У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Архей (значэнні).
**Архе́й** (малд.: Orhei) — горад і муніцыпій у цэнтральный частцы Малдовы, цэнтр Архейскага раёна. Насельніцтва 33,5 тыс. чал. (2013). Размешчаны на р. Рэўт (правы прыток Днястра). Праз Архей праходзіць аўтамабільная дарога Кішынёў — Бэлць.

Гісторыя
--------

Гарадское паселішча з 1560-х гг. у пісьмовых крыніцах згадваецца з 1570-х гг. Атрымаў назву ад горада Стары Архей, які быў упершыню згаданы ў 1469 годзе як крэпасць на тэрыторыі Малдаўскага княства, у пачатку 16 ст. спалены. Развіваўся як важны адміністрацыйны і рамесны цэнтр усходняй часткі Малдаўскага княства, сталіца Архейскага, а ў 2-й палове 18 ст. — Лапушна-Архейскага цынута (края). З сярэдзіны 17 ст. таксама буйны цэнтр гандлю збожжам, скацінай, здабычы вапняку і вытворчасці вапны. Паводле Бухарэсцкага міру 1812 года ўвайшоў у склад Расійскай імперыі: з 1818 у Архейскім цынуце Бесарабскай вобласці, з 1835 года цэнтр Архейскага павета (утвораны ў 1828). З 1873 года ў Бесарабскай губерні. У 1917 года ў складзе Малдаўскай Народнай Рэспублікі, у 1918 годзе далучаны да Румыніі: павятовы цэнтр правінцыі Бесарабія, з 1938 — Днястроўскага края[ru].

З 1940 года ў Малдаўскай ССР. У час Другой сусветнай вайны 15 ліпеня 1941 акупаваны германа-румынскімі войскамі, вызвалены 6 красавіка 1944 года часцямі 2-га Украінскага фронту пры садзейнічанні атрада партызан. У 1940—1947 гадах павятовы, а ў 1947-56 і 1962—1994 гадах раённы цэнтр Малдаўскай ССР. З 1991 года ў Рэспубліцы Малдова. У 1998—2001 гадах муніцыпій, цэнтр аднайменнага павета. З 2001 года раённы цэнтр.

Славутасці
----------

У цэнтры горада размешчаны Дзмітрыеўскі сабор[ro] (1631—1636) — трыконхавы ў плане храм са званіцай і парталам, упрыгожаным разьбой па камені. Гэты храм намаляваны на купюры вартасцю 5 малдаўскіх леяў.
Захаваліся цэрквы: стараверская ліпаванская ў гонар Казанскага абраза Маці Божай[ru] (сярэдзіна 19 ст.), Свяціцеля Мікалая (1886), армянская Св. Багародзіцы (1902—1903, архітэктар А. І. Бернардацы[ru]; з 2006 праваслаўная царква Св. князя Уладзіміра).

Касцёл Святой Марыі
Сярод іншых пабудоў: будынкі земскай управы, павятовай прэфектуры (цяпер Дом дзіцячай творчасці; абодва 2-й паловы 19 ст.); банк у стылі неакласіцызму, бальніца і ліцэй у т.зв. неарумынскім стылі (усе пачатку 20 ст.), неагатычны каталіцкі касцёл Св. Марыі[ro] (1914), палац настаўніцкай асацыяцыі (1936-38, цяпер Цэнтральная гарадская бібліятэка імя А. Доніча).

Помнікі: гаспадару В. Лупу (1932, скульптар О. Хан[ru], арх. Р. Курц), А. С. Пушкіну (1988, скульптар Б. Дубровін), савецкім воінам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, чарнобыльцам.

У доме гарадскога архітэктара М. Бенгулеску, пабудаваным у «неарумынскім стылі» ў 1929—1930 гадах, дзейнічае Гісторыка-этнаграфічны музей.

Эканоміка
---------

Вядучая галіна прамысловасці — харчовая. Заводы: кансервавы «Orhei-Vit» (1945; пладова-агароднінная прадукцыя) — адзін з найбуйнейшых у краіне, малочны, тытунёва-ферментацыйны; вінаробныя прадпрыемствы (у т.л. «Chateau Vartely»). Дзейнічаюць таксама: машынабудаўнічы завод «Aspa» (1972; рэжучыя і металаапрацоўчыя інструменты, тэхналагічнае абсталяванне), завод нізкавольтнай апаратуры «Elcom», тэкстыльна-галантарэйная фабрыка «Galanta». Цэнтр народных промыслаў (апрацоўка каменя, дрэва, лозапляценне, ганчарства). Вытворчасць мэблі, будматэрыялаў (у горадзе і наваколлях — здабыча вапняку, гліны, друзу і інш.).

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Паша Парфеній, малдаўскі спявак і кампазітар

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Румыніі П’ятра-Нямц
* Сцяг Украіны Сміла

Зноскі
------

1. ↑  Вынікі Перапісу насельніцтва і жылля ў Рэспубліцы Малдова ў 2014 годзе **(нявызн.)**.  Нацыянальнае Бюро Статыстыкі Рэспублікі Малдова (2017). Праверана 1 мая 2017.
2. ↑  ЗАКОН Nr. 248 от 03.11.2016 о внесении изменений и дополнений в Закон об административно-территориальном устройстве Республики Молдова № 764-XV от 27 декабря 2001 года

Літаратура
----------

* Оргеев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Архей (горад) на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт горада Архея
* Архей (горад) — старонка праекта JewishGen KehilaLinks (англ.)
* Оргеев // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| Гарады Малдовы |
| --- |
| Сталіца | 
* Кішынёў

 | Малдова |
| Муніцыпіі | 
* Бендэр1
* Бэлць
* Камрат
* Кішынёў
* Ціраспаль1

 |
| Раённыя цэнтры | 
* Аненій-Ной
* Архей
* Басарабяска
* Брычэнь
* Гладэнь
* Дандушэнь
* Дрокія
* Едынец
* Кахул
* Кантэмір
* Крыўлень
* Кэлэраш
* Кэўшэнь
* Леова
* Ніспарэнь
* Окніца
* Рышкань
* Рэзіна
* Сарока
* Стрэшэнь
* Сынджэрэй
* Тараклія
* Тэленешць
* Унгень
* Фларэшць
* Фэлешць
* Хынчэшць
* Чымішлія
* Шалдэнешць
* Штэфан-Водэ
* Ялавень

 |
| Гарады ў складзе Левабярэжжа Днястра | 
* Грыгарыёпаль1
* Днястроўск1
* Дубэсар1
* Каменка1
* Краснае1
* Маяк1
* Ціраспалул-Ноу1
* Рыбніца1
* Слабадзея1
* Ціраспаль1

 |
| Гарады ў складзе Гагаузіі | 
* Вулкэнешць
* Камрат
* Чадыр-Лунга

 |
| Гарады ў складзе муніцыпія Кішынёў | 
* Вадул-луй-Водэ
* Ватра
* Дурлешць
* Кішынёў
* Кодру
* Крыкава
* Сынджэра

 |
| Іншыя гарады ў раёнах | 
* Атач
* Біруінца
* Букавэц
* Гіндэшць
* Карнешць
* Кастэшць
* Купчынь
* Кэйнар
* Ліпкань
* Мэркулешць
* Твардыца
* Фрунзэ
* Яргара

 |
| 1 Населены пункт кантралюецца непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікай. |