recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дрэвы-помнікі** — дрэвы, якія лічацца каштоўнымі аб'ектамі жывой прыроды ці культурна-гістарычнымі аб'ектамі і ахоўваюцца дзяржавай; помнікі прыроды. Бываюць рэспубліканскага і мясцовага значэння. Ахова дрэў-помнікаў прадугледжвае перадачу іх пад ахоўнае абавязацельства, паспартызацыю, прафілактычнае і бягучае лячэнне.

Беларусь
--------

На Беларусі каля 120 асобных дрэў-помнікаў аб'яўлены помнікамі прыроды, сярод іх рэспубліканскага значэння каля 90. Да іх належаць векавыя дрэвы, у т.л. дубы-волаты, напрыклад, цар-дуб у Маларыцкім, Сувораўскі дуб у Кобрынскім раёнах Брэсцкай вобласці, дуб-волат у Докшыцкім раёне Віцебскай вобласці, і дрэвы рэдкіх інтрадукаваных відаў, напрыклад, карыя авальная ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці, ліпа каралінская ў Слонімскім раёне Гродзенскай вобласці, хвоя кедравая еўрапейская ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці.

Помнікамі прыроды лічацца таксама 95 груп дрэў-помнікаў, сярод іх рэспубліканскага значэння 30. Гэта натуральныя ўчасткі лесу — дубровы, хвойнікі, бярэзнікі, ясеннікі — і насаджэнні з удзелам інтрадукаваных відаў, напрыклад, лістоўніцы ў Баранавіцкім, хвоі веймутавай у Пружанскім раёнах Брэсцкай вобласці.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
**Ціраспальская і Дубасарская епархія** — епархія праваслаўнай царквы Малдовы. Уключае ўсю тэрыторыю Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі. Складаецца з пяці благачыній: Каменскае, Рыбніцкае, Дубасарскае, Грыгарыёпальскае, Слабадзейскае.

Гісторыя
--------

2 верасня 1990 года было створана Бендэрскае вікарыяцтва (вікарны епіскап Вікенцій (Марар)), куды ўвайшла таксама левабярэжная частка Малдовы. 18 ліпеня 1995 года створана Дубасарскае вікарыяцтва Малдаўскай мітраполіі, якое ў 1998 годзе было ператворана ў Ціраспальска-Дубасарскую епархію. 

Дзейнічае духоўнае вучылішча і два манастыры: мужчынскі Прарока і Хрысціцеля Гасподняга Яна Прадцечы (Рыбніцкі раён) і жаночы свв. першавярхоўных апп. Пятра і Паўла (Бендэр).

Архіерэй — архіепіскап Ціраспальскі і Дубасарскі Юсцініян (Аўчыннікаў).

1. ↑
**Брытанская акадэмія** — нацыянальная акадэмія Вялікабрытаніі для грамадскіх і гуманітарных навук.

Акадэмія аб’ядноўвае больш за 800 навукоўцаў. З’яўляецца самакіравальнай і незалежнай арганізацыяй. Размяшчаецца ў Лондане.

Гісторыя
--------

Брытанская акадэмія 
У 1901 па ініцыятыве Лонданскага каралеўскага таварыства, для прадстаўлення інтарэсаў брытанскай гуманітарнай навукі, была створана акадэмія. Гэта дазволіла ёй удзельнічаць у Міжнароднай асацыяцыі акадэмій (МАА), заснаванай у 1899 годзе.

Брытанская акадэмія была зацверджана ў 1902 годзе каралеўскай хартыяй.

Першым прэзідэнтам Брытанскай акадэміі (1902—1907) стаў Дональд Макей, 11 лорд Рэй. Першым сакратаром акадэміі на працягу амаль трох дзесяцігоддзяў быў адзін з ініцыятараў яе стварэння Ізраэль Голанц.

Поўная афіцыйная назва: **The British Academy for the Promotion of Historical, Philosophical and Philological Studies** (Брытанская акадэмія па садзейнічанні гістарычным, філасофскім і філалагічным даследаванням).

У складзе Акадэміі 18 аддзяленняў або секцый.

Члены Акадэміі падзяляюцца на *Ordinary Fellows* (звычайных членаў), *Senior Fellows* (старэйшых сяброў — навукоўцаў, якім больш за 70 гадоў), *Corresponding Fellows* (членаў-карэспандэнтаў) і *Honorary Fellows* (ганаровых членаў, колькасць якіх не перавышае 20 чалавек).
Штогод у Акадэмію абіраецца да 35 новых звычайных членаў.

Спасылкі
--------

* British Academy  (англ.)

1. ↑  ROR Data — v1.19 — 2023. — doi:10.5281/ZENODO.7644942<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q116976023'></a>
2. 1 2  *(unspecified title)* Праверана 14 лютага 2022.
3. ↑   Праверана 9 кастрычніка 2022.
4. ↑   Праверана 17 студзеня 2023.
Цісканіна адбылася ў Сеуле (Паўднёвая Карэя) увечары 29 кастрычніка 2022 года на святкаванні Хэлоўіна. Паводле наяўных звестак, 151 чалавек загінуў.

Мерапрыемства было першым масавым святкаваннем пасля адмены абмежаванняў, звязаных з COVID-19. У раёне Ітхэвон знаходзяцца шматлікія кавярні, рэстараны, забаўляльныя ўстановы. У асноўным удзельнікі гулянняў былі не старэйшыя за 30 гадоў. Прыкладна ў 22:15 па мясцовым часе каля адной з устаноў сабраўся вялікі натоўп ахвотных пабачыць знакамітасць, якая меркавана там адпачывала. Гэта месца знаходзіцца на стромкім схіле, калі адзін чалавек упаў, іншыя людзі ў натоўпе па інэрцыі пачалі губляць раўнавагу і падаць адзін на аднаго.

Прэзідэнт Паўднёвай Карэі Юн Сок Ёль выступіў з заявай, у якой заклікаў чыноўнікаў забяспечыць аператыўную дапамогу пацярпелым і праверыць бяспеку святкаванняў.

Механізм утварэння цісканіны параўноўваюць з такім жа, як на Нямізе ў Мінску ў 1999 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  cnn.com
2. ↑  belta.by
3. ↑  aljazeera.com
4. ↑  theguardian.com
5. ↑  Nashaniva.com
**Сцяпскі́ (Сцяпо́ўскі) сельсаве́т** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Жлобінскага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Сцяпы.

Утвораны 20 жніўня 1924 года як **Сцяпскі сельсавет** у складзе Парыцкага раёна Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Парыцкім раёне БССР. 5 снежня 1931 года частка сельсавета ўвайшла ў склад новаўтворанага Малінаўскага нацыянальнага польскага сельсавета. 14 мая 1936 года сельсавет узбуйнены за кошт далучэння часткі скасаванага Малінаўскага нацыянальнага польскага сельсавета. З 20 лютага 1938 года ў складзе Палескай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Шчадрынскага сельсавета.

18 студзеня 1965 года ўтвораны зноў як **Сцяпскі (Сцяпоўскі) сельсавет** у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці БССР з часткі Шчадрынскага сельсавета ў складзе 6 населеных пунктаў (Зарэчча, Новая Мар’еўка, Салоцін, Селішча, Сцяпы і Успалішча). 21 верасня 1992 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Шчадрынскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
2. ↑  Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
**Ахова працы** — сістэма забеспячэння бяспекі жыцця і здароўя працаўнікоў падчас працоўнай дзейнасці, якая ўключае прававыя, сацыяльна-эканамічныя, арганізацыйныя, тэхнічныя, псіхафізіялагічныя, санітарна-гігіенічныя, лячэбна-прафілактычныя, рэабілітацыйныя і іншыя мерапрыемствы і сродкі.

Мерапрыемствы *сацыяльна-эканамічнага характару* накіраваны на стварэнне, развіццё і ўдасканаленне эканамічнай базы аховы працы на вытворчасці.

*Арганізацыйныя мерапрыемствы* накіраваны на практычнае ажыццяўленне працоўнага заканадаўства на аснове Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, Працоўнага Кодэкса Рэспублікі Беларусь, правілаў, нормаў, інструкцый па тэхніцы бяспекі.

Мерапрыемствы *тэхнічнага характару* накіраваны на засцярогу працоўных ад вытворчых траўмаў і няшчасных выпадкаў, на палягчэнне працы і прадухіленне чыннікаў, якія выклікаюць траўматызм і шкодныя ўздзеянні на арганізм чалавека.

Мерапрыемствы *санітарна-гігіенічнага характару* накіраваны на забеспячэнне здаровых умоў працы на прадпрыемствах, будаўнічых пляцоўках, у арганізацыях і ўстановах шляхам арганізацыі побытавых памяшканняў, рацыянальнага асвятлення працоўных месцаў, зніжэння ўзроўню уздзеяння ўсіх шкодных вытворчых фактараў.

Мерапрыемствы *лячэбна-прафілактычнага характару* накіраваны на стварэнне на прадпрыемстве (па неабходнасці і магчымасці) медыцынскіх пунктаў, сеткі санаторыяў і прафілакторыяў.

Асноўным метадам аховы працы з’яўляецца выкарыстанне тэхнікі бяспекі.

Адным з прадметаў увагі аховы працы з’яўляецца *Прафесійнае захворванне* — захворванне, выкліканае ўздзеяннем шкоднага фактару ва ўмовах вытворчасці і пацверджанае ва ўстаноўленым парадку. Прыватным выпадкам прафесійнага захворвання з’яўляецца *прафесійнае атручванне* — вострая ці хранічная інтаксікацыя, выкліканая шкодным хімічным фактарам ва ўмовах вытворчасці.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4068817-3 |
**Ціт Зэ́ман** (4 студзеня 1915, Вайнары — 8 студзеня 1969, Браціслава) — славацкі рымска-каталіцкі святар, мучанік.

Біяграфія
---------

Ціт быў старэйшым з 10 дзяцей сям’і Зэман.

У 1932 годзе склаў манаскія абяцанні, а ў 1940 годзе прыняў святарскія пасвячэнні. Дапамагаў будучым святарам пераадольваць «жалезную заслону» ў кірунку Турына. Таксама аказваў і дыяцэзіяльным кандыдатам да святарства[*праясніць*]. Пасля двух паспяховых экспедыцый быў затрыманы, спрабуючы пераправіць трэцюю экспедыцыю ў красавіку 1951 года. Быў арыштаваны, 12 гадоў быў вязнем і 5 гадоў прабываў на свабодзе пад умоўна-датэрміновым вызваленнем.

Быў рэабілітаваны ў 1991 годзе.

30 верасня 2017 года ў Браціславе (Славакія) адбылася якога беатыфікацыя.

Зноскі
------

1. 1 2  Titus Zeman // GCatholic.org — 1997.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25932135'></a>
2. ↑  Evidence zájmových osob StB (EZO)<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104900509'></a>
3. ↑
4. ↑  8 студзеня — першы літургічны ўспамін бл. Ціта Зэмана SDB(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1162204982 · ISNI: 0000 0000 5702 1989 · LCCN: no2019042000 · NKC: jx20051206006 · VIAF: 84348346 |
**Ахмед Бузай Абу Рыша** (араб. أحمد أبو ريشة‎‎; нар. 1969) — іракскі палітык.

Біяграфія
---------

Ахмед нарадзіўся ў 1969 годзе і на тры гады старэйшы за свайго брата Абдула Сатара Бузай Аль-Рышаві. Ён з’яўляецца членам племя Дулаім. 

13 верасня 2007 тэрарысты забіваюць Абдулу, пасля чаго Ахмед быў абраны племяннымі правадырамі новым лідарам «Савета выратавання Анбара».

Пазней ён узначальвае палітычную кааліцыю «Абуджэнне Ірака і нацыянальны альянс незалежных дзяржаў». Аднак Ахмед Абу Рыша пацярпеў няўдачу на парламенцкіх выбарах 2010 года, атрымаўшы толькі 2,66% галасоў і 4 месцы. Альянс прайграў большасць галасоў Іракскаму нацыянальнаму руху, узначаленаму Аядам Алаві.

Абу Рыша аб’яднаў свае сілы з іншымі пра-суніцкімі пратэстнымі і пра-федэралісцкімі групамі, далучыўшыся да спісу Uniters на выбарах у мухафазе Анбар у 2013 годзе. Гэты спіс быў самай паспяховай партыяй. Хоць ён падтрымліваў пратэстны рух, Абу Рыша выступаў супраць стварэння суніцкага федэральнага рэгіёну, падобнага Курдыстану.

Пазней ён становіцца адным з арганізатараў пратэстных акцый у 2012—13 гадах.

Зноскі
------

1. ↑  Tina Susman.  Iraqi sheik a contrast to his slain brother **(нявызн.)** (13 October 2007). Праверана 31 August 2013.
2. ↑  Sunni Sheik Who Backed U.S. in Iraq Is Killed, *The New York Times*, September 14, 2007
3. ↑  Iraq’s Hezbollah forms new militia to frighten protesters: Sunni leader **(нявызн.)** (27 February 2013). Праверана 31 August 2013.
4. ↑  Ali Abel Sadah.  Sunni Iraqi Leaders Accused Of Supporting Terrorism **(нявызн.)** (11 March 2013). Праверана 31 August 2013.
5. ↑  Ahmed Maher.  Iraq Sunnis threaten army attacks after protest deaths **(нявызн.)** (26 January 2013). Праверана 31 August 2013.
**Сейсілуг** вал.: Seisyllwg — раннесярэднявечная дзяржава ў Паўднёва-Заходнім Уэльсе (хутчэй княства, чым каралеўства), якая існавала ў VII—X стст.

У 720 годзе кароль Керэдыгіяна Сейсіл ап Клідаг — прамы нашчадак Керэдыга перамог Дывед і адабраў у яго вобласць Істрад-Тыві. Новая дзяржава была названа ў яго гонар Сейсілугам. Гэта новаўтворанае каралеўства працягвала пашырацца. У канцы VII — пачатку VIII стагоддзяў у яго склад увайшлі Біэлт і Гвертрыніян. Мужчынская лінія роду караля Керэдыга згасла ў 872 годзе са смерцю Гургана ап Мейрыга. Скарыстаўшыся дынастычным крызісам, яго швагер Родры Вялікі захапіў Сейсілуг і зрабіў яго на некаторы час субкаралеўствам Гвінеда. Аднак пасля смерці Родры яго сын Кадэл у той ці іншай ступені аднавіў незалежнасць Сейсілуга. У 904 годзе Кадэл заваяваў суседні Дывед, пасадзіўшы там свайго сына Хівела Добрага. А ў 920 годзе Хівел, атрымаўшы ў спадчыну трон Сейсілуга, аб'яднаў абедзве свае дзяржавы ў каралеўства Дэхейбарт.

Спіс каралёў
------------

* Сейсіл ап Клідаг (665—700)
* Артуіс ап Сейсіл (700—735)
* Дыўнуал ап Артуіс (735—770)
* Меўрыг ап Дыўнуал (770—807)
* Артэн ап Меўрыг (807-80)
* Гуган ап Меўрыг (808—871)
* Кадэл ап Родры (871—909) яго маці Ангарда верх Мейрыг
* Клідаг ап Кадэл (909—920)

Зноскі
------

1. ↑  EBK: King Rhein of Dyfed & Brycheioniog
2. ↑  Керэдыгіян, Сейсілуг, Дэхейбарт Архівавана 6 верасня 2010.

Літаратура
----------

* *Davies, John.* A History of Wales. — Penguin Books, 2007. — ISBN 9780140284751.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сейсілуг
* Celtic Kingdoms of the British Isles (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брылёў.
**Мікіта Рыгоравіч Брылёў** (27 мая 1896, в. Лучын, Рагачоўскі раён — 16 жніўня 1955) — генерал-лейтэнант (1945).

Біяграфія
---------

Скончыў Сярэднеазіяцкі ўніверсітэт (Ташкент, 1924), Ваенную акадэмію імя Фрунзе ў 1933.

У арміі з 1914, у Чырвонай Арміі з 1918. Удзельнік Грамадзянскай вайны, разгрому басмачоў  (руск.) (бел..

У перыяд Вялікай Айчыннай вайны з ліпеня 1941 гады на Заходнім, Бранскім, Цэнтральным, Беларускім, 1-м і 2-м Беларускіх, 4-м Украінскім франтах: намеснік камандзіра і камандзір дывізіі, начальнік штаба арміі.

Удзельнік абароны Масквы, вызвалення Беларусі (Чавус, Слаўгарада, Рагачова, Магілёва, Мінска, Гродна) і Чэхаславакіі. З 1946 у апараце Міністэрства абароны, камандуючы ваеннай акругай.

У 1951-53 начальнік ваеннай кафедры Сярэднеазіяцкага ўніверсітэта.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Брилёв Никита Григорьевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 81. — 737 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Растоўцаў.

**Мікіта Фёдаравіч Растоўцаў** (руск.: Никита Фёдорович Ростовцев, 1895-21 красавіка 1987) — савецкі вучоны ў галіне жывёлагадоўлі, акадэмік УАСГНІЛ, Герой Сацыялістычнай Працы (1975).

Біяграфія
---------

У 1935 годзе ён скончыў Маскоўскі мясамалочных інстытут і стаў працаваць на высокіх пасадах у жывёлагадоўчай галіне СССР. У 1940—1955 гадах узначальваў Галоўнае ўпраўленне племсаўгасаў Міністэрства саўгасаў СССР, у 1955—1956 гадах быў намеснікам міністра саўгасаў СССР.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Актыўна ўдзельнічаў у распрацоўцы і ўкараненні многіх перадавых на той момант метадаў жывёлагадоўлі, была значна палепшана якасць прадукцыі жывёлагадоўлі і пашыраны яе асартымент. Кіраваў распрацоўкай метаду штучнага асемянення кароў. У 1952 годзе Растоўцаў абараніў доктарскую дысертацыю, у 1956 годзе быў абраны акадэмікам УАСГНІЛ, доўгія гады быў членам прэзідыума гэтай акадэміі. З’яўляўся аўтарам больш чым 400 навуковых прац, у тым ліку 12 кніг і брашур, некаторыя з іх былі пераведзеныя на іншыя мовы. У 1967 годзе Растоўцаву было прысвоена званне заслужанага дзеяча навукі РСФСР.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* К 90-летию АКАДЕМИКА ВАСХНИЛНИКИТЫ ФЕДОРОВИЧА РОСТОВЦЕВА // Вестник сельскохозяйственной науки. 1985, № 9(348). — С. 134.(недаступная спасылка) (руск.)
* Ростовцев Никита Фёдорович (руск.) на сайце «Героі краіны»
**Секст Эмпірык** (Σέξτος Εμπειρικός, пачатак II стагоддзя) — старажытнагрэчаскі ўрач і філосаф, прадстаўнік класічнага антычнага скептыцызму.

Жыў у Александрыі і Афінах. Яго творы «Піронавы палажэнні» (Πυῤῥώνειοι ὑποτύπωσεις) і «Супраць вучоных» (Adversus Mathematicos) з'яўляюцца асноўнымі крыніцамі па філасофіі антычнага скептыцызму. У іх згадана шмат сведчанняў і фрагментаў з вучэнняў філосафаў, чые творы не захаваліся.

Увесь цыкл «Супраць вучоных» шматлікія дзеляць на дзве часткі, з якіх адну называюць «Супраць дагматыкі», а другую «Супраць асобных навук». Кнігі «Супраць дагматыкі», аб'ядноўваючыся з іншым цыклам «Супраць вучоных», звычайна ў навуцы называюцца такімі лічбамі: «Супраць логікі» называецца VII і VIII (так як у гэтым трактаце дзве кнігі), «Супраць фізікаў» — IX і X (па той жа прычыне) і «Супраць этыкаў» — XI (у гэтым трактаце толькі адна кніга і змяшчаецца). Што ж тычыцца кніг, накіраваных супраць асобных вучоных, то яны адпаведна абазначаюцца рымскімі лічбамі I—VI: «Супраць граматыкаў» — I, «Супраць рытораў» — II, «Супраць геаметраў» — III, «Супраць арыфметыкаў» — IV, «Супраць астролагаў» — V, «Супраць музыкантаў»- VI. Звычайна, аднак, кнігі «Супраць дагматыкаў» з прычыны іх філасофскай прынцыповасці друкуюцца раней кніг супраць асобных навук. Таму першыя і самыя прынцыповыя кнігі з усяго цыкла «Супраць вучоных» пазначаюцца лічбамі VII—XI, а кнігі супраць асобных навук пазначаюцца лічбамі I—VI.

Зноскі
------

1. 1 2  Sextus Empiricus // Internet Philosophy Ontology project Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6023365'></a>
2. ↑  Sextus Empiricus // Post-Reformation Digital Library Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7233488'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | zbMATH Open |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90273604 · BNC: a10156756 · BNE: XX988899 · BNF: 11986083g · CiNii: DA01454262 · CONOR: 61927779 · GND: 118764853 · GTAA: 96997 · ICCU: CFIV036442 · ISNI: 0000 0003 7405 571X, 0000 0000 7077 2090 · LCCN: n50002828 · LNB: 000036562 · NDL: 00675038 · NKC: kup20010000090180 · NLA: 35651689 · NLG: 74103 · NLP: A12105065 · NSK: 000467287 · NTA: 069668019 · NUKAT: n96218031 · PTBNP: 29549 · LIBRIS: 393031 · SUDOC: 027922049 · VIAF: 60320706, 97156185, 7383148269824605230005, 786154387267130970006, 2719159478026327990003, 485144647692376595591, 533144647698917878137, 279314919 |

 |
**Грамавы́ ўдар** (ням.: «Donnerkeil») — кодавая назва карнай аперацыі нямецкіх акупацыйных улад у Другой сусветнай вайны супраць партызан і насельніцтва на тэрыторыі Віцебскага, Гарадоцкага, Мехаўскага, Полацкага і Сіроцінскага раёнаў у трохвугольніку Віцебск—Полацк—Невель на захад ад ракі Обаль у сакавіку—красавіку 1943 г. З'яўлялася працягам карнай аперацыі «Шаравая маланка» (ням.: «Kugelblitz») і праводзілася ў 2 этапы: 21—27 сакавіка і 28 сакавіка — 2 красавіка 1943 г.

Аперацыю праводзілі 201-я ахоўная дывізія, 4 ахоўныя батальёны, батальён палка «Брандэнбург», танкавыя ўзводы «Блюхер» і «Вернер», артылерыйскія і сапёрныя падраздзяленні. Кіраўніцтва аперацыяй ажыццяўляў камандзір 201-й ахоўнай дывізіі генерал-маёр Якабі.

Вынікі аперацыі
---------------

Асноўныя сілы партызан (партызанскія брыгады 3-я і 4-я Беларускія, імя С. М. Крапоткіна, брыгада «За Савецкую Беларусь») здолелі
з баямі выйсці з-пад удараў карнікаў. Карнікі загубілі 542 чал. 345 чал. вывезлі на прымусовыя работы ў Германію, захапілі маёмасць і прадукты харчавання.

Былі спалены вёскі Вярэчча (загублена 30 чал.), Фралова (загублена 12 чал.) Гарадоцкага раёна, Шалкова Полацкага раёна, вёскі Дражнікі, Заазер'е, Задобрыя, Зуева, Лапаткова, Чытавухі, Шчамілаўка, Ямішча.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 633. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Пераксі́д на́трыю**, **Na2O2** — неарганічнае пераксіднае хімічнае злучэнне, моцны акісляльнік.

Структура крышталя пераксіду натрыю
Бясколернае крышталічнае рэчыва, растваральнае ў вадзе і этаноле. Тэхнічны пераксід натрыю мае жаўтаваты колер. Шчыльнасць 2,6 г/см³. Пры награванні да тэмпературы вышэй 300 °C (311—400 °С) раскладаецца з вылучэннем кіслароду. Бурна раскладаецца пры тэмпературы вышэй за 540 °С.

Пажаранебяспечны ў прысутнасці арганічных рэчываў.

Атрыманне
---------

Пераксід натрыю атрымліваюць акісленнем расплаўленага натрыю кіслародам (ачышчаным ад вуглякіслага газу і вільгаці паветрам).

Выкарыстанне
------------

Выкарыстоўваецца пры рэгенерацыі паветра (на падводных лодках, у дыхальных прыборах). Водны раствор выкарыстоўваецца пры адбельванні тканін, паперы, воўны, шоўку. У аналітычнай хіміі пераксід натрыю выкарыстоўваецца для пераводу тугаплаўкіх аксідаў у растваральны стан.

Зноскі
------

1. ↑  Натрия пероксид // XuMuk.ru  (руск.)
2. 1 2 3 4  Натрия пероксид // XuMuk.ru  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Натрия пероксид // XuMuk.ru  (руск.)
* Натрия пероксид // XuMuk.ru  (руск.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пераксід натрыю

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777165458 |
**Сексуальная аб'ектывацыя** — гэта адносіна да другога чалавека як да інструмента (аб'екта) для ўласнага сексуальнага задавальнення. Сексуальны аб'ект - чалавек, якога ўспрымаюць як аб'ект для дасягнення сексуальнага задавальнення.

Паняцце сексуальнай аб'ектывацыі і асабліва аб'ектывацыі жанчын - важная частка феміністкай тэорыі і псіхалагічных тэорый, якія абапіраюцца на фемінізм. Шматлікія феміністкі асуджваюць аб'ектывацыю і лічаць, што яна грае важную ролю ў падтрыманні гендарнай няроўнасці. Паняцце сексуальнай аб'ектывацыі таксама з'яўляецца важнай тэмай абмеркаванняў сексуальнай этыкі і філасофіі секса.

Сексуальная аб'ектывацыя жанчын
-------------------------------

У феміністычных даследаваннях аб'ектывацыя жанчын вызначаецца як ігнараванне асабістых і інтэлектуальных магчымасцей і здольнасцей жанчыны і звядзенне каштоўнасці і ролі жанчыны ў грамадстве да інструмента сексуальнага задавальнення. Шматлікія феміністкі адзначаюць наступныя прыклады аб'ектывацыі: сексуалізаваныя выявы жанчын у рэкламе і сродках масавай інфармацыі, вобраз слабых і пакорных жанчын у парнаграфіі, а таксама ў рэкламе і выяўленчым мастацтве, стрыптыз і прастытуцыя, сітуацыі, калі мужчыны адкрыта ацэньваюць ці судзяць жанчын з сексуальнага ці эстэтычнага пункту гледжання ў публічнай прасторы.

Зноскі
------

1. ↑  Barry, Kathleen, *Female Sexual Slavery* (NYU Press, 1994), ISBN 978-0-8147-1069-2, p.247
2. 1 2  Goldenberg, Jamie L. and Tomi-Ann Roberts, 'The Beast within the Beauty: An Existential Perspective on the Objectification and Condemnation of Women' in Jeff Greenberg, Sander Leon Koole, Thomas A. Pyszczynski and Tom Pyszczynski (eds) *Handbook of Experimental Existential Psychology* (Guilford Press, 2004), ISBN 978-1-59385-040-1
3. 1 2  Bartky, Sandra Lee, *Femininity and Domination: Studies in the Phenomenology of Oppression* (Routledge, 1990), ISBN 0-415-90186-3, p. 26
4. ↑  See, for example — Soble, Alan (ed). 1997. *Sex, Love and Friendship: Studies of the Society for the Philosophy of Sex and Love 1977—1992*. Amsterdam: Rodopi. ISBN 90-420-0227-1. Chapters 13-16.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781315948 |
Пераклад поўнай Бібліі на эсперанта, здзейснены каталіцкімі і пратэстанцкімі эсперантыстамі (2006)
З'яўленне **перакла́даў Бі́бліі на эспера́нта** мела вялікае значэнне для прызнання гэтай мовы жывой. Наяўнасць на эсперанта такой грунтоўнай працы, як пераклад Бібліі, надало ёй статус дамінуючай штучнай мовы ў параўнанні з іншымі. Добры пераклад Бібліі дапамог не толькі ў пашырэнні зацікаўлення ў эсперанта, але і пацвердзіў патэнцыял мовы ў экспрэсіўнасці. І вядома ж, пераклад Бібліі на эсперанта ўжываецца ў набажэнствах на гэтай мове.

Заснавальнік эсперанта Людвік Заменгоф пераклаў на яе ўсю Іўдзейскую Біблію. Яго пераклад быў высока ацэнены эсперантыстамі і лічыцца прыкладам для іншых перакладчыкаў і аўтараў на эсперанта. Пазней з'явіліся пераклады Новага Запавету і апокрыфаў.

Спасылкі
--------

* Тэкст *La Sankta Biblio*
Сейсматрываласці і масіўная піраміда Кукулькана горада Чычан-Іца.
Штаб-кватэра ААН у Порт-о-Прэнс пасля землятрусу 12 студзень 2010.
**Сейсматрываласці будаўніцтва** — раздзел грамадзянскай будаўніцтва, які спецыялізуецца ў галіне вывучэння паводзінаў  будынкаў і  збудаванняў пад  сейсмічным уздзеяннем у выглядзе скалынанняў зямной паверхні, страты грунтам сваёй апорнай здольнасці, хваляў цунамі і распрацоўкі метадаў і тэхналогій будаўніцтва будынкаў, ўстойлівых да сейсмічных уздзеянняў.

Сейсматрываласці будаўніцтва можа разглядаць любы будаўнічы аб’ект як  фартыфікацыйнае збудаванне, але прызначанае для абароны ад спецыфічнага суперніка — землятрусу або выкліканых землятрусам катастроф (напрыклад, цунамі).

Галоўныя задачы сейсмостойкого будаўніцтва:

* Вывучэнне працэсаў ўзаемадзеяння будаўнічага аб’екта і няўстойлівага  падставы;
* Ацэнка наступстваў магчымага сейсмічнага ўздзеяння;
* Праектаванне, узвядзенне і падтрыманне ў належным стане сейсматрываласці аб’ектаў.

Зноскі
------

1. ↑  *Shustov, Valentin.*. Building design code and earthquake insurance (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2015. Праверана 28 мая 2015.
**«Котбус»** (ням.: Cottbus) — кодавая назва карнай аперацыі нямецка-фашыстскіх акупантаў у Вялікую Айчынную вайну. Праводзілася супраць партызан і мясцовага насельніцтва у Бягомльскім, Лепельскім, Плешчаніцкім, Халопеніцкім раёнах 20 мая — 21 чэрвеня 1943 года спецыяльнымі карнымі часткамі СС, жандармерыяй, ахоўнымі войскамі, паліцыяй пры падтрымцы рэгулярных войск з танкамі, артылерныяй, авіяцыяй — усяго больш за 80 тыс. чалавек. У раёне Домжарыцкіх і Паліцкіх балот карнікі акружылі партызанскія брыгады «Жалязняк», «Дзядзькі Колі», імя Кірава, але ў ноч на 19 чэрвеня партызаны выйшлі з блакады. За час аперацыі карнікі спалілі дзясяткі вёсак, у тым ліку Будзяніцкая Рудня (загубілі 103 чалавекі), Жамойск (27 чалавек), Іканы і Гарэлы Луг (576 чалавек), Асовы (178 чалавек), Сасновая (96 чал.) Бягомльскага раёна, Кветча (60 чалавека), Крайцы (21 чалавека) Лепельскага раёна і іншыя: у гарадскім пасёлку Бягомль забілі 300 чалавек, загубілі каля 10 тыс. мясцовых жыхароў, вывезлі ў Германію 6053 чал. захапілі 6500 галоў жывёлы, сельгаспрадукты. Не дасягнуўшы галоўнай мэты — знішчэння партызан, фашысцкае камандаванне спыніла аперацыю.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
Першыя 1300 лічбаў ліку π. Дзве лічбы, якія паўтараюцца, абазначаныя жоўтым, тры - зялёным, а шэсць - чырвоным.
**Пункт Фейнмана** — паслядоўнасць з шасці дзявятак, якая пачынаецца з 762-й лічбы дзясятковага запісу ліку пі. Носіць імя амерыканскага фізіка Рычарда Фейнмана (1918-1988), які сказаў на адной лекцыі, што хацеў бы запомніць лічбы ліку пі да гэтай пазіцыі, каб заканчваць расказ каму-небудзь словамі «дзевяць, дзевяць, дзевяць, дзевяць, дзевяць, дзевяць і гэтак далей», як бы мяркуючы, што значэнне π рацыянальна.

Статыстыка
----------

З выпадкова выбраных лікаў частата сустракальнасці шасці лічбаў запар роўная прыблізна 0,08% (на дадзены момант невядома, ці з'яўляецца π нармальным лікам).

Наступная камбінацыя шасці лічбаў запар, зноў дзявятак, у ліку пі сустракаецца на пазіцыі 193 034. На пазіцыі 222299 можна знайсці шэсць васьмёрак. Нуль паўтараецца шэсць разоў на пазіцыі 1699 927. Паслядоўнасць жа «12345678» сустракаецца ўжо ў пазіцыі 186557266. Паслядоўнасць лічбаў «141592», якая знаходзіцца адразу пасля коскі, паўтараецца ў пазіцыі 821 582. паслядоўнасць «123456789», можна сустрэць ўжо толькі на пазіцыі 523551502.

Пунктам Фейнмана таксама называюць першае ўзнікненне паслядоўнасці чатырох ці пяці ідэнтычных лічбаў. Напрыклад, пункт Фейнмана для лічбы 7 — 1589, пазіцыя ў ліку пі, дзе сямёрка ўпершыню паўтараецца чатыры разы запар.

Пункт Фейнмана для асновы натуральных лагарыфмаў ліку e сустракаецца на значна больш аддаленым месцы (384 340-я пазіцыя), пры гэтым паслядоўнасць уключае адразу восем дзявятак, якія ідуць запар.

Дзясятковае прадстаўленне
-------------------------

Лік пі да пункта Фейнмана (уключна):


|  |  |
| --- | --- |
| 3, | 1415926535 8979323846 2643383279 5028841971 6939937510 5820974944 5923078164 0628620899 8628034825 3421170679 8214808651 3282306647 0938446095 5058223172 5359408128 4811174502 8410270193 8521105559 6446229489 5493038196 4428810975 6659334461 2847564823 3786783165 2712019091 4564856692 3460348610 4543266482 1339360726 0249141273 7245870066 0631558817 4881520920 9628292540 9171536436 7892590360 0113305305 4882046652 1384146951 9415116094 3305727036 5759591953 0921861173 8193261179 3105118548 0744623799 6274956735 1885752724 8912279381 8301194912 9833673362 4406566430 8602139494 6395224737 1907021798 6094370277 0539217176 2931767523 8467481846 7669405132 0005681271 4526356082 7785771342 7577896091 7363717872 1468440901 2249534301 4654958537 1050792279 6892589235 4201995611 2129021960 8640344181 5981362977 4771309960 5187072113 4**999999** |

Зноскі
------

1. 1 2  Arndt, J. & Haenel, C. (2001). *Pi — Unleashed*. Berlin: Springer. p. 3. ISBN 3540665722. . .
2. ↑  Wells, D. (1986). *The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers*. Middlesex, England: Penguin Books. p. 51. ISBN 0140261494. .
3. ↑  .
4. ↑  Pi Day 2013: "the number 123456789 appears from digit number 523551502."
5. ↑
6. ↑  The Digits of Pi — First ten thousand
**Секатан** (англ.: Secotan; сучасная саманазва: *Machapunga*, літаральна «дрэнны пыл») — індзейскі народ на ўсходзе Паўночнай Амерыкі. У канцы XVI ст. секатан з'яўляліся прыбярэжным алганкінскім аб'яднаннем у Паўночнай Караліне. У нашы дні на ўсходзе ЗША жывуць іх нашчадкі, якія называюць сябе **мачапунга**. Агульная колькасць (2010 г.) — 200 чалавек.

Гісторыя
--------

Секатан — нашчадкі алганкінаў, якія рушылі на поўлдзень уздоўж атлантычнага ўзбярэжжа болей за 1000 гадоў таму. У 1584 г. калі былі ўсталяваны кантакты з англічанамі, яны насялялі ўзбярэжжа сучаснай Паўночнай Караліны і некаторыя суседнія астравы, у тым ліку Раанок. Асноўнымі заняткамі з'яўляліся рыбалоўства, збіральніцтва і земляробства. Англічане адрознівалі паміж сабой плямёны *раанок*, *секатан* і *краатан*, аднак сучасныя даследчыкі лічаць, што яны складалі адзіную супольнасць. Старыя англійскія назвы ўзніклі па найменню паселішчаў і не адпавядалі традыцыям саміх секатан. На чале грамадства стаялі спадчынныя правадыры. Паміж секатан і суседзямі вяліся жорсткія войны. 

У 1584 г. капітаны Артур Барлау і Філіп Адамс узялі з сабою ў Лондан двух «правадыроў» секатан Мантэа і Ванчэза. Яны аказалі станоўчае ўздзеянне на англійскую публіку, дапамаглі скласці першы англа-алгалкінскі слоўнік. У 1585 г. іх вярнулі на радзіму. Тады ж была створана першая англійская калонія на востраве Раанок. Яе насельнікі не здолелі забяспечыць сябе харчам, а спробы схіліць секатан да невыгоднага для іх абмену прывялі да канфлікту з тубыльцамі. Фрэнсіс Дрэйк, які наведаў калонію, быў вымушаны вывезці перасяленцаў. У 1587 г. Джон Уайт заснаваў новую калонію Раанок. Ён вярнуўся ў Англію і зноў прыбыў толькі ў 1590 г. калі калонія таямніча знікла. Некаторыя даследчыкі лічаць, што яе насельнікі былі вымушаны з-за нястач перабрацца да *краатан*.

Кантакты з англічанамі прывялі да распаўсюджання эпідэмічных захворванняў, супраць якіх у індзейцаў не было імунітэта. Мяркуецца, што алганкіны таксама пацярпелі ад войн з тускарора і сіўанскімі плямёнамі. У 1701 г. захавалася толькі адна вёска, населеная рэшткамі секатан. Яе насельнікі фактычна былі падначалены тускарора і выступалі на іх баку падчас канфлікту з англійскімі каланістамі. У 1761 г. у іх было меней за 10 воінаў. У далейшым яны былі моцна асіміляваны, але захоўвалі сваю тоеснасць як мачапунга. Гэтаму садзейнічала палітыка расавай дыскрымінацыі ў дачыненні «каляровых» з боку мясцовых уладаў. 

У пачатку XXI ст. на ўсходзе ЗША узнік рух нашчадкаў мачапунга з мэтай адраджэння іх народа.

Зноскі
------

1. ↑  The Machapunga Indians
2. ↑  SECOTAN

Спасылкі
--------

* Machapunga Indian Tribe
* ALGONKIAN ETHNOHISTORY OF THE CAROLINA SOUND by Maurice A. Mook
* Remnants of the Machapunga Indians of North Carolina
* Clues to the Fate of the Lost Colony
* 1587 Voyage
* The Roanoke Colonies
Розныя віды пульсэтак
**Пульсэ́ткі** (адз. л. — *пульсэтка*) — пальчаткі без пальцаў, якія ўтрымліваюцца на руках з дапамогай перемычак між пальцаў або за кошт пластычных уласцівасцей матэрыялу, з якога яны выраблены. Пульсэткі дазваляюць засцерагаць рукі ад холаду, але не замінаюць руху пальцаў. Пульсэткі маюць прымяненне у спартовых дысцыплінах, дзе важна хватка ўтрымліваць спартовую прыладу рукамі (напрыклад, веласпорт).

Гісторыя
--------

Рознаколерныя вязаныя пульсэткі
Першапачаткова пульсэткі скарыстоўваліся для засцярогі ад холаду пры выкананні работ, што патрабавалі рухавасці пальцаў. Але пачынаючы з XVIII ст. пульсэткі пачалі ўжывацца ў якасці моднага жаночага аксэсуару. Дамы насілі пульсэткі ў памяшканнях, адпаведна пульсэткі выконвалі хутчэй эстэтычную, чым практычную функцыю. Такая мода пратрымалася і ўсё XIX ст. Ужываліся як простыя вязаныя пульсэткі, так і карункавыя, прычым іх даўжыня магла дасягаць як сярэдзіны рукі, так і локцяў.

У сучасны момант пульсэткамі карыстаюцца як жанчыны, так і мужчыны, але ў пераважнай ступені гэта хутчэй аксэсуар жаночай вопраткі. Жаночыя пульсэткі могуць упрыгожвацца размаітымі ўзорамі.

Віды пульсэтак
--------------

У некаторых мадэлях матэрыял можа крыху прыкрываць пальцы, у іншых мадэлях матэрыял закрывае толькі далонь і тыльны бок рукі. Пульсэткі таксама могуць закрываць не толькі далонь, але і частку рукі, узнімаючыся болей ці меней высока. Існуюць розныя віды пульсэтак:

* Звычайныя пульсэткі без пальцаў
* Пульсэткі з прышпіленай рукавіцай
* Пульсэткі-«трубы» (без аддзяленняў для пальцаў і далоняў)

Варта адзначыць, што арыгінальныя пульсэткі не маюць фалангаў. Але ў сучаснасці маюцца камбінаваныя мадэлі, якія спалучаюць у сабе рысы пульсэтак і класічных пальчатак: доўгія пальчаткі з абрэзанымі фалангамі і прышпіленай рукавіцай. Таму, імаверна, ужыванне тэрміна «пульсэтка» справядліва і для такіх гібрыдаў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
* I. Шыйныя нервы.
* II. Грудныя нервы.
* III. Паяснічныя нервы.
* IV. Крыжавыя нервы.
* V. Хвастцовы нервы.

-/-

* 1. Галаўны мозг.
* 2. Прамежкавы мозг.
* 3. Сярэдні мозг.
* 4. Вароліеў мост.
* 5. Мазжачок.
* 6. Прадаўгаваты мозг.
* 7. Спінны мозг.
* 8. Шыйнае патаўшчэнне.
* 9. Папярочнае патаўшчэнне.
* 10. "Конскі хвост ".]]

**Нерв** (лац.: nervus) — складовая частка нервовай сістэмы; пакрытая абалонкай структура, якая складаецца з пучка нервовых валокнаў (галоўным чынам, прадстаўленых аксонамі нейронаў) і падтрымлівае іх нейрагліі.

Перыферычны нерв складаецца з некалькіх пучкоў аксонаў, пакрытых абалонкамі з Шванаўскіх клетак, а таксама некалькімі злучальна-тканымі абалонкамі: энданеўрый пакрывае кожны міелінізаваны аксон, некалькі такіх аксонаў аб'ядноўваюцца ў пучкі, пакрытыя перынеўрыям. Некалькі пучкоў, разам з крывяноснымі сасудамі і тлушчавымі ўключэннямі, пакрытыя агульнай абалонкай, эпінеўрыем, і складаюць нерв.

Гл. таксама
-----------

* Люстраныя нейроны
**Гусуку** (яп.: グスク) — фартыфікацыйныя комплексы, помнікі сусветнай спадчыны на астравах Рукю ў Японіі.

Этымалогія гусуку спрэчная. Найчасцей пад ім разумеюць крэпасць. Аднак некаторыя лічаць, што слова першапачаткова значыла агарожу або агароджаны стадол. Лічыцца, што першы гусуку быў пабудаваны ў вёсцы Кунігамі на востраве Акінава каля 2500 гадоў таму. Першыя гусуку складаліся з плоту і ўнутраных будынкаў, якія крыліся саломай. Але з XIII ст. узводзіліся каменныя збудаванні, крытыя дахоўкай і абароненыя моцнымі мурамі. Усяго на астравах Рукю налічвалі каля 200 гусуку.

Вылучаліся буйныя гусуку *дайдзё* — рэзідэнцыі манархаў, сярэднія *цюдзё* — рэзідэнцыі правадыроў *аджы* і малыя *сёдзё* — аб'яднанні 2 або 3 паселішчаў. Гусуку таксама падзялялі на горныя, прыморскія, раўнінныя і горна-раўнінныя.

У 2000 г. рэшткі найбольш значных гусуку былі ўнесены ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Спасылкі
--------

* Сайт ЮНЕСКА
* Пустовойт Е. В. История королевства Рюкю



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NDL: 001276004 |
**Гусцяра** (*Blicca bjoerkna*) — рыба сямейства карпавых, адзіны прадстаўнік роду *Blicca*. Народныя назвы — *пласкірка*, *кромп*, *сухарэбрыца*, *сівуха*, *сцёрка*, *губар*.

Апісанне
--------

Даўжыня да 35 см, маса да 1,3 кг, але звычайна 100—200 г. Серабрыстым, моцна сплюснутым з бакоў целам нагадвае маладога ляшча. Гусцяра адрозніваецца ад ляшчоў колькасцю і размяшчэннем глотачных зубоў (знаходзіцца з кожнага боку не па пяць, а па сем і прытым у два рады), баразной на спіне, жаўтаватымі або чырванаватымі парнымі плаўнікамі, большай луской. За брушным плаўніком мае кіль, не пакрыты лускай. Галава невялікая, рыла тупое, рот паўніжні. Цела пляскатае, спіна блакітна-шэрая, бакі блакітна-серабрыстыя, няпарныя плаўнікі шараватыя.

Пашырэнне
---------

Водзіцца ў басейнах Паўночнага, Балтыйскага, Чорнага і Каспійскага мораў. Жыве найбольш у вадаёмах з глеяватым, гліністым дном, затоках, старыцах. Дробная трымаецца ў прагалінах паміж зараснікамі воднай расліннасці, буйная ў глыбокіх затоках і ямах каля крутых берагоў. Аселая. Вандруе чародамі да нерасцілішчаў, якія наведвае штогод, і зімавальных ям.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Палавая спеласць у 3—4 гады. Нераст парцыённы ў маі-чэрвені ў невялікіх травяністых залівах, у пойме рэк або ў прыбярэжнай зоне азёр. Плоднасць 2,5—200 тыс. (11—109 тыс.) клейкіх ікрынак. Моладзь корміцца дробнымі ракападобнымі, дарослыя — насякомымі, малюскамі, радзей водарасцямі. Стварае помесі з ляшчом.

З'яўляецца другарадным аб'ектам промыслу.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9. (руск.)

Літаратура
----------

* *Варонін Ф.* Гусцяра // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5 т. Т. 1. — Мн.: БелСЭ, 1983.
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.. — 2-е изд. исправл.. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 165. — 864 с. — 150 600 экз. — ISBN 5-85270-002-9. (руск.)
**Непрамыя выбары** — працэс, у якім выбаршчыкі падчас выбараў галасуюць не за кандыдатаў на пасаду, а за людзей, якія пазней будуць рабіць выбар. Адна з найстарэйшых выбарчых форм, якая па сённяшні дзень выкарыстоўваецца для шматлікіх верхніх палат і прэзідэнцкіх пасад. Самым вядомым прыкладам непрамых выбараў з’яўляюцца прэзідэнцкія выбары ў ЗША, дзе народ абірае калегію выбаршчыкаў, якая абірае прэзідэнта краіны. Прэзідэнт Германіі аналагічна абіраецца Федэральнай канвенцыяй, якая склікаецца для гэтай мэты. У Індыі і шэрагу іншых краін прэзідэнтаў ці цырыманіяльных кіраўнікоў іншых ступеняў абіраюць парламенты.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 133221426 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ляўковіч.
**Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч** (нар.9 чэрвеня 1953 , в. Дуброва Петрыкаўскага раёна Гомельскай вобласці) — беларускі палітычны дзеяч. Кандыдат філасофскіх навук.

Біяграфія
---------

Скончыў тэатральнае аддзяленне культурна-асветніцкага вучылішча ў Магілёве (1971), Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1979), аспірантуру пры БДУ.

Працаваў выкладчыкам у Брэсцкім дзяржаўным педагагічным інстытуце, на кафэдры філасофіі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Быў сустаршынёй Брэсцкага дэмакратычнага клуба (1987), адным з заснавальнікаў Свабоднага прафсаюзу Беларускага, удзельнік стварэння Беларускага Хельсінкскага камітэта. Адзін з заснавальнікаў БСДП (Грамада). 10 гадоў узначальваў Брэсцкую абласную арганізацыю партыі, старшыня БСДП (2005), першы намеснік старшыні і выканаўца абавязкаў старшыні (з 2007).

У 2005 годзе і ў 2008—2011 гадах быў старшынёй Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада). У 2007—2010 гадах з’яўляўся сустаршынёй Палітсавета Аб’яднаных дэмакратычных сіл Беларусі. З мая 2012 года ўзначальвае Аргкамітэт рэспубліканскага грамадска-асветніцкага аб’яднання «Сацыял-дэмакраты за дыялог і кансалідацыю». З сакавіка 2017 года па лістапад 2021 года з'яўляўся членам Савета гуманітарна-асветніцкага грамадскага аб’яднання «Садружнасць Палесся».

Зноскі
------

1. ↑  Анатоль Ляўковіч
2. ↑  О национальной идее и белорусской государственной идеологии Архівавана 26 лістапада 2020.
3. ↑  Важное сообщение Совета ГПОО Архівавана 6 снежня 2021.

| Старшыні БСДП |
| --- |
| 
Міхаіл Ткачоў (1991—1992) · 
Алег Трусаў (1992—1995) · 
Мікалай Статкевіч (1995—2005) · 
Анатоль Ляўковіч (2005—2006) · 
Аляксандр Казулін (2006—2008) · 
Анатол Ляўковіч (2008—2010) · 
Анатоль Сідарэвіч (2010—2011) · 
Ірына Вештард (2011—2018) · 
Ігар Барысаў (з 2018)
 |
**Хайрые Айшэ Нермін Нефтчы** (турэцк.: Hayriye Ayşe Nermin Neftçi; нар. 1924, Канстанцінопаль, Турцыя — 20 жніўня 2003, Бадрум, Мугла, Турцыя) — турэцкі юрыстка і палітык. Міністр культуры Турцыі (1974—1975).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1924 годзе ў Стамбуле. Скончыла юрыдычны факультэт Анкарскага ўніверсітэта.

У 1969 годзе была абрана членам Вялікага Нацыянальнага сходу ад Муша. Стала першай жанчынай, абранай у вялікі нацыянальны сход ад усходніх ілаў Турцыі. Таксама была абраная намеснікам старшыні Вялікага Нацыянальнага сходу. Яна стала першай жанчынай, якая займала гэтую пасаду. Не балатавалася на парламенцкіх выбарах 1973 года, але ўвайшла ва ўрад Садзі Ырмака ў якасці міністра культуры. Займала гэтую пасаду з 17 лістапада 1974 года па 31 сакавіка 1975 года.

Прымала ўдзел у галасаванні, якое адбылося 24 красавіка 1972 года, па пытанні пакарання траіх членаў Народна-вызваленчай арміі Турцыі, арыштаваных пасля перавароту 12 сакавіка 1971 года. Нефтчы была сярод 48 парламентарыяў, якія прагаласавалі супраць, за прагаласавалі 273 чалавекі. Пасля падпісання прысуду ўсе трое былі павешаны 6 мая 1972 года. Гэта пакаранне на доўгі час стала прадметам гарачых спрэчак.

Пісала артыкулы і вяла калонкі ў шэрагу перыядычных выданняў. Напісала кнігу пра структуру турэцкай мовы, і фальклор іракскіх туркменаў Кіркука.

Памерла 20 жніўня 2003 года ў Бадруме. У яе было два сыны, Саліх (1947—2009) і Сінан.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  İlk kadın TBMM başkanvekili vefat etti(нявызн.) (20 жніўня 2003). Праверана 24 верасня 2017.
2. ↑  İşte 'Üç Fidan'ın İdamına evet ve hayır diyenler(нявызн.) (6 мая 2014). Праверана 25 верасня 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0003 8525 1417 · LCCN: nr94003580 · VIAF: 66347777 |
**Гусялапка** (*Alchemilla*) — род кветкавых раслін сямейства ружавых. Каля 300 відаў.

Апісанне
--------

Гусялапка звычайная (*Alchemilla vulgaris*). Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «*Bilder ur Nordens Flora*», 1917—1926
Шматгадовыя травяністыя расліны пераважна з паўзучым дравяністым карэнішчам. Сцёблы прыўзнятыя, густа ўкрытыя валаскамі, рэдка амаль голыя. Лісце лопасцевае або далонепадобна рассечанае, круглаватае, складкаватае накшталт гусінай лапкі (адсюль назва), прыкаранёвых чаранках, у разетцы. Кветкі дробныя, зялёныя або жаўтаватыя, сабраныя ў шчыткападобна-мяцёлчатае суквецце. Плод — арэшкападобны. Характэрны апаміксіс.

Арэал
-----

Пашыраны пераважна ва ўмераным поясе Еўропы, таксама ў Азіі, Паўночнай Афрыкі і ў Амерыцы. На Беларусі больш 20 відаў. Найбольш вядомыя і пашыраныя: гусялапка вастралопасцевая (*Alchemilla acutiloba*), горная (*Alchemilla monticola*), шызаватая (*Alchemilla glaucescens*), зграбная (*Alchemilla gracilis*), балтыйская (*Alchemilla baltica*), голасцябловая (*Alchemilla glabricaulis*). Зрэдку трапляюцца: гусялапка караткалопасцевая, хвалісталістая (*Alchemilla cymatophylla*), бугрыстая (*Alchemilla gibberulosa*), голая (*Alchemilla glabra*). Растуць на лугах, у светлых лясах, на высечках, узлесках, па берагах рэк і ручаёў, каля дарог і на пустках.

Гаспадарчае значэнне
--------------------

Амаль усе віды тэхнічныя (фарбавальныя, дубільныя) і лекавыя (мачагонны, адхарквальны, кроваспыняльны, процізапаленчы сродак), некаторыя — кармавыя і дэкаратыўныя расліны.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* *Прусакова Б. М.* Гусялапка // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз. — С. 149.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 11. — 160 с. — 2 350 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Tropicos · WFO · WoRMS · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4264324-7 · LCCN: sh85003262 · Microsoft: 2779492333, 2779940266 |
**Брыцень** — возера ў Пінскім раёне Брэсцкай вобласці, за 39 км на ўсход ад горада Пінск, за 14 км на паўднёвы захад ад горада Лунінец, за 3,6 км на паўночны ўсход ад вёскі Беразцы, у басейне ракі Прыпяць. Уваходзіць у склад ландшафтнага заказніка «Сярэдняя Прыпяць».

Плошча паверхні 0,114 км², даўжыня 1,5 км, шырыня 0,06 км. Даўжыня берагавой лініі 3,1 км. Катлавіна возера знаходзіцца сярод балота, якое парасло хмызняком. Ручаямі звязана з рэкамі Прыпяць і Бобрык.

У возеры водзяцца шчупак, лешч, лінь, сом, мянтуз, акунь, плотка, карась і іншыя віды рыб.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-138 Архівавана 1 мая 2013.
* Агульная характарыстыка азёр Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)
* Морфаметрычныя параметры азёр Брэсцкай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»  (руск.)