recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы** — факт радыеактыўнага апраменьвання аператара падчас рамонту ўстаноўкі гама-стэрылізацыі медыцынскага інструмента на заводзе медыцынскіх прэпаратаў у горадзе Нясвіж. Аварыя адбылася 26 кастрычніка 1991 года.

У 1975 годзе на заводзе біяхімічных прэпаратаў у Нясвіжы была запушчана вытворчасць угнаення «Рызатарфін» на аснове торфу, змяшанага з бактэрыямі з роду Rhizobium. Пад мэты стэрылізацыі гэтага матэрыялу ў 1981 годзе Усесаюзным НДІ радыяцыйнай тэхнікі (УНДІРТ) пачалася распрацоўка прамысловай устаноўкі для гама-стэрылізацыі. У 1984 годзе ўстаноўка (кодавая назва праекта «Пепел») была ўведзена ў строй. Акрамя завода у Нясвіжы некалькі такіх жа ўстановак былі запушчаны ў іншых рэспубліках былога СССР.

Па класіфікацыі МАГАТЭ ўстаноўка прадстаўляла сабой гама-апрамяняльнік II катэгорыі з зыходнай актыўнасцю 6,72 ПБк (182 кКі). Пад узрастаючыя патрэбы прадпрыемства актыўнасць апрамяняльніка была паслядоўна павялічана да 30 ПБк (800 кКі) ізатопа кобальта-60. У якасці зыходнага элемента апрамяняльніка выкарыстоўваўся лінейны блок, састаўлены з 12 крыніц выпраменьвання тыпу ГІК-7-4, вырабніцтва завод «Ізатоп».

Храналогія інцыдэнту
--------------------

На момант аварыі гама-ўстаноўка працавала 24 гадзіны за суткі ў тры змены. Кожная змена складалася з аднаго аператара за пультам кіравання і аднаго памагатага, які загружаў прадукцыю ў скрыні для стэрылізацыі. Для бесперапыннай працы было задзейнічана шэсць асобных зменных брыгад. На момант здарэння на ўстаноўцы ў начную змену дзяжурыў 34-гадовы аператар з памагатым. Прыкладна ў 03:40 раніцы ў камеры апраменьвання заклініў ланцуг, які падае скрыні з аб’ектамі стэрылізацыі да крыніцы выпраменьвання. Аператар адключыў сістэму бяспекі ў камеры апраменьвання, каб выканаць рамонт. У выніку ён атрымаў дозу апраменьвання каля 12 Грэй. Адразу пасля ўздзеяння радыяцыі аператар з дапамогай самалёта быў дастаўлены у Інстытут біяфізікі ў Маскве, дзе праводзіліся ўсе магчымыя мерапрыемствы для лячэння вострай прамянёвай хваробы, якая ўзнікла ў мужчыны. Але, нягледзячы на інтэнсіўнае лячэнне, пацярпеўшы памёр праз 113 дзён пасля аварыі.

Гама-апрамяняльнік на прадпрыемстве пасля правядзення ўсіх неабходных праверак і інструктажаў з персаналам зноў запрацаваў ў лістападзе 1992 года. Працуе гэта ўстаноўка (адзіная ў Беларусі) і зараз, але выкарыстоўваюцца крыніцы выпраменьвання меншай актыўнасці (130 кКi).

Зноскі
------

1. ↑  ОАО Несвижский завод медицинских препаратов. История предприятия
2. ↑  The Radiological Accident at the Irradiation Facility in Nesvizh
3. ↑  ОАО Несвижский завод медицинских препаратов. Радиационная обработка материалов

Літаратура
----------

* Сергей Бесараб. История одной трагедии // Meдыум — medium.com, 20 студзеня 2023
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сас.

**Ганна Сас** (нар. 6 кастрычніка 2003) — беларуская футбалістка, паўабаронца. Выступала ў нацыянальнай зборнай Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванка «Мінска», дзе з 2020 года выступае. За два сезоны, яна ў складзе «чырвона-сініх» у чэмпіянаце Беларусі правяла 45 матчаў, забіла 26 галоў. З «Мінскам» двойчы станавілася сярэбраным прызёрам чэмпіянату і фіналістам Кубка краіны, таксама выйграла Суперкубак Беларусі ў 2020 годзе.

У лютым 2022 года перайшла ў каманду нямецкай Бундэслігі — «Карл Цэйс» з Ены. У жніўні 2022 года пераехала ў польскі клуб вышэйшага дывізіёна «Чарні» з Саснаўца.

Зноскі
------

1. 1 2  Soccerdonna — 2010.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>
2. ↑  Ганна Сас перайшла ў «Карл Цэйс»
3. ↑  «Не хачу, каб нашу мову забывалі». Ганна Сас — пра бундэслігу, чэмпіянат Польшчы, зборную Беларусі і верш Багдановіча

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · УЕФА |
**Ephedra foliata** — від голанасенных раслін роду Хвойнік (*Ephedra*) класу Гнетавыя (*Gnetophyta*).

Насенне

Батанічнае апісанне
-------------------

Хмызняк са сцелючымся або лазячым сцяблом даўжынёй да 5 м і шэрай карой. Лісце вузкае, лінейнае, завостранае.

Арэал і экалогія
----------------

Краіна пражывання: Афганістан, Алжыр, Бахрэйн, Чад, Джыбуці, Егіпет (Афрыканская частка Сінайскага паўвострава), Эфіопія, Індыя (Пенджаб), Іран, Ірак, Іарданія, Кувейт, Маўрытанія, Марока, Аман, Палестына, Катар, Саудаўская Аравія, Самалі, Туркменістан, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты, Заходняя Сахара, Емен (Паўночны Емен, Паўднёвы Емен). Расце на вышынях ад узроўню мора да 1700 м. Куст, скалалаз, які расце на камяністых схілах і ў раёне Вадзі. Адзначаецца як тыповы кампанент розных тыпаў калючых саван у паўзасушлівых і засушлівых кліматычных умовах. Цвіце з лютага па май.

Выкарыстанне
------------

Сцёблы большасці прадстаўнікоў гэтага роду ўтрымліваюць алкалоід эфедрын і адыгрываюць важную ролю ў лячэнні астмы і многіх іншых рэспіраторных захворванняў. Аднак эфедрыну ў прадстаўніках гэтага віду мала. Здробненую расліну адварваюць і выкарыстоўваюць для дублення.

Пагрозы і абарона
-----------------

Сустракаецца ў шматлікіх запаведных зонах на тэрыторыі свайго арэалу. Калекцыі вядомыя як мінімум у 5 батанічных садах, і насенне было сабрана ў рамках праекта «Банк насення тысячагоддзя».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Бобров Е. Г.* Хвойник – *Ephedra* L. // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор акад. В. Л. Комаров; Редактор тома М. М. Ильин. — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1934. — Т. I. — С. 198. — 302 + XVI с. — 5 000 экз.

Спасылкі
--------

* Хвойник ресничатый: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)
* Ephedra foliata // eFloraofIndia (англ.)(Праверана 25 чэрвеня 2023)
* *Ali Esmail Al-Snafi* Therpeutic Importance of Ephedra alata and Ephedra foliata — a Reviw // American Journal of Pharmaceutical Sciences (IAJPS) 2017, 4 (02), p. 399—406. (англ.)(Праверана 25 чэрвеня 2023)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780393651 |
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў в. Варшаўка, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць. Знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі.

Гісторыя
--------

У гады Вялікай Айчыннай вайны нямецкімі войскамі было расстраляна на гэтым месцы больш 300 ваеннапалонных, партызан і мясцовых жыхароў.

Помнік
------

У 1967 годзе на месцы расстрэла быў усталяваны абеліск. Бетонны абеліск вышынёй 3,5 м, падставай 1,3×1,3 м. Вяршыня абеліска каранавана пяціканцовай зоркай на металічным стрыжні. На абеліску, у нішы ўмацавана мармуровая дошка памерам 0,4×0,5 м з тэкстам: «На этом месте в суровые годы Великой Отечественной войны 1941—1945 немецко-фашистскими захватчиками расстреляно около 300 советских граждан».

На пастаменце, у нішы, умацавана другая мармуровая дошка памерам 0,4×0,65 м з надпісам: «Пусть навсегда сохранятся в нашей памяти те, кто погиб в борьбе за честь, свободу и независимость нашей Родины».

Зноскі
------

1. ↑  ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНЫЕ ЦЕННОСТИ ПУХОВИЧСКОГО РАЙОНА Архівавана 20 ліпеня 2020.

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
**Сан-Нікалау** (партуг. São Nicolau) — востраў у краіне Каба-Вердэ, уваходзіць у паўночную групу астравоў Барлавенту. Агульная плошча — 388 кв. км. Насельніцтва — 12864 чал.

Прырода
-------

Востраў Сан-Нікалау мае вулканічнае паходжанне. Паўднёвая і ўсходняя часткі ўяўляюць сабою разбураную старажытную кальдэру. Заходняя частка вострава гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Монтэ-Горда (1340 м). Прыбярэжныя раёны пагорыстыя або раўнінныя, даволі засушлівыя. У гарах, дзякуючы дастатковай колькасці ападкаў і ўрадлівым глебам, магчыма земляробства, але і там здараюцца шматгадовыя засухі.

На пляжах можна ўбачыць марскіх чарапах.

Гісторыя
--------

Сан-Нікалау быў адкрыты 6 снежня 1461 г. партугальскімі маракамі і названы ў гонар Святога Мікалая. Але яго каланізацыя адбылася толькі ў пачатку XVI ст. Астравіцяне займаліся пераважна жывёлагадоўляй і агародніцтвам. Насельніцтва моцна пакутавала ад нападаў піратаў. Для абароны вострава ў 1816 г. была пабудавана крэпасць.

У 1866—1931 гг. на Сан-Нікалау працавала адна з першых на Каба-Вердэ семінарый, дзе навучаліся таксама выхадцы з іншых астравоў.

У 1945—1949 гг. з-за засухі на востраве пачаўся голад. Многія сан-нікалауцы былі вымушаны пакінуць радзіму. Улады накіроўвалі пацярпелых на Сан-Тамэ, дзе яны былі вымушаны амаль бясплатна працаваць на плантацыях какава.

У другой палове XX ст. сярод астравіцян актыўна дзейнічалі прадстаўнікі руху за незалежнасць ад Партугаліі.

Эканоміка
---------

Да нашых дзён галоўнымі заняткамі жыхароў Сан-Нікалау з’яўляюцца сельская гаспадарка (жывёлагадоўля, вырошчванне цукровага трыснягу, кукурузы і бананаў) і лоў рыбы. Працуюць марскі порт Тарафал, адкуль адыходзяць паромы на іншыя астравы, а таксама мясцовы аэрапорт у Прэгісіі.

Галерэя
-------

* ЛандшафтЛандшафт
* Кветка з Сан-НікалауКветка з Сан-Нікалау
* У порцеУ порце
* Аэрапорт у ПрэгісііАэрапорт у Прэгісіі

Спасылкі
--------

* www.caboverde.com
* Кірунак для турыстаў Архівавана 28 снежня 2011.
* Корпус міру запрашае на Каба-Вердэ
**Лувійцы** † — старажытны індаеўрапейскі народ у Малой Азіі. Адыгрывалі важную ролю ў гісторыі Блізкага Усходу ў бронзавым веку.

Паходжанне
----------

Праблема паходжання лувійцаў шчыльна звязана з пытаннямі аб паходжанні індаеўрапейцаў і іх з’яўленні ў Малой Азіі. Навукоўцамі былі высунуты тры асноўныя версіі, паводле якіх продкі лувійцаў і хетаў з’яўляюцца аўтахтонамі або мігрыравалі з Балканскага паўвострава або з усходнееўрапейскіх стэпаў праз Каўказ.

Сучасныя археолагі атаясняюць першых індаеўрапейцаў у Малой Азіі з прадстаўнікамі Дэмірчыгуюкскай археалагічнай культуры, што ўзнікла ў другой палове 3 тысячагоддзя да н. э.

Да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. адбылося адасабленне лувійцаў ад хетаў. Асірыйскія гандляры з Каніша фіксавалі паміж 1950 г. да н. э. і 1700 г. да н. э. у сваіх запісах імёны і словы лувійскага паходжання.

Сучасная назва народа **лувійцы** паходзіць ад хецкай назвы **Лувія**, пад якім мелася на ўвазе заходняя частка Малой Азіі. Акрамя таго, у Хецкай дзяржаве была распаўсюджана асобная пісьмовая лувійская мова. Яе носьбіты жылі не толькі на захадзе ў Арцаве, але таксама на поўдні і паўднёвым усходзе паўвострава.

Дзяржавы
--------

Лувійцы не мелі агульнай дзяржавы. У 2 тысячагоддзі да н. э. яны стварылі шэраг малых дзяржаў, захопленых у XVI ст. да н. э. хетамі. У дзяржаве хетаў лувійцы не згубілі сваёй тоеснасці, моўна і культурна адасабляліся ад уласна хетаў.

Найбольш магутная лувійская дзяржава Кіцуватна склалася на тэрыторыі Кілікіі. Яе насельніцтва мела разнастайнае паходжанне, але асабістыя імёны манархаў былі лувійскімі. Тытул манархаў быў роўным манархам дзяржавы хетаў. У XV ст. да н. э. Кіцуватна заключыла саюз з хетамі.

Палітычны цэнтр заходняй лувійская дзяржавы Арцава знаходзіўся каля Эгейскага мора на месцы Эфеса. Яе валадары супернічалі з хетамі ў XV ст. да н. э. Але каля 1350 г. да н. э. хецкае войска здолела перамагчы арцаўскага валадара Анцапахаду. У далейшым на месцы Арцавы ўзгадваліся дзяржавы Міра, Хапала і Зямля ракі Сэх, залежныя ад хетаў.

Некаторыя даследчыкі лічаць, што насельніцтва Троі таксама было пераважна лувійскім.

Мова
----

Пісьмовая лувійская мова адыгрывала значную ролю ў Хецкай дзяржаве ў XIV - XII стст. да н. э. На ёй запісваліся законы і афіцыйныя дакументы. Лувійцы склалі арыгінальную сістэму іерагліфічнага пісьма.

Спасылкі
--------

* Лувійскія даследаванні
* Лувійскае пісьмо
**Знешнія палінезійцы** — група малых палінезійскіх этнасаў, якія насяляюць шэраг астравоў Мікранезіі і Меланезіі.

Паходжанне
----------

У мінулым высоўвалася дзве асноўныя версіі паходжання знешніх палінезійцаў. Першая прапаноўвала ідэю таго, што яны - прамыя нашчадкі протапалінезійцаў, якія рухаліся ў Акіянію з Зондскага архіпелага. На карысць гэтай версіі было знаходжанне керамікі тыпу Лапіта ў Меланезіі. 
Другая версія зыходзіла з таго, што знешнія палінезійцы - нашчадкі больш позніх перасяленцаў з Палінезіі, якія патрапілі на захад да прыходу еўрапейцаў. Першапачаткова гэтая версія падцвярджалася лінгвістычнымі дадзенымі. Было выяўлена, што ўсе знешнія палінезійцы размаўляюць на мовах, блізкіх да самоанскай. Генетычныя даследаванні, якія праводзіліся ў кан. XX - пач. XXI ст. у Акіяніі паказалі, што знешнія палінезійцы амаль не звязаны з меланезійскім і мікранезійскім насельніцтвам. Такім чынам другая версія атрымала большую прыхільнасць з боку навукоўцаў.

Рассяленне
----------

У Мікранезіі налічваецца ўсяго 2 малыя групы знешніх палінезійцаў:

* Капінга (атол Капінгамарангі)
* Нукуора (атол Нукуора)

Па мове і культуры яны вельмі блізкія да такелау. Агульная колькасць знешніх палінезійцаў у Мікранезіі - 872 чал. (2007 г.).

У Меланезіі жывуць на тэрыторыі наступных дзяржаў:

Папуа — Новая Гвінея
* нугурыа (астравы Нугурыа)
* нукуману (астравы Нукуману)
* такуу або таўу (атол Такуу)

Фактычна, прадстаўнікі гэтых груп размаўляюць на трох дыялектах адной мовы.

Саламонавы Астравы
* анута (востраў Анута)
* тыкопія (востраў Тыкопія)
* луангіўа (атол Антонг-Джава, востраў Рэнел)
* сікаіяна (астравы Сікаіяна)
* мунгаба (востраў Рэнел)
* мунгікі (востраў Белона)
* таўмака (астравы Даф)
* пілені або ваеакау (астравы Даф, астравы Рыф)

Луангіўа блізкія па мове і культуры да паленізійцаў Папуа — Новай Гвінеі. Таўмака, пілені, анута, тыкопія — да ўвеа. Аднак анута найбольш адрозніваюцца ад суседзяў-меланезійцаў, у той час як тыкопія мелі з імі гістарычна шчыльныя сувязі, бралі сумесныя шлюбы, запазычвалі многія элементы культуры і г. д. Астатнія блізкія па мове да самоанцаў і тувалу.

Вануату
* Філа (востраў Філа каля вострава Эфатэ)
* Меле (востраў Меле)
* Эмаэ (востраў Эмаэ)
* Аніва (аднайменны востраў)
* Заходнія футуна (востраў Футуна)

Меле і філа карыстаюцца адной мовай, але меле таксама ўжываюць мясцовую меланезійскую гаворку.

Акрамя таго на востраве Увеа ў Новай Каледоніі жывуць заходнія ўвеа, нашчадкі перасяленцаў з астравоў Уоліс і Самоа.

Мовы
----

Мовы знешніх палінезійцаў уваходзяць у склад самаічна-знешняй (цэнтральнай) групы палінезійскіх моў.

Літаратура
----------

* Patrick Vinton Kirch and Roger C. Green, Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology
* Climate change on three Polynesian outliers in the Solomon Islands: Impacts, vulnerability and adaptation
* Те Ранги Хироа (П. Бак), Мореплаватели солнечного восхода. - М.: Географиз, 1959

Спасылкі
--------

* Бібліяграфія Архівавана 27 ліпеня 2008.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Маўрыкій.

**Маўрыкій** — востраў у заходняй частцы Індыйскага акіяна. Асноўная частка Рэспублікі Маўрыкій.

Геаграфія
---------

Востраў Маўрыкій уваходзіць у склад Маскарэнскіх астравоў. Тэрыторыя вострава складае 1865 км². Вялікую частку вострава займае амаль плоскае ўзвышша. Найвышэйшы пункт — гара Пітон (826 м).

Клімат
------

Клімат трапічны марскі. Сярэднямесячная тэмпература лютага складае +23 градусу Цэльсія, жніўня — +19 градусаў Цэльсія. Сярэднегадовая колькасць ападкаў размеркавана нераўнамерна — ад 1 500 (у горных раёнах) да 5 000 (на прыбярэжных раўнінах).

Фауна і флора
-------------

Каля трэці тэрыторыі вострава займаюць трапічныя лясы. Маецца разнастайная фаўна, у тым ліку эндэмічныя віды (мурашка *Proceratium avium* і іншыя).

Гісторыя
--------

Востраў Маўрыкій быў адкрыты ў X стагоддзі арабамі і атрымаў назву Дына Аробі. Напачатку XVI стагоддзя на ім высадзіліся партугальцы і назвалі яго Сішна, па імі аднаго з партугальскіх караблёў. У 1598 годзе была пачата яго каланізацыя галандцамі. Востраў атрымаў назву па лацінскай форме імя Морыца Аранскага.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шумілава.
**Эмілія Іванаўна Шумілава** (7 студзеня 1929, Яраслаўль, Расія — 2008) — беларуская артыстка балета, балетазнавец. Кандыдат мастацтвазнаўства (1967), прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыла Маскоўскае харэаграфічнае вучылішча (1947), Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва імя А. В. Луначарскага (1954), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (аспірантура, 1967).

Працавала ў Новасібірскім тэатры оперы і балета (з 1947, артыстка балета), адначасова Новасібірскім харэаграфічным вучылішчы (1957—1963, дырэктар і мастацкі кіраўнік), Новасібірскім абласным упраўленні культуры (1963—1964, намеснік начальніка ўпраўлення), Міністэрстве культуры РСФСР (1967—1971, начальнік метадычнага аддзела), Інстытуце гісторыі мастацтваў (г. Масква, 1971—1975, старшы навуковы супрацоўнік), Мінскім інстытуце культуры (з 1975, кафедра рэжысуры масавых свят, у 1982—1993 — загадчык кафедры), Дзяржаўнай акадэміі славянскай культуры (г. Масква, з 1993, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: праблемы балетнага тэатра; нацыянальнае ў мастацкай культуры, харэаграфічнай фалькларыстыцы; музычна-харэаграфічнае выхаванне дзяцей і моладзі.

Бібліяграфія
------------

* Реализм современного балета : автореферат диссертации … кандидата искусствоведения / Шумилова Эмилия Ивановна. — Москва, 1967.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Шумілава Эмілія Іванаўна / М. А. Козенка // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2003. — Т. 17. — С. 486.
* Шумілава Эмілія Іванаўна / М. А. Козенка // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. — Мінск, 2003. — Т. 2. — С. 540.
* Шумилова Эмилия Ивановна // Балет : энциклопедия. — Москва, 1981. — С.
* Шумилова Эмилия Ивановна // Русский балет : энциклопедия. — Москва, 1997.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Помнік Францыску Скарыну.
**Помнік Францыску Скарыну** — помнік у Лідзе, прысвечаны беларускаму першадрукару і асветніку Францыску Скарыну. Знаходзіцца на вуліцы Савецкая.

Гісторыя
--------

Помнік Ф. Скарыну ў Лідзе адкрыты 25 ліпеня 1993 года у дзень другой гадавіны Незалежнасці Рэспублікі Беларусь. Скульптар — Валяр’ян Янушкевіч, які з’яўляецца аўтарам яшчэ аднаго помніка, — А. Міцкевічу. Жыхары горада прынялі актыўны ўдзел у зборы сродкаў на помнік самому выдатнаму сыну зямлі Беларускай. Гэтым скульптурным манументам лідчане папоўнілі гістарычную памяць свайго горада.

Зноскі
------

1. ↑  Помнікі Лідчыны
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Палянскі.
**Валерый Кузьміч Палянскі** (руск.: Вале́рий Кузьми́ч Поля́нский; нар. 19 красавіка 1949, Масква) — савецкі і расійскі дырыжор і музычна-грамадскі дзеяч, прафесар Маскоўскай кансерваторыі, заснавальнік, мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Дзяржаўнай акадэмічнай сімфанічнай капэлы Расіі. Народны артыст Расійскай Федэрацыі (1996), лаўрэат Дзяржаўнай прэмій Расійскай Федэрацыі (1996).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1949 годзе ў Маскве. Скончыў Музычнае вучылішча пры Маскоўскай кансерваторыі ў 1967 годзе (клас Е. Зверавай), Маскоўскую кансерваторыю (клас прафесара Б. І. Кулікова (харавое дырыжыраванне) і клас О. Дзімітрыядзі (оперна-сімфанічнае дырыжыраванне)). У аспірантуры быў вучнем Г. М. Раждзественскага, які аказаў вялікі ўплыў на яго далейшую творчую дзейнасць.

Дэбют Палянскага ў якасці дырыжора адбыўся ўжо ў 1971 годзе: яшчэ студэнтам ён кіраваў студэнцкім камерным хорам у Маскоўскай дзяржаўнай кансерваторыі. У 1971 годзе ён стаў дырыжорам маскоўскага тэатра аперэты.

У 1975 годзе на міжнародным конкурсе «Гвіда д’Арэца» камерны хор Палянскага стаў пераможцам, атрымаўшы залаты медаль у намінацыі «акадэмічныя спевы» і «Залаты звон» — сімвал лепшага хору конкурсу; Палянскі, як лепшы дырыжор конкурсу, атрымаў спецыяльны прыз: «Гэта сапраўдны Караян харавога дырыжыравання, які валодае выключна яркай і гнуткай музычнасцю».

У 1977 годзе, не пакідаючы хору, Палянскі стаў дырыжорам Вялікага тэатра СССР.

З 1992 года Валерый Палянскі — мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Дзяржаўнай акадэмічнай сімфанічнай капэлы Расіі.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · MusicBrainz · Rate Your Music |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13933249c · GND: 123844533 · GTAA: 259514 · ISNI: 0000 0001 2024 000X · LCCN: n87139158 · NKC: jo2002158545 · NUKAT: n2008143712 · SUDOC: 087450143 · VIAF: 37105300 |

 |
**Праабражэнская вуліца**— вуліца ва Усходняй адміністрацыйнай акрузе горада Масквы на тэрыторыі раёна Праабражэнскае. З'яўляецца працягам вул. Страмынкі пасля Матроскага моста.
Размешчана паміж Праабражэнскай набярэжнай і Праабражэнскай плошчай. Нумарацыя дамоў вядзецца ад Праабражэнскай набярэжнай (ад ракі Яўза).
Названа па сваім месцазнаходжанні ў былым с. Праабражэнскае.

Паходжанне назвы
----------------

Названа так па старажытным сяле Праабражэнскае, якое знаходзілася ў гэтай мясцовасці.

Гісторыя
--------

Паўстала ў XVII ст. у сяле Праабражэнскім, на дарозе ў сяло Чаркізава. У XIX ст. у раёне Праабражэнскай вуліцы знаходзіліся ўладанні фабрыкантаў Котавых, дома Вольгінскага дзіцячага прытулку і Кацярынінскай багадзельні. У 1933—39 пабудаваны жылы дом 2 фабрыкі «Вызваленая праца» (архітэктар А.М. Файфель), у 1936—1938 і 1953—54 — дамы 5—7

Будынкі і збудаванні
--------------------

Матроскі мост.
Усяго: 8 дамоў.

*Па няцотным боку:*

№ 5/7 -
вл5ас1-
№ 7ас1-
№ 7с1 -
*Па цотным боку:*

№ 2 -
№ 2к1 -
№ 4 -
№ 6 -

Транспарт
---------

### Наземны транспарт

* Прыпынак «Метро „Праабражэнская плошча"»

Аўтобус: № 86, 86к, 171, 716, Т32.
Тралейбус: № 41.
* Прыпынак «Праабражэнская плошча»

Аўтобус: № 171, 716, т32.
Тралейбус: № 41.
Трамвай: № 4л, 4п, 7, 13.
### Найбліжэйшая станцыя метро

* Станцыя метро «Праабражэнская плошча»

Зноскі
------

1. ↑  Преображенское, Преображенская площадь. Архівавана 20 красавіка 2010 года.
2. ↑  Москва: Энциклопедия / гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : Большая российская энциклопедия, 1997. — 976 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-277-3.
3. ↑  8 дамоў.

Спасылкі
--------

* Карты Яндекс — Преображенская улица
* Общемосковский классификатор улиц Москвы ОМК УМ: Преображенская улица
* Преображенская улица: учреждения и организации. Архівавана 11 жніўня 2016.
* Интересные места и события на карте(недаступная спасылка)
* Фото Преображенской улицы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аверын.
**Васіль Іванавіч Аверын** — беларускі ўрач-хірург. Прафесар, доктар медыцынскіх навук.

Біяграфія
---------

Працаваў у Рэспубліканскім цэнтры дзіцячай хірургіі ў Мінску і на кафедры дзіцячай хірургіі БДМУ.

Стаў адным з герояў двух зборнікаў нарысаў і інтэрв’ю: «Дабру вечна перамагаць!» і «Верныя хірургічнай садружнасці», створаных беларускімі журналістамі.

Узнагароды
----------

Выдатнікам аховы здароўя, быў узнагароджаны тытулам «Урач года» у намінацыі «Хірургія» ў 2017 годзе.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Сустрэча з прафесарам Аверыным
* Экскурсия в анестезиолого-реанимационное отделение № 2 РНПЦ детской хирургии
**Дэнфун-17**, **DF-17** (кіт. трад. 東風-17, спр. 东风-17, піньінь *Dōngfēng-17*) — кітайская цвёрдапаліўная балістычная ракета сярэдняй далёкасці, на якім усталяваны гіпергукавы планіруючы апарат DF-ZF. Гэта першая дзеючая сістэма гіпергукавой зброі ў Кітаі і адна з першых у свеце, уведзеная ў поўную пачатковую эксплуатацыю.

DF-17 разам з DF-ZF быў афіцыйна прадстаўлены на вайсковым парадзе ў гонар Нацыянальнага дня Кітая 1 кастрычніка 2019 года.

Зноскі
------

1. ↑  Questions About China's DF-17 and a Nuclear Capability **(нявызн.)**. *The Diplomat* (16 лютага 2020). Праверана 31 ліпеня 2022.
2. ↑  DF-17 **(нявызн.)**. *CSIS Missile Defense Project*. Праверана 31 ліпеня 2022.
3. ↑  Check Out China's New DF-17 Hypersonic Glide Vehicle: A Real Killer? | The National Interest **(нявызн.)** (Кастрычнік 2019).
4. ↑  Henri Kenhmann (2019-10-07) DF-17 : Ce que l’on sait de cette arme hypersonique chinoise (translated, French: *DF-17: What is known about this Chinese hypersonic weapon*)
5. ↑  China Brings Out the Big Guns for National Day(англ.) .
Беларуская лексіка сілкуецца з двух асноўных крыніц: сваёй асабістай прыроджанай беларускай і замежнай. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечна беларускія і запазычаныя. Спрадвечна беларускія словы не з’яўляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і прыдатны або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх усходніх славян. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах.

Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. Беларуская пісьменнасць усталёўваецца у XIII-XIV ст. або ўсяго каля сямісот гадоў таму. Індаеўрапейскі пласт лексікі адзначаецца ў індыйскіх, іранскіх, германскіх, раманскіх, балтыйскіх, славянскіх і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што адзначаецца ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вітаноўскі.
**Міхал (Міхаіл Іванавіч) Вітаноўскі** (польск.: Michał Witanowski, руск.: Михаил Иванович Витановский) — дзяржаўны службовец, памешчык.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Вітаноўскіх герба «Равіч». Сын Яна Вітаноўскага. Меў брата Дамініка.

На службе з 1806 года. У 1812 г. — генеральны сакратар французскай адміністрацыі Гродзенскага павета. У 1817—1819 г. — сакратар Гродзенскага дваранскага сходу. У 1826 г. — чыноўнік 8-га класа, камісарыяцкі камісіянер у канцылярыі грамадзянскіх спраў царэвіча Канстанціна Паўлавіча.

Сябра масонскай ложы «Сябры чалавецтва» ў Гродне, 2-і дазорца ў 1818, 1-ы дазорца ў 1819; намесны майстар у 1820, па дазволу Нясвіжскага малога капітула ўведзены ў 4-ю ст. у 1821. Ганаровы сябра масонскай ложы «Вузел еднасці» ў Навагрудку, масон 4-й ст. у 1821. Ганаровы сябра масонскай ложы «Шчаслівага Вызвалення» ў Нясвіжы, масон 4-й ст. у 1820—1821. Сябра ніжэйшага капітула «Святыні Спакою» ў Нясвіжы ў 1819, масон 4-й ст. у 1820.

Правадзейны стацкі саветнік з 1840 года. У 1836—1843 гадах займаў пасаду аўгустоўскага грамадзянскага губернатара.

Прыехаў з Сувалкаў у Варшаву на лячэнне, дзе і памёр 24 ліпеня 1843 г. у доме Вернера па вул. Длуга, 544. 26 ліпеня 1843 г. пахаваны ў касцёле Капуцынаў[pl].

Апошні ўладальнік маёнтка Савіцкія ў Кобрынскім павеце, пасля яго смерці ў 1853 годзе маёнтак перайшоў ва ўласнасць Антонія Задарноўскага.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Швед, 2007
2. 1 2  С. В. Волков. Высшее чиновничество Российской империи. Краткий словарь Архівавана 7 снежня 2021.
3. ↑  Andrzej Matusiewicz. Prezesi Komisji Województwa Augustowskiego i gubernatorzy cywilni augustowscy w latach 1816—1866
4. ↑  A. Tyszka, Nekrologi Kuriera Warszawskiego
5. ↑  Магчыма, дата памылковая, бо некралогу брата Дамініка, які памёр 2 сакавіка 1848, былы аўгустоўскі губернатар адзначаны як памерлы
6. ↑  Sawickie (Białoruś) czyli utracone dziedzictwo

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Вітаноўскі Міхал Янавіч // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.


| ?Міхал Вітаноўскі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Міхал Вітаноўскі |  | Ян Вітаноўскі[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзмітрыеў.

**Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў** (1832, Пецярбург — 14 (26) мая 1873, Гродна) — этнограф, фалькларыст, педагог. Дырэктар народных вучылішчаў Гродзенскай губерні, стацкі саветнік.

Жыццяпіс
--------

Скончыў Галоўны педагагічны інстытут у Пецярбургу. З 1853 настаўнік Навагрудскага дваранскага вучылішча, затым дырэктар Навагрудскай гімназіі. Першы дырэктар Гродзенскай дырэкцыі народных вучылішч (1867—1873). Член Рускага геаграфічнага таварыства. Пахаваны ў Гродна на праваслаўных могілках каля Свята-Марфінскай царквы, злева ад яе алтарнай часткі, на вуліцы Іерусалімскай (цяпер вул. Антонава).

Дзейнасць
---------

Даследаваў матэрыяльную і духоўную культуру сялян Гродзенскай губерні. Збіраць фальклор пачаў у 1850-я гады, М. А. Дзмітрыеў аўтар рукапісу Імператарскай Акадэміі навук *«Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак сялян Навагрудскага павета»* (1858). Работа М. А. Дзмітрыева як фалькларыста-збіральніка была даволі плённай, з 1860-х вялікая колькасць артыкулаў з яго матэрыяламі ў друку, яны выходзілі ў рэгіянальных губернскіх ведамасцях, у т. л. і ў Гродзенскіх губернскіх ведамасцях.

Шырока вядомы сталі працы М. А. Дзмітрыева: *«Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета»*, *«Некалькі звестак пра дамашні побыт сялян Паўночна-Заходніх губерняў»* (яе якасць і каштоўнасць адзначыў Я. Карскі), *«Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю»* (Вільня, 1869), *«Абрады і звычаі заходне-рускіх сялян»*, *«Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю»*. Казкі, сабраныя Дзмітрыевым, былі ўключаны ў самы аўтарытэтны зборнік народных казак «Рускія народныя казкі» А. М. Афанасьева (напрыклад, № 5, 26, 91, 126, 134).

Частка рукапісаў М. Дзмітрыева зберагаецца ў архіве Рускага геаграфічнага таварыства, бібліятэцы РАН у Санкт-Пецярбургу і ў Цэнтральным гістарычным архіве Літвы (Вільнюс). Асобныя адбіткі артыкулаў Дзмітрыева з Гродзенскіх губернскіх ведамасцей зберагаюцца ў Дзяржаўнай публічнай бібліятэцы імя М. Я. Салтыкова-Шчадрына ў Санкт-Пецярбургу і Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы ў Маскве.

Прызнанне
---------

За навуковую дзейнасць М. Дзмітрыеў узнагароджаны срэбным медалём Рускага Імператарскага геаграфічнага таварыства.

Бібліяграфія
------------

* Несколько сведений о домашнем быте крестьян Северо-Западных губерний // Виленский Вестник. — 1869. — № 8.
* Обряды и обычаи западно-русских крестьян // Гродненские губернские ведомости. — 1867. — № 30-40, 42-43.
* Опыт собрания песень и сказок крестьян Северо-Западного края. — Гродно: Губернская типография, 1868. — 180 с.
* Свадебный обряд в деревнях Новогрудского уезда // Минские Губернские Ведомости. — 1867. — № 9.
* Собрание песень, сказок, обрядов и обычаев крестьян Северо-Западного края. — Вильно, 1869.

Зноскі
------

1. ↑  В. Н. Черепица. ПРАВОСЛАВНЫЙ НЕКРОПОЛЬ (С ДРЕВНЕЙШИХ ВРЕМЕН ДО НАЧАЛА XX ВЕКА)

Літаратура
----------

* Гродзенскае Панямонне // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. — Т. 3. — Мінск, 2006. — С. 113.

Спасылкі
--------

* *Черепица В. Н.* Гродненский православный некрополь (с древнейших времен до наших дней). — Гродно: ГрГУ, 2001.
Крымскі мост, студзень 2019 года.
**Крымскі мост** — транспартны пераход цераз Керчанскі праліў, які злучыў Керчанскі паўвостраў на захадзе з Таманскім паўвостравам на ўсходзе. Маецца арка над суднаходнай часткай моста.

Гісторыя
--------

15 мая 2018 года адбылося ўрачыстае адкрыццё аўтамабільнай часткі Крымскага моста. 23 снежня 2019 года запушчаны рух па чыгуначным мосце.

8 кастрычніка 2022 года на аўтамабільнай частцы моста з боку Таманскага паўвострава адбыўся падрыў грузавога аўтамабіля, які пацягнуў за сабой узгаранне паліўных цыстэрн чыгуначнага састава, што рухаўся ў напрамку Крымскага паўвострава. Здарылася частковае абвальванне двух аўтамабільных пралётаў Крымскага моста. У выніку здарэння загінулі чатыры асобы. Гл.далей Выбух на Крымскім мосце (2022). 5 снежня быў запушчаны аўтамабільны рух пасля правядзення аднаўленчых работ. 5 мая 2023 года цалкам адноўлены чыгуначны рух.

17 ліпеня 2023 года ўчынена атака на Крымскі мост, на пралётах моста было пашкоджана дарожнае палатно. У выніку інцыдэнту загінулі два чалавекі, таксама пацярпела дзіця. 18 ліпеня адноўлены рух легкавых аўтамабіляў па адной паласе.

12 жніўня здзейснена ракетная атака на Крымскі мост.

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑
3. ↑  blr.belta.by Архівавана 17 мая 2018.
4. ↑  tass.ru
5. ↑  tass.ru
6. ↑  tass.ru
7. ↑  belta.by
8. ↑  belta.by
9. ↑  tass.ru

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Крымскі мост

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: nb2019012366 · VIAF: 18156130855158310242 |
**«Coldplay»** (вымаўляецца як *Колдплэ̀й*) — брытанская рок-група.
Пачаўшы гуляць увосень 1996 года, і выпусціўшы сваю першую дэмазапіс *Safety* у 1998, група пайшла шляхам славы, але сапраўднага поспеху ў свеце Coldplay дамагліся толькі ў 2000 годзе, пасля выхаду іх другога сінгла «Yellow» з альбома *Parachutes*, які ўварваўся на вяршыні ўсіх чартаў Вялікабрытаніі і Злучаных Штатаў Амерыкі. Альбомы Coldplay разашліся тыражом больш за 80 мільёнаў асобнікаў.

Група брала ўдзел у розных сацыяльных праектах, такіх як Band Aid 20, Live 8, кампаніі ў падтрымку дзяцей, хворых на рак. Таксама Coldplay выступілі на закрыцці паралімпійскіх гульняў 2012 у Лондане.

Удзельнікі Coldplay з’яўляюцца актыўнымі прыхільнікамі розных сацыяльных і палітычных кампаній, у прыватнасці Оксфэм — Make Trade Fair і Міжнароднай Амністыі.

У снежні 2012 года партал Last.fm назваў Coldplay лепшым выканаўцам за 10 гадоў скроблінгу.

Coldplay атрымлівалі прэмію Грэмі за ўсе альбомы, акрамя *A Rush of Blood to the Head*. Песні «In My Place» (у 2003 годзе), «Speed of Sound» (у 2006), «Talk» (у 2007), «Viva la Vida» (у 2009), «Life in Technicolor II» (2009), «Paradise» (у 2012), «Every Teardrop Is a Waterfall» (у 2012) і «Charlie Brown» (у 2013) Coldplay таксама атрымалі ці былі намінаваны на прэміі Грэмі.

Заўвагі
-------

1. ↑  выдачы рэкамендацый; ад назвы сістэмы рэкамендацыі песень Last.fm «англ.: Audioscrobbler».

Зноскі
------

1. ↑  *Deusner, Stephen M.*. Coldplay: LeftRightLeftRightLeft | Album Reviews **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Pitchfork (1 чэрвеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 23 мая 2015. Праверана 11 верасня 2011. (англ.)
2. ↑  Dowling, Stephen.  Entertainment | Are we in Britpop's second wave? **(нявызн.)**, *BBC News* (19 жніўня 2005). Праверана 11 верасня 2011. (англ.)
3. ↑  Лепшыя выканаўцы за 10 гадоў скроблінгу Архівавана 27 снежня 2012.

Літаратура
----------

* Roach, Martin (2003). Coldplay: Nobody Said It Was Easy. Omnibus Press. ISBN 0-7119-9810-8.
* Spivack, Gary (2004). Coldplay: Look At The Stars. MTV/Simon/Pocket Books. ISBN 0-7434-9196-3

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Facebook гурта
* MySpace гурта
* Coldplay на Last.fm
* Coldplay ў сацыяльнай сетцы «Twitter»
**Словаўтваральнае гняздо** — упарадкаваная адносінамі вытворнасці сукупнасць аднакарэнных слоў. Усе словы аднаго гнязда маюць фармальнае і семантычнае адзінства, бо ў іх складзе вылучаецца адна каранёвая марфема.

Характарыстыкі словаўтваральнага гнязда
---------------------------------------

* Словы ўтвараюцца ад аднаго кораня.
* Словы аб'ядноўваюцца сучаснымі марфалагічнымі сувязямі.
* Словы аб'ядноўваюцца сучаснымі семантычнымі сувязямі.

У склад словаўтваральнага гнязда ўключаюцца толькі вытворныя словы розных часцін мовы, якія ўпарадкаваныя паміж сабой адносінамі паслядоўнай словаўтваральнай вытворнасці (кожнае вытворнае, матываванае слова ў складзе словаўтваральнага гнязда павінна знаходзіцца пры сваім матывавальным слове).

Будова словаўтваральнага гнязда
-------------------------------

Пачатак словаўтваральнага гнязда — зыходнае слова (невытворнае).

Будова словаўтваральнага гнязда: зыходнае слова + ступені дэрывацыі (максімум 5).

У словаўтваральным гняздзе па гарызанталі вылучаюцца словаўтваральныя сінтагмы (матываваныя словы суадносяцца ў паслядоўнасці: кожнае наступнае матываванае слова звязанае са сваім матывавальным). Па вертыкалі вылучаюцца словаўтваральныя парадыгмы (сукупнасць вытворных слоў, утвораных на пэўнай ступені дэрывацыі). Паколькі словаўтваральныя сінтагмы складваюцца са словаўтваральных ланцужкоў, то словаўтваральнае гняздо — сукупнасць словаўтваральных пар і ланцужкоў.

Гл. таксама
-----------

* Словаўтваральны тып.
* Словаўтваральны ланцужок.
* Словаўтваральная пара.
* Cловаўтваральная парадыгма

Літаратура
----------

* Беларуская граматыка: У 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка. — Ч. 1. Фаналогія Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск, 1985.
* Шакун Л. М. Словаўтварэнне. Мінск: Вышэйшая школа, 1978.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гардзіенка.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арлова.

**Наталля Сяргееўна Гардзіе́нка**, па нараджэнні **Арлова** (нар. 6 ліпеня 1977, Мінск) — беларуская гісторык, архівіст. Кандыдат гістарычных навук (2003).

Біяграфія
---------

Вучылася ў школах Мінска, Саны (Емен), Ліды. Скончыла Ліцэй БДУ. У 1994 годзе паступіла на гістарычны факультэт БДУ, спецыялізавалася на кафедры Гісторыі Беларусі Старажытнага часу і Сярэдніх вякоў, займалася беларускай гісторыяй XVIII стагоддзя. Па сканчэнні ўніверсітэта, некалькі месяцаў працавала настаўніцай гісторыі ў мінскай школе. У 1999 годзе паступіла ў аспірантуру БДУ, у 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Становішча жанчыны-шляхцянкі ў Вялікім Княстве Літоўскім у XVIII ст.».

Працавала выкладчыцай кафедры гуманітарных дысцыплін у Мінскім абласным інстытуце развіцця адукацыі, з 2004 года — дэкан факультэта, з 2010 года — прарэктар па вучэбнай працы. З 2011 года дацэнт кафедры ў Інстытуце парламентарызму і прадпрымальніцтва. Намеснік дырэктара Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва (2015—2023).

Ад імя Беларускага гістарычнага таварыства падпісала ліст з пратэстам супраць затрымання 25 кастрычніка 2020 года гісторыка Алеся Краўцэвіча, які прыйшоў на акцыю, патрабуючы адстаўкі Лукашэнкі, вызвалення палітзняволеных і расследавання злачынстваў супраць мірных пратэстоўцаў.

Дзейнасць
---------

З 2002 года займаецца гісторыяй беларускай эміграцыі. Аўтар кніг «Беларусы ў Аўстраліі: Да гісторыі дыяспары» (Мінск, 2004), «Беларусы ў Вялікабрытаніі» (Мінск, 2010), «Рада БНР: Падзеі. Дакументы. Асобы» (разам з Лявонам Юрэвічам, Мінск, 2013) і каля 100 артыкулаў.

Член Саюза беларускіх пісьменнікаў. Сябра управы Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына», сябра Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў. З 2004 года адказная рэдактарка альманаха «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва». Удзельнічае ў рэдагаванні выданняў кніг серый «Беларуская мемуарная бібліятэка», «Бібліятэка Бацькаўшчыны», «Галасы Айчыны».

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

Заўвагі
-------

1. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 лістапада 2022. Праверана 25 сакавіка 2023.
2. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 лістапада 2022. Праверана 25 сакавіка 2023.
3. ↑  Гісторыкі выступілі са зваротам з нагоды затрымання Алеся Краўцэвіча. 26.10.2020 // Наша Ніва
4. ↑  Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100

Літаратура
----------

* ГАРДЗІЕНКА Наталля Сяргееўна // Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага : біябібліяграфічны даведнік / С. П. Марозаў. — Гродна-Каўнас: ЮрСаПрынт, 2022. — 290 с. — ISBN 978-985-7257-57-7, 978-609-96340-1-2.

Спасылкі
--------

* Гардзіенка Наталля Сяргееўна Архівавана 30 чэрвеня 2016. — старонка на сайце СБП

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | academia.edu |
«**Галіяфы**» — незалежнае беларускае выдавецтва, заснаванае 25 лістапада 2007 года пісьменнікамі Міхасём Башурам і Зміцерам Вішнёвым. Ставіць за мэту расказаць як пра самыя адметныя культурныя з’явы, пра найноўшыя эстэтычныя практыкі, пра найбольш перспектыўныя праекты. Заснавальнікі «Галіяфаў» у пачатку 1990-х гадоў ўваходзілі ў літаратурна-мастацкі рух «Бум-Бам-Літ», які адыграў важную ролю ў станаўленні сучаснай літаратуры. Назва выдавецтва паходзіць з «афрыканістычных» ідэй «Бум-Бам-Літа»: назву галіяфы носяць найбуйнейшыя ў свеце жукі, што жывуць у Афрыцы. Гэты жук адлюстраваны на лагатыпе выдавецтва.

Выдавецтва спецыялізуецца на выданні мастацкай літаратуры сучасных беларускіх аўтараў, а таксама дзіцячых кніг на беларускай мове. Акрамя таго, выдавецтва займаецца кнігамі па мастацтве і выданнямі, якія даследуюць з розных бакоў сучасную Беларусь.

Мае сваю аднайменную кнігарню ў Мінску, а таксама інтэрнэт-краму.

Кнігі «Галіяфаў» неаднаразова адзначаліся літаратурнымі прэміямі, у тым ліку двойчы прэміяй «Кніга года».

З 18 красавіка 2022 года тэрмінам на 3 месяцы выдавецкая дзейнасць і дзейнасць распаўсюджвальніка друкаваных выданняў прыпынена на падставе загада Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Пасля заканчэння тэрміну забароны выдавецтва «Галіяфы» не працуе: не прайшлі дзяржаўную пераатэстацыю.

Зноскі
------

1. ↑  Старонка выдаваецца на kamunikat.org
2. 1 2 3 4  Выдавецтва «Галіяфы». Пра нас Архівавана 19 студзеня 2022.
3. ↑  Мінінфарм прыпыніў на тры месяцы дзейнасць выдавецтва «Галіяфы»

Спасылкі
--------

* halijafy.by — афіцыйны сайт выдавецтва «Галіяфы»
* Старонка выдаваецца на kamunikat.org
На фестывалі 2007 года
**Канамара-мацуры** (яп.: かなまら祭り, «Фестываль жалезных пенісаў») — сінтаісцкае свята, якое адзначаецца штогод у першую нядзелю красавіка у храме Канаяма японскага горада Кавасакі.

Апісанне
--------

Упершыню свята пачалі адзначаць у перыяд Эдo (1603—1868), тады прастытуткі прасілі ў святыні поспеху ў іх працы і абароны ад сіфілісу.

Цэнтральнай тэмай свята з'яўляюцца тры фаласы розных колераў і памераў: самы буйны, ружовы, вышынёй каля 2,5 метраў, выносяць у *боскім паланкіне* трансвестыты. У форме пенісаў паўсюль прадаюцца лядзяшы, сувеніры, іх выразаюць з дайкона і інш. Адмысловую актыўнасць і цяпер, як і стагоддзі назад, праяўляюць прастытуткі, якія выпрошваюць ў Пеніса ахаваць іх ад прафесійных захворванняў.

Усе даходы ад фестываляў перадаюцца ў фонды і арганізацыі, якія займаюцца даследаваннем ВІЧ.

Паводле легенды, аднойчы зубасты дэман схаваўся ў похве юнай дзевы, і адкусіў пенісы двум яе жаніхам у першую шлюбную ноч. Тады каваль па яе просьбе ўзяўся выкаваць жалезны фалас, аб які дэман свае зубы і зламаў.

Гл. таксама
-----------

* Ханэн-мацуры — сінтаісцкае свята, якое адзначаецца ў сакавіку; велізарны фалас таксама з'яўляецца цэнтрам урачыстасцей.
* Фалічны культ

Зноскі
------

1. ↑  Steve Goes Travelling на сайце *stevegoestravelling.blogspot.ru*, 10 красавіка 2008
2. 1 2  Kanamara Matsuri Festival: The celebration of fertility на сайце *gaijinjapan.org*, 2 красавіка 2012
3. ↑  Фестываль стальнога фаласа — Канамара-мацуры (руск.) на сайце *japanmodern.ru*

Спасылкі
--------

* Фестываль Гіганцкага ружовага пеніса (англ.) на сайце *japanese-buddhism.com*
* かなまら祭り Архівавана 30 сакавіка 2009. (яп.) на сайте *tomuraya.co.jp*
* Travel Kawasaki Heads up (англ.) на сайце *archive.metropolis.co.jp*
* Kanamara Matsuri Festival 2012: Iron Penis Festival in Kawasaki (англ.) на сайце *gaijinjapan.org*, 2 красавіка 2012
* Канамара-мацуры Архівавана 21 студзеня 2013. (англ.) на сайце *2camels.com*
* Japan’s Fertility Festival Архівавана 5 студзеня 2013. (англ.) на сайце *tokyodv.com* (Відэа)
* Канамара-мацуры ці Фестываль пеніса ў Японіі Архівавана 2 красавіка 2015. (руск.) на сайце *animeshare.su*
Не блытаць з Адэлаіда (вялікая княгіня кіеўская).

**Адэлаіда** або **Адэльгейда**, **Адлета** (каля 1040 — 27 студзеня 1062) — адзіная дачка венгерскага караля Андраша I з дынастыі Арпадаў, жонка князя чэшскага Ураціслава II. Сярод гісторыкаў няма адзінага меркавання, была яе маці Анастасія Яраслаўна, дачка Яраслава Мудрага, або іншая, першая, жонка Андраша, пра якую не засталося звестак.

Яе будучы муж Ураціслаў уцёк у Венгрыю пасля канфлікту са сваім братам Спытыгневам II. У Оламаўцы Ураціслаў пакінуў сваю цяжарную жонку, якую Спытыгнеў зняволіў у турму, дзе яна памерла ад заўчасных родаў.

Адэлаіда ажанілася з Ураціславам у 1057 годзе. Для Ураціслава гэта быў выгодны дыпламатычны шлюб, таму што ў выніку ён атрымаў падтрымку яе бацькі, з дапамогай якога змог вярнуць сабе свае ўладанні. Пасля прымірэння са Спытыгневам і яго смерці ў 1061 годзе Ураціслаў II становіцца князем чэшскім і пераязджае ў Прагу. Неўзабаве пасля гэтага Адэлаіда-Адлета памерла — імаверна, праз частыя роды. Год праз пасля яе смерці Ураціслаў ажаніўся са Святаславай. У 1085 годзе ён стаў першым у гісторыі каралём Багеміі.

Сям'я
-----

Ва Ураціслава і Адэлаіды было чацвёра дзяцей:

* Бржэціслаў II Малодшы (каля 1058 — 22 снежня 1100), князь чэшскі з 1092 года
* Ураціслаў (каля 1059—1062)
* Юдзіта (каля 1060 — 25 снежня 1086), з 1080 года ў шлюбе з польскім князем Уладзіславам Германам (1043—1102)
* Людміла (каля 1061/1062 — не раней за 1100), манашка

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Osobnosti — Česko : Ottův slovník*. Praha : Ottovo nakladatelství, 2008
* VANÍČEK, V. *Vratislav II. (I.) První český král*. Praha: Vyšehrad, 2004
* VOŠAHLÍKOVÁ, Pavla, a kol. *Biografický slovník českých zemí : 1. sešit : A*. Praha : Libri, 2004


| ?Адэлаіда (княгіня чэшская) — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Міхай[d] |  | Такшань |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Вазул[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Андраш I |  |  |  |  | Адэлаіда[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | (Emöke) de Tatonyi[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Святаслаў Ігаравіч |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  | Адэлаіда |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Яраслаў Уладзіміравіч |  | Уладзімір Святаславіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Малуша |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Анастасія Яраслаўна |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Эрык Пераможца |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Олаф Шатконунг |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Інгігерда |  |  |  |  | Сігрыд Гордая |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Эстрыд Абадрыцкая |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · genealogics.org |
**Вільгельміна Страндберг** (шведск.: Maria Wilhelmina Strandberg; 6 лістапада 1845 — 16 кастрычніка 1914) — шведская оперная спявачка (мецца-сапрана), выступала ў Каралеўскай оперы ў Стакгольме ў 1867—1903 гадах у ролі субрэткі.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Стакгольме ў 1845 годзе, была дачкой музычнага педагога і арганіста Вільгельма Сёрлінга і Марыі Эліса Урэтман. Выхоўвалася ў музычнай сям’і і ў 1862—1865 гг. вучылася сольным спевам у Каралеўскай вышэйшай музычнай школе ў Стакгольме. Яе выкладчыкамі былі Юліус Гюнтэр, Ісак Альберт Берг і Фрэдрыка Стэнхамар.

Дэбют Вільгельміны адбыўся 18 кастрычніка 1867 года ў Каралеўскім тэатры ў ролі Жаннет у оперы комік Нікаля Ізуара «Джаконда». Вясной 1868 года яе прынялі ў Драматычны тэатр, дзе яна гуляла ролі субрэтак. Неўзабаве ёй пачалі давяраць ролі ў класічнай оперы: Цэрліны ў «Доне Жуане», Керубіна ў «Вяселлі Фігара», Мікаэлы ў «Кармэн», Магдалены ў шведскай прэм’еры «Нюрнбергскіх майстэрзінгераў», Марты ў «Фаўсце», Паміна ў «Чароўнай флейце» .

У 1878 годзе яна выйшла замуж за служачага мытні Улафа Страндберга, сына актрысы Аўроры Вільгельміны Страндберг і опернага спевака Улафа Страндберга Старэйшага.

18 кастрычніка 1892 года, калі Вільгельміна выканала ролю маркізы ў «Дачцэ палка», на святкаванні яе 25-годдзя працы ў Драматычным тэатры яна была ўзнагароджана залатым медалём Літаратуры і мастацтваў (Швецыя).

Вільгельміна пакінула оперную сцэну ў лістападзе 1903 года. У 1908 годзе яе прынялі ў Шведскую каралеўскую музычную акадэмію.

Вільгельміна Страндберг памерла ў Стакгольме ў 1914 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Musikverkets auktoritetsdatabas — 2017. Праверана 6 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q42160060'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | LIBRIS: 411623 · VIAF: 1585153653278355900003 |