**Камуністычная партыя Літвы** (літ.: Lietuvos komunistų partija) — палітычная партыя ў Літве, з 1940 па 1990 — кіруючая ў Літоўскай ССР.

Гісторыя
--------

### Утварэнне

Яшчэ ў 1895 годзе ў Літве ўзнік Цэнтр літоўскіх сацыял-дэмакратаў. У наступным годзе ўтворана Сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы. Па ініцыятыве Ф. Дзяржынскага ў 1900 годзе левыя сілы аб’ядналіся ў партыю Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ). З 1901 года існавала таксама Віленская група РСДРП. У 1906 годзе ўтварыўся Саюз РСДРП Літвы і Беларусі. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года пачалі ўзнікаць літоўскія секцыі РСДРП (б) і РКП (б), узначаленыя часовым Цэнтральным бюро (В. Міцкявічус-Капсукас). У кастрычніку 1918 года іх аб’яднаў I з’езд Камуністычнай партыі Літвы. У сувязі з аб’яднаннем у 1919 годзе савецкіх рэспублік Літвы і Беларусі існавала адзіная КПЛіБ у складзе РКП (б).

### 1920—1940 гады

Пасля падзелу КПЛіБ у 1920 годзе працягнула існаванне асобная КПЛ (член Камінтэрна з 1921). Вяла барацьбу супраць першай Літоўскай Рэспублікі. Падвяргалася рэпрэсіям уладаў. 

Пасля перавароту пад кіраўніцтвам А. Смятоны ў снежні 1926 года былі арыштаваныя і расстраляныя чацвёра кіраўнікоў КПЛ, у тым ліку К. Гедрыс. Усяго ў гады аўтарытарнага рэжыму было асуджана каля 3000 камуністаў, да 7000 заключаны ў турмы і канцлагеры. Партыя перайшла на нелегальнае становішча.

### 1940—1990 гады

Будынак ЦК КПЛ у 1948—1982 (у цяперашні час — гандлёвы цэнтр GO9)
Будынак ЦК КПЛ у 1982—1991 (у цяперашні час — палац урада Літвы)
З усталяваннем савецкай улады КПЛ стала кіруючай і накіроўваючай сілай Літоўскай ССР, у гады Вялікай Айчыннай вайны ўзначальвала партызанскі рух на акупаванай тэрыторыі (92 атрады, 10 000 чал.), затым — працу па аднаўленні разбуранай гаспадаркі і правядзенні аграрнай рэформы.

Станам на студзень 1973 года КПЛ налічвала 131 539 членаў, на 1976 — 138 547 членаў.

З пачаткам гарбачоўскай перабудовы ў рэспубліцы абвастрыліся нацыянальныя праблемы. Пад уплыў гэтых тэндэнцый падпала і кіраўніцтва КПЛ, з прычыны чаго ў снежні 1989 адбыўся раскол. Частка партыі на чале з тагачасным першым сакратаром А. Бразаўскасам абвясціла выхад са складу КПСС і стварэнне **КПЛ (самастойнай)** (каля 86 тыс. чал.). Нязгодныя з гэтым рашэннем камуністы стварылі сваю **КПЛ (КПСС)** на чале з прафесарам М. Буракявічусам (каля 40 тыс. чал.).

КПЛ (с) даволі хутка эвалюцыянавала ў бок традыцыйнай еўрапейскай сацыял-дэмакратыі і ў снежні 1990 года была перайменавана ў Дэмакратычную партыю працы. КПЛ (КПСС) працягвала выступаць з інтэрнацыяналісцкіх пазіцый, выступаючы супраць выхаду Літвы са складу СССР. Камуністы прынялі актыўны ўдзел у студзеньскіх падзеях 1991 года, ініцыіруючы стварэнне камітэтаў нацыянальнага выратавання, і ўступілі ў жорсткае супрацьстаянне з уладамі другой Літоўскай Рэспублікі.

### Пасля 1991 года

Пасля жнівеньскага путчу 1991 года і распаду СССР структуры КПЛ (КПСС) у рэспубліцы былі фактычна разгромленыя, кіраўніцтва эмігравала. 23 жніўня 1991 года дзейнасць партыі забароненая на тэрыторыі Літвы. Праз тры тыдні, 16 верасня ў Мінску прайшло выязное пасяджэнне Бюро ЦК, на якім было прынята рашэнне аб працягу дзейнасці Кампартыі Літвы ва ўмовах падполля. 

У студзені 1994 года першы сакратар ЦК КПЛ М. Буракявічус быў арыштаваны беларускімі спецслужбамі ў Мінску, а затым перададзены Літве. У жніўні 1999 года ён быў асуджаны на 12 гадоў зняволення.

У перыяд са жніўня 1996 па студзень 1997 КПЛ уваходзіла ў склад СКП-КПСС.

На 2009 года на тэрыторыі Літвы партыя дзейнічала «ў асаблівых умовах», а кіруючыя органы КПЛ знаходзіліся ў падполлі. 

Пасля смерці М. Буракявічуса VII канферэнцыя Кампартыі Літвы, якая прайшла ў сакавіку 2017 года, абрала новага першага сакратара ЦК, але адмовілася агучваць яго прозвішча да таго часу, пакуль не будзе знятая забарона на дзейнасць партыі.

Першыя сакратары
----------------

* Пранас Эйдукявічус (кастрычнік 1918 — 1919, старшыня)
* Вінцас Міцкявічус-Капсукас (сакавік 1919 — верасень 1920)
* Караліс Пажэла (1923 — снежань 1926)
* Антанас Снечкус (1936—1939; 15 жніўня 1940 года — 22 студзеня 1974 года)
* Пятрас Грышкявічус (18 лютага 1974 года — 14 лістапада 1987 года)
* Рынгаўдас-Браніславас Сонгайла (1 снежня 1987 года — 20 кастрычніка 1988 года)
* Альгірдас Бразаўскас (20 кастрычніка 1988 года — 20 снежня 1989 года)
* Мікола Буракявічус (3 сакавіка 1990 года — 23 жніўня 1991 года; пасля забароны партыі працаваў ва ўмовах падполля аж да свайго скону 20 студзеня 2016 года)

Заўвагі
-------

1. ↑  s:Постановление Конституционного Суда РФ от 30.11.1992 № 9-П/Часть IV
2. ↑  Деятельность компартии Литвы под запретом **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 17 мая 2022. Праверана 16 красавіка 2022.
3. ↑  Юозас Ермалавичюс: Чего не понимали разрушители СССР? (руск.). *www.regnum.ru*. Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2018. Праверана 12 студзеня 2019.
4. ↑  Беларусь и Литва: сквозь дебри истории и политики Архівавана 25 лютага 2013.. Центр европейских исследований (Беларусь), 13 мая, 2012
5. ↑  Коммунистическая партия Советского Союза **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 студзеня 2014. Праверана 14 жніўня 2021.
6. ↑  Союз коммунистических партий — КПСС **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 31 снежня 2004. Праверана 21 лістапада 2009.
7. ↑  *Чеслав Высоцкий.* Не остановить восход солнца // «Правда» от 03.10.2009
8. ↑  «Голос из подполья». На днях состоялась VII конференция Коммунистической партии Литвы **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 сакавіка 2017. Праверана 28 сакавіка 2017.

Літаратура
----------

* Большая Советская Энциклопедия/Литовская Советская Социалистическая Республика

Спасылкі
--------

* Коммунистическая партия Литвы
* Коммунистическая партия Литвы (КПСС) 1989 - 1991

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000000110930963 · LCCN: n81119191 · NKC: kn20090420023 · SUDOC: 113176252 · VIAF: 158899660 |