У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Андраш.

**А́ндраш I Бе́лы**, або **Като́лік** (венг.: I. András Fehér, I. Endre; каля 1015 — снежань 1060, Зірц) — кароль Венгрыі з дынастыі Арпадаў. Правёў пятнаццаць гадоў у выгнанні і ўзышоў на прастол падчас буйнога паўстання венграў-язычнікаў. Умацаваў пазіцыі хрысціянства ў Венгрыі і паспяхова абараніў яе незалежнасць ад Свяшчэннай Рымскай імперыі. Спрабаваў забяспечыць перадачу прастола свайму сыну Шоламану, у выніку чаго ўступіў у канфлікт з братам Белам. У 1060 годзе Бела зрынуў Андраша. Падчас вырашальнай бітвы Андраш атрымаў цяжкія раны і памёр да каранацыі свайго брата.

Раннія гады
-----------

### Дзяцінства (каля 1015 — 1031)

Сярэдневяковыя крыніцы даюць супярэчлівыя звесткі пра бацькоў Андраша і яго двух братоў, Левентэ і Белы. Да прыкладу, «Хроніка Заграба» і «Жыццяпіс Святога Герарда» гавораць, што іх бацькам быў Вазул (Васіль), унук Такшаня, вялікага князя венгерскага. Паводле іншых хронік, тры князі былі сынамі брата Вазула, Ласла Лысага. Сучасныя гісторыкі адпрэчваюць апошнюю версію і згаджаюцца з тым, што Андраш і яго браты былі сынамі Вазула. *Illuminated Chronicle* і іншыя сярэдневяковыя крыніцы пішуць пра адносіны Вазула з «нейкай дзяўчынай» з роду Татань, якая нарадзіла яму сыноў, хоць шлюб аформлены не быў. Паводле слоў гісторыка Дзьюлы Крыста, Андраш быў другім сярод трох сыноў Вазула. Ён піша, што Андраш нарадзіўся каля 1015 года.

### У выгнанні (1031—1046)

Асляпленне Вазула пасля смерці Эмерыка, адзінага сына караля Іштвана I
Паводле сярэдневяковых хронік, Вазул быў аслеплены ў часы валадарання свайго стрыечнага брата, караля Іштвана I — першага хрысціянскага кіраўніка Венгрыі — пасля смерці ў 1031 годзе яго адзінага сына Эмерыка. *Annales Altahenses* піша, што кароль загадаў знявечыць Вазула як галоўнага прэтэндэнта на прастол, каб забяспечыць мірны пераход у спадчыну ўлады да свайго пляменніка Пятра Арсеола. Тая ж крыніца дадае, што пасля гэтага Іштван I выгнаў траіх сыноў Вазула з краіны. Паводле іншых звестак, кароль хацеў выратаваць жыцці маладых князёў ад сваіх ворагаў пры каралеўскім двары і таму арганізаваў іх хуткі ад’езд з Венгрыі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « |  *Яго ўласны сын памёр пры жыцці бацькі, і, не маючы іншых сыноў, Іштван наблізіў і прызначыў сваім спадчыннікам пляменніка* Пятра Арсеола*. Яго сваяк [Вазул] не пагадзіўся з гэтым; быўшы аслепленым па загадзе Іштвана, ён, хоць і быў больш годны прастола, адправіў сваіх юных сыноў у выгнанне.*  - *Annales Altahenses* | » |

.

Выгнаныя з Венгрыі Андраш і яго браты пасяліліся пры двары герцага Ольдржыха Багемскага. Тут яны сустрэлі караля Мешку II, якога таксама прынялі ў Багеміі пасля выгнання з Польшчы. У 1032 годзе польскі манарх вярнуў сабе карону пры дапамозе чэшскай войска. Андраш, Бела і Левентэ, «якія жылі ў беднаце», у Багеміі, адправіліся ўслед за Мешкам II у Польшчу, дзе іх прынялі іх «з ласкай і з гонарам». Пасля малодшы з братоў, Бела, ажаніўся з Рыксай, дачкой Мешкі II, Андраш і Левентэ вырашылі пакінуць Польшчу, паколькі яны «адчувалі, што яны будуць жыць у Польшчы ў цені свайго брата» .

Венгерскія хронікі захавалі гісторыю, поўную казачных і анахранічных дэталяў наступных тулянняў двух братоў. Так, яны распавядаюць, што Андраш і Левентэ былі захоплены ў палон полаўцамі (куманамі) , але апошнія перасяліліся ў Еўропу толькі ў 1050-я гады. Сутыкнуўшыся з вялікімі цяжкасцямі, Андраш і Левентэ ў канцы 1030-х гадоў знайшлі прытулак пры двары Яраслава Мудрага, вялікага князя кіеўскага. Вялікі князь выдаў за Андраша сваю дачку Анастасію. Крыста піша, што Андраш, які да таго часу заставаўся язычнікам, з нагоды вяселля быў хрышчоны.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Атрымаўшы дазвол ад* [польскага манарха, Андраш і Левентэ] *пакінулі свайго брата* Белу  *і адбылі да караля Ладамерыі, які не прыняў іх. Паколькі ў іх не было, дзе схіліць галаву, яны пайшлі адтуль да* [полаўцаў]*. Тыя палічылі іх разведчыкамі, якія прыйшлі выглядзець іх зямлю, і калі б палонны венгр не пазнаў іх, полаўцы, вядома, расправіліся б з братамі, але замест гэтага яны трымалі іх у палоне на працягу некаторага часу. Затым яны адправіліся адтуль у Русь.*  - *Illuminated Chronicle* | » |

.

### Вяртанне ў Венгрыю (1046)

Язычнікі забіваюць святароў і Герарда Венгерскага падчас язычніцкага паўстання Ваты  (англ.) (бел.
Да гэтага ж часу кароль Пётр Арсеола, які змяніў Іштвана I на прастоле ў 1038 годзе, адштурхнуў ад сябе многіх прадстаўнікоў знаці і духавенства, асабліва калі ў 1045 годзе ён урачыста прызнаў сюзерэнітэт імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Генрыха III. У адпаведнасці з *Illuminated Chronicle*, незадаволеныя вяльможы, «бачачы пакуты свайго народа», сабраліся ў Чанадзе  і вырашылі паслаць ганцоў да Андраша і Левентэ ў Кіеў, каб пераканаць іх вярнуцца ў Венгрыю. Асцерагаючыся, што гэта пастка, браты пагадзіліся вярнуцца на радзіму, толькі калі адпраўлены імі ганец пацвердзіў, што венгры гатовыя да паўстання супраць караля.

Берталан Секей. Каранацыя Андраша I
Да таго часу, калі браты вырашылі вярнуцца, у Венгрыі ўспыхнула язычніцкае паўстанне Ваты  (англ.) (бел.. Андраш і Левентэ сустрэліся з мяцежнікамі ў Абаўйвары. Хронікі распавядаюць, што язычнікі заклікалі князёў «дазволіць усяму народу жыць па язычніцкіх абрадах, забіць біскупаў і духавенства, знішчыць цэрквы, скінуць з сябе хрысціянскую веру і ўшаноўваць ідалаў». Браты пагадзіліся выканаць гэтыя патрабаванні ў выпадку поспеху паўстання, паколькі ў адваротным выпадку "яны не сталі б змагацца за іх супраць караля Пятра.

У *Annales Altahenses* гаворыцца, што Андраш «жорстка лютаваў супраць паствы Святой Царквы». Тым не менш, біскуп Герард Венгерскі і чацвёра іншых прэлатаў былі гатовыя далучыцца да яго, але язычнікі захапілі і забілі траіх з іх (уключаючы Герарда) у Будзе. Кароль Пётр вырашыў бегчы з Венгрыі ў Аўстрыю. Аднак пасланцы Андраша зманам вымусілі яго вярнуцца, не дасягнуўшы межы, паланілі яго і асляпілі.

Кароль Венгрыі
--------------

### Каранацыя (1046)

Каранацыя Андраша I. *Illuminated Chronicle*
Большасць венгерскай знаці і духавенства выступалі супраць аднаўлення язычніцтва. Таму яны аддалі перавагу набожнаму хрысціяніну Андрашу, а не яго брату-язычніку Левентэ, хоць (паводле звестак Крыста і Штайнхюбеля) менавіта апошні быў старэйшым з трох сыноў Вазула. Венгерскія летапісы пішуць, што Левентэ, які памёр неўзабаве пасля поспеху паўстання, не пярэчыў супраць узыходжання брата на прастол.

Іштван Дорфмайстэр. Андраш I аднаўляе хрысціянства. Музей Шопрана
У выніку трое біскупаў, якія засталіся ў жывых пасля паўстання, каранавалі Андраша ў Секешфехервары ўвосень 1046 года ці ў 1047 годзе. Андраш I неўзабаве пасля гэтага разарваў сувязі са сваімі прыхільнікамі-язычнікамі, аднавіў хрысціянства і абвясціў язычніцкія абрады па-за законам. Паводле Коштальніка, мянушкі Андраша I — *Белы* і *Каталік* — звязаны менавіта з гэтымі падзеямі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | *Пасля таго, як былі пераможаны ўсе ворагі, герцаг Андраш атрымаў каралеўскую карону ў Секешфехервары. Не больш трох біскупаў, уцекачоў ад вялікай разні хрысціян, правялі цырымонію каранацыі ў лета гасподне 1047-е. Ён абвясціў перад усім сваім народам, што пад страхам смерці яны павінны адкінуць тыя язычніцкія абрады, якія раней былі дазволены ім, і што яны павінны вярнуцца да сапраўднай веры Хрыстовай і жыць ва ўсім у адпаведнасці з законам, які ім даў кароль Іштван I.*  - *Illuminated Chronicle* | » |

### Войны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй (1046—1053)

Герман Райхенау распавядае, што Андраш «адправіў пасланцаў са сціплымі дарамі» да імператара Генрыха III, прапанаваўшы яму «штогадовую даніну і верную службу», калі імператар прызнае яго каралём венграў. Андраш I таксама ўгаварыў у 1048 годзе свайго брата Белу вярнуцца з Польшчы ў Венгрыю, а таксама перадаў яму ў кіраванне у якасці герцага траціну каралеўства. Ва ўладанні Белы ўвайшлі дзве вобласці вакол Нітры і Біхарыі.

Першыя сутыкненні на мяжы паміж Венгрыяй і Свяшчэннай Рымскай імперыяй адбыліся ў 1050 годзе. У жніўні 1051 года імператар Генрых III уварваўся на тэрыторыю Венгрыі, але Андраш і Бела паспяхова ўжылі тактыку «выпаленай зямлі» і прымусілі імперскія войскі адступіць.

Гібель імперскіх караблёў ля Прэсбурга. *Illuminated Chronicle*
Андраш ініцыяваў новыя мірныя перамовы з імператарам і абяцаў плаціць штогадовую даніну, але яго прапановы былі адхілены. Наступным летам імператар вярнуўся ў Венгрыю і аблажыў Прэсбург. Жотмунд, «самы майстэрскі плывец», патапіў імперскія аблогавыя караблі. Пасля таго, як Папа Леў IX вымусіў бакі перайсці да мірных перамоў, Генрых III зняў аблогу і пакінуў Венгрыю. Андраш I неўзабаве адмовіўся выконваць свае абяцанні, зробленыя пад прымусам, і нават уступіў у саюз з Конрадам Баварскім, вядомым праціўнікам імператара.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « |  *Паколькі Андраш, кароль венграў, усё менш і менш быў схільны адпраўляць паслоў і даваць абяцанні, якія тычыліся мірнага дагавора,*  [імператар]  *аблажыў крэпасць Прэсбург з выкарыстаннем розных аблогавых машын. Бог, аднак, дапамагаў абложаным, і імператар ніяк не мог захапіць яго. Тым часам Яго Святасць Папа Леў умяшаўся і па просьбе Андраша спрыяў заключэнню міру, заклікаўшы імператара зняць аблогу. Імператар ва ўсіх сваіх учынках прытрымліваўся дагавора, у той час як Андраш, насупраць, меней прыслухваўся да яго парады, ён быў злым і здзекаваўся са Святога Прастола.*   - *Герман Рэйхенау:* Chronicle | » |

.

### Дынастычны крызіс і смерць (1053—1060)

Бенедыкцінскае абацтва Ціхань, заснаванае Андрашам I у 1055 годзе
У 1053 годзе каралева Анастасія нарадзіла Андрашу сына, названага Шоламанам. Андраш I паспрабаваў забяспечыць спадчынныя правы сына на прастол, хоць дзеля гэтага прыйшлося б уступіць у канфлікт з братам Белам, які меў больш правоў на трон у адпаведнасці з традыцыйным прынцыпам старшынства. Аднак адносіны братоў не пагоршыліся адразу пасля нараджэння Шоламана. Так, запіс пра заснаванне Андрашам I бенедыкцінскага абацтва Ціхань у 1055 годзе называе герцага Белу сярод удзельнікам цырымоніі закладкі падмурка. Андраш I таксама заснаваў лаўру для праваслаўных пустэльнікаў у Ціхані і праваслаўны манастыр каля Вішэграда.

Спаралізаваны Андраш прымушае свайго брата Белу выбіраць паміж каронай і мячом. Мініяцюра з *Illuminated Chronicle*
Неўзабаве Андраш I перанёс інсульт, які паралізаваў яго. У спробе ўмацаваць прэтэнзіі свайго сына на прастол, ён увосень 1057 года прызнаў яго спадчыннікам і планаваў каранаваць Шоламана. Акрамя таго, Андраш у верасні 1058 года арганізаваў заручыны сына з Юдыт — дачкой імператара-нябожчыка Генрыха III і сястрой новага нямецкага манарха, Генрыха IV. Пасля гэтага, у адпаведнасці са звесткамі большасці венгерскіх хронік, кароль запрасіў Белу на сустрэчу і прапанаваў выбраць паміж каронай і мячом, якія былі сімваламі каралеўства і герцагства адпаведна. Бела быў загадзя паінфармаваны, што калі ён абярэ карону, то будзе забіты целаахоўнікамі Андраша, і таму выбраў меч.

Andrew’s tombМагіла Андраша I у царкве абацтва Ціхань
Аднак Бела насамрэч не збіраўся адмаўляцца ад сваіх прэтэнзій на прастол і бег у Польшчу, разлічваючы на дапамогу герцага Баляслава II. Пры яго падтрымцы Бела вярнуўся ў Венгрыю на чале польскіх войскаў. З іншага боку, імператрыца-ўдава Агнэса, якая кіравала Свяшчэннай Рымскай імперыяй ад імя свайго непаўналетняга сына Генрыха IV, адправіла баварскія, чэшскія і саксонскія войскі ў дапамогу Андрашу.

Вырашальная бітва разгарнулася на раўніне на ўсход ад ракі Ціса. Андраш I быў паранены і прайграў бітву. Ён паспрабаваў бегчы ў Свяшчэнную Рымскую імперыю, але салдаты яго брата нагналі яго атрад каля Мошанмадзьяравара. Паводле *Annals of Niederaltaich*, яго шацёр быў затаптаны коньмі на полі бою, а смяротна паранены Андраш I быў перавезены прыхільнікамі Белы ў Зірц, дзе «ён лячыўся з пагардай».

Андраш I памёр у каралеўскім маёнтку ў Зірцы раней, чым яго брат 6 снежня 1060 года быў каранаваны. Андраш I быў пахаваны ў склепе царквы абацтва Ціхань. Пахаванне было выяўлена ў 1891 годзе. Гэта адзінае захаванае каралеўскае пахаванне датурэцкага перыяду ў Венгрыі.

Сям’я
-----

Сыны Андраша I ад каралевы Анастасіі — Шоламан і Давід
Жонка Андраша I, Анастасія, была дачкой вялікага князя кіеўскага Яраслава Мудрага і яго жонкі, Інгегерды, дачкі караля Олафа Шведскага. Андраш ажаніўся з Анастасіяй прыкладна ў 1038 годзе. Іх першае дзіця, Адэлаіда, нарадзілася каля 1040 года. Яна стала жонкай Ураціслава II — герцага, а з 1085 года караля Чэхіі. Першы сын Андраша, Шоламан, нарадзіўся ў 1053 годзе, а другі — Давід — праз некалькі гадоў. З прычыны таго, што ні Шоламан, ні Давід не пакінулі спадчыннікаў, па мужчынскай лініі род Андраша вымер да канца XI стагоддзя.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « |   *Кароль Шоламан і Давід, яго брат, не мелі дзяцей, і семя караля Андраша загінула разам з імі. Мы лічым, што гэта было воляй Бога, бо падчас свайго першага вяртання з Левентэ, яго братам, у Венгрыю, Андраш з мэтай атрымання кароны дазволіў язычнікам забіць Святога Герарда і многіх хрысціян.*   *Illuminated Chronicle* | » |

.

Сярэдневяковыя хронікі пішуць, што ў Андраша быў яшчэ адзін сын, Дзьёрдзь, які быў народжаны ад наложніцы з сяла Пілісмарат. Паводле іншай версіі, яго маці магла быць нейкая кіяўлянка, з якой Андраш меў сувязь да вяселля з Анастасіяй. З імем Дзьёрдзя таксама звязана не цалкам даказаная тэорыя, што ў 1055 годзе ён з’ехаў у Шатландыю і стаў заснавальнікам клана Драманд.
пагарда

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   | Такшань |   |   | палавецкая князёўна\* |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Геза |   |   |   |   |   |   | Міхаіл |   |   | балгарская князёўна\*\* |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |
| Іштван I Святы |   |   | жанчына зроду Татань |   |   | Вазул |   |   | Ласла Лысы |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| наложніца |   |   | Андраш I |   |   | Анастасія Яраслаўна |   | Левентэ |   | Бела I |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | каралі Венгрыі(з 1074) |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | Дзьёрдзь |   | Адэлаіда |   | Ураціслаў II |   | Шоламан |   | Юдыт Нямецкая |   | Давід |
|   |   |

*\*Хазарская, печанежская ці булгарская князёўна.*  
*\*\*Дзьерфі піша, што яна, магчыма, была з балгарскай дынастыі Камітопулі.*

Гл. таксама
-----------

* Карона Канстанціна IX Манамаха — карона, дасланая Андрашу візантыйскім імператарам Канстанцінам IX Манамахам для яго каранацыі.

Крыніцы
-------

1. ↑  *Font M.* I. András és Bölcs Jaroszlav — С. 609.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1002724'></a>
2. ↑  *Zsuzsa G. Jenő H.* Királyok könyve / пад рэд. H. Jenő, G. Zsuzsa — Budapest: Officina Nova, 1997. — С. 24. — ISBN 963-548-580-8<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q117346240'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q117347757'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q117345445'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1055496'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781'></a>
3. ↑  Magyar életrajzi lexikon / пад рэд. K. Ágnes — Budapest: Akadémiai Kiadó, 1967. Праверана 31 сакавіка 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19158937'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23296657'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q555093'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781'></a>
4. ↑  *Pas L. v.* Genealogics — 2003.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847329'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19847326'></a>
5. ↑  Kindred Britain<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q75653886'></a>
6. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
7. ↑  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
8. 1 2 3 4 5  Györffy 2000, p. 378.
9. ↑  Kristó & Makk 1996, pp. 68, Appendices 1—2.
10. 1 2 3 4  Kristó & Makk 1996, p. 68.
11. 1 2 3  Engel 2001, p. 29.
12. 1 2 3 4  Steinhübel 2011, p. 23.
13. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle:* (ch. 60.87), p. 113.
14. ↑  Kristó & Makk 1996, pp. 77, Appendix 2.
15. ↑  Györffy 2000, p. 377.
16. ↑  Engel 2001, pp. 28–29.
17. ↑  Györffy 2000, pp. 377–378.
18. ↑  *Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians* (ch. 2.44), p. 107.
19. ↑  Kristó 1999, p. 240.
20. ↑  Manteuffel 1982, p. 81.
21. ↑  Manteuffel 1982, p. 82.
22. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle:* (ch. 53.78), p. 110.
23. ↑  *Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians* (ch. 52.), p. 121.
24. 1 2 3 4 5  Kristó & Makk 1996, p. 69.
25. 1 2 3 4 5 6  Kristó & Makk 1996, p. 70.
26. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle* (ch. 55.80), p. 111.
27. 1 2 3  Kontler 1999, p. 59.
28. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle* (ch. 55.81), p. 111.
29. 1 2 3 4 5 6  Kristó & Makk 1996, p. 71.
30. 1 2 3  *The Hungarian Illuminated Chronicle* (ch. 56.82), p. 111.
31. ↑  Engel 2001, p. 59.
32. 1 2  Berend, Laszlovszky & Szakács 2007, p. 339.
33. ↑  Kristó 1999, p. 256.
34. ↑  Engel 2001, pp. 29–30.
35. 1 2 3 4 5  Bartl et al. 2002, p. 26.
36. 1 2 3 4 5  Engel 2001, p. 30.
37. ↑  Kristó & Makk 1996, pp. 68, Appendix 2.
38. 1 2  Steinhübel 2011, p. 25.
39. ↑  Kosztolnyik 1981, p. 74.
40. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle* (ch. 60.86), p. 113.
41. ↑  *Herman of Reichenau, Chronicle* (year 1047), p. 82.
42. ↑  Kristó & Makk 1996, pp. 72–73.
43. 1 2 3  Steinhübel 2011, p. 26.
44. ↑  Kristó & Makk 1996, p. 72.
45. 1 2 3 4 5 6  Kristó & Makk 1996, p. 73.
46. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle:* (ch. 61.89), p. 114.
47. ↑  Robinson 1999, p. 22.
48. ↑  *Herman of Reichenau, Chronicle* (year 1052), pp. 92-93.
49. 1 2 3 4 5 6 7 8  Kristó & Makk 1996, p. 75.
50. ↑  Engel 2001, pp. 30–31.
51. 1 2  Kristó & Makk 1996, p. 80.
52. ↑  Engel 2001, p. 39.
53. ↑  Robinson 1999, p. 23.
54. ↑  Kontler 1999, p. 60.
55. 1 2 3 4  Engel 2001, p. 31.
56. ↑  Manteuffel 1982, p. 92.
57. 1 2  Robinson 1999, p. 35.
58. 1 2  Kosztolnyik 1981, p. 77.
59. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle:* (ch. 66.93), p. 116.
60. ↑  Kristó & Makk 1996, pp. 75, 81.
61. ↑  Berend, Laszlovszky & Szakács 2007, p. 348.
62. ↑  Wertner 1892, p. 117.
63. ↑  Kristó & Makk 1996, pp. 69–70.
64. 1 2  Kristó & Makk 1996, p. Appendix 2.
65. ↑  Wertner 1892, p. 123.
66. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle* (ch. 71.100), p. 118.
67. ↑  *The Hungarian Illuminated Chronicle:* (ch. 61.88), p. 113.
68. 1 2  Kristó & Makk 1996, p. 86.
69. ↑  Wertner 1892, p. 136.

Літаратура
----------

* «Herman of Reichenau, *Chronicle*» (2008). In Robinson, I. S. Eleventh-Century Germany: The Swabian Chronicles. Manchaster University Press. pp. 58-98. ISBN 978-0-7190-7734-0.
* *Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians* (1999). CEU Press. ISBN 963-9116-31-9.
* *The Hungarian Illuminated Chronicle:* Chronica de Gestis Hungarorum (1970). Corvina, Taplinger Publishing. ISBN 0-8008-4015-1.
* «The Laws of King Ladislas I (1077—1095): Book Three». In *The Laws of the Medieval Kingdom of Hungary, 1000—1301* (1999). Charles Schlacks, Jr. Publishers. pp. 15-22. ISBN 88445-29-2.
* Bartl, Július; Čičaj, Viliam; Kohútova, Mária; Letz, Róbert; Segeš, Vladimír; Škvarna, Dušan (2002). *Slovak History: Chronology & Lexicon*. Bolchazy-Carducci Publishers, Slovenské Pedegogické Nakladatel'stvo. ISBN 0-86516-444-4.
* Berend, Nora; Laszlovszky, József; Szakács, Béla Zsolt (2007). "The kingdom of Hungary". In Berend, Nora (рэд.). *Christianization and the Rise of Christian Monarchy: Scandinavia, Central Europe and Rus',* c.*900-1200*. Cambridge University Press. cc. 319–368. ISBN 978-0-521-87616-2.
* Engel, Pál (2001). *The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526*. I.B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
* Györffy, György (1994). *King Saint Stephen of Hungary*. Atlantic Research and Publications. ISBN 0-88033-300-6.
* Györffy, György (2000). *István király és műve* [=King Stephen and his Work] [венгерская]. Balassi Kiadó.
* Kontler, László (1999). *Millennium in Central Europe: A History of Hungary*. Atlantisz Publishing House. ISBN 963-9165-37-9.
* Kosztolnyik, Z. J. (1981). *Five Eleventh Century Hungarian Kings: Their Policies and their Relations with Rome*. Columbia University Press. ISBN 0-914710-73-7.
* Kristó, Gyula; Makk, Ferenc (1996). *Az Árpád-ház uralkodói* [=Rulers of the House of Árpád] [венгерская]. I.P.C. Könyvek. ISBN 963-7930-973.
* Kristó, Gyula (1999). *Az államalapítás korának írott forrásai* [=Written Sources of the Ages of the Foundation of the State] [венгерская]. Szegedi Középkorász Műhely. ISBN 963-482-393-9.
* Manteuffel, Tadeusz (1982). *The Formation of the Polish State: The Period of Ducal Rule, 963–1194* (Translated and with an Introduction by Andrew Gorski). Wayne State University Press. ISBN 0-8143-1682-4.
* Robinson, I. S. (1999). *Henry IV of Germany, 1056–1106*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-54590-0.
* Steinhübel, Ján (2011). "The Duchy of Nitra". In Teich, Mikuláš; Kováč, Dušan; Brown, Martin D. (рэд-ры). *Slovakia in History*. Cambridge University Press. cc. 15–29. ISBN 978-0-521-80253-6.
* Wertner, Mór (1892). *Az Árpádok családi története* [=Family History of the Árpáds] [венгерская]. Szabó Ferencz N.-eleméri plébános & Pleitz Fer. Pál Könyvnyomdája.


| ⛭Кіраўнікі Венгрыі |
| --- |
| Правадыры венграўязычніцкага перыяду | 
* Арпад
* Жольт
* Файс
* Такшань
* Геза

 |
| Арпады (1000—1301) | Іштван I Святы (1000—1038) |
| **Барацьба дынастый(1038—1046)** | 
* Пётр Арсеола (1038—1041; 1044—1046)
* Самуіл Аба (1041—1044)

 |
| Арпады (1044—1301) | 
* Андраш I (1047—1061)
* Бела I (1061—1063)
* Шаламан (1063—1074)
* Геза I (1074—1077)
* Ласла I Святы (1077—1095)
* Кальман І Кніжнік (1095—1116)
* Іштван II (1116—1131)
* Бела II (1131—1141)
* Геза II (1141—1162)
* Іштван III (1162—1172)
* Ласла II (1162—1163)
* Іштван IV (1163—1165)
* Бела III (1172—1196)
* Імрэ (1196—1204)
* Ласла III (1204—1205)
* Андраш II (1205—1235)
* Бела IV (1235—1270)
* Іштван V (1270—1272)
* Ласла IV Кун (1272—1290)
* Андраш III (1290—1301)

 |
| **Спрэчныя прэтэндэнты(1301—1308)** | 
* Ласла (Вацлаў III Чэшскі) (1301—1305)
* Бела V (Атон III Баварскі) (1305—1308)

 |
| Анжу-Сіцылійскі дом(1328—1498) | 
* Карай I (Карл Роберт Неапалітанскі) (1310—1342)
* Лаяш I (Людовік I Вялікі) (1342—1382)
* Марыя (1382—1385; 1386—1395)
* Карай II (Карл III Неапалітанскі) (1385—1386)

 |
| Люксембургі (1386—1437) | Жыгманд (Жыгімонт) (1386—1437) |
| Габсбургі (1438—1439) | Альбрэхт (1437—1439) |
| Ягелоны (1440—1444) | Уласла I (Уладзіслаў III Польскі) (1440—1444) |
| Габсбургі (1444—1457) | Ласла V (Ладзіслаў Постум) (1444—1457) |
| Хуньядзі (1458—1490) | Мацьяш I (1458—1490) |
| Ягелоны (1490—1526) | 
* Уласла II (1490—1516)
* Лаяш II (Людовік II) (1516—1526)

 |
| Запальяі (1526—1570) | 
* Янаш I (1526—1540)
* Янаш II (1540—1570)

 |
| Габсбургі (1526—1780) | 
* Фердынанд I (1526—1564)
* Мікша (Максіміліян II) (1563—1576)
* Рудольф (1572—1608)
* Мацьяш II (Мацвей) (1608—1619)
* Фердынанд II (1618—1637)
* Фердынанд III (1625—1657)
* Фердынанд IV Габсбург (1647—1654)
* Ліпат I (Леапольд I) (1655—1705)
* Ёжэф I (Іосіф I) (1687—1711)
* Карай III (1711—1740)
* Марыя Тэрэзія (1740—1780)

 |
| Габсбург-Латарынгскі дом(1780—1918) | 
* Ёжэф II (Іосіф II) (1780—1790)
* Ліпат II (Леапольд II) (1790—1792)
* Феранц (Франц II) (1792—1835)
* Фердынанд V (1835—1848)
* Феранц Ёжэф (Франц Іосіф I) (1848—1916)
* Карай IV (1916—1918)

 |


| ?Андраш I — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Міхай[d] |  | Такшань |  | Жольт[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Вазул[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Андраш I |  |  |  |  | Адэлаіда[d] |  | Земамысл |  | Лешак[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | (Emöke) de Tatonyi[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Энцыклапедычны лексікон · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · genealogics.org |
| Нарматыўны кантроль | GND: 10243347X · NTA: 14159098X · VIAF: 61942142 |