recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Замкавая гара.

**Замкавая гара**, або **Спаская гара**, **Гара Камунараў** — узгорак у цэнтральнай частцы г. Мазыр Гомельскай вобласці Беларусі. Уяўляе сабой мыс карэннага берага ракі Прыпяць, размешчаны паміж двума ярамі. Вышыня Замкавай гары складае 15-20 метраў. Пляцоўка ромбападобнай формы памерамі 12-140 х 100 м.

Замкавая гара з плошчы Леніна
Тэрыторыя Замкавай гары абмежавана вуліцай Савецкай з паўночнага ўсходу, плошчай Горкага з паўднёвага ўсходу, вуліцай Камсамольскай з паўднёвага захаду, плошчай Леніна з паўночнага захаду.

Гісторыя
--------

Замкавая гара ў пач. XX ст.
У XII—XIII стагоддзях на гары размяшчаўся дзяцінец Мазыра. Замкавая гара складала ядро горада — знаходзілася каля скрыжавання Кіеўскай і Свідаўскай вуліц, побач размяшчалася гандлёвая плошча, працягам якой былі прычалы на беразе Прыпяці. З паўднёвага ўсходу Замкавую гару абкружала вуліца Замкавая.

Дом па вуліцы Гара Камунараў, 1
У XVII ст. на гары была ўзведзена драўляная Спасаўская царква, якая дзейнічала да сярэдзіны XIX ст. Побач з ёй знаходзіліся прыходскі могільнік. У сярэдзіне XIX ст. Спаская гара шчыльна забудоўваецца драўлянымі і каменнымі жылымі і гаспадарчымі будынкамі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Мазыр* // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. Т. 2: Л—Я — 464 с. — С. 52-53. — ISBN 978-985-11-0549-2.
**А́лена Ла́дава** (чэшск.: Alena Ladová; 29 снежня 1925, Прага, Чэхаславакія — 25 чэрвеня 1992, Прага, Чэхаславакія) — чэская мастачка, кніжны ілюстратар, сцэнограф і пісьменніца.

Біяграфія
---------

Аўтограф Алены Ладавы
Першыя ўрокі жывапісу атрымала ў свайго бацькі народнага мастака ЧССР Ёсефа Лада (1887—1957). Пасля заканчэння сярэдняй школы вучылася маляванню ў Дзяржаўнай Школе графічных мастацтваў пад кіраўніцтвам прафесара Карала Тондла. Затым на працягу аднаго года працавала ў Зліне, на кінастудыі Kudlov, дзе захапілася складанай прыгажосцю анімацыйных фільмаў. Стала таленавітым мультыплікатарам. У 1948 годзе скончыла Акадэмію прыкладных мастацтваў у Празе. Вучылася ў прафесара Эміля Філа.

Творчасць
---------

Алена Ладава — вядомы ілюстратар дзіцячых кніг. Праілюстравана больш чым 90 кніг для дзяцей. У 1963 годзе напісала і праілюстравала кнігу «Můj táta Josef Lada» (Мой бацька Ёсеф Лада), дзе распавяла кранальныя гісторыі свайго дзяцінства.

Яе малюнкі часта друкаваліся ў газетах і часопісах для дзяцей, календарах і калядных паштоўках. Ладава зрабіла дызайн сцэны і касцюмы для 16 праектаў чэшскага тэлебачання. Сцэнаграфічная працы мастачкі ўдзельнічалі ў пастаноўках на сцэнах многіх тэатраў Чэхаславакіі. Першы вопыт яе тэатральнай сцэнаграфіі адбыўся ў 1946 годзе, калі яна стварыла афармленне сцэн і касцюмаў да спектакля «Zlodějská Komedie» Ёсефа Томана (Тэатр імя 1 мая — сёння Пражскі нацыянальны тэатр оперы). Апошні тэатральны праект Алены адбыўся ў 1986 годзе, калі яна працавала над драматычнай казкай Ёсефа Лады «Bubáci hastrmani» ў муніцыпальным тэатры ў Кладне.

У цяперашні час у Грусіце дзейнічае пастаянная выстава яе фатаграфій і ілюстрацый, якая з’яўляецца часткай калекцыі *Мемарыялу Ёсефа Лады і яго дачкі Алены*.

Пахавана ў Празе на Ольшанскіх могілках.

Зноскі
------

1. ↑  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
3. ↑  BillionGraves — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37774202'></a>

Літаратура
----------

* Jindřich Černý: *Osudy českého divadla po druhé světové válce — Divadlo a společnost 1945—1955*, Academia, Praha, 2007, str. 132, ISBN 978-80-200-1502-0

Спасылкі
--------

* Alena Ladová  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1021175234 · ISNI: 0000 0003 6751 9125 · LCCN: nb90895430 · NKC: jk01071373 · NTA: 13153601X · SUDOC: 169901688 · VIAF: 232997320 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дзесяціна.
**Дзесяці́на** — састарэлая руская адзінка зямельнай плошчы, роўная 2400 квадратным сажням (ці 1,0925 гектара), якая ўжывалася ў Расіі да ўвядзення метрычнай сістэмы. *Дзесяціна* ўяўляла сабой прамавугольнік з бакамі ў 80 і 30 («трыццатка») ці 60 і 40 («саракоўка») сажняў і мела назву *казённай дзесяціны*. Была асноўнай рускай пазямельнай мерай.

Вядома з канца XV ст. Першапачаткова вымяралася дзвюма чвэрцьмі і ўяўляла сабой квадрат з бакамі ў 1/10 вярсты (2500 квадратных сажняў). Згодна межавай інструкцыі 1753 года памер *казённай дзесяціны* быў вызначаны ў 2400 квадратных сажняў (1,0925 га). У XVIII — пачатку XX ст.ст. ужываліся таксама:

* *гаспадарчая касая дзесяціна* (80 х 40 = 3200 квадратных сажняў);
* *гаспадарчая круглая дзесяціна* (60 х 60 = 3600 квадратных сажняў);
* *соценная дзесяціна* (100 х 100 = 10000 квадратных сажняў);
* *бахчавая дзесяціна* (80 Х 10 = 800 квадратных сажняў) і інш.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, у сувязі з пераходам да метрычнай сістэмы мер, у адпаведнасці з дэкрэтам СНК РСФСР ад 14 верасня 1918 года, ужыванне *дзесяціны* было абмежавана, а з 1 верасня 1927 года забаронена.

Глядзіце таксама
----------------

* Руская сістэма мер

Спасылкі
--------

* Вялікая савецкая энцыклапедыя (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
**Алена Віктараўна Скрыпко** (нар. 14 мая 1971, в. Паплавы Клічаўскага раёна Магілёўскай вобласці) — беларускі палітык і настаўнік.

Біяграфія
---------

Скончыла Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова (настаўнік рускай мовы і літаратуры),
Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (менеджар-эканаміст). Працавала настаўнікам рускай мовы і літаратуры, выхавацелем сярэдняй школы № 2 горада Клічава Магілёўскай вобласці. Выбіралася другім і першым сакратаром Клічаўскага раённага камітэта грамадскага аб’яднання «Беларускі патрыятычны саюз моладзі». Працавала начальнікам упраўлення, першым сакратаром Мінскага абласнога камітэта грамадскага аб’яднання «Беларускі патрыятычны саюз моладзі», першым сакратаром Мінскага абласнога камітэта грамадскага аб’яднання «Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі».

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  СКРИПКО ЕЛЕНА ВИКТОРОВНА Архівавана 29 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
Неакласічны інтэр’ер ад Роберта Адама ў Саян-хаус, Лондан 
 Дэталі для Дэрбі-хаус на плошчы Гросвенар[en], узор дэкаратыўнага дызайну братоў Адамаў 
**Адамаў стыль** («**Адамеск**», або «**Стыль братоў Адамаў**») — неакласічны стыль дызайну інтэр’еру і архітэктуры, які ўзнік у XVIII стагоддзі пад уплывам творчасці трох шатландскіх братоў: Роберта (1728—1792), Джэймса (1732—1794) і Джона (1721—1792) Адамаў.

Браты Адамы былі першымі, хто адстойваў інтэграваны стыль у архітэктуры і дызайне інтэр’ераў: сцены, столі, каміны, мэбля, сантэхніка, фурнітура і дываны — кожная дэталь ўпісвалася Адамамі ў адзіную сістэму. У гэтым значную ролю адыгрывалі арнаменты, бо браты былі не толькі архітэктарамі, але і ўмелымі арнаментыстамі.

Браты Адамы атрымлівалі заказы на працу над цэлымі вуліцамі, плошчамі і кварталамі Лондана і выпрацоўвалі свае прыёмы для стварэння адзінага архітэктурнага ансамбля і фарміравання цэласнасці забудовы. Яны пераадолелі ранейшую, характэрную для паладыянства, ізаляванасць архітэктурнага аб’ёму. Да нашага часу дайшло няшмат са створанага братамі Адамамі, але іх дзейнасць была значнай для развіцця англійскай архітэктуры.

З канца 1760-х гадоў Адамаў стыль заняў сваё месца ў рэзідэнцыях вышэйшага і сярэдняга класа ў Англіі, Шатландыі, Расіі (дзе ён быў уведзены шатландскім архітэктарам Чарльзам Камеранам) і ў паслярэвалюцыйных Злучаных Штатах (дзе распаўсюдзіўся як федэральны стыль і адасобіўся ад адамеска). З 1795 года стыль стаў выцясняцца рэгенцкай архітэктурай і ампірам.

Галерэя
-------

* Адна з карцін Ангелікі Каўфман, намаляваная для інтэр’еру братоў АдамаўАдна з карцін Ангелікі Каўфман, намаляваная для інтэр’еру братоў Адамаў
* Інтэр’ер Остэрлі-парку[en], распрацаваны Робертам Адамам у 1761 годзеІнтэр’ер Остэрлі-парку[en], распрацаваны Робертам Адамам у 1761 годзе
* Дэталь інтэр’еру Хоўм-хаус[en], Роберт Адам, 1777Дэталь інтэр’еру Хоўм-хаус[en], Роберт Адам, 1777
* Праект залы ў Саян-хаўс Роберта і Джэймса Адамаў, 1778Праект залы ў Саян-хаўс Роберта і Джэймса Адамаў, 1778
* Дызайн братоў Адамаў для столі ў Дэрбі-хаус, 1778Дызайн братоў Адамаў для столі ў Дэрбі-хаус, 1778

Зноскі
------

1. ↑  Интерьеры Адама / Архитектура классицизма / История архитектуры **(нявызн.)**.  www.arhitekto.ru. Праверана 15 студзеня 2019.
2. ↑  *Венедиктов А. И.* Глава «Искусство Англии. Архитектура». Раздел «Искусство 18 века» // Всеобщая история искусств (руск.) / под общей ред. Ю. Д. Колпинского и Е. И. Ротенберга. — М.: Искусство, 1963. — Т. 4.

Спасылкі
--------
**Галава́ч круглы** (*Calvatia caelata*) — базідыяльны грыб сямейства дажджавіковых.

Пладовае цела вышынёй 6—15 см, круглаватае ці грушападобнай формы, у маладых грыбоў белае, укрытае двухслаёвай абалонкай, у старых — шаравата-бураватае, карычневае. Паверхневы слой з бародаўкамі ці лусачкамі, паступова адпадае. Мякаць у маладых грыбоў белая, потым бурая.

Пашыраны па ўсёй Беларусі (народная назва порхаўка) на палянах, лугах, палях, у садах у маі — верасні.

Маладыя грыбы ядомыя.

Літаратура
----------

* Галавач круглы // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вайніловіч.
**Фларыян Вайніловіч** (польск.: Florian Woyniłłowicz) — ваенны дзеяч.

Біяграфія
---------

Маёр гусараў. У 1820—1821 г. — былы генерал Войска Польскага. Падкрэсліваў сваю палітычную лаяльнасць, што бачна са зместу яго запісаў.

Член масонскіх ложаў «Гара Табар» у Мінску, «Вузел еднасці» ў Навагрудку, ніжэйшага капітула «Святыні Спакою» ў Нясвіжы. Масонскі патэнт на 4-ю ступень выдадзены 12 жніўня 1817.

Сям’я
-----

Жонка — дачка віленскага губернскага пракурора Гераніма Батвінкі, які адыграў ролю ката філаматаў і філарэтаў у 1823 годзе.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Вайніловіч Фларыян // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Фларыян Вайніловіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Фларыян Вайніловіч |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
**Галава́ч мешкападобны** (*Calvatia utriformis*) — базідыяльны грыб сямейства дажджавіковых.

Апісанне
--------

Пладовыя целы буйныя (5-16 см вышынёй, 4-16 см шырынёй), шырокагрушападобныя або яйцападобныя, з асновай у выглядзе несапраўднай ножкі, зверху пляскатыя, ля асновы — акруглена-складкаватыя, з тоўстым міцэліяльным цяжам. Экзаперыдый спачатку белы, пры выспяванні шэра-карычневы, губчата-лямцавы ці бародаўчаты, хутка знікае. Эндаперыдый у выглядзе грубай паперы, шэра-карычневы, слаба блішчасты. Мякаць белая, складаецца з камер, з узростам распыльваецца. Спелае пладовае цела пасля разбурэння верхняй паловы эндаперыдыя мае выгляд кубка, напоўненага масай спор, якія разносяцца ветрам.

Пашырэнне
---------

Касмапаліт. Расце на глебе ў лясах розных тыпаў, на выганах, на раллі, у садах, на сухадольных, альпійскіх і субальпійсіих лугах.

Выкарыстанне
------------

Маладыя грыбы ядомыя.
**Адаменская горка** — вайсковае пахаванне ў гарадскім пасёлку Лёзна (Віцебская вобласць, Беларусь).

Апісанне
--------

З’явілася ў 1943—1944 гадах. Пахавана больш за 800 чырвонаармейцаў, якія загінулі ў час вызвалення Лёзна.

У 1983 годзе на могілках быў пастаўлены помнік, архітэктар А. Сцяблецкі. Архітэктурна-прасторавая кампазіцыя з прамавугольнай стэлай у цэнтры, на фасаднай плоскасці якой барэльефныя выявы ордэна Айчыннай вайны, твараў 4 воінаў і партызан. Абапал стэлы — пліты з імёнамі загінуўшых.

У 2018 годзе комплекс быў урачыста адкрыты пасля маштабнай рэканструкцыі.

Літаратура
----------

* Вайсковыя могілкі // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 288.
* *Голесник, С. В* Лиозно открыли мемориал «Адаменская горка». / С. Голесник // Сельская газета. — 2018. — 16 окт. — С. 3.
**Флатхед** (англ. Flathead Lake) — буйное прэснаводнае возера ў ЗША, у штаце Мантана. Размешчана ў паўночна-заходняй частцы штата, прыкладна ў 11 км на поўдзень ад горада Каліспел і ў 48 км на паўднёвы захад ад нацыянальнага парку Глейшер. Возера знаходзіцца на вышыні 882 м над узроўнем мора. 43,9 км у даўжыню і каля 24,9 км у шырыню, плошча люстэрка ад 496 да 510 км², што крыху больш плошчы возера Таха. Гэта робіць Флатхед найбуйнейшым возерам ЗША, размешчаным на захад ад ракі Місісіпі. Максімальная глыбіня возера складае 113 м.

1. ↑  Geographic Names Information System<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q136736'></a>
**Латгальскае ўзвышша** (лат.: Latgales augstiene) знаходзіцца на паўднёвым усходзе Латвіі, у басейне рэк Даўгава, Дубна, Малта, Рэзекне.

Вышыня да 289 м (гара Ліелайс-Ліепукалнс). У аснове складзена пераважна з мергеляў і даламітаў дэвону, на паверхні — рыхлыя марэнна-гліністыя старажытнаазёрныя і флювіягляцыяльныя адклады. Рэльеф марэнна-ўзгорысты (камы, старажытныя даліны сцёку, азёрныя катлавіны). Больш за 600 азёр (Рушану, Рэзнас, Сівера, Эжа, Дрыдза і інш.). Хваёвыя і мяшаныя лясы.

Рэльеф Латгальскага ўзвышша
Раён ільнаводства. Развіваецца турызм.

Літаратура
----------

* Латгальскае ўзвышша // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
**Адамаў мост** (англ.: Adam’s Bridge) — водмель у Індыйскім акіяне.

Адамаў мост: від з космасу Адамаў мост: від з самалёта
Чарада водмеляў і каралавых астраўкоў працягласцю 30 міль (48 км) паміж паўвостравам Індастан і востравам Шры-Ланка (Цэйлон). Геалагічна характэрнае ўзвышэнне пясчанага марскога дна ля паўднёва-ўсходняга берага Індыі і ля паўночна-заходняга берага вострава Шры-Ланкі, распасціраецца ад пясчанага вострава ля мыса Рамнада да заходняга ўскрайка вострава Манара, ля берага Шры-Ланкі. Месцамі выступае невялікімі астравамі, але вялікая частка ў моцнае паўнаводдзе ляжыць пад вадой на 1 і 1,25 м; толькі праліў паміж мысам Рамнад і востравам Рамесвар, так званы праход Памбас, даступны для невялікіх судоў. Паралельна Адамаву мосту праходзіць паромная чыгуначная пераправа.

Паводле летапісаў, мост быў пешаходным аж да канца XV стагоддзя н. э. калі быў разбураны штормам, выкліканым землетрасеннем.

Браміны завуць Адамаў мост мостам Рамы ці мостам Налы. Паводле індыйскага эпасу Рамаяна, ён быў збудаваны штучна па загаду імператара Рамы. Яго будаўніцтва вялося пад кіраўніцтвам Налы — сына легендарнага боскага дойліда Вішвакармана — сіламі падданых і саюзнікаў Рамы, уключаючы армію малпаў. Па гэтым мосце войска Рамы пераправіліся на Шры-Ланку для бітвы з яе кіраўніком — дэманам Раванай, які выкраў улюблёную Рамы — Сіту.

Па мусульманскай легендзе, па гэтых водмелях Адам быў выгнаны з рая, які размяшчаўся на востраве Шры-Ланка.

У наш час урадам Індыі распрацаваны праект па паглыбленні суднаходнай часткі праліва паміж Індыяй і Шры-Ланкай, што дазволіць эканоміць да 30 гадзін плавання судоў вакол вострава (каля 400 км). Праціўнікі праекта сфармавалі рух за захаванне моста як гістарычнай спадчыны краіны.

Зноскі
------
**Латка** — непаліванае, паліванае ці дымленае керамічнае начынне для пражання страў. 

У Беларусі вядомы 2 разнавіднасці латак: глыбокія міскападобныя з загнутымі ўнутранымі краямі (Падняпроўе, Палессе) і плыткія, падобныя да патэльняў авальнай ці круглай формы (Панямонне, Цэнтральная Беларусь).

Гісторыя выкарыстання на тэрыторыі Беларусі
-------------------------------------------

У Беларусі самыя раннія латкі сустракаюцца ў пластах XII—XIII стст. Да XVI ст. іх аздаблялі традыцыйным для пэўнага рэгіёна відам дэкору: пазногцевымі насечкамі па плечуку, часам у спалучэнні з паглыбленымі стужкамі (Мазыр), хвалістым арнаментам (Панямонне), а ў Падняпроўі да канца XVII ст. пальцавымі зашчыпамі. На сценках начынняў XVIII ст. выразна прасочваюцца барозны — сляды пальцаў ганчара. Найбольш пашыраны латкі былі ў XVII—XIX стст. у жыхароў усходняй і паўночна-ўсходняй Беларусі. У XVI—XVIII стст. распаўсюджаны пераважна непаліваныя пасудзіны. Першыя паліваныя латкі зафіксаваны ў пластах XVII ст. (Магілёў). Масавы ўжытак іх прыпадае на XVIII—XIX стст. Ва Усходняй Беларусі для пражання прадуктаў у гэты час выкарыстоўвалі пакрытыя знутры бясколернай палівай латка з адхіленым вонкі борцікам шырынёй 2—2,5 см. Паліваныя латкі XVIII—XIX стст. (Магілёў), як правіла, імітуюць форму непаліваных: маюць піялападобнае тулава, невялічкае, злёгку адхіленае венца або даволі шырокі (да 2 см), адагнуты вонкі борцік. Вышыня звычайна не перавышае 10 см. Не выключана, што латкі маглі адначасова ўжывацца ў якасці місак. Выкарыстоўваліся да пачатку XX ст.

Літаратура
----------

* Здановіч, Н. І. Латка / Н. І. Здановіч // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 8. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Здановіч, Н. І. Трусаў, А. А. Беларуская паліваная кераміка XI—XVIII стст. / Н. І. Здановіч, А. А. Трусаў; Пад рэд. Г. В. Штыхава. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 182, [2] с. 145 мал.: іл.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кісялёў.

**Мікалай Якаўлевіч Кісялёў** (6 (19) снежня 1913, сяло Багародскае, Уфімская губерня — 27 кастрычніка 1974, Масква) — савецкі палітрук, партызан атрада «Мсціўца» («Дзядзькі Васі») у Беларусі, які выратаваў жыццё 218 яўрэям з Даўгінаўскага гета, вывеўшы іх за лінію фронту ў жніўні — кастрычніку 1942 года. Праведнік народаў свету (2005).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 6 (19) снежня 1913 года ў вёсцы Багародскае Уфімскай губерні ў сялянскай сям’і.

У 1941 годзе скончыў Інстытут знешняга гандлю ў Маскве і пайшоў добраахвотнікам на фронт. На пасадзе палітрука ваяваў у складзе 29-й стралковай дывізіі 32-й арміі, якая апынулася ў акружэнні пад Вязьмай. Трапіў у палон, збег, выйшаў да падпольшчыкаў у вёсцы Ілья. У пачатку 1942 года ўступіў у атрад «Мсціўца» пад камандаваннем Васіля Варанянскага (Дзядзька Вася), які дзейнічаў у Вілейскім раёне Вілейскай вобласці.

Летам 1942 года атрымаў заданне забяспечыць пераход праз лінію фронту менш за 300 ацалелых з 3000 яўрэйскіх жыхароў вёскі Даўгінава. Пасля больш чым 1500-кіламетровага паходу вывеў праз лінію фронту 218 чалавек, большая частка з якіх былі старыя, жанчыны і дзеці.

Ваяваў да 1944 года. Пасля вайны ў 1946 годзе ажаніўся з Ганнай, сувязной, якая разам з ім суправаджала групу яўрэяў.

Жыў і працаваў у Маскве, у Міністэрстве знешняга гандлю, выхоўваў дачку Таццяну і сына Мікалая.

Памёр 27 кастрычніка 1974 года. Пахаваны ў Маскве на Вастракоўскіх могілках.

Узнагароды
----------

* Ордэн Айчыннай вайны I ступені (1948),
* медаль «За працоўную доблесць» (1966),
* праведнік народаў свету (2005).

Зноскі
------

1. ↑  The Righteous Among the Nations Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q77598447'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1130661687 · LCCN: no2017021257 · VIAF: 4979148814305945330000 |
Момант сілы, прыкладзены да гаечнага ключа. Накіраваны *ад* гледача
**Мо́мант сі́лы** — вектарная велічыня, якая характарызуе вярчальнае дзеянне сілы.

Колькасна момант сілы вызначаецца як здабытак яе велічыні на плячо:

{\displaystyle M=Fl=Fr\sin \alpha ,}
дзе {\displaystyle \alpha } — вугал між вектарам сілы і вектарам {\displaystyle \mathbf {r} }, накіраваным ад восі вярчэння да пункта прыкладання сілы.

У вектарнай форме

{\displaystyle \mathbf {M} =\mathbf {r} \times \mathbf {F} .}
Вектар моманту сілы накіраваны ўздоўж восі вярчэння і, такім чынам, калінеарны вектарам вуглавой скорасці і вуглавога паскарэння.

Паняцце моманту сілы для вярчальнага руху падобна да паняцця сілы для паступальнага руху — гэта мера ўздзеяння на цела, што прыводзіць да змены скорасці руху.

Асноўны закон дынамікі для матэрыяльнага пункта выглядае так:

{\displaystyle m\mathbf {a} =\mathbf {F} .}
Калі дамножыць (вектарна) абедзве часткі роўнасці на {\displaystyle \mathbf {r} }, атрымаецца

{\displaystyle m\mathbf {r} \times \mathbf {a} =\mathbf {r} \times \mathbf {F} .}
У правай частцы мы маем момант сілы.
Здабытак {\displaystyle \mathbf {r} \times \mathbf {a} } колькасна роўны {\displaystyle ra\_{\tau }=\varepsilon r^{2}}, дзе {\displaystyle a\_{\tau }} і {\displaystyle \varepsilon } — адпаведна тангенцыяльнае і вуглавое паскарэнні пункта. Па напрамку гэты здабытак супадае з вектарам вуглавога паскарэння. Таму апошнюю роўнасць можна перапісаць так:

{\displaystyle mr^{2}\mathbf {\varepsilon } =\mathbf {M} .}
Здабытак {\displaystyle mr^{2}} уяўляе сабой момант інерцыі *J* матэрыяльнага пункта. Такім чынам, для вярчальнага руху асноўны закон дынамікі мае такі выгляд:

{\displaystyle J\mathbf {\varepsilon } =\mathbf {M} .}
Чым большы момант сілы прыкладзены да цела, тым хутчэй яно будзе змяняць скорасць свайго вярчэння.

Спасылкі
--------

* Момент силы // Физическая энциклопедия.
**Рок-опера** — сцэнічна-музычны жанр; музычна-драматычны твор, стылістычнай асновай якога з'яўляецца рок-музыка. Узнікла ў 1960-я г. у ЗША і Вялікабрытаніі ў выніку спалучэння традыцый оперы і рок-музыкі на аснове форм, уласцівых аперэце, мюзіклу, часткова джазу. Сярод найбольш вядомых рок-опер - «Ісус Хрыстос - суперзорка» Э.Л.Уэбера (паст. 1971, экранізацыя 1972), «Фантом у оперы» Уэбера і Ц.Райса (1987), «Арфей і Эўрыдыка» А.Журбіна (1975), «Зорка і смерць Хаакіна Мур'еты» (1976) і «Юнона і Авось» (1981) А.Рыбнікава, «Стадыён» А.Градскага (1982) і інш. У Беларусі да жанру рок-оперы можна аднесці «Курган» І.Лучанка ў выкананні «Песняроў» (1977).

Літаратура
----------

* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6
**ЛДПР** — афіцыйна зарэгістраваная цэнтрысцкая палітычная партыя Расійскай Федэрацыі. З’яўляецца прамой спадчынніцай Ліберальна-дэмакратычнай партыі Савецкага Саюза, створанай 13 снежня 1989 года. З’яўляецца адной з трох партый, якія ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Дзяржаўнай Думы ФС РФ усіх шасці скліканняў, і адной з дзвюх партый, якія заўсёды па выніках выбараў атрымоўвалі прадстаўніцтва ў ніжняй палаце Парламента. Нязменным старшынёй партыі з’яўляецца Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі.

У сацыяльнай сферы партыя прытрымліваецца ідэй нацыяналізму і патрыятызму, а ў эканамічнай сферы прытрымліваецца тэорыі змяшанай эканомікі.

Гісторыя
--------

Першы сход ініцыятыўнай групы па стварэнні Ліберальна-дэмакратычнай партыі Савецкага Саюза (ЛДПСС) прайшоў 13 снежня 1989 года ў Маскве, прысутнічалі: У. Багачоў, Л. Багачова, М. Дунец, С. Жаброўскі, У. Жырыноўскі, А. Кавалёў, У. Прозараў, Л. Убожка, А. Халітаў, пастанавілі: Падрыхтаваць і склікаць устаноўчы з’езд ЛДПСС.

12 красавіка 1991 г. Міністэрствам юстыцыі СССР была зарэгістраваная Ліберальна-дэмакратычная партыя Савецкага Саюза — адзіная на той момант апазіцыйная КПСС партыя, якая існавала неафіцыйна яшчэ са снежня 1989 года. Пасведчанне № 0066 аб рэгістрацыі Статута Ліберальна-Дэмакратычнай партыі Савецкага Саюза.

10 жніўня 1992 года Міністэрства юстыцыі Расіі анулявала рэгістрацыю ЛДПСС, бо яна была праведзена «з грубымі парушэннямі заканадаўства, па фальсіфікаваных дакументах». Адзіная партыя распалася на ліберальна-дэмакратычныя партыі Расіі, Беларусі і Украіны і іншых краін СНД.

25-28 сакавіка 1995 г. дэлегацыя дэпутатаў Дзяржаўнай Думы РФ, членаў ЛДПР на чале з У. Жырыноўскім наведала Лівію па запрашэнні кіраўніцтва краіны. Адбылася сустрэча Жырыноўскага з Муамарам Кадафі.

8-11 лютага 1998 г. паездка дэпутатаў Дзяржаўнай Думы і журналістаў на чале з Жырыноўскім у Ірак з мэтай прадухілення бомбавых удараў ЗША па Іраку і дастаўкі гуманітарнай дапамогі.

Зноскі
------

1. ↑  Леонид Слуцкий избран новым руководителем фракции ЛДПР
2. ↑

| ⛭Палітычныя партыі Расіі |
| --- |
| Партыі, прадстаўленыя ў Дзяржаўнай думе | 
* Адзіная Расія (343/2830)
* КПРФ (42/460)
* ЛДПР (39/212)
* Справядлівая Расія (23/314)
* Радзіма (1/20)
* Грамадзянская платформа (1/13)

 |
| Партыі, прадстаўленыя ў рэгіянальных парламентах | 
* Патрыёты Расіі (33)
* Яблоко (11)
* Партыя пенсіянераў (6)
* Партыя Росту (6)
* Камуністы Расіі (2)
* Зялёныя (4)
* Камуністычная партыя сацыяльнай справядлівасці (1)
* ПАРНАС (1)
* За жанчын Расіі (1)
* Грамадзянская сіла (1)

 |
**Амёба звычайная**, **Амёба зменлівая** (*Amoeba proteus*) — від аднаклетачных гетэратрофных пратыстаў.

Сустракаецца ў невялікіх мелкіх сажалках або праточных канавах з глеістым дном. Цела складаецца з адной клеткі і дасягае ў дыяметры 0,1—0,3 мм. Форма цела пастаянна мяняецца, і ў розных яго ўчастках утвараюцца ілжэножкі — часовыя структуры, што служаць для захоплівання ежы і для перамяшчэння.

Абалонка складаецца з цытаплазматычнай мембраны. Унутрыклетачнае змесціва ўключае цытаплазму, ядро і арганоіды. Цытаплазма амёбы пастаянна рухаецца і здольна даволі хутка пераходзіць з больш густога стану ў больш вадкі і наадварот. Калі ток цытаплазмы накіроўваецца ў адзін з бакоў клеткі, то спачатку ў гэтым месцы ўтвараецца адна або некалькі лжэножак, пасля чаго амёба як бы «перацякае» з аднаго месца на іншае.

Амёба мае скарачальную вакуолю. У вакуолю з цытаплазмы паступае вада, якая перыядычна выдаляецца ў навакольнае асяроддзе. Так скарачальная вакуоля рэгулюе ўнутрыклетачны ціск.

Жывіцца амёба, паглынаючы бактэрый, аднаклетачныя водарасці і іншыя дробныя арганізмы, а таксама кавалачкі мёртвай арганікі. Судакранаючыся з харчовай часцінкай, яна ўтварае злева і справа ад яе ілжэножкі, якія затым злучаюцца так, каб часцінка апынулася ў акружэнні цытаплазматычнай мембраны. Утвараецца замкнуты мембранны пузырок, які называецца стрававальнай вакуоляй. У ёй адбываецца ператраўліванне захопленай ежы. Прадукты ператраўлівання са стрававальнай вакуолі паступаюць у цытаплазму. Там яны выкарыстоўваюцца на падтрыманне працэсаў жыццядзейнасці. Затым стрававальная вакуоля падыходзіць да паверхні клеткі і зліваецца з цытаплазматычнай мембранай. Пры гэтым неператраўленыя рэшткі ежы выкідваюцца вонкі.

Размнажэнне толькі бясполае — шляхам дзялення клеткі папалам. Яно адбываецца, калі амёба дасягае пэўных памераў. Спачатку дзеліцца ядро, а затым утвараецца перацяжка цытаплазмы. Затым прыблізна аднолькавыя даччыныя амёбы аддзяляюцца адна ад адной. Пры аптымальных умовах увесь працэс займае не больш за паўгадзіны. Новыя амёбы самастойна жывяцца і растуць, а затым зноў дзеляцца.

Здольна ўтвараць цысту. Так пераносіць неспрыяльныя ўмовы (пахаладанне, перасыханне вадаёма, адсутнасць корму). У стане цысты амёбы рассяляюцца з аднаго вадаёма ў другі. Пры надыходзе спрыяльных умоў амёба пакідае ахоўную абалонку цысты і працягвае свой рост і развіццё.

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў і інш.; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9.

Спасылкі
--------

* Класіфікацыя пратыстоў Архівавана 30 красавіка 2007. на сайте micro\*scope Архівавана 9 мая 2008.  (англ.)
* Амёбы — артыкул з Энцыклапедыі Кругасвет в «Единой коллекции цифровых образовательных ресурсов».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780467534 |
**Амімія** (ад грэч. *а* — «без», «няма» і *μιμος/mímos* — «акцёр», адкуль «міміка», «перайманне») — адсутнасць магчымасці выказваць свае думкі і эмоцыі з дапамогай мімікі твару, вачэй і жэстаў, што, як правіла, сустракаецца пры некаторых відах псіхічных і неўралагічных расстройстваў, звычайна ў сувязі з афазіяй. Больш канкрэтна ў медыцынскай дыягностыцы пад аміміяй разумеюць прыватны выпадак акінезіі, пры якім адбываецца паслабленне, парушэнне або поўная адсутнасць мімікі, часта назіральная пры некаторых захворваннях цэнтральнай і перыферычнай нервовай сістэмы, асабліва тваравых нерваў. Найбольш часта з'яўляецца сімптомам такіх хвароб і/або расстройстваў, як хвароба Паркінсона, кататанічны ступар, нейралептычны паркінсанізм, ідыятыя. Пры парушэннях эмацыйнай сферы амімія сведчыць аб арганічных паражэннях галаўнога мозгу лобнай лакалізацыі (так званы «сіндром лобнай долі»). Пры сэнсарнай аміміі ўспрыманне смаку, колеру, гука, пахаў таксама застаецца без традыцыйных мімічных рэакцый.

Літаратура
----------

Зноскі
------


1. ↑  Амимия — БСЭ — Яндекс. Архівавана 3 снежня 2013.
**Івацэвіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей** — гісторыка-краязнаўчы музей у горадзе Івацэвічы Брэсцкай вобласці Беларусі.

Музей створаны на базе музея піянера-героя Мікалая Гойшыка 16 сакавіка 1993 года рашэннем выканаўчага камітэта Івацэвіцкага раёна. У 1996 годзе ў распараджэнне музея перададзены філіял Музей партызанскай славы ва ўрочышчы Хаваншчына каля вёскі Корачын, які раней кіраваўся Брэсцкім абласным краязнаўчым музеем. Цяперашні будынак 1946 года пабудовы музей атрымаў у 2009 годзе.

На будынку музея ўсталявана памятная дошка генералу-лейтэнанту, Герою Савецкага Саюза Мікалаю Мультану.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Івацэвіцкі музей **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2015. Праверана 22 кастрычніка 2015.

Спасылкі
--------

* Івацэвіцкі гісторыка-краязнаўчы музей Архівавана 19 мая 2015. на сайце Івацэвіцкага райвыканкама.
**Баявая задача** — задача, пастаўленая вышэйстаячым камандуючым фармаванню ўзброеных сіл, альбо аднаму або некалькім вайскоўцам для дасягнення вызначанай мэты ў ваеннай аперацыі.

Агульныя палажэнні баявой задачы
--------------------------------

У залежнасці ад маштабу (баявых) дзеянняў баявыя задачы падзяляюцца на наступныя віды:

* тактычная задача — выконваецца падчас бою (баявых дзеянняў) падраздзяленнем, часткай (караблём), злучэннем;
* аператыўная задача — выконваецца аб'яднаннем у ходзе аперацыі;
* стратэгічная задача — групоўкай узброеных сіл на тэатры ваенных дзеянняў (некалькі франтоў), а часам войскамі аднаго фронту.

Утрыманне баявой задачы залежыць ад выгляду ваенных (баявых) дзеянняў, задумы бою (аперацыі), прызначэнні воінскага фармавання, складу сіл і сродкаў, баявой здольнасці і баявых магчымасцяў сваіх войскаў (сіл) і войскаў суперніка, характару яго дзеянняў і ўмоў становішча.

Патрабаванні да камандзіраў у пастаноўцы баявой задачы вызначаюць прытрымлівацца кароткага лімітава яснага выкладу, і выключэнні магчымасці яе рознага тлумачэння.

Зноскі
------

1. ↑  *А. М. Плехов*, *С. Г. Шапкин*, Словарь военных терминов. — М.: Воениздат. 1988 год.
2. ↑  *Калектыў аўтараў.* Вайсковая энцыклапедыя. — 1997.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778026084 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Каташын.
**Каташын** (руск.: Каташи́н) — сяло ў Навазыбкаўскай гарадской акрузе Бранскай вобласці Расіі.

Гісторыя
--------

Мікалаеўскі Ка­та­шынскі манастыр быў заснаваны ў 1692, за­крыты ў 1799 годзе.

Былы сабор Мікалаеўскага Ка­та­шынскага манастыра, прыходская царква ў пач. XX ст.
Да Лютаўскай рэвалюцыі сяло ў складзе Навазыбкаўскага павета Чарнігаўскай губерні. У сакавіку 1917 года створаны Навазыбкаўскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Тэрыторыя акупавана германскімі войскамі з сакавіка/красавіка 1918 года, а ў снежні 1918 за­нята Чырвонай Арміяй. 1 студзеня 1919 года пастановай І з’езда КП(б) Беларусі разам з часткай Чарнігаўскай губерні Навазыбкаўскі павет уключаўся ў Беларускую ССР, але I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, не ўхваліў гэта рашэнне.

Да мая 1919 года ў складзе Чарнігаўскай губерні Украінскай ССР, пасля чаго ў Гомельскай губерні РСФСР, а пасля ліквідацыі губерні ў 1926 годзе ў складзе Бранскай губерні. З 1929 па 1937 гады ў Заходняй вобласці, затым у складзе Арлоўскай вобласці.

Са жніўня 1941 да верасня 1943 года пад нацысцкай акупацыяй.

У 1944 годзе ўвайшло ў склад Бранскай вобласці. Да 2009 года ў складзе Старакрывецкага сельскага паселішча Навазыбкаўскага раёна.

Славутасці
----------

* руіны 6-стоўпнага сабо­ра Святога Мікалая Цу­датворца (1699);
* над­брамная званіца ў стылі ран­няга клас­іцыз­му (2-я пал. XVIII ст.).

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ГКНП 13-012-2011 «Тэхнічная інструкцыя па перадачы найменняў геаграфічных аб’ектаў з рускай мовы на беларускую мову»

| ⛭ Населеныя пункты Навазыбкаўскай гарадской акругі |
| --- |
| Горад | **Навазыбкаў** |  |
| Сёлы | 
* Белы Калодзезь
* Верашчакі
* Віхолка
* Дземенка
* Замішава
* Каташын
* Кацічы
* Манюкі
* Новае Места
* Новыя Бабовічы
* Перавоз
* Сіні Калодзец
* Сноўскае
* Стары Вышкаў
* Стары Крывец
* Старыя Бабовічы
* Унукавічы
* Шаломы

 |
| Вёскі | 
* Дуброўка
* Жураўка
* Карна
* Крутабярозка
* Малы Крывец
* Нясвоеўка
* Скарабагатая Слабада
* Старая Рудня
* Тростань
* Халевічы

 |
| Пасёлкі | 
* Атраднае
* Вопытная Станцыя
* Гатка
* Грозны
* Грыва
* Грыўка
* Дзедаўскі
* Дзягель
* Дружба
* Калінаўка
* Клюкаў Мох
* Корчы
* Красны Гай
* Курганне
* Мамай
* Махонаўка
* Машкінскі
* Новыя Кацічы
* Пабеда
* Палек
* Прудоўка
* Сіняўка
* Трыгалаў
* Шыцікаў Лог
* Ягаднае
* Ясная Паляна

 |
| Станцыя | Манюкі |
| Хутары | 
* Булдынка
* Велічка

 |
**Катмай** (англ.: Katmai) — дзеючы стратавулкан, або па-іншаму слаісты вулкан, на поўдні паўвострава Аляска, размешчаны на тэрыторыі нацыянальнага парку Катмай. Вулкан, які дасягае 10 км у дыяметры, мае цэнтральную кальдэру, запоўненую возерам, памерамі 4,5 × 3 км, якая ўтварылася пры вывяржэнні вулкана Наварупта ў 1912 годзе. Максімальная вышыня Катмая, на якой і ляжыць кальдэра, — 2047 метраў над узроўнем мора. У 1975 годзе водная паверхня кратарнага возера знаходзілася на вышыні каля 1286 метраў, а разліковая вышыня, на якой знаходзілася дно кальдэры, склала 1040 метраў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 176. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Hildreth, W. J. Fierstein, and J.E. Robinson. (2003). *Geologic map of the Katmai Volcanic Cluster, Katmai National Park, Alaska* [Geologic Investigations Series Map I-2778]. Reston, VA: U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey.

Спасылкі
--------

* Global Volcanism Program Katmai (англ.) Архівавана 14 мая 2013.
Каташкі алешніку
Каташкі вярбы
**Каташок** — бакакветнае (батрычнае), коласападобнае паніклае суквецце. Складаецца з вялікай колькасці аднаполых кветак і ападае цалкам пасля цвіцення (тычынкавы каташок) ці паспявання пладоў (песцікавы каташок). Да каташкоў адносяцца суквецці бярозы, вярбы, таполі, мужчынскія суквецці вольхі, дуба, грэцкага арэха, каштана і інш. драўнінных ветраапыляльных раслін. У вярбы, таполі каташок — просты колас, у алешніку, бярозы і інш. — колас з дыхазіяў (складанае суквецце).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каташок

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85021249 · Microsoft: 173105851 |
**Дымітрые Папо́віч-Ба́йройт** (рум.: Dimitrie Popovici-Bayreuth; 19 ліпеня 1860, г. Бырлад, Румынія — 6 красавіка 1927) — румынскі спявак (барытон), педагог.

Біяграфія
---------

Вучыўся спевам у Бухарэсцкай кансерваторыі. З 1892 года некалькі гадоў спяваў у Байройцкім тэатры, адсюль прозвішча — байройцкі.

У 1904—1919 гадах яе дырэктар і прафесар. Адзін з заснавальнікаў і першы дырэктар у 1919—1927 гадах Румынскай оперы ў г. Клуж. На опернай сцэне з 1881 года. Выступаў у буйнейшых тэатрах свету.

Творчасць
---------

Вядомы інтэрпрэтатар партый у операх Р. Вагнера. Сярод партый: Тэльрамунд, Клінгзор, Вальфрам, Альберых і Вотан, Ганс Сакс, Галандзец («Лаэнгрын», «Парсіфаль», «Тангейзер», «Пярсцёнак нібелунга», «Нюрнбергскія майстэрзінгеры», «Лятучы галаадзец» Вагнера), Фігара («Севільскі цырульнік» Дж. Расіні), Дон Жуан («Дон Жуан» В. А. Моцарта), Рыгалета, Рэната («Рыгалета», «Баль-маскарад» Дж. Вердзі), Эскамілья («Кармэн» Ж. Бізэ), Тоніа («Паяцы» Р. Леанкавала).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Mahler Foundation
2. 1 2 3  Grove Music Online — OUP. — ISBN 978-1-56159-263-0<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30532476'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a>
3. ↑  Catalog of the German National Library Праверана 29 мая 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дымітрые Паповіч-Байройт
**Дынобрыян** (*Dinobryon*) — род аднаклетачных і каланіяльных залацістых водарасцей.

Вядома больш за 20 відаў, пашыраных пераважна ў чыстых вадаёмах. На Беларусі 12 відаў трапляюцца ў рэках, азёрах, сажалках, балотах.

Адзіночныя або сабраныя ў кусцістыя калоніі арганізмы з «хаткай», свабодна плаваюць ці прымацаваныя да субстрату. «Хаткі» рознай формы, каля вусцейка пашыраныя, прама або коса зрэзаны, звужаны ўніз або выцягнуты ў вастрыё. Клеткі верацёна- або цыліндрычнападобныя, прымацаваны да сценак «хаткі» сцяблінкай. Жгуцікаў 2 — доўгі перысты і бакавы гладкі. Храматафоры залаціста-жоўтыя, бура-зялёныя. Ядро цэнтральнае. Вочка ёсць або адсутнічае. Размнажэнне падоўжаным дзяленнем клеткі ўнутры матчынай «хаткі».

Літаратура
----------

* *Міхеева Т. М. Прасянік Л. В.* Дынобрыян // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* *Dinobryon* (Динобрион) // ИАС «ООПТ России»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781312282 |
**Латвійская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка**, **Латвійская ССР** — адна з рэспублік Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.

Гісторыя
--------

Створана на тэрыторыі Латвіі ў ліпені 1940 года пасля ўвода частак Чырвонай арміі і стварэння новага ўрада на чале з Аўгустам Кірхенштэйнам, які арганізаваў выбары ў Народны Сейм, у якіх перамогу атрымаў пракамуністычны «Блок працоўнага народа», чый спіс быў адзіным дапушчаным да выбараў. 21 ліпеня на сваім першым пасяджэнні Народны Сейм абвясціў савецкую ўладу, змяніў назву дзяржавы на «Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка» і накіраваў у Маскву просьбу прыняць Латвійскую ССР у склад СССР. 5 жніўня ЛатССР ўвайшла ў склад СССР як адна з саюзных рэспублік.

4 мая 1990 года была прынята «Дэкларацыя аб аднаўленні дзяржаўнай незалежнасці Латвійскай Рэспублікі». Згодна з гэтым дакументам, усталёўваўся пераходны перыяд для перамоў з СССР, на працягу якога Латвія заставалася ў складзе СССР. 21 жніўня 1991 года была абвешчана поўная незалежнасць. 6 верасня незалежнасць Латвіі прызнаў Дзяржаўны Савет СССР.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка

| Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік |
| --- |
|  | 
Азербайджанская ССР · Армянская ССР · 
Беларуская ССР · 
Грузінская ССР · 
Казахская ССР · 
Кіргізская ССР · 
Латвійская ССР · 
Літоўская ССР · 
Малдаўская ССР · 
Расійская СФСР · 
Таджыкская ССР · 
Туркменская ССР · 
Узбекская ССР · 
Украінская ССР · 
Эстонская ССР

---

Карэла-Фінская ССР (1940—1956) · 
Закаўказская СФСР (1922—1936)
 |
Латкес
**Ла́ткес** (ідыш: לטקעס, іўр.: לביבות), **левівот** — класічная ханукальная страва з бульбы, вельмі падобная да дранікаў. Традыцыйна смажыцца ў вялікай колькасці алею як згадка пра алей, які гарэў у Храмавым каганцы восем дзён. Да латкеса ставяць яблыневы мус альбо смятану.

Яўрэйскі варыянт назвы, «левіва» або «левівот», паходзіць з апісання гісторыі Амнона і Авесалома ў Кнізе Самуіла.

Спярша латкес гатавалі з нацёртага сыру або пер'я цыбулі. Пасля таго, як у Еўропе з'явілася бульба, ашкеназы пачалі гатаваць латкес з яе.

| ⛭Бульба |
| --- |
| Сарты | Спіс сартоў бульбы  (англ.) (бел. |
| Кулінарыя | Спіс страў з бульбы  (англ.) (бел. • Бабка • Бульба фры • Бульбяное пюрэ • Бульбяны салат • Дранікі • Капытка • Крапкакор • Латкес • Рошці • Смажаная бульба • Спакушэнне Янсана • Цэпеліны • Чыпсы |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс захворванняў бульбы |
| Вытворчасць і вырошчванне | Спіс краін, якія вырабляюць бульбу  (англ.) (бел. |
Справа Архібіскупскі палац, злева Сальмаўскі і Шварцэнбергскі палац
Погляд на паўночна-ўсходні плошчы: злева Марыянскі чумны слуп  (руск.) (бел. у цэнтры Архібіскупскі палац, справа Пражскі Град
Погляд на поўдзень плошчы: злева крыло Новага каралеўскага палаца, у цэнтры аглядная тэраса і помнік Т. Г. Масарыку, справа Сальмаўскі
Тасканскі палац на заходнім баку плошчы

**Градчанская плошча** (чэшск.: Hradčanské náměstí) — гарадская плошча ў Градчан у раёне Прага 1.

Размяшчаецца непасрэдна каля Пражскага Града, Першы двор якога з'яўляецца яе працягам з усходняга боку. Ад Першага двара аддзелены барочнай агароджай са скульптурамі Гігантаў абапал галоўнага праезду. З паўднёвага боку да плошчы ідзе вуліца Да Граду (Ke hradu), якая з'яўляецца частка т.з. Каралеўскай дарогі. Таксама на поўначы размяшчаецца тэраса з якой адкрываецца цудоўны краявід Прагі. На плошчы знаходзіцца помнік  (чэшск.) (бел. першаму прэзідэнту Чэхаславакіі Томашу Масарыку, усталяваны ў гонар 150-годдзя з яго нараджэння.

Славутасці
----------

### Усходні бок

* Пражскі Град

### Паўднёвы бок

* Сальмаўскі палац (Нацыянальная галерэя)
* Шварцэнбергскі палац (Нацыянальная галерэя)
* Кляштар кармелітаў босых
* Касцёл Святога Бенедыкта

### Заходні бок

* Тасканскі палац

### Паўночны бок

* Марцінскі палац
* Штэрнбергскі палац (Нацыянальная галерэя)
* Архібіскупскі палац

Літаратура
----------

* Szombathy Viktor: Prága (Panoráma, Külföldi városkalauz, Franklin Nyomda, Bp. 1971)
* Vladimir Soukup et al: Prága. (Útitárs könyvek, Panemex, Grafo, Budapest, 2006)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Градчанская плошча
* Virtual show
**Латвійская седлавіна** — прыўзнятая тэктанічная структура на паўночным захадзе Усходне-Еўрапейскай платформы

Аддзяляе Балтыйскую сінеклізу ад Маскоўскай сінеклізы і ў выглядзе сядла з невялікім паніжэннем паверхні фундамента злучае Балтыйскі шчыт праз Эстонскую монакліналь з Беларускай антэклізай. Размешчана на тэрыторыі паўночнай Беларусі, Латвіі, заходняй часткі Пскоўскай вобласці Расіі. Выцягнута ў шыротным напрамку на 250—300 км, шырыня да 200 км.

Фарміраванне яе адбывалася пераважна ў познабайкальскі і каледонскі этапы. Паверхня крышталічнага фундамента залягае на глыбіні ад −500 да −1000 м. На ёй вылучаны выступы, прагіны, монакліналі, абмежаваныя разломамі з амплітудай 50—100 м і ўскладненыя лакальнымі малаамплітуднымі (50—70 м) падняццямі. Платформавы чахол складзены з вендскіх, кембрыйскіх, ардовікскіх, сілурыйскіх, дэвонскіх і антрапагенавых адкладаў.

Літаратура
----------

* *Зінавенка Г. У.* Латвійская седлавіна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
Градыентныя лінза з парабалічнай залежнасцю паказчыка праламлення (n) ад радыяльнага адлегласці (x). Такая лінза факусуе святло не так, як традыцыйныя лінзы.
**Градыентная оптыка**  — гэта падзел оптыцы, які вывучае аптычныя ўласцівасці матэрыялаў, паказчык праламлення якіх змяняецца ў залежнасці ад каардынат.

Прыкладам градыентнай оптыкі з'яўляецца міраж лужыны на дарозе ў спякотны дзень. У рэчаіснасці гэта лужына малюнак неба, так як прамяні святла праламляюцца. Гэта адбываецца з-за змены паказчыка праламлення паміж цёплым і менш шчыльным паветрам у паверхні дарогі і больш шчыльным і халодным паветрам над ёй. Ваганне тэмпературы (і адпаведна шчыльнасці) паветра служыць прычынай узнікнення градыенту ў паказчыку пераламлення паветра, які павялічваецца ў залежнасці ад вышыні,з-за чаго і ўзнікае міраж.

Гэта ўласцівасць выкарыстоўваецца ў градыентных лінзах (Грінах (GRIN) — ад англ.: **gr**adient-**in**dex).Гэтыя лінзы з радыяльна паказчыкам праламлення які змяншаецца. Яны звычайна выкарыстоўваюцца там дзе неабходна ўсталяваць вельмі шмат маленькіх лінзаў побач, напрыклад капіявальныя прылады і сканеры малюнкаў. Таксама крышталік вочы чалавека выкарыстоўвае радыяльна паказчык праламлення які змяншаецца для факусоўкі святла.

  

Адно з самых важных пераваг градыентных лінз пры параўнанні з класічнымі лінзамі заключаецца ў тым, што аптычныя паверхні могуць быць плоскімі.

Нататкі
-------

1. ↑  Tsiboulia, A B (2003). "Gradient Index (GRIN) Lenses". In Ronald G. Driggers. *Encyclopedia of Optical Engineering*, Volume 1. New York, NY: Marcel Dekker. 675-683. ISBN 9780824742508.
2. ↑  Moore, D T (1980). *Applied Optics*. 19, 1035–1038
**Гіперкуб** — абагульненне куба на выпадак з адвольным лікам вымярэнняў.

Гіперкубам памернасці *Ν* завецца мноства пунктаў у Ν-мернай эўклідавай прасторы, якое задавальняе няроўнасцям {\displaystyle \forall i:-{\frac {a}{2}}<x\_{i}<{\frac {a}{2}}}, дзе a — даўжыня канта гіперкуба.

Таксама можна вызначыць гіперкуб як дэкартаў здабытак *Ν* роўных адрэзкаў.

Таксама можна сказаць, што ***Ν*-куб** — гэта фігура, кожная вяршыня якой злучана рэбрамі з *Ν* іншымі вяршынямі; *Ν*, у сваю чаргу, вызначае памернасць гэтай фігуры. Альбо, *Ν*-мерны куб утвараецца *Ν* парамі паралельных (*Ν*-1)-плоскасцяў, то бок мае 2*Ν* гіпер грані, кожная з якіх з'яўляецца (*Ν*-1)-кубам.

У агульным выпадку, колькасць *K*-мерных граняў *Ν*-мернага куба роўна {\displaystyle {2}^{N-K}C\_{N}^{K}}.

Уласцівасці гіперкуба
---------------------

| Уласцівасць | Значэнне |
| --- | --- |
| Даўжыня рабра | a |
| Памернасць | N |
| Гіпер аб'ем | {\displaystyle V\_{N}=a^{N}} |
| Гіпер плошча паверхні | {\displaystyle S\_{N}=2Na^{N-1}} |
| Даўжыня дыяганалі | {\displaystyle L\_{N}=a{\sqrt {N}}} |

Розныя гіперкубы
----------------

| N-Куб | Выява (двухмерная праекцыя) | Назва | Пунктаў (*0*) | Адрэз-каў (*1*) | Квадра-таў (*2*) | Кубоў (*3*) | Тэсер-актаў (*4*) | Пентэр-актаў (*5*) | Хексер-актаў (*6*) | Хептэр-актаў (*7*) | Актэр-актаў (*8*) | Энтэнер-актаў (*9*) | Дэкер-актаў (*10*) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0-куб |  | Пункт | 1 |  |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| 1-куб |  | Адрэзак | 2 | 1 |  |   |   |   |   |   |   |   |   |
| 2-куб |  | Квадрат | 4 | 4 | 1 |  |   |   |   |   |   |   |   |
| 3-куб |  | Куб | 8 | 12 | 6 | 1 |  |   |   |   |   |   |   |
| 4-куб |  | Тэсеракт | 16 | 32 | 24 | 8 | 1 |  |   |   |   |   |   |
| 5-куб |  | Пентэракт | 32 | 80 | 80 | 40 | 10 | 1 |  |   |   |   |   |
| 6-куб |  | Хексеракт | 64 | 192 | 240 | 160 | 60 | 12 | 1 |  |   |   |   |
| 7-куб |  | Хептэракт | 128 | 448 | 672 | 560 | 280 | 84 | 14 | 1 |  |   |   |
| 8-куб |  | Актэракт | 256 | 1024 | 1792 | 1792 | 1120 | 448 | 112 | 16 | 1 |  |   |
| 9-куб |  | Энтэнеракт | 512 | 2304 | 4608 | 5376 | 4032 | 2016 | 672 | 144 | 18 | 1 |  |
| 10-куб |  | Дэкеракт | 1024 | 5120 | 11520 | 15360 | 13440 | 8064 | 3360 | 960 | 180 | 20 | 1 |