**Ампі́р** (ад фр.: empire — «імперыя») — стыль у архітэктуры і дэкаратыўна-прыкладным мастацтве першай траціны XIX ст. у Францыі і Расійскай імперыі, завяршальная фаза класіцызму.

Перадумовай ампіру ў Францыі ў канцы XVIII стагоддзя было імкненне майстроў класіцызму да ўсё большай лапідарнасці і манументальнасці — у праектах К. Н. Леду[ru], Э. Л. Буле[ru] і інш. Іх ідэі аскетычна-лаканічных і геаметрычна выразных збудаванняў насілі ў асноўным утапічны характар, але яны ўзбагацілі наступныя пошукі архітэктараў.

Стыль Дырэкторыі (1795—1799) і т.зв. стыль Консульства, якія папярэднічалі ампіру, ужо арыентаваліся на мастацтва грэчаскай архаікі, імперскага Рыма, а таксама Старажытнага Егіпта, пераймаючы яго манументальнасць, лаканізм, пазней — ідэю зацвярджэння імперскай велічы пасродкам шматлікіх атрыбутаў і сімвалаў. Актыўнае выкарыстанне вялікіх непадзеленых паверхняў сцен, геаметрычная правільнасць суцэльных аб’ёмаў будынкаў, масіўнасць пілонаў і калон часткова ўзыходзяць да старажытнаегіпецкага мастацтва. Шырокае распаўсюджанне ў архітэктуры ампіру атрымалі порцікі дарычнага і тасканскага ордараў; дэкор будынкаў быў нярэдка перагружаны ваеннай атрыбутыкай (ліктарскія фасцыі, даспехі, вянкі, геральдычнымі арлы[ru], таксама стылізаваныя сфінксы і да т.п.).

Разам з тым у структуры формаўтварэння ампіру праглядаецца ўзмацненне горадаўтваральнай ролі фасадаў будынкаў, якія забяспечваюць сіметрычнасць і гарманічнасць ансамбля ў цэлым.

Францыя
-------

У імперскі перыяд у Францыі шырока распаўсюдзілася прамое запазычанне архітэктурных тыпаў і формаў старажытнасці (трыўмфальныя аркі, абеліскі і інш.), матываў дэкору інтэр’ераў (антыкізаваныя егіпецкія рэльефы і арнамент, пампеянскі стыль і да т.п.), знарочыста парадных і прахалодна-ўрачыстых, напоўненых тэатральным пафасам. Вядучыя майстры французскага ампіру — архітэктары Ш. Персье[ru] і П. Ф. Л. Фантэн, таксама Ж. Ф. Шальгрэн[ru].

Расійская імперыя
-----------------

Ампір у Расійскай імперыі (іншыя назвы — *высокі класіцызм*, ці *аляксандраўскі класіцызм*) узнік пад уплывам французскага мастацтва і стаў выразнікам ідэй дзяржаўнай велічы і незалежнасці; найбольшае распаўсюджанне атрымаў у горадабудаўнічых ансамблях Санкт-Пецярбурга (архітэктары К. І. Росі, А. Д. Захараў, А. Н. Вараніхін, Ж. Ф. Тама дэ Тамон, В. П. Стасаў і інш.) і Масквы (Дж. Б. Жылярдзі і Д. Жылярдзі, А. Р. Грыгор’еў, В. І. Бавэ). У розных гарадах Расійскай імперыі разгарнулася будаўніцтва па «ўзорных» праектах, дзякуючы якому ампір стаў агульнарасійскім культурным здабыткам.

### На Беларусі

У беларускім дойлідстве стыль ампір развіваўся пад моцным уплывам рускай архітэктуры. Для будынкаў характэрныя масіўныя кубападобныя аб’ёмы з вялікімі гладкімі плоскасцямі, з якімі кантрастуюць дэкаратыўныя элементы ў выглядзе арнаментаваных панэляў, фрызаў, медальёнаў, разетак, выяў людзей і г.д. Аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя вылучаецца строгай прасторай формаў, статычнасцю і манументальнасцю, геаметрычнай выразнасцю чляненняў. Нярэдка класічныя ордарныя элементы перапрацоўваліся ў адпаведнасці з новымі мастацкімі поглядамі, напрыклад, у завяршэнні порцікаў выкарыстоўвалі прамавугольныя або ступеньчатыя атыкі, калоны пераважна дарычнага або тасканскага ордараў пазбаўлялі энтазіса (патаўшчэння ствала калоны), базы, парушалі іх класічныя прапорцыі (Сноўскі палацава-паркавы ансамбль, Гомельскі Петрапаўлаўскі сабор, «Дом паляўнічага» ў Гомелі, 1809—1819, арх. Дж. Кларк; асабняк у Слоніме, капліца каля в. Мілавіды Баранавіцкага раёна).

У кампазіцыі дамінуе порцік або франтон на галоўным фасадзе (жылы дом у Гродне на вул. Замкавай, 16), бельведэр (Жамыслаўскі палац). Важнае мастацкае значэнне набыло афармленне ўваходных дзвярэй глухой разьбой. Фасады будынкаў афармляліся барэльефнымі выявамі вайсковых атрыбутаў (Нясвіжскі палац).

У інтэр’еры палацаў выкарыстоўваліся буйныя фрызы і панэлі з барэльефнымі кампазіцыямі (Жыліцкі палацава-паркавы ансамбль), каларыстычнае вырашэнне інтэр’ера грунтавалася на кантрасце інтэнсіўнага па колеры фону сцен і светлай столі, мармуровых дэталяў аддзелкі камінаў, ліштваў. Важную ролю ў мастацкім вырашэнні інтэр’ера адыгрывалі творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (мэбля, гадзіннікі, падсвечнікі і інш.).

Прадстаўнікі ампіру надавалі вялікае значэнне малым архітэктурным формам (фантан сядзібы ў г.п. Нароўля, брамы сядзібы ў в. Барбароў Мазырскага і г. Давыд-Гарадок[*удакладніць*] Столінскага, надмагілле А. Снядэцкага ў в. Гароднікі Ашмянскага раёнаў, лаўка на Трышынскіх могілках у Брэсце і інш.). Для твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ампіру характэрна статычная маналітная форма, з якой кантрастуе пластыка-дэкаратыўная аддзелка ў выглядзе арнаментальных уставак. У мэблі апорам канап, крэслаў, сталоў надаваліся формы калон, канеліраваных слупоў, яны дэкарыраваная выявамі грыфонаў, лебедзяў, ільвоў і інш.

У сярэдзіне XIX ст. ампір пачаў змяняцца рознымі эклектычнымі плынямі.

Мэбля і іншыя віды мастацтва
----------------------------

Ф. Жэрар. «Напалеон Банапарт у каранацыйным касцюме». Пачатак XIX ст. Музей Версаля.
Ампір праявіўся таксама ў мастацтве мэблі (сям’я Жакоб, мэбля па праектах Ж. Л. Давіда ў Францыі, праекты А. Н. Вараніхіна і К. І. Росі ў Расіі). Моцны ўплыў аказаў стыль ампір на формы і дэкор вырабаў з металу, фарфору, шкла, на мадэлі адзення, а таксама на выяўленчае мастацтва (жывапіс Ж. Л. Давіда, А. Гро, Ф. Жэрара; скульптура А. Кановы, І. П. Мартаса, І. П. Віталі, В. І. Дэмут-Маліноўскага і інш.).

Іншыя краіны
------------

У некаторых краінах Еўропы (Вялікабрытанія, Італія, Данія) у першай траціне XIX ст. назіраліся падобныя пошукі ў галіне архітэктуры і дэкаратыўных мастацтваў (напрыклад, стыль Рэгенцтва і «стыль Георга IV» у Англіі, «прускі элінізм» у Германіі), аднак яны не атрымалі назвы «ампір». Уплыў ампіру ў другой палове XIX ст. несумненны ў дойлідстве Францыі (стыль Другой імперыі), Вялікабрытаніі (віктарыянскі стыль), Італіі, кайзераўскай Германіі. Такія яго характэрныя рысы, як культ дзяржаўнасці і імперскай велічы, халодная пампезнасць, праявіліся ў таталітарным мастацтве 20 ст. (фашысцкае мастацтва ў Італіі, мастацтва Трэцяга рэйха[ru] ў Германіі, неакласіцызм у СССР).

* Вандомская калона, ПарыжВандомская калона, Парыж
* Арка Карузель, ПарыжАрка Карузель, Парыж
* Казанскі сабор, Санкт-ПецярбургКазанскі сабор, Санкт-Пецярбург
* Трыўмфальныя вароты, МаскваТрыўмфальныя вароты, Масква
* Калона Нельсана, ЛонданКалона Нельсана, Лондан

* Трон НапалеонаТрон Напалеона
* Крэсла з ЛуўраКрэсла з Луўра
* Настольны гадзіннікНастольны гадзіннік
* Аздабленне палаца ў ФантэнблоАздабленне палаца ў Фантэнбло
* Егіпецкі сервіз Віван-ДэнонаЕгіпецкі сервіз Віван-Дэнона

Ампір у Беларусі
----------------

* Палацава-паркавы комплекс у СновеПалацава-паркавы комплекс у Снове
* Палацава-паркавы комплекс у ЖылічахПалацава-паркавы комплекс у Жылічах
* Петрапаўлаўскі сабор у ГомеліПетрапаўлаўскі сабор у Гомелі
* Альтанка ў Нараўлянскім палацава-паркавым комплексеАльтанка ў Нараўлянскім палацава-паркавым комплексе

Гл. таксама
-----------

* Сталінскі ампір

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Ампир // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
2. 1 2 3 4 5  *А. М. Кулагін.* Ампір // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Літаратура
----------

* Ампир // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
* Курбатов В. Классицизм и ампир // Старые годы. 1912. Июль — сентябрь;
* Vaequier J. Marmottan P. Le Style Empire: En 5 vol. P. 1924—1934;
* Некрасов А. И. Русский ампир. М. 1935;
* Isermayer C. Empire. Münch. 1977;
* Гайдамак А. Русский ампир. М. 2000;
* Турчин В. С. Александр I и неоклассицизм в России. Стиль империи или империя как стиль. М. 2001.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ампір

| ⛭Напрамкі ў заходнім мастацтве |
| --- |
| Сярэднявечча | 
Раманскі стыль •
Готыка
(Інтэрнацыянальная готыка)
 |
| Новы час | 
Акадэмізм •
Ампір •
Барока •
Маньерызм •
Класіцызм •
Неакласіцызм •
Рэалізм •
Рэнесанс •
Ракако •
Рамантызм •
Сентыменталізм
 |
| Мадэрнізм | 
✰ Прэрафаэліты •
Імпрэсіянізм •
Постімпрэсіянізм •
Мадэрн (ар-нуво) •
Ар-дэко •
Экспрэсіянізм •
Кубізм •
Футурызм •
Абстракцыянізм •
Супрэматызм •
Канструктывізм •
Баўхаус •
Дадаізм •
Сюррэалізм •
Абстрактны экспрэсіянізм •
Лірычная абстракцыя •
Жывапіс каляровага поля
 |
| Сучаснае мастацтва | 
Артэ повера •
Ар брут •
Канцэптуалізм •
Лэнд-арт •
Мінімал арт •
Маладыя брытанскія мастакі •
Постмінімалізм •
Неа-геа •
Неапластыцызм •
Неаэкспрэсіянізм •
Оп-арт •
Поп-арт •
Сац-арт •
Трансавангард •
Стакізм
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11939981z · GND: 4152103-1 · LCCN: sh85036239 · NKC: ph136957 |