Алеевы партрэт «Тып беларуса» на дубовай кацёлцы, 1907 г. Мастак Казімір Кастравіцкі (Карусь Каганец)
**Антрапалогія беларусаў** — комплекс прыкмет, якія вызначаюцца спадчынна і характарызуюць генатып і фенатып  (руск.) (бел. беларусаў.

Гісторыя даследвання
--------------------

### Даследванні ў XIX стагоддзі

Краніаметрыя чэрапа. 1902
Вядомы заолаг прафесар А. П. Багданаў на пасяджэннях Імператарскага таварыства прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі неаднаразова звяртаў увагу ўдзельнікаў на заходнія губерні Расійскай імперыі, лічачы іх вельмі цікавымі для антраполагаў з-за змешвання розных народнасцяў. У 1886 годзе Таварыства накіравала ў Беларусь антрапалагічную экспедыцыю з К. М. Ікава і М. А. Янчука.

Тагачасныя даследаванні рускіх антраполагаў у першую чаргу складаліся ў вывучэнні фізічнага аблічча насельніцтва ў сувязі з іх этнічнай гісторыяй. Расавымі прыкметамі лічыліся форма галавы, форма твару, колер вачэй, колер валасоў, даўжыня цела. Па гэтым данным рабілася выснова пра этнарасавыя асаблівасці насельніцтва. Рыхтуючыся да паездкі, Ікаў пісаў: «Мы не маем абсалютна ні аднаго факту ў адносінах да беларусаў: ні вымярэнняў жывых, ні чэрапаў. Агульныя звесткі пра іх выгляд прымушаюць іх прылічаць да таго ж белокурага еўрапейскага тыпу, як і германцаў і старажытных рускіх і славян, — прычым беларусы, па-відаць, захавалі гэты тып лепш за іншых. Такім чынам, адзінае пытанне, якое можа быць пастаўлена па адносінах беларусаў, наступнае: ці сапраўды беларусы захавалі ў значнай чысціні старажытны арыйскі бялявы антрапалагічны тып? Рашэннем гэтага пытання вызначыцца і стаўленне беларусаў да вялікарусаў, маларосаў, а таксама латышоў». К. Ікаў азначыў для абследаванняў найбольш, як ён лічыў, беларускія мясцовасці ― Слуцкі, Пінскі, Ігуменскі, Мазырскі і Барысаўскі паветы Мінскай губерні, а таксама Старабыхаўскі і Магілёўскі паветы Магілёўскай губерні і паўднёвую частку Полацкага павета з Лепельскім Віцебскай губерні. «Найбольш ізаляванымі з’яўляюцца паветы Пінскі, Мазырскі і Слуцкі Мінскай губерні — і іх неабходна ўключыць у кола даследавання. Але, быць можа, асаблівасці кліматычных і глебавых умоў і сама ізаляванасць гэтых мясцовасцяў аказалі ўплыў на беларусаў, які змяніў іх першапачатковы habitus…?».

Але ўжо ў Беларусі Ікаў зразумеў, што яго задумы нерэальныя: «План занадта вялікі, ды і заснаваны на незнаёмстве з мясцовымі ўмовамі. У Беларусі няма нашых (расейскіх) сёл, а ёсць пасяленні, якія складаюцца з некалькіх двароў, яны большаю часткай знаходзяцца на значнай адлегласці адзін ад іншага; таму было амаль немагчыма атрымаць вымярэння, пераязджаючы з месца на месца, — на гэта спатрэбілася б шмат часу і сродкаў, ды і насельніцтва ў працоўную пару большаю часткай у поле. Акрамя таго, без удзелу прадстаўніка ўлады справа аказалася зусім невыканальнай, — а нельга ж было чакаць, каб прадстаўнік улады знайшоў магчымым вылучыць тую масу часу, якая спатрэбілася б на пераезды». Канчатковай мэтай сваёй працы Ікаў ставіў параўнальнае даследаванне марфалогіі рускіх, украінцаў і беларусаў. У Беларусі яму ўдалося вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей)

> 
> 
> Антрапалагічная вывучэнне, то ёсць вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкасцяў яна павінна сустракаць ў нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі: з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць ў некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасьцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой ўплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю…
> 
> 
> 

Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагаловы тып, які яму сустракаўся ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенезе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія.

Ікаў спрабаваў звязаць пытанні фарміравання антрапалагічных асаблівасцяў тагачаснага насельніцтва Беларусі з гістарычнымі працэсамі. Ён першы ў антрапалогіі адзначыў ролю сацыяльна-эканамічных фактараў у фізічным развіцці насельніцтва, улічваючы дадзеныя побыту, працы і харчавання палешукоў. Па яго словах, «меркаванне пра дрэнны уплыў умоў жыцця на антрапалагічны тып беларусаў не можа лічыцца занадта апрыёрным і смелым». Першым выказаў гіпотэзу, што з-за ізаляванасці асобных мясцовасцяў Беларусі тут існуе магчымасць захавання старажытнага антрапалагічнага тыпу. І, як высветлена потым, адрозненняў паміж беларускімі папуляцыямі менш, чым паміж украінскімі папуляцыямі, і значна менш, чым паміж рускімі папуляцыямі ― менш за 1 %, то бок, гэта хутчэй адзіны народ, а не сукупнасць папуляцый.

### Даследванні ў XX стагоддзі

Антрапалагічныя даследванні ў Беларусі праводзіліся неаднаразова рознымі даследчыкамі. У ходзе Украінскай (Дзьячэнка, 1965) і Прыбалтыйскай (Вітаў, Чэбаксараў, 1959) антрапалагічных экспедыцый, пры правядзенні прац латышскага антрапалога Р. Я. Дзянісавай (1958) і маскоўскага даследчыка Вітава (Алексееў і інш. 1994), былі атрыманыя дадзеныя па 30-ці групах беларусаў, якія жывуць па ўсёй тэрыторыі краіны.

У 1972 г. А. І. Мікуліч правёў папуляцыйна-генетычнае даследванне беларусаў на базе пастаяннай Сібірскай генетыка-антрапалагічнай экспедыцыі, заснаванай на кафедры антрапалогіі МДУ ў 1959 г.

### Даследванні ў XXI стагоддзі

У канцы XX — пачатку XXI стагоддзяў развіццё малекулярнай біялогіі і малекулярнай генетыкі стымулявала генагеаграфічныя  (англ.) (бел. даследаванні народаў свету, у тым ліку беларусаў.

У 2005—2010 гадах у Інстытуце генетыкі і цыталогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі было праведзена даследаванне генафонду беларусаў паводле дадзеных пра тры тыпы генетычных маркераў — аўтасомных, мітахандрыяльных і Y-храмасомы.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Сучаснымі антраполагамі даказана непасрэдная генетычная пераемнасць антрапалагічнага тыпу насельніцтва Беларусі на працягу як мінімум двух тысячагоддзяў.

> 
> 
> Мы прытрымліваемся той думкі, што ніякія перасяленні не маглі поўнасцю змяніць насельніцтва той ці іншай тэрыторыі, што пэўная частка яго захоўвалася і пасля змешвалася з прышлым. Гэта дае падставу лічыць у той ці іншай ступені продкамі беларусаў усе плямёны, якія жылі тут у даіндаеўрапейскі перыяд.
> 
> 
> 

Картаграфаванне археолагамі старажытных помнікаў і знаходак сведчыць, што геаграфічны арэал старажытнабалцкіх паселішчаў ва Усходняй Еўропе папярэднічаў старабеларускаму насельніцтву на сучаснай тэрыторыі. Гэта прадвызначыла ўдзел балцкага субстрату (падасновы) у далейшым фарміраванні тутэйшых папуляцый, тапаніміцы, антрапалагічных рысах.

На тэрыторыі Беларусі антрапалагічныя рысы абарыгенаў (балты) захоўваліся і пераважалі, але з-за больш высокага ўзроўню матэрыяльнай і духоўнай культуры прышэльцаў (славяне) іх этнавызначальныя рысы сталі дамінаваць.

Паводле сукупнасці найбольш інфарматыўных расадыягнастычных рыс сярод груп беларусаў, літоўцаў, украінцаў Палесся, зборных груп рускіх і палякаў, якія жывуць на тэрыторыі Беларусі, найбольш блізкія аказаліся беларусы і літоўцы. Гэты вынік пацвярджаве, што насельніцтва паўднёва-ўсходніх раёнаў Прыбалтыкі і асноўнай тэрыторыі Беларусі ў антрапалагічным плане адгалінавалася ад аднаго радаслоўнага дрэва.

Даследванне генафонду насельніцтва Беларусі сведчыць аб бытаванні ў рэгіёне Беларусі блізкароднасных этнасаў. Устаноўлена адпаведнасць сучаснага генафонду беларусаў старажытнаму прабацькаўскаму. Паводле параўнання па 12 асноўных генах, літоўцы адрозніваюцца ад беларусаў на 2 гены, рускія — на 3, украінцы — на 4, палякі — на 6.

Прасочаны плаўныя пераходы паміж папуляцыямі ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Агульнаеўрапейская тэндэнцыя зменлівасці антрапагенетычнай структуры з паўднёвага захаду на паўночны ўсход устойліва захоўвалася. Беларусь, Усходняя Літва і Латвія, часткова Паўночна-Заходняя Украіна знаходзяцца ў агульнай антрапагенетычнай прасторы.

Доктар біялагічных навук, антраполаг і генетык Аляксей Мікуліч, зыходзячы з антрапалагічных прыкмет, а таксама распаўсюджанасці тых ці іншых груп крыві, кажа аб адзіным расавым тыпе беларусаў, аўкшайтаў, латгалаў, жыхароў Чарнігаўшчыны, Смаленшчыны, Браншчыны, так званай Новай Мазовіі і ўзводзіць гэты тып яшчэ да неалітычнага насельніцтва Усходняй Еўропы:

> 
> 
> Такім чынам, шматгадовыя антрапагенетычныя і генагеаграфічныя даследванні вясковага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі дазваляюць нам з вялікай упэўнінасцю лічыць сучасных беларусаў прамымі нашчадкамі тутэйшага насельніцтва старажытнага насельніцтва. Фактычнае фарміраванне адаптыўнага тыпу хутчэй за ўсё адбывалася разам з эпахальнымі зменамі антрапалагічнага тыпу на працягу 100—150 пакаленняў, што доўжыць наша паходжанне ад палеаеўрапеоіднай расавай сукупнасці з часоў першанасельнікаў неаліту.
> 
> 
> 

У параўнанні з мовай і культурай генафонд аказаўся больш стабільным. Аднак і назіранні за фальклорам, і палеаэтнаграфічныя крыніцы таксама дазваляюць меркаваць аб аўтахтоннай пераемнасці і глыбокай старажытнасці традыцыйнай беларускай культуры і побыту.

Фізічная антрапалогія
---------------------

### Антрапалагічны партрэт

Продкі беларусаў адносяцца да шыракатварага меза-даліхакефальнага антрапалагічнага тыпу. Ён таксама адзначаецца ў некаторых груп славен Прыільмення, у чудзі паўночна-заходніх зямель, у іжоры, у некаторых этнічных груп Прыбалтыкі, у Прусіі, Нідэрландах і Скандынавіі. Гэты тып займае тэрыторыю Прыдняпроўя і Прыбалтыкі, і распаўсюджанне яго па-за межамі плямён даказвае яго фарміраванне ў больш старажытны час.

|
|  |
**Адрозненне антрапалагічнага тыпу ўсходнеславянскіх плямён, якія пражывалі на тэрыторыі Беларусі (полацкія крывічы, дрыгавічы, радзімічы і драўляне) ад іншых (паводле Трафімавай, 1946):**| Паказальнік | Полацкіякрывічы,дрыгавічы,радзімічыі драўляне | Вяцічы Зарайскагакраю, крывічыВалакаламскага,Рузскага паветаў,севяране і палянеПераяслаўскага павета | ПалянеЧарнігаўскагапавета | КрывічыБельскагапавета | КрывічыЕльнінскага,Бранскагапаветаў,вяцічы | Крывічы Кастрамскога,Уладзімірскага,Разанскагапаветаў |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Расавы тып | Еўрапеоідны | Еўрапеоідны | Еўрапеоідны | Еўрапеоідны | Уралапаноідны | Уралапаноідны |
| Градацыя чарпнога паказальніка | Мезадаліхакефальная | Даліхакефальная | Мезадаліхакефальная | Суббрахікефальная | Даліхакефальная (субуральская) | Мезакефальная (сублапаноідная) |
| Тып твару | Шырокі | Вузкі | Вузкі | Сярэднешырокі |  |  |
| Чарапны ўказальнік | 73-36 | 71-73 | 73-74,5 | 79-80 | 72-74 | 75-76 |
| Падоўжны дыяметр | 187-190 | 186-194 | 183,5-184,5 | 175 | 182-186 | 180-182 |
| Папярочны дыяметр | 138-140 | 136-138 | 134,7-136,7 | 140 | 134-137 | 136-140 |
| Тваравы ўказальнік | 48-52 | 52-54 | 52-54 | 50,1 | 52-53 | да 52 |
| Вышыня твару | 67-70 | 67-70 | 68-70 | 67,6 | 68-69 | 64-68 |
| Шырыня твару | 135-138 | 130-133 | 129-131 | 134 | 131-132 | 129-132 |
| Носавы ўказальнік | 48 | 48 | 52 | 52 | 48 | 54 |
| Вугал носавых указальнікаў | ад 30º і вышэй | ад 30º і вышэй | ад 30º і вышэй | 25-28º | 23º | 26º |
| % антрапіннайформыгрушападобнай адтуліны | 50-100 | 50-100 | 50-100 | 50-100 | 50-60 | 50-60 |

### Антрапалагічнае занаванне

Кананічны аналіз беларускіх папуляцый. Тыпы:  
*1. — Валдайскі, 2. — Палескі.*
На тэрыторыі Беларусі існуюць 2 антрапалагічных тыпа:

* *Валдайскі.* Адрозніваецца высокім галаўным указальнікам (у сярэднім 82 %), умераным ростам барады, не вельмі нізкім і шырокім тварам. Доля светлых вачэй складае 50 %, валасоў — каля 40 %;
* *Палескі.* Адрозніваецца высокім галаўным указальнікам (у сярэднім 83,1 %), менш светлай пігментацыяй валос, меншым ростам барады і больш часта сустракаемым увогнутым профілем спінкі і ўзнятым кончыкам носа. Доля светлых вачэй і валасоў значна ніжэйжая.

Дзеля большай нагляднасці карціны расавай варыяцыі беларусаў выкарыстоўваецца кананічны аналіз. Паводле дзвюх пераменных можна правесці падзел беларусаў на 2 адносна аднародныя групы (кластары).

Першы кластар (зверху) уключае беларусаў, якія жывуць на поўначы і ў цэнтральнай зоне краіны. Другі (знізу) уключае групы, якія жывуць на поўдні — на Палессі. З-за адсутнасці на тэрыторыі Беларусі натуральных геаграфічных межаў яны не маюць моцных адрозненняў, але ўсё ж паўночныя беларусы адрозніваюцца па сваім антрапалагічным складзе ад жыхароў Палесся. Зоны двух кластараў перакрыжоўваюцца, то бок выдзеленыя адрозненні прадстаўлены ў выглядзе тэндэнцыі. Мяжу можна правесці па гарадах Брэст-Баранавічы-Магілёў-Быхаў-Крычаў.

Паўночныя беларусы адрозніваюцца ад паўднёвых значна меншай брахікефаліяй (галаўны ўказальнік у сярэднім раўняецца 82,0 % супраць 83,1 %), не такім нізкім і шырокім тварам, больш светлай пігментацыяй валос, большым ростам барады і менш часта сустракаемым увогнутым профілем спінкі і ўзнятым кончыкам носа.

Паўночныя і цэнтральныя беларусы і рускія вярховій Волгі, Дняпра і Заходняй Дзвіны адносяцца да валдайскага тыпу.

У той жа час адрозненні палескіх беларусаў і палескіх украінцаў ідуць у тым жа напрамку, што і адрозненні паўночных і паўднёвых беларусаў. У палескіх беларусаў у параўнанні з палескімі ўкраінцамі трохі менш выяўлена брахікефалія, трохі вышэй і вужэй твар, святлей пігментацыя, слабей рост барады.

### Дэрматагліфіка

Камбінацыйныя палігоны празнакаў дэрматагліфікі у беларусаў. Цэнтр акружнасці адпавядае мінімальнаму значэнню прыкметы паводле еўразійскай шкалы варыяцый, канец радыюсу — максімальнай велічыні.  

**Dl10** — *дэльтавы індэкс*  

**Ic** — *індэкс Камінса*  

**t** — *асявы праксімальны трырадыюс далоні*  

**Hy** — *узорнасць гіпатэнара*  

**ДМТ** — *частата дадатковых міжпальцавых трырадыюсаў далоні*
Паводле камбінацый дэрматагліфічных прыкмет беларусы належаць да аднаго тыпу, для якога характэрны:

* cярэдненізкі дэльтавы індэкс;
* cярэдневысокі індэкс Камінса;
* невысокі адсотак утрымання асявога праксімальнага трырадыюса далоні;
* cярэдневысокая частата ўзораў на гіпатэнары;
* cярэдненізкі адсотак дадатковых міжпальцавых трырадыюсаў.

Абласныя групы максімальна набліжаны да сярэдняга тыпу беларусаў, але нязначныя адрозненні ўсё ж можна адзначыць. Так, у мужчын Усходняга Палесся назіраецца невялікае павелічэнне індэкса Камінса, а ў Заходнім Палессі паніжаны дэльтавы індэкс. Жанчыны Мінскай вобласці адрозніваюцца нязначным памяншэннем індэкса Камінса.

Абагульненыя дэрматагліфічныя адлегласці паміж абласнымі групамі малыя: у мужчын сярэдняе АДА раўняецца 5,8, а ў жанчын 7,1. Найбольшае падабенства ў мужчын назіраецца ў Мінскай і Віцебскай, а таксама ў Гомельскай і Магілёўскай абласцях (АДА раўняюцца, суадносна, 3,8 і 4,2). У жанчын максімальнае падабенства назіраецца ў Брэсцкай і Гомельскай абласцях (АДА раўняецца 3,4), а АДА ўсіх абласцей з Мінскай самыя вялікія (у сярэднім 8,2).

* *Дэльтавы індэкс (Dl10).* Вар’іруецца ў мужчынскіх групах ад невысокага (11,44) да сярэдняга (13,70). Для большасці груп характэрны сярэднія значэнні індэкса. Прыкмета распаўсюджваецца пераважна ненакіравана. У жанчын індэкс у большасці груп невысокі і таксама вар’іруецца ў невялікіх межах — ад 10,81 да 13,00.
* *Індэкс Камінса (Ic).* Вар’іруецца ў мужчын ад 7,90 да 9,65, а ў жанчын — ад 8,00 да 9,40. У беларусаў абодвух палоў адзначаны адносна высокія значэнні індэкса, разам з паўночнымі групамі рускіх.
* *Асявы праксімальны трырадыюс далоні (t).* Невысокі і сярэдні. Размах варыяцый прыкметы ў мужчын і жанчын роўны, суадносна, 21 і 24 %. Размеркаванне прыкметы ў мужчын мазаічнае, а ў жаночых групах праяўляецца тэндэнцыя да павелічэння частаты на поўначы і захадзе тэрыторыі.
* *Узорнасць гіпатэнара (Hy).* Сярэдняя і высокая. У мужчынскіх групах прыкмета вар’іруецца ад 19,8 да 41,9 і размяркоўваецца на тэрыторыі ненакіравана. У жанчын — ад 18,3 да 47,7 і і таксама размяркоўваецца ненакіравана.
* *Частата дадатковых міжпальцавых трырадыюсаў далоні (ДМТ).* Калеблецца ад малых велічынь да сярэдніх. У мужчын — ад 9,0 да 25,2, у жанчын — ад 5,9 да 21,8. Прыкмета размяркоўваецца мазаічна.

Геаграфічнае размеркаванне велічынь мае дысперсны характар, выяўленыя тэндэнцыі для асобных прыкмет не супадаюць. Можна казаць толькі аб лакальнай зменлівасці дэрматагліфічных прыкмет у беларусаў. Паводле карэляцыйныйнага аналізу таксама адсутнічае статыстычная ўзаемасувязь паміж прыкметамі.

У беларусаў зменлівасць усіх прыкмет высокая, але каафіцэнты іх варыяцыі менш, чым у еўрапеоідаў Еўропы і на тэрыторыі Усходняй Еўропы ў цэлым. Найменш варыябельнымі з’яўляюцца індэкс Камінса і дэльтавы індэкс, а самая варыябельная прыкмета — дадатковыя міжпальцавыя трырадыюсы. Таксама адзначаецца высокі індэкс Камінса.

|
|  |
Дэрматагліфічная характарыстыка і параметры зменлівасці ключавых прыкмет і унутраэтнічных міжгрупавых АДА (абагульненых дэрматагліфічных адлегласцей) беларусаў:| Паказальнік | Брэсцкая в.(сумарна) | Гомельская в.(сумарна) | Мінская в.(сумарна) | Віцебская в.(сумарна) | Min | Max | S | V | Min | Max | S | V | Сярэдняепаводле ўсіхдаследваных |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Пол | М | Ж | М | Ж | М | Ж | М | Ж | М | Ж | М | Ж |
| Колькасць даследваных | 551 | 490 | 312 | 357 | 293 | 164 | 614 | 639 | 23 | 21 | 2226 | 1926 |
| Дэльтавы індэкс (Dl10) | 12,26 | 12,02 | 12,74 | 11,92 | 12,53 | 12,21 | 12,79 | 11,87 | 11,44 | 13,70 | 0,60 | 4,7 | 10,81 | 13,00 | 0,48 | 4,0 | 12,62 | 11,96 |
| Індэкс Камінса (Ic) | 8,61 | 8,53 | 8,95 | 8,66 | 8,58 | 8,22 | 8,62 | 8,66 | 7,90 | 9,65 | 0,40 | 4,6 | 8,00 | 9,40 | 0,33 | 3,8 | 8,70 | 8,58 |
| Працэнтнае ўтрыманне асявогапраксімальнага трырадыюса далоні (t) | 59,1 | 57,0 | 65,9 | 54,6 | 62,4 | 64,3 | 64,6 | 65,1 | 48,4 | 76,7 | 6,72 | 10,6 | 46,6 | 76,6 | 8,93 | 14,6 | 63,4 | 60,2 |
| Узорнасць гіпатэнара (Hy) | 34,0 | 35,2 | 30,9 | 34,0 | 34,2 | 32,3 | 31,2 | 30,3 | 19,8 | 41,9 | 5,76 | 18,0 | 18,3 | 47,7 | 8,15 | 24,9 | 32,1 | 33,3 |
| Частата дадатковых міжпальцавыхтрырадыюсаў далоні (ДМТ) | 17,2 | 15,0 | 17,2 | 13,3 | 20,3 | 17,6 | 20,6 | 13,6 | 9,0 | 25,2 | 4,21 | 22,7 | 5,9 | 21,8 | 4,31 | 30,3 | 18,1 | 14,0 |
| Узорнасць на тэнары/першайміжпальцавай падушышцы (Th/1) | 11,3 | 9,3 | 11,5 | 10,0 | 7,9 | 4,99 | 9,6 | 11,3 |  |  |  |  |  |  |  |  | 10,1 | 9,4 |
| Еўрапеоідна-мангалоідны комплекс (ЕМК) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 40,6 | 45,1 |
| Абагульненая дэрматагліфічнаяадлегласць (АДА) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | 14,4 | 14,1 |

Сярэднія значэнні мангалоіднага і паўночнаеўрапеоіднага комплексаў у беларусаў блізкія да велічынь у рускіх і ўкраінцаў.

Аналіз унутрагрупавой зменлівасці дэрматагліфічных паказальнікаў у беларусаў, рускіх і ўкраінцаў сведчыць пра гамагеннасць усіх трох этнічных груп і пра адсутнасць у іх накіраваных тэрытарыяльных адрозненняў. Аналіз папарных міжэтнічных АДА на ўзроўні тэрытарыяльных груп сведчыць пра блізкасць усходніх славян паводле крытэрыю статыстычнага падабенства.

Паводле АДА ў мужчын беларусы, рускія і ўкраінцы практычна не адрозны і разам з чэхамі і балгарамі ствараюць асноўны кластар, да якога далучаюцца палякі і славакі. У жанчын у асноўны кластар, адрозненні паміж галінамі якога малыя, уваходзяць усходнія славяне, палякі і чэхі.

|
|  |
Абагульненыя дэрматагліфічныя адлегласці паміж беларусамі і іншымі народамі:| Група | Беларусы |
| --- | --- |
| Мужчыны | Жанчыны |
| Чэхі | 4,2 | 6,3 |
| Славакі | 11,3 | 14,2 |
| Палякі | 7,7 | 6,8 |
| Балгары | 7,4 | 13,1 |
| Фіны | 8,9 | 8,2 |
| Саамы | 15,4 | 17,1 |
| Карэлы | 12,9 | 7,3 |
| Вепсы | 15,2 | 12,0 |
| Эстонцы | 6,9 | 5,8 |
| Літоўцы | 7,6 | 5,1 |
| Латышы | 8,2 | 6,9 |
| Мардва | 5,5 | 4,3 |
| Комі | 7,0 | 9,4 |
| Мары | 14,3 | 15,3 |
| Удмурты | 14,4 | 13,5 |
| Чувашы | 14,7 | 12,5 |
| Татары казанскія  (руск.) (бел. | 10,9 | 9,2 |
| Башкіры | 15,6 | 15,1 |
| Малдаване | 4,8 | 5,7 |
| Гагаузы | 10,7 | 9,2 |
| Венгры | 7,0 | 7,8 |
| Немцы | 2,9 | 7,5 |

### Аданталогія

Сучасныя беларусы, а таксама рускія і ў меншай ступені ўкраінцы, паказваюць высокія індэксы міжгрупавой зменлівасці паводле большасці прыкмет усходняга паходжання. Супастаўленне метадам кластарнага аналізу аданталагічных дадзеных паказала, што большасць даследваных груп беларусаў укладваецца ў аданталагічныя комплексы паўночна-заходніх рускіх.

Тым не менш, для сучасных беларусаў характэрны шэраг аданталагічных асаблівасцяў:

* Адсутнічаюць высокія частоты дыастэм паміж верхнімі медыяльнымі разцамі (акрамя полацкай групы). Гэта прыкмета вар’іруецца ў межах 3-11 % і, у цэлым, не выяўляе геаграфічнай зменлівасці. Беларусь, разам з поўначчу і паўночным усходам Еўропы, з’яўляецца рэгіёнам з нізкай сустракаемасцю гэтай прыкметы ва Усходняй Еўропе;
* Высокая сустракаемасць рэдукаваных форм верхніх маляроў і гетэрагеннасць пагорка Карабеллі (напрыклад, Полацк — 28 %, Слонім — 51 %);
* Узгоднены характар зменлівасці шасціпагоркавых форм M1 і лапатападобных верхніх разцоў;
* Беларусь уваходзіць у зону падвышаных і высокіх частот дыстальнага грэбня трыганіда;
* У заходніх і паўночных беларусаў выяўлена падвышаная сустракаемасць лапатападобных форм верхніх разцоў;
* У заходніх і паўднёва-заходніх беларусаў выяўлены высокі ўзровень грацылізацыі першых ніжніх маляроў. Паводле большасці зубных прыкмет, паўднёва-заходнія беларусы набліжаюцца да паўднёва-ўсходняга насельніцтва Еўропы;
* Беларусы Падзвіння маюць паніжаныя чатоты варыянта 2med III, разам з падвышанай сустракаемасцю варыянта 2med II і падобныя ў гэтым на балтаў сярэднееўрапескага аданталагічнага тыпу.

Сярэднія таксанамічныя адлегласці (СТА) паводле ўсіх 16 прыкмет вар’іруюцца ад 0,27 да 0,81.

|
|  |
Размеркаванне аданталагічных асаблівасцей у сучасных беларусаў (у %):| Паказальнік | Min-max | N | p | max-min/p |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Дыастэма I1 — I1 | 2,7-18,6 | 876 | 9,2 | 172,8 |
| Краўдынг I² | 3,8-16,0 | 874 | 7,7 | 158,4 |
| Рэдукцыя I² (бал 2) | 0-2,9 | 773 | 1,4 | 207,1 |
| Рэдукцыя I² (бал 1) | 5,6-26,7 | 773 | 11,9 | 177,3 |
| Лапатападобныя I1 | 0,9-10,7 | 876 | 5,7 | 171,9 |
| Рэдукцыя гіпаконуса M² | 45,3-72,5 | 601 | 62,4 | 43,6 |
| Пагорак Карабеллі | 27,6-51,4 | 831 | 38,3 | 62,1 |
| Чатырохпагоркавыя M1 | 5,1-17,1 | 734 | 10,8 | 111,1 |
| Шасціпагоркавыя M1 | 0-4,3 | 735 | 3,3 | 130,3 |
| Чатырохпагоркавыя M2 | 71,2-88,8 | 646 | 84,1 | 20,8 |
| Каленчатая складка med | 3,6-12,0 | 706 | 6,5 | 129,2 |
| Ход разоры 2med II M1 | 37,1-59,4 | 651 | 45,5 | 49,0 |
| Ход разоры 2med III M1 | 17,2-34,6 | 651 | 26,6 | 65,4 |
| I pa (3) M1 | 7,5-24,1 | 632 | 17,7 | 93,8 |
| Дыстальны грэбень трыганіда | 0-7,1 | 551 | 3,1 | 229,0 |
| Пагорак TAMI | 2,3-10,3 | 688 | 4,8 | 166,7 |

Большасць беларусаў знаходзцца ў пераходнай зоне паміж паўднёвым грацыльным і формамі больш масіўнага аданталагічнага тыпу.

На тэрыторыі Беларусі можна вылучыць некалькі буйных аданталагічных тыпаў:

* *Паўночнаеўрапескі аданталагічны тып*. Паводле 10 найбольш значных прыкмет у ім выдзяляюцца 2 самастойных зубных комплекса, і беларусы адносяцца да першага, які характарызуецца меншай грацылізацыяй верхніх разцоў і першых ніжніх маляроў, падвышанай рэдукцыяй другіх верхніх маляроў у спалучэнні з высокай сустракаемасцю другога і нізкай — трэцяга варыянтаў другой разоры метаканіда. Гэты падтып распаўсюджаны ў лясной зоне Усходняй Еўропы, у адрозненні ад другога, які распаўсюджаны ў стэпу. Прысутнічае на тэрыторыі Полацкага і Слуцкага раёнаў. Асноўны арэал — Літва і паўднёва-заходняя і паўднёва-ўсходняя часткі Латвіі.
* *Паўночны грацыльны аданталагічны тып*. Характарызуецца своеасаблівым спалучэннем высокай ступені грацылізацыі першага ніжняга маляра з высокай частатой на гэтым зубе каленчатай складцы метаканіда, якое праяўляецца ў высокіх значэннях індэкса ISC. Прысутнічае часткова ў паўночных і часткова ва ўсходніх беларусаў (Шклоўскі раён). Асноўны арэал — паўночна-заходнія вобласці Расіі. Мае фінскае паходжанне.
* *Паўднёвы грацыльны аданталагічны тып*. Таксама, як і паўночны грацыльны, характарызуецца высокай ступенню грацылізацыі зубной сістэмы ў цэлым і ніжніх маляроў, асабліва, разам з падвышанай удзельнай вагай усходніх прыкмет. Аднак, у адрозненні ад яго, у паўднёвага значную ролю адыгрывае не каленчатая складка метаканіда, а дыстальны грэбень трыганіда; таксама яго асаблівасцямі з’яўляюцца нізкія частоты варыянта 2 med II і высокія (звыш за 50 %) — пагорка Карабеллі. Характэрны для асобных паўночна-заходніх (Браслаў) і ўсходніх (Гарадок), а таксама заходніх і паўднёва-заходніх груп беларусаў (Гродзенская і Брэсцкая вобласці). Асноўны арэал — Каўказ, часткова Сярэдняя Азія і часткова Украіна.

Генетыка
--------

### Маркеры Y-храмасомы ДНК

Паводле гэтага даследавання, найбольшая частка даследаваных геномаў беларусаў ўтрымоўвала гаплагрупы R1a  (руск.) (бел. (60 %) і I1b  (руск.) (бел. (17 %). Зыходзячы з частот гаплагруп Y-храмасомы (якая перадаецца ад бацькі нашчадкам мужчынскага полу) генафонд беларусаў можна ахарактарызаваць як еўрапейскі (на што паказвае гаплагрупа R1b3), ўсходнееўрапейскі (па перавазе гаплагрупы R1a) і паўночны ўсходнееўрапейскі (па прысутнасці гаплагрупы N3). Наяўнасць у значнай частцы папуляцыі гаплагрупы I1b сведчыць на карысць наяўнасці генетычных сувязяў і з народамі Паўднёвай Еўропы. Такім чынам, параўнанне вынікаў з геномам іншых еўрапейскіх народаў паказвае, што па маркерах Y храмасомы беларусы «выяўляюць высокае падабенства з усходнімі славянамі і большасцю заходніх славян, але генетычна далёкія ад балтаў». Акрамя таго, выяўлена генетычная супольнасць людзей, якая «ўтварае адзіны шчыльны кластар, які ўключае беларусаў, палякаў, рускіх паўднёва-заходніх абласцей (Белгародскай, Варонежскай, Курскай, Арлоўскай абласцей), а таксама рускіх Цвярской вобласці». Пры гэтым, адрозненні паміж паўночнымі і паўднёвымі беларусамі па дадзеным маркеры апынуліся мінімальнымі.

### Маркеры мітахандрыяльнай ДНК

Даследаванне мітахандрыяльнай ДНК, якая перадаецца ад маці нашчадкам абодвух палоў, паказалі, што найбольшая частка генафонду беларусаў прадстаўлена гаплагрупай H  (руск.) (бел. (38 %), а астатнія частыя гаплагрупы J  (руск.) (бел. U5a  (руск.) (бел. і T  (руск.) (бел. (7-10 %). Назіраюцца «істотныя адрозненні паміж паўднёвымі і паўночнымі беларусамі. Яно дасягаецца за кошт выяўленай своеасаблівасці паўночных беларусаў, якая не звязана з балцкім субстратам ў матчыных лініях успадкоўвання — паўночныя беларусы ў роўнай ступені генетычна аддалены і ад балтаў, і ад заходніх славян (у тым ліку і ад палякаў), і ад фіна-уграў, і ад практычна ўсіх папуляцый ўсходніх славян». Таксама адзначаецца, што па мітахандрыяльнай ДНК «вельмі вялікае падабенства паўднёвых беларусаў з паўднёвымі і заходнімі рускімі папуляцыямі: да іх паўднёвыя беларусы ў 3-5 разоў генетычна бліжэй, чым да паўночных беларусам».

### Аўтасомныя маркеры

Аўтасомныя маркеры — маркеры неполавых храмасом. Як правіла, гэтыя гены кадуюць сінтэз пэўных бялкоў, ферментаў і г. д.

#### Маркеры аўтасомных ДНК

Параўнальны аналіз генафондаў Заходняй Еўразіі паказаў, што "паводле аўтасомных  (руск.) (бел. ДНК маркераў ўсе ўсходнія славяне ўваходзяць у адзін кластар Усходняй Еўропы. Аднак рускія і ўкраінскія папуляцыі размешчаны бліжэй адзін да аднаго, чым да беларусаў… Рускія і украінцы аказваюцца бліжэй да папуляцый Заходняй і Паўднёвай Еўропы, чым беларусы. На жаль, па гэтых маркерах не вывучаныя бліжэйшыя заходнія і паўночныя суседзі беларусаў, і ў прыватнасці, балцкія народы. Можна меркаваць, што некаторая своеасаблівасць генафонду беларусаў звязана з укладам балцкага субстрата ".

#### Мінісатэлітныя і мікрасатэлітныя маркеры

Беларусы, а таксама ўсе рускія групы, украінцы і комі характарызуюцца агульнасцю геннага пула па ўказаных маркерах і адсутнасцю значнай міжпапуляцыйнай дыферэнцыяцыі.

#### Галоўны комплекс гістасумяшчальнасці

Комплекс генаў HLA (галоўнага комплексу гістасумяшчальнасці) лакалізаваны на кароткім плячы 6-й храмасомы і займае 3500 тысяч пар аснаванняў, змяшчае больш за 220 генаў. Ён выконвае функцыі генетычнага кантролю імуннага адказу і падтрымання імуннага гамеастазу. Гены локуса HLA DP, DQ і DR кадуюць малекулы II класа, выяўленыя на паверхні антыген-прадстаўляючых клетак (хелпераў), у прыватнасці, B-лімфацытаў, T-хелпераў і некаторых іншых.

Сістэма HLA з’яўляецца адной з найбольш паліморфных генетычных сістэм. Паказана, што, нягледзячы на ўплыў накіраванага натуральнага адбору, размеркаванне генаў HLA II класа адэкватна адлюстроўвае генагеаграфію этнічных груп, і асаблівасці полімарфізму генаў HLA могуць быць выкарыстаны ў папуляцыйных даследаваннях [ 90 ] [ 91 ] .Найбольшы палімарфізм праяўляе ген DRB1, яго вывучэнне найбольш інфарматыўна пры папуляцыйных даследаваннях.

**Частоты алеляў сістэмы DRB1 у некаторых усходнеславянскіх папуляцыях:**

| Папуляцыя | Паўночныябеларусы(Віцебскаявобласць) | Паўднёвыябеларусы(Брэсцкаявобласць) | Усходніяўкраінцы(Хмяльніцкаявобласць) | Заходніяўкраінцы(Львоўскаявобласць) | Рускія(Валагодскаявобласць) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Алель DRB1 | N=100 | N=105 | N=137 | N=102 | N=121 |
| \*01 | 10.0 % | 10.5 % | 9.5 % | 12.2 % | 12.4 % |
| \*03 | 7.0 % | 9.0 % | 5.5 % | 7.8 % | 7.4 % |
| \*04 | 7.5 % | 12.9 % | 10.9 % | 11.3 % | 14.0 |
| \*07 | 10.5 | 10.5 | 14.6 | 15.2 | 14.9 |
| \*08 | 5.5 % | 2.9 % | 3.6 % | 5.4 % | 5.4 % |
| \*09 | 0 | 1.9 % | 0.4 % | 1.5 % | 2.5 % |
| \*10 | 0 | 0.5 % | 1.1 % | 0 | 0.4 % |
| \*11 | 15.0 % | 13.3 % | 18.6 % | 18.6 % | 9.5 % |
| \*12 | 4.0 % | 3.8 % | 2.2 % | 0.5 % | 1.2 % |
| \*13 | 16.5 % | 11.9 % | 12.4 % | 10.8 % | 14.9 % |
| \*14 | 1.0 % | 2.9 % | 2.2 % | 2.0 % | 1.2 % |
| \*15 | 18.0 % | 13.3 % | 10.2 % | 9.8 % | 14.5 % |
| \*16 | 5.0 % | 6.7 % | 8.8 % | 5.9 % | 1.6 % |

### Высновы даследавання

Аўтары прыйшлі да высновы, што «адрозненні паміж беларускімі папуляцыямі менш, чым адрозненні паміж украінскімі папуляцыямі і нашмат менш, чым адрозненні паміж рускімі папуляцыямі. Гэта значыць, што розныя папуляцыі беларусаў генетычна вельмі падобныя адзін на аднаго». У той жа час, адносна пытання аб падобнасці генафонду беларусаў на балтаў і славян, аўтары адзначаюць, што «па бацькоўскай лініі адрозненні беларусаў ад балтаў выяўленыя вельмі відавочна — паводле гаплагрупы Y беларусы належаць да кола ўсходніх і заходніх славян. Па матчынай лініі (гаплагрупы мтДНК) беларусы ў роўнай ступені падобныя і на балтаў, і на славян — як заходніх, так і ўсходніх».

Галерэя
-------

**Мастацкія творы**

* І. Рэпін. «Беларус», 1892І. Рэпін. «Беларус», 1892
* М. М. Філіповіч. «Жанчына ў намітцы», 1928М. М. Філіповіч. «Жанчына ў намітцы», 1928
* П. Т. Южык. «Сваячка»П. Т. Южык. «Сваячка»
* М. Філіповіч. «Стары беларус з люлькай»М. Філіповіч. «Стары беларус з люлькай»

**Сучасныя выявы**

* Міс Беларусь-2004 Алена АладкаМіс Беларусь-2004 Алена Аладка
* Міс Беларусь-2008 Вольга ХіжынкаваМіс Беларусь-2008 Вольга Хіжынкава
* Беларуская спявачка Алена ЛанскаяБеларуская спявачка Алена Ланская
* Беларускі спявак Руслан АляхноБеларускі спявак Руслан Аляхно
* Расійскі касманаўт Алег НавіцкіРасійскі касманаўт Алег Навіцкі
* Беларускі спявак Андрэй ТакіндангБеларускі спявак Андрэй Такінданг

Гл. таксама
-----------

* Этнагенез беларусаў

Зноскі
------

1. ↑  *Гурбо Т. Л. Марфина О. В.* Антропологические исследования К. Н. Икова и его вклад в антропологию Беларуси // *Актуальньые вопросы антропологии. Сб. научных трудов*. — Мн.: Беларуская навука, 2014. — Т. 9. — С. 57―76.
2. ↑  *Иков К. Н.* Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву // *Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и* 
этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3*. — М.: 1890. — Т. XLIX. — С. 529―594.*
3. ↑  *Иков К. Н.* Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г. // *// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и* 
этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5*. — М.: 1890. — Т. XLIX. — С. 720―724.*
4. ↑  *Аляксееў Л. Шыраева Н.* Першы беларускі антраполаг // *Помнікі гісторыі і культуры Беларусі*. — Мн.: Полымя, 1988. — № 1. — С. 28―30.
5. ↑  *Тегако Л. И.* Антропология Белорусского Полесья: демография, этническая история и генетика. — Мн.: Наука и техника, 1978. — 158 с.
6. ↑  *Ермаловіч М.* Старажытная Беларусь. Мн. 1990. С. 16.
7. ↑  *Денисова Р. Я.*, Антропология древних и современных балтов. М. 1973.
8. ↑  *Мікуліч А.* Этнічная гісторыя беларусаў паводле антрапалагічных данных // Беларускі гістарычны часопіс. — Мн. 1992. — № 2. — С. 7-11.
9. ↑  *Мікуліч А.* Этнагенез беларусаў — погляд антраполага // ЛіМ. 1995. 2 чэрв.; *Ён жа.* Этнічная гісторыя гісторыя беларусаў паводле антрапалагічных даных // Беларускі гістарычны часопіс. 1999. № 2. С. 7-11; *Ен жа.* Геногеография сельского населения Белоруссии. Мн. 1989.
10. ↑  *Алексеева Т. И.* Восточные славяне. Антропология и этническая история. 2-е изд. -М.:Научный мир, 2002. с. 12
11. ↑  Бунак В. В. 1965, с. 154, 245. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFБунак\_В.\_В.1965 (даведка)
12. ↑  *Чепурковский, Е. М.* Антропология белорусов / Е. М. Чепурковский // Курс белоруссоведения: лекции, читанные в Белорусском народном университете в Москве летом 1918 года. — М. 1918—1920. — С. 145—151.
13. ↑  Долинова 2002. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFДолинова2002 (даведка)
14. ↑  *Хить, Долинова* 1990; *Heet, Dolinova* 1995
15. ↑  *Зубов, Халдеева,* 1974
16. ↑  Этническая одонтология, 1979, с. 250
17. ↑  *Зубов, Халдеева,* 1989
18. 1 2 3 4 5 6 7  *Балановский О. П. Тегако О. В.* Генофонд белорусов по данным о трех типах генетических маркеров — аутосомных, митохондриальных,Y-хромосомы.
19. ↑  Степанов В. А. и др. 2011, с. 64. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFСтепанов\_В.\_А.\_и\_др.2011 (даведка)
20. ↑  *James Robinson, Matthew J. Waller, Peter Parham, Julia G. Bodmer and Steven G. E. Marsh.* IMGT/HLA Database — a sequence database for the human major histocompatibility complex(англ.) // *Nucleic Acids Research*. — 2001. — Т. 29. — № 1. — С. 210—213.
21. ↑  *Хаитов Р. М. Алексеев Л. П.* Система генов HLA и регуляция иммунного ответа(руск.) // *Аллергия, астма и клиническая иммунология*. — 2000. — № 8. — С. 7—16.
22. ↑  *Ярилин А. А.* Основы иммунологии. — М.: Медицина, 1999. — С. 52—53, 223—225. — 608 с. — (Учебная литература для студентов медицинских вузов). — 10 000 экз. — ISBN 5-225-02755-5.
23. 1 2  Хромова 2006.
24. ↑  Болдырева 2007. Памылка шаблона sfn: няма якара: CITEREFБолдырева2007 (даведка)

Літаратура
----------

* *Алексеева Т. И.* (отв. ред.) Восточные славяне. Антропология и этническая история. 2-е изд. -М.:Научный мир, 2002. −342 с. ISBN 5-89176-164-5
* Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т.1. Старажытная Беларусь: Ад першапачатковага засялення да сярэдзіны XIII ст./Рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) і інш.— Мінск: Экаперспектыва, 2007.—351 с.; іл. ISBN 978-985-513-101-5, ISBN 978-985-469-202-9
* *Мікуліч, А. І.* Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с.
* *Мікуліч А.* Геногеография сельского населения Белоруссии. Мн. 1989.
* *Мікуліч А.* Этнічная гісторыя гісторыя беларусаў паводле антрапалагічных даных // Беларускі гістарычны часопіс. 1999. № 2. С. 7-11
* *Мікуліч А.* Этнагенез беларусаў — погляд антраполага // ЛіМ. 1995. 2 чэрв.;
* *Хромова Н. А.* Полиморфизм системы HLA у представителей разных славянских этнических групп (русской, белорусской и украинской)(руск.) : Автореферат. — Москва: 2006.
* *Чепурковский, Е. М.* Антропология белорусов / Е. М. Чепурковский // Курс белоруссоведения: лекции, читанные в Белорусском народном университете в Москве летом 1918 года. — М. 1918—1920. — С. 145—151.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 1 / рэдкал.: М. В. Біч і інш.; прадм. М. Ткачова. — Мн.: БелЭн. 1993. — 494 с.

Спасылкі
--------

* Прафэсар Давыдзенка: Геном беларусаў расшыфраваны — svaboda.org

| ⛭Беларусы |
| --- |
| Культура Беларусі | 
* Абрады і звычаі
* Архітэктура
* Вёска
* Гаспадарчыя заняткі
* Дэманалогія
* Імёны
* Інтэрнэт
* ✯ Касцюм
* Кінематограф
* Кухня
* Літаратура
* Мастацтва
* Народнае дойлідства
* Міфалогія
* Музыка
* Прамысловыя заняткі
* Прозвішчы[ru]
* ✰ Танец
* Тэатр
* Тэлебачанне
* Фальклор

 |
| Беларусы паводле краін | 
* Азербайджан
* Аргенціна
* Арменія
* Аўстралія

	+ Адэлаіда
	+ Брысбен
	+ Мельбурн
	+ Перт
	+ Сідней
* Аўстрыя
* Беларусь
* Венесуэла
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія

	+ Тыфліс
* Казахстан
* Канада
* Кыргызстан
* Кітай
* Латвія
* Літва
* Мексіка
* Малдова
* Новая Зеландыя
* Нарвегія
* Польшча

	+ Беласточчына
* Расія

	+ Астрахань
	+ Будакі
	+ Санкт-Пецярбург
	+ Сібір
	+ Тудаўляне
	+ Ліцвіны Севершчыны
* ЗША
* Таджыкістан
* Туркменістан
* Узбекістан
* Украіна

	+ Кіеў
	+ Львоў
* Фінляндыя
* Чэхія
* Швецыя
* Эстонія

 |
| Стаўленне да рэлігіі | 
* Праваслаўе
* Каталіцтва
* Пратэстанцтва
* Атэізм
* Іслам
* Уніяцтва

 |
| Беларуская мова | 
* Латвія
* Літва
* Польшча
* Расія
* Украіна
* Эстонія

 |
| Канцэпцыі паходжання | 
* Польская
* Вялікаруская
* Крывіцкая
* Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая
* Фінская
* Балцкая
* Старажытнаруская
* Славяна-балцкая
* Сучасная

 |
| Рознае | 
* Антрапалогія
* Беларусазнаўства
* Беларусізацыя
* Беларусцы
* Бульбаш
* Вайсрутэнізацыя
* Гісторыя
* Гуды
* Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»
* Кіраўнікі
* ✯ Краязнаўства
* Ліцвіны
* Нацыянальнае адраджэнне
* Нацыяналізм
* Нацыянальны характар
* Этнагенез
* Этнаграфія
* Этнічная тэрыторыя

 |