recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аліўе.

**Чарлз Полард Аліўе** (англ.: Charles Pollard Olivier, 10 красавіка 1884, Шарлатсвіл, Вірджынія, ЗША  — 14 жніўня 1975, Брын-Мар, Пенсільванія, ЗША) — амерыканскі астраном, які спецыялізаваўся на даследаванні метэораў, падвойных і пераменных зорак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся і вырас у Шарлатсвілі (штат Вірджынія) непадалёк ад Вірджынскага ўніверсітэта. Атрымаў ступень доктара філасофіі па астраноміі ў 1911 годзе за дысертацыю, якая абвяргае існаванне стацыянарных метэорных выпраменьвальнікаў. У гэтым жа годзе заснаваў Амерыканскае метэорнае таварыства, якое ажыццяўляе назіранне выпадковых метэораў і метэорных патокаў. Супольнасць была створана як адгалінаванне ад Амерыканскага астранамічнага таварыства.

* 1912-1914 — прафесар астраноміі ў каледжы Агнес Скот ў г. Дэкейтэр (штат Джорджыя).
* 1914-1918 — асістэнт-даследчык Вірджынскага універсітэта і навуковы супрацоўнік абсерваторыі Маккормік, якая займаецца вымярэннем паралакса.
* 1928 — дырэктар абсерваторыі Флаўэр Пенсільванскага універсітэта.
* 1945 — дэкан астранамічнага факультэта Пенсільванскага універсітэта.

Актыўна займаўся пытаннем пашырэння абсерваторыі, што прывяло да стварэння абсерваторыі Флаўэр-энд-Кук (Філадэльфія) у 1956 годзе. Разам з брытанскім астраномам Уільямам Дэнінгам лічыцца піянерам навуковага візуальнага назірання метэораў.

### Асноўныя работы

* Charles P. Olivier, «Meteors», Baltimore, The Williams & Wilkins Co. 1925.
* Charles P. Olivier, «Comets», Baltimore, The Williams & Wilkins Co. 1930.

### Узнагароды

* Амерыканскае метэорнае таварыства выдае штогод прэмію яго імя астраномам, якія вывучаюць метэоры.
* У гонар яго названы кратэр Аліўе на Месяцы.

Зноскі
------

1. ↑  Hockey 2007.

Спасылкі
--------

* *Hockey, Thomas; Bracher, Katherine; Bolt, Marvin; Trimble, Virginia; Jarrell, Richard; Palmeri, JoAnn; Marché, Jordan D. Williams, Thomas; Ragep, F. Jamil* Biographical Encyclopedia of Astronomer(англ.) // *Springer*. — Springer, 2007. — С. 851—852. — ISBN 0387304002.
**Павел Антонавіч Каўрыга** (нар. 18 чэрвеня 1946, в. Кайцені, Маладзечанскі раён) — беларускі вучоны ў галіне кліматалогіі, аграметэаралогіі і экалогіі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1946 годзе ў в. Кайцені Маладзечанскага раёна.

Скончыў геаграфічны факультэт БДУ, працаваў асістэнтам, затым дацэнт кафедры агульнага землязнаўства. У 1974 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю «Меліярацыя клімату глебаў асушаемых тэрыторый». Праходзіў навуковую стажыроўку ва ўніверсітэтах Берліна і Гале (Германія), Маскоўскага дзяржуніверсітэта імя М. Ламаносава.

Аўтар больш за сто навуковых прац і вучэбных дапаможнікаў, арыгінальных кліматычных і феналагічных карт, што ўвайшлі ў «Атлас Рэспублікі Беларусь», «Нацыянальны атлас Беларусі», энцыклапедычныя выданні. Стварыў і выдаў «Руска-беларускі слоўнік па метэаралогіі і кліматалогіі» (1992).

Ім створана методыка пабудовы буйнамасштабных мікракліматычных карт, якія дазваляюць весці сельскую гаспадарку ў адпаведнасці з экалагічнымі ўмовамі канкрэтнага поля, вызначаць нормы і тэрміны правядзення меліярацыйных і агратэхнічных мерапрыемстваў. Даследуе праблемы сучасных змяненняў і ваганняў клімату, яго экстрэмальныя праяўленні — засушлівасць і пераўвільготненасць, якія парушаюць устойлівае развіццё прыродных і сацыяльных сістэм Беларусі.

Выбраная бібліяграфія
---------------------

* Метэаралогія і кліматалогія. Вуч. дапаможнік для студэнтаў геагр. фак. / П. А. Каўрыга. — Мн: БДУ, 2004. — 185 с.
* Метады дыстанцыйных даследаванняў у гідраметэаралогіі: дапаможнік / П. А. Каўрыга. — Мінск : БДУ, 2014. — ISBN 978-985-566-031-7

Прэміі і ўзнагароды
-------------------

* Лаурэат прэміі імя акадэміка Вацлава Ластоўскага (2007).
**Армія вызвалення Капрыві** (анг. *Caprivi Liberation Army*) — палітычная сіла, якая вяла ўзброенае змаганне ў рэгіёне Палоса Капрыві на поўначы Намібіі. Армія складалася з прадстаўнікоў народа лозі.

Гісторыя
--------

У Намібіі лозі з’яўляюцца меншасцю (усяго 4 % насельніцтвы), большасць з іх жывуць у Капрыві, у рэгіёне, які змесцаваны да поўдня ад дзяржавы Замбія. Урадлівыя землі Капрыві з’яўляюцца важнаму эканамічнаму складніку эканомікі Намібіі.

У 1972 годзе ўлада Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, чыёй калоніяй фактычна з’яўлялася ў той час Намібія, арганізавала для народа лозі рэзервацыю (бантустан), спачатку атрымалую назву Ўсходні Капрыві, пасля названую Лозі. У 1976 годзе бантустан Лозі атрымаў самакіраванне, што фактычна азначала яго незалежнасць (па аналогіі з дамініёнамі, то бок самакіраванымі асадамі). Пад канец 1980-х гадоў на фоне падання рэжыму апартэіду ў ПАР пачалася падрыхтоўка да стварэння на тэрыторыі Паўднёва-заходняй Афрыкі новай дзяржавы — Намібія. Нягледзячы на тое, што такой дзяржавы ніколі раней у гісторыі не існавала, пытанне самавызначэння народаў Паўднёва-заходняй Афрыкі не ставілася. Гэта ж тычыцца народаў незалежных бантустанаў. У траўні 1989 года быў ліквідаваны бантустан Лозі, і народ лозі пазбыўся незалежнасці.

У 1994 годзе была сфармавана Армія вызвалення Капрыві, якая пачала праводзіць кампанію за падаванне аўтаноміі рэгіёну і ўсталяванню цяснейшых сувязяў з народам лозі на захадзе Замбіі. З 1998 года супрацьстаянне канфлікту перайшло ва ўзброеную фазу. Па ацэнках каля 2,500 намібійцаў з палосы Капрыві беглі ад узброеных дзеянняў у Батсвану, а лідар арганізацыі Мішаке Муёнга атрымаў сховішча ў Даніі.

Гл. таксама
-----------

* Канфлікт у Капрыві
Чэшска-Мараўскае ўзвышша
**Чэшска-Мараўскае ўзвышша** (чэшск.: Českomoravská vrchovina) — узвышша ў Чэхіі, паўднёва-ўсходняя частка Чэшскага масіву.

Працягласць складае каля 150 км пры шырыні да 100 км. Найвышэйшы пункт — гара Яваржыцы (837 м). Узвышша складзена пераважна гранітамі і гнейсамі. У рэльефе пераважаюць моцна расчлянёныя рэкамі ўзгоркі і нізкагор’і з асобнымі скалістымі грабянямі. На тэрыторыі размешчаны шыракалістыя і іглічныя лясы, лугі, пашы.

Гл. таксама
-----------

* Ждзярскія горы

Літаратура
----------

* *Чэшска-Мараўскае ўзвышша (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі.
* DEMEK, Jaromír; MACKOVČIN, Peter, a kolektiv. Zeměpisný lexikon ČR: Hory a nížiny. 2. vyd. Brno: Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2006. 582 s. ISBN 80-86064-99-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чэшска-Мараўскае ўзвышша
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з падобнымі імёнамі, гл. Смірноў і Юрый Васілевіч Смірноў.

**Ю́рый Васі́левіч Смірно́ў** (руск.: ; 2 верасня 1925, в. Даманава, цяпер Ржэўскі раён, Цвярская вобласць, Расія — 25 красавіка 1997) — беларускі спявак (лірычны тэнар).

Біяграфія
---------

У 1954 годзе скончыў Саратаўскую кансерваторыю. З 1954 года саліст Омскага тэатра музычнай камедыі. У 1958—1989 гадах саліст Дзяржаўнага камітэта БССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні.

Творчасць
---------

Прасоўваў вакальную музыку беларускіх кампазітараў. Сярод запісаў на тэлебачанні і радыё: оперныя партыі – Конрад («Кветка шчасця» Аляксея Туранкова), палкоўнік Лосеў («Кастусь Каліноўскі» Дзмітрыя Лукаса), Саўка Мільгун («У пушчах Палесся» Анатоля Багатырова); вакальныя цыклы «Аб каханні і працы» Сяргея Аксакава на словы Пятра Прыходзькі, «Поры года» Дзмітрыя Лукаса на словы Эдзі Агняцвет, «Бедны Пётр» Пятра Падкавырава на словы Генрыха Гейнэ, кантата «Палі стэпавыя» Івана Кузняцова на словы Авар’яна Дзеружынскага і К. Разганаева.

Крыніцы
-------

1. ↑  БелЭн 2002, с. 58.

Літаратура
----------

* *Жураўлёў Д.* Смірноў Юрый Васілевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 58. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
**Бізнес-інкубатар** — гэта арганізацыя, якая займаецца падтрымкай праектаў маладых прадпрымальнікаў на ўсіх этапах развіцця: ад распрацоўкі ідэі да яе камерцыялізацыі.

Больш за палову ўсіх праграм бізнес-інкубатараў з’яўляюцца" шматфункцыянальнымі праектамі, яны працуюць з кліентамі з розных галін прамысловасці. Тэхналагічныя інкубатары складаюць 39 % ад інкубацыйных праграм.

У многіх краінах інкубацыйныя праграмы фінансуюцца з рэгіянальных або нацыянальных бюджэтаў у рамках агульнай стратэгіі эканамічнага развіцця. У Злучаных Штатах Амерыкі большасць інкубацыйных праграм з’яўляюцца незалежнымі і фінансуюцца на сродкі супольнасцей і праектаў. Кіраванне эканамічнага развіцця ЗША часта з’яўляецца крыніцай сродкаў для адкрыцця інкубацыйных праграм, але як толькі праграма стартуе і пачынае функцыянаваць, то яна, як правіла, перастае атрымліваць федэральнае фінансаванне. Арэндная плата і / або ўнёскі кліентаў складаюць 59 % даходаў інкубатараў, 18 % прыносіць плата за паслугі або гранты, і 15 % — субсідыі на грашовыя аперацыі[*крыніца?*].

Зноскі
------

1. ↑  Linda Knopp, 2006 State of the Business Incubation Industry. Athens, Ohio: National Business Incubation Association, 2007.
Шаснаццаць прэфектур (жоўты) уклініліся паміж Ляа (шэры) на поўначы і Паўночнай Сун (светла-шэры) на поўдні. На некаторай адлегласці на захадзе знаходзіцца Заходняя Ся (цёмна-шэры)
**Шаснаццаць акруг, якія працягнуліся ад Яньцзіна да Юньчжоу** (кіт. трад. 燕雲十六州, спр. 燕云十六州, піньінь *Yānyún Shíliù Zhōu*, пал. *Яньюнь шилю чжоу*) — землі ў Кітаі на тэрыторыі сучасных правінцый Хэбэй і Шаньсі, а таксама гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Пекін (старажытная назва — Яньцзін) і Цяньцзінь, былыя важным фактарам палітычнай барацьбы ў X стагоддзі.

Гісторыя
--------

У 907 годзе ў Кітаі пала імперыя Тан і пачалася Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў  (руск.) (бел.. У дадатак да міжусобіц, з поўначы пачалі наступаць кідані, а з захаду — цюркі-шато  (укр.) (бел.. Пры дапамозе цюрак у 923 годзе паўстала дзяржава Позняя Тан, але ў 936 годзе кідані падтрымалі Шы Цзінтана  (укр.) (бел. які падняў паўстанне і заснаваў дзяржаву Позняя Цзінь  (руск.) (бел.. У абмен на падтрымку ў барацьбе Шы Цзінтан быў вымушаны перадаць кіданьскай імперыі Ляа 16 акруг, якія аддзялялі традыцыйныя кітайскія рэгіёны ад стэпавай поўначы.

На далучаных тэрыторыях кідані заснавалі Паўднёвую  (руск.) (бел. і Заходнюю сталіцы. У выніку гэтыя землі сталі плацдармам для кіданьскага ўмяшання ў паўночнакітайскія справы, што прывяло да падзення дзяржавы позняя Цзінь ў 946 годзе. Імперыя Сун, якая аб’яднала астатні Кітай у 960 годзе, не прызнала анэксіі кіданямі 16 акруг, і пасля знішчэння ў 979 годзе цюркскай дзяржавы Паўночная Хань  (укр.) (бел. пачаліся паходы супраць імперыі Ляа. Аднак кідані адбівалі кітайскія атакі, а калі малады кіданьскі імператар пасталеў — ён нанёс магутны контрудар Сунскай імперыі і прасунуў межы Ляа далёка на поўдзень.

Геаграфія
---------

Шаснаццаць акруг — гэта

1. Ю (幽州)
2. Шунь  (руск.) (бел. (顺州)
3. Жу  (руск.) (бел. (儒州)
4. Міюнь  (руск.) (бел. (檀州)
5. Цзі  (руск.) (бел. (蓟州)
6. Чжо  (руск.) (бел. (涿州)
7. Ін  (руск.) (бел. (瀛州)
8. Мо  (руск.) (бел. (莫州)
9. Сінь  (руск.) (бел. (新州)
10. Гуй  (руск.) (бел. (妫州)
11. У  (руск.) (бел. (武州)
12. Юй  (ВД) (бел. (蔚州)
13. Ін  (руск.) (бел. (应州)
14. Хуань  (кіт.) (бел. (寰州)
15. Шо  (руск.) (бел. (朔州)
16. Юнь (云州)

Зноскі
------

Літаратура
----------

* «История Востока» (в 6 т.). Т.II «Восток в средние века» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. ISBN 5-02-018102-1
* «История Китая» (под редакцией А. В. Меликсетова) — Москва: издательство МГУ, издательство «Высшая школа», 2002. ISBN 5-211-04413-4
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Масква (значэнні).

**«Масква»** (польск.: Moskwa) — кінатэатр, які працаваў у 1950–1996 гадах у Варшаве. Гэта быў самы вялікі кінатэатр пасляваеннай Варшавы.

Гісторыя
--------

Будынак кінатэатра быў пабудаваны па праекце Казіміжа Марчэўскага і Стэфана Путоўскага. Гэта быў асобна стаячы будынак па вул. Пулаўскай 19, насупраць выезду з вул. Ракавецкай.

Кінатэатр быў адкрыты 22 ліпеня 1950 года, у Дзень Адраджэння Польшчы. Меў сучасныя інтэр'еры з 1012 месцамі для гледачоў. У верасні 1951 года перад будынкам кінатэатра былі пастаўлены два каменныя львы работы Юзэфа Трэнароўскага.

Гэта быў самы вялікі кінатэатр у пасляваеннай Варшаве і адзін з самых сучасных і элегантных кінатэатраў Польскай Народнай Рэспублікі. Першапачаткова кінатэатр мусіў называцца «Вечар», але назву змянілі на «Масква». У 1970-1980-я гады ў рамках «Кінасупрацьстаянняў» акрамя стандартнага рэпертуару дэманстраваліся фільмы-пераможцы міжнародных кінафестываляў.

У 1981 годзе будынак кінатэатра ўвекавечыў Крыс Нідэнталь на адным са знакавых фота часоў ваеннага становішча, на якім БТР SKOT стаіць перад рэкламай фільма Фрэнсіса Форда Копалы «Апакаліпсіс сёння», размешчанай на будынку кінатэатра. Здымак зроблены з лесвіцы камяніцы на вуліцы Ракавецкай.

Апошні кінапаказ адбыўся 30 красавіка 1996 года.
**Прэзідэнцкія выбары ў Абхазіі** прайшлі 12 снежня 2009 года. Гэтую дату прызначыў Народны сход 7 кастрычніка на падставе артыкула 50 Канстытуцыі Абхазіі. Прэзідэнт выбіраецца ў пары з віцэ-прэзідэнтам. Вылучэнне кандыдатаў завершылася 2 лістапада. Былі вылучаны 5 кандыдатур:

* Сяргей Багапш, дзеючы прэзідэнт Абхазіі (кандыдат у віцэ-прэзідэнты Аляксандр Анкваб, прэм’ер-міністр Абхазіі)
* Рауль Хаджымба, віцэ-прэзідэнт Абхазіі з 12 лютага 2005 па 28 мая 2009 (кандыдат у віцэ-прэзідэнты Васілій Авідзба, дырэктар Абхазскага інстытута гуманітарных даследаванняў)
* Беслан Бутба, бізнесмен, лідар Партыі эканамічнага розвітку Абхазіі (кандыдат у віцэ-прэзідэнты Алмасбей Кчач, былы міністр унутраных спраў)
* Заур Ардзінба, гендырэктар Абхазскага марскога параходства (кандыдат у віцэ-прэзідэнты Хрыпс Джопуа, былы кіраўнік Ачамчырскага раёна)
* Віталій Бганба (кандыдат у віцэ-прэзідэнты Давід Дасанія, гісторык)

6 лістапада вылучэнцы паспяхова здалі абавязковы экзамен па абхазскай мове. 7 лістапада ўсе 5 вылучэнцаў былі зарэгістраваны кандыдатамі ў прэзідэнты Абхазіі. Выбары праходзяць у 35 выбарчых акругах (186 выбарчых участкаў) на тэрыторыі краіны і на 2 участках у Расіі — у Маскве і Чаркеску.

Паводле паведамлення старшыні ЦВК Абхазіі Батала Тапагуа, перамогу на выбарах у першым туры атрымаў дзеючы прэзідэнт краіны Сяргей Багапш, за якога прагаласавала 59,4 % выбаршчыкаў. Яўка выбаршчыкаў склала 73,4 %.

На выбарчым участку ў Маскве прагаласаваў 1391 чалавек. З іх за Багапша 986 чалавек, за Хаджымбу 140 выбаршчыкаў, за Заура Ардзінбу — 116, за Бганбу — 19, за Бутбу — 63. Несапраўднымі прызнаны 44 бюлетэні. Супраць усіх прагаласавала 24 чалавекі.

У заяве місіі замежных назіральнікаў гаворыцца, што «місія замежных назіральнікаў за выбарамі прэзідэнта Абхазіі лічыць, што выбары праведзены ў адпаведнасці з нормамі дзеючага ў краіне выбарчага заканадаўства і з выкананнем міжнародных дэмакратычных стандартаў ва ўмовах раўнапраўнай палітычнай канкурэнцыі».

Зноскі
------

1. ↑  Иностранные наблюдатели признали выборы в Абхазии легитимными  (руск.)
**Уладзімір Уладзіміравіч Дуктаў** (28.12.1953, Крычаў, Магілёўская вобласць — 25.6.2017, Магілёў) - беларускі празаік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і служачых. Пасля заканчэння школы займаўся на факультэце журналістыкі БДУ, у 1986—1987 гадах вучыўся ў ВПШ. З 1976 г. працаваў карэспандэнтам клімавіцкай раённай газеты "Новае жыццё". З 1977 г. лектар, з 1979 г. намеснік загадчыка аддзела, з 1980 г. загадчык аддзела Магілёўскага абкама камсамола. З 1982 г. загадчык аддзела Кастрычніцкага райкама партыі Магілёва, з 1984 г. інструктар Магілёўскага абкама партыі. З 1987 г. рэдактар магілёўскай раённай газеты "Прыдняпроўская ніва". 

Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў з 1994 г. У 1994 г. абраны сакратаром Магілёўскага абласнога аддзялення СБП.

Пахаваны ў Магілёве.

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку ў 1986 г. Аўтар кніг прозы "Дзякуй і даруй" (Мінск, 1993), "Трэцяя асоба" (Мінск, 1997), "Апёк" (Мінск, 2015), зборнікаў мініяцюр і гумарэсак "Смешкі-пацешкі" (Магілёў, 1998), "Кніжнік" (Магілёў, 2005). Друкаваўся ў калектыўных зборніках "Галасы Прыдняпроўя", "Дняпроўскія хвалі", "Карані", "Прыдняпроўе — маё натхненне", у рэспубліканскай перыёдыцы.
Гладкаствольныя стрэльбы мадэлі **Winchester 1300** з’явіліся на рынку ў самым пачатку 1980-х гадоў, калі карпарацыя Olin  (англ.) (бел. / Winchester прадала правы на вытворчасць зброі пад маркай Winchester кампаніі US Repeating Arms Company  (англ.) (бел. (USRAC). У аснову новай стрэльбы легла канструкцыя гладкаствольнай стрэльбы Winchester 1200, якая выпускалася карпарацыяй Olin / Winchester з 1964 па 1980 год. Вытворчасць стрэльбаў Winchester 1300 было ненадоўга спынена ў сярэдзіне 2007 года ў сувязі з зачыненнем завода USRAC, аднак у 2008 годзе планавалася аднаўленне вытворчасці гэтых стрэльбаў (разам з шэрагам іншых мадэляў пад брэндам Winchester) на новым заводзе Winchester Repeating Arms Co у горадзе Морган, штат Юта. Гэты завод належыць кампаніі FN Manufacturing Co, амерыканскаму падраздзяленню бельгійскай карпарацыі FN Herstal.

Гладкаствольныя стрэльбы мадэлі Winchester 1300 карыстаюцца папулярнасцю ў ЗША і за мяжой, дзякуючы надзейнасці і вялікай хуткасці перазарадкі, што асабліва каштоўна для паляўнічых на птушку і для стралкоў-спартсменаў. Зрэшты, супрацоўнікі службаў аховы правапарадку і бяспекі таксама ахвотна выкарыстоўваюць зброю маркі Winchester 1300.

Гладкаствольныя стрэльбы мадэлі Winchester 1300 прадугледжваюць ручную перазарадку пры дапамозе цаўя, якое рухаецца назад-наперад. Замыканне канала ствала ажыццяўляецца паваротнай засаўкай з 4 баявымі ўпорамі. Ствольная скрынка выкананая з алюмініевага сплаву, ствалы легказдымныя і выпускаюцца ў шырокім спектры варыянтаў і даўжынь, са зменнымі чокамі альбо са свідраваннем тыпу цыліндр. Магазін трубчасты, падствольны, рыхтуецца праз акно ў ніжняй частцы ствольнай скрынкі. Ложа пластыкавая альбо драўляная, прыклад мае гумовы затыльнік-амартызатар.

Тэхнічныя характарыстыкі
------------------------

* Калібр: 12, патроннік 70 мм
* Ствол: ад 457 да 711 мм
* Вага без патронаў: ад 3.06 да 3.18 кг
* Боезабеспячэнне: убудаваны магазін на 4, 5 або 7 патронаў

Спасылкі
--------

* *Збройнік*
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Смірноў.
**Юрый Васілевіч Смірно́ў** (руск.: Юрий Васильевич Смирнов; 2 верасня 1925, в. Дзешукава, Макар’еўскі раён, Кастрамская вобласць, Расія — 25 чэрвеня 1944, в. Шалашына, Дубровенскі раён, Віцебская вобласць) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

На фронце з 1943 года. Вызначыўся пры вызваленні Віцебскай вобласці. 24 чэрвеня 1944 года гвардыі малодшы сяржант Смірноў у складзе танкавага дэсанту прарваўся ў тыл ворага каля вёскі Шалашына Дубровенскага раёна. Цяжка паранены, трапіў у палон. Нягледзячы на катаванні, не выдаў ворагу ваеннай тайны і быў распяты на сцяне бліндажа.

Памяць
------

Пахаваны ў гарадскім пасёлку Арэхаўск. У вёсцы Шалашына на месцы яго гібелі ўстаноўлены помнік. Помнікі таксама ўстаноўлены ў горадзе Орша, у вёсцы Бераснёва Аршанскага раёна, у Арэхаўску і вёсцы Буда Дубровенскага раёна. Рашэннем Мінгарвыканкама № 349 ад 26 сакавіка 1953 года яго імем была названа вуліца ў Маскоўскім раёне Мінска.

У 1973 годзе быў узведзены Мемарыяльны комплекс «Рыленкі», дзе яму была прысвечана адна і кампазіцый.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Смiрноў Юрый Васiлевiч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 58. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гарцуева.
**Алена Якаўлеўна Гарцуева** (нар. 28 студзеня 1951, г. Омск, Новасібірская вобласць, РСФСР) — беларускі архітэктар, спецыяліст у вобласці горадабудаўніцтва і землеўпарадкавання.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1973 годзе архітэктурны факультэт БПІ. З 1973 года інжынер-архітэктар, з 1976 — старэйшы архітэктар, у 1977—1993 — малодшы, пасля старэйшы навуковы супрацоўнік, у 1994—1996 гадах загадчык аддзела праблем горадабудаўнічага кіравання «БелНДІдзіпрасельбуда». У 1976—1980 гадах аспірант кафедры «Горадабудаўніцтва» архітэктурнага факультэта БПІ.

З 1996 года галоўны спецыяліст, у 1997—2013 гадах старэйшы навуковы супрацоўнік РУП «БелНДЦзем» Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Член Беларускага саюза архітэктараў з 1984 года. З 2005 года член рэвізійнай камісіі БСА. Член грамадскага аб’яднання «Зямельная рэформа» з 1998 года, з 2006 старшыня рэвізійнай камісіі.

Навуковая
---------

Кіраўнік і адказны выканаўца 43 навукова-даследчых і метадычных прац, адказны выканаўца 14 эксперыментальных і навукова-праектных прац, сааўтар 16 праектных прац, аўтар 20 навуковых публікацый і сааўтар навуковага і вытворча-практычнага выданняў, у т.л. «Тэрытарыяльнае планаванне ў Рэспубліцы Беларусь» (2004, 2007).

Узнагароды
----------

Лаўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшы эскізны праект планіроўкі і забудовы пасёлка Крамёнкі калгаса імя Леніна Жукоўскага раёна Калужскай вобласці (1978, у складзе аўтарскага калектыва); лаўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшы эскізны праект планіроўкі і забудовы пасёлка Сырымбет Казахскай ССР (1982, 3 месца, у складзе аўтарскага калектыва); дыпламант Рэспубліканскага конкурсу на лепшы сельскі населены пункт Абухава Гродзенскага раёна Гродзенскай вобласці (дыплом першай ступені будаўнічай выстаўкі Дзяржбуда БССР, 1986).

Літаратура
----------

* Гаевская Марина Андреевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
«**Мост на Дрыне**» (сербахарв.: На Дрини ћуприја/Na Drini ćuprija) — раман югаслаўскага пісьменніка Іва Андрыча. Быў напісаны, калі аўтар жыў у Бялградзе, у час Другой сусветнай вайны, і ўпершыню апублікаваны ў 1945 годзе. У 1961 за стварэнне рамана аўтар быў уганараваны Нобелеўскай прэміяй у галіне літаратуры.

Змест рамана
------------

Цэнтральны вобраз рамана, які стаў тытульным для ўсяго твора — мост праз раку Дрына ў горадзе Вішаград (цяпер з'яўляецца часткай Рэспублікі Сербскай, Боснія і Герцагавіна). У 1571 годзе мост быў узведзены на сродкі Мехмед-пашы Сокалавіча.

Раман апісвае гістарычны перыяд, які ахоплівае амаль чатыры стагоддзі — пачынаючы з часу росквіту Асманскай імперыі, калі тэрыторыя горада ўваходзіла ў яе склад, і да пачатку XX стагоддзя, калі ў 1914 годзе адбылося Сараеўскае забойства, якое стала нагодай для пачатку Першай сусветнай вайны.

У рамане аўтар не толькі апісвае рэальныя падзеі гісторыі рэгіёну, не толькі даставерна адлюстроўвае побыт і традыцыі апрычонай многанацыянальнай супольнасці, якая склалася на тэрыторыі Вішаграда і ўсяго Балканскага паўвострава, але і дадае ў апавяданне легенды і паданні, казкі і міфы гэтага ўнікальнага асяроддзя.

Зноскі
------

1. ↑  Романенко А. О жизни и творчестве Иво Андрича//Иво Андрич. Мост на дрине. М.: Правда, 1985.  (руск.)
2. ↑  Об Иво Андриче на официальном сайте Нобелевской премии  (руск.)

Літаратура
----------

* Андрыч І. Мост на Дрыне. Пракляты двор: Раман, апавяданні. З сербскахарв./ прадм. І. Чароты. - Мн.: Маст. літ. 1993. — 591 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бабаед.

**Алесь Бабаед**, сапр. **Аляксандр Міхайлавіч Бабаед** (нар. 8 кастрычніка 1958, в. Чаўнышкі, Бешанковіцкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі ўрач, пісьменнік. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў (1999).

Біяграфія
---------

У 1973 годзе скончыў Чаўнышкаўскую васьмігодку, у 1975 годзе — СШ № 1 г. Бешанковічы. Пасля заканчэння Віцебскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута працаваў урачом у Бешанковіцкай цэнтральнай раённай бальніцы. З 1980 года па 1982 год вучыўся на ваенна-медыцынскім факультэце Куйбышаўскага медінстытута. Працаваў галоўным урачом Дубраўскай участковай бальніцы Ушацкага раёна.

Творчасць
---------

Алесь Бабаед друкаваўся ў часопісах «Маладосць», «Полымя», «Беларусь», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», рэспубліканскіх газетах.

Выдаў зборнікі вершаў «Колеры шчасця і болю», «Ля вогнішча», «Цішыня прасторы», кнігі прозы «Свячанка», «Каля чыстых крыніц» (2014).

Літаратура
----------

* Бабаед, А. Балада пра лёс / А. Бабаед // Ратуша : літаратурны альманах. Віцебск. 2014 / уклад. А. П. Лазебная. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — С.4-5.
* Бабаед Алесь // Маладосць. — 1986. — № 6. — С. 176.
* Бабаед Алесь // Пісьменнікі Віцебшчыны : даведнік / рэд. Ф. Сіўко. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2001. — С. 14-15.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Тараненка.
**Аляксандр Барысавіч Тараненка** (нар. 29 сакавіка 1952, пас. Калодзішчы, Мінскі раён) — беларускі архітэктар. Саветнік БААрх (2000), член-карэспандэнт БААрх (2002), член-карэспандэнт Беларускага акадэмічнага цэнтра Міжнароднай Акадэміі архітэктуры (2009).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1978 годзе архітэктурны факультэт БПІ. У 1978—2004 гадах у інстытуце «Гроднаграмадзянпраект»: архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў; з 2004 года галоўны архітэктар інстытута.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Член Беларускага саюза архітэктараў з 1988 года. У 2003—2011 гадах старшыня праўлення Гродзенскай абласной арганізацыі БСА.; член рэспубліканскага архітэктурна-горадабудаўнічага Савета пры МАІС РБ,

Творчасць
---------

Працуе ў вобласці праектавання жылых і грамадскіх будынкаў, а таксама горадабудаўнічых праектаў. Аўтар артыкулаў на прафесійныя тэмы ў часопісе «Архітэктура і будаўніцтва», рэгіянальных СМІ і інш.

Аўтар праекта касцёла Божай Міласэрнасці ў Доцішках.

Узнагароды
----------

Лаўрэат прэміі імя У. А. Караля Мінбудархітэктуры РБ за комплекснае добраўпарадкаванне гістарычнага цэнтра г. Навагрудка (1999). Узнагароджаны медалём БСА «За адданасць архітэктуры і творчыя дасягненні» (2011), нагрудным знакам «Ганаровы будаўнік» (2012), Ганаровымі граматамі Гродзенскага аблвыканкама (2003, 2012), Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў (2012), Гродзенскага гарвыканкама (2012); дыпломамі і граматамі БСА, МАСА, будаўнічай выстаўкі на рэспубліканскіх і абласных аглядах-конкурсах на лепшы архітэктурны твор.

Літаратура
----------

* Танаевская Инна Игоревна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Віцьбічы** — найбуйнейшая віцебская газета. Выходзіць па аўторках, чацвяргах і суботах; уключае матэрыялы на беларускай і рускай мовах. Штотыднёвы тыраж — каля 97 тысяч экзэмпляраў. Друкуецца ў «Віцебскай абласной друкарні». Фармат газеты: А-3, аб’ём — 32 паласы. З 1995 г. «Віцьбічы» выдаюць дадатак «Вячэрні Віцебск».

Галоўны рэдактар газеты «Віцьбічы» — Дзіяна Курыла. Тут таксама працуе віцебскі мастак-карыкатурыст Пётр Козіч.

Гісторыя
--------

У лістападзе 1990 года на сесіі Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў пастаяннай камісіі па галоснасці было даручана падрыхтаваць праект рашаэння аб стварэнні гарадской газеты. 

21 студзеня 1991 года V сесія Віцебскага гарсавета прымае рашэнне аб стварэнні друкаванага органа гарадскога Савета дэпутатаў. Галоўным рэдактарам быў прызначаны старшыня пастаяннай камісіі па галоснасці Ніна Тулінава. Неўзабаве ў Міністэрстве культуры і друку пад нумарам 333 была зарэгістравана гарадская газета «Віцьбічы». Першы нумар газеты (4 старонкі фармата А3, у два колеры; тыраж 3150 экзэмпляраў) выйшаў 2 сакавіка 1991 года.

Узнагароды
----------

Газета з’яўляецца пераможцам абласнога конкурсу імя Францішка Скарыны, Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ «Залатая літара».

Крыніцы
-------

1. 1 2  Наша біяграфія **(нявызн.)**. *ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна»,* (12 жніўня 2021). Архівавана з першакрыніцы 16 снежня 2023. Праверана 16 снежня 2023.
**Энергія іанізацыі** — энергія, неабходная для адарвання самага слаба звязанага электрона ад атама. Яна звычайна выражаецца ў электрон-вольтах. Пры адарванні электрона ад атама ўтвараецца адпаведны катыён.

Чым больш электронаў на вонкавым электронным слоі, тым больш энергія іанізацыі. З павелічэннем радыуса атама энергія іанізацыі памяншаецца. Гэтым тлумачыцца памяншэнне металічных уласцівасцей у перыяд злева направа і павелічэнне металічных уласцівасцей у групах зверху ўніз. Цэзій (Cs) — самы актыўны метал.

Энергія роднасці атама да электрона (мера праявы неметалічных уласцівасцей) — энергія, якая вылучаецца ў выніку далучэння электрона да атама (Сl0 + 1е- → Сl- + Н). З павелічэннем колькасці электронаў на вонкавым электронным слоі энергія роднасці да электрона павялічваецца, а з павелічэннем радыуса атама — памяншаецца. Гэтым тлумачацца павелічэнне неметалічных уласцівасцей у перыядах злева направа і памяншэнне неметалічных уласцівасцей у галоўных падгрупах зверху ўніз.

Зноскі
------

1. ↑  "Энергия ионизации". Архівавана з арыгінала 24 жніўня 2018. Праверана 11 снежня 2018. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2018. Праверана 13 лютага 2022.Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 жніўня 2018. Праверана 13 лютага 2022.

| ⛭Структурная хімія |
| --- |
| Хімічная сувязь: | Араматная сувязь ·  Кавалентная сувязь ·  Іонная сувязь ·  Металічная сувязь ·  Вадародная сувязь ·  Донарна-акцэптарная сувязь ·  Таўтамерыя ·  Ван-дэр-Ваальсава сувязь |
| Адлюстраванне структуры: | Функцыйная група ·  Структурная формула ·  Шкілетная формула арганічных злучэнняў ·  Хімічная формула ·  Ліганд ·  Каардынацыйная геаметрыя ·  Каардынацыйная сфера |
| Электронныя ўласцівасці: | Электраадмоўнасць ·  Роднасць да электрона ·  Энергія іанізацыі ·  Палярнасць хімічных сувязей ·  Правіла васьмёркі |
| Стэрэахімія: | Асіметрычны атам  ·  Ізамерыя ·  Канфігурацыя ·  Хіральнасць  ·  Канфармацыя |
**210-ы партызанскі атрад імя І. В. Сталіна** ― партызанскі атрад, які дзейнічаў у гады Вялікай Айчыннай вайны на акупаванай тэрыторыі Асіповіцкага раёна.

Гісторыя стварэння
------------------

Створаны ў сакавіку 1942 года (48 чалавек), з ліпеня 1942 года ў складзе Клічаўскага аператыўнага цэнтра (176 чалавек). Са студзеня 1943 года з’яўляўся галаўным атрадам 1-й Асіповіцкай партызанскай брыгады. З ліпеня 1943 года дзейнічаў як асобны атрад.

Ваенныя дзеянні атрада
----------------------

Партызанскія медалі
Ад пачатку сваёй дзейнасці да 25 жніўня 1942 года, партызаны атрада застрэлілі 15 сем’яў паліцаяў, 58 «шпіёнаў і розных здраднікаў» і спалілі 40 кватэр/дамоў паліцаяў.

Партызаны асноўныя ўдары наносілі па камунікацыях ворага. У кастрычніку 1943 падарвалі 8 эшалонаў, 8 мастоў, 7 аўтамашын. Самастойна і з іншымі атрадамі вялі баі па ачышчэнні раёна ад акупантаў, разграмілі 7 апорных пунктаў ворага, абаранялі партызанскую зону. Падчас карных экспедыцый (ліпень—жнівень 1942 года, студзень 1943, май 1944) праводзілі аперацыі па выхаду з акружэння.

У атрадзе выходзіла газета «За савецкую Радзіму».

2 ліпеня 1944 атрад (588 партызан) уліўся ў Чырвоную Армію, удзельнічаў у ліквідацыі варожых груп.

Камандзіру атрада М. П. Каралеву ― аднаму з 10-ці камандзіраў партызанскіх фармаванняў ― прысвоена званне Героя Савецкага Саюзу. Імёнамі М. Каралева і С. Сумчанкі названы вуліцы ў Асіповічах.

Камандзіры
----------

* М. П. Каралёў;
* С. С. Сумчанка;
* В. В. Глотаў;
* Д. Б. Шрэйн;

Камісары
--------

* А. В. Шыянок;
* В. В. Глотаў;
* Р. Х. Голант.

Зноскі
------

1. ↑  *Генадзь Ваўчок*. Зарождение и развитие партизанского движения в Могилёвской области **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2013. Праверана 16 кастрычніка 2013.
2. ↑  Мусял Б. Савецкія партызаны ў 1941—1944 гг.: міфы і рэчаіснасць / Богдан Мусял; [Пер. з ням. У. Папковіча; Навук. рэд. У. Калаткоў]. — Смаленск: Інбелкульт, 2018. — 584 с.: табл. — С. 443. — ISBN 978-5-00076-041-3. *Са спасылкай на:* Расійскі дзяржаўны архіў сацыяльна-палітычнай гісторыі. — Ф. 69. — Воп. 1. — Спр. 164. — Л. 178.
3. ↑  Ішла вайна народная **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 кастрычніка 2013. Праверана 16 кастрычніка 2013.
4. ↑  Шляхамі вайны: Асіповіцкі раён **(нявызн.)**. Праверана 16 кастрычніка 2013.
5. ↑  Мікалай Піліпавіч Каралёў **(нявызн.)**.  Героі краіны. Праверана 16 кастрычніка 2013.

Гл. таксама
-----------

* Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны

Літаратура
----------

* Партызаны // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 12. Мінск, 2001. С. 113

Спасылкі
--------

* Ішла вайна народная Архівавана 21 кастрычніка 2013.
* Барыс Сакалоў. Акупацыя. Праўда і міфы
* Па свяшчэнных мясцінах // Асіповіцкі край, 21 апреля 2014
Гакаўніца з арсеналу крэпасці Шафхаўзен, 1425.
**Гакаўні́ца** (чэшск.: hakovnice, ням.: Hakenbuechse) — цяжкая ручная агнястрэльная зброя, якая ўжывалася ў 14—18 ст. Мела пад ствалом ці пад ложам крук *гак (*адсюль назва), які служыў для гашэння аддачы пры стрэле (гэтым крукам зброя чаплялася за трывалую перашкоду, напрыклад, за верх муру). Калібр 14—24 і да 30 мм.

Крукі, якія далі назву тыпу, з'явіліся каля 1400 года, а ў дакументах зафіксаваныя ў 1418 годзе (акты брунсвікскага арсеналу). Гакаўніцы падзяляліся на **цяжкія** або **падвойныя** (абслугоўваліся 2 людзьмі; з цяжкіх гакаўніц стралялі абавязкова з апоры) і **лёгкія** або **паўгакаўніцы** (абслугоўваліся 1 — 2 людзьмі і называліся таксама ручніцамі).

Ствалы жалезна-каваныя, чыгунна-літыя і інш. нярэдка васьмікантовыя; у тыповай чэшскай гакаўніцы 15 ст. — даўжэйшыя за ствалы заходнееўрапейскіх (30 калібраў). Ствол мацаваўся на драўлянай ложы, пачаткова — прымітыўнай канструкцыі (брус — працяг ствала, або просты брус; з лёгкай гакаўніцы раней стралялі з-пад пахі або кладучы ложа на плячо). Агульная даўжыня лёгкай гакаўніцы 2-й пал. 15 ст. у Польшчы — каля 1 м, калібр 20-25 мм, запальная адтуліна — збоку.

Куля гакаўніцы — свінцовая. Стрэл рабіўся распаленым жалезным прутом або кнотам, пазней з'явіліся прасцейшыя кнотавыя замкі. У 17 — 18 ст. гакаўніцы мелі кнотавыя замкі са спружынамі; існавалі гакаўніцы з колавымі і крамянёвымі замкамі.

Гл. таксама
-----------

* Крапасная стрэльба

Зноскі
------

1. 1 2  Кабельскі, С.179.
2. 1 2  Кабельскі, С.28.
3. ↑  Кабельскі, С.31.
4. ↑  Кабельскі, С.39.
5. ↑  Кабельскі, С.30.

Літаратура
----------

* Stanisław Kobielski. Polska broń palna, 1975. — 201 с.: іл.
**Палац культуры і навукі** (польск.: Pałac Kultury i Nauki, часта скарачаюць як PKiN) — хмарачос у Варшаве.

Вышыня 42-павярховага хмарачоса складае 167,68 м, разам са шпілем — 230,68 метраў. Будынак мае 3288 пакояў. Плошча — 123.084 м ², унутраны аб’ём — 817 000 м ³. Для пабудовы было выкарыстана 40 млн штук цэглы.

Да лютага 2021 года з'яўляўся самым высокім будынкам у Польшчы. У нашы дні палац уваходзіць у дзесятку самых высокіх будынакаў Еўрапейскага Саюза, а з 1955 па 1957 год ён быў найвышэйшым будынкам Еўропы.

Будынак уяўляе сабой сумесь стыляў ар-дэко, сацрэалізму і польскага гістарызму. Аўтар праекта — савецкі архітэктар Леў Уладзіміравіч Руднеў.

Гісторыя
--------

Пабудаваны па ўзоры так званых «сталінскіх гмахаў» у якасці падарунку Савецкага Саюза польскаму народу (узведзены на савецкія грошы савецкімі будаўнікамі).

Узводзіўся з 2 мая 1952 па 22 ліпеня 1955 г. сіламі 3500 савецкіх працоўных, якіх жылі ў спецыяльна для іх пабудаваным раёне з кінатэатрам, сталовай, клубам і басейнам. Падчас будаўніцтва ў выніку няшчасных выпадкаў загінула 16 чалавек.

Будынак першапачаткова называўся «Палацам культуры і навукі імя І. В. Сталіна».

Архітэктар Л. У. Руднеў хацеў, каб будынак быў у польскім стылі, таму пабываў у такіх вядомых гарадах, як Кракаў, Холм, Замасць, каб сабраць неабходную інфармацыю і пазнаёміцца ​​з польскай архітэктурай. Разам са сваімі супрацоўнікамі ён стварыў пяць праектаў.

Фотагалерэя
-----------

* Палац сённяПалац сёння
* від зверхувід зверху
* Верхавіна Верхавіна
* Статуя на фасадзеСтатуя на фасадзе
* Статуя на фасадзеСтатуя на фасадзе
* МакетМакет
* Палац ноччуПалац ноччу

Гл. таксама
-----------

* Музей эвалюцыі Інстытута палеабіялогіі Польскай акадэміі навук

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (польск.)
* Апісанне будынка на сайце Skyscraperpage.com

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7679451-9 · ISNI: 0000 0001 2293 5227 · NKC: kn20080120035 · VIAF: 143273800 |

| ⛭Сталінскія гмахі |
| --- |
| Сталінскія гмахі Масквы: | 
Галоўны будынак МДУ **·** 
Гасцініца «Украіна» **·** 
МЗС Расіі **·** 
Дом на Кацельніцкай **·** 
Будынак на Чырвоных Варотах **·** 
Дом на Кудрынскай **·** 
Гасцініца «Ленінградская»
 |  |
| Непабудаваныя: | 
Палац Саветаў **·** 
Будынак у Зараддзе
 |
| Сталінскія гмахі ў іншых гарадах: | 
Гасцініца «Украіна» (Кіеў) **·** 
Гасцініца «International» (Прага) **·** 
Палац культуры і навукі (Варшава) **·** 
Дом свабоднай прэсы (Бухарэст) **·** 
Будынак Акадэміі навук Латвіі (Рыга) **·** 
Будынак на Крашчаціку 25 (Кіеў) **·** 
Будынак ПУрДУ (Чалябінск)1 **·** 
Дом Саветаў (Варонеж)2
 |
| **Заўвагі:** 1 — надбудаваны ў 1999—2003 гадах  2 — паверхавасць была паменшана падчас будаўніцтва |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Селішча.

**Се́лішча** (трансліт.: *Sielišča*, руск.: Селище) — былая вёска ў Шклоўскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіла ў склад Таўкачоўскага сельсавета.

Геаграфічнае становішча
-----------------------

MapЗнаходзілася за 15 км на паўднёвы захад ад Шклова, 43 км ад Магілёва, 12 км ад чыгуначнай станцыі Латва на лініі Орша — Магілёў. Рэльеф раўнінны. На поўначы і поўдні межавала з лесам. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз вёску Таўкачы і далей па шашы Шклоў — Чарнаручча.

Гісторыя
--------

Вядома паводле пісьмовых крыніц з 19 стагоддзя.

У 1897 годзе вёска (22 двары, 136 жыхароў) у Таўпечыцкай воласці Магілёўскага павета Магілёўскай губерні. На аднайменным хутары, які знаходзіўся побач, 2 двары, 15 жыхароў.

Восенню 1899 года сяляне вёсак Селішча, Вадва, Малыя Лазіцы і Таўпечыцы правялі высечку памешчыцкага лесу на плошчы ў 500 дзесяцін.

У 1909 годзе ў вёсцы 29 двароў, 201 жыхар, у аднайменнай сядзібе 1 двор, 8 жыхароў.

У 1930-я гады вяскоўцы ўступілі ў калгас. У Вялікую Айчынную вайну з ліпеня 1941 года да 27 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

У 1990 годзе 7 гаспадарак, 10 жыхароў, у складзе калгаса «Світанне» (цэнтр — вёска Таўкачы).

Скасавана ў 1994 годзе.

Планіроўка
----------

Традыцыйна драўляныя сялянскія сядзібы былі пастаўлены ўздоўж кароткай вуліцы шыротнай арыентацыі.

Насельніцтва
------------

* 1897 год — 22 двары, 136 жыхароў
* 1909 год — 29 двароў, 201 жыхар
* 1990 год — 7 гаспадарак, 10 жыхароў

Зноскі
------

1. ↑  *Рапановіч, Я. Н.* Слоўнік назваў населеных пунктаў Магілёўскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1983. — 240 с.
2. 1 2 3 4  Селішча // Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 7, кн. 3. Магілёўская вобласць / рэдкал.: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2009. — С. 508. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0452-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Колькасць рэчыва** — фізічная велічыня, якая характарызуе колькасць аднатыпных структурных адзінак, якія змяшчаюцца ў рэчыве. Пад структурнымі адзінкамі маюцца на ўвазе любыя часціцы, з якіх складаецца рэчыва (атамы, малекулы, іоны, электроны або любыя іншыя часціцы). Адзінка вымярэння колькасці рэчыва ў СІ — моль.

Ужыванне
--------

Гэтая фізічная велічыня выкарыстоўваецца для вымярэння макраскапічных колькасцей рэчываў у тых выпадках, калі для колькаснага апісання вывучаемых працэсаў неабходна прымаць да ўвагі мікраскапічную будову рэчыва, напрыклад, у хіміі, пры вывучэнні працэсаў электролізу, або ў тэрмадынаміцы, пры апісанні ўраўненняў стану ідэальнага газу.

Пры апісанні хімічных рэакцый, колькасць рэчыва з’яўляецца больш зручнай велічынёй, чым маса, бо малекулы ўзаемадзейнічаюць незалежна ад іх масы ў колькасцях, кратных цэлым лікам.

Напрыклад для рэакцыі гарэння вадароду (2H2 + O2 → 2H2O) патрабуецца ў два разы большая колькасць рэчыва вадароду, чым кіслароду. Пры гэтым маса вадароду, які удзельнічае ў рэакцыі, прыкладна ў 8 разоў менш масы кіслароду (бо атамная маса вадароду прыкладна ў 16 разоў менш атамнай масы кіслароду). Такім чынам, выкарыстанне колькасці рэчыва палягчае інтэрпрэтацыю ўраўненняў рэакцый: суадносіны паміж колькасцямі рэагуючых рэчываў непасрэдна адлюстроўваецца каэфіцыентамі ва ўраўненнях.

Так як выкарыстоўваць у разліках непасрэдна колькасць малекул нязручна, таму што гэты лік у рэальных вопытах занадта вялікі, замест вымярэння колькасці малекул «у штуках», іх вымяраюць у молях. Фактычная колькасць адзінак рэчывы ў 1 молі называецца лікам Авагадра (NA = 6,022 141 79 (30) ×1023 моль−1) (правільней — **пастаянная Авагадра**, бо ў адрозненне ад колькасці гэтая велічыня мае адзінкі вымярэння).

Колькасць рэчыва прынята абазначаць лацінскай літарай {\displaystyle n} (эн) і не рэкамендуецца абазначаць грэчаскай літарай {\displaystyle \nu } (ню), паколькі гэтай літарай у хімічнай тэрмадынамікі пазначаецца стэхіаметрычны каэфіцыент рэчыва ў рэакцыі, а ён, па азначэнні, дадатны для прадуктаў рэакцыі і адмоўны для рэагентаў. Аднак у школьным курсе шырока выкарыстоўваецца менавіта грэчаская літара {\displaystyle \nu } (ню).

Для вылічэння колькасці рэчыва на падставе яго масы карыстаюцца паняццем *малярная маса*: {\displaystyle n=m/M}, дзе m — маса рэчыва, M — малярная маса рэчыва. Малярная маса — гэта маса, якая прыпадае на адзін моль дадзенага рэчыва. Малярная маса рэчыва можа быць атрымана здабыткам малекулярнай масы гэтага рэчыва на колькасць малекул у 1 молі — на лік Авагадра. Малярная маса (вымераная ў г / моль) колькасна супадае з адноснай малекулярнай масай.

Згодна з законам Авагадра, колькасць газападобнага рэчыва гэтак жа можна вызначыць на падставе яго аб'ёму: {\displaystyle n} = V / Vm, дзе V — аб’ём газу (пры нармальных умовах), Vm — малярны аб'ём газу пры н. у. роўны 22,4 л/моль.

Такім чынам, справядліва формула, якая аб’ядноўвае асноўныя разлікі з колькасцю рэчыва:

{\displaystyle n={\frac {m}{M}}={\frac {N}{N\_{A}}}={\frac {V}{V\_{m}}}.}

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4183408-2 · Microsoft: 61368174, 2911080032 |
**Модуль Ю́нга, модуль падоўжнай пругкасці** — фізічная велічыня, характарызуючая здольнасць рэчыва супраціўляцца расцяжэнню або сцісканню ў выніку пругкай дэфармацыі. 
Названы ў гонар англійскага вучонага Томаса Юнга, які ўвёў паняцце аб модулю пругкасці ў 1807 годзе. Сучаснае азначэнне было сфармулявана ў 1826 г. французскім вучоным Л. Паўе.

Модуль Юнга колькасна роўны велічыні механічнага напружання, пад уздзеяннем якога даўжыня ўзору рэчыва змяняецца ў два разы. У Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) вымяраецца ў ньютанах на метр квадратны або ў паскалях.

Гл. таксама
-----------

* Закон Гука
* Каэфіцыент Пуасона

Літаратура
----------

* *Наумчик В. Н.* Физика: словарь-справочник для школьников / В. Н. Наумчик, Э. М. Шпилевский. — Мн.: Новое знание, 2010. — С. 441. — 592 с. — 3 010 экз. — ISBN 978-985-475-397-3. (руск.)
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 209. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* *Модули упругости (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Тэрмадынамі́чная раўнава́га** — стан сістэмы, пры якім застаюцца нязменнымі па часе макраскапічныя велічыні гэтай сістэмы (тэмпература, ціск, аб'ём, энтрапія) ва ўмовах ізаляванасці ад навакольнага асяроддзя. Увогуле, гэтыя велічыні не з’яўляюцца пастаяннымі, яны толькі флуктуіруюць (вагаюцца) каля сваіх сярэдніх значэнняў.

Калі раўнаважнай сістэме адпавядае некалькі станаў, у кожным з якіх сістэма можа знаходзіцца няпэўна доўга, то аб сістэме кажуць, што яна знаходзіцца ў метастабільнай раўнавазе. У стане раўнавагі ў сістэме адсутнічаюць патокі матэрыі або энергii, нераўнаважныя патэнцыялы (або рухаючыя сілы), змены колькасці прысутных фаз.

Адрозніваюць цеплавую, механічную, радыяцыйную (прамяністую) і хімічную раўнавагі. На практыцы ўмова ізаляванасці азначае, што працэсы ўстанаўлення раўнавагі працякаюць значна хутчэй, чым адбываюцца змены на межах сістэмы (гэта значыць змяненні знешніх адносна сістэмы умоў), і ажыццяўляецца абмен сістэмы з асяроддзем рэчывам і энергіяй. Іншымі словамі, тэрмадынамічная раўнавага дасягаецца, калі скорасць рэлаксацыйных працэсаў досыць вялікая (як правіла, гэта характэрна для высокатэмпературных працэсаў) альбо вялікі час для дасягнення раўнавагі (гэты выпадак мае месца ў геалагічных працэсах).

У рэальных працэсах часта рэалізуецца няпоўная раўнавага, аднак ступень гэтай непаўнаты можа быць істотнай і неістотнай. Пры гэтым магчымыя тры варыянты:

* раўнавага дасягаецца ў якой-небудзь частцы (або частках) адносна вялікай па памерах сістэмы — лакальная раўнавага,
* няпоўная раўнавага дасягаецца з прычыны рознасці скарасцей рэлаксацыйных працэсаў, якія праходзяць у сістэме — частковая раўнавага,
* маюць месца як лакальная, так і частковая раўнавага.

У нераўнаважных сістэмах адбываюцца змены патокаў матэрыі або энергii, ці, напрыклад, фаз.

Устойлівасць тэрмадынамічнай раўнавагі
--------------------------------------

Стан тэрмадынамічнай раўнавагі называецца ўстойлівым, калі ў гэтым стане не адбываецца змены макраскапічных параметраў сістэмы.

Крытэрыі тэрмадынамічнай ўстойлівасці розных сістэм:

* Ізаляванасць (абсалютна не ўзаемадзейнічае з навакольным асяроддзем) сістэма — максімум энтрапіі.
* Замкнёная (абменьваецца з тэрмастатам толькі цеплынёй) сістэма — мінімум свабоднай энергіі.
* Сістэма з фіксаванымі тэмпературай і ціскам — мінімум патэнцыялу Гібса.
* Сістэма з фіксаванымі энтрапіяй і аб’ёмам — мінімум унутранай энергіі.
* Сістэма з фіксаванымі энтрапіяй і ціскам — мінімум энтальпіі.

Гл. таксама
-----------

* Тэрмадынаміка
* Тэмпература
* Эксергія

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Раўнавага тэрмадынамічная // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. С. 377.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119764256 · GND: 4569194-0 · LCCN: sh85134781 · Microsoft: 131157278 |
**Частата** паказвае колькасць цыклаў перыядычнай з'явы за адзінку часу. У Сістэме СІ адзінкай частаты з'яўляецца герц (Гц), вызначаны як адзін цыкл у секунду. Перыяд — гэта працягласць аднаго цыкла перыядычнай з'явы, такім чынам, перыяд узаемна адваротны частаце.

Вызначэнне і адзінкі
--------------------

Для цыклічных працэсаў, такіх як вярчэнне, ваганні і хвалі, частата вызначаецца як колькасць цыклаў у адзінку часу.

У фізіцы і інжынерных дысцыплінах, такіх як оптыка, акустыка і радыё, частату звычайна пазначаюць лацінскай літарай *f* (эф) або грэчаскай літарай *ν* (ню).

У Сістэме СІ адзінкай частаты з'яўляецца герц (скарочана *Гц*). Назва дадзена ў гонар нямецкага фізіка Генрыха Герца. 1 Гц азначае, што падзея паўтараецца адзін раз за секунду.

Перыяд — звычайна пазначаецца *T* — гэта працягласць часу, за які адбываецца адзін цыкл, узаемна адваротны частаце *f*:

{\displaystyle T={\frac {1}{f}}.}

Частата хваль
-------------

Частата адваротна прапарцыянальна даўжыні хвалі *λ* (лямбда). Частата *f* роўная фазавай скорасці *v*, падзеленай на даўжыню хвалі *λ*:

{\displaystyle f={\frac {v}{\lambda }}.}
У прыватным выпадку электрамагнітных хваль, якія ідуць праз вакуум, калі *v = с*, дзе *c* — скорасць святла ў вакууме, гэты выраз мае выгляд:

{\displaystyle f={\frac {c}{\lambda }}.}
Калі хвалі ад монахраматычнай крыніцы святла пераходзяць з аднаго асяроддзя ў другое, іх частата застаецца дакладна такой жа, змяняюцца толькі даўжыня хвалі і яе скорасць.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4121292-7 |