**Луандыйскі працэс** — суд 1976 года над 13 заходнімі наймітамі, якія падчас вайны ў Анголе змагаліся на баку апазіцыйнай групоўкі ФНЛА. Працэс зрабіў вялікі рэзананс, прывёў да прыняцця шэрагу міжнародных канвенцый на тэму наёмніцтва і змене нацыянальных законаў многіх краін.

Перадгісторыя
-------------

Гл. таксама: Найміты ў Анголе
У 1975 годзе ў Анголе, якая толькі што атрымала незалежнасць ад Партугаліі пасля шматгадовай вайны, успыхнула барацьба за ўладу паміж прасавецкай групоўкай МПЛА (утрымлівала сталічную Луанду і фактычна сфарміравала ўрад маладой дзяржавы) і некалькімі іншымі палітычнымі арганізацыямі рознай накіраванасці. Ва ўнутраны канфлікт прама ці ўскосна ўмяшаліся розныя краіны, пачынаючы з СССР і ЗША, заканчваючы ПАР і Кубай.

Калі Савецкі Саюз накіраваў у зону баявых дзеянняў ваенных саветнікаў і матэрыяльную дапамогу, то Злучаныя Штаты вырашылі скарыстацца наймітамі. Чакалася, што «салдаты ўдачы» змогуць пераламаць ход вайны, як гэта было ў Конга. Дзяржсакратар Генры Кісінджэр даверна паведамляў сваім еўрапейскім калегам: *«200 наймітаў маглі ўтрымаць усё Бельгійскае Конга. У чэрвені 1976 года ЦРУ сказала нам, што 200 наймітаў змогуць заваяваць для нас усю Анголу»*. Пад амерыканцаў паспяхова сабраны атрад з 250 французскіх, партугальскіх і брытанскіх спецыялістаў.

Аднак частка паехала не пад патранажам уладаў. Іх вярбоўка праходзіла праз часопіс «Салдат поспеху», дзе байцы альбо самі размяшчалі аб’яву аб жаданні паехаць куды-небудзь, альбо падшуквалі сабе работу з рэкламы вярбоўнікаў

Падсудныя
---------

У лютым 1976 года войскам марксісцкай МПЛА і кубінцам удалося захапіць у палон 13 заходніх наймітаў, якія ваявалі за ФНЛА. Сярод палоннікаў:

* Вялікабрытанія *Костас Георгіу*, ён жа «палкоўнік Калан», ураджэнец Кіпра з брытанскім грамадзянствам, былы дэсантнік брытанскай арміі. Завербаваўся ў Лондане ў лістападзе 1975 года. Кіраўнік ФНЛА прызначыў яго камандзірам групы наймітаў, якая атрымала вядомасць як «Каманда забойцаў».
* Вялікабрытанія *Эндру Макензі*, былы брытанскі дэсантнік. Быў правай рукой «палкоўніка Калана».
* Вялікабрытанія *Джон Баркер*, былы брытанскі дэсантнік. Займаўся ў асноўным баявой падрыхтоўкай наймітаў і планаваннем аперацый.
* Вялікабрытанія *Майкл Уайсман*, былы вайсковец брытанскіх сухапутных войскаў.
* Вялікабрытанія *Кевін Маршан*, былы вайсковец брытанскіх сухапутных войскаў
* Вялікабрытанія *Джон Лоўлар*, былы брытанскі марскі стралок.
* Вялікабрытанія *Колін Эванс*, былы вайсковец брытанскіх сухапутных войскаў.
* Вялікабрытанія *Сесіл Форчун*, былы вайсковец брытанскіх парашутна-дэсантных войскаў.
* Вялікабрытанія *Малькальм Макінтайр*, брытанскі ваенны фельчар.
* Злучаныя Штаты Амерыкі *Дэніэл Герхарт*, былы вайсковец амерыканскіх сухапутных войскаў. Меў баявы вопыт вайны ў В’етнаме.
* Злучаныя Штаты Амерыкі *Густава Грыльа*, былы ўзводны сяржант амерыканскай марской пяхоты.
* Злучаныя Штаты Амерыкі *Гэры Акер*, былы вайсковец амерыканскай марской пяхоты.
* Ірландыя *Джон Намак*, рэзервіст ірландскай арміі.

Суд
---

Адкрытыя судовыя слуханні праходзілі з 11 па 19 чэрвеня 1976 года. Судзіў наймітаў Народны рэвалюцыйны суд, у юрысдыкцыю якога ўваходзілі злачынствы супраць суверэнітэту краіны, ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці. Старшыняваў на працэсе суддзя-генпракурор Эрнэста Тэйшэйра да Сільва. Замежнікаў абаранялі як мясцовыя прызначаныя судом юрысты, так і амерыканскія і брытанскія адвакаты. Усе падсудныя абвінавачваліся ў найміцтве, а некаторыя яшчэ і ў канкрэтных злачынствах, такіх як забойствы. На працэсе былі шматлікія (больш за 100) журналісты і назіральнікі з розных краін. Быў забяспечаны сінхронны пераклад на некалькі моў.

Абвінаваўчае заключэнне складаецца з 140 пранумараваных параграфаў і займае каля 20 старонак.

Усім былі прад’яўлены абвінавачванні па двух складах. Па-першае, злачынства наёмніцтва, вызначанае рознымі рэзалюцыямі Арганізацыі афрыканскага адзінства і ААН. Па-другое, злачынствы супраць міру, вызначаныя Статутам Міжнароднага ваеннага трыбунала ў Нюрнбергу і наступнымі рэзалюцыямі ААН. Далей у абвінаваўчым заключэнні пералічваюцца праз коску шматлікія іншыя дзеянні, такія як вядзенне ваенных дзеянняў супраць нацыянальнай арміі, забойствы мірных жыхароў і іншых наймітаў, разбурэнне мастоў і дарог. Абвінаваўца запатрабаваў смяротнага пакарання для ўсіх падсудных.

У якасці доказаў злачынстваў былі прад’яўлены прызнанні наймітаў, паказанні 21 сведкі і экспертныя заключэнні (медыцынскія і інш.). Абвінавачаныя і некаторыя з сведак дапытваліся ў зале суда.

28 чэрвеня абвясцілі прысуд. Ён куды карацей абвінаваўчага зняволення і складаецца з 81 абзаца (менш за 10 старонак). Суд адмовіўся лічыць наймітаў ваеннапалоннымі, паколькі яны не з’яўляюцца службоўцамі рэгулярнай арміі. Костас Георгіу, Эндру Макензі, Джон Баркер і Дэніэл Герхарт былі прысуджаны да расстрэлу. Астатнія дзевяць падсудных атрымалі працяглыя турэмныя тэрміны: трое па 30 гадоў, трое па 16 гадоў, трое па 24 гады (у 80-х гадах цягам перамоў і абменаў іх вызвалілі).

Значэнне
--------

Рэакцыя міжнародных назіральнікаў на вынікі была неадназначнай. Луандыйскі працэс меў пераважна палітычны, а не прававы характар. Яго галоўнай мэтай было прадэманстраваць вастрыню праблемы наёмніцтва ў Анголе і ў Афрыцы ў цэлым. Судовы акт перапоўнены пафаснымі палітычнымі заявамі. Некаторым укладам працэсу ў развіццё права можна лічыць спробу вызначэння крымінальнага складу «найміцтва».

Гл. таксама
-----------

* Анголагейт

Зноскі
------

1. ↑  Brogan, Patrick (1989), *The Fighting Never Stopped*, New York: Vintage Books, p. 6
2. ↑  *Анна Полонская.* Псы войны: как ЦРУ использовало наёмников для своих "грязных операций" // Life : сетевое издание. — 19 января 2017.
3. ↑  Hoover, Mike J. (1977). "The Laws of War and the Angolan Trial of Mercenaries: Death to the Dogs of War". *Case Western Reserve Journal of International Law*. **9** (2).
4. ↑  3 HELD BY ANGOLA RETURN TO U.S. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 8 верасня 2021. Праверана 15 красавіка 2018.
5. ↑  ANGOLA. BRITISH MERCENARIES RELEASED AFTER 8 YEARS **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2017. Праверана 16 красавіка 2018.

Спасылкі
--------

* *Сергей Будылин.* «Псы войны с кровавыми мордами». Луандийский процесс над наёмниками // Закон.ру : социальная сеть для юристов и студентов юридических вузов. — 27 августа 2022.