**Ба́ўтцэн** (ням.: Bautzen), **Бу́дышын** (в.-луж.: Budyšin (i); ['budɨʃin]?; захоўвалася да афіцыйнага перайменавання ў 1868) — горад у Германіі, у Саксоніі, адміністрацыйны цэнтр акругі Оберлаўзіц (Верхняя Лужыца). Баўтцэн лічыцца «сталіцай» лужыцкіх сербаў. Уваходзіць у склад культурна-тэрытарыяльнай аўтаноміі «Лужыцкая пасяленчая вобласць», на тэрыторыі якой дзейнічаюць заканадаўчыя акты зямель Саксоніі і Брандэнбурга, якія садзейнічаюць захаванню лужыцкіх моў і культуры лужычан. Насельніцтва складае 41,6 тыс. чал. (2005).

Гісторыя
--------

Баўтцэн у 1650 годзе з «Topographia Germaniae»
План горада ў 1709 годзе
З пачатку VII стагоддзя Будышын — галоўны цэнтр мільчан, аднаго з плямёнаў лужыцкіх сербаў, якія да сярэдзіны 10 ст. былі заваяваныя германскімі князямі. Меркавана ў 958 у Будышыне маркграф Майсена заклаў памежную крэпасць Ортэнбург (перабудоўвалася ў 1483—1486, 1645—1648), вакол якой у далейшым сфарміраваўся горад са змяшаным сорбска-нямецкім насельніцтвам (упершыню згадваецца ў 1002). У 1018 годзе ў Будышыне заключаны мір паміж Свяшчэннай Рымскай імперыяй і Польшчай, паводле якога горад перайшоў ва ўладанні польскага караля.

З 1031—1033 гг. Будышын ізноў пад уладай імперыі, спачатку ў складзе маркграфства Майсен, затым герцагства Багемія. Каля 1213 (паводле іншых звестак, у 1240) атрымаў гарадскія правы. У 1253 адышоў да маркграфства Брандэнбург. У 1319 уключаны ў склад каралеўства Багемія, разам з якім у 1526 увайшоў ва ўладанні Габсбургскай манархіі. З 1346 адыгрываў вядучую ролю ў лужыцкім саюзе шасці гарадоў. Цяжка пацярпеў у перыяд Гусіцкіх войнаў 1419—1437 гадоў і Трыццацігадовай вайны 1618—1648 гадоў. У 1523—1524 гадах у Будышыне была праведзена Рэфармацыя. У 1635 годзе увайшоў у склад курфюрства Саксонія (у 1806—1918 каралеўства).

У час вайны 6-й антыфранцузскай кааліцыі супраць Францыі армія Напалеона I ў 1813 годзе нанесла пры Баўтцэне паражэнне расійска-прускім войскам. У 1815 годзе скасаваны Саюз шасці гарадоў. З 1871 разам з Саксоніяй увайшоў у склад Германскай імперыі.

Моцна разбураны ў гады Другой сусветнай вайны. З 1945 у савецкай зоне акупацыі Германіі. Да пачатку 1950-х гадоў у Баўтцэне знаходзіўся лагер для інтэрнаваных № 4 НКУС (з 1946 МУС) СССР. У 1949—1990 у складзе ГДР; з 1956 месцазнаходжанне галоўнай палітычнай турмы МДБ ГДР («Баўтцэн-2», народная назва «Жоўтая бяда»), у якой у 1993 створаны мемарыяльны музей.

Славутасці
----------

Архітэктурнае аблічча цэнтральнай часткі горада вызначаюць крэпасць Ортэнбург, вежы былой гарадской сцяны — Лаўэнтурм  (ням.) (бел. (1403), Райхентурм  (ням.) (бел. (1490—1492) і інш. сабор Св. Пятра  (руск.) (бел. (1293—1303; перабудаваны ў другой палове XV стагоддзя), царква Міхаіла  (ням.) (бел. (XV стагоддзе), а таксама якая з’яўляецца сімвалам горада былы воданапорная вежа Альтэ-Васеркунст  (руск.) (бел. (1558, аўтар праекта В. Роршайт; цяпер Музей тэхнікі). Барочная архітэктура прадстаўлена ратушай  (англ.) (бел. (1729—1732) і шэрагам жылых дамоў. З пазнейшых будоў вылучаюцца царква Марыі і Марты  (ням.) (бел. (1888—1891) і Мост міру  (ням.) (бел. цераз раку Шпрэе (1908—1909). 

* Крэпасць Ортэнбург і Саляны домКрэпасць Ортэнбург і Саляны дом
* Лаўэнтурм  (ням.) (бел.Лаўэнтурм  (ням.) (бел.
* Райхентурм  (ням.) (бел.Райхентурм  (ням.) (бел.
* Сабор Святога Пятра  (руск.) (бел. Сабор Святога Пятра  (руск.) (бел.
* Царква Святога Міхаіла  (ням.) (бел.Царква Святога Міхаіла  (ням.) (бел.
* Стары Васеркунст  (руск.) (бел.Стары Васеркунст  (руск.) (бел.
* Баўтцэнская ратуша  (англ.) (бел.Баўтцэнская ратуша  (англ.) (бел.
* Барочная гарадская забудоваБарочная гарадская забудова
* Царква Святых Марыі і Марты  (ням.) (бел.Царква Святых Марыі і Марты  (ням.) (бел.
* Мост міру  (ням.) (бел.Мост міру  (ням.) (бел.

Культура
--------

Баўтцэн — культурны цэнтр лужычан, сядзіба цэнтральнага кіраўніцтва іх нацыянальнай арганізацыі «Домавіна» («Радзіма»), аднайменнага сербалужыцкага выдавецтва, Сербалужыцкага інстытута, Музея лужыцкіх сербаў. Дзейнічае гарадскі музей  (ням.) (бел.. У Баўтцэне дзейнічаюць Нямецка-сербалужыцкі народны тэатр і Сербалужыцкі нацыянальны ансамбль  (ням.) (бел.. 

* «Сербалужыцкі дом», у якім знаходзіцца сядзіба  «Домавіны»«Сербалужыцкі дом», у якім знаходзіцца сядзіба «Домавіны»
* Будынак, у якім размяшчаецца выдавецтва «Домавіна»Будынак, у якім размяшчаецца выдавецтва «Домавіна»
* Будынак Сербалужыцкага інстытутаБудынак Сербалужыцкага інстытута
* Будынак Музея лужыцкіх сербаўБудынак Музея лужыцкіх сербаў
* Гарадскі музей  (ням.) (бел.Гарадскі музей  (ням.) (бел.
* Нямецка-сербалужыцкі народны тэатрНямецка-сербалужыцкі народны тэатр

Эканоміка
---------

У горадзе развіты вагонабудаванне, вытворчасць тэле- і радыёапаратуры; народныя промыслы.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Кіта Лоранц

Гарады-пабрацімы
----------------

* Германія Вормс (з 1990)
* Германія Гайдэльберг (з 1991)
* Францыя Дро, Францыя (з 1992)
* Чэхія Ябланец-над-Нісаў, Чэхія (з 1993)
* Польшча Яленя Гура, Польшча (з 1993)

Зноскі
------

1. ↑  Aktuelle Einwohnerzahlen nach Gemeinden 2013 Колькасць насельніцтва станам на 31 снежня 2013 (з улікам даных перапісу насельніцтва 9 мая 2011 года)
2. 1 2 3 4 5 6 7  Ба­у­цен // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Баўтцэн
* Афіцыйны сайт.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119496893 · GND: 4004968-1 · LCCN: n50012466 · NKC: ge135258 · VIAF: 157073168 |