**Дамінік Франсуа Жан Араго** (фр.: Dominique François Jean Arago; 26 лютага 1786 — 2 кастрычніка 1853) — французскі фізік і астраном, брат Жака Араго і Эцьена Араго.

Біяграфія
---------

Дамінік Франсуа Жан Араго нарадзіўся 26 лютым 1786 г. у Эстажеле, каля Перпіньяна.

Ва ўзросце 18 гадоў Араго паступіў у політэхнічную школу, а ў 1806 атрымаў месца сакратара ў «Бюро даўгот». Працуючы на гэтай пасады, ён працягваў разам з Бія і іспанскімі камісарамі Шэ і Радрыгесам вымярэнне мерыдыяна на прасторы ад Барселоны да вострава Фарментара, пачатае Деламбрам і Мешэнам, і быў на Мальёрцы як раз у той час, калі ў Іспаніі пачалося паўстанне супраць Напалеона. Там Араго быў арыштаваны і правёў некалькі месяцаў у зняволенні ў Бельверскай цытадэлі паблізу Пальмы. Будучы вызвалены, ён спрабаваў пераправіцца ў Алжыр, каб адтуль пераплысці ў Марсель на алжырскім караблі, але карабель захапіў іспанскі крэйсер, і Араго даставілі ў форт Розас. Нарэшце па хадайніцтве дзей ён быў вызвалены і зноў спрабаваў вярнуцца ў Марсель, але паблізу самой гавані паднялася бура, і карабель Араго прыбіла хвалямі да Сардзінскага берагу, адкуль, аднак, яму ўдалося, дабрацца да Алжыра. Але ранейшы дзей ужо быў забіты, а новы кіраўнік унёс Араго ў спіс рабоў і выкарыстаў яго як перакладчыка на судах карсараў. Толькі ў 1809 г. па неаднаразоваму хадайніцтве французскага консула, Араго атрымаў свабоду і, нарэшце, дасягнуў Марселя, ледзь уратаваўшыся ад пераследу англійскага фрэгата. Нягледзячы на ўсе прыгоды, Араго здолеў зберагчы вынікі сваіх назіранняў, якія ён прадставіў у працы «Recueil d'observations géodésiques, astronomiques et physiques». Неўзабаве пасля гэтага, ва ўзросце ўсяго толькі 23 гадоў, ён быў абраны ў Акадэмію навук на месца Лаланда, якое вызвалілася, і прызначаны Напалеонам I прафесарам Політэхнічнай школы.

У 1812 годзе ў яго нарадзіўся сын Франсуа Віктар Эмануіл, будучы дыпламат, міністр юстыцыі і міністр унутраных спраў Францыі.

У Політэхнічнай школе Араго выкладаў да 1831 матэматычны аналіз у геадэзіі. Пазней ён займаўся галоўным чынам астраноміяй, фізікай (у асаблівасці палярызацыяй святла, гальванізму і магнетызмам), метэаралогіяй і фізічнай геаграфіяй.

Навуковыя заслугі
-----------------

Заслугі Араго ў гэтых галінах навукі велізарныя. Валодаючы праніклівым розумам і незвычайнай назіральнасцю, ён дадаваў новае ў кожны з раздзелаў, якім займаўся. Так, напрыклад, жывучы самотна на сваіх геадэзічных станцыях у Іспаніі, ён заўважыў, што яго зрок свабодна пранікаў да марскога дна, ўсяенага падводнымі камянямі, і гэта простае назіранне прывяло яго да цікаўных даследаваннях аб адносінах святла, які адлюстроўваецца ад паверхні вады пад вострымі вугламі, да святла, які ішоў прама з марскога дна. Даведаўшыся пра гэтыя адносіны, ён ужыў яго да адкрыцця падводных камянёў з дапамогай турмалінавай пласцінкі, выразанай паралельна восі падвойнага праламлення. Араго зрабіў цэлы шэраг адкрыццяў, якія значна прасунулі навуку наперад. Самым плённым перыядам яго дзейнасці быў час з 1811 па 1824 На працягу гэтых трынаццаці гадоў Араго:

* Адкрыў палярызацыю рассеянага святла неба
* Вырабіў дакладныя назіранні над перамяшчэннем каляровых палос, якія адбываюцца ад сустрэчы двух прамянёў, з якіх адзін праходзіць праз тонкую празрыстую пласцінку
* Першы заўважыў, што жалезныя пілавінне прыцягваюцца правадніком электрычнасці ў вопыце Эрстэда
* Першым прапусціў электрычны ток па спіралі са ўкладзенай у яе стрэлкай, якая намагнічваецца і разраджэннем Лейдэнскага слоіка, і токам вольтавага слупа
* Знаходзячыся ў Грынвічы, заўважыў так званы магнетызм кручэння

Назіраючы з Гумбальтам ў 1825 сілу магнетызму з дапамогай пампаванняў стрэлкі нахілення, ён паказаў свайму супрацоўніку, што качанні стрэлкі хутка спыняюцца, калі каля яе знаходзяцца металічныя або неметалічныя целы. Гэта назіранне ён ужыў да тлумачэння з'яў пры кручэнні ледзяных або шкляных гурткоў над магнітнай стрэлкай, якая знаходзіцца ў спакоі. Да канца жыцця Араго не пераставаў рабіць вельмі важныя і карысныя адкрыцці. Так, адкрыўшы каляровую палярызацыю, ён вынайшаў палярыскоп, фотаметрыю, цыанаметр і мноства іншых карысных прыбораў для вывучэння аптычных з'яў. Свае назіранні над каляровай палярызацыяй ён з поспехам ужыў да вывучэння святла, атмасферы і Сонца і адкрыў так званую «сярэдні пункт палярызацыі» (пункт, у якім палярызацыя непрыкметная). Араго ўжыў інтэрферэнцыі святла да тлумачэння зіхацення зорак; гэтая тэорыя прыведзена Гумбальтам у 4-м томе яго «Падарожжы ў роўнадзенныя краіны». Калі ў 1835 Уітстан, даследуючы хуткасць электрычнасці і святла, пабудаваў дасціпны прыбор з люстэркаў, Араго хутка зразумеў, што падобнай прыладай можна вызначыць хуткасць святла, і прадставіў у 1838 г план новых вопытаў. Механік Брэге заняўся вырабам гэтых прыбораў, але тут сустрэлася мноства цяжкасцей, і толькі ў 1850 яму ўдалося дамагчыся здавальняючых вынікаў, але дагэтуль ў Араго моцна аслаб зрок, так што ён не мог займацца вопыты. На пасяджэнні Інстытута 29 красавіка 1850 г ён адкрыта заявіў: «я прымушаны абмежавацца толькі выкладаннем задачы і ўказаннем на верныя спосабы яе вырашэння». Два таленавітых фізіка — Фізо і Фуко — не замарудзілі скарыстацца яго каштоўнымі ўказаннямі, вызначылі хуткасць святла ў атмасферы і ў сваіх дакладах Акадэміі навук, першы ў 1850 г. другі ў 1851, далі цвёрдыя асновы тэорыі святла, аспрэчыўшы гіпотэзу заканчэння. Шматлікія адкрыцця і працы Араго выкладзены ў яго творах, якія падзеленыя Гумбальтам на 5 частак: астранамічныя (асабліва вядомая сярод іх «Агульназразумелая астраномія», або выклад публічных астранамічных лекцый Араго з 1812 да 1845, перакладзеная на рускую мову), а таксама працы па оптыцы, электрамагнетызме, метэаралогіі і фізічнай геаграфіі.

Араго-медальён побач з пірамідай Луўра
У 1806 Араго дакладна вымераў парыжскі мерыдыян, вызначаны ў 1718 годзе Жакам Касіні. Гэты мерыдыян з'яўляўся да 1884 нулявым мерыдыянам. Ён праходзіць праз Парыжскую абсерваторыю і пазначаны з дапамогай слупкоў па ўсім Парыжу, а таксама з дапамогай спецыяльных адзнак (бронзавых Араго-медальёнаў у гонар знакамітага фізіка) на маставых, тратуарах і будынках, у тым ліку і на Луўры. Акрамя таго, Араго апублікаваў першую ў сусветнай навуковай літаратуры грунтоўную працу аб шаравой маланкі, падагульняючы сабраныя ім 30 назіранняў відавочцаў, чым паклаў пачатак даследавання гэтай прыроднага з'явы.

Яго імя ўнесена ў спіс найвялікшых вучоных Францыі, змешчаны на першым паверсе Эйфелевай вежы.

У гонар Араго названы астэроід (1005) Араго, Адкрыты ў 1923 годзе і кратар Араго на Месяцы.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Значную цікавасць прадстаўляе яго аўтабіяграфія, у якой Араго праяўляе сябе ідэальна сумленным, непрадузятым, цвёрдым чалавекам і грамадзянінам, якім ён і быў на самай справе, па сведчанні яго біёграфаў-сучаснікаў. Араго апублікаваў мноства артыкулаў у «Mémoires», «Comptes rendus» і ў «Annales de chimie et de physique», якія ён выдаваў разам з Гей-Люсакам, прычым у адным толькі гэтым часопісе ім было змешчана больш за 80 артыкулаў, а пачынаючы з 1824 года Араго размясціў цэлую серыю папулярных твораў у «Annuaire des longitudes», частка якіх не раз перакладалася на іншыя мовы і таксама змешчана разам з «Eloges» і іншымі яго артыкуламі ў Баралеўскім выданні прац Араго («Oeuvres», 17 тамоў, Парыж, 1854—1862; нямецкі пераклад Ханкеля, з уводзінамі А. Гумбальта, 16 тамоў, Лейпцыг, 1854—1860). Яго сачыненні адрозніваюцца ясным выкладаннем цяжкіх навуковых пытанняў. Араго адыгрываў немалаважную ролю таксама ў палітыцы. Ён быў у свой час адным з самых папулярных людзей у Францыі. Выбарчай калегіяй у Перпіньяне ён быў абраны ў 1831 г. членам палаты дэпутатаў, дзе і далучыўся да самых крайніх «левых». Будучы членам урада 1848 г. Араго выконваў адначасова абавязкі па ваенным і марскім міністэрствам і ў той жа час быў членам выканаўчай камісіі. Як дзяржаўны дзеяч, Араго цвёрда адстойваў асноўныя пункты дзяржаўнага ладу супраць дэмагагічных і сацыялістычных рухаў і праявіў незвычайную рашучасць у цяжкія дні чэрвеньскай катастрофы. Услед за гэтым ён удзельнічаў у Нацыянальным сходзе, у званні члена Ваеннага камітэта. Пасля дзяржаўнага перавароту 2 снежня 1851 Араго заняў месца дырэктара абсерваторыі, нягледзячы на тое, што адмовіўся прынесці новаму ўраду службовую прысягу, ад якой і быў вызвалены. Памёр у Парыжы 2 кастрычніка 1853 года. Адкрыццё помніка Араго ў Перпіньяне адбылося 21 верасня 1879 г.

Зноскі
------

1. 1 2  MacTutor History of Mathematics archive Праверана 22 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
2. 1 2  Dominique François Jean Arago — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
3. 1 2 3 4 5  Pouvoirs et société / пад рэд. G. Bonet — Publications de l'olivier, 2011. — Т. 1. — 699 с.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q50809534'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55436968'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q89274775'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55436986'></a>
4. 1 2 3  www.accademiadellescienze.it Праверана 1 снежня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107212659'></a>
5. ↑  Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera — Bern: 1998. Праверана 14 студзеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q70'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q642074'></a>
6. ↑  Араго Франсуа-Виктор-Эммануэль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дамінік Франсуа Араго на Вікісховішчы |

* Профіль Дамініка-Франсуа-Жана Араго на афіцыйным сайце РАН
* Араго Дамінік Франсуа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Кіраўнікі ўрадаў Францыі |
| --- |
| Рэстаўрацыя Бурбонаў | 
Талейран-Перыгор · 
Рышэльё · 
Дэсоль · 
Дэказ · 
Рышэльё · 
Вілель · 
Мартыньяк · 
Паліньяк
 | Сцяг Французскай Рэспублікі |
| Ліпеньская манархія | 
В. дэ Бральі · 
Лафіт · 
Пер’е · 
Сульт · 
Жэрар · 
Марэ · 
Марцье · 
В. дэ Бральі · 
Цьер · 
Мале · 
Сульт · 
Цьер · 
Сульт · 
Гізо · 
Мале
 |
| Другая рэспубліка | 
Дзюпон дэ л’Эр · 
Араго · 
Кавяньяк · 
Баро · 
Д’Атпуль · 
Фашэ
 |
| Другая імперыя | 
Эміль Аліўе · 
Шарль Кузен-Мантабан
 |
| Трэцяя Рэспубліка | 
Трашу · 
Дзюфор · 
А. дэ Бральі · 
Сісэ · 
Бюфэ · 
Дзюфор · 
Сімон · 
А. дэ Бральі · 
Рашбуэ · 
Дзюфор · 
Вадынгтан · 
Фрэйсінэ · 
Феры · 
Гамбета · 
Фрэйсінэ · 
Дзюклерк · 
Фальер · 
Феры · 
Брысон · 
Фрэйсінэ · 
Габле · 
Руўе · 
Цірар · 
Флаке · 
Цірар · 
Фрэйсінэ · 
Лубэ · 
Рыбо · 
Дзюпюі · 
Казімір-Пер’е · 
Дзюпюі · 
Рыбо · 
Буржуа · 
Мелен · 
Брысон · 
Дзюпюі · 
Вальдэк-Русо · 
Комб · 
Руўе · 
Сар’ен · 
Клемансо · 
Брыян · 
Маніс · 
Каё · 
Пуанкарэ · 
Брыян · 
Барту · 
Думерг · 
Рыбо · 
Вівіяні · 
Брыян · 
Рыбо · 
Пенлевэ · 
Клемансо · 
Мільеран · 
Лейг · 
Брыян · 
Пуанкарэ · 
Франсуа-Марсаль · 
Эрыё · 
Пенлевэ · 
Брыян · 
Эрыё · 
Пуанкарэ · 
Брыян · 
Тардзьё · 
Шатан · 
Тардзьё · 
Стэг · 
Лаваль · 
Тардзьё · 
Эрыё · 
Поль-Банкур · 
Даладзье · 
Саро · 
Шатан · 
Даладзье · 
Думерг · 
Фландэн · 
Буісон · 
Лаваль · 
Саро · 
Блюм · 
Шатан · 
Блюм · 
Даладзье · 
Рэйно · 
Петэн
 |
| Рэжым Вішы | 
Петэн · 
Лаваль
 |
| Часовы ўрад | 
дэ Голь · 
Гуэн · 
Бідо · 
Арыёль (в. а.) · 
Блюм
 |
| Чацвёртая Рэспубліка | 
Рамадзье · 
Шуман · 
Мары · 
Шуман · 
Кей · 
Бідо · 
Кей · 
Мок · 
Плевен · 
Кей · 
Плевен · 
Фор · 
Пінэ · 
Мэер · 
Ланьель · 
Мендэс-Франс · 
Фор · 
Мале · 
Буржэс Мануры · 
Гаяр · 
Пфлімлен · 
дэ Голь
 |
| Пятая Рэспубліка | 
Дэбрэ · 
Пампіду · 
Куў дэ Мюрвіль · 
Шабан-Дэльмас · 
Месмер · 
Шырак · 
Бар · 
Маруа · 
Фабіус · 
Шырак · 
Ракар · 
Крэсон · 
Берэгавуа · 
Баладзюр · 
Жупэ · 
Жаспен · 
Рафарэн · 
дэ Вільпен · 
Фіён · 
Эро · 
Вальс · 
Казнёў · 
Філіп · 
Кастэкс · 
Борн
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | zbMATH Open · MacTutor History of Mathematics archive · Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Іспанскі біяграфічны · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10263515, ADV12412060 · BIBSYS: 90360059 · BNC: a10690074 · BNE: XX834328 · BNF: 120403630 · BPN: 64363167 · CiNii: DA03133634 · CONOR: 227404387 · GND: 118847767 · ICCU: SBLV148813 · ISNI: 0000 0001 2280 9159 · LCCN: n50052497 · NKC: xx0071834 · NLA: 35263984 · NLG: 239022 · NLP: A11918585 · NSK: 000128325 · NTA: 071104623 · NUKAT: n00713775 · PTBNP: 33993 · LIBRIS: 241249 · SUDOC: 028600630 · VIAF: 64023378 |

 |