

Творы
-----

* Язвенная болезнь глазами хирурга. Витебск, 1995 (у сааўтарстве);
* Распространенный перитонит. М. 1998 (у сааўтарстве).

Літаратура
----------

* Мартаў Юрый Барысавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Мартаў Юрый Барысавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-309245 · БАП: 138104 |
**Бухта Правідзення** — фіёрд у Анадырскім заліве Берынгава мора, каля паўднёва-усходняга берага Чукоцкага паўвострава, у Расіі.

Даўжыня каля 50 км, шырыня на ўваходзе каля 9 км, глыбіня да 50 метраў. Прылівы паўсутачныя (да 1 м). Зімой замярзае. На ўзбярэжжы — порт Правідзення. Адкрыта экспедыцыяй В.Берынга ў 1728 годзе. Названа ў 1848 годзе англійскім капітанам Мурам у азнаменаванне шчаслівага правідзення, якое дазволіла яго караблю правесці зімоўку ў бухце.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
Тапаграфічная карта
**Малабар**, або **Малабарскі бераг** (малаялам മലബാര്‍) — гістарычная вобласць на паўднёвым захадзе Індыі паміж Заходнімі Гатамі і Аравійскім морам. Уваходзіць у склад штатаў Керала і Карнатака.

Геаграфія
---------

Малабарскі бераг прынята вылучаць ад тэрыторыі Паўднёвага Гоа на поўначы да мыса Камарын на поўдні. Узбярэжжа нізкае, шырынёй да 80 км. Шмат лагун і штучных каналаў.

Клімат субэкватарыяльны мусонны, летам вельмі вільготны. На поўдні захаваліся шыракалістыя трапічныя лясы.

Этымалогія
----------

Назва паходзіць з мовы малаялам *ഹില്ല്സ്* ("пагоркі").

Гісторыя
--------

З друг. пал. I тыс. да н.э. Малабарскі бераг быў адным з галоўных гандлёва-пасрэдніцкіх цэнтраў на поўначы Індыйскага акіяна, што абумовіла даволі стракаты склад мясцовага насельніцтва. У сярэднявеччы на яго тэрыторыі існавала некалькі дзяржаў. Галоўную ролю адыгрывалі Калікут і Канур, якія вялі гандаль з унутранамі раёнамі Індыі, Зондскім архіпелагам, Шры-Ланкай, Усходняй Афрыкай і краінамі Персідскага заліва. 20 мая 1498 г. Малабарскага берага дасягнуў Васка да Гама.

Гл. таксама
-----------

* Конканскі бераг
* Карамандэльскі бераг

Спасылкі
--------

* Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE
* Geography of The Malabar Coast Архівавана 20 ліпеня 2012.
**Баі́я** (ісп.: Bahía) — старажытная археалагічная культура ў Паўднёвай Амерыцы. Існавала на захадзе Эквадора ў перыяд паміж 500 да н.э. г. да н. э. і 650 г. г.

Адкрыццё
--------

Культура Баія была адкрыта і ўпершыню вылучана эквадорскім гісторыкам Франсіска Уэрта Рэндонам у 1940 г. Сваю назву атрымала ад паселішча ў правінцыі Манабі, каля якога былі зроблены першыя знаходкі.

Асаблівасці
-----------

Культура Баія развівалася пераважна на нізінах, раўнінах і перадгор'ях цэнтральнай і паўднёвай Манабі. Асноўнымі заняткамі носьбітаў былі земляробства і рыбалоўства. Галоўная сельскагаспадарчая культура — кукуруза. Яны будавалі невялікія драўляныя лодкі, годныя для здабычы ў акіяне і перавозкі грузаў. Паселішчы культуры Баія складаліся з драўляных чатырохкутных хацін з востраканцовымі дахамі, часам на па́лях. Некаторыя паселішчы маглі ўмяшчаць болей за 500 жыхароў. 

Грамадства было сацыяльна распластаваным. На чале абшчын стаялі правадыры, якія выконвалі палітычныя і рэлігійныя функцыі. У паселішчах знойдзены пляцоўкі, што маглі быць месцамі для збору абшчыннікаў або для будаўніцтва храмаў. Пахаванні рабілі пад дамамі. У магільні клалі керамічныя статуэткі. На антрапаморфных выявах часцяком паказаны вузкія вочы і вялікі нос, іх суправаджалі выявы змеяў. Таксама знойдзены керамічныя выявы ў формах калысак, жывёл, музычных інструментаў. Распаўсюджаны шматлікія ўпрыгожванні, у тым ліку з металаў. Вопратка выраблялася з тканін. Быў распаўсюджаны звычай дэфармацыі чэрапаў.

Зноскі
------

1. ↑  Bahía (500 a.c.—650 d.c.)
2. ↑  Huerta Rendón Francisco

Спасылкі
--------

* Cultura Bahía — Historia del Ecuador
* Cultura Bahía Resumen Actualizado 2022
* Cultura bahía: características, artesanía y navegación
* FIGURAS DE LA CULTURA BAHÍA (ECUADOR)

| ⛭Андскія культуры |
| --- |
| Балівія | 
* Аймара
* Ванкарані
* Мольё
* Тыўанака
* Чанэ
* Чырыпа

 |  |
| Калумбія | 
* Ілама
* Ётока
* Каліма
* Кімбая
* Купісніке
* Нарыньё
* Сан-Агусцін
* Тайрона
* Т’ерадэнтра
* Тумака
* Чыбча
* Эль-Абра

 |
| Перу | 
* **Археалагічныя помнікі Перу**
* **Дакалумбава храналогія Перу**
* Акарай
* Вікус
* Віру
* Ліма
* Мочэ (Мачыка)
* Наска
* Нортэ-Чыка
* Паракас
* Рекуай
* Салінар
* Сікан (Ламбаеке)
* Тальян
* Уары
* Чавін
* Чанка
* Чанкай
* Чачапоя
* Чыму
* Чынча
* Чынчора
* Чырыбая

 |
| Чылі | 
* Аканкагуа
* Атакаменьё
* Дыягіта
* Чынчора

 |
| Эквадор | 
* Баія
* Вальдывія
* Каньяры
* Лас-Вегас
* Мантэньё-Уанкавілка
* Мачалілья
* Мілагра-Кеведа
* Нарыньё
* Ла-Таліта
* Чарэра

 |
| 
Гл. таксама
Дакалумбавы цывілізацыі
Інкі
Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі
Патагонскія культуры
 |
**Бухарэсцкая архідыяцэзія** (лац.: Archidioecesis Bucarestiensis, рум.: Arhidieceza de București) — каталіцкая архідыяцэзія лацінскага абраду з цэнтрам у горадзе Бухарэст, Румынія.

Гісторыя
--------

Тэрыторыя бухарэсцкай архідыяцэзіі знаходзіцца на поўдні і пазначана жоўтым колерам
Бухарэсцкая архідыяцэзія ўтворана 27 красавіка 1883 года праз два гады пасля ўтварэння незалежнага каралеўства Румынія. Архідыяцэзія не з'яўлялася мітраполіяй, ёй не былі падпарадкаваны ніякія суфраганныя дыяцэзіі. Яе папярэднікам быў апостальскі вікарыят Валахіі, які да 1883 года аб'ядноўваў каталіцкія парафіі поўдня сучаснай Румыніі, колькасць якіх у XIX стагоддзі значна павялічылася.

Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны да Румыніі адышла Трансільванія і іншыя тэрыторыі са значным венгерскім насельніцтвам. Арадзьская (былая Варадская), Сату-Марская (былая Сатмарская) і Тымішаарская (былы Тэмешварская) каталіцкія дыяцэзіі, дзе пераважную большасць каталікоў складалі этнічныя венгры, працягвалі падпарадкоўвацца Калацкай мітраполіі на тэрыторыі Венгрыі да 1930 года, калі Бухарэсцкая архідыяцэзія была ўзведзена ў ранг мітраполіі. Бухарэсту былі перападпарадкаваны тры вышэйпералічаныя дыяцэзіі, а таксама Яская дыяцэзія.

Сучасны стан
------------

Бухарэсцкая архідыяцэзія служыць мітраполіяй для чатырох суфраганных дыяцэзій — Яскай, Арадзьскай, Сату-Марскай і Тымішаарскай. Адзінай незалежнай ад Бухарэста структурай лацінскага абраду на тэрыторыі Румыніі з'яўляецца Алба-Юлійская архідыяцэзія, непасрэдна падпарадкаваная Святому Прастолу. З 1990 года архідыяцэзію ўзначальвае Іаан Робу. Кафедральны сабор дыяцэзіі — Сабор Святога Іосіфа. Паводле даных на 2012 год дыяцэзія налічвала 92 050 вернікаў, 83 парафій і 120 святароў.

Зноскі
------

1. 1 2  Archdiocese of Bucarest

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бухарэсцкая архідыяцэзія
* Афіцыйны сайт дыяцэзіі
* Інфармацыя на сайце gcatholic.org
* Інфармацыя на сайце catholic-hierarchy.org
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лазюк.
**Інэса Ільінічна Лазюк** (20 сакавіка 1928, Славечна, Ельскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі рэнтгенолаг, кандыдат медыцынскіх навук, прафесар

Біяграфія
---------

Скончыла лячэбны факультэт Мінскага медыцынскага інстытута ў 1950 годзе. У 1965 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Аднамаментная двухбаковая бронхаграфія пад наркозам».

З 1966 года працавала асістэнтам кафедры рэнтгеналогіі БелДІУУ, якой загадвала прафесар Б. М. Сосіна. У 1980 годзе прысвоена званне дацэнта.

З 1979 па 1999 год загадвала кафедрай дзіцячай рэнтгеналогіі, з 1999 г. — прафесар кафедры дыягнастычных тэхналогій. Званне прафесара прысвоена без абароны доктарскай дысертацыі ў 1992 годзе па сукупнасці работ на тэму «Рэнтгенадыягностыка неадкладных станаў органаў грудной поласці прыроджанай і набытай этыялогіі».

З 2004 года І. І. Лазюк на адпачынку.

Навуковая і грамадская дзейнасць
--------------------------------

Апублікавана 237 прац, з іх — 9 манаграфій у сааўтарстве.
Пад кіраўніцтвам І. І. Лазюк выкананы 4 кандыдацкія дысертацыі. З 1970 года была старшынёй Гарадскога навуковага таварыства прамянёвых дыягностаў, намеснікам старшыні Рэспубліканскага навуковага таварыства.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Сярод апублікаваных прац:

* Рентгенодиагностика хронических неспецифических воспалительных заболеваний лёгких. // Диагностика хронических заболеваний лёгких. — Мн. 1971 (разам з Б. М. Сосінай-Ізраіцель, Л. А. Жакавай).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Лазюк Інеса Ільінічна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лазюк Інеса Ільінічна на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 137221 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Трахтэнберг.
**Юрый Навумавіч Трахтэнберг** (7 чэрвеня 1938, Кіеў — 1991) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Сын архітэктара Навума Трахтэнберга. Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1969 годзе. Працаваў у Белдзяржпраекце, Белдзіпрагандлі, з 1971 года — кіраўнік групы архітэктараў, вядучы архітэктар у Мінскпраекце, з 1981 года — мастак у вытворчым камбінаце «Белгандальрэклама».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1969 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: інтэр’еры ўстаноў гандлю і бытавога абслугоўвання ў 9-павярховых жылых дамах па вул. В. Харужай, заводская сталовая на бульвары Талбухіна, навучальна-курсавая база па вул. Чырваназоркавай (1969—1980) у Мінску; у аўтарскім калектыве: мемарыяльны комплекс у Лідзе, бібліятэка і Музей баявой славы ў Мядзеле, афармленне крам, выставак (1973—1983).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Трахтенберг Юрий Наумович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Схема субтрактыўнага сінтэзу ў CMYK
Накладанне рэальных друкарскіх фарбаў CMY
**Чатырохколеравая аўтатыпія** (CMYK: Cyan, Magenta, Yellow, Key color) — субтрактыўная схема фармавання колеру, ужываная першым чынам у паліграфіі для стандартнага трыяднага друку. Схема CMYK, як правіла, валодае (параўнальна з RGB) невялікім каляровым ахопам.

Па-беларуску гэтыя колеры часта завуць так: блакітны, пурпурны, жоўты, хоць у прафесійным асяроддзі часта маюць на ўвазе cyan, magenta і yellow (пра значэнне K гл. далей). Друк чатырма фарбамі, якія адпавядаюць CMYK, таксама завуць друкам *трыяднымі фарбамі*.

Колер у CMYK залежыць не толькі ад спектральных характарыстык фарбавальнікаў і ад спосабу іх нанясення, але і іх колькасці, характарыстык паперы і іншых фактараў. Фактычна, лічбы CMYK з’яўляюцца толькі наборам апаратных даных для фотанаборнага аўтамата ці CTP і не вызначаюць колер адназначна.

Так, гістарычна ў розных краінах склалася некалькі **стандартызаваных** працэсаў афсетнага друку. Сёння гэта амерыканскі, еўрапейскі і японскі стандарты для мелаванай і немелаванай папер. Менавіта для гэтых працэсаў распрацаваны **стандартызаваныя** паперы і фарбы (напрыклад, стандарты ECI). Для іх жа створаны адпаведныя колеравыя мадэлі **CMYK**, якія выкарыстоўваюцца ў працэсах колерападзелу. Аднак, шматлікія друкарні, у якіх працуюць спецыялісты з дастатковай кваліфікацыяй (ці здольныя на час запрасіць такога спецыяліста), нярэдка ствараюць профіль, які апісвае друкарскі працэс пэўнай друкарскай машыны з пэўнай паперай. Гэты профіль яны падаюць сваім заказчыкам.

Зноскі
------

Гл. таксама
-----------

* RGB
* Чатыры колеры

| ⛭Колеравыя мадэлі |
| --- |
| 
RGB (sRGB, ProPhoto) •
CMYK •
XYZ •
HSV (HSB) •
HSL •
AHSL •
RYB •
LAB •
PMS (Panton) •
LMS •
Мансела •
NCS •
RAL •
YUV •
YCbCr •
YPbPr •
YDbDr •
YIQ
 |  |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Прудэус.
**Юрый Пятровіч Прудэус** (28 красавіка 1923, Белая Царква, Кіеўская вобласць — 1963) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Кіеўскі дзяржаўны мастацкі інстытут у 1955 годзе. Працаваў у Белсельпраекце, з 1955 па 1959 г. — архітэктарам, старшым архітэктарам у Белдзіпрасельбудзе.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1959 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: праекты планіроўкі і забудовы цэнтральных сядзібаў калгасаў імя Суворава Кобрынскага (1956), «Светлы шлях» Ганцавіцкага, «Світанак» Кіраўскага (1958), імя Дзяржынскага Ружанскага (1959) раёнаў, г.п. Іўе Гродзенскай вобласці (1958), музейны корпус з гасцініцай у запаведніку «Белавежская пушча» (1958, у аўтарскім калектыве).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Прудэус Юрий Петрович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Тудвал**  ці **Тугдуал** (брэт.: Tugdual, лац.: Tugdualus, фр.: Tugdual, англ.: Tudwal, пам. 564 г. Трэгор, Брэтань) — святы Рымска-Каталіцкай Царквы, манах, першы біскуп горада Трэгора (сёння — Трэг'е), адзін з 7 святых заснавальнікаў Брэтані. У маладым узросце Тудвал адправіўся ў Ірландыю, каб там вывучаць Біблію, затым стаў пустэльнікам на востраве (сёння называецца Сент-Тудвал) каля паўночнай часткі Уэльса. Праз некаторы час ён вярнуўся ў Брэтань, дзе разам са сваімі вучнямі заснаваў манастыр. Па патрабаванні караля франкаў Хільдэберта I Тудвал быў пасвечаны у епіскапа горада Трэгора.

У горадзе Трэг’е знаходзіцца былы кафедральны сабор, асвечаны ў гонар святога Тудвала.

Памяць у Рымска-Каталіцкай Царкве — 1 снежня.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 135141168 · SUDOC: 159023963 · VIAF: 291420443 |
**Вышгруд** (польск.: Wyszogród) — археалагічны помнік, гарадзішча, размешчана на левым беразе ракі Віслы на адміністрацыйнай тэрыторыі Быдгашчы, у раёне Фардона.

Апісанне
--------

Паводле легенды, у 997 годзе святы Адальберт спыніўся ў Вышгрудзе з хрысціянскай місіяй да прусаў.

Гарадзішча з’яўлялася апорным пунктам на паморска-куяўскай мяжы. На гарадзішчы знаходзяцца рэшткі крэпасці кашталянаў, а з 1314 года князёў. Крэпасць была разбурана тэўтонскімі рыцарамі ў маі 1330 года падчас польска-тэўтонскай вайны 1327—1332 гадоў.

Да канца XVIII стагоддзя пры гарадзішчы існаваў касцёл, дзе існавала самая старажытная парафія, зафіксаваная ў пісьмовых крыніцах у сучасным горадзе Быдгашч і раёне.

Пераемнікам Вышагруда стаў горад Фордон (у 1973 годзе горад быў аб’яднаны з Быдгашчам у адну гарадскую агламерацыю), заснаваны ў 1382 годзе Уладзіславам Апольчыкам.

* 
* 
* 
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Паўлувэк

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Witaj na stronie grodziska Wyszogród!