**Беларускі рок** — умоўная назва рок-музыкі, створанай музыкантамі з Беларусі. Гэта музыка меркавана ўзнікла ў канцы 60-х, але самы актыўны росквіт шматлікіх гуртоў у гэтай плыні перапаў на пачатак 1980-х. Найбольш важныя гурты: Мроя (з 1994 — N.R.M.), Ляпіс Трубяцкі, KRIWI, TT-34, Верасы, Акцэнт, ULIS, Neuro Dubel, Новае Неба, BLAGI MAT!!!, Open Space, Hair Peace Salon, Jitters, Бонда і Крама.

Адметнасці
----------

Галоўнымі тэмамі беларускага року з’яўляецца традыцыйна ўсё, звязанае з беларусамі, сённяшняй Беларуссю, а таксама яе гісторыяй. Эмацыйная, сэнсавая і гукавая палітра беларускага року разнастайная, але даволі часта ў беларускіх рок-музыкаў прысутнічаюць тэмы змагання, салідарнасці, жыцця пры аўтарытарызму, свабоды, нацыянальнай самаідэнтычнасці і свядомасці, беларускай мовы, рэпрэсій і эміграцыі.

У гучанні беларускіх рок-гуртоў часта можна заўважыць заігрыванні з народнымі матывамі, тэмамі, інструментамі.

Беларускаму року часцей за ўсё ўласцівы тэксты на беларускай і рускай мовах.

Вялікі знешні ўплыў на беларускі рок аказвала разнастайная заходняя рок-музыка (у прыватнасці Польшчы, Вялікабрытаніі, ЗША і іншых еўрапейскіх краін), а таксама музыка краін былога СССР (у прыватнасці Расіі і Украіны).

Гісторыя
--------

### 1960-я гады

Асноўны артыкул: **Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска**
З 12 па 14 красавіка 1968 года ў Мінскім радыётэхнічным інстытуце прайшоў адзін з першых у СССР рок фестываляў — «Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска». Фестываль быў арганізаваны камсамолам і прымеркаваны да 50-годдзя БССР і 50-годдзя УЛКСМ. У фестывалі прынялі ўдзел аматарскія гурты з Мінска («Алгарытмы», «2+2», «Дойліды», «Рэфлекс», «Пінгвіны», «Грыфы», «Вясёлыя лісы», «Дысканты», «Ювента», «Сінія гітары», «Скіфы»). Па правілах фестывалю кожны ансамбль павінен быў выканаць сем кампазіцый (твор савецкага кампазітара, твор беларускай тэматыкі, уласны твор, інструментальны твор і тры любыя кампазіцыі па свайму выбару). Галоўны прыз «Бурштынавую гітару» атрымаў гурт «Алгарытмы», другі прыз «Хрустальную вазу» атрымалі «Дойліды».

Адзін з членаў журы, малады кампазітар Ігар Лучанок, тады адзначыў, што ў гэтай музыцы хацелася б чуць «менш перайманняў» і «больш нашага, савецкага рэпертуару». Нягледзячы на тое, што ўсе калектывы, акрамя «Алгарытмаў», былі раскрытыкаваны з боку журы, пра фестываль станоўча адгукнулася рэспубліканская прэса. Крытычныя заўвагі зводзіліся да таго, што ў музыкаў няма нармальнага завадскога абсталявання, а гітары і ўсю апаратуру ім даводзіцца рабіць самім. Газета «Чырвоная змена», напрыклад, панаракала на тое, што прафесійныя кампазітары мала пішуць твораў у жанры біг-біт (у СССР біг-бітам у гэты час называлі любую сучасную электрагітарную музыку: рок-н-рол, блюз-рок, рытм-энд-блюз і г д.).

Усе тры дні фестывалю яго здымалі кінахронікеры «Беларусьфільма». Са знятага матэрыялу быў змантаваны невялікі кароткаметражны 10-хвілінны фільм пад назвай «Маршрут № 13» (назва адной з песень гурта «Алгарытмы»). Пакуль ішоў мантаж фільма, у Чэхаславакіі адбыліся падзеі, вядомыя як Пражская вясна. У сувязі з гэтым змяніўся і палітычны клімат у Савецкім Саюзе. Было прынята рашэнне не выпускаць гатовы фільм на кінаэкраны. Фільм праляжаў на паліцы да 1977 года, калі выйшаў акт аб яго знішчэнні, а таксама ўсяго працоўнага матэрыялу да яго. Копію фільма схаваў і захаваў аператар Эдуард Гайдук.

### 1970-я гады

«Песняры» на канцэрце ў Яраслаўлі, 1974 год
Яшчэ 1 верасня 1969 года акампанавальны ансамбль «Лявоны», арганізаваны Уладзімірам Мулявіным пры Мінскай філармоніі, быў пераведзены ў разрад вакальна-інструментальных. У кастрычніку наступнага 1970 года ансамбль прыняў удзел у IV Усесаюзным конкурсе артыстаў эстрады, перад гэтым змяніўшы назву на «больш сур’ёзную» — «Песняры». Першы прыз у той раз нікому не ўручаўся, а другую прэмію падзялілі «Песняры», Леў Лешчанка і грузінскі ансамбль «Дыэла». Такім чынам, «Песняры» атрымалі права на запіс альбома. Падчас працы над альбомам да «Песняроў» далучыўся Леанід Барткевіч, удзельнік ансамбля «Залатыя яблыкі». Альбом выйшаў у 1971 годзе. Ён не меў назвы, таму яго часта называюць па першай песні, «Ты мне вясною прыснілася». Гэтая пласцінка разышлася 4-мільённым тыражом. Рэпертуар «Песняроў» складаўся ў асноўным з беларускіх народных песень, якія Мулявін пераклаў на біг-бітоўскія і блюзавыя мелодыі. Хоць сам Мулявін быў рускім па нацыянальнасці, ён зрабіў так, што беларускія народныя песні спяваў увесь Савецкі Саюз.

У 1974 годзе выйшла другая пласцінка «Алеся», куды акрамя народных песень увайшлі ўжо і песні на вершы беларускіх паэтаў. У 1976 годзе на музычным кірмашы MIDEM у Канах, куды прыязджаюць музыкі з усяго свету, якія прадалі больш за ўсё пласцінак у сваёй краіне, «Песняры» прадстаўлялі фірму «Мелодыя» і Савецкі Саюз. Там на іх звярнулі ўвагу амерыканскія прадзюсары і запрасілі на гастролі ў Амерыку. Такім чынам, «Песняры» сталі першым савецкім гуртом, які правёў гастролі па ЗША. У 1976 годзе «Песняры» прадставілі рок-оперу на вершы Янкі Купалы — «Песня пра долю», а ў 1978 годзе канцэптуальная серыя працягнулася операй «Гусляр». Гэтыя працы былі зроблены больш сур’ёзна, чым папярэднія, у стылі арт-року.

У БССР у гэты перыяд часу працавалі і іншыя ВІА («Верасы», «Сябры»), але яны ўяўлялі сабой звычайную савецкую эстраду.

### 1980-я гады

У канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў у мінскім маладзёжна-камсамольскім кафэ «Сузор’е» працаваў штатны музычны калектыў пад такой жа назвай. Музыканты гурта «Сузор’е» ігралі хард-рок. Падобнае стала магчымым з-за некаторай лібералізацыі рэжыму ў СССР з прычыны Алімпіяды-80. Аднак ужо ў 1983 годзе, пры Юрыі Андропаве, пачаліся ганенні на рокераў і калектыў «Сузор’е» быў забаронены. Тым не менш усе музыкі працягнулі працаваць у філармоніі. У 1984 годзе яны выпусцілі магнітаальбом «Рок-тэрапія». У 1986 годзе аднавілі выступы як «Сузор’е», а ў 1988 годзе выпусцілі пласцінку «Вераснёўская рака» на фірме «Мелодыя».

Сітуацыя ў рок-музыцы цалкам змянілася з надыходам перабудовы. У 1986 годзе камсамол арганізаваў у Наваполацку «Рэспубліканскі конкурс маладзёжнай палітычнай песні», першыя месцы на якім занялі брэсцкі гурт «Залатая сярэдзіна» і мазырскі «Адлюстраванне». У Наваполацку і Полацку развіўся даволі шырокі рок-рух, самым прыкметным гуртом якога стаў гурт «Мясцовы час». Пазней там будзе арганізаваны штогадовы фестываль «Рок-кола». У 1986 годзе рок-клуб пад назвай «Няміга» быў створаны ў Мінску. Рок-клуб праводзіў свой фестываль «Тры колеры». У 1988 годзе ў Гродне прайшоў фестываль «Рок-крок».

У 1990 годзе беларускія студэнты ў Польшчы арганізавалі фестываль беларускай музыкі «Басовішча».

Метал-гурт «Удар» (да 1987 года называўся «Эдэльвейс» і ў якасці ВІА з 1983 года выконваў песні на брэсцкай танцпляцоўцы) удзельнічае ў рок-фестывалі «Рытмы граніцы-1987», які адбыўся ў Брэсцкім абласным Палацы культуры прафсаюзаў, з 1988 года гурт дае канцэрты, выступае на фестывалях у Данецку, Мінску, Наваполацку. У 1989 годзе «Удар» запісваюць свой адзіны магнітаальбом «Не забі» (рус.: «Не убей»), які выходзіць у адкрыты продаж.

Гурт «Бонда» (раней называўся «Студыя 7») выпусціў у 1986 годзе адзін з першых беларускамоўных альбомаў гэтага дзесяцігоддзя «Месца пад сонцам». У 1989 годзе гурт распаўся і на яго аскепках з’явіліся такія гурты, як ULIS, «Крама» і The Little Blues Band. У 1989 годзе гурт ULIS запісаў у Польшчы свой дэбютны альбом «Чужаніца», які атрымаў шмат станоўчых водгукаў у беларускай прэсе, а ў 1991 годзе альбом быў перавыдадзены фірмай «Мелодыя». У 1989 годзе беларускія музычныя журналісты звярнулі ўвагу на гурт «Мроя», дзе тады граў на клавішах і спяваў Лявон Вольскі. Яны адправілі ліст на фірму «Мелодыя» з просьбай запісаць гэтых музыкаў. «Мелодыя» даслала ў Мінск перасоўную гуказапісвальную студыю. Так з’явіўся альбом «Дваццаць восьмая зорка».

Як і ў астатнім Саюзе, рокеры канца гэтага дзесяцігоддзя спрабуюць падымаць у сваіх песнях тэмы розных вострасацыяльных праблем часу. Моднай з’яўляецца тэма нацыянальнага адраджэння. На беларускую рок-музыку гэтага часу аказвае некаторы ўплыў польскі рок (Lady Pank).

### 1990-я гады

У пачатку 1990-х гадоў беларускі рок перажывае крызіс. Многія прыкметныя гурты мінулага дзесяцігоддзя ў пачатку 1990-х распадаюцца. Распад СССР, здабыццё Беларуссю незалежнасці і наступ дэмакратыі выбіваюць глебу з-пад ног у нацыянальна арыентаваных гуртоў. Лявон Вольскі, лідар гурта «Мроя», успамінае: «Мы не маглі сябе знайсці падчас росквіту дэмакратыі. Мы былі змагарамі і іміджам, і душой. А ў той час змаганне стала абсалютна непатрэбным».

Гурт «Садъ». 1990 год
У 1990 годзе Уладзімір Серафімаў і Віталь Кунц у Брэсце заснавалі гурт «Садъ». Як і большасць андэграўндных гуртоў, «Садъ» не ўпісваўся ні ў адну з тусовак. Першы поспех прыйшоў у 1997 годзе з выхадам альбома «Мы пред врагом не спустили...», які быў адзначаны станоўчымі рэцэнзіямі ў мінскай «Музычнай газеце» і ў піцерскім часопісе *Fuzz*. Пасля перамогі на фестывалі Rock-Line у Кунгуры ў 1998 годзе песні гурта сталі гучаць на радыёстанцыях Масквы, Кіева і Мінска.

У 1993 годзе з’яўляецца рок-гурт Drum Ecstasy, якая становіцца ўнікальным музычным праектам. У гурце чатыры музыкі граюць на барабанах са сталёвымі карпусамі і ствараюць гукавую сцяну для ўзрыву аўдыторыі. Рок-гурт прадстаўляе свой варыянт гучання: цяжкую танцавальную музыку, створаную трыма барабаншчыкамі, якіх падтрымлівае падмурак, прапушчаны праз апрацоўку сэмплаў і электроннай перкусіі бас-гітары.

Neuro Dubel
З’яўляюцца новыя гурты, якія пазней стануць знакавымі ў беларускім року. У 1991 годзе заснаваны гурт «Крама». Іх дэбютны альбом «Хворы на Rock-n-Roll» (1993) лічыцца адным з найлепшых у дыскаграфіі гурта. Заяўляе аб сабе панк-гурт Neuro Dubel, першы паўнавартасны студыйны альбом якога «Умные вещи» выйшаў у 1995 годзе. Адраджаецца з новым складам гурт ULIS. Асабняком ад усяго стаіць мінскі гурт «Красные Звёзды», які прымыкае да нацыянал-камуністычнага рок-руху «Рускі прарыў» і гастралюе па Расіі разам з Ягорам Летавым і «Гражданской обороной».

Жыццё ў рок-музыку ўдыхаюць першыя прэзідэнцкія выбары, якія праходзяць у ліпені 1994 года. Аляксандр Лукашэнка, які перамог на выбарах, пачынае з таго, што вяртае краіне савецкую сімволіку і праводзіць палітыку па выцясненні беларускай мовы. Закрываюцца беларускія школы і ўніверсітэты, беларуская мова становіцца мовай пратэсту. Некаторыя рускамоўныя гурты пачынаюць выконваць песні на беларускай мове. Удзельнікі гурта «Мроя» мяняюць свой кірунак з хард-року на альтэрнатыўны рок (гранж) і арганізуюць новы гурт N.R.M. (*Незалежная Рэспубліка Мроя*). У другой палове 1990-х гадоў гурт N.R.M. становіцца культавым на беларускай рок-сцэне. Пікам поспеху гурта стаў альбом «Тры чарапахі» (2000). Супрацьстаяць сістэме спрабуе і Кася Камоцкая ў сваім гурце «Новае Неба».

У 1994 годзе была арганізавана музычная прэмія «Рок-каранацыя». Рок-каронай узнагароджваюцца рокеры, якія адзначыліся ў канкрэтным годзе.

З’явай становіцца гурт «Ляпіс Трубяцкі», першы паўнавартасны альбом якога «Ранетое сердце» (1996) робіць гурт папулярным у Беларусі, а наступны альбом «Ты кинула» (1998) прыносіць славу на ўсёй постсавецкай прасторы.

Іван Кірчук, «Троіца»
У 1990-х гадах у прафесійных музыкаў прачынаецца цікавасць да фальклору. З’яўляюцца музычныя калектывы, якія сінтэзуюць традыцыйнае інструментальнае выканальніцтва Беларусі з рок-музыкай. Ва ўжытак уваходзяць такія інструменты, як дуда, дудка, жалейка, гуслі, варган, акарына, ліра. Найбольш яркімі прадстаўнікамі такога эксперыментальнага фалькларызму сталі: «Палац», «Юр’я», KRIWI, «Бан-Жвірба», этна-трыа «Троіца». Яны змаглі атрымаць прызнанне сярод прафесіяналаў і аматараў народнага мастацтва.

#### Сумесныя альбомы

Міхал Анемпадыстаў і Лявон Вольскі
У канцы 1990-х гадоў у беларускай рок-музыцы мела месца такая з’ява, як сумесныя альбомы. Гэта былі не проста зборнікі. У кожнага альбома была свая канцэпцыя. Першым такім праектам стаў «Народны альбом» (1997), ідэю якога прыдумаў мастак Міхал Анемпадыстаў. Альбом быў прысвечаны міжваеннаму перыяду Заходняй Беларусі, а ўсе песні ў ім былі стылізаваны пад народныя. У запісе прынялі ўдзел: Лявон Вольскі, Кася Камоцкая, Аляксандр Памідораў, Зміцер Вайцюшкевіч і іншыя. Альбом меў вялікі поспех, польская *Gazeta Wyborcza* назвала «Народны альбом» у 1997 годзе «Падзеяй года» ў Польшчы.

Пазней з’явіліся і іншыя сумесныя альбомы, але такога поспеху як «Народны альбом» яны не мелі: альбом калядных песень «Сьвяты вечар 2000» (1999), альбом прысвечаных Беларусі песень «Я нарадзіўся тут» (2000), альбом з песнямі на вершы паэта і пісьменніка Уладзіміра Караткевіча «Скрыпка дрыгвы» (2001).

### 2000-я гады

Гурт Бі-2 з’явіўся яшчэ ў канцы 1980-х гадоў. У пачатку 1990-х гадоў Шура і Лёва пераехалі з Беларусі ў Ізраіль, затым у Аўстралію, а ў канцы 1990-х гадоў перабраліся ў Расію. У гэты час некалькі песень Бі-2 трапілі на расійскія радыёстанцыі, але сапраўдны поспех да гурта прыйшоў, калі песня «Полковнику никто не пишет» трапіла ў фільм «Брат 2» (2000) Аляксея Балабанава.

У 2001 годзе Лявон Вольскі паралельна N.R.M. заснаваў гурт «Крамбамбуля». Новы гурт павінен быў стаць вясёлым і забаўляльным, у адрозненне ад N.R.M. які быў сур’ёзным праектам. Група адразу ж стала папулярнай. За першыя 2,5 гады існавання «Крамбамбуля» выдала тры альбомы, з якіх выйшла некалькі хітоў. У гэты час супрацоўнічалі з гуртом Сяргей Міхалок («Ляпіс Трубяцкі») і Аляксандр Кулінковіч (Neuro Dubel). Адначасова набірае папулярнасць малады гурт :B:N:, які працягвае музычныя традыцыі N.R.M.

Зміцер Вайцюшкевіч
У пачатку 2000-х гадоў сольную кар’еру пачаў Зміцер Вайцюшкевіч, які ў 1990-х гадах іграў у гуртах «Палац» і KRIWI. Цяпер жа Вайцюшкевіч выступаў сольна альбо са сваім гуртом WZ-Orkiestra. Першы час Зміцер выкарыстаў псеўданім Тодар. У гэты ж час пачынаюць граць такія гурты, як «Дай дарогу!», «Без Билета», ##### (5diez), «Аддис Абеба», J:морс, якія пазней стануць вядомымі.

Гурт «Ляпіс Трубяцкі» ў 2007 годзе выпускае знакавы для сваёй творчасці альбом «Капитал». На гэтым альбоме змяняецца музыка гурта. З «Капиталом» звязана новая хваля папулярнасці «Ляпіса Трубяцкога».

У 2000-я гады на беларускай музычна-тэатральнай сцэне з’яўляецца рок-опера ў рэпертуары Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра. Да гэтага спробы стварэння рок-оперы рабіліся ў 1970-я гады.

### 2010-я гады

Дай дарогу!
У пачатку 2011 года з-за ўнутраных супярэчнасцей музыкамі N.R.M. з гурта быў выключаны яе лідар Лявон Вольскі. Без Вольскага гурт стаў «дазволеным»[⇨] і правёў тур па Беларусі, затым музыкі выпусцілі альбом і прынялі ўдзел у адборы на «Еўрабачанне-2013». Падобныя паводзіны былі неадназначна ўспрыняты фанатамі і паступова дзейнасць гурта сышла на нішто. Лявон Вольскі пачаў сольную кар’еру. Акрамя сольных альбомаў ім быў запісаны і адзін альбом з «Крамбамбуляй». Музычныя крытыкі аднагалосна прызналі «Чырвоны штраль» адным з найлепшых альбомаў гурта. За адсутнасцю магчымасці выступаць дома[⇨] прэзентацыі альбомаў Вольскага праходзяць у Вільнюсе. Амбасада Літвы ў такіх выпадках ішла насустрач і выдавала бясплатныя візы гледачам.

У 2014 годзе з-за ўнутраных супярэчнасцей распаўся гурт «Ляпіс Трубяцкі». Большасць яе ўдзельнікаў сышла ў гурт Trubetskoy Паўла Булатнікава. Сяргей Міхалок заснаваў гурт Brutto, а крыху пазней паралельна быў створаны гурт «Ляпіс-98», дзе Сяргей спявае старыя песні «Ляпіса Трубяцкога». Нечакана восенню 2016 года пасля завяршэння тура па ЗША становіцца «дазволеным» на радзіме Міхалок. Спачатку Brutto дазваляюць канцэрт у Гомелі, потым у іншых гарадах, а затым гурт збірае «Мінск-Арэну», самую вялікую пляцоўку краіны. У гэты ж час у «чорны спіс» трапляе гродзенскі гурт Dzieciuki, з якім Brutto неаднаразова выступалі на сумесных канцэртах у Польшчы. У Беларусі жа канцэрты гурта адмяняюцца аддзеламі ідэалогіі.

Некаторыя музыкі атрымліваюць прызнанне за мяжой. Гурт «Петля Пристрастия» расійскі часопіс «Афіша» называе «адным з наймацнейшых сучасных рускамоўных рок-гуртоў». Сярэдневяковы фолк-рок-гурт «Стары Ольса», які грае старадаўнія беларускія песні часоў Вялікага Княства Літоўскага, становіцца вядомым у Амерыцы дзякуючы відэа на YouTube, на якім музыкі выконваюць песню гурта Metallica. З гэтага моманту «Стары Ольса» перыядычна гастралюе па ЗША.

У пачатку 2017 года на тэлеканале «Белсат» (спадарожнікавы беларускамоўны канал, вяшчае з Польшчы) з’явілася музычная праграма «Belsat Music Live». У студыю праграмы прыходзяць розныя беларускія музыкі, якія адказваюць на пытанні вядучых і выконваюць некалькі песень. У праграме бываюць і рок-музыкі, у тым ліку і забароненыя.

У 2018 годзе гурт Nizkiz выпускае кліп на песню «Небяспечна», які стаў адным з першых беларускамоўных музычных відэа, якое перакрочыла адзнаку ў 1 мільёнаў праглядаў на YouTube.

### Беларускі рок пасля 2020 года

Пасля выбуху масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе многія рок-музыкі далучаліся да пратэстоўцаў, публічна падтрымлівалі іх, запісвалі пратэстныя трэкі. Пасля гэтага наступілі рэпрэсіі, якія прымусілі беларускую рок-сцэну масава выехаць з Беларусі, а магчымасць даваць канцэрты ўнутры краіны практычна знікла.

З пачаткам новай актыўнай фазы вайны ва Украіне ў 2022 годзе Сяргей Міхалок абвясціў аб адраджэнні праекту «Ляпіс Трубяцкі», але з новым складам. Адразу з перазапускам быў абвешчаны дабрачынны еўрапейскі тур у падтрымку Украіны.

Беларускі рок і беларуская палітыка
-----------------------------------

Лявон Вольскі
Як паказвае гісторыя, канфлікты паміж рок-музыкамі і ўладамі назіраюцца яшчэ прынамсі з 1980-х гадоў, але праблема цэнзуры працягвае заставацца актуальнай і пасля набыцця Беларуссю незалежнасці. Даследчыкі паведамлялі ў 2006 годзе, што «незалежнае стварэнне музыкі ў Беларусі сёння становіцца ўсё больш цяжкім і рызыкоўным прадпрыемствам» і што беларускі ўрад «аказвае ціск на „неафіцыйных" музыкантаў, у тым ліку забараняе доступ да афіцыйных сродкаў масавай інфармацыі і навязвае жорсткія абмежаванні на канцэрты».

У 2001 годзе стаў вядомы чарговы чорны спіс з музыкаў, якім было забаронена даваць канцэрты па Беларусі; сярод іх апынуліся гурты «Крама», «Крамбамбуля», «Ляпіс Трубяцкі», N.R.M. Naka, Neuro Dubel, «Палац», Зміцер Вайцюшкевіч ды іншыя.

21 ліпеня 2004 года ў Мінску на плошчы Бангалор прайшоў дазволены ўладамі мітынг апазіцыі, прысвечаны 10-годдзю кіравання Аляксандра Лукашэнкі, а таксама чаканага рэферэндуму, дзе павінна было ставіцца пытанне аб магчымасці для Лукашэнкі пераабірацца на трэці тэрмін. Пасля мітынгу адбыўся рок-канцэрт, пасля якога ўсе яго ўдзельнікі («Палац», Drum Ecstasy, Neuro Dubel, N.R.M. Зміцер Вайцюшкевіч, Zet і Pomidor/OFF) трапілі пад забарону. Песні музыкаў зніклі з эфіраў радыёстанцый, самі яны перасталі згадвацца ў прэсе і на тэлебачанні, але галоўнае — музыкі больш не маглі атрымаць дазвол на правядзенне канцэртаў.

Ляпіс Трубяцкі
З-за немагчымасці выступаць дома значная частка апальных гуртоў стала выступаць у Польшчы або ва Украіне. Асноўнай пляцоўкай у Польшчы па-ранейшаму заставаўся фестываль беларускай музыкі «Басовішча». Гурты N.R.M. і «Крамбамбуля» выступалі на Майдане падчас Аранжавай рэвалюцыі. У Варшаве з 2006 года штогод праходзіць серыя канцэртаў «Салідарныя з Беларуссю» ў падтрымку правоў чалавека ў суседняй краіне. На гэтыя канцэрты рэгулярна запрашаюцца беларускія музыкі. У Польшчы і Украіне сталі з некаторай цікавасцю ставіцца да беларускамоўнай музыцы, у адрозненне, напрыклад, ад Расіі, куды змаглі прабіцца толькі некалькі рускамоўных гуртоў. Аднак, як бы тое ні было, забарона музыкам выступаць у сябе на радзіме негатыўна адбілася на развіцці беларускай рок-музыкі.

З іншага боку, у гэты час з’яўляюцца новыя гурты (Indiga, P.L.A.N. IQ48, «Глюкі»), якія могуць выступаць, бо яны не ў канфлікце з уладамі, але пры гэтым іх песні могуць быць нават больш «антырэжымныя», чым у «старых». На дзяржаўным тэлебачанні ў гэты час рок-музыка прадстаўлена апалітычнымі J:морс і хрысціянскім гуртом «Новы Іерусалім». У 2007 годзе музыкі з «чорнага спісу» правялі сустрэчу з намеснікам кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Алегам Праляскоўскім, які паабяцаў зняць забарону на выступы пры ўмове, што рокеры больш не будуць спяваць на мітынгах апазіцыі.

У канцы снежня 2010 года ў Беларусі прайшлі чарговыя прэзідэнцкія выбары, пасля якіх адбыліся акцыі пратэсту. Большасць кандыдатаў у прэзідэнты апынулася ў турме. Ужо ў пачатку сакавіка 2011 года з’явіўся новы «чорны спіс», куды былі ўключаныя дзеячы культуры, якія так ці інакш выказалі падтрымку палітычным зняволеным. Новы спіс аказаўся больш шырокім, чым першы, акрамя музыкаў у яго ўвайшлі таксама пісьменнікі, паэты, мастакі і кінарэжысёры. У спіс патрапілі таксама і замежнікі. Рок-музыкі ў спісе апынуліся тыя ж, што і ў мінулы раз, плюс «Крама», «Ляпіс Трубяцкі», «Крамбамбуля» і Naka.

З 2004 года і да 2015 года прадстаўнікі ўлады адмаўлялі існаванне якіх-небудзь «чорных спісаў». Музыкі заяўляюць, што канцэрты адмяняюцца без тлумачэння прычын. Адной з прычын скасавання называецца пункт 5 раздзелу 2 указа № 257. У гэтых умовах музыкі паведамляюць, што ім даводзіцца праводзіць падпольныя канцэрты.

Удзел у міжнародных конкурсах
-----------------------------

NaviBand
Прадстаўнікі беларускага року ўдзельнічаюць у «Еўрабачанні». Так, N.R.M. прымала ўдзел у адборы на «Еўрабачанне-2013». У 2012 годзе прадстаўнікамі краіны на «Еўрабачанні» стаў рок-гурт Litesound. У 2017 годзе Беларусь на «Еўрабачанні-2017» прадстаўляў інды-гурт NaviBand, якая прайшоў у фінал конкурсу, дзе заняў 17-е месца. Песня «Гісторыя майго жыцця» стала першай песняй на беларускай мове, якая была выканана на конкурсе песні «Еўрабачанне».

Вядомыя фестывалі
-----------------

* Be Free (праводзіўся ва Украіне)
* Басовішча (праводзіўся ў Польшчы)
* Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі
* Рок-кола
* Рок за Бобров
* Салідарныя з Беларуссю
* Славянскі Базар у Віцебску

Гл. таксама
-----------

* Музыка Беларусі
* «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў

Заўвагі
-------

1. ↑  «Забараняецца арганізацыя і правядзенне канцэртаў, якія маюць мэтай здзяйсненне прапаганды вайны або экстрэмісцкай дзейнасці або які прадстаўляюць пагрозу нацыянальнай бяспецы, грамадскаму парадку, маральнасці і здароўю насельніцтва, правам і свабодам грамадзян».

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Сяргей Будкін*. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Onliner.by. Архівавана з першакрыніцы 27 лютага 2021. Праверана 16 кастрычніка 2020.
2. 1 2  *Трамбицкий К. С.* Популяризация музыкально-инструментального фольклора средствами фестивального движения // *Аўтэнтычны фальклор: праблемы вывучэння, захавання, пераймання : зборнік навуковых прац удзельнікаў ІІІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі*. — БДУКМ, 2009. — С. 175—177. Архівавана з першакрыніцы 20 сакавіка 2015.
3. 1 2 3  "Дзень, калі нарадзіўся беларускі рок-н-рол". *Tuzin.fm*. 21 марта 2014. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
4. ↑  "Композитор Владимир Кондрусевич: «Я сочинял свои стихи на мелодии Битлз»". *Комсомольская правда*. 18 апреля 2013. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)(недаступная спасылка)
5. ↑  "В Минске отметят 40-летие первого белорусского бит-фестиваля". *TUT.BY*. 31 марта 2008. Архівавана з арыгінала 2018-08-29. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2018. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2018. Праверана 2 студзеня 2023.
6. 1 2 3 4  *Артемий Троицкий.* Рок-музыка в СССР: опыт популярной энциклопедии. — М.: Книга, 1990. — ISBN 5-212-00240-0.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім. "Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола". *Kamunikat.org*. Праверана 2017-09-22.`{{cite news}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)
8. ↑  "Песняры «Гусляр»". *Experty.by*. 2 декабря 2008. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
9. ↑  "Сузорье (Сузор'е)". *Experty.by*. Праверана 2017-09-22.
10. 1 2  "Как минчане тусовались на рок-фестивалях с 1968 года и по наши дни". *TUT.BY*. 6 июня 2016. Архівавана з арыгінала 2017-10-26. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 26 кастрычніка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
11. ↑  "Сергей Анищенко: «Я не хочу, чтобы музыкантов лупили дубинками»". *Белорусский партизан*. 4 апреля 2008. Архівавана з арыгінала 2018-08-29. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2018. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2018. Праверана 2 студзеня 2023.
12. ↑  "Назад у БССР (6 рарытэтных відэа ад Менскага рок-клюбу)". *Tuzin.fm*. 4 февраля 2015. Архівавана з арыгінала 2017-09-26. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
13. ↑  Культовая метал-группа из Белоруссии // 29.12.2020
14. ↑  "«Мроя»: вядомая і забытая (топ-12+рарытэтныя відэа)". *Tuzin.fm*. 11 ноября 2016. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
15. ↑  "Белорусский рок. Уникальная музыка уникальной страны". *Музыкальная газета*. 25 февраля 2007. Архівавана з арыгінала 2017-10-10. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
16. 1 2  *Віктар Дзятліковіч.* Іх Мроя. Іх N.R.M.. — Мн.: Сучасны літаратар, 2005. — 320 с. — ISBN 985-14-1115-9.
17. ↑  Садъ **(нявызн.)**.  Музыкальная газета (13 января 1998 года). Архівавана з першакрыніцы 17 мая 2019. Праверана 16 мая 2019.
18. ↑  10 основных фактов о группе СадЪ **(нявызн.)**.  Звуки.ру. (29 апреля 2003 года). Архівавана з першакрыніцы 2 мая 2019. Праверана 16 мая 2019.
19. ↑  *Петрусенко О. В.* Трансовая и психоделическая музыка Беларуси(руск.). — 2013. Архівавана з першакрыніцы 26 верасня 2017.
20. ↑  *Стрыжак, Натальля*. Гісторыя Neuro Dubel у 25-ці эпізодах (шмат фота!)  (бел.).  Tuzin.fm (1 кастрычніка 2014). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2020. Праверана 6 красавіка 2020.
21. ↑  "«Красные Звёзды»: «мы непременно придём за тобой!»". 1 февраля 1998. Праверана 2018-09-18. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
22. 1 2 3  "Белорусский рок. Уникальная музыка уникальной страны". 25 февраля 2007. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
23. ↑  "«Рок-коронация-2008». Последняя…". Ultra-music.com. 2009-03-15. Праверана 2017-09-22.
24. ↑  "Лявон Вольский: «В Беларуси есть одна настоящая звезда»". *Труд*. 24 января 2008. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
25. ↑  "5 главных песен «Крамбамбулі»". *Белорусский партизан*. 9 октября 2015. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
26. ↑  "Ляпис Трубецкой «Капитал»". *Experty.by*. 12 июня 2006. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
27. ↑  *Шедова Е. В.* Рок-опера на сцене Белорусского государственного академического музыкального театра(руск.). — 2013.
28. ↑  "N.R.M. адправілі Вольскага ў «бестэрміновы адпачынак» без ягонага ведама". *TUT.BY*. 11 января 2011. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
29. ↑  "N.R.M.: Травіць нас за ўдзел у «Еўрабачанні» — самая выгадная пазіцыя". *TUT.BY*. 30 октября 2012. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: no-break space character у `|title=` на пазіцыі 45 (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
30. ↑  "Лявон Вольский представит новый альбом «Псіхасаматыка» в Вильнюсе". *TUT.BY*. 5 октября 2016. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2017. Праверана 5 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2017. Праверана 5 студзеня 2023.
31. ↑  "Brutto собрали полную «Минск-Арену»: как Михалок раскачал самую большую площадку страны". *TUT.BY*. 9 марта 2017. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 снежня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 снежня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
32. ↑  "Ідэолягі працягваюць вайну супраць «Дзецюкоў», а Brutto падтрымалі дзяржаўныя прафсаюзы". *Tuzin.fm*. 26 января 2017. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
33. ↑  "Афиша Волна: Премьера нового альбома «Петли пристрастия» «Фобос»". *Афиша*. Праверана 2017-09-22.
34. ↑  "«Послушать нас приходили с енотами». «Стары Ольса» о рок-концерте в церкви и сумасшедших койотах". *TUT.BY*. 2 ноября 2016. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 верасня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 верасня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
35. ↑  "«Belsat Music Live»: Музыка жыві!". *Tuzin.fm*. 26 декабря 2016. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
36. ↑  *Максім Каўняровіч*. Піт Паўлаў адыграў 71 дваровы канцэрт  (бел.).  Радыё РАЦЫЯ (лістапад 2020). Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2021. Праверана 02.01.2023.
37. ↑  Арцём Лук'яненка з NAVIBAND пастрыгся нагала ў знак падтрымкі палітвязняў **(нявызн.)**.  ЕЎРАРАДЫЁ (31 снежня 2020). Праверана 02.01.2023.
38. ↑  Nizkiz выпусцілі кліп на "Правілы" — адзін з гімнаў лета-2020 **(нявызн.)**.  ЕЎРАРАДЫЁ (23 кастрычніка 2020). Праверана 02.01.2023.
39. ↑  Музыка Юрый Стыльскі з гурта "Дай Дарогу!" з'ехаў з Беларусі **(нявызн.)**.  ЕЎРАРАДЫЁ (5 жніўня 2021). Праверана 02.01.2023.
40. ↑  *REFORM.by*. Сергей Михалок решил возродить «Ляпис Трубецкой» (руск.) (21 сакавіка 2022). Праверана 02.01.2023.
41. ↑  *REFORM.by*. Михалок и «Ляпис Трубецкой» поедут в тур по Европе в поддержку Украины (руск.) (6 красавіка 2022). Праверана 02.01.2023.
42. 1 2  Забароненыя музыкі  (бел.).  Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода (30 мая 2011). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2020. Праверана 6 красавіка 2020.
43. ↑  *Соўсь, Ганна*. Сяргей Будкін – пра белы сьпіс "Свабоды"  (бел.).  Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода (2 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2020. Праверана 6 красавіка 2020.
44. 1 2 3  "«Опасный аккорд». Как в Беларуси запрещают концерты рок-музыкантов". *TUT.BY*. 26 августа 2016. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
45. ↑  "Музыканты обиделись на власть и создают рок-профсоюз". *naviny.by*. 21 сентября 2004. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
46. ↑  "Лявон Вольскі: Выступ перад 500 тысячамі на Майдане запомніўся на ўсё жыццё". *TUT.BY*. 19 января 2010. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
47. ↑  "Безъязыкий рок Беларуси. «Когда тебя душат, появляется стимул для творчества», — уверены в Минске". *Зеркало недели*. 27 октября 2007. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2008. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2008. Праверана 2 студзеня 2023.
48. 1 2  "Кто запретил белорусский рок?". *OpenSpace.ru*. 15 сентября 2011. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)
49. ↑  *Соўсь, Ганна*. Сяргей Будкін – пра белы сьпіс "Свабоды"  (бел.).  Radio Free Europe/Radio Liberty (2 красавіка 2011). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2020. Праверана 6 красавіка 2020.
50. ↑  "В Беларусь возвращаются «чёрные списки»?". *TUT.BY*. 2 марта 2011. Праверана 2017-09-22. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 лістапада 2011. Праверана 5 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 лістапада 2011. Праверана 5 студзеня 2023.
51. ↑  Забароненыя музыкі  (бел.).  Radio Free Europe/Radio Liberty (30 мая 2011). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2020. Праверана 6 красавіка 2020.
52. ↑  *Тарналицкий, Тарас*. Концертный рынок Беларуси не ждет экономического подъема (руск.).  Белорусы и рынок (11 мая 2015). Архівавана з першакрыніцы 8 красавіка 2020. Праверана 8 красавіка 2020.
53. ↑  ""Опасный аккорд". Как в Беларуси запрещают концерты рок-музыкантов". *TUT.BY*. 2016-08-26. Праверана 2017-09-26. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2017. Праверана 2 студзеня 2023.
54. ↑  "Почему португалец занял на «Евровидении» первое место, а NaviBand — 17-е?". *Комсомольская правда*. 15 мая 2017. `{{cite news}}`: no-break space character у `|title=` на пазіцыі 66 (даведка)

Літаратура
----------

* Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім. "Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола". *Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org*.`{{cite news}}`: Папярэджанні CS1: розныя назвы: authors list (link)

Спасылкі
--------

* 60 год беларускага рок-н-рола. Лекцыя Сяргея Будкіна Архівавана 27 лютага 2021. на Onliner.by
* Хто забараніў беларускі рок? — артыкул на сайце OpenSpace.ru
* Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10(недаступная спасылка) — артыкул на сайце газеты «Наша Ніва»
* «Tuzin.fm» — музычны партал прысвечаны беларускамоўнай музыцы
* Праграма «Belsat Music Live» на сайце YouTube
* Погружаясь в андеграунд. История брестской альтернативной сцены


| ⛭Рок-музыка |
| --- |
| 
* Альтэрнатыўны метал
* Альтэрнатыўны рок
* Анаталійскі рок
* Арт-рок
* Барока-поп
* Біт
* Блюз-рок
* Брыт-поп
* Віяланчэльны метал
* Гаражны рок
* Глэм-рок
* Грандж
* Джаз-ф’южн
* Дэнс-рок
* Інструментальны рок
* Індастрыал-метал
* Інды-рок
* Камеды-рок
* Кантры-рок
* Кетлік-рок
* Краўт-рок
* Лацін-рок
* Матэматычны рок
* Метал
* Нойз-рок
* Паб-рок
* Паўэр-поп
* Панк-рок
* Поп-рок
* Пост-панк
* Пост-рок
* Прагрэсіўны рок
* Прота-панк
* Псіхадэлічны рок
* Рокабілі
* Рок-н-рол
* Рок супраць камунізму
* Рэп-рок
* Рэпкор
* Сатэрн-рок
* Сёрф-рок
* Сінці-рок
* Софт-рок
* Спэйс-рок
* Стадыённы рок
* Стоўнер-рок
* Трып-рок
* Фанк-рок
* Фолк-рок
* Хард-рок
* Хартленд-рок
* Хрысціянскі рок
* Хэві-метал
* Чыкана-рок
* Эксперыментальны рок

 |

| ⛭Рок-музыка паводле рэгіёнаў |
| --- |
| 
* Аўстралія
* Албанія
* Аргенціна
* Арменія
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Бразілія
* Вялікабрытанія
* Венгрыя
* Венесуэла
* Германія
* Грэцыя
* Данія
* Дамініканская рэспубліка
* Замбія
* Ізраіль
* Індыя
* Інданезія
* Іран
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Канада
* Кітай
* Калумбія
* Коста-Рыка
* Карэя
* Куба
* Латвія
* Літва
* Малайзія
* Мексіка
* Непал
* Нідэрланды
* Новая Зеландыя
* Нарвегія
* Пакістан
* Перу
* Польшча
* Партугалія
* Румынія
* Расія
* Сербія
* Славенія
* ЗША
* Тайвань
* Тайланд
* Турцыя
* Украіна
* Уругвай
* Філіпіны (BisRock)
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чылі
* Швецыя
* Швейцарыя
* Эстонія
* Японія

 |