recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Рассяленне фрызаў
**Фрызы** (саманазва *Friezen*) — еўрапейскі народ. Кампактна насяляе правінцыі Фрысландыя і Гронінген у Нідэрландах, а таксама ўзбярэжныя часткі зямель Шлезвіг-Гольштэйн і Ніжняя Саксонія ў Германіі. Жывуць таксама ў Даніі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе і г. д. Агульная колькасць (2022 г.) — каля 540 000 чал.

Гісторыя
--------

Германскае племя фрызаў узгадвалася рымлянамі з кан. I ст. да н. э. У VII ст. н. э. узнікла дзяржава Вялікая Фрызія, якую акрамя саміх фрызаў насялялі юты і саксы. У 734 г. яна была захоплена франкамі і вымушана прыняць хрысціянства. Пасля смерці Карла Вялікага Фрызія трапіла ў залежнасць ад графаў Галандыі, але захоўвала адносную самастойнасць да войн 1272—1422 гг. у выніку якіх была падзелена на Заходнюю Фрызію ў складзе Галандыі і Ўсходнюю і Паўночную Фрызіі, якія напераменку кантраляваліся нямецкімі гаспадарамі і Даніяй. Канчаткова Ўсходняя і Паўночная Фрызіі ўвайшлі ў склад Германіі толькі ў XIX ст.

З 1970-ых гг. назіраецца працэс адраджэння фрызскай культуры, што асабліва бачна на прыкладзе Фрысландыі.

Асаблівасці традыцыйнай культуры
--------------------------------

Галоўныя заняткі — сельская гаспадарка, мараходны і рыбалоўны промыслы. Распаўсюджаныя рамёствы — вытворчасць керамікі, разьба па дрэву, гафт.

Сем’і малыя, нуклеарныя. У сельскай мясцовасці здаўна распаўсюджаны хутарскія гаспадаркі. Аднак нават у гарадах захоўваецца абшчынная еднасць і суседская ўзаемадапамога. Добрыя адносіны да суседзяў часта значаць больш, чым сваяцкія сувязі. Жыхары Нідэрландскай Фрызіі да нашых дзён карыстаюцца традыцыйнымі драўлянымі ботамі. Іх робяць з таполі, абцягваюць скурай і фарбуюць у чорны колер. Узімку карыстаюцца самаробнымі канькамі, якія ўяўляюць сабою дошчачку з лёзамі з металічнага дроту.

Фрызы маюць багаты фальклор — гістарычныя паданні, казкі, легенды, многія з якіх існуюць з дахрысціянскіх часоў. Мясцовыя народныя віды спорту — скачкі з шастом праз канавы *fierljeppen*, конныя спаборніцтвы *ringrijden*, грэбля, катанне на каньках і інш.

Мова
----

Фрызская мова падзяляецца на заходні, паўночны і сатэрландскі дыялекты (часам вызначаюцца як асобныя мовы). Ёй карыстаюцца каля 500 тыс. чал. З’яўляецца афіцыйнай ў правінцыях Фрысландыя і Гронінген у Нідэрландах, а таксама ў адміністрацыйных акругах са шчыльным фрызскім насельніцтвам у Германіі.

Рэлігія
-------

Большасць вернікаў — пратэстанты (рэфарматы і лютэране), меншасць — каталікі, якія фарміруюць Фрызскую Царкву (мае прадстаўніцтва ў Рыме).

Вядомыя фрызы
-------------

* Вілем Барэнц
* Мата Хары
* Тэадор Момзен
* Джэйн Фонда, амерыканская актрыса, мае продкаў сярод фрызаў

Гл. таксама
-----------

* Германцы

Спасылкі
--------

* Фрызы на everyculture.com
* Традыцыі і фальклор фрызаў Архівавана 26 мая 2012.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Баранкевіч.
Ю. Пешка. «Партрэт хірурга Мацея Баранкевіча». 1807
**Мацвей Баранкевіч** (? — 1829) — віленскі лекар, празаік
.

Біяграфія
---------

Навучаўся ў Віленскім універсітэце, дзе і атрымаў ступень доктара медыцыны ў 1802, і па заканчэнні курса быў лекарам у віленскім гарадскім шпіталі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Яму належаць: «О własnościach głownicy żytniej (secale cornutum)», надрукаваныя ў «Pam. tow. lek. Wileńsk.»; «Considerations sur l'incertitude des signes de lasaburre gastrique dans les fièvres», надрукаваная ў «Bullet. de Sc. Medic.» Graperona, 1809 г.; «О krwotoku przy rwaniu zęba»; «О womicie czarnym i macicy w guzy porosłej»; «О wakcynie» (Вільня, 1815 г.); "Odpowiedż na piśino A. Becu o łączeniu medycyny z chirurgią (Варшава, 1817 г.), і некалькі больш дробных артыкулаў у «Pam. tow. lek. Wilensk», «Варшаўскім дзённіку» і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мацвей Баранкевіч на Вікісховішчы |

* Змеев, «Русские врачи-писатели» (СПб. 1886 г.). — «Wielka Encyclopedya powszechna ilustrowana», т. V.
* Русский биографический словарь: Алексинский — Бестужев-Рюмин / Изд. под наблюдением председателя Императорского Русского Исторического Общества А. А. Половцова. — Санкт-Петербург: тип. Главного упр. уделов, 1900 [2]. — Т. 2. — 796 с.
**Свята-Васільеўскі сабор** — найстаражытнейшы храм горада Оўруча, уваходзіць у комплекс Свята-Васільеўскага жаночага манастыра (УПЦ МП), помнік архітэктуры нацыянальнага значэння.

Гісторыя
--------

На месцы старой драўлянай царквы (паводле падання, пабудаванай у 997 годзе князем Уладзімірам Святаславічам, які атрымаў пры хрышчэнні імя Васіль) каля 1190 года князь Рурык Расціславіч узвёў у Оўручы новы мураваны сабор Св. Васіля. Мяркуюць, што архітэктарам гэтага будынка быў вядомы старажытнарускі дойлід Пётр Міланег. Храм быў пабудаваны ў візантыйскім стылі, падобным да Кіеўскай Сафіі і Пятніцкай царквы ў Чарнігаве. Падчас мангольскіх нападаў на Оўруч сабор некалькі разоў быў разрабаваны, а пазней абваліўся. 

Галоўны фасад
Адноўлены ў 1907—1911 гадах выдатным расійскім архітэктарам А. В. Шчусевым і Рэрыхам, братам вядомага архітэктара Рэрыха, які ў той час жыў у Кіеве. Архітэктар Шчусеў за гэтую працу атрымаў у 1910 годзе званне акадэміка. Цікавым з'яўляецца тое, што пры аднаўленні аўтары спрабавалі максімальна ўзнавіць першапачатковы выгляд храму. У прыватнасці пакінулі частку сцяны, што захавалася, а астатнія дабудавалі з падобнага матэрыялу. Для поўнага ўзнаўлення матэрыялу выкарыстоўвалі часціцы цэглы, якія знаходзілася каля храму. На ўсход ад сабора быў пабудаваны корпус жаночага манастыра ў Пскоўскім стылі. На адкрыцці храма ў 1911 годзе прыехаў расійскі цар Мікалай II, які асабіста займаўся аднаўленнем храма. Мікалай II падараваў храму пазалочанае панікадзіла, якое да гэтага часу захоўваецца ў храме і з'яўляецца яго несумнеўным упрыгожаннем. 

Свята-Васільеўскі сабор у Оўручы, 1950-я
У 1935 годзе манастыр зачынілі, адчынілі ў 1944 годзе і зноў зачынілі ў 1959. Пасля гэтага Свята-Васільеўскім храм функцыянаваў як парафіяльны. Жаночы манастыр пачаў зноў дзейнічаць з 1990 года.

Архітэктура
-----------

Інтэр'ер
Царква з'яўляецца чатырохстоўпным, трохапсідным, аднаглавым храмам з шырока расстаўленымі крыжападобнымі ў плане слупамі. Дзве круглыя ў плане вежы, фланкіруюць заходні фасад, як можна лічыць, паўтараюць будынкі Яраславаўскіх часоў і, у прыватнасці, Кіеўскай Сафіі. Аднак ад апошніх яны адрозніваюцца і формамі, і строга сіметрычным характарам пастаноўкі. Магчыма, вежы мелі пэўныя абарончыя функцыі. На ўзроўні другога паверха ў сярэдзіне сцен зроблены вузкія галерэі. Паходжанне галерэй звязваюць з іх абаронным прызначэннем, бо храм стаяў перад уездам у замак і ў выпадку нападу адыгрываў важную стратэгічную ролю.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Васільеўскі сабор (Оўруч)
Самоанскія дзяўчыны робяць напой з *Piper methysticum*, 1909 г.
**Piper methysticum** — паўхмызняковая расліна сямейства перачных. Распаўсюджаная назва ў многіх мовах **кава** або **кава-кава** (з танг. *kava* літаральна «барада» або *kava malohi* «напой»).

Гісторыя
--------

*Piper methysticum* паходзіць з Заходняй Акіяніі, адкуль шырока распаўсюдзілася дзякуючы чалавеку амаль па ўсіх астравах. Жыхары Акіяніі выкарыстоўвалі карані перца п'янлівага ў тым ліку для прыгатавання папулярнага напоя *кавы* (само слова паходзіць з Тонга або Маркізскіх астравоў — *kava malohi* «напой»). Еўрапейскія вучоныя ўпершыню далі навуковае апісанне і класіфікацыю ў 1777 г..

Знешні выгляд
-------------

*Piper methysticum* — паўхмызняковая расліна, якая ў дзікім выглядзе расце на камяністых глебах на вышыні 150—300 м над узроўнем мора. Дасягае ў вышыню 2 — 2,5 м, але пры спрыяльных тэмпературным рэжыме і вільготнасці можа дасягаць 6 м і ствараць шчыльны навес з лісця.

Карэнне дыяметрам ад 5 да 8 см. Пранікае ў глебу да 6 м. У старэйшых раслін утвараюцца шурпатыя каравыя нарасты, што асабліва шануюць спажыўцы.

Выкарыстанне
------------

Сцябло, лісце і асабліва карэнне расліны ўтрымоўваюць *кавалактоны*, якія маюць галюцынагенныя, седататыўныя і анестэтычныя ўласцівасці.

У Палінезіі, Мікранезіі і некаторых раёнах Меланезіі карэнне жавалі ці дралі, настойвалі ў вадзе і ўжывалі ў якасці напою, які меў назву *кава*. У большасці выпадкаў прыём кавы меў рытуальны характар, прычым яго ўжыванне абмяжоўвалася сацыяльна, узростава і гендэрна. У Меланезіі і Аўстраліі драныя карані таксама заварочвалі ў лісце і жавалі. Злоўжыванне кавай прыводзіла да хранічных парушэнняў функцый нырак, сыпы, лёгачнай гіпертэнзіі, макрацытозу эрэтрацытаў, лімфацытапеніі і паніжэння колькасці трамбацытаў.

У заходняй медыцыне выцяжка кавы выкарыстоўваецца ў вытворчасці медыцынскіх прэпаратаў і біялагічна актыўных дадаткаў да ежы і напояў.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Tongan dictionary

Спасылкі
--------

* Што такое кава Архівавана 27 мая 2012.
* Гісторыя кавы
* Кава у фальклоры
Паход князя Алега на Царград, мініяцюра з Радзівілаўскага летапісу
**Дружына** — раннефеадальная ваенная арганізацыя, у тым ліку агулам ў славянскіх і старажытнарускім грамадствах. У раннефеадальны перыяд мела функцыі княжацкага або баярскага рэгулярнага войска. Колькасць ваяроў у княжацкай дружыне рэдка перавышала некалькі сотняў. Дружына дзялілася на старэйшую і малодшую. Старэйшую складалі княжацкія «мужы» (баяры), малодшую — дзеці баярскія — «дзецкія», «отракі», «грыдні». Дружыннікі былі прафесійнымі ваярамі, звязанымі з князем прысягай або асабістай дамовай, аб’ядноўваліся ў таварыствы або брацтвы, фармальна лічыліся роўнымі, удзельнічалі ў кіраванні дзяржавай, выконвалі даручэнні князя, за што атрымлівалі частку даніны і ваеннай здабычы, пазней — зямельную маёмасць.

Дружыннікаў чэшскіх князёў — *homines* («людзей») пад 845 годам згадваюць Фульдскія аналы. У Маравіі «Жыціе Мяфодзія» у падзеях 2-й паловы 9 ст. згадвае «друга» (параўн. *дружына*) — радцу князя Святаполка, а тагачасныя лацінамоўныя крыніцы называюць мараўскіх дружыннікаў *optimates* («лепшыя»), *fideles* («адданыя»), *nobiles viri fideles* («высакародныя адданыя мужы»), *proceres* («першыя»), *populus* («людзі»). Пра «мужоў» чэшскіх князёў Вячаслава і Баляслава ў 920-я гады кажа найстаражытнейшая рэдакцыя «Жыція Святога Вячаслава» (2-я палова 10 ст.) пры гэтым «мужы» Вячаслава названы «другамі». У гэтыя часы служылая знаць (баяры) — княжацкія «мужы», «другі» у Чэхіі і Маравіі функцыянавалі поруч племянной знаці (старэйшын) — «жупанаў».

Пра дружыну ў Польшчы ў 960-я гад згадвае ў сваіх «Запісках» Ібрагім ібн Якуб, паводле яго, падаткі, якія збіраў Мешка I ішлі на ўтрыманне 3 тысяч «*ваяроў у панцырах*».

Зноскі
------

1. ↑  Magnae Moraviae fontes historici. T. I. Brno, 1966. P. 89.
2. ↑  Успенский сборник XII—XIII вв. М. 1971. С. 196.
3. ↑  Magnae Moraviae fontes Historici. T. I. P. 98, 126; T. III. Brno, 1969. P. 200—201, 218; *Schwarzmajer H.* Ein Brief des Markgrafen Aribo an Konig Arnulf uber der Verhaltnisse in Mahren // Fruhmittelalterliche Studien. Bd. 6. B. 1972. S. 57, 62.
4. ↑  Сказания о начале Чешского государства в древнерусской письменности. М. 1970. С. 37—38.
5. ↑  Закон Судный людем краткой редакции. М. 1961. С. 105, 108.
6. ↑  Pomniki dziejowe Polski. Seria II. Krakow, 1946. T. I. S. 50.

Літаратура
----------

* *Стефанович П. С.* «Большая дружина» в ранних государствах Европы // Средние века. Исследования по истории Средневековья и раннего Нового времени. — М. 2011. — Вып. 73 (3-4). — С. 27-57
* *Стефанович П.* «Большая дружина» в Древней Руси // Российская история. 2011. № 5. — С. 78-90.
* *Стефанович П. С.* Бояре, отроки, дружины: военно-политическая элита Руси в X—XI веках — М.: Индрик, 2012. — 658 с.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Дружына на Вікісховішчы |
**Касмічная струна** — гіпатэтычны рэліктавы астранамічны аб'ект, які ўяўляе сабой гіганцкую зморшчыну прасторы-часу. Струны часам апісваюцца аднамернымі тапалагічнымі дэфектамі прасторы-часу канічнага тыпу. [*крыніца?*]

Тэарэтычныя пасылкі
-------------------

Касмічныя струны могуць, у прыватнасці, з'яўляцца адным са следстваў тэорыі струн.

Існаванне «касмічных струн» было ўпершыню прадказана брытанскім фізікам Томасам Кіблам ў 1976 годзе, а іх тэорыя была развіта савецкім астрафізікам Якавам Зяльдовічам да 1981 года.

Дыяметр касмічных струн значна менш памераў атамных ядраў (парадку 10−29 сантыметра), даўжыня — як мінімум дзесяткі парсек, а ўдзельная маса — каля 1022 грам на сантыметр, то ёсць тысяча кіламетраў струны мае масу Зямлі, і гэта азначае, што струны валодаюць высокай шчыльнасцю.

З тэорыі вынікае, што касмічныя струны паўсталі неўзабаве пасля Вялікага выбуху і былі альбо замкнёнымі, альбо бясконцымі. Струны выгінаюцца, пераплюхваюцца і рвуцца. Абарваныя канцы струн тут жа злучаюцца, утвараючы замкнёныя кавалкі. І самі струны, і іх асобныя фрагменты ляцяць скрозь Сусвет з хуткасцю, блізкай да хуткасці святла. Яны цягнуцца праз увесь Сусвет ад аднаго яго гарызонту да іншага. [*крыніца?*]

Выяўленне
---------

Убачыць касмічную струну, зразумела, немагчыма, але яна, як любы вельмі масіўны аб'ект стварае «гравітацыйную лінзу»: святло ад крыніц, якія знаходзяцца за ёй, мусіць яе агінаць.

У 2003-2005 гг. у прэсе з'явіўся шэраг публікацый  паводле якіх малюнак галактыкі CSL-1, якая знаходзіцца на адлегласці 6-7 мільярдаў светлавых гадоў, можа быць інтэрпрэтавана як факт адкрыцця касмічнай струны. У пазнейшых працах  існаванне струны ў наваколлі CSL-1 адмаўляецца. Застаецца, аднак, адкрытай магчымасць, што гаворка ідзе ўсё ж пра струну, але некалькі больш экзатычнага віду

У кастрычніку 2010 года з'явіліся паведамленні аб новых ўскосных доказах існавання касмічных струн, заснаваных на назіранні за квазарамі .

У літаратуры
------------

Маюцца прыклады выкарыстання касмічнай струны як структураўтваральнага элемента сюжэту навукова-фантастычнага твораў. Гэта аповесць ірландскага фантаста Ена Макдональда «Кальцо Вертанды», а таксама аповесці і раманы расійскага фантаста В. В. Галавачова. [*праясніць*]

Гл. таксама
-----------

* Цёмная матэрыя

Зноскі
------

1. 1 2  Открытие космической струны получило первое подтверждение?
2. 1 2  Астрономы открыли космическую струну?
3. ↑  M. Sazhin e. a. MNRAS 343 (2003) 35 arΧiv:astro-ph/0302547
4. 1 2  Астрономы порвали космическую струну Архівавана 17 мая 2013. 24/01/06
5. ↑  M. Sazhin e. a. MNRAS 376 (2007) 1731 arΧiv:astro-ph/0611744
6. ↑  S. V. Krasnikov Gravitation and Cosmology 15 (2009) 62 arΧiv:0811.1337
7. ↑  Cracks in the Universe: Physicists are searching for the fingerprints of cosmic strings

Спасылкі
--------

* Статья «Загадки космических струн» на сайте «Физика вокруг нас»
**Pinus edulis** — від вечназялёных дрэў роду Хвоя сямейства Хваёвыя.

Англійская агульнаўжывальная назва расліны — *Colorado Pinyon*.

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

У натуральных умовах расце ў Паўночнай Амерыцы, шырока у ЗША (Каларада, Юта, Арызона, Тэхас). Сустракаецца на вышынях ад 1 600 да 2 400 м, у рэдкіх выпадках на вышынях 1 400 м і вышэй чым 3 000 м над узроўнем мора.

Батанічнае апісанне
-------------------

Дасягае 10—20 м у вышыню. Дыяметр ствала да 80 см.

Хваінкі ў дрэва парныя, 3—5,5 см у даўжыню.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

Драўніна ўстойлівая супраць гніення, мае добрыя механічныя ўласцівасці.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Pinus edulis

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
**Сяргей Антонавіч Клычкоў** 1 (13) ліпеня 1889, Дуброўкі, Цвярская губерня — 8 кастрычніка 1937) — рускі паэт, празаік і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і шаўца, старавер. Удзельнічаў у рэвалюцыі 1905 года, у 1906 напісаў шэраг вершаў на рэвалюцыйныя тэмы. Раннія вершы Клычкова былі ўхваленыя С. А. Гарадзецкім. У 1908 годзе з дапамогай М. І. Чайкоўскага выехаў у Італію, дзе пазнаёміўся з Максімам Горкім. Паэт вучыўся на гісторыка-філалагічным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта (а пасля — на юрыдычным; выключаны ў 1913), затым, падчас Першай сусветнай вайны, адправіўся на фронт; вайну скончыў у званні прапаршчыка. У 1919—1921 гадах жыл у Крыму, дзе ледзь не быў расстраляны (махноўцами, затым белагвардзейцамі). У 1921 годзе пераехаў у Маскву, дзе супрацоўнічаў у асноўным у часопісе «Красная новь».

Вершы ранніх паэтычных зборнікаў Клычкова («Песні: Смутак-Радасць. Лада. Бова», 1911; «Патаемны сад», 1913) шмат у чым сугучныя з вершамі паэтаў «новасялянскага» кірунку — Ясеніна, Клюева, Ганіна, Арэшына і інш. Раннія клычкоўскія тэмы былі паглыбленыя і развітыя ў далейшых зборніках «Дубравна» (1918), «Хатнія песні» (1923), «Госць цудоўны» (1923), «У гасцях у жураўлёў» (1930), у вершах адбіліся ўражанні Першай сусветнай вайны, разбурэнне вёскі; адным з асноўных выяў становіцца выява самотнага, валачашчага вандроўніка. У паэзіі Клычкова з’явіліся ноты роспачу, безвыходнасці, выкліканыя згубай пад націскам «машыннай» цывілізацыі якая сыйшла з шляху Прыроды старой Русі.

Клычковым напісаныя тры рамана — сатырычны «Цукровы немец» (1925; у 1932 годзе выйшаў пад назвай «Апошні Лель»), казачна-міфалагічны «Чертухінскі балакір» (1926), «Князь мера» (1928). Выступаў Клычков і з крытычнымі артыкуламі («Лысая гара», 1923; «Сцвярджэнне прастаты», 1929), перакладамі (у 1930-х; перакладаў эпасы народаў СССР, народныя песні і паданні; перакладаў творы шматлікіх грузінскіх паэтаў — Г. Леанідзэ, Важа Пшавела і інш. перавёў знакамітую паэму Шата Руставелі «Віцязь у тыгравай шкуры»).

У 1937 годзе Сяргей Клычкоў быў арыштаваны па ілжывым абвінавачванні, 8 кастрычніка 1937 года прысуджаны да смяротнай кары і ў той жа дзень расстраляны. У 1956 годзе рэабілітаваны. У даведцы аб рэабілітацыі паказаная ілжывая дата смерці — 21 студзеня 1940 года, якая перайшла ў некаторыя выданні.

У цяперашні час на радзіме паэта, у сяле Дуброўкі Талдомскага раёна Маскоўскай вобласці, дзейнічае мемарыяльны музей Клычкова.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 29 красавіка 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бія-бібліяграфічны рускіх пісьменнікаў XX стагоддзя · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Праваслаўная |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119098723 · GND: 118777491 · ISNI: 0000 0001 1615 4459 · LCCN: n85121541 · NKC: jn20000700915 · NTA: 071132961 · NUKAT: n97034542 · РДБ: 000133836 · LIBRIS: 214272 · SUDOC: 026951142 · VIAF: 31970835 |

 |
**Кашы́лава** (трансліт.: *Kašylava*, руск.: Кошилово) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Лышчыцкага сельсавета. Размешчана за 18 кіламетраў на поўнач ад Брэста, за 8 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі Лышчыцы. У складзе сельскагаспадарчага кааператыўнага прадпрыемства «Астрамечава» (цэнтр — в. Лышчыцы).

Гісторыя
--------

Выяўлены археолагамі за 1,5 кіламетраў на захад ад вёскі курганны могільнік сведчыць пра засяленне тутэйшых мясцін з глыбокай старажытнасці.

У XIX стагоддзі — цэнтр аднайменнага маёнтка, прыватная ўласнасць у Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. У 1870 годзе маёнтак належаў пану Карчэўскаму.

У 1905 годзе вёска ў Лышчыцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Лышчыцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. Непадалёку ад вёскі знаходзіўся фальварак (2 двары, 64 жыхары), працаваў млын.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 12 жыхароў. У [949 годзе арганізаваны калгас «Чырвоная зорка», у які ўвайшла 41 гаспадарка.

Насельніцтва
------------

* 180 рэвізскіх душ (1870)
* 48 двароў, 301 жыхар (1897)
* 163 жыхары (1905)
* 32 двары, 125 жыхароў (1921)
* 42 двары, 215 жыхароў (1940)
* 188 жыхароў (1970)
* 5 гаспадарак, 138 жыхароў (2005)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кашылава

| ⛭**Лышчыцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Новыя Лышчыцы |  |
| Аграгарадкі | Астрамечава |
| Вёскі | Агароднікі ·  Вялікія Шчытнікі ·  Кашылава ·  Кустын ·  Лышчыцы ·  Люта ·  Малыя Зводы ·  Малыя Сухарэвічы ·  Малыя Шчытнікі ·  Марозавічы ·  Пагубяцічы ·  Рудавец ·  Сегянеўшчына ·  Цюпрыкі ·  Яцкавічы |
**Мле́чха** (санскр.: म्लेच्छ) — санскрыцкі тэрмін для пазначэння чужынцаў, якія размаўляюць на іншай незразумелай мове, маюць іншыя рэлігійныя традыцыі. Па значэнню блізкі да старажытнагрэчаскага тэрміна варвар. 

Тэрмін упершыню сустракаецца ў старажытных індыйскіх тэкстах «Шатапатха-брахмана». У «Махабхараце» апісваюцца як народ з узбярэжжа на чале валадара Анга, народжаны з хваста свяшчэннай каровы Нандыні, варожы Пандавам. У пазнейшых творах млечха атаесамляюцца з асурамі, чужынцамі, што не ведаюць санскрыта. Тэрмін меў грэблівы характар.

Спасылкі
--------

* Mlecchas — Hindupedia, the Hindu Encyclopedia
* ALOKA PARASHER, A STUDY OF ATTITUDES TOWARDS MLECCHAS AND OTHER OUTSIDERS IN NORTHERN INDIA
* Ashok Vohra, Metaphysical Unity, Phenomenological Diversity and the Approach to the Other: Hindu Perspective on Xenophobia and the Hope for Human Flourishing

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Грабніца Цэцыліі Метэлы** (лац.: Caecilia Metella) — манументальнае збудаванне круглай формы на трэцім кіламетры Апіевай дарогі ў Рым.

Грабніца ў XVIII стагоддзі
Надпіс на грабніцы
Грабніца была ўзведзена каля 50 года да н. э. для Цэцыліі Метэлы, дачкі консула Квінта Цэцылія Метэла Крэтыка, жонкі сына Краса. Збудаванне, абліцаванае звонку траверцінам, мае выгляд вежы цыліндрычнай формы (29 м у дыяметры, вышынёй 11 м).

Грабніца ў XI стагоддзі выкарыстоўваўся ў абарончых мэтах графамі Тускулумскімі. У 1299 годзе рымскае знатнае сямейства Каэтані нязначна перабудавала грабніцу (былі дабудаваны зубцы), ператварыўшы яе ў вежу крэпасці (лац.: castrum Caetani). Саркафаг Цэцыліі Метэлы знаходзіцца цяпер у двары палацца Фарнезэ.

Літаратура
----------

* *Henze, Anton.* Kunstführer Rom. — Stuttgart: Reclam, 1994. — ISBN 3-15-010402-5.
* Піранезі. *Le antichità Romane*, 1756. T. 3, tav. Tav. XLIX-LIV

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Грабніца Цэцыліі Метэлы

1. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 30 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>
2. ↑  dati.beniculturali.it — 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52897564'></a>
3. ↑  Atlante castellano d'Italia<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q112278664'></a>
У матэматыцы і апрацоўцы сігналаў **пераўтварэнне Гільберта** — лінейны аператар, які супастаўляе кожнай функцыі {\displaystyle u(t)} функцыю {\displaystyle H(u(t))} у той жа вобласці.

Пераўтварэнне Гільберта можа быць вызначана ў сэнсе галоўнага значэння інтэграла па Кошы:

{\displaystyle H(u)(t)={\frac {1}{\pi }}{\text{v.p.}}\int \limits \_{-\infty }^{\infty }{\frac {u(\tau )}{t-\tau }}\,d\tau }
Ці, больш відавочна:

{\displaystyle H(u)(t)=-{\frac {1}{\pi }}\lim \_{\epsilon \to 0}\int \limits \_{\epsilon }^{\infty }{\frac {u(t+\tau )-u(t-\tau )}{\tau }}\,d\tau .}
Пры двухразовым ужыванні пераўтварэння Гільберта функцыя змяняе знак:

{\displaystyle H(H(u))(t)=-u(t),\,}
пры ўмове, што абое пераўтварэнні існуюць.

Сувязь з пераўтварэннем Фур'е
-----------------------------

Пераўтварэнне Гільберта з'яўляецца множнікам у спектральнай вобласці.

{\displaystyle {\mathcal {F}}(H(u))(\omega )=-i\ \mathrm {sgn} (\omega )\cdot {\mathcal {F}}(u)(\omega ),}
дзе {\displaystyle {\mathcal {F}}(f)(\omega )=\int \limits \_{-\infty }^{+\infty }f(t)e^{-i\omega t}dt}
— варыянт прамога пераўтварэння Фур'е без множніка, які нарміруе.

Зваротнае пераўтварэнне
-----------------------

{\displaystyle H^{-1}=-H\,}

Гл. таксама
-----------

* Лічбава-тэарэтычныя пераўтварэнні
* Пераўтварэнне Фур’е
* Пераўтварэнне Лапласа
* Пераўтварэнне Гільберта-Хуанга

Спасылкі
--------

* Пераўтварэнне Гільберта. Аналітычны сігнал. Архівавана 17 кастрычніка 2010.

| Інтэгральныя пераўтварэнні |
| --- |
|  | 
Пераўтварэнне Абеля | Пераўтварэнні Бесселя | Пераўтварэнне Бушмана | Пераўтварэнне Гегенбаўэра |Пераўтварэнне Гільберта | Пераўтварэнне Кантаровіча — Лебедзева | Пераўтварэнне Лапласа | Пераўтварэнне Мейера | Пераўтварэнне Мелера — Фока | Пераўтварэнне Мелліна | Пераўтварэнне Нерэйна | Пераўтварэнне Радона | Пераўтварэнне Сцільцьеса | Пераўтварэнне Фур'е | Пераўтварэнне Ханкеля | Пераўтварэнне Хартлі
 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 144568572 · LCCN: sh95003535 · Microsoft: 28799612 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нікіфараў.
**Аляксей Нікіфаравіч Нікіфараў** (нар. 15 верасня 1936) — беларускі ўрач-хірург.

Біяграфія
---------

У 1954 годзе скончыў 10 класаў Суражскай сярэдняй школы і паступіў у Віцебскі дзяржаўны медыцынскі інстытут, які скончыў у 1960 г. З 1960 па 1962 год працаваў хірургам Ляхавіцкай раённай бальніцы Брэсцкай вобласці. З верасня 1962 г. па жнівень 1965 г. — аспірант кафедры агульнай хірургіі Мінскага медыцынскага інстытута.

За час вучобы ў аспірантуры выканаў і ў 1966 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. Пасля заканчэння аспірантуры на працягу года працаваў хірургам 3-й клінічнай бальніцы г. Мінска, а затым — асістэнтам кафедры агульнай хірургіі.

У 1969 годзе быў пераведзены на новаарганізаваную ў Мінскім медыцынскім інстытуце кафедру дзіцячай хірургіі, дзе да 1986 года працаваў асістэнтам, затым да 1996 года — дацэнтам, а з 1996 года — прафесарам кафедры. Вучонае званне прафесара прысвоена 12.12.2001 г.

У 1995 годзе загадам міністра аховы здароўя Рэспублікі Беларусь Нікіфараў А. Н. прызначаны галоўным пазаштатным дзіцячым хірургам МЗ Рэспублікі Беларусь і кіраўніком дзіцячага хірургічнага цэнтра.

Навуковая дзейнасць
-------------------

У 1998 годзе ім была праведзена ўпершыню ў дзіцячай хірургіі Рэспублікі Беларусь ілеарэктапластыка дзіцяці пасля татальнага выдалення тоўстай кішкі.

Зноскі
------

1. 1 2

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 11. — Мінск, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar · Scopus |
**Пергамскае царства** (стар.-грэч.: Πέργᾰμον) — эліністычная дзяржава ў паўночна-заходняй частцы Малой Азіі ў 283—133 гадах да н.э. Сталіца — Пергам.

Насялялі розныя мясцовыя плямёны (місійцы, пафлагонцы і інш.), а таксама грэкі і македонцы. У Пергам уваходзіў шэраг полісаў (гарадоў): адны з іх былі падданымі кіраўнікоў Аталідаў, іншыя мелі аўтаномію. Цар кантраляваў фінансы, прызначаў стратэгаў. Найвышэйшага росквіту царства дасягнула пры Еўмене I (263—241 да н.э.) і Еўмене II (197—159 да н.э.).

У дзяржаве чаканіліся сярэбраныя манеты з выявай цароў. Цары былі заступнікамі мастацтваў, літаратуры, навукі. Пры двары Аталідаў працавалі выбітныя скульптары. У гонар перамогі Атала I над галатамі ў 231 годзе ў горадзе Пергам быў збудаваны знакаміты Пергамскі алтар. Пергам вёў войны з селеўкідамі, Македоніяй, Галатыяй.

Паступова ён стаў губляць значэнне самастойнай дзяржавы. Атал III, які лічыў, відавочна, непазбежным падпарадкаванне Пергама Рыму, у 133 годзе да н.э. адпісаў яму сваё царства. У выніку Пергамскай вайны рымляне ўтварылі тут правінцыю Азія.

Літаратура
----------

* *Климов О. Ю.* Пергамское царство: Проблемы политической истории и государственного устройства. — СПб. 2010. (руск.)

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Пергам**

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Brockhaus |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дзербін (значэнні).
**Аляксей Паўлавіч Дзербін** (нар. 23 чэрвеня 1975, Мінск) — дзяржаўны дзеяч Беларусі. Кандыдат юрыдычных навук, дацэнт.

Біяграфія
---------

У 1997 годзе скончыў юрыдычны факультэт БДУ. Працаваў у газеце «Беларуский рынок», ДУ «Міжбанкавая валютная біржа», ААТ «Белгазпрамбанк», БДУ, БДЭУ, Нацыянальным цэнтры заканадаўства і прававых даследаванняў Рэспублікі Беларусь, Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Праходзіў службу ў органах унутраных спраў, Следчым камітэце, Камітэце дзяржаўнай бяспекі. 18 ліпеня 2014 прызначаны на пасаду дырэктара Інфармацыйна-аналітычнага цэнтра пры Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі.

Жанаты, выхоўвае дачку. Яго маці — Галіна Дзербіна — навуковец, член камітэта Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑
**Крысціян Парш** (венг.: Krisztián Pars; нар. 18 лютага 1982, Сентготхард, Ваш) — венгерскі лёгкаатлет, кідальнік молата. Прадстаўляў сваю зборную на чатырох Алімпіядах — у 2004, 2008, 2012 і 2016 гадах. Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 2011 у Тэгу і чэмпіянату свету 2013 года ў Маскве. Чэмпіён Еўропы 2012 года ў Хельсінкі і 2014 года ў Цюрыху. Чэмпіён Алімпійскіх гульняў 2012 года ў Лондане.

Свой асабісты рэкорд Парш усталяваў 13 верасня 2006 года ў Цэле, Славенія. Снарад, пушчаны спартсменам, даляцеў да адзнакі 82,45 м. Парш таксама валодаў сусветным рэкордам сярод юніёраў, кінуўшы молат вагай 6 кг на 81,35 м у 2001 годзе ў Сомбатхеі, Венгрыя.

Зноскі
------

1. ↑  Krisztián Pars // World Athletics Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54960205'></a>
2. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Diamond League · European Athletics · Olympedia · Olympic Channel · Tilastopaja · Track and Field Statistics · World Athletics · МАК · Алімпійскі камітэт Венгрыі |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Munzinger |
**Рафаэл Пампеу Радрыгіс Ледэсма** (нар. 31 снежня 1982, Порту-Алегры, Бразілія) — бразільскі футбаліст, паўабаронца.

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў прафесійную кар’еру ў бразільскім клубе «Жувентуды». У 2004—2006 гадах выступаў у Партугаліі, пасля чаго на кароткі час вярнуўся ў Бразілію, каб потым перабрацца ў склад літоўскага «Каўнаса», разам з якім двойчы стаў чэмпіёнам Літвы, у 2008 годзе стаў таксама найлепшым бамбардзірам чэмпіянату.

У 2009 годзе перабраўся ў беларускі клуб МТЗ-РІПА (у наступным годзе змяніў назву на «Партызан»), які меў партнёрскія адносіны з «Каўнасам». Па выніках сезона 2010 года «Партызан» страціў месца ў Вышэйшай лізе, і ў сувязі з забаронай для легіянераў на выступ у Першай лізе Ледэсма быў аддадзены ў арэнду мінскаму «Дынама», дзе стаў адным з лідараў каманды.

Па заканчэнні сезону 2011 года «Партызан» спыніў існаванне, і Рафаэл вярнуўся ў Літву, дзе ў сезоне 2012 забіў 20 галоў у чэмпіянаце ў складзе «Судувы». У сезоне 2013/14 гуляў на Кіпры за клуб «Этнікас», а ўлетку 2014 года перабраўся на Мальту, дзе ў складзе розных клубаў стаў чэмпіёнам, уладальнікам Кубка і Суперкубка Мальты.

У першай палове 2017 года выступаў у Латвіі за «Елгаву». У ліпені 2017 года прыбыў на прагляд у беларускі клуб «Віцебск», з якім у выніку падпісаў кантракт. У складзе «Віцебска» стаў іграком асновы, у сезоне 2017 у 14 матчах забіў 5 галоў, пераважна ўдарамі са штрафных. У першай палове 2018 года заставаўся адным з лідараў каманды, спрыяў яе знаходжанню ўверсе турнірнай табліцы. У ліпені 2018 года па пагадненні бакоў пакінуў віцебскі клуб.

У верасні 2018 года далучыўся да клуба «Сан-Гван» з другога дывізіёна Мальты. У студзені 2019 года перайшоў у літоўскі «Панявежыс», дзе гуляў да канца сезона 2019. У ліпені 2020 года зноў апынуўся на Мальце, папоўніўшы склад клуба «Араторы Юс», дзе і завяршыў кар’еру летам 20211 года.

Дасягненні
----------

* Літва 01Чэмпіён Чэмпіён Літвы (2): 2006, 2007
* Літва 02Сярэбраны прызёр Срэбраны прызёр чэмпіянату Літвы: 2008
* Літва Уладальнік Кубка Літвы: 2008
* Мальта 01Чэмпіён Чэмпіён Мальты: 2015/16
* Мальта 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Мальты: 2014/15
* Мальта Уладальнік Кубка Мальты: 2015
* Мальта Уладальнік Суперкубка Мальты: 2014

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з партугальска-беларускай практычнай транскрыпцыяй
2. ↑  Ледесма перешел в «Витебск»
3. ↑  Ледесма покинул «Витебск»
4. ↑  Рафаэл Ледесма променял «Витебск» на аутсайдера второго дивизиона …Мальты
5. ↑  Рафаэл Ледесма стал одноклубником белорусского полузащитника в литовском клубе

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Траўнік**, **Чырвананожка**, **Кулік-случок** (*Tringa totanus*), народная назва *Бакас* — птушка роду ўлітаў сямейства бакасавых атраду сеўцападобных.

Апісанне
--------

Дарослы траўнік дасягае велічыні да 30 см, крыху драбнейшы за свайго блізкага родзіча вялікага уліта (*Tringa nebularia*). Размах крылаў складае да 65 см, а важыць да 170 г. Аранжавая дзюба сярэдняй велічыні, на кончыку чорная. Чырвона-аранжавымі з'яўляюцца і доўгія лапкі, што дало траўніку другую назву «чырвананожка».

Арэал
-----

Траўнік сустракаецца па ўсёй Еўропе і жыве ля узбярэжжаў мораў і ля берагоў дробных вадаёмаў, у тым ліку на балотах і заліўных лугах. Узімку траўнікі часта мігруюць у больш цёплыя паўднёвыя або прыбярэжныя рэгіёны.

Харчаванне
----------

У ежу траўніка ўваходзяць насякомыя, чарвякі, слімакі, ракападобныя, малыя двухстворкавыя і іншыя малюскі. Сваёй доўгай дзюбай ён прачэсвае плыткаводдзе ў пошуках здабычы.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).

Спасылкі
--------

* Відэа-, аўдыё- і фотаматэрыялы пра від *Траўнік* у базе даных the Internet Bird Collection (англ.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Крытышын, значэнні.

**Крыты́шын** — вадасховішча ў Іванаўскім раёне Брэсцкай вобласці Беларусі, каля аграгарадка Крытышын.

Вадасховішча створана ў 1981 годзе. Плошча паверхні 0,5 км². Даўжыня 1,6 км, найбольшая шырыня 0,34 км. Даўжыня агараджальнай дамбы 3,8 км. Найбольшая глыбіня 4 м. Аб'ём вады ў вадасховішчы 1,48 млн м³. Ваганні ўзроўню вады на працягу года 3,6 м. Сярэдні шматгадовы сцёк 27,7 млн м³. Вадасховішча напаўняецца вадой з ракі Няслуха.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8). — С. 523.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Струк.

**Таццяна Аляксееўна Струк** (нар. 10 кастрычніка 1957, в. Лебядзінае Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці) — беларускі эканаміст і гаспадарчы дзеяч, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання.

Біяграфія
---------

Скончыла Гомельскі сельскагаспадарчы тэхнікум (бухгалтар), Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію (эканаміст).

Працавала эканамістам па працы ў калгасе «Кастрычнік», бухгалтарам у калгасе імя С.Кірава, бухгалтарам, намеснікам галоўнага бухгалтара, галоўным бухгалтарам, старшынёй калгаса «50 гадоў БССР» Чачэрскага раёна, дырэктарам-прадпрымальнікам прыватнага сельскагаспадарчага ўнітарнага прадпрыемства «Отар» Чачэрскага раёна.

Дырэктар адкрытага акцыянернага таварыства «Отар» Чачэрскага раёна.

Выбіралася дэпутатам Чачэрскага раённага Савета дэпутатаў 18-га, 23-га і 24-га скліканняў, Отарскага сельскага Савета дэпутатаў 26-га склікання, членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём «За працоўныя заслугі», юбілейнымі медалямі «70 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў», «70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, ганаровымі граматамі Гомельскага аблвыканкама, Чачэрскага райвыканкама і Чачэрскага раённага Савета дэпутатаў.

Удастоена звання «Ганаровы грамадзянін Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці». Чалавек года Гомельскай вобласці (2010) у намінацыі «Чалавек на зямлі». Лепшы кіраўнік года (2009, 2010, 2011, 2013, 2014).

Занесена на раённую Дошку пашаны.

Зноскі
------

1. ↑  Струк Таццяна Аляксееўна Архівавана 18 жніўня 2020.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ — Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь пятага склікання Архівавана 20 кастрычніка 2021.
**Крысціян Шад** (ням.: Christian Schad, 21 жніўня 1894, Місбах — 25 лютага 1982, Штутгарт) — нямецкі мастак, мастак-графік, фатограф, прадстаўнік новай рэчыўнасці.

Біяграфія і творчасць
---------------------

Сын вядомага адваката і ўнучаты пляменнік нямецкага мастака Карла Фора, Шад вучыўся жывапісу і графіцы ў мастацкай акадэміі ў Мюнхене з 1913 па 1914 год. У 1915 г. каб пазбегнуць мабілізацыі на фронт у Першую сусветную вайну, пераехаў у Цюрых, дзе працаваў графікам і мастаком. У Швейцарыі зблізіўся з дадаістамі Вальтэрам Зернерам, Хансам Арпам, Хуга Балем і Трыстанам Тцара, стаў адным з арганізатараў мастацка-палітычнага клуба, галерэі, тэатра Кабарэ Вальтэр (Шпігельгасэ, 1). Эксперыментуючы з фатаграфічнай паперай ён адкрыў мастацкую бяскамерную фатаграфію. Фатаграфіі, зробленыя ў 1919 годзе, былі першымі мастацкімі фотаграмамі, якія папярэднічалі працам Мана Рэя і Ласла Мохай-Надзя. З 1936 года іх пачалі называць «шадаграфіямі» — назва, прыдуманая Трыстанам Тцара. Да 1960 года Шад больш не ўжываў гэтую тэхніку.

У 1920—1925 гадах працаваў у Рыме і Неапалі, затым пераехаў у Вену. Зблізіўся са школай новай рэчыўнасці. У 1927 годзе вярнуўся ў Берлін. З 1935 года ў Крысціяна не атрымлівалася зарабляць на сваё жыццё толькі з дапамогай жывапісу, яму давялося перакаштаваць мноства прафесій. У адрозненне ад іншых прадстаўнікоў новай рэчыўнасці (Ота Дзікс, Георг Грос, Макс Бекман), не падвергся пераследам з боку нацыстаў. Пераехаў у Ашафенбург, пасля разбурэння яго студыі пры бамбёжцы ў 1943 годзе, а пазней пасяліўся ў Кайльбергу.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 23 жніўня 2017.
2. ↑  Christian Schad<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
3. ↑   Праверана 30 чэрвеня 2022.
4. ↑  RKDartists Праверана 27 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
5. ↑  Christian Schad — 2006.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q683543'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2256716'></a>
6. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Brockhaus · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12093452 · BIBSYS: 5091830 · BNE: XX823427 · BNF: 135557358 · GND: 118606077 · ISNI: 0000 0000 8099 9475 · LCCN: n80119447 · LNB: 000219396 · NTA: 069860521 · NUKAT: n2009105578 · LIBRIS: 227212 · SUDOC: 066870488 · VIAF: 20473231 · ULAN: 500030368 |

 |
**Таццяна Аляксандраўна Старынская** (нар. 25 сакавіка 1969, в. Загорцы Лепельскага раёна Віцебскай вобласці) — беларускі настаўнік і палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя С. М. Кірава (настаўнік біялогіі і хіміі), Рэспубліканскі інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь, спецыяліст па кіраванні персаналам.

Працавала старшай піянерважатай Каменскай сярэдняй школы Лепельскага раёна Віцебскай вобласці, майстрам вытворчага навучання ПТВ-147 (Віцебскі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж), архівістам 1-й катэгорыі, вядучым архівістам, загадчыкам аддзела камплектавання, намеснікам дырэктара, дырэктарам Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці, дырэктарам дзяржаўнай установы «Тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва Першамайскага раёна г. Віцебска».

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана юбілейным медалём «70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», ганаровымі граматамі Віцебскага гарадскога выканаўчага камітэта, Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў, камітэта па працы, занятасцi i сацыяльнай абароне Віцебскага аблвыканкама. Мае падзяку Міністра працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь, занесена на Дошку гонару адміністрацыі Першамайскага раёна г. Віцебска.

Зноскі
------

1. ↑  Старынская Таццяна Аляксандраўна
**Таццяна Іванаўна Хмялькова** (21 студзеня 1921, в. Грачушына, Расонскі раён, Віцебская вобласць — 25 лютага 2001) — свінарка саўгаса «Расонскі», Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

Атрымала пачатковую адукацыю ў роднай вёсцы. Некаторы час дзяўчына працавала на пошце ў райцэнтры, затым яе перавялі ў паштовае аддзяленне ў вёсцы Сяляўшчына.

З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны вярнулася ў родную вёску. Пасля вызвалення раёна летам 1944 года удзельнічала ў аднаўленні сельскай гаспадаркі. Па закліку камсамола паехала працаваць на будоўлі народнай гаспадаркі ў Літоўскай ССР і Калінінградскай вобласці РСФСР. Потым вярнулася ў родны край і пасялілася ў вёсцы Бірузова Парыцкага сельсавета.

У 1958 годзепачала працаваць на мясцовай свінаферме. У 1966 годзе за дасягнутыя поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак мяса было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

Жыла ў вёсцы Бірузова Расонскага раёна Віцебскай вобласці, затым у горадзе Нарва Эстонскай Рэспублікі. Узнагароджана ордэнам Леніна (1966).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Бураков, В. Неугомонная / В. Бураков // Знаменосцы трудовой славы / сост. Г. С. Гужва, В. Г. Скопа, Е. Я. Рыклин. — Мн. 1984. — С.315-317.
* Герасімава, Н. Зорка Расоншчыны / Н. Герасімава // Голас Расоншчыны. — 2001. — 19 студз. — С. 1.
* Хмялькова Таццяна Іванаўна // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Расонскага раёна / гал. рэд. Б. І. Сачанка [і інш.]. — Мн. 1994. — С. 531.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2009. — Т. 2, кн. 2 : Брестская область. — С. 565.
**1-я гвардзейская мотастралковая Пралетарская Маскоўска-Мінская ордэна Леніна, двойчы Чырванасцяжная, ордэнаў Суворава і Кутузава дывізія** — матарызаваная стралковая дывізія РСЧА, Узброеных сіл СССР, а пасля распаду СССР — Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Прымала ўдзел у Прыбалтыйскай кампаніі (1940), Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945), Аперацыі «Дунай» (1968) і Першай чачэнскай вайне (1994—1996).

Гісторыя
--------

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны дывізія ўдзельнічала ў абарончай аперацыі ў Беларусі, Смаленскай аперацыі: абарончыя баі на рацэ Бярэзіне (горад Барысаў), на аршанскім напрамку і пад Магілёвам.

У 1941 годзе ў пачатковы перыяд Вялікай Айчыннай вайны была знішчана пад Магілёвам і Смаленскам і перафарміравана зноўку з тым жа нумарам і з захаваннем усіх узнагарод і ганаровых найменняў. 21 верасня 1941 года пад баявыя заслугі асабістага складу стала гвардзейскай.

На працягу зімы 1943—44 гадоў дывізія вяла цяжкія наступальныя баі на віцебскім напрамку. 13 ліпеня 1944 года за бяспрыкладны подзвіг пры вызваленні сталіцы Беларусі горада Мінска дывізія атрымала найменне «Мінская». За мужнасць і гераізм пры фарсіраванні ракі Нёман 11 воінаў-гвардзейцаў былі ўдастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза.

1 чэрвеня 2002 года ў сувязі з рэфармаваннем дывізія была ператворана ў 7-ю гвардзейскую асобную мотастралковую брыгаду з захаваннем за яе ўсіх ганаровых найменняў і баявых узнагарод. У 2010 годзе брыгада ператворана ў 7-й гвардзейскі асобны мотастралковы Пралетарскі Маскоўска-Мінскі ордэна Леніна двойчы Чырванасцяжны ордэнаў Суворава і Кутузава полк берагавых войскаў Балтыйскага флоту.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стацыя (значэнні).
**Ста́цыя** — феадальная павіннасць сялян і мяшчан Вялікага Княства Літоўскага на ўтрыманне Вялікага князя і яго світы ў XIV — першай палове XVI стагоддзя. Мясцовыя назвы: *ялаўшчына, вепраўшчына, баўкуноўшчына, каняўшчына, мезлева, спіжа, паборы*.

Паходзіла ад старажытна-рускага *палюддзя*. Стацыя дастаўлялася князю ў час яго знаходжання на тэрыторыі той ці іншай абшчыны ў выглядзе натуры (мяса, збожжа, мука, мёд, сена, піва і інш.). Пазней стацыя была заменена зборам, незалежна ад прыезду князя (у Віленскім і Троцкім ваяводствах — у пачатку XVI стагоддзя).

«Устава на валокі» канчаткова вызначыла памеры стацыі: 1 ялавіца, 2 бараны з 30 валок, 1 курыца, 30 яек або 2,5 гроша з валокі.

Паступова ў другой палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя натуральная форма змянілася на грашовую. У падняпроўскіх і падзвінскіх гарадах стацыя была адменена, а ў сельскіх абшчынах заменена іншымі зборамі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  БелЭн, 2002
2. ↑  ЭГБ, 2001

Літаратура
----------

* Ста́цыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 182. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Ста́цыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — С. 423. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8.
* *Тимочко Н. О.* Економічна історія України: Навч. посіб. — К.: КНЕУ, 2005. — 204 с. — ISBN 966-574-759-2. (укр.)

Спасылкі
--------

* *Грузский Ю.* Налоги и сборы Великого княжетсва Литовского // Финансы. Учёт. Аудит. — № 3, март 2014. — С. 43.  (руск.) (Праверана 30.4.2023)
* *Туржій О.* Стація // Малий словник історії України  (укр.) (Праверана 30.4.2023)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жыгалка.
**Таццяна Іосіфаўна Жыгалка** (1 жніўня 1919, Мінск — ?) — Герой Сацыялістычнай працы (1958).

Біяграфія
---------

З 1952 года старшыня калгаса «Перамога» (Рудзенскі раён), з 1958 года старшыня Рудзенскага райвыканкама, з 1960 года старшыня калгаса «XVI партз’езд» (Пухавіцкі раён). З 1967 года дырэктар магазіна ў Мінску.

Званне Героя прысвоена за поспехі ў развіцці сельскай гаспадаркі, укараненне дасягненняў навукі і перадавога вопыту. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1967), намеснік старшыні Вярхоўнага Савета БССР (1964—1967).

Літаратура
----------

* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
Від на трогавую даліну перавалу Псеашхо
Возера Кёнігсзее, размешчанае ў трогавай даліне. На далёкім плане бачная вісячая даліна-прыток, таксама з характэрным (U-падобным) папярочным профілем
**Трог**, трогавая даліна (ад ням.: Trog — «карыта») — даліна ў ледавіковай або старажытналедавіковай вобласці з карытападобным (U-падобным) папярочным профілем, шырокім дном і стромкімі ўвагнутымі бартамі, якія звязаны з узворвальнай дзейнасцю ледавікоў.

Барты тыповых трогавых далін уверсе пераходзяць у больш спадзістыя апрацаваныя лёдам участкі, званыя *плячыма трогаў*. У некаторых трогаў бывае не адна, а дзве або тры пары плячэй. Такія *ўкладзеныя трогі* часта тлумачаць тым, што больш маладыя даліны ўрэзаны ў радыусе больш старажытных.

У падоўжным профілі трогавыя даліны звычайна маюць ступеньчатую форму, дзе чаргуюцца пераўглыбленыя ўчасткі (*басейны выўзворвання*) з прыўзнятымі скалістымі прыступкамі (рыгелямі). Басейны часта запоўненыя азёрамі або рачнымі адкладамі, а рыгелі часцей за ўсё аголены, пакрытыя барановымі ілбамі і збарознены ледавіковымі шнарамі і штрыхоўкай.

Адметнай рысай трогавых далін служаць вісячыя даліны-прытокі. Іх дно ляжыць вышэй, нярэдка на 150—200 м і больш, чым дно асноўнай трогавай даліны, і аддзяляецца ад яго вусцевай прыступкай. Гэта тлумачыцца тым, што ледавік, запаўняюцца асноўную даліну, урэзаўся прыкметна мацней, чым яго больш дробны прыток.

Найбольш буйныя трогі могуць дасягаць у даўжыню некалькіх дзесяткаў, часам сотняў кіламетраў. Трогі шырока распаўсюджаны ва ўсіх горна-ледавіковых раёнах сушы. Там, дзе ледавікі дасягалі або дасягаюць ўзроўню мора, трогавыя даліны працягваюцца ў выглядзе фіёрдаў.

Літаратура
----------

* Гляциологический словарь. / Под ред. В. М. Котлякова. — Л.: «Гидрометеоиздат», 1984. — 527 с.
* Pazynych V. *Origin of U-shaped valleys*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 96085684 |