**Гомельскае гета** — яўрэйскае гета, якое існавала з верасня па лістапад 1941 года як месца прымусовага перасялення яўрэяў горада Гомеля і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе пераследу і знішчэння габрэяў падчас акупацыі тэрыторыі Беларусі войскамі нацысцкай Германіі ў перыяд Другой сусветнай вайны.

Паводле перапісу насельніцтва 1939 года ў Гомелі пражывала 40 880 яўрэяў, якія складалі 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў.

Акупацыя Гомеля
---------------

Горад быў акупаваны 19 жніўня 1941 года, і акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 26 лістапада 1943. Акупацыйны рэжым, усталяваны нацыстамі ў горадзе, насіў жорсткі характар. Гітлераўцы ўлічвалі, што Гомель з'яўляецца важным у стратэгічным дачыненні пунктам, таму ў горадзе пастаянна знаходзіўся гарнізон, які налічваў 3 500-8 000 ваеннаслужачых вермахта. У Гомелі таксама ажыццяўлялі сваю дзейнасць наступныя ваенныя і карныя ўстановы: штаб 221-й ахоўнай дывізіі; аддзяленне тайнай палявой паліцыі — ГФП 724; група паліцыі бяспекі і СД; абвергруппа-345; палявая жандармерыя; абласное і гарадское кіравання паліцыі; шуцпаліцыя (ахоўная паліцыя). Улада ў горадзе належала палявой камэндатуры № 551 (Feldskommandantur 551), якая мела сваю вахт-кампанію (каравульная каманда).

У першыя ж дні акупацыі Гомеля была ўведзена каменданцкая гадзіна — з'яўленне насельніцтва з 17.00 да 5.30 на вуліцах забаранялася пад страхам смерці. Таксама была ўведзена прапускная сістэма, згодна з якой перамяшчэнні за межы Гомеля і назад для насельніцтва ажыццяўляліся па спецыяльных прапусках — але гэта не тычылася яўрэяў, пазбаўленых такой магчымасці.

Адным з першых мерапрыемстваў акупацыйных уладаў была рэгістрацыя насельніцтва з мэтай вызначэння колькасці яўрэяў. Услед за гэтым пачалось увядзенне шэрагу дыскрымінацыйных мер супраць яўрэяў. Па загаду палявога каменданта горада обер-лейтэнанта Шверха, яўрэяў прымусілі насіць адметныя знакі. «*Спачатку яны намецілі ўсіх яўрэяў, шляхам прышывання на рукавы, плечы і фуражкі матэрыі жоўтага колеру*», нярэдка прымацоўваліся нашыўкі ў форме квадрата. Услед за гэтым акупанты забаранілі яўрэям кантактаваць з мясцовым насельніцтвам. "*Па Гомелі быў выдадзены загад палявой жандармерыі, што той «хто будзе размаўляць з яўрэямі ці скажа „добры дзень" — будзе падвяргацца пакаранням*». Неўзабаве яўрэям было наогул забаронена з'яўляцца на вуліцах горада.

Стварэнне гета
--------------

У верасні 1941 года гітлераўцы арганізавалі ў Гомелі чатыры гета. Яны размяшчаліся ў Гомелі на вуліцах Быхаўскай, Новалюбенскай, на ўскраіне, у раёне Навабеліца і ў прадмесці Манастырок. Гэтыя месцы ізаляцыі былі так званага «*закрытага*» тыпу гета, таму што тэрыторыя кожнага з іх была абнесеная калючым дротам, ахоўвалася паліцыяй і за межы лагера пад пагрозай расстрэлу яўрэяў выходзіць забаранялася. Прычына існавання ў Гомелі чатырох гета тлумачыцца, верагодна, немагчымасцю акупантаў засяродзіць яўрэйскае насельніцтва горада ў адным месцы.

Для Гомеля быў характэрны тэрытарыяльны прынцып фарміравання гета. Так, яўрэйскае насельніцтва, якое пражывала ў Залінейным раёне горада, сагналі ў былыя казармы ваеннага вучылішча, размешчанага на вуліцы Новалюбенскай. У Навабеліцкім раёне горада ў гета сагналі якія пражывалі тут габрэяў. Гэта месца ізаляцыі яўрэйскага насельніцтва размяшчалася на тэрыторыі ветэрынарнай лячэбніцы. У прадмесці Манастырок, перад стварэннем гета, нацысты выселілі ўсіх мясцовых жыхароў, якія пражывалі там.

У гета Гомеля знаходзіліся не толькі яўрэі горада, але і вязні з іншых населеных пунктаў. У прыватнасці, — 97 яўрэйскіх сем'яў з Лоева знаходзіліся ў гета на вуліцы Новалюбенскай. Акрамя таго, у гета Гомеля былі яўрэі зь мястэчка Гарадзец Рагачоўскага раёна і іншыя. Пасля перасялення яўрэйскага насельніцтва ў гета акупанты і калабаранты разрабавалі пакінутую імі маёмасць.

Умовы ў гета
------------

У месцах ізаляцыі яўрэі былі вымушаныя жыць у цяжкіх умовах. Вязні гета не атрымлівалі ежы, а яўрэі, захопленыя нацыстамі з прадуктамі харчавання, расстрэльваліся на месцы. «Асоб, якія далі яўрэям кавалак хлеба, забіралі ў лагер». Адсутнасць харчавання прыводзіла да штодзённай гібелі вязняў. Невыноснае існаванне дапаўнялі празмерная цесната людзей і адсутнасць элементарных санітарна-гігіенічных умоў. Частка мужчын-вязняў нацысты выкарыстоўвалі на працы па ачыстцы вуліц, аднак ставіліся да іх жорстка, збіваючы без якой-небудзь падставы. Нацысты выкарыстоўвалі голад, цеснату, адсутнасць санітарна-медыцынскага абслугоўвання як спосаб дамагчыся «натуральнай» гібелі яўрэяў.

Вязні гомельскіх гета падвяргаліся здзекам з боку акупантаў і калабарантаў, якія ахоўвалі месца ізаляцыі. Усе больш-менш каштоўныя рэчы, якія належаць яўрэям, былі канфіскаваныя акупантамі. Практычна штодня нацысты і калабарацыяністы групамі і ў адзіночку ўрываліся ў гета і рабавалі яго насельнікаў.

Знішчэнне гета
--------------

Месца пахавання гомельскіх яўрэяў, забітых падчас нямецкай акупацыі
Знішчэнне яўрэяў гітлераўцы праводзілі з самага пачатку акупацыі. У верасні — кастрычніку 1941 года 10 яўрэяў былі расстраляныя за нібыта дыверсійную дзейнасць, а таксама 52 чалавекі, якія хавалі сваю нацыянальнасьць. З устаноўленых масавых забойстваў найбольш буйная кара была ў верасні 1941 года, калі «*за адзін дзень было арыштавана і расстраляна яўрэйскага насельніцтва каля 600 чалавек...*».

Ліквідацыя гета ў Гомелі праведзена нацыстамі 3-4 лістапада 1941 года па загадзе начальніка палявой камендатуры № 551. Яўрэяў сілком зганялі ў крытыя машыны, у якія змяшчалася прыкладна 40 чалавек. Машыны пад'язджалі да месца расстрэлу, яўрэяў з іх выштурхоўвалі, а затым ахвяры расстрэльваліся з аўтаматаў. «*Немцы прымушалі ваеннапалонных выкідваць яўрэяў з машыны, і самі немцы білі прыкладамі асоб, якія не жадалі выходзіць... Расстрэльвалі з 8 гадзін да 4 гадзін дня*».

Прыведзеная ў шэрагу выданняў колькасць загінулых яўрэяў Гомеля ў 4 000 расстраляных няправільнае. Звычайна спасылкі прыводзіліся на «Акт ЧДК аб злачынствах нямецка-фашысцкіх захопнікаў у горадзе Гомелі ад 5 студзеня 1945 года», у той час як у адным з выяўленых дакументаў, якія носяць назву «Даведка аб злачынствах нямецка-фашысцкіх улад у перыяд акупацыі г. Гомеля», адрасаваная старшыні абласной надзвычайнай камісіі Гомельскай вобласці Жыжанкову і падпісаная ў сакавіку 1944 года палкоўнікам дзяржбяспекі Кліменка сказана: «*...3. На тэрыторыі Гомельскай машынна-трактарнай майстэрні (МТМ), у супрацьтанкавам рове, выяўленыя 6 000 трупаў яўрэяў г. Гомеля*». Аднак яўрэйскае насельніцтва Гомеля забівалі яшчэ ў двух месцах — у лесе паміж вёскамі Давыдаўка і Ляшчынец, і на 9-м кіламетры шашы Гомель—Чарнігаў. Акрамя таго, частка гомельскіх яўрэяў загінула ў гарадской турме і ў лагеры на торфараспрацоўцы паблізу вёскі Кабанаўка Жлобінскага раёна. Таму агульная колькасць загінулых яўрэяў Гомеля раўняецца або нават перавышае лічбу 10 000 чалавек.

Памяць
------

У 1973 годзе на месцы пахавання яўрэйскага насельніцтва Гомеля каля вёскі Лешчынец (цяпер уваходзіць у межы горада) устаноўлены абеліск.

Зноскі
------

1. ↑  Distribution of the Jewish population of the USSR 1939 // Editor: Mordechai Altshuler, Jerusalem, 1993. — P. 40.  (англ.)
2. ↑  Периоды оккупации населённых пунктов Беларуси
3. ↑  Доклад об итогах ущерба и расследования злодеяний оккупантов в Гомельской области БССР // Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — Фонд 7021. -Оп. 85.-Д. 413.-Л. 14.
4. ↑  Протокол опроса Степанцева В. Б. 1 декабря 1943 года. Материалы ЧГК по расследованию злодеяний немцев в г. Гомеле // Государственный архив Гомельской области. — Фонд 1345.-Оп. 1.-Д.9.-Л. 185.
5. ↑  Протокол допроса Потапенко Е. В. // Национальный архив Республики Беларусь. — Фонд 861. — Оп. 1. — Д. 6. — Л. 4, об.
6. 1 2  Протокол опроса Степанцева В. Б. 1 декабря 1943 года. Материалы ЧГК по расследованию злодеяний немцев в г. Гомеле // Государственный архив Гомельской области. — Фонд 1345.-On.L-Д. 9.-Л. 186.
7. 1 2 3 4  Адамушко В. И. Бирюкова О. В. Крюк В. П. Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941-1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.
8. ↑  Акт ЧГК о злодеяниях немецко-фашистских захватчиков в Гомеле. 5 января 1945 года // Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — Фонд 861. — Оп. 1. — Д. 6. — Л. 4.
9. ↑  Протокол опроса Степанцева В. Б. 1 декабря 1943 года. Материалы ЧГК по расследованию злодеяний немцев в г. Гомеле // Государственный архив Гомельской области. — Фонд 1345.-Оп. 1.-Д. 9.-Л. 186.
10. ↑  Протокол допроса Пилецкого И. М. бывшего полицейского. 3 декабря 1943 года. Материалы ЧГК по расследованию злодеяний немцев в г. Гомеле // Государственный архив Гомельской области. — Фонд 1345. — Оп. 1. — Д. 9. — Л. 185.
11. ↑  Справка о злодеяниях немецко-фашистских властей в период оккупации г. Гомеля // Государственный архив общественных объединений Гомельской области. — Фонд 144. -Оп. 5.-Д. 6.-Л. 167—168.
12. ↑  Винница Г. Р. Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн.: Ковчег, 2011. — 360 с. — 150 экз. — ISBN 978-985-6950-96-7.
13. ↑  Халакост у Гомелі Архівавана 20 ліпеня 2018.  (англ.)

Літаратура
----------

* Смиловицкий л. «Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941-1944 гг.», Тель-Авив, 2000
* Черноглазова Р. А. Хеер Х. Трагедия евреев Белоруссии в 1941— 1944 гг.: сборник материалов и документов. — Изд. 2-е, испр. и доп.. — Мн.: Э. С. Гальперин, 1997. — 398 с. — 1000 экз. — ISBN 985627902X.
* Адамушко В. И. Бирюкова О. В. Крюк В. П. Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941-1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.
* Винница Г. Р. Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн.: Ковчег, 2011. — 360 с. — 150 экз. — ISBN 978-985-6950-96-7.
* Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці, ф. 1345, оп. 1, д. 9, л. 4, 181-203, 226-227; ф. 1345, оп. 1, д. 12, л. 34;
* Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). — фонд 861, вопіс 1, справа 6, ліст 4, 4об.;
* Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі (ГАРФ). — фонд 7021, вопіс 85, справа 413, ліст 15; фонд 7021, вопіс 85, справа 415, ліст 40;

| ⛭Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |
| --- |
| Аглядная тэма: Халакост у Беларусі |
| Брэсцкая вобласць | 
* Баранавічы
* Брэст
* Бяроза
* Гарадзішча
* Дамачава
* Івацэвічы
* Кобрын
* Косава
* Лахва
* Лунінец
* Ляхавічы
* Маларыта
* Моўчадзь
* Моталь
* Пінск
* Тамашоўка

 |  |
| Віцебская вобласць | 
* Бешанковічы
* Бабынічы
* Багушэўск
* Браслаў
* Верхнядзвінск
* Відзы
* Віцебск
* Глыбокае
* Гарадок
* Дзісна
* Докшыцы
* Дрыса
* Друя
* Дунілавічы
* Лепель
* Лёзна
* Лужкі
* Міёры
* Орша
* Пліса
* Полацк
* Паставы
* Расоны
* Сянно
* Шаркаўшчына

 |
| Гомельская вобласць | 
* Буда-Кашалёва
* Гомель
* Калінкавічы
* Карма
* Мазыр
* Парычы
* Петрыкаў
* Рэчыца
* Рагачоў
* Чачэрск
* Шчадрына

 |
| Гродзенская вобласць | 
* Бераставіца
* Васілішкі
* Ваўкавыск
* Воранава
* Галынка
* Гродна
* Дзятлава
* Іўе
* Каменка
* Казлоўшчына
* Карэлічы
* Ліда
* Лунна
* Навагрудак
* Азёры
* Астрына
* Ашмяны
* Парэчча
* Сапоцкін
* Скідзель
* Слонім
* Смаргонь
* Шчучын

 |
| Магілёўская вобласць | 
* Бялынічы
* Бабруйск
* Быхаў
* Глуск
* Горкі
* Дрыбін
* Клімавічы
* Крычаў
* Магілёў
* Мсціслаў
* Напраснікі
* Асіповічы
* Расна
* Чэрнеўка

 |
| Мінская вобласць | 
* Беразіно
* Барысаў
* Вілейка
* Вішнева
* Валожын
* Даўгінава
* Дукора
* Ілія
* Капыль
* Клецк
* Крывічы
* Крупкі
* Любань
* Мар’іна Горка
* Мінск
* Маладзечна
* Мядзел
* Нясвіж
* Радашковічы
* Ракаў
* Слуцк
* Смалявічы
* Стоўбцы
* Халопенічы

 |
| 
* Звязаныя тэмы: Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны
* Катастрофа еўрапейскага яўрэйства
* Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання
* Юдэнфрай

 |