У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Міхала Арханёла.

**Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак** (літ.: Švento Mykolo bažnyčia) — рымска-каталіцкі культавы комплекс у Вільнюсе. Размешчаны ў Старым горадзе, паблізу ансамбля касцёлаў бернардзінцаў і Святой Ганны, на процілеглым боку вуліцы Майронё (Майроніса) каля скрыжавання вуліц Бярнардзіну (Бернардзінскай) і Андрыуса Волана (Андрэя Волана), па адрасе вуліца Швянта Мікала (Святога Мікалая), 9 (Šv. Mykolo g. 9). Ансамбль манастыра, які ўключае будынкі касцёла, кляштара і яго гаспадарчых пабудоў, агароджу, браму са званіцай і рэшткі галерэі, уключаны ў Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі і ахоўваецца дзяржавай як аб’ект нацыянальнага значэння (код 764). Цяпер у храме размяшчаецца Музей царкоўнай спадчыны.

Гісторыя
--------

Кляштар бернардынак быў заснаваны ў 1495 годзе дачкой віленскага ваяводы Ганнай Аляхновіч, якая стала ігуменняй. Знаходзіўся на Зарэччы, за ракой Віленкай (манашкі называліся бернардзінкі зарэцкія, або кларыскі). Свайго касцёла манашкі не мелі, карысталіся бернардзінскім.

### Фундацыя касцёла святога Міхала і перанос кляштара

Распаўсюджана паданне, што Леў Сапега, які ў 1594 годзе набыў у Валовічаў кавалак зямлі з палацам (насупраць касцёла Святой Ганны і бернардзінскага касцёла), 

> праз акно назіраў за манашкамі з Зарэчча, якія са свайго беднага і сціплага кляштара, па шчыкалатку ў гразі і штурхаючыся з мінакамі, пад дажджом ішлі праз мост на службу ў бернардзінскі касцёл. Гетман злітаваўся над беднымі манашкамі, бачачы, якія прыкрасці ім даводзіцца цярпець, ходзячы па некалькі разоў на дзень у чужую царкву, і неўзабаве задумаў высакародна дапамагчы ім, пабудаваўшы жаночы кляштар з касцёлам.
> 
> 

У 1594—1596 гадах Леў Сапега перарабіў свой палац пад кляштар, дакупіў некалькі дамоў і пляцаў і заснаваў касцёл св. Міхала Арханёла. У сваім прывілеі (1 кастрычніка 1599 года, віленскі капітул) канцлер запісаў:

> А значыць, да гонару і хвалы Усемагутнага Бога, Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Усіх Святых, на маёй уласнай зямлі, месцы і плошчы ў горадзе Вільні на рацэ Віленка побач з касцёлам і кляштарам бернардзінцаў св. Францішка абсервантаў, на вуліцы Зарэчнай, я пабудаваў мураваны з цэглы касцёл каталіцкага веравызнання пад тытулам св. Міхала Арханёла, пры гэтым касцёле таксама кляштар манашак рэфармаваных Св. Францыска, трэцяга правіла, за свой уласны кошт, з мноствам упрыгожванняў, золатам, срэбрай і вопраткай я забяспечыў, упрыгожыў, з розумам і прадпрымальнасцю, каб зрабіць вечную і незваротную аснову з маіх уласных дабротаў для жыцця і адзення 24 манашак у гэтым кляштары.
> 
> 

Адзінаю ўмоваю фундацыі было маленне за караля, сенат, усю краіну і за сям’ю фундатара. На пражыццё і адзенне 24 манашак Сапега запісаў мястэчкі Стары Лепель, Белы (Новы) Лепель з вёскамі Стаі, Лепль, а таксама Бела, Бароўна, Залессе, Слабада, Зорніца, Зежлін, Пелевіж у Полацкім ваяводстве і Кежы ў Віленскім. 29 красавіка 1596 года бернардзінкі з працэсіяй перайшлі з Зарэчча ў новы кляштар. Канцлер падараваў у галоўны алтар касцёла старажытны абраз Маці Божай («Мадонна Сапегаў»). Дзякуючы шчодрасці Сапегаў кляштар лічыўся адным з самых багатых кляштараў кларысак у свеце.

Мадонна Сапегаў
Хоць кляштар быў зафундаваны для 24 манашак, часам іх колькасць дахадзіла да 30-ці.

На фасадзе касцёла пазначаны 1625 год, але кансекрацыя адбылася 8 верасня 1629 года.

У 1633 памёр фундатар касцёла і кляштара Леў Сапегі, ён загадзя пабудаваў пад прэзбітэрыем прасторны склеп для сябе і сваёй сям’і, дзе хацеў быць пахаваным. Воля нябожчыка была ўрачыста выканана і 21 ліпеня адбылося пышнае пахаванне знакамітага канцлера ў прысутнасці караля Уладзіслава IV, саноўнікаў, войска, прадстаўнікоў духоўных ордэнаў і незлічоных натоўпаў народу. Знутры царква была пакрыта паліяй, а ўнутры быў размешчаны катафалк, які ззяў тысячамі свечак і лампадаў і ўпрыгожаны эмблемамі, гербамі і надпісамі. Цела Сапегі паклалі на катафалк у бляшаную труну, пакрытую срэбранымі лістамі з гербам Сапегаў. Унізе ляжала гетманская булава, загорнутая ў крэп.

Касцёл стаў пахавальняй для Льва Сапегі, яго жонак Дароты Фірлей і Альжбеты Радзівіл, сыноў Крыштофа і Яна Станіслава, а таксама іншых прадстаўнікоў роду Сапегаў, іх жонак і дзяцей.

### Канфлікт з кальвінскім зборам (1639—1640)

Насупраць касцёла св. Міхала ў першай палове XVII стагоддзя быў кальвінскі збор, іх школа, некалькі дамоў, дзе жылі пастары і некалькі іншых кальвіністаў. Такое суседства нараджала шмат канфліктаў з манашкамі. Паводле сведчанняў манашак, пададзеных у 1639 і 1640 гадах, кальвіністы спрабавалі крыкамі сарваць набажэнствы, якія праводзіліся ў касцёле св. Міхала або малітву цішыні ў кляштары. Акрамя таго, часта былі такія крыкі і словы, «што ні прамовяць сумленныя вусны, ні вушы сур’ёзнага сената не могуць пачуць без жаху». Акрамя таго, падчас каталіцкіх рэлігійных абрадаў кальвіністы вывешвалі пратэстанцкія харугві на сваім зборы. Магчыма, некаторыя з гэтых фактаў маглі мець месца, паколькі манашкі перанеслі свае келлі на другі бок кляштара, манастырскія вокны прама насупраць збора замураваны, а сцены вакол кляштара бернардзінак узведзены вышэй.

4 кастрычніка 1639 года нейкі Пякарскі са сваім слугой Родзевічам, будучы нападпітку, пачалі страляць з лука ў бок касцёла св. Міхала і манастыр. Адна страла ўваткнулася ў выяву св. Рафала на фасадзе касцёла, іншыя патрапілі ў сад і напалохалі манашак, якія маліліся і шпацыравалі.

Ян Булгак. Касцёл Святога Міхала. 1917 год.
Гэта выклікала рэакцыю з боку студэнтаў-езуітаў, а таксама радыкальных элементаў з гарадскога плебсу. На наступны дзень яны напалі на кальвінскі збор і прылеглую да яго школу і шпіталь. Евангелісты, аднак, з дапамогай пехоты віленскага ваяводы, здолелі адстаяць збор. Аднак зламыснікі знішчылі дах школы (кідаючы ў яго камяні), а таксама ўварваліся ў шпіталь, разбурыўшы яго абсталяванне і пазбівалі там людзей. 6 кастрычніка для абароны збора прыйшлося выкарыстоўваць агнястрэльную зброю. Падчас перастрэлкі загінулі двое католікаў, сакрыстыян касцёла св. Яна Анджэй Клачковіч, а таксама жабрак Якуб. Рэктара кальвінскай школы Ежы Гартліба, двойчы збівалі і скідвалі ў раку Вілейку. Таксама студэнты-іезуіты напалі на суседнюю камяніцу, якая належала французскаму пратэстанту, гандляру Якабу Дэзау і, зламаўшы браму, нарабавалі ў ёй дабро.

Разбіральніцтвы па гэтых замешках доўга цягнуліся, была створана асобная камісія, якая збірала сведчанні бакоў. Урэшцэ справа дайшла да Сената і мела сумныя наступствы для кальвіністаў. Дэкрэтам ад 25 чэрвеня 1640 года Уладзіслаў IV загадаў перанесці кальвінскі збор за гарадскі вал, каб у будучым прадухіліць спрэчкі і бойкі з-за блізкасці касцёла да кальвінскага збору і школы.

Гэты канфлікт стаў сюжэтам дэбютнай гістарычнай аповесці Юзафа Крашэўскага «*Касцёл Святога Міхала ў Вільні*» (першая публікацыя — 1833).

### Кляштар падчас расійскай акупацыі Вільні (1655)

Ян Булгак. Касцёл Святога Міхала і кляштар бернардынак.
Касцёл і кляштар моцна пацярпелі ў 1655 годзе падчас маскоўскай вайны. Яшчэ да таго, як непрыяцель захапіў Вільню, манашкі па загаду біскупа пакінулі горад і схаваліся на Падляшшы, у Юхнавіцах, але перад гэтым схавалі ў садзе больш каштоўныя рэчы — срэбра, посуд і прылады. У кляштары засталіся толькі настаяцельніца Дарота Сядлешчынская і пара манашак. Калі 10 жніўня 40 000 казакоў на чале з Залатарэнкам увайшлі ў Вільню, яны ўчынілі страшэнную бойню; потым, разрабаваўшы горад, спалілі яго. Частка жыхароў хавалася ў касцёлах — св. Міхала і бернардынаў, але і тут казакі іх забілі. Паводле тагачаснай бернардзінскай хронікі, загінула тады больш за 10 тысяч чалавек. Жорсткім спосабам была забітая настаяцельніца кляштара Дарота Сядлешчынская. Яе труп, які добра захаваўся, дагэтуль знаходзіцца ў склепе касцёла св. Міхала. Непрыяцель знайшоў і забраў частку схаваных манашкамі скарбаў і цалкам разрабаваў касцёл, але не крануў цудатворны вобраз Маці Божай, потым разрабаваў склеп, забраў каштоўную труну Льва Сапегі і абабраў трупы яго і яго сваякоў, якія цягнулі па вуліцах.

Пажар спустошыў горад, не пашкадаваў кляштара і касцёла св. Міхала і моцна пашкодзіў іх, так што калі манашкі вярнуліся ў горад пасля адступлення ворага, то знайшлі кляштар у поўным разбурэнні.

Настаяцельніца Канстанцыя Сакалінская знайшла труп Льва Сапегі, кінуты і распрануты, і, апрануўшы яго ў манаскі габіт, вярнула ў склеп і паклала ў дубовую труну. Таксама былі сабраны косці іншых прадстаўнікоў дому Сапегаў, якія былі змешчаны ў адну вялікую труну.

Становішча манашак, калі яны вярнуліся ў Вільню пасля адыходу маскоўскага войска, было адчайным, бо яны не мелі ні прытулку, ні сродкаў, каб аднавіць разбураны касцёл і кляштар. Але знайшлі дабрадзея ў асобе віленскага ваяводы і гетмана вялікага літоўскага Паўла Яна Сапегі, які прыпісваў усе свае перамогі апецы «Мадонны Сапегаў», у 1661 годзе ён амаль нанова адбудаваў і вялікім коштам упрыгожыў касцёл і кляштар, а Казімір Леў Сапега пакінуў завяшчаннем касцёлу св. Міхала дарагія тканіны і залаты посуд.

13 лютага 1670 года камісія біскупа прызнала абраз Маці Божай цудатворным, каранацыя яго адбылася 8 верасня 1750 года (цяпер знаходзіцца ў архікафедральным касцёле).

### Кляштар бернардзінак і касцёл святога Міхала ў XVIII—XX стагоддзях

У 1737 годзе касцёл св. Міхала абрабаваў вартаўнік касцёла св. Ганны, нейкі Бартламей. Ён скраў залатыя паціны, сярэбраныя воты, залатую ружу, прысланую Эльжбеце Сапезе Кліментам VII, сарваў перлы з арнату і інш. і прадаў усё гэта яўрэйскім гандлярам. Схоплены, ён ва ўсім прызнаўся і быў павешаны на плошчы. Яўрэйскіх гандляроў прысудзілі вярнуць усё скрадзенае, а таксама выплаціць штрафы.

Для пабудовы званіцы па хадайніцтву манашкам было дазволена выкарыстаць цэглу з разбуранай сцяны мураванай праваслаўнай царквы, якая знаходзілася побач з былым кальвінскім зборам.

У 1812 годзе падчас нашэсця французаў кляштар і касцёл амаль не пацярпелі, але патрабавалі рамонту. Апошні раз яны былі рэканструяваны ў 1828 годзе.

Колькасць манашак у манастыры не заўсёды была аднолькавай і вагалася ад 10 да 30 чалавек, а ў 1813 годзе іх было 33.

23 студзеня 1885 года кляштар быў закрыты, а манашкі пераведзены ў кляштар бенедыкцінак пры касцёле св. Кацярыны. Паколькі пробашча не было каму ўтрымліваць, той звярнуўся да капітула, які, аднак, не згадзіўся плаціць за ўтрыманне касцёла і пробашча. Тады, у 1888 годзе, на загад віленскага генерал-губернатара, касцёл святога Міхала быў закрыты. Абраз «Мадонны Сапегаў» быў перанесены ў касцёл бернардзінаў.

Ян Булгак. Касцёл Святога Міхала і кляштар бернардынак. 1938 год.
Кляштар быў ператвораны ў пансіён і сталоўку для бедных старых.

Княгіня Севярына Сапежына, якая пражывала ў Галіцыі, у 1902 годзе дамовілася з расійскімі ўладамі, каб касцёл св. Міхала, як радавую капліцу-пахавальню, вярнулі Сапегам, якія абавязаліся яе рамантаваць і ўтрымліваць за ўласныя сродкі. Рэстаўрацыйныя работы вёў горадабудаўнік Вацлаў Міхневіч пад кіраўніцтвам Зыгмунта Гендэля з Кракава.

Пасля Першай сусветнай вайны касцёл быў наноў асвечаны, у 1921 годзе ў кляштар вярнуліся бернардынкі.

У сярэдзіне 1930-х гадоў у гэтым касцёле, як спаведнік сясцёр, служыў ксёндз Міхал Сапоцька. Дзякуючы яго намаганням менавіта ў гэтым храме абраз Міласэрнага Езуса быў выстаўлены для публічнага ўшанавання. Сёння на гэтым месцы знаходзіцца копія карціны.

У гады нацысцкай акупацыі ў касцёле Св. Міхала служыў Адам Станкевіч, які праводзіў тут службы на беларускай мове. Таксама тут у 1944 годзе былі схаваны самыя каштоўныя рэчы з калекцыі Віленскага беларускага музея: 

> Ператранспартаваць скрыні ў касьцёл было нялёгкай справай, але калектыў музэю прылажыў усе свае сілы, і гэта было зроблена. Мы радаваліся, што зрабілі вялікую патрыятычную справу. Радаваліся, што частку экспанатаў здалі ў апеку крыштальнай чэснасьці чалавека, выдатнага беларускага грамадскага дзеяча кс. Адама Станкевіча, які быў у гэты час адміністратарам касьцёла сьв. Міхала.
> 
> 

У 1948 годзе касцёл быў наноў закрыты. У 1956 годзе тут быў створаны Музей архітэктуры. Пасля 1990 года будынак быў вернуты каталіцкай царкве і ў 2009 годзе тут адкрыты Музей царкоўнай спадчыны.

Вонкавы выгляд
--------------

Касцёл пабудаваны ў рэнесансавым стылі з элементамі готыкі.

Звонку аточаны мураванымі сценамі, гэта быў першы жаночы кляштар закрытага тыпу ў Літве.

Фасад падзелены масіўнымі пілястрамі класічнай формы, увенчаны актаганальнымі вежамі. Уверсе фасада знаходзіцца манаграма імя Ісуса, да папулярызацыі якой заклікаў Бернардзін Сіенскі. У трох нішах фасада знахадзіліся выявы трох архіаёналаў, зараз яны амаль не бачныя.

Інтэр’ер
--------

Інтэр’ер
Храм аднанефавы, прамавугольны ў плане, унутраная прастора разбіваецца моцнымі пілястрамі, якія выходзяць са сцен. Да нашых дзён захавалася прыгожая аўтэнтычная дэкарацыя цыліндрычнага скляпення, на распалубках аздобленага ляпнымі ўзорамі: антычнымі і рэнесанснымі расліннымі арнаментамі, у цэнтры якога знаходзіцца герб Льва Сапегі з ініцыяламі.

**Галоўны алтар** створаны нямецкім разбяром у XVII стагоддзі, выкананы з каляровага мармуру ў стылі позняга рэнесансу. Трохузроўнева структура алтара прадстаўляе ідэю Святой Троіцы, у ніжняй частцы абраз Укрыжаванага Хрыста, вышэй над ім — Бог Айцец, у самай верхняй частцы — Святы Дух у форме голуба. Кампазіцыя належыць да іканаграфічнага тыпу «Трон Міласэрнасці», які сцвярджае, што ў фінальнай кульмінацыі збаўлення чалавецтва бярэ ўдзел уся Святая Троіца. Па баках галоўнага алтара размешчаны абразы Святога Міхала Арханёла (патрона касцёла) і Святога Гаўрыіла Арханёла.

Да сярэдзіны XX стагоддзя ў касцёле апроч вялікага мармуровага алтара былі яшчэ чатыры бакавыя алтары, выкананыя ў першай палове XVIII стагоддзя, у стылістыцы ракако са штучнага мармуру (stucco lustro).

Абразы з некаторых бакавых алтароў захаваліся да нашых дзён і размешчаны на сценах касцёла — Святога Міхала Арханёла (XVII стагоддзе) і Святой Клары (1775). Таксама ў бакавым алтары раней знаходзіўся знакаміты абраз «Мадонна Сапегаў».

Да нашага часу не захаваліся дубовы разбяны амвон і і арган.

### Надмагіллі (эпітафіі) Сапегаў

Надмагілле Льва Сапегі і яго жонак
Самае знакамітае надмагілле — гэта групавое **мармуровае надмагілле Льва Сапегі** і яго першай жонкі Дароты з Фірлеяў (пам. 1591) і другой жонкі Эльжбеты з Радзівілаў (пам. 1611). На верхняй частцы размешчана постаць Хрыста, які паўстаў з мёртвых, пад ёю рэльеф з салдатамі, якія спяць. Па абодвух баках рэльефа пра нябесную апеку нагадваюць скульптуры двух святых-патронак абедзвюх жонак — Святой Елізаветы і Святой Дароты. Крыху ніжэй — алегарычныя персаніфікацыя хрысціянскіх цнот — Веры і Надзеі. Надмагілле было выканана ў другой чвэрці XVII стагоддзя.

З іншага боку ўваходу ў неф знаходзіцца манументальны **надмагільны помнік Тэадоры Крыстыны з Тарноўскіх Сапегі** (пам. 1652), жонкі Казіміра Льва Сапегі. Бела мармуровы бюст прадстаўляе маладую жанчыну са старанна пераданымі дэталямі ўбрання і прычоскі. Аўтарам гэтага помніка лічаць Джаванні Баціста Джызлені, а стварэнне бюста прыпісваюць скульптару Франчэска дэ Росі. Надмагільны помнік аздоблены гербамі роду Тарноўскіх.

**Надмагільны помнік Яна Станіслава Сапегі** (пам. 1635) валодае досыць рэдкай структурай, ён укампанаваны ў партал дзвярэй, што вядуць у сакрыстыю. Такая кампазіцыя рэдка сустракаецца ў Цэнтральна-Усходняй Еўропе, і прыкладам для пераймання маглі паслужыць італьянскія помнік. Партал сімвалізуе пераход са света жывых у свет памёрлых. На саркафагу раней знаходзіўся мармуровы бюст Яна Станіслава, які знік у савецкія часы.

**Надмагільны помнік Крыштафа Сапегі** (пам. 1631), рана памёрлага сына Льва Сапегі, выканаў хтосьці з італьянскіх майстраў, якія працавалі ў Вільні ў першай палове XVII стагоддзя, праўдападобна Канстанціна ці Джакоба Тэнкала. Гэты помнік вызначаецца гарманічным стылем і майстэрствам кампазіцыі, бюставы партрэт маладзёна добра перадае індывідуальныя рысы.

Зноскі
------

1. ↑  Vilniaus bernardinių vienuolyno statinių ansamblis (літ.)(недаступная спасылка). *Kultūros vertybių registras*.  Kultūros paveldo departamentas prie Kultūros ministerijos. Архівавана з першакрыніцы 19 лістапада 2016. Праверана 3 снежня 2017.
2. ↑  Šv. Mykolo bažnyčia (літ.)(недаступная спасылка). *Bažnytinio paveldo muziejus*.  Bažnytinio paveldo muziejus (26 ліпеня 2015). Архівавана з першакрыніцы 23 лістапада 2017. Праверана 21 лістапада 2017.
3. ↑  *Акты Виленской археографической комиссии: Том XX. Акты, касающиеся города Вильны*. Вильна, 1893. С. 92.
4. 1 2 3 4 5 6  Zahorski, Władysław. *Kościół św. Michała i klasztory panien Bernardynek w Wilnie.* Petersburg : nakładem «Kwartalnika Litewskiego», 1911.
5. ↑  Kempa Tomasz. *Konflikty wyznaniowe w Wilnie od początku reformacji do końca XVII wieku.* Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2016. s. 606—632.
6. ↑  Wisner Henrzk. Likwidacja zboru ewangelickiego w Wilnie (1639—1646) Z dziejów walki z inaczej wierzącymi // *Odrodzenie i Reformacja w Polsce*, XXXVII 1993.
7. ↑  Augystyniak Urszula. Jeszcze raz w sprawie tumultu wileńskiego 1639 i jego następstwach // *Odrodzenie i Reformacja w Polsce*, L 2006.
8. ↑  Kosmanowa Bogumiła. Sprawa wileńskiego kościoła św. Michała (wizja J. I. Kraszewskiego a rzeczywistość historyczna) // *Odrodzenie i Reformacja w Polsce*, XL 1996.
9. 1 2  Vaišvilaitė Irena. *Walks in Cristian Vilnius*. — Vilnius: Baltos Lankos, 2022. P. 202—211.
10. ↑  Луцкевіч Лявон. *Вандроўкі па Вільні.* — Вільня, 1998. — С. 32.
11. ↑  Луцкевіч Лявон. З успамінаў Янкі Шутовіча. *Спадчына*, 1995, № 1, с. 37.
12. ↑  *Muzeum Dziedzictwa Sakralnego. Przewodnik.* — Wilno, 2010.

Літаратура
----------

* Віленскі кляштар бернардзінак // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільнюс)