recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Барыс Міхайлавіч Джагараў** (нар. 21 лістапада 1943 г. Чырвоны Бераг, Мінская вобласць) — беларускі фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (1989), прафесар (1998).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Чырвоны Бераг (Чэрвеньскі раён, Мінская вобласць). Скончыў Фізічны факультэт БДУ ў 1965 годзе. Затым ў 1966 годзе паступіў у аспірантуру БДУ. Пасля заканчэння аспірантуры ў 1968 годзе пачаў працу ў лабараторыі фотахіміі Інстытута фізікі АН БССР, дзе стаў адным з першых вучняў акадэміка Г. П. Гурыновіча. У 1973 ён абараніў кандыдацкую дысертацыю «Безвыпраменныя пераходы ў малекулах парфірынаў». Да 1987 года падрыхтаваў доктарскую дысертацыю «Узбуджаныя малекулы парфірынаў, металапарфіыанў, гемаглабіну і іх узаемадзеянне з кіслародам» па спецыяльнасці Оптыка. З 1994 загадчык лабараторыі фатонікі малекул Інстытута фізікі НАН Беларусі.

Пад кіраўніцтвам Б. М. Джагарава абаронена 9 кандыдацкіх дысертацый.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
| Пачаткі тэрмадынамікі |
| --- |
| * Нулявы
* Першы
* Другі
* Трэці
 |

Графічнае ілюстрацыя нулявога пачатку тэрмадынамікі
**Нулявы пачатак тэрмадынамікі, нулявы закон тэрмадынамікі** — тэарэма, якая фармулюецца наступным чынам: калі дзве сістэмы знаходзяцца ў стане цеплавой раўнавагі з трэцяй сістэмай, то яны знаходзяцца ў стане цеплавой раўнавагі і паміж сабою.
Відавочна, што стан цеплавой раўнавагі ёсць нішто іншае, як роўнасць тэмператур.  

Нулявы пачатак тэрмадынамікі быў так названы па прапанове англійскага фізіка Р. Фаўлера (1889—1944).

Матэматычная мадэль
-------------------

Запішам нулявы пачатак тэрмадынамікі ў матэматычнай форме:

{\displaystyle \mathrm {} ~T(A)=T(C)}
{\displaystyle \mathrm {i} ~\mathrm {} ~T(B)=T(C)}
{\displaystyle \mathrm {=>} ~T(A)=T(B)}

Літаратура
----------

* *Жилко В. В. Лавриненко А. В. Маркович Л. Г.* Физика — Минск: Народная асвета, 2002. — 382 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 68755742 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Васільеў.

**Барыс Львовіч Васільеў** (21 мая 1924, Смаленск— 11 сакавіка 2013, Масква) — рускі пісьменнік, драматург.

Скончыў Ваенную акадэмію бранетанкавых войск (1948). Вядомасць прынесла аповесць «А досвіткі тут ціхія…» (1969; аднайменны фільм, 1972; Дзяржаўная прэмія СССР, беларускі пераклад Юркі Гаўрука; інсцэніроўка Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Якуба Коласа 1971), у якой адзін з трагічных эпізодаў Вялікай Айчыннай вайны ўзняў да значнага філасофска-мастацкага абагульнення. Працяг ваеннай тэматыкі ў аповесцях «Іванаў катар», «Самы апошні дзень» (абедзве 1970), Сустрэчны бой (1979), у рамане «У спісах не лічыўся» (1974). Сацыяльна-маральная праблематыка ў раманах «Не страляйце ў белых лебедзяў» (1973), «І быў вечар, і была раніца», «Вам прывітанне ад бабы Леры» (абодва 1989), аповесцях «Незгасальная купіна» (1986), «Жыла-была Клавачка», «Кароткая ракіроўка», «Гібель багінь» (усе 1989). Гістарычны раман «Былі і небыліцы» (кніга 1-2, 1977-80) прысвечаны падзеям руска-турэцкай вайны 1877-78. Аўтар біяграфічнай аповесці «Лятуць мае коні» (1982), п'ес «Афіцэр» (1955), «Стукайце і адчыніцца» (1959), кінасцэнарыяў.

Зноскі
------

1. ↑  Boris Lwowitsch Wassiljew // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

Літаратура
----------

* Васільеў Барыс Львовіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т.- Мн. 1997. — Т.4. — С. 27.
**Нулявы год** не існуе згодна з грыгарыянскім і юліянскім календарамі, згодна з якімі 1 года нашае эры папярэднічаў 1 да н.э. Нулявы год існуе ў месячным календары і амаль ва ўсіх будысцкіх і індуісцкіх календарох. Згадванне нулявога года звязана з разлікам гадоў згодна з нумарамі цэлых лікаў на каардынатнай прамой, як гэта робіцца пры астранамічным запісу. Пры такім разліку, калі кожнаму года адпавядае цэлы лік, і, відавочна, гадам да нашай эры — адмоўныя цэлыя лікі, перад годам нумар 1 (першым) павінен ісці нулявы год. Аднак пры пераліку адзінак часу людзі часта выкарыстоўваюць шэраг натуральных лікаў, які пачынаецца са значэння 1, а не 0.

Гл. таксама
-----------

* 0-я

Зноскі
------

1. ↑  Thai Time Архівавана 20 жніўня 2008.. Faculty of Asian Studies
2. ↑  Chia Daphne and Helmer Aslaksen. Indian Calendars: Comparing the Surya Siddhanta and the Astronomical Ephemeris
**Сплю́шка**, **соўка-сплюшка**, **зорка** (*Otus scops*) — від птушак сямейства Савіныя (*Strigidae*) атрада Совападобныя (*Strigiformes*).

Апісанне
--------

Памер цела 15—20 см, маса 60—130 г, размах крылаў да 50 см. Афарбоўка шэра-карычневая, з белымі плямамі на плечавым пер’і, цёмнымі стракацінамі і тонкім струменьковым малюнкам; як у многіх відаў роду існуюць шэрая і карычневая (рудая) каляровыя фазы. Радужына жоўтая, радзей аранжавая. Крык сплюшкі — сумны меладычны посвіст «сплю-ю» або «сплю-плю», аднаскладовы ў самца, двухскладовы ў самкі. Паўтараецца з інтэрвалам 2—3 секунды. За крык птушка і атрымала назву.

Пашырэнне
---------

Арэал: Паўднёвая, Цэнтральная і Усходняя Еўропа, Малая Азія, Заходняя і Цэнтральная Азія праз Алтай да Японіі, Прыморскага краю, Маньчжурыі, Кітая і Тайваня, на поўдні да Ірана, Пакістана і Андаманскіх астравоў, Паўночна-Заходняя Афрыка.

Насяляе лісцевыя або мяшаныя лясы, групы высокіх лісцевых дрэў на пагоркавых тэрыторыях, берагі ручаёў, зарослыя старымі дрэвамі, алеі, старыя сады, плантацыі алівак, вінаграднікі, паркі, прыдарожныя дрэвы, дарогі, абсаджаныя дрэвамі, гарадскія насаджэнні ў малых і нават вялікіх гарадах. У Альпах даходзіць да 1500 м, на Каўказе — да 1700 м, а ў Туркменістане — да 2000 м над узроўнем мора.

Пералётны від, паўднёвыя папуляцыі аселыя. Залятае ў Паўночную і Заходнюю Еўропу (Данія, Галандыя, Бельгія, Вялікабрытанія, Ірландыя, Ісландыя, Фарэрскія астравы, Люксембург, Германія, Нарвегія, Швецыя, Латвія, Літва, Польшча, таксама на Мадэйру). На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі на гнездаванні пералётны від. Месца зімовак еўрапейскіх папуляцый — у трапічнай Афрыцы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо робіць у дуплах, скальных шчылінах, у будынках і сценах, зрэдку — у пакiнутых гнёздах варон і сарок; займае гнездавыя скрынкі. Яно без высцілкі.

Яйкі (4—5, часам 2—7) уздутыя з аднолькавымі тупымі канцамі, часам амаль акруглыя, белыя, з моцным бляскам. Памеры: 32,0 х 27,5 мм.

Корміцца насякомымі, павукамі, дробнымі птушкамі, мышападобнымі грызунамі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Самусенка Э. Р.* Сплюшка, соўка-сплюшка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 118. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. (руск.)
* *Коблик Е. А.* Разнообразие птиц, часть 3. — Москва, Издательство Московского университета, 2001.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85118774 · NDL: 00650101 |
**Вінавальны склон**, або **акузатыў** (стар.-грэч.: αἰτιατική, лац.: casus accusativus) — склон, якім у мовах намінатыўна-акузатыўнага ладу пазначаецца аб'ект дзеяння (прамы дадатак): беларус. чытаю кніг-у, лац. libr-um lego. У мовах эргатыўнага ладу вінавальнага склону няма, а ў функцыі аб'екта выступае абсалют (у іншай трактоўцы - назоўны склон).

**Склоны беларускай мовы**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Беларуская назва | Лацінская назва | Характарызавалае пытанне |
| Назоўны | Намінатыў | Хто? Што? |
| Родны | Генітыў | Каго? Чаго? |
| Давальны | Датыў | Каму? Чаму? |
| Вінавальны | Акузатыў | Каго? Што? |
| Творны | Інструментатыў, (не зусім дакладна) аблатыў | Кім? Чым? |
| Месны | Прэпазітыў, (не зусім дакладна) лакатыў | Пра каго? Пра што? |
**Шхара** (груз. შხარა) — горная вяршыня ў цэнтральнай частцы Галоўнага Каўказскага (водападзельнага) хрыбта, найвышэйшы пункт Грузіі. Вышыня 5068 м над узроўнем мора, некаторыя крыніцы даюць ацэнку ў 5201 м. Размешчана ў Сванетыі з поўдня і Безенгі ў Кабардзіна-Балкарыі з поўначы, на мяжы з Расіяй, прыкладна ў 90 км на поўнач ад горада Кутаісі. З’яўляецца часткай унікальнага 12-кіламетровага горнага масіва, вядомага пад назвай Безенгійская сцяна. Складзена гранітамі і крышталічнымі сланцамі. Схілы пакрытыя ледавікамі, на паўночным схіле — ледавік Безенгі, на паўднёвым — ледавік Шхара, ад якога часткова бярэ пачатак рака Інгур. Папулярнае месца альпінізму.
**Пенабскот** (саманазва: *Panawahpskek*), таксама **ўсходнія абенакі** (англ.: Eastern Abenaki), **пентагуэ** (фр.: Pentagouets) — алганкінскі народ, карэнныя жыхары ўсходу Канады і ЗША. Агульная колькасць (2016 г.) - 3 900 чал.

Пенабскот склаліся як асобная група індзейцаў у XVI - XVII стст. у выніку аб'яднання шэрагу вандроўных груп абенакі. Уваходзілі ў канфедэрацыю Вабанакі, супрацьстаялі іракезам, асабліва махокам. У канцы XVII - XVIII стст. зблізіліся з пасамакуоды, разам з якімі ўдзельнічалі ў войнах з брытанцамі на баку Францыі, а потым ЗША.

У нашы дні жывуць на тэрыторыі штата Мэн (ЗША), дзе месціцца рэзервацыя Востраў Індзейцаў Пенабскот, а таксама на ўсходзе Канады, дзе прызнаны ў якасці карэннага народа.

Традыцыйныя заняткі — рыбалоўства, паляванне, збіральніцтва. З канца XX ст. адраджаюцца традыцыйныя рамёствы — пляценне абутку і кошыкаў, выраб музычных інструментаў і каркасных лодак, крытых бярозавай карой. Большасць вернікаў — каталікі і пратэстанты.

Зноскі
------

1. ↑  Abnaki-Penobscot

Спасылкі
--------

* PENOBSCOT NATION
* Penobscot Nation Cultural & Historic Preservation Department
* Penobscot Indain History
* Native Languages of the Americas: Penobscot (Eastern Abnaki, Penawahpskewi, Penobscott)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85099566 |
**Санда́вэ** (саманазва *Sandawe*) — усходнеафрыканскі народ, карэнныя жыхары Танзаніі. Жывуць пераважна ў цэнтральнай частцы краіны. Агульная колькасць (2014 г.) - 55 900 чал.

Сандавэ значна адрозніваюцца ад іншых народаў Танзаніі, паколькі маюць малы рост, больш светлую скуру, традыцыйна займаюцца збіральніцтвам і паляваннем у саванне. Найбольш блізкімі да іх ладу жыцця з'яўляюцца хадза, якія насяляюць мясцовасць ў 150 км на поўнач. Генетыкі лічаць, што продкі сандавэ і хадза разышліся прыкладна 1300 гадоў таму. Згодна даследаванням групы генетыкаў, якія праводзіліся ў Афрыцы на працягу 1999 - 2009 гг. ДНК сандавэ і хадза ўтрымоўвае сведчанні аб змяшэнні іх прамых продкаў з больш архаічнымі відамі чалавека 20 тысяч — 80 тысяч гадоў таму. 

Традыцыйная культура і грамадства сандавэ заснаваны на вандроўнай ладзе жыцця, забеспячэнні сябе з дапамогай збіральніцтва і палявання. З XIX ст. пад уплывам знешніх фактараў сандавэ пачалі пераход да сталага жыхарства ў вёсках і гадоўлі свойскай жывёлы. Аднак спроба ўрада Танзаніі ў 1970—1980-ых гг. прымусіць сандавэ займацца земляробствам скончылася няўдачай. Сандавэ падзяляюцца на некалькі лакальных груп у залежнасці ад раёна пражывання. У кожнай групе ёсць рытуальныя правадыры, якія займаюцца арганізацыяй цырымоній і палітычна не кантралююць абшчыннікаў.

Сандавэ маюць багатую міфалогію. Распаўсюджаны міфы пра стварэнне свету, гістарычныя паданні, казкі пра багамола.

Сандавэ размаўляюць на тонавай мове, ізаляванай ад суседніх моў. Некаторыя даследчыкі лічаць, што па свайму паходжанню яна блізкая да кайсанскіх моў або нават з'яўляецца кайсанскай. 

Старажытная рэлігія сандавэ мае анімістычны характар. У наш час распаўсюджваюцца хрысціянства і іслам.

Зноскі
------

1. ↑  Sandawe, Sandwe in Tanzania
2. ↑  KHOISANS ARE GENETICALLY ADMIXED AND NOT BASAL TO OTHER HUMANS, HADZA ARE RECENTLY ADMIXED
3. ↑  NICHOLAS WADE, Genetic Data and Fossil Evidence Tell Differing Tales of Human Origins
4. ↑  The Sandawe of Tanzania
5. ↑  Eric Ten Raa, The Couth and the Uncouth: Ethnic, Social, and Linguistic Divisions among the Sandawe of Central Tanzania
6. ↑  Helen Eaton, Daniel Hunziker, and Elisabeth Hunziker, A Sandawe Dialect Survey Архівавана 5 сакавіка 2016.
**Сандамірская канфедэрацыя** — канфедэрацыя Рэчы Паспалітай, складзеная ў Сандаміры 20 мая 1704 года падчас Вялікай Паўночнай вайны ў адказ на заключаную ў тым жа годзе ў Варшаве прашведскую Варшаўскую канфедэрацыю. У Вялікай Паўночнай вайне канфедэраты выступалі праціўнікамі Швецыі і прыхільнікамі Маскоўскага царства.

Сандамірская канфедэрацыя была заснавана зрынутым каралём Аўгустам II Фрыдрыхам і складалася, галоўным чынам, з яго прыхільнікаў з Галічыны. Спікерам канфедэрацыі выступіў Станіслаў Эрнэст Дэнгаф. Вайна паміж Варшаўскай і Сандамірскай канфедэрацыямі працягвалася тры гады і вядома як Грамадзянская вайна ў Польшчы 1704—1706 гадоў.

Прыхільнікі Аўгуста II Фрыдрыха разам з Сандамірскай канфедэрацыяй, абапіраючыся на Нарвскі дагавор паміж Польшчай і Маскоўскім царствам, фактычна дэлегавалі Масковіі частка функцый польскага дзяржаўнага апарата. Сандамірская канфедэрацыі фактычна праіснавала да 1717 года.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сангхла (значэнні).

**Сангкхла** (тайск.: ทะเลสาบสงขลา) — возера ў Тайландзе, размешчанае на тэрыторыі паўвострава Малака, паміж правінцыямі Пхатхалунг і Сангкхла. Плошча паверхні — 1040 км².

У паўднёва-ўсходняй частцы возера звязана 380-метровым пралівам з Сіямскім залівам, вада саланаватая. У паўночнай частцы знаходзяцца мангравыя балоты, якія знаходзяцца пад абаронай Рамсарскай канвенцыі з 1998 года. Возера з’яўляецца адным з нямногіх прэснаводных водна-балотных экасістэм Тайланда, якія захаваліся некранутымі. Тут жыве невялікая папуляцыя рачнога дэльфіна Іравадзі, які знаходзіцца пад пагрозай знікнення.

На прыбярэжнай тэрыторыі пражываюць каля 5 тыс. тайскіх сем’яў, якія займаюцца рыбалоўным промыслам, жывёлагадоўляй і сельскай гаспадаркай.
**Вераб’іны сыч**, **вераб’іны сычык** (*Glaucidium passerinum*) — від птушак роду Вераб'іныя сычы сямейства Савіныя. Адзіны прадстаўнік роду ў фаўне ўсходняй Галарктыкі.

Апісанне
--------

Вельмі дробная сава. Даўжыня цела складае 15-19 см, размах крылаў — 35-40 см, даўжыня крыла — 9-11 см. Самкі буйней самцоў, маса самца 54-65 г, самкі 63-103 г. Спінны бок буры з белаватымі крапінкамі, брушны — светлы, амаль белы з цёмнымі падоўжнымі стракацінамі. Махавыя і рулявыя пёры з белаватым папярочным малюнкам. Дзюба кароткая, жоўтая, крута загнутая, васкавіца ўздутая. Лапы апераны да кіпцюроў. Хвост з трыма папярочнымі белымі полоскамі і белай вяршыняй.

Пашырэнне
---------

Паштовая марка Беларусі
Вераб’іны сыч распаўсюджаны толькі ў Еўропе і Азіі. Ён насяляе ў цэнтры і на поўдні Скандынавіі (да палярнага круга), у гарах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы (Сербія , Паўночная Італія і Пірэнеі), у Расіі, а таксама ў паўночнай частцы Манголіі і ў Маньчжурыі. У заходняй частцы Германіі адсутнічае, так як там адсутнічаюць лясы. Але ў 1960 гг. там выпушчаныя птушкі, выведзеныя ў няволі, і зараз папуляцыя налічвае каля 200 пар. У Еўрапейскай частцы Расіі ён даходзіць да паўночнай мяжы лесу на Кольскім паўвостраве і ў Архангельскай вобласці. У Сібіры падымаецца прыкладна да паўночнай часткі Байкала і на ўсход да Сахаліна, на поўдзень распаўсюджаны да Карпат, Смаленскай, Разанскай абласцей, Бугуруслана, Цюмені, Алтая, Саян, Забайкалля, басейна ракі Усуры. Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў межах арэала, але гэта рэдкі на гнездаванні від, знаходкі сыча вядомы ў шэрагу раёнаў.

Аседлая птушка, але ў халодныя зімы часам перамяшчаецца на поўдзень, маладыя птушкі таксама качуюць восенню і зімой. Насяляе вялікія комплексы старых хваёвых бароў (часта з перавагай елак) з прымессю лісцевых дрэў (букаў, грабаў, бяроз і іншых) або змяшаных лясоў, асабліва ахвотна у наваколлі палян, тарфянікаў, лугоў і вадаёмаў. Узімку таксама невялікія дрэвастоі (з хваёвымі дрэвамі) і паблізу населеных пунктаў. У гарах (Альпах) даходзіць да 1000 м в.у.м

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо без высцілкі ладзіць у натуральным або выдзеўбаным дзятламі дупле (часцей у цэнтральнай частцы ствала). Займае і гнездавыя скрынкі.

Яго ахвярамі могуць быць вялікія сініцы, жоўтагаловыя каралькі, палёўкі, можа паляваць на берасцянак, нападаць на вялікага стракатага дзятла. На зіму запасае корм у дуплах.

Яйцо *Glaucidium passerinum*
Яйкі (4-6, часам 3-7) з аднолькавымі канцамі, амаль акруглыя, белыя з сярэднім бляскам (часта з кавалачкамі вапны). Памеры: 29 х 23 мм.

Падвіды
-------

* *G. p. passerinum* — Еўропа, Заходняя Азія;
* *G. p. orientale* — Усходняя Сібір, Маньчжурыя.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
**Перыяд фарміравання** (англ.: Formative period) — стадыя развіцця археалагічных культур у дакалумбавую эпоху Паўночнай Амерыкі на працягу прыкладна I тысячагоддзя да н.э. — сярэдзіны I тысячагоддзя н.э. 

Вылучэнне перыяду фарміравання ў амерыканскай археалогіі з'яўляецца альтэрнатывай традыцыйнай перыядызацыі археалагічных культур, дзе пасля архаічнага перыяда вылучаецца лясны перыяд. Галоўны недахоп традыцыйнай перыядызацыі — тое, што яна заснавана на вопыце даследаванняў усходняй часткі ЗША і Канады, мала адпавядае патрэбам даследчыкаў археалагічных культур паўднёвага захаду і не звязана з вывучэннем археалагічных культур іншых краін Новага Свету.

У 1958 г. калектыў археолагаў, аўтараў кнігі «Метад і тэорыя ў амерыканскай археалогіі», прапанавалі новую перыядызацыю, дзе замест ляснога перыяда былі ўведзены вызначэнні перыяда фарміравання і класічнага перыяда. Згодна аўтарам, прыкметамі перыяда фарміравання з'яўляюцца:

* Сталыя паселішчы, якія звычайна ўзнікаюць з развіццём сельскай гаспадаркі
* Ганчарства і выраб керамікі
* Пачатак сацыяльнага распластавання грамадства
* Культурныя цэнтры, што ствараюць пэўныя традыцыі

У наш час вучонымі шырока ўжываюцца як традыцыйная, так і прапанаваная перыядызацыі.

Літаратура
----------

* Willey, G. Method and Theory in American Archaeology / Gordon Willey, Gordon Willey, R. Lee Lyman, Philip Phillips, Michael J. O'Brien. — The University of Alabama Press, 2001 ISBN 9780817391355

Спасылкі
--------

* The Formative Period in Prehistory
* Native Americans - The Formative Period
**Пе́севічы** (трансліт.: *Piesievičy*, руск.: Песевичи) — вёска ў Іўеўскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Лелюкінскага сельсавета.

Гісторыя
--------

Вялікае Княства Літоўскае
-------------------------

У сярэдзіне 17 стагоддзя вёска ў Дудскім старостве Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. У 1789 годзе 8 дымоў, 2 валокі зямлі, уласнасць Зяньковічаў.

Пад уладай Расійскай імперыі
----------------------------

У другой палове XIX—пачатку XX ст. вёска ў Лугамавіцкай воласці Ашмянскага павета Віленскай губерні. У 1861 г. 45 рэвізскіх душ, у складзе маёнтка Лугамавічы Мілеўскай. У 1897 г. 30 двароў, 223 жыхары, у 1909 г. 32 двары, 204 жыхары, 188 дзесяцін зямлі.

Найноўшы час
------------

У 1921—1939 гадах у Лугамавіцкай воласці Валожынскага павета Навагрудскага ваяводства Польшчы. У 1921 годзе 35 двароў, 157 жыхароў.

3 12 кастрычніка 1940 года вёска (46 двароў, 231 жыхар) у Чапунскім сельсавеце Юрацішкаўскага раёна. 3 26 чэрвеня 1941 года да 8 ліпеня 1944 год акупаваная нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Падчас вайны была спалена.

У 1948 годзе адкрыта пачатковая школа. У 1950 годзе арганізаваны калгас «Маладая гвардыя». 3 1954 годзе у калгасе «17 верасня». 3 16 ліпня 1954 года ў Лежневіцкім сельсавеце. 3 20 студзеня 1960 года ў Іўеўскім раёне. 3 1986 годзе у калгасе «Савецкая Беларусь» і ў Лелюкінскім сельсавеце. У 1970 г. 145 жыхароў. Цяпер у складзе калгаса «Лежневічы».

У 1999 годзе 25 двароў, 49 жыхароў.

Вядомыя асобы
-------------

* Мечыслаў Іосіфавіч Дмухоўскі (1960—2015) — журналіст, адзін з заснавальнікаў Выдавецкага дома «Субяседнік».

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. ↑  Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Памяць: Іўеўскі раён Архівавана 5 сакавіка 2016.. - Мінск: Белта, 2002.

| ⛭**Лелюкінскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Лелюкі |
| Вёскі | Байрашы ·  Барава ·  Вільчашы ·  Вялікае Барава ·  Галунавічы ·  Карэшаняты ·  Козевічы ·  Круплі ·  Латэўка ·  Лежневічы ·  Лугамавічы ·  Малая Чапунь ·  Малое Барава ·  Мікалаева ·  Мільва-Бярэзіна ·  Мішуковічы ·  Навасёлкі ·  Новая Беразіна ·  Паддуды ·  Песевічы ·  Чапунь ·  Чэрневічы ·  Шыльвы ·  Юрковічы |
| Хутары | Брады ·  Мунцавічы ·  Яськавічы |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Калінін.
**Пётр Міхайлавіч Калінін** (нар. 23 чэрвеня 1956) — беларускі майстар каратэ (стыль Сётакан, VIII дан). Майстар спорту СССР, чэмпіён СССР і Беларусі, шматразовы пераможца міжнародных спаборніцтваў, Заслужаны трэнер Беларусі. Адзін з ветэранаў беларускага каратэ, пачаўшы займацца яшчэ ў канцы 1970-х у першай групе ў Інстытуце фізкультуры, дзе ён тады вучыўся. Пазней навучаўся сам і ў розных настаўнікаў. Апошнім і галоўным настаўнікам з’яўляецца сербскі доктар Ілля Ёрга, заснавальнік стылю Фудакан.

Вывучаў стылі Сётакан, Сіто-ру, Кёкусінкай (8 кю, IFK), сэкай-но кэмпо (1-й дан), Фудакан (8-ы дан). Навучаўся ў Акадэміі баявых мастацтваў Каліфарнійскага ўніверсітэта. З канца 1970-х гадоў таксама працуе трэнерам па каратэ і рукапашным баі.

Маёр міліцыі, выкладаў у Таварыстве «Дынама».

Удзельнік каманды «Сэкай» на фестывалі ушу ў Рызе (1988 г.) і баявых мастацтваў у Кіеве (1989 г.).

У цяперашні час (2009) — намеснік старшыні Беларускай федэрацыі традыцыйнага каратэ-до.

У цяперашні час пражывае ў Мінску.
**Маці Божая Жываносная крыніца** — абраз XVI стагоддзя, выяўлены ў царкве Макар’еўскага манастыра в. Чонкі Гомельскага раёна.

Апісанне
--------

Кампазіцыя падзяляецца на два ярусы. Знізу вакол шматграннага басейна адлюстраваныя людзі розных слаёў у чырвоным, зялёным, сінім, жоўтым, белым, чорным адзенні, якія прагнуць вылечыцца, ачысціцца. Зверху ў храме на троне сядзіць Маці Божая ў зялёным хітоне, жоўтым мафорыі, з дзіцем у зялёным хітоне, ружовым гімаціі, якая благаслаўляе дзвюма рукамі. За тронам стаяць архангелы Міхаіл і Гаўрыіл з шэрымі і ружовымі крыламі ў чырвоным, зялёным адзенні, з зярцаламі і кіямі ў руках. Злева на фоне пейзажу з ракой — імператар Леў I у чырвонай мантыі паказвае хвораму ў жоўтым адзенні на лекавую крыніцу каля Канстанцінопаля, дзе ў V стагоддзі ім быў пабудаваны храм. У гонар гэтага ў Візантыі адбывалася свята абнаўлення Маці Божай, названай «Жываноснай крыніцай». Палі цёмна-зялёныя.

Паходжанне
----------

Абраз выяўлены ў 1918 годзе ў царкве Макар’еўскага манастыра в. Чонкі Гомельскага раёна Гомельскай вобласці.

Раскрыты ў Дзяржаўнай цэнтральнай мастацкай рэстаўрацыйнай майстэрні В. В. Філатавым  (руск.) (бел. А. М. Мішуковай у 1954-57 гадах (Масква).

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2 3 4 5  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 28-29.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ванкевіч.

**Пётр Паўлавіч Ванкевіч** (19 жніўня 1903, в. Баравіно, Бярэзінскі раён — 4 лістапада 1972) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

З 1925 года ў Чырвонай Арміі. Удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі ў 1939. Удзельнік абароны Магілёва ў ліпені 1941. З сакавіка 1942 года ў партызанах: камісар атрада, у ліпені 1943 г. — чэрвені 1944 — 2-й Мінскай партызанскай брыгады, адначасова член Рудзенскага падпольнага РК КП(б)Б. У 1944-58 на партыйнай і савецкай рабоце ў Мінскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2  Ванкевич Пётр Павлович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 100. — 737 с.
**Шу́тавіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Шутавічы.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Смаргонскага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 19 красавіка 1973 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Сінькоўскага (6 населеных пунктаў: Бурчакі, Вясенняя, Кунава, Пасынкі, Суцькава, Цары), Залескага (9 населеных пунктаў: Байбы, Белая, Клідзеняты, Перавозы, Пярэбнавічы, Светач, Свірыдавічы, Сукневічы, Шутавічы) і Бялкоўшчынскага (вёска Васілевічы) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 16 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 красавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 17 (1391).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вернікоўскі.
**Аляксандр Львовіч Вернікоўскі** (25 ліпеня 1884, Вільня — 6 ліпеня 1984, Орша) — беларускі праваслаўны святар, грамадскі і культурны дзеяч, педагог.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 25 ліпеня 1884 года ў Вільні. Паходзіў з сям’і псаломшчыка Віленскага Прачысценскага сабора.

У 1893—1897 гадах вучыўся ў Замкавым 2-класным прыходскім вучылішчы. У 1901 годзе скончыў Віленскае андрэеўскае духоўнае вучылішча. У 1901—1907 гадах вучыўся ў Мінскай духоўнай семінарыі. З чэрвеня 1907 года — канцылярскі служачы Віленскага філіяла Дзяржаўнага банка. 5 мая 1908 года прызначаны псаломшчыкам у царкву Казанскага пяхотнага юнкерскага вучылішча. 25 жніўня 1909 года паступіў у Казанскую духоўную акадэмію, скончыўшы якую атрымаў ступень кандыдата багаслоўя. Са жніўня 1914 года — канцылярскі служачы Казанскай кантрольнай палаты. У канцы 1914 года прызначаны намеснікам інспектара Тульскай духоўнай семінарыі; адначасова выкладаў у ёй нямецкую і французскую мовы.

Вярнуўся ў Заходнюю Беларусь у лютым 1922 года. Працаваў псаломшчыкам Нараўскай царквы Белавежскага павета. У 1922—1923 гадах — дырэктар беларускай гімназіі ў Радашковічах. З 16 кастрычніка 1923 года - настаўнік гісторыі, царкоўных спеваў і беларускай мовы ў Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі. Пэўны час жыў у Беластоку.

Пазней пераехаў у Мінск, дзе служыў настаяцелем Свята-Петрапаўлаўскай царквы на Нямізе. У жніўні 1944 года браў удзел у сходзе духавенства, дзе выступіў з асуджэннем камуністычных парадкаў. Арыштаваны савецкімі ўладамі 3 студзеня 1945 года, асуджаны на 5 гадоў лагераў. Пакаранне адбываў на Урале, у Сібіры і Казахстане.

У Беларусь вярнуўся ў 1950 годзе. Служыў настаяцелем у в. Дварэц (Дзятлаўскі раён) і ў в. Леніна (Слуцкі раён), дзе выйшаў на пенсію. Потым пераехаў да сына Святаслава ў Оршу.

Памёр 6 ліпеня 1984 года ў Оршы.

Гл. таксама
-----------

* Род Вернікоўскіх

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Гарбінскі БРД.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ісачанка.

**Аляксандр Лаўрэнцьявіч Іса́чанка** (14 красавіка 1919 — 7 кастрычніка 1942) — удзельнік падпольнай барацьбы на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, сакратар Гомельскага падпольнага гаркома камсамола.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 14 сакавіка 1919 года ў вёсцы Хоўхла (цяпер Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці) ў сялянскай сям'і. Беларус.

Скончыў Рэчыцкае педагагічнае вучылішча. Працаваў сакратаром Гомельскага гаркома камсамола. Член ВКП (б)/КПСС з 1939 года

Са жніўня 1941 года быў у партызанскім атрадзе «Бальшавік» Гомельскай вобласці: разведчык, падрыўнік, сакратар Гомельскага падпольнага гаркома камсамола. А. Л. Ісачанка паказаў вялікую актыўнасць у наладжванні сувязяў з гомельскімі падпольшчыкамі.

Ён выпрабаваў шмат варыянтаў і ў выніку дасягнуў мэты. Спачатку А. Л. Ісачанка ўсталяваў сувязь з падпольнай камсамольскай арганізацыяй, якая дзейнічала ва Уваравіцкім раёне. З дапамогай гэтай групы А. Л. Ісачанка мог прабірацца на ўскраіну Гомеля і сустракацца з асобнымі падпольшчыкамі.

Узначаленая ім група падрыўнікоў пусціла пад адхон 58 варожых эшалонаў, знішчыла 87 танкаў, аўта- і бронемашын, шмат іншай баявой тэхнікі і жывой сілы ворага.

Загінуў 7 кастрычніка 1942 года падчас выплаўкі толу з не разарваўшыхся, сабраных на месцах баёў снарадаў. Пахаваны ў брацкай магіле ў Гомелі.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 1 студзеня 1944 года за ўзорнае выкананне заданняў камандавання ў барацьбе супраць нямецка-фашыстскіх захопнікаў, паказаныя пры гэтым мужнасць і гераізм Александру Лаўрэнцьевічу Ісачэнка пасмяротна нададзена званне Героя Савецкага Саюза.

Узнагароджаны ордэнам Леніна.

Памяць
------

* У вёсцы Хоўхла ўсталяваны абяліск.
* Імя Героя носяць вуліца ў Гомелі, судна МРФ.
* На вуліцы яго імя ў Гомелі ўсталявана мемарыяльная дошка.
* Да канца 1990-ых імем героя быў названы кінатэатр у Гомелі. Але, у ходзе будаўніцтва моладзевага цэнтра, кінатэатр быў ліквідаваны, а яго частка увайшла ў склад новага будынка.

Зноскі
------

1. ↑  Беларусь, 1995
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза белорусским партизанам» от 1 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 6 января (№ 1 (261)). — С. 1

Літаратура
----------

* Іса́чанка Аляксандр Лаўрынавіч // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 349. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Люди легенд. Выпуск 1. — М. 1965. (руск.)
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. — Минск, 1984. (руск.)

Спасылкі
--------

Исаченко Александр Лаврентьевич на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Серабракоў.

**Пётр Міхайлавіч Серабракоў** (24 чэрвеня 1894, Кіржач, Уладзімірская губерня — 16 верасня 1978, Масква) — актыўны член і кіраўнік рэвалюцыйнай і партыйнай работы РСДРП(б) і КП(б) Беларусі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Кіржачы (цяпер — Уладзімірскай вобласці) ў сям’і патомнага ткача. У 1915—1918 гады служыў у рускай арміі.

У 1917 годзе ўступіў у РСДРП (б). У 1918 годзе — на падпольнай рабоце: член падпольнага краявога камітэта камуністычных арганізацый Беларусі і Літвы, намеснік старшыні Бабруйскага падпольнага райкама РКП(б) (Мінская губерня).

З 1918 па люты 1919 года — старшыня Бабруйскай ЧК (Мінская губерня); з лютага 1919 — старшыня Мазырскага павятовага камітэта КП(б) Літвы і Беларусі, старшыня Мазырскай павятовай ЧК, інструктар Гомельскага губкама РКП(б).

З ліпеня 1920 года — старшыня Бабруйскага павятовага рэвалюцыйнага камітэта, у тым жа годзе — таксама старшыня Бабруйскага павятовага выканкама.

З 26 лістапада 1920 па 25 люты 1921 года — член ЦБ КП(б) Беларусі, адначасова(26.11.1920—7.1.1921) — сакратар ЦБ КП(б) Беларусі.

У 1923 годзе скончыў Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча; у наступным займаў партыйныя і адміністрацыйна-гаспадарчыя пасады ў РСФСР і Узбекскай ССР.

Памёр у Маскве. Урна з прахам пахаваная ў калумбарыі на Ваганькаўскіх могілках.

Сям’я
-----

Брат Сяргей (1896—1966) — генерал-маёр і лаўрэат Сталінскай прэміі 1-й ступені.

**Жонка**: Клаўдзія Канстанцінаўна Баталіна (1900—1977).

Зноскі
------

1. ↑  Справочник по истории КПСС…

Спасылкі
--------

* Серебряков Пётр Михайлович (руск.).  Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991. Праверана 20 красавіка 2017.
* Братья Серебряковы **(нявызн.)**.
* Магіла П. М. Серабракова **(нявызн.)**.
**Юрый Леанідавіч Астапчанка** (нар. 18 чэрвеня 1945, Жлобін Гомельскай вобласці) — беларускі эканаміст, палітык.

Біяграфія
---------

Закончыў Маскоўскі кааператыўны інстытут, эканаміст. Працоўную дзейнасць пачаў рабочым на лесагандлёвым складзе ў горадзе Жлобіне. Служыў у радах Узброеных Сіл. Працаваў старшынёй праўлення Стрэшынскага спажывецкага таварыства, дырэктарам аптова-гандлёвай базы Жлобінскага райспажыўсаюза, старшынёй праўлення Буда-Кашалёўскага райспажыўсаюза, начальнікам Гомельскай канторы «Аблкаапзабеспячэнне», дырэктарам Гомельскай універсальнай базы аблспажыўсаюза, генеральным дырэктарам Гомельскага аптова-рознічнага прадпрыемства «Аблгандальсаюз», Беларускага канцэрна па матэрыяльных рэсурсах «Белрэсурсы».

Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання, Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь другога і трэцяга склікання. Прызначаўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь першага склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Савета Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, ордэнам Рускай праваслаўнай царквы Святога роўнаапостальнага Вялікага князя Уладзіміра ІІІ ступені, Граматай Мітрапаліта Мінскага
і Слуцкага, Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі .

Зноскі
------

1. 1 2 3  Кто есть кто в Республике Беларусь — Białystok: Podlaski Instytut Wydawniczy, 2000. — С. 22. — 313 с. — ISBN 978-83-913780-0-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14266181'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q761'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q14265955'></a>
2. ↑  АСТАПЧЕНКО ЮРИЙ ЛЕОНИДОВИЧ Архівавана 12 кастрычніка 2016.
3. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рэнанскі.
**Аляксандр Леанідавіч Рэнанскі** (нар. 23 мая 1942, с. Кенсай, Ташкенцкая вобласць) — беларускі кампазітар, педагог, культуролаг.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую кансерваторыю ў 1970 годзе па класах аргана (клас Л. Янчанкі) і фартэпіяна (клас Р. Шаршэўскага). 3 1969 года выкладчык Брэсцкага музычнага вучылішча, з 1972 музычны рэдактар Беларускага тэлебачання і радыё. 3 1975 года выкладае ў Беларускім універсітэце культуры. У 1973—1993 гадах кампазітар і музычны кіраўнік Дзяржаўнага рускага драматычнага тэатра Беларусі.

Творчасць
---------

Аўтар музыкі да спектакляў «Макбет[ru]» У. Шэкспіра, «Апошняя інстанцыя» М. Матукоўскага (абодва 1974), «Васіль Цёркін» паводле А. Твардоўскага (1975), «Апошнія» М. Горкага (1976), «Вяртанне ў Хатынь» А. Адамовіча і Б. Луцэнкі (1977), «Трагедыя чалавека» І. Мадача (1979), «Незвычайныя прыгоды салдата Івана Чонкіна» паводле У. Вайновіча (1990) і інш. у рускім драматычным тэатры; «Святая святых» І. Друцэ (1978), «Надзея Путніна, яе час, яе спадарожнікі» І. Малеева (1988), «Памінальная малітва» Р. Горына і «Эмігранты[pl]» С. Мрожака (абодва 1989), «Ромул Вялікі» Ф. Дзюрэнмата (1997) у Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Я. Купалы; «Рамэа і Джульета» У. Шэкспіра (1987) у Беларускім тэатры імя Я. Коласа і інш. Супрацоўнічае таксама з рознымі тэатрамі Расіі, Украіны, Латвіі, Грузіі, Узбекістана і інш.

Тэатральнай музыцы Рэнанскага ўласцівыя глыбокае пранікненне ў аўтарскую стылістыку, дакладнасць увасаблення рэжысёрскай задумы, яскравая вобразнасць музычнай мовы.

Узнагароды
----------

Дыпламант усесаюзных тэатральных фестываляў: прысвечанага 30-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне (1975), «Рампа дружбы» (1991), венгерскай (1979) і польскай (1989) драматургіі.

Літаратура
----------

* Рэнанскі Аляксандр Леанідавіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі. — Т. 5. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0495-2.
**Карунд** — мінерал падкласа простых аксідаў, крышталічны α-аксід алюмінію (Al2O3). Мае прымесі хрому, жалеза, тытану і інш.

Крышталізуецца ў трыганальнай сінганіі. Крышталі бочкападобныя, таблітчастыя, слупкаватыя, дыпірамідальныя. Агрэгаты сярэдне- і тонказярністыя. Колер белы, шэры, сіні, чырвоны, жоўгы, зялёны. Бляск алмазны да шклянога. Цвёрдасць 9. Шчыльнасць каля 4 г/см³.

Паходжанне метамарфічнае, метасаматычнае; намнажаецца ў россыпах.

Абразіўны матэрыял; сумесь карунду (60—70%) з магнетытам, гематытам і шпінэллю — наждак. Празрыстыя разнавіднасці — каштоўныя камяні (рубін, сапфір). Сінтэтычны карунд з дабаўкамі Cr3+, Fe3+ атрымліваюць у прамысловых маштабах для квантавай электронікі, гадзіннікавай, ювелірнай прамысловасці і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Карунд у базе webmineral.com  (англ.)
* *Корунд (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13163334v · GND: 4125010-2 · LCCN: sh85033102 · LNB: 000334787 · Microsoft: 2777519835 · NKC: ph321884 |

 |
**Пётр Мітрафанавіч Валавікоў** (31 кастрычніка 1918, в. Целяшы, Гомельскі раён, Гомельская вобласць — 14 сакавіка 1996, Роўна, Украіна) — Герой Сацыялістычнай Працы (1958, 1988).

Біяграфія
---------

Скончыў школу-сямігодку, затым Гомельскі фінансава-эканамічны тэхнікум.

Працоўную дзейнасць пачаў у 1936 годзе старэйшым бухгалтарам на станцыі Біра Яўрэйскай аўтаномнай вобласці. Увосень 1939 года быў прызваны ў Чырвоную Армію. Службу праходзіў у артылерыйскіх частках на Далёкім Усходзе. Пасля заканчэння артылерыйскага вучылішча ў сакавіку 1943 годзе быў накіраваны на фронт. Увесь баявы шлях прайшоў у складзе артылерыйскага палка 8-й кавалерыйскай дывізіі. Ваяваў на Цэнтральным, Заходнім, 1-м і 2-м Украінскіх франтах. Быў камандзірам агнявога ўзвода, афіцэрам разведкі.

Пасля звальнення ў запас у 1947 годзе жыў на Украіне. Працаваў бухгалтарам педагагічнага вучылішча ў Дубенскім раёне Ровенская вобласці. У 1950 годзе быў абраны старшынёй калгаса «Прагрэс» Дубенскага раёна. Умела кіраваў калгаснай вытворчасцю, забяспечыў гаспадарцы высокія даходы. У 1954 годзе калгас стаў удзельнікам Усесаюзнай выставы дасягненняў народнай гаспадаркі.

У 1961 годзе быў накіраваны ў калгас імя Жданава Гошчанскага раёна. За невялікі перыяд часу старшыня вывеў гаспадарку ў лік перадавых.

Быў дэлегатам XVII з’езда прафсаюзаў СССР, VI Усесаюзнага з’езда калгаснікаў, неаднаразова выбіраўся дэпутатам абласнога і сельскага Саветаў дэпутатаў працоўных.

Узнагароды
----------

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 26 лютага 1958 годзе за асаблівыя заслугі ў развіцці сельскай гаспадаркі і дасягненне высокіх паказчыкаў па вытворчасці збожжа, цукровых буракоў, мяса, малака і іншых прадуктаў сельскай гаспадаркі і ўкараненне ў вытворчасць дасягненняў навукі і перадавога вопыту Пятру Мітрафанавічу Валавікову было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 17 жніўня 1988 годзе за выдатныя заслугі ў развіцці сельскагаспадарчай вытворчасці, вялікі асабісты ўклад у павелічэнне вытворчасці прадукцыі земляробства і жывёлагадоўлі на аснове інтэнсіўных тэхналогій і перадавых метадаў арганізацыі працы Пётр Мітрафанавіч Валавікоў быў узнагароджаны ордэнам Леніна і залатым медалём «Серп і Молат» і стаў двойчы Героем Сацыялістычнай Працы.

Узнагароджаны чатырма ордэнамі Леніна, ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі, ордэнамі Айчыннай вайны І-й і ІІ-й ступеняў, Працоўнага Чырвонага Сцяга, Чырвонай Зоркі, медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Год 1944. Зарницы победного салюта : очерки, воспоминания, документы / [сост. М. В. Вербинский, Б. В. Самарин]. — Львов, 1979. — С. 46-47.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2012. — Т. 3, кн. 1 : Гомельская область. — С. 100.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кавалёнак.
**Юрый Казіміравіч Кавалёнак** (нар. 28 сакавіка 1976, в. Ёды, Шаркаўшчынскі раён, Віцебская вобласць) — беларускі ўрач-тэрапеўт ветэрынарнай медыцыны. Доктар ветэрынарных навук (2013), прафесар (2014). Член Расійскай акадэміі прыродазнаўства (2012).

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны (спецыяльнасць «Ветэрынарная медыцына», 1995; аспірантура, спецыяльнасць «Дыягностыка хвароб і тэрапія жывёл», 1998), Санкт-Пецярбурскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны (дактарантура, спецыяльнасць «Дыягностыка хвароб і тэрапія жывёл, паталогія, анкалогія і марфалогія жывёл», 2012).

Выкладаў у Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны (з 1999 года, факультэт ветэрынарнай медыцыны, дацэнт кафедры ўнутраных незаразных хвароб жывёл, з 2007 года загадчык кафедры клінічнай дыягностыкі, адначасова ў 2004—2010 года дэкан факультэта даістытуцкай падрыхтоўкі, сумежных і грамадскіх прафесій).

Узнагароды
----------

Ганаровыя граматы адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Віцебска (2008, 2011, 2012).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: распрацоўка новых і ўдасканаленне існуючых метадаў дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі незаразных хвароб жывёл; інавацыйнае развіццё Віцебскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  ORCID Public Data File 2020 — 2020. — doi:10.23640/07243.13066970.V1 Праверана 10 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104707600'></a>
2. ↑

Літаратура
----------

* Коваленок Юрий Казимирович] // Витебская ордена «Знак Почета» государственная академия ветеринарной медицины : история и современность (к 85-летию со дня основания), 1924—2009. — Витебск, 2009. — С. 153—154.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ORCID |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сахно.
**Аляксандр Леанідавіч Сахно** (12 чэрвеня 1939, Новасібірск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 12 чэрвеня 1939 года ў Новасібірску.

Скончыў у 1962 годзе Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працаваў у праектных арганізацыях Омска, Новасібірска. З 1975 года — кіраўнік групы архітэктараў, з 1980 года — галоўны архітэктар праектаў у Мінскпраекце, з 1987 года — кіраўнік групы архітэктараў у Магілёўграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1974 года. Пражывае ў Магілёве.

Творчасць
---------

Ім запраектаваны паркавыя збудаванні ў Омску, эксперыментальна-паказальны пасёлак «Акцябрскі» Омскай вобласці, мікрараён-5 у Ніжнявартаўску.

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве) у Беларусі: добраўпарадкаванне набярэжнай р. Свіслач ад вул. Першамайскай да Смаленскай, Кастрычніцкай (1981—1984), праект добраўпарадкавання Ленінскага праспекта (1985) у Мінску; добраўпарадкаванне пл. Леніна ў г. Магілёве (рэалізацыя ў 1990-1998; сааўтары У. Чаленка, Л. і Л. Пангаевы).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Сахно Александр Леонидович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
2. ↑  Чаленко Владимир Васильевич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)

Літаратура
----------

* Сахно Александр Леонидович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Ядзвіга Браніславаўна Юферава** (нар. 25 лістапада 1949, Іўе) — «Заслужаны работнік культуры», Акадэмік Акадэміі расійскай прэсы, намеснік галоўнага рэдактара «Российской газеты», кіраўнік праекта (з 2015 года) інтэрнэт-партала «ГодЛитературы. РФ», Ганаровы грамадзянін горада Іўе.

Біяграфія
---------

Да пятага класа вучылася ў Лукашынскай базавай школе. Затым бацькі пераехалі ў Іўе, дзе скончыла школу з сярэбраным медалём.

Пасля заканчэння факультэта журналістыкі БДУ (1971) працавала карэспандэнтам, загадчыкам аддзела газеты «Знамя юности» (Мінск), затым стала слухачом Мінскай вышэйшай партыйнай школы (1978—1980), пасля заканчэння якой працавала інструктарам ЦК ЛКСМ Беларусі. З мая 1987 года па снежань 1993 года — першы намеснік галоўнага рэдактара газеты «Комсомольская Правда». У 1993—1999 гадах — рэдактар ​​аддзела культуры, загадчыца грамадска-палітычнай газеты «Известия».

З кастрычніка 1999 года палітычны аглядальнік газеты «Труд». З красавіка 2001 па цяперашні час — намеснік галоўнага рэдактара «Российской газеты», Член Апякунскай рады Фонду абароны правоў суайчыннікаў, якія пражываюць за мяжой (з 2011 г.). Член журы прэміі «Большая книга», член Савета па рускай мове пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі.

Узнагароды
----------

За сваю работу ўдастоена прэмій Урада Масквы і Урада Расіі. У снежні 2019 года пасол Беларусі ў Расіі Уладзімір Сямашка ўручыў юбілейны медаль «100 гадоў дыпламатычнай службе Беларусі».

Літаратура
----------

* Жалкоўскі, А. Залатое пяро Ядзвігі / А.Жалкоўскі // Iўеўскi край. — 2010. — 5 мая. — C. 4.
* Юферова, Я. Должен ангел пролететь / Ядвига Юферова; беседовала Жанна Янчевская; фото // Гродзенская праўда. — 2010. — 28 ліп. — C. 7.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крыдаль.
**Аляксандр Антоніевіч Крыдаль** (*Крыдзель*, польск.: Aleksander Krydel; 1784 — каля 1841) — дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Крыдаляў герба «Одсеч». Сын Антонія (Антона). Меў брата Ануфрыя.

Маршалак шляхты Гродзенскага павета ў 1812—1813 гадах. Сябра Гродзенскай муніцыпальнай рады, створанай Часовай радай ВКЛ у 1812 г. У 1819 г. — асэсар 2-га дэпартамента Гродзенскага галоўнага суда. У 1820-я гады — старшыня Лідскага гродскага суда. У маі 1824 г. у часы следства, узяў на парукі брата сваёй жонкі, філарэта Юзафа Заржэцкага, будучага ваеннага інжынера. У 1829 г. — лідскі межавы суддзя. У 1834 г. — чыноўнік Гродзенскай скарбовай палаты да межавых справаў.

Член масонскай ложы «Сябры чалавецтва» ў Гродне.

Валодаў з жонкай маёнткам Малюзін з вёскай Пяцюлеўцы, атрыманым у 1819 годзе (у 1844 годзе — 826 дзесяцін, 47 душ мужчынскага і 33 душ жаночага полу).

Сям’я
-----

У шлюбе з Кацярынай з Зарэцкіх (Заржэцкіх). Дзеці:

* Аляксандра, у шлюбе з Эдвардам Вайніцкім;
* Юзэфа, у шлюбе з Пятром Клейстам, сынам Казіміра Клейста і Пракседы з Шумкоўскіх.

Зноскі
------

1. ↑  *Czesław Malewski.* Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. — Warszawa: Instytut Historii PAN, 2016. — ISBN 978-83-63352-75-2.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Крыдэл Аляксандр Антоніевіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Аляксандр Крыдаль — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Аляксандр Крыдаль |  | Антоні Крыдаль[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |