**Жыгімонт Лаўксмін** (таксама бел.: Сігізмунд (Зыгмунт) Лаўксмін, літ.: Žygimantas Liauksminas, польск.: Zygmunt Lauxmin, лац.: Sigismundus Lauxmin;1596 ці 1597, Жамойць — 11 верасня 1670, Вільня) — філосаф, тэолаг, літаратар, музыказнаўца і педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і жамойцкага каморніка Юрыя (Ежы) Лаўксміна. Пасля сканчэння класа паэтыкі ўступіў у Таварыства Ісуса 31 ліпеня 1616 г. у Вільні. Прайшоўшы выпрабаванні ў навіцыяце, на працягу года вывучаў рыторыку і авалодваў педагагічным майстэрствам (1618—1619) у настаўніцкай семінарыі, што дзейнічала пры Полацкім езуіцкім калегіуме. Валенцій Кёльнскі, кіраўнік педагагічных штудый у Полацку, зрабіў значны ўплыў на фарміраванне інтарэсаў Лаўксміна. (У літаратуры і Інтэрнэт-крыніцах таксама часам пазначаецца, што ў 1618—1619 гг. Лаўксмін вывучаў рыторыку ў Пултускім калегіуме). Са звычайным для езуіцкай адукацыйнай сістэмы трохгадовым перапынкам на ўласную педагагічную практыку (выкладаў сінтаксіс, паэтыку і рыторыку) вывучаў філасофію (1619—1622) і тэалогію (1625—1629) у Віленскай акадэміі.

З 1631 па 1635 гг. выкладаў рыторыку ў Полацкім і Нясвіжскім езуіцкіх калегіумах. Прафесар філасофіі (1635—1638) і тэалогіі (1638—1642) Віленскай акадэміі. Доктар тэалогіі (1642). З 1642 па 1644 гг. выкладаў філасофію ў калегіуме ў Браневе. Рэктар езуіцкіх калегіумаў: у Плоцку (1644—1647), Полацку (1650—1655), Крожах (1661—1665). У якасці віцэ-рэктара ўзначальваў Віленскую акадэмію (1655—1657), быў таксама яе падканцлерам (1665—1670). Займаў пасаду віцэ-правінцыяла Літоўскай правінцыі Таварыства Ісуса (1645—1646), а таксама выязджаў у Рым для ўдзелу ў Х і ХІ Генеральных кангрэгацыях, якія збіраліся для абрання генерала ордэна (1652 і 1661).

Творчасць
---------

Ж. Лаўксмін займаўся грэчаскай мовай, тэорыяй літаратуры, маральнай філасофіяй, музычнай i літаратурнай творчасцю. Аўтар першых у ВКЛ падручнікаў па грэчаскай мове (*Epitome instutionum linguae graecae*, Вільня, 1655), музыцы і рыторыцы. У філасофскай i літаратурнай дзейнасці арыентаваўся на некаторыя ідэалы, уласцівыя гуманізму паўночнага Адраджэння.

Самая вядомая праца Ж. Лаўксміна — «Практычнае красамоўства, або Правілы рытарычнага мастацтва…» (*Praxis oratoriasive praecepta artis rhetoricae,* Бранева, 1648), якая ў XVII—XVIII ст. выкарыстоўвалася як падручнік рыторыкі. Яна два разы выдавалася ў Рэчы Паспалітай і чатырнаццаць разоў па-за яе межамі: у Мюнхене (1656 і 1658), Франкфурце-на-Майне (1665, 1666, 1675 і 1682), Кёльне (1680, 1705, 1707, 1717), Вюрцбургу (1690), Празе (1710), Вене (1720) і Кошыцы (1732).

Узорам для напісання «Практычнага красамоўства» быў падручнік Кіпрыяна Саарэса «Аб мастацтве рыторыкі, заснаванай на выкладанні рытарычных тэорый Арыстоцеля, Цыцэрона i Квінтыліяна». Але Лаўксмін прапанаваў прынцыпова новыя структуру i методыку курса рыторыкі. Каб узмацніць значэнне практычнага боку справы, ён увёў вялікі эмпірычны матэрыял, самастойна распрацаваныя практыкаванні, якія заканчвалі кожную главу пад назвай «Практыка тэорыі», i ўзоры прамоў, напісаных у трох асноўных родах красамоўства: дарадчым, судовым i ўрачыстым. Прамовы Лаўксміна адрозніваюцца ад падобных твораў аратараў эпохі барока Яна Рывоцкага, Казіміра Каяловіча i інш. натуральнасцю стылю, змястоўнай глыбінёй прамовы, чысцінёй мовы. Ён прапанаваў арыгінальную распрацоўку некаторых тэарэтычных праблем неалацінскай літаратуры. У кнізе шырока выкарыстаны творы антычных аўтараў — Арыстоцеля, Вергілія, Гарацыя i інш. У адрозненне ад Саарэса, які абмяжоўваўся выкладаннем толькі рытарычнай тэорыі, Лаўксмін уключыў у кнігу матэрыял «навукі аб доказе» — логікі, што было выклікана яго перакананнем пра цесную сувязь гэтых навук. Асноўнай сферай распаўсюджання «Практычнага красамоўства…» была класічная адукацыя, i гэта кніга доўга служыла ўзорам новалацінскай творчасці. Падручнік страціў сваю папулярнасць толькі ў канцы XVIII ст. калі з’явілася новая сістэма адукацыі i ўзніклі новыя школы філолагаў-класікаў.

Дадатак да «Практычнага красамоўства…» — «Сутнасць дыялектыкі…» (*Medulla dialectica*) — ўяўляў сабой кампедыум асноўных пытанняў фармальнай логікі i філасофіі мовы, распрацаваных познасхаластычнымі філосафамі Таледа, Фансекам i інш. на аснове лагічных тэорый Арыстоцеля. Таксама Лаўксмін — аўтар шэрагу багаслоўскіх прац *Demonstratio Catholicae Ecclesiae* (Вільня, першае выданне — 1643) і *Theologia ecclesiastica* (Вільня, першае выданне — 1665, другое — 1675). У рукапісах захаваліся невыданныя багаслоўскія трактаты: *Tractatus de Deo Uno* і *Tractatus theologicae de jure et justitia*. Падрыхтаваў для святароў цыкл катэхізічных прамоў, якія павінны былі прамаўляць вернікам. З пяці запланаваных частак выдадзена толькі першая пад назвай «Тэалогія прапаведнікаў» (*Theologia ecclesiastica*, Вільня, 1675)

Выдаў першую ў краіне грунтоўную працу па музыцы ў трох частках: *Ars et praxis musicae in usum studiosae iuventutis in collegiis Societatis Jesu* (1669 і 1693), *Graduale pro exercitatione studentium* (1693, 1742), *Antiphonale ad psalmos, iuxta ritum S. Romanae Ecclesiae, decantandos, necessarium* (1694, 1742). *Ars et praxis musicae* («Мастацтва і практыка музыкі») выкарыстоўвалася на занятках многіх езуіцкіх калегіумаў, а таксама ў Віленскай акадэміі.

Зноскі
------

1. ↑  *Swartz A.* Žygimantas Liauksminas // Open Library — 2007. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1201876'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q302817'></a>
2. 1 2 3  Królikowska, A. Profesorowie jezuickich seminariów nauczycielskich od XVI do XVIII wieku. Słownik biograficzny / A.Królikowska. — Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie -Wydawnictwo WAM, 2017. — s. 97.
3. ↑
4. ↑
5. 1 2 3  Trilupaitienė, J. Trylogia chorału gregoriańskiego Zygmunta Lauxmina / J. Trilupaitienė // Sigismundus Lauxmin (1596—1670). Ars et praxis musica, Graduale pro exercitatione studentium, Antiphonale ad psalmos / Ed. Jūratė Trilupaitienė. — Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. — s. V.
6. ↑  Grzebień, L. (Ed.), *Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy*, 1996.
7. 1 2 3 4  Чарнышова, Л. А. Лаўксмін Сігізмунд / Л. А. Чарнышова // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. даведнік / Рэдкал.: Г. П. Пашкоўскі і інш.; Маст. У. М. Жук.— Мінск: БелЭн, 2001. — С. 255—256.
8. 1 2  Trilupaitienė, J. Trylogia chorału gregoriańskiego Zygmunta Lauxmina / J. Trilupaitienė // Sigismundus Lauxmin (1596—1670). Ars et praxis musica, Graduale pro exercitatione studentium, Antiphonale ad psalmos / Ed. Jūratė Trilupaitienė. — Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. s. VI.

Літаратура
----------

* Пазднякоў, В. Лаўксмін (Ляўксмін, Лаўксман) Зыгмунт / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2 : Кадэцкі корпус — Яцкевіч / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гла. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-е выд. — Мінск : БелЭн, 2007. — С. 185.
* Чарнышова, Л. А. Лаўксмін Сігізмунд / Л. А. Чарнышова // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. даведнік / Рэдкал.: Г. П. Пашкоўскі і інш.; Маст. У. М. Жук.— Мінск: БелЭн, 2001. — С. 255—256.
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / оprac. L. Grzebień  (польск.) (бел.. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s.
* Królikowska, A. Profesorowie jezuickich seminariów nauczycielskich od XVI do XVIII wieku. Słownik biograficzny / A.Królikowska. — Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie -Wydawnictwo WAM, 2017. — 188 s.
* Sigismundus Lauxmin (1596—1670). Ars et praxis musica, Graduale pro exercitatione studentium, Antiphonale ad psalmos / Ed. Jūratė Trilupaitienė. — Warszawa : Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2016. — 234 s.

| ⛭Рэктары Полацкага езуіцкага калегіума |
| --- |
| XVI—XVII стагоддзі | 
* Пётр Скарга (1581-1586)
* Станіслаў Улошак (1586-1592)
* Адам Якабі (1595-1599)
* Войцех Пшавадзішэўскі (1599-1600)
* Міхал Слюбоўскі (1600-1605)
* Валенцій Матэі (1605-1606)
* Адам Якабі (1609-1620)
* Шыман Бланензіс (1620-1625)
* Станіслаў Касінскі (1625-1629)
* Якуб Ляхоўскі (1630-1633)
* Ян Кендзежаўскі (віцэ-рэктар) (1633-1634)
* Андрэй Кавалеўскі (віцэ-рэктар) (1634-1635)
* Войцех Сляскі (1635-1638)
* Ежы Гофман (1638-1640)
* Андрэй Брухман (1640-1642)
* Станіслаў Касінскі (1642-1647)
* Якуб Угоўскі (1647-1649)
* Жыгімонт Лаўксмін (1649-1651)
* Шыман Ёрдан (1651-1652)
* Аўгусцін Ягуза (1652)
* Станіслаў Пшыгодскі (1652-1655)
* Мікалай Сляскі (суперыёр, віцэ-рэктар) (1663-1665), (рэктар) (1667-1670)
* Даніэль Бутвіл (1670-1673)
* Казімір Віюк-Каяловіч (1673-1674)
* Мікалай Сляскі (1675-1677)
* Стэфан Дыжэўскі (1677-1680)
* Марцін Несцяровіч (1680-1683)
* Міхал Буйноўскі (1683-1688)
* Андрэй Вырвіч (1688-1691)
* Казімір Бельскі (1691-1697)
* Мікалай Зявела (1697-1700)

 |
| XVIII—XIX стагоддзі | 
* Ян Марцэлі (1700—1703)
* Казімір Бельскі (1703—1708)
* Казімір Мацелякоўскі (віцэ-рэктар) (1708—1709)
* Мацей Карскі (1709—1710)
* Крыштаф Эйнаровіч (1710—1713)
* Якуб Валадковіч (1713—1717)
* Крыштаф Гаршвіла (1717—1720)
* Войцех Багушэвіч (1720—1727)
* Станіслаў Сакульскі (1727—1731)
* Антоній Міштольд (1731—1735)
* Станіслаў Сакульскі (1735—1740)
* Антоній Хандзінскі (1740—1743)
* Аляксандр Марыконі (1743—1746)
* Павел Стрыенскі (1746—1752)
* Францішак Гжымала (1752—1756)
* Ежы Сулістроўскі (1756—1760)
* Аляксандр Шукевіч (1760—1766)
* Валенцій Пачкоўскі (1766—1770)
* Станіслаў Чарневіч (1770—1782)
* Габрыэль Лянкевіч (1782—1786)
* Францішак Караў (1786—1799)
* Геранім Віхерт (1799—1803)
* Казімір Астроўскі (віцэ-рэктар) (1803—1805)
* Антоній Люстыг (1805—1814) (з 1812 г. — рэктар Полацкай езуіцкай акадэміі)

 |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 10675520v · GND: 124355455 · ISNI: 0000 0001 0906 8413 · LCCN: n80001806 · NKC: ola2006345542 · NUKAT: n2006101074 · SUDOC: 195438817 · VIAF: 61536011 |

 |