recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ураджай (значэнні).
**«Ураджа́й»** (да 21 жніўня 1963 года — **Сельгасвыд БССР**) — дзяржаўнае кніжнае выдавецтва, якое працавала з 9 мая 1961 года да 2002 года ў Мінску.

Гісторыя
--------

Заснавана 9 мая 1961 года як спецыялізаванае выдавецтва «Сельгасвыд БССР» Мінсельгаса БССР. З 21 жніўня 1963 года мела назву «Ураджай». У 2002 годзе выдавецтва ўвайшло ў склад выдавецтва «Беларусь».

Дзейнасць
---------

Выпускала літаратуру для патрэб сельскай гаспадаркі па пытаннях земляробства, раслінаводства, жывёлагадоўлі, эканомікі і кіравання, сельскагаспадарчага будаўніцтва, навукова-тэхнічнага прагрэсу, меліярацыі, вядзення прысядзібнай і фермерскай гаспадаркі, падручнікі, навуковыя і метадычныя дапаможнікі і даведнікі, таксама літаратуру па сумежных галінах навуковай і гаспадарчай дзейнасці (біятэхналогіі, экалогіі, прыродазнаўстве і прыродакарыстанні, генетыцы, селекцыі, лясной, воднай гаспадарцы, медыцыне, машынабудаванні, перапрацоўчай прамысловасці, таваразнаўстве і інш.). Выдавала таксама мастацкую і слоўнікавую літаратуру, працы па беларусазнаўстве. Гістарычная тэматыка самастойнымі раздзеламі ўключалася ў падручнікі, у асобных выданнях асвятлялася гісторыя развіцця розных галін сельскай гаспадаркі, сельскагаспадарчай навукі, адукацыі, устаноў і прадпрыемстваў, эканомікі, змен аграрнай палітыкі, развіцця розных сістэм прыродакарыстання, гісторыя вёскі і сялянскага побыту, народных традыцый, духоўнай спадчыны, роля выдатных асоб у гістарычных працэсах краіны. З сярэдзіны 1990-х гадоў выдавецтва ўдзельнічала ў выданні гісторыка-дакументальных хронік «Памяць», з 1998 года пачало выпуск кніг па гісторыі культуры, мастацтва і архітэктуры, літаратуры, усеагульнай гісторыі.

Літаратура
----------

* *Малашэвіч, Я. В.* «Ураджай» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 245. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* *Малашэвіч, Я.* «Ураджай» / Яўген Малашэвіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 588.
* *Касько, В. К.* «Ураджай» // Республика Беларусь: энциклопедия в 6 т. Т. 7 / Редкол.: Г. П. Пашков (гл. ред.) и др. — Мн.: БелЭн, 2008. — С. 323. — 744 с.: илл. — ISBN 978-985-11-0421-1.
**«Пра любо́ў: І́ра»** (руск.: Про любовь: Ира) — беларускі дакументальны незалежны кароткаметражны фільм, зняты рэжысёрам Любоўю Зямцовай на студыі «Zemnaya» у 2014 годзе.

Сюжэт
-----

Гэта гісторыя Іры, маладой жанчыны, якая жыве як большасць з нас: паміж каханнем і не каханнем, сваркамі, бытам, няздзейсненымі марамі і надзеяй на лепшае. Але ў першую чаргу гэта гісторыя пра любоў, любоў да жыцця, такога складанага і звар’яцелага, тая любоў якая зусім і не падобна да любові ў тым біблейскім і ідэалістычным сэнсе, які часцей укладаюць у гэтае слова, нават, менш за ўсё гэта можна назваць менавіта любоўю, але… Гераіня фільма называе гэта так, таму, што так адчувае. Фільм пра Любоў… Пра лёс… Пра жыццё… Пра нас з вамі.

Здымачная група
---------------

* аўтар сцэнарыя і рэжысёр — Любоў Зямцова
* аператары — Любоў Зямцова, Сяргей Канаплянік
* праца з гукам — Валерыя Акуліч

Зноскі
------

1. ↑  Пра любоў: Іра **(нявызн.)**.  Лістапад. Праверана 3 мая 2020.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* «Пра любоў: Іра» на YouTube
* Про любовь: Ира на kinopark.by
* Любоў пра кіно і кіно пра любоў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
**Катастрофа Ан-12 у Анголе** — авіяцыйная катастрофа самалёта Ан-12БП савецкіх ВПС, якая адбылася 25 лістапада 1985 года ў раёне Менонге (Ангола). 23 чалавекі (экіпаж — 8, пасажыры — 15, з іх 4 савецкія ваенныя саветнікі і 11 ангольскіх ваеннаслужачых ФАПЛА) загінулі. Самалёт збіты паўднёваафрыканскім спецназам з дапамогай ЗРК «Страла-1».

Самалёт
-------

Ан-12БП з рэгістрацыйным нумарам СССР-11747 (завадскі — 5343609) быў выпушчаны ў 1965 годзе. Самалёт уваходзіў у склад 369-й ваенна-транспартнага авіяцыйнага палка (втап) савецкіх ВПС (аэрадром базавання Джанкой).

Экіпаж
------

Лётны экіпаж самалёта меў наступны склад:

* капітан Лук’янаў Сяргей Васільевіч;
* старшы лейтэнант Нікіцін Аляксей Мікалаевіч;
* капітан Журкін Уладзімір Барысавіч.
* старшы лейтэнант Асадчук Віктар Віктаравіч;
* прапаршчык Грышанкоў Сяргей Мікалаевіч;
* прапаршчык Шыбанаў Уладзімір Аляксеевіч.
* лейтэнант Пшанюк Віталь Аляксандравіч
* стажор-курсант Шалмоў Сяргей Мікалаевіч.

Пасажыры
--------

На борце знаходзіліся 4 савецкія ваенныя саветнікі і 11 ангольскіх вайскоўцаў ФАПЛА.

Спіс ваенных саветнікаў:

* палкоўнік Яўген Яфімавіч;
* падпалкоўнік Мартынаў Аляксандр Пятровіч;
* падпалкоўнік Жарнасек Міхаіл Міхайлавіч;
* падпалкоўнік Перевертаў Анатоль Пятровіч.

Катастрофа
----------

Экіпаж выконваў транспартны палёт па перавозцы групы савецкіх ваенных саветнікаў і ангольскіх вайскоўцаў. Пасля ўзлёту ў Куіта-Кванавале ў 11:20 палёт праходзіў над кантраляванай войскамі УНІТА тэрыторыяй. Пры падлёце да Менонге транспортнік быў уражаны з трафейнага ЗРК «Страла-1» (на шасі БРДМ-2) дыверсійнай групай паўднёваафрыканскага спецназа, якая арганізавала засаду з мэтай знішчэння паветраных судоў урадавых сіл. Ракета трапіла ў рухавік № 3. Праз 47 секунд пасля траплення ракеты адбылося разбурэнне крыла. Самалёт страціў кіраванне і ўпаў у лес, усе людзі на борце загінулі. Падчас баявой аперацыі пры спробе дабрацца да месца падзення самалёта 5 снежня быў збіты верталёт Мі-17. Тры савецкія члены экіпажа верталёта і два ангольскіх вайскоўцаў загінулі. Самалёт Ан-12 уваходзіў у авіяатрад вайсковых саветнікаў, а ў Анголу быў пераведзены з 369-га втап (Джанкой).

Зноскі
------

1. ↑  Гибель советского самолета в Анголе **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 22 сакавіка 2019. Праверана 28 лютага 2023.
2. ↑  Боевая потеря Ан-12БП в Анголе **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2019.
**Ірына Пятроўна Мірашнічэнка** (руск.: Ири́на Петро́вна Мирошниче́нко; 24 ліпеня 1942, Барнаул, РСФСР — 3 жніўня 2023, Масква, Расія) — савецкая і расійская актрыса, спявачка, педагог; народная артыстка РСФСР (1988).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 24 ліпеня 1942 года ў Барнауле, куды ў пачатку Вялікай Айчыннай вайны яе бацька, малодшы палітрук Пётр Ісаевіч Вайнштэйн, быў накіраваны з Масквы ў складзе 22-га запаснога стралковага палка Сібірскай ваеннай акругі. У 1944 годзе вярнулася з маці ў Маскву (бацька быў пераведзены ў штаб Сібірскай ваеннай акругі і далучыўся да сям’і пасля дэмабілізацыі ў жніўні 1945 года).

З 6 да 8 гадоў вучылася ў школе пры вучылішчы імя Гнесіных іграць на скрыпцы. Вучачыся ў школе, займалася ў студыі пры тэатры Ленінскага камсамола. Там пазнаёмілася з драматургам Міхаілам Шатровым, які быў старэйшы за яе на дзевяць гадоў. У 1960 годзе яны пажаніліся.

У 1961 г. паступіла ў Школу-студыю МХАТ (курс В. П. Маркава). На трэцім курсе дэбютавала ў кіно ў фільме Георгія Данелія «Я крочу па Маскве».

Пасля заканчэння школы-студыі Ірыну прынялі ў МХАТ. Ролі актрысы — Маша ў спектаклі «Чайка», місіс Чыўлі ў «Ідэальным мужы», Жэня ў спектаклі «Валянцін і Валянціна», Маша ў спектаклі «Тры сястры», Даша ў «Сола для гадзін з боем», Ася ва «Удаўцы», Інга ў «Першым дні свабоды», Серафіна дэла Роза ў «Татуяванай ружы», Аркадзіна ў «Чайцы», Ранеўская ў «Вішнёвым садзе» А. П. Чэхава і многія іншыя.

Першай вялікай працай актрысы ў кіно стала роля разведчыцы Галіны Артынскай у фільме «Іх ведалі толькі ў твар» (1966). У «Андрэі Рублёве» А. А. Таркоўскага Ірына Мірашнічэнка сыграла ролю Марыі Магдаліны. Таксама знялася ў фільмах «Дзядзька Ваня», «Крамлёўскія куранты», «Прыйшоў салдат з фронту», «…І іншыя афіцыйныя асобы», «Вам і не снілася…», «Рыжы, сумленны, закаханы», «Таямніцы мадам Вонг», «Зімовая вішня» (2 і 3 часткі), «Журавіны ў цукры».

У 1972 годзе на здымках фільма «Гэта салодкае слова — свабода!» пазнаёмілася з рэжысёрам Вітаўтасам Жалакявічусам, які стаў яе другім мужам. Шлюб пратрымаўся шэсць месяцаў. Праз некалькі гадоў пачаліся адносіны з калегам па тэатры Ігарам Васільевым, праз пяць гадоў яны разышліся. Была праваслаўнай верніцай. Дзяцей не мела.

Фільмаграфія
------------

* Андрэй Рублёў (1966) — *Марыя Магдаліна*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Расія-Культура · Даведка РІА · Даведка ТАСС |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14046279t · GND: 1014195675 · ISNI: 0000 0003 6594 4566 · LCCN: no2004086605 · LNB: 000302089 · VIAF: 230356973 · РДАЛМ: 10782977 |

 |
«**Сулейман гара**» (кірг.: Сулайман тоо) — мастацкі фільм 2017 года рэжысёркі Лізаветы Сцішовай.

Фільм быў прадстаўлены ў асноўнай конкурснай праграме ігравога кіно 25-га Мінскага міжнароднага кінафестывалю «Лістапад».

Сюжэт
-----

Карабас — не надта прыемны персанаж: заўзяты гулец i аматар выпіць, ён надзвычайна iнфантыльны і прывык, што свет круціцца вакол яго. Калі яго першая жонка Жыпара паведамляе, што знайшоўся іх даўно зніклы сын, Карабас спяшаецца да яе, што зусім не цешыць яго новую жонку, Турганбюбю, якая таксама чакае дзіця. Вузел адносін унутры сям’і зацягваецца і Карабас разумее, што жыць па-старому не атрымаецца. Гісторыя пра запозненае сталенне чалавека, які павінен страціць любоў, каб яе знайсці, была знята ў ваколіцах гары Сулейман, аб’екта сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Акцёрскі склад
--------------

* Даніэль Дайырбекаў
* Перызат Эрманбетава
* Асэт Iмангалiеў
* Тургунай Эркiнбекава

Узнагароды
----------

Паводле інфармацыі сайта «*Internet Movie Database*» фільм быў адзначаны 7 кінаўзнагародамі і яшчэ 6 намінацыямі.

Зноскі
------

1. ↑  Sulayman too (2017) — IMDb (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 22 кастрычніка 2021.
2. 1 2  Сулейман гара  (бел.).  Сайт кінафестывалю «*Лістапад*». Праверана 22 кастрычніка 2021.
3. ↑  Sulayman too — Awards (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 22 кастрычніка 2021.

Спасылкі
--------

* Сулейман гара на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FilmAffinity · Internet Movie Database |
**Боепрыпас (баявы прыпас)** — складавая частка ўзбраення, якая непасрэдна прызначана для паражэння жывой сілы і тэхнікі, разбурэння збудаванняў (умацаванняў) і выканання спецыяльных задач (асвятлення, задымлення, перакідання агітацыйнай літаратуры і інш.)

У лік боепрыпасаў уваходзяць артылерыйскія выстралы, рэактыўныя снарады, баявыя (галаўныя) часткі ракет і тарпед, патроны да стралковай зброі, гранаты, авіяцыйныя і глыбінныя бомбы, інжынерныя і марскія міны, падрыўныя зарады, дымавыя шашкі.

Паводле прыналежнасці выдзяляюцца боепрыпасы: артылерыйскія, авіяцыйныя, марскія, стралковыя, інжынерныя.

Паводле прызначэння выдзяляюцца боепрыпасы: асноўныя (для паражэння цэляў), спецыяльныя (для асвятлення, задымлення і пад.) і дапаможныя (вучэбныя, пустыя (халастыя), для спецыяльных выпрабаванняў і пад.).

Паводле характару паражэння выдзяляюцца боепрыпасы: са звычайным выбуховым рэчывам («канвенцыйныя»), ядзерныя, хімічныя, біялагічныя, аб'ёмнага выбуху і інш.

Літаратура
----------

* Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М.: Воениздат, 1983. — 863 с. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4170760-6 · LNB: 000319898 · Microsoft: 554616519 · NDL: 00561268 · NKC: ph126245 |
**Тэхаскі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Texas State University) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам даследчага ўніверсітэта, якая месціцца ў горадзе Сан-Маркас у штаце Тэхас.

Агульная характарыстыка
-----------------------

З моманту свайго стварэння ў 1899 годзе ўніверсітэт вырас у адзін з найбуйнейшых універсітэтаў ЗША. Універсітэт дасягнуў рэкордных паказчыкаў у 38 873 студэнтаў у восеньскім семестры 2023 года, дэманструючы тэндэнцыю да росту колькасці студэнтаў на працягу некалькіх гадоў. Універсітэт прапануе больш за 200 праграм атрымання ступені бакалаўра, магістра і доктара ў сваіх дзесяці акадэмічных каледжах. Універсітэт акрэдытаваны Паўднёвай асацыяцыяй каледжаў і школ ЗША і прызначаны Міністэрствам адукацыі ЗША як лацінаамерыканская ўстанова. 36-ы прэзідэнт Злучаных Штатаў Ліндан Джонсан скончыў гэтую навучальную ўстанову ў 1930 годзе (Тэхаскі дзяржаўны ўніверсітэт — адзіны каледж ці універсітэт у Тэхасе, выпускніком якога быў прэзідэнт ЗША). Універсітэт кіруе Паркам навукі, тэхналогій і перспектыўных даследаванняў, цэнтрам камерцыялізацыі тэхналогій і прыкладных даследаванняў.

Структура
---------

* Каледж прыкладнога мастацтва
* Каледж бізнесу
* Каледж адукацыі
* Каледж выяўленчага мастацтва і камунікацый
* Каледж медыцынскіх прафесій
* Ганаровы каледж
* Каледж аспірантуры
* Каледж вольных мастацтваў
* Каледж навукі і тэхнікі
* Універсітэцкі каледж

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Тэхас

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тэхаскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 0682 245X · LCCN: no2013139568 · NKC: ko2008469415, kn20081007001, ko2008469416 · VIAF: 305943446 |
«**Уды́х-вы́дых**» (англ.: Inhale-Exhale) — грузінска-расійска-шведскі мастацкі фільм рэжысёра Дзіты Цінцадзэ, які выйшаў на экраны ў 2019 годзе.

Фільм быў прадстаўлены ў асноўнай конкурснай праграме ігравога кіно 26-га Мінскага міжнароднага кінафестывалю «Лістапад»

Сюжэт
-----

Ірыне 37. Калісьці яна працавала ўрачом, але была асуджана і доўгі час правяла ў зняволенні. Ірына выходзіць на свабоду і, вырашыўшы пачаць жыццё з нуля, спрабуе заваяваць давер сям’і. Аднак сутыкнуўшыся з раўнадушшам і чэрствасцю навакольнага свету, гераіня задаецца пытаннем: ці мае яна патрэбу ў тым грамадстве, у якое вярнулася?.

Зноскі
------

1. ↑  Inhale-Exhale — IMDb (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 6 снежня 2019.
2. 1 2  Удых-выдых  (бел.)(недаступная спасылка).  Сайт кінафестывалю «*Лістапад*». Архівавана з першакрыніцы 6 снежня 2019. Праверана 6 снежня 2019.

Спасылкі
--------

* Удых-выдых на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)
**Агафірсы** (стар.-грэч.: Ἀγάθυρσοι) † — старажытны народ, што ў сярэдзіне 1 тысячагоддзя да н. э. насяляў мясцовасць на захадзе Паўночнага Прычарнамор'я.

Герадот паведамляў, што агафірсы паходзяць ад міфічнага Агафірса, сына Геракла і жанчыны-паўзмяі, брата Скіфа і Гелона. Юнакі Агафірс і Гелон не здолелі нацягнуць лук Геракла, таму былі выгнаныя сваёй маці з месца нараджэння ў Паўночным Прычарнамор'і. Аднак дакладная лакалізацыя гэтага народа немагчымая. Са слоў Герадота зразумела толькі, што яны насялялі мясцовасць на захад ад Скіфіі і паўночны ўсход ад Фракіі. З зямель агафірсаў выходзіла рака Марыс, якая ўпадала ў Істр. 

Герадот лічыў агафірсаў спешчаным племем, паколькі яны любілі залатыя ўпрыгожанні і зыходзіліся са сваімі жанчынамі разам, каб "*усім братам быць як родным і не зайздросціць*". У астатнім іх звычаі былі падобныя на фракійскія. Сярод уладароў агафірсаў называўся Спаргапіф, імя якога звязваецца сучаснымі даследчыкамі са скіфскім паходжаннем. Напярэдадні вайны паміж скіфамі і персамі, агафірсы адмовіліся дапамагаць скіфам, а, калі тыя паспрабавалі ўварвацца ў іх краіну, былі здольныя арганізаваць абарону.

Кароткае апавяданне Герадота з'яўляецца найбольш поўным аб існаванні гэтага народа. Ужо ў эліністычны перыяд агафірсы не фіксаваліся ў Паўночным Прычарнамор'і, таму Пліній Старэйшы змяшчаў іх далей на поўнач, а Аміян Марцэлін — на ўсход ад Азоўскага мора. У IV - V стст. агафірсаў наогул узгадвалі ў Шатландыі.

Сучасныя гісторыкі вызначаюць агафірсаў ці то як фракійцаў, ці то як скіфаў, што, аднак, у абодвух выпадках можа быць памылкай.

Зноскі
------

1. ↑  Герадот, IV:10
2. ↑  Герадот, IV:49, 100
3. ↑  Герадот, IV:104
4. ↑  Герадот, IV:102, 119, 125
5. ↑  Пліній Старэйшы, Натуральная гісторыя, IV:26
6. ↑  Аміян Марцэлін, XXII:8
7. ↑  Гл.: Генри Шепард, Агафирсы, Agathyrsi, North Geto-Dacians?
**Нішат Шырвані** — іранскі і пасля расійскі паэт, па нацыянальнасці быў азербайджанцам.

Біяграфія
---------

Біяграфічных звестак пра яго жыццё практычна не захавалася. Вядома, што ён нарадзіўся ў горадзе Шамаха  (руск.) (бел. Шырванскае ханства  (руск.) (бел. (васальная дзяржава Персіі), атрымаў рэлігійную адукацыю ў медрэсэ, аднак пакінуў родны горад, калі той быў акупаваны войскамі Асманскай імперыі, — верагодна, па прычыне пераследу з боку турэцкіх уладаў і духавенства з-за яго творчасці. Ён пераехаў у горад Салян  (руск.) (бел. які ўваходзіў тады ў склад Расійскай імперыі.

Творчасць
---------

Творчая спадчына Нішата Шырвані прадстаўлена газэлямі  (руск.) (бел. на тэму трагічнасці лёсу, адзіноты, несправядлівасці лёсу; да нашых дзён дайшло толькі некалькі газэляў. Для яго паэтычных твораў уласцівы немудрагелістаць стылю і народная мова пры адначасовых эмацыйнасці і ўменні выкарыстоўваць выяўленчыя сродкі мовы.

Бібліяграфія
------------

* Мүмтаз С. Азәрбајҹан әдәбијјаты (Нишат Ширвани), Б. 1925;
* Араслы Һ. XVII—XVIII әср Азәрбајҹан әдәбијјаты тарихи, Б. 1956.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Артыкул у Літаратурнай энцыклапедыі.  (руск.)
* Nişat Şirvani  (азерб.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бульвар Шаўчэнкі.

**Бульвар Шаўчэнкі** — бульвар у цэнтральнай частцы Брэста, працягласць (ад праспекта Машэрава да моста цераз раку Мухавец) 700 метраў. Названы ў 1961 годзе ў гонар класіка украінскай літаратуры Тараса Шаўчэнкі. Разам з бульварам Касманаўтаў утварае адну з галоўных магістраляў, якае перасякае цэнтр горада з поўначы на ​​поўдзень.

Прыпынак «Бульвар Шаўчэнкі»
Першыя пабудовы на сучасным бульвары з’явіліся ў канцы XIX стагоддзя, у той час гэта была ўскраіна горада. Да 1950-х гадоў тут пераважала прыватная забудова сядзібнага тыпу. У 1960-я гады бульвар забудаваны 5 і 6-павярховымі жылымі дамамі з убудаванымі прадпрыемствамі гандлю і грамадскага харчавання. На скрыжаванні з Набярэжнай Францыска Скарыны паабапал бульвара ў 1961 годзе ўзведзены два першыя ў Брэсце 9-павярховыя дамы.

На бульвары размяшчаюцца ААТ «Будаўнічы трэст № 8», Цэнтральная гарадская бібліятэка імя А. С. Пушкіна, крама «Дываны», кнігарня «Мастацтва» і шэраг іншых гандлёвых аб’ектаў. У 1971 годзе пабудаваны 8-павярховы корпус ПУП «Брэсттурыст» (гасцініца «Беларусь»).
   
У 2002 годзе на скрыжаванні з Набярэжнай Францыска Скарыны ўсталяваны бронзавы бюст Тараса Шаўчэнкі — дар украінскага народа берасцейцам.

Цікавыя факты
-------------

Падчас пратэстаў 2020 года 13 верасня на скрыжаванні праспекта Машэрава і бульвара Шаўчэнкі супраць пратэстоўцаў выкарысталі вадамёт і за гэтым скрыжаваннем замацавалася нефармальная назва "*Вадамётнае скрыжаванне*", якую нават замацавалі ў Google картах.

Зноскі
------

1. ↑  19 ОБВИНЯЕМЫХ И 37 ПОДОЗРЕВАЕМЫХ. «ВОДОМЕТНЫЙ ПЕРЕКРЕСТОК» В БРЕСТЕ — ЧТО ИЗВЕСТНО ПО УГОЛОВНОМУ ДЕЛУ Архівавана 20 студзеня 2021. // BINKL.by
2. ↑  В Google карты добавили Перекресток водометный в Бресте // Пикабу

Літаратура
----------

* Брест : Энциклопедический справочник (руск.) / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1987. — 408 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бульвар Шаўчэнкі (Брэст)
**TOGG** *(Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu A.Ş.)* — турэцкая кампанія, якая займаецца вытворчасцю электрамабіляў. Заснавана ў 2018 годзе. Базуецца ў Гебзе.

Гісторыя
--------

У 2011 годзе прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган ініцыяваў стварэнне новага нацыянальнага брэнда легкавых аўтамабіляў. У лістападзе 2017 года было абвешчана пра запуск брэнда **TOGG**. Быў утвораны кансорцыум, у які ўвайшлі Anadolu Group, BMC, Kök Group, Turkcell, Zorlu Holding і Саюз гандлёвых палат і таварных біржаў Турцыі *(TOBB)*.

27 снежня 2019 года ў штаб-кватэры кампаніі ў Гебзе адбылася афіцыйная прэзентацыя першых двух аўтамабіляў маркі. Быў прадэманстраваны дызайн электрычных кампактнага пазадарожніка і кампактнага седана, распрацаваных італьянскай студыяй Pininfarina.

Будаўніцтва вытворчых аб’ектаў пачалося ў сярэдзіне 2020 года. Завод размешчаны на плошчы 1,2 млн м² у раёне Гемлік у Бурсе. Як партнёр па пастаўцы літый-іонных акумулятараў абрана кампанія Farasis  (тур.) (бел..

У чэрвені 2021 года аплачаны капітал кампаніі быў павялічаны са 150 млн. да 996,7 млн. турэцкіх лір. Kök не ўдзельнічала ў павелічэнні капіталу і пакінула праект. Яе доля акцый была размеркавана між іншымі ўдзельнікамі кансорцыума.

29 кастрычніка 2022 года адбылася цырымонія запуску вытворчасці, прымеркаваная да 99-й гадавіны Турэцкай Рэспублікі.

Зноскі
------

1. ↑  Turkey presents prototypes in $3.7 billion car project(англ.), *europe.autonews.com* (28 снежня 2019). Праверана 25 лістапада 2022.
2. ↑  TOGG C-SUV Prototype Previews Turkey's First Home-Grown Automobile(англ.), *motor1.com* (27 снежня 2019). Праверана 25 лістапада 2022.
3. ↑  TOGG raises its capital(англ.), *trmonitor.net* (21 чэрвеня 2021). Праверана 29 лістапада 2022.
4. ↑  President Erdoğan inaugurates plant for Türkiye's 1st national car(англ.), *dailysabah.com* (29 кастрычніка 2022). Праверана 25 лістапада 2022.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны вэб-сайт  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | LinkedIn · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арсеньеў.
**Васіль Сяргеевіч Арсеньеў** (вядомыя псеўданімы: *А.; А-в, В.; А-ев, В.; Ар-в, В.; Арс. Вас.; Архипов, В.; В.; В. А.; Член кружка*; 14 (26) сакавіка 1883, Сафія, Балгарыя — 22 снежня 1947, Парыж, Францыя) — беларускі і рускі юрыст, гісторык і спецыяліст па генеалогіі, архівіст, дзяржаўны служачы.

Біяграфія
---------

Быў сынам вядомага дыпламата  (руск.) (бел. і пляменнікам старэйшага захавальніка  (руск.) (бел. Аружэйнай палаты Маскоўскага крамля.

У 1901 г. скончыў з залатым медалём гімназічны курс Маскоўскага ліцэя цэсарэвіча Мікалая, а ў 1904 г. — юрыдычны факультэт гэтай жа ўстановы. З 1904 г. знаходзіўся на дзяржаўнай службе ў Тульскім губернскім праўленні. У 1908 г. пераведзены ў Віцебск на пасаду саветніка губернскага праўлення.

Быў адным з ініцыятарам стварэння Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі і стаў яе першым старшынёй (ён займаў пасаду саветніка Віцебскага губернскага праўлення).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Апублікаваў архіўныя матэрыялы пра знаходжанне ў Віцебску пісьменніка І. І. Лажачнікава  (руск.) (бел. пра генерала І. Міхельсона; біяграфіі удзельнікаў баёў пад Астроўна  (руск.) (бел. (Віцебская вобласць) у 1812 годзе і інш. Склаў пакаленны роспіс «Род дваран Арсеньевых, 1389—1901».

Зноскі
------

1. 1 2 3  Арсеньев, Василий Сергеевич (архивист ; генеалог ; 1883—1947)  (руск.)
2. ↑  Самоквасов, В. Я. Архивное дело в России. Кн. 1. С. 36).

Літаратура
----------

* Словарь псевдонимов русских писателей, ученых и общественных деятелей. Т. 4 / И. Ф. Масанов. — Москва, 1960.
* Личный состав Витебской ученой архивной комиссии к 31 мая 1910 года / В. С. Арсеньев. ― Витебск, 1910.
* *Падліпскі, А. М. Шумейка, М. Ф.* Арсеньеў Васіль Сяргеевіч / А. М. Падліпскі, М. Ф. Шумейка // Архівісты Беларусі: біябліяграфічны даведнік / Камісія па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь, БелНДІДАС; склад.: С. У. Жумар, М. Ф. Шумейка; навук. рэд.: У. І. Адамушко, В. У. Бірукова. — Мн.: БелНДІДАС, 2006. — 253 с. — ISBN 985-6733-12-X.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. — Мінск, 1993.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**Васьміканцовая зорка** («знічка», «валошка») — зоркападобны цэнтральна-сіметрычны знак — элемент геаметрычнага арнаменту, які сустракаецца ў арнаментыцы раду народаў Усходняй, Паўночна-Усходняй і Паўночнай Еўропы.

Пашырэнне
---------

Знак быў пашыраны ў народнай арнаментыцы славянаў — беларусаў, украінцаў (але значна радзей, чым у беларусаў, і тым часцей, чым далей на поўнач Украіны), рускіх (радзей, чым у ўкраінцаў, але даволі часта на поўначы Расіі, асабліва ў Наўгародскай вобласці); балтаў — літоўцаў, латышоў; скандынаваў — шведаў, нарвежцаў; фіна-уграў — эстонцаў, фінаў, карэлаў, марыйцаў, удмуртаў, мардвы, іншых фіна-уграў Паволжа, венграў.

У беларускай арнаментыцы такая зорка вышывалася, пераважна чырвонымі ніткамі, на рушніках, абрусах, мужчынскай і жаночай вопратцы ў Цэнтральнай Беларусі, Панямонні і інш.; часта выкарыстоўвалася ў ткацтве, вырабе рэчаў з саломкі, у ўпрыгожаннях яек-маляванак.

Значэнне
--------

У фіна-уграў арнаментальная васьміканцовая зорка азначала Месяц.

У беларусаў усведамленне знаку як азначэння Месяца было з цягам часу страчана, і бліжэй да нашых часоў такая зорка азначала маці або чалавека або ўраджай, а Месяц азначаўся ромбам.

Паходжанне
----------

Існуюць дзве рэалістычныя версіі паходжання знаку — ад фіна-уграў і ад балтаў. Больш імавернай лічыцца думка пра ўзнікненне знаку васьміканцовай зоркі ў фіна-угорскіх плямёнаў, якія жылі ў раёне Волгі і Урала да іх рассялення ў паўночна-заходнім кірунку каля 1000 да н.э. і пра пазнейшае перайманне знаку суседнімі народамі — балтамі, і ад іх — скандынавамі, а пазней — і славянамі.

Зноскі
------

1. ↑  На думку Я. Ю. Ленсу.
2. ↑  Паводле працы М. Кацара «Беларускі арнамент», як працытавана ў (Ленсу 2007). Але ўсе гэтыя значэнні вытварыліся менавіта ад паняцця Месяца, на думку Ленсу.

Літаратура
----------

* Ленсу Я. Ю. Таямніцы беларускай хаты. — Мн. : Беларусь, 2007. — 167 с. : іл. ISBN 978-985-01-0744-2. С. 89—97.
**Ваенная акадэмія Карлберг** (шведск.: Militärhögskolan Karlberg (MHS K)) — ваенная акадэмія ў складзе Узброеных сіл Швецыі, дзейнічае з 1792 года. Знаходзіцца ў замку Карлберг у Сольне. Гэта найстарэйшая ваенная акадэмія ў свеце, якая засталася на сваім першапачатковым месцы.

Шведскія курсанты паступаюць у акадэмію на трохгадовае навучанне, як і афіцэры, якія імкнуцца стаць лейтэнантамі флоту альбо арміі, а таксама капітанамі ваенна-паветраных сіл.

Нягледзячы на тое, што Карлберг з’яўляецца ваеннай установай, палац і яго парк, аднесеныя да помнікаў гісторыі, якія прадстаўляюць нацыянальны інтарэс, даступныя для шырокай грамадскасці.

Гісторыя
--------

Жаданне караля Густава III стварыць акадэмію для курсантаў пры палацы Ульрыксдаль не было рэалізавана пасля яго смерці ў 1792 годзе, бо яго жонка каралева Сафія Магдалена хацела мець гэты палац у якасці прыватнай рэзідэнцыі, таму «Каралеўская ваенная акадэмія» (*Kungliga Krigsacademien*) была перанесена ў замак Карлберг, былую каралеўскую летнюю рэзідэнцыю, дзе першае пакаленне курсантаў пачало сваю адукацыю ў лістападзе таго ж года.

Неўзабаве пасля смерці караля, падчас рэгенцтва Густава IV Адольфа, было прызнана неабходным павелічэнне месца для размяшчэння афіцэраў, і будаўнічыя работы ў выцягнутых павільёнах замка пачаліся ў наступным годзе, і праз тры гады яны былі завершаны па праекце Карла Крыстафера Гёрвэля.

Да 1867 года курсанты флоту і арміі атрымлівалі адукацыю ў Карлбергу. Адукацыя марскіх курсантаў была аддзелена і перамешчана ў 1868 года з Карлберга, які затым прыняў назву *Каралеўская ваенная школа*. Зноў аб’яднацца атрымалася ў 1999 годзе, з 2003 года ў акадэмііі пачалі рыхтаваць афіцэраў ваенна-паветраных сіл.

Зноскі
------

1. ↑  *Handbok: parad 6: traditionsvård* 2017, p. 60 Памылка шаблона harvnb: няма якара: CITEREFHandbok:\_parad\_6:\_traditionsvård2017 (даведка)
2. ↑  Holmberg (1993), s. 60
3. 1 2  Military Academy Karlberg
4. ↑  Fortifikationsverket
5. 1 2  Historiesajten
**Grandala coelicolor** — від вераб’інападобных птушак сямейства Драздовыя (*Turdidae*). Жыве ў Гімалаях, Тыбеце і Кітаі. Гэта адзіны прадстаўнік манатыпнага роду *Grandala*.

Апісанне
--------

Даўжыня птушкі 19-23 см, маса 38-52 г. Віду ўласцівы палавы дымарфізм. Самцы маюць яркую, лазурна-блакітную афарбоўку. Крылы, хвост, дзюба і лапы чорныя, з чорнымі палосамі паміж дзюбай і вачыма. Самкі маюць карычнева-шэрую афарбоўку, усеяную белымі плямамі, гузка і надхвосце блакітныя, на крылах белыя палоскі. Афарбоўка маладых птушак падобная з афарбоўкай самак, але гарбінка і верхнія покрыўныя пёры хваста не блакітныя. Птушкі валодаюць ціхім цвырканнем і шчабятаннем.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Птушкі распаўсюджаны ад Пакістана да Бутана і ад усходняга Цынхая і паўночна-заходняга Ганьсу да паўночнай Юньнані. Улетку яны сустракаюцца значна вышэй верхняй мяжы лесу  (укр.) (бел. на вышыні ад 3900 да 5500 м над узроўнем мора, дзе жывуць на горных лугах, на скалістых вяршынях гор і асыпках, у зарасніках высакагорных кустоў. Узімку горныя папуляцыі мігруюць у даліны, у прыватнасці ў паўночную М’янму, на вышыні ад 300 да 4300 м над узроўнем мора, рэдка ніжэй за 2000 м над узроўнем мора.

Паводзіны
---------

Прадстаўнікі віду часта ўтвараюць вялікія чароды. Харчуюцца насякомымі і ягадамі, ежу шукаюць пераважна на зямлі. Увосень яны таксама ласуюцца садавіной у садах. Сезон размнажэння доўжыцца з мая па ліпень. Чашападобнае гняздо будуецца з сухой травы, высцілаецца мохам і пер’ем, і размяшчаецца на каменным выступе. У кладцы 2 зеленаватыя яйкі, усыпаных фіялетавымі плямамі.

Галерэя
-------

* 
* 
*

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Recordings at Xeno-Canto Архівавана 20 листопада 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
**Chaetocnema breviuscula** — від жукоў сямейства лістаеды (*Chrysomelidae*). Шкоднае насякомае, паражае буракі.

Біялагічнае апісанне
--------------------

Імага медна-бронзавыя, часам з фіялетавым або зялёным адлівам, даўжыня іх-адпаведна 1,8 — 2,3 мм. Насякомыя распаўсюджаныя ва ўсіх зонах развядзення буракоў. Пашкоджваюць расліны ад з’яўлення ўсходаў і да смыкання радкоў. Развіваюцца ў адным пакаленні. Зімуюць імага ў раслінных рэштках і ў верхнім пласце глебы на глыбіні 10 — 12 см на непаханых землях. Вясной пасля адтавання глебы яны з’яўляюцца пры тэмпературы +6..+8 °C у яснае надвор’е і пры +15 °C у пахмурнае. Лёт назіраецца толькі пры ясным і ціхім надвор’і. У гэты час імага ўзмоцнена сілкуюцца на бураках і значна іх пашкоджваюць. Адна самка адкладае каля 20 яек. Лічынкі сілкуюцца дадатковымі карэннямі лебяды, часам буракоў. На лісці цукровых буракоў з верхняга боку яны выгрызаюць мякаць. Пры гэтым ніжняя скурка ліста застаецца не пашкоджанай, а па меры росту расліны яна лопаецца і ўтвараюцца суцэльныя адтуліны. Насякомыя не толькі выгрызаюць тканку, але і выядаюць яе змесціва.

Меры абароны
------------

Знішчэнне пустазелля з сямейства *Chenopodioideae* і *Polygonaceae*. З прафілактычных мер эфектыўныя інкрустацыя насення буракоў сістэмнымі інсектыцыдамі і ўнясенне грануляваных прэпаратаў ў радкі ў час сяўбы. Пры выяўленні 1-1,5 імага на расліне краі поля шырыней 50-60 м апрацоўваюць інсектыцыдамі.

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце Аграрны сектар Украіны Архівавана 23 снежня 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist |
**Parotia wahnesi** — птушка сямейства райскіх птушак. Назва дадзена ў гонар нямецкага калекцыянера Карла Ванеса (ням.: Carl Wahnes), які адкрыў гэты від у 1906 годзе.

Апісанне
--------

Самец мае вясёлкавую жоўта-зялёную грудку, падоўжаныя чорныя пёры, самка бурая, з чорнай галавой. Памер птушак — прыкладна 43 см у даўжыню. Пра жыццё і звычкі вядома мала. Сілкуецца ў асноўным садавіной і членістаногімі.

Арэал
-----

Гэты від -- эндэмік горных лясоў паўвострава Юон і гор Адальберта на паўночным усходзе Папуа-Новай Гвінеі.

Размнажэнне
-----------

Самец палігамны і выконвае відовішчныя шлюбныя танцы на лясной падсцілцы.

Кладкі, верагодна, утрымліваюць 1, часам 2 яйкі бледнага крэмавага колеру памерам 40 х 26 мм. Яйкі маюць розную структуру палос і кропак.

Ахова
-----

Папуляцыя птушак складае менш за 10 000 дарослых птушак і колькасць працягвае зніжацца, таму від уключаны ў Міжнародную Чырвоную Кнігу.

Зноскі
------

1. ↑  *Parotia wahnesi*: інфармацыя на сайце Чырвонай кнігі МСАП (англ.)
2. ↑  Таксономия и распространение (англ.). *Birds-of-paradise (Paradisaeidae)*.  IBC.Lynxeds.com. Архівавана з першакрыніцы 22 красавіка 2012. Праверана 25 студзеня 2011.
**Пётр Мяніцкі** (польск.: Piotr Mienicki; 1 мая 1892 — 23 ліпеня 1919) — польскі ваенны дзеяч. Брат архівіста, прафесара Рышарда Мяніцкага.

Біяграфія
---------

Па сканчэнні ў 1912 годзе Аляксандраўскай гімназіі ў Рызе паступіў на земляробчы факультэт Ягелонскага ўніверсітэта ў Кракаве. Аднак пасля двух гадоў навучання быў пакліканы да расійскага войска. У 1915 годзе ў Маскве скончыў Аляксееўскую вайсковую школу і быў прызначаны ў 142-і Звянігарадскі полк. Даслужыўся да чыну падкапітана. У кастрычніку 1917 года пакідае шэрагі часткі і далучаецца да 1-га корпуса генерала Юзафа Доўбар-Мусніцкага. Служыў у 5-м палку 2-й стралковай дывізіі. У студзені 1918 прымаў удзел у баях з бальшавікамі за Бабруйск. Пасля расфармавання немцамі корпуса ў чэрвені 1918 года на кароткі час вяртаецца на радзіму.

Увосень 1918 году ад’язджае да Вільні, дзе ўступае ў шэрагі Самаабароны Віленскай зямлі. Быў адасланы ў Ліду дзеля дапамогі генералу Адаму Макрэцкаму ў фармаванні аддзелаў Самаабароны Лідскай зямлі. Ачоліў 2-і батальён пяхоты, што сфармаваўся з дабраахвотнікаў з Ліды, Шчучына, Радуні, Беліцы. З ад’ездам генерала ў Вільню замяшчае яго на чале Лідскай Самаабароны ад 12.12.1918 да 13.1.1919. Пасля аб’яднання з аддзелам маёра Дамброўскага і рэарганізацыі ў Шчучыне стаў на чале першага батальёна пяхоты Лідскага палка, але паплечнікамі ўважаецца за першага камандзіра 76-га палка Лідскіх стралкоў, што увайшоў у склад Літоўска-Беларускай дывізіі. 14 лютага 1919 года аддзел Мяніцкага ў складзе пяці афіцэраў і 57 жаўнераў разбівае бальшавіцкі аддзел у складзе 180 жаўнераў, 80 з іх бярэ ў палон, здабывае 105 карабінаў, 2 кулямёты, 16 коней і палявую кухню, ды ўрэшце займае Бярозу Картузcкую (гэтая дата англійскім гісторыкам Норманам Дэвісам уважаецца за пачатак савецка-польскай вайны). У часе наступу 23 ліпеня 1919 года на мястэчка Камень (6 км на паўднёвы захад ад Івянца) ачольваў групу ў складзе батальёна пяхоты (453 чал.) і 10-га кавалерыйскага эскадрона (50 шабляў). Калі бальшавіцкі аддзел кулямётным агнём прыціснуў жаўнераў да зямлі, ён падняў іх у атаку, але быў цяжка паранены і памёр ад страты крыві.

Пахаваны на парафіяльных могілках у Навагрудку. Пасмяротна ўзнагароджаны крыжом вайсковай доблесці *Virtuti Militari*.

Літаратура
----------

* *Баўтовіч М. М.* Спадчына Мяніцкіх // Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы VI Міжнароднай навуковай канферэнцыі (1-3 лістапада 2012 г.): у 2 ч. Ч.­1. — Полацк, 2013. С. 17-40.
* *Wejtko, W.* Samoobrona Litwy i Białorusi: szkic historyczny / Władysław Wejtko. — Wilno, 1930.
* *Dziczkaniec, J.* Bohaterowie Ziemi Lidzkiej. S.p. kapitan Piotr Mienicki / Józef Dziczkaniec // Ziemia Lidzka. — 1936. — Nr. 2.
* *Dziczkaniec, J.* Ostatnia bitwa kapitana Mienickiego ze wschodnim najeźdźcą / Józef Dziczkaniec // Ziemia Lidzka. — 1936. — Nr. 2.
* *Davies, N.* Boże igrzysko: historia Polski. Od roku 1795 / Norman Davies. — Kraków, 1991. — T. 2.
Артылерыйская бусоль ПАБ-2
**Бусо́ль** (фр.: boussole) — геадэзічны інструмент для вымярэння гарызантальных кутоў паміж магнітным мерыдыянам і кірункам на пэўны прадмет. Выкарыстоўваецца ў топагеадэзічных работах для арыентацыі планшэта і вызначэння схілення магнітнай стрэлкі.

Асноўныя часткі: вярчальная магнітная стрэлка, колца з кутавымі дзяленнямі і дыоптры або аптычная труба для навядзення на прадмет. Куты вымяраюцца ў градусах (**геадэзічная бусоль**) або ў дзяленнях вугламера (**артылерыйская бусоль**).

Артылерыйская бусоль уваходзіць у лік прылад кіравання артылерыйскім агнём служыць для цэлеўказання, вывучэння мясцовасці і цэляў, назірання ў час стральбы і тапаграфічнай прывязкі агнявых пазіцый і назіральных пунктаў.

У Савецкай Арміі пачатку 1980-х гадоў найбольш распаўсюджанымі былі перыскапічныя бусолі тыпу ПАБ з дакладнасцю вымярэння 3,6' або 1 малое дзяленне вугламера.

Зноскі
------

1. ↑  Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. — С. 107.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Паводкі ў Пакістане** — прыродная катастрофа, якая здарылася ў жніўні 2022 года.

Перадумовы
----------

Мусонныя дажджы, якія суправаджаюцца паводкамі, — звыклая для жыхароў Паўднёвай Азіі прыродная з’ява. Практычна штогод яны прыводзяць да разбурэнняў і гібелі людзей. Аднак у 2022 годзе бедства набыло катастрафічныя маштабы, закрануўшы ўсе рэгіёны Пакістана. Мусонны сезон тут звычайна працягваецца з другой паловы чэрвеня па верасень. Асаблівасць 2022 года — звышдажджлівы жнівень. У гэтым месяцы ў Пакістане выпала больш за 166 мм ападкаў пры сярэднім значэнні для гэтага перыяду 48 мм.

Вынікі
------

Наймацней пацярпелі паўднёвыя правінцыі Белуджыстан і Сінд, на тэрыторыі якіх зафіксавана больш за палову ўсіх пацверджаных ахвяраў стыхіі. У Белуджыстане станам на 26 жніўня загінулі ня менш як 260 чалавек, рэгіён апынуўся фактычна ў інфармацыйнай і камунікацыйнай блакадзе. Паветраныя, аўтамабільныя і чыгуначныя зносіны прыпыніліся, разбураны або пашкоджаны дзясяткі тысяч дамоў, загінула больш за паўмільёна галоў жывёлы. У правінцыі Сінд колькасць пацверджаных ахвяр паводак дасягнула 320 чалавек.

25 жніўня ўрад Пакістана абвясціў «агульнанацыянальнае надзвычайнае становішча» ў краіне. Міністр у пытаннях змены клімату Шэры Рэхман назвала паводкі «гуманітарнай катастрофай эпічных маштабаў», у выніку якой тысячы людзей засталіся без ежы і прытулку. 26 жніўня прэм’ер-міністр Пакістана Шахбаз Шарыф заявіў, што ад паводкі пацярпелі 33 мільёны чалавек (каля 15 % жыхароў краіны).

Зноскі
------

1. ↑  Паводкі ў Пакістане Архівавана 28 жніўня 2022.
2. ↑  samaaenglish.tv
3. ↑  reliefweb.int
4. ↑  samaaenglish.tv
5. ↑  dawn.com
6. ↑  aljazeera.com
7. ↑  bbc.com
**Дангола** (араб. دنقلا‎‎) — горад на поўначы Судана, адміністрацыйны цэнтр вілаята Поўнач. Насельніцтва (2012 г.) - 13 563 чал.

Гісторыя
--------

Горад Дангола быў заснаваны ў XIV ст. арабамі пасля зруйнавання Старой Данголы. Меў крэпасць, апісаную ў 1699 г. французскім вандроўнікам Шарлям Пансэ. У 1820 г. захоплены егіпцянамі. У 1896 г. для падаўлення паўстання махдзістаў у горад уведзены брытанскія войскі. З 1956 г. у складзе незалежнага Судана.

Геаграфія
---------

Горад Дангола месціцца на левым беразе ракі Ніл у 458 км на паўночны захад ад Хартума, сталіцы Судана, у 600 км на паўднёвы захад ад Асуана. Клімат субрапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература студзеня +17,6°C. Сярэдняя тэмпература чэрвеня +34°C. Гадавая колькасць ападкаў — 13,6 мм.

Эканоміка
---------

Дангола — важны транзітны цэнтр на поўначы Судана. У горадзе працуе ўніверсітэт.

Спасылкі
--------

* Introducing Dongola
* SUDAN: A TEMPLE TOO FAR IN DONGOLA Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Dongola Climate & Temperature

| ⛭Населеныя пункты на Ніле (ад зліцця Белага і Блакітнага Ніла да Дэльты) |
| --- |
|  Судан | 
* Хартум
* Амдурман
* Шэндзі
* Мероэ
* Атбара
* Бербер
* Старая Дангола
* Дангола
* Вадзі-Хальфа

 |
|  Егіпет | 
* Асуан
* Ідфу
* Існа
* Луксор
* Кена
* Наг-Хаммадзі
* Гірга
* Ахмім
* Сохаг
* Асьют
* Маллаві
* Эль-Мінья
* Эль-Фашн
* Бені-Суэйф
* Васта
* Хелуан
* Маадзі
* Гіза
* Каір

 |
**Падво́дныя ло́дкі ты́пу I** — серыя дызель—электрычных падводных лодак Трэцяга рэйха. Усяго было пабудавана дзве лодкі дадзенага тыпу ў перыяд з 1935 па 1936 гг. U-25 і U-26. Абедзве лодкі былі выраблены ў Брэмене на верфі *Deschimag*. Абедзве лодкі да пачатку Другой сусветнай вайны выкарыстоўваліся як навучальныя, іх ужыванне ў актыўных баявых дзеяннях не прадугледжвалася з-за таго што лодкамі было вельмі цяжка кіраваць на вялікіх глыбінях, аднак з-за недахопу ў крыгсмарынэ субмарын, лодкі ўсё ж прынялі актыўны ўдзел у вайне — U-25 з 1940, U-26 з 1939 года.

Меркавалася, што пасля трэніровак на *ПЛ тыпу I* у падводнікаў не паўстане праблем з іншымі тыпамі ПЛ, якія былі больш манеўраныя.

U-25 здзейсніла пяць баявых паходаў, прыняла ўдзел у Дацка-Нарвежскай аперацыі па захопу Даніі, лодка загінула 1 жніўня 1940 года на міне. U-26 здзейсніла сем баявых паходаў, 1 ліпеня 1940 была патоплена англійскай бомбай, увесь экіпаж 48 чалавек быў выратаваны саюзнікамі.

Паветраная атака на U-26

Гл. таксама
-----------

* Класы нямецкіх падводных лодак
**Дарога гігантаў** (**Сцежка Волата**; ірл.: Clochán an Aifir альбо *Clochán na bhFómharach*) — унікальная прыбярэжная мясцовасць, уяўляе сабой каля 40 000 шчыльна размешчаных базальтавых (радзей андэзітавых) калон, якія ўтварыліся ў выніку старажытнага вулканізму і звязаных з ім лававых патокаў. Папулярны турыстычны аб’ект.

Размешчана на паўночным усходзе Паўночнай Ірландыі, каля 3 км на поўнач ад горада Бушмілс. Дарога, а таксама ўзбярэжжа Козвэй-Кост, на якім яна знаходзіцца, былі абвешчаныя аб’ектам сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў 1986 годзе, і нацыянальным запаведнікам ў 1987 г. Дэпартаментам навакольнага асяроддзя Паўночнай Ірландыі. Верхавіны калон ўтвараюць па форме трамплін, які пачынаецца ля падножжа скалы і знікае пад паверхняй мора. Большасць калон шасцівугольныя, хоць у некаторых — чатыры, пяць, сем і восем вуглоў. Самая высокая каля 12 метраў.

Дарога гігантаў належыць Нацыянальнаму фонду, які арганізуе доступ турыстаў і займаецца аховай гэтага аб’екта.

Геалогія
--------

Каля 50 да 60 мільёнаў гадоў назад, падчас палеагенавага перыяду, месцазнаходжанне Антрым падвяргалася інтэнсіўнай вулканічнай актыўнасці, калі высокатэмпературны, вельмі вадкі расплаўлены базальт пранікаў праз адклады, фармуючы шырокія лававыя плато. Па меры хуткага астывання, адбывалася скарачэнне аб’ёму рэчыва (падобнае назіраецца пры высыханні бруду). Гарызантальнае сцісканне прыводзіла да характэрнай структуры шасцігранных слупоў.

Літаратура
----------

* Deane, C. Douglas. 1983. *The Ulster Countryside.* Century Books. ISBN 0-903152-17-7.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Дарога гігантаў**
* Афіцыйны гід па Дарозе гігантаў Архівавана 17 мая 2022. (англ.)
* Раскрыта таямніца Дарогі гігантаў Архівавана 4 чэрвеня 2009.

| ⛭Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Вялікабрытаніі |
| --- |
| Англія | 
* Айран-Брыдж
* Бат
* Бленхеймскі палац
* Вэстмінстэрскі палац, Вэстмінстэрскае абацтва і царква Святой Маргарыты
* Горнапрамысловы ландшафт Корнуала і Заходняга Дэвана
* Дарэмскі замак і Дарэмскі сабор
* Кентэрберыйскі сабор, абацтва Святога Аўгусціна і царква Святога Марціна
* ✰ Каралеўскі батанічны сад у К’ю
* Парк Стадлі і разваліны Фаўнцінскага абацтва
* Ліверпульскі порт
* Лонданскі Таўэр
* Вал Адрыяна
* Прыморскі Грынвіч
* Солтэйр
* Стоўнхендж і Эўбюры
* Комплекс фабрык у даліне ракі Дэруэнт
* Юрскае ўзбярэжжа

 |  |
| Паўночная Ірландыя | Дарога гігантаў |
| Уэльс | 
* Акведук Понткісілтэ
* Горнапрамысловы ландшафт Блэнавана
* Замкі Эдуарда I ва Уэльсе

 |
| Шатландыя | 
* Нью-Ланарк
* Помнікі неаліту на Аркнейскіх астравах
* Вал Антаніна
* Сент-Кілда
* Стары і Новы горад у Эдынбургу

 |
| Брытанскіязаморскіятэрыторыі | 
* Сент-Джордж
* Астравы Гоф і Інасесібл
* Трыстан-да-Кунья
* Хендэрсан

 |
**Балтазар ван дэр Аст** (нідэрл. Balthasar van der Ast; каля 1593, Мідэлбург — 1657, Дэлфт) — нідэрландскі мастак і малявальшчык.

Нарадзіўся ў Мідэлбургу, у сям’і гандляра поўсцю. Яго нараджэнне не было зафіксавана, але праз гады, у чэрвені 1618 года, пазоў брата Якаба паказаў, што Балтазару ў той час было 25 гадоў, запісаўшы дату нараджэння ў 1593 ці 1594 годзе. Пасля смерці бацькі ў 1609 годзе Балтазар пераехаў да сваёй старэйшай сястры Марыі, якая была замужам за Амброзіусам Босхартам Старэйшым. Балтазар вучыўся ў яго маляваць нацюрморты i ў яго раннiх работах выразна адчуваецца ўплыў Босхарта. У сваю чаргу, трое сыноў Амброзіуса Босхарта, Амброзіус Малодшы (1609—1645), Ёханэс (прыкладна 1612/13-1628 ці пазней) і Аўраам (1606—1683/84) навучаліся ван дэр Астам пасля смерці іх бацькі. Разам гэтую групу мастакоў часам называюць «дынастыяй Босхарта».

З 1619 г. жыў ва Утрэхце, дзе быў прыняты ў гільдыю св. Лукі. Мяркуецца, што ў Аста вучыўся Ян Давідс дэ Хем. У лютым 1633 года ён ажаніўся з Маргрыетай Янс ван Бюерэн. У іх было двое дзяцей, Марыя і Алена.

Балтазар ван дэр Аст памёр у снежні 1657 года ў Дэлфце і пахаваны ў мясцовай царкве.

Першая самастойная карціна Аста датуецца 1610 годам. Маляваў перш за ўсё нацюрморты з кветкамі, казуркамі, слімакамі і садавіной, прасторавае размяшчэнне якіх і кампазіцыя нагадваюць працы Яна Брэйгеля (1568—1625).

Зноскі
------

1. ↑  Balthasar van der Ast // British Museum person-institution thesaurus Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18785969'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q34753751'></a>
2. ↑  Balthasar van der Ast // Kunstindeks Danmark Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3362041'></a>
**Антыб** (фр.: Antibes, акс.: Antíbol) — курортны горад на Лазурным Беразе, дэпартамент Прыморскія Альпы, рэгіён Праванс — Альпы — Лазурны Бераг, Францыя. Насельніцтва — 75 456 жыхароў (2013). Размешчаны на мысе Гаруп Міжземнага мора паміж Канамі і Ніцай. У Антыбе найвялікшы (паводле сумарнага танажу) яхтавы порт на Лазурным Беразе. Пабудаваны ён у шасцідзясятыя гады XX стагоддзя на месцы рымскай гавані. Насамрэч гэта не адзін, а цэлых пяць партоў — Вабан, Галіс, Крутон, Аліўет, Саліс. Разам з мысам Антыб (фр.: Cap d'Antibes) і мястэчкам Жуан-ле-Пен (фр.: Juan-les-Pins) складае адзіную адміністрацыйную адзінку.

Гісторыя
--------

У VI стагоддзі да нашай эры грэчаскія мараплаўцы выявілі ўтульную бухту і заснавалі на яе берагах горад Антыполіс (горад, размешчаны наадварот). Мелася на ўвазе — наадварот, праз бухту, ад Нікеі (Ніцы). Антыполіс быў заснаваны як калонія Масаліі (цяперашні Марсель). У часы Рымскай імперыі горад з’яўляўся важным пунктам на шляху з Рыма ў Галію. Ён доўгі час быў адзіным умацаваным горадам на ўзбярэжжы ад Марселя да Італіі.

У II стагоддзі ў горадзе была заснаваная біскупская кафедра і ён стаў называцца Антыгуль, а з часам — Антыб. У Сярэдневякоўе горад належаў Савоі, а з 1481 года — Францыі.

Эканоміка і транспарт
---------------------

У Антыбе швартуюцца самыя выкшталцоныя яхты з тых, што падыходзяць да Лазурнага Берага. Уладальнікі іх не схільныя афішаваць сябе і сваю ўласнасць.

У Антыбе існуе парфумерная вытворчасць. У горадзе захаваліся рэшткі рыбаперапрацоўчай прамысловасці, але яна значна скарацілася. У горадзе ёсць чыгуначны вакзал.

Зноскі
------

1. ↑  Répertoire national des élus du 2 décembre 2020 — 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104527733'></a>
2. ↑  база даных аб французскіх камунах — Institut national de l'information géographique et forestière. Праверана 26 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1665102'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20894925'></a>
3. ↑  Populations légales 2020 — Нацыянальны інстытут статыстыкі і эканамічных даследаванняў Францыі, 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q115923391'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q156616'></a>
4. 1 2  Base officielle des codes postaux — La Poste, 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q66049091'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q373724'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Антыб

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | INSEE · DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Pauly-Wissowa |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11960811z · GND: 4002253-5 · LCCN: n82020644 · NKC: ge672197 · SUDOC: 027603830 · VIAF: 139572097 |

 |