**Касцёл Святога Іосіфа** **і калегіум езуітаў** — колішні рымска-каталіцкі кляштарны і адукацыйны комплекс у Віцебску. Дзейнічаў у XVII — 1-й пал. XIX стст. існаваў да сяр. XX ст. Знаходзіўся на тэрыторыі Ніжняга замка на левым беразе рэчкі Віцьба.

Займаў вялікую плошчу, на заходнім баку якой размяшчаліся касцёл і будынак калегіума, што ўваходзілі ў адзіны комплекс і складалі замкнёны прамавугольны двор. Усходні бок займаў вялікі сад і агарод. Паміж садам і будынкамі касцёла і калегіума знаходзіўся гаспадарчы двор, перыметрам якога стаялі мураваныя і драўляныя 1-павярховыя службовыя збудаванні. На поўдзень ад гэтай тэрыторыі праз вуліцу знаходзілася 2-павярховая мураваная езуіцкая школа. Ля моста праз Віцьбу стаяла мураваная брама з капліцай, дзе штодня праводзіліся набажэнствы. У 1956 годзе бальшавікі зруйнавалі ўсе кляштарныя збудаванні, да нашага часу захаваліся падмуркі.

Гісторыя
--------

Праекты і абмерыКасцёл
Калегіум
Школа

Айцы-езуіты з'явіліся ў Віцебску ў 1637 годзе. У 1640—1644 гадах з фундацыі ваяводы смаленскага Аляксандра Корвін-Гасеўскага тут збудавалі першы драўляны касцёл Святога Іосіфа, спалены ў 1708 годзе разам з усім горадам на загад цара маскоўскага Пятра I.

Езуіцкі кляштарны комлекс хутка зрабіўся значным асветніцкім асяродкам: пры ім дзейнічала семінарыя для дзяцей збяднелай шляхты, друкарня і тэатр. У 1682 годзе адкрыўся калегіум, уводзіліся курсы філасофіі і маральнай тэалогіі.

У 1716 годзе на сродкі кашталяна віцебскага Марцыяна Міхала Агінскага і мясцовай шляхты пачалося ўзвядзенне мураванага касцёла, якое завяршылася ў асноўным да 1731 года. Кіраваў працамі італьянскі дойлід К. Ангіяліні, аўтар алтара святыні і выкладчык тэорыі архітэктуры ў калегіуме. Асвячэнне касцёла адбылося ў 1751 годзе пасля аздаблення інтэр'ера.

Мураваныя будынкі калегіума ўзводзіліся ў 1691—1714 і 1737—1755 гадах. Яны значна пацярпелі ад пажараў у 1757 і 1762. Аднаўленне калегіума вялося да 1799 года, у выніку чаго ён набыў рысы пераходнага стылю ад барока да класіцызму.

У 1820 годзе расійскія ўлады ліквідавалі ордэн езуітаў. У 1822—1839 гадах будынкі займалі базыляны (уніяты). Пасля забароны Грэка-Каталіцкай Царквы, у 1843 годзе ўлады перадалі комплекс Маскоўскаму патрыярхату, а касцёл Святога Іосіфа перабудавалі і пераасвяцілі ў сабор Святога Мікалая (у гонар расійскага імператара). Адбылася замена фігурных завяршэнняў вежаў і цэнтральнага купала з «заломам», бачных на акварэлі Ю. Пешкі пачатку ХІХ ст. на паўсферычныя купалы, а над гадзіннікавай вежай з'явіўся высокі ампірны шпіль.

У 1872 годзе ў час капітальнага рамонту комплексу вежу калегіума цалкам разабралі, а вежы касцёла перабудавалі ў стылі маскоўскай сярэднявечнай архітэктуры.

Неаднаразовыя перабудовы значна змянілі аўтэнтычны выгляд помніка, аднак яго значэнне ў арганізацыі прасторы і сілуэтнай панарамы цэнтра Віцебска як і раней заставалася істотным. Разам з комплексам бернардзінскага кляштара калегіум езуітаў ствараў нібыта люстэркавую сіметрыю Рыначнай і Саборнай плошчаў і адзіны архітэктурны ансамбль. Аднак у 1956 годзе (паводле іншых звестак у 1957) бальшавікі знішчылі абодва кляштарныя комплексы з мэтай «упарадкавання і рэканструкцыі» цэнтра горада.

У наш час улады Віцебску збіраюцца адбудаваць колішні езуіцкі кляштарны комплекс з далейшай перадачай будынкаў Маскоўскаму патрыярхату. Плануецца, што аднаўленне святыні адбудзецца не ў пачатковым барочным выглядзе, а з пазнейшымі мураўёўскімі перабудовамі (залатыя купалы-цыбуліны над вежамі і барабанам, знявечаны франтон галоўнага фасада і інш.).

Архітэктура
-----------

Іканаграфія касцёла Святога Іосіфа і калегіума езуітаўАгульны выгляд
Фрагмент акварэлі Ю. Пешкі
Выгляд з боку апсіды
Малюнак У. Баярскага
З боку Замкавай вуліцы
У перспектыве ракі Віцьба
У перспектыве Смаленскай вуліцы (па перабудове)
Фрагмент здымку М. Праскудзіна-Горскага (1912)

Касцёл — помнік архітэктуры позняга барока. Гэты была 2-вежавая 3-нефная базіліка з паўкруглай апсідай і бакавымі сакрысціямі. Над асноўным аб'ёмам узвышаўся магутны 8-гранны светлавы барабан, які завяршаўся высокім ліхтаром. 2-ярусны галоўны фасад завяршаў пластычна выгнуты франтон, па баках фасад фланкіравалі 2-ярусныя 8-гранныя вежы (па перабудове на сабор Маскоўскага патрыярхату набылі завяршэнні ў выглядзе купалоў-цыбулінаў з макаўкамі). Аналагічныя галоўнаму фігурныя франтоны завяршалі крылы трансепта. 2-і ярус галоўнага фасада, падзяляўся аркавымі аконнымі праёмамі ў пластычных ліштвах і крапаваўся пілястрамі. Перадапошні ярус вежаў — аркавыя прасветы-званы. Пад будынкам мелася скляпеністая крыпта.

Фасад П-падобнага двухпавярховага корпуса калегіума, што выходзіў на чырвоную лінію забудовы Саборнай плошчы, побач з касцёлам, крапаваў сіметрычны ўваходны аб'ём, які завяршаўся 3-яруснай вежай з гадзіннікам (у 1872 годзе пры капітальным рамонце гэту вежу цалкам разабралі). Будынак меў калідорнае планаванне. На 1-м паверсе размяшчаліся пакоі для вучняў, архіў, рэфектар з кухняй, на 2-м — келлі манахаў і цёплая капліца, у цокальным паверсе — гаспадарчыя службы. Памяшканні ўсіх паверхаў перакрываліся крыжовымі скляпеннямі, а залі рэфектара і капліцы над ім — люстэркавымі скляпеннямі з падугамі (найбольш распаўсюджаны тып скляпення перыяду барочнага класіцызму).

Зноскі
------

1. ↑  Іншыя варыянты імя святога: **Юзаф**, **Язэп**
2. 1 2  *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мн.: Ураджай, 2001. С. 167.
3. 1 2 3  ЭнцВКЛ, 2005
4. 1 2  *Кулагін А. М.* Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 171.
5. ↑  *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мн.: Ураджай, 2001. С. 168.
6. ↑  к // Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мінск: БелЭн, 2001. — 328 с. — ISBN 985-11-0190-7. С. 230.
7. ↑  *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мн.: Ураджай, 2001. С. 167—168.

Літаратура
----------

* *Габрусь Т. В.* Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. — Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X.
* *Кулагін А. М.* Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001.— 216 с.: іл. ISBN 985-11-0199-0.
* Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мінск: БелЭн, 2001. — 328 с. — ISBN 985-11-0190-7.
* *Пазднякоў В.* Віцебскі езуіцкі калегіум // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 454. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)
* Касцёл Св. Іосіфа і кляштар езуітаў у Віцебску на Radzima.org

| ⛭Славутасці Віцебска |
| --- |
| Раёны і кварталы | Верхні замак • Ніжні замак • Узгорскі астрог • Узгорская слабада • Заручаўская слабада • Кстоўская слабада • Задунайская слабада • Задзвінская слабада • Успенская гара | Успенскі_сабор
Вул. Леніна |
| Вуліцы і плошчы | Дзімітрава • Замкавая • Калініна • Камсамольская • Кастрычніцкая • Кірава • Прывакзальная пл. • Крылова • Я. Купалы • Леніна • Пакроўская • пл. Перамогі • Рэвалюцыйная • Савецкай Арміі • Савецкая • Смаленская пл. • Суворава • Талстога • Урыцкага • Чэхава • Энгельса |
| Масты | Мост Баўмана • Мост Блахіна • Кіраўскі мост • Кастрычніцкі мост • Мост Тысячагоддзя • Мост Шмырова • Пушкінскі мост • Юбілейны мост |
| Палацы і сядзібы | Палац губернатара • Палац Агінскіх† |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | Жаночае епархіяльнае вучылішча • Страхавое таварыства • Пазямельна-сялянскі банк • Казармы 41-й артылерыйскай брыгады • Казармы Ленкаранскага палка • Дом спецыялістаў • Дом-камуна • Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа • Хедэр • Чыгуначны вакзал • Дом Кібардзіна • Гарадское вучылішча • Акруговы суд • Ратуша • Грамадскі сход • Віцебскае народнае мастацкае вучылішча • Гандлёвыя рады • Мужчынскае духоўнае вучылішча • Маскоўскі міжнародны банк • Першая віцебская электрастанцыя • Завод Лісоўскага • Лабазы • Прытулак адстаўных чыноўнікаў імя Галімбатоўскага • Клуб металістаў • Летні амфітэатр • Духаўскі круглік |
| Музеі | Віцебскі музей Марка Шагала • Віцебскі абласны краязнаўчы музей • Віцебскі мастацкі музей • Віцебскі літаратурны музей |
| Помнікі і мемарыялы | Помнік Альгерду • Бюст П. М. Машэрава • Помнік У. І. Леніну • Магіла А. К. Ільінскага • Мемарыяльны комплекс у гонар савецкіх воінаў, партызан і падпольшчыкаў Віцебшчыны • Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года • Помнік падпольшчыкам |
| Манастыры, саборы і храмы | Казанская царква • Царква Раства Прасвятой Багародзіцы • Касцёл і кляштар трынітарыяў (Пакроўскі сабор і царква Святога Афанасія) • Касцёл Святой Варвары • Касцёл Святога Антонія† • Касцёл Найсвяцейшай Тройцы† • Касцёл Святога Іосіфа і кляштар езуітаў† • Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканцаў† • Успенскі сабор і манастыр базыльян • Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква • Дабравешчанская царква • Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква† • Успенская царква • Свята-Духаўскі жаночы манастыр • Маркаў манастыр • Троіцкая царква† • Вялікая (Харальная) сінагога† |
| Сады і паркі, могілкі | Батанічны сад • Юр’ева горка • Мазурынскія могілкі • Стара-Сямёнаўскія могілкі • Парк імя Фрунзэ |
| † страчаныя аб'екты |