Зона распаўсюджання франкаправансальскай мовы (зялёны колер); блакітны колер азначае французскую, чырвоны — аксітанскую зону дыялектаў
**Франкаправанса́льская мова** (**арпіта́нская мова**; фр.: francoprovençal, саманазва **arpitan**) — раманская мова (гала-раманская падгрупа), распаўсюджана на паўднёвым усходзе Францыі (па цячэнні Роны і ў раёне Савоі), у раманскай Швейцарыі і паўночна-заходняй Італіі, пераважна ў рэгіёне Вале-д’Аоста). Знаходзіцца на грані знікнення з-за пераходу носьбітаў на стандартную французскую мову ў другой палове XX стагоддзя. Афіцыйнага статусу не мае.

Гісторыя
--------

Сярэднявечная арпітанская мова можна разглядаць як мова-мост ці, дакладней, група пераходных дыялектаў паміж мовамі ойль паўночнай Францыі, паўднёвымі мовамі ок, а таксама мовамі паўночнай Італіі. Яго своеасаблівасць у плане фанетыкі і лексікі дае падставу меркаваць, што ён не адносіцца ні да першых, ні да апошніх дыялектаў, а ўяўляе сабой асобную галіну гала-раманскай, якая не атрымала істотнага развіцця. Згадванні пра характарыстыкі мовы адносяцца да VI стагоддзя, гэта значыць да дынастыі Меравінгаў.

Само абазначэнне «франкаправансальская мова» з'явілася дзякуючы італьянскаму лінгвісту Грацыядзіа Асколі, які ў 1873 годзе праз гэта паняцце пазначыў дыялекты, якія не падыходзяць паводле дыялекталагічных крытэрыяў ні пад мовы ойль (якія атаясамліваюцца з французскай), ні пад мовы ок (правансальскай).

Сучасны стан
------------

У сучаснай Францыі, з яе цэнтралізаванай моўнай палітыкай, часта разглядаецца як «гаворка», «мясцовы дыялект» (патуа), або ўключаецца ў аксітанскую мову, якая таксама вымірае. У Швейцарыі большасць носьбітаў арпітанскай перайшлі на французскую мову (з некаторымі мясцовымі асаблівасцямі), якая мае большы прэстыж у эканоміцы і сістэме адукацыі. Гэта сітуацыя дыяметральна процілеглая нямецкамоўным жыхарам краіны, якія з канца 1970-х практычна перасталі актыўна карыстацца стандартнай нямецкай мовай Германіі, стандартызаваўшы свой асаблівы швейцарскі дыялект нямецкага для ўсіх сфер жыцця.

Выкарыстанне франкаправансальскага ў Францыі адзначана ў раёне Рона — Альпы (Бажале, Брэс, Дафінэ, Домб, Савоя), на поўдні Франш-Кантэ (Юра, Ду), а таксама на паўднёвым усходзе Бургундыі (Сона і Луара). Адсутнасць пісьмовай мовы прыводзіць да яе далейшага вымірання (перапісваліся толькі старадаўнія песні і казкі, элементы вусновай творчасці). У XXI стагоддзі з мэтай падтрымання мовы некаторыя пісьменнікі займаюцца стандартызацыяй правапісу і перакладамі сваіх сачыненняў.

У Швейцарыі да XIX стагоддзя ў Рамандыі ўжывалася толькі франкаправансальская (за выключэннем кантонаў Юра, збольшага Неўшатэль і Берна). З цягам часу яна амаль цалкам выцеснілася мясцовымі французскімі варыянтамі. Яе Сляды ў вусновай мове прасочваюцца яшчэ ў кантонах Фрыбур і Валіс. У Італіі франкаправансальскай валодае каля 70 тысяч чалавек, большая частка якіх пражывае ў рэгіёне Вале-д’Аоста, некаторых мясцовасцях П’емонта, а таксама ў Апуліі.
Сукупнасць рэгіёнаў, дзе распаўсюджана (ці была распаўсюджана) арпітанская мова атрымала ў XX стагоддзі назву Арпітанія.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***Vouiquipèdia:Reçua principâla франкаправансальскай***


* Le franco(-)provençal entre morcellement et quête d’unité: histoire et état des lieux (фр.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 мая 2012. Праверана 1 красавіка 2012.
* Arpitania.eu :: Le Portail de l'Arpitan (фр.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2012. Праверана 1 красавіка 2012.
* francoprovencal.com (фр.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 ліпеня 2011. Праверана 1 красавіка 2012.

| ⛭Раманскія мовы |
| --- |
| Ібера-раманская падгрупа | **арагонская** ·  **астурлеонская** (астурыйская ·  галісійска-астурыйская ·  кантабрыйская ·  леонская ·  мірандская ·  эстрэмадурская) ·  мосарабская† ·  **галісійска-партугальская** (галісійская ·  партугальская ·  фала дэ Шаліма) ·  **іспанская (кастыльская)** (галісійская ·  кала ·  кастрапа ·  кастуа ·  ладзіна ·  партуньёл ·  чабакана ·  яніта) |
| Аксітана-раманская падгрупа | **аксітанская** (авернская ·  гасконская (*аранская*) ·  лангедокская ·  лімузенская ·  віваральпійская ·  правансальская ·  шуадзіт) ·  **каталанская** (балеарская ·  валенсійская) |
| Гала-раманская падгрупа | **французская** ·  **арпітанская** ·  **валонская** ·  **гало** ·  **латарынгская** ·  **нармандская** ·  **пікардская** ·  **пуацевінска-сентонжская** (пуацевінская, сентонжская) |
| Італа-раманская падгрупа | **італьянская** (*Паўночная група*: венецкая  ·  лігурская ·  ламбардская ·  п'емонцкая ·  эміліяна-раманьёльская ·  *Цэнтральная група*: карсіканская ·  рымская ·  тасканская ·  умбрская ·  *Паўднёвая група*: абруцкая ·  апулійская ·  калабрыйская  ·  неапалітанская ·  сіцылійская) ·  **сардзінская** ·  **істрараманская** |
| Рэтараманская падгрупа | **ладзінская** ·  **раманшская** ·  **фрыульская** |
| Далмацінская падгрупа | **далмацінская†** |
| Балкана-раманская падгрупа | **арамунская** ·  **істрарумынская** ·  **мегленарумынская** ·  **румынская** (малдаўская) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11935379s · GND: 4018144-3 · LCCN: sh85051553 · NKC: ph1083920 |