Вуліца ў Турфане
**Турфан**, таксама **Турпан** (кіт.: 吐魯番 Tǔlǔfān, уйг.: تۇرپان Турпан) — горад ва ўсходняй частцы Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна Кітая. Плошча 69.324 км², насельніцтва каля 570.000 чалавек (2004). У старажытныя часы і ў эпоху Сярэднявечча праз Турфан пралягала паўночная ветка Вялікага Шаўковага шляху. Пачынаючы з дынастыі Заходняя Хань (206 да н.э. — 8 г. н.э.), Турфан становіцца значным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам Заходняга Кітая. Сучасныя Турфан і Кашгар — адзіныя з вялікіх гарадоў Сіндзяна, у якіх яшчэ захаваліся адметныя рысы традыцыйнай уйгурскай культуры.

Як сведчаць кітайскія летапісныя крыніцы, першымі вядомымі жыхарамі Турфанскай упадзіны былі сагдыйцы — старажытны ўсходне-іранскі этнас. Сагдыйцы добра ведалі тэхніку кярызнага абваднення, а таму паспяхова валодалі майстэрствам ажыўлення пустынь. Кітайцы ж праніклі ў Турфан толькі ў II ст. да н.э. сустрэўшы там нешматлікі самастойны этнас, які атрымаў назву чэшы..

Руіны гарадзішча Цзяохэ
Горад славіцца сваім сусветнавядомым салодкім белым турфанскім вінаградам без кастачак, а таксама сакавітымі хамійскімі дынямі.

Паверхня і клімат
-----------------

Турфан ляжыць на адлегласці 150 км ад Урумчы, сталіцы Сіньцзяна. Турфанская ўпадзіна з'яўляецца самым гарачым рэгіёнам Кітая, а Турфан самым знойным месцам краіны, за што гэтыя мясціны таксама называюць *вогненны край* альбо *вогненная зямля*. Турфанская катлавіна таксама з'яўляецца самым нізкім месцам Кітая па вышыні над узроўнем мора і самым нізкім месцам Зямлі пасля Мёртвага мора. Вышыня самага нізкага месца катлавіны, берагавой лініі вакол возера Айдзін-куль, складае 154,50 м ніжэй узроўня мора.

Дастаткова распаўсюджаным у Турфанскай даліне феноменам з'яўляюцца моцныя ветры — арканы — хуткасцю вышэй за 32,6 м/с (12 балаў). Моцныя паветраныя патокі, якія ўзнікаюць у выніку значнага перападу ціску паветра паміж далінай і знешнімі зонамі павялічанага ціску, накіроўваюцца з паўночнага захаду праз Цянь-Шань у Турфанскую катлавіну. Таму штогод на працягу 30-40 дзён над Турфанам праносяцца ветры сілай у 8 і больш балаў. 19 мая 1977 года над Турфанскай далінай прайшоў аркан, моц якога дасягала 50 м/с. У 1949 пачалі прымацца першыя меры па ахове аазіса ад моцных вятроў, і былі закладзены лесаполасы з 30 мільёнамі дрэваў.

Дэмаграфія
----------


| Народ/этнас | Колькасць | Суадносіны |
| --- | --- | --- |
| Уйгуры | 385.546 | 70,01 % |
| Хань | 128.313 | 23,3 % |
| Хуэй | 35.140 | 6,38 % |
| Казахі | 321 | 0,06 % |
| Тудзя | 274 | 0,05 % |
| Маньджуры | 254 | 0,04 % |
| Манголы | 158 | 0,03 % |
| Ту | 154 | 0,03 % |
| Тыбетцы | 105 | 0,02 % |
| Мяо | 98 | 0,02 % |
| Джуан | 88 | 0,02 % |
| Дунгане | 79 | 0,01 % |
| Іншыя | 201 | 0,04 % |

Адпаведна апошняму перапісу насельніцтва у 2000 годзе насельніцтва Турфана складала 251,652 чалавек, з якіх 70,38 % — уйгуры. Шчыльнасць насельніцтва — 7,94 чалавек/км².

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Гісторыя
--------

Вялікі шаўковы шлях у I ст.
Доўгі час Турфан быў цэнтрам пладароднага аазіса, вада ў які падавалася з дапамогай кярызаў — гідратэхнічнай сістэмы падземных каналаў, а таксама важным гандлёвым цэнтрам. У 840 годзе пасля заняпаду Трэцяга уйгурскага каганата уйгуры заснавалі дзяржаву з цэнтрам у Турфане на тэрыторыі Усходняга Туркестана. У 1420 годзе Турфан падчынілі сабе манголы, пасля чаго горад пачаў інтэнсіўна ісламізавацца.

**Мусульманскае паўстанне ў Сіньцзяне**. У красавіку 1931 г. насельніцтва Турфана падтрымала стыхійныя выступленні пад кіраўніцтвам байскіх вярхоў і купецтва, мэтай паўстання было ўтварэнне незалежнай ісламскай рэспублікі. У 1932 горад быў захоплены атрадамі Шэн Шыцая пры падтрымцы казакоў.

Гістарычныя помнікі
-------------------

Мінарэт Іміна
**Гарадзішча Дзяохэ** (кіт.: 交河故城 Jiāohé gùchéng, уйг.: يارغول قەدىمقى شەھىرى Ярғол қәдимқи шәһири). Знаходзіцца ў 10 км ад Турфана. Заснавальнікамі старажытнага горада былі чэшы, першыя жыхары Турфанскай даліны. Знаходзіцца на ў месцы раздваення ракі. Знішчана манголамі ў 13 стагоддзі.

**Гарадзішча Гаочан** (кіт.: 高昌故城 Gāochāng gùchéng, уйг.: قاراھوجا قەدىمقى شەھىرى Қараһоҗа қәдимқи шәһири). На месцы сённяшняга гарадзішча Гаочан стаяў старажытны горад. Гарадзішча знаходзіцца ў 30 км на паўднёвым захадзе ад сучаснага Турфана. Гаочан быў заснаваны ў 1 стагоддзі да н.э. Знічшаны пажарам у час вайны ў 14 стагоддзі.

**Мінарэт Іміна**. Помнік мусульманскага дойлідства. Будаўніцтва мінарэта было завершана ў 1778 годзе ў часы княжання Сулеймана, сына Іміна. Мінарэт Іміна аб'яўлены ахоўваемым помнікам дзяржаўнага значэння.

**Базыклікскія пячоры** (кіт.: 柏孜克里克千佛洞 Bǎizīkèlǐkè qīan fó dòng). Базыклікскія пячоры тысячы Буддаў знаходзяцца на адлегласці 45 км ад Турфана. Узніклі яны ў 5-9 стагоддзях н.э. паміж гарадамі Турфан і Шаньшань (Лоўлань) на паўночным усходзе пустыні Такла-Макан.

Краявіды
--------

Вогненная гара
**Вогненая гара** (кіт.: 火焰山 Huǒyànshān). Знаходзіцца ў 10 км ад горада. Даўжыня з захаду на ўсход каля 98 км, шырыня каля 10 м. Шырокую вядомасць і папулярнасць сярод турыстаў Вогненная гара набыла між іншым дзякуючы класічнаму раману кітайскай літаратуры «Падарожжа на Захад»

**Айдзін-куль** (кіт.: 艾丁湖 Àidīnghú, уйг.: ئايدىڭكۆل Айдиңкөл). Возера Айдзін-куль з'яўляецца самым нізкім месцам Кітая. Дабрацца да гэтых мясцін летам амаль што немагчыма: возера з усіх бакоў абступаюць багністыя балоты, тэмпература паверхні якіх падымаецца да 70 градусаў Цэльсія. Альтытуда возера Айдзін-куль — каля 155 м ніжэй узроўня мора.

**Вінаградная даліна** (кіт.: 葡萄沟 Pútáogōu).

Эканоміка
---------

Вінаградарства: 75 % сукупнай вытворчасці разынак Кітая. Пераважная большасць насельніцтва Турфанскай даліны — мусульмане, таму амаль што ўвесь турфанскі вінаград перапрацоўваецца на разынкі, нязначная доля перапрацоўваецца на віно.

**Карысныя выкапні**  

Вугаль: Турфан-Хамійскае вугальнае радовішча ўваходзіць у склад 10 буйнейшых у свеце вугальных басейнаў, запасы вугля басейна дасягаюць 500 мільярдаў тон.  

Нафта: Перапрацоўка сыравіны з Турфан-Хамійскага нафтавага радовішча.

Транспарт
---------

Чыгунка: Турфан называюць перадапошнім чыгуначным вакзалам Кітая. Бліжэйшы аэрапорт знаходзіцца ў Урумчы.

Рэлігія
-------

У 1 ст. да н.э. у Турфан пачаў пранікаць будызм, рэлігія паступова набывала папулярнасць сярод насельніцтва, а ў 4 стагоддзі будызм атрымаў статус дзяржаўнай рэлігіі у княстве.

Турфанскія фрагменты
--------------------

Уйгурскія прынцы, фрагмент фрэскі з Базыклікскай пячоры нумар 9, захоўваецца ў Музеі індыйскай культуры, Берлін
Паміж 1902 і 1914 гадамі па ініцыятыве дырэктара індыйскага аддзела музея этнаграфіі ў Берліне Альберта Грунведэля былі здзейснены чатыры нямецкія экспедыцыі ў Турфан. У арганізацыі экспедыцый таксама актыўна ўдзельнічай нямецкі турколаг Альберт фон Ле Кок. У выніку турфанскіх экспедыцый вучонымі было прывезена ў Берлін звыш тысячы фрагментаў прадметаў жывапісу і іншых мастацкіх аб'ектаў, а таксама звыш 40.000 тэкставых фрагментаў, якія сёння захоўваюцца ў Берлінскім музеі індыйскай культуры.

Крыніцы
-------

1. ↑  Открытие Праздника винограда в Синьцзяне, Газета «Жэньминь Жибао»
2. ↑  Гумилев Л. Н. История народа Хунну. VII. Взлет дракона
3. ↑  Der zweittiefste Ort der Welt: Die Oase Turfan, 150 m unter dem Meeresspiegel
4. ↑
5. ↑  Е. Н. Наземцева. Роль белогвардейских военных подразделений в подавлении мусульманского восстания в Синьцзяне в первой половине 30-х гг. ХХ в. Архівавана 4 сакавіка 2016.
6. ↑  В Синьцзяне проводится повторная топографическая съемка самой низкой точки в Китае. Архівавана 4 сакавіка 2016.

Відэаматэрыялы
--------------

* **YouTube**: Турфан, вогненая гара  (даўжыня 00:17)
* **YouTube**: Вінаграднікі ў Турфане, панарама з даху будынка  (даўжыня 00:31)
* **YouTube**: Турфан: гарадзішча Дзяохэ  (даўжыня 00:26)
* **YouTube**: Турфан: гарадзішча Гаочан  (даўжыня 01:07)
* **YouTube**: Турфан: Мінарэт Іміна  (даўжыня 02:47)

Спасылкі
--------

* Турпан Архівавана 4 сакавіка 2016. (на рускай мове)
* Турфан, Tianshannet, Окно в Синьцзян (на рускай мове)
* Турфан і наваколле, фотаздымкі Архівавана 26 студзеня 2007.
* Удивительный Турфан, Газета «Жэньминь Жибао» Архівавана 22 лістапада 2007. (на рускай мове)
* 富庶丰饶之地 — 吐鲁番绿洲 Архівавана 9 верасня 2006. (на кітайскай мове)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: nr91025428 · NKC: ge180810 · VIAF: 168028056 |