**Дзідзье Патрык Кэлё** (фр.: Didier Queloz; нар. 23 лютага 1966, Лазана, Во, Швейцарыя) — швейцарскі астраном. З’яўляецца джэксанаўскім прафесарам натуральнай філасофіі ў Кембрыджскім універсітэце дзе таксама з’яўляецца членам Трыніці-каледжа ў Кембрыджы, а таксама прафесарам Жэнеўскага ўніверсітэта. Разам з Мішэлем Маёрам у 1995 годзе адкрыў 51 Пегаса b, першую пазасонечную планету, якая круціцца вакол зоркі, падобнай да Сонца, 51 Пегаса. За гэта адкрыццё падзяліў Нобелеўскую прэмію па фізіцы ў 2019 годзе з Джэймсам Піблзам і Мішэлем Маёрам. Дырэктар новага Цэнтра паходжання і распаўсюджанасці жыцця ў Швейцарскай вышэйшай тэхнічнай школе Цюрыха.

Ранняе жыццё і адукацыя
-----------------------

Вучыўся ў Жэнеўскім універсітэце, дзе атрымаў магістарскую ступень у галіне фізікі ў 1990 годзе, ступень паглыбленых даследаванняў у астраноміі і астрафізіцы ў 1992 годзе, і ступень доктара філасофіі ў 1995 годзе. Швейцарскі астрафізік Мішэль Маёр быў яго навуковым кіраўніком.

Пра рэлігію ў *The Daily Telegraph* паведамлялі, што ён сказаў: «хоць ён і не веруючы, навука шмат атрымала ў спадчыну ад рэлігій».

Кар’ера і даследаванні
----------------------

 Мішэль Маёр і Дзідзье Кэлё (2019) падчас цырымоніі ўручэння Нобелеўскай прэміі
Дзідзье Кэлё стаіць ля вытокаў «рэвалюцыі экзапланет» у астрафізіцы, калі ў Жэнеўскім універсітэце разам са сваім кіраўніком яны адкрылі першую экзапланету вакол зоркі галоўнай паслядоўнасці. У 1995 годзе разам з Мішэлем Маёрам абвясцілі пра гіганцкую планету, якая круціцца вакол зоркі 51 Пегаса, планета была вызначана як 51 Пегаса b і вызначана як гарачы Юпітэр. Планета была выяўлена шляхам вымярэння невялікіх перыядычных змен у зорнай радыяльнай скорасці, якія адбываюцца на арбіце планеты. Выяўленне гэтай невялікай зменлівасці з дапамогай эфекта Доплера стала магчымым дзякуючы распрацоўцы новага тыпу спектрографа ELODIE, усталяванага ў абсерваторыі Верхняга Праванса, які аб’яднаў творчы падыход да вымярэння дакладнай зорнай радыяльнай скорасці. За гэта дасягненне яны былі ганараваны Нобелеўскай прэміяй па фізіцы 2019 года «за адкрыццё экзапланеты на арбіце сонцападобнай зоркі».

Гэта знакавае адкрыццё спарадзіла рэвалюцыю ў астраноміі і паклала пачатак даследчай сферы экзапланет. На працягу наступных 25 гадоў асноўны навуковы ўклад Дзідзье Кэлё быў, па сутнасці, накіраваны на пашырэнне магчымасцей выяўлення і вымярэння гэтых сістэм для атрымання інфармацыі аб іх фізічнай структуры. Мэта складаецца ў тым, каб лепш зразумець іх станаўленне і эвалюцыю ў параўнанні з нашай Сонечнай сістэмай. На працягу сваёй кар’еры ён распрацаваў новае астранамічнае абсталяванне, новыя метады назірання і алгарытмы выяўлення. Ён удзельнічаў і праводзіў праграмы, якія прывялі да выяўлення сотні планет, у тым ліку прарыўных вынікаў.

У пачатку сваёй кар’еры ён вызначыў зорную актыўнасць як патэнцыйнае абмежаванне для выяўлення планет. Ён апублікаваў даведачны дакумент, у якім апісваецца, як адрозніць зорную актыўнасць ад планетарнага сігналу з дапамогай проксі, у тым ліку новыя алгарытмы, якія сталі стандартнай практыкай ва ўсіх апублікаваных планетах, заснаваных на дакладных дадзеных доплераўскай спектраскапіі. Гэтай працай ён заклаў аснову для аптымізацыі вымярэнняў радыяльнай скорасці зоркі, якая выкарыстоўваецца і сёння.

Кэлё атрымаў прэмію BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award 2011 года (сумесна з Маёрам) за распрацоўку новых астранамічных прыбораў і эксперыментальных метадаў, якія прывялі да першага назірання за планетамі па-за Сонечнай сістэмай.

Неўзабаве пасля пачатку агляду планет ELODIE на дыяпраектары ён узначаліў усталёўку палепшанай версіі (CORALIE) на швейцарскім 1,2-метровым тэлескопе Леанарда Эйлера. Вельмі хутка гэты новы аб’ект пачаў выяўляць экзапланеты на зорках, бачных у паўднёвым паўшар’і. У 2000 годзе ён узяў на сябе адказнасць за распрацоўку спектрографа HARPS новага тыпу для тэлескопа ESO 3,6 м. Гэты прыбор, уведзены ў эксплуатацыю ў 2003 годзе, павінен быў стаць эталонам у справе дакладнай доплераўскай спектраскапіі. Спектаклі HARPS у спалучэнні з распрацоўкай новага праграмнага забеспячэння для аналізу, атрыманага ў спадчыну з мінулага вопыту, сабранага з ELODIE і CORALIE, значна палепшылі дакладнасць доплераўскай тэхнікі. У рэшце рэшт, гэта дазволіла дасягнуць эфектных выяўленняў меншых экзапланет у сферы Нептуна, пазасонечных сістэм, перш чым Кеплер масава іх выявіў і ўстанавіў бы іх статыстычнае з’яўленне.

Пасля абвяшчэння аб выяўленні першай транзітнай планеты ў 1999 годзе даследчы інтарэс Дзідзье Кэлё пашырыўся з мэтай з’яднаць магчымасці, прапанаваныя транзітнымі планетамі, і наступнымі вымярэннямі доплераўскай спектраскапіі. У 2000 годзе ён дасягнуў першага спектраскапічнага транзітнага выяўлення экзапланеты з дапамогай так званага эфекту Росітэра-Маклафліна. Гэты тып вымярэння па сутнасці кажа пра спраектаваны вугал паміж вектарам зорнага вуглавога моманту і вектарам імпульсу арбіты планеты. Вяршыня гэтай праграмы будзе дасягнута праз 10 гадоў, пасля таго як ён узначаліў значнае абнаўленне CORALIE і ўстанавіў супрацоўніцтва з кансорцыумам «Шырокавугольны пошук планет» (WASP) у Вялікабрытаніі. Разам са сваім аспірантам яны прадэманстравалі, што значная колькасць планет была на здзіўленне несумяшчальнай або на рэтраграднай арбіце, што дало новае ўяўленне аб працэсе іх станаўлення. У 2017 годзе ён атрымаў прэмію Вольфа па фізіцы 2017 за гэтую працу і ўсе адкрыцці планет, якія ён зрабіў.

Спецыяльная геаметрыя транзітных планет у спалучэнні з дакладнымі доплераўскімі спектраскапічнымі назіраннямі дазваляе вымераць масу і радыус планет і вылічыць іх аб’ёмную шчыльнасць, каб атрымаць уяўленне аб іх фізічнай структуры. У 2003 годзе Дзідзье Кэлё, нядаўна прызначаны на пасаду выкладчыка, са сваёй даследчай групай стаў піянерам і ўсталяваў спалучэнне гэтых метадаў, упершыню вымяраючы насыпную шчыльнасць транзітных планет OGLE. Яны таксама шукалі магчымасці транзіту на вядомых планетах з прамянёвай скорасцю і знайшлі першую транзітную планету памерам Нептун Глізэ 436 b. У ходзе гэтай праграмы і ў супрацоўніцтве з яго калегам С. Цукерам з Тэль-Авіўскага ўніверсітэта яны распрацавалі матэматычную аснову для вылічэння рэшткавага шуму, з якім яны сутыкнуліся падчас аналізу транзіту, які яны спрабавалі змадэляваць. Яны ўстанавілі статыстычную метрыку для ліквідацыі ружовага шуму ў даных. Сёння гэта паняцце шырока выкарыстоўваецца ў вобласці для ацэнкі сістэматыкі ў мадэлях крывых святла і транзіту.

У 2007 годзе Дзідзье Кэлё стаў дацэнтам. На працягу наступных 5 гадоў пасля яго вылучэння актывізавалася яго даследчая праграма, заснаваная на спалучэнні спектраскапіі і выяўлення транзіту. Ён узначаліў спектраскапічныя наступныя намаганні кансорцыума WASP і касмічнай місіі CoRoT. Спалучэнне даных WASP і Corot з наступнымі назіраннямі з дапамогай EulerCam (ПЗС-манітора), спектрографа CORALIE, спектрографа HARPS і іншых асноўных сродкаў Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі стала надзвычай паспяховым. Гэта прывяло да больш за 100 публікацый, некаторыя з якіх здзейснілі новыя адкрыцці па фарміраванні і прыроды гарачых планет тыпу Юпітэр. Акрамя таго, у той жа перыяд выяўленне COROT-7b у спалучэнні з інтэнсіўнай наступнай кампаніяй дазволіла ўсталяваць першае выяўленне планеты з аб’ёмнай шчыльнасцю, падобнай да скалістай планеты.

Увесь далейшы вопыт, які ён распрацаваў, натуральна, распаўсюдзіўся на эпоху касмічнага тэлескопа Кеплер з кансорцыумам HARPS-N, які пацвярджае насыпную шчыльнасць Кеплер-10, падобную на Зямлю. Што тычыцца наземных транзітных праграм, Дзідзье Кэлё быў уцягнуты ў распрацоўку і ўсталяванне новага пакалення агляднага тэлескопа: абсерваторыі NGTS. Яго роля была вырашальнай падчас сістэмных выпрабаванняў у Еўропе і стварэння аб’екта ў абсерваторыі Паранал у пустыні Атакама на поўначы Чылі.

У той час, як Дзідзье Кэлё перайшоў у Кембрыджскі ўніверсітэт, ён, па сутнасці, сканцэнтраваў сваю дзейнасць на стварэнні комплекснай даследчай дзейнасці, накіраванай на выяўленне падобных на Зямлю планет і жыцця ў Сусвеце, а таксама на далейшае развіццё супольнасці экзапланет у Вялікабрытаніі. Калі ён пакінуў Швейцарыю, быў судырэктарам буйной нацыянальнай ініцыятывы, якая ў выніку атрымала фінансаванне. У Кембрыджы з дапамогай сваіх калег з IoA і DAMTP стварыў Кембрыджскі даследчы цэнтр экзапланет, каб стымуляваць сумесныя скаардынаваныя намаганні і супрацоўніцтва паміж ведамствамі. У Вялікабрытаніі арганізаваў першую «сустрэчу супольнасці Exoplanet» і ўсталяваў ідэю рэгулярнага штогадовага «семінара супольнасці». У еўрапейскім кантэксце ён вядзе ў Жэневе распрацоўку наземнага сегмента касмічнай місіі CHEOPS і ўзначальвае навуковую групу.

Яго апошнія даследаванні звязаны з пошукам транзітных планет, падобных да Зямлі, на зорках малой масы і Сусветнага жыцця. Гэтая праграма, якая праводзіцца ў супрацоўніцтве з М. Гіланам з Універсітэта Льежа, ляжыць ля вытокаў выяўлення TRAPPIST-1, планетарнай сістэмы, патэнцыйна цікавай для далейшага пошуку атмасферы і жыццёвых прыкмет. Яшчэ адзін паспяховы кірунак даследаванняў — вызначэнне характарыстык камяністай паверхні ці атмасферы гарачых малых планет з дапамогай працы над 55 Cancri e. Нядаўняе пашырэнне гэтай праграмы на «Жыццё ў Сусвеце» ажыццяўляецца ў кантэксце міжнароднай даследчай ініцыятывы, падтрыманай Фондам Сайманса. Выбітным вынікам гэтага супрацоўніцтва з’яўляецца вызначэнне, спалучэнне хіміі і астрафізічных абмежаванняў, мінімальных умоў паходжання папярэднікаў РНК на экзапланетах («зона абіягенезу»).

Адкрыцці экзапланет прыцягваюць вялікую ўвагу грамадскасці і сродкаў масавай інфармацыі. Паралельна са сваёй даследчай і выкладчыцкай дзейнасцю, Дзідзье Кэлё ўдзельнічаў у шматлікіх дакументальных фільмах, фільмах, артыкулах і інтэрв’ю па тэлебачанні і радыё, каб падзяліцца хваляваннем, а таксама растлумачыць вынікі і зацікавіць навукай у цэлым.

Таксама быў запрошаным навукоўцам у Інстытуце астрафізікі і касмічных даследаванняў МТІ.

У кастрычніку 2019 года, на падставе вопыту сваіх прац у галіне астраноміі і адкрыццяў экзапланет, Кэлё прадказаў, што людзі адкрыюць пазаземнае жыццё ў бліжэйшыя 30 гадоў, заявіўшы: «Я не магу паверыць, што мы адзіныя жывыя істоты ў Сусвеце. Проста [занадта] шмат планет, занадта шмат зорак, і хімія ўніверсальная. Хімія, якая прывяла да жыцця, павінна адбыцца ў іншым месцы. Таму я моцна перакананы, што ў іншым месцы павінна быць жыццё».

У снежні 2019 года Кэлё выказаў нязгоду з тымі, хто не падтрымлівае звязаныя са зменай клімату абмежаванні, заявіўшы: «Я думаю, што гэта проста безадказна, таму што зоркі так далёка, я думаю, што ў нас не павінна быць сур’ёзнай надзеі пакінуць Зямлю. [.. . ] Таксама майце на ўвазе, што мы від, які развіваўся і развіваецца для гэтай планеты. Мы не створаны для выжывання на любой іншай планеце, акрамя гэтай [.. . ] Нам лепш выдаткаваць час і сілы на тое, каб гэта выправіць».

Асноўныя публікацыі
-------------------

Дзідзье Кэлё мае больш за 400 навуковых публікацый, якія прыцягваюць больш за 50 000 цытат. Яго Індэкс Хірша — 115.

Узнагароды
----------

* 2011: BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award
* 2013: Clarivate Citation Laureates
* 2017: Прэмія Вольфа па фізіцы
* 2019: Нобелеўская прэмія па фізіцы
* 2020: абраны членам Каралеўскага таварыства

Астэроід 177415 Queloz быў названы ў яго гонар.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 30 красавіка 2022.
2. ↑  Cavendish Astrophysics: Professor Didier Queloz *www.astro.phy.cam.ac.uk*, accessed 3 February 2020
3. ↑  Cambridge Press Release: Professor Didier Queloz wins 2019 Nobel Prize in Physics for first discovery of an exoplanet *www.cam.ac.uk*, accessed 3 February 2020
4. ↑  *A Jupiter-mass companion to a solar-type star*.
5. ↑  The Nobel Prize in Physics 2019 **(нявызн.)**.  Nobel Media AB.
6. ↑  Nobel Prize in Physics Awarded for Studies of Earth's Place in the Universe **(нявызн.)** .
7. ↑  Nobel winner Queloz to head new research centre in Zurich **(нявызн.)**.
8. ↑  Curriculum Vitae Didier Queloz — website of the University of Geneva
9. ↑  Cambridge University planet hunter says mankind could find alien life in 30 years as he wins Nobel prize **(нявызн.)** .
10. 1 2  Mayor, Michael. *A Jupiter-mass companion to a solar-type star*.
11. 1 2  Overbye, Dennis.  Finder of New Worlds **(нявызн.)**, *The New York Times* (12 May 2013).
12. ↑  A. Baranne. *ELODIE: A spectrograph for accurate radial velocity measurements*.. Retrieved on 9 October 2019.
13. ↑  Chang, Kenneth.  Nobel Prize in Physics Awarded for Studies of Earth's Place in the Universe **(нявызн.)**, *The New York Times* (8 October 2019).Chang, Kenneth; Specia, Megan (8 October 2019). «Nobel Prize in Physics Awarded for Studies of Earth’s Place in the Universe». *The New York Times*. Retrieved 8 October 2019.
14. ↑  The BBVA Foundation presents its Frontiers of Knowledge Awards at a ceremony enthroning science and culture as motors of development **(нявызн.)**.  BBVA Foundation (12 чэрвеня 2012).
15. ↑  COROT CNES webpage
16. ↑  PlanetS webpage
17. ↑  Cambridge Exoplanet Center
18. ↑  CHEOPS webpage
19. ↑  Who is Who in CHEOPS - CHEOPS - Cosmos **(нявызн.)**. *www.cosmos.esa.int*.
20. ↑  Congratulations To MKI Visiting Scientist Didier Queloz For Being Awarded The 2019 Nobel Prize In Physics! **(нявызн.)**.  MIT.
21. ↑  Bodkin, Henry.  Cambridge University planet hunter says mankind could find alien life in 30 years as he wins Nobel prize **(нявызн.)**, *The Daily Telegraph* (8 October 2019).
22. ↑  Nobel laureate: Face up to climate change, no escaping Earth **(нявызн.)**, *AP News* .
23. ↑  Didier Queloz (англ.)  **(нявызн.)**?. *Google Scholar*.
24. ↑  Didier Queloz **(нявызн.)**.  Royal Society.

Спасылкі
--------

* «Сістэма астрафізічных дадзеных SAO/NASA (ADS)», запыт для Дзідзье Кэлё. Уключае ў сябе 200 тэзісаў, у якіх Кэлё названы аўтарам або суаўтарам 23 лютага 2017 г.

| ⛭Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 2001—2025 гадах |
| --- |
| 
* Корнел / Кетэрле / Віман (2001)
* Дэвіс / Косіба / Джаконі (2002)
* Абрыкосаў / Гінзбург / Легет (2003)
* Грос / Політцэр / Вільчэк (2004)
* Глаўбер / Хол / Хэнш (2005)
* Мазер / Смут (2006)
* Ферт / Грунберг (2007)
* Намбу / Кабаясі / Масукава (2008)
* Каа / Бойл / Сміт (2009)
* Гейм / Навасёлаў (2010)
* Перлмутэр / Шміт / Рыс (2011)
* Арош / Вайнленд (2012)
* Энглер / Хігс (2013)
* Акасакі / Амана / Накамура (2014)
* Мак-Дональд / Кадзіта (2015)
* Холдэйн / Костэрліц / Таўлес (2016)
* Бэрыш / Вайс / Торн (2017)
* Эшкін / Муру / Стрыкленд (2018)
* Піблз / Маёр / Кэлё (2019)
* Пенроўз / Генцэль / Гез (2020)
* Манабэ / Хасельман / Парызі (2021)
* Аспэ / Клаўзер / Цайлінгер (2022)

 |
| 
* Поўны пералік
* (1901—1925)
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* (1976—2000)
* **(2001—2025)**

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | ResearchGate |
| Тэматычныя сайты | Матэматычная генеалогія · ORCID · Scopus · zbMATH Open |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 6085638 · BNF: 179188737 · GND: 1116548062 · ISNI: 0000 0001 1045 4661 · SUDOC: 194878171 · VIAF: 503149294103980520837 |

 |