**Басу́та**, таксама **басо́та**, **су́та**, **со́та**, **паўднёвыя со́та** (саманазва *Basotho*) — паўднёваафрыканскі народ. Басута жывуць пераважна ў ПАР і Лесота, прычым у апошняй краіне складаюць асноўную этнічную супольнасць. Агульная колькасць (2016 г.) - 5 679 100 чал.

Паходжанне
----------

Басута належаць да групы народаў банту. Археолагі мяркуюць, што агульныя продкі басута, тсвана і педы мігрыравалі ў Паўднёвую Афрыку з Усходняй Афрыкі не пазней за VII ст. н. э. У раёне Яганэсбурга яны стварылі культуру здабытчыкаў жалеза. У XV ст. адбыўся першасны падзел агульных продкаў на тры галіны — паўднёвую, усходнюю і паўночную, значна пашырыліся населеныя імі тэрыторыі.

Канчатковае вылучэнне паўднёвых сота здарылася ў XIX ст. калі кароль Машвешвэ I аб'яднаў роды, якія пад ціскам нгуні былі вымушаны ратавацца ў горнай мясцовасці, і стварыў дзяржаву, вядомую ў нашы дні як Лесота.

Культура
--------

*Махора*
Басута традыцыйна спалучаюць земляробства і жывёлагадоўлю. Доўгі час асноўнымі сельскагаспадарчымі культурамі былі проса і сорга. У нашы дні важную ролю адыгрываюць кукуруза, бульба, гарох, фасоля, часнык і інш. Трымаюць кароў, авечак, коз, коней, хатнюю птушку. У Лесота шырока распаўсюджана парода поні *басута*. Земляробства лічыцца жаночай справай, а жывёлагадоўля — мужчынскай. Са старажытных часоў басута займаюцца здабычай і апрацоўкай жалеза, вырабам керамікі і пацерак. У сельскай мясцовасці жанчыны вырабляюць ваўняныя тканіны, плеценыя травяныя дываны і кошыкі. 

Штодзённая ежа складаецца з крупяной кашы. Асабліва распаўсюджана кукурузная каша *пап-пап*. У кашу часцяком кладуць молатыя бабовыя, бульбу, зеляніну, кураціну і прыправы. Улетку ўжываюць садавіну, на працягу ўсяго года — смажаную кукурузу. Ялавічыну і бараніну ядуць як самастойныя святочныя стравы. Папулярныя напоі — кіслае малако і *джаале*, піва з сорга. 

Традыцыйная вопратка — доўгая ваўняная накідка і плецены востраканцовы капялюш. У нашы дні карыстаюцца еўрапейскай вопраткай, аднак накідкі і капялюшы апранаюць у святочныя дні.

Большасць басута жыве ў вёсках з раскіданай планіроўкай. Традыцыйныя круглявыя хаціны *махора* будуюць з камянёў, якія змацоўваюць і тынкуюць сумяссю зямлі і гною. Падлога робіцца з утрамбаванага гною. Дах крыецца саломай.

Асноўная сацыяльная адзінка — пашыраная сям'я, на чале якой стаіць мужчына. Шлюбу папярэднічае выкуп *бахады*, што перадаецца сям'ёй жаніха сям'і нявесты. Дазваляюцца шлюбы са стрыечнымі сваякамі. Сярод сацыяльнай эліты часта практыкуецца палігінія. Адказнымі за выхаванне дзяцей лічацца маці і бабулі. Вядомы выпадкі перадачы дзяцей для выхавання сваякам, звычайна з горада ў вёску. Сталенню папярэднічаюць абрады ініцыяцыі. Яны ўключаюць абразанне крайняй плоці ў хлопчыкаў і абразанне клітару ў дзяўчынак.

Адлік сваяцтва вядзецца па мужчынскай лініі. Сем'і аб'ядноўваюцца ў буйныя роды, кожны з якіх мае асобную назву, звычайна жывёлы. На чале роду стаяць правадыры. Іх улада перадаецца па спадчыне. У мінулым правадыры былі ваеннымі лідарамі, займаліся судовымі справамі і размяркоўвалі зямлю. У Лесота захавалася сацыяльная сістэма, сфарміраваная ў XIX ст. На чале краіны стаіць кароль, які з'яўляецца правадыром рода *Бамакатэлі* (Кракадзіл) і вярхоўным правадыром усёй краіны. Яму належыць уся зямля. Нягледзячы на існаванне сучаснай парламенцкай сістэмы кіравання, значную ролю адыгрываюць іншыя правадыры родаў. 

Басута маюць багаты фальклор — казкі, міфы, гістарычныя паданні, спевы, танцы. Песні суправаджаюцца музыкай і воплескамі ў далоні. Папулярны харавыя спевы. Распаўсюджаныя музучныя інструменты — барабаны, ляскоткі, свісткі і струнныя прылады.

Мова
----

Мова сесута належыць да групы моў банту. Пісьмовасць на аснове лацінкі з 1841 г. З'яўляецца афіцыйнай мовай у Лесота і ПАР.

Рэлігія
-------

Традыцыйная рэлігія басута заснавана на веры ў духаў продкаў *баліма*, якія быццам бы апякуюць ці караюць жывых людзей, з'яўляюцца іх заступнікамі перад вышэйшым богам *Мадыма*. Басута таксама вераць у духаў прыроды і магію. Хрысціянства распаўсюджваецца з 1833 г. Большасць вернікаў наведвае касцёл і адначасова працягвае прытрымлівацца традыцыйных вераванняў.

Зноскі
------

1. ↑  Sotho
2. ↑  Boys quit school to become men
3. ↑  Female Genital Mutilation

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Басута
* Sotho — Countries and Their Cultures
* Sotho (South Sotho or Basotho)
* THE BASOTHO(недаступная спасылка)
* Cultures and Languages — Sesotho

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 126524781 · LCCN: sh85125341 |