**Фермапільская бітва** — 3-дзённая абарона 5 тысячамі грэкаў Фермапільскага перавала (цяпер вобласць Фтыятыда, Сярэдняя Грэцыя) ад праходу 70-тысячнага персідскага войска ў пачатку жніўня 480 г. да н.э. 3 жніўня 480 г. да н.э. персідскае войска падыйшло да Фермапільскай цясніны і стаяла насупраць грэчаскага войска ў перавале без пачатку баявых дзеянняў цягам 4 дзён (3-6 жніўня). Першыя 2 дні бітвы (7-8 жніўня) грэкі ўдавалі ўцёкі ўглыб перавала, дзе разбівалі персаў дробнымі групамі ў рукапашным баі. Уначы на 3-і дзень (9 жніўня) малейскі  (грэч.) (бел. здраднік Эфіяльт  (грэч.) (бел. з бліжэйшага горада Трахін  (англ.) (бел. правёў 20 тыс. персідскіх салдат па горнай сцяжыне з усходу ў тыл грэчаскага войска. Спартанскі цар Леанід загадаў грэчаскім саюзнікам адступіць без яго дружыны, якая загінула ў той дзень разам з ім пры прыкрыцці адступлення з перавала асноўнай часткі грэчаскага войска.

Першы дзень
-----------

7 жніўня 480 г. да н.э. пасля 4 дзён стаяння, Ксеркс загадаў 10 тыс. мідыйскіх і кісійскіх салдат персідскага войска напасці на грэкаў у Фермапільскім перавале. У выніку амаль усе персідскія нападнікі загінулі, бо мелі меншыя чым у грэкаў мячы і шчыты. Грэкі ж бараніліся ў найвузейшай частцы перавала, дзе размяшчалася Факійская сцяна, у паставе фалангі пры дапамозе вялізных круглых бронзавых шчытоў і доўгіх дзідаў. Сярод абаронцаў страты склалі толькі 3 спартанцы. Тады Ксеркс накіраваў у перавал 10 тыс. сваіх «неўміручых» гвардзейцаў  (перс.) (бел. большасць якіх грэкі таксама забілі пры дапамозе тактыкі ўдаванага адступлення.

Другі дзень
-----------

8 жніўня Ксеркс накіраваў персідскую пяхоту на захоп Фермапільскага перавала, якая панесла нават большыя страты, чым у 1-ы дзень бітвы. Уначы малейскі  (грэч.) (бел. здраднік Эфіяльт  (грэч.) (бел. з бліжэйшага горада Трахін  (англ.) (бел. за ўзнагароду паведаміў Ксерксу пра горную сцяжыну ў абыход Фермапільскага перавала і прапанаваў правесці ёй персідскае войска. Тады Ксеркс накіраваў той сцяжынай на ўсход ад перавала 20 тыс. салдат на чале з ваяводам Гідарнам  (перс.) (бел..

Трэці дзень
-----------

На світанку 9 жніўня факійцы  (грэч.) (бел. (тысяча воінаў), якіх Леанід паставіў ахоўваць выдадзеную Эфіяльтам сцяжыну на ўсход ад Фермапільскага перавала, заўважылі набліжэнне персідскага войска і адступілі на бліжэйшы пагорак. На зары Тырастыяд з горада Кіма  (грэч.) (бел. (вобласць Эолія, дзяржава Ахеменідаў; цяпер Турцыя) паведаміў Леаніду аб пагрозе акружэння. Леанід адразу склікаў ваенную нараду  (англ.) (бел. на якой пастанавалі адступіць асноўнымі сіламі ў Афіны для наступнай эвакуацыі гараджан. Для прыкрыцця адступлення грэчаскай пяхоты ад насцігання персідскай конніцай на перавале пакінулі тылавую ахову  (англ.) (бел. на чале са спартанскім царом Леанідам агульнай колькасцю ў 1,5 тыс. воінаў. Ранкам Ксеркс накіраваў у перавал 10 тыс. персідскіх салдат у складзе лёгкай пяхоты і конніцы. Грэкі рушылі ім насустрач у шырэйшую частку перавала. У баі загінулі 2 браты персідскага цара Ксеркса (Абраком  (перс.) (бел. і Гіперанф  (англ.) (бел.) і спартанскі цар Леанід. Зламаўшы ўсе дзіды, грэкі перайшлі на кароткія мячы. Пасля прыбыцця персідскага падмацавання з рэшткаў «неўміручых» гвардзейцаў грэкі адступілі за Факійскую сцяну на Калонскі пагорак  (англ.) (бел.. Тым часам рэшткі тэбанцаў з грэчаскага войска, якіх да бітвы налічвалася 400 воінаў, здаліся ў палон. Разбурыўшы частку Факійскай сцяны, Ксеркс загадаў акружыць Калонскі пагорак. Затым персідскія лучнікі пачалі абстрэл пагорка, у ходзе якога забілі ўсіх яго грэчаскіх абаронцаў.

Ушанаванне
----------

Эпітафія Сіманіда
На Калонскім магільным пагорку, дзе загінулі апошнія абаронцы Фермапільскага перавала, пасля грэчаска-персідскіх войнаў паставілі помнік з эпіграмай паэта Сіманіда Кеоскага  (англ.) (бел. (556—468 г. да н.э.), які аднавілі 1955 годзе. Таксама на месцы бітвы ўзвялі бронзавую статую спартанскага цара Леаніда з надпісам унізе: «Прыйдзі і вазьмі». На метопах па баках змясцілі батальныя сцэны.

У 1997 г. урад Грэцыі адкрыў на месцы бітвы мармуровую статую з надпісам унізе: «У памяць аб 700 феспійцах  (грэч.) (бел.», якія засталіся ў Фермапільскім перавале разам са спартанцамі на 3-і дзень бітвы.

У культуры
----------

* «Прыйдзі і вазьмі» (480 г. да н.э. за 4 дні да бітвы) — адказ спартанскага цара Леаніда на пісьмовае патрабаванне персідскага цара Ксеркса «Здайце зброю»
* «Фермапілы»  (англ.) (бел. (1868—1907) — брытанскі гандлёва-марскі кліпер
* Гімн Калумбіі (1887 г. 9-я страфа) — гімн аўтарства 1-га прэзідэнта адноўленай Рэспублікі Калумбія Рафаэля Нуньеса  (ісп.) (бел. (1886—1894)
* «Фермапілы» (1903) — паэма грэчаскага паэта Канстантынаса Кафавіса  (грэч.) (бел. (1863—1933)
* «Фермапілы»  (англ.) (бел. (1945—1968) — брытанская падводная лодка
* «300 спартанцаў»  (англ.) (бел. (1962) — амерыканскі фільм рэжысёра Рудольфа Матэ  (англ.) (бел. (1898—1964)
* «Шчыт Таласа»  (італ.) (бел. (1988) — раман італьянскага пісьменніка Валерыя Манфрэдзі  (італ.) (бел. (нар. 1943)
* «Вогненная брама»  (англ.) (бел. (1998) — раман амерыканскага пісьменніка Стывена Прэсфілда  (італ.) (бел. (нар. 1943)
* «300»  (англ.) (бел. (1998) — комікс амерыканскага пісьменніка Фрэнка Мілера  (англ.) (бел. (нар. 1957), які экранізавалі ў 2006 г. і перарабілі ў відэагульню ў 2007 годзе. У 2008 г. на экранізацыю знялі пародыю.
* «Апошняя лінія абароны 300»  (англ.) (бел. (2007) — дакументальны фільм амерыканскага рэжысёра Дэвіда Педруша (нар. 1970)

Зноскі
------

1. 1 2  Дзве даты // *Звязда* : газета. — 9 жніўня 2008. — № 148 (26261). — С. 8. — ISSN 1990-763x.
2. 1 2  Фермапілы // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2003. — Т. 16. — С. 358. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6. Архівавана 10 снежня 2015.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фермапільская бітва
* Сайт пра Фермапільскую бітву **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 студзеня 2012. Праверана 14 верасня 2011.

| Грэка-персідскія войны |
| --- |
| 
* Наксас (1)
* Іонія
* Сарды
* Эфес
* Ладэ
* Наксас (2)
* Эрэтрыя
* Марафон
* Фермапілы
* Артэмісій
* Саламін
* Патыдэя
* Алінф
* Платэі
* Мікале
* Сест
* Візантый
* Эян
* Эўрымедонт
* Егіпет
* Кітый
* Саламін на Кіпры

 |