**Цзінканскі інцыдэнт** (кіт. трад. 靖康 事變, піньінь *Jìngkāng shì biàn*), таксама вядомы як *Прыніжэнне Цзінкана* (кіт. трад. 靖康 之 恥, спр. jìngkāng Zhī Chī) і *Засмучэнні перыяду Цзінканга* (кіт. трад. 靖康 之 亂, спр. Jìngkāng zhī luàn) — захоп чжурчжэнямі у палон адразу двух сунскіх імператараў 9 студзеня 1127 года.

У 1127 падчас цзінь-сунскай вайны  (укр.) (бел. сілы дынастыі Цзінь аблажылі і разрабавалі Біньцзін (сучасны Кайфэн), сталіца дынастыі Сун. Сілы Цзінь захапілі імператара Цынь-цзуна  (руск.) (бел. разам з бацькам Хуэй-цзунам, і многімі членамі імператарскай сям’і і чыноўнікамі імператарскага двара Сун.

Гэта падзея азнаменавала канец эпохі, вядомай як Паўночная Сун  (укр.) (бел. калі дынастыя Сун кантралявала большую частку Кітая. Некаторым членам Імператарскай сям’і Сун, у прыватнасці Чжаа Гоу (пазней імператар Гаа-цзун  (руск.) (бел.), удалося бегчы ў Паўднёвы Кітай, дзе яны аднавілі дынастыю Сун (як дынастыю Паўднёвая Сун  (укр.) (бел.) у новай сталіцы Ліньань (сучасны Ханчжоу). Гэта падзея таксама ўнесла значны ўклад у вяртанне нашчадкаў імператара Тай-цзу  (руск.) (бел. на лінію пераемнасці, паколькі большасць нашчадкаў імператара Тай-цзуна  (руск.) (бел. была выкрадзена; сам імператар Гаа-цзун  (руск.) (бел. таксама не змог пакінуць спадчынніка.

Гэта падзея была названа «Цзінканскім інцыдэнтам», таму што яна адбылася ў «Цзінкан» — перыяд праўлення імператара Цынь-цзуна.

Перадумовы
----------

У 1120 годзе ў рамках Саюзу праз мора дынастыі Цзінь і Сун пагадзіліся стварыць ваенны саюз супраць дынастыі Ляа  (руск.) (бел. і, калі ён атрымае перамогу, падзяліць тэрыторыі Ляа. Цзінь атрымае большую частку Паўночнай Зямлі, а Сун атрымае меншую частку ў паўднёвым рэгіёне, званым Шаснаццаць акругаў  (руск.) (бел..

Армія Цзінь разрабавала сталіцу Ляа Шаньцзінь  (англ.) (бел. і паклала канец дынастыі Ляа. Аднак армія Сун на поўдні не змагла пракрасціся нават на абарончыя пазіцыі Ляа, а пасля пацярпела паражэнне ад рэшткаў войскаў Ляа. Гэта выявіла абмежаванні арміі Сун, а таксама карупцыю і неэфектыўнасць імператарскага двара Сун. У рэшце рэшт Цзінь узяў пад свой кантроль усе былыя тэрыторыі Ляа.

Пасля падзення дынастыі Ляа дынастыя Сун жадала шаснаццаці акругаў  (руск.) (бел. як і было абяцана. Дынастыя Цзінь прадала зямлю па цане 300 000 рулонаў  (англ.) (бел. шоўку і 200 000 унцый срэбра. Гэтая цана лічылася надзвычай шчодрай, паколькі гэта даніна, якую Сун плацілі Ляа кожны год па Чаньюанскім дагаворы  (англ.) (бел. 1005 года.

### Перадумовы вайны

Паводле «Дынастыйных гісторый  (руск.) (бел.», у 1123 годзе, праз тры гады пасля падзення Ляа, генерал Цзінь Чжан Цзе  (кіт.) (бел. перайшоў да дынастыі Сун. Паколькі ён быў губернатарам кантраляванай Цзінь прэфектуры Пінчжоу (сучасны павет Цзуньхуа  (руск.) (бел. раёна на поўнач ад шаснаццаці прэфектур на другім баку Вялікай сцены, прэфектура Пінчжоу таксама была аб’яднаная з тэрыторыяй Сун. Імператарскі двор Сун першапачаткова вітаў дэзертырства і прысвоіў Чжан Цзе ганаровы тытул і зямлю. Замест гэтага дынастыя Цзінь паслала невялікую армію, закліканую адмяніць перабег, але пацярпела паразу ад войскаў Чжан Цзе.

Неўзабаве пасля гэтага імператарскі двор Сун зразумеў, што адступленне Чжан Цзе прывядзе толькі да варожасці з поўначы. Чжан Цзе быў пакараны зімой 1123 года гэта адбылося занадта позна: увосень 1125 года імператар Тай-цзун  (руск.) (бел. з дынастыі Цзінь выдаў загад пачаць поўнамаштабную атаку на тэрыторыі Сун.

Першая аблога Біньцзіна
-----------------------

Армія Цзінь уварвалася на тэрыторыю Сун з захаду і з поўначы. Паўночная армія Цзінь хутка наступала, вызваліўшы Цыньхуандаа  (руск.) (бел. ў кастрычніку 1125 года, а за ім Баадзін  (руск.) (бел. Дзінчжоу  (руск.) (бел. Чжэндзін  (руск.) (бел. і Сінтай  (руск.) (бел. у студзені 1126 года. Гэтая армія, якой камандаваў Волібу (Ваньян Цунван)  (кіт.) (бел. не сустрэла вялікага супраціву, паколькі большасць генералаў Сун як толькі прыбыла армія Цзінь, здалі сябе і свае гарады. З іншага боку, заходняя армія Цзінь, якой камандаваў Ніяньхан (Ваньян Цзоньхан)  (англ.) (бел. з самага пачатку ўтрымлівалася недалёка ад гарадоў Датун і Таюань і не дамаглася значнага прагрэсу да канца вайны. У лютым 1126 года паўночная армія Цзінь перасекла Жоўтую раку і пачала аблогу Біньцзіна (сучасны Кайфэн), сталіцы Сун. Да таго, як захопнікі акружылі горад, імператар Хуэй-цзун адрокся ад стальца на карысць свайго старэйшага сына, імператара Цынь-цзуна  (руск.) (бел. і збег у сельскую мясцовасць са сваім дваром. Паўночная армія Цзінь сутыкнулася з цяжкімі аблогавымі баямі, якія не падыходзілі для кавалерыі. Заходняя армія Цзінь ўсё яшчэ была затрыманая ў раёне Датуна і не магла прыйсці на дапамогу паўночнай арміі. Спрабуючы скончыць бітву хутчэй, імператар Цынь-цзун  (руск.) (бел. адправіў свайго дзевятага брата Чжаа Гоу  (руск.) (бел. ў варожы лагер для мірных перамоваў. Імператар Цзінь Тай-цзун  (руск.) (бел. загадаў Чжаа Гоу ўзяць у закладнікі, пакуль імператарскі двор Сун не дасць выкуп. У рэшце рэшт імператарскі двор Сун выйшаў з выкупам, а горад Таюань таксама быў добрасумленна падораны Цзінь. Чжаа Гоу быў вызвалены, і паўночная армія Цзінь пачала адступаць.

Другая аблога Біньцзіна
-----------------------

Усё вярнулася да нармальнага жыцця, як толькі сілы Цзінь адступілі. Пышныя вечарынкі працягвалі ўладкоўвацца кожны дзень у імператарскім палацы. Імператар Хуэй-цзун вярнуўся ў Біньцзін з вёскі. Генералы меркавалі, што вялікая колькасць войскаў павінна быць гарнізонам уздоўж мяжы Хуанхэ. Імператар Цынь-цзун  (руск.) (бел. адхіліў прапанову, спаслаўшыся на тое, што сілы Цзінь могуць ніколі не вярнуцца. Многія вопытныя генералы, якія абаранялі горад пры першай аблозе Біньцзіна, былі вывезены са сталіцы і размешчаны ў іншых месцах краіны. Многія вайсковыя групы былі выведзеныя з эксплуатацыі або адпраўленыя назад у свае прэфектуры паходжання.

Праз тры месяцы пасля першай аблогі горада імператарскі двор Цзінь паслаў у Сун двух паслоў. Яны былі дваранамі з былой дынастыі Ляа  (руск.) (бел.. Імператар Цынь-цзун  (руск.) (бел. няправільна ацаніў сітуацыю і лічыў, што ім можна супрацьстаяць кіраўніку Цзінь, імператару Тай-цзуну  (руск.) (бел.. Імператар Цынь-цзун адправіў закадаваны ліст, запячатаны воскам, з запрашэннем далучыцца да Сун, каб стварыць саюз супраць Цзінь. Яны адразу ж перадалі ліст імператару Тай-цзуну  (руск.) (бел.. У лютасці імператар Тай-цзун загадаў яшчэ большай арміі атакаваць Сун. Гэтая другая кампанія ў канчатковым выніку разбурыць дынастыю Паўночнай Сун.

Паколькі большасць войскаў Цзінь толькі што вярнуліся са сваёй першай экспедыцыі і нават не дэмабілізаваліся, армія была хутка рэмабілізавана. Пасля прэцэдэнтаў, створаных у папярэдняй кампаніі, армія Цзінь падзялілася на дзве групы — паўночную армію Волібу і заходнюю армію Ніяньхана, нават адважыўшыся зноў прайсці тыя ж маршруты.

У верасні 1126 года дзве групы армій Цзінь ступілі на тэрыторыю Сун. Аднак, у адрозненне ад папярэдняй бітвы, заходняя армія змагла разрабаваць Датун усяго за месяц. Такія гарады, як Лаян і Чжэнчжоў, здаліся, вызваліўшы шлях у Біньцзін. Паўночная армія, вызваліўшы Баадзін  (руск.) (бел. Дзінчжоу  (руск.) (бел. і Чжэндзін  (руск.) (бел. ў верасні, перагрупавалася і пераправілася праз Жоўтую раку ў лістападзе. Затым яна раз’юшавалася і ў снежні былі разрабаваныя Цынфэн  (руск.) (бел. Пуян  (руск.) (бел. і іншыя гарады-спадарожнікі вакол Біньцзіна. Да сярэдзіны снежня абодва войскі перагрупаваліся ў Біньцзіне, і сталіца была канчаткова абложана.

У адрозненне ад першай аблогі, абарона Біньцзіна ў другой аблозе мела некалькі фатальных недахопаў:

* З-за адсутнасці вопытных генералаў і слуг увесь абарончы працэс быў неарганізаваны.
* Армія Цзінь была нашмат больш, чым у мінулы раз. Імператар Тай-цзун  (руск.) (бел. накіраваў 150 000 салдат, улічыўшы досвед першай аблогі, калі Заходняя армія была затрымана ў Датоне і не магла прасунуцца на Біньцзін. Аднак на гэты раз Датун быў разрабаваны на працягу месяца, і ўся сіла заходняй арміі знаходзілася пад гарадскімі сценамі.
* Хоць імператар Цынь-цзун заклікаў дапамагчы, і многія адказалі, хуткае разгортванне войскаў Цзінь зрабіла немагчымай дапамогу гораду. Войскі Сун з усёй краіны, уключаючы войскі Чжаа Гоу  (руск.) (бел. прыбылі ў Біньцзін, але не змаглі трапіць у горад.
* Давер імператара Цынь-цзуна да міністра, які сцвярджаў, што можа выклікаць «боскіх салдат» з нябёсаў на поле бітвы, быў недарэчным, што прывяло да страты часу і чалавечых жыццяў.

9 студзеня 1127 года Бяньцзін паў перад войскамі Цзінь. Імператар Цынь-цзун і яго бацька, імператар Хуэй-цзун, трапілі ў палон да арміі Цзінь. Такім чынам, дынастыя Паўночнай Сун падышла да канца.

У абмен на тое, што салдаты Цзінь пашкадуюць звычайнае грамадзянскае насельніцтва Кайфэна, жыхары Кайфэна падарылі ім віно, мяса, шоўк і золата. Службы Сун перадалі віно, вінаробаў, мастакоў, зброю, коней, золата, срэбра і рулоны шаўковых тканін пасля таго, як яны былі запытаны Цзінь. Золата і срэбра былі перададзеныя Цзінь ў абмен на ваенных Цзінь, што пазбавілі народ Кайфэна ад рабавання, а таксама будыйскія і даоскія кнігі, друкарскія штампы, рулоны шоўку, аптэчныя пілюлі з шаўковай ніткі, парасоны, вазы для валоў, стары бронзавы посуд, будыйскіх манахаў, вучоных, расказчыкаў, клеркаў, разьбяроў па нефрыце, садоўнікаў, муляроў, збройнікаў, астраномаў, музыкаў, лекараў, музычныя інструменты, званы, храмавыя і палацавыя ліхтары.

### Выкраданне

20 сакавіка 1127 года войскі Цзінь выклікалі двух захопленых імператараў у свае лагеры. Іх чакала дырэктыва імператара Тай-цзуна аб тым, што іх варта панізіць да простага люду, пазбавіць іх цырыманіяльных атрыбутаў, а войскі Цзінь займаюць Імператарскі палац.

Згодна са Сведчаннямі пра Цзінсканскі інцыдэнт  (кіт.) (бел. войскі Цзінь разрабавалі ўсю імператарскую бібліятэку і палацавыя ўпрыгажэнні. Войскі Цзінь таксама выкралі ўсіх служанак і імперскіх музыкаў. Імператарская сям'я  (англ.) (бел. таксама была выкрадзена, а іх рэзідэнцыі разрабаваны. Усім зняволеным жанчынам было загадана пад страхам смерці служыць арыстакратам Цзінь, незалежна ад рангу ў грамадстве, які яны займалі раней. Прынц Цзінь хацеў ажаніцца з дачкой імператара Хуэй-цзуна Чжаа Фуцзінь  (кіт.) (бел. якая ўжо была жонкай іншага мужчыны. Пазней наложніцы імператара таксама былі перададзеныя прынцу імператарам Тай-цзунам. Каб пазбегнуць палону і рабства чжурчжэняў, многія палацавыя жанчыны скончылі жыццё самагубствам.

Імператар Тай-цзун баяўся, што астатнія войскі Сун пачнуць контрнаступленне для вяртання сталіцы. Таму ён стварыў марыянеткавы ўрад у Біньцзіне для зямель на поўдзень ад Жоўтай ракі пад назвай Чу (楚) і загадаў вывесці ўсе здабыткі і зняволеных назад у сталіцу Цзінь — Шанцзін  (руск.) (бел. (цяпер у межах Харбіна). Палонныя адправіліся ў сталіцу Цзінь разам з маёмасцю. Больш за 14 000 чалавек, уключаючы імператарскую сям’ю Сун, адправіліся ў гэтае падарожжа. Іх асяроддзе — амаль усе міністры і генералы Паўночнай дынастыі Сун — пакутавалі ад хвароб, абязводжвання і знясілення, і многія так і не дасягнулі канца дарогі.  Па прыбыцці кожны чалавек павінен быў прайсці рытуал, у якім чалавек павінен быў апрануты толькі ў авечую скуру на голае цела. У адрозненне ад таго, што лічылася раней, цырымонія праводзілася на аснове старажытных ханскіх звычаяў, сабраных экспертамі Цзінь з Кітая, а не рытуалам чжурчжэняў. Імператрыца Чжу скончыла жыццё самагубствам, таму што не вытрымала прыніжэння. Мужчын прадавалі ў рабства ў абмен на коней з суадносінамі дзесяць чалавек на каня. Жанчыны, асабліва былыя прынцэсы Сун, сталі рабамі палаца ў частцы палаца Цзінь пад назвай Пральня (浣衣 院), а іншыя былі ўзятыя ў якасці рабоў прынцамі Цзінь і іншымі. Некаторыя прынцэсы Сун сталі наложніцамі прынцаў Цзінь. Хтосьці купіў «былых імператарскіх людзей» менш чым за дзесяць унцый золата.

У адплату за згвалтаванне чжурчжэньскіх жанчын кіданьскімі мужчынамі, кіданьскія жанчыны-зняволеныя былі аддадзены ў жонкі князям кітайскай Сун, калі яны абодва былі ўзяты ў палон чжурчжэнямі. Сапраўдныя кітайскія жонкі прынцаў Сун былі канфіскаваныя і заменены на кіданьскія. Аднаму з сыноў імператара Сун Хуэй-цзуна з палаца Ляа была прадастаўлена жонка з кіданяў, а іншаму сыну — Цзінь у Вярхоўнай сталіцы Цзінь  (руск.) (бел.. Чжурчжэні працягвалі дараваць новых жонак захопленым прынцам Сун, унукам і сынам імператара Сун Хуэй-цзуна пасля таго, як яны забралі сваіх першапачатковых кітайскіх жонак. Чжурчжэні сказалі прынцам Сун, што ім пашанцавала, таму што чжурчжэні абыходзіліся з ляа-кіданьскімі членамі каралеўскай сям’і нашмат горш, чым з членамі каралеўскай сям’і Сунскага Кітая, чжурчжэньскім салдатам дарылі дзяцей ляа-кіданьскага імператара Цяньцзо-дзі  (руск.) (бел. ў якасці падарункаў, у той час як імператару Сун было дазволена захаваць дзяцей у палоне. Чжурчжэні разрабавалі і разбурылі вярхоўную сталіцу кіданяў Ляа  (руск.) (бел. ва Унутранай Манголіі і спалілі магілы продкаў імператараў Ляа. Імператар Цынь-цзун  (руск.) (бел. правёў рэшту жыцця ў палоне Ляа, хоць яго статус у канчатковым выніку быў павышаны да дваранства, і ён пачаў атрымліваць грашовыя выплаты. У 1156 годзе, як прыніжэньне абодвух мужчын, былы імператар Цынь-цзун  (руск.) (бел. і былы імператар Ляа Цяньцзо-дзі  (руск.) (бел. былі вымушаныя імператарам Цзінь згуляць матч пола адзін супраць другога. Цынь-цзун быў слабым і кволым і таму зваліўся з каня, у той час як Цяньцзо-дзі, хоць сам быў ужо даволі стары, быў больш знаёмы з верхавой яздой і спрабаваў выратавацца на кані, але лучнікі чжурчжэняў яго застрэлілі.

Каралеўскія прынцэсы кіданяў Ляа з сям’і Елюй  (руск.) (бел. і сям’і Сяа (клан кансортаў дынастыі Ляа) таксама былі раздадзеныя прынцам чжурчжэняў Цзінь у якасці наложніц. Прынц чжурчжэняў Ваньянь Дзігунай  (руск.) (бел. узяў наложніцамі лэдзі Сяа (蕭 氏), кансортку Чэнь (宸 妃) лэдзі Елу (耶律 氏), супругу Лі (麗妃) лэдзі Елу (耶律 氏), кансортку Ру (柔 妃), лэдзі Елу (耶律 氏) і Чжааюань (昭 媛). Да таго, як чжурчжэні зрынулі кіданяў, пасланцы кіданяў Ляа гвалтавалі жанчын і дзяўчат чжурчжэняў па звычаі  (англ.) (бел. што выклікала абурэнне чжурчжэняў супраць кіданьцаў. Пасланцаў кіданяў Ляа сярод чжурчжэняў гаспадары адорвалі жанчынамі на ноч. Незамужнія дзяўчыны чжурчжэняў і іх сем’і прымалі пасланнікаў Ляа, якія займаліся сэксам з дзяўчатамі. Пасланнікі Сун сярод Цзінь таксама забаўляліся спяваючымі дзяўчатамі ў Гідзе, ХэнаньПрынцэсы Сун скончылі жыццё самагубствам, каб пазбегнуць згвалтавання, або былі забітыя за супраціўленне згвалтаванню Цзінь.

Наступствы і ацэнкі
-------------------

* Маштабы разбурэнняў і спусташэнняў былі беспрэцэдэнтнымі: скарбы, калекцыі мастацтва, скруткі з імператарскай бібліятэкі былі страчаны ў такіх маштабах, якіх кітайцы раней не бачылі. З-за сур’ёзнага ўрону, нанесенага эканоміцы і вайскоўцам краіны, а таксама страты таленавітай рабочай сілы, дынастыя Паўднёвай Сун не вярнула страчаныя тэрыторыі, нягледзячы на пастаянныя баі паміж Сун і Цзінь, тэрыторыяй кіравалі неханьскія кітайскія імператары. Спатрэбілася яшчэ 200 гадоў, да дынастыі Мін, каб вярнуць усе тэрыторыі, што страціла дынастыя Сун.
* Многія нетрадыцыйныя кітайскія прозвішчы  (руск.) (бел. з замежным гучаннем, якія існуюць сёння ў Кітаі, могуць паходзіць з гэтага інцыдэнту, бо палонныя ханьцы былі вымушаны прыняць прозвішчы чжурчжэняў. Фактычна, многія члены імператарскай сям’і дынастыі Цын мелі прозвішча «Гёро» (напр. Айсінь Гёро, Ірген Гёро  (англ.) (бел.); лічыцца, што яны былі нашчадкамі імператара Хуэй-цзуна і імператара Цынь-цзуна.
* Лічыцца, што гэта ўварванне ў спалучэнні з пазнейшым мангольскім панаваннем прывяло да таго, што прасоўванне Кітая да капіталізму адстала на некалькі стагоддзяў; хаця дынастыя Мін пазней аднавіла стары парадак, вынікам іх уласнага падзення ў маньчжураў стала яшчэ адна стагнацыя Кітая. Гэтую думку пацвярджае той факт, што эканоміка Сун была развітай і мела шмат прыкмет капіталізму. Згодна з гэтым пунктам гледжання, Цзінканскі інцыдэнт мае гістарычнае значэнне ў сувязі з наступным імперскім заняпадам Кітая.
* Даследчыкі з Кітая, якія апублікавалі свае высновы ў паведамленнях Народнага палітычнага кансультатыўнага савета Кітая  (руск.) (бел. ў 2001 годзе, адзначылі, што гэты інцыдэнт прывёў да змены правоў жанчын  (руск.) (бел. пасля дынастыі Сун. Паколькі члены імператарскай сям’і, якія трапілі ў палон, былі прададзены ў якасці рабоў або наложніц, кітайскія кіраўнікі пасля дынастыі Сун вельмі падкрэслівалі важнасць сексуальных нормаў  (руск.) (бел. асабліва цнатлівасці жанчыны і вернасці мужу. Кітайскія кіраўнікі пазнейшых дынастый казалі, што калі жанчына стаіць перад выбарам выжыць ці гонарам цнатлівасці, выжыванне не з’яўляецца варыянтам.

У масавай культуры
------------------

* Гэтаму інцыдэнту прысвечана «Зацягнутае прыніжэнне Цзінкана» (靖康恥，猶未雪，臣子恨，何時滅) са зборніку Паўнаводная чырвоная рака  (англ.) (бел. лірычны верш, які звычайна прыпісваюць генералу дынастыі Сун Юэ Фэю, але насамрэч ён быў напісаны ананімным паэтам дынастыі Мін .
* У «Легендзе пра герояў, якія страляюць у арлоў  (англ.) (бел.», уся (жанр)  (руск.) (бел.-рамане Цзінь Юна  (руск.) (бел. гэтае нацыянальнае прыніжэнне натхніла даоса  (руск.) (бел. Цю Чуцзі  (руск.) (бел. назваць двух галоўных герояў, Го **Цзін**а  (англ.) (бел. і Ян **Кан**а  (руск.) (бел. якія нарадзіліся неўзабаве пасля яго ў сюжэтнай лініі.
* У Бандыцкіх каралях Старажытнага Кітая  (англ.) (бел. відэагульні ад Koei  (англ.) (бел. няздольнасць выйграць гульню да 1127 года прыводзіць да таго, што чжурчжэні акупуюць увесь Кітай у студзені 1127 года, заканчваючы гульню.
* Гай Гэўрыел Кей  (руск.) (бел. шырока белетрызаваў гэты інцыдэнт у «Рацэ зорак  (англ.) (бел.», альтэрнатыўным гістарычным фантастычным рамане для дарослых Kay uses alternate names for historic places and fictional characters.. Кей выкарыстоўвае альтэрнатыўныя назвы для гістарычных месцаў і выдуманых персанажаў

Крыніцы
-------

1. ↑  Bowman, John Stewart (2000). *Columbia chronologies of Asian history and culture*. Columbia University Press. p. 32. ISBN 0-231-11004-9.
2. ↑  *The bulletin of Sung and Yüan studies* Архівавана {{{2}}}. (1987), Cornell University Department of History, issues 19-21
3. ↑  Chaffee, John W. (1999). *Branches of Heaven: A History of the Imperial Clan of Sung China*. Vol. 183 of Harvard East Asian monographs (illustrated ed.). Harvard Univ Asia Center. p. 120. ISBN 0674080491. ISSN 0073-0483
4. 1 2  Chen, Yuan Julian (July 2018). "Frontier Fortification, and Forestation: Defensive Woodland on the Song-Liao Border in the Long Eleventh Century". *Journal of Chinese History* [англійская]. **2** (2): 313–334. doi:10.1017/jch.2018.7. ISSN 2059-1632. S2CID 133980555.
5. ↑  «Twenty — Four Histories, History of Jin» 《金史·太宗本纪》：『十一月壬子，命宗望問闍母罪，以其兵討張覺。』 *(«November of 壬子 year, the [Jin] emperor sent troops for Zhang Jue’s defection.»)*
6. ↑  «Twenty — Four Histories, History of Jin» 《金史·太宗本纪》：『十月甲辰，詔諸將伐宋。以諳班勃極烈杲兼領都元帥，移賚勃極烈宗翰兼左副元帥先鋒，經略使完顏希尹為元帥右監軍，左金吾上將軍耶律余睹為元帥右都臨，自西京入太原。六部路軍帥撻懶為六部路都統，斜也副之，宗望為南京路都統，闍母副之，知樞密院事劉彥宗兼領漢軍都統，自南京入燕山。』*(«У кастрычніку 甲辰 года, імператар [Цзінь] прызначыў некалькі генералаў і атакаваў Сун з захаду і поўначы.»)*
7. 1 2  Jing-shen Tao, "The Jurchen in Twelfth-Century China". University of Washington Press, 1976, ISBN 0295955147. pp. 20–21. Tao refers to the Western and Northern Force as the Western and Eastern Armies, respectively.
8. ↑  Jing-shen Tao, «The Jurchen in Twelfth-Century China». University of Washington Press, 1976, ISBN 0295955147. pp. 20-21. Tao refers to the Western and Northern Force as the Western and Eastern Armies, respectively.
9. ↑  Bowman, John Stewart (2000). *Columbia chronologies of Asian history and culture*. Columbia University Press. p. 32. ISBN 0231110049.
10. ↑  *The bulletin of Sung and Yüan studies* (1987), Cornell University Department of History, issues 19-21
11. ↑  Ebrey, Patricia Buckley (2014). *Emperor Huizong* (illustrated, reprint ed.). Harvard University Press. p. 456. ISBN 978-0674726420.
12. ↑  «The Accounts of Jingkang» (靖康稗史箋證)，「二十四日，开宝寺火。二十五日，虏索国子监书出城。」次年正月，「二十五日，虏索玉册、车辂、冠冕一应宫廷仪物，及女童六百人、教坊乐工数百人。二十七日，虏取内侍五十人」*(«24-га храм Кайбаа быў падпалены. 25-га кнігі з Імперскага каледжа былі канфіскаваны». "25 студзеня наступнага года былі канфіскаваныя нефрытавыя кнігі, калясніцы, імператарскія галаўныя ўборы, цырыманіяльныя інструменты, а таксама 600 маладых дзяўчат і некалькі сотняў імперскіх музыкаў. 27-га было выкрадзена каля 50 слуг.)*
13. ↑  «The Accounts of Jingkang» (靖康稗史箋證) 「烈女张氏、曹氏抗二太子意，刺以铁竿，肆帐前，流血三日。初七日，王妃、帝姬入寨，太子指以为鉴，人人乞命。」*("Паколькі дзяўчыны-пакутніцы Спадарыня Чжан і Спадарыня Цаа супраціўляліся амбіцыям Другога Прынца, іх пранзалі металічнымі прутамі і паставілі перад намётам, дзе яны сышлі крывёю да смерці праз тры дні. У 7-ы дзень месяца іншыя наложніцы ўваходзілі ў частакол. Прынц выкарыстаў прыклад Чжан і Цаа ў якасці папярэджання, і ўсе яны прасілі выратаваць сабе жыццё.)*
14. ↑  Peter Allan Lorge (2005). *War, politics and society in early modern China, 900–1795*. Taylor & Francis. p. 54. ISBN 0415316901. Many palace women drowned themselves rather than be given to the Jurchen invaders.
15. ↑  «The Accounts of Jingkang» (靖康稗史箋證) 「临行前俘虏的总数为14000名，分七批押至北方，其中第一批宗室贵戚男丁二千二百余人，妇女三千四百余人」，靖康二年三月二十七日，「自青城国相寨起程，四月二十七日抵燕山，存妇女一千九百余人。」*(«Калі марш пачаўся, было 14 000 палонных, падзеленых на сем груп. Першая група, якая складалася з членаў імператарскай сям’і і знаці, уключала 2200 мужчын і 3400 жанчын і выйшла з частаколу Цынчэн на 27-ы дзень трэцяга месяца. Калі група прыбыў у Яньшань 27-га дня наступнага месяца, засталося крыху больш за 1900 жанчын.»)*
16. ↑  Ebrey, Patricia Buckley (2014). *Emperor Huizong* (illustrated, reprint ed.). Harvard University Press. p. 493. ISBN 978-0674726420.
17. ↑  «The Accounts of Jingkang» (靖康稗史箋證) 设也马北上途中就以富金为妻，回到上京后，金太宗诏许，「赐帝姬赵富金、王妃徐圣英、宫嫔杨调儿、陈文婉侍设也马郎君为妾。」 *Шэема ажаніўся з Чжаа Фуцзінь падчас свайго падарожжа на поўнач. Пасля таго, як Шэема прыбыў у вярхоўную сталіцу, імператар Цзінь Тай-цзун выдаў наступны ўказ: «Імператарская наложніца Чжаа Фуцзінь, а таксама наложніцы Сюй Шэн’ін, Ян Дяа’эр і Чэнь Вэньвань гэтым даруюцца прынцу Шэеме.» «The Accounts of Jingkang» (靖康稗史箋證) 「以八金买倡妇，实为亲王女孙、相国侄妇、进士夫人」* («За восем залатых можна было набыць спявачку, якая была ўнучкай князя, нявесткай прэм’ер-міністра і жонкай міністра.»)
18. ↑  Ebrey, Patricia Buckley (2014). *Emperor Huizong* (illustrated, reprint ed.). Harvard University Press. p. 488. ISBN 978-0674726420.
19. ↑  Ebrey, Patricia Buckley (2014). *Emperor Huizong* (illustrated, reprint ed.). Harvard University Press. p. 482. ISBN 978-0674726420.
20. ↑  Franke & Twitchett 1994, pp. 233–234.
21. ↑  Tillman, Hoyt Cleveland (1995). Tillman, Hoyt Cleveland; West, Stephen H. (рэд-ры). *China Under Jurchen Rule: Essays on Chin Intellectual and Cultural History* (illustrated ed.). SUNY Press. p. 27. ISBN 0791422739.
22. ↑  Franke, Herbert (1983). "FIVE Sung Embassies: Some General Observations". In Rossabi, Moris (рэд.). *China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th–14th Centuries* (illustrated ed.). University of California Press. ISBN 0520043839.
23. ↑  Franke, Herbert (1981). *Diplomatic Missions of the Sung State 960–1276*. Faculty of Asian Studies, Australian National University. p. 13. ISBN 0909879141.
24. ↑  Ebrey, Patricia Buckley (2014). *Emperor Huizong* (illustrated, reprint ed.). Harvard University Press. p. 468. ISBN 978-0674726420.
25. ↑  徐夢莘. *三朝會盟北編*
26. ↑  *大金弔伐錄*
27. ↑  金少英(2001). 大金弔伐录校补. 中华书局.
28. ↑  《黑龙江志稿•氏族》：「觉罗者，传为宋徽、钦之后。」*("Людзі з прозвішчам «Гёро» лічылі сябе нашчадкамі імператараў Хуэй-цзуна і Цынь-цзуна.)*
29. ↑  Li Bo, Zheng Yin, «5000 years of Chinese history», page 874—880
30. ↑  «靖康之難中恥辱的女性» (The Women in the Jingkang Incident)，People’s Political Consultative Daily, Oct 23rd, 2001
31. ↑  James T.C. Liu. «Yueh Fei (1103-41) and China’s Heritage of Loyalty.» *The Journal of Asian Studies*. Vol. 31, No. 2 (Feb. 1972), pp. 291—297
32. ↑  Jinyong  (руск.) (бел. *The Legend of the Condor Heroes  (англ.) (бел.*, Book 1, Chapter 1.
33. ↑  Baker, Christopher. *allgame ( Bandit Kings of Ancient China > Overview )*. Allgame. Архівавана з арыгінала 2009-06-09. Праверана 2009-02-02. Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2009. Праверана 30 чэрвеня 2023.
34. ↑  Review: River of Stars ← Catbytes.org **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2015. Праверана 27 сакавіка 2015.
35. ↑  "'River of Stars,' by Guy Gavriel Kay". *The Washington Post*.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Цзінканскі інцыдэнт на Вікісховішчы |

* Ebrey, Patricia Buckley. (2013). *Emperor Huizong* (Harvard University Press; 2013) 661 pages; scholarly biography online review
* Ebrey, Patricia Buckley. (1999). *The Cambridge Illustrated History of China*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 052166991X (paperback).
* Jing-shen Tao (1976) *The Jurchen in Twelfth-Century China*. University of Washington Press. ISBN 0295955147.
* Franke, Herbert and Denis Twitchett. *Alien Regimes and Border States, 907—1368* (Cambridge History of China, vol. 6). Cambridge University Press, 1994. ISBN 0521243319. Partial text on Google Books.
* Kaplan, Edward Harold. *Yueh Fei and the founding of the Southern Sung*. Thesis (PhD) — University of Iowa, 1970. Ann Arbor: University Microfilms International, 1970.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Britannica (онлайн) |