**Літаве́ц** (трансліт.: *Litaviec*) — былая вёска (урочышча) на тэрыторыі Дабрынёўскага сельсавета Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці Беларусі, знішчаная ў студзені 1943 года нямецка-фашысцкімі акупантамі разам з жыхарамі падчас карнай аперацыі «Якаб». Размяшчалася за 53 кіламетры ад Мінска, 34 кіламетры ад Дзяржынска, 7 кіламетраў на захад ад вёскі Радзіма.

Гісторыя
--------

З 1620 года ўваходзіла ў інвентар земляў князя Радзівіла, потым перайшла ва ўладанне графа Чапскага. Да 1939 года ўваходзіла ў склад Зенькавіцкага сельсавета Уздзенскага раёна Мінскай вобласці. У вёсцы пражывалі 208 чалавек, быў створаны калгас «Ударнік». Старшынёй калгаса быў Міхась Аляксандравіч Лімантаў. З кастрычніка 1939 года вёска ўваходзіла ў склад Станькаўскага сельсавета Дзяржынскага раёна Мінскай вобласці.

Да Вялікай Айчыннай вайны гэта была невялікая лясная вёска, размешчаная ў паўднёва — усходняй частцы Дзяржынскага раёна. У перыяд з 1930 па 1941 год насельніцтва Літаўца вырасла амаль на 40 працэнтаў. Да пачатку вайны ў вёсцы стаяла 42 хаты. Ляснымі дарогамі вёска была злучана з вёсками Александрова, Самадураўшчына (з 1964 года — в. Радзіма), Баркі і Данілавічы. На пачатак 1941 года ў Літаўцы пражывала 227 жыхароў.

Напачатку вайны 12 мужчын пайшлі ў Чырвоную Армію. У 1942 годзе яшчэ 10 пайшлі ў партызанскія атрады Нікіціна, 25-годдзя Кастрычніка, ім.Варашылава і ў атрад «Баявы». З лета 1942 года вёска лічылася партызанскай, тут дыслацыраваўся атрад «Баявы» пад камандаваннем старшага лейтэнанта Жаўрыда Б.В.

20 снежня 1942 года непадалёк ад вёскі прайшоў бой, у якім загінула 4 немцы і 2 партызаны: камандзір атрада «Баявы» Б.В.Жаўрыд і камандзір дыверсійнай групы гэтага атрада лейтэнант Міхась Запольскi.

Карная аперацыя
---------------

8 студзеня 1943 года на тэрыторыях, прылеглых да Станькаўскага лесу з боку Мінскага, Уздзенскага і Дзяржынскага раёнаў, пачалася карная аперацыя «Якаб». Мэтай аперацыі было знішчэнне партызанскіх атрадаў ў паўднёвым, паўднёва-усходнім і ўсходнім кірунках ад г.Мiнска, расправа з насельніцтвам шматлікіх партызанскіх зон. Для правядзення аперацыі былі зняты баявыя часткі з фронта, таксама ў ёй удзельнічалі сілы батальёнаў СС, жандармерыі і паліцэйскія мясцовыя падраздзяленні.

Шматвекавая гісторыя лясной вёскі Літавец трагічна скончылася 14 студзеня 1943 года. Удалося выратавацца і застацца жывымі толькі некалькім чалавекам.

9 чэрвеня 1943 года ў 14 выпуску падпольнай малафарматнай газеце «Патриот Родины» быў апублікаваны верш «Адпомсцім»:

|  |
| --- |
| *Літавец, Літавец, знаёмая вёска.*
*Ні даўно ты садамі цвіла,*
*Ні даўно вечарамі гармоніка*
*Збірала на танцы дзяўчат!*
*Ты скажы мне, дзе дзеліся хаты,*
*І куды тваі людзі пайшлі?*
*Папалілі ўсе сволачы, каты,*
*І людзей папалілі жывых.*
*Напіліся крыві чалавечай,*
*Дзяцей напаілі слязой,*
*А тыгры ў шкуры авечай,*
*Па краіне гуляюць з касой.*
*Дзе іх сэрца, фашысцкія гады,*
*Дзе душа іх, паганая кроў,*
*Каб дзіця вырываць з рук у маткі,*
*І паліць на вачах у бацькоў.*
*А пасля нападаць і на матку,*
*Што ад страху губляе чуццё,*
*Што стаіць на каленях і просіць:*
*«Падаруйце, панок, мне жыццё».*
*Гэты «пан» нікому не даруе*
*Яму плацяць за слёзы і кроў.*
*Дык дарэмна ж народ лямантуе*
*І дарэмна цалуе «паноў».*
*На адплату, браты беларусы,*
*На адплату за нашых дзяцей,*
*За жанчын, за сірот на адплату*
*Падымайцеся брацця жывей!* |

Мемарыяльны комплекс
--------------------

Барэльефная кампазіцыя
У 1986 годзе на месцы спаленай вескі пабудаваны мемарыяльны комплекс «Літавец» (скульптар С. Гарбунова, архітэктары В. Яўсееў і В. Здасюк, мастацтвазнавец У. Пракапцоў, тэкст-прысвячэнне паэта Рыгора Барадуліна).

Узведзены ён на грамадскіх пачатках, у будаўніцтве ўздзельнічалі камсамольцы Дзяржынскага раена. Вялікі ўклад унеслі камсамольцы і моладзь Дзяржынскага доследна-механічнага завода (сакратар В.Трышкін), Негарэльскага вучэбна-доследнага лясгаса (сакратар А. Юргенсан), саўгаса ім. М.Казея (сакратар М.Маскаль), завода жалезабетонных маставых канструкцый (сакратары Ф.Стрыкаў, А. Змачынскі). 

Мемарыял быў адкрыты 5 ліпеня 1987 года.

Скульптар Святлана Гарбунова стварыла цэлую барэльефную кампазіцыю. На лясной паляне пастаўлены ўязны знак, побач — бэлькі, паднятыя над зямлёй. Яны сімвалізуюць рэшткі хаты, спаленай фашыстамі. На адной з бэляк — назва вёскі, на другой - тэкст, які распавядае пра трагедыю. Пракладзеная «вуліца» вядзе да цэнтра былой вёскі — да цэнтральнага барэльефа, дзе паказана мірнае жыццё: стары пляце кошык, маці з сынам, які ўсміхаецца і робіць першыя свае крокі ў жыцці, на іх глядзяць дзеці, што ляжаць на печы.

На барэльефе словы тэкст-прысвячэнне паэта Рыгора Барадуліна:

*Нi жудасць не астудзiць, нi мароз зямлю,*
*Дзе крык жывы травой прарос.*
*Агонь у напамiне, ва ўспамiне.*
*Прыйдзi, адчуй, што прысак тут не стыне.*
Каля спаленых хат пасаджаны дрэвы – сімвалы жыцця, але на адным з іх буслінае гняздо без птушак – напамінак аб трагічным лёсе вёскі. Многія сваякі пабудавалі абеліскі на месцы спаленых хат. А ля дарогі — лаўкі-пліты. 

На ўскраіне вёскі — помнік партызанам атрада «Баявы». Тут пахаваны камандзір асобнага партызанскага атрада «Баявы» старшы лейтэнант Б.В.Жаўрыд і начальнік дыверсійнай групы гэтага атрада лейтэнант М. Запольскі, якія загінулі падчас бою з нямецка-фашысцкімі захопнікамі 20 снежня 1942 года.

Веска ўвекавечана ў мемарыяльным комлексе «Хатынь».

Беларускі паэт Станіслаў Шушкевіч прысвяціў памяці землякоў, спаленых нямецкімі фашыстамі ў в. Літавец верш «Голас слухайце, пакаленні».

Літаратура
----------

* *Валахановіч А.І.* Дзержинщина: прошлое и настоящее. — Минск: Наука и техника, 1986. — С. 148, 151-152. — 197 с.
* *Валахановіч А.І.* За што іх спалілі // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 2005. — С. 3.
* *Валахановіч А.І.* Памяць: Дзяржынскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск: БЕЛТА, 2004. — С. 293-294. — 701 с. — ISBN 985-6302-64-1.
* *Вашкевич Г.* Сестра Хатыни // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 2008. — С. 3.
* *Довнар Л.* Цветы – к обелискам // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 2009. — С. 3.
* *Ждановіч В.* Літавец // *Маладосць*. — 1987. — В. 10. — С. 149-153.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1987. — Мінская вобласць. Кніга 1. — С. 171. — 284 с.: іл.
* *Іовенка М.* ...Прысак тут не стыне // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 1987.
* *Лысак І.* Сляды фашысцкіх зверстваў на Дзяржыншчыне // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 1991. — С. 3,4.
* *Лобанок В. Е. и др.* Нацистская политика геноцида и "выжженной земли" в Белоруссии. 1941-1944. — Минск: Беларусь, 1984. — С. 50. — 271 с.
* *Малашэвіч Я. В.* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне. Дзень за днём: ілюстраваная храналогія. — Мінск: Беларусь, 2004. — С. 81. — 230 с. — ISBN 985-01-0514-3.
* *Новікаў М.* Дарогамі памяці // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 1982. — С. 2.
* *Падаляк Т.У.* Нашчадкі вогненных вёсак: дакументальныя нарысы, эсэ, успаміны. — Мінск: Літаратура і Мастацтва, 2009. — С. 167. — 192 с. — ISBN 985-694-102-4.
* *Пашков Г.П. и др.* Иллюстрированная хронология истории Беларуси. — Минск: Беларуская энцыклапедыя, 1998. — С. 380. — 420 с. — ISBN 985-11-0116-8.
* Памяць. Беларусь. Рэспубліканская кніга / Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — 624 c.: іл. — ISBN 985-11-0011-0.
* Пяць вёсак Дзяржынскага раёна таксама напаткала Хатынская трагедыя // *газета «Узвышша»*. — 2013. — С. 4.
* *Пашков Г.П. и др.* Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 т.. — Минск: Беларуская энцыклапедыя, 2007. — Т. 5. — С. 343. — 752 с.
* *Савинов Б.* Дзержинские сестры Хатыни // *газета «Узвышша»*. — 2018. — С. 7.
* Трагедыя беларускіх Хатыняў: Памяці спаленых вёсак Дзяржынскага раёна. — Дзяржынск: ДУ "Дзяржынская раённая цэнтралізованная бібліятэчная сітэма", 2018. — С. 25-44.
* *Трыгубовіч В.* Акно ў народную памяць // *Мастацтва Беларусі*. — 1987. — В. 10. — С. 66-67.
* *Халдеева А.* Неугасающая память // *газета «Узвышша»*. — 2018. — С. 3.
* *Черненко О.* И пепел стучит в сердца // *газета «Сцяг Кастрычніка»*. — 2000. — С. 2.
* *Шушкевіч С.* Голас слухайце, пакаленні: верш // Выбранае: вершы. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1988. — С. 73. — 414 с.

Зноскі
------

1. ↑  Сестры Хатыни — Дзержинская районная централизованная библиотечная система **(нявызн.)**.  dzerlib.by. Архівавана з першакрыніцы 28 лютага 2024. Праверана 28 лютага 2024.
2. ↑  Патриот Родины #14(1943) - Периодические издания времени Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.) **(нявызн.)**.  Репозиторий ЦНБ НАН Беларуси. Архівавана з першакрыніцы 29 лютага 2024. Праверана 29 лютага 2024.