recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тэрарызм** (лац.: terror — жах) — грамадска небяспечная дзейнасць, якая складаецца ў свядомым, мэтанакіраваным ужыванні гвалту шляхам захопу закладнікаў, падпалаў, забойстваў, катаванняў, выбухаў, запалохвання насельніцтва і органаў улады або здзяйснення іншых замахаў, на жыццё або здароўе ні ў чым не вінаватых людзей або пагрозы здзяйснення злачынных дзеянняў з мэтай дасягнення сваіх мэт.

Агулам прынята, што дзеянні, здзейсненыя падчас вайны, у прыватнасці партызанскі рух, не кваліфікуюцца як тэрарыстычныя.

Тэрор і тэрарызм
----------------

Неабходна адрозніваць два роднасных, але розных, паняцця — тэрор і тэрарызм. Тэрор — гэта гвалт улады з яе дзяржаўным апаратам супраць народа з мэтай прыгнечання не толькі апазіцыі, але і ўсёй грамадскасці, з мэтай выклікаць жах і пакіданне думак аб супраціве. Іншымі словамі, тэрор — гэты гвалт з боку моцнага. Упершыню сістэмны палітычны тэрор быў разгорнуты якабінцамі падчас Французскай рэвалюцыі. Іх ідэалагічнымі нашчадкамі былі бальшавікі, якія разгарнулі чырвоны тэрор з мэтай прыгнечання палітычнай апазіцыі і распаўсюджвання сваёй улады за межы захопленых імі Пецярбургу і Масквы. Ахвяры ўладнага тэрору вылічаюцца шматлікімі тысячамі і нават мільёнамі людзей.

Затое тэрарызм — гэты гвалт «з боку больш слабага», гвалт, якое выходзіць ад апазіцыйных праслоек грамадства, радыкальна наладжаных і як правіла вельмі нешматлікіх. Тэрарызм носіць палітычную, сацыяльную або нацыянальную афарбоўку ў залежнасці ад мэт сваіх носьбітаў. Тэрарызм як з’ява пераследуе дзве асноўныя знакавыя мэты:

* Першае — здзейсніць ціск на органы ўлады, запалохаць, пасеяць страх і няўпэўненасць.
* Другой мэтай і ў той жа час прыкметай тэрарызму з’яўляецца выкліканне спачуванняў сваёй мэтавай аўдыторыі, гэта значыць той праслойцы грамадства, якая як лічыцца паддаецца прыгнёту або дыскрымінацыі, але саступае ў радыкальнасці тэрарыстам. Такім чынам, тэрарызм немагчымы без таго, каб тэрарысты не абвясцілі аб сваёй адказнасці за ажыццёўлены акт гвалту.

Гл. таксама
-----------

* Выбух у аэрапорце Дамадзедава
* Экатэрарызм

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тэрарызм на Вікісховішчы |

* Terrorism Research Center  (англ.)
* The terror finance blog Архівавана 27 лютага 2009.  (англ.)
* Terrorism Research Portal  (англ.)
* International Terrorism and Security Research  (англ.)
* Jihad Monitor Архівавана 5 студзеня 2007.  (англ.)
* Crimestart Архівавана 29 чэрвеня 2009. terrorism links  (англ.)

| ⛭Тэрарызм |
| --- |
| Паводле відаў | 
* Міжнародны
* Ядзерны
* Кампутарны
* Біятэрарызм
* Экатэрарызм

 |
| Паводле носьбітаў | 
* Ісламісцкі
* Левы
* Правы
* Баскскі
* Армянскіх нацыяналістаў
* Ірландскі
* Яўрэйскі

 |
| Паводле краін | 
* Расія (Рэвалюцыйны тэрарызм у Расійскай імперыі)
* ЗША
* Вялікабрытанія

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Ларуса · Britannica (онлайн) · Universalis · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX524521 · BNF: 13340858f · GND: 4059534-1 · LCCN: sh85134112 · Microsoft: 203133693 · NDL: 00572904 · NKC: ph116439 |

 |
**Эўкарыёты** (*Eukaryota*) — надцарства жывых арганізмаў, клеткі якіх утрымліваюць марфалагічна аформленае ядро. Да эўкарыётаў адносяцца разнастайныя аднаклетачныя, каланіяльныя і шматклетачныя арганізмы, у т.л. расліны, жывёлы і грыбы.

Апісанне
--------

Клетачнае ядро аформленае, аддзеленае ад цытаплазмы ядзернай абалонкай і мае храмасомы, якія складаюцца з ДНК і бялкоў (гістонаў і інш.). У цытаплазме ёсць эндаплазматычная мембранная сітэма, сеткавы апарат Гольджы, мітахондрыі, пластыды і некаторыя іншыя арганоіды. Жгуцікі і раснічкі складанай будовы, утвораны з 9 перыферычных парных (або трайных) і 2 цэнтральных адзіночных трубчастых фібрыл.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Эўкарыёты не могуць фіксаваць атмасферны азот. Аэробы або (рэдка) другасныя анаэробы.

Большасці характэрны тыповы полавы працэс, у выніку якога зліваюцца ядры 2 клетак, а пасля адбываецца рэдукцыйнае дзяленне аплодненай клеткі.

Класіфікацыя
------------

Надцарства Эўкарыёты ўключае чатыры царствы:

* Пратысты
* Грыбы
* Расліны
* Жывёлы

Гл. таксама
-----------

* Пракарыёты
* Будова клетак эўкарыёт

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Сцефановіч А. І.* Эўкарыёты // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12120745x · GND: 4070991-7 · LCCN: sh88003785 · Microsoft: 2779413310 · NKC: ph660332 |
**«Марко»** — беларускае гарбарна-абутковае прадпрыемства, заснаванае ў верасні 1991 года ў Віцебску. На 2015 г. мела ў Віцебску 4 даччыныя вытворчасці, сетку з 48 уласных крамаў у 24 гарадах Беларусі, замежныя прадстаўніцтвы і крамы ў Казахстане (Алматы), Латвіі (Рыга) і Расіі (Екацярынбург, Краснадар, Масква, Санкт-Пецярбург, Смаленск). За 2014 г. выпуск абутку перавысіў 4 млн параў, звыш паловы якога прадалі за мяжу.

Гісторыя
--------

У верасні 1991 г. былы эксперт камерцыйнага аддзела абутковага прадпрыемства «Белвест» Мікалай Мартынаў (нар. 1 жніўня 1957, в. Гудава, Дубровенскі раён) заснаваў гандлёва-закупачнае прадпрыемства «ЛМ+МК» разам з трыма іншымі ўдзельнікамі. Пазней назва прадпрыемства змянілі на сучасны, што паходзіць ад прозвішча ўласніка *Мар*тынаў і слова *ка*мпанія. У 1993 г. запусцілі лінію вытворчасці мужчынскага абутку з натуральнай скуры на поліўрэтанавай падэшве. Першай вырабленай парай абутку сталі мужчынскія паўчаравікі мадэлі 4351, што працягвалі выпускацца на 2011 год. 4 лістапада 1995 г. пачалі выраб падлеткавага і дзіцячага абутку. У красавіку 1996 г. адзначылі выпуск мільёна параў абутку з таварным знакам «Марко». Пачалося адкрыццё ўласных крамаў. У верасні адбыўся пераход у новазбудаваны асноўны корпус фабрыкі. На пачатку 1997 г. асвоілі клеявы спосаб мацавання, што дазволіла пачаць вытворчасць жаночага абутку. У лютым адчынілася даччынае прадпрыемства «ВітМа», дзе пачалі вырабляць кашалькі, паясы, рамяні і сумкі. У лістападзе 1999 г. заснавалі сумеснае беларуска-нямецкае прадпрыемства «Вікоп-Фагус» для выпуску абутковых калодак. У красавіку 2003 г. адзначылі выпуск 10-мільённай пары абутку. У ліпені адчынілася даччынае прадпрыемства «Сан Марко», якое пазней узначаліў сын уласніка Павел Мартынаў. Пачалася вытворчасць зімовых ботаў з футра. У сакавіку пачаўся выпуск спартыўнага і прагулачнага абутку. У 2008 г. «Марко» пераняло вытворчасць фабрыкі «Чырвоны кастрычнік». У 2009 г. вытворчасць дасягнула 4 млн параў абутку, у тым ліку на 1 млн на набытым ААТ «Чырвоны кастрычнік».

Зноскі
------

1. ↑  *Уладзімір Здановіч.* Мы ніколі пад чужое імя не падстройваліся // *Звязда* : газета. — 1 жніўня 2007. — № 142 (26007). — ISSN 1990-763x. Архівавана з першакрыніцы 4 снежня 2020.
2. ↑  *Уладзімір Здановіч.* 20 гадоў стабільнасці на айчынным рынку // *Звязда* : газета. — 30 ліпеня 2011. — № 143 (27007). — С. 6. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Марко - крок па-беларуску **(нявызн.)**.  Кампанія «Марко» (27 сакавіка 2015). Праверана 7 красавіка 2015.
* Віцебскі футравы камбінат Архівавана 31 сакавіка 2022. (руск.)
* Гандлёва-забаўляльны цэнтр «Марко-Сіці» (руск.)
**Эстонская Евангелічная Лютэранская Царква** (эст. - Eesti Evangeelne Luterlik Kirik) - лютэранская абшчына Эстоніі. Налічвае 200 тысяч прыхаджан, з іх актыўных 50 тысяч. Узначальваецца арцыбіскупам Андрэсам Пыдэрам. Утворана ў 1949 годзе, пасля таго як ранейшы клір эміграваў у Швецыю пасля вызвалення і акупацыі Эстоніі СССР. У Швецыі сярод эстонскай эміграцыі ў 1944 годзе ўтварылася асобная Эстонская Евангелічная лютэранская царква за мяжой (ЭЕЛЦЗ)

Спасылкі
--------

1. ↑  Христианская жизнь Эстонии
2. ↑  Архиепископ Эстонской Евангелической Лютеранской Церкви поддержал действия правительства
3. ↑  Эстонская Евангелическая лютеранская церковь за рубежом
**Павукі** (*Araneae*, *Aranei*) — атрад членістаногіх, другі па колькасці вядомых прадстаўнікоў у класе павукападобных: каля 41 тысячы відаў.

Апісанне
--------

Даўжыня ад 0,7 мм да 11 см. Самкі большыя за самцоў. Афарбоўка разнастайная. Цела складаецца з укрытых шчытком галавагрудзей і брушка, якія злучаны кароткай сцяблінкай. Вачэй 4 пары. Канечнасцей 6 пар (хадзільных ног 4 пары, з іх дапамогай робяць лоўчыя сеткі, яйцавыя коканы). На канцах хеліцэраў адкрываюцца пратокі ядавітых залоз. На брушку бародаўкі (1—4 пары) з адтулінамі павуцінных залоз. Павуціна дыяметрам да 3—7·10−3 мм складаецца з бялку фібраіну; трываласць на разрыў да 260 кг/мм; мае ў сабе бактэрыцыдныя рэчывы. Есць органы дотыку, нюху, слыху. Для павукоў характэрны складаныя паводзіны, некаторым уласцівы канібалізм.

Распаўсюджанне
--------------

Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. На Беларусі каля 300 відаў з сямействаў вадзяных павукоў, кругапрадаў (*Araneidae*), павукоў-бакаходаў (*Thomisidae*), павукоў-скакуноў (*Salticidae*), павукоў-цянётнікаў (*Theridiidae*), трубкавых (*Dysderidae*) і інш.

Таксанамія
----------

Вядомы з дэвону (каля 400 млн г. назад). Падзяляюцца на 3 падатрады: ліфістыяморфныя, або членістабрухія, мігаламорфныя, або павукі-птушкаеды (*Mygalomorphae*), і вышэйшыя аранеаморфныя, або двухлёгачныя (*Araneomorphae*).

Спосаб жыцця
------------

Жывуць пераважна на сушы. Вандроўныя не будуюць сховішчаў, аселыя селяцца ў норках і логавах. Пераважна начныя жывёлы. Актыўнасць залежыць ад тэмпературы і вільготнасці асяроддзя. Драпежнікі. Кормяцца насякомымі, трапічныя птушкаеды — дробнымі птушкамі, жабамі, яшчаркамі, мышамі.

Раздзельнаполыя. Самкі адкладваюць яйцы ў коканы або яйцавыя мяшкі, якія носяць з сабой і ахоўваюць.

Гл. таксама
-----------

* Павукі-птушкаеды
* Вялікі сплаўны павук
* Eresus cinnaberinus

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Петрыкаў А.* Павукі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119440506 · LCCN: sh85126625 · LNB: 000077790 · NKC: ph115697 |
ДОТ на беразе Заходняга Буга
**62-і ўмацаваны раён (Брэст-Літоўскі)**, таксама **62-і ўмацаваны раён (Спас-Дземенскі)** — фарміраванне (воінская часць) і абарончае збудаванне (умацаваны раён) РСЧА Узброеных Сіл СССР, да і падчас Вялікай Айчыннай вайны.

Будаўніцтва пачата 26 чэрвеня 1940 года. Паласа абароны раёна мела працягласць 180 кіламетраў (ад станцыі Бярнады да горада Семятычы). Меркавалася стварэнне 10 вузлоў абароны з 380 доўгачасовымі абарончымі збудаваннямі. Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны былі забетанаваныя ад 128 да 168 дотаў, 23 з якіх знаходзіліся ў поўнай баявой гатоўнасці — з гарнізонам, узбраеннем, боезапасам. Будаўніцтва абароны ў глыбіню пачата не было. Усяго адносна гатовыя для абароны былі каля 90 дотаў, рэальна ў баявых дзеяннях былі задзейнічаны каля 50, у тым ліку недабудаваных.

Гарнізон раёна да пачатку вайны складаўся з трох кулямётна-артылерыйскіх батальёнаў колькасцю па 350—400 чалавек. Яны групаваліся ў пяць батальёнаў па 1500 чалавек кожны.

Усе падраздзяленні ўмацаванага раёна ўступілі ў баі 22 чэрвеня 1941 года.

Заўвагі
-------

1. ↑  Л. Сандалов. Боевые действия войск 4-й армии в начальный период Великой Отечественной войны **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 24 чэрвеня 2015. Праверана 23 чэрвеня 2015.
2. ↑  боевые действия 62 УРа — БРЕСТ — ВИК «ГАРНИЗОН» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 сакавіка 2014. Праверана 27 сакавіка 2014.
**Крысціна Шмігун-Вяхі** (эст. Kristina Šmigun-Vähi; 23 лютага 1977, Тарту, Эстонская ССР) — эстонская лыжніца, двухразовая алімпійская чэмпіёнка, чэмпіёнка свету.

Дэбютавала на Алімпійскіх гульнях 1994 года ў Лілехамеры ва ўзросце 16 гадоў.

На зімовых Алімпійскіх гульнях 2006 года выйграла 2 залатыя медалі. Сярэбраны прызёр зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года.

8 разоў прызнавалася лепшай спартсменкай года ў Эстоніі (1997, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2006, 2010).

Пасля заканчэння сезона 2009/10 завяршыла кар’еру.
У сакавіку 2019 года па выніках выбараў у Рыйгікогу стала дэпутатам у складзе Рэфармістаў. 4 красавіка 2019 г. прыняла прысягу і ўдзел у першым пасяджэнні парламента Эстоніі.

Зноскі
------

1. ↑  Kristina Šmigun-Vähi (23.02.1977) - teatmik.ee Праверана 27 чэрвеня 2020.
**«Суд павінен працягвацца»** — савецкі нямы чорна-белы фільм 1930 года. Агітпрапфільм выкрываў перажыткі патрыярхальнай буржуазнай маралі і недахопы сучаснай пралетарскай маралі. У аснове сцэнарыя фільма — скандальная «чубараўская справа» 1926 года пра групавое згвалтаванне дзяўчыны групай хуліганаў. Фільм здымаўся ў Ленінградзе, дзе і знаходзілася ў той час студыя «Белдзяржкіно».

У ролях
-------

* Раіса Есіпава — Алена, лабарантка электразавода
* Сяргей Лангавай — муж Алены
* Павел Малчанаў — шафёр
* Іван Чувелеў — адвакат
* Віктар Кулакоў — сябра моладзевай камуны
* Галіна Інюціна — сябра моладзевай камуны
* Сямён Антонаў — лабарант
**Карпавыя** (*Cyprinidae*) — сямейства рыб атрада карпападобных. Звыш 1500 відаў.

Апісанне
--------

Высоўны рот абмежаваны міжсківічнымі косткамі. Зубы (1–3 рады) маюцца толькі на глотачных костках. У спінным плаўніку адзін калючы прамень. Плавальны пузыр 2–3-камерны.

Пашырэнне
---------

Адносна цеплалюбівыя, пашыраны ў асноўным у прэсных водах Афрыкі (акрамя Мадагаскара), Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. За Палярным кругам сустракаюцца каля 10 відаў; ў Аўстраліі і Паўднёвай Амерыцы – толькі ў штучных умовах. На Беларусі самае вялікае сямейства, аб'ядноўвае 28 відаў. Найбольш пашыраныя і шматлікія лешч, гусцяра, плотка, пячкур, верхаводка, карась залаты, краснапёрка; у сажалкавых гаспадарках і прыродных вадаёмах акліматызуюцца амур белы, таўсталобікі (стракаты і звычайны), сазан.

Рачныя і азёрна-рачныя рыбы, пераважна чародныя. Кормяцца ў асноўным доннымі або завіслымі ў вадзе арганізмамі. Нераст звычайна на добра прагрэтых мясцінах.

Многія віды маюць прамысловае значэнне. Ярка афарбаваныя трапічныя віды разводзяць у акварыумах.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Карпавыя // Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119872431 · GND: 4163350-7 · LCCN: sh85035173 · Microsoft: 2779814588, 2909469993 · NDL: 00566233 · NKC: ph202624 |

 |
**«Вольны сцяг»** — газета рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку ў Заходняй Беларусі, орган Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі. Выдавалася з 5 чэрвеня да 25 кастрычніка 1923 года ў Вільні на беларускай мове. З мэтаю канспірацыі і з прычыны цэнзурных забарон выходзіла пад рознымі назвамі: «*Наш сцяг*» (5.6—12.8), «*Падняты сцяг*» (16.8), «*Сцяг*» (19.8), «*Сцяг народа*» (23.8) і інш. Выйшаў 21 нумар. Закрыта польскімі ўладамі. 

Адстойвала сацыяльныя і нацыянальныя інтарэсы беларускага народа, найперш сялянства, заклікала да еднасці паміж сялянамі і рабочымі, да больш актыўнай работы паслоў-беларусаў у сейме, паведамляла пра забастоўкі, выступала ў абарону палітычных вязняў. Шмат увагі аддавала беларускаму нацыянальна-вызвольнаму руху. Пісала пра палітычныя, эканамічныя і культурныя пераўтварэнні ў БССР.

Літаратура
----------

* *С. В. Говін.* «Вольны сцяг» // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Вольны сьцяг // Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх
**Матапоні** (сучасная саманазва: *Mattaponi*) — народ індзейскага паходжання ў Вірджыніі (ЗША). Агульная колькасць (2016 г.) — 1025 чалавек.

Гісторыя
--------

У 1607 г. калі англійскія каланісты заснавалі Джэймстаўн, матапоні ўзгадваліся як адно з алганкінскіх плямён, што насялялі рэкі Матапоні і Памункі і былі падначалены правадыру Паўхатану. Джон Сміт называў іх галоўнае паселішча Матапам'ентам (з алган. «месца высадкі»), якое, магчыма, дало сучасную назву ўсяму народу. Ён ацэньваў колькасць воінаў матапоні ад 30 да 140 чалавек. 

Матапоні прымалі ўдзел у войнах супраць англійскіх каланістаў у 1622 — 1632 гг. і 1644 — 1646 гг. Пасля паражэння ў 1658 г. на заходнім беразе ракі Матапоні была створана асобная рэзервацыя матапоні (каля 0,6 км²). З 1677 г. яе насельнікі былі павінны выплочваць штогадовую даніну рыбай і дзічынай. Сімвалічная выплата Садружнасці Вірджынія захоўваецца і ў нашы дні. У 1676 г. матапоні пацярпелі ад нападу часткі каланістаў. У 1683 г. — ад тускарора, што выклікала зыход часткі сем'яў з рэзервацыі. Яны склалі асобную групу верхніх матапоні.

Да канца XIX ст. рэзервацыя матапоні мела самакіраванне, але фармальна ўваходзіла ў альянс з паўхатан. У 1894 г. тут была створана асобная адміністрацыя. 25 сакавіка 1983 г. урад Вірджыніі афіцыйна прызнаў аўтаномную нацыю матапоні. 

Верхнія матапоні стварылі ў 1921 г. аб'яднанне «Племя верхніх матапоні» і атрымалі ў карыстанне рэзервацыю плошчай каля 0,13 км². У 2018 г. яны набылі статус федэральна прызнаных.

Культура
--------

Хаця да канца XVIII ст. матапоні прынялі хрысціянства, захоўваюцца некаторыя рытуальныя звычаі дакалумбавай пары. У нашы дні арганізуюцца штогадовыя рытуальныя танцы.

Спасылкі
--------

* Mattaponi Indian Reservation: Virginia indians Архівавана 24 студзеня 2019.
* The Upper Mattaponi Indian Tribe
* Mattaponi Tribe - Encyclopedia Virginia
Бюст японскага навукоўца і ўрача Хідэё Нагуці быў адкрыты 22 чэрвеня 2018 года ў Палацы Крыстал ў Гуаякіль.
**Хідэё Нагуці** (яп.: 野口 英世 *Хідэё Нагуці*, 9 лістапада 1876 года — 21 мая 1928 года) — японскі мікрабіёлаг (бактэрыёлаг), які вызначыў бледныя спірахеты ў кары галаўнога мозга хворых на прагрэсіўны параліч.

У 1915 годзе атрымаў Імператарскую прэмію Японскай акадэміі навук.

Хідэё Нагуці падчас эксперыментаў заразіўся сіфілісам. Памёр у 1928 годзе ад амарылёза, праводзячы даследаванні ў Афрыцы. Яго апошнімі словамі былі: »Я не разумею".

Намаляваны на купюры ў 1000 іен узору 2004 года.

Спасылкі
--------

* Hideyo Noguchi Memorial Hall (яп.)
Карозія
**Карозія** (ад лац.: Corrosio) — самаадвольнае разбурэнне металаў у выніку хімічнага або фізіка-хімічнага ўзаемадзеяння з навакольным асяроддзем. У агульным выпадку гэта разбурэнне любога матэрыялу: метал, кераміка, дрэва або палімер. Прычынай карозіі служыць тэрмадынамічная няўстойлівасць канструкцыйных матэрыялаў да ўздзеяння рэчываў, якія знаходзяцца ў кантактуемым з імі асяроддзі. Прыклад — кіслародная карозія жалеза ў вадзе: 4Fe + 6H2O + 3O2 = 4Fe(OH)3. Гідратаваны аксід жалеза Fe(OH)3 з’яўляецца іржой.

У паўсядзённым жыцці для сплаваў жалеза (сталей) часцей выкарыстоўваюць тэрмін «іржаўленне». Менш вядомыя выпадкі карозіі палімераў. У дачыненні да іх існуе паняцце «старэнне», аналагічнае тэрміну «карозія» для металаў. Напрыклад, старэнне гумы з-за ўзаемадзеяння з кіслародам паветра або разбурэнне некаторых пластыкаў пад уздзеяннем атмасферных ападкаў, а таксама біялагічная карозія.

Літаратура
----------

* Jones, Denny (1996). Principles and Prevention of Corrosion (2nd edition ed.). Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 0-13-359993-0.
* Каро́зія // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т / АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Галоўная рэдакцыя Беларус. Сав. Энцыклапедыі, 1978. — Т. 2: Г — К / [рэдактар А. Я. Баханькоў]. — С. 645. — 765 с.
* Корро́зия // Энциклопедический словарь по металлургии: Справочное издание. В 2-х т. Т. 1: А — О / Н. П. Лякишев и др. — М.: «Интермет Инжиниринг», 2000. — С. 230—233. — 412 с. — 500 экз. — ISBN 5-89594-037-4. (руск.)
* Корро́зия мета́ллов // Большая политехническая энциклопедия / Авт.-сост. В. Д. Рязанцев. — М.: Мир и образование, 2011. — С. 179. — 704 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-94666-621-3. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Карозія на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11975888z · GND: 4032518-0 · LCCN: sh85033050 · Microsoft: 20625102 · NDL: 00563793 · NKC: ph121875 |

 |
Актаў Бэнчылэ. «Дэзерцір», 1906
Фрэнк Хол. «Дэзерцір», 1874
**Дэзерцірства** (фр.: désertion; **дэзерцір** ад *déserteur*) — гэта ваеннае злачынства, якое заключаецца ў тым, што ваеннаслужачы, незалежна ад ваеннага звання ці пасады, пакідае месца свайго прызначэння без дазволу кіравання ваеннай часткі або без важных прычын, якія вызнаюцца законам. Дэзерціры могуць быць пакараны ваеннымі судамі ў залежнасці ад абставін і ступені цяжкасці ўчынку, уключаючы пазбаўленне ваеннага звання, пазбаўленне волі і іншымі санкцыямі.

Крымінальная адказнасць па арт. 446 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь
-----------------------------------------------------------------------------

Прама ў дыспазіцыі артыкула замацавана паняцце дэзерцірства - гэта самавольнае пакіданне часці або месца службы з мэтай зусім ухіліцца ад воінскай службы або няяўка з той жа мэтай на службу пры назначэнні, перакладзе, з камандзіроўкі, водпуску або арганізацыі аховы здароўя.

За такія дзеянні суд можа пасадзіць вінаватага за краты на тэрмін ад 2 да 7 гадоў. У выпадку калі такія дзеянні былі здзейсненыя ў баявой абстаноўцы або падчас ваеннага становішча, вінаваты можа правесці ў турме ад 8 да 12 гадоў жыцця.

Спасылкі
--------

* Тэкст Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11967199z · GND: 4153535-2 · LCCN: sh85037160 · Microsoft: 2777169198 · NKC: ph296987 |
**4 тысячагоддзе да н.э.** — прамежак часу ад 1 студзеня 4000 да н.э. да 31 снежня 3001 да н.э. які азнаменаваўся пачаткам Бронзавага веку і з’яўленнем пісьменнасці.

Узніклі і пачалі развівацца гарады-дзяржавы Шумера і Егіпецкае царства. На ўсходзе Пярэдняй Азіі ўзнікае ранняя гарадская Гільмендская культура. Па Еўразіі пачало распаўсюджвацца земляробства. На працягу тысячагоддзя колькасць насельніцтва падвоілася прыкладна з 7 да 14 млн чалавек.

---

|  |
| --- |
| 6 тысячагоддзе да н.э. — 5 тысячагоддзе да н.э. — 4 тысячагоддзе да н.э. — 3 тысячагоддзе да н.э. — 2 тысячагоддзе да н.э. |
Хлопчыкі на фатаграфіі падпярэзаны бельбогам
**Бельбог** — прамавугольны кавалак тканіны, абвязаны вакол таліі, састаўная частка ўзбекскага нацыянальнага касцюма  (укр.) (бел.. Узбекская варыяцыя кушака.

Апісанне
--------

Прадстаўляе сабой платок памерам прыкладна метр на метр, які складваўся вуглом і абвязваўся вакол таліі. Бельбог вырабляюць з тканін квятчастага ці аднатоннага колеру, у тым ліку з баваўняных, шаўковых ці атласных тканін, і ўпрыгожваюць вышыўкай. Моладзь носіць дэкаратыўна-стракатыя бельбогі, а старыя выкарыстоўваюць белае палатно. У буднія дні насілі бельбогі з саціну, а ў святочныя — з шоўку, атласу ці адрасу. У багатых людзей для парадных выхадаў бельбогі рабіліся з аксаміту, багата аздабляліся вышыўкай і срэбнымі бляхамі. Арнаментацыя бельбога залежыць ад рэгіёну стварэння.

Выкарыстанне
------------

Мужчына злева падпярэзаны бельбогам
У Туркестане мужчынскае адзенне (чапан  (руск.) (бел. яктак  (узб.) (бел. і іншыя) падпярэзваюць вакол таліі бельбогам, часам сустракаецца звычай завязваць два і больш бельбогі. Завязванне бельбога існуе са старажытных часоў і стала нацыянальнай традыцыяй. Ім мужчыны падпяразвалі ўзімку сцёганыя халаты, а ўлетку — прасторныя кашулі.

Бельбог акрамя асноўнага прызначэння мог выкарыстоўвацца і для іншых мэтаў: паміж яго зморшчын завязвалі дробныя рэчы, у тым ліку часам хлеб ці табак, грошы ці дробныя прылады; ён служыў абрусам (дастарханам) або ручніком у далёкіх дарогах, выкарыстоўваўся як кілімок для намазу.

### Абрадавыя мэты

Мужчына, які сядзіць, падпярэзаны бельбогам
У пасаг узбекскай нявесты абавязкова ўваходзіла некалькі зробленых ёю бельбогаў, мудрагеліста аздобленых вышыўкай, якія дараваліся жаніху, яго бацьку, братам і іншым блізкім мужчынам. Падчас абрадаў, у тым ліку і вясельных, бельбогам падпярэзвалі жаніха, апранаючы яму начную кашулю. І мужчыны, і жанчыны завязваюць бельбог, калі памірае хто-небудзь з блізкіх.

Атрымаць бельбог у падарунак заўсёды лічылася знакам асаблівай павагі і праявай увагі. Даўней яго ўручалі пераможцам народных спаборніцтваў або ў якасці суюнчы  (руск.) (бел. — узнагароды за прынесеную добрую і радасную вестку. Падчас абраду пасвячэння вучня ў ранг майстра яму ўрачыста павязвалі бельбог, і з таго часу ён меў права працаваць самастойна.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  На все случаи жизни… может пригодиться узбекский мужской пояс — бельбог  (руск.)

Літаратура
----------

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Спасылкі
--------

* На все случаи жизни… может пригодиться узбекский мужской пояс — бельбог  (руск.)
**Надзір-шах** (перс.: نادر شاه; 22.10.1688, Дэрэгёз, Іран — 20.6.1747) — шах Ірана (1736—47).

Паходзіў з цюркскага племя афшар. З 1726 на службе сефевідскага шаха Тахмаспа II, узначальваў паспяховую барацьбу супраць афганцаў і туркаў. У 1732 скінуў Тахмаспа II, у 1736 абвясціў шахам сябе. У выніку серыі захопніцкіх войнаў стварыў вяліую імперыю, у склад якой увайшлі Паўднёвы Каўказ, Афганістан, Хівінскае ханства і Бухарскае ханства. У 1739 захапіў і разрабаваў г. Далі — сталіцу Пасольскай імперыі. Загінуў у выніку змовы ханаў, незадаволеных яго палітыкай.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Музей сакрэтнага нагляду** (алб. *Muzeu i Përgjimeve të Sigurimit të Shtetit*), таксама вядомы як **Дом лісця** (алб. *Shtëpia me Gjethe*) — гістарычны музей у Тыране, Албанія. Ён адкрыўся 23 мая 2017 года ў будынку, які ў часы камунізму служыў штабам Сігурымі.

Музей «прысвечаны невінаватым людзям, за якімі шпіёнілі, арыштоўвалі, прыцягвалі да адказнасці, асуджалі і каралі смерцю ў часы камуністычнага рэжыму».

Гісторыя
--------

Музей размяшчаецца ў двухпавярховай віле з унутраным дворыкам. Пабудаваны музей у 1931 годзе і першапачаткова служыў першай прыватнай акушэрскай клінікай Албаніі. У часы нямецкай акупацыі будынак выкарыстоўваўся гестапа. Пасля вайны і да краху камуністычнага рэжыму ў 1991 годзе ён выкарыстоўваўся як штаб-кватэра перахопаў Сігурымі.

Музей сакрэтнага нагляду адкрыўся 23 мая 2017 года. Будынак знаходзіцца ў цэнтры горада. Будынак вядомы як «Дом лісця», так яго называюць з-за нахілу дрэў, якія пакрываюць фасад. У ім 31 пакой.

Музей быў узнагароджаны Саветам Еўропы прызам Еўрапейскі музей года-2020.

Зноскі
------

1. ↑  *Morton, Elise*. House of leaves: Albanian secret service facility opens as museum **(нявызн.)**.
2. ↑  New Sigurimi Museum Recalls Albania’s Sinister Past (англ.).
3. ↑  House of Leaves Tirana, Tirana Museums, House of leaves museum **(нявызн.)**.
4. ↑  Notorious communist surveillance ‘House of Leaves’ opens up as remembrance museum (англ.)  **(нявызн.)**?.
5. ↑  *Planet, Lonely*. Former Albanian secret service HQ opens to the public in Tirana (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2019. Праверана 30 красавіка 2021.
6. ↑  THE "HOUSE OF LEAVES" (TIRANA, ALBANIA) WINS 2020 MUSEUM PRIZE **(нявызн.)**.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт (па-албанску)
**Пінская друкарня** — друкарня, якая існавала ў 1729(?) — 1746(?) гадах у Пінску. Належала езуітам. Выпускала кнігі на лацінскай і польскай мовах (вядома 8 назваў, ёсць звесткі яшчэ пра 3): літургічныя выданні, панегірыкі, казанні, белетрыстычныя зборнікі «Усякай усячыны», складзеныя смаленскім кашталянам паэтам К. Несялоўскім. У зборніках змешчаны вершы складальніка, дакументальныя і эпісталярныя матэрыялы, легенды, апокрыфы, эпітафіі і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Мальдзіс А. І. Кнігадрукаванне Беларусі ў XVIII ст. // Книга, библиотечное дело и библиография в Белоруссии. Мн.1974
**«Слонімскі край»** — гісторыка-краязнаўчае электроннае выданне Слонімшчыны, якое выдаецца з лютага 2016 года. Газета цалкам прысвечаная гісторыі Слонімшчыны і тутэйшым людзям. Выданне некамерцыйнае, і робіцца аўтарамі ў вольны час, распаўсюджваецца бясплатна.

Мінуўшчына
----------

У 2000 годзе былі выдадзеныя два нумары краязнаўчага квартальніка «Слонімскі край» (рэдактар і выдавец — Сяргей Ёрш). У лютым 2016 года гісторыкі Васіль Герасімчык, Сяргей Ёрш і Сяргей Чыгрын пачалі выдаваць аднайменны бюлетэнь. Першы нумар новага «Слонімскага краю» быў прысвечаны слонімскім падзямеллям і скарбам. У канцы 2016 года Васіль Герасімчык пакінуў рэдактарскі склад выдання.

На ліпень 2021 года выйшлі 66 нумароў.

Спасылкі
--------

* Краязнаўчы квартальнік «Слонімскі край» Архівавана 7 жніўня 2020.
* Выйшаў снежаньскі нумар бюлетэня «Слонімскі край» Архівавана 14 ліпеня 2020.
* Слонімскі край
**Pontia edusa** — від лускакрылых насякомых з сямейства бялянак.

Этымалогія назвы
----------------

Відавая лацінская назва ўзыходзіць да Эдусы (рымская міфалогія) — багіні, якая ахоўвала ежу дзіцяці.

Апісанне
--------

Распаўсюджаны ў Еўропе, Паўночнай Афрыцы і Азіі. Жывуць у стэпах, на палях і сухіх лугах, на вышыні да 2300 метраў над узроўнем мора. Даўжыня пярэдняга крыла 18-27 мм. Самкі адкладаюць яйкі на кармавыя расліны вусеняў. Вусені харчуюцца рознымі капуставымі (вежавіца (*Turritis*), торбачнік (*Thlaspi*), *Sisymbrium*), а таксама лісцем гарошку (*Vicia*), чыны (*Lathyrus*), канюшыны (*Trifolium*), рэзеды (*Reseda*).

Заўвагі па сістэматыцы
----------------------

На тэрыторыі Усходняй Еўропы від прадстаўлены намінатыўным падвідам. Раней від змешвалі з блізкім відам *Pontia daplidice* (Linnaeus, 1758) (адрозным па біяхімічным крытэру). У многіх працах па фаўне еўрапейскай Расіі прыводзяцца дадзеныя аб распаўсюджванні ў паўднёвых рэгіёнах абодвух відаў без указання на іх канкрэтныя адрозненні паміж імі. Асноўным адрозненнем з'яўляецца круглявая вальва ў геніталіях самца *daplidice* і вуглаватая у самца edusa. Для матылькоў характэрны сезонны марфізм.

Зноскі
------

1. ↑  *Pontia* Fabricius, 1807 (англ.).  nic.funet.fi. Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2012. Праверана 23 жніўня 2011.
2. ↑  Паводле NCBI

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776019181 |
**Плямістая гіена** (*Crocuta crocuta*) — млекакормячае з сямейства гіенавых.

Постаць
-------

Дасягае да 1,3 м у даўжыню, пры вышыні ў карку 80 см; поўсць больш кароткая, чым у іншых відаў, мае шэраваты колер з бурымі плямамі на баках і на верхніх частках лап. Галава бурая, на шчоках і патыліцы з чырванаватым адценнем, хвост з бурыми кольцамі і чорным кончыкам; канцы ног белаватыя. Афарбоўка схільная да варыяцый, бывае больш светлая і больш цёмная.

Арэал
-----

Плямістая гіена жыве ў паўднёвай і ўсходняй Афрыцы, ад мыса Добрай Надзеі прыблізна да 17 ° з. ш. выцясняючы ў тых месцах, дзе яна часта сустракаецца, паласатую гіену.

Лад жыцця
---------

Па ладу жыцця яна падобная да іншых гіен, але па сваёй велічыні і сіле больш небяспечная за іх. Плямістыя гіены ў асноўным палююць самі, і радзей ядуць падалку. Вый плямістй гіены падобны да рогату. Самка прыносіць 3-7 шчанюкоў, у сярэдняй Афрыцы да пачатку дажджлівае перыяду, на поўначы — вясной; шчанюкі змяшчаюцца ў пячорах або ў выкапаныя норах. Маці іх пяшчотна любіць і мужна абараняе, спыняе свой клопат з іх ўзрастаннем. Шчанюкі пакрытыя кароткай аднаколернай поўсцю; без плям.

Гл. таксама
-----------

* Пячорная гіена
* Паласатая гіена

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4267568-6 · LCCN: sh85126973 · NKC: ph556925 |
**«Надпіс на зрубе»** — кінанавела, знятая на кінастудыі «Беларусьфільм». Выйшла на экран у маі 1969 года. Рэжысёр: Расціслаў Бабіч. Сцэнарысты: Эдгар (Эдгард) Дуброўскі, Элеанора Мілава. Аператар: Марк Браўдэ. Па матывах аднайменнага апавядання Янкі Брыля.  

Акцёры: Сяргей Калінін, Б. Уладамірскі, Марыя Захарэвіч, Раман Філіпаў.

Сюжэт
-----

Стары рыбак Вячора ўсё жыццё пражыў у роднай вёсцы, усё тут яму люба і дорага. У гэтую зямлю ён ўклаў сваю працу, абараняў ад ворагаў ў цяжкую часіну. Фільм распавядае пра апошні дзень жыцця старога добрага чалавека.

Літаратура
----------

* *Игорь Авдеев*, *Лариса Зайцева* Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926-1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2
Касцяны выраб прадстаўнікоў культуры Дорсет
**Палеаэскімосы** (ад стар.-грэч.: παλαιός "старажытны" і англ.: Eskimo "эскімос" ) — умоўная назва старажытных насельнікаў арктычных рэгіёнаў Паўночнай Амерыкі і вострава Урангеля. 

Упершыню падзел старажытнага эскімоскага насельніцтва Арктыкі на палеаэскімосаў і неаэскімосаў прапанаваў у 1917 г. дацкі этнолаг Х. П. Стынсбі. 

Да палеаэскімосаў звычайна адносяць прадстаўнікоў наступных археалагічных культур:

* Археалагічная культура Сакак
* Археалагічная культура Індэпэндэнс I
* Археалагічная культура Індэпэндэнс II
* Археалагічная культура Гросуатэр
* Археалагічная культура Дорсет

Яны займалі шырокія тэрыторыі ад вострава Урангеля на ўсходзе да вострава Грэнландыя на захадзе, ад паўвострава Лабрадор на поўдні да вострава Элсмір на поўначы.

У мінулым лічылася, што палеаэскімосы з'яўляюцца прамымі продкамі сучасных эскімосаў або субстратам, асіміляваным прадстаўнікамі археалагічнай культуры Туле. Аднак генетычныя даследаванні 2010 г. паказалі, што палеаэскімосы наогул не былі продкамі сучасных эскімосаў. Мяркуецца, што палеаэскімосы былі блізкімі сваякамі сучасных алеутаў або асобнай галіны мігрантаў з Азіі, блізкіх да каракаў і юкагіраў. Яны з'явіліся ў Паўночнай Амерыцы разам з продкамі сучасных эскімосаў каля 6 тысяч гадоў таму. Зніклі пад ціскам прадстаўнікоў культуры Туле ў X - пачатку XV стст.

Спасылкі
--------

* Early Palaeo-Eskimo Culture
* DNA reveals history of vanished 'Paleo-Eskimos'
* DNA SUGGESTS ALL EARLY ESKIMOS MIGRATED FROM NORTH SLOPE Архівавана 29 ліпеня 2016.
* Migration to Greenland Архівавана 18 жніўня 2016.
**Уладзімір Пятровіч Вайншток** (руск.: Владимир Петрович Вайншто́к; літаратурны псеўданім — Уладзімір Уладзіміраў, 1908-1978) — савецкі кінарэжысёр і сцэнарыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1978), заслужаны работнік культуры РСФСР (1969).

Біяграфія
---------

Пачынаў кар’еру ў кіно памочнікам кінамеханіка. У 1924—1927 гадах вучыўся ў Ленінградскім інстытуце экранных мастацтваў. У 1927 годзе дэбютаваў на кінафабрыцы «Северафільм» як рэжысёр-пастаноўшчык кароткаметражнага фільма «Акцёр нехаця», які на экраны не выйшаў і не захаваўся. Паставіў на кінафабрыцы «Белдзяржкіно» некалькі дакументальных кінанарысаў.

Атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы прыгодніцкім фільмам «Дзеці капітана Гранта» (1936) і «Востраў скарбаў» (1937).

У 1941 годзе Вайншток быў прызначаны намеснікам дырэктара «Масфільма». У кастрычніку 1941 года разам з дырэктарам Аляксандрам Грошавым арганізаваў эвакуацыю кінастудыі ў Алма-Ату. 14 лістапада 1941 года прызначаны другім намеснікам дырэктара па вытворчасці Цэнтральнай аб’яднанай студыі «Масфільм» і «Ленфільм» ЦГКС. Як намеснік дырэктара займаўся аднаўленнем кінастудыі «Масфільм» пасля яе часовай эвакуацыі з Масквы. У 1944 годзе прызначаны дырэктарам Чарнаморскай кінафабрыкі ў Адэсе, у 1945 годзе — упаўнаважаным Камітэта па справах кінематаграфіі пры Савеце Народных Камісараў СССР па рэпарацыях у Румыніі.

Падчас кампаніі па барацьбе з касмапалітызмам «вычышчаны» з сістэмы кінематаграфіі. Паводле ўспамінаў літаратуразнаўцы Барыса Грыбанава, які пасябраваў у Вайнштокам у пачатку 1950-х гадоў, той перабіваўся тады выпадковымі заробкамі, у прыватнасці ў «Детгизе».

У 1972 годзе вярнуўся ў рэжысуру, паставіўшы верныя канонам вестэрна прыгодніцкія баевікі — мастацкія фільмы «Вершнік без галавы» (паводле Т. Майн Рыда), «Узброены і вельмі небяспечны» (паводле Ф. Брэт Гарта), якія сталі лідарамі ўсесаюзнага кінапракату.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бяльмонты.
**Парк Бяльмонты** — помнік садова-паркавага мастацтва Беларусі. Размешчаны ў аграгарадку Ахрэмаўцы (Браслаўскі раён Віцебскай вобласці), на паўночна-ўсходнім беразе возера Дрывяты.

Закладзены ў 2-й палове XVIIII — пачатку XIX ст. Быў часткай палацава-паркавага ансамбля маёнтка графа Патоцкага, мураваны палац якога знішчаны ў 1914 годзе.

Архітэктура
-----------

Плошча парку складае 65 га, вакол яго 300-метровая паласа лесу. Размешчаны на 2 раўнінных участках са значным перападам рэльефу паміж імі, які аформлены трыма вузкімі тэрасамі з сістэмай усходаў (не зберагліся).

Парк пейзажны, кампазіцыя верхняй тэрасы мае рысы рэгулярнага стылю. Па восі палаца размешчаны шырокі партэр з газонамі і 2 штучныя вадаёмы авальнай формы. Ніжняя частка парку з маляўнічымі сажалкамі, пратокамі і астравамі мае рамантычны пейзажны характар.

Зноскі
------

1. ↑  *Федорук А. Т.* Садово-парковое искусство Белоруссии. — Мн.: Ураджай, 1989. — 247 с. Архівавана 10 сакавіка 2016.

Літаратура
----------

* Бяльмонты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 404. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

Спасылкі
--------

* Экалагічная трапа Парк Бяльмонты
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сідаровіч.
**Васі́ль Лукі́ч Сідаро́віч** (1905, в. Сівіца, цяпер Смаргонскі раён, Гродзенская вобласць, Беларусь — 1937, Чалябінск, НКУС) — беларускі мастак і графік.

Біяграфія
---------

Удзельнік камуністычнага падполля Заходняй Беларусі. У 1926—1927 гадах скончыў Віленскую беларускую гімназію, наведваў мастацкую студыю Язэпа Драздовіча. Друкаваўся ў гімназійных перыядычных выданнях «Золак», «Покліч», супрацоўнічаў з гумарыстычна-сатырычным часопісам «Маланка». З пачатку 1930-х эміграваў, як і іншыя заходнебеларускія мастакі, сябры па студыі Мікалай Васілеўскі, Рыгор Семашкевіч, у СССР. Вучыўся ў Віцебскім мастацкім тэхнікуме. Нейкі час працаваў сцэнографам у тэатры Чалябінску, дзе быў рэпрэсаваны як эмігрант і выхадзец з заходнебеларускіх земляў.

Творчасць
---------

Серыі графічных аркушаў Васіля Сідаровіча апублікаваныя ў Вільні ў 1920-я («Хоць гультаём мяне завуць, а з працы ўсе маёй жывуць», «Што Рыгор у свеце бачыў», «Беларусь, ты прабуджайся, ашукаць сябе не дайся», «I на зямлі і пад зямлёй „апякун" усё за табой» і іншыя), адлюстравалі праблемы і рэаліі палітычнага жыцця Заходняй Беларусі часу знаходжання яе пад польскай уладай. Пейзажы «Ручай», «Вясна», «Стагі за ваколіцай» (захаваліся ў прыватнай калекцыі) сведчаць аб добрым адчуванні мастаком асаблівасцей беларускага ландшафту, яго каларыту і настраёвасці.

Літаратура
----------

* *Маракоў Л. У.* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 3. Кн. 2. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9.
* *Ліс А*. Пякучай маланкі след. — Мн. 1981.
* *Ліс А.* Вечны вандроўнік. — Мн. І984.
Ілюстрацыя з першага выдання паваранай кнігі Кайсы Варгі*Hjelpreda I hushållningen för unga Fruentimber*
**Ганна Крысціна Варг**, больш вядома як **Кайса Варг** (23 сакавіка 1703, Эрэбру — 5 лютага 1769, Стакгольм) — шведскі аўтар кулінарнай кнігі, адна з самых вядомых кухараў у гісторыі Швецыі.

Біяграфія
---------

Кайса Варг нарадзілася ў Эрэбру ў буржуазнай сям'і. Яе бацькамі былі Катарына Левіна і Андэрс Варг. Яе бацька памёр пасля працяглай хваробы, калі ёй было пяць гадоў. У 1710 годзе яе маці пабралася шлюбам з капітанам Эрыкам Росенстрэлем (шведск.: Eric Rosenstråle), затым пераехала з дочкамі Ганнай Крысцінай і Ганнай Катарынай у ​​дом у Фінспангу. Маці ў новым шлюбе нарадзіла яшчэ семярых дзяцей.

Невядома, чаму і калі Варг пакінула дом і пераехала ў Стакгольм, дзе яна працавала ў якасці гаспадыні і кухара ў шэрагу багатых дамоў. У 40-х гадах 18 стагоддзя працавала на кузіну Катарыны і яе мужа Леанарда Клінкаўстрэма, які меў дом у сталіцы. Яны былі яе апошнімі працадаўцамі. У яе былі добрыя адносіны з імі. Леанард, які памёр у 1759 годзе, завяшчаў, што пасля яго смерці Кайса мае права жыць у яго доме.

Кайса Варг памерла ў 1769 годзе і была пахавана ў сямейнай грабніцы Клінкаўстрэмаў у царкве св. Клары ў Стакгольме.

Публікацыі
----------

Першае выданне *Hjelpreda I Hushållningen För Unga Fruentimber* ("Дапаможнік для маладых хатніх гаспадынь") было апублікавана ў 1755 г. Верагодна, што грошы для фінансавання гэтага праекта, 5000 шведскіх рыксдалераў, Кайса Варг атрымала ў спадчыну ад маці, якая памерла ў гэтым годзе. Кніга змяшчала 800 рэцэптаў, а таксама парады аб хатніх справах, такіх як фарбаванне тканіны або вырабу свечак.

Гэтая кніга выступала ў якасці асноўнага дапаможніка хатніх гаспадынь на працягу некалькіх пакаленняў, пакуль новае абсталяванне для кухні, якое з'явілася ў XX стагоддзі, не зрабіла яе састарэлай. Кніга таксама апісвае шведскую кухню, калі яшчэ шырока не ўжывалі бульбу, што робіць яе важным гістарычным дакументам.

Памяць
------

У горадзе Эрэбру ў музеі драўляных будынкаў пад адкрытым небам Вадчэпінгу знаходзіцца дом дзяцінства Кайсы Варг.

Зноскі
------

1. 1 2  Martin Stugart. Den dyrkade köksgudinnan. „Dagens Nyheter", s. 21, 1993-12-17
2. 1 2 3  Jan-Öjvind Swahn.Mamsellen vid hällen. „Populär Historia". 6, 2003. ISSN 1102-0822
3. ↑  Agneta Helmius, Helena Kåks: Matkultur: Alla tiders kock. Nationalencyklopedin, 2004-02-17.
4. ↑  Hans Kronbrink. Kokbokens pionjärer. „Dagens Nyheter", s. 54, 2007-10-05. ISSN 1101-2447
5. ↑  Ingrid Eriksson. Cajsa Warg tog inte vad som helst. „Svenska Dagbladet", s. 94, 2003-03-22. ISSN 1101-2412
6. ↑  Borgarhuset. Länsstyrelsen Örebro län.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90163199 · BNF: 13564130v · GND: 1069580465 · ISNI: 0000000053383229 · LCCN: n00043749 · NTA: 24254133X · LIBRIS: 100968 · SUDOC: 052561593 · VIAF: 66632592 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Папян.

**Асмік Аруцюнаўна Папян** (арм.: Հասմիկ Պապյան; нар. 2 верасня 1961) — савецкая і армянская оперная спявачка

. Газета The Washington Post назвала яе «лепшай жывой Нормай».

Біяграфія
---------

Нарадзілася 2 верасня 1961 года ў Ерэване, Армянская ССР.

У 1982 годзе скончыла Ерэванскую дзяржаўную кансерваторыю імя Камітаса па класе скрыпкі, а ў 1985 годзе — вакальны факультэт (кіраўнік М. А. Аруцюнян). Прафесійную кар’еру Асмік Папян пачынала ў Ерэванскім оперным тэатры оперы і балета імя Спендыярава. Выступала ў СССР і за мяжой. У 1993 годзе, пасля перамогі на некалькіх міжнародных конкурсах, была запрошана ў Бонскі оперны тэатр  (ням.) (бел..

Асмік Аруцюнаўна выканала мноства оперных роляў у многіх тэатрах свету, сярод якіх: Донна Ганна ў «Дон Жуане», Рахіль у «Жыдоўцы», Леанора ў «Сіле лёсу», Абігайль у «Набука», Ліза ў «Пікавай даме» і загалоўныя партыі ў «Тосце» і «Аідзе» ў Венскай дзяржаўнай оперы; Абігайль у «Набука» ў міланскай Ла Скала, роля Аіды ў барселонскім Тэатры дэль Лісеу; Мацільда ў «Вільгельме Тэле» і Ліза ў «Пікавай даме» ў парыжскай Оперы Бастыліі; Аіда, Норма, лэдзі Макбет і Леанора ў «Трубадуры» ў нью-ёркскай Метрапалітэн-оперы. Упрыгожаннем рэпертуару спявачкі з’яўляецца партыя Нормы ў «Норме» Вінчэнца Беліні, якую яна выконвала ў многіх гарадах Еўропы і ў ЗША.

За час сваёй артыстычнай кар’еры Асмік Папян выступала з выбітнымі дырыжорамі і многімі міравымі опернымі зоркамі.

У наш час спявачка жыве ў Вене і выступае на сцэне Венскай дзяржаўнай оперы і Метрапалітэн-оперы. Перыядычна бывае з канцэртамі на сваёй радзіме.

Зноскі
------

1. ↑  Joy, Negar (2003). "Diva with a Heart Supports Women in Armenia" (PDF). Washington, D.C.: Armenian American Cultural Association. Архівавана з арыгінала (PDF) 29 красавіка 2014. Праверана 10 верасня 2013.
2. ↑  Несравненная Асмик Папян вернется на родину для исполнения оперы Пуччини «Тоска» (руск.) Архівавана 23 красавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Персанальны сайт  (англ.)
* Асмик Арутюновна Папян (руск.)
* Биография на сайте Энциклопедии «Хайазг» (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14658941s · GND: 124546579 · ISNI: 000000011310865X · LCCN: no00035504 · NKC: osd2014843690 · NUKAT: n2007094857 · SUDOC: 157650863 · VIAF: 34717919 |

 |
«Прамень» — часопіс, орган Саюза студэнтаў — грамадзян БССР у Чэхаславакіі. Выдаваўся ў 1926—27 у Празе на бел мове (№ 2 выйшаў пад назвай «Новы прамень», № 3 — «Наш прамень»). Выходзіў неперыядычна. Рэдакцыя ставіла за мэту «арганізаваць вакол часопіса ўсе тыя элементы навучэнскай моладзі і моладзі наогул, якая ўсвядоміла неабходнасць сацыялістычнага думання і дзеяння». Асн. матэрыялы «Прамяня» былі скіраваны на крытыку і ў канчатковым выніку на нейтралізацыю той часткі бел эміграцыі, што арыентавалася на ідэалы БНР (арт "Ад рэдакцыі", "Трошкі аб беларускай партыі эсэраў", "Нашы ў Чэхаславакіі", «Беларускае студэнцтва і яго шляхі»; інш). Прала-гандаваў практыку сацыяліст будаўнштва ў СССР, у т, л ў БССР як адзшы іішях да сац і нац вызвалення працоў-ных ("Народная гаспаларка БССР\*, "Аб справаздачы ўрада БССР на сесп ЦВК СССР\*, «Аб беларусізацыі» і інш), выкрываў лалггыку Польшчы, асвятлігў сац і паліт становшгча ў Зах Бсларусі {"Сучасны стан Польшчы", "Палп-ыч-нае жыцце Заходняй Беларусі\*, "Ьелы тэрор\* і інш), разглядаў падзсі ў свеце з пазшый шэйнай абароны СССР і пер-спектыў сусв сацыяліст роаалюцыі ("Імперыялістычнае акружэнне СССР\*, "Сусветнае раззбраешге\* і інш) Змя-шчаў мастацтвазнаўчыя артыкулы ("Аб чэшскай сацыяльнай лаэзц\* Ю Фучыка, "Пралетарскае мастацгва\* I Волькера), літ -знаўчыя агляды ("Што новага ў ня-мецкан работншка-рэвалюцыйнай паэ-зіі\* Вайнскопфа), маст творы Вольке-ра, I Бехера, К Клебера, У Жылкі, Л Ро-дзевіча, I Дварчаніна, У Шырана, Р Ку-дасы, дошеы палпвязняў Лухішскай турмы, адкрьггыя шеьмы ВЛастоўскага, У Пракулевіча і Л Зайца да бел эмігра-цьо з заклікам вяртацца ў БССР лдя па-зітыўнай культ працы, хроніку культ -грамадскага жыцця Сав Беларусі і бел культ мерапрыемстваў у Празе і інш

Арсень Ліс