**Тыбетцы** (саманазва: བོད་པ་) — азіяцкі народ, карэнныя жыхары Тыбета. Большасць тыбетцаў жыве ў Тыбецкім аўтаномным раёне і правінцыі Цынхай у складзе КНР. У выніку задушэння тыбецкага паўстання 1959 г. вялікая колькасць тыбетцаў апынулася за межамі сваёй радзімы. Яны склалі значныя грамады ў іншых краінах, пераважна ў Індыі, ЗША, Швейцарыі, Бутане, Канадзе. Агульная колькасць (2019 г.) — каля 6,6 млн чалавек.

Паходжанне
----------

Тыбетцы з’яўляюцца прамымі нашчадкамі мезалітычнага і неалітычнага насельніцтва, якое ў перыяд 22 тысячы — 8 тысяч гадоў таму заняло Тыбецкае нагор’е. Мяркуюць, што старажытныя мігранты ва Усходнюю Азію першапачаткова дасягнулі верхняга і сярэдняга басейна ракі Хуанхэ. Тут адбыўся падзел на продкавыя групы кітайцаў і тыбета-бірманцаў. Апошняя група перасялілася на тэрыторыю Сычуані, адкуль продкі тыбетцаў рушылі ў Тыбет. Выказваецца гіпотэза, што генетычная мутацыя, якая дазваляе тыбетцам болей эфектыўна выкарыстоўваць кісларод і такім чынам быць болей прыстасаванымі да ўмоў высакагор’я, была атрымана ў спадчыну дзякуючы гібрыдызацыі іх продкаў з дзянісаўскім чалавекам. Цікава, што паводле падання саміх тыбетцаў, яны паходзяць ад шлюбу малпы з жанчынай-дэманам.

Гісторыя
--------

Зыход валадара, XV ст.
Згодна міфалогіі бон, найстаражытнейшая цывілізацыя Чжанчжунь (або Шаньшунь) узнікла на захадзе Тыбецкага нагор’я. Яна ўяўляла сабою федэрацыю з некалькіх дзяржаўных утварэнняў і мела цэнтр каля гары Кайлас. У 1999 г. кітайскія археолагі сапраўды знайшлі на захадзе нагор’я развітую культуру жалезнага века і далі ёй назву Чжанчжунь. Яе носьбіты ведалі ганчарства, трымалі авечак і коней, рабілі магільні з круглымі каменнымі насыпамі. Магільні культуры Чжанчжунь эквівалентны па часе ўзнікнення кітайскім імперыям Цынь і Хань.

У IV — VI стст. у даліне Ярлунг уздоўж рэчышча Цан-по ўзнікла дзяржава Бод з цэнтрам у Лхасе. З пачатку VII ст. яна была вядома ў імперыі Тан як Тубо (Туфань). Ярлунгская дынастыя падначаліла Тыбецкае нагор’е, Цынхай, часткі сучасных правінцый Сычуань і Юньнань, вяла барацьбу за аазісы Кашгарыі супраць кітайцаў і цюркаў. У 645 г. яна заваявала Чжанчжунь. У 763 г. тыбецкае войска разрабавала танскую сталіцу Сіянь. Важным здабыткам перыяду дзяржавы Бод было прыняццё будызму, разам з якім у Тыбеце сталі вядомы пісьмо, літаратура, філасофія, права. Тыбецкі будызм фарміраваўся на аснове традыцыі ваджраяна са значным уплывам манаства. У яго паўсядзённай практыцы адлюстраваны мясцовыя анімістычныя і магічныя вераванні. У той жа час пад уплывам будызму прыхільнікі традыцыйных культаў стварылі рэлігію бон.

У сярэдзіне IX ст. дзяржава Бод распалася. У барацьбе за ўладу высакародныя тыбецкія сем’і імкнуліся знайсці падтрымку з боку духавенства. Таму, нягледзячы на раскол у шэрагах прадстаўнікоў розных рэлігійных школ, будызм паступова набыў яшчэ большы ўплыў. XII — XIV стст. нават сталі перыядам будысцкага адраджэння. З XI ст. галоўную ролю адыгрывала школа *сак’я*, для якой былі характэрны ўмеранасць і вера ў *тулку* — перароджаных лам. У 1245 г. прадстаўнікі *сак’я* дамагліся фармальнага падпарадкавання Тыбета Чынгізідам, а наўзамен атрымалі магчымасць місіянерскай дзейнасці сярод манголаў. У 1253 г. Пагба-лама атрымаў тытул намесніка Тыбета, але быў затрыманы пры двары хана Хубілая, дзе стварыў мангольскае пісьмо на аснове тыбецкага, стаў духоўным настаўнікам хана і садзейнічаў распаўсюджанню тыбецкага будызму ў Мангольскай імперыі. Тыбет ператварыўся ў важны культурны і рэлігійны цэнтр Усходняй Азіі.

Саслабленне імперыі Юань дазволіла тыбецкаму арыстакрату Джанчубу Г’ялцэну выступіць супраць усемагутных манахаў школы *сак’я* і ў 1354 г. захапіць уладу. На працягу другой паловы XIV — першай паловы XVII стст. Тыбетам кіравалі свецкія валадары, якія арыентаваліся на будысцкую школу *каг’ю*, знакамітую сваёй рыторыкай. У 1409 г. містык Цанкапа заснаваў кляштар Гандэн і ператварыў яго ў асяродак новай будысцкай школы *гелуг*, што ўвабрала асноўныя рысы школ *сак’я* і *каг’ю*. Яго вучань Гедун Друпа быў абвешчаны *тулку* Далай-ламам. У XVII ст. узнік яшчэ адзін важны тытул *тулку* — Панчэн-лама. У 1642 г. пры падтрымцы айратаў і Панчэн-ламы Далай-лама V стаў тэакратычным валадаром Тыбета.

Усталяванне ўлады далай-ламаў дазволіла праводзіць паступовыя змены, якія спрыялі ўніфікацыі ўнутранага ладу жыцця, распаўсюджанню ў дзяржаўным кіраўніцтве адзіных узораў літаратурнай мовы. Тым не меней, пасля смерці Далай-ламы V аўтарытэт тэакратычных валадароў сярод падданых не быў бездакорным, што дазваляла суседнім Джунгарскаму ханству і імперыі Цын умешвацца ва ўнутраныя справы, у тым ліку шляхам ваенных уварванняў. Пасля выгнання джунгараў з Лхасы ў 1720 г. маньчжуры пакінулі там гарнізон з 3000 воінаў. Тыбетцы паўставалі супраць прысутнасці іншаземнага войска ў 1727—1728 гг. 1750 г. 1837—1861 гг. аднак духоўная і свецкая арыстакратыя аддавала перавагу саюзу з імператарам. У 1791 г. умяшанне цынскай арміі дазволіла тыбетцам адбіць напад непальскага войска. Фармальна вайна з Непалам скончылася толькі ў 1856 г.

Саслабленне імперыі Цын дазволіла Вялікабрытаніі ў 1903—1904 гг. здзейсніць ваенную экспедыцыю ў Тыбет. Хаця яна скончылася вывадам брытанскіх ваенных сіл і падпісаннем шэрагу міжнародных дагавораў, якія абавязвалі Вялікабрытанію і яе суперніцу Расію весці палітыку ў дачыненні да Тыбета ў адпаведнасці з інтарэсамі Цын, брытанская акупацыя на поўдні Тыбета доўжылася некалькі гадоў, Тыбет быў абавязаны выплочваць значную кантрыбуцыю. Гэта спарадзіла ксенафобскія настроі і паўстанне ўсходніх тыбетцаў у 1905 г. Іх ахвярамі сталі еўрапейскія місіянеры і кітайскія сяляне. У 1904 г. Далай-лама XIII пакінуў Лхасу і здзейсніў вандроўку ў Ургу, дзе безвынікова спрабаваў заключыць пагадненне з Расіяй. Падчас вяртання праз Пекін у 1908 г. ён быў сустрэты імператрыцай Цысі з вялікай пашанай. Цынскае прадстаўніцтва ў Лхасе ініцыявала некаторыя рэформы: размеркаванне часткі ўлады на карысць свецкіх колаў, адкрыццё свецкіх кітайска-тыбецкіх школ, з’яўленне першай двухмоўнай газеты.

У 1910 г. імперыя Цын паспрабавала канчаткова падпарадкаваць Тыбет і кіраваць ім непасрэдна. У краіну было ўведзена войска. Далай-лама XIII збёг у суседнюю Індыю. Але маньчжурская акупацыя распаўсюджвалася тольку на Лхасу і некаторыя стратэгічныя дарогі. У 1911 г. Сіньхайская рэвалюцыя зрынула дынастыю Цын. У 1912 г. маньчжурская адміністрацыя ў Лхасе капітулявала. У 1913 г. Далай-лама XIII абвясціў Тыбет незалежнай дзяржавай, хаця гэты акт не быў прызнаны з боку Кітая. Па ініцыятыве Вялікабрытаніі ў Шымле адбылася трохбаковая канферэнцыя. Яна скончылася безвынікова, паколькі Кітай адмовіўся ратыфікаваць пагадненні, у якіх Тыбет называўся незалежным. Каб стварыць сучасную армію, Далай-лама V падвысіў падаткі, але супраць гэтага выступіў панчэн-лама. Ён выехаў у Манголію, а адтуль — у Кітай. Проціборства двух першых будысцкіх святароў працягвалася да смерці Далай-ламы V у 1933 г.

Ваенны парад у Лхасе, 1938 г.
У 1930—1932 гг. арміі, падначаленыя Гаміньдану, разграмілі тыбецкія вайсковыя фармаванні, якія занялі спрэчныя тэрыторыі ў Цынхаі і Сычуані. У 1935 г. у акупаванай кітайскай арміяй частцы Цынхая нарадзіўся Далай-лама XIV. У 1940 г. ён быў прызнаны з боку Кітая. Вонкавыя кантакты Тыбета заставаліся вельмі абмежаванымі. Існавала некалькі брытанскіх гандлёвых прадстаўніцтваў на паграніччы. Часовая кітайская місія пачала працу ў Лхасе пасля смерці Далай-ламы XIII. Галоўную ролю ў кіраванні адыгрывалі прадстаўнікі святарскіх колаў. Армія была недастаткова ўзброена. У 1950 г. рознагалоссі паміж свецкімі і духоўнымі адміністратарамі на ўсходзе прывялі да акупацыі гэтага рэгіёну Народна-вызваленчай арміяй Кітая. У 1951 г. тыбецкая дэлегацыя падпісала ў Пекіне дагавор з КНР, у якім пагадзілася на заняццё ўсёй тэрыторыі Тыбета, а наўзамен атрымала абяцанне самакіравання і павагі да рэлігіі. У 1954 г. Далай-лама XIV наведаў Усекітайскі Сход Народных Прадстаўнікоў у якасці дэпутата і сустрэўся з Маа Цзэдунам.

У 1957 г. усходнія тыбетцы *кхам-па*, што фармальна падпарадкоўваліся кітайскім уладам, а не ўраду Далай-ламы XIV, паднялі паўстанне супраць палітыкі пераразмеркавання сялянскай зямлі. Тыбецкія ўзброеныя сілы, накіраваныя для дапамогі Народна-вызваленчай арміі Кітая, перайшлі на бок паўстанцаў. У сакавіку 1959 г. жыхары Лхасы таксама ўзнялі паўстанне, паколькі сярод іх распаўсюдзіліся чуткі, быццам бы кітайцы збіраюцца выкрасці манарха. Яно было задушана, аднак Далай-лама XIV пакінуў Паталу і разам з блізкімі асобамі збёг у Індыю, дзе па прапанове Джавахарлала Нэру арганізаваў тыбецкі ўрад у выгнанні.

У 1965 г. у складзе КНР быў створаны Тыбецкі аўтаномны раён, які значна адрозніваецца ад гістарычнага Тыбета і не ўключае частку тэрыторый, населеных тыбетцамі. Яны ўвайшлі ў склад кітайскіх правінцый Цынхай, Ганьсу і Сычуань. Падчас культурнай рэвалюцыі большасць тыбецкіх кляштароў былі разбураны, тысячы тыбетцаў рэпрэсаваны. Разам з гэтым, была ліквідавана феадальная сістэма землеўладання, пашыраны фармальныя правы простых грамадзян. У межах КНР назіраецца хуткае павелічэнне тыбецкага насельніцтва. Тым не меней, з 1959 г. існуе эміграцыя тыбетцаў, пераважна ў суседнюю Індыю, дзе вылучаюць 3 асноўныя хвалі ўцекачоў:

* Першая (1959 — 1970-я гг.) была найбуйнейшай. Болей за 80 тысяч тыбетцаў рушылі ўслед за Далай-ламам IV. Гэтая хваля была прадстаўлена выхадцамі з розных раёнаў Тыбета і розных сацыяльных пластоў, але мужчыны, манахі і ваенныя, у ёй пераважалі. Тыя, хто з’явіўся ў Індыі або нарадзіўся там да 1979 г. атрымалі від на жыхарства, зямельныя надзелы ў карыстанне, прыцягваліся індыйскімі ўладамі да працы і службы ў арміі ў высакагорных раёнах.
* Другая (1986—1996 гг.) супала з пэўнай лібералізацыяй жыцця ў КНР. Яна склала каля 25 тысяч чалавек, 44 % з якіх былі манахамі і манашкамі. Многа каму з гэтых новых бежанцаў было адмоўлена ў выдачы віду на жыхарства, што значна абмяжоўвае выбар заняткаў. Звычайна яны асядалі ў тыбетцкіх паселішчах на поўначы Індыі. Але пашырэнне паселішчаў было не магчымым, паколькі тыбетцы як іншаземцы не маюць права на набыццё новых зямельных надзелаў. Таму ўцекачы адчулі перанаселенасць, у 1990-х гг. назіраўся пераезд з Індыі ў іншыя краіны. Так, у 1992—1994 гг. каля 1000 тыбетцаў пераехалі ў ЗША.
* Трэцяя хваля (з 1998 г.) характарызуецца значнай колькасцю тых, хто жадаў атрымаць духоўную адукацыю або далучыцца да манаскіх грамад.

Усяго ў Паўднёвай Азіі былі створаны 52 тыбецкія паселішчы, якія карыстаюцца ўнутранай аўтаноміяй. У нашы дні тыбецкая дыяспара складае каля 5 % ад агульнай колькасці тыбетцаў.

Культура
--------

### Заняткі

Апрацоўка зямлі
Культура тыбетцаў фарміравалася многія тысячагоддзі ў шчыльнай сувязі з мясцовай прыродай, прыстасаваннем да высакагорнага засушлівага плато. Асноўным заняткам, які дазваляў выжываць ва ўмовах Тыбецкага нагор’я, з’яўлялася адгонная і качавая жывёлагадоўля — выпас якаў, авечак і коз. Асабліва важным было прыручэнне якаў, буйных траваедных жывёл, найбольш прыстасаваных да высакагор’я. Гэта адбылося каля 5 — 10 тысяч гадоў таму. Яны забяспечваюць чалавека малаком, скурай, поўсцю і мясам, выкарыстоўваюцца як уючныя жывёлы. Традыцыйная адгонная сістэма выпасу ўключала міграцыі статкаў з вясны для дасягнення высакагорных летніх пашаў з наступным павольным вяртаннем ўвосень на зімовыя пашы і больш сталыя паселішчы пастухоў. Улетку і ранняй восенню, калі статкі пасвіліся на ўзвышшах, пастухі традыцыйна жылі на стаянках і пераязджалі па меры неабходнасці, залежна ад таго, ці была паша. У мінулым некалькі сем’яў пасвілі сваю жывёлу разам. Дойных самак і цялят утрымлівалі асобна ад маладзейшых самак і самцоў. Конегадоўля ўзнікла ў перыяд ад неаліта да жалезнага века. Тыбетцы трымаюць некалькі лакальных маларослых парод коней. Генетычныя даследаванні паказалі, што тыбецкія коні паходзяць з Цэнтральнай Азіі, адкуль трапілі праз Манголію. Прыручэнне коней стала магчымым дзякуючы кантактам з качавымі народамі, якія насялялі землі на поўнач ад Тыбета.

Ворныя землі складаюць усяго 2 % ад агульнай плошчы рэгіёна. Найбольш прыдатным раёнам для земляробства з’яўляюцца даліны ўздоўж рэчышча Цан-по. Асноўная культура на працягу 3600 гадоў — ячмень. На ўсходзе Тыбета здаўна вядома грэчка. У нашы дні таксама вырошчваюць і іншыя культуры — рыс, кукурузу, проса, пшаніцу, рапс, гародніну. Для атрымання дастатковых для пражыцця ўраджаяў тыбетцы спалучаюць севазварот, змешванне культур і паравыя перыяды. Зямля апрацоўваецца плугам, запрэжаным якамі, а потым рыхліцца ўручную, каб раздрабніць глебу і выдаліць буйныя камяні, выкапаныя плугам. Ураджай збіраюць кароткімі сярпамі для абразання сцёблаў. Недахоп гародніны і садавіны кампенсуецца зборам дзікіх раслін.

Сярод тыбетцаў нават у нашы дні шырока распаўсюджаны хатнія рамёствы накшталт ганчарства, прадзення, разьбярства па дрэву і косці, шыцця вопраткі і г. д. Аднак ужо ў старажытнасці вылучылася прафесійнае рамяство, у першую чаргу апрацоўка металаў. Часта майстры жылі пры сем’ях арыстакратаў або пры манаскіх грамадах, абслугоўвалі кляштары і рэзідэнцыі. Майстэрства перадавалі ў спадчыну. У першай палове XX ст. прафесійныя рамеснікі і гандляры Лхасы стваралі супольныя аб’яднанні накшталт карпарацый, якія кантралявалі вытворчасць і кошты. Тыбецкія рамеснікі шырока вядомы маляўнічымі насценнымі дыванамі, рэлігійнымі сувенірамі, ювелірнымі вырабамі, нажамі, маскамі і інш.

### Кухня

Асноўны традыцыйны харчовы прадукт — смажаная ячменная мука *цампа*, якую аднолькава багата спажываюць у земляробчых і жывёлагадоўчых раёнах. Яе ядуць сухой, але часцей змешваюць з гарбатай і малочнымі прадуктамі. *Цампа* можа выкарыстоўвацца падчас цырымоній у выглядзе дробкі мукі, развеянай у паветра. Малочныя прадукты і мяса таксама шырока спажываюцца ва ўсіх раёнах. У засушлівых мясцінах мяса рэжуць на палоскі і сушаць, але вядомы стравы са смажанага і варанага мяса. Ялавічыну прынята драбніць, каб потым дадаваць у складаныя стравы ці гатаваць фрыкадэлькі. Распаўсюджана страва ў выглядзе варанай авечынай галавы, але галовы якаў звычайна не вараць. Малако кісляць, робяць з яго масла і сыр.

Паўсядзённым напоем з’яўляецца гарбата. Жывёлагадоўцы дадаюць у яе соль і масла. Такім чынам яна сагравае людзей, якія шмат часу праводзяць на вольным паветры, дае ім неабходныя тлушч і калорыі. У земляробчых раёнах масла надзвычай дарагое, таму гарбату з ім гатуюць у асаблівыя дні або для гасцей. Замест масла ў гарбату дадаюць малако. Традыцыйны алкагольны напой — *чаанг*. Ён вырабляецца з варанага ячменю, мае кісла-салодкі смак. Згодна народнаму этыкету, гаспадар напаўняе чару *чаанг* пасля кожнага з першых трох глыткоў, потым госць павінен выпіць поўную чару да дна.

### Медыцына

Тыбетцы вядомы захаваннем традыцыйнай медыцынскай сістэмы. Лічыцца, што яна ўзнікла ў сярэднявеччы на аснове сінтэзу мясцовых ведаў і лекавага майстэрства, што прыйшло з Індыі. У эпоху дзяржавы Бод арганізоўваліся сустрэчы лекараў з Тыбета, Паўднёвай Азіі, Персіі і Кітая. Далай-лама XIII садзейнічаў арганізацыі шпіталя, медыцынскай адукацыі і пісьмовых медыцынскіх трактатаў. Пасля бегства з Тыбета Далай-лама XIV узнавіў у 1961 г. дзейнасць школы традыцыйнай медыцыны ў Дхарамсале. Тыбецкая медыцына таксама вывучаецца ў фармакалагічным універсітэце ў Сініне.

Тыбецкая традыцыя выкарыстоўвае мноства шляхоў для дыягностыкі хвароб. У першую чаргу лекар выяўляе па целаскладзе, форме галавы, страваванні, рэжыме сну і выразе эмоцый прыналежнасць чалавека да тыпу ветру, агню або зямлі і вады. Кожны тып схільны да пэўных захворванняў. Схільнасць да хвароб таксама фарміруецца з-за месца пражывання і заняткаў. Найчасцей дыягназ ставяць дзякуючы аналізу стрававання, пульсу і мачы. Лекаванне цягнецца доўгі час, паколькі лекар на кожным этапе карэктуе свае метады. Медыкі выкарыстоўваюць пераважна раслінныя лекі. Але характэрна тое, што лек не можа складацца з 1 інгрыдыента. Склад лекаў заўсёды шматкампанентны.

### Вопратка

Тыбецкія жанчыны з Юньнані ў традыцыйных строях
Тыбецкая народная вопратка даволі разнастайная, адрозніваецца ў залежнасці ад рэгіёна, сацыяльнага становішча, занятку, пары года. Аде любая вопратка мае свабодны крой і доўгія рукавы. У халодную ноч шырокае адзенне дае магчымасць спаць не распранаючыся. Падчас дзённай спякоты шырокі рукаў дазваляе агаляць рукі.

Вопратку шыюць з ваўняных тканін, шоўку, футра, скуры і г. д. Асноўныя элементы:

* Доўгая мантыя
* Кароткая кашуля
* Капялюш
* Боты
* Жаночы фартух з завязкамі наперадзе

Боты звычайна вырабляюць са скуры якаў і кароў, але ўлетку распаўсюджаны ваўняныя з баваўнянай падшэўкай. Абутак розніцца па фактуры і даўжыні халявы, але не падзяляецца на мужчынскі і жаночы.

Яшчэ адзін важны элемент вопраткі — цырыманіяльны шоўкавы шалік *хата* (*хада*). Ён сімвалізуе добразычлівасць, дабрабыт і спачуванне. Яго ўручаюць на ўрачыстых падзеях, падчас вяселляў, пахаванняў, нараджэння, прыбыцця і ад’езду гасцей. Пры гэтым прынята зычыць поспеху.

Вопратку, асабліва жаночую, прынята аздабляць узорамі. Жанчыны і мужчыны ўпрыгожваюцца кольцамі, пацеркамі, абярэгамі з косці і каштоўных металаў.

### Архітэктура

Хаця ў Тыбеце здаўна існавалі гарады, асноўны тып паселішча — вёска. Да нашых дзён захоўваюцца як вёскі з раскіданай планіроўкай на горных схілах, што лічацца болей старажытнымі, так і з лінейнай планіроўкай уздоўж дарог. З-за ўздымаў і апусканняў горнага ландшафта размяшчэнне жытла змяняецца разам з перападам вышынь. Часцей для будаўніцтва жытла робяць штучныя тэрасы, пры гэтым скальны масіў становіцца натуральным фундаментам. Апорнай канструкцыяй усяго будынка з’яўляецца калона парцыяльнага ціску, на якую накладваюць насціл, які ператвараецца ў своеасаблівы хрыбет дома. Сцены маюць роўны кут, іх узводзяць з каменняў, cчэпленых гліняным растворам. Унізе сцены болей тоўстыя, чым уверсе — ад 0,8 м да 0,5 м. З вонкавай часткі кладуць камяні з адтулінамі, каб мацаваць да іх свойскую жывёлу. Большасць тыбецкіх вясковых дамоў двух- або трохпавярховыя. Ніжэйшыя паверхі выкарыстоўваюцца для гаспадарчых патрэб, захавання падчас зімовых маразоў жывёлы. Верхні паверх — для жылля і абавязковага малітоўнага пакоя.

Мураваныя канструкцыі пачалі ўзводзіцца ў Тыбеце каля 1300 гадоў таму. Відавочна, найбольш старажытнымі каменнымі будынкамі былі будысцкія храмы, якія спярша паўтаралі абрысы храмаў Індыі. З заснаваннем дзяржаўных утварэнняў пачалося будаўніцтва абарончых комплексаў, дзе ўжываліся мясцовыя тэхналогіі, у прыватнасці ўмацаваныя сцены нагадвалі трапецыю, захоўвалася іх сіметрыя, дахі мелі пляскатую форму і абмяжоўваліся парапетамі. Многія рысы старажытнай абарончай архітэктуры пазней перайшлі ў цывільную, выкарыстоўваліся пры будаўніцтве храмаў і палаца Патала.

Найбольш прыкметнай часткай архітэктурнай спадчыны з’яўляюцца рэлігійныя пабудовы, асабліва буйныя кляштарныя комплексы. Тыбецкія кляштары ўтрымоўваюць некалькі шматпавярховых пабудоў, знутры якіх ладзіліся шырокія залы для арганізацыі малітоўных сходаў і рытуалаў. Акамя таго, там меліся невялікія пакоі, што выкарыстоўваліся як келлі для манахаў, школьных заняткаў, індывідуальных малітваў. Яны маглі быць аб’яднаны крытымі калідорамі і мурамі. Двор кляштара — таксама важная прастора для арганізацыі святочных цырымоній. Характэрная рыса рэлігійнай архітэктуры — увага да інтэр’ера, таму асноўнае аздабленне храмаў і кляштароў рабілася знутры, а не з вонкавай часткі. Напрыклад, разьба аконнай драўлянай ліштвы заўважна знутры, а не звонку. Вядомы выпадкі, калі кляштары ладзіліся ў пячорах. Да будысцкай архітэктуры Тыбета таксама адносяцца ступы.

* Тыбецкая вёска, фота 1904 г.Тыбецкая вёска, фота 1904 г.
* Будынак на тэрасе, малюнак 1905 г.Будынак на тэрасе, малюнак 1905 г.
* Кляштар Дзонгсанг, фота 2006 г.Кляштар Дзонгсанг, фота 2006 г.
* Інтэр'ер жаночага кляштараІнтэр'ер жаночага кляштара
* Вясковая ступаВясковая ступа

### Грамадства

Маці і дзіця ў Лхасе
Раней у раёнах, населеных тыбетцамі, існавала 7 форм шлюбу:

* братняя паліандрыя, калі група братоў жэніцца з адной жанчынай
* паліандрыя бацькі і сына
* несваяцкая мужчынская паліандрыя
* сястрынская палігінія, калі сёстры бяруць шлюб з адным мужчынам
* палігінія маці і дачок
* несваяцкая жаночая палігінія
* манагамія

Братняя паліандрыя і манагамія былі найбольш распаўсюджанымі. Традыцыйна тыбетцы разлічвалі ступень сваяцтва ў шлюбе — пяць пакаленняў па матчынай лініі і сем па бацькоўскай, хаця многія не маглі вызначыць генеалогію так далёка. Веданне радавода было важным пераважна для высакародных сем’яў.

Нявесту шукалі сярод прадстаўнікоў свайго сацыяльнага пласта. Галоўная роля ў гэтым належала бацькам жаніха. Яны вялі перамовы праз пасярэднікаў, карысталіся дапамогай варажбітак і астролагаў. Ламы школы *гелуг* не уступаюць у шлюб, але іншыя школы не забараняюць шлюбныя зносіны. Шлюбу папярэднічалі заручыны ў доме нявесты, падчас якіх сям’я жаніха перадавала падарункі сваякам нявесты. Часам заручыны і вяселле адбываліся ў той жа дзень. У іншых выпадках перадвясельны банкет і вясельная бяседа праходзілі з розніцай у 2 ці 3 дні. Вяселле суправаджалася шэсцем на чале астролага. Пасля вяселля мужу і жонцы не дазвалялася 3 дні выходзіць з хаты. Такім чынам правяралася моц іх сувязі.

Галоўнай сацыяльнай адзінкай лічылася гаспадарка, якая ўключала пашыраную сям’ю, што складалася з 3 пакаленняў нуклеарных сем’яў. Звычайна на чале пашыранай сям’і стаяў дарослы мужчына, не абавязкова старэйшы, але працаздольны. Часам на чале гаспадаркі станавілася жанчына. Жанчыны падобна мужчынам мелі права зямельнай і іншай спадчыны. Тым сямейнікам, якія пайшлі ў кляштар, спадчына наогул не перадавалася. Дзеці павінны былі прытрымлівацца жорсткай дысцыпліны. Магчымасць атрымаць адукацыю была толькі ў тых, хто ішоў у кляштар або рыхтаваўся да дзяржаўнай службы.

Развод традыцыйна быў адносна простым і лёгкім. Калі пара разводзілася, бацька атрымліваў апеку над дзецьмі мужчынскага полу, а маці — над дзяўчаткамі. У паліандрычных шлюбах жонка магла развесціся з мужам, даўшы яму авечку і выправадзіўшы яго за дзверы.

Гаспадаркі адной вёскі або адной мясцовасці аб’ядноўваліся ў суседкія грамады на чале старасты і ў земляробчых раёнах — адказнага за ірыгацыю. Яны выконвалі першасныя ўладныя і судовыя функцыі, пры гэтым арыентаваліся на старажытныя кодэксы. Цэнтральная ўлада ўмешвалася ў кантроль над мясцовымі жыхарамі толькі ў выключных абставінах, калі справа ішла пра дзяржаўную здраду або забойства вядомага чалавека. З усталяваннем тэакратыі далай-ламаў існавалі 2 незалежныя адна ад адной галіны чыноўнікаў — свецкіх і рэлігійных, прычым свецкія часцяком рэкрутаваліся з рэлігійных колаў. Кляштары не ўваходзілі ў сістэму свецкага кіравання і не залежалі ад грамад.

Згодна тыбецкаму праву XVI — XVII стст. якое з некаторымі зменамі дзейнічала да 1959 г. усё насельніцтва падзялялася на 3 класы: свецкая арыстакратыя, простыя свецкія асобы і манахі. Прадстаўнікі арыстакратыі з’яўляліся нашчадкамі сем’яў, з якіх паходзілі далай-ламы, старажытных валадарскіх родаў і драбнейшых землеўласнікаў. Яны складалі ўсяго 5 % насельніцтва, аднак валодалі большасцю зямель, пашаў і статкаў. З іх ліку набіраліся дзяржаўныя чыноўнікі. Існавала група з 30 сем’яў, якія лічыліся болей высакароднымі за астатнія.

Простыя свецкія асобы падзяляліся на нешматлікі пласт *трал-па*, сем’і якіх валодалі надзеламі ад 8,1 га да 120 га, сялян *ду-джунг* з невялікімі прыватнымі надзеламі, беззямельных сялян *мі-бо* і дольшчыкаў *тра-бо*. Апошнія 2 групы заключалі пісьмовы дагавор аб карыстанні зямлёй, пашамі і статкамі з арыстакратыяй. Часцяком яны жылі ў хатах, што належалі гаспадарам зямлі. Яны былі абавязаны выплочваць рэнту, падаткі, бязвыплатна працаваць на дзяржаву і гаспадара зямлі, не мелі права па сваёй волі пакідаць месца жыхарства. У гэтай сувязі іх становішча параўнальна з прыгоннымі. У Тыбеце таксама меліся групы з вельмі нізкім сацыяльным статусам: *раг’яб-па* (рыбакі, мяснікі, прыбіральшчыкі памерлых, прастытуткі, часам кавалі і ювеліры) і *нангзан* (нашчадныя слугі, блізкія па статусе да рабоў).

Адмена кітайскімі ўладамі традыцыйнай грамадскай сістэмы ў 1959 г. і культурная рэвалюцыя фактычна значылі вызваленне для большасці насельніцтва ад сацыяльных ланцугоў. Аднак яны таксама прывялі да рэпрэсій, ад якіх пакутавалі не толькі высакародныя асобы, але і простыя людзі. У нашы дні існуе дыскусія паміж крытыкамі старога тыбецкага грамадства і яго абаронцамі, якія сцвярджаюць, што папярэдні лад засноўваўся не столькі на эксплуатацыі, колькі на супрацоўніцтве прадстаўнікоў розных сацыяльных груп.

### Народная творчасць

Жанчыны-музыканты, фота 1938 г.
Тыбецкі фальклор даволі разнастайны. Сюжэты многіх казак запазычаны з Паўднёвай Азіі, разам з імі існуюць чарадзейныя казкі, прысвечаныя прывідам і духам, якія маюць мясцовую глебу. Тыбецкі эпас пра валадара Гесэра шырока распаўсюджаны сярод іншых народаў Цэнтральнай і Усходняй Азіі, мае некалькі розных сюжэтаў і лічыцца адным з найдаўжэйшых эпічных твораў свету. У Тыбеце яго пашыральнікамі былі спевакі і музыканты *баб сгрунг*, якія не толькі пераказвалі эпізоды твора, акампанавалі сабе на музычных інструментах, але таксама дэманстравалі сцэнкі, падобныя на тэатральныя відовішчы. У сярэднявеччы ў Тыбеце ўзнік народны тэатр *ачэ лхамо*. Ён меў свецкі характар, уключаў песні, кароткія дыялогі, танцы і пантаміму. На вуліцах Лхасы выступалі прафесійныя спевакі, чые творы былі лірычнымі, але часам утрымоўвалі палітычную і сацыяльную сатыру. У нашы дні тыбетцы імкнуцца захоўваць народную вусную і музычную спадчыну, хаця пасля культурнай рэвалюцыі адбылося значнае набліжэнне тыбецкай папулярнай культуры да кітайскай.

Тыбецкае мастацтва мае старажытныя карані. З канца XX ст. у сярэднім і верхнім цячэнні Цанпо было знойдзена болей за 5000 наскальных малюнкаў з выявамі людзей, раслін, дрэў, зброі, посуду, сімвалаў і жывёл. Самыя раннія з іх створаны каля 3000 год таму. Найбольш познія — каля 1000 г. н. э. Аднак большасць захаваных прадметаў мастацтва пазнейшых часоў у той ці іншай ступені з’яўляюцца рэлігійнымі. Яны былі заказаны рэлігійнымі ўстановамі або набожнымі людзьмі для выкарыстання ў рэлігійнай практыцы. Многія асобныя карціны, скульптуры і прадметы мастацтва ствараліся як складовыя часткі большага твора мастацтва накшталт алтара або інтэр'ера пэўнага храма ці палаца. Тыбецкія мастакі прытрымліваліся правілаў, указаных у будыйскіх пісаннях, у дачыненні да прапорцый, формы, колеру, пазіцыі, палажэння рук і іншых атрыбутаў.

Найбольш вядомыя прыклады тыбецкага жывапісу — фрэска, гравюра і танка. Фрэскі ўпрыгожваюць сцены, столі і праходы тыбецкіх храмаў і палацаў. Большасць прысвечаны важным рэлігійным і гістарычным асобам. На фрэсках можна знайсці малюнкі грамадскага жыцця, людзей, якія спяваюць, танцуюць, займаюцца спортам і акрабатыкай. У вялікіх палацах і храмах ёсць фрэскі, што адлюстроўваюць працэс іх будаўніцтва. Гравюрны жывапіс узнік у 1302 г. са з’яўленнем ксілаграфичнага друку. У ксілаграфіі ўдзельнічалі майстры розных прафесій, у тым ліку мастакі. Галоўным чынам яны стваралі выявы сутраў, але падобна фрэскам гравюрны жывапіс не быў пазбаўлены болей свецкіх матываў.

Жывапіс танка ўяўляе сабою малюнкі на кавалках тканін, якія выкарыстоўваліся ў будысцкіх цырымоніях. Танкі дзеляць на 2 вялікія катэгорыі:

* Размаляваныя
* Вырабленыя з шоўку з аплікацыяй ці вышыўкай

Для размалёўкі выкарыстоўвалі тэмперу. Кампазіцыя вельмі геаметрычная. Рукі, ногі, вочы, ноздры, вушы і розныя рытуальныя прылады размяшчаюцца ў сістэматычнай сетцы вуглоў і перасечаных ліній. Рэлігійная сімволіка павінна адпавядаць строгім правілам. Мастак павінен быць належным чынам навучаны і мець дастатковае рэлігійнае разуменне, веды і вопыт, каб стварыць дакладны твор.

Тыбетцы таксама вядомы рэлігійнай скульптурай і каляровымі выявамі мандалы. Знакаміта будысцкая традыцыя стварэння і разбурэння мандал з пяску. Складаныя дэталі патрабавалі траціць тыдні на іх завяршэнне, але пасля спецыяльнага рытуала і прагляду яны разбураліся, што сімвалізавала веру ў часовую прыроду матэрыяльнага жыцця. Выявы багоў выдаляліся ў пэўным парадку, а пясок збіраўся ў збан і выкідваўся ў раку.

Мова
----

Асноўны артыкул: **Тыбецкая мова**
Асноўны артыкул: **Тыбецкае пісьмо**
Тыбецкая мова адносіцца да сіна-тыбецкай групы моў, падзяляецца на шматлікія рэгіянальныя дыялекты. У якасці літаратурнай мовы выкарыстоўваецца лхаскі пісьмовы дыялект. Тыбецкае пісьмо ўзнікла ў VII ст. н. э. дзякуючы працы Тонмі Самбхоты, вучонага, які выкарыстаў у якасці асновы індыйскую пісьмовасць *брахмі*. Першапачаткова яно ўжывалася для перакладу будысцкіх тэкстаў, пазней — для складання асабіста тыбецкіх. Большасць літаратурных твораў мае рэлігійны характар. Сучасная тыбецкая літаратурная мова захоўвае многія старажытныя рысы, уключаючы ўласную сістэму запісу лікаў, паважлівыя формы назоўнікаў і дзеясловаў.

Рэлігія
-------

Асноўны артыкул: **Бон (рэлігія)**
Асноўны артыкул: **Тыбецкі будызм**
Танка з выявай «нябеснага» пахавання
У старажытнасці тыбетцы спавядалі рэлігію, якая ўключала анімістычныя вераванні і шаманісцкія абрады. Пазней яна трансфармавалася ў рэлігію бон, якая, аднак, запазычыла многія рысы будызму. Ён распаўсюдзіўся з VII — VIII стст. і ў сваю чаргу запазычыў шматлікія старажытныя культы. Лічыцца, што такія традыцыі, як малітоўныя барабаны і сцягі, пасткі для злых духаў, святочныя танцы і расціранне святых камянёў прыйшлі ў тыбецкі будызм з традыцыйнай рэлігіі. Большасць абрадаў бон супадаюць з будысцкімі, хаця малітоўныя барабаны бон круцяцца супраць гадзіннікавай стрэлкі, замест звыклых для лам званочкаў вернікі бон выкарыстоўваюць талеркі.

Прыхільнікі бон і тыбецкага будызму шануюць шматлікіх багоў і духаў. Некаторыя з іх былі запазычаны з індыйскай міфалогіі разам з будызмам, але значна трансфармаваліся ў свядомасці вернікаў. Напрыклад, Брахма і Індра разглядаюцца як прыхільнікі Буды. Шыва сімвалізуе эгаізм, таму ў мясцовых міфах забіваецца або ўтаймоўваецца. У гонар Агні пры храмах арганізуюцца вогненыя цырымоніі. Вышэй індыйскіх багоў стаяць бадхісатвы. Мясцовыя багі падзяляюцца на «паноў» *бдаг-по* і мясцовых багоў і духаў *лакапала*. Найбольш заўважнае месца сярод *бдаг-по* займаюць багі гор *ньен*. Вераць у тое, што яны калісьці панавалі ва ўсім Тыбеце, але пазней былі падначалены Падмасамбхавам. Дваісты характар маюць *дакіні*. Яны ўяўляюцца жудаснымі жанчынамі, што сілкуюцца чалавечынай. Але ў той жа час яны прасветленыя, спрыялі распаўсюджанню тантрычнага будызма. Магутную сілу маюць *лу* — змеепадобныя пярэваратні, звязаныя з вадою. Найбольшы жах вернікаў выклікаюць чырвонаскурыя багі-вампіры *цэн*. *Лакапала* прымаюць форму жывёл або дэманаў, увасабляюць элементы мясцовасці, хваробы, перамогу і г. д.

Вера ў багоў і духаў звязана не толькі з шанаваннем, але і абарончай магіяй. Тыбетцы носяць абярэгі, практыкуюць ачышчальныя рытуалы, звяртаюцца да астролагаў. Некаторыя рытуалы нагадваюць старажытныя шаманскія звычаі. У якасці мага або шамана найчасцей выступае святар бон, але ім можа быць будысцкі лама і нават свецкая асоба. У мінулым была шырока распаўсюджана вера ў злых чарадзеек *ньінба*. Найчасцей яны ўяўляліся жанчынамі з ніжэйшых колаў грамадства. Іх пошук і пакаранне таксама патрабавалі ведання магііі.

Тыбетцы захавалі спецыфічны абрад «нябеснага» пахавання, упершыню апісаны ў XIV ст. Калі тыбецец памірае, сям'я запальвае алейныя лямпы побач з памерлым, манахі моляцца каля цела на працягу некалькіх дзён. Дзень пахавання вызначаецца варажбой. Сямейнікі і сваякі не прысутнічаюць на пахаванні, замест гэтага застаюцца дома і моляцца. Суседзі адвозяць цела да асаблівага месца, дзе майстар пахавання здзяйсняе рытуалы над целам, заклікаючы сцярвятнікаў. Над месцам пачынаюць кружыць птушкі, і майстар разбірае цела на дробныя кавалкі. Лічыцца добрым знакам, калі сцярвятнікі з’ядаюць усё цела, бо згодна павер’ю вялікі грэшнік не цікавіць іх нават пасля смерці. У Тыбеце існуюць і іншыя спосабы пахавання пасля смерці, у тым ліку пахаванне ў вадзе, крэмацыя і інгумацыя. Іх практыкуюць лакальна або ў выпадку смерці ад інфекцыйнага захворвання, каб не прычыніць шкоду сцярвятнікам.

Заўвагі
-------

1. ↑  Wang B, Zhang Y-B, Zhang F, Lin H, Wang X, Wan N, et al. (2011) On the Origin of Tibetans and Their Genetic Basis in Adapting High-Altitude Environments. PLoS ONE 6(2)
2. ↑  Chen, F. Welker, F. Shen, CC. et al. A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau. Nature 569, 409—412 (2019)
3. ↑  The Tibetan Creation Myth
4. ↑  Mystery of Zhangzhung Civilization Unveiled
5. ↑  TUBO KINGDOM, TIBETAN EMPIRE, SONGTSEN GAMPO AND PRINCESS WENCHENG
6. ↑  Tubo 吐蕃, Kingdom of Tibet
7. ↑  Sakya History
8. ↑  A Brief History of the Phags-pa Script
9. ↑  The Gelug Sect of Tibetan Buddhism
10. ↑  Elliot Sperling, Pho-lha-nas, Khang-chen-nas, and the Last Era of Mongol Domination in Tibet
11. ↑  The Thirteenth Dalai Lama, Tubten Gyatso
12. ↑  Was Tibet «independent» in history?
13. ↑  LEARN A LITTLE ABOUT TIBET **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 ліпеня 2021. Праверана 9 красавіка 2022.
14. ↑  W.G.Surkhan, On the Panchen Lama
15. ↑  Jigme Yeshe Lama, The Seventeen Point Agreement: Seventy Years of China’s Occupation of Tibet
16. ↑  Tibetans revolt against Chinese occupation
17. ↑  YAN HAO, Tibetan Population in China: Myths and Facts Re-examined
18. ↑  Seonaigh MacPherson, Anne-Sophie Bentz, and Dawa Bhuti Ghoso, Global Nomads: The Emergence of the Tibetan Diaspora (Part I)
19. ↑  Tibetans — Encyclopedia of Chicago
20. ↑  Tibetan yak — The Alaska Zoo
21. ↑  Yak — alimentarium
22. ↑  Gerald Wiener, The yak, an essential element of the high altitude regions of Central Asia
23. ↑  Genetic spotlight thrown on a hardy, high-altitude horse breed **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 лістапада 2021. Праверана 11 красавіка 2022.
24. ↑  Agriculture and Climate in Tibet
25. ↑  Boesi, A. Traditional knowledge of wild food plants in a few Tibetan communities. J Ethnobiology Ethnomedicine 10, 75 (2014)
26. ↑  FOLK ARTS & ARTISANS
27. ↑  Tibetan Handcrafts
28. ↑  Anderson, et al. (2021). Encyclopedia of Sustainability (2nd edition). Great Barrington, MA: Berkshire Publishing Group Архівавана 27 студзеня 2022.
29. ↑  Yak Butter Tea Is a Traditional Tibetan Drink With a Practical Purpose
30. ↑  Chhaang
31. ↑  Tibetan Medicine History Архівавана 15 красавіка 2022.
32. ↑  What Is the History of Tibetan Medicine?
33. ↑  Suonan DD, Chen WD, Lin PC. [Study on sustainable development of Tibetan medicine resources on Qinghai-Tibet Plateau]. Zhongguo Zhong Yao Za Zhi. 2019 Oct;44(20):4538-4544
34. ↑  Roberti di Sarsina, P. Ottaviani, L. & Mella, J. (2011). Tibetan medicine: a unique heritage of person-centered medicine. The EPMA journal, 2(4), 385—389
35. ↑  Tibetan traditional clothing
36. ↑  Tibet — New World Encyclopedia
37. ↑  Jiayu Shang, Bin Zhao, A Study of Construction Techniques of Tibetan Villages in Saiergu Town
38. ↑  Tibetan Vernacular Architecture
39. ↑  Shields, Carolyn Patricia From fortress to monastery: The evolution of Tibetan temple and monastic architecture
40. 1 2  Tibetans — Marriage and Family
41. ↑  Marriages and Spouse Selection in Tibet
42. 1 2  TIBETAN MARRIAGE, WEDDINGS, CHILDREN AND FAMILIES
43. ↑  Tibetans — Sociopolitical Organization
44. ↑  Feudal Serfdom in Old Tibet
45. ↑  Melvyn Goldstein, An Anthropological Study of the Tibetan Political System
46. ↑  Robert Barnett, Human Rights in Tibet before 1959
47. ↑  FOLK TALES FROM TIBET COLLECTED AND TRANSLATED BY CAPT. W. F. O’CONNOR, CLE.
48. ↑  Epic of King Gesar — New World Encyclopedia
49. ↑  Zhambei Gyaltsho, Bab Sgrung: Tibetan Epic Singers
50. ↑  Antonio Attisani, Tibetan Theatre (Ache Lhamo)
51. ↑  Melvyn C. Goldstein Lhasa Street Songs: Political and Social Satire in Traditional Tibet
52. ↑  Tibetan music and the music of Tibetans
53. 1 2  Tibetan art — New World Encyclopedia
54. ↑  A study of the Earliest Tibetan Woodcut Copies
55. ↑  Dungkar Lobzang Trinlé, Tibetan Woodblock Printing: An Ancient Art and Craft
56. ↑  Thangka — New World Encyclopedia
57. ↑  Thönmi Sambhota
58. ↑  Tibetan Epistemology and Philosophy of Language
59. ↑  Bön (Tibet’s Ancient Religion) — Tibetpedia
60. ↑  Gods, Demons, Sages, and Enlightened Kings
61. ↑  Dakinis were fearsome witches
62. ↑  Zeff Bjerken, Exorcising the Illusion of Bon «Shamans»: A Critical Genealogy of Shamanism in Tibetan Religions
63. ↑  Charles Ramble, The Assimilation of Astrology in the Tibetan Bon Religion
64. ↑  Levine, N. Belief and Explanation in Nyinba Women’s Witchcraft // Man New Series, Vol. 17, No. 2 (Jun. 1982), pp. 259—274
65. ↑  Sky Burial: Tibet’s Ancient Tradition for Honoring the Dead
66. ↑  Sky burial — Tibetpedia

Літаратура
----------

* *Sajuta, V.* TIBETAN SONGS OF REALIZATION. — Leiden, Boston: Brill, 2005. — ISBN 9004140956. Архівавана 14 сакавіка 2022.
* *Van Schaik, S.* Tibet: A History. — New Haven: Yale University Press, 2013. — ISBN 978-0300194104.
* *West, B.* Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. — New York: Facts On File, 2009. — ISBN 978-0-8160-7109-8.

Спасылкі
--------

* Tibetans: Countries and Their Cultures
* Tibetan people — New World Encyclopedia
* An Outline of Tibetan Culture
* The Development of Tibetan Culture
* Tibet House US
* Tibetan migrants in Northern India
* Folk Song and Dance — Tibetan Institute of Performing Arts
* Tibetan Folk Tales by A.L. Shelton

| Тыбет у тэмах |
| --- |
| Сцяг Тыбета | 
* Палітычная сістэма
	+ Далай-лама
	+ Тыбецкі аўтаномны раён
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Геаграфія
* Тыбецкае нагор’е
* Клімат
* Гарады
* Насельніцтва
* Тыбетцы
* Мова
* Гісторыя
	+ 1912—1951
* Эканоміка
* Грошы
* Культура
* Сусветная спадчына
	+ Патала
	+ Джаканг
	+ Нарбулінка
* Рэлігія
	+ будызм
	+ бон
* Літаратура
* Тыбецкае пісьмо
* Музыка
* Сталіца
* Святы
* Спорт
* Утварэнне
* Навука
* Традыцыйная тыбецкая медыцына
* Транспарт
	+ Чыг
	+ Авія
* Пошта
* Інтэрнэт
* Ваенная справа
* Міжнародныя сувязі

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11955055c · GND: 4060037-3, 4418501-7 · LCCN: sh85135232 · NKC: ph118137, ph895119 |