**Расійскія немцы** ці **ням.: Russlanddeutsche** — этнічныя немцы, а таксама грамадзяне (падданыя) германскіх дзяржаў, якія пражывалі на тэрыторыі Расіі або дзяржаў-папярэднікаў:Наўгародская зямля, Кіеўская Русь, Руская дзяржава, Расійская імперыя, СССР, краіны што ўтварыліся пасля распаду СССР, і іх прамыя нашчадкі.

У сучаснай Германіі выраз «расійскія немцы» (ням.: Russlanddeutsche), ужываецца таксама ў адносінах да этнічных немцаў, якія рэпатрыяваліся ў Германію з СССР, пачынаючы з 1951 года, а пасля 1991 года — да рэпатрыянтаў з постсавецкіх дзяржаў.

З’яўленне немцаў на Русі
------------------------

Асноўныя артыкулы: **Немцы на Русі** і **Рассяленне немцаў на ўсход**
Першыя згадванні пра немцаў на Русі адносяцца да IX стагоддзя. Да канца XII стагоддзя ў рускіх гарадах ужо аселі шматлікія нямецкія купцы, рамеснікі, ваяры, лекары і навукоўцы. Першая пісьмовая згадка пра існаванне ў Ноўгарадзе «нямецкага двара» — месца, дзе жылі купцы і захоўваліся тавары, адносіцца да 1199 года. Але заснаваны гэты двор быў, відавочна, раней, паколькі пра будаўніцтва ў горадзе нямецкай царквы Святога Пятра, якая была цэнтрам нямецкага двара, паведамляецца ўжо ў 1184 годзе.

Немцы ў Наўгародскай рэспубліцы
-------------------------------

Асноўны артыкул: **Немцы ў Наўгародскай рэспубліцы**

Немцы ў Маскоўскім княстве
--------------------------

Значная колькасць немцаў перасялілася ў Рускую дзяржаву ў перыяд кіравання вялікіх князёў Івана III і Васіля III — у XV—XVI стагоддзях. У перыяд кіравання Івана IV Грознага доля немцаў у насельніцтве гарадоў стала настолькі істотнай, што ў шматлікіх з іх з’явіліся кварталы кампактнага пражывання нямецкай дыяспары — так званыя Нямецкія слабоды, самая вялікая і вядомая з якіх была ў Маскве (Гл. «Нямецкая слабада»).

У першую чаргу рускі ўрад быў зацікаўлены ў замежных спецыялістах ваеннай справы — збройніках, майстрах ліцця гармат, фартыфікатарах і сапёрах. Нямецкія афіцэры служылі інструктарамі ў царскім войску, перадаючы еўрапейскі досвед арганізацыі, валодання сучаснай зброяй і тактыкі. Вялікім попытам у Расіі карысталіся замежныя інжынеры і майстры горнай справы.

Таксама важнымі для маскоўскага двара былі замежныя спецыялісты-медыкі. У краіне былі свае знахары, аднак не было адукаваных лекараў і аптэкараў. Таму першымі лейб-медыкамі вялікіх маскоўскіх князёў Івана III і Васіля III у розны час былі Нікалаус Бюлаў (Nicolaus Bulow) і Тэафіл Маркварт (Theophil Marquart) з Любека. Яны ж перавялі на рускую мову адзін з ранніх падручнікаў па медыцыне «Благапрахладны вертаград, здароўю стварэнне».

Эпоха Раманавых
---------------

Асноўныя артыкулы: **Паволжскія немцы** і **Немцы Вобласці Войска Данскога**
Каля 90 % немцаў Расіі ў XVIII—XIX стагоддзях складаюць так званыя *каланісты*. У XVIII жа стагоддзі па запрашэнні Кацярыны II (маніфест ад 4 снежня 1762 года) пачалося перасяленне нямецкіх сялян (так званых каланістаў) на вольныя землі Паволжа і пазней Паўночнага Прычарнамор’я — шматлікія з гэтых сялянскіх сем’яў заставаліся ў месцах свайго першапачатковага кампактнага пражывання на працягу больш за паўтары стагоддзяў, захоўваючы нямецкую мову (у закансерваваным у параўнанні з нямецкай мовай Германіі выглядзе), веру (як правіла, лютэранскую ці каталіцкую) і іншыя элементы нацыянальнай культуры.

Першая хваля міграцыі, накіраваная ў раён Паволжа, прыбыла галоўным чынам з зямлі Рейнланд, Гесэн і Пфальц. Наступная хваля эміграцыі быў выкліканы маніфестам імператара Аляксандра I 1804 года. Гэта хваля каланістаў была накіраваны ў раён Прычарнамор’я і Каўказа, і складалася галоўным чынам з жыхароў Швабіі; у меншай ступені з жыхароў Усходняй і Заходняй Прусіі, Баварыі, Мекленбурга, Саксоніі, Эльзаса, Бадэна і Швейцарыі, а таксама нямецкіх жыхароў Польшчы.

У 1860-ых гадах XIX стагоддзі 200 000 каланістаў перасяліліся з Польшчы на Валынь. Перад Першай сусветнай вайной лік нямецкіх вёсак у Расійскай імперыі (не лічачы расійскай часткі Польшчы) вагаўся ад 3 да 4 тысяч.

Паштовая паштоўка пачатку XX стагоддзя з фатаграфічным малюнкам немцаў-каланістаў калоніі Дармштат пад Адэсай
Асноўную частку цяперашняга нямецкага насельніцтва Расіі і краін СНД складаюць першым чынам нашчадкі нямецкіх сялян-каланістаў. Гісторыя іх фарміравання ахоплівае перыяд з XVIII па XX стагоддзе. Асноўнымі месцамі рассялення з’яўляліся сярэдняе і ніжняе Паволжа, паўночнае Прычарнамор'е, Закаўказзе, Крым, Валынь (паўночны захад Украіны), з канца XIX стагоддзя — Паўночны Каўказ і Сібір. У сілу іх тэрытарыяльнай раз’яднанасці і розных асаблівасцей гістарычнага і этнічнага развіцця ў асяроддзі расійскіх немцаў сфарміраваўся шэраг этнічных (лакальных) груп — паволжскія немцы, украінскія немцы (выхадцы з Прычарнамор’я, часцяком падзяляльныя сябе па канфесійнай прыкмеце на лютэран і каталікоў), валынскія немцы, Крымскія немцы, бесарабскія немцы, каўказскія немцы (ці швабы, па месцы свайго пражывання ў паўднёвай Германіі — Швабіі) і менаніты (адмысловая этнаканфесыянальная супольнасць). Прадстаўнікі розных этнічных груп нямецкага насельніцтва доўгі час мелі і захоўвалі асаблівасці ў мове, культуры, рэлігіі, побыту — размаўлялі на сваіх дыялектах, якія часцяком значна адрозніваліся, адмыслова святкавалі народныя і рэлігійныя абрады і святы — Каляды, Вялікдзень, Сёмуха, Свята ўраджаю, Свята забою скаціны (ням.: Schlachtfest) і інш.

Зыходным пунктам міграцыі нямецкага насельніцтва па тэрыторыі Расіі былі таксама далучаныя да яе ў XVIII стагоддзі прыбалтыйскія землі, асабліва Эстляндыя і Ліфляндыя. Акрамя таго, вялікая колькасць немцаў у XIX стагоддзі перасялілася на Валынь з Польшчы. Нарэшце, у 1920-я годы нямецкая дыяспара ў СССР папоўнілася некаторай колькасцю нямецкіх камуністаў, якія перабраліся ў тады адзіную ў свеце сацыялістычную дзяржаву.

З 1870-ых гадоў іміграцыя немцаў у Расію галоўным чынам спыняецца (асабліва ў сувязі з адменай у адносінах да каланістаў палогак па адбыванні ваеннай павіннасці і астуджэннем руска-германскіх адносін). Больш таго, вялікая колькасць расійскіх немцаў пачынае эміграваць з Расіі, прычым не ў Германію, а галоўным чынам у ЗША. Усяго да 1914 года з Расіі ў ЗША перасялілася да 200 тысяч этнічных немцаў. Яны склалі адну з найбуйнейшых плыняў дарэвалюцыйнай расійскай эміграцыі — нароўні з яўрэямі, палякамі, беларусамі, літоўцамі і фінамі.

Акрамя таго, з другой паловы XIX стагоддзея немцы пачынаюць прымаць актыўны ўдзел ва унутрырасійскім міграцыйным руху на многазямельныя ўсходнія і паўднёвыя ўскраіны імперыі. Па дадзеных перапісу 1926 года, у Сібіры і на Далёкім Усходзе пражывае 81 тысяча немцаў (галоўным чынам у Омскай акрузе — 34,6 тыс. і ў Слаўгарадскай акрузе — 31,7 тыс.), у Казахстане — 51 тысяча немцаў.

Па стане на 1913 год у Расійскай імперыі пражывала каля 2 400 000 немцаў.

### Немцы Пецярбурга

Асноўны артыкул: **Немцы Пецярбурга**
Бацькі А. Р. Штама. Роберт-Горфрыд і Эма-Элеанора Штам. 1910-я
Пачынаючы з эпохі Пятра I, шырока практыкавалася запрашэнне ў Расію замежных вучоных, ваенных, дыпламатаў, дзеячаў мастацтва, і некаторыя з іх былі немцамі. Нашчадкі гэтых людзей, часцяком, уладкоўваліся ў Расіі, у значным ліку выпадкаў не толькі захоўваючы нямецкую мову ў якасці сваёй асноўнай мовы, але таксама захоўваючы ў сябе нямецкую нацыянальную самасвядомасць, прыналежнасць да лютэранскай ці каталіцкай царквы, таксама немцы практыкавалі кампактнае пражыванне. Нават сама кіравальная дынастыя Раманавых, пачынаючы са шлюбу бацькоў Пятра III — імператрыцы Ганны Пятроўны і герцага Гольштэйн-Готарпскага Карла Фрыдрыха, актыўна раднілася з прадстаўнікамі нямецкіх кіравальных дынастый. У выніку ўсе наступныя расійскія кіраўнікі дынастыі Раманавых мелі вялікую долю «нямецкай крыві», шматлікія з іх, у сілу дынастычных акалічнасцей, былі народжаны ў Германіі і размаўлялі па-руску з прыкметным акцэнтам, сам жа Пётр III размаўляў выключна па-нямецку, лічыў сябе немцаў і ўся яго знешняя палітыка была накіравана на карысць германскіх дзяржаў. А сама дынастыя Раманавых пераўтварылася ў адгалінаванне Ольдэнбургскай дынастыі пад найменнем Раманавы-Гольштэйн-Готарп, якое захоўваецца ў афіцыйным тытуле дагэтуль. Фаварытамі вялікіх імператрыц таксама з’яўляліся немцы, самы знакаміты з якіх Эрнст Іаган Бірон.

Значная колькасць немцаў прыняў удзел у дзяржаўным кіраванні на самых розных яго паверхах і кірунках, што істотна адбілася на выбары сталіцы, як пераважнага месца прыкладання сваіх здольнасцей і ведаў.

Паколькі Пецярбург з самага свайго заснавання стаў не толькі адміністрацыйнай сталіцай Расіі, але і найбуйнейшым прамысловым навуковым і гандлёвым цэнтрам, значная колькасць немцаў асядала ў ім. Іх нашчадкі таксама прымалі непасрэдны ўдзел у самых разнастайных галінах гаспадаркі. У выніку шматлікіх складаных працэсаў у рэгіёне ўтварыўся спецыфічны субетнас — Пецярбургскія немцы, які адносіў сябе да культуры заходняга хрысціянства, у першую чаргу, да лютэранства і каталіцтва. У гарадскім асяроддзі ўтварыліся раёны, дзе канцэнтрацыя нямецкага насельніцтва была настолькі вялікая, што нямецкую мову можна было чуць гэтак жа часта, як і рускую, напрыклад, раён Васільеўскага вострава.

### Планаванне дэпартацыі немцаў Расіі ў перыяд Першай сусветнай вайны

* 2 лютага 1915 года. У сувязі з вайной расійскі ўрад прымае законы пра экспрапрыяцыю зямельных уладанняў у асоб нямецкай нацыянальнасці ў заходніх губернях. Пазней гэтыя «ліквідацыйныя законы» распаўсюджваюцца на іншыя губерні і вобласці краіны.
* 13 снежня 1915 года. Урад рыхтуе ўказ, паводле якога ўсё нямецкае насельніцтва Паволжа належала да высялення ў Сібір. Высяленне планавалася пачаць з вясны 1917 года.
* 6 лютага 1917 года. Імператар Мікалай Другі санкцыянуе ўжыванне «ліквідацыйных законаў» пра экспрапрыяцыю земляў у адносінах да паволжскіх немцаў.
* 2 сакавіка, 3 сакавіка 1917 года. Перамога Лютаўскай рэвалюцыі ў Петраградзе і ў Сара­таве.
* 11 сакавіка 1917 года. Адмысловай пастановай было прыпынена выкананне ўсяго «ліквідацыйнага» заканадаўства, накіраванага супраць нямецкага насельніцтва Расіі. У пастанове паказвалася, што канчатковае рашэнне па гэтым пытанні павінен прыняць Устаноўчы сход.

Немцы ў СССР
------------

### 1918—1940 гады

У першыя дзесяцігоддзі Савецкай улады адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці расійскіх немцаў віталася, што прывяло ў 1918 годзе да ўтварэння адной з першых нацыянальна-тэрытарыяльных аўтаномій на тэрыторыі Савецкай Расіі — Аўтаномнай вобласці немцаў Паволжа, якая 19 снежня 1923 года была ператворана ў Аўтаномную Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку немцаў Паволжа. са сталіцай у горадзе Пакроўск, які ў 1931 годзе будзе пераназваны ў горад Энгельс.

Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка немцаў Паволжа
Па меры абвастрэння адносін паміж СССР і Германіяй пагаршалася і стаўленне да савецкіх немцаў. У 1935—1936 гадах больш дзесяці тысяч немцаў было выселена з прымежнай зоны ва Украіне ў Казахстан. У 1937—1938 гадах НКУС правёў так званую «нямецкую аперацыю». Паводле загаду народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 00439 ад 25 ліпеня 1937 года, усе германскія грамадзяне, якія працавалі на прадпрыемствах абароннай прамысловасці (ці маючыя абаронныя цэхі) павінны былі быць арыштаванымі. З 30 ліпеня пачаліся арышты і звальненні, а з восені 1937 года пачалася масавая аперацыя супраць савецкіх немцаў. Усяго ў рамках «нямецкай аперацыі» было арыштавана 65—68 тыс. чалавек, асуджана 55.005, з іх: да растрэлу — 41 898, да зняволення, спасылцы і высылання — 13 107. З найбольшай сілай аперацыя закранула прымежныя зоны і асяроддзе сталічных гарадоў; сама АССР папакутавала непрапарцыйна слаба. Паводле дырэктывы наркама абароны СССР Варашылава, усе немцы (акрамя выхадцаў АССР НП), у ліку прадстаўнікоў усіх нацыянальнасцей, якія не ўваходзілі ў склад Савецкага Саюза, былі звольнены з войска. У канцы 1930-ых гадоў за межамі АССР НП былі зачынены ўсе нацыянальна-тэрытарыяльныя ўтварэння — нямецкія нацыянальныя сельсаветы і раёны, а школы з выкладаннем на роднай нямецкай мове пераведзены на рускую мову.

Па дадзеных перапісу 1939 года на тэрыторыі СССР налічвалася 1427,3 тыс. немцаў. З гэтай колькасці ў РСФСР пражывала 862,5 тыс. (уключаючы Крым), ва Украіне — 392,5 тыс. (у тым ліку ў Адэскай вобласці — 91,5 тыс. у Запарожскай — 89,4 тыс. у Сталінскай — 47,2 тыс. у Нікалаеўскай — 41,7 тыс.), у Казахстане — 92,6 тыс. у Закаўказзе — 44,1 тыс. у рэспубліках Сярэдняй Азіі — 27,2 тыс. ў Беларусі — 8,4 тыс. З ліку немцаў РСФСР 42,5 % (366,7 тыс. чал.) было засяроджана ў межах АССР немцаў Паволжа (немцы складалі 60,5 % насельніцтва аўтаномнай рэспублікі), а ўсяго ў Паволжскім рэгіёне пражывала 451,6 тыс. немцаў. Таксама буйныя тэрытарыяльныя групоўкі немцаў рассяляліся на Паўночным Каўказе (127,1 тыс.), у Заходняй Сібіры (101,4 тыс.) і ў Крыму (51,3 тыс.). Акрамя таго, на тэрыторыях, акупаваных СССР у 1939—1940 гадах, дзе па сучасных адзнаках да 1939 года пражывала 346,1 тыс. немцаў, у тым ліку 81,1 тыс. — у Бесарабіі, 62,1 тыс. — у Латвіі, 51,0 тыс. — у Літве, 45,4 тыс. — у Ровенскім і Валынскім ваяводствах Польшчы, 40,0 тыс. — ва Усходняй Галіччыне, 37,5 тыс. — у Паўночнай Букавіне, 18,4 тыс. — у Эстоніі, 10,6 тыс. (дадзеныя магчыма заніжаныя з-за таго, што немцы-каталікі часта ўпісваліся, як палякі) — у Заходняй Беларусі. Акрамя таго, да 13,8 тыс. немцаў рассялілася ў Падкарпацкай Русі, якая ўвайшла ў склад Савецкага Саюза ў 1945 годзе. Такім чынам усяго на тэрыторыі СССР у пасляваенных межах (без Калінінградскай вобласці) налічвалася 1782,9 тыс. немцаў.

### 1941—1945 гады

Асноўны артыкул: **Дэпартацыя немцаў у СССР**
Перыяд Другой сусветнай вайны адзначыўся карэннай трансфармацыяй арэала рассялення немцаў на тэрыторыі СССР. 28 жніўня 1941 г. Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР ухваліў Указ «Аб перасяленні немцаў, якія пражываюць у раёнах Паволжа» (380 тыс.) у вёскі Алтайскага края, Новасібірскай і Омскай абласцей РСФСР і ў сельскую мясцовасць Казахскай ССР. Таксама немцаў выселілі з Азербайджанскай, Армянскай, Грузінскай і Украінскай ССР, Крымскай Аўтаномнай ССР, Ленінграда, Масквы і Паўночнага Каўказа РСФСР (агулам 1,5 млн жыхароў). Да канца года нямецкіх чырвонаармейцаў адклікалі з фронту ў склад працоўнай арміі, якую размясцілі ў сібірскай тайзе (лесанарыхтоўка), на будаўніцтве ўральскіх заводаў і рудніках. Месцы размяшчэння працарміі агароджваліся калючым дротам і знаходзіліся пад узброенай аховай. З 1942 г. у працармію накіравалі нямецкіх перасяленцаў, якіх у 1947 г. на месцы ссылкі.

Усяго ў 1939—47 гадах колькасць немцаў СССР паменшылася да 1,7 млн, у пераважнай большасці на тэрыторыях, якія ўвайшлі ў склад Савецкага Саюза ў 1939—45 гады.

### Пасляваенны перыяд

26 лістапада 1948 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР прыняў указ, які забараняў немцам вяртацца да ранейшага месца жыхарства: выгнанне на «вечныя часы» ў месцы перасялення, і які ўсталёўваў працяглыя тэрміны зняволення за самавольнае пакіданне спецпасяленняў — 20 гадоў катаргі.

Да пачатку 1953 года, па дадзеных органаў МУС СССР, на ўліку Аддзела спецпасяленняў складалася 1 224 931 нямецкіх спецпасяленцаў, у тым ліку 855 674 выселеных у 1941-42 гадах з Еўрапейскай часткі Расіі і Закаўказзя, 208 388 рэпатрыянтаў, 111 324 мабілізаваных, 48 582 «мясцовых» і 963 іншых. З гэтай колькасці на тэрыторыі РСФСР было расселена 707 863 чал. у Казахстане — 448 626, у рэспубліках Сярэдняй Азіі — 53 850, ва Украінскай ССР — 460 і ў Карэла-Фінскай ССР — 246. З ліку немцаў, расселеных у РСФСР, у Заходняй Сібіры пражывала 338 142 чал. на Урале — 198 624, ва Усходняй Сібіры — 74 687 (галоўным чынам у Краснаярскім краі), на Еўрапейскай Поўначы — 35 007, у Цэнтральным раёне — 28 229, на Далёкім Усходзе — 13 378, у Волга-Вятскам раёне — 11 797, у Паволжа — 7697 і на Паўночным Каўказе (Растоўская вобласць) — 302.

Паколькі пасля 1955 года немцы так і не атрымалі дазвола вярнуцца на месцы даваеннага пражывання, карціна рассялення немцаў па тэрыторыі СССР, якая склалася ў выніку дэпартацыі, галоўным чынам захавалася да канца савецкага перыяду без істотных змен. Па дадзеных перапісу 1989 года ў Савецкім Саюзе налічвалася 2038,6 тыс. немцаў. Асноўная маса дыяспары была расселена прыкладна ў тых жа раёнах, у якіх немцы былі паселены ў перыяд дэпартацый. Больш за ўсё немцаў пражывала ў Казахстане (957,5 тыс.), у Заходняй Сібіры (416,5 тыс.), у Сярэдняй Азіі (178,2 тыс.), на Урале (149,7 тыс.) і ва Усходняй Сібіры (66,2 тыс.). У раёнах, дзе размяшчаліся кампактныя раёны рассялення немцаў да 1941 года, іх колькасць была невялікая. Так, у Паволжа пражывала 68,3 тыс. немцаў, ва Украіне — 37,8 тыс. у рэспубліках Прыбалтыкі — 9,3 тыс.(галоўным чынам гэта былі непаўнагадовыя дзеці, якія не падвяргаліся дэпартацыі, немцы, якія нейкім чынам схавалі нацыянальнасць, немцы, якія ваявалі на баку СССР).

### Перыяд 1955—1991 гадоў

Па рашэнні бундэстага ФРГ 22 лютага 1955 года былі прызнанымі сапраўднымі грамадзянствы, атрыманыя падчас вайны. Адначасова ў верасні гэтага ж года першы канцлер Германіі Конрад Адэнаўэр наведвае СССР, дзе таксама падпісваецца шэраг міжурадавых дагавораў.

13 снежня 1955 года выходзіць Указ Прэзідыуму Вярхоўнага Савета «Пра спыненне абмежаваняў у правах немцаў і членаў іх сем’яў, якія знаходзяцца на спецпасяленні» (без вяртання канфіскаванай маёмасці), забарона на вяртанне ў былыя родныя населеныя пункты. Пачаўся працэс перасялення немцаў у ФРГ, ГДР і Аўстрыю. Першапачаткова ён ішоў пад лозунгам уз’яднання разарваных у гады вайны сем’яў. У гэты час выяжджала ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч чалавек у год.

У маі 1957 года ў Маскве выходзіць першы нумар цэнтральнай газеты на нямецкай мове «Ноес Лебен» («Новае жыццё»), сталай пераемніцай «Дойчэ цэнтраль-цайтунг» («Цэнтральная нямецкая газета»), а праз месяц пачала выдавацца газета «Ротэ Фанэ» («Чырвоны сцяг») на Алтаі. Пазней была арганізавана ў Цэлінаградзе газета савецкага нямецкага насельніцтва Казахстана «Фройндшафт» («Сяброўства») — цяпер яна выдаецца ў Алма-Ате пад назвай «Deutsche Allgemeine Zeitung». Аднавілася радыёвяшчанне для савецкіх немцаў на роднай мове. Ізноў з’явіліся ў продажы кнігі савецкіх нямецкіх аўтараў. Пачалося стварэнне груп для вывучэння нямецкай мовы як роднай у сярэдніх школах Казахстана, РСФСР, Кіргізіі.

8 красавіка 1958 года падпісана савецка-германскі дагавор пра ўз’яднанне сем’яў і пра супрацоўніцтва Грамадстваў Чырвонага Крыжа абедзвюх краін.

24 красавіка 1959 года падпісана савецка-германскі дагавор пра ўз’яднанне сем’яў.

29 жніўня 1964 года — Указ пра частковую рэабілітацыю немцаў Паволжа і адмене дэпартацыёнага Указу ад 28.08.41 года (распаўсюдзіўся і на астатніх немцаў СССР). Ва ўказе не забаранялася, але і не рэкамендавалася вяртацца немцам у ранейшыя месцы пражывання. Гэты ўказ, апублікаваны ў свой час ва ўмовах абмежаваня галоснасці толькі ў «Ведамасцях Вярхоўнага Савета СССР» і ў савецкім нямецкамоўным друку, у жыцці савецкіх немцаў змяніў няшмат чаго.

19 снежня 1966 года падпісаны Міжнародны пакт пра грамадзянскія і палітычныя правы. Правы на вольны выезд і гарантыя аховы нацыянальных меншасцей. СССР ратыфікаваў гэту дамову толькі 23 сакавіка 1973 года.

12 жніўня 1970 года адбылося падпісанне Маскоўскага дагавору паміж ФРГ і СССР пра ўзаемную адмову ад ужывання насілля. Лік перасяленцаў расце.

3 лістапада 1972 года — Указам прадпісаны вольны выбар сталага месца жыхарства для немцаў, на тэрыторыі СССР. Указ не быў апублікаваны. Па некаторых звестках, гэты Указ, як і Указ ад 29 жніўня 1964 года не атрымаў шырокай агалоскі ў савецкіх СМІ па просьбах кіраўнікоў азіяцкіх рэспубалік і сібірскіх абласцей не зацікаўленых у масавым выездзе са сваіх рэгіёнаў нямецкага насельніцтва.

1 жніўня 1975 года падпісаны Хельсінкскі дагавор. Далейшы рост колькасці перасяленцаў, але толькі на кароткі час (ніжні пік у 1985 годзе — 460 чалавек).

1979 год — Спроба арганізаваць нямецкую аўтаномію ў Казахстане.

1981 год— Заснаваны Нямецкі драматычны тэатр (спачатку ў Тэміртау, затым у Алма-Аце).

Сітуацыя змянілася пасля занясення змен у закон СССР «Пра ўезд і выезд» 28 жніўня 1986 года. Масавая эміграцыя немцаў з тэрыторыі былога СССР у Германію пачалася з 1987 года, калі выехала 14 488 чалавек, у 198 годзе — 47 572, у 1989 годзе — 98 134 (пік у 1994 годзе — 213 214 чалавек), што значна скараціла долю нямецкага насельніцтва ў Расіі, Казахстане, на Украіне і ў іншых рэспубліках былога СССР. У агульнай складанасці, па дадзеных Міністэрства ўнутраных спраў ФРГ, у Германію з 1950 па 2006 год перасялілася 2 334 334 расійскіх немцаў і членаў іх сем’яў.

Немцы і постсавецкая прастора
-----------------------------

### 1990-я гады

Напачатку 90-х гадоў XX стагоддзя У Санкт-Пецярбургу было арганізавана «Нямецкае грамадства Санкт-Пецярбурга», адноўлена выданне газеты на нямецкай мове «St. Petersburgische Zeitung».

У 1990-ых гадах у шматлікіх буйных гарадах Расіі і ў месцах кампактнага пражывання расійскіх немцаў створаны Цэнтры нямецкай культуры, у якіх пры садзейнічанні ўрада ФРГ рэалізуецца праграма «Брайтэнарбайт» («Пашыраная праца»), утвораны два нямецкіх нацыянальных раёна (з цэнтрамі Гальбштат у Алтайскім краі і Азова ў Омскай вобласці), рэалізавана нямецка-расійская праграма «Нойдорф-Стрэльна» па стварэнні катэджнага мястэчка расійскіх немцаў у прыгарадзе Санкт-Пецярбурга — раёне Нойдорф у Стрэльне, утворана Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія «Расійскія немцы».

На цяперашні час «Рускія немцы» застаюцца адзінай з рэпрэсаваных у Савецкі час, але не рэабілітаваных нацыянальных груп.

Па сумеснай ініцыятыве кансулату ФРГ, евангелічна-лютэранскай царквы і мерыі Санкт-Пецярбурга ў адноўленай у постсавецкі час Лютэранскай царквы Святых Пятра і Паўла была адкрыта сталая выстаўка «Немцы Санкт-Пецярбурга» (ням.: St.Petersburger Deutschen).

У Пецярбургу праходзіць Міжнародны навуковы семінар «Немцы ў Расіі: Руска-нямецкія навуковыя і культурныя сувязі», ключавой тэмай якога з’яўляецца «Германісты і германістыка ў Расіі». У яго арганізацыі актыўны ўдзел прымае Інстытут рускай і савецкай культуры імя Ю. М. Лотмана Рурскага ўніверсітэта г. Бохум і Міністэрства замежных спраў Германіі. У Пецярбургу праходзіць увесь час дзейсная канферэнцыя «Немцы ў Санкт-Пецярбургу: Біяграфічны аспект».

### Сучасная статыстыка

Паводле Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года, у Расіі пражывала **597 212** немцаў, пры гэтым прыкладна **1,5** мільёна чалавек з’яўляюцца нашчадкамі расійскіх немцаў з той ці іншай ступенню сваяцтва[*крыніца?*]. Сучасная супольнасць расійскіх немцаў арганізавала больш сто розных лакальных, усерасійскіх і міжнародных арганізацый з мэтай захоўваць культурную ідэнтычнасць расійскіх немцаў, спрыяць вывучэнню сваёй гісторыі, нацыянальнаму і духоўнаму адраджэнню немцаў Расіі, аднаўленню і захаванню нямецкіх нацыянальных традыцый, нацыянальнай мовы і яго дыялектаў, гісторыі нямецкага народа. Таксама арганізацыі спрыяюць паляпшэнню ўзроўня жыцця расійскіх немцаў на лакальным узроўні; так, напрыклад, «Нямецкае моладзевае аб’яднанне» актыўна падтрымлівае моладзевыя ініцыятывы расійскіх немцаў, (МАДГКРН) пасродкам вывучэння гісторыі і традыцый лакальных нямецкіх паволжскіх, каўказскіх і азіяцкіх лакальных субкультур мінулага ставіць перад сабой задачу захавання гістарычнай спадчыны немцаў Расіі.

Паводле статыстычных дадзеных нямецкіх федэральных устаноў на 2006 год, агульны лік асоб, якія маюць нямецкае паходжанне, што пражываюць на тэрыторыі краін былога СССР ацэньваўся ў **800 000** — **820 000** чалавек. З іх каля **550 000** чал. у Расійскай Федэрацыі, каля **200 000** у Казахстане, **33 000** на Украіне і **15 000** у Кіргізіі.

Па дадзеных перапісу насельніцтва, праведзенаму ў 2010 годзе, у Расіі пражывала **394 138** немцаў.

Гл. таксама
-----------

* Нямецкая слабада
* Немцы Пецярбурга
* Нямецкі нацыянальны раён Алтайскага края; Гальбштат
* Азоўскі нямецкі нацыянальны раён
* Аўтаномная вобласць немцаў Паволжа
* АССР немцаў Паволжа
* Піхцінскія галендры
* Помнік «Немцам Расіі»
* Петрышуле
* Перасяленцы з краін былога СССР у Германіі
* Нямецкія перасяленцы
* Беларускія немцы
* Палеськія немцы
* Віленскія немцы
* Фольксдойчэ
* Немцы Магілёва
* Балтыйскія немцы
* Вучылішча Святой Ганны
* Міжнародны саюз нямецкай культуры
* Plautdietsch-Freunde
* Дэпартацыя немцаў у СССР
* Немцы Казахстана
* Азербайджанскія немцы
* Немцы ў Бесарабіі
* Нямецкая аўтаномія ў Казахстане
* Крыстаф Бергнер
* Цэрскія менаніцкія калоніі
* Нямецкія калоніі ў Дагестане
* Немцы Вобласці Войска Данскога
* Немцы Расіі, энцыклапедыя
* Немцы ва Украіне
* Крымскія немцы
* Паволжскія немцы

Зноскі
------

1. ↑  Энциклопедия Немцы России. — С. 9.
2. ↑  *Dr. Woldemar Buck* Der deutsche Handel in Nowgorod. — St. Petersburg, 1895.
3. ↑  Sabine Dumschat. Auslandische Mediziner im Moskauer Russland. — Munchen : Franz Steiner Verl, 2006. ISBN 3-515-08512-2. — S. 16, 242]
4. ↑  Прыдворная медыцына ў Расіі ў X—XVIII стст. Архівавана 4 лютага 2012.
5. ↑  Архіўная копія (руск.) (xls)(недаступная спасылка).  Demoscope.ru: Электронная версия бюллетеня «Население и общество». Архівавана з першакрыніцы 4 студзеня 2012. Праверана 28 жніўня 2009.
6. ↑  Немцы в Санкт-Петербурге (XVIII—XX века): биографический аспект. Санкт-Петербург. МАЭ РАН.2002 ISBN 5-88431-074-9
7. ↑  *Полян П. М.* Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР.Принудительные миграции до начала второй мировой войны, 1919—1939
8. ↑  *Бугай Н. Ф.* Депортация народов
9. 1 2  *Охотин Н. Г. Рогинский А. Б.* Из истории «немецкой операции» НКВД 1937—1938 гг.
10. ↑  Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России
11. ↑  Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР
12. ↑  *Кабузан В. М.* Немецкоязычное население в Российской империи и СССР в XVIII—XX веках (1719—1989): Ист.-стат. исслед. — М. 2003. — С. 183.
13. ↑  *Павел Бераснеў.* 70 гадоў таму савецкіх немцаў Паволжа аб'явілі дыверсантамі і шпіёнамі // *Звязда* : газета. — 1 верасня 2011. — № 166 (27029). — С. 3. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)
14. ↑  *Земсков В. Н.* Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. — М.: Наука, 2005. — С. 210—224.
15. ↑  Архіўная копія (руск.) (xls).  Demoscope.ru: Электронная версия бюллетеня «Население и общество».. Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2011. Праверана 28 жніўня 2009.
16. ↑  Архіўная копія (руск.) (xls).  Demoscope.ru:Электронная версия бюллетеня «Население и общество».. Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2011. Праверана 28 жніўня 2009.
17. ↑  Статыстыка Міністэрства ўнутраных спраў ФРГ Архівавана 31 кастрычніка 2007.
18. ↑  *Владимир КРЫЛОВ*. Архіўная копія (руск.) (html).  РОССИЙСКИЕ НЕМЦЫ СИБИРИ / RUSSLANDDEUTSCHE SIBIRIENS (2006-2007). Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2013. Праверана 28 жніўня 2010.
19. ↑  Ausstellung ueber St.Petersburger Deutsche: St.Petrsburgishe Zeitung. № 2 (75) 1999
20. ↑  Архіўная копія (руск.) (xls). *Том 4 - «Нацыянальны склад і валоданне мовамі, грамадзянства». // Усерасійскі перапіс насельніцтва 2002 гады*.  Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі (26 снежня 2004). Архівавана з першакрыніцы 4 лютага 2012. Праверана 30 жніўня 2011.
21. ↑  Bundeszentrale f. Politische Bildug: Zuzug v. Spataussiedlern
22. ↑  Migrationsberich des Bundesamtes f. Migration u. Fluchtlinge
23. ↑

### Дакументы і першакрыніцы

* Полное собрание законов Российской империи (с 1749 г.). — Т. XVI (1762—1765), 1830
* История российских немцев в документах (1763—1992 гг.) (Сост.: В. А. Ауман, В. Г. Чеботарева) — М.: МИГУП, 1993.

### Энцыклапедыі, бібліяграфія

* Немцы России (энциклопедия). В 3-х томах. Москва: Изд-во «Общественная академия наук российских немцев», 1999—2006 (Предс. редкол. В. Карев, О.Кубицкая)
* В. А. Ауман, В. Ф. Баумгертнер, В. Бретт и другие (гл. ред. В. Ф. Дизендорф). Немцы России. Населенные пункты и горада поселения: энциклопедический словарь. — М.: ЭРН, 2006. — 470 с ISBN 5-93227-002-0
* Handbuch Russland-Deutsche : ein Nachschlagewerk zur russland-deutschen und dt.-russ. Geschichte und Kultur (mit Ortsverzeichnis ehemaliger Siedlungsgebiete) Verfasser: Ulrich Mertens. Nürnberg ; Paderborn : 2001. ISBN 3-9807701-1-7
* Lexikon der Russlanddeutschen. (Hrsg. H.-J. Kathe u.a.) Berlin: Bildungsverein für Volkskunde in Deutschland Die Linde, 2000.
* Deutsche Geschichte im Osten Europas. (in 12 Bde) Bd. 10.: Rußland. — Berlin : Siedler Verlag, 2002. — 669 S. ISBN 3-88680-778-9
* Международная организация исследователей истории и культуры российских немцев: Научно-информационный бюллетень. 1996—2006 Информация о конференциях, семинарах, фондах архивов, документы, рецензии, аннотации, библиография.
* Российские немцы. Историография и источниковедение. Материалы научной конференции. Анапа. 4-9 сентября 1996. М. 1997.
* Чернова Т. Н. Российские немцы: Отечественная библиография, 1991—2000 гг.: Указатель новейшей литературы по истории и культуре немцев России/ Т. Н. Чернова.- М.2001.- 268 с.
* Списки научных публикаций Саратовского университета, издательства «Готика»,

### Матэрыялы навуковых канферэнцый, з’ездаў

* Российские немцы на Дону, Кавказе и Волге. — М-лы российско-германской научн. конф. Анапа, 22-26 сентября 1994. // Международный союз немецкой культуры (отв. редактор Е. А. Шервуд). М. 1994. 358 с LCCN 97176727; OCLC 36891750
* Российские немцы: Проблемы истории, языка и современного положения. — М-лы междунар. науч. конф. Анапа, 20-25 сентября, 1995. // Изд-во Готика, 1996. 511 с ISBN 5-7834-0004-1
* Российские немцы: Историография и источниковедение. — М-лы междунар. научн. конф. Серия: История и этнография российских немцев. Internationaler Verband der Deutsche Kultur (IVDK), Анапа, 4-9 сентября 1996. // М. Готика, 1997. 372 с ISBN 5-7834-0024-6
* Миграционные процессы среди российских немцев: исторический аспект. М-лы междунар. научн. конф. Анапа, 26-30 сентября 1997 г. М, Готика, 1998 г. 444 с.
* Немцы России в контексте отечественной истории: Общие проблемы и региональный особенности. Материалы международной научной конференции, Москва, 17-20 сентября 1998 г. // М, Готика, 1999, 488 с.
* Российское государство, общество и этнические немцы: основные этапы и характер взаимоотношений (XVIII—XXI вв.) М-лы 11-ой междунар.науч. конф. Москва, 1-3 ноября 2006/ — М.: МСНК-пресс, 2007. — 480 с.
* Российские немцы: Научно-информационный бюллетень. 1(53), Москва, 2008
* Научное сообщество этнических немцев в Средней Азии и России: современное состояние и перспективы. — Материалы международной научно-методической конференции 23-24 октября 2008 г. // Караганда: Арко, 2009

### Учебные пособия

* А. А. Герман, Т. С. Иларионова, И. Р. Плеве. История немцев России. (учебное пособие) — М.: МСНК-пресс, 2005—544 с.
* *их же:*. История немцев России: Хрестоматия. — М.: МСНК-пресс, 2005. — 416 с.
* *их же:*. История немцев России: Методические материалы. — М.: МСНК-пресс, 2005. — 240 с.

### Агульныя выданні

* Андреева Н. С. Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX в. — СПб.: Міръ,2008.
* Ковригина В. А. Немецкая слобода Москвы и её жители конца XVII-первой четверти XVIII вв. / В. А. Ковригина. — М.: Археол. центр, 1998. — 434, [2] с.
* Клаус А. Наши колонии: опыт и материалы по истории и статистике иностранной колонизации в России. — СПб. 1869.
* Россия — Германия. Контакты и взаимовлияния. XVIII—XIX век. // Государственная Третьяковская галерея: сб. статей под ред. О. С. Северцева, И. А. Гутт. — М. б. г.
* Остроух И. Г. Шервуд Е. А. Российские немцы: ВКЛад в историю и культуру (XVII — начало XX вв.). // Российские немцы на Дону, Кавказе и Волге. — М. 1995.
* Кабузан В. М. Немецкое население в России в XVIII — начале XX вв (численность и размещение). // Вопросы истории. — 1989. — № 12. — С. 18—29.
* Герман А. А. Немецкая автономия на Волге. 1918—1941. — М.: «МСНК-пресс», 2007. — 576 с. — 2-ое изд. исправленное и дополненное.
* Московские немцы. Четыре века с Россией / [сост. Л. Дементьева, Ю. Петров]. — Москва: Фабрика офсетной печати, 1999. — 71 с.
* Немецкие предприниматели в Москве: Сб. ст. [по итогам Междунар. науч. конф. (Москва, 1999 г.)] / Сост. сб.: В. А. Ауман]. — М. : Обществ. акад. наук рос. немцев, 1999. — 285, [1] с. — (Российские немцы: исторические материалы и исследования: ИРН). ISBN 5-93227-001-2
* Немцы в России: Люди и судьбы / [Семинар «Немцы в России: рус.-нем. науч. и культур. связи»; Редкол.: Л. В. Славгородская (отв. ред.) и др.]. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1998. — 310,[1] с. ISBN 5-86007-119-1
* Немцы в России: Петербурские немцы = Die Deutschen in Russland: Petersburger deutsche: Сб. ст. / РАН. С.-Петерб. науч. центр. Ин-т истории естествознания и техники. С.-Петерб. фил. и др.; Отв. ред. Г. И. Смагина. — СПб.: Изд-во Дмитрий Буланин, 1999. — 620 с ISBN 5-86007-154-X
* Немцы в России: Проблемы культур. взаимодействия : [Материалы конференций семинара, 1990—1995 гг. / Семинар «Немцы в России. Рус.-нем. науч. и культур. связи»; Редкол.: Л. В. Славгородская (отв. ред.) и др.]. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1998. — 327 с ISBN 5-86007-116-7
* Немцы в России = Die deutschen in Russland: Рос.-нем. диалог: Сб. ст. / Рос. акад. наук. Ин-т истории естествознания и техники. С.-Петерб. фил. Б-ка Рос. акад. наук; [Редкол.: Г. И. Смагина (отв. ред.) и др.]. — СПб.: ДБ, 2001. — 552 с ISBN 5-86007-294-5
* Немцы в России = Die Deutschen in Russland: Русско-немец. науч. и культурные связи: Сб. ст. / Рос. акад. наук. Ин-т истории естествознания и техники, С.-Петерб. фил. [и др.]; [Редкол.: Г. И. Смагина (отв. ред) и др.]. — СПб.: ДБ, 2000. — 424 с ISBN 5-86007-248-1
* Немцы в России = Die Deutschen in Russland: три века науч. сотрудничества: сб. ст. / Рос. акад. наук, Ин-т истории естествознания и техники, С.-Петерб. фил. Б-ка Рос. акад. наук; [редкол.: Н. В. Колпакова, Г. И. Смагина (отв. ред.), И. В. Черказ’янова]. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2003. — 604 с. — (Немцы в России: русско-немецкие научные и культурные связи). ISBN 5-86007-372-0
* Немцы и развитие образования в России. — СПб. 1998. ISBN 5-201-00230-7
* Немцы Москвы: исторический ВКЛад в культуру столицы: Междунар. науч. конф. посвящ. 850-летию Москвы (Москва, 5 июня 1997 г.): Сб. докл. / [Науч. ред. Ю. А. Петров, А. А. Семин]. — М.: Обществ. акад. наук рос. немцев, 1997. — 356 с. — (Российские немцы: исторические материалы и исследования. ИРН).
* Немцы Санкт-Петербурга: наука, культура, образование Сб. ст.|оригинал=Die Deutschen in Sankt-Petersburg: Wissenschaft, Kultur, Bildung|ответственный=РАН, Ин-т истории естествознания и техники. С-Петерб. фил. Б-ка РАН, Семинар «Немцы в России: рус.-нем. науч. и культ. связи»; [Отв. ред. Г. И. Смагина]|место=СПб.|издательство=Издательство «Росток»|Росток|год=2005|страниц=640|isbn=5-94668-017-X
* Немцы. Россия. Сибирь: [Сб. ст.] / Ом. гос. ист. — краевед. музей, Сиб. фил. Рос. ин-та культурологии; Сост. и науч. ред. — Вибе П. П. — Омск: Ом. гос. ист. — краевед. музей, 1997. — 241 с ISBN 5-901062-01-1
* Быт и культура российских немцев в музеях Санкт-Петербурга = Alltag und kultur der russlanddeutschen in museen von Sankt Petersburg: Свод. кат. / [Сост.: Т. А. Шрадер]. — СПб.: Наука, 2003 (Тип. Наука РАН). — 142, [2] с. — (Deutsche in Russland / Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) Рос. акад. наук [и др.]). ISBN 5-02-027096-2
* Вашкау Н. Э. Школа в немецких колониях Поволжья, 1764—1917 гг. / Н. Э. Вашкау; М-во общ. и проф. образования РФ. Волгогр. гос. ун-т. — Волгоград: Изд-во Волгогр. гос. ун-та, 1998. — 206 с ISBN 5-85534-154-2
* Грекова Т. Н. Голиков Ю. П. Медицинский Петербург / Т. И. Грекова, Ю. П. Голиков. — СПб.: Фолио-Пресс: Фолио-Плюс, 2001. — 414, [1] с. ISBN 5-7627-0163-8
* Губкина Н. В. Немецкий музыкальный театр в Петербурге в первой трети XIX века / Н. В. Губкина; Рос. ин-т истории искусств. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2003 (Тип. Береста). — 563, [1] с. [8] л. ил. ISBN 5-86007-312-7
* Дитц Я. Е. История поволских немцев-колонистов. / Под ред. И. Р. Плеве. — М. «Готика», 1997. — 495 с. — (Серия: История и этнография российских немцев). — ISBN 5-7834-0010-6.
* Жиромская В. Б. Киселев И. Н. Поляков Ю. А. Полвека под грифом «секретно»: Всесоюзная перепись населения 1937 года. / В. Б. Жиромская, И. Н. Киселев, Ю. А. Поляков; РАН. Ин-т рос. истории. — М.: Наука, 1996. — 150 с.: табл. ISBN 5-02-009756-X
* Захаров В. Н. Западноевропейские купцы в России: Эпоха Петра I. — М.: РОССПЭН, 1996. — 345 с, [19] л. ил. портр. ISBN 5-86004-056-3
* История предпринимательства в России / [В. И. Бовыкин, М. Л. Гавлин, Л. М. Епифанова и др.]; Рос. акад. наук. Ин-т рос. истории. В 2 т. — М.: РОССПЭН, 2000. ISBN 5-8243-0030-5
* Кириков Б. М. Штиглиц М. Санкт-Петербург немецких архитекторов. От барокко до авангарда. — СПб. 2002. ISBN 5-901528-04-2
* Культура русских и немцев в Поволском районе: [Сборник] / Поволж. кадровый центр, Упр. культуры Сарат. обл. администрации; [Науч. ред. Великий П. П. Горелов И. Н.]. — Саратов: Слово, 1993-.
	+ Вып. 1: История, теория, культура. — Саратов: Слово, 1993. — 207, [2] с.
* Материалы по истории связи в России. XVIII — начало ХХ вв. (почта, телеграф, телефон, радио, телевидение): Обзор документальных материалов. — Л. 1966.
* Миграционные процессы среди российских немцев: исторический аспект. — М. 1998.
* Плесская-Зебольд Э. Г. Одесские немцы: 1803—1920 / Э. Г. Плесская-Зебольд; Ин-т герм. и восточноевроп. исслед. Гëттинген (Германия). — Одесса: ТЭС, 1999. — 520 с ISBN 966-95556-6-3
* Петров Ф. А. Немецкие профессора в Московском университете / Ф. А. Петров. — М. 1997. ISBN 5-7820-0035-X
* Саитов В. И. Модзалевский Б. Л. Московский некрополь: Т. 1-3 / [В. И. Саитов и Б. Л. Модзалевский]; [Авт. предисл. и изд. вел. кн. Николай Михайлович]. — Санкт-Петербург: тип. М. М. Стасюлевича, 1907—1908. — 3 т.
* Русские и немцы в XVIII веке = Russen und Deutsche im XVIII. Jahrhundert: Встреча культур / [Рос. акад. наук. Науч. совет по истории мировой культуры. Ин-т всеобщ. истории; Редкол. С. Я. Карп (отв. ред.) и др.]. — М.: Наука, 2000. — 309, [1] с. ISBN 5-02-011592-4
* Терра инкогнита Сибирь. У истоков научного освоения Сибири при участии немецких учёных в XVIII век. — Галле, 1999.
* Воскресенский Н. А. Законодательные акты Петра I. — М.; Л. 1945.
* Беспятых Ю. Н. Петербург Анны Иоанновны в иностранных описаниях: Введение. Тексты. Комментарии / Ю. Н. Беспятых; Рос. акад. наук, Ин-т рос. истории, С.-Петерб. фил. — СПб.: Рус.-балт. информ. центр «БЛИЦ», 1997. — 492,[1] с. ISBN 5-86789-029-5
* Беспятых Ю. Н. Петербург Петра I в иностранных описаниях: Введение. Тексты. Комментарии / Ю. Н. Беспятых. — Л.: Наука : Ленингр. отд-ние, 1991. — 278,[1] с. — (Сер. «Панорама истории»). ISBN 5-02-027336-8
* Бескровный Л. Г. Русская армия и флот в XVIII век. — М. 1958.
* Alfred Eisfeld. Die Rußlanddeutschen. — Verlag: Langen/Müller, München, 1991. — 252 S. ISBN 3784423825; 978-3784423821
* Karl Stumpp. Die Russlanddeutschen — zweihundert Jahre unterwegs. — Stuttgart, Pannonia-Verlag, 1964. — 139 S.

### Нацыянальныя СМІ

* Цэнтральная газета расійскіх немцаў «Neues Leben»
* Московская Немецкая Газета (руск.)
* Deutsche Allgemeine Zeitung Архівавана 27 жніўня 2009. (руск.) (ням.)
* Алтайская рэгіянальная газета «Zeitung für Dich» (в 1957—1991 «Rote Fahne»)
* «Sibirische Zeitung Plus»  (руск.) (ням.)

Спасылкі
--------

* Die Russlanddeutschen.ru — Информационный портал Российских немцев Архівавана 19 верасня 2014.
* Сайт «Немцы России» Архівавана 7 студзеня 2014.
* «Die Geschichte Der Wolgaedutschen» — научно-популярный исторический сайт о Немцах Поволжья  (руск.)
* Международная ассоциация исследователей истории и культуры российских немцев (МАИИКРН) Архівавана 19 кастрычніка 2012.
* Internationaler Verband der deutschen Kultur (IVDK) Архівавана 12 верасня 2014. Международный союз немецкой культуры]
* Электронная библиотека российских немцев
* Немцы в России: Историко-документальное издание. СПб.: Лики России, 2004.
* *Кригер В.* Краткий очерк истории российских немцев
* *Кригер В.* Некоторые аспекты демографического развития немецкого населения 1930-х — 1950-х годов
* Советские немцы: В поисках утраченного фатерлянда. Часть I
* Советские немцы: В поисках утраченного фатерлянда. Часть II
* Библиография: Немцы Алтая и Сибири в исторической и этнографической перспективах Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Немецкий национальный район, Фонд поддержки российских немцев «Алтай» Архівавана 13 снежня 2013.
* 
* Статья о немецких колонистах в Петербурской губернии Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Немецкие колонисты в Артюшкино (Воронеская губерния) Архівавана 15 верасня 2014.
* И. П. Виндгольц. Немцы России — народ-скиталец. Народ в беде.
* Репрессии против немцев в СССР (сборник mеждународного общества «Мемориал»)
* Российские немцы в годы войны и после неё, свидетельства очевидцев. Герхард Вольтер «Зона полного покоя» Архівавана 18 мая 2008.(Герхард Вольтер)
* Жертвы политического террора в СССР (Международное общество «Мемориал»)
* *Ладыгин И. В.* Немцы в Русской Армии
* Герцен А. И. «Русские немцы и немецкие русские»
* Информационный портал российских немцев
* Немцы в России. Генеалогический форум
* Deutsche Welle: «Немцы в истории России», отдельные статьи
* Volga Germans (англ.)
* История российских немцев
* Статья «В интересах государства Российского» Архівавана 8 верасня 2012. посвященная истории российских немцев и современному положению.
* «Примирение через границы» — История российских немцев (3х док.-видео)(недаступная спасылка) (ням.)
* «Russian Germans International» — Крупнейшая интернациональная группа российских немцев в Facebook
* Статьи и база персоналий по российским немцам на проекте «ЕДИНСТВО»(недаступная спасылка)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4283180-5 |