recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Насельніцтва Іберыі каля 300 г. да н.э.
**Лузітаны** (лац. Lusitani) — старажытнае племя індаеўрапейскага паходжання, якое насяляла паўднёвы захад Пірэнейскага паўвострава, па адной з версій з 6 стагоддзя да н.э. па іншай — з пачатку I тыс. да н.э.
У 61 г. да н.э. былі захоплены Рымскай імперыяй. Каля 15 г. да н.э. тэрыторыя іх рассялення атрымала назву правінцыі Лузітанія. Сучасныя партугальцы лічаць лузітанаў сваімі продкамі.

Іх мова — лузітанская — адносіцца да індаеўрапейскіх моў, аднак яе прыналежнасць да кельцкай галіны, у адрозненне ад суседняй мовы кельтыбераў, выклікае сумненні, з прычыны таго, што ў лузітанскай быў шэраг нехарактэрных для кельтаў збліжэнняў з італійскімі мовамі.

Лузітанская лунула
Як мяркуюць, лузітаны прыйшлі з Альпаў, аднак сярод гісторыкаў і археолагаў вядуцца спрэчкі пра іх этнічнае паходжанне. Існуе гіпотэза, што яны былі карэнным народам гэтай вобласці і першапачаткова былі падпарадкаваны кельтам (меркаванне заснавана на сведчанні Страбона, які выводзіў лузітанаў ад кантабраў).

Таксама існуе меркаванне, што лузітаны з'яўляюцца групай плямён кельцкага паходжання, звязанай з лузонамі, якія насялялі ўсход Пірэнейскага паўвострава. Разглядаюць лузітанаў і як карэннае іберыйскае племя, якое з'явілася ў выніку міжплемянных шлюбаў.

Першай занятай лузітанамі вобласцю была, як відаць, даліна ракі Дуэра і правінцыя Бейра Алта. Пасля перамогі над кельтамі і іншымі суседнімі плямёнамі арэал іх пражывання аж да прыбыцця рымлян даходзіў да тэрыторыі Эстрэмадуры.

Першапачаткова правінцыя Лузітанія ўключала таксама тэрыторыі Астурыі і Галісіі.

Літаратура
----------

* Pérez Vilatela, Luciano: *Lusitania: historia y etnología*, Real Academia de la Historia, Madrid, España, 2000. ISBN 84-89512-68-X.

Спасылкі
--------

* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC) Архівавана 11 чэрвеня 2004.
Схематычная выява газатрубнага паравога катла
Схематычная выява вадатрубнага паравога катла
**Паравы́ кацёл** — прыстасаванне для атрымання пары за кошт энергіі спальвання арганічнага паліва, якая выкарыстоўваецца паза гэтым прыстасаваннем і мае ціск большы за атмасферны. Паравымі катламі таксама называюць электрычныя катлы, праз якія атрымоўваюць пару.

Паравыя катлы бываюць двух тыпаў: *вадатрубныя* і *газатрубныя* (жаратрубныя). У першых вада цячэ ўнутры трубак, якія абмываюцца дымавымі газамі; у другіх — дымавыя газы, а вада і пара абмываюць трубы. Першапачаткова ў шырокім ужытку былі газатрубныя катлы, якія мелі меншыя памеры і больш высокі ККДз, але з-за канструктыўных асаблівасцяў у іх абмяжоўваўся ціск пары і парапрадукцыйнасць. Таму пачалі распаўсюджвацца вадатрубныя катлы, якія з цягам часу дасягнулі высокай ступені дасканаласці і сталі больш шырока ўжывацца ў параўнанні з газатрубнымі, якія зараз знаходзяць абмежаванае выкарыстанне.

Кацёл-утылізатар
----------------

Адным з відаў паравых катлоў з’яўляецца кацёл-утылізатар, які не мае камеры згарання (топкі) і выкарыстоўвае цеплавую энергію газаў асноўнага тэхналагічнага працэсу (дымавыя газы рухавікоў унутранага згарання, энергетычнага, сушыльнага абсталявання і г.д.).

Зноскі
------

1. ↑  Химический словарь школьника / Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская. — Мн.: Народная асвета, 1990. — С. 94. — 255 с. — 75 000 экз. — ISBN 5-341-00127-3. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 150048076 · NKC: ph123974 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Наважылаў.
**Леў Вітальевіч Наважылаў** (18 чэрвеня 1937 — 1 кастрычніка 2005) — дырэктар вытворчага аб’яднання «Палімір» (1974—1997), дэпутат Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2 склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў п. Цейкава Іванаўскай вобласці. Пасля заканчэння Іванаўскага хіміка-тэхналагічнага інстытута працаваў на Саратаўскім хімкамбінаце (майстар, начальнік цэха). З 1967 года — начальнік вытворчасці «Нітрон» ВА «Палімір»; на працягу шэрагу гадоў займаў розныя кіруючыя пасады, узначальваў гэтае прадпрыемства.

Пад яго кіраўніцтвам і пры непасрэдным садзейнічанні пабудаваны Палац культуры і спорту «Хімік» і іншыя значныя аб’екты горада Наваполацка: 6 дзіцячых садкоў, 3 агульнаадукацыйныя школы, музычная школа, Дом піянераў, гарадская паліклініка, гарадская бальніца, Дом быту і Дом гандлю, Палац спорту і культуры, гарадская лазня, друкарня.

Старшыня Федэрацыі вадналыжнага спорту Віцебскай вобласці. Неаднаразова абіраўся дэпутатам гарадскога і абласнога Савета дэпутатаў. З 2000 года па 2004 год быў дэпутатам ад горада Наваполацка ў Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, член Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па жыллёвай палітыцы, будаўніцтву, гандлі і прыватызацыі.

Узнагароды
----------

У 1985 годзе Льву Вітальевічу прысвоена званне Герой Сацыялістычнай Працы «Ганаровы хімік». Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Кастрычніцкай Рэвалюцыі, Працоўнага Чырвонага Сцяга і медалямі, а таксама Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР і Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь. У 1998 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Наваполацка».

Памяць
------

Імя Л. В. Наважылава ўвекавечана на мемарыяльнай дошцы на доме, дзе ён жыў, і ў назве алеі ў цэнтры Наваполацка.

Зноскі
------

1. ↑  Наважылаў Леў Вітальевіч

Літаратура
----------

* Козловский, П. Светлая память о человеке слова и дела Льве Новожилове / П. Козловский // Вестник Нафтана (Новополоцк). — 2017. — 24 июня. — С. 1-2.
* Конышева, Н. Молодёжь — человеку-легенде / Н. Конышева // Новая газета. — 2013. — 21 июня. — С. 2.
* Конышева, Н. Человеку-легенде / Н. Конышева // Новая газета (Наваполацк). — 2012. — 6 июля. — С. 2.
* Новожилов Лев Витальевич // Почетные граждане города Новополоцка / [сост. С. Б. Филиппенкова; ред. совет: Н. М. Марченко, В. К. Мартыненко, М. В. Караваева]. — Новополоцк : ПГУ, 2015. — С. 20.
* Новожилов Лев Витальевич // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 284.
* Усовская, О. Памяти легендарного директора / О. Усовская // Вестник Нафтана (Новополоцк). — 2013. — 2 февр. — С. 1.
* Факеев, В. Герои на все времена / В. Факеев // Новополоцк сегодня. — 2017. — 3 нояб. — С. 13.
* Факеев, В. Добрая сила / В. Факеев // Новополоцк сегодня. — 2017. — 16 июня. — С. 3.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ратнікаў.
**Ігар Георгіевіч Ратнікаў** (нар. 10 сакавіка 1947, г. Брэст) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1970 годзе БПІ. У 1970—1971 гадах архітэктар Гомельскага філіяла Белдзяржпраекта. У 1971—1973 гадах служыў у Савецкай Арміі камандзірам узвода. У 1973—1990 гадах старэйшы архітэктар, вядучы інжынер, вядучы архітэктар, кіраўнік групы, начальнік групы Белдзяржпраекта у Мінску; у 1990—1993 гадах кіраўнік сектара, галоўны спецыяліст аддзела Галоўнага ўпраўлення архітэктуры і горадабудаўніцтва Мінгарвыканкама; у 1994—1995 гадах начальнік аддзела Камітэта архітэктуры Мінгарвыканкама. У 1994—1996 гадах член гарадскога мастацкага савета пры «Мінгарафармленні». У 1996—1999 гадах вядучы інжынер, начальнік аддзела ТАА «Трайпл»; у 1999—2001 гадах намеснік дырэктара па праектаванні ТАА «Тэкстур»; у 2001—2008 гадах намеснік начальніка інспекцыі, намеснік начальніка аддзела, галоўны спецыяліст аддзела Камітэта архітэктуры, горадабудаўніцтва і землеўпарадкавання Мінгарвыканкама; у 2008—2012 гадах галоўны спецыяліст аддзела кіруючай кампаніі холдынгу «Агракамбінат Мачулішчы»; з 2012 — інжынер-канструктар праектна-будаўнічага бюро ВРУП МЭТЗ імя В. І. Казлова. З 2005 года галоўны архітэктар праектаў па сумяшчальніцтве ва УП «Стройнаука».

Член Беларускага Саюза архітэктараў з 1986 года.

Пражывае ў Мінску па вул. Гарадзецкай, 2

Творчасць
---------

Сааўтар праекта серыі буйнапанэльных жылых дамоў з блок-секцый «БО» для г. Бабруйска, выкарыстанага заводам КПД для ажыццяўлення масавай жылой забудовы ў г. Бабруйску; аўтар праекта шматкватэрнага жылога дома з падземным гаражом-стаянкай, пабудаванага па вул. Грыбаедава ў г. Мінску; аўтар больш за 20 рэалізаваных праектаў індывідуальных жылых дамоў і інш. аб’ектаў у г. Мінску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ратников Игорь Георгиевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вайніловіч.
**Леў Казімір Вайніловіч** (пам. каля 1654 г.) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Вайніловічаў герба «Сыракомля». Сын Івана Вайніловіча. Меў братоў Аляксандра, Юрыя, Мікалая і Станіслава.

Быў падчашым і потым чашнікам слонімскім. Памер каля 1654 г.

Сям’я
-----

Яго сын Дамінік (пам. 1694 г.) — вядомы дамініканін, прэор канвента Святога Духа ў Вільні, правінцыял літоўскі, славуты сваімі казаннямі і прамовамі.

Спасылкі
--------

* Рыбчонак С. Радавод Вайніловічаў гербу «Сыракомля» змененая // Герольд Litherland. Горадня-Менск. 2011. — № 18. — С.116-123


| ?Леў Казімір Вайніловіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Сямён Вайніловіч[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Леў Казімір Вайніловіч |  | Іван Вайніловіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Раіна Галаўнянка[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каробкін.
**Ігар Лаўрэнцьевіч Каробкін** (4 мая 1950, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1972 годзе. З 1978 г. — кіраўнік групы архітэктараў у Белпрампраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1978 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): заводы электрарухавікоў для сельскай гаспадаркі ў Лунінцы (1978), лёгкіх металічных канструкцый у Маладзечне (1986), 2-я чарга завода халадзільнікаў у Мінску (1984).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Коробкин Игорь Лаврентьевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Франсішку Жазэ ды Ласерда-і-Алмейда** (парт.: Francisco José de Lacerda e Almeida; жнівень 1753, Сан-Паўлу, Каланіяльная Бразілія — 18 кастрычніка 1798) — партугальскі даследчык Афрыкі. 

Скончыў Каімбрскі ўніверсітэт. У 1777 г. ён атрымаў доктарскую ступень па матэматыцы і астраноміі. Арганізаваў экспедыцыю для ўстанаўлення сувязі паміж тэрыторыямі Анголы і Мазамбіка па сушы і захопу раёнаў, якія ляжаць паміж гэтымі калоніямі. 3 ліпеня 1798 г. выйшаў з Тэтэ (Мазамбік) на паўночны-захад, прайшоў міма азёр Ньяса і Бангвеулу, пераправіўся цераз р. Чамбешы. У кастрычніку таго ж года дасягнуў усходняй часткі дзяржавы Лунда. Памёр падчас экспедыцыі. Экспедыцыя Ласерда-і-Алмейда, якая прайшла каля 1400 км у глыб кантынента, была першым вялікім падарожжам еўрапейцаў у цэнтральныя раёны Афрыкі на поўдзень ад экватара. 

Дзённікі Ласерда-і-Алмейда, якія маюць вялікую геаграфічную і гісторыка-этнаграфічную каштоўнасць, былі апублікаваныя на партугальскай мове невялікімі накладамі ў 1830 і 1844 гг. на англійскай мове — у 1873 г.

Творы
-----

* The lands of Cazembe. Lacerda's journey to Cazembe in 1798, — Londan, 1873.

Літаратура
----------

* Советская историческая энциклопедия: [в 16 т.] / АН СССР, Институт истории. [Т.] 8: Кошала—Мальта. — М.: Советская энциклопедия, 1965. — 990 стлб. 6 л. ил. и карт.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ласіцкі.
**Ігар Генадзевіч Ласіцкі** — беларускі ўрач-педыятр і арганізатар аховы здароўя.

Біяграфія
---------

Скончыў педыятрычны факультэт Мінскага медуніверсітэта. Па размеркаванні працаваў участковым педыятрам, пазней працаваў у аддзяленні рэанімацыі і анестэзіялогіі Брэсцкай абласной бальніцы. У 2001—2008 — галоўны ўрач Брэсцкай дзіцячай абласной бальніцы.

У 2008—2013 гадах — начальнік Брэсцкага абласнога ўпраўлення аховы здароўя.

У сакавіку 2013 года быў прызначаны намеснікам міністра аховы здароўя. Курыраваў будаўніцтва, рэканструкцыю і развіццё матэрыяльна-тэхнічнай базы ў галіне. У 2018 годзе разам з 32 іншымі фігурантамі пачаў праходзіць па справе аб карупцыі ў беларускай медыцыне. 20 ліпеня 2018 года быў вызвалены ад пасады намесніка міністра «ў сувязі з учынкам, несумяшчальным са знаходжаннем на дзяржаўнай службе». 8 лютага 2019 года Мінскі гарадскі суд прыгаварыў былога намесніка міністра аховы здароўя Ігара Ласіцкага да шасці гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй усёй маёмасці і забаронай займаць адміністрацыйна-гаспадарчыя пасады на пяць гадоў за хабарніцтва ў вялікім памеры.

Ігар Ласіцкі правёў за кратамі няпоўныя тры гады і выйшаў на волю.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4  Лосицкий Игорь Геннадьевич Архівавана 25 лістапада 2022.  (руск.)
3. ↑  Игорь Лосицкий  (руск.)
4. ↑  На свободу вышел Игорь Лосицкий - бывший замминистра здравоохранения  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Арфаэпія** (грэч. orthoepeia ад грэч. orthos правільны і грэч. epos мова) — сукупнасць нормаў, якімі забяспечваецца адзінства гукавога афармлення нацыянальнай літаратурнай мовы, іначай, гэта збор правілаў аб аднастайным вымаўленні гукаў, слоў, фраз; вучэнне аб нормах літаратурнага вымаўлення.

Арфаэпія ўстанаўлівае нормы вымаўлення канкрэтных гукаў у пэўных фанетычных умовах, у канкрэтных граматычных формах, у асобных групах слоў ці ў асобных словах. Суперсегментныя адзінкі вуснай мовы (дыкцыя, націск, інтанацыя) хоць і праяўляюцца ў выніку вымаўлення, але ў паняцце вымаўлення не ўваходзяць.

Беларуская мова
---------------

Беларускае літаратурнае вымаўленне доўгі час фарміравалася выключна ў сувязі з народным вымаўленнем, і за аснову браліся цэнтральныя гаворкі. Ужо ў 19 ст. у беларускай мове існавалі агульнапашыраныя, вядомыя фанетычныя рысы, якія ўвайшлі ў літаратурнае вымаўленне, як асімілятыўная мяккасць зычных, цвёрдае вымаўленне шыпячых, вымаўленне [ў] замест [в] пасля галоснага і перад наступным зычным, аканне ў першым пераднаціскным складзе, падоўжанае вымаўленне зычных у інтэрвакальным становішчы, вымаўленне звонкіх зычных, як глухіх, на канцы і ўсярэдзіне слова перад глухімі, фрыкатыўнае [γ] і інш.

Стабілізацыя норм вымаўлення адбывалася ў цесным узаемадзеянні з выпрацоўкай і кадыфікацыяй правілаў беларускага правапісу, на што значна паўплывала рэформа правапісу (1933). Лічыцца (М. В. Бірыла), што стабілізацыя літаратурнага вымаўлення адбылася к канцу 1930-х гг. з ліквідацыяй пэўных супярэчнасцяў пры ўдакладненні правапісу (1957).

Літаратура
----------

* Сучасная беларуская мова: Уводзіны. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікаграфія. Фразеалогія. Фразеаграфія: Вучэб. дапам. / Я. М. Камароўскі, В. П. Красней, У. М. Лазоўскі і інш. — 2-е выд. дапрац. і дап. — Мн. : Выш. школа, 1995. — 334 с. ISBN 985-06-0075-6..


| ⛭Фанетыка і фаналогія |
| --- |
| Асноўныя паняцці | 

|  |  |
| --- | --- |
| Фанетыка | Гук мовы • Моўная плынь • Сегментацыя • Артыкуляцыйны апарат • Фанацыя • Артыкуляцыя • Лабіялізацыя • Месца ўтварэння зычных • Фарманта • Галосныя • Зычныя • Націск • Тон • Інтанацыя • Склад • Мора • МФА • Фанетычная транскрыпцыя • Універсальныя фанетычныя класіфікацыі • Фанетычная транскрыпцыя беларускай мовы |
| Фаналогія | Фанема • Апазіцыя • Пазіцыя • Нейтралізацыя • Дыферэнцыяльны прызнак • Мінімальная пара • Фаналагізацыя • Алафон • Варыянт фанемы • Варыяцыя фанемы • Архіфанема • Гіперфанема • Чаргаванне • Фанематычная транскрыпцыя |

 |
| Асобы | І. А. Бадуэн дэ Куртэнэ • Дж. Джоунз • М. С. Трубяцкі • Л. У. Шчэрба • Л. Р. Зіндэр • Р. І. Аванесаў • Р. В. Якабсон • Н. Хомскі • А. І. Падлужны |
| Раздзелы і дысцыпліны | *Артыкуляторная фанетыка • Акустычная фанетыка • Перцэптыўная фанетыка • Акцэнталогія • Арфаэпія • Інтаналогія • Сілабіка* |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LNB: 000055048 · Microsoft: 2781111114 |
**Пхрэ** (тайск. แพร่) — правінцыя Тайланда. Размешчана на поўначы краіны за 551 км ад Бангкока. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад Пхрэ. Мяжуе з правінцыямі Пхаяу, Нан, Утарадыт, Сукхатхай і Лампанг. Гісторыя правінцыі Пхрэ бярэ пачатак яшчэ з часоў існавання царства Мон. У 1443 годзе гэты рэгіён стаў часткай царства Ланатхаі, калі кароль Тылакарай адправіўся ў паход, накіраваны на захоп правінцыі Нан. Адным з найпрыгажэйшых храмаў правінцыі Пхрэ з’яўляецца храм Ват Луанг.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑  ทำเนียบท้องที่ พุทธศักราช 2546 เล่ม 2 — กระทรวงมหาดไทย, 2003. — С. 53.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23793856'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q640365'></a>
**Пчаліны воўк** (*Philanthus triangulum*) — насякомае сямейства рыючых восаў атрада перапончатакрылых.

Апісанне
--------

Цела даўжынёй 14—16 мм, чорнае. Усе сегменты брушка з жоўтымі палосамі. Яйцаклад зменены ў тонкае джала — сродак нападзення на здабычу і абароны ад ворагаў, праз якое ў момант уколу выводзіцца сакрэт ядавітых залоз.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Еўропе, Сярэдняй Азіі, на Каўказе. На Беларусі адзначаецца па ўсёй тэрыторыі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Дарослыя кормяцца нектарам і пылком кветак. Пчаліны воўк палюе на меданосных пчол (адсюль назва), паралізуе іх джалам і прыносіць у гняздо на корм лічынкам. За час развіцця лічынка з'ядае 4-6 пчол. Селіцца пчаліны воўк вялікімі калоніямі паблізу пчальнікоў і можа шкодзіць пчалярству.

Самка будуе ў глебе вертыкальную норку глыбінёй каля 1 м з бакавымі камерамі, дзе развіваюцца лічынкі. Ператварэнне поўнае. Самка жыве 25—40 сутак. Зімуе лічынка. За год 1 генерацыя.

Літаратура
----------

* *Шамяткоў М. П.* Пчаліны воўк // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дадатак (значэнні).
**Дадатак** — састаўная частка кнігі, даведачны апарат, змешчаны ў канцы кнігі (артыкулы, дакументы, пісьмы, карты, схемы, паказальнікі, каментарыі, заўвагі, храналогія жыцця і творчасці, змест тамоў, спіс ілюстрацый і інш.), што аблягчае карыстанне кнігай. Напрыклад, у дадатку апошняга тома «Збору твораў» Я. Купалы (т. 1−7, 1972—1976) змешчаны «Каментарыі», «Летапісы жыцця і творчасці», «Алфавітны ўказальнік», «Пералік ілюстрацый».

Літаратура
----------

* Дадатак // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.
Джала пчалы
**Ппчаліны яд**, **апітаксін** — сакрэт залоз джальнага апарату рабочай пчалы меданоснай. Выпрацоўваецца пчоламі ў спецыяльных залозах.

Празрыстая вязкая жаўтаватая вадкасць з рэзкім пахам, горкім смакам і высокай кіслотнасцю. На паветры хутка цвярдзее. Тэрмаўстойлівы, да тэмпературы 115 °C не губляе сваіх ўласцівасцей. Раствараецца ў вадзе, у водным растворы хутка разбураецца, высушаны захоўвае актыўнасць некалькі гадоў. Шчыльнасць 1,131. Асноўны таксічны складнік пчалінага яду — *меліцін*. У склад яду таксама ўваходзяць гістамін, ферменты, арганічныя кіслоты, тлушчы, мікраэлементы і інш.

За адзін раз пчала вылучае 0,2—0,3 мг яду. Смяротная доза для чалавека каля 0,2 г.

Выкарыстанне ў медыцыне
-----------------------

Як лекавы сродак выкарыстоўваўся яшчэ ў старажытнасці. Найбольш эфектыўнае лячэнне прэпаратамі пчалінага яду пры рэўматычных і алергічных захворваннях, пры хваробах перыферычнай нервовай сістэмы (радыкуліты, неўрыты, неўралгіі), суставаў (артрыты, спандэлёзы). Вялікія дозы пчалінага яду выклікаюць у чалавека галавакружэнне, пухліны з пачырваненнем скуры, іншы раз шокавы стам і ўдушша, а малыя прыкметнага ўплыву на арганізм чалавека не аказваюць. Таму яго ўжываюць для лячэння толькі з ведама і пад наглядам урача.

Атрымліваюць пчаліны яд на спецыяльных пчальніках.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993.
* *Сапега В. І.* Пчаліны яд // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 146. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* Пчелиный яд(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
**Ару́ша** (суахілі: і англ.: Arusha) — горад на поўначы Танзаніі, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай вобласці. Насельніцтва (2005 г.) — 341 155 чал.

Геаграфія
---------

Горад Аруша знаходзіцца на поўначы Танзаніі за 89 км ад мяжы з Кеніяй (КПП Наманга), каля гары Меру, за 83 км ад гары Кіліманджара, за 84 км ад возера Маньяра, за 110 км ад возера Натрон, за 84 км ад Нацыянальнага парка Нгорангора, за 172 км ад Нацыянальнага парка Серэнгеці.

Горад размешчаны на ўзвышшы. Нягледзячы на блізкасць да экватара, клімат у ім блізкі да ўмеранага. У самы спякотны перыяд (з кастрычніка да сакавіка) дзённая тэмпература рэдка перавышае 28° C, затое ўначы апускаецца да 15° C. У самыя халодныя месяцы (чэрвень і ліпень) сярэдні тэмпературны максімум складае 21° C. Найбольш вільготны месяц — красавік (200 мм ападкаў), найбольш сухі — жнівень (10 — 20 мм ападкаў).

Гісторыя
--------

Горад Аруша быў заснаваны германскімі каланізатарамі ў 1900 г. як паўночны пункт іх валоданняў ва Усходняй Афрыцы. Тут размяшчаліся нямецкі ваенны гарнізон і крэпасць Бома. Сваю назву горад атрымаў ад племені масаяў-*ларуса* (мясцовы народ меру з групы банту называе іх *вааруша*), якія мігрыравалі ў гэтыя мясціны з поўначы.

Пасля I Сусветнай вайны мясцовыя землі трапілі ў склад валоданняў Вялікабрытаніі.

9 снежня 1961 г. у Арушы было падпісана пагадненне паміж прадстаўнікамі Вялікабрытаніі і Афрыканскім Нацыянальным Саюзам Танганьікі аб наданні незалежнасці гэтай частцы Усходняй Афрыкі. У 1964 г. Аруша стала часткай незалежнай дзяржавы Танзанія. У 1967 г. у Арушы была абвешчана праграма сацыялістычнага развіцця Танзаніі.

У 1967—1977 гг. горад Аруша з’яўляўся афіцыйным цэнтрам Усходняй Афрыканскай Супольнасці. У 1995 — 2016 гг. у ім праводзяцца паседжанні Міжнароднага крымінальнага трыбунала па Руандзе.

Эканоміка
---------

Аруша — важны эканамічны цэнтр Танзаніі. У ім знаходзяцца прадпрыемствы харчовай і лёгкай прамысловасці, працуюць мясцовы ўніверсітэт, аэрапорт, шэраг буйных гандлёвых кампаній.

Дзякуючы блізкасці асноўных славутых мясцін Паўночнай Танзаніі, Аруша вабіць шматлікіх турыстаў, з’яўляецца значным транзітным пунктам.

Галерэя
-------

* Аруша. Выгляд на гару МеруАруша. Выгляд на гару Меру
* Манумент у гонар абвяшчэння незалежнасціМанумент у гонар абвяшчэння незалежнасці
* Кафедральны сабор АрушыКафедральны сабор Арушы
* На базарыНа базары

Спасылкі
--------

* Беларускі вандроўнік у Арушы Архівавана 9 лістапада 2018.
* Клімат і надвор’е
* Нямецкае мінулае Арушы(недаступная спасылка)
* Універсітэт Арушы Архівавана 3 кастрычніка 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 4308635-4 · ISNI: 0000 0001 0816 3718 · LCCN: n79065364 · NKC: ge428312 · SUDOC: 158445252 · VIAF: 161903102 |

 |
**Пціцкая аперацыя** — баявая аперацыя Мінскага і Палескага савецкіх партызанскіх злучэнняў па знішчэнні чыгуначнага моста цераз раку Пціч на лініі Брэст—Гомель у Капаткевіцкім раёне 3 лістапада 1942 года.

Савецкія партызаны неаднаразова перапынялі рух на гэтай магістралі. Каб надоўга вывесці дарогу са строю, Мінскі падпольны абком КП(б)Б і штаб партызанскага злучэння распрацавалі план аперацыі (кодавая назва «Рэха на Палессі») па падрыве чыгуначнага моста (даўжыня больш за 150 м) цераз раку Пціч, які кругласутачна ахоўвалі 2 узводы нямецкіх салдат у 4 дзотах з мінамётамі і гарматамі. За 800 м ад моста на ст. Пціч размяшчаўся гарнізон праціўніка (каля 750 чал.). У аперацыі ўдзельнічала 11 партызанскіх атрадаў (123-я Акцябрская, 130-я Петрыкаўская, 225-я і інш.; каля 1300 чал.). Стварыўшы бачнасць канцэнтрацыі сваіх сіл у Капаткевічах, савецкія партызаны ў ноч на 3 лістапада сканцэнтраваліся ў раёне ст. Пціч каля в. Млынок. Каб перашкодзіць падыходу падмацавання праціўніка, партызаны падарвалі чыгуначнае палатно за 13 км на захад ад станцыі і за 6 км на ўсход ад моста. 2 партызанскія атрады адкрылі агонь па гарнізоне ст. Пціч і дзотах моста. Група падрыўнікоў заклала пад мост больш за 300 кг узрыўчаткі і падарвала яго, праціўнік пасля супраціўлення пакінуў свае ўмацаванні і адступіў. Пры адыходзе пасля бою савецкія партызаны сустрэлі групу падмогі ворагу і знішчылі яе. 

У выніку Пціцкай аперацыі рух на чыгунцы быў спынены на 18 сутак, а з улікам Сінкевіцкай аперацыі 1942 года — больш як на 3 тыдні. Поспехі партызан паскорылі пераход многіх салдат славацкіх часцей, што ахоўвалі чыгунку, на бок савецкага партызанскага руха.

Літаратура
----------

* *Філімоненкаў, М.* Пціцкая аперацыя 1942 // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 11.
**Арафу́рскае мора**(англ.: Arafura Sea, індан.: Laut Arafura) — мора ва ўсходняй частцы Індыйскага акіяна (па іншых дадзеных адносіцца да Ціхага акіяну) паміж Аўстраліяй і астравамі: Танімбар, Кай і Новая Гвінея. З усходу, праз праліў Торэса злучаецца з Каралавым морам, з захаду мяжуе з марамі Тымор, Банда і Серам, з поўдня з залівам Карпентарыя.

* паверхня 1290 тыс. км²
* сярэдняя глыбіня 50—80 м
* максімальная глыбіня 3680 м
* тэмпература вады ад 25 °C да 28 °C
* салёнасць 35—35 ‰
* прылівы да 7,6 м (Новая Гвінея)

Большая частка дна мора — гэта шэльф пакрыты пяском і вапняком. У глыбінных частках мора (паўночна-заходніх), знаходзяцца сейсмічна актыўныя зоны. Арафурскае мора з’яўляецца мелкім трапічным морам, у яго водах часта нараджаюцца трапічныя тайфуны. У мора ўпадае рака Дыгул.

Назва мора паходзіць ад племені Алфула (людзі лесу).

Зноскі
------

1. ↑  Дигул // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. (руск.)

| ⛭Моры Індыйскага акіяна |
| --- |
| 
* Андаманскае
* Аравійскае
* Арафурскае
* Бенгальскі заліў\*
* Чырвонае
* Лакадыўскае
* Персідскі заліў\*
* Тыморскае

 |
| \* Па гідралагічных, гідрахімічных і інш. рэжымах адносіцца да мораў |
**Пхетбуры** (тайск. เพชรบุรี) — правінцыя на поўдні цэнтральнай часткі Тайланда. Адміністрацыйным цэнтрам з’яўляецца горад Пхетбуры. Правінцыя ляжыць у паўночнай частцы паўвострава Малака, за 170 км на паўднёвы захад ад сталіцы Тайланда — Бангкока. Тэрыторыя правінцыі багатая ландшафтамі: на ўсходзе гэта ўзбярэжжа Сіямскага заліва, на захадзе — хрыбет Білау, які ўтварае натуральную мяжу з М’янмай.

Тут жа размешчаны самы буйны нацыянальны парк Тайланда Кенг Крачан, які займае каля паловы тэрыторыі правінцыі — 3000 км². Галоўная рака правінцыі — Пхетбуры, другая значная рака — Пранбуры.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑  ทำเนียบท้องที่ พุทธศักราช 2546 เล่ม 2 — กระทรวงมหาดไทย, 2003. — С. 34.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23793856'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q640365'></a>
**Пчеловодство** — расійскі навукова-вытворчы часопіс аб пчалярстве. Заснаваны ў 1921 годзе.

У рэдакцыйную калегію ўваходзяць акадэмік А. М. Смірноў, прафесары В. М. Крылоў і В. І. Лебедзеў.

Часопіс выходзіць 10 раз у год і распаўсюджваецца ў Расіі і былых саюзных рэспубліках, а таксама і за мяжой. Часопіс уключаны ў РІНЦ (Расійскі індэкс навуковага цытавання) і ўваходзіць у Пералік вядучых рэцэнзуемых навуковых часопісаў і выданняў, рэкамендаваных ВАК Расіі для публікацый асноўных вынікаў дысертацыйных даследаванняў.



1. ↑  The ISSN portal — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 0369-8629<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12131129'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q70460099'></a>
**Міжнародны аэрапорт Алматы** (каз.: Халықаралық Алматы Әуежайы, Halyqaralyq Almaty Äuejaiy) — галоўны міжнародны аэрапорт горада Алма-Аты, самы загружаны аэрапорт Казахстана, размешчаны ў паўночнай частцы горада. Аэрапорт знаходзіцца за 15 кіламетраў ад цэнтра Алма-Аты. Эксплуатацыю аэрапорта ажыццяўляе АТ «Міжнародны аэрапорт Алматы», 100 % акцый належаць турэцкаму холдынгу TAV Airports Holding.

Найбуйнейшы аэрапорт у Казахстане, займае ў краіне 1-е месца па велічыні ўнутраных і міжнародных пасажырскіх і грузавых авіяперавозак. Інтэнсіўнасць палётаў дасягае 15—18 узлётна-пасадачных аперацый у гадзіну, 200—220 у суткі. Знаходзіцца на першым месцы сярод найбольш загружаных аэрапортаў краін Цэнтральнай Азіі, а таксама на дзевятым месцы сярод найбольш загружаных аэрапортаў усёй постсавецкай прасторы па выніках 2019 года.

Гл. таксама
-----------

* Жэтыген (аэрадром)

Зноскі
------

1. ↑  Об аэропорте Алматы **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 жніўня 2019. Праверана 1 ліпеня 2019.
**«Генгам»** (фр.: Guingamp) — французскі футбольны клуб з горада Генгам. Заснаваны ў 1912 годзе. Двухразовы ўладальнік Кубка Францыі (2009, 2014). «Генгам» праводзіць свае хатнія матчы на стадыёне «Стад дзю Рудуру», які размяшчаецца ў межах горада. Прафесійны статус клуба з’яўляецца даволі нетыповым для камуны, дзе пражываюць толькі 7280 жыхароў. Пры гэтым клубны стадыён здольны змясціць больш за 18 тысяч гледачоў.

Клуб упершыню выйшаў у Лігу 1 (найвышэйшы дывізіён Францыі) у 1995 годзе. Пасля неаднаразова выбываў у ніжэйшыя дывізіёны, але ў 2013—2019 гадах зноў выступаў у Лізе 1. Акрамя перамогі ў Кубку Францыі, клуб таксама вядомы тым, што стаў клубам-«трамплінам» для такіх ігракоў як Дзідзье Драгба, Фларан Малуда, Фабрыс Абрыэль і Венсан Кандэла.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ФК Генгам
* Афіцыйны сайт (фр.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | eu-football.info · FootballDatabase.eu · Soccerbase · Soccerway · teams.by · playmarkerstats.com · Transfermarkt · worldfootball.net · УЕФА |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 313533566 |

| ⛭Футбольныя клубы французскай Лігі 2 у сезоне 2023/24 |
| --- |
| 
* Ам’ен
* Анжэ
* Ансі
* Асер
* Аяча
* Бардо
* Бастыя
* Валансьен
* Генгам
* Грэнобль
* Дзюнкерк
* Кан
* Канкарно
* Кевіі Руан
* Лаваль
* Парыж
* По
* Радэз
* Труа
* Сент-Эцьен

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вісла (значэнні).

**«Вісла»** (польск.: Wisła Kraków) — польскі футбольны клуб з горада Кракаў.

Гісторыя
--------

Каманда ў 1907 годзе
Стадыён імя Генрыка Рэймана
Папярэднікамі сённяшняй «Віслы» з’яўляюцца, футбольная каманда створаная восенню 1906 года студэнтамі 2-й практычнай школы, пад кіраўніцтвам Юзафа Шкальнікоўскага, які таксама гуляў як капітан. У верасні 1906 года каманда Шкальнікоўскага ўзяла ўдзел у турніры арганізаваным доктарам Тадэвушам Канчынскім, турнір праходзіў на футбольных палёх у Блоні і Кракаве. У турніры прынялі ўдзел 16 каманд з бліжэйшых школаў. Каманда выступала ў сініх футболках і таму атрымала мянушку — «сінія». У 1907 годзе каманда аб’ядналася з «чырвонымі», пад кіраваннем Енкера. Пасля зліцця асноўным колерам каманды стаў чырвоны, але ігракі сініх прыдумалі назву — «Вісла». Хоць каманда і гуляла ў чырвоных майках, затое яна насіла 2 сінія зоркі, для таго каб паказаць што каманда створана як зліццё 2 каманд. Форму для каманды вырабіла берлінская фірма *Steingl*. Наступным крокам у развіцці клуба было абранне прэзідэнта Тадэвуша Лапушанскага, які быў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў другой сярэдняй школе ў Кракаве. Тады ж была распрацавана першая эмблема, якая складалася з шчыта, чырвонай зоркі і года заснавання. У 1908 годзе быў пабудаваны першы клубны стадыён імя Генрыка Ёрдана. 7 лютага 1910 года статутам асацыяцыі Галіцкай правінцыі клуб быў зацверджаны, у адпаведнасці з рэгістрацыйным нумарам 632. Гэтая дата лічыцца афіцыйнай датай стварэння кракаўскай «Віслы». У 1911 годзе сінія зоркі на футболках былі заменены на адну белую на левым баку формы. 6 красавіка 1911 года адбыўся матч адкрыцця стадыёна паміж «Віслай» і «Чорнымі» з Львова, матч скончыўся перамогай гаспадароў (3:2). Пасля паражэння «Чорныя» пакінулі горад, не застаўшыся на ўрачыстасцях у гонар адкрыцця стадыёну.

У час Першай сусветнай вайны многія ігракі «Віслы» ўступілі ў польскі легіён і ваявалі на першай сусветнай вайне. У час вайны клубная база згарэла, таму ў 1919 годзе клуб набыў зямлю для будаўніцтва новага стадыёну. Праз тры гады, 8 красавіка 1922 года прайшло адкрыццё новага стадыёна, які асвяціў манах. У матчы адкрыцця «Вісла» прайграла львоўскай «Погані» (2:4). 14 мая 1922 года на гэтым стадыёне згуляла нацыянальная зборная Польшчы супраць зборнай Венгрыі (0:3). У гэтым матчы згулялі двое ігракоў «Віслы» гэта — Генрык Рэйман і Стэфан Сліва.

Дасягненні
----------

* **Чэмпіянат Польшчы (13)**:
	+ 1927, 1928, 1949, 1950, 1977/78, 1998/99, 2000/01, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2007/08, 2008/09, 2010/11

* **Кубак Польшчы: (4)**:
	+ 1926, 1966/67, 2001/02, 2002/03

* **Суперкубак Польшчы: (1)**:
	+ 2001

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ФК Вісла Кракаў
* Афіцыйны сайт (польск.)
* Вісла Кракаў (wislakrakow.com) (польск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | 90minut · by.tribuna.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerbase · Soccerway · playmarkerstats.com · Transfermarkt · worldfootball.net · УЕФА |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7564233-5 · VIAF: 311263345, 163411195 |
Марка Лужыцы
**Марка** ці **Маркграфства Лужыцы** (ням.: Mark(grafschaft) Lausitz) — марка Свяшчэннай Рымскай імперыі на мяжы з Польскім каралеўствам, якая існавала з 10 па 14 стагоддзе. 

Тэрыторыя на ўсход ад Сорбскай маркі, населеная славянскімі плямёнамі люцічаў, была заваявана саксонскім герцагам Гера Жалезным да 963 годзе. Пасля паўстання славян у 983 годзе ў паўночнай частцы маркі, астатняя пад уладай саксонскіх герцагаў Лужыца стала звацца Саксонскай Усходняй маркай (*Ostmark*).

У 1002 годзе Лужыца была заваявана польскім князем Баляславам Храбрым, але пры імператары Конрадзе II у 1031 і 1032 гадах ізноў увайшла ў межы імперыі. Пры імператары Карле IV Лужыца ўвайшла ў склад земляў Чэшскай кароны.

Гл. таксама
-----------

* Спіс маркграфаў Лужыцкіх

Зноскі
------

1. ↑  Barański, pp. 75-6

Літаратура
----------

* Barański, Marek Kazimierz. *Dynastia Piastów w Polsce.* Warszawa; Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
* Timothy Reuter. *Germany in the Early Middle Ages 800–1056*. New York: Longman, 1991.
* James Westfall Thompson. *Feudal Germany, Volume II*. New York: Frederick Ungar Publishing Co. 1928.
**Лузоны** (лац.: Lusones, стар.-грэч.: Λούσωνες) † — старажытны дарымскі народ на поўначы Пірэнейскага паўвострава, роднасны кельтыберам. 

Засялялі заходнюю частку сучаснай іспанскай правінцыі Сарагоса і ўсходнія раёны правінцыі Сарыя. 

Паводле Страбона, землі лузонаў знаходзіліся ля вытокаў ракі Таха. 

На поўдні межавалі з беламі, на захадзе — з арэвакамі і пелендонамі, на ўсходзе — з седэтанамі, на поўначы — з васконамі. Меркаванай іх сталіцай быў горад *Turiasso* ці *Turiaso*, які размяшчаўся на тэрыторыі муніцыпалітэта Вера-дэ-Манкая (правінцыя Сарагоса). Іншымі значнымі гарадамі лузонаў былі: *Bursau* ці *Bursada* (цяпер Борха), *Calagurris,* *Cascantum* (Каскантэ), *Carabis* (Магальён).

Паходжанне і мова
-----------------

Як этнічная адзінка лузоны сфарміраваліся ў выніку змяшэння прышлага кельцкага насельніцтва, якое мігравала на тэрыторыю Пірэнейскага паўвострава прыблізна ў IV стагоддзі да н.э. з аўтахтоннымі іберскімі плямёнамі. Таксама магчыма да іх дамяшаліся носьбіты італійскіх моў. Размаўлялі на мове, роднаснай кельтыберскай, або на адным з яе дыялектаў.

Гісторыя
--------

У III стагоддзі да н.э. лузоны, разам з роднаснымі ім плямёнамі арэвакаў, тытыяў і белаў утварылі кельтыберскую племянную канфедэрацыю для сумеснай барацьбы з Рымскай рэспублікай. Пасля заканчэння Першай кельтыберскай вайны, у 179 годзе да н.э. лузоны першымі скарыліся перад Рымам і ў далейшых войнах удзелу не прымалі. Пазней паступова раманізаваліся.

Эканоміка
---------

Лузоны, як і саюзныя ім плямёны, насялялі землі, багатыя ўрадлівымі глебамі, якія давалі вялікія ўраджаі збожжавых культур. У сувязі з гэтым, асновай іх эканомікі з'яўлялася сельская гаспадарка. Таксама была развіта жывёлагадоўля, у структуры якой пераважалі свінагадоўля і авечкагадоўля. Апошняя стала асновай для развіцця тэкстыльнай вытворчасці. Немалаважную ролю ў эканоміцы адыгрывала металургія, у прыватнасці выраб зброі.

Зноскі
------

1. ↑  Дыядор Сіцылійскі, *Гістарычная бібліятэка* 29, 28
2. ↑  Пталамей, Геаграфія, II, 6, 55
3. ↑  Пліній Старэйшы, Прыродазнаўчая гісторыя, 3, 29
4. ↑  Страбон, Геаграфія, III, 4, 12

Гл. таксама
-----------

* Кантабрыйскія войны
* Кельты Іберыі

Спасылкі
--------

* Detailed map of the Pre-Roman Peoples of Iberia (around 200 BC) Архівавана 11 чэрвеня 2004..

| ⛭Кельцкія плямёны |
| --- |
| Алаброгі ·  Арэвакі ·  Арверны ·  Астуры ·  Аўтрыгоны ·  Белгі ·  Белы ·  Белавакі ·  Бітурыгі ·  Боі ·  Брыты ·  Венеты ·  Ветоны\* ·  Ватадзіны ·  Галекі ·  Галаты ·  Гельветы ·  Дэкеангліі ·  Дэметы ·  Інсубры ·  Іцэны ·  Карнуты ·  Карпетаны ·  Катувелаўны ·  Кельтыкі ·  Кімвры\* ·  Лінгоны ·  Лабетаны ·  Лузітаны\* ·  Лузоны ·  Алкады ·  Ардовікі ·  Пелендоны ·  Рутэны ·  Седэтаны ·  Секваны ·  Сеноны ·  Сілуры ·  Скоты ·  Суесетаны ·  Тарбелы ·  Тытыі ·  Трэверы ·  Уракі ·  Эдуі |
| \* Прыналежнасць да кельтаў спрэчная. |
**Склімі́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Цітаўка.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Мілаславіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Склімін. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай акругі БССР. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Цітаўка. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Мілаславіцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Франсіска дэ Эрэра Малодшы** (ісп.: Francisco Herrera el Mozo; 1622—1685) — іспанскі жывапісец і архітэктар; сын Франсіска Эрэры Старэйшага.

Біяграфія
---------

Франсіска дэ Эрэра Малодшы нарадзіўся ў іспанскім горадзе Севілья ў 1622 годзе. Спачатку навучаўся мастацкаму майстэрству ў свайго бацькі Франсіска дэ Эрэра старэйшага, але з прычыны яго строгасці і прыдзірлівасці быў змушаны сысці ад яго і адправіўся ў сталіцу Італіі, дзе патрапіў пад уплыў маньерыстаў і замест таго, каб вывучаць антыкі і вялікіх майстроў, заняўся архітэктурай.

У сваіх жывапісных палотнах з асаблівай любозю пісаў кветкі, плады і рыб, за што атрымаў сярод італьянцаў мянушку «lo Spagnuolo degli pesci».

Пасля смерці свайго бацькі Эрэра вярнуўся ў родны горад. Сябры новазаснаванай там акадэміі жывапісу абралі яго віцэ-прэзідэнтам, але ён не хацеў засядаць у ёй ніжэй Барталамэ Эстэбана Мурыльё, які займаў пасаду прэзідэнта акадэміі, і перасяліўся ў Мадрыд.

У сталіцы Іспаніі ім была напісана карціна: «Апафеоз Святога Герменегільда» (для галоўнага алтара царквы кляштара басаногіх кармелітаў) і выкананы фрэскавы жывапіс на столі хору царквы С.-Феліпэ-эль-Рэаль. Гэтыя дзве працы прынеслі яму гучную славу сярод мадрыдцаў і звярнулі на яго ўвагу каралеўскага двара. Іспанскі манарх Філіп IV даручыў мастаку ўпрыгожыць жывапісам плафон у капэле Нуэстра-Сеньёра-дэ-Атога («Узяцце Багародзіцы на неба»), што Эрэра з бляскам выканаў. Захоплены кароль завітаў майстру тытул прыдворнага жывапісца.

Працягваючы карыстацца ласкай караля, у 1681 годзе ён быў прызначаны кіраўніком работ па пабудове мадрыдскага Алькасара, забаўляльных палацаў Пардо, Кампа і Буэн-Рэтыра, атрымаўшы пры гэтым званне прыдворнага кватэр’ера.

Зноскі
------

1. ↑  datos.bne.es: El portal de datos bibliográficos de la Biblioteca Nacional de España — 2011. Праверана 19 верасня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q50358336'></a>
2. ↑  Union List of Artist Names Праверана 19 верасня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
3. ↑  Francisco Herrera // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
4. ↑  Francisco Herrera // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
**Меліярацыйна-будаўнічы факультэт** — адзін з факультэтаў Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі.

Гісторыя
--------

Меліярацыйна-будаўнічы факультэт з’яўляецца адным з найстарэйшых у акадэміі, які заснаваны ў 1919 годзе.

Факультэт ганарыцца сваімі выпускнікамі. Сярод іх — А. В. Аляксанкін, першы намеснік міністра меліярацыі і воднай гаспадаркі СССР, А. П. Басюкевіч, міністр меліярацыі і воднай гаспадаркі БССР, таксама члены-карэспандэнты НАН Беларусі, заслужаныя дзеячы навукі, прафесары, кіраўнікі абласных аб’яднанняў і многія іншыя.

Практыка-арыентаванае навучанне на факультэце ажыццяўляецца на даследным арашальным комплексе: «Тушкава», абсталяваным сучаснымі дажджавальнымі машынамі, на доследных меліярацыйных сістэмах, у базавых арганізацыях ГА «Белводгас», а таксама за межамі Рэспублікі Беларусь — у складзе міжнародных студэнцкіх будаўнічых атрадаў.

Выпускнікі факультэта размяркоўваюцца на працу ў праектныя інстытуты, будаўнічыя і эксплуатацыйныя арганізацыі Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь.

Спецыяльнасці
-------------

Факультэт вядзе падрыхтоўку па наступных спецыяльнасцях: «меліярацыя і водная гаспадарка» (вочная і завочная формы атрымання адукацыі), «меліярацыя і водная гаспадарка» (скарочаны тэрмін навучання, вочная форма атрымання адукацыі), «сельскае будаўніцтва і добраўпарадкаванне тэрыторый» (вочная і завочная формы атрымання адукацыі), «сельскае будаўніцтва і добраўпарадкаванне тэрыторый» (скарочаны тэрмін, вочная форма атрымання адукацыі). На другой ступені вышэйшай адукацыі падрыхтоўка ажыццяўляецца па спецыяльнасці «меліярацыя, рэкультывацыя і ахова зямель» (вочная і завочная формы атрымання адукацыі).

Кафедры
-------

Факультэт уключае ў сябе тры кафедры, на якіх працуюць высокакваліфікаваныя спецыялісты, маецца лабараторны корпус, аснашчаны сучасным абсталяваннем.

Дэканы
------

* Іван Канстанцінавіч Багаяўленскі (1919—1925)
* Пётр Усцінавіч Рававой (1972—1975)

Зноскі
------

1. ↑  Меліярацыйна-будаўнічы факультэт

| ⛭Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія |
| --- |
| Факультэты | Агранамічны факультэт ·  Факультэт біятэхналогіі і аквакультуры ·  Аграэкалагічны факультэт ·  Факультэт механізацыі сельскай гаспадаркі ·  Землеўпарадкавальны факультэт ·  Меліярацыйна-будаўнічы факультэт ·  Эканамічны факультэт ·  Факультэт бухгалтарскага ўліку ·  Факультэт бізнесу і права | Навучальна-лабараторны корпус БДСГА |
| Будынкі | Адміністрацыйны корпус ·  Будынак бібліятэкі ·  Вучэбны корпус факультэта гідрамеліярацыі ·  Вучэбны корпус № 4 · 
Галоўны корпус ·  Дзіцячы сад ·  Дом Максіма Гарэцкага ·  Комплекс будынкаў ·  Правы флігель ·  Прафесарскі корпус ·  Таксатарскі корпус ·  Фізіка-хімічны корпус |
| Іншае | Батанічны сад ·  Беларуская секцыя студэнтаў ·  Горацкае раённае краязнаўчае таварыства ·  Горацкая філія «Аршанскага Маладняка» |
**Каралінскі папугай** (*Conuropsis carolinensis*) — вымерлая птушка сямейства папугаевых. Адзіны від роду.

Знешні выгляд
-------------

Даўжыня цела 32 см, крыла — 19 см, размах крыла — 55 см, даўжыня хваста 15 см. Афарбоўка апярэнне цёмна-травяшстых-зялёная. Пярэдняя частка галавы і бакі аранжава-чырвоныя. Патыліца, бакі галавы і горла жоўтыя. Вялікія рокрыўныя крылы аліўкава-зялёнага колеру з жаўтаватым кончыкам. Махавыя пёры цёмнага травяніста-зялёнага колеру, на ўнутраным апахале інтэнсіўнага пурпурна-чорнага колеру. Хваставыя пёры цёмна-зялёныя, на ўнутраным баку з чарнаватай шэра-жоўтай аблямоўкай, з ніжняга боку цёмнага шэра-жоўтага колеру, звонку чарнаватыя. Радужка шэра-бурая. Дзюба бляклая белавата-раговага колеру. Ногі жаўтавата-мяснога. Самкі больш бледнай афарбоўкі.

Распаўсюджанне
--------------

Жыў у Паўночнай Амерыцы ад Паўночнай Дакоты да Місісіпі і Фларыды, даходзячы да 42-га градусы п.ш. Быў адзіным прадстаўніком папугаевых на паўночнаамерыканскім кантыненце.

Прычыны знікнення
-----------------

Вымер з прычыны бязлітаснага знішчэння паляўнічымі. Бесперапынныя пераследы папугая тлумачыліся шкодай, што наносілі яны палям і пладовым дрэвам. У заапарку Цынцынаці засталіся дзве апошнія асобіны. Іх звалі Ледзі Джэйн і Інкас. Але, на жаль, Ледзі Джэйн памерла летам 1917 года, а следам за ёй памёр Інкас ў лютым 1918 года. Дзікіх птушак апошні раз бачылі ў 1926 годзе ва Фларыдзе, у ваколіцах возера Акічобі, а чуткі аб сустрэчах Каралінскіх папугаяў распаўсюджваліся ў штатах Фларыда, Алабама, Джорджыя да 1938 года. Наколькі гэтыя звесткі дакладныя — невядома.
Складанае слова – слова з дзвюма і больш асновамі.

Складанне — такі спосаб словаўтварэння, пры якім з некалькіх утвараецца адно, складанае слова: частакол, прыродакарыстанне, далягляд.

Выдзяляюць наступныя тыпы складання:

1) словаскладанне, калі новае слова ўтвараецца з некалькіх самастойных (штораніцы, малавядомы, кілават–гадзіна);

2) асноваскладанне, пры якім аб’ядноўваюцца ў новае слова некалькі асноў, паміж якімі выкарыстоўваецца злучальная галосная (вялікарослы, светла-зялёны, чарнабровы);

3) асноваскладанне з адначасовым далучэннем суфікса, ці складана-суфіксальны спосаб (зернепагрузка, сталеліцейны, бурапенны).

Складанаскарочаныя словы (абрэвіятуры) могуць утварацца з:

*1)* частак слоў ці часткі і поўнага слова (гарпасёлак ад гарадскі пасёлак, селмаг ад сельскі магазін);

*2)*  пачатковых літар ці гукаў слоў, пры гэтым абрэвіятура пішацца з вялікіх літар (НАН ад Нацыянальная акадэмія навук, ЦУМ ад Цэнтральны ўніверсальны магазін Мінска);

*3)*  пачатковых літар і часткі слоў (БелТА ад Беларускае тэлеграфічнае агенцтва) і інш.

Літаратура
----------

Утварэнне і правапіс складаных слоў. Складанаскарочаныя словы