**Лізавета Іванаўна дэ Вітэ**, па нараджэнні **Амосава** (руск.: Елизавета Ивановна де Витте; 21 мая (2 чэрвеня) 1834 — каля 1918) — расійская педагог і пісьменніца.

Біяграфія
---------

Дачка калежскага асэсара Івана Пятровіча Амосава (1797—1872) і Варвары Дзмітрыеўны Свечынай (1807—1871).

Скончыла Імператарскае выхавальнае таварыства высакародных дзяўчат (Смольны інстытут)[ru] у 1851 годзе. У 1856 годзе ўзяла шлюб з гвардыі паручнікам артылерыі Міхаілам Паўлавічам дэ Вітэ (1828—1867).

Галоўная наглядчыца Тыфліскай (1875-1878), Ковенскай (1885—1897), Кіева-Фундуклееўскай жаночых гімназій[ru] (1897—1904). Пра час працы ў гэтых гімназіях апублікавала ўспаміны.

Правадзейная член Гістарычнага таварыства летапісца Нестара[uk] пры Кіеўскім універсітэце.

Сям’я
-----

Муж з 1856 года — Міхаіл Паўлавіч дэ Вітэ (17.7.1828 — 16.3.1867, Варшава; пахаваны на Вольскіх могілках) — залічаны ў пажы 25.3.1834 года, паступіў у Пажаскі корпус (24.9.1844), узведзены ў прапаршчыкі ў 3-ю гвардзейскую і грэнадзёрскую артылерыйскую брыгаду (13.6.1848), выканавец пасады брыгаднага ад’ютанта (з 15.2.1850, зацверджаны 15.4.1856), падпаручнік (13.8.1851), гвардыі прапаршчык (18.1.1852), падпаручнік (11.4.1854), паручнік (15.4.1856), палкоўнік (19.4.1864), камандзір лейб-гвардзейскай батарэйнай № 5 батарэі 3-й гвардзейскай і грэнадзёрскай артылерыйскай брыгады. Кавалер ордэнаў св. Станіслава 2-й і 3-й ступені, св. Ганны 3-й ступені і св. Уладзіміра 4-й ступені з мячамі і бантам (1851).

* Валерыя Міхайлаўна дэ Вітэ (16.3.1857 — 10.10.1882, пахавана ў слабадзе Стапавой Варонежскай губерні);
* Вольга Міхайлаўна дэ Вітэ (3.10.1859 — 14.5.1879, пахавана ў Санкт-Пецербургу на Успенскіх могілках);
* Уладзімір Міхайлавіч дэ Вітэ (30.9.1866 — 16.3.1868, пахаваны ў сяле Гутараве Курскай губерні).

Творчасць
---------

Друкавалася ў часопісах «Русское дело», «Заря», «Русь», «Правдивое слово». Аўтарка шэрагу выданняў палітычнай публіцыстыкі, навукова-папулярных, агульнадаступных публікацый па рускай гісторыі, гімназічных дапаможнікаў па старажытнарускай літаратуры і фальклоры. Друкавалася, у тым ліку, у выдавецтве Казанскай Амвросіеўскай жаночай пустыні ў Ша́мардзіне[ru] Калужскай губерні.

Выдавала «Книгу для чтения в школе и дома» (Вып. 1—3), дзе апублікавала «пачатковы летапіс», жыція вялебных Антонія і Феадосія Пячэрскіх, некалькі старажытнарускіх павучанняў, быліны, казкі, духоўныя вершы, плачы і песні, у тым ліку «Слова пра паход Ігараў» з уласным перакладам і каментарыямі.

### Слова пра паход Ігараў

У другім выпуску «Книги для чтения в школе и дома» (Коўна, 1889) у складзе зборніка твораў фальклору апублікавала свой пераклад «Слова пра паход Ігараў». У прадмове да яго пазначыла, што грунтавалася на перакладзе Герасіма Паўскага[ru], даследаваннях Аляксандра Пацябні[ru] і Елпідыфора Барсава[ru]. Перад тэкстам Слова змешчаны невялікі гістарычны нарыс «Борьба Руси со степью», дзе значнае месца нададзена аповеду пра падзеі 1185 года.

Тэкст Слова і яго пераклад апублікаваны паралельна. Старажытнарускі тэкст пададзены паводле рэканструкцыі Пацябні (1-е выд. — Варонеж, 1878), захавана, у прыватнасці, і яго арфаграфія, арыентаваная на аднаўленне этымалагічных напісанняў (напрыклад, «Иже и стягу умъ крѣпостью своею и поостри сѣрдьця своего мужьствъмъ, и напълнився ратьнаго духа») і нават яго перастаноўкі: так, пасле слоў «Туга и тоска сыну Глѣбову» чытаецца фрагмент «О стонати Русской земле … хоботи пашут». Перыяды, на якія разбіў тэкст Слова Пацябня, захаваны і ў перакладзе Вітэ: «*Мы спрабавалі зрабіць пераклад Слова як магчыма блізкім, амаль літаральным, да тэксту выдання Пацябні, ад якога адхіліліся толькі ў некаторых месцах*», — пісала яна.

Пераклад празаічны: «Па нашым разуменні, Слова не ёсць агулам паэтычны па форме твор. Ёсць месцы, якія зусім без цяжкасці кладуцца ў вершы, але ёсць месцы і такія, дзе без гвалту на духам творам радкі не кладуцца ў вершы», — заўважала перакладчыца ў прадмове. Каб захаваць рытмічную структуру тэксту, некаторыя месцы Слова пакінуты без перакладу, іх пераклад пададзены асобна, у заўвагах (напр.: «стягнуть ум крѣпостью своею» арыгінала перакладзены па-руску як «твердо решиться, изострить ум мужеством» у заўвазе). Уладзімір Зайцаў адзначае, што нават угрунтаваная на перакладзе Паўскага, які, як і шэраг іншых перакладчыкаў, разбівае тэкст Слова на карацейшыя радкі, і кіруецца не асаблівасцямі рытмічнай арганізацыі прозы Слова, а паўзамі паміж сінтагмамі простага сказу, Вітэ, наадварот, імкнецца наблізіцца да рытму арыгінала, і яе «*не задавальнялі дужа кароткія радкі*», бо яна «*не лічыла патрэбным любым коштам нацягваць вершы*». Вартасцю перакладу Вітэ, на думку Зайцава, «*ёсць дакладная і выразная перадача лексічных элементаў „Слова". Многія месцы перакладу гучаць гарманічна і добра перадаюць рытмічную інтанацыю арыгінала*». Вітэ «*замяняе амаль усе састарэлыя словы арыгінала, дамагаецца тым самым часам захавання гістарычнага каларыту „Слова"*». Не заўсёды дакладна, па назіраннях Зайцава, Вітэ перадае вайсковую фразеалогію арыгінала. Так, выраз «испить шеломомъ Дону» перакладзены літаральна: «Либо шлемом напьюсь из Дона». У перакладзе Вітэ ёсць шэраг індывідуальных вытлумачэнняў, напрыклад: «*На седьмом веке Трояновом бросил Всеслав жребий о любой себе — девице. Опершись на хитрость, добыл себе коня и скочил к городу Киеву, и лишь дотронулся копьем до золотого стола киевского. Оттуда скочил лютым зверем в полночь из Белаграда, закутанный в синюю мглу; утром кликнул — и боевыми топорами отворил ворота Новаграда…*».

Пераклад забяспечаны падрадковымі заўвагамі, а пасля тэксту Слова пададзены асобныя тлумачэнні, дзе ёсць кароткія біяграфічныя звесткі пра князёў, згаданых у Слове, падрабязныя характарыстыкі паганскіх багоў. Далей пададзена невялікая нататка «О языке „Слова". Объяснения грамматических форм», якая змяшчае кароткі каментарый да фанетычных, граматычных і сінтаксічных асаблівасцях тэксту Слова.

Пераклад Вітэ не перадрукоўвалі, цяпер кніга стала бібліяграфічнай рэдкасцю.

### Бібліяграфія

Успаміны
* *Е. В.* Из воспоминаний начальницы женской гимназии. В трех частях. 1875 – 1904. Часть I и II.. — Почаев, Волын. губ.: Тип. Почаево-Успенской Лавры, 1908. — 188 с.

Дапаможнікі для школы
* Чтения по истории славян. Ковно, 1886.
* Равноапостольный князь Владимир святой. Санкт-Петербург, 1888.
* Книга для чтения в школе и дома:
	+ Выпуск 1. Начальная летопись и жития препод. Антония и Феодосия Печерских… Санкт-Петербург: тип. Ф. Елеонского и Ко. 1888.
	+ Выпуск 2. Народное творчество: сказки и былины и Слово о полку Игореве… Ковно: в тип. Губернского правления, 1889.
* Святые первоучители славянские Кирилл и Мефодий и культурная роль их в Славянстве и России. Санкт-Петербург: Общество ревнителей русского исторического просвещения в память императора Александра III, 1908.
* Рассказы из русской истории. Почаев, 1908—1909.
* «Крещение Руси (летописный рассказ)», 1911
* Княжество Московское. Почаев, 1912.
* Книга для чтения в начальной школе. Почаев, 1913.
* Потомки великого князя Ивана Калиты. Почаев, 1913.
* Культура XIX и XX веков: популярный очерк. Шамордино, 1914.
* Св. Василий Великий. Почаев, 1914.

Сачыненні па гісторыі, краіназнаўстве, падарожныя нататкі
* Об археологической находке в с. Ласкове, Владимир-Волынского уезда, в 1610 году. Киев: тип. Т. Г. Мейнандер, 1900.
* Буковина и Галичина, лето 1903 г.: сообщение, читанное в общем собрании Киев. слав. благотворит. о-ва 22 окт. 1903 г. Киев: тип. И. И. Горбунова, 1903.
	+ Буковина и Галичина. Путевые впечатления (с историческими очерками). Лето 1903 г. Киев: тип. Т. Г. Мейнандера, 1904.
* Путевые впечатления и исторические очерки. Киев, 1905.
* Действительность. Административное управление и правовой порядок. Выпуски 1-18. Почаев, 1905—1915.
* Босния и Герцеговина. Берлинский договор. Культурная миссия Австрии на Балканах. Мюрциштегское соглашение. Кременец, 1908.
* Путевые впечатления с историческими очерками. Словачина и Угро-руссы. Почаев, 1909.
* Белорусы и литовцы. Почаев, 1910.
* Угроруссы. Почаев, 1914.
* Триест, Приморье, Далмация и Тироль. Шамордино, 1915.

Палітычная публіцыстыка
* Чему учат нас поляки. Почаев, 1905.
* Пангерманизм. Почаев, 1909.
* Как живется галичанам под конституцией. Почаев, 1910.
* Очерк истории возникновения и развития украинофильства и самосознания русского народа в Галичине. Почаев, 1911.
* Немец о жидах и жиды в Германии и во всем мире. Почаев, 1911.
* Австро-Венгрия и её славянские народы. Шамордино, 1912.
* Буковина и Галичина. Шамордино, 1914.
* Жиды в Австро-Венгрии и Румынии. Шамордино, 1914.
* Масонство в Австрии и Германии. Шамордино, 1914.
* Происхождение и развитие украйнофильства. Шамордино, 1915.
* (с Е. Ф. Тураевой-Церетели) Галицкая Русь в её прошлом и настоящем. М.: т-во скоропеч. А. А. Левенсона, 1915.

Крыніцы
-------

1. 1 2 3  Суляк 2020, с. 62.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Федотова 1995, с. 99.
3. ↑  Витте 1908, с. 188.
4. ↑  Суляк 2020, с. 90.
5. 1 2 3  Федотова 1995, с. 100.
6. ↑  Витте 1889, с. 4.
7. ↑  Зайцев 1958, с. 31.
8. ↑  Зайцев 1958, с. 32.
9. ↑  Витте 1889, с. 180.
10. ↑  Витте 1889, с. 188—189.
11. 1 2  Федотова 1995, с. 101.

Літаратура
----------

* *Зайцев В. И.* Переводы «Слова о полку Игореве» с сохранением основ ритмического строя памятника // *Вест. МГУ. Сер. ист.-филол.*. — М.: 1958. — № 1. — С. 23—38.
* *Суляк С. Г.* Елизавета Ивановна де-Витте и Карпатская Русь // *Русин*. — 2020. — № 60. — С. 61—96.
* *Федотова М. А.* Де-Витте Елизавета Ивановна // *Энциклопедия «Слова о полку Игореве»: В 5 т.* : 2. Г—И . — СПб: Дмитрий Буланин, 1995. — С. 99—101.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | NKC: js20201093792 · NUKAT: n97038919 · VIAF: 113047852 |