recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Салавей.
**Леў Антонавіч Салаве́й** (21 кастрычніка 1925, Мінск — 3 студзеня 1988) — беларускі перакладчык і крытык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і рабочага. Да Другой сусветнай вайны паспеў скончыць 1-ы курс Мінскага будаўнічага тэхнікума. Пасля вайны працаваў на чыгунцы. Скончыў аддзяленне журналістыкі БДУ (1950). Падчас вучобы працаваў у рэдакцыі газеты «Чырвоная змена» і Галоўным упраўленні па справах літаратуры і выдавецтваў пры СМ БССР. З 1950 года — рэдактар, з 1968 — загадчык рэдакцыі перавыданняў і перакладаў выдавецтва «Беларусь». У 1972—1983 гадах — загадчык рэдакцыі перакладной літаратуры выдавецтва «Мастацкая літаратура». Член Саюза пісьменнікаў БССР з 1954 года.

Пахаваны на Паўночных могілках у Мінску.

Творчасць
---------

Дэбютаваў у друку ў 1950 годзе. Аўтар літаратурна-крытычных артыкулаў і рэцэнзій.

Працаваў у асноўным у галіне мастацкага перакладу. Пераклаў на беларускую аповесці Г. Леберэхта «Святло ў Каордзі» (1952), А. Купрына «Алеся» (1970), Г. Маркава «Наказ» (1976), У. Цендракова «Вясеннія пярэваратні» (1977), Ч. Айтматава «Пасля казкі» («Белы параход», 1978), раманы А. Рыбакова «Вадзіцелі» (1953), Дзін Лін «Сонца над ракой Сангань» (1954), С. Спасэ «Афэрдзіта зноў у вёсцы» (1960), Ф. Дастаеўскага «Белыя ночы» (1971), І. Грыгуркі «Канал» (1975), А. Ганчара «Бераг любові» (часопіс «Полымя», 1977), А. Кешокава «Зламаная падкова» (1981), М. Шундзіка «Белы шаман» (1983), аднатомнік выбраных твораў М. Садавяну (1954), «Аповесці» Лу Сіня (1956), аповесці і апавяданні Л. Талстога (1977), «Выбранае» А. Купрына (1985) і інш.

У перакладзе Л. Салаўя з беларускай на рускую выйшлі раманы Р. Мурашкі «Салаўі святога Палікара» (1970) і «Сын» (1973), М. Зарэцкага «Сцежкі-дарожкі» (1971), М. Ткачова «Дыханне агню» (1983), аднатомнікі выбраных твораў А. Марціновіча «Накцюрн» (1969), В. Каваля «Выбранае» (1975), М. Гарэцкага «Чырвоныя ружы» (1976), М. Ваданосава «Надзеі і здзяйсненні» (1979), аповесці Р. Няхая «Туман над стэпам» і «Алёшка-атаман» (1974), П. Кавалёва «Аповесць пра добрае сэрца» (1976), І. Навуменкі «Апошняя восень» (1977), М. Гроднева «Што скажуць людзі» (1978), М. Парахневіча «Маленства мае і тваё» (1978) і інш.

Прызнанне
---------

Узнагароджаны медалямі.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Салавей Леў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі. Нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 653 с.: іл. — ISBN 5-340-00709-X.
* *Саламевіч І. У.* Салавей Леў Антонавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 95. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
**Кумар** — легендарны князь дулебаў.

Паданне пра Кумара і Гуда запісаў у XIX ст. Генрых Татур у Ігуменскім павеце. Паводле падання, Кумар быў кіраўніком племя дулебаў (у паданні *дулаў*), якое быццам вызначалася ціхім і добразычлівым норавам. Аднойчы выйшаўшы са свайго жытла, Кумар убачыў на дарозе «тор» ад колаў, які, на думку Г. Татура, быў слядамі перадавога атрада чужынцаў. Неўзабаве на землі дулебаў уварваліся варожыя плямёны. Іх правадыр Гуд выклікаў Кумара на двубой і, забіўшы яго, захапіў землі дулебаў.

Верагодна, паданне адлюстроўвае рэальныя падзеі, што адбываліся на тэрыторыі Беларусі ў II—III ст. калі праз яе прасоўваліся плямёны готаў, увасабленнем якіх і стаў Гуд. Назоў *дулы*, як лічыцца, ёсць варыянтам назову славянскага племя дулебаў. У выніку сутыкнення з готамі яны былі заваяваныя і ўвайшлі як даннікі ў склад Гоцкай дзяржавы.

Паданне пра Кумара і Гуда лягло ў аснову верша К. Каганца «Сцяты камень».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Мікола Ермаловіч. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. — 2-е выданне. — Мн. 2001.

Спасылкі
--------

* Гісторыя Асіповіцкага края(недаступная спасылка)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сон (значэнні).
**Сон** — натуральны фізіялагічны працэс знаходжання ў стане з мінімальным узроўнем актыўнай свядомасці і паніжанай рэакцыяй на навакольны свет.

Сон уласцівы большасці сысуноў, птушак, рыб і некаторых бесхрыбетных, характарызуецца запаволеннем актыўнасці цела і арганізма. Падчас сну значна зніжаюцца рухі цела, паслабляюцца рэакцыі на знешнія раздражняльнікі, запавольваецца дыхальны працэс. У чалавека, сысуноў, птушак, рыб і многіх бесхрыбетных перыядычны сон неабходны для выжывання арганізма. Здольнасць хутка прачнуцца з’яўляецца ахоўным механізмам, а таксама неабходным для выжывання і здароўя. Менавіта гэты просты паварот сну адрознівае яго ад іншых працэсаў, у спалучэнні з стратай прытомнасці, напрыклад, такіх як кома.

Гл. таксама
-----------

* Снатворныя сродкі

Літаратура
----------

* *Ермакова С. С.* Сон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 82. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сон на Вікісховішчы |

* Звязда: Здаровы сон — ратаванне для псіхікі

### На англійскай мове

* Sleep Research Society
* World Sleep Foundation Архівавана 28 сакавіка 2004.
* National Center on Sleep Disorders Research
* It's the Little Things: Daily Routines **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *The Whole Child - For Early Care Providers*.  Public Broadcasting Service. Архівавана з першакрыніцы 8 лістапада 2011. Праверана 11 лістапада 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11933879p · GND: 4052580-6 · LCCN: sh85123396 · Microsoft: 2775894451 · NDL: 00571565 · NKC: ph125984 |

 |
**Перці Юханес Карпінен** (фінск.: Pertti Johannes Karppinen; нар. 17 лютага 1953, Вехмаа, Фінляндыя) — фінскі вясляр (акадэмічнае веславанне), трохразовы алімпійскі чэмпіён у адзіночках, двухразовы чэмпіён свету.

Карпінен выйграў тры запар залатыя медалі ў заездах адзіночак на летніх Алімпіядах 1976, 1980 і 1984 гадоў. Перці паўтарыў дасягненне савецкага вясляра Вячаслава Іванова, які перамог у гэтай жа дысцыпліне на Алімпіядах 1956, 1960, 1964 гадоў.

На Алімпіядзе 1988 года ў Сеуле Карпінен заняў сёмае месца ў адзіночках, а праз 4 гады ў Барселоне 39-гадовы фін заняў 10-е месца ў той жа дысцыпліне. Двойчы запар (1979 і 1980) Перці Карпінен прызнаваўся найлепшым спартсменам года ў Фінляндыі.

У 2015 годзе ўдастоены персанальнай (няпоўнай) пенсіі (662 еўра ў месяц) ад Міністэрства адукацыі і культуры Фінляндыі.

Малодшы брат Перці Рэйма Карпінен (нар. 1958) таксама быў вясляром і ўдзельнічаў у 3 Алімпіядах (1984, 1988 і 1992). Найлепшы яго алімпійскі вынік — 8-е месца ў двойках у Лос-Анджэлесе-1984.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Karppinen Pertti Праверана 8 сакавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21008628'></a>
2. 1 2  Pertti Karppinen Праверана 31 студзеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18002875'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FISA · Olympedia · Olympic Channel · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Нацыянальная біяграфія Фінляндыя · Britannica (онлайн) · Munzinger · Universalis |
Размяшчэнне Фліунта на Пелапанесе і адносна Істма
**Фліунт** (стар.-грэч.: Φλειοῦς) —  старажытнагрэчаскі  горад-дзяржава на паўночным захадзе  Аргаліды (Пелапанес), які межаваў з  Аркадзіяй і Сікіёнам. Паводле легенд спачатку называўся Арэтырэя і быў перайменаваны ў гонар арганаўтаў Фліянта, які нарадзіўся ў гэтым горадзе. Выхадцамі з Фліунта лічылі заснавальнікаў  Клазаменаў і грэчаскіх першапасяленцаў Самаса.

З  ахейскіх часоў у горадзе ўшаноўвалі  Гебу,  Дэметру і  Артэміду. Гэтыя культы захаваліся і пасля таго, як горад захапілі дарыйцы.

Фліунт быў уключаны ў склад аргаскіх уладанняў Фідонам. Пасля перамогі спартанцаў пад  Сепеяй увайшоў у  Пелапанескі саюз. Нягледзячы на трывалы саюз са Спартай, у Фліунце ішла жорсткая барацьба паміж прыхільнікамі  алігархіі і  дэмакратыі, кропку ў якой паставіў спартанскі цар  Агесілай. Пасля 12-месячнай аблогі ў  380 г. да н.э. ён атрымаў Фліунт і канчаткова зацвердзіў у ім алігархічны рэжым. Да Пелапанескай вайны Фліунт стаяў на боку спартанцаў; 200 фліясійцаў ваявалі пад камандаваннем Леаніда пры Фермапілах з персамі.

У 394 г. у Фліунце адбыўся дэмакратычны рух, пасля чаго выгнаныя алігархі звярнуліся па дапамогу да Спарты. Хоць фліясійцы і адчынілі вароты лакедэманянам, але алігархія была адноўлена толькі пасля шэрагу ўнутраных разладаў і новага нашэсця лакедэмонскага войска на чале з Агесілаем. Пасля гэтага, нягледзячы на спробы дэмакратыі зацвердзіцца ў Фліунце і на напады аргівян, сікіёнцаў і аркадзян, фліясійцы заставаліся вернымі Спарце.

У перыяд, які непасрэдна папярэднічаў рымскаму заваяванню, Фліунт стаяў на боку Ахейскага саюза. Географ II ст. Пталамей згадвае пра Фліунт як пра частку Аргіўскай вобласці.

Зноскі
------

1. ↑  Паўсаній. Апісанне Элады, II 12, 6
2. ↑  Fine, John V.A. The Ancient Greeks: A critical history. Harvard University Press, 1983, с.559

Літаратура
----------

* Fine, John V.A. The Ancient Greeks: A critical history. Harvard University Press, 1983

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рудакоўскі сельсавет.
**Рудако́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Хойніцкага раёна Гомельскай вобласці. Цэнтр — вёска Рудакоў.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Хойніцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных Высоцкага і Плоскаўскага сельсаветаў. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Хойніцкага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — у складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Бабчынскага сельсавета. 4 ліпеня 1991 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Стралічаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жукоўская.
**Людміла Лявонаўна Жукоўская** (нар. 2 студзеня 1949, в. Харашкі Дзятлаўскага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці, інжынер-тэхнолаг. Працавала інжынерам-нарміроўшчыкам, зменным майстрам, начальнікам трыкатажнага цэха № 2 Мазырскай трыкатажна-ткацкай фабрыкі імя Н. К. Крупскай, дырэктарам адкрытага акцыянернага таварыства «Мазырская швейная фабрыка „Надэкс"».

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэйяга склікання

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём «За працоўную доблесць», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі.

Зноскі
------

1. ↑  ЖУКОВСКАЯ ЛЮДМИЛА ЛЕОНОВНА Архівавана 29 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Перт.
Перт
**Перт** (ᛈ) — руна, якая азначае гук «п» у старэйшым футарку, не сустракаецца ў малодшым футарку. У Англа-саксонскай рунічнай паэме называецца peorð:

> 
> ᛈ Peorþ biþ simble · plega ond hleahtor wlancum [.. .] · þær wigan sittaþ on béorsele · blíþe ætsamne.
> 
> 
> Перт — крыніца адпачынку і забаў для вялікіх, дзе воіны бесклапотна сядзяць на застоллі разам
> 
> 

| ✯ Руны |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  — Феху |  — Уруз |  — Турысаз |  — Ансуз |  — Райда |  — Кеназ |  — Геба |  — Вунья |
|  — Хагалаз |  — Наўтыз |  — Іса |  — Ера |  — Эйваз |  — Перт |  — Альгіз |  — Совіла |
|  — Тэйваз |  — Беркана |  — Эваз |  — Маназ |  — Лагуз |  — Інгуз |  — Дагаз |  — Одал |

 |

Спасылкі
--------

* The Elder Futhark // Arild Hauge’s Runic site  (англ.)
* Спасылкі на прафесійныя рэсурсы, прысвечаныя рунам // runic-dictionary.nottingham.ac.uk  (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Багалюбаў.

**Мікалай Іванавіч Багалюбаў** (руск.: Никола́й Ива́нович Боголю́бов; 1899 — 1980) — савецкі акцёр тэатра, кіно і дубляжу, народны артыст РСФСР (1945). Лаўрэат шасці Сталінскіх прэмій (1941, 1942, 1946, 1947, 1949, 1950). Член ВКП (б) з 1950 года.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 10 (22) кастрычніка 1899 года ў вёсцы Іванаўскае (цяпер Ліпецкая вобласць). Вучыўся ў студыі пры Разанскім драматычным тэатры. У 1920 годзе быў прызваны ў армію; выступаў у самадзейным Чырвонаармейскім калектыве. Пасля дэмабілізацыі зноў працаваў у Разані. На тэатральнай сцэне выканаў ролі: *Бессяменаў* (Мяшчане), *Клешч і Сацін* (На дне), *Дорн* (Чайка).

У 1922 годзе пераехаў у Маскву. У 1926 годзе скончыў студыю ГЭКТЕМАС — студыю пры Тэатры РСФСР (пасля Тэатр імя Ус. Меерхольда). Быў акцёрам гэтага тэатра з 1923 года. У 1929 годзе выканаў ролю гераічнага важака партызанскіх атрадаў Чуба (п’еса Камандарм-2). У 1938—1958 гадах — акцёр МХАТ імя М. Горкага. Аўтар п’есы «Нябачны фронт» («Будзьце пільныя»).

У 1931 года здымаўся ў кіно. На працягу больш чым 30 гадоў неаднаразова гуляў у кіно К. Я. Варашылава. Сын — артыст Ю. М. Багалюбаў.

Пахаваны ў Маскве на Кунцаўскіх могілках.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · КиноПоиск · Аниматор.ру |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 155208021 · GND: 1068684518 · ISNI: 0000 0004 0800 4508 · LCCN: no96015625 · NLP: A26364165 · SUDOC: 155944347 · VIAF: 11897012 |

 |
**Перучыца** (сербск.: Перућица, харв.: Perućica, басн.: Perućica) — рэліктавы лес, адзін з чатырох рэліктавых лясоў Еўропы. Знаходзіцца на тэрыторыі нацыянальнага парка Суцьеска у Рэспубліцы Сербскай

Дзякуючы сваёй унікальнасці Перучыца з'яўляецца строга ахаванай тэрыторыяй. Першае сур'ёзнае даследаванне на тэрыторыі лесу было праведзена ў 1938 годзе. Перучыца ўпэўнена лідзіруе сярод лясных масіваў Дынарскага нагор'я як па колькасці дрэў і вышыні лесу, так і па відавай разнастайнасці і вонкаваму хараству. Гэта і з'явілася прычынай таго, што ў 1952 годзе Урад ССР БіГ у складзе СФРЮ даў лясному масіву плошчай 1234 гектары асаблівы статус «аб'екта навуковых даследаванняў», а ў 1954 годзе гэта наваколле, да якіх дадалі яшчэ 200 га суседніх тэрыторый, былл ўзята пад абарону дзяржавы ў якасці прыроднага парка.

Захаванне і абарона лясных прыродных багаццяў Перучыцы з'яўляецца адной з найважнейшых задач нацыянальнага парка Сут'еска. Усе натуральныя біялагічныя працэсы праходзяць тут без удзелу чалавека. Дрэвы гінуць ад старасці ці натуральных хвароб, а на іх месцы тут жа пачынаюць расці новыя маладыя дрэўцы. Адносна паўднёвае геаграфічнае становішча (Перучыца знаходзіцца на мяжы міжземнаморскай кліматычнай зоны) дазволіла яшчэ ў часы ледавіковага перыяду захавацца многім цеплалюбным еўрапейскім выглядам раслін і жывёл. Ледавікі захапілі толькі паўночныя межы і высакагорныя раёны лесу, пра што сведчаць ледавіковыя цыркі, марэны, гляцыяльныя наносы і інш.). У той жа час нізінныя раёны Перучыцы засталіся свабоднымі ад ледавіковага покрыва, што спрыяла развіццю многіх відаў раслін і жывёл.

Раслінны свет Перучыцы прадстаўлены букам, піхтай, елкай, букам прыальпійскім, грабам чорным, клёнам горным, елкай прыальпійскай, шматлікімі хмызнякамі, травамі і імхамі. Сур'ёзнае, сістэмнае даследаванне некаторых выглядаў раслін пачалося зусім нядаўна і далёка не завершана. Аднак ужо цяпер яснае, што на тэрыторыі Перучыцы расце цэлы шэраг эндэмічных раслін.

Зноскі
------

1. ↑  P.K. Encijan : : Foča / Srbinje
2. ↑  Prašuma Perućica | camo.ch Архівавана 16 ліпеня 2018.
3. ↑  Perućica - jedina prašuma u Evropi(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Ветар са Балкана Архівавана 3 жніўня 2013.
**Рудаміны, Рудаміны-Дусяцкія** — шляхецкі род у Вялікім Княстве Літоўскім. Карыстаўся гербам «Трубы».

Гісторыя
--------

Род вядомы з XVI стагоддзя. Родапачынальнікам лічыцца купец Андрэй Мікалай Рудаміна, радца віленскі ў 1521, які валодаў землямі ў Рудамінскай воласці недалёка ад Вільні (падараваны вялікім князем Аляксандрам). У 1576 Мацей Рудаміна атрымаў шляхецтва, Мікалай Радзівіл Руды прыняў яго з родам да сябе ў гербавае братэрства (род атрымаў герб «Трубы»). У 1585 Мацей купіў маёнтак Дусяты, ад якога род пачаў пісацца Рудамінамі-Дусяцкімі.

Прадстаўнікі рода валодалі Дусятамі, Відзішкамі ў Вількамірскім павеце, Лучаем, Камаямі, Граўжышкамі, Гняздзілавічамі, Вольберавічамі, Дудамі, Даўгінавам, Мільчай у Ашмянскім павеце, Дукштамі ў Браслаўскім павеце, Муснікамі ў Віленскім павеце, Палонкай, Сваятычамі ў Новагародскім павеце і іншымі маёнткамі. У 17-18 стагоддзях займалі пасады пераважна ў Браслаўскім павеце, траплялі ў Сенат Рэчы Паспалітай.

Вядомыя прадстаўнікі
--------------------

* Андрэй Рудаміна-Дусяцкі (каля 1595 — 1632) — езуіт, місіянер.
* Ян Рудаміна-Дусяцкі (1581 — 1646) — кашталян новагародскі, ваенны дзеяч, паэт.
* Крыштаф Рудаміна-Дусяцкі (? — 1655) — ваявода менскі.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Рудаміны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 514. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
**Рэестры** (лац.: regesta) — спісы, вопісы, а таксама кнігі ў судах ВКЛ, куды рабілі запісы аб справах, што падлягалі судоваму разгляду. Галоўныя з рэестраў: **сумарныя**, у якія ў замкавых судах заносілі кароткі змест спраў па даўгавых абавязацельствах, аб выгнанні з маётка, беглых сялян, а ў земскіх судах - аб закладных здзелках ці вызваленні ад іх; **звычайныя**, у якія ў замкавых судах заносілі крымінальныя справы пра найбольш цяжкія злачынствы (разбоі, грабяжы і інш.), у земскіх судах усе грамадзянскія справы; **арыштаваных**, у якіх у замкавых судах вялі ўлік злачынцаў, затрыманых на месцы злачынства і аддадзеных пад суд; **тактавыя**, у якіх вялі запіс злачынстваў, зробленых у месцы ці паблізу ад таго месца, дзе засядаў суд; **скарбовыя**, у якія ў замкавых судах заносілі справы, звязаныя з ужываннем мер і вагаў і інш. што мелі дачыненне да дзяржаўнага скарбу. Рэестры замкавых і земскіх судоў звычайна называлі "*кнігі гродскія*", "*кнігі земскія*". У Трыбунале ВКЛ вяліся рэестры апіляцый на рашэнні ніжэйшых судзебных інстанцый, рэестры, дзе рабілі ўлік фактаў невыканання вызначэнняў Трыбунала, скарг на валакіту ў ніжэйшых судах.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арлоўская.
**Людмі́ла Васі́леўна Арло́ўская**, народжаная **Лысе́нка** (нар. 2 лістапада 1973, Вышні Валачок, Калінінская вобласць, па іншых дадзеных, Інта, Комі АССР) — беларуская біятланістка, шматразовая прызёрка чэмпіянатаў свету па летнім біятлоне. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2000), трэнеры — І. П. Белапухаў, В. А. Карчэўскі, Я. В. Пермякоў.

Кар’ера
-------

У 1989 годзе ўваходзіла ў лыжную зборную Комі АССР, пасля чаго яна была запрошаная ў Рэспубліканскае вучылішча алімпійскага рэзерву ў Віцебску, па заканчэнні якога (у 1994 годзе) засталася ў Беларусі, выйшла замуж і стала яе прадстаўляць.

З 1992 года Людміла займаецца біятлонам, на яе рахунку выступленне на двух Алімпійскіх гульнях (1994, 2002) і пяці чэмпіянатах свету (1995, 1996, 1998, 2000, 2001). Лепшыя вынікі на буйных турнірах — сёмае месца ў эстафеце на Алімпійскіх гульнях 2002 года ў Солт-Лэйк-Сіці і чацвёртае месца ў каманднай гонцы на чэмпіянаце свету 1996 года ў Рупольдынгу. На чэмпіянаце Еўропы 1999 года ў Іжэўску стала другой у спрынце і трэцяй у індывідуальнай гонцы.

У сваім апошнім сезоне ў Кубку свету (2002/03) упершыню паднялася на вышэйшую прыступку п’едэстала, перамогшы ў эстафеце на этапе ў Осрблье.

Найбольшыя поспехі Арлоўскай прынеслі выступленні ў летнім біятлоне (крос), дзе яна стала чэмпіёнкай свету 2000 года ў эстафеце, а таксама мае на сваім рахунку два сярэбраных медаля ў гэтай дысцыпліне і дзве асабістыя «бронзы».

Асабістае жыццё
---------------

У 2007 годзе скончыла БДПУ імя Максіма Танка. Мае адно дзіця.

Зноскі
------

1. ↑  Суткі з былой лыжніцай з Комі Архівавана 27 лютага 2015. Нататка ў газеце «Моладзь Поўначы», № 43 (7218) ад 27 кастрычніка 2005 года
2. ↑  Алімпізм Архівавана 27 лютага 2015. Бліц-інтэрв’ю з Людмілай Арлоўскай на сайце таварыства «Дынама» (Беларусь) ад 21 чэрвеня 2011 года
3. ↑  Бамжыха Пераклад артыкула ў газеце *Gazeta Wyborcza* ад 8 кастрычніка 2005 года на сайце *ИноСМИ.ру*
4. ↑  Вынік жаночай эстафеты (21 снежня 2002)

Спасылкі
--------

* Людміла Арлоўская — профіль на сайце IBU (англ.)
* *Людміла Арлоўская — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | IBU · Olympedia |
**Перцкі дагавор** (англ.: Treaty of Perth) — мірны дагавор, заключаны ў 1266 годзе ў Перце паміж Нарвегіяй і Шатландыяй, які спыніў нарвежска-шатландскае суперніцтва за ўладу над Гебрыдскімі астравамі. У адпаведнасці з умовамі дагавора астравы былі перададзены Шатландыі.

Гісторыя
--------

Пачынаючы з IX стагоддзя Гебрыдскія астравы і частка заходняга ўзбярэжжа Шатландыі ўвайшлі ў сферу ўплыву нарвежскіх вікінгаў, а ў 1098 годзе яны былі афіцыйна прызнаны ўладаннем Нарвегіі. У сярэдзіне XII стагоддзя на Гебрыдах склалася гэльская дзяржава — каралеўства Астравоў, якое прызнала сюзерэнітэт нарвежскага караля. Але ўжо з пачатку XIII стагоддзя ўздужалая Шатландыя пачала экспансію на захад і аспрэчыла правы Нарвегіі на Гебрыды.

Шатландска-нарвежскі канфлікт дасягнуў сваёй кульмінацыі ў 1263 годзе, калі магутны нарвежскі флот пад камандаваннем караля Хокана IV прыбыў на Гебрыдскія астравы і разарыў уладанні шатландскага караля. У бітве пры Ларгсе 2 кастрычніка 1263 года нарвежцы атрымалі адпор з боку шатландскай арміі, а 15 снежня сканаў Хокан IV. Ужо ў наступным годзе шатландцы атакавалі нарвежскія землі на заходнім узбярэжжы Шатландыі і падпарадкавалі сваёй улады кіраўнікоў каралеўства Астравоў. У 1265 годзе шатландцы заваявалі востраў Мэн. Новы кароль Нарвегіі Магнус VI быў вымушаны пайсці на перамовы.

Мірны дагавор быў заключаны 2 ліпеня 1266 года ў шатландскім горадзе Перт. Нарвегія саступала Шатландыі Гебрыдскія астравы і Мэн за выкуп у памеры 4 000 шатландскіх марак, падлеглы выплаце на працягу чатырох гадоў. Шатландскі кароль гарантаваў захаванне мае рацыю і звычаяў жыхароў астравоў. Кожная з бакоў таксама абавязвалася не падаваць сховішчы здраднікам і злачынцам іншага боку. Акрамя таго, шатландцы павінны былі штогод выплачваць 100 марак нарвежскаму каралю (гэты плацёж быў адменены толькі ў 1468 годзе, хоць фактычна перастаў выплачвацца ўжо ў XIV стагоддзі). Аркнейскія і Шэтландскія астравы прызнаваліся ўладаннем Нарвегіі.

Перцкі дагавор спыніў суперніцтву дзвюх дзяржаў за ўладу над Гебрыдамі і адкрыў перыяд дружбы і саюза паміж Нарвегіяй і Шатландыяй. Далучэнне астравоў да Шатландыі азначала не толькі завяршэнне фарміравання тэрытарыяльнай асновы шатландскай дзяржавы, але і станаўленне новага балансу ўлады на Брытанскіх астравах: перыяд мноства каралеўстваў і прысутнасці вікінгаў падышоў да канца, а Брытанскія астравы былі канчаткова падзелены на дзве дзяржавы: Англію і Шатландыю.

Спасылкі
--------

* *Agreement between Magnus IV and Alexander III, 1266* — тэкст дагавора. Архівавана 11 чэрвеня 2011.  (англ.),  (лац.)
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Прыаршанская монакліналь** — тэктанічная структура, схіл Беларускай антэклізы, павернуты да Аршанскай упадзіны; у Глускім, Асіповіцкім, Слуцкім, Пухавіцкім, Мінскім, Смалявіцкім, Барысаўскім, Крупскім, Чашніцкім, Сенненскім, Бешанковіцкім раёнах.

Даўжыня каля 350 км, шырыня 40—50 км. Паверхня фундамента нахілена на ўсход — паўднёвы ўсход, градыент нахілу ад 3 да 10 м/км. Ускладнена брахіантыкліналямі субмерыдыянальнага або паўночна-ўсходняга распасцірання амплітудай 100 м, часам разрывамі.

Прыаршанскую монакліналь ускладняе Смілавіцкае падняцце.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
**Пе́дру** або **Пе́ру да Кавілья́н** (парт.: Pêro da Covilhã, каля 1450—1530, Эфіопія) — партугальскі падарожнік і мараплавец XV стагоддзя, які пражыў трыццаць гадоў пры двары эфіопскіх імператараў. Яго заслугі: указанне на магчымасць абмінуць Афрыку морам, апісанне індыйскіх гаваняў і залатых рудняў у Сафале, першае дакладнае азнаямленне еўрапейцаў з Эфіопіяй.

Біяграфія
---------

Вызначыўся ў кастыльскай вайне пры Афонсу V, затым служыў у Берберыі, а пасля — у гвардыі караля Жуана II. Цудоўна валодаў арабскай мовай. У 1487 годзе разам з Афонсу дэ Паівам быў адпраўлены каралём Жуанам II на пошукі прэсвітара Іаана і зямлі, з якой у Еўропу прывозяць карыцу і іншыя спецыі. 7 мая 1487 года партугальцы, забяспечаныя неабходнай інфармацыяй і грашыма, адправіліся ў дарогу і пад відам гандляроў прыбылі ў Каір, адкуль Кавільян у суправаджэнні некалькіх маўраў адплыў у бок Індыі, наведаўшы Суэц (Тора), Адэн, Армуз, Гоа, Калікут і Сафальскі бераг у Мазамбіку, у той час як яго таварыш Паіва адправіўся ў Абісінію (Эфіопію). Яны дамовіліся сустрэцца ў Каіры.

Шлях гандляроў спецыямі (зялёная лінія) і маршруты Васка да Гамы (чорная), Пера да Кавільяна (аранжавая) і Афонсу дэ Паівы (сіняя)
Пасля вяртання ў Каір у 1490 годзе Кавільян даведаўся пра смерць Паівы ў Эфіопіі. Падчас знаходжання ў Егіпце ён напісаў для караля справаздачу пра сваё падарожжа, у якім даў яму савет шукаць шлях у Індыю не па сушы, а па моры, плывучы на поўдзень ад Гвінеі ў бок Вострава Месяца (Мадагаскара). Пасланне Кавільяна, дастаўленае ў Партугалію яўрэямі-гандлярамі, праславіла яго імя, праз і некалькі гадоў задума марскога падарожжа ў Індыю была ажыццёўлена Васка да Гамам.

Тым часам сам Кавільян у 1493 годзе паехаў па следзе Паівы ў Эфіопію, дзе імператар Аляксандр прыняў яго вельмі ласкава, даў землі і добрае месца пры двары, аднак вярнуцца на радзіму не дазваляў да самай смерці. У 1507 годзе да яго далучыўся нейкі падрэ з экспедыцыі Трыстана да Кунья. У 1520 годзе ў Эфіопію прыбыло партугальскае пасольства, для якога Кавільян дамогся ад імператара розных палёгак, але так і не атрымаў дазволу вярнуцца. Увогуле, Кавільян правёў у Эфіопіі больш за тры дзясяцігоддзі жыцця. Запісы Кавільяна пасля яго смерці былі страчаны.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Біяграфія Кавільяна  (парт.)

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118871781 · ISNI: 0000 0001 4074 1231 · LCCN: n88235136 · NKC: ola2014852765 · VIAF: 197839201 |
**Аглапарыт** — штучны порысты будаўнічы матэрыял.

Атрымліваецца спяканнем гліністых парод або адходаў абагачэння і спальвання вугалю (шлакаў, попелаў) з далейшым драбненнем на фракцыі (друз, гравій, пясок). Выкарыстоўваецца як запаўняльнік для вырабу лёгкіх (аглапарытабетон), гарачаўстойлівых і кіслотатрывалых бетонаў, як цеплаізаляцыйныя, водапаглынальныя і водазатрымныя засыпкі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
**Марыя Тальёні** (італ.: Maria Taglioni; 23 красавіка 1804, Стакгольм — 22 красавіка 1884, Марсель) — славутая балерына XIX стагоддзя, прадстаўніца італьянскай балетнай дынастыі Тальёні ў трэцім пакаленні, адна з цэнтральных фігур балета эпохі рамантызму.

Марыя нарадзілася ў сям’і балетмайстра і харэографа Філіпа Тальёні. Унучка прыдворнага спевака Крыстафера Крысціяна Карстэна, саліста Каралеўскай оперы ў Стакгольме. Марыя вучылася ў Вене, Стакгольме, а затым у Парыжы ў Франсуа Кулона. Пазней бацька займаўся з Марыяй сам. У 1822 годзе ён паставіў балет «Прыём маладой німфы да палаца Тэрпсіхоры», з якім Марыя дэбютавала ў Вене. Танцорка адмовілася ад уласцівых у той час балету цяжкіх нарадаў, парыкоў і грыму, выходзячы на ​​сцэну толькі ў сціплай лёгкай сукенцы.

Парыжскую публіку Марыя заваявала ў 1827 годзе ў «Венецыянскім карнавале», з тых часоў яна часта танчыла ў парыжскай Гранд-Опера. Затым яна танчыла ў Лондане, у тэатры Ковент-Гардэн. У сакавіку 1832 года ў парыжскай Гранд-Опера адбылася прэм’ера балета «Сільфіда», адзначыла пачатак эпохі балетнага рамантызму. Менавіта яна тады ўвяла ў балет пачку і тады ж упершыню прадэманстравала танец на пуантах-пальцах ног.

Наступныя пятнаццаць гадоў Марыя Тальёні гастралявала па ўсёй Еўропе: ад Лондана да Берліна і ад Мілана да Санкт-Пецярбурга. Яе рэпертуар складаўся, пераважна, з пастановак бацькі. Лепшыя ролі яе былі ў балетах: «Бог і Баядэрка», «Сільфіда», «Зефір і Флора».

Зноскі
------

1. ↑  Marie Taglioni // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Marie Taglioni // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. 1 2  Тальони Мария // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. 1 2  Archivio Storico Ricordi — 1808. Праверана 3 снежня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3621644'></a>
5. ↑
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Марсава поле.
Макет-рэканструкцыя Марсавага поля па стане на 300 год н. э.
**«Марсава поле»** (лац.: Campus Martius) — так звалася частка горада Рыма, на левым беразе ракі Тыбр, першапачаткова прызначаная для ваенных і гімнастычных практыкаванняў. З часу выгнання Тарквініяў тут адбываліся ваенныя і грамадзянскія сходы. Як месца ваенных практыкаванняў, поле прысвечана было Марсу, які меў, у яго цэнтры, свой алтар. Гэты цэнтр поля застаўся і пасля свабодным, пад імем уласна Campus, тады як астатнія часткі поля былі забудаваны.

Гл. таксама
-----------

* Алтар Міру

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Марсава поле**
* Марсава поле (нізіна ў Стар. Рыме) у ВСЭ(недаступная спасылка)

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
**Агнішча** — прыстасаванне для развядзення і падтрымання адкрытага агню ў жытлах альбо па-за імі для абагрэву, прыгатавання ежы, асвятлення і абароны ад дзікіх жывёл. Падчас археалагічных даследаванняў вызначаецца па рэштках попелу, вуголля і змяненні колеру глебы. Канструктыўна вылучаюцца агнішчы адкрытыя, у ямах, з каменнай ці глінянай абкладкай ці вымасткай. Рэшткі найбольш старажытных агнішчаў знойдзены на стаянках перыяду ніжняга (ранняга) палеаліту ў Алдувайскай цясніне ў паўночнай Танзаніі (Афрыка). У Беларусі вядомы з эпохі верхняга (позняга) палеаліту (Бердыж, Юравічы). У гэты час агнішчы паглыбляліся ў мацярык на 0,1—0,5 м, у разрэзе былі лінзападобныя, у плане акруглыя, дыяметрам 1—2 м. Часам побач з агнішчам ставілі каменныя пліты альбо абкладвалі сценку дробнымі камянямі, каб захаваць агонь ад ветру. Пазней агнішчы заглыбляліся ў мацярык да 1 м, мелі котлападобную форму ў разрэзе. Пашыраны на помніках эпохі неаліту, бронзавага і жалезнага вякоў. Пачынаючы з ранняга бронзавага веку на грунтавых могільніках зафіксаваны агнішчы, якія мелі рытуальны характар і з'яўляліся структурным элементам пахавальнага абраду — крэмацыі. На помніках банцараўскай культуры і пражска-карчацкай культуры існавалі побач з печамі-каменкамі, былі паступова выцеснены імі ў раннефеадальны перыяд.

Літаратура
----------

* *Ксяндзоў, У. П.* Агнішча / У. П. Ксяндзоў // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 25. — ISBN 5-85700-077-7.
* *Язэпенка, І. М.* Агнішча // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — Т. 1: А―К. — С. 18. — 496 с. — ISBN 978-985-11-0354-2.
**Марсе́ль** (фр.: Marseille, ІРА: [maʁsɛj], мясцовае вымаўленне [mɑχˈsɛjɐ]; акс.: Marselha, ІРА: [maʀˈsejɔ, maʀˈsijɔ]) — горад у Францыі. Знаходзіцца на беразе Ліёнскага заліва (Міжземнае мора). У 2007 годзе разам з прыгарадамі ў Марселі жылі 1 605 тыс. жыхароў.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў VI стагоддзі да н.э. як грэчаская калонія **Масалія**. Гандлёвы і культурны цэнтр, порт, сапернічаў з Карфагенам (марская бітва ў VI стагоддзі да н.э.). У 49 да н.э. заваяваны рымлянамі, у 476 — вестготамі, у 539 — франкамі, у 735 зруйнаваны арабамі. 3 879 у каралеўстве Арэлат, з XI стагоддзя ў графстве Праванс. У час крыжовых паходаў адзін з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў Міжземнамор’я. 3 1214 незалежны горад. У 1481 годзе раэам з Правансам перайшоў пад уладу французскіх каралёў. З канца XVII стагоддзя цэнтр керамічнай прамысловасці. Падарваная ў пачатку XIX стагоддзя кантынентальнай блакадай эканоміка Марселя пачала хутка развівацца ў другой палове XIX стагоддзя пасля адкрыцця Суэцкага канала (1869) і французскай экспансіі ў Паўночную Афрыку. У Другую сусветную вайну акупіраваны італа-нямецкімі войскамі (1942—1944), адзін з цэнтраў Руху Супраціўлення.

Транспарт
---------

Буйнейшы порт Францыі на Міжземным моры. Вузел чыгунак і аўтадарог. Міжнародны аэрапорт. Метрапалітэн.

Пачатковы пункт трансеўрапейскага нафтаправода на Страсбург і Карлсруэ (Германія).

Прамысловасць
-------------

Важны прамысловы цэнтр. Нафтаперапрацоўка, нафтахімічная прамысловасць, судна- і авіябудаванне.

Навука, адукацыя, культура
--------------------------

Дзейнічаюць 3 ўніверсітэты. Музеі археалогіі, прыгожых мастацтваў і інш. Марскі акварыум. Развіваецца турызм.

Славутасці
----------

Руіны старажытна-рымскіх збудаванняў, арітэктурныя помнікі XI—XIX ст. На востраве каля Марселя размешчаны замак Іф (XVI ст.).

Выбітныя ўраджэнцы
------------------

* Фернандэль — французскі акцёр
* Эдмон Растан
* Марыс Бежар

Літаратура
----------

* Марсель // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Марсель

| Сталіцы рэгіёнаў Францыі |
| --- |
| Сцяг Францыі | 
Бардо (Аквітанія) • Рэн (Брэтань) • Дыжон (Бургундыя) • Руан (Верхняя Нармандыя) • Парыж (Іль-дэ-Франс) • Аяча (Корсіка) • Манпелье (Лангедок — Русільён) • Лімож (Лімузен) • Мец (Латарынгія) • Кан (Ніжняя Нармандыя) • Клермон-Феран (Авернь) • Ам’ен (Пікардыя) • Марсель (Праванс — Альпы — Лазурны бераг) • Пуацье (Пуату — Шаранта) • Ліён (Рона — Альпы) • Ліль (Нор — Па-дэ-Кале) • Нант (Пеі-дэ-ла-Луар) • Безансон (Франш-Кантэ) • Арлеан (Цэнтр) • Шалон-ан-Шампань (Шампань — Ардэны) • Страсбург (Эльзас) • Тулуза (Поўдзень — Пірэнеі)  

---

 **Заморскія рэгіёны**  Бас-Тэр (Гвадэлупа) • Фор-дэ-Франс (Марцініка) • Сен-Дэні (Рэюньён) • Каена (Французская Гвіяна)
 |
**Агнёўка вуглялюбная**, **лускаўніца вуглялюбная** (*Pholiota highlandensis*) — шапкавы базідыяльны грыб з роду Лускаўніца (*Pholiota*) сямейства Страфарыевыя (*Strophariaceae*).

Апісанне
--------

Пладовае цела грыба — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 3—8 см, плоска-пукатая. Скурка слізістая, гладкая, шараватая або жоўта-карычневая, часта з святлейшым краем. Мякаць жаўтаватая. Пласцінкі прырослыя, брудна-жаўтаватыя, з узростам аліўкава-карычневыя. Ножка цыліндрычная, пустая, з карычняватым валакніста-камякаватым кольцам, слабалускаватая, жаўтаватая, каля асновы бураватая. Споры яйцападобна-эліпсаідальныя, гладкія, жоўта-бурыя.

Распаўсюджанне
--------------

Пашырана ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы. На тэрыторыі Беларусі трапляецца ўсюды. Расце звычайна групамі на месцы вогнішчаў. Пладаносіць у чэрвені—верасні.

Неядомая.

Літаратура
----------

* Агнёўка вуглялюбная // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз. — С. 27.

Спасылкі
--------

* Pholiota highlandensis // International Mycological Association (IMA) (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Роўда.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Салаўёва.
**Мары́я Ро́ўда** (*Марыя Аляксееўна Салаўёва*, нар. 26 ліпеня 1975, Мінск) — беларуская пісьменніца.

Біяграфія і творчасць
---------------------

Вышэйшую адукацыю атрымала ў Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце па спецыяльнасці «выкладчык англійскай і нямецкай моў» (1992–1997). У 1996 годзе на працягу аднаго семестра стажыравалася ва Універсітэце даліны Тэмзы, Лондан.

У 2005 годзе абараніла ў МДЛУ кандыдацкую дысертацыю па германістыцы ў галіне дыскурсійна-кагнітыўнага аналізу тэксту на тэму «Роля дыстантных адносінаў у структураванні і разуменні англійскага мастацкага тэксту».

Яе творы друкаваліся ў газеце «Наша Ніва» і часопісе «ARCHE Пачатак» з сярэдзіны 1990-х гг. Проза Роўды вылучалася вытанчанай стылістыкай і ўвагай да структуры сюжэту.

У 2015 г. выйшаў яе зборнік «Клінічны выпадак, альбо дарэмныя ўцёкі».

Паводле анатацыі, у цэнтры ўвагі большасці тэкстаў — «моладзь дзевяностых, якая шукае сябе, сапраўднае каханне і свае карані на разломе часу, калі здаецца, што паўстае цалкам новая краіна». Кніга складзеная з твораў, якія выходзілі ў 1990-2000-х гг. і некаторых новых прац.

Зборнік ўвайшоў у доўгі спіс прэміі Гедройца 2016 г.

Меркаванні крытыкаў
-------------------

«Стылёва піша Марыя Роўда: нервы, розум, каліва сцярвознасці, іронія, адсутнасць паныласці, нетыповасць для беларускай літаратуры — яе лірычная гераіня вырозніваецца на тле іншых лірычных гераінь. Цікава, а як бы аўтарка пісала ад мужчынскага імя? Якім бы быў яе герой у рамане?» (Наталка Бабіна).

Бібліяграфія
------------

* «Вырві гэта з мяне» — «Наша Ніва», (1993)
* «Клінічны выпадак, альбо Дарэмныя ўцёкі» («Наша Ніва», 1997)
* «1896» (ARCHE Пачатак, № 1 2002)
* «Клінічны выпадак, альбо Дарэмныя ўцёкі» (Мінск, серыя «Кнігарня пісьменніка» СБП, 2015).

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Спасылкі
--------

* інтэрвію на «Радыё Свабода» Архівавана 22 кастрычніка 2003.
Фасад Бібліятэкі Мазарыні
**Бібліятэка Мазарыні** (фр.: Bibliothèque Mazarine) — найстарэйшая публічная бібліятэка Францыі, знаходзіцца ў Парыжы.

Гісторыя
--------

Бібліятэка першапачаткова была прыватным зборам кніг кардынала Мазарыні (1602—1661), які быў вядомым бібліяфілам. Пасля ўцёкаў Мазарыні з Парыжа падчас Фронды яго першая бібліятэка была страчана. Вярнуўшыся ў Парыж, ён стаў нанава збіраць калекцыю. У 1643 годзе да бібліятэкі атрымалі доступ навукоўцы, а ў 1661 годзе, пасля смерці Мазарыні, па яго завяшчанні бібліятэка перайшла ва ўласнасць Калежа чатырох нацый. У 1682 годзе бібліятэка адкрылася ва ўсходнім крыле будынка каледжа, у якім з 1805 года таксама размяшчаецца Інстытут Францыі.

Падчас Французскай рэвалюцыі і без таго немалая калекцыя з 60000 тамоў папоўнілася за кошт кніг, канфіскаваных у дваранства і царквы. Тады ж бібліятэка стала публічнай. У калекцыі бібліятэкі знаходзіцца адна з Бібліі Гутэнберга, вядомая як Біблія Мазарыні.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бібліятэка Мазарыні**
* Афіцыйны сайт Бібліятэкі Мазарыні (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · LinkedIn · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Flickr · Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90674221 · BNC: a11451440 · BNE: XX114047 · BNF: 11885481g · CiNii: DA07040885 · GND: 803245-2 · ISNI: 0000 0001 2296 4466 · LCCN: n84120504 · Mérimée: PA00088652 · NKC: ko2004238728 · NUKAT: n01073056 · PTBNP: 446448 · SUDOC: 050961454, 026646994 · VIAF: 150882171 · ULAN: 500310081 |

 |
**Фітанцы́ды** — біялагічна актыўныя рэчывы расліннага паходжання, якія затрымліваюць рост або выклікаюць гібель бактэрый, грыбкоў, прасцейшых, некаторых вірусаў і іншых арганізмаў. З’яўляюцца адным з фактараў прыроднага імунітэту раслін. Адкрытыя савецкім біёлагам Б. П. Токіным.

Большасць фітанцыдаў — лятучыя рэчывы. Утвараюцца ў тканкавых соках і цытаплазме раслін. Па хімічнай прыродзе ўяўляюць комплекс злучэнняў небялковага паходжання (эфірныя алеі, алкалоіды, гліказіды, арганічныя кіслоты, дубільныя рэчывы, альдэгіды, кетоны, фенолы і інш.).

Найбольш вядомыя расліны, у якіх маюцца фітанцыды: цыбуля, часнок, хрэн, ядловец, казялец, крываўнік, цытрусавыя. Фітанцыды некаторых раслін, напрыклад багуна, небяспечныя для чалавека.

Выкарыстанне
------------

Фітанцыды выкарыстоўваюцца ў ветэрынарыі і медыцыне, у мэтах барацьбы з узбуджальнікамі хвароб раслін, кляшчамі, насякомымі. Таксама выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці пры кансерваванні і захоўванні прадуктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

Літаратура
----------

* *Кеўра М. К.* Фітанцыды // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз. — С. 209.
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь. / Главный редактор: В. К. Месяц. — М.: Советская энциклопедия, 1989. (руск.)
* *Токин Б. П.* Фитонциды, 2 изд. — М. 1951. (руск.)
* *Фитонциды (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779083417 · NDL: 00563288 · NKC: ph139022 |
**Агнёўка яловая**, **Гімнапіл яловы** (*Gymnopilus sapineus*) — шапкавы базідыяльны грыб з роду гімнапіл сямейства страфарыевых.

Апісанне
--------

Шапка дыяметрам 3—8 см, шыроказваночкападобная, пукатая, з апушаным краем, валакніста-лускаватая або з вохрана-бураватым адценнем. Мякаць жоўтая, пругкая, з горкім смакам і рэзкім пахам гнілой драўніны. Пласцінкі вузкія, чыстыя, прырослыя зубцом, вохрана-жоўтыя. Ножка цыліндрычная або каля асновы расшыраная, пустая, уздоўжвалакністая, з жаўтаватымі рэшткамі картыны, уверсе светлая, унізе бураватая. Споры яйцападобна-эліпсаідальныя, шурпатыя, іржава-бураватыя.

Арэал і экалогія
----------------

Пашырана ў Еўразіі, Паўночнай Амерыцы; на Беларусі трапляецца ўсюды. Расце ў лясах групамі на галлі і пнях пераважна хвойных парод. Пладаносіць у жніўні-верасні.

Значэнне
--------

Неядомая.

Літаратура
----------

* Агнёўка яловая // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — С. 27. — 575 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776092486 |
**Фірузаба́д** (сярэднеперс. اردشيرخوره *Ардашыр-Хварах* , перс.: فيروزآباد *Fīrūzābād*) — горад на поўдні Ірана, у правінцыі Фарс. Адміністрацыйны цэнтр шахрэстана Фірузабад.

Геаграфія
---------

Горад знаходзіцца ў заходняй частцы Фарса, у горнай мясцовасці паўднёва-ўсходняга Заграса, на вышыні 1 322 метраў над узроўнем мора.
Фірузабад размешчаны на адлегласці прыблізна 85 кіламетраў на поўдзень ад Шыраза, адміністрацыйнага цэнтра правінцыі і на адлегласці 760 кіламетраў да паўднёва-паўднёваму ўсходу (SSE) ад Тэгерана, сталіцы краіны.

Гісторыя
--------

Фірузабад мае старажытную гісторыю. Аляксандр Македонскі знішчыў ранейшы горад Гор. Праз некалькі стагоддзяў Ардашыр I, першы цар дынастыі Сасанідаў, аднавіў горад і зрабіў яго сваёй сталіцай. Ізноў спустошаны падчас арабскага заваявання ў VII стагоддзі.

Аляксандр Македонскі змог накіраваць на горад воды возера, якое захавалася уверх па цячэнні ракі. Ардашыр I, аднаўляючы горад, пабудаваў адводны канал ад возера.

Горад будаваўся як сталіца і быў акружаны сцяной з чатырма брамамі, у цэнтры знаходзіўся зараастрыйскі храм.

Славутасці
----------

Побач з горадам захаваліся ў руінах пабудовы Ардашыра — крэпасць Галех-Дахтар («крэпасць дачкі»), палац Ардашыра і храм вогнепаклоннікаў на месцы былога горада Гор, або Ардашыр-Хварах. У 1997 г. урад Ірана прапанавала ўключыць гэтыя помнікі ў спіс Сусветнай спадчыны.

Насельніцтва
------------

Паводле даных перапісу, на 2006 год насельніцтва складала 58 210 чалавек; у нацыянальным складзе пераважаюць кашкайцы, у канфесійным — мусульмане-шыіты.

Колькасць насельніцтва па гадах.| 1986 | 1991 | 1996 | 2006 | 2012 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 34 433 | 43 424 | 50 051 | 58 210 | 63 506 |

Зноскі
------

1. 1 2  Фізіка-геаграфічныя даныя  (англ.)
2. ↑  GeoNames  (англ.)
3. 1 2  World Gazetteer Архівавана 9 лютага 2013.  (англ.)
4. ↑  меркаванае

Спасылкі
--------

* Fars Cultural Heritage Organization Архівавана 12 лютага 2005.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Казелец.

**Казе́лец**, мясцовае маўленне *Казе́ляц* — возера ў басейне ракі Прыпяць, вакол возера размешчана вёска Верасніца.

Этымалогія
----------

Звычайна казельцам называюць прырэчнае і наогул нізкае лугавое месца, дзе расце атрутны казялец.

Фаўна
-----

У возеры водзяцца карась, плоткі, уюны.

Экалогія
--------

Возера моцна забруджана актыўнай дзейнасцю чалавека — празмернае выкарыстанне вады для арашэння прысядзібных участкаў; на берагах будуюцца адрыны, адыходы з якіх зліваюцца ў возера.

Зноскі
------

1. ↑  Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія / І. Я. Яшкін. — Мінск: Беларуская навука, 2005. — 808 с. ISBN 985-08-0668-0 С. 325
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шаўчонак.
**Марыя Сіланцьеўна Шаўчонак** (11 мая 1944, вёска Новы Востраў, Клічаўскі раён, Магілёўская вобласць) — беларуская паэтэса.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1965 г. скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Настаўнічала ў Ракавіцкай сярэдняй школе Шчучынскага раёна. У 1966—1978 гг. працавала ў шчучынскай раённай газеце «Савецкая вёска». З 1978 г. — старшы рэдактар аддзела прапаганды Гродзенскай студыі тэлебачання.

Творчасць
---------

Першы верш надрукавала ў 1954 г. (газета «Піянер Беларусі»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Белая ластаўка» (1971) і «Свята зямлі» (1976), «Бацькоўскае імя» (1981), «Раса-расінка» (1985).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Марыя Сіланцьеўна Шаўчонак // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 6665154260399124480009 |