**Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна** (харв.: Hrvatska Republika Herceg-Bosna) была непрызнаным геапалітычным утварэннем і квазідзяржавай у Босніі і Герцагавіне. Яна была абвешчана 18 лістапада 1991 года пад назвай **Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны** (харв.: Hrvatska Zajednica Herceg-Bosna) як «палітычнае, культурнае, эканамічнае і тэрытарыяльнае цэлае» на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны і скасавана 14 жніўня 1996 года.

Харвацкая супольнасць Баснійскай Пасавіны, абвешчаная ў паўночнай Босніі 12 лістапада 1991 года, была далучана да Герцаг-Босны ў кастрычніку 1992 года. У сваіх абвешчаных межах Герцаг-Босна ахоплівала каля 30% тэрыторыі краіны, але не мела эфектыўнага кантролю над усёй тэрыторыяй, паколькі яе часткі былі захоплены Арміяй Рэспублікі Сербскай (ВРС) у пачатку Баснійскай вайны. Узброеныя сілы Герцаг-Босны, Харвацкае веча абароны (HVO), былі сфарміраваны 8 красавіка 1992 года і першапачаткова ваявалі ў саюзе з Арміяй Рэспублікі Боснія і Герцагавіна. Іх адносіны пагоршыліся ў канцы 1992 года, што прывяло да харвацка-баснійскай вайны.

14 верасня 1992 Канстытуцыйны суд Рэспублікі Боснія і Герцагавіна прызнаў Герцаг-Босну неканстытуцыйным утварэннем. Герцаг-Босна афіцыйна прызнала ўрад Рэспублікі Босніі і Герцагавіны і функцыянавала як дзяржава ў дзяржаве, у той час як частка яе кіраўніцтва выступала за аддзяленне фармацыі і яе аб’яднанне з Харватыяй.

28 жніўня 1993 Герцаг-Босна была абвешчана рэспублікай у адпаведнасці з прапановай плана Оўэна-Столтэнберга, які прадугледжваў Боснію і Герцагавіну як саюз трох рэспублік. Яго сталіцай быў Мостар, які ў той час быў зонай ваенных дзеянняў, а эфектыўны цэнтр кіравання знаходзіўся ў Грудэ. У сакавіку 1994 года было падпісана Вашынгтонскае пагадненне, якое паклала канец канфлікту паміж харватамі і баснякамі. Згодна з пагадненнем, Герцаг-Босна павінна была быць далучана да Федэрацыі Босніі і Герцагавіны, але яна працягвала існаваць, пакуль не была афіцыйна скасавана ў 1996 годзе.

Паходжанне
----------

 Кніга Ферда Шышыча 1908 г. з назвай *Герцаг-Босна*
Тэрмін *Герцаг-Босна* (харв.: Herceg-Bosna) з’явіўся ў канцы 19 стагоддзя і выкарыстоўваўся як сінонім Босніі і Герцагавіны без палітычнага падтэксту. Яно часта сустракалася ў народных вершах як больш паэтычная назва Босніі і Герцагавіны. Адна з самых ранніх згадак гэтага тэрміна была зроблена харвацкім пісьменнікам Іванам Зоўкам у яго кнізе *«Харватства ў традыцыі і звычаях Герцаг-Босна»* 1899 года. Харвацкі гісторык Ферда Шышыч выкарыстаў гэты тэрмін у сваёй кнізе *«Герцаг-Босна з нагоды анексіі»* 1908 года. У першай палове 20-га стагоддзя назва Герцаг-Босна выкарыстоўвалася такімі гісторыкамі, як Хамдзія Крэшаўлякавіч і Дамінік Мандзіч, а таксама харвацкімі палітыкамі Уладка Мачэкам і Младэнам Лоркавічам. Яе выкарыстанне скарацілася ў другой палове 20-га стагоддзя да 1991 года і абвяшчэння Харвацкай супольнасці Герцаг-Босны. З 1990-х гадоў яно выкарыстоўвалася як назва харвацкай тэрытарыяльнай адзінкі ў Босніі і Герцагавіне.

Пасля падпісання Вашынгтонскага пагаднення ў сакавіку 1994 года і стварэння Федэрацыі Босніі і Герцагавіны адзін з яе кантонаў атрымаў назву Кантон Герцаг-Босна. У 1997 гэта назва была прызнана неканстытуцыйнай Канстытуцыйным судом Федэрацыі Босніі і Герцагавіны і афіцыйна перайменавана ў Кантон 10.

Кантэкст
--------

Асноўны артыкул: **Распад Югаславіі**
 Доля харватаў у Босніі і Герцагавіне ў 1991 г.
У пачатку 1991 года, пасля 14-га Надзвычайнага з’езда Камуністычнай партыі Югаславіі, кіраўнікі шасці югаслаўскіх рэспублік пачалі серыю сустрэч па вырашэнні крызісу ў Югаславіі. Сербскае кіраўніцтва выступала за федэратыўнае рашэнне, тады як кіраўніцтва Харватыі і Славеніі выступала за саюз суверэнных дзяржаў. 22 лютага Алія Ізетбегавіч прапанаваў асіметрычную федэрацыю, у якой Славенія і Харватыя будуць падтрымліваць слабыя сувязі з 4 астатнімі рэспублікамі. Неўзабаве пасля гэтага ён змяніў сваю пазіцыю і выбраў суверэнную Боснію і Герцагавіну як перадумову такой федэрацыі. 25 сакавіка 1991 года прэзідэнт Харватыі Франьё Туджман сустрэўся з прэзідэнтам Сербіі Слабаданам Мілошавічам у Караджорджэва, нібыта для абмеркавання падзелу Босніі і Герцагавіны. 6 чэрвеня Ізэтбегавіч і прэзідэнт Македоніі Кіра Глігараў прапанавалі слабую канфедэрацыю паміж Харватыяй, Славеніяй і федэрацыяй астатніх чатырох рэспублік, што было адхілена Мілошавічам.

13 ліпеня ўрад Нідэрландаў, у той час краіны-старшыні ў ЕС, прапанаваў іншым краінам ЕС вывучыць магчымасць узгодненых змен межаў югаслаўскіх рэспублік, але прапанова была адхілена іншымі членамі. У ліпені 1991 года Радаван Караджыч, прэзідэнт самаабвешчанай Рэспублікі Сербскай, і Мухамед Філіповіч, віцэ-прэзідэнт Арганізацыі мусульманскіх баснійцаў (MBO), падрыхтавалі праект пагаднення паміж сербамі і баснійцамі, які пакідаў Боснію ў дзяржаўным саюзе з Сацыялістычнай Рэспублікай Сербіі і СР Чарнагорыі. Харвацкі дэмакратычны саюз (HDZ BiH) і Сацыял-дэмакратычная партыя (SDP BiH) асудзілі пагадненне, назваўшы яго антыхарвацкім пактам і здрадай. У той жа час, першапачаткова вітаўшы ініцыятыву Ізэтбегавіч таксама адхіліў пагадненне.

З ліпеня 1991 па студзень 1992, падчас вайны за незалежнасць Харватыі, ЮНА і сербскія ваенізаваныя фармаванні выкарыстоўвалі тэрыторыю Босніі для нападаў на Харватыю. Урад Харватыі дапамог узброіць харватаў і баснякоў у Босніі і Герцагавіне, чакаючы, што вайна пашырыцца там. Да канца 1991 года каля 20 000 харватаў у Босніі і Герцагавіне, у асноўным з рэгіёна Герцагавіна, запісаліся ў Харвацкую нацыянальную гвардыю. Падчас вайны ў Харватыі прэзідэнт Босніі Алія Ізетбегавіч выступіў па тэлебачанні з дэкларацыяй аб нейтралітэце, заявіўшы, што «*гэта не наша вайна*», і што ўрад Сараева не прымае абарончых мер ад магчымага нападу баснійскіх сербаў і ЮНА. Ізэтбегавіч пагадзіўся раззброіць існуючыя сілы тэрытарыяльнай абароны (TO) па патрабаванні ЮНА. Гэтаму супрацьдзейнічалі баснійскія харваты і арганізацыі мусульман, якія атрымалі кантроль над многімі аб’ектамі і зброяй TO.

Гісторыя
--------

### Стварэнне

У кастрычніку 1991 года харвацкая вёска Раўна ў Герцагавіне была атакавана і знішчана сіламі Югаслаўскай народнай арміі (ЮНА), перш чым павярнуць на поўдзень у бок абложанага Дуброўніка. Гэта былі першыя страты харватаў у Босніі і Герцагавіне. Ізетбегавіч не адрэагаваў на напад на Раўна. Кіраўніцтва Босніі і Герцагавіны першапачаткова дэманстравала гатоўнасць застацца ў расколатай Югаславіі, але пазней выступіла за аб’яднаную Боснію і Герцагавіну.

12 лістапада 1991 года на сустрэчы пад старшынствам Дарыё Кордзіча і Матэ Бобана мясцовыя партыйныя лідары HDZ BiH дасягнулі пагаднення аб правядзенні палітыкі дасягнення «*векавой мары, агульнай харвацкай дзяржавы*» і вырашылі, што абвяшчэнне Харвацкая банавіна ў Босніі і Герцагавіне павінна стаць «*пачатковай фазай, якая вядзе да канчатковага вырашэння харвацкага пытання і стварэння суверэннай Харватыі ў яе этнічных і гістарычных [...] межах*». У той жа дзень у муніцыпалітэтах паўночна-заходняй Босніі ў Басанскім Бродзе была абвешчана Харвацкая супольнасць Баснійскай Пасавіны.

18 лістапада была створана аўтаномная Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны (HZ-HB), якая заявіла, што не мае мэты аддзялення і што будзе служыць «*прававой асновай для мясцовага самакіравання*». У рашэнні аб стварэнні гаварылася, што Супольнасць будзе «*паважаць дэмакратычна абраны ўрад Рэспублікі Босніі і Герцагавіны да таго часу, пакуль існуе дзяржаўная незалежнасць Босніі і Герцагавіны ў дачыненні да былой ці любой іншай Югаславіі*». Яе прэзідэнтам стаў Бобан. Адзін з дарадцаў Бобана заявіў, што Герцаг-Босна была толькі часовай мерай і што ўся вобласць у рэшце рэшт стане неад’емнай часткай Босніі і Герцагавіны. З самага пачатку кіраўніцтва Герцаг-Босны і HVO падтрымлівала цесныя адносіны з урадам Харватыі і Харвацкай арміяй (HV). На пасяджэнні Вышэйшага дзяржаўнага савета Харватыі Туджман заявіў, што стварэнне Герцаг-Босны не было рашэннем аб аддзяленні ад Босніі і Герцагавіны. 23 лістапада ўрад Босніі абвясціў Герцаг-Босну незаконнай.

27 снежня 1991 года кіраўніцтва HDZ Харватыі і HDZ BiH правялі сустрэчу ў Заграбе пад старшынствам Туджмана. Яны абмеркавалі будучыню Босніі і Герцагавіны, разыходжанні ў поглядах на яе і стварэнне харвацкай палітычнай стратэгіі. Сцяпан Клюіч выступаў за тое, каб харваты заставаліся ў складзе Босніі і Герцагавіны, а Бобан казаў, што ў выпадку распаду Босніі і Герцагавіны Герцаг-Босна павінна быць абвешчана незалежнай харвацкай тэрыторыяй, «*якая далучыцца да дзяржавы Харватыя, але толькі ў той момант, калі Харвацкае кіраўніцтва [...] павінна вырашыць*». Кордзіч, віцэ-прэзідэнт Герцаг-Босны, сцвярджаў, што дух харватаў у Герцаг-Босне ўзмацніўся з моманту яе абвяшчэння і што харваты ў рэгіёне Траўнік гатовыя стаць часткай харвацкай дзяржавы «*любой цаной [...] любы іншы варыянт будзе лічыцца здрадай, за выключэннем дакладнага размежавання харвацкай зямлі на тэрыторыі Герцаг-Босны*». На той жа сустрэчы Туджман сказаў, што «*з пункту гледжання суверэнітэту Боснія і Герцагавіна не мае перспектыў*» і рэкамендаваў палітыцы Харватыі быць палітыкай «*падтрымкі суверэнітэту [Босніі і Герцагавіны] да таго часу, пакуль гэта будзе падыходзіць Харватыі*». Ён засноўваў гэта на перакананні, што сербы не прымаюць Боснію і Герцагавіну і што баснійскія прадстаўнікі не вераць у гэты дзяржаўны праект і жадаюць застацца ў Югаславіі, і думаў, што такая палітыка дазволіць пазбегнуць вайны. Туджман заявіў, што «*прыйшоў час скарыстацца магчымасцю, каб сабраць харвацкі народ у самых шырокіх межах*».

### Баснійская вайна

Асноўныя артыкулы: **Баснійская вайна** і **Харвацка-баснійскі канфлікт**
План Кэрынгтана-Кутыльера ў пачатку 1992 г. Сербскія кантоны паказаны чырвоным колерам, мусульманскія — зялёным, харвацкія — сінім.
 Аэрафотаздымак плошчы харвацкіх дваран у Мостары пасля вайны, дзе размяшчаўся ўрад Герцаг-БосныУ перыяд з 29 лютага па 1 сакавіка 1992 года ў СР Босніі і Герцагавіны прайшоў рэферэндум аб незалежнасці. Пытанне рэферэндуму гучала так: «*Ці выступаеце вы за суверэнную і незалежную Боснію і Герцагавіну, дзяржаву раўнапраўных грамадзян і нацый мусульман, сербаў, харватаў і іншых, якія ў ёй пражываюць?*» Выбаршчыкі-баснякі і баснійскія харваты рашуча выступалі за незалежнасць, але рэферэндум у асноўным байкатавалі баснійскія сербы. Агульная яўка выбаршчыкаў склала 63,6%, з іх 99,7% прагаласавалі за незалежнасць Босніі і Герцагавіны.

8 красавіка 1992 года была створана Харвацкае веча абароны (HVO), якое стала афіцыйным узброеным органам Герцаг-Босны. Значная колькасць мусульман таксама далучылася да HVO, складаючы ад 20 да 30 працэнтаў арміі. Юрыдычнае абгрунтаванне стварэння HVO бачылася ў законах Югаславіі, якія дазвалялі грамадзянам арганізоўваць уласную самаабарону, калі іх урад быў не ў стане або не жадаў іх абараняць. Бобан сказаў, што HVO была створана таму, што «*трынаццаць харвацкіх вёсак у муніцыпалітэце Трэбінье, у тым ліку Раўна, былі знішчаны, і ўрад Босніі нічога не зрабіў пасля гэтага*».

У пачатку вайны быў створаны харвацка-баснійскі альянс, але з цягам часу ў ім адбыліся прыкметныя распады з-за росту напружанасці і адсутнасці ўзаемнага даверу, кожны з двух бакоў вёў асобныя перамовы з сербамі, і неўзабаве з абодвух бакоў пачалі паступаць скаргі на адзін аднаго. Прызначаная сталіца Герцаг-Босны, Мостар, была абложана ЮНА, а потым Арміяй Рэспублікі Сербскай (ВРС) з красавіка 1992 года. У канцы траўня HVO перайшла ў контрнаступленне і пасля больш чым месяца баёў здолела адціснуць сілы ВРС з Мостара і ваколіц.

Кіраўніцтва Харватыі і Герцаг-Босны прапанавала Ізетбегавічу канфедэрацыю Харватыі і Босніі і Герцагавіны, але Ізетбегавіч адхіліў гэта. 3 ліпеня 1992 года Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны была афіцыйна абвешчана ў якасці дапаўнення да першапачатковага рашэння ад лістапада 1991 года. Харвацкі дынар быў прыняты тут у якасці валюты, а харвацкая мова — у якасці афіцыйнай мовы. Тут была свая школьная праграма і сістэма мясцовага самакіравання. У прэамбуле было засведчана:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Сутыкнуўшыся з бязлітаснай агрэсіяй югаслаўскай арміі і чэтнікаў супраць Рэспублікі Боснія і Герцагавіна і Рэспублікі Харватыя, з велізарнай колькасцю страчаных жыццяў, з пакутамі і болем, з тым, што ідзе замах на векавыя харвацкія тэрыторыі і даброты, са знішчэннем Рэспублікі Боснія і Герцагавіна і яе законна абраных органаў, харвацкі народ Босніі і Герцагавіны, у гэтыя цяжкія моманты сваёй гісторыі, калі апошняя камуністычная армія Еўропы, аб’яднаная з чэтнікамі, ставіць пад пагрозу існаванне харвацкага народа і Рэспублікі Босніі і Герцагавіны, глыбока ўсведамляе, што іх будучыня звязана з будучыняй усяго харвацкага народа. | "|

21 ліпеня 1992 года Пагадненне аб дружбе і супрацоўніцтве паміж Босніяй і Герцагавінай і Харватыяй было падпісана Аліяй Ізетбегавічам і Франьё Туджманам, што ўсталявала ваеннае супрацоўніцтва паміж мусульманскімі і харвацкімі сіламі. Хоць гэта часта не было гарманічным, гэта прывяло да паступовай стабілізацыі абароны ў Босніі і Герцагавіне. Зброю для баснійскай арміі адпраўлялі праз Харватыю, нягледзячы на эмбарга на пастаўкі зброі. На сесіі, якая адбылася 6 жніўня, прэзідэнцтва Босніі прызнала HVO неад’емнай часткай узброеных сіл Босніі.

14 верасня 1992 г. Канстытуцыйны суд Босніі і Герцагавіны прызнаў абвяшчэнне Герцаг-Босны неканстытуцыйным. Харвацкая супольнасць Баснійскай Пасавіны была афіцыйна далучана да Герцаг-Босны ў кастрычніку 1992 г. У канцы 1992 г. напружанасць паміж харватамі і баснійцамі ўзрастала, а ў пачатку 1993 г. выбухнула харвацка-баснійская вайна. Сутычкі распаўсюдзіліся ў цэнтральнай Босніі, асабліва ў даліне Лашвы. Цягам двух месяцаў большая частка цэнтральнай Босніі апынулася пад кантролем ARBiH.

У канцы ліпеня 1993 года пасярэднікамі ААН Торвальдам Столтэнбергам і Дэвідам Оўэнам быў прапанаваны план Оўэна-Столтэнберга, які павінен быў арганізаваць Боснію і Герцагавіну ў саюз трох этнічных рэспублік. Сербы атрымалі б 53% тэрыторыі, баснякі — 30%, а харваты — 17%. Харваты прынялі прапанову, хоць і мелі некаторыя пярэчанні адносна прапанаваных межаў. Сербы таксама прынялі гэтую прапанову, а баснійскі бок адхіліў план, патрабуючы ад сербаў тэрыторый ва ўсходняй і заходняй Босніі і выхаду да Адрыятычнага мора ад харватаў. 28 жніўня, у адпаведнасці з мірнай прапановай Оўэна-Столтэнберга, Харвацкая Рэспубліка Герцаг-Босна была абвешчана ў Грудэ як «*рэспубліка харватаў у Босніі і Герцагавіне*». Аднак яна не была прызнана баснійскім урадам.

### Вашынгтонскае пагадненне

Асноўны артыкул: **Вашынгтонскае пагадненне**26 лютага 1994 года ў Вашынгтоне, пачаліся перамовы паміж кіраўнікамі баснійскага ўрада і Матэ Гранічам, міністрам замежных спраў Харватыі, каб абмеркаваць магчымасці пастаяннага спынення агню і канфедэрацыі баснійскіх і харвацкіх рэгіёнаў. Да гэтага часу колькасць тэрыторыі Босніі і Герцагавіны, кантраляванай HVO, скарацілася з 20 працэнтаў да 10 працэнтаў. Бобан і прыхільнікі жорсткай лініі HVO былі адхіленыя ад улады, а «крымінальныя элементы» былі звольненыя з Арміі Рэспублікі Боснія і Герцагавіна (ARBiH). Пад моцным ціскам Амерыкі 1 сакавіка ў Вашынгтоне было дасягнута часовае пагадненне аб Харвацка-баснійскай федэрацыі. 18 сакавіка на цырымоніі, арганізаванай прэзідэнтам ЗША Білам Клінтанам, прэм’ер-міністр Босніі Харыс Сілайджыч, міністр замежных спраў Харватыі Матэ Граніч і прэзідэнт Герцаг-Босны Крэшымір Зубак падпісалі пагадненне аб спыненні агню. Пагадненне таксама падпісалі прэзідэнт Босніі Алія Ізетбегавіч і прэзідэнт Харватыі Франьё Туджман. Згодна з гэтым пагадненнем, аб’яднаная тэрыторыя, якую ўтрымлівалі харвацкія і баснійскія ўрадавыя сілы, была падзелена на дзесяць аўтаномных кантонаў. Яно фактычна завяршыла харвацка-баснійскую вайну.

### Наступствы

У лістападзе 1995 года прэзідэнтамі Харватыі, Босніі і Герцагавіны і Сербіі было падпісана Дэйтанскае пагадненне, якое паклала канец баснійскай вайне. Федэрацыя Босніі і Герцагавіны (ФБіГ) была вызначана як адзін з двух суб’ектаў Босніі і Герцагавіны і складала 51% тэрыторыі. Рэспубліка Сербская (РС) складала астатнія 49%. Аднак узніклі праблемы з яго выкананнем з-за рознага тлумачэння пагаднення. Армія Федэрацыі Босніі і Герцагавіны павінна была быць створана шляхам зліцця падраздзяленняў ARBiH і HVO, хоць гэты працэс быў у значнай ступені неэфектыўным. Федэрацыя была падзелена на 10 кантонаў. Харваты складалі большасць у трох з іх і баснякі ў пяці. Два кантоны былі этнічна змешанымі, а ў муніцыпалітэтах, якія былі падзеленыя падчас вайны, захаваліся паралельныя мясцовыя адміністрацыі. У гэтых кантонах павінна было пачацца вяртанне бежанцаў. Пагадненне прадугледжвала ліквідацыю Герцаг-Босны на працягу двух тыдняў.

Федэрацыя дзейнічала толькі на паперы і не змагла функцыянаваць як дзеючы ўрад, нягледзячы на ціск Вашынгтона і прэзідэнтаў Туджмана і Ізетбегавіча, якія запэўнівалі, што харвацкія і мусульманскія палітыкі разам увойдуць у новы ўрад. 14 жніўня 1996 года было дамоўлена, што Герцаг-Босна будзе афіцыйна скасавана да канца таго ж месяца. 24 мая 1997 года ў Неуме была заснавана асацыяцыя *Харвацкая супольнасць Герцаг-Босны* як галоўная арганізацыя харватаў у краіне.

Згодна са справаздачай Еўрапейскай ініцыятывы стабільнасці (ESI) за 1999 год, структуры Герцаг-Босны працягвалі функцыянаваць, а паралельны ўрад дзейнічаў, каб пашырыць незалежнасць сваіх фінансавых інстытутаў. Лідары HDZ заявілі, што «*бок Герцаг-Босны не можа прыняць агульную фінансавую сістэму, таму што такая сістэма не дазваляе баснійскім харватам фінансаваць уласную армію і выконваць свае ўласныя сацыяльныя абавязацельствы ў доўгатэрміновай перспектыве*». Паралельныя бюджэтныя сістэмы Герцаг-Босны збіраюць даходы з кантраляваных харватамі кантонаў. Плацежнае бюро Герцаг-Босны кантралюе харвацкую эканамічную дзейнасць, і існуюць асобныя харвацкія камунальныя службы, сацыяльныя службы, фонды сацыяльнага страхавання і лясныя гаспадаркі. Захоўваецца сегрэгаваная сістэма адукацыі з вучэбнай праграмай Герцаг-Босны і падручнікамі з Харватыі. Згодна са справаздачай ESI, Герцаг-Босна працягвала атрымліваць фінансавую падтрымку ад Харватыі, у прыватнасці ад Міністэрства абароны. Пенсійная і адукацыйная сістэмы, а таксама заробкі харвацкіх палітыкаў і ваенных афіцэраў субсідзіруюцца харвацкім урадам. Справаздача Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ) праз два гады пасля заканчэння вайны заключыла, што Герцаг-Босна стала «*ва ўсіх адносінах, ад ваенных пытанняў і пытанняў бяспекі да дзелавых сувязяў, часткай Харватыі*».

Плошча і насельніцтва
---------------------

 Нумарны знак Мостара з гербам Герцаг-БосныХарвацкія супольнасці Баснійскай Пасавіны і Герцаг-Босны ў межах, абвешчаных у лістападзе 1991 года, займалі каля 30% тэрыторыі Босніі і Герцагавіны. Паводле перапісу насельніцтва 1991 г. на гэтай тэрыторыі пражывала 1 238 512 чалавек з наступнымі нацыянальнасцямі:

* Харваты — 556 274 (44,91%)
* Баснякі — 398 092 (32,14%)
* Сербы - 203 612 (16,44%)
* Югаславы – 56 092 (4,53%)
* Іншыя - 24 505 (1,98%)

Падчас першых перамоў, арганізаваных міжнароднай супольнасцю, харвацкі бок выступаў за харвацкую нацыянальную адзінку прыкладна на 30% Босніі і Герцагавіны: крыху змененыя межы харвацкіх супольнасцяў, але з харвацкімі анклавамі вакол Жэпчэ, Баня-Лукі і Прыедара.

Гэты максімалісцкі падыход быў зроблены дзеля лепшай пазіцыі падчас перамоў, што непазбежна зменшыла б празмерныя патрабаванні да аптымальнага ўяўлення харвацкай адзінкі. На падставе пазнейшых заяў вядучых чыноўнікаў Герцаг-Босны, аптымальны дыяпазон харвацкай тэрытарыяльнай адзінкі знаходзіўся ў межах Харвацкай банавіны 1939 года, такім чынам, выключаючы тэрыторыі з большасцю баснякоў і сербаў на ўскраінах Герцаг-Босны. Гэтыя межы будуць уключаць каля 26% Босніі і Герцагавіны. Нацыянальны склад гэтай тэрыторыі ў 1991 г. быў наступным:

* Харваты — 514 228 (50,94%)
* Баснякі — 291 232 (28,85%)
* Сербы - 141 805 (14,05%)
* Югаславы – 44 043 (4,36%)
* Іншыя - 18 191 (1,80%)
* На пачатку вайны сілы ЮНА і ВРС атрымалі кантроль над раёнамі з большасцю сербаў, якія былі абвешчаныя часткай Герцаг-Босны. Да канца 1992 г. ВРС адваявала ў Герцаг-Босны Купрэс, большую частку баснійскай Пасавіны і Яйцэ. Тэрыторыя пад уладай Герцаг-Босны стала абмежавана харвацкімі этнічнымі раёнамі ў прыкладна 16% Босніі і Герцагавіны. Прыбыццё мусульманскіх бежанцаў з раёнаў, захопленых ВРС, у кантраляваныя HVO часткі цэнтральнай Босніі і Мостара змяніла этнічную структуру і скараціла долю харватаў.

Эканоміка
---------

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў Сацыялістычная Рэспубліка Боснія і Герцагавіна была самай беднай рэспублікай СФР Югаславія разам з Сацыялістычнай Рэспублікай Македонія. Інфраструктура і прамысловасць былі развіты слаба. Эканоміка Босніі і Герцагавіны цалкам заняпала падчас Баснійскай вайны. Многія паспяховыя да вайны прадпрыемствы былі разрабаваны і разбураны толькі ў пачатку вайны. У сувязі з югаслаўскімі войнамі гаспадарчай дзейнасці не было. Сельскагаспадарчая вытворчасць скарацілася, транспартная інфраструктура была ў развале, будаўніцтва амаль не вялося, а беспрацоўе было вельмі высокім. У выніку войнаў паміж 1992 і 1995 гадамі прамысловая вытворчасць скарацілася на 80%, а і без таго слабая інфраструктура яшчэ больш пагоршылася. Харваты выйшлі з вайны самымі заможнымі. Былыя югаслаўскія кампаніі засталіся без штаб-кватэр, якія размяшчаліся на тэрыторыі Герцаг-Босны. Усе банкі знаходзіліся ў Сараеве.

Герцаг-Босна не мела цэнтральнага банка. Крэдыты былі атрыманы ў мясцовых камерцыйных банках, гэта значыць дэфіцыт фінансаваўся за кошт сродкаў рэальнага сектара і сектара хатніх гаспадарак. Замежныя банкаўскія аддзяленні павінны былі юрыдычна закрыць сваю дзейнасць і перарэгістравацца ў якасці новых банкаў у Босніі і Герцагавіне пасля абвяшчэння незалежнасці. Самым важным банкам у Герцаг-Босне быў «*Hrvatska banka d.d.* *Mostar*». Другім па велічыні банкам была «*Hrvatska poštanska banka»*. Афіцыйнай валютай на тэрыторыі Герцаг-Босны быў дынар Босніі і Герцагавіны, але таксама выкарыстоўваліся дзве паралельныя валюты: нямецкая марка і харвацкі дынар (пазней — харвацкая куна).

Рэканструкцыя на большай частцы тэрыторыі Герцаг-Босны аднавілася неўзабаве пасля падпісання Вашынгтонскага пагаднення. Грамадзянская занятасць у Герцаг-Босне ў 1994 годзе складала каля 20% ад даваеннага ўзроўню. У 1995 годзе тэмп росту прамысловай вытворчасці ў раёнах з большасцю харватаў склаў 25%, сярэдні заробак вырас на 35%, а рост занятасці склаў 69%. Найбольшы рост зафіксаваны ў вытворчасці бетону. Сярэдняя месячная заработная плата складала 250 марак і кожны работнік атрымліваў штомесячную харчовую даплату ў памеры 50 марак. У сярэдзіне 1995 г. беспрацоўе ацэньвалася ў 50% агульнай колькасці працоўнай сілы. Рост ВУП у Федэрацыі Босніі і Герцагавіны ацэньваўся ў 28% у 1995 годзе, што спрыяла аднаўленню харвацка-баснійскага альянсу, у той час як ВУП у Рэспубліцы Сербскай знізіўся на 23%.

Ваенныя фармаванні
------------------

Асноўны артыкул: **Харвацкі савет абароны**
 Сцяг Харвацкага веча абароны (HVO)
Харвацкае веча абароны (харв.: Hrvatsko vijeće obrane, *HVO*) была створана 8 красавіка 1992 года і была афіцыйным узброеным органам Герцаг-Босны, хаця арганізацыя і ўзбраенне ваенных сіл баснійскіх харватаў пачалося ў канцы 1991 года. Кожны раён Герцаг-Босны адказваў за ўласную абарону да фармавання чатырох аператыўных зон са штаб-кватэрамі ў Мостары, Таміславаградзе, Віцезе і Араш’і. Аднак заўсёды ўзнікалі праблемы з каардынацыяй аператыўных зон. 15 мая 1992 года быў створаны Дэпартамент абароны HVO. Да гэтага часу таксама былі сфарміраваны Галоўны штаб HVO, Галоўная база матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, Ваенная паліцыя і Упраўленне кадраў. Касцяк HVO складалі яго брыгады, сфарміраваныя ў канцы 1992 — пачатку 1993 гг. Іх арганізацыя і баявое абсталяванне былі адносна добрыя, але яны маглі весці толькі абмежаваныя і лакальныя наступальныя дзеянні. Брыгады звычайна мелі тры-чатыры падначаленых пяхотных батальёна з лёгкай артылерыяй, мінамётамі, супрацьтанкавымі і дапаможнымі ўзводамі. Брыгада налічвала ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч чалавек, але большасць налічвала 2-3000 чалавек. У пачатку 1993 года Дамабранскія палкі HVO былі створаны для забеспячэння падтрымкі брыгад. З цягам часу сілы HVO сталі лепш арганізаваны, але яны пачалі ствараць гвардзейскія брыгады, мабільныя падраздзяленні з прафесійных вайскоўцаў, толькі ў пачатку 1994 г. Назіральная місія Еўрапейскай супольнасці (ECMM) ацаніла моц HVO на пачатак 1993 г. у 45 – 55 тыс. чал. У ліпені 1993 г. ЦРУ ацаніла сілы HVO ў 40 — 50 тыс. чал.

Культура
--------

Урад Герцаг-Босны заснаваў Нацыянальны тэатр у 1993 годзе ў Мостары. З 1994 года ён меў назву Харвацкі нацыянальны тэатр у Мостары і быў першым з прыстаўкай Харвацкі. Першай п'есай, пастаўленай у гэтым тэатры, была *«Калядная байка*» (*Božićna bajka*) Матэ Мацішыча. У студзені 1996 г. быў закладзены падмурак новага будынка.

Адукацыя
--------

Міністэрства адукацыі Герцаг-Босны прызнала харвацкую мову афіцыйнай і прытрымлівалася адукацыйнай праграмы харвацкіх школ. Па меры абвастрэння вайны выкладанне ў школах і ва ўніверсітэце Мостара было прыпынена ў маі 1993 года на астатнюю частку навучальнага года. Педагагічны факультэт Універсітэта Мостара, які знаходзіцца ў заходнім Мостары, часова перанёс свае аб’екты ў гарады Шырокі Брыег і Неум, дзе не было буйных узброеных канфліктаў. Ён вярнуўся ў Мостар у 1994 годзе.

Спорт
-----

Арганізаваныя футбольныя спаборніцтвы ў Босніі і Герцагавіне былі адменены ў 1992 годзе з-за вайны. Першая ліга Герцаг-Босны як вышэйшая футбольная ліга пачалася 20 красавіка 1994 года і была падзелена на дзве групы. Ліга была арганізавана Федэрацыяй футбола Герцаг Босны. Пераможцам першага сезона, які разыгрываўся толькі вясной, стаў ФК Младаст-Дубінт Шыракі Брыег. Ліга ішла на працягу сямі гадоў, дзн ФК Шыракі Брыег выйграў пяць трафеі і ФК Посуш’е — два.

Спадчына
--------

Асноўны артыкул: **Харвацкая адзінка ў Босніі і Герцагавіне**
 Мемарыяльная дошка ў Грудэ, зробленая ў гонар Матэ Бобана і кіраўнікоў Герцаг-Босны
З 2005 года ірэдэнтысты спрабуюць аднавіць Герцаг-Босну шляхам стварэння новага трэцяга ўтварэння ў Босніі і Герцагавіне. Гэта было пачата пад кіраўніцтвам Іва Міра Ёвіча, які сказаў: «*Я не хачу папракаць баснійскіх сербаў, але калі ў іх ёсць рэспубліка сербаў, мы таксама павінны стварыць рэспубліку харватаў і рэспубліку баснякоў (мусульман)*». Прадстаўнік харватаў у федэральнай баснійскай прэзідэнцыі Жэлька Комшыч выступіў супраць гэтага, але некаторыя палітыкі баснійскіх харватаў выступалі за стварэнне трэцяга (харвацкага) утварэння.

Драган Човіч, прэзідэнт адной з галоўных харвацкіх партый у Босніі, Харвацкага дэмакратычнага саюза Босніі і Герцагавіны (HDZ BiH), заявіў, што «*усе харвацкія партыі будуць прапаноўваць, каб Боснія і Герцагавіна была падзелена на тры этнічныя ўтварэнні, з асобным раёнам для Сараева.* *Харвацкія палітыкі павінны быць ініцыятарамі новай канстытуцыі, якая гарантавала б харватам такія ж правы, як і іншым народам, якія ўваходзяць у склад краіны. Кожная федэральная адзінка мела б свае заканадаўчыя, выканаўчыя і судовыя органы*». Ён сцвярджаў, што сістэма дзвюх адзінак невыканальная і што харваты падвергліся асіміляцыі і былі пазбаўленыя асноўных правоў у федэрацыі з баснякамі.

Петар Матановіч, прэзідэнт Харвацкага нацыянальнага веча, выступаў супраць стварэння трэцяга ўтварэння, сцвярджаючы, што падзел Босніі на чатыры федэральныя адзінкі (тры прапанаваныя этнічныя ўтварэнні плюс Сараева як нейтральная сталіца) прывядзе да новай вайны. Ён дадаў, што «*мы павінны стварыць дзяржаву Боснія і Герцагавіна ў адпаведнасці з еўрапейскімі стандартамі, а затым рэгуляваць суб’екты.* *Мне здаецца, што гэтая дамова прадугледжвае намер узмацніць суб’екты і аслабіць краіну*». Сцепан Месіч, былы прэзідэнт Харватыі, выступіў супраць стварэння трэцяга суб’екта, заявіўшы, што: «*калі цяперашні падзел Босніі і Герцагавіны на два суб’екты не функцыянуе, ён не будзе функцыянаваць з падзелам на тры суб’екты*».

 Тэрыторыя дзейнасці камунальнай кампаніі Харвацкай супольнасці Герцаг-Босны, «Elektraprivreda HZ HB», прыкладна адпавядае тэрыторыі палітычнага і інстытуцыйнага кантролю Герцаг-Босны ў 1995-97 гадах, была прапанавана Міжнароднай крызіснай групай і Харвацкай сялянскай партыяй як умоўная тэрыторыя харвацкай адзінкі.
У 2009 годзе Міраслаў Туджман, сын нябожчыка Франьё Туджмана, заклікаў да стварэння харвацкай адзінкі. Човіч заяўляў: «*Мы хочам жыць у Босніі і Герцагавіне, дзе харваты будуць роўныя з двума іншымі народамі ў адпаведнасці з Канстытуцыяй*».

У 2013 годзе шэсць палітычных і ваенных лідараў Герцаг-Босны Ядранка Прліч, Бруна Стоіч, Слабадан Праляк, Мілівой Петкавіч, Валянцін Чорыч і Берыслаў Пушыч былі асуджаныя судом першай інстанцыі за ўдзел у сумеснай злачыннай кампаніі (СЗК) супраць нехарвацкага насельніцтва Босніі і Герцагавіны. МТБЮ таксама пастанавіў большасцю галасоў, што Туджман, Шушак і Бобан былі ўдзельнікамі СЗК, мэтай якой была анексія або кантроль над тэрыторыяй, якая ў 1939 годзе была часткай Харвацкай Банавіны. Суддзя Жан-Клод Антанеці, галоўны суддзя па дадзенай справе, вынес асобнае меркаванне, у якім аспрэчыў паняцце сумеснай злачыннай кампаніі.

Слабадан Праляк і іншыя (Прліч, Стоіч, Петкавіч, Чорыч і Пушыч) былі прызнаныя МТБЮ вінаватымі ў здзяйсненні парушэнняў законаў вайны, злачынстваў супраць чалавечнасці і парушэнняў Жэнеўскіх канвенцый падчас харвацка-баснійскай вайны ў лістападзе 2017 г.

У лютым 2017 года прэзідэнт Харвацкай сялянскай партыі Босніі і Герцагавіны Марыё Караматыч заявіў, што яго партыя будзе патрабаваць аднаўлення Харвацкай Рэспублікі Герцаг-Босна ў яе форме 1995 года, калі Рэспубліка Сербская аддзяліцца. Караматыч заявіў, што харваты былі «падманутыя» Вашынгтонскім пагадненнем 1994 года, якое скасавала Герцаг-Босну і ўтварыла Харвацка-баснійскую федэрацыю, якая таксама была «паламаная» шмат разоў, і што харваты маюць права адступіць да *status quo ante*, г.зн. Герцаг-Босны. Што тычыцца ўмоўнай тэрыторыі Герцаг-Босны, Караматыч прапанаваў тэрыторыю, якая абслугоўваецца электраэнергетычнай кампаніяй *Elektroprivreda HZ HB*, якая ахоплівае большасць раёнаў пражывання харватаў.

18 лістапада ў кантоне Заходняя Герцагавіна адзначаецца як свята як *дзень заснавання Герцаг-Босны*. Адзін з кантонаў Федэрацыі выкарыстаў назву «Герцаг-Баснійскі кантон», але Канстытуцыйны суд Федэрацыі прызнаў гэтую назву неканстытуцыйнай, і яна афіцыйна называецца Кантон 10. Мемарыяльная дошка ў гонар Герцаг-Босны і Матэ Бобана была ўсталявана ў цэнтры горада Грудэ.

Гл. таксама
-----------

* Рэспубліка Сербская

Зноскі
------

1. 1 2  Cvikl 2008, p. 124.
2. ↑  Nuić & 28 July 2009.
3. ↑  Herceg-Bosna Архівавана 3 жніўня 2016 года. – Croatian Encyclopedia
4. 1 2  U-11/97 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 красавіка 2008. Праверана 16 студзеня 2023.
5. 1 2 3  Ramet 2006.
6. 1 2  Ramet 2010.
7. 1 2  Tanner 2001.
8. ↑  Owen 1996.
9. ↑  Schindler 2007.
10. 1 2  Lukic & Lynch 1996. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFLukicLynch1996 (даведка)
11. 1 2  Goldstein 1999.
12. ↑  Hockenos 2003.
13. 1 2 3 4 5 6 7  Shrader 2003.
14. ↑  Malcolm 1995.
15. ↑  Marijan 2004, p. 255.
16. ↑  Krišto 2011, p. 43. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKrišto2011 (даведка)
17. ↑  Kordić & Čerkez Judgement 2001, p. 141.
18. 1 2  Tomas & Nazor 2013, p. 281. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFTomasNazor2013 (даведка)
19. ↑  Ramet 2010, p. 264.
20. ↑  Marijan 2004, p. 259.
21. ↑  Toal & Dahlman 2011, p. 105. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFToalDahlman2011 (даведка)
22. 1 2  Malcolm 1995, p. 318.
23. ↑  Calic 2012, p. 127.
24. ↑  Prlic et al. judgement vol.1 2013, p. 150.
25. ↑  Kordić & Čerkez Judgement 2001.
26. 1 2  Krišto 2011. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKrišto2011 (даведка)
27. 1 2  Prlic et al. judgement 2013.
28. ↑  Nohlen & Stöver 2010, p. 330. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFNohlenStöver2010 (даведка)
29. ↑  Velikonja 2003, p. 237.
30. ↑  Nohlen & Stöver 2010, p. 334. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFNohlenStöver2010 (даведка)
31. ↑  Tanner 2001, p. 286.
32. ↑  Goldstein 1999, p. 243.
33. ↑  Mulaj 2008, p. 53.
34. ↑  Shrader 2003, p. 25.
35. ↑  Christia 2012, p. 154.
36. ↑  Marijan 2004, p. 269.
37. ↑  Malcolm 1995, p. 317.
38. ↑  Dyker & Vejvoda 2014, p. 103. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFDykerVejvoda2014 (даведка)
39. ↑  Christia 2012, p. 182.
40. ↑  Prlic et al. judgement vol.6 2013.
41. ↑  Marijan 2004.
42. ↑  Paul R. Bartrop (2012). *A Biographical Encyclopedia of Contemporary Genocide: Portraits of Evil and Good*. ABC-CLIO. p. 44. ISBN 9780313386794.
43. ↑  Christia 2012.
44. ↑  Tanner 2001, p. 290.
45. ↑  Marijan 2004, p. 261.
46. ↑  Klemenčić, Pratt & Schofield 1994. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFKlemenčićPrattSchofield1994 (даведка)
47. ↑  Owen-Jackson 2015, p. 74.
48. 1 2  Bethlehem & Weller 1997, p. liv. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFBethlehemWeller1997 (даведка)
49. ↑  Magaš & Žanić 2001, p. 66. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFMagašŽanić2001 (даведка)
50. 1 2  Tanner 2001, p. 292.
51. ↑  Goldstein 1999, p. 255.
52. ↑  Schindler 2007, p. 252.
53. ↑  Toal & Dahlman 2011, p. 196. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFToalDahlman2011 (даведка)
54. ↑  Gosztonyi 2003, p. 53.
55. ↑  Perlez & 15 August 1996.
56. ↑  Anđelić 2009.
57. 1 2  ESI & 14 October 1999.
58. ↑  ESI & 14 October 1999, p. 9.
59. ↑  Moore 2013, p. 95.
60. 1 2  Mrduljaš 2009, p. 831.
61. ↑  Mrduljaš 2009.
62. ↑  Mrduljaš 2009, p. 838.
63. ↑  Mrduljaš 2009, p. 837.
64. ↑  Tanner 2001, p. 287.
65. ↑  *Zupcevic, Merima*. CASE STUDY: BOSNIA AND HERZEGOVINA **(нявызн.)**. *web.worldbank.org* (1 верасня 2009).
66. ↑  Summary of the ICTY Judgment on Gneral Blaskic. ICTY, 03 March 2000 **(нявызн.)**. *phdn.org*. Праверана 16 снежня 2022.
67. ↑  Cvikl 2008, p. 148.
68. ↑  Cvikl 2008, p. 141.
69. ↑  IMF 1996, p. 37. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFIMF1996 (даведка)
70. ↑  IMF 1996, p. 38. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFIMF1996 (даведка)
71. 1 2  Cvikl 2008, p. 189.
72. ↑  Cvikl 2008, p. 191.
73. 1 2  CIA 1993. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFCIA1993 (даведка)
74. ↑  Komadina 2014, p. 103.
75. ↑  Owen-Jackson 2015, p. 114.
76. ↑  NK Široki Brijeg – Povijest kluba. live **(нявызн.)**.  NK Široki Brijeg. Архівавана з першакрыніцы 20 March 2016.
77. ↑  *Staff*. Bosnia: Regionalization proposal on table. dead **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  B92. Архівавана з першакрыніцы 22 лютага 2014. Праверана 16 студзеня 2023.
78. ↑  BOSNIA: 'Sanctions if no progress on reform', warns top envoy's deputy. dead **(нявызн.)**.  ADN Kronos International. Архівавана з першакрыніцы 4 March 2016.
79. ↑  Petar Matanović comments Архівавана {{{2}}}. javno.com; accessed 27 April 2015.
80. ↑  Stjepan Mesić comments Архівавана {{{2}}}. javno.com; accessed 27 April 2015.
81. ↑   Архівавана 8 снежня 2009 года. dnevniavaz.ba; accessed 28 April 2015. (харв.)
82. ↑  Архівавана 2 ліпеня 2015 года. sabahusa.com; accessed 28 April 2015  (харв.)
83. ↑  Архівавана {{{2}}}. Архівавана {{{2}}}. b92.net; accessed 27 April 2015.
84. ↑  Prlic et al. judgement vol.6 2013, p. 212, 374, 377.
85. ↑  Trial Judgement Summary for Prlić et al.. live **(нявызн.)**.  ICTY (29 лістапада 2017). Архівавана з першакрыніцы 10 April 2018.
86. ↑  "HSS will demand re-establishment of HR-HB in case of secession of RS" Архівавана 23 лютага 2017 года. fena.ba, 22.02.2017.
87. ↑  "KARAMATIĆ: KUD' STRUJA, TUD' I REFERENDUM!" Архівавана 23 лютага 2017 года. starmo.ba, February 22nd, 2017
88. ↑  "Beljak u Mostaru: Hrvati Herceg-Bosne bili su na braniku Hrvatske, a ona ih je ignorirala 100 godina" Архівавана 23 лютага 2017 года. RADIO LJUBUŠKI, February 22nd, 2017
89. ↑  Bosnia's Future, p. 37
90. ↑  18 November commemoration Архівавана 17 ліпеня 2011 года. uip-zzh.com; accessed 27 April 2015.

Літаратура
----------

### Кнігі і часопісы

* Anđelić, Ivan (2009). *Hrvatska zajednica Herceg-Bosna 1997. – 2009* (PDF). Mostar: Hrvatska zajednica Herceg Bosna. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 лютага 2018. Праверана 16 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 лютага 2018. Праверана 16 студзеня 2023.
* Bethlehem, Daniel (1997). *The Yugoslav Crisis in International Law*. Cambridge University Press.
* Burg, Steven L. (1999). *The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention*. Armonk: M. E. Sharpe.
* International Monetary Fund (1996). *Bosnia and Herzegovina, recent economic developments*. International Monetary Fund.
* Calic, Marie–Janine (2012). *Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative*. West Lafayette: Purdue University Press.
* Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis (2002). *Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1*. Washington, D.C.: Central Intelligence Agency.
* Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis (2002). *Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 2*. Washington, D.C.: Central Intelligence Agency.
* Central Intelligence Agency (1993). *Combatant Forces in the Former Yugoslavia* (PDF). Washington, D.C.: Central Intelligence Agency.
* Christia, Fotini (2012). *Alliance Formation in Civil Wars*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Cvikl, Milan Martin (2008). *Analysis of the Economic Measures & Developments in the HZ/HR HB Within the Context of the Economic Environment in BiH 1991–1994*. Ljubljana: International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia.
* Dyker, David A. (2014). *Yugoslavia and After: A Study in Fragmentation, Despair and Rebirth*. New York City: Routledge.
* Goldstein, Ivo (1999). *Croatia: A History*. London: C. Hurst & Co.
* Gosztonyi, Kristóf (2003). *Potentials of Disorder: Explaining Conflict and Stability in the Caucasus and in the Former Yugoslavia*. Manchester: Manchester University Press. `{{cite book}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Невядомы параметр `|lastauthoramp=` ігнараваны (прапануецца `|name-list-style=`) (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
* Hoare, Marko Attila (2010). *Central and Southeast European Politics Since 1989*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Hockenos, Paul (2003). *Homeland Calling: Exile Patriotism and the Balkan Wars*. Ithaca: Cornell University Press.
* Klemenčić, Mladen (1994). *Territorial Proposals for the Settlement of the War in Bosnia-Hercegovina*. IBRU.
* Komadina, Dragan (2014). "A Short history of Croatian theatre in Bosnia and Herzegovina". Zagreb, Croatia: Croatian Institute of History. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
* Krišto, Jure. "Deconstructing a myth: Franjo Tuđman and Bosnia and Herzegovina". Zagreb, Croatia: Croatian Institute of History. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
* Lukic, Reneo (1996). *Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union*. Oxford: Oxford University Press.
* Magaš, Branka (2001). *The War in Croatia and Bosnia-Herzegovina 1991–1995*. London: Frank Cass.
* Malcolm, Noel (1995). *Povijest Bosne: kratki pregled*. Erasmus Gilda.
* Marijan, Davor (2004). "Expert Opinion: On the War Connections of Croatia and Bosnia and Herzegovina (1991–1995)". Zagreb, Croatia: Croatian Institute of History. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
* Moore, Adam (2013). *Peacebuilding in Practice: Local Experience in Two Bosnian Towns*. Ithaca: Cornell University Press. `{{cite book}}`: Вонкавая спасылка ў ``|archivedate=`` (даведка); Невядомы параметр `|lastauthoramp=` ігнараваны (прапануецца `|name-list-style=`) (даведка); Праверце значэнне даты ў: `|archivedate=` (даведка)
* Mrduljaš, Saša (2009). "Hrvatska politika unutar Bosne i Hercegovine u kontekstu deklarativnog i realnoga opsega Hrvatska zajednice / republike Herceg-Bosne". Split, Croatia: Institute of Social Sciences Ivo Pilar. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
* Mulaj, Kledja (2008). *Politics of Ethnic Cleansing: Nation-State Building and Provision of Insecurity in Twentieth-Century Balkans*. Lanham: Rowman & Littlefield.
* Nohlen, Dieter (2010). *Elections in Europe: A Data Handbook*. Nomos Verlagsgesellschaft Mbh & Co.
* Owen, David (1996). *Balkan Odyssey*. London: Indigo.
* Owen-Jackson, Gwyneth (2015). *Political and Social Influences on the Education of Children: Research from Bosnia and Herzegovina*. New York: Routledge.
* Ramet, Sabrina P. (2006). *The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005*. Bloomington: Indiana University Press.
* Ramet, Sabrina P. (2010). *Central and Southeast European Politics Since 1989*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Schindler, John R. (2007). *Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad*. New York City: Zenith Press.
* Shrader, Charles R. (2003). *The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994*. College Station, Texas: Texas A&M University Press.
* Tanner, Marcus (2001). *Croatia: A Nation Forged in War*. New Haven: Yale University Press.
* Toal, Gerard (2011). *Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal*. New York: Oxford University Press.
* Tomas, Mario. "Prikaz i analiza borbi na bosanskoposavskom bojištu 1992". Zagreb, Croatia: Croatian Historical Institute – Department of History of Slavonia, Srijem and Baranja. `{{cite journal}}`: Шаблон цытавання journal патрабуе `|journal=` (даведка)
* Velikonja, Mitja (2003). *Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina*. College Station: Texas A&M University Press.

### Артыкулы ў СМІ

* Nuić, Tihomir (28 July 2009). "Zašto Herceg-Bosna?" [Why Herzeg-Bosnia?]. *Ljubuški portal*. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2017. Праверана 16 студзеня 2023.Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2017. Праверана 16 студзеня 2023.
* Perlez, Jane (15 August 1996). "Muslim and Croatian Leaders Approve Federation for Bosnia". *New York Times*.

### Міжнародныя, дзяржаўныя і НДА крыніцы

* Prosecutor v. Kordić and Čerkez Judgement **(нявызн.)**.  International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (26 лютага 2001).
* Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement Summary **(нявызн.)**.  International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (29 мая 2013).
* Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 1 of 6 **(нявызн.)**.  International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (29 мая 2013).
* Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 6 of 6 **(нявызн.)**.  International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (29 мая 2013).
* Reshaping International Priorities In Bosnia And Herzegovina – Part I – Bosnian Power Structures (PDF) (Report). European Stability Initiative. 14 October 1999. Архівавана (PDF) з арыгінала 1 October 2018. Праверана 10 March 2016.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна на Вікісховішчы |

* Тэкст вашынгтонскага пагаднення
* Кантон Герцаг-Босна
* Афіцыйны сайт

| Югаслаўскія войны |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Асноўныя падзеі** | **Сербскія і македонскія дзяржутварэнні** | **Дамагаліся незалежнасці** | **Наступствы** |
| Распад Югаславіі
Войны* Дзесяцідзённая вайна ў Славеніі (1991)
* ✯ Вайна ў Харватыі (1991—1995)
* Баснійская вайна (1992—1995)
	+ Харвацка-баснійскі канфлікт (1992—1994)
* Косаўская вайна (1998—1999)
* Вайна НАТА супраць Югаславіі (1999)
	+ сакавік, красавік, май, чэрвень
* Канфлікт у Прэшаўскай даліне (1999—2001)
* Канфлікт у Македоніі (2001)

Храналогія

1991

* Плітвіцкі Крывавы Вялікдзень
* Дзесяцідзённая вайна
* Брыёнскае пагадненне
* Разня ў Белавары
* Бітва за Вукавар
* Вукаварскі інцыдэнт
* Аблога Дуброўніка

1992

* ✰ Аблога Сараева
* Грацкае пагадненне
* Аперацыя «Калідор»

1993

* Бойня ў Кравіцы
* Аперацыя «Масленіца»
* Этнічныя чысткі ў даліне Лашвы
* Аперацыя «Лукавац 93»
* Аперацыя «Медакская кішэнь»

1994

* Першы выбух на рынку Маркале
* Паветраны бой над Баня-Лукай
* Вашынгтонскае пагадненне
* Аперацыя «Тыгр 94»
* Аперацыя «Павук»

1995

* Аперацыя «Маланка»
* Ракетны абстрэл Заграбу
* Разня ў Срэбраніцы
* Аперацыя «Бура»
* Другі выбух на рынку Маркале
* Аперацыя «Абдуманая сіла»
* Інцыдэнт каля Мрконьіча
* Дэйтанскае пагадненне

1999

* Інцыдэнт у Рачацы
* Знішчэнне сербскага пасажырскага цягніка
* Знішчэнне тэлецэнтра ў Бялградзе
* Знішчэнне пасольства Кітая ў Бялградзе
* Бамбардзіроўка вёскі Корыша
* Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244
* Марш-кідок на Прышціну

2001

* Аперацыя «Брава»
* Бітва за Радушу
* Охрыдскае пагадненне

 | Удзельнікі* Югаславія (СФРЮ)
	+ Югаслаўская НА
* Саюзная Рэспубліка Югаславія Югаславія (СРЮ)
	+ УС Югаславіі
* Рэспубліка Сербская
	+ УС Рэспублікі Сербскай
* Рэспубліка Сербская Краіна
	+ УС Сербскай Краіны
* Рэспубліка Заходняя Боснія
* Паўночная Македонія
	+ УС Рэспублікі Македоніі
	+ МУС Рэспублікі Македоніі (англ.)
* *Сербскія добраахвотнікі:*
	+ Сербская гвардыя
	+ Сербская добраахвотніцкая гвардыя
	+ «Белыя арлы» (англ.)
	+ «Скарпіёны» (англ.)
	+ «Жоўтыя восы» (англ.)
	+ «Ваўкі з Вуч’яка» (англ.)
	+ Добраахвотнікі СРП
* *Ваенная дапамога:*
	+ УНА-УНСО
	+ Рускія добраахвотнікі
	+ Украінскія пілоты
	+ Грэцыя Грэчаскія добраахвотнікі

Ключавыя фігуры

* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Слабодан Мілошавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драгалюб Ойданіч #
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Мамчылі Пырышыч (англ.)
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Велька Кадзіевіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міле Мркшыч #
* Мілан Мілуцінавіч
* Рэспубліка Сербская Радаван Караджыч (#)
* Рэспубліка Сербская Біляна Плаўшыч #
* Рэспубліка Сербская Ратка Младзіч (#)
* Рэспубліка Сербская Мамчыла Краішнік #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Марціч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Бабіч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Горан Хаджыч (#)
* Фікрет Абдыч #
* Паўночная Македонія Борыс Трайкаўскі
* Паўночная Македонія Влада Бучкаўскі
* Паўночная Македонія Любэ Башкоскі
* Вук Драшкавіч
* Жэлька Ражнатавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міларад Лукавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драган Васількавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Воіслаў Шэшэль (#)

 | Удзельнікі* Славенія
	+ ТА Славеніі (англ.)
* Харватыя
	+ УС Харватыі
	+ Харвацкія абарончыя сілы
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
	+ ТА Босніі і Герцагавіны (англ.)
	+ «Зялёныя берэты» (англ.)
	+ УС Рэспублікі Боснія і Герцагавіна
* Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
	+ Харвацкі савет абароны
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Рэспубліка Косава Рэспубліка Косава
	+ Войска вызвалення Косава
	+ УС Рэспублікі Косава (англ.)
* *Албанскія сепаратысты:*
	+ Армія нацыянальнага вызвалення
	+ Армія вызвалення Прэшава, Медведжы і Буянаваца
	+ Албанская нацыянальная армія
* *Ваенная дапамога:*
	+ Албанія
	+ НАТА
	+ Арганізацыя Ісламская канферэнцыя
	+ Аль-Каіда
	+ Military Professional Resources

Ключавыя фігуры

* Славенія Мілан Кучан
* Славенія Янез Янша
* Харватыя Франья Туджман
* Харватыя Гойка Шушак
* Харватыя Антон Тус
* Харватыя Янка Бабетка
* Харватыя Званімір Чэрвенка
* Харватыя Антэ Гатовіна #
* Блаж Кралевіч
* Алія Ізетбегавіч
* Расім Дэліч
* Атыф Дудаковіч
* Сефер Халілавіч (англ.)
* Насер Орыч
* Мустафа Хайрулахавіч
* Матэ Бобан
* Дарыа Кордзіч (англ.) #
* Рэспубліка Косава Ібрагім Ругова
* Адэм Яшары
* Хашым Тачы
* Агім Чэку
* Рамуш Харадзінай (#)
* Алі Ахмеці
* НАТА Хаўер Салана
* НАТА Уэслі Кларк

 | Наступствы* МТБЮ
	+ Спіс абвінавачаных МТБЮ
* Бульдозерная рэвалюцыя
* Беспарадкі ў Косаве (2004 • 2008 • 2011)
	+ Рэферэндум у Паўночным Косаве
* Абвяшчэнне незалежнасці Косава
	+ Міжнародная рэакцыя
	+ Акцыі пратэсту
* Спіс страт авіяцыі бакоў у ваенных дзеяннях на Балканах (1991—1995)
* Спіс страт авіяцыі бакоў падчас войны НАТА супраць Югаславіі (1999)

Міратворчыя місіі* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNPROFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый KFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNMIK
* Еўрапейскі Саюз EULEX

Ірэдэнтызм* Албанія Вялікая Албанія
* Сербія Вялікая Сербія
* Харватыя Вялікая Харватыя

Іншае* Заходне-Сербская Федэрацыя
* Этнічныя чысткі
* Знікненне двух савецкіх журналістаў у Югаславіі 1 верасня 1991 года
* Беспарадкі ў Албаніі (1997)
* Армія вызвалення Чамерыі
* Беларусь і югаслаўскія войны
* Замежныя камбатанты ў Баснійскай вайне
 |

 |
| (#) *— знаходзяцца пад следствам*, # *— асуджаныя за ваенныя злачынствы* |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4561223-7 · LCCN: n2005059340 · VIAF: 125697933 |