**Macrovipera lebetina** — від ядавітых змей з роду *Macrovipera* сямейства Гадзюкавых.

Апісанне
--------

*Macrovipera lebetina* — самы буйны прадстаўнік змей сямейства гадзюкавых у фаўне былога СССР. Даўжыня цела разам з хвастом можа дасягаць амаль 2 м, вага да 3 кг. Галава вельмі буйная і шырокая, з рэзкім шыйных перахопам, морда круглая, зрэнка і вочы вертыкальныя. Зверху галава пакрыта рабрыстай луской, і толькі лускі на канцы морды без рабрынак. Надглазныя шчыткі адсутнічаюць. Лік лусак вакол сярэдзіны тулава вар'іруе ад 23 да 27. брушных шчыткоў — 126—181, падхваставых — 33-53 пары, анальны шчыток суцэльны.

Зверху афарбаваная ў шаравата-карычневыя тоны, малюнак у межах арэала вар'іруе. Сустракаюцца аднатонныя асобіны, амаль чорнага або карычневага колеру, часам з фіялетавым адценнем. Уздоўж спіны праходзіць шэраг папярочных цёмна-бурых плям, а па баках тулава — больш дробныя плямы. Жывот светлы, з дробнымі цёмнымі плямкамі. Галава аднатонная або са складаным малюнкам у выглядзе дуг і плям.

Распаўсюджанне
--------------

*Macrovipera lebetina* распаўсюджаная ў Паўночна-Заходняй Афрыцы, на астравах Міжземнага мора, у Заходняй, Сярэдняй і Паўднёвай Азіі. Яна засяляе Сірыю, Ізраіль і Заходні бераг ракі Іярдан, Аравійскі паўвостраў, Іран, Ірак, Турцыю, Афганістан, Заходні Пакістан і Паўночна-Заходнюю Індыю. У межах былога СССР змяя сустракаецца ў Закаўказзі, на Апшаронскім паўвостраве Азербайджана і ў Сярэдняй Азіі. Таксама ізаляваныя папуляцыі жывуць у Дагестане. На поўдні Казахстана від у цяперашні час амаль знішчаны і сустракаецца вельмі рэдка.

Лад жыцця
---------

Від насяляе ў розных біятопах пустыннай, паўпустыннай і горна-стэпавай зон. Яна звычайная ў сухіх перадгор'ях і на схілах гор, парослых хмызняком, у фісташкавым рэдкалессі, у камяністых цяснінах з ручаямі і крыніцамі, у далінах рэк і па абрывах, па берагах ірыгацыйных каналаў. Змяя сустракаецца і на ўскраінах буйных гарадоў, дзе для яе ёсць неабходныя хованкі і добрая кармавая база ў выглядзе пацукоў. Прыдатнымі месцапражываннямі для яе служаць калоніі дробных млекакормячых: *Ochotona*, *Gerbillinae* і палёвак (*Arvicolinae*). У горы падымаецца да вышыні 2500 м над узроўнем мора на Паміры і да 2000 м над узроўнем мора ў Арменіі і Туркменіі.

Увесну змеі з'яўляюцца ў сакавіку — сярэдзіне красавіка, пры мінімальнай тэмпературы паветра не менш 10 °C. Першымі з зімовак выходзяць самцы, самкі з'яўляюцца прыкладна праз тыдзень. Некаторы час змеі трымаюцца паблізу зімавальных сховішчаў — на калоніях грызуноў, ля падножжа скал або абрываў, а затым распаўзаюцца ў летнія месцапражыванні. Увосень жывёлы зноў вяртаюцца да месцаў зімовак, зімуючы паасобку або групамі да 12 асобін. Неактыўны перыяд у Закаўказзі доўжыцца ў сярэднім 130—150 дзён. Сутачная актыўнасць змей мяняецца на працягу сезона: вясной і восенню — дзённая, а ў гарачыя летнія месяцы яна носіць змяшаны характар ​​(кароткі час раніцай і ўвечары, а таксама ў змярканні і ў першую палову ночы). З надыходам спякоты ў маі змеі спускаюцца са схілаў гор да крыніц і іншых вільготных месцаў. У гэты перыяд яны размеркаваныя, і кожная змяя мае свой паляўнічы ўчастак. Найбольш высокая шчыльнасць змей адзначаецца паблізу крыніц, па берагах рэк і ў аазісах. У Дагестане папуляцыя віду невысокая і ў сярэднім для тэрыторыі рэспублікі складае 1 асобіну на 13 га, а ў месцах з падвышанай шчыльнасцю — 1 асобіну на 0,8 га. Гюрза ахвотна купаецца і заадно ловіць птушак, якія прылятаюць на вадапой.

### Харчаванне

У рацыёне дарослых асобін пераважаюць дробныя млекакормячыя (пішчуха, пясчанка, мышы), радзей яшчаркі, яшчэ радзей — змеі. Вясной і восенню ў месцах пралёта вераб'іных птушак можа залазіць на кусты і чакаць там сваю здабычу (часцей за ўсё гэта *Emberiza*, сітаўкі (*Motacilla*) і іх птушаняты). Гюрза, якія пасяліліся на вінаграднік ах, такім жа чынам палююць на вераб'ёў (*Passeridae*). Нованароджаныя асобіны зрэдку ядуць насякомых.

### Размнажэнне

Яйцакладная змяя, у адрозненне ад большасці гадзюкавых. Спарванне доўжыцца з красавіка да пачатку чэрвеня, адкладка яек — з канца чэрвеня да канца жніўня. У кладцы ўтрымліваецца ад 8 да 25 яек з прыкметна развітымі зародкамі, апранутых у тонкую скурыстую абалонку. Больш буйныя кладкі (да 43 яек) адзначаны для змей з поўдня Таджыкістана. Інкубацыйны перыяд адносна кароткі — 25-50 сутак. Нованароджаныя змеі агульнай даўжынёй 250—280 мм з'яўляюцца з яек у ліпені — жніўні, часам пазней (у жніўні — верасні). У Вашлавані  (руск.) (бел. (паўднёва-ўсходняя Грузія) адкладка 8 — 14 яек адбываецца ў канцы чэрвеня-ліпені; даўжыня яек да 47 мм, шырыня 20 — 23 мм, маса 21 — 25 г. сяголеткаў з'яўляюцца ў верасні, сярэдняя даўжыня тулава складае 239 мм, хваста — 37 мм і маса цела каля 11 г у перадгорным Дагестане адкладка 12 — 18 яек адбываецца прыкладна ў тыя ж тэрміны — у канцы чэрвеня, часам у другой палове ліпеня.

Небяспека
---------

Марка СССР
*Macrovipera lebetina* — адна з самых небяспечных змей для хатніх жывёл і чалавека. У крытычнай сітуацыі яна здольная здзяйсняць кідкі на даўжыню цела ў бок праціўніка. Нават дасведчаныя лаўцы-змеяловы станавіліся ахвярамі гэтай змяі. Магутнае і мускулістае цела буйнога асобніка не так проста ўтрымаць у руцэ. Змяя, спрабуючы вызваліць галаву, здзяйсняе рэзкія і моцныя рыўкі. Часам у яе атрымліваецца нават укусіць лаўца, пранізаўшы для гэтага сваю ніжнюю сківіцу.

Яд *Macrovipera lebetina* валодае рэзка выяўленым гемалітычная дзеяннем і па таксічнасці саступае толькі яду кобры. Пры ўкусе гэтая змяя уводзіць 50 мг яду, і без своечасовага і правільнага лячэння нярэдкія выпадкі гібелі. Доўгі час змей адлоўлівалі (гадавы адлоў ў Сярэдняй Азіі і Закаўказзе каля 5000 асобнікаў) для ўтрымання ў серпентарыях і атрымання яду, з якога выраблялі медыцынскія і дыягнастычныя прэпараты, у тым ліку сыроватку «Антигюрза» і прэпарат для дыягностыкі гемафіліі.

Пагрозы колькасці і ахова
-------------------------

У многіх раёнах, уключаючы і расійскую частку арэалу, колькасць яе моцна скарацілася з-за бескантрольнага адлову і парушэнні прыродных месцапражыванняў ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека. У сувязі з гэтым від уключаны ў Чырвоную кнігу Казахстана (II катэгорыя), у новае выданне Чырвонай кнігі РФ (III катэгорыя) і Дагестана (II катэгорыя).

Класіфікацыя
------------

Манета Банка Расіі — Серыя: «Чырвоная кніга», серабро, 2 рублі, 2010
Раней некаторыя герпетолагі від адносілі да роду *Daboia* або змяшчалі яе ў род *Vipera*. Сістэматыка гэтага політыпічнага віду складаная і супярэчлівая. Да нядаўняга часу для віду ў цэлым прызнавалася 5 падвідаў, 3 з якіх засяляюць Каўказ і Сярэднюю Азію (у межах былога Савецкага Саюза) — *M. l. obtuse* Dwigubsky, 1832; *M. l. turanica* Terentjev et Cernov, 1940; *M. l. cernovi* Chikin et Shcherbak, 1992.

У цяперашні час вылучаюць 6 падвідаў, адзін з якіх, аднак, застаецца пад пытаннем:

* *Macrovipera lebetina lebetina* — сустракаецца на востраве Кіпр
* *Macrovipera lebetina cernovi*
* *Macrovipera lebetina obtusa* — насяляе Дагестан, Закаўказзе, Турцыю, Іран, Ірак, Сірыю
* *Macrovipera lebetina peilei* — не канчаткова ўстаноўлены падвід
* *Macrovipera lebetina transmediterranea*
* *Macrovipera lebetina turanica* — распаўсюджана на поўдні Казахстана, у Туркменіі, Узбекістане, Заходнім Таджыкістане, Афганістане, Пакістане, Паўночна-заходняй Індыі

У мастацкай літаратуры
----------------------

Адлоў змей гэтага віду падрабязна апісаны ў кнізе А. Д. Нядзялкава  (руск.) (бел. «Небяспечныя сцежкі натураліста».

Зноскі
------

1. 1 2  The Reptile Database: *Macrovipera lebetina* (англ.)
2. ↑  «Опасные тропы натуралиста. Записки ловца змей». (Изд. 2-е. «Мысль», 1973).(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* *Банников А.Г, Даревский И.С. Ищенко В.Г. Рустамов А.К, Щербак Н.Н.* Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. — М.: Просвещение, 1977. — С. 327-329. — 415 с. DjVu, 18Mb
* *Павловский Е. Н.* Ядовитые животные Средней Азии и Ирана. — Ташкент: Государственное издательство УзССР, 1942. — С. 27-29. — 24-26 с. — 3 000 экз.DjVu 3,3Mb

Спасылкі
--------

* Позвоночные животные России: Гюрза(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Reptile Database · Reptile Database |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2909600073 |