**Вялі́кая Трае́цкая ву́ліца** — вуліца ў гістарычным цэнтры Гродна, адна з самых старажытных у горадзе. Гістарычная назва вернутая ў пачатку 1990-х гадоў. Даўжыня — каля 700 м. Па вуліцы ходзіць грамадскі транспарт — тралейбус.

Праходзіць ад вуліцы Давыда Гарадзенскага да Віленскай вуліцы праз месцы, якія ў мінулым складалі яўрэйскі квартал. Перпектыву вуліцы з боку Нёмана замыкае Стары замак. На вуліцы знаходзяцца прынамсі 2 будынкі сінагогі, адна з іх — Харальная, з’яўляецца адной з самых вялікіх у Беларусі.

Перасякаецца з вуліцамі Кастрычніцкая, Дамініканская, Найдуса. Рух транспарта ў два бакі, па адной паласе ў кожны бок.

Вуліца Вялікая Траецкая на карце Гродна
Вуліца Вялікая Траецкая

Гісторыя
--------

Фарміраванне вуліцы адбывалася ў некалькі этапаў.

Харальная сінагога і забудова вуліцы Вялікай Траецкай. Пачатак XX ст.
Частка вуліцы, якая знаходзіцца ля Харальнай сінагогі, была тэрыторыяй пасада XII—XIII стст. Вялікая сінагога і тэрыторыя вакол яе былі цэнтрам старога яўрэйскага квартала. Далей ішла *Рыбная плошча* (якая пазней стала *Мясной*), а ў міжваенны час яна называлася ў гонар рабі Нохума (Нохіма, які жыў у Гродне ў XIX ст.). Значную частку вуліцы займалі яўрэйскія могілкі, якія займалі тэрыторыю ад сінагогі да сённяшняй аўтастаянкі па Дамініканскай вуліцы ўздоўж Гараднічанкі. Лічыцца, што могілкі з’явіліся ўжо ў XIV ст. а ў крыніцах яны згадваюцца ў першай палове XVI ст. як «*копішча іхняе, дзе хаваюць сваіх памерлых*». Пахаванні былі зачынены ў пачатку XIX ст. У лісце ад 24 мая 1932 года яўрэйская рэлігійская суполка прасіла мясцовыя ўлады ўзяць могілкі пад ахову. Вядома, што на могілках знаходзілася камяніца. Падчас пракладкі вадаправоду ў 1931 годзе на тэрыторыі могілак была знойдзена сякера, якую перадалі ў мясцовы музей. Падчас Другой сусветнай вайны могілкі ўваходзілі ў склад гета № 1, і там хавалі памерлых вязняў. У жніўні 1944 года былыя могілкі былі перададзены вайсковым часткам для размяшчэння аўтатранспарту і паліўнага склада.

Рыбны (Нямецкі) рынак. Далей бачна забудова вуліцы Вялікай Траецкай у бок яе цяперашняга пачатку.
У канцы XVII ст. вуліца падоўжылася адрэзкам, які злучаў могілкі і *Нямецкі рынак*, гэты адрэзак называўся «*вуліца яўрэйская ад могілак да Нямецкага рынку*».
*Нямецкі рынак* знаходзіўся каля яўрэйскіх могілак і меў прамавугольную форму (цяпер на месцы рынка знаходзіцца заасфальтаваная аўтастаянка па вул. Дамініканскай). Лічыцца, што Нямецкі рынак быў яшчэ да атрымання Гродна Магдэбургскага права (1496 год), бо ўжо ў крыніцах XVI ст. ён згадваецца як «*старадаўні*». У валочнай памеры Гародні 1560—1561 гг. адзначаецца заняпад рынку і што тут «*ніякага гандлю не бывае*». У пачатку XVIII ст. вакол рынка знаходзіліся двор Ваўкавыскіх («*воўпенская*» юрыдыка), пабудовы дамініканцаў і каля дваццаці іншых дамоў. Пасля плошча рынку называлася **Шпітальная (Госпитальная) плошча** (1882 г.), **Казіны рынак** (1830-я гг. і пачатак XX ст.), Рыбны рынак (1920—1930-я гг.). У 1928 годзе гарадская Рада разглядала пытанне пераносу рынка ў сувязі з плануемым будаўніцтвам моста ў Каложу, аднак справа скончылася будаўніцтвам новых навесаў і добраўпарадкаваннем тэрыторыі рынка.

Апошні адрэзак вуліцы — ад цяперашніх вуліц Дамініканскай да Віленскай складала «*вуліца ў бок Троіцы ад Віленскага гасцінца*». Пазней яна называлася — «*вуліца з Нямецкага рынку ідучы да Гарадніцы*». Існуюць меркаванні, што тут стаяў кляштар аўгусцінцаў з касцёлам Св. Троіцы, ад якога вуліца і атрымала сваю назву.

Забудова вуліцы да самага пачатку XX ст. была драўляная, толькі к канцу стагоддзя яна становіцца каменнай. Пасля пажару 1899 года тэрыторыя вуліцы была добраўпарадкавана і атрымала сучасную трасіроўку. Вуліца моцна пацярпела падчас Другой сусветнай вайны, знік шэраг суседніх з ёй вуліц і завулкаў: Крывая, 1-я і 2-я Вадавозныя, 1-я і 2-я Каменныя, Мясны рынак, Рыбны рынак і інш. У 1950—1960-я гг. у доме № 28 у трохпакаёвай кватэры жыў В. Быкаў.

Будынкі
-------

### Няцотны бок

Дом № 1
***№ 1*** — Шэраг двухпавярховых будынкаў, аб’яднаных паміж сабой. Рэканструкцыя — у пачатку XX ст. Увесь комплекс будынкаў займае банк Масква-Мінск.

Дом № 5
***№ 5*** — Двухпавярховы будынак. Год пабудовы — 1880 год. Рэканструкцыя ў пачатку 2010-х.

***№ 7*** — Двухпавярховы будынак, пабудаваны ў 1900 годзе. Дом утварае кампазіцыю з адна-двухпавярховых камяніц. Дэкаратыўная аздоба будынка моцна зменена, засталіся прафіляваныя карнізы і рэшткі кутніх пілястраў.

Дом № 11
***№ 11*** — Двухпавярховы будынак. Пабудаваны ў другой палове XIX ст. рэканструкцыя — 2009 год. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. На першым паверсе знаходзіцца крама кухняў, другі паверх — жылы.

Дом № 13
***№ 13*** — Адна-двухпавярховы будынак, вядомы як ***малітоўная школа Хаем Адам*** (па іншых звестках — сінагога Хаеі Адам Хагадол ці Бейт Хакнесет Хагадоль). Пабудаваны ў 1875 годзе (па іншых звестках, яшчэ раней — да 1867 года) у стылі эклектыкі. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650.

Будынак атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны падаконны пояс прафіляваны. На парадным фасадзе захаваліся рэшткі цагляных падаконных ліштваў, міжаконная прастора падзелена пілястрамі, якія трымаюць цягу — кампенсатар розніцы паміж вышынёй вокнаў і вышынёй столі малітоўнай залы. Дэкаратыўная аздоба моцна зменена падчас капітальных рамонтаў. У малітоўнай школе магло знаходзіцца некалькі сотняў вернікаў. У школе вучыліся вядомы паэт Найдус, фізік Старавольскі. У 1930-я гады адміністратарам школы быў Гірш Фарбер. У 1946 годзе ў будынку знаходзіліся інтэрнат школы ФЗА № 44 і спартыўны зал, у 1982 годзе — ДСА «Буревестник».

Цяпер будынак знаходзіцца ва ўласнасці Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі, у ім месціцца ўстанова «*Гродзенская прафсаюзная цэнтральная спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву адзінаборстваў*».

Дом № 15
***№ 15*** — Трохпавярховы будынак.

Дом № 17
***№ 17*** — Двухпавярховы будынак. Прымыкае да будынкаў № 15 і 19. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Захаваўся арачны праезд, які стаў уваходам у дом. У будынку знаходзіцца РРБ-банк.

Дом № 19
***№ 19*** — Двухпавярховы будынак. Прымыкае да будынкаў № 17 і 21. У будынку знаходзіцца фірменная крама «Мінск Крышталь».

Дом № 21
***№ 21*** — Двухпавярховы будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. у стылі эклектыкі. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Дом атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны падаконны пояс прафіляваны. Вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Знешні выгляд будынка моцна зменены падчас капітальных рамонтаў. У доме з боку Дамініканскай вуліцы знаходзіцца крама «Абухава».

***№ 23*** — Двухпавярховы Г-падобны будынак. Знаходзіцца на скрыжаванні з вуліцай Дамініканскай. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Пабудаваны ў 1890 годзе ў цагляным стылі. Дом цагляны, доўгі, верагодна, спачатку не атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з луковымі перамычкамі і падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Першапачаткова дом меў балконы, а таксама аздобу вузкага параднага фасада, які выходзіў на рынак.
У будынку знаходзіцца турыстычнае агенцтва, жылыя памяшканні.

***№ 29*** — Двухпавярховы дом. Пабудаваны ў канцы XIX ст. Прыклад невыразнай эклектыкі.

***№ 31*** — Двухпавярховы дом. Час пабудовы — канец XIX ст. Будынак з жоўтай цэглы першапачаткова быў не атынкаваны. Дэкаратыўная аздоба сканцэнтравана на парадным фасадзе. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з лучковымі перамычкамі. Першы паверх перароблены. У красавіку 1961 года ў доме размяшчалася камерцыйная крама гарпрамгандлю. Цяпер у будынку знаходзяцца выраб ключоў, рамонт гадзіннікаў, вырабы з каменю.

* Дом № 23Дом № 23
* Дом № 29Дом № 29
* Дом № 31Дом № 31
* Дом № 33Дом № 33
* Дом № 37Дом № 37
* Дом № 39Дом № 39

***№ 33*** — Двухпавярховы дом. Пабудаваны ў 1900 годзе ў стылі эклектыкі.

***№ 37*** — Аднапавярховы дом з чырвонай цэглы, знаходзіцца ў глыбіні вуліцы. Цалкам жылы дом.

***№ 39*** — Трохпавярховы будынак. Пабудаваны ў пасляваенны час. Увесь будынак займае інспекцыя Міністэрства па падатках і зборах па Гродзенскай вобласці.

Дом № 47
***№ 47*** — Двухпавярховы дом. Год пабудовы — 1918. Дом не атынкаваны, з жоўтай цэглы, яскравы прыклад цаглянага стылю. Дэкаратыўная аздоба сканцэнтравана на парадным фасадзе. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваны. Вокны аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Лучковыя перамычкі вокнаў другога паверха маюць сандрыкавае завяршэнне з сухарыкамі. Фасад не мае роўнай лініі, а паўтарае канфігурацыю былога рынка, выгін падкрэсліваецца пілястрамі. Бачныя закладзеныя бакавы шырокі аркавы праезд і асіметрычны парадны ўваход. Будынак знаходзіцца ў аварыйным стане пад пагрозай разбурэння.

Дом № 51
***№ 51*** — Трохпавярховы будынак. Пабудаваны ў пасляваенны час, у сярэдзіне 2000-х перабудаваны. Увесь будынак займае Гродзенскае рэгіянальнае аддзяленне Белзнешэканамбанка.

Дом № 57
***№ 57*** — Двухпавярховы будынак, вядомы як ***малітоўная школа «Кляуз», малітоўны дом Левінсона Хаім-Іцка, Талмуд Тора І***. Пабудаваны да 1890 года, яскравы прыклад цаглянага стылю ў ансамблі. Будынак з жоўтай цэглы, не атынкаваны. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з лучковымі перамычкамі і фігурнымі цаглянымі ліштвамі. Фасад аздоблены па баках і цэнтры імітацыяй рызалітаў, падкрэсленых фігурнымі атыкамі ў форме какошніка, а таксама руставанымі пілястрамі.

У 1920-я гг. тут працавалі прыватныя настаўніцкія курсы, сямікласная «Талмуд Тора І» (кіраўніком школы быў С. Бадалькес), рамесніцкая школа імя Брэгмана. У 1950 годзе ў будынку знаходзіліся кааператыўны тэхнікум і гандлёва-кааператыўная школа. З 1960 года — інтэрнат кааператыўнага тэхнікума. Цяпер будынак знаходзіцца ў стане рэканструкцыі.

У 2019 годзе пракуратура Гродзенскай вобласці выявіла, што будынак (уласнік — ТАА «Лайт-М Інвест Буд») на працягу трох гадоў так і не быў уведзены ў эксплуатацыю.

Будынак Вялікай харальнай сінагогі
Асноўны артыкул: **Вялікая харальная сінагога (Гродна)**
***№ 59а*** — Трохпавярховы будынак ***Вялікай харальнай сінагогі***. Таксама мае назву *сінагога Хаем Адам*. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 412Г000029шыфр 412Г000029. Пабудаваны каля 1575—1578 гг. перабудаваны ў першай палове XVII ст. 1880-х гг. 1902—1905 гг. Будынак квадратны ў плане пад двухсхільным дахам.

Сінагога была адлюстравана на малюнках Н. Орды. Закрыта Савецкай уладай у 1940 годзе. У Вялікую Айчыную вайну сінагога выкарыстоўвалася як перавалачны пункт дэпартуемых яўрэяў. У савецкі час у будынку месціліся розныя грамадскія ўстановы: Гродзенскі кааператыўны тэхнікум, тэхнікум Белкаапсаюза і інш. У 1992 годзе будынак перададзены яўрэйскай суполцы. У наш час вядзецца рэстаўрацыя будынка.

### Цотны бок

Дом № 2
***№ 2*** — Двухпавярховы будынак, вядомы як ***дом яўрэйскай абшчыны-Талмуд Тора***. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650 (*Забудова вуліцы Вялікая Траецкая. Канец XIX — XX стагоддзі*). Год пабудовы дома — 1888 год, паводле іншых даных — 1899 год. Спачатку дом быў, хутчэй за ўсё, неатынкаваным. Будынак — прыклад цаглянага стылю. Карніз і дэкаратыўны міжпавярховы пояс прафіляваныя. Вокны з лучковымі перамычкамі і падаконнымі ліштвамі.

Цяпер у будынку знаходзяцца хімчыстка, цэнтр запраўкі картрыджаў, турыстычнае агенцтва «Слетать.ru».

Дом № 4
***№ 4*** — Трохпавярховы будынак, вядомы як рамеснае вучылішча імя Эліазара Бергмана. Дом быў спраектаваны і пабудаваны ў 1930-я гг. варшаўскім архітэктарам Н. Гарціцье ў стылі «ампірнага» канструктывізму. Будынак — высокі, мураваны, атынкаваны, са скатным дахам, першапачаткова прызначаўся пад установу адукацыі. Цэнтральная частка будынка была падвышана за кошт вялікай залы з вылучанымі вертыкальнымі вокнамі. Будынак вызначаецца па баках лесвічнымі маршамі з суцэльным ашкленнем. Архітэктар удала выкарыстаў рэльеф мясцовасці: будынак замыкаў на сабе перспектыву Віленскага завулка на мосце праз Гараднічанку.

Сама школа была заснавана ў 1902 годзе і першапачаткова размяшчалася ў будынку, які цяпер мае № 57 па вуліцы Вялікая Траецкая. Школа выпускала слесароў, кавалёў, механікаў, а з сярэдзіны 1920-х гг. дзейнічала аддзяленне краення і пашыву для дзяўчынак. У школе вучылася каля ста чалавек, дырэктарам быў М. Гажаньскі. У савецкі час у будынку працягвалі знаходзіцца розныя вучылішчы: рамеснае вучылішча № 14 (з 1944 года), з 1946 года рамеснае вучылішча металістаў, з 1955 года гродзенскае вучылішча № 7. У рэшце рэшт, будынак быў перададзены Медуніверсітэту, у чыёй уласнасці ён знаходзіцца і зараз.

На будынку ўсталяваныя памятныя дошкі заслужанаму дзеячу навукі БССР М. Караблёву; падпольшчыкам Шчаснаму і Роліку, якія вучыліся ў рамесным вучылішчы.

Дом № 8
***№ 8*** — Двухпавярховы атынкавы цагляны дом. Пабудаваны ў 1880 годзе ў стылі эклектыкі. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650.

Дэкаратыўная аздоба дома сканцэнтравана на другім паверсе параднага фасада. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваныя, вокны другога паверха аздоблены падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Па цэнтры фасада знаходзіцца каваны балкон.

Цяпер у будынку знаходзіцца крама гаспадарчых вырабаў (ТАА «Піліца»).

Дом № 8а
***№ 8а*** — Двухпавярховы неатынкаваны будынак, пабудаваны з жоўтай цэглы ў глыбіні двара ў стылі эклектыкі. Пабудаваны ў 1880 годзе. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Карніз дома аздоблены сухарыкамі. Вокны маюць лучковыя перамычкі. У будынку знаходзіцца майстэрня па рамонце электрабрытваў.

Дом № 14
***№ 14*** — Двухпавярховы будынак канца XIX ст. (моцна перабудаваная эклектыка). Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Дом атынкаваны, карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс прафіляваныя. Вокны другога паверха аздоблены ліштвамі. Аздоба будынка моцна пацярпела падчас капітальнага рамонту; у 90-х гадах была зроблена прыбудова. Цалкам жылы дом.

***№ 16*** — Двухпавярховы будынак, які атрымаўся аб’яднаннем комплекса будынкаў 1880—1889 гг. адзін з якіх — дом гродзенскага вадавоза. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Тры атынкаваныя камяніцы захавалі рэшткі прафіляваных карнізаў і міжпаверхавых паясоў, падаконных цагляных ліштваў і сандрыкаў, а таксама сляды аркавых праездаў. Будынак — прыклад эклектыкі ў ансамблі. У доме знаходзіцца кветкавая крама, крама швейшых машын, другі паверх — жылыя памяшканні.

***№ 28*** —  Будынак, пабудаваны ў канцы XIX ст. У 1946 годзе ў ім знаходзілася Гродзенская чыгуначная школа ФЗА № 44.

***№ 32*** — Двухпавярховы будынак. Пабудаваны ў 1925 годзе з жоўтай цэглы, першапачаткова не атынкаваны, цяпер моцна перароблены. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Вокны з луковымі перамычкамі, падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Фасад аздоблены пілястрамі з рустам.

***№ 38*** — Трохпавярховы будынак, П-падобны ў плане. Знаходзіцца на скрыжаванні з вуліцай Кастрычніцкай. Пабудаваны ў пасляваенны час. Жылы дом.

* Дом № 16Дом № 16
* Дом № 32Дом № 32
* Дом № 38Дом № 38
* Дом № 40Дом № 40
* Дом № 42Дом № 42
* Дом № 44Дом № 44

Дом № 46
***№ 40*** — Трохпавярховы будынак. Пабудаваны ў пасляваенны час. Жылы дом.

Дом № 48
Дом № 50
***№ 42*** — Двухпавярховы будынак. Перабудаваны ў 2006 годзе на месцы камяніцы 1889 г. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. У доме знаходзіцца арганізацыя Цеплахіммантажахова (*Теплохиммонтажзащита*).

***№ 44*** — Двухпавярховы будынак. Падчас будаўнічых прац у 2002 годзе тут быў знойдзены грашовы скарб — каля ста манет XVI—XVII стст. У доме знаходзіцца Цэнтр медыцынскай касметалогіі і фізіятэрапіі.

***№ 46*** — Двухпавярховы будынак. Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 413Е000650шыфр 413Е000650. Пабудаваны ў 1900 годзе ў стылі эклектыкі. Пасля апошняй перабудовы ў пачатку XXI ст. захавалася толькі сцяна фасада. Дом неатынкаваны, з жоўтай цэглы, дэкаратыўная аздоба сканцэнтравана на парадным фасадзе будынка. Карніз і дэкаратыўны міжпаверхавы пояс аздоблены сухарыкамі. Лучковыя перамычкі вокнаў з замкамі, падаконнымі цаглянымі ліштвамі. Цяпер у будынку знаходзіцца Авіда (Авидо), пастаўшчык светадыёднага асвятлення.

***№ 48*** — Двухпавярховы будынак з мансардай. Пабудаваны ў пачатку 2000-х. У будынку знаходзяцца цэнтр англійскай мовы Mr.English, медыцынскі цэнтр Медэліт, візавы цэнтр.

***№ 50*** — Двухпавярховы будынак. Цалкам жылы дом.

Цікавыя аб’екты
---------------

* Сінагога (цяпер спартыўная зала);
* Харальная сінагога (дзеючая);
* Пляцоўка даўняга «нямецкага рынку»;
* Будынак дамініканскага кляштара.

Заўвагі
-------

1. ↑  Расклад руху тралейбусаў
2. ↑  Сайт Белпошты
3. ↑  Гродно 1989, с. 243.
4. ↑  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 84—86.
5. ↑  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 86—87.
6. 1 2 3  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 87.
7. ↑  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 88—89.
8. 1 2  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 84.
9. 1 2  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 85.
10. 1 2  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 86.
11. ↑  Сохранить память для потомков: прокуратура Гродненской области потребовала устранить нарушения в сфере охраны историко-культурного наследия. 06.12.2019 Архівавана 7 снежня 2019.
12. ↑  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 83.
13. ↑  Ад фартоў да Каложы 2012, с. 83—84.

Літаратура
----------

* Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. — Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. — С. 136—137. — 370 с. — ISBN 978-93-61617-77-8.
* Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с. [12] л. ил.: ил.
* Калектыў аўтараў: Карнялюк В. Швед В. і інш. Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада. — Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012. — 370 с. — (Гарадзенская бібліятэка). — ISBN 978-83-61617-85-3.

Спасылкі
--------

* Вялікая Траецкая вуліца (Гродна) на сайце «Архіварта»


| ⛭Славутасці Гродна |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Гарадніца
* Занёманскае прадмесце
* Каложа
* Новы свет
* Стары горад

 |
| Вуліцы, плошчы і бульвары | 
* ✰ Вялікая Траецкая
* ✰ Замкавая
* Кірава
* ✰ Маркса
* ✰ Савецкая вуліца
* Савецкая плошча
* Элізы Ажэшка

 |
| Палацы і жылыя дамы, сядзібы | 
* ✯ Стары замак
	+ Замак Вітаўта
	+ Гарадзенская вежа
* Новы замак
* Палац Храптовічаў
* Палац Сапегаў (Баторыеўка)
* Дом майстра
* Панямонь
* Станіславова
* Дом купца Мураўёва
* Палац віцэ-адміністратара
* Палац Максімовіча
* Дом масонаў
* Дом урача Тальгейма
* Дом урача
* Дом віцэ-адміністратара
* Даходны дом

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Крывая афіцына
* Лямус на Гарадніцы
* Лямус брыгіцкага кляштара
* Воданапорныя вежы
* Вежа пажарнага дэпо
* Тэатр Тызенгаўза
* Будынак пазямельнага банка
* Будынак рэальнага вучылішча

 |
| Музеі | 
* Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей
* Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі
* Аптэка езуітаў
* Дом-музей Элізы Ажэшкі
* Музей Максіма Багдановіча

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* ✰ Каложская царква
* Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў
* Касцёл Адшукання Святога Крыжа
* Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя
* ✯ Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак
* Лютэранская кірха
* Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр
* Пакроўскі кафедральны сабор
* Свята-Уладзімірская царква

 |

| ⛭Вуліцы горада Гродна |
| --- |
| Плошчы | Антонія Тызенгаўза ·  Дзекабрыстаў ·  Леніна ·  Савецкая ·  Савецкіх Пагранічнікаў |
| Шашы | Азёрская ·  Індурская ·  Скідзельская |
| Праспекты | Будаўнікоў ·  Касманаўтаў ·  Кляцкова ·  Румлёўскі ·  Янкі Купалы |
| Вуліцы | 1 Мая ·  11 Ліпеня ·  17 Верасня ·  8 Сакавіка ·  Абрэмбскага ·  Аб’язная ·  Агародная ·  Агінскага ·  Агранамічная ·  Адамавіцкая ·  Адраджэння ·  Адэльская ·  Ажэшка ·  Азёрная ·  Айчынная ·  Акадэмічная ·  Аксамітная ·  Аксёнава ·  Акульная ·  Александровіча ·  Алімпійская ·  Алітуская ·  Альхімовіча ·  Альшанская ·  Аляксандра Багалюбава ·  Аляксандра Кубасава ·  Аляксея Карпюка ·  Антона Сліца ·  Антонава ·  Апанаса Цыхуна ·  Аптымістычная ·  Арджанікідзэ ·  Аржаная ·  Аркадзя Куляшова ·  Архітэктурная ·  Арцёма Барычэўскага ·  Арцёма ·  Арэхавая ·  Асаавіяхімаўская ·  Асенняя ·  Асіпенка ·  Астравок ·  Астроўскага ·  Асфальтавая ·  Атрадная ·  Аўгустоўская ·  Аульская ·  Аўтамабільная ·  Бабіна Гара ·  Бабкіна ·  Бабровая ·  Баброўскага ·  Багатая ·  Багдана Хмяльніцкага ·  Багуслаўскага ·  Багуцкага ·  Багушоўская ·  Бажоры ·  Бакштанскага ·  Баліцкага ·  Бандоўскага ·  Баранавіцкая ·  Баранцэвіча ·  Барыса Булата ·  Батанічная ·  Бацькоўская ·  Белавежская ·  Беларуская ·  Беластоцкая ·  Белая ·  Белуша ·  Белыя Росы ·  Берагавая ·  Бертэля ·  Біялагічная ·  Блакітная ·  Бліжняя ·  Болдзіна ·  Брацкая ·  Бруснічная ·  Брыкеля ·  Брэсцкая ·  Будзённага ·  Букетная ·  Бурштынавая ·  Бусліная ·  Бялінскага ·  Бярозавая ·  Вакзальная ·  Валейбольная ·  Валковіча ·  Ваньковіча ·  Васільковая ·  Ватуціна ·  Ваўжэцкага ·  Верасовая ·  Верхняя ·  Веры Харужай ·  Ветлівая ·  Віктара Афанасьева ·  Віктара Бабкова ·  Віленская ·  Вінаградная ·  Вір ·  Вішнёвая ·  Вішнявец ·  Вішнявецкая ·  Волкава ·  Вузкая ·  Вучнёўская ·  Выдавецкая ·  Вялікая Альшанка ·  ✰Вялікая Траецкая ·  Вянечная ·  Вярбовая ·  Вясёлая ·  Вясёлкавая ·  Вясенняя ·  Вясковая ·  Гагарына ·  Галавача ·  Галавічы ·  Галоўная ·  Ганіёнская ·  Ганчарная ·  Гарадзенская ·  Гараднічанская ·  Гарадская ·  Гаражная ·  Гарбарская ·  Гарнавых ·  Гаспадарчая ·  Гастэлы ·  Гая ·  Гданьская ·  Гедройца ·  Герасімовіча ·  Герцэна ·  Гінтаўта ·  Глінкі ·  Гогаля ·  Гожая ·  Гожская ·  Горная ·  Горы ·  Грабоўскага ·  Грандзіцкая ·  Гродзенская ·  Гротгера ·  Грунвальдская ·  Грыбная ·  Грыгаровіча ·  Дабралюбава ·  Даватара ·  Давыда Гарадзенскага ·  Дальняя ·  Дамброўскага ·  Дамейкі ·  Дамініканская ·  Данілава ·  Дарвіна ·  Дарожная ·  Дастойная ·  Даўняя ·  Дачная ·  Дзевятоўка ·  Дзекабрыстаў ·  Дземчанкі ·  Дзмітрыеўка ·  Дзмітрыя Маставенкі ·  Дзяржынскага ·  Добрая ·  Драздовая ·  Дружбы ·  Дружная ·  Друскеніцкая ·  Друцк ·  Дубко ·  Дуброва ·  Дубровенская ·  Духінскага ·  Ельскага ·  Жаданая ·  Жалезная ·  Жалкоўскага ·  Жнівеньская ·  Жукоўскага ·  Жырмунская ·  Забалаць ·  Заблоцкага ·  Заводская ·  Завяршчызна ·  Загарадная ·  Залацістая ·  Заменгофа ·  ✰Замкавая ·  Зана ·  Запаветная ·  Запрудная ·  Зарыцкая ·  Зарэчная ·  Заслаўскага ·  Заслонава ·  Захарава ·  Заходняя ·  Зацішная ·  Збажовая ·  Званковая ·  Зоі Касмадзям’янскай ·  Зорная ·  Зялёная ·  Зярнова ·  Івана Асіннага ·  Івана Мележа ·  Івана Молакава ·  Ізумрудная ·  Індустрыяльная ·  Індывідуальная ·  Іскрыстая ·  Іўліева ·  Кабяка ·  Кавальская ·  Кавязіна ·  Казаноўскага ·  Казачная ·  Калачоўская ·  Калгасная ·  Калектыўная ·  Калінавая ·  Калініна ·  Каліноўскага ·  Каложа ·  Кальцавая ·  Калюжная ·  Калючынская ·  Камарова ·  Камбайнерская ·  Камсамольская ·  Камунальная ·  Кандрата Крапівы ·  Каплічная ·  Каравайная ·  Каралінская ·  Караліхінская ·  Карбышава ·  ✰Карла Маркса ·  Кармелюка ·  Кароткая ·  Карскага ·  Карункавая ·  Карэтная ·  Кастрычніцкая ·  Касцюшкі ·  Катоўскага ·  Каўбасінская ·  Каханоўскага ·  Каштанавая ·  Квятко ·  Кірава ·  Кірычэнкі ·  Кляновая ·  Крайняя ·  Крамко ·  Красная ·  Краявідная ·  Кругавая ·  Крутая ·  Крылова ·  Крынічная ·  Ксцінская ·  Куйбышава ·  Кульбацкая ·  Купальская ·  Курбатава ·  Курпеўская ·  Курчатава ·  Кутузава ·  Лабенская ·  Лагодная ·  Лазо ·  Ланскога ·  Лапенкаўская ·  Лапенскі Гасцінец ·  Ларысы Ляшэнка ·  Ласосна ·  Леаніда Бабушкіна ·  Леванабярэжная ·  Леванабярэжны Роў ·  Леніна ·  Лермантава ·  Летняя ·  Лідская ·  Ліёнская ·  Лізы Чайкінай ·  Ліможа ·  Лінейная ·  Ліпеньская ·  Ліпская ·  Лісіная горка ·  Літоўская ·  Лугавая ·  Лынькова ·  Льва Бакста ·  Льва Талстога ·  Лютаўская ·  Лялевеля ·  Лясная ·  Магістральная ·  Мазавецкая ·  Максіма Багдановіча ·  Максіма Горкага ·  Максіма Танка ·  Маладая ·  Маладзёжная ·  Малахавіцкая ·  Малая Альшанка ·  Малая ·  Малая Траецкая ·  Малінавая ·  Малочная ·  Малышчынская ·  Маляўнічая ·  Мануфактурная ·  Манюшкі ·  Маслакова ·  Маставая ·  Матросава ·  Маякоўскага ·  Межавая ·  Мелавыя Горы ·  Меладычная ·  Мендзялеева ·  Мерацкая Застава ·  Мігаўская ·  Міжсаўгасная ·  Мікалая Аслікоўскага ·  Мікалая Аўчыннікава ·  Мілевіча ·  Мінаева ·  Міндэнская ·  Мінейкі ·  Мірная ·  Міру ·  Міхаіла Баброва ·  Міхася Васілька ·  Міхася Чарота ·  Міцкевіча ·  Мічурына ·  Млынарная ·  Мопраўская ·  Мулярская ·  Мытная ·  Мядовая ·  Мясніцкая ·  Навадворная ·  Навакольная ·  Навасельная ·  Навасельская ·  Нагіна ·  Найдуса ·  Налкоўскай ·  Напалеона Орды ·  Нектарная ·  Нёманская ·  Нізкая ·  Нікалаева ·  Новакастрычніцкая ·  Новая ·  Новікі ·  Някрасава ·  Нямцэвіча ·  Обухава ·  Паваротная ·  Пагаранская ·  Падгорная ·  Падкрыжакі ·  Падкрыжацкая ·  Падольная ·  Падпярэселка ·  Падстанцыя Паўднёвая ·  Пажарскага ·  Пакроўская ·  Палеская ·  Паліграфістаў ·  Палявая ·  Палянная ·  Панямунская ·  Папаратнікавая ·  Папова ·  Паповіча ·  Парахавая ·  Паркавая ·  Партовая ·  Парыжскай Камуны ·  Паўднёвая ·  Паўлава ·  Паўлоўскага ·  Паўночная ·  Паэтычная ·  Пераломская ·  Перамогі ·  Пераможная ·  Перстунская ·  Першацветная ·  Пестрака ·  Песцеля ·  Пімена Панчанкі ·  Піянерская ·  Праванабярэжная ·  Прагулачная ·  Пралетарская ·  Прамысловая ·  Прамяністая ·  Прафсаюзная ·  Працоўная 1-я ·  Прыгарадная ·  Пугачова ·  Пучкова ·  Пушкіна ·  Пушкова ·  Пчаліная ·  Пышкі ·  Пярэселка ·  Пясочная ·  Пясчаная ·  Пятра Кажамякіна ·  Пятра Міланега ·  Рабінавая ·  Рабочая ·  Рагачэўскага ·  Радужная ·  Ражанскага ·  Разіна ·  Райгародская ·  Рамонкавая ·  Ранішняя ·  Ранняя ·  Рачная ·  Розанава ·  Розы Люксембург ·  Рошчынская ·  Рудзянская ·  Русоцкая ·  Ручаёвая ·  Рыбацкая ·  Рыбніцкая ·  Рылеева ·  Рэйманта ·  Рэпіна ·  Сабалянская ·  ✰Савецкая ·  Савецкіх Пагранічнікаў ·  Садакова ·  Садовая ·  Садоўнікава Гара ·  Сакаліная ·  Сакалоўскага ·  Сакольская ·  Салаццеўская ·  Саломенкаўская ·  Санаторная ·  Санфіравай ·  Сапоцкінская ·  Сасновая ·  Саўгасная ·  Сацыялістычная ·  Светлая ·  Світальная ·  Свярдлова ·  Святочная ·  Сельская ·  Серакоўскага ·  Серафімовіча ·  Сівачова ·  Скамарошкі ·  Скосная ·  Скрынніка ·  Славацкага ·  Славінскага ·  Славянская ·  Слаўная ·  Смелая ·  Смірнова ·  Соламавай ·  Солы ·  Сонгіна ·  Сонечная ·  Спартакаўская ·  Спартыўная ·  Старазамкавая ·  Старамалышчынская ·  Старая Альшанка ·  Стаханаўская ·  Стралковая ·  Студэнцкая ·  Стэфана Баторыя ·  Суворава ·  Сулістроўскага ·  Сунічная ·  Супольная ·  Суседняя ·  Сустрэчная ·  Сухамбаева ·  Сухая ·  Сцяпана Крыніна ·  Сыракомлі ·  Сяброўская ·  Сяргея Балгарына ·  Сяргея Грэбчанкі ·  Сярэбраная ·  Таўлая ·  Тапалёвая ·  Тарусіцкая ·  Татарская ·  Творчая ·  Ткацкая ·  Томіна ·  Трактарная ·  Транспартная ·  Туманная ·  Тэлеграфная ·  Тэльмана ·  Удачная ·  Узгорыстая ·  Уладзіміра Караткевіча ·  Умелая ·  Ураджайная ·  Урублеўскага ·  Урыцкага ·  Усава ·  Усходняя ·  Утульная ·  Фабрычная ·  Фамічова ·  Фестывальная ·  Фолюш ·  Францішка Багушэвіча ·  Фрунзэ ·  Фурсенкі ·  Халодная ·  Хвойная ·  Хімікаў ·  Хлебасольная ·  Хлебная ·  Цагляная ·  Церашковай ·  Цесная ·  Цёткі ·  Ціміразева ·  Цітова ·  Ціхая ·  Цішкі Гартнага ·  Цудоўная ·  Цэнтральная ·  Цяністая ·  Чабаровая ·  Чарадзейная ·  Чарнічная ·  Чарнышэўскага ·  Чарняхоўскага ·  Чашчаўляны ·  Чкалава ·  Чопчыца ·  Чурлёніса ·  Чыгуначная ·  Чырванасцяжная ·  Чырванафлоцкая ·  Чырвонаармейская ·  Чырвонагвардзейская ·  Чырвонапартызанская ·  Чыстая ·  Чэхава ·  Шарыпава ·  Шасэйная ·  Шаўляйская ·  Шаўчэнкі ·  Школьная ·  Шчадрына ·  Шчаслівая ·  Шчаснага ·  Шчодрая ·  Шчорса ·  Шыдлоўскага ·  Шырокая ·  Шышкіна ·  Шэрая ·  Экзатычная ·  Юбілейная ·  Юндзіла ·  Юрыя Алешы ·  Яблыневая ·  Ягадная ·  Якуба Коласа ·  Яловая ·  Янкі Маўра ·  Яснапольская ·  Ясная ·  Яўстафія Арлоўскага |
| Завулкі | Азёрны ·  Алітускі ·  Асенні 1-ы ·  Асенні 2-і ·  Асенні 3-і ·  Бабровы ·  Беластоцкі ·  Белуша 1-ы ·  Белуша 2-і ·  Блакітны ·  Веры Харужай ·  Віленскі ·  Вінаградны ·  Вянечны ·  Ганіёнскі ·  Гарбарскі ·  Гожы ·  Грандзіцкі 1-ы ·  Грандзіцкі 2-і ·  Дабралюбава ·  Даватара ·  Дальні 1-ы ·  Дальні 2-і ·  Дальні 3-і ·  Дальні 4-ы ·  Дальні 5-ы ·  Дальні 6-ы ·  Дальні 7-ы ·  Дарвіна ·  Даўні ·  Дзяржынскага 2-і ·  Дзяржынскага ·  Жалезны ·  Жнівеньскі ·  Жукоўскага ·  Жырмунскі 1-ы ·  Жырмунскі 2-і ·  Заводскі ·  Загарадны ·  Зарэчны 1-ы ·  Зарэчны 2-і ·  Заслонава ·  Заходні ·  Іўліева 1-ы ·  Іўліева 2-і ·  Калектыўны ·  Калініна 1-ы ·  Калініна 2-і ·  Калініна 3-і ·  Калініна 4-ы ·  Калініна 5-ы ·  Кальцавы ·  Каравайны 1-ы ·  Каравайны 2-і ·  Каравайны 3-і ·  Карскага 1-ы ·  Карскага 2-і ·  Карскага ·  Каўбасінскі ·  Крайні ·  Круглы ·  Крынічны ·  Ксцінскі ·  Куйбышава 1-ы ·  Куйбышава 2-і ·  Куйбышава 3-і ·  Куйбышава 4-ы ·  Куйбышава 5-ы ·  Купальскі ·  Курбатава ·  Ласасянскі ·  Ласосна ·  Летні ·  Лідскі ·  Ліпеньскі ·  Магістральны ·  Максіма Танка ·  Маладзёжны ·  Малахавіцкі ·  Малышчынскі ·  Мануфактурны ·  Манюшкі ·  Мендзялеева ·  Млынарны ·  Нёманскі ·  Новы 1-ы ·  Новы 2-і ·  Падольны 1-ы ·  Падольны 2-і ·  Падольны 3-і ·  Падольны 4-ы ·  Падольны 5-ы ·  Паповіча ·  Парахавы ·  Паўднёвы ·  Перамогі ·  Пераможны 1-ы ·  Пераможны 2-і ·  Пераможны 3-і ·  Пераходны ·  Пралетарскі ·  Прыгарадны 1-ы ·  Прыгарадны 2-і ·  Прыгарадны 3-і ·  Прыгарадны 4-ы ·  Прыгарадны 5-ы ·  Прыгарадны 6-ы ·  Прыгарадны 7-ы ·  Пучкова ·  Пясочны 1-ы ·  Пясочны 2-і ·  Рошчынскі ·  Рэйманта ·  Садакова ·  Сакольскі ·  Салаццеўскі ·  Светлы ·  Серафімовіча 1-ы ·  Серафімовіча 2-і ·  Серафімовіча 3-і ·  Скрынніка 1-ы ·  Скрынніка 2-і ·  Скрынніка 3-і ·  Скрынніка 4-ы ·  Соламавай 1-ы ·  Соламавай 2-і ·  Соламавай 3-і ·  Суворава ·  Сустрэчны ·  Сярэдні ·  Тарусіцкі ·  Туманны ·  Тэлеграфны ·  Фабрычны 2-і ·  Фабрычны ·  Фолюш ·  Хлебасольны ·  Цагляны ·  Ціміразева ·  Ціхі 1-ы ·  Ціхі 2-і ·  Чарнышэўскага 1-ы ·  Чарнышэўскага 2-і ·  Чарнышэўскага 3-і ·  Чарнышэўскага 4-ы ·  Чурлёніса ·  Чыгуначны ·  Шасэйны ·  Шышкіна ·  Якуба Коласа |
| Бульвары | Ленінскага Камсамола |
| Праезды | Ганіёнскі ·  Дзекабрыстаў ·  Прамысловы ·  Соламавай ·  |
| Тупікі | Друскеніцкі ·  Камунальны ·  Малы |
| Іншыя | Рамесны ўезд |