Беларусь  
     краіны былой Югаславіі

| Беларусь і ўзброеныя канфлікты |
| --- |
| Вайна 1812 года • Першая сусветная вайна • Грамадзянская вайна ў Расіі • Польска-савецкая вайна • Грамадзянская вайна ў Іспаніі • Вялікая Айчынная вайна • Халодная вайна • Грамадзянская вайна ў Анголе • Афганская вайна

---

Югаславія • Таджыкістан • Карабах • Кот-д’Івуар • Лівія • Сірыя • Данбас • Украіна |

Рэспубліка Беларусь прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з югаслаўскага крызісу. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках Косаўскага пытання канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда.

Войны ў Босніі і Харватыі
-------------------------

### Афіцыйная пазіцыя

Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па Югаславіі:

1. 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі;
2. 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне.

У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ (АБСЕ) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства СРЮ ў ААН і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл.

У студзені 1995 года група дэпутатаў Вярхоўнага Савета Беларусі і Федэральнага сходу Расіі па запрашэнні кіраўніка Рэспублікі Сербскай Радавана Караджыча наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна міратворчых сіл ААН у г. Сараева, правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту Аляксандру Лукашэнку і старшыні Вярхоўнага Савета Мечыславу Грыбу, яны адзначалі, што *«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»*, і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў Савеце Бяспекі ААН па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што *«развіццё падзей на Балканах паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці Босніі і Герцагавіны»*. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права баснійскіх сербаў на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй.

Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН, міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь Іван Антонавіч заявіў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. | "|

### Пастаўкі зброі

У 1995 годзе ў Адрыятычным моры перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы НАТА правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго.

Косаўскі крызіс
---------------

### Афіцыйная пазіцыя

Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з Расіяй. 29 верасня ў г. Нью-Ёрк Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ Жывадзінам Ёванавічам, абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу».

Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка Нацыянальным сходам. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі *«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі Савета Бяспекі ААН з’яўляецца грубым парушэннем Статута ААН, супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»*. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі. 

24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў вайну супраць Бялграда, ён назваў дзеянні Захаду *«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»*. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі.

З асуджэннем аперацыі таксама выступілі Палата прадстаўнікоў і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН Аляксандр Сычоў. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і Індыяй унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу.

### Экспертныя групы

Са снежня 1998 года ў Косаве дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ.

### Гуманітарная дапамога

13 красавіка 1999 года ў прадмесці Бялграда прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады Венгрыі адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у Будапешце, якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ Сяргей Шайгу.

### Візіт Лукашэнкі

Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.
14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі Слабадан Мілошавіч. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да Саюзу Расіі і Беларусі.

Газета «Правда» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы).

Карэспандэнт газеты «Независимая газета» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне прэзідэнта Расіі Барыса Ельцына. Выданне «Свободная пресса» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі.

Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў Сербію ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| На наступны дзень, 4 снежня, прэзідэнт Сербіі Аляксандр Вучыч сустракаецца ў Сочы з Пуціным. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін]. | "|

Пасляваенныя падзеі
-------------------

У 2000 годзе быў скінуты Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады.

Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго Гаазе. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада). 

Старшыня партыі Мікалай Статкевіч у інтэрв’ю карэспандэнту «Савецкай Беларусі», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што *«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»*. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі *«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»*.

Гл. таксама
-----------

* Беларуска-югаслаўскія адносіны

Заўвагі
-------

1. ↑  Малашук 2012, pp. 103–104.
2. 1 2 3  Малашук 2012, p. 105.
3. 1 2 3 4  Малашук 2012, p. 106.
4. ↑  Малашук 2012, p. 104.
5. ↑  Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"
6. ↑  Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1
7. 1 2  Малашук 2012, pp. 106–107.
8. ↑  Гуманитарный конвой прибыл в Югославию
9. 1 2  Михаил Третьяков. Александр Лукашенко в Белграде // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.
10. ↑  Визит в Югославию // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.
11. 1 2  Антон Ходасевич. Как Лукашенко опередил Путина // Независимая газета. — 4 декабря 2019.
12. ↑  Вера Жердева. Сербия и Беларусь: стрельба по своим // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.
13. 1 2  *П. В. Малашук.* Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах // *Вестник Полоцкого государственного университета*. — 2012. — № 9. — С. 97-98.
14. ↑  Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.

Літаратура
----------

* *П. В. Малашук.* Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене // *Вестник Полоцкого государственного университета*. — 2012. — № 1. — С. 102-111.

| Югаслаўскія войны |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Асноўныя падзеі** | **Сербскія і македонскія дзяржутварэнні** | **Дамагаліся незалежнасці** | **Наступствы** |
| Распад Югаславіі
Войны* Дзесяцідзённая вайна ў Славеніі (1991)
* ✯ Вайна ў Харватыі (1991—1995)
* Баснійская вайна (1992—1995)
	+ Харвацка-баснійскі канфлікт (1992—1994)
* Косаўская вайна (1998—1999)
* Вайна НАТА супраць Югаславіі (1999)
	+ сакавік, красавік, май, чэрвень
* Канфлікт у Прэшаўскай даліне (1999—2001)
* Канфлікт у Македоніі (2001)

Храналогія

1991

* Плітвіцкі Крывавы Вялікдзень
* Дзесяцідзённая вайна
* Брыёнскае пагадненне
* Разня ў Белавары
* Бітва за Вукавар
* Вукаварскі інцыдэнт
* Аблога Дуброўніка

1992

* ✰ Аблога Сараева
* Грацкае пагадненне
* Аперацыя «Калідор»

1993

* Бойня ў Кравіцы
* Аперацыя «Масленіца»
* Этнічныя чысткі ў даліне Лашвы
* Аперацыя «Лукавац 93»
* Аперацыя «Медакская кішэнь»

1994

* Першы выбух на рынку Маркале
* Паветраны бой над Баня-Лукай
* Вашынгтонскае пагадненне
* Аперацыя «Тыгр 94»
* Аперацыя «Павук»

1995

* Аперацыя «Маланка»
* Ракетны абстрэл Заграбу
* Разня ў Срэбраніцы
* Аперацыя «Бура»
* Другі выбух на рынку Маркале
* Аперацыя «Абдуманая сіла»
* Інцыдэнт каля Мрконьіча
* Дэйтанскае пагадненне

1999

* Інцыдэнт у Рачацы
* Знішчэнне сербскага пасажырскага цягніка
* Знішчэнне тэлецэнтра ў Бялградзе
* Знішчэнне пасольства Кітая ў Бялградзе
* Бамбардзіроўка вёскі Корыша
* Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1244
* Марш-кідок на Прышціну

2001

* Аперацыя «Брава»
* Бітва за Радушу
* Охрыдскае пагадненне

 | Удзельнікі* Югаславія (СФРЮ)
	+ Югаслаўская НА
* Саюзная Рэспубліка Югаславія Югаславія (СРЮ)
	+ УС Югаславіі
* Рэспубліка Сербская
	+ УС Рэспублікі Сербскай
* Рэспубліка Сербская Краіна
	+ УС Сербскай Краіны
* Рэспубліка Заходняя Боснія
* Паўночная Македонія
	+ УС Рэспублікі Македоніі
	+ МУС Рэспублікі Македоніі (англ.)
* *Сербскія добраахвотнікі:*
	+ Сербская гвардыя
	+ Сербская добраахвотніцкая гвардыя
	+ «Белыя арлы» (англ.)
	+ «Скарпіёны» (англ.)
	+ «Жоўтыя восы» (англ.)
	+ «Ваўкі з Вуч’яка» (англ.)
	+ Добраахвотнікі СРП
* *Ваенная дапамога:*
	+ УНА-УНСО
	+ Рускія добраахвотнікі
	+ Украінскія пілоты
	+ Грэцыя Грэчаскія добраахвотнікі

Ключавыя фігуры

* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Слабодан Мілошавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драгалюб Ойданіч #
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Мамчылі Пырышыч (англ.)
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Велька Кадзіевіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міле Мркшыч #
* Мілан Мілуцінавіч
* Рэспубліка Сербская Радаван Караджыч (#)
* Рэспубліка Сербская Біляна Плаўшыч #
* Рэспубліка Сербская Ратка Младзіч (#)
* Рэспубліка Сербская Мамчыла Краішнік #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Марціч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Мілан Бабіч #
* Рэспубліка Сербская Краіна Горан Хаджыч (#)
* Фікрет Абдыч #
* Паўночная Македонія Борыс Трайкаўскі
* Паўночная Македонія Влада Бучкаўскі
* Паўночная Македонія Любэ Башкоскі
* Вук Драшкавіч
* Жэлька Ражнатавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Міларад Лукавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Драган Васількавіч
* Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія Воіслаў Шэшэль (#)

 | Удзельнікі* Славенія
	+ ТА Славеніі (англ.)
* Харватыя
	+ УС Харватыі
	+ Харвацкія абарончыя сілы
* Рэспубліка Боснія і Герцагавіна
	+ ТА Босніі і Герцагавіны (англ.)
	+ «Зялёныя берэты» (англ.)
	+ УС Рэспублікі Боснія і Герцагавіна
* Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна
	+ Харвацкі савет абароны
* Федэрацыя Босніі і Герцагавіны
* Рэспубліка Косава Рэспубліка Косава
	+ Войска вызвалення Косава
	+ УС Рэспублікі Косава (англ.)
* *Албанскія сепаратысты:*
	+ Армія нацыянальнага вызвалення
	+ Армія вызвалення Прэшава, Медведжы і Буянаваца
	+ Албанская нацыянальная армія
* *Ваенная дапамога:*
	+ Албанія
	+ НАТА
	+ Арганізацыя Ісламская канферэнцыя
	+ Аль-Каіда
	+ Military Professional Resources

Ключавыя фігуры

* Славенія Мілан Кучан
* Славенія Янез Янша
* Харватыя Франья Туджман
* Харватыя Гойка Шушак
* Харватыя Антон Тус
* Харватыя Янка Бабетка
* Харватыя Званімір Чэрвенка
* Харватыя Антэ Гатовіна #
* Блаж Кралевіч
* Алія Ізетбегавіч
* Расім Дэліч
* Атыф Дудаковіч
* Сефер Халілавіч (англ.)
* Насер Орыч
* Мустафа Хайрулахавіч
* Матэ Бобан
* Дарыа Кордзіч (англ.) #
* Рэспубліка Косава Ібрагім Ругова
* Адэм Яшары
* Хашым Тачы
* Агім Чэку
* Рамуш Харадзінай (#)
* Алі Ахмеці
* НАТА Хаўер Салана
* НАТА Уэслі Кларк

 | Наступствы* МТБЮ
	+ Спіс абвінавачаных МТБЮ
* Бульдозерная рэвалюцыя
* Беспарадкі ў Косаве (2004 • 2008 • 2011)
	+ Рэферэндум у Паўночным Косаве
* Абвяшчэнне незалежнасці Косава
	+ Міжнародная рэакцыя
	+ Акцыі пратэсту
* Спіс страт авіяцыі бакоў у ваенных дзеяннях на Балканах (1991—1995)
* Спіс страт авіяцыі бакоў падчас войны НАТА супраць Югаславіі (1999)

Міратворчыя місіі* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNPROFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый KFOR
* Арганізацыя Аб’яднаных Нацый UNMIK
* Еўрапейскі Саюз EULEX

Ірэдэнтызм* Албанія Вялікая Албанія
* Сербія Вялікая Сербія
* Харватыя Вялікая Харватыя

Іншае* Заходне-Сербская Федэрацыя
* Этнічныя чысткі
* Знікненне двух савецкіх журналістаў у Югаславіі 1 верасня 1991 года
* Беспарадкі ў Албаніі (1997)
* Армія вызвалення Чамерыі
* Беларусь і югаслаўскія войны
* Замежныя камбатанты ў Баснійскай вайне
 |

 |
| (#) *— знаходзяцца пад следствам*, # *— асуджаныя за ваенныя злачынствы* |