**Веліж** (руск.: Велиж) — горад у Расіі, адміністрацыйны цэнтр Веліжскага раёна і Веліжскага гарадскога паселішча Смаленскай вобласці. Насельніцтва 7326 чалавек (2010). Заснаваны ў 1536 годзе. Размешчаны на рацэ Заходняя Дзвіна, за 134 км ад Смаленска на трасах Р133 Смаленск — Невель і Р131 Веліж — Сенькава, 93 км ад чыгуначнай станцыі Рудня. Адлегласць ад Віцебска па аўтадарозе Р112 — 87 км.

Назва
-----

Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.

Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -*iž*-, як у літоўскіх гідронімах тыпу *Gabižis, Gumyža*.

Пашыральнік *-ž-* выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (*varlė* «жаба» — *varlėža* «жабка»).

Гідранімічны корань *Vel-* на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (*Vel-* + *-st-*, *-s-*). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія *Veliuona*, *Velionė*, *Vel-upys*, *Vėlys*, латышскія *Vel-upīte*, *Vellezers*.

Гісторыя
--------

### У складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай

Пячатка з выявай гарадскога герба
Упершыню ўпамінаецца ў «Хроніцы Быхаўца»: у 1-й палове XV стагоддзя горад падпарадкоўваўся ўладзе вялікага князя Вітаўта, які прызначыў намеснікам у Веліжы пінскага князя Юрыя Носа. Горад з’яўляўся цэнтрам аднайменнай воласці. У выніку вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1500—1503 гадоў адышоў да Масквы. У 1522 годзе віцебскі намеснік спрабаваў яго адваяваць. У 1536 годзе паводле загаду маскоўскіх улад тут пабудаваны замак з 9 вежамі.
Рускія летапісцы пацвярджаюць факт пабудовы наступнай фразай:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| …а прежде в том месте Литовский город бывал. | "|

Гэты год лічыцца афіцыйнай датай заснавання.

У Інфлянцкую вайну (1558—1583) 6 жніўня 1580 года войскі канцлера Я. Замойскага ўзялі замак і горад «чрез подане добровольное». Паводле Ям-Запольскага перамір’я 1582 года зноў у складзе Вялікага Княства Літоўскага. 20 сакавіка 1585 года горад атрымаў магдэбургскае права, меў герб: у блакітным полі залаты крыж, пад якім знаходзіўся аголены меч. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў у 1655 годзе захоплены расійскімі войскамі. Паводле Андросаўскага перамір’я 1667 года застаўся ў складзе Расіі, у 1678 годзе вернуты Вялікаму Княству Літоўскаму. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) у складзе Расійскай імперыі.

### У складзе Расійскай імперыі

Горад быў уключаны спачатку ў склад Пскоўскай, затым у Полацкай губерні Віцебскай правінцыі, а з 1802 года ў складзе Віцебскай губерні, цэнтр Веліжскага павета.

21 верасня 1781 года Кацярына II даравала гораду новы герб.

У 1799 годзе ў горадзе было 689 дамоў, 7 уніяцкіх цэркваў (3 каменныя, 4 драўляныя), 2 мураваныя касцёлы, 3 млыны, народнае вучылішча.

У 1860 годзе ў горадзе былі 1322 дамы, з іх 17 мураваныя; 10 цэркваў, з іх 3 драўляныя.

У кастрычніку 1861 года пажар знішчыў большую частку горада. У 1871 годзе было 11 цэркваў, 9 сінагог, 1 касцёл. У 1886 годзе праваслаўных — 12103 чалавекі, каталікоў — 234, іудзеяў — 5070 (пры агульнай колькасці жыхароў — 17405).

У 1891 годзе ў горадзе было 2033 драўляныя і 154 мураваныя дамы, 67 прамысловых прадпрыемстваў (1279 рабочых). Агульная колькасць насельніцтва — 18367 чалавек. Вакол горада было 4 прадмесці — Усвяцкае, Таропецкае, Віцебскае і Смаленскае.

* Горад на старых фотаздымках
* Краявід з ратушыКраявід з ратушы
* Касцёл Спачыну Найсв. Панны МарыіКасцёл Спачыну Найсв. Панны Марыі
* Набярэжная і касцёл СпачынуНабярэжная і касцёл Спачыну
* Царква Св. ІльіЦарква Св. Ільі
* Ільінская царква з боку ДзвіныІльінская царква з боку Дзвіны
* Царква Узнясення Св. КрыжаЦарква Узнясення Св. Крыжа
* Царква Узнясення з боку ДзвіныЦарква Узнясення з боку Дзвіны
* Сабор Святога ДухаСабор Святога Духа

#### Веліжская справа

Веліжская справа — судовы працэс у 1821—1835 гадах па ілжывым абвінавачванні групы яўрэяў у рытуальным забойстве 3-гадовага хлопчыка. З-за недахопу доказаў справа ў Віцебскім губернскім судзе была спынена, але ў 1825 годзе па настаянні ўлад адноўлена. На падставе лжэсведчанняў былі арыштаваны 42 чалавекі. У 1835 годзе па рашэнні Дзяржаўнага савета справу спынілі, абвінавачаныя былі апраўданыя, ілжэсведкі сасланы ў Сібір. Галоўную ролю ў выкрыцці нагавору адыграў М. С. Мардвінаў, старшыня дэпартамента грамадзянскіх і духоўных спраў Дзяржаўнага савета. Пад уражаннем Веліжскай справы М. Ю. Лермантаў напісаў п’есу «Іспанцы».

### У складзе РСФСР

З 1917 года Віцебская губерня ў складзе Заходняй вобласці, з 1918 года ў Заходняй камуне РСФСР. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай тэрыторыя абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў Беларускую ССР, дзе Веліж меў стаць цэнтрам павета («падраёна»), аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў выключыць Віцебскую губерню са складу рэспублікі. I Усебеларускі з’езд Саветаў, які прайшоў 2-3 лютага, прызнаў губерню часткай РСФСР.

19 лютага 1920 года Віцебскі губрэўкам абвясціў аб зняцці ваеннага становішча. 28 студзеня 1921 года быў зацверджаны народна-гаспадарчы план: будаўніцтва лесазавода і чыгуначнага моста праз Дзвіну. У 1921—1922 гадах пачалі працаваць 3 спіртзаводы, маслабойны завод і лесазавод. Праведзена электрыфікацыя. Была створана міліцыя (400 чалавек). Паводле актаў за перыяд 1928—1938 гадоў, у Веліжы было расстраляна 468 чалавек з 3500 рэпрэсаваных, у тым ліку наркам земляробства БССР І. З. Зіноўеў.

У 1941 годзе горад акупаваны германскімі вой­ска­мі, моцна разбураны. 20 верасня 1943 года часці 4 ударнай арміі вызвалілі горад. Па звестках надзвычайнай камісіі ад 5 жніўня 1944 года, 19391 веліжанін прапаў без вестак, былі расстраляныя, павешаныя, закатаваныя, жыўцом спаленыя і замардаваныя голадам. 2059 чалавек былі выгнаныя ў рабства. За перыяд з 1941 па 1945 год у войска былі прызваны 15686 веліжан, 11272 з іх не вярнуліся з фронту. У канцы студзеня 1942 года нацысцкія захопнікі па-зверску знішчылі Веліжскае гета, у якім жыўцом згарэлі больш за 2 тысячы яўрэяў.

Планіроўка
----------

Агульная працягласць вуліц Веліжа складае 54,85 ​км, з іх 24,45 км — з асфальтабетонным пакрыццём.

На вялікім баку горада 27 кварталаў, 51 вуліца ці завулак.

На малым баку — 21 квартал, 28 вуліц і завулкаў.

Эканоміка
---------

* Веліжскі лясгас
* Веліжская друкарня
* «Веліжмэбля»
* ААТ «ВЕЛІЖЛЁН»
* «Веліжагратранс»
* Веліжскае ДРБУ

Адукацыя і культура
-------------------

* 2 сярэднія агульнаадукацыйныя школы
* 2 установы дадатковай адукацыі
* Дом дзіцячай творчасці і спартыўная школа
* 5 муніцыпальных дзіцячых садоў і 1 праваслаўны
* прафесійнае вучылішча
* дзіцячая школа мастацтваў
* Дом вольнага часу, дзіцячая і дарослая бібліятэкі
* 3 аўтаклубы.

### Веліжскі гісторыка-краязнаўчы музей

Веліжскі краязнаўчы музей
Даваенны музей знаходзіўся ў будынку ратушы. Сучасны створаны ў 1986 годзе. Грамадскую раду па яго стварэнні ўзначаліў М. Ф. Карпоўскі. Музей знаходзіцца на плошчы Дзяржынскага ў аднапавярховым будынку ХІХ стагоддзя (належаў А. М. Кісялёву). Мае наступныя раздзелы:

* Мастацка-этнаграфічны
* Археалагічны
* Гістарычны
* Ваенны

Дырэктар — Качуліна Ліна Аляксандраўна.

Транспарт
---------

Рэйсавы мікрааўтобус Віцебск-Веліж
Рэгулярнымі аўтобуснымі маршрутамі злучаны з Віцебскам, Смаленскам, Санкт-Пецярбургам.

Чыгунка адсутнічае, бліжэйшая станцыя Рудня — за 93 кіламетры ад горада.

З 1945 года пачалося будаўніцтва вузкакалейкі. У 1947 яна пачала функцыянаваць. Належала Веліжскаму леспрамгасу. Мела агульную працягласць 78 км, асноўная магістраль да Мяздрэні — 38 км. Станцыі: Веліж, Паланея, Люкаўцы, Галоддзе. Працавала 128 чалавек. У 1995 годзе спыніла сваё існаванне. Захаваліся рэйкавыя ўчасткі да Галадні — 30 км, таксама 6-я галіна — 7 км.

У 1888 годзе ў Веліжы працавалі дзве параходныя кампаніі, а першыя параходы з’явіліся на год раней. У 1890 г. было перавезена 147 тыс. м³ грузаў. Рэгулярныя рэйсы з Віцебскам пачаліся ў 1891 годзе. У 1990-я рачная гаспадарка прыйшла ў заняпад.

Грамадскі транспарт, акрамя таксі, адсутнічае.

Дэмаграфія
----------

| Год | Насельніцтва |
| --- | --- |
| 1897 | 12.201 |
| 1931 | 9.900 |
| 1959 | 8.000 |
| 1968 | 9.000 |
| 1979 | 8.900 |
| 1989 | 9.100 |
| 1992 | 9.200 |
| 2002 | 8.343 |
| 2006 | 7.807 |
| 2009 | 7.392 |
|

Вядомыя асобы
-------------

* Андрэй Ануфрыевіч Бембель, беларускі скульптар
* Майсей Залманавіч Бераў, беларускі кінадакументаліст
* Юрка Віцьбіч, беларускі грамадскі дзеяч
* Антон Васілевіч Дубіна, дзяржаўны дзеяч БССР
* Канстанцін Васілевіч Забароўскі, Герой Савецкага Саюза
* Міхаіл Аркадзевіч Керзін, беларускі-расійскі мастак (працаваў у 1918-23 гг.)
* Макс Захаравіч Пенсон, савецкі яўрэйскі фотамастак
* Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў, старшыня Веліжскага павятовага рэўкама
* Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў, беларускі мастак (працаваў у 1919-22 гг.)
* Валянцін Міхайлавіч Цярэнцьеў, беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі раслін

Галерэя
-------

* Сучасны Веліж
* Гарадскі архіў і адміністрацыяГарадскі архіў і адміністрацыя
* Плошча Ф. Э. ДзяржынскагаПлошча Ф. Э. Дзяржынскага
* Гарадскі ЗАГСГарадскі ЗАГС
* Веліжскае аддзяленне МНСВеліжскае аддзяленне МНС
* Праваслаўны храмПраваслаўны храм
* 
* Дзвіна ў ВеліжыДзвіна ў Веліжы
*

Заўвагі
-------

1. ↑  Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года (руск.)
2. ↑  Географический энциклопедический словарь (Географические названия). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 95.
3. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.
4. ↑  В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.
5. ↑  P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.
6. ↑  A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.
7. ↑  Вяліж // Анатоль Цітоў. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — С. 143.
8. ↑  Гісторыя назваў вуліц Веліжа Архівавана 11 ліпеня 2017. (руск.)
9. ↑  Сайт Веліжа (руск.) Архівавана 27 лютага 2005.
10. ↑  Сайт Веліжа (руск.)
11. ↑  Агульныя звесткі пра Веліж Архівавана 24 красавіка 2012. (руск.)

Літаратура
----------

* *Грынявецкі В.* Веліж // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 400. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 67. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

| ⛭Населеныя пункты Веліжскага раёна |
| --- |
| Горад | **Веліж** |  |
| Вёскі | 
* Апанаскава
* Арлякі
* Аруцінкі
* Асінавіца
* Асінаўка
* Асінаўка
* Ачыстка
* Бабка
* Бабуры
* Балбаі
* Балошкі
* Бальшая Ржава
* Бальшое Залюбішча
* Бальшыя Каракі
* Бараўлёва
* Батагі
* Бахцеі
* Белавусава
* Белагузава
* Беразькова
* Бобава Лука
* Боханава
* Будніца
* Бяляева
* Варнышы
* Васькіна
* Верхнія Секачы
* Верхняе Вольгава
* Верхняе Краснае
* Верхняе Шэркава
* Вязьмены
* Вярхоўе
* Вярхоўе
* Вярхоўскае Ляснічаства
* Гарадзец
* Гарадзец
* Гарадзішча
* Гатчына
* Глузды
* Гаране
* Грэдзякі
* Дадоны
* Даўбешкі
* Дарожкіна
* Дзятлава
* Дор
* Дразды
* Дудзіна
* Ехны
* Жыгалава
* Заазёр’е
* Забалонне
* Загоскіна
* Задуброўе
* Замошша
* Зубкі
* Зялёны Луг
* Ільяменка
* Ісачанкі
* Калатоўшчына
* Калатоўшчына
* Камісарава
* Канец
* Капыльнікі
* Карані
* Карпекі
* Картаўшчына
* Кашэна
* Клімава
* Кожакі
* Козье
* Краслевічы
* Красны Луг
* Крутое
* Крыўка
* Курбатаўшчына
* Курмелі
* Лаўрэнцьева
* Лемяшы
* Логава
* Лучанкі
* Ляхава
* Маклок
* Макуні
* Малая Ржава
* Малое Залюбішча
* Малыя Каракі
* Малькава
* Мамуты
* Марцішкі
* Марэйніца
* Мацюхі
* Мацюхі
* Мілавіды
* Міхайленкі
* Міхалова
* Мокрая Ніва
* Навумаўка
* Начоўкі
* Нівы
* Ніжнія Секачы
* Ніжняе Вольгава
* Ніжняе Краснае
* Ніжняе Шэркава
* Ноўка
* Пагарэлле
* Падпаяскі
* Панева
* Панфілава
* Пасторкі
* Пацікі Пласкоўскія
* Пацікі Чапельскія
* Плоскае
* Поймішча
* Праявіна
* Праявіна
* Пустынькі
* Пушка
* Пячонкі
* Рабінка
* Рабкава
* Раманы
* Рацькавіна
* Рудня
* Рудомыя
* Рукаўшчына
* Саксоны
* Самусенкі
* Селязні
* Сенькава
* Сінічына
* Сінякі
* Сіцькава
* Старае Сяло
* Стараселле
* Сухія Ляды
* Сярцея
* Тарасенкі
* Трыкава
* Тхарына
* Узвоз
* Халмы
* Хрыпіна
* Ціванцы
* Цыганы
* Чарнейка
* Чарняцова
* Чэплі
* Шахіна
* Шумілава
* Шумілава
* Шчоткіна
* Шыцікі
* Шэбіна
* Шэйдава
* Ястраб-1
* Ястраб-2

 |
| Хутар | Смаленскі Брод |

| ⛭Смаленская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Веліжскі
* Вяземскі
* Гагарынскі
* Глінкаўскі
* Дарагабужскі
* Дзямідаўскі
* Духаўшчынскі
* Ельнінскі
* Ершыцкі
* Кардымаўскі
* Краснінскі
* Манастыршчынскі
* Навадугінскі
* Пачынкаўскі
* Рослаўльскі
* Руднянскі
* Сафонаўскі
* Смаленскі
* Сычоўскі
* Угранскі
* Хіславіцкі
* Холм-Жыркоўскі
* Цёмкінскі
* Шумяцкі
* Ярцаўскі

 |  |
| Гарады | 
* Веліж
* Вязьма
* Гагарын
* Дарагабуж
* Дзеснагорск
* Дзямідаў
* Духаўшчына
* Ельня
* Пачынак
* Рослаўль
* Рудня
* Сафонава
* **Смаленск**
* Сычоўка
* Ярцава

 |
| Пгт | 
* Азёрны
* Верхнедняпроўскі
* Галынкі
* Кардымава
* Красны
* Манастыршчына
* Пржэвальскае
* Хіславічы
* Холм-Жыркоўскі
* Шумячы

 |
| Сёлы — цэнтры раёнаў | 
* Глінка
* Ершычы
* Новадугіно
* Угра
* Цёмкіна

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4210882-2 · LCCN: nr91040562 · NKC: ge1072532 · VIAF: 134135764 |