**Лозі**, таксама **баротсэ** (саманазвы *Balozi, Barotse, Barozi, Barutse*) — паўднёваафрыканскі народ. Насяляюць пераважна захад Замбіі. Таксама жывуць у Зімбабвэ, Намібіі, Анголе, Батсване, ПАР. Агульная колькасць (2017 г.) - 1 340 100 чал.

Паходжанне
----------

Некаторыя лозі лічаць сябе прамымі нашчадкамі першапасяленцаў банту, што з'явіліся ў верхняй плыні ракі Замбезі ў перыяд сярэднявечча. Аднак большасць даследчыкаў лічыць іх больш познімі заваёўнікамі гэтага рэгіёна. У канцы XIX ст. еўрапейцы нават паведамлялі пра рэшткі тубыльцаў, што да той пары яшчэ не былі асіміляваны з боку лозі. На гэта таксама паказвае першасная назва продкаў лозі — *люі*, якая перакладаецца як "прыхадні" або "іншаземцы". 

Высоўваюцца гіпотэзы, што *люі* паходзілі з Вялікага Зімбабвэ і былі сваякамі шона або з'яўляліся выхадцамі з дзяржаў Луба і Лунда. Сучасныя лозі падзяляюцца на шмат груп, якія адрозніваюць сябе па паходжанню. *Люі* лічацца продкамі толькі некаторых з іх. Астатнія маюць свае міфы пра паходжанне і вылучаюць сябе як нашчадкаў народаў (мясцовых і прышлых), асіміляваных з боку *люі*. 

Згодна міфам, запісаным у канцы XIX ст. да з'яўлення ў сучасным рэгіёне, населеным лозі, *люі* кіраваліся жанчынамі-правадырамі, што паходзілі або нават уступалі ў шлюб з богам Ньямба, стваральнікам сусвета. Першым мужчынам-кіраўніком стаў Мванасалундві Муюнда Мумба ва Мулонга. Ад яго паходзіла дынастыя манархаў-*літунга* дзяржавы *люі*, якая ўзнікла меркавана ў 1606 г.

У 1838 г. дзяржава *люі* была захоплена *калола*, якія паходзілі ад басута. Яны далі назву мясцовым жыхарам як *арозві* ("рачныя людзі"). Гэтая назва пазней трансфармавалася ў лозі і баротсэ.

Гісторыя
--------

У 1830 г. дзяржава *люі* распалася пасля смерці дзясятага *літунга* Муламбвы. У 1838 - 1845 гг. яна была заваявана вандроўнай ваяўнічай групай басута-*калола* на чале з правадыром Себітванэ. Хаця заваёўнікі адбіралі ў мясцовага насельніцтва свойскую жывёлу і карысталіся сваёй мовай, яны знайшлі падтрымку часткі арыстакратыі *люі*, паколькі спрыялі цэнтралізацыі разрозненай дзяржавы і знялі пагрозу заваявання з боку больш небяспечных ндэбеле. Себітванэ наблізіў да сябе нашчадкаў *літунга*, многія правадыры *люі* захавалі сваю ўладу. Нешматлікая апазіцыя правадыроў-*люі* знайшла прытулак ў багністай мясцовасці на поўначы краіны лозі. Пасля 1851 г. яны набылі фактычную незалежнасць. У 1864 г. правадыр Сепопа арганізаваў паўстанне супраць нашчадкаў Себітванэ і аднавіў дзяржаву лозі.

Пагроза з боку ндэбеле вымушала манархаў лозі шукаць падтрымку еўрапейцаў. У 1890 г. і 1900 г. яны заключылі пагадненні з Вялікабрытаніяй, якія ўсталёўвалі суверэнітэт над дзяржавай лозі, але гарантавалі ёй аўтаномію. У 1964 г. у выніку дагавору яна была далучана да незалежнай Замбіі. У 1972 — 1989 гг. на тэрыторыі сучаснай Намібіі быў створаны аўтаномны бантустан лозі Усходняе Капрыві.

У выніку росту нацыяналізму ў другой палове XX ст. прадстаўнікі лозі высунулі пытанне пра выхад са складу Замбіі, паколькі дагавор 1964 г. не выконваецца з боку цэнтральнага ўрада. Акрамя таго, існуюць тэрытарыяльныя патрабаванні да суседніх дзяржаў. У 2011 г. выступленні лозі за незалежнасць вымусілі прэм'ер-міністра Замбіі сустрэцца з *літунга*.

Культура
--------

Лозі насяляюць кампактную, але экалагічна разнастайную тэрыторыю, што абумоўлівае ўнутраную розніцу гаспадаркі. У абалоне ракі Замбезі займаюцца жывёлагадоўляй. Калі абалона затапляецца, статкі кароў пераганяюць на раўніны. Здаўна існавала ручное земляробства. Вырошчваюць проса, клубневыя, кукурузу, рыс, арахіс і г. д. Земляробства лічыцца жаночай справай. Жанчыны таксама ловяць рыбу, збіраюць ядомыя расліны. Мужчыны даглядаюць за свойскай жывёлай, палююць, гандлююць, здабываюць драўніну, карысныя выкапні. З канца XIX ст. лозі актыўна ўцягнуты ў грашовыя адносіны. У нашы дні многія мужчыны займаюцца адыходніцтвам, працуюць у гарадах, на руднях, у іншых краінах.

Жанчыны і дзеці каля хацін, 1908 г. 
Традыцыйны від паселішча — вёска. Вёскі лозі звычайна кампактныя, акружаныя кветнікам або плеценай сцяной. Жыхары абалоны Замбезі будуюць паселішчы на штучных насыпах, рыюць каналы і вадасцёкі, дзякуючы гэтаму культурны ландшафт Баротсэ адрозніваецца своеасаблівасцю і ўнесены ў папярэдні спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. Значная частка насельніцтва абалоны перасяляецца ў суседнія вёскі. Сезонныя міграцыі суправаджаюцца святам *куамбока*. Традыцыйныя хаціны маюць каркасную структуру. Круглявыя сцены часцяком абмазваюць глінай, дах крыюць саломай.

Галоўная грамадская адзінка — малая нуклеарная сям'я, што фарміруе адзіную гаспадарку. Жаніх плоціць выкуп за нявесту. У мінулым малаядая сям'я сялілася ў вёсцы жонкі. У нашы дні шлюбы маюць патрылакальны характар. Распаўсюджана палігінія, прычым кожная жонка разам са сваімі дзецьмі жыве ў асобнай хаціне.

У XIX ст. сацыяльная структура дзяржавы лозі была дастаткова складанай. Манарх *літунга* кіраваў 25 аб'яднаннямі, якія мелі асобнае паходжанне, займалі пэўную тэрыторыю, але не мелі свайго кіравання. Высакароднымі лічыліся блізкія сваякі манарха *лінабі*. Большасць свабоднага насельніцтва была аб'яднана ў нетэрытарыяльныя супольнасці на чале правадыроў. Вялікая ўлада была сканцэнтравана ў руках чыноўніка *нгамбела*. Звычайна ён паходзіў з простых абшчынніках. Ніжэйшы пласт насельніцтва складалі прыгонныя і рабы. Прыгон і рабства былі адменены ў 1906 г. Пасля 1964 г. урад Замбіі стымуляваў пераход судовай і адміністрацыйнай улады да агульнадзяржаўных органаў. Аднак фармальная ўлада *літунга* захоўваецца. Традыцыйныя суды ўздзейнічаюць на абшчыннікаў праз кантроль над свойскай жывёлай і абшчыннай зялёй.

Народныя святы лозі прымеркаваны прыроднаму цыклу змены пор года і затапленню абалоны Замбезі. Фальклор адметны шматлікімі казкамі, гістарычнымі паданнямі і песнямі. Пры двары *літунга* захоўваецца аркестр, што выконвае музыку на традыцыйных інструментах. Падчас свята *куамбока* манарх выконвае спецыяльны рытуальны танец.

Мова
----

Мова лозі адносіцца да паўднёвай групы моў банту. Першыя запісы на ёй з'явіліся ў XIX ст. Граматыка і алфавіт на аснове лацінкі былі стандартызаваны ў 1977 г. у Замбіі. У Замбіі і Намібіі выкарыстоўваецца як афіцыйная рэгіянальная мова.

Рэлігія
-------

Традыцыйная рэлігія лозі вызнае толькі аднаго бога Муліму Ньямба, які лічыцца стваральнікам земляў, населеных лозі. Продак людзей Камуну спярша жыў як звер у лесе, але дзякуючы дапытлівасці пераймаў навыкі Ньямба і нават служыў яму. Ньямба быў разачараваны паводзінамі Камуну і збёг ад яго па павуцінню на неба. Мвамбва, жонка Ньямба. дала пачатака роду *літунга*. Лозі таксама вераць у шматлікіх духаў і магію. З канца XIX ст. шырока распаўсюджана хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  Lozi
2. ↑  In the beginning: the early Luyis Архівавана 19 лютага 2018.
3. ↑  Theories about the History of the LOZI Архівавана 15 чэрвеня 2018.
4. ↑  LOZI (BAROTSELAND) BRIEF HISTORY
5. ↑  Lozi Kingdom Архівавана 16 снежня 2017.
6. ↑  *Kenneth Powers Vickery*, Black and White in Southern Zambia: The Tonga Plateau Economy and British Imperialism, 1890-1939. P. 14
7. ↑  The Kololo under Sebetwane
8. ↑  Lozi Kingdom and the Kololo
9. ↑  Lozi (Barotse) Nationalism in Western Zambia
10. ↑  Lozi - Economy
11. ↑  The Barotse Cultural Landscape
12. ↑  Lozi - Settlements
13. ↑  WATER-ZAMBIA: Lozi Make Annual Migration to Higher Ground
14. ↑  Lozi - Kinship, Marriage, and Family
15. ↑  Lozi - Sociopolitical Organization
16. ↑  Lozi (siLozi)
17. ↑  Historical Religious Practices of the Lozi **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 кастрычніка 2020. Праверана 13 снежня 2017.

Спасылкі
--------

* Lozi - Countries and Their Cultures
* Lozi - Dictionary definition of Lozi
* LOZI PEOPLE: UNIQUE ZAMBIAN TRIBE OF THE KINGDOM OF BAROTSELAND AND THEIR FAMOUS KUOMBOKA CEREMONY