recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Устыля́га** (*Ustilago*) — род галаўнёвых грыбоў сямейства устылягавых.

Апісанне
--------

Міцэлій шматклетачны з гаўсторыямі, паразітуе ўнутры расліны-гаспадара, у канцы лета распадаецца на асобныя клеткі, з якіх развіваюцца споры. Хламідаспоры адзіночныя, шарападобныя, авальныя, эліпсоідныя ці прадаўгаватыя, абалонка іх бародаўчатая, шыпаватая, шчаціністая або гладкая, радзей сеткавая, жоўтая, карычневая, аліўкавая ці фіялетавая. У масе споры ўтвараюць парашок, які паступова цямнее і робіцца аліўкавым, карычневым, фіялетавым або чорным. Прарастае хламідаспора 3—4 (5)-клетачнай базідыяй, на верхавінцы ці па баках якой звычайна ўтвараюцца базідыяспоры.

Пашырэнне
---------

Вядома больш за 350 відаў, пашыраных па ўсім зямным шары. Паразіты, пашкоджваюць завязь, суквецце, радзей лісце і сцяблы раслін сямейства злакаў, лілейных, драсёнавых, гваздзіковых, складанакветных. На Беларусі найбольш вядомыя *Ustilago tritici*, *Ustilago avenae*, *Ustilago hordei*, *Ustilago nuda*, *Ustilago maydis*; узбуджальнікі галаўні аўса, ячменю, пшаніцы, кукурузы, манніку, мятліцы, пырніку, метлюжку і іншых злакаў.

Літаратура
----------

* *Сцефановіч А. І.* Устыляга // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · Mycobank · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781222273, 2909511486 |
**Гавайскі ўніверсітэт Заходняга Ааху** (англ.: University of Hawaiʻi – West Oʻahu) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова, якая знаходзіцца ў мясцовасці Капалей у штаце Гаваі, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Гэта частка сістэмы Гавайскага ўніверсітэта. Установа прапануе ступень бакалаўра ў галіне гуманітарных навук і прафесійных студый. Заснаваная як каледж, у 2007 годзе ўстанова стала чатырохгадовай навучальнай установай. Установа мае самы высокі працэнт дыстанцыйных і анлайн-курсаў і праграм, а таксама самы высокі працэнт студэнтаў-завочнікаў у сістэме Гавайскага ўніверсітэта. Ён падтрымлівае вывучэнне гавайскай мовы, гісторыі і культуры.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Гаваі

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гавайскі ўніверсітэт Заходняга Ааху
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000000092233530 · LCCN: no97040747 · Microsoft: 25390106 · VIAF: 135178272 |
**Lepidoderma** — род слізевікоў сямейства *Didymiaceae*.

Апісанне
--------

Спаракарпы згрупаваныя або часта раскіданыя, вышынёй каля 2 мм. Спаратэкі ад паўшарападобныя, (0,5-)0,8-1,5(-2) мм у дыяметры. Сцябло да 2 мм даўжынёй, цыліндрычнае, тоўстае, звычайна баразністае, губчатае, аранжавае ці памяранцава-карычневае да бураватага, з вапнавымі лускавінкамі. Перыдый ад тоўстага перапончатага да падхрастковага, цвёрды, цмяны або часам злёгку вясёлкавы, непразрысты, ад сярэдняга да цёмна-карычневага, пакрыты рэдкімі вапнавымі лускавінкамі, вапнавыя лускавінкі белыя або шэрыя, звычайна 70-150 мкм у дыяметры, раскіданыя. Гіпаталус звычайна шырокі, тоўсты, губчаты, злучае некалькі спаракарпаў, непразрысты, аранжавы, аднаго колеру з ножкай.

Калумела вышынёй у палову спаратэкі, утвараецца з верхавіны ножкі і звычайна супадае з ёй, паўсферычная, змяшчае жоўтыя або аранжавыя вапнавыя лускі. Капіліцый багаты, прымацаваны да калумелы і перыдыю, ніткі прамыя або выгінастыя, рэдка разгалінаваныя, аднолькавай таўшчыні, цёмна-карычневыя, гіялінавыя на канцах, часта з бакоў злучаныя тонкімі гіялінавымі палосамі. Споравая маса цёмна-пурпурна-карычневая. Споры фіялетава-карычневыя, дробнашыпаватыя, 10-12 мкм у дыяметры. Плазмодый памяранцава-жоўты.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Lepidoderma tigrinum (Schrad) Rostaf  (англ.)

Літаратура
----------

* Flatau,L. Massner, W. Schirmer, P. 1986: Myxomyceten aus Nordhessen IV. Ein neuer Myxomycet aus der Umgebung von Kassel. Zeitschrift f�r Mykologie 53(1): 145—149.
* Ing,B. 1983: A ravine association of Myxomycetes. Journal of biogeography 10: 299—306.

Спасылкі
--------

* Lepidoderma tigrinum (Schrad) Rostaf  (англ.)
**Ustilaginaceae** — сямейства грыбоў парадку галаўнёвых грыбоў (*Ustilaginales*). Паразітуюць на розных органах кветкавых раслін, часцей на генератыўных.

Апісанне
--------

Сорусы могуць быць свабоднымі або пакрытымі перыдыем. Часта ўтрымліваюць структуры са стэрыльнага міцэлія, такія як калумела, цяжы, псеўдапарэнхіма, капіліцыяпадобныя гіфы, асобныя стэрыльныя клеткі або іх скапленні. Споры адзінкавыя, здвоеныя або ў клубочках, ступень злітаванасці якіх можа адрознівацца. Форма спор шарападобная, эліпсоідная, радзей вуглаватая. Паверхня гладкая або з разнастайнай скульптурай. Пігментацыя звычайна цёмная, але часам можа быць светлай. Прарастаюць з утварэннем фрагмабазідый, на асобных участках якіх фарміруецца неабмежаваная колькасць базідыяспор, якія звычайна размешчаны латэральна. Як фрагмабазідыіі, так і базідыяспоры здольныя да пачкавання.

Таксанамія
----------

Паводле базы даных Catalogue of Life на жнівень 2023 года сямейства ўключае звыш 740 відаў з 29 родаў:

* Ahmadiago
* Aizoago
* Anomalomyces
* Anthracocystis
* Bambusiomyces
* Centrolepidosporium
* Dirkmeia
* Endothlaspis
* Eriocaulago
* Eriomoeszia
* Eriosporium
* Franzpetrakia
* Kalmanozyma
* Langdonia
* Macalpinomyces
* Melanopsichium
* Moesziomyces
* Mycosarcoma
* Parvulago
* Pattersoniomyces
* Pseudozyma
* Shivasia
* Sporisorium
* Stollia
* Tolyposporidium
* Tranzscheliella
* Triodiomyces
* Ustilago — Устылягаtypus
* Yunchangia

Зноскі
------

1. 1 2  *Каратыгин И. В. Азбукина Э. М.* Порядок Головнёвые. — Ленинград: Наука, 1989. — С. 24. — 220 с. — (Определитель грибов СССР). — ISBN 5-02026626-4.
2. ↑  Ustilaginaceae (англ.). *Catalogue of Life*. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2023. Праверана 13 жніўня 2023.
**Эма Ільінічна Чудзіноўскіх** (руск.: Эмма Ильинична Чудиновских; нар. 16 мая 1936 — 19 красавіка 1970) — савецкі гісторык, медыявіст. Вядучая спецыялістка па гісторыі сярэднявечных Балкан. У сваёй фундаментальнай працы па гісторыі гарадоў Далмацыі раскрыла ўплыў гандлю на станаўленне і развіццё горадабудаўніцтва ў паўднёвых славян. Прадстаўніца Уральскай школы візантыстыкі. Першай у працы па вывучэнні гісторыі паўднёвых славян выкарыстоўвала грэчаскія партуланы.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 16 мая 1936 года ў горадзе Свярдлоўску. З 1953 па 1958 вучылася на гістарычным факультэце Уральскага ўніверсітэта. З 1958 па 1960 працавала асістэнтам на кафедры ўсеагульнай гісторыі Уральскага ўніверсітэта. З 1960 па 1963 вучылася на аспірантуры пры кафедры ўсеагульнай гісторыі таго ж універсітэта.

У 1967 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме: «Гандаль далматыйскіх гарадоў з Цэнтральным і Усходнім Міжземнамор’ем у канцы XIII — першай палове XV ст. Па матэрыялах Трагіра, Дуброўніка, Котара». Навуковы кіраўнік Сюзюмаў Міхаіл Якаўлевіч

Навізна працы складалася ў тым, што ўпершыню ў савецкай гістарыяграфіі для даследавання былі скарыстаны грэчаскія партуланы. Адначасова працавала на кафедры ўсеагульнай гісторыі Уральскага ўніверсітэта да 1965 года выкладала гісторыю сярэдніх вякоў і лацінскую мову.

З верасня 1965 года працавала ў Станіслаўскім педагагічным інстытуце, з 1968 года — дацэнт кафедры ўсеагульнай гісторыі гісторыка-педагагічнага факультэта інстытута.

Памерла 19 красавіка 1970 года ў Івана-Франкоўску, пахаваная на гарадскіх «Кіеўскіх» могілках.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Мельнічук Я.С.* Эма Іллінічна Чудзіноўскіх. — М.: Акадэмія навук СССР, 1970 г.. — С. 123.
2. ↑  Чудиновских Э.И. Кандидат исторических наук(нявызн.).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сямашка.
**Ві́ктар Сяма́шка** (нар. 1980, Мінск) — беларускі паэт, музыкант і радыёжурналіст.

Біяграфія
---------

У 1998—2001 гадах у складзе музычна-паэтычнай фармацыі «Кузьнец і Сяманя». Скончыў факультэт журналістыкі БДУ (2002). З 2001 года ў складзе ансамбля інтуітыўнай імправізацыі «Князь Мышкін» (у некаторых праграмах выкарыстаныя вершы В. Сямашкі). Працаваў на Радыё Бі-Эй. Паралельна ў 2004—2007 гг. супрацоўнічаў з псіха-фолк-гуртам «НагУаль». У складзе азначаных гуртоў выступаў у Беларусі, Польшчы, Літве, Украіне, Расіі, Францыі. З 2010 года выступае з бардамі Раманам Ярашам, Андрэем Касценем, Максімам Іўкіным. У 2005—2009 гадах — аўтар і вядучы праграмы пра беларускую музыку «Новая зямля» на Радыё Unistar  (руск.) (бел. з 2010 — аналагічнай праграмы «Кракатук» на Радыё Рацыя.

Творчасць
---------

Дэбютаваў вершамі ў 1992 годзе ў эфіры Беларускага радыё. У 2001 годзе ўдзельнічаў у Рэспубліканскім семінары маладых літаратараў, які арганізаваў Саюз беларускіх пісьменнікаў. Аўтар кніг вершаў «Марыя S.» (2006), «ReRa» (2011). Друкаваўся ў часопісе «Дзеяслоў» (№ 1 (50), 2011).

Зноскі
------

1. ↑  В.Сямашка. Збор тлушчу  (бел.)(недаступная спасылка).  Тузін Гітоў. Архівавана з першакрыніцы 6 жніўня 2004. Праверана 18 лістапада 2019.
2. ↑  *Княжніна, Дамініка* Інтэрвію з Віктарам Сямашкам (бел.) // *Беларус* : газета. — 2005. — № 509. — ISSN 1054-9455. Архівавана з першакрыніцы 18 ліпеня 2020.
Яйка *Gavia immer* - Тулузскі музей
Чарнадзюбы гагач
**Чарнадзюбы гагач** (*Gavia immer*) — вадаплаўная птушка сямейства {{bt-bellat||Gaviidae}}.

Апісанне
--------

Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў у сямействе гагаравых. Маса цела 3,6-4,6 кг, даўжыня цела 68-91 см, размах крылаў 127-147 см. У дарослай птушкі ў шлюбным уборы галава, горла, шыя, махавыя і стырновыя пёры чорныя, галава і шыя з сіне-зялёным металічным бляскам; на мяжы горла і валяка вузкая чорна-белая паласа; на баках шыі чорна-белыя плямы; спіна, плечы і покрыўныя пёры крылаў чорныя з белымі плямкамі і плямамі; ніз белы; верхняя частка бакоў тулава чорная з белымі плямкамі; падхвосце чорнае; дзюба чорная; ногі цёмна-бурыя; радужная абалонка вока чырванавата-бурая; у пазашлюбным уборы верх шаравата-буры, на спіне і плячах светлая паласатасць; на ніжняй частцы шыі разарваны спераду цёмны «аброжак»; ніз белы; дзюба шэрая. Маладая птушка падобная на дарослую ў пазашлюбным апярэнні, але пёры спіны і плячэй са светлай аблямоўкай; радужная абалонка вока цёмна-карычневая.

Гагач - майстэрскі плывец і нырэц

Распаўсюджанне
--------------

Арэал: паўночная частка Паўночнай Амерыкі і заходняе ўзбярэжжа Еўропы.

Спасылкі
--------


1. ↑  *Фесенко Г. В. Бокотей А. А.* Птахи фауни України (польовий визначник). — К. 2002. — 416 с. — ISBN 966-7710-22-X.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Буча (значэнні).
**Андрэй Іванавіч Буча** (нар. 1985, г. Гродна) - беларускі гісторык, беларусазнавец. Кандыдат гістарычных навук (2012), дацэнт.

Біяграфія
---------

Скончыў у 2008 годзе кафедру паўднёвых і заходніх славян гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці "Гісторыя. Айчынная і ўсеагульная гісторыя". З 2014 года працаваў экскурсаводам, супрацоўнічаў з турыстычнымі кампаніямі Беларусі. Дацэнт кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін Інстытута пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь (2014). Супрацоўнік Міжнароднага гуманітарна-эканамічнага інстытута (2019). Загадчык кафедры інфармацыйных тэхналогій і сацыяльна-гуманітарных дысцыплін Мінскага філіяла РЭУ імя Г. В. Пляханава.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Галіна інтарэсаў: эміграцыя беларусаў у розныя гістарычныя перыяды; фарміраванне беларускай дыяспары; беларускае замежжа; гісторыя Беларусі; гісторыя Вялікай Айчыннай вайны і інш.
**Брыгіта Хельм** (ням.: Brigitte Helm, 17 сакавіка 1908, Шонеберг, Германская імперыя — 11 чэрвеня 1996, Аскона, Швейцарыя) — нямецкая кінаактрыса. Найбольш вядомая сваёй галоўнай роляй у нямецкім нямым фільме «Метраполіс» 1927 года, які таксама стаў яе дэбютам.

Біяграфія
---------

Бацькам Брыгіты Хельм быў гандляр Эдвін Аляксандр Ёханес Шытэнхельм (1871—1913), яе маці — Грэтхен Гертруда Марта, народжаная Т’юс (1877—1955).

Брыгіта Хельм вучылася ў дзіцячым прытулку для дзяўчынак, заснаваным прадпрымальнікам Эдуардам Арнхолдам, са школай пры старой мытнай станцыі Верфтпфуль у Хіршфельдзе (сёння Вернойхен-Хіршфельдэ, Брандэнбург). Там яна грала, між іншым: на прыватным спектаклі Шэкспіра «Сон у летнюю ноч». Калі ёй было шаснаццаць, яна напісала Фрыцу Лангу, бо была перакананая ў сваім таленце, хацела стаць кінаакторкай. У «Нойбабельсбергу» яна сыграла Элізабэт з Марыі Сцюарт перад Лэнгам. Уразіла між іншым Зыходзячы з яе выбару ролі Элізабэт, яе «мабільнай выразнасці» і яе здольнасці імправізаваць, ён рэкамендаваў яе ў UFA. Пасля няўдалага праслухоўвання ў іншага рэжысёра Лэнг вырашыў, нягледзячы на ​​​​шматлікія праблемы, узяць Брыгіт Хельм на ролю Марыі/Чалавека-машыны ў сваім фільме «Метраполіс».

Пасля заканчэння навучання Брыгіта Хельм падпісала ў 1925 годзе дзесяцігадовы кантракт з UFA і ў гэты час выконвала амаль выключна галоўныя ролі. Каб не абмяжоўвацца ролямі рокавай жанчыны, яна падала ў суд на UFA, пагадзілася і з гэтага моманту выконвала і іншыя ролі. У 1930 годзе яна зняла свой першы гукавы фільм «Горад, які спявае». Паколькі ў той час было звычайнай практыкай вырабляць гукавыя фільмы на розных мовах, яе таксама можна было ўбачыць у Францыі і Англіі ў адпаведных версіях яе паспяховых нямецкіх фільмаў.

У 1935 годзе яна зняла фільм «Ідэальны муж»; гэта быў яе апошні фільм. Нягледзячы на ​​намаганні UFA, Хельм адышла ад кіно з-за рознагалоссяў з нацысцкім рэжымам. Яе другі шлюб быў з прамыслоўцам Х’юга Эдуардам Кунхеймам (1902—1986), і мела ад яго чатырох дзяцей. Паколькі яе другі муж быў габрэйскага паходжання, яна пераехала з ім у Швейцарыю. У кінаіндустрыю яна больш не вярнулася.

Брыгіт Хельм памерла 11 чэрвеня 1996 года ў Асконе ва ўзросце 88 гадоў. Яе магіла знаходзіцца на муніцыпальных могілках Аскона ў кантоне Тычына.

Крыніцы
-------

1. ↑  Find a Grave — 1996. Праверана 18 красавіка 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>
2. ↑  Werner Breunig, Jürgen Wetzel (Hrsg.): *Fünf Monate in Berlin: Briefe von Edgar N. Johnson aus dem Jahre 1946* (= Schriftenreihe des Landesarchivs Berlin; 18). De Gruyter, Berlin, ISBN 3-486-73566-7, S. 117, FN 19.
***Bidens pilosa*** — від травяністых раслін роду *Bidens* сямейства Астравыя (*Asteraceae*).

З'яўляецца каранцінным пустазеллем Еўразійскага эканамічнага саюза.

Батанічнае апісанне
-------------------

Аднагадовая расліна да 1,2 м вышыні. Сцябло прамое, простае або разгалінаванае, голае. Хвосцікі 2,5-7 (8) см даўжыні, голыя. Лісце супраціўнае, ад суцэльнага (пераважна дзве-тры ніжнія пары, 7-10 см даўжыні і 4-5 см шырыні) да тройчатага, іх лісточкі яйцападобныя або даўгавата-ланцэтныя, на верхавіне вострыя або адцягнутыя, па краі буйнапілаватыя, па жылках больш менш апушаныя кароткімі сагнутымі жорсткімі валасінкамі, у аснове шырокаклінападобныя ці амаль ўсечаныя; верхавінны лісточак 8-11 см даўжыні і 3-4 см шырыні, на доўгім хвосціку, амаль у два разы буйнейшы за сядзячыя бакавыя.

Кошыкі каля 5 мм шырыні, больш высокія, чым шырокія, часцей адзінкавыя на верхавінах сцябла і галін, на ножках ад 8 да 11 см даўжыні, у аснове апушаныя. Абгортка двухшэраговая, трубчастая, яе вонкавыя лісточкі зялёныя, лісточкападобныя, у ліку 8-9, 5-6 мм даўжыні і да 1,5 мм шырыні, на верхавіне коратка востраканцовыя, па краі раснічастыя, Унутраныя лісточкі 6 мм даўжыні і 2 мм шырыні, даўгавата-ланцэтныя, з шырокім бялёсым перапончатым краем, на верхавіне тупыя і тут апушаныя кароткімі белымі валасінкамі.

Краявыя кветкі у невялікай колькасці, з вельмі кароткімі белымі язычкамі, нярэдка адсутнічаюць. Кветкі дыска трубчастыя, жоўтыя,з чырванаватымі жылкамі; вяночак 3-4,5 мм даўжыні, з 5 зубцамі, яго завужаная частка амаль у 2 разы карацейшая за пашыраную. Сямянкі цёмна-бурыя, лінейныя, 4-вугальныя, 5-12 (13) мм даўжыні, на верхавіне з 2-4 асцюкамі, апушаныя рассеянымі, уверх накіраванымі кароткімі шчаціністымі валасінкамі, якія сядзяць на грудках.

* ПроростокПраростак
* ЦветкиКветкі
* ПлодыПлады

Літаратура
----------

* Шаблон:Публикация

1. ↑  «Об утверждении единого перечня карантинных объектов Евразийского экономического союза» – тематические подборки НПА на Pravo.by (руск.). *pravo.by*. Праверана 6 сакавіка 2024.
**Іка** (ісп.: Ica) — горад на поўдні Перу, каля 300 км ад сталіцы Лімы ля ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Насельніцтва - прыкладна 260 тысяч жыхароў. Горад з'яўляецца сталіцай аднайменнага рэгіёна Іка. У Іцы размешчаны два знакамітыя музеі: музей мумій дакалумбавай эпохі і музей доктара Кабрэра, які мае найбуйнейшую калекцыю так званых Камянёў Ікі.

За некалькі кіламетраў ад горада знаходзіцца аазіс Уакачына, намаляваны на перуанскай купюры 50 соль. 16 жніўня 2007 г. горад перанёс землятрус сілай у 8,0 балаў, у выніку якога загінула некалькі сотняў жыхароў.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Ана Хара Веласкес, прэм'ер-міністр Перу
**Катлаві́на** — замкнутае паніжэнне сушы з параўнальна пакатымі схіламі і плоскім дном. Глыбіні і памеры катлавін розныя. Некаторыя катлавіны: Кузнецкая катлавіна, Мінусінская катлавіна, Тувінская катлавіна.

Таксама катлавінамі называюцца шырокія паніжэнні дна акіянаў. Некаторыя акіянічныя катлавіны: Усходне-Ціхакіянская катлавіна.

Літаратура
----------

* Шаблон:Крыніцы/Бе5лЭн
* *Андрыеўская З. Я. Галай І. П.* Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік. — Мн.: Народная асвета, 1994. — С. 135. — 367 с. — ISBN 985-03-0054-X.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 109007969 · NKC: ph495128 |
Сабор Святога Пятра ў Рыме
**Сабор** — асаблівы статус хрысціянскага храма, прысвайваюць звычайна па прычыне нейкага асаблівага яго становішча. Так, саборам называюць кафедральны храм, г. зн. храм, у якім маецца епіскапская кафедра і дзе звычайна служыць біскуп. У еўрапейскіх мовах сам адпаведны тэрмін (анг. cathedral, фр. Cathédrale, ням. Kathedrale) паходзіць ад слова *кафедра*.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сабор (храм)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX525873 · BNF: 119360734 · LCCN: sh85021018 · NKC: ph114888 |
*Гервазы (ён быў гэта) ўміг натоўп расціснуў,*  

*К сярэдзіне пралез, Сцізорыкам зноў бліснуў*  

*I, вастрыё схіліўшы ўніз, сказаў: "Мой пане,*  

*Сцізорык Розачцы прыносіць прывітанне!*  
(Адам Міцкевіч *Пан Тадэвуш*, Кніга 7, *Нарада*).
**Гервазы** — адзін з герояў паэмы «Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча.

Верны слуга Гарэшкаў, ваяваў з Маскалямі на баку Стольніка, пакляўся помстай на родзе Сапліцаў за смерць свайго пана, якому верна служыў да самай смерці Яцка. Славіўся мужнасцю і ўменнем біцца на шаблях. За вялікую шаблю, якой ён ваяваў, яго празвалі *Сцізорыкам*. Падбухторваў Графа да вайны за замак і разам з ім арганізаваў наезд на Сапліцова. Пасля таго як ксёндз Робак уратаваў яму і Графу жыццё, Гервазы прабачыў Яцка, які прыкрываўся пад постаццю бернардзінца.

Імаверным прататыпам гэтага персанажа «Пана Тадэвуша» мог быць дзед Адама Міцкевіча, Мацей Маеўскі.

У спектаклі «Пан Тадэвуш» рэжысёра Мікалая Пінігіна (2014) ролю Гервазага выконваў Ігар Дзянісаў.

Зноскі
------

1. ↑  З маці ліцвінкі: знойдзеныя новыя дакументы, якія ўдакладняюць радавод Адама Міцкевіча
2. ↑  Аднаўленне памяці пра Літву-Беларусь **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 лютага 2023. Праверана 19 лютага 2023.
**Закон аб форме кіравання Швецыі 1772 года** прадугледжваў самадзяржаўе. Закон быў прапанаваны каралём Густавам III і саслоўі аднагалосна яго ўхвалілі 21 верасня 1772 года. Па законе ўлада ад саслоўяў пераходзіла да караля і эпоха парламентарызму, якая доўжылася полстагоддзя, скончылася. Прыняцце гэтага закона лічыцца бяскроўным дзяржаўным пераваротам. Закон аб саюзе і абароне, прыняты ў 1789, канчаткова пацвердзіў абсалютную ўладу караля. Закон аб форме кіравання праіснаваў да 1809 года, калі каралём Швецыі стаў француз Жан Батыст Бернадот. Але закон захаваўся ў Фінляндыі, якая стала ў тым жа годзе Вялікім Княствам. Імператар Аляксандр I урачыста заявіў на Боргаскім сойме: «*Я абяцаў захаваць вашу канстытуцыю, вашы карэнныя законы; ваш сход тут сведчыць пра выкананне маіх абяцанняў*». На іншы дзень члены сойма прынеслі прысягу ў тым, што «*прызнаюць сваім царом Аляксандра I Імператара і Самадзержца Усерасійскага, Вялікага Князя Фінляндскага, і будуць захоўваць карэнныя законы і канстытуцыі края ў тым выглядзе, у якім яны ў наш час існуюць*». Як Закон аб форме кіравання так і Закон аб саюзе і абароне заставаліся ў сіле ўвесь час існавання Вялікага Княства Фінляндскага паколькі яны пацвярджалі форму кіравання Імператара ўсерасійскага - самадзяржаўе. Ніводны паслядоўнік Аляксандра I не ўзяўся адкрыта адмяніць яго абяцанне, але ў эпоху русіфікацыі пры Мікалаі II былі спробы зрабіць гэта падзаконнымі актамі - маніфестамі і законамі, які б прама супярэчылі канстытуцыі. Пасля адрачэння імператара ад прастола і адсутнасці прэтэндэнтаў стварылася сітуацыя, якая дазволіла, паводле 38 параграфа канстытуцыі, парламенту абраць вярхоўную ўладу ў краіне, - 6 снежня 1917 года была абвешчана незалежнасць Фінляндыі. У 1919 годзе ў Фінляндыі быў складзены новы закон аб формн кіравання, а Закон аб саюзе і абароне пацверджаны - ён даваў пэўныя гарантыі буржуазіі і сялянству. Некаторыя палажэнні Закона аб саюзе і абароне праіснавалі ў Фінляндыі да 1995 года

Зноскі
------

1. ↑  Форма кіравання Фінляндыі ў 1919 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 ліпеня 2019. Праверана 21 студзеня 2014.
2. ↑  Закон аб адмене асобых прывілеяў саслоўяў **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 жніўня 2020. Праверана 21 студзеня 2014.

Спасылкі
--------

* Закон 1772 года аб форме кіравання на Вікікрыніцах
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Манцэвіч.

**Барыс Флоравіч Манцэвіч** (1933, Мёршчына — 18 жніўня 2022) — беларускі журналіст, пісьменнік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1933 годзе ў сям’і настаўнікаў. Бацька — Флор Данатавіч Манцэвіч (1890—1941) браў удзел у Народным сходзе ў Беластоку ў 1939 годзе, выступаў з дакладам па адным з асноўных пытанняў парадку дня, а затым ездзіў з заходнебеларускай дэлегацыяй у Маскву. На пачатку Вялікай Айчыннай вайны, у 1941 годзе бацька быў расстраляны захопнікамі ў Полацку. Маці Аляксандра Міхайлаўна засталася адна з пяццю дзецьмі. Яна актыўна ўключылася ў барацьбу з ворагам у радах падпольшчыкаў і партызан, стварыла адзіны ў Беларусі падпольны партызанскі атрад «Масква», а ў пасляваенны час арганізоўвала першы на Мёршчыне дзіцячы дом — Александроўскі.

Скончыў у 1952 годзе Мёрскую СШ, пасля ў 1957 годзе скончыў аддзяленне журналістыкі БДУ, а ў 1965 годзе — Мінскую вышэйшую партыйную школу. Працаваў у вілейскай раённай газеце «За Савецкую Радзіму» («Шлях Перамогі»), Вілейскім гаркаме партыі, бярэзінскай газеце «Сцяг Леніна» («Бярэзінская панарама»). Псеўданім: Якім Пярэчка (так падпісваўся бацька).

Член Беларускага Саюза журналістаў з 1958 года.

Удзельнік ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС.

Пахаваны ў Іжы.

Зноскі
------

1. ↑  NUKAT — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11789729'></a>
2. 1 2 3  Барыс Манцэвіч наш зямляк. 12.01.2022
3. 1 2 3  У раённай бібліятэцы прайшла сустрэча Барыса Манцэвіча з прыхільнікамі яго мастацтва. 31 мая 2016(недаступная спасылка)
4. ↑  Янка Саламевіч. Слоўнiк беларускiх псеўданiмаў i крыптанiмаў. 1983

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2019209745 · VIAF: 63156010048749582193 · ЗЭКББ: SEK-ar13031818 |
**Індыйскі Саюз** (англ. *Union of India*) — дзяржава, якая ўтварылася з прычыны прыняцця Брытанскім парламентам акту аб індыйскай незалежнасці (англ.) (15 жніўня 1947) і падзелу Брытанскай Індыі на Індыйскі Саюз і дамініён Пакістан. У 1948 годзе ў выніку спецаперацыі ў склад Індыйскага саюза ўвайшло княства Хайдарабад.

Кіраўніком Індыйскага саюза лічыўся кароль Вялікабрытаніі, аднак фактычна ўрад узначальваў прэм’ер-міністр Джавахарлал Нэру. Інтарэсы манарха ў Індыі па-ранейшаму прадстаўляў генерал-губернатар Індыі (які, у адрозненне ад сваіх папярэднікаў, ужо не называўся віцэ-каралём). Першым генерал-губернатарам быў Луіс Маўнтбетэн, другім і апошнім — Чакраварці Раджгапалачарыя.

З прыняццем 26 студзеня 1950 г. першай індыйскай канстытуцыі Індыйскі Саюз быў ператвораны ў Індыйскую Рэспубліку.
**Сарача́нскія азёры** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння ў Астравецкім раёне Гродзенскай вобласці Беларусі.

Заказнік створаны ў 1998 годзе з мэтай захавання прыродных ландшафтаў Беларускага Паазер’я, папуляцый рэдкіх і знікаючых відаў жывёл і раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Ядром заказніка з’яўляецца Сарачанская група азёр. Плошча складае 14738,97 гектараў, у тым ліку рака Вілія — 188 га і 14 азёр — 430 га.

Возера Гульбеза
Возера Тумскае
Размешчаны на мяжы Свірскай грады і Вілейскай нізіны. Рэльеф разнастайны. Лясістасць заказніка 75 %. Пераважаюць хвойнікі, таксама ёсць ельнікі і беразнякі. Сярод дрэваў сустракаюцца дуб і асіна. Балотна-лугавая расліннасць займае каля 15 % плошчы заказніка. У яго флоры вялікая колькасць гаспадарча карысных раслін. У фаўне заказніка прысутнічаюць 203 віды жывёл, 26 з якіх занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі.

Возера Галадзянка

Гл. таксама
-----------

* Сарачанская група азёр

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  БелЭн 2002.
2. ↑  Республиканский ландшафтный заказник «Сорочанские озёра» преобразован  (руск.)

Літаратура
----------

* *Лабанок П. І.* Сарачанскія азёры // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 178. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Республиканский ландшафтный заказник «Сорочанские озёра» преобразован  (руск.) // Сайт Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь
* Республиканский ландшафтный заказник «Сорочанские озёра» Архівавана 7 жніўня 2021.  (руск.) // Экалагічны партал Рэспублікі Беларусь
* Заказник «Сорочанские озёра» // Гражданское объединение «Зелёная экономика» (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 149085 |
**Свята-Пакроўская царква** — мураваны праваслаўны храм у горадзе Хойнікі Гомельскай вобласці. Знаходзіцца на вул. Сялянская, 163.

Гісторыя
--------

Храм узведзены ў 1988—1989 гадах. У 1992 годзе пры храме быў заснаваны манастыр.

Архітэктура
-----------

Царква вырашана складанай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыяй — працяглы аб’ём малітоўнай залы пераходзіць у акруглую апсіду, з франтальнага боку фланкіраваны 2 шмат’яруснымі 4-граннымі шатровымі вежамі. Асноўны аб’ём перакрыжаваны трансептам, у сяродкрыжжы ўзведзены магутны чацвярык, над якім 8-гранны драўляны барабан пад сферычным купальным пакрыццём. Над цэнтральным франтонам, шатрамі вежаў, 2-схільнымі дашкамі трансепта, купалам барабана, вальмавым дахам апсіды — макаўкамі, што фарміруюць стракаты сілуэт будынка. Пластыку фасадам надаюць буйныя лішвы арачных аконных праёмаў. Малітоўная зала перакрыта цыліндрычным скляпеннем з мастацкай размалёўкай, апсіда вылучана драўляным іканастасам.

Зноскі
------

1. ↑  Пакроўская царква

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Свята-Пакроўская царква (Хойнікі) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Крупскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей** — музей, заснаваны ў г. Крупкі паводле рашэння Крупскага раённага выканкама ад 23 мая 1995 г.

Гісторыя
--------

Адкрыты для наведвальнікаў 26 мая 1995 г. у памяшканні сярэдняй школы № 1 г. Крупкі. З 30 чэрвеня 2004 г. размяшчаецца ў асобным будынку. За дасягнутыя поспехі ў галіне музейнай справы, актыўную прапаганду беларускай народнай культуры ў 1995 г. прысвоена званне «народны». Першы кіраўнік музея Т. Я. Белая. З 2007 г. дырэктар Т. І. Мельнік.

Фонды музея
-----------

Асноўны фонд музея (2008) налічвае 5110 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 1859 адзінак. Агульная плошча 206,47 м², выставачная — 172,44 м².

Фонды музея налічваюць 31 калекцыю. У іх захоўваюцца экспанаты розных часоў (прылады працы, каменныя сякеры, фрагменты керамічнага посуду, глякі, куфры, талеркі, канапа, шафа і інш.). Вялікую каштоўнасць прадстаўляюць калекцыі старажытных абразоў (сярод якіх унікальныя Маці Божай, 1882; Ісуса Хрыста, канец XVII ст.), баністыкі (245 адзінак захоўвання), дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (263 экспанаты), жывапісу (73 работы), нумізматыкі (428 манет), фалерыстыкі (508 прадметаў).

Цікавыя факты
-------------

У выставачнай зале экспануюцца скафандр, асабістыя рэчы і дакументы двойчы Героя Савецкага Саюза, лётчыка-касманаўта У. В. Кавалёнка.
**Нью-Мексіканскі ўсходні ўніверсітэт** (англ.: Eastern New Mexico University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Парталес у штаце Нью-Мексіка, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вучэльня з'яўляецца буйнейшым рэгіянальным універсітэтам Нью-Мексіка і самым маладым дзяржаўным універсітэтам Нью-Мексіка (заснаваны фармальна ў 1927 годзе, фактычна адкрыты ў 1934 годзе). Гэта афіцыйна іспанамоўная ўстанова, якая з'яўляецца сябрам Іспанамоўнай асацыяцыі каледжаў і універсітэтаў ЗША.

Структура
---------

* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыі і тэхналогій
* Каледж прыгожых мастацтваў
* Каледж вольных мастацтваў і навук
* Школа магістратуры

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Нью-Мексіка

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
**Цэркарыёз** (ад грэч. κέρκος — хвост) — запаленне скуры ў выніку заражэння лічынкамі глістоў ад вадаплаўных птушак і малюскаў. Найчасцей здараецца ў цёплую пару года. Ускладненне хваробы ў выніку паўторнага заражэння выклікае запаленне лёгкіх і кровазліццё ў лёгкія. Іншыя назовы хваробы: сверб плыўца, сверб купальшчыка, водны скурны сверб, скурны шыстасамоз, шыстасамны (цэркарыяльны) дэрматыт.

Папярэджанне
------------

Прадухіленню хваробы спрыяе пазбяганне зарослых водмеляў пры купанні, мыцці бялізны, гульнях і рыбалцы. Купацца бяспечней на абсталяваным пляжы. Лавіць рыбу — з берага, лодкі і моста. Варта пазбягаць заплыву ў месцы падкорму вадаплаўных птушак і пасялення рачных смаўжоў. Карысна абмяжоўваць знаходжанне ў вадзе 5 хвілінамі. Пасля купання варта старанна выціраць скуру ручніком і адразу замяняць прамоклае адзенне. Пры хаджэнні басанож па водмелі і мокрай траве варта старанна выціраць ногі кожныя 2 хвіліны. Пры больш працяглым знаходжанні ў вадзе (на працы ў сажалкавай гаспадарцы) павінна выкарыстоўвацца ахоўнае адзенне і абутак. Таксама карысна наносіць на скуру мазь на аснове дыметылфталату і дыэтылталуаміду, што засцерагае ад пранікнення лічынак цягам 1,5 гадзіны.

Прычыны
-------

Заражэнню спрыяе наведванне забруджаных арганічнымі і побытавымі адкідамі, стаячых вадаёмаў з багатай расліннасцю, дзе водзяцца рачныя смаўжы і плаваюць птушкі. У Беларусі цэркарыі сустракаюцца ў возеры Нарач.

Праявы
------

Хвароба спачатку выяўляецца праз пачырваненне, паколванне і сверб скуры. Праз некалькі гадзін на скуры ўзнікаюць высыпка ў выглядзе крапіўніцы і гнойныя пухіры. Таксама адзначаюцца слабасць, галавакружэнне, парушэнне сну, ліхаманка і сухі кашаль.

Зноскі
------

1. ↑  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>
2. 1 2  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29 — 2018-06-29 — 2018. Праверана 27 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
3. ↑  *Кацярына Малішэўская.* Цэркарыёз — хвароба сезонная // *Чырвоная Зорка* : газета. — 27 чэрвеня 2013. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016.
4. ↑  Шыстасамны дэрматыт **(нявызн.)**.  Нацыянальная бібліятэка Беларусі (12 сакавіка 2005). Праверана 11 лютага 2015.
5. 1 2  *Вольга Шаўко.* Купальшчыка можна папярэдзіць // *Краіна здароўя*. — 8 ліпеня 2010. — № 32 (201). — С. 3.(недаступная спасылка)
6. ↑  *Naviny.by*. Купацца ў Нарачы можна, але лепш асцярожна Архівавана 4 мая 2015.
7. ↑  *Вольга Шаўко.* Асцярожна: у вадзе цэркарыі // *Звязда* : газета. — 16 ліпеня 2011. — № 133 (26997). — С. 8. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Цэркарыёз на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779998000 · NKC: ph534688 |
**Валерый Іванавіч Ліпневіч** (нар. 21 верасня 1947, Мінск) — рускі паэт, празаік і эсэіст, перакладчык і крытык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і служачых, беларус паходжаннем, дзяды па бацьку з Волмы Смалявіцкага раёна, па маці — з Дудзіч Пухавіцкага раёна. Дзяцінства і юнацтва прайшло ў Мінску і Дудзічах. У Дудзічах 13-гадовым напісаў свае першыя вершы.

Скончыў філалагічны факультэт БДУ (1973). У 1965—1966 гадах працаваў лабарантам у Інстытуце фізікі АН БССР, у 1966—1967 — слесарам-зборшчыкам, з 1971 — літаратурным супрацоўнікам газет «Чырвоная змена» (1971—1973), «Сельская газета» (1976—1977), часопіса «Рабочая смена» (1979—1980).

Жыве ў Рузе Маскоўскай вобласці.

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку паэзіяй у 1970 годзе (часопіс «Неман», № 10). Аўтар кніг паэзіі «Трава и дождь» (Мінск, 1977), «Тишина» (Мінск, 1979), «Неведомая планета» (Мн.: Мастацкая літаратура, 1988), «Дерево и река» (М.: Современник, 1988). Паэзіі ў зборніках уласцівы філасофскае светаразуменне, асэнсаванне «вечных» праблемы быцця. Таксама публікуецца ў часопісах «Дружба народов», «Новый мир», «Арион», «Неман». Распрацоўвае свабодны верш.

Таксама аўтар апавяданняў. Аўтар кнігі аповесцяў «Ева, верни ребро!» (Мн.: Мастацкая літаратура, 2013).

Член Саюза пісьменнікаў Масквы (1993).

Перакладае творы беларускіх паэтаў, сярод іншага паасобныя вершы Раісы Баравіковай, Ларысы Геніюш, Адама Глобуса, Галіны Каржанеўскай, Аркадзя Куляшова, Генадзя Пашкова, Алеся Разанава і іншых.

Таксама перакладаў творы курдскага паэта і празаіка Ганада Чарказяна.

Аўтар літаратурна-крытычных артыкулаў пра творчасць Рыгора Барадуліна, Таісы Бондар, Васіля Быкава, Максіма Танка, Яўгеніі Янішчыц і іншых. Як крытык публікуецца ў часопісах «Литературное обозрение», «Знамя».

Лаўрэат прэміі часопіса «Неман».

Зноскі
------

1. 1 2  Лешніца 2021.
2. 1 2 3 4 5 6 7  БелЭн 1999, с. 277.

Літаратура
----------

* *Спрынчан А. В.* Ліпневіч Валерый Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 277. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* *Ліпневіч В.* Вытокі паэзіі — у Дудзічах; гутарыў Алесь Карлюкевіч // Краязнаўчая газета. —  2015. — № 27 (ліп.).- С. 3.

Спасылкі
--------

* Старонка Валерыя Ліпневіча  (руск.) на proza.ru
* *Липневич В. И.* Био-библиография : автобиобиблиография // proza.ru, 11 июля 2016.
* *Кастусь Лешніца* Вытокі паэзіі — у Дудзічах: Валерый Ліпневіч // zviazda.by, 15 лістапада 2021.
* *Марціновіч Д.* Сучасная літаратура. Валерый Ліпневіч Архівавана 23 студзеня 2023. : пра аповесць Валерыя Ліпневіча «Ева, вярні рабро!» (у беларускім перакладзе з рускай мовы Вольгі Блажэвіч) // Сайт Денина Мартиновича — martsinovich.of.by, 28 кастрычніка 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1054945519 · VIAF: 309661682, 676154380947230291096 |
**Фёдар Пятровіч Шчэпа** — баярын клецкага князя Івана Васілевіча і пінскага князя Фёдара Іванавіча Яраславічаў.

Біяграфія
---------

Служыў яшчэ клецкаму князю Івану Васілевічу Яраславічу, атрымаў ад яго пацвярджэнне на адну купленую зямлю ў сяле Лукавец і наданні зямлі ў сяле Навадворац, чатырох гарадскіх зямель, дзвюх зямель у сяле Якшычы, трох «чалавек» у іншых частках Клецкага княства, двух «чалавек» у сяле Лукавец.

Шчэпа быў сведкам актаў князёў Івана Васілевіча і Фёдара Іванавіча Яраславічаў у 1507, 1515, 1520 гадах. Пры гэтым яго статус не быў высокі, пасярэдзіне мясцовага баярства, вышэй яго пісаліся баяры Долмат Андрэевіч, Міхайла Дзмітравіч Шарап, Івашка Фёдаравіч Палазовіч, Рыгор Іванавіч Бруяка, а ніжэй — яго брат Алеша, Матфей Грычынавіч і Алехна Някрас.

На Вялікдзень 1511 года князь Фёдар Іванавіч пацвердзіў Шчэпе ўсе бацькоўскія наданні і дадаткова вызваліў аднаго яго «чалавека» ад вартаўнічай павіннасці, даў «зямлю» ў Лукаўцы, сенажаці ў Навадворцы, месца ў Клецкім замку пад будаўніцтва «харом», двор у клецкім вакольным горадзе («у паркане») і гарод каля горада. Гэты дакумент князь Фёдар напісаў уласнаручна. У 1515 годзе князь абмяняў са Шчэпай свае поле і сенажаці ў Навадворцы на яго поле і сенажаці ў Лукаўцы.

На думку Аляксандра Грушы, магчыма, князь Фёдар Іванавіч асабліва ставіўся да Фёдар Шчэпы.

Шчэпа меў маёнткі і ў Пінскім павеце. Частку іх атрымаў ад першай жонкі — Марыны Юхнаўны Анцушкавічоўны — Гогалеў дварэц, двор у Жабчычах з дварышчамі ў розных сёлах, выслужаныя яе продкамі ў вялікіх князёў Вітаўта і Жыгімонта. Пэўны час распараджаўся і маёнткамі другой жонкі — Святохны Грычыны, але яна перажыла Шчэпу і перадала свае маёнткі роднаму брату Гаўрыле Грычыне.

На Попіс 1528 года баярын Фёдар Шчэпа ставіў з сваіх маёнткаў у Пінскім павеце 3 «коней», з маёнткаў у Клецкім — 2 «коней», то-бок меў 40 «службаў» падданых і быў адным з багацейшых баяр у колішніх уладаннях князя Фёдара Іванавіча Яраславіча.

У першым шлюбе меў сына Івана.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  Груша 2021, с. 59.
2. 1 2  Груша 2021, с. 58.
3. ↑  Груша 2021, с. 58-59.

Літаратура
----------

* *Груша А. И.* Кого и за что князь Федор Иванович Ярославич одарил деревянным образком с сюжетом «Премудрость созда себе храм»? // *Древняя Русь: вопросы медиевистики*. — 2021. — № 2 (84), июнь. — С. 52-67.
**Нью-Мексіканскі заходні ўніверсітэт** (англ.: Western New Mexico University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Сілвер-Сіці ў штаце Нью-Мексіка, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Заснаваны на тэрыторыі Нью-Мексіка 11 лютага 1893 года як настаўніцкая школа, вучэльня пачала праводзіць заняткі 3 верасня 1894 года ў арандаванай прэсвітэрыянскай царкве. У лістападзе 1896 года быў адкрыты першы ўласны будынак школы. Сёння ўніверсітэт прапануе 12 магістарскіх ступеняў, 41 ступень бакалаўра і 20 асацыяваных ступеняў і сертыфікатаў. Сферы навучання ўключаюць бухгалтарскі ўлік, бізнес, хімію, крымінальнае правасуддзе, адукацыю, ўстойлівае развіццё, лес і дзікую прыроду, графічны дызайн, гісторыю, медсястрынства, псіхалогію, сацыяльную працу, сацыялогію, заалогію і інш.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Нью-Мексіка

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
*Boltonimecia canadensis* у канадскім бурштыне
**Канадскі бурштын** (англ.: Canadian amber) — разнавіднасць выкапнёвай смалы, якая сустракаецца на тэрыторыі канадскіх правінцый Манітоба і Альберта. Утварыўся ў другой палове мелавога перыяду (кампанскі ярус). Крыніцай смалы былі вымерлыя іглічныя дрэвы роду *Parataxodium* з сямейства кіпарысавыя (*Cupressaceae*). Упершыню канадскі бурштын быў адкрыты ў канцы XIX стагоддзя, яго меркавалася выкарыстоўваць для вытворчасці лаку, аднак гэты праект так і не быў рэалізаваны. З канадскага бурштыну было апісана некалькі дзясяткаў відаў насякомых.

Зноскі
------

1. ↑  *A. P. Rasnitsyn, A. S. Bashkuev, D. S. Kopylov, E. D. Lukashevich, A. G. Ponomarenko* Sequence and scale of changes in the terrestrial biota during the Cretaceous (based on materials from fossil resins)(англ.) // *Cretaceous Research*. — 2016-06-01. — Т. 61. — С. 234–255. — ISSN 0195-6671. — DOI:10.1016/j.cretres.2015.12.025 Архівавана з першакрыніцы 11 снежня 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Канадскі бурштын на Вікісховішчы |
**Кузьмічы** — археалагічны помнік: паселішча неаліту і бронзавага веку за 2—2,5 км на паўночны захад ад в. Кузьмічы (Любанскі раён, Мінская вобласць). Адкрыў М. М. Крывальцэвіч у 1981 г. Сляды паселішча знойдзены на пясчаным усходнім і паўднёва-ўсходнім берагах воз. Кузьміцкае (паселішча-1А). Насупраць узвышшаў паўднёва-ўсходняга берага, на дне возера знаходзіцца культурны пласт неалітычнага часу (паселішча-1Б). У межах верхняга паселішча-1А ў канцы 1980—1990-х г. М. М. Крывальцэвічам праводзіліся паверхневыя зборы.

Знойдзены фрагменты керамікі і крамянёвыя вырабы днепра-данецкай культуры, кола культуры шнуравой керамікі. На паселішчы-1Б у 1999—2002 гг. даследавана 130 м². Культурныя рэшткі былі перакрыты гумусаванымі алювіяльнымі адкладамі і залягалі ў донным аргана-мінеральным, чорнага колеру пласце з глыбінёй 0,15—0,2 м ад паверхні дна. Культурныя рэшткі прасочваліся да глыбіні 0,4—0,45 м, да таго ўзроўню, дзе пачынаўся торф бурага колеру. Культурны пласт насычаны драўлянымі рэшткамі, у т.л. са слядамі выкарыстання і апрацоўкі. Многія з іх захаваліся ў асмаленым выглядзе. На асобных участках раскопаў прасочвалася сістэмнасць у іх размяшчэнні: адзначалася нагрувашчванне бярвёнаў і кіёў, якія маглі бьшь рэшткамі пабудовы. Знойдзена каля 4 тыс. фрагментаў неалітычнага посуду 3-га ці 4-га этапу ўсходне-палескага варыянта днепра-данецкай культуры. Таксама вылучаецца невялікая колькасць танкасценнай керамікі з шамотавымі дамешкамі і слядамі зацірання паверхні, традыцыі кола культуры шнуравой керамікі. Да неалітычнага комплексу належаць таксама вырабы з косці і рога: запаліраваная падвеска акруглай формы з адтулінай для падвешвання, амулет з ікла дзіка, рог тура з папярочнымі надрэзамі і прабітай адтулінай, абломкі востраканечнікаў і інш. Выяўлена няшмат вырабаў з крэменю. Астэалагічны матэрыял даследаваўся А. А. Разлуцкай (млекакормячыя), В. А. Бахаравым (чарапаха), Э. А. Ляшкевіч (рыбы), Е. Н. Курачкіным і Н. В. Зелянковым (птушкі). Суадносіны дзікіх і хатніх жывёл адпаведна 78 % і 22 %.

Культурны пласт помніка паселішча-1Б фарміраваўся ў неаліце з 2-й паловы IV-га да канца III-га тыс. да н.э. На месцы верхняга паселішча-1А рассяленне працягвалася ў II-м тыс. да н.э. Верагодна, што Кузьмічы былі месцам лакалізацыі часовых паселішчаў.

Літаратура
----------

* *Кривальцевич, Н. Н. Разлуцкая, А. А. Бахарев, В. А.* Некоторые результаты археозоологических исследований на неолитическом поселении Кузьмичи 1 (Предполесье Беларуси) // Человек, адаптация, культура. — М.: Изд-во РАН, 2008. — С. 147—161.
* *Крывальцэвіч, М. М.* Даследаванне помнікаў неаліту і эпохі бронзы на Палессі / М. М. Крывальцэвіч // Гістарычна-археалагічны зборнік. — 2003. — № 18. — С. 259—260
* *Крывальцэвіч, М. М.* Кузьмічы / М. М. Крывальцэвіч // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 479—481. — ISBN 978-985-11-0353-5.
Рэгіёны Беларусі на пачатку XXI стагоддзя:      Панямонне
     Паазер'е
     Падняпроўе
     Заходняе Палессе
     Усходняе Палессе
     Цэнтральная Беларусь
Заходняе (Люблінскае) Палессе ў Польшчы
Касцюмы Заходняга Палесся. Паштовая марка Беларусі
**Заходняе Палессе** (польск.: Polesie Zachodnie, укр.: Західне Полісся) — трансгранічны этнакультурны рэгіён на тэрыторыі Беларусі, Польшчы і Украіны.

У 2012 годзе на тэрыторыі рэгіёна ўтвораны аднайменны трансгранічны запаведнік «Заходняе Палессе».

Тэрыторыя
---------

Заходняя частка рэгіёна ўваходзіць у склад Польшчы (Люблінскае Палессе), паўночна-ўсходняя — Беларусі (Заходняе Палессе або Берасцейска-Пінскае Палессе, якое ў асноўным супадае з фізіка-геаграфічным Брэсцкім Палессем), паўднёва-ўсходняя — Украіны (Валынскае Палессе).

Гісторыя
--------

Заходнепалеская культурная супольнасць сфармавалася ў дадзяржаўны перыяд. Археолагі Юрый Кухарэнка, Ірына Русанава, Іван Біруля, Алег Іоў на аснове распаўсюджання парных курганоў, асаблівага тыпу керамікі і паселішч, зрабілі выснову, што рэгіён быў заселены валынянамі. Магчыма, насельніцтва рэгіёна дадзяржаўнага часу належала да дулебскага саюзу плямён, бо самы распаўсюджаны тып жаночых упрыгожанняў — кольцы ў паўтара абароты.

Насельніцтва
------------

Карэннае насельніцтва размаўляе на заходнепалескіх гаворках. У асноўным праваслаўнага веравызнання, але значна пашыраны пратэстантызм. Колькасць невялікая, толькі ў гарадах Брэсце, Кобрыне, Пінску (Беларусь), Луцку, Ковелі, Роўна, Корасцені, Звягелі (Украіна), Бяла-Падляску, Хэлме (Польшча) — колькасць жыхароў перавышае 50 тысяч.

Гідраграфія
-----------

Усходняя частка Заходняга Палесся ляжыць у басейне Дняпра, заходняя — Віслы. Самыя вялікія рэкі — Прыпяць, Заходні Буг, Стыр, Гарынь, Ясельда. На тэрыторыі Заходняга Палесся знаходзіцца ўнікальнае возера Свіцязь.

Гл. таксама
-----------

* Заходнепалескі рух


1. ↑  *Bogusław Nowowiejski* Słowiańskie słowniki gwarowe – tradycja i nowatorstwo, pod red. Doroty K. Rembiszewskiej, Instytut Slawistyki PAN, Łomżyńskie Tow. Naukowe im. Wagów, Warszawa – Łomża 2016, ss. 319 // *Białostockie Archiwum Językowe*. — 2017. — В. 17. — С. 395–408. — ISSN 1641-6961. — DOI:10.15290/baj.2017.17.29
**Удзе́льныя сяля́не** (руск.: удельные крестьяне) — катэгорыя феадальна-залежных сялян у Расійскай імперыі канца XVIII — сярэдзіны XIX стагоддзя, якія належалі імператарскай сям’і ці асобным яе членам. Паводле прававога статусу, асабістых і маёмасных правоў займалі прамежкавае становішча паміж прыватнаўласніцкімі і дзяржаўнымі сялянамі.

Гэта катэгорыя сялян была ўтворана ў 1797 годзе з дварцовых сялян. Паводле «Устанаўлення аб імператарскай фаміліі» 1797 года землі і сяляне, прыпісаныя да гасударавых і дварцовых маёнткаў, якія належалі імператарскай сям’і, перадаваліся створанаму Дэпартаменту ўдзелаў (з 1826 года ў складзе Міністэрства імператарскага двара). У валасцях для выканання паліцэйскіх функцый ствараліся сельскія прыказы. У дапамогу органам сельскага кіравання ў кожным удзельным маёнтку выбіраўся стараста тэрмінам на год і ад кожных 10 двароў — дзясяцкія, якія мяняліся праз 3 месяцы.

На Беларусі
-----------

На дварцовых маёнткаў, з якіх былі ўтвораны ўдзельныя маёнткі, ужо ў 1772 годзе былі аднесены каралеўскія эканоміі ўсходняй Беларусі і Крычаўскае староства. Але ў выніку масавых раздач апошніх расійскім памешчыкам і чыноўнікам колькасць удзельных сялян к 1801 году скарацілася да 905 рэвізскіх душ.

Удзельныя сяляне Беларусі падпарадкоўваліся Смаленскай удзельнай экспедыцыі (з 1808 года Смаленскай удзельнай канторы). У склад удзельных сялян Беларусі ўвайшла частка сялян былых Магілёўскай, Полацкай і Віцебскай дзяржаўных эканомій. Невялікія групы ўдзельных сялян размяшчаліся ў Віцебскай і Магілёўскай губернях (складалі прыкладна 0,45 % удзельных сялян Расійскай імперыі) і знаходзіліся ў розных формах арэнднага ўтрымання (найчасцей у пажыццёвай арэндзе). Паводле агульнарасійскай 6-й рэвізіі 1811 года колькасць удзельных сялян у Віцебскай губерні складала 2046 душ мужчынскага полу, Магілёўскай — 469; паводле 7-й рэвізіі 1816—1817 гадоў – адпаведна 1978 і 367, 8-й рэвізіі 1834 года — 2164 і 945.

Удзельныя сяляне Беларусі мелі даволі высокі ўзровень забяспечанасці зямлёй (на рэвізскую душу ў Віцебскай губерні ў сярэднім прыпадала 3,32 дзесяціны зямлі, у Магілёўскай — 10,64 дзесяціны), хоць іх зямельныя надзелы на 1-ю трэць XIX стагоддзя скараціліся на 18—19 %. Абсалютная бальшыня ўдзельных сялян Беларусі (84 %) займаліся земляробствам, астатнія спалучалі земляробства і промыслы (6 %), працавалі па найме (6 %), гандлявалі (4 %).

У 1836 г. Міністэрства імператарскага двара арганізавала выгадны для сябе абмен раскіданых па імперыі асобных уладанняў імператарскай сям’і на масу казённых маёнткаў Сімбірскай губерні. У парадку гэтага абмену 3109 рэвізскіх душ удзельных сялян на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў трапілі ў склад дзяржаўных сялян.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  ЭГБ 2001, с. 561.
2. 1 2  Сосна У. с. 15.

Літаратура
----------

* *Аляксандр Ерашэвіч.* Удзельныя сяляне // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — С. 571. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.
* *Уладзімір Сосна* Саслоўная структура феадальна-залежнага сялянства Беларусі ў першай трэці XIX ст.. — С. 14—16.