recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Злы́дні** — у беларускай і ўсходнеславянскай міфалогіі нячысцікі, варожыя духі, якія насылаюць на людзей няшчасці.

Апісанне
--------

У беларускім фальклоры гэта малыя, гарбатыя, скурчаныя істоты, у вялізных ботах і шапках-вушанках. Падобныя ці то да катоў, ці то да сабак.

Лад жыцця
---------

У сквапных гаспадароў у хатах жывуць шкадлівыя злыдні. Толькі гаспадар за вароты, яны вылазяць са хованак і пачынаюць вэрхал. Б’юць посуд, разліваюць малако з глечыкаў, кідаюць патэльні па хаце.

Часам яны нападаюць на пэўную хату, і там ужо нічога не вядзецца. Звычайна жывуць вялікім гуртам у падпеччы, робяць адтуль вылазкі па ўсёй гаспадарцы і губяць розную маёмасць. Заглядваюць ва ўсе гаршкі, у лепшую кашу падсыпаюць пяску, у самае тлустае малако наліваюць вады, псуюць у дзяжы хлеб, крадуць у курэй яйкі. Ёсць беларуская прымаўка: «Упрасіліся злыдні на тры дні, а і ў тры гады не выжывеш».

Займаюцца злыдні пераважна шкодніцтвам, імкнуцца хутчэй навесці беспарадак. У беларускім фальклоры часам гавораць, што злыдні селяцца ў дамах тых, хто хоча хутка разбагацець, але могуць пасяліцца без прычыны.

Злыдні абавязкова нападуць на таго, хто працуе падчас яды. Забаранялася красці ў суседзяў лыжкі, бо «завядуцца Злыдні» (Брагінскі р-н). Лыжка наогул устойліва звязана з міфічнымі злыднямі, яна рэчыўна ўвасабляе іх. У Лельчыцкім р-не верылі, што нельга падымаць знойдзеную лыжку — гэта злыдзень, таксама нельга і класці на стол лішнюю лыжку, каб не клікаць злыдняў.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
2. ↑  Чароўны свет: з беларускіх міфаў, паданняў і казак / рэд. Г. П. Пашкоў; маст. В. П. Славук — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П.Броўкі, 2008
3. ↑  Чароўны свет: з беларускіх міфаў, паданняў і казак / рэд. Г. П. Пашкоў; маст. В. П. Славук — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П.Броўкі, 2008
4. ↑  Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. ISBN 978-985-01-0903-3
**Мангольскі зуёк** (*Charadrius mongolus*) — від птушак з сямейства сяўцовых.

Апісанне
--------

Мангольскі зуёк дасягае даўжыні ад 17 да 20 см. Размах крылаў складае ад 45 да 55 см. Вага вагаецца ад 50 да 75 г.

У шлюбным уборы белы лоб падзелены тонкай чорнай рысай па сярэдзіне. Чорная маска твару праходзіць ад пачатку дзюбы праз вочы да вушной плямы. Верх галавы карычневы, чырванавата-карычневая паласа праходзіць ад патыліцы да грудзей. Спіна і крылы бурыя. Ніжні бок цела белая з маленькімі чырванаватымі карычневымі плямамі па баках. Ногі аліўкава-карычневага колеру.

У зімовым уборы адсутнічае маска твару і чырванавата-карычневая грудзі. Апярэнне верхняй часткі цела птушкі аднолькава бурая, а ніжняя частка цела — белаватая. Маладыя птушкі падобныя да дарослых птушак у зімовым уборы, аднак, верх галавы больш карычневы.

Дзюба цёмна-бурая.

Зноскі
------

1. ↑  **Зуйкі**//Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Зужава** — возера ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці, за 20 км на паўднёвы захад ад горада Мар'іна Горка, за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Пясчанка. Адносіцца да басейна ракі Пціч.

Даўжыня 0,14 км, найбольшая шырыня 0,11 км. Даўжыня берагавой лініі 0,4 км.

Возера размешчана сярод вялікага балотнага масіва. На поўдні ўпадае каналізаваны ручай. Зарастае істотна.

Літаратура
----------

* Республика Беларусь. Минская область. Пуховичский район: карта. Марьина Горка: план / Ред. С.Н. Саратова.. — Минск: РУП «Белкартография», 2011. — 3 000 экз.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-92 Архівавана 1 мая 2013.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Зусім як жанчына.
«**Зусім як жанчына**» (англ.: Just like a Woman) — брытанскі мастацкі фільм 1992 года рэжысёра Крыстафера Монгера[en]. Галоўныя ролі ў фільме выканалі Эдрыян Пасдар[en], Джулі Уолтэрс і Пол Фрыман[en]. Прэм’ера фільма адбылася 25 верасня 1992 года.

Сюжэт
-----

Малады эканаміст Джэральд (Эдрыян Пасдар) жыве ўдваіх з жонкай, якая і не здагадваецца што яе муж трансвестыт. Неяк жонка прыходзіць дадому раней, чым чакалася, і выяўляе дэталі жаночага касцюма, раскіданыя па іх кватэры. Не ведаючы нічога пра яго таямніцы, яна лічыць, што муж здрадзіў ёй з іншай жанчынай і вышпурляюць яго з свайго дома і свайго жыцця. Джэральд здымае пакой у доме Монікі (Джулі Уолтэрс), нядаўна разведзенай 50-гадовай жанчыны. Іх адносіны пераходзяць ад стасункаў гаспадыня / арандатар у сяброўскія, а потым і ў адносіны закаханых. Моніка пазнае аб тым, што ён трансвестыт і спрабуе ўсяляк падтрымаць яго.

Акцёрскі склад
--------------

* Эдрыян Пасдар[en] — *Джэральд Тылсан / Джэральдзін*
* Джулі Уолтэрс — *Моніка*
* Пол Фрыман[en] — *Майлз Мілічамп*
* Сьюзан Вулдрыдж — *Луіза*
* Ян Рэдфард[en] — *Том Брэкстан*
* Шэлі Томпсан[en] — *Элеанор Тылсан*
* Таго Ігава[en] — *Акіра Ватанабэ*
* Марк Хэдфілд[en] — *Дэніс*
* Джозеф А. Бенет[en] — *Джоселін*
* Джыл Спур’ер — *Дафні*
* Коры Каўпер — *Эрыка Тылсан*

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 26 мая 2016.
2. 1 2 3   Праверана 26 мая 2016.
3. ↑  Just Like a Woman (1992) Release Info(англ.)

Спасылкі
--------

* Зусім як жанчына на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |

|  |
| --- |
| 
П:  **Кінематограф**  П:  **Вялікабрытанія** 
 |
**Васіль Вір** (псеўданім *С. Пінскі*; ?, Піншчына — пасля 1991, Канада), беларускі педагог, журналіст, палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

У 1920-30-х г. актыўна ўдзельнічаў у Беларускай сялянска-работніцкай грамадзе на Піншчыне, спрыяў Таварыству беларускай школы. У Пінску імкнуўся стварыць беларускую газету, чаго не дазволілі ўлады. Быў рэпрэсаваны польскімі ўладамі. У верасні 1939 г. прымаў удзел у антыпольскім паўстанні на заходнебеларускім Палессі. Падчас нямецкай акупацыі арганізоўваў беларускае школьніцтва на Піншчыне і Століншчыне, друкаваўся ў віленскай газеце «Беларускі голас». Прымаў удзел у беларускім нацыянальным падполлі, арганізоўваў нацыянальную партызанку. У канцы 1943 арыштаваны СД у Пінску і высланы на прымусовую працу ў Германію. Пад канец 1940-х г. з Заходняй Германіі выехаў у Канаду. Браў удзел у беларускім жыцці, уваходзіў у рэдкалегію газеты «Беларускі голас» (Таронта, Канада), дзе выступаў як публіцыст, друкаваў успаміны. Сябра Літаратурнай сустані «Баявая Ўскалось», друкаваўся ў аднаіменным часопісе.

Зноскі
------

1. ↑  *Юрэвіч Л.* Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн.: БГА, 2002.

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* Ёрш С. Беларуская партызанка. Мн. 1999.
**Васіль Віктаравіч Воінкаў** (25 красавіка 1902, Тбілісі — 4 сакавіка 1986) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Беларускай ССР (1968).

Біяграфія
---------

Творчую дзейнасць пачаў у Сухумі. З 1932 года ў Рускім драматычным тэатры БССР.

Члены Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1947 года.

Творчасць
---------

Майстар псіхалагічна дакладнага раскрыцця характараў персанажаў, ствараў каларытным эпізадычным вобразы: Міхей, Гарнец («Галоўная стаўка», «Дзеля жыцця» К. Губарэвіча), Фірс («Вішнёвы сад» А. Чэхава), Трубач, Галавасцікаў, Бяссеменаў («Ягор Булычоў і іншыя[ru]», «Варвары», «Мяшчане[ru]» М. Горкага), Князь Турэнін («Цар Фёдар Іаанавіч[ru]» А. К. Талстога), Аргон («Хітрыкі Скапэна[ru]» Мальера), Бернарда («Хітрамудрая закаханая[es]» Лопэ дэ Вэгі) і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Воінкаў Васіль Віктаравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
**Васемнаццаты з'езд Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі**. Адбыўся 15 — 20 мая 1940 годзе ў Мінску; 577 дэлегатаў з рашаючым і 194 з дарадчым голасам ад 59 853 членаў і кандыдатаў у члены партыі.

Парадак дня
-----------

* справаздачны даклад ЦК КП(б)Б (П. К. Панамарэнка);
* справаздачны даклад Рэвізійнай камісіі КП(б)Б (В. Я. Сядых);
* выбары ЦК і Рэвізійнай камісіі КП(б)Б.

Рашэнні з'езда
--------------

З'езд вітаў прыняцце ў 1939 годзе Дэкларацыі Народнага сходу Заходняй Беларусі аб устанаўленні ў Заходняй Беларусі сацыялістычнага ладу і «ўз'яднання» яе з БССР, адзначыў, што тэрыторыя і насельніцтва рэспублікі павялічыліся амаль у 2 разы, але неабходна ачысціць новыя тэрыторыі ад буржуазных элементаў, пільна правяраць кіруючыя кадры на «палітычную сталасць». Падвёў вынікі развіцця прамысловасці, будаўніцтва, сельскай гаспадаркі за 2 гады, вызначыў план сацыялістычнага пераўтварэння ў заходніх абласцях БССР, неабходнасць умацавання заходніх рубяжоў краіны. У дакладзе адзначалася праца партыйных арганізацый па выяўленні «ворагаў народа», ліквідацыі вынікаў іх злачыннай дзейнасці, неабходнасць больш уважлівага вывучэння марксісцка-ленінскай тэорыі.

За справаздачны перыяд у шэрагі КП(б)Б прынята 12 072 члена і 25 745 кандыдатаў у члены партыі, колькасць партыйных арганізацый павялічылася з 2336 да 4084, кандыдацкіх груп з 323 да 812. Выбраны ЦК КП(б)Б з 69 чалавек і 45 кандыдатаў, Рэвізійная камісія з 29 членаў. На пленуме 20 мая 1940 года ў Бюро ЦК КП(б)Б 1-м сакратаром ЦК КП(б)Б абраны П. К. Панамарэнка, сакратарамі — М. В. Кулагін, Н. Р. Грэкава, У. Н. Малін, Р. М. Байкачоў.

Літаратура
----------

* Макарэвіч, А. Ф. Міхнюк, У. М. Васемнаццаты з'езд КП(б)Б / А. Ф.Макарэвіч, У. М. Міхнюк // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. — С. 226. — ISBN 5-85700-142-0.

| ⛭З’езды КП(б)Б і КПБ |
| --- |
| КП(б)Б | 
* I (1918)
* II (1919)
* III (1920)
* IV (1921)
* V (1921)
* VI (1922)
* VII (1923)
* VIII (1924)
* IX (1925)
* X (1927)
* XI (1927)
* XII (1929)
* XIII (1930)
* XIV (1932)
* XV (1934)
* XVI (1937)
* XVII (1938)
* XVIII (1940)
* XIX (1949)
* XX (1952)

 |
| КПБ | 
* XXI (1954)
* XXII (1956)
* XXIII (1959)
* XXIV (1960)
* XXV (1961)
* XXVI (1966)
* XXVII (1971)
* XXVIII (1976)
* XXIX (1981)
* XXX (1986)
* XXXI (1990)
* XXXII (1993)
* XXXIII (1996)
* XXXIV (1997)

 |
**Дзевятнаццаты з’езд Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі**. Адбыўся 15 — 18 лютага 1949 у Мінску. Прысутнічала 787 дэлегатаў з рашаючым і 129 з дарадчым голасам ад 110 206 членаў і кандыдатаў у члены партыі.

Парадак дня
-----------

* Справаздача ЦК КП(б)Б (М. I. Гусараў);
* справаздача Рэвізійнай камісіі КП(б)Б (В. Я. Сядых);
* выбары кіруючых органаў КП(б)Б.

Праца з’езда
------------

З’езд ухваліў палітычную лінію і практычную даейнасць ЦК, падвёў вынікі арганізатарскай і палітычнай работы партыі ў Вялікую Айчынную вайну, прааналізаваў ход аднаўлення і развіцця народнай гаспадаркі рэспублікі. Шмат увагі на з’ездзе аддавалася пытанням ідэалагічнай работы, «барацьбе» супраць усіх праяўленняў «буржуазнай» ідэалогіі, т.зв. нізкапаклонства перад заграніцай. Дзеячы навукі і культуры абвінавачваліся на з’ездзе ў нацыяналізме, т.зв. «рабалепстве» перад капіталізмам і яго «разбэшчанай» культурай, ім навешваўся ярлык «бязроднага касмапаліта». 3’езд падкрэсліў, што найвялікшая задача КП(б)Б і ўсіх працоўных рэспублікі — датэрміновае выкананне 4-й пяцігодкі, намеціў мерапрыемствы па паляпшэнні партыйнага кіраўніцтва аднаўленнем і развіццём народнай гаспадаркі.

Вынікі з’езда
-------------

З’езд выбраў ЦК КП(б)Б у складзе 83 членаў і 48 кандыдатаў у члены, Рэвізійную камісію КП(б)Б з 29 членаў.

Літаратура
----------

* Гусараў, Н. Справаздачны даклад Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай Партыі (бальшавікоў) Беларусі на XIX з’езда КП(б)Б / Н. Гусараў. — Мн.: Дзяржаўнае выдавецтва БССР, 1949. — 113, [2] с.
* Коммунистическая партия Белоруссии в резолюциях и решениях съездов и пленумов ЦК / Институт истории партии при ЦК КПБ — филиал Института марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. Т. 4: 1945—1955. — Мн.: Беларусь, 1986. — 615, [1] с.
* Яфімчык, А. Дзевятнаццаты з’езд КП(б)Б / Аляксандр Яфімчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 523 с. — С. 223. — ISBN 985-11-0041-2.

| ⛭З’езды КП(б)Б і КПБ |
| --- |
| КП(б)Б | 
* I (1918)
* II (1919)
* III (1920)
* IV (1921)
* V (1921)
* VI (1922)
* VII (1923)
* VIII (1924)
* IX (1925)
* X (1927)
* XI (1927)
* XII (1929)
* XIII (1930)
* XIV (1932)
* XV (1934)
* XVI (1937)
* XVII (1938)
* XVIII (1940)
* XIX (1949)
* XX (1952)

 |
| КПБ | 
* XXI (1954)
* XXII (1956)
* XXIII (1959)
* XXIV (1960)
* XXV (1961)
* XXVI (1966)
* XXVII (1971)
* XXVIII (1976)
* XXIX (1981)
* XXX (1986)
* XXXI (1990)
* XXXII (1993)
* XXXIII (1996)
* XXXIV (1997)

 |
**Сабор Найсвяцейшай Дзевы Марыі** (англ.: Cathedral of the Blessed Virgin Mary) — англіканскі кафедральны сабор у Трура (Корнуал).

Будынак быў пабудавана ў стылі неаготыкі на месцы старой царквы XVI стагоддзя на працягу 1880—1910 гг. як кафедра трурскага біскупа (дыяцэзія створана 15 снежня 1876 года). Першая частка сабора была завершана ўжо ў 1887 годзе, пасля чаго ён быў асвечаны. Першая вежа вышынёй 76 м была пабудавана да 1905 годзе, а дзве іншыя збудаваны да заканчэння будаўніцтва ў 1910 годзе. Усяго ў сабора чатыры вежы. Таксама Трурскі сабор з'яўляецца адным з трох сабораў Вялікабрытаніі, нароўні з Лічфілдскім і Эдынбургскім, якія маюць тры шпілі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Трурскі сабор
* (англ.)Welcome to Truro Cathedral

1. ↑
**Тру́мпіцкае** — возера ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Галбіца, за 26 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада Паставы, каля вёскі Вайцяхі.

Плошча паверхні возера 0,44 км². Даўжыня 1,2 км, найбольшая шырыня 0,57 км, даўжыня берагавой лініі 3,86 км. Найбольшая глыбіня 4 м. Плошча вадазбору 8,6 км².  

Катлавіна возера тэрмакарставага тыпу, выцягнутая ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Схілы катлавіны маюць вышыню да 6—8 м. Берагавая лінія звілістая, утварае залівы. Берагі нізкія, пясчаныя і пясчана-галечныя. Месцамі ў паўднёвай частцы берагі возера сплавінныя. На поўдні і паўднёвым захадзе пераўвільготненая пойма. Дно возера ілістае, каля ўсходняга берага на невялікай частцы пясчанае. Падводная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці да 10 м ад берага возера.

У возера ўпадаюць ручаі і меліярацыйныя каналы, у паўднёва-ўсходняй частцы выцякае ручай у раку Галбіца.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-31. Стан мясцовасці на 1983 г. Выданне 1986 г. Архівавана 1 мая 2013.
2. ↑  Живая летопись Земли  (руск.)
3. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 537. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 537. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
* Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта. — Мн.: Белкартография, 2011. — 3 000 экз. (руск.)
**Труды** — археалагічны помнік каля вёскі Труды Полацкага раёна Віцебскай вобласці.

Гарадзішча-1
------------

Мясцовая назва Царкавішча. Знаходзіцца за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на ўзгорку вышынёй каля 20 м. Пляцоўка авальнай формы, памерам 45х30 м, з паўднёва-заходняга боку ўмацавана валам вышынёй 3 м. Абследавалі ў 1955 годзе Л. В. Аляксееў, у 1972 годзе – Г. В. Штыхаў, у 1981 годзе – Ш. І. Бекцінееў. Культурны пласт каля 1 м. Раскопкі ў гарадзішчы не праводзіліся.

Гарадзішча-2
------------

Знаходзіцца за 1,2 км на поўдзень ад вёскі, за 0,3 км на паўночны ўсход ад першага гарадзішча, на паўднёвым беразе возера Жыльцы. Займае ўзгорак круглай формы, вышынёй 15–18 м. Пляцоўка дыяметрам 60 м. Выявіў у 1981 годзе Ш. І. Бекцінееў. Раскопкі ў гарадзішчы не праводзіліся.

Літаратура
----------

* Археалагічнае вывучэнне Полацка // Памяць: Полацк : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал : Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. С. С. Чарняўская; навук. рэд.: Г. В. Штыхаў, С. В. Тарасаў; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 2002. — С. 27-48
* Полацкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1985. — С. 332—377.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Ільінская царква.
**Свята-Ільінская царква** — праваслаўны храм у в. Ніжні Церабяжоў Столінскага раёна Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

Знаходзіцца ў цэнтры вёскі. Пабудавана ў 1872 г. з дрэва, у канцы 20 ст. пабудавана званіца.

Архітэктура
-----------

Свята-Ільінская царква ў 2014 годзе
Помнік народнага дойлідства. Да цэнтральнага кубападобнага аб'ёму малітоўнай залы далучаны аб'яднаныя ў адзіны зруб бабінец і трох'ярусная чатырохгранная прытвор-званіца, пяцігранная апсіда з бакавой рызніцай. Шатровыя бляшаныя пакрыцці званіцы і цэнтральнага зруба завершаны макаўкамі. Гарызантальна ашаляваныя фасады прарэзаны разнастайнымі аконнымі праёмамі: здвоенымі трапецападобнымі ў малітоўнай зале, арачнымі ў кілепадобных ліштвах у бабінцы і апсідзе, прамавугольнымі ў прытворы. Прамавугольны ўваходны праём накрыты кілепадобным бляшаным казырком на каваных вітых кранштэйнах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Ільінская царква (Ніжні Церабяжоў)
* Свята-Ільінская царква (Ніжні Церабяжоў) на сайце Radzima.org
* Свята-Ільінская царква (Ніжні Церабяжоў) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
Данецкі краж
**Данецкі краж** — узвышша на поўдні Усходне-Еўрапейскай раўніны, на мяжы Украіны і Расіі. 

Працягласць каля 370 км, шырыня 160 км. Сярэдняя вышыня ад 200 да 300 метраў, найвышэйшы пункт — Магіла-Мячэтная, 367 метраў над узроўнем мора (г. Пятроўскае, Луганская вобласць).

Складзены пераважна з пясчанікаў, вапнякоў і сланцаў, з якімі звязаны радовішчы каменнага вугалю (гл. Данецкі вугальны басейн), поліметалічных руд, будматэрыялаў, хімічнай сыравіны.

Для рэльефу характэрна спалучэнне хвалістых міжрэччаў і глыбока ўрэзаных (да 150 м) рачных далін. Ярыстая эрозія, трапляецца карставы рэльеф.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад -6 да -8 °С, ліпеня 21—22 °С. Ападкаў 400—500 мм за год. Захаваліся ўчасткі шыракалістых лясоў (дуб, ясень, клён) і стэпаў.

Краж у Данецкай вобласці, наваколлі сяла Руська-Орлівка

Літаратура
----------

* Данецкі краж // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
Не блытаць з Усходнееўрапейскі нацыянальны ўніверсітэт імя Лесі Украінкі.

**Усходнееўрапейскі ўніверсітэт імя Рауфа Аблязава** — украінская прыватная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Чаркасах.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Усходнееўрапейскі ўніверсітэт сваі вытокі выводзіць з пачатку 1990-х гадоў і з’яўляецца правапераемнікам такіх устаноў вышэйшай адукацыі, як Інстытут упраўлення бізнесам (1992), Чаркаскі інстытут упраўлення (1998), Чаркаская акадэмія менеджменту (2002), Усходнееўрапейскі ўніверсітэт эканомікі і менеджменту (2004).

Універсітэт мае свой кампус, дзе размешчаны вучэбны корпус, цэнтры інфармацыйных тэхналогій і дыстанцыйна-завочнага навучання, лабараторыі інфарматыкі і камп’ютарнай тэхнікі, лабараторыі, абсталяваныя пад вучэбна-навукова-вытворчыя цэнтры, навуковая бібліятэка з чытальнай залай, абанементам, залай перыядычнай літаратуры, аддзяленнем электронных падручнікаў, метадычным кабінетам, уласны студэнцкі інтэрнат, трэнажорная зала, кафэ, буфет, медыцынскі цэнтр, цэнтр культуры і вольнага часу з актавай залай на 400 месцаў, творчыя майстэрні для падрыхтоўкі спецыялістаў па дызайне, зала канферэнц-сувязі, зала сінхроннага перакладу, навучальны зала судовых пасяджэнняў, уласны выдавецкі комплекс і інш.

Універсітэт ажыццяўляе падрыхтоўку спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй на ўзроўнях:

* бакалаўра: «Эканоміка прадпрыемства», «Улік і падаткаабкладанне», «Фінансы, банкаўская справа і страхаванне», «Менеджмент», «Маркетынг», «Гатэльна-рэстаранная справа», «Турызм», «Дызайн», «Германская філалогія і пераклад», «Правазнаўства», «Дакументазнаўства і інфармацыйная дзейнасць»
* магістра: «Эканоміка прадпрыества», «Улік, аудыт і падаткаабкладанне ва ўпраўленні прадпрымальніцкай дзейнасцю», «Менеджмент арганізацый і акдміністраванне», «Германская філалогія і пераклад», «Маркетынг», «Дакументазнаўства і інфармацыйная дзейнасць»
* доктара філасофіі (аспірантура) па спецыяльнасці «Эканоміка»

Дзейнічае праграма падвойнага дыплому з польскай Вышэйшай школай фінансаў і кіравання ў Беластоку. Універсітэт выдае ўласны навуковы часопіс, які ўваходзіць у Пералік навуковых прафесійных выданняў Украіны па эканамічных навуках.

Структура
---------

* Кафедра маркетынгу, фінансаў, банкаўскага справы і страхавання
* Кафедра эканомікі, уліку і падаткаабкладання
* Кафедра менеджменту і адміністравання
* Кафедра гатэльна-рэстараннай справы і турызму
* Кафедра дызайну
* Кафедра тэорыі і практыкі перакладу і замежных моў
* Кафедра інфармацыйнай, бібліятэчнай, архіўнай справы і сацыяльна-гуманітарных дысцыплін
* Кафедра публічнага права
* Кафедра прыватнага права

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт установы
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
Дон Пэцціт дэманструе мікрагравітацыю з дапамогай персанажа гульні Angry Birds
**Мікрагравітацыя** — стан, у якім паскарэнне, выкліканае гравітацыяй, вельмі нязначна, сама сіла гравітацыі не змяняецца. Існуюць тры спосабы дасягнуць гэтага стану — такія ж, як і для дасягнення бязважкасці:

1. выдаленне цела на дастатковую адлегласць ад паверхні Зямлі ў адкрыты космас для аслаблення гравітацыйнага ўздзеяння іншых цел;
2. падзенне цела;
3. кручэнне цела вакол аб'екта, які валодае гравітацыяй.

Напрыклад, на Міжнароднай касмічнай станцыі усё целы знаходзяцца ў стане мікрагравітацыі, таму што неаднароднасць гравітацыйнага поля Зямлі і іншыя з'явы ствараюць паскарэнні, якія дасягаюць значэнняў 10-3...10-1 g.

Стан чыстай бязважкасці, калі вага цела (адсутнасць перагрузкі) у дакладнасці раўна нулю, цяжка дасягнуць, таму што складана кампенсаваць такія з'явы, як ўдары мікраметэарытаў, перамяшчэння паветра і паліва ўнутры касмічнага карабля, неаднароднае прыцягненне ўласна касмічнага карабля.

Зноскі
------

1. ↑  European Users Guide to Low Gravity Platforms(нявызн.) (PDF)(недаступная спасылка).  European Space Agency. Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2006. Праверана 18 снежня 2016.
2. ↑  Весомый фактор невесомости **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2011. Праверана 18 снежня 2016.
**Іст-Рывер** (англ.: East River) — суднаходны праліў у горадзе Нью-Ёрку паміж залівам Апер-Нью-Ёрк і пралівам Лонг-Айлэнд-Саўнд, які адлучае нью-ёркскія раёны Манхэтан і Бронкс ад Брукліна і Квінз. Звязаны з рэкамі Гудзон і Гарлем. Даўжыня 26 км.

Сем аўтамабільных мастоў (сярод іх Бруклінскі мост, Манхэтанскі мост, Вільямсбургскі мост, мост Квінсбора), чыгуначны мост, пад пралівам праходзяць два аўтамабільныя тунэлі. Партовыя будынкі, у тым ліку былы ваенны порт (у Брукліне). Па беразе ўздоўж Манхэтана праходзіць аўтамагістраль ФДР Драйв, тут жа — будынак штаб-кватэры ААН. У раёне Квінз ля берага праліва — аэрапорт Ла-Гуардзія.
Істмійскія гульні
**Істмійскія гульні** — адзін з 4-х агульнагрэчаскіх агонаў.

Яны спраўляліся на Карынфскім перашыйку (Істме) праз два гады, верагодна, увесну кожнага другога і чацвёртага з гадоў алімпіяды. Паданне адносіць іх заснаванне да дагістарычнага часу. Заснавальнікам агона яно заве бога Пасейдона, які ўпершыню зладзіў яго па патанулым у моры Мелікерце. Іншае паданне прыпісвае заснаванне гульняў Тэзею пасля забойства Скірона ці Сініса. Насамрэч яны, верагодна, узніклі ці, прынамсі, атрымалі сваё агульнагрэчаскае значэнне толькі пасля звяржэння тыраніі Кіпселідаў (каля 582 да н.э.).

Загадвалі агонам карынфяне, але ганаровае старшынства на ім мелі афіняне, у гонар іх героя Тэзея. Элейцам, насупраць, доступ быў закрыты. Час гульняў пачынаўся, як і ў іншых агонах, абвяшчэннем свяшчэннага перамір'я. Змаганні былі гімнастычныя і конныя; музычаскія далучыліся толькі ў імператарскую эпоху. Гульні працягваліся, верагодна, некалькі дзён. Пераможца атрымліваў пальмавую галіну і вянок, які ў найстаражытнейшы час (а таксама ў імператарскі) плёўся з хваёвых галін, а ў класічную эпоху — з сельдэрэю.

Літаратура
----------

* Unger, «Die Isthmien u. Hyakinthien» («Philol.» XXXVII, 1877, стр. 1 сл.).

Гл. таксама
-----------

* Панэлінскія гульні
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Янчанка.
**Мікола Янчанка** (*Мікалай Ігнатавіч Янчанка*; 22 чэрвеня 1931, вёска Забалацце, Магілёўскі раён, Магілёўская вобласць - 19 ліпеня 2000) — беларускі паэт, празаік, перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і каваля. Скончыў гістарычны факультэт Магілёўскага педагагічнага інстытута (1956). Настаўнічаў у Брожскай сярэдняй школе на Бабруйшчыне (1956—1961), у Дварэцкай сярэдняй школе (1965—1966), быў выхавацелем у Гарадзецкай школе-інтэрнаце (1961) Рагачоўскага раёна. Працаваў у раённых газетах у Рагачове, Жлобіне, Калінкавічах, Карме. З 1972 г. — адказны сакратар рагачоўскай раённай газеты «Камунар».

Жыў у Рагачове. Памёр 16 ліпеня 2000 года. Пахаваны ў в. Забалацце Рагачоўскага раёна.

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку вершам у 1958 г. (бабруйская раённая газета «Камуніст»). Пісаў на беларускай і рускай мовах. Аўтар зборнікаў паэзіі «Разнотравье» (1971), «Кросны» (1980), «Жыцейка-жыта» (1990), кніжак апавяданняў для дзяцей «З людзьмі добра» (1973) і «Зраблю сонейка» (1978), «Жменька жалудоў» (1989), кніжкі-маляванкі «Лета ў серванце» (1981) і зборніка вершаў «Залаты вулей» (1986). На беларускую мову пераклаў кнігу вершаў Д. Кавалёва «Вечназялёная Ветка» (1990).

Памяць
------

Імем Міколы Янчанкі названа вуліца ў новым мікрараёне Рагачова.

Зноскі
------

1. 1 2  Мікола Янчанка
2. ↑  Янчанка Мікола (Мікалай Ігнатавіч) Архівавана 29 лістапада 2018.

Літаратура
----------

* Мікола Янчанка // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
**Ісы́кскі курган** (каз.: Есік обасы) — помнік археалогіі ў Казахстане, частка некропаля жалезнага веку. 

Курган месціцца на левым беразе горнай ракі Ісык за 53,5 км на ўсход ад Алматы, у заходняй частцы буйнога старажытнага пахавальнага комплекса з 45 курганаў. Дыяметр — 60 м, вышыня — 6 м. 

У 1969 г. быў даследаваны казахскімі археолагамі на чале К. А. Акішава, якія выявілі на глыбіні 1,2 метра ад узроўня старажытнага гарызонту 2 сакскія пахаванні: цэнтральнае і бакавое (паўднёвае). Цэнтральнае было неаднаразова абрабавана. Бакавая камера з яловых бярвенняў утрымоўвала магільню V — IV стст. да н. э. На драўлянай падлозе ляжалі рэшткі сакскага воіна ў вопратцы, цалкам пакрытай залатымі пласцінамі. На галаву быў апрануты высокі востраканечны капялюш, упрыгожаная выявамі крылатых коней. Доўгі меч і кароткі кінжал складалі яго ўзбраенне. Разам з ваяром у магільню паклалі керамічныя пасудзіны, драўляныя падносы, каштоўныя посуд са срэбра і бронзы. Усяго было знойдзена болей за 4 000 залатых прадметаў.

Залатая браня пахаванага ўяўляла сабою катафракт. Форма адзення і спосаб пахавання дазваляюць выказаць здагадку, што ён з'яўляўся нашчадкам высакароднага сакскага правадыра. Пахаваны, элементы яго вопраткі і брані атрымалі мянушку «Залаты чалавек» (каз.: Алтын Адам). Пасля 1991 г. знаходка стала разглядацца ў якасці сімвала незалежнага Казахстана.

Спасылкі
--------

* Иссыкский курган — Казахстанская Энциклопедия
* Государственный историко-культурный заповедник-музей «Иссык»
**Ве́рхняя Во́льта** (фр.: Haute-Volta) — былая французская калонія ў складзе Французскай Заходняй Афрыкі.

У канцы XIX стагоддзя французы захапілі каралеўства Масі, і ўключылі іх землі ў склад калоніі Кот-д’Івуар. У 1919 годзе з паўночнай часткі калоніі Кот-д’Івуар і часткі земляў калоніі Верхні Сенегал і Нігер была ўтворана асобная калонія **Верхняя Вольта**. Назва паходзіць ад ракі Вольта, вытокі якой знаходзяцца на тэрыторыі калоніі.

У 1932 годзе калонія была расфарміравана, а яе тэрыторыя ўвайшла ў склад калоніі Французскі Судан.

Пасля Другой сусветнай вайны, 4 верасня 1947 года калонія Верхняя Вольта была створана зноў. Калі ў 1958 годзе ўтварылася Пятая французская рэспубліка, Французскі Саюз быў ператвораны ў Французская супольнасць, і Французская Заходняя Афрыка фармальна спыніла сваё існаванне. На тэрыторыях, якія ўваходзілі ў яе склад, былі праведзены рэферэндумы, і 11 снежня 1958 года Рэспубліка Верхняя Вольта стала аўтаномнай рэспублікай у складзе Французскай супольнасці.

У выніку паразы ў Індакітайскай вайне і росту напружанасці ў Алжыры ў канстытуцыю Францыі былі ўнесены змены, якія дазволілі членам Французскай супольнасці самастойна змяняць свае Канстытуцыі. 5 жніўня 1960 года была ўтворана незалежная дзяржава Верхняя Вольта, цяпер Буркіна-Фасо.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
Галубятня ў сядзібе Брахоцкіх
**Галубя́тня** — пабудова для ўтрымання галубоў. Вядома з XVI стагоддзя; яе пашырэнне звязана з паштовымі патрэбамі. Галубятні будаваліся часцей у магнацкіх і шляхецкіх сядзібах. Гэта былі звычайна невялікія драўляныя будынкі з адтулінамі ў сценах (ляткамі) для залёту галубоў пад двух-, чатырохсхільнымі або шатровымі навесамі. Ставіліся галубятня на слупах, на ўязных варотах (г.п.Сапоцкін Гродзенскага, в. Івань Слуцкага раёнаў і інш.), у верхніх частках гаспадарчых пабудоў (свірнаў, птушнікаў і інш). Сустракаецца і ў наш час.

Галубятня ў Мінску

Літаратура
----------

* Галубятня // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Галубятня

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph503013 |
Язэп Драздовіч. Вёска Гараватка. З альбома Галубіцкая пушча. 1923
**Галубіцкая пушча** — лясны масіў і гідралагічны заказнік дзяржаўнага значэння ў Докшыцкім і Глыбоцкім раёнах Віцебскай вобласці. Плошча 20 тыс. га.

Уяўляе сабой мазаічнае спалучэнне леса-балотных, лугавых, балотных і лясных масіваў, а таксама буйных натуральных вадаёмаў, якія знаходзяцца ў водазборным басейне вярхоўяў ракі Бярэзіна.

Расліннасць
-----------

Лясамі пакрытыя 70 % тэрыторыі, 18 % займаюць балоты. Ядром заказніка з'яўляюцца масівы сфагнавых і пераходных балот, якія размешчаны ў яго паўночнай частцы. Лясы ў асноўным прадстаўлены сярэднеўзроставымі хвойнікамі, у меншай ступені ельнікамі, чорнаалешнікамі, бярэзнікамі. Вельмі рэдка сустракаюцца фрагменты шыракалістых лясоў.

Гідраграфія
-----------

Адносіцца да вярхоўяў ракі Бярэзіна, якая з'яўляецца асноўнай воднай артэрыяй заказніка. Даўжыня ракі ў межах ТВП складае 40 кіламетраў. Рэчышча яе вельмі звілістае і часта разгалінаванае, багатае на пратокі і невялікія пясчаныя астравы, якія затапляюцца ў паводку. Рака Бярэзіна на тэрыторыі заказніка працякае праз абалонавае возера Медзазол. Другое буйное возера Межужол размешчанае сярод сфагнавых балат і звязана з Бярэзінай меліяратыўнымі каналамі і ракой Чарніца. Вада гэтага возера характарызуецца нізкай мінералізацыяй і высокай колернасцю. Возера зарастае слаба. У выніку правядзення асушальнай меліярацыі і торфараспрацовак у заходняй і часткова ў паўднёва-усходняй частках заказніка гідралагічныя ўмовы тэрыторыі значна трансфарміраваліся.

Рэдкія і знікаючыя віды флоры, занесеныя ў Чырвоную кнігу, прадстаўлены 9 відамі раслін і 1 відам грыбоў.

Жывёльны свет
-------------

На тэрыторыі сустракаецца 140 відаў птушак, два з якіх — арлан-белахвост (Haliaeetus albicilla) (1 пара) і драч (Crex crex) (10 самцоў) — знаходзяцца пад глабальнай пагрозай знікнення, а 24 занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі. ТВП Галубіцкая пушча мае асаблівае значэнне для захавання наступных відаў: чорны бусел, скапа, арол-маркут.

Гаспадарчая дзейнасць
---------------------

Я. Драздовіч. Хутар на ўскрайку Галубіцкай пушчы
З гаспадарчай дзейнасці пераважае лесакарыстанне. Тарфяныя радовішчы на тэрыторыі Галубіцкай пушчы з'яўляюцца адной з асноўных у раёне баз здабычы прамысловай сыравіны. Мясцовыя жыхары на тэрыторыі заказніка збіраюць ягады і грыбы, займаюцца паляваннем і рыбнай лоўляй.

Інфармацыя для турыстаў
-----------------------

Галубіцкая пушча — радзіма Язэпа Драздовіча. Месца правядзення шматлікіх пленэраў беларускіх мастакоў, прысвечаных знакамітаму земляку.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Галубіцкая пушча на Вікісховішчы |

* Ахова птушак Бацькаўшчыны Архівавана 18 ліпеня 2013.
* Глубокое(недаступная спасылка)
**Бальцэрс** (ням. Balzers) — абшчына ў княстве Ліхтэнштэйн.

Насельніцтва — 4509 чал. Афіцыйны код — 7003.

Большая частка камуны знаходзіцца на ўсходнім беразе Рэйна. У Бальцэрсе маецца невялікі аэрадром для верталётаў (у Ліхтэнштэйне няма аэрапортаў).

Гісторыя і культура
-------------------

Гістарычна ў сучасную камуну ўваходзілі дзве вёскі — Бальцэрс і Мельс на захадзе. У культурах двух вёсак ёсць малапрыкметныя адрозненні, якія праяўляюцца ў некаторых звычаях, такіх як «Funken» (літар. «Іскра») — вясновы рытуал, які мае дахрысціянскія паходжанне, які складаецца ў развядзенні вялікага вогнішча, які да гэтага часу праводзіцца ў кожнай вёсцы асобна.

Гл. таксама
-----------

* Замак Гутэнберг

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бальцэрс

| ⛭Абшчыны Ліхтэнштэйна |
| --- |
| Ніжні Ліхтэнштэйн | Гампрын ·  Маўрэн ·  Ругель ·  Шэленберг ·  Эшэн | Сцяг Ліхтэнштэйна |
| Верхні Ліхтэнштэйн | Вадуц ·  Бальцэрс ·  Планкен ·  Трызен ·  Трызенберг ·  Шан |
**Ба́льсас** (ісп.: Río Balsas) — рака ў Мексіцы.

Даўжыня ракі 724 (771) км, плошча вадазборнага басейна 113,1 тыс. км². Бярэ пачатак у паўднёвай частцы Мексіканскага нагор’я, на ўсім працягу працякае ў гарах, у верхнім цячэнні называецца Атаяк, у сярэднім — Мескала. Упадае ў Ціхі акіян. Адрозніваецца хуткім цячэннем, у рэчышчы — шмат парогаў. Асноўныя прытокі злева — Містэка, Тлапанека, справа — Нехапа, Куцамала, Тэпалькатэпек. На Бальсасе — горад Пуэбла.

Цікавыя факты
-------------

Міжнародная група вучоных пад кіраўніцтвам археабатаніка Далорэс Піперна (Dolores Piperno) з Смітсанаўскага нацыянальнага музея натуральнай гісторыі  (руск.) (бел. і прафесара антрапалогіі Энтані Ранерэ (Anthony Ranere) з Тэмпльскага ўніверсітэта  (руск.) (бел. (у Філадэльфіі) выявіла першыя прамыя сведчанні таго, што кукуруза была акультурана каля 8700 гадоў таму ў цэнтры даліны Бальсас у Мексіцы, яе вывелі з дзікай расліны тэасінтэ, і гэта самае ранняе датаванне для акультуранай кукурузы. Аналіз мікраслядоў (крухмалу зерня і выкапняў раслін), выяўленых на каменным заслоне ад ветру, які называецца Шыўатоштла, праведзены пры ўдзеле Ірэн Холст (Irene Holst), даў прамыя сведчанні акультурвання кукурузы і раслін розных відаў сямейства гарбузовых.

Зноскі
------

1. ↑  Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 49. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)
2. ↑  Balsas River // Encyclopaedia Britannica (англ.)
3. ↑  Кукуруза была одомашнена 8 700 лет назад.

Літаратура
----------

* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 49. — 538 с. — 100 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Balsas River // Encyclopaedia Britannica (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 247437056 |
**Клавікорд** (ад лац.: Clavis — «ключ» і стар.-грэч. Χορδή — «струна») — невялікі клавішны струнны ударна-заціскны музычны інструмент, адзін з папярэднікаў фартэпіяна. Гук на клавікордах здабываецца пры дапамозе металічных штыфтоў з плоскай галоўкай — тангентаў. Дыяпазон клавікордах мяняўся з часам. Так, першапачаткова, ён складаў дзве з паловай актавы, з сярэдзіны XVI стагоддзя — павялічыўся да чатырох, а ў далейшым быў роўны ўжо пяці актавам.

Клавікорд з’яўляецца адным з найстарэйшых клавішных інструментаў і паходзіць ад старажытнага манахорда. Упершыню назва «клавікорд» згадваецца ў дакументах 1396, а самы стары захаваны інструмент быў створаны ў 1543 Даменікам Пізанскім (Domenicus Pisaurensis) і знаходзіцца цяпер у Лейпцыгскім музеі музычных інструментаў. Найбольшага росквіту клавікордная музыка дасягнула ў XVII—XVIII стст. пасля чаго, з прыходам у свет фартэпіяна, паступова сышла з сусветных сцэн.

Для клавікордаў стваралі творы такія вялікія кампазітары, як І. С. Бах, яго сын К. Ф. Э. Бах, В. А. Моцарт і Л. ван Бетховен (хоць у часы апошняга ў моду ўсё імклівей ўваходзіла фартэпіяна, інструмент, які Бетховену вельмі падабаўся).

(A/B)клавішы; (1A/1B) тангенты (металічныя); (2A/2B) клавішы; (3) струна (дакладней яе якая гучыць частка пры ўдары тангента); (4) рэзанансная дэка; (5) колак; (6) дэмпфер

Гл. таксама
-----------

* Фартэпіяна
* Клавесін

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 317. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Клавікорд

| ⛭Струнныя музычныя інструменты |
| --- |
| Смычковыя | Скрыпка · Альт · Барытон · Віёла да гамба · Гудок · Сука · Крота · Віяланчэль · Кантрабас · Нікельхарпа · Рэбаб · Хардангерфеле · Эсрадж · Фідэль |
| Шчыпковыя | Арфа · Ангеліка · Балалайка · Банджа · Бандура · Бузукі · Вамбі · Гітара · Гуслі · Добра · Домбра · Домра · Думбыра · Дутар · Кантэле · Канклес · Каннель · Камуз · Мандаліна · Лютня · Кобза · Піпа · Сямісэн · Тарбан · Уд · Цытра |
| Ударныя | Цымбалы · Янцынь |
| Ударна-клавішныя | Клавікорд · Фартэпіяна · Піяніна · Раяль |
| Шчыпкова-клавішныя | Вёрджынел · Клавесін · Мюзелар · Спінет |
| Фрыкцыйна-клавішныя | Колавая ліра |
| Іншае | Смычок · Плектр · Струна · Струнатрымальнік · Лад · Парожак · Грыф · Мензура · Штрыхі |
| **Духавыя музычныя інструменты** · **Ударныя музычныя інструменты** · **Электронныя музычныя інструменты** |
**Клавіраўсцуг** (ням. Klavierauszug, ад Klavier - фартэпіяна і Auszug - выманне) — перакладанне для фартэпіяна музычнага твора, напісанага першапачаткова для буйнога музычнага ансамбля. Могуць выкарыстоўвацца ў працэсе рэпетыцый, а таксама для азнаямлення шырокай публікі і музыкантаў з творамі. У клавіраўсцугу вакальная партыя запісваецца асобна; перакладанне можа быць зроблена як для адной пары рук, так і для некалькіх.

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С.317-318

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4164058-5 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Ільінская царква.
**Свята-Ільінская царква** — праваслаўны храм у аграгарадку Высокае Аршанскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры вёскі на перакрыжаванні галоўных вуліц.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў першай палове XIX стагоддзя з цэглы ўладальнікам маёнтка Канстанцінам Любамірскім. Адкрыта пасля заняпаду ў 1980-я гады.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю. Кампазіцыйна складаецца з шырокага прытвора з аднаяруснай высокай васьміграннай званіцай над ім працяглай трапезнай, кубападобнай малітоўнай залы з бакавымі прыдзеламі, паўкруглай апсіды з бакавымі рызніцамі такой жа канфігурацыі. Над дахам узвышаўся купал (не захаваўся). Галоўны ўваход вылучаны 3-арачным рундуком з трохвугольным шчытом у завяршэнні, аналагічна завершаны 2 бакавыя ўваходныя парталы, размешчаныя па вуглах пры сачляненні трапезнай і асноўнага аб’ёму. Магутная архітэктурная пластыка ствараецца сродкамі адкрытай фігурнай цаглянай муроўкі. Неатынкаваныя фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў пластычных ліштвах са здвоенымі какошнікамі, насычаны дэкорам: пояс какошнікаў каля аснавання шатра званіцы, паясы шырынак, аркатурныя фрызы, пілястры.

У інтэр’еры памяшканні перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі (апсіда — конхай), аб’ядноўваюцца шырокімі арачнымі прасветамі. Падлога пакрыта каляровымі керамічнымі пліткамі.

Зноскі
------

1. ↑  Царква Свята-Ільінская (Пакроўская). Аршанскі раён, в. Высокае

Літаратура
----------

* Храм святого пророка Илии // Витебская епархия. Монастыри, храмы и приходы : справочник / сост. А. Матвеев. — Минск : Белорусская Православная Церковь, 2009. — С. 74.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Ільінская царква (Высокае)
* Свята-Ільінская царква (Высокае) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Ільінская царква (Высокае) на сайце «Архіварта»
**Узнясенне** — абраз сярэдзіны XVII стагоддзя са Свята-Стэфанаўскай царквы ў г. Слуцку Мінскай вобласці. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

Сюжэт
-----

Хрыстос у цёмна-чырвоным хітоне, карычневым гімаціі ўзносіцца ў славе. Яго падтрымліваюць анёлы ў чырвоным, сінім, блакітным адзенні з карычневымі крыламі. Два анёлы ў белых гімаціях з карычневымі крыламі, якія стаяць на гары Елеонскай, паказваюць на Хрыста апосталам у чырвоным, вохрыстым, блакітным адзенні. Злева — вылучаная німбам Маці Божая ў блакітным хітоне, цёмна-чырвоным мафорыі. Позем светла-зялёны з карычневымі кветкамі. Фон, німбы, мандорла аграфлены. Палі чорныя з пасярэбраным раслінным арнаментам. Абраз аздоблены валікамі, «камянямі».

Паходжанне
----------

Абраз вывезены этнаграфічнай экспедыцыяй 1921 года са Свята-Стэфанаўскай царквы г. Слуцку Мінскай вобласці.

Ікона да вайны знаходзілася ў зборах Беларускага дзяржаўнага музея ў Мінску. Была вывезена з тэрыторыі Беларусі падчас Другой сусветнай вайны. Пасля вайны перададзена на захаванне ў Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.

Ікона раскрыта ў Дзяржаўнай цэнтральнай мастацкай рэстаўрацыйнай майстэрні Ф. А. Мадоравым, В. В. Філатавым  (руск.) (бел. І. П. Горыным  (руск.) (бел. у 1954—1956 гадах (Масква).

У 1954 годзе перададзена ў Дзяржаўны мастацкі музей БССР.

Выстаўкі
--------

* Першая Усебеларуская мастацкая выстаўка. Минск. 1926
* Тэмперны жывапіс Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 1988
* Мастацтва Беларусі XVI—XVIII стст. Знаходкі М. М. Шчакаціхіна (1886—1940). Мінск. 1995
* Мастацтва Міншчыны XVI—XVIII стст. Мінск. 1997
* Іканапіс і разьба Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 2000
* Помнікі хрысціянства ў пластыцы і жывапісе Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 2001

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 41-42.
3. ↑  *Высоцкая Н. Ф.* Жывапіс Беларусі XII—XVIII стагоддзяў. — Мінск: «Беларусь», 1980. — С. 42. — 316 с. — 50 000 экз.
4. ↑  Абраз «Узнясенне»

Літаратура
----------

* Шчакаціхін М. М. 1-я Усебеларуская мастацкая выстаўка. Каталёг аддзелу старажытнага мастацтва / Апрацаваў М. Шчакаціхін. Мн. 1926. С. 16
* Высоцкая Н. Ф. Станковая живопись Белоруссии второй половины XVI—XVIII веков : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения : специальность 17.00.04 Изобразительное искусство
Полкскі праліў і Адамаў мост
**По́лкскі праліў** (англ.: Palk Strait) — праліў у Індыйскім акіяне, які аддзяляе востраў Шры-Ланка ад паўвострава Індастан і злучае Бенгальскі заліў з Лакадзіўскім морам (Манарскі заліў). Даўжыня каля 150 км, найменшая шырыня 55 км, глыбіня ад 2 да 9 м. Заліў перасякае града дробных астраўкоў і плыткаводдзяў пад агульнай назвай Адамаў мост. Названы па імі англійскага дзяржаўнага дзеяча Роберта Палка, губернатара правінцыі Мадрас (Брытанская Індыя).

Зноскі
------

1. ↑  *Полкскі праліў (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
2. ↑  Слоўнік сучасных геаграфічных назваў(недаступная спасылка)
**Гілберт і Джордж** (Gilbert & George, Гілберт Прош, нар. 1943 і Джордж Пасмар, нар. 1942) — брытанскія мастакі-авангардысты, працуюць у жанры перформансу, фатаграфіі. Праславіліся дзякуючы «жывой скульптуры».

Жыццё і творчасць
-----------------

Гілберт і Джордж пазнаёміліся падчас вучобы ў мастацкім каледжы Сен-Марціна ў Лондане. З 1968 года жылі і працавалі разам, стварыўшы ўласны стыль «жывой скульптуры». Спачатку яны прыцягнулі да сябе ўвагу ў жанры перформансу. Самая вядомая іх праца — «Пад аркамі» 1969 года. У гэтым перформансе Гілберт і Джордж, апранутыя ў строгія касцюмы, пафарбаваўшы рукі і твар залатой фарбай, выконвалі механічныя жэсты пад гукі песенькі мюзік-хола. З пачатку 1970-х іх творчасць у асноўным складаюць фатаграфіі. Гэта буйныя кідкія кампазіцыі, часта агрэсіўнага ці эратычнага характару, са скаталагічнымі назвамі. Гілберт і Джордж — самыя вядомыя брытанскія мастакі-авангардысты свайго пакалення. У 1986 годзе яны былі ўдастоены Прэміі Цёрнера. Гілберт і Джордж жывуць і працуюць у Лондане, Вялікабрытанія.
Цэрулаплазмін
**Цэрулаплазмін** — медзьутрымальны бялок (глікапратэін), які прысутнічае ў плазме крыві. У церулаплазміне ўтрымоўваецца каля 95 % агульнай колькасці медзі сыроваткі крыві чалавека. Прыроджаны дэфіцыт цэрулаплазміну прыводзіць да дэфектаў развіцця галаўнога мозгу і печані. Быў апісаны ў 1948 годзе.

Фізічныя ўласцівасці цэрулаплазміну чалавека
--------------------------------------------

Цэрулаплазмін чалавека, дзякуючы іёнам медзі, якія ўваходзяць у яго склад, мае блакітны колер. Сярэдняя малекулярная маса вагаецца ў дыяпазоне 150 000—160 000 г/моль. На адну малекулу прыходзіцца 6—7 іёнаў медзі (Cu +2).

Да ўкаранення медзі ў бялок ён называецца апацэрулаплазмін, пасля — халацэрулаплазмін.

Асноўныя амінакіслоты цэрулаплазміну: аспарагінавая, глутамінавая, трэанін, гліцын, лейцын.

Зноскі
------

1. ↑  Holmberg CG, Laurell C-B (1948). "Investigations in serum copper. II. Isolation of the Copper containing protein, and a description of its properties". *Acta Chem Scand* **2**: 550–56. doi:10.3891/acta.chem.scand.02-0550.
2. ↑  Неорганическая биохимия / под редакцией Г.Эйхгорна, пер. с англ. том 1. — М.: Мир, 1978.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 28452662, 2909245483 |