**Ісландыя эпохі народаўладдзя** (стар.-сканд.: Íslands þjóðveldi) — рэспубліканская дзяржава, якая існавала на тэрыторыі Ісландыі ў перыяд ад заснавання альтынга у 930 годзе да вымушанае прысягі на вернасць норвежскому каралю ў 1262 году. Дзяржава была заснавана пераважна выхадцамі з Нарвегіі, якія беглі з краіны пасля таго, як яе аб’яднаў пад сваёй уладай кароль Харальд I. Усеагульны сход (альтынг) збіраўся ў даліне Тынгвелір.

Жыццё Ісландыі таго часу апісана у сазе аб Ньяле, сазе аб людзях з Ласасінай даліны і іншых сагах аб ісландцах. Гэтыя працы фіксуюць масу гістарычных дэталей, хоць іх дакладнасць і падвяргаецца сумненню.

Перыядызацыя
------------

Некаторыя ўчоныя дзеляць гісторыю Ісландыі гэтай эпохі на чатыры перыяды:

* Стагоддзе саг (930—1030)
* Стагоддзе міру (1030—1120)
* Стагоддзе пісьменства (1120—1220)
* Эпоха Стурлунгаў (1220—1262)

Сістэма годард
--------------

Сярэдневяковая незалежная ісландская дзяржава мела незвычайную структуру. На дзяржаўным узроўні альтынг меў і заканадаўчую, і судовую ўладу; у краіне не было караля ці якіх-небудзь іншых цэнтральных органаў выканаўчай улады. Ісландыя была падзелена на мноства **годардаў**, якія былі па сутнасці кланамі ці альянсамі, узначальваемымі годзі.

Лідары назначалі суддзяў для вырашэння спрэчак між сябрамі годардаў. Годарды не былі чыста геаграфічнымі раёнамі. Фактычна належнасць к годарду была асабовым вырашэннем чалавека, і тэарэтычна кожны ахвотнік мог змяніць свой родны годард на іншы. Урэшце, ні адна група людзей не магла выбрать каго-небудзь на пасаду годзі: гэты статус быў уласнасцю годзі, яго можна было купіць, прадаць, успадкаваць ці пазычыць.

Нашчадкі Інгальфа Арнарсана, першага пасяленца ў Ісландыі, прынялі статус альсхер’яргодзі (allsherjargoði), які павінен быў асвяціць альтынг, калі той збіраўся.

Судовая сістэма
---------------

Ісландцы на альтынге.
Калі хто-небудзь хацеў аспрэчыць вырашэнне мясцовага годзі ці спрэчка ішла між прадстаўнікамі розных годардаў, дзею перадавалі ў суд вышэйшага ўзроўню. К такім належалі чатыры суды, якія адпавядалі чатыром раёнам Ісландыі. Альтынг уяўляў сабой *«пяты суд»*, які быў вышэйшым судом з усіх, і многія годзі былі яго сябрамі.

Альтынгу часткова ўдавалася спыняць варожасць; Магнус Магнусан называе гэта *«няпростай заменай помсты»*. Урэшце, ён мог дзейнічаць вельмі хутка. Напярэдадні хрысціянізацыі Ісландыі, каля 1000 года, каб прадухіліць нашэсце на востраў чужаземцаў, альтынг абавязаў усіх ісландцаў хрысціцца, а таксама забараніў публічна праводзіць язычніцкія рытуалы. Асабовае баўленне рытуалаў было забаронена цераз некалькі гадоў.

У 1117 годзе законы годардаў былі запісаныя, і гэты запіс пасля назвалі «Грагас» (Grágás, «Шэрая Гусь»).

Упадак
------

У пачатку XIII стагоддзя, у эпоху Стурлунгаў, у краіне пачаліся сур’ёзныя ўнутраныя канфлікты. Кароль Нарвегіі пачаў ціснуць на сваіх ісландскіх васалаў, каб тыя перадалі краіну пад яго ўладу. Спалучэнне нездавальнення ўнутранымі ваеннымі канфліктамі і ціскі са стараны караля Нарвегіі вымусілі ісландскіх лідараў прыняць уладу караля Хакона IV, заключыўшы ў 1262 годзе «Gamli sáttmáli» (Старое пагадненне).

Заўвагі
-------

1. ↑  У замежных крыніцах сустракаюцца назвы «Ісландскае вольная дзяржава», «Ісландскае садружнасць» або «Рэспубліка Ісландыя».
2. ↑  Р. Буайе. Средневековая Исландия

Спасылкі
--------

* Артыкул Дэвіда Фрыдмэна, які апісвае сістэму годардаў больш падрабязна  (англ.)
* Артыкул Родэрыка Лонга, у якім прадстаўлены тэорыі прычын знікнення ісландскай дзяржавы  (англ.)
* Medieval Iceland: Society, Sagas, and Power by Jesse L. Byock  (англ.)
* Medieval Iceland and the Absence of Government  (англ.)