Беларускія рушнікі
Беларуская ікона і рушнікі
**Беларускі ручні́к** — прадаўгаваты выраб з тканага палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх тканін. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем ткацтва. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.

Апісанне
--------

На ўсёй тэрыторыі Беларусі пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на кроснах, аздабляюць натыканнем, вышыўкаю (процяг, крыжык, лічаная гладзь, мярэжка, ланцужок, гафт і інш.), карункамі, махрамі. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы кужаль, кужаль і бавоўна, бавоўна і каляровы шоўк. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі народных строяў, і блізкія арнаментыкай да мясцовых абрусоў.

Рэгіянальныя варыяцыі ручнікоў
------------------------------

### Буда-Кашалёўскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Буда-Кашалёўскія ручнікі**
### Віцебскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Віцебскія ручнікі**
Пашыраны ў вёсках Шаркаўшчынскага, Мёрскага, Браслаўскага, Віцебскага раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны. Аздаблялі на канцах карункамі, мохрыкамі. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны (выбарнае ткацтва), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне.

### Дубровенскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Дубровенскія ручнікі**
Пашыраны ў вёсках Дубровенскага і Аршанскага раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белай бавоўны (уток) у тэхніцы бранага і шматнітовага ткацтва (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см).

### Заходнепалескія ручнікі

Асноўны артыкул: **Заходнепалескія ручнікі**
Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць Столінскі, Пінскі, Іванаўскі, Бярозаўскі і Івацэвіцкі раёны Брэсцкай вобласці, а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага Палесся. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на Беларусі.

### Капыльска-Клецкія ручнікі

Асноўны артыкул: **Капыльска-Клецкія ручнікі**
### Калінкавіцкія ручнікі

Асноўны артыкул: **Калінкавіцкія ручнікі**
Ручнік з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, 1910-я
Вырабляюцца пераважна ў Калінкавіцкім, Светлагорскім, Жлобінскім раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне.

### Кіраўскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Кіраўскія ручнікі**
### Ляхавіцкія ручнікі

Асноўны артыкул: **Ляхавіцкія ручнікі**
Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў Ляхавіцкім, а таксама Баранавіцкім, Ганцавіцкім раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, карункамі.

### Магілёўскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Магілёўскія ручнікі**
Былі распаўсюджаны ў вёсках Бабруйскага, Кіраўскага, Касцюковіцкага, Краснапольскага, Магілёўскага, Хоцімскага і іншых раёнаў. Вядомы з XVIII стагоддзя. Узніклі пад уплывам мануфактурнага ткацтва. Вырабы з ільняной і баваўнянай пражы, даўжыня 300—450 см, шырыня 35—40 см, даўжыня арнаменту 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў браная і закладная.

### Мотальскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Мотальскія ручнікі**
Вырабляюць ткачыхі ў в. Моталь Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «у елачку» пераборнай тэхнікай у 4 ніты, снуюць у 8—10 пасмаў.

### Неглюбскія ручнікі

Асноўны артыкул: **Неглюбскія ручнікі**
Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў.

Зноскі
------

1. ↑  Віцебскія ручнікі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 235. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
2. ↑  Этнаграфія Беларусі, 1989
3. ↑  *Лабачэўская В. А.* Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24
4. ↑  Лобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил. цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169
5. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
6. ↑  Ляхавіцкія ручнікі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 436. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
7. ↑  Магілёўскія фрэскі // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі. — Т. 5. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0495-2.
8. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
9. 1 2  Лён, 2009, с. 75—76

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Беларускія ручнікі на Вікісховішчы |

* *Фадзеева, В. Я.* Ручнік // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. . — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 435—437. — 575 с. — ISBN 5-85700-014-9.
* Ручнік // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 4. Накцюрн — Скальскі. — 742 с. — 9 500 экз.
* Лён (руск.) / сост. Л. В. Ловчая; под общ. ред. И. А. Голуба; худож. В. В. Котович. — Минск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. — 168 с.: ил..
* Фадзеева, Вольга Яўгенаўна (кандыдат гістарычных навук).

Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, [2] с. : іл. каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце)

| ⛭Беларускае народнае мастацтва |
| --- |
| Кераміка | 

Бабінавіцкая • 
Бабруйская  • 
Бешанковіцкая ‎ • 
Благаўская • 
Віцебская • 
Гарадоцкая • 
Гарадоцкая (Глускі раён) • 
‎Гараднянская • 
Глыбоцкая‎ • 
Дарасінская ‎ • 
‎Дзісенская • 
Дубровенская • 
Івянецкая • 
Копыская • 
Крэўская • 
Крычаўская • 
Магілёўская • 
Мазырская • 
Мсціслаўская • 
Пагост-загародская • 
Падняпроўская • 
‎Палеская • 
‎Пружанская • 
‎Ракаўская
*Кафля:*
‎Мазырская • 
‎Магілёўская • 
Мсціслаўская • 
‎Гальшанская • 
‎Гродзенская • 
‎Зэльвенская
 | Выраб з саломкі. Беларуска |
| Разьба | 

*Разьба:*
Беларуская рэзь‎ • 
Веткаўская разьба‎ • 
Магілёўская разьба • 
Сожская скань
 |
| Мэбля | 

*Куфры:*
Агоўскія • 
Давыд-Гарадоцкія • 
Лідскія
 |
| Скульптура | 

Абразкі каменныя • 
Беларускія народныя крыжы
 |
| Шкло | 

Мазырскае  • 
Мсціслаўскае  • 
Налібоцкае  • 
Урэцкае 
 |
| Салома | 

Аплікацыя саломкай • Рухаўскія дываны
*Саломапляценне:*
Саламяныя павукі • Саламяны капялюш
 |
| Ткацтва | 

**Народнае ткацтва**: Ажурнае • 
Бранае • 
Выбарнае • 
Двухасноўнае • 
Двухнітовае • 
Верхнядзвінскае • 
Гродзенскае • 
Капыльскае • 
Слуцкае
*Ручнікі:*
Дубровенскія  • 
Капыльска-Клецкія • 
Кіраўскія  • 
Магілёўскія  • 
Мотальскія  • 
Калінкавіцкія • 
Віцебскія  • 
Буда-Кашалёўскія • 
Неглюбскія • 
Ляхавіцкія
*Дываны:*
Падвойныя
*Шпалеры:*
Карэліцкія 
*Паясы:*
Кунтушовыя (Слуцкія)
 |
| Вышыўка | Гладдзю • Крыжыкам • Процягам |
| ✯ Адзенне | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Строі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Заходняе Палессе | 

Дамачаўскі • 
Кобрынскі • 
Мотальскі • 
Маларыцкі • 
Пінска-Івацэвіцкі
 |
| Усходняе Палессе | 

Брагінскі строй • 
Давыд-Гарадоцка-Тураўскі • 
Ельска-Нараўлянскі • 
Калінкавіцкі • 
Турава-Мазырскі
 |
| Падняпроўе | 

Буда-Кашалёўскі • 
Быхаўскі • 
Магілёўскі • 
Мсціслаўска-Клімавіцкі • 
Краснапольскі • 
Неглюбскі
 |
| Цэнтральная Беларусь | 

Капыльска-Клецкі • 
Ляхавіцкі • 
Пухавіцкі • 
Слуцкі
 |
| Панямонне | 

Ваўкавыска-Камянецкі • 
Навагрудскі
 |
| Віленшчына | Вілейскі |
| Паазер’е (Падзвінне) | 

Дзісенскі • 
Дубровенскі • 
Лепельскі • 
Расонскі • 
Смаленскі
 |

 |

 |
| Рознае | 

Агоўская размалёўка • 
Батлейка • 
Выцінанка • 
Маляваныя дываны • 
Кавальства • 
Набіванка • 
Пісанка • 
Беларускі народны роспіс на шкле • 
Беларуская народная цацка • 
Цікетка
 |