**Selevinia betpakdalaensis** — сысун атраду грызуноў, адзіны від роду *Selevinia* сямейства соневыя (*Gliridae*).

Гісторыя адкрыцця
-----------------

Падчас экспедыцыі, арганізаванай у 1938 маладым заолагам, дацэнтам казахскага універсітэта Віктарам Сялевіным  (руск.) (бел. у пустыні Бетпак-Дала, размешчанай паміж возерам Балхаш, нізоўем ракі Сарысу  (руск.) (бел. і ракой Чу, былі здабытыя 5 асобнікаў раней невядомага для навукі звярка. Адзін з іх, які стаў тыпавым асобнікам, быў здабыты 5 жніўня 1938 года на паўночнай ускраіне пустыні Бетпак-Дала ва ўрочышчы Кзыл-Уй. Экспедыцыя скончылася на паўднёвым баку пустыні каля станцыі Чу. Сялевін з шафёрам вярнуліся старажытнымі караванными шляхамі праз увесь Казахстан у Сяміпалацінск. Там Віктар захварэў цяжкім грыпам. Ледзь акрыяўшы ад яго, ён прыязджае ў Алма-Ату, паспявае зрабіць даклад, здаць справаздачу і памірае ад ускладненняў недалечанай хваробы. Гэта адбылося роўна праз тры месяцы пасля адкрыцця новага віду, 4 лістапада 1938 года.

Удзельнік экспедыцыі Барыс Аляксеевіч Беласлюдов (1915—1939) звяртаецца па дапамогу да асістэнта той жа кафедры, дзе працаваў Селевін, Валяр'яна Сямёнавіча Бажанава  (руск.) (бел.. Неўзабаве яны разам публікуюць артыкул з апісаннем новага роду ў гонар памерлага першаадкрывальніка В. А. Сялевіна — Selevinia. Яшчэ праз год выходзіць другі артыкул, але іншай паслядоўнасцю тых жа аўтараў, у якой яны апісваюць новае сямейства грызуноў Seleviniidae. А праз яшчэ 2 гады, каб зацвердзіць свой прыярытэт на міжнародным узроўні, тыя ж аўтары апублікавалі паведамленне на англійскай мове. Некалькі дзесяцігоддзяў лічылася, што гэта адзінае сямейства млекакормячых, эндэмічнае для Казахстана і для ўсяго СССР. У савецкіх зводках яно згадваецца ў рангу падсямейства больш чым праз паўстагоддзе, з замежных яно знікла крыху раней. Адно з апошніх навуковых паведамленняў Бажанава прысвечана роду Selevinia.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Вонкава падобная на мыш. Даўжыня цела да 9,5 см, хваста да 7,5 см, маса цела — 30-35 грамаў. Мех густы, пышны. Хвост густа пакрыты кароткімі валасамі, паміж якімі не відаць рагавых лускавінак. Афарбоўка верхняга боку цела шэрая, ніжняга — бялёсая. Вушы адносна вялікія (14-18 мм); яны могуць стульвацца ў трубачку і разгортвацца, як веер.

Распаўсюджанне
--------------

Selevinia betpakdalaensis — эндэмік Казахстана. Жыве ў палынова-салянкавых пустынях Цэнтральнага  (руск.) (бел. і Усходняга Казахстана  (руск.) (бел. ад 50° паўночнай шыраты і да мяжы на поўдні. Усюды рэдкая. Частка паўтаральных знаходак віду звязана з зараснікамі рэліктавай расліны — *Spiraeanthus schrenckianus*, эндэміка Сярэдняй Азіі.

Спосаб жыцця
------------

Selevinia betpakdalaensis на паштовай марцы Казахстана, 1993 год.
Selevinia betpakdalaensis добра лазіць па галінках кустоў. Актыўная ў прыцемках. У вывадку да 8 дзіцянятаў. Лінька вельмі своеасаблівая. Па назіраннях, яна адбываецца шляхам адслойвання кавалачкаў эпідэрмісу  (руск.) (бел. разам з валасамі, якія на іх трымаюцца. Пад адпластаваным эпідэрмісам да гэтага часу ўжо з’яўляецца густая шчотка новых валасоў. Зімой упадае ў спячку.

Харчаванне
----------

Аснову рацыёну складаюць насякомыя, у асноўным саранчовыя. Палююць таксама на павукападобных (тарантулы). Можа доўга абыходзіцца без пітной вады, задавальняючыся той вільгаццю, якая змяшчаецца ў здабычы. Палюе ў прыцемках.

Зноскі
------

1. ↑  Белослюдов Алексей Николаевич (1887—1939) — краевед, учитель.
2. ↑  *Белослюдов Б. А. Бажанов В. С.* 1938. Новый род и вид грызуна из Восточного Казахстана. // Уч. зап. Казах. гос. универ. том 1, в. 1, стр. 81-86.
3. ↑  *Бажанов В. С. Белослюдов Б. А,* 1939. Новое семейство грызунов. // Ученые записки Казахского государственного университета, т. 3, стр. 3-8.
4. ↑  *Bashanov V. S. Belosludov B. A.* 1941. A remarkable Family of Rodents from Kazakhstan. // Journ. Mammal. v. 22, No 3 p. 313.
5. ↑  *Павлинов И. Я. Яхонтов Е. Л. Агаджанян А. К.* 1995. Млекопитающие Евразии. I. Rodentia. М.: Изд-во МГУ, с. 53 (подсемейство Seleviniinae)
6. ↑  *Wilson D. E. Reeder D. M.* (eds) 1993. Mammal Species of the World a Taxonomic and Geographic Reference. 2-d edition. Washington-London: Smithsonian Institution Press. P. 765. Selevininae разглядаецца як малодшы сінонім падсямейства Leithiinae, прычым род *Selevinia* разам з родам *Myomimus* аб’яднаны ў адну трыбу Myomimini
7. ↑  *Бажанов В. С.* 1974. Состояние познания Seleviniidae (Rodentia). // Первый междунар. конгр. по млекопит. т. 1. М.

Літаратура
----------

* *Белослюдов Б. А. Бажанов В. С.* 1938. Новый род и вид грызуна из Центрального Казахстана (СССР). // Ученые записки Казахстанского университета, Том 1, Вып. 1, с. 81-86.
* *Сосновский И. П.  (руск.) (бел.* Редкие и исчезающие животные — М.: Лесная промышленность, 1987.

Спасылкі
--------

* Селевиния. Красная Книга Казахстана
* Боялычная соня
* Селевиния в Сибирском Зоологическом Музее

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN |