**П’ер дэ Ферма́** (фр.: Pierre de Fermat, 17 жніўня 1601 — 12 студзеня 1665) — французскі матэматык, адзін са стваральнікаў аналітычнай геаметрыі, матэматычнага аналізу, тэорыі імавернасцей і тэорыі лікаў. Па прафесіі юрыст, з 1631 — радца парламента ў Тулузе. Бліскучы паліглот. Найбольш вядомы фармулёўкай Вялікай тэарэмы Ферма.

Біяграфія
---------

П’ер Ферма нарадзіўся 17 жніўня 1601 года ў гасконскім гарадку Бамон-дэ-Ламань (*Beaumont-de-Lomagne*, Францыя). Яго бацька, Дамінік Ферма, быў заможным гандляром, другім гарадскім консулам; маці, Клер дэ Лонг — выкладчыца матэматыкі. У сям’і, акрамя П’ера, былі яшчэ адзін сын і дзве дачкі. Ферма атрымаў юрыдычную адукацыю — спачатку ў Тулузе, а затым у Бардо і Арлеане.

У 1631 годзе, паспяхова скончыўшы навучанне, Ферма выкупіў пасаду каралеўскага саветніка парламента (іншымі словамі, члена вышэйшага суда) у Тулузе. У гэтым жа годзе ён ажаніўся з далёкаю сваячкай маці, Луізай дэ Лонг. У іх было пяцёра дзяцей.

Хуткі службовы рост дазволіў Ферма стаць членам Палаты эдыктаў у горадзе Кастр (1648). Менавіта гэтай пасадзе ён абавязан прыстаўкаю да свайго імені адзнакі знатнасці — часціцы *de*; з гэтага часу ён становіцца П’ерам дэ Ферма.

Каля 1652 года Ферма прыйшлося аспрэчваць паведамленне аб сваім скананні падчас эпідэміі чумы; ён сапраўды заразіўся, але выжыў.

У 1660 годзе планавалася яго сустрэча з Паскалем, але з-за дрэннага здароўя абодвух вучоных сустрэча не адбылася.

П’ер дэ Ферма памёр 12 студзеня 1665 года ў горадзе Кастр, падчас выязной сесіі суда. Першапачаткова яго пахавалі там жа, у Кастры, але неўзабаве (у 1675 годзе) прах перанеслі ў сямейны магільны склеп Ферма, у царкве аўгусцінцаў (Тулуза). Старэйшы сын, Клеман-Самуэль, выдаў пасмяротны збор яго прац, з якога сучаснікі і даведаліся пра выдатныя адкрыцці П’ера Ферма.

Сучаснікі апісваюць Ферма як сумленнага, акуратнага, ураўнаважанага і ветлівага чалавека, выдатна дасведчанага як у матэматыцы, так і ў гуманітарных навуках, знатака шматлікіх старажытных і жывых моў, на якіх ён пісаў нядрэнныя вершы.

Навуковыя дасягненні
--------------------

Навуковыя працы па матэматычным аналізе, тэорыі імавернасцей і геаметрыі змешчаны ў трактаце «Розныя матэматычныя творы» (1679). Развіў метад каардынат, вывеў ураўненні прамой і крывых 2-га парадку. Сфармуляваў агульныя правілы дыферэнцавання і інтэгравання ступеннай функцыі, даў правіла вызначэння экстрэмумаў. Яго імем названы дзве тэарэмы тэорыі лікаў (вялікая тэарэма Ферма і малая тэарэма Ферма) і адзін з асноўных прынцыпаў геаметрычнай оптыкі (прынцып Ферма).

Ушанаванне памяці
-----------------

* Найстарэйшы і самы прэстыжны ліцэй Тулузы носіць імя Ферма (*Lycée Pierre de Fermat*).

Зноскі
------

1. 1 2  Fermat, Pierre de // *Encyclopædia Britannica*: *a dictionary of arts, sciences, literature and general information* / H. Chisholm — 11 — New York, Cambridge, England: University Press, 1911. — Vol. 10. — P. 275.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26218351'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q867541'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5607942'></a>
2. ↑  MacTutor History of Mathematics archive — 1994. Праверана 22 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
3. ↑  Ферма Пьер // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. ↑
5. ↑  MacTutor History of Mathematics archive — 1994.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
6. 1 2  *Стиллвелл Д.* Математика и ее история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004, стр. 211—212.
7. ↑  *Белл Э. Т.* Указ. соч. стр. 58.

Гл. таксама
-----------

* Тэарэма Ферма-Эйлера
* Спіраль Ферма

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме П’ер дэ Ферма
* *Джон Дж. О’Конар* і *Эдмунд Ф. Робертсан*. П’ер дэ Ферма (англ.) у архіве MacTutor.
* The Life and times of Pierre de Fermat (1601—1665) from W. W. Rouse Ball’s History of Mathematics
* The Mathematics of Fermat’s Last Theorem Архівавана 3 жніўня 2004.
* Fermat’s Achievements

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Матэматычная генеалогія · zbMATH Open Database · MacTutor History of Mathematics archive |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Treccani · Universalis · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12557232 · BNC: a11711164 · BNE: XX1265274 · BNF: 11902568b · CiNii: DA05377651 · GND: 118532561 · ICCU: SBLV231062 · ISNI: 0000000080934049 · LCCN: n82130428 · NDL: 01213776 · NKC: jn20021025002 · NLA: 36543596 · NLP: a0000001184524 · NTA: 070327432 · NUKAT: n2011044153 · LIBRIS: 259783 · SUDOC: 026862077 · VIAF: 14769633 |

 |