**Уро́цлаў**, **Вро́цлаў** (польск.: Wrocław; колішні **Брэслау**, ням.: Breslau) — сталіца Сілезіі, горад на правах павета, адзін з самых буйных (чацвёрты па насельніцтве ў Польшчы пасля Варшавы, Лодзі і Кракава) і самых старых гарадоў Польшчы, размешчаны на абодвух берагах сярэдняга цячэння Одры, на Сілезскай нізіне. Насельніцтва — 632 тыс. чал. (паводле даных 2014 года).

Адлегласць па прамой паміж гарадамі Уроцлаў — Мінск 756 км, да Варшавы — 298 км.

Праз горад працякае 5 рэк: Одра і 4 яе прытокі. Да Другой сусветнай вайны ў горадзе было 303 моста, цяпер іх засталося каля 220.

У наш час Уроцлаў з’яўляецца сталіцай Ніжнесілезскага ваяводства, і цэнтрам Урацлаўскага павета (не ўваходзіць у яго склад). Уроцлаў складаецца з пяці раёнаў: Псе Поле, Сьрудмесце, Старэ Мяста, Кжыкі, Фабрычна.

Культурная сталіца Еўропы 2016 года.

У горадзе праходзілі Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012 года і Сусветныя гульні 2017 года.

Гісторыя
--------

Breslau
Рэгіён Сілезія, у якім знаходзіцца **горад Уроцлаў**, упершыню быў згаданы Тацытам у 98 і Пталамеем у 150 годзе ў яго працы Magna Germania. У IV — пачатку V стагоддзі ў наваколлях Уроцлава рассялілася адно з плямёнаў вандалаў — сілінгі, адкуль, верагодна, Сілезія атрымала сваю назву. Назва *Ворціцлава* і *Враціслава* з’явілася каля 900 года як назва славянскага паселішча. Да 990 года Уроцлаў і ўся Сілезія былі заваяваны польскім герцагам з дынастыі Пястаў Мешкам I. У 1000 годзе яго сын Баляслаў Адважны заснаваў біскупства Уроцлаў.

1562
Паводле яго загаду быў пабудаваны замак на Саборскім востраве, прыкладна на месцы сённяшняй царквы Марціна. Усярэдзіне замка пабудавалі сабор. У акрузе замка ўтварыўся маленькі горад, у якім жыла каля 1000 чалавек.

Пасля смерці Баляслава ў 1138 годзе Уроцлаў стаў сталіцай польскага (да 1201 г.) княства Сілезія. Трохі пазней на паўднёвым беразе ракі, на месцы сённяшняга ўніверсітэта, пасяліліся першыя нямецкія пасяленцы. Там яны пабудавалі новы горад, які ў 1259 г. стаў сталіцай незалежнага герцагства Сілезія.

У час нашэсця манголаў Уроцлаў у 1241 годзе быў узяты імі і разбураны. Адноўлены горад у 1261 годзе атрымаў магдэбургскае гарадское права.

### У складзе Прусіі і Германіі

Пасля Вайны за аўстрыйскую спадчыну ў 1741 годзе Брэслау далучаны да Прусіі (Аўстрыя адмовілася ад правоў на яго толькі ў 1764 годзе). Падчас напалеонаўскіх войнаў Брэслау стаў адным з цэнтраў патрыятычнага руху, тут збіраўся Лютцаўскі добраахвотніцкі корпус, а кароль Фрыдрых Вільгельм III абвясціў вайну Францыі ў 1813 годзе.

Ратуша, 1900
У XIX стагоддзі ўзмацнілася прамысловае значэнне Брэслау, як і Сілезіі ў цэлым; горад стаў тэкстыльнай сталіцай Германіі і важным чыгуначным вузлом. Актыўным быў сацыялістычны рух. З 1871 года — у складзе Германскай імперыі, пераважная большасць насельніцтва — немцы (з 471 тысяч насельніцтва ў 1904 годзе было толькі 20 тыс. яўрэяў і 6 тыс. палякаў). У Веймарскай рэспубліцы горад стаў адміністрацыйным цэнтрам новай правінцыі Ніжняя Сілезія (1919).

У нацысцкі перыяд (з 1933) быў зменены герб горада (літара W была палічана «занадта славянскай»), а шматлікія прыгарады і раёны, якія насілі славянскія назвы, пераназваны. Польская і чэшская меншасці пераследваліся і часткова дэпартаваліся ў канцлагеры.

### Другая сусветная вайна

Асноўны артыкул: **Аблога Брэслау, 1945**
Брэслау стаў адным з нешматлікіх гарадоў, якія аказалі моцнае супраціўленне наступаючым часцям Чырвонай арміі ўвесну 1945 года.

З пачатку сакавіка, пад уплывам першых няўдач, Чырвоная армія змяніла тактыку і занялася паступовым прыгнечаннем апорных пунктаў агнём артылерыі па квадратах і ўжываннем тактыкі выдушвання праціўніка ў цэнтр горада з выкарыстаннем штурмавых груп пры падтрымцы сапёрных падраздзяленняў. У якасці адборных штурмавых чацей былі ўведзены ў бой тры батальёны марской пяхоты Чырванасцяжнага Балтыйскага флоту. Агнём артылерыі была выведзена з ладу пасадачная паласа на Кайзерштрасэ. Была паўторана спроба будаўніцтва новага аэрадрома ў цэнтры горада, але яна была паспяхова перарвана дзеяннямі савецкай артылерыі і штурмавой авіяцыяй. Нямецкія войскі аказвалі лютае супраціўленне, з баямі пакідаючы дом за домам, аднак лёс горада ўжо быў вырашаны.

4 мая 1945 года натхніцель абароны Брэслау гаўляйтар Карл Ханке быў эвакуіраваны з горада самалётам «Fieseler Fi.156 Storch», каб заняць пасаду рэйхсфюрара СС замест знятага з яе Гімлера. Праз тыдзень ён згінуў без весткі ў раёне Прагі.

6 мая кашталян Брэслау, генерал пяхоты Герман Ніхаф, падпісаў акт аб капітуляцыі.

Страты ў жывой сіле вермахта склалі 7000 чалавек, страты Чырвонай арміі — 9000 чалавек. Больш за 2/3 гарадскіх пабудоў былі разбураны. Пазней цэгла разбураных будынкаў пайшла на аднаўленне Варшаўскага барбакана.

Страты грамадзянскага насельніцтва склалі каля 80 000 чалавек, уключаючы фольксштурм і падраздзяленні гітлерюгенда. 9 мая горад афіцыйна перайшоў пад польскае адміністрацыйнае кіраванне.

Клімат
------

Ва Уроцлаве умерана-кантынентальны клімат з мяккай зімой і цёплым летам. Нягледзячы на ўмеранасць клімату, ва Уроцлаве зімой магчымыя моцныя маразы (да −30 °C) і цяпло да +20 °C, летам — спякота за 37 °C і начная прахалода да нуля градусаў.

| **Клімат Уроцлава (норма 1981?2010)** |
| --- |
| Паказчык | Сту | Лют | Сак | Кра | Май | Чэр | Ліп | Жні | Вер | Кас | Ліс | Сне | Год |
| Абсалютны максімум, °C | 15,3 | 19,7 | 25,0 | 30,0 | 32,4 | 34,5 | 37,1 | 37,4 | 32,0 | 26,6 | 22,0 | 15,3 | 37,4 |
| Сярэдні максімум, °C | 2,4 | 3,9 | 8,4 | 14,4 | 19,6 | 22,2 | 24,6 | 24,3 | 19,3 | 14,0 | 7,4 | 3,2 | 13,6 |
| Сярэдняя тэмпература, °C | −0,7 | 0,5 | 3,9 | 8,9 | 14,1 | 16,8 | 18,9 | 18,5 | 13,9 | 9,3 | 4,0 | 0,4 | 9,0 |
| Сярэдні мінімум, °C | −4,2 | −3,5 | −0,4 | 3,2 | 7,9 | 11,2 | 13,1 | 12,5 | 8,9 | 4,7 | 0,4 | −2,7 | 4,3 |
| Абсалютны мінімум, °C | −30 | −27,2 | −23,9 | −8 | −3 | 0,0 | 1,3 | 1,5 | −2 | −9,3 | −18,2 | −21,7 | −30 |
| Норма ападкаў, мм | 27 | 25 | 32 | 33 | 59 | 71 | 81 | 67 | 47 | 32 | 35 | 32 | 541 |
| *Крыніца: «Надвор'е і клімат»* |

Транспарт
---------

Трамвай Moderus Beta
Праз Уроцлаў праходзяць трасы E261, E67, E40. Структура сеткі гарадскіх дарог моцна арыентавана на цэнтр горада, мае прамяністы выгляд. Да канца XX стагоддзя сума даўжынь усіх мастоў складала 2500 метраў. З 1980-х гадоў паступова будуецца кальцавая дарога вакол цэнтра. На сённяшні дзень на тэрыторыі горада адбываюцца велізарныя пабудовы новых трас, якія павінны вызваліць горад ад затораў.

Эканоміка
---------

На ўроцлаўскіх прадпрыемствах вырабляюцца аўтобусы, вагоны, электратэхніка, хімічныя вырабы. У апошнія гады дынамічна развіваецца сектар IT, таксама шмат замежных прадпрыемстваў (Siemens, LG (LG Philips + 6 podwykonawców + LG Electronics), Volvo, HP, QAD, Bombardier Transportation, Whirpool, 3M, Bosch, Wabco, Fagor etc.). Siemens, дарэчы, пераносіць свой інфармацыйны цэнтр ва Уроцлаў. Вялікае фармацэўтычнае асяроддзе: US Pharmacia, Hasco-Lek, Galena, 3M, Labor, S-Lab, Herbapol.

Турызм
------

* Плошча РынакПлошча Рынак
* Зала СтагоддзяЗала Стагоддзя
* Манументальная «Рацлавіцкая панарама»Манументальная «Рацлавіцкая панарама»
* Музей гісторыі, Уроцлаўскі ўніверсітэтМузей гісторыі, Уроцлаўскі ўніверсітэт
* ЗаапаркЗаапарк

Вядомыя асобы
-------------

* Крысціян Гофман фон Гофмансвальдау
* Дзітрых Банхёфер
* Ота Клемперэр
* Леапольд Кні
* Джорджа Андраевіч-Кун
* Марцін Гейдэнгайн
* Агата Зубель (нар. 1978) — польская кампазітар і спявачка.
* Юліус Сакс
* Ангелюс Сілезіус
* Барталамей Стробель (1591 — пасля 1650) — сілезскі мастак эпохі барока.

### Лаўрэаты нобелеўскай прэміі

* Тэадор Момзен (1902)
* Філіп Эдуард Антон фон Ленард (1905)
* Эдуард Бухнер (1907)
* Паўль Эрліх (1908)
* Герхарт Гаўптман (1912)
* Фрыц Габер (1918)
* Фрыдрых Бергіус (1931)
* Ота Штэрн (1943)
* Макс Борн (1954)
* Райнгард Зельтэн (1994)

Гл. таксама
-----------

* Зала Стагоддзя
* Уроцлаўскі сабор
* Уроцлаўскія гномы

Зноскі
------

1. ↑  Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r. stan na 31.03.2014.  Архівавана 26 снежня 2018.
2. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 236-2010 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Рэспублікі Польшча на беларускую мову». Гл. польска-беларускую практычную транскрыпцыю.
3. ↑  Напісанне паводле Беларуская Энцыклапедыя ў 18 т. Т. 4. С. 283.
4. ↑  Адлегласці паміж гарадамі

Літаратура
----------

* Вроцлаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. С. 283.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Уроцлаў
* Бреславль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Афіцыйны сайт горада (польск.) (фр.) (англ.) (ням.)

| ⛭Ніжнесілезскае ваяводства |
| --- |
| Гарады на правах павета | 
* Валбжых
* Лягніца
* Уроцлаў *(цэнтр)*
* Яленя Гура

 |  |
| Паветы | 
* Алаўскі
* Алясніцкі
* Балеславецкі
* Валбжыхскі
* Валоўскі
* Глагоўскі
* Гуроўскі
* Дзержанёўскі
* Еленягурскі
* Замбкавіцкі
* Згажэлецкі
* Златарыйскі
* Каменнагурскі
* Клодзкі
* Львавэцкі
* Любаньскі
* Любінскі
* Лягніцкі
* Міліцкі
* Палькавіцкі
* Свідніцкі
* Стшэлінскі
* Сьрэдскі
* Тшэбніцкі
* Урацлаўскі
* Яворскі

 |
| Цэнтры паветаў | 
* Алава
* Алясніца
* Баляславец
* Волаў
* Глогаў
* Гура
* Дзяржонеў
* Замбкавіцы Слёнске
* Згажэлец
* Златарыя
* Каменна Гура
* Клодзка
* Львовак Слёнскі
* Любань
* Любін
* Міліч
* Палькавіцы
* Свідніца
* Стшэлін
* Сьрода Слёнска
* Тшэбніца
* Явар

 |
| Іншыя гарады | 
* Абарнікі Слёнске
* Альшына
* Багатыня
* Багушаў-Горцы
* Барда
* Бжэг Дольны
* Болькаў
* Быстшыца Клодзка
* Бялява
* Бярутаў
* Вайцешаў
* Вёнзаў
* Вонсаш
* Вэнглінец
* Глушыца
* Грыфаў Слёнскі
* Душнікі-Здруй
* Ельч-Ляскавіцы
* Жараў
* Жмігруд
* Завідаў
* Злоты Сток
* Зямбіцы
* Кавары
* Карпач
* Конты Урацлаўске
* Кудова-Здруй
* Лесьна
* Лёндак-Здруй
* Любаўка
* Любомеж
* Мендзылессе
* Мірск
* Мяндзыбуж
* Мярошаў
* Навагродзец
* Немча
* Нова Руда
* Паляніца-Здруй
* Пеньск
* Пехавіцы
* Пілава Гурна
* Прахавіцы
* Прусіцы
* Пшэмкаў
* Пяшыцы
* Радкаў
* Сабутка
* Свебадзіцы
* Свяжава
* Свярадаў-Здруй
* Строне Слёнске
* Стшэгам
* Сцінава
* Сыцаў
* Сяхніцы
* Твардагура
* Улень
* Хацянаў
* Хойнаў
* Шклярска Парэмба
* Шчаўна-Здруй
* Шчытна
* Яважына Слёнска
* Ядліна-Здруй

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · TikTok · YouTube |
| Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12109794w · GND: 4008216-7 · LCCN: n80050802 · NKC: ge131413 · VIAF: 145367499, 6492150033002511180009 |