Помнік ахвярам.
**Пагром у Ядвабнэ** / **Ядвабна** (польск.: Pogrom w Jedwabnem, іўр.: הטבח בידוובנה, ідыш: יעדוואבנער פאגראם) — масавае забойства яўрэяў у вёсцы Ядвабнэ ў Беластоцкай вобласці БССР (сёння Польшча) падчас Другой сусветнай вайны, у ліпені 1941 года. Доўгі час лічылася, што пагром здзейснілі нямецкія карнікі, аднак насамрэч асноўную масу пагромшчыкаў складалі палякі з навакольных раёнаў.

Гісторыя
--------

10 ліпеня 1941 года натоўп напаў на яўрэяў, уключаючы мясцовага рабіна. Большасць ахвяр былі жыўцом спалены ў ёўні. Доўгі час лічылася, што гэта масавае забойства было здзейснена немцамі, пакуль у 2001 годзе амерыканскі гісторык Ян Томаш Грос апублікаваў кнігу «Sąsiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka» (*«Суседзі: Гісторыя знішчэння яўрэйскага мястэчка»*). Як паказана пагром здзейснілі мясцовыя жыхары без нямецкай дапамогі:

> 
> Асноўныя факты выглядаюць бясспрэчна. У ліпені 1941 года вялікая група палякаў, якія жылі ў Ядвабнэ, прыняла ўдзел у жорсткім знішчэнні амаль усіх тамтэйшых яўрэяў, якія, дарэчы сказаць, складалі пераважную большасць жыхароў мястэчка. Спачатку іх забівалі паасобку — палкамі, камянямі, мучылі, адсякалі галовы, апаганьвалі трупы. Потым, 10 ліпеня, каля паўтары тысячы пакінутых у жывых былі загнаныя ў ёўню і спалены жыўцом.

Некаторыя палякі не пагадзіліся з такой ацэнкай падзей. Расследаванне, праведзенае з 2000 па 2004 год польскім Інстытутам нацыянальнай памяці, у асноўным пацвярджала версію Гроса, акрамя колькасці загінулых яўрэяў — замест 1600 загінулых было сказана пра гібель 340—350 чалавек. Па сцвярджэнні пракурора Радаслава Ігнацьева, не выключана, што забойствы былі інспіраваныя немцамі, а сам факт прысутнасці нямецкіх салдат на месцы «варта лічыць раўназначным дадзенай імі згодзе на забойства».

Рэакцыя
-------

У 2001 годзе Прэзідэнт Польшчы Аляксандр Квасьнеўскі афіцыйна прынёс прабачэнне яўрэйскаму народу за гэтае злачынства.

Памяць
------

10 ліпеня 2013 года на цырымоніі, прысвечанай 72-й гадавіне разні, астанкі ахвяр пагрому былі перапахаваныя. Перапахаванне было арганізавана Польскім Інстытутам нацыянальнай памяці і музеем Другой сусветнай вайны. У ім прынялі ўдзел галоўны рабін Польшчы Міхаэль Шудрых, прэзідэнт Саюза яўрэйскіх абшчын Польшчы Пётр Кадлчык і выхадзец з Ядвабнэ Іцхак Левін (ён у дзяцінстве цудам пазбегнуў гібелі падчас разні).

Падзеі ляглі ў аснову фільма Уладзіслава Пасікоўскага «Каласок», героі якога даведаліся аб масавым забойстве яўрэяў у сваёй роднай вёсцы. Таксама разня лягла ў аснову п’есы Тадэвуша Слабадзянека «Аднакласнікі. Гісторыя на XIV».

Заўвагі
-------

1. ↑  «Золотая лихорадка в Треблинке»: историк Ян Гросс обвинил поляков в мародерстве **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 17 чэрвеня 2013. Праверана 29 красавіка 2011.
2. ↑  *Ян Томаш Гросс.* Соседи. История уничтожения еврейского местечка = Sasiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka. — Текст, 2002. — 160 с. — ISBN 5-7516-0321-4.
3. ↑  Ян Гросс снова шокирует Польшу своей книгой **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2012. Праверана 29 красавіка 2011.
4. ↑  Постановление о закрытии следствия по убийствам польских граждан еврейской национальности, стр. 200 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 26 лютага 2013.
5. ↑  Поляки подыскали евреям местечко **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 14 ліпеня 2011.
6. ↑  *Яновский, Мачей* Едвабне, 10 июля 1941 года: дискуссия о событиях страшного дня(руск.) // *Pro et Contra*. — Фонд Карнеги, 2011. Архівавана з першакрыніцы 25 мая 2023.
7. ↑  Григорий Бакланов. Кумир. Избранные части из новой книги **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 10 мая 2009. Праверана 21 лістапада 2009.
8. ↑  В Едвабне перезахоронены останки евреев, зверски убитых поляками в 1941 году **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 ліпеня 2013. Праверана 11 ліпеня 2013.
9. ↑  *Hoberman, J.*. The Past Can Hold a Horrible Power **(нявызн.)**.  The New York Times (25 кастрычніка 2013). Архівавана з першакрыніцы 7 лістапада 2013. Праверана 15 снежня 2013.
10. ↑  Уроки истории на сцене — Одноклассники. История в XIV уроках **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2019. Праверана 14 ліпеня 2019.

Спасылкі
--------

* Masowe mordy ludności żydowskiej w Jedwabnem, Radziłowie i innych miejscowościach na wschodnim Mazowszu w lecie 1941 roku

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2018001079 |