**«БелАЗ-540»** — беларускі савецкі кар’ерны самазвал, які выпускаўся Беларускім аўтамабільным заводам з 1965 па 1985 гады. Першы савецкі аўтамабіль, які атрымаў Дзяржаўны знак якасці СССР.

Гісторыя
--------

Работа над новым вялікагрузным самазвалам, закліканым замяніць састарэлы МАЗ-525, пачалася ў толькі што створаным КБ Беларускага аўтамабільнага завода ў Жодзіне ў канцы 1950-х гадоў. У гэты час у сусветнай практыцы пачалі з’яўляцца кар’ерныя самазвалы асаблівай кампаноўкі, якія адрозніваліся ад класічных самазвалаў аднамеснай кабінай, ссунутай налева, вялікім маторным адсекам у правай частцы. Такая кампаноўка дазваляла значна павысіць грузападымальнасць такіх машын, павялічыць іх прадукцыйнасць, манеўранасць, а таксама ствараць цэлы шэраг самазвалаў перспектыўнай грузападымальнасцю 75 тон і вышэй.

Аўтар дызайну — Валянцін Кабылінскі. Ён вызначыў аблічча машыны: з аднамеснай асіметрычна пастаўленай кабінай з адмоўным нахілам ветравога шкла і суцэльным капотам. У канцы 1960 года Кабылінскім былі зробленыя эскізы і чарцяжы агульнага выгляду і каркаса для мадэлі, а ў пачатку 1961 года зроблена пластылінавая мадэль у маштабе 1:10. Па ёй і ўдакладненых чарцяжах канструктары-кузаўшчыкі распрацавалі кабіну, абліцоўванне і ўсё апярэнне самазвала.

14 верасня 1961 года быў выраблены першы доследны ўзор БелАЗ-540. Яго адправілі ў Маскву да адкрыцця XXII з’езда КПСС. Пасля гэтага машына на працягу двух месяцаў экспанавалася на ВДНГ СССР. 9 красавіка 1962 года першы доследны ўзор БелАЗ-540 паступіў у доследную эксплуатацыю ў кар’ер Раздольскага сернахімічнага камбіната (Новы Раздзіл). Цягам 1962—1963 гадоў вырабілі яшчэ некалькі доследных адзінак БелАЗ-540, якія праходзілі завадскія выпрабаванні. Самазвалы з нумарамі 6 і 7 былі адпраўлены на прыёмачныя выпрабаванні на Міхайлаўскі руднік (Курская вобласць). Па выніках завадскіх і дзяржаўных выпрабаванняў канструкцыя самазвала была дапрацавана і тэхнічная дакументацыя на яго ў канцы 1963 года выдадзена на падрыхтоўку вытворчасці.

Першы варыянт дызайну меў падвойныя фары, аб’яднаныя прастакутнымі плафонамі. Калі пазней была пастаўлена задача выкарыстоўваць тую ж кабіну і абліцоўванне на буйнейшай «548-й» мадэлі (грузападымальнасцю 40 т), тады ў якасці ўніфікаванага абліцоўвання з’явіўся Г-падобны буфер з убудаванай у яго правай фарай. Гэта вырашыла праблему выкарыстання ўніфікаванай кабіны на аўтамабілях рознай грузападымальнасці.

БелАЗ-540 на паштовай марцы, 1971 г.
У 1964 годзе паводле дапрацаванай дакументацыі выраблена прамысловая партыя з 20 самазвалаў, а ў 1965 годзе пачалася серыйная вытворчасць. Спачатку БелАЗ-540 абсталёўваўся рухавіком Д12А-375Б, бо на Яраслаўскім маторным заводзе яшчэ не была асвоена серыйная вытворчасць больш дасканалага рухавіка ЯМЗ-240.

У 1967 годзе пачалі выпускаць **БелАЗ-540А** з рухавіком ЯМЗ-240. Аднак пастаўкі матораў ЯМЗ былі недастатковымі, таму БелАЗ-540 з танкавым рухавіком працягваў выпускацца паралельна з «540А» да 1974 года.

У чэрвені 1967 года атэстацыйная камісія Камітэта стандартаў надала самазвалу БелАЗ-540А «Знак якасці».

17 снежня 1976 года быў выраблены 25-тысячны аўтамабіль.

З 1985 года на замену БелАЗ-540А стаў выпускацца мадэрнізаваны самазвал БелАЗ-7522.

Тэхнічныя характарыстыкі
------------------------

|  | БелАЗ-540 | БелАЗ-540А |
| --- | --- | --- |
| Грузападымальнасць, кг | 27000 |
| Маса без нагрузкі, кг | 21000 |
| Размеркаванне падрыхтаванай масы па восях, кг | на пярэднюю вось | 10145 |
| на заднюю вось | 10855 |
| Дапушчальная маса аўтамабіля, кг | 48000 |
| Размеркаванне поўнай масы па восях, кг | на пярэднюю вось | 15590 |
| на заднюю цялежку | 32410 |
| Кабіна | аднамесная, суцэльнаметалічная |
| Кузаў | суцэльнаметалічны, з разгрузкай назад |
| Аб’ём кузава, куб.м. | 15,3 |
| Рухавік | Д-12А375, дызельны, V-падобны, дванаццаціцыліндравы, чатырохтактны | ЯМЗ-240, дызельны, V-падобны, дванаццаціцыліндравы, чатырохтактны |
| Аб’ём, л | 38,8 | 22,3 |
| Дыяметр цыліндра і ход поршня, мм | левы шэраг цыліндраў: 150×180 правы шэраг цыліндраў: 150×186,7 | 130×140 |
| Магутнасць | 375 к.с. пры 1650 аб/хв | 360 к.с. пры 2100 аб/хв |
| Максімальны круцільны момант | 134 кГм пры 1400–1500 аб/хв | 130 кГм пры 1500 аб/хв |
| Ступень сціску | 14-15 | 16,5 |
| Каробка перадач | гідрамеханічная, трохступеньчатая. Перадатачныя лікі: I – 2,60; II – 1,43; III – 0,70; задні ход – 1,6 |
| Галоўная перадача | 16,15 |
| Тармазы | нажны | калодачны, на ўсе колы, з пнеўматычным прывадам |
| ручны | калодачны, на трансмісію, з механічным прывадам |
| Рулявы механізм | «шруба-гайка», з гідраўзмацняльнікам |
| Падвеска | пнеўмагідраўлічная |
| Шыны | 18.00-25 |
| Максімальная хуткасць, км/г | 55 |
| Аб’ём паліўнага бака, л | 400 |
| Расход паліва, л/100 км | 125 |
|

Статыстыка вытворчасці
----------------------

Статыстыка вытворчасці БелАЗ-540, БелАЗ-540А і мадыфікацый|  | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| БелАЗ-540 | 300 | 1300 | 1486 | 1413 | 1086 | 711 | 774 | 381 | 456 | 222 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| БелАЗ-540А | — | — | 194 | 507 | 1114 | 1632 | 1628 | 2098 | 2094 | 2279 | 2514 | 2404 | 2173 | 2378 | 1593 | 1379 | 2107 | 2223 | 2258 | 2275 | 2310 |
| БелАЗ-540АС | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | *н.д.* | 165 | *н.д.* | 175 | 175 | 180 | 180 | 180 | 180 | 180 |
| БелАЗ-7510 | — | — | — | — | — | — | — | 25 | 50 | 102 | 120 | 105 | 105 | 105 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
|

У кіно
------

Адзін з доследных БелАЗ-540 здымаўся ў фільме «Каралева бензакалонкі» (1962 г.).

Крыніцы
-------

1. ↑  Из коллекции «За рулём». БелАЗ-540А // *За рулём* : журнал. — 1973. — № 1. — С. 42.
2. 1 2  
Хроника: советский с «гидропневматикой» (руск.).  За рулём / zr.ru (14 верасня 2011). Праверана 29 чэрвеня 2020.
3. ↑  Аўталегенды СССР. Спецыяльны выпуск «Грузавікі», №4, с. 4.
4. ↑  Рапорт октябрю // *За рулём* : журнал. — 1967. — № 10. — С. 32.
5. ↑  Аўталегенды СССР. Спецыяльны выпуск «Грузавікі», №4, с. 11.
6. ↑  
Самые необычные автомобили советских фильмов: хоть один узнаете? (руск.).  За рулём / zr.ru. Праверана 29 чэрвеня 2020.

Літаратура
----------

* Автомобиль БелАЗ-540 (4х2) // Краткий автомобильный справочник НИИАТ (руск.). — 6-е изд. — М.: Транспорт, 1972. — С. 210—213. — 512 с.
* "БелАЗ-540". *Автолегенды СССР. Специальный выпуск «Грузовики»*. «DeAgostini». **№4**. 2018. ISSN 2071-095X.  (руск.)
* Кобылинский. Монолог (Часть 2) // *ГрузовикПресс* : часопіс. — 2015. — № 5.  (руск.)
* Кобылинский. Монолог (Часть 3) // *ГрузовикПресс* : часопіс. — 2015. — № 6.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме БелАЗ-540
* Первый с маркой Белорусского автозавода. Самосвалу БелАЗ-540 исполнилось 60 лет (руск.).  onliner.by (14 верасня 2021). Праверана 14 верасня 2021.
* БелАЗ-540 (руск.)(недаступная спасылка).  Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com. Архівавана з першакрыніцы 29 чэрвеня 2020. Праверана 12 сакавіка 2023.