**Нго́ё** (*Ngoyo*) — гістарычная дзяржава ў Цэнтральнай Афрыцы ў XVI — XIX стст. на тэрыторыі сучасных Рэспублікі Конга і ангольскай правінцыі Кабінда.

Заснаванне
----------

Дзяржава Нгоё склалася на землях народа ваё, які да XV ст. мігрыраваў ад парогаў ракі Конга да берага Атлантычнага акіяна каля яе вусця. У Нгоё існавалі 2 супрацьлеглыя традыцыі тлумачэння пачатку дзяржаўнасці. Першая абапіралася на агульныя легенды Каконга і Лаонга. Другая лічыла, што род заснавальнікаў Нгоё паходзіў па матчынай лініі з дзяржавы Конга. Першыя пісьмовыя ўзгадкі пра каралеўства Нгой або Ангой з'явіліся ў другой палове XVI ст. У канцы XVI ст. яно ўсё яшчэ залежала ад Лаонга, але ў 1612 г. калі яго наведала галандскае пасольства, фактычна было незалежным.

Гісторыя
--------

Відавочна, першая дынастыя манархаў Нгоё паходзіла з дзяржавы Лаонга. Яе ўзвышэнне можна патлумачыць захопам кантролю над радовішчамі солі, якая з'яўлялася важным таварам ва ўнутраным афрыканскім гандлі і вывозілася еўрапейскімі гандлярамі. Акрамя таго, тэрыторыя Нгоё была важным транзітным цэнтрам гандлю медзю, слановай косцю, пальмавымі арэхамі, тканінамі і рабамі, што дастаўляліся з унутраных раёнаў Афрыкі і абменьваліся на каланіяльныя тавары ў бухце на месцы сучаснага порта Кабінда. 

Галоўным канкурэнтам у міжнародным гандлі з'яўлялася суседняя дзяржава Каконга. У 1631 г. кароль Каконга выкарыстаў перыяд міжуладдзя, што склаўся пасля смерці манарха, і акупаваў Нгоё. Частка правадыроў звярнулася за дапамогай да суседняга Каралеўства Конга. Адтуль рушыла войска на чале з графам Сан'ё, падданым каралёў Конга. Кароль Каконга і яго прыхільнікі былі вымушаны адступіць. Граф Сан'ё ажаніў свайго сына на прадстаўніцы манархічнага рода Нгоё. Іх нашчадкі склалі новую валадарскую дынастыю.

У 1783 г. манархі Нгоё і Каконга аб'ядналіся з французамі для выгнання партугальцаў з Кабінды, але не мелі поспеху. Захоп Кабінды партугальцамі фактычна прывёў да манапалізацыі гандлю прадстаўнікамі адной еўрапейскай дзяржавы ў вусці Конга. Вываз солі і іншых афрыканскіх тавараў значна скараціўся. Галоўным гандлёвым таварам сталі рабы. Іх захоп і продаж кантралявалі мясцовыя правадыры, таму ўлада адзінага манарха саслабілася. 

У 1830 г. смерць чарговага валадара прывяла да раз'яднання і раздробленасці. У 1885 г. прадстаўнікі Нгоё падпісалі з партугальцамі дагавор Сімуламбука, паводле якога быў усталяваны партугальскі пратэктарат.

Унутраны лад
------------

Асноўнымі заняткамі жыхароў Нгоё былі рыбалоўства, здабыча солі, выраб тканін, гандаль. Яны таксама займаліся ручным земляробствам, трымалі свінняў. У XVIII — XIX стст. калі асновай эканомікі стаў гандаль рабамі, ствараліся ўзброеныя родавыя гандлёвыя аб'яднанні, што займаліся захопам рабоў ва ўнутраных раёнах Афрыкі і іх транзітам да ўзбярэжжа. Гандляры рабамі ахвотна выконвалі ролю наймітаў еўрапейцаў, рабілі напады на тэрыторыі суседніх дзяржаў. У якасці грошай выкарыстоўвалі ракавіны марскіх малюскаў і кавалкі тканін. 

Традыцыйна адлік сваяцтва вёўся па бацькоўскай і матчынай лініям, але роды *вуму* звычайна фарміраваліся па матчынай лініі. *Вуму* не мелі канкрэтных тэрыторый і дысперсна распаўсюджваліся па краіне. На чале іх стаялі старэйшыны *нхазі*. Яны мелі права прымаць удзел у выбарах чарговага манарха з ліку мужчын валадарскага *вуму*. На месцах прадстаўнікі *вуму* стваралі родавы адзел *бінгу* на чале з правадыром *фуму каанда*. Ён кантраляваў скарб *бінгу*, здзяйсняў арганізацыйныя, судовыя і рэлігійныя функцыі. Узвышэнне роду манархаў стала магчымым дзякуючы захопу саляных радовішчаў і патрэбе ў захаванні парытэту паміж рознымі *фуму каанда*. Падтрымкай адзінай улады былі мужчынскія асацыяцыі, што фарміраваліся незалежна ад родавага паходжання.

Сталіцай цэнтралізаванай дзяржавы ў XVI ст. стала паселішча Мбанза-Нгоё на ўмацаваным пагорку ва ўнутраным раёне. Менавіта назва сталіцы вызначыла назву дзяржавы. Манарх меў тытул *мангоё*. Еўрапейцы называлі валадароў Нгоё каралямі. Чальцы каралеўскага *вума* мелі прывілеяванае становішча. З іх ліку прызначаліся прыдворныя і прадстаўнікі манарха. Жанчыны валадарскага роду мелі права свабоднага выбару мужа з любога пласта грамадства. Іх дзеці ўваходзілі ў склад каралеўскага *вуму* і ўмоўна маглі прэтэндаваць на манархічны тытул у выніку выбараў пасля смерці чарговага валадара.

Пасля 1631 г. *мангаё* фармальна спавядалі каталіцызм. На самой справе яны працягвалі выконваць традыцыйныя рэлігійныя абавязкі і мець шмат жонак. Лічылася, што манархі маглі дотыкам лекаваць падданых, выклікаць дождж. Згодна з народнымі вераваннямі, магічнымі функцыямі таксама валодала старэйшая жонка караля *нкукунюнгу*. Яна заўсёды была сваячкай мужа па жаночай лініі. Традыцыйная рэлігія Нгоё засноўвалася на шанаванні духаў зямлі *бакісі басі*. Прыхільнасць нгоёнцаў да паганскіх звычаяў адзначалі многія еўрапейцы.

Спасылкі
--------

* HISTOIRE DE CABINDA (dates importantes)
* Woyo - Art & Life in Africa
* Habi Buganza Mulinda, Aux origines du royaume de Ngoyo
* Angoy Архівавана 4 снежня 2021.
* Por. Carlos Mario Alexandrino da Silva

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n00025241 · VIAF: 133653744 |