**Джунга́рскае ханства** (ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ ᠣᠯᠣᠰ, калм.: *Зүн Һарин хаана улс*, манг.: Зүүнгарын хаант улс, кіт.: 准噶尔汗国) — умоўная, агульна прынятая назва дзяржавы айратаў у Цэнтральнай Азіі (1640—1755 гг.).

Гісторыя
--------

Бітва паміж маньчжурамі і джунгарамі
Айраты, якія склалі асноўную частку стваральнікаў Джунгарскай дзяржавы, паходзілі з мясцовасці вакол ракі Селенга. Пасля распаду агульнамангольскай дзяржавы ў XV ст. яны захапілі Турфан, мясцовасць на поўнач ад якога атрымала назву Джунгарыі ад наймення часткі айрацкіх плямёнаў, што традыцыйна складалі *джэнгун*, так званае «левае» або «ўсходняе» крыло манголаў. У 1640 г. на мяжы сучасных Сіньцзяна і Кыргызстана айраты правялі агульны сход. У ім прымалі ўдзел не толькі айраты Цэнтральнай Азіі, аднак і Расіі (гл. калмыкі). У выніку сходу быў прыняты кодэкс законаў *Ікі Цааджын Бічык*, падтрымана распаўсюджанне сярод айратаў тыбецкага будызму і новай формы пісьмовасці, распрацаванай будысцкім навукоўцам Зая-Пандытам. Адзіным правадыром айратаў быў прызнаны джунгар Эрдэн-Баатар-хунтайджы, які дагэтуль заваяваў землі ўздоўж ракі Ілі і атрымаў пачэсны тытул ад далай-ламы.

Нашчадкі Эрдэн-Баатар-хунтайджы рабілі паспяховыя паходы на краіны Сярэдняй Азіі, Паўночную Манголію, Тыбет і Кітай. У склад Джунгарскага ханства увайшлі землі поўначы Сіньцзяна, усходу Казахстана, большая частка Кыргызстана, Заходняй Манголіі. Пад кантролем джунгараў у розныя часы былі дзяржавы Паўднёвай Сібіры і на поўнач ад Тыбета. У выніку вайны 1740—1743 гг. айраты здолелі падначаліць значную частку казахскіх плямёнаў.

У 1749 г. паміж пераемнікамі апошняга вялікага тайджы Галдан-Цэрэна (1727—1745 гг.) пачаліся разлады. У 1753 г. Амурсанаа, адзін з правадыроў айратаў, перайшоў на бок маньчжураў, паколькі разлічваў атрымаць ад іх тытул валадара ўсіх айратаў. У 1755 г. цынскія войскі захапілі ў палон дзейснага тайджы, але не прызналі правоў Амурсанаа. Ён паўстаў супраць маньчжураў, але ў 1757 г. быў вымушаны з рэшткамі сваіх прыхільнікаў перайсці ў Расію, дзе і памёр.

Цынская армія разгарнула жорсткія рэпрэсіі, што прывялі да вынішчэння айратаў. Лічыцца, што да 1755 г. іх колькасць у Джунгарыі дасягала 600 тысяч чалавек. Да 1757 г. загінула ад 40 % да 80 % насельніцтва. Частка айратаў Джунгарыі далучылася да казахаў і кіргізаў або да расійскіх калмыкаў, сваіх бліжэйшых сваякоў. Джунгарскае ханства было далучана да імперыі Цын і перастала існаваць.

Дзяржава
--------

Джунгарскае ханства было манархічнай дзяржавай, на чале якой стаялі правадыры-*тайджы* з роду Чарос. Іх уладу абмяжоўваў *зарго*, фактычна прадстаўнічы орган улады, у склад якога ўваходзілі чальцы розных племянных і родавых груп айратаў. Неайрацкае насельніцтва звычайна не прымала ўдзел у кіраванні дзяржавай.

У сталым выглядзе *зарго* быў адносна невялікім — каля 8 чалавек. Яны мелі тытул *саёт*. Падчас вайны або перагавораў *зарго* мог быць значна пашыраны. Ён абмярковаў з вышэйшым *тайджы* найбольш важныя дзяржаўныя пытанні, а таксама з’яўляўся вышэйшай судовай уладай. Суд адбываўся паводле агульнага кодэкса законаў *Ікі Цааджын Бічык*, прынятага ў 1640 г. Напісаная на белай тканіне копія заканадаўства захоўвалася ў юрце *зарго*. Насельніцтва, падначаленае будысцкім кляштарам, кіравалася судом лам. Тыбецкі далай-лама часцяком выступаў як пасрэднік паміж вярхоўным тайджы і іншымі племяннымі правадырамі. *Зарго* і самога вярхоўнага *тайджы* абслугоўваў штат пісараў і памагатых.

Адміністрацыйныя адзінкі ўключалі не тэрыторыі, якія маглі ў выніку ваенных падзей і перакачовак змяняцца, а групы насельніцтва. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай лічыўся *хатон*. Ён аб’ядноўваў сем’і аднаго рода і кіраваўся звычаёвым правам. Колькасць насельнікаў хатона ніяк не вызначалася, вагалася ад адной сям’і да некалькіх дзесяткаў. Хатоны аб’ядноўваліся ў *аймак* або *аток*. Групы *аймак*аў і *аток*аў складалі *ўлус* на чале з правадыром-*тайджы*, улада якога перадавалася па спадчыне. У першай палове XVIII ст. улус вярхоўнага *тайджы* налічваў прыкладна палову насельніцтва дзяржавы.

Грамадства
----------

Насельніцтва Джунгарскага ханства не было сацыяльна роўным. Кіраўнікамі грамадства лічыліся племянныя правадыры *тайджы*, якія ўзначальвалі ўлусы і з’яўляліся прыватнымі ўласнікамі валоданняў *нутуг*, што ўключалі па́шы і іншыя тэрыторыі ўлуса. Улада *тайджы* перадавалася выключна па спадчыне, прычым вярхоўны *тайджы* з рода Чарос не меў права прэтэндаваць на ўлусы іншых правадыроў. Яго вяршэнства забяспечвалася выключна вялізарнымі памерамі асабістага ўлуса. Бліжэйшыя сваякі *тайджы* складалі групы «малых» валадароў *хун-тайджы*. На чале аймакаў стаялі прызначаныя *зайсанг*і. Валоданні *хун-тайджы* і *зайсанг*аў звычайна пераразмяркоўваліся пасля смерці чарговага *тайджы*.

Асобную групу насельніцтва, незалежнага ад свецкіх феадалаў, складала будысцкае духавенства. Яно аб’ядноўвалася ў абшчыны, цэнтрамі якіх былі кляштары. Кляштары валодалі асобнымі ўлусамі і пашамі, мелі прывілегіі карыстання землямі і рэсурсамі, што належалі свецкім асобам. Кола вышэйшых лам фарміравалася пераважна з малодшых сыноў *тайджы* і *зайсанг*аў. Ніжэйшую іерархію складалі простыя і вандроўныя манахі.

Большасць жыхароў Джунгарскага ханства з’яўлялася абшчыннікамі *арат*. Сярод іх вылучаліся *албату*, залежныя ад свецкіх валадароў, і *шабінар*, прыпісаныя да будысцкіх кляштараў. Залежнасць *арат* значыла поўнае падпарадкаванне гаспадару ўлуса, магчымасць карыстацца яго судом і заступніцтвам, але таксама быць пакараным ці нават прададзеным іншаму *тайджы* або *хун-тайджы*. У законах ясна не абумоўліваліся абавязкі *албату*. Вядома, што яны пасвілі статкі валадара разам са сваімі, не мелі права самастойна пакідаць улус і з’яўляліся асноўнай сілай джунгарскага войска. Эканамічнае становішча *шабінар* звычайна было лепшым, чым *албату*.

У Джунгарскім ханстве існавала рабства, але колькасць рабоў была вельмі абмежаванай. Звычайна рабамі станавіліся ваеннапалонныя, якіх ахвотна адпускалі за выкуп.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Спасылкі
--------

* Dzungar
* Invasion of Dzungar Khanate and Qing
* Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635—1758)