Рэльеф дна
**Міжземнае мора** — міжземнае, міжмацерыковае мора Атлантычнага акіяна, злучаецца з ім на захадзе Гібралтарскім пралівам, знаходзіцца паміж Паўднёвай Еўропай, Заходняй Азіяй і Паўночнай Афрыкай і амаль цалкам зачыненае. Мора лічыцца часткай Атлантычнага акіяна, хоць яго часцяком атаясамляюць як цалкам асобны вадаём. Мора ахоплівае плошчу ў 2,5 млн км², але яго злучэнне з Атлантыкай праз Гібралтарскі праліў складае ўсяго 14 км у шырыню. Міжземнае мора мае сярэднюю глыбіню ў 1500 м, а самым глыбокім месцам з'яўляецца ўпадзіна Каліпса ў Іанічным моры, яе глыбіня складае 5 267 м.

У Міжземным моры вылучаюць моры: Альбаран, Балеарскае, Лігурыйскае, Тырэнскае, Адрыятычнае, Іанічнае, Крыцкае, Эгейскае. У басейн Міжземнага мора ўключаюць Мармуровае мора, Чорнае мора, Азоўскае мора.

Абмывае берагі Іспаніі, Францыі, Італіі, Манака, Мальты, Босніі і Герцагавіны, Чарнагорыі, Харватыі, Славеніі, Албаніі, Грэцыі, Турцыі, Рэспублікі Кіпр, Сірыі, Лівана, Ізраіля, Егіпта, Лівіі, Туніса, Алжыра і Марока.

Этымалогія
----------

Жыхары  Старажытнага Егіпта называлі Міжземнае мора — «Вялікая зялёная вада». У  Старым Запавеце Міжземнае мора названа *«Вялікім морам»* (Лічбы 34:6,7 Архівавана 10 ліпеня 2012.; Ян. 1:4, 9:1, 15:47; Іез. 47:10,15,20). Таксама сустракаецца назва *«мора  філістымлян»* (Выхад 23:31 Архівавана 23 верасня 2013.), ад людзей, якія насялялі значную частку яго берагоў паблізу  Ізраіля.

Назву Міжземнае мора (грэч. Μεσόγειος Θάλασσα, лац.: Mare Mediterranea — мора пасярод Зямлі) упершыню ўвёў у абарот антычны пісьменнік Гай Юлій Солін, абапіраючыся на ўяўленні свайго часу, паколькі старажытныя еўрапейскія і паўночнаафрыканскія цывілізацыі развіваліся ў басейне менавіта гэтага мора, якое служыла натуральным шляхам зносін паміж імі.

У часы росквіту  Рымскай імперыі  рымляне называлі гэта мора — *Наша мора* (лац.: Mare Nostrum), або *Унутранае мора* (лац.: Internum mare) паколькі ў тыя часы ўсе землі ўзбярэжжа гэтага мора ўваходзілі ў склад імперыі.

Гісторыя
--------

Сучаснае Міжземнае мора з'яўляецца рэліктам старажытнага акіяна Тэціс, які быў значна шырэй і распасціраўся далёка на ўсход. Рэліктамі акіяна Тэціс з'яўляюцца таксама Аральскае, Каспійскае, Чорнае і Мармуровае моры, прымеркаваныя да яго найболей глыбокім упадзінам. Верагодна, Тэціс некалі быў цалкам акружаны сушай, і паміж Паўночнай Афрыкай і Пірэнейскім паўвостравам, у раёне Гібралтарскага праліва, існаваў пярэсмык. Такі жа сухапутны мост звязваў паўднёваўсходнюю Еўропу з Малой Азіяй. Не выключана, што пралівы Басфор, Дарданэлы і Гібралтарскі ўтварыліся на месцы затопленых рачных далін, а шматлікія астраўныя ланцугі, асабліва ў Эгейскім моры, злучаліся з мацерыком.

Гісторыя Міжземнаморскага рэгіёна мае вырашальнае значэнне для разумення паходжання і развіцця шматлікіх сучасных грамадстваў. «Тры чвэрці зямнога шара было аб'яднана паміж сабой праз Міжземнае мора, якое было цэнтрам сусветнай гісторыі».

Фізіка-геаграфічныя характарыстыкі
----------------------------------

 Схема пануючых  марскіх цячэнняў чэрвеня ў Міжземным моры. Стрэлкамі паказаны напрамкі, лічбамі — хуткасць цячэння ў м/с
 Два найбуйнейшыя астравы Міжземнага мора — Сіцылія і Сардзінія
 Свеці-Стэфан у  Чарнагорыі
 Заліў Ліндаса, востраў Родас, Грэцыя
 Марское ўзбярэжжа Трыпалі, Лівія
У паўночнай частцы Міжземнага мора акіянографы вылучаюць адносна адасобленыя буйнымі  паўвостравамі і  астравамі ад асноўнай часткі басейна моры: Альбаран,  Балеарскае,  Лігурыйскае,  Тырэнскае,  Адрыятычнае,  Іанічнае,  Эгейскае,  Кіпрскае. У басейн Міжземнага мора ўключаюць  Мармуровае,  Чорнае і  Азоўскае моры.

Значныя  залівы:  Валенсійскі,  Ліёнскі,  Генуэзскі,  Таранта, Сідра  (Вялікі Сірт),  Габес (Малы Сірт). У басейне мора шматлікія астравы, больш за тры тысячы, найбуйнейшыя з іх —  Балеарскія, Сіцылія, Сардзінія, Кіпр, Крыт, Корсіка. У мора ўпадаюць буйныя рэкі: Ніл, Эбра, Рона, По.

Сярэдняя тэмпература вады на паверхні ў  лютым ад 8—12 °C да 17 °C, у жніўні ад 19 °C ў Ліёнскім заліве да 27-30 °C на  ўсходзе. Салёнасць ад 36 ‰ на захадзе да 39,5 ‰ на ўсходзе. Прылівы сутачныя і змяшаныя, іх велічыня ў большасці раёнаў складае 0,1-0,5 м.

Берагі Міжземнага мора каля гарыстых узбярэжжаў з большага  абразіўныя, выраўнаваныя, каля пенепленаў — лагунна-ліманныя і  дэльтавыя. Для ўсходняга ўзбярэжжа  Адрыятычнага мора характэрныя берагі  далмацінскага тыпу.

### Клімат

Асноўны артыкул: **Міжземнаморскі клімат**
Клімат Міжземнага мора вызначаецца яго становішчам у  субтрапічным поясе і адрозніваецца вялікай спецыфікай, якая вылучае яго ў самастойны  міжземнаморскі тып клімату, які характарызуецца мяккай  зімой і гарачым засушлівым летам. Узімку над морам усталёўваецца фронт паніжанага  ціску атмасферы, што вызначае няўстойлівае надвор'е з частымі штармамі і шчодрымі  ападкамі; халодныя паўночныя  вятры зніжаюць тэмпературу паветра. Развіваюцца мясцовыя вятры:  містраль ў раёне  Ліёнскага заліва,  бора на ўсходзе  Адрыятычнага мора і мелтэмі ў акваторыі  Эгейскага мора. Улетку большую частку Міжземнага мора ахоплівае грэбень  Азорскага антыцыклону, які вызначае перавагу яснага надвор’я з невялікім  воблачнасцю і малой колькасцю ападкаў. У летнія месяцы назіраюцца сухія туманы і пыльная імгла, якая прыносіцца з  Афрыкі паўднёвым ветрам сірока. Ва Усходнім басейне развіваюцца ўстойлівыя паўночныя вятры — этэзіі.

Сярэдняя тэмпература паветра ў студзені змяняецца ад 14-16 °C ля паўднёвых берагоў да 7-10 °C на поўначы, у жніўні — ад 22-24 °C на поўначы да 25-30 °C у паўднёвых раёнах мора. Выпарэнне з паверхні Міжземнага мора дасягае 1250 мм у год (3130 км ³).  Адносная вільготнасць паветра змяняецца ад 50-65 % летам да 65-80 % зімой. Воблачнасць летам 0-3 балы, зімой каля 6 балаў. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў 400 мм (каля 1000 км ³), яна змяняецца ад 1100—1300 мм на паўночным захадзе да 50-100 мм на паўднёвым усходзе, мінімум — у ліпені — жніўні, максімум — у снежні. Характэрныя міражы, якія часта назіраюцца ў Месінскім праліве (Фата-маргана).

Тэмпература марской вады   
 на папулярных курортах Міжземнага мора (°C)|  | **Сту** | **Лют** | **Сак** | **Кра** | **Май** | **Чэр** | **Ліп** | **Жні** | **Вер** | **Кас** | **Ліс** | **Сне** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Марсель  | 13 | 13 | 13 | 14 | 16 | 18 | 21 | 22 | 21 | 18 | 16 | 14 |
| Барселона  | 13 | 13 | 13 | 14 | 17 | 20 | 23 | 25 | 23 | 20 | 17 | 15 |
| Валенсія  | 14 | 13 | 14 | 15 | 17 | 21 | 24 | 26 | 24 | 21 | 18 | 15 |
| Неапаль  | 15 | 14 | 14 | 15 | 18 | 22 | 25 | 27 | 25 | 22 | 19 | 16 |
| Малага  | 16 | 15 | 15 | 16 | 17 | 20 | 22 | 23 | 22 | 20 | 18 | 16 |
| Гібралтар  | 16 | 15 | 16 | 16 | 17 | 20 | 22 | 22 | 22 | 20 | 18 | 17 |
| Афіны  | 16 | 15 | 15 | 16 | 18 | 21 | 24 | 24 | 24 | 21 | 19 | 17 |
| Іракліян  | 16 | 15 | 15 | 16 | 19 | 22 | 24 | 25 | 24 | 22 | 20 | 18 |
| Мальта  | 16 | 16 | 15 | 16 | 18 | 21 | 24 | 26 | 25 | 23 | 21 | 18 |
| Пафас  | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 24 | 26 | 27 | 26 | 24 | 22 | 19 |
| Ларнака  | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 24 | 26 | 27 | 27 | 25 | 22 | 19 |
| Лімасол  | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 24 | 26 | 27 | 27 | 25 | 22 | 19 |
| Александрыя  Архівавана 5 студзеня 2014. | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 23 | 25 | 26 | 26 | 25 | 22 | 20 |
| Тэль-Авіў  | 18 | 17 | 17 | 18 | 21 | 24 | 26 | 28 | 27 | 26 | 23 | 20 |

Галоўныя порты
--------------

* Сцяг Іспаніі Валенсія, Іспанія
* Сцяг Іспаніі Барселона, Іспанія
* Сцяг Францыі Марсель, Францыя
* Сцяг Італіі Генуя, Італія
* Сцяг Італіі Венецыя, Італія
* Сцяг Італіі Трыест, Італія
* Сцяг Турцыі Ізмір, Турцыя
* Сцяг Лівана Бейрут, Ліван
* Сцяг Егіпта Александрыя, Егіпет

Гл. таксама
-----------

* Абукірскі заліў
* Заліў Фамагуста
* Атлантропа

Зноскі
------

1. ↑  Внутреннее море//Реальный словарь классических древностей Архівавана 22 жніўня 2014.
2. ↑  Georg Wilhelm Friedrich Hegel. «*The Philosophy of History*», p. 87, Dover Publications Inc. 1956 ISBN 0-486-20112-0; 1st ed. 1899

Літаратура
----------

* Alain Saliot The Mediterranean Sea. — Birkhäuser, 2005. — Т. 5. — 413 с. — (The Handbook of Environmental Chemistry). — ISBN 9783540250180
* Foppe B. DeWalle, M. Nikolopoulou-Tamvakli, W. J. Heinen Environmental condition of the Mediterranean Sea: European Community countries. — Springer, 1993. — Т. 5. — 524 с. — (Environment & assessment). — ISBN 9780792324683

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Міжземнае мора
* Архівавана 25 кастрычніка 2010.
* Архівавана 22 чэрвеня 2013.
* 

| ⛭Моры Атлантычнага акіяна |
| --- |
| Унутраныя моры Еўразіі | 
* Азоўскае
* Мармуровае
* Чорнае

 |
| Міжземнае мора | 
* Адрыятычнае
* Альбаран
* Балеарскае
* Іанічнае
* Кіпрскае
* Крыцкае
* Лігурыйскае
* Тырэнскае
* Эгейскае

 |
| Моры на поўначы Еўропы | 
* Балтыйскае
* Вадэнскае
* Гебрыдскае
* Ірландскае
* Ірмінгера
* Кельцкае
* Паўночнае

 |
| Моры ў Амерыцы | 
* Карыбскае
* Лабрадор
* Мексіканскі заліў1
* Саргасава
* Скоша

 |
| 1 з’яўляецца морам |

| Краіны ля Міжземнага мора |
| --- |
| 
* Албанія
* Алжыр
* Акратыры і Дэкелія (Вялікабрытанія)
* Боснія і Герцагавіна
* Гібралтар (Вялікабрытанія)
* Грэцыя
* Егіпет
* Ізраіль
* Іспанія
* Італія
* Кіпр
* Ліван
* Лівія
* Мальта
* Манака
* Марока
* Палесціна
* Паўночны Кіпр
* Сірыя
* Славенія
* Туніс
* Турцыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Біблейская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11933509p, 15199561n · GND: 4074895-9 · LCCN: sh85083236 · NDL: 00573122 · NKC: ge134513 · LIBRIS: 153712 · VIAF: 239897976 |

 |