У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ручай (значэнні).

**«Руча́й»** (фр.: La source) — балет у трох дзеях/чатырох сцэнах з партытурай, створанай Леа Дэлібам і Людвігам Мінкусам (Мінкус: I дзея і III дзея — 2-я сцэна; Дэліб: II дзея і III дзея — 1-я сцэна), прэм’ера якога адбылася ў Парыжы ў 1866 годзе з харэаграфіяй Артура Сен-Леона. У 1878 годзе ў Вене балет атрымаў назву *Наіла, Ручаёвая Німфа* (ням.: Naïla, die Quellenfee).

Гісторыя
--------

Балет быў замоўлены дырэктарам Парыжскай оперы Эмілем Пэрынам. Ён аддае даніну павагі рамантычнай прыхільнасці да духаў прыроды (напрыклад, «Сільфіда», «Ундзіна» і інш.), а таксама да экзотыкі і арыенталізму (напрыклад, «Карсар» або «Баядэрка»); у аснове казачнага лібрэта ляжыць персідская легенда.

Балерына Адэль Гранцава была першапачаткова выбрана для галоўнай ролі німфы ручая Наілы, але ёй прыйшлося адмовіцца з-за траўмы (пазней яна дасягнула вялікіх поспехаў у гэтай ролі). У прэм’еры балета 12 лістапада 1866 года ў тэатры Ле Пелецье ў ролі Наілы танцавала Гульельміна Сальвіёні, Эжэні Фіёкр у ролі Нурэды і Луі Мерант у ролі Джэміля. Пастаноўка не мела асаблівага поспеху, а Сальвіёні апынулася непадыходзячай для ролі Наілы. Аднак у наступным годзе з Адэль Гранцавай у ролі Наілы балет меў вялікі поспех і заставаўся ў рэпертуары на працягу наступных некалькіх гадоў.

Эжэні Фіёкр была першай танцоўшчыцай, якую неўзабаве намаляваў Эдгар Дэга ў карціне, натхнёнай балетам «Ручай».

Паспяховае адраджэнне балета ў 1872 годзе прадэманстравала Рыту Сангалі ў галоўнай ролі, і менавіта для гэтай пастаноўкі былі ўведзены новыя варыяцыі для Наілы на музыку, хутчэй за ўсё, Дэліба (No 12b і 23a ў спісе музычных нумароў на фартэпіяна).

Балет быў вельмі паспяховым і да 1876 года было пастаўлена 73 спектаклі. Ён таксама быў дадзены з нагоды адкрыцця нядаўна пабудаванай оперы Гарнье ў 1875 годзе, і таксама з нагоды дзяржаўнага візіта тагачаснага шаха Персіі.

У Санкт-Пецярбургу балет упершыню быў паказаны ў 1869 годзе ў харэаграфіі А. Сен-Леона і пад новым загалоўкам «Лілія» (фр.: «Le Lys»). У 1876 годзе італьянскі балетмайстар Чэзарэ Марцагора паставіў яго ў Мілане. «Ручай» прыехаў у Вену ў 1878 годзе пад назвай «Наіла, ручаёвая німфа» (ням.: Naïla die Quellenfee).

Музыка
------

Незвычайным быў факт, што з самага пачатку былі запланаваны два кампазітары: Людвіг Мінкус, які ўжо працаваў з харэографам А. Сен-Леонам у Расіі, і малады Леа Дэліб, на якога, верагодна, звярнулі ўвагу з-за яго музыкі да оперы «Афрыканка» (1865). Мінкус напісаў музыку для першай і апошняй сцэны «Ручая», а Дэліб паклаў на музыку дзве сярэднія сцэны 2 і 3.

Самым вядомым урыўкам з арыгінальнай партытуры з’яўляецца так званы «Вальс Наілы» Л. Дэліба, які ён праз год (1867) пашырыў у знакаміты па-дэ-флёр для паўторнага выканання балета «Карсар» Адольфа Шарля Адана. Ёсць меркаванне, што «Вальс Наілы» наогул не выкарыстоўваўся ў «Ручаі». Урыўкі з музыкі Л. Дэліба неаднаразова запісваліся рознымі дырыжорамі і аркестрамі ў калектыўныя праграмы. Да гэтага часу (па стане на 2020 год) поўны запіс зрабіў толькі Рычард Бонінг  (англ.) (бел..

Сюжэт
-----

*Una gola in mezzo ad alte montagne*, дэкарацыі для балета *Ручай* (1889).
### Дзея 1

Прыгажуня Нурэда накіроўваецца да хана Генджыба, каб пабрацца шлюбам з ім. Па дарозе яна і яе спадарожнік адпачываюць ля ручая ў камяністай пустыні. Калі Нурэда мілуецца кветкай, якая расце ў цяжкадаступным месцы, Джэміль, малады паляўнічы, падымаецца і зрывае кветку для яе. Нурэда ў захапленні і просіць яго назваць у якасці ўзнагароды ўсё, што пажадае. Ён просіць яе прыпадняць вэлюм, каб пабачыць яе твар: у лютасці яна загадвае звязаць яго і пакінуць на волю лёсу. Аднак німфа Наіла ратуе яго; яна закахалася ў яго і абяцае дапамагчы яму заваяваць руку Нурэды.

### Дзея 2

У вялікіх палацавых садах, дзе двор хана чакае прыбыцця Нурэды, гасцям прапануюць забавы: сола фаварытаў і танец чаркескіх нявольнікаў. Фанфары абвяшчаюць наведвальніка, інкогніта (Джэміль), які прапануе падарункі хану і яго нявесце. Наведвальнік просіць Нурэду выбраць любы з падарункаў, і яна выбірае кветачку з каштоўных камянёў. Джэміль кідае кветку на зямлю, і з гэтага месца на дзіва пачынае біць фантанам ручай, з якога выходзіць Наіла. Яна танчыць, завабліваючы хана. Ён становіцца на калені перад ёй і ўмольвае стаць яго жонкай. Яна згаджаецца пры ўмове, што ён адхіляе Нурэду, якая са злосцю сыходзіць, калі хан вядзе Наілу ўнутр палаца.

### Дзея 3

Цяпер Джэміль пераследуе Нурэду, але яна ўсё роўна адмаўляецца ад яго; таму ён звяртаецца да Наілы, якая кажа, што калі ён прымусіць Нурэду пакахаць яго, яна сама памрэ. Джэміль згаджаецца, і, як ён сыходзіць з Нурэдай, Наіла знікае назад пад зямлёй, а ручай высыхае.

Пастаноўкі
----------

Луі Мерант у ролі Джэміля ў балеце *Ручай*, Парыж (1866)
* 12 лістапада 1866 — парыжская Опера, балетмайстар А. Сен-Леон, мастакі Э. Дэплешэн, А. Рубэ, Ж. Лавастр і Ф. Шаперон (дэкарацыі), Лармье  (фр.) (бел. Альбер (касцюмы); Наіла — Г. Сальвіёні, Джэміль — Луі Мерант, Нурэда — Э. Фіёкр;
* 8 снежня 1902 — Марыінскі тэатр, Пецярбург, балетмайстар А. Капіні (па А. Сен-Леону), мастакі П. Б. Ламбін і К. М. Іваноў, дырыжор Р. Е. Дрыга; Наіла — В. І. Праабражэнская (пазней В. А. Трэфілава, А. Я. Ваганава, Я. А. Смірнова і інш.), Заэль — Ю. М. Сядова, Эфемерыда — Г. П. Паўлава, Нурэда — М. М. Петыпа, Джэміль — М. Г. Легат;
* 12 красавіка 1925 — выпускны спектакль Ленінградскага харэаграфічнага вучылішча на сцэне Ленінградскага тэатра оперы і балета, балетмайстар У. І. Панамароў і А. Я. Ваганава, мастакі К. М. Іваноў, дырыжор М. П. Карпаў; Наіла — М. Ц. Сямёнава, Заэль — К. М. Армашэўская, Джэміль — А. І. Пушкін, Нурэда — Старк.
* 23 лістапада 1968 — Нью-Ёрк Сіці балет, балетмайстар Джордж Баланчын. Ён паставіў балет для Віялет Вердзі і Джона Прынца. Баланчын выкарыстаў толькі некалькі ўрыўкаў з партытуры Л. Дэліба для балета «Ручай» і дадаў па-дэ-дэ з «Сільвіі» Л. Дэліба (1876), якое ён паставіў у 1950 годзе і пашырыў ў дывертысмент у 1965 годзе. Балет Баланчына да гэтага часу знаходзіцца ў рэпертуары Нью-Ёркскага балета. Працягласць балета ўсяго паўгадзіны, і ён не мае нічога агульнага з арыгіналам А. Сен-Леона.
* 2011 — Пасля доўгага перыяду забыцця Жан-Гіём Барт  (фр.) (бел. распрацаваў новую версію балета «Ручай» для Нацыянальнай оперы Парыжа. Касцюмы былі распрацаваны мадэльерам Крысціянам Лакруа, сцэна з вяроўкамі, якія звісаюць зверху, дабаўлена Эрыкам Руфам  (фр.) (бел.. Харэаграфія Барта — гэта спалучэнне класічных і новых элементаў; ён скараціў да мінімуму сцэны пантамімы, якія былі распаўсюджаны ў балеце XIX стагоддзя. Ён таксама змяніў (складаны) арыгінальны сюжэт і партытуру: музыка Л. Мінкуса была крыху скарочана, а таксама дададзена музыка Л. Дэліба з такіх твораў, як «Лакмэ» і «Касія» (1893). Марк Аліўе Дзюпен  (фр.) (бел. зрабіў новую аркестроўку. Існуе фільм гэтай версіі з Людмілай Пальера  (англ.) (бел. (Наіла), Карлам Пакетам  (фр.) (бел. (Джэміль) і Ізабэлай С’яраволай  (англ.) (бел. (Нурэда).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Robert Ignatius Letellier: *Ludwig Minkus and Léo Delibes: La Source — Fantastic Ballet in Three Acts and Four Scenes, by Charles Nuitter and Arthur Saint-Leon* (Klavierauszug), Cambridge Scholars Publishing, 2008 (auf Amazon)
2. 1 2  Thomas D. Dunn: *Delibes and La Source: Some Manuscripts and Documents*, in: *Dance Chronicle*, Vol. 4, No. 1, 1981, S. 1-13 (online auf [www.jstor.org/stable/1567531 JSTOR])
3. ↑  *La Source ou Naïla* (Naïla, die Quellenfee) auf *Klassika*, mit ausführlicher Inhaltsangabe
4. ↑  Laut anderer Quelle 69 Aufführungen. *Christian Lacroix — La Source, Ballet de l’Opéra de Paris*, Broschüre («Cahier bibliographique») einer Ausstellung vom 16. Juni bis 31 Dezember 2012 der Opéra de Paris (französisch), S. 2 (urspr. aus dem Programmheft der Aufführungen von: *La Source*, programme de l’Opéra National de Paris, 2011—2012)
5. 1 2 3  *Christian Lacroix — La Source, Ballet de l’Opéra de Paris*, Broschüre («Cahier bibliographique») einer Ausstellung vom 16. Juni bis 31 Dezember 2012 der Opéra de Paris (französisch), S. 2 (urspr. aus dem Programmheft der Aufführungen von: *La Source*, programme de l’Opéra National de Paris, 2011—2012)
6. ↑  *Le Corsaire*, Artikel auf der Website der Marius Petipa Society
7. 1 2 3  Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.
8. 1 2  *La Source* von George Balanchine, auf der Website des New York City Ballet
9. 1 2  *La Source* von George Balanchine, auf der Website des The George Balanchine Trust
10. ↑  «… Exit aussi les parties ‘indigestes’ (sic !; Anm. d. Übers.) de la musique de Minkus. (…) ‚J’ai fait rentrer des morceaux de Delibes‘, détaille Jean-Guillaume Bart. ‚Un peu de *Lakmé* pour une déclaration d’amour, un chœur de femmes pour la danse des nymphes. En outre, à l'époque de la création, les garçons ne dansaient pas. Pour leur scène d’ensemble, j’ai ajouté le trepak de *Kassia*. (…)» Ariane Bavelier: *La Source rejaillit au palais Garnier*, in: *Le Figaro*, 20. Oktober 2011, online
11. ↑  «… Le tout a été réorchestré par Marc Olivier Dupin.» Ariane Bavelier: *La Source rejaillit au palais Garnier*, in: *Le Figaro*, 20. Oktober 2011, online
12. ↑  *La Source: Paris Opera Ballet*, Kurzinfo zur Version von Jean‐Guillaume Bart für das Ballett der Opéra national de Paris von 2011
13. ↑  *La Source* auf Medici TV Архівавана 25 жніўня 2021. Link zum Ballett-Film der Version von Jean‐Guillaume Bart für die Opéra national de Paris von 2011, mit Ludmila Pagliero (Naïla), Karl Paquette (Djémil), Isabelle Ciaravola (Nouredda) u. a.

Літаратура
----------

* Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.

| Балеты Людвіга Мінкуса |
| --- |
| 
* Фіямета
* Баядэрка
* Дон Кіхот
* Залатая рыбка
* Ручай *(з Л. Дэлібам)*
* Камарго
* Млада
* Дачка снягоў
* Пахіта *(з Э. Дэльдэвезам)*

 |

| Балеты Артура Сен-Леона |
| --- |
| 
* *Маркітантка* (1844)
* *Мармуровая прыгажуня* (1847)
* *Скрыпка д’ябла* (1849)
* *Стэла, або Кантрабандысты* (1850)
* *Пакерэта* (1851)
* *Тэалінда  (фр.) (бел.* (1853)
* *Танцоўшчык караля  (фр.) (бел.* (1853)
* *Разьера  (фр.) (бел.* (1854)
* *Баядэрка* (1854)
* *Севільская жамчужына* (1861)
* *Фіямета* (1864)
* *Канёк-Гарбунок* (1864)
* *Ручай* (1866)
* *Залатая рыбка* (1866)
* *Капелія* (1870)

 |