**Фантан** (англ.: Fountain) — найбольш вядомы рэдзі-мэйд, створаны Марселем Дзюшанам у 1917 годзе, які ёсць звычайным пісуарам з подпісам «R. Mutt» (Р. Дурань). Ён быў прадстаўлены як «фантан» для выстаўкі Таварыства незалежных мастакоў. Твор Дзюшана не быў афіцыйна адхілены камітэтам праз правіла, паводле якому ў мастакоў, якія заплацілі ўнёсак, усе працы мусілі быць прынятыя, але на агляд твор не быў выстаўлены. «Фантан» быў паказаны і сфатаграфаваны ў студыі Альфрэда Стыгліца[d]. Фота змешчанае ў часопісе *The Blind Man*, але арыгінал лічыцца згубленым. У цяперашні час у некалькіх музеях выстаўленыя копіі пісуара.

Стварэнне
---------

Амаль за два гады да стварэння «Фантана» Марсель Дзюшан прыбыў у ЗША, дзе быў уцягнуты ў антырацыянальны і антымастацкі рух Дада ў Нью-Ёрку. Паводле адной з версій, стварэнне «Фантана» пачалося, калі Дзюшан пры пасрэдніцтве мастака Джозэфа Стэла і калекцыянера твораў мастацтва Уолтэра Арэнсберга купіў стандартную мадэль пісуара вытворчасці *JL Mott Iron Works* на Пятай авеню 118. Дзюшан прынёс пісуар у сваю студыю, павярнуў яго на 90 градусаў ад нармальнага палажэння і паставіў подпіс: «*R. Mutt 1917*». Паводле іншай версіі, у 1917 годзе Дзюшан даслаў ліст сваёй сястры, дзе пісаў, што адна з ягоных сябровак пад псеўданімам Рычард Мут падарыла яму парцалянавы пісуар у якасці скульптуры. Дзюшан ніколі не прызнаваў супрацоўніцтва ў стварэнні «Фантана», але два чалавекі называюць сябе суаўтарамі: дадаістка Фрэйтаг-Ларынговен і Луіз Нортан[d], якая апублікавала ў часопісе *The Blind Man* эсэ, прысвечанае гэтаму твору.

Калі Дзюшан уваходзіў у склад рады Таварыства незалежных мастакоў, вакол «Фантана» распаліліся спрэчкі, таму што іншыя сябры таварыства не ведалі, хто быў аўтарам твора. Вынікам было вырашана не дапускаць твор на выстаўку. У знак пратэсту Дзюшан выйшаў з рады.

Другі выпуск часопіса *The Blind Man* апісвае спрэчкі вядомых дадаістаў (Беатрыс Вуд[d], Уолтэра Арэнсберга[d]) наконт таго, ці можна лічыць твор Дзюшана мастацтвам. Беатрыс адзначыла:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Не мае значэння, зрабіў Містэр Мут (Дзюшан) фантан сваімі рукамі альбо не. Ён АБРАЎ менавіта яго. Ён узяў непрыкметны прадмет побыту і размясціў кампазіцыйна так, што з новай назвай і пад новым вуглом погляду знікла яго старое ўтылітарнае прызначэнне, сфармаваўшы гэтым новае разуменне аб’екта. | "|

У абарону твора Беатрыс таксама дадала:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Адзіны від мастацтва, які ЗША падарыла свету — гэта сантэхніка і масты. | "|

Неўзабаве па паказе фантана ён знік. Паводле меркавання біёграфа Дзюшана Кэлвіка Томкінса, пісуар быў выкінуты як смецце.

Першая рэпрадукцыя «Фантана» была зробленая Дзюшанам у 1950 годзе, пазней таксама ў 1953 і 1963 гадах. У 1964 годзе іншымі мастакамі было зроблена 8 фантанаў-пісуараў. Творы прадстаўленыя ў розных грамадскіх фондах: Індыянскім універсітэце ў Блумінгтане, музеі сучаснага мастацтва ў Сан-Францыска, мастацкім музеі Філадэльфіі, нацыянальнай галерэі Канады, Цэнтры Пампіду і Тэйт Модэрне. Усе восем экспанатаў былі створаныя з фаянсу, падобныя да арыгінальнай парцаляны з чорным подпісам.

Перадумовы стварэння
--------------------

Пачатак XX стагоддзі лічыцца эпохай радыкальных змен традыцыйнага паняцця ідэалаў і мастацтва. Так шырокай папулярнасцю стаў карыстацца імпрэсіянізм, быў утвораны больш радыкальны рух — дадаізм, сутнасць якога заключалася ў адмаўленні традыцыйнага паняцця рацыяналізму і логікі і паслядоўнае разбурэнне любой эстэтыкі. У Еўропе і Амерыцы ўтвараліся новыя супольнасці мастакоў імпрэсіянізму і дадаізму. Сам «фантан» ёсць відам тагачаснага інавацыйнага рэдзі-мэйду. Лічылася, што самым радыкальным выклікам традыцыйнаму мастацтву стаў менавіта пісуар Дзюшана, аднак сам аўтар «Фантана» не прызнаваў у сваім творы мастацтва, а наадварот насмешкай над мастацтвам як такім і авангардам.

Спадчына і ўплыў
----------------

У снежні 2004 года ў выніку апытання сярод брытанскіх прафесіяналаў у мастацтве, «Фантан» Дзюшана быў прызнаны найвялікшым творам XX стагоддзя, набраўшы 64 % галасоў і апярэдзіўшы тым самым карціну Пікаса «Авіньёнскія дзяўчаты». Прадстаўнікі часопіса *The Independent* адзначылі ў 2008 годзе, што Дзюшан такім чынам вынайшаў канцэптуальнае мастацтва і «*назаўжды разарваў традыцыйную сувязь паміж працай мастака і заслугамі за працу*».

У лістападзе 1999 года на аўкцыёне Сотбіс адна з васьмі копій «Фантана» 1964 года была прададзена за 1,7 мільёна долараў.

Некалькі мастакоў перформансу спрабавалі ўнесці ўклад у твор, памачыўшыся ў яго. Мастак паўднёваафрыканскага паходжання Кендэл Гірс[d] атрымаў міжнародную вядомасць у 1993 годзе, калі на выставе ў Венецыі ён памачыўся ў Фантан. Мастак і музыка Браян Іна[d] заявіў, што паспяхова памачыўся ў Фантан, калі ён быў выстаўлены ў MoMA ў 1993 годзе. Ён прызнаў, што гэта быў толькі тэхнічны поспех, таму што яму трэба было памачыцца ў трубку загадзя, каб ён мог заліць вадкасць праз шчыліну ў ахоўным шкле. Шведскі мастак Б’ёрн К’ельтофт памачыўся ў фантан у Moderna Museet у Стакгольме ў 1999 годзе. У 2006 годзе 76-гадовы мастак перформансу П’ер Піначэлі[d] малатком пашкодзіў «Фантан» Дзюшана, які выстаўляўся ў Цэнтры Пампіду, мастаку атрымалася зрабіць невялікі скол. Арыштаваны Піначэлі сказаў, што напад быў творам перформансу, які сам Дзюшан ацаніў бы. У 1993 годзе Піначэлі памачыўся ў іншы «Фантан», які выстаўляўся ў Німе на поўдні Францыі. Абодва перформансы вынікаюць з арт-інтэрвенцыі[d] і неададістаў[d] і Венскіх акцыяністаў[d].

Гл. таксама
-----------

* Гаўно мастака

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 23 лістапада 2020.
2. ↑   Праверана 16 мая 2022.
3. ↑  Tomkins, *Duchamp: A Biography*, p. 181.
4. ↑  *Saltz, Jerry* Idol Thoughts: The glory of Fountain, Marcel Duchamp's ground-breaking 'moneybags piss pot'(англ.) // *The Village Voice* : newspaper. — 2006.(недаступная спасылка)
5. ↑  Duchamp, Marcel trans. and qtd. in Gammel, 224.
6. ↑  Gammel, 224—225.
7. ↑  Cabanne, *Dialogs with Marcel Duchamp*, p. 55.
8. ↑  *The Blind Man Архівавана 24 ліпеня 2010.*, Vol. 2, 1917, p. 5.
9. ↑  *The Blind Man Архівавана 24 ліпеня 2010.*, Vol. 2, 1917, p. 5.
10. ↑  Quoted in Gayford, Martin (2008-02-16). "The practical joke that launched an artistic revolution". London: The Daily Telegraph (Review). p. 10 at 11. Архівавана з арыгінала 2008-06-23. Праверана 2013-04-10.
11. ↑  Essay on Fountain **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 кастрычніка 2004. Праверана 10 красавіка 2013.
12. ↑  Marcel Duchamp, 'Fountain' 1917, replica 1964 **(нявызн.)**.  Tate. Архівавана з першакрыніцы 24 красавіка 2006. Праверана 10 красавіка 2016.
13. ↑  Дадаизм и сюрреализм / Ред. Ванслова В. В. и Колпинского Ю. Д..
14. ↑  "В парижском Центре Помпиду открылась беспрецедентно большая выставка дадаистов". newizv.ru. 2005-10-19. Архівавана з арыгінала 2016-03-04. Праверана 2013-04-11. Архівавана 4 сакавіка 2016. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 16 кастрычніка 2022.
15. ↑  The Collection **(нявызн.)**.  The Museum of Modern Art. Архівавана з першакрыніцы 20 чэрвеня 2010. Праверана 10 красавіка 2016.
16. ↑  "«Фонтан» Дюшана — реди-мейд как вызов и демонстрация". teterin.ru. Архівавана з арыгінала 2020-08-20. Праверана 2013-04-11.
17. ↑  "Наибольшее влияние на искусство XX века оказал писсуар". BBC News. 2004-12-01. Архівавана з арыгінала 2010-11-27. Праверана 2013-04-10.
18. ↑  "Duchamp's urinal tops art survey".. 2004-12-02. Архівавана з арыгінала 2019-11-30. Праверана 2013-04-10. `{{cite news}}`: Вонкавая спасылка ў ``|publisher=`` (даведка)
19. ↑  Hensher, Philip (2008-02-20). "The loo that shook the world: Duchamp, Man Ray, Picabi". London: The Independent (Extra). pp. 2–5. Архівавана з арыгінала 2008-07-06. Праверана 2017-10-01.
20. ↑  Marquis, *Marcel Duchamp: The Bachelor Stripped Bare A Biography*, p. 5.
21. ↑  Kendell Geers- Conceptual Artist **(нявызн.)**. *www.onepeople.com*. Праверана 5 October 2018.
22. ↑  Blacklock, Mark (26 June 2003). "Art attacks". *The Daily Telegraph*. Архівавана з арыгінала 2022-01-12. Праверана 9 May 2013.
23. ↑  Årets största konsthändelse Архівавана 17 мая 2011 года.
24. ↑  "Pierre Pinoncelli: This man is not an artist" at infoshop.org Архівавана 4 снежня 2014 года.
25. ↑  "Man held for hitting urinal work". *BBC News*. 6 January 2006. Праверана 5 October 2018.
26. ↑  Revue Internationale du Droit d'Auteur, Issues 197–198, Association française pour la diffusion du droit d'auteur national et international, 2003, p. 30.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Фантан (Дзюшан) на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4570648-7 · LCCN: n98092977 · VIAF: 182379309 |