**Галінаставусыя** (*Cladocera*) — атрад ракападобных.

Апісанне
--------

Даўжыня звычайна 0,2—1 мм, зрэдку да 5 мм, у выключных выпадках да 10 мм. Тулава ў большасці ўкрыта паўпразрыстай двухстворкавай хіцінавай ракавінай. Галава выцягнута ў дзюбу. Асноўныя органы перамяшчэння 4—7 пар ног і другая пара доўгіх галінастых вусікаў-антэн з пёрыстымі шчацінкамі; антэнулы невялікія, палачкападобныя. Адначасова ўзмахваючы абеімі антэнамі, рачкі адштурхоўваюцца імі ад вады і такім чынам плывуць кароткімі скачкамі. На лобнай частцы галаы знаходзіцца няпарнае фасетачнае вока. На ніжняй паверхні галавы размяшчаецца рот, акружаны спераду верхняй губой, з бакоў жваламі і ззаду сківіцамі. Грудны аддзел пакарочаны.

У самак паміж спінной паверхняй цела і спінным краем ракавіны маецца поласць, якая выконвае функцыю вывадковай сумкі. У гэтую сумку адкладваюцца яйцы, і пры спрыяльных умовах там яны развіваюцца.

Грудныя ногі ў большасці ўтвараюць фільтрацыйны апарат. З дапамогай яго рачкі адфільтроўваюць узвешаня ў вадзе часцінкі, якімі кормяцца. Ножкі робяць 300-500 узмахаў за мінуту. Самыя блізкія да асновы вонкавыя лопасці грудных ног ператвораны ў жабры.

Кроў прыводзіцца ў рух мешкападобным сэрцам, якое праштурхоўвае яе па поласцях цела. Сапраўдныя крывяносныя сасуды адсутнічаюць.

Распаўсюджанне
--------------

Налічваецца 65 родаў, апісана каля 650 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна ў тоўшчы вады прэсных вадаёмаў, складаюць значную частку прэснаводнага планктона, ёсць таксама донныя формы. Насяляюць разнастайныя вадаёмы, ад дробных лужын да вялікіх азёр; вельмі нешматлікія жывуць у моры. На Беларусі найбольш вядомыя дафніі (*Daphnia*), шчытні, басміны (*Bosmina*), лептадоры (*Leptodora*), маіны (*Moina*).

Індыкатары забруджвання вады: большасць жыве ў чыстых вадаёмах.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца дэтрытам, бактэрыямі і аднаклетачнымі водарасцямі, ёсць драпежныя формы.

Характэрная змена палавога і аднаполага (партэнагенез) размнажэння. Пакуль умовы жыцця галінаставусых рачкоў спрыяльныя, у вадаёмах сустракаюцца толькі самкі, якія адкладваюць і выносяць у сваіх вывадковых камерах неаплодненыя яйцы (ад некалькіх да сотні). З яец утвараюцца спачатку рухомыя эмбрыёны, а затым маленькія рачкі, якія пакідаюць вывадковую камеру. Пры спрыяльных умовах нараджэнне моладзі і з'яўленне ў камеры новых яец адбываецца кожныя 1-2 дні.

Моладзь часта ліняе і хутка расце. Палавой спеласці звычайна дасягаюць пасля 3-4 лінькі, г.зн. цераз 2-6 дзён пасля нараджэння. Так з'яўляюцца новыя пакаленні самак, якія працягваюць размнажацца партэнагенетычна.

Калі ўмовы існавання пагаршаюцца ў выніку паніжэння тэмпературы, змянэння колькасці ежы ці забруджвання вадаёма, з неаплодненых яец, пасля іх адкладкі ў вывадковую камеру, выходзяць не самкі а самцы. Акрамя таго частка яец у палавых органах самкі падвяргаецца дзяленню, у выніку колькасць храмасом у яйцы памяншаецца ў 2 разы. Такія яйцы могуць развівацца толькі пасля апладнення.

Самцы галінаставусых прыкметна драбнейшыя за самак. Яны звычайна з'яўляюцца ў вадаёмах увосень, пры паніжэнні тэмпературы. Прымацоўваюцца да самак з дапамогай кіпцюрыкаў на нагах і пярэдніх антэн. Сперма пранікае ў вывадковую камеру, затым адбываецца апладненне яец. Аплодненыя яйцы адрозніваюцца ад партэнагенетычных: яны нешматлікія, буйныя, багатыя жаўтком, маюць шчыльныя абалонкі. Такія яйцы адкладваюцца ў ваду і апускаюцца на дно, пачынаюць развівацца толькі праз пэўны перыяд і дапамагаюць рачкам перажыць неспрыяльныя ўмовы.

Галінаставусымі кормяцца рыбы (у тым ліку ласасёвыя і асятровыя).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Галінаставусыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) |
| Таксанамія | Fossilworks · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11971087f · LCCN: sh85026514 · Microsoft: 2778208666 · NKC: ph317218 |