Надпіс конунг (*kunungi*) на рунічным камені U 11.
**Ко́нунг** (прагерм.: \*kuningaz, стар.-сканд.: konungr, стар.-англ.: cyning) — старажытнаскандынаўскі тэрмін для абазначэння вярхоўнага кіраўніка. У эпоху Высокага Сярэднявечча гэты тэрмін адпавядае паняццю кароль (напр. шведскі кароль Магнус Ладулас).

Этымалогія і варыяцыі
---------------------

Дакладная этымалогія слова з’яўляецца дыскусійнай і існуе некалькі версій. Паводле адной з іх *\*kun* азначае сваяцтва, а тэрмін — нашчадак кіраўніка. Напрыклад, у Песні пра Рыга малодшым сынам Ярла згаданы Кон, які названы юным. У арыгінале гэта імя гучыць як стар.-сканд.: Konr ungr і азначае «юны нашчадак».

М. І. Сцеблін-Каменскі вызначае паходжанне слова *конунг* даданнем словаўтваральнага суфікса *ingr/ungr* да слова *род* (стар.-сканд.: Konr), а, такім чынам конунг — чалавек з адпаведнага роду, сваяк.

Паводле іншых тэорый, \*kuning-az- перакладаецца як «глава абшчыны» або «той, што належыць жанчыне» (стар.-сканд.: kona — жанчына), гэта значыць багіні-маці, што адлюстроўвае статусу конунга як вярхоўнага жраца, але апошняя версія мала верагодныя, на што паказвае развіццё тэрміна ў розных мовах. Напрыклад, у старажытнаанглійскім жанчына будзе *cwene*, у той час як род — стар.-англ.: cynn, а конунг — *cyning*.

Слова «князь», якое ёсць ва ўсіх славянскіх мовах, па распаўсюджанай версіі таксама роднаснае слову *конунг* праз старажытнагерманскі корань *\*kun-ing-* і з’яўляецца старажытным агульнаславянскім запазычаннем. Гэта запазычанне сустракаецца і ў іншых негерманскіх мовах: у фінскай і эстонскай — *kuningas*; латышскай — *kungs* (гаспадар) і *ķēniņš* (кароль); літоўскай — *kunigas* ці *kunigaikštis*; саамскай — *gonagas* ці *konagas*; татарскай — *kenäz*; і іншыя[гл.]. У шэрагу выпадкаў запазычанне ішло не непасрэдна, а апасродкавана праз трэція мовы, напрыклад, праз рускую.

Таксама існуе мноства кенінгаў для абазначэння конунга, такія, напрыклад, як, згаданы ў Беавульфе, *дарыльшчык пярсцёнкаў* — як спосаб аддзячыць сваіх воінаў, шляхам раздачы ім залатых пярсцёнкаў.

Сацыяльнае становішча
---------------------

Паводле Песні пра Рыга, конунгі выйшлі з асяроддзя ярлаў. Іх з’яўленне звязана з працэсам утварэння нацыянальных дзяржаў. Чым больш узбуйнялася дзяржава, тым больш узвышаўся адзін ярл над усімі астатнімі, бо гэтыя новыя дзяржаўныя ўтварэнні з’яўляліся падчас барацьбы ярлаў за вяршэнства. У выніку ярлы з вярхоўных і самастойных кіраўнікоў ператварыліся ў васалаў конунгаў і іх намеснікаў.

У перыяд да прыняцця хрысціянства конунг выконваў тры функцыі:

* судовую падчас тынга;
* ваенную падчас вайны;
* жрэцкую падчас ахвярапрынашэнняў.

Становішча конунгаў з’яўлялася спадчынным, але для таго, каб узыйсці на прастол, яму патрабавалася ўхваленне народа. Усе сыны і людзі дастатковага паходжання маглі прэтэндаваць на тытул конунга (напрыклад, Отар з Холугаланда дамагаўся тытула конунга). Гэта акалічнасць нярэдка прыводзіла да двоеўладдзя, калі два браты адначасова станавіліся конунгамі.

У ранні перыяд конунг меў адзін або некалькі караблёў, дружыну (стар.-сканд.: drótt) і вялікі зямельны надзел — вотчыну. Апошняе нярэдка станавілася прычынай феадальных міжусобіц. У некаторых выпадках конунг не меў зямельных уладанняў і вёў вандроўны лад жыцця на караблі — такіх конунгаў называлі сэконунгамі (марскімі конунгамі).

У якасці жраца, конунг прасіў ухвалення сваіх дзеянняў багамі. Напрыклад, Эйрык Пераможца звяртаўся да Одзіна на трэці дзень бітвы на Фірысвеліры. Таксама конунг кіраваў блотам у важных грамадскіх месцах, такіх як Храм Упсалы. Адмова ад гэтага абавязку магла каштаваць конунгу ўлады. Так здарылася, напрыклад, з Хоканам Добрым, які спрабаваў навязаць хрысціянства супляменнікам, а таксама з Анундам Гордске, які з-за хрысціянскіх перакананняў адмовіўся ўдзельнічаць у блоце і быў зрынуты ў 1070 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Стеблин-Каменский М. И. Древнеисландский язык. УРСС. Москва.2002. с 164—165
2. ↑  Існуюць і іншыя версіі этымалогіі слова князь, але яны не атрымалі шырокага прызнання.
3. ↑  Преображенский А. Г. Этимологический словарь русского языка. М. 1959. Т. 1, с. 324
4. ↑  Этимологический словарь славянских языков, под редакцией О. Н. Трубачёва. Праславянский лексический фонд. Вып. 13, М. 1987, с. 200
5. ↑  Max Vasmer. Russisches etymologisches Wörterbuch. Winter, Heidelberg. In 3 Bd. 1953—1958. // Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера Архівавана 13 студзеня 2013. М. 1964—1973. (Стр. 285)

Каментарыі
----------

1. ↑  Суфікс *ingr/ungr* утварае назоўнікі:

	1. якія ўспадкоўваюць адпаведныя ўласцівасці (напрыклад spekingr-мудрэц ад spakr-мудры),
	2. якія вызначаюць паходжанне чалавека (напрыклад Islendingr-ісландзец ад Island-Ісландыя, сюды ж Konungr ад Konr),
	3. з памяншальным значэннем (напрыклад teinungr-дубчык ад teinn-дубец).

Гл. таксама
-----------

* Кароль
* Ваявода
* Цар
* Імператар
* Князь