**Андрэй Іванавіч Дэньер** (Андрэй (Генрых) Деньер; Генрых-Ёган Дэньер; 1820, Магілёў, Расійская імперыя — 3 сакавіка 1892, Санкт-Пецярбург, Расійская імперыя) — расійскі мастак, піянер фатаграфіі ў Расіі. Фатограф Тараса Рыгоравіча Шаўчэнкі

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і швейцарскага грамадзяніна Іагана Дэнье, пры нараджэнні атрымаў імя — Генрых Дэнье. Пазней змяніў імя на Андрэй Іванавіч Дэньер. Часам выкарыстаў і Андрэй (Генрых) Дэньер.

У Магілёве скончыў гімназію (1842), пасля чаго рушыў у Пецярбург і стаў вольным слухачом  (укр.) (бел. у Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў у класе гістарычнага жывапісу Карла Брулова. Вучыўся і адначасова даваў ўрокі малявання ў розных прыватных навучальных установах.

У 1851 годзе скончыў навучанне ў Акадэміі, атрымаўшы званне некласнага мастака гістарычнага і партрэтнага жывапісу.

Яшчэ падчас навучання ў Акадэміі, Дэньер захапіўся фатаграфіяй і ў 1849 годзе на Неўскім праспекце Пецярбурга адкрыў фотаатэлье «Дагератыпная ўстанова мастака Дэньера».

Працаваў спачатку нядоўга ў тэхніцы дагератыпіі, затым у тэхніцы вітрапіі (фатаграфіі на шкле), а пазней адным з першых асвоіў калоідны (мокракалоідны) працэс.

Паспарту Дэньера
А. І. Дэньер вынайшаў спосаб атрымання мяккасці контураў пры друку («эфект Дэньера»). Для гэтага рабіў два негатывы на пласцінках рознай таўшчыні, а затым друкаваў з абодвух.

У атэлье Дэньера здымаліся ўсе пласты насельніцтва, у тым ліку і Царскі двор.

Папулярнасці Дэньера спрыяла «Мастацкая накіраванасць» створаных ім партрэтаў, выкарыстанне сваіх навыкаў прафесійнага жывапісца.

У лепшыя часы ў майстэрні Дэньера працавала да 18 чалавек, у тым ліку рэтушорамі былі будучыя вядомыя мастакі І. М. Крамской, П. Ф. Сакалоў  (руск.) (бел. І. П. Раулаў  (руск.) (бел. М. Б. Тулінаў  (руск.) (бел. і іншыя.

Вокладка альбома
Дзейнасць Дэньера запомнілася не толькі высакакласным выкананнем бягучых прыватных заказаў, але і выданнем па падпісцы на працягу года (1865) штомесячнага альбома з 12 фотаздымкаў, знятых з натуры вядомых у той час у Расіі людзей («Альбома фатаграфічных партрэтаў Найсвятлейшых асоб і асоб, вядомых у Расіі»).

У 1860 годзе, адным з першых, Дэньер экспанаваў свае працы на выстаўцы ў Імператарскай Акадэміі мастацтваў.

У тым жа годзе І. Дэньер удастоены звання «фатографа іх імператарскіх Вялікасцей» і права адлюстроўваць дзяржаўны герб на сваёй прадукцыі, увайшоў у склад фатаграфічнага аддзела Імператарскага Расійскага тэхнічнага таварыства становіцца членам Французскага фатаграфічнага таварыства, выступае эксперт на расійскіх і міжнародных фотавыстаўках.

З пачатку 1880-х гг. працаваў у майстэрні разам з сынам Адольфам.

Да 1890 г. А. І. Дэньер захоўваў швейцарскае грамадзянства і толькі за два гады да смерці прыняў расійскае падданства.

Памёр Андрэй Іванавіч Дэньер 5 сакавіка 1892 года ў Санкт-Пецярбургу, пахаваны на Волкаўскіх лютэранскіх могілках  (руск.) (бел..

У 1890 годзе ўладальнікам фотаатэлье «Г. Дэньер» на Неўскім праспекце стаў Роберт Пель, сын аптэкара Васіля Пеля  (руск.) (бел..

Асноўныя працы А. І. Дэньера захоўваюцца ў Расійскай Нацыянальнай бібліятэцы (РНБ, Пецярбург) і Дзяржаўным гістарычным музеі (ДГМ, Масква).

Выставачная дзейнасць, узнагароды
---------------------------------

Група рускіх мастакоў (фота Дэньера)
А. І. Деньер быў актыўным удзельнікам міжнародных і расійскіх выставак:

* у Пецярбургу (1860), Імператарская Акадэмія мастацтваў;
* у Берліне (1865, было выстаўлена шэсцьдзесят работ);
* у Лондане (1862, 1871, сярэбраны медаль; 1873, сярэбраны медаль);
* Усерасійская мануфактурная выстаўка ў Пецярбургу (1870, сярэбраны медаль);
* Політэхнічная выстаўка ў Маскве (1872, ганаровая ўзнагарода);
* Міжнародная выстаўка ў Вене (1873);
* Першая у Расіі фатаграфічнай выстаўка ў Пецярбургу (1888, медаль ІРТА);
* II выставы V аддзела ІРТА ў Пецярбургу (1889);
* Усерасійская выстаўка ТРТВ у Маскве (1889).

Узаемаадносіны А. І. Дэньера з Тарасам Рыгоравічам Шаўчэнкам
------------------------------------------------------------

Андрэй Дэньер і Тарас Шаўчэнка былі добра знаёмыя з маладых гадоў: вучыліся ў адзін час у Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў у аднаго выкладчыка — Карла Брулова.

Часта сустракаліся пасля вяртання Шаўчэнкі з ссылкі.

Па ўспамінах Благавешчанскага"у яго майстэрню, акрамя Мікешына часцей за ўсё хадзілі скульптар Ф. Ф. Каменскі  (руск.) (бел. жывапісец Г. Дэньер і інш…. Дэньер напісаў з Тараса Рыгоравіча партрэт, які … падаваў на выстаўку".

У фотаатэлье Дэньера былі зробленыя 4 фатаграфіі Шаўчэнкі  (укр.) (бел..

* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. 1 2  Andrey Denyer // Union List of Artist Names Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. 1 2  Andrey Denyer // Photographers’ Identities Catalog Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892012'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q219555'></a>
3. ↑  Аб гэтым ён неаднаразова нагадваў на адваротным баку фармуляра.
4. ↑  «Выяў членаў імператарскай сям’і, міністраў, членаў Дзяржаўнага савета, чыноў імператарскага двара, асоб, вядомых сваімі дзяржаўнымі і грамадскімі подзвігамі, духавенства, ваенных, грамадзянскіх асоб, вучоных, артыстаў, вядомых артыстаў імператарскіх тэатраў і ў цэлым. людзей, выдатных ў Расіі сваёй грамадскай дзейнасцю».
(Бархатова Е. В. «Русская фотография середины XIX — начала XX века, Персоналии». — С. 363—364.)
5. ↑  «… за фотаработы, якія дэманструюць, акрамя выдатнага тэхнічнага выканання, мастацкі кірунак і тэхніку дасведчанага мастака».
6. ↑  «…за мастацкае выкананне і тэхнічную дасканаласць фотапартрэтаў».
7. ↑  Інтэрнацыянальнае турыстычнае абслугоўванне
8. ↑  ТРТВ — Таварыства распаўсюджвання тэхнічных ведаў, Масква
9. ↑  Архівавана 15 березня 2019.Архівавана 15 березня 2019. А. А. Благовещенский. Шевченко в Петербурге (1858—1861)]

Літаратура
----------

* *Бархатова Е. В.* Русская светопись. Первый век фотоискусства 1839—1914. — Санкт-Петербург : Альянс : Лики России, 2009
* *Яцюк В.* Таїна Шевченкових світлин. — К. 1998. — С. 29-32
* *А. А. Благовещенский*. Шевченко в Петербурге (1858—1861) (Воспоминания о Тарасе Шевченко. — К.: Дніпро, 1988. — С. 337—346; 545—549.)
* Музей Тараса Шевченка(недаступная спасылка)
* Биография и информация
* Словари и и энциклопедии на Академике
* Фотограф Андрей Иванович Деньер [Архівовано 20 березня 2018 у Wayback Machine.]
* Руниверс
* Фотограф Андрей (Генрих) Иванович Деньер
* Fototikon [Архівовано 1 квітня 2019 у Wayback Machine.]

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 161928790 · ISNI: 0000 0003 9906 9392 · VIAF: 229051608 · ULAN: 500079862 |