Выцінанка
Выцінанка на паштовай марцы Пошты Беларусі
**Выціна́нка**, абласныя назвы **выразанка**, **выстрыганка** — від народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, ажурны ўзор, выразаны з чорнай, белай або каляровай паперы. Від і тэхніка традыцыйнага выразання з паперы.

У беларускай культуры найбольш пашыраныя аднаколерныя выцінанкі; часам іх рабілі ў некалькі слаёў рознага колеру. Узоры геаметрычныя, раслінныя, радзей зааморфныя і антрапаморфныя.

Магчыма першымі папяровымі ўзорамі былі кустодыі (аздобы для аховы васковых і сургучовых пячатак на дакументах). З даступнасцю паперы для сялян з’яўляецца ўтылітарная выцінанка. Ёй аздаблялі вокны (фіранкі), сцены, мэблю, красны кут, элементы святочных убораў.

У першай палове ХХ ст. выцінанка зазнае кароткачасовы росквіт. Пасля 2-й сусветнай вайны амаль знікае, але з канца 1980-х гадоў вяртаецца ў новым рэчышчы, але з выразным традыцыйным кірункам.

Развіццё
--------

### Росквіт выцінанкі

У Беларусі ў XIX — першай палове XX стагоддзяў выцінанкі ўжываліся для афармлення жытла, выкарыстоўваліся як частка аздаблення інтэр’еру на святы, асобных прадметаў (падзоры на паліцы, суднікі, вушакі дзвярэй, бардзюры на рамы і падобнае); на захадзе Беларусі чорнымі або паліхромнымі выцінанкамі ўпрыгожвалі беленыя сцены жытла.

Росквіт выцінанкі прыпадае на канец ХІХ — пачатак ХХ ст. У беларускай культуры найбольш пашыраны аднаколерныя выцінанкі; часам іх рабілі ў некалькі слаёў рознага колеру. Характэрны простыя кампазіцыі на аснове геаметрычных, раслінных, зааморфных і рэдка прадметных матываў. Выцінанку шырока ўжывалі ў побыце.

Выцінанкамі ўпрыгожвалі вокны, сцены, паліцы, столь і покуць («кут»), аздаблялі абразы. Кожны год выцінанку абнаўлялі, звычайна да Вялікадня. З развіццём лёгкай прамысловасці выцінанку замяніў тэкстыль. Апошні перыяд росквіту выцінанкі прыпадае на 1940-я — 1950-я гады. Потым мастацтва выцінанкі зноў занепадае.

### Адраджэнне выцінанкі

У 1970—1980 гады адбылося адраджэнне традыцыйнага мастацтва выцінанкі. У Мінску таксама былі майстры, якія спрыялі аднаўленню гэтага віду беларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Выцінанка набыла сучаснае «гучанне», але не згубіла і традыцыйных рыс. Валянціна Слюнчанка, архітэктар рэстаўрацыйнага навукова-праектнага інстытута Міністэрства культуры БССР, стала адным з ініцыятараў адраджэння страчанай традыцыі мастацкага выразання з паперы ў Беларусі. Уключыла яе ў праграму навучання дзяцей і моладзі ў студыі мастацкай творчасці. У 1987 годзе яе вучні атрымалі дыплом першай ступені Міністэрства адукацыі БССР, калі ўпершыню прадставілі свае работы ў тэхніцы «выцінанкі» на Рэспубліканскай выстаўцы дзіцячай творчасці.

### Сучаснасць

У XXI ст. матывы і прыёмы выцінанкі пашыраны ў афармленні кніг, упаковак, паштовак і падобнага. На пачатку 1990-х гадоў калекцыя выцінанак зберагалася ў Музеі старажытнабеларускай культуры ІМЭФ АН БССР.

Асноўныя рысы выцінанкі
-----------------------

Асноўныя рысы народнай выцінанкі — сіметрыя і дэкаратыўнасць вобразаў (неад’емна высокая ступень стылізацыі, схільнасць да геаметрызацыі прарэзак і падобнага). У беларускай выцінанцы сустракаюцца восевая (люстэркавая), радыяльная і рапортная сіметрыя, а таксама спалучэнне некалькіх яе відаў. У асартыменце ажурных вырабаў з паперы — аконныя фіранкі, карункі для ўпрыгожвання паліц, бэлек столі, рамак для фотаздымкаў, ікон, дзвярных і аконных праёмаў, сурвэткі («сурвэты», «рагавічкі», «вугольнікі»), падузорнікі для ложкаў. Папяровымі або паркалёвымі разнымі карункамі аздаблялі труны на пахаванні.

Месцы знаходжання
-----------------

Месцы знаходжання традыцыйнага мастацтва выцінанкі ў Мінскай вобласці — Чэрвеньскі, Клецкі, Маладзечанскі, Любанскі раёны.

Арганізацыі, якія спрыяюць практыцы перадачы элемента
-----------------------------------------------------

Арганізацыі (няўрадавыя, грамадскія, дзяржаўныя), якія спрыяюць практыцы мастацтва выцінанкі Мінскай вобласці:

* УА «Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага»;
* Дзіцячая мастацкая школа мастацтваў Маладзечна;
* ДУ «Клецкі раённы цэнтр культуры»;
* ДУК «Любанскі раённы цэнтр культуры»;
* ДУ «Любанскі дзяржаўны музей народнай славы»;
* ДУДА «Любанская дзіцячая школа народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва»;
* ДУА «Любанскі цэнтр дзіцячай творчасці»;
* ДУА «Чэрвеньская дзіцячая школа мастацтваў».

Актуальныя сацыяльныя і культурныя функцыі
------------------------------------------

Выцінанка — выразанне з паперы — папулярна не толькі сярод дарослых, але выдатна падыходзіць і для працы з дзецьмі, якія ахвотна фантазуюць з лісткамі паперы і нажніцамі.

Каб асвоіць гэты від народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, трэба толькі жаданне і крыху цярплівасці, а з матэрыялаў нажніцы, папера і клей. У асноўным, выкарыстоўваюць белую паперу, часам — чорную і каляровую.

Выцінанкі адкрываюць вялікія творчыя магчымасці. Бо з паперы можна выразаць шмат прыгожых і карысных рэчаў: віншавальныя паштоўкі, навагоднія маскі, сняжынкі, валянцінкі і шмат іншага. На пачатку XXI ст. у выцінанцы шырока распаўсюдзіліся архітэктурныя формы, часта выразаюць храмы, а таксама тэматычныя кампазіцыі, прысвечаныя народным святам, мастацкім рамёствам, архітэктурным помнікам даўніны.

Сучасная беларуская выцінанка вылучаецца багатай і разнастайнай тэматыкай, тэхнікай выканання, арыгінальнымі дызайнерскімі рашэннямі, але заўсёды арыентуецца на традыцыйныя народныя матывы.

Маладзечанская выцінанка на сучасным этапе ёсць ідэнтыфікатарам мясцовай культуры. Мастацтву выцінанкі характэрна эстэтычна-дэкаратыўная функцыя. Традыцыя аздаблення інтэр’ераў і вокнаў на святы штогод усё болей распаўсюджваецца ў гарадах. Мала навучальных, адміністрацыйных і жылых будынкаў на вокнах якіх не ўбачыш на зімовыя святы ўпрыгожванні з выцінанак.

Важная функцыя і рэсурс турыстычна-рэкрэацыйнага развіцця. Многія турысты ў Маладзечне наведваюць Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага, дзе знаходзіцца музей-фонд дыпломных работ аддзялення дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, аглядаюць мноствам выцінанак, якімі аздоблены інтэр’еры каледжа. Мастацтва гэтага віду народнай творчасці мае і выхаваўчую функцыю. Дзеці школьнага ўзросту знаёмяцца з выцінанкай на занятках выяўленчага мастацтва і гуртках устаноў дадатковай пазашкольнай адукацыі.

Пагрозы для існавання і перадачы элемента
-----------------------------------------

Брак у сучасным жыцці побытавай неабходнасці выкарыстання выцінанкі, даступнасць разнастайных гатовых форм упрыгожвання інтэр’еру, павелічэнне колькасці форм баўлення вольнага часу ў гарадах.

Гл. таксама
-----------

* Маладзечанская школа выцінанкі

Крыніцы
-------

1. ↑  *Н.І. Буракоўская, В.А. Каспяровіч, Н.А. Сухая, В. У. Пярмінава.* Выцінанка // Даведачна-метадычнае выданне "Народныя рамёствы Міншчыны" = Даведачна-метадычнае выданне "Народныя рамёствы Міншчыны" (нявызн.) / Адказны за выпуск Р.І. Вайцяхоўская Рэдактар Н. У. Даўнаровіч Дызайн, вёрстка П.Ю. Цыбін. — Мінск: Выдавец ПУП «Радыёла-плюс», 2009. — С. 38—47. — 162 с. — (Даведачна-метадычнае выданне). — 300 экз.
2. ↑  Мастацтва выцінанкі Мінскай вобласці - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь **(нявызн.)**. *heritage.gov.by*. Праверана 13 красавіка 2024.
3. ↑  Молодечненский музыкальный колледж им. М.К.Огинского(нявызн.). *Молодечненский музыкальный колледж им. М.К.Огинского*. Праверана 13 красавіка 2024.
4. ↑
5. ↑  Клецкий Районный Центр культуры - Официальный сайт **(нявызн.)**. *kleckrck.by*. Праверана 13 красавіка 2024.
6. ↑  Государственное учреждение «Любанский музей народной славы» (руск.). *Государственное учреждение «Любанский музей народной славы»*. Праверана 13 красавіка 2024.
7. ↑  Instagram **(нявызн.)**. *www.instagram.com*. Праверана 13 красавіка 2024.

Літаратура
----------

* Выцінанка // Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя. — Мн: БелСЭ, 1989. — 575 с. іл. — C. 121.
* Выціна́нка, выстрыганка, выразанка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 182. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Дубінка В.* Выцінінкі. [Альбом] / Вячеслаў Дубінка. — Мінск: ООО Издательско-полиграфический центр, 2011. — 112 с. іл.
* *Жабінская М. П.* Выцінанка. Метадычны дапаможнік: першы год навучання / М. П. Жабінская. — Мн: Полымя, 1996. — 95 с. іл.
* *Лабачэўская В. А.* Зберагаючы самабытнасць. З гісторыі народнага мастацтва і промыслаў Беларусі. — Мінск: Беларуская навука, 1998. — 375 с. іл.
* *Лазука Б.* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. — Мн.: Беларусь, 2001. — ISBN 985-01-0124-5.
* *Сахута, Я. М.* Выцінанка // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 121, 122. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.
* *Сахута Я. М.* Выцінанкі // Народныя мастацкія рамёствы Беларусі. — Мн: Беларусь, 2001. — 168 с. іл. — С. 6—65.
* *Сахута Я. М.* Беларуская выцінанка. — Мн: Беларусь, 2008. — 230 с. іл.
* *Чырвонцава В. М.* Выцінанка. Праграма для аддзяленняў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва мастацкіх вучылішчаў. — Мн.: БелДІПК, 2001. — 20 с.
* *Чарвонцава Н. Л.* Выцінанка як з’ява духоўнай культуры беларусаў // Народнае мастацтва: мінулае і сучаснае. Матэрыялы Рэспубліканскай навукова-творчай канферэнцыі (19—20 мая 1999 года). — Мн. 2002. — С. 79—83.
* *Н.І. Буракоўская, В.А. Каспяровіч, Н.А. Сухая, В. У. Пярмінава.* Выцінанка // Даведачна-метадычнае выданне "Народныя рамёствы Міншчыны" = Даведачна-метадычнае выданне "Народныя рамёствы Міншчыны" (нявызн.) / Адказны за выпуск Р.І. Вайцяхоўская Рэдактар Н. У. Даўнаровіч Дызайн, вёрстка П.Ю. Цыбін. — Мінск: Выдавец ПУП «Радыёла-плюс», 2009. — С. 38—47. — 162 с. — (Даведачна-метадычнае выданне). — 300 экз.

украінская мова
* *Вербицька З. В. Калашник Н. М.* Витинанки. Образотворче мистецтво / З. В. Вербицька, Н. М. Калашник. — Тернопіль: Підручники і посібники, 2009. — 112 с. іл.
* *Калініченко Н.* Мистецтво польської витинанки / Наталя Калініченко // Народна творчість та етнографія. — 2004. — № 4. — С. 121—123.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Выцінанка

| ⛭Беларускае народнае мастацтва |
| --- |
| Кераміка | 

|  |
| --- |
| 
* Бабінавіцкая
* Бабруйская
* Бешанковіцкая ‎
* Благаўская
* Віцебская
* Гарадоцкая
* Гарадоцкая (Глускі раён)
* ‎Гараднянская
* Глыбоцкая‎
* Дарасінская ‎
* ‎Дзісенская
* Дубровенская
* Івянецкая
* Копыская
* Крэўская
* Крычаўская
* Магілёўская
* Мазырская
* Мсціслаўская
* Пагост-загародская
* Падняпроўская
* ‎Палеская
* ‎Пружанская
* ‎Ракаўская

 |
| Кафля | 
* ‎Мазырская
* ‎Магілёўская
* Мсціслаўская
* ‎Гальшанская
* ‎Гродзенская
* ‎Зэльвенская

 |

 | Выраб з саломкі. Беларуска |
| Разьба | 
* Беларуская рэзь‎
* Веткаўская разьба‎
* Магілёўская разьба
* Сожская скань

 |
| Мэбля | 

|  |  |
| --- | --- |
| Куфры | 
* Агоўскія
* Давыд-Гарадоцкія
* Лідскія

 |

 |
| Скульптура | 
* Абразкі каменныя
* Беларускія народныя крыжы

 |
| Шкло | 
* Мазырскае
* Мсціслаўскае
* Налібоцкае
* Урэцкае

 |
| Салома | 

|  |
| --- |
| 
* Аплікацыя саломкай
* Рухаўскія дываны

 |
| Саломапляценне | 
* Саламяныя павукі
* Саламяны капялюш

 |

 |
| Ткацтва | 

|  |  |
| --- | --- |
| Народнае ткацтва | 
* Ажурнае
* Бранае
* Выбарнае
* Двухасноўнае
* Двухнітовае
* Верхнядзвінскае
* Гродзенскае
* Капыльскае
* Слуцкае

 |
| Ручнікі | 
* Дубровенскія
* Капыльска-Клецкія
* Кіраўскія
* Магілёўскія
* Мотальскія
* Калінкавіцкія
* Віцебскія
* Буда-Кашалёўскія
* Неглюбскія
* Ляхавіцкія

 |
| Дываны | 
* Падвойныя

 |
| Шпалеры | 
* Карэліцкія

 |
| Паясы | 
* Кунтушовыя
	+ Слуцкія

 |

 |
| Вышыўка | 
* Гладдзю
* Крыжыкам
* Процягам

 |
| ✯ Адзенне | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Строі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Заходняе Палессе | 
* Дамачаўскі
* Кобрынскі
* Мотальскі
* Маларыцкі
* Пінска-Івацэвіцкі

 |
| Усходняе Палессе | 
* Брагінскі строй
* Давыд-Гарадоцка-Тураўскі
* Ельска-Нараўлянскі
* Калінкавіцкі
* Турава-Мазырскі

 |
| Падняпроўе | 
* Буда-Кашалёўскі
* Быхаўскі
* Магілёўскі
* Мсціслаўска-Клімавіцкі
* Краснапольскі
* Неглюбскі

 |
| Цэнтральная Беларусь | 
* Капыльска-Клецкі
* Ляхавіцкі
* Пухавіцкі
* Слуцкі

 |
| Панямонне | 
* Ваўкавыска-Камянецкі
* Навагрудскі

 |
| Віленшчына | Вілейскі |
| Паазер’е (Падзвінне) | 
* Дзісенскі
* Дубровенскі
* Лепельскі
* Расонскі
* Смаленскі

 |

 |

 |
| Рознае | 
* Агоўская размалёўка
* Батлейка
* Выцінанка
* Маляваныя дываны
* Кавальства
* Набіванка
* Пісанка
* Беларускі народны роспіс на шкле
* Беларуская народная цацка
* Цікетка

 |