План вайны Германіі супраць СССР.

| Беларусь і ўзброеныя канфлікты |
| --- |
| Вайна 1812 года • Першая сусветная вайна • Грамадзянская вайна ў Расіі • Польска-савецкая вайна • Грамадзянская вайна ў Іспаніі • Вялікая Айчынная вайна • Халодная вайна • Грамадзянская вайна ў Анголе • Афганская вайна

---

Югаславія • Таджыкістан • Карабах • Кот-д’Івуар • Лівія • Сірыя • Данбас • Украіна |

На момант пачатку Вялікай Айчыннай вайны Беларусь (БССР) з’яўлялася складовай часткай СССР і ўварванне гітлераўскіх войск на яе тэрыторыю пачалося з першага дня вайны — 22 чэрвеня 1941 года. Уварванне ажыццяўлялася сіламі групы армій «Цэнтр» (генерал фон Бок) у адпаведнасці з планам «Барбароса».

Перадгісторыя
-------------

У верасні 1939 года, на падставе сакрэтнага Дадатковага пратакола да дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам (пакт Молатава-Рыбентропа), усходняя частка Польшчы была занята савецкімі войскамі і неўзабаве далучана да СССР  (руск.) (бел. — у склад БССР былі ўключаны Баранавічы, Пінск, Гродна, Брэст, Беласток. Такім чынам, мяжа СССР на беларускім участку была адсунута ад Мінску на некалькі сотняў кіламетраў на захад і ператварылася ў мяжу паміж Савецкім Саюзам і германскай зонай акупацыі Польшчы. Да моманту нападу Германіі на СССР велізарныя ваенныя сілы былі сканцэнтраваны паблізу мяжы з абодвух бакоў.

Абарона
-------

Асноўны артыкул: **Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)**
Абарона Брэсцкай крэпасці (рэканструкцыя 2010 года).
Першай значнай падзеяй Вялікай Айчыннай вайны на беларускай зямлі стала абарона Брэсцкай крэпасці, якая доўжылася каля месяца. У ходзе баёў загінула каля 2 тыс. абаронцаў крэпасці. Апошнім 23 ліпеня трапіў у палон маёр Гаўрылаў. Супраціў савецкіх войск у раёне Гродна быў менш удалым. У першы ж дзень вайны масіраванай бамбардзіроўцы падвергнуўся Мінск. 26 чэрвеня савецкі лётчык Гастэла на сваім самалёце  (руск.) (бел. здзейсніў агністы таран нямецкай калоны на дарозе Маладзечна — Радашковічы. Аднак сталіца Беларусі пала ўжо 28 чэрвеня 1941 года. У той жа дзень быў захоплены Бабруйск. Значная частка савецкіх войск у Беларусі (заходні фронт) апынулася ў акружэнні (звыш 200 тыс. чал.). Пры спробе вырвацца з акружэння быў захоплены ў палон генерал Карбышаў. Пасля камандуючы Заходнім фронтам генерал Паўлаў быў адхілены ад пасады, адкліканы ў Маскву і расстраляны. 6 ліпеня савецкія войскі паспрабавалі контратакаваць немцаў у Віцебскай вобласці, але ў выніку 9 ліпеня быў страчаны Віцебск. Падчас баёў за Віцебск трапіў у палон сын Сталіна старшы лейтэнант Якаў Джугашвілі. 10 ліпеня нямецкія войскі з танкавага корпуса Гудэрыяна дасягнулі Днепра ў раёне Магілёва і прыступілі да фарсіравання ракі. 14 ліпеня ў ар’ергардных баях за Оршу савецкія войскі ўпершыню ўжылі рэактыўныя гранатамёты «Кацюша  (руск.) (бел.». 17 ліпеня пачаўся штурм Магілёва, цалкам горад перайшоў пад кантроль немцаў 26 ліпеня. Рэшткі савецкіх войск адступілі на ўсход, за Дняпро. Тэрыторыя Беларусі цалкам апынулася пад уладай немцаў, а германа-савецкі фронт Другой сусветнай вайны зрушыўся на ўсход (28 ліпеня савецкія войскі пакінулі Смаленск).

Акупацыя
--------

Асноўны артыкул: **Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)**
Беларускія землі разам з Прыбалтыкай былі ўключаны ў склад рэйхскамісарыята Остланд. На акупаванай немцамі тэрыторыі практыкавалася масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва (Халакост у Беларусі). Для гэтай мэты былі створаны гета  (руск.) (бел.. У нечалавечых умовах утрымліваліся савецкія ваеннапалонныя  (руск.) (бел. (Шталаг 313  (руск.) (бел.).

Аднак нямецкія ўлады спрыялі этнічным беларусам, праводзячы палітыку вайсрутэнізацыі. Былі ўведзены элементы мясцовага самакіравання, напрыклад, Беларуская цэнтральная рада пад старшынствам Радаслава Астроўскага. Дазваляўся да выкарыстання бела-чырвона-белы сцяг. Гэта спрыяла такой з’яве як беларускі калабарацыянізм. Так у шэрагі Беларускай Краёвай Абароны (камандзір Іван Ермачэнка) было мабілізавана да 28 тыс.чалавек. Па ўзоры Гітлерюгенда быў створаны Саюз беларускай моладзі.

Для супраціўлення акупантам на беларускіх землях разгарнуўся магутны партызанскі рух. 10 лютага 1942 года пры дапамозе партызан удалося стварыць г. зв. «Віцебскія вароты» (пралом у фронце). У нямецкім тыле партызаны стваралі свабодныя ад акупацыі зоны, на якіх нават функцыянавалі аэрапорты (Зыслаў востраў). 22 верасня 1943 года беларуская партызанка Алена Мазанік ўзарвала нямецкага намесніка Беларусі Вільгельма Кубэ. У мэтах барацьбы з партызанамі немцы тэрарызавалі мясцовае насельніцтва. У рамках гэтых дзеянняў 22 сакавіка 1943 года вёска Хатынь была цалкам знішчана разам з усімі яе жыхарамі (149 чалавек). Акрамя немцаў для барацьбы з партызанамі і тэрору мясцовага насельніцтва прыцягваліся і калабарацыяністы (118-ы ахоўны паліцэйскі батальён).

Вызваленне
----------

Камандуючы Беларускім фронтам генерал Канстанцін Ракасоўскі.
Для вызвалення Беларусі ад нямецкай акупацыі савецкае камандаванне сфармавала Беларускі фронт, на чале якога стаў генерал Ракасоўскі.

У выніку паспяхова праведзенай аперацыі савецкія войскі Беларускага фронту 26 лістапада 1943 года занялі Гомель. 21 лютага 1944 года падчас Рагачоўскай аперацыі савецкія войскі выйшлі да Дняпра, а 24 лютага вызвалілі Рагачоў.

23 чэрвеня пачалася аперацыя «Баграціён», падчас якой 26 чэрвеня быў вызвалены Віцебск, 27 чэрвеня — Орша, а 3 ліпеня — Мінск. Вызваленне Мінска з 1996 года стала адзначацца як Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь.

4 ліпеня быў вызвалены Полацк. 15 ліпеня 1944 года савецкія войскі з баямі ўвайшлі ў Гродна, які быў вызвалены ад немцаў ужо на наступны дзень. 28 ліпеня 1944 года савецкія войскі ўзялі Брэст.

Страты
------

У ходзе Вялікай Айчыннай вайны Беларусь панесла каласальныя людскія страты. Калі на пачатак вайны ў краіне пражывала 9 млн чалавек, то ў канцы вайны насельніцтва рэспублікі скарацілася на траціну і склала 6 млн чалавек. Істотна скарацілася яўрэйская дыяспара Беларусі. У гады вайны на беларускіх землях загінула звыш 2 млн чалавек (з іх амаль палову складалі яўрэі), каля 400 тыс. чалавек былі вывезены на прымусовыя работы ў Германію.

Памяць
------

У Беларусі існуюць шматлікія манументы і мемарыялы, прысвечаныя Вялікай Айчыннай вайне:

* Манумент Перамогі на Плошчы Перамогі ў Мінску прысвечаны перамозе Савецкай арміі і партызан Беларусі над фашысцкай Германіяй 9 мая 1945.
* Курган Славы ў Мінску нагадвае аб пераможным завяршэнні аперацыі «Баграціён» у 1944 годзе і разгроме гітлераўскіх войск у «Мінскім катле».
* Мемарыяльны комплекс «Прарыў» — мемарыял партызанскай славы, увекавечыў подзвіг партызанскіх брыгад, якія дзейнічалі на акупаванай тэрыторыі Віцебскай вобласці.
* Брэсцкая крэпасць нагадвае пра гераічных абаронцаў Брэста, які ўступілі ў няроўны бой з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ўжо ў першы дзень вайны. Акрамя некропаля, манумент змяшчае Вечны агонь Славы.
* Лінія Сталіна ўзнаўляе ўмацаванні савецкіх войск у 1941 годзе і ўтрымлівае музей гістарычнай ваеннай тэхнікі.
* Мемарыяльны комплекс «Зямлянка» захоўвае памяць аб штабе Заходняга фронту.
* Буйніцкае поле нагадвае пра спробу савецкіх войск затрымаць нямецкае ўварванне, падбіўшы 39 танкаў праціўніка на подступах да Магілёва.

Частка мемарыялаў прысвечаны знішчаным у гады вайны вёскам: Дальва, Мошкі  (руск.) (бел. Хатынь і Шунеўка  (руск.) (бел.. Некаторыя мемарыялы нагадваюць аб фашысцкіх лагерах смерці: Малы Трасцянец. Іншыя прысвечаны тэме Халакоста: Яма.

У мастацтве
-----------

### Кніга

* Хатынская аповесць (1971) і Карнікі  (руск.) (бел. (1980) Алеся Адамовіча.
* Жураўліны крык (1959), Абеліск (1971) і Сотнікаў (1969) Васіля Быкава.
* Жывыя і мёртвыя  (руск.) (бел. (3 ч. 1971) Канстанціна Сіманава.

### Фільмы

* Трэцяя ракета (1963)
* паланэз Агінскага (1971)
* Круглянскі мост (1989)
* Кар’ер (1990)
* Я рускі салдат  (руск.) (бел. (1995)
* У чэрвені 41-га  (руск.) (бел. (2008)
* Застава Жыліна  (руск.) (бел. (2008)
* Дняпроўскі рубеж (2009)
* Брэсцкая крэпасць (2010)
* У тумане (2012)

Зноскі
------

1. ↑  Оборона Брестской крепости **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
2. ↑  Подвиг Гастелло **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
3. ↑  «Котлы» первого года войны **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
4. ↑  «Орган Сталина»: мифы, окружающие первый залп «Катюши» **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
5. ↑  РОГАЧЕВСКО-ЖЛОБИНСКАЯ НАСТУПАТЕЛЬНАЯ ОПЕРАЦИЯ **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
6. ↑  Хроника освобождения Беларуси **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
7. ↑  27 июня — День освобождения Орши от немецко-фашистских захватчиков **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
8. ↑  4 июля 1944 года советские войска освободили Полоцк **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
9. ↑  Июль 1944-го: как и кто освобождал Гродно **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
10. ↑  В Гродно празднуют 70-летие со дня освобождения города **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
11. ↑  ОСВОБОЖДЕНИЕ г. БРЕСТА И КРЕПОСТИ В ИЮЛЕ 1944 г. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 сакавіка 2019. Праверана 29 студзеня 2019.
12. ↑  Последствия Великой Отечественной войны для Беларуси **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 4 кастрычніка 2015. Праверана 29 студзеня 2019.

Спасылкі
--------

* Великая Отечественная война в БеларусиАрхівавана 28 студзеня 2019.
* Беларусь в период Второй Мировой войны и Великой Отечественной войны (1939—1945 гг.)Архівавана 2 лютага 2019.

| ⛭Гісторыя Беларусі |
| --- |
| Старажытнасць (да 500) | Палеаліт · Мезаліт · Неаліт · Бронзавы век · Жалезны век · Неўры · Бастарны |
| Ранняе Сярэднявечча (500—1240) | Балты · Славяне · Полацкае княжанне · Полацкае княства · Тураўскае княства · Смаленскае княства · Літва старажытная |
| Вялікае Княства Літоўскае (1237—1569) | Утварэнне · Крэўская унія · Статуты ВКЛ · Рэфармацыя · Войны з Маскоўскай дзяржавай · Люблінская унія · Залаты век ·  |
| Рэч Паспалітая (1569—1795) | Люблінская унія · Войны Рэчы Паспалітай і Расіі · Берасцейская унія · Патоп · Паланізацыя · Асветніцтва · ✯ ✰Канстытуцыя 3 мая 1791 года · Падзелы Рэчы Паспалітай · Паўстанне 1794 года |
| У складзе Расійскай імперыі (1795—1917) | Беларусь у складзе Расійскай імперыі · Беларускае ваеннае і Літоўскае ваеннае губернатарствы · Вялікае Княства Літоўскае (1811) · Вайна 1812 года  · Вялікае Княства Літоўскае (1812) · ✯ Паўночна-Заходні край · Паўстанне 1830—1831 гадоў · Паўстанне 1863—1864 гадоў · Русіфікацыя · Нацыянальнае адраджэнне · Беларусь у пачатку ХХ ст. · Першая сусветная вайна |
| Найноўшы час (1917—1991) | Кастрычніцкая рэвалюцыя · Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя · Заходняя вобласць · Заходняя камуна · БНР · Вялікае Княства Літоўска-Беларускае (1918) · ССРБ · Літбел ССР · Польска-савецкая вайна · Паход Булак-Балаховіча · БССР · Індустрыялізацыя і калектывізацыя · Беларусізацыя · Узбуйненне БССР · Сярэдняя Літва · Заходняя Беларусь · Рэпрэсіі · Другая сусветная вайна (Польская абарончая вайна · аб’яднанне Беларусі · нямецкае ўварванне · акупацыя· Халакост · савецкі партызанскі рух · калабарацыянізм · ✯ вызваленне) · Пасляваенная Беларусь |
| Сучаснасць (пасля 1991) | Незалежная Беларусь · Рэферэндумы ў Беларусі · Пратэсты (2020—2021) |
| Звязаныя тэмы | Канфесіянальная гісторыя · Гісторыя філасофскай думкі · Гістарыяграфія гісторыі Беларусі · Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі |