**Кафізма** (грэч. κάθισμα), у богаслужэбнай традыцыі праваслаўя і грэка-каталіцтва — раздзел Псалтыра.

Склад і спосаб чытання
----------------------

Псалтыр падзелены на 20 кафізм такім чынам, каб усе кафізмы былі прыблізна аднолькавай даўжыні. Таму розныя кафізмы ўтрымоўваюць розны лік псалмоў. Больш за ўсё псалмоў у 18-й кафізме, туды ўключаныя 15 псалмоў (псалмы 119—133), названыя «песнямі ступеней». Кафізма 17-я, наадварот, утрымоўвае толькі адзін псалом, падзелены на 3 часткі. Гэта псалом 118.

Кожная кафізма, у сваю чаргу, дзеліцца на тры часткі, названыя *«стаціі»* (греч. στασεις) або *«славы»*. Гэта другая назва паходзіць ад усхвалення, якое прынята чытаць паміж славамі (якое пачынаецца словамі "Слава Айцу і Сыну, і Святому Духу...").

Такім чынам, дзяленне псалтыра на кафізмы можа быць прадстаўлена наступнай табліцай:

| Кафізма | 1 Слава | 2 Слава | 3 Слава |
| --- | --- | --- | --- |
| I | 1-3 | 4-6 | 7-8 |
| II | 9-10 | 11-13 | 14-16 |
| III | 17 | 18-20 | 21-23 |
| IV | 24-26 | 27-29 | 30-31 |
| V | 32-33 | 34-35 | 36 |
| VI | 37-39 | 40-42 | 43-45 |
| VII | 40-48 | 49-50 | 51-54 |
| VIII | 55-57 | 58-60 | 61-63 |
| IX | 64-66 | 67 | 68-69 |
| X | 70-71 | 72-73 | 74-76 |
| XI | 77 | 78-80 | 81-84 |
| XII | 85-87 | 88 | 89-90 |
| XIII | 91-93 | 94-96 | 97-100 |
| XIV | 101-102 | 103 | 104 |
| XV | 105 | 106 | 107-108 |
| XVI | 109-111 | 112-114 | 115-117 |
| XVII | 118:1-72 | 118:73-131 | 118:132-176 |
| XVIII | 119-123 | 124-128 | 129-133 |
| XIX | 134-136 | 137-139 | 140-142 |
| XX | 143-144 | 145-147 | 148-150 |

Псалом 151, які ёсць у грэчаскай і, адпаведна, славянскай Бібліі, прымыкае да канца 20-й кафізмы; у храмавым богаслужэнні, аднак, ён не выкарыстоўваецца.

Богаслужэбнае ўжыванне
----------------------

### У храме

Для богаслужэбнага выкарыстання Псалтыр размеркаваны паміж вячэрняй і ютранню такім чынам, каб на працягу тыдня прачытваліся ўсе 20 кафізм. У нармальным выпадку кафізмы чытаюцца запар, адна на вячэрні, дзве на ютрані, пры гэтым прымаюцца да ўвагі наступныя меркаванні:

* Тыдзень пачынаецца з нядзелі, таму першая кафізма чытаецца на нядзельнай вячэрні, г. зн. у суботу вечарам;
* У свята, калі напярэдадні служылася Усяночнае дбанне, кафізмы на вячэрні не чытаецца. Паколькі Статут мяркуе здзяйсненне дбання напярэдадні кожнай нядзелі, у нядзелю вечарам кафізмы не бывае.
* 17-я кафізма, «бязгрэшная», павінна была бы чытацца раніцай у пятніцу. Паколькі, аднак, у будныя дні гэтая кафізма ўжо чытаецца на палуночніцы, то яна (разам з папярэдняй ёй 16-й кафізмай) пераносіцца на суботу.

Адпаведна, размеркаванне кафізм **у звычайныя перыяды года** выглядае наступным чынам (вячэрня ў дадзенай табліцы адносіцца да *літургічнага* дня, г.зн. напрыклад, нядзельная вячэрня — гэта вячэрня ў суботу вечарам):

| Дзень | Вячэрня | Ютрань |
| --- | --- | --- |
| Няд | 1 | 2, 3, (17) |
| Пн | — | 4, 5 |
| Аўт | 6 | 7, 8 |
| Сер | 9 | 10, 11 |
| Чац | 12 | 13, 14 |
| Пят | 15 | 19, 20 |
| Суб | 18 | 16, 17 |

На вячэрні свята, якое мае паліелей або вышэй, радавая кафізма пакідаецца, а замест яе спяваецца тая жа першая кафізма, што і на нядзельнай вячэрні, але толькі першая яе стація (т.зв. «Блажен муж». На вячэрні напярэдадні вялікіх Гасподніх свят кафізмы не бывае зусім (за выключэннем вечара суботы, калі патрэбна 1-я кафізма, і вечара нядзелі, калі спяваецца «Блажен муж»). Кафізмы на ютрані патрэбна чытаць заўсёды, нават у вялікія святы (за выключэннем Велікоднай сядміцы, якая мае спецыяльны богаслужэбны статут).

**У асенне-зімні перыяд года** (з 22 верасня па 20 снежня і ад 15 студзеня да суботы ў сядміцы мытара і фарысея) парадак чытання кафізм некалькі змяняецца. Кафізма, неабхадная ў будныя дні на вячэрні, пераносіцца на ютрань таго ж (каляндарнага) дня, такім чынам, на ютрані чытаецца 3 кафізмы, а на вячэрні — заўсёды кафізма 18. Пры гэтым у пятніцу і суботу на ютрані па-ранейшаму дзве кафізмы, у суботу ўвечар па-ранейшаму 1-я кафізма, і ў нядзелю ўвечар па-ранейшаму кафізмы няма.

Спецыяльны расклад чытання кафізм выкарыстоўваецца ў час **Вялікага паста**. У гэты перыяд Псалтыр прачытваецца на працягу тыдня не адзін, а два раза. Для дасягнення гэтай мэты кафізмы чытаюць не толькі на вячэрні і ютрані, але і на гадзінах, пасля звычайных псалмоў. Ва ўсе сядміцы Вялікага паста, акрамя пятай, выкарыстоўваецца наступны расклад:

| Дзень | Вячэрня | Ютрань | 1 Гадзіна | 3 Гадзіна | 6 Гадзіна | 9 Гадзіна |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Няд | 1 | 2, 3 | — | — | — | — |
| Пан | — | 4, 5, 6 | — | 7 | 8 | 9 |
| Аўт | 18 | 10, 11, 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| Сер | 18 | 19, 20, 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Чац | 18 | 6, 7 ,8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| Пят | 18 | 13, 14, 15 | — | 19 | 20 | — |
| Суб | 18 | 16, 17 | — | — | — | — |

**На пятай сядміцы** Вялікага паста ў чацвер чытаецца Вялікі канон прп. Андрэя Крыцкага. З прычыны гэтага расклад на гэтай сядміцы перабудаваны такім чынам, каб на ютрань чацвярга прыходзілася толькі адна кафізма. Ёсць таксама альтэрнатыўны расклад, для тых выпадкаў, калі на чацвер прыходзіцца Дабравешчанне і чытанне Вялікага канона пераносіцца на аўторак.

**На Страснай сядміцы** Псалтыр прачытваецца адзін раз, з панядзелка па сераду ўключна, пасля чаго чытанне кафізм пакідаецца цалкам (за выключэннем Бязгрэшных, якія пяюцца з хвалой на ютрані Вялікай Суботы). 

**На Светлай сядміцы** кафізмы не чытаюцца.

### У дамашняй (кялейнай) малітве

Псалтыр таксама шырока выкарыстоўваецца ў дамашняй або кялейнай малітве. Яна можа чытацца альбо як замена храмавага набажэнства, якое вернік не змог наведаць, альбо самастойна, як частка малітоўнага правіла. Для гэтай мэты ў большасці выданняў праваслаўнага Псалтыра пасля кафізм друкуюцца адмысловыя пакутныя трапары і малітвы.

Спасылкі
--------

* Кафізма  (руск.)
* Псалтыр у богаслужэнні  (руск.)

Зноскі
------

1. ↑  Тут і далей нумарацыя псалмоў прыводзіцца паводле Септуагінты.
2. ↑  Павінна чытацца ў вызначаныя перыяды года, на практыцы, аднак, у большасці выпадкаў замяняецца паліелеем.

| ⛭Псалмы |
| --- |
| Псалтыр | 
* Кафізма I (1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8) \* Кафізма II (9
* 10
* 11
* 12
* 13
* 14
* 15
* 16) \* Кафізма III (17
* 18
* 19
* 20
* 21
* 22
* 23) \* Кафізма IV (24
* 25
* 26
* 27
* 28
* 29
* 30
* 31) \* Кафізма V (32
* 33
* 34
* 35
* 36) \* Кафізма VI (37
* 38
* 39
* 40
* 41
* 42
* 43
* 44
* 45) \* Кафізма VII (46
* 47
* 48
* 49
* 50
* 51
* 52
* 53
* 54) \* Кафізма VIII (55
* 56
* 57
* 58
* 59
* 60
* 61
* 62
* 63) \* Кафізма IX (64
* 65
* 66
* 67
* 68
* 69) \* Кафізма X (70
* 71
* 72
* 73
* 74
* 75
* 76) \* Кафізма XI (77
* 78
* 79
* 80
* 81
* 82
* 83
* 84) \* Кафізма XII (85
* 86
* 87
* 88
* 89
* 90) \* Кафізма XIII (91
* 92
* 93
* 94
* 95
* 96
* 97
* 98
* 99
* 100) \* Кафізма XIV (101
* 102
* 103
* 104) \* Кафізма XV (105
* 106
* 107
* 108) \* Кафізма XVI (109
* 110
* 111
* 112
* 113
* 114
* 115
* 116
* 117) \* Кафізма XVII (118) \* Кафізма XVIII (119
* 120
* 121
* 122
* 123
* 124
* 125
* 126
* 127
* 128
* 129
* 130
* 131
* 132
* 133) \* Кафізма XIX (134
* 135
* 136
* 137
* 138
* 139
* 140
* 141
* 142) \* Кафізма XX (143
* 144
* 145
* 146
* 147
* 148
* 149
* 150)
* 151

 |
| Некананічныя і апокрыфы | 
* 151
* 152—155
* Псалмы Саламона

 |
| Тэрміналогія | 
* Алілуя
* Галель
* Месіянскія псалмы
* Царскія псалмы
* Каяльныя (пакутныя) псалмы
* Алфавітныя псалмы
* Песня ўзыходжання
* Сэла
* Шасціпсалмоўе

 |
| Нумарацыя псалмоў у Псалтыры прыводзіцца паводле Септуагінты. |