**Фабрыкі ў даліне ракі Дэруэнта** — прамысловы ландшафт, сфармаваны тэкстыльнымі фабрыкамі XVIII і XIX стагоддзяў і добра захаванымі жылымі памяшканнямі, які ілюструе сацыяльна-эканамічнае развіццё рэгіёну.

У гэтым месцы ўпершыню ў пастаральны сельскі краявід Англіі былі ўпісаныя індустрыяльныя пабудовы. Краіна заўсёды вырабляла мноства мануфактурных тавараў, але са з’яўленнем некаторых вынаходак і паўсюднай зменай ручной працы машыннай яна стала лідарам на сусветным рынку.

З 2001 года фабрыкі ў даліне ракі Дэруэнт з’яўляюцца аб’ектам спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі.

Апісанне аб’екта
----------------

### Фабрыка ў Кромфардзе

Тут было размешчана кола
Фабрыка ў Кромфардзе з’яўляецца першай фабрыкай, пабудаванай па сістэме Рычарда Аркрайта ў 1772—1775 гадах, якая дала аснову цэлай індустрыі. Будаўніцтва фабрыкі было падобна эксперыменту: шэраг звязаных паміж сабой будынкаў, выцягнутых уздоўж абрыву, выкарыстанне сілы вады з невялікага ручая Бонсал-Брук і сажалкі Кромфард. Аркрайт, якому былі неабходныя маладыя моцныя рабочыя, быў вымушаны будаваць дамы для іх і іх бацькоў, бо шчыльнасць насельніцтва была невялікі. Ідэя была паўторна выкарыстаная для будаўніцтва другой фабрыкі ў Кромфардзе ў 1776—1777 гадах. Такім чынам, была сфарміравана канцэпцыя індустрыяльнай абшчыны, якая затым шматразова паўтаралася ў іншых паселішчах даліны.

Па заканчэнні буму тэкстыльнай прамысловасці фабрыкі неаднаразова прадаваліся, дзяліліся паміж рознымі уладальнікамі. Невялікая частка абсталявання была перададзена ў Музей навукі ў Лондане. У пачатку XX стагоддзя на фабрыках размяшчаліся фарбавальная вытворчасць і пральня. У гістарычным будынку былі ўсталяваныя ліфты, новыя вокны і дзверы. Пажары 1929 і 1961 гадоў знішчылі большую частку фабрыкі.

Фабрычны комплекс у Кромфардзе ўключае два асноўных будынка з прыбудовамі, жылыя пабудовы, масты, акведук, будынкі кіравання фабрыкай і многія іншыя пабудовы (усяго каля 20). У рамках аб’екта сусветнай спадчыны знаходзіцца таксама 10,5 км канала Кромфард. Канал Кромфард працягласцю 23,3 км, злучае Кромфард з каналам Эрэўош (*Erewash*) і быў пабудаваны ў пачатку 1790-х гадоў. Канал аказаў істотны ўплыў на эканамічны рост Дэрбішыра, з’яўляючыся аж да 1830-х гадоў асноўнай дарогай да Манчэстэра.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| **Канал Кромфард** | **Шлюз для кантролю вады** | **Адзін з будынкаў фабрыкі** |
|

### Фабрыка ў Мэсане

Фабрыка ў Мэсане
Фабрыка была пабудавана ў 1783 годзе на рацэ Дэруэнт, што дазволіла ёй першапачаткова мець нашмат вялікую магутнасць, чым фабрыка ў Кромфардзе. Архітэктура будынка, хоць і была выкананая па аналогіі з кромфардскай фабрыкай, адлюстравала павевы свайго часу. Дадатковыя лесвіцы і падсобныя памяшканні дазволілі разгрузіць асноўны вытворчы цэх.

Першапачатковы пяціпавярховы будынак у 21 пралёт быў 43,8 метраў у даўжыню і 8,4 метраў у вышыню. Тры выступаючых цэнтральных пралёта былі дэкараваны, мелі венецыянскія вокны і купал. Да 1801 фабрыка працавала за кошт аднаго вадзянога млына, пасля чаго млыноў стала два. Мяркуецца, у гэты ж час будынак стаў шасціпавярховы. Гэтая сістэма, з невялікімі зменамі, пратрымалася да ўводу турбіны ў 1928 годзе. Будынак некалькі разоў дабудоўваўся і перабудоўваўся, апошнія змены былі зробленыя ў 1998 годзе. У цяперашні час у ім размешчаны музей і сувенірны рад.

### Фабрыка ў абацтве Дарлі

Яшчэ адным вядомым будаўніком тэкстыльных фабрык з’яўляецца Томас Эванс і яго брат вялебны Эдмунд Эванс, якія пачалі скупляць землі ў 1770-х гадах. Першая фабрыка ў абацтве не захавалася, яна згарэла ў 1788 годзе. Паколькі яна была застрахавана, будаўніцтва другой фабрыкі на яе месцы пачалося неадкладна. У перыяд з 1796 па 1805 гады фабрыка была значна пашырана, пабудаваны новыя будынкі.

У цяперашні час у будынках фабрыкі размешчана некалькі невялікіх кампаній. Агульная колькасць будынкаў, пабудаваных паміж 1782 і 1846 годам, — каля пяці.

### Іншыя пабудовы

Белпер
Шаўковая фабрыка, Музей індустрыі Дэрбі
Акрамя вышэйпералічанага, пад аховай знаходзіцца тэкстыльная фабрыка Белпер (англ.: Belper), Мілфард (англ.: Milford), фабрыка Смідлі (англ.: Smedley's Mill), фабрыка Пікуаш (англ.: Peckwash Mill) і шаўковая фабрыка (англ.: The Silk Mill) — первая фабрыка па вырабе шоўку.

Зноскі
------

1. 1 2  Derwent Valley Mills (англ.).  ЮНЕСКА. Праверана 7 мая 2010.
2. 1 2  History: Key Site: Cromford Mill Complex (англ.)(недаступная спасылка).  Derwent Valley Mills. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2010. Праверана 7 мая 2010.
3. 1 2  History: Key Site: Introduction (англ.)(недаступная спасылка).  Derwent Valley Mills. Архівавана з першакрыніцы 4 чэрвеня 2011. Праверана 7 мая 2010.
4. ↑  History: Key Site: Cromford Mill (англ.)(недаступная спасылка).  Derwent Valley Mills. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2010. Праверана 7 мая 2010.
5. ↑  History: Key Site: The Cromford Canal (англ.)(недаступная спасылка).  Derwent Valley Mills. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2010. Праверана 7 мая 2010.
6. 1 2  History: Key Site: Masson Mill (англ.)(недаступная спасылка).  Derwent Valley Mills. Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2011. Праверана 7 мая 2010.
7. 1 2  History: Key Site: Darley Abbey Mills (англ.)(недаступная спасылка).  Derwent Valley Mills. Архівавана з першакрыніцы 22 кастрычніка 2010. Праверана 7 мая 2010.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

Спасылкі
--------

* Официальный сайт объекта (англ.).  Derwent Valley Mills. Праверана 7 мая 2010.

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі |
| --- |
| Англія | 
* Айран-Брыдж
* Бат
* Бленхеймскі палац
* Вэстмінстэрскі палац, Вэстмінстэрскае абацтва і царква Святой Маргарыты
* Горнапрамысловы ландшафт Корнуала і Заходняга Дэвана
* Дарэмскі замак і Дарэмскі сабор
* Кентэрберыйскі сабор, абацтва Святога Аўгусціна і царква Святога Марціна
* ✰ Каралеўскі батанічны сад у К’ю
* Парк Стадлі і разваліны Фаўнцінскага абацтва
* Ліверпульскі порт
* Лонданскі Таўэр
* Вал Адрыяна
* Прыморскі Грынвіч
* Солтэйр
* Стоўнхендж і Эўбюры
* Комплекс фабрык у даліне ракі Дэруэнт
* Юрскае ўзбярэжжа

 |  |
| Паўночная Ірландыя | Дарога гігантаў |
| Уэльс | 
* Акведук Понткісілтэ
* Горнапрамысловы ландшафт Блэнавана
* Замкі Эдуарда I ва Уэльсе

 |
| Шатландыя | 
* Нью-Ланарк
* Помнікі неаліту на Аркнейскіх астравах
* Вал Антаніна
* Сент-Кілда
* Стары і Новы горад у Эдынбургу

 |
| Брытанскіязаморскіятэрыторыі | 
* Сент-Джордж
* Астравы Гоф і Інасесібл
* Трыстан-да-Кунья
* Хендэрсан

 |