Ружа Цюдараў — геральдычная эмблема Англіі і Хэмпшыра
**Ружа Цюдараў** (**англійская ружа**, **ружа Саюза**; англ.: Tudor rose, *English rose*, *Union rose*) — традыцыйная геральдычная эмблема Англіі і Хэмпшыра (першапачаткова — у гербе караля Англіі Генрыха VII як сімвал аб’яднання варожых каралеўскіх дынастый Ланкастэраў і Ёркаў). Малюецца ў выглядзе здвоенай ружы, выкананай у «натуральных» (англ.: proper) колерах: белая кветка па-над пунсовай, а таксама падзеленай на чатыры пунсовыя і белыя сектары («чвэрці») або на дзве часткі пунсовага і белага колераў вертыкальнай паласой пасярэдзіне («пер пале́»). Назва і паходжанне эмблемы звязаны з акалічнасцямі ўзнікнення англійскай каралеўскай дынастыі Цюдараў.

Паходжанне
----------

Узыходжанне Генрыха Цюдара, які адабраў англійскую карону ў Рычарда III у бітве пры Босварце (1485), спыніла трыццацігадовую вайну паміж каралеўскай дынастыяй Ланкастэраў (чыёй эмблемай была пунсовая ружа) і каралеўскай дынастыяй Ёркаў (чыёй эмблемай была белая ружа). Бацька Генрыха, Эдмунд Цюдар, насіў тытул графа Рычманда; маці, лэдзі Маргарэт Бофарт, паходіза з дому Ланкастэраў. Імкнучыся аб’яднаць усе англійскія каралеўскія дынастыі, Генрых Цюдар ажаніўся са спадчынніцай Ёркаў — дачкой Эдуарда IV Елізаветай. Пасля шлюбу Генрых прыняў новую эмблему, якая спалучыла пунсовую ружу Ланкастэраў і белую ружу Ёркаў.

Падчас свайго кіравання Генрых VIII загадаў пафарбаваць нанова старадаўні круглы стол, які захоўваўся ў Вінчэстэрскім замку і лічыўся сапраўдным Круглым сталом караля Артура. У цэнтры паноўленага стала была намалявана ружа Цюдараў.

Гістарычнае ўжыванне
--------------------

Каранацыя Генрыха VIII і Кацярыны Арагонскай, асененая іх геральдычнымі эмблемамі — ружай Цюдараў і плодам граната, сімвалам заваяванай іспанцамі Гранады. Гравюра XVI стагоддзя
Вядомы выявы ружы Цюдараў «са сцяблом і вянком» (англ.: slipped and crowned) — у выглядзе кветкі на зрэзаным сцябле з некалькімі лісткамі, увянчанай каронай (партрэт Елізаветы I працы Нікаласа Хіліярда), а таксама «ў палавінным выглядзе» (англ.: dimidiated) — злучанай з паловай іншай эмблемы. Турнірны спіс Вэстмінстэра (англ.: The Westminster Tournament Roll) утрымлівае эмблему Генрыха VIII і яго першай жонкі Кацярыны Арагонскай: палавінная выява ружы Цюдараў са сцяблом, аб’яднаная з асабістай эмблемай Кацярыны — гранатам (гэту ж эмблему атрымала ў спадчыну іх дачка Марыя Цюдар). Якаў I Англійскі і VI Шатландскі выкарыстоўваў у якасці асабістай эмблемы палавінную ружу Цюдараў, злучаную з чартапалохам і ўвянчаную каралеўскай каронай.

Сучаснае ўжыванне
-----------------

Ружа Цюдараў «са сцяблом і вянком» — асабістая геральдычная эмблема манархаў Вялікабрытаніі
Ружа Цюдараў, чартапалох і трыліснік, якія растуць з аднаго сцябла — геральдычная эмблема Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі
Цяпер ружа Цюдараў — традыцыйная нацыянальная эмблема Англіі (падобна да чартапалоху, які выступае ў якасці эмблемы Шатландыі, трылісніку, які сімвалізуе Ірландыю, і геральдычнай валійскай цыбулі-парэю). Ружа — знак адрознення ёменаў-вартавых Таўэра і англійскіх каралеўскіх лейб-гвардзейцаў, дэталь кукарды на галаўных уборах ваеннаслужачых разведвальных войскаў Вялікабрытаніі, элемент лагатыпа Англійскага турыстычнага ўпраўлення[en] і эмблемы брытанскага Вярхоўнага суда (у двух апошніх выпадках — стылізаваная «спрошчаная» версія). Яна ж выбіта на англійскай дваццаціпенсавай манеце, якая выкарыстоўвалася ў 1982—2008 гадах, на каралеўскім гербе Вялікабрытаніі і на дзяржаўным гербе Канады.

Зноскі
------

1. ↑  Fox-Davies 1986, p. 187.
2. ↑  Wise 2000, p. 22.
3. ↑  Starkey 2008, p. 41.
4. ↑  Fox-Davies 1986, p. 336.
5. ↑  Boutell 1914.
6. ↑  Fox-Davies 2009, p. 117.
7. ↑  EnjoyEngland: The official website for breaks and days out in England **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Visit England. Архівавана з першакрыніцы 18 ліпеня 2013. Праверана 2 лістапада 2011.

Літаратура
----------

* *Бэкон, Фрэнсис.* История правления короля Генриха VII. — М. : Наука, 1990. — (Памятники исторической мысли). — ISBN 5-02-008973-7.
* *Гриффитс, Ральф А.; Томас, Роджер.* Становление династии Тюдоров / пер. с англ. Н. А. Константиновой. — Ростов-на-Дону : Феникс, 1997. — 320 с. — (Исторические силуэты). — ISBN 5-222-00062-1.
* *Похлёбкин, В. В.* 180. Роза // Словарь международной символики и эмблематики. — М. : Международные отношения, 2001. — ISBN 5-7133-0869-3.
* *Boutell, Charles.* The Handbook to English Heraldry. — 11th ed. — L. : Reeves & Turner, 1914. — P. 229.
* *Fox-Davies, Arthur Charles.* The Art of Heraldry: An Encyclopaedia of Armory. — L. : Bloomsbury Books, 1986. — 503 p. — Reprint (orig. ed. 1904). — ISBN 0906223342.
* *Fox-Davies, Arthur Charles.* Heraldic Badges. — BiblioBazaar, 2009. — 188 p. — Reprint (orig. ed. 1907). — ISBN 1103924737.
* *Starkey, David.* Henry: Virtuous Prince. — Oxfordshire : Harper Perennial, 2008. — 400 p. — ISBN 0007247710.
* *Wise, Terence.* Medieval Heraldry (Histories). — Osprey Publishing, 2000. — P. 22. — (orig. ed. 1980). — ISBN 1841761060.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ружа Цюдараў
* *Кривушин, Иван*. Тюдоры **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Кругосвет. Архівавана з першакрыніцы 23 красавіка 2012. Праверана 7 снежня 2011.
* The Tudor Rose **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  The Intelligence Study Centre. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2012. Праверана 9 снежня 2011.
* Tudor Rose **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  The Tudors. Архівавана з першакрыніцы 26 красавіка 2012. Праверана 9 снежня 2011.

| ⛭Гербавыя фігуры |
| --- |
| Сысуны | 
* Антылопа
* Бабр
* Бізон
* Бык
* Дзік
* Вярблюд
* Вол
* Воўк
* Гарнастай
* Дэльфіны
* Снежны барс
* Кенгуру
* Конь
* Карова
* ✰ Кот
* Лама
* Лань
* Леў
* Леапард
* Ліс
* Мядзведзь
* Алень
* Пантэра
* Сабака
* Тыгр
* Слон

 | Геральдычны дракон |
| Птушкі | 
* Крумкач
* Голуб
* Грак
* Ластаўка
* Арол
* Пеліканы
* Певень
* Страус
* Качкі
* Ястраб

 |
| Міфалагічныя жывёлы | 
* Альфін
* Васіліск
* Віверна
* Гамаюн
* Гарпія
* Гаруда
* Гаргона Медуза
* Грыфон
* Двухгаловы арол
* Дракон
* Аднарог
* Зілант
* Іэйл
* Камелапард
* Кентаўр
* Манцікора
* Пегас
* Саламандра
* Сімург
* Сірэна
* Фенікс
* Змей

 |
| Водныя насельнікі | 
* Сцерлядзь
* Шчупак
* Грабеньчык
* Чарапаха
* Жаба

 |
| Насякомыя | 
* Мурашка
* Матылёк
* Пчала

 |
| Расліны | 
* Дуб
* Лілія
* Пальма Мерцалава
* Сланечнік
* Ружа Лютэра
* Ружа Цюдараў

 |
| Іншыя | 
* Архангел Міхаіл
* Атам
* Георгій Перамаганосец
* Змяя
* Крыж
* Лук
* Меч
* Машна
* Ордэн Залатога Руна
* Падкова
* Слімак
* Сонца і месяц
* Страла
* Фасцыі
* Харугва
* Якар

 |