**Ваіту́пу** (на мове тувалу *Vaitupu*) — атол у складзе астравоў Тувалу на поўдні Ціхага акіяна. Належыць да дзяржавы Тувалу. Агульная плошча — 5,6 км². Насельніцтва — 1061 чал. (2017 г.).

Гісторыя
--------

Дакладная дата першага паселішча Вайтупу невядомая. Згодна з вуснай гісторыяй, заснавальнікам суполкі Вайтупуан быў самаанец па імені Тэлематуа, які прыбыў у 16-м ці 17-м стагоддзі. Аднак не выключана, што танганцы ўпершыню дасягнулі атола ў сярэдзіне -13 ст. Вайтупу падтрымліваў кантакты з Тонга на працягу ўсёй сваёй гісторыі, як мірныя (шлюбныя саюзы), так і варожыя (візіты тангайскіх шукальнікаў рабоў). Слова вайтупу азначае «крыніца вады». 

Нягледзячы на тое, што ў ранейшых крыніцах аб адкрыцці Вайтупу сцвярджалася, што Абед Старбак, капітан кітабойнага судна "Лопер" з Нантакета, убачыў гэты востраў у 1825 годзе, насамрэч ён убачыў гэту толькі 26 красавіка 1826 года. Уільям Пласкет, капітан Нантакетскага кітабойнага судна Independence II, завітаў у Вайтупу 21 жніўня 1827 г. У сувязі з ранейшым назіраннем вострава Старбакам запіс у журнале Пласкета ў той дзень, калі ён зноў адкрыў яго, можа здацца некалькі выдатным:

«[...] Пры дзённым святле выявіў, што гэта невялікі нізкі востраў даўжынёй каля 6 міль. [...] Маючы на борце аднаго тувалуанца і перакладчыка, якога мы прывезлі з Ротумы, які раней належаў да аднаго з гэтых астравоў і разумеў іх мову, мы даведаліся, што мясцовыя жыхары ніколі раней не бачылі карабля. Мясцовая назва гэтага вострава - войтопу. Яно не пазначана ні ў кнігах, ні ў картах, таму мы называем яго новым адкрыццём. Шырата 7°-25 [паўднёвая] даўгата 178°-78 усходняя»

Старбак назваў яго «востравам Трэйсі». Даследчая экспедыцыя Злучаных Штатаў пад кіраўніцтвам Чарльза Уілкса наведала Вайтупу ў 1841 годзе.

Самоанскія пастары з Лонданскага місіянерскага таварыства паспяхова ўвялі хрысціянства ў 1860-х гадах. Пастары забаранялі многія культурныя практыкі астраўлян. Яны таксама ўвялі самаанскую мову, бо іх Бібліі былі напісаны на самаанскай мове. Менавіта таму востравіцяне ўмелі пісаць на самаанскай мове. а не на роднай мове. 

Вайтупуанцы адзначаюць Te Aso Fiafia (Дзень шчасця) 25 лістапада кожнага года. Te Aso Fiafia адзначае 25 лістапада 1887 г. калі была выплачана апошняя частка доўгу ў памеры 13 000 долараў нямецкай гандлёвай фірме H. M. Ruge and Company, якая працавала ў Апіі, Самоа. Справа Вайтупу заключаецца ў тым, што Томас Уільям Уільямс, агент Руге, прыкідваўся, што робіць паслугу сваім кліентам, дазваляючы ім атрымліваць тавары ў крэдыт.   У 1883 годзе доўг вайтупуанаў складаў 13 000 долараў, і Х. М. Руге і кампанія пагражала захапіць увесь востраў, калі доўг не будзе вернуты. Німія, пастар Вайтупуа, які на той момант жыў ў Самоа, вярнуўся і арганізаваў працоўныя групы па зборы какосаў і падрыхтоўцы копры для продажу, каб пагасіць доўг, а Генры Ніц, агент Webber & Co на Вайтупу, унёс грошы для канчатковага плацяжу. Вайтупуанцы з дапамогай сваіх сяброў з Фунафуці вярнулі доўг у вызначаны тэрмін. Сем тысяч долараў былі выплачаны да 1886 года, а рэшта была выплачана 25 лістапада 1887 года.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва Вайтупу з 1860 па 1900 год ацэньваецца ў 400 чалавек. Нягледзячы на адносна вялікі памер, у 1940-я гады Вайтупу стаў настолькі перанаселеным, што шэраг сем'яў пераехалі на Фіджы, каб жыць на востраве Кыаа. Нэлі Ліфука, які быў правадыром выспы з 1945 па 1951 гады, выйграў важную ролю ў зборы сродкі для пакупкі выспы Кыа архіпелага Фіджы.Першапачаткова 37 чалавек мігравалі з Вайтупу, каб жыць на востраве Кіоа; на працягу дзесяці гадоў больш за 235 чалавек рушылі ўслед.

Геаграфія
---------

Атол мае каралавае паходжанне, складаецца з 10 астравоў, якія атачаюць лагуну. Частка лагуны і сушы забалочаная і пакрытая мангравымі лясамі. Дзікая фаўна прадстаўлена пераважна птушкамі і грызунамі. Даволі багаты падводны свет рыфаў.

Інфраструктура
--------------

На атоле 2 паселішчы Тумасеу і Асау. Жыхары займаюцца сельскай гаспадаркай і ловам рыбы. Працуюць пошта, пачатковая школа, невялікая гасцёўня для турыстаў, царква. Дарогі на Ваітапу грунтавыя. Аэрадрома і прычала няма, але існуе сталая паромная сувязь з Фунафуці.

Спасылкі
--------

* Vaitupu Архівавана 30 верасня 2012.
* 
*