recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзятлава (значэнні).
**Аляксандра Яўгенаўна Дзя́тлава** (25 чэрвеня 1954, Алматы) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2020).

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут у 1976 годзе, з 1979 года выкладае ў Беларускай акадэміі мастацтваў.

Творчасць
---------

«Дутыя аўтарытэты». 1996
Выканала дэкаратыўныя рэльефы «Поры года» (1980), «Мінск» (1981), гарэльеф «Дабравешчанне» (1984) для Мінскага епархіяльнага ўпраўлення, дэкаратыўную пластыку і свяцільні «Матылькі ўначы» (1995) для каледжа ў г. Ніжнявартаўск (Расія), для Наваполацкага Дома сямейных урачыстасцей (1997) і інш. Аўтар дэкаратыўнай пластыкі — трыпціх «Світанак», «Поўдзень», «Змярканне» (1978); «Капрычыо» (1981), «Рэха» (1983), «Гербарый» (1990), «Дутыя аўтарытэты» (1996), серый «Поўня» (1988—1996), «Фармацыя» (1991), серый дэкаратыўных ваз «Птушкі», «Архідэі» і інш. Творчасці ўласцівы сімвалізм, асацыяцыі; максімальная выразнасць дасягаецца за кошт выкарыстання прыроднай фактуры і якасцей пластычных матэрыялаў.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 снежня 2020 г. № 464 «Аб узнагароджанні»

Літаратура
----------

* Дзятлава Аляксандра Яўгенаўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чуйко.
**Рыгор Пятровіч Чуйко** (нар. 26 верасня 1959, в. Івашня Аршанскага раёна Віцебскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію, вучоны-аграном. Пасля заканчэння вучобы працаваў брыгадзірам комплекснай брыгады калгаса «Камінтэрн», старшынёй праўлення калгаса імя У. І. Леніна Магілёўскага раёна. Затым быў старшым дыспетчарам — намеснікам дырэктара па аператыўнай рабоце саўгаса «Ждановіцкі цяплічны камбінат», намеснікам дырэктара па аператыўнаму кіраванню — старшым дыспетчарам, намеснікам генеральнага дырэктара па вытворчасці, генеральным дырэктарам аграгандлёвай фірмы «Ждановічы» Мінскага раёна. Генеральны дырэктар Мінскага раённага ўнітарнага прадпрыемства «Агракамбінат „Ждановічы"».

Выбіраўся Дэпутатам Мінскага раённага Савета дэпутатаў, членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га і 4-га скліканняў.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Пашаны, юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Чуйко Григорий Петрович Архівавана 26 верасня 2020.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
**Пірэнейскі дагавор** (фр.: Traité des Pyrénées, ісп.: Tratado de los Pirineos) — мірны дагавор, падпісаны 7 лістапада 1659 года паміж Францыяй і Іспаніяй на востраве Фазанаў, што на рацэ Бідасоа, па якой праходзіла мяжа Францыі і Іспаніі. З боку Францыі дагавор падпісаў кардынал Мазарыні, з боку Іспаніі — Луіс дэ Гара.

Пірэнейскі дагавор стаў апошнім дыпламатычным трыумфам кардынала Мазарыні. Ён завяршыў франка-іспанскую вайну, якая цягнулася з 1635 года, першапачаткова як частка Трыццацігадовай вайны 1618-1648 гадоў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 170027801 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Зубаў.

**Рыгор Мікітавіч Зу́баў** (руск.: Григорий Никитович Зубов; 8 студзеня 1910 — 3 ліпеня 1944) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, старшы сяржант. Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Р. М. Зубаў нарадзіўся ў сяле Кастылёва Чалябінскага павета Арэнбургскай губерні (зараз у Куртамышскім раёне Курганская вобласць Расіі). Працаваў трактарыстам, слесарам, майстрам. У маі 1941 года прызваны ў Чырвоную Армію. У час Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнік баявых дзеянняў на Ленінградскім, Заходнім, Сталінградскім, 2-м Украінскім, 3-м Беларускім франтах.

Механік-вадзіцель танка 277-га танкавага батальёна (31-я танкавая брыгада, 29-ы танкавы корпус, 5-я гвардзейская танкавая армія, 2-і Украінскі фронт) старшы сяржант Р. Зубаў вызначыўся 11 студзеня 1944 г. у баі за сяло Карлаўка (Кіраваградская вобласць). Пасля таго, як танк быў падбіты і былі цяжка паранены камандзір танка і наводчык гарматы, Зубаў заняў месца камандзіра, а радыст месца наводчыка. Амаль ва ўпор яны расстралялі 4 танкі праціўніка, чым спрыялі ўтрыманню важнага рубяжа абароны.

Загінуў Р. М. Зубаў у баі каля вёскі Пільніца (Мінскі раён). 3 Ліпеня 1944 г. на ахопленым полымем танку ён тараніў варожы «Тыгр». Пахаваны на цэнтральнай сядзібе саўгаса «Бальшавік» Мінскага раёна.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонай Зоркі

Памяць
------

* У горадзе Куртамыш Курганскай вобласці ў гонар Р. М. Зубава названыя вуліца і дзіцячая бібліятэка.
* У 2015 годзе на будынку Кастылёўскай асноўнай школы Куртамышскага раёна Курганскай вобласці усталявана мемарыяльная дошка.

Зноскі
------

1. ↑  ЗУБОВ Григорий Никитович // Сайт «Лица Зауралья» Архівавана 6 верасня 2016. (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7). — С. 116.

Спасылкі
--------

* Рыгор Мікітавіч Зубаў на сайце «Героі краіны» (руск.)
* Бои у Карловки — Освобождение Кировограда // Вестник «Календарь Победы» Архівавана 8 красавіка 2016. (руск.)
* ЗУБОВ Григорий Никитович // Сайт «Лица Зауралья» Архівавана 6 верасня 2016. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Герасімаў.
**Рыго́р Пятро́віч Гера́сімаў** (28 студзеня 1905, Невель — 22 сакавіка 1961) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Віцебскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

З 1919 года ў Чырвонай Арміі. З 1932 на савецкай, гаспадарчай і партыйнай працы. У партызанах з мая 1942 года: камандзір групы, з ліпеня 1942 г. камісар, у верасні 1942 — студзені 1944 года камандзір 1-й Дрысенскай партызанскай брыгады, адначасова ў ліпені 1942 — снежні 1943 1-ы сакратар Дрысенскага падпольнага РК КП(б)Б.

З 1944 года на партыйнай і савецкай працы.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. 1 2 3  Герасимов Григорий Петрович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 145. — 737 с.
**Рыго́р Мяфо́дзьевіч Байкачо́ў** (19 красавіка 1906 у в. Малевічах Магілёўскай губерні — 10 лютага 1975 у Маскве) — савецкі палітык, 1-ы сакратар Вялікалуцкага абкама ВКП(б) (1944—1950), 1-ы сакратар Паўночнаказахстанскага абласнога камітэта КПК (1956—1958 гг.).

Біяграфія
---------

У 1925—1927 гадах — старшыня сельскага савета ў роднай вёсцы, з 1927 года — у УКП(б), сакратар ячэйкі КП(б) Беларусі, у 1928—1930 гадах — старшыня сельскагаспадарчага крэдытнага кааператыва, у 1930—1933 гадах — вучыўся ў Маскоўскім Інстытуце Журналістыкі, пасля чаго ён быў прызначаны адказным рэдактарам раённай газеты.

З верасня 1937 года — намеснік адказнага рэдактара газеты «Советская Белоруссия», з красавіка да жніўня 1938 года — загадчык аддзела партыйнага жыцця ў рэдакцыі гэтай газеты, пазней яе адказны рэдактар.

У 1939 годзе — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б Віцебскай вобласці, з 16 лістапада 1939 года па 22 снежня 1940 года — сакратар ЦК КП(б)Б і член палітбюро ЦК КП(б)Б, у 1940—1942 гадах — слухач Вышэйшай Школы Партыйных Арганізатараў пры ЦК УКП(б).

З 1941 года — адказны арганізатар ЦК КП(б)Б, з жніўня 1944 па ліпень 1950 года 1-ы сакратар абласнога камітэта УКП(б) у Вялікіх Луках. У 1950—1953 гадах — намеснік начальніка Упраўлення Галоўнага Упраўлення па справах выдавецтваў, паліграфіі і гандлю кнігамі пры Савеце Міністраў СССР, у 1953—1954 гадах — намеснік дырэктара Дзяржаўнага выдавецтва выяўленчага мастацтва Міністэрства Культуры СССР, у 1954—1955 гадах — упаўнаважаны ЦК КПСС для стварэння новых саўгасаў на палях у Кустанайскай вобласці.

У 1955—1956 гадах — 2-гі сакратар, а з 1956 па лістапад 1958 года — 1-ы сакратар Паўночнаказахстанскага абласнога камітэта КПК.

У 1958—1959 гадах — слухач курсаў пры ЦК КПСС, у 1959—1963 гадах — начальнік Галоўнага ўпраўлення выдавецтваў і паліграфічнай прамысловасці Міністэрства культуры Беларускай ССР, у 1963—1970 гадах — намеснік старшыні Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў Беларускай ССР па справах выдавецтваў, паліграфіі і гандлю кнігамі, затым на пенсіі.

Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР і Вярхоўнага Савета БССР.

Узнагароды
----------

* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (двойчы, у тым ліку 28 лютага 1939 года)
* Ордэн Айчыннай Вайны II ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі

Спасылкі
--------

* (рус.)
* (рус.)
**Шчо́ўна** — возера ў Беларусі, у Мёрскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Вята, за 7 км у напрамку на паўночны захад ад горада Мёры.

Плошча паверхні возера 1,14 км². Даўжыня 1,48 км, найбольшая шырыня 0,95 км, даўжыня берагавой лініі 4,1 км. Найбольшая глыбіня дасягае 2,6 м, сярэдняя 1,5 м. Аб’ём вады ў возеры 1,7 млн м³. Плошча вадазбору 357 км².  

Катлавіна Шчоўна рэшткавага тыпу. Паўночна-ўсходнія, усходнія і паўднёвыя схілы катлавіны спадзістыя, астатнія — невыразныя і забалочаныя. Берагавая лінія слабазвілістая. Берагі пясчаныя, нізкія, месцамі тарфяністыя. Заходнія, паўночна-заходнія і паўднёва-заходнія берагі возера сплавінныя. Дно выслана слоем сапрапелю таўшчынёй да 8 метраў.  

Возера эўтрофнае, праточнае. Праз возера працякае рака Вята, упадае меліярацыйны канал. Возера моцна зарастае. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 100—150 м ад берага.

У возеры водзяцца лінь, карась, шчупак, плотка, гусцяра, язь, краснапёрка і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-08. Выданне 1984 г. Стан мясцовасці на 1982 г. (руск.)

Літаратура
----------

* *Раманаў В. П.* Шчоўна // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз. — С. 396.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17). — С. 201.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 18. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
**Рыгор Прохаравіч Жулега** (1 студзеня 1921, Гомельская вобласць — 22 чэрвеня 1973, Калінінградская вобласць) — памочнік камандзіра узвода пешай разведкі 35-га гвардзейскага стралковага палка, гвардыі старшы сяржант. Поўны кавалер ордэна Славы.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 1 студзеня 1921 года ў вёсцы Старая Дуброва Акцябрскага раёна Гомельскай вобласці. Беларус. Працаваў слесарам на заводзе. У арміі з 1940 года.

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны са жніўня 1941 года. Удзельнічаў у абароне Мурманска і Петсама-Кіркенескай аперацыі  (руск.) (бел.. 

Памочнік камандзіра узвода пешай разведкі 35-га гвардзейскага стралковага палка гвардыі старшы сяржант Г. П. Жулега 11 чэрвеня 1944 года ў раёне возера Чапр на чале групы захопу, прайшоўшы складаную сістэму абароны праціўніка, пракраўся ў траншэю, забіў 4 праціўнікаў і аднаго ўзяў у якасці «языка», які даў каштоўныя звесткі. 18 чэрвеня 1944 года загадам № 022 па 10-й гвардзейскай стралковай дывізіі узнагароджаны ордэнам Славы 3-й ступені.

8 кастрычніка 1944 года каля населенага пункта Луостары Р. П. Жулега з байцамі адбіў контратаку варожай групы, якая спрабавала захапіць штаб палка, дзе знаходзіўся Баявы Сцяг часткі, збярог мост ад выбуху. 14 кастрычніка 1944 гады Р. П. Жулега з групай разведчыкаў пракраўся ў тыл праціўніка ў 4 кіламетрах паўднёва-захад ад горада Петсама, падарваў аўтамашыну з гітлераўцамі, траіх паланіў. 24 лістапада 1944 года загадам № 0306 па 14-й арміі узнагароджаны ордэнам Славы 2-й ступені.

Са студзеня 1945 года ваяваў на 2-м Беларускім фронце. Удзельнічаў ва Усходне-Памеранскай  (руск.) (бел. і Берлінскай аперацыях. 6 сакавіка 1945 года каля населенага пункта Бесвітц на чале 15 разведчыкаў пранік у размяшчэнне ворага, знішчыў кулямёт і 6 праціўнікаў, захапіў чатырох «языкоў». 7 сакавіка 1945 года з групай з 9 чалавек уварваўся на чыгуначную станцыю Пільн і гранатамі падбіў 2 бронемашыны ворага, а таксама зьнішчыў 22 фашыста і захапіў двух «языкоў».

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 29 чэрвеня 1945 года старэйшы сяржант Жулега Рыгор Прохаравіч узнагароджаны ордэнам Славы 1-й ступені.

З 1946 года ў запасе. У 1955 годзе скончыў Магілёўскую сярэднюю сельскагаспадарчую школу па падрыхтоўцы старшыняў калгасаў. Быў аграномам, затым загадчыкам жывёлагадоўчай фермы калгаса Праўдзінскга раёна Калінінградскай вобласці. Жыў у пасёлку Крылова Праўдзінская раёна Калінінградскай вобласці. Памёр 22 чэрвеня 1973 года.

Узнагароды
----------

* ордэн Чырвонага Сцяга;
* ордэн Чырвонай Зоркі;
* ордэн Славы 1-й, 2-й і 3-й ступені;
* медалі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Рыгор Прохаравіч Жулега на сайце «Героі краіны»

Спасылкі
--------

Григорий Прохорович Жулега на сайце «Героі краіны»
**Уладзімір Паўлавіч Мацяшук** (1 кастрычніка 1893, Гродна — 1966) — савецкі ўрач-хірург. Доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).

Біяграфія
---------

Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (медыцынскі факультэт, 1917).

Працаваў у Кіеўскім медыцынскім інстытуце (1917—1918, урач-хірург клінікі), Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі (1918—1921, урач 52-й дывізіі Паўднёва-Заходняга фронту, шпіталей г. Масквы, г. Варонежа), Паўночнай чыгунцы (чыгуначная бальніца ст. Шар’я, 1921—1925, урач-хірург), Народнай бальніцы г. Полацка (1926—1933, загадчык хірургічнага аддзялення), 1-й гарадской бальніцы г. Барысава (1933—1935, загадчык бальніцы), адначасова Барысаўскім філіяле Дзяржаўнага інстытута эксперыментальнай і клінічнай гематалогіі і пералівання крыві (навуковы кіраўнік), Віцебскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (з 1935 — асістэнт кафедры хірургіі, у 1938—1941 — загадчык кафедры аперацыйнай хірургіі і тапаграфічнай анатоміі), Сталінградскім, Новасібірскім медыцынскім інстытуце і эвакашпіталі (1941—1943), Беларускім медыцынскім інстытуце (г. Яраслаўль, 1943), Яраслаўскім дзяржаўным медыцынскім інстытуце (1943—1966, загадчык кафедры факультэцкай хірургіі, у 1952—1961 — кафедры шпітальнай хірургіі).

Навуковыя інтарэсы: абдамінальная хірургія; інфузійная тэрапія; астэасінтэз трубчатых касцей; артэрыялізацыя кансерваванай крыві кіслародам.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Наиболее простая и совершенная методика зашивания раны кишечника : однорядные узловые шелковые серомускулярные и сквозные кишечные швы с узелками изнутри просвета кишечника в практике желудочно-кишечных операций : диссертация … доктора медицинских наук / Владимир Павлович Матешук. — [Ярославль],1945.
* Матешук Владимир Павлович // История медицины Беларуси в биографиях ее врачей, XVII ― 1 пол. XX вв. : биобиблиографический справочник от А до Я / Кульпанович О. А. ― Минск, 2011. — С. 257—258.
* Владимир Павлович Матешук (1893—1966) / В. М. Никитин, И. И. Василевский // Здравоохранение Белоруссии. — 1977. — № 12. — С. 49—50.
**Фа́завая ско́расць** — фізічная велічыня, якая характарызуе перамяшчэнне пастаяннай фазы гарманічнай хвалі ў прасторы.

Вызначаецца суадносінамі

{\displaystyle v={\frac {f}{\lambda }}={\frac {\omega }{k}},}
дзе *f* — частата ваганняў, λ — даўжыня хвалі, ω=2π*f* — цыклічная частата, *k*=2πλ — хвалевы лік.

Пры распаўсюджванні хваль у асяроддзі фазавая скорасць залежыць ад частаты ваганняў (гл. дысперсія хваль), што скажае форму сігналаў канечнай працягласці (гл. салітон).

Адзінка фазавай скорасці ў СІ — метр за секунду.

Фазавая скорасць можа перавышаць скорасць святла ў вакууме, і нярэдка яе пераўзыходзіць. Гэта ніяк не супярэчыць вядомаму прынцыпу максімальнасці скорасці святла, неабходнасць якога ўзнікае, каб адначасова выконваліся прынцып прычыннасці (каб не ўзнікала прычынных парадоксаў) і прынцып адноснасці (лорэнц-каварыянтнасць). Справа ў тым, што гэтыя прынцыпы накладваюць абмежаванне толькі на скорасць распаўсюджвання такіх фізічных аб’ектаў, з дапамогай якіх можна перадаць інфармацыю. А фазавая скорасць не адносіцца да скарасцей такіх аб’ектаў. Чыста манахраматычная (сінусоідная) хваля бясконцая ў прасторы і ў часе, не можа ніяк змяніцца, каб перадаць інфармацыю (калі мы прамадуліруем хвалю, яна перастане быць манахраматычнай, а скорасць распаўсюджвання мадуляцыі — не супадае з фазавай скорасцю, звычайна супадаючы са скорасцю групавой для амаль манахраматычных хваль).

Літаратура
----------

* Фазавая скорасць // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 304. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Физическая энциклопедия OnLine. Том 5, стр.266.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4174154-7 · Microsoft: 26682833 |
**«Росквіт»** — літаратурна-мастацкі часопіс, орган «Беларускай літаратурна-мастацкай камуны». Выдаваўся са снежня 1927 да красавіка 1928 у Мінску на беларускай мове. Рэдактар П. Шукайла. Выйшлі 2 нумары.

Тэматыка
--------

Арыентаваўся на маскоўскі ЛЕФ (Левы фронт мастацтва), футурызм, творчасць У. Маякоўскага. Пад уплывам камуністычнай ідэалогіі і эстэтыкі канструктывізму літаратары «Росквіт» абсалютызавалі функцыянальна-палітычныя і вытворча-прапагандысцкія аспекты мастацтва, адмаўлялі каштоўнасць эмацыянальнага зместу, лірычнасці і ўмоўнасці паэтычных вобразаў, практыкавалі тэлеграфна-інфарматыўны і кінематаграфічна-мантажны стыль у паэзіі, прозе і публіцыстыцы. Часопіс друкаваў раннія вершы П. Броўкі, вершы і прозу Я. Скрыгана (пад псеўд. Відук), П. Шукайлы, А. Канановіча (пад псеўд. А. Атава), У. Прыбыткоўскага, Ю. Лявоннага, аповесць А. Гародні «Варта на Рэйне». У нарысе П. Шукайлы «Літаратурнае сёння», інш. палемічных артыкулах дапускаліся грубыя выпады супрапь лірычнай паэзіі С. Ясеніна, У. Жылкі, П. Труса, Я. Пушчы, С. Дарожнага, А. Вольнага, Т. Кляшторнага.

Літаратура
----------

* Конан, У. «Росквіт» / Уладзімір Конан // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 121.
**Капаяны** — цяпер былы індзейскі народ, які пражываў на тэрыторыі Аргенціны.

Распаўсюджванне
---------------

Капаяны насялялі на тэрыторыі сучасных аргенцінскіх правінцый Ла-Рыёха, Катамарка, Сан-Хуан, побач з плямёнамі дыягіта (на поўнач ад капаянаў) і уарпэ (на поўдзень).

Этнічная прыналежнасць
----------------------

Большасць аўтараў разглядаюць капаянаў, з прычыны вялікага ліку агульных рыс (у тым ліку мовы какан) як частку вялікай групы народаў пасіёка («дыягіта»), у якую таксама ўваходзілі кальчакі, алангаста, кільмэ.

Мова
----

Разам з племем дыягіта (пасіёка) гаварылі на мове какан ці блізкароднаснай мове. Рэшткі мовы захаваліся ў суфіксах мясцовых тапонімаў -bis ці -china: Yacampis, Quilmebis, Guanchina, etc.

Тэхналогія
----------

Капаяны валодалі тэхналогіяй ткацтва, выраблялі тканіну з поўсці гуанака і ламы, апрацоўвалі медзь і золата. Таксама яны будавалі каналы і ірыгацыйныя равы для меліярацыі сваіх участкаў. З сельскагаспадарчых культур яны выгадоўвалі кукурузу, гарбуз, бульбу і кіноа. Шырока выкарыстоўвалася кераміка, галоўным чынам для вырабу пахавальных урнаў. Кераміку ўпрыгожваў геаметрычны арнамент чырвонага, чорнага і белага колеру, вядомы як стыль Санагаста-Ангуаласта.

Хаты ўяўлялі сабою глінабітныя збудаванні ці мазанкі. Часам будынкі юудаваліся побач з буйнымі дрэвамі, крона якіх служыла дахам. Такая тэхналогія да цяперашняга часу выкарыстоўваецца ў Вінчыне (правінцыя Ла-Рыёха).

Заняпад
-------

Каля 1480 года інкі ўварваліся ў рэгіён, дзе пражывалі дыягіта і капаяны, і ўключылі іх тэрыторыі ў склад дзяржавы Таўантынсую. Пачынальна з 1607 г. валадарства іспанцаў прывяло да заняпаду і ў рэшце рэшт да знікнення народа пад канец XVIII стагоддзя. Капаяны бралі ўдзел у агульным індзейскім паўстанні 1632 г. разам з плямёнамі дыягіта.

У гонар капаянаў названы дэпартамент Капаян у правінцыі Катамарка.

Спасылкі
--------

* Capayanes Архівавана 5 снежня 2008.
* Culturas del Noroeste
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ісачанка.

**Уладзімір Паўлавіч Ісачанка** (нар. 20 красавіка 1956) — вядомы беларускі мастак.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў г.п. Касцюкоўка Гомельскай вобласці Беларусі. У 1975 годзе скончыў Мінскае мастацкае вучылішча імя Глебава, у 1983 годзе — Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. Вучыўся у Т. Ігнаценка, А. Малішэўскага, У. Тоўсціка.

З 1992 па кастрычнік 2009 года працаваў завучам-выкладчыкам у дзіцячай мастацкай школе № 1 імя В. К. Цвіркі (г. Мінск). Сёння — свабодны мастак.

Жыве ў Мінску.

Творчасць
---------

Працуе ў станковым жывапісе, у жанры пейзажа, нацюрморта, партрэта, кніжнай графікі. Для прац характэрны дужы малюнак, майстэрства кампазіцыі і эмацыйная насычанасць колеру.

Удзельнік мастацкіх выставак з 1976 года. Член Беларускага саюза мастакоў і Міжнароднай гільдыі жывапісцаў.

Зноскі
------

1. ↑  Владимир Исаченко / Об авторе Архівавана 11 верасня 2010.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Макараў.

**Максім Дзмітрыевіч Макараў** (нар. 31 снежня 1976, Віцебск) — беларускі гісторык, краязнавец, архівіст. Спецыяліст па гісторыі гарадскога самакіравання ў Беларускім Падзвінні ў XIV—XVIII стагоддзях. Кандыдат гістарычных навук (2006).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 31 снежня 1976 года ў Віцебску.

Скончыў у 1998 годзе гістарычны факультэт БДУ, пасля аспірантуру Універсітэта імя Мікалая Каперніка (Польшча, Торунь). У 2006 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Ад пасада да Магдэбургіі. Юрыдычнае становішча мест Беларускага Падзвіння ў XIV—XVI ст.» (Торунь).

Старшы навуковы супрацоўнік Навукова-тэхналагічнага парку БНТУ «Палітэхнік». Намеснік дырэктара па навуковай рабоце Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: гісторыя гарадскога права і самакіравання, афармленне мяшчанства як саслоўя ў Беларускім Падзвінні, арганізацыя і функцыянаванне магістрата Полацка ў канцы XVI — XVIII стагоддзях і яго дакументальная спадчына (магістрацкія кнігі) другой паловы XVII — XVIII стагоддзяў.

Бібліяграфія
------------

* Месцкія ўлады Полацка (1580—1772 гг.): арганізацыя, персанальны склад. Смаленск, 2014.
* Ад пасада да магдэбургіі: прававое становішча насельніцтва местаў Беларускага Падзвіння ў XIV — першай палове XVII ст. Мінск, 2008.

Удзел у калектыўных працах
* Księga magistratu miasta Połocka z 1676 roku. Toruń, 2020 (Monumenta Magni Ducatus Lithuaniae).
* Кніга магістрата места Полацка, 1727 г. Смаленск, 2014.
* Кніга магістрата места Полацка 1727 г. = Księga magistratu miasta Połocka, 1727 r. Вільня, Беласток, 2012.
* Віцебскі раён: краязнаўчыя нарысы. Мінск, 2008.

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4 5  Марозаў, 2022

Літаратура
----------

* МАКАРАЎ Максім Дзмітрыевіч // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.
**Максім Баграцоў** — беларускі грамадскі дзеяч, сябра асноўнага складу Каардынацыйнай рады.

Біяграфія
---------

Дзед — афіцэр-артылерыст, зрабіў хуткую кар’еру ў 1930-я, падчас Другой сусветнай вайны атрымаў шмат узнагарод, хоць і трапіў у палон. Бацькі -- інжынер і настаўніца малодшых класаў. Нарадзіўся ў Мінску, сям’я жыла ў раёне вул. Парніковай. Старэйшы брат займаецца праектаваннем мастоў і тунэляў.

Вучыўся ў школе № 63 Мінска. Дзякуючы таму, што шэфства над школай трымаў Інстытут матэматыкі НАН, тут ужо ў 1980-я гады быў клас персанальных кампутараў. Падчас навучання захапіўся інфарматыкай. Школу скончыў з залатым медалём. Скончыў факультэт прыкладной матыматыкі БДУ з чырвоным дыпломам.

Пасля ўніверсітэта займаўся распрацоўкай праграмнага забеспячэння як фрылансер. У 1997 годзе пачаў працаваць у кампаніі EPAM Systems як распрацоўшчык. Дасягнуў пазіцыі віцэ-прэзідэнта. Болей за 20 гадоў працаваў у амерыканскім офісе EPAM Systems. Грамадзянін ЗША і Беларусі.

Падчас выбарчай кампаніі 2020 года зацікавіўся палітыкай, бо *«на гэтых выбарах з’явіліся новыя значныя фігуры, калі стала ясна, што ўзнік моцны грамадзянскі рух, і ён не згас нават пасля таго, як усіх пасадзілі»*. Пасля падзей 9-11 жніўня 2020 года вырашыў вярнуцца з ЗША ў Беларусь, каб прыняць больш актыўны ўдзел у грамадска-палітычным жыцці. Для гэтага узяў безтэрміновы адпачынак. Уступіў у Каарданацыйную раду. Адзін з лідараў Каарданацыйнай рады. Дае шмат інтэрв’ю, ладзіць стрымы на YouTube-канале штаба Віктара Бабарыкі.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2
3. 1 2  "Інтэрв'ю Нашай Ніве, верасень 2020 г. Архіўная копія"  (бел.) (31 снежня 2019). Архівавана з першакрыніцы 10 студзеня 2021. Праверана 10 студзеня 2021.

Спасылкі
--------

* Інтэрв'ю М. Баграцова парталу onliner.by **(нявызн.)** (29 верасня 2020). Архівавана з першакрыніцы 13 студзеня 2021. Праверана 13 студзеня 2021.
**Максім Лісавы** (нар. 21 мая 1985, Чаркасы, УССР) — украінскі футбаліст, паўабаронца.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец чаркаскага футбола, гуляў у розных украінскіх клубах, пакуль у 2011 годзе не трапіў на правах арэнды ў бабруйскую «Белшыну». Добра праявіў сябе і ўлетку таго ж года перайшоў у «Гомель», дзе стаў гуляць на пазіцыі нападніка.

У лютым 2012 года перайшоў у мінскае «Дынама». Спачатку выкарыстоўваўся ў якасці нападніка, але пасля прыходу ў клуб Ёвана Дам’янавіча стаў гуляць як атакуючы паўабаронца. У красавіку 2012 года атрымаў траўму, з-за якой адсутнічаў да жніўня. Пасля ўжо не здолеў вярнуць месца ў аснове «Дынама».

У студзені 2013 года перайшоў у магілёўскі «Дняпро». У «Дняпры» стала выступаў у аснове, звычайна на пазіцыі апорнага паўабаронцы, але не здолеў праявіць сябе. У кастрычніку 2013 быў выстаўлены клубам на трансфер і ў хуткім часе кантракт з «Дняпром» быў разарваны.

У снежні 2013 года падтрымліваў форму з «Палтавай», а ў студзені 2014 года падпісаў кантракт з «Гомелем». З гомельскай камандай праходзіў перадсезонную падрыхтоўку, але ў лютым 2014 года кантракт нечакана быў разарваны, пасля чаго Максім вярнуўся на Украіну і стаў іграком «Палтавы».

У студзені 2015 года перайшоў у «Чаркаскі Дняпро», а ў ліпені 2016 года зноў далучыўся да «Палтавы». У пачатку 2017 года стаў іграком крэмэнчуцкага «Крэміня», якому дапамог выйсці ў Першую лігу. У чэрвені 2017 года пакінуў «Крэмінь» і неўзабаве накіраваўся на прагляд у «Сумы», з якімі ў ліпені падпісаў кантракт. Аднак, згуляў за клуб толькі восем матчаў, пасля чаго пакінуў каманду і пазней далучыўся да аматарскага клуба «Еднісць» з Плыскаў. Пазней выступаў у іншых аматарскіх клубах.

Дасягненні
----------

* Беларусь 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2011, 2012

Заўвагі
-------

1. ↑  Maksym Lisovyi // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Лисовой и Куган переходят в "Днепр"
3. ↑  «Днепр» выставил Лисового на трансфер(недаступная спасылка)
4. ↑  «Днепр» расторг контракт с Лисовым(недаступная спасылка)
5. ↑  Максим Лисовой на год подписал контракт с "Гомелем"
6. ↑  "Гомель" расторг контракт с Максимом Лисовым
7. ↑  Максим Лисовой переходит в Черкасский Днепр
8. ↑  Максим Лисовой стал игроком "Едности"

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол · УАФ |
**Ерева́нскі фізічны інстыту́т**  (ЕрФІ, арм.: Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտ) — навукова-даследчыцкі інстытут у сталіцы Рэспублікі Арменія Ерэване. Інстытут быў заснаваны ў 1944 годзе як філіял Ерэванскага дзяржаўнага ўніверсітэта братамі Абрамам Аліханавым і Арцёмам Аліханянам. У 2011 годзе інстытут быў пераназваны ў Нацыянальную навуковую лабараторыю імя А. Аліханяна (ННЛА).

Гісторыя і стратэгія
--------------------

Ерэванскі фізічны інстытут быў заснаваны ў 1944 годзе як філіял Ерэванскага дзяржаўнага ўніверсітэта братамі Абрамам Аліханавым і Арцёмам Аліханянам. Праз два гады на гары Арагац былі створаны дзве высакагорныя касмічныя станцыі: «Арагац» (3200 м) і «Норам бёрдаў» (2000 м). У 1963 годзе ЕрФІ быў перакладзены ў Дзяржаўны камітэт па атамнай энергіі СССР. Збудаванне электроннага сінхратрона на энергію 6 ГэВ, скончанае ў 1967 годзе, стала важнай вяхой у гісторыі інстытута. Гэта быў першы паскаральнік часціц у Арменіі (АРУС, арм.: ԱՐՈՒՍ). Пасля распаду СССР ЕрФІ працягвае сваю навуковую дзейнасць у вобласці фізікі высокіх энергій і астрафізікі як у Арменіі, так і на найбуйнейшых замежных паскаральніках і дэтэктарах касмічнага выпрамянення. У наш час ЕрФІ атрымаў статус нацыянальнай навуковай лабараторыі.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт ЕрФІ Архівавана 24 снежня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0482 7128 · Microsoft: 132091411 · VIAF: 117154260590024480007 |
Ведзьміна мятла на хвоі звычайнай
Ведзьміна мятла на лістоўніцы еўрапейскай
Ведзьміна мятла на бярозе
Ведзьміна мятла на елцы звычайныя
**Ведзьміна мятла**, **Віхрова мятла** — хвароба раслін, якія выклікаюцца грыбамі, вірусамі, насякомымі, кляшчамі, рэдка бактэрыямі. Утвараюцца часцей на дрэвах у выглядзе шчыльных пучкоў («мяцёлак») тонкіх укарочаных галінак з дробным недаразвітым лісцем. Узбуджальнік хваробы пранікае ў расліну праз механічныя пашкоджанні, роставыя пупышкі і стымулюе анамальныя роставыя працэсы: абуджэнне спячых і інтэнсіўнае развіццё прыдатачных пупышак. Меры барацьбы: абразанне і спальванне заражаных галін, знішчэнне хворых раслін, апрацоўка фунгіцыдамі.

На Беларусі бываюць на вішні, сліве, бярозе, вольсе, грабе і інш. лісцевых дрэвах (узбуджальнікі — паразітныя грыбы з роду тафрына (*Taphrina*)), на хвоі і елцы (узбуджальнікі — найчасцей іржаўныя грыбы).

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў. — Мінск: Інбелкульт, 1926. — Т. Вып. 8. — 80 с. — (.).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ведзьміны мётлы
* *Ведзьміны мётлы* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780439662 |
Святлана Ішмуратава — алімпійская чэмпіёнка 2006 года ў індывідуальнай гонцы
**Індывідуа́льная го́нка** — класічны від біятлоннай гонкі на 20 км для мужчын, 15 км для жанчын і юніёраў, 12,5 км для юніёрак і юнакоў, і 10 км для дзяўчат з чатырма агнявымі рубяжамі.

Рэгламент гонкі
---------------

Спартсмены праходзяць пяць кругоў па 4 км у мужчын, 3 км у жанчын і юніёраў, 2,5 км у юніёрак і юнакоў, і 2 км у дзяўчат. Біятланісты стартуюць з інтэрвалам у 30 секунд. Першая і трэцяя стральба — лежачы, другая і чацвёртая — стоячы. Біятланісты самі выбіраюць сабе месца на стрэльбішчы. За кожны промах да агульнага часу біятланіста дадаецца штрафная хвіліна.

Гісторыя
--------

Індывідуальная гонка — найстарэйшы від біятлонных спаборніцтваў. На зімовых Алімпійскіх гульнях індывідуальныя гонкі па біятлоне ўпершыню прайшлі ў 1960 годзе ў мужчын і ў 1992 годзе ў жанчын. Першым алімпійскім чэмпіёнам, якія ўзялі залаты медаль у індывідуальнай гонцы, стаў біятланіст з Швецыі Клас Лестандэр, а першай алімпійскай чэмпіёнкай у гэтым жа выглядзе гонак — выступаўшая за зборную Германіі Анцье Місерскі. Упершыню індывідуальныя гонкі ў рамках чэмпіянату свету былі праведзены ў 1958 і 1984 гадах у мужчын і ў жанчын, адпаведна. Першым чэмпіёнам свету на гэтай дыстанцыі стаў шведскі біятланіст Адольф Віклунд, а першай чэмпіёнкай свету — савецкая біятланістка Венера Чарнышова.

Заўвагі
-------

1. ↑  Да 2001 года індывідуальнай гонкай называліся дзве біятлонныя дысцыпліны — сучасныя спрынт і ўласна сама індывідуальная гонка, аднак пры гэтым заўсёды згадвалася даўжыня яе дыстанцыі. Пад «індывідуальнай гонкай на 20 км» у мужчын ці «індывідуальнай гонкай на 15 км» ў жанчын (да 1989 года — «індывідуальнай гонкай на 10 км», бо да гэтага часу даўжыня яе дыстанцыі ў жанчын складала 10 км) мелася на ўвазе ўласна сама індывідуальная гонка, а пад «індывідуальнай гонкай на 10 км» у мужчын ці «індывідуальнай гонкай на 7,5 км» ў жанчын (да 1989 года — «індывідуальнай гонкай на 5 км», бо да гэтага часу даўжыня яе дыстанцыі ў жанчын складала 5 км) мелася на ўвазе спрынтарская гонка. Часам да гэтага часу індывідуальную гонку называюць проста **гонкай на 20 км** (у мужчын) або **гонкай на 15 км** (у жанчын).

| ⛭Віды біятлонных гонак |
| --- |
| У рамках чэмпіянату і Кубка свету | 
* Індывідуальная гонка
* Спрынт
* Пасьют
* Мас-старт
* Эстафета
* Змешаная эстафета
* Адзіночная змешаная эстафета

 |
| У рамках іншых спаборніцтваў | 
* Суперспрынт
* Суперпасьют
* Марафон
* Мега-мас-старт

* Камандная гонка
	+ *камандны спрынт*
	+ *уласна камандная гонка*
	+ *гонка патрулёў*
	+ *патрульная гонка*

 |
**Чэрыкаўскі гісторыка-краязнаўчы музей** — музей горада Чэрыкава, заснаваны 10 чэрвеня 1983 г. Асноўны фонд налічвае 7778 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны – 3416. Плошча экспазіцыі 318 м². У музеі 6 экспазіцыйных залаў: "Прырода", "Дарэвалюцыйны перыяд", "Кастрычніцкая рэвалюцыя", "Леменская школа-камуна", "Вялікая Айчынная вайна", "Сучаснасць". Экспануюцца зуб і косці маманта, жалезная сякера, калекцыя ручнікоў і набожнікаў, кашулі, гліняныя вырабы, калекцыі нумізматыкі, узоры карысных выкапняў, матэрыялы пра дзейнасць падполля і партызанскага руху і інш.

У музеі праводзяцца выстаўкі твораў мастакоў, дзіцячых цацак, музейныя заняткі і інш.

Літаратура
----------

* Музеі Беларусі=Музеи Беларуси : даведнік / рэдактар Г. П. Пашкоў. – Мінск, 2008. – С. 552–553.
* Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редактор Г. П. Пашков. – Минск, 2008. – Т. 7. – С. 517–518.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. / рэдактар Г. П. Пашкоў. – Мінск, 2003. – Т. 6. Ч. 2. – С. 185.

| ⛭Славутасці Чэрыкава |
| --- |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | Будынак шпіталя • Будынак паштовай станцыі† |
| Музеі | Гісторыка-краязнаўчы музей |
| Манастыры, саборы і храмы | Свята-Раства-Багародзіцкая царква • Касцёл Святой Панны Марыі • Свята-Троіцкі сабор† |
| Сады і паркі, могілкі | Геалагічнае агаленне «Чэрыкаў» |
| † страчаныя аб'екты |
**«Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь»** — выданне Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь. Выходзіў са снежня 1990 да 1996 гг. у Мінску на беларускай і рускай мовах 3 разы на месяц. Друкаваў законы Рэспублікі Беларусь і іншыя акты, прынятыя Вярхоўным Саветам і Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, а таксама міжнародныя дагаворы, дапаўненні, папраўкі, пратаколы і дадаткі да іх, заключаныя ад імя Рэспублікі Беларусь і ратыфікаваныя Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь. Да 1990 г. выдаваўся «Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР».

Літаратура
----------

* «Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 241.
**Эйна Ілмары Юўцілайнен** (фінск.: Eino Ilmari Juutilainen; 21 лютага 1914, Ліекса, Выбарская губерня, Расійская імперыя — 21 лютага 1999) — фінскі ваенны лётчык, прызнаны самым дзейсным лётчыкам-знішчальнікам ў ваенна-паветраных сілах усіх краін, якія ўдзельнічалі ў Другой сусветнай вайне, за выключэннем Германіі — у 1939—1944 гадах збіў 94 савецкіх самалёта, два з якіх — падчас Савецка-фінскай вайны.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і чыгуначніка. Пазней сям’я пераехала ў Сартавала, дзе Ілмары стаў членам мясцовага марскога клуба і ўдзельнічаў у паходах па Ладажскаму возеру. Прачытаўшы кнігу лепшага нямецкага аса Першай сусветнай вайны барона Манфрэда фон Рыхтгофена, Ілмары таксама вырашыў стаць лётчыкам. Улетку 1932 года быў прызваны на ваенную службу і ў якасці памочніка механіка быў накіраваны ў 1-ю асобную эскадрыллю гідрасамалётаў. У 1933 годзе паступіў у авіяшколу братоў Кархумякі і змог атрымаць ліцэнзію пілота прыватнага самалёта.

У 1936 яму ўдалося дамагчыся накіравання ў авіяшколу фінскай авіяцыі, якая знаходзілася на аэрадроме Каўхава (Kauhava), каля горада Лапуа.

1 мая 1937 года Юўцілайнен ў званні сяржанта прыбыў у «As5», якія размяшчаліся на аэрадроме Суўр-Мерыёкі, у некалькіх кіламетрах на захад ад Выбарга. Першапачаткова лётаў на самалёце-разведчыку, затым у 1938 годзе быў накіраваны на аэрадром Уці, дзе на працягу некалькіх месяцаў праходзіў падрыхтоўку ў якасці лётчыка-знішчальніка.

Зноскі
------

1. ↑  Ilmari Juutilainen — SLS.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q769544'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10429758'></a>
2. ↑  Фінская Вікіпедыя — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q175482'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Нацыянальная біяграфія Фінляндыя |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1193111951 · ISNI: 0000 0003 8062 9847 · LCCN: n79092427 · NDL: 00672552 · VIAF: 259671457 |
**Адукацыя ў Венгрыі**.
Адукацыя ў Венгрыі мае наступныя ўзроўні:

* дашкольная адукацыя,
* пачатковая адукацыя,
* сярэдняя агульная адукацыя,
* вышэйшая адукацыя.

Таксама ў апошні час у Венгрыі робіцца папулярным вакацыйная адукацыя, якая ажыццяўляецца праз вакацыйныя школы (венг. szakiskola).

Дашкольная адукацыя
-------------------

Гэты ўзровень лічыцца крытычна важнай інтэграцыйнай часткай школьнай сістэмы. Прадугледжвае навучанне дзяцей ад 3 да 7 гадоў.
У Венгрыі дзіцячыя садкі называюцца "овода" (венг. *óvoda* – месца для даглядання).

Пачатковая адукацыя
-------------------

У пачатковую школы прыходзяць дзеці, якім споўнілася 6 ці 7 гадоў.
Пачатковая адукацыя працягваецца 4, 6 ці 8 гадоў. 8-гадовая пачатковая адукацыя найбольш распаўсюджаная.

Сярэдняя адукацыя
-----------------

Пачатковая адукацыя звычайна доўжыцца 4 гады. 
Вылучаецца 3 віда сярэдніх школ:

* Гімнізія (венг. Gimnázium) - рыхтуе дзяцей да вышэйшай адукацыі, вывучаецца не менш за 2 замежныя мовы,
* *Szakközépiskola* – сярэдняя вакацыйная школа,
* *Szakmunkásképző Szakiskola* – вакацыйная школа.

Пасля заканчэння сярэдняй школы вучні здаюць выпускныя экзамены (венг. *érettségi*).

Вышэйшая адукацыя
-----------------

Вышэйшая адукацыя ў Венгрыі бярэ свой пачатак з 1367 г. калі кароль венгерскі Лаяш заснаваў першы венгерскі ўніверсітэт у г. Пешце. 

Вышэйшая адукацыя прадстаўлены двума тыпамі навучальных устаноў: коледжамі і ўніверсітэтамі. Калі ў коледжы навучанне цягнецца 4 гады, то ў універсітэце - 4-6 гадоў. Дактарантура ва ўніверсітэтах звычайна займае 3 гады.

Найбуйнейшыя вышэйшыя ўстановы Венгрыі:

* Будапешцкі ўніверсітэт,
* Будапешцкі ўніверсітэт тэхналогіі і эканомікі,
* Дэбрэцэнскі ўніверсітэт

Зноскі
------

1. ↑  Універсітэт Пешта на сайце Studylands

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
**Веда́нта** (санскр.: वेदान्त, vedānta ***IAST***, літар. канец ведаў) — рэлігійна-філасофская сістэма ў індыйскай філасофіі.

Узнікла на аснове абагульнення каментарыяў да тэкстаў Ведаў (упанішад) і часткова эпічных тэкстаў («Рамаяна», «Махабхарата», «Бхагавадгіта»). Уключае ўласна веданта, некаторыя вучэнні вішнуізму, шываізму, а таксама неаіндуізму. Асноўныя філасофскія катэгорыі веданта: брахман (касмічная душа), атман (індывідуальная душа), пуруша (абстрактны духоўны пачатак), пракрыці (абстрактны матэрыяльны пачатак, прырода), артха (сэнс, значэнне), джняна (веды), авастха (псіхічны стан) і мая (ілюзія). Вышэйшая рэальнасць і прычына ўсяго існага — вечны Брахман. Мэтай быцця веданта лічыць «вызваленне», дасягаенне адзінства з Богам шляхам поўнага адыходу ад рэальнасці і паглыблення ў чыстае мысленне.

Мяркуюць, што мудрэц Бадараян (каля IV—III ст. да н.э.) сістэматызаваў вучэнні ў «Брахма-сутры» («Веданга-сутры»), што існавалі ў VII ст. да н.э. Каментарыі да іх далі пачатак школам веданта — Шанкары, Рамануджы, Мадхвы, Валабхі, Німбаркі і інш. якія разыходзяцца ў поглядах на індывідуальнае Я (джыву) і Брахман.

Веданта значна паўплывала на індуізм. Прадстаўнікі неаведантызму ХХ ст. Р. Тагор, С. Радхакрышнан і інш.

Гл. таксама
-----------

* Філасофія індуізму
* Веды, індуізм
* Упанішады
* Пураны
* Бхагавад-гіта

Літаратура
----------

На беларускай
* Гурко А. Веданта // БЭ ў 18 т. Т. 4. Мн. 1997.

На англійскай
* Dazey, Wade H. (1993). "The Role of Bhakti in the Daśanāmī Order". in Karel Werner. *Love Divine: Studies in Bhakti and Devotional Mysticism*. London: Routledge. pp. 147-172. ISBN 0700702350. .
* Klostermaier, Klaus K. (2007). *A Survey of Hinduism* (3rd ed.). Albany, NY: SUNY Press. ISBN 0791470822. .
**"Адукацыя"** — легальнае таварыства асветнага кірунку ў Віцебску ў студзені – верасні 1913 г. Аб'ядноўвала 1268 членаў розных сацыяльных груп і палітычных партый. Заснавальнікі і кіраўнікі: Р.Н.Шулепнікаў (старшыня), К.В.Пісарэнка (намеснік старшыні), В.А.Прус. Мэта таварыства – падрыхтоўка да стварэння народнага ўніверсітэта. Сацыял-дэмакраты Віцебска выкарыстоўвалі "Адукацыю" як легальную трыбуну для рэвалюцыйнай прапаганды. Закрыта за антыўрадавую дзейнасць.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А - Аршын / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 1996. - 552 с.: іл.
**Рэпаблікан** (англ.: Republican River) — рака на поўдні штата Небраска і на поўначы штата Канзас, ЗША. Разам са Смокі-Хіл з’яўляецца адным з двух прытокаў ракі Канзас, якая нясе свае воды ў раку Місуры.

Каля 729 км у даўжыню. Бярэ пачатак ад зліцця рэк Норт-Форк і Арыкары на поўнач ад вёскі Хайглер, акруга Данды штата Небраска. Зліваецца з ракой Саўт-Форк на паўднёвы ўсход ад горада Бенкельман. Цячэ пераважна ва ўсходнім і паўднёва-ўсходнім напрамках. Зліваецца з ракой Смокі-Хіл паблізу горада Джанкшэн-Сіці, у акрузе Гіры штата Канзас, фармуючы раку Канзас. На берагах ракі размешчаны такія населеныя пункты як: Мак-Кук, Клей-Сентэр, Канкордыя і Джанкшэн-Сіці.

Рака атрымала назву (літаральна — «Рэспубліканская рака») ад індзейскага племя Паўні, якое белыя пасяленцы называлі «рэспубліканцамі». Размеркаванне вады ракі рэгулюецца пагадненнем паміж штатамі Небраска, Канзас і Каларада. Буйныя паводкі здараліся ў 1902 і 1935 гадах.

Зноскі
------

1. ↑  U.S. Geological Survey Geographic Names Information System

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85112976 · VIAF: 234309418 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Адступленне.
Адступленне напалеонаўскіх войскаў, 1812 год
**Адступленне** — тактычны, аператыўны ці стратэгічны манеўр у вайне і ваеннай справе. Вымушанае ці наўмыснае пакіданне войскімі занятых абарончых межаў, а таксама іх адвод на новыя межы, у глыбіні сваёй ці варожай тэрыторыі. Адступленне з'яўляецца важным ходам і манеўраваннем ударных сіл, або сродкаў, для вядзення наступных ваенных (баявых) дзеянняў. Ставіць мэтай вывад ваеннай групоўкі з-пад удару, а таксама перагрупоўку войскаў, умацаванне выгоднай абарончай пазіцыі ці заманьванне непрыяцеля пад удар.

Зноскі
------

1. ↑  Объекты военные — Радиокомпас / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1978. — С. 171—172. — (Советская военная энциклопедия).

Літаратура
----------

* Отступление // Объекты военные — Радиокомпас / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1978. — (Советская военная энциклопедия).
**Мінская мячэць** — помнік архітэктуры ХІХ стагоддзя, разбурана пры пракладцы Паркавай магістралі (цяпер праспект Пераможцаў).

Гісторыя
--------

Першая драўляная мячэць з’явілася ў раёне пражывання татараў (пазней атрымаў назву Татарскі канец) у Мінску ў 1599 годзе. У пачатку ХХ стагоддзя на месцы былога драўлянага быў узведзены мураваны будынак, разбураны ў 1962 годзе для будаўніцтва гасцініцы «Юбілейная». Ля мячэці знаходзіўся мізар, які таксама быў знішчаны ў 1960-х гадах. Цяпер на месцы мячэці знаходзіцца гасцініца «Юбілейная».

У лістападзе 1997 года, калі адзначалася 600-годдзе татарскага асадніцтва на беларускіх землях, адбылося сімвалічнае ўсталяванне каменю ў падмурак новага будынка мячэці ў іншым месцы (скрыжаванне вуліц Грыбаедава і Татарскай). Фундатарам выступіла дабрачынная арганізацыя з Саудаўскай Аравіі — «Rabbita». Адкрыццё новага будынка мячэці адбылося 11 лістапада 2016 года.

Зноскі
------

1. ↑  Каляндар // Наша Ніва № 39, 2002 г.
2. ↑  На адкрыцці мячэці ў Мінску Лукашэнка пацалаваў Каран

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мінская мячэць
* Мечеть Архівавана 19 верасня 2008. (руск.)

| ⛭Мячэці Беларусі |
| --- |
| 
* Відзы†
* Гомель
* Даўбучкі1
* Іўе
* Клецк†
* Лоўчыцы
* Ляхавічы†
* Мінск†
* Саборная мячэць (Мінск)
* Мір†
* Мядзел†
* Навагрудак
* Слонім†
* Слонім (1994)
* Смілавічы

 |
| 1 перавезена ў музей народнай архітэктуры і побыту † страчаныя |
**Ілона Георгіеўна Касабука** (нар. 17 верасня 1966, г. Мінск) — беларуская мастачка.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1985 годзе Рэспубліканскую школу-інтэрнат па музыцы і выяўленчаму мастацтву імя І. В. Ахрэмчыка, у 1991 годзе — аддзяленне інтэр’ера Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1999 года, член Міжнароднага аб’яднання мастакоў Францыі з 2009 года.

З 1989 — пастаянны ўдзельнік рэспубліканскіх і міжнародных выставак, а таксама міжнародных плэнэраў у такіх краінах, як Беларусь, Бельгія, Балгарыя, Германія, Кітай, Латвія, Літва, ААЭ, Польшча, Расія, Славакія, Францыя, Швейцарыя і інш. З’яўляецца аўтарам шматлікіх персанальных выставак і праектаў, якія праходзяць як у Беларусі, так і далёка за яе межамі.

Творчасць
---------

Працуе ў галіне станковага і манументальнага жывапісу, стылістыкі інтэр’ера і дэкарыравання прасторы.

Творы мастачкі знаходзяцца ў фондах Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь, Цэнтра сучаснага мастацтва ў Мінску, Мастацкага музея г. Варна (Балгарыя), Мастацкага музея г. Шарджы (ААЭ), у калекцыях «Дойчэ банк» («Deutsche Bank», Германія) і канцэрна «Лібхер» («Liebherr», Германія), а таксама ў прыватных зборах.

Спасылкі
--------

* Біяграфія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: PLRB-ar13875742 |
**Ша́ры** (*Chari*, *Shari*) — рака ў Цэнтральнай Афрыцы, цячэ па тэрыторыі Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі, праз Чад і па яго мяжы з Камерунам. 

Утвараецца зліццём рэк Уам, Бамінгі і Грыбінгі, якія пачынаюцца ў Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы; большая частка цячэння ў межах Рэспублікі Чад (часткова з’яўляецца граніцай паміж Чадам і Камерунам). Упадае ў возера Чад, з прытокам Лагоне ўтварае агульную дэльту. Даўжыня (ад вытокаў р. Уам) 1450 км, плошча басейна каля 700 тыс. км². Паводка ў летні дажджлівы сезон, у сярэднім і ніжнім цячэнні — у асеннія месяцы. Сярэдні расход вады каля г. Нджамена 1060 м³/с. 

Суднаходная ад г. Батангафа на р. Уам (больш за 860 км). Рыбалоўства. На Шары — г. Нджамена (сталіца Чала).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 315133283 |