У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Золата (значэнні).

|  |  |
| --- | --- |
| 79 | Золата |
| Au196,967
 |
| 4f145d106s1 |

**Золата** (лац.: Aurum) **Au** — хімічны элемент I групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 79. Бліскучы жоўты метал.

Фізічныя ўласцівасці
--------------------

Чыстае золата — мяккі метал жоўтага колеру. Чырванаватае адценне некаторым вырабам з золата, напрыклад, манетам, надаюць прымешкі іншых металаў, у прыватнасці, медзі. У тонкіх плёнках золата прасвечвае зялёным. Золата валодае выключна высокай цеплаправоднасцю і нізкім электрычным супраціўленнем.

Золата — вельмі цяжкі метал: шчыльнасць чыстага золата — 19321 кг/м ³ (шар з чыстага золата дыяметрам 46 мм мае масу 1 кг). Сярод металаў па шчыльнасці займае шостае месца: пасля осмія, ірыдыя, рэнія, плаціны і плутонія. Высокая шчыльнасць золата палягчае яго здабычу. Самыя простыя тэхналагічныя працэсы, такія, напрыклад, як прамыванне на шлюзах, могуць забяспечыць вельмі высокую ступень вымання золата з прамыўной пароды.

Золата — вельмі мяккі метал: цвёрдасць па шкале Моаса ~ 2.5, па Брынелю 220—250 Мпа (параўнальная з цвёрдасцю пазногця).

Золата з’яўляецца высокапластычным металам: яно можа быць пракавана ў пласцінкі таўшчынёй да ~ 0,1 мкм (сусальнае золата). Золата можа быць выцягнута ў дрот з лінейнай шчыльнасцю да 500 м/г.

Тэмпература плаўлення золата складае 1064 °C. Шчыльнасць вадкага золата менш, чым цвёрдага, і складае 17 г/см³ пры тэмпературы плаўлення. Вадкае золата даволі лятучае, і актыўна выпарваецца задоўга да тэмпературы кіпення.

Хімічныя ўласцівасці
--------------------

Золата — самы інертны метал, які стаіць у шэрагу напружанняў правей за ўсе іншыя металы. Пры звычайных умовах яно не ўзаемадзейнічае з большасцю кіслот і не ўтварае аксідаў, дзякуючы чаму было аднесена да высакародных металаў, у адрозненне ад звычайных металаў, якія разбураюцца пад дзеяннем навакольнага асяроддзя. Затым была адкрыта здольнасць царскай гарэлкі раствараць золата, што абвергла меркаванне аб яго хімічнай інертнасці.

Найбольш устойлівая ступень акіслення золата ў злучэннях +3, у гэтай ступені акіслення яно лёгка ўтварае з адназараднымі аніёнамі (F−, Cl−. CN−) ўстойлівыя плоскія квадратныя комплексы [AuX4]−. Адносна ўстойлівымі таксама з’яўляюцца злучэнні са ступенню акіслення+1, якія даюць лінейныя комплексы [AuX2]−. Доўгі час існавала меркаванне, што +3 — вышэйшая з магчымых ступеняў акіслення золата, аднак, выкарыстоўваючы дыфтарыд крыптону, удалося атрымаць злучэнні Au+5 (фтарыд AuF5, солі комплексу [AuF6]−). Злучэнні золата(V) з’яўляюцца стабільнымі толькі са фторам; мацнейшыя акісляльнікі.

Пры ўзаемадзеянні атамарнага фтору з пентафтарыдам золата былі атрыманы лятучыя фтарыды золата (VI) і (VII): AuF6 і AuF7. Яны надзычай няўстойлівыя, асабліва AuF6, які дысмутыруе з утварэннем AuF5 і AuF7.

Ступень акіслення +2 для золата неўласціва, у рэчывах, у якіх яна фармальна роўная 2, палова золата, як правіла, акіслена до +1, а палова — да +3, напрыклад, правільнай іоннай формулай сульфата золата(II) AuSO4 будзе не Au2+(SO4)2−, а Au1+Au3+(SO4)2−2, аднак знойдзены комплексы, у якіх золата ўсё ж мае ступень акіслення +2.

Існуюць злучэнні золата са ступенню акіслення −1, якія называюцца аўрыдамі. Напрыклад, CsAu (аўрыд цезію), Na3Au (аўрыд натрыю).

Прыродныя крыніцы
-----------------

Залаты самародак
Малая доля ў складзе зямной кары (74-е месца сярод іншых элементаў), надзвычай рассеяны элемент. Здабываецца амаль у 50 краінах свету, асноўныя запасы — у Расіі, ПАР, Канадзе, ЗША, Аўстраліі. Кітай займае першае месца ў свеце па аб’ёмах здабычы і спажывання золата, а па разведаных запасах саступае толькі ПАР.

Прымяненне
----------

Выконвае функцыю грошай (усеагульны эквівалент і сродак забеспячэння нацыянальнай валюты). Выкарыстоўваецца ў мастацтве, ювелірнай справе, медыцыне, сплавы золата — у тэхніцы.

Гл. таксама
-----------

* Белае золата
* Залатая ліхаманка
* Электрум

Зноскі
------

1. ↑  Химия и жизнь, 1987 Архівавана 17 мая 2013.
2. ↑  Неорганическая химия: в 3 т./Под ред. Ю. Д. Третьякова. Т. 3: Химия переходных металлов. Кн. 2. М.: Изд. центр «Академия», 2007, 400 с.
3. ↑  zviazda.by

Літаратура
----------

* Золата // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX526003 · BNF: 133184606 · GND: 4157819-3 · LCCN: sh85055692 · NDL: 00565802 · NKC: ph116778 |

 |

| ⛭Перыядычная сістэма хімічных элементаў Д. І. Мендзялеева |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| H |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | He |
| Li | Be |  | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |  | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | \* | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | \*\* | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| Uue | Ubn |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |
|  | **\*** | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu |  |
| **\*\*** | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Шчолачныя металы | Шчолачназямельныя металы | Лантаноіды | Актыноіды | Пераходныя металы | Лёгкія металы | Паўметалы | Неметалы | Галагены | Інертныя газы |

 |

 |

| ⛭Манетныя металы |
| --- |
| Металы | Алюміній (Al) ·  Жалеза (Fe) ·  Золата (Au) ·  Медзь (Cu) ·  Нікель (Ni) ·  Волава (Sn) ·  Паладый (Pd) ·  Плаціна (Pt) ·  Серабро (Ag) ·  Свінец (Pb) ·  Хром (Cr) ·  Цынк (Zn) |
| Сплавы | Акманітал ·  Алюмініевая бронза (CuAl) ·  Білон (CuAg) ·  Бронза (CuSn) ·  Калыванская медзь (CuAuAg) ·  Латунь (CuZn) ·  Медна-нікелевы сплаў (CuNi) ·  Мельхіёр (CuNiFeMn) ·  Нейзільбер (CuZnNi) ·  Нержавеючая сталь (FeCrNi) ·  Нікелевая бронза (CuSnNi) ·  Нікелева-жалезны сплаў (NiFe) ·  Нікелева-цынкавы сплаў (NiZn) ·  Пацін ·  Паўночнае золата (CuAlZnSn) ·  Сталь (Fe) ·  Стэрлінг (AgCu) ·  Тампак (CuZn) ·  Храмаваная сталь (FeCr) ·  Чыгун (Fe) ·  Электр, электрон, электрум (AuAg) |
| Групы манет | Біметалічныя манеты ·  Бронзавыя манеты ·  Жалезныя манеты ·  Залатыя манеты ·  Паладыевыя манеты ·  Плацінавыя манеты ·  Сярэбраныя манеты ·  Сібірская манета |
| Гл. таксама | Безманетны перыяд ·  Папяровыя грошы ·  Грашовая папера ·  Скураныя рублі ·  Маркі-грошы ·  Манетная справа ·  Нотгельд ·  Сімвалы высакародных металаў |