У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Квакіютль, значэнні.
**Квакію́тль** (англ.: Kwakiutl, саманазва: *Kwakwakaʼwakw*) — група малых індзейскіх народаў, якая размаўляе на аднайменных мовах, карэннае насельніцтва вакол праліва Джорджыя ў Брытанскай Калумбіі (Канада). Агульная колькасць (2019 г.) — 8 300 чал.

Паходжанне
----------

Паводле паданняў саміх квакіютль, іх продкі былі жывёламі, якія вандравалі па свету, але на ўзбярэжжы Ціхага акіяна пазбавіліся жывёльнага аблічча і ператварыліся ў людзей. Археалагічныя раскопкі паказалі, што месцы, населеныя квакіютль, былі заняты старажытнымі рыбаловамі і збіральнікамі каля 8000 гадоў таму.

Супольная назва паходзіць ад наймення адной з груп *Kwagu'ł*, што жыла ў XVIII ст. на месцы сучаснага горада Форт-Руперт на поўначы вострава Ванкувер. Яна замацавалася толькі ў XX ст. за ўсёй этнічнай супольнасцю дзякуючы даследаванням Франца Боаса. Квакіютль Ванкувера апавядаюць, што найменне паселішча *Kwagu'ł* звязана з даўняй трагічнай падзеяй, калі воін Якодлас забіў правадыра Маквала. Тыя, хто падтрымаў забойцу, сталі звацца *Kwixamut* або «прыхільнікі забойцы».

Гісторыя
--------

Фота каля 1899 г.
Першы кантакт квакіютль з еўрапейцамі адбыўся ў канцы XVIII ст. калі населеныя імі землі наведалі іспанская экспедыцыя на чале з Алехандра Маласпіна і брытанская экспедыцыя на чале з Джорджам Ванкуверам. У 1849 г. кампанія Гудзонава заліва заснавала Форт-Руперт, які ператварыўся ў важны гандлёвы цэнтр футрам на ціхаакіянскім узбярэжжы Паўночнай Амерыкі. Тут пачалася здабыча вугалю, завозіліся рабочыя еўрапейскага паходжання. У выніку кантактаў з еўрапейцамі колькасць індзейцаў значна скарацілася з-за выпадкова завезеных эпідэмічных хвароб, ад якіх у квакіютль не было імунітэту.

У 1850 г. некалькі аб’яднанняў квакіютль заключылі дагаворы аб прызнанні іх тэрытарыяльных правоў, аднак яны ахоплівалі далёка не ўсе землі, што былі ў карыстанні абарыгенаў. У 1869 г. брытанскі місіянер Томас Кросбі пачаў распаўсюджванне хрысціянства сярод тубыльцаў вострава Ванкувер і суседніх астравоў. Пры місіі дзейнічалі школа і пільня, што давала працу мясцовым жыхарам.

У канцы XIX ст. культура квакіютль была даследавана Францам Боасам. Яго вучаніца Рут Бенедыкт разглядала племя квакіютль як яскравых прадстаўнікоў «дыянісійскага» тыпу культуры, для якіх характэрны ўзбуджанасць, пачуццё страху і небяспекі.

У XX ст. многія традыцыйныя паселішчы былі пакінуты з-за эканамічных прычын, а зямля, на якой яны месціліся, перайшла ў валоданне Брытанскай Калумбіі. У 1884 г. улады Канады забаранілі патлач. Спроба яго арганізацыі ў 1921 г. прывяла да зняволення 22 чалавек.

У 1980 г. было заснавана культурнае таварыства квакіютль *U’mista*, якое падтрымлівае шчыльныя зносіны з канадскімі навуковымі ўстановамі, утрымоўвае гасцініцу, пры ёй — музей і культурны цэнтр. У нашы дні ў Канадзе існуе 8 рэзервацый квакіютль. Яны ахопліваюць 295 га. Вядуцца перагаворы з уладамі аб вяртанні і кампенсацыі за іншую зямельную маёмасць.

Культура
--------

Асноўнымі традыцыйнымі заняткамі квакіютль з’яўляюцца рыбалоўства, паляванне на ластаногіх, збіральніцтва. У мінулым існаваў полавы падзел працы. Мужчыны лавілі рыбу і палявалі на марскіх звяроў. Гэтыя заняткі былі сезоннымі. Дзякуючы пасткам і гацям на малых рэках лоў ласосяў меў надзвычай прадукцыйны характар і ствараў некаторы лішак, які абменьваўся з суседнімі народамі. Так, на востраве Ванкувер існавала сетка ўнутраных шляхоў для гандлю паміж квакіютль і нутка. Жанчыны збіралі расліны і малюскаў, рыхтавалі здабычу для захоўвання, гатавалі ежу, выраблялі сеткі, цыноўкі, тканіны, вопратку і кошыкі. Квакіютль былі выдатнымі апрацоўшчыкамі дрэва. З яго выразалі самыя розныя рэчы, ад хатняга посуду да лодак. З канца XIX ст. жыхары ўзбярэжжа былі ўцягнуты ў грашовую эканоміку, наймаліся на еўрапейскія рыбалоўныя судны і рыбакансервавыя заводы.

Квакіютль жылі ў вялікіх вёсках, ад 100 да 750 чалавек у кожнай. Увесну большая частка жыхароў пакідала вёскі і перамяшчалася ў часовыя лагеры здабытчыкаў. Звычайна такія лагеры былі разлічаны на некалькі сем’яў, але ў месцах нерасту ласосяў маглі дасягаць вялізарных памераў. У вёсках і лагерах будавалі каркасныя хаціны, абабітыя дошкамі. Да канца XIX ст. усё насельніцтва было сканцэнтравана ў 3 буйных паселішчах.

Традыцыйнае грамадства не ведала сацыяльнай роўнасці. Поруч са свабоднымі людзьмі існавалі рабы. Ранг і багацце былі важнымі кампанентамі штодзённага жыцця. Гэта відавочна прасочваецца ва ўспадкоўванні масак і танцаў, падарунках паміж чальцамі абшчын. Усё насельніцтва падзялялася на фратрыі Крумкача, Касаткі, Арла і Ваўка. Фратрыі складаліся з падраздзяленняў *‘na’mima*, кожнае з якіх прэтэндавала на асобнага продка, правадыроў, міфы, права на пэўныя землі, рэлігійныя абрады, а таксама песні і танцы. Шлюбы знутры *‘na’mima* забараняліся. Пошук нявесты ў іншых *‘na’mima* лічыўся адказнай справай, паколькі ад удалага шлюбу залежалі набыццё пасады і падтрыманне годнасці. Сям’я жаніха выплачвала за нявесту выкуп, але сям’я нявесты паступова вяртала яго, часцяком з пераплатай. Вяселле суправаджалася перадачай цырыманіяльных прывілегій, сямейных імёнаў і масак. Сем’і, што не мелі дачкі для заключэння саюзу з уплывовай сям’ёй з іншай *‘na’mima*, маглі арганізоўваць фіктыўны шлюб. Прызнаныя найбольш годнымі займалі пасаду правадыроў *‘na’mima* і ў выніку мелі права кіраваць вёскай. Існавалі таксама пасады знахароў, танцораў, арганізатараў абрадаў. Частка маёмасці знішчалася падчас штогадовай цырымоніі патлач, аднак барацьба за першынство і маёмасць часам перарастала ў ваенныя канфлікты.

Галоўнай сацыяльнай адзінкай з’яўлялася пашыраная гаспадарка. Яна ўключала некалькі блізкіх сваяцкіх нуклеарных сем’яў, куды ў якасці дадатковых чальцоў уваходзілі рабы. Сваяцтва перадавалася па мужчынскай лініі. Разводы былі магчымымі, але суправаджаліся складанымі цырымоніямі, доўгімі перагаворамі паміж сем’ямі мужа і жонкі, так што здараліся рэдка. Адказнымі за выхаванне дзяцей лічылася маці. Квакіютль рэдка каралі малых хлапцоў і дзяўчат. Падлеткі аб’ядноўваліся ў групы па полу.

Мастацтва квакіютль шчыльна звязана з сацыяльнымі і рэлігійнымі ўяўленнямі. Большасць святаў ладзілася ў зімовы перыяд, вольны ад здабычы. Існаваў нават сезонны падзел цыклаў песень на зімовы і летні. Зіма пачыналася з чатырохдзённага свята *tsetseqa*, што суправаджалася памятнымі спевамі, прысвечанымі памерлым на працягу года. Узімку таксама арганізоўваліся абрады ініцыяцыі. Патлач мог праводзіцца ў любы сезон. Звычайна ён прысвячаўся ўключэнню моладзі ў танцавальныя таварыствы, узыходжанню або смерці правадыра *‘na’mima* і г. д.

У квакіютль мелася 4 танцавальныя таварыствы. Гэта былі досыць замкнёныя калектывы, што валодалі асобнымі будынкамі ў вёсках. Стаць чальцом танцавальнага таварыства лічылася вельмі пачэснай справай. У таварыства *Hā`mats'a* прымалі толькі сыноў правадыроў. Таварыства *Winalagilis* шанавала аднайменнага бога вайны, які, па ўяўленнях, прыходзіў з поўначы. Таварыства *Dluwalakha* арганізоўвала веснавыя абрады. Танцы таварыства *Atlakim* мелі больш забаўляльны характар, прадстаўлялі канкрэтнага танцора. Песні і танцы суправаджаліся музыкай. Квакіютль карысталіся такімі музычнымі інструментамі, як барабан, свісток, бразготка, сухое бервяно, па якому калацілі палкамі.

Выяўленчае мастацтва прадстаўлена арнаментальным пляценнем, разьбой рытуальных масак, татэмных слупоў, паўсядзённых рэчаў.

* Татэмны слупТатэмны слуп
* Плецены капялюшПлецены капялюш
* Вопратка танцораВопратка танцора
* Рытуальная маскаРытуальная маска

Мовы
----

Мовы квакіютль адносяцца да вакашскай сям’і моў, распаўсюджанай на ціхаакіянскім узбярэжжы Паўночнай Амерыкі. Існуе некалькі варыянтаў запісаў слоў на гэтых мовах лацінскімі літарамі. У выніку працэсу асіміляцыі колькасць тых, хто карыстаецца квакіютль у сучасным паўсядзённым жыцці, вельмі малая. Вядуцца дыскусіі аб магчымасці адраджэння гутарковых дыялектаў сярод моладзі.

Рэлігія
-------

Традыцыйная рэлігія квакіютль была заснавана на касмалагічным уяўленні пра існаванне свету смяротных, нябеснага свету, марскога свету і свету прывідаў. Сезонныя цыклы святаў павінны былі падтрымліваць сусветны парадак. Хаця апавяданні пра стварэнне сусвету сярод розных квакіютль адрозніваліся, усе яны сыходзіліся на тым, што ў мінулым продкі маглі трансфармаваць свае целы, ператварацца з жывёл у людзей. Водгукам гэтай веры ў звышнатуральныя магічныя ўласцівасці з’яўлялася выкарыстанне рытуальных масак і падзел на фратрыі, кожная з якіх мела свой татэм і міф пра паходжанне.

Квакіютль верылі ў звышнатуральныя істоты, у тым ліку багоў. Асабліва шанаваліся бог вайны *Winalagalis*, а таксама *Kumugwe*, бог мора, багацця і апрацоўшчык металаў. Памерлых хавалі ў трунах на дрэвах або ў пячорах.

Большасць сучасных вернікаў — пратэстанты, аднак многія старажытныя вераванні працягваюць захоўвацца і ў нашы дні.

Зноскі
------

1. ↑  Kwakiutl
2. ↑  Гл.: *Boas, F.* Ethnology of the Kwakiutl. — Washington: Government Printing Office, 1921. — 1481 p.
3. 1 2  Our Land: In the Beginning
4. ↑  Suquash (Fort Rupert) Архівавана 18 лютага 2020.
5. ↑  *Говард М.* Сучасная культурная антрапалогія / пер. з англ.; навук. рэд. П. Церашкевіч. — Мн. 1995.
6. ↑  The Potlatch Ban
7. ↑  U’mista Cultural Centre
8. ↑  Cosmology & Ceremonial Life

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Квакіютль на Вікісховішчы |

* Kwakiutl Band Council, Vancouver Island, Canada
* Kwakiutl Ethnography
* The Kwakiutl of the Northwest: Facts, Culture & Daily Life
* Kwakwaka’wakw (Kwakiutl)
* Kwakiutl: Countries and Their Cultures
* Kwakiutl — First Nations — Land Rights and Environmentalism