**Раксана** (авест. Raoxšna, перс.:  — «сіяючая», грэч. Ρωξάνη, лац.: Roxana), каля 342 — 309 года да н.э.) — бактрыйская княжна, жонка Аляксандра Македонскага.

Біяграфія
---------

Раксана нарадзілася ў Бактрыі (усходняя частка Персідскай імперыі, сучасныя тэрыторыі паўночнага Афганістана, паўднёвых частак Таджыкістана і Узбекістана) і была дачкой мясцовага вяльможы Аксіарта (*Ваксувадарва*), які падчас набліжэння Аляксандра Вялікага адправіў жонак і дзяцей у непрыступную крэпасць, якая называлася Скала Сагдыяны. Але пад націскам македанян крэпасць здалася ў 327 да н.э. і ўсе яе прабывальнікі, уключаючы жонак і дзяцей Аксіарта, апынуліся палоннымі Александра. Грэчаскі пісьменнік Арыян так распавядае аб лёсе адной з паланянак:

> 
> «*Адну з гэтых дачок звалі Раксана. Яна была дзяўчынай на выданне, і тыя, хто прымаў удзел у паходзе, паўтаралі, што яна была прыгажэйшай з жанчын, якіх яны бачылі ў Азіі, выключаючы адну толькі жонку Дарыя. Аляксандр закахаўся ў яе з першага позірка, але, хаця, яна была паланянкай, адмовіўся з-за гарачага пачучцця да яе ўзяць яе сілай, і аднёсся паблажліва да жаніцьбы з ёй*»
> 
> 
> 

Абапіраючыся на гэтае пасведчанне, гісторыкі ацэньваюць узрост Раксаны ў 14-16 гадоў. Курцый піша, што Аляксандр заўважыў Раксану на раскошным банкеце, куды яе прывеў бацька разам з 30 іншымі знатнымі дзяўчынамі дзеля забавы цара. Світа цара выражала затоенае незадавальненне: «… *Цар Азіі і Еўропы ўзяў сабе ў жонкі дзяўчыну, прыведзеную дзеля забавы на банкеце, з тым, каб ад яе нарадзіўся той, хто будзе кіраваць пераможцамі*»

Акрамя палкага захаплення шлюб з Раксанай быў палітычным крокам Аляксандра. Плутарх каментуе:

> 
> «*І яго шлюб з Раксанай, прыгожай і квітнеючай дзяўчынай, у якую ён аднойчы закахаўся, убачыўшы яе ў карагодзе падчас банкета, як усем здалося, цалкам адпавядаў яго ідэе, бо шлюб гэты зблізіў Аляксандра з варварамі, і яны пранікліся давера да яго за тое, што ён паказаў найвялікшую ўстрыманасць, і не пажадаў незаконна авалодаць нават той адзінай жанчынай, якая пакарыла яго*»
> 
> 
> 

Раксана суправаджала Аляксандра ў яго паходзе ў Індыю і вяртанні ў Вавілон (326 — 324 г. да н.э.). Згодна з пазнейшым пасведчаннем, падчас індыйскага пахода памер нованароджаны сын Раксаны і Аляксандра. Пасля вяртання з пахода рамантычныя пачуцці Аляксандра да бактрыйскай княжны, магчыма, аслаблі, і ён ажаніўся са Стацірай, дачкой персідскага цара Дарыя і яшчэ адной персіянкай, царскага паходжання.

У 323 годзе да н.э. Аляксандр раптоўна памер, пакінуўшы Раксану цяжарнай, а праз месяц яна нарадзіла сына, назваўшы яго Аляксандрам. Застаўшыся без адзінага абаронцы, юная бактрыйка і немаўля Аляксандр апынуліся ў цэнтры палітычных інтрыг распадаючайся імперыі. Бактрыйская прынцэса не мела каторкі нораў, з адабрэння рэгента Пердыкі яна забіла Стаціру: Паводле слоў Плутарха:"*Да мяжы раўнівая і моцна ненавідзеўшая Стаціру, яна пры дапамозе падробнага ліста заманіла Стаціру і яе сястру да сябе, абедзьвух забіла, кінула трупы ў калодзеж і засыпала зямлёй.*"

Пасля гібелі Пердыкі Раксана з сынам жылі ў македонскім горадзе Амфіпале пад апекай Антыпатра. Пасля яго смерці, магчыма, пасварыўшыся з Эўрыдыкай, жонкай намінальнага македонскага цара Філіпа Арыдэя, у 318 да н.э. яны перабраліся ў Эпір пад заступніцтва маці Аляксандра Вялікага Алімпіяды і разам з ёй увайшлі ў Македонію на чале войска. Македоняне захапляліся Аляксандрам Вялікім і убачыўшы яго маці, сына-спадкаемцу і жонку, яны уручылі ім, а дакладней Алімпіядзе, уладу над Македоніяй, якой тая не здолела распарадзіцца. Праз год сын Антыпатра Касандр аблажыў Алімпіяду ў Підне, каля яе знаходзіліся і Раксана з сынам.

У 316 да н.э. Алімпіяда была пакарана смерцю дыядохам Касандрам, а Раксану з сынам зачынілі ў крэпасці Амфіпаля, пазбавіўшы царскіх прывілеяў.

Сын Раксаны падрастаў і мог неўзабаве прэтэндавць на трон, карыстаючыся славай бацькі і падтрымкай уплывовых ворагаў Касандра. Згодна з яго загадам 14-і гадовы хлопчык, ён жа намінальны македонскі цар Аляксандр IV, і яго маці Раксана былі патаемна забіты ў 309 до н.э.

У гонар Раксаны названы астэроід (317) Раксана, адкрыты ў 1891 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2  Роксана // *Энциклопедический словарь* — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1899. — Т. XXVII. — С. 29.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19908137'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q602358'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24484129'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23892957'></a>
2. ↑  Арыян, «Анабазіс Аляксандра», 4.19
3. ↑  Курцый, 8.4
4. ↑  Metz Epitome, 70/ Манускрыпт X стагоддзя, утрымлівае сведчанні, невядомыя з іншых крыніц. Меркуючы па стылю, узыходзіць да крыніц IV—V стагоддзяў. З гісторыкаў толькі Berve (1926 г.) прымае гісторыю аб смерці нованароджанага сына Аляксандра

Спасылкі
--------

* Jona Lendering. Roxane(недаступная спасылка) Артыкул на Livius.org (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Генеалогія і некрапалістыка | WeRelate · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 119511258 · LCCN: nr2002001583 · VIAF: 54959803, 29465720 |