**Азонавы слой** — частка стратасферы на вышыні ад 12 да 50 км (у трапічных шыротах 25-30 км, ва ўмераных 20-25, у палярных 15-20), у якой пад уздзеяннем ультрафіялетавага выпраменьвання Сонца малекулярны кісларод (О2) распадаецца на атамы, якія затым злучаюцца з іншымі малекуламі О2, утвараючы азон (О3). Адносна высокая канцэнтрацыя азону (каля 8 мл/м³) паглынае небяспечныя ультрафіялетавыя прамяні і абараняе ўсё жывое на сушы ад пагібельнага выпраменьвання. Больш таго, калі б не азонавы слой, то жыццё не змагло б увогуле выбрацца з акіянаў, і высокаразвітыя формы жыцця тыпу млекакормячых, уключаючы чалавека, не ўзніклі б. Найбольшая шчыльнасць азону сустракаецца на вышыні каля 20-25 км, найбольшая доля ў агульным аб’ёме — на вышыні 40 км. Калі б можна было увесь азон, які знаходзіцца ў атмасферы, сціснуць пад нармальным ціскам, то ў выніку атрымаўся б слой, які пакрывае паверхню Зямлі таўшчынёй усяго 3 мм. Для параўнання, уся сціснутая пад нармальным ціскам атмасфера складала б слой у 8 км.

Азонавы слой у атмасферы (на рускай мове)

Гісторыя адкрыцця азонавага слоя
--------------------------------

Адкрывальнікамі азонавага слоя былі французскія фізікі Шарль Фабры і Анры Буісон. У 1912 годзе ім удалося з дапамогай спектраскапічных вымярэнняў ультрафіялетавага выпраменьвання даказаць існаванне азону ў аддаленых ад Зямлі слаях атмасферы.

Механізм Чэпмена
----------------

Механізм утварэння, а таксама расходавання азону быў прапанаваны Сідні Чэпменам ў 1930 годзе і носіць яго імя.

Рэакцыі ўтварэння азону:

```
   О2 + hν → 2О.
   О2 + O → О3. 
```

Фатоліз малекулярнага кіслароду адбываецца ў стратасферы пад уздзеяннем ультрафіялетавага выпраменьвання з даўжынёй хвалі 175—200 нм і да 242 нм.

Азон расходуецца ў рэакцыях фатоліза і ўзаемадзеяння з атамарным кіслародам:

```
   О3 + hν → О2 + О.
   О3 + O → 2О2.
```

Шляхі гібелі азону
------------------

Стратасферная хімія азону
Акрамя рэакцый, якія ўваходзяць у механізм Чэпмена, маецца цэлы шэраг іншых рэакцый, якія прыводзяць да гібелі азону. Іх усе аб’ядноўваюць у некалькі сямействаў, галоўнымі з якіх з’яўляецца азотнае, кіслароднае (з механізму Чепмена), вадароднае і галагенавае. Гэтыя рэакцыі ўяўляюць сабой каталітычныя цыклы, таму іх таксама называюць адпаведнымі цыкламі.

Азотны цыкл (NOx):

```
   N2O + O(1D) → NO + NO,
   О3 + NO → NO2 + О2,
   NO2 + О → NO + О2.
```

Вадародны цыкл (HOx):

```
   Н2O + O → OH + OH,
   ОН + О3 → НО2 + О2,
   НО2 + О3 → ОН + 2О2. 
```

Хлорны цыкл (ClOx):

  

```
   CFCl3 + hν → CFCl2 + Cl,
   Cl + O3 → ClO + O2,
   ClO + O → Cl + O2. 
```

Доля ў расходзе азону розных хімічных сямействаў:

| Ціск, гПа | азотнае | кіслароднае | вадароднае | галагенавае |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **1,31** | 0,10 | 0,26 | 0,41 | 0,21 |
| **3,78** | 0,50 | 0,14 | 0,11 | 0,25 |
| **8,93** | 0,68 | 0,11 | 0,08 | 0,13 |
| **21,9** | 0,46 | 0,12 | 0,19 | 0,20 |
| **55,8** | Т0,12 | 0,03 | 0,48 | 0,14 |

Доля галагенавага шляху распаду стратасфернага азону павялічылася ў выніку дзейнасці чалавека, што прывяло да ўзнікнення азонавых дзірак. Генеральная асамблея ААН ў 1994 годзе абвясціла 16 верасня штогадовым Міжнародным днём аховы азонавага слоя.

Гл. таксама
-----------

* Азонавая дзірка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Канадская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX545363 · BNF: 122513315 · GND: 4130365-9 · LCCN: sh88004695 · Microsoft: 115719804 · NDL: 00576770 · NKC: ph123891 · SUDOC: 031265022, 171872975 |

 |