Бамбергскі вершнік
**Бамбергскі вершнік** (ням.: Bamberger Reiter) — конная статуя рыцара, размешчаная на адным са слупоў каля ўваходу ў Бамбергскі кафедральны сабор. Створаны ў першай палове XIII стагоддзя невядомым скульптарам, каменны вершнік з'яўляецца адным найвядомейшых твораў мастацтва эпохі Сярэднявечча.

Гісторыя стварэння
------------------

Бамбергскі вершнік упрыгожвае паўночную калону ва ўваходу ў Георгіеўскі хор. Навукоўцы спрачаюцца пра дакладную дату стварэння скульптуры. Лічыцца, што вершніка паставілі да асвячэння сабора ў 1237 годзе. Паводле даследаванняў, за ўсю гісторыю існавання вершніка яго не перамяшчалі, змяніўся толькі знешні выгляд скульптуры.

Першапачаткова статуя была пакрыта яркай фарбай. На белым кані сядзеў горды рыцар у пунсовай мантыі з вышытымі залатымі і сярэбранымі зоркамі. Пазалочаныя шпоры ўпрыгожвалі карычневыя боты. Насычаны зялёны колер пастамента вылучаў скульптуру на фоне каменнай сцяны. Конь рыцара падкаваны — у пачатку XIII стагоддзя гэта было вялікай рэдкасцю.

Асаблівасці кампазіцыі
----------------------

У гісторыі мастацтва «Бамбергскі вершнік» знакаміты тым, што займае асаблівае месца ў гістарычным працэсе зараджэння і эвалюцыі кампазіцыі коннай статуі. Манумент размешчаны такім чынам, што яго добра бачна нават здалёк, з галоўнага нефа. Ён пастаўлены высока, на кансолі, і ўспрымаецца як «у поўным сэнсе слова самадастатковае цэлае», адзначала А. П. Ювалава. *«Можа нават здацца, што майстар кінуў тут выклік ансамблеваму, сістэмнаму мысленню французскай готыкі».* Аднак майстар паказаў сябе сапраўдным мастаком сталай нямецкай готыкі, *«па-новаму звязаўшы статую з прасторай храма»*. Фігура каня пастаўлена строга паралельна плоскасці слупа, але фігура вершніка найбольш выразная пры поглядзе з вугла, у тры чвэрці, што даволі незвычайна для гатычнай скульптуры таго часу, як і індывідуальныя, партрэтныя рысы вершніка. Балдахін, які ахінае фігуру, можна тлумачыць у якасці Новага, Нябеснага Іерусаліма. Аднак самае важнае тут, што ў гістарычнай перспектыве кампазіцыя статуі з'яўляецца ўнікальнай пераходнай формай ад скульптуры, трывала звязанай з гатычнай архітэктурай, да свабодна пастаўленага коннага манумента на пастаменце, кампазіцыя якога ў поўнай меры сфарміруецца шмат пазней, у эпоху італьянскага Адраджэння.

Праблема ідэнтыфікацыі вершніка
-------------------------------

Да сённяшняга дня навукоўцы не размяшчаюць дакладнай інфармацыяй пра тое, чыя выява ўвасоблены ў скульптуры. Пошук правобразу вершніка ўскладняе малая колькасць падобных твораў. Сярод іх статуі Магдэбургскага рыцара ў Магдэбургу, Алдрада да Трэсена ў Мілане і Святога Марціна ў Кафедральным саборы Сан-Марціна ў Луцы.

Існуе некалькі гіпотэз пра значэнне скульптуры. Мяркуецца, што яна можа адлюстроўваць аднаго з каралёў ці імператараў данай эпохі, біблейскіх вешчуноў, або з'яўляецца зборным вобразам рыцара Сярэднявечча.

### Іштван I Святы

Паводле адной з гіпотэз, правобразам Бамбергскага вершніка мог стаць першы кароль Венгерскага каралеўства Іштван I Святы, пры якім у Венгрыі было ўведзена хрысціянства. На гэта паказваюць роднасныя сувязі паміж ім і пахаваным у саборы Генрыхам II.

«Даказана, што ў Бамбергу караля Венгрыі Іштвана I шанавалі. Гэтаму не варта дзівіцца: у XIII стагоддзі Бамберг меў вялікія калоніі ў іншых частках Еўропы, што звяртала ўвагу насельніцтва далёка за межы Франконіі. З гэтага пункта гледжання, увасабленне вобраза венгерскага караля ў скульптуры вершніка здаецца верагодным.»

«Легенды таксама пацвярджаюць гэтую гіпотэзу. У паданнях XII і XIII стагоддзяў часта гаворыцца пра тактоўнасць Іштвана. Паводле адной з легенд, ён, быўшы яшчэ язычнікам, заехаў у Бамбергскі сабор на кані — гэта тлумачыць матыў скульптуры. Каня можна разглядаць як этнічны сімвал Венгрыі, які традыцыйна асацыюецца з качавымі плямёнамі гунаў.»

Легенда пра прыбыццё Іштвана I на кані ўвасабляецца Антонам Краусам у манументальным жывапісе.

### Філіп Швабскі

У вобразе вершніка, паводле гіпотэзы, мог быць ушанаваны іншы кіраўнік, які прысвяціў сваё жыццё царкве — кароль Германіі Філіп Швабскі. Філіп быў забіты ў Бамбергу ў 1208 годзе і пахаваны ў саборы, які ў той час яшчэ знаходзіўся на стадыі будаўніцтва. Магіла Філіпа размешчана каля Георгіеўскага хора, дзе пазней на адной з калон быў размешчаны вершнік. Скульптура ўвасабляе ў сабе выяву храбрага кіраўніка, якім з'яўляўся Філіп. Многія факты пацвярджаюць, што кароль Германіі з'яўляецца правобразам Бамбергскага вершніка: яго імя (Філіп ад грэч. «той, што любіць коней»), няўчасная смерць і міралюбнасць (у 1206 годзе ён прапанаваў пераможанаму пфальцграфу Баварыі Атону VIII фон Вітэльсбаху руку сваёй дачкі).

### Імператар Канстанцін

Існуе гіпотэза, паводле якой вершнік паказвае рымскага імператара Канстанціна I Вялікага. Упершыню такое вытлумачэнне прапанаваў О. Гартыг, аўтар кнігі «Бамбергскі вершнік і яго загадка». У сваёй працы Гартыг даказваў, якое вялікае значэнне ў заходнееўрапейскай ідэалогіі XII—XIII стст. займала фігура імператара. У якасці аргументу, які пацвярджае гэтую тэорыю, выступае размяшчэнне статуі і позірк вершніка — ён накіраваны да заходняга хора сабора. Паводле легенд, перад тым, як прыняць хрысціянства, у Канстанціна быў відзеж: на заходнім боку небасхілу ён убачыў крыж.

Крыніцы
-------

1. ↑  Готика. Архитектура. Скульптура. Живопись / пер. с нем./ под ред. Томана. — Кельн: Koennemann, 2000. — 521 с.
2. ↑  Ювалова Е. П. Немецкая скульптура. 1200—1270. — М.: Искусство, 1983. — 112—113
3. ↑  Hartig O. Der Bamberger Reiter und sein Geheimnis. — Bamberg; Leipzig, 1939; 1959. — S. 47
4. ↑  *Ювалова Е. П.* Немецкая скульптура. — Москва: Искусство, 1983.
5. ↑  *Fränkischer Tag* Der Status Heide für den ersten christlichen Königs Ungarns darf nur als despektierliche, moralische Note verstanden werden, da er im Alter von fünf Jahren getauft wurde. (немецкий). — 1987.

Літаратура
----------

* *Маркина Л. Г. Муравлёва Е. Н. Муравлёва Н. В.* BAMBERGER REITER БАМБЕРГСКИЙ ВСАДНИК // Культура Германии: лингвострановедческий словарь: свыше 5000 единиц / под общ. ред. проф. Н. В. Муравлёвой. — М.: АСТ, 2006. — С. 76—77. — 1181 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-038383-5.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4136436-3 · LCCN: n2006089322 · NKC: unn2010607749 · VIAF: 182421298 |