**Чэшскі алфавіт** (чэшск.: Česká abeceda) — варыянт лацінкі, які выкарыстоўваецца пры напісанні на чэшскай мове. Асноўныя прынцыпы алфавіта — «адзін гук — адна літара» і даданне дыякрытычных знакаў над літарамі для пазначэння гукаў, далёкіх ад лацінскай мовы.

Алфавіты некаторых іншых усходнееўрапейскіх моў: (славянскіх, балтыйскіх, але і іншых, такіх як эстонская) базуюцца на аснове чэшскага алфавіту, у якім прыбіраюцца ці дадаюцца сімвалы ў адпаведнасці з іх патрэбнасцямі ў мове. Найбольш прыкметным адхіленнем ад чэшскай з'яўляецца польская мова, якая распрацоўвалася незалежна ад лацінскай мовы.

Сучасны чэшскі алфавіт складаецца з 42 літар:

A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch (дыграф), I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, Ó, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž.
Літары Q і W выкарыстоўваюцца выключна ў замежных словах, і замяняюцца на спалучэнні Kv і V як толькі слова становіцца «натуралізаваным»; дыграфы *dz* і *dž* таксама выкарыстоўваюцца галоўным чынам для замежных слоў і не маюць асобнага месца ў алфавіце.

Гісторыя
--------

Большасць дыякрытычных літар (літар з дыякрытычнымі знакамі) былі дададзены ў алфавіт падчас рэформ Яна Гуса напачатку XV стагоддзя, каб замяніць дыграфы і трыграфы, якімі былі напісаны чэшскія гукі, у якіх не было эквіваленту ў лацінскім алфавіце (у польскім алфавіце дагэтуль выкарыстоўваюць дыграфы і нават тэтраграфы).

На працягу XVI стагоддзя літара Ů (гістарычна «Ó», але зараз вымаўляецца як «Ú») была дададзена ў спіс. Адзіным дыграфам у алфавіце засталося літараспалучэнне «Ch», якое спарадкавана паміж літарамі «H» і «I» і перадае гук, падобны на нямецкі гук «Ch» ці беларускі гук «Х». «Ch» лічыцца адной літарай — у некаторых крыжаванках гэта літараспалучэнне займае толькі адзін квадрат, а ў некаторых выпадках вертыкальнага пісьма (як на шыльдах), яно застаецца разам. Перавага сімвала «Ch», заключанага ў адной клетцы ў крыжаванках некалькі зменшылася з шырокім распаўсюджваннем камп’ютараў у Чэхіі.

Для пазначэння доўгіх галосных гукаў у чэшскім алфавіце ўжываецца акут (чэшск.: čárka) (літары Á, É, Í, Ó, Ú, Ý) і літара Ů. Гэтыя літары маюць такі ж парадак у алфавіце, як і іх недыякрытычныя «калегі». Калі няма ніякай розніцы, акрамя акцэнтуацыі, дыякрытычныя літары павінны быць адсартаваны пасля звычайных. Знак «гачэк» (чэшск.: Háček) (ˇ) указвае на гістарычную палаталізацыю базавай літары. Літары Č, Ř, Š и Ž у наш час уяўляюць сабой постальвеалярныя зычныя размяшчаюцца ў алфавіце да адпаведных ім базавых літар, у той час як Ď, Ň, Ť з'яўляюцца палатальнымі зычнымі і знаходзяцца ў такім жа алфавітным парадку, як іх недыякрытычныя «калегі».

Алфавітная табліца
------------------

Чэшскі алфавіт (Česká abeceda)| Літара | Назва | Вымаўленне (IPA) | Алафоны |
| --- | --- | --- | --- |
| **A a** | а (á) | [a] |  |
| **Á á** | доўгая а (dlouhé á) | [a:] |  |
| **B b** | бэ (bé) | [b] | [p] |
| **C c** | цэ (cé) | [ts] | [dz] |
| **Č č** | чэ (čé) | [tʃ] | [dʒ] |
| **D d** | дэ (dé) | [d] | [t] |
| **Ď ď** | дзе (ďé) | [ɟ] | [c] |
| **E e** | э (é) | [ɛ] |  |
| **É é** | э доўгая (dlouhé é) | [ɛ:] |  |
| **Ě ě** | е (ije) | [ɛ, jɛ] |  |
| **F f** | эф (ef) | [f] |  |
| **G g** | гэ (gé) | [g] | [k] |
| **H h** | ѓа (há) | [ɦ] | [x], příp. [[neznělá glotální frikativa|[h]]] |
| **Ch ch** | ха (chá) | [x] | [ɣ] nebo [[znělá glotální frikativa|[ɦ]]] |
| **I i** | і (í) | [ɪ] |  |
| **Í í** | і доўгая (dlouhé í) | [i:] |  |
| **J j** | йе (jé) | [j] |  |
| **K k** | ка (ká) | [k] | [g] |
| **L l** | эл (el) | [l] |  |
| **M m** | эм (em) | [m] | [ɱ] |
| **N n** | эн (en) | [n] | [ŋ] |
| **Ň ň** | энь (eň) | [ɲ] |  |
| **O o** | о (ó) | [o] |  |
| **Ó ó** | о доўгая (dlouhé ó) | [o:] |  |
| **P p** | пэ (pé) | [p] | [b] |
| **Q q** | квэ (kvé) | [kv] |  |
| **R r** | эр (er) | [r] |  |
| **Ř ř** | эрж (eř) | [r̝] | [r̝°] |
| **S s** | эс (es) | [s] | [z] |
| **Š š** | эш (eš) | [ʃ] | [ʒ] |
| **T t** | тэ (té) | [t] | [d] |
| **Ť ť** | це (ťé) | [c] | [ɟ] |
| **U u** | у (ú) | [ʊ] |  |
| **Ú ú** | у доўгая (dlouhé ú) | [u:] |  |
| **Ů ů** | у з кружком (ů s kroužkem) | [u:] |  |
| **V v** | вэ (vé) | [v] | [f] |
| **W w** | падвойная вэ (dvojité vé) | [v] | [f] |
| **X x** | ікс (iks) | [ks] | [gz] |
| **Y y** | іпсілон (ypsilon) | [ɪ] |  |
| **Ý ý** | іпсілон доўгі (dlouhé ypsilon) | [i:] |  |
| **Z z** | зэт (zet) | [z] | [s] |
| **Ž ž** | жэт (žet) | [ʒ] | [ʃ] |

Літара **ě** пазначае той жа гук, што і **e**, а літара **y** — той жа гук, што і **i**; аднак **ě** і **i** у пэўных выпадках пазначаюць таксама змену чытання папярэдняга зычнага.

Камп'ютарныя кадзіроўкі
-----------------------

У праграмаванні для чэшскага алфавіта існуюць розныя стандарты кадзіравання, некаторыя з іх:

* ISO 8859-2
* Microsoft Windows code page 1250
* CP852
* Кадзіраванне Каменіцкі  (англ.) (бел. на ранніх DOS-мадэлях камп'ютараў і ў Фіданет.
* Юнікод

Гл. таксама
-----------

* Славацкі алфавіт
* Польскі алфавіт

Зноскі
------

1. ↑  Падрабязнасці гл. www.cestina.cz  (чэшск.)

Спасылкі
--------

* Чэшская мова
* FAQ па чэшскай кадыроўцы Архівавана 29 жніўня 2006. і спіс вядомых кадыровак  (чэшск.)