Артыкул пра дачку Мікалая II. Пра Анастасію Мікалаеўну — жонку вялікага князя Мікалая Мікалаевіча гл. Анастасія Чарнагорская.
Артыкул пра хрысціянскую новапакутніцу XX стагоддзя. Пра іншых святых з тым жа імем гл. Святая Анастасія.
**Анастасі́я Мікала́еўна** (**Рама́нава**); (5 (18) чэрвеня 1901, Пецяргоф — у ноч з 16 на 17 ліпеня 1918, Екацярынбург) — вялікая княжна, чацвёртая дачка імператара Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны. Расстраляная разам з сям’ёй у доме Іпацьева  (руск.) (бел.. Пасля яе смерці каля 30 жанчын аб’яўлялі сябе «вялікай княжной, якая дзівам выратавалася», але ўсе рана ці позна былі выкрыты як самазванкі  (руск.) (бел.. Услаўлена разам з бацькамі, сёстрамі і братам у саборы навамучанікаў Расійскіх як пакутніца на юбілейным Архірэйскім саборы  (руск.) (бел. Рускай праваслаўнай царквы ў жніўні 2000 года. Раней, у 1981 годзе, яны ж былі кананізаваны Рускай праваслаўнай царквой за мяжой. Памяць — 4 ліпеня па юліянскаму календару.

Біяграфія
---------

### Нараджэнне

Нарадзілася 5 (18) чэрвеня 1901 года ў Пецяргофе. Да моманту яе з’яўлення ў царскай пары былі ўжо тры дачкі — Вольга, Таццяна і Марыя. Адсутнасць спадчынніка напальвала палітычнае становішча: паводле Акта пра атрыманне прастола ў спадчыну, прынятаму Паўлам I, жанчына магла ўзысці на прастол толькі пасля спынення ўсіх мужчынскіх ліній кіруючай дынастыі (паўсаліцкае ўспадкоўванне), таму спадчыннікам лічыўся малодшы брат Мікалая II Міхаіл Аляксандравіч, што не падабалася многім, і перадусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне. У спробах вымаліць у Бога сына, у гэты час яна ўсё больш і больш апускаецца ў містыцызм  (руск.) (бел.. Да двара пры спрыянні чарнагорскіх прынцэс Міліцы Мікалаеўны  (руск.) (бел. і Анастасіі Мікалаеўны  (руск.) (бел. прыбыў нейкі Філіп  (руск.) (бел. француз па нацыянальнасці, які абвясціў сябе гіпнатызёрам і спецыялістам па нярвовых захворваннях. Філіп прадказаў Аляксандры Фёдараўне нараджэнне сына, аднак, на свет з’явілася дзяўчынка — Анастасія.

Мікалай запісаў у сваім дзённіку:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Каля 3 гадзін у Алікс пачаліся моцныя болі. У 4 гадзіны я ўстаў і пайшоў да сябе і апрануўся. Роўна ў 6 раніцы нарадзілася дачка Анастасія. Усё адбылося пры выдатных умовах хутка і, дзякуй Богу, без ускладненняў. Дзякуючы таму, што ўсё пачалося і скончылася, пакуль усё яшчэ спалі, у нас абодвух было пачуццё спакою і адзіноты! Пасля гэтага засеў за напісанне тэлеграм і абвестку сваякоў ва ўсе канцы свету. На шчасце, Алікс пачуваецца добра. Малая важыць 11½ фунтаў і ўзрост мае ў 55 см. | "|

Запіс у дзённіку імператара супярэчыць цверджанням некаторых даследчыкаў, якія лічаць, што расчараваны нараджэннем дачкі Мікалай доўгі час не вырашаўся наведаць нованароджаную і жонку.

Вялікая княгіня Ксенія  (руск.) (бел. сястра імператара, таксама адзначыла гэту падзею:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Якое расчараванне! 4-я дзяўчынка! Яе назвалі Анастасія. Мама мне тэлеграфавала пра тое жа і піша: «Алікс ізноў нарадзіла дачку!» | "|

Вялікая княжна была названа ў гонар чарнагорскай прынцэсы Анастасіі Мікалаеўны, блізкай сяброўкі імператрыцы. «Гіпнатызёр» Філіп, не разгубіўшыся пасля няўдалага прароцтва, неадкладна прадказаў ёй «дзіўнае жыццё і асаблівы лёс».
Маргарэт Ігер  (руск.) (бел. аўтар мемуараў «Шэсць гадоў пры рускім імператарскім двары», успамінала, што Анастасія была названа ў гонар таго, што імператар памілаваў і аднавіў у правах студэнтаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, якія бралі ўдзел у нядаўніх хваляваннях, бо само імя «Анастасія» значыць «вернутая да жыцця», на выяве гэтай святой звычайна прысутнічаюць ланцугі, разарваныя напалову.

### Дзяцінства

Вялікая княжна Анастасія. Тры гады.
Поўны тытул Анастасіі Мікалаеўны гучаў як *Яе імператарская высокасць вялікая княжна расійская Анастасія Мікалаеўна*, аднак ім не карысталіся, у афіцыйнай гаворцы завучы яе па імі і імі па бацьку, а дома клікалі «маленькай, Настаськай, Настай, скарбонкай» — за невялікі ўзрост (157 см) і кругленькую фігуру і «швыбзікам» — за рухомасць і невычэрпнасць у вынаходстве свавольстваў.

Паводле ўспамінаў сучаснікаў, дзяцей імператара не песцілі раскошай. Анастасія дзяліла пакой са старэйшай сястрой Марыяй. Сцены пакоя былі шэрымі, столь упрыгожаная выявамі матылькоў. На сценах — абразы і фатаграфіі. Мэбля вытрымана ў белых і зялёных тонах, абстаноўка простая, амаль спартанская, кушэтка з вышытымі падушачкамі і ваенны ложак, на якой вялікая княжна спала круглы год. Гэты ложак рухаўся па пакоі, каб узімку апынуцца ў больш асветленай і цёплай частцы пакоя, а ўлетку часам выцягваўся нават на балкон, каб можна было адпачыць ад задухі і спякоты. Гэты ж ложак бралі з сабой на вакацыі ў Лівадыйскі палац, на ім жа вялікая княжна спала ў час сібірскай спасылкі. Адзін вялікі пакой па суседстве, падзелены фіранкай напалову, служыў вялікім княжнам агульным будуарам і ваннай.

Жыццё вялікіх княжнаў было досыць аднастайным. Сняданак у 9 гадзін, падабед — у 13:00 ці ў 12:30 па нядзелях. У пяць гадзін — чай, у восем — агульная вячэра, прытым ежа была досыць простай і непатрабавальнай. Па вечарах дзяўчынкі развязвалі шарады і займаліся вышыўкай, тым часам як бацька чытаў ім.

Рана раніцай належала прымаць халодную ванну, увечар — цёплую, у якую дадавалася некалькі кропляў духоў, прытым Анастасія аддавала перавагу духам Каці  (руск.) (бел. з пахам фіялак. Гэта традыцыя захавалася з часу Кацярыны I. Калі дзяўчынкі былі малыя, вёдры з вадой насіла ў ванную прыслуга, калі яны падраслі — рабілі гэта самі. Ваннаў было дзве — першая вялікая, засталася з часу валадарання Мікалая I (па традыцыі ўсё, хто мыліся ў ёй, пакідалі на борціку свой аўтограф), іншая — меншага памеру — прызначалася для дзяцей.

Нядзель чакалі з асаблівым нецярпеннем — у гэты дзень вялікія княжны наведвалі дзіцячыя балі ў сваёй цёткі — Вольгі Аляксандраўны  (руск.) (бел.. Асабліва цікавы быў вечар, калі Анастасіі дазвалялі танцаваць з маладымі афіцэрамі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Дзяўчынкі цешыліся кожнай хвілінай, успамінала вялікая княгіня Вольга Аляксандраўна. — Асабліва цешылася мая любая хросніца Анастасія, паверце, я дагэтуль чую, як звініць у пакоях яе смех. Танцы, музыка, шарады — яна пагружалася ў іх з галавой. | "|

Ліст вялікай княжны Анастасіі стрыечніку Дзіку: *«17 мая 1910. Дарагі мой Дзік. Мне хочацца з табой убачыцца. Якое ў вас цяпер надвор’е? Ты цяпер у Лондане зусім адзін? Калі ў цябе атрымаецца сустрэцца са сваімі сёстрамі?»*
Як іншыя дзеці імператара, Анастасія атрымала хатнюю адукацыю. Навучанне пачалося, калі княжне было восем, у праграму ўваходзілі французская, англійская і нямецкая мовы, гісторыя, геаграфія, Закон Боскі, прыродазнаўчыя навукі, маляванне, граматыка, арыфметыка, а таксама танцы і музыка. Стараннасцю ў навуцы Анастасія не адрознівалася, яна цярпець не магла граматыку, пісала з жахлівымі памылкамі, а арыфметыку з дзіцячай непасрэднасцю называла «свінствам». Выкладчык англійскай мовы Сідней Гібс  (руск.) (бел. успамінаў, што аднойчы яна спрабавала падкупіць яго букетам кветак, каб павялічыць ацэнку, а пасля яго адмовы аддала гэтыя кветкі настаўніку рускай мовы — Пятру Васільевічу Пятрову.

Галоўным чынам сям’я жыла ў Аляксандраўскам палацы  (руск.) (бел. займаючы толькі частку з некалькіх дзясяткаў пакояў. Часам пераязджалі ў Зімовы палац, пры тым, што ён быў вельмі вялікім і халодным, дзяўчынкі Таццяна і Анастасія тут часта хварэлі.

У сярэдзіне чэрвеня сям’я адпраўлялася ў вандраванні на імператарскай яхце «Штандар»  (руск.) (бел. звычайна — па фінскім шхерам, высаджваючыся час ад часу на астравы для кароткіх экскурсій. Асабліва імператарскай сям’і спадабалася невялікая бухта, якую ахрысцілі Бухтай Штандара. У ёй уладкоўвалі пікнікі ці гулялі ў тэніс на корце, які імператар уладкаваў уласнымі рукамі.

Адпачывалі і ў Лівадыйскім палацы. У асноўных памяшканнях размяшчалася імператарская сям’я, у прыбудовах — некалькі прыдворных, ахова і слугі. Купаліся ў цёплым моры, будавалі крэпасці і вежы з пяску, часам выходзілі ў горад, каб пакатацца на вазку па вуліцах ці наведаць крамы. У Пецярбургу гэта рабіць не атрымвалася, бо кожнае з’яўленне царскай сям’і на людзях стварала таўханіну і ажыятаж.

Бывалі часам у польскіх маёнтках, што належалі царскай сям’і, дзе Мікалай любіў паляваць.

### Рыгор Распуцін

Асноўны артыкул: **Рыгор Яфімавіч Распуцін**
Як вядома, Рыгор Распуцін быў прадстаўлены імператрыцы Аляксандры Фёдараўне 1 лістапада 1905 года. Хвароба цэсарэвіча трымалася ў таямніцы, таму з’яўленне пры двары «мужыка», які амаль неадкладна набыў там значны ўплыў, выклікала дапушчэнні і пляткарства. Пад уплывам маці ўсе пяцёра дзяцей абвыклі цалкам давяраць «святому старцу» і падзяляцца з ім сваімі перажываннямі і думкамі.

Вялікая княгіня Вольга Аляксандраўна ўспамінала, як аднойчы ў суправаджэнні цара прайшла ў дзіцячыя спальні, дзе Распуцін багаслаўляў апранутых у белыя начныя кашулі вялікіх княжнаў на сон будучы.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мне здалося, што ўсе дзеці вельмі прывязаны да яго, — адзначала вялікая княгіня. — Яны адчувалі да яго поўны давер. | "|

Той жа ўзаемны давер і прыхільнасць бачыцца ў лістах «старца Рыгора», якія ён пасылаў імператарскай сям’і. Вось вытрымка з аднаго з лістоў, датаванага 1909 годам:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Міленькія дзеці! Дзякуй за памяць, за салодкія словы, за чыстае сэрца і за любоў да Боскіх людзей. Любіце Боскую прыроду, усё стварэнне Яго, найбольш святло. Маці Боская ўсё займалася кветкамі і самаробкаю. | "|

Анастасія пісала Распуціну:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мой любы, каштоўны, адзіны сябар.
Як мне хочацца сустрэцца з вамі зноў. Сёння я бачыла вас у сне. Я заўсёды даведваюся ў мама́, калі вы наведаеце нас у наступны раз, і шчаслівая, што маю магчымасць адправіць вам гэта віншаванне. Віншую вас з Новым годам, і хай ён прынясе вам здароўе і шчасце.
Я заўсёды помню пра вас, мой дарагі сябар, таму што вы заўсёды былі добрыя да мяне. Я даўно не бачыла вас, але кожны вечар успамінала вас неадменна.
Я жадаю вам усяго самага лепшага. Мама абяцае, што калі вы прыедзеце зноў, мы абавязкова сустрэнемся ў Ані. Гэта думка надае мне радасці.
Ваша Анастасія. | "|

Гувернантка імператарскіх дзяцей Соф’я Іванаўна Цютчава была шакавана тым, што Распуцін меў неабмежаваны доступ у дзіцячыя спальні і данесла пра гэта цару. Цар падтрымаў яе вымогу, але Аляксандра Фёдараўна і самі дзяўчынкі былі цалкам на боку «святога старца».

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Я так баюся, што С. І. скажа пра нашага сябра штосьці нядобрае, — пісала маці Таццяна 8 сакавіка 1910 года. — Я спадзяюся, што наша няня будзе да яго добрая. | » |

Вялікая княжна Анастасія, каля 1912 года.
Па патрабаванні імператрыцы Цютчава была звольнена. Напэўна, ніякіх вольнасцей «святы старац» сабе не дазваляў, аднак па Пецярбургу папаўзлі чуткі гэтак брудныя, што супраць Распуціна настроіліся браты і сёстры імператара, прытым Ксенія Аляксандраўна адправіла брату асабліва рэзкі ліст, вінавацячы Распуціна ў «хлыстаўстве  (руск.) (бел.», пратэстуючы супраць таго, што гэты «хлуслівы стары» мае беззабаронны доступ да дзяцей. З рук у рукі перадаваліся падкінутыя лісты і карыкатуры, на якіх былі намаляваны адносіны старца з імператрыцай, дзяўчынкамі і Ганнай Вырубавай  (руск.) (бел.. Для таго, каб патушыць скандал, да большага незадавальнення імператрыцы, Мікалай змушаны быў часова выдаліць Распуціна з палаца, і той адправіўся ў паломніцтва па святым месцам. Нягледзячы на чуткі, адносіны імператарскай сям’і з Распуціным працягваліся аж да яго забойства 17 снежня 1916 года.

А. А. Мардвінаў успамінаў, што пасля забойства Распуціна ўсе чацвёра вялікіх княжнаў «здаваліся прыцішэлымі і заўважна прыгнечанымі, яны сядзелі цесна прыціснуўшыся адзін да аднаго» на канапе ў адной са спальняў, як быццам разумеючы, што Расія прыйшла ў рух, які хутка стане некантралюемым. На грудзі Распуціну паклалі абразок, падпісаны імператарам, імператрыцай і ўсімі пяццю дзецьмі. Разам з усім імператарскім прозвішчам 21 снежня 1916 года Анастасія была на адпяванні. Над магілай «святога старца» вырашана было ўзвесці капліцу, аднак з-за наступных падзей гэта задума не была рэалізаваная.

### Першая сусветная вайна

Марыя і Анастасія ў шпіталі ў Царскім Сяле.
Паводле ўспамінаў сучаснікаў, услед за маці і старэйшымі сёстрамі, Анастасія горка плакала ў дзень абвяшчэння Першай сусветнай вайны.

У дзень чатырнаццацігоддзя па традыцыі кожная з дачок імператара рабілася ганаровым камандзірам аднаго з расійскіх палкоў. У 1901 годзе, пасля яе нараджэння, імя св. Анастасіі ў гонар княжны атрымаў Каспійскі 148-ы пяхотны полк  (руск.) (бел.. Сваё палкавое свята ён стаў адзначаць 22 снежня, у дзень святой. Палкавая царква была збудавана ў Пецяргофе архітэктарам Міхаілам Фёдаравічам Вяржбіцкім. У 14 малодшая дачка імператара стала яго ганаровым камандзірам (палкоўнікам), пра што Мікалай зрабіў адпаведны запіс у сваім дзённіку. З гэтага часу полк стаў афіцыйна называцца *148-ы Каспійскі Яе імператарскай высокасці вялікай княжны Анастасіі пяхотны полк*.

У час вайны імператрыца аддала пад шпітальныя памяшканні многія з палацавых пакояў. Старэйшыя сёстры Вольга і Таццяна разам з маці сталі міласэрнымі сёстрамі; Марыя і Анастасія, як занадта юныя для такой цяжкай працы, сталі патранэсамі шпіталя. Абедзве сястры аддавалі ўласныя грошы на закуп лекаў, чыталі параненым услых, вязалі ім рэчы, гулялі ў карты і ў шашкі, пісалі пад іх дыктоўку лісты дахаты і па вечарах забаўлялі тэлефоннымі гутаркамі, шылі бялізну, рыхтавалі бінты і корпію.

Вялікая княжна Анастасія (1916).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Сёння я сядзела каля нашага салдата і вучыла яго чытаць, яму гэта вельмі падабаецца, — адзначала Анастасія Мікалаеўна. — Ён стаў вучыцца чытаць і пісаць тут, у шпіталі. Двое няшчасных памерлі, а яшчэ ўчора мы сядзелі каля іх. | "|

Марыя і Анастасія давалі параненым канцэрты і ўсімі сіламі імкнуліся адцягнуць іх ад цяжкіх думак. Дні напралёт яны праводзілі ў шпіталі, неахвотна адрываючыся ад працы дзеля ўрокаў. Анастасія да канца свайго жыцця ўспамінала пра гэтыя дні:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мне помніцца як мы даўным-даўно наведвалі шпіталь. Спадзяюся, усе нашы параненыя ў канчатковым выніку засталіся жывыя. Амаль усіх потым павезлі з Царскага сяла. Ты помніш Луканава? Ён быў так няшчасны, і так ласкавы адначасна, і заўсёды гуляў як дзіцё з нашымі бранзалетамі. Яго візітная картка засталася ў маім альбоме, але сам альбом, на жаль, застаўся ў Царскім. Цяпер я ў спальні, пішу на стале, а на ім стаяць фатаграфіі нашага любімага шпіталя. Ведаеш, гэта быў цудоўны час, калі мы наведвалі шпіталь. Мы часта ўспамінаем пра гэта, і нашыя вечаровыя гутаркі па тэлефоне і пра ўсё іншае… | "|

### Пад хатнім арыштам

Таццяна і Анастасія з сабакам Арціна. Царскасельскі парк (вясна 1917).
Паводле ўспамінаў Лілі Дэн  (руск.) (бел. (Юліі Аляксандраўны фон Дэн), блізкай сяброўкі Аляксандры Фёдараўны, у лютым 1917 года, у самы разгар рэвалюцыі, дзеці адзін за адным захварэлі адзёрам. Анастасія злегла апошняй, калі царскасельскі палац ужо атачалі паўсталыя войскі. Цар быў у гэты час у стаўцы галоўнакамандуючага, у Магілёве, у палацы заставаліся толькі імператрыца з дзецьмі.

У ноч на 2 сакавіка 1917 года Лілі Дэн заставалася начаваць у палацы, у Малінавым пакоі, разам з вялікай княжной Анастасіяй. Дзецям, каб яны не хваляваліся, тлумачылі, што войскі, што акружылі палац, і далёкія стрэлы — вынік праводжаных вучэнняў. Аляксандра Фёдараўна меркавала «хаваць ад іх праўду так доўга, як толькі будзе магчыма». У 9 гадзін 2 сакавіка пазналі пра адрачэнне цара.

У сераду, 8 сакавіка, у палацы з’явіўся граф Павел Бенкендорф  (руск.) (бел. з паведамленнем, што Часовы ўрад прыняў рашэнне пасадзіць імператарскую сям’ю пад хатні арышт у Царскім сяле. Было прапанавана скласці спіс людзей, якія хацелі застацца з імі. Лілі Дэн неадкладна прапанавала свае паслугі.

9 сакавіка пра адрачэнне бацькі паведамілі дзецям. Праз некалькі дзён вярнуўся Мікалай. Жыццё пад хатнім арыштам апынулася досыць ніштаватым. Давялося зменшыць колькасць страў падчас абеду, бо меню царскай сям’і час ад часу абвяшчалася публічна, і не трэба было даваць лішнюю нагоду для правакавання і без таго раз’юшанага натоўпу. Цікаўныя часта глядзелі праз дубцы агароджы, як сям’я гуляе па парку і часам сустракалі яе свістам і лаянкай, так што шпацыры давялося скараціць.

22 чэрвеня 1917 года вырашана было пагаліць дзяўчынкам галовы, бо валасы ў іх вывальваліся з-за тэмпературы, якая ўстойліва трымалася, і моцных лекаў. Аляксей настаяў, каб яго пагалілі таксама, чым выклікаў крайняе незадавальненне ў маці.

Нягледзячы ні на што, адукацыя дзяцей працягвалася. Увесь працэс узначаліў Жыльяр  (руск.) (бел. выкладчык французскай; сам Мікалай вучыў дзяцей геаграфіі і гісторыі; баранэса Буксгеўдэн  (руск.) (бел. узяла на сябе ўрокі англійскай і музыкі; мадэмуазэль Шнайдар выкладала арыфметыку; графіня Гендрыкава  (руск.) (бел. — маляванне; доктар Яўгеній Сяргеевіч Боткін — рускую мову; Аляксандра Фёдараўна — Закон Боскі.

Анастасія, Вольга, Аляксей, Марыя і Таццяна пасля адзёру (чэрвень 1917 года).
Старэйшая, Вольга, нягледзячы на тое, што яе адукацыя была скончана, часта была на ўроках і шмат чытала, дасканалячыся ў тым, што было ўжо засвоена.

У гэты час была яшчэ надзея для сям’і былога цара з’ехаць за мяжу; але Георг V, чыя папулярнасць сярод падданых імкліва падала, вырашыў не рызыкаваць і вырашыў ахвяраваць царскай сям’ёй, выклікаўшы тым самым шок ва ўласным кабінеце міністраў.

У канчатковым выніку Часовы ўрад прыняў рашэнне пра перавод сям’і былога цара ў Табольск.

У апошні дзень перад ад’ездам яны паспелі развітацца са слугамі, у апошні раз наведаць улюбёныя месцы ў парку, ставы, астравы. Аляксей запісаў у сваім дзённіку, што ў гэты дзень прымудрыўся сапхнуць у ваду старэйшую сястру Вольгу. 12 жніўня 1917 года цягнік пад сцягам японскай місіі Чырвонага Крыжа ў строгай таямніцы адбыў з запаснога шляху.

### Табольск

Злева направа — Вольга, Мікалай, Анастасія, Таццяна. Табольск (зіма 1917).
26 жніўня на параходзе «Русь» імператарская сям’я прыбыла ў Табольск. Дом, прызначаны для іх, яшчэ не быў гатовы, таму першыя восем дзён яны правялі на параходзе.

Нарэшце пад канвоем, імператарская сям’я была дастаўлена ў двухпавярховы губернатарскі асабняк, дзе ім з гэтага часу ім трэба было жыць. Дзяўчынкам адвялі вуглавую спальню на другім паверсе, дзе яны размясціліся ўсё на тых жа ваенных ложках, узятых з Аляксандраўскага палаца. Анастасія дадаткова ўпрыгожыла свой куток любымі фатаграфіямі і малюнкамі.

Жыццё ў губернатарскім асабняку было досыць аднастайным; галоўная забаўка — назіраць за мінакамі з акна. З 9:00 да 11:00 — урокі. Гадзінны перапынак на шпацыр разам з бацькам. Ізноў урокі з 12:00 да 13:00. Абед. З 14:00 да 16:00 шпацыры і няхітрыя забаўкі накшталт хатніх спектакляў, ці ўзімку — катанні з уласнаруч выбудаванай горкі. Анастасія, паводле ўласных слоў, з захапленнем нарыхтоўвала дровы і шыла. Далей па раскладзе шлі вечаровая служба і адыход да сну.

У верасні ім дазволілі выходзіць у бліжэйшую царкву да ранішняй службы. Ізноў жа, салдаты ўтваралі жывы калідор аж да самых царкоўных дзвярэй. Дачыненне мясцовых жыхароў да царскай сям’і было хутчэй зычлівым.

Нечакана Анастасія стала набіраць вагу, прытым працэс ішоў досыць хуткімі тэмпамі, так што нават імператрыца, турбуючыся, пісала сяброўцы:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Анастасія да роспачы свайму патаўсцела і выглядам сваім у дакладнасці напамінае Марыю некалькі гадоў назад — такі ж велізарны стан і кароткія ногі… Будзем спадзявацца, з узростам гэта пройдзе… | "|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Жудасна добра ўладкавалі іканастас да Вялікадня, усё ў елцы, як і належыць тут, і кветкі. Здымаліся мы, спадзяюся выйдзе. Я працягваю маляваць, кажуць — не благое, вельмі прыемнае. Качаліся на арэлях, вось калі я валілася, такое было выдатнае падзенне!.. ды ўжо! Я гэтулькі раз учора расказвала сёстрам, што ім ужо надакучыла, але я магу яшчэ масу разоў расказваць, хоць ужо няма каму. Зусім мне вагон рэчаў расказаць Вам і табе. Мой Джымі прачнуўся і кашляе, таму сядзіць дома, шлём паклоны. Вось было надвор'е! Проста крычаць можна было ад прыемнасці. Я больш усіх загарэла, як ні дзіўна, адкрыта акрабатка! А гэтыя дні нудныя і брыдкія, холадна, і мы сёння раніцай памерзлі, хоць дахаты да канца не ішлі… Вельмі прашу прабачэння, забылася Вас Усіх маіх любых павіншаваць са святамі, цалую не тры, а масу разоў Усіх. Усе цябе душка вельмі дзякуюць за ліст. | "|

пісала яна сястры Марыі ў вялікодны тыдзень 1917 года.

«Букет». Акварэльны малюнак вялікай княжны.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Гэтыя дні ў нас амаль увесь час сонца, і ўжо пачынае грэць, так прыемна! Імкнёмся таму больш быць на паветры. — З гары мы больш не катаемся (хоць яна яшчэ стаіць), бо яе сапсавалі і пракапалі папярок роў, для таго, каб мы не ездзілі, ну, і хай; здаецца на гэтым пакуль супакоіліся, бо ўжо даўно яна шмат чым здаецца лезла ў вочы. Жудасна дурна і слаба, праўда. — Ну, а мы зараз знайшлі сабе новы занятак. Пілуем і сячом дровы, гэта карысна і вельмі весела працаваць. Ужо выходзіць даволі добра. І гэтым мы яшчэ многім дапамагаем, а нам гэта забаўка. Чысцім яшчэ дарожкі і пад'езд, ператварыліся ў дворнікаў. — Пакуль я яшчэ не звярнулася ў слана, але гэта яшчэ можа быць у хуткай будучыні, ужо не ведаю чаму раптам, можа быць мала рухаў, хоць не ведаю. — Прашу прабачэння за жудасны почырк, штосьці рука дрэнна рухаецца. Мы ўсе на гэтым тыдні гавеем і самі спяваем у нас дома. Былі ў цэрквы, нарэшце. І прычасціцца таксама можна будзе там. — Ну, а як Вы ўсе пажываеце і што парабляеце. Асаблівага ў нас нічога няма, што можна напісаць. Зараз трэба сканчаць, бо цяпер мы пойдзем на наш двор, працаваць і да т.п. — Усё Цябе моцна абдымаюць і я таксама і ўсіх астатніх таксама. Усяго добрага, Цётка душка. 
 | "|

гэта радкі з іншага ліста, адрасаванага вялікай княгіні Ксеніі Аляксандраўне.

### Екацярынбург

У красавіку 1918 года Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта чацвёртага склікання прыняў рашэнне пра перавод былога цара ў Маскву дзеля суда над ім. Пасля доўгіх ваганняў, Аляксандра вырашылася суправаджаць мужа, «для дапамогі» з ёй павінна была з’ехаць Марыя.

Астатнія павінны былі чакаць іх у Табольску, у абавязкі Вольгі ўваходзіла клапаціцца пра хворага брата, Таццяны — весці хатнюю гаспадарку, Анастасіі — «усіх забаўляць». Зрэшты, у пачатку з забаўкай ішло туга, у апошнюю ноч перад ад’ездам ніхто не стуліў вачэй, і калі раніцай да парога былі пададзены сялянскія падводы для цара, царыцы і суправаджальнікаў, тры дзяўчынкі — «тры фігуры ў шэрым» са слязьмі праводзілі тых, хто з’язджалі, да самых варот.

У спусцелым доме жыццё працягвалася павольна і сумна. Варажылі па кнігах, чыталі адзін аднаму, гулялі. Анастасія па-ранейшаму качалася на арэлях, малявала і гуляла з хворым братам. Паводле ўспамінаў Глеба Боткіна, сына лейб-медыка  (руск.) (бел. загінулага разам з царскай сям’ёй, аднойчы ён убачыў Анастасію ў акне, і пакланіўся ёй, але ахова неадкладна прагнала яго прэч, пагражаючы страляць, калі ён асмеліцца падысці так блізка яшчэ раз.

3 мая 1918 гады стала ясна, што паводле нейкай прычыны ад’езд былога цара ў Маскву быў скасаваны і замест гэтага Мікалай, Аляксандра і Марыя змушаны былі спыніцца ў доме інжынера Іпацьева  (руск.) (бел. ў Екацярынбургу, рэквізаваным новай уладай адмыслова дзеля таго, каб размясціць царскую сям’ю. У лісце, пазначанаму гэтай датай, імператрыца загадвала дочкам «слушна распарадзіцца медыкаментамі» — пад гэтым словам меліся на ўвазе каштоўнасці, якія атрымалася схаваць і захапіць з сабой. Пад кіраўніцтвам старэйшай сястры Таццяны, Анастасія зашыла астатнія ў яе ўпрыгожванні ў гарсэт сукенкі — пры ўдалым збегу абставін меркавалася за іх выкупіць сабе шлях да выратавання.

19 мая нарэшце было вырашана, што астатнія дочкі і Аляксей, да таго чакай досыць падужэлы, далучацца да бацькоў і Марыі ў доме Іпацьева ў Екацярынбургу. На наступны дзень, 20 мая, усе чацвёра селі зноў на параход «Русь», які даставіў іх у Цюмень. Паводле ўспамінаў сведак, дзяўчынак везлі ў зачыненых на ключ каютах, Аляксей ехаў разам са сваім дзеншчыком па прозвішчы Нагорны, доступ да іх у каюту быў забаронены нават для лекара.

22 мая параход прыбыў у Цюмень, і далей на адмысловым цягніку чацвярых дзяцей даставілі ў Екацярынбург. Анастасія захоўвала пры гэтым выдатны настрой, у лісце, што расказвае пра падарожжа, чуюцца ноткі гумару:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мой дарагі сябар,

Раскажу табе, як мы ехалі. Мы выйшлі рана раніцай, потым селі ў цягнік і я заснула, а ўслед за мной усе астатнія. Мы ўсе вельмі стаміліся, таму што не спалі да гэтага цэлую ноч. Першы дзень было вельмі душна і запылена, і даводзілася на кожнай станцыі зашморгваць фіранкі, каб нас ніхто не мог бачыць. Аднойчы ўвечары я вызірнула, калі мы спыніліся ля маленькага дома, станцыі там не было, і можна было глядзець вонкі. Да мяне падышоў маленькі хлопчык, і папрасіў: «Дзядзька, дай газету, калі ў цябе знойдзецца». Я сказала: «Я не дзядзька, а цётка, і газеты ў мяне няма». Я спачатку не зразумела, чаму ён вырашыў, што я «дзядзька», а потым успомніла, што валасы ў мяне былі коратка абстрыжаны і разам з салдатамі, якія нас суправаджалі, мы доўга смяяліся з гэтай гісторыі. Увогуле, у дарозе было шмат пацешнага, і калі будзе час, я раскажу табе пра вандраванне з пачатку і да канца. Даруй, не забывай мяне. Усё цябе цалуюць.
Твая Анастасія. | "|

23 мая ў 9 гадзін раніцы цягнік прыбыў у Екацярынбург. Тут ад дзяцей выдалілі прыбылых разам з імі выкладчыка французскай мовы Жыльяра, матроса Нагорнага і фрэйлін  (руск.) (бел.. Да цягніка былі пададзены экіпажы і ў 11 гадзін раніцы Вольга, Таццяна, Анастасія і Аляксей былі нарэшце дастаўлены ў дом інжынера Іпацьева.

Жыццё ў «доме асаблівага прызначэння» было аднастайным, нудным — але не больш за тое. Уздым у 9 гадзін, сняданак. У 2.30 — абед, у 5 — паўдзённы чай і вячэра ў 8. Спаць сям’я клалася ў 10.30 вечара. Анастасія разам з сёстрамі шыла, гуляла па садзе, гуляла ў карты і чытала маці ўслых духоўныя выданні. Крыху пазней дзяўчынак навучылі пекчы хлеб і яны з захапленнем аддаваліся гэтаму занятку.

У аўторак 18 чэрвеня 1918 года, Анастасія адсвяткавала свой апошні, 17-ы дзень нараджэння. Надвор’е ў той дзень стаяла выдатнае, толькі да вечара грымнула невялікая навальніца. Квітнелі бэз і мядунка. Дзяўчынкі спяклі хлеб, потым Аляксея вывезлі ў сад, і ўся сям’я далучылася да яго. У 8 вечара павячэралі, згулялі некалькі партый у карты. Спаць ляглі ў звычайны час, у 10.30 вечара.

### Расстрэл

Асноўны артыкул: **Расстрэл царскай сям'і**
Падвал Іпацьеўскага дома. Фатаграфія зроблена падчас расследавання забойства Царскай Сям’і следчым Сакаловым.
Афіцыйна лічыцца, што рашэнне пра расстрэл царскай сям’і было канчаткова прынята Уральскім саветам 16 ліпеня ў сувязі з магчымасцю здачы горада белагвардзейскім войскам і змовай наконт выратавання царскай сям’і, якая нібы выявілася. У ноч з 16 на 17 ліпеня ў 23 гадзіны 30 хвілін два асобаўпаўнаважаныя ад Уралсветам уручылі пісьмовы загад пра расстрэл камандзіру атрада аховы П. З. Ярмакову і каменданту дома камісару Надзвычайнай следчай камісіі Я. М. Юроўскаму  (руск.) (бел.. Пасля кароткай спрэчкі пра спосаб выканання пакарання смерцю, царскую сям’ю абудзілі і пад падставай магчымай страляніны і небяспекі быць забітымі кулямі, якія рыкашэцяць ад сцен, прапанавалі спусціцца ў вуглавы паўпадвальны пакой.

Паводле справаздачы Якава Юроўскага, Раманавы да апошняга моманту ні пра што не падазравалі. У падвал па вымозе Я. М. Юроўскага былі прынесены крэслы, на якія селі імператрыца і Мікалай з сынам на руках. Анастасія разам з сёстрамі стаяла ззаду. Сёстры прынеслі з сабой некалькі сумачак, Анастасія захапіла таксама сабаку Джымі, якая суправаджала яе ўвесь час высылкі.

Існуюць звесткі, што пасля першага залпа Таццяна, Марыя і Анастасія засталіся жывымі, іх выратавалі каштоўнасці, зашытыя ў гарсэты сукенак. Пазней дапытаныя следчым Сакаловым сведкі паказалі, што з царскіх дачок Анастасія даўжэй усіх супрацівілася смерці, ужо параненую яе «давялося» дабіваць багнетамі і прыкладамі. Паводле матэрыялаў, выяўленых гісторыкам Эдвардам Радзінскім, даўжэй усіх жывой заставалася Ганна Дзямідава  (руск.) (бел. прыслуга Аляксандры, якой атрымалася абараніць сябе падушкай, напоўненай каштоўнасцямі.

Разам з трупамі сваякоў цела Анастасіі загарнулі ў просціны, знятыя з ложкаў вялікіх княжнаў, і вывезлі ва ўрочышча Чатыры Браты  (руск.) (бел. для пахавання. Там трупы, знявечыўшы да поўнай непазнавальнасці ўдарамі прыкладаў і сернай кіслатой, скінулі ў адну са старых шахтаў. Пазней следчы Сакалоў выявіў тут труп сабакі Арціна. Пасля расстрэлу ў пакоі вялікіх княжнаў быў знойдзены апошні малюнак, зроблены рукой Анастасіі, — арэлі паміж дзвюх бяроз.

Характар. Сучаснікі пра Анастасію
---------------------------------

Анастасія ў чарговай мімічнай сцэнцы.
Паводле ўспамінаў сучаснікаў, Анастасія была маленькай і сытнай, з русымі з рыжынкай валасамі, з вялікімі блакітнымі вачамі, успадкаванымі ад бацькі.

Фігурай Анастасія адрознівалася даволі сытнай, як і яе сястра Марыя. Шырокія сцёгны, стройны стан і добры бюст яна ўспадкавала ад маці. Анастасія была невысокай, моцна збітай, але ў той жа час, здавалася трохі паветранай. Тварам і целаскладам была праставатая, саступаючы станістай Вользе і далікатнай Таццяне. Анастасія адзіная ўспадкавала ад бацькі форму твару-злёгку выцягнутую, з выступаючымі скуламі і шырокім ілбом. Яна зусім вельмі была падобная на бацьку. Буйныя рысы твару — вялікія вочы, буйнаваты нос, мяккія вусны, рабілі Анастасію падобнай на юную Марыю Фёдараўну — яе бабулю. Анастасія мела хвалістыя валасы, даволі цвердаватыя.

Гаварыла хутка, але выразна. Голас мела высокі, глыбокі. Мела звычку гучна смяяцца і рагатаць.

Дзяўчынка адрознівалася лёгкім і жыццярадасным характарам, любіла гуляць у лапту  (руск.) (бел. у фанты, у серсо, магла гадзінамі без стомы насіцца па палацы, гуляючы ў хованкі. Лёгка лазіла па дрэвах, і часта з чыстага свавольства адмаўлялася спусціцца на зямлю. Яна была невычарпальная на выдумкі, да прыкладу, любіла размалёўваць шчокі і насы сясцёр, брата і маладых фрэйлін духмяным кармінам і клубнічным сокам. З яе лёгкай рукі ў моду ўвайшло ўплятаць у валасы кветкі і стужкі, чым маленькая Анастасія вельмі ганарылася. Была неразлучная са старэйшай сястрой Марыяй, любіла брата, і магла гадзінамі забаўляць яго, калі Аляксея ўкладвала ў пасцелю чарговая хвароба. Ганна Вырубава ўспамінала, што «Анастасія была нібы зроблена з ртуці, а не з цела і крыві». Аднойчы, быўшы зусім малой, трох ці чатырох гадоў з роду, на прошаным прыёме ў Кранштаце яна залезла пад стол і стала скубаць прысутных за ногі, прадстаўляючы сабаку — за што атрымала неадкладную строгую вымову ад бацькі.

Таксама яна адрознівалася выяўным талентам камічнай актрысы і любіла парадыраваць і перадражніваць атачальных, прытым рабіла гэта вельмі таленавіта і смешна. Аднойчы Аляксей сказаў ёй:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Анастасія, табе трэба прадставіць у тэатры, будзе вельмі смешна, павер! | "|

На што атрымаў нечаканы адказ, што вялікая княжна не можа выступаць у тэатры, у яе ёсць іншыя абавязкі.

Часам, зрэшты, яе жарты рабіліся небяскрыўднымі. Так яна нястомна дражніла сясцёр, аднойчы гуляючы ў снежкі з Таццянай, трапіла ёй у твар, ды так моцна, што старэйшая не змагла ўтрымацца на нагах; зрэшты, сама вінаватая, перапуджаная да смерці, доўга плакала на руках у маці. Вялікая княгіня Ніна Георгіеўна  (руск.) (бел. пазней успамінала, што маленькая Анастасія ніяк не жадала прабачыць ёй высокага ўзросту, падчас гульняў спрабавала абхітрыць, падставіць ножку, і нават падрапаць саперніцу.

З Таццянай і Марыяй (1908).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Яна ўвесь час даходзіла ў сваіх жартах да небяспечнай мяжы, — успамінаў Глеб Боткін, сын забітага разам з царскай сям'ёй лейб-медыка. — Яна ўвесь час рызыкавала быць пакаранай. | » |

Асаблівай акуратнасцю і любоўю да парадку маленькая Анастасія таксама не адрознівалася, Хэлі Рыўз, жонка амерыканскага дыпламата, акрэдытаванага пры двары апошняга імператара, успамінала, як маленькая Анастасія, быўшы ў тэатры, ела шакалад, не знайшоўшы час зняць свае доўгія белыя пальчаткі, і перапэцкала сабе твар і рукі. Яе кішэні былі ўвесь час забіты шакаладкамі і цукеркамі «Крэм-бруле», якімі яна шчодра падзялялася з атачальнымі.

Яна таксама любіла жывёл. Спачатку ў яе жыў шпіц па імі Швыбзік, з ім таксама было звязана нямала пацешных і чуллівых выпадкаў. Так, вялікая княжна адмаўлялася класціся спаць, пакуль да яе не далучаўся сабака, а аднойчы, страціўшы свайго ўлюбёнца, клікала яго гучным брэхам — і атрымала поспех, Швыбзік адшукаўся пад канапай. У 1915 годзе, калі шпіц памёр ад інфекцыі, яна была няўцешная цягам некалькіх тыдняў. Разам з сёстрамі і братам, яны адспявалі сабачку і пахавалі яго ў Пецяргофе, на Дзіцячай выспе. Потым у яе жыў сабака па імі Джымі.

Малюнак вялікай княжны Анастасіі.
Яна любіла маляваць, прытым рабіла гэта вельмі нядрэнна, з задавальненнем гуляла з братам на гітары ці балалайцы, вязала, шыла, глядзела кінастужкі, захаплялася модным у той час фатаграфаваннем, прытым мела ўласны фотаальбом, любіла вісець на тэлефоне, чытаць ці проста валяцца ў пасцелі. Падчас вайны стала курыць, у чым кампанію ёй складалі старэйшыя сёстры.

Вялікая княжна не адрознівалася добрым здароўем. З дзяцінства яна пакутавала ад болю ў ступнях — наступства прыроджанага скрыўлення вялікіх пальцаў ног, так званага лац.: hallux valgus — сіндрому, па якім яе пазней пачнуць атаясамляць з адной з самазванак — Ганнай Андэрсан. Мела слабую спіну, пры тым, што ўсімі сіламі ўхілялася ад патрабаванага для ўмацавання цягліц масажу, хаваючыся ад масажысткі ў буфет ці пад ложак. Нават пры невялікіх парэзах крывацёк не спыняўся анамальна доўга, з чаго лекары рабілі выснову, што ўслед за маці Анастасія з’яўляецца носьбіткай гемафіліі.

Як сведчыў генерал М. К. Дзітэрыхс, які ўдзельнічаў у расследаванні забойства царскай сям’і:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Вялікая княжна Анастасія Мікалаеўна, нягледзячы на свае сямнаццаць гадоў, была яшчэ зусім дзіцём. Такое ўражанне яна вырабляла галоўным чынам сваім выглядам і сваім вясёлым характарам. Яна была нізенькая, вельмі сытная, — «скарбонка», як дражнілі яе сёстры. Яе адметнай рысай было прыкмячаць слабыя бакі людзей і таленавіта імітаваць іх. Гэта быў прыродны, здольны комік. Вечна, бывала, яна ўсіх смяшыла, захоўваючы штучна-сур'ёзны выгляд. | » |

Яна зачытвалася п’есамі Шылера і Гётэ, любіла Мало  (руск.) (бел. і Мальера, Дыкенса і Шарлоту Бронтэ  (руск.) (бел.. Добра іграла на раялі, і ахвотна выконвала з маці ў чатыры рукі п’есы Шапена, Грыга, Рахманінава і Чайкоўскага.

Выкладчык французскай мовы Жыльяр так успамінаў пра яе:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Яна была пястуха — недахоп, ад якога яна выправілася з гадамі. Вельмі ленаватая, як гэта бывае часам з вельмі здольнымі дзецьмі, яна валодала выдатным вымаўленнем французскай мовы і разыгрывала маленькія тэатральныя сцэны з сапраўдным талентам. Яна была гэтак вясёлая і так умела разагнаць маршчыны ў кожнага, хто быў не ў гумары, што некаторыя з атачальных сталі, успамінаючы мянушку, дадзеную яе маці пры англійскім двары, клікаць яе «Сонечны прамень». | » |

Выяўленне рэшткаў
-----------------

Крыж над Ганінай ямай.
Урочышча «Чатыры браты» размешчана ў некалькіх кіламетрах ад вёскі Капцякі, недалёка ад Екацярынбурга. Адна з яго ям была абрана камандай Юроўскага для пахавання рэшткаў царскай сям’і і слуг.

Утрымаць месца ў сакрэце не атрымалася адпачатку, з прычыны таго, што літаральна каля ўрочышча праходзіла дарога на Екацярынбург, рана раніцай працэсію бачыла сялянка сяла Капцякі Наталля Зыкава, і потым яшчэ некалькі чалавек. Чырвонаармейцы, пагражаючы зброяй, прагналі іх прэч.

Пазней, у той жа дзень на ўрочышчы былі чутныя выбухі гранат. Зацікаўленыя дзіўным здарэннем, мясцовыя жыхары, праз некалькі дзён, калі ачапленне ўжо было знята, прыйшлі ва ўрочышча і здолелі выявіць некалькі каштоўнасцей, у паспеху не заўважаных забойцамі.

З 23 мая па 17 чэрвеня 1919 года следчы Сакалоў вёў разведку мясцовасці і апытанне жыхароў сяла.

З 6 чэрвеня па 10 ліпеня на загад адмірала Аляксандра Калчака пачаліся раскопы Ганінай ямы, якія былі перапынены з-за адступлення белых з горада.

11 ліпеня 1991 года ў Парасёнкавым логу блізу Екацярынбурга на глыбіні ледзь больш аднаго метра былі знойдзены рэшткі, ідэнтыфікаваныя як целы царскай сям’і і слуг. Цела, якое, напэўна, належала Анастасіі, было пазначана нумарам 6. У дачыненні яго паўсталі сумневы — увесь левы бок твару быў пабіты; расійскія антраполагі спрабавалі злучыць знойдзеныя аскепкі разам, і скласці з іх патрэбную частку. Вынік досыць карпатлівай працы выклікаў сумневы. Расійскія даследчыкі паспрабавалі выходзіць з узросту знойдзенага шкілета, аднак, вымярэнні рабіліся з дапамогай параўнання фатаграфій і камп’ютарных мадэляў чэрапаў, знойдзеных у пахаванні, але дакладнасць дадзенага метаду была падвергнута сумневу амерыканскімі спецыялістамі.

Амерыканскія навукоўцы лічылі, што зніклае цела прыналежыць Анастасіі, таму што ніводны з жаночых шкілетаў не паказваў сведчанняў няспеласці, такіх як няспелая ключыца, неразвітыя зубы мудрасці ці няспелыя пазванкі ў спіне, якія яны вылічвалі выявіць у целе сямнаццацігадовай дзяўчыны.

У 1998 годзе, калі рэшткі імператарскай сям’і канчатковы былі пахаваны, цела даўжынёй 5’7" (170 см.) было пахавана пад імем Анастасіі. Фатаграфіі дзяўчыны, якая стаіць побач са сваімі сёстрамі, зробленыя за паўгода да забойства, паказваюць, што Анастасія была на некалькі цаляў ніжэй іх. Імператрыца, каментуючы фігуру сваёй шаснаццацігадовай дачкі, у лісце да Ганны Вырубавай за сем месяцаў да забойства пісала: «Анастасія да роспачы свайму патаўсцела і выглядам сваім у дакладнасці напамінае Марыю некалькі гадоў назад — такі ж велізарны стан і кароткія ногі… Будзем спадзявацца, з векам гэта пройдзе…». Навукоўцы лічаць малаімаверным, каб у апошнія месяцы свайго жыцця яна моцна вырасла. Яе рэальны ўзрост быў прыблізна 5’2". У той жа час крыміналіст В. Салаўёў лічыць, што довадам у карысць ідэнтыфікацыі цела як Анастасіі з’яўляецца яе спадніца.

Канчаткова сумневы атрымалася вырашыць у 2007 годзе, пасля выяўлення ў Парасенкавым логу рэшткаў маладой дзяўчыны і хлопчыка, ідэнтыфікаваных пазней як цэсарэвіч Аляксей і Марыя. Генетычная экспертыза  (руск.) (бел. пацвердзіла ранейшыя высновы. У ліпені 2008 года дадзеную інфармацыю афіцыйна пацвердзіў Следчы камітэт пры Пракуратуры РФ  (руск.) (бел. паведаміўшы, што экспертыза рэшткаў, знойдзеных у 2007 годзе на старой Капцякоўскай дарозе, усталявала: выяўленыя рэшткі прыналежаць вялікай княжне Марыі і цэсарэвічу Аляксею, які з’яўляўся спадчыннікам імператара. Аднак, група вядомых генетыкаў (прымалых удзел ва ўсіх гэтых ДНК-тэстах) у выніковым артыкуле ў 2009 годзе піша:

> 
> Варта адзначыць, што атрымалыя шырокую агалоску прэнні пра тое, рэшткі Марыі ці Анастасіі знойдзены ў другім пахаванні не могуць быць урэгуляваны на грунце вынікаў праведзенага ДНК аналізу. Без спецыфікацыі дадзеных ДНК кожнай з сясцёр, мы можам канчаткова ідэнтыфікаваць толькі Аляксея — толькі сына Мікалая і Аляксандры.

> 
> Ідэнтыфікаваць (рэшткі) як менавіта Марыю ці менавіта Анастасію з дапамогай аналізу ДНК не атрымалася.

Крымінальная справа пра гібель царскай сям’і афіцыйна закрыта.

У лютым 2014 года акадэмік РАН Веніямін Аляксееў апублікаваў новыя дадзеныя пра магчымае выратаванне Вялікай княжны.

Ілжэ-Анастасіі
--------------

Самая вядомая з ілжэ-Анастасій — Ганна Андэрсан.
Чуткі пра тое, што адной з царскіх дачок атрымалася выратавацца — ці то ўцёкшы з дома Іпацьева, ці то яшчэ да рэвалюцыі, быўшы падмененай на некага з прыслугі, сталі хадзіць сярод рускіх эмігрантаў амаль адразу пасля расстрэлу царскай сям’і. Спробы шэрага асоб выкарыстаць у карыслівых мэтах веру ў магчымае выратаванне малодшай княжны Анастасіі прывялі да з’яўлення звыш трыццаці ілжэ-Анастасій. Адной з найболей вядомых самазванак стала Ганна Андэрсан, якая сцвярджала, што салдат па прозвішчы Чайкоўскі здолеў выцягнуць яе параненай з падвала дома Іпацьева пасля таго як убачыў, што яна яшчэ жывая. Іншую версію той жа гісторыі выказаў былы аўстрыйскі ваеннапалонны Франц Свобада на судзе, на якім Андэрсан спрабавала абараніць сваё права называцца вялікай княжной і атрымаць доступ да гіпатэтычнай спадчыны «бацькі». Свобада абвясціў сябе ратавальнікам Андэрсан, прытым, паводле яго версіі, параненая княжна была перапраўлена ў дом «закаханага ў яе суседа, нейкага Х.». Версія гэта, зрэшты, утрымвала досыць шмат выяўна непраўдападобных дэталей, прыкладам, пра парушэнне каменданцкай гадзіны, што было неймаверна ў той момант, пра афішы з аб’явай пра ўцёкі вялікай княжны, нібы разлепленыя па ўсім горадзе, і пра павальныя ператрусы, якія нічога не далі. Томас Хільдэбранд Прэстан, што быў у паказаны час генеральным консулам Вялікабрытаніі ў Екацярынбургу, адпрэчыў падобныя выдумкі. Нягледзячы на тое, што Андэрсан да канца жыцця бараніла сваё «царскае» паходжанне, напісала кнігу «Я, Анастасія» і цягам некалькіх дзясяткаў гадоў вяла судовыя цяжбы, канчатковага рашэння пры яе жыцці вынесена не было.

У 1995 і 2011 гадах генетычны аналіз пацвердзіў ужо метыя дапушчэнні, што Ганна Андэрсан была насамрэч Францыскай Шанцкоўскай, працоўнай берлінскага завода, што вырабляў выбуховыя рэчывы. Да 2011 года лічылася, што яна была сур’ёзна паранена ў выніку няшчаснага выпадку на вытворчасці (у 1916 годзе) і атрымала псіхічны шок, ад наступстваў якога не магла пазбыцца да канца жыцця.

У 2011 годзе амерыканцы Грэг Кінг і Пені Уілсан апублікавалі новае даследаванне пра Ганну Андэрсан і Францыску Шанцкоўскую — кнігу «*The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery*» (бел.: Ускрысенне Раманавых: Анастасія, Ганна Андэрсан і самая вялікая каралеўская таямніца ў свеце). У ёй яны сцвярджаюць, што, даследуючы фабрычныя архівы, высветлілі, што ў выніку няшчаснага выпадку на вытворчасці (у 1916 годзе) Шанцкоўская атрымала толькі лёгкія (неглыбокія, павярхоўныя) драпіны на галаве і канцавінах, што ніяк не адпавядае зафіксаваным лекарамі глыбокім калецтвам за вухам, на целе і канцавінах Ганны Андэрсан. Апроч таго, Кінг і Уілсан не знайшлі сведчанняў пра тое, што Шанцкоўская была нараджалай жанчынай — тым часам як медычныя карты Ганны Андэрсан паказваюць, што яна нарадзіла дзіця (у 1919 годзе). Хоць крытыкі знайшлі ў кнізе Кінга і Уілсана каля 40 нестасовак, самі аўтары ў сваёй жа кнізе прыйшлі да высновы, што Ганна Андэрсан і Шанцкоўская былі адным і тым жа чалавекам.

Яшчэ адной ілжэ-Анастасіяй выступіла Яўгенія Сміт  (руск.) (бел. (Яўгенія Смятыска), мастачка, якая выпусціла ў ЗША «мемуары» пра сваё жыццё і цудоўнае выратаванне. Ёй атрымалася прыцягнуць значную ўвагу да сваёй персоны і сур’ёзна падправіць фінансавае становішча, спекулюючы на цікавасці публікі.

Чуткі пра выратаванне Анастасіі падаграваліся весткамі пра цягнікі і дамы, якія бальшавікі абшуквалі ў пошуку зніклай княжны. Падчас кароткага зняволення ў Пермі ў 1918 годзе прынцэса Алена Пятроўна  (руск.) (бел. жонка далёкага сваяка Анастасіі, князя Іаана Канстанцінавіча, паведаміла, што ахова прыводзіла да яе ў камеру дзяўчынку, якая назвала сябе Анастасіяй Раманавай, і ці спытала, была дзяўчынка дачкой цара. Алена Пятроўна адказала, што яна не прызнала дзяўчынку, і ахова адвяла яе. Іншаму паведамленню дае больш верагоднасці адзін гісторык. Восем сведак паведамілі пра вяртанне маладой жанчыны пасля выяўнай спробы выратавання ў верасні 1918 года на чыгуначнай станцыі ў Запасным шляху 37, да паўночнага захаду ад Пермі. Гэтымі сведкамі быў Максім Грыгор’еў, Таццяна Сітнікава і яе сын Фёдар Сытнікаў, Іван Куклін і Марына Кукліна, Васіль Рабаў, Усціна Варакіна і доктар Павел Уткін, лекар, які аглядаў дзяўчынку пасля інцыдэнту. Некаторыя сведкі апазналі дзяўчынку як Анастасію, калі ім паказалі фатаграфіі вялікай княжны следчыя Белай Арміі. Уткін таксама сказаў ім, што траўмаваная дзяўчынка, якую ён аглядаў у штабе ЧК у Пермі, сказала яму: «Я — дачка гасудара, Анастасія».

Некаторыя сведкі апазналі дзяўчынку як Анастасію, калі ім паказалі фатаграфіі вялікай княжны следчыя Белай Арміі. Уткін таксама сказаў ім, што траўмаваная дзяўчынка, якую ён аглядаў у штабе ЧК у Пермі, сказала яму: «Я — дачка гасудара, Анастасія»..

Аднак ёсць імавернасць, што сапраўды адзін ці некалькі ахоўнікаў маглі выратаваць некага з выжылых Раманавых. Якаў Юроўскі запатрабаваў, каб ахоўнікі прыехалі ў яго кантору і перагледзелі рэчы, якія яны ўкралі пасля забойства. Адпаведна быў прамежак часу, калі целы ахвяр засталіся без нагляду ў грузавіку, у падвале і ў калідоры дома. Некаторыя ахоўнікі, якія не бралі ўдзел у забойствах і спачувалі вялікім княжнам, паводле некаторых звестак засталіся ў падвале з целамі.

У 1964—1967 гадах падчас справы Ганны Андэрсан венскі кравец Генрых Клейбенцэтль (ням.: Heinrich Kleibenzetl) сведчыў пра тое, што ён нібы бачыў параненую Анастасію неўзабаве пасля забойства ў Екацярынбургу 17 ліпеня 1918 года. За дзяўчынкай даглядала яго домаўласніца, Ганна Баўдзін (англ.: Anna Baoudin), у будынку насупраць дома Іпацьева.

«Ніжняя частка яе цела была пакрыта крывёй, яе вочы былі закрыты, і яна была белая як палатно», — сведчыў ён. «Мы вымылі яе падбародак, фрау Ганначка і я, потым яна застагнала. Косткі, мабыць, былі зламаны… Потым яна расплюшчыла вочы на хвіліну». Клейбенцэтль сцвярджаў, што параненая дзяўчынка заставалася ў доме яго домаўласніцы цягам трох дзён. Чырвонаармейцы нібы прыходзілі ў дом, але ведалі яго домаўласніцу занадта добра і фактычна не сталі абшукваць дом. «Яны сказалі прыкладна так: Анастасія знікла, але яна не тут, гэта само сабой». Нарэшце, чырвонаармеец, той жа самы чалавек, які прынёс яе, прыехаў, каб забраць дзяўчынку. Клейбенцэтль пра яе далейшы лёс больш нічога не ведаў.

Апошняя з ілжэ-Анастасій, Наталля Біліходзэ, памерла ў 2000 годзе.

Ізноў чуткі ажывіліся пасля выхаду кнігі Сярго Берыі «Мой бацька — Лаўрэнцій Берыя», дзе аўтар між іншым успамінае пра сустрэчу ў фае Вялікага тэатра з Анастасіяй, якая нібы выратавалася і стала настаяльніцай неназванага балгарскага манастыра.

Чуткі пра «цудоўнае выратаванне», якія быццам пацішэлі пасля таго, як царскія рэшткі былі падвергнуты навуковаму вывучэнню ў 1991 годзе, аднавіліся з новай сілай, калі ў прэсе з’явіліся публікацыі пра тое, што сярод знойдзеных цел адсутнічалі адна з вялікіх княжнаў (меркавалася, што гэта была Марыя) і цэсарэвіч Аляксей. Аднак, паводле іншай версіі, сярод рэшткаў магло не быць Анастасіі, якая была няшмат чым маладзей сёстры і амаль гэтак жа складзена, таму памылка ў ідэнтыфікацыі ўяўлялася імавернай. На ролю выратаванай Анастасіі гэтым разам прэтэндавала Надзея Іванова-Васільева  (руск.) (бел. якая правяла большую частку жыцця ў Казанскай псіхіятрычнай лякарні, куды яна была вызначана Савецкай уладай, якая нібы асцерагалася выжылай царэўны.

Князь Дзмітрый Раманавіч Раманаў  (руск.) (бел. прапраўнук Мікалая, падвёў вынік шматгадовай эпапеі самазванак:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Самазваных Анастасій на маёй памяці было ад 12 да 19. Ва ўмовах паваеннай дэпрэсіі многія схадзілі з розуму. Мы, Раманавы, былі б шчаслівыя, калі б Анастасія, нават у асобе гэтай самай Ганны Андэрсан, апынулася жывой. Але на жаль, гэта была не яна! | "|

Дадатковымі аргументамі сталі знаходка ў тым жа ўрочышчы ў 2007 годзе цел Аляксея і Марыі і антрапалагічная і генетычная экспертызы, што пацвердзілі, што выратаваных сярод царскай сям’і не было.

Кананізацыя
-----------

Кананізацыя сям’і апошняга цара ў чыне навамучанікаў была распачата Рускай замежнай царквой у 1981 годзе.

Падрыхтоўка да кананізацыі ў Расіі пачалася ў 1991 годзе, калі былі адноўлены раскопы ў Ганінай яме. Па дабраславенні архібіскупа Мелхіседэка 7 ліпеня ва ўрочышчы быў усталяваны Паклонны крыж.
17 ліпеня 1992 года прайшоў першы архірэйскі хросны ход  (руск.) (бел. да месца пахавання рэшткаў царскай сям’і.

Новы крыж з ківотам усталявала тут Брацтва ў імя Святых Царскіх Пакутнікаў.

У ноч на 17 ліпеня 1995 года ля крыжа была здзейснена першая Боская літургія, якая праходзіць зараз кожны год.

У 2000 годзе рашэнне пра кананізацыю прыняла Руская праваслаўная царква. У тым жа годзе па дабраславенні патрыярха было пачата будаванне мужчынскага манастыра ў гонар царскай сям'і на Ганінай яме  (руск.) (бел..

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Спадзяёмся, што будаванне скіта на месцы знішчэння цел Царскіх Пакутнікаў у Ганінай яме, дзе па хуткім часе таксама будзе ўзносіцца царкоўная малітва, згладзіць наступствы страшных злачынстваў, што здзейсніліся на шматпакутнай уральскай зямлі. | "|

1 кастрычніка 2000 года Высокаправялебнейшы Вікенцій  (руск.) (бел. архібіскуп Екацярынбургскі і Верхатурскі, заклаў першы камень у падставу будучай царквы ў гонар Святых Царскіх Пакутнікаў. Манастыр пабудаваны галоўным чынам з дрэва, у ім знаходзяцца сем асноўных цэркваў у прыватнасці — галоўны храм у гонар святых царскіх пакутнікаў, храм св. Серафіма Сароўскага  (руск.) (бел. і інш.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| О святии Царственнии великомученицы, Царице Александре, Царевны Ольго, Татиано, Марие, Анастасие, купно с Цесаревичем Алексием и преподобномученицами Елисаветою и Варварою! Приимите от покаянных сердец наших моление теплое сие, вам приносимое, и испросите нам у Всемилостиваго Владыки и Спаса нашего Иисуса Христа прощение за соизволение Цареубийства, на нас и отец наших павшаго, даже до седмаго колена. Яко же в житии вашем земнем неисчислимыя милости сотворили есте людям вашим, тако и ныне умилосердитеся на ны, грешныя, и извавити нас от скорбей лютых, от недуг душевных и телесных, от стихий, на ны попущением Божием восстающих, от браней вражиих и междуусобных и крови братския пролития. Укрепити нашу веру и упование и испросите нам у Господа терпение и вся благопотребная в жизни сей и к душевному спасению полезная. Утешите ны, скорбящия, и приведите ны ко спасению. Аминь. | "|

Памяць
------

У яе гонар у 1902 годзе было названа сяло Анастасіеўка  (руск.) (бел. Чарнаморскай губерні  (руск.) (бел..

У снежні 2010 года ў гонар Анастасіі Раманавай быў названы набыты расійскай суднаходнай кампаніяй St. Peter Line  (руск.) (бел. круізны паром — Princess Anastasia  (руск.) (бел..

У Санкт-Пецярбургу каля храма Ускрысення Хрыстова ля Варшаўскага вакзала стаіць помнік сям’і Раманавых.

У Екацярынбургу на месцы расстрэлу царскай сям’і пабудаваны Храм-на-Крыві.

Кампаніяй Fox Animation Studios быў выпушчаны мультфільм Анастасія  (руск.) (бел..

Радавод
-------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Мікалай I |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Аляксандр II |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Аляксандра Фёдараўна |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Аляксандр III |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Людвіг II Гесенскі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Марыя Аляксандраўна |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Вільгельміна Бадэнская |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Мікалай II |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Фрыдрых Вільгельм Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургскі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Крысціян IX |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Луіза Караліна Гесен-Касельская |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Марыя Фёдараўна |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Вільгельм Гесен-Касельскі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Луіза Гесен-Касельская |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Луіза Шарлота Дацкая |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | **Анастасія Мікалаеўна** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Людвіг II Гесенскі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Карл Гесенскі |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Вільгельміна Бадэнская |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Людвіг IV Гесенскі |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Вільгельм Прускі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Лізавета Пруская |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Мар'яна Пруская |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Аляксандра Фёдараўна |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Фердынанд Эрнст Аўгуст Саксен-Кобургскі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Луіза Саксен-Гота-Альтэнбургская |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Аліса Гесенская |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Эдуард Аўгуст Кенцкі |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | Вікторыя |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | Вікторыя Саксен-Кобург-Заальфельдская |
|   |
|   |   |   |   |   |
|

Заўвагі
-------

### Каментарыі

1. ↑  На радзіме ён меў рэпутацыю шарлатана і нават пераследаваўся судом за медычную практыку без адпаведнай адукацыі.
2. 1 2  З'яўляўся бацькам як прынца Карла Гесенскага, так і Марыі Аляксандраўны, жонкі імператара Аляксандра II. Зрэшты, як лічаць біёграфы, у другім выпадку быў толькі намінальным бацькам, а біялагічным з'яўляўся барон Аўгуст фон Сенарклен дэ Гранмі, з якім з 1820 года жыла сумесна Вільгельміна Бадэнская
3. 1 2  З'яўлялася маці як прынца Карла Гесенскага, так і Марыі Аляксандраўны, жонкі імператара Аляксандра II.

### Крыніцы

1. ↑  *Lundy D. R.* Anastasiya Nikolaievna Romanov, Grand Duchess of Russia // The Peerage Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
2. 1 2  Anastasia // FemBio database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
3. ↑  Anastasia // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
4. 1 2  *Макеевич, А.; Макеевич, Г.*. В ожидании престолонаследника **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Цесаревич Алексей*. Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 21 августа 2008.
5. ↑  Massie (1967), p. 153
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Anastasia Nicholaievna Romanova (англ.)(недаступная спасылка). *Anastasia Nicholaievna Romanova - Russia's Favorite Young Woman*. Архівавана з першакрыніцы 24 студзеня 2009. Праверана 18 августа 2008.
7. ↑  
*Eagar, Margaret.* Six Years at The Russian Court. — C.L. Bowman, 1906. — 283 с.
8. ↑  Kurth (1983), p. 309
9. 1 2  Life as a Young Grand Duchess **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Anastasia. Her Life and Legend*. Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 18 августа 2008.
10. ↑  Anastasia Nicholaievna Romanov Biography. Encyclopedia of World Biography Biography
11. ↑  Massie (1967), pp. 199–200
12. ↑  Фрагмент из книги *Варламов А. Н. Григорий Распутин. - М: Молодая гвардия, 2007. - ил. - (Жизнь замечат. людей)*
13. ↑  Maylunas, Andrei, Mironenko, et al. (1997), p. 321
14. ↑  Anastasia's Letters (англ.)(недаступная спасылка). *Anastasia Nicholaievna Romanova - Russia's Favorite Young Woman*. Архівавана з першакрыніцы 27 лютага 2010. Праверана 18 августа 2008.
15. ↑  Maylunas, Andrei, Mironenko, et al. (1997), p. 330
16. ↑  Christopher, Kurth, Radzinsky (1995), p. 115
17. ↑  Christopher, Kurth, Radzinsky (1995), p. 116
18. ↑  Maylunas and Mironenko (1997), p. 507
19. ↑  Maylunas and Mironenko (1997), p. 511
20. ↑  *Абасалиев, Руслан* К истории 148-го пехотного Каспийского полка // *Нева*. — 2007. — № 10.
21. 1 2  *Кравцова, М.* Воспитание дочерей // Воспитание детей на примере святых Царственных Мучеников. — Православное издательство «Благо», 2002. — ISBN 9785947920048. Архівавана 23 сакавіка 2007.
22. ↑  *Madame Lili Dehn.* The Real Tsaritsa. — 2-ое. — Royalty Digest, 1995.
23. ↑  *Макаренко, Светлана*. Русские Принцессы **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *peoples.ru* (12 снежня 2000). Архівавана з першакрыніцы 17 верасня 2012. Праверана 19 августа 2008.
24. ↑  King and Wilson (2003), pp. 57-59
25. 1 2  Diaries and Letters — Lettters from Anastasia in Exile in English and Russian compiled by Sarah Miller
26. 1 2  Тайна Старой Коптяковской дороги. Часть 1 Архівавана 4 сакавіка 2016.
27. 1 2  Radzinsky (1992), pp. 380—393
28. ↑  *Соколов, Н.А.* Показания свидетелей и объяснения обвиняемых об убийстве царской семьи // Убийство Царской Семьи. — М.: Алгоритм, изд. «БСК», 2007. — С. 366. — 384 с. — 4 000 экз. — ISBN 978-5-9265-0497-9.
29. 1 2  *Макаренко, С.*. Новелла о «зеркальной» Цесаревне или трёх Анастасиях Романовых **(нявызн.)**. *peoples.ru* (1 сакавіка 2005). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 19 августа 2008.
30. ↑  Великие княжны Мария, Татьяна, Анастасия, Ольга (Из книги А. А. Вырубовой «Неопубликованные воспоминания») Архівавана 14 верасня 2008.
31. ↑  King and Wilson (2003), p. 250.
32. ↑  Lovell (1991), pp. 35-36
33. ↑  Kurth (1983), p. 106
34. ↑  Maylunas, Andrei, Mironenko, et al. (1997), p. 327
35. ↑  Vorres (1965), p. 115
36. ↑  Великая Княжна Анастасия Николаевна Романова -«сорванец» и утешительница. М.Кравцова. Воспитание детей на примере святых Царственных Мучеников Архівавана 23 сакавіка 2007.
37. ↑  17—18 июля на руднике / Убийство Царской Семьи — Соколов Н. А. — The Murder of Russia’s Imperial Family
38. ↑  Massie (1995), p. 67
39. ↑  Maylunas and Mironenko (1997), p. 595
40. ↑  King and Wilson (2003), p. 434
41. ↑  *Черникова Ю.* Дело об убийстве царской семьи // *Новое время*. — № 21 (249) от 18 июня 2012 года.
42. ↑  *Лебедев, Андрей; Попова, Кася*. Алексей и Мария. Останки, найденные под Екатеринбургом, принадлежат царским детям **(нявызн.)**. *№ 4708*.  Российская газета (17 ліпеня 2008).
43. ↑  Останки детей Николая II признаны подлинными **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  KM.RU (30 красавіка 2008). Архівавана з першакрыніцы 19 верасня 2008. Праверана 15 лютага 2016.
44. ↑  *Гладышева, Наталья*. Святые на 100% **(нявызн.)**.  Газета.ру (18 ліпеня 2008).
45. ↑  «Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis». By Michael D. Coble, Odile M. Loreille, Mark J. Wadhams, Suni M. Edson, Kerry Maynard, Carna E. Meyer, Harald Niederstätter, Cordula Berger, Burkhard Berger, Anthony B. Falsetti, Peter Gill, Walther Parson, Louis N. Finelli. //PloS ONE. San Francisco, California: Public Library of Science, an interactive open-access journal for the communication of all peer-reviewed scientific and medical research, March 11, 2009(PLoS ONE 4 (3): e4838. doi:10.1371/journal.pone.0004838)
46. ↑  Идентификация останков Романовых **(нявызн.)**.  Lenta.ru. Архівавана з першакрыніцы 29 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2016.
47. ↑  *Вениамин Алексеев*. Академик РАН: Великая княжна Анастасия выжила и долгие годы жила под фамилией Чайковская **(нявызн.)**.  ИТАР-ТАСС (25 лютага 2014).
48. ↑  Kurth (1983), pp. 33-39.
49. ↑  Аффидевит Томаса Хильдебранда Престона, составленный для Йена Ворреса в книге: Vorres, Ian (2001 revised edition). The Last Grand Duchess. Key Porter Books. ISBN 978-1-55263-302-1.
50. ↑  *Деко А.* Анастасия // *Непомнящий Н. Н.* 100 великих загадок. — М.: 2004. — С. 127—152.
51. ↑  См. научную публикацию коллектива авторов Stoneking *et al.* (1995).
52. ↑  G.King, P.Wilson. The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery. — John Wiley & Sons Inc. Hoboken, New Jersey. 2011 (p.283)
53. ↑  Kurth, Peter (1983). Anastasia: The Riddle of Anna Anderson. Back Bay Books. ISBN 0-316-50717-2. (На русском языке: Курт, Питер. Анастасия. Загадка великой княжны. — М. «Захаров», 2005. ISBN 5-8159-0472-4).
54. ↑  Reviews on «The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World’s Greatest Royal Mystery»
55. ↑  Autobiography of HIH Anastasia Nicholaevna of Russia, New York: Speller, 1963, ISBN 1-125-90647-2.
56. ↑  Kurth (1983), p. 44.
57. ↑  Kurth (1983), p. 43.
58. ↑  Occleshaw (1993), p. 46.
59. ↑  Occleshaw (1993), p. 47
60. ↑  King and Wilson (2003), p. 314.
61. ↑  Kurth (1983), p. 339.
62. ↑  *Садков, Павел*. Лженаследницы охотятся за золотом царей Романовых **(нявызн.)**.  Комсомольская правда (13 верасня 2007).
63. ↑  Серго Берия. Мой отец — Лаврентий Берия Архівавана 25 лютага 2008.
64. 1 2  *Кашницкий, Савелий; Кожемякин, Владимир; Смирнов, Алексей*. 30 Анастасий. Была ли среди них хоть одна настоящая царская дочь? **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Аргументы и Факты* (12 сентября 2007). Архівавана з першакрыніцы 19 снежня 2012. Праверана 18 августа 2008.
65. ↑  *Боде, Вероника*. Подлинность царских останков: тройная гарантия **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Радио Свобода (16 ліпеня 2008). Архівавана з першакрыніцы 3 жніўня 2008. Праверана 15 лютага 2016.
66. ↑  Слово наместника монастыря **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Мужской монастырь во имя Святых Царственных Страстотерпцев. Архівавана з першакрыніцы 15 верасня 2008. Праверана 15 лютага 2016.
67. ↑  О канонизации Царской семьи **(нявызн.)**.  pravaya.ru (28 красавіка 2008). Архівавана з першакрыніцы 19 чэрвеня 2008. Праверана 15 лютага 2016.
68. ↑  Летопись почитания святых царственных страстотерпцев на Урале: монастырь на Ганиной яме — маленький островок «Деревянного царства» Старой Руси **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Православная газета. Архівавана з першакрыніцы 14 верасня 2008. Праверана 15 лютага 2016.
69. ↑  Канон царственным мученицам
70. ↑  История образования посёлков Туапсинского района. Словарь посёлков Архівавана 30 красавіка 2015.

Літаратура
----------

* Танеева (Вырубова) А. А. Страницы моей жизни(недаступная спасылка) / Предисл. Ю. Ю. Рассулина. — М.: Благо, 2000. — 320 с. (Англ. пер.: Vyrubova, Anna. *Memories of the Russian Court*. *alexanderpalace.org*.)
* Dehn, Lili (1922). *The Real Tsaritsa*. *alexanderpalace.org*.
* Gilliard, Pierre. *Thirteen Years at the Russian Court* *alexanderpalace.org*.
* Император Николай II и его семья. П.Жильяр. Вена, 1921
* Eagar, Margaret (1906). *Six Years at the Russian Court*. *alexanderpalace.org*.
* Kurth, Peter (1983). *Anastasia: The Riddle of Anna Anderson*. Back Bay Books. ISBN 0-316-50717-2. (На русском языке: Курт, Питер. *Анастасия. Загадка великой княжны*. — М. «Захаров», 2005. ISBN 5-8159-0472-4).
* Massie, Robert K. (1967). *Nicholas and Alexandra*. Dell Publishing Co. ISBN 0-440-16358-7. (На русском языке: Мэсси, Роберт. *Николай и Александра. Биография*. — М. «Захаров», 2006. ISBN 5-8159-0630-1.)
* Maylunas Andrei, Mironenko Sergei (eds), Galy, Darya (translator) (1997). *A Lifelong Passion, Nicholas and Alexandra: Their Own Story*. Doubleday. ISBN 0-385-48673-1. (Русск. изд.: Мейлунас А. Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с. — ISBN 5-93006-001-0.)
* Christopher Peter, Kurth Peter, Radzinsky Edvard (1995). *Tsar: The Lost World of Nicholas and Alexandra*. Little Brown and Co. ISBN 0-316-50787-3.
* Maylunas Andrei, Mironenko Sergei (eds), Galy, Darya (translator) (1997). *A Lifelong Passion, Nicholas and Alexandra: Their Own Story*. Doubleday. ISBN 0-385-48673-1. (Русск. изд.: Мейлунас А. Мироненко С. Николай и Александра. Любовь и жизнь. — М.: Прогресс, 1998. — 655 с. — ISBN 5-93006-001-0.)
* King Greg, Wilson Penny (2003). *The Fate of the Romanovs*. John Wiley and Sons, Inc. ISBN 0-471-20768-3.
* Radzinsky, Edvard (1992). *The Last Tsar*. Doubleday. ISBN 0-385-42371-3. (Русск. изд.: Радзинский Э. С. Николай II: жизнь и смерть. — М.: АСТ, 2007. — 510 с. — ISBN 978-5-9713-4632-6.)
* Lovell, James Blair (1991). *Anastasia: The Lost Princess*. Regnery Gateway. ISBN 0-89526-536-2.
* Vorres, Ian (1985). *The Last Grand Duchess* London, Finedawn Press (3rd edition)
* Occleshaw, Michael (1993). *The Romanov Conspiracies: The Romanovs and the House of Windsor*. Orion Publishing Group Ltd. ISBN 1-85592-518-4.
* Воспоминания о Царской Семье. Т.Мельник-Боткина. Белград, 1921

Спасылкі
--------

* Правда о Лжеанастасии Архівавана 24 студзеня 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Notable Names Database |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90961194 · BNC: a11333492 · BNF: 11981376t · GND: 1025434757 · ISNI: 0000 0000 9857 5646 · LCCN: n50051777 · NDL: 00519560 · NKC: jx20050201001 · NLA: 36236820 · NLG: 238793 · NLP: a0000001183642 · NTA: 071945547 · РДБ: 000078860 · LIBRIS: 377089 · SUDOC: 027862763 · VIAF: 18469814 |

 |

| Апошнія Раманавы |
| --- |
| 

| **Забітыя Раманавы** |
| --- |
| Сям'я РаманавыхСям'я Раманавых
Герб РаманавыхГерб Раманавых
**Мікалай II** ·
**Аляксандра Фёдараўна** 
*Аляксей Мікалаевіч* 
*Вольга Мікалаеўна* ·
*Таццяна Мікалаеўна* ·
*Марыя Мікалаеўна* ·
*Анастасія Мікалаеўна* ·
Георгій Міхайлавіч ·
Дзмітрый Канстанцінавіч ·
Лізавета Фёдараўна ·
Ігар Канстанцінавіч ·
Іаан Канстанцінавіч ·
Канстанцін Канстанцінавіч ·
Міхаіл Аляксандравіч ·
Мікалай Міхайлавіч ·
Павел Аляксандравіч ·
Сяргей Міхайлавіч •
Уладзімір Палей  |
| **Апошнія дні царскай сям'і** |
| Акалічнасці | Асобы |
| Расстрэл царскай сям'і ·
Алапаеўскія мучанікі ·
Забойства Міхаіла Аляксандравіча ·
Расстрэл вялікіх князёў у Петрапаўлаўскай крэпасці ·
Раманавы пасля 1917 года ·
Выгнанне Раманавых | Яўген Боткін ·
Аляксей Волкаў ·
Анастасія Гендрыкава ·
Ганна Дзямідава ·
Васіль Далгарукаў ·
Кліменцій Нагорны ·
Іван Сяднёў ·
Ілья Тацішчаў ·
Аляксей Труп ·
Іван Харытонаў ·
Кацярына Шнэйдар ·
Якаў Юроўскі ·
Пётр Ярмакоў |
| Ілжэ-Раманавы |
| Ганна Андэрсан ·
Яўгенія Сміт ·
Надзея Іванова-Васільева ·
Магдалена Верэс ·
Элеанора Кругер ·
Аліна Карамідас ·
Алісан Каброк ·
Марыя Марці ·
Часлава Шапска ·
Аверыс Якавелі ·
Мішэль Аншэ ·
Мэдыс Аёрт ·
Марга Бодтс ·
Міхал Галянеўскі ·
Аляксей Пуцята ·
Джозеф Верас ·
Васіль Філатаў ·
Эйна Тамет |
| У культуры |
| Храм-на-Крыві ·
Царазабойца ·
Мікалай і Аляксандра ·
Анастасія: Загадка Ганны ·
Раманавы. Венцаносная сям'я ·
Анастасія (фільм) ·
Анастасія (мультфільм) ·
Распуцін (2011) ·
Рыгор Р. |

 |