**Стэк пратаколаў TCP/IP** — набор сеткавых пратаколаў перадачы інфармацыі, якія ужываюцца ў сетках, уключаючы Інтэрнэт. Назва TCP/IP паходзіць ад двух найважнейшых пратаколаў сямейства — Transmission Control Protocol (TCP) і Internet Protocol (IP), якія былі распрацаваны і апісаны першымі ў гэтым стандарце. Таксама зрэдку згадваецца як *мадэль DOD* у сувязі з гістарычным паходжаннем ад сеткі ARPANET з 1970 гадоў (створанай пад кіраваннем агенцтва DARPA, якое належыць да Міністэрства абароны ЗША)

Пратаколы працуюць адзін з другім у стэку (англ.: stack) — гэта значыць, што пратакол, які змяшчаецца на ўзровень вышэй, працуе «па-над» ніжнім, выкарыстоўваючы механізмы інкапсуляцыі. Напрыклад, пратакол TCP працуе па-над пратаколам IP.

Стэк пратаколаў TCP/IP уключае ў сябе чатыры ўзроўні:

* прыкладны ўзровень (англ.: application layer)
* транспартны ўзровень (англ.: transport layer)
* міжсеткавы ўзровень (англ.: internet layer), таксама называюць сеткавым узроўнем
* канальны ўзровень (англ.: link layer)

Пратаколы гэтых узроўняў цалкам рэалізуюць функцыянальныя магчымасці мадэлі OSI.
На стэку пратаколаў TCP/IP пабудавана ўсё ўзаемадзеянне карыстальнікаў у IP-сетках. Стэк з'яўляецца незалежным ад фізічнага асяроддзя перадачы даных.

Узроўні стэку TCP/IP
--------------------

**Размеркаванне пратаколаў па ўзроўнях мадэлі TCP/IP**| 4 | **Прыкладны** | напр. HTTP, RTSP, FTP, DNS |
| 3 | **Транспартны** | напр. TCP, UDP, SCTP, DCCP  *(RIP, пратаколы маршрутызацыі, падобныя OSPF, якія працуюць па-над IP, з'яўляюцца часткай сеткавага ўзроўню)* |
| 2 | **Міжсеткавы** | Для TCP/IP гэта IP*(дапаможныя пратаколы, накшталт ICMP і IGMP, працуюць па-над IP, але таксама належаць да сеткавага ўзроўню; пратакол ARP з'яўляецца самастойным дапаможным пратаколам, які працуе па-над канальным узроўнем)* |
| 1 | **Канальны**
(Link layer) | Ethernet, IEEE 802.11 Wireless Ethernet, SLIP, Token Ring, ATM і MPLS, фізічнае асяроддзе і прынцыпы кадзіравання інфармацыі, T1, E1 |

### Прыкладны ўзровень

На прыкладным узроўні працуе большасць сеткавых праграм.

Гэтыя праграмы маюць свае асабістыя пратаколы абмену данымі, напрыклад, HTTP для WWW, FTP (перадача файлаў), SMTP (электронная пошта), SSH (шыфраванае злучэнне з аддаленай машынай), DNS (адлюстраванне сімвальных імёнаў у IP-адраса і наадварот) і многія іншыя.

У масе сваёй гэтыя пратаколы працуюць па-над TCP ці UDP і прывязаны да пэўнага порта, напрыклад:

* HTTP на TCP-порт 80 ці 8080,
* FTP на TCP-порт 20 (для перадачы файлаў) і 21 (для кіруючых каманд),
* SSH на TCP-порт 22,
* запыты DNS на порт UDP (радзей TCP) 53,
* абнаўленне маршрутаў пратаколам RIP на UDP-порт 520.

Гэтыя парты вызначаны Агенцтвам па выдаткаванні імёнаў і ўнікальных параметраў пратаколаў (IANA).

Да гэтага ўзроўню належаць: Echo, Finger, Gopher, HTTP, HTTPS, IMAP, IMAPS, IRC, NNTP, NTP, POP3, POPS, QOTD, RTSP, SNMP, SSH, Telnet, XDMCP.

### Транспартны ўзровень

Пратаколы транспартнага ўзроўню могуць рашаць праблему негарантаванай дастаўкі паведамленняў («ці дайшло паведамленне да адрасата?»), а таксама гарантаваць правільную паслядоўнасць атрымання пакетаў інфармацыі. У стэку TCP/IP транспартныя пратаколы вызначаюць, для менавіта якой праграмы прызначаны гэтыя даныя.

Пратаколы аўтаматычнай маршрутызацыі, лагічна прадстаўленыя на гэтым узроўні (бо працуюць па-над IP), на самай справе з'яўляюцца часткай пратаколаў сеткавага ўзроўню; напрыклад OSPF (IP ідэнтыфікатар 89).

TCP (IP ідэнтыфікатар 6) — «гарантаваны» транспартны механізм з папярэднім усталяваннем злучэння, які падае праграме надзейны паток даных, які дае ўпэўненасць у беспамылковасці атрыманай інфармацыі, які перазапытвае пакеты ў выпадку страты і ліквідуе дубліраванне інфармацыі. TCP дазваляе рэгуляваць нагрузку на сетку, а таксама змяншаць час чакання інфармацыі пры перадачы на вялікія адлегласці. Больш таго, TCP гарантуе, што атрыманыя даныя былі дасланы ў такой жа паслядоўнасці. У гэтым яго галоўнае адрозненне ад UDP.

UDP (IP ідэнтыфікатар 17) пратакол перадачы датаграм без усталявання злучэння. Таксама яго завуць пратаколам «ненадзейнай» перадачы, у сэнсе немагчымасці пераканацца ў дастаўцы паведамлення адрасату, а таксама магчымага перамешвання пакетаў.
У праграмах, якія патрабуюць гарантаванай перадачы інфармацыі, ужываецца пратакол TCP.

UDP звычайна ўжываецца ў такіх праграмах, як патокавае відэа і камп’ютарныя гульні, дзе дапушчальная страта пакетаў, а паўторны запыт ускладнены ці не варты, альбо ў праграмах выгляду запыт-адказ (напрыклад, запыты да DNS), дзе стварэнне злучэння патрабуе больш рэсурсаў, чым паўторны запыт.

І TCP, і UDP ужываюць для вызначэння пратакола верхняга ўзроўню лік, званы портам.

Гл. таксама: Спіс партоў TCP і UDP
### Міжсеткавы ўзровень

Міжсеткавы ўзровень пачаткова распрацаваны для перадачы інфармацыі з адной падсеткі ў іншую. Прыкладамі такога пратакола з'яўляюцца X.25 і IPC у сетцы ARPANET.

З развіццём канцэпцыі глабальнай сеткі ва ўзровень былі ўнесены дадатковыя магчымасці перадачы з любой сеткі ў любую сетку, незалежна ад пратаколаў ніжняга ўзроўню, а таксама магчымасць запытваць даныя з аддаленага боку, напрыклад у пратаколе ICMP (выкарыстоўваецца для перадачы дыягнастычнай інфармацыі IP-злучэння) і IGMP (выкарыстоўваецца для кіравання multicast-патокамі).

ICMP і IGMP змешчаны над IP і павінны трапіць на наступны — транспартны — узровень, але функцыянальна з'яўляюцца пратаколамі сеткавага ўзроўню, і таму іх немагчыма ўпісаць у мадэль OSI.

Пакеты сеткавага пратаколу IP могуць змяшчаць код, які ўказвае, які менавіта пратакол наступнага ўзроўню трэба ўжыць, каб выняць інфармацыю з пакета. Гэты лік — унікальны *IP-нумар пратакола*. ICMP і IGMP маюць нумары, адпаведна, 1 і 2.

Да гэтага ўзроўню належаць: DHCP, DVMRP, ICMP, IGMP, MARS, PIM, RIP, RIP2, RSVP

### Канальны ўзровень

Канальны ўзровень апісвае, якім чынам перадаюцца пакеты даных праз фізічны ўзровень, уключаючы *кадзіраванне* (то бок адмысловыя паслядоўнасці бітаў, якія вызначаюць пачатак і канец пакета інфармацыі). Ethernet, напрыклад, у палях загалоўка пакета змяшчае ўказанне таго, якой машыне ці машынам у сетцы прызначаны гэты пакет.

Прыклады пратаколаў канальнага ўзроўню — Ethernet, IEEE 802.11 Wireless Ethernet, SLIP, Token Ring, ATM і MPLS.

PPP не зусім упісваецца ў такое вызначэнне, таму звычайна апісваецца ў выглядзе пары пратаколаў HDLC/SDLC.

MPLS займае прамежкавы стан паміж канальным і сеткавым узроўнямі і яго нельга аднесці ні да воднага з іх.

Канальны ўзровень часам падзяляюць на 2 падузроўні — LLC і MAC.

Акрамя таго, канальны ўзровень апісвае асяроддзе перадачы інфармацыі (ці то кааксіяльны кабель, вітая пара, аптычнае валакно ці радыёканал), фізічныя характарыстыкі такога асяроддзя і прынцып перадачы інфармацыі (падзяленне каналаў, мадуляцыю, амплітуду сігналаў, частату сігналаў, спосаб сінхранізацыі перадачы, час чакання адказу і максімальная адлегласць).

Параўнанне з мадэллю OSI
------------------------

Існуюць рознагалоссі ў тым, як упісаць мадэль TCP/IP у мадэль OSI, бо ўзроўні ў гэтых мадэлях не супадаюць.

Да таго ж, мадэль OSI не ўжывае дадатковы ўзровень — «Internetworking» — паміж транспартным і сеткавым узроўнямі. Прыкладам спрэчнага пратакола можа быць ARP альбо STP.

Вось так традыцыйна пратаколы TCP/IP упісваюцца ў мадэль OSI:

**Размеркаванне пратаколаў па ўзроўнях мадэлі OSI**|  | **TCP/IP** | **OSI** |  |
| 7 | **Прыкладны** | **Прыкладны** | напр. HTTP, SMTP, SNMP, FTP, Telnet, SSH, SCP, SMB, NFS, RTSP, BGP |
| 6 | **Прадстаўнічы** | напр. XDR, AFP, TLS, SSL |
| 5 | **Сеансавы** | напр. ISO 8327 / CCITT X.225, RPC, NetBIOS, PPTP, L2TP, ASP |
| 4 | ***Транспартны*** | **Транспартны** | напр. TCP, UDP, SCTP, SPX, ATP, DCCP, GRE |
| 3 | ***Міжсеткавы*** | **Сеткавы** | напр. IP, ICMP, IGMP, CLNP, OSPF, RIP, IPX, DDP |
| 2 | ***Канальны*** | **Канальны** | напр. Ethernet, Token ring, HDLC, PPP, X.25, Frame relay, ISDN, ATM, SPB, MPLS, ARP |
| 1 | **Фізічны** | напр. электрычныя правады, радыёсувязь, валаконна-аптычныя кабелі, інфрачырвонае выпраменьванне |

Звычайна ў стэку TCP/IP верхнія 3 узроўні мадэлі OSI (прыкладны, прадстаўнічы і сеансавы) яднаюць у адзін — прыкладны. Паколькі ў такім стэку не прадугледжаны ўніфікаваны пратакол перадачы даных, функцыі вызначэння тыпу даных перакладаюцца на праграму.

Апісанне мадэлі TCP/IP у тэхнічнай літаратуры
---------------------------------------------

У мадэлі TCP/IP (у адрозненні ад мадэлі OSI) — фізічны ўзровень мадэлі OSI цалкам уваходзіць у канальны ўзровень мадэлі TCP/IP і ніяк не апісваецца асабіста. Тым не менш, у некаторых падручніках, для лепшага разумення апісваецца "гібрыдная мадэль TCP/IP - OSI" з 5 узроўняў, змяшчаючы дадатковы — фізічны ўзровень.

Наступная табліца паказвае розныя варыяцыі ў апісанні мадэлі TCP/IP. Колькасць узроўняў вар'іруецца ад трох да сямі.

| Kurose, Forouzan  | Comer, Kozierok | Stallings | Tanenbaum | RFC 1122, Internet STD 3 (1989) | Cisco Academy | Mike Padlipsky's 1982 "Arpanet Reference Model" (RFC 871) | OSI model |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Пяць узроўняў* | *Чатыры + 1 узровень* | *Пяць узроўняў* | *Пяць узроўняў* | *Чатыры ўзроўні* | *Чатыры ўзроўні* | *Тры ўзроўні* | *Сем узроўняў* |
| "Five-layer Internet model" or "TCP/IP protocol suite" | "TCP/IP 5-layer reference model" | "TCP/IP model" | "TCP/IP 5-layer reference model" | "Internet model" | "Internet model" | "Arpanet reference model" | OSI model |
| Application | Application | Application | Application | Application | Application | Application/Process | Application |
| Presentation |
| Session |
| Transport | Transport | Host-to-host or transport | Transport | Transport | Transport | Host-to-host | Transport |
| Network | Internet | Internet | Internet | Internet | Internetwork | Network |
| Data link | Data link (Network interface) | Network access | Data link | Link | Network interface | Network interface | Data link |
| Physical | (Hardware) | Physical | Physical |  |  |  | Physical |

Некаторыя з мадэляў у дадзенай табліцы ўзяты з падручнікаў, якія з'яўляюцца другаснымі крыніцамі і могуць разыходзіцца з RFC 1122 і іншымі IETF першакрыніцамі.

Гл. таксама
-----------

* Мадэль OSI

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 27 сакавіка 2014.
2. ↑  Таненбаўм Э. "Камп'ютарныя Сеткі, пятае выданне"
3. ↑  James F. Kurose, Keith W. Ross, Computer Networking: A Top-Down Approach, 2008, ISBN 0-321-49770-8
4. ↑  Behrouz A. Forouzan, Data Communications and Networking, 2003
5. ↑  Douglas E. Comer, Internetworking with TCP/IP: Principles, Protocols and Architecture, Pearson Prentice Hall 2005, ISBN 0-13-187671-6
6. ↑  Charles M. Kozierok, "The TCP/IP Guide", No Starch Press 2005
7. ↑  William Stallings, Data and Computer Communications, Prentice Hall 2006, ISBN 0-13-243310-9
8. ↑  Andrew S. Tanenbaum, Computer Networks, Prentice Hall 2002, ISBN 0-13-066102-3
9. ↑  Mark A. Dye, Rick McDonald, Antoon W. Rufi, Network Fundamentals: CCNA Exploration Companion Guide, 2007, ISBN 1-58713-208-7
10. ↑  R. Bush, D. Meyer (December 2002). *Some Internet Architectural Guidelines and Philosophy*. Internet Engineering Task Force.

Літаратура
----------

* *Терри Оглтри.* Модернизация и ремонт сетей = Upgrading and Repairing Networks. — 4-е. — М.: «Вильямс», 2005. — С. 1328. — ISBN 0-7897-2817-6.
* *Дуглас Камер.* Сети TCP/IP, том 1. Принципы, протоколы и структура = Internetworking with TCP/IP, Vol. 1: Principles, Protocols and Architecture. — М.: «Вильямс», 2003. — С. 880. — ISBN 0-13-018380-6.
* *Семенов Ю. А.* Протоколы Internet. — 2-е изд. стереотип.. — М.: Горячая линия - Телеком, 2005. — 1100 с. — 1 150 экз. — ISBN 5-93517-044-2.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| b: | TCP/IP у Вікіпадручніку |
| commons: | TCP/IP на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт IANA  (англ.)
* IANA — ідэнтыфікатары пратаколаў  (англ.)
* IANA — нумары портаў  (англ.)
* RFC 1122  (англ.)
* RFC 793  (англ.) — TCP
* RFC 791  (англ.) — IP


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 65567647 · NKC: ph118124 |

| ⛭Асноўныя пратаколы TCP/IP паводле ўзроўняў мадэлі OSI |
| --- |
| Фізічны | 
* Ethernet
* RS-232
* EIA-422
* RS-449
* RS-485

 |
| Канальны | 
* Ethernet
* PPPoE
* PPP
* L2F
* 802.11 Wi-Fi
* 802.16 WiMax
* Token ring
* ARCNET
* FDDI
* HDLC
* SLIP
* ATM
* DTM
* X.25
* Frame relay
* SMDS
* STP

 |
| Сеткавы | 
* IPv4
* IPv6
* IPsec
* ICMP
* IGMP
* ARP
* RARP
* RIP2
* OSPF

 |
| Транспартны | 
* TCP
* UDP
* SCTP
* DCCP
* RUDP
* RTP
* GRE

 |
| Сеансавы | 
* ADSP
* H.245
* iSNS
* NetBIOS
* PAP
* RPC
* L2TP
* PPTP
* RTCP
* SMPP
* SCP
* ZIP
* SDP

 |
| Уяўленні | 
* XDR
* SSL
* TLS

 |
| Прыкладны | 
* BGP
* HTTP
* HTTPS
* DHCP
* IRC
* SNMP
* DNS
* DNSSEC
* NNTP
* XMPP
* SIP
* IPP
* NTP
* SNTP
* Электронная пошта
	+ SMTP
	+ POP3
	+ IMAP4
* Перадача выяў
	+ FTP
	+ TFTP
	+ SFTP
* Аддалены доступ
	+ rlogin
	+ Telnet
	+ SSH
	+ RDP

 |
| Іншыя прыкладныя | 
* OSCAR
* CDDB
* Multicast FTP
* Multisource FTP
* BitTorrent
* Gnutella
* Skype

 |