recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тэ́льмы 1** (трансліт.: *Teĺmy 1*, руск.: Тельмы 1) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Тэльмінскага сельсавета. Размешчаны за 9 км на ўсход ад Брэста, 9 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні, на аўтадарозе Брэст — Кобрын, на ўсходзе — меліярацыйныя каналы, на захадзе — лес.

Гісторыя
--------

У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Уваходзіла ў склад маёнтка Ямна, якім валодаў пан Жылей. У 1890 годзе сяляне вёскі ўваходзілі ў Ямніцкае сельскагаспадарчае таварыства.

У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У 1940 годзе адкрыта 7-гадовая школа. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы спалілі 40 двароў, на фронце загінулі 7 вяскоўцаў.

Інфраструктура
--------------

Цэнтр камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Брэсцкі».

У вёсцы газаразмеркавальная станцыя, звераферма, Дом культуры, сярэдняя школа, дзіцячыя сад-яслі, амбулаторыя, аддзяленне сувязі, сельская бібліятэка, сталовая, прадуктовы і прамтаварны магазіны, дзяржаўнае прадпрыемства «Аэрапорт «Брэст», брэсцкае раённае вытворча-эксплуатацыйнае прадпрыемства па энергетыцы «Райсельэнерга», брэсцкі філіял «Белаэранавігацыі».

Насельніцтва
------------

* 71 сялянская душа (1858)
* 21 двор, 201 жыхар (1897)
* 148 жыхароў (1905)
* 17 двароў, 101 жыхар (1921)
* 41 двор, 164 жыхары (1940)
* 214 жыхароў (1959)
* 443 жыхары (1970)
* 632 гаспадаркі, 1963 жыхары (1997)
* 667 гаспадарак, 1972 жыхары (2005)

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Тэ́льмы Пе́ршыя**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэльмы 1

| ⛭**Тэльмінскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Тэльмы 1 |  |
| Вёскі | Булькова ·  Буякі ·  Вочкі ·  Кошалева ·  Лідымо ·  Малыя Косічы ·  Смолін ·  Тэльмы 2 ·  Хабы ·  Шэбрын ·  Ямна |
**Тэ́ль-Хацо́р** (іўр.: תֵּל חָצוֹר ; **Асор**) — самы вялікі біблейскі ўзгорак (тэль) на поўначы Ізраіля, размешчаны ў 6 км на поўнач ад Рош-Піны, на захадзе ад ракі Іардан. Тэль-Хацор ідэнтыфікуецца са старажытным горадам Хацор, важным палітычным і гандлёвым цэнтрам у даізраільскі перыяд.

Гісторыя
--------

Горад згадваецца ў тэкстах Эблы (3 тыс. гадоў да н.э.), егіпецкіх папірусах (19 ст. да н.э.), тэкстах Мары (18 ст. да н.э.). У сярэдзіне II тыс. да н.э. горад уяўляў сабой буйны цэнтр, а яго цар быў «главою ўсіх царстваў гэтых» (Нав. 11:10), гэта значыць усяго паўночнага Ханаана. У выніку нашэсця старажытнаізраільскіх плямёнаў быў захоплены і спалены (Нав. 11:11). Аднак горад неўзабаве быў адноўлены, а ў эпоху Суддзяў яго жыхары (900 калясніц) нанеслі ізраільцянам контрудар, так што тыя на 20 гадоў прызналі над сабой вяршэнства асорскага цара (Суд. 4:2-4). Затым каля 1258 года да н.э. горад быў другі раз разбураны ізраільскімі паўстанцамі. Умацаваны пры цары Саламоне. У 732 годзе да н.э. як і іншыя гарады Галілеі, быў разбураны Асірыяй (4Цар. 15:29). Аднак жыццё ў Хацоры працягвалася і у II—III стст. да н.э. у эліністычны перыяд, пра што сведчаць археалагічныя знаходкі ў запаведніку Тэль Хацор.

Хацор (Hazor) на паўночна-усходняй мяжы Ханаана
Археалагічныя раскопкі вядуцца з 1928 года

У кібуцы Аелет-ха-Шахар ёсць музей, прысвечаны артэфактам, знойдзеным у гэтым узгорку. У наш час момант раскопкі Тэль-Хацор працягваюцца.

У ліпені 2013 года супрацоўнікамі і студэнтамі Яўрэйскага Універсітэта ў Іерусаліме падчас раскопак у Тэль-Хацор, былі выяўлены фрагменты егіпецкага сфінкса. Гэта — першы сфінкс, знойдзены на тэрыторыі краіны. На лапах сфінкса — надпіс, прысвечаная егіпецкаму фараону Місерынусу, аднаму з будаўнікоў пірамід Гізы. Гэта таксама першы сфінкс, прысвечаны Місерынусу.

У 2005 годзе Тэль-Хацор быў унесены ў спіс аб’ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Зноскі
------

1. ↑  Вывучэнне Бібліі ў святле археалогіі
2. ↑  Попел у спадчыну
3. ↑  У Ізраілі адкапалі егіпецкага сфінкса **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2013. Праверана 11 ліпеня 2013.

Спасылкі
--------

* Нацыянальны парк Тэль-Хацор сёння Архівавана 26 жніўня 2011.

Артыкул «*Хацор*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
**Біяты́т** — мінерал з групы слюд, жалезіста-магнезіяльная слюда групы ліставых сілікатаў K(Mg, Fe)3Si3AlO10 (OH, F)2. Утрымлівае шмат дамешкаў (Ti, Na, Li, Mn, Ba, Sr, Ce). Назва мінерала паходзіць ад прозвішча французскага вучонага Ж. Б. Біо (фр.: Jean-Baptiste Biot).

Малекулярная маса 433,53. Крышталі таблітчастыя. Колер ад чарнавата-бурага да бура-зялёнага ў тонкіх лісточках. Бляск шкляны. Мінерал гнуткі. Цвёрдасць 2—3 па шкале Моаса. Шчыльнасць 2800—3300 кг/м³. Пародаўтваральны мінерал вывергнутых і некаторых метамарфічных горных парод. У выніку працяглага хімічнага выветрывання біятыт цалкам раскладаецца, утвараючы гідравокісы жалеза і гліністыя мінералы. Цалкам раскладаецца ў канцэнтраванай сернай кіслаце.

Радовішчы
---------

Радовішчы крышталічнага біятыту знойдзены на Урале, у Францыі, Германіі, Канадзе, Танзаніі. Буйныя ліставатыя агрэгаты вядомыя ў Нарвегіі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* **Аношка Я. І*.* Біятыт // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

Спасылкі
--------

* Биотит // КаталогМинералов. RU (руск.)
* Biotite Mineral Data // Mineralogy Database (англ.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Біятыт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777229588 |
**Стапа** — састарэлая адзінка вымярэння даўжыні: «другого теды дн? приехали к? Ѡдной рецҍ, на которих берегах полно было тростины велми толстои, ?ко сосны на шест дес?т стопъ высоки»; «Были там дерева высокии на сто стопъ, а были подобны бобковому и Ѡливному дереву».

Гэта слова выяўлена толькі ў «Александрыі», але ўскосныя факты сведчаць, што ў старабеларускай мове яно павінна было ўжывацца часцей, чым гэта засведчана ў помніках. Пацверджаннем такой думкі можа быць тое, што стопа — гэта адзінка дзяржаўнай сістэмы мер Вялікага Княства Літоўскага, яе даўжыня — 12 цаляў (прыблізна 32,5 см).

Слова «стопа» ёсць у многіх славянскіх мовах. Ва ўкраінскай яно ўжываецца з двума значэннямі — ступня, след нагі і адзінка даўжыні (фут), у рускай — ступня, мера ў вершаскладанні, груд, складзены парадкам; след у выразе «по стопам», у славенскай — след і фут, у чэшскай — ступня і след, польскай — ступня, падэшва (гары) і фут. У старабеларускай мове яно мела таксама значэнне ступня: «До стоп у ног витого королевского маестату упадаемъ».

Гэта слова набыло метрычнае значэнне, відаць, таму што стопа (ступня нагі) ужывалася пры вымярэнні даўжыні. У далейшым за ім замацавалася пастаяннае метрычнае значэнне, якое прыблізна адпавядала англійскаму футу.

У сучаснай беларускай дыялектнай мове стапой называецца ступня нагі. Слова гэта можа ўжывацца са значэннем меры: «Доску добра стапой мераць. Станеш на канец і йдзеш па досцы стапа да стапы».

Зноскі
------

1. ↑  Александрыя / АН БССР, Інстытут мовазнаўства; Склад. У. В. Анічэнка; Рэд. В. І. Баркоўскі. — Мн.: Выд-ва АН БССР, 1962. — 365 с. — 82.
2. ↑  Александрыя / АН БССР, Інстытут мовазнаўства; Склад. У. В. Анічэнка; Рэд. В. І. Баркоўскі. — Мн.: Выд-ва АН БССР, 1962. — 365 с. — 106.
3. ↑  Гольдштейн, С. Польско-литовские древности: Лекции, читанные в Императорском Археологическом институте. — Санкт-Петербург: Тип. П. П. Сойкина, 1913. — [4], 229 с. — С. 137.
4. ↑  Словарь української мови. Т. 4. — С. 210.
5. ↑  Преображенский, А. Г. Этимологический словарь русского языка: В 2 т. Т. 2: П—Я. — М.: ГИС, 1959. — 719—1284 с. — С. 342.
6. ↑  Носович, И. Алфавитный указатель старинных белорусских слов, извлеченных из Актов, относящихся к истории Западной России, изданных в 1853 г. // Сектар гісторыі беларускай мовы Інстытута мовазнаўства імя Я. Коласа НАН Беларусі. — С. 460 адв.
7. ↑  Морач, Матэрыялы картатэкі дыялекталагічных экспедыцый Мінскага педінстытута імя А. М. Горкага.

Літаратура
----------

* *Скурат К. У.* Даўнія беларускія меры: (лексічны аналіз) / К. У. Скурат; [рэд.: М. А. Жыдовіч, А. І. Жураўскі]; АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1974. — 190, [1] с. — С. 19—20.
**Біямаркер** – тэрмін, які абазначае падзею, што адбываецца ў біялагічнай сістэме, якой з'яўляецца чалавечы арганізм. З'ява затым інтэрпрэтуецца як адлюстраванне або маркер больш агульнага стану арганізма або працягласці жыцця. У гігіене працы біямаркер звычайна выкарыстоўваецца як індыкатар стану здароўя або рызыкі захворвання.

Літаратура
----------

1. Peters K.E. Walters C.C. i Moldowan J.M. 2005. The Biomarker Guide. Biomarkers and isotopes in petroleum exploration and earth history. Wyd. II, Cambridge University Press.
2. Killops S.D. i Killops V.J. 2004, An Introduction to Organic Geochemistry, Blackwell Publishers, Oxford.
3. Turck, Chris (2009). *Biomarkers for Psychiatric Disorders*. Springer. ISBN 978-0-387-79251-4. .
**Тэльцкі замак** (чэшск.: Zámek Telč) — замак у горадзе Тэльч.

Першае дакументальна пацверджанае згадванне пра замак адносіцца да 1335 года. Тады Тэльч належаў каралю Яну Люксембургскаму і яго сыну (пазней імператару Карлу IV). Праз чатыры гады Ян абмяняў Тэльч на памежны замак Банаў (знаходзіцца непадалёк ад горада Угерскі Брод), які належаў Ольдржыху III з Градца. З тых часоў да 1604 года ў замку панавалі Паны з Градца.

Дагэтуль у замку захоўваюцца багата ўпрыгожаныя драўляныя столі і каштоўныя інтэр'еры эпохі Рэнесансу, якія адносяцца пераважна да XVI стагоддзя. Надпісы на сценах выкананы галоўным чынам на чэшскай ці лацінскай мовах. Знадворку: «Лепш сціплы прыбытак пад сваім драўляным дахам, чым пад чужым». Унутры: «Блаславенне божае зыходзіць на багатых людзей».

Замкавы двор
Замкавы двор з капліцай
Паны з Градца ў канцы XVI стагоддзя не пакінулі пасля сябе мужчынскага нашчадства. У 1604 годзе апошняя прадстаўніца роду і спадчынніца ўсяго стану Луцыя-Отылія выйшла замуж за Вілема Славату з Хлума і Кошумберка, які падчас Пражскай дэфенестрацыі ў 1618 годзе ён быў выкінуты з акна Пражскага града. У 1691 годзе замкам валодаюць Ліхтэнштэйны з Кастэлькорна, бо ўнучка Вілема Славаты выйшла замуж за графа Ліхтэнштэйна-Кастэлькорн. Пасля смерці апошняга прадстаўніка гэтага роду ў 1761 годзе адзін са сваякоў Алаіз-Подстацкі аб'ядноўвае гербы абодвух родаў. Ліхтэнштэйн-Подстацкія валодаюць Тэльчам аж да 1945 года, калі яны былі высланы ў Аўстрыю.

У студзені 2007 г. замак Тэльча перамог у чэшскім конкурсе «Самы казачны замак Чэхіі». Унутры замка экскурсіі праводзяцца толькі ў суправаджэнні гіда.

Зноскі
------

1. ↑  Památkový katalog NPÚ Праверана 14 лютага 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41593640'></a>
2. 1 2 3  Památkový katalog NPÚ Праверана 14 лютага 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41593640'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэльцкі замак
* Афіцыйная старонка замка Тэльч
**Станіслаў Юхновіч** (польск.: Stanislaw Juchnowicz, нар. 10 чэрвеня 1923, Ліда) — польскі архітэктар, даследчык горадабудаўніцтва. Доктар тэхнічных навук (1965), прафесар (1974).

Нарадзіўся ў сям'і вайскоўца і настаўніцы. Вучыўся ў Ковелі, Самбары, Катавіцах, Львове. Жаўнер АК, адначасова вучыўся ў Львоўскім політэхнічным інстытуце (1942-44), працягнуў навучанне ў палітэхніцы ў Кракаве (1945-47), у Гданьску (1948). Працаваў кіраўніком майстэрні па аднаўленні галоўнага горада ў Гданьску, праектнай арганізацыі Кракава (1950-59). Быў стыпендыятам фонду Форда ва ўніверсітэце ў Філадэльфіі (1959-60). Пазней — навукова-метадычны супрацоўнік Кракаўскага політэхнічнага інстытута, кіраўнік установы пры інстытуце па праектаванні гарадоў і мястэчак (1967-70), намеснік дырэктара інстытута горадабудаўніцтва і прасторавага планавання (1970-73). У 1973-81 кіраўнік арганізацыі па горадабудаўніцтве і рэгіянальным планаванні ў Нігерыі, адначасова дэкан факультэта праектавання навакольнага ландшафту Заірскага ўніверсітэта (1974-76), заснавальнік і кіраўнік Цэнтра ўдасканальвання горадабудаўнікоў для краін, якія сталі на шлях развіцця, пры Кракаўскім політэхнічным інстытуце.

Выканаў праекты рэканструкцыі галоўнага горада ў Гданьску (1948-50), будаўніцтва Новай Гуты (1950-59, у сааўтарстве), перабудовы цэнтраў Лодзі, Кракава, Хожува, Любліна, Сант’яга (1962-70), рэкультывацыі і рэабілітацыі тэрыторый, пашкоджаных здабычай вугалю ў раёне Вальбжыха (1990-91). Выдаў у Кракаве кнігі: «Аб сувязях і ўплывах транспарту на фарміраванне цэнтраў гарадоў у ЗША» (1962), «Цэнтры польскіх гарадоў. Вывучэнне ўдасканалення і развіцця цэнтраў» (1971), «Форма і структура плана новай сталіцы Нігерыі» (1976), «Да праблемы аховы і ўдасканалення атачэння ў Польшчы» (1990), «Крыніцы паталагічнай урбанізацыі і экалагічнага крызісу Кракава» (1990), «Заходняя Афрыка. Атачэнне, культура, развіццё. З досведу праектавання гарадоў у Нігерыі» (1996).

Сябар шматлікіх міжнародных і польскіх навуковых аб'яднанняў, якія займаюцца вывучэннем архітэктурнага наваколля. Член Прэзідыума грамадскага камітэта па аднаўленні помнікаў даўніны Кракава (1989).
**Біянавігацыя** — здольнасць жывёл выбіраць напрамак руху пры рэгулярных сезонных міграцыях (на зімоўкі або да месцаў размнажэння).

Забяспечваецца здольнасцю да арыентацыі ў навакольнай прасторы з дапамогай органаў пачуццяў і спадчынна замацаванымі рэакцыямі — інстынктамі. Значэнне інстынктаў асабліва вялікае ў тых выпадках, калі здзяйсняюць пералёты маладыя птушкі, якія ні разу яшчэ не лёталі на зімоўку (гл. Пералёты птушак). Акрамя птушак, дзіўная здольнасць да біянавігацыі ўласцівая некаторым сысунам, якія ажыццяўляюць далёкія сезонныя качаванні (напрыклад, паўночным аленям, марскім коцікам, кітам), а таксама некаторым паўзунам (напрыклад, марскім чарапахам). Велізарную ролю ў выбары правільнага напрамку і шляху адыгрывае ўзаемадзеянне жывёл у мігруючай групе; таму, напрыклад, пералёты звычайна здзяйсняюцца зграямі. Механізмы біянавігацыі вельмі разнастайныя (астранавігацыя, рух па наземных арыенцірах і т. п.) і вывучаны яшчэ недастаткова.

Літаратура
----------

* Бионавигация // Вялікая савецкая энцыклапедыя
Параўнанне магчымасцей стандартаў тэлетэксту 1.0 і 2.5.
**Тэлетэкст** (англ.: Teletext) — служба тэлевізійнай сеткі, якая забяспечвае перадачу тэксту і простых малюнкаў. Тэлетэкст працуе ў рэжыме шырокавяшчання і прызначаны для прыёму інфармацыі тэлевізарамі, абсталяванымі спецыяльнымі дэкодэрамі. Звычайна з дапамогай тэлетэксту перадаюцца розныя навіны, прагноз надвор’я, праграмы тэлевізійных перадач і іншая падобная інфармацыя. Таксама з дапамогай тэлетэксту могуць перадавацца субцітры (звычайна на старонцы 888).

Гісторыя
--------

Сістэма распрацавана ў Вялікабрытаніі ў 1970-х гадах.

Першая ў свеце служба тэлетэксту Ceefax была створана ў 1974 годзе: на «Бі-бі-сі» шукалі спосаб трансляваць у эфір субтытры і выявілі, што ў незанятых тэлевізійных радках можна змясціць цэлыя старонкі тэксту і нескладаныя карцінкі. У выніку Ceefax стаў выкарыстоўвацца для перадачы навінных зводак, каціровак акцый, вынікаў спартовых матчаў і прагнозаў надвор’я.

У 1990 годзе быў запушчаны Videotext — сумесны тэлетэкст нямецкіх ARD і ZDF.

Па дадзеных BBC News, пік аўдыторыі Ceefax прыйшоўся на 1990-я гады. Тады службай штотыдзень карысталіся да 20 мільёнаў чалавек. Папулярнасці сэрвісу дадало тое, што ў 1994 годзе з дапамогай Ceefax перадаваліся імёны пераможцаў Нацыянальнай латарэі Вялікабрытаніі.

22 кастрычніка 2012 года Бі-бі-сі адключыла Ceefax. З’явілася паведамленне, што Ceefax у сувязі з зачыненнем стварыла графічны «развітальны экран». Ceefax перадала ў эфір карцінку з надпісам «1974—2012. Дзякуй, што глядзелі нас».

Тэхналогія
----------

Перадача сігналаў тэлетэксту ажыццяўляецца на задняй «паліцы» кадравага імпульсу гашэння, у радках, якія не змяшчаюць выявы. За адну секунду перадаецца 7175 біт інфармацыі. Інфармацыя арганізавана ў выглядзе поўнаэкранных тэкставых старонак, якія перадаюцца па чарзе. Калі карыстач запытвае старонку з патрэбным нумарам, дэкодэр проста чакае перадачы гэтай старонкі і адлюстроўвае яе на экране, таму чаканне патрэбнай старонкі можа займаць да 30 секунд (у залежнасці ад колькасці якія транслююцца старонак). Сучасныя дэкодэры маюць вялікі аб’ём памяці і могуць захоўваць да некалькіх тысяч старонак, што дазваляе адразу загружаць усе перадаюцца старонкі, і хутка адлюстроўваць запытаную карыстачом старонку з буфера, памяншаючы час чакання.

Арыгінальны стандарт дазваляў адлюстроўваць тэкставыя старонкі 40×24 монашырынных знакаў. У 1976 годзе стандарт быў абноўлены — быў палепшаны агульны выгляд старонак і дададзена магчымасць прызначэння кожнаму сімвалу аднаго з 8 колераў.

У сістэме SECAM у канцы кадравага імпульсу гашэння перадаюцца 9 імпульсаў каляровай сінхранізацыі, прызначаныя для сумяшчальнасці са старымі каляровымі тэлевізарамі. Гэта памяншае часавы інтэрвал для перадачы сігналаў тэлетэксту і павялічвае час, неабходны для прыёму старонкі. Таму ў сістэме PAL старонкі тэлетэксту загружаюцца хутчэй, чым у сістэме SECAM.

Зноскі
------

1. ↑  То самое сообщение. **(нявызн.)**.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4188231-3 · LCCN: sh85133450 · Microsoft: 2780818791 · NDL: 00576313 |
**Акт аб урадзе Ірландыі** — акт парламента Вялікабрытаніі, які падзяліў Ірландыю на дзве часткі. Поўная назва акту — «Акт, які забяспечвае лепшае кіраванне Ірландыяй», таксама ён вядомы як «Чацвёрты біль аб самакіраванні» або, што менш дакладна, «Чацвёрты акт аб самакіраванні».

Акт ставіў мэтай стварыць асобныя ўстановы самакіравання для двух новых рэгіёнаў Ірландыі: шэсць паўночна-ўсходніх графстваў павінны былі стаць Паўночнай Ірландыяй, тады як большая частка тэрыторыі павінна была атрымаць назву «Паўднёвая Ірландыя». Абодва рэгіёны Ірландыі павінны былі застацца часткай Вялікабрытаніі, і было прадугледжана іх аб'яднанне ў будучыні па ўстановах самакіравання.

Акт ніколі не набыў моц на асноўнай тэрыторыі Ірландыі з-за вайны за незалежнасць, у выніку якой у 1922 годзе была створана Ірландская Свабодная дзяржава. Установы, створаныя ў адпаведнасці з Актам у Паўночнай Ірландыі, працягвалі дзейнічаць да прыпынення іх брытанскім парламентам у 1972 годзе з-за напружанага становішча ў рэгіёне.

Некаторыя палажэнні Акту заставаліся ў сіле аж да канчатковай іх адмены ў 1998 годзе па выніках Белфасцкага пагаднення.

Спасылкі
--------

* Text of the Act as current at the time of its repeal in the UK
* Text of the Act as originally enacted in 1920, from BAILII
* Text of the Act as originally enacted in 1920, from the Office of Public Sector Information
**Каці́чаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Камарынскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Кацічаў.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Камарынскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Камарынскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ягмін.
**Станіслаў Ягмін** (польск.: Stanisław Jagmin; 1796 — 1864) — дзяржаўны службовец.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Ягмінаў герба «Пелікан». Нарадзіліся ў сям’і Каэтана Станіслава Ягміна і Даміцэлы з Малішэўскіх. Меў братоў Паўла і Фелікса.

Суддзя апеляцыйна-межавага суда Кобрынскага павета. У 1815 — суддзя апеляцыйна-межавага суда Гродзенскай губерні. У 1817 — прысяжны 2-га дэпартамента Гродзенскага галоўнага суда. У 1819—1821 — асэсар Гродзенскага галоўнага суда. У 1823 г. — маршалак кобрынскі. У 1832 — камер-юнкер імператарскага двара. У 1835 — сябра Брэсцкага камітэта да спраў апісання грамадзянскай нерухомасці.

Сябра масонскай ложы «Сябры чалавецтва» ў Гродне, масон 1-й ст. у 1819, 3-й ст. — у 1821.

Сям’я
-----

У шлюбе з графіняй Паўлінай з Валовічаў, дачкой Казіміра Валовіча і Марыі з Фёлькерзамбаў.

Зноскі
------

1. ↑  у 1821 г. меў 26 гадоў
2. 1 2  *Швед, В. В.* Ягмін Станіслаў // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Ягмін Станіслаў // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Станіслаў Ягмін — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Станіслаў Ягмін |  | Каэтан Станіслаў Ягмін[d] |  | Казімір Мікалай Ягмін[d] |  | Андрэй Ягмін[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Актава.
**Акта́ва** (лац.: octo — восем) — васьмірадковы верш, радкі якога часцей за ўсё пішуцца пяцістопным або шасцістопным ямбам і рыфмуюцца па схеме АбАбАбвв. У першых шасці радках павінна вытрымлівацца чаргаванне розных па націску рыфмаў (мужчынскіх і жаночых, мужчынскіх і дактылічных і г. д.), завяршаюць жа актаву два радкі, звязаныя сумежнай рыфмоўкай. Актава ўзнікла ў італьянскай народнай паэзіі, а ў эпоху Адраджэння распаўсюдзілася ў многіх еўрапейскіх літаратурах. Актавы пісалі італьянцы Бакачыо і Таса, англійскі паэт Байран, паляк Ю. Славацкі і многія іншыя. У беларускую паэзію актаву ўвёў Я. Купала («Спроба актавы», 1906):

Удар, душа, удар ты, сэрца,
Па струнах думак-весялух!
Збудзіце ўспаны ў паняверцы
Жыцця змянлівага мой дух.
Хай думкі лягуць на паперцы
І цешаць братні погляд, слух,
Народу прыйдзе хай пара
Успомніць часам песняра!

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
**Кацярына Уладзіміраўна Даманькова-Зінгарэвіч** (нар. **Даманькова**, англ.: Katsia Zingarevitch; нар. 19 верасня 1988, Мінск) — Супермадэль свету-2006 («Supermodel of the World 2006»).

Біяграфія
---------

Кацярына нарадзілася ў Мінску 19 верасня 1988 года ў сям’і Уладзіміра Валянцінавіча і Святланы Анатольеўны Даманьковых.

Пачынала сваю прафесійную кар’еру, рэкламуючы адзін з брэндаў беларускага мабільнага аператара «БелСел». У другой палове 2004 года жыхары Беларусі маглі бачыць яе на плакатах вонкавай рэкламы, у прэсе і на постарах.

Пасля заваявання тытула «Супермадэль свету» ў якасці ўзнагароды беларуска склала гадавы кантракт з «Ford Models» на суму ў 250 тысяч долараў ЗША. Зараз Кацярына Даманькова ўваходзіць у прафесійны мадэльны бізнес.

На конкурс «Супермадэль свету-2006» (Нью-Ёрк) Кацярына прыляцела з Парыжа (куды зноў адправілася пасля конкурсу для ўдзелу ў Тыдні высокай моды). Удзел у фінале змагання прынялі дзяўчыны з 38 краін свету. Прафесіяналізм і вонкавыя дадзеныя мадэлей ацэньвала журы з 20 суддзяў, і рашэнне аб прысуджэнні першага месца прадстаўніцы Беларусі было аднагалосным. Трэба адзначыць, што Беларусь тады ўпершыню ўдзельнічала ў конкурсе.

Па прызнанні беларускай прыгажуні, у прафесіі манекеншчыцы больш за ўсё яе прыцягвае магчымасць падарожнічаць і мець зносіны з новымі людзьмі.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* *Вікторыя Целяшук.* «Бліцкрыг» беларускай прыгажуні // *Звязда* : Газета. — 25 лютага 2006. — № 44 (25633). — ISSN 1990-763x.
**Стапа́ (літаратуразнаўства)** — група складоў з адным націскным (доўгім) і адным альбо двума ненаціскнымі (кароткімі) складамі, раўнамернае паўтарэнне якіх вызначае метр сілаба-танічнай і антычнай сістэм вершаскладання. Стапа — метрычная адзінка верша, у той час як вершаваны радок — рытмічная. У слове можа быць адна або некалькі стопаў. Часам стапа ўключае два словы ці заканчэнне аднаго і пачатак другога. У залежнасці ад колькасці складоў стопы сілаба-танічнага верша бываюць двухскладовыя (ямб, харэй) і трохскладовыя (дактыль, амфібрахій, анапест). Часам, аднак, у выглядзе эксперыменту
сустракаюцца і аднаскладовыя стопы. Таксама як эксперымент выглядаюць стопы чатырохскладовыя — пеоны і пяціскладовыя —
пентоны.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.

| Сілаба-танічныя памеры |
| --- |
| 
* Харэй
* Ямб
* Дактыль
* Амфібрахій
* Анапест

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Данілюк.
**Станіслаў Яўгенавіч Данілюк** (нар. 1955, Нікалаеўск-на-Амуры Хабараўскага края) — беларускі юрыст і дзяржаўны дзеяч. Мае вучонае званне дацэнта.

Біяграфія
---------

У 1980 годзе скончыў Мінскую вышэйшую школу МУС СССР. У 1990 годзе скончыў ад’юнктуру Маскоўскай вышэйшай школы міліцыі МУС СССР, абараніў кандыдацкую дысертацыю.

Працаваў у органах унутраных спраў Расійскай Федэрацыі, затым — у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь.

У 1990—2001 гадах займаў розныя пасады ў Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь: выкладчыка, старшага выкладчыка кафедры крымінальнага права і крыміналогіі, начальніка кафедры прававога рэгулявання расследавання злачынстваў следча-экспертнага факультэта, прафесара кафедры крымінальнага права і крыміналогіі.

У 2001—2006 гадах працаваў начальнікам экспертна-прававога аддзела ў Дзяржаўным сакратарыяце Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь.

Прымаў удзел у распрацоўцы праектаў Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь 1999 года, законаў і іншых актаў заканадаўства ў сферы забеспячэння нацыянальнай бяспекі.

З верасня 2006 года — суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь.

Унесены ў санкцыйныя спісы краін Балтыі.

Аўтар больш як 100 навуковых публікацый у галіне філасофіі права, канстытуцыйнага права, крымінальнага права і крыміналогіі.

Узнагароды
----------

Мае вышэйшы кваліфікацыйны клас. Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь. Узнагароджаны медалямі «За бездакорную службу» III, II і I ступені.

Зноскі
------

1. ↑  Latvia sanctions 101 more Belarus officials
2. ↑  The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus
3. ↑  Суддзя Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь Данілюк Станіслаў Яўгенавіч Архівавана 8 кастрычніка 2020.
Рапаківі з Выбаргскага масіву
**Рапакі́ві** (фінск.: rapakivi ад rapa — адкіды, гразь + kivi — камень; гнілы камень) — парфірападобны двухпалявашпатавы граніт павышанай шчолачнасці. Яго авоідная структура ўтворана буйнымі акруглымі ўкрапаннікамі артаклазу, акаймаванымі алігаклазам, абумоўлівае адносна хуткае разбурэнне пароды. Складаецца з артаклазу (каля 40 %), алігаклазу (каля 20 %), кварцу (каля 30 %), цёмнай слюды (каля 8 %) і другарадных мінералаў (каля 2 %). Колер буравата-ружовы, чырванаваты, радзей зеленаваты, чорны. Шчыльнасць каля 2,65 г/см³, порыстасць 0,3 %, супраціўленне сцісканню 100—200 МПа. З'яўляецца субплатформавым утварэннем, якое ўзнікла ў асацыяцыі з постарагенным магматызмам; буйныя масівы рапаківі акаймоўваюць старажытныя платформы. Выкарыстоўваецца як абліцовачны і бутавы камень, сыравіна для мікраклінавага канцэнтрату.

Граніт рапаківі шырока распаўсюджаны ў Швецыі і Фінляндыі, сустракаецца ў Карэліі і Ленінградскай вобласці (раён г. Выбарга) ў Расіі, ва Украіне (раён с. Гарадзішча Чаркаскай вобласці).

Літаратура
----------

* Рапаківі. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Рапаківі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
**Цыганскі яр** (укр.: *Циганський яр*) — раён у цэнтры Луганска. Знаходзіцца за Цэнтральным рынкам (паміж вуліцамі Магнітагорскай і Аляксеева).

Назва
-----

З'яўленне назвы звязваецца з цыганамі, якія жылі тут да пачатку 1970-х гг.

Гістарычны агляд
----------------

 Цыганскі яр
Засяленне абшару між сучаснымі вуліцамі Радзянскай і газеты «Луганська правда» пачалося ў 1920-я гады. На схілах Цыганскага яра будаваліся невялікія мергелевыя хаціны, якія ўтваралі *Цыганскі хутар*. Пасля Другой сусветнай вайны тут жылі людзі розных нацыянальнасцей, у тым ліку цыганы. За хутарам існаваў стыхійны рэчавы рынак, дзе гандлявалі «мяшэчнікі-спекулянты» .

З будаўніцтвам новага цэнтра горада на мяжы 1950-х —1960-х гг. планавалася знесці будынкі сектара індывідуальнай забудовы ўздоўж сучаснага Цэнтральнага рынку, вуліц Радзянскай і Чалюскінцаў. Паступова засыпалі і сам яр.

У той жа час Цыганскі хутар атрымаў кепскую славу. Цыганы пастаянна здзяйснялі шматлікія крадзяжы, рабаванні гараджан і іншыя злачынствы. На мяжы 1960-х — 1970-х гг. кіраўніцтва вобласці паставіла перад праваахоўнымі органамі задачу ліквідаваць гэтае «злачыннае кубло».

Аперацыяй па абясшкоджванні злачынцаў кіраваў тагачасны начальнік гарадскога ўпраўлення ўнутраных спраў палкоўнік міліцыі Мікалай Пятровіч Вадзько. У ёй удзельнічала каля 200 праваахоўнікаў. Былі затрыманыя дзясяткі злачынцаў, знойдзены скрадзеныя залатыя ўпрыгожанні вагой у некалькі кілаграмаў, схаваныя ў памыйных вёдрах.

Паколькі засяленне тут адбывалася самавольна, амаль усіх цыганоў, супраць якіх не завялі крымінальных спраў, выслалі ў розныя куткі краіны. У 1973-1974 гг. Цыганскі яр быў ачышчаны ад забудовы.

У пачатку 1980-х гадоў у ім быў запланаваны ландшафтны парк з фантанам, але ён так і не стаў сярод гараджан папулярным месцам. У пачатку 1990-х гг. на тэрыторыі яра былі ўсталяваны латкі Цэнтральнага рынку.

На месцы ранейшага Цыганскага хутара і базару выраслі новыя будынкі прыватнага сектара (сучасныя вуліцы Аляксеева, Якубоўскага, Старых Бальшавікоў).

Сучаснасць
----------

Генеральным планам 2011 г. меркавалася вызваліць яр ад гандлёвых месцаў і ўзвесці новыя дамы і паркоўкі.

Гл. таксама
-----------

* Цыганскі яр (Гомель)

Літаратура
----------

*Форостюк О. Д.* Прогулянки Старим містом // Довідник куратора студентських груп. — Луганськ, 2011.
**Джаз-мануш** (вядомы таксама як **Цыганскі джаз** і **Цыганскі свінг**) — кірунак у «гітарным» джазе, заснаванны братамі Ферэ і Джанга Рэйнхартам. Злучае ў сабе традыцыйную тэхніку гульні на гітары цыган гурты мануш і свінг.

Акрамя гітары, сольнай прыладай у джаз-мануш можа быць скрыпка.

Гл. таксама
-----------

* Джаз
* Гітара ў джазе

Спасылкі
--------

* Le Jazz у Маскве(недаступная спасылка)
* DjangoFest - Gypsy Jazz Swing Guitar Music Festivals, (ЗША)  (англ.)

| ⛭Джаз |
| --- |
| Тэмы | Джэм-сэйшн |
| Стылі | Цыганскі джаз ·  Панк-джаз ·  Свінг |
| Выканальніцкія тэхнікі | Рыф |
| Фестывалі | Капенгагенскі джазавы фестываль |
| Гісторыя | Блюз ·  Рэгтайм |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 7524698-3 |
Цыганскі яр (ліпень 2018 г.).Цыганскі яр (ліпень 2018 г.).
**Цыганскі яр** (**Цыганскі роў**, **Цыганскі спуск**) — часткова нівеліраваны яр у Гомелі, пераважна супадае з завулкам Падгорным, які вядзе да вуліцы Падгорнай у раёне рачнога порта (на сутыку з Валатаўскім спускам). Знаходзіцца ў межах гістарычнага раёна «Каўказ».

Паходжанне і назва
------------------

Цыганскі яр з’яўляецца рэшткай рэчышча старажытнай рэчкі, якая брала свой пачатак з возера ледавіковага паходжання, вядомага ў ХІХ — сярэдзіне ХХ стагоддзяў як Гарэлае балота (знаходзілася ў раёне цяперашняга чыгуначнага вакзала). Рэчка, назва якой не захавалася, працягвала тут існаваць яшчэ ў канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзяў, пачынаючыся ў раёне сучаснай вуліцы Савецкай (насупраць вуліцы Камсамольскай). Гэтая мясцовасць заставалася вярхоўем яра аж да другой паловы ХХ стагоддзя, калі яна была знівеліравана пад будаўніцтва тэлевізійнага цэнтра (1957) і цырка (1972).

Час з’яўлення назвы «Цыганскі» дакладна не высветлены, але ёсць падставы меркаваць, што яна існавала ўжо на пачатку ХХ ст. На гэта, напрыклад, указвае згадка «Цыганскага рова» ў мясцовай гомельскай прэсе 1910 г..Форма «Цыганскі спуск» згадваецца ў газетнай гутарцы са старшынёй гомельскага гарадскога савета (1936), «Цыганскі яр» (*«Цыганский овраг»*) — у нарысе пра будаўніцтва гомельскага рачнога порта (1933) і «Генеральным плане развіцця Гомеля» (1946), «Цыганскі роў» — прыводзіцца ў тапанімічным слоўніку Аляксандра Рогалева. Паходжанне эпітэта «Цыганскі» на сённяшні момант выглядае цьмяным і з навуковых пазіцый растлумачаным быць не можа. Нельга выключаць, што дадзены эпітэт мог быць «вандроўным» і сітуатыўна дастасоўваўся і да іншых мясцін з перападамі рэльефу на гомельскім «Каўказе».

Галерэя
-------

* Хаціна ў нізіне Цыганскага яра (ліпень 2010 г.).Хаціна ў нізіне Цыганскага яра (ліпень 2010 г.).

Гл. таксама
-----------

* Цыганскі яр (Луганск)

Зноскі
------

1. ↑  Нет места // Полесская жизнь. — 1910. — 18 августа. — С. 2.
2. ↑  Гомель сегодня и завтра (Беседа с председателем горсовета тов. Малашенком) Архівавана 13 лютага 2022. // Рабочий. 1936. 18 мая. №110. С. 3
3. ↑  "Кавказ" в плену : (история строительства Гомельского порта) / Д. Аллан, Мих. Пирожников, В. Розкин. — Гомель, 1933. — С. 4—5.
4. ↑  Генеральный план развития Гомеля 1946 года: Естественные условия.
5. ↑  Рогалев, А.Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 258.

| Яры і спускі Гомеля |
| --- |
| 
* Дзядно
* Цыганскі яр
* Валатаўскі спуск
* Крушэўскі спуск
* Баярскі спуск
* Кіеўскі спуск
* Замкавы спуск
* Гамяюк
* Кагальны роў
* Ільінскі спуск
* Выратавальная вуліца

 |
Бутырометр
**Бутырометр** (ад грэч. βούτυρον — *масла* і грэч. μετρν — *мера*) — прылада для вымярэння тлустасці малака. У цяперашні час створаны разнавіднасці бутырометраў для сыру, масла і вяршкоў. Прынцып дзеяння заснаваны на раскладанні бялковых рэчываў кіслотамі і ізаамілавым спіртам з наступным падзелам рэчываў з дапамогай цэнтрыфугі.

Выкарыстоўваюцца ў арганізацыях, на прадпрыемствах жывёлагадоўлі, вытворчасці і перапрацоўкі малака і малочных прадуктаў і кантролю якасці гэтых прадуктаў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Бутон** (індан.: Buton) — востраў у Інданезіі. Размешчаны на паўднёвы ўсход ад Сулавесі. Плошча - 4408 км². Насельніцтва (2010 г.) - 447 408 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Бутон месціцца на паўднёвым усходзе інданезійскай правінцыі Паўднёва-Усходні Сулавесі, аддзелены вузкімі пралівамі ад астравоў Сулавесі (7,2 км) і Муна (0,53 км). Даўжыня - 156,8 км, найбольшая шырыня - 54,8 км. 

Сучасныя абрысы вострава сфарміраваліся ў выніку чатырох моцных тэктанічных зрухаў, якія пачаліся 201,3—208,5 млн гадоў таму. На Бутоне здабываюць высокаякасны прыродны асфальт. Значная частка вострава пакрыта дажджавымі лясамі, у якіх захаваліся аноа, дзікая свіння *бабіруса*, рэдкія віды паўзуноў. Узбярэжжа характэрызуецца наяўнасцю скал, пясчаных пляжаў і мангравых зараснікаў.

Гісторыя
--------

У 2 тысячагоддзі да н. э. востраў Бутон быў населены старажытнымі аўстранезійцамі, прамымі нашчадкамі якіх з'яўляецца мясцовая народнасць бутонцы. Яе прадстаўнікі размаўляюць на трох асобных бутонскіх мовах. У XIV ст. на Бутоне склалася асобная дзяржава, якой кіравала дынастыя яванскага паходжання. У 1542 г. кіраўнікі Бутона прынялі іслам і тытул султанаў. 

Некаторы час Бутон знаходзіўся ў залежнасці ад валадароў Малукскіх астравоў, аднак у XVII ст. вызваліўся з-пад апекі. У далейшым значны ўплыў на Бутонскі султанат аказвалі Нідэрланды. У 1667 г. султаны былі вымушаны падпісаць з галандцамі пагадненне аб саюзных адносінах. 

У 1950 г. Бутон увайшоў у склад незалежнай Інданезіі. У 1960 г. быў вызвалены з пасады апошні бутонскі султан Мухамад Фаліхі.

Інфраструктура
--------------

Бутон — шчыльна населены востраў, аднак большасць насельніцтва сканцэнтравана на марскім узбярэжжы. Найбуйнейшым паселішчам з'яўляецца горад Бау-Бау (137 118 жыхароў у 2010 г.) на заходнім беразе, злучаны сталай паромнай пераправай з іншымі астравамі Інданезіі. Галоўныя заняткі насельніцтва — сельская гаспадарка, рыбалоўства, гандаль, здабыча прыроднага асфальту, рубка лесу. Развіццё турызму прызнана важным напрамкам далейшага эканамічнага развіцця, аднак пакуль яму перашкаджае дрэнна наладжаная сістэма ўнутраннага грамадскага транспарту.

Спасылкі
--------

* History of Buton
* Tropical Forest Disturbance
* J. W. Davidson, The Geology and Prospectivity of Buton Island, S.E. Sulawesi, Indonesia

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Бутаўт Кейстутавіч**, у хрышчэнні **Генрых** (памёр пасля 1381) — сын Кейстута.

Біяграфія
---------

Быў князем драгічынскім. У 1365 годзе перайшоў на бок Тэўтонскага Ордэна, ахрысціўся ў каталіцтва ў Кёнігсбергу, потым удзельнічаў у няўдалым паходзе войскаў Ордэна на Вільню. Дзесьці паміж жніўнем 1365 і 1368 годам прыбыў да двара імператара і чэшскага караля Карла IV Люксембургскага ў Празе, ад якога атрымаў тытул герцага і зямельныя ўладанні. Успамінаецца ў свіце імператара да 1378 года. Апошні раз успамінаецца крыніцамі ў 1381 годзе, у паведамленні пра ўцёкі з Літвы яго сына Вайдуты, які таксама прыняў каталіцкі хрышчэнне і накіраваўся да двара чэшскага караля. Пахаваны ў аўгустыніянскім касцёле св. Тамаша ў Празе.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Rowell S. C.* (June 1996). «Unexpected Contacts: Lithuanians at Western Courts, c. 1316-c. 1400». English Historical Review 111 (442): 567—570. ISSN 0013-8266.
* *Fijałek J.* Wnuk Kiejstuta: Jan książe drohiczinski kustosz i kanonik krakowski, drugi rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego // Kwartalnik Historyczny 1914. — Lwów, 1914. — S. 181—197.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Sejm-Wielki.pl |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Арсіноя.
**Арсіноя II Філадэльфія** — дачка Пталамея I Сатэра і Берэнікі I.

Тройчы была замужам. Першы муж — дыядох Лісімах, якому яна нарадзіла траіх сыноў — Пталамея, Лісімаха і Філіпа. Канец шлюбу паклала смерць Лісімаха ў бітве пры Карапедыуме ў 281 годзе да н.э. Пасля чаго яна трымала пад сваім камандаваннем гарнізон Касандрыі да зімы ў 281-280 гадах да н.э.

Другім шлюбам у 280 годзе да н.э. ажанілася са сваім адзінакроўным братам Пталамеям Кераўнаў, царом Македоніі (сынам Пталамея I і Эўрыдзікі I). Шлюб скончыўся тым, што Пталамей Кераўн забіў дваіх яе малалетніх дзяцей ад Лісімаха, пасля чаго яна бегла на Самафракію. Ад гэтага шлюбу ў яе не было дзяцей.

Трэцім шлюбам ажанілася са сваім родным братам Пталамеям II Філадэльфам, паміж 280 і 272 (верагодна, 273) гадамі да н.э. Яна не мела дзяцей ад Філадэльфа, але пасля яе смерці (верагодна, у канцы 260 года да н.э.) Пталамей II абвясціў яе законнай маці сваіх дзяцей ад Арсіноі I.

Арсіноя II была аб'яднана з Пталамеем II у 273-271 гадах да н.э. у культ богаў Філадэльфаў. Пталамей II Філадэльф пераназваў Кракадылопаль у **Арсіною** ў яе гонар.

Крыніцы: Паўсаній, Плутарх «Дэметрый».

Даследаванні
------------

* S.M. Burstein, Arsinoe II Philadelphos: A Revisionist View. — In: Philip II, Alexander the Great and the Macedonian Heritage, eds. W.L. Adams, E.N. Borza, Washington, 1982, 197—212.
* Ладынин И. А. Попова Е. А. Египетская подвеска, найденная на городище Чайка (Северо-Западный Крым), и посмертное обожествление Арсинои II Филадельфы // Вестник древней истории, 2010, № 2, 71-85.


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Арсіноя I** | **Царыца Егіпта**? да н.э. | Пераемнік**Берэніка II** |


| ?Арсіноя II — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Lagus[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Пталамей I Сатэр |  |  |  | (Meleagros)[d] |  | Balakros[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Arsinoe of Macedon[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Арсіноя II |  |  |  |  |  | NN[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Magas of Macedon[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Бераніка I |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Antigone of Macedon[d] |  | Cassander[d] |  | Iolas[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 124860487 · GND: 118650513 · ISNI: 0000 0003 8240 1176 · LCCN: no2010038087 · NLP: A28128217 · NTA: 072823216 · NUKAT: n2017007440 · VIAF: 265492796 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Глыбочына.

**Глыбо́чына** — возера ў Беларусі, у Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Вядзеціца, за 41 км на паўночны ўсход ад Полацка.

Плошча паверхні возера 0,37 км². Даўжыня 1,5 км, найбольшая шырыня 0,7 км. Найбольшая глыбіня дасягае 6,8 м.  

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 5—10 метраў, стромкія, складзены з пяскоў. Берагі пясчаныя, вышынёй 0,3—0,7 м. Месцамі берагі зліваюцца са схіламі катлавіны, на паўднёвым усходзе і паўночным захадзе возера — сплавінныя. Берагавая лінія звілістая. Літаральная зона стромкая. Дно возера ў паўночнай частцы пясчанае, у цэнтральнай і паўднёвай частках выслана сапрапелямі.  

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Упадае ручай з возера Бярэзінак і выцякае ручай у возера Вядзета. Прыбярэжная расліннасць займае палосу да 10 м і пашырана да глыбіні ў 2 метры.

У возеры водзяцца лешч, плотка, шчупак, акунь, лінь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* *Мыслівец І. А.* Глыбочына // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 12. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1986 г. (руск.)
**Глыбочыца** — курганны могільнік каля вёскі Глыбочыца Лепельскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца ва ўрочышчы Княгінкі, на беразе возера Глыбочыца.

Апісанне
--------

Захавалася 6 курганоў дыяметрам не менш за 10 м, вышынёй 1,5-2 м. У 1859 годзе некалькі курганоў раскапаў М. Ф. Кусцінскі. Знойдзены жалезныя сякеры, коп’і, драцяны бранзалет з нанізанымі на яго паставымі пацеркамі. Пахавальны абрад — трупапалажэнне. Адзін курган у 1951 годзе раскапаў А. Р. Мітрафанаў. Пад курганным насыпам знойдзены жаночае пахаванне, шкляныя пацеркі з пазалотай (XII ст.), бронзавая пацерка ў тэхніцы скані, на скронях — драцяное кольца з пятлёй на адным канцы і кручком на другім (XII—XIII стст.).

Літаратура
----------

* Лепельскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 271—286.
* Лепельскі раён // Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад.: В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — С. 173—175.
Панарама Глыбокага ў кірунку існавання замка
**Глыбоцкі замак** — абарончае збудаванне ў мястэчку Глыбокае у ВКЛ (сучасны г. Глыбокае Віцебскай вобласці). Існаваў у 16—18 ст.

Апісанне
--------

Пабудаваны на месцы «двара» Зяновіча (паўднёва-заходняя частка мястэчка). Замак пазначаны на карце М. Струбіча «Тэатр вайны за Інфлянты» (1589 г.). Апісанні замка таго перыяду невядомыя, але, відаць, ён не адрозніваўся ад традыцыйных тагачасных збудаванняў з земляным валам, драўлянымі сценамі і вежамі. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гг. пад сценамі замка 30 чэрвеня 1654 г. адбыўся бой паміж атрадамі войска ВКЛ і расійскімі войскамі на чале з думным дваранінам Ж. В. Кондыравым. Паводле гістарычных крыніц, 2 жніўня 1654 г. замак быў спалены ўшчэнт, а кіраўнік абароны замка полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. У 1658 г. атрад войска палкоўніка ВКЛ У. Валовіча ўзяў штурмам замак і спаліў яго, а захопленыя гарматы адвёз у Даўгінаў. Пазней замак быў адноўлены і праіснаваў да канца 18 ст. У 1700 г. у час Паўночнай вайны замак моцна пацярпеў ад вялікага пажару. Паступова замчышча было забудавана, вул. Замкавая яшчэ згадвалася ў дакументах канца 18-19 ст.

Літаратура
----------

* *Ткачоў М.* Глыбоцкі замак // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 539. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 308. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

| ⛭Замкі Беларусі |
| --- |
| Дзяржаўныя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Захаваныя | 
* ✯ Стары замак у Гродне
* Новы замак у Гродне
* Камянецкая вежа
* Лідскі

 |
| Рэшткі | 
* Крэўскі
* Навагрудскі

 |
| Разбураныя | 
* Аршанскі
* Глыбоцкі
* Гомельскі
* Дрысенскі
* Копыскі
* Ляхавіцкі
* Мышскі
* Мядзельскі
* Рагачоўскі
* Радунскі
* Стрэшынскі
* Чачэрскі

 |

 |  |
| Прыватныя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Захаваныя | 
* Быхаўскі
* Любчанскі
* ✯✰ Мірскі
* ✯ Нясвіжскі

 |
| Рэшткі | 
* Гальшанскі
* Геранёнскі
* Смальянскі

 |
| Разбураныя | 
* Глускі
* Горвальскі
* Горскі
* Друцкі
* Жаберскі
* Жлобінскі
* Іказненскі
* Сенненскі

 |

 |
**Беліцкія баі 1943—1944 гадоў** Сенненскай (камандзір В. С. Лявонаў) і 1-й імя К. С. Заслонава (камандзір Л. I. Сяліцкі) савецкіх партызанскіх брыгад па абароне аэрадрома ў саўгасе «Беліца» Сенненскага раёна ў снежні 1943—маі 1944 гг. 

Праз аэрадром ішло забеспячэнне з савецкага тылу партызан Сенненскага і сумежных раёнаў (за ноч прымаў да 10 самалётаў з грузамі). Для ліквідацыі аэрадрома нямецкія акупацыйныя ўлады 20 снежня 1943 г. накіравалі карны батальён (каля 300 салдат). Партызаны атрадаў № 6 і імя К. А. Хаіркізава Сенненскай брыгады ўтрымалі свае пазіцыі, адбілі 3 атакі, знішчылі каля 50 немцаў і адкінулі карны батальён да в. Даганоўка.

3—5 лютага 1944 г. каля 600 салдат і батарэя 76-мм гармат пачаў наступленне з Даганоўкі на абарончыя рубяжы партызан каля саўгаса «Беліца». Наступленне батальёна карнікаў ад в. Латыгаль было спынена атрадамі імя Аляксандра Неўскага і імя Чапаева Сенненскай брыгады. Нямецкія сілы асноўнымі сіламі авалодалі перадполлем партызанскай абароны ў раёне в. Новая Беліца і 1,5 гадзіны прамой наводкай абстрэльваў умацаванні партызан. Атаку партызаны адбілі, на флангах у контрнаступленне перайшлі атрады імя Суворава і імя А. М. Захарава Сенненскай брыгады і атрады «Аршанец» і «Перамога» брыгады імя Заслонава. Страціўшы каля 100 салдат забітымі і параненымі, нямецкія сілы адышлі у раен в. Нямойта, пакінуўшы абоз, палявыя кухні і частку боепрыпасаў. Сканцэнтраваўшы ў паўночнай частцы раёна мотастралковую дывізію і зводны полк з паліцэйскіх гарнізонаў Сенненскага, Багушэўскага і Бешанковіцкага раёнаў, 16 сакавіка 1944 г. нямецкія акупацыйныя ўлады пачалі наступленне і на 5-ы дзень баёў адцяснілі партызан на захад ад аэрадрома. Партызаны стварылі новую паласу абароны на заходнім беразе р. Усвейка і ўтрымлівалі яе да мая 1944 г.

Літаратура
----------

* Пасэ, У. С. Беліцкая абарона 1943—44 / У. С. Пасэ // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 5.