Сажалка на ручаі Гамяюк, Гомельскі палацава-паркавы ансамбль
**Гамяюк** (**Гаміюк, Гаме́йка**) — глыбокі яр у цэнтральнай частцы Гомеля, рэчышча колішняга правага прытока Сожа.

Гэта адзін з найбуйнейшых яроў, якія ўтвораныя даўнейшымі ручаямі ці рэчкамі, што бралі свой пачатак з колішняга ледавіковага возера, на месцы якога ў XIX — сярэдзіне XX ст. было Гарэлае балота (у раёне цяперашняга чыгуначнага вакзала).

Ад назвы «Гамяюк» выводзіцца летапісная назва «Гомій» (згадваецца пад 1142 г.). Яна з цягам часу эвалюцыянавала ў сучасную форму «Гомель».

Назва
-----

Рачная назва балцкага паходжання.

Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка», *Homéjka* («*od Homejki», «w Homejku»*).

Канчатак *-ейка* часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага *-ēja*, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — *Vedēja,* Мярэйка *— Merēja,* Рыпейка — *Rupēja*, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы.

Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах *Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta*. Ён звязаны з літоўскім *gamalas* «камяк», *gomulti* «камячыць» з семантыкай сціскання, далей да індаеўрапейскага *\*gem-* «хапаць, сціскаць». Адпачатная балцкая форма мела быць або *\*Gamēja*, або блізкая да літ. *Gamė*.

Гідронім з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Жлобін, якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў \**gher(d)*- «ахопліваць; агароджваць», *\*gleb(h)-* «сціскаць». Мяркуецца, што такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера.

З тэрытарыяльна бліжэйшых балцкіх гідронімаў — назвы возера Чэчэль (каля Веткі), рэк Ачоса, Чачора, Віхолка (прытокі Іпуці).

Існуюць і іншыя версіі, апроч балцкай. Корань «гом» інтэрпрэтуюць як праславянскі са значэннем *«узвышша над ярам, нізінай»* (звязаны з тым жа індаеўрапейскім \**gem*-), а суфікс «-юк» як сцёрты да непазнавальнасці або вельмі старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака».

Гістарычныя звесткі
-------------------

Першыя пісьмовыя згадкі Гамеюка прыпадаюць толькі на сярэдзіну XVII ст.

У «канфесатах» (пратаколах допытаў) палонных казакоў пад Гомелем ліпеня 1649 г. паведалялася аб планах паўстанцаў напасці *«od Homejki, rzeki»* («ад Гамейкі, ракі»).

Рэляцыя аб аблозе Гомеля казакамі ў чэрвені 1651 г. паведамляе, што казацкія загоны, намагаючыся ўзяць Гомель, «у Гамяйку (Гамейцы) раз 15 на штурм хадзілі».

Мяркуецца, што да Гамеюка ў другой палове XVIII ст. прылягала адно з гомельскіх прадмесцяў — Рэчыцкае падвалле. На плане Гомеля 1799 г. яр пазначаны подпісам *«Оврагъ Гомѣюкъ»*, у яго нізоўі тады працякаў невялічкі ручай.

У XIX ст. у ніжняй частцы яра, што адрэзаная ад яго верхніх рукавоў вуліцай, быў створаны штучны вадаём, які ўпрыгожыў парк Паскевічаў. Гэты вадаём, вядомы як «Лебядзіная сажалка», застаецца і сёння адным з найбольш маляўнічых куткоў прысожскага парка ў Гомелі.

Праз сажалку перакінутыя два масты — Верхні (пешаходны) і Ніжні ў выглядзе аркі, з якіх можна назіраць за лебедзямі. Леў Вінаградаў у 1900 г. апісваў Верхні мост як даўгую ажурнай работы жалезную канструкцыю, перакінутую праз рэчку над векавымі дрэвамі, а саму рэчку называў ярам (*«оврагомъ»*). Падобным чынам гэты мост апісваўся і ў кнізе Фёдара Жудро, Ісака Сербава і Дзмітрыя Даўгялы 1911 г. а рэчка называлася ровам (*«рвомъ»*).

Увесну 1941 г. рэчышча Гамеюка (*«древней гомельской реки Гомеюк»*) планавалі даследаваць і апісаць удзельнікі краязнаўчага гуртка 2-й школы імя Сталіна г. Гомеля. Перад адыходам немцаў з Гомеля 22-23 лістапада 1943 г. тут — «на дне і па краях яра каля аранжарэй паблізу пешаходнага моста» — немцы расстралялі 12 чалавек, што ўхіляліся ад прымусовай эвакуацыі.

За верхнімі рукавамі Гамеюка замацавалася назва «Кагальны роў».

Гістарычныя выявы
-----------------

* Сажалка ў Гамеюку. Ідэалізаваны краявід з карціны-праекта А. Ідзкоўскага, 1834—1840 гг.Сажалка ў Гамеюку. Ідэалізаваны краявід з карціны-праекта А. Ідзкоўскага, 1834—1840 гг.
* Паўночны схіл да Гамеюка і дрэвы, што раслі ў ім. Імаверна, здымак зроблены з Верхнага моста праз яр. 1860-я гг.Паўночны схіл да Гамеюка і дрэвы, што раслі ў ім. Імаверна, здымак зроблены з Верхнага моста праз яр. 1860-я гг.
* Ніжні мост над Гамеюком, другая палова XIX ст.Ніжні мост над Гамеюком, другая палова XIX ст.
* Сажалка ў нізоўі Гамеюка, пачатак XX ст.Сажалка ў нізоўі Гамеюка, пачатак XX ст.
* Схіл да сажалкі ў нізоўі Гамеюка, пачатак XX ст.Схіл да сажалкі ў нізоўі Гамеюка, пачатак XX ст.
* 1918 г.1918 г.
* 1931 г.1931 г.

Сучасныя здымкі
---------------

* Куток пад Верхнім мостам, 2021 г.Куток пад Верхнім мостам, 2021 г.
* Верхні мост узімку, 2022 г.Верхні мост узімку, 2022 г.

У культуры
----------

* Краявіды Гамеюка натхнілі расійскага паэта Фёдара Салагуба на стварэнне верша «\*\*\*Тихо, тихо над прадедовским прудом», які быў наспісаны падчас перабывання аўтара ў Гомелі ў кастрычніку 1913 г.
* У рамане Івана Шамякіна «Сэрца на далоні» (1960—1963), дзеянне якога адбываецца ў абласным горадзе, прататыпам якога стаў Гомель, ёсць эпізод са шпацырам па парку і роздумамі галоўнага героя Кірыла Шыковіча. У тым ліку ён затрымліваецца на мосце над ровам, у якім выразна пазнаецца Лебядзіная сажалка ў Гамеюку: «На вузкім мосце цераз роў ён спыніўся. Падумаў, што было б, каб з такой вышыні скочыць у зялёную ваду сажалкі, дзе цьмяна адлюстроўваюцца неба і старыя дрэвы, парэнчы моста і горда выгнутыя шыі лебедзяў».

Зноскі
------

1. 1 2 3  Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.
2. ↑  *В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев*. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.
3. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.
4. ↑  *V. Urbutis.* Liet. *gomus*, -*i* «norus, noringas, linkęs», la. *gama* «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.
5. ↑  J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.
6. ↑  *A. Vanagas.* Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.
7. ↑  Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.
8. ↑  1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.
9. ↑  Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520. Дакумент у гэтым выданні быў апублікаваны ў перакладзе з польскай мовы на рускую, і адпаведны тапонім быў пададзены там у форме «в Гомейке».
10. ↑  План местечка Гомля. Нынешнего его положения, со всею подробностию. Сочиненный 1799 года.
11. ↑  Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 41.
12. ↑  Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 8.
13. ↑  Кужелев, Л. Новое в работе школы / Л. Кужелев // Советская Белоруссия. — 1941. — 9 апреля. — С. 2.
14. ↑  Матэрыялы аб злачынствах нямецка-фашысцкіх захопнікаў у Гомелі. — Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. — Ф. 1345. Воп. 1. Спр. 2. Арк. 137 адв.
15. ↑  Сологуб, Ф. К. Собрание сочинений [Текст] / Федор Сологуб. — Санкт-Петербург : Сирин, 1913—1914. — Т. 17: Очарования земли [Текст] : стихи 1913 г. — 1914. — С. 15.
16. ↑  Шамякін, І. Сэрца на далоні.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Гамяюк на Вікісховішчы |


| Яры і спускі Гомеля |
| --- |
| 
* Дзядно
* Цыганскі яр
* Валатаўскі спуск
* Крушэўскі спуск
* Баярскі спуск
* Кіеўскі спуск
* Замкавы спуск
* Гамяюк
* Кагальны роў
* Ільінскі спуск
* Выратавальная вуліца

 |