**Каюга** (саманазва: *Gayogohó:no’*, літаральна «людзі вялікага балота») — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША. Уваходзяць у лігу іракезаў. Жывуць пераважна ў штатах Аклахома і Нью-Ёрк. Нашчадкі каюга таксама сустракаюцца сярод іракезаў Канады. Агульная колькасць у ЗША (2011 г.) — 5342 чал.

Гісторыя
--------

Карэннымі тэрыторыямі, здаўна населенымі каюга, лічацца берагі азёр Фінгер у сучасным штаце Нью-Ёрк. На поўначы іх землі даходзілі да паўночных берагоў ракі Святога Лаўрэнція. Каюга былі адным з пяці народаў-заснавальнікаў лігі (канфедэрацыі) іракезаў. Лічылася, што яны захоўвалі духоўную моц лігі, а таму адыгрывалі важную ролю ў супольных рэлігійных цырымоніях. 10 правадыроў каюга, выбраных жанчынамі, прадстаўлялі свае роды ў радзе іракезаў.

У 1660-х гг. каюга ўдзельнічалі ў разгроме саскуэханцаў, што дазволіла значна пашырыць тэрыторыі. Але ў выніку каюга сутыкнуліся з ваенным саюзам плямён, які стварылі французскія каланісты. У 1687 г. французы арганізавалі ваенную экспедыцыю супраць іракезаў. Захопленыя імі ў палон паляўнічыя каюга былі пераўтвораны ў рабоў. Няўдачы падчас Бабровых войн вымусілі каюга прытрымлівацца саюза з брытанскімі калоніямі. Яны ўдзельнічалі ў Сямігадовай вайне супраць французаў на баку брытанцаў. Атравана, ваенны правадыр каюга, забяспечваў брытанскай арміі выведванне сіл праціўніка. Акрамя таго, назіралася міграцыя каюга на захад, пераважна ў даліну ракі Агая, дзе паступова склалася згуртаванне так званых *мінга* — іракезаў Агая. Войны, міграцыі і асабліва эпідэміі прывялі да скарачэння насельніцтва. У 1778 г. налічвалася толькі крыху болей за 1100 каюга.

У гады Амерыканскай рэвалюцыі каюга падтрымалі Вялікабрытанію супраць паўстаўшых калоній. У 1779 г. па загаду Дж. Вашынгтона часткі Кантынентальнай арміі ўварваліся ў землі каюга і спалілі іх вёскі. Многія каюга збеглі на захад або на тэрыторыю Канады. 11 лістапада 1794 г. каюга разам з іншымі іракезамі падпісалі мірнае пагадненне з ЗША, згодна з якім атрымалі права на аўтаномную рэзервацыю ў штаце Нью-Ёрк. Аднак улады штата Нью-Ёрк парушылі пагадненне і ўсталявалі свой фармальны суверэнітэт над землямі рэзервацыі, што было замацавана ў дагаворах 1789 г. 1790 г. 1795 г. і 1807 г. і пазней выклікала доўгатэрміновыя судовыя спрэчкі, якія працягваюцца і ў нашы дні.

У 1831 г. іракезы Агая падпісалі пагадненне з ЗША аб перадачы сваіх зямель наўзамен на грашовую кампенсацыю і землі на тэрыторыі Аклахомы. У 1888 г. была вылучана асобная рэзервацыя перасяленцаў-сенека і каюга. У 1937 г. яна атрымала права на самакіраванне як супольнае племя сенека і каюга. У нашы дні гэта аб’яднанне мае статус нацыі.

Асаблівасці культуры
--------------------

Да канца XVIII ст. сацыяльнае і эканамічнае жыццё каюга мала адрознівалася ад іншых іракезаў. Асноўнымі заняткамі з’яўляліся земляробства, паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва. Навакольныя землі належалі вясковым абшчынам, апрацоўваліся жанчынамі і таму перадаваліся па спадчыне ад жанчыны да жанчыны. Адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі. Жанчыны прымалі ўдзел у кіраванні. Усяго налічвалася 10 родава-тэрытарыяльных аб’яднанняў на чале з правадырамі, што карысталіся аўтаноміяй, мелі свой татэм і прадстаўніцтва ў радзе іракезаў.

Каюга знакаміты прыкладным мастацтвам — вырабам разьбяных дзяржальняў, драўляных лялек і масак. Дзякуючы амерыканскім антраполагам XIX ст. і XX ст. добра захаваўся фальклор каюга, які адлюстроўвае агульныя для іракезаў казкі і міфы пра Вялікага Міратворца, Нябесную жанчыну, Лятучую галаву і інш.

Мова
----

Мова каюга належыць да іракезскай групы моў. Сярод жыхароў правінцыі Антарыа ў Канадзе на ёй размаўляе каля 240 чалавек, прычым у Канадзе вылучаюцца 2 блізкія дыялекты — верхні і ніжні. У 2012 г. 79 чалавек свабодна размаўлялі на мове каюга ў штаце Нью-Ёрк. Асобны дыялект сенека-каюга Аклахомы да нашага часу знік.

Зноскі
------

1. 1 2  Cayuga Tribe: History & Overview
2. ↑  Cayuga
3. ↑  The Quebec History Encyclopedia Cayuga Indians
4. ↑  TRIBAL HISTORY Архівавана 14 мая 2017.
5. ↑  The Encyclopedia of New York State
6. ↑  THE CAYUGA INDIANS AND THEIR LAND CLAIM
7. ↑  SENECA-CAYUGA
8. ↑  Muriel H. Wright, CAYUGA **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 сакавіка 2017. Праверана 3 мая 2017.
9. ↑  Steven L. Danver, Native Peoples of the World: An Encylopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues
10. ↑  Гл.: Frank Gouldsmith Speck, Alexander General, Midwinter Rites of the Cayuga Long House
11. ↑  Legendary Native American Figures: The Great Peacemaker
12. ↑  Native American Legends: Sky Woman (Ataensic, Atahensic, Ataentsic)
13. ↑  Legendary Native American Figures: Flying Head (Big Heads)
14. ↑  Cayuga (Goyogo̱hó:nǫ’)

Літаратура
----------

* *Shannon, T.* Iroquois Diplomacy on the Early American Frontier: The Penguin Library of American Indian History (Penguin's Library of American Indian History) / Timothy J. Shannon. — New York: Viking Adult, 2008. — ISBN 067001897X

Спасылкі
--------

* Нацыя каюга ў Нью-Ёрку
* Нацыя сенека-каюга Аклахомы
* Каюга ў складзе іракезаў Канады Архівавана 19 кастрычніка 2016.
* Культура і гісторыя
* Гісторыя іракезаў Архівавана 18 лютага 2011.
* Моўны слоўнік: англійская — каюга

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85021559 |