Карта астравоў Піткэрн
**Астравы Пі́ткэрн** (на мясцовым дыялекце *Pitkern Ailens*, англ. *Pitcairn Islands*) — заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі ў Ціхім акіяне. Агульная плошча сушы — 47 км². Насельніцтва — 67 чал. (2011 г.). Сталіца і адзінае паселішча — Адамстаўн на востраве Піткэрн.

Геаграфія
---------

Астравы ўяўляюць сабою чатыры малыя кавалкі сушы на поўдні Ціхага акіяна:

* Востраў Піткэрн
* Востраў Хендэрсан
* Атол Дзюсі
* Атол Оўэна

Востраў Піткэрн — адзіны населены з іх і адзіны востраў вулканічнага паходжання. Ён месціцца ў 2170 км ад Таіці, 5310 км ад Новай Зеландыі і 6600 км ад Панамы. Астатнія астравы — каралавыя.

Клімат спякотны, трапічны, даволі вільготны. Дажджлівы сезон працягваецца з лістапада па сакавік. У гэты час астравы часцяком церпяць ад тайфунаў. Сярэдняя тэмпература ўлетку — 25-35 °C, у дажджлівы сезон — 17-25 °C.

Прырода
-------

Значную частку астравоў пакрываюць лясы. На востраве Піткэрн захавалася ўсяго 4 віды эндэмічнай флоры, у тым ліку дрэвападобная папараць *Angiopteris chauliodonta* і дрэва *тапаў*, якое шануецца астравіцянамі з-за высакаякаснай драўніны.

Фаўна прадстаўлена марскімі чарапахамі, пацукамі, крабамі і шматлікімі рэдкімі птушкамі. На Хендэрсане захавалася эндэмічная нялётаючая птушка.

* Лес на востраве ПіткэрнЛес на востраве Піткэрн
* Узбярэжжа вострава ПіткэрнУзбярэжжа вострава Піткэрн
* Узбярэжжа вострава ХендэрсанУзбярэжжа вострава Хендэрсан
* Гняздоўе на атоле ДзюсіГняздоўе на атоле Дзюсі

Гісторыя
--------

### Палінезійская каланізацыя

Першымі насельнікамі астравоў Піткэрн і Хендэрсан былі палінезійцы, якія трапілі сюды ў прамежку часу паміж XI ст. і XV ст. Яны падтрымлівалі цесныя стасункі з востравам Мангарэва, адкуль завозілі высакаякасныя прылады працы з каменю і вулканічнага шкла. Аднак да прыходу еўрапейцаў палінезійцы пакінулі астравы. Магчыма, гэта тлумачыцца заняпадам культуры на Мангарэва і немагчымасцю ўтрымоўваць буйную супольнасць на ізаляваных землях без кантактаў са знешнім светам. Рэшткі палінезійскай каланізацыі сустракаліся на Піткэрне яшчэ ў канцы XVIII ст.

### Еўрапейскія першаадкрывальнікі

Астравы Піткэрн былі адкрытыя ў студзені 1606 г. іспанскім мараплаўцам П. Ф. дэ Кірасам. Але ў іншых краінах Еўропы інфармацыя пра іх не была асабліва распаўсюджана.

3 ліпеня 1767 г. каманда брытанскага судна «Ластаўка» на чале з капітанам Філіпам Картэрэтам зноў убачыла Піткэрн. Капітан даў назву востраву па прозвішчу першага матроса, які заўважыў яго на гарызонце. Аднак каардынаты былі нанесены не зусім верна, што пазней стварыла праблему для мяцежнай каманды «Баўнці».

Дзюсі быў паўторна адкрыты брытанцам Эдвардам Эдвардсам, які на судне «Пандора» безвынікова шукаў паўстанцаў з «Баўнці».

У студзені 1819 г. былі паўторна адкрытыя Хендэрсан і Оўэна.

### Каланізацыя паўстанцамі з «Баўнці»

28 красавіка 1789 г. у Ціхім акіяне на судне «Баўнці», пасланым брытанскімі ўладамі на востраў Таіці за парасткамі хлебнага дрэва, успыхнуў мяцеж маракоў. Яны высадзілі капітана Вільяма Блая і лаяльных чальцоў каманды на шлюп і паспрабавалі асесці на Тубуаі, а потым на Таіці. Аднак правадыр мяцежнікаў Флетчэр Крысчэн асцерагаўся, што тут іх знойдуць. Таму разам з 8 іншымі паўстанцамі і падманам заманенымі на карабель таіцянцамі, 6 мужчынамі і 11 жанчынамі (адна з іх мела немаўля), ён адправіўся на «Баўнці» на пошукі бяспечнага месца. Пасля доўгіх пошукаў 23 студзеня 1790 г. судна спынілася ў заліве, які пасля атрымаў яго імя, каля вострава Піткэрн. Каб не правакаваць членаў каманды пакінуць востраў, мяцежнікі спалілі «Баўнці».

Жанчыны былі падзелены паміж мужчынамі ў якасці жонак. Мяцежнікі прывезлі з сабою насенне і свойскую жывёлу, што дазволіла ім займацца сельскай гаспадаркай. Флетчэр Крысчэн імкнуўся справядліва кіраваць новай калоніяй і прымаў мужчын-таіцян як роўных. Аднак адносіны паміж таіцянамі і брытанцамі паступова пагоршыліся. Пасля таго, як жонка аднаго з брытанцаў, Джэка Вільямса, у 1793 г. памерла, ён адабраў сабе жонку мужчыны-таіцяніна. У адказ таіцяне паднялі паўстанне, у выніку якога Флетчэр Крысчэн, Джэк Вільямс, яшчэ двое брытанцаў і ўсе мужчыны-таіцяне былі забіты.

Пасля смерці Флетчэра Крысчэна меліся сутычкі паміж каланістамі-брытанцамі. Некалькі разоў паўставалі жанчыны-таіцянкі, аднак пасля кожны раз прабачаліся. Пасля смерці Нэда Янга ад астмы ў 1800 г. у жывых застаўся толькі адзін мужчына-брытанец Джон Адамс. Ён прыняў на сябе адказнасць за ўсіх жанчын і дзяцей, арганізаваў навучанне дзяцей чытанню і прапаведаваў сярод каланістаў хрысціянства. Нягледзячы на ізаляванасць і наяўнасць толькі аднаго дарослага мужчыны, абшчына здолела існаваць далей.

У лютым 1808 г. да Піткэрна падышоў амерыканскі гандлёвы карабель «Тапаз» на чале з капітанам Мэйх’ю Фолджэрам, які спыніўся на востраве і быў вельмі здзіўлены, калі сустрэў мясцовых каланістаў, у тым ліку Джона Адамса. Пасля вяртання на радзіму Мэйх’ю Фолджэр паведаміў аб калоніі на Піткэрне шырокай аўдыторыі, але шмат хто ўспрымаў яго апавяданне як байку. Брытанскія ўлады атрымалі канчатковае пацверджанне толькі ў 1823 г.

У 1825 г. Джон Адамс атрымаў амністыю. 5 сакавіка 1829 г. ён памёр.

30 лістапада 1838 г. астравы Піткэрн былі афіцыйна ўключаны ў склад Вялікабрытаніі.

### Піткэрн у XIX—XX стст.

Пасля смерці Джона Адамса на Піткэрне разгарнулася барацьба за душы астравіцян. У 1828 г. сярод іх пасяліўся пастар Джон Нобс, які ажаніўся з дачкой Флетчэра Крысчэна і ўзначаліў абшчыну. У 1831 г. піткэрнцаў, колькасць якіх расла, перасялілі на Таіці. Але там пачалася эпідэмія, пад час якой частка піткэрнцаў памерла, а 65 вярнуліся на востраў. У 1832—1838 гг. улада апынулася ў руках прэсвітарыянскага прапаведніка Джошуа Хіла, які ўвёў жорсткі рэжым і забараніў алкагольныя напоі. Пасля яго выгнання ўведзеныя ім законы былі адмененыя.

Супольнасць зноў узначаліў Нобс, які абагульніў зямлю. У пачатку 1850-х гг. ён упэўніў астравіцян звярнуцца да брытанскіх уладаў з просьбай аб перасяленні. 3 мая 1856 г. 193 астравіцяніны пакінулі Піткэрн і былі дастаўлены на востраў Норфалк. Пасля 18 месяцаў жыцця на новым месцы 17 чалавек вярнуліся дадому. Праз 5 гадоў яшчэ 27 чалавек рушылі ўслед. Астатнія засталіся на Норфалку, дзе іх нашчадкі да нашых дзён складаюць аснову мясцовага насельніцтва. Сучасныя піткэрнцы ўзгадваюць рэформы Нобса з асуджэннем. Пасля вяртання на востраў зямля зноў была падзелена паміж сем’ямі.

З 1876 г. Піткэрн наведваўся амерыканскімі пратэстанцкімі прапаведнікамі. У 1890 г. Джон Тэй з Каліфорніі пераканаў астравіцян стаць адвентыстамі сёмага дня. Некалькі піткэрнцаў былі накіраваны для навучэння ў адвентысцкі каледж у Сан-Францыска.

Пасля адкрыцця Панамскага канала Піткэрн стала наведваўся іншаземнымі суднамі. З 1930-х гг. частка моладзі пачала пакідаць востраў у пошуках працы. Калі ў 1936 г. насельніцтва дасягнула свайго максімума і складала 250 чал. то ў 1940 г. — толькі 163 чал. У 1993 г. быў зафіксаваны мінімум — 40 чал.

### Скандал 2004 г.

Некаторыя наведвальнікі Піткэрна сцвярджалі, што з часоў Джона Адамса існавала правіла, згодна з якім усе астравіцяне павінны браць шлюб, але пазашлюбныя адносіны таксама не павінны асуджацца. Так, да 1930 г. прыкладна чвэрць усіх дзяцей на востраве была вынікам пазашлюбных адносін. У другой палове XX ст. даследчыкі рэдка звярталі ўвагу на гэтую акалічнасць. Аднак у 2004 г. маленькая супольнасць была ўцягнута ў вялікі скандал.

Яшчэ ў 1999 г. супрацоўнік Брытанскай паліцыі распачаў справу аб згвалтаванні 15-летняй дзяўчыны з Піткэрна. Да 2004 г. было апрошана мноства сведкаў, якія знаходзіліся па-за межамі вострава, але мелі досвед жыцця на ім. Адзін з аўстралійскіх прапаведнікаў-адвентыстаў сведчыў, што сексуальныя дамаганні да падлеткаў на Піткэрне — звычайная з’ява. Ён звяртаўся з прапановай пачаць барацьбу з распустай да Савета Піткэрна, але прапанова была адхілена, паколькі, згодна з мясцовай традыцыяй, дзяўчыны лічыліся дарослымі з 12 гадоў.

У выніку 30 верасня 2004 г. 7 мужчын, у тым ліку мэр Сціў Крысчэн, былі абвінавачаны ў сексуальных злачынствах. Нягледзячы на спробы адвакатаў сцвердзіць, што брытанскія законы не дзейнічаюць на Піткэрне, 24 кастрычніка 6 абвінавачаных былі асуджаныя. У 2005 г. было асуджана яшчэ 6 піткэрнцаў, якія жылі ў Новай Зеландыі.

Рэакцыя большасці насельнікаў Піткэрна на працэс была адмоўнай.

* Паўстанне на "Баўнці", малюнак 1790 г.Паўстанне на "Баўнці", малюнак 1790 г.
* Магіла Джона АдамсаМагіла Джона Адамса
* Прычал на востраве Піткэрн, XIX ст.Прычал на востраве Піткэрн, XIX ст.
* Піткэрнцы, 1862 г.Піткэрнцы, 1862 г.

Эканоміка
---------

Паштоўка
Галоўны занятак насельнікаў вострава Піткэрн — сельская гаспадарка. Дзякуючы ўрадлівым глебам яны цалкам забяспечваюць сябе асноўнымі прадуктамі. Вырошчваюць садавіну, гародніну, кукурузу, гарбузы, кававае дрэва, бананы і інш. Воды вакол астравоў багатыя рыбай, аднак яе лоў не мае прамысловага характару. Частку ўраджая садавіны і свежую рыбу прадаюць на судны, якія падыходзяць да вострава. У апошнія гады некаторы прыбытак дае вываз сухафруктаў.

Піткэрнцы таксама трымаюць курэй і коз у асноўным для атрымання яек і малака, паколькі мяса ў ежу не ўжываюць.

З канца XX ст. важную эканамічную ролю адыгрывае пчалярства. У 1998 г. пры падтрымцы ўрада Вялікабрытаніі было праведзена даследаванне, якое выявіла, што мясцовыя пчолы ў выніку ізаляцыі не падвержаныя хваробам, а іх мёд мае высокую якасць. У выніку была распрацавана праграма развіцця пчалярства. Прадукты гэтага промыслу, у першую чаргу мёд, прадаюцца ў іншыя краіны, галоўным чынам у Новую Зеландыю і Вялікабрытанію.

Турызм пакуль мае абмежаванае значэнне. У асноўным Піткэрн наведваюць пасажыры круізных суднаў. Аднак дзякуючы яму піткэрнцы працягваюць займацца саматужным рамяством. Турысты купляюць мясцовыя вырабы з дрэва і вопратку з тапы.

Піткэрн таксама выпускае свае паштоўкі і сувенірныя манеты, якія карыстаюцца папулярнасцю сярод калекцыянераў.

У Адамстаўне працуе адзіная дызельная электрастанцыя.

Фармальна, афіцыйная валюта — долар Піткэрна. Але фактычна разлікі праводзяцца ў доларах Новай Зеландыі.

Кіраванне
---------

Піткэрн лічыцца самай малой дэмакратычнай краінай у свеце. З 1838 г. жанчыны афіцыйна маюць роўныя выбарчыя правы з мужчынамі. Замест Канстытуцыі дзейнічае ўказ аб мясцовым кіраванні ад 1964 г. Кіраўнік дзяржавы — кароль Вялікабрытаніі. На астравах яго прадстаўляе губернатар. Гэтую пасаду сумяшчае брытанскі вярхоўны камісар у Новай Зеландыі. Мясцовыя кіруючыя функцыі знаходзяцца ў мэра Піткэрна, які выбіраецца на трохгадовы тэрмін астравіцянамі і зацвярджаецца губернатарам.

Заканадаўчыя функцыі выконвае Савет Піткэрна. У яго склад уваходзяць 10 чалавек: мэр, старшыня Савету, 2 асобы, прызначаныя губернатарам, 1 асоба, прызначаная старшынёй, 4 чальцы, выбраныя дарослымі астравіцянамі (на 1 год), 1 месца зарэзервавана за камісарам, прызначаным губернатарам для вядзення стасункаў паміж ім і Саветам, але які стала не жыве на востраве.

Насельніцтва
------------

Астравы Піткэрн — самая маланаселеная краіна свету. У 2011 г. насельніцтва склала ўсяго 67 чал. Усе яны з’яўляюцца прамымі нашчадкамі маракоў з «Баўнці» і жанчын-таіцянак, жывуць у адзіным паселішчы Адамстаўн на востраве Піткэрн.

Нараджальнасць нізкая, характэрная больш для еўрапейскіх краін, чым для Акіяніі. У 1986—2003 гг. на Піткэрне не нарадзілася ніводнага дзіцяці. Малая колькасць насельніцтва таксама абумоўлена эміграцыяй піткэрнцаў у іншыя краіны, асабліва ў Новую Зеландыю.

*Дынаміка колькасці насельніцтва на астравах Піткэрн*:

| Год | Насельніцтва | Год | Насельніцтва | Год | Насельніцтва | Год | Насельніцтва | Год | Насельніцтва |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790 | 27 | 1880 | 112 | 1970 | 96 | 1992 | 54 | 2002 | 48 |
| 1800 | 34 | 1890 | 136 | 1975 | 74 | 1993 | 57 | 2003 | 59 |
| 1810 | 50 | 1900 | 136 | 1980 | 61 | 1994 | 54 | 2004 | 65 |
| 1820 | 66 | 1910 | 140 | 1985 | 58 | 1995 | 55 | 2005 | 63 |
| 1830 | 70 | 1920 | 163 | 1986 | 68 | 1996 | 43 | 2006 | 65 |
| 1840 | 119 | 1930 | 190 | 1987 | 59 | 1997 | 40 | 2007 | 64 |
| 1850 | 146 | 1936 | 250 | 1988 | 55 | 1998 | 66 | 2008 | 66 |
| 1856\* | 193 | 1940 | 163 | 1989 | 55 | 1999 | 46 | 2009 | 67 |
| 1859\*\* | 116 | 1950 | 161 | 1990 | 59 | 2000 | 51 | 2010 | 64 |
| 1870 | 70 | 1960 | 126 | 1991 | 66 | 2001 | 44 | 2011 | 67 |

Культура
--------

Культура піткэрнцаў спалучае еўрапейскія і палінезійскія рысы, аднак еўрапейскія пераважаюць, што звязана з паступовым працэсам мадэрнізацыі. Ізаляцыя спрыяе захаванню мясцовай тоеснасці. Усе піткэрнцы — адвентысты сёмага дня (гл. Пратэстанцтва), што таксама ўздзейнічае на асаблівасці мясцовай культуры і светаўспрымання. Яны не ужываюць тытунь, алкагольныя напоі, не танчаць і не ядуць мяса.

Такія традыцыйныя заняткі, як разьбярства па дрэве, ручны выраб тканін, будаванне малых лодак, захаваліся да нашага часу. Аднак адышлі ў нябыт традыцыйныя пабудовы ў палінезійскім стылі. Значна змяніліся формы гаспадарання.

На Піткэрне працуе 1 пачатковая школа. Для атрымання сярэдняй або вышэйшай адукацыі астравіцяне павінны ехаць у іншыя краіны.

Сувязь з вонкавым светам падтрымліваецца пераважна праз радыё і інтэрнэт.

* Будынак касцёлу ў АдамстаўнеБудынак касцёлу ў Адамстаўне
* Лодкі ў заліве БаўнціЛодкі ў заліве Баўнці

Мова
----

Афіцыйная мова — англійская. Яна вывучаецца ў школе, таму большасць піткэрнцаў свабодна валодае ёй. Аднак у паўсядзённым жыцці астравіцяне размаўляюць на мясцовым дыялекце, які ўвабраў у сябе вялікую колькасць палінезійскіх слоў, адрозніваецца ад стандартнай англійскай фанетычна і граматычна, а таму разглядаецца некаторымі вучонымі як самастойная мова.

Прыклады асаблівасцяў піткэрнскага дыялекту:

* *Yus eyes sa ulla-ulla* (пітк.) — *Your eyes are red with crying* (англ.). — *Твае вочы пачырванелі ад слёз* (бел.)
* *Dah little sullun sa sore* (пітк.) — *The little child is sick* (англ.). — *Малое дзіця хворае* (бел.)
* *I ka wa* (пітк.) — *I don’t know* (англ.). — *Я не ведаю* (бел.)
* *I’sa goin’ nawi* (пітк.) — *I’m going for a swim* (англ.). — *Я збіраюся паплаваць* (бел.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Астравы Піткэрн

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***Mien\_Paij норфалкскай***


* Pitcairn Islands даведнік на сайце *Wikivoyage*
* Афіцыйны сайт
* Афіцыйны турыстычны рэсурс Архівавана 25 студзеня 2011.
* Філатэлія Архівавана 30 красавіка 2012.
* Onlinepitcairn
* Гісторыя
* Цэнтр вывучэння Піткэрна
* Мяцеж на «Баўнці»
* Фатаздымкі
* Скандал 2004 г.
* Кіраўніцтва па прыёме міжнародных паштовых адпраўленняў на сайце Белпошты Архівавана 25 мая 2012.
* Надвор’е

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 4115982-2 · LCCN: n80020366 · NDL: 00712291 · NKC: ge339161 · NLA: 36592185 · VIAF: 268286621 |

 |

| ⛭Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі |
| --- |
| Краіны | 
* Англія Англія
* Шатландыя Шатландыя
* Уэльс Уэльс
* Паўночная Ірландыя Паўночная Ірландыя

 |  |
| Каронныя ўладанні | 
* Гернсі Гернсі
* Джэрсі Джэрсі
* Востраў Мэн Востраў Мэн

 |
| Заморскія тэрыторыі | 
* Ангілья
* Бермуды
* Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне
* Брытанскія Віргінскія астравы
* Гібралтар
* Кайманавы астравы
* Мантсерат
* Піткэрн
* Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья
* Цёркс і Кайкас
* Фалклендскія астравы¹
* Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы¹

 |
| Суверэнныя ваенныя базы | Акратыры і Дэкелія |
| 
* Калоніі Вялікабрытаніі ў мінулым
* Брытанская імперыя¹ прыналежнасць аспрэчваецца Аргенцінай

 |

| ⛭Акіянія |
| --- |
| Дзяржавы | Аўстралія • Вануату • Кірыбаці • Маршалавы Астравы • Науру • Новая Зеландыя • Палау • Папуа — Новая Гвінея • Самоа • Саламонавы Астравы • Тонга • Тувалу • Федэратыўныя Штаты Мікранезіі • Фіджы | Акіянія на карце свету |
| Залежныя тэрыторыі | Амерыканскае Самоа • Гаваі • Гуам • атол Джонстан • Астравы Кука • астравы Мідуэй • Ніуэ • Новая Каледонія • Востраў Норфалк • Рапануі • Піткэрн • Паўночныя Марыянскія астравы • Такелау • Уоліс і Футуна • атол Уэйк • Французская Палінезія |
| **Партал:Акіянія** |

| ⛭Вялікабрытанія Заморскія тэрыторыі Брытанскай імперыі |
| --- |
| Умоўныя абазначэнні: залежныя тэрыторыі цяперашняй Вялікабрытаніі пазначаны **паўтлустым** шрыфтам, члены Садружнасці нацый — *курсівам*, каралеўствы Садружнасці падкрэслены.Страчаныя да пачатку перыяду дэкаланізацыі (1947) тэрыторыі пазначаны цёмна-зялёным колерам. |
| 

| Еўропа і Міжземнамор’е |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* з 1066 **Гернсі**1,2
* з 1066 **Джэрсі**1,2
* 1171—1541 Лордства Ірландыя
* з 1346 **Востраў Мэн**1
* 1541—1801 Ірландыя ва уніі
* 1708—1757 Менорка

 | 
* з 1713 **Гібралтар**
* 1763—1782 Менорка
* 1798—1802 Менорка
* 1800—1813 Пратэктарат Мальта
* 1801—1922 Вялікабрытанія і Ірландыя
* 1813—1964 *Мальта*3

 | 
* 1807—1890 Гельгаланд
* 1809—1864 Іанічныя астравы
* 1878—1960 *Кіпр*
* 1921—1922 Паўднёвая Ірландыя
* 1921—1937 Ірландская Свабодная дзяржава (цяпер *Ірландыя*)4

 | 
* з 1921 **Паўночная Ірландыя**
* 1945—1949 Акупацыйная зона у Германіі
* 1945—1949 Акупацыйная зона у Аўстрыі
* з 1960 **Акратыры і Дэкелія**

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Каронныя землі брытанскай манархіі, якія не ўваходзяць у Вялікабрытанію.2 У 1940—1945 пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.
 | 
3 Пазней выйшла з ліку каралеўстваў Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.4 У 1949 выйшла з Садружнасці.
 |

 |

 |

 |
| 

| Паўночная Амерыка |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1583—1907 Ньюфаўндленд
* 1607—1776 Вірджынія
* з 1619 **Бермудскія астравы**
* 1620—1691 Плімуцкая калонія
* 1622—1691 Мэн
* 1629—1691 Калонія Масачусетс-Бей
* 1632—1776 Мэрыленд
* 1635—1644 С'йбрук
* 1636—1776 Канектыкут
* 1636—1776 Род-Айленд
* 1638—1665 Нью-Хейвен
* 1663—1712 Караліна

 | 
* 1664—1783 Нью-Ёрк
* 1665—1686 Нью-Джэрсі
* 1670—1870 Зямля Руперта
* 1674—1702 Усходняя Джэрсі
* 1674—1702 Заходняя Джэрсі
* 1680—1686 Нью-Гэмпшыр
* 1681—1783 Пенсільванія
* 1686—1689 Новая Англія
* 1689—1783 Нью-Гэмпшыр
* 1691—1780 Масачусетс
* 1701—1776 Дэлавэр
* 1702—1776 Нью-Джэрсі

 | 
* 1712—1776 Паўночная Караліна
* 1712—1776 Паўднёвая Караліна
* 1713—1867 Новая Шатландыя
* 1732—1776 Джорджыя
* 1759—1867 Нью-Брансуік
* 1763—1873 Востраў Прынца Эдуарда
* 1763—1791 Квебек
* 1763—1783 Усходняя Фларыда
* 1763—1783 Заходняя Фларыда
* 1776 Трынаццаць калоній
* 1791—1841 Верхняя Канада
* 1791—1841 Ніжняя Канада

 | 
* 1815—1858 Акруга Новая Каледонія
* 1818—1846 Калумбія/Арэгон1
* 1841—1867 Правінцыя Канада
* 1849—1866 Ванкувер
* 1853—1863 А-вы Каралевы Шарлоты
* 1858—1866 Брытанская Калумбія
* 1859—1870 Паўночна-Заходняя тэрыторыя
* 1862—1863 Тэрыторыя Стыкін
* 1866—1871 Ванкувер і Брыт. Калумбія
* 1867—1931 *Канадская канфедэрацыя*2
* 1907—1949 Дамініён Ньюфаўндленд

 |

 |
| 1 Саўладанне са ЗША.2 Пасля 1931 — дамініён Канада. |

 |
| 

| Лацінская Амерыка, астравы Карыбскага басейна і Паўднёвай Атлантыкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1605—1979 *Сент-Люсія*
* 1623—1883 Сент-Кітс
* 1624—1966 *Барбадас*
* 1625—1650 Востраў Святога крыжа
* 1627—1779 Сент-Вінсент
* 1627—1816 Падветраныя астравы
* 1628—1883 Невіс
* 1632—1782 Мантсерат
* 1632—1860 Антыгуа
* 1643—1860 Астравы Бэй
* з 1650 **Ангілья**
* 1651—1667 Уілагбіленд (Сурынам)1

 | 
* 1655—1859 Бераг Маскітаў
* 1655—1962 *Ямайка*
* з 1658 **Востраў Святой Алены**2
* з 1666 **Брытанскія Віргінскія астравы**
* 1666—1860 Барбуда
* з 1670 **Кайманавы астравы**
* 1650—1973 *Багамскія астравы*
* 1630—1641 Востраў Правідэнс
* 1670—1689 Астравы Сент-Эндру і Правідэнс
* 1762—1779 Грэнада

 | 
* 1763—1778 Дамініка
* 1763—1888 Табага
* 1775—1908 Паўднёвая Джорджыя
* з 1783 **Мантсерат**
* 1783—1974 *Грэнада*
* 1783—1979 *Сент-Вінсент і Грэнадзіны*
* 1783—1978 *Дамініка*
* з 1783 **Цёркс і Кайкас**
* 1797—1888 Трынідад
* з 1815 **Востраў Узнясення**2
* з 1816 **Трыстан-да-Кунья**2

 | 
* 1814—1966 Брыт. Гвіяна (*Гаяна*)3
* 1833—1958 Наветраныя астравы
* 1833—1958 Падветраныя астравы
* з 1833 **Фалклендскія астравы**4
* 1860—1981 *Антыгуа і Барбуда*
* 1862—1981 Брытанскі Гандурас (*Беліз*)
* 1882—1983 *Сент-Кітс і Невіс*
* 1888—1962 *Трынідад і Табага*
* з 1908 **Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы Астравы**4
* 1958—1962 Федэрацыя Вест-Індыі

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Акрамя таго знаходзіўся пад акупацыяй Вялікабрытаніі ў 1795—1802 і ў 1802—1815.2 Уваходзіць у склад залежнай тэрыторыі Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья.
 | 
3 З 1970 перастала быць каралеўствам Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.4 Знаходзіліся пад акупацыяй Аргенціны ў 1982; прыналежнасць аспрэчваецца ёй з 1816.
 |

 |

 |

 |
| 

| Афрыка |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1661—1702 Востраў Джэймс
* 1765—1816 Сенегамбія
* 1787—1961 *Сьера-Леонэ*1
* 1794—1976 *Сейшэльскія астравы*
* 1795—1803 Капская калонія
* 1806—1910 Капская калонія
* 1807—1814 Мадэйра
* 1810—1968 *Маўрыкій*1
* 1810—1965 Чагас
* 1816—1965 *Гамбія*2
* 1834—1839 Сакотра
* 1843—1910 Наталь
* 1861—1906 Калонія Лагас

 | 
* 1868—1966 Басуталенд (*Лесота*)
* 1867—1957 Залаты бераг (*Гана*)1
* 1877—1881 Рэспубліка Трансвааль
* 1878—1910 Уолфіш-Бей
* 1881—1900 Пратэктарат Ойл-Рыверс
* 1882—1922 Султанат Егіпет
* 1884—1960 Брытанскі Самаліленд
* 1885—1895 Калонія Бечуаналенд
* 1885—1966 Пратэктарат Бечуаналенд (*Батсвана*)
* 1887—1897 Зулуленд
* 1889—1924 Баратселанд
* 1890—1962 *Уганда*1

 | 
* 1890—1963 Занзібар
* 1890—1895 Вітуленд
* 1891—1907 Брыт. Цэнтральная Афрыка
* 1895—1920 Брыт. Усходняя Афрыка
* 1899—1956 Англа-Егіпецкі Судан
* 1900—1914 Паўночная Нігерыя
* 1900—1914 Паўднёвая Нігерыя
* 1900—1910 Калонія Аранжавай ракі
* 1900—1910 Трансвааль
* 1902—1968 *Свазіленд*
* 1907—1964 Ньясаленд (*Малаві*)1
* 1910—1931 *Паўднёва-Афрыканскі Саюз*1
* 1914—1960 *Нігерыя*1

 | 
* 1915—1931 Паўднёва-заходняя Афрыка3
* 1916—1956 Брытанскі Тогаленд3
* 1922—1961 Брытанскі Камерун3
* 1920—1963 *Кенія*1
* 1922—1961 Танганьіка3
* 1923—1965 Паўднёвая Радэзія
* 1924—1964 Паўночная Радэзія (*Замбія*)
* 1953—1963 Федэрацыя Радэзіі і Ньясаленда
* з 1965 **Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне**
* 1979—1980 Паўд. Радэзія (*Зімбабвэ*)4

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Пазней выйшла/выйшаў з ліку каралеўстваў Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.2 З 1970 перастала быць каралеўствам Садружнасці, у 2013 выйшла з Садружнасці.
 | 
3 Па мандату Лігі Нацый.4 У 2003 выйшла з Садружнасці.
 |

 |

 |

 |
| 

| Азія |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1640—1858 Мадраскае прэзідэнцтва
* 1685—1824 Бенкулен
* 1687—1858 Бамбейскае прэзідэнцтва
* 1690—1858 Бенгальскае прэзідэнцтва
* 1702—1705 Пула-Кондар
* 1721—1949 Туземныя княствы Індыі
* 1762—1764 Маніла і Кавітэ
* 1786—1826 Пенанг
* 1789—1796 Вялікі Андаман
* 1796—1948 Цэйлон (*Шры-Ланка*)1
* 1812—1814 Бангка
* 1812—1824 Белітунг
* 1819—1826 Сінгапур
* 1820—1971 Дамоўны Аман (ААЭ)
* 1820—1971 Бахрэйн

 | 
* 1824—1948 Бірма2
* 1826—1946 Стрэйтс Сетлментс2
* 1839—1963 Калонія Адэн
* 1839—1842 Афганістан (акупацыя)
* 1841—1997 Ганконг2
* 1841—1946 Каралеўства Саравак2
* 1848—1890 Лабуан
* 1858—1947 Брытанская Індыя (*Індыя*1, *Пакістан*1, М’янма, *Бангладэш*)
* 1858—1872 Андаманскія і Нікабарскія астравы2
* 1861—1947 Сікім
* 1873—1896 Негры-Сембілан
* 1874—1896 Селангор
* 1874—1896 Перак

 | 
* 1879—1919 Афганістан (пратэктарат)
* 1881—1963 Пратэктарат Сяўба. Барнеа2
* 1887—1896 Паханг
* 1886—1963 Пратэктарат Адэн
* 1887—1965 *Мальдыўскія астравы*
* 1888—1984 *Бруней*2
* 1891—1971 Маскат і Аман (Аман)
* 1895—1946 Федэраваныя малайскія дзяржавы2
* 1898—1930 Вэйхай
* 1899—1961 Кувейт
* 1904—1948 Джахор
* 1910—1949 Бутан
* 1909—1946 Нефедэраваныя малайскія дзяржавы3

 | 
* 1916—1971 Катар
* 1920—1932 Месапатамія4
* 1920—1948 Палесціна4
* 1921—1946 Трансіарданія4
* 1946—1963 Калонія Паўночнае Барнеа
* 1946—1963 Калонія Саравак
* 1946—1963 *Сінгапур*
* 1946—1948 Малайскі Саюз
* 1947—1950 Індыйскі Саюз
* 1948—1972 Дамініён Цэйлон
* 1948—1957 Малайская Федэрацыя (*Малайзія*)
* 1962—1967 Федэрацыя Паўднёвай Аравіі
* 1963—1967 Пратэктарат Паўднёвай Аравіі

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Пазней выйшла/выйшаў з ліку каралеўстваў Садружнасці, захаваўшы членства ў ім.2 У 1941—1945 пад акупацыяй Японскай імперыі.
 | 
3 У 1942—1945 у складзе Тайланда.4 Па мандату Лігі Нацый.
 |

 |

 |

 |
| 

| Аўстралія, Акіянія і Антарктыка |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
* 1788—1901 Новы Паўднёвы Уэльс
* 1788—1901 Востраў Норфалк
* 1803—1901 Зямля Ван-Дымена / Тасманія
* 1807—1863 Астравы Окленд
* 1824—1980 Новыя Гебрыды1 (*Вануату*)
* 1826—1901 Заходняя Аўстралія
* 1829—1832 Калонія Суон-Рывер
* 1836—1901 Паўднёвая Аўстралія
* з 1838 **Астравы Піткэрн**
* 1839—1907 Калонія Новая Зеландыя
* 1841—1933 Зямля Вікторыі

 | 
* 1851—1901 Калонія Вікторыя
* 1857—1955 Какосавыя астравы (Кілінг)
* 1859—1901 Квінсленд
* 1874—1970 *Фіджы*2
* 1877—1976 Брытанскія заходне-ціхаакіянскія тэрыторыі
* 1878—1931 Астравы Ашмар
* 1884—1902 Брытанская Новая Гвінея3 (*Папуа — Новая Гвінея*)
* 1888—1893 Раратонга
* 1888—1958 Востраў Ражства2

 | 
* 1889—1926 Астравы Юніён
* 1892—1976 Астравы Гілберта і Эліс3 (*Кірыбаці* і *Тувалу*)
* 1893—1901 Федэрацыя астравоў Кука
* 1893—1978 Брытанскія Саламонавы астравы3 (*Саламонавы астравы*)
* 1900—1970 *Тонга*
* 1900—1901 Востраў Савідж
* 1901—1942 *Аўстралійскі Саюз*
* 1907—1953 *Дамініён Новая Зеландыя*
* 1908—1962 Паўднёвыя Шэтландскія астравы5

 | 
* 1908—1962 Паўднёвыя Аркнейскія астравы5
* 1908—1962 Зямля Грэяма5
* 1909—1931 Астравы Карцье
* 1910—1947 Востраў Херд і астравы Мак-Доналд
* 1923 Залежная тэрыторыя Роса
* 1923—1968 Науру3,6
* 1930—1933 Зямля Эндэрбі
* 1939—1979 А-вы Кантон і Эндэрберы3
* з 1962 **Брытанская антарктычная тэрыторыя**5

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|     | 
1 Саўладанне з Францыяй з 1906.2 З 1987 перасталі быць каралеўствам Садружнасці, у 2006 выключаны з Садружнасці.3 У 1942—1945 пад акупацыяй Японскай імперыі.
 | 
4 Саўладанне са ЗША.5 З 1961 тэрытарыяльныя прэтэнзіі замарожаны паводле Дагавора аб Антарктыцы.6 Пад кіраваннем Вялікабрытаніі, Аўстраліі і Новай Зеландыі па мандату Лігі Нацый.
 |

 |

 |

 |
| У спісы не ўключаны тэрыторыі, якія акупаваліся Брытанскай імперыяй падчас Другой сусветнай вайны. |