Павялічаная кварта
Паменшаная квінта
**Трытон** (лац.: tritonus — складаецца з трох тонаў) — музычны інтэрвал велічынёй у тры цэлых тону.

У элементарнай тэорыі музыкі, якая арыентуецца на мажорна-мінорную танальнасць, трытон інтэрпрэтуецца як:

* Павялічаная кварта — інтэрвал шырынёй у чатыры ступені, які сустракаецца ў асноўным (дыятонічным) гукарадзе ў выглядзе выключэння, бо ўсе астатнія шэсць кварт гэтага гукараду з’яўляюцца чыстымі і маюць два з паловай тону. Сярод храматычных інтэрвалаў павялічаная кварта таксама з’яўляецца выключэннем, бо энгарманічна роўная паменшанай квінце, тады як усе іншыя храматычныя інтэрвалы энгарманічна роўныя дыятонічным.
* Паменшаная квінта — інтэрвал шырынёй у пяць ступеней, які з’яўляецца зваротам павялічанай кварты, для якога таксама справядліва ўсё вышэйсказанае.

Агульныя звесткі
----------------

Трытон з’яўляецца моцным дысанансам і мае першараднае значэнне для мажорна-мінорнай танальнасці. Гэты інтэрвал уваходзіць у склад дамінантсептакорда (паміж яго тэрцыяй і септымай) і іншых няўстойлівых акордаў.

### Дыятонічныя і гарманічныя трытоны

*Дыятонічныя трытоны* ўтвараюцца ў натуральным мажоры на IV і VII ступенях, і ў натуральным міноры — на VI і II ступенях.

*Трытоны гарманічнага віду* ўтвараюцца ў гарманічным мажоры на VI паніжанай і II ступенях, і ў гарманічным міноры — на VII падвышанай і IV ступенях.

### Дамінантавыя і субдамінантавыя трытоны

Утвораныя на IV і VII ступенях у натуральным мажоры і на IV і VII падвышанай ступенях у гарманічным міноры трытоны называюцца *дамінантавымі*, бо гэтыя ступені ўваходзяць у склад дамінантсептакорда. Гукі дамінантавых трытонаў вырашаюцца па ладавым прыцягненні: павялічаная кварта вырашаецца ў танічную сексту, паменшаная квінта — у танічную тэрцыю.

*Субдамінантавыя* трытоны ўтвараюцца на II і VI паніжанай ступенях у гарманічным мажоры і на II і VI ступенях у натуральным міноры, бо з’яўляюцца гукамі септакорда II ступені. Пры вырашэнні трытонаў, якія змяшчаюць II ступень, апошняя пераходзіць не ў тоніку, а ў III ступень, каб пазбегнуць непажаданага ў двухгалоссі паралельнага руху квінтамі ці квартамі.

Трытон з’яўляецца інтэрвалам яркім і які востра прыцягваецца, таму ён часта выкарыстоўваецца для падкрэслення важных момантаў кампазіцыі, у тым ліку пры пераходзе ў іншыя танальнасці.

Прыклады трытонаў:
*c-fis*, *d-gis*, *e-ais*, *f-h*, *g-cis*, *a-dis*, *h-eis*

### Акустыка

Частоты гукаў трытону па-рознаму суадносяцца ў розных ладах. У піфагарэйскім ладзе павялічаная кварта валодае суадносінамі 729:512, а паменшаная квінта (каматычны трытон) — 1024:729. У раўнамерна тэмпераваным ладзе суадносіны заўсёды {\displaystyle {\sqrt {2}}:1}.

Гістарычны нарыс
----------------

У гісторыі заходняй Еўропы пачынаючы з часоў грыгарыянскай манодыі шматлікія тэарэтыкі музыкі ў сваіх класіфікацыях інтэрвалікі («дыястэмалогіях») пакідалі трытон без увагі. У практычных падручніках па кампазіцыі пачынаючы з позняга сярэднявечча да эпохі барока (уключаючы яе) *меладычны* трытон у прамым руху (напрыклад, f-g-a-h) быў забаронены.

У расійскім музыказнаўстве замацаваўся пункт гледжання, што менавіта сярэднявеччу абавязана вядомае метафарычнае пазначэнне трытону як «д’ябла ў музыцы» (лац.: diabolus in musica). Напрыклад, Б. Л. Яворскі яшчэ напачатку XX стагоддзя пісаў:

> 
> Сярод дванаццаці гукавых адносін ёсць адно — асноўнае, у залежнасці ад якога знаходзяцца ўсе астатнія адносіны — гэта адносіны гукаў на адлегласці шасці паўтонаў (паменшаная квінта, павялічаная кварта, трытон, сярэднявечнае diabolus in musica).— Строение музыкальной речи. М. , 1908, с. 5-6
> 
> 

.

«Д’ябальскаму» трытону прысвяціў пасаж і класік савецкага музыказнаўства Б. У. Асаф’еў у сваёй манаграфіі «Музычная форма як працэс» (1940-я гады):

> 
> …кансерватыўна-абывацельскі слых мяшчан сярэднявечча мог баяцца гэтага «музычнага д’ябла» не меней, чым у наш час музыкі «Sacre» Стравінскага ці яго «Вяселейкі» («Свадебки»), інтэлектуалізму Шэнберга, «скіфства» С. Пракоф’ева і т. д.— Музыкальная форма как процесс. Кн. 2. Л.: Музыка, 1971, с. 242
> 
> 

У рэчаіснасці, метафара *diabolus in musica* рэгіструецца ўпершыню толькі ў XVIII стагоддзі (напрыклад, у 1725 у І. Ё. Фукса і ў 1739 у І. Матэзона), раней усяго — у працах А. Веркмейстэра, прычым яна ўжываецца ў Веркмейстэра не толькі да трытону, але і ў адносінах да храматычнага паўтону (апатома) *b-h*.

Прыклады гучання
----------------

|  |  |
| --- | --- |
| 
C-Fis

Узыходная паслядоўнасць

---

*Праблемы з праслухоўваннем?* Дапамога.
 | 
C-Ges

Сыходная паслядоўнасць

---

*Праблемы з праслухоўваннем?* Дапамога.
 |

Зноскі
------

1. ↑  *Н. А. Далматов.* Частка 2 // Музыкальная грамота и сольфеджио / Редактор К. Соловьёва. — М.: Музыка, 1965. — С. 84—89. — 248 с.
2. ↑  *Булучевский Ю. Фомин В.* Краткий музыкальный словарь. — М.: Музыка, 2005. — 461 с. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2013. Праверана 20 чэрвеня 2019.
3. ↑  Es scheinet auch, daß die Italiäner <…> heutiges Tages noch mehr Zeichen wolten einführen, welche doch nirgend zu nüße seynd, insonderheit da sie das {\displaystyle \natural } quadratum <намаляваны сімвал, падобны на сучасны бекар> hinsetzen, wo es seinen Locum nicht hat <…> Und weil dieser Clavis {\displaystyle \natural } dem lateinischen *h* nicht gar zu ungleich aussiehet, so haben die Organisten denselben gar den Namen *H* zum Unterscheide des *b* rotundi gegeben <…> da doch hierinnen ein großer Unterscheid ist, denn *Mi contra fa est diabolus in Musica*: {\displaystyle \natural }-*dur* und *B-moll* ist ein großer Unterscheid. (Musicalische Paradoxal-Discourse, 1707, S. 75—76).  

У іншай працы Веркмейстэра той жа выраз *diabolus in musica* адносіцца да іншага (таксама храматычнага) паўтону *f-fis* (пад словам 'Griff' Веркмейстэр разумее вертыкальны інтэрвал ці акорд усякага роду): Bey allen Griffen nun müssen, wie schon gesagt, die *tertiae majores* und minores wohl unterschieden werden. Dann wann der Sänger oder Violist zum *d* das *fis* (so der Componist gesetzet hat) anschlägt, und der Organist wolte *f* nehmen, so würde eine garstige Constellation («Zusammenstimmung» wolte ich sagen) entstehen; und diss ist eigentlich das *mi contra fa*, wovon die Alten gesaget *est diabolus in musica*. Es haben auch etliche hiermit die *Tritonos* verstanden und die *relationes non harmonicas*, wie solches bey den alten Autoribus kann nachgeschlagen werden (Harmonologia musica, 1702, S. 6).

| ⛭Музычныя інтэрвалы |
| --- |
| Простыя | Прыма · Секунда · Тэрцыя · Кварта · Квінта · Секста · Септыма · Актава |
| Складовыя | Нона · Дэцыма · Ундэцыма · Дуадэцыма · Тэрцдэцыма · Квартдэцыма · Квінтдэцыма |
| Асаблівыя | Схізма · Дыясхізма · Кома · Дыеса · Ліма · Апатома · Дытон · Паўдытон · Трытон · Ваўчыная квінта · Цэнт · Паўтон · Міліактава |