Ілюстрацыя з трактата *Сяа Цзін*
**Сыноўняя пачцівасць** *Сяа* ({{кітайская|孝||xiào}}, {{lang-ja|こう}}, {{lang-ko|효}} - *хё*) - адно з цэнтральных паняццяў у канфуцыянскіх этыцы і філасофіі, важны кампанент традыцыйнай усходне-азіяцкай ментальнасці. У базавым значэнні адносілася да павагі бацькоў; у больш шырокім сэнсе распаўсюджвалася на ўсіх продкаў. Паколькі ў канфуцыянстве кіраўніку дзяржавы адводзілася месца "народнага бацькі" (民之父母), дабрачыннасць *Сяа* закранала пераважную частку сацыяльна-палітычнай сферы (з "трох [сацыяльных] асноў» ({{нп3|Тры асноўныя сувязі і пяць нязменных цнотаў|*саньган*||Three Fundamental Bonds and Five Constant Virtues}} *сяа* наўпрост апісвала падпарадкаванне дзяцей бацькам і ўскосна — падпарадкаванне народа Уладару. Па-за гэтай мадэлі заставаўся толькі прынцып падпарадкавання жонкі мужу). Парушэнне нормаў *сяа* лічылася найцяжэйшым злачынствам.

"Сяа цзін»
----------

Тэорыя *Сяа* была замацавана ў трактаце «Сяа цзін" ("Канон сыноўняй пачцівасці"), які прыпісваецца Канфуцыю. У ім выкладаецца гутарка паміж настаўнікам і яго любімым вучнем, {{нп3|Цзэн-цзы||ru|Цзэн-цзы}}. Паколькі гэты тэкст адрозніваўся выразнасцю і параўнальнай прастатой (усяго 388 розных іерогліфаў), пачынаючы з дынастыі Хань ён выкарыстоўваўся ў якасці падручніка для чытання ў {{нп3|Пачатковая адукацыя|пачатковай адукацыі|ru|Начальное образование}}.

Істотна, што *сяа* не мае на ўвазе механічнага выканання ўсіх прымхаў старэйшых. Згодна *Сяо цзін*, сыноўняя крытыка, накіраваная на выпраўленне бацькавых недахопаў, з'яўляецца нормай *сяа,* — таксама як і міністэрскі пратэст, накіраваны Уладару ў выратаванне краіны. Неабходнай падставай для падобнай крытыкі з'яўляецца справядлівасць *и* (義).

Рытуальнае і маралістычнае выкарыстанне
---------------------------------------

Прыклад сыноўскай пабожнасці
Іерогліф »сяа" шырока прадстаўлены ў надпісах на бронзавых пасудзінах эпохі Чжоу. Як паказана ў слоўніку *«Шовэнь»*, ён адлюстроўвае дзіця і старога чалавека; графемы арыентаваны вертыкальна, магчыма выказваючы іерархічнае падпарадкаванне.

У тэрміналогіі Чжоу *сяа* магло выступаць як ганаровы тытул продка, у сваю чаргу падкрэсліваючы яго паважнае стаўленне да папярэднікаў. Культ продкаў быў важным элементам у рэлігійных уяўленнях кітайцаў пачынаючы ўжо з дынастыі Шан. Яго захаванне рытуальна выяўлялася ў служэнні на алтарах клана, якое забяспечвала дабрабыт тых, хто жыве, і спакой мёртвых; пераемнасць гэтага служэння сімвалізавала бяспеку клана. Парушэнне пераемнасці лічылася катастрофай - настолькі, што сімвалічнае абслугоўванне алтароў пераможаных кланаў часам захоўвалася іх супернікамі ў якасці ласкі да слабых. Такім чынам, паняцце *сяа* першапачаткова ўключала ў сябе рэлігійны кампанент. (Не толькі практычнае, але і рытуальнае шанаванне старэйшых захоўваецца да гэтага часу. У гісторыі познеімперскага Кітая яно стала адной з прычын {{нп3|Спрэчкі пра кітайскія абрады|спрэчак у асяроддзі каталіцкіх місіянераў|ru|Споры о китайских обрядах}}, XVII - пач. XVIII стагоддзяў, ці з'яўляецца пакланенне продкам ідалапаклонствам).

З развіццём класічнай філасофіі *сяа* перарасло ў абстрактную катэгорыю і маральны {{нп3|Імператыў (філасофія)|імператыў|ru|Императив (философия)}}. Канфуцый і яго паслядоўнікі ўхіляліся ад абмеркавання рэлігійнага і метафізічнага боку культу продкаў (звязанага з пахаваннем і ўяўленнямі аб {{нп3|Той свет|тым свеце|ru|Загробный мир}}). Пахавальная цырымонія для памерлых бацькоў складала неад'емную частку нормы *сяа*, яе выкананне разглядалася перш за ўсё як настаўленне тым, хто жыве. Сыноўняя пачцівасць выяўлялася ў вырабе труны з лепшага дрэва, падрыхтоўцы савану і жалобнага адзення, цырыманіяльных сасудаў, а таксама ў трыманні посту. Імя нябожчыка заносілася на спецыяльную таблічку, якая змяшчалася ў храме продкаў і двойчы ў год (вясной і восенню) станавілася аб'ектам пакланення. У познеімперскія часы праявай *сяа* быў таксама выраб цырыманіяльнага партрэта бацькоўскай пары.

Траекторыя выкарыстання *сяа* у прамежку ад Заходняга Чжоу да канца {{нп3|Чжаньго|перыяду Ваяўнічых царстваў|ru|Период Сражающихся царств}} выяўляе характэрную тэндэнцыю: у {{нп3|Перыяд Вёснаў і Восеняў|перыяд Чуньцю|ru|Период Вёсен и Осеней}} адзначаецца рэзкае зніжэнне ў частотнасці яго выкарыстання як у традыцыйных тэкстах, так і на эпіграфічных носьбітах. {{нп3|Юрый Анатолевіч Пінес|Ю. Пінес|ru|Юрий Анатольевич Пинес}} тлумачыць гэты феномен супярэчнасцю паміж інтарэсамі кіруючых дамоў і падначаленых ім кланаў (а таксама паміж асноўнай лініяй клана і яе адгалінаваннямі). Гэта супярэчнасць выразна сфармуляваў {{нп3|Хань Фэй||ru|Хань Фэй}} (пам. у 233 да н.): 

»Паважны сын свайго бацькі — ненадзейны падданы свайго гаспадара". Мяркуецца, што Канфуцый перафармуляваў паняцце *сяа*, накіраваўшы яго значэнне ад кланавага выкарыстання да сямейнага (як адзначае Пінес, «{{нп3|Лунь юй||ru|Лунь юй}}" чатыры разы згадвае просьбы вучняў растлумачыць значэнне *сяа*: магчымае сведчанне таго, што да часу дзейнасці Канфуцыя новая інтэрпрэтацыя гэтага паняцця была неабходная). Менавіта канфуцыянскае абнаўленне, якое перавяло *сяа* на ўзровень асобасных адносін, зноў прывяло гэта паняцце ў гармонію з дзяржаўнай ідэалогіяй, якая ўмацавалася ў імперскую эпоху.

Заканадаўства
-------------

У познеімперскі перыяд цяжкае парушэнне сыноўняй пачцівасці (напрыклад, забойства бацькоў) каралася *{{нп3|лінчы||ru|Линчи}}*.

Літаратура
----------

* {{нп3|Станіслаў Роберт Кучэра|Кучера С|ru|Кучера, Станислав Роберт}}. Конфуцианский трактат «Сяо цзин» («Каноническая книга о сыновней почтительности»): Гл. 1, 8, 9. (Предисловие, переводы, комментарий) // {{нп3|Восток (часопіс)|Восток (Oriens)|ru|Восток (журнал)}}, 1999. № 6. С. 129—141.



1. ↑  Yuri Pines, *Foundations of Confucian Thought*, 2002:187-8.
2. ↑  Yuri Pines, *Foundations of Confucian Thought*, 2002:197-9.