**Тулуза** (фр.: Toulouse [tuˈluz], мясц. [tuˈluzə], акс.: Tolosa [tuˈluzɔ], лац.: Tolosa) — горад на поўдні Францыі, сталіца рэгіёна Аксітанія і прэфектура (адміністрацыйны цэнтр) дэпартамента Верхняя Гарона. Насельніцтва — 427 тыс. чалавек (адзнака 2004 г.). Дэвіз акс.: Per Tolosa totjorn mai.

Гісторыя
--------

Гл. таксама: Графства Тулуза і Спіс графаў Тулузскіх
У 106 годзе да н.э. гальскае паселішча *Талоса* было захоплена рымлянамі. З IV стагоддзя вядома пра знаходжанне ў Тулузе біскупа.

З 419 па 507 гады Тулуза была сталіцай каралеўства вестготаў.

У 508 годзе Тулузай авалодалі франкі на чале з Хлодвігам. Час ад часу Тулуза апынялася сталіцай самастойнага каралеўства Аквітанія. У 721 годзе вытрымала аблогу сарацынаў. З 778 года — рэзідэнцыя графаў Тулузскіх, якія трымалі пад сваім кантролем поўдзень Францыі.

Дабрабыт сярэднявечнай Тулузы быў звязаны не толькі з яе сталічным становішчам, але і з тым, што праз яе праходзіў шматлюдны шлях Святога Якава. Аблога Тулузы крыжакамі працягвалася з кастрычніка 1217 па чэрвень 1218 года. Хоць узяцце крыжакамі і нанесла адчувальны ўдар, горад працягваў развівацца. У 1214 годзе Святы Дамінік заснаваў у Тулузе ордэн дамініканцаў. У 1229 годзе пачаў працаваць Тулузскі ўніверсітэт, а ў 1317 годзе біскупская кафедра ўзвысілася да ступені архібіскупскай.

Пасля далучэння да каралеўскага дамена ў 1271 годзе Тулуза да Вялікай французскай рэвалюцыі заставалася цэнтрам правінцыі Лангедок. Тулузскі парламент, упершыню скліканы ў 1420 годзе, разглядаў судовыя цяжбы жыхароў усяго поўдня Францыі. Пра тулузскія літаратурныя турніры гл. Клеманс Ізор.

У гады Гугеноцкіх войнаў Тулуза служыла апорай Каталіцкай лігі. У 1632 годзе ў двары Тулузскай ратушы быў пакараны смерцю апошні герцаг Манмарансі.

У 1814 годзе маршал Сульт прайграў пад Тулузай апошнюю бітву Паўастраўной вайны.

Да будаўніцтва першай чыгункі Тулуза як правінцыйны горад пазнілася ў сваім прамысловым развіцці.
Пачатак тулузскаму авіябудаванню паклаў Клемент Адэр (1841—1925). Пры Шарлі дэ Голі ў Тулузе размясціліся Нацыянальны цэнтр касмічных даследаванняў і звязаныя з ім прадпрыемства абароннай і авіякасмічнай галін, што спрыяла хуткаму эканамічнаму і сацыяльнаму росту. Некалькі струхлелых кварталаў старой забудовы былі знесены; на іх месцы з’явіліся сучасныя вышынныя будынкі.

Геаграфія
---------

Тулуза размешчана на берагах Гароны, паміж Атлантычным акіянам (250 км) і Міжземным морам (150 км). У Тулузе змыкаюцца Лангедокскі і Гаронскі каналы, якія злучаюць Атлантычны акіян з Міжземным морам. Старая частка горада займае высокі правы бераг Гароны. Вакол раскінуліся прадмесці, вядомыя з Сярэднявечча. Даўней тут размаўлялі на аксітанскай гаворцы. На левым беразе — прадмесце Сен-Сіпр’ен; за ім — спальны раён сучаснай забудовы, Мірай.

Клімат
------

| **Клімат Тулузы** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 21,2 | 22,1 | 27,1 | 30,0 | 32,7 | 39,8 | 40,2 | 40,2 | 35,3 | 30,2 | 24,3 | 21,1 | 40,2 |
| Сярэдні максімум, °C | 9,0 | 10,8 | 13,4 | 16,1 | 20,0 | 23,9 | 27,4 | 26,7 | 24,3 | 19,2 | 12,9 | 9,4 | 17,8 |
| Сярэдні мінімум, °C | 1,8 | 2,9 | 4,0 | 6,5 | 9,6 | 12,8 | 15,2 | 15,0 | 12,7 | 9,5 | 5,0 | 2,5 | 8,1 |
| Абсалютны мінімум, °C | −18,6 | −19 | −8 | −3 | −0,8 | 4,0 | 7,6 | 5,5 | 1,9 | −3 | −7,5 | −12 | −19 |
| Норма ападкаў, мм | 55 | 55 | 57 | 64 | 73 | 57 | 41 | 47 | 47 | 51 | 48 | 55 | 650 |
| *Крыніца: Infoclimat* |

Славутасці
----------

Начное падсвятленне плошчы Капітолія з выкладзеным на маставой аксітанскім крыжом
У Тулузе своеасаблівая архітэктура, яе таксама называюць «ружовым горадам» з-за колеру цэглы — традыцыйнага матэрыялу, з якога быў пабудаваны стары горад.

Сярод архітэктурных помнікаў горада вылучаюцца — выкананая ў гатычным стылі царква якабінцаў (Les Jacobins) XIII—XIV стагоддзяў, раманская базіліка Сэн-Сэрнэн (Saint-Sernin) пачатак будаўніцтва канец XI стагоддзя, сабор Сэнт-Эцьен (Saint-Etienne) лічыцца прататыпам гатычна-мерыдыянальнага стылю, гісторыя якога пачынаецца ў 1073 годзе.

|  |  |  |  |  |
| Рэнесансны атэль д’Асеза |  | Асабняк купца П’еро (XVII стагоддзе) |  | Месца нараджэння ордэна дамініканцаў |

Адукацыя
--------

* Нацыянальная школа грамадзянскай авіяцыі
* Політэхнічны інстытут перадавой навукі

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг ЗША  Атланта, Джорджыя, ЗША
* Сцяг Італіі Балоння, Італія
* Сцяг Англіі Брысталь, Вялікабрытанія
* Сцяг Украіны Кіеў, Украіна
* Сцяг Ізраіля Тэль-Авіў — Яфа, Ізраіль
* Сцяг Кітая Чунцын, Кітай
* Сцяг Іспаніі Эльчэ, Іспанія
* Сцяг Расіі Грозны, Чачня, РФ

Вядомыя асобы
-------------

* Святы Губерт
* Жан-Луі Дэбрэ
* П’ер Гамара
* Федэрыка Мунцэнь-і-Манэ

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Sandre<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1520862'></a>
3. 1 2 3 4 5 6  Base officielle des codes postaux — La Poste, 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q66049091'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q373724'></a>
4. ↑  Partenariat et amitié existantsеntre villes et régions de France et d’Ukraine  (фр.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тулуза