*Абасідскі халіфат у часы найбольшага пашырэння, 850 год.*
**Абасіды** (араб. العبّاسيّون‎‎) — дынастыя арабскіх халіфаў, заснаваная Абасам, дзядзькам прарока ісламу склад Мухамеда, які належаў у мекканскага роду хашым (хашыміты). Дынастыя Абасідаў панавала ў Багдадскім халіфаце з 750 года, пасля звяржэння дынастыі Амеядаў, да мангольскага нашэсця 1258 года.

Кіраванне халіфаў Абасідаў у Багдадзе было перыядам найбольшага росквіту сярэднявечнай мусульманскай культуры. У масавай свядомасці мусульман перыяд Абасідаў з'яўляецца сімвалам былой моцы і мусульманскага адзінства.

Гісторыя
--------

Першымі кіраўнікамі мусульманскага свету пасля арабскіх заваяванняў была дынастыя Амеядаў. Праз сто гадоў пасля ўсталявання Амеядскага халіфата, у мусульманскім свеце адбылося паўстанне, якое ўзначалілі Абасіды. Абасіды, у адрозненне ад Амеядаў былі прадстаўнікамі таго ж клана, што і Магамет, і выводзілі свой радавод ад малодшага дзядзькі прарока, чым абгрунтоўвалі свае прэтэнзіі на валадаранне. Пачатковым цэнтрам паўстання быў ​​горад Мерв у Вялікім Харасане (цяпер Туркменістан). Паўстанцаў падтрымаў арабскі экспедыцыйны корпус у Мерве, а таксама неарабскія мусульмане, якіх называлі мавалі, і якія лічыліся людзьмi другога гатунку пры Амеядах.

Дзякуючы паўстанню Абу Мусліма і пры падтрымцы іранскага роду Бармакідаў ва ўсходніх абласцях Халіфата, Абасіды 749 годзе захапілі Паўднёвы Ірак, а затым і ўладу ў Халіфаце, абвясціўшы сябе халіфамі. Сталіца Халіфата была перанесена з горада Дамаск (Сірыя) спачатку ў Анбар, затым 762 года ў Багдад (Ірак) .

Абасіды спрыялі ўмацаванню феадальных адносін і развіццю ўнутранага і знешняга гандлю, рамёстваў. Частку сваёй улады халіфы дэлегавалі візірам, павялічыўся таксама аўтарытэт мясцовых эміраў. Узрасла таксама роля неарабскіх мусульман у халіфаце. Абасіды значнай меры абапіраліся на персідскую бюракратыю. Пік найбольшага росквіту халіфата прыйшоўся на кіраванне Гарун аль-Рашыда (кіраваў 813—833) і Эль-Мамуна.

Самым знакамітым валадаром з дынастыі Абасідаў быў пяты халіф Гарун ар-Рашыд. З 791 па 806 год ён вёў працяглую вайну з Візантыйскай імперыяй і атрымаў у ёй перамогу. Некаторыя часткі імперыі спрабавалі здабыць незалежнасць, і Гарун ар-Рашыд здушыў гэтыя спробы. Нягледзячы на войны, ён знаходзіў час на падтрымку асветы і мастацтва, якое зведала ўплыў персідскага, грэчаскага, арабскага і індыйскага стыляў. Багдад стаў сусветным цэнтрам астраноміі, матэматыкі, геаграфіі, медыцыны, правазнаўства і філасофіі. Жыццё багдадскага халіфскага палаца апяваецца ў цыкле «Тысяча і адна ноч».

У перыяд «залатога веку» ў Багдадзе быў заснаваны Дом Мудрасці, які ставіў сваёй мэтай сабраць і перавесці на арабскую мову ўсе веды свету. Дзякуючы Дому Мудрасці арабы сабралі значную колькасць навуковых твораў антычнасці.

Пазней дынастыя страціла ранейшую ўладу, і халіфы былі толькі рэлігійнымі лідарамі мусульман, фактычную ўладу здзяйснялі везіры (міністры). Узмацненне феадальнага прыгнёту выклікала шматлікія народныя паўстання супраць Абасідаў. У выніку гэтага дынастыя Абасідаў у 9 стагоддзі была саслаблена. Канчаткова яна была знішчана мангольскім нашэсцем 1258 года. Багдад быў спалены арміяй мангольскага палкаводца Хулагу-хана, а халіфат перастаў існаваць.

У 1261 годзе егіпецкі султан Бейбарс для надання сваёй уладзе рэлігійнага аўтарытэту запрасіў у Каір аднаго з выжылых Абасідаў, абвясціўшы яго халіфам, але ў Егіпце Абасіды ўжо не мелі рэальнай улады. Пасля заваявання Егіпта туркамі 1517 годзе асманскі султан Селім I перавёз у Стамбул апошняга халіфа Мутавакіла, які, паводле легенды, нібыта перадаў асманскім султанам свае правы на Халіфат.

Халіфы
------

Халіфы Абасідскай дынастыі і гады іх кіравання:

* Абу-ль-Абас ас-Сафах 750—754
* Мансур 754—775
* Махдзі 775—785
* Хадзі 785—785
* Гарун-ар-Рашыд 786—809
* Амін 809—813
* Мамун 813—833
* Мутасім 833—842
* Васік 842—847
* Мутавакіль 847—861
* Мунтасір 861—862
* Мустаін 862—866
* Мутаз 866—869
* Мухтадзі 869—870
* Мутамід 870—892
* Мутадзід 892—902
* Муктафі 902—908
* Муктадзір 908—932
* Кахір 932—934
* Радзі 934—940
* Мутакі 940—944
* Мустакфі 944—946
* Муці 946—974
* Таі 974—991
* Кадзір 991—1031
* Каім 1031—1075
* Муктадзі 1075—1094
* Мустазхір 1094—1118
* Мустаршыд 1118—1135
* Рашыд 1135—1136
* Муктафі 1136—1160
* Мустанджыд 1160—1170
* Мустадзі 1170—1180
* Насір 1180—1225
* Захір 1225—1226
* Мустансір 1226—1242
* Мустасім 1242—1258

Гл. таксама
-----------

* Абасідскі халіфат

Літаратура
----------

* Українська радянська енциклопедія. В 12-ти томах / За ред. М. Бажана. — 2-ге вид. — К.: Гол. редакція УРЕ, 1974—1985.
* Ислам. Словарь атеиста. Москва, 1988, стор. 23. ISBN 5-250-00125-4 (руск.)
* История стран Азии и Африки в средние века, М. 1968, ч. 2, гл. 8. (руск.)
* *Бартольд В. В.*, Сочинения, т. 6, М. 1966, с. 15-78. (руск.)
* *Бартольд В. В.*, Халиф и султан, «Мир ислама», 1912, т. 1. (руск.)
* *Беляев Е. А.*, Арабы, ислам и арабский халифат, М. 1965. (руск.)
* *Крымский А.*, История арабов и арабской литературы. ч. 2, М. 1911. (руск.)
* *Заходер Б. Н.*, История восточного средневековья (Халифат и Ближний Восток), M. 1944. (руск.)
* *Лэн-Пуль С.*, Мусульманские династии, пер. с англ. СПБ, 1899. (руск.)
* *Медников Н. A.*, Палестина от завоевания ее арабами до крестовых походов. (т. 1-4), СПБ, 1897—1903. (руск.)
* *Мюллер А.*, История ислама, пер. с нем. т. 2-3, СПБ, 1895—1896. (руск.)
* *Якубовский А. Ю.*, Ирак на грани VIII—IX веков в кн.: Труды Первой сессии арабистов 14-17 июня 1935 г. М.-Л. 1937. (руск.)
* *Якубовский А. Ю.*, Об испольных арендах в Ираке в VIII в. «СВ», 1947, No 4. (руск.)
* *Hitti P. K.*, History of the Arabs, 8 ed. L. 1964. (англ.)
* Abbāsides, Encyclopedie de L'lslam, 2 ed. t. I, P.—Leiden, 1960. (ням.)
* Annales quos scripsit Abu Djafar Mohammed ibn Djarir at-Tabari Cum aliis éd. M. J. de Goeje, ser. 1-3, Lugd. Bat. 1879—1898. (фр.)
* The eclipse of the Abbasid caliphate. Original caronicles of the fourth Islamic century. Ed. transl. and elucidated by H. P. Amedroz and D. S. Margoliouth, v. 1-7, Oxf. 1920—1921. (англ.)
* *Abou Yousof Ya'koub*, Le livre de l'impôt foncier, trad. par E. Fagnan, P. 1921. (фр.)
* Taxation in Islam. Ed. transi. and provided with intr. and not. by A. Ben Shemesh, n. 1 — Yahya Ben Adam's Kitab al Kharaj, Leiden, 1958. (англ.)
* *Weil G.*, Geschichte der Chalifen, Bd 1-5, Mannheim, 1846—1862. (ням.)
* *Muir W.*, The Caliphate, its rise, decline and fall, Edinb. 1924. (англ.)
* *Arnold T. W.*, The Caliphate, Oxf. 1924. (англ.)
* *Le Strange G.*, Baghdad during the Abbasid caliphate, L. 1900. (англ.)
* *Kremer A. von*, Kulturgeschichte des Orients unter den Chalifen, Bd 1-2, W. 1875-77. (ням.)