recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Навуменка.

**Якаў Паўлавіч Навуменка** (28 сакавіка 1959, Орша — 26 жніўня 2012, Севастопаль) — беларускі спявак. Народны артыст Беларусі (2011).

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскае музычнае вучылішча імя М. І. Глінкі. Вучыўся ў Беларускай кансерваторыі, Расійскай акадэміі музыкі імя Гнесіных, дзе яго настаўнікамі былі Іосіф Кабзон, Леў Лешчанка, Гелена Веліканава.

Выканаўца песень «Бывайце здаровы», «Заручоныя», «Гуляй, казак», «Трэба проста жыць» і інш. У 2007 годзе на фестывалі «Славянскі базар у Віцебску» прадставіў новую сольную праграму «Залатыя песні». Для яго пісалі песні кампазітары Алег Елісеенкаў, Алег Моўчан, Леанід Захлеўны, Уладзімір Буднік, Васіль Раінчык на вершы паэтаў Аляксандра Лягчылава, Леаніда Дранько-Майсюка, Алены Туравай. Выступаў сольна і ў складзе Нацыянальнага акадэмічнага народнага аркестра імя Жыновіча. Яго песні спявалі такія калектывы, як ансамблі народнай музыкі «Свята» і «Бяседа».

Пацярпеў падчас бойкі 19.8.2012, праз пяць дзён у рэанімацыі памёр.

Прэміі і ўзнагароды
-------------------

«За значны асабісты ўнёсак у развіццё нацыянальнага музычнага мастацтва» Я. Навуменку была абвешчана падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнка. У 2011 годзе яму было прысвоена званне народнага артыста Рэспублікі Беларусь.. У 1988 годзе стаў лаўрэатам конкурсу «Новыя імёны».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Беларускі спявак Якаў Навуменка сканаў ва Украіне (абноўлена) Архівавана 28 жніўня 2012.
3. ↑  Якаў Навуменка атрымаў званне народнага артыста(недаступная спасылка)
4. ↑  На песенным полі платы не патрэбныя

Літаратура
----------

* *Д.П.* НАВУМЕНКА, ЯКАЎ (Науменко Яков, Naumenko Yakov) // Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі (бел.) / уклад. Дз. Падбярэзскі і інш. — Мінск: Зміцер Колас, 2008. — С. 198–199. — 368 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-6783-42-8.
**Я́каў Сямё́навіч Малайчу́к** (15 верасня 1944, в. Дзераўная Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці — 25 кастрычніка 2015, Пружаны) — беларускі харавы дырыжор, краязнаўца. Заснавальнік адзінага на Беларусі музея Рыгора Шырмы, які знаходзіцца ў Пружанах.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў в. Дзераўная (цяпер у Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці) ў сялянскай сям’і. Бацька загінуў на вайне ў 1945 годзе.

У 1961 Якаў скончыў Імянінскую сярэднюю школу і паступіў у Брэсцкае музычнае вучылішча (дырыжорска-харавое аддзяленне). На трэцім курсе забраны на вайсковую службу. Скончыў вучылішча ў 1968 годзе і накіраваны на працу дырэктарам Ружанскай музычнай школы. Тут адразу зладзіў хор, які неўзабаве займеў папулярнасць па ўсёй Берасцейшчыне.

З 10 лютага 1971 — дырэктар Пружанскай музычнай школы. Менавіта ў час яго знаходжання на пасадзе дырэктара музычная школа ператварылася ў дзіцячую школу мастацтваў, а ў 1978 яна атрымала імя Рыгора Шырмы. У 1982 годзе пры школе Якуб Сямёнавіч стварыў мемарыяльны музей у імя славутага дырыжора. На пасадзе дырэктара працаваў да 15 чэрвеня 2005 года, пасля — выкладчык гэтай школы.

У 1976 Якаў Малайчук стварыў пры пружанскім Палацы культуры хор, які ўзначальваў да 1992 года. З 2003 кіруе народным камерным хорам пружанскага Палацу культуры. Хор з’яўляецца дыпламантам разнастайных конкурсаў і фестываляў, выконвае творы беларускіх і замежных кампазітараў, духоўныя спевы.

У 1999 годзе ўзнагароджаны медалём Францыска Скарыны за значны асабісты ўнёсак у памнажэнне духоўнага і інтэлектуальнага патэнцыялу.

Зноскі
------

1. ↑  *Марына Вакульская.*. В выходные Пружанщина принимала два фестиваля **(нявызн.)**.  Раённыя будні. Праверана 13 лютага 2012.
2. ↑  Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 1 снежня 1999 г. N 702 «Аб узнагароджанні групы работнікаў прадпрыемстваў і арганізацый Брэсцкай вобласці дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь» (руск.).  Нацыянальны прававы партал Рэспублікі Беларусь. Праверана 13 лютага 2012.

Літаратура
----------

* *Здановіч Іван Юльянавіч.* Малайчук Якаў Сямёнавіч // Рупліўцы беларускага нацыянальнага адраджэння з Пружаншчыны: Грамадска-літаратурны даведнік. — Брэст: «Альтернатива», 2008. — С. 75—77. — ISBN 978-985-6843-85-6.
**Аляксандр Анатольевіч Друкт** (10 мая 1949, Мінск — 17 красавіка 1990) — беларускі музыказнавец, кампазітар. Кандыдат мастацтвазнаўства (1978).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1972 годзе Беларускую кансерваторыю, выкладаў у ёй.

Член Беларускага саюза кампазітараў ‎з 1978 года, член Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1978 года.

Навуковая дзейнасць і творчасць
-------------------------------

Даследаваў праблемы натуральна-ладавай гармоніі, ладаўтварэння ў сучаснай музыцы, класічнай паліфаніі, пытанні нацыянальнага музычнага працэсу. Набыў вядомасць як музычны крытык.

Сярод музычных твораў: вакальны цыкл «Вясновыя песні» на народныя тэксты (1972), «Званы» (1978) і «Вяснянка» (1982) для аркестра народных інструментаў, квінтэт (1982), «Гарэзлівыя прыпеўкі» для 2 цымбалаў, фартэпіяна і ўдарных (1983), «Балбатухі» для 2 домраў[ru], фартэпіяна і ўдарных (1987), вакальная сатыра «Аб трох набобах» на вершы М. Агніўцава (1988) і інш.

Літаратура
----------

* Друкт Аляксандр Анатольевіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — С. Р. М. Аладава. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.

Спасылкі
--------

* Аляксандр Анатольевіч Друкт на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 130921 |
**Арканія**, або **Сатыр белапалосы** (*Coenonympha arcania*) — від дзённых матылькоў з сямейства аксамітніц.

Этымалогія
----------

*Arcania* (лацінская) — таямнічая, скрытная.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла 16-20 мм. Верхні бок пярэдніх крылаў звычайна цёмна-аранжавага колеру, з шырокай карычневай аблямоўкай. Заднія крылы зверху цьмяна-карычневага колеру. На ніжнім баку задніх крылаў маецца светлая краёвая перавязь і добра вылучаюцца пярэдняя вочкавая пляма за межамі перавязі.

* Coenonympha arcania ♂*Coenonympha arcania* ♂
* Coenonympha arcania ♂  △*Coenonympha arcania* ♂ △
* Coenonympha arcania ♀*Coenonympha arcania* ♀
* Coenonympha arcania ♀  △*Coenonympha arcania* ♀ △

Арэал і месцапражыванні
-----------------------

Еўропа, Урал, Каўказ і Закаўказзе, Малая Азія, Іран. Звычайны і шырока распаўсюджаны від на большай частцы Усходняй Еўропы. На поўначы від не пранікае далей прыбалтыйскіх дзяржаў, а ў Расіі яго арэал распасціраецца ад поўдня Ленінградскай вобласці на ўсход да Паўднёвага Урала. На поўдні не сустракаецца толькі ў Крыму і ў сухастэпавай падзоне стэпавай зоне Украіны.

Засяляе узлескі, абочыны дарог у дубровах і іншых лісцяных і змешаных лясах, паляны. Звычайна сустракаецца ў рэдкалессе і пад полагам лесу. Рэдка адзначаецца ў садах і парках. З’яўляецца ценялюбных відам.
На Каўказе матылі засяляюць ўскрайкі лесу, рэдкалессі і хмызняковыя зараснікі. У гарах падымаецца на вышыні да 2000 м. Звычайны, а ў асобныя гады і масавы від.

Пара, якая спарваецца

Біялогія
--------

Арэал і месцапражыванні
-----------------------

Звычайна від развіваецца ў адным пакаленні. Час лёту матылькоў адзначаецца з канца мая да жніўня. Для поўдня Еўрапейскай часткі Расіі звычайна прыводзіцца інфармацыя аб двух пакаленнях — тады лёт матылькоў працягваецца з канца мая па верасень. Спарадычнае развіццё другога пакалення адзначана ў Чэхіі.

Матылі часта прысаджваюцца на асветленае сонцам лісце кустоў і невысокіх дрэў, радзей на траву і кветкі.

Самка адкладае адзінкавыя яйкі. Вусені развіваюцца з восені па май (зімуюць), акукляюцца на ніжнім баку лісця. Кармавыя расліны вусеняў: смарганец (*Holcus*), хмель звычайны (*Humulus lupulus*), перлаўка панікаючая (*Melica nutans*), метлюжок лугавы (*Poa pratensis*). Яйкі дыяметрам 0,9—1,1 мм развіваюцца 7-8 дзён. Вусень у сваім развіцці праходзіць 5 узростаў. Першы ўзрост працягваецца 7-9 дзён, другі — 8-16 дзён, пяты ўзрост — 6-8 дзён. Зімуюць вусені чацвёртага ўзросту. Вусень апошняга, пятага ўзросту вырастае ў даўжыню да 24 мм. Стадыя кукалкі працягваецца 8-9 дзён. Даўжыня кукалкі 10-11 мм.

Літаратура
----------

* Моргун Д. В. Довгайло К. Е. Рубин Н. И. Солодовников И. А. Плющ И. Г. Дневные бабочки (Hesperioidea и Papilionoidea, Lepidoptera) Восточной Европы. CD определитель, база данных и пакет программ «Lysandra». — Минск, Киев, М.: 2005.
* *Коршунов Ю. П.* Булавоусые чешуекрылые Северной Азии. — М.: КМК, 2002. — С. 289—290. — 419 с..

Спасылкі
--------

* Матылі Каўказа — Coenonympha arcania (Linnaeus, 1761)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776225297 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Райхман.
**Якаў Сямёнавіч Райхман** (18 жніўня 1926, в. Тонеж, Тураўскі раён, Палеская вобласць) — беларускі інжынер-будаўнік.

Біяграфія
---------

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1961 годзе. Працаваў аргсакратаром СА БССР, з 1961 года — намеснік дырэктара, з 1974 года — кіраўнік групы інжынераў тэхнічнага аддзела Мінскпраекта.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1961 года. Член КПСС з 1952 года. Пражывае ў Мінску.

Дзейнасць
---------

Удзельнічаў у распрацоўцы праектаў жылых і грамадскіх будынкаў у Мінску.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені (1985), медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Райхман Яков Семенович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мікульчык.
**Алякса́ндр Андрэ́евіч Міку́льчык** (2 (14) жніўня 1882, Шацк, цяпер Пухавіцкі раён, Мінская вобласць — пасля 1918) — беларускі паэт. Аўтар слоў да песні «Беларуская марсельеза».

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 14 жніўня 1882 года ў мястэчку Шацк Ігуменскага павета Мінскай губерні (цяпер — Пухавіцкі раён Мінскай вобласці).

Працаваў перапісчыкам, грузчыкам, матросам і інш. удзельнічаў у забастовачным руху. У снежні 1905 — чэрвені 1906 гадоў зняволены ў Мінску па падазрэнні ў прыналежнасці да «анархістаў-камуністаў». У 1906—1907 гадах — у Пецярбургу, потым працаваў у тэатры ў Кіеве.

Творчасць
---------

Пісаў на беларускай і рускай мовах. Найбольш вядомы яго верш «Ад веку мы спалі і нас разбудзілі…» (1905), названы пазней «Беларуская марсельеза» (раней лічыўся ананімным ці народным творам).

Мікульчык быў знаёмы з Максімам Горкім, падтрымліваў творчыя сувязі з Уладзімірам Бонч-Бруевічам. Друкаваўся ў газетах «Наша ніва», «Северо-Западный край», «Белорусское слово» (Кіеў), у калектыўным «Зборніку вершаў» (Кіеў, 1913, на рускай мове).

Зноскі
------

1. ↑  Літаратурны Шацк(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 135835 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сазановіч.

**Аляксандр Аляксеевіч Сазановіч** (нар. 1949) — беларускі гаспадарчы дзеяч. Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (2009), Ганаровы грамадзянін г. Ашмяны (2014).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў вясковай сям’і 1 лютага, але ў метрыцы праз абставіны запісалі 20 сакавіка.

Скончыўшы школу, паступіў у Горацкую сельскагаспадарчую акадэмію на факультэт гідрамеліярацыі.

З 1967 года працаваў у Навагрудскім міжраённым упраўленні асушальных сістэм: гідратэхнікам, інжынерам, начальнікам участка, галоўным інжынерам.

Праз некаторы час Сазановічу прапанавалі ўзначаліць Ашмянскае міжгаспадарчае ўпраўленне асушальных і арашальных сістэм, якое з адстаючых ператварылася ў перадавое: пачало перамагаць не толькі ў абласным і рэспубліканскім, але і ва Усесаюзным сацыялістычным спаборніцтве.

У 1986 годзе ён узначаліў МПМК-77 у Ашмянах.

Аб’екты, пабудаваныя пад кіраўніцтвам А. Сазановіча
---------------------------------------------------

ААТ «Будаўнік», якое ўзначальвае А. Сазановіч, узводзіла жылыя дамы ў мікрараёнах квартал Будаўнікоў, Заходні, па вул. Барунскай, фізкультурна-аздараўленчы комплекс, Дом правасуддзя, дзіцячыя сады, магазіны ў Ашмянах, жыллё і фермы — на вёсцы. Таксама пабудаваны дзясяткі заправачных станцый пад Мінскам, аб’екты Беларускай АЭС, пагранічная камендатура ў Гудагаі і будынак пагранзаставы ў Лошы, транспартна-лагістычны цэнтр у Каменным Логу, аквапарк і парк забаў Dreamland у Мінску, жылы пасёлак для ваеннаслужачых у Ваўкавыскім раёне. Працавалі ашмянцы і за межамі Беларусі, на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Узводзілі аб’екты ў Смаленску, Мажайску, Гагарыне.

Узнагароды
----------

* медаль «За працоўную адзнаку»
* Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь (2009)
* «Найлепшы прадпрымальнік Гродзенскай вобласці»
* «Ганаровы грамадзянін горада Ашмяны»

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Строитель своей жизни. Директор ОАО «Строитель» Александр Сазанович  (руск.)
**Се́лаўшчына** (трансліт.: *Sielaŭščyna*, руск.: Селовщина) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Бярозаўскага сельсавета. Размешчана за б км ад Бярозы, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.

Гісторыя
--------

Вядома ў XVIII ст. як маёнтак Сейлаўшчына ў Берасцейскім ваяводстве, які ротмістр Пётра Сербіеўскі завяшчаў кляштару картэзіянцаў у Бярозе.

### Пад уладай Расійскай імперыі

Пасля Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай з 1795 года ў складзе Расійскай імперыі. У 1864 годзе ў Сашыцкай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Паводле перапісу 1897 года пад назвай Селаўшчызна ў Сялецкай воласці, дзейнічаў хлебазапасны магазін. Вёска межавала з выселкам і сядзібай той жа назвы, а таксама з вёскай, у якой дзейнічаў хлебазапасны магазін, і аколіцай **Лазова**. У 1905 годзе чыгуначная будка Селаўшчына з 4 жыхарамі адносілася да Бярозаўскай воласці.

### Найноўшы час

З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені 1920 устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Палескага ваяводства Польшчы.
З 1939 года ў БССР. З 1940 года вёска ў Самойлавіцкім сельсавеце.

У 1941—1944 гг. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На фронце ў Вялікую Айчынную вайну загінулі 6 воінаў-землякоў. З 1964 года ў Бярозаўскім сельсавеце (цэнтр — г. Бяроза). Паводле перапісу 1970 года мелася ферма, вёска Лазова ў саўгасе «Прамень».

21 мая 1984 года выключана з рэестра в. Лазова, паколькі злілася з сучаснай вёскай.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**:
	+ 1897 — 32 двары, 214 жыхароў, у выселку — 1 двор, 5 жыхароў, у сядзібе — 2 двары, 34 жыхары, у вёсцы Лазова — 8 двароў, 52 жыхары, у аколіцы Лазова — 17 двароў, 106 жыхароў.
* **XX стагоддзе**:
	+ 1940 — 54 двары, 295 жыхароў, у вёсцы Лазова — 42 двары, 182 жыхары.
	+ 1959 — 75 гаспадарак, 249 жыхароў, у вёсцы Лазова — 30 гаспадарак, 103 жыхары.
	+ 1970 — 314 жыхароў, у вёсцы Лазова — 122 жыхары.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2005 — 85 двароў, 158 жыхароў.

Вядомыя асобы
-------------

* Юрый Уладзіміравіч Васілевіч (нар. 1950) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела, тэхнічнай акустыкі.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Бярозаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Бяроза *(не ўваходзіць у склад)* |
| Вёскі | Зарэчча ·  Круглае ·  Леашкі ·  Мормажава ·  Навасёлкі ·  Падоссе ·  Парослава ·  Светач ·  Селаўшчына ·  Хамічы |
**Джансуг Мікалаевіч Гвінджы́лія** (груз. ჯანსუღ ღვინჯილია; 14 кастрычніка 1940, в. Дымі, Багдадскі раён, Грузія — 27 лютага 2001, Тбілісі, Грузія) — грузінскі пісьменнік, крытык, публіцыст. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Грузіі (1993).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1964 годзе Кутаіскі педагагічны інстытут.

Памёр ад сардэчнага прыступу 27 лютага 2001 на сцэне Тбіліскага тэатра оперы і балета на юбілейным вечары, прысвечаным 80-годдзю пісьменніка Чабуа Амірэджыбі.

Творчасць
---------

Аўтар літаратурна-публіцыстычных зборнікаў «Пачуццё меры ў сучаснай крытычнай думцы» (1979), «Асоба Георгія Саакадзэ» (1980), «Паэтычная энергія» (1983), «Душа-стваральніца» (1985), «Рэальнае жыццё грузіна» (1992, Дзяржаўная прэмія Грузіі 1993), «Краіна — доля Багародзіцы» (1997), у якіх адлюстраваны актуальныя праблемы сучаснай грузінскай літаратуры, праблемы адраджэння і сцвярджэння нацыянальнай самасвядомасці грузінскага народа.

Зноскі
------

1. ↑  ჭაბუა ამირეჯიბის საღამოს ტრაგიკული დასასრული: ჯანსუღ ღვინჯილია სცენაზე გარდაიცვალა(недаступная спасылка)
2. ↑  Прямо на сцене Тбилисского оперного театра умер один из участников юбилейного вечера Чабуа Амирэджиби

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 4411 1618 · LCCN: n85365675 · NTA: 391545264 · VIAF: 312822377 |
**Джангар** — калмыцкі шматварыянтны гераічны эпас, створаны ў 15 стагоддзі. Часткова (урыўкі) упершыню апублікаваны ў 1804-05 гадах. Поўны запіс 10 песень «Джангара» зроблены ў 1910 годзе. Выдаваўся ў 1922, 1935, 1936, 1940 гадах. Асноўны змест твора — услаўленне казачнай краіны Бумба і легендарных подзвігаў хана Джангара і 12 волатаў — змагароў за нацыянальную незалежнасць калмыкага народа, носьбіта яго найлепшых якасцей, адвечных спадзяванняў. Паасобныя раздзелы на беларускую мову Эдзі Агняцвет і М.Клімковіч.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
**Дыленбург** (ням.: Dillenburg) — горад у Германіі, раённы цэнтр, размешчаны ў зямлі Гесэн. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе Гісен. Уваходзіць у склад раёна Лан-Дыль. Насельніцтва складае 24263 чалавека (на 30 чэрвеня 2007 года). Займае плошчу 83,88 км². Афіцыйны код 06 5 32 006.

Славутасці
----------

Вежа Вільгельма Аранскага ў сярэднявечным замку Дыленбурга — асноўная славутасць горада. Пабудавана ў перыяд 1872—1875 гадоў. Сам замак пачалі будаваць яшчэ ў 1130 годзе. У 1760 годзе, падчас Сямігадовай вайны, замак быў разбураны. Сёння ў вежы размяшчаецца гістарычны музей, дзе можна даведацца пра Вільгельма I з шматлікіх экспанатаў і дакументаў, якія захоўваюцца там .

Галерэя
-------

* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  register of German municipalities (4th quarter 2022) — DESTATIS, 2023. Праверана 12 лютага 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q764739'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q116783074'></a>

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4012326-1 · LCCN: n84112529 · NKC: ge646637 · VIAF: 239406451 |
**Армяне Беларусі** — дыяспара армян у Рэспубліцы Беларусь. У Беларусі ў 1999 годзе па афіцыйных даных перапісу насельніцтва жыў 10191 армянін — 0,1 % насельніцтва Рэспублікі. У 1990 годзе ў Беларусі пражывала каля 5000 армян. Другая хваля армян-эмігрантаў з'явілася ў Беларусі пасля падзей 1988 года ў Нагорным Карабаху, Арменіі і Азербайджане, Спітакскага землятрасення.

У Мінску дзейнічае культурна-асветніцкае таварыства «Аястан» (Арменія), створана ў 1990 годзе прадстаўнікамі армянскай інтэлігенцыі г. Мінска сярод якіх дырэктар ансамбля танца — Мамікон Кіракозаў, дызайнер — Лявон Дарбінян, тэатразнавец — Лявон Егаян, архітэктар — Армэн Сардараў; актывісты — Андрэй і Сяргей Амбарцурмяны, Георгій Егіазаран.

У 2001 годзе пасольствам Рэспублікі Арменія ў Рэспубліцы Беларусь было арганізавана выступленне Гомельскага хору з выкананнем твораў на армянскай мове армянскага кампазітара Камітаса. У красавіку 1996 года ў касцёле Сымона і Алены прагучаў твор Моцарта «Рэквіем», прысвечаны трагічным падзеям Чарнобыля (1986) і генацыду армян (1915). У 1991 годзе ў памяць аб ахвярах спітакскага землятрусу 1988 года, з Арменіі быў прывезены і ўсталяваны на могілках па вул. Казлова помнік «Хачкар» (Камень-Крыж), дзе збіраюцца армяне ў сумныя даты армянскага народа. У 1995 Музеі гісторыі і культуры Беларусі была арганізавана выстаўка армянскіх мастакоў пры актыўным садзейнічанні таварыства «Аястан». Актыўны ўдзел у мастацкім жыцці Беларусі бярэ мастак Рыгор Данелян.

З 1995 года дзейнічае нядзельная армянская школа, у якой праводзяцца рэпетыцыі фальклорнага ансамбля «Эрэбуні», у якім акрамя армян танчаць і прадстаўнікі беларусаў.

Літаратура
----------

* Этнокультурные процессы Центральной Беларуси в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.] ; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит. Фил. «Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы». – Минск : Беларуская навука, 2016. — Раздел "Традиции питания армян Центрального региона Беларуси" - С. 503—508.
* A. Tichomirow, Armenians in Belarus Today and in the Past [in:] Armenians in Post-Socialist Europe /Herausgegeben von: Konrad Siekierski und Stefan Troebst, Wien, Köln, Weimar 2016, p. 107-120.

| ⛭Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі |
| --- |
| 
**Беларусы** •
Азербайджанцы •
Армяне •
Асеціны •
Грузіны •
Грэкі •
Казахі •
Латышы •
Літоўцы •
Малдаване •
Немцы •
Палякі •
Рускія (Стараверы) •
Таджыкі •
Татары •
Туркмены •
Украінцы •
Цыганы •
Чувашы •
Чэхі і славакі •
Эстонцы •
Яўрэі
 |
Парк Сен-Клу. Былое месцазнаходжанне шато Сен-Клу
**Парк Сен-Клу** (фр.: Parc de Saint-Cloud) — адзін з самых вядомых паркаў Францыі. Знаходзіцца ў дэпартаменце О-дэ-Сен, у Сен-Клу, заходнім прыгарадзе Парыжа. Тэрыторыя парка складае каля 460 гектараў. З 1923 г. з'яўляецца запаведнікам. Зімою 1999 быў цяжка пашкоджаны бурай.

На самой тэрыторыі парка знаходзіцца невялікі музей шато Сен-Клу, Інстытут Пастэра, балюстрада з відам на Парыж, каля дзесяці фантанаў, англійскі парк і ружоўнік Марыі Антуанеты.

Шато Сен-Клу
------------

Гісторыя парка звязана з шато (замкам-палацам) Сен-Клу, якое было пабудавана ў XVI стагоддзі банкірскай сям'ёй Гондзі. У 1658 – 1701 шато належала Філіпу I Арлеанскаму, брату Людовіка XIV. У 1784 яно адышло Марые Антуанэце, каралеве Францыі, пры якой адбылася значная перабудова. У 1799 тут адбыўся пераварот 18 брумера, а ў 1804 Напалеон Банапарт быў абвешчаны імператарам. Падчас Франка-прускай вайны у шато знаходзіўся штаб прускай арміі, пакуль атака французаў не знішчыла яго 13 кастрычніка 1870. Канчатковы дэмантаж руін адбыўся ў жніўні 1892. У наш час засталося толькі некалькі будынкаў арыгінальнага палаца.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Парк Сен-Клу**
* Афіцыйны сайт (фр.) (англ.) (ісп.)
**Гарадоцкі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж** — установа сярэдняй спецыяльнай адукацыі. Рыхтуе кадры сельскагаспадарчага профілю сярэдняга звяна: тэхнік-механік, тэхнік-электрык, тэхнік па аграсервісе і МТО. Заснаваны ў 1930 годзе ў горадзе Гарадок як тэхнікум механізацыі сельскай гаспадаркі. З 1974 да чэрвеня 1996 года насіў назву *Гарадоцкі саўгас-тэхнікум*. Тут вучыцца каля 1 000 чалавек, працуюць вопытныя выкладчыкі. Педагагічны калектыў складае 94 чалавекі. Створаны кабінеты і лабараторыі, аснашчаныя сучасным абсталяваннем і тэхнічнымі сродкамі, вялікая бібліятэка, танцавальныя і спартыўныя залы.

29 лютага 1996 года саўгас-тэхнікум ператвораны ва ўстанову адукацыі Гарадоцкі сельскагаспадарчы тэхнікум. 13 чэрвеня 2001 года тэхнікум ператвораны ва УА «Гарадоцкі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж».

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.
**Каменяломнікакветныя** (лац.: Saxifragales) — парадак двухдольных кветкавых раслін.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гэта шматгадовыя ці аднагадовыя травы, радзей паўхмызнякі ці хмызнякі. Лісты чаргаваныя або супраціўныя, вельмі рэдка кальчаковыя, простыя, цэльныя ці, радзей, лопасцевыя, звычайна без прылісткаў. Кветкі ў рознага роду суквеццях ці адзіночныя, звычайна двухполыя, актынаморфныя або, радзей, злёгку зігаморфныя, звычайна з двайным калякветнікам. Пялёсткі свабодныя або, радзей, больш-менш зрослыя, рэдка адсутнічаюць. Тычынкі ў аднолькавай колькасці з чашалісцікамі ці іх у два разы больш, свабодныя; пыльнікі ўскрываюцца падоўжнай шчылінай. Песцік апакарпны або цэнакарпны (сінкарпны ці паракарпны), звычайна са свабоднымі стылодыямі; завязь верхняя, паўніжняя ці ніжняя, з некалькімі або многімі семязачаткамі. Плады — каробачкі, шматлістоўкі ці ягадападобныя.

Сістэматыка
-----------

Паводле таксанамічнай сістэмы класіфікацыі APG II (2003), у склад парадку ўваходзяць наступныя сямействы:

* Сямейства *Altingiaceae*
* Сямейства *Aphanopetalaceae*
* Сямейства *Cercidiphyllaceae*
* Сямейства Таўсцянкавыя (*Crassulaceae*)
* Сямейства *Daphniphyllaceae*
* Сямейства Агрэставыя (*Grossulariaceae*)
* Сямейства *Haloragidaceae*
* Сямейства *Hamamelidaceae*
* Сямейства *Iteaceae*
* Сямейства *Paeoniaceae*
* Сямейства *Penthoraceae*
* Сямейства *Peridiscaceae*
* Сямейства *Pterostemonaceae*
* Сямейства Каменяломнікавыя (*Saxifragaceae*)

У больш ранняй сістэме класіфікацыі Кронквіста (1981, 1988) гэты парадак не прысутнічаў, а пералічаныя сямействы былі падзелены паміж парадкамі Ружавыя (*Rosales*), *Hamamelidales* і *Haloragales*. Аднак апынулася, што яны з'яўляюцца монафілетычнай групай, якія маюць агульнае сваяцтва з разідамі і астэрыдамі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6

Спасылкі
--------

* *Каменяломнікакветныя*: інфармацыя на сайце *APWeb* (англ.)(Праверана 20 красавіка 2010)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777216875 · NKC: ph172865 |
Камера-абскура
**Камера-абскура** (лац.: camera obscura, літаральна — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб'екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць лінзы.

Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні святла ад розных пунктаў аб'екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Такая ўласцівасць камеры-абскуры была вядома Арыстоцелю, прынцып яе работы апісаны ў працах Леанарда да Вінчы. З 17 стагоддзя выкарыстоўвалася для назірання сонечных зацьменняў, атрымання дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і інш. Заменена лінзавай камерай.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000307347 · Microsoft: 2776633507 |
Торт «Чырвоны аксаміт»
Чызкейк «Чырвоны аксаміт»
**Чырвоны аксаміт** — шакаладны торт цёмна-чырвонага, ярка-чырвонага або чырвона-карычневага колеру. Традыцыйна гатуецца як пластовы пірог з глазурай з вяршковага сыру. Торт вылучаецца вільготнай сярэдзінкай і яркім чырвона-белым выглядам.

Гісторыя
--------

«Аксамітны торт» без слова «чырвоны» існаваў яшчэ ў перыяд пасля грамадзянскай вайны ў ЗША. Такое імя дэсерт атрымаў за далікатную, вільготную і мяккую тэкстуру. Пачынаючы з XIX стагоддзя, мяккі «аксамітны» торт пачаў падавацца як вытанчаны дэсерт. Прыблізна ў той жа час з’явіўся торт «Ежа д’ябла». Розніца паміж двума тортамі заключаецца ў тым, што ў торце «Чырвоны аксаміт» выкарыстоўваецца какава, а ў торце «Ежа д’ябла» — шакалад.

Калі менавіта торт «Чырвоны аксаміт» стаў чырвоным, дакладна не вядома. Цяпер для афарбоўвання торта выкарыстоўваюць буракі альбо чырвоны фарбавальнік.

Склад
-----

Для гатавання торта выкарыстоўваюць муку, цукар, алей, кефір, яйкі, вяршкі, какаву і буракі ці чырвоны харчовы фарбавальнік. Звычайна выкарыстоўваецца глазура з вяршковага сыру ці крэмавая глазура.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чырвоны аксаміт
Гептархія
Брытанскія астравы каля 802 года
**Гептархія** (англ.: Heptarchy ад грэч. ἑπτά і грэч. ἀρχή — сем дзяржаў, сямікаралеўе) — перыяд у гісторыі Англіі ад зыходу рымлян да аб'яднання краіны пад уладай Эгберта Уэсекскага (~500 — сяр. IX ст.), час існавання англасаксонскіх каралеўстваў і барацьбы паміж імі.

Назва перыяду паходзіць ад сямі вялікіх англасаксонскіх каралеўстваў:

* тры дзяржавы англаў (Нартумбрыя, Мерсія, Усходняя Англія),
* тры дзяржавы саксаў (Сасэкс, Уэсекс, Эсекс)
* і адна дзяржава ютаў (Кент).

Першая зафіксаванае ўпамінанне назвы — у творах гісторыка XII ст. Генрыха Хантынгданскага.

Перыяд пачынаецца з заваявання Брытаніі англасаксамі у другой палавіне V ст.
На заваяваных землях узнік рад англасаксонскіх каралеўстваў, якія зацята змагаліся паміж сабой, пакуль больш моцныя не зацвердзілі сваю гегемонію над астатнімі.
У другой палавіне VII ст. вылучылася Нартумбрыя, у VIII ст. — Мерсія. У 829 г. амаль усе англасаксонскія рэгіёны аб'ядналіся пад уладай уэсекскага караля Экберта. З гэтага часу аб'яднаная дзяржава стала называцца Англіяй.
Але далейшы працэс палітычнага аб'яднання быў затарможаны нашэсцем нарманаў, якія ў другой палавіне IX ст. захапілі амаль усю Англію; барацьбу з імі ўзначаліла Уэсекскае каралеўства.

Літаратура
----------

* Е. Д. Смирнова, Л. П. Сушкевич, В. А. Федосик. Средневековый мир в терминах, именах, названиях. Минск: «Беларусь», 2001.

| ⛭Каралеўствы, заснаваныя пасля германскіх міграцый |
| --- |
| Алеманія • Англа-саксонская гептархія • Каралеўства бургундаў • Франкія • Фрызія • Гепідыя • Лангабардскае каралеўства • Каралеўства свеваў • Каралеўства остготаў • Ругіланд • Каралеўства вандалаў • Каралеўства вестготаў |
Сям'я старых з Партугаліі
**Геранталогія** (ад стар.-грэч.: γέρων — «стары» і λόγος - «веданне, слова, вучэнне») — навука, якая вывучае біялагічныя, сацыяльныя і псіхалагічныя аспекты старэння чалавека, яго прычыны і спосабы барацьбы з ім (амаладжэнне). Узнікла каля стагоддзя назад. 

Пажылы атлет 78-і гадоў падцягваецца на адной руцэ.
Складовымі часткамі геранталогіі з'яўляюцца герыятрыя — вучэнне пра хваробы, звязаныя з інвалюцыйнымі зменамі, а таксама асаблівасці лячэння і прафілактыкі захворванняў у пажылым і старэчым узросце, герагігіена, якая вывучае пытанні агульнай і спецыяльнай гігіены людзей старэйшых узроставых груп і герантапсіхалогія, якая вывучае псіхолага-паводніцкія асаблівасці людзей пажылога і старога ўзросту.

Той жа чалавек у 18 і 80 гадоў, Галівуд .
Пажылы атлет 80-і гадоў робіць мах нагой назад.

Літаратура
----------

* **Обри де Грей** — «Отмена Старения Архівавана 29 жніўня 2012.» на сайте Института Биологии Старения.
* «Отечественные записки». № 3 (24) (2005). Старость как социальное явление, институт старости в России.
* **Амосов Н. М.**, Преодоление старости, — «Будь здоров», Москва, 1996, 190 с .

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Геранталогія


|  |  |
| --- | --- |
|  | Фітнес трэніроўкі пажылога чалавека |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Universalis · Сучаснай Украіны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525086 · BNF: 11940802k · GND: 4071757-4 · LCCN: sh85054694 · LNB: 000117915 · Microsoft: 60328900, 74909509, 2778084767 · NDL: 01008366 · NKC: ph120560 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Старыца.
**Чы́ркавіцкі**, або **Чырковіцкі** — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Светлагорскім раёне Гомельскай вобласці. Заснаваны ў 1979 годзе для захавання ў прыродным стане месцаў росту журавін. Плошча заказніка складае 463 га. 

Размешчаны на нізінным балоце Непраходнае і вярховым Далёкае. Плоска-хвалістая тэраса р. Мольча з дзюнамі, катлавінамі, лагчынамі. Глебы дзярнова-падзолістыя забалочаныя і тарфяна-балотныя (слой торфу да 1,3 м). 

У расліннасці пераважаюць хвойнікі сфагнавыя, кусціка- і пушыцава-сфагнавыя, шмат журавін.

Літаратура
----------

* Чыркавіцкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
Гераклейская манета з выявай Амастрыды
**Геракле́я Панты́йская** (грэч. Ἡράκλεια Ποντική) — старажытнагрэчаскі горад на паўночным усходзе Віфініі.

Гераклея была заснавана выхадцамі з Мегары ў першай палове VI ст. да н. э. Названа ў гонар Геракла, паколькі лічылася, што ён спускаўся ў царства нябожчыкаў недалёка ад месца заснавання. Нашчадкі каланістаў падпарадкавалі карэннае насельніцтва з умовай, што не будуць прадаваць іх за межы поліса ў рабства. Пазней гераклейцы самі стваралі калоніі. Найбольш знакамітай з іх быў Херсанес у Таўрыдзе.

У IV ст. да н. э. Клеарх, вучань Платона, заснаваў мясцовую дынастыю тыранаў. Пасля 322 г. да н. э. яе прадстаўнік Дыянісій ажаніўся з Амастрыдай, адной з апошніх прадстаўніц дынастыі Ахеменідаў, і прыняў тытул манарха. Аднак у II—I стст. да н. э. Гераклея была моцна саслаблена ваеннымі дзеяннямі з манархамі Віфініі. У 78 г. да н. э. трапіла ў склад Рымскай дзяржавы.

У першыя стагоддзі н. э. з’яўлялася важным цэнтрам распаўсюджання хрысціянства. Адсюль паходзіў Святы Феадор.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Memnon: History of Heracleia
* Heraclea Pontica — Encyclopedia.com

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4024439-8 · LCCN: n91103547 · VIAF: 144386318 |
**Крыстаф Амбергер** (ням.: Christoph Amberger, каля 1500—1561 або 1562, Аўгсбург) — нямецкі жывапісец эпохі Адраджэння.

Біяграфія
---------

Яго бацька быў мулярам, ​​а дзед — разьбяром па дрэве ў Амбергу. У 1530 годзе Амбергер быў прыняты ў цэх мастакоў Аўгсбурга, дзе ён і працаваў да сваёй смерці, спецыялізуючыся пераважна на партрэтах. Амбергер вывучаў жывапіс у Л. Бека ў Аўгсбургу. Амбергер лічыцца выдатным мастаком пакалення, наступнага за Дзюрэрам і Буркмайрам. У 1530 годзе Амбергер атрымаў званне майстра, неабходнае ў Сярэднія стагоддзі для таго, каб стаць грамадзянінам Аўгсбурга і карыстацца ўсімі грамадзянскімі правамі. Захаваўся шэраг партрэтаў яго вядомых і паважаных сучаснікаў. Амбергер напісаў шматлікія партрэты патрыцыяў Аўгсбурга і іх жонак, а таксама партрэты Карла V, якія заклалі аснову поспеху мастака, а таксама партрэты Георга фон Фрундсберга, Конрада Пейтынгера, Фугераў і Вельзераў, а таксама вядомы партрэт касмографа Себасцьяна Мюнстэра. У 1548 годзе Амбергер пазнаёміўся з Тыцыянам. Самым значным творам Амбергера лічыцца панэль галоўнага алтара аўгсбургскага кафедральнага сабора, створаны ў 1554 года пасля таго, як быў знішчаны алтар працы Ганса Гольбейна Старэйшага. Апроч гэтага захавалася каля 30 малюнкаў Амбергера.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 8 снежня 2014.
2. ↑   Праверана 19 верасня 2022.
3. ↑  Christoph Amberger // Athenaeum Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q32061534'></a>
4. ↑  Christoph Amberger // The Nelson-Atkins Museum of Art — 1933. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1976985'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон · Allgemeine Deutsche Biographie · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1201196 · GND: 121365298 · ISNI: 0000 0003 6557 4059 · LCCN: nr2002044703 · VIAF: 15623990, 230710419 · ULAN: 500020494 |

 |
**Чырвонакашульнікі** (ісп.: Camisas Rojas) — мексіканская ваенізаваная арганізацыя, якая існавала ў 1930-я гады, заснаваная на лютай антыкаталіцкай пазіцыі. Група стваралася для выканання загадаў губернатара Томаса Гарыда Канабаля  (ісп.) (бел.. Уніформай былі чырвоныя кашулі, чорныя штаны і чорныя ці чырвоныя ваенныя кепкі. Яна складалася з мужчын ва ўзросце ад 15 да 30 гадоў.

Выступалі супраць рэлігіі і іншых рэчаў, якія, на іх думку, наносяць шкоду прагрэсу — перш за ўсё алкаголю. Хоць сам Гарыда лічыў сябе сацыялістам і назваў свайго сына ў гонар Леніна, яго падручныя чырвонакашульнікі былі ахарактарызаваны як фашысты некаторымі аўтарамі.

Чырвонакашульнікі былі апісаны як «ударны атрад ідэалагічнай апрацоўкі для інтэнсіўнай кампаніі супраць „Бога і рэлігіі"». Чырвонакашульнікі таксама выкарыстоўваліся для падаўлення крыстэрас, якія паўсталі супраць пераследу каталікоў дзяржавай. У 1934 годзе Гарыда быў прызначаны міністрам сельскай гаспадаркі новым прэзідэнтам Ласара Кардэнасам, спадзеючыся стрымаць чырвонакашульнікаў такім чынам. Аднак Гарыда ўзяў чырвоных кашуль з сабой у Мехіка, каб умяшацца ў студэнцкую палітыку.

30 снежня 1934 года чырвонакашульнікі адкрылі агонь па каталіках, калі яны пакідалі імшу ў касцёле Беззаганнага зачацця ў Каякане, забіўшы пяць чалавек і параніўшы многіх іншых. Гарыда паслаў забойцам шампанскага ў турму і заявіў, што яны знаходзяцца пад яго абаронай. Праз некаторы час Гарыда быў звольнены. Неўзабаве чырвонакашульнікі былі расфармаваныя.

Рэжыму чырвонакашульнікаў прысвечаны раман Грэма Грына «Сіла і слава».

Заўвагі
-------

1. 1 2  Mabry, Donald J. *Tomas Garrido Canabal* Historical Text Archive (2001) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 30 кастрычніка 2007. Праверана 10 жніўня 2010.
2. ↑  Krauze, Enrique THE TROUBLING ROOTS OF MEXICO’S LÓPEZ OBRADOR: Tropical Messiah The New Republic June 19, 2006
3. ↑  Parsons, Wilfrid Mexican Martyrdom Архівавана 2 кастрычніка 2014. p. 238, 2003 Kessinger Publishing
4. ↑  Parsons, Wilfrid Mexican Martyrdom Архівавана 2 кастрычніка 2014. p. 239, 2003 Kessinger Publishing
|  |
| --- |
| Гепарын |
| Гепарын *(Heparinum)* |
| **Хімічнае злучэнне** |
|
|
|
|
|
|
|
|
| **ІЮПАК** | гл. *Хімічная будова* |
| **Брута-формула** | C12H19NO20S3 |
| **CAS** | 9005-49-6 |
| **PubChem** | 772 |
| **Класіфікацыя** |
| **Фарм.  група** | Антыкаагулянт прамога дзеяння |
| **АТХ** | B01AB01 C05BA03 S01XA14 |
|
|
|
|
|
|
| **Лекавыя формы** |
| раствор для ін'екцый, мазь |
| **Гандлёвыя назвы** |
| «Heparinum», «Liquaemin», «Pularin», «Thromboliquine», «Vetren» і інш. |
|  |  |  |

**Гепарын** — рэчыва, якое перашкаджае згусанню крыві; упершыню вылучаны з печані. Сінтэзуецца ў гладкіх клетках, скопішчы якіх знаходзяцца ў органах жывёл, асабліва ў печані, лёгкіх, сценках сасудаў. Па хімічнай прыродзе гепарын — серуўтрымальны мукаполіцукрыд, які складаецца з глюказаміна, глюкуронавай кіслаты і звязаных з імі рэшткаў сернай кіслаты. Малярная маса каля 20000. Гепарын атрымліваюць з печані і лёгкіх буйной рагатай жывёлы; выкарыстоўваюць у медыцыне як антыкаагулянт для прафілактыкі і лячэння трамбозаў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11965281p · LCCN: sh85060283 · LNB: 000305466 · Microsoft: 2777557582 · NDL: 00563122 · NKC: ph1144691 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Алоры.

**Крыстафана Алоры** (іт. Cristofano Allori, 17 кастрычніка 1577, Фларэнцыя — 2 красавіка 1621, там жа) — італьянскі (фларэнційскі) жывапісец.

Біяграфія
---------

Крыстафана Алоры нарадзіўся 17 кастрычніка 1577 года ў Фларэнцыі.

  

Захапяўся эклектычным кірункам, імкнуўся ў сваіх творах да бляску фарбаў, у эфектнай гульні святлаценяў, да вялікай рэльефнасці намаляванага, што цалкам атрымалася яму толькі ў нешматлікіх карцінах, напрыклад, яго знакамітая Юдзіф (у галерэі палаца Піці, у Фларэнцыі, паўтарэнне — у Венскім музеі, выдатная старадаўняя копія ў Імператарскім Эрмітажы, загалоўная гераіня напісана з сяброўкі мастака, а галава Алаферна, як мяркуюць, з яго самога), «Св. Юльян Дзіўнапрыёмец» (у галерэі Піці), «Іаан Хрысціцель у пустыні» (там жа), «Мая Марыя Магдаліна» (у галерэі Уфіцы, у Фларэнцыі), «Немаўля-Хрыстос, які спіць на крыжы» (там жа) і «Ізабела Арагонская ля ног Карла VIII» (Луўр, Парыж). Яго надзвычайная пераборлівасць абмяжоўвала колькасць яго прац.

Крыстафана Алоры памёр 2 красавіка 1621 года ў родным горадзе.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 22 жніўня 2017.
2. 1 2
3. ↑  RKDartists Праверана 27 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  Cristoforo Allori<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3362041'></a>
5. ↑  Union List of Artist Names — 2017. Праверана 25 кастрычніка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
**Чырвоны ара** (*Ara macao*) — птушка сямейства папугаевых.

Знешні выгляд
-------------

Даўжыня цела 78-90 см, крыла — 28-40 см, хваста — 50-62 см. Галава, верх крылаў, шыя, верх спінкі, грудка і жывот ярка-чырвоныя, надхвосце і ніз крылаў ярка-блакітныя, папярок крылаў праходзіць жоўтая паласа. Голыя шчокі светлыя з шэрагамі белых пёрак. Наддзюб'е белае з карычнева-чорнай плямай у аснаванні дзюбы і чорным кончыкам, паддзюб'е буравата-чорнае. Радужка жоўтая. У самкі дзюба меншая і шырэйшая ў пачатку, а верхняя яе палова мае больш круты выгін.

Распаўсюджанне
--------------

Жыве ад Мексікі да Эквадора, Балівіі і ракі Амазонкі.

Спосаб жыцця
------------

Засяляе трапічныя лясы. Аддае перавагу трымацца ў кронах высокіх дрэў. Сілкуецца ў асноўным расліннай ежай: пладамі, арэхамі, маладымі парасткамі дрэў і хмызнякоў. У перыяд выспявання сельскагаспадарчых культур лётае карміцца ​​на палі і плантацыі, чым прыносіць адчувальную шкоду ўраджаю.

Фота
----

* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Чырвоны ара** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.1. Мн. 1996, С.442
**Гепаднавірусы** (*Hepadnaviridae*) — сямейства складаных ДНК-геномных вірусаў — паразітаў млекакормячых, птушак, паўзуноў.

Вірыёны гепаднавірусаў чалавека маюць сферычную форму, памер 42 нм. Вірусная ДНК двухнітачная з дэфектам плюс-ніткі, асацыявана з сярэдзінным бялком і полімеразай. Капсід пабудаваны па кубаідальным тыпе і акружаны двухслойнай ліпіднай абалонкай, у якую ўбудаваны ў выглядзе выступаў HBs-антыген і бялкі пры S-вобласці. HBs-антыген часта выяўляецца ў свабодным стане ў крыві хворых і носьбітаў у форме нітачных або сферычных часцінак дыяметрам 16-25 нм. Выдзяляюць два варыянты гэтага антыгену. У складзе віруса гепатыту B ёсць таксама HBc-антыген, трывала звязаны з нуклеакапсідам, і HBe-антыген, таксама лакалізаваны ў нуклеакапсідзе, але выяўляецца і ў свабодным стане. Размнажэнне віруса адбываецца ў клетках печані па інтэгральным тыпе. Выклікае ў чалавека гепатыт B.

Зноскі
------

1. ↑  Таксанамія вірусаў на сайце Міжнароднага камітэта па таксанаміі вірусаў (ICTV).

Літаратура
----------

* Слоўнік па агульнай і медыцынскай вірусалогіі / Уклад. А. Красільнікаў, Л. Цітоў, Н. Казак. — Мн.: Вышэйшая школа, 1995. ISBN 985-06-0048-9
**«Чырвоныя»** — дэмакратычная плынь у нацыянальна-вызваленчым руху Польшчы, Літвы, Беларусі і Украіны напярэдадні і ў час паўстання 1863-64 гг.. У адрозненне ад «белых» імкнуліся вызваліцца ад царскага ярма шляхам узброеннага паўстання; нацыянальнае вызваленне звязвалі з дэмакратычнымі пераўтварэннямі. Асноўны кантынгент «чырвоных» — афіцэры, студэнты, дробныя чыноўнікі, рамеснікі, дробнамаянтковая і безмаянтковая шляхта.

У ідэалагічных адносінах «чырвоныя» былі неаднародныя і падзяляліся на 2 крылы. Левае крыло — рэвалюцыянеры-дэмакраты, якія выступалі супраць памешчыцкага землеўладання, за правы народаў у барацьбе з самадзяржаўем. Паслядоўныя рэвалюцыянеры ў Польшчы Я. Дамброўскі, З. Падлеўскі, І. Хмяленскі, Б. Шварцэ; на Беларусі — К. Каліноўскі, А. Трусаў, В. Урублеўскі; у Літве — А. Мацкявічус, З. Серакоўскі. Правае крыло (лідары А. Авейдэ, А. Гілер) — шляхецкія рэвалюцыянеры, якія выступалі з палавінчатай сацыяльнай і нацыянальнай праграмай: адстойвалі кампенсацыю памешчыкам за зямлю ў выпадку перадачы яе сялянам, вагаліся паміж прызнаннем права Беларусі, Літвы і Украіны на самастойнае развіццё і патрабаваннем аднаўлення Польшчы ў межах 1772 г. Асобнае месца сярод іх займалі паслядоўнікі генерала Л. Мераслаўскага, якія прыкрывалі рэвалюцыйнай фразай шавінізм і нацыяналізм і адмоўна ставіліся да рэвалюцыйнага саюза з рускім народам.

Арганізацыйныя цэнтры «чырвоных»: у Польшчы — з кастрычніка 1861 г. Гарадскі камітэт (Камітэт руху) у Варшаве, пазней Цэнтральны нацыянальны камітэт у Варшаве; на Беларусі і ў Літве — з восені 1861 г. — Камітэт руху ў Вільні, пазней Літоўскі правінцыяльны камітэт.

Літаратура
----------

* Кісялёў Г. В. «Чырвоныя» / Г. В. Кісялёў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах / Беларуская энцыклапедыя; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і іншыя. Том 17: Хвінявічы — Шчытні. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2003. — С. 318.
**Ка́рліс Зэ́мдэга** (лат.: Kārlis Zemdega; 7 красавіка 1894 — 9 лістапада 1963) — латвійскі скульптар. Заслужаны дзеяч мастацтваў Латвійскай ССР (1947).

Біяграфія
---------

Карліс Зэмдэга (да 1935 Карліс Баўманіс) нарадзіўся ў сялянскай сям'і Яніса і Ганны Баўманісаў.

Вучыўся на факультэце філалогіі і філасофіі Латвійскага ўніверсітэта (1921—1924). Скончыў Латвійскую акадэмію мастацтваў (майстэрня К. Ранчэўскага, 1927), наведваў заняткі ў майстэрні скульптара Б. Дзеніса (1927—1928). Працаваў настаўнікам (1926—1940), быў кіраўніком майстэрні ў Латвійскай акадэміі мастацтваў (1940—1941), педагогам кафедры скульптуры ў Дзяржаўнай акадэміі мастацтваў Латвійскай ССР (1947—1962).

Быў сябрам Таварыства мастакоў «Садарбс» (1929—1934), Саюза мастакоў Латвійскай ССР (1945). Узнагароджаны прэміяй Латвійскага фонду культуры (1939) і савецкім ордэнам «Знак Пашаны» (1956). Заслужаны дзеяч мастацтваў Латвійскай ССР (1947).

Вучнямі Карліса Зэмдэгі былі латвійскія скульптары Л. Блумбергс, Л. Давыдава-Медэнэ, А. Думпэ, А. Гулбіс, В. Міканэ і В. Зейле.

Дачка — актрыса Мара Зэмдэга.

Памёр у Рызе. Пахаваны на могілках Райніса.

Зноскі
------

1. ↑  Karlis Zemdega // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
2. 1 2  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>

Літаратура
----------

* Земдэга Карліс // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 119300184 · ISNI: 0000 0000 6675 3305 · LCCN: n97103249 · LNB: 000051906 · VIAF: 15577116 · ULAN: 500121472 |

 |