**Лужыцкія мовы**, **сербалужыцкія мовы** (саманазва: *serbšćina*) — заходнеславянскія мовы індаеўрапейскай моўнай сям’і, родныя мовы лужычан (лужыцкіх сербаў). Прадстаўлены дзвюма пісьмовымі мовамі: верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай.

Гісторыя
--------

Двухмоўны дарожны знак
Лужыцкія мовы сфарміраваліся на заходняй мяжы арэалу славянскіх моў у выніку ізаляцыі часткі заходнеславянскага насельніцтва ад суседзяў, чэхаў і палякаў. У IX—X стст. іх землі былі далучаны да Германіі, пазней да Чэхіі. У 1635 г. большая частка Верхняй і Ніжняй Лужыцы была далучана да Саксоніі.

І нямецкія, і чэшскія ўладары стымулявалі перасяленне на землі лужычан нямецкага насельніцтва, абмяжоўвалі моўныя правы тубыльцаў. У 1293 г. была прынята першая афіцыйная забарона карыстання лужыцкімі мовамі ў нямецкіх гарадскіх судах. Рамесныя карпарацыі таксама патрабавалі ад членаў і падмайстраў ведання нямецкай мовы. У выніку, лужыцкія мовы развіваліся ў сельскай мясцовасці адасоблена ад гарадоў.

Сітуацыя змянілася ў XVI ст. у выніку Рэфармацыі, калі з’явіліся лужыцкія пратэстанцкія школы і пераклады свяшчэнных кніг на славянскія гаворкі. Тады ж была складзена лужыцкая пісьмовасць. Найбольш старажытным помнікам верхнялужыцкай мовы з'яўляецца прысяга гараджан Баўцэна, перакладзеная з нямецкай мовы ў 1532 г. У ніжніх лужычан першым пісьмовым тэкстам лічыцца трэбнік 1543 г. Вядомы таксама кароткі запіс у касцёле на ніжнялужыцкай мове, датаваны 1510 г. У XVII—XVIII стст. сфарміравалася арыгінальная лужыцкая рэлігійная літаратура.

Друкаваныя кнігі ў лужыцкіх сербаў з'явіліся ў 1573—1574 гг. Гэта Псалтыр і Катэхізіс А. Молера. Доўгі час лужычане карысталіся гатычным шрыфтам, які на працягу 19 ст. паступова выцесніўся лацінскім з дыякрытычнымі знакамі. У 17 ст. ствараюцца граматыкі ніжнялужыцкай (1640) і верхнялужыцкай (1673) моў. Тады ж пачынаюць складвацца і літаратурныя мовы.

Пісьменства лужычан плённа развіваецца толькі з XIX ст. (галоўным чынам, верхнялужыцкае). Садзейнічалі гэтаму творы класікаў літаратуры (верхнялужыцкай Г. Зэйлера, Я. Барта-Цішынскага, Я. Радысерба-Велі; ніжнялужыцкай М. Косыка), а таксама працы вучоных (Я.-А. Смолера, М. Горніка, К.-Б. Пфуля і інш.). У першай трэці XX ст. вядомасць сербалужыцкай літаратуры прынеслі верхнялужыцкія пісьменнікі Я. Лоранц-Залескі, Ю. Хежка, Я. Скала, а таксама верхнялужыцкія М. Домашкойц, Л. Домашкайц, Ф. Роха. У 1935—38 гг. усе лужыцкія арганізацыі і таварыствы скасаваны, выкарыстанне лужыцкай мовы ў школах забаронена.

Пасля другой сусветнай вайны ў літаратуру прыйшлі Ю. Брэзан, М. Кубашац, К. Лоранц, Ю. Кох (верхнялужыцкая) і М. Віткойц (верхнялужыцкая). У гэты час канчаткова стабілізаваліся нормы верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай моў, якія былі ўдасканалены дзякуючы вывучэнню дыялектаў. У ГДР Лужыца атрымала культурную аўтаномію (1950), лужыцкія мовы ўжываліся ў школах, друку, мастацкай і навуковай літаратуры, у розных галінах культуры, шэрагу ўстаноў і грамадскіх арганізацый.

Пашырэнне
---------

Лужычане жывуць на ўсходзе Германіі ў басейне ракі Шпрэе. Ніжнялужыцкая пісьмовая мова (і дыялекты) выкарыстоўваецца на поўначы Лужыцы (галоўны горад — Котбус, н.-луж.: Chošebuz), верхнялужыцкая — на поўдні (галоўны горад Баўцэн, в.-луж.: Budyšin, ён з'яўляецца культурным цэнтрам усіх лужычан).

У нашы дні лужыцкія мовы маюць афіцыйны статус у Брандэнбургу і Саксоніі, вывучаюцца ў Лейпцыгскім універсітэце.

Лінгвістычныя асаблівасці
-------------------------

Лужыцкія мовы маюць вялікую цікавасць для лінгвістаў. Іх перыферыйнае становішча ў славянскім моўным свеце спрыяе захаванню шэрага архаічных рыс. Вядомым прыкладам у лексіцы з'яўляецца верхнялужыцкае *wowka* — бабуля, якое, не маючы паралеляў у іншых славянскіх мовах, адпавядае лацінскаму *avia*, гоцкаму *awo*. Або на перыферыі паўночнага славянства фіксуецца рускае *баган* і ніжнялужыцкае *bagan* — балота каля крыніцы. У фанетыцы, напрыклад, захавалася асаблівае вузкае *ě* (*slěd* — след), у марфалогіі — наяўнасць парнага ліку, у сінтаксісе — канструкцыя *accusativus cum infinitivo*.

Разам з іншымі заходнеславянскімі лужыцкія мовы проціпастаўляюцца ў шэрагу істотных рыс усходнім і паўднёвым мовам. Параўнаем, напрыклад, у фанетыцы:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| верхнялужыцкая | ніжнялужыцкая | польская | харвацкая | беларуская |
| *dróha* | *droga* | *droga* | *draga* | *дарога* |
| *widły* | *widły* | *widły* | *vile* | *вілы* |

У лужыцкіх мовах націск у словах падае на першы склад, ёсць складаная сістэма мінулых часоў (выкарыстоўваецца аорыст і імперфект).

У беларускай і лужыцкіх мовах можна адзначыць шэраг агульных рыс. Паралелі назіраюцца ў тых выпадках, калі, па-першае, моўныя з'явы ўзыходзяць да агульнаславянскай эпохі (напрыклад, формы з чаргаваннем зычных); па-другое, у адпаведнасці з закладзенымі ў іх падобнымі тэндэнцыямі развіцця ў больш позні перыяд (напрыклад, выпадзенне галоснага пры скланенні, своеасаблівае змяненне ранейшага мяккага *т*); па-трэцяе, калі гаворка ідзе пра аднолькавыя запазычанні лужыцкімі і беларускай мовамі (напрыклад, нямецкай, а некаторыя паралельныя з'явы ў лексіцы ўзніклі пры пасрэдніцтвае польскай мовы). У лужыцкіх мовах, гэтаксама як і ў беларускай, на пачатку слова перад галоснымі часта ўжываюцца прыстаўныя зычныя, ёсць цалкам ідэнтычныя канчаткі пры скланенні некаторых назоўнікаў. Выяўляецца падабенства ў сінтаксісе: і лужыцкія, і беларуская мовы пазбягаюць канструкцый з незалежнымі дзеепрыметнікамі цяперашняга часу (напрыклад, з суфіксамі бел. *-ач-*, *-уч-*, луж. *-ac-*, *-uс-*), яны звычайна замяняюцца даданымі сказамі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| верхнялужыцкая | ніжнялужыцкая | беларуская |
| *ruka — ručka — na ruce* |   | *рука — ручка — на руцэ* |
| *pisać — pišu* | *pisaś — pišu* | *пісаць — пішу* |
| *dźeń — dnja* | *źeń — dnja* | *дзень — дня* |
| *ćichi* | *śichy* | *ціхі* |
| *murja* | *murja* | *мур* |
| *kwet* | *kwet* | *кветка* |
| *woko* | *woko* | *вока* |
| *wuhlo* | *wugle* | *вугаль* |
| *wótřić* | *wostśić* | *вастрыць* |
| *Hana* | *Hana* | *Ганна* |
| *sowa — sowy — sowje — sowu* |   | *сава — савы — саве — саву* |

Паміж верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай мовамі існуюць наступныя фанетычныя адпаведнасці. Сярод галосных верхнялужыцкаму *a* з папярэдняй мяккасцю адпавядае ніжнялужыцкае *ě* (галосны пярэдняга рада блізкі да *i*). Верхнялужыцкаму *e* з папярэдняй мяккасцю — ніжнялужыцкае *a* з папярэдняй мяккасцю. Сярод зычных верхнялужыцкаму *h* адпавядае ніжнялужыцкае *g*. Верхнялужыцкаму *ć* адпавядае ніжнялужыцкае *ś* (суфікс інфінітыву *ć — ś*); верхнялужыцкаму *dź* — ніжнялужыцкае *ź* і г.д.

|  |  |
| --- | --- |
| верхнялужыцкая | ніжнялужыцкая |
| *mjaso* | *měso* |
| *mjeza* | *mjaza* |
| *noha* | *noga* |
| *brać* | *braś* |
| *dźowka* | *źowka* |

Генезіс
-------

Выстаўляліся тры пункты погляду на месца лужыцкіх моў у класіфікацыі:

* Яны ўваходзяць у чэшскую групу (выказаны А. Шлейхерам);
* Яны блізкія да ляхіцкіх моў (высказаны Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ, падтрымоўваўся В. Ташыцкім, З. Штыберам, Ежы Налепам). Асноўныя доказы: ці амаль ідэнтычныя вынікі метатэзы плаўных, падобны характар развіцця груп *\*TṛT*, пераход *\*e* > *\*o*, *\*ṛ’* > *\*ṛ*, *\*ḷ’* > *\*ḷ* перад зубным зычным, моцная палаталізацыя зычных перад галоснымі пярэдняга раду ў ляхіцкіх і лужыцкіх мовах;
* Яны складаюць асобную падгрупу заходнеславянскіх моў (высказаны С. Рамултам, падтрыманы Ф. Лоранцам). А. Мука нызываў лужыцкія мовы мостам ад польскай мовы, да якой блізкая ніжнялужыцкая, да чэшскай, з якой больш супольных рысаў мае верхелужыцкая.

Сучаснае мовазнаўства трымаецца трэцяга пункту.

Спрэчным з’яўляецца пытанне стасункаў ніжне- і верхнялужыцкага ідыёмаў: ці яны — дзве розныя мовы, ці два варыянты адзінай сербалужыцкай? Першы погляд бароніць Г. Шустар-Шэўц, іншыя (Г. Фаска і большасць сучасных лужыцкіх лінгвістаў) разглядаюць адзіную сербалужыцкую мову, што раздзяляецца на 2 групы дыялектаў, на базе кожнай з іх склаліся 2 літаратурныя нормы: верхнялужыцкая і ніжнялужыцкая.

Адпаведна, дыскусійным застаецца пытанне пралужыцкай мовы, на якое існуюць два адказы:

* Абедзве лужыцкія мовы існавалі незалежна аж да засялення багнаў і пушчаў, што раздзялялі іх носьбітаў (З. Штыбер, А. М. Трубачоў);
* Прамова існавала, бо існуюць шматлікія інавацыі, якія ахапляюць абедзве лужыцкія мовы.

Класіфікацыя
------------

Скарачэнне сербалушыцкага моўнага арэалу
Лужыцкія мовы звычайна падзяляюцца на верхнялужыцкую і ніжнялужыцкую. Акрамя таго, часам вылучаюць непісьменную ўсходнелужыцкую гаворку.

### Ніжнялужыцкая мова

Асноўны артыкул: **Ніжнялужыцкая мова**
Ніжнялужыцкая мова стала пісьмовай у XVI ст. Выкарыстоўваецца пераважна вакол горада Котбуса, дзе працуюць лужыцкая гімназія і музей, вядзецца праца па яе захаванні. Але гутарковая мова зведала значны ўплыў нямецкай мовы, што адлюстроўваецца ў асаблівасцях вымаўлення.

Літаратурная мова развіта значна лепей, чым верхнялужыцкая. Выкарыстоўваецца ў сродках масавай інфармацыі, школьным навучанні, на ёй выдаюцца літаратурныя творы.

### Верхнялужыцкая мова

Асноўны артыкул: **Верхнялужыцкая мова**
Пісьмовасць на верхнялужыцкай мове з’явілася толькі ў XIX ст. Націск звычайна ставіцца на першы склад. Літары Q, V і X у алфавіце адсутнічаюць і ўжываюцца толькі пры напісанні іншаземных слоў, імёнаў і назваў. Гутарковая верхнялужыцкая мова выкарыстоўваецца рэдка і разглядаецца як выміраючая.

Зноскі
------

1. ↑  *Taszycki W.* Stanowisko języka łużyckiego // *Symbolae grammaticae in honorem J. Rozwadowski.* — 1928. — Т. II. — С. 127.
2. ↑  *Taszycki W.* Stanowisko języka łużyckiego // *Symbolae grammaticae in honorem J. Rozwadowski.* — 1928. — Т. II. — С. 128—135.
3. 1 2  Шустер-Шевц Г. Язык лужицких сербов и его место в семье славянских языков Архівавана 17 чэрвеня 2011. // Вопросы языкознания, № 6. — М.: Наука, 1976. — С. 70.
4. ↑  *Широкова А. Г.* Западнославянские языки // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2
5. ↑  *Sussex R. Cubberley P.* The Slavic Languages. — Cambridge University Press. — Cambridge, 2006. — P. 95—96.
6. ↑  *Ермакова М. И.* Функционирование серболужицкого языка // Язык. Этнос. Культура. — М. 1994. — С. 151—165.
7. ↑  *Енч Г. Недолужко А. Ю. Скорвид С. С.* Серболужицкий язык. — С. 1.
8. ↑  *Popowska-Taborska H.* Wczesne dzieje języków łużyckich w świetle leksyki // *Z językowych dziejów Słowiańszczyzny.* — 2004. — С. 168—169.
9. ↑  *Трубачёв О. Н.* О праславянских лексических диалектизмах сербо-лужицких языков // *Сербо-лужицкий лингвистический сборник.* — 1963. — С. 172.

Лтаратура
---------

* *Трафімовіч К. К.* Лужыцкія мовы // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9
* Лужыца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Serbšćina Архівавана 24 жніўня 2012.
* Лужыцкія мовы (Любоў Падпорынава)