recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Лебедзь малы**, **лебедзь тундравы** (*Cygnus bewickii*) — від птушак з сямейства качыных.

Апісанне
--------

Белы, жоўтая дзюба з чорным канцом. Малы лебедзь вельмі падобны да клікуна, але меншы ростам: даўжыня цела 115—127 см і 170—195 см размах крылаў. Важыць малы лебедзь каля 5—6 кг. Самка крыху меншая за самца.

Голас малога лебедзя таксама падобны да голаса клікуна, толькі цішэй і ніжэй. Акрамя гэтага ў малога лебедзя дзюба мае больш чорнага колеру, тады як у клікуна наадварот, чорны колер прысутнічае толькі на кончыку дзюбы.

Пашырэнне
---------

Насяляе азёры, а таксама разлівы рэк у травяністай або балоцістай тундры; зімоўкі ў вусцях рэк, прыбярэжных азёрах, а таксама марскіх затоках.

Арэал на поўначы Палеарктыкі ад паўвострава Канін да вусця Калымы і вострава Аджон і Чукоткі. Пералётны від. Месца зімовак: паўночны захад Еўропы (галоўным чынам Галандыя, Брытанскія астравы і Ірландыя), лакальна Паўднёвая Еўропа, узбярэжжа Каспійскага мора, Паўднёвая, Цэнтральная і Усходняя Азія. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі, залётны ў час міграцый від.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ладзіць на купіне або сухім грунце, у месцы з добрым аглядам. Яно ў выглядзе кола, галоўным чынам з моху; верхняя частка з сухіх водных раслін, у высцілцы, акрамя таго, пух або пер’е.

Яйкі (2—5) пераважна падоўжаныя або набліжаныя да эліптычных, белаватыя (пад час наседжвання з’яўляюцца жоўта-карычневыя плямы).

Падвіды
-------

* *C. c. bewickii* — Палеарктыка;
* *C. c. columbianus* — Неаарктыка.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4191310-3 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Клімянкоў.

**Іван Пракофьевіч Клімянкоў** (5 студзеня 1947, в. Хляўно, Кармянскі раён, Гомельская вобласць, БССР) — пісьменнік, член Саюза пісьменнікаў БССР з 1988 г.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і калгаснікаў. У 1965 г. скончыў 11 класаў Ліцвінаўскай сярэдняй школы імя П. Лепяшынскага. У 1965—1970 гг. вучыўся на беларускім аддзяленні філалагічнага факультэта БДУ. Настаўнічаў у Баяніцкай васьмігодцы Любанскага раёна, працаваў сакратаром камсамольскай арганізацыі Смілавіцкага СПТВ-23 Чэрвеньскага раёна. З 1971 г. пачаў выяжджаць на сезонныя работы (пасёлак Тазаўскі Ямала-Ненецкай нацыянальнай акругі, г. Пячора, Комі АССР, г. Варкута (Расія), пасёлак Сангар Якуцкай АССР, пасёлак Рочыгда Архангельскай вобласці). Быў выхавацелем у рабочым інтэрнаце Мінскага аўтамабільнага завода, працаваў у калгасах Валожынскага і Кармянскага раёнаў, у Касцюковіцкім сельгасбудзе. З 1988 г. — будаўнік калгаса «Перамога» Валожынскага раёна. З 1992 г. працаваў у выдавецтве згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына».

Творы
-----

* Сеанс гіпнозу. Апавяданні. — Мінск, 1987. — 166 с.
* Званая вячэра. Аповесць // *Маладосць*. — Мінск: 2009. — № 8. — С. 20-39.
* Паядынак (Фантазія на шахматную тэму). Аповесць // *Маладосць*. — Мінск: 2010. — № 4. — С. 8-38.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Махнач Т. М.* Клімянкоў Іван. Бібліяграфія // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік у 6 тамах. — Мінск, 1995. — Т. 5. — С. 207.
* *Непісьменны М. Іван Клімянкоў.* Літоўка і Саха. Сшытак 4. — Койданава, 2011. — С. 100.
* *Савік Л. С.* Клімянкоў Іван // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік у 6 тамах. — Мінск, 1995. — Т. 5. — С. 273-274.
**Апытальны ліст***у археалогіі* — анкета са звесткамі пра археалагічны помнік у пэўнай мясцовасці. У апытальны ліст уключаюць кароткае апісанне помніка (наяўнасць чорнага пласта зямлі, або культурнага пласта, валоў, насыпных узгоркаў і інш.), указваюць дакладнае месцазнаходжанне помніка, а таксама яго мясцовыя назвы: як правіла, для месцаў вытворчасці гэта гута, крыца, млынок, печы, паташня, рудня, смольня і інш.; для паселішчаў — дворышча, сяло, селішча, стадола, стараселле, царкавішча і інш.; для гарадзішчаў — гара, гарадзец, гарадок, замак, замчышча, курган, акоп, востраў, вал, груд, рог, роў і інш.; для курганных могільнікаў — валатоўкі, капцы, гамола, гурбы, малатоўкі, пагосты, шведскія (французскія) магілы і інш. Сукупнасць атрыманых звестак дазваляе іншы раз высветліць тып помніка для навукі. У XIX ст. калі пачалося складанне археалагічных карт, апытальныя лісты рассылалі асобныя даследчыкі (Ф. В. Пакроўскі, Я. П. Тышкевіч, Г. Х. Татур, Е. Р. Раманаў, А. М. Семянтоўскі, В. А. Шукевіч і інш.), губернскія статыстычныя і царкоўна-археалагічны камітэты, мінскі губернатар (1882), Віленскі аддзел Маскоўскага падрыхтоўчага камітэта IX-га археалагічнага з'езда, у XX ст. — навукова-эксперыментальная камісія пры Наркамаце асветы БССР, пазней — Гісторыка-археалагічная камісія Інстытута беларускай культуры і інш. У сувязі з высокім узроўнем развіцця археалагічнай навукі ў Беларусі апытальныя лісты цяпер ужываюцца рэдка.

Літаратура
----------

* Ісаенка, У. Ф. Апытальны ліст / У. Ф. Ісаенка // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 40. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* Ісаенка, У. Ф. Апытальны ліст / У. Ф. Ісаенка // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 43. — ISBN 5-85700-077-7.
Панарама Лебядзінага вострава з Эйфелевай вежы
**Лебядзіны востраў** (фр.: Île aux Cygnes) — невялікі штучны востраў на Сене, размешчаны непадалёк ад Эйфелевай вежы паміж 16-й і 15-й акругамі Парыжа, хоць адміністрацыйна належыць апошняму. 

Ён быў збудаваны ў 1825 годзе ў якасці дамбы, і цяпер служыць падмуркам для сумешчанага метрамоста Бір-Хакем. Даўжыня вострава складае 890 м, шырыня - 20 м. Сваю назву востраў атрымаў ад ранейшага Лебядзінага вострава, які ў 1773 годзе быў далучаны да Марсава поля. 

На заходнім ускрайку вострава знаходзіцца паменшаная (вышынёй 11,5 м) копія Статуі Свабоды (46 м), падораная Парыжу ў 1889 годзе амерыканцамі, удзячнымі французам за сваю статую. Статуя звернутая ў кірунку нью-ёркскай статуі, і ў левай руцэ яна трымае таблічку з надпісам IV Juillet 1776 = XIV Juillet 1789, датамі, якія пазначаюць адпаведна Дзень незалежнасці ЗША і Дзень узяцця Бастыліі. 

Па востраве праходзяць Лебядзіныя прысады (фр. l'Allée des Cygnes), апраўленыя 322 дрэвамі.
**Апёк** — пашкоджанне тканак арганізма, выкліканае уздзеяннем высокай тэмпературы або ўздзеяннем некаторых хімічных рэчываў (лугам, кіслатой, солямі цяжкіх металаў і інш).

Адрозніваюць 4 ступені апёкаў: пачырваненне скуры, утварэнне пузыроў, амярцвенне ўсіх слаёў скуры, абвугліванне тканак. Ступень апёку вызначаецца велічынёй плошчы і глыбінёй пашкоджанні тканак. Чым большую плошчу ён займае і чым глыбейшае пашкоджанне тканак, тым цяжэйшы стан апёку. Першая дапамога пры апёках — спыненне ўздзеяння знешніх фактараў і апрацоўка раны.

Асаблівая форма апёкаў — прамянёвыя апёкі (сонечныя, рэнтгенаўскія і інш.) і ўдар электрычнасці.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Новы · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11938371r · GND: 4062659-3 · LCCN: sh85018164 · NDL: 00568111 · NKC: ph124357 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Земан.

**І́ван О́льбрахт** (чэшск.: Ivan Olbracht; сапраўднае імя — **Ка́міл Зе́ман**, чэшск.: Kamil Zeman; 6 студзеня 1882, Семілі, Багемія, Аўстра-Венгрыя — 20 снежня 1952, Прага, Чэхаславацкая Рэспубліка) — чэшскі пісьменнік. Народны пісьменнік Чэхаславакіі (з 1946).

Вучыўся ў Берлінскім і Карлавым універсітэтах. У Другую сусветную вайну ўдзельнік руху Супраціўлення.

Творчасць
---------

Сваёй творчасцю развіваў традыцыі крытычнага рэалізму. Першы зборнік апавяданняў «Пра злых адзіночак» (1913). Аўтар псіхалічных раманаў «Самы цёмны астрог» (1916), «Дзіўнае сяброўства акцёра Есенія» (1919). Вынік наведвання ў 1920 годзе Расіі — зборнік рэпартажаў «Замалёўкі сучаснай Расіі» (1920—1921). Вядомасць прынёс раман «Ганна- пралетарка» (1928) пра рэвалюцыйныя падзеі ў Чэхаславакіі. Галоўным прынцыпам новай эпікі лічыў міф: раман «Мікола Шугай, разбойнік» (1933, экранізацыя 1947), зборнік апавяданняў «Яўрэйскае мястэчка ў даліне» (1937).

Пераклады
---------

На беларускую мову асобныя яго творы пераклаў Ю. Лявонны.

Зноскі
------

1. ↑  BillionGraves — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37774202'></a>

Літаратура
----------

* Ольбрахт, Іван. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Іван Ольбрахт
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гаўрыленка.

«На прывале», 1943. НММ РБ
**Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка** (28 лютага 1902, в. Касцюкоўка, Гомельскі раён — 4 лютага 1961) — беларускі жывапісец.

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі мастацкі тэхнікум, дзе вучыўся ў В. Руцая, М. Эндэ, Ф. Фогта, у 1930 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Адзін з арганізатараў моладзевага аб’яднання Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыі ў Віцебску (1928—1930).

У 1933—1936 гадах старшыня аргкамітэта, у 1956—1961 гадах старшыня Саюза мастакоў БССР.

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1951—1955 гадах.

Творчасць
---------

«Пераправа», 1945
Аўтар твораў пра гісторыка-рэвалюцыйныя падзеі, працоўныя будні горада і вёскі, подзвігах беларускіх партызан, а таксама партрэтаў і пейзажаў («Калгасная брыгада», 1931; «Прарыў нямецкай абароны», 1942; «Партрэт хлопчыка-партызана», 1943; «Партызаны ў Палессі», 1944; «На партызанскім аэрадроме», 1950; «Ідзе эшалон», 1957; «Вясна», 1958; «На рыштаваннях», 1960).

Памяць
------

Белпошта, 2002
У 2002 годзе Белпошта быў выпусціла памятны канверт да 100-годдзя Паўла Гаўрыленкі — яго партрэт на фоне майстэрні. Аўтар канверта — мастак А. Федзін. Тыраж — 100 000 асобнікаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Гавриленко Павел Никифорович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 132. — 737 с.

Літаратура
----------

* *А. В. Аладава* П. Н. Гаўрыленка. — Мн. 1963.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 2. Габой — Карціна / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — 751 с. — 9500 экз.
**Апурымак** (у ніжнім цячэнні **Эне**, **Тамба**) — рака ў Перу, левы прыток Укаялі (сістэма Амазонкі). Даўжыня 1250 км, плошча басейна каля 125 тыс.км². Пачынаецца на ўсходнім схіле Заходняй Кардыльеры (на паўночным захадзе возера Тытыкака), цячэ на паўночны захад у глыбокіх і вузкіх далінах, якія расчляняюць Анды. Паўнаводная летам (снежань-леты). Сярэдні расход вады 2,9 тыс. м³/с. Вельмі парожыстая. На рацэ Апурымак горад Пуэрта-Прада.

Літаратура
----------

* Апурымак // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1. — С. 440. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0036-6 (т.1).

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Флінт.

**Флінт** (англ.: Flint) — востраў у Паўднёвай групе астравоў Лайн. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 3 км². Незаселены.

Прырода
-------

Востраў мае каралавае паходжанне. Выцягнуты з поўначы на поўдзень. Шырыня не перавышае 900 м. Найвышэйшы пункт — 6,7 м. Узбярэжжа атачае каралавы рыф. Сталых вадацёкаў няма.

У мінулым быў пакрыты эндэмічным лесам, які ў 1880-ых гг. быў заменены на плантацыі какосавай пальмы.

Фаўна прадстаўлена марскімі птушкамі, яшчаркамі, казуркамі, крабамі, пацукамі. Добра захаваўся прыродны свет каралавага рыфу.

Гісторыя
--------

Адкрыты ў пач. XIX ст. У 1856 г. фармальна абвешчаны тэрыторыяй ЗША. Меркавалася, што амерыканскія кампаніі пачнуць здабываць на востраве гуана, але ў 1875—1880 гг. амерыканскіх здабытчыкаў апярэдзіла брытанская кампанія. У 1881 г. былі створаныя какосавыя плантацыі. Здабыча копры працягвалася да 1912 г. У 1908 г. амерыканскімі даследчыкамі на востраве вяліся астранамічныя назіранні.

У 1892 г. уключаны ў склад брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс. У 1979 г. стаў часткай незалежнай дзяржавы Кірыбаці.

Спасылкі
--------

* FLINT ISLAND Архівавана 25 верасня 2016.
* Kiribati: Flint Island (part of the Line Group)
* Flint Island’s Coral Reefs

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4508623-0 · VIAF: 249389574 |
**Апунцыя** (*Opuntia*) — род шматгадовых сукулентных раслін сямейства Кактусавыя (*Cactaceae*). Па разнастайнасці відаў, колькасць якіх дасягае 190, гэты род з'яўляецца адным з самых буйных у сямействе.

Апісанне
--------

Сцяблы патоўшчаныя, сакаўныя, падзелены на членікі, укрытыя калючкамі і шматлікімі дробнымі тонкімі вышчарбленымі шчацінкамі (глахідыямі). Паводле формы членікаў апунцыі бываюць шарападобныя, цыліндрычныя і плрскія. Найбольш пашыраны формы з плоскімі членікамі. Лісце невялікае сакаўное, шылападобнае, рана ападае. Кветкі адзіночныя, двухполыя. Плады ягадападобныя.

Пашырэнне
---------

Апунцыі распаўсюджаныя на шырокіх тэрыторыях Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі, уключаючы Вест-Індыю. У Мексіцы, якая з'яўляецца галоўным раёнам росту роду, знаходзіцца амаль палова відаў апунцыі. Паводле легенды ацтэкаў, Тэначтытлан (цяперашні Мехіка) быў заснаваны на месцы, дзе расла апунцыя, на якой сядзеў арол, што пажыраў змяю. Гэтая сцэна з легенды адлюстравана на гербе Мексікі. Два віды апунцыі распаўсюджаны ў Афрыцы.

Асобныя віды вырошчваюць у пакаёвай культуры.

Выкарыстанне
------------

Выдзяляюцца дэкаратыўныя віды. Некаторыя даюць ядомыя плады.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 277. — 671 с. с илл.

Літаратура
----------

* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 277. — 671 с. с илл. (руск.)
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Апунцыя на сайце Экасістэма **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 5 мая 2012. Праверана 31 студзеня 2013.
**Аптэкарскі востраў** — адзін з астравоў, размешчаных у паўночнай частцы дэльты ракі Нявы, уваходзіць у склад Петраградскага раёна горада Санкт-Пецярбурга. Аддзяляецца ад Петраградскага вострава ракой Карпаўкай, ад Каменнага і Крастоўскага астравоў — Малой Неўкай, ад Выбаргскай стараны — Вялікай Неўкай. Плошча вострава — каля 2 км².

Аптэкарскі востраў
Фінская назва Корпісаары (фін. Korpisaari — востраў глухога лесу) — востраў з дрымучым лесам або Корпісаары (фін. Korppisaari) — Варонін востраў. Востраў мае і рускія назвы — Дзікі або Яловы востраў.

Сучасная назва Аптэкарскі востраў вядома з 1726 года, дадзена ад Аптэкарскіх агародаў (цяпер Батанічны сад).

Аптэкарскі востраў злучаны з Петраградскім сям’ю мастамі: Аптэкарскім, Петрапаўлаўскім, Сіліным, Геслераўскім, Карпаўскім, Барочным і Маладзёжным, з Каменным востравам — Каменаастроўскім мастом, з Выбаргскай стараной — Кантэміраўскам і Грэнадзерскім.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**37-я Ельская партызанская брыгада** — партызанская брыгада, створаная 1 ліпеня 1943 года на базе Ельскага атрада, арганізаванага ў лютым 1943 года, пры фарміраванні брыгады быў разбуйнены на чатыры атрады. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Ельскага, Лельчыцкага, Тураўскага, Мазырскага і іншых раёнаў. 21 лістапада, 19 снежня 1943 года, 11 студзеня 1944 года брыгада (755 партызан, чатыры атрады), паатрадна злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* партызанскі атрад «Бальшавік»;
* партызанскі атрад імя В. І. Чапаева;
* партызанскі атрад «За Радзіму»;
* партызанскі атрад «Смерць фашызму».

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Антон Сцяпанавіч Мішчанка

### Камісар

* Яроній Аляксеевіч Татараў;
* Іван Паўлавіч Пастухоў

### Начальнік штаба

* Сцяпан Іванавіч Міксюк

Гісторыя
--------

Баявыя аперацыі партызаны праводзілі на чыгунках, шашэйных і грунтавых дарогах. Найбольш значнымі з іх былі засадныя баі 12 жніўня, 14 лістапада 1942 года, 30 сакавіка 1943 года на дарогах Скароднае — Валаўская Рудня, Оўруч — Ельск. Некалькі баёў правялі разам з украінскімі партызанскімі атрадамі злучэння С. А. Каўпака, у тым ліку бой у снежні 1942 года каля вёскі Глушкавічы Лельчыцкага раёна. У верасні 1943 года партызаны ўдзельнічалі ў аперацыі «рэйкавая вайна» на чыгуначным участку Багуцічы — Ельск. Разам з часцямі Чырвонай Арміі вялі баі за вызваленне гарадскога пасёлка Ельск (Ельская аперацыя).

Памяць
------

У 1970 годзе ў вёсцы Зашыр’е Ельскага раёна ў гонар брыгады была ўстаноўлена мемарыяльная дошка.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* 37-я Ельская бригада
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бекю.
**Жан Луі (Ян Людвік) Якубавіч Бекю** (каля 1741 — ?) — прамыслова-гандлёвы дзеяч 2-й паловы ХVІІІ ст. супрацоўнік падскарбія А. Тызенгаўза.

Біяграфія
---------

Старэйшы брат Якуба Бекю. У 1771 годзе прыбыў з Берліна ў Гродна, дзе працаваў бухгалтарам мануфактурнага кантара. Пад час замежнай камандзіроўкі брата (1772—1775 г.)
кіраваў мануфактурамі. На сейме 1773—1775 г. атрымаў набілітацыю. З 1775 па 1780 г. кіраваў гандлем каралеўскіх мануфактур, наладжваў гандлёва-банкаўскія сувязі з Рыгай, Гамбургам, Крулеўцам, Лонданам, Брэменам, вербаваў людзей на мануфактуры. З 1778 г. быў таксама кантралёрам Скарбовай камісіі літоўскай. Пасля адстаўкі Тызенгаўза разам з братам сведчылі на судовых працэсах супраць свайго былога працадаўцы. У 1794 г. быў экспедытарам Скарбовага дэпартамента Найвышэйшага Літоўскага ўрада (расійскага). У 1796 г. — дырэктар памежнай мытнай каморы ў Гродне, у 1797 г. — дарадца ў Літоўскай скарбовай палаце. Далейшы лёс яго невядомы.

Сям’я
-----

У першым шлюбе з Каралінай, якая памерла ў Гродне ў 1782 г.; у другім з 1794 года з Амалій Бернатовіч. Ад першай меў сына Аўгуста, які быў доктарам, айчымам Юльюша Славацкага, як жыхар Гродна ў 1794 г. падпісаў пад № 232 акцэс да паўстання. Меў 3-павярховы дом з афіцынамі і гаспадарчымі пабудовамі. У 1796 г. прадаў яго купцу Л. Маўшовічу за 16 тыс. злот. (знаходзіўся на месцы, дзе сёння дом Мураўёва на Савецкай плошчы).

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Бекю Жан Луіс (Ян Людвік) Якубавіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1065836996 · VIAF: 313456203 |

1. ↑
Капліца і брама-званіца пры старой Свята-Мікалаеўскай царкве ў Цімкавічах, 1917 год
Капліца і брама-званіца пры новай Свята-Мікалаеўскай царкве ў Цімкавічах, 2017 год
Мемарыяльная капліца
Памятны камень на мемарыяльнай капліцы
**Мемарыяльная капліца** — капліца ў аграгарадку Цімкавічы Капыльскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Знаходзіцца ў цэнтры аграгарадка. Пабудавана ў другой палавіне XIX ст. з цэглы ў памяць аб адмене прыгоннага права (над галоўным уваходам усталявана мемарыяльная дошка).

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры неакласіцызму. Вырашана цэнтрычным кубападобным аб’ёмам пад шатровым гонтавым дахам. Галоўны фасад вылучаны ў цэнтры фланкіраваным пілястрамі прамавугольным уваходным праёмам. Атынкаваныя сцены прарэзаны арачнымі аконнымі праёмамі ў шырокіх ліштвах у выглядзе перакінутай паміж 2 пілястрамі архівольты, расчлянёны лапаткамі і апяразаны прафіляваным карнізам. Зала перакрыта цыліндрычным скляпеннем, у алтарнай сцяне зроблена ніша.

Брама-званіца
-------------

Побач з капліцай пастаўлена мураваная 2-ярусная прамавугольная ў плане брама-званіца пад двухсхільным дахам. Ярусы расчлянёны гонтавым адлівам на прафіляваным карнізе. Шырокі арачны праезд першага яруса замураваны. Верхні ярус-звон прарэзаны з усіх бакоў лучковымі праёмамі, фланкіраванымі лапаткамі і аб’яднанымі на франтальным фасадзе аркатурай.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст.: З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Мемарыяльная капліца ў Цімкавічах на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Брама-званіца ў Цімкавічах на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Мемарыяльная капліца ў Цімкавічах на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Брама-званіца ў Цімкавічах на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Мемарыяльная капліца ў Цімкавічах на сайце Radzima.org
* Брама-званіца ў Цімкавічах на сайце Radzima.org
* Свята-Мікалаеўская царква ў Цімкавічах на сайце Radzima.org
*
**Мемарыяльны комплекс памяці спаленых вёсак** — мемарыяльны комплекс ў в. Боркі (Кіраўскі раён, Магілёўская вобласць, Беларусь).

Гісторыя
--------

Улетку 1942 года ў Кіраўскім раёне былі сфарміраваны партызанскія злучэнні, якія дзейнічалі супраць нямецкіх войскаў, здзяйсняючы частыя дыверсіі па падрыве машын на шашы Бабруйск — Магілёў. Пасля адной з такіх дыверсій 15 чэрвеня 1942 года ў вёску быў накіраваны атрад штурмбанфюрара СС Оскара Паўля Дырлевангера. Немцамі было знішчана каля 2000 мірных жыхароў і спалена 6 пакінутых вёсак. Пасля вайны самі Боркі былі адноўленыя, але навакольныя пасёлкі — Хватаўка, Доўгае Поле, Закрынічча, Чырвоны Араты, Пралетарскі, Дзяржынскі — так і не адрадзіліся.

У памяць аб жыхарах Борак і спаленых вёсак у 1964 годзе да 20-годдзя вызвалення раёна быў устаноўлены помнік — скульптура воіна і дзяўчынкі, якая ўскладае кветкі. Па колькасці спаленых пасёлкаў устаноўлена шэсць пліт памяці як напамін пра падзеі на Боркаўскай зямлі.

У жніўні 2004 года была ўзведзена капліца ў гонар абраза Божай Маці «Спагнанне загінулых».

У 2004, 2008 гадах у в. Боркі пачата будаўніцтва мемарыяла памяці ўсіх спаленых вёсак Магілёўскай вобласці. Ініцыятарам стварэння новага помніка выступіў старшыня Магілёўскага аблвыканкама Леанід Заяц. Стары помнік быў усталяваны на мясцовых могілках, дзе былі пахаваны ахвяры аперацыі.

Апісанне
--------

Над напаўненнем мемарыяльнай прасторы працуюць мінскія скульптары Іван Арцімовіч і Аляксандр Сакалоў, пазней на стадыі праектавання да іх далучылася магілёўскі педагог-архітэктар Марыя Левашова.

Ключавой скульптурай мемарыяльнага комплекса з’яўляецца жанчына-маці, якая схілілася над пустой калыскай. Гэта скульптура ўвасабляе Беларусь, скрушлівую аб ахвярах вайны, як пра сваіх дзяцей. За скульптурай маці знаходзіца вясковая (вуліца памяці) вуліца пз эмітацыяй пячных труб на якіх нанесены ўспаміны відавочцаў трагедыі.

Другая скульптура знаходзіца ў сімвалічнай свіране: яна паказывае людзей, якія спрабуюць выратавацца ад немінучай пакутлівай смерці. На мемарыяльным камені высечана пасланне нашчадкам.

Зноскі
------

1. ↑  РЭКАНСТРУКЦЫЯ МЕМАРЫЯЛЬНАГА КОМПЛЕКСУ «ПАМЯЦІ СПАЛЕНЫХ ВЁСАК МАГІЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ» Ў В. БОРКІ КІРАЎСКАГА РАЁНА
2. ↑  У вёсцы Боркi ствараецца мемарыял памяцi, якi перадасць увесь жах таго, што тут адбылося больш за 70 гадоў таму
3. ↑  У кіраўскіх Борках мемарыял абнаўляюць усім мiрам
**Мемарыяльная капліца** — мемарыял у памяць аб Мілавідскай бітве, якая закончылася перамогай паўстанцкіх аддзелаў над царскімі войскамі падчас паўстання 1863—64 гадоў. Помнік архітэктуры неакласіцызму.

Размешчаны ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці на Брэсцкай шашы каля в. Каўпакі за 4,6 км на паўднёвы захад ад в. Мілавіды.

Гісторыя
--------

3 мая 1931 года адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка з удзелам ветэрана паўстання паручніка Кулікоўскага, удзельніка бітвы пад Мілавідамі ў 1863 годзе. Пасля жалобнага набажэнства і асвячэння помніка каля яго маршам прайшлі калоны вайсковых частак з Баранавіч, грамадскіх арганізацый і пажарнікаў.

2 жніўня 2016 года пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь капліцы і крыжу нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Беларусі рэспубліканскага значэння.

Апісанне
--------

Помнік уяўляе сабой капліцу вышынёй 13 метраў, якая размешчана насупраць сціплага крыжа на магіле расійскіх салдат, што загінулі ў Мілавідскай бітве.

Архітэктура
-----------

Капліца — цэнтрычнае збудаванне: на квадратным у плане цокалі ўстаноўленыя чатыры калоны, якія нясуць пліту антаблементу; у завяршэнні сферычны гранёны купал з ажурным крыжам. Унутраная прастора абмежаваная міжкалоннымі арачнымі прасценкамі. На цокалі і пастаменце — памятныя надпісы.

Зноскі
------

1. 1 2  Атлета закопали на два метра в Барановичах и трагедия на дороге под Вольно. О чем писали барановичские газеты в мае 1931 и 2001 годов
2. ↑  Дадатак 1 да пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 02.08.2016 № 607. Пералік матэрыяльных аб’ектаў, якім надаюцца статус і катэгорыя гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь Архівавана 14 жніўня 2020.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мемарыяльная капліца (Мілавіды)
* Мемарыяльная капліца (Мілавіды) на сайце Radzima.org
* Мемарыяльная капліца (Мілавіды) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Мемарыяльная капліца (Мілавіды) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мемфіс.
Статуя Рамзеса II ў храме Пта
**Мемфіс** (грэч. Μέμφις, егіп. Менефер ад назвы паселішча каля піраміды фараона Піопі I) — старажытнаегіпецкі горад на левым беразе Ніла (каля сучасных пасёлкаў Бедрахейн і Міт-Рахіне на паўднёвы захад ад Каіра).

Заснаваны ў пач. ІІІ тыс. да н.э. Менесам пад назвай Белыя сцены (ад аднайменнай крэпасці). У перыяд Старога царства (XVIII—XXIII ст. да н.э.) рэзідэнцыя фараонаў, буйны рэлігійны, палітычны, культурны і рамесніцкі цэнтр Старажытнага Егіпта; захаваў сваё эканамічнае значэнне і пасля пераносу сталіцы ў Фівы (перыяд Сярэдняга царства). Набыў важнае стратэгічнае значэнне ў перыяд Новага царства ў сувязі з паходамі егіпецкіх цароў у Сірыю і Палесціну. У перыяд элінізму з узнікненнем г. Александрыя (IV ст. да н.э.) страціў былое значэнне.

Захаваліся руіны храма бога Пта (III тыс. да н.э.), сфінкс эпохі Новага царства, Серапеум (эліністычны час), 2 калосы Рамсеса II (13 ст. да н.э.). Некропалі Мемфіса з пірамідамі і грабніцамі цароў і знаці знаходзяцца паблізу сучасных Гізы, Сакары і інш.

Даследаванні і раскопкі
-----------------------

20 красавіка 2015 года расійскія археолагі знайшлі легендарныя «белыя сцены» Мемфиса.

Зноскі
------

1. ↑  Российские археологи обнаружили легендарные «белые стены» Мемфиса // Россия 24

Літаратура
----------

* Мемфіс // БЭ ў 18 т. Т. 10. Мн. 2000.

Спасылкі
--------

* Інтэрв'ю аб знаходцы сцен Мемфіса з дырэктарам Цэнтра егіпталагічных даследаванняў РАН Галінай Бяловай  (руск.)



| Некропаль Мемфіса |
| --- |
| 
* *З поўначы на поўдзень*: Абу-Раваш
* Гіза
* Завіет-эль-Эрыян
* Абусір-эль-Мелек
* Сакара
* Абу-Гараб
* Дахшур

 |

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Егіпце |
| --- |
| 
* Абу-Міна
* Фівы з іх некропалямі, Карнакскі і Луксорскі храмы
* Ісламскі Каір
* Мемфіс і яго некропалі — раён пірамід ад Гізы да Дахшура
* Помнікі Нубіі ад Абу-Сімбела да Філ
* Манастыр Святой Кацярыны
* Вадзі-аль-Хітан

 | Сцяг Егіпта |
Рымскі тэатр у Бутрынці

**Бутрынці** (лац. Buthrotum, алб. *Butrint* ці *Butrinti*) — археалагічны музей-запаведнік на поўдні Албаніі непадалёк ад Саранды, каля мяжы з Грэцыяй. З'яўляецца аб'ектам са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Старажытны горад Бутрынці быў заснаваны як грэчаская калонія каля 8 ст. да н.э. ; з тых часоў там застаўся тэатр і агара. Далей Бутрынці ўвайшоў у склад Рымскай імперыі — рымляне пабудавалі акведук, лазні, форум. У 6 ст. н.э. горад далучыўся да хрысціянства, пазней быў разбураны готамі.

Калі Бутрынці стаў часткай Візантыйскай імперыі, былі пабудаваны яго базіліка і баптыстэрый. У 14-15 стагоддзях горад трапіў пад уладу Венецыі, і італьянскія купцы пабудавалі там крэпасць з вежай. Пазней гэтыя землі былі заваяваныя туркамі; горад паступова згубіў сваё значэнне і апынуўся ў заняпадзе.

Раскопкі на яго месцы былі пачаты ў 1928—1936 гадах італьянскім вучоным Луіджы Угаліні і працягнуты пасля Другой сусветнай вайны. У гэты час былі адкрыты Ільвіныя вароты, свяцілішча Асклепія, амфітэатр, упрыгожаны статуямі, фундаменты жылых і грамадскіх будынкаў.

Тыповыя для міжземнаморскага гарадка хвалі розных захопнікаў у Бутрынці праілюстраваныя археалагічнымі знаходкамі. Рэшткі старажытнага горада зараз з'яўляюцца пляцоўкай для вывучэння ўсіх этапаў яго гісторыі.

Каардынаты: 39°44′ пн. ш. 20°01′ у. д.HGЯO

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.
**Карабанькі** — магілёўскі мяшчанскі і шляхецкі род. Разам з Казановічамі і Хамутоўскімі найбольш часта займалі пасаду магілёўскага войта.

Карабанькі фундавалі капліцу пры Брацкай царкве і падаравалі абраз Магілёўскай Божай Маці. Каля 1750 года былыя магілёўскія войты Карабанькі прыбудавалі да царквы Богаяўлення прыдзел у імя Феадосія Пячэрскага і вялікі прытвор. У сутарэннях прыдзела хаваліся прадстаўнікі роду.

18 лютага 1777 года Галоўны земскі суд Магілёўскай губерні прызнаў шляхетныя правы як былых членаў магілёўскага магістрата, так і былых магілёўскіх войтаў, а таксама прызнаў іх гербы, якімі яны карысталіся згодна з набілітацыйнымі прывілеямі. У выпісе з земскіх кніг ісцамі згадваюцца войт Юзаф і яго сын Грыгор Карабанькі, якія карысталіся гербам «Кораб».

Партрэт Ганны з Карабанькаў
Дачка магілёўскага войта Юзафа Карабанькі Ганна (1766—1829) выйшла замуж за шляхціча Фёдара Паскевіча і нарадзіла будучага фельдмаршала Івана Паскевіча. Вядомы яе партрэт канца XVIII ст.

Зноскі
------

1. ↑  З. Л. Яцкевіч. Да пытання арганізацыйна-адміністрацыйнай структуры Магілёўскага магістрата ў сярэдзіне XVI—XVII ст. Архівавана 5 чэрвеня 2020.
2. ↑  Яцкевіч З. Л. Мастацтва ў дакументах. // Мастацтва: Мінск / Гал. рэд. Гіль М. Мн. 2006. с. 48-49
3. ↑  *Пікулік А. М.* Мастацтва магілёўскіх старадрукаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К.Крапівы. — Мн.: УП «Тэхнапрынт», 2002. — С. 118. — 199 с. — ISBN 985-464-126-0.
4. ↑  Алесь Асіпцоў. 100 зруйнаваных архітэктурных помнікаў Магілёву. Богаяўленскі сабор. Тыднёвік Магілёўскі. 14-20 красавіка 2000 г. № 14 (78)
5. ↑  Доўнар, А. Б. Пацвярджэнне шляхецтва прадстаўнікам гарадскога самакіраванння Магілёва ў 1777 г. / А. Б. Доўнар // Куляшоўскія чытанні : сборник научных статей по материалам Международной научно-практической конференции, 18-19 апреля 2019 г. / под ред. Т. В. Мосейчук. — Могилев : МГУ имени А. А. Кулешова, 2020. — С. 206—211.
Рэмбрант «Вяртанне блуднага сына» (каля 1666-69, Эрмітаж)
**Прыпавесць**, **прытча** — старажытны дыдактычна-алегарычны жанр фальклору і літаратуры, вельмі блізкі да байкі, маральнае або рэлігійнае павучанне. Характэрныя асаблівасці — бытаванне толькі ў пэўным кантэксце, адсутнасць развітага сюжэту і схільнасць да павучальнага характару («*прамудрасці*»). Прытча магла рэдуцыравацца, г. зн. спрашчацца, да звычайнага параўнання, але захоўваць пры гэтым сваю змястоўнасць. Дзеючыя асобы не маюць ні сваіх знешніх рыс, ні характару і паўстаюць перад чытачом не як аб'екты мастацкіх назіранняў, а як суб'екты этычнага выбару пісьменніка.

Найбольшае развіццё прытча атрымала ў краінах Блізкага Усходу, дзе была надзвычай папулярным жанрам і адкуль разам з Бібліяй аказалася перанесенай у раннехрысціянскія і сярэднявечную еўрапейскія літаратуры. Бытавалі розныя пісьмовыя і вусныя прытчы. Прытчы былі папулярным жанрам і ў літаратуры на Русі, сведчаннем чаго з'яўляюцца зборнікі «Пчала», «Ізмарагд», «Рымскія дзеі», перакладная аповесць пра Варлаама і Іасафа, дыдактычныя творы Кірылы Тураўскага і інш. На сюжэт вядомай евангельскай прытчы Сімяон Полацкі напісаў «Камедыю пра блуднага сына». Лаканізм, прастату і выразнасць адлюстравання рэчаіснасці праз алегорыю, этычны дыдактызм гэтага жанру выкарыстоўвалі розныя пісьменнікі новага часу.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. 134. — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3..
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Баварыя.

**Герцагства Верхняя Баварыя** (ням.: Herzogtum Oberbayern) — герцагства ў складзе Свяшчэннай Рымскай імперыі, якое існавала ў 1255—1340 і 1349—1363 гадах.

Гісторыя
--------

### Першае стварэнне

Верхнебаварскае герцагства было ўтворана ў 1255 годзе ў выніку падзелу ўладанняў герцага Атона II паміж яго сынамі: Генрых атрымаў Ніжнюю Баварыю, а Людвіг — Верхнюю (з Пфальцам).

Пасля згасання ніжнебаварскай лініі Вітэльсбахаў Людвігу IV удалося ў 1340 годзе зноў аб'яднаць баварскія ўладанні сям'і ў адно цэлае.

### Другое стварэнне

Калі ў 1347 годзе памёр імператар Людвіг IV, то спачатку яго шасцёра сыноў кіравалі яго ўладаннямі сумесна, а затым, паводле Ландсбергскага дагавора 1349 года, спадчына была падзелена, і Верхнюю Баварыю атрымалі Людвіг V, Людвіг VI і Атон V (двое апошніх абмянялі ў 1351 годзе ў Людвіга V свае долі спадчыны ў Верхняй Баварыі на Брандэнбургскую і Лужыцкую маркі).

Калі ў 1363 годзе нечакана сканаў герцаг Мейнхард III, не пакінуўшы спадчынніка, Верхняя Баварыя была далучана да Баварска-Ландсгуцкага герцагства.

Герцагі Верхняй Баварыі
-----------------------

### Першае стварэнне

* Людвіг II (1255—1294)
* Рудольф I (1294—1317)
* Людвіг IV (1317—1340)

### Другое стварэнне

* Людвіг V (1349—1361)
	+ Людвіг VI (1349—1351)
	+ Атон V (1349—1351)
* Мейнхард III (1361—1363)
**Верхняя вуліца** — вуліца ў Чыгуначным раёне горада Гомеля. Адносіцца да жылога масіву Прудок. Праходзіць ад вуліцы Каменшчыкава да вуліцы Свірыдава. Перасякаецца з безыменным правулкам. Дае пачатак іншаму безыменнаму правулку, які ідзе да вуліцы Агарэнкі. На яе выходзіць 8-я Навасёлкавая вуліца. Складаецца з індывідуальнай забудовы пераважна сядзібнага тыпу.

З гісторыі
----------

Забудоўвалася ў канцы 1950-х – пачатку 1960-х гадоў. Старажылы сцвярджалі, што назву вуліца атрымала ад таго, што на момант фарміравання яна была апошняй у гэтай частцы Прудка. У рэальнасці назва адлюстравала асаблівасці рэльефу, прынамсі, на час станаўлення вуліцы – вуліца будавалася на больш узвышанай частцы мясцовасці адносна Ніжняй вуліцы. Да будаўніцтва тут знаходзілася калгаснае поле. Забудоўваліся тут прыезджыя з Гомельскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 15.
2. ↑  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 187.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Новікава.
**Эма Віталеўна Новікава** (нар. 13 кастрычніка 1946; г. Асіповічы) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1965 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, у 1973 годзе — БПІ. Архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў у ДП «Мінскпраект».

Член Саюза архітэктараў Беларусі з 1987 года.

Пражывае ў Мінску па вуліцы Шаранговіча, 52.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскіх калектывах): Серабранка-8 (1976), ПДП рэканструкцыі Партызанскага праспекта (1977), Аэрадромная 1,3 (1979—1980), Уручча — 4, 5, 6 (1986—1990, 2005), г.п. Хмелеўка (1992), Сухарава-5 (1999—2005), Лошыца-3 (2003—2005).

Узнагароды
----------

Узнагароджана бронзавым медалём ВДНГ СССР (1980).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Новикова Эмма Витальевна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сарока.
**Дзмітрый Уладзіміравіч Сарока** (4 студзеня 1944, в. Крапіўнікі, Валожынскі раён, Мінская вобласць) — беларускі мастак – жывапісец і графік.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча (1965, вучыўся ў І. В. Глазавай, М. Я. Лісоўскага, Л. В. Лапчынскага), Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (1971, выкладчыкі І. В. Ахрэмчык, Н. М. Воранаў, В. А. Грамыка, Х. М. Ліўшыц). Упершыню творы мастака экспанаваліся ў 1972 годзе.
З 1977 года выкладаў у мінскай Дзіцячай мастацкай школе № 1. 

Сябра Беларускага саюза мастакоў з 1994 года.

Творчасць
---------

Працуе ў станковым жывапісе ў жанрах лірычнага пейзажа, партрэта, нацюрморта.
Карціны ў асноўным, прысвечаны Міншчыне і краявідам роднага края. У 2006 годзе ў мінскім Палацы мастацтва была арганізавана персанальная выстаўка жывапісу мастака.

Творы Дзмітрыя Сарокі зберагаюцца ў Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску.

Зноскі
------

1. ↑  *Коўшаль І.* Беларускі мастак(недаступная спасылка) // Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту [Электронны рэсурс] — Рэжым доступу:  -- Дата доступу: 11.09.2014

Літаратура
----------

* Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік / аўтар-складальнік Б. А. Крэпак і інш.. — Мн .: ВТАА «Кавалер Паблішерс», 1998. — С. 488. — 664 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-6427-09-6.

Спасылкі
--------

* Дзмітрый Уладзіміравіч Сарока на старонцы Мастацкай галерэі «Беларт»  (руск.)
Грэцыя і Македонія ў 200 г. да н. э.
**Эталійскі саюз**: палітычнае аб'яднанне старажытнагрэчаскіх полісаў Сярэдняй Грэцыі. Існавала з 3 ст. да н.э. да 146 да н.э. Перад 3 ст. да н.э. так называўся саюзплямёнаў, што насялялі старажытнагрэчаскую вобласць Этолію.

Да 3 ст. да н.э. у саюз увайшла частка Фесаліі, Беотыя, рад полісаў Пелапанеса, востраў Кефалонія. Члены саюзу мелі роўныя правы і абавязкі, агульнае грамадзянства, ва ўнутраных справах захоўвалі аўтаномію. Саюз распаўся пасля заваявання Грэцыі Рымам (146 да н.э.).

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 1. А — Афіна / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1969. — 624 с.: іл. карты.
**Дзмітрый Уладзіміравіч Білазерчаў** (руск.: Дми́трий Влади́мирович Билозе́рчев; нар. 22 снежня 1966, Масква, СССР) — савецкі гімнаст, трохразовы алімпійскі чэмпіён 1988 года, 8-разовы чэмпіён свету, чатырохразовы сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету, дзесяціразовы чэмпіён Еўропы. Заслужаны майстар спорту СССР (1983).

Біяграфія
---------

Абсалютны чэмпіён свету (1983 і 1987 гадоў). Чэмпіён свету ў камандным першынстве (1987), у практыкаваннях на кані (1983 і 1987), кольцах (1983) і перакладзіне (1983 і 1987), сярэбраны прызёр у камандным першынстве (1983), у вольных практыкаваннях (1983), у практыкаваннях на кольцах (1987) і брусах (1987). Двухразовы абсалютны чэмпіён Еўропы (1983 і 1985). Двухразовы чэмпіён СССР (1983 і 1988).

У пачатку 1990-х стварыў фірму ТЭС, якая заключыла кантракты з вядучымі савецкімі гімнастамі, дапамагаючы ім рыхтавацца і выступаць на буйных міжнародных спаборніцтвах і камерцыйных турнірах.

У 1993 годзе пераехаў у ЗША, дзе першы час працаваў трэнерам у Арэгоне. З 2005 года працуе асістэнтам галоўнага трэнера ва Універсітэце штата Агая.

Сын Дзмітрыя — Аляксей Дзмітрыевіч Білазерчаў — таксама гімнаст, абсалютны чэмпіён ЗША 2007 года сярод юніёраў, трэніруецца ў свайго бацькі. Дачка Аліса — таксама гімнастка.

Разам са сваёй жонкай з’яўляецца ўладальнікам гімнастычнай залы «The United Sports Academy» ў Бівертане, у штаце Арэгон.

Зноскі
------

1. ↑  Dmitri Bilozerchev // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIG · Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Munzinger |
**Беліцкі цукровы завод** — прадпрыемства, якое дзейнічала ў 1831—1882 гадах (паводле іншых звестак да 1890-х гадоў) у мястэчку Беліца Гомельскага павета Магілеўскай губерні. Вырабляў цукар-пясок.

З’яўляўся найбуйнейшым цукровым прадпрыемствам на Беларусі. Уладальнік — граф Фёдар Іванавіч Паскевіч, арандатар — купец Мельнікаў (былы ад’ютант Паскевіча). У 1839 годзе завод згарэў. У 1840 годзе пастаўлены новы 2-павярховы будынак, устаноўлены 2 паравыя рухавікі (магутнасцю 70 к. с.), пабудаваны драўляны барак ддя рабочых. У 1851 годзе працавала 80 рабочых (пераважна прыгонныя), у 1864 годзе — 175, у 1879 годзе — 232. У 1859 годзе на заводзе працаваў майстар-цукравар з Гамбурга, мясцовыя майстры: каваль, слесар, меднік, механік. На выраб цукровага пяску выкарыстоўваліся буракі з зямель уладальніка і купленыя ў суседніх маёнтках. Уласнымі былі вапна, касцяны вугаль, дровы. У 1851 годзе было перапрацавана 90 тыс. пудоў цукровых буракоў, з іх 70 тыс. пудоў уласных. Дзейнічаў 3—4 месяцы ў год. У 1879 годзе выраблена 15 тыс. пудоў цукру, у 1881 годзе — 19 тыс. пудоў.

Закрыты з-за канкурэнцыі таннага цукру з украінскіх губерняў.

Літаратура
----------

* *Болбас, М. Ф.* Беліцкі цукровы завод // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 5. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2.

| ⛭Цукровая прамысловасць Беларусі |
| --- |
| Вытворчасць | Гарадзейскі цукровы камбінат • Жабінкаўскі цукровы завод • Скідзельскі цукровы камбінат • Слуцкі цукрарафінадны камбінат • Беліцкі цукровы завод (1831—1882) |
| Продаж | Беларуская цукровая кампанія |
| Сыравіна | Цукровыя буракі |
| Іншае | Цукровая справа |
**Дзмітрый Цімафеевіч Надзькін** (28 мая 1934, Іванцава, Лукаянаўскі раён Ніжагародскай вобласці — 15 ліпеня 1992, Хельсінкі, Фінляндыя) — эрзянскі лінгвіст і педагог, прафесар, доктар філалагічных навук, паэт.

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў 1934 годзе. У 1952 годзе скончыў Лукаянаўскае педагагічнае вучылішча, у 1957 годзе, з адзнакай, — гісторыка-філалагічны факультэт Горкаўскага ўніверсітэта, у 1967 годзе — аспірантуру НДІМЛГІЭ (Навукова-даследчы інстытут мовы, літаратуры, гісторыі і эканомікі, цяпер НДІ гуманітарных навук пры Урадзе Рэспублікі Мардовія). Займаўся выкладаннем рускай мовы ў Горкаўскай вобласці і Дагестане, займаў пасаду навуковага супрацоўніка сектара мардоўскага мовазнаўства НДІМЛГІЭ ў 1967—1972 гадах. З 1972 па 1992 гады — загадчык кафедры мардоўскага мовазнаўства ў Мардоўскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя М. Я. Яўсеўева.

У 1984 годзе навукоўцу было прысвоена званне прафесара, у тым жа годзе ён стаў заслужаным дзеячам навукі МАССР. Надзькін сканаў 15 ліпеня 1992 года ў Хельсінкі і быў пахаваны ў Саранску. У 1995 годзе яго пасмяротна ўзнагародзілі дзяржаўнай прэміяй Рэспублікі Мардовіі.

Дзейнасць
---------

Аўтарству навукоўца належаць каля 60 навуковых прац і навучальных дапаможнікаў па макшанскай і эрзянскай мовах, прысвечаных, у прыватнасці, пытанням дыялекталогіі, марфалогіі, арфаграфіі і арфаэпіі. У мастацкую спадчыну Надзькіна ўваходзяць некалькі апублікаваных вершаваных зборнікаў: «Кустемат» («Ступені», 1977), «Чачомаэле» («Вытокі», 1983) «Эрямонь лув» («Жывая тканіна», 1987) і выдадзены пасмяротна ў 1993 годзе зборнік публіцыстыкі і паэзіі «Пинкст» («Кругі»), таксама ён перакладаў на эрзянскую мову біблейскія тэксты. Надзькін быў адным з арганізатараў і, з 1989 па 1992 гады, старшынёй таварыства нацыянальнага адраджэння «Мастарава».

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *А. И. Сухарев.* НАДЬКИН Дмитрий Тимофеевич // Мордовия: М-Я. — Мордовское книжное изд-во, 2004. — Т. 2. — 699 с. — (Мордовия: энциклопедия в двух томах).

Літаратура
----------

* Дмитрий Тимофеевич Надькин. Чачома чистэнзэ 70 иетненень // «Сятко». — 2004. — № 5. — С. 86-107.
* *Д. Т. Надькин, Л. П. Водясова.* Язык, культура, этнос. — Мордовский гос. педагог. ин-т им. М. Е. Евсевьева, 2010. — 179 с. — ISBN 5815603112.
**Бен Цыён Гольдберг** (нар. 9 студзеня 1894, в. Гальшаны Ашмянскага раёна — 29 снежня 1972, Тэль-Авіў) — яўрэйскі журналіст, псіхолаг. Доктар псіхалогіі (1921).

Біяграфія
---------

Пісаў на ідыш і англійскай мове. Вучыўся ў ешыботах Ліды і Валожына. Браў прыватныя ўрокі. У 1907 годзе выехаў з бацькамі ў ЗША. У 1920 годзе скончыў аддзяленне псіхалогіі Калумбійскага ўніверсітэта. З 1922 года супрацоўнік, у 1924—1940 гадах рэдактар газеты «Дэр тог». Адзін са стваральнікаў таварыства «Аб’яднанне культур з мовай ідыш» (1937). Яго прасавецкія рэпартажы аб наведванні СССР (1934) выклікалі палеміку ў яўрэйскай прэсе ЗША. У час вайны — сябра Амерыканскага камітэта яўрэйскіх пісьменнікаў, мастакоў і вучоных і яўрэйскага савета па дапамозе СССР у вайне. Узначальваў Нацыянальны яўрэйскі камітэт амерыкана-савецкай дружбы. Пасля вайны жыў у Ізраілі.

Выдаў кнігі «Яўрэйская праблема ў СССР» (1961), «Падарожжа па СССР» (1966).

Літаратура
----------

* Гольдберг Бен Цыён // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2015 год / склад. Г. У. Палубінская.-Ашмяны, 2015. — С. 11.
* Гольдберг Бен Цыён // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 139.
**Дзмітрый Макар** (нар. 1 кастрычніка 1981, Мінск) — беларускі футбаліст (абаронца) і трэнер. У цяперашні час пацуе трэнерам у клубе «Іслач».

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец мінскай школы «Змена», дэбютаваў у Вышэйшай лізе ў 2002 годзе ў складзе клуба «Зорка-ВА-БДУ». Пазней гуляў за мінскае «Тарпеда-СКА», у 2005 годзе ў складзе салігорскага «Шахцёра» стаў чэмпіёнам Беларусі, хоць і правёў усяго два матчы. У 2006 стаў найлепшым бамбардзірам гродзенскага «Нёмана», улетку 2007 года вярнуўся ў «Мінск». На наступны год дапамог мінчанам вярнуць месца ў Вышэйшай лізе.

У сярэдзіне 2009 года перайшоў у брэсцкае «Дынама», дзе спачатку быў іграком асновы, але ў сезоне 2012 страціў месца ў складзе і папоўніў склад першалігавай «Гарадзеі». У 2013 стаў іграком рэчыцкага «Ведрыча-97», дзе змяніў звыклае амплуа паўабаронцы на пазіцыю левага абаронцы, стаў адным з лідараў каманды і яе капітанам. У сезоне 2014 дапамог рэчыцкаму клубу (які змяніў назву на «Рэчыца-2014») заняць высокае пятае месца ў Першай лізе.

У пачатку 2015 года з-за фінансавых праблем «Рэчыцы-2014» перайшоў у «Іслач», якой дапамог выйграць Першую лігу 2015. У сакавіку 2016 года падоўжыў кантракт з «Іслаччу». У сезоне 2016 рэдка з’яўляўся ў асноўным складзе, выступаючы ў асноўным за дубль. Таксама падчас сезона пачаў працаваць трэнерам юнацкай каманды «Іслачы». У студзені 2017 года завяршыў кар’еру і поўнасцю перайшоў на трэнерскую працу.

Трэнерская кар’ера
------------------

У лютым 2018 года па выніках справы аб дагаварных матчах атрымаў ад Дысцыплінарнага камітэта АБФФ двухгадовую дыскваліфікацыю, у сувязі з чым перайшоў на працу ў дзіцячую футбольную школу.

З 2021 года пачаў працаваць трэнерам у штабе асноўнай каманды «Іслачы». У студзені 2022 года стала вядома, што Макар застанецца ў штабе на наступны сезон.

Дасягненні
----------

* Беларусь 01Чэмпіён Чэмпіён Беларусі: 2005
* Беларусь Пераможца Першай лігі чэмпіянату Беларусі: 2008, 2015

Зноскі
------

1. ↑  Dmitri Makar // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Дмитрий Макар и Юрий Рыжко продлили контракты с "Ислочью"
3. ↑  Защитники "Ислочи" Макар и Цыганенко завершили игровые карьеры
4. ↑  Футбол. БФФ пожизненно дисквалифицировала 12 фигурантов договорных матчей Архівавана 13 снежня 2021.
5. ↑  Дело о "договорняках". "Друзья-однополчане", где же вы теперь? Архівавана 13 снежня 2021.
6. ↑  "Ислочь" продлила контракт с Радьковым и тренерским штабом команды

Спасылкі
--------

* Профіль на сайце *kick-off.by* (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |