Патрыяршы крыж
**Патрыяршы крыж** — разнавіднасць хрысціянскага крыжа, рэлігійнага сімвала хрысціянства, таксама вядомага як Латарынгскі крыж. Падобна да звыклага лацінскага крыжа, патрыяршы крыж мае меншую перакладзіну, размешчаную над асноўнай, так што абедзве перакладзіны знаходзяцца побач з вяршыняй. Часам патрыяршы крыж мае кароткую касую крыжавіну каля падножжа (рускі праваслаўны крыж). Гэтая нахіленая ніжняя крыжавая частка часта сустракаецца ў візантыйскай грэчаскай і ўсходнееўрапейскай іканаграфіі, а таксама ў іншых усходніх праваслаўных цэрквах. У большасці выкананняў Крыжа Латарынгіі гарызантальныя паласы «градуяваныя», прычым верхняя паласа з'яўляецца карацейшай, хоць таксама сустракаюцца варыянты з палосамі аднолькавай даўжыні.

Вобразнасць
-----------

Верхняя бэлька ўяўляе сабой дошку з надпісам « Ісус Назаранін, Кароль Юдэйскі» (часта скарочана на лацінскай мове « INRI » і на грэцкай мове як « INBI »). Распаўсюджана меркаванне, што нахіленая ніжняя бэлька з'яўляецца падстаўкай для ног, аднак няма ніякіх доказаў таго, што падножкі калі-небудзь выкарыстоўваліся падчас распяцця, і гэта мае больш глыбокае значэнне. Ніжні прамень можа ўяўляць сабой баланс справядлівасці. Некаторыя крыніцы мяркуюць, што, калі адзін з злодзеяў, укрыжаваных разам з Езусам, раскаяўся ў сваім граху і паверыў у Ісуса як Месію і, такім чынам, быў з Хрыстом у раі, другі злодзей адхіліў і здзекаваўся з Ісуса і таму сышоў у Ад.

Было вылучана шмат сімвалічных інтэрпрэтацый падвойнага крыжа. У адным з іх гаворыцца, што першая гарызантальная лінія сімвалізавала свецкую ўладу, а другая - царкоўную ўладу візантыйскіх імператараў.  Акрамя таго, што першая папярочная паласа ўяўляе смерць, а другая крыж уваскрасенне Ісуса Хрыста.

### Іншыя варыяцыі

Рускі праваслаўны крыж можна лічыць мадыфікаванай версіяй Патрыяршага крыжа, у дадатак да даўжэйшай перакладзіны дзве меншыя перакладзіны, адна ўверсе і другая ўнізе. Адно з меркаванняў: ніжняя перакладзіна ўяўляе сабой падстаўку для ног ( *suppedaneum* ), да якой былі прыбітыя ногі Ісуса. У некаторых ранейшых уяўленнях (і ў цяперашні час у грэцкай царкве ) перакладзіна ўнізе прамая або нахіленая ўверх. У пазнейшых славянскіх і іншых традыцыях яго пачалі маляваць нахіленым, прычым бок злева ад гледача звычайна быў вышэй.

Адна традыцыя кажа, што гэта паходзіць ад ідэі, што калі Ісус Хрыстос зрабіў апошні ўдых, брусок, да якога былі прыбітыя яго ногі, зламаўся, такім чынам, нахіліўшыся ўбок. Іншая традыцыя сцвярджае, што нахільная планка ўяўляе злодзея, які раскаяўся, і злодзея, які не раскаяўся, якія былі ўкрыжаваныя разам з Хрыстом, аднаго з правай рукі Ісуса, які каецца і ўстае, каб быць з Богам у раі, а той, які знаходзіцца злева ад яго, падае ў Ад і аддзяляецца ад Бога. Такім чынам ён таксама нагадвае гледачу пра Страшны Суд. Яшчэ адно тлумачэнне нахіленай перакладзіны можа навесці на думку аб крыжы Saltire, бо па традыцыі апостал Андрэй увёў хрысціянства ў землі на поўнач і захад ад Чорнага мора : сённяшнюю Украіну, Расію, Беларусь, Малдову і Румынію.

* Герб рымска-каталіцкага архіепіскапа-мітрапаліта (версія з паліемГерб рымска-каталіцкага архіепіскапа-мітрапаліта (версія з паліем
* Рускі крыж з касой перакладзінай ( suppedaneum )Рускі крыж з касой перакладзінай ( *suppedaneum* )
* Разнавіднасць рускага крыжа, так званага "кальварыйскага крыжа"Разнавіднасць рускага крыжа, так званага "кальварыйскага крыжа"
* Крыж арханёлаўКрыж арханёлаў
* Варыянт крыжа арханёлаўВарыянт крыжа арханёлаў

Візантыйская імперыя
--------------------

Патрыяршы крыж упершыню рэгулярна з’яўляўся на манетах Візантыйскай імперыі, пачынаючы з другога праўлення імператара Юстыніяна II, у 705—711 гг. У пачатку другога праўлення імператар быў намаляваны на *салідусе*, які трымае шарападобны крыж з патрыяршым крыжам на вяршыні зямнога шара.  Да таго часу звычайнай практыкай было паказваць *шарападобны* крыж звычайным крыжам. Імператар Феадосій III, які кіраваў з 715 па 717 год, зрабіў патрыяршы крыж стандартным элементам залатых, сярэбраных і бронзавых манет, чаканеных у Канстанцінопалі.  Пасля таго, як яго кароткае кіраванне скончылася, практыка была спыненая пры яго пераемніку Льву III з-за яго іканаборскіх поглядаў і не аднавілася да сярэдзіны восьмага стагоддзя Артавасам.

* Салідус імператара Феадосія III (годы нараджэння 715-717), які трымае глобус крыжа, увенчаны патрыяршым крыжам.*Салідус* імператара Феадосія III (годы нараджэння 715-717), які трымае *глобус крыжа*, увенчаны патрыяршым крыжам.
* На гістаменоне суімператараў Нікіфара II (963—969 гг.) і Васіля II (976—1025 гг.) намаляваны «з скіпетрам» (патрыяршы крыж).На гістаменоне суімператараў Нікіфара II (963—969 гг.) і Васіля II (976—1025 гг.) намаляваны «з скіпетрам» (патрыяршы крыж).
* Міліярэзія імператара Міхаіла VII Дукі (1071-1078 гг.) з выявай сярэдневізантыйскага крыжа-крыжавога варыянту патрыяршага крыжа.Міліярэзія імператара Міхаіла VII Дукі (1071-1078 гг.) з выявай сярэдневізантыйскага крыжа-крыжавога варыянту патрыяршага крыжа.
* Фрэска сербскага імператара Стэфана Душана, які трымае патрыяршы крыж на манер візантыйскага імператара.Фрэска сербскага імператара Стэфана Душана, які трымае патрыяршы крыж на манер візантыйскага імператара.

Венгрыя
-------

Двухканцовы крыж быў адным з галоўных элементаў герба Венгрыі прынамсі з 1190 года. Ён з'явіўся ў часы праўлення караля Белы III , які выхоўваўся пры візантыйскім двары. Нейкі час ён быў спадчыннікам трона Візантыйскай імперыі і заручаны з дачкой імператара. Калі жонка імператара нарадзіла сына, імператар скасаваў заручыны сваёй дачкі з Белай і зняў з Белы тытул дэспата. Неўзабаве пасля таго, як Бела пакінуў Канстанцінопаль, атрымаўшы ў спадчыну венгерскі трон у 1172 годзе. Крыж пачаў з'яўляцца на гербе і на манетах гэтай эпохі. У сярэднія стагоддзі двухканцовы крыж стаў асацыявацца з дынастыяй Арпадаў і Венгерскім каралеўствам разам з палосамі Арпада. Сімвал трапіў у Заходнюю Еўропу праз Венгрыю, таму што Рэнэ Добры, які быў у сваяцтве з Венгерскім домам Анжу, прад'яўляў прэтэнзіі на чатыры каралеўства, уключаючы Венгрыю. Ён размясціў сімвал на сваіх сцягах перад бітвай пры Нансі.  Ён выйграў бітву і вярнуў сабе страчанае герцагства Латарынгія. Такім чынам сімвал стаў вядомы ў Заходняй Еўропе як крыж Латарынгіі.

* Святы Стэфан, першы кароль Венгрыі (1000-1038).Святы Стэфан, першы кароль Венгрыі (1000-1038).
* Герб Венгрыі пры каралі Бэле IIIГерб Венгрыі пры каралі Бэле III
* Герб ВенгрыіГерб Венгрыі
* Архангел Гаўрыіл трымае Святую Карону і апостальскі падвойны крыж як сімвалы Венгрыі, Хёсок-тэра, Будапешта, ВенгрыяАрхангел Гаўрыіл трымае Святую Карону і апостальскі падвойны крыж як сімвалы Венгрыі, Хёсок-тэра, Будапешта, Венгрыя
* Шарападобны крыж Венгрыі (справа) унікальны тым, што мае патрыяршы крыж замест простага крыжаШарападобны крыж Венгрыі (справа) унікальны тым, што мае патрыяршы крыж замест простага крыжа
* Герб павета Пешт, ВенгрыяГерб павета Пешт, Венгрыя

Беларусь і Літва
----------------

Патрыяршы крыж знаходзіцца на Пагоні, якая ў розныя часы выкарыстоўвалася як герб Беларусі і Літвы.

* Герб літоўскага караля ЯгайлыГерб літоўскага караля Ягайлы
* Герб Літвы, з патрыяршым крыжам на рыцарскім шчыцеГерб Літвы, з патрыяршым крыжам на рыцарскім шчыце
* Пагоня, у розныя часы выкарыстоўвалася як герб Беларусі .Пагоня, у розныя часы выкарыстоўвалася як герб Беларусі .
* Знак ВПС ЛітвыЗнак ВПС Літвы

Вялікая Маравія
---------------

Хрысціянізацыя Візантыі прыйшла ў Мараўскую імперыю ў 863 годзе, пры ўмове, што па просьбе Расціслава пасланы візантыйскі імператар Міхаіл III.  Сімвал, які часта называюць патрыяршым крыжам, з'явіўся ў Візантыйскай імперыі ў вялікай колькасці ў 10 стагоддзі. Доўгі час лічылася, што яго падараваў святому Стэфану папа рымскі як сімвал Венгерскага апостальскага каралеўства.

Расія
-----

У 1577–1625 гадах у рускім гербе крыж быў паміж галовамі двухгаловага арла.

Славакія
--------

Тэрыторыя сучаснай Славакіі была неад'емнай часткай Венгерскага каралеўства з 10 стагоддзя да Трыянонскага дагавора 1920 года. Многія з яго гарадоў атрымалі прывілеі і гербы ад венгерскіх каралёў, часта змяшчаючы ўласны герб каралёў.

* Герб СлавакііГерб Славакіі
* Герб горада Нітра, СлавакіяГерб горада Нітра, Славакія
* Герб горада Скаліца, СлавакіяГерб горада Скаліца, Славакія
* Герб горада Левача, СлавакіяГерб горада Левача, Славакія
* Герб горада Жыліна, СлавакіяГерб горада Жыліна, Славакія
* Герб горада Зволен, СлавакіяГерб горада Зволен, Славакія
* Сцяг Глінкавай славацкай народнай партыяй 1938-1945 ггСцяг Глінкавай славацкай народнай партыяй 1938-1945 гг

Крыніцы
-------

1. ↑  Breckenridge, James (1959). *The Numismatic Iconography of Justinian II*. The American Numismatic Society. p. 23.
2. ↑  Sear, David (1987). *Byzantine Coins and Their Values*. Seaby. pp. 283–84.
3. ↑  Engel 2001, p. 86.
4. ↑  Monter 2007.
5. ↑  Spiesz *et al.* 2006, p. 22.

Літаратура
----------

* Engel, Pál (2001). *The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526*. I.B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
* Monter, William (2007). *A Bewitched Duchy: Lorraine and its Dukes, 1477–1736*. Librairie Droz. ISBN 978-2-600-01165-5.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская |