| ⛭Паўстанне Касцюшкі |
| --- |
| Рацлавіцы · Варшава (I) · Вільня · Неменчын · Паляны · Ліпнішкі · Шчакаціны · Хэлм · Солы · Курляндыя · Голкаў · Рашын · Кольна · Блоне · Райгарад · Варшава (II) · Салаты · Слонім · Любань · Крупчыцы · Берасце · Вялікая Польшча · Лабішын · Быдгашч · Мацяёвіцы · Кабылка · Прага
 |

**Бітва пад Прагай** або ***Другая бітва за Варшаву*** — расійскі штурм Прагі, усходняй ускраіны Варшавы, падчас паўстання Касцюшкі ў 1794 годзе, пасля чаго адбылася разня (вядомы як **Разня Прагі**) грамадзянскага насельніцтва Прагі.

Напярэдадні бітвы
-----------------

Пазіцыя рускіх пры штурме Прагі
Пасля боя пад Мацеевіцамі генерал Тадэвуш Касцюшка быў узяты рускімі ў палон. Унутраная барацьба за ўладу ў Варшаве і дэмаралізацыі насельніцтва горада перашкодзіла генералу Юзафу Заёнчаку (польск.: Józef Zajączek) скончыць узвядзенне ўмацаванняў вакол горада з усходу і з захаду. У той жа час рускія войскі накіроўваліся ў бок горада.

Сілы бакоў
----------

Расійскія сілы складаліся з двух загартаваных у баях карпусоў генералаў Аляксандра Суворава і Івана Ферзена. Сувораў прыняў удзел у нядаўняй руска-турэцкай вайны, затым у цяжкіх баях на Палессі і, нарэшце, у бітве Мацеевіцамі. Ферзен змагаўся на працягу некалькіх месяцаў у Польшчы, але да яго далучыліся свежых падмацаванняў, дасланых з Расіі. Кожны з іх меў прыблізна 11000 чалавек.

Польскія сілы складаліся з мноства войскаў. Акрамя разгромленых у бітве Мацеевіцамі рэшткаў арміі Касцюшкі было вялікая колькасць непадрыхтаванай міліцыі з Варшавы, Прагі і Вільні, 500 чалавек яўрэйскай палка Берак Ясілевіч, а таксама шэраг касінераў і грамадзянскіх асоб. Сілы былі арганізаваны ў трох асобных ліній, кожная з якіх ахоплівала розныя часткі Прагі. Цэнтральнай часткай камандаваў непасрэдна генерал Юзаф Заёнчак, паўночны раён быў пад камандаваннем Якуба Ясінскага і паўднёвы бок пад кіраўніцтвам Уладзіслава Яблонскага. Агульная колькасць войскаў не пераўзыходзіла 20000 чалавек.

Бітва
-----

Рускія войскі дасягнулі прадмесцяў Варшавы 3 лістапада 1794 года. Неадкладна па прыбыцці расійскія сілы пачалі артылерыйскі абстрэл польскіх умацаванняў. Гэта дало падставу польскаму камандванню думаць, што расійскія войскі рыхтаваліся да доўгай аблогі. Аднак план Суворава прадугледжваў хуткі і канцэнтраваны напад на польскую абарону, а не працяглую аблогу.

У 3 гадзіны раніцы 4 лістапада рускія войскі моўчкі дасягнулі пазіцый у непасрэднай блізкасці знешняга вобаду польскіх палявых умацаванняў і праз дзве гадзіны пачалі агульны напад. Польскія абаронцы былі цалкам здзіўлены і неўзабаве польскія лініі былі разбіты на некалькі асобных ачагоў супраціву пры абстрэлу рускіх з карцечы з разбуральным эфектам. Генерал Заёнчак быў лёгка паранены і пакінуў пасаду, пакідаючы астатнюю частку сваіх сіл без камандвання. Гэта прывяло да адступлення палякаў спачатку да цэнтра Прагі, а затым да Віслы.

Цяжкі бой працягваўся на працягу чатырох гадзін і прывёў да поўнага паражэння польскіх войскаў. Ясілевіч выжыў, будучы цяжка паранены, але амаль увесь яго поўк быў знішчаны; Ясінскі быў забіты, мужна змагаючыся на пярэдняй лініі. Толькі невялікай частцы атрымалася пазбегнуць акружэння і адступіць на другі бок ракі па мосце; сотні салдат і грамадзянскіх асоб зваліліся з моста і патанулі падчас адступлення.

Бойня
-----

*Rzeź Pragi* (Бойня ў Празе) пэндзля Аляксандра Арлоўскага, 1810
*Rzeź Pragi* (Бойня ў Празе), пэндзля Юліуша Косака (19ст.)
Пасля сканчэння бітвы рускія войскі, супраць даручэнняў Суворава да боя, пачалі рабаваць і спальваць увесь раён Варшавы ў адплату за забойства расійскага гарнізона ў Варшаве падчас Варшаўскага паўстання ў красавіку 1794 года, калі загінула каля 2000 расійскіх салдат. Булгарын успамінаў словы генерала Івана фон Клюгена, які прымаў удзел у бітве пад Прагай, *«Па нас стралялі з вокнаў дамоў і дахаў, і нашы салдаты былі ўламываліся ў дамы і забівалі ўсіх, хто трапляў на шляху … У кожнай жывой істоце нашы пакрыўджаныя салдаты бачылі забойцу нашых мужчын падчас паўстання ў Варшаве… Спатрэбілася нямала намаганняў расійскіх афіцэраў, каб выратаваць гэтых бедных людзей ад помсты нашых салдат… У чатыры гадзіны страшная помста за забойства нашых мужчын у Варшаве была завершана!»* Дзяніс Давыдаў пісаў пра гэта: *«Падчас нападу на Прагу лютасць нашых войскаў, якія гарэлі помстай за здрадлівай бойні нашых таварышаў з боку палякаў, дасягнулі крайніх межаў»*.

Амаль усесь раён быў разрабаваны і жыхароў раёна Прага катавалі, гвалтавалі і забівалі. Дакладнае колькасць загінулых у той дзень застаецца невядомым, але, паводле ацэнак, да 20000 чалавек былі забітыя. Сам Сувораў пісаў: *«..Уся Прага была ўсланая трупамі, кроў цякла ручаямі»*. Лічылася, што непаслухмяныя казачыя войскі былі часткова вінаваты ў некантралюемым знішчэнні. Некаторыя расійскія гісторыкі сцвярджаюць, што Сувораў спрабаваў спыніць бойню, загадаўшы разбурыць мост у Варшаву праз раку Віслу з мэтай прадухілення распаўсюджвання гвалту ў Варшаву; але на самой справе ён хацеў спыніць польскія войскі, размешчаныя на левым беразе, ад нападу на сваіх салдат.

Пасля бітвы
-----------

Пасля бітвы камандзіры Варшаве і вялікая частка яго жыхароў былі дэмаралізаваны. Каб пазбавіць Варшавы лёса свайго ўсходняга прыгарада, генерал Тамаш Ваўжэцкі вырашыў вывесці свае застаўшыяся сілы на поўдзень, і 5 лістапада Варшава была захоплена рускімі практычна без бою. Ён сказаў, што пасля бітвы генерал Аляксандр Сувораў паслаў даклад Кацярыне Вялікай, які складаўся з трох слоў: *«Ура! Варшава наша!»* Імператрыца Расіі адказала гэтак жа коратка: *«Брава фельдмаршал, Кацярына»* з узнагародай фельдмаршальскім жэзлам за гэту перамогу. Разня Прагі сапсавала рэпутацыю Суворава і ўсёй расійскай арміі ў Еўропе.