**Ча́шніцкі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Віцебскай вобласці Беларусі. Цэнтр — горад Чашнікі.

Геаграфія
---------

Раён размешчаны ў паўднёвай частцы Віцебскай вобласці, мяжуе з Бешанковіцкім, Лепельскім, Сенненскім, Талачынскім раёнамі Віцебскай вобласці, Крупскім і Барысаўскім раёнамі Мінскай вобласці.

Паверхня раёна плоскахвалістая, пераважна ў межах Чашніцкай раўніны. На захадзе тэрыторыя ўзгорыстая. Тут платопадобныя ўчасткі Лукомскага ўзвышша. 34 % тэрыторыі размешчаны на вышыні 160—180 м над узроўнем мора, 50 % ніжэй 160, 10 % — вышэй за 200 м. Глыбіня расчлянення рэльефу да 15 м/км², у некаторых мясцінах даходзіць да 30—50 м/км². Найвышэйшая кропка раёна — гара Спаская (256,7 м над узроўнем мора), якая знаходзіцца за 2 км на паўночны усход ад вёскі Дабрамыслі Новазаранскага сельсавета. Ніжэйшая адзнака — урэз ракі Улы ля вёскі Дзямідавічы на мяжы з Бешанковіцкім раёнам — 122 м.

У раёне маюцца радовішчы глін, пясчана-жвіровага матэрыялу, сапрапеляў, торфу.

Рэкі Чашніччыны адносяцца да Верхнедняпроўскага і Верхневілейскага гідралагічных раёнаў. Найбольш значнымі з’яўляюцца Ула з прытокамі Лукомка і Усвейка, Эса. Апроч іх праз тэрыторыю раёна працякаюць рэкі — Байна, Югна, Верацея і інш. Агульная даўжыня асушальнай сеткі 8,7 тыс. км. у т. л. адрэгуляваных водапрыёмнікаў больш за 60 км, магістральных і падводных каналаў 473 км, рэгуляцыйных каналаў больш за 490 км.

У раёне звыш 70 азёр. Найбольш вялікія — Лукомскае, Жэрынскае, Чарэйскае, Баярскае. Іншыя: Глыбочына.

Пад лесам у раёне знаходзіцца 24 % тэрыторыі. Прадстаўлены лясы елкай і сасной, якія займаюць 60 % усяго лесафонду. Лісцёвыя лясы займаюць 10 %. Гэта бяроза, асіна, вольха шэрая і чорная. Астатняя тэрыторыя — змешаныя лясы.

У лясах раёна можна сустрэць лася, дзіка, казулю, ваўка, лісіцу, куніцу, гарнастая, вавёрку, зайца-беляка і зайца-русака, норку еўрапейскую, бабра, выдру, андатру, вожыка, янотападобнага сабаку, барсука, ласку і інш. У лясах мноства птушак: шэрыя і белыя курапаткі, глухары, рабчыкі, качкі, гусі, цецерукі, вальдшнепы, бекасы, гарснепы, совы, сарокі, вароны, буслы, вераб'і, жаўрукі, сойкі, удоды, дразды-рабіннікі, чорныя дразды, шызаваронкі, салаўі, сініцы, малінаўкі, крумкачы, ястрабы-цецерукоўнікі і ястрабы-перапялятнікі, канюкі, скапы. У апошнія гады назіраецца значнае павелічэнне колькасці чаек, асабліва на Лукомскім возеры.

На тэрыторыі раёна знаходзяцца частка (360 га) рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Сялява» і 4 заказнікі мясцовага значэння:

* Біялагічны заказнік «Зялёнае Ляда».
* Біялагічны заказнік «Ліпнікі».
* Біялагічны заказнік «Саснягі».
* Геалагічны заказнік «Хвашчавое».

Гісторыя
--------

Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Віцебскай акругі БССР. Цэнтр — мястэчка Чашнікі. 20 жніўня 1924 года падзелены на 8 сельсаветаў: Альшанскі (Вялікаальшанскі), Асташоўскі, Дварэцкі, Іванскі, Лазукоўскі, Пачаевіцкі, Цяпінскі, Чашніцкі. 24 верасня 1926 года Чашніцкі сельсавет скасаваны. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 1 красавіка 1931 года Асташоўскі сельсавет перайменаваны ў Вяжоўскі. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны Бачэйкаўскі сельсавет Бешанковіцкага раёна; Сокараўскі сельсавет скасаванага Ульскага раёна; Вяцерскі, Гільскі (Гілянскі), Замацкі, Лукомльскі, Слідчанскі, Стражэвіцкі, Чарэйскі сельсаветы скасаванага Чарэйскага раёна. 25 ліпеня 1931 года Бачэйкаўскі і Сокараўскі сельсаветы перададзены Бешанковіцкаму раёну. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе Лепельскай акругі, з 20 лютага 1938 года — у складзе Віцебскай вобласці. 27 верасня 1938 года Чашнікі атрымалі статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Вяцерскі, Гільскі, Замацкі і Стражэвіцкі сельсаветы, утвораны Старасельскі сельсавет, які скасаваны 1 красавіка 1960 года. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Чашнікі, Альшанскі, Вяжоўскі, Дварэцкі, Іванскі, Лазукоўскі, Лукомльскі, Пачаевіцкі, Слідчанскі, Цяпінскі і Чарэйскі сельсаветы перадазены Бешанковіцкаму раёну.

6 студзеня 1965 года раён адноўлены, уключаў гарадскі пасёлак Чашнікі і 11 сельсаветаў: Альшанскі, Вяжоўскі, Іванскі, Лазукоўскі, Лукомльскі, Пачаевіцкі, Слідчанскі, Цяпінскі і Чарэйскі Бешанковіцкага раёна, Кашчынскі і Красналуцкі Лепельскага раёна. 16 жніўня 1965 года ўтвораны Латыгаліцкі сельсавет, скасаваны Вяжоўскі сельсавет. 31 снежня 1965 года ўтвораны гарадскі пасёлак Новалукомль. 7 лютага 1966 года гарадскі пасёлак Чашнікі атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 22 жніўня 1967 года пасёлак торфапрадпрыемства «1 Мая» перайменаваны ў рабочы пасёлак Акцябрскі. 7 чэрвеня 1968 года Слідчанскі сельсавет перайменаваны ў Антапольскі. 31 ліпеня 1970 года гарадскі пасёлак Новалукомль атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 11 сельсаветаў, 249 населеных пунктаў. 22 красавіка 1980 года Кашчынскі сельсавет перайменаваны ў Новазаранскі, Лазукоўскі — у Кругліцкі, Цяпінскі — у Празямлянскі. 20 кастрычніка 1995 года Чашніцкі раён і горад Чашнікі аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 8 красавіка 2004 года рабочы пасёлак Акцябрскі аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак), скасаваны Акцябрскі пассавет, Латыгаліцкі, Пачаевіцкі і Чарэйскі сельсаветы. 10 кастрычніка 2013 года скасаваны Антапольскі сельсавет.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва раёна складала 41,2 тыс. у 2001; 38,4 тыс. чал. у 2005. На 1.01.2009 36,0 тыс. чал. у т.л. гарадское насельніцтва складае 23,6 тыс. сельскае насельніцтва — 12,4 тыс. чал.

Буйнейшых населеным пунктам Чашніцкага раёна з’яўляецца горад Новалукомль (14,1 тыс. чал.). Раённы цэнтр — горад Чашнікі (9,5 тыс. чал.), размешчаны на рацэ Ула (левы прыток Заходняй Дзвіны), за 95 км ад Віцебска, 190 км ад Мінска, 3 км ад чыгуначнай станцыі Чашнікі на лініі Орша-Лепель. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з Лепелем, Новалукомлем, Сянном.

Сярод сельскіх паслелішчаў найбольш значныя вёскі Антаполле, Альшанка, Вялікая Вядрэнь, Гілі, Іванск, Красналукі, Кругліца, Латыгалічы, Лукомль, Новая Зара, Пачаевічы, Цяпіна, Чарэя, Дварэц.

Гаспадарка
----------

Буйнейшыя прамысловыя прадпрыемствы:

* Завод керамзітавага гравію, ААТ
* Завод «ЭЛАСТ», ААТ
* Завод «Этон», ААТ
* Лукомская ДРЭС
* Новалукомскі малочны завод, ААТ
* Папяровая фабрыка «Чырвоная зорка», ААТ
* Чашніцкі завод харчовых прадуктаў, КУПП
* Чашніцкі льнозавод, ААТ

Славутасці
----------

Асноўны артыкул: **Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Чашніцкага раёна**
* Троіцкая (Белая) царква ў 5 км ад Чашнікаў, на беразе возера Белае. (пач. XVI ст.)
* Сядзіба графа В. І. Валадковіча ў Іванску. (2-я пал. XIX — пач. XX ст.)
* Свята-Мікалаеўская царква, Браздзецкая Слабада

Сацыяльная сфера
----------------

### Адукацыя

Асноўны артыкул: **Адукацыя ў Чашніцкім раёне**
Сістэма адукацыі Чашніцкага раёна прадстаўлена навучальнымі ўстановамі рознага тыпу. У 2017 годзе ў раёне дзейнічала 17 устаноў дашкольнай адукацыі: яслі-сад — 8, дзіцячыя сады — 2, вучэбна-педагагічныя комплексы «дзіцячы сад-школа» — 7. У 2017/2018 навучальным годзе дзейнічала 15 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, у якіх навучалася 2976 вучняў. Навучальны працэс у школах забяспечвалі 402 настаўнікі.

### Ахова здароўя

Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ў Чашніцкім раёне ажыццяўляюць: Новалукомльская цэнтральная раённая бальніца, Чашніцкая бальніца, Навазорская бальніца сястрынскага догляду, амбулаторыі агульнай практыкі, брыгады хуткай медыцынскай дапамогі, фельчарска-акушэрскія пункты: Антапольскі ФАП (в. Антаполле); Вядрэньскі ФАП (аг. Малая Вядрэнь); Вяцерскі ФАП (в. Вяцера); Грынькоўскі ФАП (в. Грынькі); Дварэцкі ФАП (аг. Дварэц); Замачкаўскі ФАП (в. Замачак); Іванскі ФАП (аг. Іванск); Кругліцкі ФАП (в. Кругліца); Латыголіцкі ФАП (в. Латыголічы); Лукомльскі ФАП (аг. Лукомль); Альшанскі ФАП (аг. Альшанка). Функцыянуюць аптэкі.

Вядомыя асобы
-------------

* Павел Рыгоравіч Барадаўка — поўны кавалер ордэна Славы.
* Ягор Ягоравіч Батальёнак (1946, Вялікія Труханавічы) — беларускі мастак.
* Леанід Уладзіміравіч Буткевіч (1918, в. Хотліна — 1985) — Герой Савецкага Саюза.
* Аляксандр Мікітавіч Віташкевіч — Герой Сацыялістычнай Працы.
* Васіль Аляксандравіч Дзямідаў (1921, Чарэя) — Герой Савецкага Саюза.
* Іван Міхайлавіч Краснік (1906, в. Іванск — ?) — Герой Савецкага Саюза.
* Яўген Гаўрылавіч Навіцкі (1912, вёска Копцевічы — 1997) — Герой Савецкага Саюза.
* Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч (1887, в. Красналукі — 1938) — грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, журналіст.
* Сяргей Фаміч Пшонны (1922, Кушняроўка — 1994) — Герой Савецкага Саюза.
* Марцін Акімавіч Сурын — Герой Савецкага Саюза.
* Алесь Шашкоў — беларускі пісьменнік.

Гл. таксама
-----------

* Чырвоны прамень

Зноскі
------

1. 1 2 3  Вынікі перапісу 2009 года
2. ↑  «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь» (па стане на 1 студзеня 2011 г.)
3. ↑  *Пасанен В. Э. Дикусар Е. А. Стёпин С. Г.* Горные вершины Витебской области. — Минск: Право и экономика, 2016. — 162 с. — ISBN 978-985-552-569-2. С.11
4. ↑  Белорусская ССР. Административно-территориальное деление. На 1 января 1974 года. (руск.). — Выданне 5-е. — Мн.: Беларусь, 1974. — С. 62. — 248 с. — 10 000 экз.
5. ↑  Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области Архівавана 5 кастрычніка 2021.
6. ↑  Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области Архівавана 17 ліпеня 2021.
7. ↑  Асвета. Чашніцкі раён
8. ↑  Медыцына. Чашніцкі раён

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Чашніцкага раёна / рэдкал. М. Ц. Дробыш [і інш.]. — Мн. 1997.

Спасылкі
--------

* Спіс населенных пунктаў Чашніцкага раёна па сельсаветах
* Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі "Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць"
* Чашники. NET Архівавана 6 ліпеня 2014.: інфармацыйны партал горада
* Чашніцкі раён на radzima.org
* Чашніцкі раённы выканаўчы камітэт. Афіцыйны сайт

| ⛭Чашніцкі раён |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Гарады | 
* Новалукомль
* **Чашнікі**

 |  |
| Сельсаветы | 
* Альшанскі
* Іванскі
* Красналуцкі
* Кругліцкі
* Лукомльскі
* Новазаранскі
* Празямлянскі

 |

 |

 |
| 

| Гісторыя (1924—1962, з 1965) |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Гарады | 
* Новалукомль (з 1970)
* **Чашнікі** (з 1966)

 |
| Гарадскія пасёлкі | 
* Новалукомль (1965—1970)
* **Чашнікі** (1938—1962, 1965—1966)

 |
| Рабочыя пасёлкі | 
* Акцябрскі (1967—2004)

 |
| Мястэчкі | 
* Чашнікі (1924—1938)

 |
| Сельсаветы | 
* Альшанскі (1924—1962, з 1965)
* Антапольскі (1968—2013)
* Асташоўскі (1924—1931)
* Бачэйкаўскі (1931)
* Вяжоўскі (1931—1962, 1965)
* Вяцерскі (1931—1954)
* Гільскі (1931—1954)
* Дварэцкі (1924—1962)
* Замацкі (1931—1954)
* Іванскі (1924—1962, з 1965)
* Кашчынскі (1965—1980)
* Красналуцкі (з 1965)
* Кругліцкі (з 1980)
* Лазукоўскі (1924—1962, 1965—1980)
* Латыгаліцкі (1965—2004)
* Лукомльскі (1931—1962, з 1965)
* Новазаранскі (з 1980)
* Пачаевіцкі (1924—1962, 1965—2004)
* Празямлянскі (з 1980)
* Слідчанскі (1931—1962, 1965—1968)
* Сокараўскі (1931)
* Старасельскі (1954—1960)
* Стражэвіцкі (1931—1954)
* Цяпінскі (1924—1962, 1965—1980)
* Чарэйскі (1931—1962, 1965—2004)
* Чашніцкі (1924—1926)

 |

 |

 |

| ⛭Віцебская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Аршанскі
* Бешанковіцкі
* Браслаўскі
* Верхнядзвінскі
* Віцебскі
* Гарадоцкі
* Глыбоцкі
* Докшыцкі
* Дубровенскі
* Лепельскі
* Лёзненскі
* Мёрскі
* Пастаўскі
* Полацкі
* Расонскі
* Сенненскі
* Талачынскі
* Ушацкі
* Чашніцкі
* Шаркаўшчынскі
* Шумілінскі

 | Герб Віцебскай вобласціГерб Віцебскай вобласці |
| Гарады | 
* Барань
* Браслаў
* Верхнядзвінск
* **Віцебск**1
* Гарадок
* Глыбокае
* Дзісна
* Докшыцы
* Дуброўна
* Лепель
* Мёры
* Наваполацк1
* Новалукомль
* Орша
* Паставы
* Полацк
* Сянно
* Талачын
* Чашнікі

 |
| Пгт | 
* Арэхаўск
* Асвея
* Багушэўск
* Балбасава
* Бешанковічы
* Бягомль
* Варапаева
* Ветрына
* Відзы
* Езярышча
* Копысь
* Коханава
* Лёзна
* Лынтупы
* Обаль
* Падсвілле
* Расоны
* Сураж
* Ушачы
* Шаркаўшчына
* Шуміліна
* Янавічы

 |
| 1горад абласнога падпарадкавання |

| Чашніцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |
| --- |
| 

| Чашніцкі раён у Віцебскай акрузе (1924—1930) |
| --- |
| Віцебская акруга існавала ў 1924—1930 гадах |
| Цэнтр | 
* **Віцебск**

 |
| Раёны | 
* Бешанковіцкі
* Віцебскі
* Высачанскі
* Гарадоцкі
* Езярышчанскі (да 1929)
* Лёзненскі
* Лосвідскі (з 1924 — Кузняцоўскі, да 1927)
* Мяжанскі
* Сенненскі
* Сіроцінскі
* Суражскі
* Чашніцкі

 |

 |
| 

| Чашніцкі раён у Лепельскай акрузе (1935—1938) |
| --- |
| Лепельская акруга існавала ў 1935—1938 гадах |
| Цэнтр | **Лепель** |
| Раёны | Бягомльскі · Лепельскі · Ушацкі · Чашніцкі |

 |
| 

| Чашніцкі раён у Віцебскай вобласці БССР (1938—1962, з 1965) |
| --- |
| Віцебская вобласць БССР існавала ў 1938—1990 гадах |
| Цэнтр вобласці | Віцебск |
| Раёны | 
* Аршанскі
* Арэхаўскі (1946—1956)
* Асвейскі (1938—1944, 1954—1959)
* Багушэўскі (1938—1960)
* Бешанковіцкі
* Браслаўскі (з 1960)
* Верхнядзвінскі (з 1962)
* Ветрынскі (1938—1944, 1954—1960)
* Відзскі (1960—1962)
* Віцебскі
* Гарадоцкі
* Глыбоцкі (з 1960)
* Докшыцкі (1960—1962, з 1965)
* Дрысенскі (1938—1944, 1954—1962)
* Дубровенскі (1938—1962, з 1965)
* Дунілавіцкі (1960)
* Езярышчанскі (1958—1962)
* Коханаўскі (1946—1956)
* Лепельскі
* Лёзненскі
* Мёрскі (з 1960)
* Мехаўскі (з 1958 — Езярышчанскі)
* Пастаўскі (з 1960)
* Пліскі (1960—1962)
* Полацкі (1938—1944, з 1954)
* Расонскі (1938—1944, 1954—1962, з 1965)
* Сенненскі
* Сіроцінскі (з 1961 — Шумілінскі)
* Суражскі (1938—1960)
* Талачынскі
* Ульскі (1946—1956)
* Ушацкі (1938—1944, 1954—1962, з 1966)
* Чашніцкі (1938—1962, з 1965)
* Шаркаўшчынскі (1960—1962, з 1966)
* Шумілінскі (1961—1962, з 1966)

 |

 |