**Акцыдэнта́ль**, ці **аксідэнталь**, **інтэрлінгвэ** (*Occidental*, *Interlingve*) — міжнародная штучная мова.

Прапанаваны ў 1922 годзе Эдгарам дэ Валем (Эстонія). У 1949 годзе быў перайменаваны ў *інтэрлінгвэ* для пазбаўлення ад негатыўных асацыяцый, якія магла б выклікаць назва «заходні», а таксама для запланаванага збліжэння з інтэрлінгвай.

Гісторыя
--------

Дэ Валь спачатку быў эсперантыстам, які працаваў над рэформамі гэтай мовы. Калі рэформы былі адвергнуты падчас галасавання 1894 года, ён пакінуў эсперанта-рух з намерам стварыць больш дасканалую мову. Пасля некалькі гадоў працы ён апублікаваў у 1922 годзе свой праект «Акцыдэнталь» у газеце *Kosmoglott* («Сусветная мова»), якую ён сам выдаваў. Гэтая газета была адкрытым форумам для свабоднага абмену думкамі стваральнікаў розных новых сістэм. Кожны меў права публікаваць таксама сваю ўласную мову, каб выпрабаваць і прапагандаваць яе.

Пасля 7 гадоў, у 1929 годзе, выданне ўзяла на сябе група з Вены. Яны палічылі, што толькі новая мова акцыдэнталь з’яўляецца дастаткова выпрабаванай, і ў пачатку таго года зачынілі газету для іншых праектаў і пачалі ўжываць яе толькі для акцыдэнталя. Яны адаптавалі назву выдання пад арфаграфію гэтай мовы: *Cosmoglotta*.

У 1949 годзе тагачасны віцэ-прэзідэнт *Occidental-Union* (Аб’яднання акцыдэнталя) Рык Бергер, які пазней сам перайшоў да інтэрлінгвы, пераканаў членаў аб’яднання змяніць назву мовы на *інтэрлінгвэ*, аргументуючы, што назва *акцыдэнталь* можа пашкодзіць прапагандзе мовы ва ўсходнееўрапейскіх камуністычных краінах.

Да з’яўлення Інтэрлінгвы акцыдэнталь быў вяршыняй развіцця натуралістычнай школы. Пазней ён пачаў губляць сваіх прыхільнікаў на карысць больш натуралістычнай інтэрлінгвы. З сярэдзіны 80-х гадоў *Cosmoglotta* больш не выдавалася (пачала выдавацца зноў толькі з канца 90-х гадоў).

Аргументы на карысць мовы
-------------------------

Перавагай мовы акцыдэнталь з’яўляецца тое, што для людзей з веданнем такіх моў, як англійская, французская ці іспанская, яна з’яўляецца большай часткай адразу зразумелай. Адначасова яна з’яўляецца больш рэгулярнай, чым гэтыя мовы. Людзі з веданнем англійскай мовы, французскай і г. д. часта бываюць настолькі ўражанымі падабенствам акцыдэнталя да гэтых моў, што звычайна не заўважаюць ці недаацэньваюць рэгулярнасць акцыдэнталя.

Фанетыка і графіка
------------------

Мова ўжывае ўсе літары лацінскага алфавіта ў іх традыцыйным значэнні з пазіцыйна абумоўленай вырыятыўнасцю чытання некаторых літар і злучэнняў: *c* i *g* перад пярэднімі галоснымі як [ц] і [ж] адпаведна, *ch* як [ч] і [ш] перад галоснымі і [х] ці [к] перад зычнымі. Такая пазычаная з натуральных моў варыятыўнасць дазваляе захаваць баланс паміж традыцыйнай арфаграфіяй інтэрнацыяналізмаў і іх традыцыйным гучаннем. Словы грэчаскага паходжання могуць запісвацца як у гістарычнай лацінскай транскрыпцыі, так і фанетычна (*physica* і *fysika*, *theosoph* і *teosof*). Падваенне зычных апускаецца, калі гэта не вядзе да ўтварэння амонімаў (*cane* — сабака, *canne* — пушка).

Націск прыпадае на галосны перад апошнім зычным, пры гэтым канчатак множнага ліку *-s* і канчатак дзеепрыметніка *-men* не ўплываюць на месца націска. Калі паводле асноўнага правіла націск прыпадае на суфіксы *-bil*, *-ic*, *-im*, *-ul*, то ён пераносіцца на наступны склад з канца.

Лексіка і словаўтварэнне
------------------------

Мова заснавана на інтэрнацыянальнай лексіцы, агульнай для заходнееўрапейскіх моў — у першую чаргу (хаця не выключна) раманскіх. Заметны ўплыў французскай мовы, як у афармленні шматлікіх слоў, так і ў сінтаксісе (у адрозненне ад інтэрлінгвы, якая арыентуецца на паўднёвараманскія мовы).

Словаўтварэнне будуецца на ўзор натуральных моў, але адначасова рэгулюецца так званым **правілам дэ Валя**: пры ўтварэнні інфінітыва дзеяслова

* да асновы цяперашняга часу, якая заканчваецца на тэматычны галосны ці *-с*, дабаўляецца *-t*;
* канцавыя *d*, *g* ці *r* замяняюцца на *s*;
* астатнія канцавыя зычныя застаюцца без зменаў.

Ад асновы цяперашняга часу ўтвараюцца словы з суфіксамі *-(e)nt-*, *-(e)ntie*, *-(e)ment*, *-(i)bil*, *-(i)da*, *-age*, ад інфінітыва — з суфіксамі *-ion*, *-or*, *-ori*, *-iv*, *-ura*. Гэта дазволіла ўключыць у слоўнік акцыдэнталя вялікую колькасць інтэрнацыяналізмаў з адпаведнымі чаргаваннямі асноў: *varia-nte* — варыянт, *variat-ion* — варыяцыя, *pretend-ente* — прэтэндэнт, *pretens-ion* — прэтэнзія.

Правіла дэ Валя і сістэма рэгулярных афіксаў, якая шмат у чым перасякаецца з эсперанта і іда, набліжаюць акцыдэнталь да схематычных праектаў, супрацьпастаўляючы гіпернатуралістычнай інтэрлінгве. Але гаворка не ідзе аб аўтаномных правілах словаўтварэння, як у схематычных мовах, а аб правілах адбору вытворных і матывіруючых асноў з натуральных моў.

Асноўныя граматычныя асаблівасці
--------------------------------

Назоўнікі не маюць катэгорыі граматычнага роду. Пол жывых істот выяўляецца пры дапамозе канчатковых *-о* ці *-а*: *cavall* — конь, *cavаllo* — жарабец, *cavalla* — кабыла. Множны лік утвараецца постфіксам *-(e)s*, прыметнікі і артыклі (няпэўны *un*, пэўны *li*) не дапасуюцца да назоўнікаў.

Адрозніваюцца суб’ектная і аб’ектная формы асабістых займеннікаў.

Да асновы цяперашняга часу далучаюцца канчаткі *-(e)r* (інфінітыў), *-(e)nt* (актыўны дзеепрыметнік), *-t* (пасіўны дзеепрыметнік і мінулы час, а для дзеясловаў, у якіх гэта форма супадае з формай інфінітыва, — таксама аддзеяслоўны назоўнік).

Дзеепрыслоўе ўтвараецца ад дзеепрыметнікаў пры дапамозе канчатковага *-е*, вытворныя прыслоўі ад прыметнікаў — пры дапамозе суфікса *-men*.

Большасць граматычных значэнняў выражаюцца аналітычна: для ўскосных склонаў назоўнікаў — прыназоўнікі, для ступеней параўнання прыметнікаў і прыслоўяў — паказчыкі *plu* / *min(u)* (кампаратыў) і *max(im)* / *minim* (суперлятыў), для дзеясловаў — дапаможныя фарманты: *va* + інфінітыў = будучы час, *vell* + інфінітыў = умоўны лад, *ha* + мінулы час = перфект, *hat* + мінулы час = плюсквамперфект, формы дзеяслова *esser* + актыўны дзеепрыметнік = прагрэсіўная форма (параўн. continuous tense ў англійскай мове).

Прыклад тэксту
--------------

«Ойча наш»

> 
> Patre nor, qui es in li cieles,
> mey tui nómine esser sanctificat,
> mey tui regnia venir,
> mey tui vole esser fat,
> qualmen in li cieles talmen anc sur li terre.
> Da nos hodie nor pan omnidial,
> e pardona nor débites,
> qualmen anc noi pardona nor debitores.
> E ne inducte nos in tentation,
> ma libera nos de lu mal.
> Amen.
> 
> 
>

Гл. таксама
-----------

* Перыядычныя выданні на штучных мовах

Літаратура
----------

* F. Haas. Grammatica de Interlingue in Interlingue
* Grammar of Occidental translated into English (англ.)

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***на мове акцыдэнталь*** 



Лагатып «Вікіслоўнікі»Лагатып «Вікіслоўнікі»
У Вікіслоўніку спіс слоў мовы акцыдэнталь змяшчаецца ў катэгорыі ***«Інтэрлінгвэ»***

* Саюз Інтэрлінгвэ Архівавана 9 мая 2008.
* Часопіс Cosmoglotta
* Дыскусійная група на Yahoo(недаступная спасылка)

| ⛭Штучныя мовы (спіс) |
| --- |
| Натуральная мова • Штучная мова • Планавая мова • Сацыялізаваная мова • Міжнародныя дапаможныя мовы • Апрыёрная мова • Апастэрыёрная мова • Гіпасхематычныя мовы • Гіперсхематычныя мовы • Універсальная мова • Схематызм*Інтэрлінгвістыка* |
| Планавыя | ад’юванта • акцыдэнталь • Бэйсік-інгліш • будзінас • глоса • інтэрглоса • інтэрлінгва • космас • лаціна-сінэ-флексіонэ • lingua catolica • лінгва франка нова • міжславянская мова • раманід • словіа • універсалглот • універсаль • унітарыё • уропі • folkspraak |
| Выдуманыя | баронн • Brithenig • вавілон 17 • венэдык • ларымін • надсат • навамоўе • speedtalk • Старэйшая Мова |
| Філасофскіяі лагічныя | AUI • ыфкуіл • лінкас • лаглан • ложбан • такіпона • сона |
| Планавыя | ро • сальрэсоль • эльюндзі |
| Выдуманыя | аварын • адунаік • валарын • вестран • гаа'улдская • квэнья • клінган • кхуздул • на’ві • рамерыйскія • роханская·сіндарын • таліска • тэлерын · чорная мова • Мова Эльдараў |
| Іерагліфічныя | локас • Злэнга • бліс |
| Планавыя | валапюк • Lingua Ignota • іда • нэа • неўтраль • навіяль • АМО • эсперанціда • (прота-)эсперанта |
| Выдуманыя | Атлантыйская мова • Боская мова • чатлана-пацакская |
| Персоны | 
Дж. К. Браўн •
Э. дэ Валь •
А. М. Волкаў •
О. Есперсен •
Л. Заменгоф •
А. Кірхгоф •
Дж. Кіхада •
А. В. Колегаў •
Ю. Крыжаніч •
С. Ланг •
Ч. К. Огдэн •
М. Окранд •
Ота Юкіо •
Дж. Пеана •
Ж. Піро •
Дж. Салманазар •
А. Сапкоўскі •
А. Сірайт •
Ж. Сюдр •
Дж. Р. Р. Толкін •
П. Фромер •
Хільдэгарда Бінгенская •
М. Шлеер • Н. В. Юшманаў |
| Арганізацыі | Акадэмія валапюка • Акадэмія інтэрлінгвы • Акадэмія эсперанта • Інстытут клінгана • Інстытут лаглана |