recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Venom** (з англ. — Яд/злоба) — брытанскі метал-гурт, утвораны ў 1979 годзе. Нараўне з Motörhead, якія аказалі на Venom самы непасрэдны ўплыў, з’яўляюцца адной з прота-трэшавых каманд, але пры гэтым, як і Mercyful Fate, адносіцца да першай хвалі блэк-метала. Venom аднымі з першых пачалі выкарыстоўваць сатанінскую тэматыку тэкстаў і сатанінскую сімволіку на сцэне, хаця пазней удзельнікі гурта заяўлялі, што гэта быў камерцыйны ход, і яны не з’яўляюцца прыхільнікамі сатанізму. Многія трэш-, блэк- і дэз-метал-гурты, такія як Mayhem, Slayer, Anthrax, Testament, Exodus, Morbid Angel, Sepultura, Celtic Frost, Metallica, Megadeth чэрпалі натхненне ў песнях Venom. Песня «Mayhem with Mercy» (з англ. «Міласціва знявечыць») дала назву вядомаму блэк-метал-гурту Mayhem.

Зноскі
------

1. ↑  Metal Evolution — 2011.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1763472'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Facebook · Facebook · Myspace |
| Фота, відэа і аўдыё | Deezer · Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Encyclopaedia Metallum · MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 3009047 · BNF: 13907295w · GND: 10188929-X · ISNI: 0000 0001 0660 2625, 0000 0001 1481 3385 · LCCN: no98046905 · NKC: xx0050955 · VIAF: 130042191 |

 |
**Міжнародны Славянскі Канал** (укр.: Міжнародний Слов'янський Канал) — украінскі тэлеканал. Пачаў вяшчанне ў 1994 годзе.

Гісторыя
--------

Першым вопытам непасрэднага спадарожнікавага вяшчання з тэрыторыі былога СССР стала эксперыментальная трансляцыя з тэрыторыі Украіны «Міжнароднага Славянскага канала».

Заснавальнікамі канала з'яўляецца Уладзімір Аляксандравіч Іваненка і Валерыя Уладзіміраўна Іваненка.

12 верасня 2008 Міжнародны Славянскі Канал пачаў вяшчанне са спадарожнікаў Sirius і Astra

Пастаяннае вяшчанне тэлеканала пачалося з 12 верасня 2008 года.

Пакрыццё
--------

### Параметры прагляду

На сёння Міжнародны Славянскі Канал трансліруе свае перадачы; параметры канала: для Sirius пазіцыя 5˚E, палярызацыя H, частата 12 072 МHz; для Astra пазіцыя 5˚E, палярызацыя H, частата 12 090 МHz.

Аўдыторыя
---------

SCI працуе кругласутачна і ахоплівае сваім вяшчаннем тэрыторыю з насельніцтвам 1 мільярд 202 мільёны чалавек.

Эфір
----

Закліканы інфармаваць славян усяго свету і сусветную супольнасць у розных аспектах жыццядзейнасці славянства, унікальнай славянскай гісторыі, багатых традыцыях, культуры, дасягненнях і важкаму ўкладзе славян у развіццё сусветнай цывілізацыі.

Асноўная задача праекта — стварэнне глабальнай тэлесеткі, здольнай прадставіць свету найбуйнейшы еўрапейскі этнас ў пазнавальным фармаце на аснове роўных квот і паважлівага стаўлення да суверэнітэту кожнай славянскай дзяржавы.

* SCI — канал міждзяржаўных, міжурадавых і дыпламатычных зносін.
* Дэвіз канала: «Пра славян — свету!».

Паходжанне і мова кантэнту
--------------------------

Вяшчанне (упершыню з Украіны) вядзецца на чатырох гукавых дарожках: на рускай, украінскай, англійскай і мове краіны — Вытворцу прадукту. У далейшым вяшчанне будзе ажыццяўляцца адначасова на мовах славянскіх краін, а таксама на французскай, нямецкай, іспанскай, партугальскай, арабскай і кітайскай мовах.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт канала Архівавана 13 сакавіка 2010.


| ⛭Украінскія тэлеканалы |
| --- |
| Агульныя | 
* 1+1
* 2+2
* 24
* ICTV
* Эра
* Інтэр
* K1
* Новы канал
* НТН
* Перший
* СТБ
* ТЕТ
* ТОНІС
* Украіна

 |
Беларускае традыцыйнае свята «Дзяды»
**Традыцыя** — павер’е ці паводзіны, якія перадаюцца ў межах групы або грамадства і маюць сімвалічнае або асаблівае значэнне з паходжаннем у мінулым. Агульныя прыклады ўключаюць у сябе святы або непрактычнае, але сацыяльна значнае адзенне (напрыклад, парыкі ў юрыстаў і ваенныя афіцэрскія шпоры), але ідэя традыцый таксама ўжыта да сацыяльных нормаў, напрыклад, прывітання. Традыцыі могуць захоўвацца і развівацца на працягу тысяч гадоў — слова «традыцыя» паходзіць ад лацінскага «tradere» або «traderer» і літаральна азначае перадаваць ці аддаваць на захоўванне. Хоць прынята лічыць, што традыцыі маюць старажытную гісторыю, многія традыцыі былі прыдуманыя з палітычнымі ці культурнымі мэтамі і выконваюцца на працягу кароткага перыяду часу. Некаторыя навукі, такія як антрапалогія і біялогія, адаптавалі тэрмін «традыцыя», вызначаючы яго больш дакладна, чым у яго звычайным выкарыстанні, з мэтай палягчэння навуковага дыскурсу.

Паняцце традыцыя ў сэнсе павагі да мінуўшчыны таксама мае месца ў палітычных і філасофскіх дыскурсах. Напрыклад, палітычная канцэпцыя традыцыяналізму заснаваная на ім, бо базуецца на розных сусветных рэлігіях, уключаючы традыцыйны каталіцызм. У мастацкіх кантэкстаў, традыцыі выкарыстоўваюцца для вызначэння карэктнага адлюстравання віду мастацтва. Напрыклад, пры выкананні традыцыйных жанраў (напрыклад традыцыйнага танцу) захаванне традыцыйных прынцыпаў складання гэтай формы мастацтва мае большае значэнне, чым уласныя перавагі выканаўцы. Такі шэраг фактараў, як індустрыялізацыя, глабалізацыя, асіміляцыя ці маргіналізацыя пэўных культурных груп, можа прывесці да страты традыцый. У адказ на гэта ў многіх краінах па ўсім свеце сёння ажыццяўляюцца спробы захавання традыцый, а людзі надаюць асаблівую ўвагу такім аспектам, як традыцыйныя мовы. Традыцыя звычайна супрацьпастаўляецца з мэтамі сучаснасці і яе варта адрозніваць ад канвенцый, законаў, норм, працэдур, правілаў і падобных канцэпцый.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4060560-7 · NKC: ph122320, ph137518, ph938088 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вір, альбом.
**«VIR»** — другі музычны альбом беларускага выканаўцы Vinsent, які быў выдадзены ў 2015 годзе на лэйбле 34mag PIARSHAK.

Прэзентацыя альбома прайшла ў Мінску 16 снежня 2015 года ў клубе «**Пляцоўка хол**». Наступная прэзентацыя адбылася 19 снежня 2015 года ў клубе «**Theatre Delicatessen**» у Лондане.

Пра альбом
----------

Тэксты да песень альбома напісаў сам Vinsent.

Таксама ў працы над альбомам прымалі ўдзел бітмэйкеры:

* BEATSCRAZE (1 песня)
* PS BEATS (2,3,6,7,9 песні)
* TONE JONES (4 песня)
* DIAMOND STYLE (5 песня)
* ELITE PRODUCERS (8 песня)
* SCARECROW BEATS (10 песня).

Гукапіс і звядзенне адбыліся ў KAVA RECORDS.

Майстраванне: IVANEY SOUND.

Музычны прадусар: Аляксей Драко.

Бэк-вакал: Вікторыя Расолька, Ірына Расолька, Арцём Сітнікаў.

Фота: Дзмітрый Кужалькоў.

Дызайн: Алесь Валянюк, Ілья Шыманскі.

Адміністраванне: Павал Белавус.

> 
> «Вір – гэта сымбаль няспыннага руху, падзеяў вакол нас. Мне падаецца, альбом атрымаўся як той няспынны вір – хваля энэргіі, якая ўсё падхопіць і панясе наперад. Што да гуку, то хацелася знайсьці залатую сярэдзіну паміж экспэрымэнтамі з электронікай і жывым традыцыйным гучаньнем. Калі казаць пра тэксты, так важныя для жанру, то на альбоме большую частку займаюць развагі пра вечныя пастуляты: сілу духу й супакой, любоў і каханьне, вайну й мір. Мне здаецца, што альбом мае адразу два настроі: нястрымны пазытыў і скрышальны смутак, настроі зьмешваюцца і ствараюць своеасаблівы вір»
> — Vinsent для 
> 
>

Спіс кампазіцый
---------------

Аўтарства ўсіх тэкстаў: Vinsent. 

| № | Назва | Працягласць |
| --- | --- | --- |
| 1. | «Горад»  | 2:13 |
| 2. | «Жывы»  | 3:50 |
| 3. | «Лётаць»  | 3:38 |
| 4. | «Наперад»  | 3:26 |
| 5. | «Музыка»  | 3:49 |
| 6. | «Вайна»  | 4:30 |
| 7. | «Заўтра»  | 3:29 |
| 8. | «Адпусьці»  | 3:47 |
| 9. | «Там»  | 4:07 |
| 10. | «Дай нам знак»  | 4:05 |
| **36:54** |

Зноскі
------

1. ↑  Vinsent "Vir" (+аудио) / Experty.by

Спасылкі
--------

* Музыка і ідэйны баец Vinsent прэзентуе на «Першаку» свой новы альбом Vir
* Vinsent: «Галоўнае — верыць у свае сілы» (аўдыё/відэа) Архівавана 28 студзеня 2017.  Архівавана 18 снежня 2015.
* Vinsent: "Я адразу схапіў, як уладкаваны заходні свет, а беларускі не зразумеў дагэтуль"
* «Ня трэба мяне параўноўваць з Каржом» — рэпэр Vinsent вярнуўся ў Беларусь з новым альбомам
Першы нумар газеты
**Vilniaus žinios** (бел.: Віленскія весткі) — літоўскамоўная газета, якая выходзіла ў Вільні ў 1904-1909 гг.

З'явілася 23 снежня 1904 г. як першая газета на літоўскай мове ў Расійскай імперыі, пасля таго як была ліквідавана забарона на друк літоўскай лацінкай. Уладальнікам і выдаўцом выдання быў Пятрас Вілейшыс, часова газета выдавалася Ёнасам Яблонскісам і Повіласам Вышынскісам, пазней Ёнасам Краўчунасам, Ёзасам Тумас-Вайжгантасам, Ёнасам Вілейшысам.

Газета друкавала весткі з Пецербурга, Масквы, карэспандэнцыі з гарадоў і мястэчак Літвы, зацемкі пра жыццё літоўцаў у ЗША, Прусіі, Латвіі, Расіі, артыкулы на грамадска-палітычныя і культурныя тэмы. Публікаваліся мастацкія творы, літаратурная крытыка.

Першы нумар выйшаў накладам у 6000 асобнікаў. На першае паўгоддзе 1905 г. падпісалася 5 613 чытачоў з Вільні, Коўна, Сувалак, Гродзенскай губерні, Сібіры, Латвіі, Польшчы, Фінляндыі, ЗША. Аднак у Вільні прадавалася толькі каля 150 экз. Цікава, што паводле перапісу 1897 г. у Вільні пражывала толькі 2 % літоўцаў (3238 чалавек), толькі 150 з іх мелі адукацыю вышэй за сярэднюю..

Першапачаткова грамадскасць цікавілася газетай. З ёй супрацоўнічалі ўдзельнікі Вялікага віленскага сейма 1905 г. Аднак, хутка інтарэс пачаў змяншацца, бо газета імкнулася быць бесстаронняй і засяроджвалася на навінах з краю. Сяляне-каталікі былі расчараваныя газетай, бо напачатку яна была дастаткова антырэлігійнай. У канцы 1906 г. новы рэдактар Ёзас Тумас-Вайжгантас абяцаў адмовіцца ад секулярысцкай пазіцыі. Аднак, гэта не захавала газету, бо яна павярнулася на пазіцыі ліберальнай інтэлігенцыі. Наклад зменшыўся да 2000 асобнікаў ў пачатку 1907 г. і газета стала банкротам. 

У кастрычніку 1907 г. Вілейшыс прадаў газету суполцы Ёнаса Вілейшыса. *Vilniaus žinios* стала схіляцца да пазіцыі правых сацыял-дэмакратаў. Гэта яшчэ больш адштурхнула ад яе ксяндзоў і сялян-каталікоў, якія чыталі яе ўсё менш. Апошні нумар (1175) з'явіўся на свет 17 сакавіка 1909 г. Выданне газеты было спынена з фінансавых прычын.

Літаратура
----------

* Urbonas, Vytas (2002). *Lietuvos žurnalistikos istorija* (2nd ed.). Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. pp. 88–90. ISBN 9955-456-49-3.  (літ.)

Зноскі
------

1. ↑   Терешкович П. Этническая история Беларуси XIX - начала XX в. Мн. 2004. С. 187.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Vilniaus žinios на Вікісховішчы |
Дарога франкаў у наваколлях Турына
**Дарога франкаў** — другая па папулярнасці пасля шляху Св. Якава паломніцкая дарога сярэдневяковай Еўропы. Па ёй жыхары Англіі і Францыі ішлі ў Рым, а італьянцы — на поўнач, у Кентэрберы. Пры руху ў паўночным кірунку яна называлася дарогай франкаў (лац. *Via Francigena*), а пры руху на поўдзень — дарогай рымлян (лац. *Via Romea*).

Першыя сведчанні пра існаванне паломніцкага шляху з Італіі ў Францыю і назад (*Iter Francorum*) датуюцца 870-мі гадамі. У канцы X стагоддзя па гэтай дарозе прайшоў з Кентэрберы ў Рым архібіскуп Сігерык Сур'ёзны, які пакінуў апісанне свайго маршруту.

У класічным варыянце дарога праходзіла праз Вітэрба, Сіену, Луку, Луніджыяну, Павію, Іўрэю, Вялікі Сен-Бернар, Лазану, Безансон, Рэймс, Арас, Тэруан і Кале, аднак не выключаліся і іншыя маршруты. У канцы XX стагоддзя еўрапейскія ўрады сталі прадпрымаць меры для адраджэння пешага і веласіпеднага турызму па *Via Francigena*.

Спасылкі
--------

* Інфармацыя для турыстаў Архівавана 7 лістапада 2005.
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Via Francigena**
Руіны Ганур-Дэпэ

**Ганур-Дэпэ** (туркм.: Goňur depe «карычневы пагорак») — помнік Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса ў Туркменістане. Агульная плошча — каля 20 га (у перспектыве можа скласці 50 га).

Археалогія
----------

Ганур-Дэпэ месціцца за 326 км на ўсход ад Ашгабата. Першаадкрывальнікам помніку з'яўляецца Віктар Іванавіч Сарыяніды, які распачаў археалагічныя раскопкі ў 1972 — 1974 гг. і выкарыстаў так званы «шырокі падыход», які прадугледжваў даследаванне значнай плошчы, але не дэталёвае вывучэнне кожнага пласта. Дзякуючы гэтаму ўжо да канца першага этапа раскопак В. І. Сарыяніды быў упэўнены, што адкрыў буйное паселішча цывілізацыі бронзавага веку. Пазней яна атрымала назву Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. З канца XX ст. раскопкі Ганур-Дэпэ набылі міжнародны характар.

Славутасці
----------

Ганур-Дэпэ прынята ўмоўна падзяляць на 3 часткі: паўночную, паўднёвую і вялікі некропаль.

Паўночны Ганур-Дэпэ займае плошчу 330 м × 460 м і ўтрымоўвае храмава-палацавы комплекс. Рэшткі вялікага ўмацаванага будынка, які называюць палацам, займае цэнтральнае месца комплекса на тэрыторыі прыкладна 150 м x 140 м. У мінулым яны былі абаронены двайным мурам з 2 дварамі і восевымі калідорамі. Палац умяшчаў склад і пакоі, што маглі з'яўляцца жытламі або заламі для прыёмаў і аўдыенцый. Каля ўвахода знаходзіліся керамічныя трубы, па якіх падавалася вада з бліжэйшых крыніц. Мяркуецца, што наведвальнікі мелі магчымасць рытуальнага абмывання перад заходам унутр. Каля палаца месціліся будынкі-храмы, а таксама «валадарскі» некропаль з 8 падземных будынкаў і 3 ямін. У месцы пахавання знойдзены прадметы з каштоўных металаў, слановай косці, рэшткі пахаваных свойскіх жывёл, у тым ліку каня. Комплекс датуецца перыядам ад 2400 г. да н. э. да 1900 г. да н. э. 

Паўднёвы Ганур-Дэпэ займае плошчу 130 м × 120 м. У ім знойдзены рэшткі недабудаванага ўмацавання 1900 — 1600 гг. да н. э. з двайным мурам, 12 вежамі і храмам у форме паралелаграма. В. І. Сарыяніды лічыў, што храм з'яўляўся найстаражытнейшым сведчаннем практыкі зараастрыйскіх культаў, але ў нашы дні яго версія выклікае сумніў.

Вялікі некропаль — адно з найбуйнейшых вядомых месцаў пахавання бронзавага веку. Яго тэрыторыя складае каля 10 га і ўтрымоўвае болей за 3000 магільняў, у тым ліку калектыўных.

Старажытнае грамадства
----------------------

Даследчыкі мяркуюць, што Ганур-Дэпэ з'яўляўся важным палітычным і рэлігійным цэнтрам цывілізацыі старажытных Маргіяны і Бактрыі. Яго насельнікі з'яўляліся нашчадкамі тубыльцаў эпохі неаліту, а таксама суседняга Іранскага нагор'я. Яны займаліся сельскай гаспадаркай і рамёствамі, а падтрымлівалі гандлёвыя сувязі з Іранам і гарадамі Індскай цывілізацыі. Заняпад Ганур-Дэпэ мог быць выкліканы зменамі клімату, спусташэннем водных рэсурсаў, засаленнем глебы, а таксама ўварваннем індаеўрапейцаў, прадстаўнікоў суседняй Андронаўскай культуры.

Спасылкі
--------

* Гонур-депе – свидетельство древней истории туркмен
* Страна Маргуш: на перекрёстке цивилизаций (Туркменистан)
* Gonur Depe Central Asia Sites
* Gonur Depe Research Papers - Academia.edu
**Якуб Побуг Фрычынскі** — рэжысёр і акцёр XVIII стагоддзя.

Біяграфія
---------

Харунжы, камендант нясвіжскага кадэцкага корпуса князя Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі. Акцёр-аматар і рэжысёр тэатра Францішкі Уршулі Радзівіл, у 1746—1753 гадах абавязковы ўдзельнік спектакляў у Нясвіжы і Альбе. У камедыі «Дасціпнае каханне» Францішкі Уршулі Радзівіл выканаў ролю Дзіяны. Навучаў кадэтаў сцэнічнаму мастацтву, рыхтаваў іх да удзелу ў драматычных і балетных спектаклях.

У 1750 годзе ўдзельнічаў у арганізацыі друкарні ў Нясвіжы. У 1754 годзе у Жоўтым (цяпер г. Жоўква, Украіна) выдаў «Камедыі і трагедыі» Ф. У. Радзівіл.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Скрадзін** (харв.: Skradin) — горад у Харватыі. Насельніцтва — 619 чалавек (2001).

Гісторыя
--------

На месцы Скрадзіна ў дарымскі перыяд размяшчалася паселішча ілірыйцаў Скрадона, якое было адным з галоўных паселішчаў племя лібурнійцаў. У рымскую эпоху Скрадзін стаў адміністрацыйным і ваенным цэнтрам рэгіёна. Быў разбураны ў эпоху Вялікага перасялення народаў, адроджаны ў IX стагоддзі ўжо як харвацкі горад.

Паміж 1522 і 1684 годам належаў Асманскай імперыі, у 1684 годзе быў заваяваны Венецыяй, якая кіравала Скрадзінам да 1794 года. Паступова Скрадзін губляў сваё значэнне, ператвараючыся ў маленькае мястэчка, у ім памяншалася насельніцтва, а цэнтр рэгіёну перамясціўся ў Шыбенік. У 1828 годзе была ліквідавана дыяцэзія з цэнтрам у Скрадзіне.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Скрадзін

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11964615r · LCCN: n97003367 · VIAF: 132697574 |
**Якуб (Якаў Міхайлавіч) Эстка** — дзяржаўны службовец.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Эсткаў герба «Дрыя». Сын ковенскага стольніка Міхала Якуба Эсткі. Меў брата Зыгмунта, таксама падпалкоўніка расійскай службы.

Капітан з 1783 г. секунд-маёр расійскай службы.

Па рашэнні івянецкага эксдывізарскага суда 1784 г. атрымаў ад графіні Салагуб за 1500 чырвоных і 30 тыс. польскіх злотых тры вёскі (Тоўпікі, Мешкуці, Навінкі), якія складаліся з 16 двароў з 54 / 37 сялянамі. Акрамя таго, ён жа меў па асобнай пазыцы ў суме 1000 чырвоных у 1786 г. у самым Івянцы 5 двароў з 13 / 11 чал. і ў в. Абрамоўшчына 9 двароў з 32 / 34 сялянамі. Фінансавыя інтарэсы Я. Эсткі перасякаліся з інтарэсамі І. Ратынскага ў в. Мешкуці, якую яны трымалі разам па заставе (закладзе) з моманту эксдывізіі Івянецкага графства.

У 1786 г. апякун Аляксандра Аўрамавіча Раманіуса, малалетняга сына генерал-паручніка Аўрама Іванавіча Раманіуса (1724—1799). Аддаў маёру Яну Адамаву Бранікоўскаму ў заставу маёнтак Маскалеўшчыну ў Мінскім ваяводстве. Пад час дзяльбы 1783 г. Я. Бранікоўскі запэўніваў, што Аўрам Раманіус не забіраў ніякай маёмасці з Івянца. Перад намі тыповая практыка рабавання і раскрадання закладзенай маёмасці пад абаронай і з ужываннем расійскай зброі, часта з вывазам сялян углыб Расіі падобнымі апекунамі.

Вядома, што ў 1820 г. Я. Эстка стаў суддзёй эксдывізарскага суда ў Барысаўскім павеце, тады ж ён значыўся ў масонскай ложы «Паўночная паходня» ў Мінску, а ў 1828 г. быў старшынёй Ігуменскага земскага суда.

Сям’я
-----

Меў дачу Анэлю, якая выйшла замуж за Атона Наркевіча-Ёдку. У шлюбе нарадзіўся Якуб Наркевіч-Ёдка, будучы фізік, медык і біёлаг. Анэля высока цаніла радавыя рэліквіі і ганарылася сваёй прыналежнасцю да славутага роду Касцюшак, быўшы ўнучкай старэйшай сястры Тадэвуша Касцюшкі Ганны.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Яўген Анішчанка. Дыверсійны рэйд Міхала Клеафаса Агінскага на Міншчыну ў 1794 г.
2. ↑  Наркевич-Иодко Яков Оттонович

Літаратура
----------

* *Швед, В. В.* Эстка Якуб (Якаў) // Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн.. — Гродна: ГрДУ, 2007. — 275 с. — ISBN 978-985-417-866-0.
**14/88** (англ.: Fourteen Words/Чатырнаццаць Словаў) — кодавы лозунг (часам таксама ўжываецца ў якасьці прывітання або подпісу) у неанацыстаў і часткі нацыяналістаў.

Лічба 14 азначае чатырнаццаць словаў неанацысцкага ідэолага Дэвіда Лэйна: англ.: «We must secure the existence of our people and a future for White children» («**Мы павінны захаваць існаванне Нашага народа і будучыню для Белых дзяцей**»).

Лічба 88 з’яўляецца закадаваным прывітаннем «Heil Hitler!» («Хайль Гітлер!»), паколькі літара «H» стаіць у лацінскім алфавіце восьмай. Лічба запаведаў Дэвіда Лэйна таксама роўная васьмідзесяці васьмі; гэта, зразумела, не выпадкова.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прамова.
**Прамова** — старажытная мова, з дыялектаў якой шляхам паступовага развіцця ўзнікае група т.зв. роднасных моў або моўных сем’яў. Некаторыя прамовы доюба вядомыя з прычыны захавання пісьмовых помнікаў, напрыклад, лацінская мова як прамова раманскіх моў. У іншых выпадках рэканструююцца (напрыклад, праславянская, праіндаеўрапейская і інш.) метадамі параўнальна-гістарычнага мовазнаўства. Рэканструкцыя прамовы як сістэм заканамерных і семантычных суадпаведнасцей — магчымасць лепей зразумець шляхі эвалюцыі асобных моў, вызначыць адносіны роднасці паміж імі, выйсці за часавыя межы самых старых зафіксаваных тэкстаў.

Літаратура
----------

* Міхневіч, А. Я. Прамова / А. Я. Міхневіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 5.
* Трубецкой, Н. С. Избранные труды по филологии: переводы с разных языков / Н. С. Трубецкой. — М.: Прогресс, 1987. — 559, [1] c.: нотные ил. портр.
**Праліў Прынца Уэльскага** (англ.: Prince of Wales Strait) — праліў, які аддзяляе востраў Банкс ад вострава Вікторыя, знаходзіцца ў Канадскім Арктычным архіпелагу.

Геаграфія
---------

Праліў Прынца Уэльскага размешчаны ў заходняй частцы Канадскага Арктычнага архіпелага і з’яўляецца часткай аднаго з маршрутаў праз Паўночна-Заходні праход разам з пралівамі Бароў, Вайкаўнт-Мелвіл і Ланкастэр.

Праліў Прынца Уэльскага злучае заліў Амундсена мора Бафорта на паўднёвым захадзе з пралівам Вайкаўнт-Мелвіл на паўночным усходзе.

Даўжыня праліва складае 275 км. Сярэдняя шырыня роўная 16 км, мінімальная шырыня — 10,5 км. Максімальная глыбіня 160 метраў на паўднёвым захадзе, да поўначы заліў мялее. Праліў знаходзіцца ў палярнай вобласці і большую частку года пакрыты льдамі.
**Асака прысадзістая** (*Carex supina*) — травяністая расліна сямейства **Асаковыя** (*Cyperaceae*).

Апісанне
--------

Шматгадовая расліна з тонкім кароткім карэнішчам, укрытым бурымі похвамі, і прамастойнымі сцёбламі вышынёй 7—25 см (каля асновы з чырвона-бурымі сеткаватымі похвамі). Ліставыя пласцінкі вузкія, па краі шурпатыя. Суквецце з 2—3 каласкоў, з якіх верхні — мужчынскі лінейна-прадаўгаваты, ніжні — жаночы, амаль шарападобны. Мяшочкі адваротна-яйкападобныя або акруглыя, лімонна-жоўтыя, пазней бурэюць, з кароткім няясназубчастым носікам. Мае 3 рыльцы.

Пашырэнне
---------

Еўрасібірскі стэпавы рэліктавы від, у Беларусі знаходзіцца ў асобных лакалітэтах за паўночнай мяжой арэала. Расце на сухіх астэпаваных схілах узгоркаў і яроў. Трапляюцца невялікія групы.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Цвіце ў канцы красавіка — пачатку траўня, пладаносіць у канцы чэрвеня. Размнажэнне пераважна вегетатыўнае, але магчыма і насеннае.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5
Прамая геадэзічная задача
**Прамая геадэзічная задача** — вылічэнне геадэзічных каардынат — шыраты і даўгаты некаторага пункту, які ляжыць на зямным эліпсоідзе, па каардынатам іншага пункту і па вядомым даўжыні і дырэкцыйнаму вуглу дадзенага кірунку, што злучае гэтыя пункты.

Для пунктаў, якія размешчаны на сфероідзе, рашэнне дадзенай задачы ўяўляе значныя цяжкасці. Для пунктаў на плоскасці яна вырашаецца наступным чынам (гл. выяву).

Дадзена: Пункт {\displaystyle A(X\_{A},Y\_{A})}, {\displaystyle S\_{AB}} і {\displaystyle \alpha \_{AB}}.

Знайсці: Пункт {\displaystyle B(X\_{B},Y\_{B})}

Непасрэдна з выявы маем:

{\displaystyle \Delta X=X\_{B}-X\_{A}}

{\displaystyle \Delta Y=Y\_{B}-Y\_{A}}

Рознасці {\displaystyle \Delta X} і {\displaystyle \Delta Y} каардынат наступнага і папярэдняга пунктаў называюцца прырашчэннямі каардынат. Яны ўяўляюць сабою праекцыі адрэзка АВ на адпаведныя восі каардынат. Іх значэнні знаходзім з прамавугольнага трохвугольніка АВС:

{\displaystyle \Delta X=S\_{AB}\cos \alpha \_{AB}}

{\displaystyle \Delta Y=S\_{AB}\sin \alpha \_{AB}}

Так як ў гэтых формулах {\displaystyle S\_{AB}} заўсёды чысло станоўчае, то знакі прырашчэнняў каардынат {\displaystyle \Delta X} і {\displaystyle \Delta Y} залежаць ад знакаў {\displaystyle \cos \alpha \_{AB}} і {\displaystyle \sin \alpha \_{AB}}. Для розных значэнняў вуглоў знакі {\displaystyle \Delta X} і {\displaystyle \Delta Y} прадстаўлены ў табліцы.

| Прырашчэнні каардынат
  | Чвэрць акружнасці ў якую накіравана лінія
  |
| --- | --- |
| I (ПнУ)
  | II (ПдУ)
  | III (ПдЗ)
  | IV (ПнЗ)
  |
| {\displaystyle \Delta X} | {\displaystyle +} | —
  | —
  | {\displaystyle +} |
| {\displaystyle \Delta Y} | {\displaystyle +} | {\displaystyle +} | —
  | —
  |

Пры дапамозе румба прырашчэння каардынат вылічаюць па формулах:

{\displaystyle \Delta X=S\_{AB}\cdot \cos r\_{AB}};

{\displaystyle \Delta Y=S\_{AB}\cdot \sin r\_{AB}}.

Знакі прырашчэнням даюць у залежнасці ад назвы румба.

Вылічыўшы прырашчэнні каардынат, знаходзім шуканыя каардынаты іншай кропкі:

{\displaystyle X\_{B}=X\_{A}+\Delta X};

{\displaystyle Y\_{B}=Y\_{A}+\Delta Y}.

Такім чынам можна знайсці каардынаты любой колькасці пунктаў паводле правіла: каардынаты наступнага пункту роўныя каардынатам папярэдняга пункту плюс адпаведныя прырашчэнні.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Скрыпава (значэнні).
**Скрыпава** — возера ў Беларусі, у Мядзельскім раёне Мінскай вобласці, у басейне ракі Нарач. Знаходзіцца за 3,5 км на паўднёвы захад ад горада Мядзел, за 0,3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Качаргі, паміж азёрамі Мястра і Баторына. Адносіцца да Нарачанскай групы азёр.

Плошча паверхні возера — 0,01 км². Даўжыня — 0,18 км, найбольшая шырыня — 0,07 км, даўжыня берагавой лініі — 0,41 км.
Возера праточнае. Катлавіна рэшткавага тыпу, выцягнута з поўначы на поўдзень. Вадазбор плоска-нізінны. Берагі невысокія, травяністыя. У паўднёвай частцы возера выцякае ручай у возера Мястра. Вада возера — гідракарбанатна-кальцыева-магніевая. Трафічны статус вадаёма — эўтрофны, з прыкметамі дыстрафіі.

Зноскі
------

1. ↑  Возера Скрыпава / Водныя рэсурсы Нацыянальнага парку «Нарачанскі»  (руск.)

| Нарачанскія азёры |
| --- |
| 
* Баторына
* Белае
* Блядка
* Выдранік
* Градскае
* Запартава
* Казінае
* Млынок
* Мястра
* Нарач
* Падшап’е
* Слоўта
* Скрыпава
* Шастакова

 |
**Асанхан Джумахматаў** (кірг.: Асанкан Жумакматов; 16 чэрвеня 1923, Ысык-Ата, Туркестанская АССР — 21 чэрвеня 2008, Бішкек) — кіргізскі дырыжор, музычны педагог. Герой Кыргызскай Рэспублікі (2003). Народны артыст СССР (1976).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 16 чэрвеня (па іншых крыніцах — 16 ліпеня) 1923 года ў сяле Ісык-Ата недалёка ад курортнага мястэчка Арашан (цяпер у Ысык-атынскі раён, Чуйская вобласць, Кіргізія).

Пасля арышту бацькі разам з сям’ёй быў высланы ва Украіну, дзе сур’ёзна пачаў займацца музыкай — граў на гітары ў самадзейным аркестры, а пазней — на ўдарных інструментах. У 1938 годзе, пражыўшы амаль восем гадоў ва Украіне, вярнуўся на радзіму, паступіў вучыцца на падрыхтоўчае аддзяленне педагагічнага тэхнікума і адначасова працаваў артыстам аркестра першага Кіргізскага музычна-драматычнага тэатра (цяпер — Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя А. Малдыбаева).

У верасні 1941 года Дзяржаўны сімфанічны аркестр СССР быў эвакуіраваны ў Фрунзэ (цяпер Бішкек), дзе Асанхан гуляў на ўдарных інструментах. Удзельнік вайны, быў цяжка паранены і кантужаны. У 1944 годзе, пасля звальнення з войска, — артыст аркестра Кыргызскага тэатра оперы і балета імя А. Малдыбаева.

У 1945—1948 гадах навучаўся на дырыжорскім факультэце ў нацыянальнай студыі пры Маскоўскай кансерваторыі, у 1957 годзе скончыў кансерваторыю па класе дырыжыравання (педагогі Л. М. Гінзбург і Б. Э. Хайкін). Будучы студэнтам кансерваторыі, дырыжыраваў студэнцкім аркестрам.

З 1948 года — дырыжор Кыргызскага тэатра оперы і балета імя А. Малдыбаева, у 1958—1962 і ў 1972—1983 гадах — галоўны дырыжор тэатра. З 1953 па 1957 год — галоўны дырыжор Тэатра імя Массавета ў Маскве.

У 1962—1972 гадах — мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Дзяржаўнага акадэмічнага аркестра народных інструментаў імя Карамалдо Арозава, з 1970 года — мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор Акадэмічнага сімфанічнага аркестра Кыргызскага радыё і тэлебачання (цяпер Кыргызская тэлерадыёкампанія).

З 1989 года — галоўны дырыжор Дзяржаўнага камернага аркестра «Насыйкат».

Зноскі
------

1. ↑  Джумахматов Асанхан Джумахматович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 25 лютага 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

  



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no00055385 · VIAF: 16771146 |
**Эмульсія** (новалац. emulsio, ад лац. Emulgeo - даю, выдойваю) — дысперсная сістэма з вадкім дысперсійным асяроддзем і вадкай дысперснай фазай. Эмульсіі складаюцца з незмешвальных вадкасцяў. Напрыклад, малако - адна з першых вывучаных эмульсій, у ім кропелькі тлушчу размеркаваны ў водным асяроддзі. Эмульсіі нізкай канцэнтрацыі - неструктураваныя вадкасці. Высокаканцэнтраваныя эмульсіі - структураваныя сістэмы.

Гл.таксама
----------

* Эмульгатары
* Эмульгаванне
* Эмульсія фатаграфічная
* Эмульсія, лекавая форма
* Крэмы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Настольны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119665885 · GND: 4014626-1 · LCCN: sh85042950 · Microsoft: 2778123984 · NDL: 00568753 · NKC: ph344893 |

 |
**Прамбанан** (індан.: Candi Prambanan) — помнік індуісцкай архітэктуры IX ст. н. э. на востраве Ява ў Інданезіі.

Гісторыя
--------

Архітэктурная мадэль Прамбанана
Назва архітэктурнага комплекса **Прамбанан** запазычана ад наймення суседняй вёскі і паходзіць ад яв.: Para Brahman, што значыць «найвышэйшы брахман». Згодна пісьмовай крыніцы 856 г. ён меў назву **Шывагра** або **Шывалая** (літаральна «прастора Шывы»).

Будаўніцтва звязана з прыходам да ўлады ў старажытнай дзяржаве Матарам ў сярэдзіне IX ст. індуісцкай дынастыі. Першапачаткова ўяўляў сабою комплекс з некалькіх індуісцкіх храмаў, прысвечаных Шыве. У цэнтральным храме магла захоўвацца вялізарная статуя гэтага бога. Прамбанан быў пакінуты вернікамі ў X ст. н. э. у сувязі з вулканічнай актыўнасцю і масавым перасяленнем на ўсход вострава Ява.

У навуковай літаратуры першае апісанне храмавага комплекса з’явілася ў 1811 г. З 1918 г. адбываецца паступовая рэканструкцыя.

Сучасны стан
------------

Комплекс Прамбанан складаецца ўсяго з 240 асобных індуісцкіх храмаў. Цэнтральнае месца займаюць храмы, прысвечаныя багам Шыве, Вішну і Брахме. Храм Шывы найбольшы па памерах, дасягае 47 м у вышыню і 37 м у шырыню.

Асаблівую цікавасць маюць рэльефы з выявамі сцэн з «Махабхараты» і «Рамаяны»:

* 
*

Ахова
-----

Прамбанан уключаны ў 1991 г. у спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Сайт ЮНЕСКА
* Сайт парка Барабудур, Прамбанан і Батубока Архівавана 8 лютага 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n90669908 · VIAF: 140851169 |
Уваход Ісуса ў Іерусалім
**Аса́на** (іўр.: הושענות) — урачысты малітоўны ўсклік (кароткая малітва), першапачаткова з'яўлялася хвалебным воклічам. Ужываецца на святой імшы. На заканчэнні прэфарацыі святар зводзіць рукі і разам з вернікамі альбо гучным голасам гаворыць:

«Святы, Святы, Святы, Пан Бог Усемагутны. Неба і зямля поўныя хвалы Тваёй. Асана на вышынях. Благаслаўлёны той, хто прыходзіць у імя Пана. Асана на вышынях».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · У. Даля · Catholic (1997—…) · Treccani |
**Маноліс Глезас** (грэч. Μανώλης Γλέζος; 9 верасня 1922, вёска Алірантас, востраў Наксас — 30 сакавіка 2020, Афіны) — грамадскі і палітычны дзеяч Грэцыі, пісьменнік, сімвал антыфашысцкага руху.

Біяграфія
---------

Паштовая марка СССР, 1959
Нарадзіўся 9 верасня 1922 года. З 1935 года жыў з сям’ёй у Афінах. Скончыў сярэднюю школу, парцаваў у аптэцы. У 1940 годзе паступіў у Вышэйшую школу эканамічных і гандлёвых навук. Падчас Другой сусветнай вайны ў ноч на 31 мая 1941 года Глезас разам з А. Сантасам сарваў нацысцкі сцяг з Акропаля. У 1941—43 гадах арыштоўваўся акупантамі. У 1943 годзе збег з турмы. Пасля вызвалення Грэцыі ад нацысцкай акупацыі (кастрычнік 1944 г.) — рэдактар цэнтральнага органа КПГ газеты «Рызаспастыс», а з 1947 года — яе галоўны рэдактар. У чэрвені 1948 года і лютым 1949 года ваенны суд прыгаварыў Глезаса да смяротнага пакарання, аднак у выніку пратэстаў з боку грамадскасці Грэцыі і ўсяго свету смяротны прысуд быў заменены 10 гадамі пазбаўлення волі. У 1951 годзе знаходзіўся ў зняволенні, быў абраны дэпутатам парламента, але грэчаскія ўлады анулявалі яго дэпутацкі мандат. У ліпені 1954 года пад націскам дэмакратычных сіл Грэцыі быў вызвалены. З ліпеня 1956 года — сакратар Адзінай дэмакратычнай левай партыі (Эда), у 1956—59 гадах — дырэктар яе друкаванага органа газеты «Аўгі». 5 снежня 1958 года быў арыштаваны, у ліпені 1959 года адданы суду па ілжывым абвінавачванні ў «садзейнічанні шпіянажу» і асуджаны да 5 гадоў турмы і 4 гадоў ссылкі. У кастрычніку 1961 года абраны дэпутатам парламента, але ўлады анулявалі яго мандат. Пад ціскам шырокага міжнароднага руху быў вызвалены з-за кратаў 15 снежня 1962 года. У красавіку 1967 года падчас дзяржаўнага перавароту быў арыштаваны органамі ваеннай хунты. Да красавіка 1971 года знаходзіўся ў зняволенні.

Узнагароды
----------

* Міжнародная прэмія журналістыкі (1958).
* «Залаты медаль міру» імя Фрыдэрыка Жаліё-Кюры Сусветнага Савета Міру (1959).
* Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі» (1963).
* Юбілейны медаль «70 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (2015).

Зноскі
------

1. ↑  Manolis Glezos // Česko-Slovenská filmová databáze — 2001.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3561957'></a>
2. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
3. ↑  Εφυγε από τη ζωή ο Μανώλης Γλέζος
4. ↑   Праверана 30 сакавіка 2020.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Маноліс Глезас

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Еўрапарламент · Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · OpenSanctions |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a12281049 · BNF: 140551247 · GND: 132240521 · ISNI: 0000 0001 1625 2235 · LCCN: n86027629 · NKC: uk2017939928 · NLG: 223071, 17112 · NLP: A25454912 · NTA: 216408458 · NUKAT: n2007135077 · SUDOC: 137129122 · VIAF: 39579980 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Вярсоцкі.
**Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі** (нар. 4 чэрвеня 1977, в. Куцавічы, Ашмянскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 4 чэрвеня 1977 года ў вёсцы Куцавічы Ашмянскага раёна. Беларус. У 1999 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка па спецыяльнасці «геаграфія і біялогія», у 2004 годзе Акадэмію паслядыпломнай адукацыі па спецыяльнасці «менеджмент у сферы адукацыі», у 2008 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «дзяржаўнае і мясцовае кіраванне».

Працоўную дзейнасць пачынаў настаўнікам біялогіі сярэдняй школы № 6 г. Смаргоні. Пасля праходжання службы ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь працаваў метадыстам інфармацыйна-метадычнага цэнтра ўпраўлення адукацыі Смаргонскага раённага выканаўчага камітэта, дырэктарам агульнаадукацыйнай сярэдняй школы № 1 г. Смаргоні, намеснікам старшыні Смаргонскага раённага выканаўчага камітэта.

З 2011 года ў Гродзенскім абласным выканаўчым камітэце: узначальваў упраўленне культуры, працаваў першым намеснікам, у далейшым, начальнікам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай працы, культуры і па справах моладзі, з 2018 года — начальнікам галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай працы і па справах моладзі.

20 сакавіка 2020 года прызначаны старшынёй Свіслацкага раённага выканаўчага камітэта.

Спасылкі
--------

* Біяграфія
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Волкаў.

**Аляксандр Мяле́нцьевіч Во́лкаў** (руск.: Александр Мелентьевич Волков, 14 чэрвеня 1891, Усць-Каменагорск, Расійская імперыя — 3 ліпеня 1977, Масква, СССР) — рускі пісьменнік, аўтар шырока вядомага цыкла аповесцей-казак аб Ізумрудным горадзе.

Біяграфія
---------

Аляксандр Волкаў нарадзіўся 14 чэрвеня 1891 года ў горадзе Усць-Каменагорск у сям'і адстаўнога фельдфебеля Мяленція Міхайлавіча. У 1907 годзе паступіў у Томскі настаўніцкі інстытут, пасля заканчэння якога ў 1910 годзе (па спецыяльнасці — матэматык) працаваў настаўнікам у алтайскім горадзе Калывані, а затым у горадзе Усць-Каменагорск, у вучылішчы, дзе пачынаў сваю адукацыю. У 1920-х гадах пераехаў у Яраслаўль, дзе працаваў дырэктарам школы. Завочна скончыў Яраслаўскі педагагічны інстытут.

У 1929 годзе пераехаў у Маскву, дзе працаваў загадчыкам вучэбнай часткі рабфака. За сем месяцаў скончыў курс Маскоўскага універсітэта. З 1931 года, на працягу дваццаці гадоў, з моманту заснавання, выкладчык, затым дацэнт кафедры вышэйшай матэматыкі Маскоўскага інстытута каляровых металаў і золата.

Свой першы раман пачаў пісаць ва ўзросце дванаццаці гадоў. Друкавацца пачаў у 1917 годзе. У 1920-я гады яго п'есы ішлі на сцэнах некалькіх правінцыйных тэатраў. У канцы 1930-х гадоў заняўся вялікай літаратурай. Агульны тыраж яго твораў, выдадзеных на многіх мовах свету, перавысіў 25.000.000 асобнікаў.

Творчасць
---------

У аснове першай кнігі ляжала кніга амерыканскага дзіцячага пісьменніка Лаймэна Фрэнка Баўма «Чараўнік краіны Оз».

Аўтар твораў для дзяцей (аповесці-казкі «Чараўнік Ізумруднага горада» (1939), «Урфін Джус і яго драўляныя салдаты» (1963), «Сем падземных каралёў» (1964), «Вогненны бог Маранаў» (1968), «Жоўты туман» (1970) і інш.), кніг займальных апавяданняў па геаграфіі і астраноміі («Зямля і неба» (1957)), пра гісторыю навукі («У пошуках праўды», апубл. 1980).

У гістарычным рамане «Дойліды» (1954) паказана мастацкае асэнсаванне жыцця і дзейнасці рускіх дойлідаў 16 стагоддзя, у «Блуканні» (1963) — перыпетыі асабістага лёсу італьянскага філосафа і паэта Дж. Бруна.

Зноскі
------

1. ↑  Александр Волков // Internet Speculative Fiction Database — 1995. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164'></a>

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Біяграфія ў «Архіве фантастыкі»  (руск.)
* Форум «Ізумрудны горад»  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Last.fm |
| Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · Internet Speculative Fiction Database · Лабараторыя Фантастыкі |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 119416654 · ISNI: 0000 0001 0963 5211 · LCCN: nr89009448 · NKC: xx0065950 · NTA: 087011875 · NUKAT: n02045481 · SUDOC: 080182623 · VIAF: 32806057 |

 |
**Манра** (кірыб. *Manra*) — востраў у групе астравоў Фенікс. Уваходзіць у склад дзяржавы Кірыбаці. Плошча — 4,4 км². Незаселены.

Гісторыя
--------

На поўначы вострава Манра захаваліся сведчанні прысутнасці людзей да прыбыцця еўрапейцаў — больш за дзясятак каменных платформаў і пліт, рэшткі калодзежаў і печаў. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што яны належалі палінезійскім і мікранезійскім насельнікам, якія пакінулі гэты кавалак сушы па невядомых прычынах.

У 1823 г. востраў быў адкрыты брытанскімі кітабоямі. Яны далі яму назву *Сідней*. Сучасная назва паходзіць з мовы кірыбаці, яна замацавалася толькі ў другой палове XX ст.

У 1882 г. брытанскі ўрад выдаў ліцэнзію аўстралійскаму прадпрымальніку Дж. Т. Арундэлу на здабычу на востраве гуана. Ён пабудаваў вузкакалейную чыгунку, аднак не прадугледзеў цяжкасцяў падыходу вялікіх транспартных суднаў да мясцовага рыфу. У выніку, адзін з караблёў разбіўся аб скалы. У 1885 г. здабычу прыйшлося перарваць.

26 чэрвеня 1886 г. Вялікабрытанія афіцыйна абвясціла аб анексіі Манра. Востраў быў здадзены ў арэнду для вырошчвання какосавай пальмы. На Манра першапачаткова працавалі выхадцы з Самоа і Такелау. У пач. 1930-ых гг. сюды перасялілі 130 чалавек з астравоў Гілберта.

У 1937 г. востраў афіцыйна ўвайшоў у склад брытанскай калоніі Астравы Гілберта і Эліс.

У пасляваенны час вытворчасць какосаў стала малапрыбытковай, да таго ж пачалася працяглая засуха, і да 1963 г. насельніцтва пакінула Манра.

Яшчэ ў 1938 г. тут быў арганізаваны птушыны запаведнік. У 1975 г. брытанскія ўлады надалі Манра поўны запаведны статус.

У 1979 г. востраў перайшоў пад кіраўніцтва Кірыбаці, але запаведны статус захаваўся. У 2010 г. востраў быў уключаны ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Прырода
-------

Лагуна Манра
Востраў Манра мае каралавае паходжанне і ўяўляе сабою замкнёны атол з шырокай унутранай лагунай (2,2 км²) глыбінёй да 6 м. Вада ў лагуне надзвычай салёная.

Прырода часткова зменена чалавекам. Значную частку паверхні пакрывае лес. Акрамя мясцовых відаў раслін сустракаюцца культурныя, перш за ўсё какосавая пальма. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі, крабамі, чарапахамі і казуркамі. Даволі добра захаваўся падводны свет каралавага рыфа. Цікава, што з-за распаўсюджання атрутных водарасцей многія віды рыб ля ўзбярэжжа таксама маюць атрутнае мяса. Таму нават у перыяд каланізацыі перасяленцы адмаўляліся лавіць рыбу ля вострава.

Спасылкі
--------

* Manra (Sydney) Island Архівавана 7 кастрычніка 2012.
* SYDNEY. Phoenix Group Архівавана 25 кастрычніка 2019.
**Быдгашцкія гарадскія ўмацаванні** — комплекс абарончых збудаванняў Быдгашча.

Гісторыя
--------

Першымі ўмацаваннямі Быдгашчы былі драўляна-земляныя валы мясцовага замка (грода) XI стагоддзя. Паводле захаванага дакумента 1252 года, падтрымліваць умацаванні ў належным стане было абавязана насельніцтва Быдгашчскай кашталяніі. У 1330 годзе замак узяты штурмам і спалены тэўтонскімі рыцарамі. Рэшткі першапачатковага насыпу, які датуецца 1030-мі гадамі, былі выяўлены падчас раскопак, якія праводзіліся ў 1993 і 2007 гадах.

У 1346 годзе Казімір Вялікіі загадаў узвесці гарадскія умацавання і пабудаваць замак. Мураваныя сцены пачалі будаваць у першай палове XV стагоддзя, а першыя секцыі, якія прымыкаюць да гарадскіх брам, былі пабудаваны ў сярэдзіне XV стагоддзя. Да 1475 года самая апошняя частка сцяны была ўзведзена каля Познаньскай брамы. У 1484 года кароль Казімір Ягелончык надаў Быдгашчу права на правядзенне некалькіх кірмашоў, прыбытак ад якіх накіроўваўся на далейшае будаўніцтва абарончых сцен.

Сістэма абароны была амаль цалкам разбурана падчас «Шведскага патопу» (1655—1658). Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай ў 1772 годзе, новыя прускія ўлады вырашылі аднавіць сцены Быдгашча ў 1780 годзе, але не для абарончых мэтаў, а для прадухілення дэзерцірства салдат з новага гарнізона і барацьбы з кантрабандыстамі.

У наступным стагоддзі сцены сталі выконваць ролю агароджы і да яе прыбудавалі элементы нясучых жылых будынкаў. Аднак большасць з іх была разабрана яшчэ да сярэдзіны XIX стагоддзя.

Да нашых дзён захаваліся два невялікія фрагменты, на плошчы паміж вул. Пад Бланкамі і Ягелонскімі Валамі і ў дварах жылых дамоў.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Спасылкі
--------

* Mury miejskie (obronne)

Гл. таксама
-----------

* Куяўская брама

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гарадскія муры (Быдгашч)
**Аляксандр Мікалаевіч Іванін** (нар. 24 мая 1949, г. Ліепая, Латвійская ССР) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1972 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працаваў старшым архітэктарам у Віцебскграмадзянпраекце, кіраўніком групы архітэктараў у Віцебскім аддзеле Белкааппраекта, з 1982 года — старшы архітэктар Віцебскага філіяла Белжылпраекта. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Пражывае ў Віцебску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: эксперыментальны 10-кватэрны жылы дом (1974), помнік невядомаму салдату ў в. Руба Віцебскага раёна (1975, са скульптарам В. М. Касіцыным).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Иванин Александр Николаевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Праліў Кенэдзі на карце
**Праліў Кенэдзі** (англ.: Kennedy Channel, дацк.: Kennedykanalen) — праліў у Паўночным Ледавітым акіяне, падзяляе астравы Грэнландыя і Элсмір, з’яўляецца часткай праліва Нэрса. Злучае залівы Кейна і Хола. Даўжыня праліва складае каля 130 км пры шырыні ад 24 да 32 км і сярэдніх глыбінях ад 180 да 340 м.

Праліў быў названы Ілайшам Кейнам у 1854 годзе ў ходзе яго другой арктычнай экспедыцыі, аднак не зусім ясна ад імя якога Кенэдзі праліў атрымаў сваю назву. Магчыма Кейн меў на ўвазе Уільяма Кенэдзі — свайго прыяцеля, даследчыка Арктыкі, аднак большасць гісторыкаў лічаць, што праліў быў названы ад імя міністра ваенна-марскіх сіл ЗША Джона Педлтана Кенэдзі, дзякуючы якому адбылася другая экспедыцыя даследчыка.

У праліве знаходзіцца востраў Ганса, які аспрэчваюць Канада і Грэнландыя (Данія).
**Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла** (1821 — 1893, маёнтак Ражаншчына, Лепельскі павет) — беларускі і ўкраінскі гісторык украінскага паходжання.

Біяграфія
---------

Сярэдні сын памешчыка Палтаўскай губерні Максіма Піліпавіча С.-К. Скончыў Нежынскі ліцэй. На ваеннай, потым на дзяржаўнай службе. Губернскі ляснічы ў Віцебску (1860). Сакратар Віцебскага статкамітэта (1863).

Аўтар 159 прац і публікацый, з іх 33 былі прысвечаны пераважна ўкраінскай, 126 — пераважна беларускай тэматыцы, найбольш Віцебшчыне (1862—1891). Першае даследаванне — «Статыстычнае апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах» («Труды вольного экономического общества», 1862). У кола тэм уваходзілі гісторыя Віцебскай губерні, яе археалогія, статыстыка тагачаснай Віцебшчыны і статыстыка мінулых гадоў, развіццё народнай адукацыі ў краі, фабрычна-заводскай прамысловасці, клімат, геалогія і карысныя выкапні, этнаграфія, статыстыка здарэнняў на Віцебшчыне за розныя гады і пад.

Даследчык апісаў многія старажытнасці Віцебшчыны, напр. рэшткі крэпасці ля Азярышча, сабраў цікавую ўласную калекцыю. Апублікаваў апісанне археалагічных помнікаў Гарадоцкага павета, кнігу пра археалагічныя старажытнасці Віцебскага края (1867, упершыню ў Беларусі). Сабраў і сістэматызаваў вялікую колькасць матэрыялу па Віцебскім краі ў грунтоўнай кнізе «Беларускія старажытнасці» (СПб. 1890), вельмі станоўча адзначанай на 9 археалагічным з’ездзе А. П. Смародскім (Вільня, 1893).

Укладальнік і рэдактар 8 тамоў памятных кніжак Віцебскай губерні (1863—1867, 1869, 1878, 1881), памятнай кніжкі Віленскага генерал-губернатарства і адрас-каляндар на 1868 год, зборнік «У памяць першага рускага статыстычнага з’езда 1870 г.».

* Этнаграфічная карта Віцебскай губерні, складзеная Аляксандрам Семянтоўскім у 1871 г. Размешчана ў яго кнізе «Этнографический обзор Витебской губернии» (1872 г.)Этнаграфічная карта Віцебскай губерні, складзеная Аляксандрам Семянтоўскім у 1871 г. Размешчана ў яго кнізе «Этнографический обзор Витебской губернии» (1872 г.)

Гл. таксама
-----------

* Канстанцін Максімавіч Семянтоўскі-Курыла
* Мікалай Максімавіч Семянтоўскі-Курыла

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла на Вікісховішчы |

* *Л. В. Аляксееў.* Таленавіты даследчык Беларусі // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — № 1. — Мн.: Полымя, 1980. — ISSN 0131-2669. С.12—14.
* Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 323. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая Южакова · Бракгаўза і Эфрона |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | NKC: js2014846282 · VIAF: 66144648445957393910 |
**Панджшэрскі супраціў** — ваеннае аб’яднанне ў Афганістане, створанае ў ліпені—жніўні 2021 года ў ходзе наступлення талібаў, якое складаецца з былых членаў  Паўночнага альянсу і іншых праціўнікаў ісламісцкага руху «Талібан».

Перадгісторыя
-------------

Падчас савецкай вайны ў Афганістане і грамадзянскай вайны (1996—2001), Цясніна Панджшэр была адной з асноўных фарпостаў маджахедаў і Паўночнага альянса адпаведна.

Пасля прыходу да ўлады Талібана ў Афганістане, у ліпені 2021 года, рэшткі Паўночнага альянса правялі рэмабілізацыю ў выніку якой паўстала «Супраціўленне II». Ахмад Шах Масуд («Панджшэрскі леў») 18 жніўня 2021 года ў артыкуле для Washington Post, прызваў увесь свет аказаць дапамогу «Супраціўленню II».

Ваенныя дзеянні
---------------

17 жніўня — «Супраціўленню II» вызваліла раён Чарыкар правінцыі Парван, такім чынам перарэзаўшы дарожны шлях Кабул—Мазары-Шарыф. 19 жніўня былі вызвалены яшчэ 3 раёна правінцыі Баглан.