recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Андрэй Уладзіміравіч.

**Андрэй Уладзіміравіч** (11 жніўня 1102 — 22 студзеня 1141, пазней называлі яшчэ і *Добрым*) — князь уладзіміра-валынскі з 1119 года, князь пераяслаўскі з 1135 года, малодшы сын вялікага князя кіеўскага Уладзіміра Манамаха.

У 1119 годзе, пасля смерці Рамана Уладзіміравіча, бацька пасадзіў Андрэя ва Уладзіміры-Валынскім.

З-за Валыні Андрэю прыйшлося ўступіць у барацьбу з князем Яраславам Святаполчычам, сынам былога вялікага князя Святаполка Ізяславіча, які княжыў на Валыні да разрыву з Манамахам. Яраслаў заклікаў на дапамогу палякаў, венграў і чэхаў, але быў забіты ў 1123 годзе пры аблозе Уладзіміра-Валынскага.

У 1128 годзе Андрэй разам з іншымі князямі быў пасланы сваім братам, вялікім князем Мсціславам, выгнаць полацкіх князёў. У 1135 годзе Андрэй сеў княжыць у Пераяславе і здолеў абараніць гэты сталец ад замахаў вялікага князя кіеўскага Усевалада Ольгавіча, варожага да Манамахавічаў. Стаўшы кіеўскім князем, Усевалад Ольгавіч даў брату Святаславу ў княжанне Курск і паабяцаў Пераяслаў. Святаслаў пайшоў з Курска на Пераяслаў ваяваць з Андрэем Уладзіміравічам, але быў разбіты.

Пахаваны ў Пераяславе, у царкве Святога Міхаіла.

Сям’я і дзеці
-------------

Жанаты з 1117 года на ўнучцы палавецкага хана Тугаркана.

Дзеці:

* Уладзімір Андрэевіч
* Яраполк Андрэевіч

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Андрей Владимирович Добрый // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* князь Андрей Владимирович\\проект «Хронос»

Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

| ?Андрэй Уладзіміравіч Добры — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Яраслаў Уладзіміравіч |  | Уладзімір Святаславіч |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  | Усевалад Яраславіч |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Олаф Шатконунг |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Інгігерда |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Андрэй Уладзіміравіч Добры |  | Уладзімір Манамах |  |  |  |  |  | Эстрыд Абадрыцкая |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Канстанцін IX Манамах |  | Theodosios Monomachos[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Манамахіня[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Марыя Склірэна[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон |
| Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Rodovid |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ніца (значэнні).

**Ніца** (лат.: Nīca) — сяло ў Курзэмэ, цэнтр Ніцкага края (да 2021 года). Знаходзіцца на беразе ракі Барты, за 22 км ад Ліепаі. Першая згадка датуецца 1560 годам. У 1932 годзе Ніца атрымала статус густанаселенага месца (сяла). У савецкі час населены пункт быў цэнтрам Ніцкага сельсавета Ліепайскага раёна. У сяле знаходзіцца будынак мясцовай адміністрацыі, старшая школа, дзіцячая музычная школа, дзіцячы сад, культурны цэнтр, бібліятэка, турыстычны інфармацыйны цэнтр, гатэль, лютэранская і каталіцкая цэрквы.

Зноскі
------

1. ↑  Vietvārdu datubāze: Informācija par Nīcu — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16362112'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: n2002026793 · LNB: 000047674 · VIAF: 136234058 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Маскоўскі раён.
 
**Маскоўскі раён** — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Санкт-Пецярбурга.

Займае плошчу 7305,48 гектараў у цэнтральным сектары паўднёвай часткі горада паміж Кіраўскім і Краснасельскім раёнамі на захадзе і Фрунзенскім раёнам на ўсходзе. Паўднёвы і паўднёва-ўсходні ўскраек Маскоўскага раёна фармуе мяжа з Пушкінскі раёнам, сфармаваным у 1938—1959 гадах на бліжэйшых прыгарадных тэрыторыях, якія раней знаходзіліся ў прамым падначаленні Ленсавета. Раён мае ролю «паўднёвых варот горада», бо на яго тэрыторыі размешчаны міжнародны аэрапорт Пулкава, а таксама праходзяць дзве буйныя аўтадарогі паўночнага захаду Расіі — «Расія» (Маскоўская шаша) і «Пскоў» (Пулкаўская шаша / Кіеўская шаша).

Зноскі
------

1. ↑
*Гэта артыкул пра цытадэль у Сірыі. Глядзіце таксама Каірская цытадэль пра крэпасць у Каіры.*
Цытадэль Салах ад-Дзіна
**Цытадэль Салах ад-Дзіна** (араб. قلعة صلاح الدين‎‎ — Кал'ат-Салах-ад-Дзін), таксама вядомая як **Замак Салах ад-Дзіна** — замак у Сірыі, размешчаны за 30 км на ўсход ад Латакіі, у высакагорнай мясцовасці, на хрыбце паміж двума глыбокімі ярамі, і акружаны лясамі. Умацаванне існуе прынамсі з сярэдзіны X ст.

Гісторыя
--------

У 975 годзе візантыйскі імператар Іаан I Цымісхій захапіў замак, і ён заставаўся пад візантыйскім кантролем прыкладна да 1108 года. У пачатку XII ст. франкі ўзялі яго пад свой кантроль, і замак стаў часткай створанай крыжакамі дзяржавы — Антыяхійскага княства. Крыжакі распачалі вялікую будоўлю, вынікам якой з'яўляецца сучасны выгляд большай часткі замка. У 1188 годзе замак узяты сіламі Саладзіна пасля трохдзённай аблогі. Замак зноў была абложаны ў 1287 годзе, гэтым разам абаронцамі і тымі хто аблажыў замак былі мамлюкі. У 2006 годзе замкі Кал'ат-Салах-ад-Дзін і Крак дэ Шэвалье былі прызнаны аб'ектамі Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА (у 2013 годзе ўнесены ў спіс аб'ектаў пад пагрозай). Замак знаходзіцца ва ўласнасці ўрада Сірыі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цытадэль Салах ад-Дзіна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 7557750-1 · VIAF: 240573610 |
Маслабойка. (Віцебская вобласць, Гарадоцкі раён)
**Маслабойка**, або **бойка** — бандарны выраб; y беларусаў і іншых славянскіх народаў пасудзіна для збівання масла. Найчасцей — вузкая высокая кадачка з клёпак. У накрыўцы пасярэдзіне адтуліна для калатоўкі (біла), верхні канец якой выходзіў вонкі, a да ніжняга прымацоўвалі кружок з дзіркамі (пашыраны варыянт) ці крыжавіну (ударная частка). Такой жа формы маслабойку выдзёўбвалі з суцэльнай круглай калодкі. На Палессі былі вядомы маслабойкі цыліндрычнай формы гарызантальнага профілю, у выглядзе 2-доннай бочачкі, y якой было «акенца» з засаўкай; масла збівалі вярчэннем ручкі, што прыводзіла ў рух лопасці. Маслабойкі бытуюць і ў наш час.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маслабойка
**Цытраль** — монатэрпенавы ацыклічны альдэгід, існуе ў выглядзе двух ізамераў: E-ізамер гераніяля (I) і Z-ізамер нераля (II). Цытраль, які прысутнічае ў прыродных эфірных алеях уяўляе сабой сумесь ізамераў з перавагай гераніяля.

Уласцівасці
-----------

Цытраль — бескаляровая або светла-жоўтая глейкая вадкасць з моцным пахам лімона. Цытраль існуе ў асноўным у выглядзе двух ізамераў — гераніяля і нераля. Ізацытраль сустракаецца ў малых колькасцях.

Уласцівасці прыроднага цытраля:

* М.м. = 154.25
* Ткіп=228-229оС
* d420 = 0.888-0.895
* nd20 = 1,486-1.489

Уласцівасці кампанентаў цытраля:

* E-ізамер (гераніяль) — **формула I** (у прыроднай сумесі каля 90 %)
	+ Ткіп=229оС
	+ d420 = 0.8898
	+ nd20 = 1.4896
* Z-ізамер (нераль) — **формула II**
	+ Ткіп=102-104оС
	+ d420 = 0.8888
	+ nd20 = 1.4869
* Ізацытраль — **формула III** (сустракаецца ў некаторых эфірных алеях):
	+ Ткіп=95-97оС
	+ d420 = 0.890
	+ nd20 = 1.4838

Цытраль з’яўляецца вельмі рэакцыйназдольным злучэннем: лёгка акісляецца на паветры; пры дзеянні мінеральных кіслот ператвараецца ў п-цымол; пры гідраванні ператвараецца ў цытранелаль; пры аднаўленні альдэгіднай групы — у цытранелол; уступае ва ўсе характэрныя рэакцыі альдэгіднай групы.

| ⛭Альдэгіды |
| --- |
| Лімітавыя | Фармальдэгід ·  Ацэтальдэгід ·  Хлараль ·  Прапаналь ·  Бутаналь ·  Нананаль ·  Дэканаль ·  Дадэканаль ·  Гліяксаль ·  Малондыальдэгід |
| Нелімітавыя | Акралеін ·  Кратонавы альдэгід ·  Мірцэналь ·  Цытраль ·  Цытранелаль |
| Араматычныя | Бензальдэгід ·  Саліцылавы альдэгід ·  Карычны альдэгід ·  Анісавы альдэгід ·  Ванілін ·  Этылванілін ·  Геліятрапін |
| Гетэрацыклічныя | Фурфурол ·  Пірыдаксаль |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781370763 |
**Лінгала** (рэдка **нгала**) — мова групы банту, распаўсюджана ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (пераважна на паўночным захадзе) і ў Рэспубліцы Конга. Усяго на ёй гаворыць больш за 10 мільёнаў чалавек (хоць далёка не для ўсіх з іх Лінгала з’яўляецца роднай). Па класіфікацыі Малькальма Гасры лінгале прысвоены код C.36D, па класіфікацыі SIL — C40.

Гісторыя
--------

Аснову лінгалы складае дыялект бабангі, раней распаўсюджаны ўздоўж Конга ад Лісалы да Кіншасы, які выкарыстоўваўся як мова гандлю да ўтварэння Свабоднай дзяржавы Конга. З прыходам еўрапейцаў бабангі атрымаў больш шырокае распаўсюджанне, бо ім карысталіся еўрапейцы і перакладчыкі, прывезеныя з калоній ва Усходняй Афрыцы. Бабангі, які атрымаў назву бангала, стаў мовай адміністрацыі і місіянерства. У пачатку XX стагоддзя місіянеры Кангрэгацыі Беззаганнага Сэрца Марыі пачалі «ачышчэнне» мовы, імкнучыся наблізіць яе да іншых мясцовых гаворак. У працэсе гэтага «ачышчэння» назва бангала была заменена на Лінгала (прэфікс li- быў запазычаны з адной з суседніх моў). Упершыню гэты тэрмін быў ужыты ў 1903 годзе.

Слоўнікавы склад лінгалы выпрабаваў прыкметны ўплыў еўрапейскіх моў, у першую чаргу французскай і партугальскай, але таксама англійскай і нідэрландскай.

Алфавіт
-------

У алфавіце мовы Лінгала 35 літар і дыграфы. Літары *r* і *h* выкарыстоўваюцца ў запазычаных словах. Тоны абазначаюцца надлітарнымі дыякрытычнымі знакамі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ушакоў.


**Ніл Валер’евіч Ушакоў** (лат.: Nils Ušakovs; нар. 8 чэрвеня 1976, Рыга, Латвійская ССР, СССР) — латвійскі палітык, мэр горада Рыга з 1 ліпеня 2009 года да 5 красавіка 2019. У 2006—2009 гг. быў дэпутатам парламента. Старшыня палітычнага аб’яднання «Цэнтр згоды».

Адукацыя
--------

Па адукацыі эканаміст. У 1998 годзе стаў першым студэнтам у Латвійскім універсітэце, які атрымаў ступень бакалаўра эканомікі па спецыяльнасці «аналітычная эканоміка».

Жыў і вучыўся ў Даніі у Одэнсэ. У 2002 годзе атрымаў ступень Cand. oecon (магістр па латвійскай сістэме) у Паўднёва-Дацкім універсітэце (дацк.: Syddansk Universitet) па спецыялізацыі «Эканоміка і еўрапейская інтэграцыя». Працаваў у Латвійскім універсітэце на еўра-факультэце.

Палітычная дзейнасць
--------------------

Займаў пасаду мэра Рыгі з 2009 года. Заставаўся мэрам і пасля муніцыпальных выбараў у 2013 і 2017 годзе.

У снежні 2018 года супрацоўнікі Бюро па прадухіленні і барацьбе з карупцыяй правялі серыю затрыманняў сярод кіраўнікоў муніцыпальнага прадпрыемства *Rīgas satiksme*. 30 студзеня 2019 праведзены вобшук па месцы жыхарства Ніла Ушакова. У красавіку 2019 міністр аховы асяроддзя і рэгіянальнага развіцця Латвіі Юрыс Пуце выдаў распараджэнне аб адхіленні Ніла Ушакова ад выканання службовых абавязкаў старшыні Рыжскай думы. У распараджэнні Пуце пералічана некалькі парушэнняў, зробленых Ушаковым у якасці мэра Рыгі, а таксама імёны прадстаўнікоў трымальніка долі капіталу муніцыпальнага прадпрыемства *Rīgas satiksme*. З уступленнем у сілу распараджэння міністра Ушакоў становіцца шараговым дэпутатам Рыжскай думы.

Выбраны ў Еўрапарламент па спісах ад партыі «Згода», па выніках галасавання, якое прайшло 26 мая 2019, атрымаў дэпутацкую недатыкальнасць.

Зноскі
------

1. ↑  rus.delfi.lv
2. ↑  nashaniva.by
3. ↑  nashaniva.by

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Ніла Ушакова  (руск.)  (лат.)
* Блог Ніла Ушакова на сайце «Цэнтра Згоды» Архівавана 8 снежня 2011.  (руск.)  (лат.)
* Сайт Рыжскай думы Архівавана 3 сакавіка 2015.  (руск.)  (лат.)
* Намеснік Рыжскай думы Ніл Ушакоў Архівавана 6 студзеня 2012.  (руск.)  (лат.)
* *Леонид Якобсон*. Есть такое право - писать про настоящего Нила Ушакова **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  kompromat.lv. Архівавана з першакрыніцы 8 сакавіка 2013. Праверана 4.3.2013.
* Мэр Риги: Идея с санкциями против РФ изначально была провальной

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Тэматычныя сайты | Еўрапарламент |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Лентапедыя · OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 4593 3728 · LNB: 000206259 · VIAF: 314818891 |
**Грабовік** (*Leccinum carpini*) — шапкавы базідыяльны грыб сямейства балетавых.

Апісанне
--------

Шапка дыяметрам 6—8 см, падушкападобная, гладкая, слізкая, мясістая, брудна-белая, потым аліўкава-бурая, паверхня часта з трэшчынкамі. Мякаць белавата-жаўтаватая, на зломе сінее, потым чарнее. Гіменафор белы, потым пясочна-шараваты, палевы, выемчаты. Ножка цыліндрычная, суцэльная, каля асновы патоўшчаная, лускаватая, уверсе бура-аліўкавая, унізе бураватая. Споры верацёнападобна-эліпсоідныя, гладкія, жоўта-бурыя.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Еўропе, у тым ліку ў Прыбалтыцы, Закаўказзі, на Украіне, у Краснадарскім краі Расіі, на Урале; на Беларусі рэдкі від, выяўлены ў Брэсцкай вобласці. Расце ў лісцевых лясах, пераважна з грабовым дрэвастоем. Пладаносіць у чэрвені—верасні.

Кулінарнае выкарыстанне
-----------------------

Ядомы грыб. Спажываюць у ежу свежым, марынаваным, сушаным, радзей салёным.

Зноскі
------

1. ↑  *Белы А.* Грабовік // Праект «Наша ежа»

Літаратура
----------

* Грабовік // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780399802 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Самародак (значэнні).
Плацінавы самародак (Хабараўскі край, Расія)
**Самаро́дак** — прыроднае адасабленне аднаго з самародных элементаў (золата, радзей серабро, плаціна, медзь), якое значна перавышае па велічыні сярэднія памеры часціц таго ж хімічнага элемента ў радовішчах.

Маса самародкаў складае ад 1 грама (зрэдку 10 мг) да соцень тон (медзь). Галоўным чынам утвараюцца ў працэсе рудаўтварэння з гідратэрмальных раствораў, а таксама ў зонах акіслення рудных радовішчаў і магматычных горных пародах. Часцей за ўсё сустракаюцца ў асадкавых пародах у выглядзе россыпаў.

Залатыя самародкі з Аляскі
Самародкі часта маюць цікавую форму і з’яўляюцца калекцыйным матэрыялам. Найбольш буйныя і арыгінальныя па форме часам атрымліваюць уласныя назвы (напрыклад, «Пліта Холтэрмана» і «Жаданы незнаёмец» з Аўстраліі, «Вялікі трохвугольнік» з Урала).

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Самародак // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 134. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Радкевіч.

**Усевалад Анатолевіч Радке́віч** (6 чэрвеня 1926, Віцебск — 4 верасня 1999) — вучоны, энтамолаг і эколаг, доктар біялагічных навук (1971), прафесар (1976). Заслужаны дзеяч навукі Беларусі (1978). Выдатнік вышэйшай школы СССР. Выдатнік народнай асветы Беларусі.

Біяграфія
---------

Сын А. І. Радкевіча. Скончыў Віцебскі педагагічны інстытут (1954), аспірантуру пры Інстытуце заалогіі АН БССР (1961). З 1954 года працаваў у Віцебскім педінстытуце на кафедры заалогіі. Дэкан хіміка-біялагічнага факультэта гэтага інстытута (1962—1968), старшы навуковы супрацоўнік (1968—1970), прарэктар па навуковай рабоце (1970—1974), загадчык кафедры заалогіі (з 1973 года), загадчык створанай пры Віцебскім педінстытуце праблемнай навукова-даследчай лабараторыі па асваенні, рэканструкцыі і ахове жывёльнага свету Беларускага Паазер’я (з 1975). У апошнія гады — прафесар кафедры заалогіі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар шэрагу вучэбных дапаможнікаў для вышэйшай школы, у тым ліку «Экалогія» (3 выданні), «Жывёлы і расліны», член рэдкалегіі «Энцыклапедыі прыроды Беларусі» (1983—1986).

Апублікаваў больш за 90 навуковых прац па праблемах шаўкаводства, энтамалогіі, экалогіі, па методыцы выкладання біялогіі. Працаваў у складзе камісіі па біялогіі навукова-метадычнага савета Міністэрства асветы СССР, у навукова-метадычным савеце Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі Беларусі, навуковых саветах АН Беларусі па праблемах біясферы і інш. Навуковая і грамадская дзейнасць адзначана дзяржаўнымі ўзнагародамі. Узнагароджаны Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2001
2. ↑  Постановление Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 23 июля 1996 г. № 506-XIII О награждении Радкевича В. А. Почетной грамотой Президиума Верховного Совета Республики Беларусь Архівавана 14 лютага 2022.

Літаратура
----------

* Радкевіч Усевалад Анатолевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 222. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
* Радкевіч Усевалад Анатолевіч // Памяць: Гіст.-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2-я / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелЭн, 2003. — С. 535. — 680 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0257-1.

Спасылкі
--------

* Сайт ВДУ імя П. М. Машэрава
* Вучоныя Беларусі: Радкевіч, Усевалад Анатольевіч (доктар біялагічных навук; энтамалогія; 1926—1999) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 6418154260791624480002 |
**Варанцова дача** — сядзіба канцлера Міхаіла Варанцова на Пецяргофскай дарозе пад Санкт-Пецярбургам, сучасны адрас — вуліца Чэкістаў, 13. Заснавана ў 1720-х, цяперашняе аблічча сфармавалася ў выніку некалькіх рэканструкцый 1750-х, 1880-х і 1960-х гадоў. Адзін з нешматлікіх захаваных прыкладаў загараднай сядзібы лізавецінскага барока, з новымі для Расіі элементамі класіцызму. Ансамбль сядзібы ўключае ў сябе галоўны дом — трохпавярховы палац з бельведэрам, «гатычны дом», пейзажны парк і сажалкі. Сядзібны парк цягнецца ўздоўж Пецяргофскай шашы.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кухта.
**Усевалад Вітольдавіч Кухта** (18 жніўня 1922, Калуга, РСФСР — 1991) — беларускі рэжысёр.

Біяграфія
---------

Скончыў Інстытут тэатральнага мастацтва ў Маскве ў 1950 годзе. У 1951-52 гадах — рэжысёр Беларускага тэатра імя Янкі Купалы, у 1957-61 гадах — Рэспубліканскай студыі тэлебачання, з 1967 года — Новамаскоўскага драматычнага тэатра. Сярод п'ес у тэатры імя Янкі Купалы: «Уцёкі» Дз. Шчаглова (1951), «На досвітку» Андрэя Макаёнка (з Канстанцінам Саннікавым) і «Прага застаецца маёй» Ю.Буракоўскага (1952). Стваральнік першых тэлевезійных спектакляў на беларускім тэлебачанні: «Брат мой, вораг мой» М.Уілсана, «Маленькія трагедыі» А. С. Пушкіна, «Месяцавая саната» паводле К.Паустоўскага і «Будка № 27» І.Франко (1957), «Сымон-музыка» паводле Якуба Коласа (1958), «Вялікае сэрца» паводле Кузьмы Чорнага, «Палата № 6» паводле А. П. Чэхава (1960). Першы на расійскай прафесійнай сцэне паставіў «Паўлінку» Янкі Купалы (1969).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
**7-я Вішнёвая вуліца** (трансліт.: *7-ja Višniovaja vulica*, руск.: 7-я Вишневая улица) — вуліца ў Наваполацку.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўночна-заходняй частцы горада ў раёне прамзоны БВК на тэрыторыі садовага таварыства "Энергетык" каля былой вёскі Шніткі, якая ўвайшла ў межы Наваполацка ў 1968 годзе. Працягласць вуліцы складае каля 120 метраў. Рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца. З цэнтральнай часткі горада грамадскім транспартам да вуліцы можна даехаць аўтобусамі № 8 "Падкасцельцы - БВК" і № 12 "Падкасцельцы - Шніткі".

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
**Усебеларускае аб’яднанае казацтва** — грамадская арганізацыя ў Беларусі. Заснавана 12 чэрвеня 1997 года. Мэты арганізацыі — развіццё і папулярызацыя казацтва ў Беларусі; адраджэнне і развіццё «лепшых бакоў казачага ўкладу жыцця», казачай і беларускай культуры, здабыч і рамёстваў; выхаванне моладзі, якая падтрымлівае развіццё казацтва, «у духу кахання і адданасці Айчыне»; яднанне славян; удзел у ваенна-патрыятычным выхаванні моладзі, ахове грамадскага парадку і навакольныя асяроддзі.

Колькасць удзельнікаў — каля тысячы чалавек.

Вярхоўны атаман — Мікалай Ярковіч.

Зноскі
------

1. ↑  Казаки Минска избрали своего атамана

Спасылкі
--------

* Сайт УАК
* Макей считает необходимым развивать казачье движение в Беларуси Архівавана 29 ліпеня 2014.
**7.62 cm Infanteriegeschütz L/16.5**   — нямецкая пяхотная гармата. Стаяла на ўзбраенні Германскай імперыі, выкарыстоўвалася падчас Першай сусветнай вайны. У самым пачатку Першай сусветнай вайны ў рукі немцаў трапіла велізарная колькасць рускіх 76-мм супрацьштурмавых гармат, якія ставіліся як у крэпасцях, гэтак і на бронеаўтамабілях «Гарфорд-Пуцілаў»  (руск.) (бел.. Значная частка гэтых трафейных гармат была перададзена кіраўніцтву канцэрна Krupp для перапрацоўкі ў гарматы падтрымкі пяхоты. Інжынеры Krupp усталявалі ствол і засаўку гарматы на грузавы прычэп з дзвюма сядушкамі для экіпажа за шчытом — так з'явілася новая гармата, што атрымала назву 7.62 cm Infanteriegeschütz L/16.5.
Вугал нахілу вагаўся ад -18.6° да +11.5°, што падавала магчымасці для выкарыстоўвання гарматы як абарончай крапасной гарматы. Аднак далёкасць стральбы пры гэтым не перавышала 2,7 км у стацыянарным становішчы. У якасці снарадаў выкарыстоўваліся як трафейныя рускія, гэтак і спецыяльна распрацаваныя нямецкія. Папулярнасць гарматы сярод салдатаў была вялікая, аднак само яно не было надзейным па прычыне нізкай якасці рускай сталі, з якой вырабляліся арыгінальныя 76-мм супрацьштурмавыя гарматы. Для ліквідацыі нястач гарматы была распрацавана новая гармата 7.7 cm Infanteriegeschütz L/20.

Літаратура
----------

* Jäger, Herbert. German Artillery of World War One. Ramsbury, Marlborough, Wiltshire: Crowood Press, 2001 ISBN 1-86126-403-8

| ⛭Германская імперыя Артылерыя Германскай імперыі ў Першай сусветнай вайне |
| --- |
| Горная і Пяхотная артылерыя | 
* 7.62 cm Infanteriegeschütz L/16.5
* 7.7 cm Infanteriegeschütz L/20
* 7.7 cm Infanteriegeschütz L/27

 |
| Палявая артылерыя | 
* 7.7 cm FK 96
* 7.7 cm FK 96 n.A.
* 7.7 cm FK 16
* 7.7 cm KiH
* 10.5 cm FH 98/09
* 10.5 cm leFH 16
* 10 cm K 04
* 10 cm K 14
* 10 cm K 17
* 13.5 cm K 09
* 15 cm L/40 Feldkanone i.R.
* 15 cm sFH 02
* 15 cm sFH 13
* 15 cm Kanone 16
* 17 cm SK L/40 i.R.L.

 |
| Мінамёты | 
* 7.58 cm leMW
* 9.15 cm leichtes Minenwerfer System Lanz
* 17 cm mMW
* 24 cm Ladungswerfer Ehrhardt
* schwerer 24 cm Flügelminenwerfer «Iko»
* 25 cm sMW
* Albrecht mortar

 |
| Аблогавая артылерыя | 
* 21 cm Mörser 10
* 21 cm Mörser 16
* 21 cm Paris Gun
* 28 cm Haubitze L/12
* 38 cm Langer Max
* 42 cm Gamma Mörser
* 42 cm Big Bertha

 |
| Чыгуначная артылерыя | 
* 15 cm SK «Nathan»
* 17 cm SK L/40 «Samuel»
* 21 cm SK «Peter Adalbert»
* 24 cm SK L/30 «Theodor Otto»
* 24 cm SK L/40 «Theodor Karl»
* 28 cm SK L/40 «Bruno»
* 28 cm K L/40 «Kurfürst»
* 38 cm SK L/45 «Max»

 |
| Зенітная артылерыя | 
* 8.8 cm Flak 16
* Flaming onion

 |
| Супрацьтанкавая артылерыя | 
* MG 18 TuF
* 3.7 cm TAK 1918

 |
**Эмісійны банк**, або **банк-эмітэнт** — банк, які выпускае ў абарот (эмітуе) грашовыя знакі ці каштоўныя паперы і плацёжна-разліковыя дакументы (банкаўскія карткі, чэкавыя кніжкі). Эмісіяй грошай у краіне часцей за ўсё займаюцца цэнтральныя банкі, выпускам каштоўных папер — камерцыйныя банкі. Выпушчаныя банкам банкаўскія карты на працягу ўсяго тэрміна дзеяння застаюцца ўласнасцю банка-эмітэнта, а трымальнік карты атрымлівае яе толькі ў карыстанне.

Таксама банкам-эмітэнтам называюць банк, які дзейнічае па даручэнні плацельшчыка аб адкрыцці акрэдытыву і ў адпаведнасці з яго ўказаннем, абавязваецца правесці плацяжы атрымальніку сродкаў або аплаціць, акцэптаваць ці ўлічыць перавадны вэксаль або даць паўнамоцтва іншаму банку (выканаўчаму банку) правесці плацяжы атрымальніку сродкаў ці аплаціць, акцэптаваць ці ўлічыць перавадны вэксаль.

Гл. таксама
-----------

* Эмісія банкаўскіх картак

Зноскі
------

1. ↑  Большой юридический словарь / Под ред. проф. А. Я. Сухарева. — 3-е изд. доп. и перераб. — М.: Инфра-М, 2007. — 868 с. Архівавана 28 кастрычніка 2007.
2. ↑  Банк-эмітэнт **(нявызн.)**. — Слоўнік электроннай камерцыі. Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2012. Праверана 22 красавіка 2010.
**Рас-эль-Хайма** (араб.  رأس الخيمة‎‎,*вярхушка намёта*) — эмірат на поўначы Аб'яднаных Арабскіх Эміратаў. 

* Сталіца — Рас-эль-Хайма.
* Плошча —  1683 км², насельніцтва —  263217 чалавек (2008).

У эміраце развіта сельская гаспадарка, рыбалоўства.

Насельніцтва
------------

Насельніцтва эмірата складае каля 300 тысяч чалавек. Доля грамадзян ААЭ складае каля 50% ад агульнага насельніцтва (што даволі шмат для краіны, дзе ў сярэднім гэты паказчык роўны ўсяго 20-25%). Афіцыйная мова - арабская, у бізнесе шырока ўжываецца англійская, сярод імігрантаў распаўсюджаныя хіндзі, урду, бенгалі, малаялам, фарсі і іншыя азіяцкія мовы.

Эканоміка
---------

Як і ў іншых рэгіёнах краіны, аснову эканомікі складае нафтавая галіна. Акрамя таго, тут ёсць прадпрыемствы па вытворчасці керамікі і цэменту, прадпрыемства фармацэўтычнай кампаніі "Julphar".

| ⛭Эміраты Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў |
| --- |
| 
* Абу-Дабі
* Аджман
* Дубай
* Рас-эль-Хайма
* Ум-эль-Кайвайн
* Эль-Фуджайра
* Шарджа

 | Сцяг ААЭ |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4104899-4 · VIAF: 155937641 |
**Усевалад Родзевіч** (11 верасня 1916, Піншчына — 17 ліпеня 1998, Сідней, Аўстралія) — беларускі грамадскі дзеяч, лейтэнант БКА.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Усевалад Родзевіч нарадзіўся ў сям’і праваслаўнага вайсковага святара. Вучыўся ў польскай гімназіі ў Пінску, пазней — у Гандлёвай акадэміі ў Львове. Мабілізаваны ў польскае войска ў 1939 годзе, трапіў у нямецкі палон. Па вызваленні з палону з падачы Гестапа трапіў у канцэнтрацыйны лагер ў Трыры. Адтуль здолеў вярнуцца ў Беларусь і стаў ад’ютантам Прэзідэнта БЦР Радаслава Астроўскага, лейтэнантам БКА. Удзельнічаў на Другім Усебеларускім кангрэсе.

Па вайне некаторы час жыў у Мюнхене, а з 1949 года разам з сям’ёй выехаў у Аўстралію, дзе пасяліўся ў Сіднеі. Быў сябром Беларускага аб’яднання ў Аўстраліі. Пазней удзельнічаў у нацыянальных дзеях, ладжаных Беларускім культурна-грамадскім клубам. Меў намер напісаць мемуары, але не паспеў.

Спасылкі
--------

* Родзевіч Усевалад(бел. (тар.)) // *Запісы*. — Нью-Ёрк — Менск: БІНіМ, 2014. — № 37. — С. 182—183.
**Пётр Андрэевіч Палягошка** (9 ліпеня 1893, Малое Залужжа — 19 кастрычніка 1961, Саўт-Рывер) — аўтар успамінаў пра пачаткі функцыянавання ГУЛАГ.

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаў пачатковую адукацыі, працаваў у лясной гаспадарцы, лічыўся калгаснікам «Зары Рэвалюцыі». На пачатку 1930-х гадоў арыштаваны за супраціў стварэнню калгаса, але праз некалькі дзён вызвалены. Зноў арыштаваны 18 красавіка 1932 года і 19 ліпеля 1932 года асуджаны «тройкай» па абвінавачванні ў антысавецкай агітацы (арт. 72 КК БССР) да 5 гадоў ППЛ. Тэрмін адбываў у лагеры на станцыі Сегежа Мурманскай вобласці, на пабудове Беламорска-Балтыйскага каналу. Пасля вызвалення пэўны час працаваў у Тульскай вобласці, у сакавіку 1938 года зноў арыштаваны, перапраўлены ў мінскую турму, падчас следства сядзеў у рэгіянальных турмах. Вызвалены 30 красавіка 1939 года.

Падчас нямецкай акупацыі працаваў у беларускай адміністрацыі ў Смалявічах і Рудзенску. Ад 1944 года ў Германіі.

У 1950 годзе выехаў у ЗША. Спачатку жыў у Дэтройце, пасля выхаду на пенсію пераехаў у Саўт-Рывер (Нью-Джэрсі). Удзельнік беларускага жыцця, быў прыхаджанінам царквы Св. Еўфрасінні Полацкай. У 1968 годзе у Нью-Ёрку выйшлі яго «Успаміны з жыцьця пад савецкай уладай і з пабудовы Беламорскага каналу».

Памёр у Саўт-Рыверы, пахаваны на могілках царквы Св. Еўфрасінні Полацкай.

Рэабілітаваны 28 снежня 1989 года Пракуратурай Мінскай вобласці.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6

Літаратура
----------

* *Палягошка Пётра*. Успаміны з жыцьця пад савецкай уладай i з пабудовы Беламорскага каналу // Спадчына № 6, 1996. — С. 228—260.
* *Юрэвіч Лявон*. Пісьменнік без біяграфіі: Пятро Палягошка // Асоба і час, № 5. — Мн.: Лімарыус, 2013. — 346 с. — ISSN 22182039
* Лісты Пятра Палягошкі да Юркі Віцьбіча // Эмігрант Францыск Скарына, ці Апалогія / Лявон Юрэвіч. — Мінск : Кнігазбор, 2015. — 624 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 25). — ISBN 978-985-7119-59-2
Эмір Бухары Алім Хан (1880—1944). Фатаграфія С. М. Пракудзін-Горскага
**Эмір** або **амір** (араб. امير‎‎ — *’amir* — уладар, правадыр) — у некаторых мусульманскіх краінах Азіі і Афрыкі тытул кіраўніка, князя, а таксама наогул асоб, якія носяць гэты тытул.

Да ўзнікнення ісламу эмірамі зваліся ваяводы, пазней — кіраўнікі, якія ажыццяўлялі дзяржаўную і духоўную ўладу (бухарскі эмір, эмір Афганістана і інш.).

Тытул эміра прысвойваецца прынцам у арабскіх манархіях (напрыклад, у Саудаўскай Аравіі).

Эмірамі (*амір аль-хаджы* — «правадыр паломнікаў») завуць таксама правадыроў вялікіх груп паломнікаў у Мекку.

Персідскі тытул мірза з’яўляецца скарочаным варыянтам *эмір задэ* (перс.امیر زادح) — *amir zadah*) — «сын эміра».

Гл. таксама
-----------

* Эмірат

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis · Настольны · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12485982n · GND: 4463801-2 |
**Пётр Антонавіч Пестаў** (руск.: Пётр Анто́нович Пе́стов; 28 снежня 1929, Шагурава, Уральская вобласць — 31 ліпеня 2011, Штутгарт) — савецкі і расійскі саліст балета, балетны педагог. Заслужаны артыст РСФСР (1973), заслужаны дзеяч мастацтваў Расійскай Федэрацыі (1994).

Біяграфія
---------

Пётр Пестаў пачаў вучыцца танцу ў Свярдлоўскай балетнай школе. У час Вялікай айчыннай вайны пераехаў у Перм, дзе прадоўжыў навучанне ў Пермскім харэаграфічным вучылішчы. Тут яго педагогамі былі прадстаўнікі пецярбургскай балетнай школы Д. Ф. Гушаева, Сафія Тулуб’ева, Кацярына Гейдэнрэйх, а таксама Аляксандр Пушкін, які прыязджаў у Перм.

Пасля заканчэння вучылішча ў 1952—1958 годзе працаваў у Пермскім тэатры оперы і балета, потым пераехаў у Новасібірск, дзе стаў салістам Новасібірскага тэатра оперы і балета. Яго рэпертуар уключаў сольныя партыі: устаўное па дэ дэ («Жызэль»), Бажок («Чырвоны мак»), Блакітная птушка і Кот у ботах («Спячая прыгажуня»), Блазан і па дэ труа («Лебядзінае возера») і іншыя .

У 1958 годзе паступіў на першы набор педагагічнага аддзялення кафедры харэаграфіі ГІТІСа (курс прафесара Мікалая Тарасава). У 1963 годзе скончыў яго, атрымаўшы спецыяльнасць педагог-балетмайстар. У 1964—1996 гады — выкладчык старэйшых класаў Маскоўскага харэаграфічнага вучылішча. Пётр Пестаў — адзін з вядучых рускіх педагогаў мужчынскага танца, які злучыў традыцыі пецярбургскай і маскоўскай школ балета. Сярод яго вучняў прызнаныя зоркі Вялікага тэатра — Аляксандр Багатыроў, Вячаслаў Гардзееў, Валерый Анісімаў, Аляксандр Ветраў, Мікалай Цыскарыдзэ, сусветныя зоркі — Уладзімір Малахаў і Аляксей Ратманскі. Некаторы час у яго займаліся таксама Аляксей Федзеечаў і Саша Радзецкі. Многія з яго вучняў пазней сталі педагогамі і балетмайстрамі.

З 1996 года выкладаў у балетнай школе імя Джона Кранка пры Штутгарцкім балеце.
**Еўрапейская жамчужніца**, таксама **Звычайная жамчужніца** (*Margaritifera margaritifera*) — від двухстворкавых малюскаў з атрада *Unionoida*. Засяляе чыстыя прэсныя ручаі і рэкі многіх краін Паўночнага паўшар'я. У цяперашні час еўрапейскія жамчужніцы рэдкія і знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Лічынка-глахідзій паразітуе ў покрывах карпавых рыб. Служылі аб'ектам промыслу для здабычы перламутру і рачнога жэмчугу, аднак з-за скарачэння колькасці промысел стаў нерэнтабельны.

У 2004 годзе расійскі даследчык В. В. Зюганаў  (руск.) (бел. апублікаваў інфармацыю, што еўрапейская жамчужніца, якая насяляе ў Еўропе і Паўночнай Амерыцы, мае самае доўгае жыццё сярод прэснаводных беспазваночных жывёл — максімальная працягласць жыцця 210—250 гадоў — і для яе характэрна нязначнае старэнне  (руск.) (бел..

Ракавіна
--------

Ракавіна еўрапейскай жамчужніцы падоўжаная, звужаецца да задняга края. У даўжыню дасягае 9—12 см. У месцы сучлянення створак маюцца выступы ракавіны (адзін на правай створцы, два — на левай), якія ўтвараюць замок, які забяспечвае больш жорсткае злучэнне.

Таўшчыня створак моцна залежыць ад жорсткасці вады  (руск.) (бел. і хуткасці плыні. Найбольш тоўстыя ракавіны выяўляюцца ў раўчуках са слабым цягам і жорсткай вадой. Пры нізкім утрыманні соляў утворыцца больш лёгкая ракавіна, якая змяшчае бялковыя праслойкі паміж парцалянавым і перламутравым пластамі («тульбергаўскія палоскі»). Акрамя таго, у мяккай вадзе інтэнсіфікуюцца працэсы эрозіі ракавіны, у першую чаргу — у галіне вяршыні.

Размнажэнне і развіццё
----------------------

Паштовая марка Германіі
У жніўні на жабрах еўрапейскіх жамчужніц з'яўляюцца шматлікія (да 3 мільёнаў на асобіну) лічынкі-глахідзіі, якія адрозніваюцца вельмі малымі памерамі (50 мкм). У канцы жніўня-пачатку верасня матчына асобіна выкідвае лічынак у тоўшчу вады, дзе для паспяховага развіцця яны павінны прымацаваць да пакроваў рыбы. У ролі гаспадароў могуць выступаць гальяны (*Phoxinus*).

Лічынкам ў халодных рэчках Паўночнай Еўропы для завяршэння паразітычнай фазы развіцця патрабуецца ад 8 да 11 месяцаў, таму малюск падаўжае жыццё рыбе, якая інакш загінула б неўзабаве пасля нерасту, запавольваючы яе старэнне, робячы больш жывучай і дазваляючы, у канчатковым рахунку, нераставаць некалькі разоў у жыцці.

Ахова
-----

Занесена ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Еўрапейская жамчужніца**, **Звычайная жамчужніца** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.6. Мн. 1998, С.421
2. 1 2 3  Жадин В. И. Моллюски пресных и солоноватых вод СССР. М.—Л.: АН СССР, 1952, 376 с.
3. 1 2 3 4 5  Жадин В. И. Фауна СССР. Моллюски. Семейство Unionidae. М.—Л.: АН СССР. 1938, т. 4, вып. 1, 170 с.
4. ↑  Зюганов В. В. (2004). "Арктические долгоживущие и южные короткоживущие моллюски жемчужницы как модель для изучения основ долголетия.". *Успехи геронтол.* **14**: 21—31.
5. 1 2 3  Жадин В. И. Пресноводные моллюски СССР. Л.: Ленснабтехиздат, 1933, 232 с.

Спасылкі
--------

* Pesticides Database — Chemical Toxicity Studies
* University of Helsinki — Science of River Pearl Mussel
* UK Biodiversity Action Plan Архівавана 28 кастрычніка 2007.
**Пётр Антонавіч Балыкоў** (19 жніўня 1900, в. Нісімкавічы, Чачэрскі раён — 25 ліпеня 1973) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Гомельскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

З 1918 года ў Чырвонай Арміі, з 1928 года на савецкай і гаспадарчай рабоце. У пачатку Вялікай Айчыннай вайны пакінуты ў тыле ворага, кіраўнік групы, са снежня 1941 года камандзір партызанскага атрада, з сакавіка 1943 года — 1-й Гомельскай партызанскай брыгады, адначасова член Чачэрскага падпольнага раённага камітэта КП(б)Б. З верасня 1943 года ў Беларускім штабе партызанскага руху. У 1944—1963 гадах на гаспадарчай працы ў Чачэрску. Кандыдат у члены ЦК КП(б)Б у 1949—1952 гадах.

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2  Балыков Пётр Антонович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 39. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Балыков Петр Антонович  (руск.) // Праект «Партызаны Беларусі»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 128744 |
*А Зося ў лёгкім плацці з галавой адкрытай*  
*Стаяла на двары, высока ўзняўшы сіта;*  
*Каціўся да яе клубок курэй стракатых,*  
*З другога боку — статак пэўнікаў чубатых*  
(Адам Міцкевіч *Пан Тадэвуш*, Кніга 5, *Звада*).
**Сафія Гарэшка** — адна з персанажаў эпапеі Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш». Названая ў гонар Сафіі з Мацкевічаў — жонкі Антонія Эдварда Адынца.

Дачка Эвы Гарэшкі і таго Ваяводы, які разам з жонкай закончыў сваё жыццё дзесьці ў Сібіры. Нарадзілася перад высылкай бацькоў, не пазней за 1795 год. Падчас дзеяння паэмы Зосі павінна было быць 14 гадоў, аднак Суддзя паведамляе, што яна «ўжо вырасла з дзіцяці», а Талімена ў пятай кнізе паэмы кажа Зосі:

|  |
| --- |
| Ну, Зося дарагая, ты ўжо забываеш
Пра ўзрост і стан свой. Ты ж распачынаеш
**Год чатырнаццаты**, пара кідаць чубаткі -
Гульня з курмі ніяк не для арыстакраткі!— Адам Міцкевіч, *Пан Тадэвуш, 5 кніга, 103—106 (пераклад Пятра Бітэля)* |

Так ці інакш, пасля смерці бацькоў выхаванне Зосі было даручана Талімене, сяброўцы памерлай маці, з якой яна доўгі час жыла ў Санкт-Пецярбургу. У пачатку паэмы Зося разам з апякункай з двух год жыве ў Сапліцава, скрытая ад свету, паводле выхаваўчых канцэпцый Талімены.

Дзяўчынка любіць даглядаць гародчык і часта разыгрывае прадстаўленні, знаходзячыся ў атачэнні прыроды. Зося паводле ўспрымання іншых персанажаў паэмы далікатная, добра выхаваная і натуральная паненка, вельмі прыгожая знешне: светлыя валасы (заплеценыя часцей за ўсё ў касу), блакіныя вочы.

У апошнім раздзеле паэмы бярэцца шлюбам з Тадэвушам.

У спектаклі «Пан Тадэвуш» рэжысёра Мікалая Пінігіна (2014) ролю Зосі выконвалі Марта Голубева і Крысціна Казак.

Зноскі
------

1. ↑  *Цвірка, К.* Тэлемак з-пад Ашмян. Жыццё і творчасць Антонія Эдварда Адынца // *Роднае слова*. — 1994. — № 3. — С. 9.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Васільеў.

**Рыгор Арцёмавіч Васільеў** (5 снежня 1885, г. Жлобін — 23 снежня 1976) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Забайкаллі.

Біяграфія
---------

Вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод салдат у Верхнеудзінску, адзін са стваральнікаў рэвалюцыйнага ваеннага саюза. Двойчы арыштаваны ў 1906 і 1907 гадах, на 3 гады заключаны ў акатуйскую турму. З 1911 года ў ссылцы ў Якуцку. Пасля лютаўскай рэвалюцыі 1917 года на гаспадарчай рабоце ў Гомелі.

У гады Грамадзянскай вайны на Заходнім фронце. З 1922 года працаваў на чыгуначным транспарце ў Беларусі, з 1928 года кіраўнік па забеспячэнні будаўніцтва чыгуначнай магістралі Турксіб  (руск.) (бел..

З 1935 года працаваў у інстытуце Трансцехпраект Міністэрства шляхоў зносін. Аўтар успамінаў «З рэвалюцыйнага мінулага» (Улан-Удэ, 1968).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Васильев Григорий Артемьевич // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 104. — 737 с.
2. ↑  Из революционного прошлого: воспоминания
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хомчанка.

**Пётр Антонавіч Хомчанка** (8 ліпеня 1906, вёска Міклашы, Віцебскі раён — 31 мая 1973) —— адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Віцебскай і Вілейскай абласцях.

Біяграфія
---------

З 1927 года — на службе ў Чырвонай Арміі. У 1930 годзе скончыў Аб'яднаную Беларускую ваенную школу імя ЦВК БССР, у 1941 годзе — Інтэнданцкую акадэмію Чырвонай Арміі. Удзельнік савецка-фінляндскай вайны. У Айчынную вайну ўдзельнік баёў пад Ленінградам. У партызанах з чэрвеня 1942 года: камандзір аддзялення, ў ліпені — кастрычніку 1942 начальнік штаба, у кастрычніку 1942 — сакавіку 1943 камандзір партызанскай брыгады імя С. М. Кароткіна, у сакавіку 1943 — сакавіку 1944 гадоў і ў чэрвені — ліпені 1944 года — камандзір 1-й партызанскай брыгады імя А. В. Суворава. Да 1951 года на савецкай і гаспадарчай рабоце.

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Халадцоў.
**Рыгор Лаўрэнцьевіч Халадцоў** (? — ?) — беларускі медык. Галоўны ўрач гарадской бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі Бабруйска з 1934 па 1941 год.

Біяграфія
---------

З 1922 года ў гарадскім шпіталі Бабруйска працаваў у якасці асістэнта хірурга У. В. Марзона Рыгор Лаўрэнцьевіч Халадцоў, выпускнік Казанскага дзяржаўнага ўніверсітэта 1922 года. Пасля ад’езду У. В. Марзона ў Віцебск у 1934 годзе ён узначаліў хірургічную дапамогу ў Бабруйску. Змяніў Халадцова на пасадзе загадчыка хірургіяй Церпухаў Аляксандр Пятровіч, які прыехаў з Магілёва і быў гадоў на 15 старэйшым за Рыгора Лаўрэнцьевіча.

У 1941 годзе, будучы галоўным урачом Бабруйскай бальніцы, Рыгор Лаўрэнцьевіч быў прызваны ў армію, прайшоў усю вайну. У 1946 годзе ён працаваў у Бабруйскім ваенным шпіталі, з 1960 года — у горадзе Ташкенце.

Ва ўзросце 61 года Рыгор Лаўрэнцьевіч Халадцоў быў звольнены з войска.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Холодцов, Григорий Лаврентьевич  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бараноўскі.
**Пётр Бараноўскі** (польск.: Piotr Baranowski; 1911 — 1990) — інжынер, архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў будаўнічы аддзел Дзяржаўнай тэхнічнай школы ў Вільні. У 1931—1939 гадах працаваў у Гродне. Быў ініцыятарам і кіраўніком будоўлі Дома стральца (Dom Strzelca); у 1937—1939 гадах кіраваў рэканструкцыяй Старога замка.

Служыў у 76-м пяхотным палку. У 1939 годзе быў цяжка ранены і трапіў у нямецкі канцлагер у Млаве.

Аўтар праекта і кіраўнік рэканструкцыі бернардзінскага касцёла і кляштара ў Гродне (1941—1945). Пасля жыў у Польшчы. З 1945 года працаваў пры адбудове Уроцлава, у 1949—1954 гадах працаваў інжынерам аб’яднання будовы гуты у Кракаве (Zjednoczenie przemysłowe budowy huty). У 1957 годзе атрымаў дыплом Варшаўскай палітэхнікі. У 1958—1980 гадах працаваў у Міністэрстве будаўніцтва.

Літаратура
----------

* *Бараноўскі Пётр.* Памяць пра Гродна. Матэрыялы да біяграфічнага слоўніка постацей міжваеннага горада. 1919-1939 гг. / А.М. Чарнякевіч. — Гродна: ЮрСаПрінт, 2015. — С. 43. — 306 с. — ISBN 978-985-7134-05-2.
* Wileński słownik biograficzny. Т. І. Bydgoszcz, 2008. Str. 24.
**Рыгор Аракеловіч** (польск.: Grzegorz Arakiełowicz; 14 жніўня 1732, Львоў — 15 чэрвеня 1798, Дынабург) — каталіцкі царкоўны дзеяч на землях Украіны, Польшчы, Беларусі, Латвіі.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў Львове, сын Тэадора і Еўфразіны. 1.8.1749 ў Кракаве ўступіў у ордэн езуітаў. Сакрамент пасвячэння прыняў у 1758 у Львове. Выкладчык (прафесар) рыторыкі ў Станіслававе (1768-69) і Яраславе (1762-63), выкладчык філасофіі ў Перамышлі (1764-68) і ў Любліне (1769-71), маральнай тэалогіі ў Крамянцы (1768-69), потым місіянер у Сандамірскім ваяводстве (1771-72) і на Валыні (1772-73). Каля 1782 прыбыў на Беларусь і працаваў у Віцебску (1784-85), Мсціславе (1785-86), Хальчы (1787-89) і Дынабургу (1789-98), галоўным чынам як душпастыр.

Светапогляд
-----------

Выдаў «Propositiones selectae ех universa philosophia» (Перамышль, 1768) і «De mundi systemate dissertatio cosmologica» (Перамышль, 1768), у якіх аб'яднаў прынцыпы схаластычнай філасофіі з дасягненнямі прыродазнаўчых навук, прымірыўшы веру з новымі дасягаеннямі навукі. Выступаў за алегарычную інтэрпрэтацыю Свяшчэннага Пісання, сцвярджаючы, што яно, згодна з навучаннем айцоў Касцёла, з'яўляецца тэалагічным доказам у справах веры і звычаяў, але не фізічных і астранамічных навук. Не будучы рашучым прыхільнікам тэорыі М. Каперніка, усё ж рэкамендаваў яе як прымальную гіпотэзу ў тлумачэнні астранамічных з'яў, таму што яна абапіраецца на законы фізікі.

Зноскі
------

1. 1 2

Літаратура
----------

* Васькоў У. Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны: Гісторыя Гомельскага дэканата. — Мн. 2011. ISBN 978-985-6825-62-0
* Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy. 1564-1995 / Oprac. L. Grzebień  (польск.) (бел. SJ. — Kraków, 1996.
* Voisé W. Grzegorz Arakiełowicz o geo- i heliocentryzmie // Mikołaj Kopernik : studia i materiały Sesji Kopernikowskiej w KUL 18-19 lutego 1972 roku: praca zbiorowa / pod red. Mariana Kurdziałka, Jerzego Rebety, Stefana Swieżawskiego. Lublin, 1973.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Слабодкаўскі сельсавет.
 
**Слабо́дкаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Астравецкага раёна Гродзенскай вобласці. Цэнтр — вёска Слабодка.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Дзягенеўскі сельсавет** у складзе Астравецкага раёна Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Дзягенева. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Слабодка, сельсавет перайменаваны ў Слабодкаўскі. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе Ашмянскага раёна. 26 чэрвеня 1965 года скасаваны.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Нямецкая гравюра, якая адлюстроўвае пярэваратня. 1722
**Пярэ́варацень** — фантастычны персанаж народных павер’яў і казак; чалавек, ператвораны ці здольны сам дзівосным чынам ператварыцца ў звера, расліну, камень. У славянскай, у тым ліку ў беларускай міфалогіі найчасцей набываў аблічча воўка. Уяўленне пра пярэваратняў узнікла на аснове татэмізму, звязана з вераю ў чараўнікоў, адлюстравалася ў фальклоры — былічках, баладах, напрыклад, у беларускай купальскай песні — баладзе «Пойдзем, сястра, у лясок а скінемся травіцай».

Літаратура
----------

* Пярэварацень // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пярэварацень

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арцюшэнка.
**Рыгор Арцюшэнка** (20 кастрычніка 1927, Хойнікі — 10 мая 2004, Саўт-Рывер, Нью-Джэрсі, ЗША) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч у ЗША.

Біяграфія
---------

Бацька быў рэпрэсіраваны савецкай уладай. З 1943 года сям’я на эміграцыі. Пасля вайны — у беларускім лагеры ў Ватэштэце, браў удзел у беларускім скаўтынгу, прафесійна займаўся валейболам, быў адным з галоўных ігракоў беларускай каманды «Нёман».

З 1949 года у ЗША. Жыў у Саўт-Рыверы, браў удзел у моладзевым руху: актывіст Аб’яднання беларуска-амерыканскай моладзі (у 1953—1956 гадах старшыня Саўт-Рыверскага аддзела АБАМ), адрадзіў у Саўт-Рыверы беларускую валейбольную дружыну «Нёман». У 1970—1980-я гадах належаў да Беларускага кангрэсавага камітэта Амерыкі, член урада (управы). Браў актыўны ўдзел у жыцці парафіі Св. Ефрасінні Полацкай, цягам 12 гадоў узначальваў карпарацыю «Белер-Мінск». Разам з жонкай Соняй шмат зрабіў для дапамогі дзецям — ахвярам чарнобыльскай катастрофы. Пахаваны на могілках Беларускай праваслаўнай царквы Св. Ефрасінні Полацкай.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск: [б.в.], 2009. — 428 с. [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16). — С. 395.
* Сенька, М. С.п. Грыгоры Арцюшэнка (1928—2004) // Беларуская думка. — 2004. — № 53. — С. 58.