Помнік каралю Польскаму Ягайлу са скрыжаванымі Грунвальдскімі мячамі.  

Цэнтральны парк, Нью-Ёрк, ЗША
**Грунвальдскія мячы** (часам **Мячы Грунвальда** (польск.: miecze grunwaldzkie)) — два баявых мяча, якія 15 ліпеня 1410 года перад Грунвальдскай бітвай вялікі магістр Тэўтонскага ордэна Ульрых фон Юнгінген адправіў каралю Польскаму Ягайлу і вялікаму князю Літоўскаму Вітаўту ў якасці афіцыйнага выкліку на бой. Пасля польска-літоўскай перамогі абодва мячы ў якасці ваенных трафеяў былі адпраўленыя ў рэзідэнцыю караля Ягайлы ў Кракаве. З цягам часу два гэтых клінка сталі сімвалам, які адлюстроўвае ўладу манарха над двума народамі: Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. Выкарыстоўваліся ў цырымоніях каранацыі большасці польскіх каралёў у XVI—XVIII стагоддзях. Пасля падзелу Рэчы Паспалітай бясследна зніклі ў 1853 годзе. Два мячы, тым не менш, застаюцца сімвалам ваеннай перамогі Польшчы і Літвы і з'яўляецца важнай часткай гістарычнай памяці удзельнічаўшых у бітве народаў.

Гісторыя зброі
--------------

Грунвальдская бітва — адзін з эпізодаў Вялікай вайны 1409-1411 гадоў паміж польска-літоўскай кааліцыяй на чале з каралём Ягайлам і вялікім князем Літоўскім Вітаўтам, з аднаго боку, і Тэўтонскім ордэнам на чале з вялікім магістрам Ульрыхам фон Юнгінгенам, з другога. Гэта бітва стала вырашальнай у вайне і адной з найбуйнейшых у сярэднявечнай Еўропе.

Раніцай, 15 ліпеня 1410 года, войскі польска-літоўскай кааліцыі рыхтаваліся да бою, калі з'явіліся два герольды  (руск.) (бел. ворага, якія неслі два вынятых мяча. яны прасілі сустрэчы з абодвума манархамі-саюзнікамі, але, паколькі Вітаўт рыхтаваў літоўскія войскі на правым фланзе, іх прыняў толькі Ягайла. Паводле хронікі гісторыка Яна Длугаша  (руск.) (бел. яны абвясцілі наступнае пасланне:

> 
> 
> Найсвятлейшы кароль! Вялікі магістр Прусіі Ульрых шле цябе і твайму брату (яны апусцілі як імя Вітаўта, так і яго тытул) праз нас, герольдаў, якія прысутнічаюць тут, два мячы як заахвочванне да будучай бітвы, каб ты з німі і са сваім войскам неадкладна і з большай адвагай, чым ты выказваеш, пачаў бой і не таіўся болей, зацягваючы бітву і адсіджваючыся сярод лясоў і гаёў. Калі ж ты лічыш поле цесным і вузкім для разгортвання твайго шыхту, то магістр Прусіі Ульрых, каб выманіць цябе ў бой, гатовы адступіць, наколькі ты хочаш, ад роўнага поля, занаятага яго войскам; ці абяры іншае Марсава поле, каб больш не ўхіляцца ад бітвы...
> 
> 
> 

У гэты час баявы шыхт Тэўтонскага ордэна перафармаваўся, адступіўшы на некалькі сотняў метраў. Кароль Ягайла прыняў выклік, уступіў у бой і праз некалькі гадзін атрымаў пераканаўчую перамогу.
Кароль адправіў мячы ў Кракаў на захаванне разам з іншымі ваеннымі трафеямі і тэўтонскімі сцягамі — так званымі Прускімі харугвамі — у скарбніцы каралеўскага замка Вавель. Неўзабаве «два прускіх мяча», як яны былі апісаны пры казначэйскай інвентарызацыі 1633 года, сталі разглядацца як элемент каралеўскіх рэгалій Польшчы. Яны выкарыстоўваліся ў каранацыі амаль усіх каралёў на працягу існавання Рэчы Паспалітай. Падчас цырымоніі коронуемого манарха тройчы ахіналі Шчарбецом  (руск.) (бел. (або іншым цырыманіяльным мячом). Пасля гэтага адзін з епіскапаў, якія праводзілі абрад, уручаў Грунвальдскія мячы каралю, а той, у сваю чаргу, перадаваў іх польскаму і літоўскаму мечаносцам. Пры далейшым праходжанні ўрачыстай працэсіі яны ішлі ледзь ззаду караля справа і злева ад яго.

У адрозненне ад Шчарбеца і іншых цырыманіяльных мячоў Польскага каралеўства Грунвальдскія мячы з'яўляліся простай баявой зброяй, тыповай для першай паловы XV стагоддзя. Праз некаторы час пасля атрымання яны былі ўпрыгожаны дзяржальнямі з пазалочанага срэбра. Акрамя таго, шчыт з гербам Польшчы — Белым Арлом — быў прымацаваны да пяты клінка аднаго меча і, аналагічна, шчыт з літоўскім гербам — да іншага.

У апошні раз Грюнвальдские мячы ўдзельнічалі ў каранацыі Станіслава Аўгуста Панятоўскага ў 1764 годзе ў Варшаве. Згадваюцца яны і пры інвентарызацыі каралеўскай казны ў 1792 годзе. Падчас паўстання Касцюшкі ў 1794 годзе Кракаў быў захоплены прускай арміяй. Вавельскі замак быў акупаваны, а яго сховішчы падвергліся разграбленню. Прускія салдаты, па ўсёй верагоднасці, не падазравалі аб гістарычнай каштоўнасці двух простых жалезных мячоў і пакінулі іх некранутымі. Пасля трэцяга падзелу рэчы Паспалітай у 1796 годзе мячы былі канфіскаваныя са спустошанага сховішча гісторыкам Тадэвушам Чацкім і перададзеныя ім прынцэсы княгіні Чартарыйскай, якая калекцыянавала творы мастацтва і польскія нацыянальныя рарытэты. Грюнвальдские мячы размясціліся сярод іншых экспанатаў у так званым *храме Сібіл* ў Пулавах. Падчас падаўлення Польскага паўстання 1830-1831 гадоў руская імператарская армія ўвайшла ў горад. Перад гэтым вялікую частку калекцыі з храма Сібіл вывезлі ў Францыю, а Грюнвальдские мячы схавалі ў доме парафіяльнага святара ў суседнім сяле. У 1853 годзе, пасля смерці святара, расейская жандармерыя выявіла Грунвальдскія мячы ў ходзе вобыску ў яго доме, яны былі канфіскаваныя як незаконна захоўваемая зброя. Далейшы лёс Грунвальдскай мячоў невядомы.

Сімвалізм мячоў, іх вобраз у культуры
-------------------------------------

«Два мячы»  

Войцех Косак, 1909 год. Палатно, алей
Аб трактоўцы значэння, якое лідары Тэўтонскага ордэна надавалі двум уручаным мечам, да гэтага часу вядуцца дыскусіі. Найбольш распаўсюджанай з'яўляецца версія аб правакацыі: у традыцыях таго гістарычнага перыяду на аголеную зброю і адкрыта здзеклівы тон паслання Ягайла і Вітаўт павінны былі неадкладна адрэагаваць непрадуманай атакай. На думку сучасных польскіх публіцыстаў, вялікі магістр надаваў свайму дару выключна рэлігійны сэнс з адсылкай да Евангелля ад Лукі: «Яны сказалі: Госпадзе! вось, тут два мячы. Ён сказаў ім: даволі» (22:38). Адказам, што ў яго дастаткова сваіх мячоў, Ягайла нібыта прадэманстраваў неразуменне алюзіі на біблейскі сюжэт.

Існуе і іншы погляд на ўручэнне мячоў. У адрозненне ад рыцараў на карціне польскага мастака Войцеха Косака, апранутых у белыя плашчы з тыповымі для свайго ордэна сімваламі, у хроніцы Дуглаша падрабязна і зусім інакш апісаны пасланцы з прускага лагера. Адзін з іх нёс герб імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонта: чорны арол у жоўтым полі, другі — герб герцага Памераніі Казіміра V  (руск.) (бел.: чырвоны грыфон ў срэбным полі. На падставе гэтага магчыма выказаць здагадку, што такі дар быў звычайным для свайго часу свецкім выклікам на бой, дэманструе павагу да суперніка. Улічваючы поўнае непрыманне рыцарамі ордэна свецкіх рытуалаў, можна выказаць нават такую здагадку, што падобныя дзеянні не былі наўпрост санкцыянаваныя вялікім магістрам. Ускосна гэта пацвярджае і той факт, што вялікая колькасць польскіх дваран, якія ўдзельнічалі ў бітве на баку тэўтонцаў, пасля свайго палону былі запрошаны на баль да Ягайлы ў якасці гасцей, а пазней з пашанай адпушчаныя, у адрозненне ад рыцараў і іншых наймітаў. Для шляхты вайна заставалася рытуалам мужным і высакародным, а не спосабам знішчэння роўных сабе ў імя той ці іншай веры.

Вобраз двух Грунвальдскай мячоў выкарыстоўваўся ў мастацтве і геральдыцы шмат разоў. У 1938 годзе польская пошта выпусціла марку ў памяць аб Уладзіславе Ягайла і каралеве Ядвізе. Сярод іншых рэгалій там былі намаляваныя Грюнвальдские мячы. Гэта паслужыла падставай да дыпламатычнага пратэсту з боку нацысцкай Германіі. Для «падтрымання добрасуседскіх адносін» польскае Міністэрства замежных спраў абавязала паштовае ведамства вывесці марку з звароту. У экземплярах 1939 года мячы былі замененыя геральдычным арнаментам.

Шырока вядомы помнік Ягайлу ў Цэнтральным парку  (руск.) (бел. Нью-Ёрка, дзе кароль паказаны верхам з двума скрыжаванымі над галавой клінкамі. Ён быў створаны да Сусветнай выставы 1939  (руск.) (бел. года па праекце скульптара Станіслава Астроўскага. Польская дэлегацыя, якая прыбыла на цырымонію адкрыцця, з-за пачатку Другой сусветнай вайны засталася ў Злучаных штатах разам з так і не адкрытым помнікам. У 1945 годзе яго паставілі на гранітны пастамент праекта амерыканскага архітэктара.

У лістападзе 1943 года заснаваны ваенны Ордэн «Крыж Грунвальда», на якім у залатым шчыце былі намаляваныя два Грунвальдскай мяча, накіраваныя лёзамі ўніз. Ім ўзнагароджвалі за «мужнасць у барацьбе з акупантамі, за свабоду і незалежнасць Польшчы, заслугі ў арганізацыі ўзброеных сіл, паспяховае правядзенне баявых аперацый, як польскіх, так і замежных грамадзян». У 1992 годзе ордэн скасаваны.

Грунвальдскія мячы з'яўляюцца элементамі нагруднага знака «Грунвальд-Берлін», медалі «Братэрства па зброі», герба сельскай воласці Грунвальд.

Зноскі
------

1. ↑  *Касович Александр Андреевич.* Символика грюнвальдских мечей в исторической памяти польского народа (к 600-летию сражения) // *История и историческая память* : журнал. — 2010. — № 2.
2. 1 2 3  Мечи Грюнвальда (руск.)(недаступная спасылка).  Типичная Польша (26 красавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 7 лютага 2017. Праверана 7 лютага 2017.
3. ↑  *Сидорчик А.*. Бойня при Грюнвальде. Исход битвы поляков и немцев решила стойкость русских (руск.).  Аргументы и факты (15 ліпеня 2015). Праверана 2017-02-098.
4. ↑  *Флоря Б. Н.* Грюнвальдская битва(руск.) // *Вопросы истории* : журнал. — 1985. — № 7. — С. 105.
5. ↑  *Митлянский Ф.*. Последние удары тевтонского меча (руск.).  Вокруг света (1 ліпеня 2010). Праверана 9 лютага 2017.
6. ↑  *Зеленцов А.*. Альтернативный взгляд на Грюнвальдские мечи (руск.).  MReen.org. Праверана 9 лютага 2017.
7. ↑  Новости на сайте Государственного военно-исторического и природного музея-заповедника «Куликово поле»

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Грунвальдскія мячы на Вікісховішчы |