**Краснаярск** (руск.: Красноярск) — горад (з 1690) у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Краснаярскага края. Заснаваны ў 1628 годзе, найбуйнейшы са старадаўніх гарадоў Сібіры. Паводле дадзеных на красавік 2012 года колькасць насельніцтва горада пераўзышла мільён чалавек. Усяго ў Краснаярскай агламерацыі пражывае 1,186 млн чалавек. Горад размешчаны на абодвух берагах Енісея.

Гісторыя
--------

Перад прыходам рускіх ваяроў тэрыторыя сучаснага Краснаярска ўваходзіла ў Язерскае княства енісейскіх кіргізаў. Гара Кум-Цігей, верагодна, была святым месцам качынцаў. Улетку 1927 года экспедыцыяй музея Прыенісейскага края выявіла на Каравульнай гары, дзе цяпер размяшчаецца Капліца Параскевы Пятніцы, багатае пахаванне XIII—XIV стагоддзяў. Багацце прадметаў, выяўленых у магільніку можа сведчыць аб тым, што на гары былі пахаваныя члены шляхетнага княжацкага роду, якія, верагодна, і кіравалі гэтай тэрыторыяй.

Мясцовасць, на якой пасля быў пабудаваны Краснаярск, стала вядомай рускім яшчэ ў 1608 годзе. У гэтым годзе казакі з Кецкага астрогу, пад правадырствам енісейска-асцяцкіх князькоў Урнука і Намака, адправіліся ўверх па Енісеі, з намерам знайсці «новую зямельку», а затым далучыць іх да валадарстваў маскоўскага цара. Плывучы ўверх па Енісеі, казакі сустрэлі зямлю, якою валодаў арынскі князёк Цюлькоў, і назвалі яе «Цюлькінскай зямелькай». Гэта назва затрымалася да пабудовы Краснаярскага астрога і сыходу арынцаў. Арынцы, якія падтрымліваліся не толькі качынцамі, але і енісейскай кыргызамі, доўгі час не згаджаліся плаціць ясак рускім і прымалі ўсе меры да выдалення апошніх з занятага імі месца. З гэтай мэтай яны амаль бесперапынна турбавалі іх набегамі, якія, да рэшце рэшт, сталі настолькі небяспечнымі, што казакі вырашылі звярнуцца да Енісейскага ваяводы з просьбай аб дапамозе і абароне.

Архітэктура
-----------

Пажар 1773 года знішчыў Краснаярскі астрог і практычна ўвесь горад, пасля пажару засталося толькі трыццаць дамоў. З Табольска быў дасланы сяржант геадэзіі Пётр Майсееў, які даў гораду лінейную планіроўку пецярбургскага тыпу.

Вуліцы Краснаярска былі прамыя і роўныя, арыентаваны па баках свету. Шыротная вуліцы пракладваліся паралельна Енісею з захаду на ўсход, ад Старога базару, размешчанага побач з Васкрасенскім саборам недалёка ад месца зліцця Енісея і Качы, у бок Мікалаеўскай горы. Мерыдыянальныя вуліцы ішлі з поўдня на поўнач, ад Енісея ў бок Пакроўскай гары. Яны будаваліся перпендыкулярна шыротным вуліцам і спынялі іх пад прамымі кутамі. Кварталы былі прыкладна аднолькавымі паводле памераў і мелі правільныя геаметрычныя формы. Вуліцы разыходзіліся ад плошчаў і сыходзіліся да плошчаў, і на гэтых адкрытых, здалёк бачных плошчах узвышаліся буйныя грамадскія будынкі.

У сярэдзіне 1820-х гадоў у бюро пад пачаткам архітэктара Уільяма Гестэ быў распрацаваны перспектыўны генеральны план горада. Рэалізацыя гэтага праекта толькі ў нязначнай ступені закранула гістарычную частку горада, гэта значыць у цэнтры было прадпрынята выраўноўванне «чырвоных» ліній і ўзбуйненне кварталаў.

Адукацыя
--------

* Сібірскі дзяржаўны аэракасмічны ўніверсітэт імя акадэміка М. Ф. Рашатнёва

Транспарт
---------

Трамвайная сістэма горада Краснаярска дзейнічае з 1935 года. Працуюць 5 маршрутаў.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

Асноўны артыкул: **Вядомыя асобы Краснаярска**
* Юз Аляшкоўскі — празаік, паэт, сцэнарыст
* Людміла Пятроўна Баліцкая (нар. 1941) — беларускі архітэктар.
* Леанід Іванавіч Мельнік (нар. 1935) — беларускі архітэктар, мастак.
* Станіслаў Іванавіч Траццяк, беларускі вучоны ў галіне агульнай хірургіі
* Дзмітрый Аляксандравіч Хварастоўскі, расійскі оперны спявак
* Уладзімір Данілавіч Салончанка, Герой Савецкага Саюза

Спорт
-----

* Баскетбольны клуб «Енісей»
* Енісей (жаночы баскетбольны клуб)

Зноскі
------

1. ↑  Территориальный орган федеральной службы государственной статистика по Красноярскому краю", 3 мая 2011
2. ↑  10 апреля 2012 года в Красноярске родился миллионный житель. Официальный сайт администрации города Красноярска
3. ↑  Высотный Красноярск. Непутевые заметки

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Краснаярск
* Адміністрацыя Краснаярска
* Краснаярскі гарадскі савет Архівавана 6 ліпеня 2014.

| ⛭Краснаярскі край |
| --- |
| Раёны | Абанскі • Ачынскі • Багатольскі • Багучанскі • Балахцінскі • Бірылюскі • Бярозаўскі • Вялікамурцінскі • Вялікаўлуйскі • Дзяржынскі • Емяльянаўскі • Енісейскі • Ермакоўскі • Ідрынскі • Іланскі • Ірбейскі • Казачынскі • Казульскі • Канскі • Каратузскі • Кежамскі • Краснатуранскі • Курагінскі • Манскі • Матыгінскі • Мінусінскі • Навасёлаўскі • Назараўскі • Ніжнеінгашскі • Партызанскі • Піраўскі • Рыбінскі • Саянскі • Севера-Енісейскі • Сухабузімскі • Таймырскі Далгана-Ненецкі • Тасееўскі • Туруханскі • Ужурскі • Уярскі • Цюхцецкі • Шарыпаўскі • Шушанскі • Эвенкійскі |  |
| Гарады | Арцёмаўск • Ачынск • Багатол • Барадзіно • Дзіўнагорск • Дудзінка • Енісейск • Жалезнагорск • Заазёрны • Зеленагорск • Ігарка • Іланскі • Кадзінск • Канск • **Краснаярск** • Лесасібірск • Мінусінск • Назарава • Нарыльск • Сасноваборск • Ужур • Уяр • Шарыпава |
| Пгт | Балахта • Бярозаўка • Вялікая Ірба • Вялікая Мурта • Гарачагорск • Дыксан • Дубініна • Емяльянава • Зялёны Бор • Ірша • Казулька • Кашурнікава • Кедровы • Краснакаменск • Курагіна • Мазульскі • Матыгіна • Ніжні Інгаш • Ніжняя Пойма • Падгорны • Падцёсава • Раздолінск • Саянскі • Севера-Енісейскі • Снежнагорск • Сонечны • Стрэлка • Шушанскае |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | Абан • Агінскае • Багучаны • Вялікі Улуй • Дзяржынскае • Ермакоўскае • Ідрынскае • Ірбейскае • Казачынскае • Каратузскае • Краснатуранск • Навасёлава • Новабірылюсы • Партызанскае • Піроўскае • Сухабузімскае • Тасеева • Тура • Туруханск • Цюхцет • Шалінскае |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4283457-0 · LCCN: n81010455 · NKC: ge117818 · SUDOC: 115216227 · VIAF: 144251990 |