recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Thymus pulegioides*** - від раслін сямейства {{bt-bellat|ясноткавыя|Lamiaceae}}, распаўсюджаны ў Еўропе.

Назва
-----

Відавы эпітэт паходзіць ад лац.: pulegium - мята віду *{{bt-bellat||Mentha pulegium}} і* стар.-грэч.: -οειδεϛ - суфікса, які паказвае на падабенства.

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая расліна, паўкустарнічак з высокімі (10-20 (25) см даўжынёй) слаба адраўнелымі парасткамі, якія прыўздымаюцца толькі ў аснове. Лісце моцна араматычнае, яйцападобнай формы, на кароткіх ножках, ліставыя пласціны памерам 8-18 × 5-10 мм. Суквецце галоўкавае, да канца цвіцення выцягнутае, са злёгку расстаўленымі кольцамі. Чашачка 3.5–4 мм даўжынёй, часта пурпурная. Кветкі даўжынёй ≈ 6 мм, ад ружовай да пурпурнай афарбоўкі.

Распаўсюджанне
--------------

Распаўсюджаны ў Еўропе (Данія, Нарвегія, Швецыя, Вялікабрытанія, Аўстрыя, Бельгія, Чэхія, Славакія, Германія, Венгрыя, Нідэрланды, Польшча, Швейцарыя, Беларусь, Эстонія, Латвія, Літва, Украіна, Албанія, Балгарыя, былая Югаславія, Грэцыя, Італія, Румынія, Францыя, Партугалія, Іспанія), звычайны на вапнавых сухіх пашах.

Спасылкі
--------

* Чебрець, чебрик // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1967. — Т. 8, кн. XVI : Літери Уш — Я. — С. 2044. — 1000 екз.


1. ↑  Dictionary of Botanical Epithets **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 22 січня 2020. Праверана 30.08.2021.  (англ.)
2. ↑  *Доброчаева Д. Н. Котов М. И. Прокудин Ю. Н. и др.* Определитель высших растений Украины. — К.: Наук. думка, 1987. — С. 312.  (руск.) (укр.)
3. 1 2  The Alpine Garden Society **(нявызн.)**. Праверана 06.09.2018.  (англ.)
4. ↑  The Euro+Med PlantBase **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 8 вересня 2018. Праверана 06.09.2018.  (англ.)
5. ↑  Germplasm Resources Information Network (GRIN) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 8 вересня 2018. Праверана 06.09.2018.  (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ігнацюк.

**Алена Аляксандраўна Ігнацюк** (нар. 1962, Восаўцы, Драгічынскі раён) — беларуская паэтэса, сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў з 2002 года (рэкамендавалі: Р. Барадулін, Л. Галубовіч, М. Скобла). Даследчыца літаратуры, кандыдат філалагічных навук (1999).

Біяграфія
---------

У 1983 годзе скончыла філалагічны факультэт Брэсцкага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна. Працавала настаўніцай у Белінскай СШ Драгічынскага раёна, пасля — выкладчыкам у Брэсцкім дзяржаўным універсітэце. З 1999 па 2004 гады — старшы навуковы супрацоўнік Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Ф. Скарыны (г. Мінск). Цяпер выкладае культуралогію і эстэтыку ў Палескім універсітэце (г. Пінск).

Аўтар кніг паэзіі: «Нота Ля» (2000), «Летаргія» (2006), «Дыярыуш для дзівалова (зімовыя фантасмагорыя)» (2018), шэрагу літаратуразнаўчых артыкулаў у часопісах «Роднае слова», «Мастацтва». Пачынала пісаць вершы на рускай мове, цяпер яе вершаваная мова — толькі беларуская. Вершы друкаваліся ў часопісах «Крыніца», «Бярозка», «Нёман», «Маладосць», «Беларусь», «Дзеяслоў», «Полымя», штотыднёвіку «ЛіМ» і інш.

Бібліяграфія
------------

* Будзе ўсё наадварот: вершы / Алена Ігнацюк. — Мінск : Кнігазбор, 2016. — 95 с. — (Кнігарня пісьменніка; вып. 79).
* Нота «Ля»: [вершы, паэмы] / Алена Ігнацюк. — Мінск : Медысонт, 2000. — 134 с.
* Летаргія: вершы / Алена Ігнацюк. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2006. — 91 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2012216191 |
**Горвальская аперацыя** — разгром партызанскай брыгадай «Жалязняк», партызанскай брыгадай імя П. К. Панамарэнкі і 108-ым партызанскім атрадам імя Р. І. Катоўскага нямецка-фашысцкіх часцей у вёсцы Горваль Рэчыцкага раёна 19 лістапада 1943 года.

Перадумовы
----------

У ходзе Гомельска-Рэчыцкай аперацыі пад ударамі 48-й і 65-й армій Беларускага фронту, якія наступалі, нямецкія войскі пачалі спешна адступаць у напрамку Бабруйска. Камандаванне Беларускага фронту паставіла партызанам задачу 16 лістапада перакрыць дарогу з Рэчыцы на Горваль і Шацілкі і не прапусціць па ёй гітлераўскія часці, што адступалі.

Бой
---

Партызаны замініравалі дарогі, выкарысталі тактыку засад, нечаканыя атакі, у выніку чаго праціўнік не змог прабіцца з Горваля на Шацілкі. Больш за суткі партызаны вялі бой з праціўнікам, які меў на ўзбраенні танкі, бронемашыны, артылерыю. Гітлераўцы пацярпелі вялікія страты ў жывой сіле, пакінулі больш за 25 аўтамашын і вярнуліся ў Горваль, пачалі наспех наводзіць пераправу цераз Бярэзіну, каб на яе левым беразе злучыцца з гомельскай групоўкай. Атрымаўшы загад разграміць праціўніка, партызаны 19 лістапада ўварваліся ў Горваль, імклівай атакай прыціснулі да ракі гітлераўцаў, якія кінуліся перапраўляцца ўплаў, але мала каму з іх удалося дасягнуць берага.

У гэтым баі партызаны знішчылі больш за 150 салдат і афіцэраў, захапілі ўсю тэхніку ворага, у тым ліку 110 аўтамашын, гружаных боепрыпасамі, прадуктамі і абмундзіраваннем. Гітлераўцы неаднаразова спрабавалі пераправіцца цераз Бярэзіну і зноў захапіць Горваль, але партызаны моцна ўтрымлівалі свае пазіцыі на працягу 5 сутак да падыходу часцей Чырвонай Арміі.

Памяць
------

У Горвалі ў памяць аб баявых дзеяннях партызан у 1977 годзе пастаўлены абеліск.

Літаратура
----------

* *В. В. Гетаў.* Горвальская аперацыя // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 176. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Уладзіслаў Тышкевіч** (1644 — студзень 1684) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Тышкевічаў герба «Ляліва», сын Антонія Яна Тышкевіча і Крысціны са Швыкоўскіх.

Удзельнічаў у вайне Рэчы Паспалітай з Асманскай імперыяй 1672—1676 гадоў. Удзелу Уладзіслава Тышкевіча ў бітве пад Хацінам 1673 года прысвечаны верш ксяндза Мацея Ігната Кулігоўскага.

З 3 лютага 1676 па студзень 1684 года займаў пасаду крайчага вялікага літоўскага.

Надмагілле Уладзіслава Тышкевіча ў бернардзінскім касцёле ў Вільні. Ян Булгак, 1919
Пахаваны ў бернардзінскім касцёле ў Вільні. Яўстафій Тышкевіч згадвае эпітафію, у якой адзначана, што Уладзіслаў Тышкевіч памёр неўзабаве пасля венгерскай выправы. Верагодна, маецца на ўвазе паход Яна ІІІ Сабескага супраць турак у 1683 годзе.

Сям’я
-----

Жонка Тэадора з Сапегаў
У 1665 годзе ажаніўся з Марыянай з Тызенгаўзаў, ад якой дзяцей не меў.

11 ліпеня 1671 года ажаніўся з Тэадорай Аляксандрай з Сапегаў (1639—1678). Ад яе меў дачку Тэрэзу, якая пабралася шлюбам з Крыштафам Станіславам Завішам.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Г. А. Карпечанка. Удзел прадстаўнікоў роду Тышкевічаў у вайсковых і грамадска-палітычных падзеях Беларусі XV—XIX стст. Архівавана 31 мая 2020.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уладзіслаў Тышкевіч



| ?Уладзіслаў Тышкевіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Васіль Тышкевіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Юрый Тышкевіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Аляксандра з Чартарыйскіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Ян Яўстах Тышкевіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Рыгор Грынькавіч Валовіч |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Фядора з Валовічаў[d] |  |  |  |
|  |  | Антоні Ян Тышкевіч |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Алена Грынькаўна Крывец[d] |  |
|  | Уладзіслаў Тышкевіч |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Крысціна са Швыкоўскіх[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Соф’я з Вішнявецкіх[d] |  | Міхаіл Аляксандравіч Вішнявецкі[d] |  | Аляксандр Міхайлавіч Вішнявецкі[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Sejm-Wielki.pl · Rodovid |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Перуджа (значэнні).

**«Перуджа»** (італ.: Perugia Calcio) — італьянскі футбольны клуб з горада Перуджа.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1905 годзе. У канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў каманда гуляла галоўным чынам у Серыі A, аднак у 2004 годзе выбыла ў Серыю B, і ў 2005 годзе збанкрутавалася. З 2005 па 2010 год адноўленая «Перуджа» гуляла ў *Серыі C1*.

У маі 2010 года клуб быў абвешчаны банкрутам і праз два месяцы пазбаўлены прафесійнага статуса. З прычыны чаго каманда была выключана з сістэмы прафесійных ліг Італіі. Сезон 2010/11 зноў адноўленая каманда пачала ў Серыі D, пасля чаго за чатыры гады тройчы павысілася ў рангу. У 2014—2020 гадах і з 2021 года «Перуджа» выступае ў Серыі B.

Дасягненні
----------

* Пераможца Кубка Інтэртота: 2003

Вядомыя ігракі
--------------

У клубе гулялі:

* Расія Дзмітрый Аленічаў
* Італія Фабіа Гроса
* Італія Джэнара Гатуза
* Аўстралія Жэлька Калач
* Італія Анджэла дзі Лівіа
* Італія Марка Матэрацы
* Японія Хідэтосі Наката
* Італія Паала Росі
* Харватыя Мілан Рапаіч
* Італія Джыаната Мінгоцы

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Архівавана 28 жніўня 2008.  (італ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Transfermarkt · Серыя A |
**Фламінга звычайны**, фламінга ружовы (*Phoenicopterus roseus*) — птушка з роду фламінга.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 120—145 см, размах крылаў 130—165 см. Птушкі дасягаюць масы 3,4-4 кг. Самка меншая за самца.

Апярэнне ў дарослых самцоў і самак пяшчотна-ружовага колеру, крылы пурпурова-чырвоныя, махавыя — чорныя. Без пер’я — аброць і кольца вакол вачэй — чырвоныя. Дзюба ў асноўнай частцы — ружовая, на канцы — чорная. Маладыя птушкі бруднавата-шэрыя, з ружовым налётам. На кожнай назе па 4 пальцы. У палёце выцягвае шыю і ногі. Голас: гучнае, прарэзлівае «крок, грок», крыху падобнае да гогату гусей.

Пашырэнне
---------

Арэал разарваны, з лакальнымі калоніямі ў паўднёвых Іспаніі і Францыі, на Сардзініі, узбярэжжах Каспійскага мора, у Малой і Паўднёвай Азіі, на захадзе Пакістана, у Афрыцы, на астравах Зялёнага Мыса, Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы, на Антыльскіх і Галапагоскіх а-вах. Сустракаецца ў дэльтах рэк, неглыбокіх, часта салёных азёрах, па берагах марскіх заток або на астравах сярод разліваў вады.

Паўднёвыя папуляцыі — аселыя, еўрапейскія — часткова аселыя, сярэднеазіяцкія — пералётныя, астатнія — аселыя. Залятае ў большасць еўрапейскіх краін, нават у Нарвегію, Швецыю, Фінляндыю. У некаторыя гады сустракаецца часцей (гэта могуць быць птушкі, якія ўцяклі з няволі). На Беларусі вельмі рэдкі, выпадкова залётны від.

Месца зімовак: паўднёвае ўзбярэжжа Каспійскага мора, Блізкі Усход, Паўднёвая Еўропа, Афрыка, Цэнтральная і Паўднёвая Амерыка.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздуе калоніямі. Гняздо — куча, выступаючая з вады, зробленая з ілу і водных раслін. Латок без высцілкі.

Яйкі (2-3) авальна-падоўжаныя з завостраным канцом, аліўкава-зялёныя з налётам вапны. Памеры: 88,5 х 54,5 мм.

Падвіды
-------

* *Ph. r. roseus* — Паўднёвая і Усходняя Еўропа, Сярэдняя Азія, Малая Азія, паўднёвы захад Індыі, Афрыка;
* *Ph. r. ruber* — цэнтральная частка Паўночнай Амерыкі, архіпелаг Галапагос.

Зноскі
------

1. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2015. Праверана 15 ліпеня 2014.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Аацыстыдыум авальны** (*Oocystidium ovale*) — від аднаклетачных зялёных водарасцей сямейства аацысціевых. На Беларусі трапляецца ў планктоне азёр і лужынах.

Апісанне
--------

Клеткі эліпсападобныя, адзіночныя ў складзе часовых калоній з 2—4 клеткамі ў сярэдзіне шырокага чахла з вадзяністай слізі, свабодна плаваюць. Памер клетак 10—11,5x9—10,4 мкм, чахол большы амаль утрая. Хларапластаў 2, прысценныя, чашападобныя, кожны з пірэноідам. Ядро цэнтральнае. Размнажаецца 2—4 аўтаспорамі, якія выходзяць праз мацярынскую абалонку ў экватарыяльнай частцы.

Літаратура
----------

* *Міхеева Т.* Аацыстыдыум // Энцыклапедыя прыроды Беларусі / гал. рэд. І. П. Шамякін. Т. 1. — Мн.: БелСЭ, 1983. — С. 15.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · IRMNG · NCBI · WoRMS |
**Лагерге́ймія** (*Lagerheimia*) — род аднаклетачных зялёных водарасцей сямейства аацысціевых.

Апісанне
--------

Клеткі адзіночныя, авальныя або цыліндрычныя, круглыя ці лімонападобныя, са шчацінкамі (2-11) на палюсах і экватары; часам клеткі і шчацінкі пакрыты слоем слізі. Хларапласт пласціністы, пасценны з адным пірэноідам. Клетачнае ядро адно.

Размнажэнне аўтаспорамі.

Пашырэнне і экалогія
--------------------

Пераважна прэснаводныя віды, некаторыя саланаватаводныя. Тапляюцца ў планктоне азёр, рэк, сажалак і вадасховішчаў на розных кантынентах.

Актыўныя фотасінтэтыкі. Добры корм для зоапланктону.

Літаратура
----------

* *Міхеева Т.* Лагергеймія // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776621516 |
**Плеўракок** (*Pleurococcus*) — род зялёных водарасцей сямейства Chaetophoraceae.

Апісанне
--------

Клеткі шарападобныя, адзінкавыя альбо сабраныя ў групы, часам ўтвараюць кароткія галінкі.

Протапласт пазбаўлены бачных вакуоляў. Хларапласты адзіночныя, без пірэноідаў.

Распаўсюджанне
--------------

Распаўсюджаны паўсюдна, утвараюць зялёныя налёты на дрэвах, скалах і глебе. Здольныя пераносіць поўнае высыханне. Плеўракок расце на паўночным баку дрэва.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777585216 |
**Чайка чорнагаловая** (*Larus melanocephalus*) — від чаек.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 36—42 см, размах крылаў 92—105 см. Чорная «шапачка» заходзiць на тыл шыі. Канцы крылаў белыя, моцная чырвоная дзюба з тонкім чорным кольцам, чырвоныя ногі. Дарослыя птушкі ў негнездавы час, а таксама маладыя з белай галавой, толькі па баках цёмныя плямы. Двухгадовыя з чорнымі канцамі крылаў, з карычневым перадам крылаў. Голас гучны.

Пашырэнне
---------

Папуляцыі вельмі ізаляваныя, сустракаюцца ад Іспаніі і Францыі на ўсход праз усю Паўднёвую, Цэнтральную і Усходнюю Еўропу да Каспійскага мора і Малой Азіі. Насяляе марскія ўзбярэжжы, а таксама дэльты, эстуарыі, залівы, балоты, берагі кантынентальных вадаёмаў, пакрытыя травяністай расліннасцю. На тэрыторыі Беларусі вельмі рэдкі, спарадычны і нерэгулярны на гнездаванні від, упершыню адзначаны ў 1988 годзе.

Пералётная птушка. Месца зімовак: Чорнае і Міжземнае моры і ад узбярэжжаў заходняй Балтыкі на захад да ўзбярэжжаў Даніі, Германіі, Францыі, Вялікабрытаніі, Іспаніі і Партугаліі. Часткова зімуе на гнездавых тэрыторыях.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздуецца пераважна ў калоніі (таксама ў змяшанай з рачной крычкай). Гняздо будуе ў ямцы сярод расліннасці або на адкрытым месцы. Гэта няшчыльная чаша з травы (часта ў высцілцы некалькі пёраў). На пясчаных месцах сустракаецца скупая высцілка з сухой травы.

Яйкі (1—2, часам 3) крыху падоўжаныя, светла-крэмавыя, бела-жоўтыя, бледна-зялёныя або светла-аліўкавыя; глыбокія плямы — папялістыя, паверхневыя — чорныя або карычневыя. Памеры: 53,5 х 38 мм.

Зноскі
------

1. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2015. Праверана 7 лютага 2015.

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph487809 |
Acrocephalus palustris
**Чаротаўка балотная**, **чараця́нка балотная** (*Acrocephalus palustris*) — птушка сямейства валасянкавых атрада вераб’нападобных.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 13-15 см, размах крылаў 18-21 см, маса 11-12 г. Апярэнне спіны аліўкава-бурае (рыжы колер адсутнічае), брушка і спад крылаў глініста-вохрыстыя. Ногі ружаватыя. Вельмі падобная да трысняговай чаротаўкі (асабліва маладыя), адрозніваецца спевам і суадносінамі даўжыні махавых. Спеў няспешная скорагаворка з хрыплымі тонамі, а таксама з мноствам імітацый іншых відаў; крык адрывісты, часты.

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Заходняй, Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. На Беларусі адзін з самых шматлікіх сярод чарацянак гняздоўных пералётных відаў. У Альпах даходзіць да 2100 м, ва ўсходняй Грэцыі — 3000 м над у.м.

Селіцца на адкрытых лугах з асобнымі дрэвамі і групамі кустоў, курцінамі высакатраўя па берагах рэк, азёр, ручаёў, каналаў, на ўзлесках, зарастаючых высечках, у запушчаных садах і парках.

Зімуе ва Усходняй і Паўднёвай Афрыцы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца дробнымі насякомымі: жукамі (лістаедамі, даўганосікамі), мухамі, камарамі, голымі вусенямі матылёў, восенню зрэдку ягадамі.

Гняздо цыліндрычнае, падвешанае ў густой зялёнай расліннасці (крапіве, вятроўніку, хмелі, спірэі) на адлегласці не больш як 1,5 м ад краю; заўсёды над сушай (а не над вадой) злёгку аплятае сцябліны раслін (звычайна 0,35-1,0 м над зямлёй).

Яйкі (3-5, часам 6-7) бела-зеленаватыя або бела-зеленавата-блакітныя, часам светла-шэрыя. Глыбокія плямкі, кляксы і мазкі светла-шэрыя (часам з блакітнаватым адценнем) або аліўкава-зялёныя), часта іх больш на шырокім канцы; паверхневыя — шэра-аліўкавыя і з чарнаватымі крапінкамі.

Заўвагі
-------

1. ↑  ptushki.org **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 8 красавіка 2016. Праверана 10 красавіка 2016.

Літаратура
----------

* *Дарафееў А.* Чарацянка балотная // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | Avibase · eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
Таваф вакол Каабы (2007).
**Таваф** (араб. طواف) — рытуальны абыход вакол Каабы падчас мусульманскага паломніцтва хадж. Першы таваф здзяйсняецца адразу па прыбыцці ў Мекку.

Гісторыя
--------

У даісламскія часы арабы пачыталі Каабу, здзяйснялі абыход вакол яе. Магчыма, гэта старажытная традыцыя, як і іншыя абрады хаджу. Прарок Мухамед скасаваў звычай абыходу вакол Каабы, які стаў абавязковым элементам паломніцтва. У 630 годзе ён зрабіў свой пераможны ўезд у свой родны горад і здзейсніў таваф верхам на вярблюдзе. Такі выгляд тавафа стаў выключэннем і не ўвайшоў у мусульманскую традыцыю. Згодна з Ібн Хішам, гэта было незадоўга да смерці ў момант «развітальнага паломніцтва», калі ён заклаў аўтарытэтныя правілы для абыходу.

Працэс
------

Асаблівасць мусульманскага тавафа ў тым, што абыход здзяйсняецца сем разоў, першыя тры з якіх з большай хуткасцю. Пачынаецца і заканчваецца таваф на рагу Чорнага каменя. Падчас тавафа вернікі імкнуцца пацалаваць Чёрный камень або, па меншай меры, дакрануцца да яго. Каля сцяны аль-Хацім вернікі бягуць з вонкавага боку сцяны, так як тэрыторыя паміж сцяной і Каабы лічыцца яе ўнутранай тэрыторыяй. Завяршыўшы абыход Каабы, паломнікі накіроўваюцца да пліты «стаяння Ібрахіма» (Макам Ібрахім) і здзяйсняюць там малітву.

Зноскі
------

1. 1 2  Buhl, F. 2000

Літаратура
----------

* M. Gaudefroy-Demombynes, *Le pélerinage à la Mekke. Étude d’histoire religieuse*, Paris 1923, 205 ff.
* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6

| ⛭Хадж і ўмра |
| --- |
| Слупы | 
* Іхрам
* Таваф
* Сай
* Стаянне на Арафаце
* Пабіццё шайтана

 |  |
| Тапонімы | 
* Мекка
* Медына
* Джыда
* Сафа і Марва
* Арафат (гара, даліна)
* Муздаліфа
* Міна
* Мікат

 |
| Асобы | 
* Ібрахім (Аўрам)
* Ісмаіл (Ізмаіл)
* Хаджар (Агар)
* Магамет
* Амір аль-хадж
* Хаджы

 |
| Мячэці | 
* Мячэць аль-Харам (замзам)
* Кааба (кісва
* чорны камень)
* Масджыд ан-Набаві

 |
| Дні | 
* Курбан-байрам
* Дзень Арафат
* Дні ат-Ташрык

 |
| Гл. таксама | 
* Джамрат
* Інцыдэнты
* Пяць слупоў ісламу
* Тальбія
* Міністэрства хаджу КСА

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Anacamptis pyramidalis** — шматгадовая травяністая расліна; від роду *Anacamptis* сямейства Архідныя (*Orchidaceae*).

Сінонімы
--------

Расліна вядома пад шматлікімі лацінскімі назвамі (каля двух дзясяткаў), у тым ліку:

* Orchis pyramidalis L. 1753basionym
* Orchis bicornis Gilib. 1792
* Orchis condensata Desf. 1799
* Orchis appendiculata Stokes, 1812
* Aceras pyramidale (L.) Rchb.f. 1850

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая травяністая расліна да 65 см вышыні з яйцападобнымі клубнямі. Ля асновы сцябла размешчана разетка даволі доўгіх (да 25 см) і вузкіх лістоў. Суквецце шматкветкавае, шчыльнае, пірамідальнае. Кветкі пурпурна-чырвоныя, рэдка белыя або ружовыя, з далікатным водарам. Вонкавыя лісточкі калякветніка неаднолькавыя: бакавыя — няроўнабокія, а сярэдні мае яйцападобную форму. Унутраныя лісточкі калякветніка амаль роўныя вонкавым, сярэдні лісточак мае выгляд трохлопасцевай губы. Шпорац ніткападобны, да 1,4 см даўжыні. Завязь сагнутая, няскручаная. Цвіце ў маі—чэрвені. Плоданасіць у ліпені. Плод — шматнасенная каробачка. Размнажаецца насеннем толькі на пяты год, зімой. Лекавая, дэкаратыўная расліна.

Распаўсюджанне і месца пражывання
---------------------------------

Ад Заходняй Еўропы і Міжземнамор’я да Ірана. На тэрыторыі Расіі — у Краснадарскім краі — у ніжнім і сярэднім горных паясах. Зарэгістраваны на Чарнаморскім узбярэжжы (ад Анапы да Туапсэ), у Апшэронскім раёне. Нярэдка сустракаецца на лугах уздоўж узбярэжжа ад Туапсэ да Лазараўскага.

Расце на лугах, па ўзлесках, у хмызняках, аддае перавагу глебам, падасланым вапнякамі.

Скарачаецца, сустракаецца спарадычна невялікімі групамі або адзінкавымі асобнікамі.

Від унесены ў Чырвоную Кнігу Расіі — лічыцца ў катэгорыі III.

Лімітавальныя фактары і меры аховы
----------------------------------

Караняклубні выкарыстоўваюцца для атрымання салепа. Знішчаецца ў пару цвіцення на продаж і як лекавая сыравіна. Неабходна паўсюдна забараніць збор раслін і выкопванне клубняў, арганізаваць заказнікі, распрацоўваць шляхі ўвядзення ў культуру.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

* Красная книга Краснодарского края. — Краснодар: Краснодарское книжное издательство, 1994. — С. 83,84.

Спасылкі
--------

* Royal Botanic Gardens, Kew: World Checklist *Anacamptis pyramidalis*
* Anacamptis pyramidalis: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778076072 |
**Хадо́рына** (трансліт.: *Chadoryna*, руск.: Ходорино) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Суражскага сельсавета. За 38,5 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 44,5 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.

Гісторыя
--------

У пачатку 18 стагоддзя вёска Хадорава ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года ў Полацкай губерняў, з 1777 года ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце Віцебскай губерняў.
Вёска ўваходзіла ў склад маёнтка Брыгітполле, уладанне памешчыка Восіпа Багдановіча. Паводле інвентара 1846 года ўладанне памешчыка Рафаіла Багдановіча, прадвадзіцеля дваранства Суражскага павета. З 1866 года ў Веліжскім павеце. У пачатку 20 стагоддзя вёска ў Казакоўскай воласці Веліжскага павета Віцебскай губерні. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года вёска ў Марчонкаўскім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). У 1930 годзе створаны калгас «Партызан». У 1936 годзе сюды пераселены жыхары вёскі Бортнікі, у 1939 годзе — вёскі Буглінкі, Пшоніна і хутар Самсонава. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну з сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца кастрычніка 1943 года акупіравана нацысцкімі войскамі, якія ў жніўні 1943 года спалілі вёску і загубілі 34 жыхары, 12 жыхароў забралі ў Германію, 2 загінулі ў баях супраць гітлераўцаў на франтах вайны, 4 — у партызанскай барацьбе. Пасля вайны вёска адбудавалася. З 16 ліпеня 1954 года ў Балашоўскім сельсавеце, з 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне. У 1969 годзе ў калгасе «Партызан». У 2018 годзе вёска знаходзілася ў складзе СВК «Рабава».

Геалогія
--------

Паміж Хадорынам і вёскай Шчалбова Гарадоцкага раёна знаходзіцца Хадорынскае радовішча глін. Пластападобны паклад звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі паазерскага ледавіка. Гліны стужкавыя, з пясчанымі і алеўрытавымі праслойкамі. Ва ўскрышы пяскі.

Насельніцтва
------------

* 6 двароў, 57 жыхароў (1785)
* 8 двароў 103 жыхары (1846, інвентар)
* 18 двароў, 128 жыхароў (1905)
* 11 двароў, 63 жыхары (1926)
* 40 двароў, 101 жыхар (1941)
* 31 двор, 82 жыхары (1969)
* 7 гаспадарак, 11 жыхароў (2018)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 10: Віцебская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 728 с.: іл. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-11-1126-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Суражскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сураж |
| Аграгарадкі | Шапурова |
| Вёскі | 
* Антонаўка
* Арэхі
* Балашы
* Брыгітполле
* Будзянка
* Дзятлы
* Каспляны
* Кісялёва
* Кузняцоўка
* Курушчані
* Маісеенкі
* Марчонкі
* Пранікі
* Пярно
* Рабава
* Слабада
* Стайкі
* Стасенкі
* Уласава
* Хадорына

 |
**Іван Андрэевіч Сматроў** (руск.: Иван Андреевич Смотров; 22 студзеня 1918, сяло Расказань, Балашоўскі павет, Саратаўская губерня — 1 мая 1975) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Пінскай вобласці БССР.

Біяграфія
---------

З 1939 года служыў у Чырвонай Арміі. У партызанах з верасня 1942 года: камандзір аддзялення, начальнік разведкі атрада, камісар атрада, са жніўня 1943 года камісар, у лютым — чэрвені 1944 года камандзір партызанскай брыгады «Савецкая Беларусь». З 1944 года на савецкай і гаспадарчай рабоце ў Пінскай, Сахалінскай і Саратаўскай абласцях.

Узнагароджаны медалём «Партызану Айчыннай вайны» I ступені.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Смотров Иван Андреевич (руск.) // Праект «Партизаны Беларуси»
**Кашэха́бльскі раён** (адыг.: Кощхьабл район) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка і муніцыпальнае ўтварэнне (муніцыпальны раён) у складзе Рэспублікі Адыгея Расійскай Федэрацыі.

Адміністрацыйны цэнтр — аул Кашэхабль.

Геаграфія
---------

Размешчаны ва ўсходняй частцы Рэспублікі Адыгея і выцягнуты з поўначы на поўдзень. Працягласць тэрыторыі раёна з поўначы на поўдзень складае 75 км, з захаду на ўсход — 17 км. Плошча раёна — 607,52 км².

Мяжуе на захадзе з Гіягінскім, на паўночным захадзе — з Шаўгенаўскім раёнамі Адыгеі, а таксама на захадзе — з Курганінскім, на паўднёвым усходзе — з Лабінскім і на паўднёвым захадзе — з Мастоўскім раёнамі Краснадарскага края.

Знаходзіцца ў перадгорнай зоне рэспублікі. Рэльеф мясцовасці пераважна ўзгорысты, парэзаны бэлькамі і паніжэннямі. На поўдні і паўднёвым захадзе рэльеф паступова змяняецца на гарысты. У глебавым покрыве раёна большае распаўсюджванне атрымалі вышчалачаныя чарназёмы.

Гідраграфічная сетка прадстаўлена мноствам крынічных рэк, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца рэкі Лаба, Ходзь, Фарс, Чэхрак.

Клімат вільготны ўмераны з адчувальным уплывам блізкасці Чорнага мора. Сярэднія паказчыкі тэмпературы паветра вагаюцца ад +23,5 °C у ліпені да 0 °C у студзені. Найбольш высокая тэмпература назіраецца ў пачатку жніўня, а найбольш нізкая ў канцы студзеня — пачатку лютага. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае 750 мм. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае ў летні перыяд.

Зноскі
------

1. ↑  Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2020 года Праверана 13 красавіка 2020.
2. ↑  *Берсиров Б.М.*. Русско-адыгейский словарь **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Министерство образования и науки Республики Адыгея. Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2017. Праверана 5 ліпеня 2017.
3. ↑  Кошехабльский район **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 12 жніўня 2019. Праверана 12 жніўня 2019.

| ⛭ Населеныя пункты Кашэхабльскага раёна |
| --- |
| Аулы | Блечапсін ·  Егерухай ·  **Кашэхабль** ·  Хачамзі ·  Ходзь |
| Сёлы | Вольнае ·  Натырбава |
| Пасёлкі | Дружба · Камсамольскі ·  Майскі ·  Плодапітомнік ·  Чахрак |
| Хутара | Атрадны ·  Дзмітрыеўскі ·  Ігнацеўскі ·  Казённа-Кужорскі ·  Кармоліна-Гідроіцкі ·  Красны ·  Красны Фарс ·  Новааляксееўскі ·  Палітаддзел ·  Сакалоў ·  Чахрак ·  Шалкоўнікаў |

| ⛭Адыгея |
| --- |
| Раёны | 
* Гіягінскі
* Кашэхабльскі
* Краснагвардзейскі
* Майкопскі
* Тахтамукайскі
* Тэўчэжскі
* Шаўгенаўскі

 | Сцяг АдыгеіСцяг АдыгеіГерб АдыгеіГерб Адыгеі |
| Гарадскія акругі | 
* Адыгейск
* Майкоп

 |
| Гарады | 
* Адыгейск
* **Майкоп**

 |
| Пгт | 
* Тлюстэнхабль
* Энем
* Ябланоўскі

 |
| Сёлы і аулы — цэнтры раёнаў | 
* Гіягінская
* Кашэхабль
* Краснагвардзейскае
* Панежукай
* Тахтамукай
* Тульскі
* Хакурынахабль

 |
**Пётр з Дусбурга**, **Пётр з Дуйсбурга**, **Пётр Дзюзбург** (сярэдзіна XIII ст. — пасля 1330) — брат-святар і храніст Тэўтонскага ордэна.

Пэўных звестак пра жыццё Пятра няма. Радзімай храніста працяглы час лічылі горад Дуйсбург (Duisburg) на Рэйне. Потым польская даследчыца Мажэна Палякоўна[pl] выказала здагадку, што Пётр выхадзец з галандскага Дусбурга, які з 1-й паловы XIII ст. знаходзіўся на тэрыторыі балея Утрэхт Тэўтонскага ордэна. Цяпер абедзве версіі суіснуюць.

Асноўны твор — «Chronicon Terrae Prussiae», даведзены да 1326 года з дадаткамі да 1330 года. Хроніка захавалася толькі ў спісах XV ст. у ёй змешчана ваенная гісторыя Ордэна ў Прусіі, апісаны прусы і іх паганскія культы. Застаецца нявызначаным месца напісання «Хронікі…» і месцы знаходжання аўтара. Паводле асноўных версій гэта маглі быць Рагніт, Кёнігсберг або Марыенбург, на апошні паказвае прысвячэнне «Хронікі…» вялікаму магістру Ордэна.

Літаратура
----------

* *Матузова В. И.* Предисловие // Петр из Дусбурга. Хроника земли Прусской. М. Ладомир. 1997

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119975401 · GND: 118593374 · ISNI: 0000 0000 8162 6515 · LCCN: n85175783 · NTA: 070267715 · NUKAT: n01018424 · SUDOC: 168106280 · VIAF: 88923311, 291051254 |

 |
**Кла́ра Сцяпанаўна Лучко́** (1 ліпеня 1925, с. Чутавэ, Украінская ССР — 26 сакавіка 2005, Масква, Расія) — савецкая і расійская актрыса. Народная артыстка СССР (1985). Лаўрэат Сталінскай прэміі II ступені (1951).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 1 ліпеня 1925 года ў с. Чутавэ (па іншых дадзеных — у с. Старыя Санжары) Палтаўскай вобласці, УССР, у сялянскай сям’і.

Бацька — Сцяпан Рыгоравіч — быў родам з сяла Лучкі (адсюль і прозвішча Лучко) і працаваў старшынёй саўгаса ў сяле Якаўцы. Маці — Ганна Іванаўна, таксама была на кіруючай пасадзе: узначальвала калгас суседняга раёна. Па ўспамінах самой актрысы, у маці быў цудоўны голас: у маладосці яна ўдзельнічала ў самадзейнасці і нават спявала ў царкве разам з І. Казлоўскім.

У 1943 годзе, пасля заканчэння школы, нечакана для маці прыняла рашэнне паступіць ва УДІК, які знаходзіўся ў той час у Алма-Аце ў эвакуацыі. На яе рашэнне паўплывала газета, якая выпадкова трапіла ў рукі, з аб’явай аб наборы студэнтаў на першы курс. Прыёмныя выпрабаванні будучай зоркі прайшлі некалькі незвычайна. Разгубіўшыся, яна не змагла прачытаць абавязковы набор твораў, але сітуацыю выратаваў знакаміты педагог Б. У. Бібікаў, які ўзначальваў прыёмную камісію. Ён папрасіў Клару згуляць незвычайны эцюд «з сяброўкай, якая тоне», з чым яна зладзілася так пераканаўча, што была залічана на першы курс, у майстэрню С. А. Герасімава і Т. Ф. Макаравай (скончыла ў 1948 годзе).

Папулярнасць прыйшла ў 1950 годзе, пасля выхаду на экраны фільма «Кубанскія казакі», за ўдзел у якім яна атрымала Сталінскую прэмію другой ступені.

Фільмаграфія
------------

* «Чырвонае лісце» (1958) — *Ядвіга*
**Вяселле** — комплекс абрадаў і звычаяў, якія суправаджаюць заключэнне шлюбу і з’яўляюцца своеасаблівым актам зацвярджэння новай сям’і. Вяселле як абрадавае афармленне шлюбу ўзнікла ў перыяд патрыярхату з усталяваннем манагаміі. Для кожнага народа на пэўнай ступені яго развіцця характэрны традыцыйны ўстойлівы комплекс вясельных абрадаў, які спалучаецца з усімі відамі народнага мастацтва (тэатралізаваныя дзеянні, музыка, спевы, танцы і г.д.). Асноўны момант вясельнай абраднасці ўсіх народаў свету — пераезд нявесты з дому бацькоў у дом жаніха.

У вернікаў вяселле суправаджаецца рэлігійнымі абрадамі (вянчанне ў хрысціянстве, ніках ў ісламе і інш.).

Гл. таксама
-----------

* Суборная субота

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вяселле

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4025292-9 · LCCN: sh85145906 · NDL: 00566595 · NKC: ph126295, ph288765 |
**Біягеацэноз** — гістарычна складзеная сукупнасць жывых (біяцэноз) і нежывых (біятоп) кампанентаў аднароднага ўчастка сушы, дзе адбываецца кругаварот рэчываў і пераўтварэнне энергіі.

Тэрмін прапанаваў рускі геабатанік У. М. Сукачоў у 1942 годзе для абазначэння экасістэм на аднародных участках сушы.

Біягеацэноз уключае дзве структурныя часткі — біяцэноз і біятоп. Кожная з гэтых частак складаецца з пэўных кампанентаў, якія паміж сабой узаемазвязаны.

Біягеацэноз і экасістэма — блізкія паняцці, якія абазначаюць біясістэмы аднаго ўзроўню арганізацыі. Агульнай прыкметай для гэтых сістэм з'яўляецца наяўнасць у іх абмену рэчывам і энергіяй паміж жывым і нежывым кампанентамі. Аднак названыя паняцці не з'яўляюцца сінонімамі. Экасістэмы маюць розную ступень складанасці, розныя маштабы, яны могуць быць натуральнымі (прыроднымі) і штучнымі (створанымі чалавекам). Экасістэма не мае пэўнай размернасці. Біягеацэноз адрозніваецца тэрытарыяльнай абмежаванасцю і пэўным складам папуляцый (біяцэноз). Яго межы вызначаюцца наземным раслінным покрывам (фітацэнозам). Змяненне расліннасці сведчыць пра змяненне ўмоў у біятопе і пра мяжу з суседнім біягеацэнозам. Напрыклад, пераход ад драўніннай расліннасці да травяністай сведчыць пра яго мяжу паміж лясным і лугавым біягеацэнозамі. Біягеацэнозы вылучаюць толькі на сушы. Значыць, паняцце «экасістэма» больш шырокае, чым «біягеацэноз».

3 пункту погляду забеспячэння пажыўнымі рэчывамі біягеацэнозы аўтаномныя (незалежныя ад іншых біягеацэнозаў). У іх замкнуты кругаварот рэчываў паміж арганізмамі і навакольным асяроддзем, які забяспечвае адзінства жывой і нежывой прыроды.

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / С. С. Маглыш, А. Я. Карэўскі; пад рэд. С. С. Маглыш; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — Мінск: Народная асвета, 2010. — ISBN 978-985-03-1462-8.
* Биогеоцено́з // Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Ред. кол.: Г. И. Воробьёв (гл. ред.) и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — Т. 2. Абелия — Лимон. — С. 81. — 593 с. — 100 000 экз. (руск.)
* Биогеоцено́з // Краткий словарь ботанических терминов / Сост. М. В. Буланая и др.; Под ред. А. Г. Еленевского. — Саратов: Изд-во Сарат. пед. ин-та, 1993. — С. 20. — 151 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-87077-064-5. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph118889 |
**Іда Жукоўская** (**Айда Мазэ**, ідыш: אײדע מאַזע 9 ліпеня 1893, Вуглы — 13 чэрвеня 1962, Манрэаль, Канада) — яўрэйская паэтка.

Нарадзілася ў вёсцы Вуглы ля Капыля Слуцкага павета. Бацькі — Шыман Жукоўскі і Муша Гавязнянская — мелі пяцёра дзяцей, а яшчэ двое памерлі малымі. Бацька трымаў карчму. Іда нядоўга хадзіла ў хедар, потым вучылася слухаючы брата. У 1905 годзе з бацькамі і сястрой пераехала ў Нью-Ёрк (ЗША), праз год у Манрэаль (Канада). Ведала старажытнаяўрэйскую, рускую, англійскую мовы. У 1912 годзе выйшла замуж за вандроўнага гандляра Элю-Гершана Мазэ (у эміграцыі Alexander Massey; каля 1893—1961). Нарадзіліся тры сыны: Бернард (каля 1913—1923), Ізраіль (1918—1962) і Ірвінг (нар. 1924). У другой палове 1920-х перажывала смерць меншага сына і стала пісаць вершы. Яны і склалі ейны першы зборнічак. (Спробы вершаў былі і раней, у юнацтве). Працавала ў арганізацыях для дапамогі ўцекачам Другой сусветнай вайны. Дзякуючы ёй эмігранты атрымлівалі візы. Адкрыла ў сваёй хаце літаратурны салон, важны асяродак культурнага жыцця. Апекавалася яўрэйскай творчай маладзёжжу.

Выйшлі кнігі:

* А мамэ (1931) — Мама — אַ מאַמע
* Лідэр фар кіндэр (1936) — Вершы для дзяцей — לידער פאר קינדער
* Нае лідэр (1941) — Новыя вершы — נייע לידער
* Ваксн майнэ кіндэрлэх (1954) — Растуць мае дзетачкі — מיינע קינדערלעך

У 1970 выйшла «Дзіна — דינאַ», напісаная яшчэ ў 1939 на аснове ўспамінаў з дзяцінства і жыцця ў Беларусі. Усе кніжкі, акрамя другой, выданы ў Манрэалі. Другая ў Варшаве, з прадмовай Лейбы Малаха.

Адна з рэдактараў часопіса «Хефтн» (1935—1937). Яе творы з’яўляліся ў друку Таронта, Нью-Ёрка, Ізраіля, Парыжа. Яны змешчаны ў выданнях «Канадэ», «Хефтн», «Канадэр адлер», «Дэр ідышэр журнал», «Бэй унз», «Цукунфт», «Кіндэр-журнал», «Кіндэр-Вэлт», «Кіндэр цайтунг» і інш. у анталогіях «Ідыш Амэрыке» (1929), «The Golden Peacock» (1939).

Падтрымлівала Бунд. З яе салонам звязаны пісьменнікі Ноя-Ісак Готліб, Аўром-Шлёма Школьнікаў, Шабсэ Пэрл, Мойша Шафір, Мірл Эрдберг-Шатан, Эстэр Сігал, Юд-Юд Сігал, Юдыка, Кадзя Маладоўская, Мэлэх Равіч, Рохл Корн, мастак Луі Мюлсток і іншыя. Аб ёй з удзячнасцю ўспамінала Мірыям Вэдынгтан.

Зноскі
------

1. 1 2
2. ↑  Англійскі пераклад: *Ida Maze*. Dineh: An Autobiographical Novel. 2022
3. ↑  Fuerstenberg, Adam. "Ida Maze". Jewish Women's Archive.
4. ↑  Franklin Bialystok (2022). Faces in the Crowd: The Jews of Canada.
5. ↑  Margolis, Rebecca E. (2005). Yiddish Literary Culture in Montreal, 1905–1940 (PhD). Ann Arbor: Columbia University.
6. ↑  Waddington, Miriam (1996). "Mrs. (Ida) Maza's salon". Canadian Woman Studies. 16 (4): 119–22.

Спасылкі
--------

* Residence
* The "Den Mother" of Yiddish Montreal

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14652752f · GND: 120744368 · ISNI: 0000 0001 1643 0206 · LCCN: nr97027425 · NKC: mzk2017964741 · NLP: A27769781 · LIBRIS: 75227 · VIAF: 52528311 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кардаш.

**Яраслаў Канстанцінавіч Кардаш** (нар. 3 мая 1991, г. Бярозаўка, Лідскі раён, Гродзенская вобласць, Беларуская ССР, СССР) — беларускі барэц грэка-рымскага стылю ў вагавай катэгорыі да 66 кг. Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа. Чэмпіён Беларусі 2012, 2014 і 2016 гадоў.

Біяграфія
---------

На ранніх этапах праходзіў падрыхтоўку ў СДЮШАР № 3 Лідскага раёна.

Сярэбраны прызёр Голдэн Гран-пры 2012 у Баку (Азербайджан). У тым жа годзе на Чэмпіянаце Беларусі ў Магілёве заваяваў залаты медаль.

Бронзавы прызёр Голдэн Гран-пры 2013 у Стамбуле (Турцыя). У тым жа годзе на Чэмпіянаце Еўропы заняў толькі 18-е месца. На летняй Універсіядзе 2013 года ў Казані прайграў у першым крузе. Сярэбраны прызёр Чэмпіянату Беларусі 2013 года ў Лідзе.

У 2014 прымаў удзел у Чэмпіянаце свету, але прайграў у 1/8 фіналу, на Чэмпіянаце Еўропы ў тым жа годзе прайграў у 1/16 фіналу. На Чэмпіянаце Беларусі 2014 года ў Брэсце заваяваў залаты медаль.

Сярэбраны прызёр Чэмпіянату Беларусі 2015 года ў Лідзе.

Чэмпіён Беларусі 2016 года ў вагавай катэгорыі да 66 кг.

Вучыцца на факультэце фізічнай культуры Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы.

Палітычныя погляды
------------------

Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў народных пратэстаў у 2020 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть (руск.)(недаступная спасылка) (24 лістапада 2020). Архівавана з першакрыніцы 24 лістапада 2020. Праверана 24 лістапада 2020.
2. ↑  Подписи **(нявызн.)**. Праверана 8 снежня 2020.

Спасылкі
--------

* Кардаш Ярослав Константинович Архівавана 5 снежня 2020.
* Ярослав Кардаш (греко-римская борьба)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Аб’яднаны свет барацьбы |
**Першаснаротыя** (*Protostomia*) — падраздзел двухбакова-сіметрычных беспазваночных жывёл, у якіх ротавая адтуліна ўтвараецца на месцы першаснага рота (бластапора) або яго пярэдняй часткі, анальная — на заднім канцы цела.

Да першаснаротых адносяцца імшанкі, кольчатыя чэрві, круглыя чэрві, малюскі, немертыны, плечаногія, плоскія чэрві, фараніды, членістаногія, аніхафоры, калючагаловыя, эхіўры, калаўроткі, скрэбні.

Шкілет вонкавы (кутыкула, хіцін ці ракавіна); пярэдняя і задняя кішкі развіваюцца праз прагінанне эктадэрмы; нервовая сістэма прадстаўлена нервовым ствалом і гангліямі (нервовымі вузламі), выдзяляльная — нефрыдыямі. Драбленне яйца спіральнае (калі не зменена другасна).

Першаснаротыя проціпастаўляюцца другаснаротым, у якіх ротавая адтуліна ўтвараецца незалежна ад першаснага рота.

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А.* Першаснаротыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4476477-7 · Microsoft: 2776211824 · NKC: ph205115 |
**Лі Цунхоу** (кіт. трад. 李從厚, піньінь *Lǐ Cónghòu*; 17 снежня 914 — 24 мая 934) — трэці імператар Позняй Тан  (руск.) (бел. перыяду пяці дынастый і дзесяці дзяржаў  (руск.) (бел..

Праўленне
---------

Узышоў на трон пасля смерці бацькі, імператара Лі Сыюаня. Яго кіраванне было нядоўгім (5 месяцаў). Амаль увесь той перыяд працягвалася барацьба за ўладу, якая завяршылася ў маі 934 года перамогай зводнага брата імператара, Лі Цунке. Апошні захапіў сталіцу і палац, пасля чаго па яго загаду Лі Цунхоу быў задушаны адным з паслядоўнікаў Лі Цунке.

Дэвіз праўлення
---------------

* Іншунь 934

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Старая гісторыя пяці дынастый*, с. 45
* *Гістарычныя запісы Пяці дынастый*, гл. 7
* *Цзы чжы тун цзянь*, гл. 275, 276, 277, 278, 279


| ?Лі Цунхоу — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Li Jiao[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Li Yan[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Li Ni[d] |  |  |  |  | Q8255800? |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Li Siyuan |  |  |  |  | Q8255817? |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Emperor Min of Later Tang |  |  |  |  | Q8255771? |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Q8255974? |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская |
| Нарматыўны кантроль | CBDB: 0339651 |
**Касцёл Святой Гертруды** (літ.: Šv. Gertrūdos bažnyčia) — каталіцкі храм у Старым горадзе Каўнаса. З'яўляецца адным з найстарэйшых прыкладаў цаглянай готыкі ў Літве і яскравым помнікам гатычнай архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага.

Гісторыя
--------

Дакладны год будаўніцтва храма невядомы, прыкладнае датаванне — XV стагоддзе. У 1503 годзе вялікі князь літоўскі Аляксандр зрабіў яго фарным касцёлам. У сярэдзіне XVI стагоддзя да будынка была прыбудавана званіца. Падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў, у 1655 годзе, храм быў пашкоджаны і адноўлены толькі да 1680 годзе. Прыкладна ў 1750 годзе да касцёла прыбудавалі драўляны шпіталь. У 1782 годзе пачаліся гады забыцця, калі ў касцёле жыло толькі 5 манахаў Ордэна Святога Роха. У 1794 годзе касцёл быў паўторна асвячоны, а ў 1796 праведзена яго абнаўленне: у ім усталявалі арган і стварылі жылыя памяшканні для настаяцеля.

У 1812 годзе ў Каўнасе адбыўся буйны пажар, падчас якога пацярпеў і Касцёл Святой Гертруды. Шпіталь прыйшоў у непрыдатнасць, і ў 1824 годзе храм быў перададзены сёстрам Ордэна дочак міласэрнасці. Пасля паўстання 1863 года кляштар быў зачынены ў 1864 годзе. У 1880 годзе знесены рэшткі шпіталя, а ў 1921 годзе касцёл перададзены марыянам, якія заснавалі побач з ім свой кляштар.

У гады савецкай улады, касцёл не дзейнічаў. У ім размяшчаўся склад медыцынскага абсталявання. У 1988 годзе будынак планаваўся знесці, аднак гэтаму запрацівілася грамадскасць.

У 1991 годзе, пасля аднаўлення незалежнасці Літвы, храм быў вернуты манахам. Аднавіліся імшы, у 1992 годзе была праведзена рэстаўрацыя кляштара і касцёла. У 1997 годзе мастак Вайдотас Квашы стварыў у храме скульптурную выяву хроснага шляху.

Архітэктура
-----------

Вельмі просты па форме і выкананні касцёл добра захаваўся да нашага часу. Па сваім плане — невялікі кафалікон аднанефны з далучанай да яго невялікай чатырохграннай апсідай касцёл Св. Гертруды найбольш нагадвае віленскі касцёл Св. Ганны. Як і віленскі касцёл ён мае познегатычны характар, аднак нашмат прасцейшы ў выкананні і аздабленні.

Зноскі
------

1. ↑  Касцёл Святой Гертруды **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2013. Праверана 16 ліпеня 2014.
2. ↑  Каўнас — Цэрквы і касцёлы **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2013. Праверана 11 красавіка 2012.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святой Гертруды (Каўнас)
* Kauno buvęs Rokitų (vėliau - Šaričių, dabar - Marijonų) vienuolynas ir Šv. Gertrūdos bažnyčia (літ.). *Lietuvos vienuolynai*.  Vilniaus dailės akademijos leidykla. Архівавана з першакрыніцы 21 красавіка 2013. Праверана 11 красавіка 2013.