recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Капілярны эфект вады (палярнае рэчыва) і ртуці (непалярнае). У кожным выпадку выкарыстоўваецца палярная паверхня, напр. шкло (≡Si–OH).
**Капіля́рны эфект, капілярныя з'явы, капілярнасць** (ад лац.: capillaris — валасяны) — фізічная з'ява змянення ўзроўню вадкасці пад ўздзеяннем сіл паверхневага нацяжэння на мяжы нязмешваючыхся асяроддзяў.

Скрыўленне паверхні вадкасці выклікае з'яўленне дадатковага капілярнага ціску, звязанага з радыусам крывізны ўраўненнем Лапласа. Узняцце вадкасці ў капілярах адбываецца пры змочванні іх вадкасцю (капілярны ціск дадатны адносна сазлучанага з капілярам сасуда з вадкасцю, напрыклад, вада ў шкляной трубцы, глебе і пад.). Паніжэнне ўзроўню вадкасці адбываецца ў выпадку, калі вадкасць не змочвае сценкі капіляра (напрыклад, ртуць у шкляной трубцы).

Капілярныя з'явы адкрыты і даследаваны Леанарда да Вінчы. Даследаваннямі капілярных з'яў займаліся Б. Паскаль. Тэорыя капілярных з'яў атрымала развіццё ў навуковых працах Т. Юнга (1805), П. Лапласа (1806), С. Пуасона (1831) і іншых вучоных.

Капілярныя з'явы граюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці жывёл і раслін, выкарыстоўваюцца ў хімічных тэхналогіях, тэхніцы. Капілярным эфектам абумоўлены, напрыклад, рух соку ў раслін, падняцце газы па кноту, паглынанне вільгаці рушніком.

Вобласці выкарыстання
---------------------

На капілярным эфекце заснавана дзеянне вільготных ануч, губак, ручнікоў, сурвэтак, капілярных ручак, запальніц.

Капілярны эфект выкарыстоўваецца ў неразбуральным кантролі (капілярны кантроль або кантроль пранікальнымі рэчывамі) для выяўлення дэфектаў, якія маюць выхад на паверхню кантраляванага выраба. Дазваляе выяўляць расколіны з раскрыццём ад 1 мкм, якія не бачныя няўзброеным вокам.

Выкарыстоўваецца таксама ў метадзе  папяровай храматаграфіі.

Гл. таксама
-----------

* Меніск

Зноскі
------

1. ↑  *Капиллярные явления (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
2. ↑  Капиллярные явления Архівавана 8 мая 2015. — артыкул на сайце «Энергетическое образование»  (руск.)

Літаратура
----------

* *Наумчик В. Н.* Физика: словарь-справочник для школьников / В. Н. Наумчик, Э. М. Шпилевский. — Мн.: Новое знание, 2010. — 592 с. — 3 010 экз. — ISBN 978-985-475-397-3. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Капиллярные явления (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Капиллярные явления Архівавана 8 мая 2015. — артыкул на сайце «Энергетическое образование»  (руск.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капілярны эфект
**Юхан «Яан» Кікас** (эст.: Juhan Kikkas, 5 чэрвеня 1892, Валга, Расійская імперыя — 9 сакавіка 1944, Талін, Эстонская ССР) — эстонскі цяжкаатлет, прызёр Алімпійскіх гульняў у Парыжы (1924).

Біяграфія
---------

Юхан Кікас нарадзіўся ў 5 чэрвеня 1892 года ў Валцы, Расійская імперыя. У маладосці захапляўся веласпортам, цяжкай атлетыкай заняўся толькі ў 1921 годзе. У 1922 годзе прыняў удзел у чэмпіянаце свету, які праходзіў у Таліне, і заняў 4-е месца ў сваёй вагавай катэгорыі. У 1923 годзе ён заваяваў сярэбраны медаль Чэмпіянату Балтыкі, а ў 1924 годзе стаў уладальнікам бронзавага медалю на Алімпійскіх гульнях у Парыжы.

Загінуў 9 сакавіка 1944 года падчас савецкай бамбардзіроўкі Таліна ў гады Другой сусветнай вайны.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* *Юхан Кікас — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ESBL · Olympedia |
**Сквош** (англ.: squash), **ракетбол** — спартыўная гульня з гумавым мячом (дыяметр каля 4 см) і ракеткамі на прамавугольнай пляцоўцы (корце), абмежаванай сценкамі. Гуляюць двое або чацвёра (парамі). Мэта падтрымліваць — мяч у гульні і пры гэтым перашкаджаць дзеянням суперніка.

Узнік у сярэдзіне XIX стагоддзя ў Вялікабрытаніі. Першыя клубы арганізаваліся ў 1890-х гадах. Спаборніцтвы праводзяцца з 1920 года, чэмпіянаты свету — з 1930 года. Існуюць варыянты гульні: «брытанскі» («мяккі» або «міжнародны») і «амерыканскі» («жорсткі», або хардбол). Найбольш пашыраны ў некаторых краінах Еўропы, Паўночнай Амерыкі, Паўднёва-Усходняй Азіі.

Літаратура
----------

* Сквош // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 453. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Спартыўная каталанская · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11978282z · GND: 4056608-0 · LCCN: sh85127097 · Microsoft: 190114075 · NDL: 00575652 · NKC: ph125987 |

 |
**Беркут-кала** (узб.: Burgut qalʼa, ад узб.: Burgut — беркут і узб.: qalʼa — замак) — рэшткі харэзмійскага збудавання у Турткульскім раёне  (руск.) (бел.  Каракалпакстана. Крэпасць Беркут-кала была пабудавана каля 6-8 стагоддзя н. э.

Апісанне
--------

Беркут-кала складаецца з цытадэлі  (руск.) (бел. якая займае 1 га (100×100 м), і ўласна пасялення  (руск.) (бел. плошчай каля 5 га. Цытадэль, якую А. Е. Няразік называе замкам, абнесена крэпасной сцяноой, якая дасягае цяпер вышыні да 10,5 м і ўзмоцненай чатырма башнямі на кожным баку. На тэрыторыі цытадэлі раскапаны так званы данжон - жылая вежа плошчай 18×18 м, якая займае яе паўднёва-ўсходні вугал.

Вывучэнне
---------

Разваліны  Беркут-калы даследаваліся А. І. Цераножкіным  (руск.) (бел. (1937), Харэзмскай археолага-этнаграфічнай экспедыцыяй (1946), А. Е. Няразік (1953-56).

Зноскі
------

1. 1 2  Средневековый город Средней Азии. С. 9  (руск.)

Літаратура
----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Неразик Е. Е. Сельские поселения афригидского Хорезма (По материалам Беркуткалинского оазиса), М. 1966.
Шэраальховы лес у прыродным запаведніку Алам-Пед'я  (англ.) (бел. (Эстонія)
**Шэраальховыя лясы**, **шэраале́шнікі** — фармацыя драбналістых лясоў, у дрэвастоі якіх пераважае вольха шэрая. Утвараюцца на высечках яловых, шыракаліста-яловых лясоў, таксама ў выніку зарастання сельскагаспадарчых зямель. Займаюць пераважана ўрадлівыя дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзоліста-глеевыя і іншыя глебы. Пашыраны на поўначы Беларусі, займаюць каля 46 тыс. га. Вылучаюць 10 тыпаў шэраальховых лясоў, найбольш пашыраны кіслічнья, сніткавыя, злакавыя, арляковыя, вятроўнікавыя, папарацевыя і інш. Фітацэнозы шэраальховых лясоў маюць глебапаляпшальнае значэнне: узбагачаюць глебу азотам, які асвойваецца каранёвымі клубеньчыкавымі бактэрыямі.

Літаратура
----------

* Шэраальховыя лясы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Слабодка.
**Слабодка** — археалагічны помнік — два гарадзішчы каля вёскі Слабодка Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці.

Гарадзішча-1
------------

Знаходзіцца за 0,8 км на паўднёвы захад ад вёскі, на высокім узгорку паўвострава Рог. Пляцоўка яйцападобнай формы, памерам 20×38 м, выцягнута з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. З паўднёва-заходняга краю на вузкім участку ўзгорка прасочваюцца вал і роў. Абследавалі ў 1955 годзе Л. В. Аляксееў, у 1972 годзе — М. М. Чарняўскі, у 1982 годзе — Л. У. Дучыц, у 2001 годзе — В. М. Сідаровіч, у 2002 годзе — С. Дз. Дзярновіч (31 м²).

Культурны пласт — 0.2—0.65 м. Знойдзены рэшткі ляпнога посуду, астэалагічныя матэрыялы, касцяныя праколкі і шылы, косці жывёл, рэшткі іхтыяфаўны, якія адносяцца да днепра-дзвінскай культуры. Індывідуальныя знаходкі датуюцца XII—XIII стагоддзямі: вырабы з жалеза (крэсіва, дужка вядра, паясная накладка, нажы, шыла, фрагмент замка), бронзы (фрагмент крыжыка), шкла (пацерка і фрагмент кручанага бранзалета, каменю (фрагмент шыфернай прасліцы), косці (фрагмент двухбаковага сасатўнога грэбня).

Гарадзішча адносіцца да ранняга жалезнага веку і старажытнарускага часу.

Гарадзішча-2
------------

Знаходзіцца за 0,5 км на паўночны захад ад Гарадзішча-1. Пляцоўка дыяметрам каля 40 м, абкружана валам. У цэнтры пляцоўкі ўпадзіна — магчыма, рэшткі калодзежа. Абследаваў у 1972 годзе М. М. Чарняўскі. Культурны пласт у агаленнях пляцоўкі 0,5 м. Знойдзены ляпная кераміка і косці жывёл. Адносіцца да днепра-дзвінскай культуры (VII ст. да н. э. — IV ст. н. э.).

Літаратура
----------

* Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2: Л—Я. — 464 с. — ISBN 978-985-11-0549-2. — С. 297—298.
* *Чарняўскі, М. М.* Гарадзішчы // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Віцебская вобласць. — 496 с. іл. — С. 155.

Спасылкі
--------

* Слабодка (гарадзішча) на сайце «Архіварта»
**Карлавіцкі кангрэс 1698—1699** — перагаворы аб міры паміж краінамі — удзельніцамі «Свяшчэннай лігі» (Аўстрыя, Венецыянскай рэспублікай, Рэч Паспалітая, Расія) і Атаманскай Портай (Турцыя) пры пасрэдніцтве Англіі і Рэспублікі Злучаных правінцый у мястэчку Карлавіцы (цяпер г. Срэмскі-Карлаўцы, Сербія). Адбыўся ва ўмовах шэрагу ваенных паражэнняў Турцыі ў аўстра-турэцкіх войнах XVI—XVIII ст. і польска-турэцкіх войнах XVII ст. У выніку перагавораў падпісаны 3 асобныя двухбаковыя мірныя дагаворы.

Паводле дагавора ад 16 студзеня 1699 г. Рэч Паспалітая атрымала часць Правабярэжнай Украіны і Падолію з крэпасцю Камянец-Падольскі, вярнула Турцыі 6 раней занятых малдаўскіх гарадоў (Сарокі, Сачава і іншыя).

Паводле дагавораў ад 26 студзеня 1699 г. Аўстрыя атрымала Цэнтральную Венгрыю, Сяміграддзе (Трансільванію), Бачку (вобласць паміж рэкамі Ціса і Дунай), большую частку Славоніі і вярнула Турцыі правінцыю Тэмешва на р. Ціса.

Да Венецыі адышлі паўвостраў Марэя, 6 крэпасцей у Далмацыі і шэраг Іанічных астравоў.

У дадатак 24 студзеня 1699 г. было заключана расійска-турэцкае перамір’е на 2 гады з захаваннем за бакамі таго, што яны мелі (у тым ліку г. Азоў застаўся пад уладай Расіі).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Universalis |
**Шэ́пшэль Шэ́пшэлевіч (Алякса́ндр Алякса́ндравіч) Хо́даш** (1896, Бабруйск, Мінская губерня — 1951, Масква) — савецкі прафсаюзны і дзяржаўны дзеяч, удзельнік барацьбы за савецкую ўладу ў Беларусі.

Біяграфія
---------

У 1918 годзе член Мінскага падпольнага райкама РКП(б). У 1918—1920 гадах член мінскіх губкама партыі і губернскага ВРК, Камітэта абароны Мінска, адзін з арганізатараў 1-га Мінскага рабочага палка імя Мінскага савета прафсаюзаў, выконваючы абавязкі намесніка камісара працы Літоўска-Беларускай ССР. З 1921 года старшыня Менскага губернскага савета прафсаюзаў, з 1924 года — Цэнтральнага савета прафсаюзаў Беларусі.

З 1925 гадах на прафесійнай рабоце ў РСФСР. У 1931—1937 гадах член калегіі і кіраўнік сектара кадраў, начальнік упраўлення навучальных устаноў Наркамата фінансаў СССР. У 1939—1947 гадах намеснік кіраўніка справамі Наркамата (Міністэрства) земляробства СССР. З мая 1947 года начальнік адміністрацыйна-гаспадарчага аддзела Галоўводсельгаспадаркі Міністэрства сельскай гаспадаркі СССР.

У 1921—1924 гадах член ЦК КП(б)Б, у 1924—1925 гадах член ЦК і Бюро ЦК КП(б)Б. У 1924 годзе член Часовага беларускага бюро ЦК РКП(б) і кандыдат у члены яго Прэзідыума. Член ЦВК БССР (1920—1925). 

### Сям’я

* Жонка — *Паліна Леапольдаўна Разоўская*.
	+ Дачка — *Інэса Аляксандраўна Ходаш*, гісторык, бібліёграф.
	+ Сын — *Уладзімір Аляксандравіч Ходаш*, заслужаны вынаходнік РСФСР(1970 г.).
* Швагер — *Ізраіль Леапольдавіч Разоўскі* (1899-1938), дырэктар Сталінскай ЦЭЦ.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета РСФСР № 1176 от 11 декабря 1970 года

Спасылкі
--------

* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 – 1991  (руск.)
**Набіс** (стар.-грэч.: Νάβις) — спартанскі тыран у 207-192 да н.э. Паходзіў з роду Еўрыпантыдаў. Правёў шэраг радыкальных сацыяльных мерапрыемстваў: частку алігархаў выгнаў, некаторых пакараў смерцю; канфіскаваў землі буйных землеўладальнікаў і раздаў іх беззямельным спартыятам і ілотам, уключаным ім у склад грамадзян. Пашырэнне Набісам колькасці грамадзян спрыяла ўзмацненню спартанскай арміі. У захопленым ім Аргасе былі праведзены такія ж рэформы. Набіс спрабаваў захапіць і Месенію. Пагроза распаўсюджвання сацыяльных рэформаў па ўсім Пелапанесе выклікала вайну супраць Набіса з боку Ахейскага саюза, на дапамогу якому прыйшоў рымскі палкаводзец Ціт Квінкцый Фламінін. Пасля заключэння ў 195 г.да н.э. міру ўлада Набіса была абмежаваная. Спроба ўзяць рэванш, аднавіўшы вайну з Ахейскім саюзам, скончылася паразай на сушы і на моры. Набіс быў забіты, а Спарта неўзабаве далучана да Ахейскага саюзу.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Набіс


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Пелап** | **Цар Спарты узурпатар**207 — 192 да н.э. | Пераемнік**—** |
|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |
|   |

**Шэрая шкала** (Grayscale) — адценні шэрага колеру, размешчаныя ў выглядзе табліцы ў якасці эталонаў яркасці белага колеру. Часцей за ўсё выкарыстоўваюць ступеньчатую выяву раўнамернага шэрагу аптычных шчыльнасцяў нейтральна-шэрых палёў. Шырока ўжываецца ў колеразнаўстве і каларыстыцы, для ацэнкі і вымярэнняў якасці тонаперадачы пры фатаграфічнай здымцы, сканаванні, пры капіравальных і друкарскіх працэсах (паліграфія).

4096 узроўняў шэрага

Формы рэалізацыі шэрай шкалы
----------------------------

Шэрая шкала — гэта кантрольная выява раўнамернага шэрагу аптычных шчыльнасцяў нейтральна-шэрых палёў, вырабленых на празрыстай ці непразрыстай аснове і прызначанае для адзнакі і вымярэнняў якасці тонаперадачы пры фатаграфічнай здымцы, сканіраванни, капіравальных і друкарскіх працэсах.
Значэнні яркасці шэрай шкалы нярэдка выражаюць у працэнтах, пры гэтым 0 % прадстаўляе белы колер (адсутнасць чорнага пігмента на белым фоне), 100 % — чорны колер (плашчак глыбокага чыста-чорнага пігмента).

У камп’ютарным уяўленні шырока распаўсюджаная шэрая шкала выкарыстоўвае на кожны піксел выявы адзін байт (8 біт) інфармацыі. Такая шкала перадае 256 адценняў (градацый) шэрага колеру, ці яркасці (значэнне 0 уяўляе чорны колер, а значэнне 255 — белы). 

Шэрая шкала адлюстроўвае інтэнсіўнасць святла ў кожным пікселі бачнай часткі электрамагнітнага спектру (гл. бачнае святло).

Ужыванне
--------

Шэрая шкала выкарыстоўваецца пры канвертаванні выяў у градацыях шэрага ў колеравую мадэль. Бо шэрая шкала размяшчаецца на дыяганалі ў колеравым кубе мадэлі RGB, то кожны складнік атрымлівае аднолькавыя значэнні, роўныя значэнням адценняў шэрага.

Гл. таксама
-----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Шэрая шкала на Вікісховішчы |

* Двайковая выява en:Binary image
* en:False-color
* en:Morphological image processing
* Канал, двайковы en:Channel (digital image)
* Тоны сепіі en:Sepia tone
* en:Duotone
* Цыянатыпія en:Cyanotype
* Фатаграфічная шырата

Літаратура
----------

* ГОСТ Р ИСО 105-А02-99 — Материалы текстильные. Определение устойчивости окраски. Часть А02. Серая шкала для оценки изменения окраски

Спасылкі
--------

* Шэрая шкала для манітора (на ўвесь экран) Архівавана 23 лістапада 2011.
* Converting a Digital Color Photo Into Black and White, includes a background on color filter use in traditional film photography, how black and white conversion works, and a comparison of digital conversion techniques
* My Design Primer article Архівавана 12 красавіка 2006.

 

| ⛭Адценні шэрага колеру |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Шэры | Стальны | Сярэбраны | Перламутравы | Свінцовы | Мышыны | Антрацытавы | Шызы | Колер шэрага зялёнага чаю | Колер мокрага асфальту |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Вугальны | Грыфельны |
|   |   |

 |
| Прыклады, прыведзеныя вышэй, толькі арыенціровачныя. |
**Капіляры** (ад лац. Capillaris - валасяны) з'яўляюцца самымі тонкімі сасудамі ў арганізме чалавека і іншых жывёл. Сярэдні іх дыяметр складае 5-10 мкм. Злучаючы артэрыі і вены, яны ўдзельнічаюць у абмене рэчываў паміж крывёю і тканкамі. Сценкі капіляраў складаюцца з аднаго пласта клетак эндатэлію. Таўшчыня гэтага пласта настолькі малая, што дазваляе праходзіць праз яго малекулам кіслароду, вады, ліпідаў і шматлікім іншым. Прадукты, якія ўтвараюцца ў выніку жыццядзейнасці арганізма (такія як дыяксід вуглярода і мачавіна), таксама могуць праходзіць праз сценку капіляра для транспарціроўкі іх да месца вывядзення з арганізма. На праніцальнасць капілярнай сценкі аказваюць уплыў цітакіны.

| ⛭Аддзелы сардэчна-сасудзістай сістэмы чалавека |
| --- |
| Сэрца | 
* Перадсэрдзі
* Жалудачкі

 |
| Крывяносныя сасуды | 
* Аорта
* Артэрыі
* Артэрыёлы
* Капіляры
* Венулы
* Вены
* Кругі кровазвароту

 |
**Капэла Сан-Джорджа** (італ.: Oratorio di San Giorgio) — каталіцкая капэла ў горадзе Падуя (Італія), прысвечана вялікамучаніку Георгію. З’яўляецца прыбудовай да паўднёвага трансэпта базілікі Святога Антонія. Пабудавана па заказе маркіза Раймандзіна Лупі дзі Саранья ў 1377 годзе як фамільны магільны склеп. Роспіс капэлы была даручана Альтык'ера да Дзевіа, які завяршыў яе ў 1379 годзе.

На сценах капэлы размешчаны 22 вялікіх кампазіцыі і каля ста меншых. Фрэскі прысвечаны сюжэтам жыцця святога Георгія, Кацярыны Александрыйскай і святой Люцыі. На бакавой сцяне пад крыжовым скляпеннем знаходзіцца манументальная шматфігурная фрэска «Распяцце Хрыстова». Па меркаванні мастацтвазнаўца П’етра Таэска гэта фрэска з’яўляецца галоўным творам другой паловы эпохі трэчэнта.

Зноскі
------

1. ↑  Падуя // Прокопп М. Итальянская живопись XIV века

Літаратура
----------

* *Бруно Разолини.* Падуя. — Deganello, 2006. — С. 53.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капэла Сан-Джорджа
**Наўсет** (саманазва: *Nauset*) — алганкінскі народ, карэнныя насельнікі ўсходу ЗША. У XVII ст. займалі мясцовасць каля Кейп-Код, таму ў дакументах таго часу часцяком завуцца «індзейцамі Кейп-Код». У нашы дні не вызначаюцца як асобны народ, хаця ў ЗША жыве ад 1000 да 4500 іх нашчадкаў.

Традыцыйнае грамадства
----------------------

Кошык наўсет у музеі Пібадзі Гарвардскага ўніверсітэта
Наўсет мелі агульнае паходжанне з масачусет і вампаноаг, размаўлялі на адзінай з імі мове. 

Першым еўрапейцам, які апісаў землі наўсет, быў французскі вандроўнік Самюэль дэ Шамплейн у 1605 г. У 1606 г. ён адзначыў іх агульную колькасць — 650 - 750 чалавек. Мяркуюць, што да кантактаў з еўрапейцамі іх агульная колькасць магла быць і большай — каля 1500 чалавек. Пасля трох эпідэмій 1614 — 1617 гг. выкліканых распаўсюджваннем захворванняў, да якіх у індзейцаў не было імунітэта, у 1621 г. колькасць скарацілася да 500. 

Асноўным заняткам з'яўлялася ручное земляробства. Наўсет вырошчвалі кукурузу, фасолю, кабачкі. Зямлю апрацоўвалі прыладамі з каменнымі навершамі. Акрамя таго, лавілі рыбу, займаліся паляваннем і збіральніцтвам.

Перыяд англійскай каланізацыі
-----------------------------

У 1620 г. англійскае судна «Мейфлаўэр» кінула якар каля Кейп-Код. Каланісты выйшлі на бераг і знайшлі катахі кукурузы на могілках наўсет, загінулых падчас эпідэміі. Англічане прынялі могілкі за ямы з харчамі і разрылі зямлю. Наўсет атакавалі англічан. Тыя былі вымушаны збегчы на «Мейфлаўэр» і шукаць новае месца для высадкі і заснавання Плімуцкай калоніі. У 1621 г. адносіны паміж каланістамі і наўсет палепшыліся пасля выплаты кампенсацыі індзейцам. Наўсет аказвалі дапамогу плімутцам падчас голаду ў 1622 г. 

У 1639 г. частка каланістаў перасялілася на традыцыйныя тэрыторыі наўсет і заснавала на іх паселішча Істхэм. Місіянер Джон Эліят пачаў распаўсюджванне сярод індзейцаў хрысціянства і стварэнне хрысціянізаваных вёсак. Да 1675 г. большасць наўсет стала пратэстантамі. Яны не прымалі ўдзел у вайне караля Філіпа, аднак з-за падазронаў былі часова пераселены на востраў у Бостанскам заліве, дзе пакутвалі ад нястач. Пасля вайны для наўсет была створана рэзервацыя плошчай 129,5 км² з цэнтрам ў Машпі.

У складзе ЗША
-------------

У канцы XVIII ст. наўсет значна пацярпелі ад воспы і сухотаў. На працягу XIX ст. іх колькасць заставалася прыкладна роўнай 300 чалавекам. Традыцыйная культура прыйшла ў заняпад, была згублена родная мова. У 1842 г. тэрыторыя рэзервацыі ў Машпі была скарочана і падзелена паміж сем'ямі на прыватныя ўчасткі, прыкладна роўныя 24 га. У выніку асіміляцыі нашчадкі наўсет страцілі племянную еднасць.

Зноскі
------

1. ↑  FOUR DIRECTIONS INSTITUTE Архівавана 14 мая 2018.
2. ↑  Britannica.com

Спасылкі
--------

* NAUSET HISTORY
* Nauset Language and the Nauset Indian Tribe
* The Nauset Archaeological District — Eastham

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85090325 |
**Крымінальна-выканаўчы факультэт** — адзін з факультэтаў Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь.

Гісторыя
--------

У адпаведнасці з пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 27 студзеня 1993 года «Аб некаторых мерах далейшага развіцця сістэмы выканання пакаранняў» загадам МУС Рэспублікі Беларусь ад 14 красавіка 1993 года Навучальны цэнтр галоўнага ўпраўлення па выкананні пакаранняў быў ператвораны ў факультэт па падрыхтоўцы супрацоўнікаў папраўча-працоўных устаноў і спецкамендатуры Акадэміі міліцыі.

Першым начальнікам факультэта стаў палкоўнік унутранай службы В. Ф. Ксяневіч. У склад факультэта ўваходзілі кафедра выканання пакаранняў і кафедра баявой і тактыка-спецыяльнай падрыхтоўкі, а таксама дзяжурная частка, група кадраў і страявая частка, група выхаваўчай працы і сацыяльнай абароны асабістага складу, аддзяленне харчовага забеспячэння, аддзяленне рэчавай забеспячэння, камунальна-эксплуатацыйнае аддзяленне, бібліятэка, бухгалтэрыя, пункт аховы здароўя. У 1996 годзе была створана кафедра аператыўнай працы і кіравання ў папраўча-працоўных установах. У лютым 2000 года ў адпаведнасці з арганізацыйна-штатнымі зменамі факультэт атрымаў сучасную назву.

У жніўні 2016 года факультэт памяняў месца дыслакацыі — з вуліцы Ангарскай пераехаў на вуліцу К. Лібкнехта. У цяперашні час размяшчаецца ў будынку Цэнтра павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў МУС.

Кафедры
-------

* Кафедра крымінальна-выканаўчага права крымінальна-выканаўчага факультэта

Начальнікі
----------

* Валянцін Францавіч Ксяневіч (1993—1996)
* Леанід Міхайлавіч Цурко (1996—1998)
* Сяргей Аляксандравіч Кадушкін (1998—1999)
* Аляксандр Мікалаевіч Пастушеня (1999—2002)
* Сяргей Мікалаевіч Кузін (2002—2005)
* Уладзімір Аляксеевіч Трубянкоў (2006—2008)
* Вячаслаў Барысавіч Шабанаў (2008—2010)
* Віталь Рыгоравіч Стуканаў (2010—2012)
* Іван Браніслававіч Мысліцкі (2012—2013)
* Алег Міхайлавіч Савасцей (з 2013)

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя крымінальна-выканаўчага факультэта Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь

| ⛭Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |
| --- |
| Факультэты | Факультэт міліцыі ·  Следча-экспертны факультэт ·  Крымінальна-выканаўчы факультэт ·  Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых кадраў ·  Навукова-педагагічны факультэт ·  Факультэт права |
| Іншае | Часопіс «Веснік Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь» |
**Генеральны штаб** (*скар.* **Генштаб**, **ГШ УС**) — цэнтральны орган ваеннага кіравання і асноўны орган аператыўнага кіравання ўзброенымі сіламі ў многіх дзяржавах.

Паводле вызначэння Клаўзэвіца, прызначэнне Генштаба складаецца ў распрацоўцы і выкладзе ідэі вышэйшых страявых начальнікаў у форме загадаў, з усімі неабходнымі для выканання падрабязнасцямі; акрамя таго, Генштаб абавязаны клапаціцца пра баявую гатовасць і матэрыяльныя патрэбы войскаў, для чаго, не ўмешваючыся ў дзейнасць спецыяльных органаў, павінен паведамляць ім неабходныя ўказанні, якія вынікаюць з агульнага ходу ваенных дзеянняў; з іншага боку, Генштаб атрымлівае ад гэтых органаў звесткі пра ступень забеспячэння войскаў.

Перадгісторыя
-------------

У Сярэднявеччы функцыі штаба арміі выконваў маршал. Пазней узорам для ваеннага кіравання паслужыла арганізацыя, якая існавала ў арміях ландскнехтаў. У іх быў генерал-кватэрмайстар, які кіраваў разам з маршалам ці фельдмаршалам аглядам мясцовасці, дарог, размяшчэннем войскаў на кватэрах і біваках; выканаўцамі яго распараджэнняў былі палкавыя і ротныя кватэрмайстары. Вось чаму ў большасці армій да XIX стагоддзя Генеральны штаб называўся **кватэрмайстарскім штабам**, **кватэрмайстарскай часцю**.

Першапачаткова пасады маршала і кватэрмайстара прызначаліся толькі на час вайны, з канца XVII стагоддзя яны становяцца пастаяннымі. У Францыі з 1792 г. генерал-квартэрмайстарства атрымала назву Галоўнага штаба арміі. Асаблівую ролю ён набыў у 1805—14 пры Напалеоне, калі на чале Галоўнага штаба быў Луі Аляксандр Берцье.

Фрыдрых Вялікі першы ставіў мэтай спецыяльна падрыхтоўваць афіцэраў для службы Генштаба. У Прусіі з 1785 пад Генеральным штабам разумеўся асобы корпус афіцэраў, якія атрымалі падрыхтоўку ў дваранскай ваеннай акадэміі, заснаванай у 1765 годзе ў Патсдаме.

З пачатку XIX стагоддзя паўсюдна прымаюцца меры да забеспячэння камплектавання Генштаба падрыхтаванымі афіцэрамі. Арганізацыя прускага галоўнага штаба паслужыла ўзорам для іншых дзяржаў. Афіцэры генеральнага штаба атрымлівалі падрыхтоўку ў акадэміі ці вышэйшых ваенных школах; практыка набывалася страявой службай у мірны час. Адпаведна з гэтым, служба афіцэраў генеральнага штаба бывала звычайна двух відаў: страявая — пры войсках, і ваенна-навуковая — у самім Генеральным штабе. У генеральны штаб прымалі толькі афіцэраў, якія праслужылі пэўную колькасць гадоў у страі; затым сістэматычна пераводзяць чыноў генеральнага штаба ад страявой дзейнасці да ваенна-навуковай і назад.

Спасылкі
--------

* Генеральный штаб // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Артыкул у ВСЭ(недаступная спасылка)
* *Шапошников Б. М.* Мозг армии. — В 3-х книгах. — М.: Военгиз, 1927—1929.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12652243t · LCCN: sh85007318 · NKC: ph349179 |
**Раме́сныя вучы́лішчы** — пачатковыя прафесійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы, у якіх рыхтавалі кваліфікаваных рабочых.

Існавалі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя і ў СССР у 1940—1959 гадах. У Расійскай імперыі былі створаны ў 1888 годзе ў адпаведнасці з «Асноўным палажэннем аб прамысловых вучылішчах» і ўтрымліваліся, большай часткай, на прыватныя сродкі. Навучанне праводзілася 2—3 гады пасля пачатковай школы. У 1914 годзе ў Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях было 8 рамесных вучылішчаў, у якіх вучыліся 606 навучэнцаў.

У савецкі час у рамесныя вучылішчы прымаліся навучэнцы з 14—15 гадоў, як правіла, з 7-гадовай адукацыяй. Вучылішчы былі створаны ў адпаведнасці з Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб дзяржаўных працоўных рэзервах». Навучэнцы знаходзіліся на дзяржаўным забеспячэнні. Тэрмін навучання складаў 2 гады, у спецыяльных вучылішчах для дзяцей-сірот — 3—4 гады. У 1948 годзе былі заснаваны спецыяльныя рамесныя вучылішчы для дзяцей-сірот воінаў Савецкай Арміі і партызан з тэрмінам навучання 4 гады.

Рамесныя вучылішчы былі пераўтвораны ў прафесійна-тэхнічныя вучылішчы.

Зноскі
------

1. ↑  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* *Марчанка М. Р.* Раме́сныя вучы́лішчы // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 623. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Рамон Пінейра Лопес** (Ланкара, 1915 — Сант’яга-дэ-Кампастэла, 1990) — іспанскі палітык і інтэлектуал, які вёў дзейнасць у Галісіі. Быў ганараваны прэміяй у Дзень галісійскай літаратуры за 2009 год. Быў заключаны ў турму паміж 1946 і 1949 гадамі.

Як інтэлектуал, быў адным з заснавальнікаў і першых кіраўнікоў Галактыкі і выдавец часопіса Грааля.

Палітычна, у дадатак да фарміравання Mocidades Galeguistas, быў членам галісійскай партыі, а пасля дэмакратызацыі Іспаніі, быў таксама незалежным дэпутат парламента Галісіі ў складзе спісу партыі сацыялістаў Галісіі.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў сярэдняй школе ў Луга, дзе ён далучыўся да моладзі ў партыі Galeguista, прыняў удзел у абласным камітэце, які працаваў на рэферэндуме аб Статуце Аўтаноміі Галісіі 1936 года.

Пасля грамадзянскай вайны ў Іспаніі (у якім ён павінен быў далучыцца да мяцежнага боку, каб пазбегнуць рэпрэсій), ён вывучаў філасофію і пісьмо ў Сант’яга-дэ-Кампастэла.

Зноскі
------

1. 1 2  Ramón Piñeiro López // Diccionario biográfico español — Real Academia de la Historia, 2011. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41705771'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2720582'></a>
2. ↑  Ramón Piñeiro López // Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168'></a>

Літаратура
----------

* Bernárdez, Carlos L. y otros, *Literatura gallega. Século XX*, Edición A Nosa Terra, Vigo, 2001, págs. 210—211.
**Генеты́чная інжыне́рыя (генная інжынерыя)** — раздзел малекулярнай біялогіі, звязаны з мэтанакіраваным канструяваннем новых спалучэнняў генаў, якіх няма ў прыродзе. Узнікла ў 1972 годзе (П. Берг, ЗША). Разам з клетачнай інжынерыяй ляжыць у аснове сучаснай біятэхналогіі. Генетычная інжынерыя заснавана на даставанні з клетак якога-небудзь арганізма гена (які кадзіруе неабходны прадукт) або групы генаў і злучэнні іх са спецыяльнымі малекуламі ДНК (т. зв. вектарамі), здольнымі пранікаць у клеткі іншага арганізма (пераважна мікраарганізмаў) і размнажацца ў іх.

Галоўнае значэнне пры генетычнай інжынерыі маюць ферменты — рэкстрыктазы, кожны з якіх рассякае малекулу ДНК на фрагменты ў вызначаных месцах, і ДНК-лігазы, што сшываюць малекулы ДНК у адзінае цэлае. Пасля выдзялення і вывучэння такіх ферментаў стала магчыма стварэнне штучных генетычных структур. Рэкамбінінтная малекула ДНК мае форму кальца, дзе размешчаны ген (гены) — аб'ект генетычных маніпуляцый і вектар (фрагмент ДНК, які забяспечвае размнажэнне ДНК і сінтэз канчатковых прадуктаў жыццядзейнасці генетычнай сістэмы — бялкоў).

Генетычная інжынерыя адкрывае новыя шляхі вырашэння некаторых праблем генетыкі, медыцыны, сельскай гаспадаркі. З дапамогай генетычнай інжынерыі атрыманы шэраг біялагічна актыўных злучэнняў: інсулін і інтэрферон чалавека, авальбумін, калаген і іншыя пептыдныя гармоны.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

| ⛭Генетыка |
| --- |
| Асноўнае | Храмасома ·  ДНК · Нуклеатыд ·  РНК · Ген · Геном · Алелі |
| Раздзелы генетыкі | Класічная генетыка · Малекулярная генетыка · Папуляцыйная генетыка · Генетыка развіцця · Экалагічная генетыка · Эпігенетыка · Медыцынская генетыка |
| Археагенетыка | Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі · Брытанскіх астравоў · Еўропы · Італіі · Блізкага Усхода · Паўднёвай Азіі · Мітахандрыяльная Ева · Y-храмасомны Адам · Генагеаграфія |
| Звязаныя тэмы | Генетык · Геноміка · Генетычны код · Малекулярная эвалюцыя · Генетычная інжынерыя · Генетычная разнастайнасць · Спадчыннасць · Гены і асяроддзе · Генетычная генеалогія |
**Зы́слаў во́страў** — цяжкадаступны ўчастак сушы сярод балот у Любанскім раёне Мінскай вобласці БССР. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў перыяд з 1941 па 1944 гады — адна з галоўных баз партызанскага руху ў Мінскай вобласці.

Партызанскі рух
---------------

Першапачаткова на востраве грунтаваўся партызанскі атрад А. І. Далідовіча. Затым на востраве размяшчаліся:

* Мінскія падпольныя абкамы КП(б)Б і ЛКСМБ
* Любанскі падпольны РК КП(б)Б
* штаб партызанскіх злучэнняў Мінскай і Палескай абласцей
* штаб 25-й партызанскай брыгады імя П.К. Панамарэнкі
* рэдакцыі падпольных газет «Звязда», «Чырвоная змена» і «Клiч Радзiмы»

У ліпені 1944 года партызаны, якія дзейнічалі ў гэтым раёне, злучыліся з часткамі Савецкай Арміі.

Партызанскі аэрадром
--------------------

Улетку 1942 года на востраве Зыслаў з дапамогай мясцовых жыхароў збудаваны партызанскі аэрадром, які 22 верасня прыняў першы самалёт з Вялікай зямлі. Праз аэрадром на востраве Зыслаў ажыццяўлялася забеспячэнне партызан боепрыпасамі, узбраеннем і эвакуацыя параненых.

Памяць
------

У 1969 годзе на востраве Зыслаў адкрыты мемарыяльны комплекс (арх. Г. У. Заборскі):

* 14-метровы абеліск на месцы базіравання Мінскага абкама партыі
* мемарыяльная зона на полі былога аэрадрома
* скульптура «Партызан, які смуткуе» на брацкіх могілках
* рэстаўраваны партызанскія зямлянкі

Комплекс «Востраў Зыслаў» — філіял Любанскага музея партызанскай славы.

Літаратура
----------

* Зыслов остров // Великая Отечественная война 1941–1945: энциклопедия / *Гл. ред. М.М. Козлов*. — М.: Сов. Энциклопедия, 1985. — С. 291. — 832 с. Архівавана 6 ліпеня 2010.
**Зынджырлы́-медрэсэ** (крымскатат.: Зынджырлы медресе, Zıncırlı medrese, у перакладзе: *медрэсэ з ланцугом*) — Медрэсэ, якое заснаваў у 1500 годзе хан Менглі I Гірэй у Салачыку (сёння гэта прыгарад Бахчысарая). Гэтае медрэсэ — адзінае ацалелае ў савецкі перыяд гістарычнае медрэсэ ў Крыме. Назву атрымаў з-за ланцуга які вісіць над уваходнымі дзьвярамі, дзякуючы якому кожны, хто ўваходзіць у медрэсэ вымушаны схіляць галаву.

Архітэктура
-----------

Будынак Зынджырлы-медрэсэ каменны, мае квадратную планіроўку, аднапавярховы, з унутраным панадворкам, дзе ў старажытнасці знаходзіўся фантан (пасля рэстаўрацыі 2007 года над панадворкам зроблены шкляны дах).

Па перыметру панадворка медрэсэ праходзіць аркадная галерэя, перакрытая дзесяццю паўсферычнымі купаламі, якія абапіраюцца на стральчатыя аркі і слупы. З трох бакоў галерэі знаходзяцца жылыя і навучальныя памяшканьні са спічастымі скляпеннямі. Даволі суровы экстэр’ер збудавання нагадвае крэпасць. У праёме адзіных дзвярэй вісіць жалезны ланцуг — каб кожны, хто заходзіць у медрэсэ, нахіляў галаву. Над дзвярыма ўмацаваны наступны надпіс:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Гэта вучылішча з дапамогай Усяміласцівага Бога загадаў узвесці Менглі-Гірэй Хан, сын Хаджы-Гірэй Хана, хай працягне Бог царства яго да сканчэння веку. 906 год. | "|

У 2007 годзе Турцыя выдзеліла $2,75 млн на рэстаўрацыю Зынджырлы-медрэсэ й размешчанага побач дзюрбе першага крымскага хана Хаджы I Гірэя.

Пасля далучэння Крыма да Расіі, 3 кастрычніка 2015 года школа «Зынджырлы медрэсэ» ўключана таксама ў спіс аб’ектаў культурнай спадчыны Расійскай Федэрацыі .

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  1500 год па хрысціянскім летазлічэнні.
2. ↑  Турцыя выдзеліла амаль 3 млн долараў на аднаўленне старажытных мусульманскіх помнікаў у Бахчысараі
3. ↑
**Тамара Васільеўна Шукала** (нар. 11 верасня 1955, Баранавічы Брэсцкай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Калінінскі дзяржаўны ўніверсітэт, біёлаг, выкладчык біялогіі і хіміі.

Працоўную дзейнасць пачала швачкай Баранавіцкай швейнай фабрыкі, займалася на падрыхтоўчым аддзяленні Калінінскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пасля заканчэння вучобы працавала выхавацелем групы падоўжанага дня ў сярэдняй школе № 10 г. Баранавічы. Выбіралася сакратаром камітэта камсамола Баранавіцкага гархарчгандлю, затым працавала настаўнікам біялогіі і хіміі сярэдняй школы № 117 гарнізона Фінстэрвальдэ Групы савецкіх войскаў у Германіі, метадыстам Дома піянераў і школьнікаў г. Баранавічы, намеснікам дырэктара па выхаваўчай рабоце сярэдняй школы № 20 г. Баранавічы, намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце сярэдняй школы № 24 г. Баранавічы. Дырэктар дзяржаўнай установы адукацыі «Гімназія № 5 г. Баранавічы».

Выбіралася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання.

Узнагароды
----------

Баранавіцкім гарвыканкамам прысуджана званне «Чалавек года» ў галіне адукацыі (2003 г.). Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, нагрудным знакам Міністэрства адукацыі «Выдатнік адукацыі».

Зноскі
------

1. ↑  Шукало Тамара Васильевна Архівавана 26 верасня 2020.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла.
**Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла** — каталіцкі храм у г. Рэшаль, Вармінска-Мазурскае ваяводства, Польшча.

Гісторыя
--------

Касцёл быў пабудаваны пасля 1360 года. Першыя згадкі пра яго датуюцца 1402 годам. Тады былі пабудаваныя: галоўная частка святыні і ніжняя частка вежы. Рызніца і крухта дабудаваныя ў XV стагоддзі

Касцёл быў часткова знішчаны ў выніку пажару ў 1474 годзе. У ходзе рэканструкцыі, якая пачалася ў наступным годзе, быў пабудаваны новы ўсходні франтон і зорчатае скляпенне асноўнай часткі будоўлі. Апрача таго, была павышаная вежа.

У красавіку 1580 года касцёл быў кансэкраваны біскупам Марцінам Кромэрам.

Пасля чарговага пажару ў 1806 годзе касцёл быў перабудаваны і чарговы раз кансэкраваны ўжо ў 1817 годзе. Дваццаць гадоў пазней быў пабудаваны новы купал вежы з ліхтаром, а ў 1822—1843 гадах пераабсталяваны быў інтэр’ер святыні.

Архітэктура
-----------

Касцёл мае арыентаваны, гатычны стыль. Інтэр’ер падзелены на тры нефы, без асобнага, выдзеленага прэзбітэрыюма. Комплекс пабудаваны на прастакутным пляне з цэглы, на нізкім каменным падмурку.

У заходняй частцы знаходзіцца квадратная вежа, якая налічвае 8 паверхаў і вышенёй 52 метры. Унутраная частка касцёла пакрытая зорчатым скляпеннем, якое абапіраецца на чатыры пары васьмікутных калонаў, і такую ж колькасць паўкалёнаў, размешчаных ля сценак.

У рызніцы, якая прымыкае да галоўнага будынку касцёла з поўначы і ў крухце таксама знаходзяцца зорчатае і крыжовае скляпенні. Паміж крухтай, якую называлі таксама бабінцам і рызніцай, знаходзіцца вузкі флігель, у той час, як на ўсходнім баку знаходзіцца прастакутная аднапавярховая бібліятэка, пабудаваная ў 1471 годзе. Галоўная частка комплексу была ўзмоцненая контрфорсамі.

Галоўны алтар быў выкананы ў 1820—1822 гадах. Яго фундатарам з’яўляецца біскуп Юзэф Гогенцолерн, а аўтарам — Вільгельм Бірайхэль.

На галоўным алтары былі змешчаныя карціны аўтарства Яна Блянка з 1821 году, якія паказваюць святых Пятра і Паўла і святую Катажыну, а таксама скульптуры апосталаў.

Апрача шматлікіх скульптураў, у касцёле знаходзіцца таксама нямала карцін з XVIII i XIX стагоддзяў ды многія іншыя прадметы рэлігійнага культу. Да 1945 году ў касцельнай скарбніцы захоўваліся каштоўныя гатычныя літургічная прылады, у тым ліку рэлікварый у выглядзе крыжа з 1400 году, рэлікварый святога Пятра з XVI стагоддзя, а таксама чара, якую фундаваў біскуп Лукаш Вацэнродэ каля 1500 году.

Зноскі
------

1. ↑  Запрашаем у касьцёл сьв. Пятра і Паўла ў Рэшэлі (ФОТА)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Рэшаль)
**Мікалай Абрамавіч Шэхтман** (руск.: Шехтман Николай Абрамович; 13 лютага 1936, Жлобін) — расійскі вучоны ў галіне лексікалогіі і семантыкі. Доктар філалагічных навук (1977), прафесар (1985). Член Расійскай акадэміі прыродазнаўчых навук і Акадэміі менеджменту ў адукацыі. Заслужаны дзеяч навукі РФ (1996). Акадэмік РАЕН, Выдатнік народнай асветы РСФСР (1965), Выдатнік народнай асветы СССР (1979),

Біяграфія
---------

Скончыў Арэнбургскі педагагічны інстытут (1953) і аспірантуру Ленінградскага інстытута імя Герцэна (1963). З 1958 г. працуе ў Арэнбургскім дзяржаўным педагагічным універсітэце, дзе ў розныя гады загадваў кафедрай ангельскай філалогіі (1966—1984), быў дэканам факультэта замежных моў (1984—1985), прарэктарам па навуковай рабоце (1988—2001). Прафесар кафедры тэорыі і практыкі перакладу Арэнбургскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта, акадэмік РАЕН, «Выдатнік народнай асветы РСФСР» (1965), «Выдатнік народнай асветы СССР» (1979).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар шасці манаграфій і 150 навуковых публікацый. Удзельнік міжнародных кангрэсаў у Амстэрдаме, Кембрыджы, Лейпцыгу і іншых цэнтрах сусветнай навукі. Стваральнік навуковай школы па семантыцы германскіх моў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Оренбургская библиографическая энциклопедия
*
**Чацве́р** — дзень тыдня паміж серадой і пятніцай. Яго назва ў беларускай мове паходзіць ад парадкавага нумара гэтага дня ў тыдні - чацвёрты. 

У старажытных рымлян быў прысвечаны Юпітэру (лац.: Dies Iovis), адсюль італ.: Giovedì, у старажытных германцаў — Тору (англ.: Thursday). 

Паводле стандарта ISO 8601, чацвер з'яўляецца днём, які вызначае нумарацыю тыдняў: першы тыдзень года вызначаецца як тыдзень, які ўтрымлівае першы чацвер года і г.д.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Чацвер на Вікісховішчы |


| Тыдзень |
| --- |
| 
* Панядзелак
* Аўторак
* Серада
* Чацвер
* Пятніца
* Субота
* Нядзеля

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4275828-2 · Microsoft: 2779242764 |
**Шэратвары хабатковы сабачка** (*Rhynchocyon udzungwensis*) — афрыканскае млекакормячае з сямейства скакунчыкі.

Знешні выгляд
-------------

Вага каля 700 грам (658—750), даўжыня 21 см.

Распаўсюджанне
--------------

Танзанія, Усходняя Афрыка. Выяўленыя ў гарах Udzungwa Mountains (Kilombero District, Morogoro Region and Kilolo District, Iringa Region) на вышынях каля 1000 м, дзе жывуць у двух лясных масівах: у Ndundulu-Luhomero forest (на паўночным захадзе Udzungwa) і ў Mwanihana forest (на паўночным усходзе Udzungwa).

Лад жыцця
---------

Выяўленыя ў розных тыпах лясоў, але заўсёды ў межах волкіх і падгорыстых (з дрэвамі вышынёй 10-25 м) і горных вечназялёных участкаў (25-50 м), уключаючы бамбукавыя гушчары (Rovero et al. 2008).

Паводзіны шэратварай хабатковай сабачкі падобна да паводзінаў іншых прадстаўнікоў свайго роду (Rathbun 1979). Напрыклад, даследаваныя першаадкрывальнікамі (Rovero et al. 2008) пяць гнёздаў новага віду размяшчаліся ў глебе, былі пакрытыя лісцем і 4 з іх знаходзіліся ў аснове ствала дрэва.

Статус папуляцыі
----------------

У 2008 г. шэратвары хабатковы сабачка быў занесены ў спіс Міжнароднай Чырвонай кнігі са статусам «ўразлівы выгляд» (Vulnerable). Аўтары (Rovero et al. 2008) ацэньваюць колькасць папуляцыі віду на ўзроўні 15,000-24,000 асобін з шчыльнасцю каля 50-80 экз / км ² ў месцах выяўлення.
**Андалуская нізіна** (ісп.: Depresión Bética) — нізіна на поўдні Іспаніі, паміж гарамі Сьера-Марэна на поўначы і Андалускімі гарамі на поўдні і ўсходзе.

Мае трохвугольную форму, паступова пашыраючыся і апускаючыся на паўднёвы захад, выходзячы да Атлантычнага акіяна, дзе бераг утварае шырокі дугападобны ўрэз Кадыскага заліва.

На поўдзень ад нізіны працягваецца (з паўднёвага захаду на паўночны ўсход) магутная сістэма гор Кардыльера-Бетыка, ля падножжа якіх ляжыць паўднёвае і паўднёва-ўсходняе міжземнаморскае ўзбярэжжа Іспаніі. Далей на паўночны ўсход Андалузскія горы заканчваюцца ў раёне мыса Нао. Тэктанічным працягам іх з’яўляецца выцягнутая ад паўднёвага захаду да паўночнага ўсходу група Пітыускіх і Балеарскіх астравоў.

Працягласць — каля 300 км. Нізіна размешчана на месцы перадгорнага прагіну, які пашыраецца да захаду і запоўненага кайназойскімі марскімі і рачнымі адкладамі. Дрэнуецца пераважна ракой Гвадалквівір і яе прытокамі. Пераважае ўзгорысты рэльеф.

Клімат міжземнаморскі; колькасць ападкаў — 400—700 мм у год.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Чатыры пражскія артыкулы** — назва гусіцкай палітычнай і рэлігійнай праграмы, адзінай для ўмеранай («пражскай») і «табарыцкай» фракцый прыхільнікаў рэлігійнага рэфарматара Яна Гуса. Праграма была складзена на тэалагічным факультэце Пражскага ўніверсітэта ў ходзе дыспутаў у 1417—1420 гг. і прадстаўлена ў складзе народнага маніфеста 27 мая 1420 года каралю Жыгімонту.

Апісанне
--------

Пражскія артыкулы, заснаваныя на вучэнні Яна Гуса, былі накіраваны на рэфармаванне каталіцкай царквы ў Багеміі, населенай у асноўным чэхамі, на пазбаўленне кантраляванай рымскімі Папамі чэшскай царквы эканамічнай і свецкай магутнасці, на сцвярджэнне свабоды веравызнання.
Асноўны змест:

* Свабода прапаведавання «Слова Божага»
* Прычашчэнне вернікаў пад абодвума відамі: не толькі хлебам, але і віном (чашай — адкуль пайшла назва «чашнікі»)
* Забарона святарам быць адначасова прадстаўніком свецкай улады (гэта азначала пазбаўленне царквы права валодаць маёмасцю)
* Суровыя пакаранні за смяротныя грахі (пры гэтым да грахоў прылічаліся і практыкаваныя каталіцкай царквой продаж індульгенцый, продаж царкоўных пасад, і г. д.)

У скарочаным выглядзе і з агаворкамі, «якія знішчалі іх сэнс», ляглі ў 1433 годзе ў аснову Пражскіх кампактатаў.

Зноскі
------

1. ↑  Гус, Ян // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
**Касцёл Святых Пятра і Паўла** — мураваны каталіцкі храм у горадзе Івацэвічы Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

Першы парафіяльны храм быў пабудаваны каля 1750 года родам Глухоўскіх. Месціўся касцёл на тэрыторыі сучаснай выхаваўча-працоўнай калоніі (у той час на вуліцы Юрздзіка).

У 1866 годзе касцёл быў забраны пад праваслаўную царкву. У 1922 годзе вернуты вернікам і існаваў да 1944 года. Быў разбураны пры вызваленні горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1962 годзе, пры выкананні будаўнічых работ, прыкладна ў 300 метрах ад касцёла былі знойдзены сляды пахаванняў.

Сучасны касцёл пабудаваны ў пачатку 21 ст. з цэглы.

Архітэктура
-----------

Дынамічна-асіметрычную кампазіцыю храмавага комплексу фарміруюць касцёл і злучаная з ім аднапавярховым крылом званіца. Касцёл вырашаны манументальным прамавугольным у плане аб’ёмам пад двухсхільным дахам, які выходзіць на фасад двухгранным шчытом, фланкіраваным трох’яруснымі трохграннымі вежамі-рызалітамі пад двухсхільнымі пакрыццямі. Вось сіметрыі фасада адзначана круглым акном-ружай (уплыў готыкі) і ўваходнай тэрасай-аркадай. Плоскасныя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з трохвугольнымі сандрыкамі. Пастаўленая вуглом высотная чатрох’ярусная чатырохгранная вежа-званіца завершана спічастым шатром.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 16 кастрычніка 2019.
2. ↑  ІВАЦЭВІЦКІ КАСЦЁЛ

Літаратура
----------

* Кулагін А. М. Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін.

Спасылкі
--------

* Івацэвічы — парафія святых апосталаў Пятра і Паўла —
* Касцёл Святых Пятра і Паўла (Івацэвічы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Шэньчжэнь** (кіт. 深圳, піньінь Shēnzhèn, літаральна - «глыбокая мяжа») — горад субправінцыйнага ўзроўню ў правінцыі Гуандун на поўдні Кітайскай Народнай Рэспублікі, мяжуе з Ганконгам. Насельніцтва ў 2003 годзе склала 4.670.000 чалавек.

Гісторыя
--------

Старт развіццю рэгіёну быў дадзены ў 1978 г. калі кіраўнік КНР Дэн Сяапін выбраў яго ў якасці адной з адмысловых эканамічных зон у рамках новага курсу рыначных рэформаў. Акрамя пляцоўкі для эканамічных рэформаў Шэньчжэнь тады разглядаўся ўладамі КНР як «кітайскі адказ Ганконгу», пытанне аб перадачы якога з-пад улады брытанскай кароны Кітаю яшчэ не было вырашана канчаткова.

Назва горада паходзіць ад спалучэння двух іерогліфаў «шэнь» і «чжэнь», што ў перакладзе азначае «глыбокая мяжа» ці «глыбокі дрэнаж» (так мясцовыя жыхары называюць сістэму арашальных каналаў на рысавых палях). Старажытная назва населенага пункта - Пэнчэн, што ў перакладзе азначае "арліны горад".

Да пачатку рэформаў Шэньчжэнь ўваходзіў у павет Баоань (宝安 县/宝安 县). У лістападзе 1979 Шэньчжэнь быў перададзены ў прамое падначаленне правінцыйнаму ўраду. У маі 1980 Шэньчжэнь афіцыйна стаў першай асаблівай эканамічнай зонай КНР. З лістапада 1988 г. Шэньчжэнь стаў адміністрацыйнай адзінкай з правінцыйным узроўнем эканамічных паўнамоцтваў.

Славутасці
----------

* Вежа Шунь Хін

Гарады-пабрацімы
----------------

* Злучаныя Штаты Амерыкі Х’юстан (англ.: Houston), ЗША
* Расія Самара, Расія
* Расія Ульянаўск, Расія
* Інданезія Богар (індан.: Bogor), Інданезія
* Аўстралія Брысбен (Аўстралія)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Ларуса · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4107686-2 · LCCN: n83040249 · NKC: ge550973 · VIAF: 150132113 |