Тэрытарыяльная экспансія Асманскай імперыі
**Асманская імперыя**, заснаваная ў другой палове XIII стагоддзя як невялікі бейлік (княства) у Паўночна-Заходняй Малой Азіі, прыступіла да тэрытарыяльнай экспансіі ўжо ў пачатку XIV стагоддзя, у сярэдзіне стагоддзя прыступіла да заваяванняў у Еўропе, а ў XVI стагоддзі захапіла першыя гарады ў Афрыцы. Асманская імперыя бесперапынна пашыралася аж да 1683 года, калі яе армія пацярпела разгромнае паражэнне пад Венай і вымушана была адступіць. З канца XVII стагоддзя і да пачатку XX стагоддзя імперыя ўвесь час страчвала свае ўладанні ва ўсіх трох частках свету.

Ніжэй прыведзены спіс усіх тэрыторый, калі-небудзь якія ўваходзілі ў склад Асманскай імперыі.

Еўропа
------

Максімальнае пашырэнне межаў Асманскай імперыі ў Еўропе
Тэрытарыяльныя захопы ў Еўропе Асманская імперыя вяла з 1354 года і па канец XVII стагоддзя. Першым апорным пунктам Турцыі ў Еўропе стаў горад Галіпалі. Да сярэдзіны XV стагоддзя да імперыі былі далучаны Сербія, Балгарыя, Албанія, Крым і большая частка Грэцыі. У 1453 годзе быў заваяваны важны апорны пункт хрысціян на Усходзе, сталіца Візантыі, або ж Другі Рым — Канстанцінопаль. У XVI стагоддзі асманамі былі заваяваны шматлікія астравы ў Эгейскім моры, Венгрыя, Трансільванія, Харватыя і Боснія.

З канца XVII стагоддзя імперыя пачынае страчваць свае ўладанні ў Еўропе, і ўжо да 1913 яе ўладанні ў Еўропе абмяжоўваюцца Канстанцінопалем і Адрыянопалем з наваколлямі.

* Албанія (1478—1912)
* Асманская Балгарыя (1393/1396—1908)
* Боснія і Герцагавіна (1463—1878/1908)
* Валахія — дзяржава-васал, (1412—1456; 1462—1476; 1476—1594; 1601—1877)
* Асманская Венгрыя (1541—1699)
* Герцагавіна (1481—1878/1908)
* Асманская Грэцыя (1460—1832)
* Дадэканес (1522—1912)
* Крыт (1669—1898/1913)
* Крымскае ханства (1475—1774) — дзяржава-васал
* Кікладскія астравы (1566—1830)
* Македонія (1371/1395—1912)
* Малдаўскае княства — дзяржава-васал, (1455—1473; 1503—1572; 1574—1600; 1601—1877)
* Атранта (1480—1481)
* Падолія (1672—1699)
* Родас (1522—1912)
* Сараніцкія астравы (1460—1830)
* Паўночныя Эгейскія астравы (1677—1912)
* Сербія (1459—1804/1878)
* Славонія (1592—1699)
* Спарады (1538—1830)
* Княства Трансільванія — дзяржава-васал, (1541—1699)
* Чарнагорыя (1496/1499—1878)
* Эпір (1479—1912)

І тэрыторыі размешчаныя на мяжы Еўропы і Азіі:

* Абхазія (1578—1810)
* Грузія (1516—1603, 1620—1683, 1727—1735)
* Усходняя Арменія (1514—1618)

Азія
----

Пашырэнне межаў Асманскай імперыі ў Еўропе, Азіі і Афрыцы
Сваю тэрытарыяльную экспансію ў Азіі Асманская імперыя пачала з захопу візантыйскіх уладанняў у Віфініі і падпарадкаванні цюркскіх княстваў у Малой Азіі ў XIV-XV стст. і скончыла разгромам Сефевідскага Ірана ў XVII стагоддзі.

У XIX стагоддзі значныя тэрыторыі Асманскай імперыі на Каўказе захоплівае Расія, частка тэрыторый дастаецца Вялікабрытаніі.

У 1914—1916 вызваляюцца Асір, Хіджаз, Эль-Хаса.

У 1918 саюзнікі акупуюць турэцкія Сірыю, Палесціну, Ірак.

У 1919—1923 Турцыя адстойвае сваю незалежнасць ужо ў Анатоліі.

* Абадан (1514—1529, 1543—1623, 1639—1847)
* Адэн (1538—1839)
* Іарданія (1516—1918)
* Ірак (раёны Багдада, Басры, Масула) (1534—1917)
* Емен (1517—1636, 1872—1918)
* Катар (1871—1916)
* Кіпр (1570—1878/1914)
* Кілікія (з 1515 г.)
* Кувейт (1534—1914)
* Ліван (раёны Бейрута, Акры, Сідона) (1516—1918)
* Лурыстан (1587—1639)
* Аман (1550—1551, 1581—1588, 1659—1741)
* Палесціна (1516—1918)
* Саудаўская Аравія (вобласць Асір) (1871—1914)
* Саудаўская Аравія (вобласць Неджд) (1817—1902)
* Саудаўская Аравія (вобласць Хіджаз) (1517—1916)
* Саудаўская Аравія (раён Эль-Хасы) (1871—1913)
* Сірыя (раёны Дамаска і Алепа) (1516—1918)
* Хамадан (1721—1730, 1916—1918)

Афрыка
------

Асманская імперыя ў Афрыцы вяла вялікія заваявальныя войны. Першай стала вайна з султанатам Мамлюкаў у 1515-19. У выніку да імперыі адышоў Егіпет; у сярэдзіне XVI стагоддзя асманы сталі прасоўвацца на захад Афрыкі і ўжо да канца стагоддзя захапілі Лівію, Туніс і Алжыр. Апошнія дзве краіны сталі васаламі імперыі.

У XIX стагоддзі асманы страчваюць амаль усе свае ўладанні ў Афрыцы: у пачатку стагоддзя напаўнезалежным становіцца Егіпет; у 1830 французы захопліваюць Алжыр, у 1881 і 1882 у імперыі адымаюць Туніс і Егіпет.

У 1911-1912, у выніку вайны з асманамі, Італія захоплівае апошнія ўладанні імперыі ў Афрыцы: Кірэнаіку, Трыпалітанію і Фецан.

* Алжыр (раён горада Алжыр) (1536—1830)
* Алжыр (раён Канстанціны) (1637—1830)
* Алжыр (раён Арана) (1708—1732, 1792—1831)
* Асманскі Егіпет (1517—1798, 1801—1914)
* Лівія (вобласць Кірэнаікі) (1521—1911)
* Лівія (вобласць Трыпалітаніі) (1551—1912)
* Лівія (вобласць Фецан) (1842—1912)
* Судан (вобласць Нубія) (1553—1885)
* Туніс (1534—1881)
* Эрытрэя (вобласць Масаўа/Хабеш) (1557—1884)

Карты
-----

* Асманская імперыя ў 1450Асманская імперыя ў 1450
* Максімальнае пашырэнне Асманскай імперыі ў XVI-XVII стст.Максімальнае пашырэнне Асманскай імперыі ў XVI-XVII стст.
* Балканскі паўвостраў у 1888Балканскі паўвостраў у 1888
* Асманская імперыя ў 1900Асманская імперыя ў 1900
* Максімальнае прасоўванне рускіх войскаў у Закаўказзі, 1916Максімальнае прасоўванне рускіх войскаў у Закаўказзі, 1916

Гл. таксама
-----------

* Адміністрацыйны падзел Асманскай імперыі
* Насельніцтва Асманскай імперыі

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя Асманскай імперыі
2. ↑  Асманская імперыя Архівавана 4 сакавіка 2016.
3. ↑  Храналогія Турцыі
4. ↑  Турцыя ў XIX стагоддзі
5. ↑  Турцыя ў XX стагоддзі

Літаратура
----------

* Петросян Ю. А. Османская империя. М. 1990.
* Еремеев Д. Е. Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992.
* На перекрестке цивилизаций: Поль Лемерль, История Византии. Димитрис Кицикис, Османская империя. Весь Мир, 2006 г.
* Cleveland, William L. «The Ottoman and Safavid Empires: A New Imperial Synthesis» in A History of the Modern Middle East. Westview Press, 2004. pp37–56. ISBN 0-8133-4048-9.  (англ.)
* Creasy, Sir Edward Shepherd. History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time. R. Bentley and Son, 1877.  (англ.)

Спасылкі
--------

* Храналогія Турцыі і Асманскай імперыі ў XI—XIX стагоддзях
* Храналогія Турцыі ў XX стагоддзі
* Інфармацыя пра Асманскую імперыю Архівавана 13 мая 2010.
* Асманская імперыя ў XVI—XVII стагоддзях (карта)
* Гісторыя Турцыі
* Атлас Турцыі на Вікісховішчы