**Таў-сагыз** (*Scorzonera tau-saghyz*) — від шматгадовых паўкустоў роду чарнакорань сямейства Астравыя (*Asteraceae*).

Каўчуканос — у млечным соку каранёў і падземных сцеблаў таў-сагыза змяшчаецца прыкметная колькасць каўчуку. У СССР прадпрымаліся спробы прамысловага асваення таў-сагыза. Пасевы гэтага каўчуканоса вельмі паспяхова развіваліся ў паўднёвых раёнах краіны. Існуюць такія праекты і ў сучаснай Расіі, а таксама ў Беларусі і Казахстане.

Этымалогія
----------

Назва расліны «таў-сагыз» запазычана з цюркскіх моў і літаральна азначае «горная смала» ці «горная жвачка».

Арэал
-----

Эндэмік Сярэдняй Азіі, дзе расце на Заходнім Цянь-Шані (хрыбет Каратау  (руск.) (бел.) і на Паміра-Алаі па друзавых і дробназямністых схілах.

Апісанне
--------

Вырастае вышынёй да 40 см, утвараючы паўсферычныя дзярновіны. Лісце ад вузкалінейнага да ніткападобнага, ніжнія ўтвараюць разетку. Кветкі язычковыя, жоўтыя, у суквеццях-кошыках. Плод — сямянка з чубком.

Занесены ў Чырвоныя кнігі СССР і Рэспублікі Казахстан.

Карэнне аднагадовага таў-сагыза ўтрымлівае 5-6 % каўчука, двухгадовага-9-10 %, трохгадовага-12-15 %. Дыяметр кораня шматгадовай расліны дасягае 10 см, а даўжыня 4 м. Каўчук з каранёў таў-сагыза можна атрымаць шляхам падсочкі. Аднак гэты спосаб пакуль мала перспектыўны (пры адносна малой магутнасці раслін).

Гісторыя даследавання
---------------------

Таў-сагыз быў знойдзены ў СССР у канцы 1929 пры пошуках зараснікаў іншага каўчуканоса — хандрылы (*Chondrilla*) у ходзе кампаніі па пошуку новых відаў каўчуканоснай сыравіны. Ён апынуўся настолькі багаты каўчукам (да 28 %), што цалкам разбіў тэорыю, якая існавала ў тыя гады, што быццам для назапашвання каўчуку ў расліне патрэбныя ўмовы тропікаў. Таў-сагыз апынуўся новым відам чарнакораня, невядомым да таго часу батанікам. Гэта дало падставу ўраду СССР прыняць адмысловую пастанову аб пераглядзе на каўчуканоснасць усёй флоры Саюза, якая праводзілася ў жыццё ў 1931-33 гадах. Яго селекцыю, у 1940-х гадах, ажыццяўлялі спецыялісты Селекцыйна-генетычнага інстытута.

Выкарыстанне ў ежу
------------------

Таў-сагыз выкарыстоўваецца ў Арменіі, Казахстане і сярэднеазіяцкіх рэспубліках у якасці жавальнай гумкі і называецца «горная жвачка». Пасля доўгага разжоўвання з застылага млечнага соку можна нават выдзімаць невялікія цвердаватыя і ліпкія бурбалкі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Кок-Сагыз: национальное достояние и перспективы промышленного развития
4. ↑  КОЗЕЛЕЦ ТАУ-САГЫЗ
5. ↑  БРЭ, 2016
6. ↑  Не тяни резину Архівавана 9 ліпеня 2018.
7. ↑  Как Советский Союз тянул резину из Казахстана
8. ↑  Горная жвачка тау-сагыз. Впечатления от жевания

Спасылкі
--------

* Тау-сагыз // Социальное партнёрство — Телевидение [Электронный ресурс]. — 2016. — С. 705—706. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 31). — ISBN 978-5-85270-368-2.
* Тау-сагыз как источник гипоаллергенного латекса и инулина Архівавана 13 жніўня 2011.
* Таў-сагыз: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)(Праверана 27 снежня 2011)
* [zhurnalko.net/=nauka-i-tehnika/tehnika-molodezhi/1947-06--num5 Техника — молодёжи 1947-06, страница 5]
* Г. М. Попова В горах Каратау

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · IPNI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · WoRMS |