recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Кульякан** (ісп.: Culiacán), афіцыйна **Кульякан-Расалес** (ісп.: Culiacán Rosales) — горад у Мексіцы, сталіца штата Сіналоа і адміністрацыйны цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта. Насельніцтва - 605304 чалавека (2005). Адзін з найбуйнейшых гарадоў Мексікі і найбуйнейшы горад штата. Муніцыпалітэт Куліякан уключае ў сябе такія навакольныя абшчыны як Коста-Рыка і Эль Дарада, агульная плошча якога складае 4758 км². Размешчаны ў цэнтральнай частцы штата, ля падножжа Заходняй Сьера-Мадрэ, ля зліцця рэк Тамасула і Умая, якія ўтвараюць раку Кульякан.

Горад апісаны ў рамане Артура Перэса-Рэвертэ «Каралева поўдня».

Зноскі
------
Гатовыя манты ручной лепкі ў мантаварцы
**Манты** — традыцыйная мясная страва народаў Цэнтральнай Азіі, Турцыі, Манголіі, Карэі, Татарстана, Башкартастана, Крыма, Кіргізіі, Казахстана і Кітая, якая складаецца з дробна насечанага мяса ў тонка раскачаным цесте, прыгатаваная на пару ў мантаварцы.

Цеста
-----

Цеста — прэснае і без дрожджаў, на вадзе, але уйгуры і дунгане ў зімовы час выкарыстоўваюць дражджавое цеста. Манты па форме ўяўляюць сабой вылеплены з цеста кубачак, які ляжыць на «донцы», у якога вяршыня можа быць закрыта герметычна, каб не выцякаў і ня выпараўся сок — інакш манты страцяць сакавітасць. Па форме манты могуць быць круглымі (і тады герметычна залепленыя), трох-чатырохкутнымі (тады з адтулінамі зверху). Такія манты называюць «гультаяватымі».

Гл. таксама
-----------

* Пельмені
* Хінкалі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Манты
**Ірма Рыгораўна Вітоўская** укр.: Ірма Григорівна Вітовська; сапраўднае імя Ірына Рыгораўна Вітоўская; нар. 30 снежня 1974, Івана-Франкоўск) — украінская актрыса тэатра і кіно, прадзюсар і грамадскі дзеяч. Заслужаная артыстка Украіны (2016). Працуе ў Маладым тэатры (з 1998 года), найбольш вядомая па ролі Лесі ў серыяле «Леся+Рома» (2005—2007).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 30 снежня 1974 года ў Івана-Франкоўску. Бацька Ірмы паходзіў з вёскі Медуха Галіцкага раёна Івана-Франкоўскай вобласці. Прадзед па матчынай лініі — рускі, а яго жонка — латышка. Марыла стаць археолагам, некалькі гадоў запар спрабавала паступіць у Прыкарпацкі інстытут ім. Стэфаніка. Наведвала тэатральны гурток пры Палацы піянераў у Івана-Франкоўску.

У 1998 годзе скончыла Львоўскі дзяржаўны музычны інстытут па спецыяльнасці «Актрыса драматычнага тэатра» (курс Багдана Козака). З таго ж года працуе ў Кіеўскім акадэмічным Маладым тэатры.

Неаднаразовая ўдзельніца шматлікіх міжнародных тэатральных фестываляў, атрымлівала персанальныя ўзнагароды.

З 11 кастрычніка 2015 года з’яўляецца трэнерам шоу «Маленькія гіганты» на канале «1+1». Была вядучай тэлеперадач «Шлюбныя гульні, або Нумар для маладых» і «Народная зорка» на канале ICTV. Прымала ўдзел у вакальным шоу «Народная зорка» на тэлеканале «Украіна».

Ірма Вітоўская — актывістка «Рэвалюцыі годнасці» і «Моўнага Майдана». У чэрвені 2018 г. запісала відэазварот у падтрымку зняволенага ў Расіі ўкраінскага рэжысёра Алега Сянцова.

Зноскі
------

1. ↑  Irma Vitovska // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту «Дударскі рэй» 2018
**Народны тэатр фальклору «Цярэшка»** — фальклорны калектыў пры арганізацыйна-метадычным цэнтры Глыбоцкага аддзела культуры, пад кіраўніцтвам Наталлі Нікіфаровіч.

У 1998 годзе калектыў быў запрошаны на сталічнае тэлебачанне. У папулярнай на той час праграме «Запрашаем на Вячоркі» глыбачане паказалі даўні абрад «Жаніцьба Цярэшкі». І з таго часу сталі вядомыя як «цярэшкаўцы». Калектыў стаяў за рэканструкцыяй абраду. Упершыню абрад быў адноўлены і запісаны на відэа ў 1998 годзе ў Івесі, на Глыбоччыне.

Тэатральная група была створаная з мэтай захавання пераемнасці традыцый першага беларускага тэатра Ігната Буйніцкага. Па словах кіраўніцы тэатра «Цярэшка» Наталлі Нікіфаровіч, тэатр утварыўся як калектыў, які вырашыў аднавіць і працягваць традыцыі тэатра Ігната Буйніцкага. Заснавальнік беларускага нацыянальнага тэатра нарадзіўся менавіта на Глыбоччыне, і ў праграме яго трупы былі дэкламацыя, гумар, п’есы, харавыя спевы і абавязкова народныя танцы пад дуду, скрыпку і цымбалы.

Калектыў сустракаў гасцей пісьменства ў Глыбокім, а таксама традыцыйна вітае гасцей розных культурных падзей Глыбоцкага краю песнямі і танцамі. Гурт прымае актыўны ўдзел у Вішнёвым фестывалі і фэсце дударскіх рэгіёнаў «Дударскі рэй», а таксама ў святкаваннях гадавін памяці трупы Ігната Буйніцкага і іншых урачыстасцяў.

Увесь рэпертуар тэатра — беларускамоўны. Ёсць у ім творы і сваіх, глыбоцкіх, аўтараў, паэтаў, кампазітараў. У рэпертуары тэатра гумарэскі з сучаснага жыцця, песні, прыпеўкі, ігрышчы і шматлікія танцы. Калектыў сваімі выступамі ўпрыгожвае любое свята ў раёне, а таксама ўдзельнічае ў розных фестывалях у вобласці, краіне і па-за яе межамі — Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Польшчы, Венгрыі.

Наталлі Нікіфаровіч як стваральніку і кіраўніку народнага тэатра фальклору «Цярэшка» была прысуджана рэспубліканская прэмія «За адраджэнне».

Зноскі
------

1. ↑  Глыбоцкі Народны тэатр фальклору «Цярэшка» адзначае двайны юбілей
2. ↑  Што ў мяху ў Цярэшкі?
3. ↑  Народнаму тэатру фальклору «Цярэшка» споўніўся 21 год
| Рэлігія |
| --- |
| Формы рэлігійнай свядомасці |
| * Монатэізм
* Політэізм
* Дэізм
* Тэізм
* Ітсізм
* Пантэізм
 |
| Сусветныя рэлігіі |
| * Будызм
* Хрысціянства
* Іслам
 |
| Аўраамічныя рэлігіі |
| * Іўдаізм
* Хрысціянства
* Іслам
* Бахаі
 |
| Дхармічныя рэлігіі |
| * Індуізм
* Джайнізм
* Сікхізм
* Будызм
 |
| Традыцыйныя рэлігіі Далёкага Усходу |
| * Даасізм
* Канфуцыянства
* Сінтаізм
 |
| Асноўныя паняцці |
| * Бог
* Душа
* Грэх
* Сакральнасць
* Дух
* Вера
* Догма
* Свяшчэнныя пісанні
* Жыццё пасля смерці
* Абрад
* Храм
 |

**Вера** — прызнанне чаго-небудзь за ісціну, часта - без папярэдняй фактычнай або лагічнай праверкі, адзіна ў сілу ўнутранага, суб'ектыўнага няўхільнага пераканання, якое не мае патрэбы для свайго абгрунтавання ў доказах, хоць часам і шукае іх.

Вера можа ўплываць на паводзіны чалавека, абумоўліваць яго перакананні і матывы дзейнасці. Вера ў магчымасць прадухілення ядзернай вайны, заснаваная на агульначалавечым імкненні да захавання жыцця на Зямлі, заахвочвае людзей да такіх дзеянняў, якія, на іх думку, могуць прадухіліць знішчэнне чалавецтва. Такім чынам, вера - гэта эмацыянальныя, зацікаўленыя адносіны чалавека да тых уяўленняў і ідэй, якія адлюстроўваюць жаданую рэчаіснасць. У большасці рэлігійных вучэнняў вера - цэнтральная светапоглядная пазіцыя і адначасова псіхалагічная ўстаноўка, якая трактуецца як унутраны стан чалавека. У іўдаізме, хрысціянстве і ісламе паняцце «вера» амаль супадае з паняццем «рэлігія» (выразы «хрысціянская вера» і «хрысціянская рэлігія» выкарыстоўваюцца як сінонімы).

У філасофіі І.Канта вера пераасэнсоўваецца як пазіцыя розуму, які прымае тое, што з'яўляецца лагічна недаказальным, але неабходным для абгрунтавання маральнага імператыву. Яна можа станоўча або адмоўна ўздзейнічаць на грамадскія працэсы, развіццё асобы. Лепш верыць у сапраўднае, чым у лжывае ці ілюзорнае ўяўленне. Так, маленькія дзеці схільныя верыць, што іх бацькі - лепшыя людзі ў свеце і таму заслугоўваюць пераймання. Дадатнае ўздзеянне веры будзе забяспечана толькі ў тым выпадку, калі дарослыя будуць сапраўды вартыя таго, каб стаць прыкладам для іншых. Другім момантам веры з'яўляюцца інтарэсы, з якімі яна звязана. Прагрэсіўныя, высокамаральныя, гуманістычныя інтарэсы станоўча ўплываюць на веру. Калі ж вера вызначаецца рэакцыйнымі, ганебнымі, карыслівымі інтарэсамі, то яна будзе перашкаджаць прагрэсу грамадства і ўдасканаленню чалавека.

Гл. таксама
-----------

* Давер
* Рэлігія
* Атэізм
* Ітсізм
* Тэізм
* Дэізм
* Фанатызм
* Пазітывізм
* Рацыяналізм
* Ірацыяналізм

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вера
BMW 309BMW 309BMW 309 на ВікісховішчыBMW 309 на ВікісховішчыАгульныя даныя

|  |  |
| --- | --- |
| Вытворца: | Bayerische Motoren Werke AG |

|  |  |
| --- | --- |
| Выпуск: | 1934—1936 |

|  |  |
| --- | --- |
| Зборка: |  Германія |

Дызайн

|  |  |
| --- | --- |
| Тып(ы) кузавы: | 2‑дзв. седан (4‑месн.)2‑дзв. кабрыялет (2‑месн.)2‑дзв. турынг (2‑месн.) |

|  |  |
| --- | --- |
| Платформа: | BMW 303 |

РухавікіI4, 845 см³, 22 к. с.Трансмісія 4-хутк. МКППХарактарыстыкіМасава-габарытныя

|  |  |
| --- | --- |
| Даўжыня: | 3750 |

|  |  |
| --- | --- |
| Шырыня: | 1440 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Колавая база: | 2400 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Каляіна пярэдняя: | 1153 мм 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Каляіна задняя: | 1270 мм 
  |

На рынку

|  |  |
| --- | --- |
| Папярэднік**Папярэднік**BMW 3/20 | Пераемнік**Пераемнік**BMW 600 |

|  |  |
| --- | --- |
| Звязаныя: | BMW 303BMW 315BMW 319 |

**BMW 309** — аўтамабіль кампактнага класа нямецкай кампаніі Bayerische Motoren Werke 1934 — 1936 гадоў, прыйшла на замену мадэлі BMW 3/20. З’яўлялася прадуктам развіцця мадэлі BMW 303.

Канструкцыя
-----------

Салон BMW 309.
*BMW 309* аснашчалася чатырохцыліндравым рухавіком, які быў распрацаваны на базе шасціцыліндравага рухавіка M78 ад *303* мадэлі. Дыяметр цыліндра рухавіка быў павялічан на 2 мм (і складаў 58 мм), што разам з ходам поршня ў 80 мм утварала рабочы аб'ём рухавіка ў 845см3 і максімальную магутнасць 22 к. с. (16 кВт) пры 3 500 аб/хв.

У дадатак да кузаваў, прапанаваных з *303*, *309* быў таксама даступны як Турынг.

Аўтамабіль развіваў хуткасць 80 км/г. Мадыфікацыя з кузавам лімузін — 3 200 марак, кабрыялет-лімузін — 3 400 марак, 4-месны кабрыялет — 4 000 марак, турынг — 3 700 марак.

Да заканчэння вытворчасці ў верасні 1936 года было выпушчана 6 000 экзэмпляраў.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Baumuster BMW 309(нявызн.). *BMW Group Archive*.
2. ↑  Norbye, с. 38

Літаратура
----------

* Werner Oswald: Alle BMW-Automobile 1928–1978. Motorbuch Verlag, Stuttgart 1980, ISBN 3-87943-584-7  (ням.)
* Norbye, Jan P. (1984). *BMW - Bavaria's Driving Machines*. Skokie, IL: Publications International. ISBN 0-517-42464-9. `{{cite book}}`: Шаблон цытавання мае пусты невядомы параметр: `|coauthors=` (даведка) (англ.)

Спасылкі
--------

* Baumuster BMW 309  (ням.)

  


| * Г
* Р
* П
 Аўтамабілі BMW, 1920-я–1960-я — далей → |
| --- |
| **Клас** | 1920-я | 1930-я | 1940-я | 1950-я |
| 8 | 9 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| Аднацыліндравыя |  |  |  |  | Isetta 250/300 |
| Апазітныя двухцыліндравыя |  |  |  |  | 600 |
| Радныя чатырохцыліндравыя | Dixi 3/15/Dixi 3/15 DA/Dixi 3/15 DA1 | 3/15 DA2/ 3/15 DA4 | 3/20 | 309 |  |  |  |
| Радныя шасціцыліндравыя |  |  | 303 | 315 | 329 | 320 | 321 |  | 321 |  |
|  |  | 326 |  | 326 |  | 340/340-2 |  |
|  |  | 319 | 327 |  | 327 |  |
|  |  | 335 |  |  |
| V8 |  |  |  |  | 501/502 |
|  |  |  |  | 503 |
|  |  |  |  | 507 |
| Спорткар |  | Wartburg DA3 |  | 315/1 | 319/1 | ✰ 328 |  |  |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Крыжэвіч.
**Валянцін Іванавіч Крыжэвіч** (6 сакавіка 1945, в. Пільня, Чэрыкаўскі раён, Магілёўская вобласць — 8 лютага 2018) — беларускі пісьменнік, журналіст. Псеўданім *В. Лес*.

Біяграфія
---------

Скончыў факультэт журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Служыў у Савецкай Арміі. З 1978 па 2006 года працаваў у Краснапольскай і Чэрыкаўскай раённых газетах, рэдактарам чавускай раённай газеты "Іскра", быў на партыйнай рабоце. 

Член Чавускага раённага выканаўчага камітэта, з 1978 г. выбіраўся дэпутатам Чавускага раённага Савета дэпутатаў, дэлегат Усебеларускага народнага схода (1976) і з’езда Саветаў Рэспублікі Беларусь (2000). У 1992 г. выбраны членам праўлення Беларускай асацыяцыі журналістаў-чарнобыльцаў і старшынёй Магілёўскага абласнога творчага аб’яднання журналістаў-чарнобыльцаў. 

Член Магілёўскага абласнога аддзялення праўладнага Саюза пісьменнікаў Беларусі.

Жыў у Чавусах.

Памёр 8 лютага 2018 года.

Творчасць
---------

Літаратурнай творчасцю пачаў займацца з 1968 г. Друкаваўся ў газетах "Во славу Родины" і "Заря". Яго гумарэскі і апавяданні з’яўляліся і ў рэспубліканскім друку. Першае гумарыстычнае апавяданне "Шапка" было надрукавана ў "Вожыку" ў 1970 г. 

Пазней гумарэска "Малінавы звон", надрукаваная ў часопісе, трапіла на Усесаюзнае радыё, а на Беларускім радыё загучала інсцэніраваная гумарэска "Фруктовыя штаны". Яго гумарэскам і апавяданням характэрныя тонкая іронія, досціп, цікавы сюжэт і амаль заўсёды нечаканая канцоўка. Нават у прыгодніцкіх аповесцях пісьменніка: "Остров на дне океана" (1989), "Демоны Рыжего леса" (2000) адчуваецца добры гумар. 

У 2005 г. стаў лаўрэатам 3-й прэміі конкурса газеты "Звязда" на лепшае апавяданне ("Тры вішні"), літаратурнага конкурса Магілёўскага аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі і Магілёўскага гарадскога аддзялення рэспубліканскага грамадскага аб’яднання "Русское общество", прысвечанага памяці К. Сіманава (2011, "Горкі мёд 41-га").

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Памятным знакам "2000 гадоў хрысціянству" Нацыянальнага аргкамітэта па падрыхтоўцы да сустрэчы трэцяга тысячагоддзя і святкавання 2000-годдзя хрысціянства.

Бібліяграфія
------------

* "Остров на дне океана" (Мінск, 1989)
* "Демоны Рыжего леса" (Мінск, 2000)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Таленты ад роднай зямлi **(нявызн.)**. *catalog.library.mogilev.by*. Праверана 5 студзеня 2024.
2. ↑  Могилевское областное отделение | Общественное объединение "Союз писателей Беларуси" (руск.). *old.oo-spb.by*. Праверана 3 студзеня 2024.
**Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак** (7 сакавіка 1958, вёска Мнюта 2 Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці) — беларускі мастак.

Біяграфія
---------

У 1979—1984 гадах вучыўся ў Віцебскім педагагічным інстытуце на мастацка-графічным факультэце.

З 1984 года жыве і працуе ў Вілейцы Мінскай вобласці, выкладае сусветную мастацкую культуру і маляванне ў гімназіі «Логас», кіруе выяўленчай студыяй «Вясёлка».

Ад 1986 года бярэ ўдзел у міжнародных, нацыянальных і рэгіянальных выставах. У 1989 годзе прыняты ў Моладзевае аддзяленне пры Саюзе мастакоў СССР.

Вядзе гісторыка-мастацкую дзейнасць, вяртаючы імёны незаслужана забытых мастакоў Беларусі, сярод якіх Нікадзім Сілівановіч, Леў Альпяровіч і Уладзіслаў Страмінскі. Творча пераасэнсоўвае спадчыну Язэпа Драздовіча. Сярод тэм карцін: дзяды, сям’я, род, радзіма, дынастыі выбітных асоб Беларусі, якія стварылі для нас багатую гісторыю: Храптовічаў, Плятэраў, Багдановічаў, Козел-Паклеўскіх, Любанскіх і іншых. Вялікая колькасць прац мастака прысвечаная Глыбоцкаму краю: «Космас Язэпа Драздовіча», «Маёнтак у Мнюце», «Глыбокае. Нядзеля», «Вяртанне Драздовіча». Цікаўнасць да тэмы сваёй малой радзімы атрымала працяг у карціне «Абуджэнне (Глыбоцкім дударам)». Карціна была прызентаваная падчас фэсту Дударскі рэй 2019, а пазней на выставах у Доме урада і Прэзідэнцкай бібліятэцы.

Адбылося больш за 15 персанальных выстаў у Беларусі і за мяжой. Яго работы знаходзяцца ў прыватных калекцыях Беларусі, ЗША і Германіі.

Зноскі
------

1. ↑  Белорусский художник Матюшонок Эдуард Владимирович
2. ↑  Вілейскі мастак Эдуард Мацюшонак паказаў чытачам «РГ» сваю выстаўку Архівавана 10 чэрвеня 2015. // «Рэгіянальная газета»
3. ↑  Мастак пра мастака: Эдуард Мацюшонак пра асобу і творчасць Язэпа Драздовіча Архівавана 5 сакавіка 2016. // «Рэгіянальная газета»
4. ↑
5. ↑
6. ↑   Архівавана 23 жніўня 2021.

Літаратура
----------

* Мацюшонак Эдуард Уладзіміравіч // Памяць: Вілейскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 2003. — С. 585—586.

Спасылкі
--------

* Мацюшонак Эдуард Уладзіміравіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Эдуард Мацюшонак у сваіх карцінах рэканструяваў родныя мясціны // СБ. Беларусь сегодня
**Давер** — характар адносін паміж сацыяльнымі суб’ектамі (асобамі, сацыяльнымі групамі і інстытутамі); у больш канкрэтнай форме — гэта адносіны аднаго чалавека да другога (партнёра, кіраўніка, сябра), заснаваныя на перакананасці ў яго праваце, вернасці і добрасумленнасці. Супрацьлеглым гэтаму паняццю з’яўляецца недавер, падазронасць, калі пад сумненне ставіцца вернасць агульнай справе ці шчырасць адносін паміж людзьмі. Шчырасць у характары адносін можа існаваць толькі тады, калі суб’екты адносін перакананы ў тым, што могуць з вялікай ступенню імавернасці прагназаваць паводзіны іншых людзей і калі партнёры прытрымліваюцца агульнапрынятых маральных прынцыпаў — добрасумленнасці, гонару і інш.

Псіхолагі лічаць, што ў аснове даверу ляжаць разуменне і веданне іншых людзей. Здольнасць праяўляць давер у розных людзей неаднолькавая. Упэўнены ў сабе чалавек здольны больш лаяльна ставіцца да іншых людзей, найперш заўважаць у іх дадатныя рысы, а не недахопы. Шлях да даверу ляжыць і праз удасканаленне самога сябе. Давер адыгрывае важную ролю ў выхаванні чалавека.

Літаратура
----------

* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12466149f · GND: 4063290-8 · LCCN: sh85138261 · LNB: 000078734 · NKC: ph307605 |
Адно з выданняў Вульгаты
**Вульгата** (лац.: Vulgatаe) — пераклад Біблії на лацінскую мову IV стагоддзя, які быў ажыццёўлены пераважна святым Еранімам Стрыдонскім, які замяніў розныя варыянты лацінскіх перакладаў Бібліі (Vetus Latina), якія існавалі да таго часу.

На канец IV стагоддзя ўзнікла патрэба ў адзіным, пэўным лацінскім тэксце Бібліі: пераклад быў даручаны Ераніму, найбуйнейшаму знаўцу Бібліі і сакратару Папы Дамаса I. Паколькі Еранім выдатна валодаў грэчаскай і лацінскай мовамі і меў значныя веды іўрыту, у 386 годзе Еранім перабраўся ў Віфлеем і больш за 20 гадоў працаваў над перакладам Старога і Новага Запаветаў. Ён пачаў з Новага Запавету і пераклаў яго з грэчаскай, а затым Стары Запавет — з грэчаскай і з іўрыту. Зроблены Еранімам пераклад Бібліі стаў нарматыўным лацінскім тэкстам, які атрымаў назву Вульгата.

Трыдэнцкі сабор 1546 года зацвердзіў тэкст Бібліі Ераніма — і Вульгата ўвайшла ва ўсеагульны ўжытак на Захадзе як афіцыйны пераклад, абавязковы для Рымска-Каталіцкай Царквы. Упершыню Вульгата была выдадзена пры Сыксце V, пад загалоўкам: «Biblia sacra vulgatae editionis» у 1590 годзе, затым перавыдавалася Рыгорам XIV, Клімент VIII і іншымі Папамі. На працягу стагоддзяў Вульгата з’яўлялася крыніцай усіх перакладаў Бібліі заходнееўрапейскіх моў.

З 1979 года існуе выпраўленая версія, вядомая як Неавульгата.

Спасылкі
--------

* Тэкст Вульгаты  (лац.)
* Тэкст Вульгаты  (лац.) (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4188770-0 · LCCN: n2001062328 · NKC: unn2008483498 · VIAF: 174716827 |
| Гісторыя Усходняга Тымора |
| --- |
|    |
| Храналогія
* Ранняя гісторыя
* Партугальскі Тымор
* Інданезійская акупацыя
* Часовая адміністрацыя ААН
* Сучасны Усходні Тымор
 |
| Тэмы
* Інданезійскае ўварванне
* Масавае забойства ў Санта-Круш
* Усходнетыморскі крызіс (1999)
* Усходнетыморскі крызіс (2006)
 |
| * Г
* Р
* П
 |

**Аперацыя Лотас** (індан.: Operasi Seroja) па захопе Усходняга Тымора была праведзена Інданезіяй у 1975 годзе.

Перадгісторыя
-------------

Востраў Тымор быў падзелены на ўсходнюю і заходнюю часткі. Усходні Тымор быў калоніяй Партугаліяй, тады як Заходні Тымор (былая калонія Нідэрландаў) уваходзіў у склад Індоаезіі. Дагавор аб падзеле быў падпісаны ў 1915 годзе.

Пасля партугальскай рэвалюцыі гваздзікоў 1975 года ва Усходнім Тыморы пасіліўся сепаратысцкі рух Рэвалюцыйнага фронта за незалежнасць Усходняга Тымора — ФРЭТЫЛІН, які выступаў за неадкладную незалежнасць.

Уварванне
---------

У Інданезіі ўзялі верх нацыяналістычныя настроі, падмацаваныя агрэсіўнасцю ваенных колаў, у тым ліку разведкі Капкамтыб і спецназа Опсус, у выніку якіх кіраўніцтва Інданезіі ўзяло курс на анексію Усходняга Тымора.

Помнік аб’яднанню
7 снежня 1975 года армія Інданезіі пачала ўварванне ва Усходні Тымор. Пасля марской бамбардзіроўкі Дылі быў высаджаны дэсант з 641 марскога пяхотніка, якія выбілі з горада праціўнікаў акупацыі. Страты склалі 35 салдат з боку Інданезіі і 122 абаронцы незалежнасці Усходняга Тымора
.

10 снежня быў узяты другі буйны горад Баўкау, 25 снежня — Ліквіса і Маубара. Да красавіка 1976 года ў Усходнім Тыморы размяшчаўся акупацыйны корпус колькасцю ў 35000 салдат, і яшчэ 10000 ў Заходнім Тыморы.

Анексія
-------

Інданезійскі ўрад абвясціў анексію Усходняга Тымора як акт дэкаланізацыі

22 снежня 1975 года Савет Бяспекі ААН ў рэзалюцыі 384 прызнаў права грамадзян Усходняга Тымора на самавызначэнне.

Зноскі
------

1. ↑  Schwarz (1994), p. 201.
2. ↑  Angkasa Online Архівавана 20 лютага 2008 года.
3. ↑  Indonesia (1977), p. 16.

Літаратура
----------

* Indonesia. Department of Foreign Affairs. *Decolonization in East Timor*. Jakarta: Department of Information, Republic of Indonesia, 1977.
* Schwarz, A. (1994). *A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s*. Westview Press. ISBN 1-86373-635-2.

Спасылкі
--------

* Indonesian Casualties in East Timor, 1975—1999: Analysis of an Official List.
* Gendercide Watch. Case Study: East Timor (1975-99) Архівавана 24 верасня 2015.
* History of East Timor — Indonesia invades
* USING ATROCITIES: U.S. Responsibility for the SLAUGHTERS IN INDONESIA and EAST TIMOR by Peter Dale Scott, Ph.D.
* War, Genocide, and Resistance in East Timor, 1975-99: Comparative Reflections on Cambodia by Ben Kiernan
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Аршанская ўпадзіна** — структура Усходне-Еўрапейскай платформы.

Упадзіна распасціраецца на поўнач і паўночны ўсход і падзяляе Беларускую і Варонежскую антэклізы. Невялікае адгалінаванне Аршанскай ўпадзіны цягнецца на паўднёвага захаду да г. Чэрвень і ўтварае Чэрвеньскі структурны заліў. На ўсходзе мяжуе з Ярцаўскім пахаваным выступам, на поўначы праз слаба выражаную Веліжскую седлавіну зліваецца з Таропецка-Вяземскім прагінам, на захадзе сучляняецца з Латвійскай седлавінай, Вілейскім пахаваным выступам Беларускай антэклізы, на паўднёвым усходзе — з Суражскім пахаваным выступам Варонежскай антэклізы, на поўдні — са Жлобінскай седлавінай, на паўднёвым захадзе — з Бабруйскім пахаваным выступам Беларускай антэклізы. Даўжыня Аршанскай упадзіны каля 250 км, шырыня ад 120 да 210 км.

Крышталёвы фундамент у межах упадзіны апускаецца ад адзнак −0,8 да −1,7 км. Запоўнена рыфейскімі і вендскімі адкладамі магутнасцю ад 1 км і больш. Рыфейскія і ніжневендскія ўтварэнні складаюць ніжнебайкальскі структурны комплекс. Вышэй рэзка нязгодна залягаюць сярэдне- (на ўсёй плошчы ўпадзіны) і верхнедэвонскія (на ўсходзе) адклады, якія ўтвараюць герцынскі структурны комплекс. На поўдні пашыраны таксама верхнеюрскія, мелавыя, месцамі палеагенавыя і неагенавыя і на ўсёй тэрыторыі ўпадзіны антрапагенавыя адклады. Як структурныя элементы 2-га парадку па паверхні фундамента і рыфейскіх адкладах у межах Аршанскай упадзіны вылучаюцца Віцебская мульда і Магілёўская мульда, падзеленыя Цэнтральнааршанскім горстам. Па паверхнях крышталічнага фундамента, верхне-пратэразойскіх і дэвонскіх адкладаў выдзяляецца шэраг лакальных структур. Большасць з іх слаба вывучаны. Фарміраванне Аршанскай упадзіны пачалося і закончылася ў познім пратэразоі, найбольш інтэнсіўна яе развіццё выявілася ў рыфеі. Па паверхні дэвонскіх адкладаў і адкладаў, якія залягаюць вышэй, Аршанская ўпадзіна не вылучаецца. Дэвонскія ўтварэнні монаклінальна апускаюцца на ўсход і складаюць заходні борт Маскоўскай сінеклізы. Юрскія, мелавыя, палеагенавыя і неагенавыя адклады апускаюцца на поўдзень і ўтвараюць паўночны борт Прыпяцкай сінеклізы.

Літаратура
----------

* Оршанская впадина // Республика Беларусь: энциклопедия : в 6 т. / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн. 2007. — С. 611.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзямідаў.

**Уладзімір Іванавіч Дзямідаў** (9 мая 1931, Рыбінск, Яраслаўская вобласць, Расія — 10 снежня 2021) — эканаміст. Доктар эканамічных навук (1991), прафесар (1994).

Біяграфія
---------

Скончыў Рыбінскі авіяцыйны тэхнікум (1951), Рыбінскі вячэрні тэхналагічны інстытут (спецыяльнасць «Тэхналогія машынабудавання, металарэзныя станкі і інструменты», 1960), паралельна Беларускі політэхнічны інстытут (спецыяльнасць «Халодная апрацоўка металаў рэзаннем, металургічныя станкі і інструменты», 1961).

Працаваў на Рыбінскім маторабудаўнічым заводзе (1951—1960), Мінскім прыборабудаўнічым заводзе (1960—1963), Савеце народнай гаспадаркі БССР (1963—1969, Упраўленне радыётэхнічнай і прыборабудаўнічай прамысловасці), СКБ № 3, Інстытуце эканомікі АН БССР, Беларускім навукова-даследчым інстытуце навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР, Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце (з 1976, прафесар кафедры «Эканоміка і арганізацыя машынабудаўнічай вытворчасці», у 1997—1998 — загадчык кафедры, адначасова ў 1997—2009 — загадчык кафедры «Міжнародныя эканамічныя адносіны», з 2019 — прафесар кафедры «Інжынерная эканоміка»).

Навуковыя інтарэсы: эканоміка прадпрыемстваў машынабудавання; канкурэнтаздольнасць прадукцыі; кіраванне развіццём вытворчасці і інавацыйнай дзейнасцю.

Узнагароды
----------

Ордэн Пятра Вялікага 1 ступені (Расія, 2006) і інш.

Бібліяграфія
------------

* Экономический механизм технического перевооружения производства : автореферат диссертации … доктора экономических наук : 08.00.05 / Демидов Владимир Иванович. ― Минск, 1991.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дзямідаў Уладзімір Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 140.
* Демидов Владимир Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. — С. 327.
* Демидов Владимир Иванович // Кто есть кто в Республике Беларусь, 2001. — Минск, 2001. — Т. 1. — С. 48—49.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хурс.
**Іва́н Кузьмі́ч Хурс** (29 верасня 1922, в. Клятное, Пухавіцкі раён — 28 снежня 2002, Масква) — военачальнік, віцэ-адмірал.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 29 верасня 1922 года ў вёсцы Клетнае Дубраўскага сельсавета Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці. Пасля школы (Амельнянская сярэдняя) паступіў у педагагічнае вучылішча, скончыўшы два курсы. У 1939 годзе паступае і ў 1942 годзе заканчвае вышэйшае ваенна-марское вучылішча імя М.В. Фрунзэ.

Пасля выпуску накіроўваецца на Чарнаморскі флот, дзе выконвае абавязкі камандзіра катара, а затым — дывізіённага артылерыста.

Удзельнічаў у вайне з Японіяй. У прадстаўленні аб узнагароджанні старшага лейтэнанта Хурса ордэнам Айчыннай вайны І ступені, якое падпісаў камандзір 17-га асобнага дывізіёна тральшчыкаў, капітан-лейтэнант Іваноў, гаворыцца:

```
«Камандзір 602-га тральшчыка старшы лейтэнант Хурс Іван Кузьміч за час знаходжання ў дывізіёне тральшчыкаў паказаў сябе выключна дысцыплінаваным і патрабавальным афіцэрам. Клапатлівы, ветлівы, камунікатыўны з таварышамі і карэктны з падначаленымі, у выніку чаго сярод асабовага складу карабля і дывізіёна карыстаецца заслужаным аўтарытэтам і павагай.
Дзякуючы ўмеламу кіраўніцтву і арганізацыі службы на караблі Хурс у кароткі тэрмін (8 дзён) здолеў прыняць ад ВМФ ЗША тральшчык № 100, цяпер 602-і ў склад ВМФ СССР. У выключна складаных метэаралагічных умовах дзякуючы яго ўмеламу кіраўніцтву і ўмелай працы асабовага складу карабель быў прыведзены на асобную ваенна-марскую базу без аварый і паломак.
З прыходам на базу судна было накіравана на баявое траленне праліва Лаперуза ад варожых мін. І тут дзякуючы ўмеламу кіраўніцтву камандзіра карабля экіпаж тральшчыка да 15 лістапада 1945 года вытраліў і расстраляў 43 міны праціўніка і правёў 32 караблі з найкаштоўнейшымі грузамі...».
```

У 1946 годзе Іван Кузьміч Хурс быў прызначаны начальнікам штаба дывізіёна, а затым камандзірам дывізіёна тральшчыкаў Ціхаакіянскага флоту. У 1951 годзе ён скончыў аддзяленне разведкі Вышэйшых акадэмічных курсаў, і з 1952 года Іван Кузьміч — афіцэр, старшы афіцэр, начальнік разведкі ВМФ СССР.

У 1959 годзе ён скончыў Ваенна-марскую акадэмію. У 1963—1971 гг. і ў 1973—1978 гг. — намеснік начальніка разведкі ВМФ, а ў 1971—1973 гг. — начальнік разведкі Чарнаморскага флоту. У 1978 — 1987 гадах — начальнік Разведупраўлення Галоўнага штаба ВМФ — намеснік начальніка Галоўнага штаба ВМФ па разведцы.

У 1987 годзе віцэ-адмірал Іван Кузьміч Хурс сышоў у адстаўку.

Віцэ-адмірал Іван Кузьміч Хурс памёр 28 снежня 2002 года ў Маскве.

Узнагароды і прэміі
-------------------

Узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй, ордэнамі Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны І і ІІ ступені, чатырма ордэнамі Чырвонай Зоркі, ордэнам «За службу ва Узброеных сілах СССР» ІІІ ст. медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 75. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* ﻿Ваенны расійскі карабель будзе насіць імя беларуса

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 139261 |
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Падляска-Брэсцкая ўпадзіна** — буйная адмоўная тэктанічная структура Рускай пліты на паўднёвым захадзе Беларусі і сумежнай тэрыторыі Польшчы.

На поўначы і поўдні абмежавана разломамі субшыротнага распасцірання Свіслацкім і Паўночна-Ратнаўскім, за якімі размешчаны адпаведна Беларуская антэкліза і Лукаўска-Ратнаўскі выступ Валына-Падольскай пліты. Усходняя мяжа з Палескай седлавінай праведзена ўмоўна па глыбіні залягання паверхні крышталічнага фундамента 500 м ніжэй узроўню мора. На захадзе ўпадзіна прымыкае да лініі Тэйсейра—Торнквіста. Выцягнута ў субшыротным напрамку на 350 км, шырыня 90—130 км.

Мае выгляд структурнага заліва, які цэнтраклінальна замыкаецца на ўсходзе і адкрываецца на захадзе. Паверхня фундамента паглыбляецца ад 500 м да 9000 м ніжэй узроўню мора, ускладнена разломамі паўночна-ўсходняга напрамку і лакальнымі малаамплітуднымі падняццямі, якія праяўляюцца ў платформавым чахле да ніжняга дэвону ўключна. Запоўнена познапратэразойскімі, палеазойскімі, мезазойскімі і кайназойскімі адкладамі. Асноўны этап фарміравання — каледонскі (ранні кембрый — ранні дэвон).

Літаратура
----------

* *Зінавенка Г.* Падляска-Брэсцкая ўпадзіна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Магон Вялікі** — карфагенскі палкаводзец і дзяржаўны дзеяч  VI ст. да н. э.

Біяграфія
---------

Быў прызначаны галоўнакамандуючым («рабімаханатам», фінік. רְבמחַנתְּ) пасля звяржэння Малха. Правёў ваенную рэформу, якая была накіравана на ўзмацненне дысцыпліны, але фактычна легалізавала выкарыстанне атрадаў наймітаў, якія слухаліся толькі таго, хто ім плаціў. Дзякуючы гэтаму сканцэнтаваў у сваіх руках уладу, якую параўноўвалі з манархічнай.

Вёў актыўную знешнюю палітыку. Жанаты на  сіракузянцы, спрабаваў пашырыць прысутнасць карфагенян на  Сіцыліі. Заключыў саюз з  этрускім горадам Цэрэ, накіраваны супраць  факейцаў. У  бітве пры Алаліі (535 г. да н. э.) саюзнікі знішчылі амаль увесь флот суперніка. Факейцы вымушаны былі прызнаць  Сардзінію карфагенскім уладаннем і эвакуіраваць з вострава ўсіх  грэчаскіх каланістаў.

Карыстаючыся безумоўным аўтарытэтам сярод суграмадзян фактычна перадаў уладу ў спадчыну сваім сынам і ўнукам, сфармаваўшы сямейны клан або «дынастыю»  Маганідаў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Hazel, John; *«Who’s who in the Greek World»,* «Mago», Routledge (2000)


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Малх** | **Цар Карфагена**VI стагоддзе да н.э. | Пераемнік**Гасдрубал I** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей |
**Клінтух** (*Columba oenas*) — голуб, блізкі сваяк насельніка буйных гарадоў шызага голуба.

Апісанне
--------

Колер цёмны, без белага надхвосця. Даўжыня цела 30-36 см, размах крылаў 62-69 см.

Пашырэнне
---------

Гняздуе ва ўмераных шыротах Еўропы і Заходняй Сібіры, а таксама на паўночным усходзе Афрыкі. У залежнасці ад раёна пражывання, аселы, пералётны або часткова пералётны від. На Беларусі звычайная, але ў многіх месцах нешматлікая птушка.

Насяляе старыя дуплістыя дрэвастоі (звычайна лісцевыя), а таксама сасновыя, з лістоўніц або мяшаныя бары, звычайна на мяжы з адкрытымі тэрыторыямі (напр. палямі) і не вельмі далёка ад вады. Можа засяляць скальныя шчыліны, норы трусоў або адтуліны ў пабудовах і руінах. У Альпах даходзіць да 1000 м, а ў Грэцыі і Балгарыі — нават да 2000 м над у.м.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца насеннем. Асцярожная птушка, у перыяд размнажэння хаваецца ў лістоце дрэў і змаўкае пры з'яўленні чалавека ці буйной жывёлы.

Гняздо ў дупле высокага дрэва, часцей за ўсё бліжэй да яго сярэдзіны (ахвотна займае дуплы пасля D. martius), у адтулінах пабудоў, ямах на скалах або нават норах трусоў. З пругкіх галінак лісцевых дрэў, укладзеных слаямі крыж-накрыж (звычайна даўжэйшых за дыяметр дупла) і таму загнутых унутр; высцілка з моху і дробных карэньчыкаў (у перыяд выкормлівання птушанят пакрываецца слаямі памёту).

Яйкі (1-2) авальныя з аднолькавымі тупымі канцамі, белыя з моцным бляскам.

Літаратура
----------

* Клінтух // БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн. 1999, С. 345.
* Клінтух // Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
**Каятан Марашэўскі** (лац.: Cajetanus Moraszewski; пам. 1811, Шумск) — беларускі і польскі драматург канца XVIII ст. манах-дамініканін.

Прафесар рыторыкі і паэтыкі Забельскага дамініканскага калегіума (в. Валынцы, Верхнядзвінскі раён Віцебскай вобл.), дзе разам з Міхалам Цяцерскім і Ігнацыям Юрэвічам пісаў п'есы для пастаноўкі навучэнцамі.

Біяграфія
---------

Тытульная старонка operis scholastica Каятана Марашэўскага
Тытульная старонка «Камедыі»
Тытульная старонка трагедыі «Свабода ў няволі»
Касцёл дамініканскага кляштара ў Шумскасе
Звесткі аб жыцці Каятана Марашэўскага нешматлікія. У 1787, паводле надпісу на рукапісе з п’есамі, ён выкладаў рыторыку і паэтыку ў Забелах. У 1788 быў пераведзены выкладаць у школу пры кляштары ў Аглане. На момант сваёй смерці ў 1811 быў прыёрам шумскага дамініканскага кляштара. На наступны год пасля яго смерці бібліятэка гэтага кляштара пацярпела ад пажару, што дадаткова ўскладняе пошук звестак.

Творчасць
---------

Да нашага часу дайшлі дзве п'есы Марашэўскага: беларуска-польская «Камедыя» і польская трагедыя «Свабода ў няволі». Абодва творы захаваліся ў адным рукапісным зборніку 1787 г. які зберагаецца ў бібліятэцы АН Літвы. У «Камедыі» паказана цяжкае жыццё прыгоннага селяніна Дзёмкі, выказваецца асветніцкая думка, што шчасце залежыць не ад лёсу, а ад чалавечых учынкаў. Твор напісаны ў адпаведнасці з эстэтыкай класіцызму, аднак адчуваецца ўплыў барочных інтэрмедый, якія ўпершыню ў беларускай літаратуры сінтэзуюцца ў камедыю. Ідэі асветніцтва выявіліся ў трагедыі «Свабода ў няволі», дзе галоўны герой — рымскі палкаводзец Велізарый — вышэй асабістых інтарэсаў ставіць інтарэсы радзімы.

«Камедыя» была ўпершыню апублікаваная Уладзімірам Ператцам у 1911.

Бібліяграфія
------------

* Камедыя // Хрэстаматыя па гісторыі беларускага тэатра і драматургіі. 2-е выд. Мн. 1997. Т. 1.

Зноскі
------

1. 1 2  А. Ф. Брыль. Звесткі пра Каятана Марашэўскага, 
Міхала Цяцерскага і Ігнацыя Юрэвіча 
ў дакументах Дамініканскага ордэна // Роднае Слова, 4/2018. С. 3–4.

Літаратура
----------

* Усікаў Я. Беларуская камедыя. Мн. 1979. С. 72—110.
* Мальдзіс А. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мн. 1980. С. 320—335.
* Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 2. Новая літаратура : другая палова XVIII—XIX стагоддзе / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. імя Я. Купалы; навук. рэд. тома У. І. Мархель, В. А. Чамярыцкі. — Мінск : Беларус. навука, 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NLP: a0000002869577 · VIAF: 45152682548323311587 |
Кыргызская юрта
**Юртa** (у большасці цюркскіх моў yurt, yurta; манг. гэр) — пераноснае жыллё ў качэўнікаў.

Юрта цалкам задавальняла патрэбнасцям качэўнікаў дзякуючы сваім выгодам і практычнасці. Яна хутка збіраецца і лёгка разбіраецца сіламі адной сям'і на працягу адной гадзіны. Яна лёгка перавозіцца на вярблюдах і конях, яе лямцавае пакрыццё не прапускае дождж, вецер і ўмераны холад. Наяўнасць адтуліны на самай вяршыні купала стварае цягу і дазваляе лёгка карыстацца агменем. Юрта і дагэтуль выкарыстоўваецца ў многіх выпадках чабаноў Манголіі і Кыргызстане.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Юрта
* Мангольскія юрты ў Паўночнай Амерыцы
* Выявы мангольскіх юрт Архівавана 30 красавіка 2008. (англ.)
Схема шліфавання
**Шліфаванне** (ням.: schleifen — тачыць, паліраваць, шліфаваць) — 1) апрацоўка матэрыялаў абразіўным інструментам. Робіцца на шліфавальных станках, часам уручную пры дапамозе электраінструментаў.

Шліфаваннем апрацоўваюць цыліндрычныя, канічныя і фасонныя вонкавыя і ўнутраныя паверхні, вырабы з загартаваных легіраваных сталей і сплаваў, з керамікі, шкла, каменя, драўніны, бетону. У метала- і каменаапрацоўцы для шліфавання карыстаюцца кругамі, брускамі, сегментамі і інш. у дрэваапрацоўцы — шліфавальнымі стужкамі на папяровай, тканкавай або сінтэтычнай аснове. Цяжкаапрацоўвальныя дэталі шліфуюць электралітычным спосабам. Шліфаваннем атрымоўваюць высокадакладныя дэталі (6-9-га квалітэту) і гладкія паверхні (8-12-га класа шурпатасці).

Навуковыя даследванні ў Беларусі ў галіне шліфавання вядуцца з 1950-х гг. на Мінскім падшыпнікавым заводзе, у Фізіка-тэхнічным інстытуце НАН РБ, Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце.

2) У крупяной вытворчасці шліфаванне — выдаленне зародка і вонкавых частак ядра, наданне драблёным зерням пэўнай формы і аднароднасці. Паляпшае смакавыя якасці круп, але зніжае колькасць вітамінаў і мінеральных рэчываў.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шліфаванне
Смажанне ў фрыцюры
Мяса курыцы, якое гатуецца ў фрыцюры
**Фрыцю́р** (ад фр.: frit — «смажаны») — тлушч або сумесь розных тлушчаў, разагрэтая да высокай тэмпературы. Смажанне ў фрыцюры азначае апусканне прадукту цалкам у кіпячы тлушч. У фрыцюры смажаць вырабы з цеста, мяса, рыбы, гародніны, стравы ў кляры.

Для фрыцюра выкарыстоўваюць раслінныя алеі (асабліва аліўкавы), жывёльныя тлушчы: свіны тлушч, ялавічнае нырачнае (нутраное) сала. У азіяцкай кулінарыі часцей за ўсё ўжываюць барановы тлушч. Сметанковае масла, а таксама смятанкавыя маргарыны для фрыцюру не пасуюць. Топленае масла выкарыстоўваецца для вырабаў з цеста. Рыбу натуральную і ў кляры абсмажваюць у чыстым раслінным алеі; гародніну і несалодкія піражкі — у ялавічным сале з раслінным алеем; для салодкіх кулінарных вырабаў выкарыстоўваюць свіное сала з раслінным алеем (або толькі алей).

Па масе фрыцюр павінен у 4 разы пераўзыходзіць порцыю прадуктаў, прызначаных для прыгатавання.

Посуд
-----

Смажанне ў фрыцюры робіцца ў глыбокім посудзе з тоўстымі сценкамі, напрыклад, у казане, сатэйніку або глыбокай чыгуннай патэльні. Для зручнага абсмажвання вялікай колькасці дробных кавалачкаў (напрыклад, бульба фры) можа прымяняцца металічная сеткаватая ёмістасць, якая памяшчаецца ўнутр посуда з фрыцюрам; яна запаўняецца прадуктамі і цалкам апускаецца ў фрыцюр, а пасля абсмажвання цалкам дастаецца адтуль.

У продажы ёсць шматлікія мадэлі бытавых фрыцюрніц — электрапрыбораў для прыгатавання прадуктаў у фрыцюры.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фрыцюр

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4018641-6 · LCCN: sh96009223 · Microsoft: 2777026668 · NKC: ph317213 |
**Варонежская антэкліза** — дадатная тэктанічная структура на поўдні Рускай пліты з высокім заляганнем дакембрыйскага фундамента.

Тэктанічныя структуры Беларусі
Ахоплівае тэрыторыю паўднёвага захаду еўрапейскай часткі Расіі, паўночнага ўсходу Украіны (Чарнігаўская вобласць), заходзіць на ўсход Беларусі (Гомельская вобласць). Абмежавана на паўночным захадзе Аршанскай упадзінай і Жлобінскай седлавінай, на паўднёвым захадзе і поўдні Прыпяцка-Данецкім аўлакагенам, на ўсходзе Прыкаспійскай упадзінай і на паўночным усходзе Маскоўскай сінеклізай. Працягнулася з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход на 800 км, шырыня 300—400 км.

У скляпеннай частцы паверхня фундамента залягае звычайна на глыбіні 40—250 м, месцамі выходзіць на паверхню зямлі. Паўночна-ўсходнія і ўсходнія схілы спадзістыя, паўднёвыя больш стромкія. Вылучаюцца падпарадкаваныя структуры (напр. Суражскі і Грамяцкі пахаваныя выступы, якія падзелены Клінцоўскім грабенам). Платформавы чахол на крылах складзены з асадкавых парод рыфею і венду (на ўсходзе), дэвону і пярмі — трыясу (на поўдні), мезазою і кайназою.

Варонежская антэкліза сфарміравалася пераважна ў герцынскую складкавасць.

Да антэклізы прымеркаваны жалезныя руды Курскай магнітнай анамаліі.

Літаратура
----------

* *Шкуратаў У.* Варонежская антэкліза // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
Прыгатаванне шакоціса
**Банкуха**, **шакоціс** (літ.: šakotis, польск.: sękacz, dziad, bankuch, kołacz) — торт з яечнага цеста, які гатуецца на адкрытым агні. Часцей за ўсё вясельны. Гатуецца ў Польшчы, Літве, беларускай Гродзеншчыне (Поразава, Свіслацкі раён).

Цеста для торта гатуецца з даданнем вялікай колькасці яек — ад 30 да 50 штук на 1 кілаграм мукі. Выпякаюць торт на драўляным ражне, які, па меры запякання, абмакваюць у цеста або паліваюць ім, паварочваючы над адкрытым агнём. Сцякаючы, цеста прымае форму шматлікіх «галінак».

Шакоціс занесены ў Літоўскі нацыянальны фонд кулінарнай спадчыны. Гродзенская банкуха ўнесеная ў спіс нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі.

Памер найбуйнейшага выпечанага шакоціса — 2,3 метра. Для яго вырабу спатрэбілася 1200 яек, 160 кг цеста.

Зноскі
------

1. 1 2  Торт банкуху з 60 яек з Гродзеншчыны могуць унесці ў спіс культурнай спадчыны **(нявызн.)**.  hrodna.life (2 траўня 2019).
2. ↑  *Perepelitsa*. <span style="" lang="(руск.)" >Шакотис выше чем Сабонис(нявызн.)(недаступная спасылка).  Першы балтыйскі канал (16 снежня 2008). Архівавана з першакрыніцы 30 студзеня 2018.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Банкуха

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4809373-7 |
**Спас** ці *танапур* (ад арм. *тан* — разведзены валяр’ян, *апур* — суп) — страва армянскай кухні, кісламалочны суп.

Першым кампанентам супу з’яўляецца зерневая частка. Традыцыйна гэта пшанічная каша, згатаваная з асаблівага гатунку цэлазерневых круп, пад назвай *дзавар*. Гэтыя крупы вядомыя ў Арменіі са старажытнасці, уяўляюць сабою зерні горнай дробназярністай пшаніцы, папярэдне адвараныя, злёгку падсушаныя, пазбытыя плёнак і потым канчаткова высушаныя. *Дзавар* у некаторых рэцэптах замяняецца рысам.

Другім кампанентам супу з’яўляецца валяр’ян, разведзены да жаданай кансістэнцыі. Часам да валяр’яну дадаецца частка смятаны. Трэці кампанент супу — курыныя яйкі.

Сырыя яйкі змешваюцца з невялікай колькасцю мукі, потым у сумесь дадаецца валяр’ян і вада, пасля чаго загадзя згатаваная пшанічная каша з *дзавара*. Сумесь даводзіцца да кіпення пры сталым памешванні, пасля закіпання некаторы час можа варыцца на слабым агні. У гатовы суп можа быць дададзены смажаны лук, зеляніна (традыцыйна дадаюцца кінза і мята) і вострыя заправы.

Суп у летні час ужываецца халодным, у зімовае — гарачым. Падаецца як у пачатку трапезы, так і ў канцы.

Зноскі
------

1. ↑  В. В. Похлёбкин. Армянская кухня Архівавана 27 чэрвеня 2017..
2. ↑  Зерновая культура Армении. Архівавана 14 жніўня 2017.

Спасылкі
--------

* Рэцепт
**Іпархан** (уйг.: ئىپارخان або **Сянфэй** (кіт. спр. 香妃, піньінь *Xiangfei*, пал. *Сянфэй*, «духмяная наложніца») — уйгурская наложніца кітайскага імператара Цяньлуна. Яе дзедам быў кашгарскі муфтый Апак Хаджа  (руск.) (бел..

Біяграфія
---------

Сянфэй, апранутая ў еўрапейскае адзенне
Іпархан у даспехах
Іпархан была жонкай вядомага кашгарскага Хаджы з галіны белагорцаў — Хан-хаджы, які разам са сваім братам быў на чале уйгурскіх апалчэнняў, што аказвалі супраціў цынскім войскам. Іпархан асабіста ўдзельнічала ў некаторых бітвах, а пасля смерці мужа была паланёная і адпраўлена ў Пекін, да цынскага імператара Цяньлуна.

Паданні пра Сянфэй, якія захаваліся ў Кітаі і Сіньцзяне, моцна адрозніваюцца. Як правіла, гаворка вядзецца пра тое, што стары Цяньлун быў узяты ў палон яе прыроднай прыгажосцю, але яшчэ ў большай ступені — водарам яе цела. Каля 1760 года яна паступіла ў імператарскі гарэм, але заўсёды марыла вярнуцца на радзіму і нават зусім не ўсміхалася датуль, пакуль імператару не ўдалося ўзнавіць перад яе вокнамі ў мініяцюры аблічча роднага паселішча, уключаючы мячэць.

Смерць
------

Скончыла жыццё самагубствам у 1788 годзе, і 120 слуг па загадзе імператара даставілі яе цела ў Кашгарыю, дзе пахавалі ў радавой пахавальні (захавалася да сённяшніх дзён).

У культуры
----------

У памяці уйгурскага народа Іпархан засталася не толькі змагаром за свабоду, але і вернай жонкай, бо скончыла жыццё самагубствам, не пажадаўшы стаць жонкай кітайскага імператара.

Сучасныя уйгурскія інтэрпрэтацыі легенды значна менш рамантычныя. Яны абвяшчаюць, што Іпархан была дачкой кіраўніка Яркендскага ханства  (руск.) (бел. і клікалі яе Нур Эла Нурхан. Вывезеная імператарам Цяньлунам у імператарскі палац у Пекіне, Іпархан узброілася кінжаламі ў рукавах, абараняючыся ад ненавісных ёй замахаў імператара, пакуль, нарэшце, не была атручаная.

Пра яе складаюць легенды, пішуць кнігі, здымаюць фільмы. У прыватнасці, у 2007 годзе спектакль па ўласнай п’есе «Іпархан-Сянь-Фэй» паставіў Жаныш Кулмамбетаў  (руск.) (бел.. Сянфэй была выведзена Цзінь Юнам  (руск.) (бел. у сваім дэбютным рамане «Кніга і меч  (англ.) (бел.».

Зноскі
------

1. ↑  *Wei, Cuiyi; Luckert, Karl W.* Uighur stories from along the Silk Road (нявызн.). — University Press of America, 1998. — ISBN 978-0-7618-1137-4.
2. ↑  China's Forgotten People: Xinjiang, Terror and the Chinese State. — I. B. Tauris, 2015. — С. 169. — ISBN 978-1-78453-140-9.

Літаратура
----------

* *Millward, James A.* {{{загаловак}}} // *The Journal of Asian Studies*. — 1994. — В. 2. — Т. 53. — С. 427—458. — DOI:10.2307/2059841
* *Tyler, Christian* Wild West China: The Taming of Xinjiang. — L.: John Murray, 2003. — ISBN 0-8135-3533-6.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 137794509 · ISNI: 0000 0000 9789 6077 · LCCN: n83047302 · NTA: 151575738 · VIAF: 11217603 |
**Сіцзян**, Чжуцзян, Жамчужная — рака ў Кітаі.

Даўжыня 2197 км. Вадазбор 437 тыс. км², плошча басейна 437 тыс. км².

Вытокі на Юньнаньскім нагор'і. Назва Сіцзян пасля сутокаў рэк Юцзян і Цзацзян вышэй г. Наньнін. Цячэ ў вузкай, глыбокай даліне ўздоўж паўднёвай ускраіны гор Наньлін, упадае ў Паўднёва-Кітайскае мора, утварае дэльту (плошча 16,9 тыс. км²), дзе зліваюцца воды рэк Сіцзян, Бэйцзян і Дунцзян. Сярэдні расход вады каля 8 тыс. м³/с, макс. — 58 тыс. м²/с) (у час летніх мусонных дажджавых паводак). Ваганні ўзроўню вады да 15—20 м. Частыя паводкі (у басейне Сіцзяна пабудавана каля 2 тыс. км ахоўных дамбаў).

Выкарыстоўваецца для арашэння. Суднаходная ад г. Учжоў. У дэльце — марскі порт Гуанчжоў.

Літаратура
----------

* Сіцзян // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 426—427. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2001008088 · VIAF: 315140442 |

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>