**Гарадзе́льская унія** (2 кастрычніка 1413, Гародла) — дамова вялікага князя літоўскага Вітаўта са сваім стрыечным братам, польскім каралём Уладзіславам Ягайлам.

Перадумовы
----------

Перамога ў Вялікай вайне з Тэўтонскім ордэнам, што скончылася падпісаннем Торунскага мірнага дагавору (1411), не стала канчатковым вырашэннем пагрозы для ВКЛ і Польшчы з боку крыжакоў. Торунскі дагавор быў кампрамісам, які не задавальняў ні адзін з бакоў, а новы Вялікі магістр Ордэна Генрых Пляўэн энергічна ўзяўся за адбудову былое велічы рыцарскай дзяржавы. Гэта азначала магчымасць новай вайны. У дадзенай сітуацыі Вітаўт і Ягайла палічылі неабходным падпісаць новую унію. Да таго ж, вялікі гаспадар літоўскі Вітаўт імкнуўся замацаваць незалежнасць ВКЛ і пазбавіцца залежнасці ад Польскага каралеўства.

Час і месца
-----------

Складзеная 2 кастрычніка 1413 (тры гады праз пасля Грунвальдскай бітвы) у в. Гародла на р. Заходні Буг (сучасная Польшча).

Асноўныя палажэнні уніі
-----------------------

Паводле артыкулаў уніі, Вітаўт прызнаваў вярхоўную ўладу Ягайла; частка вотчынных правоў Ягайлы на землі ВКЛ пераходзіла польскай Кароне, а тытул вярхоўнага князя літоўскага рабіўся часткай польскага каралеўскага тытулу. Адначасова ўводзіўся інстытут спадчыннасці стальца і тытула вялікага князя літоўскага, што скасоўвала вызначанае Віленска-Радамскім актам аднаўлення простага ўладарання польскім каралём ВКЛ пасля смерці Вітаўта. Польскія магнаты абвясцілі Вітаўта апекуном малалетняй дачкі Ягайла. Вітаўт заняў першае месца ў кароннай радзе і другой па значнасці асобай ва ўладнай сістэме злучанай дзяржавы.

Акрамя таго, у Літве ўводзілася аднолькавае з Польшчай адміністрацыйнае дзяленне на ваяводствы і кашталяніі (уводзіліся і адпаведныя пасады - віленскіх і троцкіх ваявод і кашталянаў); літоўскія баяры-каталікі атрымлівалі правы польскай шляхты, а таксама польскія гербы. Гэтыя змены закранулі 47 родаў. Агульныя шляхетныя соймы вырашалася склікаць у Любліне, або ў Парчаве.

Прыняцце гербаў
---------------

Няпоўны спіс гербаў, прынятых літоўскімі родамі ў Гародле.

| Герб | Назва | Польскі бок | Літоўскі бок |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Абданк | Пётр з Відавы, Якуб з Рагозна | Ян Гаштаўт |
|  | Багорыя | Марэк з Накола | Станіслаў Вышыгін |
|  | Геральт | Мікалай з Гажкова, біскуп віленскі | Сургут з Рэчынак |
|  | Грыф |  ? | Бутаўд |
|  | Даліва | Мацей Кот, Януш Фурман, Пётр з Фалькова | Начка Гінвілавіч |
|  | Дэмбна | Дабеслаў з Алясніцы | Альбрэхт Карэва |
|  | Дзялоша |  ? | Волчка Ракутовіч |
|  | Задора | Збігнеў з Бжэзя | Яўнут Валімонтавіч |
|  | Зарэмба | Ян з Кролікава,Марцін з Каліновы | Гінет Кончавіч |
|  | Лебедзь | Дзерслаў (са Скжына?) | Андрэй Галігунт |
|  | Ліс | Крысцін, кашталян сандэцкі | Ян Сунігайла |
|  | Ляліва | Ян з Тарнова, Ядвіга з Ляжэніц | Войцех Манівід |
|  | Памян | Ян Пэля, біскуп уроцлаўскі | Станіслаў Сак |
|  | Порай | Міхал з Міхалова, Яка | Мікалай Былімін |
|  | Равіч | Крыстын з Астрова, кашталян кракаўскі, Грот з Янковіч | Мінігайла Гедыгольдавіч |
|  | Трубы | Мікалай Тромба, архібіскуп Гнезненскі | Крысцін Осцік |
|  | Цёлак | Станіслаў з Бжэжа (?) | Ян Эвілд |
|  | Ястрабец | Войцех, біскуп кракаўскі, Марцін з Любніцы | Ян Няміра |

Значэнне
--------

Падпісаныя акты рэгулявалі адносіны Літвы і Польскага каралеўства.

> *У параўнанні з невыразным тэрмінам «злучэнне (прымыканне)», якім аперыраваў Крэўскі акт, «далучэнне» азначала відавочнае прыгнятанне літоўскай дзяржаўнасці, а для вышэйшай літоўскай арыстакратыі, што толькі пачала палітычна сябе выяўляць, гэта азначала ўключэнне яго ў польскія саслоўныя інстытуты.*
> 
> 

Права займаць важныя пасады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах, а таксама прывілеі, гарантаваныя Гарадзельскай уніяю, датычылі толькі каталіцкай магнатэрыі і шляхты, якая прыхільна паставілася да уніі. Выразны пракаталіцкі характар уніі вынікаў з імкнення Вітаўта здабыць падтрымку Свяшчэннай Рымскай імперыі і тым самым пазбавіць Тэўтонскі ордэн т.зв. хрысціянска-асветніцкай місіі - галоўнага аргументу, што абгрунтоўваў экспансію на ўсход. 
Праваслаўныя князі і магнаты з Полацкага, Віцебскага, Смаленскага княстваў не ўдзельнічалі ў з'ездзе ў Гародлі, таму акты уніі іх не датычылі, а згаданыя княствы ў межах ВКЛ захоўвалі шырокую аўтаномію. 

Гарадзельская унія зрабіла каталіцтва прывілеяваным веравызнаннем, што значна абвастрыла ўнутраную сітуацыю ў ВКЛ. Нягледзячы на тое, што забарона праваслаўным займаць дзяржаўныя пасады выконвалася далёка не заўсёды, гэта стала нагодаю для ўзнікнення падстаў для дыскрымінацыі большасці насельніцтва.

Зноскі
------

1. ↑  Гудавичюс Э. История Литвы... С. 226.

Літаратура
----------

* Гудавичюс Э. История Литвы с древнейших времен до 1569 года. Том I. Перевод Г. И. Ефромова. Москва: Фонд имени И. Д. Сытина, Batrus, 2005. ISBN 5-94953-029-2. С. 225—229.

Спасылкі
--------

* Дакумент

| Польска-літоўскія уніі |
| --- |
| 

Крэўская (1385) · 
Віленска-Радамская (1401) · 
Гарадзельская (1413) · 
Гарадзенская (1432)

Кракаўска-Віленская (1499) · 
Мельніцкая*(1501) ·* 
Люблінская (1569)

 |