recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дэпартамент (значэнні).
**Дэпартамент** (фр.: département, ісп.: departamento) — у шэрагу краін адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка 1, 2 або 3 узроўняў.

Упершыню падзел дзяржавы на дэпартаменты быў ўведзены ў Францыі, падчас Вялікай французскай рэвалюцыі.

Выкарыстанне гэтага тэрміна для абазначэння адміністрацыйных адзінак галоўным чынам распаўсюджана ў краінах, якія раней былі калоніямі Францыі або Іспаніі, а таксама ў краінах, дзе афіцыйнай мовай з'яўляецца (або была раней) французская ці іспанская.

Сучасныя краіны, у якіх для абазначэння адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак вызначанага ўзроўня (галоўным чынам першага і другога) выкарыстоўваюць тэрмін «дэпартамент»:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
**1-ы ўзровень**
* Бенін Дэпартаменты Беніна
* Балівія Дэпартаменты Балівіі
* Гаіці Дэпартаменты Рэспублікі Гаіці
* Гватэмала Дэпартаменты Гватэмалы
* Гандурас Дэпартаменты Гандураса
* Калумбія Дэпартаменты Калумбіі
* Рэспубліка Конга Дэпартаменты Рэспублікі Конга
* Нікарагуа Дэпартаменты Нікарагуа
* Парагвай Дэпартаменты Парагвая
* Сальвадор Дэпартаменты Сальвадора
* Уругвай Дэпартаменты Уругвая

 | 
**2-гі ўзровень**
* Аргенціна Дэпартаменты Аргенціны
* Габон Дэпартаменты Габона
* Камерун Дэпартаменты Камеруна
* Кот-д’Івуар Дэпартаменты Кот-д’Івуара
* Нігер Дэпартаменты Нігера
* Сенегал Дэпартаменты Сенегала
* Францыя Дэпартаменты Францыі

 | 
**3-ці ўзровень**
* Буркіна-Фасо Дэпартаменты Буркіна Фасо

 |

  

Былыя краіны, у якіх для абазначэння адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак вызначанага ўзроўня выкарыстоўваўся тэрмін «дэпартамент»:

* Варшаўскае герцагства
* Каралеўства Вестфалія
* Францыя Французская імперыя
**Шарль Камуэн (Камуан)** (23 верасня 1879, Марсель — 20 мая 1965, Парыж) — французскі мастак-фавіст.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Марселі. У 1895 годзе паступіў у мясцовую мастацкую школу. Перабраўшыся ў Парыж, працягнуў навучанне ў студыі Гюстава Маро, дзе пазнаёміўся з Анры Мацісам і іншымі пачынаючымі мастакамі: Марке, Руо, Вламінкам, Дэрэнам і Мангенам. У далейшым усе гэтыя людзі склалі ядро ​​групы фавістаў.

З 1903 года выстаўляўся ў «Салоне Незалежных», з 1904 — у Восеньскім Салоне, а таксама ў галерэі Берты Вейль, дзе прайшла яго персанальная выстава. У 1904 годзе ён наведаў Жыверні — месца жыхарства вядомага імпрэсіяніста Клода Манэ, дзе і адбылося знаёмства мастакоў.

З кола фавістаў Камуэн падтрымліваў блізкія адносіны з Анры Мацісам. У 1913 годзе ён суправаджаў яго ў адной з мараканскіх паездак. Шырока вядомы напісаны ім партрэт Маціса, які цяпер захоўваецца ў Цэнтры Жоржа Пампіду ў Парыжы.

У 1913 годзе Камуэн прыняў удзел у гістарычным «Armory Show» у Нью-Ёрку. Пасля паездкі ў Кань-сюр-Мер і наведвання майстэрні знакамітага мастака П’ера Агюста Рэнуара, Камуэн пачаў пісаць больш мякка і выразна.

У 1955 годзе Шарль Камуэн быў прэміраваны прэзідэнтам Францыі Рэнэ Каці за ўклад у французскае мастацтва. Мастак дажыў да глыбокай старасці і памёр ва ўзросце 85 гадоў у Парыжы. Пасля смерці Камуэна яго работы былі прадстаўлены на буйных фавістычных выставах у Токіа, Мюнхене, Маліне і Парыжы, а таксама на некалькіх пасмяротных асабістых выставах.

Значная частка работ Шарля Камуэна захоўваецца ў парыжскіх музеях, у прыватнасці, у Цэнтры Пампіду і Музеі сучаснага мастацтва, а таксама ў прыватных калекцыях.

Зноскі
------

1. 1 2  Charles Camoin<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Charles Camoin — ministère de la Culture.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2886420'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a>
3. ↑  Charles Camoin — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 131868064 · GND: 120132729 · ISNI: 0000 0000 8349 2944 · LCCN: nr92043705 · NTA: 071461159 · SUDOC: 035398957 · VIAF: 151851 · ULAN: 500009979 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ван Лоа.

**Шарль-Амедэй-Філіп ван Лоа** (фр. Charles Amédée Philippe van Loo; 25 жніўня 1719, Рывалі (П’емонт) — 15 лістапада 1795, Парыж) — французскі жывапісец акадэмічнага кірунку, партрэтыст і майстар алегарычных кампазіцый. Прадстаўнік вялікай сям’і мастакоў нідэрландскага паходжання ван Лоа. Сын Жана-Батыста ван Лоа (1684—1745), малодшы брат Луі-Мішэля (1707—1771) і Франсуа ван Лоа (1708—1732).

Біяграфія
---------

Шарль-Філіп ван Лоа, які атрымаў мянушку «Амедэй», нарадзіўся і вырас у Італіі, жыў і працаваў на поўдні Францыі, у Парыжы і ў Прусіі. Вучыўся ў свайго бацькі Жана-Батыста ван Лоа ў Турыне і Рыме. Яго маці — Маргарэт Лебрэн была мастачкай-мініяцюрысцкай. У 1738 годзе Шарль-Філіп атрымаў Рымскую прэмію Каралеўскай Акадэміі жывапісу і скульптуры ў Парыжы. Аднак ён застаўся ў родным горадзе сям’і Экс-ан-Правансе, перш чым вярнуцца ў Парыж у 1745 годзе. У тым жа годзе ён ажаніўся з сваёй стрыечнай сястрой, Мары-Маргарэт Лебрэн, сястрой мастака Мішэля Лебрэна. У 1747 г. ён быў прыняты ў Каралеўскую акадэмію жывапісу і скульптуры.

З-за блізкіх роднасных сувязяў яму прыйшлося клапаціцца аб спецыяльным папскім дазволе на шлюб. У 1748 годзе ён стаў мастаком пры двары Фрыдрыха Вялікага ў Берліне і заставаўся там да 1758 года, калі прускі кароль дазволіў яму вярнуцца ў родны Парыж падчас Сямігадовай вайны (падчас якой Францыя і Прусія ваявалі). Пасля заканчэння вайны ў 1763 годзе ён вярнуўся ў Берлін і зноў працаваў для караля Фрыдрыха. Пасля вяртання ў Францыю ў 1769 г. ён працягваў атрымліваць штогадовую пенсію з Прусіі. У Парыжы ён рэгулярна выстаўляў свае карціны ў Салоне.

7 ліпеня 1770 года Шарль Філіп ван Лоа быў прызначаны прафесарам па класе жывапісу ў Школа прыгожых мастацтваў (Парыж) Школе прыгожых мастацтваў у Парыжы, зацверджаны на гэтай пасадзе 30 лістапада 1794 года.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6
2. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. ↑   Праверана 15 кастрычніка 2016.
4. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 27 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>


| ?Шарль-Амедэй-Філіп ван Лоа — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Якаб ван Ло[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Шарль-Амедэй-Філіп ван Лоа |  | Жан-Батыст ван Лоа |  | Louis-Abraham van Loo[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Anna Lengele[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14966708n · GND: 141884738 · ISNI: 0000 0000 8151 9090 · NKC: xx0219931 · NUKAT: n2014138415 · SUDOC: 241351413 · VIAF: 71665423 · ULAN: 500023787 |

 |
Вакідзасі перыяду Эда, XIX ст.
**Вакідзасі** — кароткі традыцыйны японскі меч. У асноўным выкарыстоўваўся самураямі. Меч насілі на поясе разам з катанай.

Даўжыня клінка - ад 30 да 61 см. Агульная даўжыня з ручкай 50-80 см. Клінок аднабаковага завострывання, малой крывізны. Вакідзасі падобны па форме да катаны. Вырабляўся з дзукуры (афармленнем) рознай формы і даўжыні, звычайна больш тонкім, чым у катаны. Ступень выпукласці перасеку ляза вакідзасі нашмат меншая, таму ў параўнанні з катанай гэты меч рэзаў мяккія аб'екты больш рэзка. Рукаятка вакідзасі класічнага перасеку, такая ж, як у катаны, але меншай даўжыні.

Часта мячы вакідзасі і катана рабіў адзін майстар, мячы мелі якаснае афармленне і адзін стыль. Гэтую пару мячоў называлі дайсё, што ў перакладзе значыла «доўгі - кароткі» ці «вялікі - малы». А калі мячы вырабляліся рознымі майстрамі, то іх ўжо нельга было называць дайсё. У пары дайсё вакідзасі выкарыстоўваўся ў якасці кароткага меча (сёто).

Для зручнага нашэння некалькіх мячоў (катана, вакідзасі і танта ), японцамі былі прыдуманы розныя спосабы нашэння мячоў. Мячы фіксаваліся з дапамогай шнура сагэо, які прасоўвалі праз клямар курыгата, які знаходзіўся на адным баку ножнаў. Такія спосабы фіксацыі, не давалі мечу ўпасці на зямлю або згубіцца, і пры гэтым пакідалі торс вольным.

| ⛭Тыпы японскіх мячоў |
| --- |
| Вялікія мячы | Нагамакі · Надаці · Одаці · Акатана |
| Доўгія мячы | Цёкуто · Дотанукі · Катана · Сін-гунто · Таці · Цуругі · Учыгатана |
| Кароткія мячы | Цідзакатана · Кадаці · Сікамідзуе · Вакідзасі · Ніндзято |
| Нажы/кінжалы | Айкуці · Хатывара · Танто · Кайкэн · Ёраі тосі · Кусунгобу |
| Трэніравальная зброя | Бокэн · Іяйто · Шынай · Субурыта · Танрэн бо |
| Выдуманыя мячы | Дайкатана · Дзамбата |
| Іншае | Нагамакі · Нагіната · Бісэнто |
**Дэпалімерызацыя** — працэс ператварэння палімера ў манамер або сумесь манамераў. Усе палімеры схільныя да дэпалімерызацыі пры высокіх тэмпературах, як следства росту энтрапіі.

Лімітавая тэмпература
---------------------

Схільнасць палімераў да дэпалімерызацыі вызначаецца іх лімітавай тэмпературай  (англ.) (бел.. Пры гэтай тэмпературы энтальпія палімерызацыі роўная росту энтрапіі пры дэпалімерызацыі. Пры тэмпературы вышэй лімітавай хуткасць дэпалімерызацыі перавышае хуткасць палімерызацыі, што перашкаджае фарміраванню палімера.

Значэнні гранічных тэмператур для некаторых арганічных палімераў| Палімер | Лімітавая тэмпература (°C) | Манамер |
| --- | --- | --- |
| поліэтылен | 610 | CH2=CH2 |
| поліізабутылен | 175 | CH2=CMe2 |
| поліізапрэн | 466 | CH2=C(Me)CH=CH2 |
| поліметылметакрылат | 198 | CH2=C(Me)CO2Me |
| полістырол | 395 | PhCH=CH2 |
| політэтрафторэтылен | 1100 | CF2=CF2 |

Зноскі
------

1. ↑  Carraher Jr; Charles E (2010). "7". *Introduction of Polymer Chemistry* (2nd ed.). New York: CRC Press, Taylor and Francis. p. 224. ISBN 978-1-4398-0953-2. .
2. ↑  Stevens, Malcolm P. (1999). "6". *Polymer Chemistry an Introduction* (3rd ed.). New York: Oxford University Press. pp. 193–194. ISBN 978-0-19-512444-6. .
**Адрыя́н Эсек'е́ль Сірылья́на** (ісп.: Adrián Ezequiel Cirigliano; нар. 24 студзеня 1992, Касерас, Аргенціна) — аргенцінскі футбаліст, цэнтральны паўабаронца мексіканскага клуба «Сакатэпек».

Кар’ера
-------

Выхаванец футбольнай акадэміі клуба «Рывер Плэйт». Дэбют іграка прыпаў на 11 красавіка 2010 года ў гасцявым матчы супраць клуба «Атлетыка Тукуман», на той момант іграку было 18 гадоў. Дзякуючы свайму стылю гульні Эсек'ель параўноўваўся з Хаві і Хаўерам Маскерана. 18 ліпеня 2013 года ігрок адправіўся ў італьянскую «Верону» на правах арэнды. Праз год Сірыльяна вярнуўся ў «Рывер Плэйт».

У першыя дні ліпеня 2014 года Сірыльяна вярнуўся ў «Рывер Плэйт». Надалей ён адмовіўся ехаць у міжсезонне ў «Верону», каб дамовіцца на канчатковы трансфер. З гэтай прычыны, галоўны трэнер Марсела Гальярда адгарадзіў іграка ад астатняй часткі каманды. У верасні гульцу даравалі яго ўчынак і Эсек'ель быў вернуты ў склад рэзервовай каманды.

У ліпені 2015 года на правах арэнды перайшоў у амерыканскі клуб «Далас», пазней гуляў за «Тыгрэ». У верасні 2016 года, пакінуўшы «Рывер Плэйт», стаў іграком «Атлетыка Тукуман». У ліпені 2017 года перайшоў у клуб другога мексіканскага дывізіёна «Сакатэпек».

Дасягненні
----------

**«Рывер Плэйт»**:

* Уладальнік Паўднёваамерыканскага кубка: 2014

Зноскі
------

1. ↑  Ezequiel Cirigliano // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Ezequiel Cirigliano // FBref.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490'></a>

Спасылкі
--------

* Профіль на сайце *transfermarkt.com* (англ.)
Камень «Варацішын крыж»
**«Варацішын крыж»** — валун, які знаходзіцца ў вёсцы Камена Вілейскага раёна. Помнік прыроды рэспубліканскага значэння

Народная пагалоска казала некалі, што гэта скамянелы араты, пакараны Богам за працу на Вялікдзень. Ва ўсялякім разе такую легенду запісаў Канстанцін Тышкевіч у 1857 годзе. Цяпер такой легенды ў вёсцы не памятаюць, але да каменя ўсё адно ставяцца з павагай. Знаходзіцца камень за драўляным плотам у прыватным двары.

Гэта вялікі валун з нахілам бакоў каля 80°, які, дзякуючы ледавіку, мае звонападобную форму і згладжаныя, амаль адпаліраваныя бакі. Узвышаецца камень над паверхняй на 3,5 метры, уваходзіць углыб на 2,5 метры, абвод яго каля падэшвы складае 16 метраў. Яшчэ ў мінулым стагоддзі валун называлі найстаражытнейшым помнікам хрысціянскай даўніны, бо на камені выбіты вялікі васьміканцовы крыж з надпісам *«Господи помози рабу своему Борису»*. Лічыцца, што надпіс зроблены па загадзе Полацкага князя Барыса Усяславіча ў 1102-1106 гады майстрам па імені Вараціша, таму што па меркаванні гісторыкаў у дадатак да вышэйпрыведзенага надпісу на камені маюцца амаль зацертыя часам словы *«Воротишин Хрестъ»* — адсюль і назва валуна. Такой самай думкі прытрымліваўся і гісторык Мікола Ермаловіч, лічачы, што гэты крыж і малітва былі высечаныя падчас паходу полацкага князя на яцвягаў.

Хутчэй за ўсё, некалі каля гэтага каменя было язычніцкае капішча, на карысць чаго сведчаць два несіметрычныя акруглыя паглыбленні на яго вяршыні. Апроч таго, за 30 метраў на захад ад апісанай камлыгі захаваўся другі валун, які, па словах гаспадара зямлі, па памерах большы за Варацішын крыж. Але на сёння надземная яго частка даволі сціплая: вышыня ўсяго 1,5 метра, а даўжыня 3. Пра гэты камень таксама захавалася легенда: *«Кажуць, што каля валуна вельмі часта раптоўна з'яўляўся залаты конь, які скакаў вакол яго і так жа ж раптоўна знікаў. Людзі палічылі гэта знакам, маўляў, пад каменем схавана золата. Два браты вырашылі спраўдзіць. Але пакуль адзін спаў, другі хуценька пачаў падкопваць камень, спадзеючыся, што ўсё знойдзенае золата дастанецца яму аднаму. Золата дзяцюк не знайшоў, а камень ссунуўся ў яму і ад таго часу ледзь узвышаецца над зямлёй».*

Зноскі
------

1. ↑  zviazda.by

Літаратура
----------

* *Дучыц Л. Клімковіч І.* Таямніцы каменных валуноў // Полымя. №10. 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Варацішын крыж на Вікісховішчы |
**Дучэнта** (іт. *duecento* — дзвесце) — італьянская назва XIII стагоддзя, якая ў гісторыі культуры і мастацтва выкарыстоўваецца для абазначэння пэўнага перыяду ў развіцці італьянскага мастацтва Адраджэння. Дучэнта — пачатак Протарэнесансу.

Дучэнта, як і трэчэнта, адыграла вялікую ролю ў развіцці італьянскага мастацтва. У гэты пераходны час быў падрыхтаваны будучы ўздым рэнесанснага мастацтва, узнікла асаблівая цікавасць да антычнасці, чалавека сталі ўспрымаць як свядомую і мыслячую асобу. У перыяд дучэнта тэмпы развіцця архітэктуры, жывапісу і скульптуры не супадалі. Раней за ўсё мастацтва дучэнта выявілася ў скульптуры, а менавіта ў творчасці Нікало Пізана і яго вучня Арнольфа дзі Камбіа. Аднак вядучым відам выяўленчага мастацтва дучэнта была архітэктура.

Гл. таксама
-----------

* трэчэнта
* кватрачэнта
* чынквечэнта

Спасылкі
--------

* Saeculi XIII - Tempus magnum Архівавана 24 лютага 2021. Сайт, прысвечаны гістарычнай рэканструкцыі побыту жыхароў Заходняй Еўропы ў XIII ст.
Кукалка меданоснай пчалы, паражоная кляшчамі *Varroa destructor*
**Вараоз** (лац.: Varroosis), **вараатоз** (лац.: Varroatosis) — эктапаразітная  (руск.) (бел. хвароба пчол і пячатнага расплоду. Выклікаецца кляшчом *Varroa destructor*. Трапляецца ў многіх краінах Паўднёва-Усходняй Азіі, Паўднёвай Амерыкі, Афрыкі, Еўропы, у т.л. на Беларусі.

Пры масавым пашырэнні прыводзіць да вялікіх эканамічных страт. Крыніца інвазіі — хворыя сем'і, раі і зрэзаны трутневы расплод. Пашырэнню хваробы садзейнічаюць перамяшчэнне пчальнікоў, купля і продаж пчол. Клешч праходзіць поўны цыкл развіцця на кукалках пчол на працягу 8—9 сутак і пашкоджвае дарослых насякомых.

Пры вараозе назіраецца гібель недаразвітых кукалак пчол, нараджэнне нежыццяздольных трутняў і пчол з рознымі пачварнасцямі. Скарачаецца тэрмін жыцця матак, пашкоджаныя сем'і адстаюць ў развіцці. Вясной і восенню хварэе пераважна пчаліны расплод, а ўлетку—трутневы.

Зноскі
------

1. ↑  доўгі час памылкова класіфікаваўся як *Varroa jacobsoni*

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ph580750 |
Арган Хаманда
**Арга́н Ха́манда** — электрычны клавішны музычны інструмент, які імітуе гучанне класічнага аргана мэтадам складання гармонікаў. Інструмент упершыню пабудаваны гадзіннікавым майстрам Лорэнсам Хамандам у 1935 годзе ў Чыкага.

Гук у аргане Хаманда здабываецца з дапамогай металічных зубчатых колцаў, якія круцяцца пад магнітнымі гуказдымальнікамі. Калі насупраць магніту апынаецца зубец, ток у абмотцы максімальны, а на сярэдзіне прамежку між зубцамі ток падае да нуля. У выніку атрымваецца сігнал сінусаідальнай формы. Складаючы сігналы ад колцаў з рознай хуткасцю кручэння ды колькасцю зубцоў, Хаманд стварыў тэмбр, досыць падобны на гучанне духавога аргану. У серыйных мадэлях інструменту з'явіўся пульт дзеля дакладнай наладкі тэмбру, таксама было дададзена электрамеханічнае вібрата.

Спачатку арган Хаманда ўжываўся ў асноўным у цэрквах, як танная ды кампактная альтэрнатыва аргану класічнаму. Аднак неўзабаве інструмент пачынаюць ужываць і джазавыя музыкі. У 1970-я гады арган Хаманда робіцца адным з асноўных інструментаў у прагрэсіў-року. Пазней гук інструмэнта пачалі вельмі дакладна імітаваць з дапамогай электронных сінтэзатараў, аднак дагэтуль арыгінальныя мадэлі аргана Хаманда цэняцца музыкамі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Арган Хаманда
* Артыкул пра «Хаманд-арган» на *obsolete.com* Архівавана 30 чэрвеня 2007.

| ⛭Электронныя музычныя інструменты |
| --- |
| Адаптаваныя | Бас-гітара · Электрагітара · Электраскрыпка · Электрапіяніна |
| Электрамагнітныя | Тэрменвокс |
| Электронныя | Сінтэзатар · Рэактэйбл · Музычная рабочая станцыя · Тэноры-он · Эмірытон |
| Электрамеханічныя | Тэлармоніум · Арган Хаманда · Мелатрон |
| **Духавыя музычныя інструменты** · **Струнныя музычныя інструменты** · **Ударныя музычныя інструменты** |
Варатар у хакеі з шайбай
**Брамнік**, **варата́р**, **галкіпер** (ад англ.: goalkeeper) — ігрок, які абараняе вароты ў спартыўных гульнях (гандбол, футбол, хакей).

У шматлікіх гульнявых камандных відах спорту абавязкам яго з’яўляецца абараняць свае вароты, гэта значыць не даваць камандзе суперніка забіць гол. Звычайна існуюць спецыяльныя правілы, якія адносяцца толькі да варатароў. Варатары часта носяць дадатковую экіпіроўку.

Варатары ў розных відах спорту
------------------------------

### Гандбол

Асноўны артыкул: **Варатар (гандбол)**
### Футбол

Асноўны артыкул: **Варатар (футбол)**
У футболе варатар можа дакранацца да мяча рукамі ў межах сваёй штрафной плошчы. Варатарская форма павінна адрознівацца ад формы іншых гульцоў каманды, а таксама гульцоў каманды суперніка і суддзяў. Варатар носіць спецыяльныя пальчаткі, якія дазваляюць яму лепш трымаць мяч і змякчаюць удары. Варатар, які пакінуў штрафную плошчу, лічыцца звычайным гульцом.

### Хакей з мячом

Варатар у хакеі з мячом
У хакеі з мячом варатар гуляе бяз клюшкі ў межах штрафной плошчы (паўкруга радыусам 17 м). Касцюм варатара па колеры павінен адрознівацца ад касцюма астатніх гульцоў каманды. Варатару дазваляецца для засцярогі ад удараў пры падзенні і прамым трапленні мяча апранаць ахоўнае экіпіяванне, а таксама спецыяльныя шчыткі, якія шчыльна абліпаюць ногі. Для абароны кісцей дазваляецца апранаць спецыяльныя пальчаткі, але пальцы пальчатак варатара павінны быць падзеленыя і не павінны мець паміж сабой перапонак або пастак. Дазваляецца на пальчатку наляпляць пласт губкі, паралону або іншага матэрыялу, які не павялічвае іх памераў. Варатар таксама павінен быць на каньках і ў шлеме. Выкарыстанне варатарам ахоўнай маскі з’яўляецца абавязковым.

### Хакей з шайбай

Асноўны артыкул: **Варатар (хакей)**
У хакеі з шайбай варатар носіць спецыяльнае экіпіяванне, якое складаецца з маскі, шчыткоў, пасткі і спецыяльнай клюшкі. Варатар можа прыціскаць шайбу да лёду або заціскаць яе ў пастцы, каб спыніць гульню. Напад на варатара гульцамі каманды суперніка лічыцца парушэннем.

### Хакей на траве

У хакеі на траве варатар носіць ахоўнае экіпіяванне, і яму дазваляецца адбіваць мяч любой часткай цела.

### Воднае пола

У водным пола варатар можа чапаць мяч двума рукамі, дакранацца крыса басейна і удараць мяч кулаком на адлегласці 4-х метраў ад варот. Таксама варатар можа забіваць галы, аднак яму пры гэтым забараняецца пераплываць на чужую палову поля.

Зноскі
------

1. ↑  Школьны тлумачальны слоўнік/ В. У. Верціхоўская, М. І. Верціхоўская. — Мн.: УніверсалПрэс, 2006.
2. ↑  Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы: Больш за 65000 слоў / І. М. Бунчук, М. Н. Крыўко, З. М. Кудрэйка і інш. — 3-е выд. — Мн.: Бел. энцыкл. 2002. — 783 с.
3. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
**Эрэ́бус** (англ.: Erebus) — вулкан у Антарктыдзе, самы паўднёвы актыўны вулкан на Зямлі. Вышыня — 3794 м, размешчаны на востраве Роса, дзе знаходзяцца яшчэ тры пагаслыя вулканы.

Пастаянная актыўнасць вулкана назіраецца з 1972 года. Інстытут горнай здабычы і тэхналогіі штата Нью-Мексіка, ЗША арганізаваў тут станцыю назірання за вулканам. У кратары вулкана маецца ўнікальнае лававае возера.

Вулкан Эрэбус адкрыты 28 студзеня 1841 г. англійскай экспедыцыяй пад кіраўніцтвам палярнага даследчыка сэра Джэймса Кларка Роса на караблях «Эрэбус» і «Тэрор». Упершыню падняліся на яго вяршыню і дасягнулі краю дзеючага вулкана шэсць членаў экспедыцыі Эрнэста Шэклтана 10 сакавіка 1908 года (экспедыцыя спрабавала пакарыць Паўднёвы полюс).

Карабель і вулкан былі названы ў гонар Эрэба, найстаражытнага грэчаскага бога, які нарадзіўся з Хаосу.

Вулкан Эрэбус знаходзіцца на скрыжаванні разломаў зямной кары і з'яўляецца адным з найбольш актыўных вулканаў планеты. З гэтых разломаў перыядычна адбываюцца магутныя выкіды глыбінных газаў, у тым ліку вадароду і метану, якія, дасягаючы стратасферы, знішчаюць азонавы слой. Мінімальная таўшчыня азонавага слоя назіраецца над морам Роса, дзе размешчаны вулкан Эрэбус.

28 лістапада 1979 года ў схіл вулкана ўрэзаўся пасажырскі самалёт DC-10 новазеландскай авіякампаніі Air New Zealand. У выніку катастрофы рэйса NZ 901 загінула 257 чалавек (з іх 200 — новазеландцы).

Зноскі
------

1. ↑  GLOBAL VOLCANISM PROGRAM Архівавана 8 ліпеня 2006.
2. ↑  *Erebus* Архівавана 8 ліпеня 2006. // Global Volcanism Program, Smithsonian Institution  (англ.)
3. ↑  Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. ISBN 5-7707-2044-1
4. ↑  New Zealand Disasters: Aircraft Accident: DC. 10 ZK-NZP Flight 901 (англ.).  Christchurch City Libraries. Архівавана з першакрыніцы 15 лютага 2012. Праверана 1 сентября 2011.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 156. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эрэбус
* A picture from space of the lava lake at the summit of Mount Erebus Архівавана 6 кастрычніка 2010. (англ.)
* Erebus glacier tongue (англ.)
* A panoramic view from the summit of Mount Erebus (англ.)
* Footage of Mount Erebus erupting in 2005 (англ.)
* *Эрэбус (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Арганізацыя вызвалення Палесціны** (АВП) — галоўная арганізацыя палесцінскага нацыянальна-вызваленчага руху, лідар Махмуд Абас (з 2004).

Створана ў 1964 годзе. Уключае большасць арганізацый Палесцінскага руху супраціўлення і грамадска-палітычных аб’яднанняў, якія актыўна змагаюцца за правы арабскага народа Палесціны. Мае ўзброеныя сілы, прадстаўніцтвы больш як у 100 краінах, член Лігі арабскіх краін, Арганізацыі «Ісламская канферэнцыя», з 1974 — адзіны законны прадстаўнік арабскага народа Палесціны ў ААН. Вышэйшы орган — Нацыянальны савет Палесціны (НСП, склікаецца раз у год, лічыцца палесцінскім парламентам у выгнанні), які ў 1988 прыняў рашэнне пра стварэнне Дзяржавы Палесціна на тэрыторыі заходняга берага р. Іардан і сектара Газа. Палітычнае і арганізацыйнае кіраўніцтва АВП ажыццяўляе яе Выканком (надзелены НСП паўнамоцтвамі часовага палесцінскага ўрада); з 1969 старшыня Выканкома АВП Ясір Арафат. Галoўнае інфармацыйнае агенцтва АВП выдае штотыднёвік «Філастын ас-Саура» («Рэвалюцыйная Палесціна»).

Палітыка АВП доўгі час будавалася на ўзброенай барацьбе супраць Ізраіля за вызваленне акупіраваных ім тэрыторый і непрыняцці рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі ААН ад 29.11.1947 пра стварэнне на тэрыторыі Палесціны яўрэйскай і арабскай дзяржаў. З канца 1980 — пачатку 1990-х гадоў стала на шлях перагавораў і пошуку мірнага ўрэгулявання палесцінскай праблемы: прызнала рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі ААН ад 29.11.1947 і Савета Бяспекі ад 22.11.1967 і 22.10.1973; паводле Вашынгтонскай дэкларацыі 1993 прадугледжана часовае палесцінскае самакіраванне на тэрыторыі заходняга берага р. Іардан сектара Газа. АВП і Ізраіль заявілі пра ўзаемнае прызнанне.

Літаратура
----------

* Арганізацыя вызвалення Палесціны // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90357099 · BNE: XX202015 · BNF: 11866464q · CiNii: DA08552011 · GND: 1034839-6 · ISNI: 0000 0001 2242 5067 · LCCN: n80113663 · NKC: kn20030602012 · NLA: 35368260 · SUDOC: 026413108 · VIAF: 123673677 |

 |
**Барбу Іскавеску** (рум.: Barbu Iscovescu; 1816, Бухарэст — 1854, Канстанцінопаль) — румынскі жывапісец, графік яўрэйскага паходжання. Удзельнік Рэвалюцыі 1848 года ў Валахіі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1816 годзе ў Бухарэсце ў сям'і мастака Хаіма Іцковіча. З дзяцінства дапамагаў бацьку ў яго працы. Калі ў яго выявіліся мастацкія здольнасці, адправіўся на вучобу. У 1835—1842 гадах вучыўся ў Вене, затым у Парыжы ў Ф. Піко і М. Дралінга.

Яшчэ быўшы ў Парыжы, Іскавеску сышоўся са шматлікімі рэвалюцыянерамі-эмігрантамі з Румыніі, у прыватнасці з Даніэлем Розенталем і Хілелем Манаахам. Ад сваіх знаёмых рэвалюцыянераў ён атрымаў пэўныя інструкцыі для стварэння ў Валахіі шэрагу тайных таварыстваў, якія мелі мэтай падняць рэвалюцыйны рух на Балканах. Прыехаўшы дамоў напярэдадні падзей 1848 года, прымаў актыўны ўдзел у рэвалюцыі. Намаляваў трохкаляровы сцяг рэвалюцыі, які жыхары Бухарэста неслі 11 чэрвеня 1848 года. Калі рускія войскі ўвайшлі ў Валахію і паклалі канец рэвалюцыйнаму руху, Іскавеску, разам са шматлікімі іншымі ўдзельнікамі рэвалюцыйных падзей, вымушаны быў пакінуць радзіму. Спачатку пасяліўся ў Брашове, затым пераехаў у горад Земун пад Бялградам, а адтуль — у Парыж. Затым разам са шматлікімі румынскімі эмігрантамі пераехаў у Канстанцінопаль, дзе заставаўся да канца свайго жыцця. Пахаваны побач са сваімі таварышамі — рэвалюцыянерамі.

Творчасць
---------

Напісаў мноства партрэтаў сучаснікаў — рэвалюцыянераў. Найбольш вядомыя з іх — партрэты Нікалае Галеску, Аўрама Янку, Сім'ёна Балінта, Дзімітрые Балінтыняну. Яго пэндзлю належаць таксама партрэты гаспадароў Міхая Храбрага, Мацея Басараба, Канстанціна Маўракардата. Іскавеску вядомы таксама як аўтар пейзажаў.

* Партрэт Нікалае Галеску. 1848Партрэт Нікалае Галеску. 1848
* Партрэт Аўрама Янку. 1849. Нацыянальны музей мастацтваў РумынііПартрэт Аўрама Янку. 1849. Нацыянальны музей мастацтваў Румыніі
* Партрэт Сім'ёна Балінта. 1849Партрэт Сім'ёна Балінта. 1849

Зноскі
------

1. 1 2 3  Исковеску, Барбу (Иуди) // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб. 1908—1913.
2. ↑  *М. Т. Кузьмина* Искусство Румынии. 1966.
3. 1 2  Становление национальной классики: Культура народов Центральной и Юго-Восточной Европы в 20-70-е гг. XIX в. Наука, 1991. С. 189
4. 1 2 3  Румыния в лицах. 1996

Літаратура
----------

* M. Schwarzfeld, Jehudah Barbu Iscovescu, в Annuarul Pentru Israeliti, VIII, 118, Бухарест, 1884.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Барбу Іскавеску


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона |
Не блытаць з Хатман-Абральёс — архіпелагам каля заходніх берагоў Аўстраліі.

**Абральёс** (парт.: Abrolhos) — архіпелаг з 6 малых астравоў на паўднёвым захадзе Атлантычнага акіяна каля ўзбярэжжа бразільскага штата Баія. Агульная плошча сушы — 1,076 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Архіпелаг Абральёс месціцца за 58 км на паўднёвы ўсход ад бразільскага горада Каравелас, фармальна падпарадкаваны гарадскому муніцыпалітэту. 

Астравы маюць часткова вулканічнае, часткова каралавае паходжанне. Найбольшы па плошчы востраў Санта-Барбара займае плошчу 56,9 га.

Прырода
-------

На астравах пераважае травяністая расліннасць. Асноўныя насельнікі сушы — марскія птушкі, сойкі, дзятлы. У 2010 г. архіпелаг быў абвешчаны Рамсарскім угоддзем. Вялікую цікавасць уяўляюць навакольныя каралавыя рыфы. Каля астравоў назіраюцца міграцыі гарбатых кітоў.

Для захавання мясцовай прыроды створаны марскі нацыянальны парк Абральёс агульнай плошчай 91 300 га.

Гісторыя
--------

Астравы Абральёс былі адкрыты ў 1503 г. іспанскай экспедыцыяй, у склад якой уваходзіў Амерыга Веспучы. У 1822 г. увайшлі ў склад Бразіліі. У 1832 г. даследаваны Чарльзам Дарвіным. 

У 1983 г. астравы Абральёс сталі часткай аднайменнага марскога нацыянальнага парка.

Спасылкі
--------

* Abrolhos (Bahia) Mergulho em Abrolhos
* Brazilian coral reefs in a period of global change: A synthesis
* Abrolhos Marine National Park Архівавана 2 лістапада 2019.
Карэны
**Карэны**, *пгхан'ё* — народ у М'янме (пераважна ў нацыянальнай вобласці Карэн і ў дэльце ракі Іравадзі) і Тайландзе. Агульная колькасць 3290 тыс. чал. у тым ліку ў М'янме 3100 тыс.чал. у Тайландзе 190 тыс. Асноўныя групы карэнаў: *пво* (*карэн б'ю* — «белыя карэны») і *сго* (*карэн нэт* — «чорныя карэны»), а таксама *бвэ*, *яо* і іншыя, у Тайландзе вылучаюцца *янгдаенг* і *янгхаа*. Адносяцца да паўднёваазіяцкай пераходнай расы. Карэны гавораць на мовах карэнскай падгрупы цэнтральнай групы сінатыбецкай сям'і. Пісьмовасць на аснове бірманскага алфавіта. Пераважная частка карэнаў будысты, частка — хрысціяне (баптысты). Распаўсюджаны традыцыйныя вераванні, месіянскія культы.

Прасоўванне карэнаў у М'янму з поўначы, з усходняга Тыбета, пачалося, верагодна, у 2-м тысячагоддзі да н.э. у сярэднявеччы яны дасягнулі марскога ўзбярэжжа; міграцыі ў Тайланд працягваліся да сярэдзіны 20 стагоддзя. У 16-18 стагоддзях у раўнінных карэнаў склаліся феадальныя адносіны, у горных плямёнаў захоўваўся першабытны лад.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Амасалік (значэнні).
Муніцыпалітэт Амасалік на адміністрацыйнай карце Грэнландыі
**Амасалік** (дацк.: Ammassalik Kommune, грэнл.: Ammassalip Kommunia) — паўднёвы з двух муніцыпалітэтаў Усходняй Грэнландыі (Туну). 1 студзеня 2009 года скасаваны, увайшоў у склад камуны Сермерсок.

Маючы плошча 232100 км², дзякуючы ўключанаму ледзяному шчыту, з'яўляўся найбуйнейшым муніцыпалітэтам Грэнландыі. Заходняя мяжа праходзіла па 44° заходняй даўгаты, паўночная — па 62° паўночнай шыраты, усходняя мяжа пралягала па Дацкаму праліву.

Тасілак
Насельніцтва муніцыпалітэта — 3 031 чал. на 1 студзеня 2005 г. Галоўным чынам засяроджана каля сталіцы Тасілака (1 849 чал.), размешчанай на востраве Амасалік (772 км²). Паселішчы ў радыусе 80 км. — Ікатэк (1), Кернертуарсіўт (закінуты), Ісарток (120), Кулусук (310), Куміўт (392), Сермілігак (212), Тынітэкалак (148).

Гарады-пабрацімы
----------------

* Коўпавагур, Ісландыя

Гл. таксама
-----------

* Адміністрацыйны падзел Грэнландыі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Амасалік
* www.ammassalik.gl Архівавана 24 снежня 2005. Афіцыйная старонка муніцыпалітэта Амасаліка.
* www.eastgreenland.com Афіцыйны турыстычны даведнік пра Ўсходнюю Грэнландыю
**Вялікі Абухаўскі мост** (руск.: Большо́й Обу́ховский мост) — вантавы неразвадны мост праз Няву. Размешчаны на мяжы Неўскага раёна Санкт-Пецярбурга і Усевалажскага раёна Ленінградскай вобласці, у сярэднім цячэнні Нявы; злучае праспект Абухаўскай Абароны і Акцябрскую набярэжную. Адзін з самых доўгіх мастоў Расіі. Першы неразвадны мост праз Няву, самы вялікі мост у Санкт-Пецярбургу па велічыні перакрыванага пралёта (382 м), а таксама найбуйнейшы мост праз Няву.

| Масты цераз Няву |
| --- |
| 
* Благавешчанскі
* Палацавы
* Троіцкі
* Ліцейны
* Вялікаохцінскі
* Аляксандра Неўскага
* Фінляндскі чыгуначны
* Валадарскі
* Вялікі Абухаўскі
* Кузьмінскі чыгуначны
* Ладажскі

 |
**Адэскі дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт** — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова cа статусам ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Адэсе.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Вядучая ВНУ ў сістэме вышэйшай экалагічнай і гідраметэаралагічнай адукацыі, базавы ВНУ Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Украіны. У вучэльне вядзецца падрыхтоўка спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй па кірунках падрыхтоўкі: "Гідраметэаралогія", "Ваенная гідраметэаралогія", "Экалогія, ахова навакольнага асяроддзя і збалансаванае прыродакарыстанне", "Водныя біярэсурсы", "Менеджмент", "Камп'ютарныя навукі". 

У складзе універсітэта функцыянуюць Адэскай каледж камп'ютэрных тэхналогій, Харкаўскі і Херсонскі гідраметэаралагічныя тэхнікумы, цэнтр магістарскай падрыхтоўкі на базе Марскога гідрафізічнага інстытута НАН Украіны. 

Адэскі дзяржаўны экалагічны універсітэт мае міжведамасныя вучэбна-навукова-вытворчыя комплексы "Украінскі цэнтр гідраметэаралагічнай адукацыі", "Фізіка навакольнага асяроддзя" (сумесна з Інстытутам тэарэтычнай фізікі НАН Украіны і Інстытутам магнетызму НАН Украіны), "Акіяналогія і марское прыродакарыстанне" (сумесна з Марскім гідрафізічны інстытутам НАН Украіны) і міжведамасны вучэбна-навуковы комплекс па падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы спецыялістаў для падраздзяленняў Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Украіны. 

На базе універсітэта працуюць дзве вучэбна-метадычныя камісіі (па гідраметэаралогіі і экалогіі, ахове навакольнага асяроддзя і збалансаваным прыродакарыстанні) вучэбна-метадычнага савета Міністэрства адукацыі і навукі Украіны.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт установы
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭Вышэйшыя навучальныя ўстановы Адэсы |
| --- |
| Універсітэты | 
* Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава
* Адэскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт
* Адэскі дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт
* Адэскі нацыянальны марскі ўніверсітэт
* Адэскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт
* Адэскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт
* Адэскі дзяржаўны ўніверсітэт унутраных спраў
* Міжнародны гуманітарны ўніверсітэт
* Нацыянальны ўніверсітэт «Адэская марская акадэмія»
* Нацыянальны ўніверсітэт «Адэская палітэхніка»
* Нацыянальны ўніверсітэт «Адэская юрыдычная акадэмія»
* Паўднёваўкраінскі нацыянальны педагагічны ўніверсітэт імя К. Д. Ушынскага

 | Герб Адэсы |
| Акадэміі | 
* Адэская нацыянальная акадэмія харчовых тэхналогій
* Адэская нацыянальная акадэмія сувязі імя А. С. Папова
* Адэская дзяржаўная акадэмія будаўніцтва і архітэктуры
* Адэская нацыянальная музычная акадэмія імя А. В. Няжданавай
* Адэская дзяржаўная акадэмія тэхнічнага рэгулявання і якасці
* Адэская ваенная акадэмія

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 7593154260839924480006 |
**Вялікі Аўстралійскі заліў** (англ.: Great Australian Bight) — буйны адкрыты заліў, які адносіцца да водаў Індыйскага акіяна. Размешчаны ў цэнтральнай і заходняй частцы паўднёвага ўзбярэжжа Аўстраліі.

Вялікі Аўстралійскі заліў працягнуўся на ўсход ад Заходняга мыса ў Заходняй Аўстраліі да Паўднёва-Заходняга мыса на Тасманіі. Працягласць ўзбярэжжа заліва складае каля 1160 км. Плошча каля 1335 тыс. км². Глыбіня да 5670 м. Галоўны порт — горад Адэлаіда. Большая частка заліва размешчана на поўдні тэрыторыі, прылеглай да мяжы штатаў Заходняя Аўстралія і Паўднёвая Аўстралія. У Вялікім Аўстралійскім заліве маюцца некалькі больш дробных заліваў — Спенсер, Сент-Вінсент.

Для берагавой лініі Вялікага Аўстралійскага заліва характэрныя берагавыя скалы (да 60 м у вышыню), пясчаныя пляжы і скалістыя тэрасы. У бухту Уілсан упадае рака Дэнмарк. У заліў упадаюць рэкі Мурэй. Прылівы вышынёй да 3,6 м.

Флора і фаўна
-------------

Воды заліва, нягледзячы на адносна невялікую глыбіню, не адрозніваюцца багаццем флоры і фаўны па прычыне нязначнага назапашвання асадкаў. Тым не менш, заліў насяляе мноства акул, асабліва ў прыбярэжных водах, а таксама гладкіх кітоў, якія мігрыруюць унутры рэгіёна.

Гісторыя
--------

Вялікі Аўстралійскі заліў быў упершыню даследаваны еўрапейцамі ў 1627 годзе, калі галандскі мараплавец Тысен праплыў уздоўж яго заходняй мяжы. Пазней узбярэжжа было падрабязна нанесена на карту англійскім даследчыкам капітанам Мэцью Фліндэрсам у 1802 годзе, падчас яго плавання вакол Аўстралійскага кантынента.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 10. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Літаратура
----------

* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 10. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Большой Австралийский залив // Сайт *«Планета Земля»* Geosfera.Org (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4835705-4 · LCCN: sh92003612 · VIAF: 234360251 |
**Вялікая ханская мячэць** (крымскатат.: Büyük Han Cami) ці **Вялікая палацавая мячэць** — мячэць ханскага палаца ў Бахчысараі.

Гісторыя
--------

Вялікая ханская мячэць знаходзіцца на палацавай плошчы на ўсходзе ад палацавай брамы. Гэта адна з буйнейшых мячэцяў Крыма і першы з будынкаў ханскага палаца. Мячэць пабудаваў у 1532 годзе Сахіб I Гірэй, у XVII стагоддзі мячэць насіла яго імя.

Будынак мячэці масіўны са спічастай аркадай па нізе і маёлікавымі ўстаўкамі на сценах. Дах мячэці пакрыты чырвонай чарапіцай, першапачаткова дах меў купал.

Галоўны ўваход у мячэць размешчаны з боку ракі Чурук-Су. Фасад з гэтага боку быў аздоблены мармурам. Каля ўсходняга боку мячэці размешчана абдэстханэ (месца для правядзення рытуальнага абмывання — абдэсту) з шадырванам (фантанам). На сценах размешчаны некалькі каліграфічных надпісаў на арабскай мове (цытаты з Карана), якія з'явілісь у XVIII стагоддзі. Надпісы выкананы чорным колерам у зялёных картушах. Таксама сярод каліграфічных надпісаў на сцяне ёсць згадванне імяні Кырыма Гірэя, які рамантаваў і ўпрыгожваў мячэць.

Мячэць мае два дзесяцігранных мінарэта з астраверхімі дахамі, увянчаных бронзавымі алемамі (паўмесяцамі). Вышыня мінарэтаў — 28 метраў. Наверх вядуць каменныя вінтавыя лествіцы ўнутры мінарэтаў. Вежы мінарэтаў пабудаваны з абчасаных каменных плітаў, змацаваных паміж сабой свінцовымі ўстаўкамі.

У 1736 годзе мячэць была пашкоджана падчас пажару. Яе аднавіў падчас праўлення хана Селямета II Гірэя майстар Амер. У 1750-х гадах Арслан Гірэй заснаваў у двары мячэці медрэсэ, якое не захавалася да нашых дзён. У савецкі час мячэць была зачынена. У яе верхняй частцы размяшчалася экспазіцыя музейнага аддзела археалогіі, а ў ніжняй частцы — лапідарый (сховішча архітэктурных дэталяў, абломаў, камянёў з надпісамі і выявамі). Сёння мячэць адкрыта для веруючых.

Фотагалерэя
-----------

* Вялікая ханская мячэць
* МінарэтМінарэт
* Мінарэты мячэціМінарэты мячэці
* Каліграфічны надпіс на сцянеКаліграфічны надпіс на сцяне
* Калігафічны надпіс на сцянеКалігафічны надпіс на сцяне
* Каліграфічны надпіс на сцяне ў гонар рамонту Кырыма ГераяКаліграфічны надпіс на сцяне ў гонар рамонту Кырыма Герая
* Фрагмент мінарэтаФрагмент мінарэта

Зноскі
------

1. 1 2 3  Олекса Гайворонский. Большая Ханская мечеть
2. ↑  Ханский дворец
3. 1 2  Юрий Данилевский. Бахчисарай — виртуальная экскурсия. Архівавана 3 сакавіка 2017. Туристическая планета Крым.
4. ↑ . Гарагуля. Бахчисарайский дворец Архівавана 3 красавіка 2019.

Спасылкі
--------

* Вялікая ханская мячэць (руск.)
**Фінскія татары** — этнічная меншасць у Фінляндыі, колькасцю каля 1000 чалавек.

Гісторыя татарскай абшчыны Фінляндыі
------------------------------------

Асноўнымі грамадскімі арганізацыямі татар Фінляндыі з'яўляюцца Ісламскае таварыства Фінляндыі «Ісламія» і Таварыства татарскай культуры (было заснавана ў 1935 годзе). У розны час таксама існавалі спартыўны клуб «Ёлдыз» (заснаваны ў 1945 годзе), татарская пачатковая школа (існавала паміж 1948 і 1969 гадамі) і іншыя арганізацыі, а таксама перыядычныя выданні на татарскай мове.

Большасць фінскіх татар жыве ў гарадах Хельсінкі, Турку і Тамперэ. Татары цалкам інтэграваны ў фінскае грамадства і звычайна валодаюць, акрамя роднай мовы, яшчэ фінскай і шведскай. Гэта самая першая паводле часу стварэння мусульманская абшчына ва ўсёй Скандынавіі.

Продкі фінскіх татар былі гандлярамі і камерсантамі з татарскіх вёсак Сергацкага раёна Ніжагародскай губерні, якія аселі ў Фінляндыі паміж 1870 і 1920 гадамі пасля таго як узніклі палітычныя перашкоды, якія зрабілі немагчымымі гандлёвыя паездкі ў Фінляндыю.

77 фінскіх татар удзельнічалі ў другой і Трэцяй Савецка-фінскай вайне на баку Фінляндыі, 10 з іх загінулі

Вядомыя асобы
-------------

Адным з вядомых фінскіх татар з'яўляецца футбаліст Ацік Ізмаіл (нар. у 1957 годзе).

Адным з самых яскравых прадстаўнікоў творчай інтэлігенцыі фінскай татарскай дыяспары з'яўляецца Дэніз Батрэтдзін — фінскі татарын у чацвёртым пакаленні, бізнесмен і музыкант. Музычную кар'еру ён пачаў у 1970-х гадах у Хельсінкі разам з татарскім рок-ансамблем «Башкарма». У 1992 годзе заснаваў уласную групу "Kazan Gruppasi Bedretdin" (скарочана «KGB»), у рэпертуары якой як традыцыйная татарская музыка, так і ўласныя сачыненні. Стылістыка музыкі сучасная — у аранжыроўках адчуваецца ўплыў рока і часткова джазавай і блюзавай музыкі.

Заўвагі
-------

1. ↑  Тарья Халонен «Фінскія татары прыязджаюць за жонкамі ў Казань»(недаступная спасылка)
2. ↑  Татарскае грамадства «Ідэль» Эстоніі адсвяткавала 15-годдзе
3. ↑  A Tatar 'bridge' connects Finland to Turkey(недаступная спасылка)
4. ↑  The Sekret History of Finnish Islam(недаступная спасылка) (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жалязняк.

**Уладзімір Кірылавіч Жалязняк** (нар. 1 лютага 1936, с. Юркіўці, Магілёў-Падольскі раён, Вінніцкая вобласць, Украіна) — спецыяліст у галіне сістэм і устройстваў радыётэхнікі і сувязі. Доктар тэхнічных навук (1999), прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыў Адэскі электратэхнічны інстытут сувязі імя А. С. Папова (спецыяльнасць «…», 1958), Кіеўскі навукова-даследчы інстытут радыёэлектронікі (аспірантура, 1968).

Працаваў у установых закрытага тыпу (Калужская вобласць, 1959—1961; г. Кіеў, 1962—1966), Навукова-даследчым інстытуце электрамеханічных прыбораў (Кіеў, 1966—1987), Усесаюзным навукова-даследчым інстытуце радыёвяшчальнага прыёму і акустыкі імя А. С. Папова (1987—1992, начальнік лабараторыі, начальнік аддзела), Дзяржаўнам навукова-вытворчам прадпрыемстве «Информакустика» (Санкт-Пецярбург, 1992—2007, дырэктар), Полацкім дзяржаўным універсітэце (з 2007, прафесар кафедры энергетыкі і электронікі, у 2014—2018 — загадчык кафедры радыёэлектронікі).

Навуковыя інтарэсы: тэхнічная ахова інфармацыі.

Узнагароды
----------

Медаль Францыска Скарыны (2019), нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» (2014), сярэбраныя медалі імя А. С. Папова, імя У. І. Вярнадскага, медаль Федэральнай службы па технічнаму і экспартнаму кантролю Расіі «За укрепление государственной системы защиты информации» II ступені і інш.

Бібліяграфія
------------

* Диссертация с грифом «Для служебного пользования». [Теория и практика защиты речевой информации от утечки по техническим каналам : автореферат диссертации … доктора технических наук / Железняк Владимир Кириллович. — Санкт-Петербург, 1999].
* [Измерение нелинейных искажений в аппаратуре магнитной записи : автореферат диссертации … кандидата технических наук / В. К. Железняк. — Киев, 1970].

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Владимир Кириллович Железняк : биобиблиографический указатель. — Новополоцк, 2021. — Текст: электронный. — URL:
**Бэлты**, або **Белты** (польск.: Bełty) — польскі і вялікалітоўскі шляхецкі герб.
Лічыцца, што гэты герб у XI ст. быў перанесены ў Польшчу з Маравіі, а пасля Гарадзельскай уніі пачаў выкарыстоўвацца і ў Вялікім княстве Літоўскім.
Найранейшая пісьмовая ўзгадка адносіцца да 1412 года.
Мае некалькі адмен, сярод іх герб «Календа».

### Апісанне

Тры срэбных дроцікі ці тры арбалетных балты складзены зоркаю на чырвоным полі, сярэдні з іх астрыём уверх.
На навершы пяць стравусіных пёраў.

### Гербам карыстаюцца

Бадзінскія (Badinski), Бэлты (Белты, Belt), Бэлтовічы (Белтовічы, Beltowicz), Бенедыктовічы (Benedyktowicz), Бянешкі (Beneszko), Больтц (Boltz), Хахонскія (Chochonski), Хахароўскія (Chochorowski), Цірыссэр (Cirisser), Гранеўскія (Graniewski), Ядзескі (Ядзешкі, Iodziesko, Iodzieszko), Янушоўскія (Januszowski), Кірдзеі (Kierdej, Kierdey, Kierdey Radzinowoyski), Календы (Kolenda, Koleda), Каляндоўскія (Koledowski), Пятржыцкія (Pietrzycki), Пілінскія (Pilinski), Патарчыцкія (Potarczycki), Патаржыцкія (Potarzycki), Пажарыскія (Pozaryski), Пазнякі (Pozniak), Пазаржыцкія (Pozorzycki), Пылінскія (Pylinski), Радзіваноўскія (Radziwanowski, Radziwonski), Страдэцкія (Stradecki), Стржэльніцкія (Strzelnicki), Смяхоўскія (Smiechowski), Сняхоўскія (Sniechowski), Вальшлегер (Wolszleger), Звяркоўскія (Zwierkowski).

* Бэлты змененыя: Ядзешкі (Jodzieszko), Календы (Koleda), Пылінскія (Pylinski), Рэмбоўскія (Rembowski), Сыманалевічы (Сіманалевічы, Symonolewicz).

Зноскі
------

1. ↑  *Alfred Znamierowski.* Herbarz rodowy. — Warszawa: Świat Książki. — ISBN 83-7391-166-9.

Спасылкі
--------

* Гербы беларускае шляхты Герб Бэлты і яго карыстальнікі.  (бел.)