**Астранамічная абсерваторыя Белаградчык** або **Белаградчыцкая абсерваторыя** — гэта астранамічная абсерваторыя, якая належыць і кіруецца Інстытутам астраноміі Балгарскай акадэміі навук. Яна размешчана недалёка ад горада Белаградчык на паўночным захадзе Балгарыі, ля падножжа Заходніх Балканскіх гор. Другой абсерваторыяй, якой кіруе той жа інстытут, з’яўляецца абсерваторыя Ражэн.

Гісторыя
--------

Будаўніцтвам абсерваторыі займалася група астраномаў-энтузіястаў на чале са школьным выкладчыкам фізікі і прафесарам Сафійскага універсітэта Хрыста Кастова (1932—1982). Абсерваторыя Белаградчык стала першай вучэбнай абсерваторыяй у Балгарыі. Цырымонія адкрыцця адбылася 21 чэрвеня 1965 года ў прысутнасці доктара Аляксандра Томава (1930—2009) і Хрыста Кастова, на цырымоніі прысутнічалі таксама такія вядучыя балгарскія астраномы, як акадэмік Нікола Бонеў (1898—1979), прафесар Маліна Папова (1922—2011), Цветан Бонч, Атанас Стрыгачоў і Багаміл Ковач. У 1964—1974 гадах абсерваторыя выкарыстоўвалася як дапаможная навучальная база для адсочвання траекторый руху савецкіх спадарожнікаў.

У 1960-я гады былі дабудаваны дадатковыя памяшканні. Томаў, будучы дырэктарам з 1964 па 1988 гады, выкарыстаў савецкі вопыт у развіцці інфраструктуры абсерваторыі, супрацоўнічаючы з савецкімі астраномамі Б. А. Варанцовым-Вельямінава (аўтар Марфалагічнага каталога галактыкаў), А. Г. Масевічам, І. Д. Карачанцавым і іншымі членамі Дзяржаўнага астранамічнага інстытута імя П. К. Штэрнберга і АН СССР. У 1976 годзе кіраванне абсерваторыяй прыняла Балгарская акадэмія навук: Белаградчыцкая абсерваторыя стала выкарыстоўвацца выключна для навуковых даследаванняў у супрацоўніцтве з астраномамі аддзялення астраноміі фізічнага факультэта Сафійскага ўніверсітэта і членамі замежных інстытутаў. У 1995 годзе Інстытут астраноміі стаў асобнай структурай, і абсерваторыя была пераабсталяваная ў 1990-я і 2000-я гады (дадатковую вежу дабудавалі ў 1994 годзе). Дырэктарам абсерваторыі з’яўляецца Антон Стрыгачоў. У ліпені 2015 года абсерваторыя адзначыла сваё 50-годдзе правядзеннем X штогадовай канферэнцыі Балгарскага астранамічнага таварыства.

Абсталяванне
------------

### Тэлескопы

Першым тэлескопам абсерваторыі стаў 15-сантыметровы рэфлектар Касегрэна вытворчасці кампаніі з ГДР Carl Zeiss, а у жніўні 1969 года яго замяніў 60-сантыметровы тэлескоп Касегрэна (таксама вытворчасці Carl Zeiss), усталяваны на 5-метровай вышыні. Першасная фокусная адлегласць — 2400 мм, фокусная адлегласць тэлескопа Касегрэна — 7500 мм з адносным адтулінай аб’ектыва f/12,5. Кут агляду — 20 хвілін. Таксама да абсталявання належыць невялікі 110-мм рэфрактар з фокуснай адлегласцю 750 мм і кутом агляду ў 2 градусы. З 1969 па 1980 гады гэта быў найбуйнейшы тэлескоп на Балканах, які саступаў толькі 2-метроваму тэлескопу RCC з абсерваторыі Ражэн, які утрымліваў гэты тытул да 2007 года. Кошт 60-сантыметровага тэлескопа Касегрэнаскладаў 200 тысяч балгарскіх леў. Сувязі з вытворцам дазволілі пазней закупіць абсталяванне і для абсерваторыі Ражэн, якая атрымала двайны 60-сантыметровы тэлескоп Касегрэна. Бягучы 15-сантыметровы тэлескоп выкарыстоўваецца толькі для дэманстрацый. У асобнай вежы з 1994 года выкарыстоўваецца 36-сантыметровы тэлескоп Шміта-Касегрэна.

### Інструменты

У 1973 годзе быў пабудаваны і ўсталяваны першы балгарскі аднаканальны электрафатаметр на галоўным прыборы, які працаваў у рэжыме падліку фатонаў, выкарыстоўваючы фотаметрычную сістэму UBV фільтраў і пяць дыяфрагм (0,5-5 мм). Праз некалькі гадоў ён быў удасканалены дзякуючы фотаэлектроннаму памножніку EMI-9789 QF. У 1997 годзе модуль папярэдняга ўзмацняльніка фотаметра быў заменены на новы ўкраінскай вытворчасці і часам выкарыстоўваецца для яркіх зорак. З 1997 па 2008 гады выкарыстоўвалася ПЗС-камера FLI PL-9000 вытворчасці амерыканскай кампаніі Finger Lakes Instrumentation, у складзе якой ёсць чып KAF-9000 з разрознасцю 3056x3056 без бінінга і 16-бітавым аналага-лічбавым пераўтваральнікам. Памер пікселя —12 мікраметраў, які дае маштаб ў 0,330 кутніх секунд на піксель без бінінга і 1 кутнюю секунду на піксель пры бінінгу 3 на 3. Агляд — 17’x17'. Выкарыстоўваюцца стандартныя фільтры BVRcIc Джонсана-Кузінса.

Назіранні
---------

Першапачаткова абсерваторыя выкарыстоўвалася для назірання за спадарожнікамі: з 1964 па 1974 гады былі асочаны траекторыі больш за тысячу савецкіх спадарожнікаў, інфармацыя пра якія перадавалася ў савецкі ЦКП у Маскве. У 1970-я і 1980-я гады былі праведзены фотаэлектрычныя даследаванні больш чым 200 падвойных галактык і мульцігалактык. Эфект Холмберга выкарыстоўваўся для пацверджання або выключэння фізічных і візуальных сістэм (бінарных і мультыплетаў). Выдатныя вынікі назіранняў абсерваторыі Белаградчыка былі ўключаныя ў «Агульны каталог фотаэлектрычных велічынь і кветак у сістэме UBV 3578 галактык ярчэй 16-й велічыні V 1936—1982)», складзены Лонга дэ Вакулерам і Корвінам.

У 1990-я разам з хуткай зорнай электрафатаметрыяй зменных зорак абсерваторыя выкарыстоўвалася для дбайных назіранняў за малымі целамі Сонечнай сістэмы, у тым ліку і Каметы Шумейкераў-Леві 9, што сутыкнулася з Юпітэрам ў ліпені 1994 года. Румынскія астраномы выкарыстоўвалі абсерваторыю для астраметрычнага праекта, звязанага з распрацоўкай касмічнага тэлескопа Gaia, запушчанага ў снежні 2013 года. Да таго моманту ў сумежным ізаляваным адсеку быў усталяваны аўтаматычны сейсмограф, які выкарыстоўваюць балгарскія і румынскія сейсмолагі.

У цяперашні час у поле даследаванняў ўключаны ПЗС-назіранні за вялікім дыяпазонам зменных зорак, актыўнымі ядрамі галактык і блазарамі. Назіранні вядуць адразу некалькі каманд у рамках нацыянальных і інтэрнацыянальных навуковых праектаў. Абсерваторыя супрацоўнічае з Крымскай астрафізічнай абсерваторыяй, абсерваторыяй Пік Церскол (Расія), Бюраканскай астрафізічнай абсерваторыяй (Арменія), Ідскай і Хелмаскай абсерваторыяй (Грэцыя), абсерваторыяй Скалнатэ Плес (Славакія), абсерваторыяй Ондржееў (Чэхія), Піўніцкай астранамічнай абсерваторыяй (Польшча), абсерваторыямі Сербіі, Румыніі, Францыі, Германіі і Індыі. Праводзяцца сумесныя даследаванні з абсерваторыяй Ражэн, час назірання вызначаецца адмысловым камітэтам.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Белаградчыцкай абсерваторыі
* Афіцыйны сайт Інстытута астраноміі Балгарскай акадэміі навук
* Афіцыйны сайт абсерваторыі Ражэн