recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Гданьская суднаверф** (польск.: Stocznia Gdańska) — суднабудаўнічае прадпрыемства ў Гданьску, Польшча. Вядома як месца ўзнікнення прафсаюза «Салідарнасць» у 1980 годзе.

Гісторыя
--------

Гданьская суднаверф была заснавана ў 1945 годзе як дзяржаўнае прадпрыемства, на тэрыторыі былых нямецкіх верфяў *Schichau-Werft* і *Danziger Werft*. Абедзве верфі значна пашкоджаны падчас Другой сусветнай вайны. У 1967—1989 гадах прадпрыемства вядома як **Гданьская суднаверф імя У. І. Леніна**.

У жніўні 1980 года забастоўка на Гданьскай суднаверфі вымусіла камуністычныя ўлады ПНР легалізаваць першы ва Усходняй Еўропе незалежны прафсаюз Салідарнасць. Менавіта тут Лех Валенса падпісаў з віцэ-прэм’ерам Мечыславам Ягельскім Гданьскія пагаднення 31 жніўня 1980 года. Гданьская суднаверф мела важную ролю і ў забастовачным руху 1988 года, які ініцыяваў трансфармацыю ПНР у Трэцюю Рэспубліку.

У 1990—1996 гадах прадпрыемства — акцыянернае таварыства, больш за 60 % акцый ва ўласнасці польскай дзяржавы, астатнія належалі працоўнаму калектыву. Пасля судовага рашэння пра банкруцтва 8 жніўня 1996 года «Салідарнасць» разгарнула збор ахвяраванняў. Да снежня 1997 года сабрана больш за 5,2 мільёны злотых (больш за 1,6 мільёны долараў ЗША). Праца на суднаверфі не спынялася, але колькасць занятых і аб’ёмы вытворчасці рэзка скараціліся.

8 верасня 1998 года АТ «Суднабудаўнічая верф Гданьск» прададзена за 115 мільёнаў долараў ЗША суднабудаўнічай карпарацыі «Труймяста», асноўным уладальнікам якой было АТ «Суднаверф Гдыня». Гданьская суднаверф ператворана ў новае структурнае падраздзяленне і атрымала назву «Гданьская суднабудаўнічая верф — Група АТ „Суднабудаўнічая верф Гдыня"».

Станам на канец 2019 года, на Гданьскай суднаверфі працуе каля 2 тысяч чалавек (прыкладна ў 10 разоў менш за пачатак 1980-х гадоў). Эканамічны стан прадпрыемства нестабільны.

Зноскі
------

1. ↑  Stocznia Gdańsk S.A. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *web.archive.org* (16 мая 2008). Архівавана з першакрыніцы 16 мая 2008. Праверана 11 снежня 2023.
2. ↑  1980: Shipyard Poles strike for their rights (англ.)  **(нявызн.)**? (14 жніўня 1980). Праверана 11 снежня 2023.
3. ↑  Strona główna (англ.). *Stocznia*. Праверана 10 снежня 2023.
4. ↑  Gdansk Shipyard | Lenin Shipyard - What happens here moves the world (англ.). *www.local-life.com*. Праверана 11 снежня 2023.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гданьская суднаверф
* Афіцыйны сайт Гданьскай суднаверфі
**Сера-да-Капівара** — нацыянальны парк у штаце Піяўі на паўночным захадзе Бразіліі, аб’ект са спіса Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Як паказваюць даследванні археолагаў, у старажытныя часы Сера-да-Капівара была густа заселена, тут была найбуйнейшая ў старажытнай Амерыцы канцэнтрацыя дагістарычных сялянскіх гаспадарак.

У нацыянальным парку знаходзіцца мноства помнікаў дагістарычнага наскальнага жывапісу. Узрост малюнкаў складае болей за 25 тысяч гадоў.
Знаходка гэтых малюнкаў абвяргае гіпотэзу позняга засялення кантынента Паўднёвай Амерыкі і прымушае гісторыкаў і антраполагаў па-іншаму глядзець на найстаражытнейшы этап гісторыі краіны. Наскальны жывапіс — аргумент на карысць таго, што на гэтых тэрыторыях былі і іншыя, ранейшыя хвалі міграцыі.

Экалагічны калідор Канфусьёнс-Капівара звязвае нацыянальныя паркі Сера-дас-Канфусьёнс і Сера-да-Капівара.

* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Pedra Furada | archaeological site, Brazil (англ.).  Encyclopedia Britannica. Праверана 19 мая 2020.
2. ↑
3. ↑  Serras da Capivara e das Confusões serão unidas por corredor ecológico (парт.)(недаступная спасылка).  MMA. Архівавана з першакрыніцы 5 лістапада 2016. Праверана 12 лютага 2017.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 167780922 · LCCN: sh2002008687 · VIAF: 309580935 |
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Палеская седлавіна**, **Пінская седлавіна** — буйная тэктанічная структура на паўднёвым захадзе Беларусі.

Размяжоўвае Падляска-Брэсцкую ўпадзіну на захадзе і Прыпяцкі прагін на ўсходзе. На поўначы і поўдні злучаецца з Беларускай антэклізай і Украінскім шчытом, раздзяляе іх больш зніжанай паверхняй фундамента. Мае слабавыразнае субмерыдыянальнае распасціранне. Даўжыня седлавіны 150 км, шырыня да 135 км.

Глыбіня залягання крышталічнага фундамента 300—500 м ніжэй узроўню мора. Усходні схіл больш стромкі, чым заходні. Фундамент ускладнены рэгіянальнымі разломамі паўночна-ўсходняга кірунку Стаходска-Магілёўскім і Выжаўска-Мінскім. Яны перасечаны больш дробнымі парушэннямі — зрухамі пераважна субшыротнага і паўночна-заходняга распасцірання. Платформавы чахол магутнасцю да 650 м складаюць сярэднерыфейскія, вендскія, мелавыя, палеаген-неагенавыя і антрапагенавыя адклады. Фарміраванне Палескай седлавіны пачалося ў раннім палеазоі ў сувязі з развіццём Падляска-Брэсцкай упадзіны, усходні схіл акрэсліўся ў познім дэвоне, калі фарміраваўся Прыпяцкі прагін.

Літаратура
----------

* *Клімовіч І.* Палеская седлавіна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
Халасле
**Хала́сле** (венг.: halászlé) — традыцыйны венгерскі рыбны суп. Назва паходзіць ад венг.: hal — рыба (або венг.: halász — рыбак) і венг.: lé — булён.

Для прыгатавання халасле дробна сечаную рэпчатую цыбулю і нарэзаную на дробныя кавалачкі рыбу або рыбную дробязь хутка пасеруюць з чырвоным перцам на свіным тлушчы, затым заліваюць вадой (таматавым сокам) і вараць да таго часу, пакуль рыба зусім не разварыцца. Пасля гэтага суп прапускаюць праз сіта. Затым туды дадаюць буйныя кавалкі рыбы (карп, сом, шчупак) і вараць да гатоўнасці. Суп халасле сервіруюць ў збанках з белым хлебам.

Спасылкі
--------

* Рэцэпт халасле. Кузнецова Е. К. Венгерская кухня. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2004. ISBN 5-94848-166-2
* Венгерскі рыбны суп халасле Архівавана 5 сакавіка 2016.
**Валаваны** (фр.: vol-au-vent — ляціць у паветры) — акруглыя піражкі з прэснага (гэтак званага французскага або паўфранцузскага) цеста, якія непасрэдна перад ужыткам напаўняюць свежай (часам гарачай) начынкай: птушкай, рыбай, грыбамі (баравікамі, шампіньёнамі), садавіной (спаржа, брусельская капуста) і г.д. Як правіла, аднапарцыйныя, але могуць быць разлічаныя і на некалькі порцый. Падаюць да булёнаў, а таксама як хуткую закуску на прыёмах і інш.

Валаваны вынайдзеныя славутым французскім кухарам першай трэці 19 ст. Мары-Антуанам Карэмам.

Літаратура
----------

* *Белы А.* Валаваны // Праект «Наша ежа»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4243863-9 |
**Могілкі Манмартр** (фр.: cimetière de Montmartre), афіцыйна **Паўночныя могілкі** (фр.: cimetière du Nord) – адзін з найстарэйшых некропаляў Парыжа. Размешчаны каля падножжа ўзгорка Манмартр, у 18-й муніцыпальнай акрузе. Створаны на месцы закінутага кар'ера, дзе раней здабываўся гіпс.

Першыя могілкі былі закладзены ў 1789 годзе і адкрыты ў 1798 годзе. Тут у агульнай магіле былі пахаваныя целы салдат швейцарскай гвардыі, забітых пры абароне палаца Цюільры падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў 1792 годзе.

1. ↑  Cimetière de Montmartre **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 чэрвеня 2016.
**Рабімаханат** (фінік. רְבמחַנתְּ) — пасада ваеннага галоўнакамандуючага ў Карфагене. Прызначаўся спачатку ашаратам, затым — адзірай, з канца V ст. да н.э. абіраўся народным сходам, а ў выключных выпадках — часам і самім войскам (прынамсі той часткай, якая складалася з карфагенскіх грамадзян). Адказваў таксама за зносіны з іншымі дзяржавамі і дзяржаўныя фінансы, меў судовую ўладу над сваімі падначаленымі. Аднак з часам паўнамоцтвы рабімаханата былі абмежаваныя — спачатку на карысць адзіры і суфетаў, а з канца IV ст. да н.э. камандуючы падлягаў яшчэ і кантролю з боку міята.
**Літургічныя кнігі рымскага абраду** — кнігі, якія выкарыстоўваюцца для набажэнстваў і малітваў, склад і тэкст якіх афіцыяльна зацверджаныя ў Каталіцкай царкве рымскага абраду.

У назвах некаторых з гэтых кніг выкарыстоўваецца прыметнік «Рымскі», каб адрозніваць іх ад літургічных кніг, прызначаных для выкарыстання ў іншых літургічных абрадах. Прыкладам можа служыць «Рымскі імшал».

Да рэформаў Другога Ватыканскага сабору літургічных кніг налічвалася сем:

* Імшал — парадак імшы.
* Брэвіярый — парадак літургіі гадзін.
* Рымскі пантыфікал — парадак абрадавых дзеянняў, якія выконваюцца біскупамі.
* Рымскі рытуал — парадак абрадавых дзеянняў, якія выконваюцца дыяканамі і святарамі і якія не ўключаныя ў імшал і брэвіярый.
* Рымскі мартыралог — мартыралог лацінскага абраду, спіс святых з датамі святкавання іх памяці.
* Градуал — збор спеваў, прызначаных для выканання на імшы.
* Антыфанарый — зборнік антыфонаў і іншых спеваў для літургіі гадзін.

Пасля Другога Ватыканскага сабора ў Каталіцкай царкве былі адроджаныя ў якасці асобных кніг лекцыянарый і евангеліярый. На самай справе, дакладная колькасць літургічных кніг застаецца ў нашыя часы невядомай, таму што пятая рэдакцыя «Інструкцыі па належным прымяненні Канстытуцыі пра святую літургію Sacrosanctum Concilium», якая выйшла ў 2001 годзе, прадпісвае нормы не толькі для ўсіх вышэйпералічаных кніг, але і для зборнікаў малітваў да Найсвяцейшай Панны Марыі, рымскага календара, кнігі на набажэнствы мукі Пана і іншых кніг.

Зноскі
------

1. ↑  Liturgical Books // Catholic Encyclopedia, 1913.
2. ↑  «Евангелиарий» // Католическая энциклопедия. Т. 1. С. 1746—1748. М.: Изд. францисканцев, 2002.
3. ↑  Fifth Instruction for the Right Implementation of the Constitution on the Liturgy of the Second Vatican Council. &110 Архівавана 14 ліпеня 2014.
**Гасдрубал** — карфагенскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч VI ст. да н.э. старэйшы сын Магона Вялікага.

Біяграфія
---------

Быў прызначаны галоўнакамандуючым («рабімаханатам», фінік. רְבמחַנתְּ) пасля смерці бацькі, і штогод перапрызначаўся на гэтую пасаду 11 гадоў запар .

Вёў цяжкія войны ў  Сардзініі, дзе карфагенянамі аказвалі супраціўленне як мясцовыя абарыгены, так і фінікійцы з  Норы і Сульха. Атрымаў перамогу над Тартэсам і ўсталяваў кантроль над Кальпэ. Спрабаваў зацвердзіць карфагенскую манаполію праз Гібралтарскі праліў, але без асаблівага поспеху.

У 515 г. да н.э. вымушаны быў пераправіцца ў Сіртыку, дзе спартанскі царэвіч Дарыей пры падтрымцы  кірэнцаў спрабаваў заснаваць уласную калонію. Заключыў саюз з  максіямі і  лівійцамі, з дапамогай якіх выцесніў грэкаў і аднавіў кантроль над усім узбярэжжам на захад ад  Філенавых алтароў.

Вярнуўся ў Сардзінію, дзе ў  510 г. да н. э. загінуў, атрымаўшы раненні ў адной з сутычак .

Пакінуў трох сыноў — Ганібала, Гасдрубала і Сафона .

Зноскі
------

1. ↑   Юстын, XIX, 1, 2-7
2. ↑   Юстын, XIX, 1, 6
3. ↑   Юстын, XIX, 2, 2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пальміра (значэнні).

**Пальміра**, у старажытнасці — важны горад у цэнтральнай Сірыі, які размяшчаўся ў аазісе за 215 км на паўночны ўсход ад Дамаска і за 120 км на паўднёвы захад ад Еўфрата.

Гісторыя
--------

У 1089 годзе горад быў разбураны землятрусам.

Заняпаў пасля 16 стагоддзя, у цяперашні час — невялікае сяло каля руін славутага горада, помніка старажытнарымскай архітэктуры.

Панарама пальмірскіх руін. Світанак
Улетку 2015 года ў Пальміры тэрарысты пашкодзілі храм Баалшаміна, знішчылі храм Бела, калекцыю статуй і 15-тонную постаць льва Алата, якая ўпрыгожвала ўваход у гарадскі музей. У кастрычніку таго ж года баевікі ІД узарвалі Трыумфальную арку — самы вядомы помнік Пальміры. Спецыялісты ЮНЕСКА ў сакавіку 2016 адправілі фрагменты статуі льва Алата ў Дамаск, дзе праз два месяцы карпатлівай працы рэстаўратары аднавілі фігуру. Улады Сірыі спадзяюцца зноў адкрыць Пальміру для турыстаў. Эксперты мяркуюць, што храм Баалшаміна, Трыумфальную арку і нават амаль цалкам знішчаны храм Бела магчыма аднавіць.

Вядомыя асобы
-------------

* Зеновія, царыца пальмірская

Зноскі
------

1. ↑  zviazda.by

Спасылкі
--------

* Музей «Метраполітэн» — Пальміра
* Храм Бэла, Пальміра, Сірыя Архівавана 26 жніўня 2014.
* Фатаграфіі і навіны Пальміры

### Інфармацыя

Каланады
* Архівавана 20 красавіка 2006.
* 

### Фатаграфіі

* Калекцыя фатаграфій Архівавана 21 чэрвеня 2006. зробленых у 2003 годзе поруч Пальміры
* Пальміра ў 2009 годзе
* Фотагалерэя Пальміры Архівавана 17 снежня 2005. датавана ўвесну 2005 года
* Галерэя фатаграфій Пальміры
* Пальміра — сусветная спадчына(недаступная спасылка) — панарамная выява на 360 градусаў
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Грамяцкі пахаваны выступ** — адносна прыўзнятая тэктанічная структура ў паўночна-заходняй перыклінальнай частцы Варонежскай антэклізы.

Размешчаны ў Бранскай вобласці Расіі і на ўсходзе Гомельскай вобласці Беларусі. Восевая частка выступу праходзіць па лініі ад Гомеля, з поўначы ад Добруша, да Сямёнаўкі (Украіна). Мяжуе з Дняпроўска-Данецкім прагінам на поўдні, Клінцоўскім грабенам на поўначы, Гарадоцка-Хацецкай і Бярэзінскай ступенямі Прыпяцкага прагіну і Брагінска-Лоеўскай седлавінай на захадзе і змыкаецца з цэнтральнай часткай Варонежскай антэклізы на ўсходзе.

Паверхня фундамента апушчана па шарніру структуры з усходу на захад ад −0,1 да −0,5 км, на паўднёвым крыле, якое пераходзіць у Прыдняпроўскую монакліналь, апускаецца да -1 км. Платформавы чахол складзены з утварэнняў вільчанскай серыі венду, сярэднедэвонскіх, пермскіх, трыясавых юрскіх, мелавых, палеагенавых, неагенавых і антрапагенавых адкладаў.

Залажанне структуры звязана з утварэннем Дняпроўска-Данецкага прагіна і Варонежскай антэклізы на герцынскім этапе.

Літаратура
----------

* *Шкуратаў У. І.* Грамяцкі пахаваны выступ // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
**Ван Цьен Зунг** (в’етн.: Văn Tiến Dũng; 2 мая 1917 — 17 сакавіка 2002) — генерал В’етнамскай народнай арміі. Вядомы перш за ўсё планаваннем і паспяховым правядзеннем вясновага наступлення 1975 года, якое завяршыла В’етнамскую вайну.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў Ханоі. У 1936 годзе (па іншых даных — у 1937-м) уступіў у Камуністычную партыю Індакітая. Некаторы час правёў у французскай турме, адкуль уцёк у 1944 годзе. У канцы Індакітайскай вайны быў прызначаны на пасаду начальніка штаба В’етнамскай народнай арміі, знаходзіўся на гэтай пасадзе падчас бітвы пры Д’енб’енфу, а таксама падчас В’етнамскай вайны.

У 1972 годзе камандаваў Паўночным фронтам (Чы-Тх’ен-Хюэ) падчас аперацыі «Нгуен Хюэ» («Велікоднае наступленне»); менавіта яго фронту ўдалося дасягнуць найбуйнейшай перамогі паўночнав’етнамскіх войскаў у гэтай кампаніі, узяўшы сталіцу самай паўночнай правінцыі Паўднёвага В’етнама горад Куангчы і ўтрымліваючы яго на працягу чатырох з паловай месяцаў.

У 1974 годзе Ван Цьен Зунг змяніў Во Нгуен Зіяпа на пасадзе камандуючага паўночнав’етнамскай арміяй. Ён распрацаваў і паспяхова ўвасобіў у жыццё план Вясновага наступлення 1975 года, вынікам якога стала ўзяцце Сайгона і завяршэнне В’етнамскай вайны.

Пасля ўз’яднання В’етнама армія пад камандаваннем Ван Цьен Зунга праводзіла баявыя аперацыі ў адказ на памежныя правакацыі «чырвоных кхмераў», уварванне ў Камбоджу і звяржэнне рэжым Пол Пота, а таксама адлюстроўвала кітайскае ўварванне 1979-га.
У 1980—1987 гадах быў міністрам абароны. У гэты перыяд яго крытыкавалі за аўтарытарны стыль работы, хадзілі і чуткі аб сямейнай карупцыі.

Памёр ва ўзросце 84 гадоў у Цэнтральным вайсковым шпіталі ў Ханоі. У яго засталіся два сыны і тры дачкі. Ван Цьен Зунг з’яўляецца адным з самых вядомых паўночнав’етнамскіх палкаводцаў перыяду В’етнамскай вайны (магчыма, саступаючы толькі Зіяпу). Аўтар мемуараў «Вялікая перамога вясной 75-га» (1976).

Заўвагі
-------

1. ↑  Van Tien Dung // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>
2. ↑  North Vietnamese General Dies (CBS News)

Спасылкі
--------

* Ван Тиен Зунг. Великая победа весной 75-го
**Леў Мітрафанавіч Тамільчык** (1 красавіка 1931, Мінск — 19 лістапада 2023, Мінск) — беларускі фізік-тэарэтык, член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1989), доктар фізіка-матэматычных навук (1980), прафесар (1985).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся Тамільчык ў Мінску. У 1954 з адзнакай скончыў фізіка-матэматычны факультэт БДУ і паступіў у аспірантуру БДУ, дзе займаўся пад кіраўніцтвам акадэміка Ф.І.Фёдарава. Неўзабаве ён абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме "Электрамагнітныя хвалі ў праводных магнітных анізатропных асяроддзях". У 1957 Тамільчык перайшоў у Інстытут фізікі АН БССР, дзе працуе па сённяшні дзень, прычым у 1987-2004 загадваў Лабараторыяй тэарэтычнай фізікі. У цяперашні час ён з'яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам Лабараторыі фундаментальных узаемадзеянняў. У 1963-70 ён таксама займаў пасаду вучонага сакратара Аддзялення фізіка-матэматычных навук АН БССР. У 1979 ён абараніў доктарскую дысертацыю па тэме "Дуальная інварыянтнасць і магнітны зарад у электрадынаміцы". Адначасова Тамільчык чытае лекцыі ў БДУ. Таксама ён з'яўляецца членам шэрагу вучоных саветаў, уваходзіць у рэдакцыйныя саветы некалькіх навуковых часопісаў. Пад яго непасрэдным кіраўніцтвам абаронена 11 кандыдацкіх і 1 доктарская дысертацыя.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы Тамільчыка звязаныя з тэарэтычнымі пытаннямі электрадынамікі, фізікі элементарных часціц, метадалагічнымі асновамі навукі. У сваіх першых працах ён даў апісанне распаўсюджвання электрамагнітных хваль у асяроддзях, якія валодаюць адвольнай анізатрапіяй дыэлектрычных, магнітных і паглынальных уласцівасцяў.

Вялікае значэнне маюць працы Тамільчыка па тэме "магнітны манаполь". У прыватнасці, у 1963 ён паказаў, што гіпотэза аб існаванні магнітнага зарада несумяшчальная з патрабаваннем інварыянтнай электрадынамікі адносна прасторавых адлюстраванняў. У далейшым ён атрымаў серыю цікавых вынікаў па бесперапыннай дуальнай сіметрыі раўнанняў электрадынамікі, у 1971 даў першы прыклад пабудовы суперсіметрычнай алгебры. Тамільчык прапанаваў арыгінальны метад геаметрычнага апісання класічных і квантавых сістэм з патэнцыяламі, якія залежаць ад хуткасці, разгледзеў эфектыўную геаметрызацыю ўзаемадзеяння часціц на аснове выкарыстання прасторы адмоўнай крывізны.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Лев Митрофанович Томильчик (К 70-летию со дня рождения). // Известия НАН Беларуси: Серия физ.-матем. наук, №1 (2001).
* Биобиблиография ученых Беларуси: Лев Митрофанович Томильчик. — Минск: Институт физики, Центральная научная библиотека им. Я. Коласа, 2006.
* Лев Митрофанович Томильчик (К 75-летию со дня рождения). // Известия НАН Беларуси: Серия физ.-матем. наук, №2 (2006).

Спасылкі
--------

* Леў Мітрафанавіч Тамільчык: Даведка на сайце НАН Беларусі
* Леў Мітрафанавіч Тамільчык на сайце кафедры тэарэтычнай фізікі БДУ Архівавана 17 студзеня 2008.
* Леў Мітрафанавіч Тамільчык у базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus · All-Russian Mathematical Portal |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 6747154260878524480005 |
**Магілёўскі кар’е́р** — кар’ер у Магілёве, які з’яўляецца месцам пахавання ахвяр масавых расстрэлаў у час сталінскіх рэпрэсій. Знаходзіцца каля колішняй вёскі Папоўкі, побач з Магілёўскім мясакамбінатам па праспекце Дзімітрава.

Гісторыя
--------

У пачатку XX стагоддзя тут знаходзіўся скотамагільнік. Першымі ў 1918 годзе расстраляныя каталіцкія святары, сярод якіх вядомае імя Яўгена Святаполк-Мірскага. У пачатку 20-х гадоў тут расстраляныя і праваслаўныя святары.

Каля 1932 года створаны калгас, пазней саўгас «Давыдаўка», якому належаў скотамагільнік.

У 1937 годзе тут арганізавана месца масавых расстрэлаў і пахаванне. У 1938 або 1939 гадах расстрэлы на гэтым месцы скончылі. У 1941 годзе нямецкія ваенныя ўпершыню зладзілі тут раскопкі і знайшлі мноства чалавечых касцей. Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны ў кар’еры здабывалі пясок, нягледзячы на знаходкі касцей.

У 1987 годзе падчас будаўнічых прац выяўленая брацкая магіла, пасля чаго створаная камісія па расследаванні, якая эксгумавала з брацкай магілы рэшткі больш як 500 ахвяр.

У архівах знайшліся звесткі пра расстрэлы тут прадстаўнікоў каталіцкага касцёла і праваслаўнай царквы.

Памяць
------

Увосені 1990 года (паводле іншых звестак — на Радаўніцу 4 красавіка 1989) на месцы расстрэлаў усталяваны дубовы мемарыяльны крыж, з тае пары тут ладзіцца дзень памяці продкаў. У 1998 годзе спарахнелы крыж адрэстаўраваны.

У верасні 2023 года шасціканцовы крыж дэмантаваны, замест яго ўсталяваны хваёвы чатырохканцовы з надпісам па-руску: «Кресту твоему поклоняемся владыко и воскресение твоё славим». Беларуская таблічка з надпісам «Крыж Памяці аб бязвінна забітых у 20-30-х гадах XX стагоддзя», якая вісела на старым крыжы, прыладжаная да меншага крыжа, таксама ўсталяванага калісьці грамадскасцю.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  Магілёў: памятны знак ахвярам масавых расстрэлаў **(нявызн.)**. *Людзі*.  Радыё „Свабода" (1 мая 2009). Праверана 16 кастрычніка 2023.
2. 1 2 3 4 5  *Ф. Раўбіч.*. У Магілёве „русіфікавалі" крыж на месцы сталінскіх расстрэлаў **(нявызн.)**. *Грамадства*.  Наша Ніва (10 кастрычніка 2023). Праверана 16 кастрычніка 2023.
3. ↑  Месцы памяці ахвяр камунізму ў Беларусі / пад рэд. Анны Камінскі. — Фонд даследавання камуністычных дыктатур, 2011.
4. ↑  У Магілёве прыводзяць у парадак месца сталінскіх расстрэлаў **(нявызн.)**. *Культура*.  Наша Ніва (24 верасня 2023). Праверана 16 кастрычніка 2023.

| ⛭Месцы масавых рэпрэсій у Беларусі |
| --- |
| 
* Амерыканка (турма)
* Барысаўскія батарэі
* Бельчыцы
* Благоўшчына
* Вулька Гарадзішчанская
* Кабыляцкая гара
* Кальварыйскія могілкі (Мінск)
* ✯ Курапаты
* Лошыцкі яр
* Магілёўскі кар’ер
* Мазырскі кафедральны сабор
* Масюкоўшчына
* Мікалаева
* Паляі
* Панізоўе
* Парк Чалюскінцаў (Мінск)
* Рудня
* Тарасава
* Трактарны завод (Мінск)
* Трасцянец
* Урочышча Хайсы
* Урочышча Цагельня
* Шчакатоўскі лес

 |
**Разынкі** (польск.: rodzynki) — сушаныя на сонцы або ў ценю ягады вінаграду. Працягласць сушкі ад 4 да 9 дзён. Бываюць безнасенныя і з насеннем. Выкарыстоўваюць пераважна ў кандытарскіх і хлебабулачных вырабах.

Этымалогія
----------

Напэўна, *разынкі* паходзяць ад лацінскага *racēmus* — гронка вінаграду. З лаціны ж гэтае слова трапіла ў старафранцузскую мову як *raisins* — вінаград, а адтуль у англійскую. У грэчаскай мове ёсць слова *rhax* — ягада, вінаград.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 266. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Разынкі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Штам (значэнні).
Калоніі штаму бактэрый Yersinia на паверхні агар-агару  (руск.) (бел.
**Штам** (ад ням.: Stamm, літаральна — «ствол», «род») — чыстая культура  (руск.) (бел. вірусаў, бактэрый, іншых мікраарганізмаў або культура клетак  (руск.) (бел. ізаляваная ў пэўны час і ў пэўным месцы. Паколькі многія мікраарганізмы размножваюцца бінарным дзяленнем (простае дзяленне клеткі, уласцівае бактэрыям) або мітозам (эўкарыятычныя мікраарганізмы, такія, як грыбы, водарасці), без удзелу палавога працэсу, па сутнасці, віды ў такіх мікраарганізмаў  складаюцца з кланальных  (руск.) (бел. ліній, генетычна і марфалагічна  (руск.) (бел. ідэнтычных зыходнай клетцы. Штам не з’яўляецца таксанамічнай катэгорыяй, ніжэйшым таксонам ва ўсіх арганізмаў з’яўляецца від, адзін і той жа штам не можа быць вылучаны другі раз з той самай крыніцы ў іншы час.

Аднясенне мікраарганізма да вызначанага віду адбываецца на аснове досыць шырокіх прыкмет, такіх як тып нуклеінавай кіслаты і будова капсіда у вірусаў; здольнасці расці на пэўных вуглевадародах і тып выдзеленых прадуктаў абмену рэчываў, а таксама кансерватыўных паслядоўнасцях геному ў бактэрый. Унутры віду існуюць варыяцыі адносна памеру і формы бляшак (негатыўныя «калоніі  (руск.) (бел.» віруса) або калоній мікраарганізма, ўзроўню прадукцыі ферментаў, наяўнасці плазмід  (руск.) (бел. вірулентнасці і т. п.

У свеце не існуе агульнапрызнанай наменклатуры назвы штамаў, і выкарыстоўваюцца назвы дастаткова адвольныя. Як правіла, яны складаюцца з асобных літар і лічбаў, якія запісваюцца пасля відавай назвы. Напрыклад, адзін з самых вядомых штамаў кішачнай палачкі (*Escherichia coli*) — *E. coli* K-12.

Зноскі
------

1. ↑  *Л. Б. Борисов, И. С. Фрейдлин.* Краткий справочник микробиологической терминологии Архівавана 23 мая 2009.. — М.: «Медицина», 1975.

Літаратура
----------

* Современная микробиология. Прокариоты. Том 1. Под редакцией Й. Ленгелера, Г. Древса, Г. Шлегеля. — М.: Мир. 2005. — 656 с. — ISBN 5-03-003707-1, 5-03-003706-1, 3-13-108411-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
Сібірская федэральная акруга на карце Расіі
**Сібірская федэральная акруга** — адна з федэральных акруг Расійскай Федэрацыі. Створана згодна з ўказам Прэзідэнта РФ № 849 ад 13 мая 2000 «Аб паўнамоцным прадстаўніку Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў федэральнай акрузе».

Сібірская федэральная акруга ўключае 3 рэспублікі, 3 края, 5 абласцей. Насельніцтва 20 062,9 тыс. чал. (13,82 % ад РФ, 2002). Яго плошча — 5 114,8 тыс. км² (30,0 % тэрыторыі Расіі):


|  |
| --- |
| 1. Рэспубліка Алтай
2. Алтайскі край
3. Бурація
4. Забайкальскі край
5. Іркуцкая вобласць
6. Хакасія
7. Кемераўская вобласць
8. Краснаярскі край
9. Новасібірская вобласць
10. Омская вобласць
11. Томская вобласць
12. Тыва
 |

| Федэральныя акругі Расіі |
| --- |
| 
* Далёкаўсходняя
* Паўднёвая
* Паўночна-Заходняя
* Паўночна-Каўказская
* Прыволжская
* Сібірская
* Уральская
* Цэнтральная

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
**Гомельская дзіцячая чыгунка** — першая дзіцячая чыгунка на тэрыторыі Беларусі і пятая ў СССР.

Гісторыя
--------

Дарога была адкрыта ў жніўні 1936 года, размяшчалася ў раёне стадыёна «Лакаматыў» і была даўжынёй 0,5 км. Меліся асобнае паравознае дэпо, станцыйныя пабудовы, навучальны будынак. На дарозе эксплуатаваліся танк-паравоз АЛКА серыі В і два міні-вагона, пад заказ пабудаваныя на Гомельскім вагонарамонтным заводзе .

Планавалася прадоўжыць дарогу да піянерскага лагера, размешчанага ў раёне вёскі Ляшчынец (цяпер адзін з раёнаў Гомеля), павялічыўшы яе даўжыню на 3-4 кіламетры. Летам 1941 года дарога была зачынена з-за пачатку Вялікай Айчыннай вайны, падчас вайны разбурана, а ў пасляваенныя гады не аднаўлялася .

Станцыі
-------

* станцыя «Радасная»
* станцыя «Шчаслівая»

Рухомы састаў
-------------

### Лакаматывы

* Танк-паравоз АЛКА серыі В

### Вагоны

* 2 міні-вагона

Галерэя
-------

* На адкрыцці дзіцячай чыгункі 30 ліпеня 1936 г.На адкрыцці дзіцячай чыгункі 30 ліпеня 1936 г.
* Цягнік на дзіцячай чыгунцы, 1936 г.Цягнік на дзіцячай чыгунцы, 1936 г.
* Юны чыгуначнік, 1938 г.Юны чыгуначнік, 1938 г.
* Чарга дзяцей на платформе, 1938 г.Чарга дзяцей на платформе, 1938 г.
* Станцыя «Радасная», 1938 г.Станцыя «Радасная», 1938 г.
* Цягнік на станцыі, 1938 г.Цягнік на станцыі, 1938 г.

Зноскі
------

1. ↑  История общественного транспорта Гомеля Архівавана 5 лістапада 2013.
2. ↑  Детские железные дороги — Гомель

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гомельская дзіцячая чыгунка на Вікісховішчы |

* Гомельская ДЖД на сайте «Детские железные дороги СССР» Архівавана 27 снежня 2013.  (руск.)
* Первая детская железная дорога Гомеле  (руск.)
* Первую Детскую железную дорогу в Беларуси построили в Гомеле Архівавана 21 снежня 2019.  (руск.)
**Аўтызм**; **Дзіцячы аўтызм** - разлад, які ўзнікае з прычыны парушэння развіцця галаўнога мозгу і характарызуецца выяўленым і ўсебаковым дэфіцытам сацыяльнага ўзаемадзеяння і зносін, а таксама абмежаванымі інтарэсамі і паўтаральнымі дзеяннямі. Усе названыя прыкметы праяўляюцца ва ўзросце да трох гадоў. Падобныя станы, пры якіх адзначаюцца больш мяккія прыкметы і сімптомы, адносяць да разладжанняў аўтыстычнага спектру.

Прычыны аўтызму цесна звязаныя з генамі, якія ўплываюць на паспяванне сінаптычных сувязяў у галаўным мозгу, аднак генетыка захворвання складаная, і на дадзены момант невядома дакладна, што больш уплывае на ўзнікненне разладаў аўтыстычнага спектру: узаемадзеянне мноства генаў, альбо рэдка ўзнікаючыя мутацыі. У рэдкіх выпадках выяўляецца ўстойлівая асацыяцыя хваробы з уздзеяннем рэчываў, якія выклікаюць прыроджаныя дэфекты. Іншыя мяркуемыя прычыны спрэчныя, у прыватнасці, не атрымана якіх-небудзь навуковых доказаў гіпотэзы, якая злучае аўтызм з вакцынацыяй дзяцей. Паводле прыблізнай ацэнкі, распаўсюджанасць разладаў аўтыстычнага спектру складае 6 на 1000 чалавек, прычым у хлопчыкаў падобныя станы адзначаюцца прыкладна ў 4 разы часцей, чым у дзяўчынак.

Гл. таксама
-----------

* Сіндром ранняга дзіцячага аўтызму
* Эскапізм
* Псіхоз
* Афіляцыя
* Сіндром саванта
* Сіндром Аспергера
* Чалавек дажджу (фільм)

Зноскі
------

1. ↑  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Аўтызм**
**Геаграфія транспарту** — навуковая дысцыпліна, раздзел эканамічнай геаграфіі, які вывучае транспартна-геаграфічныя працэсы, структуру транспарту, асаблівасці яго размяшчэння, узровень транспартнай забяспечанасці.

Аб'ектамі геаграфіі транспарту з'яўляюцца тэрытарыяльныя і рэгіянальныя транспартныя сістэмы, транспартныя патокі, распаўсюджванне асобных відаў транспарту, уплыў транспартных працэсаў на развіццё народнай гаспадаркі ў тэрытарыяльным аспекце .

Прадметам вывучэння геаграфіі транспарту з'яўляецца прасторавае ўзаемадзеянне розных элементаў тэрытарыяльнай транспартнай сістэмы, якое праяўляецца ў выглядзе транспартна-геаграфічных адносін (транспартнае прыцягненне, прасторавая аддаленасць, транспартна-геаграфічнае становішча, транспартныя даступнасць, складнасць і пранікальнасць тэрыторыі).

Зноскі
------

1. ↑  *С. А. Тархов*. География транспорта **(нявызн.)**.  Большая российская энциклопедия.
2. ↑  *С. А. Тархов*. География транспорта **(нявызн.)**.  Большая российская энциклопедия.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4138189-0 · LCCN: sh95010429 · Microsoft: 120177712 |
**Народна-вызваленчая армія Бамара** (бірм.: ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်) — этнічная ўзброеная арганізацыя ў М’янме. Заснаваны група з 17 чалавек, у т.л. Маўнг Саўнг Кха, вядомым бірманскім паэтам і праваабаронцам, які ўдзельнічаў у пратэстах 2021—2022 гадоў у М’янме.

Мэты
----

Па словах Санг КхА, мэты Народна-вызваленча арміі Бамара ўключаюць «[спыненне] дамінавання бамарскіх будыстаў над іншымі этнічнымі групамі, «умацаванне адзінства розных этнічных груп М’янмы ў рамках федэральнага дэмакратычнага саюза», «забеспячэнне таго, каб у выпадку вызвалення Аун Сан Су Чжы з-пад хатняга арышту не было зроблена ніякіх палітычных кампрамісаў на падставе дзяржаўнай стабільнасці», і прызнанне «штата Бамара або складовай адзінкі на аснове ідэнтычнасці Бамара ў будучым федэральным саюзе».

Сімволіка
---------

Лагатып Народна-вызваленчай арміі Бамара складаецца з дзевяці паўлінавых пёраў, размешчаных па крузе, — сімвала апошніх каралёў М’янмы.

Крыніцы
-------

1. 1 2  Myanmar's rebellion, divided, outgunned and outnumbered, fights on (англ.). *The Washington Post* (30 сакавіка 2022). Праверана 29 лістапада 2023.
2. 1 2  *Saungkha, Maung*. Ready for war: my journey from peaceful poet to revolutionary soldier (англ.). *The Guardian* (7 красавіка 2022). Праверана 29 лістапада 2023.
3. ↑  *Saungkha, Maung*. The Bamar People's Liberation Army, seeks to uproot dictatorship & chauvinism, strengthen ethnic unity, recognize a Bamar state or constituent unit based on Bamar identity in a future federal union (англ.). *Maung Saungkha in Twitter* (27 студзеня 2022). Праверана 29 лістапада 2023.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Чысцец.
**Чысце́ц** — нізіннае балота ў Вілейскім і Мядзельскім раёнах Мінскай вобласці Беларусі, у водазборы ракі Нарач. Плошча 5800 га, у межах прамысловага пакладу 4900 га. Выкарыстоўвалася для нарыхтоўкі торфу. Адкрытай сеткай асушана 1,5 тыс. га ў Мядзельскім і 1 тыс. га ў Вілейскім раёнах. На неасушаных землях пераважаюць хмызнякі з вольхі і вярбы, у травяным покрыве пераважае асака. Часткова выкарыстоўваецца пад сенажаць.

Літаратура
----------

* Чысцец // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 356. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чарнякевіч.
**Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч** (нар. 22 студзеня 1986, Пінск) — беларускі літаратуразнавец, крытык.

Біяграфія
---------

Скончыў факультэт беларускай філалогіі і культуры БДПУ па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура. Журналістыка» (2008), магістратуру (2009) і аспірантуру пры ім (2012). У 2008—2011 гадах супрацоўнік газеты «Літаратура і мастацтва» (з 2010 года — загадчык аддзела крытыкі і бібліяграфіі). У 2011—? гадах рэдактар аддзела крытыкі часопіса «Маладосць». Цяпер працуе ў Саюзе беларускіх пісьменнікаў.

Творчасць
---------

Аўтар бібліяграфічнага даведніка «Пераклады твораў замежнай літаратуры ў часопісе „Крыніца" (1988—2003)» (Мінск, 2010), укладальнік і каментатар кніг «Максім Багдановіч: вядомы і невядомы» (Мінск, 2011) і «Лявон Савёнак „Творы"» (Мінск, 2012), аўтар дзясяткаў артыкулаў. Перакладае з украінскай, польскай і англійскай моў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* ЖЖ Ціхана Чарнякевіча
* Ціхан Чарнякевіч на сайце часопіса «Прайдзісвет»
* Ціхан Чарнякевіч: 1990-я застаюцца не асэнсаванымі ў літаратуры
Янычары-афіцэры
**Янычары** (турэцк.: Yeniçeri, што азначае «*новае войска*») від пяхотных войск і асабістая ахова султана ў Асманскай імперыі. Свой пачатак бяруць з 14 ст. заснаваныя Мурадам I, расфарміраваныя ў 1826 г. па загадзе султана Махмуда II.

Янычары былі арганізаваныя на ўзор егіпецкіх мамелюкоў, у войска набіраліся хрысціянскія дзеці, у асноўным з Каўказа і Балкан, якія ў далейшым выхоўваліся ў ісламскіх ваенных традыцыях.

Першыя янычарскія палкі складаліся з зняволеных і рабоў. Пасля султан Селім І у 1380 г. прапанаваў пэўныя выгляды падаткаў — папаўняць полк хрысціянскімі хлопчыкамі, якія адбіраліся ў бацькоў ва ўзросце 7-14 гадоў. Дзеці рэкрутаваліся з адпаведнымі крытэрыямі і аддаваліся на выхаванне. У асноўным гэта былі сербскія, балгарскія і албанскія, а пазней грэчаскія і венгерскія дзеці. Вядома, што захопленаму насельніцтву, было горка ад гэтай практыкі.

Янычары выхоўваліся ў строгай дысцыпліне (вялікія фізічныя нагрузкі і жыццё, практычна, ў манаскіх умовах) у школах, дзе яны жылі ў бясшлюбнасці і вывучалі іслам. У адрозненне ад вольных мусульман, янычарам забаранялася насіць бараду, вусы за рэдкім выключэннем.

Толькі тыя, якія досыць добра праявілі сябе, ва ўзросце 24-25 гадоў атрымлівалі званне янычара.
У абмен за адданасць і прыхільнасць, янычары атрымлівалі прывілеі і палёгкі, у пачатку гэта зарплата толькі за час вайны, але потым пажыццёвая. Пенсіянеры і інваліды нават атрымлівалі пенсію.

Ужо ў сярэдзіне 18 ст. янычары працуюць ў якасці ахоўнікаў парадку, альбо занятыя ў гандлі. Хоць яны заўсёды жылі ў казармах, тым не менш мелі высокі ўзровень жыцця, былі вызваленыя ад падаткаў і мелі паважаны сацыяльны статус. Многія сталі афіцэрамі і адукаванымі людзьмі.

Корпус янычар знаходзіўся пад моцным рэлігійным уплывам суфійскага ордэна Бекташы. Ордэн быў забаронены адначасова з роспускам янычар.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Янычары

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13339903d · GND: 4162701-5 · LCCN: sh85069346 · NKC: ph121284 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм, помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю. Пабудаваная ў 1844 годзе ў в. Дубна Мастоўскага раёна, трохпрастольная. Знаходзіцца ў заходняй часцы паселішча. Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

Гісторыя
--------

Царква ў 1915 годзе.
Некалі на беразе Нёмана існавала драўляная царква, якую знесла паводкай. Было вырашана будаваць новы храм.

Царква пабудавана ў 1844 годзе з цэглы. Храм асвечаны ў 1850 годзе епіскапам брэсцкім Ігнаціем і з таго часу бесперапынна дзейнічае. У 1864 годзе рэканструяваны архітэктарам В. Міхаэлісам.

Плошча царквы 720 м², а ўмяшчальнасць 3000 чалавек. Паводле легенды, царква ў Дубне была пабудавана італьянскімі архітэктарамі дзякуючы памылцы. Праект ствараўся для горада Дубна (Украіна) як велічны храм, разлічаны на шматлікую паству. Аднак будаўнікі пераблыталі і ўзвялі яго ў аднайменнай вёсачцы, якая налічвала ўсяго некалькі дзясяткаў двароў.

Архітэктура
-----------

Па аб'ёмна-прасторавай кампазіцыі — цэнтральна-сіметрычны чатырохстоўпны пяцікупальны храм. Асноўны кубападобны аб'ём накрыты чатырохсхільным дахам і завершаны цыбулепадобнымі купаламі. Асноўны аб'ём па вуглах фланкіруюць чатыры вежы-званіцы. Дамінуючы элемент кампазіцыі — галоўны светлавы барабан. Вышыня цэнтральнага купала 35 м. Адметная рыса інтэр'еру — вузкая галерэя хораў, якая апяразвае ўсходнюю, паўднёвую і паўночную сцены. Значна павышаная салея (узвышэнне падлогі перад іканастасам) у алтарнай частцы ўтварае два клірасы, злучаных з усходу парай вежаў-званіц. У пластыцы храму выкарыстаныя рысы класіцызму (ордэрная сістэма, трохвугольныя франтоны на ўсіх фасадах, парапеты і інш.) і старажытнарускай архітэктуры (кілепадобныя нішы, цыбулепадобныя купалы).

Інтэр'ер
--------

Малітоўная зала павялічана адкрытым купальным светлавым барабанам, які падтрымліваецца вуглавымі парусамі. Інтэр'ер упрыгожаны манументальна-дэкаратыўнай фрэскавай размалёўкай. Апсіда вылучана трох'ярусным драўляным іканастасам-паўратондай (царскія вароты пачатку 19 ст. прывезены з в. Кустоўка). Такі ж іканастас размешчаны ў правым прыдзеле. Асабліва шануюцца абразы 19 ст. «Святы Мікалай», «Святы Георгій» і «Іаан Багаслоў».

Зноскі
------

1. ↑  planetabelarus.by

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Мікалаеўская царква (Дубна)
* Свята-Мікалаеўская царква (Дубна) на сайце Radzima.org
* Свята-Мікалаеўская царква (Дубна) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Мікалаеўская царква (Дубна) на сайце «Архіварта»
**Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр трансфузіялогіі і медыцынскіх біятэхналогій** (**РНПЦ ТіМБ**) — навукова-практычны цэнтр Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь. Размешчаны ў Мінску па Даўгінаўскім тракце, 160.

Гісторыя
--------

Заснаваны 15 сакавіка 1932 года як Мінскі філіял Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута гематалогіі і пералівання крыві на базе хірургічнага аддзялення 1-й клінічнай бальніцы. З 1 студзеня 1933 года – Беларускі навукова-даследчы інстытут пералівання крыві (рашэнне Савета Народных Камісараў БССР ад 12.11.1932). У 1988 годзе рэарганізаваны ў дзве ўстановы – Навукова-даследчы інстытут гематалогіі і пералівання крыві (НДІГПК) і Рэспубліканская станцыя пералівання крыві (РСПК). У 2004 годзе аб'яднаны пад назвай Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр гематалогіі і трансфузіялогіі (загад Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь ад 19.07.2004 № 182). З 2011 года – Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр трансфузіялогіі і медыцынскіх біятэхналогій (загад Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь ад 14.11.2011 № 1111).

Дырэктары
---------

* Савелій Міронавіч Рубашоў (1932—1934)
* Разалія Евелеўна Гінзбург (1934—1936)
* Іван Майсеевіч Стальмашонак (1937—1941 і 1944—1954)
* Сяргей Сільвестравіч Харамоненка (1953—1963)
* Іван Пятровіч Данілаў (1964—1973)
* Яўген Данілавіч Буглоў (1974—1988)
* Яўген Пятровіч Іваноў (1988—1999)
* Уладзімір Мікалаевіч Гапановіч (1999—2004)
* Генадзь Якаўлевіч Хулуп
* Фёдар Мікалаевіч Карпенка (з 2016)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр трансфузіялогіі і медыцынскіх біятэхналогій

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | VK · Facebook · Telegram |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
**Словаўтваральны тып**– комплексная адзінка словаўтваральнай сістэмы; сукупнасць словаў з агульнымі словаўтваральнымі характарыстыкамі.

Словаўтваральны тып – галоўная ячэйка словаўтваральнай сістэмы, бо ў яго межах адбываецца ўтварэнне новых словаў. Толькі зусім нязначная колькасць словаў утвараецца па-за ўтваральнымі тыпамі, г.зн. не тыпізавана.

Інакш кажучы, пад словаўтваральным тыпам разумеецца схема (формула) пабудовы блізкіх, што характарызуецца адзінствам дэрывацыйнага афікса і катэгарыяльным адзінствам іх утваральных асноў.

Характарыстыка словаўтваральнага тыпу
-------------------------------------

* Утваральныя асновы вытворных словаў павінны належаць да адной часціны мовы.
* Агульнасць семантычных адносін паміж вытворным словам і ўтваральным.
* Наяўнасць агульнага словаўтваральнага фарманта і спосабу словаўтварэння, тоеснасць афікса.

Прадуктыўнасць словаўтваральных тыпаў
-------------------------------------

Як і ўсякія іншыя элементы (канструкцыі) мовы, словаўтваральныя тыпы маюць розную ступень прадуктыўнасці. Па ўзоры адных словаўтваральных тыпаў новыя словы ўтвараюцца часцей, па ўзоры другіх – радзей, або зусім не ўтвараюцца.

**Непрадуктыўныя** словаўтваральныя тыпы з'яўляюцца замкнёнымі. У іх межах не ўзнікаюць новаўтварэнні, колькасць словаў тут паддаецца дакладнаму падліку.

**Высокапрадуктыўныя** словаўтваральныя тыпы – адкрытыя, незамкнёныя. Яны папаўняюцца новымі словамі, і колькасны склад такіх тыпаў цяжка вызначыць, таму што нельга ўлічыць усе адпаведныя словы і асабліва тыя новаўтварэнні, якія не набылі яшчэ шырокага ўжытку. Цяжка, напрыклад, выявіць з вычарпальнай паўнатой колькасны склад словаўтваральнага тыпу з прыстаўкай не-. Вялікая колькасць вытворных уваходзіць таксама ў словаўтваральны тып назоўнікаў, утвораных ад прыметнікавых асноў пры дапамозе суфікса -асць (санлівасць, пужлівасць).

Марфемы ў высокапрадуктыўных словаўтваральных тыпах вызначаюцца вялікай выбіральнасцю і шырокімі марфематычнымі сувязямі. Гэта стварае спрыяльныя ўмовы для далейшай словатворчасці. Так побач з рэальнымі ўзнікаюць патэнцыяльныя словы.

У межах словаўтваральных тыпаў дзейнічае тэндэнцыя абмяжоўваць іх утваральныя магчымасці. Гэтыя абмежаванні тыражваюцца сістэмай мовы, якая рэгулюе стварэнне словаў паводле пэўнага тыпу або мадэлі. Утварэнне новых словаў з парушэннем тых фармальных абмежаванняў, што тыражваюцца сістэмай мовы, прыводзіць да ўзнікнення аказіяналізмаў.

Літаратура
----------

* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
**Сангіле́н**, **Сенгіле́н** (руск.: Сангилен, Сенгилен) — нагор'е ў Расіі, у паўднёва-ўсходняй частцы Тувы. Служыць водападзелам рэк басейна Малога Енісея і Тэс-Хема.

Нагор’е распасціраецца з захаду на ўсход на 230 км, найбольшая шырыня дасягае 120 км. Максімальная вышыня — 3276 м. Нагор’е складзена гнейсамі, крышталічнымі сланцамі, мармуразаванымі вапнякамі, перарванымі інтрузіямі гранітаў. Вяршыні разнастайнай формы: ад платападобных да вышчэрбленых (у абласцях распаўсюджвання старажытнага зледзянення). На паўночных схілах растуць кедрава-лістоўнічныя лясы; у цэнтральнай і паўднёвай частках (у глыбока ўрэзаных далінах) — драўняная расліннасць; на схілах — стэп, пераходзячыя на вышыні 1800—2000 м у горныя лугі і тундру. Ёсць радовішчы жалезістых кварцытаў, нефелінаў, графіту, золата.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Сангілен, Сенгілен // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 146. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Сенгилен // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh88001264 |
**Воўчая Гара**, **Ваўчыная гара** — найвышэйшы пункт Браслаўскай грады — 210,9 м над узроўнем мора. З’яўляецца таксама найвышэйшым пунктам Мёрскага раёна.

Уяўляе сабой узгорак, які знаходзіцца на тэрыторыі Перабродскага сельсавета на мяжы з Браслаўскім раёнам. Знаходзіцца за 6 км на паўночны захад ад Пераброддзя і за 19 км на паўночны захад ад Мёраў.

Утварылася 15-16 тыс. гадоў таму ў часы браслаўскай стадыі апошняга (паазёрскага) зледзянення. Уяўляе сабой краявое канцова-марэннае ўтварэнне постмаксімальнай фазы. Адклады — марэнныя супескі, суглінкі, грубыя пяскі. Даўжыня — 1,6 км, шырыня — 1,1 км, бачная вышыня — 30 м. Былы культавы пагорак.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* География // Миорщина: мгновения прошлого и настоящего / Л. А. Мателенок; фото О. В. Молодечкин, Л. А. Мателенок. — Новополоцк, 2006. — С. 5—6.
* Очарование Миорского края = Сharm of Myory region / сост. В. А. Ермалёнок, П. И. Боголей; фото О. В. Молодечкин. — Новополоцк, 2007. — 50 с.: ил. — (Краеведы Витебщины о любимом крае)
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн. 1998. — 630 с.
**Ніўлакіта** (на мове тувалу *Niulakita*) — малы рыфавы востраў у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча — 0,4 км². Насельніцтва — 34 чал. (2017 г.).

Гісторыя
--------

Першы раз еўрапейцы ўбачылі Ніўлакіту 29 жніўня 1595 г. іспанскім мараплаўцам Альвара дэ Менданья падчас сваёй другой экспедыцыі, якая адкрыла Ніўлакіту. Востраў быў пазначаны як La Solitaria (Адзінокі па-іспанску). Была зроблена спроба знайсці порт ў яго паўднёвай частцы, але дно было няроўным і камяністым, і іспанцы адмовіліся ад сваіх спроб. 

У 1821 годзе капітан Джордж Барэт з кітабойнага судна Independence II наведаў Ніулакіту, якую ён назваў Рокі. Гэтая назва ніколі выкарыстоўвалася не часта. Назва "Востраў Незалежнасці", у гонар карабля Барэта, быў адным з некалькіх найменняў, якія ўвайшлі ў агульны ўжытак для назвы Ніулакіты ў 19 стагоддзі. Ніулакіта была таксама вядомая як Сафія.

У жніўні 1896 г. на каралавым рыфе вострава Старбак пацярпеў крушэнне паруснік «Селадон" са Ставангера». Экіпаж з 16 чалавек знаходзіўся ў выратавальных шлюпках з невялікай колькасцю ежы і вады на працягу 30 дзён, пакуль не прыбыў у Ніўлакіту. Там мараплаўцы затрымаліся на дзесяць месяцаў, пакуль не былі выратаваны праплываючым параходам.

быў набыты адміністрацыяй калоніі астравоў Гілберта і Эліс у 1944 годзе. Адміністрацыя дала жыхарам Вайтупу дазвол пасяліцца ў Ніулакіце. Аднак у 1949 годзе пазнейшая адміністрацыя вырашыла засяліць Ніулакіту суполкай з Ніутао, якая лічылася перанаселенай. Выдаленне вайтупуанаў з вострава выклікала спрэчкі.

Злучаныя Штаты заявілі свае правы на Ніулакіту ў адпаведнасці з Законам аб астравах Гуана ад 1856 года. Ад гэтай прэтэнзіі адмовіліся пасля падпісання дагавора аб дружбе 1983 года паміж Тувалу і ЗША

Прырода
-------

Востраў мае каралавае паходжанне. З’яўляецца самым высокім з усіх астравоў Тувалу. Найвышэйшая кропка — 4,6 м. Па форме нагадвае авал.

Сталых вадацёкаў і крыніц пітной вады няма. Ад старажытнай лагуны засталося некалькі малых вадаёмаў з салёнай вадой.

Клімат трапічны пасатны, вільготны. Востраў знаходзіцца ў зоне ўздзеяння трапічных цыклонаў.

Інфраструктура
--------------

Маецца 1 паселішча (8 гаспадарак), насельніцтва якога займаецца земляробствам. Галоўная культура — какосавая пальма. З-за рыфаў, якія атачаюць Ніўлакіту, лоў рыбы і падыход марскога транспарту да берага ўскладнены.

На востраве арганізавана 1 пачатковая школа, маецца адміністрацыйны будынак.

Спасылкі
--------

* Ніўлакіта Архівавана 19 лістапада 2019.
* Карта Ніўлакіты Архівавана 19 лістапада 2019.
* Астравы Тувалу Архівавана 21 лютага 2011.