recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бадэн (значэнні).
Карта Бадэна
Бадэн, 1806—1945
**Ба́дэн** (ням.: Baden) — рэгіён на паўднёвым захадзе Германіі, састаўная частка зямлі Бадэн-Вюртэмберг. Цэнтрам Бадэна з’яўляецца горад Карлсруэ.

Гісторыя
--------

Бадэн быў дзяржавай Свяшчэннай Рымскай імперыі Германскай нацыі. Ён утварыўся на месцы Брайсгау — сярэдневяковага графства ў Швабіі. З 1112 года кіраўнікі Бадэна з дынастыі Цэрынгенаў сталі звацца маркграфамі.

Прыблізна праз сотню гадоў Бадэн быў падзелены на дзве часткі. Адна частка, званая Бадэн-Бадэн, стала каталіцкай, а іншая — Бадэн-Дурлах — пратэстанцкай.

У 1771 годзе пасля згасання старэйшай лініі Бадэн-Бадэна адбылося аб’яднанне зямель пад кантролем Бадэн-Дурлахскага маркграфа Карла Фрыдрыха.

У 1803 годзе кіраўнік Бадэна стаў адным з нямногіх курфюрстаў Свяшчэннай Рымскай імперыі. Аднак гэта выбітнае права доўжылася толькі на працягу трох гадоў, да падзення імперыі ў жніўні 1806 года, праз восем месяцаў пасля разгромнай бітвы пад Аўстэрліцам.

У тым жа годзе курфюрства ператварылася ў вялікае герцагства і ўзбагацілася дадатковай тэрыторыяй. Бадэн стаў незалежнай дзяржавай з адной з самых ліберальных у той час канстытуцый і адным з ачагоў рэвалюцыі 1848—1849 гадоў, задушанай Прусіяй.

З 1871 года Бадэн увайшоў у склад Германскай імперыі.

Пасля 1945 года да заснавання Федэратыўнай Рэспублікі Германія паўночны Бадэн уваходзіў у амерыканскую акупацыйную зону, паўднёвы — у французскую. У 1952 годзе пасля рэферэндума адбылося аб’яднанне з Вюртэмбергам.

Буйныя гарады
-------------

* Карлсруэ
* Мангейм
* Гайдэльберг
* Фрайбург
* Канстанц
* Пфорцгейм
* Бадэн-Бадэн
* Раштат
* Офенбург

Гл. таксама
-----------

* Бадэнская памылка колеру
* Спіс кіраўнікоў Бадэна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4069065-9 · LCCN: n79090112 · NKC: ge213914 · VIAF: 137195603 |
**Берлінскі слоўнік егіпецкай мовы** (ням.: Wörterbuch der ägyptischen Sprache) — фундаментальны слоўнік егіпецкай мовы, створаны ў першай палове XX стагоддзя пры падтрымцы некалькіх германскіх акадэмій А. Эрманам і Г. Грапавым пры ўдзеле егіптолагаў розных краін. Слоўнік ахоплівае ўвесь лексічны матэрыял вядомых у той час іерагліфічных і іератычных тэкстаў. Іератычныя напісанні даваліся ў іерагліфічнай транскрыпцыі.

Складанне
---------

Праца над стварэннем слоўніка пачалася ў 1897. Асновай для стварэння слоўніка паслужыў створаны раней Тэзаўрус лацінскай мовы (Thesaurus Linguae Latinae). Тэкст разбіваўся на ўрыўкі каля 30 слоў. Адзін урывак пісалі на картку. Кожную картку перапісвалі ад рукі каля 40 разоў, гэта значыць па адной на кожнае слова ўрыўка і дзесяць на запас. На кожнай з 30 картак адпаведнае слова падкрэслівалі чырвоным і яго ж пісалі ў верхнім правым вугле. У выніку кожнае слова тэксту атырмлівала сваю картку з урыўкам. Карткі складвалі ў алфавітным парадку ў скрыню. Гэты метад дазваляў цалкам ахапіць увесь лексічны матэрыял кожнага тэксту, а таксама паказаць ужыванне кожнага слова ў дадзеным кантэксце.

За першыя 9 гадоў збору матэрыялу колькасць картак і скрынь стала такой вялікай, што для працы над слоўнікам прыйшлося выдзяліць тры вялікія пакоі на верхнім паверсе новага Берлінскага музея. У зборы матэрыялу для слоўніка ўдзельнічалі 27 навукоўцаў з розных краін. У прыватнасці, Дж. Брэстэд распісваў надпісы з галоўных еўрапейскіх музеяў, А. Гардынер — папірусы з Лейдэна і Турына, К. Зэтэ займаўся Тэкстамі Пірамід, Г. Юнкер — надпісамі з храмаў грэка-рымскага перыяду. Усяго за час стварэння слоўніка было напісана каля 1,5 мільёна картак.

Выданні
-------

Поўнае выданне слоўніка выйшла ў 5-ці тамах у Лейпцыгу ў 1926—1931, у 1935—1953 выйшла 5 тамоў спасылак (Belegstellen), а ў 1950 — нямецка-егіпецкі паказальнік слоў (Deutsch-ägyptisches Wörterverzeichnis). У 1955 і ў 1971 гадах у Берліне выходзілі рэпрынтныя выданні слоўніка.

У 2005 на базе Берлінскага слоўніка быў створаны электронны Тэзаўрус егіпецкай мовы (Thesaurus Linguae Aegyptiae, TLA), які ўвесь час папаўняецца новым матэрыялам. У яго склад у аблічбаваным відзе ўключана таксама ўся картатэка.

Літаратура пра слоўнік
----------------------

* Grapow H. Wie ein Wörterhuch entsteht // Wissenschaftliche Annalen zur Verbreitung neuer Forschungsergebnisse. 1. Jahrgang, Heft 1. Berlin, April 1952. S. 28-34,
* Grapow H. Das Wörterbuch der ägyptischen Sprache. Zur Geschichte eines großen wissenschaftlichen Unternehmens der Akademie. Berlin, 1953.
* Gardiner A. H. Ancient Egyptian Onomastica. Vol. I. Oxford, 1947. P. ix-xxi.\*
* Wolfgang Kosack: *Wörterbuch der ägyptischen Sprache.* Herausgegeben von Adolf Erman und Hermann Grapow. Erweitert, korrigiert und ergänzt von Wolfgang Kosack. 5 Bände, 5644 Seiten. Christoph Brunner, Nunningen 2018, ISBN 978-3-906206-40-0.

Спасылкі
--------

* Берлінскі слоўнік егіпецкай мовы
* Тэзаўрус егіпецкай мовы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Васілеўскі.
**Мікалай Пятровіч Васілеўскі** (1904, Санкт-Пецярбург — 1937, Салаўкі) — беларускі графік і жывапісец.

Біяграфія
---------

Вокладка кнігі «Беларускі каляндар на 1929 год»
Пасля I сусветнай вайны жыў на радзіме бацькоў у в. Сіняўская Слабада (Карэліцкі раён Гродзенскай вобласці). Быў арыштаваны (разам з бацькам) падлеткам у Мінску пастановай калегіі АДПУ (1920) прыгавораны як «член сям’і асуджанага» да высылкі. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, займаўся ў мастацкай студыі пры гімназіі ў Я. Драздовіча. У 1926—1928 гадах супрацоўнічаў у часопісе «Маланка». Уступіў у КСМЗБ. 3 1930 г. жыў у БССР, працаваў мастаком-карыкатурыстам у газетах «Звязда», «Савецкая Беларусь», «Калгаснік Беларусі».

У сатырычных малюнках, карыкатурах выкрываў праявы сацыяльнага і нацыянальнага ўціску, палітыку санацыйнага рэжыму ў Заходняй Беларусі. Як кніжны графік аформіў «Беларускі каляндар на 1929», кнігу С. Паўловіча «Пішы самадзейна» (1929), «Першыя зярняткі» (1936), «Засеўкі» (1937), часопіс для дзяцей «Заранка», раманс К. Галкоўскага «Лугам, лугам зеляненькім». Творчасць М. Васілеўскага адметная ўвагай да нацыянальных традыцый, імкненнем перадаць мовай мастацтва ідэі нацыянальна-вызвольнага руху. У пейзажных творах адлюстроўваў асаблівасці краявідаў і народнай архітэкгуры Навагрудчыны.

Арыштаваны 12.9.1933 у Мінску. Прыгавораны пастановай калегіі АДПУ СССР 9.1.1934 як «член контррэвалюцыйнай арганізацыі БНЦ» да 8 гадоў папраўча-працоўных лагераў. Па першай справе  рэабілітаваны пракуратурай Беларусі 19.10.1992, па другой рэабілітаваны трыбуналам БВА 18.4.1956.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Ліс А.* Васілеўскі // БЭ ў 18 т. Т. 4. Мн. 1997.
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 3. Кніга 1 / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Мн. 2004.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мікалай Пятровіч Васілеўскі
**Алена Сяргееўна Гурская** (21 лютага 1950, пас. Цялякава, Уздзенскі раён, Мінская вобласць) — беларускі літаратуразнавец і крытык. Кандыдат філалагічных навук. (1982), дацэнт (1992).

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1972 годзе БДУ. У 1974—1992 гадах у Інстытуце літаратуры АН Беларусі, з 1992 года ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце. Друкуецца з 1967 года.

Творчасць
---------

Даследуе праблемы мастацкіх пошукаў у сучаснай беларускай паэзіі, пытанні паэтыкі (манаграфія «Адказнасць перад часам: Нарыс творчасці К. Кірэенкі», 1986; артыкулы «Свабодны верш і сучасная беларуская паэзія», 1975; «Мастацкія пошукі лірыкі», 1980, і інш.). Аўтар кнігі «Праблемы сучаснай беларускай крытыкі» (1996, з Л. Гарэлік і Т. Грамадчанка).
**Красімір Капаў** (нар. 14 ліпеня 1999, Магілёў) — беларускі футбаліст, нападнік магілёўскага «Дняпра».

Клубная кар’ера
---------------

З 2017 года пачаў выступаць за дубль мінскага «Дынама». 29 ліпеня 2018 года дэбютаваў у асноўнай камандзе дынамаўцаў, калі выйшаў на замену ў другім тайме матча Кубка Беларусі супраць «Энергетыка-БДУ» (7:0) і паспеў адзначыцца дублем. Праз некалькі дзён быў аддадзены ў арэнду клубу Першай лігі «Чысць», дзе стаў іграком асновы, але не выратаваў каманду ад вылету ў Другую лігу.

У пачатку 2019 года спрабаваў працаўладкавацца ў Польшчы, аднак у выніку вярнуўся ў Беларусь і далучыўся да дзяржынскага «Арсенала». Не меў трывалага месца ў складзе, часцей выхадзіў на замену, па выніках сезона 2019 разам з клубам перамог у Другой лізе. У лютым 2020 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро». У сезоне 2020 стаў другім бамбардзірам каманды і дапамог ёй выйсці ў Першую лігу. Сезон 2021 пачынаў у стартавым складзе, з лета стаў часцей выхадзіць на замену.

Пасля атрымання магілёўскім клубам месца ў Вышэйшай лізе на сезон 2022 дэбютаваў у элітным дывізіёне 20 сакавіка 2022 года ў матчы першага тура супраць бабруйскай «Белшыны» (0:0), калі выйшаў у стартавым складзе і быў заменены ў другім тайме. У далейшым заставаўся іграком асновы. У студзені 2023 года падоўжыў кантракт з «Дняпром».

Міжнародная кар’ера
-------------------

У верасні-кастрычніку 2015 года выступаў за юнацкую зборную Беларусі да 17 гадоў у адборачным раўндзе чэмпіянату Еўропы.

Дасягненні
----------

* Беларусь Пераможца Другой лігі чэмпіянату Беларусі (2): 2019, 2020

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2017 | дубль | Дынама | Беларусь | 5 | 3 |
| 2018 (1) | дубль | Дынама | Беларусь | 16 | 3 |
| 2018 (2) | Д2 | Чысць | Беларусь | 12 | 1 |
| 2019 | Д3 | Арсенал | Беларусь | 21 | 5 |
| 2020 | Д3 | Дняпро | Беларусь | 25 | 21 |
| 2021 | Д2 | Дняпро | Беларусь | 26 | 5 |
| 2022 | Д1 | Дняпро | Беларусь | 28 | 2 |
|

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Футбол. "Чисть" арендовала у минского "Динамо" Капова, Мироевского и Ксенофонтова Архівавана 27 сакавіка 2022.
3. ↑  Красимир Капов перешел в "Днепр"
4. ↑  Красимир Капов остается в "Днепре" (руск.). *football.by* (18 студзеня 2023). Праверана 19 студзеня 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |

| ⛭ Дняпро Магілёў |
| --- |
| 
* 1 Філіпенка (б)
* 5 Тарасенка
* 7 Клачкоў
* 8 Вігоўскі
* 9 Сцепаненка
* 17 Маркаў
* 20 Бардукоў
* 21 Вяршынін
* 22 Лукашоў
* 23 Дунаеў
* 29 Александровіч
* 33 Капаў
* 54 Генералаў (б)
* 55 Красноў
* 88 Юркевіч
* 91 Арцюх
* Алісейка
* Амін
* Анкудзінаў
* Балтрушэвіч
* Шапко (б)
* галоўны трэнер: Вячаслаў Герашчанка

 |
**Сімяон Млоцкі** (хрысц. імя *Стэфан*, польск.: Symeon Stefan Młocki;?, Валынь — 1804, верагодна, Галіцыя) — базыльянін, епіскап Уладзімірскі і Берасцейскі Рускай уніяцкай царквы (1779—1795 гг.).

Біяграфія
---------

 Праўдыч — герб роду Млоцкіх
Нарадзіўся на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Праўдзіч».

19 верасня 1779 г. прызначаны біскупам Уладзіміра-Берасцейскім, а на наступны дзень прыняў біскупскае пасвячэнне з рук біскупа Пінска-Тураўскага Гедэона Гарбацкага (галоўнага кансэкратара), сакансэкратарамі былі луцкі уніяцкі біскуп Кіпрыян Стэцкі і луцкі рымска-каталіцкі дапаможны біскуп Францішак Камарніцкі. У 1780 г. узнагароджаны ордэнам Св. Станіслава.

У 1790 г. у Варшаве ўдзельнічаў у нарадах па справах уніяцкай царквы. 20 сакавіка 1792 г. разам з іншымі уніяцкімі епіскапамі падпісаў петыцыю да караля супраць увядзення новай праваслаўнай іерархіі, а ў 1794 г. узначаліў апошні з’езд уніяцкіх епіскапаў і архімандрытаў у Рэчы Паспалітай. У 1791 годзе Арсеній Глаўнеўскі быў намінаваны яго каад’ютарам і тытулярным біскупам Берасцейскім.

6 верасня 1795 г. указам Кацярыны II Млоцкі і іншыя уніяцкія епіскапы былі вызвалены ад усіх абавязкаў у сваіх епархіях з гадавой пенсіяй у 3000 рублёў. 30 красавіка 1802 г. рускія епіскапы-уніяты напісалі просьбу ў Кангрэгацыю прапаганды веры, каб Апостальскі прастол прасіў у цара дазволу біскупам — уладзімірскаму Сімяону Млоцкаму, пінскаму Яакіму Гарбацкаму і луцкаму Стэфану Лявінскаму вярнуцца ў свае дыяцэзіі.

У 1804 годзе ён выехаў на лячэнне ў Галіцыю і, верагодна, там памёр.

Заўвагі
-------

* 1. ↑  *Dorota Wereda*. Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}.… — S. 343.
	2. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
	 **(нявызн.)**.
	3. ↑  *Dorota Wereda*. Biskupi unickiej diecezji włodzimiersko-brzeskiej w XVIII wieku Архівавана 4 сакавіка 2016.… — S. 73.
	4. ↑  *Дмитро Блажейовський*. Ієрархія Київської Церкви (861—1990)… — С. 299. (англ.)

Літаратура
----------

* *Дмитро Блажейовський*. Ієрархія Київської Церкви (861—1990). — Львів «Каменяр», 1996. — 567 °C. — ISBN 5-7745-0687-8
* *Dorota Wereda*. Biskupi unickiej diecezji włodzimiersko-brzeskiej w XVIII wieku Архівавана 4 сакавіка 2016. // Szkice Podlaskie. — T. 9. — 2001. — S. 61-75.  (польск.)
* *Dorota Wereda*. Biskupi unickiej metropolii kijowskiej w XVIII wieku Архівавана 15 лютага 2016.. — Siedlce-Lublin 2013. — 375 S. — ISBN 978-83-63527-31-0  (польск.)

Спасылкі
--------

* Bishop Symeon Młotskyi (Młocki), O.S.B.M. † // The Hierarchy of the Catholic Church  (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шутовіч.
**Віктар Шутовіч** (27 кастрычніка 1890, в. Шутавічы, Ашмянскі павет — 1 сакавіка 1960, Барысаў) — беларускі каталіцкі святар, публіцыст.

Біяграфія
---------

Быў высвенчаны ў 1913 годзе ў Вільні. Пачаткова служыў у касцёле Святога Іосіфа ў Барадзенічах Браслаўскага павета. Асуджаны польскімі ўладамі за казанні на беларускай мове. Быў на парафіях у Лідзе, Тшцянным. З 1932 вікарый і прэфект у Харошчы каля Беластоку. Служыў у мінскім Чырвоным касцёле (з вясны 1944 па 1945). 26 студзеня 1945 арыштаваны савецкімі ўладамі, асуджаны на 10 гадоў турмы. Вызваленены 20 сакавіка 1955, вярнуўся ў Мінск, атрымаў парафію (нелегальна, з 1956) у Барысаве, дзе і памёр. Пахаваны на старых Барысаўскіх могілках.

Апрацаваў зборнік «Калядныя песні», выдадзены Нінай Абрамчык у Берліне.

Спасылкі
--------

* Ks. V. Śutovič. U 25-tyja ŭhodki majho śviatarstva (1913—1938) // Chryścijanskaja Dumka № 16(164), 1 červienia 1938.; № 17(165), 10 červienia 1938.; № 18(166), 20 červienia 1938.
* Лаўрэш Леанід. Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // НАША СЛОВА № 35 (1342), 30 жніўня 2017.
**Аўтакратыя** — сістэма праўлення, пры якой адной асобе належыць неабмежаваная вярхоўная ўлада. Аўтакратыямі былі ўсе дынастычныя манархіі Старажытнага Усходу, тыранічныя праўленні ў некаторых старажытных грэчаскіх дзяржавах, Рымская і Візантыйская імперыі, абсалютныя манархіі новага часу. Познія палітычныя традыцыі аўтакратычнай улады ідуць ад часоў Аляксандра Македонскага, эліністычнай ідэі «цара» і «царства». Элінізм скасаваў полісы (гарады-дзяржавы антычнага часу) і стварыў тэрытарыяльную манархію пад уладай аднаго цара. Як і ўсходнія дэспатыі, эліністычная аўтакратыя вызначалася неабмежаванай уладай, яе абагаўленнем, праўленнем з апорай на бюракратыю, армію, культ правіцеля. Аднак у адрозненне ад усходніх дэспатый, заснаваных выключна на волі дэспата, эліністычная, а за ёй рымская, візантыйская і еўрапейскія аўтакратыі ў той ці іншай ступені прызнавалі традыцыйныя законныя нормы адносін у грамадстве. Тэрмін нярэдка ўжываецца ў сучасным лексіконе для вызначэння асоб і груповак, якія імкнуцца да непадзельнага палітычнага панавання, прэтэндуюць на неабмежаваную ўладу.

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Аўтакратыя на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4206090-4 · Microsoft: 144661447 · NDL: 00570749 |
2 лютага 2024 ВПС ЗША нанеслі серыю авіяўдараў па Корпусе вартавых ісламскай рэвалюцыі і падтрымоўваным Іранам групоўкам апалчэнцаў, размешчаным у Іраку і Сірыі. Атака была здзейсненая ў адказ на ўдар беспілотніка, нанесены Ісламскім супрацівам у Іраку па амерыканскіх войсках у Іарданіі.

Перадгісторыя
-------------

З пачатку вайны паміж Ізраілем і ХАМАСам 7 кастрычніка 2023 года групы апалчэнцаў, якія падтрымліваюцца Іранам, здзейснілі больш за 170 нападаў на базы ЗША ў Іраку, Іарданіі і Сірыі. У выніку гэтых акцый дзясяткі вайскоўцаў атрымалі раненні. 28 студзеня 2024 года ў выніку ўдару беспілотніка Shahed 136, нанесенага Ісламскім супрацівам у Іраку па базе ЗША ў Іарданіі, трое амерыканскіх вайскоўцаў загінулі і яшчэ 47 атрымалі раненні.

Бамбардзіроўка
--------------

Каля паўночы з 2 на 3 лютага па мясцовым часе (UTC+3) ВПС ЗША нанеслі авіяўдары па звязаных з Іранам групоўках апалчэнцаў у Іраку і Сірыі. У аперацыі ўдзельнічалі два B-1B, перакінутыя з базы ВПС Дайс, у штаце Тэхас. Пад удары трапілі аператыўныя цэнтры камандавання і кіравання, разведвальныя цэнтры, ракеты, склады беспілотных лятальных апаратаў, а таксама аб'екты лагістыкі. Амерыканскія афіцыйныя асобы паведамілі, што знішчылі 85 цэляў на сямі аб'ектах, трох у Іраку і чатырох у Сірыі, з выкарыстаннем 125 высокадакладных ракет.

Як паведамілі прадстаўнікі іракскай службы бяспекі , шэсць авіяўдараў былі нанесеныя па шэрагу аб'ектаў у Іраку. Паводлк сірыйскіх дзяржаўных СМІ, «амерыканская агрэсія» нанесла ўдар па шэрагу аб'ектаў у пустынных раёнах і на ірака-сірыйскай мяжы. Іракскія афіцыйныя асобы паведамілі, што авіяўдары нанеслі ўдар па штабу сіл народнай мабілізацыі ў Акашатэ, у выніку чаго загінула 16 баевікоў. Іракскія афіцыйныя асобы таксама заявілі, што тры дамы, якія выкарыстоўваліся Катаібам Хезбалам у мухафазе Аль-Анбар, падпалі пад авіяўдары.

Па дадзеных Сірыйскай абсерваторыі па правах чалавека, па меншай меры 29 падтрымоўваных Іранам баевікоў былі забітыя ў выніку авіяўдараў ў Сірыі.

Наступствы
----------

Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі ў дачыненьні да некалькіх асобаў, звязаных з Корпусам вартавых ісламскай рэвалюцыі.

Заўвагі
-------

1. ↑  Iran Update, January 28, 2024 **(нявызн.)** (Think tank analysis). Washington, D.C.:  Institute for the Study of War (28 студзеня 2024). — «These militias have conducted over 170 attacks targeting US positions as part of this effort since October 2023.»  Архівавана з першакрыніцы 28 January 2024. Праверана 29 January 2024.
2. ↑
3. ↑  US launches strikes in response to attack that killed troops in Jordan (англ.). *Al Jazeera*. Архівавана з першакрыніцы 2 February 2024. Праверана 2 лютага 2024.
4. ↑  Iran-related Designations and Designations Updates; Counter Terrorism Designations and Designations Updates; Non-Proliferation Designations **(нявызн.)**. *Office of Foreign Assets Control* (14 лютага 1987). Архівавана з першакрыніцы 3 February 2024. Праверана 3 лютага 2024.
**Джэні Дарлінгтан** (у дзявоцтве **Зобрыст**, 1924–2017) - амерыканская даследчыца, якая разам з {{нп3|Джэкі Рон||ru|Jackie Ronne}} была адной з першых жанчын, якія правялі ў Антарктыдзе зімоўку ў 1947-1948 гадах. Дарлінгтан і Рон былі часткай каманды, якая зноў заняла былую амерыканскую станцыю (ад экспедыцыі антарктычнай службы ЗША ў 1939 годзе) на востраве {{нп3|Стонінгтан (востраў)|Стонінгтан|ru|Стонингтон (остров)}} у 1946 годзе. Дарлінгтан стала часткай экспедыцыі выпадкова: яна збіралася дайсці толькі да Вальпараіса, Чылі, са сваім мужам Гары Дарлінгтанам, які быў пілотам экспедыцыі Рона. Маладыя правялі свой мядовы месяц у Антарктыдзе пасля таго, як Джэкі Рон і яе муж папрасілі прысутнасці Джэні.

Дарлінгтан таксама была першай жанчынай, якая зацяжарыла ў Антарктыдзе. Пазней яна напісала кнігу «*Мой антарктычны мядовы месяц»*, у якой прыйшла да высновы, што «жанчынам не месца ў Антарктыдзе». Кніга была напісана ў суаўтарстве з Джэйн МакІлвэйн і змяшчае радок «Антарктыда для мяне — жанчына. Нясталая, зменлівая, непрадказальная, яе нізасць маскіруецца белым макіяжам першароднай чысціні. Раптам яна здымае пальчаткі, закасвае рукавы і з лютасцю ваўка кідаецца табе ў горла». Яна і Рон не ладзілі, хоць гэта магло быць звязана з праблемамі паміж іх сужэнцамі.


1. ↑  "Jennie Darlington, participant in groundbreaking Antarctic exploration, dies at 93". The Washington Post. Праверана 23 January 2019.
2. ↑  Sullivan, Patricia (2009-06-18). "Obituary: Edith 'Jackie' Ronne 1919-2009, First U.S. Woman on Antarctica". *The Washington Post* [амерыканская англійская]. ISSN 0190-8286. Праверана 2016-06-27.
3. ↑  Hulbe, Christina L.; Wang, Weili; Ommanney, Simon (2010-12-01). "Women in glaciology, a historical perspective". *Journal of Glaciology*. **56** (200): 944–964. doi:10.3189/002214311796406202.
4. ↑  The Antarctic Sun: News about Antarctica - Breaking the Ice (page 1) **(нявызн.)**. *antarcticsun.usap.gov*. Праверана 27 чэрвеня 2016.
5. ↑  2005 Signing - American Geographical Society (англ.)  **(нявызн.)**?. Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2016. Праверана 27 чэрвеня 2016.
6. ↑  Miller, Stephen (2009-06-20). "Last-Minute Whim Began a Long Antarctic Stay for First Known U.S. Woman on the Continent". *Wall Street Journal*. ISSN 0099-9660. Праверана 2016-06-27.
7. ↑  Origins: Antarctica: People: Women In Antarctica (1) | Exploratorium **(нявызн.)**. *Exploratorium: the museum of science, art and human perception*. Праверана 27 чэрвеня 2016.
8. ↑  Stephen Martin (1 February 2013). *A History of Antarctica*. Rosenberg Publishing. pp. 375–7. ISBN 978-1-922013-72-9.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фурман.

**Сямён Абрамавіч Фурман** (1 снежня 1920, Пінск — 16 сакавіка 1978, Ленінград) — савецкі шахматны трэнер, гросмайстар, шахматны тэарэтык. Трэнер Анатоля Карпава. Заслужаны трэнер СССР (1973).

Біяграфія
---------

У 1948 годзе дамогся свайго першага вялікага поспеху на 16-м чэмпіянаце СССР, дзе заняў 3-е месца, услед за ўдзельнікамі межзанальнага турніру Давідам Бранштэйнам і Аляксандрам Котавым.

Выдатна выступаў Фурман і ў шэрагу чэмпіянатаў Ленінграда: 1953 год — 1-е месца, 1954 год — 1-3-е месцы, 1957 год — 1-2-е месца.

Ужо ў 50-х ён зарэкамендаваў сябе як адзін з лепшых шахматных тэарэтыкаў краіны. За радай і трэнерскай дапамогай да яго ў розныя гады звярталіся Давід Бранштэйн, Міхаіл Батвіннік, Тыгран Петрасян, Віктар Карчны.

У 1963 годзе Фурман быў адным з памочнікаў Міхаіла Батвінніка на вучэбна-трэніровачным зборы ў Падмаскоўі, дзе пазнаёміўся з 12-гадовым таленавіты хлопчыкам з Залатавуста Толем Карпавым. А 5 гадоў праз яны абодва ўжо выступалі за зборную Узброеных сіл, і зносіны стала больш цесным. У 1969 Карпаў пераехаў у Ленінград. Фурман стаў трэнерам Карпава.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Партыі Сямёна Фурмана у базе *Chessgames*


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | 365chess · Chess Games · Chess Tempo |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 9292 1482 · NTA: 075093693 · VIAF: 287084108 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Асвяцінскі.
**Геральд Баляслававіч Асвяцінскі** (23 студзеня 1932, Ялізава, Асіповіцкі раён, Магілёўская вобласць — 12 мая 2006) — беларускі тэатральны дзеяч. Заслужаны дзеяч культуры БССР (1968).

Біяграфія
---------

У 1955 годзе закончыў БДУ, у 1965 годзе — Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва імя А. В. Луначарскага ў Маскве.

З 1955 года працаваў у Маладзечанскім абкаме камсамола, Глыбокскім райкаме камсамола, Гродзенскім аблвыканкаме начальнікам аддзела культасветустаноў і мастацтва, з 1963 г. начальнік Гродзенскага абласнога ўпраўлення культуры. У 1965—1994, 2001—2006 гг. дырэктар Беларускага тэатра імя Якуба Коласа; заснавальнік, а з 1994—2001 гг. — Беларускага тэатра «Лялька».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Асвяцінскі Геральд Баляслававіч // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдактар Г. П. Пашкоў. — Мінск, 2002. — Т.1. — С. 61.
* Осветинский Геральд Болеславович // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редактор Г. П. Пашков. — Минск, 2007. — Т. 5. — С. 622.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar156833 |
**Се́тыф**, **Сатыф** (араб. سطيف‎‎يف, фр.: Sétif) — горад на паўночным усходзе Алжыра ў правінцыі Сетыф, размешчаны на вышыні каля 1096 м над узроўнем мора.

Забудова горада тыпова каланіяльная, аднак паблізу захаваліся старажытнарымскі некропаль і руіны буйной візантыйскай крэпасці. Тут базуецца футбольны клуб ЕС Сетыф. Насельніцтва 200 тысяч жыхароў (2001).

Гісторыя
--------

Горад нумідыйскага паходжання быў вядомы рымлянам як Sitifis. У 97 годзе імператар Нерва пасяліў тут сваіх ветэранаў. Дзвесце гадоў праз з Маўрэтаніі была адміністрацыйна выдзелена Сітыфенская вобласць. Пасля арабскага нашэсця горад страціў былое значэнне. З 1838 года — месцазнаходжанне французскага гарнізона і цэнтр буйнога сельскагаспадарчага рэгіёна.

Трагедыя
--------

Асноўны артыкул: **Сетыфская разня**
Сутыкненні мясцовых жыхароў з еўрапейцамі ў 1945 годзе панеслі каля 100 жыццяў. У адказ французы правялі карную аперацыю, вядомую як Сетыфская разня. Яе ахвярамі, як мяркуюць, сталі ад 6 да 8 тысяч мясцовых жыхароў. Алжырскі прэзідэнт Абдэль Азіз Бутэфліка назваў Сетыфскую аперацыю 1945 года пачаткам генацыду алжырскага народа.

Крыніцы
-------

1. ↑  Sétif (Province Capital, Sétif, Algeria) - Population Statistics, Charts, Map and Location Праверана 9 лютага 2020.
2. 1 2  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Сеты́ф, Сатыф // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 355. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11992037j · GND: 4118608-4 · LCCN: n86126853 · SUDOC: 027995585 · VIAF: 125575132 |
**Зямельны ўчастак** — частка зямной паверхні з размешчанымі на ёй будынкамі і збудаваннямі, якая мае мяжу і мэтавае прызначэнне. Іншыя назвы: дзялянка, надзел, пляц (аг.-усх.-слав.: пляцъ ад польск.: płac з 1434 г. ад ням.: Platz — плошча ад лац.: platea — вуліца ад грэч. πλατεία — дарога).

Уладальнік участка — юрыдычная або фізічная асобы, тэрытарыяльная супольнасць або дзяржава, якая мае лучнасць паўнамоцтваў на валоданне, карыстанне ды распараджэнне належным паводле права ўласнасці пляцам.

Беларусь
--------

За 2009—2011 гады ў Беларусі выдалі звыш 40 000 зямельных надзелаў пад будаўніцтва асабістага жытла. З іх на больш як 23 000 (57,5 %) надзелаў будаўніцтва пачалося. Каля 10 000 (25 %) уладальнікаў надзелаў не атрымалі дазволу на будаўніцтва. Каля 2400 (6 %) надзелаў адабралі за пратэрмінаваны час, адведзены на будаўніцтва. На май 2012 года ў чарзе на атрыманне зямельных участкаў пад індывідуальнае жыллёвае будаўніцтва зафіксавана каля каля 60 000 чалавек, з іх каля паловы складалі жыхары Мінскай вобласці. Пагатоў налічвалася 35 000 (58,3 % ад чаргі) свабодных зямельных надзелаў, якія вылучылі пад будаўніцтва. У Мінскім раёне налічвалася каля 500 (2,4 % ад чаргі) свабодных надзелаў пры больш як 21 000 чалавек у чарзе на будаўніцтва.

Зноскі
------

1. ↑  "Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб зямлі ад 23 ліпеня 2008 г. № 425-З (Артыкул 1)". Прававы партал Рэспублікі Беларусь «Эталон-Анлайн». 3 лістапада 2012. Праверана 16 верасня 2017.
2. ↑  *Міхаіл Суднік.* Дзялянка // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы / рэд. Мікалай Крыўко, афармл. А.М. Хількевіч. — 3-яе выд. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2002. — С. 179. — 784 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-11-0234-2.
3. ↑  *Вячаслаў Панюціч.* Надзел // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2000. — Т. 11. — С. 121. — 560 с. — ISBN 985-11-0188-5.
4. ↑  *Алесь Касцень.* Пляц // *Звязда* : газета. — 9 кастрычніка 2007. — № 192 (26057). — С. 2. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)
5. ↑  *Іван Лучыц-Федарэц.* Пляц // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / рэд. Генадзь Цыхун. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — Т. 9. — С. 248-249. — 367 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-08-0629-X.
6. ↑  *Сяргей Палінін.* У зямельнай чарзе 60 тысяч індывідуалаў // *Звязда* : газета. — 22 мая 2012. — № 95 (27210). — С. 3. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4072147-4 · Microsoft: 2778348615 · NKC: ph115847 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кокс.

**Джэйкаб Долсан Кокс** (англ.: Jacob Dolson Cox; 27 кастрычніка 1828, Манрэаль, Квебек — 4 жніўня 1900, Глостэр, штат Масачусетс) — амерыканскі палітычны дзеяч. 28-ы губернатар штата Агая ў 1866—1868 гадах. Займаў пасаду міністра ўнутраных справаў ЗША ў 1869—1870 гадах. Член Палаты прадстаўнікоў Кангрэса ЗША ў 1877—1879 гадах.

Кокс нарадзілася ў Канадзе. Ён ажаніўся ў 1849 годзе з Хелен Фіні. У пары было восем дзяцей. Кокс вывучаў багаслоўе ў каледжы Оберлін. Затым ён вывучаў права і пачаў у 1853 годзе сваю кар’еру ў якасці юрыста ў штаце Агая. Ён быў чальцом Сената штата ў 1859—1860 гадах.

Кокс удзельнічаў у Грамадзянскай вайне ў ЗША ў складзе войска паўночных штатаў і даслужыўся да чыну генерал-маёра. Перамог дэмакрата Джорджа У. Моргана на губернатарскіх выбарах 1865 года. Рэспубліканцы ў Агая не вылучалі яго для перавыбрання але новы тэрмін. Яго пераемнікам у 1868 годзе стаў Ратэрфорд Хейс.

Прэзідэнт ЗША Уліс Грант прызначыў Кокса ў 1869 годзе міністрам унутраных спраў. Ён сышоў у адстаўку ў наступным годзе ў знак пратэсту супраць карупцыі ў палітычнай сістэме, ягоным пераемнікам стаў Каламбус Дэлана. Кокс быў у 1876 годзе абраны ў Палату прадстаўнікоў. Ён не вылучаў сваю кандыдатуру для перавыбрання на выбарах у Кангрэс у 1878 годзе.

Кокс па веравызнанні быў прэсвітэрыянінам.

Шаблон:Губернатары Агая
Шаблон:Міністры ўнутраных спраў ЗША
**Выбухі на Бостанскім марафоне** і наступная стральба — серыя тэрарыстычных актаў, якія пачаліся 15 красавіка 2013 года, калі дзве бомбы, вырабленыя з хуткаварак, падарваліся падчас Бостанскага марафону ў 2 гадзіны 39 хвілін пасля поўдня, у выніку чаго былі забіты 3 чалавекі і яшчэ прыкладна 264 былі паранены. Бомбы выбухнулі з інтэрвалам у 12 секунд і з адлегласцю ў 190 метраў адна ад адной побач з фінішнай лініяй на Бойлстан-Стрыт.

Федэральнае бюро расследаванняў (ФБР) узяло на сябе расследаванне, і 18 красавіка былі апублікаваны фотаздымкі і відэа двух падазраваных. Пазней у той жа дзень былі вызначаны асобы падазраваных — чачэнскія браты Джахар і Тамерлан Царнаевы. Неўзабаве пасля таго, як ФБР апублікавала фотаздымкі, падазраваныя забілі паліцэйскага, сагналі пазадарожнік і ініцыявалі перастрэлку з паліцыяй у Уотэртаўне, штат Масачусетс. У ходзе перастрэлкі адзін з паліцэйскіх быў паранены, але выжыў з вялікай стратай крыві. У перастрэлцы Тамерлана Царнаева некалькі разоў падстрэлілі, пасля чаго яго брат пакінуў яго ў пазадарожніку і ўцёк. Ён быў абвешчаны мёртвым на месцы здарэння.

19 красавіка адбыўся беспрэцэдэнтны вышук Джахара Царнаева з тысячамі супрацоўнікаў праваахоўных органаў, якія праводзілі вышук на 20-квартальнай плошчы Уотэртаўна. Падчас аблавы ўлады папрасілі жыхароў Уотэртаўна і прылеглых раёнаў, уключаючы Бостан, не пакідаць сваіх дамоў. Сістэма грамадскага транспарту і большасць прадпрыемстваў і дзяржаўных устаноў былі зачынены для стварэння пустыннага гарадскога асяроддзя. Каля 19:00 жыхар Уотэртаўна выявіў Джахара, які хаваўся ў лодцы на заднім дварэ. Джахар быў арыштаваны і дастаўлены ў бальніцу неўзабаве пасля гэтага.

Падчас першага допыту ў бальніцы Джахар сцвярджаў, што Тамерлан з’яўляўся натхняльнікам. Ён сказаў, што іх матывам былі экстрэмісцкія ісламісцкія перакананні, а таксама войны ў Іраку і Афганістане, і што яны — самастойныя экстрэмісты, не звязаныя з іншымі тэрарыстычнымі групамі. Паводле яго слоў, яны навучыліся будаваць выбуховыя прылады па матэрыялах інтэрнэт-часопіса філіяла Аль-Каіды ў Емене. Апроч таго, ён заявіў, што яны з братам вырашылі пасля выбухаў у Бостане паехаць у Нью-Ёрк, каб арганізаваць аналагічныя выбухі на Таймс-сквер. Джахар быў абвінавачаны 22 красавіка яшчэ ў бальніцы ва ўжыванні зброі масавага знішчэння і знішчэнні маёмасці, якое прывяло да смерці. Ён не прызнаў сябе вінаватым па 30 пунктах абвінавачвання.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 169506665 · LCCN: sh2014000105 |
***Dirofilaria*** — від круглых чарвей сямейства {{bt-bellat||Onchocercidae}}. Некаторыя віды выклікаюць паразітарную інфекцыю {{нп3|дырафілярыёз||uk|Дирофіляріоз}} у людзей і іншых млекакормячых.

Апісанне
--------

Тонкія нематоды, лічынкавыя стадыі якіх звычайна знаходзяцца ў канчатковага гаспадара (у асноўным у сабак). Эмбрыёны (мікрафілярыі) развіваюцца ў арганізме дарослай самкі і вызваляюцца ў крывацёк, дзе становяцца даступнымі для прамежкавых гаспадароў-гематафагаў (камароў).

Віды
----

Вылучаюць 27 відаў:

* Dirofilaria acutiuscula
* Dirofilaria aethiops
* Dirofilaria ailure
* Dirofilaria asymmetrica
* Dirofilaria cancrivori
* Dirofilaria conjunctivae
* Dirofilaria corynodes
* Dirofilaria desportesi
* Dirofilaria fausti
* Dirofilaria freitasi
* Dirofilaria genettae
* Dirofilaria hystrix
* Dirofilaria immitis
* Dirofilaria indica
* Dirofilaria louisianensis
* Dirofilaria macacae
* Dirofilaria macrodemos
* Dirofilaria magalhaesi
* Dirofilaria magnilarvata
* Dirofilaria pongoi
* Dirofilaria reconditum
* Dirofilaria repens
* Dirofilaria roemeri
* Dirofilaria tawila
* Dirofilaria tenuis
* Dirofilaria timidi
* Dirofilaria uniformis
* Dirofilaria ursi

Значэнне
--------

Некаторыя віды з'яўляюцца добра вядомымі паразітамі, у тым ліку {{bt-bellat||*Dirofilaria immitis}}*, *{{bt-bellat||Dirofilaria repens}}*, які паражае многія віды млекакормячых, а таксама *{{bt-bellat||Dirofilaria tenuis}}*, які звычайна паразітуе на янотах, але можа інфікаваць і людзей. Дырафілярыёз чалавека звычайна выклікаюць *{{bt-bellat||Dirofilaria* *immitis}}* і *{{bt-bellat||Dirofilaria* *repens}}*. Першы можа выклікаць дырафилярыёз лёгкіх, які можа не мець сімптомаў. Іншая форма інфекцыі можа характарызавацца балючай шышкай пад скурай або інфекцыяй вачэй. Нематоды распаўсюджваюцца камарамі.

1. ↑  IRMNG - Dirofilaria Railliet & Henry, 1911 **(нявызн.)**.
2. ↑  Spratt, D.M. (1975). "Further studies of dirofilaria roemeri (Nematoda: Filarioidea) in naturally and experimentally infected macropodidae". *International Journal for Parasitology*. **5** (5): 561–564. doi:10.1016/0020-7519(75)90050-8. PMID 1158556.
3. ↑  Marty, A. M. Dermatologic Manifestations of Filariasis. Medscape.
**Dianthus uzbekistanicus** — від двухдольных раслін роду Гваздзік (лац.: Dianthus) сямейства Гваздзіковыя (лац.: Caryophyllaceae). Упершыню апісаны расийскім батанікам Ігарам Аляксандравічам Лінчэўскім у 1953 годзе.

Распаўсюджанне
--------------

Эндэмік Узбекістана, вядомы з паміра-алайских хрыбтоў на тэрыторыі Самаркандскай і Кашкадар’інскай абласцей.

Сустракаецца сярод камянёў, вапняковых абломкаў, у скальных расколінах.

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая травяністая расліна да 40 см вышынёй, са шматлікімі сцёбламі 20-35 см даўжынёй; сцёблы ў асноўным голыя, знізу шурпатыя.

Лісце сінявата-зялёнага адцення, з завостранай верхавінай.

Кветкі адзінкавыя, ружовага колеру; аснаванне кветкі густа пакрыта валаскамі.

Плод — каробачка, нясе вялікую колькасць насення.

Цвіце ў маі, пладаносіць у чэрвені.

Ахоўны статус
-------------

Занесена ў Чырвоную кнігу Узбекістана. Від знаходзіцца пад пагрозай знікнення з-за збору кветак і выпасу жывёлы ў месцах свайго арэала.

Вырошчваецца ў Батанічным садзе Акадэміі навук Узбекістана.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Dianthus uzbekistanicus Lincz.
4. ↑  Tropicos | Name — Dianthus uzbekistanicus Lincz
5. ↑  Dianthus uzbekistanicus information from NPGS/GRIN(недаступная спасылка)
6. ↑  Animals and Plants Unique to Uzbekistan
7. 1 2 3 4 5 6 7 8   Архівавана 27 красавіка 2015.
8. ↑  Гваздзік узбекистанская — Dianthus uzbekistanicus — Апісанне таксона — Плантариум Архівавана 7 сакавіка 2017.
*Gran Basamento*, абаронены металічным дахам
Дэталь насценнага роспісу: бітва.
Выгляд на *Gran Basamento*.
Дэталь насценнага роспісу: бітва.
**Какаштла** (*Cacaxtla*) — зона археалагічных раскопак на поўдні мексіканскага штата Тласкала ў муніцыпалітэце Натывітас. Атрымала вядомасць дзякуючы добра захаваным насценным выявам культуры мая. Горад, які існаваў у гэтым месцы, дасягнуў росквіту ў эпікласічны перыяд месаамерыканскай гісторыі. У 1 км ад Какаштлы знаходзіцца гарадзішча Шачытэкатль.

Гісторыя да канкісты
--------------------

Мяркуецца, што Какаштла была сталіцай дзяржавы Альмека-Шыкаланка. Горад узнік каля IV-V стст. н.э. Ці звязаны яго стваральнікі з культурай альмекаў, або назва адносілася да тэрыторыі, а не да этнічнага паходжання стваральнікаў горада, да цяперашняга часу невядома. Пра культуру альмека-шыкаланка амаль нічога не вядома; тэрмін упершыню выкарыстоўваў гісторык і храніст Дыега Муньёс Камарга ў канцы XVI ст. калі пісаў, што Какаштла была галоўным горадам «альмекаў» (народ, вядомы сучасным гісторыкам пад назвай «альмекі», знік за 800 гадоў да ўзнікнення горада, у IV ст. да н.э.).

Пасля падзення бліжэйшага горада Чалула прыкладна ў 600 г. у вайне супраць якога брала ўдзел і Какаштла, горад ператварыўся ў цэнтр улады ў навакольным рэгіёне даліны Пуэбла-Тлашкала. Каля 900 г. горад пачынае прыходзіць у заняпад і да 1000 г. канчаткова закінуты.

Сучасная гісторыя
-----------------

Горад быў ізноў адкрыты ў 1975 г. сялянамі паселішча Сан-Мігель-дэль-Мілагра, якія, апрацоўваючы зямлю, выявілі старажытную сцяну, на якой быў выяўлены твар персанажа, цяпер вядомага як «Чалавек-Птушка», і паведамілі пра знаходку ўладам. Горад адразу ж прыцягнуў увагу археолагаў.

21 мая 2007 г. каля 800 м² плошчы руін было цалкам разбурана і яшчэ 800 пашкоджана ў выніку моцнага граду, у сувязі з чым улады зачынілі доступ да руін аж да новага распараджэння.

Горад
-----

Цэнтр горада Какаштла — *Gran Basamento*, даўжынёй у 200 метраў і вышынёй 25 метраў. Гэта платформа прыроднага паходжання, якая забяспечвае добрую абарончую пазіцыю і від на навакольныя землі. На гэтай платформе размяшчаліся асноўныя рэлігійныя і грамадзянскія збудаванні горада, а таксама жыллё жрацоў. У наваколлях платформы сустракаюцца іншыя піраміды меншага памеру і падножжы храмаў.

Паколькі галоўны комплекс будынкаў Какаштлы не раскопвалі да 1980-х гадоў, шматлікія каляровыя малюнкі на сценах захаваліся і даступныя для агляду наведвальнікам. Асаблівую цікавасць уяўляе той факт, што шмат якія з насценных выяў спалучаюць сімволіку Мексіканскага плато з уплывам культуры мая, што робіць Какаштлу ўнікальнай у гэтым стаўленні.

Зноскі
------

1. ↑  Derrumba granizo techo en zona de Cacaxtla(недаступная спасылка) Архівавана 3 лютага 2009.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Какаштла
* Por los murales de Cacaxtla. Revista Buen Viaje Архівавана 24 лютага 2009.
* Археологическая зона Какаштла (шт. Тласкала) осталась без одного из своих ведущих исследователей (руск.) Архівавана 25 снежня 2012.
**Селішча**  — курганны могільнік X стагоддзя каля в. Селішча Ушацкага раёна Віцебскай вобласці.

Апісанне
--------

У 1990 годзе даследаваннямі курганоў на Ушаччыне займалася археолаг Л. У. Дучыц. Раскопкі праводзіліся каля вёсак Селішча, Рыбакі, Кублічы.

Селішчанская курганная група (мясцовая назва Французскі могільнік, Напалеонаўскія магілы, Магілы воінаў) зараз размешчана за 0,1 км на поўдзень ад вёскі, за школай, каля сучасных могілак. Да часу правядзення раскопак тут захавалася 52 насыпы. Вышыня іх ад 1 да 3 метраў, дыяметр ад 5 да 10 м. Было раскапана 16 курганоў. У іх знойдзены нож, расплаўленыя шкляныя пацеркі, вялікія ярка-лімонныя пацеркі, фрагменты пласцінчатых і дротавых упрыгажэнняў, глінянае праселка. Рэчы датуюцца X стагоддзем. У адным з курганоў знойдзены галаўны вяночак са спіральных пранізак, бранзалетападобныя скроневыя кольцы і бранзалет са стылізаванымі звярынымі галоўкамі. Мяркуючы па рэчах, пахаванне адбылося ў пачатку XI стагоддзя.

У курганах з пахаваннямі па абрадзе трупапалажэння знойдзены ножыкі, гліняны посуд, дротавыя бранзалетападобныя скроневыя кольцы і разнастайныя шкляныя пацеркі (золаташкляныя бочкападобныя, сінія, упрыгожаныя белымі ромбікамі, бісерныя, лімонкі, невялікія сярэбрашкляныя і інш.).

На падставе знойдзеных рэчаў і абрадаў пахавання Селішчанскі курганны могільнік датуецца канцом X — пачаткам XII стагоддзя. Этнічная прыналежнасць пахаваных вызначаецца як балта-славянская (крывічанская).

Зноскі
------

1. ↑  КУРГАННЫ МОГІЛЬНІК У ВЁСЦЫ СЕЛІШЧА

Літаратура
----------

* Дучыц, Л. Аб чым расказваюць знаходкі / Л. Дучыц // Патрыёт (Ушачы). — 1990. — 28 жн.
* Дучыц, Л. Курганны могільнік каля в. Селішча Ушацкага раёна / Л. Дучыц // Гістарычна-археалагічны сборнік. — Мн. 1994. — Ч. 3. — С. 122—131.
* [Курганы могільнік каля мястэчка Селішча] // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн. 2003. — С. 31 — 32.

Спасылкі
--------

* Селішча (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
**Абу-ль-Хасан Алі ібн Хілал** (араб. أبو الحسن علي بن هلال‎‎), больш вядомы як **Ібн аль-Баваб** (араб. ابن البواب‎‎) — каліграф і ілюстратар, які жыў у часы праўлення дынастыі Буідаў. Меркавана памёр каля 1022 года ў Багдадзе.

Біяграфія
---------

Паходзіў з беднай сям’і. Яго імя літаральна азначае «Сын брамніка». Вывучаў фікх і багаслоўе, быў вельмі пабожны, таксама аб аль-Бавабе казалі, што ён вывучыў Каран на памяць.

Вывучаў каліграфію разам з дачкой Ібн Муклы. Ібн аль-Баваб авалодаў усімі шасцю каліграфічнымі стылямі і палепшыў іх. Яшчэ пры жыцці дасягнуў шырокай славы і быў лёгка пазнавальны з-за сваёй доўгай барады. Вучні Ібн аль-Баваба перадалі яго стыль многім пакаленням каліграфаў.

За ўсё жыццё Аль-Бавваб стварыў 64 копіі Карана. Адна з самых лепшых гэтых копій была напісана шрыфтам райхан і захоўвалася ў стамбульскай мячэці Лалялі  (руск.) (бел. іншая — у бібліятэцы Чэстэра Біці  (руск.) (бел. ў ірландскім Дубліне. Апошняя была паднесена ў дар асманскім султанам Селімам I. Ібн аль-Баваб быў прызнаным майстрам каліграфіі, яго школа каліграфіі праіснавала аж да падзення Багдаду перад націскам манголаў — больш за два стагоддзі пасля яго смерці.

Уклад
-----

Адным з найбольш значных дасягненняў аль-Баваба лічыцца паляпшэнне каліграфічнага стылю *аль-хат аль-мансуб* («прапарцыйнае пісьмо»). Таксама ён унёс уклад у распрацоўку такіх стыляў, як райхан, таукі, насх і мухакак. З усіх копій Карана, створаных аль-Бавабом да нашых дзён захавалася толькі адна. Гэта самы ранні вядомы рукапіс, напісаны нахільным шрыфтам на паперы.

Зноскі
------

1. ↑  Ibn al-Bawwab // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2 3  Ibn al-Bawwāb brief bio **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 20 лістапада 2012. Праверана 14 верасня 2012.
3. ↑  «Ibn al-Bawwab» [Biography], *Encyclopedia Britannica*, Online Архівавана 3 верасня 2019.
4. ↑  Robinson, G. *The Cambridge Illustrated History of the Islamic World*, Cambridge University Press, 1996, p. 268
5. ↑  Explore the Collections | Chester Beatty **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 27 кастрычніка 2018. Праверана 1 студзеня 2020.
6. ↑  Robinson, F (ed.), *The Cambridge Illustrated History of the Islamic World*, Cambridge University Press, 1996, p. 286

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10186913 · EGAXA: vtls001455355 · GND: 121369129 · ISNI: 0000000078195320 · LCCN: n86836739 · SUDOC: 069694524 · VIAF: 67966754 · ULAN: 500319860 |

 |
**Люстрацыя 1840—1850-х гадоў** — сістэма мер, якія праводзіліся ў дзяржаўных вёсках Расійскай імперыі ў межах рэформы Кісялёва.

На Беларусі і іншых «заходніх губернях» рэформа паводле сацыяльна-эканамічнага зместу і вынікаў была больш глыбокай, чым у цэнтральнай Расіі. Гэта тлумачыцца вастрынёй сялянскага пытання ў рэгіёне і тым, што расійскія ўлады баяліся зліцця сялянскіх хваляванняў з польскім нацыянальным шляхецкім рухам. Люстрацыя павінна была правесці рэвізія дзяржаўнай маёмасці, ліквідаваць сялянскае малазямелле, рэгламентаваць падатковы прыгнёт і павялічыць плацежаздольнасць дзяржаўнай вёскі.

Люстрацыя пачалася з «Палажэння аб люстрацыі дзяржаўных маёмасцей у заходніх губернях і Беластоцкай вобласці» ад 28 снежня 1839 года. Праводзілася ў 2 этапы: да 1844 года пры захаванні фальварачна-паншчыннай сістэмы, з 1844 года шляхам паскоранага пераводу сялян дзяржаўных маёнткаў (дзяржаўных сялян) на аброк і знішчэння фальварачна-прыгонніцкай сістэмы. Да 1857 года на аброк былі пераведзены ўсе дзяржаўныя маёнткі Мінскай, Гродзенскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Люстрацыя мела буржуазна-прагрэсіўны характар. Зямельны фонд сялян павялічыўся на 10,7 %, на 20 % знізіўся падатковы ўціск, за дзяржаўнымі сялянамі прызнавалася грамадзянская свабода.

Гл. таксама
-----------

* Люстрацыя

Крыніцы
-------

1. ↑  ЭГБ 1997, с. 417.
2. ↑  ЭГБ 1997, с. 418.

Літаратура
----------

* *Вольга Загарульская.* Люстрацыя 1840—50-х гадоў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — С. 417—418. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* *У. А. Сосна* Эвалюцыя дзяржаўных сялян на Беларусі ў другой трэці XIX ст.. — 1996. — ISSN 0321-0359.
* § 8–1. Рашэнне аграрнага пытання ў першай палове XIX ст.: 4. Рэформа дзяржаўнай вёскі. Люстрацыя дзяржаўных маёнткаў **(нявызн.)**. *profil.adu.by*. Праверана 14 лютага 2024.
**Міжнародны аэрапорт Кішынёў** — асноўны аэрапорт Малдовы.

Новы аэравакзал
---------------

У 1974 годзе ў Кішынёўскім аэрапорце быў пабудаваны новы будынак аэравакзала. Праект быў зроблены спецыялістамі арганізацыі «Ленаэрапраект». З моманту здачы новага будынка прапускная здольнасць аэрапорта была значна павялічана - да 400 пасажыраў у гадзіну, пазней яна дасягнула 700 пасажыраў у гадзіну. У сярэдзіне 1970-х гадоў выконваліся рэгулярныя рэйсы ў 40 гарадоў Малдовы і 40 іншых гарадоў СССР. Аб'ём пасажыраперавозак склаў ў 1976 годзе каля 800000 чалавек.

У 1980-х гадах у аэрапорце Кішынёва базавалася 35 самалётаў і 98 верталётаў. Узлётна-пасадачная паласа аэрапорта была павялічана да 3590 метраў. У 1987 годзе з аэрапорта праводзіліся рэйсы ў больш за 80 гарадоў Савецкага Саюза. Рэйсы па Малдове звязвалі больш 20 населеных пунктаў (Бельцы, Чадыр-Лунга, Кагул, Каменка і інш.) Пачалася эксплуатацыя самалётаў Ту-154Б, у аэрапорце Кішынёва базаваліся 9 самалётаў гэтага тыпу. 

13 верасня 1990 г. адбыўся першы міжнародны рэйс на самалёце Ту-134 па маршруце Кішынёў - Франкфурт. Пазней былі адкрыты і іншыя міжнародныя рэйсы.

Кішынёўскі аэрапорт у цяперашні час
-----------------------------------

У 2000 годзе была завершана рэканструкцыя аэрапорта Кішынёва. Рэканструкцыя была ажыццёўлена на грошы ўрада Малдовы (3 мільёны долараў) і на крэдыт Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця (9 мільёнаў долараў). Для вяртання крэдыту быў уведзены мэтавай збор у памеры 10 долараў з пасажыра. 

За 2007 год на рэгулярных і чартэрных рэйсах з аэрапорта Кішынёва 15 авіякампаній перавезлі больш за 689.000 пасажыраў у 27 гарадоў 18 краін свету. За 2009 год праз аэрапорт прайшло больш 808.000 пасажыраў і больш за 800 тон грузаў.

У цяперашні час аэрапорт можа абслугоўваць 425 пасажыраў у гадзіну, але яго прапускная здольнасць рэдка выкарыстоўваецца ў поўнай меры. З кішынёўскага аэрапорта ў сярэднім выконваецца 15-17 рэйсаў у дзень. У аэрапорце працуюць 17 авіякампаній, здзяйсняюцца рэйсы ў 23 гарады Еўропы, Блізкага Усходу і Азіі.

Гл. таксама
-----------

* Air Moldova