recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Земгалы, зямгалы** (аг.-усх.-слав.: земигола, *зимигола*, лат. *zemgaļi,* літ. *žiemgaliai, žemgaliai*) — усходнябалцкае племя, якое жыло ў парэччы Ліелупе (цяпер сярэдняя частка Латвіі), блізкае мовай да латгалаў. Рака Ліелупе (з латышскай «Вялікая рака») у лацінскіх крыніцах называецца «зямгальскай ракой» (*flumen Semigalliae*).

Упершыню згаданы пад 870 годам у дацкай хроніцы «Annales Ryenses». Зямгалаў як «*Seimgaler*» пад ХІ ст. згадвае скандынаўская «Інгварава сага». Рунічны надпіс ХІ стагоддзя на камені ў паўднёвай Швецыі згадвае краіну «*Sœimgala*».

Паводле крыніц ХІІІ стагоддзя, краіна зямгалаў падзялялася на сем зямель, па-лацінску яны называліся *Sillene, Sagera, Dobene, Sparnene, Thervetene, Dubelene, Upemolle*, усе яны лакалізаваны на тэрыторыі Латвіі (найперш) і Літвы.

Вядомы зямгальскія правадыры Вестард (*Westhardus,* цяперашняя латышская форма *Viesturs*) і Намейша (*Nameise*).

22 верасня 1236 года зямгальска-жамойцкае войска на чале з жамойцкім князем Вікінтам у бітве пры Саўле перамагло войска Ордэна мечаносцаў.

Асобная зямгальская мова, як лічаць, знікла ўжо да другой паловы XV стагоддзя.

Назва
-----

Назва зямгалаў двухасноўная, другая аснова *gal-* такая ж, як і ў назве латгалаў, у літоўскіх тапонімах тыпу *Ariogala*, яна звязаная з балцкім *galas* «край, зямля».

Першая частка звязаная з літоўскім *žiemiai*, латышскім *ziemeļi* «поўнач» (ад *žiema, ziema* «зіма»), гэта пацвярджаюць формы «*Seim-galer*» і «*Sœim-gala»*, а таксама «*зимигола*» старарускіх летапісаў. Таго ж паходжання назва мястэчка Жэймяліс (літ. *Žeimеlis, Žeimys*, адна з даўнейшых формаў *Zemele*) на тэрыторыі літоўскай часткі «Зямгаліі».

Назва краіны зямгалаў значыла «Паўночны край». Такая інтэрпрэтацыя назвы, згодна з Ул. Тапаровым, можа сведчыць на карысць колішняга перасялення з тэрыторыі цяперашняй Літвы. Зямгалы, рухаючыся на поўнач, першымі мелі дайсці да латвійскага ўчастка Дзвіны і, магчыма, зайшлі і на поўнач ад яе. К. Буга адзначаў перагук некалькіх тапонімаў каля Вільні (*Spera, Kena*) з назвамі ў зямгальскім краі (*Speras, Cena*), іх на поўнач мелі прынесці разам з сабой зямгалы.

Адзіная «зямгальская» назва на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — назва былога хутара «Змігола» (польск. *Żmigoła,* рус. *Змигола*, ад \**Зимгола*) каля Шаркаўшчыны. Іншы падобны тапонім, Селігоры на Полаччыне, выводзяць ад назвы іншага балцкага племя селаў (ад *Sēli-galā*). «Латгальскіх» назваў на тэрыторыі цяперашняй Беларусі больш чым багата (Латыгаль і пад.)

Крыніцы
-------

1. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 251—267.
2. ↑  Топоров В. Н. Балтийские языки. Москва, 2006. С. 30.
3. ↑  Aleksandras Vanagas. Lietuvos miestų vardai. Vilnius, 2004. С. 275—278.
4. ↑  Топоров В. Н. Балтийские языки. Москва, 2006. С. 30-31.
5. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 267.
6. ↑  K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. C. 539.

| Балтыйскія плямёны і народы |
| --- |
| 
* Галінды
* Голядзь
* Дняпроўскія балты
* Жамойты
* Земгалы
* Куршы
* Латгальцы
* Латгалы
* Латышы
* Літоўцы
* Прусы
* Селы
* Скалвы
* Яцвягі

 |
Рэканструкцыя замкавай брамы на памятнай манеце «Глеб Менскі» (2007)
**Замкавая брама** — умацаваны ўезд у дзядзінец старажытнага Мінска. Брамныя ўмацаванні Мінска паводле сваіх фартыфікацыйных якасцей і тэхнічным рашэнні з'яўляліся выдатным узорам драўлянага ваеннага дойлідства свайго часу.

Гісторыя
--------

Брама пабудавана з дрэва ў пачатку — 1-й палове XII ст. у паўднёва-ўсходняй частцы замчышча. У канцы XII — 1-й палове XIII ст. брама разбурана. Выяўлена ў працэсе археалагічных раскопак 1984—1985 гг.

План рэканструкцыі гістарычнага цэнтра Мінска прадугледжвае аднаўленне уязной брамай з абарончымі валамі на месцы залы «Працоўныя рэзервы».

Архітэктура
-----------

Агульныя памеры брамы ў плане 17,1×7,4 м, разліковая вышыня 12,5—13,5 м, шырыня праёму-праезду 3,4 м. Складалася з васьмі пустацелых клецей-зрубаў памерам ад 2,8×1,3 м да 4,5×1,7 м (па чатыры у рад абапал праезду), зробленых у тэхніцы «ў чашку з астаткам» з бярвення дыяметрам да 30 см. Непаралельнае размяшчэнне процілеглых клецей асновы брамы сведчыць пра існаванне верхняга сувязнага яруса.

Мяркуюць, што брама складалася з двух аб’ёмаў — вялікага асноўнага і малога. Асноўны аб’ём апіраўся на тры пары клецей, над імі па перыметры брамы быў зроблены баявы насціл з брустверам, які стыкаваўся з забароламі абарончых сцен вала. На верхнім ярусе знаходзіліся два памяшканні, які абапіраліся на сцены клецей асновы і маглі выкарыстоўваць для варты і запасаў зброі. Памяшканні, праход каля 1 м паміж імі і забаролы былі накрыты агульным дахам. Для абароны праезду ўнутры асноўнага аб’ёму былі баявыя пляцоўкі (памосты), яны размяшчаліся паралельна сценам і злучаліся з памяшканнямі верхняга яруса ўсходамі.

Малы аб’ём апіраўся на першую з боку поля пару клецей (вышыня яго асновы 6 м), таксама меў баявыя памосты з забароламі. Двухаб’ёмная канструкцыя брамы дазваляла надзейна фланкіраваць знешні схіл вала, узмацняла франтальны абстрэл падыходаў да брамы, скарачала мёртвую прастору перад варотамі. Брама магла зачыняцца не менш як на трое весніцаў (дзве ў фасадах асноўнага аб’ёму — з боку горада і поля і ў фасадзе малога аб’ёму з боку поля) і пад’ёмных кратаў. Дах брамы ўзвышаўся над абарончымі сценамі, што рабіла яе своеасаблівай дамінантай горада.

У культуры
----------

Скульптура «Дойлід»
Замкавая брама адлюстравана ў скульптуры «Дойлід» Уладзіміра Жбанава, устаноўленай у 2007 годзе на плошчы Незалежнасці ў Мінску.

Зноскі
------

1. ↑  ГДЕ ГОРОД ЗАРОДИЛСЯ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 5 сакавіка 2016. Праверана 20 ліпеня 2014.
2. ↑  Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі — Мінск: Харвест, 2007 С. 8

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дон Кіхот.

**«Хітры ідальга Дон Кіхот Ламанчскі»** (*El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha*) — раман іспанскага пісьменніка Мігеля дэ Сервантэса Сааведры (1547—1616) пра прыгоды аднайменнага героя. Імя Дон Кіхота стала назыўным для абазначэння высакародных, але не ўсім зразумелых імкненняў.

Гісторыя
--------

Быў апублікаваны ў двух тамах. Першы выйшаў у 1605 г. а другі ў 1615 г. Раман перакладзены на ўсе еўрапейскія мовы, дагэтуль з’яўляецца адной з найпапулярнейшых кніг сусветнай літаратуры (раман займае другое месца пасля Бібліі паводле аб’ёму агульнасусветнага тыражу).

Змест
-----

Задуманы як пародыя на рыцарскія раманы, твор выйшаў за межы літаратурнай сатыры, стаў энцыклапедыяй іспанскага жыцця мяжы 16—17 ст. У ім намаляваны прыгоды Дон Кіхота — збяднелага двараніна, які прагнуў сцвердзіць на зямлі гуманістычныя ідэалы. Не здольны адрозніваць у жыцці сапраўднае ад выдуманага, ён выбіраў дзіўныя шляхі здзяйснення мэраў. У вобразе Санча Паясы, збраяносца Дон Кіхота, увасоблены народны розум, кемлівасць, гумар.

Інсцэнізацыі і экранізацыі
--------------------------

Паводле рамана напісаны оперы Г. Пёрсела, Дж. А. Рысторы, Дж. Паізіела, Н. Пічыні, А. Сальеры, Ж. Маснэ, балеты Ж. Буамарцье, С. Меркадантэ, Л. Мінкуса. Пастаўлены кінафільмы (Расія, Данія, Францыя).

Беларускія пераклады
--------------------

Дон-Кіхот Ламанчскі. 1935
* Дон-Кіхот Ламанчскі / твор Мігеля дэ-Сервантэса Сааведра ; [пераклад з рускай Ц. Зарэчнага]. — Менск [Мінск] : ДВБ, Юндзетсектар, 1935. — 506, [6] с. [25] л. іл. : іл. ; 22 см. — 15185 экз.
* Хітры гідальга Дон Кіхот Ламанчскі / Перакл. М. Пазнякова. — Мн. 1999

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дон Кіхот (раман)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz · LibraryThing · OCLC |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Ларуса · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX3383563 · BNF: 11937284k · GND: 4113209-9 · LCCN: n81032847 · NDL: 00627059 · NLA: 35026948 · NLG: 261226 · NSK: 000345658 · SUDOC: 027300935 · VIAF: 184295284 |

 |
Аўтарадыяграма зрэзу эмбрыянальнага мозгу пацука. Высокая канцэнтрацыя маркера, які злучае ГАМК-вытворны фермент GAD67, назіраецца ў раене субвентрыкулярнай зоны (SVZ). Малюнак з артыкула Popp et al. 2009.
**Аўтарадыяграфія** (радыеаўтаграфія) — метад вывучэння размеркавання радыеактыўных рэчываў у доследным аб’екце.

Тэхніка даследавання
--------------------

Плёнка (фотаматэрыял) з адчувальнай да радыеактыўнага выпраменьвання фотаэмульсіяй накладваецца на паверхню або зрэз аб’екта.

Для атрымання размеркавання тых ці іншых рэчываў у аб’екце выкарыстоўваюць маркіраванне патрэбных малекул ізатопным індыкатарам. Радыеактыўныя рэчывы, якія змяшчаюцца ў аб’екце, як бы самі сябе фатаграфуюць (адсюль назва).

Пасля праявы месцы зацямнення на плёнцы адпавядаюць лакалізацыі радыеактыўных часціц.

Прымяненне
----------

Метад выкарыстоўваецца ў медыцыне, тэхніцы, а таксама ў біялогіі, напрыклад, для вывучэння працэсаў фотасінтэзу, дзе прасочваецца след радыеактыўнага дыяксіду вугляроду, які праходзіць праз розныя хімічныя стадыі.

Фатаграфічны малюнак размеркавання радыеактыўных рэчываў, атрыманы метадам аўтарадыяграфіі, называецца аўтарадыяграмай, або радыяаўтографам.

Крыніцы
-------

1. ↑  Popp A; Urbach A; Witte OW; Frahm C (2009). "Adult and embryonic GAD transcripts are spatiotemporally regulated during postnatal development in the rat brain". *PLoS ONE*. **4** (2): e4371. doi:10.1371/journal.pone.0004371. PMC 2629816. PMID 19190758.
Гравюра В. Вашчанкі з надпісам «Градъ Могилевъ» з «Кнігі жыцій святых», XVIII ст. Каралеўская брама размешчана на пярэднім баку справа
**Каралеўская** або **Шклоўская брама** — брама, якая існавала ў Магілёве пер. пал. XVII ст. - пер. пал. XIX ст. Знаходзіліся ў паўночнай частцы ўмацаванняў Старога горада і адчыняла шлях да адной з дзвюх галоўных вуліц Старога горада — Шклоўскай (цяпер вуліца Першамайская).

Шклоўская брама на вуліцы Шклоўскай існавала з першай паловы XVII ст. і першапачаткова была драўлянай. Пасля перабудовы ў 1656—1660 гг. звалася **Трыўмфальнай**, пасля 1661 — Каралеўскай. Уяўляла сабой трох'яруснае атынкаванае і пабеленае збудаванне, якое завяршалася купалам з флюгерам. Прастаяла да першай паловы XIX стагоддзя.

Спасылкі
--------

* Могилевский Кремль.(недаступная спасылка)

| ⛭Брамы Магілёва |
| --- |
| Стары горад | Алейная ·  Ветраная ·  Каралеўская (Шклоўская) ·  Дубровенская |
| Новы горад | Курдзянеўская (Гваздоўка) ·  Ледзвяеўская ·  Шклоўская дальняя ·  Віленская ·  Уструшненская ·  Трыснёнская ·  Быхаўская ·  Папінская |
| Вал Долны | Машковая ·  Выганская ·  Дзебра ·  Ільінская |
| Зарэчная лінія бастыённай фартыфікацыі | Чавуская ·  Прапойская ·  Чарнігаўская ·  Мсціслаўская ·  Аршанская |
Чатыры правінцыі Атлантычнай Канады
**Атлантычная Канада** (ці **Атлантычныя правінцыі**) — вобласць Канады, якая складаецца з чатырох правінцый на атлантычным узбярэжжы: Прыморскіх правінцый (Нью-Брансуік, Новая Шатландыя, Востраў Прынца Эдуарда) і правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор. Размешчаная на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна правінцыя Квебек не ўваходзіць у склад Атлантычнай Канады.

Па стане на 2009 год агульная колькасць жыхароў *Атлантычных правінцый* складала 2 337 561 чалавек.

Гістарычная даведка
-------------------

Выкарыстоўваемы ў наш час тэрмін *Атлантычная Канада* ўвёў у 1949 годзе прэм'ер-міністр Ньюфаўндленда Джоі Смолвуд адразу пасля ўваходжання правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор у склад Канады. Смолвуд лічыў залішне саманадзейным назваць новую правінцыю часткай «Прыморскай тэрыторыі», паколькі ў іх склад уваходзяць тры правінцыі — Нью-Брансуік, Новая Шатландыя і Востраў Прынца Эдуарда, якія маюць сваю ўласную гісторыю і ўнікальныя культурныя асаблівасці. Нью-Брансуік і Новая Шатландыя ўвайшлі ў склад Канфедэрацыі Канада ў 1867 годзе, Востраў Прынца Эдуарда — у 1873 годзе.

Гарады
------



Ніжэй прыведзены спіс супольнасцяў (гарадоў і абласцей) *Атлантычнай Канады*, колькасць насельніцтва якіх па даных перапісу 2006 года складала больш 15 тысяч чалавек:

| Горад | Правінцыя | Насельніцтва |
| --- | --- | --- |
| Галіфакс | Новая Шатландыя | 411 007 |
| Сент-Джонс | Ньюфаўндленд і Лабрадор | 181 113 |
| Монктан | Нью-Брансуік | 126 424 |
| Сент-Джон | Нью-Брансуік | 122 389 |
| Сідні (муніцыпальная тэрыторыя Кейп-Брэтан) | Новая Шатландыя | 105 928 |
| Фрэдэрыктан | Нью-Брансуік | 85 688 |
| Шарлоттаўн | Востраў Прынца Эдуарда | 58 625 |
| Трура | Новая Шатландыя | 45 077 |
| Нью-Глазга | Новая Шатландыя | 36 288 |
| Батэрст | Нью-Брансуік | 31 424 |
| Корнер-Брук | Ньюфаўндленд і Лабрадор | 26 623 |
| Кентвіл | Новая Шатландыя | 25 969 |
| Мірамішы | Нью-Брансуік | 24 737 |
| Эдмундстан | Нью-Брансуік | 21 442 |
| Самерсайд | Востраў Прынца Эдуарда | 16 153 |

Зноскі
------

1. ↑  Statistics Canada
2. ↑  statcan.ca, 2006 Census Архівавана 21 лютага 2008.

Спасылкі
--------

* Atlas of Canada — Atlantic Region Архівавана 10 ліпеня 2016.
* Atlantic Canadian cities and Surrounding areas
* Atlantic Canada Portal/Portail du Canada Atlantique
* Atlantic Canada — A Profitable Place to do Business Архівавана 9 лютага 2009.
* Historical Coins of Atlantic Canada
* East Coast Proud
* Spacing Atlantic — A Blog about urban planning and transportation issues in Atlantic Canada
**Му Цы** (1181/1210, правінцыя Сычуань, Кітай — 1250/1281, правінцыя Чжэцзян, Кітай) — адзін з вядучых прадстаўнікоў чаньскага жывапісу і найбуйнейшы мастак эпохі Паўднёвая Сун.

Біяграфія
---------

Му Цы — псеўданім будыйскага манаха Фачаня (у свеце насіў прозвішча Лі). Атрымаўшы традыцыйную адукацыю, ён пераехаў на паўднёвы ўсход і прыняў будызм. Спачатку Му Цы стаў паслушнікам у манастыры Чанцынсы (правінцыя Чжэцзян), а праз некаторы час — настаяцелем ім жа заснаванага манастыра Людунсы ў прыгарадзе сталіцы Ліньань, куды ў свой час прыязджаў жыць жывапісец Лян Кай.

Прайшоў навучанне ў вядомага ў той час чаньскага мастака Учжунь Шыфаня і падтрымліваў цесныя кантакты з японскімі манахамі, якія жылі ў сталіцы Паўднёвай Сун, таму пераважная большасць работ Му Цы ў хуткім часе апынулася ў будыйскіх манастырах Японіі.

Трыпціх «Гуань-інь юань хэ».
У манастыры Людунсы, які ўзначальвае Му Цы, узнік галоўны цэнтр чаньскага жывапісу. Манах ствараў свае творы, не выходзячы за межы асноўных кітайскіх жанраў.

Зноскі
------

1. ↑  Muqi // Union List of Artist Names Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. 1 2
3. ↑  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CBDB: 0053328 · GND: 129192201 · ISNI: 0000 0003 8093 864X · LCCN: n84043282 · VIAF: 260697707, 6328848 · ULAN: 500322989 |

 |
**Лядня́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Ляды.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Ляднянскага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Ляды. 24 верасня 1926 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Ляднянскага местачковага Савета.

10 сакавіка 1954 года скасаваны гарадскі пасёлак Ляды, яго тэрыторыя ўключана ў склад Сазонаўскага сельсавета Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці, цэнтр Сазонаўскага сельсавета перанесены з вёскі Сазонаўка ў вёску Ляды, сельсавет перайменаваны ў Ляднянскі. 16 верасня 1960 года да сельсавета далучана частка скасаваных Бельскага (11 населеных пунктаў: Антоненкі, Арловічы, Батуроўшчына, Бель, Буда, Валяўкі, Гарошкава, Зазер’е, Камары, Каробкі і Копанік) і Расткоўскага (7 населеных пунктаў: Гарэлькі, Жалезкава, Іскозы, Калатоўкі, Мамонькі, Мікіціна і Трыбаны) сельсаветаў, цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Валяўкі, сельсавет перайменаваны ў Валяўкоўскі.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 10 марта 1954 г. Об упразднении городского поселка Ляды, Дубровенского района, рабочих поселков Новка, Суражского района, и Яковлевичи, Оршанского района, Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
2. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько** (11 кастрычніка 1951, Гродна) — беларускі фізік.

Біяграфія
---------

Скончыў фізічны факультэт ГДУ ў 1974 г. к.ф.-м.н. (1987), д.ф.-м.н. (1997), прафесар (2000), акадэмік акадэміі метралогіі «Белая Русь», член-кар. БІА (1998), акадэмік БІА (2002), прафесар кафедры оптыка ГДУ.

Аўтар больш за 200 навуковых публікацый, 3 манаграфій, 24 патэнтаў і падручніка. Спецыяліст у галіне метралогіі, малекулярнай оптыкі і спектраскапіі; фатонікі каардынацыйных злучэнняў урану, рэдказямельных элементаў і матэрыялаў на іх аснове.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дубровенскі сельсавет.
 
**Дубро́венскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дубровенскага раёна Аршанскай акргуі. Цэнтр — горад Дуброўна.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Дубровенскага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Дуброўна. 3 ліпеня 1925 года Дуброўна атрымала статус горада. 24 верасня 1926 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Дубровенскага гарсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Ніемі.

**Маса Ніемі** (сапраўднае імя **Марці Ніемі**, фінск.: Masa Niemi, Martti Niemi; 20 ліпеня 1914, Выбарг — 3 мая 1960, Тамперэ, Фінляндыя) — фінскі акцёр, музыкант і гумарыст.

Нарадзіўся ў шматдзетнай сям'і ў Выбарзе ў 1914 годзе. Упершыню зняўся ў кіно ў 1945 годзе, згуляўшы малую ролю ў фільме «Таямніца летняй ночы». Аднак пазней, у 1950-я, яму прынес вялікую вядомасць ўдзел у цыкле фільмаў «Пека Пуўпя» (разам з Эсай Пакарыненам і Сііры Ангеркоскі), а таксама ў фільмах «Лятаючы калакука» (таксама з Эсай Пакарыненам) і "Мы яшчэ вернемс "(з Тапіа Раўтаваара, Анелі Саўлі, Сііры Ангеркоскі і Аку Корханенам). Дзякуючы ўдзелу ў гэтых і іншых фільмах, ён карыстаўся вельмі вялікай папулярнасцю сярод фінскай моладзі 1950-х гадоў, нягледзячы на непрезентабельную знешнасць і невысокі рост (усяго 152 см).

Пачынаючы з канца 1950-х Маса Ніемі пачаў злоўжываць алкаголем, што неўзабаве зрабіла немагчымымі яго далейшыя здымкі ў кіно. У 1960 годзе ён скончыў жыццё самагубствам.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Маса Ніемі на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)
**Ежы Мар’ян Лявінскі** (2 студзеня 1930, Дзятлава — 3 мая 2022) — каталіцкі царкоўны дзеяч, багаслоў, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Дзятлаве ў 1930 годзе. Разам з сям’ёй быў вывезены ў Сібір. Вышэйшую духоўную семінарыю скончыў у Сандаміры (Польшча), у тым жа горадзе 29 мая 1955 г. біскуп Ян Лорак  (польск.) (бел. удзяліў яму прэзбітэрскае пасвячэнне.

У савецкія часы ездзіў на душпастырскую працу ў Беларусь, Расію і Казахстан. Праз шэсць гадоў душпастырскага служэння быў накіраваны на вучобу ў Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт, пасля заканчэння якога абараніў кандыдацкую дысертацыю па кананічным праве.

З 1968 па 1990 працаваў у дыяцэзіяльнай курыі ў Сандаміры. З пачатку існавання Вышэйшай духоўнай семінарыі ў Гродне быў яе выкладчыкам, некаторы час прэфектам.

З’яўляўся Ганаровым капеланам Яго Святасці, Грэміяльным канонікам Сандамірскага капітулу, Ганаровым канонікам Гродзенскага капітулу.

Памёр у Доме міласэрнасці ў Каменцы (Шчучынскі дэканат) у 2022 годзе. Пахаваны на на старых каталіцкіх могілках у Гродне.

Зноскі
------

1. ↑  grodnensis.by
2. ↑  catholic.by
**Ле́дневіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Сенненскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Ледневічы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Багушэўскага раёна Аршанскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Багушэўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе Аршанскага раёна, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Багушэўскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Сенненскага раёна. 20 мая 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Какоўчынскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Грамадзянская навука** (англ.: Citizen science) і **грамадзянін-навуковец** — канцэпцыя правядзення навуковых даследаванняў з прыцягненнем шырокага круга добраахвотнікаў, шматлікія з якіх могуць быць аматарамі, гэта значыць не мець папярэдняй навуковай адукацыі і падрыхтоўкі па спецыяльнасці.

Выкарыстанне грамадзян-навукоўцаў часта дазваляе навукоўцам больш паспяхова дамагацца іх мэтаў, чым было б магчыма без іх удзелу. Акрамя таго, гэтыя праекты накіраваны на заахвочванне грамадскага ўдзелу ў даследаваннях, а таксама ў навуцы ў цэлым. Некаторыя праграмы распрацаваны спецыяльна для школьнікаў, спалучаючы навуковыя і адукацыйныя мэты. Таксама грамадзянская навука з’яўляецца адным з падыходаў да нефармальнай навуковай адукацыі. Грамадзянская навука часта выкарыстоўваецца як форма адукацыі і прапаганды (то бок папулярызацыя навукі), каб садзейнічаць разуменню грамадскасцю навукі. У апошнія гады, аднак, гэтыя праекты становяцца ўсё больш сканцэнтраваны на выгадах для навуковых даследаванняў. Сучасная грамадзянская навука адрозніваецца ад яе гістарычных форм у першую чаргу даступнасцю і маштабам удзелу грамадскасці; развіццё тэхналогіі называецца ў якасці адной з асноўных рухаючых сіл нядаўняга выбухнога росту грамадзянскай навукі.

Гл. таксама
-----------

* Навуковая камунікацыя
* Папулярызацыя навукі

Зноскі
------

1. ↑  Бесараб С. В. Почему любительская наука важна для «Беларуси в эпоху перемен» // Патрэон — patreon.com, 27 сентября 2020, 14:24

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1033909203 · Microsoft: 197352329 |
**Паўднёва-Дакотскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: South Dakota State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Брукінгс у штаце Паўднёвая Дакота, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Гэта буйнейшы ўніверсітэт штата і самы стары пастаянна дзеючы ўніверсітэт у Паўднёвай Дакоце. Універсітэт быў заснаваны на тэрыторыі Дакота 21 лютага 1881 года як Дакотскі сельскагаспадарчы каледж. Першы будынак кампуса пры фінансаванні заканадаўчага сходу тэрыторыі быў пабудаваны ў 1883 годзе, за шэсць гадоў да ўтварэння штата Паўднёвая Дакота. У канцы ХІХ і пачатку ХХ стагоддзяў былі прафінансаваны шматлікія пашырэнні кампуса. Назва была зменена ў 1904 годзе на Паўднёва-Дакотскі дзяржаўны каледж сельскай гаспадаркі і механічных мастацтваў. У 1964 годзе назва была зменена на Паўднёва-Дакотскі дзяржаўны ўніверсітэт. Змене назвы ў значнай ступені спрыяла асацыяцыя выпускнікоў вучэльні.

Структура
---------

* Каледж сельскай гаспадаркі, харчавання і экалогіі
* Каледж прыродазнаўчых навук
* Каледж медсястрынства
* Каледж мастацтваў, гуманітарных і сацыяльных навук
* Каледж фармацыі і сумежных прафесій аховы здароўя
* Каледж інжынерыі
* Каледж адукацыі і гуманітарных навук
* Ганаровы каледж

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Паўднёвая Дакота

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Пастух афар
**Кушы́ты**, або **кушы́цкія народы** — група афрыканскіх народаў, якія размаўляюць на кушыцкіх мовах. 

Агульная колькасць — каля 24 млн чалавек.

Паходжанне
----------

Назва «**кушыты**» паходзіць ад наймення біблейскай краіны Куш, якое ў сваю чаргу значыла намесніцтва і дзяржаву на поўдзень ад Егіпту. На старажытным Блізкім Усходзе кушытамі называлі чарнаскурых людзей. Старажытныя грэкі ўжывалі ў дачыненні да іх іншую назву «эфіопы».

Лічыцца, што протакушыты — агульныя продкі сучасных кушыцкіх народаў — сфарміраваліся ў сярэдняй даліне Ніла або на землях паміж Нілам і Чырвоным морам не пазней за неаліт. Мяркуюць, што протакушыты маглі быць першымі неалітчнымі перасяленцамі з навыкамі земляробства і жывёлагадоўлі на землях Усходняй Афрыкі. Лінгвісты адзначаюць імаверныя кантакты паміж кушыцкімі і кайсанскімі мовамі, што было магчыма толькі да пашырэння арэалу пасялення банту. На захадзе раннія міграцыі носьбітаў кушыцкіх моў дасягалі возера Чад.

Сучасныя кушыцкія народы, што насяляюць землі на поўдзень ад памежжа сучасных Егіпта і Судана, неабавязкова з'яўляюцца прамымі шашчадкамі неалітычных мігрантаў. Перасяленне іх продкаў адбывалася і ў пазнейшы час, што часткова зафіксавана фальклорам і археалогіяй.

Спіс кушыцкіх народаў
---------------------

Распаўсюджанне кушыцкіх моў
* Агаў
* Арома
* Афар
* Беджа
* Іраку
* Самалійцы
* Сідама
* Фалаша

Літаратура
----------

* *Iliffe, J.* Africans: The history of the continent. — 2. — Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2007. — ISBN 978-0-521-86438-1. Архівавана 24 студзеня 2023.

Спасылкі
--------

* A Summary of the Cushite Peoples of Eastern Africa
* Kevin Burrell The Cushites: Race and Representation in the Hebrew Bible
* Roger Blench The westward wanderings of Cushitic pastoralists. Explorations in the Prehistory of Central Africa
* Roger Blench Was there an interchange between Cushitic pastoralists and Khoisan speakers in the prehistory of Southern Africa and how can this be detected?
* Saioa López et al. The genetic landscape of Ethiopia: diversity, intermixing and the association with culture
**Га́льцаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Коханаўскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Аблавацкае.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Гальцаўскі (Велікагальцаўскі) сельсавет** у складзе Коханаўскага раёна Аршанскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Вялікае Гальцава. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Коханаўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Аршанскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Аблавацкае. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе адноўленага Коханаўскага раёна. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Сальніцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Сям’я з Еўропы
**Вялікая еўрапеоідная раса** — адна з чатырох вялікіх чалавечых рас. Да эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў прадстаўнікі еўрапеоіднай расы насялялі Еўропу, Паўночную Афрыку, Пярэднюю і Цэнтральную Азію, паўночны Індастан. У наш час жывуць ва ўсіх частках свету. Складаюць каля 40 % усёй чалавечай папуляцыі.

Характэрныя асаблівасці
-----------------------

Колер скуры і валасоў вар’іруецца ў паўночных і паўднёвых груп — ад вельмі светлых да цёмных. Валасы прамыя або кудлатыя. Для твару характэрна артаганальнасць — нахіл складае 100—90°. Выступ ніжняй часткі твару мінімальны. Надброўныя дугі вялікія. Арбіты вока нізкія, разрэз шырокі, хоць вочная шчыліна можа быць маленькай. Нос вузкі, пераноссе высокае. Вусны вузкія або сярэдняй шырыні. Для еўрапеоідаў характэрны моцны рост вусоў і барады, шырокія ступня і кісць.

Іншыя назвы
-----------

Нямецкі даследчык Крыстоф Майнерс у канцы XVIII ст. прапанаваў тэорыю, паводле якой ўсе чалавечыя расы мелі асобнае паходжанне. Еўрапеоідная раса, на яго думку, паходзіла з Каўказскага рэгіёна. Нягледзячы на тое, што канцэпцыя К. Майнерса не знашла ў далейшым навуковага пацверджання, еўрапеоідную расу да нашых дзён называюць таксама **каўказская раса**.

Паходжанне
----------

Сучасныя вучоныя лічаць, што еўрапеоідная раса сфарміравалася ў ледавіковы перыяд у месцах, дзе існаваў істотны недахоп сонечнай радыяцыі, што паўплывала на светлую пігментацыю скуры і валасоў. Вузкі нос дапамагаў узімку саграваць марознае паветра. Першымі вядомымі еўрапеоідамі з’яўляюцца еўрапейскія краманьёнцы.

* Еўропа: Марыя Шарапава разам з дзяўчатамі (Беларусь)Еўропа: Марыя Шарапава разам з дзяўчатамі (Беларусь)
* Дзяўчына з Беларусі Дзяўчына з Беларусі
* Афрыка: Егіпецкія гандлярыАфрыка: Егіпецкія гандляры
* Фермеры АўстралііФермеры Аўстраліі
* Паўночная Амерыка: Кубінская жанчынаПаўночная Амерыка: Кубінская жанчына
* Паўднёвая Амерыка: АргенцінцыПаўднёвая Амерыка: Аргенцінцы

Спасылкі
--------

* Еўрапеоідная раса // Геаграфічныя паняцці і тэрміны. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993.
* Фактары эвалюцыі чалавека. Чалавечыя расы. Эвалюцыя чалавека на сучасным этапе
* Europeoid races and types (англ.)

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12395134m · LCCN: sh85021431 · Microsoft: 2908991362 |
**Лаза́нкі** — даўняя мучная страва. Ужываюцца як дадатак да супоў (напрыклад, грыбнога), або для гатавання своеасаблівых запяканак.

Апісанне
--------

Крута замешанае цеста з пшанічнай, жытняй або грэчняй мукі тонка раскатвалі, рэзалі на кавалкі (квадраты, трохвугольнікі), варылі, адцэджвалі, залівалі салам, алеем з цыбуляй ці смятанай, у пост — цёртым макам, тоўчаным семем, размятымі ягадамі. У больш дасканалых варыянтах адвараныя лазанкі тушылі ў пячным духу са смятанай, або запякалі з мясам, капустай і іншым, часам смажылі. Страва шырока вядома ў Браслаўскім, Мядзельскім, Ваўкавыскім раёнах, часткова на Магілёўшчыне, Цэнтральным і Усходнім Палессі. У некаторых раёнах заходняй і цэнтральнай частках Беларусі, на Магілёўшчыне лазанкі пяклі з пшанічнай мукі («праснаком») у форме «кантовых» кавалачкаў (іх называлі *ламанцамі*). Елі з цёртым макам, семем, звычайна на посную куццю.

Гісторыя
--------

Назва стравы і тэхналогія прыгатавання пазычаныя з італьянскай кухні праз польскую. Італьянская лазанья (італ.: lasagne) — страва з вельмі даўняй гісторыяй, найбольш старажытная форма пасты. Думаюць, што пачаткова ў Старажытнай Грэцыі *laganon* называлі пляскатую хлебную ляпёшку; рымляне, пераняўшы ад грэкаў, пачалі разразаць яе на тонкія скрылі, якія называлі *lagani*. У ранняе сярэднявечча страва трансфармавалася ў адмену мучных клёцак, якія дадаваліся ў гаршчок з тушанымі мясам або садавіной. У часы Марка Пола (XIII стагоддзе) лазанья ўжо ў асноўным была падобнай на сучасную: тонкія пляскатыя шырокія кавалкі цеста (звычайна прамавугольныя; пры масавай вытворчасці пераважна гафрыраваныя на ўзор шыферу) спачатку адварваюцца як локшына, а потым тушацца ў пячы ці духоўцы з разнастайнымі дадаткамі (садавіной, мясам, грыбамі і гэтак далей). Лазанья — адна з найбольш папулярных страў італьянскай кухні.

Зноскі
------

1. ↑  *Г. Ф. Вештарт.* Лазанкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 98.
2. ↑  *Алесь Белы.* X-files: лазанкі // *Наша Ніва*. — 25 лютага 2005. — № 8 (414). — С. 16.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* *Белы А.* Лазанкі // Праект «Наша ежа»
* Лазанкі // Газета «Звязда»
Прыклад супрамалекулярнага злучэння.
Прыклад механічна заблакаванай малекулярнай архітэктуры, у дадзеным выпадку ратаксану.
**Супрамалекулярная хімія** — вобласць хіміі, якая факусіруецца на хімічных сістэмах, якія складаюцца з дыскрэтнай колькасці сабраных малекулярных субадзінак або кампанентаў.

Сілы, адказныя за прасторавую арганізацыю, могуць вар’іравацца ад слабых (міжмалекулярныя сілы, электрастатычныя або вадародныя сувязі) да моцных (кавалентныя сувязі) пры ўмове, што ступень электроннай сувязі паміж малекулярным складнікам застаецца невялікай адносна адпаведных электрастатычных энергетычных параметраў кампанентаў. У той час як традыцыйная хімія факусуецца на кавалентных сувязях, супрамалекулярная хімія разглядае больш слабыя некавалентныя ўзаемадзеянні паміж малекуламі. Гэтыя сілы ўключаюць у сябе ўтварэнне вадародных сувязяў, узаемадзеянні металаў, гідрафобны эфект, сілы Ван-дэр-Ваальса, пі-пі ўзаемадзеянні і электрастатычныя эфекты. Сярод важных паняццяў, якія былі прадэманстраваныя супрамалекулярнай хіміяй, малекулярная самаарганізацыя, фальцоўка, малекулярнае распазнаванне, хімія гаспадара-госця, механічна заблакаваныя малекулярныя архітэктуры і дынамічная кавалентная хімія. Вывучэнне некавалентных узаемадзеянняў мае вырашальнае значэнне для разумення шматлікіх біялагічных працэсаў. Біялагічныя сістэмы часта з’яўляюцца крыніцай натхнення для супрамалекулярных даследаванняў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000090998 · Microsoft: 93275456 · NKC: ph162501 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Журавель.

**Журавель** — беларускі танец-гульня, дзе галоўным персанажам выступаў «журавель».

Некалькі дзяўчат танчаць, іншыя ахоўваюць іх ад «жураўлёў» (хлопцаў), спяваюць:

> 
> Пасею я лён, канапель,  
> 
> Налятае журавель…
> 
> 

Калі хлопцы лавілі дзяўчат, спявалі ўсе разам:

> 
> Ішлі хлопцы мяжою,  
> 
> Пілі смалу дзяжою…
> 
> 

У іншым варыянце выканаўцы павольна падымаюць то правую, то левую нагу, імітуючы крокі жураўля. У цэнтры круга ходзіць хлопец — «журавель». Калі пары круцяцца, «журавель» імкнецца вырваць якую-небудзь дзяўчыну з рук кавалера. Дзяўчаты спяваюць:

> 
> Да ўнадзіўся журавель  
> 
> Да да нашых канапель…
> 
> 

Калі дзяўчаты закрычаць: «Хапай, журавель!» — Ён павінен схапіць дзяўчыну за руку і станцаваць з ёй адзін круг. «Жураўлём» у крузе застаецца хлопец без пары.

Вядома і гульня «У жураўля», у якой дзеючымі асобамі выступалі «маці», «журавель» і «дзеці». «Маці» размаўляе з «жураўлём», які хоча злавіць і з'есці «дзяцей». «Жураўль» хапае «дзяцей», яны ловяць злодзея і дзяўбуць яго пальцамі па верхавіне. Тое ж робяць і з «маці», калі яна не зберагла «дзяцей». У танцах і гульнях пра жураўля праяўляюцца старажытныя вераванні ў культ птушак (жывёльны татэмізм). Па назіраннях Н. Н. Нікольскага, на Палессі журавель лічыўся «падаўцам усякага дабра».

На тэатральнай сцэне
--------------------

У 1922 годзе К. А. Алексютовіч уключыў элементы «Жураўля» ў танцы ражаных для спектакля «Машэка» па п'есе Е. Міровіча. Танец быў зроблены ў гульнявым плане, галоўную ролю ў танцы выконваў Г. Ю. Грыгоніс.

Зноскі
------

1. ↑  Лозка 2010, с. 196–197. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFЛозка2010 (даведка)
2. ↑  *Алексютович Л. К.* Белорусские народные танцы, хороводы, игры / Под ред. М. Я. Гринблата. — Мн.: Вышейш. школа, 1978. — 528 с..

Літаратура
----------

* *Лозка А. Ю.* Журавель // *Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя* / Редкал. І. П. Шамяк (гл. рэд.) і інш.. — Мн.: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1989. — С. 197. — ISBN 5-85700-014-9.
*Не блытаць са шрубай*

Вінт самалёта
**Вінт** — адзін з найпрасцейшых механізмаў (разам з клінам, рычагом, колам), якія з’яўляюцца асноўнымі элементамі тэхнічных канструкцый. Звычайна вінт — цыліндрычнае ці канічнае цела з нарэзкай па вінтавой лініі або прыстасаванне, дзе выкарыстаны ўласцівасці вінтавой паверхні. Асноўная характарыстыка вінта — ход (вышыня пад’ёму вінтавой лініі за адзін абарот).

Вінт — частка рухавіка самалёта, верталёта, парахода і іншых машын у выглядзе лопасцяў, якія замацаваныя на валу. Вінт паветраных суднаў — самалётаў, верталётаў, дырыжабляў, — а таксама аэрасаней называецца паветраным вінтом або прапелерам.

Прынцып вінта адкрыты больш як за 800 гадоў да н.э. Упершыню выкарыстаны Архімедам (ІІІ ст. да н.э.) у водападымальнай машыне (Архімедаў вінт). Ідэю паветранага вінта (прапелера) як сродку руху ў паветраным асяроддзі выказаў Леанарда да Вінчы. М. В. Ламаносаў выкарыстаў яго для стварэння цягі ў мадэлі прылады для метэаралагічных даследаванняў (1754). Прынцыпы выкарыстання тэарэтычна абгрунтаваў Д. Бернулі, сучасную тэорыю яго распрацваў М. Я. Жукоўскі. Практычнае выкарыстанне двух-, трох- і чатырохлопасцевых вінтоў пачалося з развіццём самалёта- і дырыжаблебудавання (з 1903). Ідэю грабнога вінта абгрунтаваў І. Рэсел (1827), які пабудаваў і першы параход з грабным вінтом (1829). Укараненне грабнога вінта прывяло да якасных змен у мараплаўстве і суднабудаванні. Вялікае пашырэнне атрымаў вінт для злучэння (вінтавое злучэнне) або прымусовага перамяшчэння асобных частак машын і механізмаў. Такія вінты падзяляюцца на: мацаваныя (раздымнае злучэнне дэталей), грузавыя (рым-балты і дамкраты), сілавыя (у прэсах), хадавыя (у супартах і сілавых сталах станкоў), мікраметрычныя (у вымяральных прыладах), установачныя (у геадэзічных, лабараторных і іншых прыладах). Паводле характару нарэзкі яны бываюць: правай і левай, трохвугольнай, трапецаідальнай і прамавугольнай разьбы, адна-, двух- і шматзаходныя, саманаразальныя (укручваюцца ў гладкія адтуліны). Вінты для дрэва — шурупы, маюць востры канец і спецыяльную разьбу. Вінт мае і шмат іншых спосабаў выкарыстання (напрыклад, у ветрарухавіках, вентылятарах); укараненне яго садзейнічала прагрэсу многіх галін тэхнікі.

Зноскі
------

1. ↑  У адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.: БелЭн, 2002. С. 113.

Літаратура
----------

* *Сацута У.* Вінт // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 186-187. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
**Цэнтральна-Мічыганскі ўніверсітэт** (англ.: Central Michigan University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Маўнт-Плезант у штаце Мічыган, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня была заснавана ў 1892 годзе як прыватная Цэнтральна-Мічыганская нармальная школа і інстытут бізнесу. Пасля таго, як Савет па адукацыі штата Мічыган пераняў кіраванне вучэльняй, яна стала дзяржаўнай установай адукацыі і была перайменавана ў Цэнтральную дзяржаўную нармальную школу ў 1895 годзе. Установа стала поўным універсітэтам і атрымала сваю цяперашнюю назву ў 1959 годзе. 

Універсітэт з'яўляецца адным з васьмі даследчых універсітэтаў у Мічыгане і класіфікуецца як доктарскі ўніверсітэт з высокай даследчай актыўнасцю. Ён прапануе 200 акадэмічных праграм на ўзроўні бакалаўрыяту, магістратуры і аспірантуры, у тым ліку праграмы па прадпрымальніцтве, журналістыцы, музыцы, аўдыялогіі, педагагічнай адукацыі, псіхалогіі і інш.

Структура
---------

* Каледж бізнес-адміністравання
* Каледж мастацтваў і медыяў
* Каледж адукацыі і сацыяльных паслуг
* Каледж прафесій у галіне здароўя
* Каледж вольных мастацтваў і сацыяльных навук
* Каледж медыцыны
* Каледж навукі і інжынерыі
* Каледж магістратуры

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Мічыган

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Бойшэль** (ням.: Beuschel - вантробы) - традыцыйная страва венскай, аўстрыйскай і баварскай кухні. 

Уяўляе сабой рагу абавязкова з лёгкіх (у залежнасці ад рэгіёна таксама з сэрца цяля). Часам выкарыстоўваюцца авечыя, казіныя, свіныя, ялавічна вантробы. 

Сервіруюць са сметанковым соусам і хлебнымі клёцкамі. Вантробы тушаць на вадзе з даданнем воцату, цукру, солі, перцу гарошкам, лаўровага ліста і цыбулі. Па гатоўнасці з булёна выдаляюцца прыправы, а вантробы рэжуцца на дробныя кавалачкі. Булён запраўляецца мучной пасероўкай.

Калі ў бойшэль з цяляціны дадаецца трохі вяршкоў або крэм-фрэша, то бойшэль называецца «дэ люкс», або ў Вене «салонным» (ням.: Salonbeuschel).

Спасылкі
--------

* Фотарэпартаж пра гатаванне бойшэля на сайце Spiegel Online
* Рэцэпт венскага бойшэля
* Рэцэпт венскага салоннага бойшэля англ.:
**Паўно́чная Вэй**, ці **Тоба Вэй**, **Юань Вэй** — адна з дынастый, якія кіравалі Паўночным Кітаем у час Паўднёвых і Паўночных дынастый (386—535).

Заснавана Тоба Гуем — правадыром племені тоба з племяннога саюза сяньбі, які заваяваў Поўнач Кітая ў канцы 4 ст.

Пры Паўночнай Вэй у Кітаі пашырыўся будызм.

У 534—535 дзяржава Паўночая Вэй распалася на 2 царствы: Усходнюю Вэй (534—550) і Заходнюю Вэй (535—557).

Літаратура
----------

* Паўночная Вэй // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. С. 224.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Паўночная Вэй

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85024050 |
**The Global Battle Of The Bands** — найбуйнейшы міжнародны музычны конкурс, штогадовае спаборніцтва музычных гуртоў, якія ўжывую выконваюць свае кампазіцыі. Заснавальнік «GBOB Worldwide Ltd» — Торы Лэнд. Праводзіцца з 1979 года, калі ў конкурсе маглі ўдзельнічаць толькі скандынаўскія краіны. У сваім глабальным статусе праект пачаў жыццё ў 2004 годзе. Цяпер у музычнай бітве прымаюць удзел прадстаўнікі 30 краін.

У 2013 годзе Беларусь стала паўнапраўнай удзельніцай конкурсу. Мерапрыемствы конкурсу доўжыцца на працягу года. У краінах праходзяць нацыянальныя адборачныя туры і нацыянальныя фіналы, пераможцы якіх адправяцца на Сусветны фінал. Фінальная глабальная бітва кожны год праводзіцца ў новай краіне. Фіналісты змагаюцца за статус «Лепшая сусветная новая група» і залатую статуэтку GBOB. Прыз пераможцу таксама ўключае запіс у адной з вядомых студый, удзел у міжнародным туры і наяўныя грошы.

Зноскі
------

1. ↑  Начался приём заявок на участие в The Global Battle Of The Bands (руск.).  Experty.by (28/03/2013). Праверана 1 жніўня 2019.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* globalmusicgarden.com/the-global-battle-of-the-bands/ — афіцыйны сайт The Global Battle Of The Bands
* The Global Battle Of The Bands ў сацыяльнай сетцы «Facebook»
* Меркаванне аб конкурсе The Global Battle Of The Bands на YouTube
**Паўночна-Мічыганскі ўніверсітэт** (англ.: Northern Michigan University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Маркет у штаце Мічыган, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня была заснавана ў 1899 годзе заканадаўчым сходам Мічыгана як Паўночная дзяржаўная нармальная школа для падрыхтоўкі настаўнікаў. У 1963 годзе штат прызначыў яе ўніверсітэтам і даў вучэльне яе цяперашнюю назву. Універсітэт складаецца з пяці акадэмічных каледжаў, якія прапануюць каля 180 праграм на ўзроўні бакалаўрыяту і магістратуры.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і навук
* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыі і даследаванняў
* Каледж навук пра здароўе і прафесійных студый
* Каледж акадэмічных інфармацыйных паслуг

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Мічыган

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фрыд.

 **Любоў Саламонаўна Фрыд**  (1892, Пухавічы — 1991, Масква) — педагог, даследнік творчасці Крупскай.

Біяграфія
---------

Скончыла гімназію.

З 1920 год — інспектар, загадніца сектарам Маскоўскага абласнога аддзела народнай адукацыі. З 1930 года працавала на кафедры палітасветработы Акадэміі камуністычнага выхавання Наркамасветы РСФСР.

З 1938 года жыла і працавала ў Ленінградзе; ведала кафедрай палітасветработы Камуністычнага палітыка-асветнага інстытута імю Крупскай. З ліпеня 1941 года, з ператварэннем Камуністычнага палітыка-асветнага інстытута ў Бібліятэчны інстытут, прызначана яго дырэктарам (па люты 1942).

У 1942—1945 гадах дырэктар Разанскага педагагічнага інстытута.

У 1944—1951 гадах кіравала кафедрай педагогікі і псіхалогіі Маскоўскага інстытута культуры.

Творчасць
---------

У 1920-я гады вядомасць набылі ўкладзеныя педагогам апавяданні да буквара «Наша сіла — наша ніва» — «Раней і зараз» (зборнік пабачыў свет у выдавецтве «Долой неграмотность» у 1926 годзе). У суаўтарстве з іншымі калегамі Любоў Фрыд уклала і метадычныя рэкамендацыі «Як навучаць грамаце па буквару „Наша сіла — наша ніва"» (1926), а таксама — «Праграму для школ малаграматных і агульнаадукацыйных гурткоў» (1924; другое выданне — 1925).

Аўтар кніг, брашур, манаграфічных даследванняў «Нарысы па гісторыіразвіцця палітыка-асветніцкай работы ў РСФСР: (1917—1929)» (1941), «Асноўныя прынцыпы культурна-асветніцкай работы ў СССР» (1954), «Культурна-асветніцкая работа ў Расіі ў гады рэвалюцыі 1905—1907 гг.» (1956), «Пытанні культурна-асветніцкай работы ў Зборы педагагічных твораў Н. К. Крупскай» (1962) і інш.

Аўтар звыш 20 навуковых прац.

Зноскі
------

1. ↑  Любоў Фрыд — бібліятэказнаўца з Пухавіч

Літаратура
----------

* Рязанская энциклопедия. — Т. 3. — С. 499—500.
**Нацыянальны даследчы тэхналагічны ўніверсітэт «МІСіС»** — расійскі нацыянальны даследчы ўніверсітэт у горадзе Масква.

Гісторыя
--------

Гісторыя Нацыянальнага даследчага тэхналагічнага універсітэта пачалася амаль сто гадоў таму, калі ў 1918 годзе была створана **Маскоўская горная акадэмія**, у якой адкрылася металургічнае аддзяленне. Універсітэт пастаянна пашыраўся, і ўжо ў 1921 годзе аддзялення былі ператвораныя ва ўніверсітэты, а ў 1930 годзе акадэмію падзялілі на шэсць самастойных інстытутаў. Тры з іх — інстытут сталі, інстытут каляровых металаў і горны інстытут аб’ядналіся ў адну навучальную ўстанову — **Маскоўскі інстытут сталі імя Сталіна**.

23 лютага 1944 года МІСіС атрымаў Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга.

У 1948 годзе ў універсітэце адкрыўся фізіка-хімічны факультэт. У 1962 годзе быў адкрыты факультэт паўправадніковых матэрыялаў і прыбораў, пасля чаго ВНУ быў перайменаваны ў **Маскоўскі інстытут сталі і сплаваў**.

7 кастрычніка 2008 года ўказам Прэзідэнта РФ Дзмітрыя Мядзведзева МІСіС стаў першым расійскім ВНУ, які атрымаў статус «Нацыянальнага даследчага тэхналагічнага ўніверсітэта».

У 2014 годзе завяршылася аб’яднанне НДТУ «МІСіС» і Маскоўскага горнага ўніверсітэта.

Структура ўніверсітэта
----------------------

У сваім складзе універсітэт мае наступныя інстытуты:

* Горны інстытут
* Інстытут базавай адукацыі
* Інстытут экатэхналогій і інжынірынгу
* Інстытут новых матэрыялаў і нанатэхналогій
* Інстытут эканомікі і кіравання прамысловымі прадпрыемствамі імя В. А. Раменца
* Інстытут інфармацыйных тэхналогій і аўтаматызаваных сістэм кіравання
* Інстытут інфармацыйных бізнес-сістэм

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя ўніверсітэта **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 лютага 2019. Праверана 17 лютага 2019.
2. ↑  Структура ўніверсітэта

| ⛭Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі |
| --- |
| Масква | МІФІ  ·  МІСіС  ·  НДУ ВШЭ  ·  МАІ  ·  МДТУ  ·  МФТІ  ·  МІЭТ  ·  МДБУ  ·  МЭІ  ·  РНДМУ  ·  РДУНіГ |
| Санкт-Пецярбург | Горны ·  Універсітэт ІТМО  ·  СПбДПУ  ·  СПбАУ НАЦ НТ РАН |
| Казань | КДТУ  ·  КазДТУ |
| Перм | ПДУ  ·  ПНДПУ |
| Томск | ТДУ  ·  ТПУ |
| Іншыя | БелДУ  ·  ІНДТУ  ·  МардДУ  ·  ННДУ  ·  НДУ  ·  СДУ  ·  СНДУ  ·  ПУрДУ |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | VK · Facebook · Telegram · X · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 0010 3972 · Microsoft: 12003341 · VIAF: 148815254 |