**Рутавыя** (*Rutaceae*) — сямейства кветкавых двухсемядольных раслін.

Батанічнае апісанне
-------------------

Рутавыя — пераважна вечназялёныя дрэвы ці хмызнякі, іншы раз ліяны, вельмі рэдка шматгадовыя і аднагадовыя травы.
Лісты складаныя, перыстыя, радзей простыя. У вегетатыўных органах, іншы раз і ў пладах, маюцца ёмістасці з эфірнымі алеямі, бальзамамі і смоламі.

Кветкі двухполыя, іншы раз аднаполыя, большай часткай правільныя, звычайна з двайным 5-4-членным калякветнікам, часта з нектарным дыскам паміж андрацэем і гінецэем. Чашалісцікі свабодныя, іншы раз зрослыя. Тычынак у два разы, радзей у некалькі разоў, больш чым пялёсткаў; іншы раз яны зрастаюцца ў аснове. Каляпялёсткавыя тычынкі ператвараюцца ў нектарнікі ці адсутнічаюць. Пладалісцікаў 5-4, радзей менш (да аднаго), яшчэ радзей пладалісцікаў шэсць — некалькі. Яны зрастаюцца, іншы раз не заўсёды поўнасцю, а толькі каля слупка. Завязь, як правіла, шматгняздовая, з 1-2 семязачаткамі ў гняздзе, верхняя. Плады разнастайныя, бываюць сухімі ці сакавітымі. Сухія плады часта распадаюцца на 4-5 ці 1-3 скурыстыя плодзікі, ці яны лопасцевыя каробачкападобныя або падобныя на крылаткі клёна ці льну. Сакавітыя плады касцянка- ці ягадападобныя, маюць або дравяністы экзакарпій і сакавіты эндакарпій, або наадварот.

Апельсіны
Плод гесперыдый уласцівы многім прадстаўнікам падсям'і цытрусавых роду цытрус (*Citrus*), куды ўваходзяць апельсін, лімон, мандарын і іншыя віды. Гесперыдый уяўляе сабой вельмі своеасаблівую разнавіднасць ягадападобнага плода. Для яго характэрна наяўнасць даволі тоўстай, двухслойнай скуры і мякаці, якая запаўняе цалкам гнёзды плода. Мякаць складаецца з мноства верацёнападобных валаскоў, запоўненых сокам, называемых сокавымі мяшочкамі. Пры паспяванні плода мякаць некаторых цытрусавых лёгка можа быць раздзелена на долі, гнёзды плода. У кожным гняздзе спелага плода знаходзіцца адно ці два семя, размешчаных адзін на другім. Скура геперыдыя складаецца з двух слаёў. Вонкавы слой — экзакарпій жоўтага ці аранжавага колеру, утрымлівае вялікую колькасць залозак з эфірным алеем. Другі слой — мезакарпій, у спелых пладоў белай губчастай структуры.

Арэал
-----

Уключае каля 150 родаў і 900 відаў трапічных, субтрапічных і часткова цёплаўмераных паясоў абодвух паўшар'яў, але галоўным чынам у паўднёвай Афрыцы і ў Аўстраліі.

Класіфікацыя
------------

### Гістарычныя класіфікацыі

У 1862 годзе выйшаў першы том «Genera plantarum» англійскіх батанікаў Джорджа Бентама і Уільяма Гукера, у якім гэта вялікае сямейства падзялялася на дзве серыі і сем трыб; Адольф Энглер (гл. «Natürliche Pflanzenfamilien», III, 4) падзяліў яго на шэсць падсямействаў і 25 трыб.
Падсямействы наступныя:

* Rutoideae (пладалісцікаў большай часткай 4—5, рэдка 3—1—многа, лісце і кара з масляністымі мезагеннымі залозкамі; сюды належаць 17 трыб);
* Dictylomoideae (мезагенных залозак няма; дрэвы Паўднёвай Амерыкі);
* Flindersioideae (пладалісцікаў 5—3, зрослых разам; плод — каробачка; дрэвы і кустарнікі Індыі і Малайскіх астравоў);
* Tpathelioideae (тры зрозлых пладалісціка; плод — касцянка; вест-індскія расліны);
* Toddalioideae (5—2 зрослых пладалісцікаў; трапічныя расліны);
* Aurantioideae (плод — ягада; сюды належаць лімон, апельсін і інш.).

### Сінонімы

|  |  |
| --- | --- |
| * Amyridaceae Kunth
* Aurantiaceae Juss.
* Boroniaceae J.Agardh
* Cneoraceae Vest, nom. cons.
* Correaceae J.Agardh, nom. inval.
* Cuspariaceae Tratt. nom. illeg.
* Dictamnaceae Vest
* Diosmaceae R.Br. ex Bartl.
 | * Diplolaenaceae J.Agardh
* Flindersiaceae C.T.White ex Airy Shaw
* Fraxinellaceae Nees & Mart. nom. illeg.
* Pilocarpaceae J.Agardh
* Ptaeroxylaceae J.-F.Leroy
* Pteleaceae Kunth
* Zanthoxylaceae Martinov
 |

### Сучасная класіфікацыя

У цяперашні час сямейства падзяляецца на 6 падсямействаў:

* Падсямейства Aurantioideae — уключае 43 рода

* Трыба Citreae — уключае 39 родаў
* Трыба Clauseneae — уключае 4 рода

* Падсямейства Dictyolomatoideae — уключае 1 род
* Падсямейства Flindersioideae — уключае 1 род
* Падсямейства Rutoideae — уключае 6 родаў
* Падсямейства Spathelioideae — уключае 6 родаў
* Падсямейства Toddalioideae — уключае 113 родаў, з іх 52 рода ўключаюцца напрямую ў сямейства

* Трыба Boronieae — уключае 18 родаў
* Трыба Cusparieae — уключае 32 рода
* Трыба Diosmeae — уключае 11 родаў

### Прадстаўнікі

Асноўны артыкул: **Роды сямейства Рутавыя**
Сямейства ўключае ў сябе больш 170 родаў, некаторыя з іх:

* Acronychia J.R.Forst. & G.Forst.
* Boronia Sm.
* Choisya Kunth
* Citrus L. — Цытрус
* Correa Andrews
* Dictamnus L.
* Euodia J.R.Forst. & G.Forst.
* Flindersia R.Br.
* Fortunella Swingle
* Haplophyllum A.Juss.
* Murraya J.Koenig ex L.
* Orixa Thunb.
* Phellodendron Rupr.
* Pilocarpus Vahl
* Poncirus Raf.
* Ruta L. typus — Рута
* Skimmia Thunb.
* Toddalia Juss.
* Zanthoxylum L.
* Zieria Sm.

Гл. таксама
-----------

* Памела

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 147. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2  Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны). **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 мая 2009. Праверана 24 студзеня 2010.
5. ↑  По данным сайта GRIN.

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. — ISBN 978-985-439-644-6

Спасылкі
--------

* Рутовые: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Гранат |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX557283 · BNF: 122676998 · GND: 4177105-9 · LCCN: sh85116078 · Microsoft: 2781353486, 2910486206 · NKC: ph202601 |

 |