recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Эса.

**Эса** — рака ў Беларусі, у Крупскім раёне Мінскай вобласці, Чашніцкім і Лепельскім раёнах Віцебскай вобласці ў басейне Заходняй Дзвіны.

Назва
-----

Назва Эса балцкага паходжання.

Сваёй структурай назва Эса блізкая да балцкіх назваў Іса, Уса. Іх адносяць да групы балцкіх гідронімаў з канчаткам *-(с)са*: *Іса*, *Ліса*, *Уса*, *Эса*, *Дрыса*, *Пліса*, *Неса[ru]*, *Труса*, *Таса*, *Рэса*, *Выса*, *Васа*, *Уса* (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы).

З іх некаторыя этымалагізуюцца больш-менш надзейна: Уса ад *\*aus-/\*us-* «блішчэць», Іса ад *\*eis-/\*is*- «імкнуцца». Балцкае паходжанне гідроніма таксама вызначаецца, калі корань пашыраецца з дапамогай вядомых балцкіх гідранімічных пашыральнікаў: Іса — \*Ісла (< Іслач < *Is-l-, ak*-), Уса — Усія (*Us-ij-*), Неса — Несла, Нясета (*Nes-, -l-, -et-*), Дрыса — Дрысела (*Dris-, -el-*), Рэса — Рэсята́[ru] (*Res-, -et-*), Пліса — пруск. *Plissinges* (*Plis-, -ing-*).

Водаапісанне
------------

Даўжыня складае 84 км. Плошча — вадазбору 1040 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці — 7,28 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні — 0,4 ‰.

Эса ўпадае ў возера Лепельскае. Ад вёскі Забаенне на правым беразе пачынаюцца хваёвыя лясы, якія прасціраюцца па абодвух берагах ракі больш чым на 5 км.

За дарогай Лепель — Красналукі рэчышча роўнае, ператворанае ў канал.

На працягу стагоддзяў Эса была адным са звенняў воднага ланцуга, які пралягаў між Чорным і Балтыйскім морамі. Цяпер яна значна памялела.

Асноўныя прытокі: Гнілка, Байна, Свядзіца, Бярэшча, Дзяражынка.

У басейне Эсы азёры Бярэшча, Плоч, Аношкаўскае, Луконец, Окана, Задняе, Доўгае, Поўсвіж, Святое і інш.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Топоров В. Н.* Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.
2. ↑  H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55-57.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 227, 374. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Геаграфія Беларусі: энцыклапедычны даведнік / рэдкал. Л. В. Казлоўская [і інш.]. — Мн. 1992. — 382 с. — (Энцыклапедычная бібліятэчка школьніка).
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Чашніцкага раёна / рэдкал. М. Ц. Дробыш [і інш.]. — Мн. 1997. — С. 22-28.
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — С. 475. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 28, 35. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
*Ананія, аднаўляе зрок апосталу Паўлу*, П'етра да Кантона, 1631 г.
**Ананія з Дамаска** (грэч. Ἀνανίας, іўр.: חנניה, Ананія, «бласлаўлёны Госпадам») — вучань Ісуса ў Дамаску, які згадваецца ў Дзеяннях Апосталаў ў Бібліі, дзе апісваецца, як ён быў пасланы Ісусам аднавіць зрок «Саўла» (вядомы пазней як апостал Павел) і забяспечыць яму дадатковае навучанне ў шляху Госпада.

Біблейскае апавяданне
---------------------

Згодна з Дз. 9:10 Ананія жыў у Дамаску. У прамове Паўла ў Дз. 22, ён апісвае Ананію як «*мужа пабожнага паводле закона, Павел, апостал яўрэямі*», якія жылі ў Дамаску (Дз. 22:12). Хутчэй за ўсё, гэта азначае, што ён не быў адным з бежанцаў ад пераследу ў Іерусаліме, апісаных у Дзеяннях 8:1.

Падчас свайго пераўтварэнні Ісус сказаў Паўлу (які тады называўся Саўлам), каб той ішоў у горад і чакаў. Пазней Ісус з’явіўся Ананіі ў бачанні, і сказаў яму ісці да «*вуліцы, якая называецца Прамой*», і спытаць: «у доме Іуды чалавека з імем Саул». (Дз. 9:11) Ананія запярэчыць, таму што Саул пераследваў «*святых Тваіх*», але Гасподзь сказаў яму, што Саул — «ёсць Мой выбраны посуд, каб абвяшчаць імя Маё перад народамі і царамі і сынамі Ізраілевым» (Дз. 9:15). Тады Ананія пайшоў да Саўла і паклаў на яго рукі, то «*лустка апала з вачэй ягох*», і ён стаў бачыць. Пасля дадатковага навучання, Саул быў ахрышчаны. (Дз. 9:18; 22:16)

Даследчыкі лічаць, што Ананія быў прарокам, хоць і згадваецца ў якасці вучня. Некаторыя даследчыкі нават лічаць, што Ананія ўваходзіў у лік сямідзесяці вучняў і апосталаў. Паводле каталіцкай традыцыі, Ананія быў закатаваны ў Элеўферапалі. Ананія таксама пералічаны Іпалітам Рымскім і інш якасці аднаго з сямідзесяці вучняў, чыі дзеянні запісаныя ў Евангеллі паводле Лукі 10:1-20.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ананія з Дамаска

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Праваслаўная багаслоўская |
| Нарматыўны кантроль | BIBSYS: 12007575 · GND: 1147225486 · LCCN: nb2011032333 · VIAF: 48149106236968491946 |
**Ігумен Арэст**, сапраўднае імя **Ануфрый Сцяпанавіч Костка** (?, м. Гайшын — 1850) — летапісец.

Біяграфія
---------

Ураджэнец мястэчка Гайшын Быхаўскага павета (цяпер Слаўгарадскі раён).

З верасня 1801 г. да снежня 1804 г. працаваў настаўнікам лацінскай мовы Невельскай духоўнай семінарыі, дзе ў 1802 г. пастрыгся ў манахі з іменем Арэст. Летам 1803 г. Арэст быў удастоены святарства і ў снежні 1804 г. прызначаны камісарам Магілеўскай семінарыі.

На працягу свайго жыцця Арэст стварыў рукапіс арыгінальнай хронікі горада Магілева, які ўвайшоў у беларускую гістарыяграфію пад назвай «Запіскі ігумена Арэста».

Літаратура
----------

* Летапісец ігумен Арэст // Памяць: гісторыка-дакумент. хроніка Слаўгарадскага раёна.-Мн. 1999.-С. 77.
**Конанаўшчына**  — вёска ў Буркоўскім сельсавеце Брагінскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

У 23 км на паўночны захад ад Брагіна, 28 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 139 км ад Гомеля.

### Водная сістэма

На ўсходзе — сетка меліярацыйных каналаў.

Транспартная сістэма
--------------------

Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтадарозе Брагін-Хойнікі.

Планіроўка складаецца з ледзь выгнутай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.

Гісторыя
--------

Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVIII стагоддзя. У 1765 годзе ў Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ. Пасля 2-га раздзела Рэчы Паспалітай (1793 год) у складзе Расійскай імперыі. У 1850 годзе валоданне графіні Ракіцкай. У 1897 годзе ў Мікуліцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні.

З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Конанаўшчынскага сельсавета Брагінскага раёна Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 года Гомельскай акруг. У 1931 годзе арганізаваны калгас «Дакладны шлях», працавала гамарня. Падчас Вялікай Айчыннай вайны фашысты ў 1943 годзе цалкам спалілі вёску і забілі 9 жыхароў. У 1959 годзе ў складзе калгаса «Чырвоны Кастрычнік» (цэнтр — вёска Мікулічы). Размяшчаліся пачатковая школа, фельчарска-акушэрскі пункт, бібліятэка.

Насельніцтва
------------

### Колькасць

* 2004 год — 65 гаспадарак, 176 жыхароў.

### Дынаміка

* 1765 год — 9 двароў.
* 1850 год — 95 жыхароў.
* 1897 год — 27 двароў, 234 жыхара (паводле перапісу).
* 1908 год — 37 двароў.
* 1930 год — 72 двары, 367 жыхароў.
* 1959 год — 409 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 65 гаспадарак, 176 жыхароў.
* 2006 год (01.01.2006) — 61 гаспадарка, 175 чалавек, з якіх 37 ва ўзросце да 16 гадоў, 79 — у працаздольным і 59 — старэйшым за працаздольны.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

| ⛭**Буркоўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Буркі |
| Аграгарадкі | Мікулічы |
| Вёскі | Бакуны ·  Вялікі Лес ·  Дуброўнае ·  Кавалі ·  Конанаўшчына ·  Красная Гара ·  Марытон ·  Рыжкаў ·  Сабалі ·  Чырвонае Поле |
**Вера Паўлаўна Нікольская** (Валерыя Паўлаўна, у шлюбе **Цюляева**; 12 лютага 1901—1980) — руская вучоная, этнограф. З ёй звязаны фатаграфіі сялянскага жыцця ў Тураўскім раёне Беларусі.

Біяграфія
---------

Дачка святара Паўла Васілевіча Нікольскага (1870—1942 ці 43) і шведскай дваранкі лютэранкі Леанціны Эміліі Лінберг. Абое нарадзіліся ў Шацкім павеце Тамбоўскай губерні. Мелі пяць дачок і сына. Бацька быў краязнаўцам і царкоўным гісторыкам.

У 1910—1912 вучылася ў Марыінскай гімназіі ў Варонежы, пазней у гімназіі ў Саратаве, на гісторыка-філілагічным факультэце Саратаўскага ўніверсітэта. Вучаніца Барыса Сакалова. З 1924 навуковы супрацоўнік, потым памочнік захавальніка ўсходнеславянскага аддзела Музея народазнаўства ў Маскве. У 1925—1927 брала ўдзел у этнаграфічных экспедыцыях на Палессі, у 1929 у даследаванні рускага цацачнага промыслу ў Вятцы. У 1931 звольнена з музея як «сацыяльна небяспечны элемент». На пачатку вайны працавала ў Акадэміі навук.

Беларускія вобразы
------------------

Збіральніца калекцыі, у якую ўвайшлі 60 фатаграфій з Лельчыцкага і Жыткавіцкага раёнаў Беларусі (тады — Тураўскі раён). Датавана 1930 годам. Здымкі ахапілі вёскі Перароў, Запясочнае, Дварэц, Белка, горад Петрыкаў.
На здымках відны сяляне, сагнаныя ў калгас, працэс калгаснай будоўлі, знахарка і зёлкі ў знахарчынай хаце, ганчар, рыбакі, рыбалоўныя снасці (невад, дарожка, настаўка, вуда, жак), лоўля рыбы, рыбацкі курэнь, майстраванне лодак, выраб вяровак, гарадская прыстань, дзіцячы сад пры калгасе. Партрэты дарослых і дзяцей. Пастушок. Дзеці-нянькі.

Спасылкі
--------

* ethno.by
* Кунсткамера
* Біяграфія П. Нікольскага
**Эмілія Данатаўна Казак-Казакевіч** (1911, в. Другое Чорнае, Дрысенскі павет — 9 мая 1984) — знаўца фальклору латгальскіх беларусаў, перакладчыца з латышскай мовы, аўтар успамінаў аб жыццядзейнасці беларусаў у Латвіі.

Біяграфія
---------

Эмілія Казак-Казакевіч нарадзілася ў 1911 годзе пад Індраю ў вёсцы Другое Чорнае Дрысенскага павета Віцебскай губерні (цяпер Латвія).

Вучылася ў беларускай пачатковай школе ў Дзвінску, потым — у Беларускай дзяржаўнай гімназіі. У 1930 годзе была залічана слухачкай Рыжскіх двухгадовых настаўніцкіх курсаў. Працавала выхавацелькай, настаўніцай беларускай пачатковай школы на Чырвонай Дзвіне.

У 1934 годзе, калі да ўлады прыйшоў Карліс Улманіс, Эмілія Казак-Казакевіч атрымала права на выкладанне латышскай мовы, гісторыі і геаграфіі Латвіі, а пазней — і на выкладанне рускай мовы.

Працавала ў 23-х школах у многіх паветах Латвіі. Падчас вайны яе арыштавалі акупацыйныя ўлады, але ад вывазу ў Нямеччыну ўратавалася.

У 1944 годзе пачала настаўнічаць у Індраўскай рускай школе, але ў 1949 годзе яе сям’ю, як кулацкую, вывезлі ў Омскую вобласць.

Вярнулася з іртышскай высылкі ў студзені 1956 года і аж да выхаду на пенсію (1968) працавала настаўніцай Індраўскай сярэдняй школы.

Памерла 9 мая 1984 года.

Літаратура
----------

* «Крывіцкія руны» / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5
**Флор Дэніс Руіс Хуртада** (ісп.: Flor Denis Ruiz Hurtado; нар. 29 студзеня 1991 г. Прадэра, Валье-дэль-Каўка) — калумбійская лёгкаатлетка, спецыялістка па кіданні дзіды. Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 2023 года, двухразовая чэмпіёнка Паўднёва-Амерыканскіх гульняў, удзельніца летніх Алімпійскіх гульняў 2012 і 2016 гадоў.

Біяграфія
---------

Флор Руіс нарадзілася 29 студзеня 1991 года ў горадзе Прадэра.

У 2012 годзе Руіс прыняла ўдзел у летніх Алімпійскіх гульнях у Лондане. У кіданні дзіды яна не змагла кваліфікавацца ў фінал, паказаўшы толькі 32-і вынік — 54, 34 метры.

Упершыню ў кар’еры ў 2013 годзе калумбійка выступіла на дарослым чэмпіянаце свету. У Маскве яна стала 23-й з вынікам 57,47 метраў. На наступны год яна атрымала перамогу ў Паўднёва-Амерыканскіх гульнях, якія праходзілі ў Сант’яга. Яе вынік — 60,59 метраў.

На чэмпіянаце свету 2015 года ў Кітаі яна зноў не прабілася ў фінал і заняла 27-е месца з вынікам 57,25 метра. На Панамерыканскіх гульнях у Таронта была пятай.

У Рыа-дэ-Жанейра, на летніх Алімпійскіх гульнях у 2016 годзе ёй удалося кваліфікавацца ў фінал і паказаць выніковы дзевяты вынік — 61,54 метра. Праз год на сусветным першынстве ў Лондане зноў паказала толькі 23-і вынік і 57,94 метра.

У 2019 годзе прыняла ўдзел у Панамерыканскіх гульнях, якія адбыліся ў Перу і заняла выніковае шостае месца.

У 2022 годзе прыняла ўдзел у Паўднёва-Амерыканскіх гульнях, якія адбыліся ў Парагваі. У кіданні дзіды яна стала пераможцам, другі раз у кар’еры, з вынікам 62,97 метра.

На чэмпіянаце свету 2023 года, які адбыўся ў Будапешце, калумбійская спартсменка стала сярэбранай медалісткай з вынікам 65,47 метра — гэта асабісты рэкорд.

Зноскі
------
**Бярэ́жцы** (трансліт.: *Biarežcy*, руск.: Бережцы) — вёска ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Рычоўскага сельсавета.

На поўдні і ўсходзе нацыянальны парк «Прыпяцкі».

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

За 42 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Жыткавічы (на лініі Лунінец — Калінкавічы), 247 км ад Гомелю.

Гідраграфія
-----------

На рацэ Сцвіга (прыток ракі Прыпяць).

Транспартная сетка
------------------

Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Тураў — Лельчыцы. Планіроўка складаецца з дугападобнай вуліцы мерыдыянальнай арыентацыі, побач з якой на ўсходзе паралельна да яе знаходзяцца 3 кароткія вуліцы. Забудова драўляная, сядзібнага тыпу.

Гісторыя
--------

Паводле пісьмовых крыніц вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Тураўскай воласці Мазырскага павета Мінскай губерні. У 1879 годзе згадваецца ў ліку паселішчаў Рычоўскага царкоўнага прыходу. У выніку пажару 29 чэрвеня 1885 года згарэла 28 двароў. З 1896 года працаваў вадзяны млын. Паводле перапісу 1897 года знаходзілася капліца.

У 1930 годзе арганізаваны калгас «Прагрэс», працавала гамарня. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў сакавіку 1944 года нямецкія карнікі цалкам спалілі вёску і забілі 21 жыхара. 102 жыхара загінулі на франтах. Паводле перапісу 1959 года ў складзе калгасу «Шлях да камунізму» (цэнтр — вёска Хільчыцы). Дзейнічаюць пачатковая школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт.

У 1979 годзе абстаўлены помнік М. М. Марозу — юнаку, які, ратуючы школьнікаў, загінуў ад выбуху снарада знойдзенага падчас уборкі бульбы.

Насельніцтва
------------

### Колькасць

* 2004 год — 112 гаспадарак, 270 жыхароў.

### Дынаміка

* 1897 год — 46 двароў, 302 жыхара (паводле перапісу).
* 1917 год — у вёсцы і фальварку 331 жыхар.
* 1925 год — 51 двор.
* 1940 год — 94 двары, 460 жыхароў.
* 1959 год — 408 жыхароў (паводле перапісу).
* 2004 год — 112 гаспадарак, 270 жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Рычоўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Рычоў |
| Вёскі | Бярэжцы ·  Рыдча ·  Старажоўцы ·  Сямурадцы ·  Хачэнь ·  Хільчыцы |
Быхаўскі рынак
**Магілёўскі калгасны рынак**, таксама **Быхаўскі рынак** — рынак у цэнтральнай частцы Магілёва. Размешчаны па адрасе вул. Быхаўская, 6. Плошча рынка складае 22,9 тыс. м², больш за 490 гандлёвых месцаў.

Быхаўскі рынак у пачатку XX ст.
У час Вялікай Айчыннай вайны, 10 красавіка 1942 года рынак змыў паток вады, які прарваўся праз насып, што перакрыў рэчышча Дубравенкі ў выніку падрыву пры адступленні з горада ў ліпені 1941 года савецкіх войскаў.

У 1990-я гады меў мясамалочную кантрольную станцыю, халадзільную станцыю, бюро гандлёвых паслуг, якое садзейнічае рэалізаціі сельскагаспадарчай прадукцыі, гасцініцу на 30 месцаў. Стацыянарны сустрэчны гандль прадуктовымі і прамысловымі таварамі, гароднінай і садавіной вялі 17 гандлёвых арганізацый; фірмавыя павільёны меў Магілёўскі цяплічны камбінат. У перадсвяточныя дні на рынку праводзяцца кірмашы.

Быхаўскі рынак на нямецкім аэрафотаздымку. 1941
У 2014 годзе планавался на месцы рынку стварыць зону адпачынку, а гандлёвыя аб’екты перанесці ў раён Казіміраўкі на адмыслова пабудаваную і абсталяваную пляцоўку. Пазней у тым жа годзе было вырашана не пераносіць рынак, а рэканструяваць яго.

У 2016 годзе быў прэзентаваны распрацаваны БелНДІгорадабудаўніцтва план рэгенерацыі гістарычнай зоны Магілёва, які прадугледжвае вынас рынку і ўзвядзенне на яго месцы аб’екта культурна-спартыўнага прызначэння.

У чэрвені 2019 года нам­начальніка ўпраўлення архітэктуры і горадабудаўніцтва Магілёўскага гарвыканкама Аляксей Грышкін паведаміў, што на месцы Магілёўскага рынку плануецца стварыць паркава-прагулачную зону, а сам рынак перанесці на месца былога заводу штучнага валакна.

Зноскі
------

1. ↑  Магілёў: Моладзь ушанавала ахвяраў паводкі 1942 году **(нявызн.)**.  Радыё «Свабода» (10 красавіка 2007). Праверана 3 студзеня 2013.(недаступная спасылка)
2. ↑  Могилёвский колхозный рынок // Могилёв. Энциклопедический справочник (руск.) / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1990. — 472 с. — ISBN 5-85700-028-9.
3. ↑  На месте Могилевского (Быховского) рынка в Могилеве городские власти планируют создать зону отдыха(недаступная спасылка)
4. ↑  Могилевский рынок останется на прежнем месте, за его реконструкцию заплатят предприниматели.(недаступная спасылка)
5. ↑  Построить кольцевую и храмы, завод и рынок вынести. Что будет с исторической частью Могилева. Архівавана 18 мая 2016.
6. ↑  «Зеленый» комфорт. 13.06.2019 Архівавана 16 чэрвеня 2019. // Могилевская правда

Літаратура
----------

* Могилёвский колхозный рынок // Могилёв. Энциклопедический справочник (руск.) / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1990. — 472 с. — ISBN 5-85700-028-9.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Магілёўскі рынак
**Яйцы** (басн.: Jajce) — горад, цэнтр аднайменнай абшчыны ў Босніі і Герцагавіне. Размешчаны на рацэ Врбас. На рацэ Пліва размешчаны каскад электрастанцый. Прамысловасць — электрахімічная, вытворчасць ферасплаваў.

У Яйцах 29 і 30 лістапада 1943 года адбылася гістарычная 2-я сесія Антыфашысцкага веча народнага вызвалення Югаславіі, на якой прыняты рашэнні, якія былі пакладзены ў аснову федэратыўнага і сацыялістычнага братэрскага аб'яднання народаў і народнасцей Югаславіі.

У 1942 годзе пры вызваленні горада загінуў Народны герой Югаславіі Мілан Іліч.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Яйцы (горад)
* Сайт горада Яйцы
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сосна.

**Со́сна**, Міхало́ва — возера ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, за 14 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад Шуміліна, каля вёскі Рускі.

Плошча возера складае 0,71 км², даўжыня 1,28 км, найбольшая шырыня 0,96 км. Найбольшая глыбіня Сосна 22,9 м, сярэдняя — 6,6 м.  
Катлавіна возера крыху выцягнута з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй ад 3 да 12 метраў. Берагі нізкія (да 3 метраў), пясчаныя, на захадзе і паўночным усходзе сугліністыя. Заходнія і паўночна-ўсходнія берагі зліваюцца са схіламі катлавіны. Берагавая лінія ўтварае некалькі заліваў і мысоў. Літаральная зона вузкая. Мелкаводдзе займае каля 15 % плошчы возера. Да глыбінь 2—5 м пясчанае, глыбей выслана ілам і сапрапелем.  
Возера Сосна мезатрофнае і слабапраточнае. Злучана ручаямі з азёрамі Гародна і Будавесць.  
На возеры 3 вострава агульнай плошчай 0,012 км².

Берагі зарослыя трыснягом, чаротам, хвашчом, аерам. У залівах сустракаюцца расліны з плаваючым лісцем (каўшанка), у возеры сустракаюцца такія рэдкія віды, як гідрыла мутоўчатая і наяда малая. Зоапланктон прадстаўлены 25 відамі, водарасцей — каля 70 відаў (у асноўным зялёныя і дыятомавыя). З рыб часцей за ўсё сустракаюцца лешч, шчупак, акунь, плотка, краснапёрка, укляя.

У 1979 годзе на возеры ўтвораны азёрны заказнік (па Пастанове СМ Рэспублікі Беларусь ад 27.12.07 № 1833 — заказнік рэспубліканскага значэння *Сосна*).

Зноскі
------

1. 1 2  Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год. (руск.)
2. 1 2  БелЭн, 2002
3. ↑  Заповедники, национальные парки, заказники республиканского значения

Літаратура
----------

* *Курловіч М. М.* Сосна // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Сосна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 89. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 599 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85700-001-7. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 31. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Ліст карты N-35-36. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год. (руск.)

Спасылкі
--------

* Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»  (руск.)
**Бакалажэва** (польск.: Bakałarzewo) — вёска ў Польшчы, за 19 км на захад ад Сувалак і за 114 км на поўнач ад Беластока, на рацэ Распудзе. Уваходзіць у склад Сувальскага павета Падляскага ваяводства, сядзіба вясковай гміны Бакалажэва.

Назва
-----

Назва Бакаларава паходзіць ад мянушкі Мікалая Рачковіча «Бакалара», аднаго з заснавальнікаў паселішча.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Бакаларава на карце 1655 года
Мястэчка было заснавана ў пачатку XVI стагоддзя пад назвай Даўспруда Бакаралаўская або Бакалараўшчына. Яно ўваходзіла ў склад Гарадзенскага павета Троцкага ваяводства. У другой палове XVI стагоддзя мястэчка ўжо ўпамінаецца пад назвай Бакаларава.

Да 1558 года Бакаларава атрымала магдэбургскае права. У 1609 годзе Мікалай Вольскі фундаваў стварэнне касцельнага алтара (захоўваецца ў касцёле Святога Якуба).

У другой палове XVII стагоддзя Бакаларава перайшло ў валоданне Хлявінскіх, у XVIII стагоддзі — да Цемналонскіх.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Бакаларава апынулася ў складзе Прусіі, у 1807 годзе згодна з Тыльзіцкім мірным дагаворам — у складзе Расійскай імперыі, у Сейненскім павеце Аўгустоўскай губерні. У 1870 мястэчка было пазбаўлена гарадскіх правоў. Да 1880 колькасць будынкаў дасягнула 103.

### Найноўшы час

Згодна з Рыжскім мірным дагаворам 1921 года Бакаларава апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У часы Другой сусветнай вайны з 4 верасня 1939 да 1945 года Бакалажэва знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха. У 1973 годзе вёска стала сядзібай вясковай гміны. У 1975—1998 гадах Бакалажэва ўваходзіла ў склад Сувальскага ваяводства.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: ~1880 год — 1554 чал.
* **XX стагоддзе**: 1929 год — 705 чал.
* **XXI стагоддзе**: 2019 год — 872 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Святога Якуба (1936)
* Млын (XIX ст.)
* Могілкі: старыя каталіцкія, іўдзейскія

Крыніцы
-------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 236-2010 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Рэспублікі Польшча на беларускую мову». Гл. польска-беларускую практычную транскрыпцыю.
2. ↑  Naruszewicz T. Miejscowości ziemi bakałarzewskiej. — Bakałarzewo, 2014. S. 20—24.
3. ↑  *Chlebowski B.* Bakałarzewo // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna (польск.). — Warszawa, 1880. — S. 84.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бакалажэва
**Эйс** (ці *падача на вылет*) — тэрмін, які пазначае ў тэнісе сітуацыю, калі той, хто падае́ выйграе ачко ў розыгрышы за кошт падачы, якая трапіла ў квадрат і пры гэтым прымаючы гулец не крануў мяча. Калі гулец закрануў мяча і мяч адляцеў у аўт, падача не лічыцца эйсам. Эйсы з’яўляюцца адным з статыстычных паказчыкаў, за якімі сочаць у прафесійным тэнісе.

Рэкорды
-------

Сярод прафесіяналаў існуе некалькі рэкордаў па колькасці эйсаў.

### Жанчыны

| Спартсменка | Колькасць эйсаў у матчы |
| --- | --- |
| Крысціна Плішкава | 31 |
| Сабіна Лісіцкі | 27 |
| Аляксандра Стывенсан | 25 |
| Кая Канепі, Серэна Уільямс | 24 |

### Мужчыны

| Спартсмен | Колькасць эйсаў у матчы |
| --- | --- |
| Джон Ізнер | 112 |
| Нікаля Маю | 103 |
**Бадалона** (катал.: Badalona) — горад у паўночна-ўсходняй частцы Іспаніі, які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці Каталонія. Знаходзіцца ў камарцы Барселоны, з’яўляючыся часткай сталічнай вобласці Барселоны. Горад размешчаны на левым беразе невялікай ракі Безас, а таксама мае выхад да Міжземнага мора. Бадалона з’яўляецца трэцім паводле колькасці жыхароў горадам у Каталоніі пасля Барселоны і Аспіталет-дэ-Льябрэгат. Статус горада быў атрыманы Бадалонай у 1897 годзе.

Гісторыя
--------

Ратуша.
Бадалона была заснавана рымлянамі ў III стагоддзі да н.э. пад імем Баэтула (па-лацінску: Baetulo), хоць паселішчы ў гэтым раёне існавалі з 3500—2500 да н.э.. Рымскі горад займаў плошчу ў 11 га, з лініяй сцен 413x261 м, паселішча мела вялікія абарончыя вежы. У I стагоддзі да н.э. у горадзе размяшчалася 15 тысяч жыхароў.

Цяперашняя Бадалона была створана ў X стагоддзі. Манастыр Сант-Херані-дэ-ла-Муртра, пабудаваны ў XIV стагоддзі, з’яўляўся летняй рэзідэнцыяй каталіцкіх манархаў Іспаніі. Бадалона была адным з самых важных гарадоў падчас іспанскай індустрыялізацыі ў XIX стагоддзі.

Культура
--------

У маі, у сувязі са святам Святога Анастаса, апякуна Бадалоны, у горадзе праводзяцца шматлікія мерапрыемствы і фестывалі.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Іспаніі Альканар, Іспанія
* Сцяг Іспаніі Сан-Фернанда, Іспанія
* Сцяг Іспаніі Парла, Іспанія
* Сцяг Чылі Вальпараіса, Чылі
* Сцяг Швецыі Гётэбарг, Швецыя
* Сцяг Іспаніі Сітхес, Іспанія

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бадалона
* Афіцыйны сайт Архівавана 24 лістапада 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4080233-4 · VIAF: 122650893 |
**Кула́йская культура** — археалагічная культура Заходняй Сібіры ў эпоху ранняга жалеза (сярэдзіна I тысячагоддзя да н. э. — сярэдзіна I тысячагоддзя н. э.).

У 1927 г. з’явіліся першыя публікацыі аб скарбах з характэрным ажурным бронзавым ліццём, знойдзеных на гары Кулайка на тэрыторыі Томскай вобласці. У 1956 г. на іх аснове была вылучана асобная кулайская археалагічная культура, якая першапачаткова развівалася ў верхняй, а потым ў сярэдняй і ніжняй плынях ракі Об. На ўсходзе межы культуры дасягалі стэпавага Алтая. Найбольш раннія паселішчы знойдзены каля ракі Васюган.

Вылучаюць наступныя этапы існавання культуры:

* Васюганскі (VI ст. да н. э. — II ст. да н. э.)
* Сароўскі (I ст. да н. э. — IV ст. н. э.)

Ужо ў канцы васюганскага этапа прадстаўнікі кулайскай культуры мігрыравалі па экалагічных прычынах уздоўж ракі Об, а ў сароўскі насялілі ніжнюю плыню і часткова міжрэчча Обі і Енісея. Раннія гарадзішчы мелі ўмацаванні ў выглядзе роваў і, магчыма, бастыёнаў. Характэрныя для іх жытлы — паўзямлянкі з завалінкамі. Знутры памяшканняў меліся яміны, запоўненыя косткамі жывёл, абломкамі керамікі, разбітымі глінянымі формамі для выплаўлення металаў. Культурны пласт багаты фосфарам, што дае магчымасць меркаваць пра наяўнасць хатняй жывёлы, паколькі фосфар назапашваецца дзякуючы гною. Познія гарадзішчы таксама мелі ўмацаванні, у іх знаходзяць косткі жывёл, у тым ліку свінняў, аднак культурны пласт не насычаны фосфарам.

Пахаванні ў форме курганоў з пакладаннем нябожчыкаў. Звычайна кожны курган утрымоўваў некалькі магільняў, адмежаваных бярвеннямі, таму ў выніку атрымоўваўся доўгім. Вядомы курган 42 м у даўжыню пры шырыні 9 - 12 м, ён утрымліваў 32 магільні. У магільні клалі посуд, бронзавыя і касцяныя навершы стрэл, гарпуны, нажы, касцяныя грабяні, каменныя, бронзавыя і шкляныя каралі і г. д. Познія пахаванні практыкаваліся ў форме спалення і пакладання нябожчыкаў без курганоў. Зброі, акрамя навершаў стрэл, у іх не выяўлена.

Кулайцы карысталіся жалезнымі нажамі, навершамі дзідаў, выдатна апрацоўвалі косць. Асаблівае месца займае бронзавае ліццё з зааморфнымі і антрапаморфнымі выявамі. Відавочна на самым раннім этапе галоўную ролю ў гаспадарцы адыгрывала рыбалоўства, носьбіты культуры былі знаёмы з гадаваннем коняў. Пазней гаспадарка набыла комплексны характар. Значную ролю адыгрывалі земляробства і жывёлагадоўля. Міграцыя на поўнач зноў вярнула значнасць палявання і рыбалоўства.

Большасць даследчыкаў атаясняюць кулайскую культуру з продкамі самадыйцаў, у некаторых выпадках — самадыйцаў і ўграў. Заняпад культуры звязваюць з буйным перасяленнем гунаў на захад.

Спасылкі
--------

* Южно-таежные культуры Западно-Сибирской равнины в эпоху раннего железного века
* Кулайская культура (эпоха раннего железного века)
* Кулайская культура - Культурное наследие Югры
**«Полымя»** — газетна-часопіснае выдавецтва. 

Заснавана ў верасні 1963 года на базе газетна-часопіснага выдавецтва Галоўвыдата Міністэрства культуры БССР і выдавецтва газеты «Мінская праўда». Выдавала газеты «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкая газета», «Физкультурник Белоруссии», «Голас Радзімы», рэспубліканскія часопісы «Беларусь», «Полымя», «Нёман», «Народная асвета», «Здравоохранение Белоруссии», «Промышленность Белоруссии», «Сельское хозяйство Белоруссии», бюлетэні «Родная прырода», «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі», «За безопасность движения», «Рабочая смена», «Строительство и архитектура Белоруссии» і інш. Акрамя перыядычных выданняў выпускала кнігі, брашуры, буклеты, альбомы, плакаты, праспекты.

Пасля рэарганізацыі выдавецкай дзейнасці ў 2002 г. спыніла існаванне, перадаўшы свае функцыі па выпуску кніжна-часопіснай прадукцыі выдавецтвам «Беларусь», «Мастацкая літаратура», «БелЭн».

Літаратура
----------

* Шаблон:Крыніцы/Выдавецкая справа ў тэрмінах
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Верхняя Сілезія (правінцыя).
Герб Верхняй Сілезіі,  
Хуга Герхард Штрэль (1851—1919)
**Верхняя Сілезія** (чэшск.: Horní Slezsko, ням.: Oberschlesien, польск.: Górny Śląsk, сіл.: Gōrny Ślōnsk, сіл.-ням. Oberschläsing) — гістарычны і геаграфічны рэгіён на паўднёвым усходзе Сілезіі. Пачынаючы з IX стагоддзя тэрыторыя Верхняй Сілезіі па чарзе ўваходзіла ў склад Вялікай Маравіі, герцагства Багемія, Пястаўскай Польшчы[en], ізноў у склад земляў багемскай кароны і Свяшчэннай Рымскай імперыі, а з 1526 года — у склад Габсбургскай манархіі. У 1742 годзе большая частка Верхняй Сілезіі была анексавана Каралеўствам Прусія, а ў 1871 годзе яна ўвайшла ў склад Германскай імперыі. З 1945 года — у складзе Польскай Народнай Рэспублікі.

Гл. таксама
-----------

* Ніжняя Сілезія

Спасылкі
--------

* Лічбавая бібліятэка Сілезіі (англ.). Архівавана з першакрыніцы 16 сакавіка 2013. Праверана 11 сакавіка 2013.
* Турыстычны партал Сілезіі (польск.). Архівавана з першакрыніцы 16 сакавіка 2013. Праверана 11 сакавіка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4042978-7 · NKC: ge137209 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іваноўскі.

**Юзаф Міхал Іваноўскі** — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. Ротмістр, гараднічы і староста менскі ў 1746—1758 гадах, пасол на сойм у 1735 годзе. Паводле гербарыя Урускага Юзаф Міхал валодаў маёнткамі Чаркасы (Czerkasy), Прылукі (Przytułek) і Куркі (Kurki).

З роду Іваноўскіх герба «Рагаля» зменены. Юзаф Міхал Іваноўскі ажаніўся з княжной Марыянай Жыжэмскай у 1729 годзе і меў сыноў: Ігнацыя, Станіслава, суддзю земскага новагародскага ў 1778 годзе, а паводле довадаў, складзеных у герольдыі Царства Польскага, і Сцяпана (Szczepan), у якога ад Антаніны Раманавічны быў сын Міхал, войт гміны Кукава ў Аўгустоўскім павеце, зацверджаны ў Царстве ў 1849 годзе разам з сынамі: Віктарам, Стэфанам і Янам, народжанымі ад Дароты Астроўскай.

Крыніцы
-------

Літаратура
----------

* Iwanowski h. Rogala odm. // Seweryn Uruski (hr.) Herbarz Szlachty Polskiej. Warszawa 1904—1931
**Тэарэ́ма Пуасо́на** — адна з лімітавых тэарэм тэорыі імавернасцей, якая з'яўляецца асобным выпадкам закону вялікіх лікаў.

Абагульняе тэарэму Бернулі на выпадак незалежных выпрабаванняў, у якіх імавернасць з'яўлення якой-небудзь падзеі залежыць ад нумару выпрабавання (схема Пуасона).

Тэарэма была ўстаноўлена С. Д. Пуасонам (1837).

Таксама **тэарэма Пуасона** — лімітавая тэарэма тэорыі імавернасцей аб збежнасці біномнага размеркавання да размеркавання Пуасона для падзей з малой імавернасцю *p* пры вялікай колькасці выпрабаванняў *n*. Пры гэтым параметр *λ*=*np* і роўны сярэдняму ліку ажыццяўленняў зададзенай падзеі пры *n* выпрабаваннях.

Літаратура
----------

* Пуасона тэарэма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 115. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776683986 |
**Хурыцкая мова** — старажытная мова, распаўсюджаная ў краінах Блізкага Усходу ў 2 тысячагоддзі да н. э. родная мова хурытаў.

Гісторыя
--------

Найбольш старажытныя надпісы (каля 2200 г. да н. э.) на хурыцкай мове знойдзены ў раёне Мардзіна на ўсходзе сучаснай Турцыі. Лічыцца, што ў пачатку 2 тысячагоддзя быў распаўсюджаны на паўднёвым усходзе Анатоліі і на паўночным захадзе Месапатаміі. У сярэдзіне 2 тысячагоддзя да н. э. пашырыўся на тэрыторыю Кілікіі і паўночнай Сірыі. Большасць вядомых хурыцкіх тэкстаў звязаны з дзяржавай Мітані. 

Найбольш блізкай да хурыцкай з'яўляецца ўрарцкая мова. Ігар Дзьяканаў знаходзіў падабенствы ў хурыцкай і нахскіх мовах.

Асаблівасці
-----------

Словаўтварэнне пераважна з дапамогай суфіксаў. Налічвалася 13 склонаў. Назоўнікі канчаліся на галосныя гукі. Некаторыя даследчыкі вылучаюць да 6 асобных дыялектаў.

Пісьмо
------

Хурыты карысталіся пераважна акадскай формай клінапісу. Тэксты, знойдзеныя ў Хатусе, напісаны на хецкай форме клінапісу.

Спасылкі
--------

* Hurrian language Архівавана 31 сакавіка 2014.
* Ilse Wegner, Introduction to the Hurrian Language

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11981005g · LCCN: sh85063189 · NDL: 00577069 · NKC: ph1129824 |
**Уэдэл** (англ.: Weddell Island, ісп.: Isla San José) — востраў у складзе архіпелага Фалклендскія астравы, размешчанага ў паўднёвай частцы Атлантычнага акіяна.

Назва
-----

Востраў атрымаў сваё імя ў гонар Джэймса Уэдэла, англійскага мараплаўцы, які наведаў Фалклендскія астравы ў пачатку XIX стагоддзя.

Геаграфія
---------

Востраў з’яўляецца трэцім па плошчы ў архіпелагу. Ён займае тэрыторыю 265,8 км². Даўжыня берагавой лініі — 175,7 км. Размешчаны на паўднёвы захад ад вострава Заходні Фалкленд, ад якога аддзелены пралівам Смайлі, і на ўсход ад вострава Бівер. Найвышэйшы пункт вострава — гара Уэдэла (383 м).

З фаўны сустракаюцца пінгвіны і марскія львы.

Насельніцтва
------------

Невялікае насельніцтва вострава жыве ў паселішчы Уэдэл на ўсходнім узбярэжжы, уся астатняя тэрыторыя выкарыстоўваецца як паша для авечак.

Зноскі
------

1. ↑  Eurosion: D2.1.1 Inventory Report, page 122.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Осіпаў.
**Васіль Васілевіч Осіпаў** (нар. 10 лістапада 1920, в. Ініхава , Міхайлаўскі раён, Ліпецкая вобласць — 5 верасня 1989, Масква) — Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

Член КПСС з 1943 года. На фронце з кастрычніка 1941 года. Намеснік камандзіра эскадрыллі бамбардзіровачнага авіяпалка далёкага дзеяння старшы лейтэнант В. В. Осіпаў 21 чэрвеня 1944 года паміж Віцебскам і Оршай з экіпажам адбіў 4 атакі варожых знішчальнікаў, нанёс бомбавы ўдар па чыгуначнай станцыі Багушэўск. У час вызвалення Лёзненшчыны ён удзельнічаў у знішчэнні варожых аб’ектаў у Лёзне, Крынках, Стасеве, Белым Бары, Глоданках і Бабінавічах. Лятаў на бамбардіроўку ваенных аб’ектаў, жывой сілы і тэхнікі праціўніка ў раёнах Магілёва, Маладзечна, Мінска, Полацка. За гады вайны здзейсніў 212 баявых вылетаў, скінуў 204 тон бомбавага грузу.

Пасля вайны В. В. Осіпаў працягваў службу у авіяцыі, быў старшым лётчыкам-выпрабавальнікам. 12 красавіка 1961 года ўваходзіў у групу забяспячення палёту першага касманаўта. Калі стала вядома аб месцы прызямлення Ю. А. Гагарына, палкоўнік В. В. Осіпаў паляцеў туды на верталёце і даставіў героя космасу на базу.

Зноскі
------

1. ↑  Яны вызвалялі Лёзненшчыну

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Надзея Дзмітрыеўна Джыга** (нар. 1 лютага 1949, в. Абакумы, Лоеўскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі псіхолаг. Доктар псіхалагічных навук (2014), прафесар (2021). Правадзейны член Санкт-Пецярбургскай грамадскай акадэміі акмеалагічных навук (з 2011).

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў (1973), Нацыянальны інстытут адукацыі Рэспублікі Беларусь (аспірантура, спецыяльнасць «Педагагічная псіхалогія», 1996).

Працавала ў Дзеткавіцкай, Радастаўскай і Ліпніцкай СШ (Драгічынскі раён, Брэсцкая вобласць; 1969—1982); Драгічынскай РЗСШ (1982—1985, дырэктар); Драгічынскім міжшкольным ВВК па працоўным навучанні і прафарыентацыі школьнікаў (1985—1999, дырэктар); Галоўным упраўленні вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (1999—2001); Беларускім дзяржаўным універсітэце (2001—2006); Беларускім дзяржаўным аграрным тэхнічным універсітэце (2006—2009); Інстытуце сучасных ведаў (2009—2010); БІП — Інстытуце правазнаўства (2010—2011 і 2015—2019); Смольным інстытуце Расійскай акадэміі адукацыі, Санкт-Пецярбург (2011—2015); Баранавіцкім дзяржаўным універсітэце (з 2019, кафедра псіхалогіі і фізічнага выхавання, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: псіхалогія кіравання; псіхалогія развіцця; акмеалогія; псіхалогія міжасобаснага ўзаемадзеяння; тварэнне як станаўленне асобы, індывідуальнасці, суб’екта ў пераўтваральнай дзейнасці псіхолага-кансультанта; замежныя мовы.

Узнагароды
----------

Званне «Ветэран педагагічнай працы» (1996), Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2006) і інш.

Бібліяграфія
------------

* Психолого-акмеологическая концепция созидания продуктивного субъекта образования : диссертация … доктора психологических наук : 19.00.13 : защищена 15.03.2014 : утверждена 26.11.2014 / Джига Надежда Дмитриевна. — Кострома, 2013.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Джига Надежда Дмитриевна
**Фейт Чэпнгеціч Кіп’егон** (англ.: Faith Chepngetich Kipyegon; нар. 10 студзеня 1994 г. Бамет, Рыфт-Валі) — кенійская лёгкаатлетка, якая спецыялізуецца ў бегу на 1500 і 5000 метраў. Двухразовая алімпійская чэмпіёнка (2016 і 2020), 4-разовая чэмпіёнка свету (2017, 2022 і 2023), чэмпіёнка свету сярод юнакоў 2011 года. Пераможца чэмпіянату свету сярод юніёраў 2012 года ў бегу на 1500 метраў з рэкордам чэмпіянатаў — 4.04,96. Лічыцца адной з лепшых бягунняў на 1500 метраў у гісторыі. Дзеючая рэкардсменка свету на дыстанцыях 1500 метраў (3:49,11), 1 міля (4:07,64) і 5000 метраў (14:05,20), усе рэкорды былі ўстаноўлены летам 2023 года.

Зноскі
------

1. ↑  World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Diamond League · Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юдэльсон.
**Арон Ісакавіч Юдэльсон** (17 ліпеня 1907, Рыга, цяпер Латвія — 29 кастрычніка 1937, Менск, НКУС) — беларускі паэт, нарысіст.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і настаўніка. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Рызе. З 1928 г. жыў у Менску. Працаваў у рэдакцыі яўрэйскай газеты «Акцябэр» («Кастрычнік»), на Беларускім радыё. З 1930 г. адначасова вучыўся на літаратурна-лінгвістычным аддзяленні педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (скончыў тры курсы). У 1937 г. рэпрэсіраваны. Асуджаны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 29.10.1937 г. Рэабілітаваны 09.04.1957 г.

Творчасць
---------

Літаратурную дзейнасць пачаў у 1923 г. з выступленняў у нелегальным камуністычным друку Латвіі. Пісаў на мове ідыш. У 1929 г. апублікаваў паэму «Негарэлае» ў часопісе «Штэрн» («Зорка»). Выдаў паэму «Камбінат» (1931), кнігу вершаў «Граніца» (1934), зборнікі нарысаў «У нас у краіне» (1934), «Чырванасцяжны калгас «Колас» (з Х.Шынклерам, 1934). У перакладзе на беларускую мову выйшла кніжка паэзіі «Прывітанне» (1961). Выступаў як перакладчык на мову ідыш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Арон Ісакавіч Юдэльсон // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995.
**«Пра жыццё і нораў Юлія Агрыкалы»** (лац.: De vita et moribus Iulii Agricolae) — кніга старажытнарымскага гісторыка Карнелія Тацыта, прысвечаная біяграфіі яго цесця Гнея Юлія Агрыкалы і напісаная каля 98. Тацыт выяўляе Агрыкалу, на той час ужо памёрлага, як ідэальнага грамадзяніна і дзяржаўнага дзеяча. Кніга ўтрымлівае мноства важных звестак па гісторыі Брытаніі, дзе Агрыкала быў ваенным трыбунам, а пазней губернатарам.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX4777157 · BNF: 12425835m · GND: 4279359-2 · LCCN: n81137520 · NLA: 35650696 · NLG: 98576 · SUDOC: 087117150, 033387494 · VIAF: 316736590, 214824696, 844162367993625790006 |

 |
**Demofest** — штогадовы музычны фэст, што праходзіць у крэпасці Касцёл у горадзе Баня-Лука, Рэспубліка Сербская. Праводзіцца рэгулярна кожны ліпень пачынальна з 2008 года з удзелам маладых незалежных груп з краін былой Югаславіі. У наш час з’яўляецца найбуйнейшым фэстывалем незалежнай музыкі на тэрыторыі Паўднёва-Усходняй Еўропы і найбуйнейшым бясплатным фэстывалем рэгіёна.

За перыяд 2008—2015 гадоў праз фэст прайшло больш 3000 незалежных гуртаў, 61 калектыў выступіў па-за конкурснай праграмай. Уваход на ўсе імпрэзы фестываля свабодны, у апошнія гады штогод яго наведваюць каля 40 тыс. чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  Jelen Demofest u 10 brojeva | DemoFest **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *demofest.org*. Архівавана з першакрыніцы 10 ліпеня 2015. Праверана 12 ліпеня 2015.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Demofest на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт
* Demofest. Самый большой поп/рок фестиваль в балканском регионе для начинающих групп Архівавана 28 ліпеня 2017.
Маланкі, Нью-Мексіка
Палярнае ззянне, Аляска
**Атмасферная электрычнасць** — сукупнасць электрычных з’яў у зямной атмасферы (электрычнае поле, іанізацыя і праводнасць атмасферы, электрычныя токі ў паветры, электрычныя зарады ў аблоках, навальніца, палярныя ззянні, агні Эльма і да таго падобнае).

Сутнасць некаторых з гэтых з’яў упершыню патлумачыў М. В. Ламаносаў, які даказаў тоеснасць маланкі і электрычнай іскры, паказаў прычыны ўзнікнення атмасфернай электрычнасці, патлумачыў прыроду палярных ззянняў.

Атмасферы ўласціва электраправоднасць, што абумоўлена наяўнасцю ў ей станоўчых і адмоўных зарадаў — іонаў. Іанізатарамі атмасферы выступаюць касмічныя прамяні, радыеактыўнае выпраменьванне зямных парод, ультрафіялетавае і іншае выпраменьванне Сонца, маланкі і г. д.

Электраправоднасць атмасферы змяняецца з вышынёй і ў часе: яна максімальная летам, мінімальная зімой; на працягу сутак — найбуйнейшая раніцай, найменшая — каля поўдня. Напружанасць электрычнага поля пры ясным надвор’і ў сярэднім роўная 130 в/м і памяншаецца з вышынёй.

Значэнне
--------

Адзначаецца пэўная сувязь паміж напружанасцю поля і шэрагам метэаралагічных з’яў, таму назіранні над атмасфернай электрычнасцю маюць значэнне для прагнозаў надвор’я. Назіранні за палярнымі ззяннямі даюць каштоўныя звесткі аб будове высокіх слаёў атмасферы. Вынікі даследаванняў атмасфернай электрычнасці выкарыстоўваюцца пры даследаваннях радыеактыўных руд.

Літаратура
----------

* Українська радянська енциклопедія : у 12 томах / за ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Головна редакція УРЕ, 1974–1985.

Спасылкі
--------

* *Сафонаў А.* Чырвоныя Эльфы і Сінія Джэты — інтэрнэт-часопіс Meteoweb.ru, 16 ліпеня 2007 года.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12216442g · GND: 4168236-1 · LCCN: sh85009284 · Microsoft: 47279414 · NKC: ph137948 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Робертс.

**Дэніел Робертс** (англ.: Daniel Roberts; нар. 13 лістапада 1997, Хэмптан, Джорджыя) — амерыканскі лёгкаатлет, спецыялізуецца ў бегу з бар’ерамі. Бронзавы прызёр чэмпіянату свету ў бегу на 110 метраў з бар’ерамі. Удзельнік летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года.

Біяграфія
---------

Дэніел Робертс — спартсмен, які спаборнічае ў дысцыплінах 60 метраў з бар’ерамі, 110 метраў з бар’ерамі, 60 метраў, 100 метраў.

Робертс скончыў сярэднюю школу Хэмптана ў 2016 годзе. Увосень 2015 года атрымаў траўму калена гуляючы ў амерыканскі футбол. Пасля гэтага пачаў насіць доўгія калготкі, хаваючы шнары ад аперацыі.

У Дэніела Робертса вялікая спартыўная сям’я: яго браты гуляюць у футбол NCAA, а сястра Алісія Робертс таксама займалася лёгкай атлетыкай і гуляла ў валейбол NCAA.

У 2021 годзе Дэніел прыняў удзел у летніх алімпійскіх гульнях, якія праходзілі ў Токіа. У бегу на 110 метраў з бар’ерамі ён бег у першым паўфінале і не змог кваліфікавацца ў фінал, яму не хапіла адной секунды.

У 2023 годзе на чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы, які адбыўся ў Будапешце, амерыканскі атлет, у бегу з бар’ерамі на 110 метраў, з вынікам 13,09 секунды стаў бронзавым прызёрам чэмпіянату свету.

Зноскі
------

1. ↑  World Athletics Database Праверана 24 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · World Athletics · Алімпійскі камітэт ЗША |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гулак.

**Алег Мікалаевіч Гулак** (1 верасня 1967, в. Жылічы, Кіраўскі р-н, Магілёўская вобласць, Беларусь — 16 снежня 2022) — беларускі юрыст, грамадскі дзеяч, праваабаронца.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і сельскіх настаўнікаў. Скончыў Жыліцкую сярэднюю школу, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт (1989) па спецыяльнасці «правазнаўства». З 1990 па 1996 гг. працаваў юрысконсультам шэрагу арганізацый (сярод іншых — завод «Камертон», Пінск). З 1996 г. у Беларускім Хельсінкскім камітэце: прымаў удзел у стварэнні Пінскай суполкі, з 1997 г. юрыст, затым выканаўчы дырэктар, з 2007 г. намеснік старшыні, з 2008 г. старшыня Беларускага Хельсінкскага камітэту. У 2009 г. уваходзіў у Грамадска-кансультатыўны савет пры Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі.

Удзельнічаў як грамадскі абаронца ў дзясятках судовых справаў, грамадскіх дзеяннях па абароне правоў асобаў, якія сталі ахвярамі парушэння правоў чалавека ў Беларусі.

Узнагароды
----------

2016: Нямецка-французская прэмія ў галіне правоў чалавека і законнасці  (ням.) (бел. міністэрстваў замежных справаў Францыі і Германіі.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  TUT.BY Общественно-консультативный совет при Администрации президента провел первое заседание. Архівавана 5 сакавіка 2016.
3. ↑  Deutsch-Französischer Preis für Menschenrechte und Rechtsstaatlichkeit: Preisträger 2016 Auswärtiges Amt
4. ↑  Aleh Hulak erhält Deutsch-französischen Preis für Menschenrechte und Rechtsstaatlichkeit Архівавана 11 снежня 2016. (недаступная спасылка — *гісторыя*) Deutsche Botschaft Minsk

Спасылкі
--------

* Умер Олег Гулак  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1220868906 · LCCN: n2010069150 · VIAF: 9169160486132005180005 |