Роберт Бордэн, прэм'ер-міністр Канады, актыўны прыхільнік удзелу краіны ў сусветнай вайне
**Канада** ўступіла ў **Першую сусветную вайну** 5 жніўня 1914 года, калі генерал-губернатар Канады прынц Артур пацвердзіў стан вайны паміж Германскай імперыяй і Канадай. Канада, як частка Брытанскай імперыі, прыняла ўдзел у вайне на баку Антанты. З сямімільённага насельніцтва краіны. за час вайны каля 630 000 канадцаў служылі ў арміі краіны. Канадскія войскі змагаліся з нямецкімі войскамі і зарэкамендавалі сябе як адны з найбольш баяздольных злучэнняў саюзных войскаў на Заходнім фронце. Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі Лойд Джордж называў канадскія падраздзялення «ўдарнымі войскамі». Пасля вайны Канада атрымала права голасу на Парыжскай мірнай канферэнцыі, а таксама канчаткова набыла статус незалежнай краіны. Разам з гэтым на працягу вайны назіраліся вострыя ўнутрыпалітычныя крызісы ў краіне.

Ньюфаўндленд, будучы самастойным дамініёнам і не з'яўляючыся часткай Канады, таксама прыняў удзел у Першай сусветнай вайне. Для ўдзелу ў баявых дзеяннях быў сфармаваны Каралеўскі Ньюфаўндлендскі полк.

Уступленне ў вайну і мабілізацыя
--------------------------------

4 жніўня 1914 года Вялікабрытанія абвясціла вайну Германіі, паколькі германскія войскі ўварваліся на тэрыторыю нейтральнай Бельгіі. На наступны дзень усе дамініёны Вялікабрытаніі пацвердзілі свой удзел у вайне супраць Германіі на баку Вялікабрытаніі. Канадскаму ўраду на чале з прэм'ер-міністрам Робертам Бордэнам было даручана сфармаваць канадскае ваеннае камандаванне для ўдзелу ў вайне.

У мірны час канадская армія налічвала ў сваіх шэрагах усяго каля 3000 ваеннаслужачых. З пачаткам вайны ўрад Канады абвясціў у краіне мабілізацыю. На працягу двух месяцаў у шэрагі канадскіх узброеных сіл было прызвана каля 32 000 салдат і афіцэраў. Акрамя мужчын у армію было прызвана і 3000 канадскіх жанчын, якія таксама адправіліся на фронт у якасці медсясцёр, кухараў і г. д. Часта прадстаўнікі экватарыяльнай расы падвяргаліся дыскрымінацыі. 50 канадскіх неграў, якія выказалі жаданне адправіцца на фронт добраахвотнікамі, на зборным пункце атрымалі адмову:

> 
> 
> Гэтая вайна не для вас хлопцы, гэта вайна белых людзей.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> *This is not for you fellows, this is a white man's war.*
> 
> 
> 
> 

Тым не менш, некаторыя асобныя падраздзяленні з неграў былі сфармаваныя. Таксама ў узброеныя сілы набіралі карэнных жыхароў Канады. Усяго ў шэрагі канадскай арміі было прызвана каля 3500 карэнных канадцаў.

Эканоміка краіны дазваляла забяспечыць армію толькі на кампанію ў некалькі месяцаў. Меркавалася, што вайна не будзе мець працяглы характар і скончыцца да канца 1914 года. Адразу ж пасля першага набору добраахвотнікаў у краіне пачаўся недахоп абмундзіравання і ўзбраення. Паколькі прамысловасць Канады была яшчэ недастаткова развіта, частка прамысловага абсталявання прыходзілася ўвозіць з ЗША.

### Фарміраванне Канадскага экспедыцыйнага корпуса

Ваенны парад у Таронта. 1915 год
Першая канадская дывізія ў складзе 33 000 салдат і афіцэраў была адпраўлена ў 1914 годзе ў Англію на караблях праз Атлантычны акіян. Пасля прыбыцця ў Англію канадскія падраздзяленні праз некалькі месяцаў былі накіраваныя на Заходні фронт для ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць германскіх войскаў.

У верасні 1915 года ў Еўропу прыбыла другая канадская дывізія. З першай, якая прыбыла ў 1914 годзе, і другой канадскіх дывізій быў сфармаваны Канадскі экспедыцыйны корпус. У снежні 1915 года на фронт прыбыла трэцяя канадская дывізія, якая таксама ўвайшла ў склад корпуса. Чацвёртая дывізія прыбыла ў Францыю з Канады ў жніўні 1916 года. Акрамя гэтых падраздзяленняў канадскае камандаванне прыняло рашэнне аб стварэнні пятай дывізіі. Аднак фарміраванне гэтай дывізіі не было завершана, а яе асабовы склад быў пераведзены на папаўненне наяўных канадскіх войскаў.

На заключным этапе вайны канадскія вайсковыя фарміраванні, разам з аўстралійскімі дывізіямі, лічыліся найбольш баяздольнымі злучэннямі саюзных войскаў на Заходнім фронце.

Удзел у баявых дзеяннях
-----------------------

### Бітва пры Неў-Шапель

Асноўны артыкул: **Бітва пры Неў-Шапель**
Першым боем канадскіх войскаў стала аперацыя пры Неў-Шапель. Брытанскае камандаванне планавала сіламі двух вайсковых карпусоў прарваць нямецкую абарону ў гэтай вескі. Канадскія войскі актыўнага ўдзелу ў прарыве не прымалі, асноўную ролю ў наступе згулялі злучэння Індыйскага корпуса і 4-га армейскага корпуса.

7 сакавіка 1915 года канадская артылерыя правяла кароткую 35-хвілінную артылерыйскую падрыхтоўку, пасля чаго брытанскія войскі перайшлі ў наступ і захапілі веску Неў-Шапель і першую лінію нямецкіх акопаў. Аднак наступныя атакі англічан поспехаў не прынеслі. Немцы да гэтага часу падцягнулі рэзервы і ўпарта абараняліся. Адной з галоўнай прычын няўдачы наступу камандуючы 1-й англійскай арміі генэрал Фрэнч назваў слабую артылерыйскую падрыхтоўку канадцаў. Абстрэл аказаўся занадта кароткім і слабым, каб здушыць ўмацавання нямецкай абароны. За час баеў пры Неў-Шапель брытанцы страцілі каля 13 000 забітымі і параненымі.

### Другая бітва пры Іпры

Асноўны артыкул: **Другая бітва пры Іпры**
У красавіку 1915 года падраздзяленні 1-й канадскай дывізіі былі накіраваны на важны ўчастак абароны саюзных войскаў — Іпрскі выступ. Лінія абароны саюзных войскаў у Фландрыі мела вялікае значэнне для ваюючых бакоў, таму ў канцы красавіка германскае камандаванне распрацавала план наступлення з мэтай ліквідацыі Іпрскага выступу і захопу горада Іпр. Для правядзення аперацыі немцы планавалі прымяніць у вялікіх колькасцях атрутныя рэчывы. 22 красавіка пасля магутнай артылерыйскай падрыхтоўкі на пазіцыі 5-га англійскай корпуса было выпушчана 180 000 кг хлору. Жаўтлява-зяленае воблака газу нагнала акопы французскіх і англійскіх войскаў. Салдаты, не забяспечаныя сродкамі абароны ад газу, задыхаліся і паміралі. Астатнія, бачачы гэта, у страху пакідалі свае пазіцыі і адступалі.

Толькі часткі 1-й канадскай дывізіі ўтрымлівалі свае пазіцыі, паколькі ім удалося нейтралізаваць дзеянне газу, наклаўшы на твар павязкі, прасякнутыя мачой. 24 красавіка германскае камандаванне распачало супраць канадцаў новую атаку, у выніку разлютаваных баеў каля 6000 салдат канадскай дывізіі былі выведзены са строю (гэта значыць, кожны трэці). Загінулымі канадскія войскі страцілі да 2000 чалавек.

У сувязі з гэтым у абароне саюзных войскаў утварыўся разрыў у 3,5 км. Аднак неўзабаве англійскае і французскае камандаванне ў спешным парадку падцягнулі да небяспечнага ўчастку дадатковыя рэзервы. Завязаліся сустрэчныя баі, немцам у наступныя дні ўдалося пашырыць прарыў. Аднак эфект раптоўнасці быў згублены, англійскія і французскія салдаты ўжо былі забяспечаны найпростымі сродкамі абароны.

### Бітва на Соме

Канадскія ваеннапалонныя. Люты 1916 года
Асноўны артыкул: **Бітва на Соме**
Канадскія войскі актыўна ўдзельнічалі ў найважнейшай для саюзнікаў аперацыі на Соме. Наступленне на Соме было запланавана з мэтай адцягнення нямецкіх войскаў і паслаблення ціску на французскую крэпасць Вердэн. Аднак страты англійскіх войскаў пры Соме перавысілі страты французаў пад Вердэнам: пры Соме было забіта, паранена і патрапіла ў палон 419 654 салдат брытанскай арміі.

Канадскія войскі ваявалі на Соме з ліпеня па лістапад. У бітве на Соме ўдзельнічала 4-я канадская дывізія, якая прыбыла да таго часу на Заходні фронт. На канадскія войскі, была ўскладзена задача захапіць веску Курсялет. 15 верасня 1916 года канадскія войскі пры падтрымцы іншых частак брытанскай арміі і танкаў пачалі наступ на пазіцыі германцаў на захад ад вескі. Пры дапамозе танкаў наступаўшым удалося захапіць веску.

Канадскія войскі ваявалі на Соме да сярэдзіны лістапада, калі падраздзяленні 4-й канадскай дывізіі былі перакінутыя ў раен Вімі. У баях на Соме канадскія войскі страцілі 24 029 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Канадскія падраздзяленні адыгралі важную ролю ў баявых дзеяннях на Соме. Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі Лойд Джордж адзначаў ролю канадскіх войскаў на Соме:

### Бітва пры Вімі

Канадскія салдаты і танк у бітве пры Вімі
Асноўны артыкул: **Бітва пры Вімі**
У 1917 годзе саюзнае камандаванне запланавала правядзенне магутных наступаў на ўсіх тэатрах баявых дзеянняў з мэтай канчатковага завяршэння вайны. Брытанскія войскі павінны былі наступаць на Заходнім фронце ў раене Арраса, французы павінны былі правесці маштабнае наступленне на рацэ Эне, італьянцы ў даліне ракі Ізонца, таксама планавалася магутнае наступленне рускіх войскаў на ўсходзе.

У аперацыях брытанскіх войскаў актыўную ролю павінны былі згуляць канадскія падраздзяленні. Упершыню за час вайны ўсе чатыры канадскія дывізіі павінны былі дзейнічаць у адным раёне. Канадскі корпус (камандуючы Джуліян Бінг) ва ўзаемадзеянні з часткамі англійскай арміі і танкамі павінен быў прарваць нямецкую абарону ў хрыбта Вімі і захапіць яго. Гэтая аперацыя канадскіх войскаў была часткай агульнага наступу брытанскай арміі на Заходнім фронце. 9 красавіка 1917 года канадскія войскі пачалі наступ пасля артылерыйскай падрыхтоўкі. 1-я, 2-я і 3-я канадскія дывізіі даволі легка авалодалі першай лініяй нямецкіх акопаў. Толькі 4-я дывізія сутыкнулася з жорсткім супрацівам.

Канадскім дывізіям спадарожнічаў поспех. Умела узаемадзейнічаючы з артылерыяй, канадцы да 12 красавіка цалкам захапілі раен Вімі. Да канца дня 12 красавіка бітва завяршылася. Канадцы страцілі 3598 забітымі і 7004 параненымі. Германскія войскі панеслі адчувальныя страты, страціўшы толькі палоннымі каля 4000 чалавек. Германскія войскі не спрабавалі вярнуць сабе захопленыя пазіцыі, і хрыбет Вімі застаўся пад кантролем саюзных войскаў да канца вайны.

Перамога пры Вімі стала адной з галоўных перамог канадскай зброі ў гісторыі. Дзейнічаючы самастойна, канадскія войскі цалкам выканалі пастаўленую задачу.

### Бітва пры Пашэндэйле

Асноўны артыкул: **Бітва пры Пашэндэйле**
Пасля вясновага наступлення, брытанскае камандаванне прыняло рашэнне правесці яшчэ адну наступальную аперацыю ў 1917 годзе, на гэты раз у Фландрыі ў Іпра. З гэтай прычыны сюды былі перакінуты ўсе падраздзяленні Канадскага корпуса, які да гэтага часу ўзначаліў ураджэнец Канады Артур Кары. На канадскія войскі ўскладалася задача трыма нападамі прарваць нямецкі фронт у хрыбта Пашэндэйль.

Першая атака пачалася 26 кастрычніка, пачаўшыяся баі прынеслі поспех наступаўшым. Аднак у наступныя дні з-за контрудараў нямецкіх войскаў канадскія часткі былі вымушаныя адступіць. Другая атака пачалася 30 кастрычніка з мэтай захапіць тыя пазіцыі, якія не ўдалося ўзяць пад кантроль у папярэдняй атацы. Добрае надвор'е і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне апошняй атакі прынеслі свае вынікі. У ходзе разлютаваных баеў з 3 па 6 лістапада нямецкія войскі былі вымушаныя адступіць, а канадскім падраздзяленням удалося захапіць веску Пашэндэйль. Пасля гэтага аперацыя пад Пашэндэйлем была завершана. За 16 дзён баёў страты канадскай арміі склалі 15 654 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. З іх каля 4000 чалавек былі забітыя.

### Стодзённае наступленне

Канадскія войскі на дарозе Арас-Камбрэ
Асноўны артыкул: **Стодзённае наступленне**
У ходзе апошніх аперацый вайны канадскія войскі згулялі велізарную ролю ў канчатковым поспеху войскаў Антанты. Першай наступальнай аперацыяй, у якой удзельнічаў Канадскі корпус, была Ам'енская аперацыя. 8 жніўня 1918 года канадскія войскі сумесна з французскімі, англійскімі, новазеландскімі і аўстралійскімі войскамі прарвалі нямецкую абарону ў Ам'ене і цалкам выканалі пастаўленую задачу. Германская армія пацярпела цяжкае паражэнне. Пасля паспяховых дзеянняў у Ам'ене канадскія падраздзяленні былі перакінутыя да горада Арас.

З 26 жніўня па 2 верасня канадскі корпус правеў шэраг вострых нападаў на пазіцыі немцаў у канала дзю-Нор. 27 верасня канадскія войскі прарвалі лінію Гіндэнбурга на ўчастку гэтага канала і дасягнулі горада Камбрэ. У далейшым канадскія войскі, пераследуючы адыходзячых немцаў, дасягнулі Монса. У ходзе аперацый апошняга перыяду вайны канадскія войскі страцілі 46 000 забітымі, параненымі і палоннымі. Апошні канадскі салдат Джордж Лоўрэнс Прайс быў забіты за некалькі хвілін да пачатку дзеяння перамір'я 11 лістапада 1918 года. Ен лічыцца апошнім салдатам, загінулым у Першай сусветнай вайне.

Сітуацыя ў Канадзе
------------------

### Палітычны крызіс 1917 года

«Яны перамогуць, калі вы зробіце падпіску на пазыку Перамогі». Канадскі агітацыйны плакат часоў Першай сусветнай вайны
Супрацьстаянне паміж франкамоўнымі і англамоўнымі канадцамі дасягнула свайго апагею падчас Першай сусветнай вайны. Франкаканадцы не лічылі патрэбным ваяваць за англійскія інтарэсы. Паколькі канадская армія была добраахвотнай, а страты на фронце раслі, прэм'ер-міністр Канады Роберт Бордэн прапанаваў у 1917 годзе ўвесці ўсеагульную вайсковую павіннасць. Супраць гэтага закона выступілі франкаканадцы на чале з Лар'е. У выніку на парламенцкіх выбарах партыя Бордэна атрымала 153 месцы, а лібералы Лар'е ўсяго 82 месца. Аднак франкамоўны Квебек падтрымаў Лар'е (тут партыя Бордэна атрымала ўсяго толькі 3 месцы). Гэтыя супярэчнасці паміж франкаканадцамі і англаканадцамі перараслі ў буйную ўнутраную праблему Канады.

### Знешні гандаль

У ходзе Першай сусветнай вайны Канада значна павялічыла экспарт. Да вайны галоўнымі пастаўшчыкамі хлеба ў Англію былі ЗША, Канада, Аўстралія і Расія. Аднак пасля закрыцця Турцыяй праліваў Расія спыніла пастаўкі. Дзеянні нямецкага флоту скарацілі ўвоз пшаніцы з Аўстраліі і Індыі, пасля чаго Канада стала галоўным пастаўшчыком прадуктаў харчавання ў Вялікабрытанію.

Акрамя прадуктаў харчавання Канада займалася пастаўкай у саюзныя еўрапейскія краіны ўзбраення, тэхнікі і іншых сродкаў. Так за гады вайны Канада пастаўляла гусенічныя машыны, самалеты, выбуховыя рэчывы, паравозы, рухавікі ўнутранага згарання і іншае. Першая сусветная вайна паскорыла развіцце галін прамысловасці. Бурна развіваліся хімічная прамысловасць, горна-металургічная прамысловасць (павялічылася выплаўленне нікеля), цэлюлозна-папяровая і іншыя. Напрыклад, у 1915—1916 гадах Канадская лакаматыўная кампанія паставіла ў Расію вялікую партыю лакаматываў.

Найбольшую выгаду Першая сусветная вайна прынесла не еўрапейскім краінам: ЗША, Японіі і Канадзе, якія былі асноўнымі пастаўшчыкамі для еўрапейскіх ваюючых краін.

Вынікі вайны
------------

У Першай сусветнай вайне канадскія войскі страцілі каля 56 639 чалавек загінуўшымі, 149 732 чалавекі параненымі і 3729 чалавек палоннымі. Першая сусветная вайна мела найважнейшая значэнне для Канады. Канада канчаткова атрымала статус незалежнай краіны і месца на Парыжскай мірнай канферэнцыі. Знаходзячыся ў лагеры пераможцаў, Канада атрымала значныя выгады для сябе. У ваеннай прамысловасці было занята 350 000 жыхароў краіны, на канадскіх заводах было выраблена больш за 66 мільенаў бомбаў, эканоміка краіны была ажыўлёная. Былі створаны новыя працоўныя месцы, узраслі экспарт і інвестыцыі ў краіну. Частка канадскага грамадства згуртавалася дзеля перамогі, і, нягледзячы на палітычны крызіс 1917 года, вайна спрыяла росту нацыянальнай самасвядомасці. У той жа час раскол паміж франкамоўнымі і англамоўнымі канадцамі узмацніўся.

Акрамя станоўчых момантаў вайна прынесла ў Канаду і шмат адмоўнага. Узраслі мытныя тарыфы. Так, яшчэ ў 1914 годзе ў краіне быў уведзены закон аб мерах ваеннага часу. Закон уводзіў цэнзуру, дазваляў дэпартацыі і арышты. 8579 грамадзян Аўстра-Венгрыі, якая была праціўніцай Канады ў вайне, былі заключаны ў турмы. Урад нацыяналізаваў усе чыгункі краіны акрамя Ціхаакіянскай. Да канца вайны агульная сума дзяржаўнага доўгу ўзрасла з 544 мільенаў долараў (1914 год) да 2,5 мільярдаў долараў (1919 год).

Акрамя гэтага, палітычны крызіс 1917 года абвастрыў супрацьстаянне франкаканадцаў і англаканадцаў. Франкамоўны Квебек практычна аднагалосна прагаласаваў супраць палітыкі прызыву, якую падтрымалі англамоўныя рэгіёны краіны. Квебек на доўгія гады ператварыўся ў цэнтр сепаратызму. Першая сусветная вайна для Канады мае важнае значэнне, і спрэчкі аб тым, якую ролю вайна згуляла для Канады, не цішэюць да гэтага часу.

### Вайна і канадскае грамадства

У пачатку XX стагоддзя большасць англаканадцаў не мелі дастатковага ўзроўню нацыянальнай самасвядомасці і адчувалі сябе англічанамі. Канаду яны ўяўлялі як частку адзінай Брытанскай імперыі. У той жа час большасць франкаканадцаў не ідэнтыфікавалі сябе з Брытанскай імперыяй. Напрыклад, франкаканадцы актыўна пратэставалі супраць удзелу канадскіх войскаў у вайне ў Паўдневай Афрыцы ў пачатку стагоддзя.

Канада, да 1914 года паступова рухалася да поўнай незалежнасці. Так, яшчэ ў 1909 годзе ў Канадзе быў створаны дэпартамент замежных спраў. Аднак канадскае знешнепалітычнае ведамства цесна супрацоўнічала з брытанскімі дыпламатамі, а канадская знешняя палітыка працякала ў рэчышчы брытанскай знешняй палітыкі. Пасля Першай сусветнай вайны з 1919 года канадскія дыпламаты праводзілі незалежную знешнюю палітыку. Паступовы рух Канады да незалежнасці пачаўся на пачатку XX стагоддзя, а Першая сусветная вайна прыкметна паскорыла гэты працэс.

Таксама вайна спрыяла фарміраванню нацыянальнай самасвядомасці канадцаў. Як сцвярджаюць многія гісторыкі, пасля вайны многія англаканадцы ўжо адчувалі сябе не англічанамі, а менавіта канадцамі. Перамогі на палях бітваў сталі фарміраваць канадскі нацыяналізм, а перамогу ля Вімі некаторыя канадцы называлі «Нараджэннем нацыі». Тым не менш, існуе пункт гледжання, што Першая сусветная вайна, наадварот, зацвердзіла свядомасць англаканадцаў ў тым, што яны з'яўляюцца часткай Брытанскай імперыі.

У выніку Першая сусветная вайна мела важнейшыя наступствы для Канады. Магчыма, унутрыпалітычныя наступствы былі больш важныя, чым знешнепалітычныя.

### Памяць аб вайне

Пасля заканчэння вайны і расфарміравання Канадскага корпуса ў 1919 годзе першыя ветэраны баявых дзеянняў сталі вяртацца ў Канаду. У іх гонар ладзіліся розныя ўрачыстыя мерапрыемствы і ўшанаванні, былі арганізаваны ветэранскія арганізацыі. У Канадзе, як і ва ўсіх краінах былой Брытанскай імперыі, 11 лістапада з'яўляецца святочным днем. У гэты дзень адзначаецца *Дзень памяці*. Праходзяць урачыстыя мерапрыемствы, парады. 11 лістапада ў 11 гадзін раніцы ў Канадзе спыняюцца звыклыя дзеянні і ўсе змаўкаюць на дзве хвіліны. Гэтая традыцыя з'явілася ў 1919 годзе. Галоўныя ўрачыстасці праходзяць ля Нацыянальнага ваеннага мемарыяла ў Атаве. Таксама сімвалам свята з'яўляецца пунсовы мак, які сімвалізуе памяць аб тых канадцах, якія загінулі ў крывавых бітвах ва Фландрыі.

У Францыі і Бельгіі маецца дзевяць мемарыялаў, прысвечаных канадскім салдатам. На месцах найважнейшых бітваў канадскіх войскаў узведзены мемарыяльныя комплексы. Напрыклад, у Вімі, дзе праходзілі кровапралітныя баі паміж канадскімі і нямецкімі войскамі, існуе Канадскі нацыянальны мемарыял Вімі. Пяць мемарыяльных комплексаў знаходзяцца ў Францыі, чатыры ў Бельгіі. У Бельгіі, напрыклад, маецца мемарыял Пашэндэйль.

Апошні канадскі ветэран Першай сусветнай вайны Джон Бэбкок 1900 года нараджэння памер у лютым 2010 года. У баявых дзеяннях Бэбкок не ўдзельнічаў, аднак пасля смерці ветэрана прэм'ер-міністр Канады Стывен Харпер адзначыў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Бэбкок быў апошнім з цяпер жывучых сведак, хто сваім існаваннем звязваў гісторыю Канады з «Вялікай вайной». | "|

Гл. таксама
-----------

* Гісторыя Канады
* Ваенная гісторыя Канады
* Канада ў Другой сусветнай вайне
* Выбух у Галіфаксе
* Ньюфаўндленд ў Першай сусветнай вайне

Каментары
---------

1. **↑** Па дадзеных перапісу насельніцтва 1911 года насельніцтва краіны (без Ньюфаўндленда) складала 7 206 643 чалавека.
2. **↑**З іх забіта ў баі 39 739, прапала без вестак і пасля не былі знойдзеныя 801, памерла ад газавых атак 325, памерла ад ран 13 340, памерла ад хвароб 3919, у палоне памерла 397, няшчасныя выпадкі і самагубства — 809.

Заўвагі
-------

1. 1 2  *Andrew Godefroy.*
2. 1 2  Veterans Affairs Canada. 1916 — Prelude to the Somme Архівавана 29 красавіка 2006..
3. ↑  Canada Enters the War (англ.)(недаступная спасылка).  Veterans Affairs Canada. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
4. ↑  «History of the Canadian Peoples, 1867-Presehhahnt», Alvin Finkel & Margaret Conrad, 1998  (англ.)(англ.
5. ↑  Канада после Первой мировой войны **(нявызн.)**.  InToronto.ru. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
6. ↑  Canada and the First World War (англ.).  Library and Archives Canada. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
7. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 59.
8. ↑  On the Western Front. Ypres 1915 (англ.)(недаступная спасылка).  Veterans Affairs Canada. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
9. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 64—65.
10. 1 2  *Борис Урланис.*. Первая мировая война (1914—1918 гг.) **(нявызн.)**.  Скепсис. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
11. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 181.
12. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 330—331.
13. ↑  *Philip Gibbs.*. All of Vimy Ridge Cleared of Germans (англ.).  The New York Times. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
14. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 336—337.
15. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 345—346.
16. ↑  :: CWGC:: The Ypres Salient **(нявызн.)**. *Second Passchendaele*.  Commonwealth War Graves Commission (16 ліпеня 2023). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 8 лютага 2009.
17. ↑  *Michael Duffy.*. The Canadian Expeditionary Force: Central Ontario Regiment (англ.).  First World War.com (22 августа 2009). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
18. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 490—492.
19. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 500—505.
20. ↑  November 11, 1918 — The Last Hours, The Last Man (англ.).  nwbattalion.com. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
21. 1 2 3 4  Канада и Первая мировая война **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Canada.ru. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
22. ↑  *Шигалин Г. И.* Военная экономика в Первую мировую войну. — М.: Воениздат, 1956. — С. 256.
23. ↑  Эканоміка Канады (англ.).  CHASS. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
24. ↑  *В. А. Раков.* Паровозы серий Еф, Ес, Ек и Ел // Локомотивы отечественных железных дорог 1845—1955. — 1995. — С. 192—197.
25. ↑  *Шигалин Г. И.* Военная экономика в Первую мировую войну. — М.: Воениздат, 1956. — С. 274.
26. 1 2  *Вадим Дамье.*. Страны мира. Канада **(нявызн.)**.  Кругосвет. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
27. ↑  Carl Berger, Imperialism and nationalism, 1884—1914: a conflict in Canadian thought (Toronto: Copp Clark Pub.
28. ↑  F. H. Soward, The Department of External Affairs and Canadian Autonomy, 1899—1939/Le ministère des Affaires extérieures et l’autonomie canadienne, 1899—1939  (англ.)(англ.
29. ↑  Buckner, Philip, ed. (2006).
30. ↑  День поминовения в Канаде **(нявызн.)**.  Calend.ru. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
31. ↑  Memorials to Canadians’ Achievements & Sacrifices (англ.)(недаступная спасылка).  Veterans Affairs Canada. Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
32. ↑  Скончался последний канадский ветеран Первой мировой войны **(нявызн.)**.  РИА Новости (19 февраля 2010). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011. Праверана 15 лютага 2010.
33. ↑  *B. Freeman, R. Nielsen.*

Літаратура
----------

**На англійскай мове:**

* R. C. Brown. *Robert Laird Borden: A Biography*. 2 vols. Toronto: Macmillan, 1975, 1980.
* R. C. Brown and Ramsay Cook. *Canada, 1896—1921*. Toronto: McClelland and Stewart, 1974. standard survey
* Canada and the First World War: Essays in Honour of Robert Craig Brown / David Clark MacKenzie. — Toronto: University of Toronto Press, 2005. — 452 p. — ISBN 0-802-08445-1.
* Canada and the Great War: Western Front Association papers / Briton Cooper Busch. — Montreal: McGill-Queen's University Press, 2003. — 240 p. — ISBN 0-773-52546-7.
* *Bill Freeman, Richard Nielsen.* Far from Home: Canadians in the First World War. — 1. — Whitby: McGraw-Hill Ryerson, 1999. — 256 p. — ISBN 0-070-86118-8.
* The Canadian Way of War: Serving the National Interest / Bernd Horn. — Toronto: Dundurn Press Ltd. 2006. — 408 p. — ISBN 1-550-02612-7.
* *Gerald Nicholson.* Official History of the Canadian Army in the First World War: Canadian Expeditionary Force, 1914-1919. — 2. — Ottawa: Roger Duhamel, Queen's Printer and Controller of Stationery, 1962. — 676 p.
* *Alexander Turner.* Vimy Ridge 1917: Byng's Canadians Triumph at Arras(недаступная спасылка). — 1. — Oxford, UK: Osprey Publishing, 2005. — 96 p. — ISBN 1-841-76871-5.
* *Jonathan Franklin William Vance.* Death so Noble: Memory, Meaning, and the First World War. — 1. — Vancouver: UBC Press, 1997. — 319 p. — ISBN 0-774-80600-1.

**На рускай мове:**

* История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — в 2-х томах. — М.: Наука, 1975. — 25 500 экз.
* *Бэзил Лиддел Гарт.* 1914. Правда о Первой мировой. — М.: Эксмо, 2009. — 480 с. — 4 300 экз. — ISBN 978-5-699-36036-9.

Спасылкі
--------

* Canada and the First World War: 1914-1918  (англ.)(англ.) Архівавана 11 сакавіка 2016.
* Canada and WWI  (англ.)(англ.) Архівавана 3 лістапада 2007.
* Canada in the First World War and the Road to Vimy Ridge **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 14 жніўня 2011.  (англ.)(англ.)
* Oral Histories of the First World War: Veterans 1914-1918 Архівавана 1 кастрычніка 2007. на сайце Бібліятэкі і архіва Канады  (англ.)(англ.)
* Канада і Першая сусветная вайнаАрхівавана 20 кастрычніка 2016.
* Гісторыя Канады

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |

| ⛭Удзельнікі Першай сусветнай вайны |
| --- |
| Антанта | 
Аўстралія •
Бельгія •
Бразілія •
Вялікабрытанія •
Грэцыя •
Індыя •
✰ Італія •
Канада •
Кітай •
Новая Зеландыя •
Ньюфаўндленд •
Партугалія •
Расія •
Румынія •
Сербія •
ЗША •
Францыя •
Чарнагорыя •
Паўднёва-Афрыканскі Саюз •
Японія
 |
| Чацвяртны саюз | 
Аўстра-Венгрыя •
Балгарыя •
Германія •
Асманская імперыя
 |