**Уі́мблдан** (англ.: Wimbledon / 'wɪmbld(ə)n/), гіст. *Wymbeldon* (XIII ст.), *Wimbleton* (XIV ст.), *Wymelton* (XVI ст.) — паўднёва-заходні прыгарад Лондана. Уваходзіць у склад адміністрацыйнага раёна (бора) Мертан, размешчаны за 11,3 км ад Чарынг-Кросa. Вядомы як месца правядзення Уімблданскага тэніснага турніру і (да 2002 года) база аднайменнага клуба футбольнай Прэм’ер-лігі.

Этымалогія назвы
----------------

Назва Уімблдан узыходзіць да стараанглійскага *Wynnmandon*, «Узгорак Вінмана» (стар.-англ.: dun —"hill"). Форма назвы змянілася пасля ўсталявання ўлады нарманаў: *Wynnman-* трансфармавалася ў *Wiman-*, *Wimel-* і, нарэшце, сучасны варыянт *Wimble-* .

Гісторыя
--------

Мясцовасць, дзе цяпер размешчаны Уімблдан, была, верагодна, заселена даўно. У гэтым раёне было зроблена некалькі знаходак, якія датуюцца палеалітам, але галоўным чынам эфектыўнымі былі раскопкі неалітычных паселішчаў. У незабудаваным раёне Уімблдан Коман знойдзена пахаванне, якое складаецца з 23 курганаў, у якіх былі знойдзены артэфакты бронзавага веку, датаваныя трэцім тысячагоддзем да н. э.. Каля 700 года да новай эры тут было пабудавана ўмацаванае паселішча плошчай 12 акраў, якое з XIX стагоддзі прынята называць «Цэзаравым Лагерам» (англ.: Ceasar's Camp). Частка геаграфічных назваў у гэтым рэгіёне адносіцца да дарымскага перыяду.

11-е выданне «Брытанікі» звязвае сучасны Уімблдан з Уібандунам *(Wibbandun)*, месцам бітвы армій каралёў Уэсекса Кеўліна і Кента Этэльберта ў 568 годзе. Аднак «Гісторыя графства Сурэй», якая выйшла прыкладна тады ж, называе гэту тэорыю памылковай. Паміж VI і X стагоддзямі ў гэтым раёне існавала сяло з драўлянай царквой. Паселішча згадваецца ў 967 г. пад назвай *Wimbedounyng* у хартыі, падпісанай каралём Эдгарам Міралюбным.

Уімблданскі тэатр
У Кнізе Страшнага суда Уімблдан не згадваецца; відаць, яго тэрыторыя ўваходзіла ў той час у склад вялікага ўладання Мортлейк. Увесь рэгіён быў спустошаны ў час нарманскага ўварвання, і раздзел Кнігі Страшнага суда, які тычыцца Мортлейка, паказвае, што агульны кошт манара паменшыўся пасля заваявання больш як утрая. Уімблдан як асобнае ўладанне пачынае рэгулярна згадвацца пачынаючы з 1328 года. Большую частку часу аж да 1536 года ён знаходзіўся пад уладай архібіскупаў Кентэрберыйскіх. У сярэдзіне XVI стагоддзя Уімблданскі манар становіцца ўласнасцю кароны, але пазней ізноў пераходзіць у прыватнае валоданне. У 1625 годзе заснаваны тытул віконта Уімблданскага, прысвоены Эдварду Сесілу. Пасля яго смерці манар ізноў пачынае пераходзіць з рук у рукі, двойчы на кароткі час становячыся ўласнасцю каралевы Генрыэты-Марыі. Нарэшце ў 1746 годзе яго атрымаў па спадчыне Джон Спенсер, будучы віконт Спенсер-Алтарп і граф Спенсер. З тых часоў у яго родзе манар перадаваўся па спадчыне, пакуль у 1877 яго не прадаў пяты граф Спенсер.

У 1838 годзе ва Уімблдане адкрылася чыгуначная станцыя, а ў 1889 годзе ва Уімблдан-Парку яшчэ адна, што зрабіла гэтыя месцы даступнымі і прывабнымі для новых жыхароў.

У 1866 годзе на Уімблдан распаўсюдзілася дзеянне Акту аб мясцовым самакіраванні 1858 года. З 1894 па 1905 год Уімблдан знаходзіўся пад кіраваннем раённага савета, а затым атрымаў статус горада.

У гады Першай сусветнай вайны ва Уімблдане была сфарміравана добраахвотніцкая 190-я брыгада палявой артылерыі колькасцю ў 700 чалавек. Брыгада ўдзельнічала ў баявых дзеяннях у Францыі, Італіі і Бельгіі. У 1916 годзе на Уімблдан Коман быў пабудаваны аэрадром для знішчальнай авіяцыі, якая абараняла Лондан. У час Другой сусветнай вайны Уімблдан, пачынаючы з 16 жніўня 1940 года, неаднаразова падвяргаўся бамбардзіроўкам, якія забралі жыцці 150 жыхароў і разбурылі 810 дамоў. Уімблдан служыў перавалачным пунктам для прыёму бежанцаў з Польшчы, Бельгіі, Нідэрландаў і Францыі.

У 1965 годзе лонданскі бора Уімблдан быў аб’яднаны з бора Мітчам і раёнамі Мертан і Мордэн у адзіны бора Мертан. У 90-я гады адміністрацыя новага бора была пераведзена з мэрыі Уімблдана ў Мордэн.

Штогадовы тэнісны турнір
------------------------

Асноўны артыкул: **Уімблданскі турнір**
У 1870-х гадах каля падножжа ўзгорка, на землях паміж лініяй чыгункі і Уорпл Роўд (*Worple Road*), Усеанглійскі клуб лаўн-тэніса і кракета пачаў праводзіць свае штогадовыя чэмпіянаты. Аднак, папулярнасць гульні ў кракет ішла на спад, тады як новы спорт, лаўн-тэніс, атрымліваў усё большае распаўсюджванне. Першапачаткова маючы толькі адну з пляцовак, вылучаную пад тэніс, клуб вырашыў правесці свой першы *Чэмпіянат па лаўн-тэнісе* у ліпені 1877 года. Турнір пачаўся 9 ліпеня, спаборніцтвы былі праведзены толькі ў адзіночным мужчынскім разрадзе.

Насельніцтва і знакамітыя грамадзяне
------------------------------------

Са змяншэннем кошту чыгуначных квіткоў у 1880-я гады ва Уімблдан, дзе да гэтага жылі галоўным чынам забяспечаныя людзі, пачаўся прыток меней заможных жыхароў. Насельніцтва Уімблдана складала 6000 чалавек у 1865 годзе, але ўжо да 1891 годзе вырасла амаль да 26 тысяч, а да 1901 годзе звыш 41 тысячы чалавек. Да выбараў 2010 года ва Уімблдане пражывала каля 93 тысяч чалавек.

Сярод выхадцаў і жыхароў Уімблдана было шмат вядомых асоб:

* палітык-абаліцыяніст Уільям Уілберфарс
* ідэолаг брытанскага лібералізму Чарлз Джэймс Фокс
* пісьменнік Фрэдэрык Марыет
* гісторык і пісьменнік Роберт Грэйвс
* акцёр Олівер Рыд
* бізнесвумен-галерыст Тамара Бекуіт

У розныя гістарычныя перыяды там (кароткачасова) пражывалі адмірал Нэльсан, Артур Шапенгаўэр (1803 г.), імператар Эфіопіі Хайле Селасіе I (1936 г.)  і іншыя.

Уімблдан у мастацтве
--------------------

Уімблдан з’яўляецца месцам дзеяння раманаў сучаснага брытанскага пісьменніка Найджэла Уільямса, вядомых пад агульнай назвай «Уімблданская трылогія»:

* Уімблданскі атручальнік (англ.: The Wimbledon Poisiner, 1990); паводле кнігі ў 1994 годзе сняць шматсерыйны фільм для Бі-Бі-Сі
* Прышэльцы з SW19 (англ.: They Came From SW19, 1992)
* На ўсход ад Уімблдана (англ.: East of Wimbledon, 1993)

Ва Уімблдане разгортваецца дзеянне серыі кніг пра ўомблаў дзіцячай пісьменніцы Элізабет Берэсфард. Уімблдан таксама з’яўляецца месцам падзення аднаго з марсіянскіх міжпланетных караблёў у «Вайне светаў» Герберта Уэлса.

Зноскі
------

1. ↑  Выбарчыя акругі Вялікабрытаніі, 2010 год Архівавана 10 студзеня 2011. (англ.)
2. ↑  *Adrian Room.* Placenames of the world / H. E. Malden. — 2006. — Vol. IV. — P. 407. — 433 p. — ISBN 0-7864-2248-3.
3. ↑  Сайт Уімблданскага гістарычнага музея: старажытны Уімблдан Архівавана 16 кастрычніка 2010.  (англ.)
4. 1 2 3  Сайт Уімблданскага гістарычнага музея: жалезны век, рымляне, саксы, нарманы(недаступная спасылка)  (англ.)
5. 1 2 3 4 5 6  Parishes: Wimbledon // A History of the County of Surrey / H. E. Malden. — 1912. — Vol. IV. — P. 120—125.
6. 1 2  Артыкул *Уімблдан* у Энцыклапедыі Брытаніка, 11-е выд.
7. ↑  Сайт Уімблданскага гістарычнага музея: новы Уімблдан(недаступная спасылка)  (англ.)
8. 1 2  Сайт Уімблданскага гістарычнага музея: рост насельніцтва(недаступная спасылка)  (англ.)
9. ↑  Сайт Уімблданскага гістарычнага музея: Першая сусветная вайна(недаступная спасылка)  (англ.)
10. ↑  Сайт Уімблданскага гістарычнага музея: Другая сусветная вайна(недаступная спасылка)  (англ.)
11. ↑  Haile Selassie returns to Wimbledon The Anglo-Ethiopian Society.
12. ↑  The Wimbledon Poisoner на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)

Спасылкі
--------

* Артыкул *Уімблдан* у Энцыклапедыі Брытаніка, 11-е выд.
* Parishes: Wimbledon // A History of the County of Surrey / H. E. Malden. — 1912. — Vol. IV. — P. 120—125.