Магчымыя шляхі дарыйскага ўварвання
**Дарыйскае ўварванне** — гістарычная канцэпцыя, згодна якой ў XII - X стст. да н. э. адбылося нашэсце дарыйцаў на цэнтральныя і паўднёвыя раёны Грэцыі, што абумовіла выцясненне ахейскага дыялекта старажытнагрэчаскай мовы дарыйскім, заняпад Мікенскай цывілізацыі і пачатак Цёмных стагоддзяў. У нашы дні канцэпцыя пераглядаецца гісторыкамі.

Развіццё канцэпцыі
------------------

У класічны перыяд лічылася, што дарыйцы паходзяць з паўночнага захаду Грэцыі. Іх перасяленне на Пелапанес тлумачылася міфамі аб вяртанні Гераклідаў. Упершыню тэрмін «дарыйскае заваяванне» пры пераказе міфаў ужыў у 1821 г. брытанскі гісторык Вільям Мітфард. Прыхільнікам і папулярызатарам канцэпцыі гвалтоўнага дарыйскага ўварвання быў К. О. Мюлер. Распрацоўшчыкі канцэпцыі імкнуліся з яе дапамогай растлумачыць замену ахейскага дыялекта дарыйскім на поўдні Грэцыі на мяжы 2 і 1 тысячагоддзяў да н. э.

Пасля адкрыцця Генрыхам Шліманам Мікенскай цывілізацыі канцэпцыя набыла новае гучанне, паколькі стала выкарыстоўвацца для тлумачэння заняпаду ахейскіх дзяржаў і пачатку Цёмных стагоддзяў. Эдуард Меер нават звязваў нашэсце дарыйцаў з агульным рухам народаў мора і катастрофай бронзавага веку. Ён лічыў, што дарыйцы перасяліліся на поўдзень з тэрыторый па-за межамі Грэцыі. Пазней яго тэорыя была падтрымана філолагамі. Такім чынам вызначэнне «ўварванне» атрымала навуковае апраўданне.

У першай палове XX ст. прыхільнікі канцэпцыі дарыйскага ўварвання сабралі яго археалагічныя сведчанні: частковае разбурэнне мікенскіх палацаў і іх заняпад, з’яўленне протагеаметрычнай керамікі, фібул, больш дасканалай апрацоўкі жалеза, доўгіх мячоў, звычая трупаспалення і пахавання ў керамічных пасудзінах. Выказвалася думка, што дарыйскае ўварванне магло ўяўляць сабою некалькі хваль. Нягледзячы на тое, што сярод прыхільнікаў канцэпцыі назіраліся ўнутраныя спрэчкі, на некаторы час яна набыла шырокае распаўсюджванне, у тым ліку ў падручніках.

У другой палове XX ст. крытыкі канцэпцыі даказалі памылковасць археалагічных доказаў. З’явілася супрацьлеглае меркаванне, якое сцвярджае пелапанескае паходжанне дарыйцаў. У гэтых умовах гісторыкі, што працягваюць настойваць на міграцыі дарыйцаў з поўначы, вымушаны прызнаваць адсутнасць ясных археалагічных пацверджанняў, замяняюць вызначэнне «ўварванне» на «перасяленне». Існуюць і іншыя нейтральныя вызначэнні «праблема дарыйскага паходжання», «дарыйская праблема».

Крытыка
-------

На ўсім працягу існавання канцэпцыі дарыйскага ўварвання вылучаліся і альтэрнатыўныя погляды. Нямецкі філолаг Э. Рыш стварыў канцэпцыю адзінай протагрэчаскай мовы, з якой паходзілі ўсе вядомыя дыялекты старажытнагрэчаскай мовы. Яна супярэчыла гіпотэзе знешняга ўварвання, паколькі азначала, што этнічны склад насельніцтва Старажытнай Грэцыі на мяжы 2 і 1 тысячагоддзяў да н. э. істотна не мяняўся. У 1956 г. была апублікавана сумесная праца М. Вентрыса і Дж. Чэдвіка, прысвечаная расшыфроўцы лінейнага пісьма Б. Яна паказала, што ахейцы Мікенскага перыяда карысталіся архаічнай формай той жа мовы, што і дарыйцы.

На лінейных надпісах была знойдзена ўзгадка з імям, створаным ад назвы дарыйцаў. На гэтай падставе ў 1976 г. Дж. Чэдвік высунуў канцэпцыю пелапанескага паходжання дарыйцаў. На яго пункт гледжання, дарыйцы суіснавалі з прадстаўнікамі Мікенскай цывілізацыі, але прадстаўлялі ніжэйшы пласт насельніцтва. Пачатак Цёмных стагоддзяў і пашырэнне дарыйскага дыялекта маглі адбыцца ў выніку паўстання дарыйцаў або пашырэння арэала іх пасялення пасля ўварвання з поўначы іншых больш моцных ворагаў. Міф пра вяртанне Гераклідаў і міфічная генеалогія дарыйцаў вядомы толькі з архаічнага перыяда, а таму не могуць быць падцверджаннем міграцыі дарыйскіх плямён.

З 1960-х гг. археалагічныя даследаванні ранніх этапаў развіцця Старажытнай Грэцыі былі пашыраны. Яны паказалі безгрунтоўнасць большасці ранейшых сведчанняў дарыйскага ўварвання. Высвятлілася, што пахаванне праз трупаспаленне і выкарыстанне фібул былі вядомы ў Мікенскі перыяд, веды пра апрацоўку жалеза прыйшлі ў Грэцыю з Малой Азіі, з надыходам жалезнага века грэкі карысталіся мікенскай формай мячоў, протагеаметрычны стыль узнік у Атыцы, населенай іанійцамі. Такім чынам было страчана атаясненне дарыйцаў з пэўнымі артэфактамі. Засталося толькі сведчанне ў выглядзе пацярпелых мікенскіх палацаў. У сучаснай гістарычнай літаратуры іх разбурэнне найчасцей не звязваецца з прыходам дарыйцаў.

Зноскі
------

1. ↑  Герадот, I:56
2. ↑  The Return of the HERACLIDES
3. 1 2  Милютин М. П. Историография проблемы "дорийского вторжения"
4. 1 2  Carol Thomas, Found: The Dorians. Archaeology and Greek Linguistics at the End of the Late Bronze Age
5. 1 2  Heidi Dierckx, The dorian dilemma: Problems and interpretations of social change in late Helladic iii c and dark age Greece with reference to the archaeological and literary evidence
6. ↑  Гл: *Андреев, Ю.* Дорийское завоевание. Историческая проблема в свете археологии; *Cartledge, P.* Sparta and Lakonia. A Regional History 1300 to 362 BC.
7. ↑  ERNST GRUMACH, THE COMING OF THE GREEKS
8. ↑  *Malkin, I.* Myth and Territory in the Spartan Mediterranean. P. 42 - 44
9. ↑  Игорь Суриков, «Молчат гробницы»? Археология античной Греции
10. ↑  Oscar W. Muscarella, Ancient Safety Pins. Their Function and Significance **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 снежня 2021. Праверана 23 студзеня 2019.
11. ↑  The Early Pottery Of Greece
12. ↑  Греческие доспехи и оружие (Connolly P.)

Літаратура
----------

* *Андреев, Ю.* Дорийское завоевание. Историческая проблема в свете археологии / Ю. В. Андреев. — СПБ.: Нестор-История, 2015. ISBN 978-5-4469-0652-9
* *Cartledge, P.* Sparta and Lakonia. A Regional History 1300 to 362 BC. / Paul Cartledge. — New York, Routledge, 2002. ISBN 0-415-26276-3
* *Malkin, I.* Myth and Territory in the Spartan Mediterranean / Irad Malkin. — Cambridge University Press, 2003 ISBN ISBN 9780521520249

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85057075 · LNB: 000298571 |