**Нью-Дэлі** (хіндзі: नई दिल्ली, англ.: New Delhi), горад у Індыі, сталіца краіны. У Нью-Дэлі размяшчаецца федэральны ўрад Індыі і ўрад Нацыянальнай сталічнай тэрыторыі Дэлі. 

Горад заснаваны 15 снежня 1911 як адна з дзевяці частак Дэлі. Планіроўку горада выканалі вядучыя брытанскія архітэктары пачатку 20 стагоддзя Эдвін Лачанс і Герберт Бэйкер. Урачыста адкрыты 13 лютага 1931 віцэ-каралём Індыі. Горад вядомы сваімі шырокімі добра азелененымі бульварамі і шматлікімі архітэктурнымі помнікамі. 

Плошча горада 42,7 км². Насельніцтва 0,3 млн. чалавек, у агламерацыі 13,8 млн. чал.

Гісторыя
--------

Нью-Дэлі размяшчаецца на поўдзень ад Старога горада, пабудаванага магольскім імператарам Шах Джаханам. Пры гэтым Нью-Дэлі ляжыць на легендарным месцы сямі старажытных гарадоў і, такім чынам, на яго тэрыторыі знаходзіцца мноства гістарычных помнікаў, такіх як астранамічная абсерваторыя Джантар-Мантар і сады Лодзі. 

Калькута была сталіцай Індыі падчас брытанскага каланіяльнага панавання да 1911. У адрозненне ад размешчанай на ўсходнім узбярэжжы краіны Калькуты, Дэлі знаходзіцца бліжэй да геаграфічнага цэнтра Індыі і больш прыдатны для месца базіравання кіраўнічых структур. 

Пасля набыцця Індыяй незалежнасці ў 1947, Нью-Дэлі была нададзеная абежаваная аўтаномія, кіраўнік горада ў рангу галоўнага камісара прызначаўся ўрадам краіны. У 1956 Дэлі атрымаў статус саюзнай тэрыторыі, адпаведна, галоўны камісар быў заменены на лейтэнанта-губернатара. У 1991 Канстытуцыяй Індыі Саюзная тэрыторыя Дэлі была пераўтворана ў Нацыянальную сталічную тэрыторыю Дэлі. Горад кіруецца на прынцыпах дыярхіі: урад тэрыторыі займаецца ўсімі пытаннямі, акрамя пытанняў юстыцыі і аховы парадку, якія знаходзяцца ў кампетэнцыі федэральнага ўрада.

Геаграфія
---------

Маючы агульную плошчу 42,7 км², Нью-Дэлі займае невялікую частку метраполіса Дэлі. Горад размяшчаеца на Інда-Гангскай раўніне, дзякуючы чаму ў ім назіраецца нязначны перапад вышынь. Нью-Дэлі ляжыць на заходнім берагу ракі Джамна. Нью-Дэлі знаходзіцца ў сейсмічнай зоне IV, што робіць яго ўразлівым да моцных землятрусаў.

Клімат Нью-Дэлі — вільготны, субтрапічны, фарміруецца пад уплывам мусонаў. Назіраецца вялікая розніца паміж летнімі і зімовымі ўзроўнямі тэмпературы і вільготнасці. Лета доўгае і вельмі гарачае (да 40°С), зіма адносна сухая і прахладная (каля 4°С). Лета працягваецца з красавіка да кастрычніка, з мусонным сезонам пасярэдзіне. Зіма пачынаецца ў лістападзе і дасягае піку ў студзені. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 714 мм, большасць з іх прыходзіцца на мусоны ў ліпені і жніўні.

Кіраванне
---------

Вышэйшым органам кіравання горадам з'яўляецца Муніцыпальны савет Нью-Дэлі. Ён складаецца са старшыні, трох членаў заканадаўчага сходу Нью-Дэлі, двух членаў, прызначаных галоўным міністрам Нацыянальнай сталічнай тэрыторыі Дэлі, і пяці членаў, прызначаных цэнтральным урадам краіны.

Гарадская структура
-------------------

З самага пачатку горад планаваўся як месца размяшчэння цэнтральных органаў кіравання і як увасабленне брытанскіх каланіяльных прэтэнзій. Нью-Дэлі структураваны вакол двух цэнтральных праспектаў — Раджпатх і Джанпатх. Раджпатх (хіндзі: Дарога правіцеля) праходзіць ад Раштрапаці-Бхаван да Брамы Індыі. Джанпатх (хіндзі: Дарога народа) пачынаецца ад Конахт-Плэйс і перпендыкулярна перакрыжоўваецца з Раджпатх. 19 пасольстваў замежных дзяржаў згрупіравана ў раёне блізлеглай вуліцы Шанціпатх (хіндзі: Дарога міру). Яшчэ адна важная транспартная артэрыя — Акбар роуд — ідзе ад Брамы Індыі да мемарыяла Тэн Мурці Бхаван.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва Нью-Дэлі складае каля 180 тыс. чалавек (2001) пры агульнай колькасці жыхароў у Нацыянальнай сталічнай тэрыторыі Дэлі 13,9 млн. (другая па велічыні гарадская агламерацыя ў Індыі пасля Мумбаі).

Індуізм з'яўляецца рэлігіяй 87 % жыхароў Нью-Дэлі. Значная колькасць вернікаў адносіцца да мусульман (6,3 %), сікхаў (2,4 %), джайнаў (1,1 %) і хрысціян (0,9 %). Асноўная размоўная мова ў горадзе — хіндзі, пісьмовая — англійская. Узровень пісьменнасці — 81,87 % (2007).

Гл. таксама
-----------

* Вароты Індыі
* Нацыянальная галерэя сучаснага мастацтва (Нью-Дэлі)

Зноскі
------

1. ↑  The making of New Delhi — сайт. Праверана 31 мая 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q35127'></a>
2. ↑  Geographic coordinates of New Delhi, India — геаграфічная карта. Праверана 1 чэрвеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4006'></a>
3. ↑  2011 census of India<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1861882'></a>
4. ↑  Longitude and Latitude of Delhi — геаграфічная карта. Праверана 31 мая 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4006'></a>
5. ↑  List of Pin Codes (Postal Code) of Delhi — Дэлі. Праверана 1 чэрвеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1353'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нью-Дэлі

| ⛭Сталіцы Азіі |
| --- |
| Залежныя тэрыторыі і часткова прызнаныя дзяржавы пазначаны *курсівам* |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Паўночная і Цэнтральная Азія | Паўднёвая Азія | Паўднёва-Усходняя Азія | Заходняя і Паўднёва-Заходняя Азія |
| 
* **Астана**, Казахстан\*
* **Ашгабат**, Туркменістан
* **Бішкек**, Кыргызстан
* **Душанбэ**, Таджыкістан
* **Масква**, Расія\*
* **Ташкент**, Узбекістан

**Усходняя Азія**
* **Ганконг**, *Ганконг* (Кітай)
* **Макаа**, *Макаа* (Кітай)
* **Пекін**, Кітай
* **Пхеньян**, Паўночная Карэя
* **Сеул**, Паўднёвая Карэя
* **Тайбэй**, *Тайвань*
* **Токіа**, Японія
* **Улан-Батар**, Манголія

 | 
* **Дака**, Бангладэш
* **Дыега-Гарсія**, *БТІА* (Брыт.)
* **Ісламабад**, Пакістан
* **Катманду**, Непал
* **Мале**, Мальдывы
* **Нью-Дэлі**, Індыя
* **Тхімпху**, Бутан
* **Шры-Джаявардэнепура-Котэ**, Шры-Ланка

 | 
* **Бангкок**, Тайланд
* **Бандар-Серы-Бегаван**, Бруней
* **В’енцьян**, Лаос
* **Джакарта**, Інданезія\*
* **Дылі**, Усходні Тымор
* **Куала-Лумпур**, Малайзія
* **Маніла**, Філіпіны
* **Нейп’іда**, М’янма
* **Пнампень**, Камбоджа
* **Порт-Морсбі**, Папуа — Новая Гвінея
* **Сінгапур**, Сінгапур
* **Уэст-Айленд**, *Какосавыя астравы* (Аўстралія)
* **Флаінг-Фіш-Коўв**, *Востраў Каляд* (Аўстралія)
* **Ханой**, В’етнам

 | 
* **Абу-Дабі**, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты
* **Аман**, Іарданія
* **Анкара**, Турцыя\*
* **Багдад**, Ірак
* **Баку**, Азербайджан\*
* **Бейрут**, Ліван
* **Дамаск**, Сірыя
* **Доха**, Катар
* **Епіскопі**, *Акратыры і Дэкелія* (Брыт.)
* **Ерэван**, Арменія\*
* **Іерусалім**, Ізраіль **†**
* **Усходні Іерусалім**, *Палесціна* **†**
* **Кабул**, Афганістан

 | 
* **Каір**, Егіпет\*
* **Кувейт**, Кувейт
* **Манама**, Бахрэйн
* **Маскат**, Аман
* **Нікасія**, Кіпр\*
* **Паўночная Нікасія**, *Паўночны Кіпр*\*
* **Сана**, Емен
* **Сухумі**, *Абхазія***\***
* **Сцепанакерт**, *Нагорны Карабах*\*
* **Тбілісі**, Грузія\*
* **Тэгеран**, Іран
* **Цхінвалі**, *Паўднёвая Асеція*\*
* **Эр-Рыяд**, Саудаўская Аравія

 |

 |
| **\***Транскантынентальныя краіны.**†** Абедзве краіны, Ізраіль і Палесціна, лічаць Іерусалім сваёй сталіцайbeen. Тэль-Авіў з’яўляецца месцам усіх замежных пасольстваў у Ізраілі; Рамала з’яўляецца адміністрацыйным месцам Палесцінскай аўтаноміі. |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11951913z · LCCN: n79059883 · Microsoft: 2274913842 · NKC: ge261671 · SUDOC: 027491013 · VIAF: 141834021 |

 |