Палонныя амерыканцы ў аэрапорце Ханоя перад вяртаннем у ЗША, 1973 год.
Карта турмаў і лагераў Паўночнага В’етнама, дзе ўтрымліваліся амерыканцы.
З 1964 па 1973 год падчас В’етнамскай вайны ад 800 да 3000 амерыканскіх вайскоўцаў трапілі ў варожы палон. Пераважная большасць ваеннапалонных былі афіцэрамі, большасць з якіх складалі лётчыкамі ваенна-марскога флоту, ваенна-паветраных сіл і марской пяхоты. Асноўная маса амерыканцаў ўтрымлівалася ў Паўночным В’етнаме, дзе для размяшчэння захопленных ваенных выкарыстоўваліся трынаццаць турмаў і лагераў, самай вядомай з якіх была турма, празваная «Ханой Хілтан». Значна меншы лік быў захоплены на поўдні байцамі НФВПВ (больш вядомы як В’етконг). Жменька амерыканскіх грамадзянскіх асоб таксама знаходзілася ў палоне падчас вайны.

Амерыканскія ваеннапалонныя ў Паўночным В’етнаме былі вызвалены ў пачатку 1973 года ў рамках аперацыі «Вяртанне дадому», якая стала вынікам чатырохгадовых перамоў і Парыжскага мірнага дагавора. Рэпатрыяцыя пачалася 12 лютага і працягваліся да канца сакавіка. Пасля аперацыі «Вяртанне дадому» ў ЗША па-ранейшаму прыкладна 1350 чалавек лічыліся зніклымі без вестак, вакол чаго была пабудавана гіпотэза аб пакінутых амерыканскіх палонных.

Паланенне
---------

Першы амерыканец узяты ў палон 26 сакавіка 1964 года недалёка ад Куангчы ў Паўднёвым В’етнаме, калі быў збіты самалёт-разведчык L-19/O-1 Bird Dog, якім кіравалі капітан Рычард Л. Уайтсайдс і капітан Флойд Джэймс Томпсан. Уайтсайдс загінуў, а Томпсан трапіў у палон, у канчатковым выніку правёўшы там дзевяць гадоў, што зрабіла яго паланенне самым доўгім у амерыканскай гісторыі. Ужо 5 жніўня гэтага ж года ўзяты ў палон лейтэнант авіяцыі ВМС Эверэт Альварэс, чый самалёт збілі пасля інцыдэнту ў Танкінскім заліве. 

Амерыканскіх пілотаў працягвалі захопліваць да 1968 года, калі прэзідэнт Ліндан Джонсан абвясціў пра завяршэнне аперацыі «Грымоты» па нанясенні паветраных удараў па Паўночным В’етнаме. Авіятары зноў сталі трапляць у палон пры Рычардзе Ніксане, што ў 1969 годзе аднавіў бамбардзіроўкі. Значная колькасць амерыканцскіх лётчыкаў была захоплена падчас аперацыі «Паўабаронца» ў перыяд з мая па кастрычнік 1972 і аперацыі «Паўабаронца II» у снежні таго ж года. Пры гэтым у пілотаў, захопленных у гэты перыяд, быў самы кароткі тэрмін знаходжання ў палоне.

Цяжар і катаванні
-----------------

Асноўны артыкул: **Катаванні амерыканскіх ваеннапалонных у Паўночным В’етнаме**
В’етнамцы адмаўляліся прызнаваць амерыканцаў, якія трапілі ў палон, «ваеннапалоннымі», паколькі паміж ЗША і Паўночным В’етнамам фармальна не было стану вайны. Затрыманых лічылі «ваеннымі злачынцамі». Пілоту ВМС ЗША Говарду Ратледжу пасля палону было заяўлена наступнае: «Ты не ваеннапалонны. Твой урад не аб’яўляў вайну в’етнамскаму народу... цябе не абараняе міжнароднае заканадаўства». Томас Мо, які быў на момант свайго палону 1-м лейтэнантам ВПС, пісаў: «я выявіў, што цябе могуць падвергнуць катаванням за тое, што ты абвінаваціў іх у выкарыстанні катаванняў». Як паведамляе «Энцыклапедыя В’етнамскай вайны» пад рэдакцыяй ваеннага гісторыка Спэнсэра Такера, жорсткія і сістэматычныя катаванні, якім падвяргаліся амерыканскія пілоты, добра задакументаваны, хоць в’етнамскі бок да гэтага часу адмаўляе факт іх выкарыстання.

> 
> У тыя дні гэтым звычайна займаўся пераважна адзін і той жа чалавек. Я думаю, яны [в’етнамцы] зразумелі, што пры адсутнасці больш-менш кваліфікаванага спецыяліста па катаваннях давесці чалавека да смерці можна папросту. Той, пра якога я кажу, зарабіў сабе мянушку 'Прутапут' — у нас кожны ахоўнік у лагеры атрымліваў мянушку — таму што ён умеў з дапамогай металічных дубцоў і путаў загінаць чалавека ў выварочаныя паставы, каб выклікаць боль, але ён быў вельмі майстэрскі ў гэтай справе. Ён ведаў межы, да якіх можна было выгінаць рукі і ногі, не ламаючы іх, і ў гэтым... ва ўсім гэтым было нешта нерэальнае. Ён прыходзіў, не выказваючы ніякіх эмоцый. Катаванні былі яго працай. Ён быў прафесійны спецыяліст па катаваннях. <...> Я думаю, яны зразумелі, можа быць, з папярэдніх выпадкаў, калі празмерна гарачыя спецыялісты па катаваннях загубілі некалькі палонных, што ім трэба было завесці вось такога чалавека.— Сведчанне Уільяма Лорэнса, лётчыка ВМС ЗША, які патрапіў у палон у 1967 годзе
> 
> 

В’етнамцы катавалі палонных перш за ўсё для таго, каб зламаць іх волю, прымусіць здрадзіць сваіх таварышаў, усхваляць паблажлівасць сваіх турэмшчыкаў, падпісваць лісты з заклікам спыніць вайну і прызнавацца ў ваенных злачынствах. Леа Торснес, ганараваны за свой гераізм у В’етнаме Медалём пашаны, адзначаў: «Я і многія іншыя палонныя падвяргаліся жорсткім катаванням — некаторых катавалі да смерці. Некалькі напісалі кнігі. У кнізе Джона Макграта «Ваеннапалонны: шэсць гадоў у Ханоі» прысутнічаюць яркія замалёўкі катаванняў». Лётчык ВМС ЗША Джэрэмія Дэнтан у 1966 годзе знаходзіўся пад катаваннямі чатыры дні і тры ночы — такім чынам яго «рыхтавалі» да сустрэчы з японскім журналістам, вядомым сваёй сімпатыяй да Паўночнага В’етнама. Эверэту Альварэсу некалькі дзён не давалі спаць, затым скавалі рукі за спіной, парэзаўшы запясці да касцей, і білі да таго часу, пакуль ён не пагадзіўся напісаць ліст з прызнаннем таго, што здзяйсняў «ваенныя злачынствы» супраць в’етнамскага народа. Як адзначаецца ў даследаванні ваенна-марскога Медыцынскага даследчага цэнтра ў Сан-Дыега, для атрымання падобнага роду сведчанняў в’етнамцы адмаўлялі ў медыцынскай дапамогі цяжка параненым або траўмаваным палонным, і нават пагаршалі раненні і траўмы.

Таксама, катаванні ўжываліся і ў якасці пакарання за любыя парушэнні лагернага рэжыму (свіст, спевы, размовы).

Для катаванняў часта выкарыстоўваліся кайданы і вяроўкі. Катаванне з ужываннем вяровак была адной з самых балючых — палоннаму моцна звязвалі рукі за спіной (у локцяў і на запясцях), пасля чаго заводзілі іх уверх і наперад. Такая методыка прыводзіла да рэшткавага паралічу і страты адчувальнасці рук на доўгі час (у некаторых выпадках — на многія гады пасля вызвалення з палону). Ужывалася таксама пазбаўленне сну, калі палоннага прывязвалі або прыкоўвалі да крэсла, прымушаючы сядзець у адным становішчы дні напралёт і пры гэтым не дазваляючы спаць. Томас Мо ўспамінаў, як аднойчы яго прымусілі сядзець на крэсле на працягу 10 сутак. Лейтэнант ВМС Майк Макграт адзначаў, што некаторыя зняволеныя падвяргаліся такім катаванні 15—20 дзён без перапынку. Некаторыя формы катаванняў былі вельмі простымі. Палонных прымушалі праводзіць доўгі час у нязручным становішчы (напрыклад, гадзінамі стаяць на каленях на бетоннай падлозе. Часам пад калені падкладалі аловак.

У 1969 годзе двое ваеннапалонных няўдала паспрабавалі здзейсніць уцёкі. Аднаго з іх пасля гэтага катавалі на працягу 38 дзён. Другі, капітан ВПС Эдвін Атэрберы, таксама падвергнуўся катаванням (яго крыкі былі чутны на адлегласці двух турэмных блокаў) і памёр праз восем дзён пасля спробы ўцёкаў. В’етнамцы заявілі іншым палонным, што ён памёр ад «незвычайнай хваробы». У сувязі з гэтым катаванням падвергліся таксама многія іншыя зняволеныя, якія не мелі да ўцёкаў ніякага дачынення.

Лейтэнант ВМС Джэймс Конел знаходзіўся ў адзіночным зняволенні ўвесь перыяд свайго знаходжання ў палоне. В’етнамскія турэмшчыкі катавалі яго, беспаспяхова спрабуючы прымусіць яго зрабіць прызнанне ў ваенных злачынствах. У выніку ў Конела былі сур’ёзна пашкоджаны нервовыя канчаткі на руках і запясцях. Лічачы, што ён сімулюе, в’етнамцы на працягу 120 дзён катавалі яго электрашокам, заганялі яму пад пазногці іголкі і калолі імі пальцы. Яны пагражалі адрэзаць яму рукі. У снежні 1969 года Конела адвялі на чарговы допыт, і ніхто з палонных яго больш не бачыў. У 1974 годзе Паўночны В’етнам перадаў амерыканскім прадстаўнікам яго астанкі.

Паводле даследавання Цэнтра вывучэння ваеннапалонных Роберта Мітчэла, у перыяд актыўнага выкарыстання катаванняў у першай палове вайны катаванням з вяроўкамі падвергліся 85% усіх палонных амерыканцаў, катаванням з крэслам — 67%, у кайданы закоўваліся 60%. Варта адзначыць, што эфектыўнасць катаванняў была спрэчнай. Некаторыя палонныя выяўлялі, што любы адказ на допыце, нават ілжывы, часова палягчае пакуты. Калі в’етнамцы запатрабавалі ў лётчыка марской пяхоты Орсана Суіндла назваць імёны камандзіра і пілотаў яго эскадрыллі, ён пад катаваннямі пералічыў членаў сваёй школьнай футбольнай каманды.

У 1999 годзе ў камітэце па замежных справах кангрэсу ЗША прайшлі слуханні, прысвечаныя меркаванага ўдзелу грамадзян Кубы ў катаваннях амерыканскіх вайскоўцаў у В’етнаме.

Месцы ўтрымання
---------------

З 13 турмаў, якія выкарыстоўваюцца для ўтрымання ваеннапалонных, пяць размяшчаліся ў Ханоі, а астатнія — за межамі горада. Сярод іх:

* Alcatraz
* Briarpatch
* Camp Faith
* Camp Hope
* Dirty Bird
* Dogpatch
* Farnsworth
* Hỏa Lò
* Mountain Camp
* Plantation
* Rockpile
* Skidrow
* Zoo

Гіпотэза аб пакінутых палонных
------------------------------

Асноўны артыкул: **Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме**
Яшчэ падчас самой В’етнамскай вайны недахоп крыніц інфармацыі ў Паўночным В’етнаме спрыяў адсутнасці ў ЗША даных аб дакладным ліку ваеннапалонных, якія знаходзіліся ў руках праціўніка. Нярэдка ўлады абапіраліся на звесткі з в’етнамскіх навінавых артыкулаў і радыеэфіраў, не заўсёды дакладных, а таксама на спісы імёнаў, перададзеныя невялікай колькасцю амерыканскіх ваеннапалонных, якія апынуліся на свабодзе да таго моманту. Дэпартамент абароны (англ.: Department of Defense) вёў спісы забітых у баі і тых, чые цела не былі падабраны, ваеннапалонных, зніклых на поле бою. Лічбы адрозніваліся, але чакалася вяртанне пасля заканчэння баявых дзеянняў прыкладна 600 чалавек. Гэтай праблемай займаліся такія арганізацыі, як:

* National League of POW/MIA Families
* National Alliance of Families (заснаваны ў 1990)

Пытаннем таксама шмат займаўся амерыканскі палітык Рос Пера.

У сярэдзіне 1980-х гадоў амерыканцы і в’етнамцы сустракаліся і вялі сумесную работу па вяртанні астанкаў загінулых амерыканскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў В’етнаме. Аналагічныя мерапрыествы праводзіліся ў Лаосе, у Камбоджы ж гэтаму перашкаджалі палітычныя складанасці.

Аднак не ўсе ў ЗША былі задаволены прадпрымаемымі ўскладненнямі. Палкоўнік ВПС у адстаўцы Джэй Бейлі спрабаваў правесці ўласную аперацыю. Яму ўдалося сабраць грошы, але невялікае судна так і не пакінула док. Некалькі паездак у Паўднёва-Усходнюю Азію з мэтай усталяваць месцазнаходжанне ваеннапалонных распачаў Бо Грыц. Па некаторых звестках, амерыканскае спецпадраздзяленне «Дэльта» двойчы пачынала рыхтавацца да місіі па вызваленні ваеннапалонных, але абодва разы аперацыя адмянялася.

Ветэран В’етнама Боб Сміт, стаўшы парламентарыем, зрабіў праблему пакінутых ваеннапалонных адной з галоўных тэм сваёй дзейнасці. 14 паездак у ПУА для збору інфармацыі аб ваеннапалонных за свой кошт здзейсніў амерыканскі палітык Том Уолш.

У сваім інтэрв’ю 2002 года камбаджыйскі дзяржаўны дзеяч Пен Саван паведаміў, што чуў ад сваіх ахоўнікаў аб амерыканскіх ваеннапалонных, калі сам быў зняволеным. На яго думку, некаторых з іх адпраўлялі ў СССР.

Падчас прэзідэнцкай кампаніі Джона Кэры тэма паднімалася зноў. Кэры абвінавачвалі ў знішчэнні і замоўчванні доказаў, якія сведчылі пра існаванне пакінутых ваеннапалонных падчас яго знаходжання на чале камітэта Кэры, ён жа адмаўляў гэтыя абвінавачванні.

Зноскі
------

1. ↑  Michael J. Allen, *Until the Last Man Comes Home*, (University of North Carolina Press, 2009), pg. 57.
2. ↑   "Vietnam War Accounting History". Defense Prisoner of War/Missing Personnel Office.
3. ↑  Alvin Townley, *Defiant: The POWs Who Endured Vietnam's Most Infamous Prison, the Women Who Fought for Them, and the One Who Never Returned* (New York: St. Martin's Press, 2014)
4. ↑  James Willbanks. Vietnam War Almanac. — Facts on File, 2009. С. 139.
5. ↑  Maurice Isserman. Vietnam War. — Facts On File, 2003. — P. 99.
6. 1 2  Tom Moe. Pure Torture
7. ↑  The Encyclopedia of the Vietnam War. A Political, Social, and Military History. — ABC-CLIO, 2011. — P. 1126.
8. ↑  *«Torture was not used primarily to obtain military information, but to break a prisoner’s will, force him to betray his comrades, and extort letters or tapes condemning US policy and praising the leniency of his captors»*. John L. Frisbee. Valor en Masse Архівавана 21 студзеня 2009.  (Праверана 20 жніўня 2012)
9. ↑  *«The Americans were forced to record taped „confessions" to war crimes against the Vietnamese people and to write letters urging Americans at home to end the war»*. The M.I.A. Issue
10. ↑  *«I and many POWs were tortured severely — some to death. Several wrote books. John „Mike" McGrath’s book „Prisoner of War: Six Years in Hanoi" includes vivid torture drawings»*. Leo Thorsness. Vietnam POWs can explain what 'torture' means Архівавана 28 студзеня 2021.
11. ↑  PoW/MIA Forum. War Crimes
12. ↑  *«After denying the Navy flier sleep for several days, guards cuffed his arms behind his back, cutting his wrists to the bone, and then punched and kicked him mercilessly. Alvarez finally agreed to scrawl a dictated letter admitting he had committed „war crimes" against the Vietnamese people»*. David Grogan, Jane Sims Podesta. Eight Years a P.O.W. in North Vietnam, Ex-Navy Flier Everett Alvarez Explores Old Wounds in a New Book Архівавана 15 чэрвеня 2016.
13. ↑  *"The severely injured were denied medical treatment, and some men even had previous injuries aggravated in order to force submission"*. E.J. Hunter. THE VIETNAM POW VETERAN: IMMEDIATE AND LONG-TERM EFFECTS OF CAPTIVITY Архівавана 13 красавіка 2013.  (Праверана 20 жніўня 2012)
14. ↑  Craig Howes. Voices of the Vietnam POWs: Witnesses to Their Fight, с. 61  (Праверана 20 жніўня 2012)
15. 1 2 3  Torture experiences of prisoners held in North Vietnam  (Праверана 1 жніўня 2010)
16. ↑  American Experience. Return With Honor. Gallery of Mike McGrath’s drawings Архівавана 22 чэрвеня 2001.
17. ↑  *«Prisoners were also forced to torture themselves: great pain could be inflicted simply by kneeling on a concrete floor for enough hours»*. Wayne Thompson. To Hanoi and Back: The United States Air Force and North Vietnam 1966—1973. — Air Force History and Museums Program, United States Air Force, Washington, D.C. 2000. — P. 181.
18. ↑  Stewart Powell. Honor Bound Архівавана 22 жніўня 2010.
19. ↑  Atterberry, Edwin Lee P.O.W. NETWORK
20. ↑  Ted Sampley. U.S. Ambassador Says Vietnamese Torturers Were «Just Doing Their Jobs»
21. ↑  Connell, James Joseph P.O.W. NETWORK
22. ↑  BRUTALITY AND ENDURANCE
23. ↑  Vietnam POW Recalls Horrors, Some Smiles From Captivity // defense.gov
24. ↑  THE CUBAN PROGRAM: TORTURE OF AMERICAN PRISONERS BY CUBAN AGENTS
25. ↑  "POW Camps In North Vietnam," Defense Intelligence Agency, Washington, D.C.
26. ↑  McConnell, Malcolm; Schweitzer III; Theodore G. Inside Hanoi's Secret Archives: Solving the MIA Mystery (англ.). — Simon & Schuster, 1995. — ISBN 0-671-87118-8. pp. 32-33.
27. ↑  McConnell and Schweitzer, *Inside Hanoi’s Secret Archives*, p. 31.
28. ↑  McConnell and Schweitzer, *Inside Hanoi’s Secret Archives*, pp. 170—172.
29. 1 2  Isaacs, Arnold R. Vietnam Shadows: The War, Its Ghosts, and Its Legacy. — Johns Hopkins University Press, 2000. — ISBN 0-8018-6344-9. p. 123.
30. ↑  Adam Clymer (1993-09-08). "Claim of P.O.W. Cover-Up Rends Senate Decorum". *The New York Times*. Праверана 2008-01-05.
31. ↑  "Tom Walsh, Former Casper Mayor Dies at 67". KULR-TV. Associated Press. 2010-01-04. Архівавана з арыгінала 17 ліпеня 2011. Праверана 2010-01-07. `{{cite news}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 17 ліпеня 2011. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 ліпеня 2011. Праверана 21 студзеня 2021.
32. ↑  Saroeun, Bou; Faby, Patrick (2002-07-19). "Pen Sovann - former revolutionary and Prime Minister". *The Phnom Penh Post*. Праверана 2016-03-01.

Літаратура
----------

* Coram, Robert. *American Patriot : The Life and Wars Of Colonel Bud Day*. Little, Brown and Company, ©2007. ISBN 0-316-75847-7, ISBN 978-0-316-75847-5
* Denton, Jeremiah A; Brandt, Ed. *When Hell Was In Session*. Readers Digest Press, distributed by Crowell, 1976. ISBN 978-0-88349-112-6 ISBN 978-093528000-5
* Lenzi, Iola (2004). *Museums of Southeast Asia*. Singapore: Archipelago Press. pp. 200 pages. ISBN 981-4068-96-9.
* McDaniel, Eugene B. *Scars and Stripes*. Harvest House Publishers, May 1980. ISBN 0-89081-231-4

| ⛭Вайна ў В’етнаме |
| --- |
| Падзеі | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1955—1965 | Апбак • Танкінскі заліў • Танкінская рэзалюцыя • «Пранізлівая страла» • Гатэль Brinks • Біньзя • «Палаючае дзіда» |
| 1965—1973 | «Дугавая лямпа» • «Грымоты» • «Зорнае святло» • Я-Дранг • Лангтан • «Этлбара» • «Бола» • «Сідар-Фолс» • «Джанкшэн-Сіці» • «Папай» • База «Голд» • Вышыні • Кантхіен • Дакто • База «Бёрт» • Кхешань • Тэт (1) • Кхамдык • Міні-Тэт • Анбаа • Хюэ • Тэт (2) • «Меню» • Вышыня «Гамбургер» • Камбоджа • «Lam Son 719» • База «Мэры-Эн» • Вялікдзень • «Кішэнныя грошы» • «Індывідуальны кравец» • «Паўабаронца» • «Паўабаронца II» • Парыжскае пагадненне |
| 1973—1975 | «Вяртанне дадому» • Вясна • «Дзіцячы пад’ёмнік» • Таншанят • «Парывісты вецер» • Сайгон |

 |
| Бакі | Злучаныя Штаты Амерыкі Узброеныя Сілы ЗША (MACV • MACV-SOG • Tiger Force • Праект 100 000) • Сцяг Паўднёвага В'етнама Узброеныя сілы Рэспублікі В’етнам • Паўднёвая Карэя Паўднёвакарэйскі кантынгент • Сцяг Камбоджы Свабодныя кхмеры • Сцяг В'етнама В’етнамская народная армія (ЦУПВ) • Сцяг В'етконга В’етконг (ЧРУРПВ) • Сцяг СССР Савецкі кантынгент • Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка Паўночнакарэйскія лётчыкі • Сцяг Кампучыі (1975-1979) Чырвоныя кхмеры • Сцяг Лаоса Патэт Лаа •  АФВПН |
| Тактыка і стратэгія | Партызанская вайна • Праграма «Фенікс» • Экалагічная вайна (Блю • Оранж • Грын • Пінк • Пурпур • Уайт) • Знайсці і знішчыць • Дывановыя бамбардзіроўкі • В’етнамізацыя |
| Ваенныя злачынствы | Аперацыя «Работнік ранча» • Інцыдэнт на вышыні 192 • Масавае забойства ў Біньхоа • Масавае забойства ў Дакшон • Масавае забойства ў Хюэ • ✰ ✰ Масавае забойства ў Сангмі • Масавае забойства ў Хамі • Катаванні амерыканскіх ваеннапалонных у Паўночным В’етнаме • Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме • Палёты смерці • Лай Дайхан |
| Лакацыі | Сцежка Ха Шы Міна • Пашча Дракона • Ваенная зона C • Ваенная зона D • Кандаа • Ханой Хілтан • Тунэлі Куці • Жалезны трохвугольнік • Дэмілітарызаваная зона • Лінія Макнамары |
| Транспартныя здарэнні | Катастрофа C-130 у Кхамдыку • Катастрофа Convair 880 пад Плейку • Катастрофа C-5 пад Таншанятам • Інцыдэнт з «Маягуэс» |
| Гл. таксама | Людскія страты • Амерыканскія ваеннапалонныя • Палкоўнік Тун • Грамадзянская вайна ў Лаосе • Грамадзянская вайна ў Камбоджы • Знішчыць горад, каб выратаваць яго |