**По́льская мо́ва** (польск.: język polski) — адна з заходнеславянскіх моў, нацыянальная мова палякаў, дзяржаўная мова Рэспублікі Польшча.

Разам з чэшскай, славацкай, верхнялужыцкай і ніжнялужыцкай мовамі належыць да заходнеславянскіх моў, уваходзіць у г. зв. лехіцкую падгрупу (разам з палабскай мовай, зніклай у XVIII ст. са славінскімі дыялектама, асіміляванымі польскай мовай у першай палове XX ст. і кашубскімі гаворкамі, якія таксама вылучаюць у асобную славянскую мікрамову).

Пашырэнне
---------

Ведае польскую мову каля 50 мільёнаў чалавек (паводле колькасці носьбітаў займае 3-е месца сярод славянскіх моў, пасля рускай і ўкраінскай). Яна з’яўляецца дзяржаўнай мовай Польшчы (тут на ёй гавораць звыш 38 млн чалавек), а таксама Еўрапейскага Саюза. Некалькі мільёнаў польскамоўнага насельніцтва жыве за мяжой: у Германіі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Францыі, Нідэрландах, у краінах былога СССР — Літве, Беларусі, Расіі, Украіне, а таксама ў ЗША, Лацінскай Амерыцы, Аўстраліі.

Гісторыя
--------

Польская літаратурная мова фармуецца на базе вялікапольскіх, малапольскіх і мазавецкіх гаворак. Паводле перыядызацыі развіццё літаратурнай мовы падзяляецца на наступныя этапы:

* Старпольскі перыяд — з сяр. ХІІ да пач. XVI стагоддзя.
* Сярэдняпольскі перыяд — з XVI стагоддзя па другую палову XVIII стагоддзя.
* Навапольскі перыяд — з другой паловы XVIII стагоддзя.

Лехіцкая падгрупа моў фарміравалася ў VIII—X ст. Пазней праходзіла адасабленне яе ўсходняй часткі ад асноўнага масіву, што з’явілася пачаткам дапісьмовай гісторыі польскай мовы.

Такім чынам адбыўся падзел на ляхіцкія, лужыцкія і чэшскія дыялекты. Ляхіцкія дыялекты, што склалі аснову польскай мовы, ахоплівалі тэрыторыю паміж Балтыйскім морам і Карпатамі на поўначы і поўдні і паміж Эльбай і Бугам на захадзе і ўсходзе. Пачынаючы з другой паловы ХІХ ст. пачынаецца аб’яднанне ляхіцкіх плямёнаў, стварэнне Польскай дзяржавы і ўтварэнне адзінай польскай мовы.

Звесткі пра польскі народ і плямёны, якія яго ўтваралі, можна знайсці ў старажытных хроніках ХІ ст. Першы гістарычна вядомы польскі князь Мешка I з дынастыі Пястаў прыняў у 966 г. хрысціянства (рымска-каталіцкага абраду). Гэта спрыяла аб’яднанню польскіх зямель і ўключала іх у сферу грамадска-палітычнага, культурнага і рэлігійнага ўплыву Заходняй Еўропы.

Узнікненне польскай пісьменнасці датуецца ХІІ ст. калі была напісана Гнезненская була — пасланне папы рымскага Інакенція II, у якім вызначаліся тэрыторыі, падначаленыя гнезненскаму архіепіскапу. Була была напісана на латыні, але яна ўтрымлівала больш 400 польскіх геаграфічных назваў і асабістых імёнаў, адлюстроўваўшых фанетычныя, лексічныя і марфалагічныя асаблівасці польскай мовы ХІІ ст. У ХІІІ—XIV ст. з’яўляюцца пісьмовыя помнікі на польскай мове: рэлігійная песня «Багародзіца» (*Bjurodzica*), Свентакшышская пропаведзь і Фларыянскі псалтыр.

Як літаратурная, мова складалася ў выніку ўзаемадзеяння вялікапольскіх, малапольскіх і мазавецкіх гаворак, бо спачатку палітычным і культурным цэнтрам была Вялікапольшча (землі вакол г. Познань), пасля Малапольшча (сталіца — г. Кракаў), а з XVII ст.— Варшава. На польскую літаратурную мову на раннім этапе яе станаўлення зрабіла ўплыў чэшская мова, а пазней — латынь, якая доўгі час заставалася галоўнай пісьмовай мовай польскіх земляў — мовай рэлігіі, каралеўскай адміністрацыі, судаводства, школы, культуры і навукі. Гэта стрымлівала развіццё польскай літаратурнай мовы. Уплыў лацінскай мовы на польскую (часта праз чэшскую ці нямецкую) назіраецца ў лексіцы, сінтаксісе і нават у словаўтварэнні. У сваю чаргу, польская мова была перадатчыцай шматлікіх лацінізмаў і германізмаў у старабеларускую і стараўкраінскую мовы.

Брэсцкая Біблія XVI ст. (на польскай мове), Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі
У XVI ст. якое лічыцца залатым стагоддзем польскай культуры, польская мова выціскае латынь з мастацкай, палітычнай і рэлігіёзнай літаратуры. З’яўляюцца арфаграфічныя трактаты Я. Манчынскага. У 1568 г. была выдана, напісаная на лацінскай мове, першая граматыка польскай мовы П. Сарторыўса-Стаенскага.

Пасля Люблінскай уніі (1569), калі ўзмацніўся палітычны і ваенны саюз Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы і была створана федэратыўная дзяржава Рэч Паспалітая, польская мова распаўсюдзілася на землях ВКЛ, асабліва сярод магнатаў і шляхты.

У ХХ ст. калі Польшча зноў здабыла незалежнасць, назіраецца росквіт польскай культуры і літаратуры. Польская мова, як дзяржаўная ахапіла ўсе сферы грамадскага жыцця. У гэты перыяд складаюцца капітальныя слоўнікі, фундаментальныя граматыкі польскай мовы. Узнікаюць інстытуты польскай мовы і культуры, для замежнікаў, польская мова становіцца аб’ектам, які пачаў цікавіць не толькі этнічных палякаў з-за мяжой, але і шырокае кола спецыялістаў, якія займаюцца эканамічнымі, палітычнымі і гуманістычнымі праблемамі Цэнтральнай Еўропы.

Пісьменства
-----------

Алфавіт польскай мовы створаны на лацінскай аснове. Найстаражытнейшы пісьмовы помнік — Свентакшышскія пропаведзі (сярэдзіна XIV стагоддзя).

Польскі алфавіт мае 32 літары.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| літара | польскаяназва | асноўныалафон (МФА) | іншыяалафоны |
| --- | --- | --- | --- |
| A a | a | [a] |  |
| Ą ą | o nosowe | [ɔw͂] | [on],|[om] |
| B b | be | [b] | [p] |
| C c | ce | [t͡s] | [d͡z] |
| Ć ć | cie | [t͡ɕ] | [d͡ʑ] |
| D d | de | [d] | [t] |
| E e | e | [ɛ] |  |
| Ę ę | e nosowe | [ɛw͂] | [en], [em], [e] |
| F f | ef | [f] |  |
| G g | gie | [g] | [k] |
| H h | ha | [x] |  |
| I i | i | [i] |  |
| J j | jot | [j] |  |
| K k | ka | [k] | [g] |
| L l | el | [l] |  |
| Ł ł | eł | [w] |  |

 |  |  | 

| літара | польскаяназва | асноўныалафон (МФА) | іншыяалафоны |
| --- | --- | --- | --- |
| M m | em | [m] |  |
| N n | en | [n] |  |
| Ń ń | eń | [ɲ] |  |
| O o | o | [ɔ] |  |
| Ó ó | o kreskowane | [u] |  |
| P p | pe | [p] | [b] |
| R r | er | [r] |  |
| S s | es | [s] | [z] |
| Ś ś | eś | [ɕ] | [ʑ] |
| T t | te | [t] | [d] |
| U u | u | [u] |  |
| W w | wu | [v] | [f] |
| Y y | y | [ɨ] |  |
| Z z | zet | [z] | [s] |
| Ź ź | ziet | [ʑ] | [ɕ] |
| Ż ż | żet | [ʐ] | [ʂ] |

 |

Сучасны польскі алфавіт
Апрача таго, пэўныя гукі перадаюцца на пісьме дзвюма літарамі: rz — вымаўляецца як 'ж', ch — як 'х', dz — як 'дз', dź — як 'дзь', dż — 'дж', sz — як 'ш', cz — як 'ч'.

Некаторыя гукі перадаюцца некалькімі літарамі: 'u' i 'ó', 'h' i 'ch', 'ż' i 'rz'.

Літары v, x, q выкарыстоўваюцца пераважна ў запазычаных словах.

Лінгвістычныя асаблівасці
-------------------------

### Фанетыка

* Гукі ą [οη] і ę [eη] — насавыя.
* Націск у польскіх словах прыпадае на другі ад канца склад.
* Замена ўласцівых іншым славянскім мовам мяккіх або цвёрдых зычных **t**, **d**, **r** на **ć**, **dź**, **rz** («ж»): ciasto, dzień, rzeka.
* Чаргаванне **е** перад пярэднеязычнымі цвёрдымі зычнымі, у залежнасці ад паходжання, з **а** ці **о**: wierzyć «верыць» — wiara «вера», nieść «несці» — niosę «нясу»;
* Чаргаванне спалучэння **-er-** пасля мяккіх перад пярэднеязычнымі цвёрдымі зычных з -аr-: twierdzić «цвердзіць» — twardy «цвёрды»;
* Чаргаванне перад канцавымі звонкімі зычнымі **ó** («у») з **о**, **ą** з **ę**: bób «боб» — bobu «бобу», błąd «памылка» — błędu «памылкі».

### Марфалогія

Найбольш пашыраны флектыўныя формы, што ўтвараюцца пры дапамозе суфіксаў і канчаткаў, пры гэтым у польскай мове аналітычныя формы, г. зн. формы, утвораныя з дапамогаю дапаможных слоў (формы складанага будучага часу, апісальныя ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў і г. д.), ужываюцца часцей, чым у беларускай. Пашырана ў польскай мове флектыўна-аглюцінуючая форма прошлага часу: *napisałem* «я напісаў», *napisaliśmy* — «мы (мужчыны або мужчыны і жанчыны) напісалі», *napisałyśmy* — «мы (жанчыны) напісалі».

Катэгорыя адушаўлёнасці — неадушаўлёнасці ўласціва толькі назоўнікам мужчынскага роду ў адзіночным ліку і афармляецца ў родным і вінавальным склонах.

Характэрна ўжыванне асабовых паказчыкаў у 1-й і 2-й асобах адзіночнага ліку прошлага часу ў дзеясловах *miałem* (я меў), *miłeś* (ты меў), *miał* (ён меў); наяўнасць энклітык і праклітык; ужыванне дзеяслоўнай звязкі *być* («быць») у цяперашнім часе.

Польская мова флектыўная, мае 7 склонаў (з клічным), 2 лікі, 3 роды (у множным ліку — 2 з-за катэгорыі адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці мужчынскай асобы). 3 скланенні з 5 маюць мяккую і цвёрдую разнавіднасці. Дзеясловам уласцівы катэгорыі трывання, часу, стану, ладу, асобы, ліку, дзеяслоўным формам і дзеепрыметнікам на *і* — катэгорыі роду і асобы-неасобы.

### Сінтаксіс

Для сінтаксісу польскай мовы характэрны своеасаблівы парадак слоў: група дзейніка стаіць перад групай выказніка, а дапасаванае азначэнне ва ўстойлівых зваротах, як правіла, знаходзіцца пасля азначаемага слова. Неабходна ўжываць звязку *być* у цяперашнім часе (*jestem studentem* — «я студэнт»), займеннік *to* (*oto*) ужываецца ў якасці звязкі (*Rzym to stolica Włoch* — «Рым — сталіца Італіі»).

### Лексіка

Узбагачэнне лексікі адбывалася за кошт запазычанняў з лацінскай, нямецкай, італьянскай, французскай, рускай (асабліва пасля ІІ сусветнай вайны), а таксама беларускай моў (*duha* — «дуга», *boćwina* — «бацвінне», *borowik* — «баравік» і інш.). У беларускую лексіку трапіла шмат запазычанняў з польскай мовы.

Дыялекты
--------

Дыялекты польскай мовы, паводле С. Урбаньчыка, з дапаўненнямі
Польская мова мае 5 дыялектаў:

* вялікапольскі,
* малапольскі,
* мазавецкі,
* шлёнскі, або сілезскі,
* кашубскі.

Сувязі з беларускай мовай
-------------------------

Уласнапольскія словы пранікалі ў старабеларускую мову, асабліва пасля Крэўскай уніі (1385), калі ўзмацніўся палітычны і ваенны саюз Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс адбываўся пасля Люблінскай уніі (1569) і ў XVII ст. калі паланізмы становяцца ўласцівымі для ўсіх жанрава-стылявых разнавіднасцей старабеларускага пісьменства: *владца* (уладар), *завядовца* (загадчык), *пелкгрымацыя* (падарожжа), *звытяжца* (пераможца), *влость* (буйны маёнтак), *волати* (крычаць), *латвый* (лёгкі), *піл(ь)новати* (сачыць), 'прытрымлівацца', липець (ліпень, ліпавы мёд), *каштелянъ* (камендант замка), *мандат* (каралеўскі ўказ, выклік у суд), *щекгульный* (асаблівы), *ялмужна* (міласціна) і шмат іншых. Некаторыя словы запазычваліся цэлымі гнёздамі: *нендза, нендзне, нендзный, нендзница, нендзникъ, знендзненый*. Многія з іх бытуюць у сучаснай беларускай мове, іншыя сталі гістарызмамі або змянілі сваё аблічча і значэнне. Асобныя словы былі запазычаны другі раз у XIX—XX ст. праўда, у значна меншай колькасці, часам праз рускую мову: *апарат*.

Суседзі палякаў — беларусы — таксама аказалі пэўны ўплыў на развіццё польскай мовы. У XVII—XVIII ст. у яе пранікаюць фанетычныя і граматычныя рысы дыялектаў заходніх раёнаў Беларусі, якая ўваходзіла тады ў склад Польскай дзяржавы. Адчувальным быў уплыў беларускай мовы і на ўзроўні лексікі. У гэты час польская мова засвойвае беларусізмы: *braha*, *chwost*, *dubas* (від лодкі), *hałas*, *harmider*, *hodowla*, *hołoble*, *huba* (чага), *hultaj*, *odzieża*, *kolasa* (калёсы), *pohaniec*, *sorom*, *wiereszszaka*, *ohydny*, *zbroja*, *harować* (цяжка працаваць), *błaho* (блага).

Зноскі
------

1. ↑  Лучыц-Федарэц (2001)

Гл. таксама
-----------

* Польская мова ў Беларусі
* Польска-беларускі, беларуска-польскі слоўнік
* Шматмоўны корпус Tatoeba

Літаратура
----------

* *Кіклевіч А. К. Кожынава А. А. Кур’ян І. У.* Польская мова: вучэбны дапаможнік. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — 318 с. — ISBN 985-11-0135-4
* *Лучыц-Федарэц І. І.* Польская мова // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.
* *Лучыц-Федарэц І. І.* Польская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Польская мова

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***Strona główna польскай***


* Граматыка польскай мовы Архівавана 28 снежня 2010.  (польск.)  (англ.)
* Партал, прысвечаны польскай мове  (польск.)
* Польская мова для замежнікаў — спіс рэкамендуемай літаратуры на сайце Вроцлаўскага ўніверсітэта  (польск.)  (англ.)  (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX533000 · BNF: 11946267z · GND: 4120314-8 · LCCN: sh85104296 · Microsoft: 96627749 · NDL: 00569134 · NKC: ph124318 |

 |

| ⛭Славянскія мовы |
| --- |
| Гістарычныя † | 
* прабалта-славянская
* праславянская

 |
| Усходнія | 
* старажытнаўсходнеславянская †
* старабеларуская †
* старажытнанаўгародская †
* стараруская †
* беларуская
	+ дыялекты
	+ заходнепалеская
	+ падляшская
* руская
	+ дыялекты
* ✰ украінская
	+ дыялекты
	+ русінская

 |
| Заходнія | 
ляхіцкія
палабская †
польская
* старапольская †
* сілезская

кашубская
* славінская †

лужыцкія
верхняя
ніжняя
чэшска-славацкія
мараўская
славацкая
чэшская
* кнааніт †

 |
| Паўднёвыя | 
заходнія
сербахарвацкая
* баснійская
* сербская
* харвацкая
* чарнагорская

славенская
* прэкмурская
* рэзьянская

славянасербская †
усходнія
стараславянская †
царкоўнаславянская
балгарская
македонская
 |
| Змешаныя і піджыны | 
* балачка
* суржык
* трасянка
* панашэму †
* русенорск †
* кяхцінская †
* цыгана-сербская

 |
| Штучныя | 
* міжславянская мова
* панславянскія мовы
* сібірская мова
* язычча

 |
| Славянскія мікрамовы |
| † — мёртвыя мовы |

| ⛭Афіцыйныя мовы Еўрапейскага Саюза |
| --- |
| 
* англійская
* балгарская
* венгерская
* іспанская
* грэчаская
* дацкая
* ірландская
* італьянская
* латышская
* літоўская
* мальтыйская
* нідэрландская
* ✯ нямецкая
* партугальская
* польская
* румынская
* славацкая
* славенская
* фінская
* французская
* чэшская
* шведская
* эстонская

 | Сцяг Еўрасаюза |