recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Азаніды** — злучэнні, у якіх атамы кіслароду злучаныя і паміж сабою, і з атамамі менш электраадмоўнага элемента.

У крышталічнай рашотцы азанідаў прысутнічаюць аніёны (O3)-. Азаніды тэрмічна і хімічна мала стабільныя, моцныя акісляльнікі. Утрыманне кіслароду ў азанідах большае, чым у надпераксідах. Лёгка распадаюцца з выдзяленнем кіслароду.

Ужываюцца для тых жа мэтаў, што і пераксіды.

Гл. таксама
-----------

* Надпераксіды
* Азон
* Супераксіды
* Пераксіды
* Аксіды

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778283238 |
**Чарнакорань голы** ці **чарнакорань Рупрэхта** ці **чарнакорань гладкі** (*Scorzonera austriaca*) — від раслін роду *Scorzonera* сямейства Астравыя (*Asteraceae*).

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая травяністая расліна з пустым баразнаватым, пад кошыкамі крыху ўздутым голым сцяблом вышынёй 25-50 см і вельмі доўгім (да 2 м і больш) тоўстым маршчыністым сцеблакоранем (каўдэксам), каранёвая шыйка якога апранута шматлікімі шчацінкападобнымі валакністымі рэшткамі чаранкоў леташняга лісця. Лісце голае шызаватае або зялёнае (рэдка), ад ланцэтнага да шырокаланцэтнага, па краях роўнае або слабахвалістае, на крылатых чаранках, у прыкаранёвай разетцы. Сцябловае лісце (2-3) дробнае, лускападобнае. Язычковыя кветкі жоўтыя, сабраны ў адзіночныя кошыкі на канцах сцябла. Абгортка чарапіцавая, голая з шырока-яйкападобнымі і прадаўгаватымі лісцікамі, па краі з плеўкавай каймой. Плод — сямянка з чубком..

Арэал
-----

Усходняя Еўропа (поўнач, Урал), Заходняя і Усходняя Сібір (поўдзень), Манголія, Японія, Кітай. Рэліктавы барэальны горна-тайговы від, які знаходзіцца ў Беларусі ў ізаляваным лакалітэце на значным выдаленні ад паўднёвай мяжы паўночна-еўрапейскага раўнінна-тайговага фрагмента арэала. Вядомы ў Мядзельскім раёне (наваколлі в. Ольшава) Мінскай вобласці.

Ахова
-----

Паштовая марка Беларусі
Уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі 1-га і 2-га выданняў (1981, 1993).

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. 1 2 3 4  КОЗЕЛЕЦ ГОЛЫЙ Архівавана 4 сакавіка 2016.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Козелец австрийский — Scorzonera austriaca: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Нараджэнне Венеры.
 
**«Нараджэнне Венеры»** (фр.: La Naissance de Vénus) — карціна аднаго з самых знакамітых жывапісцаў XIX стагоддзя — Вільяма Бугро.

На карціне намалявана не само нараджэнне з мора, а перамяшчэнне Венеры у ракавіне з адкрытага мора ў Пафас на Кіпры. Ракавіна з'яўляецца тыповым сімвалам, суправаджальнікам выявы Венеры. Яна сімвалізуе ўрадлівасць, пачуццёвыя прыемнасці і сексуальнасць. Сюжэт і кампазіцыя нагадваюць аднайменную карціну Сандра Бацічэлі, а таксама «Трыўмф Галатэі» Рафаэля. Лініі карціны звілістыя, мяккія і далікатныя. Каляровая гама галоўным чынам светлая, у дыяпазоне паміж белым і блакітным — колерамі, якія сімвалізуюць чысціню і боскае паходжанне. Мастак зрабіў відавочны акцэнт на фігуры Венеры, пакінуўшы іншых персанажаў у цені. Неба на карціне пахмурнае, яно прадвесціць навальніцу, што можа быць як сімвалам цяжкасцяў, якія чакаюць каханне, якое сімвалізуе Венера, так і проста аптычным эфектам, што тлумачаць, чаму большасць персанажаў палатна намаляваны ў цені.

У наш час карціна выстаўлена ў музеі Арсэ ў Парыжы.

Выстаўкі
--------

* Salon de la Société des artistes français, Парыж, Францыя, 1879
* William Bouguereau : 1825—1905, Парыж, Францыя, 1984

Літаратура
----------

* Crespelle Jean-Paul, Les Maîtres de la belle époque, Paris, 1966
* Adhémar Hélène [sous la direction de], Chronologie Impressionniste : 1803—1905, Paris, 1981
* Gaudieri Alexander V. J. — Burollet Thérèse — Atkinson Tracy, William Bouguereau 1825—1905 [cat. exp.], Paris, 1984
* Compin Isabelle — Roquebert Anne, Catalogue sommaire illustré des peintures du musée du Louvre et du musée d’Orsay, Paris, 1986
* Compin Isabelle — Lacambre Geneviève — Roquebert Anne, Musée d’Orsay. Catalogue sommaire illustré des peintures, Paris, 1990
* Lobstein, Dominique, Les Salons au XIXe siècle. Paris, capitale des arts, Paris, 2006

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нараджэнне Венеры, карціна Бугро
* «Нараджэнне Венеры» у базе даных Музея Арсэ (фр.)
**Супрацьпаветраная абарона** (СПА) — комплекс арганізацыйных мерапрыемстваў і баявых дзеянняў, накіраваных на адбіццё нападу праціўніка з паветра, прыкрыццё груповак уласных сухапутных войск або важных аб’ектаў у тыле. Ваенная супрацьпаветраная абарона спрыяе заваяванню і захаванню панавання ў паветры. Яна ствараецца на ўсіх этапах і ва ўсіх відах баявых дзеянняў, пры перамяшчэнні войск і ў перыяд іх сталай дыслакацыі.

НАТА вызначае супрацьпаветраную абарону як *«усе захады, накіраваныя на адхіленне або зніжэнне эфектыўнасці паветранага ўдару праціўніка»*. Гэта сістэмы ўзбраення надводнага, падводнага (субмарыны) і паветранага базіравання, звязаныя сістэмы датчыкаў, сродкі кантролю і назірання, а таксама пасіўныя захады (напрыклад, бар’ерныя шары). Сродкі супрацьпаветранай абароны могуць выкарыстоўвацца для абароны марскіх, сухапутных і ваенна-паветраных сіл у любым месцы. Аднак для большасці краін асноўныя намаганні супрацьпаветранай абароны — найперш, абарона ўласнай тэрыторыі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Супрацьпаветраная абарона

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11941556x · GND: 4154737-8 · LCCN: sh85002625 · NDL: 00566756 · NKC: ph200843 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сура.
**Сура** (араб. سورة‎‎ сӯра) — арабскае слова для абазначэння главы Карана. Каран складаецца з 114 сур, з якіх 86 атрыманы ў Мецы, а 28 — у Медзіне. Кожная сура складаецца з аятаў (адкрыццяў). Колькасць аятаў можа быць ад 3 да 286.

На першы погляд крытэрый размяшчэння сур ў іх даўжыні, наступныя суры як правіла карацейшыя за папярэднія. Аднак гэты прынцып вытрымліваецца не заўсёды.

Суры Карана
-----------

* 1. Аль-Фаціха

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4420668-9 · NKC: ph811230 |
**Супрацьле́глы** (**проціле́глы**) лік {\displaystyle n'} да пэўнага ліку {\displaystyle n} — гэта лік, які пры складанні з {\displaystyle n} дае нуль:

{\displaystyle n+n'=0.}

Гэтую роўнасць можна перапісаць наступным чынам:

{\displaystyle n+n'-n=0-n}

або

{\displaystyle n'=-n}

Такім чынам, процілеглыя лікі маюць аднолькавыя абсалютныя велічыні (модулі), але процілеглыя знакі. У адпаведнасці з гэтым лік, процілеглы да {\displaystyle n}, абазначаюць {\displaystyle -n}.

Калі лік дадатны, то процілеглы да яго лік будзе адмоўным, і наадварот.

Нуль процілеглы сам да сябе (нуль са знакам мінус — гэта той самы нуль).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 126020971 |
**Царква Святога Мікалая** — лютэранская прыхадская царква ў Штральзундзе (зямля Мекленбург-Пярэдняя Памеранія). Найстаражытнейшая і другая па велічыні царква ганзейскага горада, жамчужына цаглянай готыкі балтыйскага ўзбярэжжа Германіі.

Гісторыя
--------

Царква, прысвечаная Святому Мікалаю Мірлікійскаму, заступніку маракоў, узводзілася побач са Старым рынкам Штральзунда з 1270 па 1360 год. Яна задумана як своеасаблівы адказ знакамітай царкве Святой Марыі ў Любеку, заснаванай у 1250 годзе. Штральзунд і Любек здаўна супернічалі за панаванне на Балтыцы. У 1249 годзе Штральзунд пацярпеў паражэнне, і царква Святога Мікалая была заклікана кампенсаваць маральную шкоду, засланіла галоўную царкву Любека прыгажосцю і веліччу. Першая згадка пра царкву Святога Мікалая ў Штральзундзе датуецца 1276 годам.

Вежы сабора
Доўгі час царква Святога Мікалая, злучаная галерэяй з ратушай, лічылася галоўнай царквой Штральзунда. Тут праходзілі не толькі набажэнствы, але і пасяджэнні гарадскога савета, прыём замежных пасольстваў. Тут жа Гарадскі Савет аб'вяшчаў свае рашэнні і нарматыўныя акты.

Архітэктура
-----------

Гатычны партал
Царква Святога Мікалая мае форму трохнефнай шасціпралётнай базілікі з галерэйнымі хорамі і вянком капэл. Агульная даўжыня царквы — 87 метраў, шырыня цэнтральнага нефа складае 29 метраў. Двухвежавы фасад царквы, дэкараваны спічастымі нішамі, звернуты на захад. Вежы царквы скончаны напачатку XIV стагоддзя і былі першапачаткова роўнай вышыні. Аднак у пажары 1662 года гатычныя драўляныя навершы абедзвюх вежаў былі знішчаны. У 1667 годзе паўднёвая вежа абзавялася новым купалам у стылі барока, вышыня яе стала 103 метра; паўночная ж вежа дагэтуль накрыта толькі часавым дахам.

### Інтэр'ер

Астранамічны гадзіннік
Інтэр’ер цэрквы святога Мікалая прыцягвае гатычным роспісам XIV—XV стагоддзяў, які падкрэслівае крыжовыя рабрыстыя скляпенні і высокія спічастыя аркі. Царква вядомая драўляным алтаром вышынёй 12 метраў з больш чым сотняй разьбяных фігур і астранамічным гадзіннікам. Створаны ў 1394 годзе Нікалаусам Ліліенфельдам, ён з'яўляюцца найстарэйшым у Балтыйскім рэгіёне, а таксама аднымі з найстарэйшых у свеце, які цалкам захаваў аўтэнтычныя зубчастыя колы. Гадзіннік і цяпер рабочы, але з мэтай захавання арыгінальных дэталяў ён спынены. Таксама цікавая рэнесансная царкоўная кафедра і тры арганы, найстаражытнейшы з якіх датуецца 1599 годам.

Літаратура
----------

* Ульрика Шёбер. Церкви и монастыри Европы/Пер. с нем. — М.: Бертельсманн Медиа Москау АО, 2004. — С. 80 - 85. — 392 с. — ISBN 5-88353-166-0
* *Herbert Ewe* Das alte Stralsund. Kulturgeschichte einer Ostseestadt. 2. Auflage. Verlag Hermann Böhlaus Nachfolger, Weimar 1995, ISBN 3-7400-0881-4.
* *Paul-Ferdi Lange (Hrsg.)* Wenn Räume singen. St. Nikolai zu Stralsund. Edition herre, Stralsund 2001, ISBN 3-932014-11-1.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Мікалая (Штральзунд)
**Царква Святога Дзмітрыя Салунскага** (балг.: църква "Св. Димитър Солунски") — адна з найстарэйшых праваслаўных сярэднявечных цэркваў г. Вяліка-Тырнава, з'яўляецца помнікам Тырнаўскай мастацкай школы. Царква размешчана на правым беразе Янтры, пад паўночна-ўсходнім схілам гары Трапезіца. Царква мае афіцыйны статус нацыянальнага гістарычнага помніка, архітэктурнага помніка нацыянальнага значэння і мастацкага помніка нацыянальнага значэння.

Гісторыя
--------

Пачатак будаўніцтва царквы ў 1185 г. супадае з весткай пра паўстанне супраць візантыйскага валадарства. Царква і манастыр каля яго існавалі да канца XIII ст. калі яны былі разбураны, хутчэй за ўсё, землетрасеннем. Пазней, у XV стагоддзі на падмурку аднаго з будынкаў манастыра была пабудавана новая царква.

У канцы XVII — пач. XVIII ст. непадалёк быў пабудаваны манастыр, фрагменты якога былі выяўлены пры правядзенні археалагічных раскопак у 1971 г.. У канцы XIX стагоддзя новая царквы была значна пашкоджана, а землетрасенне ў 1913 годзе знішчыла яе канчаткова.

Працы па рэстаўрацыі, заснаваныя на выніках археалагічных даследаванняў, пачаліся ў 1977 г. і ў 1985 г. адноўленая царква Святога Дзмітрыя Салунскага была адкрыта як музей у адзначэнне 800-годдзя паўстання супраць візантыйскіх прыгнятальнікаў і абвяшчэння Тырнава сталіцай балгарскай дзяржавы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Дзмітрыя Салунскага (Вяліка-Тырнава)
* Царква Дзмітрыя Салунскага: фота, апісанне
**Царква Святога Лукі** (ням.: Lukaskirche) — найбуйнейшая пратэстанцкая царква Мюнхена. Храм адносіцца да Евангелічна-лютэранскай царквы Баварыі.

Будынак быў пабудаваны ў 1893-1896 гг. па праекце архітэктара Альберта Шміта на беразе Ізара. Экстэр'ер царквы Святога Лукі мае пераважна раманскія рысы, уласцівыя да Рэфармацыі, унутры ж пераважаюць элементы рэйнскай готыкі. На момант пабудовы гэта была трэцяя лютэранская царква горада пасля царквы Святога Матфея, адкрытай у 1833 годзе, і Святога Марка, пабудаванай у 1877 годзе. Усходні фасад мае дзве вежы, у заходняй частцы — купал вышынёй амаль 64 м.

На сёння Царква Святога Лукі — адзіная з добра захаваных пратэстанцкіх цэркваў у гістарычным раёне Мюнхена. Хоць царкву ў горадзе завуць *Der Dom Der Münchner Protestanten* (*Сабор Мюнхенскіх пратэстантаў*), яна не з'яўляецца кафедрай біскупа.

У царкве маецца арган 1932 года.

Зноскі
------

1. ↑  St Lukas: Munich’s oldest Lutheran church "Nerd In Deutschland
2. ↑  Gerd Kötter Архівавана 19 верасня 2013.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Абсалют.
**Абсалют** ці **абсалютнае** (лац.: absolutus — безумоўны) — адноснасць, якая вылучае *сувязь* паміж паняццем (канцэптам) і яго *непасрэдным* значэннем. Такі канцэпт, у адноснасці да такога значэння, нейкай існасці, разглядаецца як абсалютны.

Абсалютнае супрацьпастаўляецца адноснаму, або рэлятыўнаму, — умоўнаму, якое залежыць ад тых або іншых умоў, мінучаму, часаваму. Старажытна-грэчаскай філасофіяй абсалютнае тлумачылася як бок дасканаласці, завершанасці, самадастатковасці і выяўлялася паняццямі «па прыродзе», «само па сабе», «у чыстым выглядзе»; яму супрацьпастаўлялася адноснае як залежнасць ад іншага або што адносіцца да іншага.

Асабліва шырока тэрмін «абсалютнае» выкарыстоўваўся ў сярэднявечнай філасофіі, прычым у розных сэнсах. Пад абсалютным разумелася, у прыватнасці: вольнае ад матэрыяльных умоў, ад выпадковасці; прыкладнасць да ўсякага быцця; неабумоўленае; не звязанае з нейкімі чыннікамі; вольнае ад разумовых абмежаванняў.

У сучаснай філасофіі шматзначнасць абсалютнага захавалася. Абсалютнае можа азначаць дасканалае, завершанае, універсальнае, неабумоўленае, вольнае ад абмежаванняў, а таксама невымоўнае, не здольнае быць прадметам думкі, строгае, літаральнае, безумоўнае, якое не з’яўляецца сімвалічным або метафарычным. Напрыклад, «абсалютная ісціна», «абсалютная прастора», «абсалютнае Эга», «абсалютная неабумоўленасць» і г.д.

Супрацьлегласцю абсалютнасці з’яўляецца адноснасць.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · У. Даля · Catholic (1997—…) · Universalis · Сучаснай Украіны · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85000239 · NKC: ph135764 |
**Гагулі** (руск.: Гогули, гогулы) † — народ, які ў першай палове XVII ст. насяляў рэчышча Амура, горы Малы Хінган. Меркаваная колькасць — 4 000 чал.

Узгадваліся Ерафеям Хабаравым як суседзі дзючэраў. У ранейшым допісе Васіля Паяркава ўзгадваліся толькі дзючэры. Згодна запісам рускіх казакаў, гагулі займаліся земляробствам і паляваннем. Жылі ў дробных сталых паселішчах. Гагульскі "князец" Тоенча выплочваў ім ясак са 100 чалавек.

Некаторыя даследчыкі лічаць, што гагулі з'яўляліся часткай дзючэраў, што насялялі ніжнюю ў адносінах да асноўнай часткі народа плыню ракі Амур. Існуе таксама меркаванне, што гагулі былі продкамі нанайцаў. Археолагі звязваюць гагуляў з дзючэрскай археалагічнай культурай (XIII - сярэдзіна XVII стст.). Уварванне казакаў у Прыамур’е і збор імі ясака выклікалі ваенныя сутычкі з мясцовым насельніцтвам, якое панесла значныя чалавечыя страты. У 1654 г. чарговы атрад казакаў знайшоў іх паселішчы пакінутымі.

Спасылкі
--------

* Этнический состав и расселение народов Приамурья в XVII—XVIII веках Архівавана 10 верасня 2017.
* Гогулы или гогули
* Ravenstein Ernest George, The Russians on the Amur

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
Члены НАТА (зялёны) і Украіна (аранжавы).
Сувязі паміж Украінай і Арганізацыяй Паўночнаатлантычнага дагавора (англ.: North Atlantic Treaty Organisation (NATO)) пачаліся ў 1994 годзе. У 2008 годзе Украіна падала заяўку на далучэнне да Плану дзеянняў па сяброўству ў НАТА (англ.: Membership Action Plan (MAP)). Планы на ўступленне ў НАТА былі адкладзеныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2010 года, на якіх перамог Віктар Януковіч, які аддаваў перавагу таму, каб Украіна заставалася пазаблокавай дзяржавай. У 2010 годзе Вярхоўная Рада прагаласавала за выключэнне з стратэгіі нацыянальнай бяспекі краіны «інтэграцыю ў еўра-атлантычную бяспеку і сяброўства ў НАТА».

У выніку Еўрамайдана Януковіч збег з Украіны ў лютым 2014 года, часовы ўрад Арсенія Яцанюка, які прыйшоў да ўлады, заявіў, што не мае ніякіх планаў на ўступленне Украіны ў НАТА са спасылкай на пазаблокавы статус краіны. Тым не менш, пасля расійскага ваеннага ўмяшальніцтва ва Украіну і парламенцкіх выбараў у кастрычніку 2014 года новы ўрад зрабіў уступленне ў НАТА прыярытэтам. 23 снежня 2014 года Вярхоўная Рада адмовілася ад пазаблокавага статусу краіны, які «даказаў, што не з’яўляецца эфектыўным у забеспячэнні бяспекі Украіны і абароны ад знешняга ціску і агрэсіі».

Паводле апытанняў, праведзеных у перыяд з 2005 па 2013 год, украінская грамадская падтрымка сяброўства ў НАТА застаецца на нізкім узроўні. Паводле апытання Інстытута Гэлапа ў 2009 годзе, 40 % украінцаў бачылі ў НАТА пагрозу, а 17 % — абарону. З пачатку 2014 года, пасля расійскай ваеннай інтэрвенцыі ва Украіну, грамадская падтрымка сяброўства Украіны ў НАТА значна ўзрасла. У чэрвені 2014 года амаль 50 % апытаных падтрымлівалі ўступленне ў НАТА, а ў кастрычніку 2014 года падтрымка ўзрасла да больш чым 50 %. Згодна з вынікамі апытання, праведзенага ў снежні 2015 года фондам «Дэмакратычнай ініцыятывы» ў Кіеве 75 % украінцаў падтрымалі б сяброўства ў НАТА.

На Брусельскім саміце ў чэрвені 2021 года лідары НАТА пацвердзілі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, аб тым, што Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па членстве (ПДЧ) як частка працэсу і правам Украіны вызначаць будучыню і знешнюю палітыку, вядома, без знешняга ўмяшальніцтва. Генеральны сакратар НАТА Енс Столтэнберг таксама падкрэсліў, што Расія не зможа накласці вета на ўступленне Украіны ў НАТА, бо «мы не вернемся да эры сфер інтарэсаў, калі буйныя краіны вырашаюць, што рабіць меншым».

Зноскі
------

1. ↑  NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021
2. ↑  European Truth **(нявызн.)**, *NATO Secretary General: It is not up to Russia to decide whether Ukraine will be a member of the Alliance* .
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Макараў.
**Адольф Іванавіч Макараў** (нар. 6 чэрвеня 1926, г. Лубны, Палтаўская вобласць, УССР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Львоўскі політэхнічны інстытут у 1951 годзе. Працаваў у Баранавічах, з 1952 года — архітэктар, старшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў, начальнік майстэрні Брэстграмадзянпраекта.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1961 года. Член КПСС з 1949 года. Пражывае ў г. Брэст.

Творчасць
---------

Мемарыяльны комплекс «Урочышча Гай»
Асноўныя працы: квартал жылых дамоў па вул. Саўгаснай (1978—1982), праекты забудовы 4- і 5-й чаргі мікрараёнаў Паўночны-1 (1980—1982) у Баранавічах. Удзельнічаў у стварэнні помнікаў У. І. Леніну (1960), вызваліцелям горада (1964) у Баранавічах, мемарыяльнага комплексу ва ўрочышчы «Гай» (1972).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Макаров Адольф Иванович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Каталізатар Уілкінсана** — трывіяльная назва хімічнага рэчыва з формулай RhCl(PPh3)3 (Ph = феніл). Названа ў гонар лаўрэата Нобелеўскай прэміі ў галіне хіміі (1973) Джэфры Уілкінсана, які ўвёў яго ў шырокую практыку.

Структура і асноўныя ўласцівасці
--------------------------------

Малекула рэчыва ўяўляе сабой плоскі квадратны 16-электронны комплекс. Звычайна рэчыва вылучаюць у выглядзе чырвона-карычневага парашка пасля рэакцыі хларыду родыю (III) з лішкам трыфенілфасфіна ў кіпячым этаноле.

Частка трыфенілфасфіна выступае ў якасці аднаўляльніка, ператвараючыся ў аксід трыфенілфасфіна.

{\displaystyle {RhCl\_{3}+3H\_{2}O+4PPh\_{3}\rightarrow RhCl(PPh\_{3})\_{3}+OPPh\_{3}+2HCl+2H\_{2}O}}
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Святога Мікалая.
**Царква Святога Мікалая** (ням.: Nikolaikirche) — найстаражытнейшая царква Берліна. Размешчана ў гістарычным квартале Святога Мікалая (Нікалаіфіртэль). У наш час царква з’яўляецца філіялам Брандэнбургскага музея ў складзе Фонду гарадскога музея Берліна, дзе таксама рэгулярна праводзяцца канцэрты.

Від на царкву Святога Мікалая з тэлевежы

Гісторыя
--------

Інтэр’ер
Нікалаікірхэ, пабудаваная ў 1220—1230 гадах, уяўляла сабой трохнефную крыжападобную базіліку з прыроднага каменя і прысвечана Мікалаю Цудатворцу.

У XIII стагоддзі царква была перабудавана ў гатычную зальную царкву. У 1461 годзе гільдыя берлінскіх пекараў, якая адносілася ў Сярэднявеччы да ліку чатырох заможных саслоўяў, замовіла для царквы алтар і абавязалася выплачваць гадавую рэнту царкоўнаму служцы.

Царква ў 1827 годзе
Асіметрычнае аблічча з адной вежай царква Святога Мікалая захоўвала аж да канца XIX ст. Падчас капітальнай рэканструкцыі царквы ў 1876—1878 гг. пад кіраўніцтвам Германа Бланкенштайна царква абзавялася неагатычным фасадам з дзвюма вежамі.

У 1938 годзе царква перайшла ва ўласнасць дзяржавы, і з гэтага часу ў ёй больш не праходзілі службы. Вернікі царквы перайшлі ў суседнюю Марыенкірхэ. У Марыенкірхэ таксама знаходзяцца шматлікія каштоўныя творы мастацтва з царквы Св. Мікалая.

Руіны царквы ў 1951 годзе
Падчас Другой сусветнай вайны ад царквы Св. Мікалая засталіся толькі сцены. Аднаўленне царквы з дзвюма вежамі па старых малюнках і планах пачалося ў 1981 годзе. У наш час царква служыць музеем і канцэртнай залай. Цудоўная акустыка царквы Св. Мікалая высока ацэньваецца знаўцамі. Падчас рэканструкцыі ў 1981 года ў вежы былі ўсталяваны куранты з 41 званом. Пастаянная выстаўка ў царкве распавядае пра гісторыю збудавання і асоб, звязаных з ёй.

Літаратура
----------

* Ernst Badstübner: Berlin Nikolaikirche. E. A. Seemann, Leipzig 1991. ISBN 3-363-00485-0.
* Ernst Badstübner: Nikolaikirche — Nikolaiviertel — Berlin. Schnell & Steiner, Regensburg 1999. ISBN 3-7954-6173-8 (formal falsche ISBN).
* Matthias Barth: Romanik und Gotik in Brandenburg und Berlin — Architektur und Baudekor des Mittelalters. Bergstadtverlag, Würzburg 2009

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Царква Св. Мікалая, Берлін**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 5151024-8 · LCCN: nr94042550 · SUDOC: 07987214X · VIAF: 156765571 |
**Каталог Гіпарха** — астраметрычны (зорны) каталог, складзены ў Еўрапейскім касмічным агенцтве на падставе даных, сабраных касмічнай місіяй «Гіпарх».

Каталог змяшчае астраметрычныя даныя 118 218 зорак (даныя большасці зорак каталога Гіпарха існуюць паралельна і ў каталогу Тыха): іх пазіцыі, гадавы ўласны рух і абсалютныя трыганаметрычныя паралаксы з сярэдняй астраметрычнай дакладнасцю 1 вугл. мсек. Дадатковыя спецыфічныя даныя ўтрымліваюцца для падвойных і кратных зорак.

Фотаметрычныя даныя ўключаюць шыракапалосную фотаметрыю *для ўсіх аб’ектаў каталога*, вымераную на працягу не меней чым 110 эпох назіранняў.

Дакладнасць вымярэння зорных велічынь для сталых зорак дасягае 0,0004—0,007m для зорных велічынь 2—12m, і звычайна складае 0,0015mдля аб’ектаў 8-й зорнай велічыні.

Літаратура
----------

* The Hipparcos and Tycho Catalogues. Volume 1. Introduction and Guide to the Data. — Noordwijk: ESA Publications Division, 1997. — [vol1\_all.pdf vol1\_all.pdf]

| ⛭Астранамічныя каталогі |
| --- |
| Гістарычныя | Шы Шэня  • Гіпарха  • Альмагест  • Ас-Суфі  • Аль-Біруні  • Амара Хаяма  • Ат-Тусі  • Гурганскі зідж  • Уранаграфія  • Уранаметрыя  • Тыха Браге  • Галея  • Гевелія  • Джона Флемстыда  • Лакайля  • Месье  • Вольфа |
| Сучасныя | 2MASS  • Abell  • AC  • BD  • C  • CCDM  • CD  • COROT  • CPD  • DDO  • FK4/FK5  • GC  • GCVS  • Gl/GJ  • GSC  • HD  • HIP  • HR  • IC  • IDS  • KIC  • MCG  • NGC  • NHICAT  • NSV  • OGLE  • PD  • PGC  • RCW  • RECONS  • RNGC  • ROSAT  • SAO (CAO)  • SDSS  • STF  • TYC  • UGC  • WDSC |
**Альберт Жамет** (7 снежня (25 лістапада) 1821, Вільня  — 1877, Вільня) — віленскі мастак-пейзажыст, сцэнограф.

Біяграфія
---------

Альберт Жамет, Астрашыцкі Гарадок, інтэр’ер сядзібы Тышкевічаў.
Нарадзіўся ў небагатай сям’і віленскага мешчаніна — выхадца з Гумбінена ва Усходняй Прусіі (цяпер Гусеў). Скончыў гімназію ў Вільні. З 1840 года вучыўся ў пецярбургскай Акадэміі мастацтваў, дзе галоўным яго настаўнікам быў прафесар М. Н. Вараб'ёў  (руск.) (бел..

У 1847 годзе на сродкі Бенедыкта Тышкевіча адправіўся ў Італію і прабыў за мяжой да 1859, наведаўшы яшчэ Францыю, Англію і Германію. У 1854 атрымаў ад рымскай Акадэміі святога Лукі прэмію за краявід возера Нэмі  (руск.) (бел.. У тым жа годзе за дасланую ў Санкт-Пецярбург карціну «Цівалі і яго вадаспады» (знаходзілася ў вялікага князя Мікалая Мікалаевіча Старэйшага) быў ганараваны звання некласнага мастака, а ў 1859 годзе стаў акадэмікам, у тым ліку і за «Краявід Рока-ды-Папа» (належаў графу Кушалёву-Безбародку  (руск.) (бел.).

У 1861—1863 здзейсніў другое падарожжа за мяжу. З 1864 года да сваёй смерці ў 1877 годзе быў дэкаратарам пры віленскім гарадскім тэатры. Акрамя згаданых, лепшыя творы мастака: «Альбанскае возера», «Арка-Скура і розныя віды вілы Бутэр, у Палерма» (у Зімнім палацы), «Рымскі Калізей», «Краявід у ваколіцах Неапаля», «Рымская Кампанья за Порта-Маджорэ» і «Рымскі краявід». Вядомы яго віленскія краявіды, краявіды Грыгішкеса, Раўдондварыса, Тускуланскага паласа (1848), а таксама краявід с домам Тадэвуша Касцюшкі (1847).

Зноскі
------

1. ↑  RKDartists Праверана 3 мая 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Albert Zamett // Artnet — 1998. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q874430'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q266566'></a>
3. ↑  Альберт Жамет

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Альберт Жамет на Вікісховішчы |

* Albertas Vaitiekus Žametas
* Творы Альберта Жамета ў Нацыянальным мастацкім музеі Літвы Архівавана 5 сакавіка 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 180149842043002842772 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Святога Міхаіла.
**Царква Святога Міхаіла** — галоўная пратэстанцкая (евангелісцкая) царква Гамбурга, адно з найбольш значных архітэктурных збудаванняў Паўночнай Германіі, з'яўляецца "візітнай карткай" горада. Храм у стылі позняга барока, прысвечаны архангелу Міхаілу, вядомы таксама пад назвай «Вялікі Міхель». Царква Святога Міхаіла знаходзіцца ў паўднёвым квартале Новага горада, вежа царквы добра бачная з караблёў, якія накіроўваюцца ў порт Гамбурга, фарміруе марскі фасад вольнага Ганзейскага горада.

Гісторыя
--------

Першая царква Святога Міхаіла была ўзведзена ў Новым горадзе Гамбурга ў 1648 - 1669 гг. Петэрам Маркартам і Крыстафам Корбінусам. Гэта была вялікая прыгожая трохнефная царква, аднак яна праіснавала да 1750 года, у выніку ўдару маланкі храм цалкам згарэў, званіца храма была разбурана. На наступны год на старым месцы было пачата ўзвядзенне новай царквы па праекце Іагана Леанарда Прэя і Эрнста Георга Зоніна. Да 1762 пабудова была скончаная, аднак вежа царквы была выведзена толькі да ўзроўню даху. Толькі да 1786 года храм упрыгожыўся элегантнай і яркай вежай.

3 ліпеня 1906 г. падчас будаўнічых работ узнік пажар - дашчэнту згарэла і абрынулася вежа, ад царквы засталіся адны сцены. Цэлы шэраг архітэктараў і ўплывовых грамадзян Гамбурга выказаліся супраць аднаўлення Вялікага Міхеля. Яны прапаноўвалі паставіць на тым жа месцы новую царкву - узвесці ў адпаведнасці з духам XX стагоддзя. Аднак простыя жыхары Гамбурга, якія любілі і ганарыліся сваёй славутасцю, вырашылі аднаўляць храм. Да 1912 годзе трэцяя царква Святога Міхаіла была ўзведзена па ранейшых чарцяжах, але пры гэтым выкарыстоўваліся самыя сучасныя матэрыялы і тэхналогіі. Менавіта жалезабетонная канструкцыя дапамагла 3-й царкве выстаяць падчас Другой сусветнай вайны, калі Гамбург, як адзін з прамысловых цэнтраў і асноўных партоў Германіі, падвяргаўся масіраваным бамбаванням.

У 2008 годзе выява царквы Святога Міхаіла ў Гамбургу была змешчана на рэверс памятнай манеты наміналам 2 еўра з серыі «Федэральныя землі Германіі» як сімвал федэральнай зямлі Гамбург.

Літаратура
----------

* Helge Adolphsen: O, wie so herrlich stehst Du da. Predigten im Hamburger Michel aus fünf Jahrhunderten, Murmann-Verlag, Hamburg 2006, ISBN 3-938017-79-1
* Semjon Aron Dreiling: Pompöser Leichenzug zur schlichten Grabstätte. Die vergessenen Toten im Gruftgewölbe der Hamburger St.-Michaelis-Kirche 1762-1813, Medien-Verlag Schubert, Hamburg 2006, ISBN 3-937843-09-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Міхаіла (Гамбург)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4123332-3 · VIAF: 247227992 |
Склеп пахавальнага свяцільніка ў катакомбах Парыжа**Катакомбы Парыжа** (фр.: catacombes de Paris) — сетка звілістых падземных тунэляў і пячор штучнага тыпу пад Парыжам. Агульная працягласць па розных даных — ад 187 да 300 км. З канца 18 стагоддзя ў катакомбах спачываюць астанкі амаль шасці мільёнаў чалавек.

Катакомбы ўзнікаюць пры падземных распрацоўках вапняка ў 10-18 стагоддзях. Пазней у падземных пячорах ствараюцца вінныя паграбы, іншыя сховішчы, хрысціянскія могілкі (асуарыі). Масавыя пахаванні ў катакомбах адбыліся ў канцы 18 стагоддзя, калі гарадскія ўлады забаранілі могілкі ў рысе горада і арганізавалі масавыя перапахаванні з аварыйных могілак Парыжа.

У цяперашні час у катакомбах існуе гістарычная экспазіцыя, а таксама створаная турыстычная зона працягласцю 2,5 км. У 2007 быў зняты фільм «Катакомбы», месцам дзеяння якога з'яўляюцца парыжскія падзямеллі.
**Ціхамір Арэшкавіч** (харв.: Tihomir Orešković; нар. 1 студзеня 1966, Заграб) — харвацкі менеджар фармацэўтычнай прамысловасці і палітык, з 22 студзеня да 19 кастрычніка 2016 года прэм’ер-міністр Харватыі.

Біяграфія
---------

Атрымаў адукацыю ў галіне хіміі, скончыўшы ў 1989 годзе ў Канадзе Універсітэт Макмастера. У 1991 годзе атрымаў ступень магістра дзелавога адміністравання. З 1992 года прафесійна звязаны з фармацэўтычнай прамысловасцю. Працаваў у Eli Lilly and Company (Канада), займаючыся фінансамі і міжнароднымі кантактамі, затым прыйшоў на пасаду дырэктара, адказнага за адносіны з органамі дзяржаўнага кіравання і эканамічныя пытанні. Пазней працаваў у якасці віцэ-прэзідэнта Novopharm па пытаннях развіцця і фінансавага дырэктара. У 2009 годзе ён далучыўся да карпарацыі харвацкая PLIVA, у якасці рэгіянальнага дырэктар фінансаў, а затым генеральны дырэктар PLIVA. Пазней працаваў у звязанай арганізацыйна кампаніі Teva Pharmaceutical Industries.

23 снежня 2015 года лідары партый «Харвацкая дэмакратычная садружнасць» і «Мост незалежных спісаў» прапанавалі Ціхаміра Арэшкавіча ў якасці кандыдата ад гэтых партый, якія складаюць парламенцкую большасць на пасаду прэм’ер-міністра Харватыі. У той жа дзень прэзідэнт Калінда Грабар-Кітаравіч прызначыла яго на гэту пасаду, даручыўшы фарміраванне новага ўрада. Вызначэнне складу кабінета доўжылася амаль месяц. 22 студзеня 2016 года Харвацкая Сабор прагаласаваў за вотум даверу яго ўраду: 83 дэпутатаў былі «за», 61 — «супраць» і 5 устрымалася.

Зноскі
------

1. ↑  Tihomir Orešković // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
2. ↑  Tihomir Oreskovic // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus · OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | NLP: A33770761 · NSK: 000662095 · VIAF: 20146095191300370021 |
**Ціхан Васілевіч Кібардзін** (1863, горад Слабадской, Кіраўская вобласць — 1 лістапада 1933) — гарадскі архітэктар Віцебска ў 1890—1924 гадах. Аўтар праектаў мноства гарадскіх будынкаў канца XIX — пачатку XX стагоддзяў.

Біяграфія
---------

У 1888 годзе скончыў архітэктурнае аддзяленне Імператарскай Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу.

У 1890 годзе Кібардзін прыехаў у Віцебск на пасаду малодшага архітэктара будаўнічага аддзялення Віцебскага губернскага кіравання, у красавіку 1890 быў прызначаны гарадскім архітэктарам. Працаваў на гэтай пасадзе да 1917 года. Жыў у Віцебску ў пабудаваным каля 1900 годзе на ўласныя сродкі доме на Успенскай вуліцы (вул. Крылова, 6).

У 1890 годзе Ц. В. Кібардзін распрацаваў генеральны план Віцебска. У 1902 годзе пад кіраўніцтвам Кібардзіна быў створаны яшчэ адзін генеральны план горада. У ім Ціхан Васілевіч паспрабаваў наладзіць рэгулярнасць гарадской забудовы і забяспечыць кампактнасць горада. 1914 прызначаны на пасаду архітэктара пры Віцебскай жаночай Марыінскай гімназіі.

Пасля рэвалюцыі быў прызначаны павятовым і гарадскім інжынерам, у 1923 годзе — губернскім архітэктарам. У канцы 1920-х пераехаў у Ленінград.

Працы
-----

* Аднаўленне пасля пажару будынка гарадскога тэатра (не захаваўся; 1897)
* Генеральны план Віцебска (1890, 1902)
* Перабудова будынка сярэдзіны XIX стагоддзя на вуліцы Талстога, 2 (першыя гады XX стагоддзя)
* Надбудова трэцяга паверху Віцебскай ратушы (1911)
* Помнік героям Вайны 1812 года (сумесна з І. Фаміным; 1911-12)
* Дзяржаўны банк (будынак не захаваўся; знаходзіўся на Замкавай вуліцы)
* Бальніца духоўнай семінарыі (вуліца Камісара Крылова, 5; 1908-10)
* Уласны дом (вуліца Камісара Крылова, 6)

Сям'я
-----

* Таццяна Ціханаўна Кібардзіна — савецкая расійская актрыса тэатра і кіно, народная артыстка РСФСР (1951), лаўрэат Сталінскай прэміі (1951).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0144-3

Спасылкі
--------

* Кибардин, Тихон Васильевич  (руск.)
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў в. Мар’іна, Добрушскі раён, Гомельская вобласць.

Помнік
------

Помнік уяўляе сабою пастамент кубічнай формы вышынёй 2.2 м. На ім усталявана постаць салдата ў плашч-накідцы, які стаіць у поўны рост. У правай руцэ ваяр трымае аўтамат, у левай каску. На франтальнай частцы пастамента ўсталявана мемарыяльная пліта з надпісам «Вечная слава героям, павшим в боях за свободу и независимость нашей Родины».

Перад пастаментам сіметрычна размешчаны дзве пліты з чорнага мармуру, усталяваныя 26 жніўня 2010 года, у сувязі з подзахоронением 33 невядомых ваяроў, выяўленых пошукавым атрадам Міністэрства абароны РБ у наваколлях вёскі.

Злева ад пастамента ўсталяваны дзве стэлы з граніту з надпісамі. Першы надпіс: «1941 — 1945. Здесь захоронены 287 воинов Советской Армии. Они пали смертью героев в боях, в окрестностях деревни Марьино, освобождая от немецко-фашистских оккупантов Родину в сентябре — октябре 1943 года. Фамилии 219 воинов не установлены. Вечная слава героям!».

На другой стэле прозвішча пахаваных салдат. Справа знаходзяцца тры стэлы. На першай надпіс: «Вечен Ваш подвиг в сердцах поколений, жизнью потомки обязаны Вам». На дзвюх іншых стэлах прозвішча пахаваных ваяроў.

Тэрыторыя брацкай магілы агароджана металічным ланцугом з буйнымі звёнамі на нізкіх металічных слупках.

Зноскі
------

1. ↑  Звесткі аб гісторыка-культурных каштоўнасцях (Добрушскі раён, Гомельскай вобласці) Архівавана 16 лістапада 2019.
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў в. Алексінічы, Віцебская вобласць. Знаходзіцца каля школы.

Апісанне
--------

У брацкай магіле пахаваны 138 воінаў і 73 партызаны, якія загінулі ў канцы чэрвеня 1944 года пры баях з нямецкімі войскамі ў раёне гарадскога раёна Багушэўска. Сярод пахаваных — воіны 144-й і 371-й стралковых дывізій, 2-й гвардзейскай танкавай брыгады 5-й арміі і партызаны атрада імя А. Неўскага брыгады 1-й імя К. С. Заслонава.

У 1958 годзе на магіле пастаўлены абеліск.

Зноскі
------

1. ↑  Брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан. Сенненскі раён

Літаратура
----------

* Сенненскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 396—408.
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў горадзе Мёры, Віцебская вобласць. Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан знаходзіцца на плошчы Загінулых барацьбітоў.

Апісанне
--------

На брацкай магіле пахаваны 180 воінаў і 43 партызаны, якія загінулі ў баях супраць нямецкіх захопнікаў у 1941—1944 гадах. Сярод пахаваных — воіны 9-й гвардзейскай стралковай дывізіі 6-й арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту, якія загінулі ў ліпені 1944 года пры вызваленні Мёраў.

У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптура воіна.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал. С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн. 1985. — С. 303—304.
**Бі́тва пад Ласасі́нам** — бітва паўстання 1863 года, якая адбылася 24 мая (4 чэрвеня) 1863 ля вёскі Ласасін Слонімскага павета Гродзенскай губерні (цяпер у Пружанскім раёне Брэсцкай вобласці).

Гісторыя
--------

24 мая (4 чэрвеня) 1863 рускія дагналі аддзел пружанскага шляхціца Фелікса Улодка «Шчаснага» і ўзялі яго ў атачэнне. Пры спробе вырвацца паўстанцы страцілі 40 чалавек забітымі, аднак Валерый Антоній Урублеўскі з часткаю аддзелу здолеў вырвацца з акружэння. Пасля бою казакі налічылі на адным левым флангу 127 забітых, у палон быў узяты беластоцкі памешчык Рафал Карыцкі.

Памяць
------

Асноўны артыкул: **Магіла ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў, Ласасін**
Першы драўляны крыж на месцы пахавання загінуўшых паставілі мясцовыя жыхары. У 1928 за польскім часам мясцовыя ўлады замянілі яго гранітным помнікам з надпісам: «Prochom 40 powstanców polskich poległych w 1863 r. w walkach z najezdzcą. Mieszkańcy powiatu» (па-беларуску: Праху 40 паўстанцаў, загінуўшым у 1863 годзе ў бітвах з акупантамі. Жыхары павета).

З прыходам савецкай улады помнік быў узарваны. У 1989 годзе адноўлены мясцовымі краязнаўцамі з дапамогай пружанскіх прадпрыемстваў.

Помнік занесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. 1 2 3  *Уладзімір Крукоўскі.* Двойчы расстраляныя. Адноўлены помнік паўстанцам Шчаснага // *«Наша Ніва»*. — 2000. — № 42.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Алунан.

**Адольф А́лунан** (лат.: Ādolfs Alunāns; 11 кастрычніка 1848, г. Мітава, цяпер Елгава, Латвія — 5 ліпеня 1912) — латышскі акцёр, рэжысёр, драматург; заснавальнік нацыянальнага тэатра і драматургіі. 

Сцэнічную дзейнасць пачаў у 1866. Працаваў у нямецкіх тэатрах у Тарту, Таліне, Пецярбургу. Выконваў пераважна камедыйныя ролі. Арганізатар, кіраўнік і рэжысёр першага нацыянальнага тэатра (Рыга, 1870—85), перасоўнай трупы ў Елгаве (1885—1904). Аўтар п'ес: «Дамарослы», «Радасць і гора», «Нашы продкі» і інш. артыкулаў пра тэатраьнае мастацтва, успамінаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

Літаратура
----------

* Алунан // БЭ ў 18 т. Т. 1. Мн. 1996.
Каталогі паштовых марак «Міхель»
**Каталог паштовых марак** — спіс інфармацыі аб паштовых марках, складзены з мэтай палягчэння іх пошуку і класіфікацыі па розных прыкметах.

З развіццём філатэліі як галіны калекцыянавання ў каталогах, акрамя апісанняў і цэн, пачалі з'яўляцца дадатковыя падрабязнасці аб тавары. Каталогі пачалі ілюстраваць (спачатку чорна-белымі малюнкамі, пазней у колеры), у іх з'явіліся даты паштовых эмісій, тыпы друку, наклады, разнавіднасці паштовых марак і г.д.

Першы каталог марак з'явіўся ў верасні 1861 года ў Страсбургу (Францыя) стараннямі мясцовага кнігагандляра Оскара Бержэ-Леўро.
**Конныя мяшчане** — група ваенна–служылых мяшчан у ВКЛ у 16-17 ст. Нашчадкі былых баяр, якія перасяліліся ў горад, але захавалі свае маёнткі і абавязак выконваць ваенную земскую службу ў феадальным апалчэнні свайго павета.

У 16 ст. як асобная сацыяльная група існавалі віцебскія конныя мяшчане (каля 100 сем'яў). Яны падзяляліся на дзве групы: жыхары Віцебска, або яго прадмесця; жыхары віцебскага ваяводства што калісьці выселіліся з горада. У прывілеі Віцебску на магдэбургскае права (1597) жыхары Віцебска былі ўравнаваны ў правах з іншымі мяшчанамі. Віцебскія конныя мяшчане, якія жылі ў маёнтках і сёлах, атрымалі ад вялікага князя Жыгімонта III Вазы прывілей (24 сакавіка 1626), паводле якога захавалі свае маёнткі, але былі пераведзены пад юрысдыкцыю ваяводы з-пад юрыздыкцыі гродскага і земскага судоў Віцебскага павета. Гэта невялікая група займала прамежкавае становішча паміж сялянства і шляхтай, частка ўвайшла ў разрад дробнай шляхты. Аналагічная невялікая сацыяльная група была ў Слуцку ў 1-ай пал. 17 ст. паводле статута Слуцка, выдадзенага Крыштофам Радзівілам (5 мая 1621), усе купцы горада і багатыя мяшчане, што жылі ў дамах на Рыначнай плошчы, цэхмістры і сотнікі гарадскога апалчэння павінны былі складаць конны атрад апалчэння. Частка з іх таксама з'яўлялася нашчадкамі баяр, што пасяліліся ў горадзе. Гэта група знікла да сяр. 17 ст.
**Піраманія** (ад стар.-грэч.: πῦρ — агонь, полымя + стар.-грэч.: μανία — запал, вар’яцтва, цяга) — засмучэнне імпульсіўных паводзін, якое выяўляецца ў непераадольнай хваравітым цязе да падпалаў  (руск.) (бел. а таксама ў моцнай захопленасці назіраннем за агнём.

Вызначэнне піраманіі як паталагічнага імкнення да развядзення агню з’явілася яшчэ ў 1824 годзе. Аднак і сёння гэты сіндром да канца не вывучаны. Выпадкі піраманіі з’яўляюцца аб’ектам даследавання і псіхіятрыі, і юрыспрудэнцыі.

Пацыенты, назіраючы за пажарам, праяўляюць цікаўнасць, адчуваюць радасць, задавальненне або палёгку. Пажар ніколі не ажыццяўляецца імі дзеля матэрыяльнай выгады, для ўтойвання злачынстваў, як выраз грамадска-палітычнага пратэсту. У некаторых выпадках можа быць следствам піралагніі  (руск.) (бел. — сэксуальнага ўзбуджэння пры назіранні полымя.

Зноскі
------

1. ↑  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>
2. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 27 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
3. ↑  *Артур Ребер.* Большой толковый психологический словарь. Т. 2 (П-Я): Пер. с англ. — М.: Вече; АСТ, 2000. — 560 с. — ISBN 5-7838-0606-4

Літаратура
----------

* *Скрягин Л. Н.* Тайны морских катастроф. / Изд. 2-е. — М.: Транспорт, 1986. — 366 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778332817 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Касакоўскі.
**Рэмігіян Корвін Касакоўскі** (польск.: Remigian Korwin Kossakowski; 1 кастрычніка 1730, Жамойць — 12 лістапада 1780) — дзеяч асветы ў Вялікім Княстве Літоўскім, святар-езуіт.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Касакоўскіх герба «Слепаўрон». Сын Рэмігіяна Касакоўскага.

Вучыўся ў Віленскай акадэміі. 3 1753 года езуіт, з 1763 года святар. У 1765—1768 гадах выкладаў у Віленскай акадэміі, у 1768—1769 і 1771—1773 прапаведнік і бібліятэкар езуітаў у Гародні. Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1773 годзе канонік пазнанскі, з 1774 у Парыжы замежны карэспандэнт Адукацыйнай камісіі. Садзейнічаў набыццю тут абсталявання для абсерваторыі ў Вільні.

Літаратура
----------

* Касакоўскія // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Рэмігіян Касакоўскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Рэмігіян Корвін Касакоўскі |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
Ісідар Каўфман  (руск.) (бел.. Партрэт рабіна, апранутага ў кіцель і таліт  (руск.) (бел.
**Ра́бін** (ад іўр.: רַבִּי (раббі) — настаўнік) — служыцель культу ў іўдаізме, суддзя па пытаннях рэлігійнага і сямейнага жыцця ў яўрэйскай абшчыне. Калегія рабінаў — рабінат — тлумачыць прадпісанні Талмуда, прыстасоўвае іх да сацыяльных умоў, імкнецца кіраваць духоўным і палітычным жыццём народных мас, практычна выконваць шэраг дзяржаўных функцый.

Інстытут рабінаў аформіўся ў раннім сярэднявеччы ў дыяспары. У сярэднія вякі і ў новы час рабін кіраваў не толькі рэлігійным, але і палітычным і эканамічным жыццём яўрэйскай абшчыны. У XVI—XVII стст. у Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім рабін часам кіраваў ешыботам. У Расійскай імперыі статус рабіна вызначаўся дзяржаўнымі пастановамі. Паводле палажэння аб яўрэях 1835 г. рабін павінен быў весці метрычныя кнігі і выконваць абрады. Паводле закона 1857 г. пасаду рабіна маглі займаць толькі выпускнікі рабінскіх вучылішчаў. На пачатку 1990-х г. у Беларусі рабінаў са спецыяльнай духоўнай адукацыяй практычна не было.

Цяпер іудзейскія рэлігійныя абшчыны арганізаваны ў Іудзейскае рэлігійнае аб’яднанне Рэспублікі Беларусь (ІРА ў РБ), адміністрацыйным кіраўніком якога з’яўляецца старшыня, а найбольшым аутарытэтам у справах веры карыстаецца галоўны рабін ІРА ў РБ.

Літаратура
----------

* Рабін // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Рабін // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 26. — ISBN 985-11-0214-8.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рабін
* Артыкул «*Раввин*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Infernal (6e éd.) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11948214v · GND: 4176751-2 · LCCN: sh85110190 · NKC: ph124961, ph1060724 |
**Кунгурская пячора** — карставая пячора на Сярэднім Урале каля горада Кунгур, у Пермскім краі Расіі. 

Агульная даўжыня каля 5,6 км. У пячоры 58 гротаў (найбольшы грот Географаў мае даўжыню 155 метраў) і каля 60 азёр. Утварылася ў гіпсах і ангідрытах. Кальцытавыя, гіпсавыя і ледзяныя ўтварэнні: сталактыты, сталагміты, сталагнаты і асобныя крышталі. Гроты Брыльянтавы, Палярны з ледзянымі ўтварэннямі, размешчаны каля ўвахода. Помнік прыроды. Пячора электрыфікавана. Турызм.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).