**Амас Тутуола** (ёруба: Ámósì Tutùọlá, англ.: Amos Tutuola; 20 чэрвеня 1920 — 8 чэрвеня 1997) — нігерыйскі пісьменнік, вядомы казачна-фантастычнымі творамі, заснаванымі на фальклорных вобразах народа ёруба.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і, бацькі, Чарльз і Эстэр Тутуола, вырошчвалі какаву. У сем гадоў пайшоў у школу Арміі Выратавання, куды яго паслаў гаспадар замест заработнай платы. У дванаццаць гадоў пайшоў у Цэнтральную англіканскую школу ў Абеокуце, аднак навучаўся ўсяго шэсць гадоў, бо па смерці бацькі павінен быў працаваць кавалём.

Будучы дзіцём, Тутуола слухаў казкі племені ёруба, якія расказвалі яго маці і цётка, а пазней і сам пачаў распавядаць гэтыя казкі другім людзям.

Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у сферы аэрадромнага абслугоўвання Каралеўскіх ВПС Вялікабрытаніі. Пасля вайны паспрабаваў адкрыць уласную кузню, але яму гэта не ўдалося. Пасля змяніў шмат відаў дзейнасці, уключаючы працу гандляра хлебам і пасыльнага.

Ў 1946 годзе за некалькі дзён напісаў сваю першую кнігу — *«The Palm-wine Drinkard and His Dead Palm-wine Tapster in the Dead's Town»*.

У 1947 годзе ажаніўся з Вікторыяй Алаке, ад якой меў чатырох сыноў і чатырох дачок.

Пасля таго як напісаў тры кнігі і стаў сусветна вядомы, Тутуола пачаў працаваць у Нігерыйскай радыёвяшчальнай кампаніі, а таксама займаўся кніжным гандлем і кнігавыданнем. Ў 1983 годзе удзельнічаў у міжнароднай пісьменніцкай праграме Універсітэта штата Аёва (ЗША).

Памёр у чэрвені 1997 года ў Ібадане. Роберт Эліят Фокс, які дзяліў кабінет з пісьменнікам ва ўніверсітэце ў 1970 годзе, напісаў артыкул з успамінамі пра Тутуолу, называючы яго адным з найзначнейшых пісьменнікаў Афрыкі.

Творчасць
---------

У слоўніку біяграфій літаратараў Амаса Тутуолу называлі найэксцэнтрычнейшым пісьменнікам у афрыканскай літаратуры. За сваё жыццё Тутуола напісаў дзевяць раманаў, у якіх незвычайнасць і камічнасць спалучаюцца з легендамі народа ёруба. Тутуола быў першым нігерыйскім пісьменнікам, які атрымаў міжнароднае прызнанне.

Першыя працы Тутуола не збіраўся друкаваць, але яму трапілася ў рукі ілюстраваная кніга, і ён патэлефанаваў у выдавецтва, каб прапанаваць да выдання сваю кнігу з фальклорнымі казкамі, ілюстраваную рысункамі лясных духаў. Хоць рукапіс быў успрыняты спрыяльна, але ў той час яго не апублікавалі.

У 1950-х Тутуола ўбачыў рэкламаванне нігерыйскіх пісьменнікаў у адным з мясцовых часопісаў і вырашыў паслаць туды сваю працу. Праз пасрэдніцтва рукапіс дайшоў да лонданскага выдавецтва *Faber and Faber* і быў апублікаваны ў 1952 годзе. Гэта была кніга «*The Palm-Wine Drinkard and His Dead Palm-Wine Tapster in the Dead's Town».* Крытыкам кніга спадабалася.

Першая кніга Амоса Тутуолы неструктураванасцю тэксту нагадвае народныя казкі, што надае ёй асаблівае зачараванне. Сюжэт тыповы для казкі або міфа: герой, які зарабляе на жыццё тым, што п'е ў велізарных колькасцях пальмавае віно, раптам пазбаўляецца свайго вінароба і адпраўляецца ў пошуках Вінара (*Palm-Wine Drinkard*) у Горад мёртвых, па дарозе наведвае мноства гарадоў і мясцін, населеных рознымі чароўнымі персанажамі, аднак, у рэшце рэшт, яму ўдаецца ўдала вярнуцца дамоў. За тым часам у ягоным сяле пачаўся голад праз то, што неба і зямля паспрачаліся, хто з іх галоўнейшы. Герой ратуе сітуацыю і ўсё ўстае зноў на сваё месца.

Кніга прыцягнула ўвагу Дылана Томаса, у французскую яе пераклаў Раймон Кено (1953). Крытыкі параўноўвалі кнігу з апавяданнямі Прытчэта, з «Гуліверавымі падарожжамі» Свіфта і нават з Гамеравай «Адысеяй», яна ўвайшла ў лік ста найлепшых афрыканскіх кніг XX стагоддзя.

Усе творы Тутуолы аб'яднаны падобнай жа ўстаноўкай — герой выпраўляецца на шуканне чагосьці і гэта заводзіць яго ў лес, дзе ён сустракае мноства магічных персанажаў.

Хоць англійскім і амерыканскім крытыкам кніга спадабалася праз багатую фантазію аўтара, нігерыйскія інтэлектуалы сустрэлі кнігу халаднавата, уважаючы, што пісьменнік псуе вобраз краіны, малюючы яе «нецывілізаванай» у вачах Еўропы. Гэтакая рэакцыя не перашкодзіла Тутуолу пісаць і далейі падобныя кнігі: «*My Life in the Bush of Ghosts»* (1954), «*Simbi and the Satyr of the Dark Jungle» (1955) і* «*Feather Woman of the Jungle»* (1962). У СССР іх пераклады ў рускую мову пад аўтарствам А. Кісцякоўскага выйшлі ў 1984 і 1988 гг.

*«My Life in the Bush of Ghosts»* (бел. прыблізна «Маё жыццё ў Лесе духаў» — гэта, скарэй, казка пра ініцыяцыю. Апавяданне вядзецца ад асобы сямігадовага хлопчыка, якога мачыха выгнала з дому, праз што ён вымушаны блукаць па лесе падчас племянной вайны. Страх заводзіць яго ў Лес духаў, дзе ён жыве дваццаць чатыры гады. Аднак гэта месца таксама поўнае гарадамі, каралямі і цэрквамі; у ім адбываюцца фэсты і цырымоніі, дзейнічаюць прыдворныя правілы. Герой нават мяркуе пасяліцца ў адным з такіх гарадоў са сваім мёртвым стрыечным братам, але ўсё ж надумвае вярнуцца ў свет жывых.

У *«Simbi and the Satyr of the Dark Jungle»* (1955) Тутуола рэпрэзэнтуе цікаўную дзяўчынку, якая хоча пабачыць, як жывуць іншыя. Сям'я перасцерагае Сімбі ад падарожжаў, але яна не слухаецца. Малую выкрадаюць, з чаго пачынаюцца яе няшчасці і прыгоды, у тым ліку і разам з магічнымі істотамі. Аднак дзяўчынцы ўдаецца заклікаць мёртвых на дапамогу і яна ўсё ж дабіраецца дадому, дзе перасцерагае сваіх сяброў ад непаслушэнства бацькам.

У рамане *"The Witch-Herbalist of the Remote Town"* (1980) расказваецца гісторыя паляўнічага і яго жонкі, якая не можа зацяжарыць. Паляўнічы адпраўляецца ў падарожжа, каб знайсці лекі. Праз шэсць гадоў ён знаходзіць іх у адной ведзьмы, але, стаміўшыся ад доўгай дарогі, выпівае частку лекаў сам.

Параўнанне са зборнікамі народных казак паказвае, што многія з Тутуолавых гісторый з'яўляюцца часткай фальклору ёруба. Гэты фальклор характарызуецца веданнем звышнатуральнага, яго сілы, пэўным пачуццём страху і гумару. Але прытым да народнай традыцыі пісьменнік дадаў і экзатычныя хрысціянскія, а таксама проста аўтарскія элементы. Аўтар багата эксперыментаваў з мовай: дадаваў новыя словы, перакладаў даслоўна фразеалагізмы, такім чынам змяняючы англійскую лексіку, сінтаксіс і нават арфаграфію.

У 1963-1967 годзе кампазітар ёруба Кола Агунмола напісаў оперу на аснове «*The Palm-Wine Drinkard* ».

У СССР прозу Тутуолы перакладаў у рускую мову вядомы філолаг і праваабаронца Андрэй Кісцякоўскі. У 1973 годзе галоўная рэдакцыя ўсходняй літаратуры выдавецтва «Навука» АН СССР пад рэдакцыяй этнографа-афрыканіста В. А. Бейліса выпусціла яго пераклад рамана (або аповесці) «*The Palm-Wine Drinkard»* пад назвай *«Путешествие в Город Мертвых»*, зроблены з англійскага выдання 1952 года. Пры гэтым другая частка назвы — *«Пальмовый Пьянарь и его Упокойный Винарь»* - з этычных прычын праз пачатую ў 1972 годзе антыалкагольную кампанію, у першым выданні была апушчана.

Творы
-----

* *The Palm-Wine Drinkard* (1946, published 1952)
* *My Life in the Bush of Ghosts* (1954)
* *Simbi and the Satyr of the Dark Jungle* (1955)
* *The Brave African Huntress* (1958)
* *Feather Woman of the Jungle* (1962)
* *Ajaiyi and his Inherited Poverty* (1967)
* *The Witch-Herbalist of the Remote Town* (1981)
* *The Wild Hunter in the Bush of the Ghosts* (1982)
* *Yoruba Folktales* (1986)
* *Pauper, Brawler and Slanderer* (1987)
* *The Village Witch Doctor and Other Stories* (1990)

У культуры
----------

Браян Іна і Дэвід Бірн назвалі свой альбом 1981 года *«My Life in the Bush of Ghosts»* па назве кнігі Тутуолы.

У 2015 годзе Таварыства маладых нігерыйскіх пісьменнікаў пад кіраўніцтвам Воле Адэйдойна заснавала Літаратурнае таварыства Амаса Тутуолы, мэтай якога з’яўляецца прасоўванне і чытанне твораў пісьменніка.

У 2021 годзе Уіл Алекзандэр апублікаваў паэму *«Based on the Bush of Ghosts»*, прысвечаную Тутуолу. Зборнік *«Refractive Africa»*, у які яна ўвайшла, пазней быў уключаны ў спіс фіналістаў Пулітцэраўскай прэміі за паэзію.

Аднаго з персанажаў серыяла «*Law & Order»* завуць Адафін Тутуола. Паводле *«The Palm-Wine Drinkard»* Адафін — духоўны лідар ёруба.

Зноскі
------

1. ↑  *Chantal J. Zabus.* The African Palimpsest: Indigenization of Language in the West African Europhone Novel. — Rodopi, 2007. P. 123 **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2020. Праверана 12 ліпеня 2020.
2. ↑  Harlin, Kate (16 May 2019) "What Does An African "Game Of Thrones" Look Like?" *BuzzFeed News*.
3. ↑  "The 2022 Pulitzer Prize Finalist in Poetry Finalist: Refractive Africa: Ballet of the Forgotten, by Will Alexander (New Directions)" *The Pulitzer Prizes*.

Спасылкі
--------

* [www.lib.ru/INPROZ/TUTUOLA / Амос Тутуола на www.lib.ru]
* Амос Тутуола на КнигоСайте(недаступная спасылка)  (недаступная спасылка)
* www.answers.com/topic/amos-tutuola
* www.britannica.com/EBchecked/…/Amos-Tutu…