**Норма права** — гэта агульнаабавязковае правіла, якое вызнаецца і забяспечваецца дзяржавай, з якога выцякаюць правы, абавязкі і адказнасць удзельнікаў грамадскіх адносін, чые дзеянні закліканы рэгуляваць дадзенае правіла ў якасці ўзору, эталона, маштабу паводзін. Норма права — гэта замацаванае ў законе правіла паводзін, выкананне якога забяспечваецца дзяржавай.

Усе нормы права ў сукупнасці складаюць аб'ектыўнае права; тыя, якія рэгулююць толькі пэўнае кола грамадскіх адносін — галіна права. Усярэдзіне галін нормы таксама групуюцца па інстытутах і субінстытутах.

Прыкметы нормаў права
---------------------

Прававыя нормы маюць наступныя прыкметы:

*Рэгуляванне паводзін*. Нормы права рэгулююць паводзіны і адносіны людзей (як правіла, у адносінах з іншымі людзьмі), дзейнасць арганізацый, уяўляюць сабой правілы паводзін.

*Агульны характар*. Неканкрэтны адрасат, неперсаніфікаваны характар ​​(у адрозненне ад правапрымяняльных актаў). Яны рэгулююць тыповыя адносіны і разлічаны на шматразовае прымяненне.

*Агульнаабавязковасць*. Нормы права абавязковыя для тых, каму яны адрасаваныя. Іх легітымнасьць пацвярджаецца нормамі маралі.

*Сувязь з дзяржавай*. Прававыя нормы ўстанаўліваюцца альбо санкцыянуюцца дзяржавай, пры неабходнасці забяспечваюцца дзяржаўным прымусам.

*Фармальная пэўнасць*. Нормы права, як правіла, фіксуюцца ў прававых актах дзяржавы і выразна замацоўваюць правы, абавязкі і забароны.

*Сістэмнасць*. Нормы права ўзаемазвязаныя і не супярэчаць нормам маралі і іншым нормам права.

Структура нормы права
---------------------

Класічная, ідэальная норма права складаецца з трох структурных элементаў — гіпотэзы, дыспазіцыі і санкцыі (структура «Калі — то варта — інакш»). Правапрымяняльнасць нормаў права дасягаецца пры ўмовах наяўнасці ўзаемасувязі: нормаў, якія фіксуюць наяўнасць юрыдычнага факту; нормаў, якія фіксуюць разнастайнасць працэсу прымянення; нормаў права, якія фіксуюць працэсы выканання пакарання.

**Гіпотэза** (*калі* ...) — гэта частка прававой нормы, у якой вызначаюцца ўмовы і абставіны, пры наяўнасці якіх норма падлягае прымяненню. Гіпотэза не толькі апісвае гэтыя абставіны, але і надае ім значэнне юрыдычнага факту.
У залежнасці ад колькасці умоў гіпотэзы падзяляюцца на простыя і складаныя:
*Простая гіпотэза* прапануе нейкую адну ўмову, праз якую рэалізуецца юрыдычная норма.
*Складаная гіпотэза* звязвае дзеянне нормы з наяўнасцю дзвюх альбо больш умоў. Разнавіднасць складанай гіпотэзы — *альтэрнатыўная*: для ўступлення нормы права ў дзеянне дастаткова адной з пералічаных у ёй фактычных абставін.

У залежнасці ад формы выказвання вылучаюць таксама гіпотэзы абстрактныя і казуістычныя:
*Абстрактная гіпотэза* (найбольш распаўсюджаная) паказвае на ўмовы дзеяння нормы, акцэнтуе ўвагу на іх агульных, радавых прыкметах. Гэта спрыяе разумным межам аб'ёму і стабільнасці нарматыўнага матэрыялу.
*Казуістычная гіпотэза* звязвае рэалізацыю юрыдычнай нормы, ўзнікненне, змену або спыненне заснаваных на ёй праваадносін з асобнымі, строга вызначанымі прыватнымі выпадкамі, якія цяжка або немагчыма адлюстраваць з дапамогай абстрактнай гіпотэзы.

**Дыспазіцыя** (то...) — элемент юрыдычнай нормы, які змяшчае само правіла паводзін і паказвае на тое, якім можа і якімі павінны быць гэтыя паводзіны, якімі павінны кіравацца ўдзельнікі праваадносін; устанаўлівае суб'ектыўныя правы і абавязкі адрасатаў.
Па характары прадпісанняў дыспазіцыі падзяляюцца на:
*тыя, што ўпаўнаважваюць* — якія прадстаўляюць удзельнікам грамадскіх адносін права дзейнічаць пэўным чынам;
*тыя, што абавязваюць* — ўстанаўліваюць абавязак здзяйсняць вызначаныя дзеянні;
*тыя, што забараняюць* — ўстанаўліваюць забарону здзяйсняць вызначаныя дзеянні.
Па спосабу выражэння ў нарматыўна-прававых актах дыспазіцыі падзяляюцца на:
*абсалютна-пэўныя*
*адносна-пэўныя*.

**Санкцыя** (інакш ...) — элемент юрыдычнай нормы, які паказвае на прававыя наступствы невыканання ўстаноўленых патрабаванняў, як правіла, неспрыяльныя для правапарушальніка (меры дзяржаўнага прымусу, меры юрыдычнай адказнасці, пакарання).
Па ступені пэўнасці санкцыі падзяляюцца на *абсалютна пэўныя* — катэгарычнае значэнне санкцыі, *адносна пэўныя* — орган скарыстоўвае норму, можа прымяняць розныя варыянты ў межах санкцый (напрыклад, ад 3 да 15 гадоў пазбаўлення волі) і *альтэрнатыўныя* — правапрымяняльным органам прадстаўлена права па сваім меркаванні вызначыць найбольш мэтазгодны выгляд адказнасці (альбо штраф, альбо пазбаўленне волі) (нявызначаныя санкцыі для сучаснага права не характэрныя).
Аднак рэальныя прававыя нормы рэдка ўтрымліваюць у сабе ўсе тры элемента. Многія нормы не маюць ідэальнай трехэлементной структуры. Нормы Канстытуцыі (напрыклад, нормы, якія вызначаюць кампетэнцыю органаў дзяржаўнай улады) утрымоўваюць толькі адзін ці два элемента: гіпотэзу і дыспазіцыю (такая структура характэрная для многіх рэгулятыўных норм) ці адну дыспазіцыю (нормы-прынцыпы), нормы Асаблівай часткі Крымінальнага кодэкса ўтрымліваюць толькі дыспазіцыі і санкцыі (такая структура характэрная для ахавальных норм). Прычым, дыспазіцыі якія падлягаюць прымяненню рэгулятыўных і ахавальных норм, як правіла, не супадаюць, недапушчальна змешваць іх у адну норму.
У некаторых выпадках элемент нормы права можа быць лагічна выведзены з іншых нормаў (што не здымае яго нявызначанасці). У іншых выпадках такое аднаўленне з'яўляецца некарэктным (напрыклад, не можа мець санкцыі дэкларатыўная, дэфінітыўная норма).

Існуе тры асноўных спосабы існавання элементаў нормаў права ў артыкулах нарматыўных прававых актаў:
1) *прамы* (элемент нормы права прама выкладаецца ў артыкуле);
2) *бланкетны* (элемент нормы права выяўлены ў агульнай форме, адсылаючы да іншых нарматыўных прававых актаў (без ўказанні на пэўную норму, дзе можна знайсці), да пэўных галін права і нават да «дзеючага заканадаўства» (пры бланкетным выкладзе элемента нормы права ён застаецца нявызначаным);
3) *адсылачны* (элемент нормы права цалкам не выкладаецца, замест гэтага змяшчаецца адсылка на пэўныя старонкі таго ж або іншага нарматыўнага прававога акта).

Класіфікацыі нормаў права
-------------------------

*Па юрыдычнай сіле акта, які змяшчае нормы*: нормы міжнародна-прававых актаў, законаў, падзаконных актаў (напрыклад, указаў, пастаноў) і інш. Юрыдычная сіла акта дазваляе пабудаваць пэўную іерархію прававых нормаў і вызначыць, якая з іх будзе ўжывацца пры супярэчнасці нормаў.

*Па галінах права*: нормы грамадзянскага, фінансавага, крымінальнага права, працоўнага, адміністрацыйнага, экалагічнага права і г. д.

*Па форме прадпісання*: імператыўныя (катэгарычныя) і дыспазітыўныя. Імператыўныя нормы не прадугледжваюць магчымасці адхілення ад устаноўленых патрабаванняў, дыспазітыўныя ж дапускаюць рэгуляванне адносін бакамі і ўжываюцца толькі ў дадатковым (субсідыярным) парадку, калі бакі сваім пагадненнем не ўсталявалі іншае.

*Па форме прадпісвала паводзін*: тыя, што ўпаўнаважваюць, тыя, што абавязваюць (прадпісваюць) і забараняюць. Нормы, што ўпаўнаважваюць, падаюць суб'екту права магчымасці выбару: ён можа дзейнічаць пэўным чынам або ўстрымацца ад такіх дзеянняў(асуджаны да пазбаўлення волі мае права атрымліваць і адпраўляць за кошт уласных сродкаў лісты і тэлеграмы без абмежавання іх колькасці). Нормы, што абавязваюць, ўсталёўваюць прадпісанне суб'екту зрабіць што-небудзь (кожны абавязаны плаціць законна ўстаноўленыя падаткі). Нормы, што забараняюць, наадварот, усталёўваюць недапушчальнасць якога-небудзь дзеяння(не дапускаецца аднабаковай адмовы ад дамовы, за выключэннем устаноўленых законам выпадкаў).

| Тэорыя дзяржавы і права |
| --- |
| 
* Права
* Прававая сістэма
* Сістэма права
* Норма права
* Дзяржава
* Тыпы дзяржавы
* Форма дзяржавы
* Дзяржаўны апарат
* Юрыдычныя факты
* Прэзумпцыі
* Фікцыі
* Юрыдычная тэхніка
* Праваразуменне
* Прававая культура
* Правасвядомасць
* Сістэматызацыя нарматыўных актаў
* Крыніца права
* Праватворчасць
* Тлумачэнне права
* Праварэалізацыя
* Праваадносіны
* Правапарушэнне
* Юрыдычная адказнасць
* Правапарадак
* Правы чалавека
* Прававая дзяржава
* Грамадзянскае грамадства

 |

| ⛭Права |
| --- |
| Тэорыя права | 
* Праваразуменне
* Правасвядомасць
* Праватворчасць
* Праварэалізацыя
* Праваадносіны
* Прававая дзяржава
* Правапарадак
* Законнасць
* Правапарушэнне
* Юрыдычная адказнасць
* Юрыдычны факт
* Прэзумпцыі
* Фікцыі
* Юрыдычныя правы і абавязкі
* Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна

 |  |
| Вучэнні аб праве | 
* Тэорыя дзяржавы і правы
* Энцыклапедыя права
* Філасофія права
* Гісторыя дзяржавы і правы
* Гісторыя прававых і палітычных вучэнняў
* Сацыялогія права
* Антрапалогія права

 |
| Сістэма права | 
* Норма права
* Крыніцы права
* Дагавор
* Закон
* Сістэматызацыя нарматыўных актаў
* Матэрыяльнае права і працэсуальнае права
* Прыватнае і публічнае права

 |
| Галіны права | 
* Канстытуцыйнае права
* Адміністрацыйнае права
* Ваеннае права
* Муніцыпальнае права
* Грамадзянскае права
* Грамадзянскае працэсуальнае права
* Арбітражнае працэсуальнае права
* Крымінальнае права
* Крымінальна-працэсуальнае права
* Крымінальна-выканаўчае права
* Сямейнае права
* Працоўнае права
* Фінансавае права
* Зямельнае права
* Жыллёвае права
* Экалагічнае права
* Права сацыяльнага забеспячэння
* Вынаходніцкае права

 |
| Прававыя дысцыпліны | 
* Ваеннае права
* Падатковае права
* Банкаўскае права
* Прадпрымальніцкае права
* Камерцыйнае права
* Юрыдычная этыка
* Юрыдычная псіхалогія
* Крыміналогія
* Крыміналістыка
* Судовая медыцына
* Судовая псіхіятрыя

 |
| Прававыя сістэмы | 
* Параўнальнае правазнаўства
* Рымскае права
* Звычаёвае права
* Рамана-германская прававая сям’я
* Англасаксонская прававая сям’я
* Скандынаўская прававая сістэма
* Рэлігійная прававая сям’я
	+ ісламскае права
	+ іўдзейскае права

 |
| Міжнароднае права | 
* Міжнароднае публічнае права
* Міжнароднае прыватнае права
* Наднацыянальнае права
* Еўрапейскае права

 |
| Юрыспрудэнцыя | 
* Заканадаўства
* Юрыдычная тэхніка
* Тлумачэнне права
* Правасуддзе
* Праваахоўныя органы
* Праваабарончая дзейнасць
* Адвакатура
* Юрыдычная прафесія
* Вядомыя юрысты
* Прававая культура

 |