recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Балка Каменны лог, Белгародская вобласць
**Балка** — форма рэльефу, характэрная для прыроднай зоны лесастэпаў і стэпаў. Доўгае і шырокае паніжэнне, сухая або з часовым вадасцёкам лагчына з ўдзірваненымі схіламі, выпрацаваная расталымі снегавымі і дажджавымі водамі. Найчасцей балка з’яўляецца канцавой стадыяй развіцця яра.

У плане марфалогіі балкі маюць спадзіста-ўвагнутае дно. Схілы паступова пераходзяць у міжрэччы, выражаная вяршыня адсутнічае. Даўжыня балак складае ад сотняў метраў да 20-30 кіламетраў, глыбіня — ад некалькіх метраў да дзясяткаў метраў, шырыня — да сотняў метраў.

Балкі часта пакрытыя хмызнякамі і нават лесам, што для стэпаў увогуле не характэрна і звязана з блізкім заляганнем грунтавых водаў. Пры звядзенні лясоў і хмызоў эрозія пачынаецца з новай сілай. Выкарыстоўваюцца балкі як сенажаці, пад агароды, сады і нават сельскія паселішчы.

Ва Украіне балкі завуцца *байракамі*, у Сібіры — *падзямі*.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4300550-0 · LCCN: sh85007446 |
**На́дзежда Ка́валірава** (чэшск.: Naděžda Kavalírová, у дзявоцтве **Мо́раўкава** Morávková; 13 лістапада 1923, Опачна, Чэхаславакія — 20 студзеня 2017, Пардубіцы, Чэхія) — чэшская парамедык, абаронца правоў чалавека, палітычны вязень за камуністычным часам.

Біяграфія
---------

Надзея Мораўкава нарадзілася ў міжваеннай Чэхаславакіі. Далучылася да Чэшскай нацыянальна-сацыяльнай партыі. З 1945 года навучалася медыцынскім факультэце Карлавага ўніверсітэта. У 1948, пасля прыходу да ўлады камуністаў, выключаная з універсітэту як палітычна ненадзейная, хоць з Нацыянальна-сацыяльнай партыі выйшла раней.

У 1949 годзе выйшла за доктара права Іржы Каваліра, члена КПЧ, які быў суддзём у Празе, а пазней перайшоў у Міністэрства ўнутраных спраў. Працавала медсястрой на ўранавых шахтах, стала ўдзельніцай апазіцыйнага руху. У 1956 годзе па абвінавачанні ў дзяржаўнай здрадзе і шпіянажы асуджаная да пяці гадоў пазбаўлення волі. Вызваленая ў 1959 пасля трох гадоў зняволення. Працавала рознарабочай, памочніцай токара, дзяржслужбоўкай. У эпоху нармалізацыі цягам 18 гадоў працавала ў Міністэрстве працы і сацыяльных спраў.

Па рэвалюцыі стала намесніцай кіраўніка Канфедэрацыі палітычных вязняў Чэшскай рэспублікі, з 2003 і да скону была яе кіраўніцай. У 2007—2013 гадах узначальвала Інстытут даследавання таталітарных рэжымаў.

Зноскі
------

1. ↑  Czech National Authority Database Праверана 31 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. ↑  Naděžda Kavalírová //  Праверана 9 кастрычніка 2017.
3. 1 2 3 4  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
4. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Evidence zájmových osob StB<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104900509'></a>
8. ↑  Evidence zájmových osob StB<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104900509'></a>
9. 1 2 3 4  *Fraňková, Ruth*. Head of Confederation of Political Prisoners Naděžda Kavalírová dies at 93 (англ.).  Radio Praha (21 студзеня 2017). Праверана 13 жніўня 2019.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: xx0105441 · VIAF: 101608541 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ратамка.

**Ра́тамка** — рака, якая цячэ па тэрыторыі Мінскага раёна.

Назва
-----

Назва ракі Ратамкі балцкая, корань *Rat-* як у літоўскіх гідронімах *Rata, Rat-upis*, латышскіх *Rat-upe*, звязваецца з літоўскім *ratas* "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння. Да кораня *Rat-* у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -*m*-, які таксама ў назве літоўскай ракі *Neremà*, у ратамскай рачной назве націск адпачатку таксама меў падаць на апошні склад (тыпу *Ratemà*).

Водаапісанне
------------

Рака Ратамка пасля дамбы
Выток ракі знаходзіцца на ўсход ад вёскі Гарані. Упадае ў Ратамскі заліў Заслаўскага вадасховішча (Мінскага мора) за 1 км на ўсход ад чыг. ст. Крыжоўка. Даўжыня ракі — 13 км.

Рэчышча ў вусцевай частцы зарэгуляванае, у ніжнім цячэнні на працягу 4,2 км — каналізаванае. Вадазбор Ратамкі — 47 км².

За 1,5 км на паўднёвы захад ад в. Падгор’е — чыгуначны мост на дарозе Мінск — Маладзечна; 0,7 км ад моста на дарозе Мінск — Заслаўе — вусце.

Зноскі
------

1. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.
2. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі (Водныя аб’екты Беларусі). Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 414 5-85700-133-1
* *Афнагель І. Я. Ашэраў Ф. М. Баравік А. А.* Рэкі, азёры і вадасховішчы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мн. БелЭн. 1979. С. 214

Спасылкі
--------

* Рака Ратамка на Panorama.com Архівавана 2 лістапада 2016.
**Евангелле з Ліндзісфарна** — ілюстраваная рукапісная кніга (Ілюмінаванае евангелле), якая змяшчае тэксты евангелляў ад Матфея, Марка, Лукі і Іаана на лацінскай мове. Кніга створана ў Ліндзісфарне ў Нартумбрыі ў канцы VII — пачатку VIII стагоддзя. Гэты манускрыпт з'яўляецца вельмі яркім прадстаўніком групы так званых «астраўных Евангелляў» — рукапісных кніг, створаных ірландскімі (кельцкімі) манахамі ў VII—IX стагоддзях і змяшчае мноства мініяцюр, выкананых у кельцка-англасаксонскім стылі.

Мяркуецца, што Евангелле з Ліндзісфарна — праца манаха па імені Эадфрыт  (англ.) (бел. які стаў епіскапам Ліндзісфарна ў 698 годзе, а памер у 721 годзе. Бягучыя даследаванні паказваюць на дату стварэння каля 715 года. Мяркуецца, што кніга была створана ў гонар святога Кутберта. Евангелле багата ілюстравана ў астраўным стылі і, першапачаткова, валодала ўпрыгожаным каштоўнасцямі акладам, створаным Білфрытам Пустэльнікам  (англ.) (бел. у VIII стагоддзі. Падчас рэйдаў вікінгаў на Ліндзісфарн абклад, аднак, быў згублены, а замену яму зрабілі толькі ў 1852 годзе. Тэкст напісаны астраўным шрыфтам.

У X стагоддзі епіскапам Ліндзісфарнскім Алдрэдам  (руск.) (бел. быў выкананы пераклад Евангелляў на стараанглійскую мову. Пераклад быў запісаны паміж радкоў лацінскага тэксту. Гэта адзін з першых перакладаў  (англ.) (бел. Евангелляў на англійскую мову.

Кніга была набыта сэрам Робертам Котанам у клерка Парламента  (англ.) (бел. Роберта Боўера  (англ.) (бел. ў пачатку XVII стагоддзя. У XVIII стагоддзі бібліятэка Котана была набыта Брытанскім музеем. Адтуль кніга трапіла ў Брытанскую Бібліятэку ў Лондане.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Брытанская бібліятэка* Lindisfarne Gospels Праверана 12 снежня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23308'></a>
2. 1 2  Make Lists, Not War — 2013.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q97309629'></a>
3. ↑   Праверана 6 мая 2016.
4. 1 2

Літаратура
----------

* Calkins, Robert G. Illuminated Books of the Middle Ages. Ithaca, New York: Cornell University Press, 1983.
* De Hamel, Christopher  (англ.) (бел.. A History of Illuminated Manuscripts. Boston: David R. Godine, 1986.
* Walther, Ingo F. and Norbert Wolf. Codices Illustres: The world’s most famous illuminated manuscripts, 400 to 1600. Köln, TASCHEN, 2005.

Спасылкі
--------

* Сайт дыяцэзіі Дархема аб Евангеллі з Ліндзісфарна
* Каталог Брытанскай бібліятэкі Архівавана 10 красавіка 2006.
* Лічбавы каталог ілюмінаваных манускрыптаў Брытанскай Бібліятэкі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BIBSYS: 90325719 · BNE: XX4583074 · GND: 4167690-7 · LCCN: n84078103 · VIAF: 175004064 |
Апалчэнцы «Сарая Аль-Харасані» падчас бою ў Сірыі, студзень 2016 года.
**Сарая Аль-Харасані** (араб. سرايا طليعة الخراساني‎‎) — іракскае шыіцкае апалчэнне, створанае ў 2013 годзе як ваенізаванае крыло палітычнай партыі «Хезб Талія аль-Ісламія». З 2014-га дзейнічае ў складзе кааліцыі «Сілы народнай мабілізацыі», дзе атрымала найменне *18-я брыгада*.

Гісторыя
--------

Апалчэнне бярэ свой пачатак ад невялікай групоўкі «Сарая аль-Карар», заснаванай у 1986 годзе. Утварэнне ўзначальваў Ясін Аль-Мусаві, прыхільнік шыіцкага рэлігійнага дзеяча Мухамада Бакіра аль-Хакіма. У 1995 годзе групоўка была ператворана ў арганізацыю «Талія». Яна супрацьстаяла іракскаму ўраду Садама Хусейна і нават сфармавала ўзброеныя атрады. «Талія» вяла сваю дзейнасць у паўднёвых правінцыях Ірака. Пад удар групоўкі часта траплялі гарады Хаўр Аль-Джбайша і Насірыя. Пасля таго, як Садам Хусейн правёў асушэнне балот на поўдні краіны, арганізацыя перамясцілася пад Неджэф і Кербелу.

У верасні 2013 года пры падтрымцы Ірана на базе «Сарая аль-Карар» створана «Сарая аль-Харасані». Яна ўтворана ў якасці ваенізаванага аддзялення іракскай палітычнай партыі «Хезб Талія аль-Ісламія».

У наступныя гады апалчэнне ўдзельнічала ў канфліктах на тэрыторыі Сірыі і Ірака, галоўным чынам супраць ІДІЛ і сірыйскай апазіцыі. Асноўнай місіяй «Сарая Аль-Харасані» стала прадухіленне нападаў радыкальных сунітаў на шыіцкія святыні.

Арганізацыя
-----------

Групоўка названа ў гонар Абу Мусліма Аль-Харасані, мусульманскага дзеяча VIII стагоддзя.

Першапачаткова арганізацыю ўзначаліў іранскі араб Хамід Такві, генерал КВІР Ірана. 28 снежня 2014 года ён быў забіты снайперам недалёка ад Самары. Месца Такві заняў Алі аль-Ясір. Намеснікам кіраўніка апалчэння прызначаны Хамід аль-Джазаіры.

Групоўка ідэалагічна блізка да шыіцкага Ірана. Яе лагатып скапіяваны з эмблемы іранскага КВІР.

Па даных Reuters на 2015 год, у складзе «Сарая Аль-Харасані» налічвалася ад 1,5 да 3 тысяч баевікоў.

Рыштунак
--------

Групоўка ўзбройваецца як у сябе на радзіме ў Іраку, так і за кошт іранскіх паставак. Сярод стралковай зброі пераважаюць аўтаматы Калашнікава, M16, снайперскія вінтоўкі Драгунова і ручныя гранатамёты. Апалчэнцы перасоўваюцца на аўтамабілях Mitsubishi і Honda.

Гл. таксама
-----------

* Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)
* Спецыяльныя групы (Ірак)
* Прыватныя апалчэнні (Ірак)

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Stéphane Mantoux, Bataille de Mossoul: Saraya al-Khorasani, la milice chiite soutenue et armée par l’Iran Архівавана 7 жніўня 2017. *France Soir*, 6 mars 2017.
3. 1 2  «همه چیز دربارهٔ گروه‌های مقاومت مردمی عراق»
4. 1 2  «Special Report: How Iran’s military chiefs operate in Iraq» Архівавана 3 снежня 2015. *Reuters*, 24 février 2015.
5. ↑  Un général iranien tué en Irak, *Le Monde avec AFP*, 28 décembre 2014.
6. ↑  Abbas Qaidaari, «Iran’s new group in Iraq: Saraya al-Khorasani», *Al-Monitor*, 11 février 2015
7. ↑  Aymenn Jawad Al-Tamimi, 31 août 2014, *Saraya al-Khorasani 31 August Statement: Translation and Analysis*
Паўкалоны, якія падтрымліваюць бакавую сцяну Мезон Карэ ў Німе
**Паўкалона** — калона, звычайна паўкруглая ў плане, якая выступае з плоскасці сцяны на палову або ¾ свайго дыяметра. Паўкалоны з выступамі на ¾ дыяметра і больш часта сустракаюцца ў мэблі. Канструктыўна паўкалона — контрфорс, які павялічвае ўстойлівасць збудавання. Дэкаратыўна — элемент, які ўжываецца для дасягнення лепшага аптычнага эфекту.

У гісторыі архітэктуры Сярэднявечча і Новага часу паўкалоны часта завуць пілястрамі.

Зноскі
------

1. ↑  Інфармацыя з энцыклапедыі интерьерных ідэй 4living.ru Архівавана 14 верасня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 6193685 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Агафоненка.
**Таіса Паўлаўна Агафо́ненка** (нар. 29 сакавіка 1927, г. Кляшчэлі, або в. Волька Выганоўская, Беластоцкае ваяводства, Польшча) — майстар мастацкага саломапляцення. Дачка Веры Ільінічны Гаўрылюк.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і Паўла Іванавіча і Веры Ільінічны Гаўрылюкоў (у дзявоцтве Карпюк). Бацькі нарадзіліся недалёка ад Белавежскай пушчы. Бацька ўдзельнічаў у стварэнні ў сваёй вёсцы тэатральных пастановак, збіраў фальклор. Калі пасля Другой сусветнай вайны Беласточчыну перадалі Польшчы, Гаўрылюкі выехалі ва Украіну, але ўрэшце вярнуліся ў Брэст.

Скончыла ў 1957 годзе Мінскае мастацкае вучылішча. Вучылася ў А. Мазалёва, П. Масленікава. З 1965 года працуе на Мінскай мастацка-галантарэйнай фабрыцы, дзе заснавала промысел саломапляцення.

Удзельнік мастацкіх выставак з 1960 года. Член Беларускага саюза мастакоў з 1986 года. Жыве ў Мінску.

Творчасць
---------

Майстар дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, рабіла роспіс па тканіне, апошнія гады працуе ў тэхніцы саломкі.

Аддае перавагу кампазіцыям на матывы народных святаў і абрадаў, анімалістычнаму жанру.

Асноўныя творы: кампазіцыі «Маладая маці», «Па грыбы», «Пастух», «Гануля», «Ехаў дзед на кірмаш», «Каляднікі», «Настачка», шматлікія саламяныя конікі і павукі. Творы знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Музеі старажытнабеларускай культуры НАН Беларусі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Агафоненка Таіса Паўлаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
2. 1 2 3 4  Pawlik z Wólki czyli Paweł Gawryluk. Pojechali ze strachu
3. 1 2 3  Наталля РУСАК. Мроя-конь Таісы Агафоненка // «Культура». 10 (828) 08.03.2008
4. 1 2 3 4  Агафоненка Таіса Паўлаўна // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Літаратура
----------

* Агафоненка Таіса Паўлаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Агафоненка Таіса Паўлаўна // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.

Спасылкі
--------

* Таіса Паўлаўна Агафоненка на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 133393 |
**Нехантукет** (саманазва: *Naïantukq-ut*, літаральна «людзі звілістых вод») — алганкінскі народ, карэнныя насельнікі ЗША. Агульная колькасць (1998 г.) — каля 100 чал.

Нехантукет насялялі ўсходняе ўзбярэжжа сучасных ЗША паміж вусцем ракі Канектыкут і паўднёвым захадам Род-Айленда. Займаліся рыбалоўствам, збіральніцтвам, паляваннем і ручным земляробствам.

Першы кантакт з галандскімі маракамі быў усталяваны ў 1614 г. У выніку ўварвання пеквот тэрыторыя, населеная нехантукет, была разарвана на заходнюю і ўсходнюю часткі. На момант заснавання Плімуцкай калоніі заходнія нехантукет жылі на поўдні Канектыкута, а ўсходнія — на паўднёвым захадзе Род-Айленда і востраве Блок. У 1620 г. іх агульная колькасць набліжалася да 1600 чалавек. Заходнія нехантукет знаходзіліся ў залежнасці ад пеквот. Усходнія падтрымлівалі саюз з нарагансет.

У 1637—1638 гг. заходнія нехантукет падтрымалі пеквот у войнах з англічанамі і іх саюзнікамі, але ў выніку пацярпелі паражэнне і панеслі вялізарныя страты. Каля 100 палонных, якія выжылі, былі перададзены пад кантроль моэган. У пачатку XIX ст. на ўзбярэжжы Канектыкута налічвалася толькі некалькі сем’яў нехантукет. У іх карыстанні была рэзервацыя плошчай 121,4 га. Пасля заканчэння вайны караля Філіпа у 1680 г. усходнія нехантукет разам з нарагансет былі пераселены ў рэзервацыю ў Чарлстаўне.

Да 1870 г. улады Канектыкута дэкларавалі выміранне нехантукет, зямля іх рэзервацыі была прададзена. Аднак у 1998 г. у Канектыкуце налічвалася 35 сем’яў, што атаяснялі сябе з гэтым народам. Імі была створана некамерцыйная арганізацыя «Племя і нацыя нехантукет». Яна звярнулася з петыцыяй аб прызнанні.

Спасылкі
--------

* NIANTIC HISTORY
* FOUR DIRECTIONS INSTITUTE Niantic Архівавана 26 верасня 2007.
* About East Lyme Архівавана 27 чэрвеня 2018.
* Now the Nehantics Ask U.S. Recognition
**Шынекок** (саманазва: *Shinnuhkock*, літаральна «людзі камяністага берага») — індзейскі народ, карэнныя насельнікі ўсходняй часткі Лонг-Айленда (ЗША). Агульная колькасць (2010 г.) — 1292 чал.

У першай палове XVII ст. калі пачаліся кантакты паміж еўрапейцамі і карэннымі жыхарамі Лонг-Айленда, шынекок насялялі паўднёва-ўсходнюю ўскраіну вострава. Займаліся рыбалоўствам і земляробствам, аднак найбольш важным заняткам з’яўляўся выраб вампумаў з ракавін малюскаў. Падчас ваенных дзеянняў паміж кантынентальнымі плямёнамі пеквот і нарагансет падвяргаліся нападам з боку пеквот. Каля 1641 г. заключылі пагадненне з Плімуцкай калоніяй, згодна з якім на ўсходзе Лонг-Айленда было пабудавана англійскае ўмацаванне. Аказвалі пурытанам дапамогу ў перакладзе Бібліі на індзейскія мовы.

Шынекок моцна пацярпелі ад эпідэміі воспы ў 1658 г. Насельніцтва стала скарачалася, таму былі вымушаны падпісаць пагадненне 1703 г. якое пазбаўляла іх значнай часткі племянных тэрыторый. У 1741 г. шатландскія прэсвітарыяне адчынілі місію для шынекок і мантаўкет, пры якой дзейнічала бясплатная школа. У 1792 г. шынекок трапілі пад апеку штата Нью-Ёрк. Да 1859 г. была вылучана плошча для рэзервацыі (3,2 км²).

У 2010 г. шынекок сталі федэральна прызнанай індзейскай нацыяй. З гэтага часу дзейнічае сістэма аўтаномнага самакіравання. У рэзервацыі на Лонг-Айлендзе жыве каля траціны прадстаўнікоў гэтага народа. Яны займаюцца рамёствамі, вырошчваннем малюскаў, абслугоўваюць турыстаў.

Спасылкі
--------

* Shinnecock Indian Nation
* Shinnecock Indian Facts
* Shinnecock Nation Cultural Center & Museum
* Shinnecock Indian Reservation Архівавана 4 снежня 2021.
**Тузланскі кантон** (басн.: Tuzlanski kanton, харв.: Tuzlanska županija, сербск.: Тузлански кантон) — адзін з дзесяці кантонаў Федэрацыі Босніі і Герцагавіны, якая ўваходзіць у склад Босніі і Герцагавіны. Кантон быў утвораны паводле Вашынгтонскага пагаднення 1994 года паміж харватамі і баснійцамі.

Геаграфія
---------

Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Босніі і Герцагавіны, адміністрацыйным цэнтрам кантона з’яўляецца горад Тузла. Складаецца з абшчын Банавічы, Градачац, абшчына Добай-Істак, Грачаніца, Жывініцы, Кладань, Калесія, Лукавац, Сапна, Срабрэнік, Таочак і Челич, а таксама горада Тузла.

Насельніцтва
------------

У 1991 годзе 60 % насельніцтва кантона складалі баснійцы, 28 % — сербы, 9 % — харваты. У 2002 годзе баснійцы складалі 90 % насельніцтва кантона.

Зноскі
------

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тузланскі кантон
Занёманскае прадмесце, малюнак ад 20 верасня 1867 г.
**Занёманскае прадмесце**, або **Занёманскі пасад** — гістарычны раён горада Гродна, пачаў фарміравацца ў 14 ст. на левым беразе ракі Нёман. Абмежаваны чыгункай, вуліцамі Дарвіна, Гагарына і Міру. Галоўная — вул. Гарнавых (былая Ліпавая), мостам цераз Нёман злучае раён з цэнтрам Старога горада.

Вядома, што ў 1392 г. князь Вітаўт дазволіў крыжакам пабудаваць у Занёманні замак Новае Гродна, які, аднак, у тым жа годзе быў разбураны.

У перыяд з 15 па 16 ст. у Занёманні фарміруецца новы рынак, добра звязаны з воднай камунікацыяй. Гандлёвая плошча атрымала тыповую форму прамавугольніка, да вуглоў якога падыходзілі вуліцы. Паблізу, насупраць замкаў існаваў звярынец з сажалкамі — гэты элемент быў дастаткова пашыраны ў гарадах і рэзідэнцыях магнатаў XV—XVI стст.

Абедзве часткі горада злучаліся мостам цераз Нёман на ражавых апорах і з уезнай вежай. Развіццё планіроўкі і забудовы суправаджалася павышэннем узроўню гарадскога добраўпарадкавання. Вуліцы былі забрукаваны, у 1541 г. зроблены водаправод. У XVII—XVIII стст. пабудаваны францысканскі кляштар.

Даследаванне
------------

У 1983 г. Занёманскі пасад даследаваў Ткачоў, была праведзена шурфоўка ўздоўж вул. Дарвіна і каля касцёла францысканцаў. Самыя раннія знаходкі — ганчарная кераміка XV—XVI ст. што сведчыць пра засяленне пасада ў XV ст.

Спасылкі
--------

* Гродзенскія пасады

| Гістарычныя раёны Гродна |
| --- |
| 
* Стары горад
* Гарадніца
* Замкавая гара
* Занёманскае прадмесце
* Каложа
* Новы Свет
* Нямецкі рынак
* Падол

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дапкюнас.
**Вадзім Вячаслававіч Дапкюнас** (20 снежня 1940, Анадыр, Чукоцкая аўтаномная акруга — 17 лістапада 2023) — беларускі тэатральны дзеяч і арганізатар тэатральнай справы.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і служачых, якая пад канец 1930-х гадоў на партыйны заклік прыехала на асваенне савецкай Поўначы. Пасля вайны сям'я вярнулася ў Мінск.

Скончыў тэхнічнае вучылішча ў Мінску (1960) і Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут па спецыяльнасцях «акцёр драматычнага тэатра і кіно» (1964) і «рэжысёр драмы» (1967). Педагог Мінскага дома культуры прафтэхадукацыі (1961—1967), рэжысёр па народных тэатрах Беларускага рэспубліканскага дома народнай творчасці (1967—1970).

З 1970 па 1972 год працаваў другім і неўзабаве першым сакратаром Фрунзенскага раённага камітэта ЛКСМБ г. Мінску.

У 1972 годзе распачаў выкладчыцкую дзейнасць: спачатку ў Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя Горкага, а з 1975 года — у Мінскім інстытуце культуры.

Пасля працы дырэктарам Беларускага тэатра юнага глядача (1978—1981) працягнуў выкладчыцкую дзейнасць у Мінскім інстытуце культуры на кафедры рэжысуры.

У 1983 годзе запрошаны на працу ў Міністэрства культуры Беларусі, дзе працаваў рэдактарам рэпертуарна-рэдакцыйнай калегіі і ва ўпраўленні мастацтваў.

На працягу больш чым пяці гадоў (1996—2001) кіраваў аддзелам тэатраў Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь.

З 2001 па 2007 год працаваў вядучым рэдактарам Канцэртнага аркестра Беларусі.

Працоўную і творчую дзейнасць працягнуў у Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы кіраўніком літаратурна-драматургічнай часткі і памочнікам мастацкага кіраўніка тэатра (2007—2009).

Член прэзідыума Саюза тэатральных дзеячаў Беларусі (СТД). У 1970-я гады — кіраўнік секцыі народных тэатраў СТД.

Творчы і даследчыцкі шлях
-------------------------

Ажыццявіў адну з першых у Савецкім Саюзе пастановак п'есы вядомага расійскага драматурга А. Вампілава («Развітанне ў чэрвені», Клайпедскі драматычны тэатр, 1966 год). У шматлікіх публікацыях у газетах «ЛіМ», «Культура», «Звязда», «Чырвоная змена», часопісе «Мастацтва» распрацоўваў праблемы ўзаемадзеяння і ўзаемасувязі прафесійнага і самадзейнага тэатра Беларусі. Удзельнічаў у пастаноўцы спектакляў у беларускіх драматычных і самадзейных тэатрах, шматлікіх масавых тэатралізаваных мерапрыемствах. Здымаўся ў эпізадычных ролях у мастацкіх і тэлевізійных фільмах (сярод іх «Час-не-чакае» (1975), «Пагаварым, брат» (1978) і інш.).

Прафесійныя адзнакі і ўзнагароды
--------------------------------

* ганаровы знак Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь (2000)
* лаурэат «Крыштальнай зоркі» Саюзу тэатральных дзеячаў Беларусі (2002)

Зноскі
------

1. ↑  Вадзім Дапкюнас // kino-teatr.ru

Спасылкі
--------

* «Фестываль — не толькі свята»
* На «авансцэне» і ў «мізансцэнах»
* Напярэдадні юбілею тэатр імя Купалы ўзгадвае сваю гісторыю (відэа)(недаступная спасылка)
**Герцагавіна-Нярэтванскі кантон** (басн.: , харв.:  і сербск.: Hercegovačko-neretvanski kanton, Херцеговачко-неретвански кантон ) — адзін з дзесяці кантонаў, што ўваходзяць у Федэрацыю Босніі і Герцагавіны. Складаецца з Града Мостара, і яшчэ васьмі абшчын — Ябланіца, Коніц, Неўм, Прозар-Рама, Раўна, Столац, Чапліна, Чытлук. Герцагавіна-Нярэтванскі кантон на поўначы мяжуе з Сярэднебаснійскім кантонам, на паўночным усходзе — з Сараеўскім кантонам, на ўсходзе — з Рэспублікай Сербскай, на захадзе — з Заходнегерцагавінскім кантонам, на паўночным захадзе — з Герцагбасанскім кантонам, на паўднёвым захадзе — з Харватыяй. Герцагавіна-Нярэтванскі кантон з 222 278 жыхарамі паводле перапісу 2013 году — шосты па колькасці насельніцтва і восьмы па яго шчыльнасці сярод Кантонаў Федэрацыі Босніі і Герцагавіны. Герцагавіна-Нярэтванскі кантон — другі па плошчы (16,85 % плошчы Федэрацыі, ці 8,59 % усёй Босніі і Герцагавіны цалкам) пасля Герцагбасанскага кантона.

Геаграфія
---------

Герцагавіна-Нярэтванскі кантон, згодна сваёй назве, размешчаны ў Герцагавіне, адміністрацыйны цэнтр якога Мостар, з’яўляецца найбуйнейшым горадам у гэтым гістарычным рэгіёне.

Герцагавіна-Нярэтванскі кантон адметны сваім горным рэльефам, які рассякае даліна ракі Нярэтва з прытокамі (Рама, Трэбіжат, Крупа і Брэгава). Прыморскі горны пояс аддзяляе асноўную частку кантона ад невялікай стужцы ўзбярэжжа Адрыятычнага мора ў раёне Неўма, якая з’яўляецца адзіным выхадам Босніі і Герцагавіны да мора.

На тэрыторыі Герцагавіна-Нярэтванскага кантона знаходзяцца два прыродных парка: Прыродны парк Хутава Блата каля Чапліны і Прыродны парк Білідзіне нёдалёка ад Ябланiцы.

Узбярэжжа ў Неўме — адзіны выхад краіны да мора

Гісторыя
--------

Гісторыя падрыхтоўкі стварэння дадзенага адміністрацыйна-тэрытаряльнага ўтварэння пачынаецца 18 сакавіка 1994 года падпісаннем Вашынгтонскага пагаднення аб спыненні агню паміж самаабвешчанай Харвацкай рэспублікай Герцаг-Босна і баснійскімі мусульманамі. Што ў сваю чаргу перапыніла заўцятую варажэчу паміж гэтымі бакамі, і прывяло да неабходнасці тэрытарыяльнай інтэграцыі. Тое таксама дазволіла накіраваць сумесную агрэсію супраць сіл баснійскіх сербаў. Але большасць сербскага насельніцтва пакінула рэгіён яшчэ ў самым пачатку Баснійскай вайны, бо ўзгадвала аб страшэнным генацыдзе сербаў у гады Другой сусветнай вайны з боку харвацкіх усташаў, які ў даліне Нярэтвы набыў жудасныя праявы і размах. Кантон афіцыйна створаны 23 снежня 1996 года, як адзін з дзесяці Кантонаў Федэрацыі Босніі і Герцагавіны.

Панарама Мостара з Паўднёвага захаду

Насельніцтва
------------

Паводле перапісу 2013 году агульная колькасць дамашніх гаспадарак ў Герцагавіна-Нярэтванскім кантоне склала 68 121, а сярэдняя колькасць асобаў у адной дамашняй гаспадарцы сягала 3,24.

Склад насельніцтва ў межах сёння існуючага Герцагавіна-Нярэтванскага кантона:

#### 2013

* Харваты — 118,297
* Баснійцы — 92,005
* Сербы — 6,432
* Іншыя — 5,273

#### 1991

* Харваты — 85 340
* Мусульмане — 68 391
* Сербы — 21 875
* Югаславы — 4 455
* Іншыя — 2 252
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Марыч.

**Янез Марыч** (славенск.: Janez Marič; нар. 10 жніўня 1975 г, Крань) — славенскі біятланіст. З дзяцінства Янез Марыч займаўся лыжнымі гонкамі. Яму нават удалося ўвайсці ў склад юніёрскай зборнай каманды сваёй краіны. Але няўдалыя выступы ў гэтым відзе спорту падштурхнулі Марыча перайсці ў біятлон з 1997 года. Менш чым праз год ён дэбютаваў у Кубку свету, але няўдала. Пры цалкам добрай лыжнай падрыхтоўцы стральба Янеза пакідала жадаць лепшага. Упартыя трэніроўкі, выступы на розных спаборніцтвах — ад Кубка Еўропы да турніраў па летнім біятлоне — дазволілі яму палепшыць свае вынікі і ўвайсці ў склад асноўнай зборнай каманды Славеніі па біятлоне. У сезоне 2002/2003 Янез Марыч не толькі ўпершыню трапляе на подыум, але і выйграе сваю першую гонку Кубка свету. У наступным сезоне яму ўдалося ўвайсці ў дваццатку наймацнейшых біятланістаў свету. Аднак у наступным вынікі Марыча пайшлі на змяншэнне.

Кубак свету
-----------

* 1999—2000 — **67-е месца** (4 ачка)
* 2000—2001 — **67-е месца** (14 ачкоў)
* 2001—2002 — **38-е месца** (102 ачка)
* 2002—2003 — **23-е месца** (219 ачкоў)
* 2003—2004 — **20-е месца** (303 ачка)
* 2004—2005 — **63-е месца** (29 ачкоў)
* 2005—2006 — **54-е месца** (55 ачкоў)
* 2006—2007 — **32-е месца** (152 ачка)
* 2007—2008 — не браў удзел
* 2008—2009 — **41-е месца** (200 ачкоў)
* 2009—2010 — **46-е месца** (157 ачкоў)
* 2010—2011 — **59-е месца** (86 ачкоў)
* 2011—2012 — **80-е месца** (26 ачкоў)
* 2012—2013 — ачкоў не набраў
* 2013—2014 — **81-е месца** (18 ачкоў)
* 2014—2015 — **86-е месца** (9 ачкоў)

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Профіль IBU (англ. ням.) Архівавана 5 лютага 2007.
**Сава́і** (самаан.: *Savai’i*) — найбуйнейшы востраў у групе астравоў Самоа. Плошча — 1 694 км². Насельніцтва — 43 958 чалавек (2016 г.).

Прырода
-------

Востраў Саваі мае вулканічнае паходжанне, вельмі гарысты. Найвышэйшы пункт, гара Сілісілі (1 858 м), з’яўляецца адной з самых высокіх вяршынь Палінезіі. Апошні раз вулканічная актыўнасць назіралася ў пачатку XX ст.

На востраве Саваі шмат малых рэк, ёсць вадаспады.

Клімат трапічны пасатны, вельмі вільготны. Сезон мусонаў цягнецца з лістапада да красавіка. Востраў знаходзіцца ў зоне ўздзеяння трапічных цыклонаў.

Насельніцтва жыве пераважна на ўзбярэжжы. Цэнтральную частку Саваі займае дажджавы лес (72 699 га) з багатай трапічнай флорай. Фаўна прадстаўлена яшчаркамі, казуркамі, кажанамі, пацукамі, дзікімі свіннямі і чарапахамі. Каля вёскі Аўалу арганізаваны запаведнік для аховы месца размнажэння чарапах.

Гісторыя
--------

Саваі быў населены каля 3000 гадоў таму палінезійцамі. Мясцовае насельніцтва ўдзельнічала ў засяленні іншых астравоў Акіяніі. Магчыма, што міф пра Гаваікі ўзнік у сувязі з назвай вострава.

У 1962 г. увайшоў у склад дзяржавы Самоа.

Інфраструктура
--------------

Адміністрацыйна Саваі падзяляецца на 6 раёнаў *itūmālō*.

У адрозненне ад суседняга вострава Уполу, на Саваі захоўваецца традыцыйны лад жыцця. Асноўныя заняткі насельніцтва — сельская гаспадарка і рыбалоўства. Актыўна развіваецца турызм.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Турыстычны даведнік
* Горная флора

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4663581-6 · LCCN: sh00004742 · VIAF: 315528746 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Корсак.

**Гіпаліт Корсак** (польск.: Hipolit Korsak) — дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Корсакаў.

Да 1818 г. — земскі падсудак Слуцкага павета. У 1820 — земскі суддзя Слуцкага павета.

2 снежня 1754 г. нейкі Г. Корсак атрымаў прывілей на вытворчасць лясных матэрыялаў (клёпка, балі, машты) і іх продаж. 3 кастрычніка 1761 г. яшчэ адзін прывілей Аўгуста III падстолію новагародскаму Корсаку, які мае ў старостве Велатычы в. Мёдча і Секшчы ў Аршанскім павеце: дазвалялася ўступіць іх Антонію і Марыяне з Галінскіх Багушэвічам, скарбнікам менскім, мужу і жонцы, з падданымі жыхарамі, забудовамі, палямі, грунтамі засаджанымі і незасаджанымі, з лугамі, лясамі, гаямі, рэчкамі, ставамі, азёрамі, прудамі, млынамі, карчмамі і інш. да гэтага маёнтка належачым.

Член масонскай ложы «Шчаслівага Вызвалення» ў Нясвіжы.

Заўвагі
-------

1. ↑  Гаворка, магчыма, ідзе пра іншага Гіпаліта (1723-1787)

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Корсак Гіпаліт // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.
Нахіл зямной восі ў адносінах да плоскасці экліптыкі (плоскасці арбіты Зямлі)
**Сутачнае вярчэнне Зямлі** — кручэнне Зямлі вакол сваёй восі з перыядам у адны зорныя суткі, непасрэдна назіранай праявай чаго з'яўляецца сутачнае вярчэнне нябеснай сферы. Вярчэнне Зямлі адбываецца з захаду на ўсход. Пры назіранні з Палярнай зоркі або паўночнага полюса экліптыкі вярчэнне Зямлі адбываецца супраць гадзіннай стрэлкі.

Перыяд і хуткасць вярчэння
--------------------------

Сутачнае вярчэнне нябеснай сферы
* Зямля круціцца з захаду на ўсход.
* Поўны абарот (у інерцыяльнай сістэме адліку) Зямля робіць за зорныя суткі (86164,090530833 с ≈ 23 гадзіны 56 хвілін 4 секунды).
* Вуглавая хуткасць вярчэння Зямлі {\displaystyle \omega ={\frac {2\pi }{T}}\approx 7,2921158553\cdot 10^{-5}}с-1.
* Лінейная хуткасць вярчэння Зямлі (на экватары) — 465,1013 м/с (1674,365 км/г).
* Лінейная хуткасць вярчэння Зямлі на адвольнай шыраце {\displaystyle \varphi } і вышыні {\displaystyle h} над узроўнем мора:

{\displaystyle v=\left({\frac {R\_{e}\,R\_{p}}{\sqrt {{R\_{p}}^{2}+{R\_{e}}^{2}\,{\mathrm {tg} ^{2}\varphi }}}}+{\frac {{R\_{p}}^{2}h}{\sqrt {{R\_{p}}^{4}+{R\_{e}}^{4}\,\mathrm {tg} ^{2}\varphi }}}\right)\omega }, дзе {\displaystyle R\_{e}} = 6378,1 км — экватарыяльны радыус, {\displaystyle R\_{p}} = 6356,8 км — палярны радыус.
**Бо́лтуп** (трансліт.: *Boltup*, руск.: Болтуп) — вёска ў Ашмянскім раёне Гродзенскай вобласці. Уваходзіць у склад Кальчунскага сельсавета.

Назва
-----

Назва балцка-літоўскага паходжання, ад літ.: baltas «белы» і *upė* «рака» (вёска знаходзіцца ля ўтоку ручая, што цячэ з балота на захадзе ад Болтупа, у раку Граўжанку). Больш ранні выгляд назвы захаваўся ў польскім напісанні *Bołtupie*. «Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага» ў апісанні наступнага за *Bołtupie* слоўнікавага тапоніма *Bołt-upie* напрамую падае пераклад «*rzeka Biała*».

Такім жа чынам у гэтым рэгіёне, абапал рэчкі Ашмянкі, утвораныя назвы Лэйлубка, Індрубка.

Такое называнне рэчак у паласе, што прылягае да беларуска-літоўскай мяжы, не рэдкасць: *Jodupa* «Чорная рака» (літ.: juodas «чорны») — прыток ракі Дзітвы ў Лідскім раёне. Так жа сама раней называлася і рэчка Ёдаўка ў Пастаўскім раёне (цячэ ў возера Вялікія Швакшты).

Славутасці
----------

**Маёнтак** вядомы з XVI ст. як уласнасць Сташкевічаў, потым — Маляевічаў, Віламовічаў, Верашчакаў і інш. У 1806 г. уладальнікам Болтупа стаў Енджэй Снядэцкі, вядомы ўрач, хімік і філосаф. Мясцовая капліца, як ужо дзеючая ад ашмянскай парафіі, адзначаецца з 1910-х гг. Магчыма, яна дзейнічала ў палацы Снядэцкіх.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. ISBN 985-458-098-9 (DJVU).
2. ↑  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I. Warszawa, 1880. S. 304.
3. ↑  А. Ванагас. Гидромия Пелясы // Балто-славянские этноязыковые контакты. М. 1980. С. 194.
4. ↑
5. ↑  Ашмяны (капліцы)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Болтуп

| ⛭**Кальчунскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Кальчуны |
| Вёскі | Адамаўшчына ·  Акмянеі ·  Баўбы ·  Бернікі ·  Болтуп ·  Будзёнаўка ·  Буні ·  Вялікія Сямюны ·  Габрыялаўшчына ·  Гароднікі ·  Гушчы ·  Загорнікі ·  Ленкаўшчына ·  Лойцеўшчына ·  Людвікаўшчына ·  Малыя Сямюны ·  Мардасы ·  Наваполле ·  Навасяды ·  Палянікі ·  Папішкі ·  Побалеўшчына ·  Повішні ·  Ралаўшчына ·  Сенкаўшчына ·  Стадольнікі ·  Сякераўцы ·  Харанжышкі |
| Хутары | Асінаўка ·  Бялянішкі ·  Маргі ·  Расюкоўшчына ·  Суглобішкі ·  Суслішкі ·  Яхімішкі |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кота.

**Кота** (саманазва *கோட்டா* ) — малы народ на поўдні Індыі. Жывуць на тэрыторыі штатаў Тамілнад, Карнатака, Керала, Андхра-Прадэш. Агульная колькасць — 1 700 чал..

Паходжанне
----------

Кота — блізкія суседзі тода, размаўляюць на падобнай мове, аднак, у адрозненне ад апошніх, спецыялізуюцца на рамястве, а не на жывёлагадоўлі. Як і тода, яны лічаць сябе мясцовымі карэннымі жыхарамі, створанымі іх галоўным бажаством. Генетычныя даследаванні паказваюць іх блізкасць да іншых дравідамоўных народаў Індыі. Асаблівасці культуры кота тлумачаць іх працяглым існаваннем у горнай мясцовасці ізалявана ад цывілізацыі.

Традыцыйная культура
--------------------

Галоўным заняткам кота з’яўляецца рамяство. Яны лічацца добрымі кавалямі, гарбарамі, ювелірамі, плятуць кошыкі, робяць парасоны і г. д. Суседнія плямёны запрашаюць кота пад час святаў у якасці артыстаў. Земляробства з’явілася толькі ў канцы XIX ст. і абмежавана агародніцтвам. Некаторыя надзелы кота атрымалі ў карыстанне ад суседзяў-тода, за што выплачваюць ім даніну часткай ураджаю. Акрамя таго, у кота здаўна прынята рабіць цырыманіяльныя падарункі пэўным родам тода.

Існуе шмат традыцыйных забарон, якія абмяжоўваюць кота ў іх занятках (у прыватнасці, жывёлагадоўляй) і перайманні сучасных тэхналогій. Але, у адрозненне ад суседзяў, яны ядуць мяса, яйкі, выменьваюць у тода малако, масла і тварог на гародніну і рамесныя вырабы.

Вёскі кота невялікія, рэдка перавышаюць 40-60 хацін. Іх насельніцтва падзяляецца на 3 экзагамныя групы *керы* (літаральна «вуліца»). Шлюбы знутры кожнай з іх забаронены, аднак магчыма ўзяць шлюб з прадстаўніком сваёй *керы* з іншай вёскі. На чале вясковай абшчыны стаяць старшыні *готга-рн*, аднак іх улада абмежавана.

Звычайная вопратка ў мужчын і жанчын складаецца з белай кашулі, доўгай насцегнавой повязі і наплечнага пакрывала.

Сем’і пашыраныя і нуклеарныя. У мінулым былі распаўсюджаны паліандрычныя шлюбы. Главой сям’і з’яўляецца мужчына. Спадчына перадаецца па мужчынскай лініі.

Мова
----

Мова кота належыць да дравідыйскай групы моў. Блізкая да мовы тода. Пісьмовасць пераважна на аснове тамільскага алфавіта.

Рэлігія
-------

Традыцыйная рэлігія — політэізм, шанаванне шматлікіх багоў і духаў. З пачатку XX ст. яна ўвабрала ў сябе многія рысы індуізму. Кота будуюць храмы. Вылучаецца пласт святароў.

Зноскі
------

1. ↑  Kota of India

Спасылкі
--------

* Kota
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Цна.
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Цнянка.

**Цна** — рака ў Беларусі у Мінскім раёне Мінскай вобласці Беларусі, левы прыток ракі Свіслач (басейн Дняпра).

Назва
-----

Назва Цна балцкага паходжання, з цягам часу зведала эвалюцыю *Цна* < \**Тъсна̄* < балцк.*\*Tusnā*.

З балцкай лексікі да гэтага гідроніма найбліжэйшае прускае *tusn(а)s* «ціхі», прускі тапонім *Tuseine*. Далей да прускага \**tusitwei* «маўчаць», балцкага *\*taus- / \*tus-* «супакойваць, маўчаць, супакойвацца», індаеўрапейскага \**taus*- «ціхі, маўклівы».

Мяркуецца, што даўней у не захаваных на сёння гаворках балтаў Падняпроўя і Павочча гэтае слова таксама ўжывалася — як і некаторыя іншыя словы, цяпер вядомыя толькі з прускай мовы, напрыклад, *ape* «рака» (у верхнедняпроўскім гідроніме Опісна, ад *\*Apesna*).

Назвы тыпу Цна фіксуюцца на Верхнім Падняпроўі, Верхнім Павоччы, Верхнім Падонні.

Назву Цна можна перадаць як «Ціхая, спакойная (рака)».

Гідраграфія
-----------

Сутокі Цны і СвіслачыСутокі Цны і Свіслачы каля былой в. Зацань (цяпер на тэрыторыі Мінска)
Даўжыня ракі 14 км. Плошча вадазбору 70 км². Сярэдні нахіл воднай паверхні 1,4 м/км. Вадазбор у межах Мінскага ўзвышша. Рэчышча Цны каналізаванае амаль на ўсім працягу.

Цна выцякала з балаціны, на паўночным ускрайку якой была вёска Забалоцце, з-пад пагорка, на якім цяпер могілкі (паміж Забалоццем і Дроздава).

На карце 1797 г. рэчка пазначаная як «Цнянка». Паселішчы на яе берагах абазначаліся як «Цна-Хмарынская», «Цна-Ёдкава» і «Цнянка».

Зноскі
------

1. ↑  *K. Būga.* Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 506.
2. ↑  V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 921.
3. ↑  *J. Pokorny.* Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1056—1057.
4. ↑  *В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.* Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.
5. ↑  В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163—164.
6. ↑  *В. Н. Топоров.* Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 312, 323.

Літаратура
----------

* Цна // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 278. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2009. — С. 18. — 60 с. — 20 000 экз. — ISBN 978-985-508-174-7. (руск.)
* Ліст карты N-35-80. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1981 г. (руск.)

| Рэкі Мінска |
| --- |
| 
* Дражня
* Качынка
* Лошыца
* Мышка
* Няміга
* Пярэспа
* Свіслач
* Сенніца
* Слепня
* Трасцянка
* Цна

 |
**HBO Max** — амерыканскі стрымінгавы сэрвіс у фармаце «відэа па запыце», які належыць Warner Bros. Discovery. Запуск сэрвісу адбыўся 27 траўня 2020.

Гісторыя
--------

У кастрычніку 2018 года WarnerMedia аб’явіла аб тым, што ў канцы 2019 года кампанія запусціць уласны стрымінгавы сэрвіс. Першапачатковы план прадугледжваў запуск напрыканцы 2019 года. Галоўны выканаўчы дырэктар мацярынскай кампаніі WarnerMedia — AT&T, Рэндал Стэфенсан паведаміў у сярэдзіне траўня 2019 года, што сэрвіс будзе выкарыстоўваць брэнд HBO і будзе прывязаны да кабельнага тэлебачання, паколькі абаненты кабельнага аператара HBO маюць доступ да паслуг стрымінгавага відэа. Чакалася, што бэта-тэсціраванне пачнецца ў чацвёртым квартале 2019 гады з поўным запускам у першым квартале 2020 года.

Кейсі Блус, праграмны прэзідэнт HBO, таксама кіруе праграмаваннем HBO Max, а Кевін Рэйлі, прэзідэнт WarnerMedia Entertainment Networks, таксама з’яўляецца галоўным дырэктарам аддзела кантэнту HBO Max і ажыццяўляе нагляд за новымі арыгінальнымі серыяламі і зместам кантэнту бібліятэкі.

9 ліпеня 2019 года кампанія WarnerMedia аб’явіла аб тым, што іх стрымінгавы сэрвіс будзе называцца HBO Max і будзе запушчаны вясной 2020 года. У той час таксама было абвешчана, што сэрвіс будзе запушчаны з існуючым серыялам «Сябры» правы на трансляцыю якога забяруць у Netflix, а з кампаніямі Рыз Уізерспун — Hello Sunshine і Грега Берланці — Berlanti Productions падпісаны пагадненні на вытворчасць кантэнту для сэрвісу.

Кантэнт
-------

* 3 верасня 2020 года на HBO Max выйшаў серыял «Выхаваныя ваўкамі».
* 18 сакавіка 2021 года на HBO Max выйшаў фільм «Ліга справядлівасці Зака Снайдэра».
* 15 студзеня 2022 года на HBO Max выйшаў серыял «Міратворца».

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт HBO Max

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · TikTok (англ.) · YouTube |
**Гело́н** (узб.: Gelon / Гелон) — пасёлак гарадскога тыпу ў Шахрысабзскім раёне Кашкадар’інскай вобласці Рэспублікі Узбекістан.

Кішлак вядомы з 1305 года. Жыхары кішлака захоўваюць старадаўнія звычаі і лад жыцця. Да сярэдзіны 2018 года замежныя турысты не маглі наведваць пасёлак з-за асаблівага пагранічнага рэжыму.

Геаграфія
---------

Гелон знаходзіцца ў паўднёвай часці Узбекістана ў басейне Кашкадар’і, на заходнім схіле Памір-Алайскіх гор.

Тэрыторыя знаходзіцца на мяжы Узбекістана і Таджыкістана, за 80 км ад Шахрысабза. Кішлак з усіх бакоў аточаны высокімі гарамі, якія дасягаюць на ўсходзе вышыні больш за 4000 метраў. Гэта адзін са самых высакагорных пасёлкаў Узбекістана.

Клімат
------

Клімат — кантынентальны, сухі, месцамі субтрапічны.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва кішлака — 5 834 жых. (2019 год).

Нацыянальны склад: таджыкі — 5 831 чал. узбекі — 3 чал. (на 12 снежня 2019 года).

Славутасці
----------

Каля пасёлка знаходзяцца гара «Хазраці Султан».

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Узбекистан, как он есть: горный кишлак Гилан (Кашкадарья) | Узбекистан: блокнот исследователя
3. ↑  Горный кишлак Гелон с частными ГЭС — там, где и летом идёт снег
4. ↑  официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2021. Праверана 5 кастрычніка 2021.
**«Партрэт Марыі Юзэфы»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная 1730-я гг. верагодна, Луі дэ Сільвестрам (1675—1760). Сучаснае месцазнаходжанне невядома. Памер карціны — 206 × 137 см.

У інвентары 1857 г. запісаны пад № 57. Знаходзіўся ў Мазайкавай зале Нясвіжскага замка. На той момант імя асобы было невядома. Яе лічылі меркаваным вобразам Кацярыны ІІ. Апошні раз нясвіжскі партрэт ужо пад імем Марыі Юзэфы згаданы ў вопісе 1939 г. Твор быў у Зорнай зале. Захаваўся фотаздымак у Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук. Пасля 1939 г. партрэт вывезены ў Мінск, адкуль, верагодна, трапіў у Германію.

Партэт Марыі Юзэфы. Луі дэ Сільвестр, 1733 
Існуе амаль ідэнтычная выява Марыі Юзэфы, напісаная мастаком Луі дэ Сільвестрам у 1733 г. Партрэт знаходзіцца ў прыватнай калекцыі і прадаваўся на аўкцыёне ў Францыі ў 2010 г. Можна заўважыць супадзенне агульнай кампазіцыі ў напісанні мадэлі і фону. Аднак партрэт з аукцыёна адрозніваецца крыху большымі памерамі і адсутнасцю фігуры пажа.

Апісанне
--------

На партрэце адлюстравана Марыя Юзэфа (1699—1757), старэйшая дачка Іосіфа I Габсбургскага, імператара Свяшчэннай Рымскай імперыіі і Вільгельміны Амаліі Брансвік-Люнебургскай. Марыя Юзэфа была жонкай караля Аўгуста ІІІ. Твор выкананы на вельмі высокім узроўні. Марыя Юзэфа адлюстравана ў поўны рост, побач таксама намаляваны паж, які падтрымлівае накідку, падшытую футрам гарнастая  (ням.) (бел.. Безумоўна, гэта парадны партрэт каралевы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
**Абазіны** — народ у Расіі. Жывуць у Карачаева-Чаркесіі і на ўсходзе Адыгеі. У Расіі пражывала на 2010 год 43000 абазінаў. Каля 10000 абазінаў жывуць у Турцыі і арабскіх краінах, куды абазіны перасяліліся ў 2-й палове 19 стагоддзя. Вылучаюцца субэтнічныя групы *тапанта* і *шкарауа*. Адносяцца да балкана-каўказскай расы еўрапеоіднай расы. Размаўляюць на абазінскай мове абхаза-адыгскай групы паўночнакаўказскай сям’і. Дыялекты: ашкароўскі, тапанцкі. Распаўсюджаныя руская і кабардзіна-чаркеская мовы. Пісьменнасць на аснове кірыліцы. Вернікі — мусульмане-суніты.

Продкі абазінаў былі паўночнымі суседзямі абхазаў і, верагодна, ужо да 1-га тысячагоддзя н.э. часткова імі былі асіміліраваныя. У 14-16 стагоддзях абазіны, якія жылі на Чарнаморскім ўзбярэжжы на поўдзень ад ракі Бзыбь, асноўнай масай перасяліліся на Паўночны Каўказ, дзе аселі па суседству з адыгскімі плямёнамі. Дя сярэдзіны 19 стагоддзя традыцыйныя заняткі, быт і народная творчасць абазінаў амаль не адрознівалася ад культуры адыгейцаў, карачаеўцаў і чаркесаў. Сістэма радства арабскага тыпу. Асноўныя заняткі — земляробства (збожжа, садаводства, гароднінаводства), жывёлагадоўля, у тым ліку адгоннае.

Літаратура
----------

* Народы мира — М.: «Советская энциклопедия», 1988. — С. 35.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh86002360 |
Фалаімітатар, выкананы ў яркіх колерах
**Фалаімітатар** (сінонім **дзілда** ад англ.: dildo) — адмысловы выраб, які імітуе *узбуджаны мужчынскі пеніс* (фалас). Ужываецца пры палавым акце, мастурбацыі. У цяперашні час з’яўляецца адным з асноўных тавараў у секс-шопах. Не з’яўляецца пратэзам.

Гісторыя
--------

Існуюць доказы таго, што штучныя фаласы ўжываліся ўжо чатыры тысячагоддзі таму. Так, адны з ранніх фалаімітатараў былі выяўленыя ў пячорах раёна Састро ў Славеніі. У экспазіцыі Састроўскага музея сексуальнай культуры неандэртальцаў маецца пышны фалас, выкананы з нефрыта, выраблены тысячагоддзе назад. Суцэль магчыма, што ён выкарыстоўваўся ў якасці фалаімітатара.

Згадваецца фалаімітатар і ў Бібліі:

> І узяла прыбраныя твае рэчы з Майго золата і з Майго срэбра, якія Я даў табе, і зрабіла сабе мужчынскія малюнкі, і блудадзейнічала з імі. (Іезыкііль 16: 17).
> 
>

Меркаванні аб тэрміналогіі
--------------------------

Вітрына секс-шопа ў Японіі
Сустракаюцца розныя меркаванні (па большай меры меркавання неадмыслоўцаў) аб тым, якія сексуальныя цацкі з’яўляюцца фалаімітатарамі, а якія не. Фалаімітатар у вузкім сэнсе — гэта невібрыруючая мадэль эрэкцыйнага палавога члена. Але можна назваць фалаімітатарам і вібратар, калі ён прызначаны для вагінальнай стымуляцыі, а таксама іншыя падобныя прылады, нават калі яны не падобныя на палавы фалас.

Некаторыя лічаць, што дзілда і фалаімітатар — трошкі розныя паняцці.

Гэтыя тэрміналагічныя тонкасці не прынцыповыя, паколькі звычайна зразумела, пра што ідзе размова. Бо ў Беларусі гэтыя вырабы атрымалі распаўсюджванне адносна нядаўна, ужывальныя словы (дзілда, мастурбатар, страпон, анальны стымулятар, вібратар), як правіла, запазычаныя з англійскай мовы.

Медыцынскія пратэзы палавога члена не з’яўляюцца фалаімітатарамі, бо выкарыстоўваюцца мужчынамі змушана пры адсутнасці патэнцыі, а не для пашырэння дыяпазону атрымоўваных адчуванняў. У гэтым выпадку ўжываецца тэрмін фалапратэз. 

**Даблдзілда** (ад англ. DoubleDildo) — падвойны/двухбаковы ддзілда, звычайна выкарыстоўваецца 2 партнёркамі, якія распалагаюцца друг на супраць друга ў полуседзячым становішчы і адначасова з дапамогай рухаў узад-наперад Даблдзілдай выклікаюць вагінальную стымуляцыю.

Матэрыял
--------

Фалаімітатары вырабляюцца з розных матэрыялаў, напрыклад, латэкс, акрыл, шкло, камень, дрэва, метал, пластык. У цяперашні час найболей папулярныя сіліконавыя вырабы. Яны пругкія, але ў той жа час мяккія і гладкія, а таксама досыць даўгавечныя. Сілікон не мае паху, яго бяспорыстая фактура і ўстойлівасць да тэмпературнай апрацоўкі прадухіляюць рызыку скаплення бактэрый, што ў сукупнасці робіць сілікон найболей прымальным матэрыялам для выкарыстання ў дадзенай галіне. Хоць для даражэйшых вырабаў часта ўжываецца латэкс, як вельмі якасны імітатар чалавечага цела.

Гл. таксама
-----------

* Анальны корак
* Олізб