**Казахскі нацыянальны тэатр оперы і балета імя Абая** (у 1934—2021 гадах — **Казахскі дзяржаўны ордэна Леніна акадэмічны тэатр оперы і балета імя Абая Міністэрства культуры Казахскай ССР**) — тэатр оперы і балета ў горадзе Алматы, адзін з вядучых оперных тэатраў Казахстана.

Гісторыя
--------

### 1930 — 1950-я

У 1933 годзе ў горадзе Алматы была створана музычная студыя, якая складалася з пяцідзесяці акцёраў, дваццаці музыкаў сімфанічнага і дванаццаці чалавек нацыянальных аркестраў. У 1934 годзе яе пераўтварылі ў музычны тэатр. Каля вытокаў новага тэатра стаялі работнікі Казахскага тэатра драмы (цяпер Казахскі дзяржаўны акадэмічны тэатр драмы імя М. А. Аўэзава).

13 студзеня 1934 года пад эгідай музычнай студыі адбылося першае публічнае выкананне музычнай камедыі *«Айман Шолпан»* на лібрэта Мухтара Аўэзава. У склад твора ўвайшлі народныя песні і кюі, апрацаваныя Іванам Коцыкам. Гэта падзея лічыцца днём нараджэння Казахскага музычнага тэатра.

Яўген Брусілоўскі стаў першым кампазітарам тэатра, які паклаў пачатак нацыянальнаму опернаму мастацтву Казахстана. Брусілоўскі стварыў оперы «Кыз-Жыбек  (руск.) (бел.» (1934), «Жалбыр» (1935), «Ер Таргын».

З 1937 года тэатр называецца Казахскім тэатрам оперы і балета. Дзякуючы абмену вопытам з артыстамі Куйбышаўскага (цяпер Самарскага) тэатра оперы і балета  (руск.) (бел. была арганізавана балетная трупа, якая ажыццявіла першыя пастаноўкі: «Капелія» Леа Дэліба (1937, балетмайстар Ю. П. Кавалёў), «Лебядзінае возера» П. І. Чайкоўскага, балетмайстар Л. А. Жукаў). У 1938 годзе таксама быў пастаўлены першы казахскі балет «Калкаман і Мамыр» Васіля Веліканава  (руск.) (бел..

У 1941 годзе адбылося афіцыйнае адкрыццё новага будынка тэатра, якому ў 1945 годзе было прысвоена імя казахскага паэта, кампазітара і філосафа Абая Кунанбаева.

У ваенныя і пасляваенныя гады значную долю сярод пастановак тэатра складаў нацыянальны рэпертуар. Знакавымі пастаноўкамі таго перыяду сталі оперы «Абай  (руск.) (бел.» Ахмета Жубанава і Латыфа Хамідзі  (руск.) (бел. (1944), «Біржан і Сара  (руск.) (бел.» Мукана Тулебаева (1946; 2-я рэд. — 1957), «Дударай» Я. Брусілоўскага (1953), а таксама ўйгурская опера «Назугум» Куддуса Кужам’ярава.

У пачатку 1950-х гадоў у тэатры працаваў вядомы савецкі балетмайстар Міхаіл Майсееў  (руск.) (бел. які паставіў такія балеты, як «Чырвоны мак» Р. Гліэра, «Камбар і Назым» В. Веліканава. У сярэдзіне 1950-х гадоў балетмайстар Даурэн Абіраў  (руск.) (бел. ажыццявіў пастаноўку балетаў «Юнацтва  (руск.) (бел.» Міхаіла Чулакі (1952), «Бераг шчасця» Антоніа Спадавекія  (руск.) (бел. (1953), «Медны вершнік  (руск.) (бел.» Р. Гліэра (1955), «Шурале  (руск.) (бел.» Фарыда Яруліна  (руск.) (бел.. У той жа час у тэатр прыйшоў Заурбек Райбаеў  (руск.) (бел. які стаў не толькі танцорам, але і пастаноўшчыкам шэрагу балетаў: «Шапэніяна» Міхаіла Фокіна на музыку Ф. Шапэна, «Балеро» М. Равеля, «Франчэска да Рыміні» П. І. Чайкоўскага, «Легенда пра белую птушку» Газізы Жубанавай (сумесна з Д. Абіравым) і інш.

Народны артыст Казахскай ССР Газіз Дугашаў тройчы быў галоўным дырыжорам тэатра (1950—1951, 1956—1958 і 1969—1971), а ў прамежках працаваў у Маскве (Вялікі тэатр), Кіеве (Украінскі оперны тэатр) і Мінску (Беларускі оперны тэатр).

У 1959 годзе тэатр узнагароджаны ордэнам Леніна.

### 1960 — 2000-я

Галоўныя нацыянальныя пастаноўкі тэатра перыяду 1960-х гадоў — оперы «Камар-сулу» (1963, 2-я рэд. — 1982) Еркегалі Рахмадыева і «Айсулу» Сыдыка Мухамеджанава  (руск.) (бел. (1964, 2-я рэд. — 1973), балеты «Легенда» і «Хірасіма» Г. Жубанавай (абодва 1966). У 1969 годзе З. Райбаевым  (руск.) (бел. на сцэне тэатра быў пастаўлены першы уйгурскі балет «Чын-Тамур» на музыку К. Кужам’ярава.

У 1970-я гады вядомы дырыжор і пастаноўшчык, заслужаны дзеяч мастацтваў Казахскай ССР Валерый Рутэр  (руск.) (бел. паставіў на сцэне тэатра імя Абая 15 опер і балетаў. Іншыя вядомыя пастаноўкі гэтага перыяду — оперы «Алпамыс» (1973) Е. Рахмадыева, «Энлік і Кебек» (1975) Г. Жубанавай, балеты «Спартак  (руск.) (бел.» Арама Хачатурана (балетмайстар З. Райбаеў), «Руская казка» М .Чулакі, «Аксак-кулан» A. Серкебаева  (руск.) (бел. (балетмайстар Мінтай Тлеубаеў  (руск.) (бел.), «Алія» Мансура Сагатава (балетмайстар Жанат Байдаралін).

У 1980-я — 1990-я гады ў рэпертуары тэатра з’явіліся авангардныя балеты «Фрэскі» Цімура Мынбаева  (руск.) (бел. (балетмайстар З. Райбаеў), «Брат мой, Маўглі» А. Серкебаева, «Дама з камеліямі» на аснове музыкі з оперы «Травіята» Джузэпэ Вердзі, «Развітанне з Пецярбургам» на музыку Іагана Штрауса (балетмайстар М. Тлеубаеў). Іншыя новыя пастаноўкі балетаў 1990-х гадоў — «Мадам Батэрфляй» на музыку Г. Жубанавай (1996, балетмайстры Асамі Макі і Кіёза Meтанi, Японія), «Каракоз» (1991, балетмайстар Георгій Алексідзэ  (руск.) (бел.). У стылі мадэрн-балета і неакласіцызму вытрыманы пастаноўкі сясцёр Габасавых, «Космас душы» Альфрэда Шнітке і «Тэатр Масак» Франсіса Пуленка ў пастаноўцы Г. Туткібаевай.

З чэрвеня 1995 па 13 снежня 2000 года ў тэатры была ажыццёўлена генеральная рэканструкцыя, якая захавала асноўны архітэктурны стыль — ампір, які спалучаецца з італьянскім класіцызмам і традыцыйнымі элементамі нацыянальнай формы ў архітэктуры Казахстана.

19 снежня 2020 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан тэатру прысвоены статус «Нацыянальны».

Будынак тэатра
--------------

Будынак тэатра на банкноце Казахстана наміналам 2000 тэнге (была ў звароце ў 2006—2016).
Будаўніцтва будынка пачалося ў 1936 годзе і было завершана ў 1941 годзе (архітэктары М. Круглоў, М. Прастакоў, Т. Басенаў  (руск.) (бел. В. Бычкоў, П. Паліванаў, мастакі В. Крошын, М. Цыўчынскі  (руск.) (бел. кансультант — акадэмік архітэктуры А. Шчусеў). Першы спектакль у новым будынку адбыўся 7 лістапада 1941 года.

Будынак вытрыманы ў стылі сталінскі ампір у спалучэнні з італьянскім класіцызмам і нацыянальнымі казахскімі элементамі. Пасля неаднаразовых перапрацовак праекта (1933—1941) у рэалізаваным варыянце насычаны арнаментаванымі формамі фасады будынка, які аб’ёмна-планіровачна і кампазіцыйна-пластычна нагадвае Александрынскі тэатр у Санкт-Пецярбургу (1816—1832 гг. архітэктар К. Росі).

У 1971 годзе ў заходнім скверы тэатра быў устаноўлены бюст Джамбулу Джабаеву. Скульптар — народны мастак Казахстана Х. Наўрызбаеў  (руск.) (бел. архітэктар М. Мендзікулаў  (руск.) (бел.. У скульптары — выява акына ў момант творчасці.

У прылеглых да тэатра скверах таксама размяшчаюцца бюст Мухтара Аўэзава і фантаны.

Вядомыя выканаўцы оперы
-----------------------

* Курманбек Джандарбекаў (1933—1944)
* Куляш Байсеітава (1933—1957)
* Гарыфула Курмангаліеў (1934—1966)
* Жамал Амарава (1934—1937)
* Рышат Абдулін (1939—1985)
* Байгалі Дасымжанаў (1941—1964)
* Шабал Бейсекава (1941—1966)
* Каўкен Кенжэтаеў (1946—1966)
* Роза Багланава (1947—1949)
* Ермек Серкебаеў (1947—2006)
* Роза Джаманава (1953—1977)
* Бібігуль Тулегенава (1954—1956), (1971—1982)
* Алібек Днішаў (1978—1997)
* Нуржамал Усенбаева (1984—1997)
* Майра Мухамед-кызы (1996—2002)

Вядомыя артысты балета
----------------------

* Шара Жыенкулава (1934—1940)
* Аляксандр Селязнёў (1937—1945)
* Інеса Манская (1945—1965)
* Булат Аюханаў (1957—1959)
* Людміла Рудакова (1965—1980)
* Рамазан Бапаў (1966—1988)
* Раўшан Байсеітава (1966—1986)
* Ларыса Сычова (1974—1978)
* Майра Кадырава (1976—1997)
* Гульжан Туткібаева (1982—2002)
* Сауле Рахмедава (1987—1989, 2009—2019)
* Куралай Саркытбаева (1993—2006)
* Лейла Альпіева (1995—1996) і (2000—2009)
* Сержан Каукаў (1998—1999)
* Досжан Табылды (2003—2005)
* Фархад Бурыеў (2005—2017)
* Гульвіра Курбанава (2004—ц.ч.)

Зноскі
------

1. ↑  Алма-Ата. Энциклопедия / Гл. ред. Козыбаев М. К.. — Алма-Ата: Гл. ред. Казахской советской энциклопедии, 1983. — С. 512—513. — 608 с. — 60 000 экз.
2. 1 2 3  Казахский театр оперы и балета // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
3. 1 2 3 4  Казахский театр драмы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0. (CC BY-SA 3.0)
4. 1 2 3 4  Казахский балет // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0. (CC BY-SA 3.0)
5. 1 2  *Е. Г. Малиновская.* Театр эпохи строительства социализма. Н. А. Круглов (1883–1938) // *Academia. Архитектура и строительство*. — Российская академия архитектуры и строительных наук, 2017. — № 2. — С. 25—35. Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2017.
6. 1 2 3  Казахский театр оперы и балета / Л. В. Измайлова // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2008. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-343-9.
7. ↑  *Л. Григорьев, Я. Платек.* Современные дирижёры. — М.: Советский композитор, 1969.
8. ↑  Путеводитель по фондам советского периода **(нявызн.)**.  ЦГА РК. Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2014. Праверана 14 ліпеня 2014.
9. ↑  *Б. Г. Ерзакович.* Казахский театр оперы и балета // Музыкальная энциклопедия / Ю. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия; Советский композитор, 1974. — Т. 2. — 960 с.
10. 1 2  История театра **(нявызн.)**. *www.gatob.kz*. Архівавана з першакрыніцы 26 мая 2020. Праверана 29 кастрычніка 2021.
11. ↑  Театру оперы и балета имени Абая присвоили статус национального **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 16 студзеня 2021. Праверана 13 студзеня 2021.
12. ↑  *Д. Ш. Кузенбаев, К. И. Самойлов* Своеобразие интерпретации традиций классической архитектуры Т. К. Басеновым в аспекте его значения для современного зодчества Казахстана // *Global Science and Innovations 2019; Central Asia* : материалы конференции. — 2019.
13. ↑  Жамбылу памятник-бюст // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)
14. ↑  Казахский государственный театр оперы и балета **(нявызн.)**. *Достопримечательности г. Алматы*. Архівавана з першакрыніцы 1 красавіка 2016. Праверана 25 жніўня 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 0807 503X · LCCN: n87800990 · VIAF: 158882345 |