**«Расійска-беларускі слоўнік»** — найбольш аб’ёмны (з апублікаваных) руска-беларускі перакладны слоўнік першай паловы XX стагоддзя, складзены С. Некрашэвічам і М. Байковым. Выдадзены ў 1928 годзе ў Менску ў Дзяржаўным выдавецтве Беларусі. Змяшчае каля 60 тысяч слоўнікавых артыкулаў.

У аснове рэестра — лексічны матэрыял з выданняў У. Дабравольскага, Ц. Гартнага, Я. Купалы, Я. Коласа, І. Насовіча, А. Сержпутоўскага, Я. Ціхінскага, П. Шэйна, М. Федароўскага, рукапісных слоўнікаў П. Шпілеўскага i С. Мядзведзкага, а таксама запісы, зробленыя падчас палявых экспедыцый на Бабруйшчыне. Аўтары імкнуліся ўхіляцца ад штучных наватвораў перавагу аддавалі словам, якія існуюць у народнай і літаратурнай мове. Рэестравыя словы перакладаюцца звычайна адным або некалькімі сінанімічнымі беларускімі адпаведнікамі, з якіх на першае месца пастаўлены больш ужывальныя ў тагачаснай літаратурнай мове: о*бъём — аб’ём, абойма, абнім, ахоп; побороться — паборацца, пабарукацца, паду́жацца; растолочь — растаўчы*.

Спосаб арганізацыі рэестра ў слоўніку — алфавітна-гнездавы; многія слоўнікавыя артыкулы змяшчаюць зону семантызацыі:

> 
> 
> **милость** — ла́ска, лю́басьць, мі́ласьць, і́масьць
> **быть в милости** — быць у ла́сцы
> **сделайте милость** — калі ла́ска, будзьце ла́ска́вы
> **мять** — мяць, це́рці (лён), каме́чыць (папе́ру, валасы́), драсава́ць, дратава́ць (траву́)
> 

У слоўніку выкарыстоўваецца разгалінаваная сістэма граматычных і стылістычных памет: *драм.* (драматургія), *м.* (мужчынскі род), *нареч.* (прыслоўе), *уст.* (устарэлае), *физиол.* (фізіялогія), *юрид.* (юрыдычны тэрмін) і інш.

Рэцэнзенты лічылі, што слоўнік мае вялікае значэнне для станаўлення лексічнай сістэмы нацыянальнай мовы, аднак адзначалі некаторую
нелагічнасць пры перакладзе асобных слоў: навылет — наскрозь; насквозь — наскрозь, скрозь, навылет; сквозь — скрозь, праз, пераз, наскрозь; контур — абрыс; абрис — нарыс; витязь — рыцар; засыреть — завільжэць; ветреность — пустата; дотекать — даплываць і інш.

У выніку падачы ў беларускай частцы слоўніка значнай колькасці (часам па два і больш, а некаторыя, напрыклад, слова *плут* — 17) адпаведнікаў рускім словам некаторыя карыстальнікі слоўніка часам губляліся ў вызначэнні таго, пры дапамозе якіх беларускіх слоў трэба перакладаць тое або іншае рускае слова, якая лексема з’яўляецца нарматыўнай.

Другое, папраўленае выданне здзейснена ў 2010 годзе, трэцяе — у 2014 годзе пад рэдакцыяй В. Булгакава.

Бібліяграфія
------------

* Расійска-беларускі слоўнік / Укладальнікі: М. Байкоў, С. Некрашэвіч. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1928.
* Расійска-беларускі слоўнік / Сьцяпан Некрашэвіч, Мікола Байкоў. — Выд. 2-е, папраўленае. — Менск [Мінск : б. в.], 2010. — 704 с. ; 24 см. — Тэматычны дадатак да нумару «ARCHE», прысвечанага беларускаму мовазнаўству 1920-х гадоў. — Бібліяграфія ў падрадковых заўвагах. — ISBN 83-60456-24-0
* Расійска-беларускі слоўнік / Сьцяпан Некрашэвіч, Мікола Байкоў; [рэдактар В. Булгакаў; прадмова С. Запрудскага]. — 3-е выд. папраўленае. — Смаленск : Інбелкульт, 2014. — 703 с. ; 25 см. — Бібліяграфія ў падрадковых заўвагах. — 2000 экз. — ISBN 978-5-00076-013-0 (у пераплёце)

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Дзмітрый Дзятко. ПЕРЫЯДЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСКАЙ ЛЕКСІКАГРАФІІ XIII — ПАЧАТАК XX СТ. Працяг. Пачатак у № 3, 4 // «Роднае слова» № 6, 2017
2. 1 2  Расійска-беларускі слоўнік / Сьцяпан Некрашэвіч, Мікола Байкоў; [рэдактар В. Булгакаў; прадмова С. Запрудскага]. — 3-е выд. папраўленае. — Смаленск : Інбелкульт, 2014. — 703 с. ; 25 см. — Бібліяграфія ў падрадковых заўвагах. — 2000 экз. — ISBN 978-5-00076-013-0 (у пераплёце)
3. ↑  Горбах, Р. [Рэцэнзія] / Р. Горбах // Уздым. — 1928. — Кн. 2. — С. 124—129. — Рэц. на кн.: Некрашэвіч, С. Расійска-беларускі слоўнік / С. Некрашэвіч, М. Байкоў. — Мінск: Белдзжяржвыд, 1928. — 728 с.
4. ↑  *Запрудскі, С. М.* Гісторыя беларускага мовазнаўства (1918–1941) : дапаможнік / С. М. Запрудскі. — Мінск: БДУ, 2015. — С. 14. — 191 с. — ISBN 978-985-566-249-6.

| ⛭Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў |
| --- |
| Слоўнік беларускай гаворкі (1870) ·  *Беларуска-польска-расійскі слоўнік* ·  *Беларускі слоўнік* (1910) ·  Сямімоўны слоўнік (1918) ·  Маскоўска-беларускі слоўнік (1918, 1921) ·  Руска-беларускі слоўнік (1918) ·  Невялікі беларуска-маскоўскі слоўнік (1919, 1921) ·  Слоўнік геамэтрычных і трыганамэтрычных тэрмінаў і сказаў (расійска-беларускі і беларуска-расійскі) (1923) ·  Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік (1924) ·  Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік (1924) ·  Практычны расійска-беларускі слоўнік (1924, 1926) ·  Беларуска-расійскі слоўнічак (1925, Каспяровіч) ·  Беларуска-расійскі слоўнічак (1925, Гарэцкі) ·  Слоўнік лясных тэрмінаў (1926) ·  Беларуска-расійскі слоўнік (1926) ·  Віцебскі краёвы слоўнік (1927) ·  *Краёвы слоўнік Мазырскай акругі* (1927) ·  Расійска-беларускі слоўнік (1928) ·  Падручны беларуска-польскі слоўнік (1929) ·  Краёвы слоўнік Чэрвеншчыны (1929) ·  *Краёвы слоўнік Калініншчыны (усходняй Магілёўшчыны)* (1925 — 1930-я) |
| *неапублікаваныя слоўнікі* |