recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Яга́ны** (саманазва — *я́мана*, «жывучыя, людзі»- *ягхан*) — індзейскі народ у Чылі. Таксама называюцца «ямара» і «тэкуэнчэ». Галоўным чынам, паняцце Фуэгіны (абарыгены Вогненнай Зямлі) раней адносілася толькі да яганаў. Жывуць на востраве Наварына ў паўднёвай частцы архіпелага Вогненная Зямля. Цяпер іх налічваецца 1690 чалавек. У 1946 годзе на мове ямана (яган) размаўляла не менш за 60 чалавек. Зараз — верагодна некалькі чалавек у Аргенціне; у Чылі — толькі адна Крысціна Кальдэрон. Астатнія яганы перайшлі на іспанскую мову. Шмат хто з лінгвістаў лічыць, што, de facto, мова ямана вымерла.

Асноўныя традыцыйныя заняткі яганаў — паляванне на марскіх сысуноў і птушак; рыбалоўства, збор малюскаў і ядомых водарасцей. Незалежныя дэцэнтралізаваныя абшчыны, нізкі ўзровень сацыяльнай стартыфікацыі. Патрылакальны шлюб, сустракалася палігінія. Былі развітыя мужчынскія рытуалы, ініцыяцыі хлопчыкаў; для міфалогіі былі характэрныя міфы аб паходжанні мужчынскіх рытуалаў, двух братах — культурных героях і інш. Крысціна Кальдэрон, разам са сваёй унучкай Крысцінай Зарага і сястрой Урсулай, выдала ў 2005 годзе кнігу *Hai Kur Mamashu Shis* («Хачу расказаць вам гісторыю»), у якой былі сабраны казкі, якія расказалі ёй старэйшыя прадстаўнікі племені.

Mamihlapinatapai (зрэдку пішуць mamihlapinatapei) — слова з янагскай мовы. Яно азначана ў Кнізе рэкордаў Гінэса ў якасці «найбольш ёмістага слова» і лічыцца адным з самых цяжкіх для пераклада слоў. Яно азначае «Позірк паміж двумя людзьмі, у якім выказваецца жаданне кожнага ў тым, што іншы стане ініцыятарам таго, чаго жадаюць абодва, але ні адзін не жадае быць першым».

Зноскі
------

1. ↑  Пераважна мецісаў
2. ↑  блізкай да мовы кавескар
3. ↑  Згодна з дадзенымі экспедыцыі Алехандра Ліпшуца
4. ↑  Вядомая сольная спявачка і этнограф-аматар

Спасылкі
--------

* Леў Міронавіч Мінц Погасшие огни

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122582218 · LCCN: sh85148911 |
**Hypocnemoides melanopogon** — від вераб’інападобных птушак сямейства *Thamnophilidae*. Жыве ў Амазоніі і на Гвіянскім нагор’і.

Апісанне
--------

Даўжыня цела птушкі — 11,5 см. Самцы ў асноўным шэрай афарбоўкі, ніжняя частка цела ў іх святлейшая, горла чорнае, покрыўныя пёры крылаў чорныя, з трыма белымі палосамі. Хвост чорны, на канцы белы, на спіне белай плямы няма. Вочы светла-шэрыя, лапы шараватыя. У самак ніз цела белы, грудзі спярэшчаная шэрымі плямамі.

Падвіды
-------

Адрозніваюць тры падвіды:

* *H. m. occidentalis* Zimmer, JT, 1932 — усходняя Калумбія, паўночны ўсход Эквадора і Перу, Венесуэла і паўночны захад Бразіліі
* *H. m. melanopogon* (Sclater, PL, 1857) — Гвіяна і поўнач бразільскай Амазоніі (на поўнач ад Амазонкі);
* *H. m. minor* Gyldenstolpe, 1941 — поўдзень цэнтральнай бразільскай Амазоніі (нізоўе рэк Пурус і Мадэйра, а таксама міжрэчча Тапажос і Такантынс).

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

Распаўсюджаныя ў Калумбіі, Эквадоры, Перу, Венесуэле, Гаяне, Сурынаме, Французскай Гвіяне і Бразіліі. Жывуць на балотах і забалочаных лясах, у вільготных нізінных трапічных лясах і вільготных саванах, па берагах рэк і азёр. Сустракаюцца на вышыні да 700 м над узроўнем мора. Часта далучаюцца да змешаных зграй птушак. Жывяцца казуркамі і павукамі, якіх шукаюць у падлеску і над вадой, часам ідуць за вандроўнымі мурашкамі. Гняздо чашападобнае, глыбокае, зробленае з каранёў і лісця, размешчанае пад вялікім лістом, які служыць дахам для гнязда, звычайна падвешанае на сухой галінцы, якая звісае над вадой. У кладцы 2 яйкі.

Зноскі
------

1. ↑  Antbirds **(нявызн.)**. *IOC World Bird List Version 13.2*.  International Ornithologists' Union (2022). Праверана 28 жніўня 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Neotropical Birds |
***Fossilworks*** (раней — *Paleobiology Database*) — анлайнавая база дадзеных, прысвечаная даследаванню выкапневых арганізмаў. Мае запісы аб таксонах, навуковыя артыкулы і калекцыі рэшткаў.

База дадзеных з’явілася дзякуючы фінансаванню Нацыянальнага цэнтра экалагічнага аналізу і сінтэзу (*NCEAS, National Center for Ecological Analysis and Synthesis*), даследчага цэнтра пры Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Барбары (ЗША). Там серверы базы размяшчаліся з 2000 па 2010 год. У 2000—2006 гадах сайт фінансаваўся Нацыянальным навуковым фондам, у 2006—2010 гадах — прыватнымі асобамі, а ў 2010—2013 гадах — Аўстралійскім цэнтрам па навуковых даследаваннях (*Australian Research Council*). Цяпер серверы сайта размешчаны ва Універсітэце Макуоры.

Спасылкі
--------

* Сайт Fossilworks Архівавана 31 ліпеня 2014.  (англ.)(англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кандраценка.

**Генадзь Георгіевіч Кандраценка** — беларускі ўрач-хірург і вучоны ў галіне хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (2000), прафесар (2006). Заснавальнік лапараскапічнай хірургіі ў Беларусі.

Біяграфія
---------

Скончыў з адзнакай Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут у 1977 годзе па спецыяльнасці «Лячэбная справа».

Пасля заканчэння інтэрнатуры з 1978 года працаваў хірургам стацыянара медыка-санітарнай часткі шклозавода імя М. В. Ламаносава г. Гомель.

У 1986 годзе скончыў аспірантуру без адрыву ад вытворчасці, абараніў кандыдацкую дысертацыю і быў пераведзены на пасаду загадчыка хірургічнага аддзялення УАЗ «10 ГКБ г. Мінска».

Пасля пераезду ў Мінск асістэнт (1989—1999), дацэнт (1999—2002), прафесар (з 2002), загадчык 1-й кафедры хірургічных хвароб Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта з 2004 года.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Старшыня праўлення Беларускай асацыяцыі хірургаў; старшыня Вучонага Савета па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый Д.03.18.05 пры УА «Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт», член рэдакцыйнага Савета і рэдкалегіі навукова-практычных часопісаў «Навіны хірургіі», «Хірургія — Усходняя Еўропа», навуковы эксперт «Цэнтра экспертыз і выпрабаванняў у ахове здароўя», член навуковага экспертнага Савета Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь па праблемах хірургіі і траўматалогіі, правадзейны член навукова-практычнага Таварыства эндаскапічных хірургаў Расіі.

Зноскі
------

1. ↑  Кандраценка, Генадзій Георгіевіч (доктар медыцынскіх навук)
2. 1 2 3 4 5  Кондратенко Геннадий Георгиевич(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar · Scopus |
| Нарматыўны кантроль | eLibrary.ru: 593483 |
**Фронт нацыянальнага вызвалення імя Фарабунда Марці (ФНВФМ)** (ісп.: Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional, FMLN) — сальвадорская палітычная партыя левай арыентацыі, названая ў гонар лідара сальвадорскіх рэвалюцыянераў Фарабунда Марці.

ФНВФМ быў створаны ў пачатку грамадзянскай вайны, калі Кампартыя, «Узброеныя сілы нацыянальнага супраціву» і «Народныя сілы вызвалення» стварылі цэнтр для каардынацыі баявых дзеянняў. Пасля вайны арганізацыя раззброіла свае атрады, адмовіўшыся ад ідэі ўзброенай барацьбы.

У 1990-ыя гады партыя стала адной з самых магутных палітычных сіл у Сальвадоры. Галоўным яе супернікам была правая партыя ARENA.

У 2009 г. кандыдат ад ФНВФМ Маўрысіа Фунес перамог на прэзідэнцкіх выбарах. У 2014 Сальвадор Санчэс Серэн, таксама вылучэнец ад ФНВФМ, атрымаў перамогу на выбарах.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 15 сакавіка 2019.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт ФНВФМ Архівавана 26 верасня 2011.  (ісп.)
* Revista Informativa — FMLN Canada  (ісп.)
* Краткий курс истории ФНОФМ(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 124217868 · ISNI: 0000 0001 2172 740X · SUDOC: 033082952 · VIAF: 139854256 |
**Каэрканел** (ірл.: Cathair Chonaill, англ.: Caherconnell Stone Fort, Caherconnell) — ірландскі форт, размешчаны ў графстве Клэр, таксама класіфікуецца як крэпасць. Форт з’яўляецца адной з так званых «круглых крэпасцяў» — старажытных ірландскіх крэпасцяў, якія будавалі ў часы жалезнага веку і ранняга сярэднявечча. Замак пабудаваны на карставых вапняковых землях, непрыдатных для сельскай гаспадаркі. Зараз большая частка аб’екта разбурана.

Архітэктура
-----------

Пабудова ўяўляе з сябе каменную сцяну, збудаваную ў выглядзе круга дыяметрам 42 м. Сцены таўшчынёй да 3 м. Сцяна зроблена з мясцовага вапняка. Уваход у крэпасць размешчаны на ўсходзе. У сярэдзіне крэпасці ёсць рэшткі ўнутраных сцен, таўшчынёй каля 1 м. Крэпасць падобна да іншых круглых крэпасцяў Ірландыі, такіх як Кагермор і Кагермакнагтэн. Гэтыя «круглыя крэпасці» выкарыстоўваліся доўгі час — аж да позняга сярэднявечча.

Археалагічныя раскопкі
----------------------

У 2007 годзе ў крэпасці Каэрканел праводзіліся археалагічныя раскопкі пад кіраўніцтвам Грагама Гала. Радыёвуглеродным аналіз рэшткаў дрэва дазволіў датаваць частку збудаванняў пачаткам Х стагоддзя. Знойдзеныя артэфакты сведчаць, што збудаванне выкарыстоўвалася ў Х—XIII стагоддзях. Некаторыя аб’екты былі пабудаваны ў пачатку XV стагоддзя. Як мяркуюць археолагі, у XIV стагоддзі крэпасць пакінулі, але затым яна зноў стала дзеючай. Падчас раскопак знойдзены рэшткі кузні і рэшткі прадметаў, якія былі досыць рэдкімі і дарагімі ў Сярэднявеччы. Месца, дзе размешчана крэпасць, ізалявана і доўгі час не адчувала англа-нармандскага ўплыву і не знаходзілася пад кантролем у Англіі.

Акрамя сярэднявечных артэфактаў, былі знойдзены артэфакты жалезнага і бронзавага вякоў, эпохі неаліту. Відавочна абарончае збудаванне існавала тут яшчэ ў вельмі старажытныя часы.

Зараз гэта збудаванне адкрыта для наведвання турыстаў, на тэрыторыі помніка праходзяць практыку студэнты-археолагі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Placenames Database of Ireland
* Hull, Graham; Comber, Michelle (24 July 2008), Caherconnell Cashel, Caherconnell, Carron, Co. Clare, Final Archaeological Excavation Report (PDF)
* Carthy, Hugh (2011). Burren Archaeology. The Collins Press. ISBN 9781848891050.
* Comber, M. Caherconnel, Co. Clare — A Cashel of Continuous Use?, in: The Other Clare, Vol. 35, p. 20-25, August 2011, ISSN 0332-088X.
**Прадме́сце** (ад польск.: przedmiescie ад *miasto* — «горад») — частка забудовы сярэдневяковага горада, якая знаходзілася па-за яго абарончымі мурамі. У функцыянальным і сацыяльным сэнсе блізкае да пасада. Звычайна ўзнікала пры плошчах перад уязнымі брамамі і развівалася ўздоўж дарог, якія вялі ў горад. Прадмесці мела жылыя і прамысловыя функцыі, часам — абслугоўвання і адпачынку. Для прадмесця характэрна меншая, чым у цэнтральных раёнах горада, шчыльнасць забудовы, сціпласць і прастата архітэктурных вырашэнняў, наяўнасць садоў і агародаў.

Падчас нападу ворага прадмесце, звычайна, цалкам знішчалася. Нярэдка яно падпальвалася або знішчалася іншымі спосабамі самімі абаронцамі горада — каб не даць праціўніку скрытна падабрацца да сцен і выкарыстоўваць будаўнічы матэрыял для пабудовы аблогавых машын. Насельніцтва прадмесця пры нападзе ворага хавалася за гарадскія сцены.

У залежнасці ад значнасці горада прадмесце магло ўзводзіць уласныя абарончыя збудаванні, якія з часам станавіліся часткай агульнагарадской фартыфікацыйнай сістэмы. Падобным чынам узнікалі новыя прадмесці ў Парыжы, Маскве, Ноўгарадзе, Віцебску, Магілёве і інш.

Пазней, з стратай гарадскімі сценамі значнасці, прадмесцямі сталі называцца як ускраінныя раёны горада, так і тыя, якія знаходзяцца за гарадской мяжой, бліжэйшыя да горада, паселішча.

На Беларусі
-----------

Ракаўскае прадмесце
На Беларусі вядомы з даўніх часоў. Аснову іх забудовы складалі невялікія драўляныя жылыя дамы з гаспадарчымі пабудовамі. У беларускіх гарадах з XVI ст. прадмесці мелі Мінск (Траецкае прадмесце, Ракаўскае прадмесце, Ляхаўка, Старажоўка, Грушаўка, Камарова), Гродна (Каложа), Магілёў (Пелагееўка), Віцебск (Задунаўе), Полацк (Запалоцце), Пінск (Каралін), Гомель (хутар Сеўрукі). У XVII—XVIII стст. прадмесці з'явіліся і ў мястэчках, напрыклад, у Волме.

Гл. таксама
-----------

* Пасад
* Слабада
* Прыгарад

Літаратура
----------

* Прадмесце // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Прадмесце

| ⛭Населеныя пункты |
| --- |
| Тыпы населеных пунктаў | Аграгарадок ·  Мыза ·  Дворышча ·  Фальварак ·  Маёнтак ·  Хутар ·  Засценак ·  Ваколіца ·  Выселкі ·  Пагост ·  Кутан ·  Кішлак ·  Аул ·  Пасёлак ·  Пасёлак пры станцыі ·  Радок ·  Слабада ·  Камуна ·  Кібуц ·  Вёска ·  Сяльцо ·  Станіца ·  Сяло ·  Мястэчка ·  Прадмесце ·  Пасад ·  Пасёлак гарадскога тыпу (Гарадскі пасёлак, Рабочы пасёлак, Курортны пасёлак)  ·  Дачны пасёлак ·  Горад-спадарожнік ·  Горад |
| *Гл. таксама* | Прыгарад ·  Агламерацыя ·  Мегалаполіс |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX532260 · BNF: 119382735 · GND: 4188691-4 · LCCN: sh85129571 · NDL: 00566134 · NKC: ph124881, ph513607 |

 |
**Метлюжкакветныя** (*Poales*) — парадак аднадольных раслін.

Існуе 1 сямейства (метлюжковыя), каля 650 родаў, 10 тыс. відаў. Пашыраны ўсюды. Дамінанты травяністых груповак расліннасці стэпаў, лугоў, прэрый, пампасаў і саваннаў. На Беларусі 55 родаў, найбольш вядомыя авёс, брыца, вострыца, грэбнік, жытняк, зуброўка, каласнец, купкоўка, лісахвост, малінія, маннік, пырнік, трыснёг, цімафееўка, ячмень і інш.; вырошчваюцца шмат інтрадукаваных відаў з родаў жыта, кавыль, кукуруза, перлаўка, проса, пшаніца, райграс і інш.

Адна-, двух- і шматгадовыя травяністыя, радзей дрэвападобныя (напрыклад, бамбук) расліны. Цыліндрычныя сцёблы (саломіны) уздутыя ў вузлах і падзеленыя на полыя межвузеллі. Лісце пераважна з адкрытымі похвамі, лінейнае (да ніткападобнага) ці ланцэтнае, звычайна мае язычок. Кветкі дробныя, пераважна двухполыя ў элементарных суквеццях (каласках), што ўтвараюць складаныя суквецці — мяцёлкі, каласы, гронкі або галоўкі. У каласку — 1—30 кветак. Апыленне звычайна ветрам. Плод — зярняўка.

Харчовыя, кармавыя, тэхнічныя, лекавыя, дэкаратыўныя расліны. Да метлюжкакветных належаць асноўныя харчовыя расліны: пшаніца, рыс, кукуруза, жыта, ячмень, авёс, проса, сорга, цукровы трыснёг і інш.), што культывуюцца з глыбокай старажытнасці, і кармавыя (мятліца, цімафееўка, аўсяніца, купкоўка, каласоўнік і інш). Выкарыстоўваюцца для засеву газонаў, аэрадромаў, стадыёнаў, замацавання пяскоў, насыпаў. 3 некаторых відаў атрымліваюць будаўнічыя матэрыялы, паперу (напрыклад, трыснёг, бамбук), ёсць шкоднае пустазелле (напрыклад, аўсюк, брыца звычайная).

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

* Метлюжкакветныя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 160852383 · LCCN: sh87000835 · Microsoft: 2776452734, 2777731586 · NKC: ph174597 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Банкс.
Карта астравоў Банкс
**Астравы Банкс** — група вулканічных астравоў на паўднёвым захадзе Ціхага акіяна, паміж астравамі Санта-Крус і Новымі Гебрыдамі. Уваходзіць у склад правінцыі Торба дзяржавы Вануату.

Плошча каля 800 км². Клімат гарачы і вільготны. Трапічная расліннасць.

Гісторыя
--------

Астравы Банкс былі адкрыты іспанскім мараплаўцам родам з Партугаліі Педра Фернандэсам дэ Кірасам у 1606 годзе. Ён праплыў міма вострава Меры-Лава і зрабіў прыпынак каля вострава Гауа, перш чым высадзіцца на востраве Эспірыту-Санта. У 1774 годзе міма астравоў праплыў англійскі мараплавец Джэймс Кук, аднак упершыню яны былі даследаваны Вільямам Блаем (англ.: William Bligh), які назваў групу ў гонар свайго патрона сэра Джозефа Банкса (англ.: Joseph Banks). Востраў Вану-Лава ўпершыню даследаваў новазеландскі біскуп Джордж Агастус Селіўін у 1859 годзе.

На астравах каля 15 мясцовых моў, многія з якіх знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Найбольш распаўсюджана мова мвотлап (Mwotlap) (каля 1800 носьбітаў).

У 2009 годзе насельніцтва астравоў складала 8533 жыхары. 
Асноўнымі заняткамі мясцовых жыхароў з'яўляюцца натуральная сельская гаспадарка (вытворчасць копры, вырошчванне какава і кавы). У мінулым французскай кампаніяй на востраве Вану-Лава вяліся распрацоўкі серы на гары Сурэматамаці.

Развіваецца турызм.

Гл.таксама
----------

* Спіс астравоў Вануату

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 17 кастрычніка 2012.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 480 с. іл.

Спасылкі
--------

* Карта моў астравоў Банкс
**Партыя арабскага сацыялістычнага адраджэння** (араб. حزب البعث العربي الاشتراكي‎‎), коратка называецца **Баас** (*адраджэнне, уваскрашэнне*) — палітычная партыя, заснаваная ў Сірыі Мішэлем Афлякам, Салахам ад-Дзін Бітарам і Закі Арсузі ў 1947 годзе. Ідэалогія партыі — баасізм, якая ўяўляе сабой сінтэз арабскага сацыялізму і панарабізму.

Партыя мела ўплыў у многіх арабскіх краінах. У 1963 годзе баасісты змаглі захапіць уладу ў Іраку ў выніку ваеннага перавароту, аднак іх рэжым быў скінуты праз некалькі месяцаў. У тым жа годзе баасісты ўзялі ўладу ў Сірыі ў ходзе рэвалюцыі 8 сакавіка, якая паклала пачатак працягламу праўленню партыі ў гэтай краіне.

У 1966 годзе, пасля перавароту ў Сірыі, у ходзе якога ад улады было адхілена Нацыянальнае кіраўніцтва Баас, партыя фактычна раскалолася на дзве самастойныя арганізацыі — так званую прасірыйскую і праіракскую фракцыі, кожная з якіх пазіцыянуе сябе ў якасці законнага пераемніка арыгінальнай партыі і мае аддзяленні ў розных краінах. Першая партыя кіруе Сірыяй і ў цяперашні час, тады як іракскае крыло было адхілена ад улады ў 2003 годзе, але захоўвае ўплыў у шэрагах іракскай апазіцыі.

Зноскі
------

1. ↑  A Dictionary of Modern Written Arabic / J. M. Cowan — 4 — Urbana: Spoken Language Services, 1979. — P. 80. — ISBN 978-0-87950-003-0<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6109406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q108990622'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q462184'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107411021'></a>

Спасылкі
--------

* Сайт Нацыянальнага кіраўніцтва партыі Баас (С.Хусейна)
* Заява іракскай Баас
* Сайт партыі Баас (Б.Асада) Архівавана 1 снежня 2011.
* Гімн партыі Баас (у жывым выкананні)
* Сайт іракскага аддзялення прасірыйскай Баас
* Сайт еменскага аддзялення прасірыйскай Баас
* Сайт палесцінскага аддзялення прасірыйскай Баас Архівавана 2 снежня 2017.
* Сайт суданскай Баас (праіракскай)
* Неафіцыйны сайт актывіста праіракскай Баас у Іарданіі
**Нуры** (араб. نوري‎‎‎) — археалагічны помнік каля аднайменнага паселішча на поўначы Судана. Прадстаўляе сабою некропаль з малых пірамід, пабудаваных у 1 тысячагоддзі да н. э. для манархаў дзяржавы Куш. Разам з археалагічным помнікам Джэбель-Баркал, які знаходзіцца ў 10 км ад Нуры, унесены ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Гісторыя
--------

У 1 тысячагоддзі да н. э. некропаль Нуры знаходзіўся бліз Напаты, першай сталіцы дзяржавы Куш. Разам з Джэбель-Баркал з’яўляўся адным з галоўных сакральных месцаў Нубіі. Узвядзенне пірамід-грабніц манархаў Куша ў Нуры пачалося пры валадары Тахарка (690 — 664 гг. да н. э.), які меў тытулы *корэ* Куша і фараона Егіпта. Нуры заставаўся важным месцам пахавання і ў эпоху Мероэ, калі Напата страціла сваё значэнне. Апошнія грабніцы датуюцца 308 г. да н. э.

Археалагічныя даследаванні вядуцца з 1916 г.

Піраміды
--------

Усяго ў Нуры налічваецца 61 піраміда. Найбольшая ў магільным комплексе піраміда Тахаркі мае плошчу 51,75 м² і ўзвышаецца ўсяго на 40 м. Піраміды будаваліся з чырвонага пясчаніка, які здабываўся непадалёк.

Першапачаткова піраміды Нуры мелі наступную структуру:
Nuri pyramides plan

* **A**: сама піраміда
* **B**: уваходная капліца
* **C**: лесвіца або алея ў уваходную капліцу
* **D**: пахавальная камера

Найчасцей пахавальная камера была падземнай, злучалася з паверхняй вузкім тунэлем.

Гл. таксама
-----------

* Аль-Мусаўварат ас-Суфра

Крыніцы
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нуры (Судан)
* unesco.org
* Napata, Sudan (including Djebel Barkal and Nuri)
* Kushite Pyramids in Nubia
* Philip Coppens, The Nubian Pyramids

| ⛭Сусветная спадчына ў Судане |
| --- |
| Культурныя помнікі | 
* Джэбель-Баркал, Эль-Куру, Нуры, Санам і Зума[pl] (2003)
* Мероэ, Мусаўварат ас-Суфра і Нака (2011)

 | Welterbe-Emblem Flagge des Sudan |
| Прыродныя помнікі | Нацыянальныя марскія запаведнікі Санганеб[pl] і Дунганаб[en] – Мукаўвар[pl] (2016) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 168337407 |
**Звычайны джгір**, таксама **Звычайны ёрш** (*Gymnocephalus cernuus*) — від рыб з сямейства акунёвых (*Percidae*), тыповы від роду яршы. Народныя назвы: *ажгур, яжгур*.

Апісанне
--------

Даўжыня дарослай рыбы складае 10-15 см, маса 20-50, зрэдку да 200 г. Спіна шэра-зялёная, бакі з жаўтаватым адценнем, брушка белаватае; па ўсім целе раскіданы шматлікія цёмныя кропінкі; на спінным і хваставым плаўніках бурыя плямы. У вадаёмах з пясчаным грунтам афарбоўка больш светлая. Першы спінны плаўнік і першыя прамяні анальнага і брушнога плаўнікоў у выглядзе калючак. На жаберных накрыўках да 12 вострых шыпоў. Рыла тупое, кароткае.

Пашырэнне
---------

Гэта прэснаводная рыба, жыве ў вадаёмах Паўночнай, Сярэдняй і Усходняй Еўропы і Паўночнай Азіі. На Беларусі шматлікі ў Палескіх, Нарачанскіх, Браслаўскіх азёрах, Заслаўскім, Асіповіцкім і іншых вадасховішчах. Аселая прыдонная рыба, аддае перавагу пясчанаму дну або жвіру.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Жыве чародкамі на значных глыбінях, у мясцінах з пясчаным і заіленым дном.

Корміцца галоўным чынам бесхрыбтовымі паблізу дна, таксама корміцца маляўкамі рыб, дробнай рыбай і некаторымі раслінамі. За яршом у сваю чаргу палююць больш буйныя рыбы.

Полавая спеласць наступае звычайна ў 2-3 гады. Нераст парцыённы ў красавіку-чэрвені ў поймах рэк, старыцах, залівах, у азёрах часта на глыбіні. Плоднасць ад 4 да 200 тыс. ікрынак.

Літаратура
----------

* *Гладкі Г.* Джгір звычайны // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI · WoRMS |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Курган Бессмяротнасці.

**Курган Бессмяротнасці** — помнік загінулым у барацьбе з нямецкім нацызмам, які стаў адным з сімвалаў горада Бранска. Размешчаны ў Савецкім раёне горада, у цэнтральным парку культуры і адпачынку «Салаўі» (імя 1000-годдзя Бранска).

Будаўніцтва
-----------

Курган быў закладзены 11 мая 1967 года ў гарадскім парку культуры і адпачынку «Салаўі». Святую зямлю з брацкіх магіл у гарадах і сёлах Браншчыны, з легендарных месцаў гарадоў-герояў, з балгарскай Шыпкі — знака братэрства славянскіх народаў, прынеслі да месца закладкі Кургана маці, чые сыны не вярнуліся з вайны, ветэраны вайны, рэвалюцыі і камсамола, Героі Савецкага Саюза, кавалеры ордэнаў Славы, кіраўнікі і ўдзельнікі партызанскага руху і падполлі, салдаты Савецкай Арміі, камсамольцы, піянеры, акцябронкі. Тысячы юнакоў і дзяўчат працавалі на збудаванні Кургана.

Апісанне
--------

Курган Бессмяротнасці ўяўляе сабой земляны насып агульным аб'ёмам звыш 20 тысяч кубічных метраў і вышынёй 12 метраў.

Ля падножжа Кургана закладзены гарматны ствол з капсулай, у якой утрымліваецца зварот да нашчадкаў-бранцаў 2017 года: «Дарагія таварышы, сябры, людзі XXI стагоддзя!.. Ніколі не забывайце гераічнага мінулага нашага партызанскага края! Заўсёды памятайце, якім коштам дасталася воля вашым дзядам! Беражыце яе, як зрэнку вока… Мы адпісваем вам самае дарагое, што ёсць у савецкага чалавека, — гонар сваёй Радзімы! Любіце сваю краіну так, як любілі яе мы, вашы старэйшыя таварышы, аднадумцы, сябры. Прымнажайце магутнасць Радзімы Саветаў!»

У асновы Кургана прыступкі шырокіх сходаў падводзяць да пляцоўкі, на фасадзе якой надпіс: «У імя міру тых, хто аддаў жыцці свае, Курган Бессмяротнасці збудаваны камсамольцамі і моладдзю горада ў год пяцідзесяцігоддзя УЛКСМ». Збудаванне вянчае велізарная пяціканцовая зорка.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Курган Бессмяротнасці (Бранск)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ляхаў.

**Фё́дар Алякса́ндравіч Ля́хаў** (студзень 1908, в. Моргавічы Віленскай губерні (цяпер Іўеўскі раён Гродзенскай вобласці), Расійская імперыя — 1951) — савецкі беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта (1948—1951)

Біяграфія
---------

У тры гады застаўся без бацькі. Маці працавала чорнарабочай на чыгунцы. Працоўную дзейнасць пачаў у 1923 годзе чорнарабочым, затым слесарам майстэрняў дэпо чыгуначнай станцыі ў г. Віцебску.

У 1929 годзе быў абраны другім сакратаром Віцебскага райкама ЛКСМБ, а праз год накіраваны на вучобу ў Камвуз горада Мінска. У маі 1931 года абраны другім сакратаром ЦК ЛКСМБ.

Па рашэнні ЦК УЛКСМ камандзіраваны ў Таджыкскую ССР, займаў пасаду памочніка начальніка палітсектара Наркамзема рэспублікі. У 1938—1939 гадах працаваў сакратаром Ленінабадскага акружкама партыі.

У снежні 1939 года яго вярнулі ў Беларусь, дзе да пачатку Вялікай Айчыннай вайны працаваў загадчыкам сельгасаддзела Баранавіцкага абкама партыі, сакратаром Жалудоцкага райкама КП(б)Б.

У перыяд вайны працаваў начальнікам палітаддзела Радзішчаўскай МТС Куйбышаўскай вобласці, сакратаром Маінскага райкама партыі Ульянаўскай вобласці.

У студзені 1944 года прызначаны сакратаром Лёзненскага райкама партыі Віцебскай вобласці, у ліпені 1944 года абраны сакратаром Аршанскага райкама партыі. З гэтай пасады ў студзені 1948 года быў накіраваны для працы старшынёй выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Председатели Гродненского облисполкома (руск.)

| ⛭Старшыні Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта |
| --- |
| БССР | Пётр Ратайка (1944—1948) • Фёдар Ляхаў (1948—1950) • Іпаліт Канановіч (1950—1961) • Мікалай Малочка (1961—1972) • Васіль Доркін (1963—1964, прам.) • Рыгор Фамічоў (1972—1978) • Сяргей Кабяк (1978—1983) • Дзмітрый Арцыменя (1983—1993) |  |
| Рэспубліка Беларусь | Дзмітрый Арцыменя (1983—1993) • Сямён Домаш (1993—1994) • Аляксандр Дубко (1994—2001) • Уладзімір Саўчанка (2001—2010) • Сямён Шапіра (2010—2013) • Уладзімір Краўцоў (2013—2020) • Уладзімір Каранік (з 2020) |
**Разанскае гвардзейскае вышэйшае паветрана-дэсантнае ордэна Суворава двойчы Чырванасцяжнае каманднае вучылішча імя генерала арміі В.П. Маргелава** (руск.: Рязанское гвардейское высшее воздушно-десантное ордена Суворова дважды Краснознамённое командное училище имени генерала армии В. Ф. Маргелова) — вышэйшая ваенная навучальная ўстанова ў СССР і Расійскай Федэрацыі ў Разані. 

Вучылішча было створана 13 лістапада 1918 года як *1-я Разанскія Савецкія Пяхотныя курсы каманднага складу РСЧА*. 29 чэрвеня 1920 года 1-я Разанскія Савецкія пяхотныя курсы перайменаваны ў *30-я Савецкія пяхотныя курсы*. 31 снежня 1920 года 30-я Савецкія пяхотныя курсы перайменаваны ў *15-ю пяхотную Разанскую школу (нармальнага тыпу)*. 9 кастрычніка 1924 года 15-я пяхотная Разанская школа пераназываецца ў *Разанскую пяхотную школу*. 12 студзеня 1926 года Разанская пяхотная школа пераназываецца ў *Разанскую пяхотную школу імя Варашылава*. 16 сакавіка 1937 года загадам Разанская пяхотная школа імя Варашылава пераназываецца ў *Разанскае пяхотнае вучылішча імя Варашылава*.

25 кастрычніка 1941 года вучылішча з Разані перадыслацыравана ў Іванава, а 15 лютага 1942 года вярнулася ў Разань.

18 сакавіка 1954 года вучылішча стала называцца *Разанскім Чырванасцяжным ваенным вучылішчам імя К.Я. Варашылава*. 17 жніўня 1958 года вучылішча было аднесена да ліку вышэйшых навучальных устаноў як *Разанскае вышэйшае агульнавайсковае каманднае Чырванасцяжнае вучылішча*.

4 сакавіка 1959 года ў адпаведнасці з дырэктывай Галоўнакамандуючага Сухапутнымі войскамі Разанскае Чырвонасцяжнае вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча было аб'яднана ў адно вучілішча з Паветрана-дэсантным вучылішчам, якое было перадыслацыравана з горада Алма-Ата ў Разань. Яно стала рыхтаваць афіцэраў для замяшчэння камандзіраў узводаў ПДВ і было размешчана на базе Разанскага Чырванасцяжнага вышэйшага агульнавайсковага каманднага вучылішча. 22 лютага 1968 года перайменавана ў *Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае двойчы Чырванасцяжнае вучылішча*.

2 лістапада 1996 года распараджэннем Прэзідэнта РФ вучылішчу прысвойваецца ганаровае найменне *Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае двойчы Чырванасцяжнае вучылішча імя генерала арміі Маргелава В.П*.

Вядомыя выпускнікі
------------------

* *Гл. Катэгорыя:Выпускнікі Разанскага вышэйшага паветрана-дэсантнага каманднага вучылішча*

Спасылкі
--------

* Афіцыйны старонка вучылішча Архівавана 30 лістапада 2020.
* Гісторыя на сайце Міністэрства абароны РФ Архівавана 5 лютага 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · X |
**Дзючэ́ры** (руск.: Дючеры, кіт.: 久切尔人) † — народ, які ў першай палове XVII ст. насяляў рэчышчы Амура, Усуры, Сунгары, горы Малы Хінган. Меркаваная колькасць - 9,2 тысячы чал.

Звычайна дзючэраў атаясняюць з нашчадкамі амурскіх чжурчжэняў.

Гісторыя
--------

Археалагічныя раскопкі дзючэрскіх помнікаў, якія арганізуюцца з 1977 г. паказалі, што культура дзючэраў прыйшла на змену культуры чжурчджэняў у другой палове XIII ст. Асноўным заняткам яе носьбітаў з’яўлялася земляробства.

У 1643 г. дзючэры атакавалі экспедыцыю рускіх казакаў на чале Васіля Паяркава. У 1650 - 1653 гг. землі дзючэраў даследаваў Ерафей Хабараў. Пры гэтым казакі імкнуліся збіраць ясак. Карэннае насельніцтва рэгіёна аказвала ім супраціўленне. Пазней удзельнікі экспедыцыі абвінавачвалі Е. Хабарава ў жорсткасці ў дачыненні да мясцовых народаў, у тым ліку дзючэраў. Некаторыя расійскія даследчыкі лічаць, што большасць дзючэраў загінула ў сутычках.

З дапамогай цынскага ўрада рэшткі дзючэраў перасяліліся на поўдзень Маньчжурыі, дзе яны маглі быць асіміляваны маньчжурамі. У 1654 г. чарговы атрад казакаў знайшоў іх паселішчы пакінутымі.

Культура
--------

Асноўнымі заняткамі дзючэраў былі земляробства і пашавая жывёлагадоўля. Вырошчвалі жыта, агуркі, мак, часнык, бабы, кавуны, дыні, яблыкі, арэхі, каноплі. Збожжа захоўвалі ў хатах або ў асаблівых ямінах на палетках. Малолі ўручную, выплочвалі даніну мукою. Частка зерня перапрацоўвалася ў алкагольныя напоі. Аралі драўлянай сахой з дапамогай быкоў. Палявалі на футравых жывёл, займаліся рыбалоўствам. Актыўна гандлявалі з Кітаем. Жылі ў вялікіх добра ўмацаваных паселішчах.

Зноскі
------

1. ↑  Этнический состав и расселение народов Приамурья в XVII-XVIII веках Архівавана 10 верасня 2017.
2. ↑  Россия и Китай на дальневосточных рубежах. Исторический опыт взаимодействия культур. Вып. 11/ Под ред. А.П. Забияко, А.А. Забияко; пер. на кит. и англ. Е.В. Сенина. – Благовещенск: Амурский гос. ун-т, 2015. С. 127
3. 1 2  Народы Приамурья. Дючеры
4. ↑  Поярков Василий Данилович - землепроходец. Экспедиции Пояркова
5. ↑  Борьба за Амур Архівавана 6 сакавіка 2016.
6. ↑  ИЗВЕТНАЯ ЧЕЛОБИТНАЯ С. В. ПОЛЯКОВА 1653 г. И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ ДЛЯ АРХЕОЛОГОВ ПРИАМУРЬЯ
7. ↑  ЗАГАДКА ДРЕВНЕГО АРТЕФАКТА
8. ↑  Ravenstein Ernest George, The Russians on the Amur. P. 31-32
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мельцэр.
**Давыд Барысавіч Мельцэр** (16 лютага 1925, Мазыр, Гомельскай вобласці — 2 красавіка 2022) — беларускі гісторык-славіст. Доктар гістарычных навук, прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыў БДУ (1948). З 1951 года выкладаў у Мінскай школе прафсаюзнага руху Усесаюзнага цэнтральнага савета прафесійных саюзаў. У 1954—1992 гадах — дацэнт, прафесар гістарычнага факультэта БДУ. У 1972, 1974 і 1978 гадах чытаў спецыяльны курс у Сафійскім універсітэце ([[Балгарыя]]). З 1992 года жыў у ЗША.

Аўтар прац пераважна па гісторыі Балгарыі, савецка-балгарскіх і беларуска-балгарскіх адносін у 19-20 ст.

Памёр 2 красавіка 2002 года.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* БЭ ў 18 тамах. Т.10. — Мн. 2000. — С. 279
* *Стрелец М. В.* Давид Борисович Мельцер Архівавана 28 ліпеня 2020. // Веснік БДУ. Серыя 3, Гісторыя. Эканоміка. Права. — Мінск : БДУ, 2015. — № 1. — С. 100—101
Хутун у Пекіне
**Хутунь** (кіт.: 胡同hútòng) — вузкая вуліца або завулак, забудаваны аднапавярховымі дамамі. Існуюць шматлікія і больш вядомыя хутуны ў старажытных або буйных гарадах паўночнага Кітая, у першую чаргу ў Пекіне.

Гісторыя
--------

З’яўленне хутунаў адносіцца да XIII стагоддзя, калі Кітай апынуўся пад уладай мангольскай дынастыі Юань (1271—1368). Пекін, які ў той час называўся Даду  (укр.) (бел. становіцца сталіцай імперыі. Па адной з версій, слова *хутун* паходзіць ад мангольскіх слоў *гарачы* — «ну», і *худун* — «вёска», «лагер».

Першапачаткова хутуны выразна арыентаваліся па лініі «захад-усход». Іх злучалі завулкі, арыентаваныя па лініі «поўнач-поўдзень». Сыхэюані былі пабудаваны ўздоўж хутунаў — закрытыя двары з дамамі, звернутымі фасадамі ўнутр. Найбольшае развіццё хутуны атрымалі ў часы дынастыі Мін. Іх развіццё працягвалася ў часы росквіту дынастыі Юань.

Апісанне
--------

У часы манархіі кітайскія ўлады рэгулявалі развіццё гарадоў, у тым ліку хутунаў. Іх шырыня павінна была складаць 9,3 м. Пасля Сіньхайскай рэвалюцыі (1911—1912) і наступных падзей першай паловы XX стагоддзя кожны гаспадар будаваў так, як лічыў патрэбным. Многія хутуны ператварыліся ў бязладна забудаваныя трушчобы.

Пасля 1949 года шматлікія хутуны былі знесены, а на іх месцы ўзведзены сучасныя кварталы. Аднак некаторыя захаваліся. Зараз іх каля 1300 з больш чым 6000. Некаторыя хутуны маюць свае назвы — каля былога палаца князя Гуна, у раёне Шычахай  (руск.) (бел. крэпасці Ваньпін  (укр.) (бел. каля Барабаннай (Гулоу) і Званічнай веж (Чжунлоу), вуліц Фучэмэнь і Цяньмэнь. Усе яны знаходзяцца ў межах Пекіна.

Некаторыя хутуны былі прыведзены ў парадак, і яны сталі часткай турыстычных маршрутаў па Пекіне. Іншыя захавалі тут традыцыйную кітайскую атмасферу і з’яўленне тут іншаземца — гэта рэдкая з’ява. Нягледзячы на немудрагелісты выгляд, кошт жылля ў хутунах вельмі высокі. Гэта звязана з тым, што яны знаходзяцца побач з ажыўленымі турыстычнымі кропкамі ў цэнтры горада, і таму ёсць магчымасць размясціць тут невялікі магазін або рэстаран ці здаць памяшканне.

У Пекіне можна знайсці туры па хутунах з наведваннем дома. Пры жаданні ёсць магчымасць спыніцца на начлег у міні-гатэлі або зняць арандаваць пакой.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бут, Роберт; Уотс, Джонатан (5 чэрвеня 2008 г.). «Чарльз змагаецца з Кітаем, каб выратаваць дамы дынастыі Мін ад бетонных карбункулаў Пекіна». Апякун. Лондан.
* Хутун (胡同)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
**Знешняе незалежнае ацэньванне** (укр.: Зовнішнє незалежне оцінювання (ЗНО)) — экзамены для паступлення ў ВНУ ва Украіне. Комплекс арганізацыйных працэдур (перш за ўсё — тэсціраванне), накіраваных на вызначэнне ўзроўню ведаў выпускнікоў сярэдніх навучальных устаноў пры іх паступленні ў вышэйшыя навучальныя ўстановы.

Мэта знешняга незалежнага ацэньвання: павышэнне ўзроўню адукацыі насельніцтва Украіны і забеспячэння рэалізацыі канстытуцыйных правоў грамадзян на роўны доступ да якаснай адукацыі, ажыццяўленне кантролю за выкананнем Дзяржаўнага стандарту базавай і поўнай сярэдняй адукацыі і аналізу стану сістэмы адукацыі, прагназаванне яе развіцця. Вынікі знешняга незалежнага ацэньвання залічваюцца як вынікі дзяржаўнай выніковай атэстацыі і як вынікі ўступных экзаменаў у вышэйшыя навучальныя ўстановы.

З 2004 года пры падтрымцы міжнародных і грамадскіх арганізацый сістэма знешняга незалежнага ацэньвання фарміруецца ва Украіне.

Забеспячэнне знешняга незалежнага ацэньвання ажыццяўляецца Украінскім цэнтрам ацэньвання якасці адукацыі ў супрацоўніцтве з мясцовымі органамі кіравання адукацыяй, абласнымі інстытутамі паслядыпломнай педагагічнай адукацыі, навучальнымі ўстановамі. Каардынацыя працы ўдзельнікаў працэсу знешняга незалежнага ацэньвання ажыццяўляецца праз Вінніцкі, Днепрапятроўскі, Данецкі, Івана-Франкоўскі, Кіеўскі, Львоўскі, Адэскі, Сімферопальскі і Харкаўскі рэгіянальныя цэнтры ацэньвання якасці адукацыі, за кожным з якіх замацавана па 2-4 рэгіёны Украіны.

Укараненне знешняга незалежнага ацэньвання прынесла добрыя вынікі па значным павышэнні якасці сярэдняй і вышэйшай адукацыі ва Украіне, станоўча адбілася на агульным узроўні адукаванасці і стала важным фактарам у барацьбе з карупцыяй.

Гл. таксама
-----------

* Адзіны дзяржаўны экзамен
**Культура паўночнай чорнай глянцаванай керамікі** — археалагічная культура жалезнага веку, якая ахоплівала значныя тэрыторыі Паўднёвай Азіі ў VII — II стагоддзях да н.э.

Асаблівасці
-----------

Культура атрымала сваю назву дзякуючы з’яўленню чорнай глянцавай керамікі, якая ўяўляла сабою рэдкія дарагія артэфакты, прадметы прэстыжу высакародных людзей таго часу. Чорны глянец ствараўся з дапамогай грунтавання, а потым тонкага паверхневага пакрыцця арганічнага паходжання. Найбольш старажытныя прыклады такой керамікі знойдзены ў раёне Наланды. Росквіт культуры прыйшоўся на V — III стст. да н. э. У перыяд існавання культуры адбылося станаўленне гарадоў, якія зніклі ў Паўднёвай Азіі пасля заняпаду Індскай цывілізацыі. Некаторыя даследчыкі атаясняюць пашырэнне керамікі з распащсюджаннем будызму.

Вывучэнне
---------

Упершыню вылучана ў 1911 г. для паўночнай Індыі. У 1971 г. археолагі прызналі, што рэгіён знаходак значна шырэйшы, аднак захавалі назву. У 2001 г. раскопкі ў Наландзе паказалі, што перыяд узнікнення паўночнай чорнай глянцаванай керамікі можа быць аднесены да 1200 г. да н. э.

Спасылкі
--------

* The Chronology of Northern Black Polished Ware : Recent Perspectives
* Surface Coating Technique of Northern Black Polished Ware by the Microscopic Analysis Архівавана 2 жніўня 2019.
* Nanda and Northern Black Polished Ware
**Накі Ісанбет** (тат. Nəqi İsənbət, Нәкі Іәнбәт; 1899—1992) — татарскі празаік
}, паэт
}, драматург
}, празаік, вучоны-фалькларыст і філолаг, складальнік татарскіх слоўнікаў. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1959). Народны пісьменнік Татарскай АССР (1986).

Біяграфія
---------

Накі Ісанбет — сын сельскага мулы (с. Малаяз, цяпер Салавацкі раён), пачаў адукацыю ў сельскім медрэсэ, працягнуў яе ў медрэсэ «Хасанія» (г. Уфа).

У 15 гадоў, шакірдам знакамітага казанскага медрэсэ «Мухамадыя», пачаў друкавацца ў часопісах. У гэты ж час праявілася яго цікавасць да слова і мовы, а сваю самаахвярную любоў да народнай творчасці, да роднай мовы ён пранёс праз усё жыццё.

Яго вершы зрабіліся асновай любімых народам песень («Уракчы кыз», «Бармалы су», «Гармонь», «Сін сазыны уйнады»). Яго п’есы трывала ўвайшлі ў рэпертуар татарскіх тэатраў («Хаджа Насрэтдзін», «Зіфа», «Партфель», «Муса Джаліль», «Хіджрат» і іншыя). Творы для дзяцей (уключаючы фальклорныя) таксама вельмі папулярныя («Мыраубай батыр»).

Неацэнным укладам у татарскую культуру было выданне сабранага М. Ісанбетам трохтомніка «Татарскія народныя прыказкі» (унікальнага і самага вялікага зборніка на цюркскіх мовах), кніг «Татарскія народныя загадкі» і «Дзіцячы фальклор».

Н. Ісанбет увёў у культурны абарот гераічны эпас (дастан) татарскага народа «Ідэгей», упершыню апублікаваўшы ў 1940 годзе яго зводны тэкст, складзены ім па прынцыпе творчай рэстаўрацыі. Новая ўдакладненая версія эпасу была падрыхтавана ім да публікацыі, але вайна, а затым забарона тагачасных уладаў, затрымалі апублікаванне. Гэтыя матэрыялы пазней былі скарыстаны ў публікацыі канца 1980-х гадоў, але без якіх-небудзь спасылак на аўтарства.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 8588 2147 · LCCN: n85131292 · NKC: xx0169075 · NUKAT: n2014185564 · VIAF: 246405985 |
**Стэфан Валынскі** — епіскап Уладзімірскі і Берасцейскі, прападобны.

Маладыя гады
------------

Нарадзіліся каля 1040 г. і, верагодна, паходзіў з баярскага роду (або балгарскага, як сустракаецца ў некаторых крыніцах пад прозвішчам **балгарскі**).

У маладосці (з 1060 па 1062 гг.) знаходзіўся, здзяйсняючы подзвіг, у Пячэрскім манастыры пад кіраўніцтвам манаха Феадосія, любімым вучнем якога ён быў. Пасля пастрыжэння ў манахі быў пастаўлены кіраўніком хору, або ўстаўшчыком .

Святарства
----------

Па загадзе прападобнага Феадосія ён прапаведаваў братам у царкве слова Божае. Перад смерцю Феадосій, па жаданні манахаў, у 1074 г. прызначыў Стэфана ігуменам Пячэрскага манастыра, завяшчаўшы выконваць статут і скончыць будаўніцтва новага галоўнага мураванага манастырскага храма. Манах Стэфан пабудаваў манастыр і абнёс яго драўлянай сцяной. У 1078 г. па невядомых прычынах братыя выступіла супраць яго, і ён быў вымушаны не толькі пакінуць ігуменства, але і Пячэрскі манастыр.

Архітэктар
----------

Потым свят. Стэфан непадалёк ад гэтага манастыра на схіле гары каля ўрочышча пад назвай Клоў заснаваў з дапамогай набожных баяр новы манастыр у гонар Палажэння рызы Прасвятой Багародзіцы ў Влахерне. (Гэты манастыр, вядомы як Клоўскі, існаваў нядоўга. У 1096 г. поўнасцю разбураны полаўцамі падчас нападу на Кіеў). Будучы ігуменам гэтага манастыра, вялебны Стэфан здабыў усеагульную пашану. Таму, калі біскуп Ілля памёр, яго замяніў біскуп Стэфан I: Мітрапаліт Кіеўскі Іаан каля 1090 г. зрабіў яго епіскапам на Уладзімірскай катэдры.

Святы Стэфан прыежджаў з Валыні ў Кіеў, наведаваў манастыр і быў (а галоўнае — каб не прапусціць перанясенне мошчаў Феадосія з пячоры ва Успенскі сабор.) у Пячэрскім манастыры падчас адкрыцця мошчаў святога Феадосія ў 1091 г.

Ён вызначыўся многімі добрымі справамі.

Шанаванне
---------

Памёр 27 красавіка 1094 года. Пахаваны ў горадзе Уладзімір-Валынскі. Памяць святога Стэфана ўшаноўваецца 10 мая (27 красавіка па старым стылі).

Заўвагі
-------

1. ↑  Преподобний Стефан, ігумен Печерський, єпископ Володимир-Волинський | «Наша Парафія» **(нявызн.)**. *parafia.org.ua*. Праверана 27 сакавіка 2018.
2. ↑  радянські джерела помилково вказують на Стефана, як на першого співака Київської Русі.

Літаратура
----------

* Стэфан (свяціцель, епіскап Уладзімірскага Валынскага). Рускі біяграфічны слоўнік а. І. Полаўцова
* Стэфан з Кіева // Українська радянська енциклопедія : у 12 томах / за ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Головна редакція УРЕ, 1974–1985. ;
* Стэфан з Кіева // Митці України: Енциклопедичний довідник  (укр.) (бел. / Упорядники: *М. Г. Лабінський*  (укр.) (бел. *В. С. Мурза*. За редакцією *А. В. Кудрицького*  (руск.) (бел.. — К.: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1992. — 848 с. — ISBN 5-88500-042-5. — ISBN 5-88500-042-5. [ Архівавана з першакрыніцы 12 верасня 2022 г. ]
**Літоўскія браты** — рэфармацыйны рэлігійны рух на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага (цяперашнія Беларусь і Літва) у XVI—XVII стагоддзях. Блізкія да руху польскіх братоў; прыкладам, Сымона Буднага традыцыйна адносяць да дзеячаў абодвух рухаў.

Літоўскія браты займалі антытрынітарную пазіцыю, прытрымліваючыся арыянскіх поглядаў, не прызнаючы боскасць Хрыста і дагмату пра ўваскрэсенне пасля смерці.

Браты лічылі магчымым стварэнне царства Божага на зямлі, асуджалі прыгоннае права. У адрозненне ад польскіх братоў (сацыніянаў), літоўскія браты лічылі магчымым заняцце грамадскіх пасад і выкарыстанне зброі. Супернікі братоў вінавацілі тых у эпікурэйстве і адмаўленні неўміручасці душы.

Літаратура
----------

* Литовские братья. // Философская Энциклопедия. В 5-х т. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.

Из Философской энциклопедии:

* Малышевский И. Подложное письмо половца Ивана Смеры к великому князю Владимиру Святому, К. 1876.
* Плисс В. Симон Будный и его сектантская и литературная деятельность в Литве и Западной Руси, «Христианское чтение», 1914, т. 242, ч. 1-2.
* Из истории философской и общественно-политической мысли Белоруссии. Избранные произведения XVI — начала XIX века, Минск, 1962.
* Kot S. Szymon Budny der grösste Häretiker Litauens im 16. Jahrhundert. // Studien zur älteren Geschichte Osteuropas, Tl I, Graz-Köln, 1956.
* Українські письменники. Біо-бібліографіч. словник, т. 1, К. 1960, с. 223.
**Род-Таўн** (англ.: Road Town) — горад на Брытанскіх Віргінскіх астравах, сталіца тэрыторыі, размешчаны на востраве Тартола. Горад знаходзіцца ў падковападобнай гавані Род-Харбар пасярэдзіне паўднёвага ўзбярэжжа вострава. Насельніцтва горада — каля 9400 чалавек (2004).

Назва паходзіць ад марскога тэрміна «анг. the roads» — рэйд, дзе судны могуць стаяць на якары недалёка ад берага. У мора быў адваяваны ўчастак плошчай 67 акраў пад назвай Вікхэм-Бэй (Wickham Bay), які стаў цэнтрам турызму. Самы стары будынак у горадзе — гэта былая каралеўская турма на Мэйн-стрыт (Main Street), пабудаваная ў 1840-я гады.

Адзін з асноўных цэнтраў фрахтавання яхт ў Карыбскім басейне.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Кайран Мак-Мастэр, лёгкаатлет
**Катарына Мэры Джонсан-Томпсан** (англ.: Katarina Mary Johnson-Thompson; нар. 9 студзеня 1993, Ліверпуль) — брытанская лёгкаатлетка, спецыялізуецца ў мнагабор’і і скачках у даўжыню. Двухразовая чэмпіёнка свету 2019 і 2023 гадоў.

21 лютага 2015 года на спаборніцтвах Aviva Indoor Grand Prix устанавіла новы рэкорд Вялікабрытаніі ў скачках у даўжыню ў памяшканні — 6,93 м. У 2016 годзе заняла шостае месца на Алімпіядзе ў Рыа-дэ-Жанейра ў сямібор’і. Пры гэтым у скачках у вышыню яна і бельгійка Нафісату Тыям паказалі вынік 1,98 м, што на 1 см вышэй, чым у пераможцы і прызёраў у спаборніцтвах па скачках у вышыню.

На перадалімпійскім чэмпіянаце свету, які адбыўся ў 2019 годзе ў Катары, Катарына ў сямібор’і заваявала залаты медаль з вынікам 6981 ачко.

У 2023 годзе на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы, у горадзе Будапешце, Катарына Джонсан-Томпсан, з вынікам 6740 ачко стала залатым прызёрам чэмпіянату свету ў сямібор'і..

Зноскі
------

1. ↑  Katarina Johnson-Thompson // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. ↑  ЧМ-2023: И сто, и десять тысяч метров метров | SportsArena.kz - больше, чем спорт **(нявызн.)**. *sportsarena.kz*. Праверана 21 жніўня 2023.
**Ракаве́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Ракаўцы.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Смаргонскага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 31 сакавіка 1958 года да сельсавета далучана частка скасаванага Лашанскага сельсавета (2 населеныя пункты: Драздзішкі і Кунцаўшчына). З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 20 красавіка 1962 года ў склад сельсавета з Крэўскага сельсавета перададзены 15 населеных пунктаў (Ардашы, Арляняты, Балобаны, Біцяняты, Вішнёўка, Вярэбушкі, Гайлешы, Каранды, Копцевічы, Куты, Малявічы, Навасёлкі, Равок, Чатыркі і Янушы), наўзамен у склад Крэўскага сельсавета перададзены 9 населеных пунктаў (Вавукі, Дойнеўцы, Ермакі, Клышкі, Крыўск, Кунцаўшчына, Мікулеўшчына, Ракаўцы і Ракуцева), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ардашы, сельсавет перайменаваны ў Ардашынскі сельсавет.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.
2. ↑  Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.