**Аляксандр Пшаздзецкі** *(пол.* Aleksander Przezdziecki, псеўд. герб Пярхала ; 29 ліпеня 1814 Чорны Острыў на Падоллі — 26 снежня 1871, Кракаў) — граф, вядучы варшаўскі медыевіст сярэдзіны ХІХ ст. выдавец гістарычных крыніц.

Біяграфія
---------

Сын Канстанціна Пшаздзецкага, маршалка падольскай шляхты, і Адэлаіды з Алізараў.

Пасля заканчэння Крамянецкага ліцэя (1831), вучыўся гісторыі і філалогіі ў Берлінскім універсітэце (1833—1834), таксама там наведваў лекцыі права.

У 1833 наведаў Скандынавію, пасля чаго апублікаваў падарожныя нататкі па Швецыі і Даніі.

Пасля заканчэння вучобы ўладкаваўся ў Дзяржаўны сакратарыят Каралеўства Польскага і пераехаў у Пецярбург.

Яшчэ падчас побыту ў расійскай сталіцы пачаў публікаваць літаратурныя творы (напачатку на французскай мове). Першым яго творам стала драма «*Дон Себасцьян Партугальскі*», не пазбаўленая палітычных алюзій (першая пастаноўка ў Пецярбургу — 16 студзеня 1836). Гэту п’есу высака ацаніў Віктор Гюго, які даслаў ліст маладому аўтару. Цікавасць да сярэднявечнай гісторыі выявілася і ў другой драме «*Deux Reines de France*».

Трапіўшы ў апалу, ён быў накіраваны ў Волагду, дзе працаваў у канцылярыі губернатара. Пасля года ў Волагдзе яго перавялі ў генерал-губернатарства ў Кіеў.

У 1839 падарожнічаў па Валыні і Падоллі, літаратурным плёнам якога сталі выдадзеныя ў 1841 падарожныя ўспаміны. Гэта праца ўтрымлівала шмат інфармацыі з архіваў магнацкіх радоў, да якіх Пшаздзецкі атрымаў доступ па сваім паходжанні.

У 1841 у Паставах заручыўся з Марыяй з Тызенгаўзаў. Пажаніліся яны 12.11.1842 у Варшаве.

Напісаўшы некалькі п’ес, заняўся і літаратурнай крытыкай. Але прынцыпова яго жыццё змянілася, калі ён пераключыўся на выданне гістарычных крыніц. У 1843—1844 гадах выдаў «*Крыніцы да гісторыі Польшчы*». Для падрыхтоўкі першага тома ён выбраў для супрацоўніцтва Міхала Грабоўскага. Аднак пасля крытыкі, з якой сустрэлася выданне, запрасіў Мікалая Маліноўскага, працавітага архіварыуса Радзівілаўскага архіва, да супрацоўніцтва ў распрацоўцы другога тома.

Наладзіў шчыльнае супрацоўніцтва з Юзафам Крашэўскім, які заахвочваў яго займацца гістарычнымі даследваннямі і публікаваў яго працы ў віленскім часопісе «*Athenaeum*». Тут Пшаздзецкі апублікаваў вынікі сваіх першых архіўных і гістарычных даследаванняў, а таксама тэксты, прысвечаныя мастацтву, у тым ліку агляд мастацкай галерэі Канстанціна Тызенгаўза ў Паставах.

Усё часцей Пшаздзецкі звяртаў свае інтарэсы на крыніцы для сярэднявечнай гісторыі Польшчы. Зацікаўленасць пачаткамі гісторыі Польшчы былі адной з галоўных прычын паездкі ў Італію, асабліва ў Рым, дзе ён спадзяваўся знайсці шматлікія сведчанні гісторыі дзяржавы Пястаў.

Ён адправіўся ў Італію ў 1846 годзе для архіўных даследаванняў. Па дарозе ў Італію наведаў таксама некаторыя нямецкія краіны і гарады. Наведаў катэдру ў Кёльне, дзе са згоды мясцовага біскупа адкрыў труну польскай каралевы Рыксы, унутры знайшоў чэрап, загорнуты ў шоўк. Стараннямі Пшаздзецкага ў саборы была ўстаноўлена дошка ў памяць аб месцы спачыну каралевы. Прыбыўшы ў Рым, ён атрымаў афіцыйны дазвол на даследаванні ў Ватыканскім архіве. У той час падобная згода давалася толькі ў выключных выпадках.

Пасля завяршэння паездкі ў Італію Пшаздзецкі працягваў цікавіцца пытаннямі гісторыі Пястаў. У катэдры ў Наўмбургу ён знайшоў магілу дачкі Баляслава Храбрага, Рэгелінды, жонкі маркграфа Экхарда Мейсенскага. Ён таксама шукаў сляды пілігрымкі Баляслава Крываустага ў абацтва Сен-Жыль у Францыі.

Аляксандр Пшаздзецкі, 1860.
Пошукі слядоў Пястаў прывялі да аднаго з найважнейшых адкрыццяў — рукапісу хронікі Вінцэнта Кадлубка, які быў знойдзены ў Вене ў снежні 1851 у калекцыі прынца Яўгена Савойскага. Усведамляючы важнасць адкрыцця, Пшаздзецкі ў 1852 паведаміў пра яго ў *«Бібліятэцы Варшаўскай»*. Праз адзінаццаць гадоў, у 1862 г. выйшла *«Хроніка магістра Вінцэнта Кадлубка»*, заснаваная выключна на венскім рукапісе.

Найбольшае значэнне для польскай навукі мела рэдактарская дзейнасць Пшаздзецкага. У 1852 апублікаваў *«Лісты Анібала з Капуі, арцыбіскупа Неапілітанскага, нунцыя ў Польшчы, пра міжкаралеўе пасля Стэфана Баторыя і першыя гады праўлення Жыгімонта III»;* і ў 1854 г. «*Хатняе жыццё Ядвігі і Ягайлы са скарбовых рэестраў 1388—1414 гадах».* У 1850-я гады распачаў працу над выданнем твораў Яна Длугаша. Ездзіў за мяжу ў пошуках рукапісаў і лепшых копій яго твораў. У 1863—1864 выйшла *Liber Beneficiorum*, а ў 1867—1870 гадах *— «Гісторыя Польшчы ў 12 кнігах»* у перакладзе Караля Мехержыньскага, першае поўнае польскае выданне найважнейшай працы Яна Длугаша. У 1862 г. выдаў *«Хроніку» Вінцэнта Кадлубка*.

Валодаў маёнткамі Чорны Острыў, Фаленты і Ойцуў .

Працы
-----

*Szwecja. Wspomnienie jesienne z roku 1833. Warszawa, 1836.* (другое выданне — *Вільня, 1841*)

*Don Sébastien de Portugal: drame historique en prose en trois actes et cinq tableaux. Saint-Petersbourg: chez Charles Kray, 1836.*

*Podole, Wołyń, Ukraina. Obrazy miejsc i czasów. T.1. T.2. Wilno, 1841.*

*M. Grabowski, A. Przezdziecki. Źródła do dziejów polskich. T. 1, Wilno, 1843.*

*M. Malinowski, A. Przezdziecki. Źródła do dziejów polskich. T. 2, Wilno, 1844.*

Зноскі
------

1. 1 2  *Rottermund A.* Aleksander Przezdziecki // Przezdziecki, Aleksander // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T069907<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56691875'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q9153407'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q810196'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21431157'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q103962824'></a>
2. 1 2  Aleksander Narcyz Karol Przezdziecki // Internetowy Polski Słownik Biograficzny<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q96022943'></a>
3. ↑  Union List of Artist Names — 2011. Праверана 25 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
4. 1 2   Праверана 30 жніўня 2022.
5. ↑  Aleksander Przeździecki [w:] Wielka Genealogia Minakowskiego
6. ↑  Kirkor Adam Honory. Aleksander hrabia Przezdziecki, w: *Na dziś*, *t. 1*, Kraków, 1872, s. 422—435.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: aleksander-narcyz-karol-przezdziecki · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11055139 · BNF: 107376230 · GND: 124216072 · ISNI: 0000 0000 7139 6453 · LCCN: n85303632 · NKC: js2006362960 · NLP: a0000001194419 · NTA: 128364149 · NUKAT: n98033746 · SUDOC: 153396598 · VIAF: 39368469 · ULAN: 500120358 |

 |