**Эльфійскія мовы** — група штучных моў, створаных англійскім пісьменнікам і лінгвістам Дж. Р. Р. Толкінам.

Паходжанне і развіццё
---------------------

### Знешняя гісторыя

### Унутраная гісторыя

#### Абуджэнне эльфаў

У Эпоху Дрэў, калі Валар жылі ў агароджаным ад астатняга света Амане, а Мелькор умацоўваў сваю ўладу ў Міжзем’е, каля аднаго з заліваў унутранага мора Хелкар абудзіліся эльфы — першыя з Дзяцей Ілутавара. На працягу доўгага часа эльфы жылі і падарожнічалі каля берагоў Куйвіэнен — Вод Абуджэння — і менавіта тады пачала складацца іх першая мова.

У легендзе кажацца, што эльфы абуджаліся паступова, невялікімі групамі, і дзякуючы гэтаму іх мова пачала развівацца і ўзбагацілася новымі словамі. Тады ж пачалі складацца першыя эльфійскія народы — ваньяр, нолдар і тэлеры.

#### Першы падзел

Падчас аднаго з сваіх падарожжаў па ўсходняму Міжзем’ю Оромэ знайшоў абудзіўшыхся эльфаў. Вярнуўшыся ў Валінор, ён паведаміў аб гэтым іншым Валар, і яны вырашылі абараніць малады народ ад Мелькора і яго стварэнняў. Так пачалася доўгая вайна з арміямі поўначы, у якой Мелькор атрымаў паразу.

Неўзабаве Валар прапанавалі эльфам перасяліцца ў Валінор, але тыя не пажадалі паслухацца закліку. Толькі пасля таго, як тры эльфа — Інгвэ, Фінвэ і Эльвэ — наведалі гэтую краіну і ўбачылі святло Двух Дрэў, эльфы згадзіліся ажыццявіць гэтае падарожжа. Тады ж адбыўся першы падзел эльфійскіх народаў: чатска нолдар і тэлеры адмовіліся ійсці на Захад і засталіся каля Куйвіэнэн. яны сталі вядомымі як Авары, «непажадаўшыя».Дзякуючы гэтаму падзелу на ўсходзе Міжзем’я развіліся шматлікія дыялекты аварына — мовы авары.

#### Другі Падзел

Ідучы на Захад эльфы сутыкнуліся з перашкодай у выглядзе Імглістых гор, якія былі некалі ўзведзены Мелькорам, каб перашкодзіць падарожжам Оромэ. Тэлеры, напужаныя іх жахлівым выглядам, пабаяліся перасекчы горы і на доўгі час спыніліся на ўсходнім беразе Андуіна. Тады адбыўся другі падзел эльфаў: асобныя тэлеры абмовіліся працягваць шлях на Захад і, пад кіраўніцтвам Ленвэ, пайшлі ўздоўж ракі на поўдзень. Яны сталі вядомымі як нандар, «павярнуўшыя назад». Іх мова — нандарын — атрымала распаўсюджанне ва ўсходняй частцы Міжзем’я.

#### Трэці падзел

У адрозненні ад тэлеры ваньяр і нолдар не сталі затрымлівацца ў даліне Андуіна і перасеклі Імглістыя, а потым і Сінія горы і ўвайшлі ў Белерыанд. яны дасягнулі Вялікага мора і часова спынілі сваё падарожжа, напужаныя яго выглядам і не ведаючы, як яго перасекчы. Тады Ульма згодна з рашэннем Валар прыбыў у Міжзем’е і выдзер востраў, які стаяў пасярод мора, а потым з дапамогай сваіх слуг прыцягнуў яго ў заліў Балар.Ваньяр і нолдар узышлі на востраў і Ульма перавёз іх у Аман, дзе яны дасягнулі Валінора.

Перад адплыццём іншых эльфаў на Захад тэлеры ўсё ж такі перайшлі горы і прыйшлі ў Белерыанд, але пасяліліся не каля мора, а на ўсходзе, за ракой Геліён. Пагэтаму яны не пачулі закліка Ульма і не сышлі за мора разам з іншымі эльфамі. Так адбыўся трэці падзел эльфійскіх народаў, які паклаў пачатак развіццю тэлерына — мовы тэлеры.

#### Чацвёрты падзел

Даведаўшыся аб тым, што іншыя эльфы уплылі ў Валінор, многія з тэлеры перасяліліся на ўзбярэжжа і пасяліліся каля вусця ракі Сірыён. Там яны пасябравалі з Майар Осэ і Уінэн і навучыліся караблебудаванню і мараходству. Праз шмат гадоў згодна з патрабаваннем нолдар Ульма згадзіўся перавезці застаўшыхся ў Міжзем’і тэлеры на Захад, але Осэ быў засмучаны гэтым і ўгаварыў частку тэлеры застацца. Таксама ў міжзем’і засталіся родзічы і сябры Эльвэ, які знік у лясах Нан Эльмота.

Ульма перавёз тэлеры на захад тым жа чынам, якім ён перавёз ваньяр і нолдар. Але згодна з просьбай тэлеры ён пакінуў востраў непадалёк ад Амана. Так з’явіўся знакаміты Тол Эрэсэа, «Адзінокі востраў». Гэта быў трэці падзел эльфаў на тэлеры Амана і тэлеры Белерыанда, які палажыў пачатак развіццю сінарына — мовы шэрых эльфаў Міжзем’я — і тэлерына Тол Эрэсэа.

#### Пяты падзел

Прыбыўшы ў Валінор, эльфы заснавалі некалькі гарадоў, у кожным з якіх развіліся ўласныя малаадметныя адзін ад аднаго дыялекты, якія ўсе разам называліся квэнья. Нолдар адрозніваліся асаблівым імкненнем да ведаў і дзякуючы ім квэнья хутка ўзбагаціўся новымі словамі і цікавымі знаходкамі ў гутарцы, што прывяло да аддзялення квэнья ваньяр ад квэнья нолдар.

Пасля свайго вызвалення з плена заключыў дагавор з Унгаліант, знішчыў Два Дрэвы Валінора, скраў створаныя Феанорам сільмарылы і збег у Міжзем’е, дзе пачаў адраджаць сваю моц. Феанор прызваў нолдар і павёў тых, хто адгукнуўся на яго заклік, у Міжзем’е, каб вярнуць скрадзенае і адпомсціць за смерць свайго бацькі, забітага Мелькорам. Так адбыўся пяты падел эльфаў, названы Сыходам нолдар, які садзейнічаў умацаванню ў Амане *ваньярына* — квенья ваньяр — і сумнаму лёсу квэнья нолдар у Міжзем’і, калі мова была забаронена да выкарыстання ў землях сіндар.

Спіс моў
--------

### Старажытныя мовы

#### Протаэльфійская

**Протаэльфі́йская** ( (англ.)), ці **кве́ндэрын** (*Quenderin*) з’яўляецца першай мовай эльфаў, ад якой узніклі ўсе эльфійскія мовы. Яна сфармравалася і развілася ў першыягады пасля Абуджэння. У выніку падзела эльфаў, частка з якіх сышла на Захад, у Валінор, *протаэльфійская* мова падзялілася на две веткі — *эльдарынскую*, якая уключыла больш познія мовы эльдар, і *аварынскую*, якая уключыла больш познія дыялекты авары.

#### Аварын

**А́варын** (*Avarin*) зборная назва шматлікіх дыялектаў авары — тых з эльфаў, якія адмовіліся ісці на Захад. Першапачаткова ў канцэпцыі Толкіна меў назву **ле́мберын** (*Lemberin*), потым змененую. Мовы авары часта вельмі моцна адрозніваліся паміж сабой. У рукапісах Толкіна згадваецца ўсяго шэсць слоў, якія належалі да розных дыялектаў.

#### Эльдарын

**Э́льдарын** (*Eldarin*) ці **агульная эльфійская** (*Common Eldarin*) уяўляе з сябе старажытную мову тых эльфаў, якія накіраваліся на Захад. Потым яна распалася на *ількарын* тэлеры Белерыанда і *кор-эльдарын* Амана.

### Эльдарынская група

#### Кор-эльдарын

**Кор-э́льдарын** (*Kor-eldarin*) — агульная назва некалькіх моў, якія пазней развіліся на дыялекты *квенья* — *ваньярын, налдарын* і *тэлерын*.

#### Ількарын і лемберын

**І́лькарын** у першапачатковай канцэпцыі ўяўляў з сябе мову тэлеры, якія засталіся ў Белерыяндзе, і падзяліўшыся на два дыялекта — *дарыятрын* і *фалатрын*. Быў выціснуты з ужывання *сіндарынам*. У больш позняй канцэпцыі мова тэлеры Белерыянда называлася **ле́мберын**, а назва *ількарын* стала не зусім зразумелым тэрмінам.

#### Старажытны квэнья і агульны таларын

**Старажы́тны квэ́нья** з’яўляецца пераходнай ступенню ад *агульнагй эльфійскай* да развітога *квэнья* Амана.

**Агу́льны тэ́лерын** з’яўляўся мовай, з якой развіліся *сіндарын* і *тэлерын* Амана. Таксама ад яе аддзялілася мова нандар — *нандарын*

### Нандарынская група

#### Нандарын

**На́ндарын** — мова нандар, тых з тэлеры, хто аддзяліўся ад асноўнай групы падчас перасялення на Захад. існавана як мінімум дзве разнавіднасці гэтай мовы — дыялект эльфаў Асірыянда і дыялект эльфаў Усходняга Міжзем’я (ларыена і Ліхалесся).

#### Дыялект лясных эльфаў

**Сільва́нскі дыяле́кт** — мова эльфаў Усходняга Міжзем’я, жывучых у Ларыене і Ліхалессі.

#### Дыялект Асірыянда

**Дыяле́кт Асі́рыянда** — мова тых з нандар, якія перасяліліся ў Асірыянд. У першапачатковай канцэпцыі стаў вядомым на Тол Эрэсэа дзякуючы Эльвінг і яе сыну.

### Сіндарынская група

#### Галдагрын

**Голдо́грын** ці **но́мская** — у першапачатковай канцэпцыі мова номаў (нолдар). Потым была распрацавана да *сіндарына*. Адна з двух першых эльфійскіх моў, створаных Толкінам.

#### Налдарын

**На́лдарын** — у канцэпцыі знешняга развіцця моў уяўляе з сябе развіты варыянт *номскай*. Толкін згадвае аб пяці розных дыялектах, якія падзяліліся ад мовы ў Першую Эпоху. У наступнай канцэпцыі гэта мова замяніла сабой *ількарын* і стала **сіндарын**

#### Сіндарын

*Асноўны артыкул: Сіндарын*

**Сі́ндарын** — асноўная мова эльфаў Белерыанда. Паходзіць ад агульнага *тэлерына*. Згодна са знешнім развіццём уяўляе з сабе зменены *налдарын*. Толкін працаваў над гэтай мовай на працягу ўсяго свайго жыцця, нязначна змяняючы і дапрацоўваючы яё. У позніх працах указваюцц тры дыялекты *сіндарына* — *фалатрын, дарыятрын* і *мітрымін*

### Мовы Амана

#### Тэлерын

**Тэ́лерын**, інакш называемы **лі́ндарын**, — мова тэлеры, якія дасягнулі Амана. Па Сутнасці з’яўляецца адным з дыялектам *квэнья*, але разглядаецца як асобная мова

#### Квэнья

*Асноўная старонка: Квэнья*

**Квэ́нья** у першапачатковай канцэпцыі з’яўлялася мовай ваньяр. Потым стаў асноўнай мовай нолдар, а ваньяр размаўлялі на яго дыялекце — *ваньярыне*. Паходзіла ад *агульнай эльфійскай*. Гэта першая з эльфійскіх моў, якія былі распрацаваны Толкінам.

#### Ваньярын

**Ва́ньярын** з’яўляўся дыялектам квэнья. Адчуў пэўны ўплыў валарына.

### Іншыя дыялекты

#### Фалатрын

**Фала́трын** — першапачаткова дыялект *ількарына*, потым — *сіндарына*. Пасля Сыхода быў прыняты нолдар; асабліва быў распаўсюджаны ў Гаванях Сірыёна.

#### Дарыатрын

**Дарыа́трын** — адзін з дыялектаў *ількарына*. Быў распаўсюджаны ў Дарыяце.

Гл. таксама
-----------

* Мовы Міжзем’я

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Толкін Дж. Р. Р.* Глава III/ Of the Coming of the Elves and the Captivity of Melkor // The Silmarillion /Ed/ C/ Tollien.
2. ↑  *Tolkien. J. R. R.* Part Four. Quendi and Eldar // The War of the Jewels / Ed. C. Tolkien. — Boston: Houghton Mifflin, 1994. — P. 420—423. — 500 p. — (The History of the Middle-Earth). — ISBN 0-395-71041-3.
3. 1 2  *Толкін Дж. Р. Р.* Глава V. Of Eldamar and the Princes of the Eldaliё // The Silmarillion / Ed/ C/ Tolkien.
4. ↑  *Толкін, Дж. Р. Р.* Глава VIII. Of the Darkening of Valinor // The Silmarillion / Ed. C. Tolkien
5. ↑  *Толкін Дж. Р. Р.* Глава IX. Of the Flight og the Noldor // The Silmarillion / Ed. C. Tolkien.
6. ↑  *Толкін Дж. Р. Р.* Глава XV. Of the Noldor in Beleriand // The Silmarillion /Ed/ C/ Tolkien/
7. ↑  *Michael D. C. Drout* Languages invented by Tolkien // J. R. R. Tolkien Encyklopedia: Scholarship and Critical Assessment. — Routledge, 2006. — С. 336. ISBN 0-415-96942-5
8. ↑  *Michael D. C. Drout* Langueges inviented by Tolkien // J. R. R. Tolkien encyklopedia: Scholarship and Critical Assessment. — Routledge, 2006. — C. 338. ISBN 0-415-96942-5
9. ↑  *Michael D. C. Drout* Languages invented by Tolkien // J. R. R. Tolkien Encyclopdeia Scholarchip and Critical Assessment. — Routledge, 2003. — C/ 337. ISBN 0-415-96942-5

Спасылкі
--------

* Of the Tongues of Arda  (англ.)
* Толкін і мовы Арды  (руск.)