recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ілава.

**І́лава** (трансліт.: *Ilava*, руск.: Илово) — вёска ў Мядзельскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Будслаўскага сельсавета.

Гісторыя
--------

Упершыню згадваецца ў 1547 годзе як паселішча путных слуг маёнтка Ваўкалаты князя слуцкага Юрыя Алелькавіча, які скардзіўся, што ўраднік маёнтка Параф’янава Станіслаў Батагоўскі ўчыніў напад на дамы яго путных слуг, пабіў і параніў іх.

У 1668 годзе фальварак Ашмянскага павета Віленскага ваяводства, шляхецкая ўласнасць, у 1712 годзе фальварак. У 1885 годзе маёнтак Будслаўскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні з вінакурняй. У 1904 годзе ў маёнтку 41 жыхар, ва ўладанні памешчыка Акушкі.

У 1921 годзе фальварак Будслаўскай гміны Дунілавіцкага, потым Вілейскага павета Віленскага ваяводства Польшчы.

З лістапада 1939 года ў БССР. З 12.10.1940 года ў Вераб’ёўскім сельсавеце Крывіцкага раёна Вілейскай, з 20.09.1944 года Маладзечанскай абласцей, з 27.03.1959 года ў Будслаўскім сельсавеце, з 20.01.1960 года ў Мінскай вобласці, з 25.12.1962 года ў Мядзельскім раёне. З 1948 года працуе спіртзавод. З 1965 года вёска ў складзе саўгаса «Будслаўскі» (цэнтр — вёска Будслаў).

Насельніцтва
------------

* 1904 год — 41 жыхар
* 1931 год — 64 жыхары
* 1960 год — 231 жыхар
* 1997 год — 63 двары, 375 жыхароў

Інфраструктура
--------------

Пладова-кансервавы завод, клуб, бібліятэка, дом-інтэрнат для псіханеўралагічных хворых (у былой сядзібе), крама.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
2. ↑  Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 29 (1546—1547). Lietuvos istorijos institutos. Vilnius, 2016. — старонка 129.
3. ↑  Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ілава (Мядзельскі раён)

| ⛭**Будслаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Будслаў |
| Пасёлкі | Будслаў |
| Вёскі | Алешкі ·  Альжуткі ·  Альхоўка ·  Антанова ·  Баркоўшчына ·  Забегі ·  Ілава ·  Камарова ·  Курчына ·  Матыкі ·  Палессе ·  Петрачкі ·  Равячка ·  Рэпішча ·  Сіўцы ·  Слабада ·  Яцкавічы |
**Сапоцкінскі лямус** — гаспадарчае збудаванне, якое існавала ў XVIII—XIX стагоддзях у сядзібе непадалёку ад г. п. Сапоцкіна (Гродзенскі раён).

Архітэктура
-----------

Драўлянае квадратнае ў плане 3-яруснае гаспадарчае збудаванне, 1-ы і 2-і ярусы мелі аднолькавыя памеры ў плане, аформлены па перыметры галерэяй (у 1-м ярусе на масіўных мураваных, у 2-м — на драўляных слупах, з балюстрадай). 2-і ярус завяршаў гонтавы 4-схільны ўсечаны дах, над ім знаходзіўся 3-і ярус меншых памераў, накрыты гонтавым шатром з металічным флюгерам-флажком. Сцены былі прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, уваходы ў памяшканні мелі галерэі, паверхі злучаліся вонкавай лесвіцай.

Літаратура
----------

* Сапоцкінскі лямус // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
**Этыленімі́н, азірыдзін**, C2H5N — арганічнае злучэнне, другасны цыклічны амін.

Уласцівасці
-----------

Бясколерная вадкасць з пахам аміяку. Малекулярная маса 43,01. Тэмпература плаўлення -74 °С, тэмпература кіпення 57 °С, шчыльнасць 0,832 г/см³ (пры тэмпературы 20 °С). Добра раствараецца ў вадзе і большасці арганічных растваральнікаў. Высокарэакцыйнае, лятучае, таксічнае рэчыва.

Атрыманне
---------

У прамысловасці этыленімін атрымліваюць этаноламіну і сернай кіслаты з наступнай апрацоўкай шчолаччу, узаемадзеяннем 1,2-дыхлоэтана з аміяком і прамым пераўтварэннем этаноламіну пры тэмпературы 380 °С у прысутнасці ніобіевых каталізатараў.

Выкарыстанне
------------

Этыленімін выкарыстоўваецца ў вытворчасці поліэтыленіміну, амінаэтыліраванні палімераў, у якасці мутагена ў селекцыі раслін і мікраарганізмаў.

Шкоднае ўздзеянне
-----------------

Этыленімін высокатаксічнае, тэратагеннае і мутагеннае рэчыва. Лёгка пранікае праз скуру (кантакт са скурай павінен быць цалкам выключаны). Выклікае цяжкія атручванні.

Зноскі
------

1. 1 2  Артыкул на сайце ХиМиК.ру  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 184. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце ХиМиК.ру  (руск.)
* *Этиленимин (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Этыленімін


| ⛭Азоцістыя гетэрацыклы |
| --- |
| Трохчленныя | Азірын • Азірыдзін |
| Чатырохчленныя | Азетыдзін • Азетыдзінон(β-лактам) |
| Пяцічленныя | Пірол • Піраліны • Піралідзін • Піразол • Імідазол • Трыязолы • Тэтразол ·  Пентазол • Піралідон(γ-лактам) • Індол |
| Шасцічленныя | Акрыдзін • Ізахіналін • Піперыдзін • Піперыдон(δ-лактам) • Пірыдзін • Пірымідзін • Хіналізідзін • Хіналін |
| Сямічленныя | Капралактам(ε-лактам) |
| Высшыя | Парфін • Фталацыяніны • Карын |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Этэльрэд.
**Этэльрэд Істрыйскі** (англ.: Æthelred), ён жа **Этэльрэд Кенцкі** (?—паміж 640 і 670) — раннехрысціянскі мучанік, святы Рымска-каталіцкай царквы. Брат мучаніка Этэльберта Істрыйскага. Памяць 17 кастрычніка (па грыгарыянскім календары).

Біяграфія
---------

Святы Этэльрэд быў сынам Эрменрэда і праўнукам святога Этэльберта Кенцкага. Паміж 640 і 670 гадамі быў па-зверску забіты разам са сваім братам, Этэльбертам, канцлерам караля Эгберта Кенцкага Тунарам, у мястэчку Істры, што размешчана непадалёк ад горада Сэндвіча. Прычына забойства — страх Эгберта, які толькі ўзыйшоў на прастол, наконт магчымых прэтэнзій братоў на карону.

Зноскі
------

1. 1 2  Этельред Истрийский // Древо. Православная энциклопедия
2. 1 2  Этельред Истрийский(недаступная спасылка) // Православная энциклопедия
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фаліцкі Мох.
**Фа́ліцкі Мох** — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. Заснаваны ў 1979 годзе для захавання прыродных журавіннікаў. Плошча заказніка складае 1,7 тыс. га. Размешчаны на балоце Фаліцкі Мох вярховага і пераходнага тыпаў, урочышча Уліца, вадазбору р. Солан. Пласкахвалістая азёрна-балотная нізіна з астанцамі водна-ледавіковай раўніны. Глебы тарфяна-балотныя (глыбіня торфу да 5,5 м, у сярэднім 1,7 м) і дзярнова-падзолістыя пясчаныя. Расліннасць пераважна хваёва-сфагнавая і кусцікава-сфагнавая.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**Жазі Бартэль** (фр. і люксемб. Josy Barthel; 24 красавіка 1927, Мамер, Люксембург — 7 ліпеня 1992, Люксембург) — лёгкаатлет, адзіны люксембургскі ўладальнік алімпійскага золата.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся Жазі Бартэль у мястэчку Мамер. У 1947 і 1948 гг Бартэль на чэмпіянатах свету сярод ваенных заваяваў тры залатыя медалі ў бегу на сярэднія дыстанцыі. На Алімпійскіх гульнях 1948 года ў Лондане ён заняў месца ў дзясятцы. У 1952 годзе ў Хельсінкі Жазі Бартэль заняў першае месца ў бегу на 1500 метраў з алімпійскім рэкордам, стаўшы другім спартсменам у гісторыі, хто прынёс Люксембургу медаль Алімпіяды і да гэтага часу застаецца адзіным люксембургскім алімпійскім чэмпіёнам.

Таксама ён прымаў удзел і на Летняй Алімпіядзе 1956 года, але медаляў не заваяваў, пасля чаго завяршыў выступленні.

У 1962—1972 гг Бартэль узначальваў Люксембургскую лёгкаатлетычную федэрацыю, а ў 1973—1977 годзе — Алімпійскі камітэт Люксембурга.

У гонар Жазі Бартэля ў сталіцы краіны быў названы стадыён, на якім праводзіць свае хатнія сустрэчы зборная Люксембурга па футболу.

Зноскі
------

1. ↑  Joseph Barthel // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. 1 2  Josy Barthel // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>
3. ↑  Josy Barthel Biography and Olympic Results Архівавана 21 чэрвеня 2011.
4. ↑  History of LFA Архівавана 20 чэрвеня 2017.
5. ↑  Racing FC Union Lëtzebuerg > Les stades > Stade Josy Barthel Архівавана 28 сакавіка 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1069226327 · VIAF: 315524088 |
**Ду́бравіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Дубравіца.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Івандарскі сельсавет** у складзе Клімавіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Івандар. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дубравіца, сельсавет перайменаваны ў Дубравіцкі. З 9 чэрвеня 1927 года сельсавет у Клімавіцкім раёне Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Лабжанскага сельсавета.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў: Барысавічы, Ганнаўка, Гарадок, Гута, Дубравіца, Ігнатаўка, Новыя Жаркі, Папехінка, Селішча і Старыя Жаркі.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Змеі** (*Ophidia*, або *Serpentes*) — падатрад паўзуноў атрада лускаватых.

Выдзяляецца 3 інфраатрады: чэрвепадобныя, ніжэйшыя і вышэйшыя. 12 сямействаў, найбольш вядомыя аспіды, вужовыя, гадзюкавыя, марскія змеі, пітоны, слепазмейкі (слепуны), удавы, ямкагаловыя змеі і інш. Больш за 3 тыс. відаў.

Апісанне
--------

Даўжыня ад 8 см да 11,5 м (анаконда). Цела вузкае, выцягнутае, укрытае луской і рагавымі шчыткамі. 3меі ліняюць некалькі разоў за год; вонкавы рагавы слой скуры (выпоўзіны, вужавінне) скідваецца звычайна цалкам. Вочы без павекаў, звонку суцэльная празрыстая абалонка, якая аддзяляецца пры ліньцы разам са старым слоем скуры. Язык доўгі, раздвоены, які памылкова прымаюць за джала. Зубы тонкія, вострыя, загнутыя назад. У ядавітых змей зубы на верхняй сківіцы ядавітыя з баразёнкай або каналам дпя сцёку яду.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. Большасць змей вядуць наземны спосаб жыцця, часцей у густым раслінным покрыве, кронах дрэў, многія ў пустынях, некаторыя ў прэсных вадаёмах і морах. Шырока вядомыя: анаконда, каралеўская кобра, грымучнікі сапраўдныя, чорная мамба, эфы. На Беларусі 3 віды: вуж звычайны, гадзюка звычайная, мядзянка.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Кормяцца насякомымі, рыбай, земнаводнымі, паўзунамі, птушкамі, млекакормячымі.

Размнажаюцца адкладваннем яец, некаторыя — яйцажывародныя.

Гаспадарчае значэнне
--------------------

Скуру некаторых змей выкарыстоўваюць у гарбарнай прамысловасці, яд — у медыцыне.

Літаратура
----------

* Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. — Мн. БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6
* *Пікулік М.* Змеі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля |
| Таксанамія | iNaturalist |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119332629 · GND: 4052617-3 · LCCN: sh85123727, sh85120309 · NDL: 00563054 · NKC: ph114645 |
**Зме́шаная эстафе́та** — каманднае спаборніцтва ў біятлоне. Каманда складаецца з чатырох спартсменаў — прадстаўнікоў адной краіны. Кожны біятланіст праходзіць адзін этап, які складае 6 км для жанчын і юніёраў і 7, 5 км для мужчын і юніёраў, з двума агнявымі рубяжамі.

Гісторыя
--------

Змешаная эстафета — самы малады від біятлонных спаборніцтваў, які праводзіцца ў рамках Чэмпіянатаў свету і Кубка свету. Упершыню змешаная эстафета была праведзена на пятым этапе Кубка свету сезона 2002/2003 у нямецкім Рупольдынгу, тады спартсмены беглі 4х4,8 км. У рамках Чэмпіянатаў свету змешаная эстафета была ўпершыню праведзена ў 2005 годзе ў Ханты-Мансійску. Першымі чэмпіёнамі і чэмпіёнкамі свету на гэтай дыстанцыі сталі расійскія біятланісты Вольга Пылёва, Святлана Ішмуратава, Іван Чэрэзаў і Мікалай Круглоў.

Змешаныя эстафеты таксама праводзяцца на спаборніцтвах (у тым ліку на чэмпіянатах свету з 2008 года) па летнім біятлоне.

6 красавіка 2011 года змешаная эстафета была ўключана ў праграму Алімпійскіх гульняў.

Рэгламент гонкі
---------------

Па аднаму прадстаўніку ад кожнай краіны стартуюць адначасова і, прабегшы свой этап, перадаюць эстафету наступнаму біятланісту з сваёй каманды. Спачатку свае дыстанцыі праходзяць жанчыны, затым мужчыны. Першая стральба — лежачы, другая — стоячы. Спартсмен, як і ў звычайнай эстафеце, мае па тры запасных патрона на кожнай стральбе. Калі біятланіст патраціць запасныя патроны, то за кожны наступны промах прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 150 м.

Зноскі
------

1. ↑  На чэмпіянатах свету 2005 і 2006 гадоў эстафетныя этапы змешанай эстафеты і для мужчын, і для жанчын складалі 6 км, а на першай змешанай эстафеце ў рамках Кубка свету (у сезоне 2002/2003) — 4,8 км.
2. ↑  Сярод юнакоў і дзяўчат змешаная эстафета пакуль не праводзіцца.
3. ↑  Вынікі першай у Кубке свету змешанай эстафеты.
4. ↑  Вольга Пылёва з сезона 2008/2009 і да завяршэння сваёй кар’еры ў сезоне 2009/2010 выступала пад прозвішчам свайго мужа — Валерыя Мядзведцава.
5. ↑  На першай змешанай эстафеце ў рамках Кубка свету (у сезоне 2002/2003) і на Чэмпіянаце свету 2006 года першы і трэці этапы праходзілі жанчыны, другі і чацвёрты — мужчыны.

| ⛭Віды біятлонных гонак |
| --- |
| У рамках чэмпіянату і Кубка свету | 
* Індывідуальная гонка
* Спрынт
* Пасьют
* Мас-старт
* Эстафета
* Змешаная эстафета
* Адзіночная змешаная эстафета

 |
| У рамках іншых спаборніцтваў | 
* Суперспрынт
* Суперпасьют
* Марафон
* Мега-мас-старт

* Камандная гонка
	+ *камандны спрынт*
	+ *уласна камандная гонка*
	+ *гонка патрулёў*
	+ *патрульная гонка*

 |
**Стадыён Жазі Бартэль** (фр.: Stade Josy Barthel) — мультыспартыўны стадыён у горадзе Люксембург, аднайменнай дзяржавы, пабудаваны ў 1928 годзе, цяперашнюю назву носіць з ліпеня 1993 года.

Стадыён з'яўляецца месцам правядзення хатніх матчаў зборнай Люксембурга па футболе, акрамя гэтага з'яўляецца галоўнай спартыўнай пляцоўкай люксембургскага спартыўнага таварыства «Спора» (фр.: CAL Spora Luxembourg), членамі якога з'яўляюцца 400 чалавек, што робіць яго самым вялікім у горадзе. Стадыён названы ў гонар люксембургскага лёгкаатлета Жазі Бартэля, які выйграў у 1952 годзе Алімпійскую залатую ўзнагароду ў забегу на 1500 метраў.

Спасылкі
--------

* Старонка стадыёна на WorldStadiums.com Архівавана 21 красавіка 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | StadiumDB |
**Змазвальна-астуджальная вадкасць** (**ЗАВ**) — абагульненае найменне разнастайных вадкіх складаў, якія выкарыстоўваюцца галоўным чынам пры апрацоўцы металаў рэзаннем альбо ціскам. Найболей распаўсюджаныя ЗАВ — нафтавыя маслы (звычайна з процізноснымі і процізадзірнымі прысадкамі) і іх 3-10 % водныя эмульсіі. Часта ў дачыненні ЗАВ ужываюць больш карэктны тэхнічны тэрмін **вадкі змазвальна-астуджальны тэхналагічны сродак** (**ЗАТС**).

Выкарыстанне ЗАВ
----------------

У самым тэрміне закладзены асноўныя прызначэнні выкарыстання ЗАВ — астуджаць і змазваць. Сучасныя тэхналогіі апрацоўкі матэрыялаў, абсталяванне высокай магутнасці дазваляюць праводзіць інтэнсіўныя працэсы рэзання, выдушвання, пракаткі, штампоўкі, свідравання, шліфавання і іншыя. Высокая магутнасць, высокія статычныя і дынамічныя нагрузкі выклікаюць разаграванне дэфармаваных матэрыялаў, што можа прыводзіць да зніжэння якасці апрацоўкі, да псавання прылады і абсталявання. Выкарыстанне ЗАВ дазваляе змяншаць тэмпературу ў зоне апрацоўкі да прымальнай за кошт цеплаабмену і, досыць часта, за кошт параўтварэння. Наяўнасць у ЗАВ змазвальных уласцівасцяў змяншае трэнне ў зоне апрацоўкі, фрыкцыйны знос прылады, значна змяншае верагоднасць задзірку і пашкоджання паверхняў апрацоўваных дэталяў і прылады. У агульным выпадку выкарыстанне ЗАВ дазваляе павялічыць інтэнсіўнасць тэхналагічных працэсаў, прадукцыйнасць працы і абсталявання, павялічыць якасць прадукцыі. Сучасныя ЗАВ могуць уяўляць складаныя фізіка-хімічныя сістэмы, утрымоўваць дадаткі і прысадкі рознага прызначэння: антыкаразійныя, процізносныя, процізадзірныя, біяцыдныя і іншыя.

Класіфікацыя ЗАВ
----------------

Камерцыйныя прапановы ЗАВ шырокія і разнастайныя. Класіфікацыя будуецца галоўным чынам на фізіка-хімічным складзе:

* індустрыяльныя алеі і іншыя нафтавыя фракцыі з прысадкамі
* эмульсолы, якія ўтвараюць у вадзе грубадысперсныя эмульсіі нафтапрадуктаў з прысадкамі
* сінтэтычныя арганічныя злучэнні ці паўсінтэтычныя зумесі, што дазваляюць атрымліваць стабільныя мікраэмульсіі ці празрыстыя растворы.
* хуткавыпарвальныя нізкакіпучыя вадкія сумесі, галоўным чынам галагенвытворныя вуглевадародаў з дадаткамі.

Зноскі
------

1. ↑  Прызначэнне і класіфікацыя змазвальна-астуджальных тэхналагічных сродкаў(нявызн.).  EFELE. Праверана 9 верасня 2014.(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777731942 · NKC: ph856489 |
**Дроў** (англ.: drow) — цёмныя эльфы з сусвету Забытых Каралеўстваў — найбольш папулярнага сусвету ролевай гульні «Dungeons & Dragons». Папулярызаваныя пісьменнікам Робертам Сальваторэ, аўтарам кніжнага серыяла пра цёмнага эльфа Дрызта Да’Урдэна. Сёння дроў — адна з найвядомейшых рас у літаратуры і камп’ютарных гульнях жанру фэнтэзі.

Дроў — адна з самых жорсткіх, небяспечных, бязлітасных і крыважэрных рас за ўсю гісторыю фэнтэзі. Дроў жывуць пад зямлёй, у вялізных гарадах, супольнай дзяржаўнасці не маюць. Улада ў гарадах належыць кланам («дамам»), кожны з якіх узначальвае жанчына-матрыярх, найстарэйшая ў родзе. Яна мае амаль неабмежаваную ўладу над сваімі дзецьмі і мужам. Кіраванне ажыццяўляецца праз дыктат і гвалт, іерархію дроў характарызуе абсалютная пакорлівасць перад вышэйшымі і дэспатычныя паўнамоцтвы над ніжэйшымі. Дроў, здольныя праяўляць хоць бы якія прыкметы дабрыні, чалавечнасці, літасці, папросту не выжываюць. Натуральны адбор (ад войн смяротнасць даволі высокая) пакідае толькі самых беспрынцыповых, бесчалавечных, здольных на ўсякую подласць і здраду. Натуральная працягласць жыцця дроў — каля 700 гадоў, але большасць проста не дажывае да гэтага ўзросту. Хворых і параненых суайчыннікаў дабіваюць. Усякае праяўленне літасці да ворага расцэньваецца як здрада. Дзяцей выхоўваюць з ужываннем фізічнай сілы (у прыватнасці, змяіных бізуноў), без усялякіх уступак: самыя слабыя з іх паміраюць. У многіх гарадах рабы складаюць да паловы насельніцтва. Больш за ўсё дроў ненавідзяць светлых эльфаў, што жывуць на паверхні Зямлі. Амаль усе іншыя расы вадзяцца і не давяраюць дроў, што ўскладняе жыццё нават тых рэдкіх цёмных эльфаў, якія перайшлі на бок дабра.

Выглядам дроў адрознівае абсалютна чорная (абсідыянавая) скура і белыя валасы. Галоўная багіня дроў — Ллос, Павучыная Каралева.

Спасылкі
--------

* Дроў, бестыярый (русск)

| ⛭Фэнтэзі |
| --- |
| Паджанры | 
* Эпічнае
* Квэставае
* Лірычные
* Гістарычные
* Тэхнафэнтэзі
* Гумарыстычнае
* Цёмнае
* New Weird
* Меч і магія
* Меч і планета
* Манапанк
* Парамагія
* Гарадское

 |
| Сусветы фэнтэзі | 
* Арда
* Амбер
* Забытыя каралеўствы
* Крын
* Невендаар
* Плоскі свет
* Упарадкаванае
* Хабарыйскі сусвет
* Нарнія
* Земнамор’е
* Торн
* Алагезія
* Анкарыя
* Вестэрас
* Рапгар
* Нью-Кробюзан
* Сармантазара

 |
| Расы | 
* Людзі
* Эльфы
* Гномы
* Оркі
* Хобіты
* Драконы
* Феі
* Дроў
* Гобліны
* Свірфнібліны
* Тытаны
* Тыфлінгі
* Генасі
* Гаргулы
* Драканіды
* Дэвы
* Юань-ці
* Аазімары
* Нагі
* Морлакі
* Огры
* Дану
* Яшчаралюдзі
* Туатаны
* Паўэльфы
* Кедэры
* Паўоркі
* Данмеры
* Альтмеры
* Дрэнеі
* Начныя эльфы
* Эльфы крыві

 |
| Кнігі, серыі | 
* Уладар Пярсцёнкаў
* Хронікі Нарніі
* Хронікі Мяшанкі
* Вядзьмар
* Сага пра Элрыка
* Хронікі Корума
* Дачка жалезнага дракона
* Сага пра кап’ё
* Вакзал страчаных сноў
* Гарменгаст
* Сага аб Дзірце

 |
**Этылхлары́д, хлорэтан, хлорысты этыл**, C2H5Cl — арганічнае злучэнне, хлорвытворнае этану.

Уласцівасці
-----------

Бясколерны гаручы газ. Малекулярная маса 64,51 а. а. м. Тэмпература плаўлення -138,7 °С, тэмпература кіпення 12,27 °С. Шчыльнасць 0,9028 г/см³ (пры тэмпературы 15 °C). З вадой утварае азеатропную сумесь. Добра раствараецца ў арганічных растваральніках.

Атрыманне
---------

Этылхларыд атрымліваюць гідрахлараваннем этылену, узаемадзеяннем этылавага спірту з салянай кіслатой і хлараваннем этану.

Выкарыстанне
------------

Этылхларыд выкарыстоўваецца ў вытворчасці этылцэлюлозы і крэмнійарганічных злучэнняў, у якасці растваральніка тлушчаў, масел, прыродных смол. Таксама выкарыстоўваецца ў медыцыне ў якасці сродку вонкавага наркозу пад назвай *хлорэтыл*.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.18 Кн.1: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 184. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18 Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце ХиМиК.ру  (руск.)
* Артыкул на сайце ХиМиК.ру  (руск.)
* *Этилхлорид (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Этылхларыд

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4271390-0 · LCCN: sh85045430 · Microsoft: 2781087925 · NDL: 01116467 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жумар.
**Сяргей Уладзіміравіч Жумар** (10 лістапада 1958, Мінск —19 мая 2021) — беларускі гісторык-архівіст, кандыдат гістарычных навук.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў Мінску ў 1958 годзе ў сям'і настаўніка. Працаваў архівістам, у прыватнасці, у Беларускім навукова-даследчым інстытуце дакументазнаўства і архіўнай справы, быў намеснікам дырэктара.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Яго кандыдацкая прысвечана акупацыйнаму друку ў Беларусі, пасля выйшла асобнай кнігай («Акупацыйны друк на Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны», 2000).

Аўтар некалькіх прац па дакументазнаўстве і справаводстве, суаўтар даведніка «Дакументы па гісторыі Беларусі ў „асаблівай тэчцы Сталіна"», адзін са складальнікаў дакументальных збораў «Архіўная справа на Беларусі (1921—1995)», «Трасцянец», «Judenfrej! Свабодна ад яўрэяў!», «Гісторыя Мінскага гета ў дакументах», «Ваеннапалонныя. 1941—1953» (2002), «Масюкоўшчына. Шталаг 352» ды інш.

Доўгі час хварэў на цукровы дыябет. Памёр ад кавіднай інфекцыі.

Зноскі
------

1. ↑  nn.by

Спасылкі
--------

* Біяграфія на сайце БелНДІДАС Архівавана 26 мая 2021.
Змярканне ў Лапландыі (ліпень)
**Змрок**, **Змярканне** — частка сутак паміж ноччу і ўзыходам Сонца і паміж заходам Сонца і ноччу, на працягу якога Сонца ўжо (яшчэ) знаходзіцца за гарызонтам і нябачна, але яшчэ (ужо) бачныя прыкметы заходу (світання), абумоўленыя рассейваннем сонечнага святла ў верхніх пластах атмасферы зямлі. Паверхня Зямлі ў гэты час асвятляецца рассеяным святлом і не цалкам асветлена. Працягласць змроку залежыць ад геаграфічнай шыраты месца: чым бліжэй да экватара, тым ён карацейшы.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Змрок на Вікісховішчы |

* Анлайн-калькулятар часу ўзыходу і заходу Сонца па каардынатах (Праверана 18 сакавіка 2009)

| ⛭Суткі |
| --- |
| Час сутак | Зара–Світанне–Узыход • Раніца • Поўдзень • Дзень • Вечар • Захад–Змярканне • Ноч • Поўнач |
| Віды сутачнага часу | Сонечныя суткі: 24 гадзіны • Зорныя суткі: 23 гадзіны 56 хвілін 4 секунды |
| Звязаныя артыкулы | Час • Рэжымны час • Тэрмінатар • Палярны дзень • Палярная ноч • Даўгата дня |
**Ваенна-прамысловы комплекс Беларусі** (**Ваенна-прамысловы комплекс Рэспублікі Беларусь**, **ВПК РБ**; **Абаронна-прамысловы комплекс Рэспублікі Беларусь**, **АПК РБ**) — сукупнасць навукова-даследчых, выпрабавальных арганізацый і вытворчых прадпрыемстваў, якія выконваюць распрацоўку, вытворчасць і пастаноўку на ўзбраенне ваеннай і спецыяльнай тэхнікі, амуніцыі, боепрыпасаў як для Узброеных Сіл Беларусі, так і на экспарт.

Пасля распаду СССР абаронны сектар беларускай эканомікі апынуўся раз’яднаны па прычыне ведамаснай прыналежнасці да розных галінах прамысловасці. З мэтай рэалізацыі адзінай палітыкі ў галіне забеспячэння абароны, развіцця і ўзмацнення ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва з замежнымі дзяржавамі ў снежні 2003 года па ініцыятыве Прэзідэнта Беларусі быў створаны Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт — Дзяржкамваенпрам Рэспублікі Беларусь.

Гл. таксама
-----------

* MILEX
* Міжнароднае ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва Беларусі

Спасылкі
--------

* Официальная страница Госвоенпромкома Архівавана 8 снежня 2015.
* Лукашенко вообразил Белоруссию ракетной державой // Взгляд, 23 мая 2020
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Магазін, зброя.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Крама (гурт).
Крамы ў Бразіліі.
**Крама**, або **магазін** (ад фр.: magasin) — спецыяльна абсталяваны стацыянарны будынак або яго частка, прызначаны для продажу тавараў і аказанні паслуг пакупнікам і забяспечаны гандлёвымі, дапаможнымі, адміністрацыйна-бытавымі памяшканнямі, а таксама памяшканнямі для прыёму, захоўвання тавараў і падрыхтоўкі іх да продажу (складамі).

Гл. таксама
-----------

* Універмаг
* Універсам
* Супермаркет
* Гіпермаркет
* Гастраном
* Інтэрнэт-магазін
* Дабрачынная крама

Зноскі
------

1. ↑  У Тлумачальным слоўніку беларускай мовы (2005) абодва словы тлумачацца ўзаемна, адно праз другое.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крама

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119766650 · GND: 4033991-9 · LCCN: sh85128377 · NKC: ph135200 |
Дромас Карнакскага храма са скульптурамі
**Дромас** (ад грэч. Δρόμος — «шлях, праход») — шлях або калідор, які вядзе ў пахавальную камеру грабніцы або кургана. Часам уяўляе сабой гарызантальны або нахільны праход у склеп, выразаны ў скале. Таксама можа быць абсталяваны прыступкамі.

Этрускі тумулус у Ветулоніі, Таскана
Найстаражытныя дромасы вядомыя ў егіпецкіх (Карнакскі храм, Луксор), эгейскіх (Грабніца Атрэя ў Мікенах), этрускіх грабніцах. У Паўночным Прычарнамор'і дромасы былі шырока распаўсюджаныя з IV стагоддзя да н. э. да III—IV стагоддзя н. э. (Царскі курган і Мелек-Чэсменскі курган у Керчы).

Зноскі
------

1. ↑  Этрурия — Картины для мертвых Архівавана 4 верасня 2012.
2. ↑  Визначні пам'ятки Криму, 2012 рік. Керч, Царський курган, IV століття до н. е.
3. ↑  Боспорские некрополи.//Из кн.: Гайдукевич В. Ф. Боспорское царство. М. 1949 г. Стр.262-267.
Выгрузка аўтамабіля Урал-4320 з Іл-76 на аэрадроме Тузла ў Босніі, студзень 1996 года
Грузавая кабіна самалёта Ан-12. Вайскоўцы 35-й дэсантна-штурмавой брыгады УС Казахстана рыхтуюцца да парашутнага дэсантавання ў небе над горадам Капчагай, май 1996 года
**Ваенна-транспартная авіяцыя** — спецыялізаваныя лятальныя апараты (ваенна-транспартныя самалёты і верталёты), прызначаныя для перавозкі розных грузаў. Таксама можа прыцягвацца для транспарціроўкі людзей.

Транспартныя ЛА шырока прымяняюцца ў грамадзянскіх мэтах для перавозкі розных грузаў, прычым для гэтага ўжываюцца як спецыялізаваныя грузавыя самалёты, так і спецыяльна пераабсталяваныя для перавозкі грузаў пасажырскія лайнеры. Для стандартызацыі грузаў ужо досыць даўно прымяняюцца *Уніфікаваныя авіяцыйныя кантэйнеры* (УАК).

Спасылкі
--------

* Неофициальный реестр транспортных самолётов и вертолётов ВВС России /вебархив/
* retrovtap.ru - Военно-транспортная авиация СССР - сайт, содержащий множество сведений и фото об истории ВТА. Создан и поддерживается военными лётчиками.
* Как Россия модернизирует свою транспортную авиацию // RT, 2 янв 2017
* Транспорт войны и мира // НВО НГ, 17.04.2020
**Ільдэфонс Дзяменцьевіч Анцыпа** (1815(?), в. Мілавань каля Гродна — 6 чэрвеня 1863, Магілёў) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі і Польшчы, публіцыст.

Ільдэфонс Анцыпа нарадзіўся ў 1815 годзе ў сям’і памешчыка ў Мілаване Слонімскага павета. Вучыўся ў Слонімскім павятовым вучылішчы. Ва ўзросце 16 год браў удзел у паўстанні 1830-31, пасля яго задушэння расійскімі ўладамі быў вымушаны эміграваць у Францыю. Там праявіў сябе як публіцыст, друкуючы артыкулы пра паўстанцкую ўзброеную барацьбу, стаў сябрам Дэмакратычнага таварыства польскага[pl] ў Парыжы. Калі ў Еўропе пачалася рэвалюцыя 1848, ён быў на Познаньшчыне, якая ў той час належала Прусіі; камандаваў паўстанцкім сялянскім атрадам. Праз паразу паўстання павярнуўся да Парыжу. У 1859 здолеў вярнуцца на Радзіму і жыў у Быхаўскім павеце Магілёўскай губерні ў маёнтку свайго брата. За Анцыпам быў зладжаны паліцэйскі нагляд. Калі пачалося паўстанне 1863, адразу далучыўся да яго і 24.4.1863 узначаліў паўстанцкі атрад у Быхаўскім павеце. Абвясціў вызваленне сялян ад павіннасцей і бясплатнае карыстанне памешчыцкай зямлёй, свабоду і роўнасць.

10.5.1863 яго атрад быў разбіты расійскімі войскамі. Ваенна-палявы суд прыгаварыў Анцыпу да смяротнага пакарання. Быў расстраляны ў Магілёве.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Анципа Ильдефонс Дементиевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 28. — 737 с..

Літаратура
----------

* *В. Ратч*. Очерки мятежного движения в Могилёвѓской губернии в 1863 года. — Вильна, 1865;
* ЭГБ, т. 1
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Edward Maliszewski, *Rok 1863 na Kresach Mohilewskich*. — Warszawa: Wydawnictwo «Straży Kresowej», 1920.
Чыгунны фальканет
**Фалькане́т** (італ.: falconetto, англ.: falconet) — артылерыйская гармата калібру 45—100 мм.

Фальканеты знаходзіліся на ўзбраенні арміі і флоту шэрагу дзяржаў у 16—18 ст. Стралялі свінцовымі ядрамі, перавозіліся 1—2 коньмі. У некаторых краінах у 18 ст. фальканетамі называлі палкавыя пушкі калібру 45—55 мм.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 309. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------


* Фальконет(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
**Сяргей Купрыянавіч Галавашанка** (1923—1943) — чырвонаармеец Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Сяргей Галавашанка нарадзіўся 27 сакавіка 1923 года ў вёсцы Наваселле (цяпер — Купінскі раён Новасібірскай вобласці) у сялянскай сям’і. Скончыў сем класаў сярэдняй школы. Пераехаў у Кемераўскую вобласць, скончыў курсы трактарыстаў пры Бялоўскім цынкавым заводзе, пасля чаго працаваў механізатарам калгаса «Прагрэс» у Кісялёўскім раёне. У чэрвені 1941 года Галавашанка быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. Да лета 1943 года чырвонаармеец Сяргей Галавашанка быў кулямётчыкам 1183-га стралковага палка 256-й стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся ў час Курскай бітвы і бітвы за Дняпро.

Падчас бою ля ракі Машок у раёне вёскі Міхнева Болхаўскга раёна Арлоўскай вобласці ён, нягледзячы на масіраваны варожы агонь, падабраўся да варожай кулямётнай кропцы і знішчыў яе гранатамі, забяспечыўшы тым самым поспех атакі падраздзялення. 28 верасня 1943 года разам з групай байцоў пераправіўся праз Дняпро у раёне вёскі Навасёлкі Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украінскай ССР. На працягу некалькіх сутак ён у складзе групы адбіваў бесперапынныя атакі праціўніка, нанёсшы таму значныя страты. 4 кастрычніка 1943 года Галавашчанка загінуў у баі. Пахаваны ў вёсцы Піркі Брагінскі раён, Гомельская вобласць, Беларусь).

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за «мужнасць і гераізм, праяўленыя на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі» чырвонаармеец Сяргей Галавашчанка пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнам Леніна і медалём.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Сяргей Купрыянавіч Галавашанка на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Навечно в сердце народном. — 3-е изд. доп. и испр. — Минск, 1984.
* Новосибирцы — Герои Отечества. — Новосибирск, 2010.

Спасылкі
--------

* Архівавана 23 ліпеня 2018.
* Архівавана 8 лістапада 2014.
* Архівавана 23 верасня 2015.
**Жоўць** — жоўтая, карычневая або зялёная вадкасць, горкая на смак, якая мае спецыфічны пах, вылучаецца печанню, назапашваецца ў жоўцевым пузыры.

Агульная інфармацыя
-------------------

Сакрэцыя жоўці вырабляецца гепатацытамі — клеткамі печані. Жоўць збіраецца ў жоўцевых пратоках печані, а адтуль, праз агульны жоўцевы праток паступае ў жоўцевы пузыр і ў дванаццаціперсную кішку, дзе ўдзельнічае ў працэсах стрававання. Жоўцевы пузыр выконвае ролю рэзервуара, выкарыстанне якога дазваляе забяспечваць дванаццаціперсную кішку максімальнай колькасцю жоўці падчас актыўнай стрававальнай фазы, калі кішка напаўняецца часткова пераваранай у страўніку ежай.

Жоўць, вылучаную печанню (частка яе накіроўваецца непасрэдна ў дванаццаціперсную кішку), называюць «пячоначнай» (або «маладой»), а выдзеленую жоўцевым пузыром — «пузырной» (ці «спелай»).

Печань дарослага чалавека выдзяляе за суткі да 2 л жоўці, буйной рагатай жывёлы — да 9,5 л.

Прэпараты жоўці выкарыстоўваюцца ў медыцыне.

Склад жоўці
-----------

Жоўць мае ў сабе ваду, солі жоўцевых кіслот, жоўцевыя пігменты, халестэрын, неарганічныя солі і іншыя біялагічна актыўныя рэчывы: гармоны — тыраксін, ферменты — фасфатазы, таксама вітаміны, фосфаліпіды і інш.

Функцыі
-------

Жоўць эмульгуе тлушчы, павялічвае ўсмоктванне прадуктаў гідролізу тлушчаў, павышае актыўнасць панкрэатычных і кішачных ферментаў, рэгулюе маторную і сакраторную дзейнасць страўніка і тонкага кішэчніка, валодае бактэрыяльна-статыстычнымі ўласцівасцямі, удзельнічае ва ўсмоктванні са страўніка тлушчарастваральных вітамінаў, халестэрыну, амінакіслот і солей кальцыю, інактывуе пепсін страўнікавага соку.

Заўвагі
-------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.200.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX534363 · BNF: 119761001 · GND: 4393841-3 · LCCN: sh85014007 · LNB: 000294979 · Microsoft: 2909379451 · NDL: 00572708 · NKC: ph487821 |

 |
Ініцыял Кнігі Быццё  (руск.) (бел.. *Ліст 11*
**Другая Біблія Карла Лысага** (фр.: Seconde Bible de Charles le Chauve) — ілюмінаваны рукапіс Бібліі, помнік кніжнага мастацтва Каралінгскага адраджэння. Захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Францыі (каталожное абазначэнне *MS lat. 2*). Характэрная асаблівасць гэтага манускрыпта — ён не змяшчае фігуратыўных мініяцюр, іх месца займаюць поўнастаронкавыя ініцыялы.

Кодэкс  (руск.) (бел. быў выраблены ў скрыпторыі Сэнт-Аманскага абацтва ў 871—877 гадах па замове караля Карла Лысага, верагодна, як дар абацтву Сен-Дэні. У маргіналіях змешчаны звесткі, што ў 1595 годзе рукапіс паступіў у каралеўскую бібліятэку. У 1706 годзе з рукапісу былі скрадзеныя лісты 407—420, адзін з якіх быў вернуты ў 1720 годзе, а астатнія — у 1878 годзе Брытанскім музеем.

Блок змяшчае 444 ліста фарматам 43 × 33,5 см, паўнастаронкавых ініцыялаў — 74 у франка-саксонскім стылі, які злучае асаблівасці каралінгскага мастацтва і гіберна-саксонскай кніжнай традыцыі. Цалкам прайграны тэкст Вульгаты з вершаванай прадмовай Тэадульфа  (руск.) (бел..

Літаратура
----------

* *M-P. Laffitte*, Trésors carolingiens : Livres manuscrits de Charlemagne à Charles le Chauve, Paris, Bibliothèque nationale de France, 2007, notice 14.
* *Henri Auguste Omont*, Peintures et initiales de la première [et seconde Bible de Charles le Chauve], Bibliothèque nationale. Département des manuscrits/Imp. Berthaud, 1911, 208 p.

Спасылкі
--------

* Оцифрованная рукопись в Национальной библиотеке Франции
* Biblia Caroli Calvi imperatoris altera. Latin 2 (cote)
Салдаты Вермахта і журналісты побач з нямецкімі ахвярамі Крывавай нядзелі. Фота было выкарыстана нацысцкай прэсай і мае прызнакі мантажу, паказваючы толькі частку выявы, прызначаную для публікацыі.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Крывавая нядзеля.
**Крыва́вая нядзе́ля** (ням.: Bromberger Blutsonntag; польск.: Krwawa niedziela) — назва, дадзеная нацысцкай прапагандай падзеям у Быдгашчы (ням.: Bromberg), польскім горадзе са значнай нямецкай меншасцю, паміж 3 і 4 верасня 1939, неўзабаве па нямецкім уварванні ў Польшчу.

Падзеі пачаліся атакай нямецкіх снайпераў па адыходзячых польскіх войсках, наступнага польскага адказу і, урэшце, забойства ў адплату польскіх закладнікаў *Вермахтам* і *Selbstschutz*-ам пасля ўзяцця Быдгашчы. У выніку гэтых падзей загінула як нямецкае, так і польскае грамадзянскае насельніцтва. Польскі Інстытут нацыянальнай памяці паведамляе пра 254 непасрэдныя ахвяры лютэранскага вызнання (лічацца ахвярамі з нямецкага боку), 86 непасрэдных ахвяр каталіцкага вызнання (лічацца польскай нацыянальнасці) і 20 забітых польскіх салдат. Каля 600—800 палякаў-закладнікаў былі масава расстраляныя пасля падзення горада.

У выніку аперацыі «Таненберг» пасля захопу Быдгашчы немцы забілі ад 1200 да 3000 грамадзян польскай і яўрэйскай нацыянальнасці. Месца знішчэння стала вядомае пад назвай Даліны смерці. Сярод забітых быў і прэзідэнт Быдгашчы Леан Барцішэўскі. Пяцьдзясят польскіх ваеннапалонных з Быдгашчы пазней былі ілжыва абвінавачаныя нацысцкім дысцыплінарным судом *Sondergericht Bromberg* ва ўдзеле ў «Крывавай нядзелі» і расстраляныя.

Тэрмін «Крывавая нядзеля» быў прыдуманы і распаўсюджаны нацысцкай прапагандай. Інструкцыя для прэсы казала: «…неабходна паказаць навіны пра варварства палякаў у Бромбергу. Выраз „Крывавая нядзеля" мусіць увайсці пастаянным тэрмінам у слоўнікі і абысці свет. Дзеля гэтага трэба ўвесь час падкрэсліваць гэты тэрмін».

Зноскі
------

1. ↑  A. K. Kunert, Z. Walkowski, *Kronika kampanii wrześniowej 1939*, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, p. 35.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крывавая нядзеля (1939)
**Эпізаатало́гія, ветэрынарная эпідэміялогія** — раздзел ветэрынарыі, навука, якая вывучае заканамернасці ўзнікнення, развіцця і пашырэння інфекцыйных захворванняў жывёл, распрацоўвае меры прафілактыкі і барацьбы з імі.

Навуковай асновай эпізааталогіі паслужылі даследаванні ў галіне бактэрыялогіі канца XIX ст. і даследаванні Л. Пастэра, Р. Коха, І. І. Мечнікава, Д. І. Іваноўскага. Значны ўклад у развіццё навукі ўнеслі расійскія і савецкія вучоныя Л. І. Цэнкоўскі, Х. І. Гельман, А. І. Кальнінг, С. М. Вышалескі.

Развіццё эпізааталогіі звязана з дасягненнямі ў галіне мікрабіялогіі, імуналогіі, клінічнай дыягностыкі, фармакалогіі, паразіталогіі, зоагігіены і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1.: Дадатак: Шчытнікі — ЯЯ / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2004. — Т. 18. — С. 141—142. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0295-4 (Т. 18. Кн. 1.).

Спасылкі
--------

* Эпизоотология // Сельско-хозяйственный энциклопедический словарь — М. 1989. (руск.)
* *Эпизоотология (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Эпіграфіка** (ад грэч. *επιγραφή* — «надпіс») — дапаможная гістарычная дысцыпліна (прыкладная гістарычная і філалагічная дысцыпліна), якая вывучае змест і формы надпісаў на цвёрдых матэрыялах (камень, кераміка, метал і інш.) і класіфікуе іх у адпаведнасці з іх часовым і культурным кантэкстам. Вывучэннем старажытнага пісьма, зробленага пераважна чарнілам, займаецца асобная дысцыпліна палеаграфія.

Часам ўзнікнення эпіграфікі лічыцца перыяд Адраджэння; методыка эпіграфікі як навукі распрацавана ў XVIII—XIX стст. Расшыфроўка іерогліфаў Старажытнага Егіпта, вавілонскага клінапісу, мікенскай пісьменнасці значна пашырыла ў XIX—XX стст. сферу прымянення эпіграфікі.

Найбольш значныя ўсходнеславянскія помнікі эпіграфікі: надпісы XI—XIV стст. на сценах Сафійскага сабора ў Ноўгарадзе і XI—XVII стст. на сценах кіеўскіх культавых збудаванняў.

Эпіграфічныя тэксты — адна з асноўных крыніц палітычнай, сацыяльнай і эканамічнай гісторыі. Як правіла, час стварэння надпісаў адпавядае змешчаным ў іх звесткам.

Асноўныя перыядычныя выданні
----------------------------

* «Нумизматика и эпиграфика» (з 1960);
* «Эпиграфика Востока» (з 1947);
* «Supplementum epigraphicum graecum» (Leiden, з 1923);
* «Année epigraphique» (P. з 1888);
* «Epigraphia Indica» (Calc.-Delhi, з 1888);

Гл. таксама
-----------

* Барысавы камяні
* Рагвалодаў камень

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Сучаснай Украіны · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4349191 · BNF: 12205084v · GND: 4152508-5 · LCCN: sh85066566 · LNB: 000085568 · Microsoft: 4518377 · NKC: ph119976 |

 |
**Ляшчы́** (*Abramis*) — род прамянёвапёрых рыб з сямейства карпавых (*Cyprinidae*) атраду карпападобных (*Cypriniformes*). Адзіны прадстаўнік роду — лешч (*Abramis brama*).

Знешні выгляд
-------------

Экзэмпляр ляшча, злоўленага ў Рэйне (Германія)
У прадстаўнікоў роду ляшчоў цела моцна сціснутае з бакоў, высокае або падоўжанае. Луска ўмеранай велічыні. Спінны плаўнік кароткі і высокі без тоўстага шыпа і ляжыць над прамежкам паміж брушным плаўнікамі і анальным. Анальны плаўнік вельмі доўгі (у ім заўсёды больш за 12 падзеленых прамянёў). Паміж анальным і брушным плаўнікамі няма лускі. На пярэдняй часткі спіны сярэдняя лінія таксама без лускі. Ніжняя губа пасярэдзіне перарываецца. Вусікаў няма; глоткавыя зубы ў адзін шэраг.

Лад жыцця
---------

Жывуць пераважна ў спакойных, вялікіх і глыбокіх азёрах, таксама ў рэках і збольшага саланаватых водах.

Сілкуюцца пераважна дновымі бесхрыбтовымі.

Распаўсюджанне
--------------

Водзяцца ў Еўропе (на поўнач ад Альпаў), Паўночнай Азіі і Паўночнай Амерыцы.

Класіфікацыя
------------

Раней да роду адносілі 16 відаў, у тым ліку ляшча (*Abramis brama*), рыбца (*Vimba vimba*), белавочку (*Ballerus sapa*), сінца (*Ballerus ballerus*), гусцяру (*Blicca bjoerkna*).

У цяперашні час прызнаецца манатыпным.

Спасылкі
--------

* Лещ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Качаеў.
**Сяргей Кузьміч Качаеў** (20 сакавіка 1953, г. Чэрыкаў, Магілёўская вобласць — 2 чэрвеня 2011) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1972 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, у 1980 годзе БПІ. Служыў у 1972—1974 гадах у шэрагах Савецкай Арміі. У 1980—2011 гадах працаваў у інстытуце «Магілёўграмадзянпраект» на пасадах ад радавога архітэктара да галоўнага архітэктара праекта, начальніка архітэктурна-канструктарскага аддзела.

Член Саюза архітэктараў Беларусі з 1985 года.

Творчасць
---------

Аўтар шматлікіх праектаў, у тым ліку: гасцініца на 109 месцаў і бальніца на 300 месцаў у г. Касцюковічы; раённая бальніца ў Дрыбіне; Дом культуры ў Чэрыкаве; Дом удзельнікаў ВАВ; прыбудова да будынка абласнога тэлебачання; 174-кватэрны жылы дом з убудаванымі адміністрацыйнымі памяшканнямі па вул. Габраўскай; 20-кватэрны жылы па вул. Першамайскай — усе ў г. Магілёве.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровымі граматамі інстытута, Ганаровай граматай Магілёўскага гарадскога Савета дэпутатаў (2010).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Качаев Сергей Кузьмич // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
Пілотка радавых УС СССР
**Пілотка** (ад слова «пілот») — галаўны ўбор у выглядзе пляскатага з бакоў лёгкага капялюшыку. 
Пілотка можа быць элементам ваеннага форменнага адзення (у прыватнасці, УС СССР), рознай уніформы (да прыкладу, галаўны ўбор піянераў), або вынаходствам дызайнераў жаночай моды. Вырабляецца звычайна з тканіны.

Мае назву ў Польшчы - furażerka («фуражырка»), у ЗША - garrison cap, у Канадзе - wedge cap, у Англіі - forage cap.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 476.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пілотка
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Эпігоны.
**Эпіго́ны** (стар.-грэч.: ἐπίγονοι, літаральна — «нашчадкі») у старажытнагрэчаскай міфалогіі — сыны герояў, што ўдзельнічалі ў вядомым паходзе супраць Фіваў, якія распачалі праз дзесяць гадоў пасля няўдалага паходу іх бацькоў новую вайну.

Гэта былі: Алкмеон, сын Амфіярая, Эгіялей, сын Адраста, Дыямед, сын Тыдэя, Промах, сын Парфенапея, Сфенел, сын Капанея, Ферсандр, сын Палініка, і Эўрыял, сын Мекістэя.

Па ўказанні Дэльфійскага аракула галоўнае камандаванне дасталася Алкмеону, які падступіў да горада з вялікім войскам аргівян; фіванцамі камандаваў сын Этэокла Лаадамант. Калі ён паў у бітве (з боку эпігонаў быў забіты Эгіялей), фіванцы вярнуліся ў горад, але затым, па савеце прадракальніка Тырэсія, пакінулі Фівы, паслаўшы да аргівян ганца з прапановай міру. Даведаўшыся пра ўцёкі фіванцаў, аргівяне ўзялі горад і разбурылі яго, прычым частку здабычы, а таксама дачку Тырэсія Манто адправілі ў Дэльфы, самі ж вярнуліся дамоў, паспяхова скончыўшы прадпрыемства.

Гамер прыводзіць словы Сфенела аб ўзяцці Фіваў, але лічба сем ім не згадана. Паэтычная распрацоўка падання пра вайну эпігонаў была дадзена ў кіклічнай паэме «Эпігоны»; у Дэльфійскім храме стаялі прысвечаныя аргівянамі статуі эпігонаў. Іх паход апісаны ў трагедыі Эсхіла «Эпігоны» (фр. 55 Рат), трагедыі Сафокла «Эпігоны» (фр. 185—190 Рат), трагедыях Астыдаманта Малодшага, невядомага аўтара і Акцыя «Эпігоны».

Зноскі
------

1. ↑  Мифы народов мира. М.: 1991—1992. В 2-х т. Т. 2. С. 664; Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка I 9, 13; III 7, 2-5
2. ↑  Гамер. Іліяда IV 405—410

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эпігоны (міфалогія)

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

| ⛭Фіванскі цыкл, грэчаская міфалогія |
| --- |
| Сямёра супраць Фіваў | 
Аргівяне: Адраст •
Амфіярай •
Гіпамедонт •
Капаней •
Парфенапей •
Палінік •
Тыдэй •
Фіванцы: Менекей •
Этэокл •
Крэонт
 |
| Паход эпігонаў | 
Аргівяне: Алкмеон •
Амфілох •
Дыямед •
Эўрыял •
Промах •
Сфенел •
Ферсандр •
Эгіялей •
Фіванцы: Лаадамант
 |