**Баі ў даліне Я-Дранг/Ядранг/Дранг** — агульнапрынятая назва двух бітваў, якія адбыліся паміж амерыканскай і паўночнав’етнамскай арміямі ў 1965 годзе падчас вайны ў В’етнаме. З’яўляецца адной з найбольш буйных, кровапралітных і часта згадваных бітваў В’етнамскай вайны.

Перадумовы
----------

Вясной—летам 1965 года ЗША накіравалі ў Паўднёвы В’етнам, дзе ў гэты час ішла актыўна падтрымоўваная камуністычным Паўночным В’етнамам партызанская вайна, свае рэгулярныя воінскія падраздзяленні для падтрымкі ўрада краіны. У ліпені—верасні амерыканскія сілы правялі першыя наступальныя аперацыі супраць партызан Нацыянальнага фронту вызвалення Паўднёвага В’етнама. Аднак значную занепакоенасць у амерыканскага камандавання выклікалі часці рэгулярнай паўночнав’етнамскай арміі, якія яшчэ ўступалі ў бой з амерыканцамі. Яны, як лічылася, пераўзыходзілі партызанскія падраздзяленні па ўзроўні баяздольнасці за кошт лепшай арганізацыі і ўзбраення. Імкненне абодвух бакоў праверыць магчымасці свайго ворага ў баі вяло да непазбежнасці буйнога сутыкнення.

Перадгісторыя
-------------

Лагер спецназа Плэйме, 1965 год.
У кастрычніку 1965 года паўночнав’етнамскія войскі сіламі каля дывізіі пачалі аперацыю на плато Тэйнгуен (Цэнтральнае сугор’е), аблажыўшы лагер амерыканскага спецназа Плэйме ў правінцыі Плейку (сучасная назва правінцыі — Зялай). Але паўднёвав’етнамская армія пры падтрымцы авіяцыі і артылерыі ЗША здолела зняць аблогу з лагера Плэйме. Атрымаўшы разведданыя аб адступленні праціўніка, амерыканскае камандаванне прыняло рашэнне пераследваць яго. 

У канцы кастрычніка ў раён Плейку была перакінута 1-я брыгада нядаўна прыбылай у В’етнам 1-й кавалерыйскай (аэрамабільнай) дывізіі, перад якой была пастаўлена задача выяўляць і знішчаць разрозненыя групы ворага.

1 лістапада група верталётаў-разведчыкаў з 1-га эскадрону 9-га кавалерыйскага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Джона Стоктана выявіла перамяшчэнне праціўніка ў 13 кіламетрах на захад ад Плэйме. Дэсант пасля кароткай сутычкі захапіў 33-і палявы шпіталь Народнай арміі. Пры падтрымцы 2-га батальёна 12-га кавалерыйскага палка контратакі праціўніка былі адбіты, амерыканцы страцілі 11 чалавек забітымі і 51 параненым. Страты праціўніка склалі прыкладна 250 чалавек.
Акрамя іншых трафеяў, у захопленым шпіталі была знойдзена карта наваколляў ракі Дранг, на якой былі адзначаны сцежкі, што выкарыстоўваліся паўночнав’етнамскай арміяй. Падпалкоўнік Стоктан атрымаў загад зладзіць засаду на адной са сцежак. 3 лістапада былі арганізаваны тры засады (па 1 ўзводу) — адна непасрэдна на сцежцы ўздоўж ракі Дранг і дзве ў некалькіх кіламетрах на поўнач. Увечары таго ж дня ў засаду каля ракі трапіла ўзмоцненая рота 66-га палка Народнай арміі Паўночнага В’етнама. Пры падтрымцы роты А 1-га батальёна 8-га кавалерыйскага палка, перакінутай па паветры з Дуко, амерыканцы атрымалі перамогу.

Аднак амерыканскае камандаванне не скарысталася атрыманымі данымі. 6 лістапада 1-я брыгада 1-й кавалерыйскай дывізіі была выведзена з Плейку, а 10 лістапада ёй на змену была перакінута 3-я брыгада той жа дывізіі (камандзір палкоўнік Томас Браўн), у складзе 1-га батальёна 7-га кав. палка (камандзір падпалкоўнік Гаральд Мур), 2-га батальёна 7-га кав. палка (камандзір падпалкоўнік Роберт Макдэйд) і 2-га батальёна 5-га кав. палка (камандзір падпалкоўнік Роберт Тал).

План аперацыі
-------------

1-га батальёну 7-га кав. палка была пастаўлена задача правесці пошук у ваколіцах масіва Чу-Понг, дзе, па даных разведкі, былі сканцэнтраваны значныя сілы праціўніка. Пасля разведвальнага палёту для высадкі дэсанту была абраная зона «X-Ray». Агнявую падтрымку дэсанту павінны былі аказваць 12 105-мм гаўбіц батарэй A і C 1-га батальёна 21-га артылерыйскага палка (камандзіры капітан Роберт Баркер і капітан Дональд Дэвіс), агнявыя пазіцыі якіх знаходзіліся ў зоне высадкі «Falcon». Непасрэдную агнявую падтрымку з паветра батальёну павінны былі аказваць узброеныя НУРСамі верталёты батарэі C 2-га батальёна 20-га артылерыйскага палка (камандзір маёр Роджэр Барталамей). Перавозку асабовага складу і забеспячэнне падраздзяленняў павінна была ажыццяўляць рота A 229-га ўдарнага верталётнага батальёна (камандзір маёр Брус Крэндал) на няўзброеных верталётах Bell UH-1 Iroquois.

Сілы Паўночнага В’етнама і НФВПВ
--------------------------------

Часці народнай арміі Паўночнага В’етнама і НФВПВ, якія ўдзельнічалі ў бітве, уваходзілі ў фронт B-3 пад камандаваннем брыгаднага генерала Цю Хюі Мана. Камандны пункт намесніка камандуючага фронтам, падпалкоўніка Нгуен Хыу Ана, быў размешчаны непасрэдна на схілах масіва Чу-Понг. Падраздзяленні 33-га палка Народнай арміі, сур’ёзна патрапанага падчас баёў у ваколіцах Плейку і выведзенага ў даліну Я-Дранг для адпачынку, былі выцягнуты ў тонкі ланцуг ўздоўж ўсходняга схілу Чу-Понг. 320-ы полк Народнай Арміі (камандзір маёр Ма Ван Мін), які таксама ўдзельнічаў у баях, але адышоў без страт, стаяў на мяжы з Камбоджай у 16 кіламетрах ад зоны высадкі «X-Ray». Тры батальёна 66-га палка Народнай Арміі (камандзір падпалкоўнік Ла Нгок Чау) былі размешчаны ў даліне Я-Дранг ў непасрэднай блізкасці ад зоны высадкі. Батальён В’етконга H-15 знаходзіўся ў васьмі гадзінах хады ад зоны высадкі.

1-ы этап (зона высадкі «X-Ray»)
-------------------------------

### 14 лістапада

У пасадачнай зоне «X-Ray».
У 10 гадзін 48 хвілін раніцы 14 лістапада 1965 года, пасля паўгадзіннай агнявой падрыхтоўкі, камандная група батальёна і два ўзвода роты B (камандзір — капітан Джон Хэрэн) высадзіліся ў даліне Я-Дранг. Неўзабаве быў захоплены першы палонны, які паведаміў, што на схілах масіва Чу-Понг знаходзяцца тры батальёна рэгулярнай арміі Паўночнага В’етнама, што даўно шукаюць магчымасці ўступіць у бой з амерыканцамі. Пасля таго, як у 11:20 у зону высадкі былі перакінуты апошнія падраздзяленні роты B і частка роты A, уверх па схіле былі высланы патрулі. У 12:15 адбыўся першы агнявы кантакт патрулёў з праціўнікам. У 12:30 рота B, засяродзіўшыся ў сухім рэчышчы ракі, перайшла ў наступленне ўверх па схіле масіва. Каля 13:00 1-ы ўзвод роты B (камандзір-лейтэнант Эл Дэвні) быў атакаваны з флангаў групай з 30—40 салдат праціўніка і залёг пад агнём. 2-і ўзвод (камандзір лейтэнант Генры Хэрык) таксама быў атакаваны, але перайшоў у контратаку і стаў пераследваць ворага ўверх па схіле. Захапіўшыся пагоняй, узвод адарваўся ад роты і трапіў у акружэнне, пры гэтым загінулі лейтэнант Херык і амаль усе камандзіры аддзяленняў. Тыя, што засталіся ў жывых на чале з сяржантам Эрні Сэвэджам занялі кругавую абарону і адбівалі атакі пры падтрымцы артылерыі, карэктуючы агонь па радыё.

У 13:32 верталёты даставілі пакінуты асабісты склад роты A і галаўныя падраздзяленні роты C. Падпалкоўнік Мур загадаў роце A (камандзір — капітан Рамон Надал) вылучыцца на левы фланг вядучай бой роты B, утварыўшы заходні фронт абароны. Падраздзяленні роты C (камандзір — капітан Роберт Эдвардс) па меры высадкі займалі пазіцыі на левым флангу роты А, утвараючы паўднёвы фронт абароны і з ходу уступаючы ў бой. Падпалкоўнік Мур і яго камандная група занялі пазіцыю ў тыле роты B за вялікім мурашнікам. Каля 14 гадзін зенітным агнём праціўніка быў збіты штурмавік Douglas A-1 Skyraider, які аказваў наземным падраздзяленням агнявую падтрымку. Пілот, капітан Пол Маклелан з 1-га паветранага эскадрону камандас, загінуў.

Каля 14 гадзін в’етнамскі атрад, прасоўваючыся з поўдня ўздоўж сухога рэчышча ракі, наткнуўся на 3-і ўзвод роты A (камандзір — лейтэнант Роберт Тафт). Амерыканцы перайшлі ў атаку, але панеслі вялікія страты. Быў забіты камандзір, і ўзводу давялося адступіць. Перагрупаваўшыся, ён здолеў затрымаць наступленне праціўніка, в’етнамцы перанеслі ўдар на пазіцыі суседняга 2-га ўзвода (камандзір — лейтэнант Уільям Марм) на стыку з ротай B, але былі адбіты з вялікімі стратамі. Капітан Надал са сваім радыёаператарам пад агнём вынес целы загінулых амерыканцаў на пазіцыі роты.

У 14:30 прыбылі часці роты C і галаўныя падраздзяленні роты D (камандзір — капітан Луіс Лефевр). Высадка выраблялася пад моцным агнём і амерыканцы панеслі вялікія страты. Быў паранены капітан Лефевр. Праз некалькі хвілін з поўдня на пазіцыі роты C абрынуўся ўдар в’етнамцаў колькасцю каля 200 чалавек. Атака была адбіта агнём артылерыі. Адначасова былі атакаваны пазіцыі роты A, дзе праціўнік быў адбіты дзякуючы ўмелым дзеянням двух кулямётных разлікаў. Каля 15:00 атакі спыніліся, але зона высадкі ўсё яшчэ знаходзілася пад абстрэлам. Падчас пагрузкі параненых у верталёты быў смяротна паранены начальнік разведкі батальёна капітан Томас Метскер.

Да 15:45 увесь асабісты склад 1-га батальёна быў дастаўлены ў зону высадкі. Рота D (пад камандаваннем лейтэнанта Лэры Літана) заняла пазіцыі фронтам на ўсход. Каманды пасаджаных батальёну санітарных верталётаў адмовіліся садзіцца пад інтэнсіўным агнём праціўніка. Тады верталёты падтрымкі па ўласнай ініцыятыве пачалі дастаўляць боепрыпасы і вывозіць параненых і забітых у зону высадкі «Falcon». Да гэтага моманту супраць амерыканскага батальёна дзейнічалі ўжо тры батальёны в’етнамскай рэгулярнай арміі. Было відавочна, што амерыканцам спатрэбіцца падмацаванне, і камандзір 3-й брыгады загадаў рыхтавацца да пагрузкі рота B 2-га батальёна 7-га кав. палка, які вартаваў штаб брыгады ў Плейку.
Атакі в’етнамцаў некалькі сціхлі і падпалкоўнік Мур вырашыў зрабіць спробу выратаваць акружаны ўзвод. Для гэтага роты A і B адцягнуліся да сухога рэчышчы ракі, каб адначасовым кідком прарвацца да месца, дзе абараняўся ўзвод лейтэнанта Хэрыка. Атака пачалася ў 16:20, але амаль адразу ж захлынулася, наткнуўшыся на інтэнсіўны агонь праціўніка. Усе ўзводныя камандзіры і многія сяржанты роты A выйшлі з ладу, а 1-ы ўзвод, які вырваўся наперад, ледзь не быў адрэзаны ад сваіх. У 17:40 падпалкоўнік Мур загадаў ротам адступіць на ранейшыя пазіцыі пад прыкрыццём агню артылерыі і мінамётаў. За недахопам дымавых боепрыпасаў артылерыя, па просьбе Мура, вяла агонь запальнымі снарадамі, начыненымі белым фосфарам.

Тым часам, у 17:00 у зону высадкі пачала дэсантавацца рота B 2-га батальёна (камандзір — капітан Майран Дзідурык), якая паступіла ў аператыўнае падпарадкаванне Мура. Два ўзводы занялі пазіцыі на паўночна-ўсходнім участку перыметра паміж ротамі B і D 1-га батальёна, а 2 — і ўзвод (камандзір-лейтэнант Джэймс Лэйн) размясціўся на правым флангу роты C 1-га батальёна, якая займала пазіцыі на паўднёвым і паўднёва-ўсходнім участках перыметра. Разам з гэтай хваляй дэсанту высадзіліся два кінааператары з армейскага спецыяльнага фатаграфічнага аддзела (DASPO) — сяржант Джэк Ямагучы і сяржант Томас Шыра.

Да цемры роты здолелі ўмацаваць перыметр, акапацца. Была раскінута палявая антэна RC-292, якая забяспечыла прамую сувязь са штабам брыгады, пасля чаго Мур адпусціў на базу верталёт, што раней вісеў над зонай высадкі, рэтранслюючы радыёсігналы. Быў дастаўлены запас вады і боепрыпасаў. Каля 9 гадзін вечара ў зону высадкі прыбылі група сігнальшчыкаў на чале з лейтэнантам Дыкам Тыфтам і рэпарцёр агенцтва UPI Джозефам Гэлауэй.

Усю ноч в’етнамцы вялі разведку боем на розных участках перыметра, за выключэннем пазіцый роты D. Тых адганялі агнём артылерыі і ручных гранатамётаў. Кулямётным разліках было забаронена адкрываць агонь без загаду, каб не выдаваць сваіх пазіцый. Акружаны ўзвод таксама быў тройчы атакаваны групамі прыкладна па 50 чалавек, але атакі адбілі агнём артылерыі і асабістай зброі.

За першы дзень бітвы 1-ы батальён 7-га кавалерыйскага палка страціў забітымі і параненымі каля 110 чалавек, захапіў шасцярых палонных.

### 15 лістапада

Каля 6:30 раніцы падпалкоўнік Мур сабраў камандзіраў рот на камандным пункце роты C, каб абмеркаваць план выратавання акружанага ўзвода. Атаку планавалася вырабіць сіламі трох рот, ад двух рот у напрамку атакі былі вылучаны дазоры (па адным узводзе). Аднак у 06:50 пасадачная зона была накрыта моцным агнём праціўніка, які значнымі сіламі (7-ы батальён 66-га палка, узмоцнены батальёнам H-15 В’етконга) перайшоў у наступленне на паўднёвы і паўднёва-ўсходні ўчасткі перыметра. Вылучаныя ў дазор ўзводы апынуліся ў аблозе праціўніка, а адсутнасць радыёсувязі не дазваляла аказаць ім агнявую падтрымку. Камандзір роты C капітан Эдвардс быў цяжка паранены, і камандаванне ротай прыняў яго намеснік лейтэнант Джон Арынгтан (таксама цяжка паранены).

У 07:15 значныя сілы праціўніка (дзве роты батальёна H-15) атакавалі кулямётныя і мінамётныя пазіцыі роты D. Жадаючы захаваць рэзерв (батальённы разведузвод пад камандаваннем лейтэнанта Рэкстроў), Мур загадаў узмацніць роту з адным узводам роты А. Камандзір роты капітан Надал адправіў 2-і ўзвод, якім пасля выхаду з ладу лейтэнанта Марма камандаваў сяржант Макалі.

У 07:45 праціўнік перайшоў у атаку на стыку пазіцый рот A і C. Камандны пункт батальёна знаходзіўся пад кулямётным і мінамётным абстрэлам. Камандзір брыгады палкоўнік Браўн падняў па трывозе роту A 2-га батальёна, каб перакінуць яе ў зону высадкі, як толькі прадставіцца магчымасць.

У 7:55 па загадзе Мура атакаваныя роты пазначылі свой пярэдні край дымавымі шашкамі, пасля чаго камандзір батальёна запытаў падтрымку з паветра, перадаўшы ў эфір сігнал Broken Arrow (зламаная страла). Па гэтым сігнале ўсе змешчаныя ў паветры баявыя самалёты накіроўваліся на атакаваны ўчастак з мэтай аказаць падтрымку амерыканскаму падраздзяленню, якому пагражае небяспека прарыву. Імкнучыся палегчыць націск ворага на роту C, Мур загадаў разведузводу перайсці ў контратаку на левым флангу пазіцый роты. Адначасова ён загадаў капітану Дыдурыку адцягнуць свой камандны пункт і адзін з узводаў у тыл пазіцый роты C, каб пры неабходнасці закрыць прарыў у абароне.

У гэты момант над зонай высадкі з’явіліся два знішчальнікі North American F-100 Super Sabre, узброеныя бакамі з напалмам. Першы самалёт скінуў бакі на пазіцыі сапёрнай каманды, якая акапалася каля батальённага КП (два чалавекі атрымалі смяротныя апёкі), а другі немінуча накрыў бы ўдарам сам батальённы КП, калі б Мур не паспеў яго папярэдзіць.

У 9:10 пачала высадку рота A 2-га батальёна (камандзір — капітан Джоел Сугдыніс). Узвод, які высадзіўся першым, быў неадкладна накіраваны на ўзмацненне роты C 1-га батальёна. Неўзабаве атакі в’етнамцаў спыніліся, і яны адступілі, пакінуўшы зону высадкі пад агнём снайпераў. У 09:41 Мур загадаў капітану Дыдурыку ўзмацніць сваім узводам пазіцыі роты C і прыняць камандаванне над усімі сіламі, якія займалі гэты ўчастак. Рэшткі акружаных узводаў далучыліся да сваіх рот. Верталёты пачалі вывозіць параненых — для гэтага спецыяльна былі выкліканы транспартныя верталёты Boeing CH-47 Chinook. З пачатку баёў у даліне ракі Я-Дранг рота C страціла 42 чалавекі забітымі (у тым ліку двух лейтэнантаў і шаснаццаць сяржантаў) і 20 параненымі (у тым ліку камандзір роты, два лейтэнанта і два сяржанта). У страі засталося толькі 49 чалавек, сярод іх ніводнага афіцэра. Ва ўсім 1-м батальёне ў страі заставалася 8 афіцэраў і 260 радавых і сяржантаў.

У зону высадкі X-Ray верталётам прыбыў камандзір 3-й брыгады палкоўнік Томас Браўн з задачай праверыць неабходнасць стварэння перадавога брыгаднага каманднага паста. Аднак камандзіры батальёнаў не бачылі ў гэтым неабходнасці, да таго ж, унутры перыметра проста не было месца для яшчэ аднаго КП. Перад адлётам Браўн паабяцаў на наступны дзень вывезці рэшткі 1-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка назад на базу.

Тым часам, 2-і батальён 5-га кавалерыйскага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Роберта Тала пешым парадкам ішоў у зону X-Ray. Разграміўшы па дарозе адзін в’етнамскі апорны пункт, батальён у 11:45 выйшаў да паўднёвага краю зоны высадкі. Па радыё было атрымана паведамленне, што ў зону высадкі Columbus перакідваюцца яшчэ дванаццаць 105-мм гаўбіц: па адной батарэі з 2-га батальёна 17-га артылерыйскага палка і 1-га батальёна 21-га артылерыйскага палка.

Пасля 12:00 18 стратэгічных бамбардзіроўшчыкаў Boeing B-52 Stratofortress з авіябазы Гуам нанеслі бомбавы ўдар па масіве Чу-Понг. Гэта было першае ў В’етнамскай вайне прымяненне стратэгічнай авіяцыі для тактычнай падтрымкі наземных войскаў.

На нарадзе камандзіраў было вырашана, што падпалкоўнік Тал пакіне ў зоне высадкі свае роты B і D і сіламі пакінутых двух рот, узмоцненых ротай B 1-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка, пасля артпадрыхтоўкі пяройдзе ў наступленне з мэтай дэблакаваць акружаны ўзвод. Атака пачалася ў 13:15. Папярэдне тэрыторыя падвергнулася ракетнаму ўдару з паветра. Роты A і C 2-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка (камандзіры — капітаны Лары Бенет і Эд Бойт) прасоўваліся павольна, амаль не сустрэўшы супраціву, і каля 15:00 дасягнулі адрэзанага ўзвода. З 29 чалавек, з якімі 2-і ўзвод роты B 1-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка ўступіў у бой 26 гадзін таму назад, 9 чалавек былі забіты, 13 паранены. Каля 16:00 атрад падпалкоўніка Тал вярнуўся ў зону высадкі X-Ray, куды ўжо былі выкліканы верталёты, каб забраць забітых і параненых.

Каля 16:00 у зону высадкі X-Ray верталётам прыбыў памочнік камандзіра дывізіі брыгадны генерал Рычард Ноўлз. Ён пацвердзіў, што 1-ы батальён на наступны дзень будзе выведзены ў тыл для адпачынку. Падмацаванні былі размеркаваны па перыметры абароны. На найбольш небяспечных кірунках па-ранейшаму знаходзіліся падраздзяленні 7-га палка. У 19:30, з надыходам цемры, падраздзяленні вялі агонь па лесе, тэрыторыю вакол перыметра — ракетамі.

Каля 23:30 в’етнамцы абстралялі ранейшыя пазіцыі роты з 1-га батальёна, якія цяпер займала рота B 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка.

### 16 лістапада

У 01:00 праціўнік сіламі пяці чалавек вырабіў разведку боем супраць роты B 1-га батальёна на заходнім перыметры абароны.

Каля 4:00 былі выяўлены падрыхтоўкі в’етнамцаў да атакі насупраць пазіцый роты B 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка на паўднёвым і паўднёва-ўсходнім фасе перыметра. У 4:22 узмоцнены 7-ы батальён 66-га палка пры падтрымцы батальёна H-15 перайшоў у атаку. Атакуючыя былі абстраляны агнём чатырох 105-мм гаўбіц, і першая хваля атакуючых, каля 300 чалавек, была адбіта. У 04:31 пачалася другая атака. Да гэтага моманту поле бою асвятлялася ракетамі з самалёта С-123, і на атакаваным участку быў засяроджаны агонь усіх батальённых мінамётаў і ўсіх 24 105-мм гаўбіц агнявой падтрымкі. У 05:03 пачалася трэцяя атака, якая таксама была адбіта. У 06:27, перад самым світаннем, пачалася чацвёртая атака, нацэленая прама на ротны КП, але агнём гаўбіц і мінамётаў атакуючыя зноў былі рассеяны.

У 6:55 падпалкоўнік Мур загадаў зладзіць «шалёную хвіліну» — 2 хвіліны інтэнсіўнай стральбы з ручной агнястрэльнай зброі па навакольнай тэрыторыі з мэтай справакаваць да нападу праціўніка на заўчаснае выяўленне сябе. У выніку была выяўлена група з 30—40 в’етнамскіх байцоў, якія вырабіліся да атакі на пазіцыі роты A 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка.

У 9:30 у зону X-Ray з усходу пешым парадкам з зоны Columbus сталі прыбываць астатнія падраздзяленні (роты C і D і штабная рота) 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка пад камандаваннем падпалкоўніка Роберта Макдэйда, узмоцненыя ротай A 1-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка. Усе падраздзяленні прыбылі на месца да 12:00.

У 09:55 усе амерыканскія падраздзяленні выслалі дазоры для агляду тэрыторыі перад сваімі пазіцыямі на глыбіню да 450 метраў, але дазор роты B 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка наткнуўся на праціўніка, уступіўшы ў хуткаплынную перастрэлку, у выніку якой быў паранены камандзір 2-га ўзвода лейтэнант Джэймс Лэйн. Падпалкоўнік Мур загадаў падраздзяленням вярнуцца на пазіцыі. Звяно самалётаў A-1Е з 1-га эскадрону паветраных камандас пад камандаваннем капітана Бруса Уоласа засыпала тэрыторыю перад пазіцыямі батальёна фугаснымі і аскепкавымі бомбамі, каністрамі з напалмам і белым фосфарам і абстраляла ўсе заўважаныя мэты ракетамі і агнём бартавых 20-мм гармат. Пасля гэтага падраздзялення батальёна бесперашкодна прачасалі тэрыторыю.

У 10:40 ад палкоўніка Томаса Браўна паступіў загад 1-му батальёну 7-га кавалерыйскага палка рыхтавацца да эвакуацыі. Разам з ім павінны былі эвакуявацца рота B 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка і адзін узвод роты A таго ж батальёна.

Каля поўдня ў зоне X-Ray прызямліўся верталёт CH-47 з групай журналістаў, якія суправаджаліся капітанам Коулмэнам з дывізіённага аддзела зносін з грамадскасцю.
У 11:55 пачалася эвакуацыя 1-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка. Першай была вывезена найбольш парадзелая рота C. Да гэтага моманту амерыканскія падраздзяленні ў цэлым страцілі 79 чалавек забітымі і 121 параненымі. Зніклых без вестак не было. Каля 15:00 зону X-Ray пакінула камандная група 1-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка, увесь асабісты склад якога да таго часу быў ужо эвакуіраваны.

Падраздзяленні, якія засталіся ў зоне высадкі X-Ray, атрымалі загад на наступную раніцу пакінуць пазіцыі, паколькі па масіве Чу-Понг будзе нанесены масіраваны бомбавы ўдар.

2-і этап (зона высадкі «Albany»)
--------------------------------

### 17 лістапада

Ноч у зоне высадкі прайшла спакойна. Выступленне было прызначана на 9:00. Першымі ў напрамку на паўночны ўсход павінны былі выйсці падраздзяленні 2-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка, мэтай якога была зона высадкі Columbus. За ёй павінны былі прытрымлівацца 2-і батальён 7-га кавалерыйскага палка і рота A 1-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка пад агульным камандаваннем падпалкоўніка Макдэйда, на паўдарогі яны павінны былі аддзяліцца і павярнуць на паўночны захад, у напрамку невялікай лясной паляны, якая атрымала абазначэнне Albany, і далей да зоны высадкі Crooks. Albany знаходзілася ў 4 кіламетрах ад зоны X-Ray. Асабісты склад роты капітана Судгініса быў настолькі знясілены, што перад выхадам ён загадаў усім падначаленым прыняць па дзве танізавальныя таблеткі з аптэчкі.

Калона падпалкоўніка Макдэйда рухалася наступным парадкам: наперадзе — батальённы разведузвод (камандзір — лейтэнант Патрык Пэйн), за ім роты A, D (камандзір — капітан Генры Торп), С (камандзір — капітан Джон Фесмір) і штабная рота 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка і ў ар’ергардзе — рота A 1-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка (камандзір — капітан Джордж Форэст). Калона расцягнулася прыкладна на 450—500 метраў.

У 11:38 2-і батальён 5-га кавалерыйскага палка дасягнуў зоны высадкі Columbus. Калона падпалкоўніка Макдэйда працягвала рухацца ў напрамку зоны Albany. У адсутнасць звестак разведкі амерыканскае камандаванне не ведала, што ў ваколіцах Albany размешчаны кадравыя в’етнамскія падраздзяленні: паўнакроўны 8-ы батальён 66-га палка (550 чалавек), знясілены папярэднімі баямі 1-ы батальён 33-га палка і штаб 3-га батальёна 33-га палка. Неўзабаве пасля павароту на паўночны захад разведузвод наткнуўся на в’етнамскіх салдат, двое з якіх былі ўзяты ў палон, аднак адзін в’етнамец здолеў схавацца і далажыць свайму камандзіру аб набліжэнні амерыканскай калоны. 

Падпалкоўнік Макдэйд, якому далажылі аб захопе палонных, спыніў рух, высунуўся да разведкі і загадаў усім камандзірам рот прыбыць да яго ў галаву калоны. Асабісты склад падраздзяленняў размясціўся на прывал — ахову выставілі толькі рота C і ар’ергардная рота капітана Форэста. Затым галаўныя падраздзяленні (разведузвод, два ўзвода роты A і камандная група) рушылі наперад і ў 13:07 выйшлі ў зону высадкі Albany.

У 13:15 пры падтрымцы мінамётаў в’етнамцы з усходу атакавалі расцягнутыя падраздзяленні калоны Макдэйда, якія засталіся без камандзіраў, пачынаючы з галаўных. Да 13:26 галаўныя падраздзяленні, што абараняліся на лясістым кавалку зямлі пасярод зоны высадкі Albany, былі адрэзаны ад астатніх, радыёсувязь таксама была страчана. У першыя ж хвіліны бою ўвесь асабісты склад 2-га ўзвода роты A быў выведзены з ладу — самастойна перасоўвацца маглі толькі камандзір узвода лейтэнант Гордан Гроўв з двума байцамі. 1-ы ўзвод таксама панёс вялікія страты.

Штабная рота, роты D і C былі захоплены атакай знянацку і, не паспеўшы арганізаваць абарону, уступілі ў блізкі бой. Сітуацыя ў роце C пагоршылася тым, што яна засталася без камандзіраў, паколькі капітан Фесмір апынуўся адрэзаны ў зоне Albany, а яго намеснік лейтэнант Дональд Корнэт быў забіты ў самым пачатку бою, калі спрабаваў вывесці роту на злучэнне з галаўнымі падраздзяленнямі калоны ў абыход роты D. Рота C панесла самыя вялікія страты ў гэтым баі — з 112 чалавек 45 былі забіты і 55 паранены. Рота D, таксама рассечана на часткі, страціла забітымі 26 чалавек.

Пры першых жа стрэлах капітан Форэст, не пытаючыся дазволу, перапыніў размову з падпалкоўнікам Макдэйдам і кінуўся бегчы да сваёй роты. Ён прабег пад агнём каля 600 метраў, цудам застаўшыся цэлым, і паспеў паставіць сваіх падначаленых у кругавую абарону. Форэст здолеў звязацца па радыё са сваім батальёнам і далажыць аб тым, што адбылося.

Да гэтага часу над полем бою з’явіліся верталёты агнявой падтрымкі пад камандаваннем маёра Баталам’ю (яны не маглі аказаць сваім войскам падтрымкі, не ведаючы, дзе знаходзіцца праціўнік) і верталёт камандзіра 3-й брыгады 7-й кавалерыйскай дывізіі палкоўніка Томаса Браўна, які звязаўся па радыё з падпалкоўнікам Макдэйдам і спрабаваў разабрацца ў сітуацыі, аднак не мог атрымаць ад сваіх падначаленых ніякай змястоўнай інфармацыі. Вярнуўшыся для дазапраўкі ў тактычны аператыўны цэнтр на плантацыі Катэка, у 14:30 Браўн загадаў камандзіру 1-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка падпалкоўніку Фрэдэрыку Акерсану выслаць пешым парадкам з зоны высадкі Columbus адну роту на ўзмацненне роты капітана Форэста. У 14: 55 Акерсан адправіў роту B пад камандаваннем капітана Уолтара Тала. 

Адначасова Браўн загадаў роце B 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка рыхтавацца да перакідцы па паветры ў зону высадкі Albany. Амерыканскія падраздзяленні пазначылі дымам свае пазіцыі, пасля чаго штурмавікі А-1E атакавалі названыя мэты напалмам, 250-фунтавымі бомбамі і агнём 20-мм бартавых гармат. Па прычыне дрэннай бачнасці пад удар трапілі і некалькі амерыканскіх салдат. Да 16:00 рота капітана Тала наблізілася да пазіцый роты капітана Форэста на 200 метраў і спынілася, каб перачакаць бамбардзіроўку. У 16:30 роты злучыліся. Да гэтага часу рота капітана Форэста панесла сур’ёзныя страты, сувязь з адным з узводаў была цалкам страчана. У перыметры абароны роты знаходзіліся асобныя байцы і афіцэры роты D і штабны роты 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка.

Да 17:00 рота капітана Тала зачысціла невялікую пасадачную пляцоўку, на якую змог прызямліцца санітарны верталёт. З перыметра, дзе абаранялася рота капітана Форэста, былі вывезены параненыя. Па меры паступлення новых параненых рэйсы санітарнага верталёта паўтараліся.

Пасля гэтага капітан Тал распачаў спробу дасягнуць зоны высадкі Albany, але праз 350—400 метраў апынуліся пад інтэнсіўным агнём праціўніка. Прасоўванне замарудзілася і ў 18:25 штаб брыгады загадаў Талу сфармаваць абарончы перыметр, перачакаць ноч і на досвітку распачаць яшчэ адну спробу дасягнуць зоны Albany.

Да 17:45 лейтэнант Рычард Рэскорла — адзіны пакінуты ў жывых камандзір узвода роты B 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка, раней эвакуіраванай ў зону Columbus — сабраў баяздольны асабісты склад роты. Праз гадзіну яны былі верталётамі перакінуты ў зону Albany, дзе пад агнём праціўніка высадзіліся і занялі абарону. За кошт ізноў прыбылых падраздзяленняў перыметр быў пашыраны. У зоне сабралася шмат цяжкапараненых і намеснік камандзіра батальёна маёр Фрэнк Хэнры папрасіў даслаць верталёты для іх эвакуацыі. У 21:50 чатыры верталёты з роты A 229-га ўдарнага верталётнага батальёна пад камандаваннем капітана Роберта Стынета вылецелі з зоны высадкі Columbus. Пасадка праходзіла пад агнём праціўніка, у цемры, па промні кішэннага ліхтара. Аднак верталёты не змаглі забраць усіх параненых і пакінутых 3—4 чалавекі па ўласнай ініцыятыве забраў камандзірскі верталёт 2-га батальёна пад камандаваннем старэйшага ўорэнт-афіцэра Хэнка Эйнсуорта.

### 18 лістапада

На працягу ночы групы в’етнамцаў прачэсвалі тэрыторыю, шукаючы і дабіваючы параненых амерыканцаў.

Апоўначы капітан Форэст адправіў атрад у колькасці 23 чалавек на чале з сяржантам Фрэдэрыкам Клюгэ на пошукі групы з 23—26 параненых амерыканцаў на чале з камандзірам узвода агнявой падтрымкі роты C другім лейтэнантам Робертам Жанэтам, якія выйшлі на сувязь па радыё пад пазыўным «Ghost 4-6». Група Клюгэ змагла вынесці толькі 13 параненых — з тымі, каго давялося пакінуць, застаўся санітар Дэніэл Торэс. На падыходзе да перыметра, які абараняўся ротай Форэста, група Клюгэ была абстраляна сваімі, тры чалавекі атрымалі раненні.

Ноччу дзве невялікія зводныя групы са складу штабной роты на чале з лейтэнантамі Джонам Ховардам і Бадам Аленам змаглі самастойна пакінуць поле бою і да раніцы дабрацца да зоны высадкі Columbus. Па дарозе групы назіралі рух ворага ў бок зоны Columbus, аб чым паведамілі начальніку разведкі брыгады.

На досвітку ў зону высадкі прыбыў камандзір 3-й брыгады Томас Браўн. Падчас кароткага агляду поля бою ён не змог нідзе знайсці падпалкоўніка Макдэйда і быў непрыемна здзіўлены адсутнасцю адзінага камандавання. 

На досвітку галаўныя падраздзяленні 2-га батальёна, якія займалі пасадачную зону Albany, зладзілі «шалёную хвіліну», але агню ў адказ в’етнамцаў не было, аднак пад агонь трапілі рассеяныя групы амерыканцаў. Затым групы са складу роты капітана Дыдурыка пачалі шукаць забітых і параненых і перамяшчаць іх унутр абарончага перыметра. Пазней прыбылі два верталёты Chinook, якія пачалі вывозіць забітых.

Раніцай у зоне Albany пабываў фатограф агенцтва Associated Press Рычард Меран. Яго фатаграфіі ўпершыню дазволілі прэсе і камандаванню дывізіі ацаніць маштабы панесеных страт.

Тады ж на досвітку роты капітанаў Тала і Форэста атрымалі папаўненне боепрыпасаў, адправілі верталётамі параненых і пачалі рух да пасадачнай зоне Albany. У 9:00 роты прыбылі ў зону Albany, пасля чаго да 14:00 прачэсвалі наваколлі ў пошуках забітых і параненых амерыканцаў. Затым абедзве роты 5-га кавалерыйскага палка атрымалі загад пешым парадкам прытрымлівацца ў зону Columbus, куды яны і прыбылі ў 17:00.

У 17:35 назіральнікі ў зоне Columbus заўважылі падраздзяленні батальёна 33-га палка Народнай арміі Паўночнага В’етнама, якія вылучаліся для атакі. Першапачаткова атака была прызначана на 14:00, аднак камандзір в’етнамскага батальёна не змог своечасова сабраць асабісты склад на мяжы атакі. Да 17:35 усе падраздзяленні 1-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка ўжо вярнуліся ў зону высадкі, і падпалкоўнік Акерсан паспеў арганізаваць абарону. Да 21:00 атака была адбіта пры падтрымцы артылерыі і верталётаў агнявой падтрымкі.

Да гэтага часу ўжо было прынята рашэнне змяніць батальёны 3-й брыгады батальёнамі 2-й брыгады (камандзір палкоўнік Рэй Лінч) і падраздзяленнямі паўднёвав’етнамскіх паветрана-дэсантных войскаў, базай якіх павінен быў стаць лагер у Дуко.

### Наступныя дні

19 лістапада, скончыўшы прачэсваннем мясцовасці, амерыканскія падраздзяленні пешым парадкам прайшлі ў зону высадкі Crooks, размешчаную ў 10 кіламетрах ад зоны Albany. За мінулыя два дні амерыканцы страцілі 151 чалавекі забітымі, 4 прапаўшымі без вестак і 121 параненымі. В’етнамцы страцілі 403 чалавекі забітымі і 150 параненымі. Артылерыя з зоны Columbus была перамешчана ў зону Golf — у дванаццаці кіламетрах на паўночны захад. Пры гэтым на ранейшых пазіцыях засталося каля тысячы 105-мм снарадаў, якія былі захоплены в’етнамцамі. Адначасна ў пасадачную зону Columbus выйшаў спецыяліст 4-га класа Джэймс Янг з роты A 1-га батальёна 5-га кавалерыйскага палка. 24 лістапада экіпаж верталёта-разведчыка Bell 47 заўважыў у ваколіцах пасадачнай зоны Albany радавога 1-га класа Тобі Брэйвбоя з роты A 2-га батальёна 7-га кавалерыйскага палка. Брэйвбоя падабраў верталёт агнявой падтрымкі з 1-га эскадрону 9-га кавалерыйскага палка.

На наступны год летам наваколлі зоны Albany зноў былі прачасаны, і астанкі 4-х амерыканцаў, якія лічыліся прапаўшымі без вестак, знойдзены.

Вынік
-----

Бітва пры Я-Дранг была першым буйным сутыкненнем паміж рэгулярнымі падраздзяленнямі ЗША і Паўночнага В’етнама. На той момант гэта была самая вялікая бітва В’етнамскай вайны. Абодва бакі бітвы лічаць, што атрымалі перамогу ў ёй. Пры гэтым варта адзначыць, што паўночнав’етнамскаму камандаванню не ўдалося ажыццявіць стратэгічную задуму свайго наступлення (узяцце Плэйме, Плейку і выхад у прыбярэжныя раёны). Страты бакоў былі вельмі цяжкімі.

Генерал-лейтэнант у адстаўцы Гаральд Мур у 2010 годзе.

Адлюстраванне ў мастацтве
-------------------------

Хоць бітва мела вялікі рэзананс яшчэ ў 1965 годзе, сапраўды шырокую грамадскую вядомасць у ЗША і шэрагу іншых краін яна атрымала праз дзесяцігоддзі.

### У літаратуры

* Тхыа Хо. "Бітва ў даліне Ядранг" / / Родная зямля. Зборнік апавяданняў. — М.: Ваеніздат, (1968).
* «Мы былі салдатамі... і маладымі» (1992) — кніга прысвечаная бітве, напісаная былым камандзірам 1-га батальёна 7-га палка Гаральдам Мурам і журналістам Джозефам Гэлоуэем, якія сталі сведкам бітвы ў пасадачнай зоне «X-Ray». Характэрна, што Мур у сваёй кнізе ацэньвае агульны зыход бітвы як нічыю.

### У кіно

* «Мы былі салдатамі» (2002) — буйнабюджэтны мастацкі фільм на аснове кнігі Мура, у якім, аднак, ніяк не згадваецца бой у зоне высадкі «Albany». Роля Гаральда Мура выканаў Мел Гібсан. Ролю падпалкоўніка Паўночнага В’етнама Нгуен Хыу Ана выканаў в’етнамскі акцёр Дон Зыонг, які за гэта быў абвінавачаны ў сябе дома ў «здрадзе Радзімы» і вымушаны быў эміграваць у ЗША.

Зноскі
------

**Каментарыі**

1. ↑  У публікацыях на ўсходнеславянскіх мовах гэтыя падзеі згадваюцца рэдка, таму няма дакладных правілаў напісання назвы ракі.

**Крыніцы**

1. 1 2  Вьетнам. Справочная карта. Масштаб 1:2 000 000. — М. ГУГК, 1979.

Літаратура
----------

* Дэвидсон Ф. Б. Война во Вьетнаме (1946—1975) = Vietnam at War: The History 1946-1975. — М.: Изографус, Эксмо, 2002. — С. 816.
* Joseph Galloway. Ia Drang — The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win Harold G. Moore, Joseph L. Galloway. We Were Soldiers Once…and Young: Ia Drang — The Battle That Changed the War in Vietnam. Presidio Press, 2004. 480 pages.

Спасылкі
--------

* Сайт, цалкам прысвечаны бітве ў даліне Я-Дранг. Мноства матэрыялаў і спасылак (англ.)

| ⛭Вайна ў В’етнаме |
| --- |
| Падзеі | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1955—1965 | Апбак • Танкінскі заліў • Танкінская рэзалюцыя • «Пранізлівая страла» • Гатэль Brinks • Біньзя • «Палаючае дзіда» |
| 1965—1973 | «Дугавая лямпа» • «Грымоты» • «Зорнае святло» • Я-Дранг • Лангтан • «Этлбара» • «Бола» • «Сідар-Фолс» • «Джанкшэн-Сіці» • «Папай» • База «Голд» • Вышыні • Кантхіен • Дакто • База «Бёрт» • Кхешань • Тэт (1) • Кхамдык • Міні-Тэт • Анбаа • Хюэ • Тэт (2) • «Меню» • Вышыня «Гамбургер» • Камбоджа • «Lam Son 719» • База «Мэры-Эн» • Вялікдзень • «Кішэнныя грошы» • «Індывідуальны кравец» • «Паўабаронца» • «Паўабаронца II» • Парыжскае пагадненне |
| 1973—1975 | «Вяртанне дадому» • Вясна • «Дзіцячы пад’ёмнік» • Таншанят • «Парывісты вецер» • Сайгон |

 |
| Бакі | Злучаныя Штаты Амерыкі Узброеныя Сілы ЗША (MACV • MACV-SOG • Tiger Force • Праект 100 000) • Сцяг Паўднёвага В'етнама Узброеныя сілы Рэспублікі В’етнам • Паўднёвая Карэя Паўднёвакарэйскі кантынгент • Сцяг Камбоджы Свабодныя кхмеры • Сцяг В'етнама В’етнамская народная армія (ЦУПВ) • Сцяг В'етконга В’етконг (ЧРУРПВ) • Сцяг СССР Савецкі кантынгент • Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка Паўночнакарэйскія лётчыкі • Сцяг Кампучыі (1975-1979) Чырвоныя кхмеры • Сцяг Лаоса Патэт Лаа •  АФВПН |
| Тактыка і стратэгія | Партызанская вайна • Праграма «Фенікс» • Экалагічная вайна (Блю • Оранж • Грын • Пінк • Пурпур • Уайт) • Знайсці і знішчыць • Дывановыя бамбардзіроўкі • В’етнамізацыя |
| Ваенныя злачынствы | Аперацыя «Работнік ранча» • Інцыдэнт на вышыні 192 • Масавае забойства ў Біньхоа • Масавае забойства ў Дакшон • Масавае забойства ў Хюэ • ✰ ✰ Масавае забойства ў Сангмі • Масавае забойства ў Хамі • Катаванні амерыканскіх ваеннапалонных у Паўночным В’етнаме • Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме • Палёты смерці • Лай Дайхан |
| Лакацыі | Сцежка Ха Шы Міна • Пашча Дракона • Ваенная зона C • Ваенная зона D • Кандаа • Ханой Хілтан • Тунэлі Куці • Жалезны трохвугольнік • Дэмілітарызаваная зона • Лінія Макнамары |
| Транспартныя здарэнні | Катастрофа C-130 у Кхамдыку • Катастрофа Convair 880 пад Плейку • Катастрофа C-5 пад Таншанятам • Інцыдэнт з «Маягуэс» |
| Гл. таксама | Людскія страты • Амерыканскія ваеннапалонныя • Палкоўнік Тун • Грамадзянская вайна ў Лаосе • Грамадзянская вайна ў Камбоджы • Знішчыць горад, каб выратаваць яго |




|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh92002302 · NKC: ph931044 |