**Эмі́ль Буара́к** (поўнае імя — Агюстэн Эміль Буарак фр.: Augustin Émile Boirac; 26 жніўня 1851, Гельма, Алжыр — 20 верасня 1917, Сальс-ле-Шато) — французскі філосаф, псіхолаг, парапсіхолаг, эсперантыст.

Біяграфія і акадэмічная дзейнасць
---------------------------------

Нарадзіўся 26 жніўня 1854 года ў горадзе Гельма (Алжыр). Вывучаў літаратуру і філасофію ва ўніверсітэце Бардо, ступень бакалаўра па літаратуры атрымаў у 1874 годзе, а ступень агрэжэ па філасофіі — ў 174 годзе. У 1894 годзе абараніў дысертацыю па тэме «Ідэя феномена», ў якой спрабаваў прымірыць тэорыі Рэнувье і Фулье ў адносінах да матэрыі, рэальнасці навакольнага свету, ідэалізму і фенаменалізму. З 1871 года на працягу 26 гадоў выкладаў філасофію ў французскіх навуковых установах, у тым ліку ў прэстыжным ліцэі Кандарсэ (1882—1897); у 1897—1902 гадах служыў рэктарам універсітэта Грэнобля, а ў 1902—1917 гадах — рэктарам універсітэта Дыжона. У 1906 годзе быў аббраны членам-карэспандэнтам французскай Акадэміі маральных і палітычных навук.

Больш за ўсё праславіўся сваімі даследаваннямі і эксперыментамі ў галіне псіхалогіі і парапсіхалогіі. З'яўлецца аўтарам тэрміна «дэжавю», прапанаваўшы яго ў 1876 годзе. Займаўся вывучэннем гіпнозу і спіріытызму; у 1898 годзе быў у групе, якая даследавала спірытычныя здольнасці італьянскага медыума Эўсапіі Паладзіна. Даследаваў такія з'явы, як месмерызм, «транспазіцыя пачуццяў», «магнетычнае ўзаемапаразуменне», «экстэрыярызацыя адчувальнасці», «экстэрыярызацыя сілы рухальных нерваў» і г.д. З'яўляўся аўтарам шматлікіх навуковых, дыдактычных і папулярных публікацый на тэмы філасофіі, псіхалогіі і маралі. Акрамя таго Буірак з'яўляўся заснавальнікам электратэхнічнага інстытута ў Грэнобле і інстытута віна ў Дзіжоне. Кавалер ордэна Ганаровага легіёна.

Быў жанаты, меў чатырох дяцей. Памер 28 верасня 1917 года ў горадзе Сальс-ле-Шато пры не зусім зразумелых абставінах (па адной з версій — падчас спірытычнага сеанса; згодна з другой версіяй, ён скончыў жыццё самагубствам з-за страты «цягі да жыцця»). Быў пахаваны ў Сальс-ле-Шато, але 6 кастрычніка таго ж года быў перапахаваны ў Дыжоне на могілках Péjoces; у гэтым жа горадзе ў яго гонар названа невялікая вуліца.

Эсперанта-дзейнасць
-------------------

Пазнаёміўся з эсперанта ў 1900 годзе і неўзабаве стаў яго актыўным прыхільнікам. З'яўляўся аўтарам многіх артыкулаў аб эсперанта на французскай мове і эсперанта; пераклаў на эсперанта твор Лейбніца «Манадалогія» (1902) і некалькі мастацкіх твораў. Дзякуючы яго намаганням эсперанта быў на нейкі час уключаны ў навучальную праграму ўніверсітета Дыжона. Буарак быў старшынёй I сусветнага кангрэса эсперантыстаў (1905, Булонь-сюр-Мэр), старшынёй Моўнага камітэта, а ў 1908—1917 гадах — старшынёй Акадэміі эсперанта.

Абраная бібліяграфія
--------------------

### Творы па філасофіі і псіхалогіі

* *La dissertation philosophique, choix de sujets, plans, développements avec une introduction sur les règles de la dissertation philosophique* (1890)
* *Cours élémentaire de philosophie* (1891, 1892)
* *L’idée du phénomène, étude critique et analytique* (1894)
* *De spatio apud Leibnitium* (1894)
* *Oeuvres philosophiques de Leibniz* (1900)
* *Leçons de psychologie appliquées à l’éducation* (1902, сумесна з A. Magendie)
* *La psychologie inconnue. Introduction et contribution à l’étude expérimentale des sciences psychiques* (1908)
* *Leçons de morale* (1910)
* *Esquisse d’une interprétation du monde: d’après les manuscrits de l’auteur* (1913, сумесна з Alfred Fouillée)
* *L’avenir des sciences psychiques* (1917)

### Творы, якія маюць адносіны да эсперанта

* *Monadologio* (Лейбніц, пер. на эсперанта, 1902)
* *Ŝlosileto kvarlingva* (1903)
* *Perdita kaj retrovita* (1905)
* *Qu’est-ce que l’espéranto?* (1906)
* *Le Congrès espérantiste de Genève* (1906)
* *Pri la homa radiado* (1906)
* *Don Juan aŭ la ŝtona festeno* (Мальер, пер. на эсперанта, 1909)
* *La kvara mago aŭ la alia saĝulo* (Генры ван Дайк, пер. на эсперанта, 1909)
* *Plena Vortaro Esperanto-Esperanta kaj Esperanto-Franca* (1909)
* *Le problème de la langue internationale* (1911)
* *Vortaro de la oficialaj radikoj de Esperanto* (1911)
* *Fundamentaj principoj de la vortaro esperanta* (1911)

Зноскі
------

1. ↑  , Augustin Émile Boirac // Annuaire prosopographique : la France savante Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55740543'></a>
2. 1 2 3 4  *Gorecka, H.; Korĵenkov A.* Nia diligenta kolegaro //  (эсп.). — Kaliningrado-Kaunas: Sezonoj-LEA, 2018. — P. 38-40. — 500 экз. — ISBN 978-609-95087-6-4.
3. 1 2  Сеткавая версія «Энцыклапедыі эсперанта» (1934, Будапешт, выдавецтва Literatura Mondo)
4. 1 2 3 4  Décès du recteur Émile Boirac **(нявызн.)**.  Académie des sciences, arts et belles-letters de Dijon. Праверана 16 студзеня 2021.
5. ↑  *Brown, Alan S.* [dejavuexperience00brow The Deja Vu Experience]. — Psychology Press, 2004. — С. 11. — 244 с. — ISBN 1-84169-0-759.
6. ↑  Unruly Spirits: The Science of Psychic Phenomena in Modern France (англ.). — 2010. — P. 63. — 202 p. — ISBN 9780252035647.
7. ↑  Comité des travaux historiques et scientifiques — BOIRAC, Augustin Émile
8. ↑  Вуліца імя Буарака на Картах Google.
9. ↑  Гл. тэкст перакладу ў Вікітэке

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Эміль Буарак на Вікісховішчы |

* Творы Э. Буарака ў інтэрнэт-архіве

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1209754 · BNF: 130091408 · CiNii: DA05187598 · GND: 130410802 · ISNI: 0000 0001 0718 543X · LCCN: nr91039162 · NKC: xx0120222 · NLA: 35739499 · NLG: 62589 · NLP: A19187944 · NTA: 069901295 · NUKAT: n00043853 · PTBNP: 27745 · SUDOC: 035180935 · VIAF: 49357737 |

 |