**Арцём Вяры́га-Дарэ́ўскі** (4 (23) лістапада 1816, в. Кублічы, Лепельскі павет, Віцебская губерня, Расійская Імперыя — 1884, Сібір, Расійская Імперыя) — беларускі паэт, драматург, публіцыст і даследчык фальклору, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры.

Карыстаўся псеўданімамі і крыптанімамі *Artemiusz*, *A.W.*, *Białoruska Duda*, *D…a B.*, *D-da B.*.

Біяграфія
---------

Належаў да старадаўняга, але збяднелага дваранскага роду. Быў хрышчоны ў каталіцтва.

Бацька яго быў дазорцам мер і вагаў у Кублічах. Маці памерла пасля родаў. Дзяцінства Арцёма Вярыгі-Дарэўскага прайшло ў фальварку Людвінава непадалёк ад Дзісны. Пасля заканчэння Забельскай гімназіі (мяст. Валынцы, цяпер Верхнядзвінскі раён) служыў у Віцебскай часовай камісіі для рэвізіі дзейнасці ў 1836—1844 гг. Віцебскага губернскага дваранскага дэпутацкага сходу. У сярэдзіне 1840-х гг. набыў фальварак Стайкі паблізу Віцебска, ажаніўся. Служыў у розных установах Віцебска. У 1852 г. атрымаў чын калежскага асэсара.

У 1861—1862 гг. браў удзел у патрыятычных дэманстрацыях у Віцебску, за што стаў аб'ектам пільнага нагляду жандараў. У 1863 г. адзін з кіраўнікоў узброенага выступлення на Віцебшчыне. Арыштаваны 6 мая 1863 г. амаль два гады правёў пад следствам у віцебскай турме. Першапачаткова асуджаны на пажыццёвую катаргу, замененую 8 гадамі катаржных работ. У 1865 г. сасланы ва Усходнюю Сібір (саляварны завод ва Усоллі). З 1868 г. знаходзіўся на пасяленні ў Іркуцку. Памёр у Сібіры.

Культурная дзейнасць
--------------------

Арцём Вярыга-Дарэўскі
Арцём Вярыга-Дарэўскі шмат сіл і часу аддаваў культурна-асветніцкай дзейнасці, імкнучыся арганізаваць на Віцебшчыне народныя школы, тэатр, бібліятэкі і чытальні. У 1850-я гг. арганізаваў у Віцебску публічную бібліятэку. Збіраў беларускі фальклор. Пасылаў допісы ў газету «Kurier Wileński» («Виленский вестник») (Вільня), «Słowo» (Пецярбург), часопіс «Ruch muzyczny» (Варшава).

Стаў вядомы як аўтар паэм, гутарак і драматычных твораў, якія разыходзіліся ў рукапісах: паэмы «Ахульго» (тэматычна звязаная з барацьбой горцаў-чачэнцаў пад кіраўніцтвам Шаміля), драмы «Гордасць», камедый «Хцівасць» і «Грэх 4-ы — гнеў». Першым пераклаў на беларускую мову паэму Адама Міцкевіча «Конрад Валенрод». Беларускія творы з-за цэнзурных умоў не друкаваліся, рукапісы не знойдзены. Пры жыцці ў 1858 г. выйшла адзіная кніга на польскай мове «Гутарка пра сваяка» пад псеўданімам *«Białoruska Duda»* (г.зн. *«Беларуская Дуда»*). Грамадскі рэзананс мела паездка Арцёма Вярыга-Дарэўскага ў 1858 г. у Вільню, дзе ён сустрэўся з віднымі прадстаўнікамі культуры.

Тады ж быў запачаткаваны знакаміты «Альбом Вярыгі-Дарэўскага» (1858—1863), які стаў своеасаблівым літаратурна-грамадскім альманахам, дзе між іншымі свае запісы пакінулі Уладзіслаў Сыракомля, Вінцэсь Каратынскі, Адам Ганоры Кіркор, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі, Ялегі Пранціш Вуль. Арцём Вярыга-Дарэўскі стаў аўтарам вершаванай імправізацыі «Літоўцам, якія запісаліся ў мой Альбом на памяць» (дайшла копія).

23 красавіка 1859 г. Ялегі Пранціш Вуль (Францішак Карафа-Карыбут) зрабіў запіс свайго беларускамоўнага верша «К дудару Арцёму ад наддзвінскага мужыка» у альбоме Дарэўскага, называючы Арцёма Вярыгу-Дарэўскага як песняра па народнай традыцыі «дударом»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 
Што табе, дудар, прыспела
   Смела песні завадзіць?
Ці то лёгкае, брат, дзела,
   Нашу браццю прасвяціць?
Крыкнуць на цябе паноўя,
   Што ты шкоднік і місцюк, —
Страціш голас і здароўе
   І дуду упусціш з рук.
Ты мяне аднак не слухай,
   Мала што я завяду! —
Цэлай грудзяй дуй і дмухай
   У жалейку і дуду...
 | "|

Выказанае ў навуковай літаратуры меркаванне, што Арцём Вярыга-Дарэўскі аўтар паэмы «Тарас на Парнасе», не пацверджана даследаваннямі.

Бібліяграфія
------------

* Gawędka o Swojaku przez Białoruską Dudę. Mohylew; Wilno, 1858.
* Беларуская літаратура ХІХ ст.: Хрэстаматыя. Мн. 1988.
* Пачынальнікі: З гісторыка-літаратурных матэрыялаў XIX ст. / уклад. Г. В. Кіселёў. — 2-е выд. — Мн. 2003. — С. 214—293.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Верига-Даревский Артём Игнатьевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 111. — 737 с.
2. ↑  Вярыга-Дарэўскі Арцём **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 верасня 2014. Праверана 7 снежня 2013.
3. ↑  'Ліс, А. *Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 14.*

Літаратура
----------

* *Васілеўскі Д.* Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі і яго літаратурна-грамадская чыннасць // Полымя. 1929, № 6;
* *Борковский С. А. Мальдис А. И.* Поэтическое наследие Артемия Вериги-Даревского // Советское славяноведение. 1971, № 2;
* *Кісялёў Г.* Арцём Вярыга-Дарэўскі // Кісялёў Г. Загадка беларускай «Энеіды». Мн. 1971;
* БП, т. 2;
* ЭГБ, т. 2;
* АЗБ;
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
* *Ліс, А.* Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27.
* *Цвірка К.* Арцём Вярыга-Дарэўскі (1816—1884) / К. Цвірка // Камяні тых сядзібаў : шляхі паэтаў XIX ст. — Мн. 2004. — С. 286.
* Беларусь: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш. — Мн.: БелЭн, 1995. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| q: | Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі ў Вікіцытатніку |
| s: | Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі ў Вікікрыніцах |
| commons: | Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі на Вікісховішчы |

* Цытаты і афарызмы Арцёма Вярыга-Дарэўскага
* Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч(недаступная спасылка)