**Ян ван Эйк** (нідэрл.: Jan van Eyck, каля 1385 альбо 1390 — пахаваны 9 ліпеня 1441) — буйнейшы фламандскі жывапісец ранняга Адраджэння, аўтар шматлікіх (больш за 100) кампазіцый на рэлігійныя сюжэты.

Быў адным з першых мастакоў, якія дасканала засвоілі тэхніку жывапісу алейнымі фарбамі, замест адыходзячай старажытнай тэхнікі тэмперы.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Дакладная дата нараджэння Яна ван Эйка невядомая. Нарадзіўся ў Паўночных Нідэрландах у г. Маасейк  (руск.) (бел.. Вучыўся ў старэйшага брата Губерта  (руск.) (бел. з якім працаваў да 1426 года. Пачаў сваю дзейнасць у Гаазе пры двары нідэрландскіх графаў. З 1425 ён — мастак і прыдворны герцага Бургундскага Філіпа III Добрага, які высока цаніў яго як мастака і шчодра аплачваў яго працы. У 1427—1428 гг. у складзе герцагскага пасольства Ян ван Эйк адправіўся ў Іспанію, затым у Партугалію. У 1427 наведаў Турнэ, дзе быў прыняты з пашанай мясцовай гільдыяй мастакоў. Верагодна, сустракаўся з Раберам Кампенам, альбо бачыў яго працы. Працаваў у Ліль і Генце, у 1431 набыў дом у Бругэ і пражыў там да самай смерці.

Пасля смерці брата Губерта Ян ван Эйк працягнуў самастойную работу. Ён піша алтарныя кампазіцыі, шматлікія выявы мадонн, партрэты.

Ян ван Эйк памёр у Бругэ ў ліпені 1441 года (дата пахавання — 9 ліпеня 1441 года).

Меў некалькі вучняў, у іх ліку — знакаміты пасля жывапісец Петрус Крыстус.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| «Па ўсеагульным прызнанні, найбольш смелыя адкрыцці, якія пазначылі пералом у мастацкім развіцці (чалавецтва), належаць жывапісцу Яну ван Эйку (1385/90 - 1441). Найвялікшае яго стварэнне - шматсворкавы алтар (поліптых) для сабора ў Генце»Э. Гомбрых  (руск.) (бел. «Гісторыя мастацтва» | "|

Творчасць
---------

Ван Эйка лічаць вынаходнікам алейных фарбаў, хоць на самай справе ён толькі ўдасканаліў іх. Але менавіта пасля яго алей атрымаў усеагульнае прызнанне, алейная тэхніка стала традыцыйнай для Нідэрландаў; у XV ст. прыйшла ў Германію і ў Францыю, адтуль — у Італію.

Адным з першых Яна ван Эйк засвоіў пластычныя і выразныя магчымасці алейнага жывапісу, выкарыстоўваў тонкія празрыстыя слаі фарбы, пакладзеныя адзін паверх аднаго — т. зв. фламандская манера шматслойнага празрыстага пісьма. Гэты жывапісны метад дазволіў яму дасягнуць выключнай глыбіні, багацця і святла сілы колеру, а таксама тонкасці святлоценявых і колеравых пераходаў. Яго жывапісныя адкрыцці значна паўплывалі на развіццё сусветнага жывапісу. Браты ван Эйк удасканалілі тэхніку і тэхналогію алейнага жывапісу, які пачалі выкарыстоўваць іншыя мастакі. Гэта дазваляла больш дакладна і рознабакова перадаваць з'явы навакольнага свету, разнастайнасць яго прадметнага багацця.

Ян ван Эйк адзін з першых у Еўропе майстроў партрэта, які ў яго творчасці вылучыўся ў самастойны жанр: «Цімафей  (руск.) (бел.» (1432), «Партрэт чалавека ў цюрбане  (фр.) (бел.» (1433), «Партрэт пары Арнальфіні» (1434), «Партрэт жонкі Маргарэты ван Эйк  (фр.) (бел.» (1439). Партрэтным вобразам уласцівы непрадузята праўдзівая і дакладная перадача знешнасці чалавека і галоўных рыс яго характару.

### Значныя творы

Сярод шэдэўраў Яна ван Эйка — «Генцкі алтар», «Мадонна канцлера Ролена  (руск.) (бел.», а таксама партрэт купца, прадстаўніка банкірскага дому Медычы, Джавані Арнальфіні з жонкай — так званы «Партрэт пары Арнальфіні  (руск.) (бел.». Сярод іншых значных твораў мастака — трыпціх «Мадонна з дзіцем» (1437).

#### Генцкі алтар

Генцкі алтар
Асноўны артыкул: **Генцкі алтар**
Найбольш буйны твор — «Генцкі алтар», распачаты яго братам Губертам у 1420-х г. завершаны ў 1432. Ян ван Эйк працаваў над ім па замове багатага гентскага бюргера Ёса Вейта  (гал.) (бел. для яго сямейнай капліцы ў 1422—1432 гг. Гэты грандыёзны шмат'ярусны поліптых з 24 карцін з выявай 258 чалавечых фігур знаходзіцца ў саборы Святога Бавона  (англ.) (бел. ў Генце. Генцкі алтар — гэта вялікі паліптых з рухомымі драўлянымі бакавымі створкамі.

#### Мадонна канцлера Ролена

Асноўны артыкул: **Мадонна канцлера Ролена**
«Мадонна канцлера Ролена» (каля 1436) — найбольш вядомы твор мастака. Галоўнага героя выявы аўтар паказвае перад Багародзіцай у выглядзе данатара (ад дарыцель — асоба, якая была заказчыкам мастацкага твора; данатара звычайна выяўлялі перад Хрыстом, Маці Боскай ці святымі ў малітоўнай позе). Але ў яго паставе, у выразе твару няма пакорлівасці верніка, набожнасці. У маўклівым псіхалагічным дыялогу паміж мадоннай і канцлерам за знешняй стрыманасцю апошняга адчуваецца актыўнасць характару, мэтанакіраванасць. Бясконцая панарама пейзажа, які адкрываецца праз арачныя пралёты, не складае з людзьмі гарманічнай еднасці, але выступае як важны самастойны вобраз. Невыпадкова Ролен паказаны на фоне жылых дамоў, а Марыя — цэркваў, а лініі размешчанага па цэнтральнай восі далёкага моста як бы ўстанаўліваюць сувязь паміж данатарам і благаслаўляючым жэстам рукі Хрыста.

#### Мадонна каноніка ван дэр Пале

Тое, што было толькі акрэслена ў «Мадонне канцлера Ролена», «Партрэце пары Арнальфіні» (1434), у «Мадонне каноніка ван дэр Пале  (польск.) (бел.» (1436), набывае завершанае ўвасабленне. Мастак спрабуе пашырыць межы партрэта ў сакральнай выяве і ўключае прыёмы, тыповыя для бытавога жанру: падрабязнае і шматслоўнае апавяданне. Данатар, па сутнасці, з'яўляецца галоўнай дзеючай асобай кампазіцыі. Яго масіўная ўкленчаная фігура пануе ў карціне, да каноніка звяртаюцца Маці Боская і Святы Данат, якога прадстаўляе мадонне Святы Георгій — патрон заказчыка. Вобразы ўдзельнікаў сцэны набываюць матэрыяльную значнасць, яны не самапаглыбленыя, а ўступаюць у маўклівы дыялог са светам.

Галерэя
-------

* Партрэт чалавека ў цюрбане. Алей на панэлі, 25.5 x 19 cm, 1433. Нацыянальная галерэя, ЛонданПартрэт чалавека ў цюрбане. Алей на панэлі, 25.5 x 19 cm, 1433. Нацыянальная галерэя, Лондан
* Партрэт пары Арнальфіні, 1434. Нацыянальная галерея, ЛонданПартрэт пары Арнальфіні, 1434. Нацыянальная галерея, Лондан
* Мадонна канцлера Ролена. Дрэва, 66 x 62 cm, 1435. Луўр, ПарыжМадонна канцлера Ролена. Дрэва, 66 x 62 cm, 1435. Луўр, Парыж
* Мадонна каноніка ван дэр Пале. Алей на дрэве, 122 x 157 cm, 1436. Музей Гронінгэ, БругэМадонна каноніка ван дэр Пале. Алей на дрэве, 122 x 157 cm, 1436. Музей Гронінгэ, Бругэ

Зноскі
------

1. ↑  Netherlands Institute for Art History<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q758610'></a>
2. ↑  Jan van Eyck<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3362041'></a>
3. 1 2 3  The Fine Art Archive<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107456632'></a>
4. 1 2 3  RKDartists<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
5. ↑  БЭ. Т. 18
6. 1 2  Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4

Літаратура
----------

* Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4
* Эйк // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. / Рэдкал. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. С.49. ISBN 985-11-0295-4
* Friedländer М. J. Die aitniederländische Malerei, Bd 1, B. 1924;
* Baldass L. Jan van Eyck, L. 1952;
* Panofsky E. Early Netherlandish painting. Its origins and character, v. 1—2, Camb. (Mass.), 1953.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Ян ван Эйк**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz · RKDartists · ECARTICO |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10180746, ADV11430295 · BIBSYS: 90088257 · BNC: a10448548 · BNE: XX873756 · BNF: 119389315 · BPN: 79627896, 39960137, 23613186 · CiNii: DA01812726 · CONOR: 17019491 · GND: 118531557 · GTAA: 97973 · ICCU: RAVV024894 · ISNI: 0000 0001 2101 4186 · LCCN: n50048855 · LNB: 000075656 · NDL: 00439114 · NKC: jn20000700502 · NLA: 35072913 · NLG: 195086 · NLP: A11866172 · NSK: 000330357 · NTA: 068923570 · NUKAT: n98011715 · LIBRIS: 289777 · SUDOC: 027321770 · VIAF: 54156267 · ULAN: 500116209 |

 |