|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Камунізм**

**Канцэпцыя**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Марксісцкая філасофія** |
|  | **Класавая барацьба** |
|  | **Інтэрнацыяналізм** |
|  | **Камуністычная партыя** |


**Ідэалогіі**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Марксізм** |
|  | **Марксізм-ленінізм** |
|  | **Трацкізм** |
|  | **Сталінізм** |
|  | **Цітаізм** |
|  | **Мааізм** |
|  | **Сталінізм-хаджаізм** |
|  | **Чучхэ** |
|  | **Геварызм** |
|  | **Левы камунізм** |
|  | **Камунізм рабочых саветаў** |
|  | **Анарха-камунізм** |
|  | **Рэлігійны камунізм** |
|  | **Еўракамунізм** |
|  | **Нацыянальны камунізм** |


**Інтэрнацыяналы**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Міжнароднае таварыства працоўных** |
|  | **Другі Інтэрнацыянал** |
|  | **Камуністычны інтэрнацыянал** |
|  | **Чацвёрты Інтэрнацыянал** |


**Асобы**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Карл Маркс** |
|  | **Фрыдрых Энгельс** |
|  | **Уладзімір Ленін** |
|  | **Роза Люксембург** |
|  | **Іосіф Сталін** |
|  | **Леў Троцкі** |
|  | **Маа Цзэдун** |


**Іншае**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Анархізм** |
|  | **Антыкапіталізм** |
|  | **Антыкамунізм** |
|  | **Камуністычныя краіны** |
|  | **Камуністычная сімволіка** |
|  | **Крытыка камунізму** |
|  | **Дэмакратычны цэнтралізм** |
|  | **Дыктатура пралетарыяту** |
|  | **Гісторыя камунізму** |
|  | **Левыя** |
|  | **Люксембургізм** |
|  | **Новы клас** |
|  | **Новыя левыя** |
|  | **Пост-камунізм** |
|  | **Прымітыўны камунізм** |
|  | **Сацыялізм** |
|  | **Сталінізм** |
|  | **Сацыяльная эканоміка** |
|  | **Цітаізм** |
|  | **СССР** |

 |

**Камуні́зм** (ад лацінскага *commūnis* — агульны) — грамадска-эканамічная фармацыя, якая заснаваная на грамадскай уласнасці на галоўныя сродкі вытворчасці.

З пункту гледжання тэарэтыкаў камунізму, гэта вучэнне здольнае пераадолець узаемную адасобленасць працы і зрабіць магчымым свабоднае самаздзяйсненне чалавека ў матэрыяльнай і духоўнай вытворчасці. Канчатковай мэтай камунізму з’яўляецца стварэнне ўмоў для ўсебаковага развіцця кожнага індывіда і ўсяго грамадства. Канцэпцыя камунізму найбольш распрацавана ў марксізме.

Самі тэарэтыкі камунізму не могуць вывесці адзінае вызначэнне камунізму. Так, паводле Энгельса, камунізм — вучэнне пра ўмовы вызвалення пралетарыяту. А паводле Маа Цзэдуна — суцэльная ідэалогія пралетарыяту і разам з тым новы грамадскі лад.

Гістарычнае развіццё камунізму
------------------------------

Некаторыя з гісторыкаў лічаць, што камунізм і камуністычнае вучэнне існавалі задоўга да прац Карла Маркса і Фрыдрыха Энгельса. Такім камунізмам быў першабытны, ці прымітыўны камунізм, калі агульнасць маёмасці была адзінай формай чалавечага грамадства.

Але асноўныя камуністычныя ідэі былі сфармуляваны ў толькі ў ХVI ст. еўрапейскімі гуманістамі Томасам Морам і Тамаза Кампанела. Вялікі ўклад у фарміраванне ўтапічнага сацыялізму (увасабленне камуністычных ідэй таго часу) унесла праца Томаса Мора «Утопія».

У 1848 годзе, падчас «вясны народаў», нямецкімі філосафамі Карлам Марксам і Фрыдрыхам Энгельсам была напісана праца «Маніфест камуністычнай партыі», у якой былі вызначаны асноўныя мэты, задачы і метады барацьбы зараджалых камуністычных арганізацый і партый. Менавіта дзякуючы маніфесту былі выведзены асноўныя тэзісы камунізму і асноўныя ідэалы камуніста. Таксама была заснавана новая палітычная плынь — марксізм. На марксізме, у далейшым, будавалася шмат камуністычных ідэалогій

У 1864 годзе быў створаны Першы інтэрнацыянал. Марксісты заснавалі сацыял-дэмакратычныя партыі, у якіх выдзелілася як радыкальны, рэвалюцыйны кірунак, так і ўмераны, рэфармісцкі. Ідэолагам апошняга стаў нямецкі сацыял-дэмакрат Эдуард Бернштэйн. У створаным у 1889 годзе Другім Інтэрнацыянале да пачатку 1900-х гадоў пераважаў рэвалюцыйны пункт гледжання. На кангрэсах прымаліся рашэнні пра немагчымасць саюза з буржуазіяй, недапушчальнасці ўваходжання ў буржуазныя ўрады, пратэсты супраць мілітарызму і вайны і г.д. У далейшым, аднак, больш значную ролю ў Інтэрнацыянале сталі іграць рэфармісты.

У першай палове XX ст. з найбольш радыкальнага крыла сацыял-дэмакратыі вылучыліся камуністычныя партыі.

У 1910-1920-я гады стварылася шмат розных леварадыкальных і камуністычных плыняў. Самым вядомымі былі марксізм-ленінізм і бальшавізм. Вядомасць сваю яны атрымалі пасля кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года ў Расіі.

У 1918 годзе было створана люксембургіянства, якое супрацьстаяла з аднаго боку сацыял-дэмакратыі, а з другога — бальшавізму. Яго заснавальнікам была нямецкая радыкальная сацыял-дэмакратка Роза Люксембург.

Першымі гадамі існавання першай камуністычнай краіны ў свеце — Савецкага Саюза — былі створаны новыя адгалінаванні марксізму-ленінізму. Напрыклад, левы камунізм, прыхільнікі якога абвінавачвалі Леніна ў скажэнні марксізму. На працягу каля 30-ці гадоў у СССР панавала ідэалогія сталінізму, апазіцыю якой складала трацкісцкая ідэалогія.

У 1956 годзе, пасля XX-га з’езду КПСС, сусветны камуністычны лагер перажыў раскол. Пасля выкрыцця сталінізму былі створаны такія ідэалогіі як мааізм, хаджаізм і чучхэ, які крытыкавалі Хрушчова і яго даклад на XX-м з’ездзе КПСС. У Заходняй Еўропе ж набіраў папулярнасць еўракамунізм, які таксама выступаў з крытыкай Савецкага Саюза і савецкага сацыялізму.

У 1991 годзе, з распадам СССР, камуністычныя ідэі сталі губляць папулярнасць. Большасць камуністычных партый адмовіліся ад непарламенцкіх спосабаў барацьбы і перайшлі на больш умераныя пазіцыі.

У сучасным свеце камуністычная ідэалогія і камуністычная партыя пануе ў наступных краінах: КНР, КНДР, Лаос, В’етнам, Непал.

Віды камунізму
--------------

### Прымітыўны камунізм

Паводле Энгельса, самыя старажытныя чалавечыя супольнасці, якія існавалі да ўзнікнення класаў, можна назваць «прымітыўным камунізмам». Энгельс, аднак, лічыць, што сучасны, развіты камунізм можа з’явіцца толькі пасля таго, як гісторыя пройдзе праз усе астатнія грамадскія фармацыі, уключаючы рабаўладальніцкі лад, феадалізм, капіталізм і сацыялізм.

### Утапічны камунізм

Класічнай выявай гэтага віду камунізму можа служыць праца Томаса Мора «Утопія» (1516), у якой малюецца ідылічная карціна прымітыўнага камунізму, якая супрацьпастаўляецца феадалізму. Да 1700 года афармляюцца новыя, болей развітыя версіі ўтапічнага камунізму, прадстаўленыя канцэпцыямі Сен-Сімона, Фур’е і Оўэна.

### Ваенны камунізм

Асноўны артыкул: **Ваенны камунізм**
Назва эканамічнай палітыкі ў 1918—1920 г. пад час Грамадзянскай вайны, на тэрыторыі кантраляванай бальшавікамі. Складаўся з шэрагу надзвычайных мер: нацыяналізацыі прамысловай вытворчасці, жорсткай цэнтралізацыі кіравання эканомікай, забароны прыватнага гандлю харчовымі і найбольш дыфіцытнымі таварамі (асабліва хлебам), карткавай сістэмы размеркавання тавараў, частковай адмены грошаў, харчразверсткі і г.д. Увядзенне палітыкі ваеннага камунізму часткова тлумачыцца цяжкасцямі, якія перажываў бальшавіцкі рэжым у Грамадзянскую вайну і пад час іншаземнай інтэрвенцыяй, але вялікі ўплыў мелі і ідэялагічныя перакананні кіраўніцтва бальшавікоў. Пад час існавання Літбела (зіма-лета 1919 г.) палітыка ваеннага камунізму суправаджалася асабліва жорсткімі формамі ў сельскай гаспадаркі. Улады адмаўляліся размяркоўваць памешчыцкія землі паміж сялянамі, спадзеючыся, што створаныя на іх камуны і арцелі паступова выціскнуць прыватную сялянскую гаспадарку. Усё гэта выклікала масавую незадаволенасць сярод сялян і часткі гарадскога насельніцтва.

### Таталітарны камунізм

Дастаткова ўмоўная назва рэальных практык камунізму (больш дакладна — сацыялізму), якія былі ажыццёўлены ў XX стагоддзі. Гэты від камунізму характарызуецца палітычным дыктатам адной партыі і стратай працоўным класам магчымасці кантролю над уладай. Сучасная марксісцкая тэорыя сцвярджае, што таталітарны камунізм магчымы толькі ў краінах, якія развіваюцца, дзе пралетарыят вымушаны ўступаць у саюз з сялянствам і дзе буржуазія мае пакуль адносна слабы ўплыў.

### Поўны камунізм

З пункту гледжання марксізму — апошняя стадыя ў развіцці чалавечага грамадства, пры якой рэалізуецца асноўны лозунг камуністычнага руху: «ад кожнага па магчымасцях, кожнаму па патрэбам». Неабходнай умовай поўнага камунізму паводле Маркса з’яўляецца дастаткова працяглае існаванне сусветнай сацыялістычнай дзяржавы, якое прывяло б да знікнення класаў і адмірання ўрадавай улады.

### Еўракамунізм

Умоўная назва палітыкі камуністычных партый Заходняй Еўропы, якія крытыкавалі недахоп палітычных свабод і самаізаляванасць партыі і ўладаў у тых краінах, якія прынялі савецкую мадэль сацыялізму. Расійскіх паслядоўнікаў еўракамунізму (або неаўтарытарнага камунізму) часта называюць трацкістамі, нягледзячы ані на аўтарытарызм самога Троцкага, ані на адсутнасць у ідэалогіі неаўтарытарных камуністаў нават схільнасці да трацкісцкага марксізму.

Ахвяры камунізму
----------------

За сем дзесяцігоддзяў з невялікім у выніку толькі грамадзянскіх войнаў, а таксама кампаній тэрору і голаду, арганізаваных камуністамі, было забіта не менш за 90 мільёнаў чалавек, або амаль 5 % насельніцтва краін, якія апынуліся пад іх частковым або поўным кантролем.

Гл. таксама
-----------

* Анарха-камунізм
* Антыкамунізм
* Неакамунізм
* Нанаграмадства
* Камуністычная партыя
* «Маніфест камуністычнай партыі»
* Маральны кодэкс будаўніка камунізму
* Першабытны камунізм
* Поўны камунізм
* Нацыянал-камунізм
* Сацыялізм
* Сталінізм
* Трацкізм
* Утапізм
* Левы камунізм
* Тэрмін «камуністычныя злачынствы» ў заканадаўстве Польшчы
* Помнік ахвярам камунізму
* Чорная кніга камунізму
* Рэзалюцыя Савета Еўропы 1481
* Посткапіталізм

Зноскі
------

1. ↑  Ф.Энгельс. Прынцыпы камунізму. Першае пытанне
2. ↑  Маа Цзэдун. Аб новай дэмакратыі
3. ↑  Кізіма С. А.…
4. ↑  Так сколько же убил коммунизм?  (руск.)
5. ↑  *С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др.* Чёрная книга коммунизма. — 2-е издание. — «Три века истории», 2001. — 780 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-95423-037-2.  (руск.)
6. ↑  Angus Maddison homepage  (англ.)

Літаратура
----------

* *Кізіма С. А. Лянцэвіч В. М. Самахвалаў Дз. С.* Гісторыя Беларусі: Курс лекцый. — Мн.: Выд-ва МІК, 2003. — 91 с..

Спасылкі
--------

* Музей камунізму (англ.)

| ⛭Эканоміка |
| --- |
| Эканамічныя сістэмы | 
Традыцыйная эканоміка · 
Рыначная эканоміка · 
Планавая эканоміка · 
Рабства · 
Феадальная эканоміка · 
Змяшаная эканоміка
 |
| Эканамічныя тэорыі | 
Аўстрыйская школа · 
Інстытуцыяналізм · 
Класічная школа · 
Неакласічная эканамічная тэорыя · 
Новая істытуцыянальная тэорыя · 
Кейнсіянства · 
Маржыналізм · 
Марксісцкая палітычная эканомія · 
Меркантылізм · 
Манетарызм · 
Саламанкская школа · 
Чыкагская школа · 
Фізіякраты
 |
| Галіновыя паняцці | 
Ваенная эканоміка · 
Інфармацыйная эканоміка · 
Эканоміка ведаў · 
Эканоміка працы · 
Эксперыментальная эканоміка
 |
| Паняцці і мадэлі | 
Партысіпатыўная эканоміка · 
Першасны сектар эканомікі · 
Другасны сектар эканомікі · 
Трацічны сектар эканомікі · 
Зялёная эканоміка · 
Сусветная эканоміка · 
Аўтаркія · 
Адкрытая эканоміка · 
Віртуальная эканоміка · 
Нефармальная эканоміка
 |

| ⛭Марксізм |
| --- |
| Сацыялогія | 
* Дыктатура пралетарыяту
* Тэорыя адчужэння
* Эксплуатацыя
* Класавая барацьба
* Буржуазія
* Пралетарыят
* Рэвалюцыя
* Навуковы сацыялізм
* Камунізм

 |
| Эканоміка | 
* Закон прыбавачнага кошту
* Палітэканомія
* Прадукцыйныя сілы
* Вытворчыя адносіны
* Працоўная сіла
* Першапачатковае назапашванне капіталу

 |
| Гісторыя | 
* Першабытны камунізм
* Матэрыялістычная тэорыя паходжання дзяржавы
* Азіяцкі спосаб вытворчасці
* Рабаўладальніцкі лад
* Феадалізм
* Капіталізм
* Сацыялізм
* Камунізм

 |
| Філасофія | 
* Дыялектычны матэрыялізм
* Гістарычны матэрыялізм

 |
| Кірункі | 
* Аўстрамарксізм
* Заходні марксізм
* Ленінізм
* Бальшавізм
* Люксембургіянства
* Камунізм рабочых саветаў
* Археамарксізм
* Меншавізм
* Марксізм-ленінізм
* Сталінізм
* Трацкізм
* Мааізм
* Цітаізм
* Чучхэ
* Еўракамунізм
* Неамарксізм
* Апераізм
* Аналітычны марксізм
* Структуралісцкі марксізм
* Сітуацыянізм
* Постмарксізм

 |
| Школы | 
* Франкфурцкая школа
* Будапешцкая школа
* Школа праксіса

 |

| ⛭Палітыка і дзяржава |
| --- |
| Навуковыя дысцыпліны і тэорыі | 
* Паліталогія
* Параўнальная паліталогія
* Тэорыя дзяржавы і права
* Тэорыя грамадскага выбару

 |
| Агульныя прынцыпы і паняцці | 
* Грамадзянская супольнасць
* Прававая дзяржава
* Правы чалавека
* Раздзяленне ўлад
* Рэвалюцыя
* Тыпы дзяржавы
* Суверэнітэт

 |
| Дзяржавы па палітычнай сіле і ўплыве | 
* Вялікая дзяржава
* Калонія
* Марыянетачная дзяржава
* Сатэліт
* Звышдзяржава

 |
| Віды палітыкі | 
* Геапалітыка
* Унутраная палітыка
* Знешняя палітыка

 |
| Форма дзяржаўнага ладу | 
* Канфедэрацыя
* Унітарная дзяржава
* Федэрацыя

 |
| Сацыяльна-палітычныя інстытуты ігаліны ўлады | 
* Банкаўская сістэма
* Вярхоўная ўлада
* Заканадаўчая ўлада
* Выбарчая сістэма
* Выканаўчая ўлада
* СМІ
* Судовая ўлада

 |
| Дзяржаўны апарат і органы ўлады | 
* Кіраўнік дзяржавы
* Парламент
* Урад

 |
| Палітычны рэжым | 
* Алігархія
* Анархія
* Арыстакратыя
* Ахлакратыя
* Аўтарытарызм
* Дэмакратыя
* Дэспатызм
* Таталітарызм

 |
| Форма дзяржаўнага кіравання іпалітычная сістэма | 
* Аднапартыйная сістэма
* Ваенная дыктатура
* Дыктатура
* Манархія
	+ абсалютная
	+ канстытуцыйная
	+ парламентарная
* Плутакратыя
* Рэспубліка
	+ прэзідэнцкая
	+ парламенцкая
	+ савецкая
* Тэакратыя
* Тымакратыя
* Самадзяржаўе
* Таласакратыя
* Клептакратыя
* Хунта
* Герантакратыя

 |
| Палітычная філасофія, ідэалогія і дактрына | 
* Анархізм
* Камунізм
* Каланіялізм
* Кансерватызм
* Касмапалітызм
* Лібералізм
* Лібертарыянства
* Марксізм
* Мілітарызм
* Манархізм
* Нацызм
* Нацыяналізм
* Неакаланіялізм
* Пацыфізм
* Сацыялізм
* Фашызм

 |
| Выбарчая сістэма | 
* Мажарытарная
* Прапарцыйная
* Змяшаная

 |
| Палітолагі і палітычныя мысліцелі | 
* Платон
* Арыстоцель
* Макіявелі
* Мантэск’ё
* Русо
* Беніта Мусаліні
* Гобс
* Лок
* Карл Маркс
* Міхаіл Бакунін
* Макс Вебер
* Морыс Дзювержэ
* Юліус Эвола
* Цыцэрон

 |
| Падручнікі і вядомыя працы пра палітыка | 
* «Дзяржава»
* «Палітыка»
* «Пра град Божы»
* «Уладар»
* «Левіяфан»
* «Адкрытае грамадства і яго ворагі»

 |
| Гл. таксама | Асноўныя паняцці палітыкі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4576497 · BNF: 133408542 · GND: 4031892-8 · LCCN: sh85029120 · LNB: 000060109 · Microsoft: 542948173 · NDL: 00567260 · NKC: ph114959 |

 |