recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Патрыярхат** — грамадства, у якім мужчыны з’яўляюцца «дамінантным элементам» у сямейным, гаспадарчым і грамадскім жыцці. Гэта з’ява таксама вядомая пад імем *андрархіі* або *андракратыі*.

Патрыярхат характарызуецца, у прыватнасці, такімі прыкметамі як патрылінейные (паходжанне дзяцей, сваяцтва і атрыманне ў спадчыну па лініі бацькі), патрылакальныя (пражыванне жонкі ў сям’і або доме мужа, выбар месца пражывання сям’і мужам), манагамія (двубацькоўская сям’я) або палігінія (шматжонства), але не сям’я з некалькімі мужамі, упарадкаваныя палавыя сувязі мужа з адной жанчынай (жонкай) пры адзінашлюбстве або спарадкаваныя палавыя сувязі мужа з некалькімі жонкамі пры шматжонстве, засяроджанасць правоў па распараджэнню маёмасцю і эканамічным жыццём сям’і ў руках мужчыны (гаспадара дома). Патрыярхат характэрны практычна для ўсіх традыцыйных грамадстваў.
пра заліў гл. Вялікі Сірт.

**Сірт** (араб. سرت‎‎) — сталіца муніцыпалітэта Сурт у Лівіі. Размешчана на беразе Сірта ў гістарычнай вобласці Сіртыка. Насельніцтва — 75 358 чал. (на 2010 год). У гэтым горадзе нарадзіўся лівійскі лідар Муамар Кадафі.

Гісторыя
--------

У кастрычніку 2007 года ў Сірце праходзілі перамовы паміж прадстаўнікамі ўрада Судана і паўстанцамі з мяцежнай правінцыі Дарфур.

У 2011 годзе падчас грамадзянскай вайны ён стаў апошнім бастыёнам арміі Муамара Кадафі. У 2015 годзе ісламісты разграмілі Усеагульны Нацыянальны Кангрэс, захапіўшы горад. Сфармаваныя ў сакавіку 2016 г. Прэзідэнцкі савет і Урад Нацыянальнага Адзінства на чале з Ф.Сараджам паставілі задачу аб’яднаць краіну, а таксама пазбавіцца ад джыхадзістаў. Першай буйной аперацыяй новай улады супраць баевікоў стала вызваленне Сірта.

Транспарт
---------

У 2008 годзе China Railway Construction выйграла тэндар па будаўніцтве чыгунак у Лівіі. З захаду на ўсход будзе пракладзена чыгуначная галіна даўжынёй 352 км (ад Аль-Хумса да Сірта). Аднак у 2011 годзе стала вядома, што фактычна будаўніцтва чыгункі ажыццяўляе РЖД.

### Цікавыя факты

Сірт з’яўляецца родным горадам Муамара Кадафі.

Зноскі
------

1. ↑  Surt (англ.)(недаступная спасылка).  World Gazetteer. Архівавана з першакрыніцы 15 ліпеня 2012. Праверана 13 лютага 2011.
2. ↑  BBC NEWS | Africa | Sudan calls Darfur truce at talks
3. ↑  Храналогія вайны ад «РИА Новости»
4. ↑  РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7757490-4 · LCCN: no2005088189 · SUDOC: 121076733 · VIAF: 148108761 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Канавалаў.

**Рыгор Васі́левіч Канава́лаў** (5 (18) жніўня 1912, в. Лагуны Гомельскага павета Магілёўскай губерні, цяпер Добрушскі раён Гомельскай вобласці — 22 красавіка 1979) — дзяржаўны дзеяч БССР.

Біяграфія
---------

З сялян. Член КПСС (1938). 

Скончыў Камуністычны інстытут журналістыкі імя Кірава ў Мінску (1939), ВПШ пры ЦК КПСС (1956). 

Працаваў у газеце «Чырвоная Полаччына» (1933—1934), Дзяржаўным выдавецтве БССР (1938—1941). У Вялікую Айчынную вайну на Паўднёва-Заходнім, Сталінградскім, 1-м Украінскім франтах. З 1946 года ў апараце ЦК КПБ: інструктар, загадчык сектара, намеснік загадчыка аддзела прапаганды і агітацыі. З 1960 года намеснік старшыні Дзяржаўнага камітэта па радыёвяшчанні і тэлебачанні пры Савеце Міністраў БССР, з 1963 да 1975 года старшыня Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў БССР па друку.

Узнагароджаны 4 ордэнамі, медалямі.

Літаратура
----------

* Канавалаў Рыгор Васілевіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 5. Зуйкі — Кішы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1972. — С. 364. — 616 с.: іл. карты.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя з уліковай карткі ўзнагароджанага у электронным банку дакументаў «Подзвіг Народа»
Сірыус
**Сі́рыус**, **α Вялікага Пса** — зорка ў сузор'і Вялікага Пса.

Бачная зорная велічыня −1,5. Самая яркая пасля Сонца зорка. Нябесныя каардынаты: прамое ўзыходжанне 6 гадз.45 мін.9 сек.; схіленне −16°42´58´´. Спектральны клас A1 V. Адлегласць ад Сонечнай сістэмы 9 светлавых гадоў.

У Старажытным Егіпце ўзыход Сірыуса быў звязаны з разлівам ракі Ніл, што забяспечвала дабрабыт усёй краіны. Прычым з'яўленне Сірыуса на ўсходзе лічылася пачаткам Новага года. Гатак жа важнай зорка была ў старажытных рымлян, дзе яе называлі Канікула. Для рымлян з'яўленне зоркі на небе адзначала надыход самай спякотнай пары, калі людзі хаваліся па хатах, адпачывалі — адсюль слова «канікулы».

Літаратура
----------

* Сірыус, α Вялікага Пса // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 414. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12302566r · GND: 4181577-4 · LCCN: sh85122983 · Microsoft: 2778323849 · NDL: 00571226 · NKC: ph118082 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Багеміле.
**Карл Вільгельмавіч Багемі́ле** (руск.: Карл Вильгельмович Багемиле (Багемиль)) — архітэктар першай паловы XIX стагоддзя. З 1824 года тытулярны саветнік.

Біяграфія
---------

Скончыў акадэмію ў Рыме. У 1811—1826 гадах гродзенскі губернскі архітэктар.

Творчасць
---------

Фіксацыйны чарцёж будынка стайняў (карэтнай) з жылымі памяшканнямі пры Новым замку ў Гродне
Фасады і планы паверхаў будынкаў палацавага комплекса Агінскага ў Гродне. Фіксацыйны чарцёж
Распрацаваў праект рэканструкцыі ратушы ў Гродне ў класіцыстычным стылі, ажыццёўлены ў 1815—1826 гадах.

Распрацаваў праект павятовых казначэйстваў для Брэста і Кобрына (1820), Ліды (1824). Выканаў фіксацыйныя чарцяжы старажытных пабудоў Гродна.

У 1822 годзе займаўся рамонтам часткі дома Агінскага і казармы юнкераў ў Гродне.

У 1822 годзе на тэрыторыі Фарных могілак на сродкі К. Студніцкага была ўзведзена капліца па праекте К. Багеміле. Званіцу капліцы дабудавалі ў 1907 годзе.

У 1825 годзе склаў каштарыс на рамонт палкавога лазарэта і пад’ёмнага моста ў павятовым горадзе Кобрыне.

У 1825 годзе склаў праект і каштарыс на пабудову паштовай станцыі ў маёнтку Крупчыцы.

4 снежня 1825 года Багеміле рапартаваў: «Па выкананні прадпісання Вашага правасхадзіцельства ад 26-га мая склаў план і каштарыс на пабудову паштовага са службамі Дома Навагрудскага павета ў мястэчку Сталовічах… а таксама на пабудову такога ж Дома ў Гародні».

Спадчына
--------

У Дзяржаўным архіве ў Лодзі  (польск.) (бел. захоўваецца дакумент «Пра спадчыну, якая засталася ад Карла Багеміля», датаваны 1892 годам.

Зноскі
------

1. ↑  Багельмиль, Вильгельм
2. ↑  РДГА, ф. 1488, воп. 168, воп. 1, спр. 949
3. 1 2 3 4 5  *Кулагин А. Н.* Гродненские зодчие XIX — начала XX веков (новые архивные изыскания) Архівавана 27 сакавіка 2020.. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Выпуск 22. — Мінск: «Права і эканоміка», 2017. — С. 77—78. У крыніцы памылкова названы *Багемін*
4. ↑  Православное и католическое кладбища по ул. Антонова Архівавана 28 студзеня 2020.  (руск.)
5. ↑  НГАБ. — Ф. 8. Воп. 1. спр. 6, л. 1, 2, 26 — 27
6. ↑  цяпер Жабінкаўскі раён
7. ↑  НГАБ. — Ф. 8. Воп. 1. спр. 11, л. 14 б
8. ↑  НГАБ. — Ф. 8. Воп. 1. спр. 19, л. 1

Літаратура
----------

* Багеміле Карл Вільгельмавіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2). — С. 207.
Рыбная гаспадарка (2011 г. Харватыя)
**Рыбаводства** — развядзенне і гадоўля рыбы праз павелічэнне і паляпшэнне якасці рыбных запасаў у прыродных і штучных вадаёмах. Бывае сажалкавае, садковае і прамысловае. Кірункі: меліярацыя і ўгнаенне сажалак для ўзмацнення іх прыроднай асновы, удасканаленне спосабаў кармлення рыбы, адбор высокапрадукцыйных парод, вырошчванне полікультур рыб. Найбольшае развіццё атрымала ў краінах з выхадам да мора і акіяна і буйнымі ўнутранымі вадаёмамі і сажалкамі (Японія, Кітай, ЗША, Расія, Данія, Канада, Швецыя, Нарвегія і Брытанія — сумарная гадавая вытворчасць звыш 10 млн. тонаў).

Зноскі
------

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Рыбаводства на Вікісховішчы |

* *Віктар Кончыц, Юрый Собалеў, В.А. Фёдараў.* Перспектывы развіцця рыбнай гаспадаркі Беларусі // *Весці Акадэміі аграрных навук Беларусі* : часопіс. — 1994. — № 2. — С. 79-83. — ISSN 0321-1657.
**Карл Густаў Масандэр** (шведск.: Carl Gustaf Mosander; 10 верасня 1797, Кальмар — 15 кастрычніка 1858, Дротнінгхальм, лен Стакгольм) — шведскі ўрач і хімік. Першаадкрывальнік лантана (1839), эрбія (1843), тэрбія (1843).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 10 верасня 1797 года ў Кальмары, дзе і пайшоў у школу. У 12 гадоў хлопчык пераехаў з маці ў Стакгольм, дзе пачаў навучацца аптэчнай справе. У 1817 годзе здаў экзамены на аптэкара. Працуючы аптэкарам, зацікавіўся медыцынай і ў 1824 годзе паступіў у Каралінскі інстытут, які скончыў са ступенню магістра хірургіі у 1824 годзе. Пасля заканчэння інстытута на працягу некалькіх гадоў служыў ваенным хірургам.

Па завяршэнні хірургічнай кар’еры, становіцца выкладчыкам хіміі ў Каралінскім інстытуце і асістэнтам у мінералагічнай калекцыі Шведскага музея натуральнай гісторыі. Навучаўся і доўгі час жыў у кватэры Ёнса Берцэліуса. З 1832 года быў яго асістэнтам, а пасля адстаўкі — у 1836 годзе робіцца пераемнікам на пасадзе прафесара хіміі і фармакалогіі Каралінскага інстытута.

У 1826 годзе Масандер выказаў здагадку, што ў цэрыевай зямлі, акрамя цэрыю, змяшчаецца аксід іншага элемента, пасля чаго пачаў даследаванне злучэнняў цэрыю. У 1833 годзе Карл Густаў Масандэр быў абраны членам Каралеўскай шведскай акадэміі навук.

У 1839 годзе, вывучаючы злучэння цэрыю, выяўляе лантан, у выніку даследавання ўзораў нітрату цэрыю, якія часткова расклаліся. У 1839 годзе паведамляе пра адкрыццё яшчэ аднаго элемента «дыдыма». Аднак у 1885 годзе аўстрыйскі хімік Карл Аўэр фон Вельсбах паказаў, што дыдым з’яўляецца сумессю двух рэдказямельных элементаў — неадыму і празеадыму.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Carl Gustaf Mosander — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
2. 1 2  Carl Gustaf Mosander // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  Nordisk familjebok: konversationslexikon och realencyklopedi / пад рэд. B. Meijer, T. Westrin, Ruben G:son Berg et al. — 2 — Stockholm: 1900. Праверана 5 студзеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5571370'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1754'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6238509'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6201766'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22341337'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5983299'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Шведскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 117603961 · ISNI: 0000 0000 5393 6399 · LIBRIS: 273164 · VIAF: 59865804 |
**Мінская тэлевежа** — тэлевежа ў Мінску. Размешчана па вуліцы Камуністычная, 6, за будынкам Тэлецэнтра Цэнтральнага тэлебачання Беларусі (АНТ, СТБ)

Гісторыя
--------

З 1 студзеня 1956 г. з мінскай тэлевежы пачала ажыццяўляцца трансляцыя Рэспубліканскай тэлевізійнай студыі. Радыус дзеяння ўпэўненага прыёму дасягаў 70 км.

6 кастрычніка 1967 года Мінскі тэлецэнтр упершыню прыняў па радыёрэлейнай лініі поўны каляровы тэлевізійны сігнал з Масквы па сістэме СЕКАМ-3Б. хоць у той час у Мінску было толькі 5 каляровых тэлевізараў, два з якіх былі пастаўлены на Мінскім тэлецэнтры для кантролю за радыёрэлейнай лініяй і эфірам. З 13 верасня 1974 тэлецэнтр рэгулярна вядзе каляровыя перадачы.

Тэлевежа на фоне будынка Тэлецэнтра 
Да 1976 года радыётэлевізійны перадавальны цэнтр быў вынесены за горад і вежа стала выкарыстоўвацца толькі для працы перасоўных тэлевізійных станцый і перадачы праграм з Мінска на новы цэнтр. Было выкарыстоўваць яе яшчэ і для стварэння ў сталіцы рэспубліканскай радыётэлефоннай сувязі. Для гэтага вышку ўкарацілі амаль на 40 метраў, правёўшы раніцай 13 ліпеня ўнікальную аперацыю — над вежай павіс верталёт, мантажнікі замацавалі тросы і праз хвіліну машына, падняўшы секцыю, перанесла яе на спецыяльна абсталяваную пляцоўку ў раёне Камсамольскага возера. Хоць дэмантаж можна было здзейсніць і пры дапамозе «паўзучага» крана, які выкарыстоўваўся ў такіх выпадках, але на гэта б спатрэбілася шмат часу і падняць шматтонны груз на такую вышыню было практычна немагчыма. Таму ўпершыню ў Мінску гэту аперацыю ўзяў на сябе верталёт «МІ-10К», прызначаны для мантажных прац (выконваў гэту працу вопытны маскоўскі экіпаж у складзе Ф. Бялушкіна, Селіверстава, Правалава і вядучага інжынера А. Чубарава). Далей, на вышыні каля 160 метраў была змантавана пляцоўка дыяметрам у 20 метраў, якая складалася з 8 пяцітонавых пялёсткаў, на якой усталявалі антэны, неабходныя для працы новага віду сувязі.

Тэхнічная інфармацыя
--------------------

* першапачатковая вышыня — 200 м.
* вышыня ў даны час — 176 м.
* верхняя пляцоўка — 160 м.

Зноскі
------

1. ↑  нумар газеты «Вячэрні Мінск» ад 1 лістапада 1967 года
2. ↑  Кошт першых каляровых тэлевізараў дасягаў 800—1250 рублёў (па тых часах немалыя грошы)

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мінская тэлевежа на Вікісховішчы |

* Пра праект будаўніцтва мінскай тэлевежы Архівавана 20 верасня 2011. // Твая сталіца — Мінск
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ігнаценка.
**Рыгор Канстанцінавіч Ігнаценка** (нар. 20 лістапада 1930, вёска Вусаўка, Касцюковіцкі раён, Магілёўская вобласць) — беларускі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Выхоўваўся ў дзіцячым доме. З 1946 па 1948 г. вучыўся ў рамесным вучылішчы № 10 горада Магілёва, потым з 1948 па 1951 г. працаваў слесарам. Вучыўся завочна ў Мінску на рэспубліканскіх курсах кіраўнікоў мастацкай самадзейнасці раённых дамоў культуры. З 1957 г. па 1988 г. працаваў настаўнікам музыкі ў Паплаўскай сярэдняй школе. У 1980 г. завочна закончыў Народны ўніверсітэт мастацтваў у Маскве.

Творчасць
---------

Друкавацца пачаў з 1961 г. У 1964 г. у выдавецтве «Беларусь» выйшаў першы зборнік апавяданняў «Лясныя тынкоўшчыкі». Галоўная тэма творчасці пісьменніка — чалавек і прырода. Яго творы прысвечаны дзецям, напісаны лаканічна, паэтычна і займальна.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Ігнаценка Рыгор Канстанцінавіч / Беларускія пісьменнікі: біябібліягр. слоўнік: у 6 т. т. 6. — Мн. 1995. — С. 604.
* Ігнаценка Рыгор Канстанцінавіч / Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 162. — 608 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0130-3.
**Карл Густаў Руус** (шведск.: Carl Gustaf Roos, 25 жніўня 1655, хутчэй за ўсё, у маёнтку Ерпас пад Лідчэпінгам — 2 мая 1722, Обу) — шведскі генерал-маёр, барон. Да 1705 насіў прозвішча Руус аў Ельмсетэр (шведск.: Roos af Hjelmsäter).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 25 жніўня 1655 года ў сям'і карнета Густава Эрыксана Рууса і Крысціны Свінгувуд.

Ваенную кар'еру пачаў добраахвотнікам у імператарскай арміі (палку генерала дэ Граноса) ў 1674. У тым жа годзе становіцца там фенрыхам (прапаршчыкам). Там, падчас франка-галандскай вайны, удзельнічаў у бітве пад Трырам (1675) і ў аблозе Філіпсбургу (1676), у якой быў паранены. Па вяртанні ў 1677 у Швецыю ўдзельнічаў у вайне з Даніяй.

У 1696 годзе Руус ужо даслужыўся да лейтэнант-палкоўніка (падпалкоўніка). Спачатку ён быў накіраваны ў Рыгу, а пасля гэтага — на абарону граніцы з Нарвегіяй.

З пачаткам Вялікай Паўночнай вайны быў накіраваны ў Эстляндыю. Там ён удзельнічаў у бітве пад Нарвай, у якой вызначыўся і атрымаў за гэта чын палкоўніка. У 1701 удзельнічаў у пераправе праз Дзвіну і быў прызначаны камандзірам Нерке-Вермлендскага палка.

Руус удзельнічаў і ў шэрагу іншых бітваў Вялікай Паўночнай вайны: пад Клішавам (1702), пад Фраўштатам (1706), пад Маляцічамі (1708) і пад Палтавай (1709). У 1705 годзе атрымаў тытул барона, а за перамогу пад Фраўштатам — чын генерал-маёра.

У Палтаўскай бітве Руус быў на чале адной з чатырох шведскіх пяхотных калон, якая панесла сур'ёзныя страты пры спробе захапіць расійскія рэдуты. Адступіўшы і заняўшы абарону ў адным з шанцаў фартэцыі, Руус і рэшты яго палка былі вымушаны здацца рускім у палон.

У Маскве Руус удзельнічаў у зневажальнам для шведаў шэсці палонных па вуліцах горада: ім не давалі ні есці, ні піць, шматтысячны натоўп народу стаяў з двух бакоў на шляху шэсця, пляваўся ў палонных і выкрыкваў розныя абразы. Пасля гэтай падзеі Руус быў накіраваны ў Казань, дзе і прабыў да сканчэння вайны.

Пасля Ніштацкага міру быў вызвалены, але па дарозе дамоў памёр у маі 1722 года ў Обу.

Сям’я
-----

Быў двойчы жанаты: 1. З Крысцінай Марыі Спарэ. Сын: Аксель Эрык Руус (1684—1765); 2. З баранесай Магдаленай Крысцінай ван дэр Нот (з 1700).

Зноскі
------

1. 1 2  Carl Gustaf Roos — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
2. ↑
3. ↑  *Joachim Mathiae Lyths dagbok*, Stockholm, Bokförlaget Rediviva, 1986, s.80
**Рыа-Онда** (ісп.: Río Hondo) — рака ў Цэнтральнай Амерыцы, працякае на ўсходзе паўвострава Юкатан. Мае даўжыню каля 150 км, па значнай частцы праходзіць мяжа паміж Мексікай і Белізам. Упадае ў бухту Чэтумаль Карыбскага мора. Нароўні з аднайменнай ракой Рыа-Онда з'яўляецца найбуйнейшай воднай артэрыяй Беліза.

Рыа-Онда ўтвараецца пры зліцці рэк Рыа-Асуль, вытокі якой знаходзяцца ў Петэнскім басейне на тэрыторыі Гватэмалы, і Рыа-Брава. Недалёка ад зліцця размешчаны населены пункт Ла-Уніён (Мексіка). На рацэ таксама размешчаны мексіканскія гарады Субтэньентэ-Лопес і Чэтумаль, які з'яўляецца адміністрацыйным цэнтрам штата Кінтана-Роа.

Рака згадваецца ў гімне Беліза.

Спасылкі
--------

* Río Hondo — Comisión Nacional para el Conocimiento y Uso de la Biodiversidad  (ісп.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лоцман (значэнні).
Лоцманскі трап па правым борце. Лоцманскі катар падышоў да правага борта судна (з правага борта). Лоцман падымаецца па правым борце.
**Лоцман** (ад нідэрл.: loodsman) — марак ці рачнік, па кваліфікацыі — капітан-суднавадзіцель, які добра ведае берагавое становішча і мясцовы фарватар і праводзіць па ім марскія ці рачныя судны, асабліва ў месцах, якія ўяўляюць небяспеку. Лоцман абавязаны праводзіць па фарватары кожнае судна пры ўваходзе і пры выхадзе яго з порта. Лоцмана дастаўляюць на Лоцманскім боце (катары), (часам на верталёце) да судна, якое запытала лоцмана, і ён праводзіць судна па бяспечным маршруце. Аднак прысутнасць лоцмана на борце судна не здымае з капітана адказнасці за бяспеку. Усе ўказанні лоцмана носяць толькі рэкамендацыйны характар.

За паслугі лоцмана спаганяецца лоцманскі збор — плата за правядзенне суднаў па фарватары. Пры немагчымасці забеспячэння судна лоцманам на мачтах берагавых пастоў пры ўваходзе ў гавань падымаюць лоцманскія сігналы — для ўказання глыбінь і рэкамендуемага курсу пры ўваходзе ў гавань. На суднаходных рэках і ўнутраных вадаёмах, часцей за ўсё, функцыі капітана і лоцмана сумяшчаюцца, а для абазначэння фарватара, глыбінь і бяспечнага курсу служаць буі, бакены і берагавыя створныя знакі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лоцман
**Плакальшчыцы** — старажытнаегіпецкі насценны роспіс, які знаходзіцца ў грабніцы вяльможы Рамасэ, якая з'яўляецца часткай Фіванскага некропаля.

Апісанне
--------

Сцэна ўключана ў каляровы роспіс паўднёвай сцяны, дзе намаляваная пахавальная працэсія з плакальшчыц.

Жанчыны намаляваныя ў блакітных туніках, што спадаюць хвалістымі лініямі ў падоўжным кірунку, што стварае адчуванне вібрацыі і ўзмацняе выраз болю ў постацях. Глыбока устрывожаныя плакальшчыцы працягваюць рукі да нябёсаў у знак малітвы багам, між тым як на іх тварах праступаюць буйныя слязінкі.

Насценны фрыз, часткай якога з'яўляюцца «Плакальшчыцы»

Зноскі
------

1. ↑  Живопись и рельеф в Новом Царстве(недаступная спасылка)  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Плакальшчыцы (грабніца Рамасэ) на Вікісховішчы |
Пладова-ягаднае віно 
**Пладова-ягаднае віно** — напой, прыгатаваны шляхам зброджвання сокаў як дзікарослых, так і культурных пладоў і ягад (журавіны, брусніцы, чорнай парэчкі, маліны, яблыкаў, груш, сліў і інш.) з даданнем вады і цукру.

На Беларусі распаўсюджаныя віны пладовыя мацаваныя моцныя, якія вырабляе цэлы шэраг прадпрыемстваў. Моцнасць такіх вінаў звычайна ад 17 да 19% спірту.

Характэрнай рысай з'яўляецца разнастайнасць назваў пладова-ягадных вінаў, з-за чаго ў апошнія гады яны часам становяцца аб'ектам калекцыянавання  . Вялікая калекцыя назваў віна пладовага прадстаўленая на старонцы "Віно пладовае" на Facebook.
У народзе віно пладовае часта называюць "бырлам", "чарнілам", "чарлікам". Паводле аб'ёму тары звычайна падзяляецца на "вялікую" (0,7 л) і "маленькую" (0,5 л). Але выпускаецца і ў тары іншых аб'ёмаў. Напрыклад, 1 л. Акрамя шкляных бутэлек, выпускаецца ў упакоўцы тыпу Tetra Pak і ў пластыкавых PET-бутэльках.

Зноскі
------

1. ↑  , Минчанин собрал самую большую коллекцию «чернила» и собирается открыть музей «Крыжачок».
2. ↑
3. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4043076-5 · LCCN: sh85052187 · Microsoft: 2781363790 · NDL: 00565279 · NKC: ph123875 |
**Міхаіл Міхайлавіч Цесавец** (нар. 1952) — беларускі палітык; дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі 12-склікання у 1990—1995 гадах.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. Працаваў намеснікам начальніка аддзела ўнутраных спраў Фрунзенскага райвыканкама горада Мінска. У 1990—1995 гадах дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі 12-га склікання, член Камісіі па пытаннях нацыянальнай бяспекі, абароны і барацьбы са злачыннасцю. У красавіку 1995 года кіраваў гвалтоўным выправаджэннем з залы пасяджэнняў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь дэпутатаў апазіцыі, якія распачалі галадоўку супраць правядзення Прэзідэнтам Беларусі Аляксандрам Лукашэнкам рэферэндуму аб змяненні дзяржаўнай сімволікі і наданні рускай мове статусу дзяржаўнай.

У канцы 1990-х гадоў начальнік Галоўнага ўпраўлення Дзяржаўнай Аховы Рэспублікі Беларусь.

Літаратура
----------

* Тесовец Михаил // Хто ёсць хто ў Беларусі = Кто есть кто в Беларуси (руск.). — М.: Книжный дом «Университет», 1999. — ISBN 5-8013-0068-6.
* Народныя дэпутаты Рэспублікі Беларусь. Дванаццатае скліканне. — Мн. 1992.
**Сацыял-дэмакратычная партыя «Гнчак»** — адна з найстарэйшых армянскіх палітычных партый. Заснавана ў 1887 г. студэнтамі жэнеўскага ўніверсітэта А. і М. Назарбекамі, Р. Ханазатам, Г. Кафянам і інш. якія выдавалі армянскую рэвалюцыйную газету «Гнчак» як «Рэвалюцыйная партыя Гнчак». Партыя стала першай сацыялістычнай партыяй, што дзейнічала на тэрыторыях Асманскай Турцыі і Персіі.

У апублікаванай у 1888 г. праграме бліжэйшай мэтай партыі прызнавалася вызваленне Заходняй Арменіі шляхам агульнанацыянальнага паўстання, чаму павінна было рушыць услед усталяванне сацыялістычнага ладу. Гнчакісты з'яўляліся зацятымі прапагандыстамі марксізму, упершыню ў армянскай рэчаіснасці з дазволу Ф. Энгельса апублікавалі пераклад асноўнай часткі «Камуністычнага маніфеста». Са знакамітых супольных акцый Гнчакянаў і РСДРП(б) — страйк у Баку ў 1904 г.

Партыя актыўна брала ўдзел у вызвольным змаганні армянскага народа супраць Асманскай імперыі, арганізавала мітынгі ў Гум-Гебу (1890) і Бабы-Алі (1895), паўстанні Сасуна, Зейтуна і г.д. Членамі партыі былі бачныя гайдукі Мецн Мурад, Жырар, Грайр, Хрыстафор Аганян, Мурад Себастацы (пазней далучыўся да дашнакаў) і інш.

20 лідараў партыі былі павешаны ў Стамбуле на пачатковым этапе Генацыду армян (1915).

Партыя згуляла важную ролю ў абароне Першай Рэспублікі Арменія, яе члены бралі ўдзел у Сардарапацкай бітве.

Пасля перамогі Савецкай улады ў Арменіі гнчакісты абвясцілі пра самаліквідацыю ў межах СССР. Аднак у шэрагу краін партыя працягвала сваю дзейнасць, у прыватнасці, брала ўдзел у самаабароне армянскай злучыны Лівана ў 1970— 80-х гг..

З пачатку 1990-х гнчакісты бралі ўдзел у абароне Карабаха, быў створаны атрад «Мецн Мурад».

Зноскі
------

1. ↑  «Гнчак» // Гермафродит — Григорьев. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2007. — С. 278. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-337-8.
2. ↑  «The Hunchakian Revolutionary Party 1887—1896» by Louise Nalbandian Архівавана 16 лютага 2017.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 2 снежня 2020.  (арм.)
**Міхаіл Паўлавіч Мебш** (25 мая 1921 — 27 сакавіка 1944) — чырванафлоцец Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

Міхаіл Мебш нарадзіўся 25 мая 1921 года ў горадзе Бабруйск. Да вайны працаваў у калгасе. У 1941 годзе Мебш быў прызваны на службу ў Ваенна-марскі флот СССР. З мая 1943 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Да сакавіка 1944 года чырванафлоцец Міхаіл Мебш быў разведчыкам разведвальнага ўзвода 384-га асобнага батальёна марской пяхоты Адэскай ваенна-марской базы Чарнаморскага флоту. Вызначыўся падчас вызвалення Мікалаева.

У складзе дэсантнай групы Канстанціна Альшанскага  (руск.) (бел. Мебш у сакавіку 1944 года высадзіўся ў Мікалаеўскім рачным порце і на працягу двух сутак прыняў актыўны ўдзел у адбіванні васемнаццаці варожых контратак. 7 сакавіка 1944 года Мебш загінуў у баі практычна з усімі сваімі таварышамі, аднак альшанцы паспяхова выканалі баявую задачу, знішчыўшы каля 700 нямецкіх салдат і афіцэраў і вялікую колькасць баявой тэхнікі. Пахаваны ў Скверы 68-мі дэсантнікаў у Мікалаеве.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 20 красавіка 1945 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства» чырванафлоцец Міхаіл Мебш пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама пасмяротна быў узнагароджаны ордэнам Леніна і медалём «За адвагу».

Зноскі
------

1. ↑  Паводле адных дадзеных з’яўляецца ўкраінцам, выхадцам з сяла Падалянскае, сучаснага Дэражнянскага раёна Хмяльніцкай вобласці, паводле іншых — беларусам, выхадцам з горада Бабруйск, сучаснай Магілёўскай вобласці
2. 1 2 3  Міхаіл Паўлавіч Мебш на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* *Медведев Н. Я.* Нас было 68. — М. 1966.
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-и т. Т. 5. Биографический справочник /Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) [и др.]. — Мн.: Изд-во «Бел. Сов. энциклопедия» им. П. Бровки, 1981. — 760 с. ил.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Воранаў.

**Аляксей Іванавіч Воранаў** (1904—1943) — старшы сяржант Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Аляксей Воранаў нарадзіўся 27 кастрычніка 1904 года ў вёсцы Лемешава (цяпер — Воранава Галіцкага раёна Кастрамской вобласці) у сялянскай сям’і. Атрымаў пачатковую адукацыю. Скончыў Гатоўцэўскую вясковую школу. Як старэйшы ў сям’і дапамагаў бацькам па гаспадарцы, затым самастойна вёў яе. Адным з першых у сваёй вёсцы уступіў у калгас, працаваў у ім брыгадзірам. Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны ён ужо быў старшынёй Козінскага сельсавета. У канцы 1941 года Воранаў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. З мая 1942 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Удзельнічаў у бітве на Курскай дузе, вызваленні Чарнігава. Да верасня 1943 года гвардыі старшы сяржант Аляксей Воранаў камандаваў аддзяленнем 32-га гвардзейскага стралковага палка 12-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро.

У ноч з 28 на 29 верасня 1943 года Воранаў са сваім аддзяленнем на падручных сродках адным з першых пераправіўся праз Дняпро у раёне вёскі Глушэц Лоеўскага раёна Гомельскай вобласці Беларускай ССР. Аддзяленне выбіла праціўніка з бліжэйшай траншэі і замацавалася ў ёй, адбіўшы восем варожых контратак. 30 верасня Воранаў падняў сваё аддзяленне ў атаку. У рукапашнай сутычцы яму ўдалося выбіць праціўніка з другога абарончага рубяжа. У тым баі Воранаў асабіста знішчыў каля 30 варожых салдат і афіцэраў, загінуўшы пры гэтым. Пахаваны ў брацкай магіле ў пасёлку Любеч Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украіны.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» гвардыі старшы сяржант Аляксей Воранаў пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнам Леніна і медалём «За адвагу». У гонар Воранава перайменаваная яго родная вёска, у Галічы яго імем названая вуліца.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Аляксей Іванавіч Воранаў на сайце «Героі краіны»

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* *Голубев Е. П.* Боевые звёзды. — Ярославль: Верх.-Волж.кн.изд. 1972.
**Марка Мірыч** (сербск.: Марко Мирић; нар. 26 сакавіка 1987) — сербскі футбаліст, паўабаронца клуба «Младаст» з Лучані.

Клубная кар’ера
---------------

### Сербскі перыяд

Пачынаў кар’еру ў клубе «Металац», пасля паспяхова гуляў за «Спартак Злацібар Вода». У 2012 годзе быў запрошаны ў «Црвену Звезду», але не здолеў замацавацца ў аснове сталічнага клуба, хоць і выйграў разам з ім Кубак Сербіі. У першай палове 2013 года на правах арэнды гуляў за «Раднічкі».

### «Мінск»

У студзені 2014 года перайшоў у беларускі клуб «Мінск». У мінскім клубе выступаў як флангавы паўабаронца, але нярэдка гуляў як цэнтральны нападнік. Стаў адным з лепшых ігракоў каманды, забіўшы ў чэмпіянаце 3 галы і аддаўшы 3 галявыя перадачы. У ліпені 2014 года пакінуў «Мінск» па пагадненні бакоў.

### «Славен Бялупа»

У жніўні 2014 года падпісаў кантракт з харвацкім клубам «Славен Бялупа». Здолеў правесці паспяховы сезон у Харватыі, забіўшы 10 галоў у чэмпіянаце. 

### «Локерэн»

Улетку 2015 года перабраўся ў стан бельгійскага «Локерэна», дзе гуляў на працягу чатырох гадоў і быў адным з асноўных нападнікаў.

### Апошнія гады

У ліпені 2019 года перайшоў у баснійскі клуб «Борац» з Баня-Лукі. У жніўні 2020 года зноў далучыўся да «Раднічкаў», дапамог гэтаму клубу па выніках сезона 2020/21 выйсці ў Суперлігу. У верасні 2022 года перабраўся ў «Младаст».

Міжнародная кар’ера
-------------------

У 2010—2011 гадах прыцягваўся да нацыянальнай зборнай Сербіі. Дэбютаваў за зборную Сербіі ў таварыскім матчы са зборнай Балгарыі 17 лістапада 2010 года. Усяго згуляў за зборную ў трох таварыскіх матчах.

Дасягненні
----------

* Сербія Уладальнік Кубка Сербіі: 2012
* Сербія Пераможца Першай лігі Сербіі: 2020/21

Зноскі
------

1. ↑  Marko Miric // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Футбол. Марко Мирич стал игроком "Минска"
3. ↑  Марко Мирич: "Тренера мы называем по отчеству - Викторыч"
4. ↑  Мирич покинул "Минск"
5. ↑  Марко Мирич перешел в «Славен Белупо»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | BDFA · by.tribuna.com · eu-football.info (ігрок) · FBref.com · FootballDatabase.eu · National Football Teams.com · Reprezentacija.rs · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Таўрахолевая кіслата** (**халілтаўрын** або **холатаўрыкум**) — крышталічная жоўцевая кіслата жоўтага колеру, якая ўдзельнічае ў эмульгаванні тлушчаў. Эмпірычная формула C26H45NO7S. Сустракаецца ў выглядзе солі натрыю ў жоўці млекакормячых. Уяўляе сабой кан’югат холевай кіслаты з таўрынам. Таўрахолевая кіслата раствараецца ў вадзе і спірце, менш у эфіры.

У медыцыне ўжываюць як халерэтычны  (руск.) (бел. і жоўцегонны сродак.

Апісанне
--------

Утвараецца ў печані чалавека і некаторых жывёл, як злучэнне (кан’югат) холевай кіслаты і таўрыну і таму адносіцца да так званых парных кіслот. Акрамя таўрыну холевая кіслата таксама кан’югуе з гліцынам, у выніку чаго ўзнікае іншая парная кіслата — глікахолевая.

У кішэчніку таўрахолева кіслата эмульгуе тлушчы, актывуючы ліпазу і стымулюючы ўсмоктванне свабодных тлустых кіслот. Да 90-95 % таўрахолевай кіслаты (у выглядзе холевай кіслаты і іншых злучэнняў) усмоктваецца ў кішэчніку ў кроў і па варотнай вене назад трапляе ў печань, дзе холевая кіслата пераносіцца з крыві ў жоўць і зноў кан’югуецца з таўрынам і гліцынам. На працягу сутак так званая кішэчна-пячоначная цыркуляцыя жоўцевых кіслот  (руск.) (бел. адбываецца да 10 разоў.

Зноскі
------

1. ↑  *Менделеев Д. И. Пескова Л. Н.* Таурохолевая кислота // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  Anwer, M. Sawkat (2004). "Cellular regulation of hepatic bile acid transport in health and cholestasis". *Hepatology* **39** (3): 581–590. doi:10.1002/hep.20090. PMID 14999673.
3. ↑  *Маев И. В. Самсонов А. А.* Болезни двенадцатиперстной кишки. М.: МЕДпресс-информ, 2005. — 512 с. ISBN 5-98322-092-6.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780480987 |
**Melia** — род двухдольных кветкавых раслін, уключаны ў сямейства Меліевыя (*Meliaceae*), тыпавы род сямейства.

Назва
-----

Назва *Melia* была ўпершыню ўжыта ў адносінах да гэтай расліны Карлам Лінеям у 1737 годзе ў кнізе *Genera plantarum*. Пазней Ліней паказаў, што гэтай назвай у старажытнагрэчаскай мове называўся ясень або іншае дрэва з рассечаным лісцем.

Батанічнае апісанне
-------------------

Прадстаўнікі роду — звычайна лістападныя дрэвы або буйныя кусты, пакрытыя простым апушэннем.

Лісце складанае, двойчы ці тройчы непарнаперыстае, спіралепадобнае размешчанае ўздоўж сцябла, лісточкі на кароткіх хвосціках, часцей за ўсё з зубчатым краем.

Кветкі сабраны ў суквецці-мецелкі ў пазухах верхняга лісця. Цэнтральная кветка абодваполая, большая ж частка астатніх — тычынкавыя. Чашачка падзеленая на 5-6 амаль свабодных чашалісцікаў. Вяночак пяці- або шасціпялёсткавы, апушаны, белага ці бэзавага колеру. Тычынкі зрослыя ў цыліндрычную тычынкавую трубку з 10-12 пылавікамі. Песцік з паўшарападобным лычыкам, доўгі. Завязь трох—васьмігнёздавая, у кожнай па 2 семяпупышкі.

Плод — шарападобная або прадаўгаватая касцянка з дравяністай костачкай. Насенне карычневае, даўгаватае.

Лік храмасом 2n = 28.

Арэал
-----

Два віды распаўсюджаныя ў Афрыцы, адзін — родам з Азіі, аднак завезены ў многія рэгіёны свету. У Афрыцы вядомыя ўсе тры віды роду. Тыпавы від, *Melia azedarach*, завезены туды, а *Melia bambolo* у натуральных умовах расце ў Заходняй Афрыкі, радзіма *Melia volkensii* — Усходняя Афрыка.

### Сінонімы

* Azedarach Mill. 1754
* Zederachia Heist. ex Fabr. 1759

### Віды

* Melia azedarach L. 1753
* Melia bambolo Welw. 1859
* Melia volkensii Gürke, 1895

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Таксанамія | APNI · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
Карта распаўсюджвання культуры Капача
Ваза культуры Капача
**Культура Капача** існавала на захадзе Мексікі, прадстаўлена археалагічным комплексам ля горада Каліма. Гэта найбольш ранняя з выразна аформленых археалагічных культур Месаамерыкі, датуецца перыядам XX-XII стст. да н. э. Яе адкрыла і першай падрабязна апісала амерыканскі археолаг Ізабэль Трасдэл-Келі (es:Isabel Trusdell-Kelly), якая праводзіла раскопкі ў зоне Калімы ў 1939 г. Падабенства паміж прадметамі дадзенай культуры і керамікай таго ж часавага перыяду, знойдзенай у Эквадоры, дае падставу меркаваць аб больш ранняй сувязі паміж захадам Месаамерыкі і культурамі Андаў.

Геаграфічна рэшткі керамікі тыпу Капача сустракаюцца па ўсім ціхаакіянскім узбярэжжы Мексікі ад горада Сіналоа на поўначы да штату Герэра на поўдні. У асаблівасці важнымі з'яўляюцца пахаванні, якія адкрыў Гордан Экхалм у Гуасаве.

| ⛭Дакалумбавы культуры Месаамерыкі |
| --- |
| Пералік культур | **Ацтэкі** — Веракрус — Гуаяба — Ісапа — Капача — Какле — Куікуілька — Кускатлан — **Мая** — Міштэкі — Монтэ-Альта — Альмека-шыкаланка — **Альмекі** — Сапатэкі — Тараскі — Тэатыўакан — Тлатылька — Тальтэкі — Татанакі — Уастэкі — Чычымекі — Чалула — Шахтавыя магілы і Тэўчытлан — Шачыпала — Эпіёльмекі |  |
| Рознае | **Месаамерыканская храналогія** — Дакалумбавы руіны Мексікі — Каменныя шары — Месаамерыканская гульня ў мяч — Месаамерыканская піраміда — Месаамерыканскія сістэмы пісьма — Чынампа — **Мовы Месаамерыкі** |
| Глядзіце таксама | **Дакалумбавы культуры** — Арыдаамерыка — Канкіста |
| **Партал «Індзейцы»** |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Варна (значэнні).
**Культура Варна** — археалагічная культура позняга энеаліту на поўначы Балгарыі. Умоўна датуецца перыядам 4400-4100 гг. да н.э. метадам каліброўкі, што адпавядае сучаснай культурай Каранова VI на поўдні.

Тыповымі для гэтай культуры з’яўляюцца паліхромная кераміка і багатыя магільнікі, самымі вядомымі з іх з’яўляюцца Варненскі некропаль, ад якога паходзіць назва культуры, і комплекс Дуранкулак, дзе знаходзяцца буйнейшыя дагістарычныя могілкі на паўднёвым усходзе Еўропы (1200 пахаванняў), разам з прылеглым неалітычным паселішчам таго ж часу, а таксама шэрагам дрэнна вывучаных паселішчаў эпохі халкаліта.

Сярод пахавальных дарункаў — бранзалеты з ракавін Spondylus, сердалікавыя пацеркі, залатыя пацеркі, а таксама рэзныя прылады з белага балканскага крэмня.

Да культуры Варна належыць заключны перыяд існавання (4500-4200 гг. да н.э.) аднаго з першых гарадскіх паселішчаў у Еўропе — раскопваемага з 2005 г. гарадзішча Правадзія-Салніцата. Гэтае паселішча было буйным цэнтрам вытворства паваранай солі; у ім былі знойдзены рэшткі 2-павярховых дамоў, культавых пабудоў і магутных сцен, якія выкарыстоўваліся для абароны запасаў солі ад замахаў ворагаў.

Культура Варна нечакана знікла каля 4100 г. да н.э. Балгарскі археолаг Хенрыета Тодарава звязвае гэта з рэзкай зменай клімату.

Літаратура
----------

* *Khenrieta Todorova,* The aneolitic period in Bulgaria in the fifth millenium B.C. Oxford: British Archaelogical Reports, 1978. BAR supplementary series 49.
* *Henrieta Todorova,* Kupferzeitlishe Siedlungen in nordostbilgarien. München: Bek 1982. Materialen zur allgemeinen und vergleichenden Archäologe 13
**Помбія Сафары-парк** — сафары-парк, заапарк і парк забавак у муніцыпалітэце Помбія, П’емонт, паўночная Італія, створаны Анджэла Ламбардзі ў 1976 годзе; займае плошчу ў 400 тысяч м².

Сафары-парк мае дамову аб супрацоўніцтве з факультэтам ветэрынарнай медыцыны Турынскага ўніверсітэта па правядзенні шэрагу навукова-даследчых праектаў па, у прыватнасці, паталогіі сельскагаспадарчых жывёл і прадухіленні вымірання рэдкіх відаў. Усяго на тэрыторыі парку насяляе больш за 600 відаў жывёл.

Парк адметны ў тым ліку пражываннем у ім пары белых львоў (альбіносаў), у якіх нараджаліся белыя львы ў 2004 і 2006 гадах. У ліпені 2011 года пры сафары-парку быў заснаваны некамерцыйны фонд *Sos Elephants*, мэтай якога з’яўляецца захаванне папуляцыі *Elephas maximus borneensis*.

Фотагалерэя
-----------

* Леў (Panthera leo)Леў (*Panthera leo*)
* Нанду (Rhea) і Страус (Struthio camelus)Нанду (*Rhea*) і Страус (*Struthio camelus*)
* Барадатая кугакаўка (Strix nebulosa)Барадатая кугакаўка (*Strix nebulosa*)
* Гепард (Acinonyx jubatus)Гепард (*Acinonyx jubatus*)

Зноскі
------

1. ↑  Live events description Архівавана 2 студзеня 2014.
2. ↑  Repubblica.it 2006
3. ↑  unannoinpiemonte.com
4. ↑  La Stampa 2014

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Pombia Safari Park
**Армія Андэрса (2-гі Польскі корпус)** — польскае вайсковае фарміраванне, частка ўзброеных сіл суверэннай Польскай Рэспублікі, створанае савецкім урадам і генералам Уладзіславам Андэрсам у 1941—1942 гадах на тэрыторыі СССР па пагадненні з польскім урадам у выгнанні з польскіх грамадзян, якія патрапілі ў савецкі палон у выніку савецка-польскай вайны 1939 года, а таксама польскіх грамадзян, якія былі дэпартаваны і зняволены ў лагерах ГУЛАГа. У 1943—1946 гадах польскі корпус уваходзіў у склад арміі Вялікабрытаніі.

У снежні 1943 года транспартавана ў Італію. У складзе 8 брытанскай арміі ўдзельнічала ў італьянскай кампаніі. У маі 1944 года на лініі Густава прымала ўдзел у бітве пад Монтэ-Касіна, пасля на лініі Гітлера. У ліпені 1944 года на ўзбярэжжы Адрыятычнага мора вызваліла Анкону, у жніўні-верасні прарвала лінію готаў, у кастрычніку ваявала за Апеніны. У красавіку 1945 года ўдзельнічала ў бітве за Балонню.

Пасля вайны корпус застаўся ў Італіі ў складзе акупацыйных войскаў. У 1946 годзе транспартаваны ў Вялікабрытанію. Большасць салдат засталіся ў эміграцыі і ўступілі ў Польскі корпус перамяшчэння. У 1947 годзе корпус распушчаны.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Армія Андэрса
* II Польскі корпус пад Монтэ-Касіна
* Як фармавалася Армія Андэрса
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Плошча Леніна.

**Плошча Леніна** (з 1910-х да 1924 года плошча Фінляндскага вакзала) — плошча ў Калінінскім раёне Санкт-Пецярбурга, якая праходзіць уздоўж будынкаў Фінляндскага вакзала. Плошча складаецца з двух частак, падзеленых вуліцай Камсамола; паўднёвы ўчастак даходзіць да Арсенальнай набярэжнай.

Фарміраванне плошчы Леніна пачалося пасля ўстаноўкі 7 лістапада 1926 года помніка Леніну (скульптар С. А. Яўсееў, архітэктары У. А. Шчуко, У. Г. Гельфрэйх). У 1926—1927 гадах пракладзена Алея Леніна, якая адкрыла перспектыву на помнік з Нявы. У 1946—1950 гадах плошча рэканструявалася: помнік Леніну перанесены ў цэнтр новай плошчы, вакол яго створаны ўрачысты сквер, забудаваныя заходні і ўсходні бакі плошчы. У 1950-х гадах пабудаваны жылыя дамы (д. 8, архітэктар А. К. Бартучаў), у 1952—1954 гадах — адміністрацыйны будынак (д.1, архітэктар Н. Г. Агеева і інш.). У 1960 годзе пабудаваны новы будынак Фінляндскага вакзала, у яго левым крыле — станцыя метро «Плошча Леніна».

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Акцэ́нтна-складо́вы верш** — від танічнага верша, для якога характэрна, апрача аднолькавай колькасці акцэнтаў (моцных націскаў), аднолькавая колькасць складоў у вершаваных радках. Склад — гэта адрэзак гукавога патоку мовы, у аснове якога — адзін галосны гук. Часам колькасць акцэнтаў і складоў у вершарадах можа неістотна змяняцца (павялічвацца або змяншацца на адзін-два).

Акцэнтна-складовы верш у беларускай літаратуры
----------------------------------------------

У беларускай паэзіі акцэнтна-складовы верш узнік у XIX ст. і аб'яднаў асноўныя прыметы сілабічнага вершаскладання і народнага верша ў яго інтанацыйна-сказавай разнавіднасці (былінны верш). Ён, як правіла, карыстаецца рыфмамі, мае
страфічную арганізацыю, у ім нярэдка ўжываецца цэзура:

Ох, дайце ж мне смык,
Каб усюды граў!
Хоць бы сам я знік,
Абы голас даў.
(Ф. Багушэвіч «Смык»)

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
**Армія Свяшчэннай вайны** (Джэйш Аль-джыхад аль-Мукадас, арабская мова: جيش الجهاد المقدس) — узброеныя сілы арабскіх ірэгулярных войскаў падчас араба-ізраільскай вайны 1947—1949 гадоў.

Гісторыкі называюць яе «асабістай арміяй сям'і Хусейні».

Гісторыя
--------

Абд аль-Кадзір аль-Хусейн прыбыў у Іерусалімскі сектар у снежні 1947 прыблізна з сотняй сваіх прыхільнікаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў Сірыі да вайны, і сталі афіцэрамі ў яго Арміі. Ён стварыў свой штаб у Бір Зейце і пачаў прымаць добраахвотнікаў для аблогі Іерусаліма і нападаў на яўрэйскія канвоі, якія ішлі ў горад.

Армія папоўнілася маладымі жыхарамі арабскіх вёсак і ветэранамі брытанскай арміі, і неўзабаве ў яе складзе было ўжо некалькі тысяч чалавек. Зона ўплыву «арміі» была працягнута да Лода і Рамлы, дзе Хасан Салама, ветэран арабскага паўстання ў Палесціне 1936—1939 гг. камандаваў 1000 байцоў і каардынаваў з аль-Хусейні аперацыі па блакаванні дарог.
Разам з Хасанам Саламам узяў адказнасць за аперацыі ў Лідзе і наваколлях Рамлы, на дарозе Тэль-Авіў — Іерусалім.

Пасля гібелі Абд аль-Кадзір Аль-Хусейні 8 красавіка 1948 года Хадж Амін аль-Хусейні прызначыў камандзірам Эміля Гуры.

Гл. таксама
-----------

* Арабская вызваленчая армія

Зноскі
------

1. 1 2  Yoav Gelber, *Palestine 1948*, Sussex Academic Press, Brighton, 2006, ISBN 1-84519-075-0, з.36-37
2. 1 2  Efraïm Karsh, *The Arab-Israeli Conflict — The Palestine War 1948*, Osprey Publishing, 2002, ISBN 1-84176-372-1
**Пікадзілі-сёркус** (англ.: Piccadilly Circus) — плошча і транспартная развязка ў цэнтральным Лондане, раён Вэстмінстэр. Створана ў 1819 г. як развязка паміж Пікадзілі-стрыт і Рыджэнт-стрыт. Пасля да іх дадалася яшчэ адна вуліца, Шэфтсберы-авеню.

Часам слова *circus* памылкова перакладаюць як «цырк». У сапраўднасці гэта слова, якое таксама азначае «круг» — абазначэнне вельмі папулярнай ў Англіі практыкі арганізацыі кругавых развязак (праўда, некаторыя «сёркусы» ў Лондане з’яўляюцца звычайнымі скрыжаваннямі, напрыклад, Оксфард-сёркус) З 1906 пад плошчай размешчана аднаіменная станцыя дзвюх ліній метро.

Асноўныя выдатнасці плошчы Пікадзілі — вялізныя неонавыя рэкламы і статуя, усталяваная ў 1892 годзе ў памяць аб дабрачыннай дзейнасці лорда Шэфтсберы, вядомага філантропа Віктарыянскай эпохі. Створанная скульптарам сэрам Альфрэдам Гілбертам, статуя ўяўляе Антэраса і ўвасабляе «зрэлае і абдуманае каханне, у супрацьлегласць Эрасу — лёгкадумнаму і ветранаму тырану». Антэрас быў малодшым братам-блізнём Эраса.

Гл. таксама
-----------

* Трафальгарская плошча

Зноскі
------

Літаратура
----------

### Кнігі

* Dickens, Charles, Jr (1993) [1888, 1879]. "Piccadilly (online copy)". *Dickens's Dictionary of London, 1888* (facsimile ed.). Devon: Old House Books. ISBN 1-873590-04-0.
* Harris, C. M. *What’s in a name? The origins of the names of all stations in current use on the London Underground and Docklands Light rail with their opening dates*. Midas Books and London Transport, fourth edition, 2001. ISBN 1-85414-241-0.
* Lange, D. *The Queen’s London: A Pictorial and Descriptive Record of the Streets, Buildings, Parks and Scenery of the Great Metropolis*. Cassell and Company, London, 1896.
* Mills, A. D. *Dictionary of London Place Names*. Oxford University Press, 2004. ISBN 0-19-860957-4.
* Pevsner, Nickolaus; Cherry, Bridget (1973). *London Volume One: The Cities of London and Westminster*. The Buildings of England (third ed.). Penguin Books. ISBN 0-14-071012-4.
* *Piccadilly Circus: From Controversy to Reconstruction*. Greater London Council, 1980. ISBN 0-7168-1145-6.

### Артыкулы

* Hadley, P. «Piccadilly Circus, How a typical 1906 London tube station was built Архівавана 20 лютага 2005.», *Underground News* 412, April 1996.
* Jacob, S. «Review: Piccadilly Circus Архівавана 7 сакавіка 2005.», *Icon Magazine*, November 2003.

Панарамны від на плошчу Пікадзілі

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Плошча Пікадзілі на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1054035024 · LNB: 000333086 · SUDOC: 122310314 · VIAF: 192942726 |