**Прыметнік** — самастойная часціна мовы, якая абазначае якасць, уласцівасць або прыналежнасць прадмета і адказвае на пытанне «які», «якая», «якія», «чый». У беларускай мове прыметнікі змяняюцца па родах, склонах і ліках.

У сказе прыметнік можа быць азначэннем і іменным выказнікам.

Разрады прыметнікаў
-------------------

Паводле значэння і граматычных уласцівасцей існуе тры **разрады** прыметнікаў: якасныя, адносныя і прыналежныя.

### Якасныя прыметнікі

Абазначаюць прымету, якую можна мець у большай ці меншай ступені. Адказваюць на пытанне «які».

Як правіла, якасныя прыметнікі маюць наступныя ўласцівасці:

* утвараюць ступені параўнання: *цікавы, цікавейшы, больш цікавы, менш цікавы, найцікавейшы, самы цікавы, найбольш цікавы*
* маюць формы ацэнкі: *вялікі* — *велікаваты*, *вялізны*,
* могуць утвараць антанімічныя пары слоў: харошы — кепскі, дурны — разумны
* спалучаюцца з прыслоўямі меры і ступені: «вельмі» (і яго сінонімамі «надта», «дужа»), «занадта» (*вельмі вялікі*, *занадта прыгожы*, *надзвычай разумны*), «зусім».
* з якасных прыметнікаў можна ўтварыць
	+ складаны прыметнік шляхам паўтарэння (*смачны-смачны*, *вялікі-вялікі*).
	+ аднакарэнны прыметнік з прыстаўкай *не-* (*недурны*, *непрыгожы*).

Некаторыя якасныя прыметнікі не задавальняюць усім вышэйпрыведзеным прыметам. Напрыклад, прыметнікі *босы*, *барадаты*, *вусаты* не маюць ступеней параўнання, а прыметнікі *крохкі*, *ліпкі* не маюць ацэначных форм.

У якасных прыметнікаў можа быць дзве формы: поўная (*дужы*, *вясёлы*, *ра́ды*, *лю́бы*) і кароткая (*дуж*, *весел*, *рад*, *люб*). Поўная форма змяняецца па ліках, родах і склонах. У сказе кароткая форма якасных прыметнікаў ужываецца як выказнік. Поўная ж бывае як азначэннем, так і выказнікам. Некаторыя якасныя прыметнікі ў сучаснай мове ўжываюцца толькі ў поўнай форме (напрыклад, *моцны*, хоць у старабеларускіх тэкстах сустракаецца форма *моцан*). Іншыя, наадварот, часцей ужываюцца ў кароткай форме (*рад, здацен, павінен, патрэбен, удзячан*).

Ступені параўнання ў сучаснай беларускай мове
Якасныя прыметнікі ўтвараюць дзве ступені параўнання: вышэйшую і найвышэйшую. Формы ступеней параўнання бываюць простыя і складаныя.

* **Вышэйшая ступень** паказвае, што якасць у аднаго прадмета (прадметаў) праяўлена мацней, чым у другога прадмета (прадметаў) («леў *большы* за ваўка») ці чым у таго ж прадмета (прадметаў) у іншы час («надалей буду *разумнейшы*»).
	+ **Простыя формы** вышэйшай ступені ўтвараюцца ад асновы ці кораня якасных прыметнікаў з дапамогаю суфіксаў *-ейш-*, *-эйш-* і адпаведных канчаткаў. Пры гэтым у некаторых выпадках назіраецца чаргаванне канцавых зычных утваральных асноў. У асобных выпадках простая форма ўтвараецца ад іншае асновы: *добры* — *лепшы*, *дрэнны* — *горшы*, *вялікі* — *большы*, *малы* — *меншы*.
	+ **Складаныя формы** вышэйшай ступені ўтвараюцца далучэннем да прыметніка слоў *больш* (*болей*), *менш* (*меней*).
* **Найвышэйшая ступень** паказвае, што якасць праяўляецца ў прадмеце найбольш ці найменш у параўнанні з іншымі прадметамі тае ж групы («*наймацнейшы* футбаліст у нашай камандзе», «*найлепшы* хірург у краіне»).
	+ **Простыя формы** найвышэйшае ступені ўтвараюцца далучэннем прыстаўкі *най-* да простых форм вышэйшае ступені: *шырэйшы* — *найшырэйшы*, *лепшы* — *найлепшы*.
	+ **Складаныя формы** найвышэйшай ступені ўтвараюцца далучэннем займенніка *са́мы* ці прыслоўяў *найбольш*, *найменш* да якасных прыметнікаў.

У выпадку, калі ступень параўнання выражаецца не адным словам, а некалькімі (*больш разумны, самы прыгожы*), кажуць аб **складанай** ці **аналітычнай** **форме**. Калі ступень параўнання выражаецца адным словам, форма называецца **простаю**, ці **сінтэтычнаю**.

Прыметнікі, якія не адносяцца да якасных, не маюць ні вышэйшае, ні найвышэйшае ступені.

**Параўнанне форм ступеней параўнання ў беларускай і рускай мовах**| Ступень параўнання
  | Беларуская | Руская |
| Вышэйшая
  | Простая
  | разумнейшы (за каго-н. чым хто-н.)
  | умнее (кого-н. чем кто-н.)
  |
| Складаныя
  | больш разумны (чым хто-н.)
  | более умный (чем кто-н.)
  |
| Найвышэйшая
  | Простая
  | найразумнейшы
  | умнейшийнаиумнейший
  |
| Складаныя
  | найбольш разумнысамы разумны(разумнейшы за ўсіх)(разумнейшы чым хто)
  | наиболее умныйсамый умный(умнее всех)(умнее чем кто-либо)
  |

### Адносныя прыметнікі

Адносныя прыметнікі выражаюць адносіны прадмета да іншага прадмета (*дзвярны*), матерыялу (*жалезны*), дзеяння (*пральны*, *драбільны*), прызначэння прадмета (*пісьмовы*, *службовы*), часу (*студзеньскі*), месца (*мінскі*), адзінкі вымярэння (*пяцігадовы, двухпавярховы, кілаграмовы*) і г. д.

Адносныя прыметнікі маюць толькі поўную форму, не маюць ступеней параўнання і форм ацэнкі, не спалучаюцца з прыслоўямі меры («вельмі», «занадта» і пад.), не маюць антонімаў.

### Прыналежныя прыметнікі

Прыналежныя прыметнікі абазначаюць прыналежнасць прадмета жывой істоце ці асобе (*бацькаў*, *Міколкаў*, *сястрын*, *Любін*). Адказваюць на пытанне «чый».

Прыналежныя прыметнікі ўтвараюцца:

* ад назоўнікаў мужчынскага роду з дапамогаю суфіксаў *-оў*, *-аў*, *-еў*, *-ёў*: *леснікоў*, *татаў*, *братаў*, *карасёў*, *Толеў*;
* ад назоўнікаў жаночага роду з дапамогай суфіксаў *-ін*, *-ын*: *мамін*, *Аленін*, *сястрын*, *ластаўчын*.

Ужываюцца пераважна ў кароткай форме, не маюць ступеней параўнання і не спалучаюцца з прыслоўямі меры («вельмі», «зусім», «занадта» і пад.), не маюць антонімаў.

### Агульныя звесткі

Межы лексіка-граматычных разрадаў прыметнікаў рухомыя. Так, прыналежныя і адносныя прыметнікі могуць набываць значэнне якасных: *сабачы хвост* (прыналежны), *сабачая стая* (адносны), *сабачае жыццё* (якасны).

Зноскі
------

1. ↑  Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.514.

Літаратура
----------

* Адамовіч Я. М. Акаловіч Л. А. і інш. Беларуская мова. У дзвюх частках. Частка 1. Мінск: Вышэйшая школа, 1998. с. 184—205.

| ⛭Часціны мовы |
| --- |
| 
Назоўнік •
Прыметнік •
Лічэбнік •
Займеннік •
Дзеяслоў
(дзеепрыметнік •
дзеепрыслоўе •
канверб) •
Прыслоўе •
Прэдыкатывы
(катэгорыя стану) •
Дапаможны дзеяслоў (звязка) •
Дэтэрмінатар
(артыкль •
указальны прыметнік •
прыналежны прыметнік) •
Прылог
(прыназоўнік •
паслялог •
circumposition) •
Злучнік •
Часціца •
Выклічнік
 |