recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Схема будовы жывёльнай клеткі:
  
1 — ядзерка; 2 — ядро; 3 — рыбасомы; 4 — везікула; 5, 8 — эндаплазматычны рэтыкулум; 6 — **комплекс Гольджы**; 7 — клетачная мембрана; 9 — мітахондрыі; 10 — вакуолі; 11 — цытаплазма; 12 — лізасома; 13 — цэнтрыёлі.
**Комплекс (апарат) Гольджы** — сістэма ўнутрыклетачных мембранных структур: цыстэрнаў і пузыркоў, у якіх назапашваюцца рэчывы, сінтэзаваныя на мембранах эндаплазматычнай сеткі (ЭПС). Шэраг плоскіх паражнін у клетцы (цэлі), абмежашных мембранамі, якія накшталт сподачкаў ўскладзены адна на адну.

Рэчывы дастаўляюцца ў комплекс Гольджы ў мембранных пузырках, якія адшнуроўваюцца ад эндаплазматычнай сеткі і далучаюцца да цыстэрнаў комплексу Гольджы. Тут гэтыя рэчывы зведваюць розныя біяхімічныя пераўтварэнні, а затым зноў упакоўваюцца ў мембранныя пузыркі, і большая іх частка транспартуецца да цытаплазматычнай мембраны. Мембрана пузыркоў зліваецца з цытаплазматычнай мембранай, а змесціва выводзіцца за межы клеткі шляхам экзацытозу.

Такіх зонаў — яны атрымалі назву дыктыясомы — у цэлі можа быць некалькі. Яны функцыйна і структурна звязаны паміж сабой, маюць праксімальны (фармоўны) і дыстальны (сфармаваны) полюсы. 3 грЭПС пухірыкі з бялком пераносяцца да фармоўнай паверхні комплексу. У ім адбываецца пакаванне, кандэнсацыя і вывядзенне бялковых сакрэтаў, сінтэз вугляводаў і далучэнне іх да поліпептыдаў, фармаванне лізасом. 3 спелай паверхні дыктыясомы бесперапынна аддзяляюцца пухірыкі, напоўненыя сакрэтам (сакраторныя гранулы). Яны падыходзяць да плазмалемы і выдаляюць змесціва за межы цэлі.

У комплексе Гольджы раслінных клетак сінтэзуюцца поліцукрыды клетачнай сценкі (абалонкі).
Яшчэ адна важная функцыя комплексу Гольджы — гэта ўтварэнне лізасом.

Літаратура
----------

* *Арцішэўскі А. А.* Гісталогія з асновамі цыталогіі і эмбрыялогіі: Падручнік. — Мн.: Тэхналогія, 2000. — 311 с. іл. ISBN 985-458-026-1
* Біялогія: падруч. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / пад рэд. М. Д. Лісава; пер. з рус. мовы В. К. Раманцэвіч. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2014. — 270 с.: іл. ISBN 978-985-03-2169-5

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX544685 · BNF: 12261007p · LCCN: sh85055819 · Microsoft: 119062480 · NDL: 00562538 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кірылаў.

**Уладзімір Іванавіч Кірылаў** (нар. 28 кастрычніка 1939, Севастопаль, Украіна) — беларускі вучоны ў галіне тэлекамунікацый. Доктар тэхнічных навук (1993), прафесар (1994). Акадэмік Міжнароднай акадэміі інфармацыйных тэхналогій (2003).

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі электратэхнічны інстытут імя У. І. Ульянава (Леніна) (спецыяльнасць «Радыётэхніка», 1963).

Працаваў на Мінскім прыборабудаўнічым заводзе імя У. І. Леніна, пазней Заводзе паўправадніковых прыбораў імя Ф. Э. Дзяржынскага (з 1963); Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі (з 1966; старшы выкладчык, дацэнт кафедры радыёпрыёмных устройстваў, з 1992 — прафесар кафедры многаканальнай сувязі, у 1996 загадчык кафедры, прафесар кафедры аховы інфармацыі).

Навуковыя інтарэсы: павышэнне эфектыўнасці многаканальных сістэм перадачы па кабельных і валаконна-аптычных лініях сувязі; праектаванне і распрацоўка сістэм інфармацыйнага абмену для размеркаваных тэлевізійных комплексаў; распрацоўка і аптымізацыя тэлекамунікацыйных сістэм. Больш за 30 вынаходніцтваў.

Узнагароды
----------

Медалі ВДНГ СССР (сярэбраны, 1985; бронзавы,1982), знакі «Почетный радист СССР» (1991), «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь» (1999) и др.

Бібліяграфія
------------

* Анализ и синтез систем информационного обмена телевизионных комплексов : автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук : 05.12.21 / Кириллов Владимир Иванович. — Минск, 1993.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кириллов Владимир Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С.
* Кірылаў Уладзімір Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С.
* Кириллов Владимир Иванович // Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники: история в биографиях ректоров, ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук : 40 лет (1964—2004). ― Минск, 2004. — С. 287—290.
**Матроскі мост** — мост у Маскве праз раку Яўзу. Пабудаваны ў 1956 годзу па праекце інжынера Б.Г. Навумава і архітэктара Г. Г. Шахавай на месцы моста 1910 года пабудовы. Мост злучае вуліцу Страмынка з Праабражэнскай вуліцай.
Пад мостам праходзяць:

* Па левым беразе — да моста набярэжная Ганнушкіна; пасля моста Праабражэнская набярэжная;
* Па правым беразе — да і пасля моста: Русакоўская набярэжная.

Паходжанне назвы
----------------

Назву мост атрымаў ад Матроскай слабады, якая знаходзілася побач у пятроўскія часы.

Гісторыя
--------

Першы драўляны мост быў пабудаваны на гэтым месцы ў 1793 годзе на сродкі маскоўскага купца Мазаева. У 1910 годзе гэты мост быў заменены аднапралётным каменным, які меў даўжыню 12 метраў.
Сучасны мост — трохпралётны, мае даўжыню з падыходамі 206 метраў, шырыню 34 метры. Сярэдні пралёт ідзе над рэчышчам ракі, два крайнія — праезды па набярэжных і ходнікі. Пралётныя пабудовы — жалезабетонныя, бэлькавыя. Канструкцыя неразразная.

Цікавы факт
-----------

Па плане абваднення Масквы (у складзе Генплана 1935 года) на месцы цяперашняга Матроскага моста планавалася збудаванне гідравузла са шлюзам на Яўзе.

Суседнія масты праз Яўзу
------------------------

* вышэй па плыні ракі — Праабражэнскі метрамост
* ніжэй па плыні рэкі — 2 пешаходных моста на Праабражэнскай набярэжнай
* яшчэ ніжэй па плыні рэкі — Электразаводскі мост на Вялікай Сямёнаўскай вуліцы.

Гл. таксама
-----------

* Масты праз Яўзу
* План абваднення горада Масквы

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Москва. Энциклопедия. Гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: «Советская Энциклопедия», 1980. — 688 с. с илл.

Спасылкі
--------

* Матросский мост Архівавана 21 кастрычніка 2008.
**Комі-зыранская мова** — адна з пермскіх моў (галіна фінаўгорскіх) моў. Пашырана ў Рэспубліцы Комі, часткова на Кольскім паўвостраве, у Ямала-Ненецкай і Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругах Расіі. Дыялекты: прысыктыўкарскі (аснова літаратурнай мовы), ніжневычагодскі, верхневычагодскі, сярэднесысольскі, верхнесысольскі, вымскі, лузкалецкі, іжамскі, пячорскі, удорскі. У адрозненне ад роднаснай ёй комі-пярмяцкай мовы характэрна захаванне гука «л» ва ўсіх дыялектах, націск на 1-м складзе, клічная форма назоўнікаў на -**ö**й. У марфалогіі — адзінае скланенне і спражэнне. У лексіцы шмат аднаскладовых слоў.

Да пачатку 20 стагоддзя ў комі-зыран не было адзінай літаратурнай мовы (рэлігійная літаратура выдавалася на дыялектах). Літаратурная мова склалася пасля 1917 года. Пісьменства створана місіянерам Стафанам Пермскім у 2-й палове 14 стагоддзя. У 17 стагоддзі выцеснена пісьменства на аснове кірыліцы. З 1918 года выкарыстоўваецца рускі алфавіт, з 1920 года — са значна змененымі графемамі, з пачатку 1930-х — лацінка, з канца 1930-х гадоў — руская графіка з увядзеннем дадатковых літар «і», «ö».

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

| ⛭Фіна-ўгорскія мовы |
| --- |
| Пермскія | 
* комі • комі-пярмяцкая (комі-язьвінская*) • удмурцкая*

 |
| Фіна-волжскія | 
* марыйскія: лугава-ўсходняя марыйская • горнамарыйская • паўночна-заходняя марыйская
* мардоўскія: макшанская • эрзянская
* вымерлі: мяранская † • мяшчэрская † • мурамская †

 |
| Прыбалтыйска-фінскія | 
* вепская • водская (*кравінскі †*) • іжорская • карэльская (*цвярскі карэльскі* • *лівікоўскі дыялект* • *людыкоўскі дыялект*) • ліўская † • фінская (*квенская • меянкіелі*) • эстонская (*паўднёваэстонскі* • *вырускі*)

 |
| Саамскія | 
* бабінская † • інары • яканьгская • кімі † • кільдзінская • колта • луле • пітэ • паўночнасаамская • умэ • паўднёвасаамская

 |
| Венгерскія | 
* венгерская

 |
| Обска-ўгорскія | 
* мансійская • хантыйская

 |
| **†** — мёртвыя мовы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4207111-2 · LNB: 000085386 · NDL: 00577330 · NKC: ph135548 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кузняцоў.
**Канстанцін Анатолевіч Кузняцоў** (нар. 27 чэрвеня 1974, Смаленск) — беларускі акцёр балету, педагог, Народны артыст Беларусі (2014).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Смаленску. З юнацтва бацькі Канстанціна разам з яго братам накіравалі вывучаць харэаграфію ў Народны тэатр балета Смаленскага дома працаўнікоў асветы, а пасля ў Беларускім дзяржаўным харэаграфічным каледжы (1992, клас А. І. Калядэнкі).

Тэатральную кар’ру пачаў у 1992 годзе ў музычным тэатры, а з 1994 года — артыст балета Вялікага тэатра Беларусі, з 2007 саліст.

У 2005 годзе скончыў акадэмію музыкі.

Выкладчык дуэтныя-сцэнічнага танца ў харэаграфічнай гімназіі.

У шлюбе з Юліяй Дзятко, артысткай балета, заслужанай артысткай Беларусі. Сям’я мае двух дачок — Ганна і Вікторыя.

Творчасць
---------

У рэпертуары: Пер Гюнт (бацька Сальвейг), Рамэа і Джульета (Рамэа, Меркуцыо), Сем прыгажунь (Візір), Спартак (Крас), Шэсць танцаў (саліст), Лаўрэнсія (Менго, Франдасо), Карміна Бурана (Абат), Паяцы (саліст), Жызэль (Альберт, па-дэ-дэ), Корсар (Ланкедэм, Алі), Дон Кіхот (Базіль, Гамаш), Баядэрка (Залаты бажок), Спячая прыгажуня (Дэзірэ, блакітная птушка, кавалер), Шчаўкунок (Прынц, Драсельмеер), Бахчысарайскі фантан (Нуралі), Анюта (Мадэст, бацька).

Партыя Чыпаліна ў аднайменным спектаклі.

Харэаграфічныя мініяцюры «Прывід Ружы» (харэаграфія Р. Паклітару), «Свет не канчаецца каля дзвярэй дома» (харэаграфія Р. Паклітару), «Адажыо» (харэаграфія Р. Паклітару), «Тарантэла» (харэаграфія Дж. Баланчына) і інш.

У Дзяржаўным музычным тэатры Беларусі выконваў вядучыя партыі ў балетах «Дон Кіхот», «Вальпургіева ноч», «Жызэль», «In pivo veritas», «Кармэн-сюіта», «Мефіста», «Казка пра спячую. прынцэсу», «Шапэніяна», «Шэхеразада» і інш.

### Гастролі

Выступаў у спектаклях Нарвежскага нацыянальнага тэатра (Осла), Х’юстанскага балета[en] (ЗША), United Dance Company (Парыж), «Рускага камернага балета „Москва"» (Расія), Нацыянальнай оперы Украіны (Кіеў). Гастраляваў у Літве, Украіне, Латвіі, Францыі, Германіі, Японіі, Малдове і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Народный артист Беларуси Константин Кузнецов — о балете, семье и новом спектакле «Анна Каренина»(недаступная спасылка)
**Уладзімір Іванавіч Брэдзіс** (нар. 10 жніўня 1935, Віцебск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскае мастацка-графічнае вучылішча ў 1955 годзе, у 1961 годзе — Беларускі політэхнічны інстытут. Працаваў архітэктарам у Віцебскім аблпраекце, кіраўніком групы архітэктараў, галоўным архітэктарам майстэрні ў праектных арганізацыях Херсона, з 1968 года — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у Віцебскграмадзянпраекце і філіяле Белжылпраекта.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1963 года.

Пражывае ў Віцебску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: ПДП Оршы, Браслава, Паставаў (1969, у аўтарскім калектыве), праекты забудовы мікрараёна Задзвінне і 238-кватэрны жылы дом у Полацку (1969—1980), мікрараён Задняпроўе і 130-кватэрны жылы дом у Оршы (1975). Аўтар вынаходства «Гукаізалюючая перагародка».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бредис Владимир Иванович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Клінічны гарадок у час вайны
Будынак па вул. П. Броўкі, 1, пабудаваны ў 1933 годзе —  Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 713Г000014шыфр 713Г000014
**Комплекс будынкаў 1-й клінічнай бальніцы** размешчаны паміж вуліцамі Акадэмічнай, П. Броўкі і праспектам Незалежнасці, займае плошчу каля 10 га. Пабудаваны ў 1929—1931 гадах паводле праекта архітэктара Георгія Лаўрова як клінічны гарадок. Комплекс вырашаны на аснове павільённай сістэмы, пры якой ізаляваныя карпусы разлічаны на лячэнне пэўнага віду захворвання. Узведзены 4 карпусы для тэрапеўтычнай, хірургічнай, акушэрска-гінекалагічнай і скурна-венералагічнай клінік. У Вялікую Айчынную вайну найбольш пацярпеў чацвёрты корпус. Аднаўленне гарадка працягвалася з ліпеня да лістапада 1944 г. Пасля рэканструкцыі ў 1-м корпусе размясціліся тэрапеўтычная і хірургічная клінікі, у 2-м — клініка дзіцячых хвароб, у 3-м — акушэрска-гінекалагічная клініка. У гэты ж час пры бальніцы пачалі працаваць кафедра паталагічнай анатоміі, Інстытут пералівання крыві, рэспубліканская процівалляковая станцыя, анкалагічны дыспансер.

Характэрнай рысай комплексу з’яўляецца прастата планіроўкі і спрошчаная архітэктура, уласцівыя канструктывізму і функцыяналізму. Тэрыторыя клінічнага гарадка падзелена цэнтральнай алеяй-праездам на 2 амаль роўныя часткі. Уздоўж цэнтральнай алеі размешчаны 3 лячэбныя карпусы, пабудаваныя па адзінай планіровачнай схеме (3-і паверх акушэрска-гінекалагічнага корпуса падбудаваны ў 1938 г.). Левая частка плошчы гарадка адведзена пад зялёныя насаджэнні, там жа ў глыбіні ўчастка знаходзіцца трохпавярховы 4-ы корпус. Планіроўка ўсіх 4 будынкаў калідорная з аднабаковым размяшчэннем палат і балконамі. Пластыка фасадаў стрыманая.

Дзіцячы хірургічны цэнтр, тэрапеўтычны корпус і паліклініка (арх. М. Барсукоў)
Галоўны корпус з задняга фасада
3 канца 1960-х гадоў комплекс клінічнага гарадка паступова рэканструіруецца. У яго арганічна ўвайшлі новыя карпусы цэнтра дзіцячай хірургічнай дапамогі на 200 ложкаў і тэрапеўтычнага аддзялення на 240 ложкаў. Паміж 2 прамавугольнымі ў плане васьміпавярховымі лячэбнымі карпусамі размешчаны трохпавярховы корпус паліклінікі (на 500 наведванняў штодзень) складанай канфігурацыі плана і выразнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі (архіт. М. Барсукоў). Корпус паліклінікі злучаны з будынкам тэрапеўтычнага аддзялення галерэяй па ўзроўні 3-га паверха. У 1984—1987 гг. пабудаваны 7-павярховы корпус рэўмакардыялагічнага аддзялення, арыентаваны галоўным фасадам да праспекта Незалежнасці (архіт. У. Галіцкі, А. Быкаў).

Літаратура
----------

* *Т. В. Габрусь, А. А. Міцянін.* 160. Комплекс будынкаў 1-й клінічнай бальніцы // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — Мінск. — 333 с.: іл. — ISBN 5-85700-006-8.
* Архитектура и градостроительство Советской Белоруссии.—- Мн. 1957;
* Крючок Г. Р. Шуба А. Н. К истории Минской первой клинической больницы.— У кн.: Сб. научных трудов. Мн. 1959.
**Канстанцін Іванавіч Развадоўскі** (руск.: Константин Иванович Развадовский) (1814 — 25 сакавіка 1885) — расійскі ваенны дзеяч. Генерал ад іфантэрыі (1883). Граф (1872).

Біяграфія
---------

З дваран Мінскай губерні. З 1829 г. унтэр-афіцэр Літоўскага лейб-гвардыі палка. Прымаў удзел у падаўленіі паўстання 1830—1831 гг. У 1832 г. праізведзены ў падпаручнікі і паручнікі гвардыі. З 1845 г. падпалкоўнік у Неўскім марскім палку. З 1849 г. прызначаны камандзірам 24-га Сімбірскага пяхотнага палка, на чале якога ў гэтым жа годзе прыняў удзел у падаўленні Венгерскага паўстання. У 1850 г. праізведзены ў палкоўнікі. З 1854 г. разам са сваім палком ўдзельнічаў у Крымскай вайне.

У 1855 г. «за адметнасць ў справах супраць непрыяцеля» быў узнагароджаны Залатой зброяй «За адвагу».

З 1861 г. праізведзены ў генерал-маёры з прызначэннем памочнікам начальніка 4-й пяхотнай дывізіі. З 1863 г. прызначаны генералам для асобых даручэнняў пры намесніку Царства Польскага графе Ф. Ф. Берг і адначасова старшынёй Асобай следчай камісіі па палітычных справах у Царстве Польскім. Прымаў удзел у падаўленні паўстання 1863—1864 гг. камандаваў войскамі Замкавага напрамку г. Варшавы, потым старшыня асобай следчай камісіі па палітычных справах у Царстве Польскім. З 1867 г. камендант Варшавы. У 1869 г. праізведзены ў генерал-лейтэнанты. У 1883 г. праізведзены ў генералы ад інфантэрыі.

Літаратура
----------

* Лукашэвіч, А. Развадоўскі Канстанцін Іванавіч / Андрэй Лукашэвіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 396. — ISBN 985-11-0214-8.
* Пономарёв, В. П. Шабанов, В. М. Кавалеры Императорского ордена Святого Александра Невского, 1725—1917: биобиблиографический словарь в трёх томах. Т. 3. — М. 2009. — С. 315—316. — ISBN 978-5-89577-145-7.
**Універсітэт** (ням.: Universität, якое, у сваю чаргу, паходзіць ад лац.: Universitas — сукупнасць, супольнасць) — вышэйшая навучальная ўстанова, дзе рыхтуюцца спецыялісты па фундаментальных і многіх прыкладных навуках.

Як правіла, ажыццяўляе і навукова-даследчую працу. Многія сучасныя ўніверсітэты дзейнічаюць як вучэбна-навукова-практычныя комплексы. Універсітэты аб’ядноўваюць у сваім складзе некалькі факультэтаў, на якіх прадстаўлена сукупнасць розных дысцыплін, якія складаюць асновы навуковых ведаў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525738 · BNF: 11933731d · GND: 4061778-6 · LCCN: sh85141086 · NDL: 00561194 · NKC: ph126937 |

 |
**Яан Тынісан** (эст.: Jaan Tõnisson; 22 снежня 1868, каля Цянасільма — 1941?) — эстонскі дзяржаўны дзеяч, юрыст.

Біяграфія
---------

З сялянскай сям’і. Скончыў юрыдычны факультэт Тартускага ўніверсітэта (1892), падчас вучобы быў старшынём Таварыства эстонскіх студэнтаў. Ганаровы доктар права (1928, Тартускі ўніверсітэт).

У 1917 актыўна ўдзельнічаў у стварэнні аўтаноміі Эстоніі, член Часовага земскага савета, арыштаваны ў канцы 1917 бальшавікамі і высланы з Эстоніі. У 1917—1919 — лідар Эстонскай дэмакратычнай партыі, у 1919—1932 — Эстонскай народнай партыі, у 1932—1935 — Нацыянальнай цэнтрысцкай партыі.

У 1917—1918 — кіраўнік замежнай дэлегацыі ў Стакгольме, у 1918—1919 — міністр без партфеля і выконваючы абавязкі міністра замежных спраў у Часовым урадзе 1918—1919. З 18 лістапада 1919 па 26 кастрычніка 1920 г. — прэм’ер-міністр (яго ўрад заключыў Тартускі мірны дагавор з Савецкай Расіяй). Дэпутат Устаноўчага сходу і ўсіх скліканняў Рыйгікогу, старшыня другога (1923—1925) і пятага (1932—1933) скліканняў.

З 9 снежня 1927 па 4 снежня 1928 г. і з 18 мая па 21 кастрычніка 1933 года — дзяржаўны старэйшына (кіраўнік дзяржавы), у 1931—1932 — міністр замежных спраў. У 1932—1940 — старшыня Эстонска-брытанскага таварыства, у 1933—1940 — Эстонска-шведскага таварыства. Пасля дзяржаўнага перавароту 12 сакавіка 1934 года быў адхілены ад актыўнай палітыкі, у 1935 — зрушаны з пасады рэдактара сваёй газеты, якая перайшла пад кантроль дзяржавы.

У 1935—1939 — прафесар кааперацыі Тартускага ўніверсітэта. Будучы паслядоўным прыхільнікам палітычнай дэмакратыі, выступаў супраць урада Канстанціна Пятса. У 1938—1940 — дэпутат Дзяржаўнага прадстаўнічага сходу і кіраўнік дэмакратычнай апазіцыі, ад якой у 1938 годзе балатаваўся на пасаду прэзідэнта краіны. Узнагароджаны Крыжам Свабоды III/1 (найвышэйшая ступень за грамадзянскія заслугі). Ганаровы грамадзянін Тарту (1939), Ордэнам Белай зоркі (1938). Ганаровы член Эстонскага літаратурнага таварыства, Эстонскага таварыства журналістаў.

У час летняга крызісу 1940 года ў адносінах паміж СССР і Эстоніяй спрабаваў пераканаць прэзідэнта Пятса арганізаваць хоць бы сімвалічны супраціў Чырвонай арміі. 13 снежня 1940 года быў арыштаваны органамі НКУС, утрымліваўся ў турме ў Таліне, абставіны смерці невядомыя.

Зноскі
------

1. 1 2  Jaan Tonisson // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Jaan Tõnisson // Eesti biograafiline andmebaas ISIK Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25504413'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 133225231 · GND: 119114127 · ISNI: 0000 0001 0060 6182 · LCCN: no92002932 · SUDOC: 035581395 · VIAF: 249285257 |

 |
**Комплекс будынкаў Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта** размешчаны па адрасе вул. Маскоўская, 267 і ўваходзіць у ансамбль мікрараёна Усход.

Комплекс пабудаваны ў 1965—1980 гг. на аснове тыпавога праекта.

Архітэктура
-----------

Галоўны пяціпавярховы корпус (1965—1967, архітэктары З. Леўчанка, Л. Маскалевіч, А. Сувораў) — буйнамаштабны будынак, архітэктура якога заснавана яа рытме вертыкальных пілонаў. Двухступеньчатая кампазіцыя галоўнага (паўночнага) фасада асіметрычная. З усходняга боку выступае глухі тарэц крыла з аўдыторыямі, з заходняга — корпус актавай залы. У афармленні мапалітнай тарцовай плоскасці выкарыстана пано (чаканка), для дэкаратыўнай апрацоўкі канструкцыйных элементаў — светлая керамічная плітка. Асіметрычна размешчаны галоўны ўваход выдзелены шырокімі ганкам і казырком. З двара да галоўнага корпуса прымыкаюць крылы адміністрацыйных памяшканняў і спарт-залы, якія ўтвараюць прасторны ўнутраны двор. Лесвічныя клеткі і вестыбюлі ўбудаваны ў месцах злучэння крылаў з галоўным корпусам.

У аснову планіроўкі галоўнага корпуса пакладзена калідорная схема з двухбаковым размяшчэннем аўдыторый. У дэкоры ўваходнага вестыбюля пано (чаканка), паліхромная падлога з мармуровай крошкі, зялёны газон. У галоўным корпусе 80 аўдыторый, 2 лекцыйныя залы, вырашаныя амфітэатрам, на 200 месцаў кожная, больш за 60 лабараторый, спартыўная і актавая залы, бібліятэка, кнігасховішча, чытальня.

Крыты пераход па ўзроўні 2-га паверха злучае галоўны корпус з чатырохпавярховым навучальна-лабараторным, у якім 20 аўдыторый і 30 лабараторый.

Зноскі
------

1. ↑  Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Брэсцкая вобласць. — 368 с. іл.

| ⛭Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт |
| --- |
| Факультэты | 
* Будаўнічы факультэт
* Факультэт электронна-інфармацыйных сістэм
* Факультэт інжынерных сістэм і экалогіі
* Эканамічны факультэт
* Машынабудаўнічы факультэт
* Інжынерна-эканамічны факультэт завочнай адукацыі

 |
| Інстытуты | Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі |
| Іншае | 
* Комплекс будынкаў БрДТУ

 |
Універсітэт Аль-Азхар
Універсітэт Аль-Азхар
**Універсітэт Аль-Азхар** — адзін з найстарэйшых у свеце, таксама з'яўляецца найбольш прэстыжнай мусульманскай духоўнай акадэміяй-універсітэтам. Размешчаны ў Каіры. Заснаваны ў 988 Фацімідамі і звязаны з гістарычнай мячэццю Аль-Азхар. Назва атрымаў у гонар дачкі прарока Фацімы Зухрэ. У 1961 рэарганізаваны Насерам, які дадаў шэраг свецкіх факультэтаў (медыцыны, сельскай гаспадаркі і інш.)

У Аль-Азхары выкладаў Мухамад Абдо – егіпецкі рэфарматар ісламу і грамадскі дзеяч – пасля свайго вяртання ў Егіпет у 1889 годзе. Таксама ў ім выкладаў Мухамад Абу Захра – пісьменнік, тэолаг.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Універсітэт Аль-Азхар**
* Сайт студэнтаў аль-Азхара

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · TikTok · YouTube  · YouTube (англ.) |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 125101045 · GND: 10018559-9 · ISNI: 0000 0001 2155 6022 · LCCN: n81103247 · Microsoft: 184834183 · NKC: kn20070727008 · SUDOC: 027786951 · VIAF: 129017410 |

 |
**Матрычная механіка** — матэматычны фармалізм квантавай механікі, распрацаваны Вернерам Гейзенбергам, Максам Борнам і Паскуалем Ёрданам у 1925 годзе.

Матрычная механіка была першай незалежнай і паслядоўнай квантавай тэорыяй. Яна развівае ідэі тэорыі Бора, у прыватнасці адказвае на пытанне, як адбываюцца квантавыя пераходы. Асноўная ідэя матрычнай механікі заключаецца ў тым, што фізічныя велічыні, якія характарызуюць часціцу, апісваюцца матрыцамі, зменлівымі ў часе. Такі падыход цалкам эквівалентны хвалевай механіцы Эрвіна Шродзінгера і з’яўляецца асновай для бра-кет натацыі Дзірака для хвалевай функцыі.

Матэматычны апарат
------------------

У матрычнай механіцы лічыцца, што фізічная сістэма можа знаходзіцца ў адным з дыскрэтнага набору станаў n або ў суперпазіцыі[ru] гэтых станаў, таму ў цэлым стан квантава-механічнай сістэмы задаецца вектарам стану: канечнай ці бесканечнай сукупнасцю камплексных лікаў,
а кожнай фізічнай велічыні A, якую можна назіраць у эксперыменце, адпавядае пэўная матрыца.

Камплексныя велічыні задаюць амплітуду імавернасці таго, што квантавамеханічная сістэма знаходзіцца ў стане n. Дыяганальныя элементы матрыцы A адпавядаюць значэнням фізічнай велічыні, калі яна знаходзіцца ў пэўным стане, а недыяганальныя элементы апісваюць імавернасць пераходаў сістэмы з аднаго стану ў іншы. Асаблівае месца займае матрыца энергіі H.

Ураўненне руху
--------------

Асноўны артыкул: **Карціна Гейзенберга**
Матрыца, якая апісвае фізічную велічыню, задавальняе ўраўненне руху

{\displaystyle {\frac {dA}{dt}}={\frac {\partial A}{\partial t}}+{\frac {i}{\hbar }}[H,A],}
дзе частковая вытворная задае яўную залежнасць фізічнай велічыні ад часу, а квадратныя дужкі азначаюць камутатар[ru] матрыц *A* і *H*. У гэтай формуле *i* — уяўная адзінка, {\displaystyle \hbar } — прыведзеная пастаянная Планка. Калі матрыца *A* вядома ў пачатковы момант часу, то, рашаючы гэта ўраўненне, можна вызначыць яе ў любы момант часу.

Эквівалентнасць матрычнай і хвалевай механікі
---------------------------------------------

Як паказаў Джон фон Нейман, матрычная механіка цалкам эквівалентная хвалевай механіцы Шродзінгера. Эквівалентнасць выцякае з таго, што хвалевую функцыю *ψ* можна раскласці ў рад, выкарыстоўваючы пэўны ортанарміраваны базіс[ru] функцый {\displaystyle \varphi \_{i}}:

{\displaystyle \psi =\sum \_{n}c\_{n}\varphi \_{n}.}
Каэфіцыенты гэтага раскладання *c**n* задаюць вектар стану.

Матрыца, якая адпавядае пэўнай фізічнай велічыні A, задаецца матрычнымі элементамі аператара {\displaystyle {\hat {A}}}

{\displaystyle A\_{nm}=\int \varphi \_{n}^{\*}{\hat {A}}\varphi \_{m}d\tau .}
Улічваючы эквівалентнасць фармулёвак, у сучаснай квантавай механіцы матрычны падыход выкарыстоўваецца на роўных з апісаннем з дапамогай хвалевых функцый.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Х. Грин.* «Матричная квантовая механика».
2. ↑  *Камалов Т. Ф.* «Физика неинерциальных систем отсчета и квантовая механика».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 189660109 · NDL: 00562697 |
Дом Напалеона
**Лонгвуд** (англ.: Longwood) — пасёлак на востраве Святой Алены, знакаміты як месца высылкі Напалеона Банапарта. У Лонгвудзе знаходзіцца дом (Longwood House), дзе ён жыў з 1815 і памёр у 1821 годзе. Насельніцтва — 715 чалавек (2008 г.)

17 кастрычніка 1815 г. Напалеон і яго таварышы па ссылцы высадзіліся на Святой Алене. Два месяцы гнаны Імператар прагасцяваў ў сямействе Бэлкамбоў у маёнтку Брыяры. 10 снежня пераехаў у Лонгвуд — будынак, які больш нагадваў турму, чым жытло. Напалеон праводзіў час, шпацыруючы па адведзенай англійскімі ўладамі тэрыторыі, дыктуючы і чытаючы. Яго даймалі пастаянныя прыдзіркі губернатара Гудзона Лоў. Здароўе вязня паступова пагаршалася. Увесь 1817 г. ён пакутаваў ад дызентэрыі і рэўматычных боляў. У 1819 г. пачасціліся галавакружэнні. Да ліпеня 1820 года ў Імператара з'явіліся млоснасць і болі ў страўніку. 5 мая 1821 у 5 гадзін 49 хвілін Напалеон Банапарт сканаў.
**Ферзь з Лукомля** — шахматная фігурка ферзя XII ст. знойдзеная ў г. Лукомль. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі.

Апісанне
--------

Фігурка адлюстроўвае чалавека, які сядзіць на невялікай авальнай падстаўцы, склаўшы па-ўсходняму ногі і скрыжаваўшы на грудзях рукі. З-пад галаўнога ўбору, магчыма, чашападобнага шлема, які бытаваў у Еўропе ў X-XIII стагоддзях, звісаюць валасы. Рысы твару некалькі грубаватыя: падбароддзе выступае наперад, нос прыплясканы. Ва ўсёй паставе — спакой і ўладарнасць.

Зноскі
------

1. ↑  Станіслаў Цярохін. ШАХМАТЫ ДАЛЁКІХ ПРОДКАЎ
2. ↑  Заслаўскі гісторыка-археалагічны запаведнік.– Мн. 1983. – [132] с. 30-31.

Літаратура
----------

* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 1: Ад старажытных часоў да другой паловы XVI ст. ; [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.] ; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987. — 303 с. : іл.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Даўкша.
**Эдвард Якуб Даўкша** (*Эдуардас Ёкубас Даўкша*, літ.: Eduardas Jokūbas Daukša, польск.: Edward Jakób Dauksza; 13 мая 1836, вёска Нацюнай, цяпер Біржайскі раён, Літва — каля 1890, мястэчка Папіліс, цяпер Біржайскі раён) — літоўскі паэт і перакладчык.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў гімназіях у Кейданах і Слуцку (1852—1854), затым у Маскоўскім універсітэце (1854—1856), у Дэрпцкім універсітэце (1856—1857); у Кёнігсбергскім універсітэце вывучаў філалогію і філасофію (1858—1862). Па заканчэнні вучобы служыў рэгістратарам Віленскай рэфармацкай калегіі. Прымаў удзел у паўстанні 1863 года. У 1864 годзе быў высланы ў Сібір. Вярнуўся ў Літву ў 1884 годзе, бедаваў, не маючы пастаяннага жылля і заробку.

Творчасць
---------

У студэнцкія гады пісаў вершы на літоўскай і польскай мовах. Адным з першых перакладаў на літоўскую мову творы Адама Міцкевіча. Упершыню вершаваныя творы Даўкшы былі апублікаваныя ў 1926 г.

Зноскі
------
**Айварс Сіліньш** (латыш. Aivars Siliņš; 12 кастрычніка 1947, Вэцумніекі, Латвійская ССР — 10 красавіка 2016) — латвійскі акцёр тэатра і кіно.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 12 кастрычніка 1947 года ў невялікім пасёлку Вэцумніекі Баўскага раёна. У 1971 годзе скончыў тэатральны факультэт Латвійскай дзяржаўнай кансерваторыі ім. Я. Вітола (4 школа-студыя «тэатра Дайлес», выкладчык - Петэрыс Петэрсанс). Дыпломная праца - роля спадара Дыяфуаруса ў п'есе Мальера «Уяўны хворы». У спектаклях тэатра "Дайлес" прымаў ўдзел з 1966 года. Першая буйная роля - Янус у п'есе Маці Унта "Што я, мой свет?" (пастаноўка Юрыса Стрэнгі).

Быў адным з акцёраў тэатра Дайлес (ранейшая назва — Мастацкі акадэмічны тэатр імя Я.Райніса) у Рызе, на сцэне якога выступаў з 1966 па 2015 год, пасля чаго цяжка захварэў.

Айварс Сіліньш памёр 10 красавіка 2016 года.
**Чамдоская аперацыя** (кіт.: 昌都 战役) — аперацыя НВАК у кастрычніку 1950 года па разгрому тыбецкай арміі ва ўсходнім Тыбеце і стварэнню ўмоў для «мірнага вызвалення Тыбету».

Перадгісторыя
-------------

У 1911 годзе, падчас Сінхайскай рэвалюцыі, большасць тэрыторый, падначаленых цынскай імперыі, абвясцілі сваю незалежнасць. Калі ў 1928 годзе партыя Гаміньдан устанавіла кантроль над большай часткай тэрыторыі былой імперыі Цын, гэты кантроль быў хутчэй фармальным: Чан Кайшы больш-менш упэўнена кантраляваў толькі Нанкін і прылеглыя правінцыі. Тым не менш, гаміньданаўскі ўрад заўсёды настойвала на кітайскім суверэнітэце над усімі тэрыторыямі, якія ўваходзілі ў склад Цынскай імперыі або залежнымі ад яе (уключаючы Тыбет, Манголію і Туву).

У 1949 годзе Камуністычная партыя Кітая перамагла ў грамадзянскай вайне, выцісніўшы рэшткі гаміньданаўскіх сіл на востраў Тайвань. 2 верасня 1949 года было абвешчана аб тым, што кітайская Народна-вызваленчая армія мае намер вызваліць Тыбет. 1 кастрычніка 1949 г. у Пекіне была абвешчана Кітайская народная рэспубліка. Малалетні Панчэн-Лама X адправіў Мао Цзэдуну тэлеграму падтрымкі і заклікаў як мага хутчэй «вызваліць» Тыбет.

23 лістапада 1949 года Мао Цзэдун звярнуўся да маршала Пэн Дэхуая адносна плана ўступлення арміі КПК у Тыбет з паўночнага захаду, але гэты план быў аспрэчаны па тэхнічных прычынах. Быў прыняты план ўварвання з паўднёвага ўсходу і паўднёвага захаду. У студзені 1950 года ЦК КПК і яго Ваенная Рада накіравалі дырэктыву Паўднёва-заходняму бюро ЦК КПК аб пачатку паходу на Тыбет. 18 сакавіка 1950 года войска 18-га корпуса накіравалася з Сычуані ў Кам і заняло Дарцэда (Кандзін), 28 траўня перадавыя часткі 30-тысячнай арміі дасягнулі Гардзе. Далейшае прасоўванне ішло вельмі павольна: даводзілася будаваць дарогі і базы. Спроба Кітайскага ўрада ўступіць у перамовы з рэгентам Тактра і Кашагам была безвыніковай. 29 ліпеня пекінскае радыё перадало словы генерала Лю Бачэна, што галоўная мэта Паўднёва-заходняй ваенна-адміністрацыйнай камісіі — «вызваліць Тыбет» і НВАК «павінна атакаваць». Да канца лета засяроджванне кітайскіх войскаў у асноўным завяршылася.

Зноскі
------

1. ↑  Goldstein M.C. 2007. A History of Modern Tibet, v. 2. The Calm Before the Storm: 1951—1955. Berkeley — Los Angeles: Univ. of California Press.
2. ↑  Кузьмин С. Л. Скрытый Тибет. История независимости и оккупации. С.Петербург, изд. А.Терентьева, 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
**Тымф, тынф** (польск.: Tymf, tynf) — народная назва польскага (літоўскага) сярэбранага злотага, які чаканілі ў 1663—1666 гадах спачатку на быдгашчскім і кракаўскім манетных дварах, а пасля і на львоўскім.

Афіцыйны намінал гэтай манеты быў варты 30 грошам, але вага серабра мела вартасць толькі 10-15 грошаў. Чаканка такой манеты было выклікана фінансавымі цяжкасцямі ў Рэчы Паспалітай з-за Трынаццацігадовай вайны, «шведскага патопу» і казацкіх войнаў (гл. таксама барацінка).

На аверсе манеты змешчаны трохлітаравая манаграма Яна Казіміра «ICR» — *Ioannes Casimirus Rex* (Ян Казімір кароль, лац.), які зласліўцы чыталі як *Initium Calamitatis Regni* (пачатак няшчасця каралеўства).

Надпісам «DAT PRETIVM SERVATA SALVS POTIORQ METALLO EST» («Жаданне выратаваць Айчыну пераўзыходзіць кошт металу») ўлады спрабавалі патлумачыць, чаму чаканілася непаўнавартасная манета.

На рэверсе была выява герба Рэчы Паспалітай і намінал — ХХХ (30 грошай). Вядомыя і тымфы ВКЛ: на рэверсе замест герба Рэчы Паспалітай — Пагоня. Але такая манета сустракаецца надзвычай рэдка.

Чаканіць манету прапанаваў арэндатар каралеўскіх мынц Андрэй Тымф, ад прозвішча якога і пайшла назва манеты.

Было адчаканена каля 9 мільёнаў манет. Шмат манет чаканілася нядбала, з памылкамі ў надпісах. Бляха, з якой чаканіўся тымф, часта была дрэнна развальцаваная, таму якасна адчаканеныя і добра чытальныя манеты сустракаюцца рэдка.

Сярод народу манета не мела папулярнасці і прымалася не як 30 грошаў, але па кошту орта — 18 грошаў. А потым і наогул сустракаецца асобная назва — тымфавы орт.

Стаўшыся, як і барацінка, сімвалам заняпаду Рэчы Паспалітай, манета адзначылася і ў тагачасных прыказках «Добры жарт тымфа варт».

У снежні 1666 года Варшаўскі Сойм забараніў чаканку тымфаў і пастанавіў прыцягнуць да суду арандатара Андрэя Тымфа. Апошні, не даплаціўшы 4 млн злотых, уцёк у Германію (дарэчы, Бараціні здолеў апраўдацца на судзе і атрымаць нават грошы за ўласны ўнёсак у чаканку барацінак).

У 1752—1755 гадах тымф чаканіў Аўгуст III на ліпскім манетным двары.

Літаратура
----------

* Валянцін Рабцэвіч. Нумизматика Беларуси. — Мінск: Полымя. 1995 ISBN 5-345-00737-3
* Синчук И.И. К атрибуции тынфов Яна Казимира 1663-1666 гг. // Усебеларуская канферэнцыя гісторыкаў. Гістарычная навука і гістарычная адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь (новыя канцэпцыі і падыходы). Мінск, 3-5 лютага 1993 года. Тэзісы дакладаў і паведамленняў. Частка I. Гісторыя Беларусі. Мінск, 1993. С.87-90.
* Синчук И.И. Тынфы Яна Казимира – атрибуция монет отдельных монетных дворов (по материалам польских собраний) // Труды VI Международного Конгресса славянской археологии. Т.4. Общество, экономика, культура и искусство славян. М. 1998. С.187-194.
* Синчук И. Тынфы Национального музея Литвы: исследование и каталог(недаступная спасылка) // Numizmatika. T.7-8. Metraštis 2006-2007. Vilnius, 2008. P.53-228.
* Sinczuk I. Fałszerstwa tymfów Jana Kazimierza // Fałszerstwa i naśladownictwa monet: XI Ogólnopolska Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli. Poznań, 1998. S.113-127.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Эрыксен.

**Эдвард Хрысціян Іаганес Эрыксен** (дацк.: Edvard Eriksen; 10 мая 1876, Капенгаген — 12 студзеня 1959, Капенгаген) — дацкі скульптар-натураліст.

Біяграфія
---------

У 1895 годзе Эдвард Эрыксен атрымаў мастацкую адукацыю. Першы поспех прыйшоў да яго ў 1902 годзе, калі адна з яго скульптур («Каецца») была прынята для выстаўкі ў каралеўскім палацы Шарлотэнборг (Капенгаген). Канчатковае прызнанне мастацкіх заслуг майстра адносіцца да 1904 года, калі Дзяржаўным мастацкім музеем Капенгагена была набыта яго скульптура «Надзея», а ў 1905 годзе Эрыксен за сваю працу «Лёс» быў узнагароджаны прэміяй.

У 1908 годзе скульптар атрымаў каралеўскі заказ на выраб трох мармуровых статуй («Жалоба», «Памінанне» і «Сімпатыя») для саркафага Хрысціяна IX Дацкага і яго жонкі Луізы ў саборы ў Роскіле.

Сапраўды сусветную славу прынесла Эдварду Эрыксену створаная ім і ўсталяваная на набярэжнай у Капенгагене 23 жніўня 1913 года статуя андэрсанаўскай Русалачкі, якая стала сімвалам Капенгагена і ўсёй Даніі.

У 1932 годзе Эрыксен быў узведзены ў рыцары Ордэна Данеброг; скульптар быў таксама ганаровым прафесарам Мастацкай акадэміі Карары.

У 1900 годзе Эрыксан ажаніўся з Элінай Вільгельмінай Мелер (1881—1963), меў у гэтым шлюбе пяцёра дзяцей.

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. 1 2  Edvard Eriksen // Kunstindeks Danmark Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3362041'></a>
3. ↑  Union List of Artist Names — 2016. Праверана 25 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
4. 1 2  Weilbachs Kunstnerleksikon<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q300849'></a>

Спасылкі
--------

* Edvard Eriksen

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1070357626 · ISNI: 0000 0000 5464 1621 · LCCN: n99255956 · NTA: 193144433 · LIBRIS: 210319 · VIAF: 43635231 · ULAN: 500193218 |

 |
**Ракфелераўскі цэнтр** (*Rockefeller Center*) — буйны офісны цэнтр, які быў пабудаваны ў Манхэтэнскім Мідтаўне на грошы фінансавых магнатаў Ракфелераў у 1930-я гады. Найбольш вядомыя 14 вышынных будынкаў з аздабленнем у стылі ар-дэко. Тут знаходзяцца штаб-кватэры розных карпарацый і найбуйнейшы па даходнасці аўкцыённы дом «Christie’s». У 1989 годзе Ракфелераўскі цэнтр выкупіла ў Ракфелераў японская кампанія «Міцубісі».

Фрэска Рыверы
-------------

У 1932 годзе мексіканскі мастак Дыега Рывера па заказе Ракфелера выканаў фрэску плошчай 99 квадратных метраў, на якой адлюстраваў маскоўскае святкаванне 1 мая з фігурамі Леніна і Троцкага. Заказчык застаўся вельмі незадаволены гэтым сюжэтам. Некаторы час фрэску «Чалавек на ростанях» хавалі пад заслонай, а ў пачатку 1934 г. яе знішчылі антыкамуністычна настроеныя жыхары. Рывера пасля ўзнавіў фрэску ў Мехіка, у оперным тэатры Паласіа-дэ-Бэла-Арт.

Навагоднія святкавання
----------------------

Кожныя Каляды ў Ракфелераўскім цэнтры усталёўваецца галоўная ёлка горада. Цырымонію першага запальвання агнёў на елцы транслюе тэлеканал Эн-бі-сі.

Гл. таксама
-----------

* Эмпайр Стэйт Білдынг
* Абед на небаскробе
* Статуя Атланта

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 155991946 · GND: 4661318-3 · ISNI: 0000 0001 2228 5797 · LCCN: n50053842 · NLA: 54356812 · NUKAT: n2012026226 · SUDOC: 093403682 · VIAF: 151238684 · ULAN: 500303627 |

 |
Месца даследаванняў
**Ракхігархі** (хіндзі: राखीगढ़ी) — помнік археалогіі на месцы найбуйнейшага вядомага горада Індскай цывілізацыі. Знаходзіцца ў штаце Хар’яна на паўночным захадзе Індыі. Агульная плошча — 350 га.

Даследаванне
------------

Ракхігархі — значны паводле плошчы помнік, што знаходзіцца каля аднайменнай вёскі за 120 км на паўночны захад ад Дэлі. Ён складаецца з 11 пагоркаў. За 3,1 км на паўднёвы захад ад Ракхігархі месціцца Гамра, іншы помнік Індскай цывілізацыі, які пакуль не вывучаны.

Першыя разведвальныя раскопкі Археалагічная служба Індыі правяла ў 1961 г. У 1969 г. помнік быў задакументаваны, зямля перададзена пад кантроль універсітэта Курукшэтры. Але мясцовыя жыхары захапілі частку плошчы помніка і выкарысталі яе для будаўніцтва жытла. З 1997 г. арганізуюцца сталыя археалагічныя даследаванні. Археолагі здолелі атрымаць права на вяртанне захопленых зямель у склад тэрыторый для вывучэння, змагаюцца за ахову помніка і спыненне практыкі раскрадання артэфактаў. У 2018 г. адбылося першае паспяховае палеагенетычнае даследаванне рэшткаў прадстаўніцы Індскай цывілізацыі, знойдзеных у Ракхігархі.

Гісторыя
--------

Ракхігархі з’яўляецца найбуйнейшым з вядомых археалагічных помнікаў Індскай цывілізацыі, пераўзыходзіць Махенджа-Дара. Археолагамі выяўлена, што першыя паселішчы эпохі ранняй Харапы ўзніклі на яго месцы 6420±110 гадоў таму. Прадстаўнікоў Індскай цывілізацыі прыцягвалі ўрадлівыя алювіяльныя глебы і адсутнасць паводак, паколькі навакольныя рэкі жывіліся толькі мусонамі. Улетку яны стваралі паток, што бег па старым рэчышчам пасляледавіковай эпохі на ўсход ад сістэмы Інда. 

У сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н.э. адбылася ўрбанізацыя. Ракхігархі ператварыўся ў буйны горад з планаванай архітэктурай. Мяркуюць, што яго насельніцтва магло дасягаць 60 000 чалавек. Гараджане займаліся вырабам керамічнага посуду, убораў, ведалі ткацтва і металургію. Большасць пабудоў узводзілася з сырцовай цэглы. Існавала каналізацыя. Вуліцы былі не вельмі шырокімі, але яны брукаваліся.

Падчас раскопак у Ракхігархі былі выяўлены ювелірная майстэрня, яміны і агмяні, што маглі быць месцамі для ахвярапрынашэнняў, сямікамерны свіран, могілкі, апсідальныя пабудовы. Найбольш цікавыя знаходкі: бронзавыя, срэбраныя і медныя прылады, тэракотавыя статуэткі і пячаткі, рыбалоўныя крукі, гузікі. На некаторых прадметах засталіся сляды баваўнянай тканіны.

Спасылкі
--------

* Rakhigarhi, the biggest Harappan site
* Ancient Site of Rakhigarhi
* Press Note by prof. V. Shinde
* Rakigarhi - Harappa
**Помста** — акт расплаты за прычыненае зло шляхам нанясення крыўдзіцелю фізічнай, матэрыяльнай або маральнай шкоды. Звычай помсты вядомы з ранняй стадыі родавага ладу. Помста за забойства сваяка або нанясенне яму цялесных пашкоджанняў называлася кроўнай. Яе суб'ектам (мсціўцам) з'яўляўся род, адсюль сінонім кроўнай помсты - родавая помста. З узнікненнем прававых адносін помста страціла функцыі абароны сваякоў і ператварылася ў стыхійны, часам дзікі самасуд. Паколькі такі звычай моцна ўкараніўся ў псіхалогію людзей і нават у традыцыю цэлых народаў, пераадолець яго заканадаўчымі актамі было цяжка, таму ў старажытным праве з'явілася мера пакарання, роўная прычыненай шкодзе: «вока за вока, зуб за зуб». Пазней яе замянілі штрафам і іншымі формамі спагнання. З узнікненнем дзяржавы і права функцыі ўзаемнай абароны і грамадскага пакарання перайшлі да судоў і спецыяльных дзяржаўных органаў. Аднак крывавая помста ў некаторых народаў захавалася і да нашых дзён. Помста як з'ява існуе ва ўсіх сферах чалавечай дзейнасці і ў злачынным свеце.

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Астроўскі.
**Ян Астроўскі** (1811, горад Сянно — 1872) — беларускі скульптар, прадстаўнік класіцызму.

Біяграфія
---------

Выхаванец Віленскага ўніверсітэта. У Вільні вучыўся лепцы ў вядомага мастака з Наваградчыны Рафала Слізня. Затым паступіў вучнем ў майстэрню Казіміра Ельскага. З 1852 года прысвяціў сябе скульптуры.

Творчасць
---------

Ствараў пераважна медальёны гіпсе, якія потым адліваліся ў вялікай колькасці. Значнай яго працай было стварэнне ў 1850-я патрыятычнай галерэі бюстаў гістарычных асоб і дзеячаў культуры Беларусі, Літвы, Польшчы: М. Рэя (1856), К. Ельскага (1853), М. Балінскага (1857), Т. Рэйтана (1856), У. Сыракомлі (1856), Ю. Корсака (1853), Т. Нарбута (1856), Б. Панятоўскага (1850), Ю. Нямцэвіча (1850), Я. Каханоўскага (1855), Я.Тышкевіча (1856) і інш. Кампазіцыі бюстаў тыпу антычнай гермы, элементы ўмоўнасці спалучаюцца з перадачай рэалістычных рысаў мадэлі.

Адзначаная галерэя бюстаў захоўвалася ў калекцыі Тышкевічаў у лагойскім палацы. Праўдападобна выглядае, што калекцыю бюстаў Астроўскага для сваіх музейных збораў старажытных рэчаў набыў граф Канстанцін Тышкевіч. Напачатку ХХ ст. унук К. Тышкевіча Язэп ахвяраваў бюсты Таварыству апекі над помнікамі мінулага[ru] ў Варшаве. Са збораў TOnZP калекцыя ў 1918 г. была перададзеная ва ўласнасць Нацыянальнага музея ў Варшаве.

Зноскі
------

1. 1 2  Jan Ostrowski<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21518713'></a>
2. ↑  Павел Булаты. Пошукі і апісанне бюста Тадэвуша Рэйтана аўтарства Яна Астроўскага. 2018, Высшая школа: проблемы и перспективы : Материалы 13-й Междунар. науч.-метод. конф. Минск, 20 фев. 2018 г. В 3 ч. Ч. 2. – Минск : РИВШ, 2018. - C.283-288.

Літаратура
----------

* Астроўскі Ян // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

* Ян Астроўскі, скульптар з Аршаншчыны
**Святлі́ца** — светлы чысты пакой, прызначаны звычайна для прыёму гасцей.

Святліца ў хаце
Святліцы здаўна вядомы ў Расіі, Польшчы і іншых краінах Еўропы. На Беларусі дакументальныя звесткі пра святліцы вядомы з XVI стагоддзя. Святліцы існавалі ў жылых дамах і замках, верхніх ярусах брам, лазнях, корчмах і аўстэрыях.
Гэта былі вялікія жылыя пакоі з кафлянымі грубкамі і камінамі, часам афармляліся шпалерамі. У сялянскім жыллі святліцы вядомы з XIX стагоддзя.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Якімовіч Ю. А.* Святліца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 278. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ульянава (значэнні).
**Святлана Якаўлеўна Ульянава** (23 сакавіка 1936, Смаленск — 6 сакавіка 1984, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі політэхнічны інстытут у 1959 годзе. Працавала архітэктарам, кіраўніком групы архітэктараў у Белдзяржпраекце з 1960 па 1984 г.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1967 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: чыгуначны сартавальны паштамт у Мінску (1970—1976), агульнатэрапеўтычны клінічны санаторый «Аксакаўшчына» ў Мінскім раёне (1971—1974), 9-павярховы жылы дом АН БССР у квартале В. Харужай (1976), 12-павярховы жылы дом з убудаванай крамай па вул. Горкага (1977, з В. Б. Ладыгінай) у Мінску, комплекс навучальных, вытворчых і адміністрацыйных будынкаў СПТВ у Віцебску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ульянова Светлана Яковлевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)