З’яўленне і развіццё **хентаю**, парнаграфічнай мангі і анімэ, шмат у чым абумоўлена спецыфічна японскім культурна-гістарычным стаўленнем да эстэтыкі і сексуальнасці. Манга і анімэ ў Японіі ў сваім сучасным выглядзе пачалі станаўленне падчас і пасля Другой сусветнай вайны. Сучасны ж хентай атрымаў свае развіццё толькі ў 1970-х гадах, калі манга пачала камерцыялізавацца, а чытацкая аўдыторыя, якая паспела палюбіць яе ў дзяцінстве, — сталець. Каб зноў прыцягнуць чытачоў, мангакі сталі ўключаць у свае працы элементы эротыкі і крывавыя сцэны. Японскія законы, якія дзейнічалі з часоў Другой сусветнай вайны да пачатку 1990-х гадоў, забаранялі графічную выяву палавых органаў, таму стваральнікі хентаю, як і любых іншых прадуктаў, якія змяшчаюць парнаграфічныя элементы, былі вымушаныя падвяргаць іх частковай цэнзуры або адлюстроўваць схематычна ці сімвалічна. Кветкі і ракавіны сімвалізавалі похву жанчыны, а змеі, садавіна, гародніна — мужчынскі палавы член. Таксама выкарыстоўваліся іншыя прыёмы, напрыклад, палавыя органы прыкрываліся з дапамогай эстэтычнага бандажу — *сібары*.

Ранні перыяд
------------

Сюнга Янагавы Сігэнобу, каля 1820 года,   

прыватная калекцыя.
Сюнга перыяду Мэйдзі. Невядомы аўтар, каля 1900 года.
Большасць даследчыкаў згодныя ў тым, што эратычная манга і анімэ бяруць свой пачатак у перыяд Эда (1600—1868) ці нават раней, хоць немагчыма дакладна вызначыць, наколькі моцна ўплыў дадзенай культурнай традыцыі распаўсюдзіўся на сучасных аніматараў. У перыяд Эда ўзнікае цікавасць да жанру бытавога рамана *кібёсі*, сюжэты ў якім часцяком насілі эратычны характар. Па форме кібёсі ўяўлялі сабой апавяданні ў малюнках, забяспечаныя кароткімі тэкставымі тлумачэннямі.

Акрамя таго, з’яўляецца новы кірунак у выяўленчым мастацтве — укіё-э. На гравюрах у гэтым стылі фігуравалі не толькі гейшы і папулярныя акцёры: аўтары *сюнгі* (яп.: 春画, літар. «вясновая карцінка») адлюстроўвалі парнаграфічныя сцэны, дзе персанажы з перабольшана велізарнымі палавымі органамі прымалі самыя разнастайныя пазіцыі, уступалі ў палавыя акты з дэманамі мужчынскага і жаночага полу, прывідамі, жывёламі. Персанажы рэдка паказваліся цалкам аголенымі, яны апранутыя ў свабодныя кімано, што было заклікана дадаткова стымуляваць сексуальнае ўзбуджэнне. Арыгінальнасць сюжэтаў віталася і была важная з-за высокай канкурэнцыі на рынку. Найвышэйшай папулярнасцю сюнга карысталася ў XVIII—XIX стст. Яна ў адукацыйных мэтах вывучалася дзяўчынамі, якія неўзабаве павінны былі ўступіць у шлюб. Пасля Рэстаўрацыі Мэйдзі (1868) сюнга стала нелегальнай, аднак, яна аказала вялікі ўплыў на візуальны шэраг і сюжэты сучаснай японскай парнаграфіі.

1960—1970-я гады
----------------

### Першыя анімэ

Першым творам у жанры хентаю павінна было стаць анімэ Хакусана Кімуры  (фр.) (бел. (яп.: 木村白山) «Асвяжальны карабель» (яп.: 涼み舟, Suzumibune, 1932 год), няскончанае па прычыне канфіскацыі паліцыяй. Праца над ім была завершана толькі напалову. Наступная сур'езная спроба аб’яднаць эротыку і японскую анімацыю была прадпрынятая толькі ў канцы 1960-х гадоў. Па ініцыятыве Осаму Тэдзука, які стараўся паправіць фінансавыя справы сваёй кампаніі Mushi Production і прыцягнуць у індустрыю анімэ дарослую аўдыторыю, была знятая экранізацыя «Тысяча і адной ночы» *Senya Ichiya Monogatari* (1969) — першая частка эратычнай трылогіі «Анімэрама» (анімацыя + сінерама + драма), куды пасля ўвайшлі *Cleopatra* (1970) і *Kanashimi no Belladonna* (1973). Для працы над *Senya Ichiya Monogatari* было нанята ў агульнай складанасці 60 тысяч супрацоўнікаў, а яго стварэнне заняло прыкладна паўтара года.

Хоць надзеі Осаму Тэдзука не апраўдаліся, пад уплывам яго твора канкуруючая кампанія Leo Production (яп.: レオ・プロダクション) у тым жа годзе выпусціла іншую эратычную анімэ-версію «Тысяча і адной ночы», *Maruhi Gekiga Ukiyoe Senya Ichiya* (яп.: ㊙劇画　浮世絵千一夜) у стылі укіё-э. У яе таксама былі праблемы з законам, а паказ у кінатэатрах быў дазволены толькі пасля таго, як былі выразаныя шэсць найбольш адкрытых сцэн. У цэлым, мультыплікацыя ў тыя гады разглядалася як чыста дзіцячы кірунак кінематографа; хоць у 1963 годзе камедыйны эратычны анімэ-серыял *Sennin Buraku* трансляваўся па тэлебачанні ў начным блоку. Апошняй эратычнай працай, паказанай у кінатэатрах, стала *Yasuji no Pornorama Yacchimae* (1971).

### Эратычная манга

Парнаграфія ў пасляваеннай Японіі не была аддзеленая ад масавай культуры, як у Вялікабрытаніі ці ЗША, і парнаграфічныя выявы доўгі час з’яўляліся ў сродках масавай інфармацыі нароўні са спецыялізаванымі часопісамі. Да 1960-х гадоў асноўнай аўдыторыяй мангі лічыліся дзеці. У 1968 годзе карпарацыя Shueisha рыхтавала да выпуску часопіс мангі *Shonen Jump*, які, па задуме Shueisha, павінен быў скласці канкурэнцыю выданням для хлопчыкаў ад кампаній Kodansha (*Shonen Magazine*) і Shogakukan (*Shonen Sunday*). Адной з першых прац, якія публікаваліся ў *Shonen Jump*, стала камедыйная манга *Harenchi Gakuen* (літар. «Бессаромная школа») Га Нагаі, якая імгненна набыла значную папулярнасць і падняла наклады толькі што створанага часопіса да мільена асобнікаў. Дзеянне гэтага твора адбываецца ў школе, дзе вучні мужчынскага полу і выкладчыкі занятыя тым, што падглядваюць за паўаголенымі школьніцамі і спрабуюць разглядзець жаночыя трусікі.

Нягледзячы на тое, што па сучасным стандартам змест *Harenchi Gakuen* лічыцца досыць нявінным, у свой час яна падвергнулася суровай крытыцы за вульгарны сюжэт, залішнюю шчырасць, дэманстрацыю падлеткавай сексуальнасці і пацягнула пратэсты настаўнікаў, жаночых асацыяцый і бацькоўскіх камітэтаў. Бацькі рабілі публічныя спаленні *Harenchi Gakuen*. Тым не менш, гэтая і іншая эратычная манга Га Нагаі друкавалася ў найбуйнейшых часопісах таго часу: *Kekko Kamen* (1974) выходзіла ў *Shonen Jump*, *Oira Sukeban* (1974) — у *Shonen Sunday*, *Hanappe Bazooka* (1979) — у *Young Jump*. Аўтар аказаў вялікі ўплыў на свет мангі і на японскае грамадства, стаўшы першапраходцам «эці» — анімэ і мангі, у якіх утрымліваюцца намёкі на эратычныя сцэны або гумар з сексуальным падтэкстам.

У 1970-х гадах з’яўляюцца першыя працы, прысвечаныя тэматыцы гомасексуальнага кахання, але ў ранняй юры- і яой-манзе эратычнага складніку не было. Адкрыты па змесце яой існаваў у форме аматарскай мангі — додзінсі — стваранай фанатамі альбо па арыгінальных сюжэтах, альбо па матывах іншых папулярных твораў.

### Эрагэкіга

Часопіс эксперыментальнай мангі *Garo*, створаны Кацуіці Нагаі ў 1964 годзе, адкрыў дарогу руху эратычнай гэкігі — адкрытай мангі з рэалістычным малюнкам. У 1970-х гадах індустрыя мангі адчула бум эрагэкігі. Наклад *Garo* да 1971 года дасягнуў 70 тысяч асобнікаў. У ім друкавалася авангардная манга і эрагура. Цэнзурныя абмежаванні спрыялі таму, што ў творах замест гранічна адкрытых сексуальных сцэн утрымліваліся сцэны крайняй жорсткасці і дэманстраваліся розныя сексуальныя дэвіяцыі. Гэкіга лічылася мастацтвам андэграўнду, рэдактары часопісаў практычна не кантралявалі аўтараў і дазвалялі ім маляваць што заўгодна. У 1973 годзе з’явіўся першы часопіс эрагэкігі *Manga Erotopia*, у якім друкаваліся Тосіа Маэда, які папулярызаваў жанр «эратычнага хорару», Масамі Фукусіма  (яп.) (бел. аўтар крывавай *Nyohanbo* (яп.: 女犯坊, «Манах-гвалтаўнік»), Кадзуо Камімура, і дваццацічатырохгадовы Масару Сакакі, чые старанна прамаляваныя жаночыя выявы сталі настолькі папулярныя, што друкаваліся цэлыя выпускі, прысвечаныя выключна яго працам. За *Manga Erotopia* рушылі ўслед *Manga Erogenika* (1975) і *Manga Alice* (1977). Каб пазбегнуць праблем з паліцыяй, *Manga Alice* распаўсюджваўся праз гандлевыя аўтаматы. Адтуль выйшлі такія аўтары, як Ёка Канда, Хісасі Сакагуці  (яп.) (бел. і Хідэо Адзума  (англ.) (бел. (яп.: 吾妻 ひでお). Апошні атрымаў прэмію Сэйун за працу з *Manga Alice*. Папулярнасць эрагэкігі ўпала да 1980 года разам з папулярнасцю рэалістычнай рысоўкі, калі Японію, па выразе даследчыка Фрэдэрыка Шодта, ахапіў «лоліконны вірус» — у эратычнай манзе паўсюдна сустракаліся адкрытыя сцэны з удзелам дзяўчынак 8—12 гадоў.

1980-я гады
-----------

### «Залатое стагоддзе анімэ»

1980-я гады называюць «Залатым стагоддзем» анімэ. Распаўсюджванне касетных відэамагнітафонаў і прайгравальнікаў лазердыскаў вярнула на рынак парнаграфію, якая з тых часоў займае самавітае месца ў індустрыі відэафільмаў. Першым анімэ ў фармаце OVA-серыяла стала навукова-фантастычная драма *Dallos*, выпушчаная ў снежні 1983 года; а ўжо трэцяя ў гісторыі OVA была хентайскай. З семнаццаці OVA, створаных на працягу 1984 года, адзінаццаць былі парнаграфічнымі.

Два першых эратычных OVA-серыяла — *Lolita Anime* і *Cream Lemon* — з’явіліся ў 1984 годзе. Абодва ўпісваліся ў цэнзурныя абмежаванні, у прыватнасці, забарону на дэманстрацыю лабковых валасоў. *Cream Lemon*, званы адным з найбольш значных з’яў у анімацыі 1980-х гадоў, спалучаў секс і эротыку з пародыямі на папулярныя мангу і анімэ. Вялікая частка яго серый не была аб’яднаная персанажамі і сюжэтамі і ўяўляла сабой асобныя навелы розных жанраў з адной толькі агульнай умовай — як мінімум адзін палавы акт. Акрамя разнастайнасці сюжэтных матываў, у серыяле была прадстаўлена вялікая частка вядомых палавых вычварэнняў з ухілам у лесбійскі і садамазахісцкі секс. У стварэнні *Cream Lemon* прымалі ўдзел такія вядомыя аніматары, як Тосіхіра Харана (*Fight! Iczer One*) і Хіроюкі Кітакуба (*Blood: The Last Vampire*).

Наступнай пасля *Cream Lemon* буйнай падзеяй у свеце хентаю стаў выхад мангі Тосіа Маэды «Урацукідодзі. Легенда аб звышдэмане» (1986), якая атрымала вядомасць дзякуючы адкрытасці, жорсткасці і асабліва наяўнасці сцэн згвалтаванняў дзяўчын велізарнымі шчупальцамі — «тэнтаклямі». У прадстаўленні заходняга гледача тэнтаклі з’яўляюцца сімвалам хентаю. Анімэ, знятае па матывах «Урацукідодзі» ў 1987 годзе, вылучалі з шэрагу падобнай прадукцыі «*якасная анімацыя і ліха закручаны фантастычны сюжэт з налетам містыкі і акультызму*». Яно стала надзвычай папулярным у ЗША і Еўропе і спарадзіла мноства сіквелаў. Тосіа Маэда тлумачыў, што выдумаць фантастычную істоту з шчупальцамі у якасці аднаго з галоўных герояў яго вымусіла японскае заканадаўства, якое забараняе выяву адкрытых сексуальных сцэн паміж людзьмі, у той час як у яго выдуманага персанажа — дэмана — адсутнічаў чалавечы палавы член. Пад уплывам мангі Тосіа Маэды ў 1980-х гадах былі знятыя *Legend of Lyon Flare* (1986), *Battle Can Can* (1987) і іншыя анімэ, у якіх прысутнічаюць персанажы з тэнтаклямі.

### Бум лалікона ў Японіі

Стыль «каваій» (літар. «цудоўны», «добранькі») да гэтага часу карыстаецца ў Японіі вялікай папулярнасцю.
У 1980-х гадах Японію ахапіў «лаліконны бум». Традыцыйная парнаграфічная манга пачала значна саступаць у папулярнасці лалікону. Тыповым персанажам маляванай парнаграфіі стала юная школьніца ў адпаведнай форме, якая трымала плюшавую цацку. Даследчыкі лічаць, што ключавую ролю адыграў Хідэа Адзума — ён вывеў на паверхню «утоеную сексуальнасць, якую многія фанаты знаходзілі ў падлеткавых гераінях Тэдзукі і Хаяо Міядзакі». Яго додзінсі «Кібела» (яп.: シベール) утрымоўвала эратычныя выявы «мульцяшных дзяўчынак» (напрыклад, Чырвонай Шапачкі), праўда, манга была не парнаграфічнай, а камедыйнай. Хідэо Адзума першым звярнуў увагу на эратызм плыўных ліній. Паводле ўспамінаў крытыка Кэнтаро Такэкума, мілыя персанажы ў стылі «каваій» (літар. «цудоўны», «добранькі») у Адзумы «раптам заняліся сексам». Пасля Адзумы стыль малюнка ў хентае хіліўся ў бок нерэалістычнай эстэтыкі, у якой з’явілася шмат фанатаў. Сваю ролю адыгралі цэнзурныя абмежаванні: забарона на паказ лабковых валасоў прывяла да распаўсюджвання ў хентае персанажаў-падлеткаў, зусім юных дзяўчын. Дарослых жанчын малявалі ў тым жа стылі. З’явіўся тэрмін *бурыка* (яп.: ブリッコ) — дасведчаная дарослая жанчына, якая вядзе сябе як нявінная дзяўчынка.

У пачатку 1980-х пачалі выходзіць спецыялізаваныя часопісы лаліконнай мангі *Lemon People* і *Manga Burikko*. Анімэ *Lolita Anime* і *Cream Lemon* 1984 года таксама спрыялі папулярызацыі тэматыкі. Пазней у тым жа 1984 годзе было знята іншае *Lolita Anime* па матывах мангі Акі Уціямы  (яп.) (бел. вядомага лаліконнаго аўтара. Масавая папулярнасць лалікона прывяла да таго, што манга Уціямы, які маляваў, у прыватнасці, немаўлятаў у падгузніках у сексуальным кантэксце, выходзіла ў шырокадоступным часопісе для хлопчыкаў *Shonen Champion*. У канцы 1980-х гадоў такія адкрытыя працы, як *Angel* і *Ikenai! Luna Sensei  (яп.) (бел.*, свабодна прадаваліся ў кнігарнях і публікаваліся ў юнацкіх і дзіцячых выданнях.

### Іншыя жанры

У пачатку 1980-х гадоў паўстаў асобны жанр парнаграфічнай мангі для дарослых жанчын, званы «рэдыкомі» (з англ.: ladies’ comics, літар. «жаночыя коміксы»). У такіх часопісах, як *Feel* (яп.: フィール) выдавецтва Shodensha, друкаваліся працы з вялікай колькасцю эратычных сцэн і арыентаваныя на дарослую аўдыторыю. Жаночыя коміксы ранніх гадоў (*Сюнгіку Уціды  (англ.) (бел. (яп.: 内田 滋子*), Кёка Окадзакі) характарызуюцца сексуальнай свабодай і станавіліся ўсё больш адкрытымі да пачатку 1990-х, аднак, найбуйнейшыя *рэдыкомі*-выданні сучаснасці не ўтрымліваюць парнаграфіі. У той жа перыяд з’явіўся «сётакон» — аналаг лалікона, які паказвае сексуальныя адносіны з удзелам маленькіх хлопчыкаў, — але прычыны яго ўзнікнення дакладна невядомыя. Псіхолаг *Тамакі Сайта  (яп.) (бел.* мяркуе, што першапачаткова сётакон з’яўляўся паджанрам яоя. Яой і юры, у сваю чаргу, набіралі папулярнасць. Значная частка яойной мангі ўяўляла сабой вольны пераказ або перакладанне вядомых твораў, дзе сяброўскія адносіны паміж мужчынскімі персанажамі маглі быць інтэрпрэтаваныя як гомасексуальная цяга. Асабліва папулярныя ў асяроддзі прыхільнікаў яоя былі *Captain Tsubasa* і *Saint Seiya*, у якіх мелася вялікая колькасць герояў мужчынскага полу. У юры парнаграфічныя сцэны пачалі з’яўляцца толькі ў 1990-х гадах.

Сучаснасць
----------

### 1990-я гады

#### Пытанні цэнзуры

Незразумелая сітуацыя з цэнзурай дасягнула свайго піка да пачатку 1990-х гадоў. Шырокая даступнасць парнаграфіі прывяла да стварэння асацыяцыі «Абароны дзяцей ад коміксаў». Адна з заснавальніц камітэта Ісака Накаа апісала свае адчуванні ад паходу ў мясцовы кніжны магазін: «*На вокладцы [мангі] быў сімпатычны малюнак, разлічаны на прыцягненне дзіцячай аўдыторыі, але ўнутры было поўна сексуальных матэрыялаў — такіх рэчаў, якія ніколі не павінны быць паказаны дзецям*». У верасні 1990 года ў газеце «Асахі сімбун» была апублікавана даследаванне такійскага ўрада, згодна з якім палова ўсей мангі ўтрымоўвала эратычныя сцэны.

Уплыў на грамадскае меркаванне таксама аказала справа серыйнага забойцы дзяўчынак і прыхільніка лаліконнай мангі Цутому Міядзакі (перыяд забойстваў: 1988—1989). Сур'ёзнасць яго злачынстваў падняла хвалю дэбатаў пра тое, ці застаюцца інтымныя фантазіі толькі фантазіямі і як захапленне лаліконам і эрагура-фільмамі, знойдзенымі ў кватэры злачынцы, можа ўплываць на канкрэтныя дзеянні чалавека. Да сярэдзіны 1990-х гадоў спрэчкі заціхлі, выдаўцы мангі сталі больш строга рэгуляваць змест выпускаемай прадукцыі, на тавары для дарослых пачалі дадаваць адмысловыя пазнакі, публікацыя некаторай мангі ў часопісах была забароненая. Абмежаванне на паказ лабковых валасоў і іншыя візуальныя забароны былі прыбраныя ў пачатку 1990-х гадоў, таму манга стала больш адкрытай, хоць і менш даступнай.

#### Анімэ і манга ў Японіі

Папулярнасць лалікона ў Японіі ўпала, на змену яму прыйшоў жанр «футанары». У пачатку 1990-х Тосікі Юі апублікаваў свае найбольш вядомыя працы: *Wingding Party*, *Junction* і *Hot Junction*. Персанажы-футанары сустракаюцца ў манзе *Масюмара Дзюбаоры  (яп.) (бел.*, Курэнай Адзукі (яп.: あずき紅), *Агуды Ванян  (яп.) (бел.*, *Суэхірагары  (яп.) (бел.*, Сатосі Акіфудзі (стваральнік *Parade Parade*), Кэя Амагі (стваральнік *Stainless Night*) і ў творах іншых аўтараў, а таксама ў значнай колькасці анімэ, зробленым ў 1990-х і 2000-х гадах, у тым ліку *La Blue Girl* (1992), *Seikimatsu Reimaden Chimera* (яп.: 世紀末麗魔伝キメイラ; 1997), *Ogenki Clinic* (1991).

У 1990-х гадах працавалі папулярныя мангакі Ісутосі (*Slut Onna*), Тору Нісімакі (*Blue Eyes*), Юдзін (*Kojin Jugyo*, *Visionary*, *Sakura Diaries*), Хэмару Маціно. Зноў пачалі публікавацца аўтары эрагэкігі. Было знята шмат анімэ, у тым ліку *Dragon Pink* (1994), *Elven Bride* (1995), *Twin Angels* (1995),  *Alien from the Darkness* (1996), *Mezzo Forte* (1998); некаторыя працы сталі класікай: *F3*, *Words Worth*, *Rapeman*, *La Blue Girl*, *Adventure Kid* па матывах мангі Тосіа Маэды. У 1995 годзе было выпушчана рэалістычнае анімэ *Cool Devices* — адно з першых OVA, якія па-сапраўднаму пагружалі ў тэматыку BDSM, па гэты дзень застаецца адным з найбольш адкрытых у гісторыі жанру.

Моцны ўплыў на індустрыю аказала папулярызацыя камп’ютарных гульняў у сярэдзіне 1990-х гадоў, у асаблівасці сімулятараў спатканняў і «візуальных раманаў». У першых эратычных гульнях герой ўступаў у палавыя кантакты практычна з усімі сустрэчнымі дзяўчынамі запар, так як канцэпцыя разгалінаванага сюжэту ўпершыню з’явілася толькі ў 1992 годзе ў *Dokyusei* студыі élf. Сюжэт практычна адсутнічаў, напрыклад, гулец павінен быў проста гвалтаваць дзяўчын, якія з’яўляліся на экране. Продажы падобных гульняў былі дастаткова добрыя, але поспех *Chaos Angels  (яп.) (бел.*, першай эратычнай RPG са складаным сюжэтам, пацягнуў распрацоўку падобных праектаў. Адной з такіх гульняў стала *Dragon Knight* (1989), па матывах якой у 1991 годзе было ўпершыню зроблена хентай-анімэ. За ім рушылі ўслед экранізацыі *Dokyusei* (1992; анімэ — 1994); *Tokimeki Memorial* (1994; анімэ — 1999); *Pia Carrot* (1995; анімэ — 1997); *Kuro no Danshou: The Literary Fragment* (1995; анімэ — 1999) і іншыя.

#### Распаўсюджванне хентаю за мяжой

У канцы 1980-х гадоў адбылося сусветнае адкрыцце японскай анімацыі, і хентай адразу стаў шырока вядомы і папулярны ў ЗША і Еўропе, так як нічога падобнага па адкрытасці і якасці графікі там не было. Акрамя таго, некаторыя OVA набылі культавы статус за кошт цікавай сюжэтнай лініі і старанна прапрацаваных характараў персанажаў. Да такіх твораў можна аднесці «Урацукідодзі», гумарыстычную *La Blue Girl*, анімэ «Кайт — дзяўчынка-забойца». «Кайт», якая распавядае гісторыю маладых наёмных забойцаў-сірот, заваявала папулярнасць нават нягледзячы на той факт, што для амерыканскага рэлізу з анімэ былі цалкам выразаны парнаграфічныя сцэны. У той жа час пачалі з’яўляцца тэматычныя вэб-сайты ў Інтэрнэце. У пачатку 1990-х гадоў кампанія IANVS Publications выпусціла зборнік эратычных анімэ-скрыншотаў з выявамі дзяўчын, якія купаюцца — першую хентай-публікацыю. У 1994—1995 на англійскай мове была выдадзена першая хентай-манга: *Bondage Fairies* Тэруа Какуты, *Emblem* Кэя Танігуці, *Temptation* Хіраюкі Утатанэ.

### 2000-я гады

Пашырэнне рынку спажыўцоў на Захад дало новы штуршок жанру: калі ў 1997 годзе аніматары знялі 35 парнаграфічных анімэ, то ў 2001 — ужо 96. У 2000 годзе слова «хентай» было 41-м па папулярнасці пошукавым запытам у Інтэрнэце. У цяперашні час хентай легка даступны на порнасайтах, у анлайн-крамах і буйных гандлевых сетках. Па дадзеных на снежань 2010 года, у базе дадзеных Anime News Network змяшчаецца інфармацыя аб 1174 хентайных манга- і анімэ-серыях, з якіх больш за 700 былі зроблены паміж 2000 і 2009 гадамі. Папулярнасць заваявала манга *Shoujo Sect* Кэна Куроганэ, *Hatsuinu* аўтарства Іну, *Love Selection* і *Giri Giri Sisters* Гамы Кісарагі, *Warau Kangofu* Ёнэкуры Кэнго, *Mousou Diary* Цукіно Дзёгі, цыкл работ *Юкі Сэто  (яп.) (бел.*.

Парнаграфічная манга ў японскай кнігарні, 2006 год.
Сучасныя парнаграфічныя анімэ не прызначаныя для трансляцыі па тэлебачанні ці паказу ў кінатэатрах і выпускаюцца ў фармаце OVA — для хатняга прагляду. У адрозненне ад камерцыйнай анімацыі, якая існуе дзеля атрымання значнага прыбытку ў шырокага кола гледачоў, ад хентаю патрабуецца толькі акупіць выдаткі на стварэнне, таму сучасныя праекты разлічаны на невялікі бюджэт і робяцца хутка. Прадаюцца ж яны дорага і невялікім лікам копій. У 2000-х гадах былі знятыя *Oni-Tensei* (2000), *Sex Demon Queen* (яп.: ヤーリマクィーン; 2000), *Midnight Sleazy Train* (яп.: 最終痴漢電車; 2002), *Viper GTS* (2002), *Taboo Charming Mother* (яп.: ゑんぼ; 2003), *Another Lady Innocent* (2004), *G-spot Express* (2005). Па матывах аднайменных камп’ютарных гульняў створаны такія вядомыя праекты, як *Yakin Byoutou*, якая апускаецца ў сферу сексуальных фетышаў, містычная Bible Black  і *Discipline: Record of a Crusade*, першая парнаграфічная OVA, выдадзеная на Blu-ray-дыску.

Хентай у цяперашні час таксама прадаецца праз Інтэрнэт, гэта значыць прапануецца для запампоўкі непасрэдна на камп'ютар або мабільны тэлефон. Пастаянна ствараюцца анімацыйныя фільмы, выходзяць артбукі, малюецца манга, у тым ліку і аматарская — додзінсі. Мноства кампаній займаюцца ліцэнзаваннем і распаўсюджваннем парнаграфічных анімэ і мангі за мяжой.

Заўвагі
-------

1. 1 2  *Ortega-Brena, Mariana.* Peek-a-boo, I See You: Watching Japanese Hard-core Animation // *Sexuality & Culture*. — New York: Springer New York, 2009. — Т. 13. — № 1. — С. 17—31. — ISBN 1095-5143 (друкаваная версія); 1936-4822 (онлайн). — DOI:10.1007/s12119-008-9039-5 Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2019.
2. ↑  *Kinsella, Sharon.* Adult Manga: Culture and Power in Contemporary Japanese Society. — Ганалулу: University of Hawai'i Press, 2000. — ISBN 978-0824823184.
3. ↑  *Ain Hagalaz.* Вся наша жизнь хентая: хентай, яой, юри — удовольствие для всех // *Спецвыпуск Xakep*. — 2003. — Т. 4. — № 29. — С. 129.
4. ↑  *Kinsella, Sharon.* Adult Manga: Pro-Establishment Pop-Culture and New Politics in the 1990s // *Media, Culture and Society*. — SAGE Publications, 1999. — Т. 21. — С. 5—8. — ISSN 0163-4437.
5. 1 2 3  *Gravett, Paul.*
6. ↑  *Bacar, Jina.* The Japanese Art of Sex: How to Tease, Seduce, and Pleasure the Samurai in Your Bedroom. — Stone Bridge Press, 2004. — С. 218, 219. — ISBN 978-1880656846.
7. 1 2 3  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 94.
8. 1 2  *Napier, Susan J.* Anime from Akira to Princess Mononoke: Experiencing Contemporary Japanese Animation. — Palgrave Macmillan, 2001. — С. 21. — 311 с. — ISBN 0-312-23863-0.
9. ↑  Краткий очерк истории литературы **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Інстытут краін Азіі і Ціхаакіянскага рэгіёна. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 верасня 2009.
10. ↑  Прародители жанра манга **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Япония сегодня (сакавік 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 21 чэрвеня 2013. Праверана 15 верасня 2009.
11. ↑  *Румянцева, Любовь.*. Японцы занимались «этим» везде **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  МК у Піцеры (10 мая 2006 года). Архівавана з першакрыніцы 20 чэрвеня 2013. Праверана 17 верасня 2009.
12. ↑  *Aoki, Deb.*. Early Origins of Japanese Comics (англ.)(недаступная спасылка).  About.com. Архівавана з першакрыніцы 22 жніўня 2011. Праверана 3 студзеня 2010.
13. ↑  *Кальчева, Анастасия.*. Японская светская живопись и гравюра **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Fushigi Nippon (30 верасня 2006 года). Архівавана з першакрыніцы 18 чэрвеня 2013. Праверана 15 верасня 2009.
14. 1 2  *Macwilliams, Mark W.* Japanese Visual Culture. — С. 29.
15. ↑  *Buckley, S.* Penguin in bondage: A graphic tale of Japanese comic books // *Penley Constance.* Technoculture. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1991. — С. 165. — ISBN 9780816619306.
16. ↑  *shunga* 春画 (англ.)(недаступная спасылка).  JAANUS (Japanese Architecture and Art Net Users System). Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2011. Праверана 28 верасня 2010.
17. ↑  *Lloyd, Fran.* Consuming Bodies: Sex and Contemporary Japanese Art. — Reaktion Books, 2003. — С. 55. — ISBN 978-1861891471.
18. 1 2  *Ortega-Brena, Mariana.* Peek-a-boo, I See You: Watching Japanese Hard-core Animation // *Sexuality & Culture*. — New York: Springer New York, 2009. — Т. 13. — № 1. — С. 17-31. — ISBN 1095-5143 (друкаваная версія); 1936-4822 (онлайн). — DOI:10.1007/s12119-008-9039-5 Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2019.
19. 1 2 3 4 5  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 180.
20. 1 2  *Onoda Power, Natsu.*
21. ↑  Anime: Senya Ichiya Monogatari (англ.)(недаступная спасылка).  Animerate :: Anime Database & Criticas. Архівавана з першакрыніцы 30 лістапада 2011. Праверана 24 верасня 2010.
22. ↑  A Thousand and One Nights：ANIMATION/Film (англ.)(недаступная спасылка). *Афіцыйны сайт Осаму Тэдзуки*.  TezukaOsamu.net. Архівавана з першакрыніцы 22 мая 2011. Праверана 25 верасня 2010.
23. ↑  ㊙劇画　浮世絵千一夜 (яп.)(недаступная спасылка).  Japanese Cinema Database (Дэпартамент культуры. Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2014. Праверана 26 верасня 2010.
24. ↑  *Patten, Fred.* Рынок аниме-порнографии(англ.) = The Anime «Porn» Market // *Animation World Magazine* : інтэрнэт-выданне. — 1998. — Т. 3. — № 4.
25. 1 2 3 4 5 6  *Galbraith, Patrick.* Lolicon: The Reality of «Virtual Child Pornography» in Japan // *Image & Narrative*. — Такійскі ўніверсітэт, 2011. — Т. 12. — № 1. Архівавана з першакрыніцы 6 жніўня 2017.
26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Thompson J.* Manga: The Complete Guide.
27. 1 2  *Macwilliams, Mark W.* Japanese Visual Culture. — С. 38.
28. 1 2 3  L'autore / CHI E' GO NAGAI(нявызн.)(недаступная спасылка).  D/visual (3 сакавіка 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 31 кастрычніка 2007. Праверана 6 красавіка 2008.
29. ↑  Harenchi Gakuen (ісп.)  **(нявызн.)**?.  Mision Tokyo. Архівавана з першакрыніцы 31 студзеня 2012. Праверана 12 красавіка 2008.
30. ↑  *Ito, Kinko.* A History of *Manga* in the Context of Japanese Culture and Society // *The Journal of Popular Culture*. — Wiley Periodicals, 2005. — Т. 38. — № 3. — С. 456-475. — DOI:10.1111/j.0022-3840.2005.00123.x(недаступная спасылка)
31. ↑  Нагай Го (Nagai Gou) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  animemanga.ru. Архівавана з першакрыніцы 4 ліпеня 2013. Праверана 29 жніўня 2009.
32. ↑  Tezuka Osamu @ World — Manga works **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *The Song for Apollo*.  Tezuka Productions (30 сакавіка 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2003. Праверана 12 красавіка 2008.
33. ↑  Nagai Go (Science Fiction and Fantasy Writers of Japan) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Science Fiction and Fantasy Writers of Japan. Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2012. Праверана 15 красавіка 2008.
34. ↑  *Connel, Ryan*. 40-year veteran of ecchi manga Go Nagai says brains more fun than boobs (яп.)(недаступная спасылка).  Майніці сімбун (30 сакавіка 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 1 студзеня 2008. Праверана 12 красавіка 2008.
35. ↑  Lexicon: Ecchi (англ.).  Anime News Network. Праверана 29 жніўня 2009.
36. ↑  *Katsuhiko Suganuma, James Welker.* Celebrating Lesbian Sexuality: An Interview with Inoue Meimy, Editor of Japanese Lesbian Erotic Lifestyle Magazine *Carmilla* // *Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific*. — Perth, Western Australia: 2006. — № 12. — ISSN 14409151.
37. 1 2 3  *Brent Wilson, Masami Toku.*. "Boys' Love," Yaoi, and Art Education: Issues of Power and Pedagogy (англ.)(недаступная спасылка).  The California State University, Chico. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 10 снежня 2010.
38. 1 2 3  *Barrio, Breixo Harguindey*. Esto (no) es Manga. El comic alternativo japonés (ісп.).  Popchild.com. Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 27 верасня 2010.
39. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  *Frederik L. S.* Dreamland Japan: Writings on Modern Manga.
40. ↑  *Ленников, Антон.*. Хентай Статья: Eroguro **(нявызн.)**.  АниМаг (19 верасня 2007). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 14 верасня 2009.
41. ↑  *Deppey, Dirk.*. Garo overdrive (англ.).  Journalista, *The Comics Journal* (30 мая 2008 года). Архівавана з першакрыніцы 31 студзеня 2012. Праверана 26 кастрычніка 2009.
42. 1 2 3 4  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 181.
43. ↑  Fukushima Masami: King of Fleshbomb (англ.).  Comipress (22 кастрычніка 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 24 снежня 2010.
44. ↑  *Oppliger, John.*. Ask John: Is Adult Anime in a Creative Slump? (англ.)(недаступная спасылка).  AnimeNation (16 ліпеня 2008 года). Архівавана з першакрыніцы 31 студзеня 2012. Праверана 1 лютага 2010.
45. ↑  *Patten, Fred.* Рынок аниме-порнографии(англ.) = The Anime «Porn» Market // *Animation World Magazine* : Інтэрнэт-выданне. — 1998. — Т. 3. — № 4.
46. 1 2  *Иванов Б. А.* Введение в японскую анимацию. — С. 92.
47. ↑  Lolita Anime (OAV) (англ.).  Anime News Network. Праверана 10 кастрычніка 2009.
48. ↑  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 234.
49. ↑  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 115.
50. ↑  *Иванов Б. А.* Введение в японскую анимацию. — С. 93.
51. ↑  *Oppliger, John.*. Ask John: How Much Cream Lemon is There? (англ.)(недаступная спасылка).  AnimeNation (13 кастрычніка 2005 года). Архівавана з першакрыніцы 12 лютага 2012. Праверана 10 кастрычніка 2009.
52. ↑  Japan SAQ (Seldom Asked Questions) (англ.)(недаступная спасылка).  thE qUirKy jaPan. Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 14 верасня 2009.
53. ↑  *Иванов Б. А.* Введение в японскую анимацию. — С. 119.
54. 1 2  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 692.
55. ↑  *Chanthaphone, Andrew.*. Reviews — Sex Ward (англ.)(недаступная спасылка).  Animefringe (май 2005 года). Архівавана з першакрыніцы 12 верасня 2011. Праверана 8 кастрычніка 2010.
56. ↑  *Куликов, Иван.*. Девочки и пушки в обрамлении щупалец **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Утро.ru (22 лістапада 2004 года). Архівавана з першакрыніцы 12 жніўня 2014. Праверана 10 кастрычніка 2009.
57. ↑  Hentai manga to take the world (англ.)(недаступная спасылка).  The Tokyo Reporter (19 лістапада 2008 года). Архівавана з першакрыніцы 20 верасня 2013. Праверана 15 верасня 2009.
58. ↑  Manga Artist Interview Series (Part I) (англ.)(недаступная спасылка).  Sake-Drenched Postcards. Архівавана з першакрыніцы 5 кастрычніка 2018. Праверана 14 верасня 2009.
59. ↑  *The Legend of Lyon: Flare* (OAV) (англ.).  Anime News Network. Праверана 14 кастрычніка 2010.
60. ↑  *Battle Can-Can* (англ.)(недаступная спасылка).  THEM Anime Reviews. Архівавана з першакрыніцы 11 чэрвеня 2011. Праверана 13 снежня 2010.
61. ↑  *Ogawa, C.*. Japan’s Soft Power — The Culture of Cute (англ.)(недаступная спасылка).  Japan Visitor. Архівавана з першакрыніцы 9 лютага 2013. Праверана 9 снежня 2010.
62. ↑  *Huffstutter, P.J.*. X-Rated Fantasies in a Cartoon Genre (англ.)(недаступная спасылка).  Los Angeles Times (13 чэвреня 2002 года). Архівавана з першакрыніцы 18 снежня 2012. Праверана 29 жніўня 2009.
63. ↑  *Lemon People*. Japanese: レモンピープル (англ.)(недаступная спасылка).  ComiPedia. Архівавана з першакрыніцы 21 лістапада 2010. Праверана 27 лістапада 2010.
64. 1 2  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 376.
65. ↑  *Poitras, Gilles.* Anime Essentials: Every Thing a Fan Needs to Know. — Stone Bridge Press, 2004. — С. 51. — 144 с. — ISBN 978-1880656532.
66. ↑  *Macwilliams, Mark W.* Japanese Visual Culture. — С. 43.
67. ↑  *Tamaki, Saito.* Otaku Sexuality // Robot Ghosts and Wired Dreams. — University of Minnesota Press, 2007. — ISBN 978-0-8166-4974-7.
68. ↑  *Katsuhiko Suganuma, James Welker.* Celebrating Lesbian Sexuality: An Interview with Inoue Meimy, Editor of Japanese Lesbian Erotic Lifestyle Magazine *Carmilla* // *Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific*. — Perth, Western Australia: Murdoch University School of Asian Studies, 2006. — № 12. — ISSN 14409151.
69. ↑  *Lewis, Leo.*. Japanese «cannibal killer» Tsutomu Miyazaki executed in Tokyo (англ.)(недаступная спасылка).  The Times (18 чэрвеня 2008 года). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 20 снежня 2009.
70. ↑  *Ramsland, Katherine.*. Movies Made Me Murder (англ.)(недаступная спасылка).  truTV.com. Архівавана з першакрыніцы 10 жніўня 2011. Праверана 25 снежня 2009.
71. ↑  *Mark McLelland.* (A)cute Confusion: The Unpredictable Journey of Japanese Popular Culture // *Intersections: Gender and Sexuality in Asia and the Pacific*. — Perth, Western Australia: Murdoch University School of Asian Studies, 2009. — № 20. — ISSN 14409151.
72. ↑  *Jacobs, Katrien.* Netporn: DIY Web Culture and Sexual Politics. — Rowman & Littlefield Publishers, 2007. — С. 103. — ISBN 978-0742554320.
73. ↑  *Parade Parade* (OAV) (англ.).  Anime News Network. Праверана 14 кастрычніка 2010.
74. ↑  Series: Futanari **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Baka-Updates Manga. Архівавана з першакрыніцы 22 лістапада 2015. Праверана 10 снежня 2010.
75. ↑  *Stainless Night* (OAV) (англ.).  Anime News Network. Праверана 14 кастрычніка 2010.
76. 1 2  *Oppliger, John.*. Ask John: What Are The Best Erotic Manga? (англ.)(недаступная спасылка).  AnimeNation (15 снежня 2006 года). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 1 лютага 2010.
77. ↑  Incredibly Strange Manga Part 1 Fleshbomb Style. Sakaki Masaru (англ.)(недаступная спасылка).  ComiPress (28 кастрычніка 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 27 лістапада 2011. Праверана 26 лютага 2012.
78. ↑  Search results: 1990—1999 (англ.).  Anime News Network. Праверана 19 кастрычніка 2010.
79. ↑  *Герасимов, Алексей.*. Хентай Обзор: Adventure Kid **(нявызн.)**.  HentaiMagazine Online (19 верасня 2009). Архівавана з першакрыніцы 31 студзеня 2012. Праверана 18 кастрычніка 2009.
80. ↑  *Beveridge, Chris.*. *F3 — Frantic, Frustrated and Female* (англ.)(недаступная спасылка).  Mania.com (5 снежня 2003 года). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 10 кастрычніка 2009.
81. ↑  *Beveridge, Chris.*. *Words Worth* Box Set (англ.)(недаступная спасылка).  Mania.com (12 красавіка 2002 года). Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2014. Праверана 10 кастрычніка 2009.
82. ↑  9-9-9: The Top 9 Hentai of the ’90s (англ.)(недаступная спасылка).  AnimeVice (9 верасня 2009 года). Архівавана з першакрыніцы 13 верасня 2009. Праверана 10 кастрычніка 2009.
83. ↑  *Fletcher, Dani.* Atsukamashii Onna - Hentai Roundup // *Sequential Tart*. — 2002. — В. 6. — Т. V.
84. ↑  *Kaoru, Kumi.*. 2002 — Japan in Review (англ.).  Anime News Network (14 студзеня 2003 года). Праверана 2 студзеня 2010.
85. 1 2 3  *Todome, Satoshi.*. A History of Eroge (англ.).  shii.org. Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 30 кастрычніка 2010.
86. ↑  *Oppliger, John.*. Ask John: What Was the First Anime Adaptation of a Hentai Game? (англ.)(недаступная спасылка).  AnimeNation (20 мая 2008 года). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 1 лютага 2010.
87. ↑  *Pia Carrot* (OAV) (англ.).  Anime News Network. Праверана 14 кастрычніка 2010.
88. ↑  *Иванов Б. А.* Введение в японскую анимацию. — С. 120.
89. 1 2 3 4  *Oppliger, John.*. Ask John: Are There Any Iconic Hentai Series on the Horizon? (англ.).  AnimeNation (29 сакавіка 2007 года). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 25 снежня 2009.
90. ↑  У Расіі «Кайт — дзяўчынка-забойца» была выпушчана ў нецэнзураванай рэжысёрскай версіі.
91. 1 2  *Oppliger, John.*. Ask John: How Did Hentai Become Popular in America? (англ.)(недаступная спасылка).  AnimeNation (26 сакавіка 2008 года). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 1 лютага 2010.
92. ↑  Index to Comic Art Collection: «Ant» to «Antarctic Press» (A-G titles) (англ.)(недаступная спасылка). *Comic Art Collection*.  Michigan State University Libraries, Special Collections Division. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 11 мая 2010.
93. ↑  *Huffstutter, P.J.*. X-Rated Fantasies in a Cartoon Genre (англ.)(недаступная спасылка).  Los Angeles Times (13 чэрвеня 2002 года). Архівавана з першакрыніцы 18 снежня 2012. Праверана 29 жніўня 2009.
94. ↑  Forget Sex and Drugs. Surfers Are Searching for Rock'n'roll as the Net Finally Grows Up **(нявызн.)**, *The Independent* (18 студзеня 2000 года). Праверана 9 жніўня 2014.
95. ↑  *Susanna Paasonen, Kaarina Nikunen, Laura Saarenmaa.* Pornification: sex and sexuality in media culture. — Berg Publishers, 2008. — С. 163. — ISBN 978-1845207045.
96. ↑  Результаты поиска / Search results (англ.).  Anime News Network. Праверана 12 мая 2010.
97. ↑  Результаты поиска / Search results (2000—2009) (англ.).  Anime News Network. Праверана 12 мая 2010.
98. 1 2  *Oppliger, John.*. Why Don’t Hentai Anime Have Endings? (англ.)(недаступная спасылка). *Ask John*.  AnimeNation (21 мая 2010 года). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 16 чэрвеня 2010.
99. ↑  *Rice, Brad.*. *Discipline* becomes the first hentai title on Blu-ray, Simon weeps in a corner (англ.).  Japanator.com (16 студзеня 2009 года). Архівавана з першакрыніцы 11 жніўня 2011. Праверана 7 кастрычніка 2009.
100. ↑  *Clements J. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia. — С. 182.
101. ↑  Manga & Artbooks (англ.)(недаступная спасылка).  J-List. Архівавана з першакрыніцы 12 жніўня 2011. Праверана 12 красавіка 2010.
102. ↑  *Ain Hagalaz.* Вся наша жизнь хентая: хентай, яой, юри — удовольствие для всех // *Спецвыпуск Xakep*. — 2003. — Т. 4. — № 29. — С. 129. Архівавана з першакрыніцы 21 кастрычніка 2009.
103. ↑  *Luther, Katherine.*. Hentai — Genre Profile (англ.)(недаступная спасылка).  About.com. Архівавана з першакрыніцы 12 мая 2013. Праверана 3 студзеня 2010.

Літаратура
----------

* *Gravett, Paul.* Manga: 60 Years of Japanese Comics. — Collins Design, 2004. — 176 с. — ISBN 1856693910.
* *Jonathan C. McCarthy H.* The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917. — Revised and Expanded Edition. — Berkeley, CA: Stone Bridge Press, 2006. — 867 с. — ISBN 978-1-933330-10-5.
* *Macwilliams, Mark W.* Japanese Visual Culture: Explorations in the World of Manga and Anime. — M.E. Sharpe, 2008. — 384 с. — ISBN 0765616017.
* *Frederik L. S.* Dreamland Japan: Writings on Modern Manga. — Berkeley, CA: Stone Bridge Press, LLC, 1996. — 360 с. — ISBN 978-1-880656-23-5.
* *Иванов Б. А.* Введение в японскую анимацию. — 2-е изд. — М.: Фонд развития кинематографии; РОФ «Эйзенштейновский центр исследований кинокультуры», 2002. — 336 с. — ISBN 5-901631-01-3.