У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Эдэ (значэнні).

**Эдэ** (в’етн.: Ê Đê, саманазва *Anak Ede*) або **р'ядэ́** (фр.: Rhade) — аўстранезійскі народ, карэннае насельніцтва цэнтральных горных раёнаў В’етнама. Жывуць таксама ва ўсходняй Камбоджы. Невялікая група эдэ мігрыравала падчас В'етнамскай вайны ў ЗША. Агульная колькасць — каля 405200 чал. (2022 г.).

Паходжанне
----------

Гісторыя эдэ мала вядомая, паколькі да 1923 г. яны не мелі асабістай пісьмовасці, і ўсе гістарычныя падзеі адлюстраваны ў вусных паданнях, надзвычай міфалагізаваных. Эдэ лічаць сябе карэннымі насельнікамі тых тэрыторый, якія займаюць, сцвярджаюць, што жылі ў горнай мясцовасці да сусветнага патопу. 

Мова эдэ адносіцца да аўстранезійскай групы моў, блізкая да моў чамаў і джарай, родніць іх з аўстранезійскім насельніцтвам Малайзіі, Інданезіі, Філіпін, Акіяніі і Мадагаскара. Аднак частка антраполагаў на аснове знешніх прыкмет (малы рост, кудлатыя валасы, цёмная скура, шырокі нос і г. д.) сцвярджае, што эдэ маюць многія рысы старажытнага аўстралоіднага насельніцтва Індакітая, хаця ўвогуле з'яўляюцца мангалоідамі, і іх трэба адносіць да нашчадкаў найстаражытнейшых тубыльцаў.

Да адносна нядаўняга часу эдэ не з'яўляліся адзіным этнасам і падзяляліся на лакальныя групы *кпа*, *ад'ям*, *крунг*, *мдур*, *хвінг*, *біх* і інш. Гэты падзел існуе і ў нашы дні, хаця большасць эдэ прызнае сваё культурнае адзінства.

Асаблівасці культуры
--------------------

Традыцыйная доўгая хаціна
Асноўны традыцыйны заняак — падсечна-агнявое земляробства. Вырошчваюць галоўным чынам рыс, гародніну, бавоўну. Трымаюць хатнюю жывёлу (птушку, свінняў, буйвалаў), але мяса ўжываюць у ежу рэдка, найчасцей выкарыстоўваюць яго ў рытуальных мэтаў (падчас рэлігійных ахвярапроынашэнняў). Расчышчаныя ад лесу палеткі эксплуатуюць пяць - восем гадоў, потым закідваюць і пераходзяць на новыя. Група *біх*, што жыве ля возера, таксама ведае паліўны спосаб вырошчвання рысу. 

Распаўсюджаныя рамёствы — апрацоўка дрэва, бамбуку, пляценне і ткацтва. Эдэ вырабляюць розныя ўпрыгожванні з саломы, волава, нікелю, шкла. Грузы транспартуюць на спіне ў адмысловых бамбукавых пасудзінах.

Сацыяльная арганізацыя абапіраецца на матрылакальныя пашыраныя сем'і. Адлік сваяцтва вядзецца па маці, старэйшая дачка з'яўляецца галоўнай спадкаемцай. Эдэ жывуць у вёсках (*буон*), якія складаюцца з дзвюх вялікіх сямейных абшчын. Шлюбы знутры адной абшчыны забаронены. Пашыраныя сем'і валодаюць зямлёй і апрацоўваюць яе разам. Практыкуецца ўзаемадапамога і падарункі паміж чальцамі дзвюх абшчын аднога паселішча. *Буон* мае адзінага кіраўніка-мужчыну. У мінулым у вёсках былі распаўсюджаны доўгія слупавыя хаціны, якія будавалі ў форме карабля і падзялялі на дзве часткі. У адной разам жылі сем'і пэўнай роднаснай абшчыны, у другой — староннія сваякі і госці. 

Вопратка робіцца з бавоўны пераважна чырвонага і чорнага колеру. У жанчын распаўсюджаны доўгія саронгі, у мужчын — насцегнавыя повязі, па-над якімі носяць камізэлькі. Беднякі апранаюць адзенне з кароткімі рукавамі, багацейшыя чальцы абшчыны — з доўгімі. Вопратка па-мастацку аздабляецца ўзорамі з уплеценых нітак. Асабліва гэта характэрна для жаночых строяў. У халодную пару мужчыны абгортваюць цела коўдрамі. Прадстаўнікі абодвух палоў фарбуюць зубы, выцягваюць мочкі вушэй, упрыгожваюць сябе пярсцёнкамі і бранзалетамі. 

Народны каляндар падзелены на 12 месячных і 9 земляробчых цыклаў. Збор ураджаю суправаджаецца буйным святам. Эдэ маюць багаты фальклор, вядомы як добрыя танцоры і музыканты.

Рэлігія
-------

Хаця спачатку французскія, а потым амерыканскія місіянеры прыкладалі намаганні для распаўсюджання хрысціянства, большасць эдэ працягвае спавядаць традыцыйную політэістычную рэлігію. Толькі каля 10% вернікаў з'яўляюцца пратэстантамі і стала наведваюць царкву. Астатнія шануюць шматлікіх бажаствоў і духаў, у тым ліку продкаў сям'і. Свяшчэннай раслінай лічыцца бамбук.

Жыццё кожнага эдэ падзяляецца на пэўныя цыклы. Пераход ад адной часткі жыцця ў іншую суправаджаецца шматлікімі рытуаламі і ахвярапрынашэннямі. Пахаванні адбываюцца ў адзіным сямейным доле.

Мова
----

Мова эдэ (*р'ядэ*) адносіцца да чамска-ачэхскай групы аўстранезійскай моўнай сям'і. Пісьмовасць распрацавана французскімі місіянерамі толькі ў 1923 г. на аснове лацінкі.

Зноскі
------

1. ↑  Rade
2. ↑  peoplegroups.org

Спасылкі
--------

* The Ede People
* The Ê-đê Архівавана 10 лістапада 2013.
* The Overview Of The Ede Ethnic Group
* Countries and Their Cultures: Rhadé
* Ede costumes constitute aesthetic values

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12409226j · LCCN: sh85113573 |