**Аўгусці́нас Вальдзяма́рас** (літ.: Augustinas Voldemaras, 4 [16] красавіка 1883, вёска Дзісна, цяпер Ігналінскі раён Літвы — 16 снежня 1942, Масква) — літоўскі навуковы, палітычны дзеяч, заснавальнік літоўскага фашысцкага руху «Жалезны воўк». Прафесар гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага ўніверсітэта (1916—1919), першы прэм'ер-міністр Літоўскай Рэспублікі ў 1918 і ў 1926—1929 гадах.

Біяграфія
---------

З дваранскай сям'і. Скончыў гімназію ў Санкт-Пецярбургу з залатым медалём (1904) і гісторыка-філалагічны факультэт Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта (1909). Здаў магістарскі экзамен (1910), у 1911—1914 прыват-дацэнт універсітэта. Стажыраваўся ў Італіі і Швецыі (1914—1915).

У верасні 1916 года разам з групай маладых таленавітых навукоўцаў А. Вальдзямарас быў залічаны ў штат гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага аддзялення Імператарскага Петраградскага ўніверсітэта (пазней — Пермскага ўніверсітэта) у якасці экстраардынарнага прафесара.

У 1916—1917 навучальным годзе выкладаў на кафедры ўсеагульнай гісторыі, вёў заняткі па старажытных мовах на кафедры класічнай філалогіі, а таксама па англійскай мове. За «выдатную руплівую службу» А. І. Вальдзямарас у студзені 1917 г. быў узнагароджаны ордэнам Св. Станіслава III ступені, а ў жніўні таго ж года быў зацверджаны прафесарам Пермскага ўніверсітэта.

Быў паліглотам, валодаў многіімі мовамі (нямецкай, англійскай, рускай, шведскай, італьянскай, польскай, французскай і дp.).

Быў адным з заснавальнікаў Партыі прагрэсу літоўскай нацыі  (англ.) (бел. (літ.: Lietuvių tautos pažangos partija, 1916). Удзельнічаў у Пецярбургскім літоўскім сойме (май — чэрвень 1917), прылягаў да яго правага крыла. У верасні 1917 г. удзельнічаў кангрэсе народаў Расіі ў Кіеве. Удзельнічаў у мірных перамовах з Германіяй і яе саюзнікамі ў Брэсце ў студзені 1918 г. фармальна ўваходзячы ў якасці саветніка ў склад дэлегацыі Украінскай Народнай Рэспублікі, пасля чаго з'ехаў у Германію.

### Кіраўнік урада

Першы ўрад Літоўскай Рэспублікі (1918) Аўгусцінас Вальдзямарас варта крайні справа.
У канцы 1918 года вярнуўся ў Літву і быў кааптаваны ў Літоўскую Дзяржаўную Тарыбу (літ.: Lietuvos Valstybės Taryba). Прэзідыум Дзяржаўнага Савета 11 лістапада 1918 года зацвердзіў першы часовы ўрад Літвы з шасці міністраў пад кіраўніцтвам Вальдзямараса. Кіраваў I кабінетам міністраў да 26 снежня 1918 г. адначасова выконваючы абавязкі міністра замежных спраў, некаторы час таксама міністра абароны. У сувязі з наступам на Вільню чырвоных часцей з'ехаў у Германію.

Ва ўрадзе Мікаласа Сляжавічуса (26 снежня 1918 — 12 сакавіка 1919), Пранаса Давідайціса (12 сакавіка 1919 — 12 красавіка 1919), затым у IV і V урадах (12 красавіка 1919) — 19 чэрвеня 1920) быў міністрам замежных спраў.

Быў старшынёй дэлегацыі Літвы на Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919).

З 1920 г. выкладаў на Вышэйшых курсах у Коўне, на аснове якіх неўзабаве быў адкрыты Літоўскі ўніверсітэт (пасля Універсітэт Вітаўтаса Вялікага). Прафесар Літоўскага ўніверсітэта (1922—1926). У 1923 г. за артыкул палітычнага зместу быў на месяц заключаны ў Варнейскі працоўны лагер.

Стаў адным з заснавальнікаў партыі таўцінінкаў — нацыяналістычнай партыі Саюз літоўскіх нацыяналістаў (літ.: Lietuvių tautininkų sąjunga, 1924). Абіраўся ад гэтай партыі ў III Сойм (1926; распушчаны 12 красавіка 1927 г.).

У 1927 засноўвае літоўскі фашысцкі рух «Жалезны воўк».

### Ваенны пераварот у Літве

Асноўны артыкул: **Ваенны пераварот у Літве, 1926**
Літоўскі прэм'ер-міністр і міністр замежных спраў прафесар Вальдзямарас прыбыў у Берлін, каб заключыць новы гандлёвы дагавор паміж Германіяй і Літвой з імперскім міністрам замежных спраў доктарам Штрэземанам. (студзень 1928)
Адзін з ініцыятараў дзяржаўнага перавароту (паводле савецкай гістарыяграфіі, фашысцкага) і стаў прэм'ер-міністрам XIV урада (17 снежня 1926 — 23 верасня 1929), адначасова міністрам замежных спраў і з 22 лістапада 1928 г. часова выконваючым абавязкі міністра абароны. 6 мая 1929 года на яго быў здзейснены замах. З-за рознагалоссяў з іншымі лідарамі літоўскіх нацыяналістаў у 1929 г. быў выведзены з урада. У канцы 1929 года быў высланы ў Плацялей і затым жыў пад наглядам паліцыі ў Зарасай.

### Познія гады

Удзельнік путчу 7—8 чэрвеня 1934 года, прадпрынятай арганізацыяй «Жалезны воўк»; пасля правалу быў прысуджаны да дванаццаці гадоў турэмнага зняволення. У 1938 годзе ў сувязі з дваццацігоддзем літоўскай дзяржавы быў амніставаны і высланы за мяжу.

Вярнуўся ў чэрвені 1940 года ў Літву, ужо занятую савецкімі войскамі. Быў арыштаваны літоўскімі савецкімі органамі. Жыў у Арджанікідзэ як ссыльны, затым быў арыштаваны і кінуты ў турму ў Маскве. Няясныя акалічнасці вяртання і жыцця ў СССР дазвалялі некаторым даследчыкам, якія абапіраліся да таго ж на лісты Вальдзямараса, выказваць здагадку пра яго даўняе супрацоўніцтва з савецкай разведкай. У прыватнасці, былы супрацоўнік НКДБ А. Славінас пісаў: «Аўгусцінас Вальдзямарас — жыў у Парыжы на пенсію ад урада Літвы. Прыцягнуты рэзідэнтурай Замежнага аддзела НКУС да супрацоўніцтва з савецкай разведкай»

Памёр 16 снежня 1942 года ў маскоўскай Бутырскай турме.

Зноскі
------

1. ↑  Lituanus — 1954. — ISSN 0024-5089 Праверана 26 студзеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6653369'></a>
2. ↑  Вольдемарас Аугустинас / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
3. ↑  Славинас А. Гибель Помпеи. Тель-Авив, 1997. С. 222

Спасылкі
--------

* Augustinas Voldemaras — Lietuvos premjeras, neordinarinis žmogus ir Lietuvoje dar neatrastas europinio lygio istorikas // 15min.lt.
* Kaip Augustinas Voldemaras 1929 metų rugsėjo mėnesį neteko valdžios // XXI amžius.
* Tarpukario Lietuvos Premjerai: Augustinas Voldemaras Архівавана 5 чэрвеня 2003..
* *Братухин А. Ю.* Латинисты Пермского государственного университета Архівавана 7 студзеня 2018. // Вестник Пермского университета. Иностранные языки и литературы. № 5 (21). Пермь: ПГУ, 2008. С. 162—168.
* Вольдемарас (Вольдемар) Августин Иосифович // Биографика СПбГУ.
* Вольдемарас Августин Иосифович // Профессора Пермского государственного университета (1963—2001) Архівавана 26 снежня 2014. / Гл. ред.: В. В. Маланин. Пермь: Изд-во Перм. ун-та, 2001. 419 с. С. 42.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12982005v · GND: 120400723 · ISNI: 0000 0001 1881 2347 · LCCN: no91006202 · LNB: 000153208 · NLP: A18050785 · NUKAT: n2018249344 · SUDOC: 157144143 · VIAF: 116509034 |

 |

| ⛭Літва Прэм’ер-міністры Літвы |
| --- |
| Першая рэспубліка | 
* Аўгусцінас Вальдзямарас (1918)
* Мікалас Сляжавічус (1918—1919)
* Пранас Давідайціс (1919)
* Мікалас Сляжавічус (1919)
* Эрнястас Галванаўскас (1919—1920)
* Казіс Грынюс (1920—1922)
* Эрнястас Галванаўскас (1922—1924)
* Антанас Туменас (1924—1925)
* Вітаўтас Пятруліс (1925)
* Ляонас Бістрас (1925—1926)
* Мікалас Сляжавічус (1926)
* Аўгусцінас Вальдзямарас (1926—1929)
* Юозас Тубяліс (1929—1938)
* Владас Міранас (1938—1939)
* Ёнас Чарнюс (1939)
* Антанас Мяркіс (1939—1940)
* Юстас Паляцкіс (1940)
* Вінцас Крэве-Міцкявічус (в.а. 1940)

 | Герб Літвы |
| Літоўская ССР | 
* Мячысловас Гядвілас (1940—1956)
* Мацеюс Шумаўскас (1956—1967)
* Юозас Манюшыс (1967—1981)
* Рынгаўдас Сонгайла (1981—1985)
* Вітаўтас Сакалаўскас (1985—1990)

 |
| Другая рэспубліка | 
* Казіміра Прунскене (1990—1991)
* Альбяртас Шыменас (1991)
* Гядзімінас Вагнорус (1991—1992)
* Аляксандрас Абішала (1992)
* Бранісловас Лубіс (1992—1993)
* Адольфас Шляжавічус (1993—1996)
* Лаўрынас Міндаўгас Станкявічус (1996)
* Гядзімінас Вагнорус (1996—1999)
* Ірэна Дзягутэне (в.а. 1999)
* Раландас Паксас (1999)
* Ірэна Дзягутэне (в.а. 1999)
* Андрус Кубілюс (1999—2000)
* Раландас Паксас (2000—2001)
* Эўгеніюс Гянтвілас (в.а. 2001)
* Альгірдас Бразаўскас (2001—2006)
* Зігмантас Бальчыціс (в.а. 2006)
* Гядзімінас Кіркілас (2006—2008)
* Андрус Кубілюс (2008—2012)
* Альгірдас Буткявічус (2012—2016)
* Саўлюс Сквярняліс (2016—2020)
* Інгрыда Шыманіце (з 2020)

 |