**Крыварожскі хуткасны трамвай** (укр.: Криворізький швидкісний трамвай) — пазавулічная хуткасная гібрыдная лёгкарэйкавая транспартная сістэма ў Крывым Рогу Днепрапятроўскай вобласці. Мае дзве лініі, на якіх пракладзена чатыры маршруты. Налічвае 11 станцый, чатыры з якіх — падземныя. Лініі пабудаваны па стандартах метрапалітэна, але як рухомы састаў выкарыстоўваюцца трамвайныя вагоны, а не цягніка метро. Адзінае месца ў краіне, дзе ўзаконены левабаковы рух. Эксплуатуецца камунальным прадпрыемствам «Хуткасны трамвай».

Гісторыя
--------

### Савецкі перыяд

Станцыя «Дом саветаў»
Станцыя «Праспект Металургаў»
Праект будаўніцтва быў распрацаваны ў 1972 году харкаўскім інстытутам «УкркамунНДІпраект», Міністэрствам жыллёва-камунальнай гаспадаркі УССР і «Харкаўметрапраект» Міністэрства будаўніцтва УССР. Па савецкіх стандартах будаванне метрапалітэна ўзгаднялася толькі для гарадоў-мільённікаў, а насельніцтва Крывога Рога ў 1970-х гадах, калі праектавалася сістэма, склала 700.000 жыхароў. Папулярная версія аб тым, што ў раённым цэнтры не маглі дазволіць будаўніцтва паўнавартаснага метро, пакуль у абласным цэнтры — Днепрапятроўску — такога віду транспарту не было. Таму была спраектаваная лёгкарэйкавая сістэма, якая адказвае стандартам метрапалітэна, але выкарыстоўвае трамвайны рухомы састаў.

Будаўніцтва пачалося ў 1974 годзе. Адкрыццё першай чаргі са станцыямі «Плошча Працы», «Кастрычніцкая», «Плошча Арцёма» і часовым прыпынкам паблізу сучаснай станцыі «Мудроныя» адбылося 26 снежня 1986 года. Лінію абслугоўвалі 7 цягнікоў.

Другая чарга была адкрыта з спазненнем праз частыя затапленні тунэляў грунтавымі водамі і фінансавым крызісам канца 1980-х. 13 лютага 1988 года адкрылі станцыю «Дом Саветаў» з аднакалейным рухам да яе ад «Дзяржынскай». 2 мая 1989 года другая чарга пачала дзейнічаць пасля адкрыцця станцый «Дзяржынская», «Праспект Металургаў» і «Кальцавая», збудаванні старой станцыі «Дзяржынская» былі дэмантаваныя.

### У часы незалежнасці

Будаўніцтва трэцяй чаргі вялося ў часы незалежнасці Украіны, пачынаючы з 1992 года. Нягледзячы на складанае эканамічнае становішча, станцыі гэтага ўчастка таксама будаваліся па стандартах метрапалітэна. 26 кастрычніка 1999 года з удзелам Прэзідэнта Украіны Леаніда Кучмы адбылося адкрыццё толькі двух станцый («Індустрыяльная» і «Зарэчная») з пяці, запланаваных у трэцяй чарзе. Пасля ўвядзення ў эксплуатацыю новага ўчастка станцыя «Плошча Працы» апынулася размешчанай у баку ад галоўнай лініі (хоць і ў непасрэднай блізкасці ад яе). У сувязі з гэтым быў уведзены падзел маршрутаў на № 1 («Кальцавая» — «Плошча Працы») і № 2 («Кальцавая» — «Зарэчная»). 19 чэрвеня 2000 года адкрылі станцыю «Электразаводская», 19 мая 2001 года — «Гарадская бальніца». Станцыя «Воўнапрадзільная» была закансервавана ў 2001 годзе праз тое, што побач з ёй няма жылой забудовы.

Гарадская бальніца, самая новая станцыя
У 2003 годзе быў уведзены новы лагатып: чырвоныя літары «ШТ» (скарочана ад украінскай назвы «**ш**видкісний **т**рамвай») на белым фоне замянілі на зялёную «М» (скарочана ад «метратрам»).

Рашэннем гарадскога савета ад 28 лютага 2007 станцыі «Кастрычніцкая» было прысвоена новая назва — «Станцыя імя Гутоўскага» у гонар Рыгора Гутоўскага — апошняга савецкага мэра Крывога Рога, падчас якога ў горадзе было пабудаваны і адкрыты метрапалітэн.

Карта развіцця хуткаснага трамвая
У 2012 годзе пачалася інтэграцыя хуткаснага трамвая да трамвайнай сеткі, 25 мая, напярэдадні дня горада, адбылося ўрачыстае адкрыццё новай трамвайнай лініі. У раёне былой станцыі «Кальцавая» (якая была зачынена, а шлях — разабраны) на месцы гейта была збудаваная лінія, якая дазваляе ажыццяўляць выезд хуткаснага трамвая на лінію гарадскога трамвая. Хуткасны трамвай пайшоў па лініі гарадскога трамвая да прыпынку «Кальцо КМК», у маршруце з’явілася 4 новых прыпынку. Такая перабудова мела як прыхільнікаў так і незадаволеных сярод крыварожцаў. Першыя задаволеныя магчымасцю дабрацца прахадной камбіната без перасадак; другія — вінавацяць немэтазгоднасці расходавання сродкаў (₴ 3800000. ~ $ 250 тыс.) на такую нязначную мадэрнізацыю, а таксама папракаюць запаволеннем руху хуткасных трамваяў, і магчымасцю іх хутчэйшага зносу і псуты. Ужо ў дзень адкрыцця лініі з рухомым складам хуткаснага трамвая на лініі гарадскога трамвая адбылося некалькі паломак і праблем руху. Аварыі на лініі здараюцца даволі часта.

У жніўні 2012 года была адноўлена праца станцыі «Кальцавая» — цяпер пасадка і высадка пасажыраў ажыццяўляецца адначасова на адной, новазбудаваныя платформе. Ўведзена маршрут № 3 («Зарэчная» — «Кальцо КМК»), маршруты № 1 і № 2 пачалі курсіраваць па сваім старым напрамках. Акрамя таго, здзейсніць пасадку на «Кальцавой» можна толькі на маршруты № 1 і № 2, а маршрут № 3 праходзіць міма станцыі. 2016 га, пасля прыняцця закона аб дэкамунізацыі, былі змененыя назвы трох станцый: «Імя Гутоўскага» стала «Сонечнай»; «Плошча Арцёма» было зменена на «Вячэрні Бульвар»; станцыя «Дзяржынская» стала «Мудроная».

Характарыстыка
--------------

### Маршруты

| # | Канчатковыя станцыі | Колер | Уведзена ў строй | Колькасць дзеючых станцый | Працягласць (км) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| № 1 | «Кальцавая»-«Плошча Працы» | Сіні | 29.12.1986 | 8 | 10,8 |
| № 2 | «Кальцавая» — «Зарэчная» | Чырвоны | 26.10.1999 | 10 | 16,0 |
| № 3 | «Зарэчная» — «Кальцо АМКР» | Зялёны | 25.05.2012 | 13 | 17,1 |
| № 4м | «Зарэчная» — Кальцо ЮГОК |  | 20.08.2015 | (24) | 26 |
|  | **Усяго:** |  |  | **15** | 26,7 |

### Рухомы састаў

У Крыварожскім метрапалітэне выкарыстоўваюцца трамвайныя вагоны. Гэта з’яўляецца адным з асноўных аргументаў пра тое, што сістэма не з’яўляецца метрапалітэнам. Аднак, вядомы даследчык метро Роберт Швандль не вылучае такі крытэрый класіфікацыі.

Tatra T3SU. Кальцавая
Tatra KT3UA на станцыі «Зарэчная» (2012)
Самымі шматлікімі з’яўляюцца вагоны Tatra T3. У 1986 годзе было набыта 15 вагонаў мадыфікацыі Tatra T3SU (№ 001—015), у 1987 годзе яшчэ 35 (№ 016—050). За фінансавага крызісу, у 1993 годзе было набыта не новыя вагоны, а выкарыстоўваюцца — 2 Tatra T3SU з Запарожжа (№ 051—052) і 11 адрамантаваных Tatra T3 з Прагі (№ 053—063). Апошнія мелі змененую сістэму ацяплення, вялікія люстэркі задняга выгляду, па адным сядзення ў кожным шэрагу і большая колькасць поручняў. Пасля вялікія люстэркі задняга выгляду пачалі ўсталёўваць і на іншых вагонах. Усе Крыварожскія Tatra T3 трохдзверныя; у пярэдняй маршрутапаказальніках убудавана дадатковая трэцяя фара. З 2005 года вагоны № 001—047 і № 064—066 былі мадэрнізаваны на Tatra T3R.P Дарніцкім трамвайным дэпо ў Кіеве. У 2005 годзе там жа шляхам злучэння двух вагонаў Tatra T3 з дапамогай нізкападлогавай секцыі быў створаны вагон Tatra KT3UA № 067, а ў 2009 годзе быў створаны аналагічны вагон № 068 з былых № 051 і № 052.

У 1993—1995 гадах набылі 11 вагонаў 71-611 (№ 201—211). Гэта асаблівая мадыфікацыя 71-608 у якой шэсць дзвярэй па тры ў кожны бок з павернутымі ў салон сядзеннямі. Усяго было выпушчана 13 такіх вагонаў спецыяльна для Крыварожскага метрапалітэна і Валгаградскага хуткаснага трамвая, дзе таксама ёсць падземныя ўчасткі.

Трамваі курсіруюць па адным або счэпленымі па два. У маі 2012 года трамваі счэпленыя з 3-х вагонаў былі раз’яднаныя, бо не маглі манеўраваць на лініі гарадскога трамвая.

### Аплата праезду

Жэтон для праезду
Аплата праезду ажыццяўляецца жэтонамі, якія апускаюцца ў турнікеты пры ўваходзе на станцыі метро. Жэтоны прадаюцца ў касах на кожнай станцыі. У савецкі час замест жэтонаў выкарыстоўваліся манеты наміналам 5 капеек. Аўтаматы для размену дробязі захаваліся на станцыі «Дом Саветаў». Падчас інфляцыі пачатку 1990-х выкарыстоўвалі квіткі. У канцы 1990-х на жэтоны наносілася рэклама банка «INKO». Пасля яго закрыцця іх вывелі з абарачэння, але пасля зноў ўвялі з-за зношанасці небрэндаваных жэтонаў.

Жэтоны вырабляліся ў Харкаве, гэта адны з першых пластмасавых жэтонаў для транспарту на тэрыторыі Украіны. На 2015 год метратрам — гэта адна з апошніх сістэм грамадскага транспарту ў краіне, дзе не выкарыстоўваюцца бескантактавыя электронныя карткі. Для ільготнага праезду выкарыстоўваюцца папяровыя квіткі.

У снежні 2016 кошт праезду складаў 2,50 украінскія грыўні.

Зноскі
------

1. 1 2  Канстанцін Ракаўскі. Мегахутар індустрыі. Украінскі тыдзень. № 14 (179) ад 8 красавіка 2011
2. ↑  Паміж «Дзяржынскаю» і «Домам Саветаў» тунэлі ў розных напрамках мяняюцца месцамі пад зямлёй без прамога перасячэння, праходзячы адзін з аднаго. Гэта змяняе рух з правабаковага на левабаковы
3. ↑  Транспарт, сувязь г. Крывога Рога **(нявызн.)**.  Выканкам Крыварожскага гарадскога савета. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2015. Праверана 2 червеня 2015.
4. 1 2  С. Балашэнка. Гісторыя. Крыварожскі метрапалітэн (метратрамвай). Сайт пра чыгунку  (руск.)
5. 1 2  Свет метро. Гісторыя **(нявызн.)**.  Свет метро. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2015. Праверана 2 чэрвеня 2015.
6. ↑  Хіба гэта ганаровы, калі несумленна? **(нявызн.)**.  Газета День. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2015. Праверана 2 червеня 2015.
7. ↑  Станцыя «Электразаводская» на сайце «Свет метро»  (руск.)
8. ↑  Калі пачыналася будаўніцтва трэцяй чаргі хуткаснага трамвая, уздоўж лініі паміж станцыямі «Індустрыяльная» і «Воўнапрадзільная» планавалася пабудаваць вялікі жылы масіў «Індустрыяльны», але пасля распаду СССР гэтыя планы адмененыя
9. ↑  Станцыя «Шерстепрядильная» на сайце «Свет метро»  (руск.)
10. ↑  Рашэнне Крыварожскага гарадскога савета № 912 ад 28 лютага 2007. Афіцыйны сайт Выканаўчага камітэта Крыварожскае гарадскога савета
11. ↑  Будуць унесены змяненні ў арганізацыю пасажырскіх перавозак **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Выканкам Крыварожскага гарадскога савета. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2015. Праверана 2 червеня 2015.
12. ↑  Напярэдадні Дня горада ў Крывым Рогу ўрачыста адкрылі новую трамвайную лінію(фота) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  krnews.ua. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2015. Праверана 2 червеня 2015.
13. ↑  У Крывым Рагу ў працоўную перавозку зламаўся хуткасны трамвай **(нявызн.)**.  0564.ua. Праверана 2 червеня 2015.
14. ↑  НЗ у Крывом Рогу: хуткасны трамвай сышоў з рэек, спыніўся ў тунэлі і задыміўся (ФОТА) **(нявызн.)**.  0564.ua. Праверана 2 червеня 2015.
15. ↑  У Крывым Рогу гарыць хуткасны трамвай **(нявызн.)**.  0564.ua. Праверана 2 червеня 2015.
16. ↑  У Крывым Рогу перайменаваны станцыі хуткаснага трамвая, - актывіст | Першы Крыварожскі **(нявызн.)**. *1kr.ua*. Праверана 18 снежня 2016.
17. ↑  Robert Schwandl. What is a metro? A subway? An underground? UrbanRail.Net  (англ.)
18. ↑  Спіс вагонаў метротрама. Крыварожскі хуткасны трамвай. Свет метро  (руск.)
19. ↑  Аплата праезду. Крыварожскі хуткасны трамвай. Свет метро  (руск.)
20. ↑  Тарасаў А. В. Жэтоны хуткаснага трамвая Крывога Рога / Андрэй Валер’евіч Тарасаў // Пецярбургскі калекцыянер. — 2011. — № 5. — С. 32-34.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крыварожскі метратрам

| ⛭Метрапалітэны Украіны |
| --- |
| Дзеючыя | Кіеў • Харкаў • Дніпро • Крывы Рог (хуткасны трамвай) | Лагатып Кіеўскага метроСцяг Украіны |
| Будуемыя | Данецк 1  |
| Праектуемыя і плануемыя | Адэса • Запарожжа • Львоў |
| 1 Фактычна кантраліруецца прыхільнікамі ДНР |