У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Наратус.

**Наратус** (арм.: Նորատուսի գերեզմանատուն) — сярэднявечныя могілкі з вялікай колькасцю ранніх хачкараў, што знаходзяцца ў сяле Наратус Гехаркунікскай вобласці (Арменія), непадалёк ад горада Гавар і возера Севан, за 90 км на ўсход ад Ерэвана. Могілкі маюць найбольшую колькасць хачкараў на тэрыторыі Рэспублікі Арменія. Таксама гэта найбуйнейшыя могілкі з хачкарамі, якія захаваліся пасля разбурэння армянскіх могілак у Джульфе на тэрыторыі Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікі ўладамі Азербайджана.

Хачкары
-------

Шэраг хачкараў.
Самыя старыя хачкары на могілках датуюцца X стагоддзем. Падчас адраджэння традыцый хачкараў у XVI—XVII стагоддзях многія хачкары былі збудаваны пад ярмом імперыі Сефевідаў, калі ўсходні ўплыў пракрадаўся ў армянскае мастацтва. Тры майстры-разьбяры гэтага перыяду стваралі хачкары ў Наратусе, самым заўважным з іх быў Кірам Казмох (1551—1610), яго сучаснікамі былі Аракел і Мелісет. Могілкі знаходзяцца на тэрыторыі ў сем гектараў і ўтрымліваюць каля тысячы хачкараў. Характэрнай асаблівасцю большасці хачкараў з’яўляецца крыж з сонечным дыскам пад ім. Астатняя частка каменя ўпрыгожана выявамі лісця, гронак вінаграду, гранатаў ці абстрактнымі ўзорамі. Большасць хачкараў пакрыты мохам і лішайнікам. Некалькі надмагілляў на могілках малююць сцэны вяселляў і сельскага жыцця. Побач са старымі могілкамі былі ўладкавана новыя сучасныя могілкі, адлучаныя доўгім плотам. Каля могілкаў у сяле ёсць царква Святой Богамаці, пабудаваная ў IX стагоддзі. Адзін з хачкараў могілкаў у 1978 годзе быў ахвяраваны Брытанскаму музею Каталікосам Вазгенам I.

Легенды
-------

Хачкар з выявай вяселля.
Папулярная легенда, звязаная з могілкамі, апавядае пра ўварванне арміі Тамерлана. Паводле яе, сяляне надзелі каскі па-над хачкарамі і нахілілі мячы ў кірунку варожай арміі. Здалёку хачкары выглядалі як узброеныя салдаты ў абарончай пазіцыі, у выніку чаго войска Тамерлана адступіла.

Паводле іншай папулярнай гісторыі, у XIX стагоддзі манах Тэр Карапет Авацесі-Авакімян з манастыра каля сяла меў абавязак служыць задушныя службы на могілках Наратус. Каб пазбегнуць двухгадзіннага падарожжа з могілкаў у манастыр і назад, ён пабудаваў сабе невялікую келлю ў Наратусе. Калі яму было 90 гадоў, ён папрасіў манаскую брацію пахаваць яго жывым. Яго апошнімі словамі былі: «*Я не баюся смерці. І хацеў бы, каб і вы яе не баяліся. І зусім не баяліся нічога, апроч аднаго Бога. Хай да мяне прыходзіць кожны, хто адчувае страх. Хай ён ілье ваду на надмагільны камень, п’е яе, абмывае сабе твар, грудзі, рукі і ногі. Хай потым паб’е пасудзіну, у якой прынёс ваду. Тады страх адступіць ад яго*». І дагэтуль людзі прыходзяць да магілы манаха, каб здзейсніць гэты рытуал, пакінуўшы вакол аскепкі шкла.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Hakobyan, Julia*. Life in the Monuments of Death: A visit to the cemetery village, Noraduz **(нявызн.)**.  ArmeniaNow.com (12 верасня 2003). Праверана 10 кастрычніка 2007.(недаступная спасылка)
2. ↑  *Kouymjian, Dr. Dickran*. Arts of Armenia **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Sculpture*.  Armenian Studies Program, CSU, Fresno. Архівавана з першакрыніцы 1 ліпеня 2013. Праверана 10 кастрычніка 2007.
3. ↑  World Watches In Silence As Azerbaijan Wipes Out Armenian Culture Архівавана 11 верасня 2006.
4. ↑  Tragedy on the Araxes
5. ↑  Azerbaijan: Famous Medieval Cemetery Vanishes
6. ↑  European Parliament On Destruction of Cultural Heritage
7. ↑  *Ney, Richard L.*. Who Made Khachkars? **(нявызн.)**. *The Gift of Stone*.  TourArmenia (17 лютага 2005). Архівавана з першакрыніцы 1 ліпеня 2013. Праверана 11 кастрычніка 2007.
8. ↑  Parry, Ken (2007). *The Blackwell Companion to Eastern Christianity*. Wiley-Blackwell. p. 397. ISBN 0-631-23423-3.
9. ↑  Армения. Каменные кресты. **(нявызн.)**.  Вокруг света (28 снежня 2003). Архівавана з першакрыніцы 1 ліпеня 2013. Праверана 10 кастрычніка 2007.

Літаратура
----------

* Mnatsakanian, S. Kh. (1987). *Sevan: Hayravank, Noraduz, Batikian, Hatsarat, Masruts Anapat, Shoghagavank, Vanevan, Kotavank, Makenotsats*. OEMME. ISBN 88-85822-01-0.
* Marsden, Philip (1995). *The Crossing Place: A Journey Among the Armenians*. Kodansha International. ISBN 1-56836-052-5.