Трус белаасценнай афарбоўкі, генетычная формула atatB\_cchdcchdD\_E\_
**Генетыка трусаў** - гэта кірунак у генетыцы, што займаецца пытаннямі, як нашчадак пераймае знешнія прыкметы бацькоў, перш за ўсё афарбоўку. 
Афарбоўка труса вызначаецца пяццю генамі: *A, B, C, D*, ды *E*. Кожны з бацькоў пакідае нашчадку па аднаму гену з пары, такім чынам у нашчадка ёсць цэлыя пары генаў - па аднаму ад кожнага з бацькоў. Калі ў труса ёсць дамінантавы ды рэцэсіўны ген, будуць бачныя праявы менавіта дамінантавага.

### Ген *А* (агуці - белаасценны - аднатонны)

У гена занальнасці ёсць тры вырыяцыі: *A, At* ды *a*.

Ген *А* дае "заячую" афарбоўку, самую распаўсюджаную ў дзікай прыродзе. Да таго ж гэты ген выклікае асвятленне вакол вачэй, сківіц, на жываце, унутраным боку вуха, лап ды хваста. Верхняя ж частка хваста і вушэй мае чорную аблямоўку. Асобныя паўсцінкі на трусе, які мае ген *А*, будуць па-рознаму афарбаваныя, нават па сваёй даўжыні: калі падзьмуць на поўсць труса, то можна забачыць групы колеру па колу. Гэта афарбоўкі агуці, апал і г.д.

Прамежкавы ген *At* - гэта ген паджарай афарбоўкі. Ён рецэсіўны ў адносінах да *А*, але дамінантавы ў адносінах да *а*. Ген *At* дае той жа самы ўзор, як агуці: белы жывот, светлая афарбоўка вакол вачэй ды пад хвастом. Аднак паўсцінкі будуць усе аднаго колеру. Гэты ген адказвае за паджарых трусаў, танаў (зрэдку) ды белаасценных.

Ген *а* вядомы як ген "індывідуальнай афарбоўкі". Гэты ген вызначае індывідуальна афарбаваных трусаў: занальнасць на трусе ды яго паўсцінках адсутнічае, трус паўсюль аднаго колеру: чорны, блакітны, чакалядовы і г.д.

### Ген *В* (чорны - чакалядовы)

У гэтага гена толькі дзве варыяцыі: *B*, якая з'яўляецца дамінантавай, і *b*, рэцэсіўная. Кожны трус, незалежна ад таго, які колер труса Вы перад сабой бачыце, прыналежыць або да чорнай сям'і колераў, або да чакалядовай.

Дамінантавы ген *В* дае трусу магчымасць мець чорную афарбоўку паўсцінак. Ён адказвае за чорную афарбоўку, белаасценную, чарапахавую ды інш.

Рецэсіўны ген *b* саслабляе чорны пігмент да чакалядавага. Афарбоўкі ўключаюць чакалядавую, бэзавую ды рысевую.

### Ген *С* (звычайны колер - шыншыла - альбінос)

Гэта ген каляровай насычанасці, шэраг гэтых генаў вызначае, наколькі "поўны" колер мае трус. Ён больш складаны для разумення, бо можа несці з сабой цэлую серыю множных алеляў, хоць у генах будуць прысутнічаць толькі два з іх (адзін - ад бацькі і адзін - ад маці). У гэтым наборы пяць варыяцый: *C, cchd, cchl, ch* і *c*. Мала таго, што ў гэтым наборы ёсць дамінантавыя ды рэцэсіўныя гены, у ім таксама ёсць гены з cа-караваннем (*cchd, cchl*) і з частковым панаваннем, і нават адзін ген, які залежыць ад тэмпературы.

Самы дамінантавы ген у наборы - *С*, ён выклікае наяўнасць у воласе пігмента, поўнае яго афарбаванне колерам у адпаведнасці з іншымі генамі.

*Сchd* - ген цёмнай шыншылавай афарбоўкі. Ён дазваляе вытворчасць толькі некаторых (не ўсіх) каляровых пігментаў труса. Напрыклад, калі трус - агуці, то паміж цёмнымі каляровымі паўсцінкамі з'явяцца белыя. Звычайна "забароненым" апынаецца жоўты пігмент, ён саслабляцца амаль да белага. Акрамя таго, гэты ген закране колер вачэй і можа выклікаць з'яўленне трусаў з блакітнымі вачыма.

*Сchl* вядомы як ген светлай шыншылы, або сіямскай афарбоўкі (бо ў гамазіготным стане *cchl cchl* дае цёмную сепію). Гэты ген адрозны ад іншых генаў, бо ён распаўсюджваецца такім чынам, які завуць са-кіраваннем. Як і *cchd*, гэты ген выдаляе са ствала паўсцінак жоўты колер, а таксама некаторыя больш цёмныя пігменты, пакідаючы труса заштрыхаванага выгляду. У адрозненне ад *Сchd*, гэты ген пакідае колер вачэй цёмным.

*Сh* - ген гімалайскай афарбоўкі. Трус з гэтым генам белы, акрамя пысы, вушэй ды лап. Гэты ген адчувальны да тэмпературы, і пры халодным надвор'і колер больш бачны, таму афарбоўка труса бачная лепш у зімовыя месяцы. Чырвоныя вочы.

На процілеглым канцы спектру ген *с* - цалкам рэцасіўны ў адносінах да ўсіх астатніх варыяцый генаў. Ён вядомы як ген альбіноса і дае цалкавітую адсутнасць пігмента, страту колеру, у тым ліку радужнай абалонкі вачэй. З-за гэтай уласцівасці гэты ген уплывае на ўвесь генны набор, паколькі "змывае" тое, што як ці інакш вызначаюць гены *A, B, D*, ды *E*. Такіх альбіносаў цікава выкарыстоўваць для аналізуючага скрыжавання, каб вызначыць, якія гены па аллелю *С* прысутнічаюць у другога партнёра. Ген *с* адказвае за чырвонавокіх альбіносаў (з'яўленне блакітнавокіх выклікае іншы ген, *v-vienna*).

### Ген *D* (звычайная насычанасць - паслабленая)

У гэтым наборы ёсць толькі дзве варыяцыі. Дамінантны ген *D* - узмацняльнік пігмента ў коркавым і асяродкавым пласце паўсцінкі, колер будзе выяўляць поўную сілу. Ён адказвае за чорную ды інш. афарбоўкі.

Рецэсіўны ген *d* нясе "раствораны" пігмент, у гамазіготным стане *dd* ён паслабляе колер труса. Такія трусы выглядаюць дакладна гэтакжа, як і з генам D, за выключэннем таго, што ў іх менш пігмента ў кожнай паўсцінке. Трус з чорнай каляровай сям'і ператвараецца ў блакітнага, трус з чакалядовай сям'і ператвараецца ў бэзавага и г.д. Гэты ген закране таксама і колер вачэй.

### Ген *Е* (распаўсюджванне колеру)

Гэты ген складаны не менш за *С*: ён кіруе тым, ці распаўсюджваецца асноўны колер труса (чорны, блакітны, чакалядовы і г.д.) паўсюль да самага канца паўсцінкі — ці асноўны колер у некаторы момант спыняецца і саступае шахту паўсцінкі іншаму колеру. Фактычна існуе чатыры варыяцыі гэтага гена: *Е, ES, e*, ды *ej*.

У дамінантавым стане ген E выклікае тое, што асноўны колер пігментацыі распаўсюджваецца па ўсёй паўсцінке і яна выглядае аднолькава па ўсёй сваёй даўжыні.

Ген *ES* — выдаляецца цёмны колер з кончыкаў паўсцінак, ген выклікае розныя сталёвыя колеры.

*e* — выдаляецца большая частка цёмнага пігменту, пашыраецца светлы колер. У рэцэсіўным стане гена ствараецца ўражанне, што трус цямнейшы на тых частках, дзе футра карацейшае (жывот, лапы ды пыска). Гэта адбываецца таму, што паўсцінкі там закароткія, каб паспець паказаць каляровую змену ў іх шахце, а вось даўжэйшыя паўсцінкі паказваюць змены. Гэты ген лёгка зблытаць з генным наборам *C*, паколькі ён таксама выклікае з'яўленне занальнасці на трусах, але іншым чынам (сіамы *Сchl* і гімалаі *Сh* таксама паказваюць зацямненне). Яркі прыклад адрознення — у блакінтага сіама *aaB\_cchl\_ddE\_* больш цёмныя вушы, пыска, лапы ды хвост, гэта змены па аллелю *С*. Саландэр *aaB\_cchd\_ddee* (белы цюрынгец) мае сажава-блакітную павалоку на пысе, вушах, нагах і хвасце. Але гэта ж закранае жывот, і бачны нібыта вэлюм па баках — гэта змены па алелю *Е*.

У гэтым алеле таксама прысутнічае прамежкавы ген *Ej* — японскі ген, або арлекін. У спалучэнні з *Е* яго ўздзеянне не бачнае, але пры вязцы чырвонага (або аленяга, *ее*) труса з японскім абавязкова атрымаюцца альбо ўсе японскія (калі партнёр быў гамазігоцен *EjEj*), альбо падзел на чырвоных ды японскіх (*Ejе*), толькі не так маляўніча афарбаваных. Гэты ген накладваецца на шматлікія афарбоўкі, і тады прысутнічаюць, як бы «два ў адным».

Акрамя гэтых асноўных генаў, на афарбоўку ўплываюць гены-мадыфікатары ды розныя гены плямістасці.

У Сеціве
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Генетыка трусаў
* - Афарбоўкі трусаў. Інфармацыйны сайт пра трусаў і трусіную таксікалогію(недаступная спасылка)