У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дубай.

**Дуба́й** — найбуйнейшы горад Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў, адміністрацыйны цэнтр эмірата Дубай, найважнейшы гандлёвы і фінансавы цэнтр ААЭ і ўсяго Блізкага Усходу. Знаходзіцца на беразе Персідскага заліва. Глыбакаводны марскі порт Дубая дзякуючы нізкім пошлінам займае вядучае месца ў рэгіёне па рээкспарту розных тавараў, улучаючы золата. У перыяд 1954—1971 г. з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам брытанскага пратэктарату Дагаворны Аман. У Дубаі праводзяцца размаітыя міжнародныя канферэнцыі, фестывалі, выставы і т.п. плануецца правядзенне сусветнай выстаўкі Экспа-2020.

Гісторыя
--------

Узрост рэшткаў старажытнага мангравага балота, выяўленага ў наваколлі Дубая падчас пабудовы калектарных сетак, ацэньваецца прыкладна ў 7000 гадоў. Прыкладна 5000 гадоў назад берагавая лінія, адступіўшы ўнутр краіны, прыняла сучасны выгляд, пры гэтым тэрыторыя пакрылася пяском. Да прыходу ісламу людзі ў гэтай вобласці ўшаноўвалі Баджаі (ці Баджар).

Тэрыторыя, на якой мясцуецца горад, з VI стагоддзя да н.э. падначальвалася персідскай дынастыі Ахеменідаў, у III—VI стагоддзях н.э. прыналежала Сасанідам. У VII стагоддзі сюды прыйшоў іслам і тэрыторыя стала часткай Арабскага халіфата. У VIII стагоддзі княства Дубай брала ўдзел у паўстанні супраць намесніка халіфа, з прычыны чаго кіраўнікі Дубая былі фактычна незалежныя ў сярэдзіне VIII—IX стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя яны трапілі пад уладу Абасідов. У XIII стагоддзі сюды ўрываліся Хулагуіды. Да XVIII стагоддзя за тэрыторыю змагаліся Партугалія, Іран, Турцыя, Аман, вахабіты. Венецыянскі гандляр жэмчугам Гаспера Балбі, што пабыла ў гэтых краях у 1580 годзе, апісваючы лоўлю жэмчугу, згадваў Дубай (*Dibei*). З XVIII стагоддзя мясцовыя маракі, якое займалася галоўным чынам кабатажным гандлем, канфліктавалі з Ост-Індскай кампаніяй, якая перамагала ў канкурэнцыі з імі, у сувязі з чым англічане далі мянушку гэтаму раёну «Пірацкі бераг». У 1820 Ост-Індская кампанія з дапамогай вайсковай сілы, скіраванай сюды для змагання з піратамі, дамаглася падпісанні г. зв. Генеральнага дагавора, у выніку якога Аман быў падзелены на 3 часткі. Дагаворы 1835, 1839, 1853 і 1892 гадоў прывялі да ўсталявання брытанскага пратэктарата. З 1853 года тэрыторыя ўваходзіла ў г. зв. Дагаворны Аман.

Першыя згадванні пра селішча на месцы Дубая адносяцца да 1799. У пачатку XIX стагоддзя насельніцтва Дубая складала ўсяго каля 1200 чалавек. Гэта было невялікае селішча, абароненае сценамі вакол яго і фортам Аль Фахідзі (Al Fahidi) у цэнтры яго. Да 1833 года ён уваходзіў у склад эмірата Абу-Дабі, пазней, да атрымання незалежнасці ў 1971 годзе, прыналежаў Дагаворнаму Аману. З 1833 года Дубай знаходзіцца пад уладай эміраў дынастыі Аль Мактум. На працягу XIX стагоддзя дзве катастрофы нанеслі вялікую шкоду дабрабыту горада: у 1841 годзе ў горадзе бліснула эпідэмія воспы, змушаючы жыхароў перасунуцца на ўсход ад Дайры, а ў 1894 годзе агонь пранёсся праз Дэйру, знішчыўшы большасць хат. Аднак геаграфічнае месцазнаходжанне горада працягвала прыцягваць гандляроў з усёй вобласці. Эмір Дубая жадаючы прыцягнуць замежных гандляроў, зменшыў падаткі, што прыцягвала гандляроў з Шарджы — галоўнага гандлёвага цэнтра рэгіёна таго часу.

Раён Дэйра на берагу лімана Дубай-Крык у 1960-х гадах.
Дзякуючы сваёй блізкасці да Ірана порт Дубая прыцягваў увагу замежных гандляроў, асабліва з Ірана, многія з якіх урэшце сяліліся ў Дубаі, у пачатку XX стагоддзя ён з’яўляўся адным з найважнейшых портаў Персідскага заліва. У 1910 годзе насельніцтва горада складала ўсяго каля 10 тыс. жыхароў, рынак, што размяшчаўся на ўзбярэжжы на боку Дэйры, налічваў каля 350 крам. У Дубаі квітнелі здабыча і экспарт жэмчуга аж да Вялікай дэпрэсіі 1930-х гадоў, пераадолець наступствы якой перашкаджала індустрыя гадоўлі жэмчугу на фермах, якая развівалася ў Японіі. Доўгі час Дубаю даводзілася здавольвацца нязначнымі зыскамі ад суседства з багатым нафтай Абу-Дабі, але ў 1966 годзе ў яго былі знойдзены ўласныя радовішчы, хоць і значна менш багатыя. Прыбыткі ад здабычы нафты пачалі паступаць з 1969 года. Нафтавая прамысловасць, якая развівалася, запатрабавала прытоку працоўнай сілы, які скіроўваўся галоўным чынам з Індыі і Пакістана, у выніку чаго з 1968 па 1975 год насельніцтва горада вырасла ў чатыры разы. Прыбыткі ад нафты дапамаглі развіццю горада на раннім этапе, але запасы нафты ў Дубаі вельмі абмежаваны і ровень здабычы невысокі: прыбыткі ад нафты складаюць усяго каля 5 % усіх паступленняў. Грунт эканомікі Дубая сталі складаць турызм, авіяцыя, нерухомая маёмасць, фінансавыя паслугі.

Геаграфія
---------

Праліў Крыік дзеліць Дубай на дзве часткі. На адным беразе размешчаны раён Бар-Дубай, на другім — раён Дэйра. Абодва бакі злучаюцца ў трох месцах — мастамі Аль-Мактум і Аль-Гархуд і знакамітым тунэлем Шындога (прататыпам Ла-Маншскага тунэля) які праходзіць пад вусцем праліва. Размешчаны на беразе Персідскага заліва да паўночнага ўсходу ад сталіцы — Абу-Дабі па суседстве з Шарджай. Геаграфічныя каардынаты: 25°27' паўночнай шыраты, 55°33' усходняй даўгаты. Даўжыня горада складае 134 км, шырыня — 35 км.

### Клімат

Клімат Дубая — надзвычай гарачы (Арыдны клімат гарачых пустэльняў BWib па класіфікацыі Кёпена). Дубай лічыцца адным з самых гарачых гарадоў свету. Сярэдняя тэмпература жніўня (самага цёплага месяца) +35,1 °C, а сярэдні максімум звычайна перавышае +40 °C, часам тэмпература ў цені можа даходзіць амаль да 50 °C. Зімы больш халаднаватыя, прыблізна па тэмпературы яны адпавядаюць лету ў сярэдняй палосе Расіі, з цёплымі днямі і халаднаватымі начамі. Сярэдняя тэмпература студзеня +19 °C (самага халоднага месяца).

Асадкі ў Дубаі рэдкія (за год выпадае каля 80 мм), выпадаюць галоўным чынам у другой палове зімы (люты-сакавік), з мая па кастрычнік асадкі практычна немагчымыя.

| **Клімат Дубая (1974-1991)** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 31,6 | 36,0 | 41,0 | 43,5 | 47,0 | 47,0 | 48,5 | 47,5 | 45,1 | 41,6 | 36,9 | 33,2 | 48,5 |
| Сярэдні максімум, °C | 23,8 | 25,3 | 28,1 | 32,7 | 37,5 | 39,3 | 40,7 | 41,1 | 38,8 | 35,3 | 30,6 | 26,1 | 33,3 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | 19,1 | 20,3 | 22,8 | 26,8 | 31,0 | 32,9 | 34,9 | 35,1 | 32,7 | 29,5 | 25,2 | 21,2 | 27,6 |
| Норма ападкаў, мм | 11,3 | 35,7 | 22,4 | 7,6 | 0,7 | 0,0 | 0,1 | 0,1 | 0,0 | 0,1 | 1,8 | 14,3 | 94,1 |
| Тэмпература вады, °C | 20 | 19 | 22 | 26 | 28 | 30 | 32 | 33 | 32 | 30 | 27 | 24 | 27 |

Раёны горада
------------

**Асноўныя раёны горада:**

* Бур-Дубай — гістарычны цэнтр;
* Гардэнс — спальны раён;
* Даўнтаўн — які будуецца дзелавы раён горада;
* Дэйра — усходняя гандлёвая частка горада;
* Джумейра — прыморскі жылы раён;
* Дубай Марына — жылы раён вакол рукатворнага заліва на захадзе горада.

Эканоміка
---------

Дубай — найбуйнейшы гандлёвы, фінансавы і турыстычны цэнтр Блізкага Усходу. Па тэмпах развіцця гарады параўнальны з Шанхаем. Трэці па важнасці цэнтр рээкспарту ў свеце (пасля Ганконга і Сінгапура). У Дубаі адсутнічаюць некаторыя значныя віды падаткаў: падатак на прыбыткі арганізацый, падатак на прырост капіталу, падатак на прыбыткі фізічных асоб, а таксама падатак на рэпатрыяцыю прыбыткаў. З’яднаныя Арабскія Эміраты таксама маюць пагадненні пра ўнікненне падвойнага падаткаабкладання больш за з дваццаццю краінамі свету.

Значную каштоўнасць у веданні бізнесу ў Дубаі ўяўляюць СЭЗ — свабодныя эканамічныя зоны. Афшорная зона мясцуецца ў раёне Джэбель Алі.

Транспарт
---------

*Падрабязней гл. таксама*: ***Дубайскі метрапалітэн***
У горадзе ёсць два марскія парты, некалькі аўтавакзалаў (найбуйнейшы ў Бур-Дубаі) і два буйныя міжнародныя аэрапорты (Дубай і Аль-Мактум). Ёсць развітая аўтобусная сетка, частка прыпынкаў кандыцыянавана.
9 верасня 2009 года быў адкрыты Дубайскі метрапалітэн.
30 красавіка 2009 года была адкрыта манарэйкавая дарога. 12 лістапада 2014 года запушчана трамвайны рух[en] у адным з раёнаў горада.

Славутасці
----------

Бурдж Дубай — небаскроб, форма якога нагадвае сталагміт. З 19 мая 2008 года — самае высокае калі-небудзь існавалае збудаванне ў свеце. Небаскроб быў афіцыйна адкрыты 4 студзеня 2010 года. Яго вышыня складае 828 метраў, 163 паверха. Мяркуецца функцыянаванне больш 50 ліфтаў, з хуткасцю ўздыму 18 м/с.

Панарама Дубая.Панарама Дубая.

* Бурдж аль-Араб — гатэль у форме ветразя, адзін з самых раскошных у свеце.
* Фантан Дубай — музычны фантан, які знаходзіцца каля небаскроба Бурдж Халіфа. Адзін з самых вялікіх і высокіх фантанаў у свеце. Вышыня яго бруй дасягае 150 метраў.
* Акварыум — адзін з самых вялікіх акварыумаў свету, які знаходзіцца ў самым буйным гандлёва-забаўляльным цэнтры Блізкага Ўсходу — Гандлёва-забаўляльны цэнтр «Дубай». Ёсць таксама акварыум у гатэлі «Атлантыс» на намыўной выспе «Пальма Джумейра».
* The World — архіпелаг на ўзбярэжжы ААЭ ў форме кантынентаў Зямлі, які будуецца.
* Emirates Towers — Гонарам галоўнай вуліцы Дубая Шэйх Заід Роўд з’яўляюцца Эмірэйтс Тауэрз (EmiratesTowers) — серабрыста-шэрыя вежы двайняты, адна з якіх лічылася самым высокім будынкам на Блізкім Усходзе і ў Еўропе да пабудовы новага найвышэйшага будынка ў свеце — небаскроба Бурдж Халіфа.
* Астравы Пальмаў — група штучных астравоў. Складаецца з трох астравоў: абжытага Пальма Джумейра, амаль гатовага Пальма Джэбель Алі і пачатага Пальма Дайра. На першым востраве пракладзена 5-кіламятровая манарэйкавая дарога, першая на Блізкім Усходзе.
* Крыты гарналыжны курорт Ski Dubai — першы крыты гарналыжны комплекс на Блізкім Усходзе і адзін з найбуйнейшых у свеце з пляцам 22,5 тысячы м² (эквівалент плошчы 3 футбольных палёў), круглы год пакрыты штучным снегам. Ёмістасць 1,5 тысячы наведнікаў. Знаходзіцца ў гандлёвым цэнтры «Мол Эміратаў».
* Бастакія — даўнейшая частка Бар-Дубая. Знаходзіцца паміж гарадскім музеем у форце Аль-Фахідзі, набярэжнай Бухты і вуліцай Мусала. Большасць тутэйшых будынкаў была пабудавана ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Тут сяліліся заможныя купцы з Персіі; сама назва квартала паходзіць ад персідскай правінцыі Бостак. Цяпер Бастакія актыўна рэстаўруецца і ператвараецца ў культурна-турыстычны цэнтр з кафэ, рэстаранамі, крамамі сувеніраў і мастацкімі галерэямі.
* Скульптура «Разам» — арабская пара, апранутая ў традыцыйныя белыя і чорныя адзенні ў характэрным эмірацкім стылі; створана з белага карарскага мармуру і шведскага чорнага граніту сірыйскім скульптарам Лутфі Рамхейнам.

Галерея
-------

* Форт Аль-Фахідзі, пабудаваны ў 1799 годзеФорт Аль-Фахідзі, пабудаваны ў 1799 годзе
* Чырвоная лінія метроЧырвоная лінія метро
* Панарама лініі метроПанарама лініі метро
* Начны ДубайНачны Дубай
* Пальма ДжумейраПальма Джумейра
* Шаша Шэйха ЗайдаШаша Шэйха Зайда
* Дубайскі манарэльсДубайскі манарэльс

Гарады-пабрацімы
----------------

У Дубая маюцца наступныя гарады-пабрацімы:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Іарданія Аман
* Ірак Багдад
* Іспанія Барселона
* Ліван Бейрут
* Аўстралія Брысбен
* Венесуэла Каракас
* Злучаныя Штаты Амерыкі Дэтройт
* Шатландыя Дандзі
* Швейцарыя Жэнева
* Дамініканская Рэспубліка Санта-Дамінга
* Аўстралія Голд-Кост
* Італія Мілан
 | * Іспанія Гранада
* Кітай Гуанчжоу
* Турцыя Стамбул
* Саудаўская Аравія Джыдда
* Афганістан Кабул
* Пакістан Карачы
* Судан Хартум
* Іран Кіш
* Кувейт Кувейт
* Злучаныя Штаты Амерыкі Лос-Анджэлес
* Францыя Ліён
* Філіпіны Мандалуёнг[en]
* Мексіка Мантэрэй
 | * Расія Масква
* Калумбія Медэльін
* Японія Осака
* Бразілія Рыа-дэ-Жанэйра
* Індыя Гандзінагар
* Індыя Хайдарабад
* Злучаныя Штаты Амерыкі Фінікс
* Пуэрта-Рыка Сан-Хуан
* Кітай Харбін
* Расія Санкт-Пецярбург
* Германія Франкфурт
* Марока Танжэр
* Іран Тэгеран
* Лівія Трыпалі
* Славакія Нове-Места-над-Вагам
* Калумбія Багата
* Паўднёвая Карэя Пусан
 |

Заўвагі
-------

1. ↑  The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157
2. 1 2 3 4  Словарь современных географических названий. — Под ред. акад. В. М. Котлякова. Екатеринбург: У-Фактория. 2006
3. ↑  The 2008 Global Cities Index **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Foreign Policy* (15 кастрычніка 2008). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2010. Праверана 20 April 2010.
4. 1 2 3   Энциклопедия туризма Кирилла и Мефодия. 2008
5. ↑  Where is Dubai and Dubai city? **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Thatsdubai.com (14 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2013. Праверана 12 сакавіка 2013.
6. 1 2  History and Traditions of the UAE **(нявызн.)** (PDF)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 жніўня 2013. Праверана 31 July 2009.
7. ↑  The old ... turned new **(нявызн.)**.  Travel & Culture (25 кастрычніка 2001). Праверана 15 March 2008.
8. ↑  Ibrahim Al Abed, Peter Hellyer (2001). *United Arab Emirates: A perspective*. Trident Press. ISBN 978-1-900724-47-0. Праверана 31 July 2009.
9. 1 2  Объединённые арабские эмираты // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
10. ↑  The Coming of Islam and the Islamic Period in the UAE. King, Geoffrey R. **(нявызн.)** (PDF)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 студзеня 2013. Праверана 20 красавіка 2013.
11. ↑  Bani Yas **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Sheikh Mohammed Official Website. Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2009. Праверана 30 мая 2009.
12. 1 2  Modernity and tradition in Dubai architecture. Karim, Luiza **(нявызн.)**.  Alshindagah.com. Праверана 31 July 2009.
13. ↑  Davidson, Christopher, *The Emirates of Abu Dhabi and Dubai: Contrasting Roles in the International System*. March 2007.
14. ↑  «Dubayy» Архівавана 3 верасня 2013.. Encyclopædia Britannica. 2008
15. 1 2  Historic population statistics **(нявызн.)** (PDF). Праверана 31 July 2009.
16. ↑  Sampler & Eigner (2008). *Sand to Silicon*. UAE: Motivate. pp. 11. ISBN 9781860632549.
17. ↑  DiPaola, Anthony (2010-09-28). "Dubai gets 2% GDP from oil". *Bloomberg*. Праверана September 2014. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|accessdate=` (даведка)
18. ↑  Oil share dips in Dubai GDP Архівавана 26 верасня 2013. *AMEInfo* (9 June 2007) Retrieved on 15 October 2007.
19. ↑  Dubai economy set to treble by 2015 *ArabianBusiness.com* (3 February 2007) Retrieved on 15 October 2007.
20. ↑  Dubai diversifies out of oil **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  AMEInfo (7 верасня 2005). Архівавана з першакрыніцы 19 снежня 2008. Праверана 12 August 2008.
21. ↑  Описание Эмирата Дубаи
22. ↑  Центр Дубая пополнился новой скульптурной композицией Архівавана 5 сакавіка 2016.
23. ↑  Dubai's sister cities **(нявызн.)**.  dubaicityguide. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 верасня 2011.
24. ↑  Twinning Cities Agreements **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  UAE Official Website. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 верасня 2011.
25. ↑  Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE – The Official Web Site – News **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Uaeinteract.com. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 ліпеня 2009.
26. ↑  Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE – The Official Web Site – News **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Uaeinteract.com. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 ліпеня 2009.
27. ↑  Dubai, Granada discuss cooperation UAE – The Official Web Site – News **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Uaeinteract.com. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 ліпеня 2009.
28. ↑  Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE – The Official Web Site – News **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Uaeinteract.com. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 ліпеня 2009.
29. ↑  Dubai sister/twin cities list **(нявызн.)**.  Dubaicityguide.com. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 20 красавіка 2013.
30. ↑  Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE – The Official Web Site – News **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Uaeinteract.com. Архівавана з першакрыніцы 30 мая 2013. Праверана 14 ліпеня 2009.
31. ↑  Dynamic Busan – City Government – Sister Cities – Dubai **(нявызн.)**.  English.busan.go.kr. Праверана 14 July 2009.

Літаратура
----------

* Василий Бабуров. Грезостроительный комбинат (статья о градостроительстве Дубая) // «Вокруг света» № 4, 2011
* The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p. 157

Спасылкі
--------

* www.DM.gov.ae Архівавана 5 кастрычніка 2013. — Афіцыйны сайт муніцыпалітэта Дубая

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX462234 · BNF: 153540669 · GND: 4204044-9 · ISNI: 0000000417631167 · LCCN: n83167803 · NKC: ge331002 · NLG: 195499 · SUDOC: 028210077 · VIAF: 136081793 |

 |