recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Савэрэн** (англ.: sovereign) — залатая манета, якую пачалі чаканіць з 1489 г. Адпавядала папяроваму фунту стэрлінгаў.

Намінальная вага манеты - 240 гранаў (15,55 г), ўтрыманне золата - 15,47 г (23 карата, або 96%), дыяметр - 39,5 мм. 
Пры Генрыху VIII (1509-47) залатое ўтрыманне знізілася да 22 каратаў (92%). 

Залаты саверэн чаканіўся да 1553 года. Пазней, у часы каралевы Елізаветы (1558-1603), манета ў 20 шылінгаў называлася фунт (pound), а назва «саверэн» атрымала буйная залатая манета вартасцю 30 шылінгаў (fine sovereign). 

У 1603 годзе Якаў I (1603-25) аднавіў чаканку саверэна, але ўжо з 1604 года залатая манета вартасцю 1 фунт (20 шылінгаў) стала называцца юнайт, з 1619 года - **лорэл**. 

З 1663 года асноўнай залатой манетай Англіі стала гінея. Толькі ў 1816 годзе ў Вялікабрытаніі быў устаноўлены залаты стандарт, а саверэн стаў асноўнай манетнай адзінкай, прыраўнаванай да фунту стэрлінгаў.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці са Слоўнікам іншамоўных слоў у 2-х тамах. Мн. 1999, Т.2, С.338.
Сількебарг, гарадская ратуша
**Сі́лькебарг** — горад у цэнтральнай Даніі, на паўвостраве Ютландыя. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны. Насельніцтва — 55080 жыхароў (2005). Развіццё Сількебарга як сучаснага горада пачынаецца з заснавання папяровай фабрыкі Міхаэлем Дрэўсенам (Michael Drewsen) на рацэ Гудэна ў 1844 годзе. Сількебаргскае доўгае возера  (дацк.) (бел. падзяляе горад на паўночную і паўднёвую частку, з возера ва ўсходняй яго частцы выцякае рака Гудзена.

Горад адметны наяўнасцю вялікай колькасці аўтасалонаў і фінансавага сектара; тут да прыкладу таксама размяшчаецца штаб-кватэра трэцяга па памеры дацкага банка Jyske Bank A/S.

У горадзе маецца каманда дацкай суперлігі па футболе — «Сількебарг».

Кожны год у канцы ліпеня ў Сількебаргу праводзіцца джазавы фестываль Riverboat Jazz festival, а ў сярэдзіне жніўня фестываль кантры-музыкі Scandinavian Country Club.
Дональд Джордж Паўэл — бубнач і заснавальнік брытанскай глэм-рокавай групы Slade пераехаў у горад у 2004 годзе.

У 1944 годзе побач з горадам быў застрэлены гестапа святар і драматург Кай Мунк.

Спорт
-----

* Арыентаванне — у 1974 годзе ў ваколіцах Сількебарга праходзіў пяты летні чэмпіянат свету па арыентаванні.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Сцяг Босніі і Герцагавіны Баня-Лука, Боснія і Герцагавіна
* Сцяг Фінляндыі Саванліна, Фінляндыя
* Сцяг Ісландыі Аўрбарг, Ісландыя
* Сцяг Нарвегіі Арэндал, Нарвегія
* Сцяг Польшчы Гіжыска, Польшча
* Сцяг Швецыі Кальмар, Швецыя
* Сцяг Германіі Кайзерслаўтэрн, Германія
* Сцяг ЗША  Карона, ЗША

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 13180725p · GND: 4362987-8 · LCCN: n79104319 · NKC: ge307156 · VIAF: 144236163 |
15 вядомых тыпаў пяцівугольнага паркета
**Пяцівугольны паркет** — у геаметрыі замошчванне, складзенае з выпуклых пяцівугольнікаў. Замошчванне з правільных пяцівугольнікаў у еўклідавай прасторы немагчыма. Такім чынам, узнікае задача замошчвання плоскасці няправільнымі пяцівугольнікамі. У наш час вядома 15 спосабаў такога замошчвання. 

Апошні з вядомых спосабаў быў адкрыты ў жніўні 2015 года, праз 30 гадоў пасля адкрыцця 14-га спосабу ў 1985 годзе. Пытанне, ці ёсць іншыя, яшчэ не выяўленыя спосабы замошчвання, застаецца адкрытым.

Спасылкі
--------

* Pentagon Tilings
* Матэматыкі знайшлі новы тып пяцівугольнага паркета
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Форсберг.

**Магдалена Форсберг** (шведск.: Magdalena Forsberg; нар. 25 ліпеня 1967, Эрншэльдсвік), народжаная Валін (шведск.: Wallin) — шведская біятланістка і лыжніца.

Шасціразовая чэмпіёнка свету па біятлоне. Адзіная 6-разовая ўладальніца жаночага Кубка свету па біятлоне. Двухразовы бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў 2002 года. Завяршыла кар’еру пасля сезона 2001/02 непераможнай, заваяваўшы не толькі вялікі Кубак свету, але і ўсе чатыры малыя Кубкі. Уладальніца рэкорду чэмпіянатаў свету па біятлону сярод жанчын па колькасці медалёў у асабістых дысцыплінах (12).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Магдалена Форсберг

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | biathlon.com.ua · FIS (лыжныя гонкі) · IBU · Olympedia · Алімпійскі камітэт Швецыі · Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Munzinger |
**Магда Гад** (швед. Magda Gad; нар. 17 кастрычніка 1975 г. Фалун) — шведскі ваенны журналіст егіпецкага паходжання. 

Піша для вячэрняй газеты «Экспрэс» (Expressen), шведскай газеты «Svenska Dagbladet», выданняў «Сучасная Псіхалогія» і «Läkartidningen».

Біяграфія
---------

Нарадзілася 17 кастрычніка 1975 года ў шведскім горадзе Фалун. Атрымаўшы адукацыю ў галіне паліталогіі ў Стакгольмскім універсітэце, працавала ў штомесячным шведскім часопісе Cafe Magazine, арыентаваным на моду, стыль і культуру, потым — ваенным карэспандэнтам у вячэрняй газеце «Экспрэс», пісала для шведскай газеты «Svenska Dagbladet», выданняў «Сучасная псіхалогія» і «Läkartidningen». Аўтар рэпартажаў з многіх гарачых кропак свету, пра вайсковыя падзеі і катастрофы.

У 2014—2015 гадах Магда Гад жыла ў Ліберыі падчас эпідэміі гемарагічнай ліхаманкі Эбола, наведвала са здымачнай групай такія краіны, як Конга, Гандурас і Украіна (серыя рэпартажаў «За інфармацыйнай дымавой завесай Магда Гад шукае праўду»).

Атрымала сусветную вядомасць у чэрвені 2016 года, апісваючы напад на Масул у Іраку, дзе паведаміла пра вайну супраць ІГІЛ у Іраку.

Магда Гад з’яўляецца сааўтарам кнігі «Іншая гісторыя», — анталогіі твораў пра жанчын.

Зноскі
------

1. 1 2  Gad, Magda // Sveriges befolkning 2000 — Sveriges Släktforskarförbund, 2020. Праверана 5 снежня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106527645'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Магда Гад
**Любчанскія баі** — баі партызанскай брыгады імя Ф. Э. Дзяржынскага супраць нямецкіх войск у гарадскім пасёлку Любча 3 і 6—8 ліпеня 1944 года.

Перадумовы
----------

Нямецкі гарнізон у Любчы (каля 450 чалавек) прыкрываў адступленне разбітых Чырвонай Арміяй нямецкіх войск. Камандаванне партызанскай брыгады распрацавала план па захопу гарнізона.

Ход баёў
--------

3 ліпеня 1944 года партызаны штурмам авалодалі гарадскім пасёлкам Любча, знішчылі 17 і ўзялі ў палон каля 200 нямецкіх вайскоўцаў, захапілі 7 ручных кулямётаў, мінамёт, 13 аўтаматаў, 220 вінтовак, 60 тысяч патронаў і шмат харчавання. Выбітыя з пасёлка гітлераўцы пачалі канцэнтраваць сабраныя з тэрыторыі Любчанскага і Навагрудскага раёнаў сілы ў вёсцы Нягневічы Любчанскага раёна з мэтай авалодаць пасёлкам, прыціснуць партызан да ракі Нёман, знішчыць іх і забяспечыць прарыў разбітым вайсковым часцям цераз Налібоцкую пушчу на Ліду.

6 ліпеня нямецкія войскі (каля 3 тысяч чалавек) пры падтрымцы танкаў і артылерыі з трох напрамкаў (ад вёсак Слабада, Ачукевічы, Галынь) пачалі наступленне. Партызаны (каля 800 чалавек), узброеныя 45-міліметровай гарматай, процітанкавым ружжом, 5 мінамётамі і 7 ручнымі кулямётамі, 7 гадзін вялі бой з праціўнікам. Пры падтрымцы танкаў гітлераўцы некалькі разоў пераходзілі ў атаку з мэтай адрэзаць партызан ад пераправы цераз Нёман. З-за пагрозы акружэння брыгада была вымушана пакінуць Любчу і адысці на новыя пазіцыі. Партызаны знішчылі каля 300 і паранілі больш за 300 салдат праціўніка, падбілі і знішчылі 3 танкі, 2 броне- і 4 аўтамашыны. 8 ліпеня 1944 года пасля 2 дзён баёў з праціўнікам, які прарываўся на Ліду, партызаны зноў захапілі Любчу і ўтрымлівалі яе да падыходу Чырвонай Арміі. У баях загінулі 14 партызан.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* М. Ф. Шумейка // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Старонка кодэкса. Намаляваны расліны *tlahçolteoçacatl, tlayapaloni, axocotl* і *chicomacatl*
**Libellus de medicinalibus indorum herbis** (лац. *«Кніжачка аб індзейскіх лекавых раслінах»*) — ацтэкскі траўнік, які змяшчае малюнкі і апісанні лекавых раслін, якія выкарыстоўваліся ў дакалумбавай Мексіцы. З'яўляецца перакладам на лацінскую мову арыгінальнага кодэкса Марціна дэ ля Круса, пераклад быў выкананы ў 1552 г. Хуанам Бадзіяна — абодва яны былі выпускнікамі калегіума Санта-Крус дэ Тлатэлалька. Арыгінал на наўатль не захаваўся.

Назвы
-----

Апроч сваёй лацінскай назвы, рукапіс вядомы пад імем перакладчыка, а таксама як *Кодэкс Крус-Бадзіяна*. У літаратуры рукапіс згадваецца так жа як *Кодэкс Барберыні*, паводле імя аднаго з яе ўладальнікаў XVII ст. — кардынала Франчэска Барберыні (1597—1679).

Гісторыя
--------

Зёлкі быў складзены і пераведзены па замове дона Франсіска дэ Мендоса — сына першага губернатара Новай Іспаніі. Мендоса накіраваў рукапіс ў Іспанію, дзе яна захоўвалася ў каралеўскай бібліятэцы. Мяркуецца, у пачатку XVII ст. рукапіс апынулася ва ўладанні Дыега дэ Картавіла-і-Санабрыя — лекара караля Філіпа IV. Далей рукапіс апынулася ў зборы кардынала Барберыні, магчыма, абмінуўшы некалькіх пасярэднікаў. У 1902 г. збор Барберыні ўвайшоў у склад ватыканскай бібліятэкі. У 1990 г. Папа Ян Павел II вярнуў рукапіс у Мексіку, дзе ён захоўваецца ў зборы Нацыянальнага інстытута гісторыі і антрапалогіі ў Мехіка.

У XVII ст. сакратар кардынала Барберыні — Касьяна даль Поца (1588—1657) зняў з рукапісу копію, якая разам з яго бібліятэкай была падорана Папе Кліменту XI. Яго пляменнік прадаў рукапіс каралю Вялікабрытаніі Георгу III, цяпер гэтая копія захоўваецца ў Каралеўскай бібліятэцы ў Віндзары.

Яшчэ адна копія была зробленая Франчэска дэ Стэлучы, членам  Акадэміі рысеглазых, але цяпер яна страчана.

У XX ст. кодэкс Крус-Бадзіяна карыстаецца вялікай папулярнасцю: двойчы выдаваўся ў іспанскім перакладзе (1952, 1964) і тройчы — у англійскім (1939, 1940, 2000).

Літаратура
----------

* Byland, Bruce (2000). «Introduction to the Dover Edition». An Aztec Herbal: The Classic Codex of 1552. Mineola, New York: Dover.
* Garritz Ruiz, Andoni y Chamizo, José Antonio (1997). Del tequesquite al ADN. Algunas facetas de la química en México. México, Distrito Federal. ISBN 968-l6-5232-0.
**Уладзіслаў Аляксеевіч Баркоў** (нар. 28 ліпеня 1947, Харкаў, Украіна) — педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. Доктар педагагічных навук (Расія, 1998; Беларусь, 2003), прафесар (2000). Член-карэспандэнт Беларускай акадэміі адукацыі.

Біяграфія
---------

Скончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт (спецыяльнасць «Фізічная культура», 1973; аспірантура, 1977), Цэнтральны інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў народнай гаспадаркі ў галіне патэнтнай работы (1990).

Працаваў у Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Ф. Скарыны (1983—1989, загадчык кафедры), Гродзенскім абласным інстытуце павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі (1999—2008, рэктар), Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Я. Купалы (1990—1999 і з 2008, факультэт фізічнай культуры, кафедра тэорыі і методыкі фізічнай культуры, прафесар, у 1990—1999 і 2010—2014 — загадчык кафедры, у 2008—2010 — дэкан факультэта псіхалогіі).

Навуковыя інтарэсы: інавацыйныя падыходы да вучэбнага працэсу па фізічнаму выхаванню дзяцей і навучэнскай моладзі.

Бібліяграфія
------------

* Научно-методическое обеспечение физического воспитания детей и подростков в условиях радиационного загрязнения среды : диссертация … доктора педагогических наук : 13.00.04 : защищена 00.00.0000 : утверждена 00.00.1998 / Барков Владислав Алексеевич. — Москва, 1997.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Баркоў Уладзіслаў Аляксеевіч // Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы : біябібліяграфічны даведнік. — Гродна, 1999. — С. 56—57.
Авксанометр
**Аўксанометр** — прыбор для вывучэння росту раслін.

Вывучаць рост раслін можна пры дапамозе лінейкі з нанесенымі на яе дзяленнямі. Пры больш дбайных і дробных вымярэннях ужываецца гарызантальна пастаўлены мікраскоп. Нарэшце, ужываюцца самазапісвальныя прыборы — аўксанометры рознай будовы.

На прыкладаемым малюнку намаляваны адзін з відаў. Да верхавіны доследнай расліны прымацоўваецца нітка з грузікам, перакінутая праз блок. Па меры росту расліны блок паварочваецца. Гэта часта нязначны рух павялічваецца пры дапамозе прымацаванага да блоку кола, праз якое перакінута нітка з грузамі на канцах. На адным канцы ніткі ўмацавана стрэлка. Апошняя датыкаецца да паваротнага барабана, абгарнутага паперай, пакрытай сажай, і малюе на ім крывую, якая паказвае сабой хуткасць росту ўзятай расліны за вядомы час.

У цяперашні час (2010) падобныя прыборы практычна не ўжываюцца.

Літаратура
----------

* *В. И. Палладин.* Авксанометр // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
Lexus GSLexus GSLexus GS на ВікісховішчыLexus GS на ВікісховішчыАгульныя даныя

|  |  |
| --- | --- |
| Вытворца: | Lexus (Toyota Motor Corporation) 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Выпуск: | 1991—цяперашні час |

|  |  |
| --- | --- |
| Зборка: | Тахара, Японія |

|  |  |
| --- | --- |
| Клас: | Аўтамабіль бізнес-класа |

Дызайн

|  |  |
| --- | --- |
| Тып(ы) кузавы: | 4‑дзв. седан (5‑месн.) |

|  |  |
| --- | --- |
| Платформа: | S-Series 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Кампаноўка: | ПЗ-кампаноўка  П4-кампаноўка 
  |

|  |  |
| --- | --- |
| Колавая формула: | 4×2, 4×4 
  |

На рынку

|  |  |
| --- | --- |
| Падобныя мадэлі: | Mercedes-Benz E-Class, Hyundai Genesis, Honda Legend, Volvo S80, BMW 5-Series, Audi A6 |

**Lexus GS** — аўтамабіль бізнес-класа, выпускаецца ў Японіі з 1991 года. Першы *Lexus GS* быў пабудаваны на платформе *Toyota Crown Majesta*. Для ўнутранага рынку Японіі аўтамабіль выпускаўся пад назвай *Toyota Aristo*. Прэм’ера другога пакалення адбылася ў канцы 1997 года. Трэцяе пакаленне Lexus GS дэбютавала ў 2005 годзе. Чацвёртае пакаленне было выпушчана ў 2012 годзе. GS класіфікуецца ў мадэльным шэрагу кампаніі Lexus як спартыўны седан.

Асаблівасцю гэтай мадэлі ад Lexus з’яўляецца гібрыдны сілавы агрэгат, у той час, як мноства канкурэнтаў выкарыстоўваюць выключна дызельныя і бензінавыя маторы. Дызайн мадэлі GS быў распрацаваны італьянскім аўта-атэлье Italdesign на чале з Джарджэта Джуджара. Асноўнымі канкурэнтамі Lexus GS выступаюць Audi A6, BMW 5 серыі, Mercedes E-класа і Jaguar XF.

У базавай камплектацыі Lexus GS аснашчаюцца 6-цыліндравым 2,5-літровым бензінавым маторам, які здольны разагнаць аўтамабіль з 0 да 100 км/г за 8,6 секунд. У працэсе развіцця брэнда, мадыфікацыя GS450h стала абсталёўвацца гібрыднымі сілавымі агрэгатамі — 3,5 літровым 6-цыліндравым маторам з цыклам Аткінсана, і працуюць у пары з гібрыднай сістэмай другога пакалення ад Lexus, агульная магутнасць такога тандэму роўная 336 конскіх сіл, а час разгону з 0 да 100 км/г роўна 5,9 секунд. Мадыфікацыя Lexus GS F Sport абсталявана 5,0-літровым 8-цыліндравым маторам. Сілавыя агрэгаты аўтамабіля працуюць у пары з 6-ступеністай аўтаматычнай каробкай перадач, а ў залежнасці ад мадыфікацыі, GS таксама можа абсталёўвацца 8-ступеністай АКПП.

Зноскі
------

1. ↑  Как мы тестировали Lexus GS
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Астэрызм.
**Астэрызм** *(ст.-грэч. Ἀστήρ — зорка)* — лёгка адрозная група зор, якая мае гістарычна устояную самастойную назву. Астэрызмам не лічацца групы зор, якія ўключаюць ўсе значныя зоркі якога-небудзь сузор’я, напрыклад, Дэльфін, Паўночная Карона, Валасы Веранікі або Паўднёвы Крыж. Аднак у першапачатковым (і дагэтуль штодзённым) разуменні сузор’я як групы зор гэтыя паняцці блізкія і часам сінанімічныя. У прыватнасці, у ранніх антычных аўтараў сямізор’е «Каўша» было сінонімам сузор’я Вялікая Мядзведзіца, а Касіяпея эквівалентная астэрызму «W».

Паняцце астэрызм не з’яўляецца строга навуковым. Спіс астэрызмаў афіцыйна не вядзецца. З развіццём аматарскай астраноміі энтузіястамі фармуюцца каталогі астэрызмаў, якія складаюцца з зор, якія назіраюцца у непрафесійную оптыку.

| ⛭Зорныя сістэмы |
| --- |
| Звязаныя гравітацыйна | Галактыка ·  Карлікавая галактыка ·  Шаравое зорнае скопішча ·  Рассеянае зорнае скопішча ·  Фізічна падвойная зорка ·  Фізічна кратная зорка |
| Не звязаныя гравітацыйна | Зоркавы паток ·  Зоркавая асацыяцыя ·  Рухаючая група зорак ·  Зорка-бягун ·  Звышхуткасная зорка |
| Звязаныя візуальна | Аптычна падвойная зорка ·  Аптычна кратная зорка ·  Сузор’е ·  Астэрызм ·  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2006005627 · Microsoft: 82483587 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Усцюгаў.
**Кузьма Гаўрылавіч Усцюгаў** (нар. 25 лістапада 1929, с. Глядзянскае, Прытабольны раён, Курганская вобласць, РСФСР — 1996) — расійскі і беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

У 1948—1954 гадах вучыўся ў Новасібірскім інжынерна-будаўнічым інстытуце імя В. У. Куйбышава па спецыяльнасці «Архітэктура». У 1954—1956 гадах працаваў архітэктарам, старэйшым архітэктарам у праектным інстытуце «Крайпраект» у Барнауле; у 1956 годзе інжынерам-архітэктарам інстытута «УНДІгідравугаль» у Новакузнецку; у 1956—1958 гадах старэйшым архітэктарам, кіраўніком брыгады Сібірскага філіяла «Дзіпрамез»[ru]; у 1958—1962 гадах кіраўніком групы, галоўным архітэктарам праектаў, начальнікам архітэктурна-будаўнічага аддзела, галоўным інжынерам «Кузбасгарпраект».

У 1962—1984 гадах працаваў у інстытуце «Гомельграмадзянпраект» кіраўніком АПМ, галоўным архітэктарам праектаў. У 1984—1989 гадах начальнік Упраўлення па будаўніцтве і архітэктуры Гомельскага аблвыканкама. З 1989 года зноў у «Гомельграмадзянпраекце», працаваў галоўным архітэктарам праектаў, у 1990—1992 — вядучым архітэктарам.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1961 года. Член КПСС з 1962 года. Пражываў у г. Гомель.

Памёр у 1996 годзе.

Узнагароды
----------

Узнагароджваўся граматамі інстытута, ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1966/1970), медалём «За доблесную працу. У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна» (1970), бронзавымі медалямі ВДНГ СССР за забудову і добраўпарадкаванне пасёлкаў Камунар Буда-Кашалёўскага (1976) і Крынічны (1987) Мазырскага раёнаў.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: жылыя дамы па праспекце Металургаў[ru]; вытворчы корпус «Кузбасгарпраекта» ў Кемераве. Удзельнічаў у распрацоўцы генпланаў Гомеля (1964), Мазыра, Рэчыцы, Рагачова, Чачэрска, Парычаў, Лельчыцаў, Нароўлі, Акцябрскага (1966—1984), аўтар праектаў забудовы пасёлкаў Уза і Дуравічы; прыбудовы да Хойніцкага райкама партыі; клуба са спартзалай у п. Акцябр Буда-Кашалёўскага раёна.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Устюгов Кузьма Гаврилович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
2. 1 2 3 4 5  Малков, И. Г. Гомель — древний и современный. Архитектура и ее создатели : [монография] / И. Г. Малков, И. И. Малков; М-во образования Респ. Беларусь, Белорус. гос. ун-т трансп. — Гомель : БелГУТ, 2014. — 70 с. — ISBN 978-985-554-155-5
3. ↑  Устюгов Кузьма Гаврилович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

Літаратура
----------

* Устюгов Кузьма Гаврилович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
* Устюгов Кузьма Гаврилович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Выгляд вакзала
**Ленінградскі вакзал** - пасажырскі тэрмінал станцыі Масква-Пасажырская-Акцябрская, адзін з 9-ці чыгуначных вакзалаў Масквы. Размешчаны на Камсамольскай плошчы. Будынак вакзалу пабудаваны ў 1844—1849 па праекце архітэктара К. А. Тона для Пецярбургска-Маскоўскай чыгункі, рух па якой пачаўся ў 1851 годзе. З'яўляецца дакладнай копіяй Маскоўскага вакзалу ў Санкт-Пецярбургу. З 1856 па 1924 год насіў назву Мікалаеўскі вакзал.

З Ленінградскага вакзалу адпраўляюцца цягнікі ў Санкт-Пецярбург (дзве траціны ўсіх адпраўленняў), Вялікі Ноўгарад, Мурманск, Петразаводск, Хельсінкі, Талін і інш. Таксама з вакзалу ідуць прыгарадныя электрычкі да Крукава (Зеленаград), Падсолнечны (Солнечнагорск), Кліна, Канакова, Цверы.
**Заходне-Канектыкуцкі дзяржаўны ўніверсітэт** (англ.: Western Connecticut State University) — дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, кампус якой знаходзіцца ў горадзе Данберы, штат Канектыкут, ЗША. 

Заснаваны ў 1903 годзе як педагагічны каледж і з'яўляецца часткай сістэмы універсітэта штата.

Універсітэт складаецца з чатырох школ: школы бізнесу, школы мастацтваў і навук, школы прафесійных студый і школы візуальных і выканальніцкіх мастацтваў. 

ВНУ прапануе 38 бакалаўрскіх праграм, 15 магістарскіх праграм і 2 праграмы аспірантуры.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Канектыкут

Заўвагі
-------

1. ↑  Integrated Postsecondary Education Data System — 1992.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6042926'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9699 6105 · LCCN: no2001038010 · Microsoft: 204366597 · VIAF: 143396576 |
Ленінградскі праспект
**Ленінградскі праспект** — праспект, адна з найважнейшых транспартных магістраляў у Маскве, размешчана ў Паўночным адміністрацыйнай акрузе. Самая шырокая вуліца ў Маскве (да 120 м).

Праспект пачынаецца як працяг 1-й Цвярскі-Ямской вуліцы, каля Беларускага вакзала. Далей праспект ідзе на паўночны захад і сканчаецца пасля скрыжавання з вуліцамі Алабяна і Балтыйскай, ля вышыннага будынка інстытута «Гідрапраект», дзе гэта магістраль падзяляецца на Ленінградскую шашу і Валакаламскую шашу.

Грамадскі транспарт
-------------------

У 1933 году па цяперашнім праспекце прайшла першая ў СССР тралейбусная лінія.

У 1938 годзе пад праспектам прайшла Замаскварэцкая лінія метро са станцыямі Дынама, Аэрапорт і Сокал.

У 1901 годзе па цяперашнім праспекце пракладзеная трамвайная лінія ад Беларускага вакзала да Пятроўскага парку.
**Яфрэм Сямёнавіч Чуцікаў** (?, Шклоў — 20 чэрвеня 1841) — артыст балета.

Біяграфія
---------

У 1780-1790-я гады прыгонны танцоўшчык Шклоўскага тэатра Зорыча.

У 1800-1820-х гадах характарны (камедыйнага плана) танцоўшчык балетнай трупы ў Пецярбургскіх імператарскіх тэатрах. Сярод партый: Фурыя Шаленства ў трагіка-пантамімным балеце «Медэя і Язон» (музыка Рудольфа, пастаноўка Ш.Дзідло), Скараход у балеце «Чарадзейная флейта».

У 1822 годзе адпушчаны на волю.

Літаратура
----------

* Чуцікаў Яфрэм Сямёнавіч // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. — Т. 2.
**Кузня** пачатку XX стагоддзя з в. Клочкава Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. Перанесена ў Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту ў в. Азярцо, дзе прадстаўлена ў экспазіцыі «Цэнтральная Беларусь».

Гісторыя
--------

План кузні
Пабудавана ў 1919 годзе Вялем Уладзімірам Антонавічам. Уладзімір Вяль нарадзіўся ў сям'і, дзе было шасцёра дзяцей. Зямлі на ўсіх не хапала, і бацька вырашыў навучаць сваіх малодшых сыноў рамяству. З 14 год Уладзімір Вяль вучыўся кавальству ў г. Смаргоні. У 1919 годзе на сямейнай радзе было вырашана пабудаваць сваю кузню. Яе паставілі каля дарогі на ўскрайку вёскі на спецыяльна выкупленым невялікім зямельным участку. Абсталяванне і інструменты набылі ў знаёмага каваля, мех і горан каваль зрабіў сам. Уладзімір Вяль працаваў на заказ, абслугоўваў вырабамі сваю і суседнія вёскі.

Архітэктура
-----------

Кузня ззаду
На заднім плане мех і горан, на пярэднім - дубовая калода з кавадлам
Кузня ўяўляе сабой невялікую зрубную пабудову, накрытую двухсхільнай цёсавай страхой з вільчыкавым бервяном. Франтон з дыляў, падлога земляная.

Абцугі і варштат з інструментамі
Унутранае абсталяванне кузні: злева размешчаны мех, па цэнтры — горан, справа пляцоўка для захоўвання драўніннага вуголля. Перад горанам стаіць дубовая калода з кавадлам. Для гартавання вырабаў выкарыстоўваюцца ночвы. Справа каля вакенца размешчаны слясарны варштат, на якім ляжаць інструменты і кавальскія вырабы. Побач з варштатам пастаўлена калода з вінтавымі абцугамі. Злева ад дзвярэй на сцяну прымацаваны свідравальны станок.

Зноскі
------

1. 1 2  Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.
2. 1 2  КУЗНЯ З ВЁСКІ КЛАЧКОВА МАЛАДЗЕЧАНСКАГА РАЁНА МІНСКАЙ ВОБЛАСЦІ

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кузня з Клочкава
* ГУМНО З ВЁСКІ ЛУЧНІКІ СЛУЦКАГА РАЁНА
* Кузня з Клочкава на сайце «Архіварта»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гапееў.

**Яфім Данілавіч Гапееў** (8 сакавіка 1908, с. Левенка  (руск.) (бел. Старадубскі раён — 1990, г. Мінск) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Быў селянінам, працаваў на шахтах Данбаса. У 1931—1933 гг. на службе ў Чырвонай Арміі. У 1933—1938 гг. на партыйнай і гаспадарчай рабоце ў Дзяржынску, Мінску, Віцебску. У 1940—1941 гг. — сакратар Воранаўскага райкама партыі Баранавіцкай вобласці БССР.

У першыя дні вайны ўдзельнічаў у абарончых баях у якасці камісара зводнага батальёна народнага апалчэння Гомеля. Быў паранены. У лютым 1942 года быў накіраваны ў тыл гітлераўцаў на тэрыторыю Мінскай вобласці для выканання спецзадання. З сакавіка 1943 года па чэрвень 1944 — камандзір партызанскага злучэння Лідскай зоны.

У 1949 годзе скончыў Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КП(б)Б.

Пасля вайны — на партыйнай працы. Працаваў сакратаром Лідскага гаркама партыі, узначальваў Мінскі абласны архіў. Памёр у 1990 годзе, пахаваны на Кальварыйскіх могілках у Мінску.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Чырвонага Сцяга, Суворава ІІ ступені, медалямі «Партызану Айчыннай вайны» І і ІІ ступеняў. Ганаровы грамадзянін горада Ліда (1967).

Зноскі
------

1. ↑  Бранская вобласць
2. 1 2 3 4 5  Гапеев Ефим Данилович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 137. — 737 с.

Літаратура
----------

* *Долготович Б. Д.* Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник (руск.) / Б. Д. Долготович. — Мн.: Беларусь, 2008. — С. 218—219. — 368 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-01-0784-8.
**Заходне-Гарохаўскае падняцце** (ад назвы вёскі Гарохаў у Калінкавіцкім раёне) — тэктанічная структура ў Петрыкаўскім і Калінкавіцкім раёнах Гомельскай вобласці, у межах Петрыкаўскага пахаванага выступу Прыпяцкага прагіну. Выяўлена сейсмаразведкай у 1969 годзе па падсалявых і верхнесаляносных дэвонскіх адкладах. Выдзяляецца па паверхні фундамента, падсалявых, міжсалявых, верхнесаляносных дэвонскіх і надсалявых адкладах.

Па паверхні фундамента і падсалявых адкладах Заходне-Гарохаўскае падняцце — спадзістая паўантыкліналь субшыротнага распасцірання, абмежаваная на поўдні Паўднёва-Капаткевіцкім разломам. Памеры 13×1,5 км. Амплітуда каля 100 м. Па міжсалявых адкладах Заходне-Гарохаўскае падняцце — структурны нос субшыротнага распасцірання, на паўднёвым захадзе якога адсутнічаюць міжсалявыя адклады. У плане супадае са скляпеннем падсалявога падняцця. Па паверхні верхняй солі падсалявому падняццю адпавядаюць дзве невялікія антыкліналі памерам 3×2 і 5,5×1,5 км і амплітудай менш за 50 м.

Фарміраванне Заходне-Гарохаўскага падняцця пачалося пераважна ў лівенскі час і інтэнсіўна працягвалася ў задонска-ялецкі (позні дэвон) час. Да пачатку лебядзянскага часу падсалявое падняцце было сфарміравана. Рост Заходне-Гарохаўскага падняцця працягваўся і ў больш позні час і звязаны з працэсамі саляной тэктонікі ў верхняй саляноснай тоўшчы.

Літаратура
----------

* Заходне-Гарохаўскае падняцце // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
**Ленінскія прэміі** — у СССР адна з вышэйшых формаў заахвочвання грамадзян за найбольш буйныя дасягненні ў галіне навукі, тэхнікі, літаратуры, мастацтва і архітэктуры.

Гісторыя прэміі
---------------

Прэміі імя У. І. Леніна былі заснаваны 23 чэрвеня 1925 г. па пастанове ЦК ВКП (б) і СНК. Першапачаткова прысуджаліся толькі за навуковыя працы.

З 1935 па 1957 гады не прысуджаліся. У 1941-1952 гадах ўручаліся Сталінскія прэміі трох ступеняў.

15 жніўня 1956 г. ЦК КПСС і Савет Міністраў СССР прынялі пастанову аднавіць прэміі імя У. І. Леніна і прысуджаць іх штогод да дня нараджэння У. І. Леніна - 22 красавіка. У 1957 годзе было адноўлена прысуджэнне Ленінскіх прэмій за выдатныя навуковыя працы, архітэктурныя і тэхнічныя збудаванні, вынаходкі, укаранёныя ў народную гаспадарку, тэхналагічныя працэсы і інш; былі таксама заснаваны Ленінскія прэміі за выдатныя творы літаратуры і мастацтва. У сакавіка 1960 года былі заснаваны Ленінскія прэміі ў галіне журналістыкі і публіцыстыкі.

Пачынаючы з 1957 Ленінскія прэміі прысуджаліся штогод да дня нараджэння У. І. Леніна, а з 1967 - 1 раз у 2 гады, па цотных гадах.

Гл. таксама
-----------

* Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі
* Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»
* Прэмія Ленінскага камсамола
* Ганаровыя званні СССР
* {{Ленінская прэмія}}

Літаратура
----------

* Вялікая савецкая энцыклапедыя
**Мааская школа** (таксама *мёзская* або *мазанская*, ад фр. *art mosan*) — традыцыйнае пазначэнне рэгіянальнага ізводу раманскага мастацтва  (руск.) (бел. які склаўся ў XI—XIII стагоддзях у басейне ракі Маас, або Мёз.

Адметная рыса гэтай школы — прамое атрыманне ў спадчыну і развіццё традыцый мастацтва Каралінгаў, якое арыентавалася на антычныя і візантыйскія ўзоры. Нават у перыяд сталага сярэдневякоўя мясцовыя дойліды заставаліся пад уражаннем ад Капэлы Карла Вялікага  (руск.) (бел.. Такая пераемнасць звязана з тым, што даліна Мааса была размешчана ў самым сэрцы  (руск.) (бел. франкскай дзяржавы; тут жа знаходзілася сталіца Карла Вялікага — горад Ахен са спадарожным засяроджваннем твораў мастацтва.

Асноўныя цэнтры мааскага мастацтва — гарады і манастыры Льежскага біскупства, а таксама Намюр, Маастрыхт, Ахен, збольшага Кёльн (дзе захоўваецца знакамітая рака трох вешчуноў). Цяпер гэтая тэрыторыя знаходзіцца ў межах Бельгіі, Нідэрландаў і нямецкай зямлі Паўночны Рэйн-Вестфалія, паміж якімі і размеркаваны асноўныя помнікі мааскай школы.

|  |  |  |  |  |
| Льежская купель працы Рэнье з Юі  (англ.) (бел. (Царква Святога Варфаламея  (руск.) (бел. 1107-18 гг.) |  | Базіліка Дзевы Марыі (Маастрыхт)  (руск.) (бел. |  | Даразахавальніца  (руск.) (бел. з Кёльна, каля 1180 г. |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
**МФК «ВРЗ»** — міні-футбольны клуб з Гомеля.

Гісторыя
--------

Футзальная каманда «ВРЗ» створана ў верасні 2005 года на базе зборнай каманды Гомельскага ВРЗ па міні-футболе. З верасня 2010 года каманда функцыянуе на прафесійным аснове.

З 2014 года выступае ў вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі па міні-футболе.

Дасягненні клуба
----------------

**Чэмпіянат Беларусі па міні-футболе**

* 02Сярэбраны прызёр **Серебряный призёр (5):** 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020, 2020/2021

**Кубак Беларусі па міні-футболе**

* 01Чэмпіён **Уладальнік (1)**: 2020/2021

**Суперкубак Беларусі па міні-футболе**

* 01Чэмпіён **Уладальнік (1)**: 2021

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Ліга | Г | В | Н | П | Галы | Ачкі | М | Кубак | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2020/21 | Чэмпіянат Беларусі | 22 | 18 | 1 | 3 | 126-41 | 55 | 2 | Уладальнік | Уладальнік Суперкубка |
| Плэй-оф | 10 | 5 | 0 | 5 |  |  | **2** |  |  |

Зноскі
------

1. ↑  ВРЗ впервые стал обладателем Суперкубка Беларуси по мини-футболу

Трэнеры
-------

* Анатоль Яноўскі

Спасылкі
--------

* ВРЗ (ГОМЕЛЬ)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Плоска.

**Плоска** — возера ў Жыткавіцкім раёне Гомельскай вобласці, за 10 км на паўднёвы захад ад горада Жыткавічы, каля вёскі Боркі. Адносіцца да басейна ракі Прыпяць (фактычна знаходзіцца ў яе пойме).

З'яўляецца пойменным возерам. Мае серпападобную ў плане форму. Злучана вузкімі пратокамі на паўночным захадзе з возерам Людамір, на паўночным усходзе з возерам без назвы. Мясцовасць нізінная, месцамі балоцістая, парослая хмызняком і рэдкалессем. На поўнач ад возера знаходзіцца вялікі лясны масіў.

Спасылкі
--------

* Ліст карты N-35-140. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г. Архівавана 2 мая 2013.
**Пуцята Вышаціч** — кіеўскі ваявода, тысяцкі, сын Вышаты, ваяводы вялікага князя Яраслава Мудрага, брат Яна Вышаціча.

У 1099 па загаду Святаполка Ізяславіча Пуцята і Святоша Давыдавіч разібілі Давыда Ігаравіча.

У 1100 на з’ездзе ў Увецічах Пуцята абвясціў Давыду Ігаравічу волю Святаполка. У 1104 камандаваў войскамі Святаполка ў вайне супраць Глеба Менскага. Гэтая вайна завяршылася безвынікова для абодвух бакоў.

У 1106 хадзіў на полаўцаў з братам Янам, пабіў іх каля Зарэцка і «адабраў у іх палон».

Вядома таксама, што пасля смерці кіеўскага князя Святаполка Ізяславіча ў 1113 у Кіеве ўспыхнула народнае паўстанне і кіяне разграмілі двор Пуцяты.


| ?Пуцята Вышаціч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Пуцята Вышаціч |  | Вышата |  | Астрамір |  | Канстанцін Дабрыніч |  | Дабрыня |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Рускі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Данузла́ў** (укр.: Донузлав, крымскатат.: Doñuzlav, Донъузлав) — самае глыбокае возера ў Крыме і найбуйнейшае возера Чарнаморскага раёна Аўтаномнай Рэспублікі Крым, належыць да Тарханкуцкай групы азёр.

Апісанне
--------

Размяшчаецца на Тарханкуцкім паўвостраве. Даўжыня 30 км, шырыня 8,5 км. Плошча 48,2 км². Глыбіня да 27 м.

Тып агульнай мінералізацыі — салёнае, на крайняй поўначы прэснае. Паходжанне — тэктанічнае.

Ад Чорнага мора адасоблена перасыпам даўжынёй каля 12 км, шырынёй 0,3-1 км. Цяпер возеру больш адпавядае вызначэнне ліман, бо з 1961 года (пасля злучэння з морам каналам) узровень агульнай мінералізацыі змяніўся да мінералізаваных вод (салёнае), таксама змены адбыліся ў берагавой расліннасці.

Бераг возера.
Берагі высокія, крутыя, звілістыя. Шмат невялікіх заток. Жывіцца за кошт водаабмену з морам і падземнымі водамі, выхады якіх ёсць ва ўсходняй частцы возера ў выглядзе падводных крыніц. Салёнасць складае каля 90 ‰. Тоўшча мулу на дне возера дасягае 9 м, зверху мул перакрыты слоем крышталяў вуглякіслага кальцыю. На асобных участках пашырана водна-балотная расліннасць (чарот, рагоз і інш.).

Гісторыя
--------

У мінулым тут былі саляныя промыслы.

У 1961 годзе быў прарыты 200-метровы суднаходны канал для злучэння возера з Чорным морам.

У верхняй частцы возера збудаваны дзве сажалкі для развядзення рыбы, у сярэдняй арганізавана стаянка караблёў Ваенна-марскіх сіл Украіны. На беразе створана ветраэнергетычная станцыя.

6 сакавіка 2014 года ў час Крымскага крызісу расійскія войскі затапілі на выхадзе з бухты возера 2 сваіх караблі «Ачакаў» і «Шахцёр». 7 сакавіка яны затапілі яшчэ адно судна, а 13 сакавіка — чацвёртае спісанае судна. Такім чынам утварылася барыкада, якая заблакавала выхад з бухты шэрагу караблёў ВМС Украіны.

Зноскі
------

1. ↑  Проба соляў была ўзята ў 27 жніўня 1955 года

Літаратура
----------

* *Оліферов А. М.* Донузлав // Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989. Т. 1.  (укр.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Данузлаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Сучаснай Украіны |
**Chaetomium**   — род грыбоў сямейства *Chaetomiaceae*. Назва ўпершыню была апублікаваная ў 1817 годзе.

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання
-------------------------------------

Сапрафітны грыб, які шырока распаўсюджаны ва ўсім свеце. Жыве ў асноўным на раслінах, у глебе, у саломе, у гноі.

Патагеннасць
------------

*Chaetomium* — адзін з грыбоў, якія выклікаюць у чалавека інфекцыю, званы феагіфамікозам. Фатальны глыбокі мікоз, выкліканы *Chaetomium*, быў зарэгістраваны ў гаспадара з аслабленай імуннай сістэмай. *Chaetomium* таксама можа прывесці да абсцэсу галаўнога мозгу  (руск.) (бел. перытанітам, пашкоджанням скуры і аніхамікозу  (руск.) (бел..

Макраскапічныя асаблівасці
--------------------------

Калоніі прадстаўнікоў роду хутка растуць, першапачаткова маюць баваўняна-белы колер. Спелыя калоніі ад шэрых да аліўкавых. З іншага боку, колер становіцца карычневым да чырвонага альбо карычневым да чорным.

Віды
----

База дадзеных відаў Fungorum па стане на 21 кастрычніка 2019 года ўключае 208 відаў роду *Chaetomium* (падрабязней гл. Спіс відаў роду Chaetomium).

Зноскі
------

1. ↑  Chaetomium **(нявызн.)**. Праверана 1 мая 2019.
2. ↑  speciesfungorum.org **(нявызн.)**.

Літаратура
----------

* Schmidt, J.C.; Kunze, G. 1817. Mykologische Hefte. 1:1-109 — P.15
* fungalgenera.org **(нявызн.)**. (англ.)
* drfungus.org **(нявызн.)**. (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778577587, 2909040809 |
**Плоскія чэрві**, пляскатыя чэрві (*Platyhelminthes*) — тып беспазваночных жывёл.

Апісанне
--------

Чэрвепадобныя двухбакова-сіметрычныя жывёлы з тонкім лістападобным або стужкападобным целам і адасобленым галаўным аддзелам.

Даўжыня ад 0,1 мм да 30 м. Цела двухбакова-сіметрычнае, плоскае. Маюць суцэльны або з асобных членікаў скурна-мышачны мяшок з эпітэлію і шматслойнай мускулатуры, запоўнены парэнхімай, у якой размешчаны ўнутраныя органы. Нервовая сістэма ў выглядзе парных гангліяў і падоўжных нервовых ствалоў; выдзяляльная — накшталт канала.

Пашырэнне
---------

Выдзяляецца 4-9 класаў, найбольш шматлікія з іх раснічныя чэрві, стужачныя чэрві, трэматоды; больш за 12,5 тыс. відаў.

Пашыраны ўсюды. Раснічныя чэрві жывуць у марскіх і прэсных водах, на сушы, астатнія — вонкавыя ці ўнутраныя паразіты жывёл і чалавека. Сярод іх бычыны цэпень, свіны цэпнь, смактун пячоначны, эхінакок і іншыя ўзбуджальнікі гельмінтозаў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Характэрна з’яўленне сістэм органаў, уласцівых для большасці жывёл: апорна-рухальнай (скурна-мускульны мяшок і парэнхіма), стрававальнай (рот, глотка, слепа замкнуты кішэчнік), выдзяляльнай (протанефрыдыі), нервовай (галаўны нервовы вузел, нервовыя ствалы і органы пачуццяў) і палавой (пераважна гермафрадыты з унутраным апладненнем). Крывяноснай і дыхальнай сістэм няма.

Развіццё прамое або з ператварэннем у свабодна жывучых, складанае з чаргаваннем пакаленняў і зменай гаспадароў у паразітаў (апрача монагенетычных смактуноў).

Літаратура
----------

* Біялогія: вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд. дап. — Мн.: Нар. асвета, 2010. — 222 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1367-6.
* *Петрыкаў А.* Плоскія чэрві // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis · Настольны |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX542212 · BNF: 121230311 · GND: 4046324-2 · LCCN: sh85103342 · LNB: 000244804 · Microsoft: 2781355164 · NKC: ph353315 |

 |
**Азарыцкія лагеры смерці** — тры канцэнтрацыйныя лагеры, створаныя нямецкімі захопнікамі ў Даманавіцкім раёне Палескай вобласці (цяпер — Калінкавіцкі раён Гомельскай вобласці) у якасці жывой заслоны на шляху наступлення савецкіх войскаў.

Гісторыя
--------

У пачатку сакавіка 1944 камандуючы 9-й нямецкай арміяй Ёзэф Гарпэ (Josef Harpe) загадаў размясціць недалёка ад пярэдняга краю абароны каля г.п. Азарычы, Дзерці і вёскі Падасіннік канцлагеры, у якія пад выглядам эвакуацыі было прывезена больш за 50 тысяч непрацаздольных людзей, у тым ліку сыпна-тыфознахворых з бальніц і лазарэтаў. Мэтай нацыстаў было распачаць у лагерах эпідэмію і распаўсюдзіць яе на часці Чырвонай Арміі, каб затрымаць іх наступленне.

Асуджаных на смерць людзей размясцілі на адкрытых балоцістых пляцоўках, абгароджаных калючым дротам і міннымі палямі і абстаўленых кулямётнымі вышкамі. Людзей не кармілі, забаранялі раскладаць агонь, яны вымушаны былі піць балотную ваду. Любая форма пратэсту каралася растрэлам. Каб паскорыць пашырэнне эпідэміі, нацысты пераводзілі групы сыпна-тыфозных хворых з лагера ў лагер.

18—19 сакавіка 1944 вязні былі вызвалены савецкімі войскамі. Жывых засталося 33 480 чалавек, з іх дзяцей да 13 год 15 960, жанчын 13 072, старых 4448.

Літаратура
----------

* Преступления немецко-фашистских оккупантов в Белоруссии. — Минск, 1965. — С. 142—161.

Спасылкі
--------

* Матэрыялы Нюрнбергскага працэсу па Азарыцкіх лагерах смерці
**Пуці́мельскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Недзведзь.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Мілаславіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Пуцімель. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай акругі БССР. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Недзведзь. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Галіцкага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Дану** (саманазва: ဓနု) — тыбета-бірманскі этнас ў М’янме. Агульная колькасць (2022 г.) — 117 000 чалавек.

Дану насяляюць горны рэгіён на ўсход ад рэчышча Іравадзі. Паводле іх міфаў, яны паходзяць ад стральцоў, накіраваных у познім сярэднявеччы бірманскімі валадарамі на памежжа з землямі шанаў. Само слова **дану** значыць «лук». У М’янме лічыцца, што дану сфарміраваліся ў выніку мірных кантактаў паміж бірманцамі і шанамі, дану нават разглядаюцца як этнічная група шанаў. 

У сярэдзіне XVIII ст. дану былі падпарадкаваны шанскімі валадарамі, але ў канцы XVIII ст. увайшлі ў склад М’янмы. 20 жніўня 2010 г. была створана зона самакіравання дану. 

Асноўныя заняткі — земляробства і гандаль. Большасць вернікаў спавядае будызм напрамку тхеравада. Размаўляюць на мове, супольнай з мовай інтха.

Зноскі
------

1. ↑  Danu in Myanmar (Burma)
2. ↑  Composition of the Different Ethnic Groups under the 8 Major National Ethnic Races in Myanmar

Спасылкі
--------

* Danu — Ethnologue
* Imperial Gazetteer2 of India, Volume 11, page 149
* Danu ethnicity live in Myanmar
**Пушка́рскі прыка́з** — цэнтральная ваенная ўстанова ў Расіі ў 16—17 стст. Упершыню згадваецца ў 1577 годзе.

Прыказу былі падначалены служылыя артылерысты, казённыя кавалі гарадоў (акрамя гарадоў на паўднёвых засечных межах, паморскіх і сібірскіх). Пушкарскі прыказ загадваў вырабам, размеркаваннем і ўлікам гармат і боепрыпасаў, будаўніцтвам і кантролем за станам крапасных умацаванняў, засек. Прыказу былі падначалены Гарматны двор, Гранатавы двор, казённыя парахавыя млыны. Прыказам кіраваў баярын (часам, акольнічы) і 2 дзякі. Пушкарскі прыказ падзяляўся на гарадавы, засечны і грашовы сталы. У 1678—1682 гг. Пушкарскі прыказ уваходзіў у склад Рэйтарскага прыказа.

З 1583 года будаўніцтвам займаўся створаны *Прыказ каменных спраў (Каменны прыказ*). У 1701 годзе на базе Пушкарскага прыказа быў створаны Артылерыйскі прыказ.

Зноскі
------

1. ↑  Каменный приказ  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 137. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* Пушкарский приказ(недаступная спасылка) // Вялікая савецкая энцыклапедыя  (руск.)
**Да́нчык**, сапр. **Багдан Андрусішын** (3 студзеня 1958, Нью-Ёрк) — беларускі спявак, журналіст і грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся, вучыўся і пражыў большую частку жыцця ў Нью-Ёрку. Яго бацька Паўло — украінец, а маці Юлія — беларуска. З дзяцінства Данчык ведаў і беларускую, і ўкраінскую мовы.

Калі яму было 16 год, трапіў на канцэрт «Песняроў» — ансамбль гастраляваў у Амерыцы. А ўжо праз год Данчык запісаў свой першы альбом, які стаў першым беларускім дыскам у ЗША.

Аўтограф Данчыка
У 1981 скончыў факультэт журналістыкі Нью-Ёркскага ўніверсітэта.

У 1989 наведаў Беларусь, дзе выступіў з канцэртамі. Тады Данчык выступаў​ таксама і ў Вільні. Другі раз наведаў з канцэртамі Беларусь у 1996. У 1997 заявіў, што спыняе сваю музычную кар’еру.

Асноўным заняткам Данчыка стала журналістыка. Супрацоўнік, намеснік дырэктара Беларускай службы Радыё «Свабода». Жыве ў Празе.

Дыскаграфія
-----------

* Беларусачка (1977)
* Мы адной табе належым (з Леанідам Барткевічам, 1985)
* Я ад вас далёка (1985)
* Калядныя песьні (1997)

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалём 100 гадоў БНР Рады Беларускай Народнай Рэспублікі.

Сям’я
-----

Мае старэйшага брата Юрку, які працаваў у дзяржаўных органах ЗША.

Бабуля Данчыка — Яніна Каханоўская (1909—2005), пляменніца ўтваральнікаў Беларускай народнай рэспублікі Антона і Івана Луцкевічаў. У дзяцінстве даглядалася Максімам Багдановічам, ведала Янку Купалу, была найбліжэйшай сяброўкай Наталлі Арсенневай, працавала ў Нью-Ёрскім бюро Радыё Свабода

Прабабуля Данчыка — Эмілія Луцкевіч-Шабуня (1886—1974), малодшая сястра Антона і Івана Луцкевічаў.

Гомасексуал. Зрабіў публічны камінг-аўт у 2019 годзе ў інтэрв’ю Радыё «Свабода».

Зноскі
------

1. ↑  *Сяргей Навумчык*. Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100  (бел.).  Радыё Свабода (23 сакавіка 2019). Праверана 3 чэрвеня 2019.
2. 1 2  Данчык  (бел.).  Радыё Свабода (30 верасня 2009). Праверана 3 чэрвеня 2019.
3. ↑  *Анатоль Сідарэвіч*. Сям’я Луцкевічаў: у якіх умовах гадаваліся стваральнікі беларускай незалежнасці  (бел.).  Наша Ніва (15 лютага 2014). Праверана 3 чэрвеня 2019.
4. ↑  Данчык прызнаўся, што ён гей, і расказаў пра першы сексуальны вопыт з школьнай настаўніцай


| ?Данчык — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | Паўло Андрусішын[d] |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  | Данчык |  |  |  | Вадзім Каралёў[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Аляксандр Апалінаравіч Шабуня[d] |  | Апалінар Шабуня[d] |  |
|  |  |  | Юлія Каханоўская[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Яніна Каханоўская |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Ян Баляслаў Луцкевіч |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Эмілія Луцкевіч[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Зоф’я з Лычкоўскіх[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |