recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Архангельскі.

**Іван Іванавіч Архангельскі** (1832—1888) — рускі ваенны ўрач, доктар медыцыны, сапраўдны стацкі саветнік.

Біяграфія
---------

Паходзіў з духоўнага звання. Першапачатковую адукацыю атрымаў у Смаленскай духоўнай семінарыі  (руск.) (бел. (вып. 1854). Паступіў казённакоштным  (руск.) (бел. студэнтам у Санкт-Пецярбургскую медыка-хірургічную акадэмію  (руск.) (бел. адкуль быў выпушчаны ў 1859 годзе ўрачом, з залатым медалём, і прыкамандзіраваны да 2-га Санкт-Пецярбургскага ваенна-сухапутнага шпіталя. За дысертацыю «Аб каўстычных сродках пры хваробах маткі» (СПб. 1862), 27 кастрычніка 1862 года І. І. Архангельскі атрымаў ступень доктара медыцыны і, у 1863 годзе, са званнем акушэра, быў прызначаны ў Варшаўскі павятовы ваенны шпіталь малодшым ардынатарам. У тым жа годзе ён быў пераведзены малодшым ардынатарам ў Кіеўскі ваенны шпіталь  (укр.) (бел. а ў 1864 годзе быў прызначаны старшым лекарам 32-й артылерыйскай брыгады.

У 1865 годзе І. І. Архангельскі быў звольнены ад ваеннай службы і заняў пасаду старэйшага лекара віленскай бальніцы; але ў 1866 годзе ён вярнуўся ў ваеннае ведамства і паступіў галоўным урачом Мінскі ваенны шпіталь. Служачы ў Мінску, Архангельскі быў таксама з 1868 года ўрачом Мінскай духоўнай семінарыі і, да выхаду ў адстаўку з ваеннай службы ў 1881 годзе, прачытаў у Мінску шэсць публічных лекцый па грамадскай гігіене і дыетэтыцы, выдадзеных затым асобнай кнігай. З 1883 года сапраўдны стацкі саветнік. Працягваў служыць урачом у Мінскай семінарыі, а ў 1885 годзе быў прызначаны галоўным урачом Дынабургскага ваеннага шпіталя.

Супрацоўнічаў у розных медыцынскіх часопісах, змяшчаючы артыкулы спецыяльнага характару.

Памёр 2 (14) сакавіка 1888 года. Пахаваны на Вялікаохцінскіх могілках.

Зноскі
------

1. ↑  Петербургский некрополь

Літаратура
----------

* Іван Іванавіч Архангельскі // Русский биографический словарь : в 25-ти томах. — СПб.—М. 1896—1918. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рускі біяграфічны |
**Аўтавакза́л Пры́шціны** — вакзал, заснаваны ў 1977 годзе ў сталіцы сербскага края Косава.

На 2020 год з аўтавакзала штодня ажыццяўлялася 451 перавозка міжгароднімі аўтобусамі і 93 — міжнароднымі. Замежныя паездкі ажыццяўляліся ў 10 краін Еўропы: суседнія Албанію (Тырана, Шкодэр і Эльбасан), Паўночную Македонію (Госцівар, Скоп’е і Цетава), Харватыю (Заграб) і Чарнагорыю (Падгорыца і Улцынь), а таксама ў Аўстрыю, Бельгію, Германію, Славенію, Швейцарыю і Швецыю. Таксама аўтобусы ішлі ў 4 гарады цэнтральнай Сербіі: Буянавац і Прэшава (Пчынская акруга), Бялград і Нові-Пазар (Рашкаўская акруга).

Гісторыя
--------

У 1977 годзе ў сербскім краі Косава заснавалі грамадскае прадпрыемства «Аўтобусная станцыя ў Прышціне» (СФР Югаславія). У 1983 годзе аўтавакзал перанеслі ў цяперашні будынак. У 2002 годзе Часовая кіраўнічая місія ААН у Косаве зацвердзіла Рашэнне № 12 аб стварэнні Косаўскага давернага агенцтва, якое стала кіраваць прадпрыемствам. У 2015 годзе прадпрыемства пераўтварылі ў акцыянернае таварыства, якое перадалі гарадскому Сходу Прышціны.

Зноскі
------

1. ↑  Фінансавая справаздачнасць і справаздача аўдытара за 2018 год(алб.), *АТ «Аўтобусная станцыя Прышціны»* (2019). Праверана 11 мая 2020.
2. ↑  Напрамкі (серб.).  АТ «Аўтобусная станцыя Прышціны» (19 жніўня 2020). Праверана 11 мая 2020.
3. ↑  Гісторыя (серб.).  АТ «Аўтобусная станцыя Прышціны» (19 жніўня 2020). Праверана 11 мая 2020.

Спасылкі
--------

* Расклад перавозак (серб.).  АТ «Аўтобусная станцыя Прышціны» (27 лютага 2020). Праверана 11 мая 2020.
	+ Спіс цэнаў на квіткі (серб.)
	+ Паслугі стаянкі
	+ Навіны
**Чы́лва** (англ.: Chilwa) — прэснаводнае возера на поўдні Малаві. Па ўсходняму берагу праходзіць мяжа з Мазамбікам. Адкрыта ў 1859 годзе шатландскім падарожнікам Д. Лівінгстанам.

Асаблівасці
-----------

Плошча паверхні — 1750 км² (разам з навакольнымі балотамі і зараснікамі, адкрытая паверхня — 648 км²). Найбольшая глыбіня — каля 2,7 м. Плошча вадазбору — 1750 км². Найбольшая даўжыня ў сухі сезон — 60 км, шырыня — 40 км.

Возера ўяўляе сабой замкнёную сістэму, якая жывіцца некалькімі рэкамі, але не мае сцёку. Плошча водна-балотных угоддзяў дасягае 230 000 га. Яго воды насяляе некалькі відаў рыб. На возеры і водна-балотных угоддзях налічваецца каля 354 000 птушак 164 відаў, 43 з якіх спыняюцца тут сезонна.

Эканоміка
---------

Мясцовасць вакол Чылвы шчыльна населена, да 164 чалавек на 1 км². Возера выкарыстоўваецца для рыбалоўства на працягу года, на берагах вырошчваюць кукурузу і рыс.

Ахова
-----

У 1996 г. водна-балотныя ўгоддзі Чылвы былі прызнаны маючымі міжнароднае значэнне згодна Рамсарскай канвенцыі, у 2011 г. унесены ў папярэдні спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Спасылкі
--------

* Lake Chilwa Wetland
* Lake Chilwa — World Lake Database

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Настольны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4098951-3 · LCCN: sh95001813 · VIAF: 235053363 |
**Зомба** (англ.: Zomba) — горад на поўдні Малаві. Насельніцтва (2018 г.) — 105 013 чал.

Гісторыя
--------

Зомба вядома з 1885 г. як паселішча шатландскіх плантатараў. У 1887 г. тут быў узведзены першы мураваны будынак Рэзідэнцыя для абароны ў магчымых сутычках з гандлярамі рабамі. У 1893 г. Зомба стала сталіцай пратэктарата Брытанская Цэнтральная Афрыка, у 1907 г. — пратэктарата Ньясаленд. У 1964 — 1974 гг. — першая сталіца дзяржавы Малаві.

Геаграфія
---------

Зомба месціцца на ўзвышшах за 230 км на паўднёвы усход ад Лілонгвэ. Аднайменнае скальнае плато каля горада — яго галоўная прыродная славутасць. Клімат трапічны вільготны. Сярэднегадавая тэмпература трымаецца каля +21C. Гадавая колькасць ападкаў — 1340 мм.

Інфраструктура
--------------

Зомба — важны эканамічны, адукацыйны і турыстычны цэнтр Малаві. Аснову мясцовай эканомікі фарміруюць харчовая і перапрацоўчая прамысловасць, гандлёвыя і транспартныя прадпрыемствы. У горадзе месцяцца Канцлер-каледж універсітэта Малаві, тэалагічны каледж, найбуйнейшая ў краіне каталіцкая школа, гарадскі шпіталь, турма строгага рэжыму. Цэнтральная частка Зомбы славута брытанскімі каланіяльнымі будынкамі першай паловы XX ст.

Спасылкі
--------

* Гарадская рада (англ.)
* На сайце ўніверсітэта Малаві (англ.)
* Турыстычная інфармацыя (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4384993-3, 1029534-3 · LCCN: n80103732 · VIAF: 238306615 |
**Святаслаў Мікалаевіч Шнітко** (нар. 14 ліпеня 1960) — беларускі ваенны ўрач-хірург. Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь (2009).

Біяграфія
---------

У 1983 годзе скончыў ваенна-медыцынскі факультэт пры Куйбышаўскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце. Кваліфікацыя па дыпломе: урач, спецыяльнасць — лячэбная справа. З 1983 па 1986 год праходзіў службу на пасадзе начальніка медыцынскага пункта — урача парашутна-дэсантнага батальёна, з 1986 па 1989 год — на пасадзе камандзіра ўзвода — вядучага хірурга медыцынскай роты, г. Брэст.

У 1992 годзе скончыў факультэт кіруючага медыцынскага складу Ваенна-медыцынскай акадэміі імя С. М. Кірава (г. Санкт-Пецярбург) па спецыяльнасці «Арганізацыя хірургічнай дапамогі». З 1992 па 1995 год праходзіў службу на пасадзе старшага ардынатара аддзялення таракальнай хірургіі 432 Галоўнага ваеннага клінічнага шпіталя Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь, г. Мінск.

З 1995 па 2000 год — намеснік начальніка кафедры ваенна-палявой хірургіі — дацэнт ваенна-медыцынскага факультэта Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута, г. Мінск. З 2000 па 2003 год — намеснік начальніка факультэта па вучэбнай і навуковай рабоце — начальнік навучальнага аддзела — прафесар ваенна-медыцынскага факультэта дзяржаўнай вядучай вышэйшай навучальнай установы «Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт», г. Мінск. З 2003 года па цяперашні час — начальнік ваенна-медыцынскага факультэта ва УА «Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт».

Навуковая дзейнасць
-------------------

З’яўляецца аўтарам і суаўтарам больш за 450 навуковых і навукова-метадычных работ.

З’яўляецца аўтарам патэнта Рэспублікі Беларусь на вынаходніцтва і 23 рацыяналізатарскія прапановы.

З’яўляецца галоўным рэдактарам часопіса «Ваенная медыцына».

Правадзейны член Акадэміі ваенных навук Расійскай Федэрацыі.

З’яўляецца членам Навукова-метадычнага савета Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта, старшынёй Рэспубліканскай вучэбна-метадычнай камісіі па ваенна-медыцынскіх дысцыплінах, старшынёй Савета ваенна-медыцынскага факультэта, членам саветаў Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта, па абароне дысертацый Д 03.18. Экспертнай Рады ДКНТ.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Шнитко Светослав Николаевич Архівавана 4 кастрычніка 2022.  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 448. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* Республика Беларусь: энциклопедия: [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 611.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus |
| Нарматыўны кантроль | eLibrary.ru: 483222 · ЗЭКББ: SEK-503308 |
**«Славя́нская»** — гасцініца ў Мінску, размешчаная па адрасе вул. Нарачанская, 6. Гасцініца мае катэгорыю «3 зоркі». Адкрыта ў 2014 годзе.

Аўтары праекта архітэктары Аляксандр Корбут і Д. Касьяненка з «Творчай майстэрні архітэктара Корбута А. І.» сумесна з літоўскімі архітэктарамі Кястуцісам Пямпе  (літ.) (бел. і Румуальдасам Кірдулісам (літ.: Rumualdas Kirdulis). Праект гасцініцы атрымаў малы Гран-пры на Нацыянальным фестывалі архітэктуры «Мінск-2011».

Апісанне
--------

Гасцініца мае 15 паверхаў, на якіх размешчаны 126 нумароў, якія могуць размясціць да 250 чалавек. Да паслуг гасцей двухмесныя нумары катэгорыі Твін, Дабл, Люкс і 2 нумары для людзей з абмежаванымі магчымасцямі. Таксама ў гасцініцы маюцца рэстаран еўрапейскай і нацыянальнай кухні на 100 пасадачных месцаў з магчымасцю абслугоўвання ў нумарах, канферэнц-зала на 60 чал. і дзве залы для перамоў на 30 і 15 чал. магазін, крама тавараў нацыянальнай тэматыкі, салон прыгажосці.

Каля гасцініцы размешчана адкрытая паркоўка на 102 машынамесцы, таксама маецца платная крытая двухпавярховая стаянка.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Гостиница «Славянская», г. Минск(недаступная спасылка)
2. ↑  АЛЕКСАНДР КОРБУТ: «ДЕЛАЛ ВСЕ ЧЕСТНО. И С ЛЮБОВЬЮ К СВОЕЙ ПРОФЕССИИ»
3. ↑  Творческая мастерская архитектора А. И. Корбута Архівавана 24 жніўня 2018.. Архитектура и строительство № 1 2015 г.
4. ↑  «Минск-Арену» и Минское замчище назвали лучшими белорусскими проектами Архівавана 28 лютага 2012.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Стэла цара Ур-Наму** — прамавугольная двухбаковая пліта з белага вапняку (1,5 х 3 м), выкананая ў часы кіравання, і яму прысвечаная, шумерскага цара Ур-Наму (2113—2096 да н.э.).

Апісанне
--------

Захаваліся толькі фрагменты, на якіх высечаны ў нізкім рэльефе парадкова размешчаныя кампазіцыі. Муляры з кошыкамі, поўнымі цэглы падымаюцца адзін за адным па лесвіцы, прыстаўленай да сцяны. Сам цар Ур-Наму ў суправаджэнні жраца ідзе на ўрачыстую закладку «дому бажаства» — зікурата: на плячы яго матыка будаўніка — сімвал яго прыніжанага адданага служэння багам.

  

Выяўленчае апавяданне разгортваецца паслядоўна знізу ўверх, падводзячы да ўсё важнейшых сцэн. На верхніх паясах цар, які здзяйсняе ўзліванні на ахвярнікі, чатыры разы намаляваны перад вярхоўным богам і багіняй. Божаствы ж працягваюць яму сімвалы ўлады — жазло і кольца, магчыма, скручаную вяроўку і меру даўжыні. Сонечны дыск і маладзік, якія як бы дадаткова асвятляюць дзеянне цара, выразаны на самай верхняй, паўкруглай частцы стэлы.

Зноскі
------

1. 1 2  Период III династии Ура. (около 2112—1997 гг. до н.э.)

Спасылкі
--------

* Jeanny Vorys Canby, *A Monumental Puzzle - Reconstructing the Ur-Nammu Stela*, Expedition 29/1 (1987), s. 54-64.(недаступная спасылка)
**Каё Бонфім** (парт.: Caio Oliveira de Sena Bonfim; нар. 19 сакавіка 1991 года, Sobradinho, Федэральная акруга, Бразілія) — бразільскі лёгкаатлет, спецыяліст па спартыўнай хадзьбе, 2-разовы прызёр чэмпіянатаў свету, прызёр Панамерыканскіх гульняў. Удзельнік летніх Алімпійскіх гульняў 2012, 2016, 2020 гадоў.

Біяграфія
---------

Удзельнічаў у забегу на 20 км на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года, дзе заняў 39 месца. На Панамерыканскіх гульнях 2015 года ён заваяваў бронзавы медаль у мужчынскай хадзьбе на 20 кіламетраў з вынікам 1:24:43.

На чэмпіянаце свету IAAF 2015 года ён фінішаваў 6-м паказаўшы вынік — 1:20:44. На летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года ў Рыа-дэ-Жанэйра Банфім выступіў у дзвюх гонках. У мужчынскі на 20 кіламетраў ён фінішаваў 4-м з часам 1:19:42, што з’яўляецца рэкордам Бразіліі, усяго на 5 секунд адстаўшы ад бронзавага прызёра. У гонцы на 50 кіламетраў ён фінішаваў 9-м, зноў пабіўшы рэкорд Бразіліі з вынікам 3:47:02.

На чэмпіянаце свету 2017 года, які праходзіў у Лондане, Бонфім заваяваў бронзавы медаль, першы для бразільца ў гэтым відзе спорту, зноў палепшыўшы свой нацыянальны рэкорд — 1:19:04.

На Панамерыканскіх гульнях 2019 года, якія праходзілі ў Ліме, ён заваяваў сярэбраны медаль на дыстанцыі 20 км, усяго на 7 секунд адстаўшы ад эквадорца Браяна Даніэля Алвеса.

Ён прайшоў кваліфікацыю, каб прадстаўляць Бразілію на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года. На 20-кіламетровай гонцы ён стаў 13-м з вынікам 1:23:21.

У 2023 годзе на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы, які адбыўся ў Будапешце, бразільскі атлет, у спартыўнай хадзьбе на 20 кіламетраў, з вынікам 1:17:47 стаў бронзавым прызёрам чэмпіянату свету.

Зноскі
------

1. ↑  Caio Bonfim // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · World Athletics · МАК · Алімпійскі камітэт Бразіліі |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фокіна.
**Тамара Васілеўна Фокіна** (1915—2001) — беларуская ўрач-стаматолаг. Кандыдат медыцынскіх навук (1959), дацэнт (1964). Заслужаны ўрач БССР (1978).

Першая загадчыца кафедры хірургічнай стаматалогіі Мінскага медыцынскага інстытута (1964—1979).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў с. Трасціна Канакоўскага павета Маскоўскай губерні ў сям’і селяніна. Скончыла зубалячэбную школу ў Маскве, 1936; зубны ўрач Красноўскай сельскай бальніцы Кураўскога раёна Маскоўскай вобласці, 1936—1938; зубны ўрач завадской паліклінікі, 1938—1939; студэнтка Маскоўскага медыцынскага стаматалагічнага інстытута, 1939—1941.

У перыяд Вялікай Айчыннай вайны начальнік зубалячэбнага аддзялення сартавальнага эвакашпіталя Заходняга фронту, 1942—1943; урач штаба партызанскага руху, 1943—1944.

Скончыла Маскоўскі медыцынскі стаматалагічны інстытут, 1945; клінічны ардынатар Цэнтральнага навукова-даследчага інстытута траўматалогіі і артапедыі ў Маскве, 1945—1946; загадчыца стаматалагічнага аддзялення 3-й клінічнай бальніцы ў Мінску, 1946—1948.

Малодшы навуковы супрацоўнік Мінскага навукова-даследчага інстытута траўматалогіі і артапедыі, 1948—1957; асістэнт курса стаматалогіі Мінскага медыцынскага інстытута, 1957—1962. Прысуджана вучоная ступень кандыдата медыцынскіх навук, 1959; дацэнт курса стаматалогіі, 1962—1964; прысвоена вучонае званне дацэнта, 1964.

Першая загадчыца кафедры хірургічнай стаматалогіі Мінскага медыцынскага інстытута, 1964—1979.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: распрацоўка новых метадаў пластычных аперацый у аднаўленчай хірургіі сківічна-тварнай вобласці.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Фокина, Тамара Васильевна (кандидат медицинских наук ; 1915—2001)  (руск.)
2. 1 2 3 4 5  Фокина Тамара Васильевна (15(28).04.1915-) Архівавана 13 верасня 2022.  (руск.)

Літаратура
----------

* Наша история: Фокина Тамара Васильевна (к 55-летию кафедры челюстно-лицевой хирургии БГМУ) / В. А. Маргунская // Стоматолог. — 2019. — № 1 (32). — С. 84—89.
* Заведующие кафедрами и профессора Минского медицинского института (1921—1996) : биографический справочник / Н. Ф. Змачинская, М. В. Мальковец, А. Н. Пересада. ― Минск, 1999.

Спасылкі
--------

* Фокина Тамара Васильевна (15(28).04.1915-) Архівавана 13 верасня 2022.  (руск.)
**Чы́жыкі** (трансліт.: *Čyžyki*, руск.: Чижики) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Янавіцкага сельсавета. За 28,5 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 34,5 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.

Гісторыя
--------

У пачатку 20 стагоддзя вёска ў Янавіцкай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. У 1905 годзе ў вёсцы 120 дзесяцін зямлі, адносілася да Неваражскай сельскай грамады. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Янавіцкім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). Вясковыя дзеці наведвалі працоўную школу 1-й ступені ў вёсцы Глазамічы, у якой у 1924 годзе навучаліся 30 вучняў з вёскі Чыжыкі. У 1930 годзе створаны калгас «Чырвоны араты». У 1933 годзе ў вёску пераселены жыхары вёскі Дубраўка. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну з сярэдзіны ліпеня 1941 года да кастрычніка 1943 года акупіравана гітлераўскімі войскамі, якія спалілі 14 двароў і забілі 1 жыхара. 2 вяскоўцы загінулі на франтах вайны. Пасля вайны вёска адбудавалася. З 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне. З 22 снежня 1960 года ў Янавіцкім пасялковым савеце Віцебскага, з 25 снежня 1962 года Лёзненскага раёнаў. З 2 жніўня 1966 года зноў у Віцебскім раёне. У 2000 годзе знаходзілася ў складзе калгаса імя Суворава (цэнтр — вёска Глазамічы).

Насельніцтва
------------

* 17 двароў, 128 жыхароў (1905)
* 33 двары, 163 жыхары (1926)
* 25 двароў, 69 жыхароў (1941)
* 22 двары, 58 жыхароў (1969)
* 12 гаспадарак, 19 жыхароў (2000)
* 3 гаспадаркі, 4 жыхары (2018)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 10: Віцебская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 728 с.: іл. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-11-1126-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Янавіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Янавічы |
| Вёскі | 
* Валькі
* Востраў
* Глазамічы
* Дружная
* Задзетуні
* Іменне
* Казімірова
* Лёпіна
* Панкі
* Півавары
* Пукшына
* Сёміна
* Слабада
* Сцяпная
* Чыжыкі
* Шпуры

 |
**Грузінская мова** (груз. ქართული ენა, *картулі эна*) — адна з іберыйска-каўказскіх моў (картвельская група). Мова грузін, дзяржаўная мова Грузіі. Пашырана таксама на Паўночным Каўказе, у Азербайджане, Турцыі і Іране. Мае 2 групы дыялектаў, адрозненні паміж якімі нязначныя: горскія (хеўсурскі, пшаўскі, тумскі і іншыя) і плоскасныя (картлійскі, кахецінскі, імерэцінскі, рачынскі, гурыйскі, аджарскі і іншыя). У развіцці літаратурнай грузінскай мовы вылучаюць аб 2 перыяды — старажытны (5-11 стагоддзе) і новы (з 12 стагоддзя), або 3 — старажытны (5-11 стагоддзе), сярэдні (12-18 стагоддзе) і новы (з 19 стагоддзя). З 1860-х гадоў развіваецца адзіная літаратурная грузінская мова (аснова — картлійскі і кахецінскі дыялекты).

У фанетыцы грузінскай мовы 5 галосных і 28 зычных; у сістэме зычных назіраецца 5 траічных проціпастаўленняў звонкі-глухі-змычна-гартанны; асобна вылучаюцца фарынгальны і ларынгальны. Слабы сілавы націск на пачатковым складзе слова. У марфалогіі — аглюцінацыя з мноствам прэфіксальных формаў. У сінтаксісе — эргатыўная канструкцыя. Грузінская мова мае старажытнае арыгінальнае пісьменства.

Зноскі
------

1. ↑  Georgian (англ.). *Ethnologue, 18th ed.* (2 верасня 2015). — «Population 3,900,000 in Georgia (1993 UBS). Population total all countries: 4,237,010. Ethnic population: 3,980,000 (1993 UBS).»  Праверана 2 чэрвеня 2015.
2. ↑   Kenneth Katzner, The Languages of the World, ISBN 9781134532889, 2002, page 118 (англ.)"Georgian .. is spoken by about 4 million there"

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грузінская мова

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***მთავარი გვერდი грузінскай***
**Аблога Канстанцінопаля (626)** адбылася падчас персідска-візантыйскай вайны (602—629), калі персы заключылі саюз з Аварскім каганатам для сумесных дзеянняў супраць Візантыі.

Скарыстаўшыся адсутнасцю галоўных сіл візантыйскага войска, якія дзейнічалі пад камандаваннем імператара Іраклія ў паўднёва-ўсходнім Прычарнамор’і, войска персідскага палкаводца Шахрбараза зімой 625-626 гадоў выйшла на азіяцкі бераг Басфора. 29 ліпеня 626 году авары цалкам блакіравалі Канстанцінопаль з сушы. У склад аварскага войска ўваходзілі таксама балгары, гепіды і славяне. Насельніцтвам горада авалодаў неспакой, але ўлады цвёрда вырашылі абараняць сталіцу. Абаронай горада кіраваў патрыцый Вон. Візантыйскі флот панаваў на моры і не дазваляў аварам і персам дзейнічаць скаардынавана. Імкнучыся паскорыць развязку, у ноч на 7 жніўня каган распачаў вальны штурм горада з сушы і мора, але візантыйцы адбілі яго з вялікім стратамі аварскага войска. У лагеры кагана пачаўся бязлад, славяне масава дэзерціравалі; запасы прадуктаў харчавання ў авараў канчаліся. 9 жніўня, спаліўшы абложныя машыны, авары знялі аблогу. Пазней перакінутыя з Арменіі войскі пад кіраўніцтвам брата васілеўса, курапалата Феадора, прымусілі персаў ачысціць азіяцкі бераг Басфора.

Разгром візантыйцамі авараў дазволіў вызваліцца з пад іх улады частцы славянаў, якія стварылі сваю дзяржаву Само, а таксама адкрыў балгарам шлях да заваёваў на Балканах.

Літаратура
----------

* Византийский словарь: в 2 т. / Общ. ред. К. А. Филатов. — СПб.: Амфора: РХГА: Издательство Олега Абышко, 2011.
**Сабантуй** (башк.: hабантуй, татар.: сабан туе, чувашск.: сапан туйĕ, акатуй — «свята плуга»)— народнае башкірскае, татарскае і чувашскае свята. Падобныя святы існуюць як у іншых народаў Паволжа (марыйцаў, мардвы, удмуртаў), так і ў некаторых цюркскіх народаў Каўказа (балкарцы і нагайцы), аднак яны маюць сваю спецыфіку. Ёсць і некаторыя адрозненні ў назве свята і асаблівасцях святкаванні сабантуя ў розных этнаграфічных груп башкір, татараў і чувашоў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 (Т. 14).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сабантуй на Вікісховішчы |

* Агульнабалшарскія гістарычныя карані Сабантуя Архівавана 22 сакавіка 2016.
* Сабантуй: артыкул у «Энцыклапедыі Башкартастан» Архівавана 10 чэрвеня 2012.
* Сабантуй: артыкул у «Энцыклапедыі Чалябінск»
Помнік-бюст князю Юрыю ў Нясвіжы.
**Юрый** (XII ст. — 1223) — князь з роду Рурыкавічаў, але пэўна не вядомага паходжання.

Адзіны раз згадваецца толькі пад імем і тытулам у 1223 годзе як удзельнік бітвы на Калцы. Адзін з шасці рускіх князёў, якія загінулі ад манголаў пры адступленні пасля бітвы да Дняпра.

Згадку нясвіжскага князя Юрыя часам называюць першай, хоць і ўскоснай згадкай Нясвіжа.

Аднак пра лакалізацыю ўдзела князя Юрыя ў навукоўцаў няма адзінай думкі, цяпер Нясвіж лічаць малаімавернай версіяй, болей імавернымі лічаць Несвеж ва Уладзіміра-Суздальскай зямлі або Несвіч ва Уладзімірскай зямлі, а таксама Нясвіж у Падольскай зямлі, недзе паміж Смотрычам і Крамянцом.

Такім чынам, праз згадку без імя па бацьку і няпэўнасць лакалізацыі ўдзела, паходжанне князя Юрыя застаецца дыскусійным.

Лявонцій Вайтовіч выказаў думку, што Юрый можа паходзіць з дынастыі тураўскіх князёў, але ніякіх аргументаў не дае, да таго ж прапанаваная ім генеалогія перад Юрыем уключае яшчэ некалькі адным Вайтовічам меркаваных пакаленняў.

Алег Рапаў таксама далучае Юрыя да роду Ізяславічаў Тураўскіх, але спасылаецца толькі на меркаванне Сяргея Салаўёва, што Нясвіж тоесны цяперашняму Нясвіжу ў Мінскай вобласці, то-бок вылучаны Юрыю з абшараў Тураўскай зямлі як нашчадку тураўскага князя Юрыя Яраславіча.

Зноскі
------

1. ↑  Старадаўні Нясвіж **(нявызн.)**.
2. ↑  Рапов, 1977, с. 93

Літаратура
----------

* *Войтович, Леонтій.* Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1
* *Рапов О. М.* Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в. — М.: Изд-во МГУ, 1977. — 268 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каржанеўскі.
**Георгій Мікалаевіч Каржанеўскі** (2 студзеня 1949, в. Аўдзеевічы, Навагрудскі раён — 20 верасня 2014, г. Валожын) — беларускі грамадскі актывіст.

Біяграфія
---------

Паходзіў са старажытнага шляхецкага роду Каржанеўскіх, першая згадка пра які датуецца яшчэ часамі ВКЛ. Продкі Георгія Мікалаевіча былі ўдзельнікамі паўстання 1794 года, паўстання 1830—1831 гадоў, паўстання 1863 года.

Нарадзіўся 2 студзеня 1949 г. у вёсцы Аўдзеевічы Навагрудскага раёна.

У 1951 годзе бацьку Георгія Каржанеўскага, Мікалая Навумавіча, які адмовіўся ўступаць у калгас, абвінавацілі па трох артыкулах, у тым ліку ў шпіянажы і падрыхтоўцы ўзброенага паўстання супраць савецкай улады. Бацьку выслалі ў рэспубліку Комі, дзе той знаходзіўся спачатку ў турме, а потым на пасяленні. Георгій Мікалаевіч шмат разоў наведваў Комі, дамагаючыся вызвалення бацькі. Мікалай Навумавіч быў у 1990 годзе, але дамоў патрапіць змог толькі ў 1993 годзе.

У 1967 годзе скончыў Пінскі гідратэхнікум, а ў 1977 годзе — Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію па спецыяльнасці інжынер-гідратэхнік. У 1977 годзе быў уганараваны дыпломам «За лепшую навуковую студэнцкую працу ў СССР».

Працаваў на будаўніцтве Ленінградскай АЭС, Вілейска-Мінскай воднай сістэмы, на прадпрыемстве «Мінсквадбуд», пазаштатным карэспандэнтам выданняў «Полесская правда», «Знамя Юности», «Советская Беларусь», «Сельская газета», «Слава працы» і інш.

Памёр 20 верасня 2014 года ад інсульту. Імша на пахаванне прайшла ў Валожынскім касцёле святога Юзафа. Пахаванне адбылося 21 верасня ў вёсцы Нягневічы Навагрудскага раёна.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Сабраў і апублікаваў звесткі аб загінуўшых ахвярах ГУЛАГу, усталяваў на месцы лагерных пахаванняў Беларускія Крыжы памяці. Ушанаванне продкаў заўсёды было для Георгія Мікалаевіча адным з галоўных правіл у жыцці.

Апошнія некалькі год жыцця змагаўся супраць будаўніцтва жылых дамоў на месцы масавых пахаванняў ахвяраў Халакосту на Валожынскім стадыёне і за тое, каб ушанаваць памяць загінулых. Праз сваю дзейнасць, як у савецкія часы, так і ў навейшай гісторыі, Георгій Мікалаевіч неаднаразова падвяргаўся ціску.

Каардынатар аргкамітэту БХД у Валожыне.

Рыхтаваў да выдання сваю кнігу «Мікола Гусоўскі і яго час», але апублікаваць не паспеў.

Сям’я
-----

Меў сына Сяргея (нар. 1978), беларускага краязнаўца, гісторыка і публіцыста.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Памёр грамадскі актывіст Георгі Каржанеўскі  (бел.). *Новы Час* (23 верасня 2014). Праверана 19 жніўня 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-ar9359765 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кацько.
**Уладзімір Аляксандравіч Кацько** (нар. 13 студзеня 1940) — беларускі ўрач-хірург. Доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар (1986). Прафесар кафедры дзіцячай хірургіі Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта.

Біяграфія
---------

У 1956 годзе скончыў сярэднюю школу з сярэбраным медалём, у 1962 годзе — Мінскі медыцынскі інстытут. Працаваў загадчыкам Караваціцкага сельскага ўрачэбнага участка Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці, ардынатарам хірургічнага аддзялення Гомельскай абласной бальніцы, загадчыкам хірургічнага аддзялення Ельскай раённай бальніцы. Імкненне да навуковай дзейнасці і павышэння прафесіяналізму заахвоціла У. А. Кацько паступіць у аспірантуру (1965—1968) пры Першай кафедры шпітальнай хірургіі МДМІ, якую ўзначальваў таленавіты хірург І. М. Стальмашонак.

Уся далейшая працоўная дзейнасць звязана з МДМІ. У 1968 годзе ён залічаны на пасаду асістэнта кафедры шпітальнай хірургіі па курсе дзіцячай хірургіі, а ў 1969 годзе пераведзены на новаўтвораную кафедру дзіцячай хірургіі, у 1982 годзе зацверджаны ў званні дацэнта. У 1984 годзе абараніў у Маскве доктарскую дысертацыю і ў 1986 годзе зацверджаны ў званні прафесара.

У 1990 годзе У. А. Кацько выбраны загадчыкам кафедры дзіцячай хірургіі МДМІ, кіраўніком лабараторыі па вывучэнні гамеастазу пры гнойнай інфекцыі ў дзяцей і адначасова назначаны пазаштатным галоўным дзіцячым хірургам Міністэрства аховы здароўя БССР, кіраўніком Цэнтра дзіцячай хірургіі на базе 1-й гарадской клінічнай бальніцы. Кафедру ўзначальваў да 2002 года.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны знакам «Выдатнік аховы здароўя», ганаровымі граматамі Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь, БДМУ.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑  Кацько, Уладзімір Аляксандравіч (доктар медыцынскіх навук; нар. 1940)
4. 1 2 3 4  Катько Владимир Александрович **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 кастрычніка 2022. Праверана 14 кастрычніка 2022.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 8. — Мінск, 1999

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar · Scopus |
| Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: NLB-ar2467909 |
**«Мілда — багіня кахання»**, або **«Літоўская Венера»** (польск.: Wenus Litewska) — жывапіснае палатно К. Альхімовіча, напісанае ў 1910 годзе. Захоўваецца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве. Створана паводле паэтычнай трылогіі з гісторыі Літвы «Анафеляс», якая была напісана Ю. Крашэўскім ў 1840—1845 гг.

За першы варыянт карціны, завершаны ў 1890 годзе, на мастацкім конкурсе імя Войцеха Герсана ў Варшаве ў тым жа годзе К. Альхімовіч атрымаў першую прэмію, у 1891 годзе залаты медаль у Берліне. Карціна была прададзена ў Нью-Ёрк у 1895 годзе. Другі аўтарскі варыянт карціны быў напісаны ў 1910 годзе. У 1918 годзе была перададзена з калекцыі Вінцэнта Валеўскага (польск.: Wincenty Walewski) у Нацыянальны музей у Варшаве. Памер карціны — 133 × 76 см.

Апісанне
--------

Мастак выбраў з паэтычнага твора адзін з самых запамінальных момантаў, калі багі караюць Мілду за каханне з чалавекам Ромам. Чароўная багіня стаіць на вострых каменнях пасярод разбушаванай стыхіі. Смела выкарыстоўваючы рамантычная выяўленчыя сродкі, К. Альхімовіч напаўняе палатно імклівым рухам, моцнымі перажываннямі. Палатно напоўнена бурнымі пачуццямі, рэзкая гульня святла і ценю, адкрытасць колераў падкрэсліваюць трывогу ў душы багіні-бунтаркі, нешчаслівай у сваім каханні.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Марына Загідуліна.* Казімір Альхімовіч як ілюстратар польскіх пісьменнікаў // *Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.)*. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2001. — ISBN 985-6638-35-6. Архівавана з першакрыніцы 7 кастрычніка 2008.
2. 1 2  ID: 235. Kazimierz ALCHIMOWICZ (1840—1916)
3. ↑  Milda - akt kobiecy w pejzażu i wzburzonego morza. cyfrowe.mnw.art.pl
**Сульфані́лавая кіслата́** (параамінабензолсульфакіслата, n-амінабензолсульфакіслата, 4-амінафенолсульфонавая кіслата, анілін-4-сульфонавая кіслата) — унутраная соль, формула якой C6H7NO3S, структурная NH2—C6H4—SO3H.

Уласцівасці
-----------

Уяўляе сабой белыя ці шэрыя крышталі. Раскладаюцца пры тэмпературы 280—300 °C, абмежавана растваральныя ў вадзе (1 г у 100 г пры 20 °C). Сульфанілавая кіслата — унутраная соль, у якой амінагрупа нейтралізаваная астаткам сульфакіслаты, таму яна не ўтварае соляў з мінеральнымі кіслотамі, але яе сульфагрупа можа быць нейтралізаваная шчолачамі.

Атрымліваецца сульфаваннем аніліну канцэнтраванай сернай кіслатой пры тэмпературы 180 °C.

Выкарыстанне
------------

Сульфанілавая кіслата выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, лекавых сродкаў, у якасці рэагента ў аналітычнай хіміі, для вызначэння білірубіну ў крыві.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сульфані́лавая кіслата́ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 263. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Сульфанілавая кіслата // Хімічны слоўнік навучэнца: Дапаможнік для вучняў / Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская. — Мн.: Народная асвета, 2003. — С. 224. — 287 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-12-0621-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4285151-8 · Microsoft: 2780230327, 2909722373 |
Карта Мікранезіі
Гэты артыкул пра геаграфічны рэгіён; пра адну з дзяржаў у гэтым рэгіёне гл.: Федэратыўныя Штаты Мікранезіі.
**Мікранезія** — частка Акіяніі. У асноўным уключае каралавыя астравы Акіяніі, у заходняй частцы Ціхага акіяна пераважна на поўнач ад экватара.

Уключае астравы: Марыянскія, Каралінскія, Маршалавы, Гілберта і Науру. Сюды таксама можа быць аднесены атол Уэйк. Усяго каля 1500 астравоў.

Назва азначае "мелкаастроўе". Яна выкарыстоўваецца з першай паловы 19 ст. Агульная плошча Мікранезіі каля 2,6 тыс. км. кв. Насельніцтва - каля 450 тыс. чал. у асноўным мікранезійцы.

Клімат экватарыяльны і субэкватарыяльны. Сярэднегадавыя тэмпературы 26-28 градусаў, ападкаў 2000-5000 мм у год. У раёне Каралінскіх астравоў часта ўзнікаюць трапічныя цыклоны. Расліннасць астравоў вечназялёныя лясы, кустарнікі. Высаджваюць какосавую пальму, займаюцца рыбалоўствам.

Дзяржавы на тэрыторыі Мікранезіі: 

* Науру
* Кірыбаці
* Маршалавы Астравы
* Федэратыўныя Штаты Мікранезіі
* Палау
* Гуам ( ЗША)
* Паўночныя Марыянскія Астравы ( ЗША)

Гл. таксама
-----------

* Макаранезія
* Меланезія
* Палінезія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4039224-7 · NDL: 00567649 · VIAF: 258169153 |

| ⛭Рэгіёны свету |
| --- |
|  Еўропа | 
* Паўночная
* Заходняя
* Цэнтральная
* Усходняя
* Паўднёвая

 |
|  Азія | 
* Заходняя
* Цэнтральная
* Паўночная
* Усходняя
* Паўднёвая
* Паўднёва-Усходняя

* Блізкі Усход
* Сярэдні Усход
* Далёкі Усход

 |
|  Афрыка | 
* Паўночная
* Заходняя
* Цэнтральная
* Усходняя
* Паўднёвая

 |
|  Амерыка | 
* Паўночная
* Карыбы
* Лацінская
* Цэнтральная
* Паўднёвая

 |
|  Акіянія | 
* Аўстралія
* Новая Зеландыя
* Меланезія
* Мікранезія
* Палінезія

 |
|  Палярныя вобласці | 
* Арктыка
* Антарктыка

 |
|  Акіяны | 
* Атлантычны
* Індыйскі
* Паўночны Ледавіты
* Ціхі
* Паўднёвы

 |
**Ферт-оф-Форт** (англ.: Firth of Forth, шатл. гэл.: Linne Foirthe) — заліў Паўночнага мора ля ўсходніх берагоў Шатландыі. З поўначы Ферт-оф-Форт абмывае берагі вобласці Файф, з поўдня — вобласці Усходні Лотыян, Заходні Лотыян, Фолкерк і Эдынбург.

Геаграфія
---------

Адзін з двух маякоў на востраве Мей
Заліў удаецца ў сушу на адлегласць 77 км, шырыня ля ўваходу — 25 км. Глыбіня даходзіць да 46 м, шмат водмеляў і рыфаў. Уяўляе сабой эстуарый ракі Форт, якая ўпадае ў яго з захаду. Прылівы паўсутачныя, да 6 м, назіраюцца аж да горада Стэрлінг. Каля паловы ўнутранай часткі заліва было асушана для патрэб сельскай гаспадаркі і прамысловасці.

У 1790 годзе Ферт-оф-Форт быў злучаны з залівам Ферт-оф-Клайд цераз раку Клайд каналам, да якога трохі пазней быў прыбудаваны канал Юніян да Эдынбурга. У 1963 годзе каналы закрылі, і яны не выкарыстоўваліся да 2000 года. У 2002 годзе на стыку каналаў адкрыўся незвычайны суднапад’ёмнік — Фолкеркскае кола.

Астравы
-------

Ля ўваходу ў заліў размешчаны астравы Мей (2 маякі і арніталагічная абсерваторыя) і скала Бас, побач з якімі ўздоўж паўднёвага берага размешчаны астравы Крэйгліт, Лам і Фідра. Бліжэй да цэнтральнай часткі заліва знаходзяцца астравы Інчкіт, Інчмікеры (быў стылізаваны пад ваенны карабель у гады Другой сусветнай), Краманд, Інчкалм і Інчгарві.

Масты
-----

Аўтамабільны (злева) і чыгуначны (справа) масты цераз заліў
У перыяд з 1883 па 1890 гады ў сярэдняй частцы заліва паміж вёскамі Саўт-Куінсферы і Норт-Куінсферы быў пабудаваны адзін з першых кансольных мастоў у свеце, які таксама некалькі гадоў меў максімальную даўжыню пралёта — чыгуначны мост цераз Ферт-оф-Форт. Мост мае даўжыню каля 2,5 км і злучае сталіцу Шатландыі, горад Эдынбург з вобласцю Файф. Побач з чыгуначным мостам у 1964 годзе было завершана збудаванне аўтамабільнага моста цераз Ферт-оф-Форт, які замяніў паромную пераправу.

На заходнім краю заліва, ля Кінкардзіна, у перыяд з 1932 па 1936 гады быў пабудаваны аўтамабільны мост Кінкардзін. З-за моцнай загружанасці гэтага моста ў 2006 годзе пачалося будаўніцтва новага Клакмананшырскага моста, які быў уведзены ў эксплуатацыю 19 лістапада 2008 года.

Гарады
------

Від на Лейт, порт Эдынбурга
Манастыр на востраве Інчкалм, пабудаваны Аляксандрам I у 1123 годзе
На берагах заліва размешчана шмат партовых гарадоў, найбуйнейшы з якіх — Эдынбург (порт Літ). У Грэйнджмуце размяшчаюцца нафтахімічныя комплексы, нафтавая платформа, былыя верфі ў Меціле, суднаразборны завод у Інверкітынгу, ваенна-марская база ў Розайце, электрастанцыя Лонганет у Кінкардзіне, а таксама шматлікія прамысловыя зоны ў Бернтайлендзе, Керкалдзі, Бо'Несе і Левене.

Сярод іншых значных населеных пунктаў:

|  |  |
| --- | --- |
| **Паўночны бераг*** Анстратэр
* Бакхейвен
* Дайзарт
* Кінгхарн
* Пітэнуім
* Сент-Монанс
* Ілі
 | **Паўднёвы бераг*** Данбар
* Кокензі
* Краманд
* Літ
* Маселбара
* Норт-Берык
* Прэстанпанс
 |

Гл. таксама
-----------

* Ферт-оф-Тэй

Зноскі
------

1. ↑  *Ферт-оф-Форт (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
2. ↑  River Forth (river, Scotland, United Kingdom) — Britannica Online Encyclopedia

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ферт-оф-Форт
Адмена герба Гіпацэнтаўр, якой карыстаўся род Гедройцаў.
**«Гіпацэнтаўр», «Кітаўрус»** — літоўскі прыватнаўласніцкі герб, які выяўляе кентаўра (каня, у якога галава, грудзі і рукі чалавека).

Апісанне
--------

У агульнапрынятай форме герба, вядомай з пачатку 16 ст. кентаўр гэты мае замест хваста пашчу цмока альбо змяі, якую паражае страла, выпушчаная з лука рукамі самой жа істоты. Колер поля бываў розным: так, для Кітаўруса Гедроўцаў гербоўнікі занатоўваюць срэбнае поле, а на каляровай выяве герба біскупа Паўла Гальшанскага, зробленай у 16 ст. Кітаўрус змешчаны на зялёным пагорку ў сінім полі.

Найстарэйшыя выявы гэтага герба, якія дайшлі да нашага часу, змешчаны на пячатках Сямёна Іванавіча і Міхаіла Іванавіча Гальшанскіх з 1422 (пры дакументах Мельніцкай дамовы) — абодва гэтыя кентаўры ўзброеныя, але ні адзін з іх не лукам. Паводле опісу 16 ст. згубленая на сённяшні дзень пячатка Сямёна Іванавіча з 1388 таксама мела выяву кентаўра. Акрамя Гальшанскіх, гербам і яго адменамі карысталіся Гарнастаі, Гедройцы, Свірскія, Сесіцкія і інш.

У легендзе аб Палемоне Кітаўрус названы сярод гербаў, прынесеных продкамі літоўскай арыстакратыі з Рыму. Да князёў гэтага герба легенда залічвае не толькі міфічных Гольшу, Гедруса і інш. але і шэраг несумненна гістарычных асоб, у прыватнасці Трайдзеня.

Жыгімонт Стары надаў герб з кітаўрусам у зялёным полі польскаму мястэчку Лютомерск (цяпер ужываецца як герб гміны). У цяперашні час выява Кітаўруса змешчана ў гербах Гальшан і Старых Дарог (былых уладанняў Гальшанскіх), а таксама ў гербе літоўскага мястэчка Сесікай (радавога гнязда Сесіцкіх).

* Герб ГальшанГерб Гальшан
* Герб Старых ДарогГерб Старых Дарог
* Герб СесікайГерб Сесікай
* Герб гміны ЛютомерскГерб гміны Лютомерск

Зноскі
------

1. ↑  Piekosiński F. Hipocentaur albo Kitaurus…
2. ↑  Насевіч В. Гальшанскія…
3. ↑  Puzyna J. O poczodzeniu…

Літаратура
----------

* Насевіч В. Гальшанскія // ЭВКЛ. Т. 1. С. 491—493.
* Puzyna J. O poczodzeniu kniazia Fedka Nieświskiego. Miesiecznik Heraldiczny. 1911. № 5-6.
* Piekosiński Franciszek. Hipocentaur albo Kitaurus. // Heraldyka polska wieków średnich. Akademia Umiejętności, Kraków, 1889, s. 226—227.

Спасылкі
--------

* Гербы беларускае шляхты
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нячай.
**Фёдар Макаравіч Няча́й** (9 сакавіка 1905, Дзяражычы Рэчыцкага павета Мінскай губерні, цяпер у Лоеўскім раёне Гомельскай вобласці — 17 снежня 1990, Мінск) — вучоны, гісторык. Доктар гістарычных навук (1965), прафесар (1966).

Біяграфія
---------

У 1937 годзе скончыў педагагічны інстытут у горадзе Растоў-на-Доне. З 1938 г. у аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта. У 1940 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Саюзніцкая вайна ў крыніцах». У 1941—1943 гг. дэкан гістарычнага факультэта Чувашскага педагагічнага інстытута ў горадзе Чэбаксары, у 1943—1945 гг. — намеснік дырэктара. З 1945 г. Ф. М. Нячай у Беларускім дзяржаўным універсітэце, дацэнт на кафедры старажытнай гісторыі. У 1946—1953 гг. дэкан гістарычнага факультэта, у 1953—1955 гг. — загадчык кафедры гісторыі старажытнага свету, з 1955 па 1977 г. — загадчык кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў. У 1965 г. Ф. М. Нячай абараніў доктарскую дысертацыю «Рым і італікі». У 1967—1983 гг. прафесар на кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Ф. М. Нячаю належаць навуковыя працы па гісторыі старажытнага Рыма. Даследаваў узнікненне Рымскай дзяржавы, узаемаадносіны паміж Рымам і італікамі, аграрныя адносіны ў Рыме часоў Рэспублікі. Займаўся таксама вывучэннем паходу грэкаў на Трою, сацыяльных адносін у старажытнай Грэцыі па дадзеных «Іліяды» Гамера і інш. Пад навуковым кіраўніцтвам прафесара Ф. М. Нячая былі абаронены чатыры кандыдацкія дысертацыі па гісторыі старажытнага Рыма.

Ф. М. Нячай з’яўляўся старшынёй секцыі гістарычных навук навукова-тэхнічнага савета Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР, членам рэдакцыйнага савета Беларускай савецкай энцыклапедыі.

Сярод апублікаваных прац:

* Рим и италики. — Мн. 1963.
* Образование римского государства. — Мн. 1972.

Літаратура
----------

* Нячай Фёдар Макаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 422. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* *Гусакова Н. А.* Кафедра истории древнего мира и средних веков Архівавана 19 лютага 2018. (руск.)
* НЯЧАЙ ФЁДАР МАКАР’ЕВІЧ (МАКАРАВІЧ) // Гістарычны факультэт БДУ
**Дзяржаўны ансамбль танца Рэспублікі Беларусь** — беларускі мастацкі прафесійны калектыў.

Гісторыя
--------

Створаны ў 1959 годзе ў Мінску. Уключае балетную трупу і аркестр. Першыя мастацкія кіраўнікі А. Апанасенка (1959—1971) і С. Дрэчын (1971—1973), з 1986 года В. Дудкевіч: кіраўнік аркестра С. Хвашчынскі (з 1991).

Рэпертуар
---------

У рэпертуары больш за 100 пастановак: танцы і харэаграфічныя кампазіцыі, створаныя на аснове беларускага танцавальнага фальклору («Лявоніха», «Лянок», «Весялуха», «Мяцеліца», «Перапёлачка», «Каханачка», «Маталіха», «Полька-Янка», «Крыжачок», «На Купалле», «Беларуская рапсодыя», «Неглюбскія вячоркі», «Спеў дубраў», «Арэлі», «Церніца»), фальклору іншых народаў, сюжэтныя пастаноўкі («Беларуская партызанская», «Сінявокая і неўміручая», «Полечка-поле», «Хатынь», «Вечарына»), праграма «Карагод сяброў», гумарыстычныя сцэнкі («Крутуха», «Дырыжор аркестра» і інш.).

У сваіх інтэрпрэтацыях беларускіх народных танцаў ансамбль імкнецца захаваць іх характэрнасць, лёгкасць, зграбнасць рухаў, вынаходлівасць харэаграфічнага малюнка.

Вядомыя артысты ансамбля
------------------------

У розны час у ансамблі працавалі мастацкія кіраўнікі Г. Маёраў, В. Бутрымовіч, балетмайстры Г. Мартынаў, Я. Штоп, артысты балета М. Апанасенка, Г. Белавусава, С. Вуячыч, А. Гарэлік, І. Цюрын, кіраўнік аркестра У. Багадайка, танцоўшчык і рэпетытар С. Станкевіч.

Літаратура
----------

* Дзяржаўны ансамбль танца Рэспублікі Беларусь // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**«Блакітны хлопчык»** (англ.: The Blue Boy, таксама перакладаецца як **«Хлопчык у блакітным»**) — партрэт англійскага жывапісца Томаса Гейнсбара, напісаны ў 1770 годзе.

Апісанне
--------

Для партрэта мастаку пазіраваў Джонатан Батл, сын гандляра скабянымі таварамі, якога Гейнсбара наўмысна прыбраў у блакітны атласны касцюм арыстакрата. Касцюм Джонатана Батла быў падабраны па модзе таго часу. Блакітны колер, узбагачаны тонкай гульнёй рэфлексаў, стварае маляўнічую сімфонію ў кантрасце з іншымі колерамі палітры. Спакойная і нязмушаная пастава пазбаўлена афектацыі, Гейнсбара надаў твару хлопчыка жывы выраз.

Партрэту ўласцівы галоўны прыём Гейнсбара — растварэнне аднаго колеру ў іншым пры дапамозе асобных мазкоў іншага тону, украпаных у каляровую паверхню прадметаў.

Зноскі
------

1. ↑  Томас Гейнсбара. Блакітны хлопчык
2. ↑  Гейнсбара, Томас — біяграфія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 чэрвеня 2011. Праверана 1 жніўня 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хлопчык у блакітным
**Вялікая белая ча́пля** (*Ardea alba*) — буйная птушка сямейства чаплевых.

Апісанне
--------

Мае вельмі тонкую і выгнутую шыю, доўгія ногі. Даўжыня цела 85-102 см. Размах крылаў дасягае 140—170 см. Вялікая белая чапля разы ў паўтары-два буйней за малую белую чаплю. У адрозненні ад апошняй мае чорныя пальцы, а ў гнездавы час — жоўтую дзюбу. Гукі, якія яна выдае, падобны на хрыплае карканне «рха».

Пашырэнне
---------

Арэал вялікай белай чаплі ахоплівае паўднёвую і цэнтральную часткі Еўропы. На ўсход ён працягваецца да Цэнтральнай Азіі, на паўднёвы ўсход — да Ірана. Водзяцца яны ў паўднёвай і ўсходняй Азіі, Аўстраліі, Новай Зеланцыі, Афрыцы, Паўднёвай Амерыкі, цэнтральнай і паўднёвай частцы Паўночнай Амерыкі. На Беларусі пералётная птушка, прылятае пад канец сакавіка — у красавіку. Падвід, які сустракаецца ў Беларусі, сустракаецца ад паўднёвай і цэнтральнай частак Еўропы да Цэнтральнай Азіі.

Памятная манета Беларусі.
З канца ХІХ стагоддзя да сярэдзіны 60-х гадоў ХХ стагоддзя паўсюдна назіралася памяншэнне колькасці вялікіх белых чапляў. З сярэдзіны 60-х гадоў ідзе адваротны працэс. На Беларусі іх часцей пачалі сустракаць з 1980-х гадоў. З пачатку 1990-х гадоў на поўдні краіны пачаліся сустракацца іх месцы гнездавання. Птушка года Беларусі 2008.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Вялікая белая чапля на Бітцаўскай сажалцы.
Гняздуецца па берагах вадаёмаў як калоніямі так і асобнымі парамі. Гнёзды можа ўладкоўваць на дрэвах, але часцей уладкоўвае іх на заломах трыснягу або ў хмызняку у забалочаных мясцінах, поймах рэк. Іх робіць з трыснягу або галінак. Дыяметр гнёзд дасягае 50-110 см, а вышыня — 35-60 см. Калі галінак для гнязда не хапае, могуць красці іх у сваіх суседзяў. Гэта часта вядзе да шумных драк белых чапляў.

Вялікія белыя чаплі адкладваюць у гнёздах звычайна тры-пяць яек. Яйкі блакітна-зялёнага колеру, маюць памер 62,7х41,7 мм. Бацькі пачынаюць іх высіжваць у другой палове красавіка. Цягнецца гэта 25-26 дзён.

Ядуць вялікія белыя чаплі рыб, водных і наземных насякомых. Калі-нікалі могуць з'есць дробных грызуноў, птушанят іншых птушак.

Спасылкі
--------

* Сайт ГА "Ахова птушак Бацькаўшчыны" Архівавана 26 чэрвеня 2018.
Панарама горада Эгільстадзіра
**Эгільстадзір** (ісл.: *Egilsstaðir*) — горад у Ісландыі.

Горад Эгільстадзір знаходзіцца ў рэгіёне Ёйстурланд, на ўсходзе Ісландыі. Найбуйнейшы горад ва ўсходняй частцы краіны. Галоўны горад абшчыны Флётсдальсхерад. Колькасць насельніцтва — 2.257 чалавек (2011).

Буйны гандлёвы цэнтр і транспартны вузел рэгіёна. У горадзе ёсць універсітэцкі каледж, рэгіянальная бібліятэка і архіў.

Паблізу горада знаходзіцца возера Лагарфлёўт, у якім згодна з паданнем, жыве «цмок Лагарфлёўт» — аналагічны шатландскаму Нэсі. Непадалёк ад Эгільсстадзіра знаходзіцца Халормсстадаскогур — самы буйны лясны масіў у Ісландыі.

Зноскі
------

1. ↑  Iceland in figures 2018 — Reykjavík: Statistics Iceland, 2018. — ISBN 978-9979-770-58-9 Праверана 11 чэрвеня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q64562971'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3782407'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1764'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 10356357-X · LCCN: n98009696 · VIAF: 132704872 |