**Ордэн «За храбрасць»** (балг.: Орден «За храброст».) — дзяржаўная ўзнагарода Княства, а з 1908 года — Царства Балгарыі. Ордэн быў уведзены Указам князя Аляксандра Батэнберга 1 студзеня 1880 года для заахвочвання вайскоўцаў, якія праявілі мужнасць і гераічнасць на полі боя.

Ордэн быў скасаваны 15 верасня 1946 года, пасля запанавання ў Балгарыі камуністычнага ўрада, аднак узнагароджаныя раней атрымлівалі знакі да 1950 года. Яго змяніў падобны рэспубліканскі ордэн, які існаваў у трох ступенях.

13 чэрвеня 2003 года з некаторымі змяненнямі ордэн быў адноўлены ў ранейшым выглядзе і сёння з’яўляецца дзяржаўнай узнагародай Рэспублікі Балгарыі.

Ордэн «За храбрасць»
--------------------

Ордэн «За храбрасць» — самы першы балгарскі ордэн, таксама з’яўляўся найвышэйшай узнагародай Княства Балгарыі аж да 1908 года, калі Балгарыя была агалошаная незалежным царствам, і быў уведзены ордэн Святых Роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія, які стаў новай найвышэйшай дзяржаўнай узнагародай.

### Палажэнне аб узнагародзе

> 
> Ордэн прызначаецца для ўзнагароджвання вайскоўцаў, якія паказалі мужнасць, гераізм і здзейснілі подзвігі на полі боя. Ордэн уручаецца толькі ў ваенны час.
> 
> 
> 

### Апісанне

Ордэн «За храбрасць» мае чатыры асноўныя ступені, адну спецыяльную ступень і чатыры ступені крыжа. Ордэн мае Вялікі крыж, 4 ступені і 2 класа, для ўзнагароджвання афіцэраў, а таксама 4 жаўнерскія ступені. Вайсовым святарам і музыкам, якія праявілі адвагу і самаахвяраванне на поле боя, вручалась узнагарода без мячоў:

Узнагароджванне праводзілася паслядоўна, з 4-ай да 1-ай ступені.

#### Вялікі крыж ордэна «За храбрасць»

Мог уручацца толькі вярхоўнаму балгарскаму правіцелю. Существуют пяць эмісій, различающихся між сабой.

* *Першая Батэнбергаўская эмісія 1886 год*
* *Другая Батэнбергаўская эмісія*
* *Першая Фердынандаўская эмісія*
* *Другая Фердынандаўская эмісія*
* *Трэцяя Фердынандаўская эмісія*

#### I ступень Ордэна «За храбрасць»

Існуе чатыры эмісіі. Уручаўся балгарскім і замежным генералам, гэтак жа як і кіраўнікам іншых краін. Усяго ўзнагароджана 32 чалавекі, ад імператара Аляксандра II да маршала Фёдора Талбухіна.

#### II ступень Ордэна «За храбрасць»

Існуе дзве эмісіі. Уручаецца генералам, якія камандуюць баявымі злучэннямі не менш за дывізію.

#### III ступень I класа Ордэна «За храбрасць»

Існуе тры эмісіі. Уручаўся камандуючым ад брыгады да дывізіі.

#### III ступень II класа Ордэна «За храбрасць»

Існуе пяць эмісій. Уручаўся старшаму афіцэрскаму саставу (ад капітана да палкоўніка). У выключных выпадках малодшым афіцэрам.

#### IV ступень I класа Ордэна «За храбрасць»

Існуе сем эмісій. Уручаўся сярэдняму і малодшаму афіцэрскаму саставу.

#### IV ступень II класа Ордэна «За храбрасць»

Існуе дзесяць эмісій. Апошняя за балгара-нямецкую вайну 1944—1945 гадоў. Уручаўся малодшаму афіцэрскаму саставу.

### Воінскі крыж «За храбрасць»

Воінскі крыж «За храбрасць» I ступені
Узнагароды для «ніжніх чыноў», гэта значыць сяржантаў і радавых, былі ўведзены адначасова з афіцэрскімі. I і II ступені былі пазалочаныя, а III і IV ступені — пасрэбраныя. Акрамя таго, воінскія крыжы былі менш за афіцэрскія па памеру (33—34 мм), з больш вузкай жычкай. Ступені адрозніваліся паміж сабой наяўнасцю ці адсутнасцю банта на стужцы.

* **Воінскі крыж «За храбрасць» I ступені**

пазалочаны з бантам

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

* **Воінскі крыж «За храбрасць» II ступені**

пазалочаны без банта

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

* **Воінскі крыж «За храбрасць» III ступені**

посрэбраны з бантам

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

* **Воінскі крыж «За храбрасць» IV ступені**

посрэбраны без банта

**1912** Балканскія войны, **1915** Першая міравая вайна, **1915** (**1917**) Першая міравая вайна

У 1917 годзе ў Балгарыі адмовіліся ад напісання **i** перад галоснымі, як гэтае прынята ў стараславянскай мове. Новыя правілы знайшлі адлюстраванне і ў малюнку ўзнагароды. На зваротным боку крыжа традыцыйнае «Българія» было зменена на «*България*».

Рэспубліканскі ордэн «За храбрасць»
-----------------------------------

Асноўны артыкул: **Ордэн «За храбрасць» (НРБ)**
### Палажэнне аб узнагародзе

> Ст. 9.
> 
> (1) Ордэнам «За храбрасць» узнагароджваюцца вайсковыя і цывільныя асобы за мужнасць і гераізм на карысць балгарскага грамадства і дзяржавы.
> 
> 

Апісанне

(2) Ордэн «За храбрасць» носіцца на блакітнай стужцы і мае тры ступені — першую, другую і трэцюю, і дзве катэгорыі — з мячамі (уручаецца вайскоўскім асобам) і без мячоў (уручаецца цывільным асобам), носіцца на грудзіне:

1. першая ступень: залаты крыж, пакрыты белай эмаллю, на пярэднім боку ў сярэдзіне крыжа — залаты леў ў круглым медальёне, пакрытым чырвонай эмаллю, і надпіс па крузе: **ЗА ХРАБРОСТ** (балг.: За храбрасць), на зваротным боку крыжа медальён расфарбаваны колерамі балгарскага нацыянальнага сцяга і мае надпіс па колу: **РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ** (балг.: Республика Болгария. Рэспубліка Балгарыя);
2. другая ступень: срэбны крыж, пакрыты чырвонай эмаллю, на пярэднім боку ў сярэдзіне крыжа — залаты леў ў круглым медальёне, які пакрыты чырвонай эмаллю, і надпіс па колу: **ЗА ХРАБРОСТ**, на зваротным боку крыжа медальён расфарбаваны колерамі балгарскага нацыянальнага сцяга і мае надпіс па колу: **РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ**;
3. трэцяя ступень: бронзавы крыж, на пярэднім боку ў сярэдзіне крыжа — круглы медальён з львом і надпісам па колу: **ЗА ХРАБРОСТ**, на зваротным боку крыжа медальён мае схематычную выяву колераў балгарскага нацыянальнага сцяга, і надпіс па колу: **РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ**;
4. першая, другая і трэцяя ступені ордэна маюць блакітную стужку, носяцца на грудзіне і маюць катэгорыю з мячамі.

(3) Ордэнам «За храбрасць» з мячамі ўзнагароджваюцца вайскоўцы:

1. першай ступенню — вышэйшыя афіцэры — генералы і адміралы;
2. другой ступенню — афіцэры;
3. трэцяй степенню — сяржанты і жаўнеры.

### Знакі ордэна

| Орден «За храбрость» |
| --- |
| I ступень | II ступень | III ступень |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

Цікавыя факты
-------------

Апазнавальны знак ВПС Балгарыі 1937—1940 гг.
Апазнавальны знак ВПС Балгарыі 1937—1940 гг. З 1937 па 1940 год выява знака ордэна «За храбрасць» IV-й ступені I-га класа выкарыстоўвалася ў якасці апазнавальнага знака ВПС Балгарыі, прыметна, па аналогіі з «Жалезным крыжам» — традыцыйнай эмблемай ВПС Нямеччыны.

Знішчальнік Heinkel He-51B «Сокал» ВПС Балгарыі

Зноскі
------

1. ↑  Денков, В. (2001) *Български ордени и медали*, София: Кибела.
2. ↑  ЗАКОН ЗА ОРДЕНИТЕ И МЕДАЛИТЕ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ
3. ↑  Орден «За храбрость» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2015. Праверана 29 лістапада 2014. (руск.)

Літаратура
----------

* Денков, Ст. (2001) *Български ордени и медали*, Сафія: Кибела.
* Паўлаў. П. (2003) *Български ордени и медали*, ????: ????.
* Пётраў, T. (2000) *Ордени и медали в България*, Сафія: ????.

Спасылкі
--------

* Закон за ордените і медалите на Република България, 21 мая 2004 года  (.)