**Духо́ўная літарату́ра** — рэлігійныя проза і паэзія, якія ўключалі ў сябе жанры стараж. царк. і нар. паданняў рэліг. эместу. Адлюстроўвала грамадскае разуменне дабра і эла, граху і збавення, справядлівасці, паходжання свету, гіст. падзей. 3 Д.л. усх. славяне пазнаёміліся выключна праз пераклады з балгарскіх і візант. узораў на стараслав. мову. Вызначальную ролю ў духоўным жыцці сярэдневяковага чалавека адыграла Біблія — асн. кніга, якая стаяла ля вытокаў культур усіх хрысціянскіх народаў. Блізкімі да яе па змесце, эмацыянальным ладзе і фармальных прыкметах былі апокрыфы — рэліг. аповесці, не ўключаныя ў богаслужэбны ўжытак з-за таго, што іх змест не поўнасцю супадаў з патрабаваннямі афіц. веравучэння («Блуканне Багародзіцы па пакутах», «Пакуты Хрыста», евангеллі ад Нікадзіма, Пятра, Філіпа, Фамы, Марыі, Якава). Прынцыпова інш. характар па змесце і форме мела патрыстычная літаратура — творы айцоў царквы (3—8 ст.). Найб. папулярнымі былі творы В.Вялікага, Г.Назіянзіна, Я.Сірына, А.Александрыйскага, І.Дамаскіна, І.Златавуста. У сярэдневяковай л-ры былі шырока прадстаўлены жыціі святых, складзеныя па ўсталяваных канонах агіяграфічнага жанру пра хрысціянскіх падзвіжнікаў, дзеячаў і герояў. Гэтыя жыццяпісы вызначалі вернікам шлях да выратавання душы, таму жыційны канон быў не вонкавым патрабаваннем, а ўнутранай пазіцыяй аўтара. Пад уплывам візант. «Жыція Антонія Вялікага» (4 ст.) не пазней 1090-х гг. было напісана «Жыціе Антонія Пячэрскага», якое адпавядала ўсім кананічным патрабаванням свайго часу. Паводле яго ўзору ўзнік 1-ы бел. агіяграфічны твор «Жыціе Ефрасінні Полацкай» (12 ст.). Да гэтага бел. чытач быў знаёмы толькі з перакладзеным з грэч. мовы «Жыціем Аляксея, чалавека Божага» (11 ст.). У 12 ст. з’явіліся арыгінальныя жыціі Аўрамія Смапенскага і Кірылы Тураўскага, у 14 ст. — знакамітае «Жыціе трох віленскіх мучанікаў», а ў 1579 у Вільні выйшаў вялікі зб. «Жыціі святых», складзены езуіцкім епіскапам П.Скаргам. У кнізе сабрана каля 400 апавяданняў і аповесцей пра жыццё хрысціянскіх святых, першых прарокаў, пап і айцоў царквы, біскупаў, манахаў-падзвіжнікаў, каралёў, заснавальнікаў катапіцкіх ордэнаў, місіянераў, змагароў з язычніцтвам і ерассю, мучанікаў і інш. герояў па прынцыпе «Міней-Чэццій» на Русі. Блізкімі да іх былі патэрыкі — рэліг. творы павучальнага характару пра жыццё блізкаўсх. і італійскіх пустэльнікаў 3—7 ст. і інш. хрысціянскіх падзвіжнікаў. Пад уплывам грэч. і рымскага гімнапісання ў 12 ст. ў Беларусі зарадзілася арыгінальная духоўная паэзія, прадстаўніком якой і першым паэтам стаў Кірыла Тураўскі — аўтар шматлікіх «Слоў», «Павучанняў», «Прытчаў», 2 канонаў на смерць княгіні Вольгі і надзвычай паэт. малітваў-споведзяў, напісаных на кожны дзень Святога тыдня. У 15 ст. з’явіліся духоўныя вершы — лірычныя і эпічныя песнапенні на сюжэты евангельскіх, старазапаветных і нар. паданняў, казанняў, легенд, якія выконваліся сляпымі жабракамі, старцамі. 3 17 ст. захоўваліся пераважна сярод стараабрадцаў. Своеасаблівае значэнне набыла т.зв. палемічная літаратура (творы С.Зізанія, З.Капысценскага, Л.Карповіча, М.Сматрыцкага, А.Філіповіча, Х.Філалета). Яна адлюстроўвала стаўленне аўтараў да веры ў цэлым, да царк. і свецкіх традыцый, агульнахрысціянскай спадчыны. Вывучэннем духоўна-нар. л-ры славян, збіраннем і даследаваннем уласна бел. матэрыялу займаліся П.Кірэеўскі, П.Бяссонаў, П.Шэйн, Е.Раманаў, М.Нікіфароўскі, М.Дзем 'яновіч, Я.Карскі.

Вял. ролю ў выхаванні грамадства адыгрывае Д.л. і ў наш час. Сведчаннем таму служаць шматлікія вершы бел. паэтаў 20 ст. сабраныя ў кн. «Насустрач духу: Анталогія беларускай хрысціянскай паэзіі» (2001), укладзенай І. А. Чаротам.

Літаратура
----------

* Духоўная літаратура // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — С. У. І. Каяла. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.
* Саверчанка І. В. Старажытная паэзія Беларусі: XVI — перш. пал. XVII ст. Мінск, 1992;
* Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. I. Даўняя літаратура XI — перш. пал. XVIII ст. Мінск, 2006.