recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Рымскі тэатр у Картахене
**Рымскі тэатр** — антычны амфітэатр у Картахене.

Тэатр быў выяўлены ў 1988 годзе пры археалагічных раскопках ля руін Картахенскага сабора Санта-Марыя-ла-В'еха, разбуранага ў Іспанскую грамадзянскую вайну у 1939 годзе. Высвятлілася, што хрысціянскі храм збудаваны ў верхняй частцы тэатра, а пры будаўніцтве выкарыстоўваліся матэрыялы з антычнага будынка.

Тэатр быў пабудаваны ў перыяд паміж V і I стст. да нашай эры. Вышыня трыбун была 14 м, яны маглі змясціць да 6 тысяч гледачоў.

У III стагоддзі нашай эры на месцы тэатра ўжо знаходзіўся рынак, які згарэў у 425 годзе пасля нашэсця вандалаў. У VI стагоддзі на гэтым месцы знаходзіўся візантыйскі рынак. У XIII стагоддзі ў перыяд Рэканкісты пачалося будаўніцтва хрысціянскай царквы.

Археалагічныя раскопкі і рэстаўрацыя праводзіліся ў 1988-2003 гг. 21 студзеня 1999 года тэатр быў абвешчаны культурным помнікам. У 2008 годзе быў адкрыты музей.

Зноскі
------

1. ↑  Fundacion Teatro Romano de Cartagena: The History of a Discovery Архівавана 13 лютага 2008.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

| ⛭Драматычныя тэатры |
| --- |
| Азербайджан | Азербайджанскі дзяржаўны акадэмічны драматычны тэатр, Азербайджанскі дзяржаўны тэатр юнага гледача |
| Англія |  Тэатр Крусібл  |
| Аўстрыя |  Бургтэатр, Фолькстэатр  |
| Бразілія |  Нацыянальны тэатр  |
| Венгрыя |  Нацыянальны тэатр  |
| Германія |  Нямецкі нацыянальны тэатр у Веймары  |
| Ісландыя |  Ісландскі нацыянальны тэатр  |
| Літва |  Нацыянальны драматычны тэатр Літвы |
| Расія | ВДТ імя Г. А. Таўстаногава • Малы тэатр • Маскоўскі тэатр «Сучаснік» • Тэатр імя Я. Вахтангава • Тэатр на Таганцы |
| Славакія | Тэатр Аляксандра Духновіча |
| Францыя | Адэон, тэатр |
| Швецыя | Каралеўскі драматычны тэатр |
| Гістарычныя | Тэатр Марцэла, Рымскі тэатр, Картахена |
**Ле́вача** (славацк.: Levoča, ням.: Leutschau, венг.: Lőcse) — горад ва ўсходняй Славакіі (гістарычная вобласць Спіш) ля падножжа Левачскіх Врхоў, непадалёк ад замку Спішскі Град. Насельніцтва каля 14 тыс. чалавек.

Гісторыя
--------

Упершыню Левача згадваецца ў 1249 годзе ў лісце караля Белы IV, хоць горад існаваў задоўга да гэтага — раманскі касцёл Св. Мікалая існаваў тут яшчэ ў XI ст. У 1241 годзе, пасля мангола-татарскага нашэсця, сюды прыйшлі першыя нямецкія каланісты.

У 1271 Левача згадваецца ўжо як свабодны каралеўскі горад, цэнтр правінцыі. У XV ст. левацкія купцы атрымалі ад венгерскага караля шэраг прывілеяў і горад пачаў хутка развівацца. Дамінантнае становішча Левачы пацвярдзіў і факт перамогі ў так званай «стагадовай вайне» з іншымі спіскімі гарадамі за права першынства на Спішы. У гэты час Левача становіцца цэнтрам пратэстанцкага руху на Славакіі.

Горад пачаў прыходзіць у занядбанне ў XVII ст. падчас антыгабсбургскіх паўстанняў. Страту значэння Левачы пацвярдзіў 1871 год, калі новая чыгунка мінула горад.

У цяперашні час Левача невялікае мястэчка з цудоўна захаваўшыміся цэнтрам і шматлікімі помнікамі архітэктуры. У 2009 годзе разам са Спіскім Градам сярэднявечныя помнікі Левачы ўтварылі адзіны аб'ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Гл. таксама
-----------

* Майстар Павел з Левачы

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Польшчы Стары Сонч, Польшча
* Сцяг Польшчы Ланьцут, Польшча
* Сцяг Польшчы Кальварыя-Зэбжыдоўская, Польшча
* Сцяг Венгрыі Кестхей, Венгрыя
* Сцяг Чэхіі Літаміш, Чэхія
**Левенгаўпты** (шведск.: Lewenhaupt) — старажытны шведскі арыстакратычны (графскі) род, пад нумарам 2 сярод графаў, найбольш прадстаўнічы ў Шведскім рыцарскім доме, пасля таго, як у 1930 вымерлі графы Брагэ. Род Левенгаўптаў з'яўляецца адгалінаваннем аднаго з найбольш старажытных шведскіх шляхецкіх родаў — Леянгувудаў. Дзеці графа Акселя Стэнсана (Леянгувуда), у якіх маці была немкай і якія мелі шэраг маёнткаў у Пфальцы і Эльзасе, пісалі сваё прозвішча на нямецкі лад: *Levenkopff*, *Loewenkopf*, *von Löwenhaupt*, што з'яўляецца перакладам са шведскай і азначае па-беларуску «ільвіная галава». «Löwenhaupt» сталі ў Швецыі вымаўляць і пісаць як «Lewenhaupt». Многія прадстаўнікі роду сталі генераламі і вызначыліся ў шматлікіх войнах XVII—XVIII стагоддзяў.

Вядомыя прадстаўнікі роду
-------------------------

* Густаў Адольф Левенгаўпт (1619–1656) — шведскі граф, ваенны дзеяч
* Карл Маўрыц Левенгаўпт (1620-1666) — шведскі граф, ваенны дзеяч, фельдмаршал
* Адам Людвіг Левенгаўпт (1659-1719) — шведскі граф, ваенны дзеяч, генерал
* Стэн Левенгаўпт (1882-1969) — шведскі граф, дыпламат, архіварый
* Густаў Левенгаўпт (1879-1962) — шведскі граф, вайскоўца, каралеўскі прыдворны, спартсмена (пераможца Летніх Алімпійскіх гульняў 1912 года ў Стакгольме ў камандным заліку ў канкуры)

Гл. таксама
-----------

* Леянгувуд
**Ірына Мікалаеўна Паньшына** (25 красавіка 1929, Усцюжна, Валагодская вобласць — 12 верасня 2010) — беларускі мастацтвазнавец. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1995).

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння Ленінградскага ўніверсітэта ў 1952 сем гадоў працавала ў Дзяржаўным Рускім музеі, а з 1959-га, па запрашэнні дырэктара Дзяржаўнага мастацкага музея БССР Алены Аладавай, пераехала ў Мінск і была супрацоўнікам Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь. З 1960 года стала намеснікам дырэктара па навуковай рабоце, і ў гэтай якасці працавала да 2000 года.

Пры непасрэдным удзеле Паньшынай былі створаны філіялы НММ РБ — Музей народнага беларускага мастацтва ў Раўбічах (1979), мемарыяльны Музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі ў Магілёве (1982), Музей «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя» ў Мінску (2000) і Мемарыяльны музей-майстэрня народнага мастака З. І. Азгура (1998).

5 лістапада 2009 года ў рамках святкавання 70-годдзя з дня заснавання Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі адбылася прэзентацыя кнігі Ірыны Паньшынай «Что в имени тебе моем?»

Зноскі
------

1. ↑  *Аrtmuseum.by* 70-годдзе з дня заснавання

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 57. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| CiNii: DA13751786 · GND: 1051714699 · ISNI: 0000 0000 2680 3793 · LCCN: n84159311 · NUKAT: n02725069 · VIAF: 38322692 · БАП: 131023 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліпск.
**Ліпск** — археалагічны помнік — стаянка фінальнага палеаліту і ранняга мезаліту за 2 км на поўдзень ад в. Ліпск Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці, на краі нізкай правабярэжнай тэрасы р. Шчара. Выявіў у 1986 годзе М. М. Чарняўскі.

Даўжыня 500 м, шырыня каля 100 м. Знойдзены масіўны крамянёвы інвентар: высокія канцавыя скрабкі, рэтушныя разцы, рэжучыя прылады, аднапляцовачныя нуклеусы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

Чарняўскі, М. М. Ліпск / М. М. Чарняўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 19. — ISBN 978-985-11-0354-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліпск.

**Ліпск** — археалагічны помнік — курганны могільнік за 3 км на ўсход ад в. Ліпск Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці, на правым беразе ракі Бярэзіны, ва ўрочышчы Масціца. Мясцовая назва Французскія магілы.

Вядомы з 1924 года. Абследаваў у 1971 годзе А. Р. Мітрафанаў, у 1985 годзе Э. М. Зайкоўскі, у 1989 годзе Л. У. Дучыц (1 курган).

У 1985 годзе Э. М. Зайкоўскі знайшоў за 1 км на захад ад вёскі камень з выявай. Мясцовыя жыхары лічаць, што выява нагадвае воіна на кані.

Апісанне
--------

19 курганоў (дыяметр 4—10 м, вышыня 2—2,5 м) у 2—3 рады цягнуцца ўздоўж дарогі. Вакол большасці курганоў ёсць неглыбокія раўкі. Даследаваны курган насыпаны з чорнай зямлі з уключэннем дробных вугольчыкаў. У паўночнай частцы насыпу выяўлены 4 камяні сярэдніх памераў каля асновы, у невялікім паглыбленні — каля 10 фрагментаў кальцыніраваных костак нябожчыка. Адносіцца да IX—X стст.

Могільнік (магілы-жальнікі)
---------------------------

Знаходзіцца каля вёскі. З’яўляецца помнікам позняга сярэдневякоўя (XVI—XVIII стст.).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Археалагічнае вывучэнне Докшыччыны // Памяць: Докшыцкі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 2004. — С. 29-34.
* Докшыцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 241—258.
* Дучыц, Л. У. Зайкоўскі, Э. М. Ліпск / Л. У. Дучыц, Э. М. Зайкоўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 19. — ISBN 978-985-11-0354-2.

Спасылкі
--------

* Ліпск (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
**Забастовачны рух у Польшчы 1988 года** — масавыя забастоўкі, якія праходзілі ў ПНР вясна-летай 1988 года.

Ход падзей
----------

У 1988 годзе на фоне паглыбленага эканамічнага крызісу ў Польскай Народнай Рэспубліцы аднавілася дзейнасць апазіцыйных кіруючаму камуністычнаму рэжыму арганізацый. Фактычна аднавіла сваю дзейнасць Незалежная студэнцкая асацыяцыя, Лех Валенса стварыў нацыянальны выканаўчы камітэт нелегальнай «Салідарнасці», рэзка актывізавалася дзейнасць Канфедэрацыі незалежнай Польшчы. Непасрэднай падставай для забастовак стала рэкорднае з 1982 года павышэнне коштаў. Непасрэднай падставай для забастовак стала рэкорднае з 1982 павышэнне коштаў.

21 красавіка пачалася забастоўка пяці тысяч металургаў камбіната Гута ў Сталёва Воля. 25 красавіка забастоўку металургаў падтрымалі транспартныя рабочыя Быдгашча і Інаўроцлава, 26 красавіка забаставаў металургічны камбінат імя Леніна ў Кракаве. 1 мая польскія працоўныя выйшлі на дэманстрацыю, а 2 мая страйк распачала Гданьская суднаверф. Страйкі задушылі толькі да 10 мая ўзброеныя атрады ЗОМО.

Страйкі аднавіліся толькі ў жніўні. 15 жніўня забаставалі шахты Верхняй Сілезіі, услед за шахцёрамі зноў забаставалі металургі камбіната Гута. З 17 жніўня пачалі баставаць Гданьская суднаверф і порт Шчэціна.

Вынікі
------

Польскі ўрад, які ўжо не мог разлічваць на падтрымку СССР, як у 1980 годзе, вырашыў пайсці на перамовы з апазіцыяй.

28 жніўня 1988 года ЦК ПАРП санкцыянаваў перамовы камуністычнага ўрада з антыкамуністычным прафсаюзам. 1 верасня Лех Валенса даў справаздачу пра гэта на шматтысячным працоўным мітынгу. 16 верасня пачаліся перамовы ў Магдаленцы, на якіх былі дасягнуты дамоўленасці аб правядзенні Круглага стала.

Канчатковым вынікам забастовак 1988 года стала ўсеагульная перабудова і змена ўлады і ўсяго грамадскага ладу Польшчы.

Спасылкі
--------

* Как поляки гнали «врону», Rufabula
* Солидарность в возрасте Христа. Победа, solidarizm.ru
**Забастоўка брытанскіх шахцёраў 1984—1985 гадоў** — адна з галоўных падзей у гісторыі рабочага руху ў брытанскай вугальнай прамысловасці. Забастоўка стала вырашальнай падзеяй у брытанскім рабочым руху на гэтым этапе і яе паражэнне значна саслабіла брытанскія прафсаюзы. Яна таксама разглядаецца ў якасці галоўнай палітычнай і ідэалагічнай перамогі Маргарэт Тэтчэр і Кансерватыўнай партыі. Забастоўка стала вельмі вострым актам барацьбы, таму што Нацыянальны саюз гарнякоў (NUM) быў адным з наймацнейшым прафсаюзаў у краіне, і паводле меркавання многіх, у тым ліку кансерватараў, якія знаходзіліся ва ўладзе, менавіта ён вымусіў урад Хіта сысці ў адстаўку падчас забастоўкі 1974 года. Наступныя забастоўкі скончыліся паражэннем гарнякоў і ўрад Тэтчэр змог умацаваць сваю кансерватыўную фінансавую праграму, а NUM як палітычная сіла перастаў існаваць. Забастоўка выклікала глыбокі раскол у брытанскім грамадстве і прывяла да значных наступстваў, асабліва ў Паўночнай Англіі і ва Уэльсе. У выніку падзей, звязаных з забастоўкай, загінулі дзесяць чалавек: шэсць пікетчыкаў, трое падлеткаў, якія шукалі вугаль, а таксама вадзіцель таксі, які даставіў шахцёра, які не ўдзельнічаў у забастоўцы, на працу.

На ход забастоўкі шахцёраў значна паўплывала падтрымка з боку ЛГБТ-руху, што пасля спарадзіла трывалы саюз паміж ЛГБТ і рабочым рухам і стала важным паваротным пунктам у барацьбе за правы актывістаў у Вялікабрытаніі.

На сустрэчы Маргарэт Тэтчэр з Міхаілам Гарбачовым у снежні 1984 года апошні заявіў, што СССР не аказвае фінансавай дапамогі NUM.

У кінематографе
---------------

Гэтыя падзеі былі экранізаваны рэжысёрам Мэцью Уаркусам (англ. *Matthew Warchus*) у 2014 годзе ў фільме Гонар.

Падзеі фільма Білі Эліят разгортваюцца на фоне стачкі шахцёраў.

Гл. таксама
-----------

* Lesbians and Gays Support the Miners

Зноскі
------

1. ↑  Memorandum of Conversation between Mikhail Gorbachev and Margaret Thatcher. December 16, 1984, Chequers.

Спасылкі
--------

* *Lyddon, Dave*. The 1984-85 Miners' Strike **(нявызн.)**. *TUC History Online*. Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2012. Праверана 6 сакавіка 2009.
* Watching the pits disappear **(нявызн.)**, *BBC News* (5 March 2004). Праверана 6 сакавіка 2009. Map showing location of pits in 1984 and the closures each year up to 2004.
* *Beatty, Christina; Fothergill, Stephen; Powell, Ryan*. Twenty Years On: Has the Economy of the Coalfields Recovered? **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Centre for Regional Economic and Social Research, Шэфілдскі Халамскі ўніверсітэт. Архівавана з першакрыніцы 24 верасня 2006. Праверана 6 сакавіка 2009.
* Britain's Nationalised collieries from 1947 **(нявызн.)**. *Northern Mine Research Society*. Праверана 6 сакавіка 2009. Includes lists of mine closure dates.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 12512873d · LCCN: sh86000157 |
**Звязда** — археалагічны помнік каля вёскі Звязда Лепельскага раёна Віцебскай вобласці. Уключае гарадзішча, 2 курганных могільніка і курган.

Курганны могільнік-1
--------------------

Знаходзіцца на паўднёва-заходняй ускраіне вёскі, у лесе, на беразе возера Тэкліц. Паўднёва-ўсходняя частка могільніка занята гаспадарчымі пабудовамі. У гэтым месцы часткова або поўнасцю разбураны каля 10 насыпаў. Астатняя частка могільніка займае плошчу каля 0,5-0,6 га. Не менш як 100 курганоў дыяметрам 5-13 м, вышынёй 0,5-3 м; некаторыя курганы падоў

Гарадзішча
----------

Вядома пад назвай Аўгустова. Знаходзіцца за 1,5 км на паўночны захад ад вёскі, у лесе, ва ўрочышчы Піўніца. Размешчана на нізкім пакатым мысе, які ўразаецца ў моцна забалочаную пойму азёр Тэкліц і Луконец. Умацаванняў няма. Пляцоўка амаль круглая, памерам 60×70 м, зрытая акопамі. Абследаваў у 1931 годзе А. М. Ляўданскі, невялікія раскопкі ў 1953 годзе праводзіў А. Р. Мітрафанаў. Культурны пласт 0,3 м на пляцоўцы і на схілах чорнага колеру. Знойдзены абломкі штрыхаванай керамікі (па форме аналагічнай днепра-дзвінскай культуры), жалезная сякера, дроцік з шыпамі (па форме аналагічны дроцікам познескіфскага часу; IV—III стст. да н. э.), серп, 2 рыбалоўныя кручкі, жалезны шлак, 4 гліняныя прасліцы, касцяная праколка, косці свойскіх і дзікіх жывёл. Абследаваў у 1981 годзе Ю. А. Заяц. Датуецца IV—I стст. да н. э.

Курганны могільнік-2
--------------------

Знаходзіцца за 0,7 км на поўнач ад вёскі, каля дарогі, што вядзе да ўрочышча Піўніца і гарадзішча Аўгустова. 4 падоўжаныя насыпы, памерам ад 10×6 да 12×6,5 м. Выявіў і абследаваў у 1981 годзе Ю. А. Заяц. Раскопкі не праводзіліся.

Курган
------

Знаходзіцца за 0,5 км на поўнач ад вёскі, каля дарогі, што вядзе да ўрочышча Піўніца. Насып падоўжанай формы, памерам 10,5×6,5 м, вышынёй 1,4 м. Захаванасць добрая. Курган зарос дрэвамі і хмызняком. Выявіў і абследаваў у 1981 годзе Ю. А. Заяц.

Літаратура
----------

* Лепельскі раён // Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь / склад.: В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мінск : БЕЛТА, 2009. — С. 173—175.
* Лепельскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 271—286.
* Гусева, Е. Земля курганов и капищ / Е. Гусева // Планета. — 2012. — № 11. — С. 64-71.
**Антыаксіда́нты,** *антыакісляльнікі* — прыродныя ці сінтэтычныя рэчывы, якія затрымліваюць акісляльныя працэсы ў арганічных рэчывах.

Механізм дзеяння найбольш пашыраных антыаксідантаў (араматычных амінаў, фенолаў, нафтолаў, сульфідаў, фасфітаў) заснаваны на іх уласцівасці абрываць ланцуговую хімічную рэакцыю акіслення ў выніку ўзаемадзеяння з актыўнымі радыкаламі і прамежкавымі прадуктамі.

Прадухіляюць, напрыклад, стварэнне палімераў, асмаленне паліва, прагарканне тлушчаў і інш. Некаторым антыаксідантам уласцівы сінергізм.

Прыродныя антыаксіданты — вітаміны Е, выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12167971j · LCCN: sh85005727 · NKC: ph118513 |
**Левашоўскія мемарыяльныя могілкі**, вядомыя таксама пад назвай «Левашоўская пустка» — могілкі ў Санкт-Пецярбургу; былы спецыяльны расстрэльны палігон НКУС — МДБ — КДБ СССР: тут пахавана каля 45 тысяч ахвяр сталінскіх рэпрэсій 1937—1953 гадоў.

Могілкі заставаліся сакрэтным аб’ектам КДБ СССР да 1989 года. Ля ўваходу на могілкі ўсталяваны помнік «Малох таталітарызму» (скульптары Ніна Галіцкая, Віталь Гамбараў, архітэктар Аляксей Лялякаў; адкрыты 15 мая 1996 года мэрам Санкт-Пецярбурга Анатолем Сабчаком). У Дзень памяці ахвяр палітычных рэпрэсій гарадскія ўлады Санкт-Пецярбурга праводзяць тут цырымоніі ўскладання вянкоў.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
Зааспора ааміцэта з роду *Phytophthora* (электронны мікраскоп).
**Зааспора** (ад стар.-грэч.: ζῷον заа- + σπορά спора), зоаганідый — рухомая клетка (спора) водарасцей і некаторых грыбоў, якая служыдь для бясполага размнажэння і рассялення.

Утвараецца ў аднаклетачным органе — зоаспарангіі. У адрозненне ад тыповай расліннай клеткі пазбаўлена шчыльнай абалонкі. У многіх водарасцей зааспоры, акрамя храматафору, маюць таксама чырвонае вочка і пульсуючыя вакуолі. У вадзе зааспора перамяшчаецца з дапамогай жгуцікаў, якія праз некаторы час губляе, утварае шчыльную абалонку і развіваецца ў новы арганізм водарасці ці грыба.

У ааміцэтаў зааспоры маюць два жгуцікі — пярэдні пёрысты і кнутападобны задні, што ўласна i служыць для перамяшчэння.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 113735248 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ліпнікі.
**Біялагічны заказнік «Ліпнікі»** — заказнік мясцовага значэння ў Чашніцкім раёне Віцебскай вобласці Беларусі. Утвораны рашэннем Чашніцкага райвыканкама от 24 лютага 1992 года № 53. Створаны з мэтай захавання ў натуральным стане прыроднага фларыстычнага комплексу. Заказнік знаходзіцца пад аховай Старасельскага лясніцтва. Выключаны з разліку высечак галоўнага карыстання.

Апісанне
--------

Размешчаны за 0,9 км на паўночны ўсход ад вёскі Вялікія Ліпавічы. Агульная плошча 1,3 га. Насаджэнні прадстаўлены дрэвастоем мясцовых відаў. Дрэвастой складаны, высокай якасці, складзены пераважна ліпай драбналістай, узрост якой складае больш за 70 гадоў. У склад дрэўнага яруса ўваходзяць таксама бяроза барадаўчатая, ясень, дуб чарэшчаты, елка, клён вастралісты і асіна. Адзначаны таксама адзінкавыя дрэвы вольхі чорнай і шэрай. Са старых дрэў тут захаваліся адзінкавыя дубы ўзростам не менш за 130—150 гадоў.

Зноскі
------

1. ↑   Заказнікі і запаведнікі
2. ↑  Запаведнікі, заказнікі, паркі.

Літаратура
----------

* Прыродна-геаграфічнае апісанне Чашніцкага раёна. Флора і фаўна // Гістарычна-краязнаўчы курс «Наша Чашніччына». Чашніказнаўства / В. В. Грыбко. — Мінск: Медисонт, 2007. — С. 6—12.
* Чашникский район // Витебская область: природа, туризм, спорт, отдых = Vitebsk region: the nature, tourism, sport, rest / под общ. ред. Л. Л. Прокофьевой. — Витебск : Витебский центр маркетинга, 2005. — С. 250—255. (руск.)
* Чашникский район // Особо охраняемые природные территории Витебской области = Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Віцебскай вобласці = Specially protected natural territories of the Vitebsk region : [информационный сборник] / [сост. Г. Горланов]. — [Б. м.] : [Б. и.], [Б. г.]. — С. 25—26.
Старонка з Келскай кнігі.
**Унцыял** **(унцыяльнае пісьмо)** — сярэдневяковы рукапісны шрыфт, які склаўся да пачатку 4 стагоддзя н. э. Прымяненне унцыялу заахвочвалася Хрысціянскай царквой для ўжывання ў рукапісах Бібліі. Таму ранняя хрысціянская літаратура адрозніваецца ад класічных тэкстаў таго ж перыяду. Унцыял адрозніваўся круглявымі формамі, паколькі пісаўся звычайна чаротавым або птушыным пяром.

Ранні унцыял (3-6 ст.) пазбаўлены засечак.

Унцыяльнае пісьмо, што развілося цалкам у 4 стагоддзі, неўзабаве стала пануючым кніжным пісьмом, і амаль уся літаратура таго часу, якая дайшла да нас, выканана ўнцыялам. Паколькі ім пісаць было шмат лягчэй і хутчэй, чым квадратным капіталам, і ён быў больш выразны, чым рустыка  (англ.) (бел. то яго лічаць першым пісьмом, спецыяльна прызначаным для напісання шырокаканечным пяром.

Ва ўнцыяле гарызантальныя рыскі маюць малое значэнне, і таму ў напісанні няма рэзкіх засечак уверсе і ўнізе. Унцыял заставаўся ва ўжыванні да 8 стагоддзя, але ўнцыяльныя формы, змешаныя з формамі капітальнага пісьма, сустракаюцца і ў больш познія часы ў загалоўках і ініцыялах.

Варта адрозніваць унцыял стары і новы. Простай прыкметай старога з'яўляецца дыяганальны, прыкладна 45 градусны кірунак пяра і адсутнасць засечак. У новым унцыяле назіраюцца ў цэлым лёгкія засечкі і гарызантальны кірунак пяра. Але здараецца і пісаны нахільна ўнцыял. Калі ў капітальным напісанні словы адно ад аднаго яшчэ не аддзеленыя, то ва ўнцыяльным напісанні 7 стагоддзя гэта ўжо звыклая рэч.

З часам ва ўнцыяле сталі ўсё больш праслежвацца элементы курсіву, які бесперапынна развіваўся. Так у 5 стагоддзі быў парушаны прынцып размяшчэння літар радка ў межах двух ліній, што аб'ядноўвала унцыял з капітальным напісаннем, і ўнцыял наблізіўся да курсіву малых літар.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12451699z · LCCN: sh85148651 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Мітрыдат.
**Мітрыдат II Вялікі** — цар Парфіі з дынастыі Аршакідаў. Кіраваў у 123—88 гг. да н.э.

Гісторыя
--------

Пры Мітрыдаце II Парфія дасягнула зеніту сваёй магутнасці. Ён адбіў нашэсце сакаў, якія захапілі Бактрыю і шэраг усходніх абласцей Ірана, у барацьбе з якімі загінулі два яго папярэднікі.

Пры ім быў адноўлены гандаль па Вялікім шаўковым шляху, перапынены з-за чарады войнаў; ён дасягнуў гандлёвага пагаднення з Кітаем.

Мітрыдат II актыўна ўмешваўся ва ўнутрыдынастычныя звады Селеўкідаў у Сірыі, пры ім жа быў пакладзены пачатак дыпламатычным адносінам з Рымскай імперыяй.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мітрыдат II Вялікі


| ?Мітрыдат II Вялікі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Мітрыдат II Вялікі |  | Артабан II Парфянскі[d] |  | Phriapatius of Parthia[d] |  | NN of [Nisa][d] |  | NN[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Pauly-Wissowa |
| Генеалогія і некрапалістыка | genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1227006365 · NLP: A27079478 · VIAF: 310159474048127660433, 462161332345952420007, 76151776772318010947 |
**Міфалаге́ма** (ад стар.-грэч.: μῦθος — паданне і стар.-грэч.: λόγος — думка, прычына) — тэрмін, які выкарыстоўваецца для абазначэння аб'ектыўнага ядра міфа — міфалагічных сюжэтаў, сцэн, вобразаў, якія характарызуюцца глабальнасцю, універсальнасцю і маюць шырокае распаўсюджанне ў культурах народаў свету. Прыклады: міфалагема першачалавека, міфалагема Сусветнага дрэва, міфалагема Патопу (шырэй — гібелі чалавецтва, і выратавання выбраных) і г.д. Ужываецца таксама тэрмін «міфалагічны архетып».

Паняцце было ўведзена ў навуковы ўжытак К. Г. Юнгам і К. Керэньі ў манаграфіі «Уводзіны ў сутнасць міфалогіі» (1941).

Тэрмін «міфалагема» мае амбівалентную прыроду: гэта і міфалагічны матэрыял, і глеба для стварэння новага матэрыялу:

> Мастацтва міфалогіі вызначаец­ца своеасаблівасцю свайго матэрыялу. Асноўная маса гэтага матэрыялу… змяшчалася ў аповедах пра багоў і богападобных істот, пра гераічныя бітвы і вандраванні ў падземны свет – апавядан­нях («міфалагема» – вось найлепшае старажыт­ нагрэчаскае слова для іх наймення), якія ўсім добра вядомы, але якія далёкія ад канчатковага афармлення і працягваюць служыць матэрыя­ лам для новай творчасці. Міфалогія ёсць рух гэтага матэрыялу: гэта нешта застылае і мабільнае, субстанцыянальнае і ўсё ж не статычнае, здольнае да трансфармацыі.
> 
> 

У сучаснай літаратуры слова «міфалагема» часта выкарыстоўваецца для абазначэння свядома запазычаных міфалагічных матываў і перанясення іх у свет сучаснай мастацкай культуры.

Прыклады міфалагем
------------------

* Першачалавек
* Багіня-маці
* Жанчына-лёс
* Сусветнае Дрэва
* Вось свету
* Залаты век
* Царства Прэсвітара Іаана
* Астравы блажэнных
* Рай
* Пекла

Гл. таксама
-----------

* Міф
* Міфалогія
* Архетып, псіхалогія
* Філасафема

Зноскі
------

1. ↑  *Кузнецова А. И.* Пространственные мифологемы в творчестве У. Голдинга: дис. ... канд. филол. наук. — М. 2004. — **С. 16**.
2. ↑  *Кереньи К.*, *Юнг К. Г.* Введение в сущность мифологии // *нг К. Г.* Душа и миф: шесть архетипов. — М. 1997. — **С. 13**.
**Бітва пры Хафджы** — першая буйная наземная бітва падчас войн у Персідскім заліве (1991).

17 студзеня 1991 года авіяцыя шматнацыянальных сіл пачала паветраную наступальную аперацыю супраць Ірака. Да канца месяца іракская сістэма СПА была істотна саслабленая, а ваенна-паветраныя сілы практычна спынілі ўдзел у баявых дзеяннях. Узброеныя сілы краіны і прамысловасць неслі вялікія страты ад паветраных нападаў. Такі ход вайны не адпавядаў планам іракскага прэзідэнта Садама Хусейна, які спадзяваўся ўцягнуць кааліцыйныя сілы ў зацяжныя наземныя баі (па прыкладзе ірана-іракскай вайны) і нанесці ім дастатковыя страты для таго, каб кааліцыя была вымушана спыніць вайну.

Іракскае камандаванне спланавала абмежаванае ўварванне ў Саудаўскую Аравію, асноўнай мэтай якога было нанясенне максімальных страт сухапутным сілам суперніка. Увечары 29 студзеня іракскія сілы ў колькасці прыкладна 2000 чалавек пры 100 танках перайшлі кувейцка-саудаўскую мяжу. Ім атрымалася заняць прыморскі горад Рос-эль-Хафджы, насельніцтва якога было эвакуіравана напярэдадні пачатку вайны. Іракскі наступ апынуўся нечаканасцю для кааліцыйных сіл, але ўжо з 30 студзеня войска Саудаўскай Аравіі пры падтрымцы бранетанкавых падраздзяленняў Катара і авіяцыі шматнацыянальных сіл зрабіла спробы адбіць горад. І 1 лютага гэта атрымалася. На працягу ўсёй бітвы ў захопленым Хафджы працягвалі дзейнічаць два выведатрады марской пяхоты ЗША, якія апынуліся там у момант пачатку іракскага нападу.

У бітве пры Хафджы кааліцыйныя сілы страцілі некалькі дзясяткаў чалавек забітымі — каля 18 саудаўскае войска, каля 11 амерыканскае, знішчана было 2 танкі і каля 6 адзінак бронетэхнікі; іракскі атрад страціў забітымі 32 чалавекі, параненымі 35, знішчана 30 адзінак бронетэхнікі, некалькі сотняў салдат патрапілі ў палон. Прыводзілася сведчанне палоннага іракскага салдата аб тым, што за паўгадзіны налёту кааліцыйнай авіяцыі яго брыгада панесла большыя страты, чым за восем гадоў вайны з Іранам.

Гл. таксама
-----------

* Сухапутныя войскі Саудаўскай Аравіі

Зноскі
------

1. 1 2  Clodfelter M. Warfare and Armed Conflict. V. 2. P. 1083.
2. ↑  Carl Conetta. The Wages of War. Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict. Appendix 2: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 1991 Gulf War

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бітва пры Хафджы
**Мітрафан Кепель** (4 чэрвеня 1880, Лебедзеўская гміна Лідскага павета — ?) — заходнебеларускі грамадска-палітычны дзеяч.

Біяграфія
---------

Праваслаўны, беларус. Бацька — Тэадор, маці — Еўдакія.

Быў членам Беларускай сялянска-работніцкай грамады, Таварыства беларускай школы, знаходзіўся ў шчыльным кантакце з пасламі беларускага клуба «Змаганне». У 1928 годзе балатаваўся ў Сейм, з’яўляўся сябрам назіральнай рады Беларускага кааператыўнага банка ў Вільні, супрацоўнічаў з газетай «Наша воля». З’яўляўся прыхільнікам ідэі адрыву Заходняй Беларусі ад Польшчы і далучэння яе да СССР.

Меў сына Юрыя, актывіста заходнебеларускага студэнцкага руху, вядомага спартоўца па акадэмічным веславанні, пераможца традыцыйнай парыжскай рэгаты па Сене ў 1936 г.

Літаратура
----------

* Адамковіч А. Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І / А. Адамковіч. — Вільня : Таварыства беларускай культуры ў Літве, 2010. — 95 с. ISBN 978-9955-578-14-7
Манеўровы цеплавоз ТЭМ2Манеўровы лакаматыў
**Манеўровы лакаматыў** — лакаматыў, прызначаны для манеўровых работ на станцыях і пад'язных шляхах, г.зн. для выканання ўсіх рухаў вагонаў па станцыйных пуцях, фарміравання і расфарміравання цягнікоў, падачы вагонаў да грузавых франтоў, на рамонтныя пуці, перастаноўкі з парку ў парк.

Агульныя патрабаванні да манеўровых лакаматываў
-----------------------------------------------

Пры выкананні манеўровых рухаў манеўровы лакаматыў працуе ў асноўным у неўсталяваных рэжымах. Для частых крананняў з месца і разгонаў патрабуецца вялікая счэпная вага і вялікія цягавыя намаганні, таму манеўровыя лакаматывы маюць параўнальна вялікую сілу цягі і адпаведна невысокія разліковыя хуткасці працяглых рэжымаў. Манеўровы лакаматыў павінен забяспечваць максімальна магчымую па ўмовах бяспекі хуткасць руху, плыўнае тармажэнне, хуткае реверсіраванее, высокі сярэднеэксплуатацыйны КПД і надзейнасць. Упраўленне манеўровым лакаматывам павінна быць простым і зручным.

Патрабаванні да магутнасці
--------------------------

Па меры росту аб'ёму перавозак і павелічэння масы цягнікоў прад'яўляюцца павышаныя патрабаванні да сілы цягі і магутнасці манеўровага лакаматыва. Асабліва высокай магутнасцю павінны валодаць манеўрова-вывазныя лакаматывы, якія акрамя манеўраў на станцыях выконваюць таксама перадачу саставаў на суседнія станцыі і вузлы. Да 1970-х гадоў магутнасць дызеля манеўровага лакаматыва складала 550-770 кВт. У 1980-я гады пачалі пастаўляцца манеўровыя лакаматывы магутнасцю (па дызелю) 835-1040 кВт. Работу з цяжкавагавымі цягнікамі ажыццяўляюць манеўрова-вывазныя цеплавозы магутнасцю 1540 кВт, у перспектыве - стварэнне цеплавозаў магутнасцю 2300 кВт. У якасці манеўровага лакаматыва часам выкарыстоўваюцца магістральныя цеплавозы, а таксама любыя лакаматывы, аднак іх эфектыўнасць значна саступае эфектыўнасці адмысловых.
**Мітрафан** (свецкае імя **Міхаіл Пятровіч Гутоўскі**; 1897, Валынь — 12 верасня 1959, Куйбышаў) — праваслаўны царкоўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Паходзіць з сям’і святара. У 1919 скончыў Валынскую духоўную семінарыю, у 1931 Праваслаўны багаслоўскі факультэт Варшаўскага ўніверсітэта са званнем магістра багаслоўя. Прыняў манаства (1930).

Быў паслушнікам у Пачаеўскай Лаўры. З 1945 — рэктар Багаслоўска-пастырскіх курсаў пры Жыровіцкім манастыры. Рэктар Мінскай духоўнай семінарыі і намеснік Жыровіцкага манастыра ў сане архімандрыта (1947). Епіскап Бабруйскі, вікарый Мінскай епархіі (1953—1955), Арлоўскі і Бранскі (1955), Куйбышаўскі (цяпер Самара) (1956—1959). Пры ім у Пакроўскім саборы Куйбышава замест часовага быў усталяваны пастаянны мармуровы іканастас у візантыйскім стылі. Сабору ўлады перадалі мноства канфіскаваных раней з іншых храмаў абразоў і бронзавага начыння. Пахаваны ў левай частцы створкі Пакроўскага кафедральнага сабора.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Інфармацыя на сайце Бабруйскай епархіі
**Бітва пры Чашніках**, **Бітва на рацэ Уле 1567**, **Бітва пад Копіем** — эпізод Лівонскай вайны (1558—1583). Адбылася на рацэ Уле пад Чашнікамі. Вялікалітоўскі атрад колькасцю 2 тыс. чалавек на чале з Раманам Сангушкам перамог маскоўскі корпус ваяводы Пятра Сярэбранага (8 тыс. чалавек). Вынікам бітвы стала аблога ў сярэдзіне лютага 1568 года Янам Хадкевічам Улы, пасля чаго 24 верасня 1568 года Раман Сангушка вызваліў крэпасць Ула.

Перадумовы бітвы
----------------

Падчас Лівонскай вайны Іван Грозны ўмацоўваў становішча сваіх войскаў у захопленых літоўскіх землях, умацоўваючы старыя і будуючы новыя крэпасці. У ліпені 1567 года маскоўскія ваяводы князь Пётр Сярэбраны-Абаленскі, баярын Калычоў і князь Юрый Такмакоў разам са служылым татарскім царэвічам Амуратам выступілі з царскім і татарскім войскам з Полацка і перайшлі Дзвіну, каб забяспечыць пабудову крэпасці Копіе (на поўдні ад Полацка) на востраве, размешчанай пасярод возера Суша. Частка маскоўскіх войскаў на чале з Юрыем Такмакавым заняла востраў і пачала будаваць на ёй крэпасць. Іншыя сілы спыніліся непадалёк у палявым лагеры ва ўрочышчы Суша.

Раман Сангушка правёўшы разведку і, сабраўшы прыкладна дзве тысячы салдат, адправіўся ў паход на маскоўскае войска, колькасць якога складала 8 тысяч ваяроў. Храніст Марцін Бельскі адзначаў: *«20 дня ліпеня, маючы вызначаныя звесткі ад відавочнікаў пра войска маскоўскае, якіх было з татарамі 8000, якія рухаліся з Чашнікаў да іх»*.

Ход бітвы
---------

Ноччу 21 ліпеня салдаты лёгкай конніцы Рамана Сангушка (казакі) напалі на перадавую варту ў 100 вершнікаў і разграмілі іх. Умела выкарыстоўваючы веды мясцовасці, яны раптам напалі на лагер, пяхота хутка раскідала драўляную агароджу, а кавалерыя, не даўшы магчымасці маскоўскім ваярам пашыхтавацца ў баявыя парадкі, уварвалася ў лагер. За кароткі час маскоўскае войска было амаль цалкам разгромлена. Мноства салдат было ўзята ў палон, быў захоплены абоз і вызвалены з палону салдаты свайго войска і мірныя жыхары, галоўным чынам сяляне, запалоненыя падчас паходу з Полацка.

Гл. таксама
-----------

* Бітва на рацэ Уле

Літаратура
----------

* Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим Княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. Москва: «АСТ»; Минск: «Харвест», 2010. — 800 с — ISBN 978-985-13-6108-9.
**Унутраная Дэльта Нігера** — шырокая тэрыторыя ў сярэднім цячэнні ракі Нігер на тэрыторыі Малі, таксама вядомая пад назвай **Масіна**. Прадстаўляе сабой шырокую моцна забалочаную пойменную даліну з мноствам азёр, старыц і рукавоў.

Апісанне
--------

Дэльта мае даўжыню 425 км пры сярэдняй шырыні 87 км. Там, дзе сёння Нігер зліваецца са сваім асноўным прытокам Бані, некалі знаходзілася вялікае бясцёкавае возера. У цяперашні час вялікае возера ўтвараецца падчас вільготнага сезону, яго воды выкарыстоўваюцца людзьмі для арашэння навакольных зямель, а таксама шматлікімі жывёламі і птушкамі. За чатыры месяцы дажджоў (з ліпеня па кастрычнік) плошча дэльты павялічваецца з 3,9 тыс. км² да 20 тыс. км².

Унутраная, як і вусцевая дэльта ракі маюць значную колькасць адкладаў алювіяльных наносаў. У раёне Тамбукту шматлікія рукавы злучаюцца ў адно рэчышча.

Насельніцтва
------------

Тэрыторыя Масіны і прылеглыя вобласці населеныя народамі фульбе і дагонамі. Землі выкарыстоўваюцца для вырошчвання проса і рысу, а таксама для гадоўлі кароў. Акрамя таго дэльта выкарыстоўваецца малійцамі для забеспячэння воднымі рэсурсамі і для рыбалкі.

Гарады, размешчаныя ў раёне дэльты ўнутранай: Ке-Масіна, Тамбукту, Мопці, Севарэ і Джэнэ. У трох км ад Джэнэ ляжаць руіны горада Джэнэ-жэна («Стары Джэні»), заснаванага ў 250 годзе да нашай эры.

Гісторыя
--------

Унутраная Дэльта Нігера спрадвеку выкарыстоўвалася афрыканскімі народамі. Да XV стагоддзя тэрыторыя дэльты належала імперыі Малі, затым перайшла імперыі Сангай. У пачатку XIX стагоддзя рэгіён займала дзяржава Масіна, сталіца якога — Хамдулахі  (англ.) (бел.) — была пабудавана ў 1820 годзе. У 1862 годзе дзяржава была захоплена Умарам Талам  (руск.) (бел. і перайшло да Тыджаніі Амара ал-Хаджа  (руск.) (бел. якую, у сваю чаргу, захапілі французы. Рэгіён адышоў да дзяржавы Малі з набыццём ёй незалежнасці ў 1960 годзе.

Экалогія
--------

Сезонныя балоты і азёры ўнутранай дэльты абараняюцца ў рамках Рамсарскай канвенцыі як важнае месца прыпынку пералётных птушак. Пад абарону ў 1987 годзе ўзятыя тры аб’екты: азёры Хора і Дэба, а таксама пойменны комплекс Серы. Агульная плошча ахоўных тэрыторый — 1620 км². З-за блізкасці Сахеля, тэрыторыя якога ў цяперашні час расце, існуюць асцярогі, што Масіна атрымлівае ўсё менш дажджу кожны год.

Зноскі
------

1. 1 2  Inland Niger Delta, Mali : Image of the Day Архівавана 20 лістапада 2011. на сайте Earthobservatory.nasa.gov
2. ↑  Inner Niger Delta flooded savanna (World Wildlife Fund) **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 верасня 2008. Праверана 18 студзеня 2009.

Спасылкі
--------

* Inland Niger Delta | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) |
**Мітрыдат I Каліннік** (грэч. Μιθριδάτης ὀ Кαλλίνικος) — трэці цар Камагены, які паходзіў з армянскай дынастыі Ервандыдаў. З’яўляўся сынам кіраўніка Камагены Сама Камагенскага.

Мітрыдат памёр у 70 да н.э. і спадчыннікам прастола стаў яго родны сын Антыёх.

Сям’я
-----

Да свайго ўзыходжання на прастол паміж краінамі Мітрыдат ажаніўся з дачкой кіраўніка Сірыі Антыёха VIII Грыпа Лаадыкай VII Тэяй на фоне заключанага мірнага дагавора. Жонка ў 86 годзе да н.э. нарадзіла цару сына Антыёха, які стаў пасля царом Камагены.

Зноскі
------

1. ↑  Chahin, Mark (2001). *The Kingdom of Armenia — p. 190-191*. Routlege. ISBN 978-0-7007-1452-0.

Літаратура
----------

* Laodice VII Архівавана 28 жніўня 2008.
Бітва пры Чакабука
**Бітва пры Чакабука** (12 лютага -- 14 лютага 1817) -- бітва вайны за незалежнасць Чылі, адбылася паблізу чылійскага горада Каліна. Аргентынскія і чылійскія патрыёты перамаглі армію іспанскіх раялістаў.

Прадгісторыя
------------

Пасля бітвы пры Ранкагуа 1814 года Чылі становіцца падкантрольным іспанскай кароне. Перыяд з 1814 па 1818 гады называюць перыядам рэканкістадораў. 

Правадыры руху за незалежнасць Бернарда О'Хігінс і Хасэ Мігель Карэра прымушаны бегчы з краіны. За мяжой у аргенцінскім горадзе Мендоза Хасэ дэ Сан Марцін і Бернарда O'Хігінс плануюць наступны ваенны паход супраць Іспаніі.

Пераход праз Анды
-----------------

**Пераход праз Анды** У студзені 1817 года 4.000-тысячнае войска Хасэ дэ Сан Марціна пераходзіць праз Анды з мэтай нечаканага нападу на сілы супраціўніка. Але ў экстрэмальных умовах на высокіх андаўскіх перавалах не абышлося без значных страт: палова коней загінула ў час пераходу, армія страціла вялікую колькасць салдат. Большасць арміі складалі аргентынцы, астатнюю частку — пераважна чылійцы.

Бітва
-----

Бернарда О'Хігінс узначальваў асобную дывізію. Адважыўшыся на рэзыкоўны манеўр, О'Хігінс напаў на іспанскую армію на чале з Рафаэлем Марота непадалёку ад Чакабука. Іспанская армія налічвала каля 1.500 салдат, якія змаглі паспяхова адбіць першую атаку. Пасля гэтага О'Хігінс і генерал Салер накіравалі на сілы іспанцаў кавалерыю і інфантэрыю з бажанетамі (штыкі).

Іспанцы не змаглі супрацьстаяць колькасна пераважнай арміі патрыётаў і атрымалі паразу ў бітве. Шлях да Санцьяга дэ Чылі быў цяпер свабодным і 14 лютага армія Хасэ дэ Сан Марціна ўвайшла ў горад.

Далейшыя падзеі
---------------

Пасля бітвы пры Чакабука іспанская армія заставалася даволі моцнай. Былы іспанскі губернатар Марыяна Асорыя набірае новых рэкрутаў і перамагае Бернарда О'Хігінса ў бітве пры Канча Раяда (1818). У О'Хігінса ў гэтай бітве была цяжка паранена рука. У бітве пры Майпу (5 красавіка 1818) чылійскія патрыёты ўзялі канчатковую перамогу ў вайне за незалежнасць Чылі.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Звяно.
***Звяно*** (балг.: Звено) - балгарская ваенная і палітычная арганізацыя, заснаваная ў 1927 годзе групай афіцэраў балгарскай арміі. Друкаванымі органамі Звяна былі часопіс «Звено» (1928—1934), газета «Изгрев» (1932—1934 і 1944—1949) і часопіс «Бразда» (1936—1942 і 1945—1948).

Члены Звяна не былі фашыстамі, але разам з тым выступалі за ўсталяванне этатысцкай і карпаратывісцкай эканомікі. Яны ж змагаліся супраць тэрору Унутранай македонскай рэвалюцыйнай арганізацыі (УМРА), македонскага вызваленчага руху. *Звяно* было таксама цесна звязана з так званай Ваеннай лігай, арганізацыяй, якая стаяла за дзяржаўным пераваротам 1923 года і адказнай за забойства прэм'ер-міністра Аляксандра Стамбалійскага.

У 1934 годзе афіцэры са Звяна, такія як палкоўнік Дамян Велчаў і палкоўнік Кіман Георгіеў, захапілі ўладу ў краіне і ўсталявалі аўтарытарны рэжым. Георгіеў стаў прэм'ер-міністрам. Яны распусцілі ўсе партыі і прафсаюзы і адкрыта атакавалі УМРА. Іх урад увёў карпаратывісцкую эканоміку, падобную да той, што існавала ў Італіі перыяду Беніта Мусаліні. Цар Барыс III, праціўнік Звяна, арганізаваў чарговы пераварот з дапамогай генерала Пенчы Злацева (манархіста па перакананнях і таксама члена Звяна), які стаў прэм'ер-міністрам у студзені 1935 года. У красавіку 1935 года яго змяніў Андрэй Тошаў, які таксама быў манархістам. Пасля ўдзелу ў балгарскім дзяржаўным перавароце 1934 года прыхільнікі Звяна заявілі пра свой намер неадкладна заключыць саюз з Францыяй і імкнуцца да аб'яднання Балгарыі ў складзе Югаславіі. Звяно таксама падтрымлівала анексію Югаславіяй Албаніі.

У 1943 годзе члены Звяна далучыліся да руху Супраціўлення і Айчыннага фронту. У верасні 1944 года Айчынны фронту здзейсніў пераварот, які суправаджаўся паўстаннем, узначаленым Балгарскай камуністычнай партыяй. Кіман Георгіеў стаў прэм'ер-міністрам, а Дамян Велчаў — міністрам абароны, і ім удалося падпісаць пагадненне аб спыненні агню з СССР.

У 1946 годзе Велчаў падаў у адстаўку ў знак пратэсту супраць дзеянняў камуністаў, у той час як Георгіева змяніў лідар камуністаў Георгій Дзімітраў, пасля чаго Балгарыя стала народнай рэспублікай. Георгіеў заставаўся ва ўрадзе да 1962 года, але Звяно перастала існаваць як аўтаномная арганізацыя ў 1949 годзе. Яна заставалася ў рамках Айчыннага фронту, але да таго моманту стала марыянетачнай арганізацыяй.

Зноскі
------

1. ↑  Khristo Angelov Khristov. *Bulgaria, 1300 years*. Sofia, Bulgaria: Sofia Press, 1980. Pp. 192.
2. ↑  Plamen S. T︠S︡vetkov. *A history of the Balkans: a regional overview from a Bulgarian perspective*. EM Text, 1993. Pp. 195.

Спасылкі
--------

* Bulgarizaedno
* Liternet.
**Манеро́н** (руск.: Монерон) — востраў у Татарскім праліве. Уваходзіць у склад Сахалінскай вобласці Расіі. Плошча — 16 км².

З'яўляецца прыродным паркам.

Геаграфія
---------

Манерон — невялікі скальны востраў вулканічнага паходжання ў 130 км на паўднёвы захад ад Южна-Сахалінска. Найвышэйшы пункт — гара Старыцкага (493,3 м). На востраве маецца некалькі рэк і ручаёў з вузкімі далінамі.

Клімат марскі мусонны. Сярэднямесячная тэмпература найбольш прахалоднага месяца студзеня –8°C. Сярэднямесячная тэмпература паветра ў жніўні +18°C.

Прырода
-------

У выніку ўздзеяння чалавека плошча хваёвых лясоў вострава Манерон значна скараціліся. Захаваліся толькі асобныя ўчасткі ў далінах рэк і на паўночна-ўсходнім беразе. На іх месцы ўзніклі зараснікі каменнай бярозы і курыльскага бамбука. Усяго флора вострава налічвае 73 сямействы. Узрост яловых гаёў перавышае стагоддзе. 

Для наземнай фаўны характэрны шматлікія птушкі і казуркі. У другой палове XX ст. былі акліматызаваны собаль і калан. На берагах лежні ластаногіх.

У 1995 г. для аховы прыроды Манерона быў створаны прыродны парк агульнага прызначэння.

Гісторыя
--------

Найбольш раннія сведчанні прысутнасці людзей на Манероне адносяцца да неаліта. У канцы 1 тысячагоддзя да н. э. — сярэдзіне 1 тысячагоддзя н. э. востраў наведвалі прадстаўнікі Ахоцкай культуры. З XVIII ст. тут сезонна спыняліся айны. 

Пасля Руска-японскай вайны далучаны да Японіі. Тут былі пабудаваны маяк, метэаралагічная станцыя, 6 японскіх вёсак. Іх насельнікі займаліся рыбалоўствам і земляробствам. У 1941 г. на Манероне жыў 751 астраўлянін. 

У 1945 г. востраў быў далучаны да РСФСР. На паўночным захадзе была арганізавана база рыбалоўнага флота. У канцы 1950-х на востраве жыло болей за 500 чалавек. Але далейшая пераарыентацыя сахалінскага флота да экспедыцыйнай здабычы прывяла да закрыцця савецкага паселішча. Некаторы час на Манероне сезонна нарыхтоўвалі сена. 

У 1995 г. створаны прыродны парк. З 2006 г. наведваецца турыстамі.

Спасылкі
--------

* ОБУ Природный парк «Остров Монерон» Архівавана 28 ліпеня 2020.
**Рымскія элегіі** (ням.: Römische Elegien) — паэтычны цыкл Ёгана Вольфганга Гётэ, які складаецца з 24 вершаў. Гётэ пісаў Рымскія элегіі з 1788 па 1790 гады пасля свайго вяртання з Італіі, і ў 1795 годзе апублікаваў 20 вершаў з цыкла ў штомесячным часопісе Фрыдрыха Шылера «Оры». Поўны збор «Рымскіх элегіяў» упершыню выйшаў у 1914 годзе без скарачэнняў у веймарскім выданні твораў Гётэ.

Арыгінальная назва цыкла — *Erotica Romana*. У першым выданні яна была зменена на *Элегіі* і, нарэшце, у 1806 годзе цыкл быў найменаваны «Рымскімі элегіямі».

На беларускую мову «Рымскія элегіі» пераклаў Васіль Сёмуха.

Спасылкі
--------

* Konventionelle Fassung im Projekt Gutenberg
* Гётэ Ёган Вольфганг. Рымскія элегіі на Kamunikat.org
**Звіня́цкаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Хойніцкага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Звіняцкае.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Хойніцкага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Паселіцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Рымскае царства** (лац.: Regnum Romanum), або **Царскі перыяд Старажытнага Рыма**, — найстаражытны перыяд гісторыі Старажытнага Рыма, падчас якога існавала выбарная манархія, на чале з рымскімі царамі. Традыцыйна пачынаецца з даты заснавання Рыма — 21 красавіка 753 года да н.э. і заканчваецца выгнаннем апошняга цара Тарквінія Гордага, з устанаўленнем Рымскай рэспублікі каля 509 года да н.э. Гістарычныя крыніцы аб гэтым перыядзе напісаны ўжо ў эпоху рэспублікі і імперыі і ў значнай ступені носяць легендарны характар.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85115111 · LNB: 000085994 |
**Вормсі** (эст.: Vormsi, шведск.: Ormsö) — чацвёрты па велічыні востраў Эстоніі пасля Саарэмаа, Хійумаа і Муху). З’яўляецца часткай Маанзундскага архіпелага Балтыйскага мора.

Адміністрацыйна ўваходзіць у склад Ляэнэскага павета. Аддзелены ад вострава Хійумаа пралівам Муху да 12 км шырынёй. Плошча 93 км². Паверхня нізінная (вышыня да 10 м). Галоўны населены пункт — Хула. Як і суседнія астравы, Вормсі малаўрадлівы, бо ўтвораны галоўным чынам вапнякамі і марскімі адкладамі антрапагену. Глебы друзавыя і пясчаныя. Ёсць сасновыя лясы, а па берагах зараснікі трыснягу. Асноўныя галіны — рыбалоўства і рыбаперапрацоўка, земляробства, жывёлагадоўля. Насельніцтва 399 чалавек (2010).

Спасылкі
--------

* vormsi.ee

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4257264-2 · VIAF: 238461451 |