**Вялі́кая сіні́ца** (*Parus major*) — птушка сямейства сініцавых атрада вераб’інападобных. Самы буйны і найбольш распаўсюджаны ў Беларусі від сініцавых.

Апісанне
--------

Даўжыня цела 14-16 см, размах крылаў 22-25 см, маса каля 20 г. Апярэнне галавы, горла, валляка і падхвосця чорнае, на галаве з сінім адлівам; чорная бліскучая галава з белымі шчокамі і чорны «гальштук» па сярэдзіне жоўтага споду цела, верхняя частка спіны жаўтавата-зялёная, крылы шаравата-блакітныя са светлай папярочнай паласой, хвост амаль чорны з блакітным напыленнем. 2 азіяцкія групы з белым або белаватым нізам, а таксама з аліўкава-шэрым або аліўкава-зялёным верхам. Еўрапейская група з жоўтым нізам і аліўкава-зялёным нізам. Маладыя з карычневым або бурым апярэннем замест чорнага, шчокі жаўтаватыя.

Голас — звонкае «пінь-пінь-чэржж». Песня громкая, звонкая «пілі-пілі-пілі… ін-ча-ін-ча».

Пашырэнне
---------

Пашырана ў Еўропе, Азіі і Паўночна-Заходняй Афрыцы. Арэал ахоплівае Палеарктыку (акрамя поўначы і Гімалаяў), а таксама Інда-Малайскі рэгіён. На Беларусі звычайны і нават шматлікі аселы і качуючы ўзімку від.

У дзікай прыродзе сустракаецца ў разнастайных лясах, звычайна на адкрытых участках, узлесках, па берагах вадаёмаў. Трымаецца таксама культурных ландшафтаў. Гняздуецца ў гаях, парках, садах, у вербняках уздоўж рэк, у лісцевых і мяшаных лясах, населеных пунктах.

Аселая, частка папуляцыі качуе альбо мігрыруе.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Корміцца пераважна дробнымі насякомымі, іх лічынкамі і яйцамі, восенню і зімой часткова насеннем, на штучных кармушках ахвотна дзяўбе мяса і сала.

За невялікім выключэннем, размнажаецца з канца студзеня па верасень, робячы 2 кладкі за сезон. Гняздуе ў дуплах і пустэчах дрэў, а таксама ў разнастайных нішах як прыроднага, так і антрапагеннага паходжання. Знешняя частка гнязда з няшчыльна ўкладзенага зялёнага моху з прымессю сухой травы (часам толькі мох). Унутраная частка — з касмыкоў воўны, валосся, шэрсці і пуху (часам з прымессю пёраў), добра пераплеценых паміж сабой. Унутраныя памеры залежаць ад прасторнасці месца, у якім знаходзіцца гняздо, дыяметр звычайна 5-6 см. Будуюць гняздо абедзве птушкі 4-7 дзён.

Яйкі
Яйкі (звычайна 6-11) эліптычныя, часам асіметрычныя, з вострым вузейшым канцом. Белыя, са слабым бляскам і дробнымі светла-чырвонымі плямкамі (часам зусім белыя). Памеры: 18 х 13,5 мм.

Наседжванне працягваецца 13-14 сутак. Птушаняты вылятаюць з гнязда праз 19-21 сут.

Падвіды
-------

Адрозніваецца 31 падвід, сярод іх:

* *P. m. major* — большая частка еўрапейскага арэала, Малая Азія, Цэнтральная Азія
* *P. m. newtoni* — Брытанскія астравы;
* *P. m. excelsus* — поўдзень Пірэнейскага п-ва;
* *P. m. corsus* — Сардзінія і Корсіка;
* *P. m. aphrodite* — поўдзень Грэцыі, Крыт, Кіпр, Балеары;
* *P. m. bokharensis* — Забайкалле, Цэнтральная Азія;
* *P. m. wladiwostokensis* — Далёкі Усход.

Заўвагі
-------

1. ↑  Артыкул **Сініцавыя** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.14. Мн. 2002, С.400-401
2. ↑  ptushki.org **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 студзеня 2019. Праверана 10 студзеня 2019.

Літаратура
----------

* *Фядосаў А. К.* Сініца вялікая // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. ISBN 83-01-13187-X
* Fidler A. E. van Oers K. Drent P. J. Kuhn S. Mueller J. C. Kempenaers B. *Drd4* gene polymorphisms are associated with personality variation in a passerine bird(недаступная спасылка) // Proceedings of the Royal Society London B. — 2007. — Vol. 274. — doi:10.1098/rspb.2007.0337. (Published online May 2, 2007).

Спасылкі
--------

* *Вялікая сініца (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Відэакліпы, гукавыя фрагменты і фатаграфіі з удзелам вялікай сініцы
* Біялагічная характарыстыка яйкаў і асаблівасці ранняга антагенезу вялікай сініцы Архівавана 19 снежня 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4164600-9 · LCCN: sh85057015 |