Вадаспад «Падкова», адзін з трох вадаспадаў Ніягары
Шпацырны цеплаход перад Ніягарскім вадаспадам, выгляд з канадскага боку
Амерыканскі вадаспад і вадаспад «Вэлюм» (справа), здымак зроблены з канадскага берага
**Ніягарскі вадаспад** (англ.: Niagara Falls) — агульная назва трох вадаспадаў на рацэ Ніягара, якая аддзялае амерыканскі штат Нью-Ёрк ад канадскай правінцыі Антарыё. Ніягарскія вадаспады — гэта вадаспад «Падкова» (англ.: Horseshoe Falls), часам яшчэ яго завуць Канадскім вадаспадам (англ.: Canadian Falls), Амерыканскі вадаспад (англ.: American Falls) і вадаспад «Вэлюм» (?) (англ.: Bridal Veil Falls). Хоць перапад вышынь і не вельмі вялікі, вадаспады вельмі шырокія, і па аб'ёме праходзілай праз яго вады Ніягарскі вадаспад — самы магутны ў Паўночнай Амерыцы.

Вышыня вадаспадаў складае 53 метры. Ля падножжа Амерыканскага вадаспаду грувасцяцца камяні, з-за чаго яго бачная вышыня — толькі 21 метр. Шырыня Амерыканскага вадаспаду — 323 метра, вадаспаду «Падкова» — 792 метра. Аб'ём падальнай вады дасягае 5720 м³/с.

Прыгажосць гэтага цуду прыроды прыцягвае мноства турыстаў са ўсяго свету, што спрыяе росквіту гарадоў, размешчаных на берагах вадаспаду — Ніагара-Фолс (англ.: Niagara Falls), штат Нью-Ёрк, ЗША і Ніагара-Фолс, правінцыя Антарыё, Канада.

Найболей маляўнічы выгляд на вадаспад адчыняецца з канадскага берага. У некалькіх сотнях метраў ніжэй па плыні ад вадаспаду праз Ніягару перакінуты «Вясёлкавы мост» (англ.: Rainbow Bridge), адчынены для руху легкавога аўтатранспарту і пешаходаў паміж дзвюма краінамі.

Пад вадаспадам пабудаваныя гідраэлектрастанцыі, якія на дадзены момант выпрацоўваюць да 4,4 гігават электраэнергіі.

Утварэнне вадаспаду
-------------------

Карані вадаспаду ляжаць у Вісконсінскім зледзяненні, якое скончылася каля 6000 гадоў таму. Паўночна-Амерыканскія Вялікія азёры і рака Ніягара — гэта вынік апошняга кантынентальнага ледніковага шчыта — вялізарнага лядніка, які рухаўся па мясцовасці з тэрыторыі ўсходняй Канады. Ляднік рухаўся падобна бульдозеру, перамолваючы камяні і глебу, зрушваючы іх з месца і паглыбляючы рэчышчы рэк, ствараючы азёры. У іншых месцах адкладаліся абломкі парод, прымушаючы рэкі ствараць новыя рэчышчы. Ёсць здагадка, што існуе старая даліна, пахаваная пад лядніковым наносам, прыкладна ў раёне *Канала Веланд* (Welland Canal).

Пасля таго як лёд растаў, дрэнажная канава з боку Вялікіх азёр стала сучаснай ракой Ніягара, якая не магла больш цячы па старой даліне і ўтварыла новае рэчышча ў змененым ландшафце. Праз час Ніягара выразала глыбокую цясніну ўздоўж Ніягарскага эскарпу, з паўночнага берага ўтварыўшы абрыў, выкліканы эрозіяй горных парод паміж азёрамі Эры і Антарыа. Падчас гэтага рака вымывала старыя марскія камяні, чый геалагічны век быў старэй ледніка. Тры вялікія фармацыі горных парод былі вымытыя ў цясніну, утвораную ракой Ніягарай.

Калі ізноў створаная рака натыкнулася на непадвержаныя эрозіі даламітавыя пароды, то гэты пласт стаў раз'ядацца значна павольней, чым ляжалыя на ніжэйшым узроўні мяккія сланцавыя і пясчаныя пароды. Аэраздымка выразна паказвае вялікую геалагічную *лакпорцкую світу* (Lockport Formation) сярэдне-сілурыйскага перыяду, якая ляжыць уверх па плыні вадаспаду, а таксама складнік прыкладна траціна верхняй часткі сцяны цясніны. Яна складаецца з вельмі шчыльных, цвёрдых і дужых вапняковых і даламітавых парод. Прама пад імі дзве траціны адхону займае іншая, *рочестерская світа* (Rochester Formation) ранняга сілурыйскага перыяду, больш слабая, мяккая і ломкая. Яна ў асноўным складаецца з глінянага сланца, хоць мае ў сабе некаторыя тонкія пласты вапняка, і ўтрымоўвае вялікую колькасць закамянеласцяў. Паколькі гэты пласт раз'ядаецца значна лягчэй, рака падрэзала цвёрдыя пласты і ўтварыла вадаспад.

Ніягарскі Вадаспад з космасу, Красавік 2001
У ніжняй частцы даліны, пад ракой знаходзіцца іншая геалагічная світа, *куінстонская* (Queenston Formation) позняга ардовікскага перыяду, якая складаецца з гліністага сланца і пясчаніку. Усе тры фармацыі ляжалі на дні старажытнага мора, і іх розніца абумоўленая зменлівымі ўмовамі ўсярэдзіне мораў.

Першапачаткова Ніягарскія вадаспады знаходзіліся ў раёне гарадоў *Льюістан* (Lewiston), штат Нью-Ёрк, і Куінстан (Queenston), правінцыя Антарыа, але эрозія прывяла да таго, што вадаспады адступілі на некалькі міль да поўдня. Уверх па плыні ад цяперашняга месца вадаспаду, адразу за ім знаходзіцца *в. Гоўт* (Goat Island), які падзяляе плынь ракі на тры пратокі, якія ўтвараюць вадаспады «Падкова», «Амерыканскі вадаспад» і «Вэлюм?». Хоць эрозія і рух вадаспаду паменшаныя высілкамі інжынераў, вадаспады ўсё жа адступілі досыць далёка, апусціўшы ўзровень вады ў возеры Эры, дно якога вышэй чым дно вадаспаду. Інжынеры працуюць над задачай памяншэння каэфіцыента эрозіі, спрабуючы адтэрмінаваць рух як мага даўжэй.

Вадаспады падаюць з вышыні 52 метра, хоць «Амерыканскі Вадаспад» мае вышыню вольнага падзення толькі 21 метр, апускаючыся на груду зваленых камянёў, якія ўтварыліся падчас масіўнага апоўзня ў 1954 годзе. Шырыня вялікай «Падковы» прыкладна 792 метра, а «Амерыканскага Вадаспаду» 323 метра. Сукупны аб'ём вады, праходзілы праз вадаспады, складае ў перыяды найбольшай актыўнасці 5,720 м?/з.)1,2. У летнія месяцы, калі электрастанцыя забірае вялікую частку вады, аб'ём вады падае да 2,832 м?/з, 90 працэнтаў праходзячы праз вадаспад «Падкова», а ў начны час падае яшчэ напалову.

Гістарычны аспект
-----------------

Ніягарскі вадаспад, гравюра на дрэве, 1837, ад *Etats Unis d'Amerique* by Roux de Rochelle.
Імя «Ніягара» бярэ сваю назву ад іракезскага слова *«Onguiaahra»*, што ў перакладзе азначае літаральна «Гром Вады». Мясцовымі карэннымі жыхарамі з'яўлялася іракезскае племя *Ангіяра* (Ongiara), якіх французскія пасяленцы празвалі *Нейтраламі* (Neutrals) за іх здольнасць перамоў з іншымі плямёнамі.

Індзейская легенда распавядае аб прыгожай дзяўчыне *Лелавалае* (Lelawala), якую бацька заручыў за індзейскага ваяра, якога яна не кахала і пагарджала. Замужжу яна ўпадабала прынесці сябе ў ахвяру яе праўдзівага кахання, богу грома *Хе-Але* (He-No), які жыў у пячоры пад вадаспадам «Падкова».
Яна накіравала сваё каноэ ў хуткі струмень ракі Ніягары і кінулася з вышыні вадаспаду. *Хе-Але* злавіў яе на лёце, і з таго часу іх душы сталі жыць разам у свяцілішчы Бога Грома пад вадаспадам. Так абвяшчае індзейская легенда.

І. К. Айвазоўскі. «Ніагарскі вадаспад», 1892. НММ РБ
Існуюць некаторыя рознагалоссі, хто з еўрапейцаў першым апісаў убачаныя ім вадаспады. Гэты раён у пачатку 1604 гады быў наведаны французскім даследнікам Самюэлем дэ Шампленам (Samuel de Champlain). Удзельнікі яго экспедыцыі паведамілі яму аб відовішчных вадаспадах, якія ён апісаў у сваім часопісе, але ўвачавідкі ніколі не бачыў. Заслугоўваюць давера ўласнаручныя апісанні вадаспаду фіна-швецкім натуралістам Пяром Кальмам (Pehr Kalm), зробленыя падчас экспедыцый па гэтых месцах у пачатку XVIII стагоддзі 3. Большасць гісторыкаў, аднак, сходзяцца ў меркаванні, што каталіцкі святар Бацька *Луі Энпен* (Louis Hennepin) убачыў і апісаў вадаспады значна раней, у 1677 годзе, пасля вандравання па гэтым раёне разам з французскім даследнікам Ласалем (Rene-Robert Cavelier, Sieur de La Salle), такім чынам прадставіўшы іх свету.

У XIX стагоддзі турызм увайшоў у моду, і да сярэдзіны стагоддзя гэтая галіна стала асноўнай ў гэтым рэгіёне. Брат Напалеона Банапарта *Джэром* разам са сваёй нявестай наведаў гэтае месца ў пачатку XIX стагоддзя 3. Патрабавалася пераправа праз раку, і і ў 1848 годзе быў пабудаваны спачатку пешаходны, а затым і *Ніягарскі падвесны мост* архітэктара *Чарльза Эллета* (Charles Ellet), які пазней у 1855 годзе быў заменены іншым падвесным мастом архітэктара нямецкага паходжання *Джона Рэблінга* (John Augustus Roebling), пасля які пабудаваў Бруклінскі мост у Нью-Ёрку. Пасля канчатка Грамадзянскай вайны чыгунка *New York Central* стала рэкламаваць Ніягарскі вадаспад як цэнтр задавальненняў і месца вясельных вандраванняў. У сувязі з узрослым чыгуначным рухам у 1886 годзе каменна-драўляны мост *Роблинга* быў заменены мастом *Леферта Бака* (Leffert Buck), зробленага ў асноўным з металічных канструкцый. Гэты мост дагэтуль карыстаецца для чыгуначнай пераправы праз раку. Першы металічны арачны мост поруч вадаспаду быў пабудаваны ў 1897 годзе. Вядомы сёння як *Мост імклівых віроў* (Whirlpool Rapids Bridge), ён выкарыстоўваецца для аўтамабільнага, чыгуначнага і пешаходнага руху паміж ЗША і Канадай адразу за вадаспадамі ніжэй па плыні. У 1941 годзе камісія па мастах скончыла трэцюю пераправу ў непасрэднай блізкасці ад вадаспадаў, пабудаваўшы *Вясёлкавы мост* (Rainbow Bridge), выкарыстоўваны для аўтамабільнага і пешаходнага руху.

Папулярнасць вадаспаду сярод турыстаў рэзка ўзрасла пасля канчатка Першай сусветнай вайны у сувязі з распаўсюджваннем аўтамабільнага руху. Гісторыя вадаспаду XX стагоддзі звязаная, першым чынам, са будаўніцтвам электрастанцый у непасрэднай блізкасці ад вадаспаду і росквітам будаўніцтва і развіцці тэрыторыі, як на канадскім, так і на амерыканскім беразе.

Уплыў прамысловасці і гандлю
----------------------------

Велізарную сілу вадаспаду доўга разглядалі як крыніца энергіі. Першая спроба выкарыстаць энергію вады ставіцца да 1759 года, калі *Даніэл Джонкерс* (Daniel Joncairs) пабудаваў маленькі канал уверх па плыні ракі для падачы энергіі для сваёй пільні. *Аўгустас і Пітэр Портэр* (Augustus and Peter Porter) выкупілі гэтую зямлю ў 1805 годзе ва ўрадзе штата Нью-Ёрк, і пашырылі першапачатковы канал для атрымання гидроэнергии для мукамольнага млына і гарбарні. У 1853 годзе *Ніягарскай Гідраэнергетычнай і Здабыўной Кампаніі* (Niagara Falls Hydraulic Power and Mining Company) было дадзена дазвол на будаўніцтва каналаў для вытворчасці энергіі. У 1881 годзе кампанія пад кіраваннем *Джэкаба Шэлькопфа* (Jacob Schoellkopf) выпрацавала сталы ток, дастатковы для асвятлення абодвух вадаспадаў і найблізкага пасёлка.

«Амерыканскі вадаспад» і Вэлюм. З правага боку Казіны востраў.
Сталая перадача электрычнасці стала магчымай пасля вынаходства Николой Теслой двухфазнага генератара пераменнага току (пасля двухфазная сістэма была замененая на трохфазную). У 1883 годзе *Ніягарская Энергетычная Кампанія* (Niagara Falls Power Company), нашчадак фірмы Шелькопфа, наняла інжынера Джорджа Вестингауза стварыць сістэму для выпрацоўкі пераменнага току. Да 1896 года, з фінансавай дапамогай такіх магнатаў, як Джона Пирпонта Моргана, Джона Астора IV (John Jacob Astor IV) і Вандербилтов, былі створаныя гіганцкія падземныя трубаправоды, падлучаныя да турбін, якія маглі выпрацоўваць энергію да 100 000 конскіх сіл (75 мегават). Гэтай энергіі хапіла для забеспячэння змешчанага ў 32 кіламетрах горада Буффало. Дзелі кампаніі на канадскім боку таксама пачалі забіраць ваду для вытворчасці энергіі, наняўшы для гэтага як свае, канадскія, так і амерыканскія фірмы. Урад правінцыі Антарыа, у канчатковым рахунку, у 1906 годзе ўзяло перадачу энергіі пад грамадскі кантроль, дастаўляючы яе ў розныя куткі правінцыі. У сапраўдны момант ад 50 % да 75 % усёй праходзілай праз Ниагару воды адводзіцца праз чатырох велізарных тунэлю, змешчаныя нашмат вышэй па плыні ад самога вадаспаду. Вада затым праходзіць праз гідраэлектрычныя турбіны, якія забяспечваюць энергіяй найблізкія раёны ЗША і Канады перад тым, як вярнуцца зваротна ў раку ўжо ніжэй вадаспадаў.

Найболей магутнымі электрастанцыямі на рацэ Ниагара з'яўляюцца станцыі *«Сэр Адам Бек 1»* і *«Сэр Адам Бек 2»*, змешчаныя на канадскім боку, а таксама электрастанцыя *Роберта Мозеса* (Robert Moses) і *Помпавая Станцыя Левинстон* (Lewiston Pump Generating Plant) на амерыканскім боку. Сукупная магутнасць складае 4,4 гігавата электраэнергіі.

У жніўні 2005 года карпарацыя *Ontario Power Generation*, якая адказвае за станцыі «Сэр Адам Бек 1» і «Сэр Адам Бек 2» абвясціла план пабудовы новага тунэлю даўжынёй у 10,4 км, які дазволіў бы яшчэ больш павялічыць магутнасць у параўнанні з цяперашняй дамовай. Праект мяркуецца скончыць у 2009 годзе, пасля чаго выпрацоўка гэтых станцый павінна павялічыцца яшчэ на 182 мегавата (4.2 %).

Караблі абыходзяць вадаспад праз *Канал Велланд* (Welland Canal), які ў 1960-я гады быў палепшаны і ўвайшоў у сістэму *«Марскі шлях Св. Лаўрына»* (Saint Lawrence Seaway), якая дазваляе караблям з Атлантычнага Акіяна пападаць у Вялікія азёры. З-за таго, што караблі пайшлі ў абыход найблізкага горада Буффало, мясцовыя сталеліцейныя заводы, пякарні і іншыя прадпрыемствы, якія квітнелі да 1970-х гадоў дзякуючы блізкасці крыніц энергіі, былі змушаныя зачыніцца або рэзка скараціць сваю дзейнасць. Эканоміка рэгіёна прыйшла ў заняпад.

Высілкі па захаванні
--------------------

За першыя два стагоддзя пасля паселішча еўрапейцаў, зямля па абодвух берагам Ніягарскага вадаспаду стала прыватнай уласнасцю. Развіццё і камерцыйныя рызыкоўныя прадпрыемствы сталі пагражаць прыроднай прыгажосці гэтага раёна, і наведвальнікі часам павінны былі плаціць бізнесменам гроша за магчымасць убачыць вадаспад праз дзірку ў плоце. Народная незадаволенасць прывяло да стварэння руху *«Вольная Ниагара»* (Free Niagara), у якую ўваходзілі мастак *Фрэдэрык Черч* (Frederick Church), архітэктар ландшафтаў *Фрэдэрык Олмстед* (Frederick Law Olmsted), член мясцовага заканадаўчага органа *Томас Уелч* (Thomas Vincent Welch) і журналіст *Джонатан Харысан* (Jonathan Baxter Harrison). Шэраг лістоў Харысана ў газеты Нью-Ёрка і Бостана ў значнай ступені спрыялі змене грамадскай думкі ў бок захавання вадаспаду. У 1885 годзе штат Нью-Ёрк стаў выкупляць землі ў гаспадароў, як землі *Ніягарскага Прыродаахоўнага Дзяржаўнага Парка* (Niagara Reservation State Park). У той жа год правінцыя Антарыа ў Канадзе таксама заснавала *Парк Ніягарскіх Вадаспадаў Каралевы Вікторыі* (Queen Victoria Niagara Falls Park) для той жа мэты. Абедзве арганізацыі істотна абмежавалі будаўніцтва вакол вадаспадаў і рэкі Ниагары. Са боку Канады *Камісія па Ніягарскіх Парках* (Niagara Parks Commission) сочыць за выкарыстаннем зямлі па ўсёй даўжыні ракі Ниагара, ад возера Эри да возера Антарыа.

Асушаныя амерыканскія вадаспады ў 1969 годзе
Аж да цяперашняга часу з-за эрозіі вадаспады паступова адыходзілі на поўдзень са хуткасцю ад 0,6 да 3.0 метраў штогод. Спачатку гэты працэс быў запаволены павелічэннем адтоку вады з ракі Ниагара да гідраэлектрастанцый у Злучаных Штатах і Канадзе. 2 студзеня 1929 гады Канада і Злучаныя Штаты дасягнулі дамову з мэтай спыніць наступную эрозію. У 1950 годзе гэтыя дзве краіны падпісалі *«Ніягарская Водная Дамова»* (Niagara River Water Diversion Treaty), меркавалае наступныя высілкі па адтоку вады. У дадатак да адводу часткі воды да электрастанцый, высілкі па кантролі эрозіі ўлучылі падводныя плаціны, каб перанакіраваць найболей разбуральныя струмені, а таксама ўмацаванне адхонаў на вяршыні вадаспаду. Найзначнейшая праца была выкананая ў 1969 годзе. У чэрвені гэтага года, рака Ниагара была цалкам пушчаная па іншым рэчышчы, і «Амерыканскі вадаспад» на некалькі месяцаў застаўся сухім. Гэта дазволіла стварыць часовы каменны адхон і земляную дамбу (выразна бачную на фатаграфіі справа)5. Пакуль вадаспад «Падкова» прымаў дадатковы аб'ём вады, інжынерны корпус войска ЗША вывучаў рэчышча ракі і выпраўляў механічныя недахопы, якія ў адваротным выпадку прывялі бы толькі да паскарэння эрозіі і наступнаму адступу вадаспаду.

План па выдаленні нагрувашчвання камянёў, адукаванага ў 1954 годзе з прычыны абвалу, быў перагледжаны з прычыны дарагоўлі праекту, і ў лістападзе 1969 гады часавая дамба была знішчаная, што дазволіла вярнуць струмень вады ў ранейшае рэчышча. І нават пасля гэтага *востраў Луна* (Luna Island), маленькі жмуток зямлі паміж «Амерыканскім вадаспадам» і вадаспадам «Вэлюм» яшчэ доўгія гады заставаўся зачыненым для наведвання з-за асцярогі, што ён можа абрынуцца ў любы момант.

Высілкі па захаванні былі выкананыя і за межамі ўласна вадаспадаў.
Будаўніцтва некалькіх высокіх будынкаў (большасць з якіх з'яўляліся гасцініцамі) на канадскім боку прымусіла струмень паветра змяніць свой кірунак. Студэнты з *Універсітэта Гельф* (University of Guelph), выкарыстаючы маштабныя мадэлі, прадэманстравалі, што паветра праходзіць па-над новымі гасцініцамі, закручваецца з паўднёвага боку будынкаў і апускаецца ў раку ніжэй па плыні, выклікаючы віры. У выніку аглядныя пляцоўкі на канадскім боку часта пакрытыя пластом смугі6. Іншым магчымым тлумачэннем смугі завецца падвышэнне тэмператур з-за глабальнага пацяплення. У любым выпадку, рашэнне праблемы не бачыцца лёгкім 7.

Вадаспады ў сістэме забавак
---------------------------

Бобби Лич са сваёй бочкай пасля мінання Ніягарскага вадаспаду, 1911
У кастрычніку 1829 гады, *Сэм Пач* (Sam Patch), які называў сябе *Янкі Липером* (The Yankee Leaper), скокнуў з вадаспаду «Падкова» і стаў першым вядомым чалавекам, які перажыў гэтае падзенне. Гэта дало пачатак доўгай традыцыі падшыванцаў, якія спрабуюць мінуць праз вадаспады і застацца жывым. У 1901 годзе, 63-летняя *Энни Тэйлор* (Annie Edson Taylor) стала першым чалавекам, якія кінуліся з вадаспаду ў бочцы і пакінутым у жывых. З тых часоў 14 іншых людзей наўмысна спрабавалі мінуць праз вадаспад. Некаторыя выжывалі, іншыя альбо танулі, альбо былі сур'ёзна скалечаныя. Выжылыя абкладаліся вялікім штрафам з прычыны парушэння закона, як канадскага, так і амерыканскага.

Іншыя спрабавалі перасекчы вадаспад, як гэта ў 1859 годзе паспяхова зрабіў *Жан Франсуа Гравлет* па мянушцы «Бландын» (Jean Francois «Blondin» Gravelet). Гэтыя канатоходцы збіралі велізарныя натоўпы разявак, каб засведчыць свае дасягненні. Іх ліны працягваліся не непасрэдна над вадаспадам, а поруч *Вясёлкавага Моста* блізу яго. Сярод шматлікіх вылучаўся *Уільям Хунт* (William Hunt) з Антарыа, які аб'яўляў сябе як «Синьор Фанини» і канкураваў з Бландынам у выкананні небяспечных трукаў. Англійскі капітан *Мэтью Вебб* (Matthew Webb) — першы чалавек, переплывший праліў Ла-Манш, патануў у 1883 годзе пасля спробы праплысці праз віры ніжэй па плыні.

9 ліпеня 1960 гады адбылося падзею, пасля названае *«Ніягарскім Цудам».* Сямігадовы амерыканскі хлопчык *Роджэр Вудвард* (Roger Woodward) выпадкова быў вынесены струменем вады і патрапіў у вадаспад «Падкова», маючы на сабе толькі выратавальная камізэлька, і застаўся жыўшы і цэлы, а яго 17-летняй сястру паспелі выбавіць выратавальным вакол у 6 метрах ад абрыву на Казіным востраве.
Роджэра выбавіла шпацырнае судна *«Maid of the Mist»,* кінуўшы яму выратавальны круг.

2 ліпеня 1984 гады *Карэл Аруд* (Karel Soucek) з Гамільтана, Антарыа паспяхова мінуў вадаспад у бочцы, адкараскаўшыся толькі невялікімі ўдарамі. Аруд быў аштрафаваны на 500 долараў за выкананне трука без ліцэнзіі. Пазней ён загінуў пасля няўдалага выканання падобнага трука на стадыёне ў Х'юстане.

У жніўні 1985 гады, 22-летні каскадер *Стыў Троттер* (Steve Trotter), стаў самым маладым чалавекам, якія прайшлі праз вадаспад у бочцы. Дзесяць гадоў праз, Стыў мінуў вадаспад зноў і стаў другім чалавекам у гісторыі, паспяхова повторившим гэты трук.

*Кирк Джонс* (Kirk Jones) 20 кастрычніка 2003 гады стаў першым чалавекам, якія прайшлі вадаспад без што-небудзь падрыхтоўкі. Дагэтуль невядома, ці жадаў ён проста здзейсніць самагубства, зваліўшыся з вышыні 16-павярховага хаты. У выніку ён адкараскаўся толькі пабітымі рэбрамі, ранкамі і ўдарамі.

Ні адзін чалавек не выжыў пасля падзення з «Амерыканскага вадаспаду», паколькі дно яго пакрыта валунамі, а струмень адносна слабы і не можа адкінуць чалавека далей ад боку.

Зацемкі
-------

* 1 «History of Power», ніжэй
* 2 У параўнанні афрыканскі вадаспад «Вікторыя» мае звыш 546,000 м? воды, падальнай у хвіліну.
* 3 «Finnish Alliance», ніжэй, і wiki-спасылка
* 4 Asteroid (12382) *Ніягарскія вадаспады*.
* 5 This effect also obtained once as a result of natural forces, as an upstream ice jam stopped almost all water flow over Niagara Falls on March 29, 1848.
* 6 Discovery Channel Canada, ніжэй
* 7 State University of New York Geology Professor Marcus Bursik leads the voices blaming global warming, as reported on CBC Television news clip, below
* 8 "Let's Go, "below
* *The Earth*, Tarbuck and Lutgens, 1987
* *Encyclopedia Britannica*
* *Let's Go Travel Guide*, 2004
* *National Geographic Guide to State Parks of the U.S.*

Гл. таксама
-----------

* Вадаспады Ігуасу

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ніягарскі вадаспад на Вікісховішчы |

* Вэб-камера анлайн: Ніягарскі вадапад вялікім планам, Ніагара-Фолз, Канада
* «Official Website of Niagara Falls»
* «Niagara Falls at Thunder Alley»
* «Niagara Falls Views» Архівавана 28 лютага 2007.
* «Фатаграфіі і гісторыя Ніягарскіх вадаспадаў» Архівавана 8 лютага 2010.
* Discovery Channel Canada (недаступная спасылка) See a video about the change in windflow over the Falls.
* CBC Television Watch a news clip regarding the dispute over Niagara Falls mist.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11958980s · GND: 4117863-4 · LCCN: sh85091701 · VIAF: 63144814433030518574 |