Паветраны бой
Таран Пятра Несцерава падчас паветранага бою.
Дыярама, якая паказвае бой над авіяносцам Йорктаун ў ходзе бітвы за Мідўэй  

F-105 Thunderchief збівае МіГ-17, Чэрвень 1967.  

**Паветраны бой** — арганізаванае ўзброенае супрацьстаянне лётчыкаў (самалётаў (экіпажаў)), авіяцыйных падраздзяленняў і часцей у паветры з мэтай знішчэння паветранага праціўніка і адбіцця яго атак. Уключае ў сябе розныя фігуры пілатажу.

Віды паветранага бою
--------------------

Сучасны паветраны бой бывае наступальным і абарончым, і падзяляецца на тры віда:

* блізкі манеўраны паветраны бой (БПБ)
* паветраны бой на сярэдніх дыстанцыях (СПБ)
* далёкі паветраны бой (ДПБ)

Для кожнага віду паветранага бою характэрны свой від ужываемай зброі:

* для БПБ — пушкі і ракеты з цеплавымі галоўкамі саманавядзення (ГСН)
* для СПБ — ракеты сярэдняй далёкасці
* для ДПБ — ракеты вялікай далёкасці

Для правільнага вядзення паветранага бою неабходна заняць тактычна выгаднае становішча (ТВС).

Блізкі паветраны бой
--------------------

Блізкі паветраны бой (бой на віражах, сабачая бойка — калька з англ. Dogfight) — з’ява, якая з’явілася яшчэ ў ходзе Першай сусветнай вайны, і хутка набылі значны размах. Баявыя дзеянні вяліся на малых дыстанцыях, калі кожны бок ведае аб прысутнасці іншага. Знішчальнікі ў тыя часы не мелі вялікай колькасці зброі на борце і самалёты маглі ваяваць адзін з адным толькі з выкарыстаннем кулямётаў. Паколькі кулямёты маглі быць карысныя толькі з блізкай адлегласці, самалётам даводзілася ляцець вельмі блізка адзін да аднаго, каб весці бой. Лётчыкам даводзілася лятаць з вялікай колькасцю манеўраў, каб імкнуцца не быць падбітым або забітымі, і мець магчымасць, у сваю чаргу, атакаваць варожыя самалёты. Гэты новы тып бітваў у паветры быў названы «догфайтынгом». Знішчальнікі, створаныя менавіта для гэтага тыпу атак, часам называлі «догфайтэрамі».

Блізкі паветраны бой як з’ява, якая прысутнічае ў кантэксце любога буйнога канфлікту, існаваў прынамсі да 1992 года, хаця ўжо пасля Другой сусветнай вайны развіццё хуткасці самалётаў і радыусу дзеяння ўзбраенняў рабілі яго састарэлым. У сучасным паветраным баі прымяняецца зброя далёкага радыусу дзеяння, якое можа быць выкарыстана супраць суперніка задоўга да ўваходу ў зону вядзення блізкага паветранага бою. Прымяненне новых відаў ўзбраення, у прыватнасці ракет класа «паветра-паветра» з вялікай далёкасцю ушчэнту і новымі сродкамі выяўлення (бартавымі РЛС) дазваляе выяўляць і ушчэнціць праціўніка на далёкіх подступах, што адпаведна, зводзіць верагоднасць вядзення блізкага паветранага бою да нуля.

Блізкі паветраны бой у цяперашні час стаў рэдкай з’явай, але, тым не менш, усе сучасныя знішчальнікі да гэтага часу маюць пушачнае ўзбраенне для магчымых баявых сутыкненняў. Убудаваную пушачную ўстаноўку маюць усе знішчальнікі, за выключэннем F-35 варыянтаў B і С, у якіх гпушка вынесена ў спецыяльны падвесны кантэйнер.

Сучасны блізкі паветраны бой называецца «паветраным манеўраваннем» (англ. Air Combat Manoeuvring), што азначае атаку або ўхіленне ад аднаго або некалькіх супернікаў.

Тактыка
-------

Некаторыя тактычныя прыёмы:

* заход з боку сонца
* лабавая атака
* атака з пікіравання
* «Вольнае паляванне»

Мог выкарыстоўвацца строй самалётаў калі стральцы суседніх машын ўзаемадзейнічалі адзін з адным.

у ВПС РСЧА
З пачатку Другой сусветнай вайны асноўнай баявой тактычнай адзінкай з’яўлялася «тройка» (звяно) самалётаў.

У выніку аналізу і абагульнення вопыту баёў у кубанскай авіябітве (лета 1943-га) наспела выснова аб неабходнасці змены тактыкі вядзення паветранага бою і прымянення новых баявых шыхаў. Было прапанавана адмовіцца ад групавой тактыкі і перайсці да дзеянняў парамі.

Быў прыняты на ўзбраенне прапанаваны А. І. Пакрышкіным новы тактычны прыём — маятнікавае патруляванне; ўжывалася так званая «кубанская этажэрка». Таксама А. І. Пакрышкін прапанаваў знакамітую формулу паветранага бою «Вышыня, Хуткасць, Манеўр, Агонь». Ён з’яўляецца аўтарам шэрагу манеўраў і прыёмаў вядзення паветранага бою, якія затым былі прынятыя ў ВПС СССР. Напрыклад, манеўр ўхілення і сыходу ад атакі праціўніка «няправільная узыходзячая бочка». Дадзены манеўр быў прыкмечаны Пакрышкіным пры няправільным і нязграбным выкананні фігур вышэйшага пілатажу парай самалётаў, а затым узяты на ўзбраенне. Сутнасць яго складаецца ў наступным: калі ўзыходзячая бочка выконваецца першым самалётам у пары на малых абаротах рухавіка, у выніку ён апыняецца пад другім самалётам у найвыгаднейшай пазіцыі для атакі.

Важным элементам тактыкі «этажэрка» была новая сістэма цэлеўказання, прапанаваная А. І. Пакрышкіным. Небасхіл у гэтай сістэме на 360 градусаў вакол самалёта уяўляўся як цыферблат гадзінніка, з лічбай 12 у носе самалёта. Гадзіннік паказваў кірунак. Вышыня паказвалася ў градусах уверх ці ўніз ад лініі небасхілу. Новая тактыка добра апраўдвала сябе, асабліва ва ўмовах колькаснай перавагі авіяцыі праціўніка.

у Люфтвафэ
у Саюзнікаў
* «Манеўр Тэйта» (таксама «хваля Тейта») (ўпершыню ужыты Дж. Тэйтам ў бітве за Мідўэй)

Стратэгія
---------

Узброеныя сілы розных краін, як правіла, імкнуцца не агучваць свае стратэгічныя задумы, аднак пра іх можна зрабіць ускосныя высновы, грунтуючыся на характарыстыках іх баявой тэхнікі.

ЗША
Пры распрацоўцы асноўнага знішчальніка F-22 былі прынятыя наступныя рашэнні:

* Рухавік быў распрацаваны спецыяльна для ўтойвання рэактыўнага струменя; пры гэтым прыйшлося адмовіцца ад змены вектару цягі ва ўсіх плоскасцях.
* Было скарочана колькасць АФАР на крылах знішчальніка, для дасягнення большай таемнасці; аднак гэта паўплывала на далёкасць выяўлення цэлі.
* Усе праекты ЗША па стварэнні ракет класа «паветра-паветра» далёкага і звышдалёкага радыусу дзеяння былі згорнутыя і сталі распрацоўвацца толькі ракеты, здольныя змясціцца ва ўнутраных адсеках знішчальнікаў для большай таемнасці — гэта ракеты ў асноўным сярэдняй і малой далёкасці.

Можна меркаваць, што стратэгія ЗША заключаецца ў непрыкметным падыходзе (з адключанай бартавой РЛС, па дадзеных самалёта ДРЛВ) і знішчэнне цэлі з блізкай адлегласці, так як імавернасць знішчэння цэлі з блізкай адлегласці вышэй чым імавернасць ушчэнту цэлі з далёкіх дыстанцый. А пасля знішчэння цэлі знішчальнік непрыкметна пакідае месца баявых дзеянняў.

Расія
Расія, верагодна, наадварот імкнецца выявіць і знішчыць цэлі праціўніка з далёкай і пры магчымасці бяспечнай для знішчальнікаў адлегласці

* Пры праектаванні ПАК ФА вельмі шмат увагі надавалася авіёніцы, прычым часам на шкоду таемнасці знішчальніка, але пры гэтым павялічвалася далёкасць выяўлення праціўніка.
* Распрацоўка ракет КС-172, якія не здольныя змясціцца ва ўнутраных адсеках знішчальніка, што робіць знішчальнік больш прыкметным. Але адначасова ракеты валодаюць неперасягненай далёкасцю (да 400 км), далёкасць ушчэнту гэтай ракеты ў некалькі разоў пераўзыходзіць далёкасць ракет, выкарыстоўваемых на F-22 і F-35.
* Пры гэтым, наяўнасць усеракурснага кіравання вектарам цягі і шматгадовае адточванне кіравальнасці на загранічных рэжымах на самалётах пакаленняў 4 + 4 ++, 4 +++ дазваляюць выказаць здагадку, што той жа ПАК ФА спраектаваны таксама і для класічнага блізкага бою з манеўрамі і выкарыстаннем пушачнага ўзбраення як асноўнай зброі.

Усе гэтыя стратэгіі толькі меркаваныя, у іх вельмі шмат паказчыкаў, як, напрыклад, трэніравальныя баі, не ўлічваліся. Таму магчымыя сур’ёзныя недахопы.

Зноскі
------

1. ↑  *Калинин А. П.* Истребители над «Голубой линией». — М.: Воениздат, 1963.
2. ↑  *Сухов К. В.* Эскадрилья ведёт бой. — М.: ДОСААФ, 1983.
3. ↑  *Гречко С. Н.* Решения принимались на земле. — М.: Воениздат, 1984.
4. ↑  баявой тактычнай адзінкай да канца вайны ў злучэннях Пе-2 заставалася «тройка», у той час, як астатняя авіяцыя перайшла на «пары».
5. ↑  адзін з самалётаў прымае агонь на сябе, другі — зігзагападобным манеўрам выходзіць на ўдарную пазіцыю,

Літаратура
----------

* Савецкая ваенная энцыклапедыя. — М. 1990. — Т. 1. — С. 459—460.
* Shaw, Robert L. (1985). *Fighter Combat: Tactics and Maneuvering*. Annapolis, MD: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-059-9.

Спасылкі
--------

* Luftwaffe: Operation Bodenplatte (1st Jan 1945)
* Тэлевізійны фільм «Бітва за паветра» з цыклу «Вялікая война» (Першы канал, 2010)
* цыкл передач «Паветраны бой» тэлеканала Discovery World