recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
18 снежня 2023 года прыкладна апоўначы па мясцовым часе адбылося землетрасенне на паўночным захадзе КНР.

Эпіцэнтр прыйшоўся на Цзішышань-Баоань-Дунсян-Саларскі аўтаномны павет недалёка ад мяжы паміж правінцыямі Ганьсу і Цынхай. Першыя ваганні працягваліся каля 20 секунд з магнітудай 5.9 (па іншай ацэнцы — 6.2). Следам за землетрасеннем было зафіксавана дзевяць падземных штуршкоў з магнітудай 3.

Землятрус стаў найбуйнейшым у краіне па колькасці загінулых за апошнія дзесяць гадоў, забраўшы жыцці больш за 100 чалавек. Станам на раніцу 19 снежня было вядома пра 105 загінулых, 397 пацярпелых у правінцыі Ганьсу; у раёне эпіцэнтра землетрасення пашкоджана каля 5 тысяч будынкаў. Акрамя таго, у правінцыі Цынхай загінулі прынамсі 13 чалавек, 182 былі параненыя, 20 прапалі без вестак.

Заўвагі
-------

1. 1 2  *Gan, Nectar*. Rescuers battle sub-zero temperatures as more than 100 killed by China’s deadliest quake in nearly a decade (англ.). *CNN* (19 снежня 2023). Праверана 19 снежня 2023.

Спасылкі
--------

* Землетрясение в Китае: более 100 погибших, спасатели ищут под завалами выживших **(нявызн.)**.  Русская служба Би-би-си. Праверана 19 снежня 2023.
**Physarella oblonga** — від слізевікоў атраду *Physarida* і адзіны від роду ***Physarella***. Шырока распаўсюджаны ва ўсім свеце, але вядомы толькі з вельмі адзінкавых знаходак у Еўропе; галоўным чынам ён сустракаецца ў ЗША і тропіках.

Апісанне
--------

Плазмодый жоўты або белы. Спаракарпіі стаяць групамі вертыкальна, звычайна маюць ножкі і глыбока ўцягнуты на верхавіне або ўтвараюць плазмадыякарпіі. Яны сядзяць на карычневых да чырванавата-карычневых сцеблах вышынёй да 3 міліметраў і дыяметрам да 0,5 міліметра. Спаракарпіі полыя і падоўжна-кудзелістыя, звонку маршчыністыя і маюць некалькі карычняватых вапнавых зерняў. Яны маюць дыяметр ад 0,6 да 1,5 міліметраў і агульную вышыню да 4 міліметраў. Гіпаталалус ад карычневага да чорна-карычневага, і яго працягласць абмежаваная непасрэдна асновай сцябла.

Перыдый макраскапічна шэры, ад вохрыстага да аліўкавага колеру, ад бясколернага да светла-жоўтага ў праходзячым святле і пакрыты вапнавымі лускавінкамі ад бялёсага да жоўта-карычневага колеру. Ён нераўнамерна раскрываецца долямі і загінаецца да сцябла; унутраная частка застаецца пастаянна прымацаванай да кончыка сцябла ў выглядзе полай светла-жаўтлява-карычневай псеўдакалумелы.

Капіліцый складаецца з тонкіх, напаўпразрыстых і проста разгалінаваных нітак таўшчынёй каля 1 мікраметра, якія праходзяць праз увесь спаракарпій і маюць асобныя вапнавыя патаўшчэнні, а таксама шыпападобныя элементы, якія прылягаюць да ўнутранай часткі перыдыя і выступаюць унутр сценкі спаракарпіяў, якія маюць да 200 мікраметраў у даўжыню і 50 мікраметраў у шырыню. Споры памерам ад 7 да 8, радзей да 9 мікраметраў, цёмна-карычневыя ў масе, светла-карычневыя ў праходным святле, дробнабарадаўчатыя на паверхні з выразнымі групамі больш цёмных бародавак.

Распаўсюджанне
--------------

*Physarella oblonga* быў выяўлены ва ўсім свеце. Аднак у Еўропе ён сустракаўся толькі зрэдку (Бельгія, Францыя, Італія, Іспанія, Партугалія). Іншыя знаходкі паходзяць з Эквадора, Індыі, Шры-Ланкі, Паўднёва-Усходняй Азіі, Кітая, Японіі, Аўстраліі, а таксама ЗША і Карыбскага басейна. Асноўны ачаг іх з’яўлення — ЗША і тропікі.

Слізевік сустракаецца на мёртвай драўніне і апалым лісці, звязаны з *Cribraria violacea*.

Сістэматыка і гісторыя даследаванняў
------------------------------------

Від быў першапачаткова апісаны ў 1873 годзе як *Trichamphora oblonga*. З 1882 года ўваходзіць у асобны род *Physarella*.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  
Hermann Neubert, Wolfgang Nowotny, Karlheinz Baumann, Heidi Marx: *Die Myxomyceten Deutschlands und des angrenzenden Alpenraumes unter besonderer Berücksichtigung Österreichs.* Bd. 2, Karlheinz Baumann Verlag, Gomaringen 2000, ISBN 3-929822-01-6, S. 223—224.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | GBIF · iNaturalist · Mycobank · NCBI |
**Бабухан-хатун** (манг.: Бабухан хатан; пам. 1328) — жонка імператара дынастыі Юань Есун-Тэмура  (руск.) (бел. маці малалетняга імператара Раджапікі  (руск.) (бел..

Біяграфія
---------

Пра жыццё Бабухан-хатун вядома мала. Яна паходзіла з племя унгірат  (руск.) (бел. і, па некаторых дадзеных, была праўнучкай Алчы-Наёна, бачнага палкаводца і швагра Чынгісхана. Пасля раптоўнай смерці Есун-Тэмура ў чэрвені 1328 года яго военачальнік і фаварыт Даўлат-шах абвясціў новым імператарам сына нябожчыка, васьмігадовага Раджапіку (Араджабіга). Рашэнне Даўлат-хана падтрымала вялікая частка мангольскіх наёнаў  (руск.) (бел.. Аднак ужо ў жніўні военачальнік Эль-Тэмур  (руск.) (бел. які камандаваў войскамі ў Даду  (руск.) (бел. падняў супраць Раджапікі паўстанне, заклікаўшы на валадаранне свайго стаўленіка Туг-Тэмура  (руск.) (бел.. Пачалася грамадзянская вайна. Армія Раджапікі рушыла на Даду, але была разгромлена Эль-Тэмурам, і ваеначальнікі імператара перайшлі на бок пераможцы. Заняўшы стаўку непрыяцеля ў горадзе Шанду  (руск.) (бел. войскі Эль-Тэмура схапілі Даўлат-шаха і іншых прыхільнікаў Раджапікі і перабілі іх; сам жа васьмігадовы імператар прапаў без вестак або быў забіты.

Зноскі
------

1. ↑  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>
2. ↑  Хятад галиг нэр нь Бабүхань (八不罕 *Bābùhǎn*)

Літаратура
----------

* Далай Чулууны  (руск.) (бел.. Манголія ў XIII—XIV стагоддзях.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | CBDB: 0113869 |
**Argynnis paphia** — від матылькоў сямейства Німфаліды (*Nymphalidae*). Размах крылаў 54-70 мм.

Апісанне
--------

Верхнія крылы цёмна-аранжавага колеру з чорнымі плямамі, ніжнія зялёнага колеру са срэбнымі палосамі. Самцы меншыя і бялейшыя, чым самкі. Гусеніцы чорнага і карычневага колераў з двума жоўтымі лініямі ўздоўж спіны.

* ♂♂
* △ ♂△ ♂
* ♀♀
* △ ♀△ ♀

Арэал
-----

Шырока распаўсюджаны ва ўмеранай Еўропе і Азіі.

Біялогія
--------

Дарослыя асобіны ядуць нектар розных кветак і нектар з тлей. Яны добрыя лятуны і іх можна ўбачыць на высокай хуткасці над кронамі дрэў. Пераважнае месца пражывання — рэдкія сонечныя лісцяныя лясы, асабліва дубравы, хоць яны жывуць і ў іглічных лясах.

Гусеніцы вылупляюцца з яек у жніўні і адразу ж уваходзяць у стан спячкі да наступнай вясны. Пасля абуджэння, яны падаюць на зямлю і сілкуюцца Фіялка|фіялкамі у аснавання дрэва. Звычайна кормяцца ў начны час. Дарослыя асобіны з’яўляюцца ў чэрвені.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781255771 |
**Павел Анатолевіч Трубчык** (нар. 23 верасня 1978, в. Атраднае, Любанскі раён) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2013), дацэнт (2016).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 23 верасня 1978 года ў в. Атраднае Любанскага раёна. Член Беларускага таварыства «Веды».

Скончыў у 2000 годзе гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка па спецыяльнасці «Гісторыя. Сацыяльна-палітычныя дысцыпліны», у 2001 годзе магістратуру, у 2004 годзе аспірантуру. З 2017 па 2022 год праходзіў навучанне ў дактарантуры па спецыяльнасці «Гістарыяграфія, крыніцазнаўства і метады гістарычнага даследавання».

З 2004 года выкладае на кафедры гісторыі Беларусі і славянскіх народаў гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка. У 2016 годзе прысвоена навуковае званне дацэнта па спецыяльнасці «Гісторыя». У 2011—2016 — намеснік дэкана па выхаваўчай рабоце.

З 2021 года старшы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі канца XVIII — пачатку ХХ стагоддзяў Інстытута гісторыі НАН Беларусі, з 2022 года вучоны сакратар, з лістапада 2022 г. намеснік дырэктара па навуковай працы.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Навуковыя інтарэсы: сацыяльна-эканамічныя і грамадска-палітычныя працэсы ў Беларусі (канец 19 — пачатак 20 ст.); гістарыяграфія гісторыі Беларусі другой паловы ХІХ–ХХІ ст..

1. ↑  Трубчык Павел Анатольевіч
Ілюстрацыя Джэсі Уілкакс Сміт (англ.: Jessie Willcox Smith).
**Ілюстрацыя** — візуалізацыя, такая як малюнак, фатаграфія або іншая праца, створаная з мэтай вылучыць суб'ект, а не форму. Ілюстрацыі тлумачаць і дэкаруюць тэкставае змесціва кнігі, часопіса, газеты.

Ілюстрацыі выкарыстоўваюцца для: перадачы эмацыйнай атмасферы мастацкага твора; візуалізацыі выяў герояў апавядання; дэманстрацыі аб'ектаў, апісваных у кнізе (батанічная ілюстрацыя); адлюстравання пакрокавых інструкцый у тэхнічнай дакументацыі (тэхнічная ілюстрацыя).

Мастацтва ілюстрацыі
--------------------

У наш час расце цікавасць да калекцыянавання арыгінальных ілюстрацый, выкарыстаных у кнігах, часопісах і постарах. Шматлікія музейныя выстаўкі, часопісы і галерэі мастацтваў вылучаюць месцы для ілюстратараў мінулага.

У свеце візуальных мастацтваў ілюстратараў шануюць звычайна менш у параўнанні з графічнымі дызайнерамі. Аднак, у выніку росту цікавасці да камп'ютарных гульняў і коміксаў, ілюстрацыі сталі вельмі папулярным і прыбытковым відам візуальнага мастацтва.

Адмысловыя віды ілюстрацый
--------------------------

* Археалагічныя ілюстрацыі
* Батанічная ілюстрацыя
* Тэхнічная ілюстрацыя
* Кніжная графіка

Гл. таксама
-----------

* Графічны дызайн
* Інфармацыйная графіка
* Камунікацыйны дызайн

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11975832b · GND: 4123412-1 · LCCN: sh99001255 · NDL: 00570222 |
**Сасе** — радовішча медзі на поўдні правінцыі Катанга (Дэмакратычная Рэспубліка Конга). Распрацоўваецца кампаніяй Tiger Resources.

Радовішча знаходзіцца ў межах канцэсіі Лупота, прыкладна ў 10 км на поўдзень ад рудніка Кіпой і на поўнач ад старога рудніка Лупота на канцэсійных тэрыторыі Калумінес. Канцэсія займае плошчу 140 квадратных кіламетраў.

Мінералізацыя на ўчастку Сасе была паказана на распасціранні даўжынёй 700 метраў і шырынёй да 300 метраў.

У 2008 годзе кампанія Tiger Resources паведаміла, што ў ходзе разведачнага бурэння былі выяўлены руды са значным утрыманнем медзі. У лютым 2011 года яна ж заявіла, што плануе пабудаваць завод па экстракцыі растваральнікам, які будзе перапрацоўваць медную руду з руднікоў Кіпой і Лупота.

Заўвагі
-------

1. ↑  Fact Sheet **(нявызн.)**.  Tiger Resources. Праверана 13 лістапада 2011.(недаступная спасылка)
2. ↑  *Björn Junker*. Die Produktion auf Tiger Resources Kipoi-Projekt läuft besser als geplant(нявызн.). *Wallstreet Online* (5 ліпеня 2011). Праверана 13 лістапада 2011.
3. ↑  Tiger Resources consolidates project interests around Kipoi Resource **(нявызн.)**.  Tiger Resources (21 кастрычніка 2008). Праверана 13 лістапада 2011.
4. ↑  Tiger aims to finish study on next Congo copper mine end March **(нявызн.)**.  Reuters (15 лютага 2011). Праверана 13 лістапада 2011.
Нізіна на карце Шатландыі
**Сярэднешатландская нізіна** (англ.: Central Lowlands) — нізінныя раёны ў паўночнай частцы вострава Вялікабрытанія, якая раздзяляе Паўночна-Шатландскае нагор’е і Паўднёва-Шатландскае ўзвышша. На паўночным захадзе мяжой лічыцца лінія ад Дамбартана да Стонхейвена. Заходні бераг нізіны абмежаваны залівам Ферт-оф-Клайд; ва ўсходні ўразаюцца Ферт-оф-Тэй і Ферт-оф-Форт.

Нізіна складзена чырванаколернымі пясчанікамі, сланцамі і вапнякамі, перакрытымі чахлом марэны. Месцамі сустракаюцца астанцавыя кражы і ўзгоркі пераважна са старажытных вывергнутых парод. Маюцца радовішчы каменнага вуглю. Па схілах кражаў і ўзгоркаў — хваёвыя і бярозавыя лясы, верасовыя пусткі.

Нізіна густа населена. На ёй размешчаны найбуйнейшыя гарады Шатландыі: Глазга і Эдынбург, а таксама драбнейшыя Стэрлінг, Данды і іншыя. У гістарычны раён Лоўленд таксама ўключаюць Паўднёва-Шатландскае ўзвышша.

Зноскі
------

1. 1 2  Lowlands (англ.). — артыкул з *Encyclopædia Britannica Online*.
2. ↑  *Сярэднешатландская нізіна (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
**Ірына Васілеўна Назімава** (22 лютага 1932, Тбілісі — 10 студзеня 2024) — беларускі мастацтвазнавец, педагог.

Біяграфія
---------

Скончыла Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Рэпіна ў Ленінградзе ў 1957 годзе. Працавала ў Дзяржаўным мастацкім музеі Беларусі, у Палацы мастацтваў Беларускага саюза мастакоў, у 1962-70 гадах выкладала ў Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце, у 1975-82 гадах у Мінскім інстытуце культуры. Даследвала тэорыі і гісторыю беларускага і сусветнага выяўленчага мастацтва, праблемы эстэтычнага выхавання. Аўтар прац «А. А. Барысаў. Жыццё і творчасць» (1959), «Жывапіс» (1962), «М. А. Савіцкі» (1973), «Зоя Літвінава. Мая Радзіма» (1983) і інш. Аўтар уступных артыкулаў да каталогаў твораў беларускіх мастакоў: В.Цвіркі (1988), В.Жолтак (1999) і інш. Працавала таксама ў галіне станковай і кніжнай графікі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Трансвааль (значэнні).
**Трансвааль** (*Transvaal*, літаральна «за Ваалем») — былая правінцыя ПАР, дагэтуль часам выкарыстоўваецца як агульная назва для ўсяго рэгіёну, размешчанага паміж Ваалем і Лімпапо, гэта значыць паўночнага ўсходу краіны.

Плошча 283,9 тыс. км². У цяперашні час тэрыторыя Трансваалю падзеленая паміж правінцыямі Мпумаланга, Лімпапо і Гаўтэнг, а таксама часткова Паўночным Захадам.

| Гістарычных правінцый Паўднёвай Афрыкі (1910—1994) |
| --- |
| Сцяг Паўднёвай Афрыкі 1910–1912 | 
* Капская правінцыя
* Натал
* Аранжавая Свабодная дзяржава
* Трансвааль

 | Сцяг Паўднёвай Афрыкі 1928–1994 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (12-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4060709-4 |
Парныя цэрквы (Санта Марыя дэі Міраколі і Санта Марыя ін Мантэсанта) у П'яцца дэль Попала нагадваюць прапілеі.
Абсіда, лесвіцы царквы Санта Марыя Маджорэ, Рым
**Карла Райнальдзі** (Carlo Rainaldi; 1611—1691) — адзін з архітэктараў, які ўнёс найбольшы ўклад у фарміраванне аблічча Рыма эпохі барока.

Да смерці ў 1655 годзе бацькі, Джыралама Райнальдзі, Карла працаваў пад яго кіраўніцтвам у традыцыі паўночнаітальянскага маньерызма (у прыватнасці, над фасадам Сант-Аньезэ-ін-Агонэ). Уласная манера малодшага Райнальдзі, якая склалася ў 1660-я гг. адзначана цягай да тэатральнай манументальнасці.

З твораў Райнальдзі ў «паўночнай» манеры найбольш вылучаецца царква Санта-Марыя-ін-Кампітэлі (1663-67), Шмат'яруснае выкарыстанне калон стварае ў гледача адчуванне ўзнёсласці. У 1661-65 гг. працаваў над фасадам грандыёзнай Сант-Андрэа-дэла-Вале. Адначасова спраектаваў парныя цэрквы на П'яца дэль Попала.

У канцы жыцця Райнальдзі будаваў усходні фасад базілікі Санта-Марыя-Маджорэ, закліканы арганічна аб'яднаць старажытную апсідную частку з капэлай, прыбудаванымі Сікстам V і Паўлам V.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* F. Fasolo, *L'opera di Hieronimo e Carlo Rainaldi*, Roma 1961
* R. Wittkower, *Carlo Rainaldi and the architecture of the full baroque*, in "Art Bulletin" XIX, 1937, pp. 242–313

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карла Райнальдзі
* Карла Райнальдзі ў Брытанскай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Structurae · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў · Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10238439 · BNE: XX4974458 · BNF: 149258828 · GND: 118787764 · ISNI: 0000 0000 7819 6710 · LCCN: n98065833 · NKC: mzk2009532700 · SUDOC: 167038087 · VIAF: 93398963 · ULAN: 500008257 |

 |
**Беларусь перадусім!** — патрыятычны заклік-спокліч, скіраваны на абуджэнне нацыянальна-грамадзянскіх пачуццяў, кансалідацыю беларусаў у абарону свабоды, незалежнасці сваёй краіны, роднай мовы, усёй нацыянальнай культуры. Аднак гэты спокліч значна меней вядомы за «*Жыве Беларусь!*».

У мастацтве
-----------

Беларускі нацыянальны дзеяч у Заходняй Беларусі (Польскай Рэспубліцы) Альбін Стаповіч напісаў песню «*Беларусь перадусім!*», у якой была прыпеўка:

> *Дык ці ў шчасьця дзень пагодны,*
> 
> 
> *Ці у бурым дні благім*
> 
> 
> *Знайма першы кліч народны:*
> 
> 
> *Беларусь перадусім!*
> 
> 

Пазней гэтая песня стала гімнам Саюза беларускай моладзі і ўвайшла ў «*Юнацкі сьпеўнік*».

Крама нацыянальнай беларускай сімволікі «*Мой модны кут*» выпусціла серыю цішотак, на якіх, акрамя малюнка, напісаны спокліч «*Беларусь перадусім*».

Надпіс «Беларусь перадусім» нанесены на адваротны бок медаля «Гонар і Годнасць», заснаванага ў 2023 годзе Аб’яднаным пераходным кабінетам Беларусі для ўзнагароджання асоб, якія праявілі выключную адданасць у служэнні Беларусі.

Цікавінкі
---------

* 15 лістапада 2016 года ў Гродне была прэзентаваная кніга, прысвечаная Генадзю Бураўкіну, пад назвай «*Перадусім Беларусь*».
* У 2012 годзе гурт «JAR» выдаў альбом «*Беларусь перадусім*» з аднайменнай песняй у ім.

Зноскі
------

1. ↑  Юнацкі спеўнік у электронным выглядзе
2. ↑  Цішотка «Беларусь перадусім» Архівавана 8 ліпеня 2020.
3. ↑  Серабрыстая «Пагоня» ў лаўровым вянку: Кабінет зацвердзіў узнагароду за выключную адданасць у служэнні Беларусі
4. ↑  «Перадусім Беларусь»: у Гродне ўзгадалі Генадзя Бураўкіна
5. ↑  Беларусь перадусім

Спасылкі
--------

### У СМІ

* Барыс Хамайда напярэдадні Дня Волі нагадаў віцебчукам, што «Беларусь перадусім!» Архівавана 13 ліпеня 2020.
* «Беларусь перадусім!» Барыс Хамайда павіншаваў віцяблян з Днём Волі
* БЕЛАРУСЫ! АБАРОНІМ АЙЧЫНУ! Архівавана 8 ліпеня 2020.
* Заява Партыі БНФ 17 сакавіка 2020 году: «Беларусь перадусім» Архівавана 19 верасня 2020.

| ⛭Беларускія лозунгі |
| --- |
| Нацыянальныя | 
* Жыве Беларусь
* Пахне чабор
* Беларусь перадусім

 |
| Палітычныя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Апазіцыйныя | 
* Саша 3%
* Стоп таракан
* Сабачку
* Час мяняць лысую гуму
* Верым, можам, пераможам
* Беларусь мае быць беларускай

 |
| Праўладныя | 
* Каханую не аддаюць

 |

 |
**Паўднё́ва-Афрыка́нскі Саю́з** (афр.: Unie van Suid-Afrika; англ.: Union of South Africa; нідэрл.: Unie van Zuid-Afrika), **ПАС** — каралеўства-дамініён, якое існавала ў 1910—1961 гадах.

Гісторыя
--------

На падставе Акту пра Паўднёвую Афрыку прынятага Брытанскім парламентам 31 мая 1910 года быў утвораны Паўднёва-Афрыканскі Саюз, які ўключаў у сябе чатыры брытанскіх калоніі: Капскую калонію, Натал, Калонію Аранжавай ракі і Трансвааль. ПАС стаў дамініёнам Брытанскай імперыі.

У 1914 годзе Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка была акупавана Вялікабрытаніяй і перайшла пад кіраванне ПАС пасля Першай сусветнай вайны ў якасці мандатнай тэрыторыі Лігі Нацый.

У 1922 годзе ў Паўднёвай Радэзіі, якая выйшла з пад кіравання Брытанскай Паўднёва-Афрыканскай кампаніі, прайшоў рэферэндум пра ўваходжанне ў ПАС. За далучэнне прагаласавала 40,6 %, супраць — 59,4 %. У выніку Паўднёвая Радэзія не ўвайшла ў ПАС, а стала самакіравальнай калоніяй у рамках Брытанскай імперыі.

У 1931 годзе быў прыняты Вестмінстэрскі статут, які замацаваў за ПАС статус Каралеўства Садружнасці нацый.

У 1934 годзе была створана Аб’яднаная партыя, якая ўяўляла сабой аб’яднанне прабрытанскай Паўднёваафрыканскай партыі і бурскай Нацыянальнай партыі. У 1939, з пачаткам Другой сусветнай вайны, яна распалася з-за рознагалоссяў пра пазіцыю Паўднёва-Афрыканскага Саюза ў вайне. Паўднёваафрыканская партыя лічыла патрэбным уступіць у вайну на баку Вялікабрытаніі, тады як Нацыянальная партыя сімпатызавала Нацысцкай Германіі.

У 1948 годзе Нацыянальная партыя перамагла на выбарах і пачала праводзіць палітыку апартэіда, якая рэзка абмяжоўвала правы чорнага насельніцтва. Канчатковай мэтай ставілася стварэнне «Паўднёвай Афрыкі для белых», а чарнаскурых меркавалася зусім пазбавіць паўднёваафрыканскага грамадзянства. Падчас апартэіда чорныя пазбавіліся выбарчага права, права на свабоду перамяшчэння, на адукацыю, змяшаныя шлюбы і г. д. Таксама былі цалкам забаронены камуністычныя партыі. Нягледзячы на шматлікія санкцыі, якія накладваліся ААН на ПАС, палітыка расавай дыскрымінацыі працягвала дзейнічаць.

У 1961 годзе Паўднёва-Афрыканскі Саюз выйшаў з Садружнасці нацый і стаў цалкам незалежнай дзяржавай (Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка). Прычынай выхаду паслужыла непрыняцце палітыкі апартэіда ў іншых краінах Садружнасці. ПАР аднавіла сваё членства ў Садружнасці толькі ў 1994 годзе пасля ліквідацыі сістэмы апартэіда.

Спасылкі
--------

* Паўднёвая Афрыка  (англ.)
**Акадэмія навук Турцыі** (турэцк.: Türkiye Bilimler Akademisi — **TÜBA**) — аўтаномнае навуковае таварыства, арыентаванае на падтрымку навуковай дзейнасці ў Турцыі. Акадэмія фармальна падначалена офісу прэм’ер-міністра Турцыі і фінансуецца большай часткай з дзяржаўнага бюджэта, але фактычна мае адміністрацыйную і фінансавую аўтаномію.

Акадэмія заснавана ў верасні 1993 года. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Анкары.

Асноўныя задачы акадэміі — прысваенне навуковых ступеняў і званняў, вызначэнне прыярытэтных навуковых накірункаў для даследавання, аналіз заканадаўства і ўнясенне прапаноў па яго зменам. Акрамя таго, акадэмія фінансуе праграмы па падтрымцы маладых вучоных, па напісанню падручнікаў для вышэйшых навучальных устаноў на турэцкай мове.

Пры гэтым уласна арганізацыя і правядзенне фундаментальных даследаванняў рэгулююцца асобнай арганізацыяй — Саветам па навукова-тэхнічным даследаванням (TÜBİTAK).

Акадэмія мае тры ўзроўні членства: правадзейных членаў (турэцк.: Asli Üyeler; на канец лютага 2018 года — 101 чалавек, у тым ліку 9 жанчын), асацыяваных членаў (турэцк.: Asosye Üyeler, аналагічных членам-карэспандэнтам іншых сістэм; 52 чалавекі, у тым ліку 4 жанчыны) і ганаровых членаў (турэцк.: Şeref Üyeleri; 42 чалавекі, у тым ліку 5 жанчын).

Прэзідэнты Акадэміі навук Турцыі
--------------------------------

Прэзідэнт Акадэміі навук Турцыіі абіраецца на 4 гады і можа быць пераабраны на другі срок. З моманту заснавання акадэміі пасаду яе кіраўніка займалі:

* 1993—2000 — Айхан О. Чаўдар (спецыяльнасць: педыятрычная анкалогія і гематалогія)
* 2000—2008 — Энгін Бермек (медыцына)
* 2008—2012 — Юджэль Канпалат (нейрахірургія)
* з 2012 — Ахмет Джэват Аджар (справавое адміністраванне)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Twitter |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 5167963-2 · ISNI: 0000000114989225 · LCCN: n93902564 · Microsoft: 376670 · NKC: kn20120903004 · VIAF: 148084076 |

 |
**Ліцэй Жансон-дэ-Саі** (фр.: Lycée Janson-de-Sailly) лічыцца самым вялікім публічным ліцэем Парыжа, дзе вучацца 3250 вучняў і студэнтаў і дзе працуе звыш за 250 настаўнікаў. Ліцэй знаходзіцца ў 16-й акрузе Парыжа, па адрасе Ру дэ ля Помпа, д. 106 (106, rue de la Pompe), і займае плошчу 3,5 гектараў.

Акрамя школьнай адукацыі, ліцэй таксама праводзіць «класы па падрыхтоўцы  (фр.) (бел. ў Вялікія школы».

Гісторыя ліцэя
--------------

Аляксандр Эмануэль Франсуа Жансон дэ Сальі (Саий; 1785—1829), багаты парыжскі адвакат, які выявіў, што жонка яму здраджвае, пазбавіў яе спадчыны і завяшчаў сваё багацце дзяржаве, каб тоя паставіла на папярэдне набытай плошчы, ліцэй для маладых людзей. У 1876-ым годзе, пасля доўгіх працэсаў, удава адваката памерла і французская дзяржава рашуча атрымала суму 2 600 000 старых залатых франкаў. Па загадзе самога Жансона, ні адна жанчына не павінна была паступіць у ліцэй. Але гэта не перашкодзіла ліцэю, праз дзесяць гадоў, адчыніць класы і для дзяўчынак.

Выбітныя навучэнцы
------------------

* Оскар Мілаш (1877—1939) — французскі паэт.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0001 2297 9502 · LCCN: n2005040231 · VIAF: 154497615 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Філіпенка.

**Леанід Мікалаевіч Філіпенка** (5 сакавіка 1914, Варвараўка, цяпер Новаўкраінскі раён, Кіраваградская вобласць — 27 студзеня 2012, Віцебск) — Герой Савецкага Саюза (1945 год), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Ганаровы грамадзянін Віцебска (1985 год).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 5 сакавіка 1914 года у сяле Варварыўка (цяпер Новаўкраінскі раён Кіраваградскай вобласці) у сям’і селяніна. Украінец. Скончыў 8 класаў, рабфак у Віцебску. У 1933—1936 і 1940—1941 гадах працаваў на Віцебскай панчошна-трыкатажнай фабрыцы імя КІМ. У Чырвонай Арміі ў 1936—1940 гадах і з 1941 года.

Удзельнік савецка-фінляндскай вайны (1939—1940). На фронце ў Вялікую Айчынную вайну з 1941 года на Заходнім, Ленінградскім, Данскім, Сталінградскім, Цэнтральным, 1-м, 2-м і 3-м Беларускім франтах. Скончыў франтавыя курсы падрыхтоўкі камандзіраў рот ў 1943 годзе. Удзельнік вызвалення Беларусі і Польшчы. Член ВКП(б)/КПСС з 1944 года. Вызначыўся ў баях на тэрыторыі Усходняй Прусіі. Батальён 413-га стралковага палка (73-я стралковая дывізія, 48-я армія, 3-ці Беларускі фронт) пад камандаваннем капітана Філіпенка ў ноч на 17 лютага 1945 гады на падручных сродках фарсіраваў раку Пасаргэ ў раёне населенага пункта Грунеберг (6 км паўднёва ўсход горада Бранева, Польшча) і захапіў плацдарм. Байцы адбілі 4 контратакі танкаў і пяхоты праціўніка. Утрымліваючы і пашыраючы плацдарм, яны забяспечылі пераправу праз раку падраздзяленняў палка і ўсёй дывізіі. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 19 красавіка 1945 года.

У 1946 годзе скончыў курсы «Выстрал». З 1960 года падпалкоўнік Філіпенка ў запасе. Жыў у Віцебску. Працаваў начальнікам штаба грамадзянскай абароны фабрыкі імя КІМ. Памёр 27 студзеня 2012 года.

Узнагароды
----------

* Ордэн «За службу Радзіме» III ступені (15 красавіка 1999 года, Беларусь)
* Ордэн Леніна
* Ордэн Чырвонага Сцяга
* Ордэн Айчыннай вайны I ступені (3 ордэна)
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Медалі
* Ганаровы грамадзянін горада Віцебска (1985)

Зноскі
------

1. ↑  Долготович 2008.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2. (руск.)
* Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — С. 365. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1. (руск.)
* *Долготович Б. Д.* Филиппенко Леонид Николаевич // Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник (руск.) / Б. Д. Долготович. — Мн.: Беларусь, 2008. — С. 67—68. — 368 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-01-0784-8.

Спасылкі
--------

* Леанід Мікалаевіч Філіпенка на сайце «Героі краіны»
* У Віцебску ўшаноўвалі Героя Савецкага Саюза Леаніда Філіпенка

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 174533 |
**Дацюань-Татарская нацыянальная воласць** (кіт. спр. 大泉塔塔尔族乡, піньінь *Dàquán Tǎtǎ'ěrzú xiāng*, татар.: Дацюань-Татар милли волосте, ‎уйг.: داچۈەن تاتار يېزىسى) — нацыянальная воласць у павеце Цытай Чанцзі-Хуэйскай аўтаномнай акругі Сіньцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна Кітая.

Воласць утворана 25 ліпеня 1989 года ў раёне кампактнага пражывання кітайскіх татараў, якія перасяліліся туды з Сібіры ў 1830-я гады.

Плошча воласці — 1400 км². Насельніцтва складае 4108 чал. з якіх 1450 чал. (35 %) з’яўляюцца татарамі. Насельніцтва воласці занята, у асноўным, сельскай гаспадаркай — як жывёлагадоўляй, так і раслінаводствам.

Зноскі
------

1. ↑  大泉塔塔尔族乡
**Хасідызм** (ад іўр.: חסידות, *хасіду́т*, ці, у ашкеназійскім вымаўленні, *хасідус*, «праведнасць», літаральна — «вучэнне набожнасці») — рэлігійная плынь у іўдаізме, якая ў першай палове XVIII стагоддзя за вельмі кароткі час ахапіла яўрэйскае насельніцтва Рэчы Паспалітай і прылеглых тэрыторый. Асаблівае значэнне хасідызм надае эмацыйнаму зразуменню Бога.

Гісторыя
--------

Зараджэнне хасідызму звязана з дзейнасцю яго заснавальніка Бешта (1698—1760) — кабаліста і лекара, які ў 1740 годзе пасяліўся ў мястэчку Меджыбож, дзе і працякала яго асноўная дзейнасць. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай хасідскія цэнтры апынуліся на тэрыторыі Расійскай імперыі. Першым хасідскім лідарам на тэрыторыі Расіі стаў Шнэур-Залман. Пасля далучэння беларускіх зямель да Расіі ў 1772 годзе ён заклікаў хасідаў не баяцца Расіі. Ад яго адлічвае сваю гісторыю любавічскі хасідызм, цэнтрам якога спачатку сталі Ляды, а потым — Любавічы.

Да пачатку XX стагоддзя хасідызм страціў значную колькасць прыхільнікаў. Яго база — яўрэйскія мястэчкі — знаходзілася ў глыбокім эканамічным крызісе, выкліканым капіталістычным развіццём і стратай мястэчкамі традыцыйных гаспадарча-эканамічных функцый.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі вялікая частка хасідскіх цэнтраў апынулася ў СССР. Частка хасідаў адышла ад традыцыйнага іўдаізму і падтрымала рэвалюцыйныя працэсы. У 1933 годзе рабінам Масквы становіцца віцебскі рабін Шмар’ягу-Ягуда-Лейб Медалье, выхадзец з сям’і любавічскіх хасідаў. Аднак да 1935 года хасідскія арганізацыі былі абвешчаныя контррэвалюцыйнымі, а ў 1938 годзе хасідскі рабін Масквы быў арыштаваны і расстраляны. Хасідызм у СССР сышоў у падполле.

Гістарычна плыні хасідызму фармаваліся як групы паслядоўнікаў пэўнага рэбэ (духоўнага настаўніка). Сваю назву яны, як правіла, атрымлівалі па месцы, дзе знаходзілася рэзідэнцыя («двор») рэбэ. Цяжкі ўдар хасідызму быў нанесены падчас халакосту. Многія абшчыны былі цалкам знішчаны нацыстамі.

Спасылкі
--------

* Супрацьстаянне беларускіх рабінаў антыклерыкальнай палітыцы савецкай улады ў 1920—30-я гг. Архівавана 4 сакавіка 2016.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4009799-7 · LCCN: sh85059241 · NKC: ph114231 |
**Вайсковыя могілкі ў Шуміліне** — вайсковае пахаванне ў Шуміліне Віцебскай вобласці.

Апісанне
--------

Вайсковыя могілкі знаходзяцца на вуліцы Кароткіна, у гарадскім парку. Тут пахаваны 63 савецкія воіны, якія загінулі ў баях за вызваленне раёна ад нямецкіх войск. Сярод пахаваных — Герой Савецкага Саюза Аляксей Емяльянавіч Талмачоў.

У пасляваенныя гады на могілках пахавана яшчэ 7 чалавек, сярод іх — камісар партызанскай брыгады імя У. І. Леніна, сакратар Сіроцінскага падпольнага райкама КП(б)Б Віцебскай вобласці Антон Уладзіміравіч Сіпко.

У 1956 годзе на могілках пастаўлены помнік — двухфігурная скульптурная кампазіцыя.

Зноскі
------

1. ↑  ВАЙСКОВЫЯ МОГІЛКІ Ў ШУМІЛІНА **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 сакавіка 2020. Праверана 28 сакавіка 2020.

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн. 1985. — С. 465.
**МТЗ-7** — колавы трактар агульнага прызначэння з усімі вядучымі коламі, які выпускаўся Мінскім трактарным заводам на базе трактара МТЗ-5 з 1959 па 1961 год.

У 1958 годзе дапрацоўвалася канструкцыя, выраблены доследныя ўзоры, праведзены выпрабаванні і выдадзены ў падрыхтоўку вытворчасці чарцяжы на трактар МТЗ-7 павышанай праходнасці з чатырма вядучымі коламі.

Першая канструкцыя трактара была распрацавана з ужываннем пярэдняга вядучага моста ад ваеннага легкавога аўтамабіля-ўсюдыхода ГАЗ-67, не мела рэгуляванай шырыні каляіны пярэдніх колаў і таму не забяспечвала выканання акучвальных работ. З-за недастатковай трываласці моста ГАЗ-67 трактар не вытрымаў выпрабаванняў. Вырашыць праблему атрымалася пасля таго, як на трактар ўсталявалі вядучы мост аўтамабіля ГАЗ-63. Таксама выкарыстоўвалі такія яго вузлы, як галоўная перадача, дыферэнцыял, шарніры роўных вуглавых хуткасцяў, корпус моста і інш. Для злучэння моста з паўрамай трактара ўжылі арыгінальную схему на двух папярочных балансірных паўэлептычных рысорах.

Пярэднія колы мелі шыны з развітым малюнкам пратэктара. Каляіна пярэдніх колаў была зменнай, рэгуляванай з дапамогай перастаноўкі дыска на ступіцы і абадоў на дыску.

Раздатачная каробка ўяўляла сабой рэдуктар з цыліндрычнымі шэсцярнямі з ахоўнай, пастаянна замкнёнай, мокрай, мнагадыскавай, фрыкцыйнай муфтай. Муфта выканана з дваццацю вядучымі і дзевятнаццацю кіраванымі металічнымі дыскамі (якія працавалі ў масле), заціснутымі спружынамі. Дыскі прабуксоўвалі пры перагрузках ў сілавой перадачы. Раздатачная каробка ўключалася і выключалася з месца трактарыста на хаду на ўсіх перадачах без уключэння галоўнай муфты счаплення. Да фланца кіраванага вала раздатачнай каробкі мацаваўся фланец карданнага вала, які перадаваў кручэнне на прывад моста. Карданны вал жорсткага тыпу, стандартны, запазычаны ад аўтамабіля.

У 1959 годзе трактары МТЗ-7М, МТЗ-7МС і МТЗ-7ЛС паставілі на серыйную вытворчасць, але ненадоўга, бо асноўная мэта складалася ў тым, каб атрымаць больш звестак, аб выкарыстанні трактараў з чатырма вядучымі коламі ў розных кліматычных і глебавых умовах. Гэтыя дадзеныя патрабаваліся для распрацоўкі трактараў новага пакалення МТЗ-52. У гэтым жа годзе завод вырабіў 169 трактароў, а ў 1960-м — 1277.

Усяго выраблена 2779 адзінак трактароў МТЗ-7. Іх вытворчасць была спынена ў 1961 годзе.

Літаратура
----------

* Тракторы «Беларусь»: от МТЗ-3 до МТЗ-7 // *Сельский механизатор* : часопіс. — 2011. — № 3. — С. 16.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Минский Тракторный Завод - история развития техники  (руск.)
**Помнік Цішку Гартнаму** — помнік у Капылі, размешчаны на плошчы Леніна, каля Капыльскага раённага краязнаўчага музея. Прысвечаны беларускаму пісьменніку і дзяржаўнаму дзеячу Цішку Гартнаму (Змітру Жылуновічу), які нарадзіўся ў горадзе. Грошы на помнік былі сабраныя гараджанамі на суботніках. Адкрыты 14 мая 2000 года. Аўтар помніка скульптар Уладзімір Бандарэнка. Помнік выкананы ў выглядзе каменя, у верхняй частцы якога гарэльефная патрэтная выява, ніжэй выбіты гады жыцця, творчы псеўданім і сапраўднае імя.

Зноскі
------

1. ↑  Пасля нябыту: Зміцер Жылуновіч
2. ↑  «Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына»
**Фёдар Вясна** (*Fiedor Wiesna*, *Fedor Wesna*, *Chwiodor Wesna*; ? — 1393, Віцебск) — набліжаны баярын Вітаўта, сакольнічы, староста віцебскі (1392—1393). Праваслаўны. Валодаў маёнткам Навасёлак (*Novam villam alio nomine in vulgari Nowesyolo*) каля Жупран.

Пасля смерці ўдавы Альгерда Ульяны Аляксандраўны (17 сакавіка 1392), Вітаўт ператварыў Віцебскае княства ў староства (намесніцтва), першым старостай прызначаны Фёдар Вясна. Калі Свідрыгайла ў 1393 годзе захапіў горад, які лічыў сваёй «отчынай», Фёдар Вясна быў пакараны смерцю — утоплены ў Дзвіне.

Зноскі
------

1. ↑  Semkowicz W. Przywileje Witołda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Moniwidowieza // Ateneum Wileńskie. № 2, 1923. — S. 259.

Літаратура
----------

* *Wolff J.* Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795. — Kraków, 1885. — С. 85.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сямёнаў.
**Дзмітрый Дзмітрыевіч Сямёнаў** (нар. 3 студзеня 1835, в. Асінаўка, Віцебскі павет, Віцебская губерня (цяпер Віцебскі раён) — 21 сакавіка 1902) — беларускі і расійскі педагог.

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскую гімназію (1852), настаўніцкія курсы Пецярбургскага ўніверсітэта (1859). З 1852 года выкладаў рускую мову, геаграфію і гісторыю ў віцебскіх яўрэйскім чатырохкласным і гандлёва-прамысловым вучылішчах.

З 1857 года ў Пецярбургу: выкладаў у гімназіі, у жаночым Марыінскім вучылішчы, у 1860—1862 гадах у Смольным інстытуце, з 1865 года на Вышэйшых педагагічных курсах пры 2-й Пецярбургскай ваеннай гімназіі. З 1873 года дырэктар Кубанскай, з 1878 года — Закаўказскай семінарый. З 1883 года інспектар па навучальнай частцы вучылішчнага камітэта Пецярбургскай гарадской думы, адначасова ў 1888—1891 гадах рэдагаваў часопіс «Детское чтение». Выступаў за ўсеагульную пачатковаю адукацыю і распаўсюджванне пісьменнасці ў народзе.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Распрацаваў методыкі выкладання рускай мовы і геаграфіі. Аўтар першых рускіх наглядных дапаможнікаў для гімназій «Свет у карцінках» (1866), «Дар слова» (1868), геаграфічнай хрэстаматыі «Айчыназнаўства» (т. 1-6, 1864—1869) і шэрагу прац па гісторыі адукацыі.

Літаратура
----------

* *Минаева, В.* Д. Д. Семёнов — основоположник географии и отчизноведения в начальной школе / В. Д. Минаева // Веснік Віцебскага дзяржаўнага універсітэта. — 1997. — № 2. — С. 12-16.
* Семёнов Д. Д. // Витебская Александровская гимназия (1808—1918) / А. Подлипский. — Витебск : Областная типография, 1994. — С. 37.
* *Шаруха, І.* Паплечнік К. Ушынскага / І. Шаруха // Аршанская газета. — 1996. — 7 мая. — С. 2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1036867498 · ISNI: 0000 0000 2838 8407 · LCCN: n85238129 · NKC: uk2015861508 · NUKAT: n01015613 · SUDOC: 115980504 · VIAF: 20806398 |

 |



1. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
**Генерал кавалерыі** — воінскае званне у арміях некаторых еўрапейскіх і заакеанскіх краін у 18-ым, 19-ым і 20-ым стагоддзях.

У нямецкіх дзяржавах Прусія, Баварыя, Вюртэмберг і Саксонія, у Аўстра-Венгрыі, Вялікабрытаніі, Расіі, Іспаніі і Японіі існавала чатыры ступені генеральскага чына: ва ўзвастаючым парадку генерал-маёр, генерал-лейтэнант, генерал кавалерыі, генерал ад інфантэрыі (пехоты) альбо генерал ад артылерыі і генерал-палкоўнік. Акрамя гэтага, у некаторых краінах існаваў таксама воінскі чын генерала-фельдмаршала, у некаторых дзяржавах толькі фельдмаршал альбо маршал.

Генералы кавалерыі, інфантэрыі і артылерыі камандавалі пераважна армейскімі карпусамі (камандуючы генерал) альбо службовым ведамствам абпаведнай ступені. У Расіі такі ранг называўся проста генерал, у Вялікабрытаніі — поўны генерал (*Full General*).

У некаторых краінах існавала толькі тры ступені генеральскага чына, без адзначанага службовага ранга, напрыклад, ва Францыі і Італіі, у некаторых краінах былі толькі два рангавыя класы, напрыклад, у Бельгіі, Даніі і Мексіцы.

Літаратура
----------

* Georg von Alten, Generalleutnant z.D. *Handbuch für Heer und Flotte*,Band IV. Berlin 1912

Спасылкі
--------

* *Ю. Веремеев* Анатомия армии, Появление генеральских званий РККА в 1940 году
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гаўрылкін.
**Леанід Іванавіч Гаўрылкін** (22 мая 1935, п. Стэп, Добрушскі раён — 1989) — беларускі празаік
, драматург
.

Скончыў БДУ у 1957. Працаваў у рэдакцыі раённай газеты, на Гомельскай студыі тэлебачання, галоўным рэдактарам кінастудыі «Беларусьфільм», з 1979 сакратар праўлення Саюза пісьменнікаў БССР.

Творчасць
---------

Друкуецца з 1959. Аўтар аповесцяў «Рукі не падвядуць» (1963), «Прашу звольніць мяне» (1964), «Каця» (1961), «Падаючая зорка» (1969), «Пакінутая на досвітку» (1970), кнігі прозы «Вясенні разліў» (1973). У цэнтры ўвагі празаіка жыццё сучаснікаў. У рамане «Не магу без цябе» (1973) паказаў працу, побыт беларускіх геолагаў. Раман «Зямля дзяцей нашых» (1980) — твор пра складаныя праблемы пераўтварэння Палесся, жыцця меліяратараў, сучаснай вёскі.

Плённа працаваў празаік і ў галіне нацыянальнай драматургіі. Л. Гаўрылкін — аўтар аднаактавай п'есы «Бо ў пісанні сказана» (1966), п'есы «Выпрабаванне» (паст. у 1975), радыёп'есы «Жыгулі ў экспартным варыянце» (паст. у 1978), камедыі «Хвост паўліна» (паст. на тэлебачанні, 1981) Леанід Іванавіч — аўтар кінасцэнарыя дакументальнага фільма пра П. Броўку «Маўчаць ніколі я не буду» (1980).

Зноскі
------

1. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 30 верасня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. 1 2 3  Гаврилкин Леонид Иванович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 132. — 737 с.
3. ↑  Леанід Іванавіч Гаўрылкін(недаступная спасылка)

Спасылка
--------

* Леанід Іванавіч Гаўрылкін(недаступная спасылка)
**Уладзімір Андрэевіч Бойка** (9.4.1932, Мінск — 2 красавіка 1996) — беларускі журналіст, масгацтвазнавец, літаратурны крытык. паэт, мастак.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1955 годзе БДУ. У 1956—1993 працаваў у газеце «Літаратура і мастацтва», часопіс «Родная прырода». Адначасова ў 1970—1990-я гг. аўтар і вядучы на Беларускім радыё радыёцыкла «Выхавай у сабе прыгожае», тэлевізійных цыкла «Роздум».

Творчасць
---------

Сцэнарыст фільмаў «Паэзія графікі» (1971), «Прафесар прыгажосці» (1972, з А. Белавусавым), «Мастак Арлен Кашкурэвіч» (1976), «Васіль Быкаў. Праўдай адзінай» (1992). 

Аўтар зборніка вершаў «Маўклівая размова» (1964), кніг пра выяўленчае мастацтва, літаратурых партрэтаў мастакоў А. Бембеля, А. Глебава, В. Грамыкі, С. Катковай, А. Кашкурэвіча, М. Савіцкага, У. Стальмашонка, А. Тычыны, пісьменніка А. Адамовіча і інш. Аформіў і зрабіў ілюстрацыі да літаратурна-мастацкіх і навуковых выданняў: «Шляхі вялі праз Беларусь» В. Грыцкевіча і А. Мальдзіса (1980), «Народ і вайна» М. Тычыны (1985), Збор твораў у 5 тамах 3. Бядулі (1985—1989), «Нічога важней» (1987) і Выбраныя творы ў 4 тамах (т. 1, 1995) А. Адамовіча і інш. 

Сярод твораў таксама акварэлі, манатыпіі, малюнкі і інш.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *Л. Д. Фінкельштэйн.* Бойка Уладзімір Андрэевіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

Літаратура
----------

* *Л. Д. Фінкельштэйн.* Бойка Уладзімір Андрэевіч // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лапаціна.
**Ганна Люцыянаўна Лапаціна** (нар. 2 жніўня 1955, в. Гожа, Гродзенскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі ўрач, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання. Кандыдат медыцынскіх навук.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 2 жніўня 1955 года ў вёсцы Гожа Гродзенскага раёна Гродзенскай вобласці.

Скончыла Гродзенскі медыцынскі інстытут.

Працавала ўрачом-тэрапеўтам Калінкавіцкай ЦРБ; урачом-тэрапеўтам участковым установы аховы здароўя «Гомельская гарадская паліклініка № 12»; загадчыкам тэрапеўтычнага аддзялення, намеснікам галоўнага ўрача па медыцынскай частцы, галоўным урачом установы аховы здароўя «Гомельская гарадская паліклініка № 5»; галоўным урачом установы аховы здароўя «Гомельскі абласны клінічны кардыялагічны дыспансер».

З’яўлялася членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання, дэпутатам Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць шостага склікання.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана медалём «За працоўныя заслугі», нагрудным знакам «Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь».

Асабістае жыццё
---------------

Замужам, мае дачку.

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь(недаступная спасылка)  (руск.)
Герб Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
**Герб Дэмакратычнай Рэспублікі Конга** змяняўся некалькі разоў з 1997 года. Цяперашні быў уведзены ў 2006 годзе і ўтрымовае галаву леапарда, злева ад яе размяшчаецца бівень слана, а справа дзіду. Ніжэй галавы напісаныя тры словы, якія складаюць нацыянальны дэвіз: «Правасуддзе, Мір, Праца» (па-французску Justice, Paix, Travail). Гэта варыянт быў прыняты 18 лютага 2006 г. Прэзідэнтам Джозэфам Кабілай.

Стары герб, які быў уведзены ў 2003 годзе, на ім былі намаляваны тры рукі, што трымаюць адна адну, акружаныя каласамі. Наверсе намаляваная галава льва, а ў аснове дэвіз: «Дэмакратыя, Правасуддзе, Адзінства» (па-французску Démocratie, Justice, Unité).

Гл.таксама
----------

* Гімн Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
* Сцяг Дэмакратычнай Рэспублікі Конга
Возера Альмзэ у Зальцкамергуце

**Зальцкамергут** (ням.: Salzkammergut) — гістарычная вобласць у Аўстрыі на ўсходзе ад Зальцбурга, на тэрыторыі федэральных земляў Верхняя Аўстрыя (72 %), Зальцбург (12 %) і Штырыя (16 %). Багаты азёрамі горны край у даліне ракі Траўн — традыцыйнае месца турызму. Назва Зальцкамергут, літаральна *маёмасць Салянай палаты*, нагадвае пра часы, калі навакольныя саляныя шахты кіраваліся імперскай адміністрацыяй з Вены. У 1997 годзе раён горада Гальштат і гара Дахштайн увайшлі ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, як па крытэрыі выключнага прыроднага ландшафту, так і за яго ролю ў развіцці чалавецтва — саляныя шахты Зальцкамергута распрацоўваліся, пачынаючы з другога тысячагоддзя да н.э.

Геаграфія
---------

Ландшафт вобласці вызначае рачная сістэма Траўна з 76 вялікімі і малымі азёрамі, і горы, якія атачаюць яе — Дахштайн, Мёртвыя горы і Пячорныя горы. Тры асноўныя ландшафты Зальцкамергута — альпійскія перадгор'і (поўнач), сярэднегор'е (Mittelgebirge), складзенае флішавымі пародамі, і ўласна альпійскае высакагор'е, складзенае вапняковымі пародамі. Зальцкамергут быў сфармаваны ледавіком, ізаляваныя ўчасткі якога падчас апошняга пацяплення ўтварылі азёры і высакагорныя балоты. У вапняковых горных масівах распаўсюджаны пячоры, у тым ліку пячора Хірлац агульнай даўжынёй 96 км.

Гісторыя
--------

Гальштат і Гальштацкае возера
Найстаражытная культура чалавека, вядомая ў Зальцкамергуце — мондзэйская культура, датаваная 3600-3300 гг. да н.э. Мондзэйскія пасяленцы будавалі хаты на вадзе і ўмелі апрацоўваць медзь. Добра вывучана Гальштацкая археалагічная культура, 900—400 гг. да н.э. Названая па Гальштаце ў Зальцкамергуце, гэта культура шырока прадстаўлена ад паўночнай Францыі да Албаніі (варыянт гальштацкай культуры ў Венгрыі і ў Заходняй Украіне вядомы як Гава-галіградская культура).

З сярэдзіны XV стагоддзя раён саляных шахт — ва ўласнасці дому Габсбургаў, сама ж назва Зальцкамергут упершыню згадана ў 1656. У XVIII—XIX стагоддзі аўстрыйская дзяржава падтрымлівала прыбытковую саляную манаполію, увесь час прыразаючы да Зальцкамергута новыя лясныя ўгоддзі — саляварні патрабавалі паліва. Сучасныя межы вобласці ўсталяваліся толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя.

Азёры і гарады
--------------

Обертраўн, краявід з вышынь Хоэ Дахштайн
У склад Зальцкамергута ўваходзіць дзесяць раёнаў:

* Аусзэерланд (штырыйская частка Зальцкамергута) з цэнтрам Бад-Аўззэ
* Вольфгангзэ
* Унутраны Зальцкамергут з гарадамі Гальштат, Бад Гойзерн, Обертраўн
* Траўнзэ
* Атэрзэ
* Бад Ішль
* Мондзэе
* Фуксзэе
* Атэргау
* Альмталь

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Зальцкамергут

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Аўстрыі |
| --- |
|  | 
Гістарычны цэнтр Зальцбурга ·  Палац і сады Шонбрун ·  Гальштат-Дахштайн у Зальцкамергуце ·  Чыгунка Земерынг ·  Гістарычны цэнтр Граца і замак Эгенберг ·  Вобласць Вахау ·  Возера Нойзідлер-Зэ ·  Гістарычны цэнтр Вены
 |  |