**Шашоны** (саманазва: *sosoni*) — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША. Падзяляюцца на 3 галіны: усходнія шашоны (Ваёмінг), паўночныя шашоны (Айдаха), заходнія шашоны (Невада, Юта). Агульная колькасць (2010 г.) — 13 002 чал.

Паходжанне
----------

Шашоны — народ, які належыць да нумійскай групы моў. Лічыцца, што іх продкі паходзяць з паўднёва-заходняй часткі Вялікага Басейна. Да 1500 г. шашоны перабраліся праз Скалістыя горы і пачалі рассяляцца па Вялікіх раўнінах. У выніку рассялення склаліся 3 асноўныя галіны шашонаў:

* Заходнія шашоны працягвалі жыць на тэрыторыі Вялікага Басейна. Іх асноўным заняткам было вандроўнае збіральніцтва.
* Паўночныя шашоны насялялі поўдзень Айдаха і падтрымлівалі шчыльны саюз з народам банак. З сярэдзіны XVIII ст. яны ведалі конегадоўлю і займаліся паляваннем на бізонаў.
* Усходнія шашоны насялялі Скалістыя горы і Елаўстоўн, аднак сезонна перасяляліся на Вялікія раўніны, дзе палявалі на бізонаў. У 1780—1825 гг. вялі бясконцыя войны супраць кроу, чарнаногіх і асінібойн. Ад усходніх шашонаў паходзяць каманчы.

Агульная назва **шашоны** значыць «тыя, хто належыць вялікай траве». У пісьмовых крыніцах яна з’явілася ў 1805 г. Аднак былі вядомы і іншыя назвы розных груп шашонаў, якія паходзілі ад месца рассялення або заняткаў.

Адносіны з ЗША
--------------

Кантакты паўночных шашонаў з амерыканцамі пачаліся ў 1805 г. Паўночная шашонка Сакаджавея адыграла значную ролю ў экспедыцыі Льюіса і Кларка. Да сярэдзіны XIX ст. найбольш актыўныя кантакты з амерыканскімі гандлярамі і перасяленцамі мелі ўсходнія шашоны. Амерыканскія ваенныя прыцягвалі іх для перагавораў з іншымі групамі індзейцаў.
Пасля 1847 г. заходнія шашоны таксама былі вымушаны кантактаваць з амерыканскімі перасяленцамі, асабліва мармонамі. Паколькі асноўнымі заняткамі шашонаў былі збіральніцтва і паляванне, з’яўленне на іх землях вандроўных перасяленцаў, што на шляху на Захад забівалі жывёлу і вынішчалі траву, успрымалася імі адмоўна.

У 1860-х гг. атрады заходніх і паўночных шашонаў рабілі напады на перасяленцаў. У адказ 29 студзеня 1863 г. атрад каліфарнійскіх добраахвотнікаў зрабіў напад на лагер паўночна-заходніх шашонаў каля Мядзвежай ракі. Пры гэтым загінула некалькі сотняў індзейцаў. Выжылыя былі вымушаны далучыцца да мармонаў або былі пераселены ў рэзервацыю.

Усходнія шашоны на чале з правадыром Вашакі, наадварот, паспяхова займаліся гандлем футрам і выступалі саюзнікамі ў барацьбе амерыканцаў супраць сіў. У 1863 г. і 1868 г. Вашакі падпісаў дагавор з урадам ЗША аб вылучэнні аўтаноміі для ўсходніх шашонаў. Ён з’яўляўся адзіным шашонскім правадыром, прызнаным амерыканскімі ўладамі.

У канцы XIX — пачатку XX ст. для шашонаў былі створаны рэзервацыі. Яны мелі розную ступень аўтаноміі. Найбуйнейшай з’яўлялася рэзервацыя Лемхі (1875—1907 гг.), што захоўвала традыцыйныя тэрыторыі паўночных шашонаў-*лемхі* і банак. Лічылася, што менавіта з шэрагаў лемхі паходзіла Сакаджавея. Але ў 1905—1907 гг. яна была ліквідавана, а яе тубыльцы прымусова пераселены ў Айдаха.

З другой паловы XX ст. шашоны ўдзельнічаюць у руху амерыканскіх індзейцаў за свае правы.

Традыцыйная культура
--------------------

Кош заходніх шашонаў
Вывучэнне культуры продкаў шашонаў, што насялялі горную мясцовасць Ваёмінга, паказвае, што іх асноўнымі заняткамі былі вандроўнае збіральніцтва і паляванне. Асноўнай здабычай горцаў былі снежныя бараны і алені. Яны таксама ўжывалі дзікія расліны, рыбу і казурак. Горныя шашоны збіралі і сушылі цвыркуноў, цыкад і конікаў. Для палявання і транспартыроўкі выкарыстоўвалі сабак. Прылады працы выраблялі з рогу, талькахларыту, кварцыту, крэмнію і абсідыяну. Лукі з рогу, нажы і вопратка были важными таварамі для абмену з раўніннымі індзейцамі.

Усходнія шашоны ўжо ў XVII ст. асвоілі конегадоўлю і перасяліліся на Вялікія раўніны. Важную, але сезонную здабычу для іх складалі бізоны. Для рыбалоўства адкачоўвалі ў горную мясцовасць. Жанчыны займаліся збіральніцтвам. Толькі ў XIX ст. ва ўсходніх шашонаў з’явіліся каровы.

Вандроўны лад жыцця вымушаў шашонаў карыстацца часовымі разборнымі жытламі. Чальцы экспедыцыі Люіса і Кларка ўбачылі ў паўночных шашонаў травяныя хаціны без дахаў. Горныя індзейцы ладзілі канічныя вікіяпы з сухіх драўляных бэлек, пакрытых травой. Усходнія шашоны жылі ў скураных тыпі.

У XIX ст. калі пачаліся кантакты амерыканцаў з шашонамі, іх грамадства значна трансфармавалася. Гэтаму садзейнічалі перасяленні, эпідэмія воспы, што папярэднічала кантактам, войны з іншымі індзейцамі. У шашонаў Вялікага Басейна аснову сацыяльнай арганізацыі складала нуклеарная сям'я, якая вяла самастойную гаспадарку і кантралявала пэўную тэрыторыю. Аднак для супольных паляванняў, святкаванняў і войн яны фарміравалі большыя па колькасці аб’яднанні на чале з правадыром. Часцяком ён меў рэлігійныя функцыі. У паўночных шашонаў аб’яднанне мог узначальваць банак. Колькасць чальцоў залежала ад канкрэтнай мясцовасці. У некаторых груп да перасялення ў рэзервацыі роля правадыра набыла сталую функцыю. Прыкладам таму з’яўляюцца заходнія шашоны, падначаленыя Вашакі. Пасля перасялення ў рэзервацыі амерыканскія ўлады імкнуліся навязваць афіцыйных адміністратараў, а потым — выбарныя органы кіравання.

Статус шашона ў грамадстве вызначаўся яго полам, узростам і асабістымі дасягненнямі. На чале сям’і стаяў мужчына. Існавалі палігінія, абмен жонкамі паміж братамі, шлюбы з кроўнымі сваякамі. Шашоны не білі дзяцей, аднак запугвалі злымі духамі. Выразнага ўзросту для ініцыяцый не было.

Шашоны знакаміты сваімі танцамі, якія мелі рэлігійную функцыю і суправаджаліся песнямі. Захаваліся багатыя міфалагічная і казачная традыцыі.

Мова
----

Шашонская мова належыць да нумійскай групы юта-ацтэкскай моўнай сям’і. Вылучаюцца 4 асноўныя дыялекты. У нашы дні колькасць тых, хто стала падтрымлівае гутарковую мову, не перавышае 1000 чалавек. У 1970-я гг. лінгвістамі распрацаваны алфавіт на аснове лацінкі.

Рэлігія
-------

Традыцыйная рэлігія шашонаў заснавана на веры ў шматлікіх духаў і асабістыя звышнатуральныя здольнасці. Стваральнікам свету лічыўся воўк Іса. Яго малодшы брат Каёт увасабляў хаатычныя сілы. Шашоны верылі ў чароўную моц мрояў. Кожны мужчына мог быць арганізатарам цырымоній. Вылучаліся тыя, хто спецыялізаваўся на лекаванні супляменнікаў.

З другой паловы XIX ст. распаўсюджана хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  The American Indian and Alaska Native Population: 2010
2. 1 2 3  SHOSHONES
3. ↑  Te-Moak Tribe of Western Shoshone
4. ↑  Northern Shoshone and Bannock Архівавана 14 верасня 2018.
5. ↑  History: The Northwestern Band of Shoshonee
6. ↑  Native History: Bear River Massacre Devastates Northwestern Shoshone
7. ↑  Chief Washakie of the Shoshone — A Photographic Essay by Henry E. Stamm, IV, Ph.D.
8. ↑  Lemhi-Shoshone Tribes
9. ↑  Anne Marie Mistretta, The Mountain Shoshone — A history of the Sheep Eater Indians in the Big Sky area
10. ↑  The Mountain Shoshone
11. ↑  Eastern Shoshone — Economy
12. ↑  Lewis and Clark. Native Americans. Shoshone Indians
13. ↑  Wickiups and Other Wooden Features
14. ↑  Eastern Shoshone — Settlements
15. ↑  *Johnson, A.* The Evolution of Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State… P. 62
16. ↑  Northern Shoshone and Bannock — Sociopolitical Organization
17. ↑  Northern Shoshone and Bannock — Marriage and Family
18. ↑  Eastern Shoshone — Marriage and Family
19. ↑  Customs and Traditions Shoshone Tribe
20. ↑  Shoshone (Sosoni' da̱i̱gwape)
21. ↑  Legendary Native American Figures: Esa (Issa, Ysa, Pia'isa)
22. ↑  Legendary Native American Figures: Coyote (West Coast and Northwestern)

Літаратура
----------

* *Johnson, A.* The Evolution of Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State. / *Allen W. Johnson, Timothy K. Earle*. — Stanford: Stanford University Press, 2000 ISBN 0804740321
* *Kleid, R.* Shoshone (Spotlight on Native Americans). — Rosen Publishing, 2016 ISBN 978-1-4994-1683-1

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Шашоны на Вікісховішчы |

* Shoshone Tribe: Facts, Clothes, Food and History
* History: The Shoshone
* The Shoshone — Continuing the Traditions of Their Ancestors
* Shoshone Indian Culture and History