Хвоя звычайная з пашкоджанай кронай
**Пухіраватая іржа хвоі** (таксама вядомая пад назвамі: **смаляны рак**, **рак-серанка**) — грыбковае захворванне раслін  (польск.) (бел. з групы (іржы  (польск.) (бел. выкліканая відам *Cronartium pini* (раней апісвалі як Кранарцый павіслы (*Cronartium flaccidum*)). Шкодзіць у асноўным хвоі звычайнай (*Pinus sylvestris*), але і іншым відам хвой: хвоі чорнай (*Pinus nigra*), *Pinus pinaster*, *Pinus halepensis*, *Pinus mugo*. Другім гаспадаром могуць быць прадстаўнікі дзесяці сямействаў пакрытанасенных. Паражае галіны і стралу  (польск.) (бел.. Сустракаецца па ўсёй сярэднееўрапейскай раўніне, акрамя таго, у Вялікабрытаніі і Скандынавіі.

Апісанне
--------

Да хваробы схільныя, у асноўным, дрэвы ў розных класах узросту  (польск.) (бел.: ад 20 да 40 — 50 гадоў, але часта таксама і малодшыя. На маладых частках ствалоў, і, перш за ўсё, у раёне калатовак і на галінах, з’яўляюцца мясцовыя набраканні, на якіх, у сваю чаргу, у перыяд з мая да ліпеня з’яўляюцца скапленні эцый у выглядзе бурбалак, першапачаткова жоўта-аранжавых, пазней значна больш бледных, памерам да 15 мм. З цягам часу сценкі бурбалак лопаюцца і з іх падае жоўты парашок (эцыяспоры), самі ж сценкі застаюцца некаторы час на кары ў выглядзе белых урыўкаў. Пасля рассейвання эцыяспор заражаныя парасткі выглядаюць шурпатымі — яны пакрытыя дробнымі ранкамі, праз якія выцякае смала. Пасля першых эпізодаў з’яўлення яны вяртаюцца на адным і тым жа месцы кожны год ці кожныя некалькі гадоў. Па меры развіцця захворвання, праз некалькі гадоў у такіх месцах даходзіць да ўтварэння ракавых  (польск.) (бел. ран. Паверхня раны становіцца жорсткай, як быццам пакрытай сажай з-за акіслення смалы. Перасек ствала становіцца ўсё больш і больш эксцэнтрычны. У выніку пашырэння рака, частка кроны, размешчаная вышэй месцы паражэння, як правіла, замірае, што праяўляецца ў яе пацямненні, а затым агаленні ад хвоі. У залежнасці ад месцапалажэння паражанай часткі стралы гіне большая ці меншая частка кроны, часам — уся крона. Маладыя дрэвы могуць згасаць пасля некалькіх гадоў, на сталых дрэвах хвароба можа доўжыцца на працягу многіх гадоў. Здараецца, што дрэвастоі могуць быць моцна заражаным, дзе заміранню падвяргаюцца значная частка крон або цэлых дрэў.

У другой палове лета на лісці іншых гаспадароў, напрыклад, на півонях (*Paeonia*) (і многіх іншых) можна бачыць больш светлыя або больш цёмныя бурыя плямы (скапленні ўрэдаспор або тэліяспор). Форма, рэалізаваная на другім-гаспадарах вядомая пад назвай: *Cronartium flaccidum* Alb. et Schw. Wint.

Эканамічнае значэнне
--------------------

Захворванне мае вялікае эканамічнае значэнне, асабліва ў выпадку недастатковага догляду дрэвастою. Гэта адбываецца таму, што больш за 50 % дрэў, у старых дрэвастоях мае шырокае паражэнне іржой, якая сканчаецца заміраннем часткі ці нават усёй кроны; у тых жа умовах павялічваецца схільнасць гаспадара на іншыя захворванні, напрыклад, на параженне апёнкам.

Драўніна з паражанай часткі ствала насычана смалой, і з-за гэтага цэніцца пры распальванні, такія шчэпкі вядомыя пад назвамі: *смаліна, смаляк*.

Літаратура
----------

* Stefan Białobok, Adam Boratyński: Biologia sosny zwyczajnej. Władysław Bugała (red). Poznań-Kórnik: Sorus, 1993. ISBN 83-85599-21-5.
* Karol Mańka: Fitopatologia leśna. Warszawa: PWRiL, 1992. ISBN 83-09-01507-0.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · IRMNG · Mycobank |