**Баракчын Хатун** (*Буракчын*, *Баракшын*; ? — 1257) — старшая жонка Бату, рэгент Улуса Джучы пры малалетнім {{нп3|Улагчы||ru|Улагчи}} (1256—1257). Паводле арабскіх крыніц, валодала *"шырокім розумам і ўменнем распараджацца»*.

Біяграфія
---------

Баракчын паходзіла з {{нп3|Алшын|алчы-татар|ru|Алшын}}, аднаго з {{нп3|Татары (племя)|татарскіх|ru|Татары (племя)}} плямёнаў, якія вандравалі на ўсходзе Манголіі і большай часткай знішчаных па загадзе Чынгісхана ў 1202 годзе. Ў {{нп3|Джамі ат-таварых|летапісе|ru|Джами ат-таварих}} {{нп3|Рашыд ад-Дзін|Рашыд ад-Дзіна|ru|Рашид ад-Дин}} згадваецца з такім жа імем старэйшая жонка Угедэя. Існуе меркаванне (не пацвярджаецца крыніцамі) аб іх тоеснасці: Баракчын пасля смерці Угэдэя (1241) і захопу ўлады {{нп3|Дорэгенэ|Туракіной (Дорэгенэ)|ru|Дорегене}} магла бегчы да Бату, варожаму Туракіне і яе сыну Гуюку. Самае ранняе паведамленне пра Баракчын як жонку Бату датуецца 1250 годам: у {{нп3|Рускія летапісы|Галіцка-Валынскім летапісе|ru|Русские летописи}} распавядаецца, што Даніла Галіцкі, які ўпершыню прыехаў у стаўку Бату, пасля прыёму ў самога кіраўніка ідзе *"пакланіцца царыцы Баракчын»*.

Дакладна невядома, хто з 26 жонак Бату быў маці яго сыноў {{нп3|Сартак|Сартака|ru|Сартак}}, {{нп3|Тукукан|Тукана (Тогана, Тукукана)||Toqoqan}} і Абукана. Лічыцца, што сынам Баракчын быў Сартак, але пацверджанняў гэтаму ў крыніцах няма. Маці Тукана Баракчын быць не магла, бо выйшла за яго замуж пасля смерці Бату (1255/1256) і, магчыма, нарадзіла {{нп3|Туда-Менгу|Туда-Мункэ|ru|Туда-Менгу}}.

Пасля раптоўнай смерці Сартака, успадкаваць Бату, Баракчын, па загадзе каана Мункэ, была прызначаная кіраўніцай улуса да наступлення паўналецця {{нп3|Улагчы||ru|Улагчи}}, сына Сартака. Улагчы таксама ў хуткім часе памёр. Спрабуючы не дапусціць прыходу да ўлады {{нп3|Беркэ||ru|Берке}}, верагоднага вінаватага ў смерці Сартака і Улагчы, Баракчын вырашыла ўзвесці на пасад свайго сына Туда-Мункэ і захаваць за сабой званне рэгента.

Гэта здагадка грунтуецца на паведамленні арабскага аўтара XIV стагоддзя Ан-Нувайры, згодна з якім: *"Баракшын, жонка Тагана ... захацела, каб улада над паўночнымі краінамі пасля смерці Сартака дасталася сыну яе, Тудаменгу. Яна валодала шырокім розумам і уменнем распараджацца. Але з ёю не пагадзіліся на гэта ні ханы, сыны Батухана, дзядзькі сына яе, ні цемнікі. Убачыўшы гэты іх супраціў, яна ўвайшла ў зносіны з Хулаку, сынам Тулі, паслала да яго стралу без пёраў і кафтан без пояса і адправіла да яго (пасла) сказаць: »няма больш стралы ў калчане, і налучча засталося без лука, прыходзь, каб прыняць царства". Потым яна адправілася ўслед за паслом і старалася дабрацца да Хулаку і прывесці яго ў краіны Паўночныя. Народ, даведаўшыся, што яна намышляе, паслаў услед за ёю, вярнуў яе, нягледзячы на супраціў з яе боку, і забіў яе.»*.

На падставе гэтага паведамлення расійскі гісторык Я. П. Мыськов зрабіў выснову аб тым, што Баракчын пасля смерці Бату выйшла замуж за яго другога сына Тукана і неўзабаве нарадзіла Туда-Мункэ (Туда-Менгу), якога і паспрабавала пасадзіць на трон. Версію пра тое, што Баракчын была маці Туда-Мункэ і збіралася ўзвесці на пасад менавіта яго, не падвяргалі сумневу і больш раннія даследчыкі.

Пазней Р. Ю. Пачакаеў выказаў здагадку, што гэта паведамленне Ан-Нувайры не заслугоўвае даверу адразу па некалькіх прычынах. Па-першае, Туда-Мункэ быў не самым старэйшым сынам Тукана - у яго былі двое старэйшых братоў, кожны з якіх меў больш правоў на трон Залатой Арды. Па-другое, паводле такой дасведчанай крыніцы, як Рашыд ад-Дзін, маці Туда-Мункэ (як і яго старэйшага брата Менгу-Цімура) была зусім не Баракчын, а нейкая Кучу Хатун з племені айрат.

Да таго ж іншы арабскі гісторык, Ібн Халдун, паведамляючы пра гэтыя падзеі, паказвае ў якасці стаўленіка Баракчын не яе пасынка (па версіі Ан-Нувайри - сына) Туда-Мункэ, а яе новага мужа Тукана (іншыя варыянты імя - Тудан або Тукукан) - сына Бату і бацькі Туда-Мункэ.

Каго б Баракчын не вырашыла ўзвесці на пасад, яе не падтрымала мангольская арыстакратыя Улуса Джучы. Гэта прымусіла Баракчын звярнуцца па дапамогу да Хулагу, які ваяваў у Іране, брату каана. Але задума яе была раскрыта Берке, Баракчын была схопленая пры спробе да ўцёкаў у Іран і пакарана смерцю (1257).

У мастацкай літаратуры
----------------------

Баракчын з'яўляецца адным з персанажаў дылогіі {{нп3|Аляксей Кузьміч Югаў|Аляксея Югава|ru|Югов, Алексей Кузьмич}} "Ратаборцы". Аўтар апісвае яе як *"маленькую, пыхлівую, з птушыным голасам і тварам юнага Буды манголку»*.

Літаратура
----------

* *Почекаев Р. Ю.* Батый. Хан, который не был ханом / Научный редактор А. Г. Юрченко. — М. СПб.: АСТ, Евразия, 2007. — 350, [2] с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-17-038377-1.
* *Сафаргалиев М. Г.* Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. — 1 500 экз.
* *Мыськов Е. П.* Политическая история Золотой Орды (1236-1313 гг.). — Волгоград, 2003. — С. 63. — 178 с. — ISBN 5-85534-807-5.
* *Почекаев Р. Ю.* Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — Евразия, 2009. — С. 253-254. — 406 с. — ISBN 978-5-91852-010-9.
* *Тизенгаузен В. Г.* История Казахстана в арабских источниках. — ДАЙК-ПРЕСС, 2005. — Т. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т I. Извлечения из сочинений арабских. — С. 122. — 771 с. — ISBN 9965-699-81-Х.


1. ↑  {{{загаловак}}}. — 1952. — Т. 1, кн. 1. Архівавана 2 мая 2012 года.
2. ↑  *Рашид ад-Дин.* Сборник летописей. — М. Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1. — С. 106-107, 111. Архівавана 2 мая 2012 года.
3. ↑  *Сафаргалиев М. Г.* Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. — С. 47.
4. ↑
5. ↑  *Рашид ад-Дин.* Сборник летописей. — М. Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2. — С. 251. Архівавана 2 мая 2012 года.
6. ↑  {{{загаловак}}}. — 1960. — Т. 2. Архівавана 2 мая 2012 года.
7. ↑  Роки 1245 — 1260. // Літопис руський / Пер. з давньорус. Л. Є. Махновця. — К.: Дніпро, 1989. — XVI+591 с. — ISBN 5-308-00052-2. Архівавана 13 мая 2013 года.
8. ↑  Галицко-Волынская летопись **(нявызн.)**.  Пушкинский дом РАН. Архівавана з першакрыніцы 23 сакавіка 2012. Праверана 3 студзеня 2009.
9. ↑  *Гийом де Рубрук.* Путешествие в Восточные страны // *История монголов*. — М.: АСТ:Транзиткнига, 2005. — С. 327. — ISBN 5-17-031003-X.
10. ↑  *Почекаев Р. Ю.* Батый. Хан, который не был ханом. — М. СПб.: АСТ, Евразия, 2007. — С. 309.
11. ↑  {{{загаловак}}}. — 1941. — P. 223. Прим. 10. Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2011.
12. ↑
13. ↑  У Рашыд ад-Дзіна ён названы сынам Бату: Гл.: *Рашид ад-Дин.* Сборник летописей. — М. Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 73. Архівавана 2 мая 2012 года.
14. 1 2  Мыськов 2003.
15. 1 2  Тизенгаузен 2005.
16. ↑
17. ↑  Почекаев 2009.
18. ↑  {{{загаловак}}}. — 1960. — Т. 2. Архівавана 2 мая 2012 года.
19. ↑
20. ↑  *Югов А.* [lib.ru/HIST/YUGOW/ratobor.txt Ратоборцы]. — Л.: Лениздат, 1983. Архівавана 2 лютага 2009 года.