У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Кіпр (значэнні).

**Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра** (турэцк.: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, KKTC,) ці **Паўночны Кіпр** (турэцк.: Kuzey Kıbrıs) — часткова прызнаная дзяржава на поўначы вострава Кіпр.

Насельніцтва Паўночнага Кіпра складае каля 360 тысяч чалавек, якія пражываюць на плошчы 3355 км² (у тым ліку невялікі эксклаў Эренкёй / Какіна (турэцк.: Erenköy / грэч. Κόκκινα).

Сталіцай Паўночнага Кіпра лічыцца горад Лефкоша (турэцк.: Lefkoşa) (фактычна паўночная частка Нікасіі, падзеленай паміж Рэспублікай Кіпр і ТРСК).

Афіцыйная мова – турэцкая. Шырока распаўсюджана англійская мова.

ТРПК аддзеленая ад астатняй часткі Кіпру буфернай зонай. Лінію, якая падзяляе востраў на два сектара (так званая «Зялёная лінія» — англ.: Green Line), ахоўвае кантынгент Узброеных сіл ААН па падтрыманні міру на Кіпры (англ.: UNFICYP). «Зялёная лінія» праходзіць і праз гістарычны цэнтр астраўной сталіцы Нікасіі – турыстычную і гандлёвую вуліцу Ледра.

З 1975 года пад эгідай ААН вядуцца перамовы па аб’яднанні Кіпра, якія неаднаразова перарываліся.

Гісторыя Рэспублікі Кіпр і ТРПК
-------------------------------

### Стварэнне Рэспублікі Кіпр (1960 год)

Рэспубліка Кіпр была створана пасля прадстаўлення Кіпру незалежнасці ад Вялікабрытаніі.

Грэчаскай і турэцкай абшчынам былі прадстаўленыя роўныя магчымасці ўдзелу ў кіраванні новай дзяржавай. Ім былі выдзелены месцы ва ўрадзе і грамадзянскіх інстытутах улады.

Гарантамі існавання новай дзяржавы ў адпаведнасці з Дагаворам 1960 аб гарантыях сталі Вялікабрытанія, Грэцыя і Турцыя.

### Міжабшчынны канфлікт і канстытуцыйны крызіс (1963 год)

У снежні 1963 года ўрад Кіпра распаўся. Туркі-кіпрыёты пазбавіліся ўрадавых пастоў. Пачаўся канфлікт паміж грэкамі і туркамі-кіпрыётамі.

З працягам канфлікту туркі-кіпрыёты, якія пражывалі ў сельскіх раёнах, апынуліся заблакаванымі грэкамі ў месцах кампактнага пражывання. Такое становішча доўжылася 11 гадоў, да падзелу вострава. У гэты перыяд паміж суполкамі адбываліся шматлікія канфлікты. Некалькі раз гэта прыводзіла да таго, што Турцыя і Грэцыя аказваліся на грані вайны, асабліва падчас інцыдэнту ў горадзе Какіна (Erenköy), а таксама ў 1967 годзе, калі грэкі напалі на турэцкія раёны на поўдні вострава.

### Ваенны пераварот і турэцкае ўварванне (1974 год)

Асноўны артыкул: **Турэцкае ўварванне на Кіпр**
У ліпені 1974 года пры падтрымцы грэчаскай ваеннай хунты на востраве адбыўся ваенны пераварот. Прэзідэнт Макарыас быў адхілены ад улады, а кантроль над востравам перайшоў да Нікаса Сампсона, прадстаўніка грэчаскай падпольнай арганізацыі EOKA-B (якая выступала за далучэнне Кіпра да Грэцыі).

У адказ на гэта, ў адпаведнасці з Дагаворам 1960 года, на Кіпр былі ўведзеныя турэцкія войскі. Фактычна, сілавая акцыя прывяла да падзелу вострава, а ўжо другасным з’яўляецца тая акалічнасць, што яно было вынікам падзення грэчаскай ваеннай хунты і аднаўлення архібіскупа Макарыаса ва ўладзе.

Востраў Кіпр у выніку апынуўся падзеленым на Поўнач, кантраляваны туркамі-кіпрыётамі, і Поўдзень, кантраляваны грэкамі-кіпрыётамі.

### Ад федэрацыі да незалежнасці (1975 год)

Сцягі Турэцкай Рэспублікі і Паўночнага Кіпра ў Гірнэ
Па ўмовах мірнай дамовы меркавалася стварэнне федэратыўнай рэспублікі, і ў 1975 годзе была абвешчана **Турэцкая Федэратыўная Дзяржава Кіпра**, фармальна як частка федэрацыі, але з агаворкамі, што варта федэрацыю перагледзець і прывесці яе канстытуцыю да згоды з склаўшымся становішчам.

Гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ні ў Рэспублікі Кіпр, ні ў міжнароднай супольнасці. Пасля 8 гадоў перамоў з Рэспублікай Кіпр Турэцкая Федэратыўная Дзяржава Кіпра абвясціла сваю незалежнасць ў 1983 годзе. Новая краіна стала называцца **Турэцкай Рэспублікай Паўночнага Кіпра**, аднак, была адхіленая ААН.

### Рэферэндум (2004 год)

26 красавіка 2004 года на востраве прайшоў рэферэндум пад эгідай ААН. Супраць аб’яднання прагаласавалі 75 % грэкаў-кіпрыётаў, у адрозненне ад турак-кіпрыётаў, большасць з якіх падтрымалі аб’яднанне на аснове плана, прапанаванага Генеральным сакратаром ААН Кофі Ананам.

План кіпрскага ўрэгулявання, прапанаваны ААН (План Анана — англ.: Annan Plan), прадугледжваў стварэнне на востраве двухзанальнай дзяржавы замест адзінай Рэспублікі Кіпр, што, на думку грэкаў, азначала б фактычнае прызнанне турэцкай акупацыі паўночнай часткі вострава шляхам адмены ўсіх папярэдніх рэзалюцый Савета Бяспекі ААН па Кіпру.

Адміністратыўнае дзяленне
-------------------------

Паўночны Кіпр падзяляецца на 5 раёнаў ці ільчэ (турэцк.: ilçe).

     Паўночны Кіпр     Рэспубліка Кіпр     Брытанскія ваенныя базы Акратыры і Дэкелія     Буферная зона ААН

| Раёны (ilçe)
турэцкая назва | насельніцтва
2006 г. | турэцкая назва 
адм. цэнтру | грэчаская назва
адм. цэнтру | насельніцтва
2006 г. |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Лефкоша *Lefkoşa İlçesi* | 85 579 | Лефкоша | Лефкасія (Нікасія) \ Λευκωσία | 49 721
  |
| Газімагуса *Gazimağusa İlçesi* | 64 269 | Магоса | Амохостос (Фамагуста) \ Αμμόχωστος | 35 453
  |
| Гірнэ *Girne İlçesi* | 62 158 | Гірнэ | Кірэнія \ Κερύvεια | 26 067
  |
| Гюзельюрт *Güzelyurt (Omorfo) İlçesi* | 31 116 | Гюзельюрт | Морфу \ Μορφου | 13 334
  |
| Іскеле *İskele İlçesi* | 21 978 | Іскеле | Трыкома \ Τρίκωμο | 3 977
  |

Насельніцтва
------------

Пераважная большасць насельніцтва — этнічныя туркі, якія прадстаўляюць дзве абшчыны: мясцовыя туркі і туркі — перасяленцы з Турцыі. Прысутнічае таксама невялікая доля тых, хто жыве ў сваіх анклавах — грэкаў-кіпрыётаў і маранітаў. Акрамя таго адбылося значнае павелічэнне насельніцтва за кошт замежных студэнтаў і замежных грамадзян, якія набылі нерухомасць на Паўночным Кіпры.

Дэ-юрэ насельніцтва не ўключае ваеннаслужачых турэцкай арміі (25—30 тыс.) і членаў іх сем’яў, якія пражываюць у ваенных гарадках (прыкладна 7,5 тыс.). Таксама сюды не ўваходзяць тыя турысты і іншыя наведвальнікі, якія могуць знаходзіцца на востраве.

Дзяржаўны лад
-------------

Канстытуцыя ад 5 траўня 1985 года вызначае дзяржаўны лад як парламенцкую дэмакратыю.

Прэзідэнт Паўночнага Кіпра абіраецца на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчы орган — Асамблея Рэспублікі (турэцк.: Cumhuriyet Meclisi) складаецца з 50 членаў, якія абіраюцца праз прапарцыянальныя выбары ў пяці выбарчых акругах.

Міжнародны статус
-----------------

Паўночны Кіпр афіцыйна не прызнаецца дзяржавамі-членамі ААН, акрамя Турцыі (сама Турцыя пры гэтым не прызнае легітымнасці ўрада Рэспублікі Кіпр).

Турцыя трымае на тэрыторыі Паўночнага Кіпра сваё пасольства, Паўночны Кіпр у Турцыі — пасольства і консульства. У шэрагу іншых краін знаходзяцца неафіцыйныя прадстаўніцтва Паўночнага Кіпра, дэ-факта з’яўляюцца пасольствамі. У Паўночнай Нікасіі знаходзяцца рэзідэнцыі паслоў ЗША і Брытаніі, але, так як яны знаходзіліся там да падзелу вострава, гэта не з’яўляецца прызнаннем ТРПК.

Дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы Паўночнага Кіпра размешчаны ў некалькіх дзяржавах.

ТРПК ўваходзіць у Арганізацыю ісламскага супрацоўніцтва, як назіральнік.

СМІ
---

Афіцыйная тэлерадыёкампанія Паўночнага Кіпра «Байрак» вядзе перадачы па двух каналах тэлебачання на турэцкай, англійскай і грэчаскай. Акрамя чатырох каналаў ўнутранага радыёвяшчання — міжнародны радыёканал Паўночнага Кіпра «Байрак Інтэрнэшнл» ажыццяўляе вяшчанне на англійскай, французскай, грэчаскай, арабскай, рускай і нямецкай мовах.

Эканоміка
---------

Непрызнаная дзяржава ў значнай меры залежыць ад турэцкай эканамічнай дапамогі.

Валавы ўнутраны прадукт ТРПК складае 3,7 мільярда долараў.

У эканоміцы ТРПК дамінуе сфера абслугоўвання (70 % ВУП), таксама развіта сельская гаспадарка і лёгкая прамысловасць. Лакаматывам сферы абслугоўвання з’яўляюцца турызм і адукацыя.

### Турызм

Згодна з афіцыйнымі звесткамі, у 2019 годзе турыстычная галіна прынесла непрызнанай рэспубліцы больш за 900 мільёнаў долараў.

Па дадзеных дэпартамента турызму, у 2019 годзе ТРПК наведала больш за 1,7 мільёна турыстаў, з іх 1,35 мільёна — грамадзяне Турцыі і больш за 390 тысяч — турысты з іншых замежных краін.

### Адукацыя

Уклад адукацыі ў ВУП Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра — 10%. У ТРПК адкрыты больш за 20 універсітэтаў, у якіх вучацца больш за 100 тысяч студэнтаў.

У 2019 годзе даход непрызнанай рэспублікі ад сферы вышэйшай адукацыі ацэньваўся ў адзін мільярд долараў, у 2018 годзе ён склаў 800 мільёнаў долараў.

### Сельская гаспадарка

Доля сельскай гаспадаркі ў ВУП складае 6,2 працэнта (дадзеныя на 2018 год). Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры, якія гадуюцца ў ТРПК, — збожжа, садавіна (пераважна цытрусавыя) і гародніна.

Транспарт і сувязь
------------------

Для ажыццяўлення міжнародных тэлефонных званкоў выкарыстоўваецца тэлефонны код «90 392», у якім выкарыстаны лічбы міжнароднага тэлефоннага кода Турцыі «90» і звычайны турэцкі код горада. У сетцы Інтэрнэт дамен Паўночнага Кіпра з’яўляецца даменам другога ўзроўню — «.nc.tr», пад турэцкім даменам першага ўзроўню «.tr», а звычайная пошта павінна адрасавацца праз Мерсін (Турцыя).

Палёты ў Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра ажыццяўляюцца праз аэрапорт Эрджан (en: Ercan International Airport) (турэцк.: Ercan, грэч. Τύμβου). Пры гэтым любы самалёт, які накіроўваецца на Паўночны Кіпр, павінен спачатку прызямліцца ў адным з аэрапортаў Турцыі.

Марскія парты Паўночнага Кіпра абвешчаныя Рэспублікай Кіпр зачыненымі для ўсіх судоў, акрамя турэцкіх, з часу турэцкай акупацыі 1974 Суда, зарэгістраваныя ў Турэцкай Рэспубліцы Паўночнага Кіпра, таксама маюць свабодны доступ да марскіх партоў Турцыі. Караблі жа пад сцягам непрызнанай Турцыяй Рэспублікі Кіпр у турэцкія парты не дапускаюцца.

Усім, хто мае статус грамадзяніна Паўночнага Кіпра, можа быць адмоўлена ў дазволе на ўезд у Рэспубліку Кіпр або ў Грэцыю, хоць гэта абмежаванне было некалькі змякчанае пасля ўступлення Кіпра ў Еўрапейскі Саюз і ажыццяўлення Рэспублікай Кіпр шэрагу мер па ўмацаванні даверу. Улады Рэспублікі Кіпр дазваляюць бесперашкодны праход жадаючых, у тым ліку замежных турыстаў, праз «Зялёную лінію» у Нікасіі і на некалькіх іншых прапускных пунктах, паколькі ўлады Паўночнага Кіпра не патрабуюць ўязной візы і не прастаўляюць ў іх дакументах адзнакi аб знаходжанні на тэрыторыі ТРПК.

Грошы
-----

Афіцыйная валюта Паўночнага Кіпра — турэцкая ліра. Акрамя турэцкіх лір прымаюцца і іншыя віды валют - англійскі фунт стэрлінгаў, долар ЗША і еўра. Расплачвацца замежнай валютай можна ў магазінах, кафэ, музеях і многіх іншых установах. Падлік сумы да аплаты і разлік здачы вядуцца па бягучым валютным курсе. Здача практычна заўсёды выдаецца ў турэцкіх лірах.

### Нумізматыка

У 2010 г. Паўночны Кіпр неафіцыйна выпусціў набор з 8 сувенірных манет, чатыры з якіх — біметалічныя.

На аверсе ўсіх манет намаляваны герб краіны. На рэверсе кожнай з васьмі манет — прадстаўнікі жывёльнага і расліннага свету Паўночнага Кіпра. На 5 лірах — кіпрскі муфлон, на 2 1/2 лірах — голуб, на 1 ліры — матылёк. Рэверс манет наміналамі 5, 10, 25 і 50 курушей ўтрымліваюць выявы мясцовых раслін, на манеце самага маленькага наміналу, 1 куруш, размешчаны паўмесяц з зоркай — Нацыянальны сцяг Паўночнага Кіпра.

У 2011 рэспубліка выпусціла медна-нікелевую манету наміналам 20 лір, на якой намаляваны асманскі султан Селіцца II. На рэверсе манеты намаляваны герб Паўночнага Кіпра.

Адукацыя
--------

У 2004 ва ў школах Паўночнага Кіпра пачалася рэформа адукацыі, у ходзе якой былі ўнесены важныя змены ў падручнікі гісторыі. З падручнікаў былі выдаленыя некаторыя нацыяналістычныя элементы. Замест выразу «наша радзіма Турцыя» часцей за стала ўжывацца выраз «наша радзіма Кіпр», а замест слоў «туркі» і «грэкі» часцей сталі ўжывацца словы «туркі-кіпрыёты», «грэкі-кіпрыёты» або проста «кіпрыёты». Да гэтага, у турэцкіх школах Паўночнага Кіпра 1974 апісваўся як год пачатку вызвалення турак ад грэчаскага прыгнёту, а выкладанне гісторыі Кіпра звычайна пачыналася з моманту анэксіі вострава Асманскай імперыяй у 1571. У старых падручніках гісторыі грэкі-кіпрыёты называліся словам «рум», якім традыцыйна пазначаліся хрысціянскія падданыя Асманскай імперыі. Аналагічныя рэформы па выдаленні нацыяналістычных перагібаў з школьных падручнікаў гісторыі былі ў апошнія гады праведзеныя і ў грэчаскай часткі Кіпра.

На тэрыторыі Паўночнага Кіпра таксама знаходзіцца шэраг універсітэтаў:

* Універсітэт усходняга міжземнамор’я
* Блізкаўсходні ўніверсітэт
* Амерыканскі ўніверсітэт Гірнэ
* Блізкаўсходні тэхнічны ўніверсітэт
* Еўрапейскі ўніверсітэт Лефке
* Міжнародны ўніверсітэт Кіпра

Узброеныя сілы
--------------

Паўночны Кіпр змяшчае Сілы бяспекі (чатыры пяхотных палка) колькасцю каля 3,5 тыс. чал. Фармаваныя па прызыву з мужчын ва ўзросце ад 18 да 40 гадоў. Дадаткова існуе запас першай чаргі ў 11 тыс. чал. Другі 10 тыс. чал, і трэцяй — 5 тыс. чал. ва ўзросце больш за 50 гадоў. СБПК лёгка ўзброеныя, узначальваюцца брыгадным генералам арміі Турцыі, і выконваюць ролю ўнутраных войскаў і пагранічнай аховы.

У дадатак да іх, у Паўночным Кіпры дыслацыраваны 11-ы армейскі корпус Турцыі, які складаецца з двух мотапехотных дывізій, 14 асобнай бранетанкавай брыгады, механізаванай брыгады «Турдык», а таксама з частак і падраздзяленняў прамога падпарадкавання. Агульная колькасць 11 АК нд Турцыі складае больш за 40 тысяч чалавек.

Фотагалерэя
-----------

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Паўночная частка горада Нікасія
2. 1 2 3 4  РІА Навіны. Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра (руск.)
3. ↑  На тэрыторыі, кантралюемай ТРПК
4. 1 2  TRNC General Population and Housing Unit Census 2006, TRNC State Planning Organization, updated 7 October 2008
5. ↑  У межах муніцыпалітэту
6. ↑  Лефкоша — поўнач горада Нікасія — фактычна сталіца Паўночнага Кіпра, а менавіта Нікасія (Лефкасія) — поўдзень гораду — сталіца грэчаскай Рэспублікі Кіпр
7. ↑  Паўночны Кіпр - агульная інфармацыя (руск.)
8. ↑  Валюта Кіпра (руск.)
9. ↑  Валюта Паўночнага Кіпра (руск.)
10. 1 2  Феодосийский музей денег. Монеты Северного Кипра. Архівавана 10 чэрвеня 2011.
11. ↑  Streit um Zyperns Geschichtsbücher (ням.)

Спасылкі
--------

* Замкі Паўночнага Кіпра Архівавана 6 студзеня 2012.
* Мехмет Алі Талат параўнаў Беларусь з непрызнанай часткай Кіпра Архівавана 17 жніўня 2011.
* Вандроўка беларуса на Паўночны Кіпр Архівавана 9 сакавіка 2018.
* Беларуская гісторык і фатамадэль Алена Аладка на Паўночным Кіпры Архівавана 26 мая 2013.
* Zypern Times

| ⛭Краіны Еўропы |
| --- |
| Незалежныя краіны | 
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія¹
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* ✰ Славакія
* Славенія
* Турцыя¹
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія

 |  |
| Залежныя тэрыторыі | 
* Аландскія астравы (Фінляндыя)
* Гернсі (Вялікабрытанія)
* Гібралтар (Вялікабрытанія)
* Джэрсі (Вялікабрытанія)
* Востраў Мэн (Вялікабрытанія)
* Сардзінія (Італія)
* Сіцылія (Італія)
* Фарэрскія астравы (Данія)
* Шпіцберген (Нарвегія)
* Ян-Маен (Нарвегія)

 |
| Непрызнаныяі часткова прызнаныя дзяржавы і ўтварэнні | 
* Косава
* Прыднястроўе
* Паўночны Кіпр¹

 |
| **¹ Часткова ў Азіі** |

| Краіны Азіі |
| --- |
|  | 
Аб’яднаныя Арабскія Эміраты ·  Азербайджан² ·  Аман ·  Арменія ·  Афганістан ·  Бангладэш ·  Бахрэйн ·  Бруней ·  Бутан ·  В’етнам ·  Грузія² ·  Егіпет¹ ·  Емен ·  Іарданія ·  Ізраіль ·  ✯ Інданезія ·  Індыя ·  Ірак ·  Іран ·  Казахстан² ·  Камбоджа ·  Катар ·  Кіпр ·  Кітай ·  Кувейт ·  Кыргызстан ·  Лаос ·  Ліван ·  Малайзія ·  Мальдывы ·  Манголія ·  М’янма ·  Непал ·  Пакістан ·  Паўднёвая Карэя ·  Паўночная Карэя ·  Расія² ·  Саудаўская Аравія ·  Сінгапур ·  Сірыя ·  Таджыкістан ·  Тайланд ·  Туркменістан ·  Турцыя² ·  Узбекістан ·  Усходні Тымор ·  Філіпіны ·  Шры-Ланка ·  Японія

---

**Дзяржавы і краі са спрэчным статусам**:
Абхазія ·  Азад Кашмір ·  Вазірыстан  ·  Дзяржава Ва ·  Дзяржава Шан ·  Заходні бераг ракі Іардан ·  Іракскі Курдыстан ·  Нагорна-Карабахская Рэспубліка ·  Палесцінская аўтаномія ·  Паўднёвая Асеція ·  Паўночны Кіпр ·  Тайвань

---

**Залежныя тэрыторыі**:
Акратыры і Дэкелія (Брыт.) ·  Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне ·  Ганконг (Кітай) ·  Какосавыя астравы (Аўстр.) ·  Востраў Каляд (Аўстр.) ·  Макаа (Кітай) 
¹ У асноўным у Афрыцы  ² Часткова ў Еўропе
 |

| Краіны ля Міжземнага мора |
| --- |
| 
* Албанія
* Алжыр
* Акратыры і Дэкелія (Вялікабрытанія)
* Боснія і Герцагавіна
* Гібралтар (Вялікабрытанія)
* Грэцыя
* Егіпет
* Ізраіль
* Іспанія
* Італія
* Кіпр
* Ліван
* Лівія
* Мальта
* Манака
* Марока
* Палесціна
* Паўночны Кіпр
* Сірыя
* Славенія
* Туніс
* Турцыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя

 |


| Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва |
| --- |
| 
* ААЭ
* Азербайджан
* Албанія
* Алжыр
* Аман
* Афганістан
* Бангладэш
* Бахрэйн
* Бенін
* Бруней
* Буркіна-Фасо
* Габон
* Гамбія
* Гаяна
* Гвінея
* Гвінея-Бісау
* Джыбуці
* Егіпет
* Емен
* Іарданія
* ✯ Інданезія
* Ірак
* Іран
* Казахстан
* Камерун
* Каморы
* Катар
* Кот-д’Івуар
* Кувейт
* Кыргызстан
* Ліван
* Лівія
* Мазамбік
* Малайзія
* Малі
* Мальдывы
* Марока
* Маўрытанія
* Нігер
* Нігерыя
* Пакістан
* Палесціна
* Самалі
* Саудаўская Аравія
* Сенегал
* Сірыя
* Судан
* Сурынам
* Сьера-Леонэ
* Таджыкістан
* Тога
* Туніс
* Туркменістан
* Турцыя
* Уганда
* Узбекістан
* Чад

Дзяржавы-назіральнікі
Боснія і Герцагавіна
Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка
Расія
Тайланд

Мусульманскія арганізацыі і абшчыны — назіральнікі
Нацыянальна-вызваленчы фронт маро
Паўночны Кіпр

Міжнародныя арганізацыі — назіральнікі
Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва
Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
Афрыканскі саюз
Ліга арабскіх дзяржаў
Рух недалучэння

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4241756-9 · LCCN: n85268555 · NKC: ge793609 · VIAF: 247725529 |