**Навуковая ступень** (вучоная ступень, акадэмічная ступень, тытул) — ступень кваліфікацыйнай сістэмы ў навуцы, якая дазваляе ранжыраваць навуковых дзеячаў і навукова-педагагічных работнікаў у пэўнай галіне навукі на асобных этапах акадэмічнай кар'еры. Зараз у Беларусі прысвойваюць навуковыя ступені кандыдата і доктара навук, як правіла, пасля адпаведных этапаў навучання ў вну або па завяршэнні адукацыі ў яго даследчым (напрыклад, аспірантскім) падраздзяленні і публічнай абароны спецыяльнай навуковай працы (дысертацыі).

На беларускіх землях першым навуковыя ступені пачаў прысвойваць Віленскі ўніверсітэт. Ва ўніверсітэтах Расійскай імперыі навуковыя ступені упершыню былі ўведзеныя ў 1819 годзе. У 1917 годзе навуковыя ступені савецкімі ўладамі былі скасаваныя. У 1937 годзе ў СССР былі ўстаноўленыя ступені кандыдата і доктара навук. Зараз у Беларусі дзейнічае савецкая сістэма прысуджэння навуковых ступеней кандыдата і доктара навук з адпаведных галін навукі.

Гісторыя
--------

Практыка прысуджэння навуковых ступеней (іншая назва - вучоныя ступені, таксама ўжываецца як акадэмічныя ступені, часам як навуковыя тытулы) вядзе гісторыю з часоў першых заходнееўрапейскіх універсітэтаў. У XII стагоддзі ўпершыню ступень доктар права была прысуджана ў Балонскім універсітэце (у 1130 годзе), а доктара медыцыны — у Салернскім інстытуце (Італія). У XIII стагоддзі Парыжскі ўніверсітэт заснаваў ступень доктара багаслоўя (тэалогіі). Спачатку тытул доктара (лац. Doctus - літаральна «Вучоны») і магістра (лац. magister — «настаўнік») былі блізкімі і ўзаемазвязанымі. Ступені доктара папярэднічала ступень ліцэнцыята (лац. licenciatus — «мае права»), для атрымання якой неабходна было здаць экзамены і абараніць пісьмовую працу, а ступені магістра — ступень бакалаўра (італ. Васса-laureus — «увянчаны лаўрамі»), які надаваўся асобам, якія паспяхова здалі экзамен па спецыяльнасці. 

Іерархічная сістэма ступеней магістр — доктар склалася ўжо ў XV-XVII стагоддзях, і з распаўсюджваннем універсітэтаў была ўведзена ў большасці краін Еўропы (у тым ліку і на тэрыторыі Рэчы Паспалітай) і замацаваная ўніверсітэцкімі статутамі. Прысуджэнне ступеней доўгі час суправаджалася ўрачыстасцю і цырымоніяй, якая сімвалізуе ўступленне ў вучонае братэрства (акадэмічная "ініцыяцыя"). Пры карпаратыўнай арганізацыі ўніверсітэтаў ступень магістра давала права на замяшчэнне пасады выкладчыка толькі ў сценах пэўнага ўніверсітэта, тады як прысваенне ступені доктара было перадумовай самастойнага вядзення навуковай і даследчай працы.

У XVI-XVII стагоддзях ва ўніверсітэтах Італіі і Германіі склалася практыка навуковага кіраўніцтва дысертантамі. Гэтая місія ўскладалася на доктара навук — навуковага кіраўніка, які вызначаў тэму дысертацыйнага даследавання, ацэньваў навуковыя дасягненні суіскальніка і абвяшчаў дысертанта доктарам. У XVII стагоддзі з'яўляюцца першыя друкаваныя дысертацыі, а ў XVIII стагоддзі, з ператварэннем універсітэтаў у дзяржаўныя ўстановы, была ўведзена працэдура абароны дысертацый на калегіяльным пасяджэнні вучонага савета. У XIX стагоддзі прысуджэння ступеней стала кантралявацца дзяржаўнымі органамі і рэгламентавалася заканадаўствам.

Ступень доктара з'яўляецца вышэйшай. У большасці замежных краін найменне доктарскай ступені не адлюстроўвае дэталёвай спецыялізацыі: найбольш распаўсюджана ступень доктар філасофіі, якая не азначае спецыялізацыю яго носьбіта менавіта ў філасофіі, а можа адносіцца да шырокага спектра як гуманітарных, так і прыродазнаўчых навук, фізікі і матэматыкі, філалогіі і інш. Ва ўніверсітэтах Вялікабрытаніі і краін, якія традыцыйна выкарыстоўваюць брытанскую сістэму арганізацыі ўніверсітэтаў, вучоная ступень доктар філасофіі (англ. Doctor of philosophy, PhD) з'яўляецца найвышэйшай, але прысуджаецца таксама ганаровая ступень доктар навук (англ. Doctor of sciences) для значных і заслужаных навукоўцаў.

У некаторых галінах навукі ступень доктара называецца не доктар філасофіі, а доктар права (Legum Doctor, Doctor of Law), доктар медыцыны (Medicinæ Doctor, Doctor of Medicine), доктар багаслоўя (Divinitatis Doctor, Doctor of Theology). Гэтыя чатыры (з доктарам філасофіі) ступені адпавядаюць традыцыйнай структуры сярэдневяковых універсітэтаў, якія звычайна складаліся з факультэтаў юрыспрудэнцыі, медыцыны, тэалогіі і філасофіі (на апошнім вывучаліся ўсе тыя навукі, якія нельга было аднесці да першых трох).

У Францыі і краінах, якія выкарыстоўваюць французскую сістэму вышэйшай адукацыі, тытул доктара ахоплівае некалькі ступеней, самая нізкая з якіх доктар трэцяга цыкла (фр. Docteur de troisieme cycle — такім цыклам лічацца 5-ты і 6-ты гады навучання ва ўніверсітэце), наступныя — доктар універсітэта (фр. Docteur de l'universite, які запачаткаваны ў 1897 годзе і прысуджаецца па выніках абароны дысертацыі і, як аблегчаная адносна патрабаванняў, прызначаецца галоўным чынам іншаземцам) і дзяржаўны доктар (фр. Docteur de l'etat) - тут патрабуецца прадстаўленне дзвюх друкаваных дысертацый — галоўнай (англ. These principale) на тэму, выбраную дысертантам, і дадатковай (англ. These complemen-taire) на тэму, вызначаную факультэтам.

У 1935 годзе ў Германіі акрамя ступені доктара навук была ўведзена ступень хабілітаванага доктара (ням. Doctor habilitatus), якая ўяўляла сабой права на замяшчэнне пасады прафесара ўніверсітэта. Ва ўніверсітэтах ФРГ у доктарскі дыплом уносіцца адзнака, атрыманая на доктарскім экзамене, а таксама ацэнка абароны дысертацыі.

У многіх акадэмічных установах свету чалавеку ў знак прызнання яго навуковых або іншых заслуг пачынаючы з XIX стагоддзя можа быць прысуджана ганаровая ступень доктара дадзенай установы (лац. Doctor honoris causa, скарочана D.h.c.), што не патрабуе абароны дысертацыі, але і не дае правоў звычайнага доктара.

### У часы Расійскай імперыі

У Расійскай імперыі навуковыя ступені ўпершыню былі ўведзеныя «Указам аб уладкаванні вучылішчаў» ад 24 студзеня 1803 года. Права прысуджаць ступень доктара першапачаткова было прадастаўлена пяці ўніверсітэтам: Харкаўскаму, Маскоўскаму, Дзерптскаму (Юр'еўскаму, пазней Тартускаму) і Казанскаму, а таксама Віленскаму ўніверсітэту, які меў асаблівую юрысдыкцыю. Пазней права прысуджаць вучоныя ступені атрымалі ўніверсітэты ў Кіеве, Варшаве і Санкт-Пецярбургу. 

З 1803 года на філасофскіх і юрыдычных факультэтах універсітэтаў прадугледжвалася прысуджэнне трох ступеней: кандыдата ўніверсітэта, магістра і доктара, а на медыцынскім факультэце — доктара медыцыны. Ступені прысуджаліся на аснове асобных універсітэцкіх статутаў. На працягу XIX стагоддзя правілы і парадак прысваення гэтых ступеней неаднаразова мяняліся, а працэдура атрымання вучоных ступеней была шматэтапнай. Першы ступень кандыдата ўніверсітэта (ад лац. Candida «белая тога») — надаваліся выпускнікам ВНУ, якія скончылі ўніверсітэты з адзнакай, пры наяўнасці рукапіснай дысертацыі. Існавалі таксама кандыдаты камерцыі — залатыя медалісты камерцыйных вучылішчаў. 

Працэдура падрыхтоўкі і публічнай абароны дысертацыі на суісканне вучонай ступені магістра і доктара прадугледжвала здачу вусных і пісьмовых экзаменаў, прадстаўленне працы, яе экспертыза на факультэце і далейшая публічная абарона дысертацыі, з удзелам спачатку аднаго, а праз год трох афіцыйных і неафіцыйных апанентаў. У 1819 годзе Міністэрствам народнай асветы было зацверджана адзінае абавязковае для ўсіх універсітэтаў імперыі Палажэнне, у якім вызначаліся навукі, па якіх праводзіліся экзаменацыйныя выпрабаванні на прысуджэнне навуковых ступеней і згодна з якім ступень кандыдата ўніверсітэта прысуджалася ўсім выпускнікам, якія на выдатна скончылі курс. Для іншых суіскальнікаў-выпускнікоў прысуджэнне гэтай ступені прадугледжвала напісанне сачынення ў прысутнасці экзаменатараў. 

Магістэрскі экзамен складаўся з двух пытанняў, а доктарскі — з чатырох, на якія трэба было адказаць у пісьмовай форме. Доктарскія дысертацыі было прынята пісаць на латыні. Кандыдат універсітэта і доктар называліся па факультэце, а магістр атрымліваў найменне па адным з 14 разрадаў навук, упершыню ўстаноўленых у практыцы прысуджэння навуковых ступеней. Не варта змешваць ступень кандыдата ўніверсітэта і сучасную ступень кандыдата навук - першая хутчэй адпавядае сучаснай ступені магістра, якая прысуджаецца па заканчэнні ўніверсітэта, тады як ступень магістра таго часу была вышэй за ступень кандыдата ўніверсітэта, па ўзроўню і складанасці атрымання яе можна параўнаць з сучаснай ступенню кандыдата навук або доктара філасофіі. Зацвярджэнне ў ступені магістра і доктара ажыццяўлялася Міністрам народнай асветы.

У 1837, 1844 і 1864 гадах прымаліся новыя «Палажэння патрабаванняў да дысертацый», змянялася колькасць экзаменаў, наменклатура спецыяльнасцей, з'явіўся дазвол пісаць дысертацыі на рускай мове, а не на лацінскай, як гэта было раней. «Палажэннем аб выпрабаваннях на вучоныя ступені» ад 1837 г. была зменшана колькасць пытанняў на доктарскім экзамене і размежаваны галоўныя і дадатковыя прадметы магістарскіх экзаменаў. Латынь стала абавязковай мовай толькі для дысертацый па класічнай філалогіі і медыцыне. Новаўвядзенні закранулі і разрады навук: ступень доктара без спецыялізацыі захавалася толькі для юрыстаў (доктар права), таксама былі заснаваныя новыя ступені (доктар матэматычных навук, доктар прыродазнаўчых навук, доктар агульнай славеснасці і доктар ўсходняй славеснасці). «Палажэннем аб вытворчасці ў вучоныя ступені» 1844 г. быў зменены парадак здачы магістарскіх і доктарскіх выпрабаванняў; акрамя таго, колькасць разрадаў навук, з якіх прысуджалася ступень магістра, павялічылася да 22, а латынь, як абавязковая мова дысертацый па класічнай філалогіі, была адменена (доктарскія дысертацыі па медыцыне пісаліся на лацінскай мове да 1859 года). Універсітэцкі статут 1863 года надаў навуковым саветам права прысвойваць заслужаным навукоўцам ступень ганаровага доктара без абароны дысертацыі, а асобам, якія не мелі ступені магістра, і без экзамену.

Да 1864 года дысертацыя часцей прадстаўлялася на факультэт у выглядзе рукапіса альбо ў выглядзе апублікаванай кнігі. «Палажэннем аб вучоных ступенях» 1864 года прадугледжвалася папярэдняя публікацыя магістарскай і доктарскай дысертацый, а з 1884 года дысертацыі сталі прадстаўляцца толькі ў друкаваным выглядзе накладам не менш за 300 асобнікаў, аўтарэферат дысертацыі не публікаваўся, аднак патрабаваўся дадатак да дысертацыі ў выглядзе тэзісаў аб'ёмам не больш чатырох старонак. Частка дысертацый уручалася членам факультэта, іншая паступала на продаж. Змест і якасць дысертацыі абмяркоўвалася ў навуковых колах. Абарона дысертацыі праходзіла на пасяджэнні факультэта, у якім прымалі ўдзел члены савета факультэта і жадаючыя. 

Аб'ём магістарскай і доктарскай дысертацыі ў другой палове XIX — пачатку ХХ стагоддзяў гуманітарнага профілю, як правіла, складаў 200-400 старонак, дысертацыі фізіка-матэматычных факультэтаў — не перавышалі 200 старонак. Па дысертацыі прызначаліся два афіцыйныя апаненты (як правіла, з ліку прафесараў дадзенага факультэта, апаненты з іншых універсітэтаў не запрашаліся), афіцыйнымі апанентамі маглі быць нават выкладчыкі, якія не мелі аналагічнай вучонай ступені. Пры ўмове аднагалоснага галасавання за магістарскую дысертацыю магла быць прысуджана навуковая ступень доктара. Рашэнне факультэта зацвярджалася вучоным саветам універсітэта, і як вынік, суіскальніку выдаваўся дыплом магістра ці доктара навук. У 1864 годзе былі адмененыя доктарскі экзамен і зацвярджэнні дысертацый міністэрствам народнай асветы. Колькасць разрадаў навук павялічылася да 39, аднолькава як для магістраў, так і дактароў. Разрады навук, якія вызначалі спецыялізацыю вучонага, сталі адпавядаць падзелу на кафедры ўніверсітэтаў. У 1884 годзе кандыдацкая ступень была адменена.

З 60-х гадоў XIX стагоддзя рукапісныя дысертацыі змяніліся друкаванымі, таксама, у адрозненне ад краін Заходняй Еўропы, стала практыкавацца іх публікацыя ў Вучоных запісках і Працах універсітэтаў і навуковых таварыстваў, а таксама ў галіновых часопісах. Да дысертацыі прыкладаліся друкаваныя тэзісы, якія адлюстроўвалі асноўныя навуковыя палажэнні, якія выносіліся на абарону. Дысертацыя, дапушчаная да абароны адным з універсітэтаў, магла быць прадстаўлена ў іншы. Універсітэцкі статут 1884 года адмяніў ступень кандыдата універсітэта і надаў факультэтам права ў асобных выпадках прысуджаць ступень доктара за магістарскую дысертацыю.

Да 1819 года ў Расійскай імперыі навуковая ступень доктара адносілася да IX класа Табеля аб рангах (спачатку прысвойваўся толькі служачым Акадэміі навук), па статусе быў ніжэй калежскага асесара, але вышэй калежскага сакратара, тытулаваўся «Ваша благароддзе» і даваў права на асабістае дваранства. У далейшым дактарам сталі прысвойваць больш высокія статскія чыны (надворнага саветніка (VII клас) і нават тайнага саветніка), паколькі з 1803 года чын тытулаванага саветніка аўтаматычна прысвойваўся магістрам і роўным ім. У пачатку XX стагоддзя дактарам аўтаматычна прысвойваўся чын сапраўднага стацкага саветніка (IV клас, што забяспечвала атрыманне спадчыннага дваранства) з правам нашэння мундзіра па ведамству. Меркавалася, што гэта будзе стымуляваць магістраў да абароны доктарскіх дысертацый, паколькі ў той час з-за вялікай складанасці працэдуры абароны абсалютная большасць прафесараў мелі ступень магістра, а званне прафесара само па сабе ўжо давала чын V класа стацкага саветніка (званне экстраардынарнага прафесара — чын калежскага саветніка VI клас), хоць і без права нашэння мундзіра. Акрамя таго, у далейшым прафесары маглі атрымаць гэты чын і па выслузе.

### У савецкія часы

Пасля кастрычніцкіх падзей 1917 года навуковыя ступені былі адмененыя загадам Народнага камісарыята асветы ад 1 снежня 1918 года як перажытак «старога рэжыму». Цалкам была ліквідавана ўніверсітэцкая сістэма самакіравання і ўніверсітэцкая аўтаномія, а выкладчыкаў сталі рыхтаваць толькі «Інстытуты чырвонай прафесуры». Таму ў 20-30-х гадах XX стагоддзя ў навуковай прэсе СССР пачалося шырокае абмеркаванне неабходнасці стварэння новай сістэмы навуковых ступеней. 13 студзеня 1934 года і ў сакавіку 1937 гадоў пастановамі саўнаркома былі адноўлены вучоныя ступені кандыдата навук (больш спрошчаная па патрабаваннях прысуджэння чым аналагічная ў свой час ступень магістра) і доктара навук, устаноўленыя кандыдацкія экзамены і вызначаны парадак абароны дысертацый па аналогіі дарэвалюцыйнай сістэмы акадэмічных ступеней і з аглядкай на нямецкую сістэму акадэмічных ступеней. Гэта было зроблена з мэтай палягчэння суіскання вучонай ступені прэтэндэнтамі і прадстаўлення ім права займаць пасады дацэнта і прафесара, іншыя кіруючыя пасады ў навучальных і навуковых установах. 

Права выдачы дыпломаў навуковых ступеней, якое раней належала інстытутам і ўніверсітэтам, былі перададзеныя адміністрацыйным органам: спачатку Кваліфікацыйным камісіям пры Наркаматах, АН СССР, рэспубліканскіх і галіновых акадэмія, а ў 1934 годзе заснаванай Вышэйшай атэстацыйнай камісіі (ВАК) па хадайніцтве ВНУ і навукова-даследчых устаноў. Першы час наданне навуковых ступеней мела ідэалагічную афарбоўку: прыярытэтнасць прэтэндэнтаў вызначалася па класавым паходжанні, іх партыйнасцю і палітычнымі поглядамі. Таго ж года шэраг ВНУ (інстытуты народнай адукацыі) былі перайменаваныя ва ўніверсітэты, аднак пры гэтым не было гаворкі аб вяртанні ўніверсітэцкай аўтаноміі ў прысуджэнні навуковых ступеней.

У 1937 годзе быў вызначаны пералік галін навук, па якім праводзіцца абарона дысертацый. Пазней для прысуджэння навуковых ступеней былі ўстаноўлены: прадстаўленне друкаванага аўтарэферата дысертацыі (з 1949 года), абавязковасць папярэдняй публікацый па тэме дысертацыі (з 1958 года) і абмежаванне аб'ёму дысертацыі (з 1973 года). У 70-80-х гадах кваліфікацыя спецыялістаў ажыццяўлялася па галінах: біялагічныя, ветэрынарныя, геаграфічныя, геолага-мінералагічныя, медыцынскія, псіхалагічныя (аддзеленыя ад педагагічных ў 1968 годзе), сельскагаспадарчыя, тэхнічныя, фармацэўтычныя, фізіка-матэматычныя, хімічныя і юрыдычныя навукі, а таксама мастацтвазнаўства і архітэктура. Кожная галіна навукі прадугледжвала дадатковыя падраздзяленні — у цэлым больш за 500 спецыяльнасцей. 

На працягу 1934-1986 гадоў у цэлым па СССР былі абароненыя 518 700 дысертацый, у тым ліку 473 тысяч кандыдацкіх і 45,7 тысяч доктарскіх дысертацый, гэта значыць каля 11 тысяч работ у год (за выключэннем ваенных гадоў), суадносіны ж дактароў і кандыдатаў навук складалі каля 1:10.

Архітэктура навуковых ступеней
------------------------------

Пры агульнай адзінай сістэме навуковых і ўніверсітэцкіх ступеней назіраюцца некаторыя адрозненні ў асобных краінах.

**Асаблівасці атэстацыі навуковых кадраў, прысуджэння навуковых ступеняў у краінах Еўропы і Амерыкі:**
  


|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Краіна** | **Колькасць навуковых ступеней** | **Вышэйшыя паўнамоцтвы па прысваенні навуковых ступеней** | **Наяўнасць закона аб навуковых ступенях** | **Абарона рукапісу дысертацыі** | **Агляд артыкулаў** | **Патрэба ў аўтарэфераце** |
| Аўстрыя | 1 | Універсітэты |  |  | × | × |
| Бельгія (фр.) | 1 | Універсітэты |  |  |  | × |
| Бельгія (гал.) | 1 | Універсітэты |  |  |  |  |
| Беларусь | 2 | ВАК і Прэзідэнт | × |  |  |  |
| Балгарыя | 2 | ВАК і Урад |  |  | × |  |
| Вялікабрытанія | 1 | Універсітэты | × |  |  |  |
| Грэцыя | 1 | Універсітэты |  |  | × |  |
| Данія | 1 | Універсітэты |  |  |  | × |
| Ірландыя | 1 | Універсітэты | × |  | × | × |
| Ісландыя | 1 | Універсітэты |  |  | × |  |
| Іспанія | 1 | Універсітэты |  |  |  |  |
| Італія | 1 | Універсітэты |  |  | × | × |
| Канада | 1 | Універсітэты | × |  | × | × |
| Мальта | 1 | Універсітэты |  |  |  |  |
| Нідэрланды | 1 | Універсітэты |  |  |  | × |
| Германія | 2 | Універсітэты |  |  | × | × |
| Нарвегія | 1 | Універсітэты | × |  |  | × |
| Польшча | 2 | Універсітэты і ВАК |  |  | × |  |
| Партугалія | 2 | Універсітэты |  |  | × | × |
| Расія | 2 | ВАК і Урад | × |  |  |  |
| Румынія | 1 | Урад і ВАК |  |  | × | × |
| Славакія | 1 | Універсітэты |  |  |  |  |
| Славенія | 1 | Універсітэты |  |  | × | × |
| ЗША | 1 | Універсітэты | × |  |  | × |
| Турцыя | 1 | Універсітэты | × |  | × |  |
| Венгрыя | 2 | Універсітэты |  |  | × | × |
| Украіна | 2 | Урад | × |  | × |  |
| Фінляндыя | 1 | Універсітэты |  |  |  |  |
| Францыя | 1 | Універсітэты | × |  | × | × |
| Чэхія | 1 | Універсітэты і ВАК |  |  | × |  |
| Швейцарыя | 2 | Універсітэты |  |  |  |  |

Сітуацыя ў Беларусі
-------------------

У Рэспубліцы Беларусь прысуджаюцца дзве навуковыя ступені: кандыдата навук і доктара навук — па адпаведнай галіне навукі з 22 наяўных. Вучоная ступень дае права навуковым работнікам на прызнанне іх навуковымі работнікамі вышэйшай кваліфікацыі. Галіны навук, па якіх прысуджаюцца навуковыя ступені, амаль ідэнтычныя былым савецкім. Асобам, якім прысуджаны навуковыя ступені, выдаюцца нацыянальныя дыпломы кандыдата навук або доктара навук.

Вучоная ступень кандыдата навук прысуджаецца саветам па абароне дысертацый на падставе публічнай абароны кандыдацкай дысертацыі, рашэнне якога зацвярджаецца Прэзідыумам ВАК у форме пастановы адкрытым або тайным галасаваннем і ўступае ў сілу з дня яго прыняцця саветам па абароне дысертацый. Суіскальнікам вучонай ступені кандыдата навук з'яўляецца асоба з вышэйшай адукацыяй, якая здала кандыдацкія (дыферэнцыраваныя) залікі і кандыдацкія экзамены па агульнаадукацыйных дысцыплінах, а таксама кандыдацкі экзамен (кандыдацкія экзамены) па спецыяльнай дысцыпліне, адпаведнай спецыяльнасці (спецыяльнасцях) і галінам навукі, па якіх падрыхтавана і прадстаўлена да абароны дысертацыя.

Вучоная ступень доктара навук прысуджаецца Прэзідыумам ВАК у форме пастановы адкрытым або тайным галасаваннем, на падставе хадайніцтва савета па абароне дысертацый па выніках экспертызы дысертацыі. Рашэнне аб прысуджэнні ступені ўступае ў сілу з дня прыняцця пастановы Прэзідыумам ВАК па дадзеным пытанні. Суіскальнікамі вучонай ступені доктара навук з'яўляюцца асобы, якія маюць вучоную ступень кандыдата навук і падалі на папярэдную экспертызу дысертацыю.

Экспертыза дысертацыі праходзіць у тры этапы:

* Папярэдняя экспертыза ва ўстанове адукацыі, якая рэалізуе адукацыйныя праграмы паслядыпломнай адукацыі, альбо ў арганізацыі, якая рэалізуе такія адукацыйныя праграмы, па месцы выканання дысертацыйнага даследавання або па напрамку ВАК у іншай установе адукацыі.
* Экспертыза ў савеце па абароне дысертацый, якая ўключае першасную і (пры неабходнасці) дадатковую экспертызу, экспертызу афіцыйнымі апанентамі і апаніруючай арганізацыяй, публічную абарону ў савеце па абароне дысертацый.
* Заключная экспертыза ў экспертным савеце ВАК і Прэзідыўме ВАК.

Падрыхтоўка навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі арганізуецца ў рамках аспірантуры (ад'юнктуры) і дактарантуры з мэтай забеспячэння ўмоў, неабходных для падрыхтоўкі і абароны дысертацый на суісканне вучонай ступені адпаведна кандыдата навук і доктара навук. Падрыхтоўка навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі можа ажыццяўляцца таксама ў форме суіскальніцтва для асоб, якія працуюць над дысертацыямі па-за аспірантурай (ад'юнктурай) і дактарантурай. Дзяржаўнае рэгуляванне ў галіне атэстацыі навуковых, у тым ліку навукова-педагагічных, работнікаў вышэйшай кваліфікацыі ажыццяўляецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь і Вышэйшай атэстацыйнай камісіяй.

Наменклатура галін навук, па якіх прысуджаюцца навуковыя ступені:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * архітэктура
* біялагічныя навукі
* ветэрынарныя навукі
* геаграфічныя навукі
* геолага-мінералагічныя навукі
* эканамічныя навукі
 | * гістарычныя навукі
* культуралогія
* медыцынскія навукі
* мастацтвазнаўства
* педагагічныя навукі
* палітычныя навукі
 | * псіхалагічныя навукі
* сельскагаспадарчыя навукі
* сацыялагічныя навукі
* тэхнічныя навукі
* фармацэўтычныя навукі
* фізіка-матэматычныя навукі
 | * філалагічныя навукі
* філасофскія навукі
* хімічныя навукі
* юрыдычныя навукі
 |

Двухузроўневая мадэль
---------------------

Асноўны артыкул: **Доктар філасофіі**
Доктар (грэч. δάσκαλος — у даслоўным перакладзе «настаўнік») — вучоная ступень, якая прысуджаецца ў краінах Еўрапейскага Саюза і іншых высокаразвітых краінах. Першыя правілы прысуджэння вучонай ступені склаў Папа Ганорый III у 1219 годзе. Ступень доктара надаецца асобе, пасля прамоцыі (лац.: Promotio) або хабілітацыі (лац.: Habilitatio), у час якой прэтэндэнт выступае з выкладаннем сваёй працы, а прамотар (афіцыйныя апаненты) даюць яму ацэнку і прапануюць рашэнне — прысудзіць вучоную ступень доктара адпаведнай галіны навукі. Перад прамоцыяй трэба скласці рыгарозій (лац.: Rigorosum) — экзамены па спецыяльнасці або блізкай галіне навукі. Часам рыгарозій можа складацца з 10 і больш экзаменаў. У некаторых краінах, як, напрыклад, у Аўстрыі, пры наяўнасці значных прац навуковая ступень можа быць прысуджана без прамоцыі дысертацыі, а толькі пасля здачы трох рыгарозій. Ацэнка дыпломаў дактароў можа праводзіцца па чатырохбальнай шкале, у прыватнасці, добра, вельмі добра, з адзнакай (лац.: Cum Laude) і з вялікай адзнакай (лац.: Cum Laude Magna).

Асноўны артыкул: **Хабілітацыя**
Хабілітацыя (лац.: habilis літаральна «здатны», «прыдатны», лац.: habilitation)  — вышэйшая акадэмічная кваліфікацыя некаторых еўрапейскіх і азіяцкіх універсітэтаў, наступная пасля вучонай ступені доктара. Пасля праходжання працэдуры хабілітацыі прэтэндэнту прысуджаецца тытул хабілітаванага доктара (лац.: doctor habilitatus, Dr.Habil.), які дае права на заняцце прафесарскай пасады ва ўніверсітэце. Аднак варта адзначыць, што тытул хабілітаванага доктара не з'яўляецца асобнай вучонай ступенню, а толькі кваліфікацыяй, дадатковай да ступені доктара, якая дазваляе займаць пасаду прафесара ўніверсітэта.

Хабілітаваны доктар дзейнічае ў еўрапейскай кантынентальнай акадэмічнай сістэме: Аўстрыі (ням.: Priv.-Doz. раней ням.: Univ.-Doz.), Балгарыі, Даніі, Польшчы (польск.: dr hab.), Германіі, Швейцарыі (ням.: Dr. habil.), Партугаліі (парт.: Agregação), Славакіі, Славеніі, Венгрыі (венг.: Dr. habil.), Францыі (фр.: Habilitation à diriger des recherches), Фінляндыі, Швецыі (Docent, Doc.) і Чэхіі (Docent).

Унітарная (аднаўзроўневая) мадэль
---------------------------------

Гэта галоўная сістэма атэстацыі навуковых кадраў у Аўстраліі, Вялікабрытаніі, Канадзе, Новай Зеландыі, ЗША і іншых краін англа-амерыканскай сістэмы адукацыі і навукі. Аднак яна не уніфікаваная, і, як правіла, у кожнай вышэйшай навучальнай установе ўжываецца свая сістэма прысуджэння навуковых ступеней.

Тыповыя для ЗША навуковыя ступені:

* Doctor of Arts (DA)
* Doctor of Business Administration (DBA)
* Doctor of Canon Law (JCD)
* Doctor of Design (DDes)
* Doctor of Education (EdD)
* Doctor of Engineering (DEng/Dr. Eng./EngD)
* Doctor of Information Technology (DIT)
* Doctor of Laws (LLD) (In the US, the LLD is only awarded as an honorary degree.)
* Doctor of Juridical Science (JSD/SJD) (in the US)
* Doctor of Management (DM)
* Doctor of Medicine (MD the United Kingdom and many Commonwealth countries)
* Doctor of Osteopathic Medicine (DO)
* Doctor of Philosophy (PhD or DPhil)
* Doctor of Professional Studies (DPS)
* Doctor of Science (DSc)
* Doctor of Social Science (DSocSci)
* Doctor of Public Health (DrPH, DPH)
* Doctor of Theology (ThD or DTh)

Асаблівыя навуковыя ступені
---------------------------

### Агрэжэ

Агрэжэ (ад фр.: agrege  — «прыняты ў таварыства) — навуковая ступень на права выкладання ў сярэдняй навучальнай установе (ліцэі), а таксама ва ўніверсітэтах на прыродазнаўчых і гуманітарных факультэтах. Упершыню ступень уведзена ў 1808 годзе ў Францыі.

### Гранд доктар (Grand PhD)

Вучоная ступень гранд доктар філасофіі (англ.: Grand PhD) заснаваны ў рамках Глабальнай Сістэмы Адукацыі, права прысуджэння якой у адпаведнасці са статутам, падпісаным 27 мая 2013 года Міністрам юстыцыі Бельгіі, належыць Еўрапейскай Акадэміі Інфарматызацыі (Academie Europeenne d'en Informatisation — AEI), заснаванай па ініцыятыве Караля Бельгіі Альберта II згодна з каралеўскім дэкрэтам ад 19 верасня 1999 года.

### Ліцэнцыят

Ліцэнцыят, ліцэнцыат або ліцэнзіят (лат. licentiatus — літаральна «Дапушчаны», licentia doctorandi) — вучоная ступень (акадэмічная ступень, кваліфікацыя), якая дзейнічала ў французскай сістэме вышэйшай адукацыі, а таксама ва ўніверсітэтах Фінляндыі, Швейцарыі і некаторых лацінаамерыканскіх краін.

У сярэдневяковых універсітэтах быў прамежкавай ступенню паміж бакалаўрам і доктарам. У другой палове ХХ стагоддзя ў французскіх універсітэтах ліцэнцыят быў першай вучонай ступенню па літаратуры, філалагічных навуках і педагогіцы, і надаваўся асобам, якія здалі за 3-4 гады навучання ў вышэйшай навучальнай установе тры-чатыры экзамены па дысцыплінах, вызначаных профілем іх навуковай спецыяльнасці. Ліцэнзіяты мелі права выкладаць у ліцэі (як правіла, у правінцыі) і здаваць экзамены на атрыманне сертыфіката Certificat d'Aptitude du Professoratdu Second degré (CAPES), які дазваляў замяшчаць пасаду выкладчыка сярэдняй навучальнай установы, у тым ліку любога ліцэя. У сувязі з удзелам Фінляндыі, Францыі і Швейцарыі ў Балонскім працэсе і прыняццем новай адукацыйнай сістэмы навуковая ступень ліцэнцыята была скасавана.

### Ганаровы доктар

Ганаровы доктар (лац.: honoris causa, h.c. — літаральна «Для пашаны», цалкам лац.: Doctor honoris causa, Dr.h.c.)  — ступень доктара навук або доктара (у залежнасці ад сістэмы вучоных ступеней) без абароны дысертацыі, якая прысвойваецца на падставе ажыццяўлення значных дасягненняў прэтэндэнта ў навуцы або культуры, навучальнай установай, што лічыць ганаровым прысутнасць дадзенай асобы ў шэрагах свайго выкладчыцкага складу, нават калі прысутнасць носіць сімвалічны характар. Калі асоба была ўдастоена гэтага звання некалькі разоў (у некалькіх універсітэтах), ёй прысвойваецца ступень Dr.h.c.mult. 

Упершыню ўведзены ва ўніверсітэтах як тытул (званне) у XIX стагоддзі. У Расійскай імперыі інстытут ганаровых дактароў, руск.: «мужей, известных своей ученостью и сочинениями, или отличившихся в государственной службе в иностранных землях и в Российской империи», але не абараніўшых доктарскую дысертацыю, дзейнічаў спачатку на працягу 1803—1819 гадоў, затым з 1863 года. Пачынаючы з 30-х гадоў ХХ стагоддзя ўжо ў СССР, пасля непрацяглай ліквідацыі, быў зноў адноўлены. Ганаровы доктар таксама прысвойваецца Оксфардскім універсітэтам, які прызнаў ганаровымі ўсіх прэм'ер-міністраў Вялікабрытаніі, акрамя Маргарэт Тэтчэр (адмовіў у 1985 годзе).

  


| ⛭Кваліфікацыі, ступені і званні ў навуцы і адукацыі |
| --- |
| Выпускнікі ВНУ | 
* Бакалаўр
* Ліцэнцыят
* Інжынер
* Спецыяліст
* Магістр

 |
| Навуковыя ступені | 
* Кандыдат навук
* Доктар філасофіі
* Доктар honoris causa
* Доктар навук
* Хабілітаваны доктар

 |
| Навуковыя званні і пасады | 
* Выкладчык-стажор
* Асістэнт
* Старшы выкладчык
* Дацэнт
* Прыват-дацэнт
* Ад’юнкт
* Ад’юнкт-прафесар
* Асістэнт-прафесар
* Асацыяваны прафесар
* Прафесар
* Ардынарны прафесар
* Экстраардынарны прафесар
* Запрошаны прафесар
* Ганаровы прафесар
* Заслужаны прафесар
* Прафесар-эмерыт
* Малодшы навуковы супрацоўнік
* Навуковы супрацоўнік
* Старшы навуковы супрацоўнік
* Вядучы навуковы супрацоўнік
* Галоўны навуковы супрацоўнік

 |
| Іншыя | 
* Член-карэспандэнт
* Дзейсны член акадэміі
* Акадэмік

 |