У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Жалезны чалавек (значэнні).

**Жалезны чалавек** — супергерой, які з’яўляецца ў амерыканскіх коміксах, выдадзеных Marvel Comics. Створаны пісьменнікам і рэдактарам Стэнам Лі, распрацаваны сцэнарыстам Лары Ліберам і распрацаваны мастакамі Донам Хекам і Джэкам Кірбі(, персанаж упершыню з’явіўся ў Казкі аб невядомасці (англ.:*Tales of Suspense)* #39 (вокладка датавана сакавіком 1963 года) і атрымаў уласную назву ў Жалезны чалавек № 1 (травень 1968). У 1963 годзе персанаж заснаваў каманду супергерояў Мсціўцаў з Торам, Чалавекам-мурашкай, Воса ды Халк.

Багаты амерыканскі бізнес-магнат, плэйбой, філантроп, вынаходнік і геніяльны вучоны Энтані Эдвард «Тоні» Старк атрымлівае цяжкую траўму грудной клеткі падчас выкрадання. Калі яго выкрадальнікі спрабуюць прымусіць яго стварыць зброю масавага знішчэння, ён замест гэтага стварае механізаваныя даспехі, каб выратаваць сваё жыццё і пазбегнуць палону. Пазней Старк распрацоўвае свой касцюм, дадаючы зброю і іншыя тэхналагічныя прылады, распрацаваныя ім праз сваю кампанію Старк Індустрыі (анг.:Stark Industries). Ён выкарыстоўвае касцюм і наступныя версіі, каб абараніць свет у ролі Жалезнага чалавека. Хаця спачатку Старк хаваў сваю сапраўдную асобу, у рэшце рэшт публічна выяўляе сябе Жалезным чалавекам.

Першапачаткова Стэн Лі выкарыстаў Жалезнага чалавека для вывучэння тэм халоднай вайны, асабліва ролі амерыканскіх тэхналогій і прамысловасці ў барацьбе з камунізмам. Наступныя пераўяўленні Жалезнага Чалавека перайшлі да сучасных пытанняў.

Жалезны чалавек быў хэдлайнерам розных серый коміксаў. На працягу большай часткі гісторыі публікацыі персанажа ён быў адным з заснавальнікаў Мсціўцаў.

Жалезны чалавек быў адаптаваны для некалькіх анімацыйных тэлевізійных шоў і фільмаў. У кінематаграфічным сусвеце Marvel Тоні Старка сыграў Роберт Даўні-малодшы ў фільмах *«Жалезны чалавек»* (2008), *«Неверагодны Халк»* (2008), ⁣«*Жалезны чалавек 2»* (2010), *«Мсціўцы»* (2012), *«Жалезны чалавек 3»* (2013), "*Мсціўцы: Эра Альтрона**"* (2015), "*Капітан Амерыка: Грамадзянская вайна**"* (2016), "*Чалавек-павук: Вяртанне дадому**"* (2017), "*Мсціўцы: Вайна бясконцасці**"* (2018) і "*Мсціўцы: Фінал**«* (2019); а Мік Вінгерт агучыў персанажа мультсерыяла *„Што, калі…?"* (2021).

Гісторыя публікацыі
-------------------

> Дадатковая інфармацыя: спіс назваў Жалезнага чалавека
> 
> 

### Прэм’ера

Прэм’ера Жалезны Чалавек у Казках аб невядомасці #39 (вокладка датавана сакавіком 1963 г.) была сумеснай працай рэдактара і сцэнарыста Стэна Лі, сцэнарыста Лары Лібера, мастака апавядання Дона Хека і мастака вокладкі і дызайнера персанажаў Джэка Кірбі. У 1963 годзе Лі гуляў з ідэяй бізнесмена — супергероя. Ён хацеў стварыць «квінтэсэнцыю капіталіста», персанажа, які супярэчыў бы духу часу і чытачам Marvel.  Лі сказаў:

> *Я думаю, што я даў сабе магчымасць. Гэта быў разгар халоднай вайны. Чытачы, юныя чытачы, калі штосьці ненавідзелі, дык гэта вайну, гэта вайскоўцаў… Так што ў мяне атрымаўся герой, які на сотую ступень гэта прадстаўляў. Ён быў вытворцам зброі, ён пастаўляў зброю для арміі, ён быў багаты, ён быў прамыслоўцам … Я падумаў, што было б цікава ўзяць персанажа, які нікому не спадабаўся б, нікому з нашых чытачоў, і запхнуць ім яго ў горла і зрабіць так, каб ён ім падабаўся… І ён стаў вельмі папулярным.* 
> 
> 

Ён вырашыў зрабіць новага персанажа заможным, гламурным дамскім угоднікам, але з сакрэтам, які будзе мучыць і мучыць яго таксама. Пісьменнік Джэры Конуэй сказаў: "Вось у вас гэты персанаж, які звонку не паражальны, я маю на ўвазе, што яго проста нельга дакрануцца, але ўнутры знаходзіцца параненая фігура. Стэн зрабіў гэта вельмі сур’ёзна. Рана, вы ведаеце, яго сэрца было разбіта, вы ведаеце, літаральна разбіта. Але тут ёсць метафара. І гэта, я думаю, зрабіла гэтага персанажа цікавым ".  Лі заснаваў знешнасць і характар ​​гэтага плэйбоя на Говардзе Х’юзе. Тлумачачы: «Говард Х’юз быў адным з самых каларытных людзей нашага часу. Ён быў вынаходнікам, авантурыстам, мультымільярдэрам, дамскім угоднікам і, нарэшце, вар’ятам».  «Не будучы вар’ятам, ён быў Говардам Х’юзам», — сказаў Лі.

У той час як Лі меў намер напісаць апавяданне сам, невялікая надзвычайная сітуацыя ў канчатковым выніку прымусіла яго перадаць прэм’ерны выпуск Ліберу, які ўдакладніў гісторыю. Мастацтва было падзелена паміж Кірбі і Хекам. «Ён распрацаваў касцюм, — сказаў Хек пра Кірбі, — таму што ён рабіў вокладку. Вокладкі заўсёды рабіліся першымі. Але я стварыў знешні выгляд персанажаў, такіх як Тоні Старк і яго сакратарка Пэпер Потс».  У інтэрв’ю 1990 года, калі яго спыталі, ці ёсць у яго «канкрэтная мадэль для Тоні Старка і іншых персанажаў?», Хек адказаў: "Не, я б думаў больш аб некаторых персанажах, якія мне падабаюцца, якія былі б такія ж персанажы, якія падабаліся Алексу Тоту, Жалезны Чалавек упершыню з’явіўся ў 13-18-старонкавых апавяданнях у *Казкі аб невядомасці*, які ўтрымліваў анталогію навуковай фантастыкі і звышнатуральных гісторый. Арыгінальным касцюмам персанажа быў аб’ёмны шэры браняваны касцюм, заменены залацістай версіяй у другая гісторыя (выпуск № 40, красавік 1963 г.) У нумары № 48 (снежань 1963 г.) яна была перароблена ў больш гладкі чырвона-залаты даспех мастаком па інтэр’еры гэтага нумара Стывам Дзітко, хоць Кірбі намаляваў яе на вокладцы. Як успамінаў Хек у 1985 годзе «Другі касцюм, чырвона-залаты, быў распрацаваны Стывам Дзітко. Я знайшоў, што гэта лягчэй, чым маляваць гэтую грувасткую старую рэч. Ранейшы дызайн, які выглядаў як робат, быў больш Кірбісцкім».

У сваёй прэм’еры Жалезны чалавек быў антыкамуністычным героем, які перамог розных в’етнамскіх агентаў. Пазней Лі пашкадаваў пра гэты ранні фокус.   На працягу серыі коміксаў персанажа тэхналагічны прагрэс і нацыянальная абарона былі нязменнымі тэмамі для Жалезнага Чалавека, але пазнейшыя выпускі ператварылі Старка ў больш складанага і ўразлівага персанажа, апісваючы яго барацьбу з алкагалізмам (як у "Дэмане ў бутэльцы (сюжэтная лінія) і іншыя асабістыя цяжкасці.

З выпуску № 59 (лістапад 1964 г.) да апошняга выпуску № 99 (сакавік 1968 г.) анталагічныя навукова-фантастычныя апавяданні ў *Tales of Suspense* былі заменены на поўнаметражны фільм з супергероем Капітанам Амерыкай у галоўнай ролі. Лі і Хек прадставілі некалькі праціўнікаў персанажа, у тым ліку Мандарына ў выпуску № 50 (люты 1964 г.),  Чорную ўдаву ў № 52 (красавік 1964 г.)  і Ястрабінае Вока пяць выпускаў пазней.

Лі сказаў, што «з усіх коміксаў, якія мы апублікавалі ў Marvel, мы атрымалі больш лістоў ад фанатаў жалезнага чалавека ад жанчын, чым ад любой іншай назвы… Мы не атрымлівалі шмат лістоў ад фанаў ад дзяўчат, але кожны раз, калі мы атрымлівалі, ліст звычайна адрасаваўся Жалезнаму чалавеку». 

Лі і Кірбі ўключылі Жалезнага Чалавека ў *Мсціўцы* № 1 (верасень 1963) у якасці аднаго з заснавальнікаў каманды супергерояў. З тых часоў персанаж з’яўляўся ў кожным наступным томе серыі.

Сцэнарысты абнавілі вайну і мясцовасць, у якой Старк паранены. У арыгінале 1963 года гэта была вайна ў В’етнаме. У 1990-я гады гэта была першая вайна ў Персідскім заліве, а ў 2000-я гады зноў абноўлена як вайна ў Афганістане. Час Старка з азіяцкім лаўрэатам Нобелеўскай прэміі навукоўцам Хо Інсенам адпавядае амаль усім увасабленням паходжання Жалезнага Чалавека, паказваючы, што Старк і Інсен ствараюць арыгінальную браню разам. Адным выключэннем з’яўляецца анімацыйны фільм *«Непераможны Жалезны Чалавек»* з прамой загрузкай на DVD, у якім даспехі, якія Старк выкарыстоўвае, каб выратавацца ад сваіх выкрадальнікаў, не з’яўляюцца першым касцюмам Жалезнага Чалавека.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  [ Лі, Майк (30 красавіка 2013 г.). «Малавядомы навукова-фантастычны факт: Стэн Лі думаў, што чытачам Marvel не спадабаецца Жалезны чалавек (спачатку)». Бластр. Архівавана з першакрыніцы 17 лістапада 2015 года. Праверана 7 мая 2015.
У наступныя гады пасля свайго дэбюту Жалезны Чалавек змагаўся з тыраніяй камунізму, карпаратыўнай злачыннасцю, тэрарызмам і алкагалізмам як герой «другога ўзроўню» Marvel, нягледзячы на ​​тое, што ён заўсёды быў папулярным персанажам сярод чытачоў.]
3. ↑  ДэФалько, Том (2008). „1960-я гады". У Гілберт, Лора (рэд.). *Гісторыя Marvel Chronicle год за годам*. Лондан, Вялікабрытанія: Дорлінг Кіндэрслі. стар. 91. ISBN 978-0756641238. Дзеянне адбываецца на фоне вайны ў В’етнаме, Жалезны Чалавек паказаў канец лініі монстраў і саспенсу Marvel, калі ён дэбютаваў у *Tales of Suspense* № 39… [Стэн] Лі абмеркаваў агульную схему Жалезнага Чалавека з Лары Ліберам, які пазней напісаў поўны сцэнар гісторыі паходжання. Дон Хек… распрацаваў новага персанажа».
4. 1 2  Лі, Стэн (1975). *Сын паходжання коміксаў Marvel*. Нью-Ёрк, Нью-Ёрк: Simon & Schuster. стар. 45. ISBN 978-0671221669.
5. ↑  Лі, Стэн; Мэйр, Джордж (2002). Excelsior! : Дзіўнае жыццѐ Стэна Лі. Нью-Ёрк, Нью-Ёрк: Сайман і Шустэр. стар. 160. ISBN 978-0684873053.
6. 1 2 3  Лі, *сын паходжання коміксаў Marvel,* с. 46-48
7. 1 2  *Непераможны Жалезны Чалавек (Канчатковае 2-дыскавае выданне DVD «Жалезны чалавек»). Парамаўнт Пікчэрз. 2008 год.*
8. ↑  «Маска жалезнага чалавека». Інфарматар гульні. № 177. Студзень 2008. С. 81.
9. ↑  Лі, Стэн (снежань 1997). «Мыльная скрынка Стэна» ад "Bullpen Bulletins "Marvel Comics .
10. ↑  Лі, *сын паходжання,* с. 47.
11. ↑  *Дэніэлс, Лес (1991). Marvel: пяць першых дзесяцігоддзяў найвялікшых коміксаў свету. Нью-Ёрк, Нью-Ёрк: Гары Н. Абрамс. стар. 99. ISBN 9780810938212.*
12. ↑  *Коўтс, Джон (2014). Дон Хек: твор мастацтва. Ролі, Паўночная Караліна: Выдавецтва TwoMorrows. стар. 41. ISBN 978-1605490588.*
13. ↑  *Heck, цытуецца ў Peel, John (сакавік-красавік 1985). «Адпісная сесія з Донам Хекам». Функцыя коміксаў. No34. стар. 18.*
14. ↑  Райт, Брэдфард (2001). *Нацыя коміксаў*. Балтымор, штат Мэрыленд: Выдавец універсітэта Джона Хопкінса. стар. 336. ISBN 0-8018-6514-X.
15. ↑  ДэФалька «1960-я» ў Гілберта (2008), с. 99: «У адпаведнасці з традыцыяй „Фу Манчу" Сакса Ромера і ўласнага „Жоўтага кіпцюра" Атласа, мандарын упершыню з’явіўся ў „ *Казках напружання"* № 50 у гісторыі, напісанай Стэнам Лі і праілюстраванай Донам Хекам».