Другі «ліст з-пад шыбеніцы»
Зянон Пазняк чытае «Лісты з-пад шыбеніцы» Канстанціна Каліноўскага падчас Беларускай дыктоўкі ў Варшаве, 28 лютага 2013 года
**Лісты з-пад шыбеніцы** (*Listy s pad szubienicy*) — агульная назва лістоў, дасыланых Кастанцінам Каліноўскім падчас следства перад павешаннем 22 (10) сакавіка 1864 года. Такую назву лісты атрымалі пасля публікацыі кнігі «**Да беларускага народу. Ліст з-пад шыбеніцы Канстанціна Каліноўскага**» Агатона Гілера ў 1867 годзе.

Змест
-----

Палітычны запавет К. Каліноўскага, роздум пра як «не цяпер, не позна канец палажыць» расійскаму панаванню — маніфест, дакумент рэвалюцыйнай барацьбы. Каліноўскага хвалявала абуджэнне парыярхальнага народа на сацыяльную рэвалюцыю і лёс рэвалюцыі агулам. «Лісты» — найперш клопат пра палітычную прасвету народных мас, шырокае тлумачэнне яму яго стану, стану рэвалюцыйных сіл у суседніх народаў, роздум пра тактыку і сродкі барацьбы, наказ пра адзінства з рэвалюцыйнай барацьбой суседніх народаў. У «лістах» К. Каліноўскі выкрываў расійскае панаванне, узнімаў на рэвалюцыйную барацьбу, супрацьпастаўляў цяжкае становішча пад расійскай уладай больш светламу мінуламу.

У «Лістах» дакладна размяжоўваецца «польскае паўстанне», «маскалі» і «мужыкі-беларусы». Беларусы мусяць падтрымаць «польскае паўстанне», каб дамагчыся правоў для сябе і ператварыць яго ў сваё паўстанне. Усё ў рэчышчы паўстанцкага закліку «За нашую і вашую свабоду!».

Заклік «ваяваці за сваё чалавечае і народнае права» арганічна перарастае ў лірычныя радкі адзінага вядомага К. Каліноўскага «Марыська чарнаброва, галубка мая», дзе ноты пяшчоты змяняюцца зноў развітальным акордам:

Бывай здаровы, мужыцкі народзе,  

Жыві ў шчасці, жыві ў свабодзе  

І часам спамяні пра Яську свайго,  

Што загінуў за праўду для дабра твайго.

За вобразам Марыські чарнабровай даследчыкі бачаць пэўную асобу — або Марыю Ямант, дачку аднаго з паплечнікаў Каліноўскага па паўстанні, або Марыю Грэгатовіч, дачку гаспадыні адной з кватэр, на якіх нелегальна да арышту ў Вільні жыў Каліноўскі, і адначасова паэтычнае ўвасабленне Айчыны. Верш К. Каліноўскага «Марыська чарнаброва, галубка мая» — яркі ўзор рэвалюцыйнай лірыкі ў публіцыстыцы. У вершы развіваюцца традыцыйна фальклорныя матывы пошукаў шчасця, «яснай долі», дзячыўна ўпадабняецца да галубкі.

Марыська чарнабрэва, галубка мая,  

Гдзе ж ся падзела шчасце і ясна доля твая?  

Усё прайшло,- прайшло, як бы не бывала,  

Адна страшэнна горыч у грудзях застала.  

Калі за нашу праўду Бог нас стаў караці  

Ды ў прадвечнага саду вялеў прападаці,  

То мы прападзем марна, но праўды не кінем,  

Хутчэй Неба і шчасце, як праўду, абмінем.  

Не наракай, Марыся, на сваю бяздолю,  

Но прыймі цяжкую кару Прадвечнага волю,  

А калі мяне ўспомніш, шчыра памаліся,  

То я з таго свету табе адазвуся.  

Бывай здаровы, мужыцкі народзе,  

Жыві ў шчасці, жыві ў свабодзе.  

І часам спамяні пра Яську твайго,  

Што згінуў за праўду для дабра твайго.  

А калі слова пяройдзе у дзела,  

Тагды за праўду станавіся смела,  

Бо адно з праўдай у грамадзе згодна  

Дажджэш, Народзе, старасці свабодна.

У сучаснай беларускай літаратуры
--------------------------------

Тэма «Лістоў з-пад шыбеніцы» К. Каліноўскага ў сучаснай беларускай літаратуры грунтоўна разглядалася даследчыкамі Яраславай Ананка і Генрыхам Кіршбаўмам. За пункт адліку ў сваіх працах яны бяруць твор Веры Бурлак «Верш пра шыбеніцу», багаты на алюзіі з творам Каліноўскага.

**Верш пра шыбеніцу**  

У двары на вуліцы Каліноўскага  

Для дзяцей паставілі шыбеніцу.  

Якую сьпісалі з турмы,  

Бо яна састарэла маральна.  

І адразу прыбеглі дзеці,  

Каб гайдацца на ей і падцягвацца,  

Каб поўзаць на ей і караскацца  

І займацца карыснай гімнастыкай.  

А бацькі былі ўжо ня радыя,  

Бо забылі дзеці пра мульцікі,  

Пра ўрокі і пра кампутары -  

Прыляпіліся сэрцам да шыбеніцы.  

Мамкі-нянькі грукаюць шыбінамі  

І крычаць ім «Хутчэй дахаты!»  

І хвалююцца: што зь іх вырасьце? -  

Баючыся вымавіць «шыбенікі».  

Ды, здаецца мне, лепей шыбенікі,  

Так, я думаю — лепей шыбенікі,  

Лепей, лепей дакладна шыбенікі,  

Лепей шыбенікі, чым каты.

У Андрэя Хадановіча ёсць два вершы, якія не наўпрост, але пэўна вядуць да Каліноўскага, — «Сьпеў аб маім суіцыдзе» і «данс макабр». У «Сьпеў аб маім суіцыдзе» аўтар сцвярджае, што сапраўдныя героі (змагары) самі сябе не забіваюць. Прыкладам ён дае ахвяраў гільяціны і спаленую англічанамі Жанну д’Арк, а потым разважае пра павешанне, быццам перагукваючыся з Верай Бурлак:

Самы цымус —  ня зіркаць углыб:  

кожны вечар фіранкі зашморгвай,  

бойся, шыбенік, позірку шыб!

Асацыяцыя шыбеніцы—шыбы магла быць падказана сугуччам гэтых словаў, а магла быць пэўнай спасылкай на Бурлак. Некалькімі радкамі вышэй аўтар у сваёй характэрнай іранічнай манеры дзівіцца з колькасці зданяў вайны і міру, захаваных у літаратуры, і гэтым ускосна падкрэслівае трываласць памяці Каліноўскага:

Колькі прывідаў войнаў ды міру  

Паўстае з рукапісных папер!..  

Што тэатрам было за Шэкспірам,  

Мыльнай опэрай стала цяпер!

Чамусьці ў кніжным варыянце гэтага верша няма страфы, якая ёсць у арыгінальным часопісным варыянце, у ёй наўпрост называецца «вяроўка» (пятля), а таксама цытуецца, хоць і не зусім дакладна, апошні радок «Пагоні» Багдановіча, аднаго з найбольш патрыятычных твораў беларускай паэзіі:

Палка прагнуў далёкай вандроўкі -  

і знайшоў пуцяводную ніць.  

А чароўнасьці мыльнай вяроўкі  

не разьбіць, не стрымаць, не спыніць!…

Намёкаў на Каліноўскага багата ў вершы «данс макабр» — «пятля», «павешаны», гульня слоў «вісельня» — «вясельля», повязь паміж складаннем (зацягваннем) песень і пасыланнем і-мэйлаў з-пад шыбеніц:

Мы з табой цудоўныя песьні  

Ў паражні парахні і плесьні  

Зацягнулі б нібы пятлю  

Як павешаны на перадвесьні  

Раз памёршы ўжо не ўваскрэсьне  

Ды па пальцы камень ня трэсьне:  

Спадзяюся помню люблю  

Вам з-пад шыбеніц шлём і-мэйлы.

Цяпер цяжка ўявіць час, калі імя Каліноўскага не будзе звязваццца са шляхам Беларусі да незалежнасці і палітычнай свабоды.

Зноскі
------

1. ↑  Канстанцін Каліноўскі ў святле дакументаў Архівавана 15 верасня 2009. // *Arche*, 4-я зноска

Спасылкі
--------

Лагатып ВікіцытатнікаЛагатып Вікіцытатніка У Вікікрыніцах ёсць тэксты па тэме  
**Лісты з-пад шыбеніцы**