**Гальяш Пельгрымоўскі** (1564 — пасля 17.8.1604) — грамадскі дзеяч Рэчы Паспалітай, пісьменнік.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Біяграфічных аб ім звестак захавалася няшмат. Нарадзіўся, магчыма, у Ашмянскім павеце. Паходзіў са шляхецкага роду герба Навіна. Вучыўся ў кальвінісцкай школе. Напэўна, атрымаў добрую адукацыю, што дазволіла яму працаваць у каралеўскай канцылярыі.

Удзельнік Лівонскай вайны 1558-83. У 1581 пад камандаваннем Крыштафа Радзівіла прымаў удзел разам з Ф. Кмітам-Чарнабыльскім і А. Рымшам у паходзе ў Расію. Сакратар польскага караля Стэфана Баторыя, у 1583 па яго даручэнні ездзіў у Маскву да Івана IV Грознага. 3 1586 пісар ВКЛ, з 1600 сакратар пасольства Рэчы Паспалітай у Маскве на чале з Л. Сапегам, з 1602 выконваў абавязкі маршалка Літоўскага трыбунала.

Аўтар паэтычных і празаічных панегірыкаў на лацінскай мове, празаічнага дыярыуша на польскай мове «Пасольства Льва Сапегі ў 1600 годзе ў Маскву паводле дыярыуша Гальяша Пельгрымоўскага, сакратара пасольства, з рукапісу, выпадкова знойдзенага, Уладзіславам Трэмбіцкім апісанае» (надрук. ў 1846, Гродна). У дыярыушы былі тэксты і на беларускай мове: праект дагавора паміж Польшчай і Маскоўскай Руссю, пералік падарункаў рускаму цару і яго сыну, выступленні Л. Сапегі і Г. Пельгрымоўскага ў прысутнасці цара. Гэтаму падарожжу Гальяш Пельгрымоўскі прысвяціў і вершаваны твор на польскай мове. Ля вытокаў беларускай паэзіі знаходзіцца яго паэма на беларускай і польскай мовах «Гутарка аднаго Паляка з Маскалём на маскоўскім замку ў годзе 1601», у якой аўтар раскрывае сістэму погляцаў на міжнародныя адносіны і становішча, справы рэлігіі, свабоды сумлення і інш.

Творчасць
---------

Літаратурную дзейнасць Г. Пельгрымоўскі пачаў у 1583. Пісаў на лацінскай і польскай мовах, у позніх творах выкарыстоўваў і старабеларускую мову.

Лацінамоўная паэма «Панегірык у гонар князя Крыштофа Радзівіла» (Кракаў, 1583) стала літаратурным дэбютам. У гонар Крыштофа Радзівіла Г. Пелырымоўскі апублікаваў яшчэ два панегірычныя творы: «На шлюб найсвятлейшага князя і гаспадара Альберта Радзівіла» (Вільня, друк. Д. Лэнчыцкага, 1585) з нагоды шлюбу Альбрыхта Радзівіла з курляндскай князёўнай Ганнай і «Пасланне да шляхетнага гаспадара Тэадора Скуміна» (Вільня, друк. Я. Карцана, 1586) у гонар Фёдара Скуміна-Тышкевіча. Але самым цікавым з лацінамоўных твораў пісьменніка 1580-х гадоў з'яўляецца празаічны трактат з асобнымі вершаванымі ўстаўкамі «Пра герояў Царквы Божай» (Кракаў, 1585). Трактат прысвечаны жыццю і подзвігам славутых біблейскіх персанажаў і герояў старажытнасці. Аўтар даследуе тут сутнасць гераізму і разглядае яго канкрэтныя праявы ў жыцці чалавека.

У 1590-х гадах Г. Пельгрымоўскі паступова пераходзіць на польскую мову. Пад крыптанімам-псеўданімам «E. P. Philalethes Lithuanie» ён выдае вялікі вершаваны твор на польскай мове «Дыялог літоўскага шляхціца пра Інфлянцкую вайну караля Стэфана з князем маскоўскім...» (Вільня, друк. Я. Марковіча, 1594) і ананімна — зборнік вершаў на лацінскай і польскай мовах «Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай» (1597). Абедзве кнігі падагульняюць тэму Лівонскай вайны.

«Дыялог літоўскага шляхціца...» налічвае каля 2000 радкоў і з'яўляецца, па-сутнасці, падрабязнай хронікай Лівонскай вайны: ад уварвання войскаў Івана IV у Прыбалтыку ў 1558 і да заключэння Ям-Запольскага мірнага пагаднення паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскім княствам 6 студзеня 1582. Для нашчадкаў занатаваныя найбольш важныя падзеі вайны (асабліва яе заключнай фазы): падзенне Полацка, вызваленне Полацка, узяцце Вялікіх Лук, няўдалая аблога Пскова, а таксама шматлікія соймы, дыпламатычныя перамовы і г.д. На старонках «Дыялога...» згадваюцца многія героі Лівонскай вайны: Крыштоф Радзівіл Пярун, Філон Кміта-Чарнабыльскі, Канстанцін Астрожскі, Міхал Вішнявецкі і інш. Але асноўную ўвагу паэт засяроджвае на дзейнасці караля польскага і вялікага князя літоўскага Стэфана Баторыя і на апошняй фазе Лівонскай вайны. Такім чынам, Г. Пельгрымоўскі выступіў непасрэдным прадаўжальнікам традыцыі М. Стрыйкоўскага, стварыўшы яшчэ адну — дыялагічную — хроніку ў польскамоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу.

Водгукі падзеяў Лівонскай вайны чуваць і ў ананімна выдадзеным зборніку вершаў на лацінскай і польскай мовах «Патрыёт Айчыны да сенату і дзяржавы літоўскай» (1597), аўтарства якога традыцыйна прыпісваецца Г. Пельгрымоўскаму. Паэтычны твор складаецца з 23 вершаў, цесна звязаных між сабой тэматычна і кампазіцыйна. «Патрыёт Айчыны...» выдадзены пад адной нокладкай у двух варыянтах: лацінамоўным і польскамоўным. Мастацкая сітуацыя ў дэкламацыі Г. Пельгрымоўскага нагадвае паседжанне сената, у якім бяруць удзел Патрыёт Айчыны, Маці-Літва і яе шматлікія дзеці: розныя чемлі Вялікага княства Літоўскага (не толькі ваяводствы, што ўваходзілі ў склад дзяржавы пад канец XVI ст. але і колішнія ўладанні і нават сумежныя тэрыторыі). Тэма выступлення Патрыёта і ўсяго «паседжання сената» — заняпад некалі магутнай дзяржавы, абыякавасць грамадзян да лёсу Бацькаўшчыны.

У вершы «Масконія» паэт з горыччу заўважае, што шматлікія войны, якія з пераменным поспехам вялі паміж сабой гэтыя дзве дзяржавы, былі на радасць «паганым». Менавіта ў саюзе супраць татар і турак бачыць ён трывалую аснову міру паміж дзвюма хрысціянскімі краінамі. І праз некалькі год пасля апублікавання кнігі яму давялося ў складзе пасольства Льва Сапегі адправіцца ў Маскву заключаць вечны мір паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскім княствам. Творчым вынікам гэтай паездкі сталі тры творы: празаічны дыярыуш пасольства, кароткі вершаваны дыялог «Гутарка аднаго паляка з маскалём...» і вершаваны дыярыуш «Пасольства да вялікага князя маскоўскага» (ніводнае з іх не было апублікаванае пры жыцці аўтара).

Менавіта вершаваны дыярыуш «Пасольства да вялікага князя маскоўскага» (каля 7000 радкоў) стаў найбольш значным творам у літаратурнай спадчыне Г. Пельгрымоўскага. Пад канец паэмы змешчаны дадатак да яе: незавершанае апісанне пасольства Міхаіла Салтыкова-Марозава ў Вільню да караля Жыгімонта III у 1602. Можна меркаваць, што паэма створана незадоўга да смерці аўтара, недзе ў 1602—03. Параўнанне тэксту «Пасольства...» са зместам празаічнага дыярыуша дазваляе зрабіць наступную выснову: вершаваная форма прывяла не толькі да рытмічнага ўпарадкавання празаічнага тэксту і механічнага аздаблення яго рыфмамі, але і да ўзмацнення вобразнасці, мастацкай выраз-насці, да з'яўлення паэтычных штампаў-клішэ, характэрных для эпічнага стылю. Такім чынам, «Пасольства да вялікага князя маскоўскага» можна разглядаць і як дыярыуш у вершаванай форме, і як эпічную паэму ў форме дыярыуша.

Выключнае месца ў шматмоўнай паэзіі Беларусі эпохі Рэнесансу займае вершаваны дыялог Гальяша Пельгрымоўскага «Гутарка аднаго паляка з маскалём на Маскоўскім замку ў годзе 1601» — сінкрэтычны ў жанравых адносінах твор, які ўзнік на сумежжы паэзіі і драматургіі. «Гутарка...», як і вершаваны дыярыуш Г. Пельгрымоўскага «Пасольства да вялікага князя маскоўскага», прысвечана перамовам паслоў Рэчы Паспалітай з маскоўскімі баярамі ў 1600—01. Але гэтым разам паэт выкарыстаў люстэрка сатырычнае, блазенскае: гутарка паляка Івана з маскалём Ігнатам пры ўсёй значнасці закранутых праблем з'яўляецца своеасаблівай пародыяй на перамовы Л. Сапегі з М. Салтыковым, I. Тацішчавым, М. Абаленскім і дзякам Апанасам. У размове Івана з Ігнатам і яго прыяцелямі аўтар «Гутаркі...» у скандэнсаванай мастацкай форме адлюстраваў не толькі змест перамоў Л. Сапегі з баярамі, але і стыль маскоўскай дыпламатыі, які выводзіў з раўнавагі польска-беларускіх паслоў. Ні на адно пытанне Ігнат не адказвае канкрэтна, хваліць маскоўскія парадкі, улазіць у непатрэбныя тэалагічныя дыскусіі, не прыслухоўваецца да аргументаў суразмоўцы, але ўвесь час заклікае яго да братэрскай любові (таксама, як дзяк Апанас заклікаў польска-беларускіх паслоў да братэрскай еднасці на афіцыйных перамовах). Няшчырасць Ігната вынікае з яго халопскай залежнасці ад цара, з яго боязі быць пакараным за размову з іншаземцам. Паляк Іван разумее гэта і нават спачувае суразмоўцу. Пераканаўшыся ў шчырасці і «любові» Івана, Ігнат досыць крытычна выказваецца пра свайго цара, адно просіць новага прыяцеля не выдаваць яго іншым маскалям. Шляхціц Іван дае баярыну слова не выдаваць яго, і на гэтым сустрэча прадстаўнікоў дзвюх палітычных сістэм, адметных культур заканчваецца.

Героі «Гутаркі...» маюць свае характары, вобраз мыслення, манеру размаўляць, прычым размаўляюць яны на розных мовах: Іван — на польскай, Ігнат — на рускай (фактычна на беларускай, бо недастатковае валоданне рускай мовай у аўтара кампенсавалася, відаць, веданнем беларускай мовы). «Гутарка аднаго паляка з маскалём...» засведчыла наяўнасць у Г. Пельгрымоўскага драматургічнага таленту, адлюстравала тэндэнцыю збліжэння літаратурнага дыялога з тэатральным. На сучасную беларускую мову гэты твор пераклаў М. Танк.

Беларускія пераклады
--------------------

* Гутарка аднаго Паляка з Маскалём на маскоўскім замку ў годзе 1601 // Полымя. 1994. № 7.

Зноскі
------

1. ↑  Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386—1795 / пад рэд. J. Wolff — Kraków: 1885. — С. 270.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q123243396'></a>

Літаратура
----------

* Казбярук У. Мастацкі дакумент сярэднявечча // Спадчына. 1992. № 4.
* Кавалеў С. Казбярук У. Пісьменнік, палітык эпохі рэнесансу // Спадчына № 4, 1992. — С. 28-53.
* Кавалёў С. У пошуках вечнага міру // Спадчына. 1992. № 4.
* Саверчанка І. Гальяш Пельгрымоўскі // Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм. камент. І. Саверчанкі — Мн. 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5
* Кавалёў С. Гальяш Пельгрымоўскі // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 1. Даўняя літаратура: XI — першая палова XVIII стагоддзя / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома В. Чамярыцкі. — 3-е выд. выпр. — Мн. 2010. ISBN 978-985-08-1166-0.

| ⛭Дзякі, пісары, сакратары вялікіх князёў, пісары вялікія і польныя літоўскія |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| ПісарыВітаўта | 
* Конрад Франкенберг (1405—1418)
* Мікалай Цэбулька (1409—1429)
* Ян Ліхтэнвальд (1410—1418)
* Рагоза (1418—1430)
* Барталамей (Бартольд, Бартка) з Горкі (1421—1430)
* Мікалай Малдрык з Кобіль (1425—1430)
* Даўгерд (1426)
* Лютка з Бжэзя (1429—1430)
* Дамарат Ян са Стадкава (1430)

 |
| ПісарыСвідрыгайлы | 
* Рагоза (1430—1432)
* Снаксар (1438—1446)
* Федка Казлоўскі (1445, «канцлер»)
* кн. Барыс («падканцлер»)
* Яшка (1452)

 |
| ПісарыЖыгімонта | 
* Саўл з Твардова (1432)
* Мікалай з Блашковіц (1432—1436)

 |
| ПісарыКазіміраЯгелончыка | 
* Пузыр (1440—1445)
* Лугвен (1440—1450)
* Сапега (1440—1450)
* Іван Кушлейка (1440—1460)
* Мікалай (1441)
* Копаць (1447—1452)
* Васька Паўлавіч (1448)
* Якуб (1449—1466)
* Мікіта (1449—1469)
* Васька Любіч (1450—1473)
* Янушка (1455—1464; 1482)
* Марцін з Лускі (1457)
* Панюта (1465)
* Пятрашка (1469—1586)
* Кошка (1470)
* Сапежыч (1471—1486)
* Федка Уладыка (1482—1486)
* Федка Сенькавіч (1482—1486)
* Федка (1482—1486, «дзяк»)
* Тунгель (1482—1486)
* Федка Аляшковіч (1482—1486)
* Васька Дарашковіч (1482—1486)
* Федка Бельцэвіч (1482—1486)
* Івашка Уладыка (1486)
* Федка Янушковіч (1486)
* Іван Сапега (1486—1513)
* Леўка Багавіцінавіч (1487—1490)
* Васька Баса (1490)
* Манька Калусоўскі (1490)
* Васіль Нікольскі (1492—1507)

 |
| ПісарыАляксандраЯгелончыка | 
* Івашка Уладыка (1486—1499)
* Федка Янушкавіч (1486—1506)
* Іван Сапега (1486—1513)
* Адам з Котры (1492—1506)
* Федка Рыгоравіч (1492—1501)
* Васіль Нікольскі (1492—1507)
* Янушка (1494—1499)
* Эразм Цёлак (1493—1503)
* Ігнат (1498)
* Рыгор Грамыка (1499—1506)
* Міхаіл Богуш-Багавіцінавіч (1500—1506)
* Станіслаў Венет (1501)
* Леўка Багавіцінавіч (1502—1503)
* Копаць Васілевіч (1506—1531)

 |
| ПісарыЖыгімонтаСтарога | 

|  |  |
| --- | --- |
| Пісары«рускія» | 
* Копаць Васілевіч (1506—1531)
* Міхаіл Богуш-Багавіцінавіч (1500—1530)
* Рыгор Грамыка (1499—1528)
* Іван Сапега (1486—1513)
* Федка Святоша (1508—1511)
* Міхал Свінюскі (1512—1521; 1531—1543)
* Багухвал (1514—1516; 1525—1528)
* Іван Гарнастай (1517—1558)

 |
| Пісары«лацінскія»свецкія | 
* Іван Сапега (?—1517)
* Мікалай Рачковіч (1508—1516)
* Павел Нарушэвіч (1517—1540)
* Станіслаў Скоп (1523—1529)
* Мікалай Андрушавіч (1527—1547)
* Вацлаў Мікалаевіч (1535—?)

 |
| Пісары«лацінскія»духоўныя | 
* Адам з Котры (?—1510)
* Мікалай з Жукава (1506)
* Ян Філіпавіч (1508—1510)
* Ваўжынец Меджылескі (1511—1524)
* Ян Лявіцкі (1524)
* Станіслаў Тарло (1524)
* Мікалай Вежгайла (1524)
* Ян Куніцкі (1525)
* Ян з Даманава (1540—?)

 |

 |
| ПісарыЖыгімонтаАўгуста(да 1566) | 
* Іван Гарнастай (?—1558)
* Ян з Даманава (1545)
* Валяр’ян Пратасевіч (1545—1549)
* Леў Пацеевіч (1546—1550)
* Мацей (1549)
* Станіслаў Камароўскі (1550—1553)
* Гермаген Гарнастай (1551—1552)
* Астафій Валовіч (1551—1561)
* Пётр Сямашка (1552—1554)
* Вацлаў Мікалаевіч ()
* Ян Гайка (1554—1566)
* Ян Шымкавіч (1554—1569)
* Мікалай Нарушэвіч (1561—1566)

 |

 |
| 

| Пісары вялікія і польныя пасля рэформы 1566 года |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Пісары вялікія літоўскія | Пісары польныя літоўскія |
| 
* Ян Шымкавіч (1554―69)
* Мікалай Нарушэвіч (1561―66)
* Андрэй Абрынскі
* Геранім Валовіч
* Яўстах Валовіч
* Аляксандр Гасеўскі
* Крыштоф Гасеўскі
* Ян Казімір Пац
* Аляксандр Крыштоф Нарушэвіч
* Андрэй Францішак Катовіч
* Міхал Кароль Друцкі-Сакалінскі
* Канстанцін Ян Шуйскі
* Крыштаф Дунін-Раецкі
* Марцыян Дамінік Валовіч
* Крыштаф Зяновіч
* Караль Пётр Панцажынскі
* Багуслаў Гасеўскі
* Міхал Ян Зянковіч
* Антоній Юзаф Война
* Ежы Мікалай Гільзен
* Антоні Эразм Валовіч
* Ігнацы Масальскі
* Томаш Ігнацы Зянковіч
* Павел Ксаверый Бжастоўскі
* Юзаф Касакоўскі
* Адам Нарушэвіч
* Міхал Хамінскі
* Каспар Гедройц

 | 
* Міхаіл Гарабурда
* Гальяш Пельгрымоўскі
* Ян Друцкі-Сакалінскі
* Станіслаў Нарушэвіч
* Андрэй Казімір Завіша
* Андрэй Казімір Асоўскі
* Казімір Міхал Пац
* Крыштоф Канстанцін Пац
* Міхал Пузына
* Антоні Аскерка
* Міхал Копаць
* Ежы Тышкевіч
* Тадэвуш Агінскі
* Ігнацы Воўк-Ланеўскі
* Канстанцін Людвік Плятэр
* Юзаф Сасноўскі
* Юзаф Радзівіл
* Ігнацы Патоцкі
* Ігнацы Мараўскі
* Алойзы Сулістроўскі
* Станіслаў Мірскі

 | 
* Мацей Савіцкі
* Леў Сапега
* Габрыэль Война
* Мацей Война
* Януш Тышкевіч
* Крыштаф Стэфан Сапега
* Марцыян Трызна
* Францішак Далмат-Ісайкоўскі
* Ян Даўгяла-Завіша
* Ежы Станіслаў Валовіч
* Валерыян Станіслаў Юдзіцкі
* Андрэй Казімір Гелгуд
* Канстанцін Бенедыкт Бжастоўскі
* Юзаф Бжастоўскі
* Міхал Скарбек-Важынскі
* Ян Пётр Юдзіцкі
* Міхал Бжастоўскі
* Удальрык Крыштаф Радзівіл
* Антоні Тызенгаўз
* Мікалай Тадэвуш Лапацінскі
* Міхал Пшаздзецкі
* Бенедыкт Марыконі

 | 
* Васіль Дравінскі (1566―76)
* Лаўрын Война (1566―76)
* Мікалай Ясінскі (1576―84)
* Вацлаў Агрыпа (1576―86)
* Стэфан Пац
* Крыштаф Міхал Сапега
* Казімір Леў Сапега
* Крыштаф Завіша
* Піліп Абуховіч
* Ян Мікалай Станкевіч
* Цыпрыян Павел Бжастоўскі
* Ян Уладзіслаў Бжастоўскі
* Ян Стэфан Тызенгаўз
* Міхал Тызенгаўз
* Міхал Юзаф Масальскі
* Людвік Хамінскі
* Антоні Тадэвуш Пшаздзецкі
* Антоні Міхал Пац
* Аляксандр Тышкевіч
* Вінцэнт Тышкевіч
* Антоні Дзедушыцкі

 | 
* Францішак Жук
* Войцех Стаброўскі
* Тэадор Ляцкі
* Геранім Пясецкі
* Аляксандр Гасеўскі
* Мікалай Крыштаф Сапега
* Уладзіслаў Валовіч
* Мацей Міхал Францкевіч-Радзімінскі
* Аляксандр Палубінскі
* Ян Агінскі
* Міхал Антоній Крышпін-Кіршэнштэйн
* Андрэй Казімір Крышпін-Кіршэнштэйн
* Міхал Юзаф Сапега
* Караль Сапега
* Міхал Казімір Агінскі
* Юзаф Сасноўскі
* Юзаф Вінцэнт Плятэр
* Ежы Вяльгорскі
* Міхал Гелгуд
* Міхал Касакоўскі

 |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: eliasz-pielgrzymowski-pilgrimovius-pilgrzymowski-h-nowina · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1056155531 · ISNI: 0000 0001 1220 2433 · LCCN: n2004090194 · VIAF: 163400470 |