recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Нацыянальны музей у Познані** (польск.: Muzeum Narodowe w Poznaniu) — буйны мастацкі нацыянальны музей у Польшчы. Зарэгістраваны ў Дзяржаўным рэестры музеяў.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1857 годзе як Музей польскай і славянскай старажытнасці ў Вялікім Княстве Пазнаньскім. У сучасны музей уваходзяць Галерэя жывапісу і скульптуры, Музей прыкладнога мастацтва, Музей гісторыі горада Познань, Музей музычных інструментаў, Ваенны музей Вялікай Польшчы і Этнаграфічны музей. Акрамя гэтага, да сістэмы Пазнаньскага музея адносяцца Музей Адама Міцкевіча ў Сміелаве і Замак у Галухаве.

Каля музея знаходзіцца помнік пазнаньскаму 15-му ўланскаму палку, прысвечаны вайскоўцам, якія змагаліся з савецкімі войскамі ў 1920 годзе.

Насупраць старога будынка музея размяшчаецца металічная стэла прадстаўніка кінетычнага мастацтва нямецкага мастака Хайнца Мака.

У музеі знаходзіцца карціна «Партрэт сясцёр мастачкі, якія гуляюць у шахматы» (або «Гульня ў шахматы») — карціна італьянскай мастачкі Сафанісбы Ангвісолы. Створана ў 1555 годзе. Гэта адна з першых карцін, якія захавалі шахматную партыю пасля рэформы гэтай гульні ў першай палове XVI стагоддзя.

У 2000 годзе з музея была скрадзеная карціна французскага мастака Клода Манэ «Пляж у Пурвілі». Карціна была выразана з рамкі і на яе месца ўстаўлена копія. Злодзея знайшлі праз шмат гадоў. Падсудны прызнаў віну, сцвярджаючы, што скраў карціну для сябе, бо любіць імпрэсіянізм, ён таксама паказаў на месца, дзе хаваў яе амаль 10 гадоў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12322708j · CiNii: DA12279153 · GND: 1008385-6 · ISNI: 0000 0001 2243 1483, 0000 0001 2244 5201 · LCCN: n80104753 · LNB: 000117887 · NKC: jcu2016907065, olak2015875635 · SUDOC: 034643338 · VIAF: 131978347 |

 |
**Возера Харку** (эст. Harku järv) знаходзіцца на захадзе Таліна, у раёне Хааберсці, у 3 км ад мора. Плошча возера — 1,638 км², глыбіня да 2,5 метраў.

Да нашай эры на месцы возера Харку было Балтыйскае мора, але ў сувязі з пад'ёмам зямной паверхні мора адступіла, і ўтварылася возера. Вада ў возеры багатая кіслародам, на дне возера двух-трохметровы слой глею. Возера Харку прыцягвае рыбакоў, бо ў возеры водзіцца лешч, плотка, акунь, шчупак, лінь і іншыя віды рыб. Возера таксама прыцягвае аматараў купання і заняцця водным спортам. Калі возера пакрыта тоўстым слоем лёду, людзі прыходзяць сюды катацца на каньках ці лавіць рыбу.
**Білоксі** (саманазва: *Tanêksa*) — індзейскі народ на поўдні ЗША. У нашы дні аб’яднаны ў індзейскую нацыю туніка-білоксі (951 чал. у 2010 г.).

Білоксі сталі вядомы ў 1699 г. калі на паўночным беразе Мексіканскага заліва недалёка ад іх паселішчаў (сучасны штат Місісіпі) высадзіліся французскія каланісты. За 2 гады да гэтага сярод білоксі адбылася эпідэмія воспы, у выніку якой іх шэрагі значна скараціліся. Назва **білоксі** паходзіць ад слова *ąyaaxi* (літаральна «шаман»).

Білоксі — сіўанскі народ, які мог мігрыраваць на паўднёвы захад з усходняга ўзбярэжжа сучасных ЗША яшчэ ў перыяд Місісіпскай культуры. У канцы XVII ст. яны жылі ў прыбярэжных вёсках, хаціны будавалі з гліны, займаліся земляробствам і паляваннем. На чале народа стаяў першасвятар *Yaaxitąąyą*, якому падпарадкоўваліся правадыры *ixi*. Быў распаўсюджаны звычай муміфікацыі высакародных нябожчыкаў. Падчас даследаванняў у канцы XIX ст. было выяўлена, што ў мінулым білоксі падзяляліся на 3 роды і вялі адлік сваяцтва па матчынай лініі.

У XVIII ст. відавочна пад уплывам каталіцкіх місіянераў, білоксі спачатку перасяліліся на памежжа Луізіяны і Тэхаса, а потым разам з новымі саюзнікамі туніка аселі недалёка ад вусця Рэд-Рывер. З-за асіміляцыі яны хутка страцілі многія рысы традыцыйнай культуры. У 1934 г. памерла Эма Джэксан, апошняя жанчына, што размаўляла на мове білоксі.

У 1981 г. была створана рэзервацыя туніка-білоксі, якая мае самакіраванне.

Спасылкі
--------

* Tunica-Biloxi Tribe of Louisiana
* Biloxi Indian Culture and History
* Biloxi Tribe Facts and History
* Biloxi (Tanêksąyaa ade)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ігуасу.
**Ігуасу** (парт.: Parque Nacional do Iguaçu) — нацыянальны парк Бразіліі і аб'ект сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, размешчаны на тэрыторыі штата Парана.

Нацыянальны парк Ігуасу знаходзіцца на тэрыторыі двух краін — Бразіліі і Аргенціны. Галоўная славутасць аб'екта — вадаспады.

Вадаспады ўтвараюцца ў месцы ўпадзення ракі Параны ў раку Ігуасу. На тэрыторыі працягам каля 3 км, з двух базальтавых ступеняў вышынёй болей за 70 м адначасова абвальваюцца ўніз 275 вадзяных каскадаў. У зоне вадаспадных пырскаў расце пышная экзатычная расліннасць, у тым ліку дрэвападобная папараць, бамбук і мноства рэдкіх відаў архідэй. Гэта ўнікальнае месца ў свеце, бо на адным лапіку зямлі сабралася 5 парод лесу. Тэрыторыю парка насяляюць мноства эндэмічных відаў жывёл, а таксама відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Гл. таксама
-----------

* Вадаспады Ігуасу
* Нацыянальны парк Ігуасу, Аргенціна

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

Спасылкі
--------

* Official web site(недаступная спасылка)
* Official UNESCO website

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX460429 · GND: 7641676-8 · LCCN: sh86002203 · NKC: ge387986 · VIAF: 240132983 |
**Харла́павіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Харлапавічы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бабруйскага 2-га раёна Бабруйскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Бабруйскага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бабруйскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе Кіраўскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Добасненскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Білацэркіўскі нацыянальны аграрны ўніверсітэт** (укр.: Білоцерківський національний аграрний університет) — украінская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, размешчаная ў Білай Цэркві.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Ва ўніверсітэце ажыццяўляецца падрыхтоўка спецыялістаў па ўзроўням бакалаўра і магістра па 19 спецыяльнасцях па дзённай, завочнай і экстернатной формах навучання; дзейнічае аспірантура і дактарантура. Ва ўніверсітэце функцыянуюць тры спецыялізаваных вучоных савета па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый. Матэрыяльная база універсітэта ўключае 10 навучальных карпусоў, 8 інтэрнатаў на 4 900 месцаў, у якіх пражывае 4 500 студэнтаў, прафілакторый, даследчае поле. У склад універсітэта ўваходзяць 5 навукова-даследчых інстытутаў, 11 навукова-даследчых лабараторый, два рэгіянальных цэнтра.

Вучэбна-вытворчы цэнтр з'яўляецца адасобленым падраздзяленнем у структуры універсітэта, мае плошчу сельскагаспадарчых угоддзяў 1717 га, з якіх 1123 га – ворная зямля, а 129,6 га – даследчае поле. Ён служыць базай для правядзення навучальных і вытворчых практык, навуковых даследаванняў навукова-педагагічных работнікаў і студэнтаў. Універсітэту таксама належыць "Біястацыянар" плошчай 2 га і вучэбна-даследчае лясніцтва плошчай 270,5 га, якія з'яўляюцца базай падрыхтоўкі студэнтаў па кірунку "Лясная і садова-паркавая гаспадарка". Каскадная сістэма з 5 рыбаводчых стаўкоў, якія абсталяваны ўсімі неабходнымі сродкамі, служыць вучэбнай базай падрыхтоўкі спецыялістаў па кірунку "Водныя біярэсурсы і аквакультура".

Навучальны працэс забяспечваюць 8 акадэмікаў і 4 члены-карэспандэнта, 50 дактароў навук, 263 кандыдаты навук з якіх 198 - дацэнты, 12 заслужаных дзеячаў навукі і тэхнікі, заслужаных работнікаў адукацыі, вышэйшай школы, сельскай гаспадаркі, культуры Украіны.

Структура
---------

### Факультэты

* Агранамічны
* Геадэзія, картаграфіі і землеўпарадкавання
* Біёлага-тэхналагічны
* Ветэрынарнай медыцыны
* Экалагічны
* Эканамічны
* Юрыдычны
* Лінгвістыка
* Культуры і мастацтва
* Завочнай адукацыі
* Павышэнне кваліфікацыі
* Давузаўскай падрыхтоўкі

### Каледжы

* Тэхнолага-эканамічны каледж
* Казэлэцкі тэхнікум ветэрынарнай медыцыны
* Кампанііўскі тэхнікум ветэрынарнай медыцыны
* Залатаношскі тэхнікум ветэрынарнай медыцыны
* Александрыйскі тэхнікум
* Бобрынэцкі тэхнікум імя В. Порыка
* Тульчынскі тэхнікум ветэрынарнай медыцыны
* Масліўскі аграрны тэхнікум імя П. Х. Гаркавага

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка ўніверсітэта Архівавана 18 студзеня 2021.
Фотакопія рукапісу зместа кнігі
**«Палкавая ўстанова»** (руск.: «Полковое учреждение»), праца рускага палкаводца А. У. Суворава, у якой выкладаецца сутнасць яго поглядаў на выхаванне і навучанне войскаў. Напісана ў 1764—1765 гадах, калі Сувораў быў камандзірам Суздальскага пяхотнага палка ў Новай Ладазе. «Палкавая ўстанова» складаецца з 6 раздзелаў:

* Глава I. Аб варце.
* Глава II. Аб экзерцыраванни.
* Глава III. Аб убранні і чысціні.
* Глава IV. Аб воінскім паслухмянстве, распарадку і пасадах.
* Глава V. Аб лагеры.
* Глава VI. Аб абавязковых кватэрах.

Сваю сістэму навучання і выхаванні войскаў Сувораў паспяхова прадэманстраваў на вучэннях войскаў сталічнага гарнізона ў 1765 годзе, якія доўжыліся 7 дзён, выканаўшы ўсе пастаўленыя задачы. «Палкавая ўстанова» паказала сваю эфектыўнай для падрыхтоўкі войскаў і ў далейшым.

Спасылкі
--------

* А. Сувораў. Палкавая ўстанова (руск.)
**Нацыянальны дызайн-цэнтр** — колішні навукова-даследчы інстытут у Мінску. Размяшчаўся ў будынку па вуліцы Жданава (Жылуновіча), 15

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1966 г. як *Беларускі філіял Усесаюзнага навукова-даследчага інстытута тэхнічнай эстэтыкі[ru]* Дзяржаўнага камітэта СССР па навуцы і тэхніцы на базе аддзела перспектыўнага праектавання прамысловых узораў Дзяржаўнага камітэта стандартаў пры СМ СССР з мэтай дасягнення высокай якасці прамысловай прадукцыі, павышэння яе канкурэнтаздольнасці. У 1992 годзе ператвораны ў *Беларускі інстытут дызайну*, у 1997 г. — у дзяржаўнае прадпрыемства «Нацыянальны дызайн-цэнтр», з 2000 года ўнітарнае прадпрыемства.

Ліквідаваны 4 снежня 2008 года.

Кірункі даследаванняў
---------------------

Асноўныя кірунку даследаванняў: эрганамічныя даследаванні і мастацкае канструяванне ў вобласці трактарнага і сельскагаспадарчага машынабудавання, станкабудавання, прыборабудавання, вытворчасці вырабаў культурна-бытавога прызначэння прамысловай графікі, абсталявання грамадскіх і адмістрацыйных будынкаў, эстэтычнай арганізацыі вытворчага асяроддзя прадпрыемстваў энергасістэмы, правядзенне ацэнкі эстэтычнага ўзроўню новых відаў тавараў культурна-бытавога прызначэння і гаспадарчага ўжытку.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Белорусский филиал Всесоюзного НИИ технической эстетики // Минск. Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1983. – 467 с.
2. ↑  Нацыянальны дызайн-цэнтр у базе Kartoteka.by

Літаратура
----------

* Белорусский филиал Всесоюзного НИИ технической эстетики // Минск. Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. – Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1983. – 467 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: PLRB-ar12624495 |
**Жыга́нск** — пасёлак у Якуціі, адміністрацыйны цэнтр Жыганскага улуса Якуціі. Насельніцтва 4,7 тыс. жыхароў (1998). Размешчаны на левым беразе ракі Лена па абедзвюх баках ракі Стракалаўкі, якая ўпадае ў Лену, за 610 км ад Якуцка (паветраным шляхам).

Заснаваны ў 1632 годзе рускімі казакамі пад правадырствам Бекетава, у 1783 годзе ператвораны ў павятовы горад Якуцкай вобласці Іркуцкага намесніцтва, у 1805 годзе пакінуты за штатам, з 1917 года — сельскае паселішча.

Асноўны занятак жыхароў: рыбалоўства (асётр, нельма, таймень), аленегадоўля, зверагадоўля (блакітны пясец), паляванне (пясец, собаль, дзікі паўночны алень, лось, мядзведзь, воўк).

Дзве агульнаадукацыйныя школы. Цэнтральная улусная бальніца. Паштовае аддзяленне. Бібліятэка. Дом культуры. Прыстань. Аэрапорт Архівавана 17 кастрычніка 2007..
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рысінскі.
**Францішак Рысінкі** (1749 — каля 1830) — паэт-сатырык.

Біяграфія
---------

Паводле адных звестак, паходзіў са шляхты Віцебскага павета, паводле іншых, яго род быў з Украіны. У пачатку XIX стагоддзя старшыня Палаты цывільнага суда ў Віцебску.

Творчасць
---------

Пісаў на польскай і, паводле сучаснікаў, беларускай і рускай мовах. Аўтар эпіграм, іранічна-філасофскіх і гумарыстычных вершаў, вельмі папулярных у свой час, у т.л. прысвечаныя пэўным асобам, але пры жыцці аўтара яны не друкаваліся. Творы вылучаюцца дасціпнасцю, камізмам, грубаватым гумарам. Сярод папулярных яго вершаў «Хіба прашу я дажджу…», «Пан Дамінік…», «Роздум пасля страты закладзенага маёнтка».

Творы Ф. Рысінскага распаўсюджваліся на Віцебшчыне ў спісах, завучваліся на памяць. Некаторыя з гэтых запісаў трапілі ў архіў Ф. Карпінскага, частку сабраў маршалак Полацкага павета С. Грабніцкі. Верагодна, аўтарству Ф. Рысінскага належаць шырокавядомыя ў Падзвінні беларуска-польскія макаранічныя вершаваныя мініяцюры «Лямант закаханага» («Залёты аднаго гайдука да прачкі», «Плач пакінутага каханай») і «За пекнай паненкай аж душа сумуе», якія ўзнавіў па памяці і выдаў у кнізе «Беларусь» (Парыж, 1840) А. Рыпінскі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Кісялёў Г.* Францішак Рысінскі — паэт і памешчык [1749-1830] // Постаці: [Новыя біягр. звесткі вялікіх продкаў] // Спадчына. — Мн:, 1992. № 5, 6.
* *Мархель У. І.* Рысінскі Францішак // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 519. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
Гінкга (*Ginkgo biloba*)
Латымерыя
Мечахвост
**Жывыя выкапні**, філагенетычныя **рэлікты** (ад лац.: relictus — «пакінуты») — зборная назва сучасных відаў раслін і жывёл, якія адносяцца да буйных таксонаў, што амаль цалкам вымерлі дзясяткі ці сотні мільёнаў гадоў назад. Жывыя выкапні, як правіла, з'яўляюцца палеаэндэмікамі, бо захаванне старажытных відаў станавіцца лягчэйшым пры ізаляцыі ад больш дасканалых канкурэнтаў ці драпежнікаў. Інтрадукцыя новых відаў на раней ізаляваныя тэрыторыі ў многіх выпадках прыводзіць да далейшага скарачэння арэала відаў жывых выкапняў.

У прыватнасці, адзначаецца рэзкае скарачэнне арэала дзюбагаловых (атрад Rhynchocephalia) гатэрый (*Sphenodon punctatum*), якія да з'яўлення еўрапейцаў засялялі ўсю Новую Зеландыю. Інтрадукаваныя ў Новай Зеландыі сабакі, кошкі і пацукі нанеслі сур'ёзную шкоду папуляцыі гатэрыі. Гэты від захаваўся толькі на невялікіх астраўках Новазеландскага архіпелага. Да іншых яркіх прадстаўнікоў жывых выкапняў можна аднесці кісцяпёрую рыбу (*Crossopterygii*) латымерыю і расліну гінкга (*Ginkgo biloba*).

Жывымі выкапнямі называюць таксама віды, якія застаюцца нязменнымі на працягу працяглага часу (персіставальныя віды). Прыкладамі такіх арганізмаў з'яўляюцца рачкі-шчытні *Triops*, арганізацыя якіх не падвяргалася прыкметным зменам з трыясавага перыяду (больш за 200 млн гадоў); двухстворкавыя малюскі *Leda*, *Nucula*, *Modiolus*, якія існуюць з каменнавугальнага перыяду (каля 300 млн гадоў); плечаногія (брахіяподы) *Lingula*, якія не зведалі змен з дэвонскага перыяду (каля 380 млн гадоў). Пры гэтым сярэдні час «жыцця» асобнага віду складае не больш за некалькі мільёнаў гадоў.

Прыклады
--------

Расліны
* Гінкга (*Ginkgo biloba*)
* Хвошч (*Equisetum*)
* Сагаўнік (*Cycas*)
* Метасеквоя (*Metasequoia glyptostroboides*)
* *Sciadopitys*
* Псілот (*Psilotum*)
* Валемія (*Wollemia nobilis*)
* Вельвічыя (*Welwitschia mirabilis*)
* *Liquidambar*

Жывёлы
* Дваякадыхаючыя (*Dipnoi*)
* *Amia calva*
* Латымерыя (*Latimeria*)
* Марскія лілеі (*Crinoidea*)
* Кракадзілы (*Crocodilia*)

* Мечахвост (*Limulus polyphemus*)
* Лаоскі скальны пацук (*Laonastes aenigmamus*)
* Лінгула (*Lingula anatina*)
* Аднапраходныя (*Monotremata*)
* *Aplodontia rufa*
* *Mymarommatidae*
* *Neopilina galateae*
* Аніхафоры (*Onychophora*)
* *Orussidae*
* Пурпурная жаба (*Nasikabatrachus sahyadrensis*)
* Шчытні (*Triopsidae*)
* Дзюбагаловыя (*Sphenodon*)
* *Jurodidae*
* Гатэрыя (*Tuatara*)

Грыбы
* Неалектаміцэты (*Neolectomycetes*)

Гл. таксама
-----------

* Эфект Лазара

Спасылкі
--------

* Жывыя выкапні Архівавана 28 мая 2013.
* прыклады жывыя скапаем
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Барыкела.
**Рубенс Гансалвес Барыкела** (парт. Rubens Gonçalves Barrichello, 26 мая 1972, горад Сан-Паўлу) — бразільскі аўтагоншчык, былы пілот Формулы-1. Віцэ-чэмпіён свету 2002 і 2004 гадоў.

Спартыўная кар'ера
------------------

З'яўляецца самым дасведчаным пілотам за ўсю гісторыю Формулы 1. У дадзены момант займае 4-е месца сярод усіх пілотаў за ўсю гісторыю па колькасці ачкоў, набраных за кар'еру.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Driver Database · motorsportstats.com (гоншчык) · racing-reference (гоншчык) · Internet Movie Database · Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Munzinger |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX992631 · GTAA: 80075 · LCCN: nb2005010848 · VIAF: 88017385 |
**Ка́рал Сла́ўкаўскі** (чэшск.: Karel Slavkovský; 25 студзеня 1845, Бештвіна, цяпер раён Хрудзім, Чэхія — 15 лютага 1919, Прага) — чэшскі піяніст.

Пачаў вучыцца музыцы ў свайго дзядзькі, мясцовага настаўніка. Затым перабраўся ў Прагу, дзе вучыўся ў кампазітара Чэнека Вінаржа і піяніста Аляксандра Драйшака. У 1864 годзе дэбютаваў як акампаніятар, першы сольны канцэрт даў у 1870 годзе. Адным з першых пражскіх выканаўцаў зацікавіўся старадаўняй музыкай, выконваў творы Даменіка Скарлаці. Найбольш вядомы як першы выканаўца Фартэпіяннага канцэрту Антаніна Дворжака (24 сакавіка 1878), быў таксама першым выканаўцам некаторых фартэпіянных п'ес Бедржыха Сметаны, ахвотна іграў ранніх чэшскіх кампазітараў (Воржышака, Душака). З 1867 года вёў таксама выкладчыцкую дзейнасць.

Зноскі
------

1. 1 2  Archiv hl. m. Prahy, Matrika zemřelých u sv. Štěpána, sign. ŠT Z15, s. 279<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105319160'></a>

Спасылкі
--------

* *J. Ludvova*. Karel Slavkovský // *Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950* (ÖBL). — W.: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2005. — ISBN 3-7001-3580-7. — Bd. 12. — S. 355.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Нарматыўны кантроль | GND: 103479969X · ISNI: 0000 0004 0826 2988 · VIAF: 300862046 |
**Сур’яварман II** (кхмер.: សូរ្យវរ្ម័នទី២; 1113 г. — паміж 1145 г. і 1150 г.) — дэвараджа (манарх) Кхмерскай імперыі, знакаміты пабудовай Ангкор-Вата.

Біяграфія
---------

Абставіны жыцця Сур’явармана II да ўзыходжання на трон з'яўляюцца меркаванымі. Вядома, толькі тое, што яго бацькамі былі Кшытындратыя і Нарэндралакшмі, пляменніца або ўнучка дэвараджы Дхараніндравармана I (1107 — 1113 гг.). Кіраванне апошняга суправаджалася канфрантацыяй паміж высакароднымі сем'ямі, фактычным адлучэннем паўднёвай часткі імперыі. Але Дхараніндраварман I загінуў у бітве, пры невядомых абставінах знік яго паўднёвы апанент, і дэвараджам стаў Сур’яварман II.

Валадарства Сур’явармана II адзначылася кансалідацыяй унутранай улады Кхмерскай імперыі і актыўнай знешняй палітыкай. Ён устуляваў сувязі з Кітаем, пашырыў межы на захадзе. Аднак войны супраць Чампы і Дай-В’ета не мелі поспеху. Сур’яварман II здолеў пасадзіць на трон Чампы свайго стаўленіка, але паўстанне чамаў вымусіла кхмераў пакінуць гэту краіну. Магчыма, што Сур’яварман II не перажыў падзею, паколькі ніякіх далейшых запісаў пра яго няма.

Культурная дзейнасць
--------------------

Сярэдзіна XII ст. была адзначана культурным ўздымам у Кхмерскай імперыі. Па загаду Сур’явармана II быў пабудаваны шэраг індуісцкіх храмавых комплексаў. Найбольш вядомым з іх з'яўляецца Ангкор-Ват.

Спасылкі
--------

* Suryavarman II — Encyclopedia.com
* Suryavarman II of Cambodia — Times of India
**Каракурт** (ад цюрк. «кара» — чорны і «курт» — чарвяк; *Latrodectus tredecimguttatus*) — від павукоў з роду тэрыдыід.

Апісанне
--------

Каракурт мае сярэднюю велічыню: самка 10-20 мм, самец 4-7 мм. Цела чорнае, у самца і самкі на брушку чырвоныя плямы, часам з белым аблямаваныя вакол кожнай плямы. Цалкам палаваспелыя асобіны часам набываюць чорны колер без плям, з характэрным бляскам (за кошт скрыжаванняў унутры роду *Latrodectus*).

Спосаб жыцця
------------

На жывёл і чалавека не нападае, калі яго не турбуюць. Укусы самкі могуць быць смяротнымі для чалавека і такіх жывёл, як вярблюд або конь (яд па сіле саступае толькі яду чорнай удавы, але мае больш працяглы эфект). Самец ж, маючы нашмат меншыя памеры, небяспекі для чалавека не ўяўляе, бо не можа пракусіць даволі тоўстую скуру чалавека. Не ўяўляе ён небяспекі і для жывёл у такой ступені, як самка. Колькасць укусаў каракуртам людзей і жывёл павышаецца як раз у перыяды міграцый самак у чэрвені і ліпені.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Каракурт** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.8. Мн. 1999, С.48

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777960844 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Славянін.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Фама.

**Фама Славянін** (каля 760 — кастрычнік 823) — правадыр аднаго з самых буйных народных антыфеадальных паўстанняў у Візантыйскай імперыі, якое мела месца ў 821—825 гадах.

Біяграфія
---------

Падрабязнасцяў яго біяграфіі захавалася мала. Вядома, ён паходзіў з славян, якія перасяліліся ў Малую Азію, і меў тытул турмарха (военачальніка) адной з фем на гэтым паўвостраве.

Паўстанне пад кіраўніцтвам Фамы, які абвясціў сябе імператарам Канстанцінам VI, ахапіла значную частку тэрыторыі Малой Азіі, а таксама балканскія правінцыі імперыі, дзе быў высокі працэнт славянскага насельніцтва (Македонія, Фракія). Прычынай паўстання фармальна стала патрабаванне аднаўлення шанавання ікон, якое за шэсць гадоў да пачатку паўстання было зноў забаронена імператарам-іканаборцам Львом V Армянінам. Фактычнай жа прычынай паўстання стала безабароннае становішча сялян перад новым класам візантыйскіх феадалаў — военачальнікаў-дынатаў, якія падпарадкоўвалі сабе свабодных сялян, патрабуючы ад іх выплаты высокіх падаткаў. У паўстанні ўдзельнічала не толькі славянскае, але таксама грузінскае і армянскае насельніцтва імперыі; паўстанне, паводле некаторых даных, мела некаторую падтрымку з боку Арабскага халіфата.

У снежні 821 года паўстанцкая армія пад кіраўніцтвам Фамы дайшла да Канстанцінопаля і ўзяла яго ў аблогу, якая працягвалася больш за год. Візантыйскі імператар Міхаіл у 823 годзе заклікаў на дапамогу балгарскага хана Амуртага, войскі якога разбілі паўстанцаў пад сценамі візантыйскай сталіцы. Фама з астатнімі войскамі адступіў у Аркадыёпаль, які неўзабаве, аднак, быў узяты візантыйцамі, а сам правадыр паўстанцаў быў выдадзены імператару і пакараны смерцю; асобныя атрады былой арміі Фамы працягвалі ваяваць з візантыйцамі да 825 года. Пасля разгрому паўстання ў Візантыі пачаліся масавыя расправы над выжылымі паўстанцамі і членамі іх сем'яў.

Зноскі
------

1. ↑  Katarzyna Kobylecka rozmawia z prof. Władysławem Duczko, *Tomasz Słowianin i inni, czyli jak podbijaliśmy Europę*, audycja Polskiego Radia, zapis audio.

Літаратура
----------

* *Фама Славянін (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі (3-е выданне)
* Липшиц Е. Э. Восстание Фомы Славянина и византийское крестьянство на грани VIII—IX вв. // Вестник древней истории. 1940. № 1 (6).
* Lemerle P. Thomas le Slave // Travaux et mémoires du Centre de recherche d’histoire et civilisation byz. V. 1. 1965. P. 255—297.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118809598 · VIAF: 64803967 |
**Сухая гніль каранёў**, ці **Гніль сардэчка** — захворванне буракоў, выкліканае недахопам  (англ.) (бел. бору ў глебе.

Апісанне
--------

Захворванне зніжае колькасць цукру ў каранях да 50 %. Часцей праяўляецца ў другой палове лета. Спачатку завядаюць і адміраюць маладыя лісцікі цэнтральнай разеткі, у сухое надвор’е яны засыхаюць і чарнеюць, у вільготнае гніюць. Старое лісце пакрываецца бурымі плямамі і адмірае. На пукатасцях каранёвай шыйкі развіваецца сухая гніль. Паверхневыя тканкі кораня трэскаюцца і разбураююцца. Хвароба ўскладняецца развіццём у месцах пашкоджання грыбоў родаў фома (*Phoma*) і фузарыум (*Fusarium*). Інфекцыя захоўваецца ў глебе. Трапляючы ў кагаты, хворыя карані распаўсюджваюць кагатную гніль.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Шуканаў А. С.* Гнілі буракоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *Шуканаў А. С.* Гнілі буракоў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мажэйка.
**Фама Фаміч Мажэйка** (нар. 7 кастрычніка 1936, в. Скураты, Івацэвіцкі раён, Брэсцкая вобласць — 16 кастрычніка 2018) — беларускі хімік. Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1991), доктар хімічных навук (1989).

Біяграфія
---------

Скончыў Белдзяржуніверсітэт (1959).

З 1959 года малодшы навуковы супрацоўнік, старшы інжынер, галоўны інжынер, старшы навуковы супрацоўнік Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі АН БССР.

У 1980—1989 гадах намеснік дырэктара па навуковай рабоце, адначасова загадчык лабараторыі. З 1989 года загадчык аддзела, з 2004 года загадчык лабараторыі Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі.

Узнагароды
----------

Дзяржаўная прэмія БССР (1990) за распрацоўку і ўкараненне тэхналогіі вытворчасці калійных угнаенняў з палепшанымі фізічнымі і аграхімічнымі ўласцівасцямі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя даследаванні ў галіне калоіднай хіміі і фізіка-хімічнай механікі. Распрацаваў навуковыя асновы рэгулявання калоідна-хімічных уласцівасцяў глініста-солевых дысперсій, якія ўтвараюцца пры вытворчасці калійных угнаенняў. Устанавіў заканамернасці і асаблівасці ўзаемадзеяння павярхоўна-актыўных рэчываў з гліністымі мінераламі ў канцэнтраваных растворах электралітаў. Укараніў на ПА «Беларуськалій» новыя рэагенты, якія павышаюць эфектыўнасць флатацыйнага працэсу атрымання калійных угнаенняў і паляпшаюць іх якасць. Вывучыў механізм атрымання кандэнсацыйна-крышталізацыйных структур у калійных угнаеннях. Распрацаваў новыя спосабы атрымання незлёжваюшчыхся, непыляшчых мінеральных угнаенняў і больш экалагічна чыстых, павольнарастваральных, грануляваных угнаенняў, спосабы атрымання з глініста-солевых адходаў вытворчасці калійных угнаенняў, каштоўных для народнай гаспадаркі матэрыялаў, а таксама эфектыўныя рэагенты-пылагасільнікі.

Аўтар больш за 520 навуковых прац, у тым ліку манаграфіі, 198 вынаходак.

### Бібліяграфія

* Физикохимия селективной флотации калийных солей. Мн. 1983 (в соавт.).
* Производство, использование минеральных удобрений в БССР и проблемы охраны окружающей среды. Мн. 1988 (совм. с Н. П. Крутько).

Зноскі
------

1. ↑  МАЖЭЙКА Фама Фаміч

Спасылкі
--------

* Фама Фаміч Мажэйка ў базе даных «История белорусской науки в лицах» Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі  (руск.)
**Карал Штэкер** (чэшск.: Karel Stecker, ням.: Karl Stecker; 2 лютага 1861, Косманасі — 13 сакавіка 1918, Млада-Болеслаў) — адзін з вядучых чэшскіх музычных тэарэтыкаў пачатку XX стагоддзя, кампазітар, арганіст, музычны педагог. Брат вандроўцы Антаніна Штэкера.

Біяграфія
---------

Вывучаў філасофію ў Карлавым універсітэце ў Отакара Госцінскага і адначасова арган і тэорыю музыкі ў Пражскай школе арганістаў у Францішака Скугерскага. У 1885—1892 гг. рэгент хору ў пражскай царкве Святой Уршулі.

Пераважна вядомы як шматгадовы (з 1889 г.) выкладчык кампазіцыі, кантрапункту і аргана ў Пражскай кансерваторыі, музыкант, вучнямі якога былі многія вядучыя майстры чэшскай музыкі першай паловы XX стагоддзя — Віцезслаў Новак, Іозеф Сук, Багуслаў Марціну, Отакар Ерэміяш, Отакар Зіх і іншыя — у некаторых выпадках маюць складанасці ў паразуменні з кансерватыўным настаўнікам.

Як тэарэтык выступаў прыкметным апанентам Гуга Рымана. Апублікаваў двухтомную «Усеагульную гісторыю музыкі» (чэшск.: Všeobecný dějepis hudby; 1892, некалькі перавыданняў). У 1907—1919 гг. разам з Каралам Гофмайстэрам рэдагаваў газету «Музычны агляд» (чэшск.: Hudební revue).

Штэкеру належыць шэраг арганных і харавых твораў, пераважна царкоўных.

Зноскі
------

1. ↑  Československý hudební slovník osob a institucí / пад рэд. G. Černušák, B. Štědroň, Z. Nováček<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q12018411'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11220347'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22115405'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10857475'></a>
2. 1 2 3 4  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
3. 1 2 3  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
4. ↑  Jaroslav J. Zmrhal, Vojta Beneš. Bohemia: A brief evaluation of Bohemia's contribution to civilization. — Bohemian National Alliance, 1917.  (англ.)
5. ↑  Miloš Šafránek.Bohuslav Martinů, his life and works — A. Wingate, 1962. — P. 48.  (англ.)
План Імператарскіх форумаў, форум Веспасіяна крайні справа
**Форум Міру**, або **Веспасіяна** (лац.: Forum Vespasiani) — адзін з імператарскіх форумаў у Рыме, пабудаваны ў 71—75 гг. н.э. Рабірыем для імператара Веспасіяна пасля Іўдзейскай вайны. Прызначаўся для захоўвання трафеяў з Іерусаліма і вывезеных з Грэцыі твораў мастацтва і нагадваў музей.

Форум Веспасіяна быў размешчаны паміж Калізеем і Свяшчэннай дарогай, з усходняга боку ад форума Нервы на месцы старога харчовага рынку (macellum), які згарэў пры пажары 64 г. н.э. ён меў амаль квадратную форму (115х125 м) і быў абнесены сцяной з пеперыну. Звернутая да форума Аўгуста сцяна з уваходамі была падзелена знутры прыстаўнымі калонамі, а ўздоўж іншых сцен праходзіў порцік з калонамі з афрыканскага мармуру. У цэнтры плошчы быў разбіты сад, зеляніна якога служыла цудоўным фонам для расстаўленай там скульптуры.

Порцік храма Міру
Цагляная сцяна, на якой знаходзіўся мармуровы план Рыма.
Насупраць уваходу, за порцікамі, у сад раскрываліся каланадамі тры памяшканні: высокае сярэдняе — храм Міру (лац.: Templum Pacis) і меншыя, бакавыя — бібліятэкі. Памеры вялікай залы храма Міру складалі 34 м на 22 м. Храм Міру верагодна служыў гарадской прэфектурай. На сцяне гэтага будынка быў прымацаваны мармуровы план Рыма (лац.: Forma Urbis Romae) эпохі Севераў.

Адна з бібліятэк захавалася ў складзе сярэдневяковай царквы Касмы і Даміяна, злучаная пазней з гераонам Ромула. Новым у кампазіцыі форума было тое, што храм, хоць і вылучаны вышынёй і порцікам, які злёгку выступаў, не адыгрываў ужо вызначальнай ролі ў ансамблі плошчы, а сама плошча з суцэльнай лініяй порцікаў у глыбіні стала больш замкнёнай.

Форум згарэў у 192 г. н.э. але некаторыя з твораў мастацтва, якія захоўваліся тут, магчыма, захаваліся. Форум быў адрэстаўраваны Септыміем Северам.

У снежні 2015 года, пасля васьмі месяцаў працы, з дапамогай метаду анастылазу былі адноўлены сем калон форума.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Архитектура Древнего Рима. Форумы Римской империи
2. 1 2 3 4 5  Форум Мира
3. ↑  В Риме завершились работы по реставрации колонн Форума мира

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
Лодка выстаўлена ў Нацыянальным музеі Даніі.
**Х'ёртспрынгская ладдзя** — найстаражытная лодка, выяўленая на поўначы Еўропы. Уяўляе сабой тып судна, які выкарыстоўвалі старажытныя германцы і кельты за 1000 гадоў да вынаходства дракара. Ладдзя была выяўлена ў балоце каля маёнтка Х'ёртспрынг на поўначы дацкага вострава Альс. Раскопкі праводзіліся ў 1921-1922 гадах.

Вонкавая даўжыня ладдзі складае 21 метр, унутраная даўжыня 13 метраў, у ёй магло змясціцца да 23 весляроў. Унутры ладдзі былі выяўлены розныя тыпы кельцкага ўзбраення, прынесеныя ў ахвяру. Датуецца IV стагоддзем да н.э. Выявы аднатыпных лодак прадстаўлены на петрогліфах Паўночнай Еўропы.

Гл. таксама
-----------

* Дарымскі жалезны век

Зноскі
------

1. ↑  Судны вікінгаў і папярэднія ім судны. Ладдзя з Х'ёртспрынга

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Х’ёртспрынгская ладдзя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Ганак сядзібы ў Поразаве, Гродзенская вобласць
Ганак у вёсцы Трывежа на Падляшшы
**Га́нак** (польск.: ganek, ад с.-в.-ням.: *ganc*, *уваход*) — лёгкая прыбудова перад уваходам y будынак, звычайна слупавой канструкцыі. 

Здаўна пашыраны ў многіх народаў Еўропы ў жыллёвых, культавых, сядзібна-палацавых пабудовах. На Беларусі найбольш характэрны для сядзібна-палацавых пабудоў, а таксама для корчмаў, аўстэрый, ратушаў і інш. Пад уплывам стылю класіцызму ў 2-й палове XVIII—XIX ст. ганкі афармлялі порцікамі, трохвугольнымі або ступеньчатымі франтонамі. У гандлёвых радах, гасціных дварах, лямусах, некаторых храмах яны ператвараліся ў працяглыя па ўсім фасадзе ці навокал храма аркадныя галерэі. У вясковым будаўніцтве набылі пашырэнне ў 2-й палове XIX ст.

Традыцыйны ганак — адкрыты: памост з 1- ці 2-схільнай стрэшкай на 2—4 слупах. Як дамінанту, што акцэнтуе ўваход у жыллё, ганак аздабляюць разьбянымі закрылінамі па краях стрэшкі, ажурным карнізам, вільчыкам. У XX ст. адкрытыя ганкі саступілі месца паўзакрытым, ва ўнутранай прасторы да сценак ставяць 2 лаўкі. Традыцыйны разьбяны дэкор часам дапаўняецца паліхромнай расфарбоўкай. Такія ганкі больш пашыраны ва ўсходніх раёнах, на Гомельшчыне іх заглыбляюць у вуглы хаты (упоравень са сценамі). На астатняй тэрыторыі Беларусі пераважаюць закрытыя ганкі — веранды або веранды ў спалучэнні з адкрытым ці паўзакрытым ганкам. 

Цяпер у мураваным індывідуальным і тыпавым будаўніцтве сценкі ганка ўтвораны нярэдка з фігурна выгнутых металічных элементаў. У шматпавярховых, секцыйных, блакіраваных дамах, дамах вежавага тыпу і інш. ганкі — уваходы ў пад’езды — афармляюць казыркамі, дэкаратыўнымі кратамі, мазаічнымі пано і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Ганак // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. Т. 3. С. 46
2. ↑  БелЭн, 1997, с. 20

Літаратура
----------

* Ганак // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 20. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Ганак на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85104995 · Microsoft: 2778416130 |
**Х'ёлен**, таксама К'ёлен (нарв.: Kjölen — даслоўна «кіль») — нагор'е ў Швецыі і Нарвегіі, паўночна-ўсходняя частка Скандынаўскіх гор; цягнецца на працягу каля 600 км ад Тронхеймс-фіёрда і возера Фемун да пласкагор'я Фінмарксвіда прыкладна ўздоўж шведска-нарвежскай мяжы[sv] і, часткова, фінска-нарвежскай мяжы[fi]. Найвышэйшы пункт нагор'я — гара Кебнекайсэ (2123 м).

Від на гару Кебнекайсэ
Горы Х'ёлена складзены пераважна гнейсамі, крышталічнымі сланцамі і гранітамі.

Для нагор'я характэрны ледавіковыя формы рэльефу, маюцца ледавікі, вялікая колькасць азёр; большасць рэк кароткія, з моцным цячэннем. Х'ёлен з'яўляецца водападзелам: рэкі яго паўночна-заходніх схілаў адносяцца да басейна Нарвежскага мора, рэкі паўднёва-ўсходніх схілаў — да басейна Батнічнага заліва Балтыйскага мора.

Расліннасць на схілах гор Х'ёлена — горна-тайговая і горна-тундравая. На шведскай частцы нагор'я знаходзяцца нацыянальныя паркі Абіску, Стура-Шофалет і Сарэк.

Літаратура
----------

* Хьёлен // Т. 28. Франкфурт — Чага. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)

Спасылкі
--------

* Kjølen – høydedrag (нарв.).  Store norske leksikon (14 лютага 2009). Праверана 14 красавіка 2014.
**Ганарат Арэлацкі** (лац.: Honoratus Arelatensis, **Ганарат Арльскі**, фр.: Honorat d'Arles; каля 365 — 429, Арль) — біскуп Арля (Арэлата). Шануецца як святы ў каталіцкай царкве (памяць 16 студзеня), і ў праваслаўнай царкве.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў бельгійскай Галіі ў сям’і консула, разам са старэйшым братам Венанцыем распачаў паломніцтва ў Грэцыю (па дарозе, у Карынфе, Венанцый памёр). Вярнуўшыся з паломніцтва ў 410 годзе Ганарат пасяліўся ў пячоры ў горным масіве Эстэрэль (Праванс), а затым пераправіўся на адзін з Лерынскіх астравоў, дзе заснаваў манастыр (Лерынскае абацтва), які стаў пасля буйным духоўным цэнтрам поўдня Францыі. Ганарат быў пасвечаны ў святары, а ў 427 годзе ў біскупы горада Арля. Памёр 6 (па некаторых дадзеных 14 або 15) студзеня 429 года.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | CONOR: 46669155 · GND: 119281678 · LCCN: no99006709 · NUKAT: n2010086226 · VIAF: 297840153 |
**Ваджэнне Сулы** — абрад накіраваны на забеспячэнне добрай ураджайнасці, здароўе ўсіх мясцовых жыхароў і абарону ад прыроднай стыхіі — маланкі. Нематэрыяльная гісторыка-культурнай каштоўнасць Гомельскай вобласці, якая уключана у Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі. Праводзяць на другі дзень праваслаўнага Вялікадня.

Штогадовае правядзенне «Ваджэння Сулы»﻿ было перапынена ў 1967 г. мясцовай уладай і адноўлена у 2007 г. намаганнямі мясцовых энтузіястаў пры падтрымцы настаўнікаў і кіраўнікоў Маркавіцкага дзіцячага сада—сярэдняй школы.

Апісанне
--------

Слова «Сула»﻿ ў разуменні вяскоўцаў азначае як само абрадавае дзейства, так і сукупнасць усіх яго ўдзельнікаў. У Суле аб’ядноўваюцца дзве суседнія вёскі Гомельскага раёна — Гадзічава і Маркавічы — і іх жыхары. Асноўныя ўдзельнікі — мясцовая моладзь, выканаўцы абрадавых дзействаў — жанчыны і дзяўчаты, якія апранаюцца ў прыгожыя і па-мясцоваму адметныя самаробныя касцюмы.

Пасля Пасхальнай літургіі ў Свята-Кацярынінскай царкве ў вёсцы Гадзічава жанчыны і дзяўчаты выходзяць на скрыжаванне дарог каля храма і водзяць старажытныя мясцовыя карагоды — «танкі»﻿. Узяўшыся пад рукі, радамі ідуць з песняй «Як ішла Сула», а затым з прыпеўкамі пад гармонік рухаюцца ў бок вёскі Маркавічы ўздоўж старога Кацярынінскага шляху.

У Маркавічах на ўсіх скрыжаваннях дарог, якія трапляюцца ўдзельнікам Сулы падчас абыходу вёскі, «танкі»﻿ паўтараюцца, а рух уздоўж дарогі суправаджаецца абрадавым спевам, гульнямі і прыпеўкамі пад гармонік.

Завяршаецца абрадавае свята каля сельскага дома культуры сумесным пачастункам і гуляннем.

Зноскі
------

1. ↑  Пастанова Міністэрства культуры ад 19.03.2019 № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці»
2. ↑  Абраду «Ваджэнне Сулы» прысвоены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці **(нявызн.)**. *Новы час* (10 красавіка 2019). Праверана 4 мая 2019.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Харлампіеўская царква.
 помнік архітэктуры (федэральны)
**Міхайла-Архангельская Харлампіеўская царква, Марскі храм** (руск.: Харлампиевская церковь) — праваслаўны храм у Іркуцку, размешчаны ў гістарычным цэнтры горада на вуліцы 5-й Арміі. Адзін з найстарэйшых праваслаўных храмаў Іркуцка.

Гісторыя
--------

Першая драўляная двухпрастольная царква была пабудавана ў 1738 годзе. Ніжні прыдзел у імя свяшчэннамучаніка Харалампія  (руск.) (бел. быў асвечаны біскупам Іркуцкім і Нерчынскім Інакенціем (Неруновічам)  (руск.) (бел. 24 студзеня 1739. У 1777 замест драўлянай закладваецца мураваная царква.

У Харлампіеўскай царкве святары дабраслаўлялі маракоў перад плаваннем. У 1884 годзе на дзядзінцы царквы быў пахаваны Іркуцкі купец, буйны мецэнат і дабрачынец Іван Хамінаў  (руск.) (бел.. У 1904 Аляксандр Калчак браў шлюб у царкве з Соф'яй Аміравай, і тут яго дабраслаўлялі у паходы на поўнач па рацэ Лене да Паўночна-Ледавітага акіяну.

* На фота 1910-х гг.На фота 1910-х гг.
* У 2011 годзеУ 2011 годзе

Літаратура
----------

* *Калинина И. В.* Культовое православное зодчество // Памятники истории и культуры Иркутска. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1993. — С. 393—394. — 448 с. — Тираж 5 000 экз. — ISBN 5-7424-0581-2
* *Калинина И. В.* Православные храмы Иркутской епархии XVII — начало XX века: Научно-справочное издание. — М.: Галарт, 2000. — С. 127—128. — 496 с. — Тираж 5 000 экз. — ISBN 5-269-00993-3 (памылк.)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (руск.)
* Михаило-Архангельская (Харлампиевская) церковь: история  (руск.)
* Михаило-Архангельская Харлампиевская церковь на сайте Иркипедия  (руск.)
Калона Ашокі ў Вайшалі
Калона Ашокі ў Алахабадзе на фатаграфіі 1870 года
**Калоны Ашокі** — каменныя слупы, пастаўленыя ў сярэдзіне III стагоддзя да н.э. па загадзе індыйскага цара Ашокі ў ключавых цэнтрах дзяржавы Маур'яў.

Надпісы на калонах, выкананыя на брахмі і расшыфраваныя Дж. Прынсепам у 1837 годзе, з'яўляюцца найстаражытнымі прыкладамі індыйскага пісьма. На вяршынях калон першапачаткова былі размешчаны скульптурныя групы з выявамі свяшчэнных жывёл. Таксама іх упрыгожвалі выявы кола дхармы і свастыкі.

Калоны падзяляюцца на малыя і вялікія; апошнія маюць 12-15 метраў у вышыню і важаць каля 50 тон. Калоны ўзводзліся ў людных месцах, часам аддаленых на сотні міль ад таго месца, дзе іх вырабілі. Побач з кожным манументам стаяў служка, які растлумачваў сэнс надпісу непісьменнаму насельніцтву. Устаноўка такіх калон была эфектыўным сродкам дзяржаўнай прапаганды.

Калоны Ашокі сталі прадметам пераймання для наступных індыйскіх кіраўнікоў (гл. калона Геліядора, жалезная калона). Па-за межамі Індыі іх капіраваў у XIII стагоддзі сіямскі цар Менграй.

Паколькі мусульманскія кіраўнікі Індыі сістэматычна знішчалі статуі жывёл, да нашага часу дайшлі фрагменты толькі 19 калон і толькі шэсць скульптурных груп. Відавочна, у старажытнасці іх было значна больш. Паваленыя калоны былі адрэстаўраваны ў XIX стагоддзі брытанскімі каланіяльнымі ўладамі.

Ільвіная капітэль Ашокі ў Сарнатху
Лепш іншых навершаў захавалася т.зв. львіная капітэль  (англ.) (бел. у Сарнатху, чыя стылізаваная выява была абвешчана ў 1950 годзе нацыянальнай эмблемай Індыі. Гэту капітэль выявіў у 1851 годзе брытанскі археолаг А. Канінгем, якому належыць таксама гонар адкрыцця калоны ў Санчы.

Іератычныя выявы жывёл на калонах зведалі ўплыў мастацтва Ахеменідаў. Гэта найбольш старажытныя шэдэўры індыйскай скульптуры. У наш час яны перанесены ў музеі, а на калонах іх замясцілі копіі.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  *Gardner's Art through the Ages* (ed. Fred Kleiner). 15th edition. ISBN 9781305544918. Page 441.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Калоны Ашокі
**Цаата́н** (саманазва *духаа*; манг.: цаатан, літаральна "аленегадоўцы") — цюркскі народ на поўначы Манголіі. Агульная колькасць (2010 г.) - 282 чал.

Па паходжанню цаатан блізкія да саётаў і таджынцаў. У навуковай літаратуры часам называюцца субэтнічнай групай тувінцаў. У Манголіі разглядаюцца як нашчадкі старажытных уйгураў. Цюркская мова цаатан вельмі блізкая да мовы саётаў. У нашы дні большасць размаўляе на мангольскай мове.

Традыцыйныя заняткі — качавая жывёлагадоўля (пераважна трымаюць аленяў) і паляванне, у тым ліку з дапамогай драпежных птушак. Жывёлагадоўляй займаюцца пераважна жанчыны, паляванем — мужчыны. У апошнія гады развіваецца абслугоўванне турыстаў. Традыцыйнае жытло — скураны чум *урц*. 

Традыцыйная рэлігія — шаманізм, заснаваны на тэнгрыянстве. Таксама распаўсюджаны будызм.

Зноскі
------

1. ↑  ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2010 ОНЫ УЛСЫН ТООЛЛОГЫН ҮР ДҮН Архівавана 15 снежня 2017.

Спасылкі
--------

* Жизнь в Центральной Азии: Народ цаатан - удивительный образ жизни оленеводов из Монголии
* ЦААТАНЫ — ИМЕЮЩИЕ ОЛЕНЕЙ Архівавана 27 верасня 2020.
* Цаатаны – «Народ северного оленя»

| Цюркскія народы |
| --- |
| 
* Азербайджанцы
* Алтайцы
* Балкарцы
* Башкіры
* Гагаузы
* Далганы
* Казахі
* Караімы
* Каракалпакі
* Карачаеўцы
* Кашкайцы
* Крымскія татары
* Крымчакі
* Кумыкі
* Кіргізы
* Нагайбакі
* Нагайцы
* Саёты
* Салары
* Сібірскія татары
* Татары
* Тафалары
* Тувінцы
* Туркі
* Туркмены
* Узбекі
* Уйгуры
* Хакасы
* Халаджы
* Цаатан
* Чувашы
* Чулымцы
* Шорцы
* Югуры
* Якуты

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Калона.
**Калона** (італ.: Colonna) — старажытны італьянскі род, які адыгрываў у сярэднявечнай гісторыі Рыма вялікую ролю; асабліва знакаміты яе пастаянныя звады з домам Арсіні. 

Родапачынальнікам яе лічаць герцага *Стэфана*, які прыйшоў з Германіі ў Італію каля 1037 года; ён жаніўся з графіняй Эміліяй, уладальніцай Палестрыны. Яго нашчадак *П'етра дэла Калона* (1099—1151), які адносіцца да галіны графаў Тускуланскіх, атрымаў, паводле падання, свая мянушку ад калоны Траяна, побач з якой ён жыў і валодаў велізарнымі зямельнымі ўладаннямі, у тым ліку горадам Палестрынай і магутнымі замкамі. Прадстаўнікі роду жывуць і ў наш час.

Гл. таксама
-----------

* Княства Паліяна

Літаратура
----------

* Колонна, римский род // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭«Чорная арыстакратыя» |
| --- |
| Папскі гербПапскі герб | 
* Тэафілакты
* Крэсчэнці
* Арсіні
* Калона
* Масіма
* Каэтані
* Русполі
* Матэі
* Борджыя
* Пікаламіні
* Дэла Роверэ (Лантэ)
* Кіджы
* Банкампаньі
* Альдабрандзіні
* Баргезэ
* Людавізі
* Барберыні
* Памфілі
* Распільёзі
* Адэскалькі
* Тарлонія

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Калонія.

**Кало́нія**, або **Кало́ніа** (англ.: Kolonia) — горад на востраве Панпеі ў Федэратыўных Штатах Мікранезіі. Сталіца штата Панпеі. Насельніцтва (2005 г.) - 7800 чал.

Гісторыя
--------

Калонія была заснавана ў 1887 г. іспанскімі каталіцкімі місіянерамі. Афіцыйна насіла назву Сант'яга, але як адзінае еўрапейскае паселішча на Панпеі часцей называлася Калоніяй. У 1900 г. фактычна была пераўтворана ў адміністрацыйны цэнтр. У 1947 г. стала адміністрацыйным цэнтрам падапечнай тэрыторыі ААН пад кантролем ЗША, пераўтворанай у 1986 г. у Федэратыўныя Штаты Мікранезіі (ФШМ). У 1989 г. сталіца ФШМ была перанесена ў Палікір. Калонія засталася сталіцай штата Панпеі.

Спасылкі
--------

* Штат Панпеі для наведвальнікаў Архівавана 27 мая 2017.
**Харламаў мост** (руск.: Харла́мов мост) — аўтадарожны арачны мост цераз канал Грыбаедава ў Адміралцейскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Казанскі і Спаскі астравы. Агульная даўжыня 16,9 (32,3) м.

Размешчаны па восі праспекта Рымскага-Корсакава. У размешчаным побач з мостам доме Валька (наб. Канала Грыбаедава, 104/25) пасяліўся пасля прыезду ў Пецярбург у 1816 годзе А. С. Грыбаедаў. Многія даследчыкі творчасці Ф. М. Дастаеўскага лічаць, што менавіта гэты дом паслужыў прататыпам дома бабулькі-працэнтніцы ў рамане «Злачынства і пакаранне». Вышэй па цячэнні знаходзіцца Львіны мост, ніжэй — Нова-Мікольскі мост. Найбліжэйшая станцыя метрапалітэна (900 м) — «Садовая».

| Масты цераз канал Грыбаедава |
| --- |
| 
* Трайны, Тэатральны
* Нова-Канюшанны
* Італьянскі пешаходны
* Казанскі
* Банкаўскі пешаходны
* Мучны пешаходны
* Каменны
* Дзямідаў
* Сянны пешаходны
* Какушкін
* Вазнясенскі
* Падзьячаскі
* Львіны пешаходны
* Харламаў
* Нова-Мікольскі
* Чырвонагвардзейскі пешаходны
* Пікалаў
* Магілёўскі
* Аларчын
* Каломенскі пешаходны
* Мала-Калінкін

 |