**Барыс Усяславіч** (да 1054 — пачатак 1129) — князь полацкі (1101 — пач. 1129).

Біяграфія
---------

Сын полацкага князя Усяслава Брачыславіча, напэўна, старэйшы. Магчыма, адзін з сыноў, якія ў 1067 годзе трапілі ў кіеўскі палон на Ршы разам з бацькам і, напэўна, сядзелі ў порубе. Калі так, Барыс нарадзіўся не пазней за 1054 год. Пасля смерці бацькі ў 1101 годзе сеў на полацкім стальцы, але вядома пра гэта ўскосна.

Ёсць і іншая думка наконт удзела, атрыманага князем Барысам ад бацькі. Так, Л. Аляксееў лічыў ім Друцк, але з крыніц вядома, што да 1116 года гэты горад належаў менскаму князю Глебу.

Упершыню згадваецца пад 1102 годам В. Тацішчавым (XVIII ст.), калі быццам хадзіў супраць яцвягаў і на зваротным шляху заснаваў Барысаў. Пра заснаванне горада Барысам паведамляе і беларуска-літоўскі летапіс (XVI ст.), але без часу і акалічнасцей. Ёсць думка, што летапісец XVI ст. і Тацішчаў карысталіся полацкім летапісам. Унікальныя звесткі Тацішчава вымагаюць пільнага стаўлення, не выключана, што і яны, і звесткі беларуска-літоўскага летапісу толькі ўдалыя супалыя «рэканструкцыі». У кожным разе, час заснавання пацвярджаецца першай згадкай (1128) і археалагічна, а назва звязана з імем князя амаль бясспрэчна, але пэўнасці ў акалічнасцях няма.

Пабудова крэпасці князем Барысам на паўднёвай мяжы свайго ўдзела, напэўна, звязана з актыўнай дзейнасцю менскага князя Глеба, які да 1103 года выгнаў двух іншых братоў — Рамана і Давыда, захапіўшы іх суседнія са сваім удзелы. Відаць, і адносіны Барыса з Глебам не былі добрымі, прынамсі, ён не дапамог брату ні ў 1104, ні ў 1116 і 1118 гадах.

У 1106 годзе князь Барыс з братамі здзейсніў няўдалы паход супраць земгалаў, паводле Лаўрэнцеўскага летапісу, тыя перамаглі «Всеславичь всю братью и дружины убиша 9 тысящь». Выказаны сумненні, ці праўда ўсе браты былі ў паходзе, бо прынамсі двое — Раман і Давыд — не мелі ўдзелаў і жылі ў Чарнігаўскай зямлі. Колькасць загінулых бясспрэчна перабольшана або з’яўляецца вынікам пазнейшага перапісвання. У свой час В. Тацішчаў падаў 900, але, найверагодней, ён разумеў неадпаведнасць і проста скараціў лічбу на парадак. Даследчыкі прапаналі некалькі варыянтаў зыходнай лічбы ў крыніцы. У кожным разе, страты былі цяжкія, пэўна таму летапісец і адзначыў гэту падзею. Розна ацэньваюць і наступствы паразы, ад яе эпізадычнасці да страты полацкага кантролю над земгаламі. «Аповесць мінулых гадоў», складзеная ў 1110—1118 гады, згадвае земгалаў сярод даннікаў Русі, таму, калі кантроль і страчваўся, то неўзабаве адноўлены.

Напэўна, пабудаваў княжацкую сядзібу з Барыса-Глебскім манастыром у Бельчыцах і заказаў надпісы на г.зв. Барысавых камянях. Прынамсі, такую сукупнасць — заснаванне Барысава, стварэнне бельчыцкага комплексу і надпісы на камянях — звязвае з дзейнасцю полацкага князя Барыса беларуска-літоўскі летапіс.

На думку Л. Аляксеева, пры князі Барысе былі значна абмежаваны правы князя ў Полацку і ўзмацнілася гарадское самакіраванне, аднак даследчык робіць такую выснову толькі з падзей 1128 года.

У 1121 годзе, паводле В. Тацішчава, вялікі князь кіеўскі Уладзімір Манамах ездзіў у Смаленск «для разгляду нязгод і ўсмірэння» полацкіх князёў, акалічнасцей не паведамляецца і крыніца звестак не падаецца. На думку Э. Загарульскага, нязгоды паміж Усяславічамі ўзніклі з-за паланення і смерці менскага князя Глеба і, магчыма, пераходу Менскай воласці да вялікага князя кіеўскага. Ці так гэта і якая роля Барыса ў падзеях не вядома.

Згадваецца «Жыціем» сваёй пляменніцы Прадславы ў перыяд 1120—1128 гадоў, як полацкі князь і сведка заснавання ёю Спаскага манастыра.

На думку Э. Загарульскага, магчыма, да жніўня 1128 года праз узрост ці хваробу князь Барыс страціў дзеяздольнасць і паўстала пытанне пра ажыццяўленне ўлады. На гэта прэтэндаваў князь Давыд Усяславіч, наступны з братоў паводле старшынства. Магчыма, гэта і было «няпраўдай» князя Давыда, з-за якой вялікі князь кіеўскі Мсціслаў Уладзіміравіч жніўнем 1128 года пачаў вялікі паход на Полацкую зямлю. Пэўна не вядома, чаго хацеў вялікі князь і самі палачане, але яны выгналі Давыда і, «узяўшы» Рагвалода Барысавіча, пайшлі прасіць яго сабе князем да вялікага князя Мсціслава, які просьбу задаволіў. На думку Э. Загарульскага, палачане і хацелі каб намеснікам пры нямоглым Барысе быў яго сын, добра ім вядомы Рагвалод.

Неўзабаве, у 1129 годзе (вераснёўскім, да разводдзя), князь Барыс памёр і князь Давыд мусіць сеў на полацкім стальцы. Падзеі суправаджаліся ўсобіцай і прычыніліся высылцы полацкіх князёў у Візантыю вялікім князем Мсціславам (1130).

Барыс і Рагвалод
----------------

Жніўнем 1128 года, выгнаўшы з Полацка князя Давыда Усяславіча, палачане ўзялі («поемше») не названага па бацьку Рагвалода пайшлі прасіць яго сабе князем да вялікага князя кіеўскага Мсціслава, які іх просьбу задаволіў. Шэраг даследчыкаў, у т. л. М. Пагодзін, М. Баўмгартэн, М. Карамзін, С. Салаўёў, В. Данілевіч, Д. Ліхачоў, У. Пічэта, Ф. Успенскі, з разуменнем просьбы палачан у зацвярджэнні князя на стальцы і немагчымасці гэтага для племянніка перад дзядзькамі, лічаць Рагвалода Усяславічам — братам князёў Барыса і Давыда. То бок Рагвалод Усяславіч — выснова гістарыёграфаў. Ні пра смерць, ні пра высылку, ні пра што іншае датычна Рагвалода Усяславіча крыніцы не паведамляюць.

Пры гэтым, як адзначыў Э. Загарульскі, пра смерць полацкага князя Барыса Усяславіча («престависѧ кнѧзь Полотьскыи Борисъ») летапіс паведамляе толькі пачаткам 1129 года. Таму не ясна, што ў Полацку рабіў Давыд і навошта палачане прасілі сабе князем Рагвалода да таго часу. Вядома толькі, што нейкая «няпраўда» Давыда была прычынай паходу Мсціслава, нягледзячы на сватаўство паміж імі. Выказвалася думка, што паведамленне пра смерць князя Барыса ў 1129 годзе было памылкай летапісца, а на праўдзе ён памёр у пачатку 1128 года, першым так падаў падзеі В. Тацішчаў, але для гэтага няма падстаў, апроч імкнення даслечыкаў развязаць супярэчнасці версій.

Многія гістарыёграфы, у т. л. Л. Аляксееў, Э. Загарульскі, А. Рапаў, А. Рукавішнікаў, Б. Флора, В. Янін, развязваюць праблему інакш, лічаць не названага па бацьку Рагвалода тоесным Барысу Усяславічу; т.б. думаюць, што *Барыс* — хроснае імя Рагвалода. Напэўна, першым такім чынам развязаў супярэчнасць складальнік Густынскага летапісу яшчэ ў XVII ст. які запісаў «преставися князь Полоцкий Рогволдъ или Борисъ», што на думку Ф. Успенскага яўная «рэканструкцыя». Некаторыя даследчыкі, напрыклад Б. Флора, падмацоўваюць гэту версію спасылкай на імёны па бацьку Васіля і Івана Рагвалодавічаў, дададзеных да спісу высланых полацкіх князёў у пазнейшых Растоўскім (не захаваўся) і Васкрасенскім летапісах, а таксама Маскоўскім зводзе, але верагоднасць пазнейшых спіскаў сумнеўная.

Тоеснасць Барыса і Рагвалода, аднак, малаімаверная. Па-першае, парушаецца традыцыя надання імёнаў у родзе Рурыкавічаў — не называць сына ў жывога бацьку, а ў Барыса быў сын Рагвалод. Па-другое, хоць паводле назіранняў Ф. Успенскага, у адрозненне ад імёнаў *Глеб*, *Раман* і *Давыд*, імя *Барыс* магло быць хросным у пары з родавым, але калі само давалася як родавае, то адначасова было і хросным, т.б. адзіным. У выпадку з князем Барысам Усяславічам ва ўсіх наратыўных, эпіграфічных, сфрагістычных крыніцах яго імя ўжываецца звычайным для родавых, а не хросных імёнаў чынам.

Так, у паведамленні пад 1129 годам пра смерць «престависѧ кнѧзь Полотьскыи Борисъ» ён называны адным імем, традыцыяй у такіх выпадках было падаваць родавае імя, зрэдку дадавалі да яго і хроснае, згадка толькі хроснага імя часам сустракаецца пры смерці малалетніх. У паведамленні летапісу пад 1144 годам «Изяславъ отда дщерь свою Полотску за Борисовича за Роговолода» і згадцы «Жыція Еўфрасінні Полацкай» 1170-х гадоў «княжна Борисовна именем Звенислава» ў традыцыі побач родавых імёнаў сына і дачкі мусіла бы быць родавае, а не хроснае імя па бацьку. Тое ж тычыцца г.зв. Барысавых і Рагвалодава канямёў, на першых надпіс «Господи помози рабу своему Борисоу» дае адзінае імя бацькі, на другім — надпіс 1171 года «В лето 6679 месяца мая в 7 день доспен крест сей. Господи помози рабу своему Василию в крещении именем Рогволоду сыну Борисову» дае хроснае і родавае імя сына, варта было б чакаць, каб наследуючы бацьку было пададзена адно імя, хроснае ці родавае, або наадварот — абодва імя бацькі, калі іх праўда было два. Урэшце, на пячатках і пломбах атрыбутаваных князю Барысу змешчана паясная выява святога Барыса і пазначана імя *Барыс*, на пячатцы ж яго сына на аверсе выява князя на стальцы і імя *Рагвалод*, на рэверсе выява святога Васіля Кесарыйскага. У гэтым плане пячаткі атрыбутаваныя князю Барысу тыпалагічна тоесныя пячаткам атрыбутаваным яго брату князю Глебу Усяславічу, дзе таксама змешчана толькі пагрудная выява святога Глеба і пазначана імя *Глеб*.

Таму частка даследчыкаў лічыць не названага па бацьку Рагвалода сынам Барыса Усяславіча. Напэўна, першым такую выснову зрабіў В. Тацішчаў, які ў сваім апісанні падзей 1128 года паказвае ўдзельнікам Рагвалода Барысавіча. На думку Э. Загарульскага, палачан не мелі бы патрэбы весці да Мсціслава хоць для чаго Рагвалода Усяславіча, немаладога і добра вядомага, а Рагвалод Барысавіч быў юнаком, што вымагала прадстаўлення. Тое ж тычыцца «узяцця» палачанамі Рагвалода, аб’ектам дзеянняў мог быць толькі вельмі малады чалавек, дарослы выступаў бы самастойна. Калі б меркаваны Рагвалод Усяславіч быў старэйшы за Давыда, яму не трэба было б зацвярджэння, калі наадварот — маладзейшы, не зразумела чаму вялікі князь Мсціслаў аддаў перавагу яму перад сваім сватам супраць права старшынства.

Пячаткі і пломбы
----------------

Станам на 2016 год, меркавана, кн. Барысу Усяславічу атрыбутуюць пячаткі і пломбы 7 тыпаў.

Першы мае на аверсе паясную выяву св. Барыса і Глеба; на рэверсе — расквітнелага шасціканцовага крыжа. Адбітак адной пары матрыц, дыяметрам 30 мм, знойдзены ў 2009 годзе ў Брусілаўскім раёне Жытомірскай вобласці Украіны. Асобнік другой пары матрыц знойдзены ў 2004 годзе ў Смаленску.

Другі (паводле Яніна, Гайдукова, № 333а) адрозніваецца ад першага роставай выявай св. Барыса і Глеба на аверсе. Дыяметр 28-30 мм. Знойдзена два асобнікі ў Ноўгарадзе.

На думку І. Жукава, пячаткі 1-га і 2-га тыпу, калі належаць кн. Барысу Усяславічу, то паходзяць з часу яшчэ пры жыцці кн. Усяслава (канец XI ст.).

Трэці (паводле Яніна, № 330) мае на аверсе паясную выяву св. Барыса ў княжай шапцы з мучаніцкім крыжом каля грудзей, злева калонкавы надпіс «ⓐ — Б — О», справа — «Р — Н — С», вакол абадок; на рэверсе — расквітнелага шасціканцовага крыжа, па баках надпіс «IC — ХС», вакол абадок. Дыяметр 13 мм. У 1962 годзе адзін асобнік знойдзены ў Ноўгарадзе.

Чацвёрты мае на аверсе паясную выяву св. Барыса ў княжай шапцы з мучаніцкім крыжом каля грудзей, злева захавалася літара «Б», справа — «Н»; на рэверсе — расквітнелага шасціканцовага крыжа. Дыяметр 13 мм. Знойдзена 30 асобнікаў у 2010—2013 гадах у Полацку падчас раскопак.

Пяты мае на аверсе паясную выяву св. Барыса ў княжай шапцы з мучаніцкім крыжом каля грудзей; на рэверсе — літары «Б». Дыяметр 13 мм. Знойдзена 2 асобнікі ў 2010—2013 гадах у Полацку падчас раскопак.

Шосты мае на аверсе паясную выяву св. Барыса ў княжай шапцы з мучаніцкім крыжом каля грудзей; на рэверсе — раўнаканцовага крыжа ў паўкругу. Дыяметр 13 мм. Знойдзена 2 асобнікі ад розных пар матрыц у 2010—2013 гадах у Полацку падчас раскопак.

Сёмы мае на аверсе паясную выяву св. Барыса ў княжай шапцы з мучаніцкім крыжом каля грудзей; на рэверсе — добразычлівы надпіс у чатыры радкі «ГНПО-МОЗН-БОРН-СОВ[Н]» (Господи помози Борисови). Дыяметр 12 мм. Знойдзены 3 асобнікі ад двух пар матрыц у 2013 годзе ў Полацку падчас раскопак. На думку І. Жукава, гэта найпазнейшы тып пячаткі кн. Барыса Усяславіча.

Памяць
------

Помнік князю Барысу ў Барысаве

| ?Барыс Усяславіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Уладзімір Святаславіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Брачыслаў Ізяславіч |  | Ізяслаў Уладзіміравіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Барыс Усяславіч |  | Усяслаў Брачыславіч |  |  |  |  |  | Рагнеда Рагвалодаўна |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Брачыслаўля Ізяславіча[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

| ⛭Ізяславічы Полацкія |
| --- |
| *курсівам* — гістарычнасць асобы няпэўная; правей пункціру — імаверна належаць да дынастыі, але сувязь з ранейшымі пакаленнямі не ясная. |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Рурык |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Глебзг. 1182 |   |   | Усяслаў«з Друцка»зг. 1186 |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Рагвалод Васількн. полацкікн. друцкізг. 1128, 1171 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
| Ігар |   |   |   | ІНГЛІНГІ |   |   | Барыскн. полацкі+1129 |   |   | Іванзг. 1139 |   |   | Ефрасіннякнж. друцкаякн. пскоўская |   |   | Барыскн. друцкізг. 1197 |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Звеніслава |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
| Святаслаў |   |   |   | Рагвалод |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаўкн. полацкі |   | Глебкн. друцкі |   |   | Усеваладкн. герцыкскізг. 1203, 1230 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Уладзіміркн. полацкізг. 1184 +1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| Уладзімір |   |   |   | Рагнеда |   |   | Глебкн. менскі+1119 |   |   | Валадаркн. менскікн. полацкізг. 1151, 1177 |   |   | Васілька«з Лагожска»зг. 1186, 1197 |   |   | Вячкакн. кукенойскізг. 1207 +1224 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усеваладкн. ізяслаўскікн. стрэжаўскі |   |   | Сафіякар. дацкаязг. 1157 +1198 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| РУРЫКАВІЧЫ | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | БрачыслаўнаАляксандравазг. 1238, 1261 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Васілька*зг. 1216 |   | Брачыслаўкн. полацкізг. 1238 |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Усяслаўзг. 1003 |   | Брачыслаў+1044 |   |   |   | Раман+1114 |   |   | *БарысДавыдавіч*зг. 1216 |   |   | *Вячка*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   | *Брачыслаўна**Таўтавілава* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Уладзімір**Войцех*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   | Усяслаў+1101 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Канстанцінкн. полацкізг. 1255 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыд |   |   | Мікула |   | Усяслаўкн. лагожскізг. 1182 |   |   | Васільказг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. полацкі |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Валодша |   |   |   |   |   |   |   | Ізяслаўзг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. віцебскі |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Андрэйзг. 1182 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаў |   | *літоўскія князі* |   |   | Усяслаў |   | УсяслаўнаЯраполчазг. 1175 |   |   | КанстанцінБязрукікн. полацкізг. 1270-я |   | Міхаілкн. віцебскі |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаўкн. віцебскі |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Васількакн. полацкі+1143 |   |   | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усевалад |   |   |   |   |   |   | Ганнакнж. віцебскаявял. кн. літоўскаязг. 1318 +1320 |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Ефрасіння(Прадслава) |   |   | Марыявял. кн. кіеўскаязг. 1143, 1194 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Святаслаў |   |   | Гардзіслава |   |   | Кір'яназг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Вячказг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыдзг. 1167 |   |   | Вольгазг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |

 |

Зноскі
------

1. ↑  Загарульскі 1998.
2. 1 2 3 4  БС 1982.
3. ↑  *Насевіч В. Л.* Друцкае княства і князі Друцкія // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — Мн. 2000. — С. 49-76.
4. ↑  Татищев, кн. II, с. 199.
5. ↑  Алексеев 1966, с. 76.
6. ↑  Алексеев 1966, с. 90.
7. ↑  Загорульский 1994, с. 6.
8. ↑  Загарульскі 1998, с. 74.
9. ↑  Татищев, кн. II, с. 204.
10. ↑  Загарульскі 1998, с. 77..
11. 1 2  Загарульскі 1998, с. 72.
12. 1 2 3  Загарульскі 1998, с. 81.
13. ↑  Загарульскі 1998, с. 83.
14. ↑  Baumgarten 1927, p. 9, 32. Tab. VIII. №№ 7, 8.
15. ↑  Карамзин, Т. II. 1892, Прим. 251..
16. 1 2  Соловьёв 1988, с. 401, 684. Прим. 186.
17. ↑  Данилевич 1896, с. 71. Прим. 54..
18. ↑  Повесть временных лет. — М.-Л. 1950. — Ч. 2. — С. 556. (у дадатках Радаводная табліца складзеная Д. С. Ліхачовым)
19. 1 2 3 4  Литвина, Успенский 2006.
20. ↑  Загорульский 1994, с. 8.
21. ↑  ПСРЛ. Т. I. Стб. 299;
22. ↑  ПСРЛ. Т. II. Стб. 293.
23. ↑  Загорульский 1994, с. 8..
24. ↑  Загорульский 1994, с. 6-7.
25. ↑  Алексеев 1975, с. 230.
26. ↑  Загорульский 1994, с. 7, 9.
27. ↑  Рапов 1977, с. 58—59.
28. ↑  Рукавишников 2002, с. 44, 48, 51.
29. ↑  Флоря 1995, с. 113.
30. ↑  Янин, Гайдуков 1998, с. 40.
31. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 273—274.
32. ↑  Флоря 1995, с. 110-116.
33. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 274—275.
34. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 270—271.
35. ↑  ПСРЛ. Т. I. Стб. 311;
36. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 269.
37. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 271.
38. ↑  Загорульский 1994, с. 8-9.
39. ↑  Жуков, 2013
40. 1 2  Жуков, 2016

Літаратура
----------

* *Baumgarten N.* Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du X-e au XIII-е siècle // *Orientalia Christiana*. — Roma: 1927. — В. Vol. 9: 1. Num. 35. Maio..
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля: Очерки истории северной Белоруссии в IX—XIII вв. — М: Наука, 1966. — 295 с.
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля // *Древнерусские княжества Х-XIII вв*. — М.: 1975. — С. 202—239.
* Борис Всеславич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 73. — 737 с.
* *Введенский А.* Рецензия на книгу: Левшун Л. В. Полоцкий князь Борис Всеславич. — М.: Квадрига, 2020 // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы. Вып. 14. — Минск, 2021. — С. 179—187.
* *Жуков И.* Вислые печати Полоцкого князя Всеслава Брячеславича и его сыновей Бориса и Глеба Всеславичей // Нумизматика и фалеристика № 4, 2013. — С. 18-21.
* *Данилевич В. Е.* Очерк истории Полоцкой земли до конца XIV столетия. — Киев, 1896.
* *Загарульскі Э. М.* Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн. 1998. — 260 с.
* *Загорульский Э. М.* Генеалогия полоцких князей Изяславичей. — Мн.: ВУЗ-ЮНИТИ, 1994.
* *Карамзин Н. М.* История государства российского. В 12 т. — СПб, 1892. — Т. II.
* *Литвина А. Ф. Успенский Ф. Б.* Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики.. — М.: Индрик, 2006. — 904 с. — 1 000 экз. — ISBN 5-85759-339-5.
* *Рапов О. М.* Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в. — М.: Изд-во МГУ, 1977. — 268 с.
* *Ру­ка­виш­ни­ков А.В.* Не­ко­то­рые во­про­сы ис­то­рии По­лоц­кой зем­ли до­мон­голь­ско­го пе­рио­да // *Рус­ское сред­не­ве­ко­вье. 2000–2001*. — М.: 2002. — С. 40-69.
* *Соловьёв С. М.* Сочинения. кніга I: История России с древнейших времён. Т. 1-2; кніга II. Т. 3-4. — М. 1988.
* *Соловьёв С. М.* Сочинения. кніга III: История России с древнейших времён. Т. 5-6. — М. 1989.
* *Флоря Б. Н.* Историческая традиция об общественном строе средневекового Полоцка // *Отечественная История*. — 1995. — № 5.
* *Янин В. Л. Гайдуков П. Г.* Актовые печати Древней Руси X—XV вв. Т. 3: Печати, зарегистрированные в 1970—1996 гг. — М. 1998.

| ⛭Полацкае княства |
| --- |
| 
* Полацкае княства
* Палачане
* Крывічы
* Ізяславічы
* Полацкая епархія
* Гісторыя Полацка

 |
| Значныя падзеі | 
* Бітва на Судоме
* Бітва на Нямізе
* Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў

 |
| Полацкія князіда ўдзельнага перыяду (да 1101 года) | 
* Рагвалод
* Ізяслаў Уладзіміравіч
* Усяслаў Ізяславіч
* Брачыслаў Ізяславіч
* Усяслаў Брачыславіч
* Мсціслаў Ізяславіч
* Святаполк Ізяславіч

 |
| Полацкія князіўдзельнага перыяду | 
* Барыс Усяславіч
* Давыд Усяславіч
* Рагвалод-Васіль Барысавіч
* Ізяслаў Мсціславіч
* Святаполк Мсціславіч
* Васілька Святаславіч
* Расціслаў Глебавіч
* Усяслаў Васількавіч
* Валадар Глебавіч
* Барыс Давыдавіч
* Уладзімір
* Васілька
* Барыс і Глеб Друцкія
* Святаслаў Мсціславіч
* Брачыслаў
* Таўцівіл
* Гердзень
* Канстанцін Бязрукі

 |
| Полацкія князі літоўскага перыяду (з 1307 года) | 
* Воін
* Нарымонт
* Андрэй Альгердавіч
* Скіргайла

 |
| Грамадства і культура | 
* Рагнеда Рагвалодаўна
* Торвальд Вандроўнік
* ✰ Ефрасіння Полацкая
* Звеніслава Барысаўна
* Лазар Богша
* дойлід Іаан
* Шлях з варагаў у грэкі
* Полацкі летапіс
* Жыціе Ефрасінні Полацкай

 |
| Хрысціянскія святыні | 
* Бельчыцкі манастыр
* Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр
* Крыж Ефрасінні Полацкай
* Эфескі абраз Багародзіцы
* Мошчы Ефрасінні Полацкай
* Барысавы камяні
* Рагвалодаў камень
* Полацкае Евангелле

 |
| Удзелы Полацкай зямлі | 
* Віцебскае княства
* Герцыкскае княства
* Ізяслаўскае княства
* Друцкае княства
* Кукенойскае княства
* Лагожскае княства
* Менскае княства
* Стрэжаўскае княства
* Меркаваныя: Гарадцоўскае княства

 |
| Найстаражытнейшыя гарадыПолацкай зямлі | 
* Полацк (862)
* Ізяслаўль (985)
* Віцебск (1021)
* Усвяты (1021)
* Копысь (1059)
* Менск (1067)
* Орша (1067)
* Друцк (1078)
* Лукомль (1078)
* Лагожаск (1078)

 |
| Архітэктура | 
* Сафійскі сабор
* Спаса-Праабражэнскі сабор
* Дабравешчанская царква

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Rodovid · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | NKC: jo20211117012 · VIAF: 4650162547239343740005 |