recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Atretochoana eiselti** — від бязногіх земнаводных сямейства *Typhlonectidae*. Від з’яўляецца самым буйным з вядомых безлёгачных тэтраподаў.

Распаўсюджанне
--------------

Эндэмік Бразіліі. Вядомыя два назіранні жывёлы ў дзікай прыродзе: На Востраве Маскейра на атлантычным узбярэжжы Бразіліі і ў рацэ Мадэйра.

Апісанне
--------

Земнаводнае даўжынёй 70—80 см, самы доўгі асобнік дасягаў 80,5 см. Як і ў іншых прадстаўнікоў атраду, у *Atretochoana eiselti* змеепадобнае бязногае цела з кольцамі як у дажджавых чарвякоў. Від мае шырокі плоскі чэрап, што моцна адрознівае яго ад іншых прадстаўнікоў атраду; закрытыя ноздры і павялічаны рот з рухомай шчакой; а таксама мясісты спінны плаўнік. Галоўным адрозненнем віду з’яўляецца адсутнасць лёгкіх. Скура, багата ўсеяная капілярамі аж да эпідэрмісу, што спрыяе газаабмену. Таксама ў чэрапе выяўлена наяўнасць цягліц, што не характэрна ні для аднаго жывога арганізма.

Гісторыя
--------

Першы асобнік віду знойдзены ў канцы XIX стагоддзя ў трапічных лясах Бразіліі Грэмам Гейлесам падчас экспедыцыі Браяна Куклы. Аб тыпавым месцазнаходжанні і даце знаходжання няма дадзеных. Асобнік захоўваўся ў Венскім музеі прыродазнаўства. Спачатку яго аднеслі да віду *Typhlonectes compressicauda*. У 1968 годзе Эдвард Гарысан Тэйлар на аснове гэтага ўзору апісаў новы від *Typhlonectes eiselti*. Від названы ў гонар аўстрыйскага герпетолага Ёзафа Айзельта. У 1995 годзе герпетолагі Марк Уілкінсан і Рональд Нусбаўм даследавалі галатып і вызначылі, што жывёла не мае лёгкіх. Таму для віду быў прапанаваны новы род *Atretochoana* (з лац.: «закрытыя хааны»). У 1997 годзе знойдзены яшчэ адзін неапісаны асобнік віду ў Бразільскім універсітэце. У 2011 годзе даследчыкі канчаткова аднеслі від да сямейства *Typhlonectidae*.

У чэрвені 2011 года на востраве Маскейра недалёка ад горада Бялена сфатаграфавана земнаводнае, вельмі падобнае на *Atretochoana eiselti*. У гэтым жа годзе было на рацэ Мадэйра выяўлена яшчэ шэсць асобін, якія пэўна ідэнтыфікаваны як прадстаўнікі віду.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* 1998 paper reporting discovery of second specimen Архівавана 19 березня 2012.
* 2011 paper reporting the discovery of live specimens

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | AmphibiaWeb · ASW · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776439060 |
**Спангіпе́ліс** (*Spongipellis*) — род губавых базідыяльных грыбоў.

Апісанне
--------

Пладовыя целы ад распасцертых да сядзячых, капытападобныя, часам веерападобныя або акруглыя, мясіста-губчатыя, валакніста-мясістыя, вадзяністыя або храсткавата-жэлацінападобныя, белыя, жаўтаватыя, пры высыханні бураватыя, цвёрдыя. Тканка двухслойная: верхні слой лямцавы, або мясіста-губчаты, ніжні — мясіста-коркавы. Гіменафор трубчасты. Споры шарападобныя або шырокаэліпсоідныя.

Арэал і экалогія
----------------

Сапратрофы на адмерлай драўніне хвойных і лісцевых парод, рэдка паразіты дрэў. Выклікаюць белую цэнтральную і камлёвую гніль ствалоў, якая пранікае ў карані. Пашыраны ва ўмераным поясе, на Беларусі 5 відаў.

Літаратура
----------

* *Галаўко А.* Спангіпеліс // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: I. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — С. 577.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · Mycobank · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776150963 |
**Дражан Багарыч** (харв.: Dražen Bagarić; нар. 12 лістапада 1992, Вена) — харвацкі футбаліст, паўабаронца клуба «Дугаполе».

Клубная кар’ера
---------------

Нарадзіўся ў Вене, але ў трохгадовым узросце з сям’ёй пераехаў у харвацкі горад Кнін, дзе і пачаў займацца футболам у мясцовым клубе «Дынара». У шаснаццацігадовым узросце трапіў у юнацкую каманду «Рыекі», дзе правёў два гады, пасля чаго вярнуўся ў «Дынару».

У пачатку 2012 года стаў іграком «Спліта». Спачатку не меў трывалага месца на полі, і ўлетку 2013 года быў аддадзены ў паўгадавую арэнду клубу другога дывізіёна «Дугаполе». Пасля вяртання з арэнды замацаваўся ў асноўным складзе «Спліта».

У жніўні 2016 года перайшоў у ізраільскі клуб «Ашдод», дзе стаў выкарыстоўвацца на пазіцыі нападніка. У лютым 2017 года падпісаў двухгадовы кантракт з беларускім клубам «Шахцёр» з Салігорска. У першай палове сезона 2017 трывала з’яўляўся ў стартавым складзе салігарчан на пазіцыі правага паўабаронцы, але пазней страціў месца ў аснове і звычайна стаў заставацца на лаўцы запасных.

У пачатку 2018 года не трэніраваўся з «Шахцёрам», хутка разам з іншым футбалістам салігорцаў Дамірам Зломіслічам адправіўся ў баснійскі «Шыракі Брыег». У лютым афіцыйна разарваў кантракт з беларускім клубам па пагадненні бакоў і неўзабаве афіцыйна стаў іграком баснійскай каманды.

У жніўні 2020 года перайшоў у люблянскую «Алімпію», дзе рэдка з’яўляўся на полі. У пачатку 2021 года перабраўся ў румынскі «Германштат», а ў ліпені зноў апынуўся ў Босніі і Герцагавіне, папоўніўшы склад «Сараева». У ліпені 2022 года перайшоў у фінскую «Хонку».

У студзені 2023 года далучыўся да сербскай «Калубары», а ў жніўні 2023 года стаў іграком «Дугаполя».

Міжнародная кар’ера
-------------------

Выступаў за моладзевую зборную Харватыі.

Дасягненні
----------

* Беларусь 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі: 2017
* Боснія і Герцагавіна 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Босніі і Герцагавіны: 2018/19
* Фінляндыя 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Фінляндыі: 2022

Крыніцы
-------

1. ↑  Drazen Bagaric // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  Dražen Bagarić // FBref.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490'></a>
3. ↑  Хорватские полузащитники Багарич и Црепуля подписали контракты с "Шахтером"
4. ↑  Багарич покинул "Шахтер"
5. ↑  Багарич подписал контракт с клубом "Широки Бриег"

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerbase (ігрок) · Soccerway · teams.by · playmarkerstats.com (ігрок) · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Прэсбол · УЕФА · ХФС |
**Кааса́ці** (саманазва: *Kowassáti*, літаральна "белы кій") — індзейскі народ у ЗША. Жывуць у Алабаме, Аклахоме і Тэхасе. Агульная колькасць (2010 г.) - 2270 чал.

Каасаці маюць адзінае паходжанне з індзейцамі-маскогі і семіноламі. Іх продкі з'яўляліся чальцамі супольнай канфедэрацыі маскогі, аднак у XVIII ст. уступілі ў саюз з французскімі пасяленцамі з Луізіяны. Пасля паражэння Францыі ад Вялікабрытаніі ў 1763 г. каасаці былі вымушаны мігрыраваць на захад ад Місісіпі і ўступіць у саюз з іспанцамі. У першай палове XIX ст. да каасаці далучылася частка маскогі і чорных семінолаў. Пасля 1845 г. яны былі канчаткова падпарадкаваны ЗША. 

У 1858 г. для каасаці і алабама была створана рэзервацыя ў Тэхасе. У 1972 г. узнікла асобная рэзервацыя каасаці ў Луізіяне. Абедзве рэзервацыі падпарадкаваны федэральнаму ўраду ЗША і маюць унутранае самакіраванне. У горадзе Ветумка (Аклахома) з 1939 г. існуе племянны муніцыпалітэт каасаці, прызнаны федэральным урадам ЗША і ўрадам штата Аклахома. 

Каасаці здаўна практыкавалі ручное земляробства, якое лічылася жаночай працай. Мужчыны займаліся паляваннем і ваеннай справай. Адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі. Традыцыйнае племянное свята арганізуецца ў пачатку жніўня. У нашы дні рэзервацыі каасаці валодаюць значнай зямельнай маёмасцю і ігральнымі ўстановамі. Каасаці Луізіяны спецыялізуюцца на таварнай вытворчасці рысу.

Знакамітыя асобы
----------------

* Аляксандр Мак-Гіліўрэ

Спасылкі
--------

* Koasati Heritage Архівавана 17 мая 2014.
* The Alabama-Coushatta Indians
* THE COUSHATTA PEOPLE Архівавана 21 жніўня 2014.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сконэ.
Паўвостраў **Ско́нэ** (шведск.: Skåne) — паўднёвы ўскраек Скандынаўскага паўвострава, тэрыторыя Швецыі. У Сярэдневякоўі паўвостраў належаў Даніі, перайшоў да Швецыі ў 1658 годзе паводле Роскільскага міру. У паўночнай частцы паўвострава знаходзіцца горад Мальмё.

Паўвостраў уразаецца ў мора на 100 км. На захадзе абмывацца пралівам Эрэсун, на поўдні і ўсходзе — Балтыйскім морам.

Рэльеф
------

У адрозненне ад большай часткі Швецыі, паверхня раўнінная, з невялікай перавагай узвышшаў, з’яўляецца своеасаблівым пераходам ад гарыстай Швецыі да раўніннай Даніі. Сустракаюцца асобныя грады, складзеныя з гранітаў і гнейсаў.
Расліннасць прадстаўлена змяшанымі іглічна-шыракалістымі лясамі, а таксама шыракалістымі лясамі з дуба і бука на бурых лясных глебах, верасоўнікі.

Сельская гаспадарка
-------------------

З сельскагаспадарчых культур на паўвостраве вырошчваецца ячмень і пшаніца. Акрамя таго, гэта адзіны рэгіён Швецыі, дзе апрацоўваецца цукровы бурак. Паўвостраў Сконэ лічыцца галоўным сельскагаспадарчым рэгіёнам краіны.

Гл. таксама
-----------

* Гістарычная правінцыя Сконэ.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сконе // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 466. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
**Гімн Манака** *(Hymne Monégasque)* быў першапачаткова напісаны Тэафілам Беланда дэ Кастра ў 1841 годзе. Сучасная версія музыкі напісаная Леонам Джэхінам (Leon Jehin) у 1914 годзе, тэкст на манегасцкай — Луі Натары ў 1931.

Па ўказанні Прынца (Князя) толькі тэкст на манегасцкай мове з'яўляецца афіцыйным гімнам. Ён складаецца толькі з аднаго (першага) чатырохрадкоўя. Звычайна выконваецца толькі музыка гімна, за выключэннем афіцыйных цырымоній, калі гімн таксама спяваюць.

Тэкст гімна
-----------

**A MARCIA DE MUNEGHU / INU NACTIONALE**

Despoei tugiù, sciü d'u nostru paise
Se ride aù ventu, u meme pavayun
Despoei tugiù a curù russa e gianca
E stà r'emblèma d'a nostra libertà
Grandi e piciui, r'an tugiù respeta.
Amu ch'üna tradiçiun,
Amu ch'üna religiun,
Amu avüu per u nostru unù
I meme Principi tugiù
E ren nun ne scangera
Tantu ch'u suriyu lüjerà ;
Diu sempre n'agiüterà
E ren nun ne scangera

Пераклад тэксту гімна
---------------------

Навекі на нашай зямлі
Адзін сцяг лунае на ветры
Навекі чырвоны і белы
Сімвалізуюць нашу волю
Вялікія і простыя людзі заўсёды паважалі гэтыя колеры.
Княства Манака — родная краіна
Госпад выявіў шчодрасць, ствараючы цябе
Неба заўсёды блакітнае, берагі заўсёды ў колерах.
Наш Прынц любім больш за іншых каралёў
Адважныя таварышы Нацыянальныя гвардзейцы
Заўсёды падпарадкоўвайцеся голасу Вашага камандзіра
Заўсёды ідзіце за Вашым сцягам
Пад бой барабанаў маршыруем наперад!
Ды Манака ведае сваіх храбрацоў
Мы ўсе іх годныя нашчадкі.
Ніколі мы не былі рабамі,
Якімі кіруюць далёкія тыраны.
Гэтае імя нашага Прынца, поўнага дабрадзеі,
Тысячы і тысячы і тысячы спевакоў славяць!
І нават калі мы ўсе аддамо нашы жыцці за Прынца Манака
Нашы дзеці ўстануць на яго абарону.
(пераклад з рускага тэксту)

Зноскі
------

1. ↑  Музыка гімна Манака

| ⛭Краіны Еўропы: Гімны |
| --- |
| * Азербайджан¹
* Албанія
* Андора
* Аўстрыя
* Балгарыя
* Беларусь
* Бельгія
* Боснія і Герцагавіна
* Ватыкан
* Венгрыя
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія
* Грэцыя
* Данія
* Ірландыя
* Ісландыя
* Іспанія
* Італія
* Казахстан²
* Кіпр¹
* Латвія
* Літва
* Ліхтэнштэйн
* Люксембург
* Малдова
* Мальта
* Манака
* Нарвегія
* Нідэрланды
* Партугалія
* Паўночная Македонія
* Польшча
* Расія²
* Румынія
* Сан-Марына
* Сербія
* Славакія
* Славенія
* Турцыя²
* Украіна
* Фінляндыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя
* Чэхія
* Швейцарыя
* Швецыя
* Эстонія
 |
| Залежныя тэрыторыі |
| * Азорскія астравы
* Аландскія астравы
* Гернсі
* Гібралтар
* Джэрсі
* Востраў Мэн
* Фарэрскія астравы
* Шпіцберген
* Ян-Маен
 |
| Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы |
| * Абхазія¹
* Косава
* Паўднёвая Асеція¹
* Прыднястроўе
 |
| ¹ Часткова або цалкам у Азіі, у залежнасці ад праведзенай мяжы (en)  ² У асноўным у Азіі |

| ⛭Манака паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Манака»**
 |
**Тага́рская культура** — археалагічная культура позняга бронзавага веку на поўдні Сібіры ў VII ст. да н.э. — III стагоддзі да н.э. Цэнтрам Тагарскай культуры з’яўлялася Мінусінская катлавіна.

Вывучэнне
---------

Навуковае даследаванне помнікаў Тагарскай культуры пачалося з 1722 г. У самастойную археалагічную культуру вылучана С. А. Цеплаухавым ў 1920-я гг. Сваю сучасную назву атрымала ад наймення вострава на рацэ Енісей, дзе з канца XIX ст. праводзіліся археалагічныя раскопкі.

Паходжанне
----------

Узнікненне Тагарскай культуры атаясняюць з міграцыяй прадстаўнікоў Афанасьеўскай і Андронаўскай археалагічных культур у Мінусінскую катлавіну. Носьбітамі гэтых культур былі сакі. Захоўваліся некаторыя рысы папярэдняй мясцовай Карасукскай культуры, якая працягвала існаванне пасля з’яўлення мігрантаў. Антрапалагічна тагарцы належалі да еўрапеоідаў.

Асаблівасці
-----------

Прынята вылучаць некалькі этапаў развіцця Тагарскай культуры:

* Ранні (Падгорнаўскі, VII — VI стст. да н.э.)
* Развіты (Сарагашэнскі, V — III стст. да н.э.)

Раён распаўсюдання Тагарскай культуры — адзін з найбуйнейшых цэнтраў вытворчасці бронзы ў Еўразіі. Бронза з’яўлялася асноўным металам для вырабу прылад працы і зброі, у тым ліку кінжалаў, навершаў стрэл, коннай збруі. З III ст. да н.э. пачалася вытворчасць жалеза. Дагэтуль яно паступала звонку і было рэдкім.

Найбольш распаўсюджаныя помнікі — штучныя насыпныя курганы з агароджамі з каменных пліт, па кутах агародж — вертыкальна ўкапаныя камяні. Былі таксама знойдзеныя паселішчы, капальні для здабычы медзі, наскальныя малюнкі. Аснову гаспадаркі носьбітаў Тагарскай культуры складалі жывёлагадоўля (асаблівую ролю адыгрывала конегадоўля) і ручное земляробства. Рост вытворчасці садзейнічаў павелічэнню насельніцтва. З’яўленне багатых пахаванняў сведчыць пра наяўнасць сацыяльнай няроўнасці, узнікненні пласта высакароднай арыстакратыі.

Спасылкі
--------

* Тагарская культура (эпоха раннего железного века)
* Хакасия в скифскую эпоху Архівавана 19 верасня 2017.
**Габдула Тукай** (па-татарску: Габдулла Тукай, 14 [26] красавіка 1886, вёска Кашлаўч, Больш-Менгерская воласць, Казанскі павет, Казанская губерня — 2 [15] красавіка 1913, Казань) — татарскі народны паэт, літаратурны крытык, публіцыст, грамадскі дзеяч і перакладчык.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і мулы. Рана асірацеў, выхоўваўся сваякамі. У 1895 годзе пераехаў ва Уральск, вучыўся ў медрэсэ. Выступаў у прэсе з эсэ, фельетонамі. З 1907 года ў Казані, зблізіўся з рэвалюцыйнымі гурткамі; разам з Г. Камалам выдаваў сатырычныя часопісы [у тым ліку «Яшэн» («Маланка»), 1908—1909].

Як паэт дэбютаваў у 1902 годзе ў рэчышчы традыцыйнай усходняй паэтыкі; пад уплывам рускай літаратуры перайшоў да сілабічнага вершаскладання і значна пашырыў дыяпазон паэтычных тэм (сацыяльная несправядлівасць, эканамічныя праблемы, каханне, адзінота). Рэалістычная па духу творчасць Тукая, аднаго з заснавальнікаў новай татарскай літаратуры і сучаснай татарскай літаратурнай мовы, прасякнута пафасам абнаўлення і асветы. Шырокую папулярнасць набыла сатырычная паэма «Сянны базар, ці Новы Кісекбаш» (1908), а таксама створаная па матывах татарскага фальклору паэма «Шурале» («Лясун», 1907; балет Ф. З. Яруліна, пастаўлены ў 1945 у Татарскім тэатры балета ў Казані; мультфільм 1987).

Зноскі
------

1. ↑  National Library of the Republic of Tatarstan — 1865.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4314821'></a>
2. ↑  Тукай Габдулла // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 6017485 · GND: 119010267 · ISNI: 0000 0001 1492 9716 · LCCN: n86854597 · NLP: a0000002577134 · NTA: 182143481 · NUKAT: n2021082923 · РДБ: 000082036, 000001824 · SUDOC: 255846665 · VIAF: 67266405 |

 |
**Кардай** (каз.: Қордай, да 1995 года **Георгіеўка**) — прыгранічнае сяло ў Казахстане. Адміністрацыйны цэнтр Кардайскага раёна Жамбылскай вобласці, таксама адміністрацыйны, эканамічны, культурны цэнтр і адзіны населены пункт Кардайскай сельскай акругі.

Сяло размешчана на правым беразе ракі Чу (Шу), па якой у сярэднім цячэнні праходзіць казахска-кыргызская мяжа. На ўездзе ў сяло размешчаны памежны кантрольна-прапускны пункт ля шашэйнага моста на аўтадарозе А-2 праз раку Чу, на дарозе з Бішкеку (каля 20 км) у Алмату, а таксама і з Бішкека ў горад Шу (Чу) (каля 100 км ад вёскі Кардай).

Насельніцтва
------------

У апошнія 7 гадоў назіраецца адток моладзі ў буйныя гарады, такія, як Алматы. У першую чаргу гэта звязана з недахопам працоўных месцаў. У 2011 годзе насельніцтва вёскі складала 29 644 чалавекі (18 199 казахаў, 8 692 рускіх, 2 773 іншых нацыянальнасцяў).

На пачатак 2019 года, насельніцтва вёскі склала 25507 чалавек (12280 мужчын і 13227 жанчын).

Эканоміка
---------

Эканоміка сяла ў савецкія часы адрознівалася бурным ростам прамысловасці. Былі пабудаваныя некалькі перапрацоўчых цэхаў скуры, заводаў па вырабе будаўнічых матэрыялаў. Да 1990 года ў вёсцы функцыянаваў кінатэатр. Цяпер у вёсцы актыўна займаюцца сельскай гаспадаркай, харчовай прамысловасцю, гандлем і транспартнымі паслугамі. Маюцца некалькі птушкагадоўчых ферм, такіх як HasanHalal, Кардай корм і г.д. У 2014 гадах былі адкрыты мноства карысных структур у выглядзе бізнэсаў, бо ў Кордзе развіта сельскагаспадарчыя структуры і гандаль. У цэнтры вёскі ёсць базар, назвы ў гонар вядомага бізнесмена Баўржана. Так у 2015 годзе адкрыўся супермаркет «Flagman», затым у 2016 годзе адкрыўся другі супермаркет, якому далі назву Шуғыла. Калі ўлічваць на дадзены момант жыхароў Кардая і іх працу, то большасць працуюць на дзяржаву, бо Кардай — гэта адміністрацыйны цэнтр раёна і з за таго, што жыхары Кардая працуюць на дзяржаву, то колькасць супрацоўнікаў у малых і сярэдніх прадпрыемстве вельмі малая. Ёсць тры прыватныя школы.

СМІ
---

У сяле маюцца некалькі інтэрнэт і друкаваных навінавых газет, сайтаў: «Қордай Шамшырағы», «KordayNewsWeek» і «Веснік прадпрымальніка і спажыўца».

Гісторыя
--------

Сяло Георгіеўка заснавалі ў 1892 годзе расійскія перасяленцы. Да рэвалюцыі ў сяле была адзіная вуліца, якая называлася Трактавая. Населены пункт перайменаваны ў Кардай у 1995 годзе па гістарычнай назве мясцовасці , якая ў сваю чаргу атрымала назву ад імя вялікага казахскага батыра.

У сяле нарадзіўся Герой Савецкага Саюза Аляксандр Раманюцін (1924—2006). У 2016 годзе быў пабудаваны ваенны гарадок ва ўсходняй частцы сяла.

Зноскі
------

1. ↑  База КАТО **(нявызн.)**.  Агентство Республики Казахстан по статистике. Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2013.
2. ↑  Қордай ауданы бойынша халық саны және құрамы туралы мәлімет **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 28 верасня 2015. Праверана 17 верасня 2015.
3. ↑  История Кордайского района на сайте Акимата **(нявызн.)**(недаступная спасылка — *гісторыя* ).

Літаратура
----------

* Кордай // Казахстан. Национальная энциклопедия (руск.). — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0.
**Сабэк** (кар.: 소백산맥) — горны хрыбет у Паўднёвай Карэі, паўднёва-заходняе адгалінаванне Усходне-Карэйскіх гор. З’яўляецца галоўным водападзелам Паўднёвай Карэі.

Працягласць хрыбта — каля 300 км, максімальная вышыня — 1594 м. З поўдня да хрыбта прымыкае масіў Чырысан (1915 м). Сабэк складзены пераважна гранітамі, гнейсамі, кварцытамі. Мае вострыя грабяні і стромкія схілы. На хрыбце размешчаны радовішчы золата (Кімчхон) і малібдэну (Чансу). На схілах растуць шыракалістыя (дуб, ясень) і мяшаныя (з прымешкай елкі, хвоі) лясы; у паўднёвай частцы — вечназялёныя лясы.

Літаратура
----------

* Собэк // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
**Крынічнік вясенні** (*Veronica verna*) — травяністая расліна, від роду Крынічнік (*Veronica*) сямейства Трыпутнікавыя (*Plantaginaceae*), распаўсюджаны ў Марока, Еўропе, Цэнтральнай Азіі.

Апісанне
--------

Аднагадовая або двухгадовая расліна 5-15 (25) см вышынёй. Сцёблы прамыя; валасінкі белыя і выгнутыя. Лісце рана ападае, ніжняе кароткачарашковае, сярэдняе сядзячае, ліставая пласцінка яйкападобная, пёрыстанадрэзаная, 5-12 × 4-7 мм. Суквецці тэрмінальныя і пахвавыя, выцягнутыя, шматкветкавыя, залозістыя або шчаціністыя. Прыкветкі чарговыя, ніжнія ланцэтныя і лопасцевыя, верхнія лінейныя і цэлыя. Чашачка 4-дольная; долі вузкаланцэтныя, 3-жыльныя. Вяночак ад блакітнавата-сіняга да сіне-фіялетавага, прыкладна 3 мм у дыяметры, амаль удвая менш чашачкі. Тычынкі карацей, чым вяночак. Каробачка з клінаватым аснаваннем, слупок ледзь выдаецца або не выдаецца з вымання каробачкі. Насенне ≈8 на капсулу, пляскатае, выпуклае з абодвух бакоў, 0.7-0.9 X 0.5-0.7 мм, гладкае. 2n = 16.

Распаўсюджанне
--------------

Распаўсюджаны ў Марока, Еўропе, Цэнтральнай Азіі.

Ва Украіне від расце на палях, сухіх лугах, камяністых схілах — амаль на ўсёй тэрыторыі, але ў Закарпацці (Рахіўскі раён, с. Расішка  (укр.) (бел.), рэдкі; адсутнічае ў высакагор’і Карпат. Пустазелле.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 140. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2  efloras.org **(нявызн.)**.  (англ.)
5. ↑  plantsoftheworldonline.org **(нявызн.)**.  (англ.)
6. ↑  bgbm.org **(нявызн.)**.  (англ.)
7. ↑  npgsweb.ars-grin.gov **(нявызн.)**.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
**Шынданд** (пушту: شين ډنډ, дары: شیندند *Šindand*) — горад і цэнтр павета Шынданд, правінцыі Герат, Афганістан.

Шынданд быў заснаваны на месцы сярэднявечнага іранскага горада Сабзевар (перс.: **سبزوار**).

На паўночнай ускраіне горада размешчаны буйны аэрадром (ваеннай і грамадзянскай авіяцыі), які выкарыстоўваўся ў гады Афганскай вайны (1979—1989) ваенна-паветранымі сіламі АКСВА, пазней ВПС афганскіх, амерыканскіх і італьянскіх сіл антыталібскай кааліцыі. Межы горада заключаны ў шашы кальцавой аўтадарогі, якую праклалі пры фінансавай падтрымцы іранскага ўрада ва ўсіх заходніх прыгранічных з Іранам раёнах Афганістана. Пры падтрымцы афганскай арміі функцыянуе бясплатная медыцынская клініка, якая забяспечвае медыцынскае абслугоўванне насельніцтва горада. Геаграфічна горад размешчаны на ўскраіне даліны *Зірка* — аднаго з галоўных цэнтраў вытворчасці маку ў Заходнім Афганістане.

Спасылкі
--------

* Robert Lankenau, 2005-03-26. Фото из ШиндандаАрхівавана 30 красавіка 2009.
**Уладар Пярсцёнкаў — Бітва за Міжзем'е** — камп'ютарная гульня 2004 года, фірмы EA games, паводле знакамітага фільма Пітэра Джэксана **Уладар Пярсцёнкаў**.

Названая ад словаў пад канец другога фільма:

> *«Бітва за Хельмаву Падзь закончылася… Цяпер настаў час бітвы за Міжзем'е!»*
> 
>

### Жанр

Жанр «**Бітвы за Міжзем'е**»: стратэгія ў рэальным часе (**RTS**).

### Сцэнарый

Сцэнарый той жа, што і ў фільме, аднак дабаўлена болей бітваў і заданняў… Таксама ўлічваецца варыянт іншага развіцця падзей, у выпадку перамогі зла.

#### Бітва

Гэта адзін з модаў гульні, у якім гулёк выбірае за каго гуляць з чатырох фракцый (Гондар, Рохан, Ізенгард, Мордар), супраць каго, на якой карце (мясцовасці), якога колеру ён будзе і г.д.. Таксама прысутнічае варыянт кожнага параметру наўгад.

#### Кампанія

Ёсць дзве кампаніі: Дабра і зла.

##### Кампанія дабра

Пачынаецца з бітвы ў Морыі — копях Гномаў, дзе Брацтва Пярсцёнка павінна прайсці праз шахты. Далей бітвы развіваюцца за Рохан, да бітвы ў Хельмавай Падзі, далей за Гондар, да канца гульні пры Чорных варотах.

##### Кампанія зла

Пачынаецца за Ізенгард, дзе трэба вырубаць лес, будаваць лесапілкі, працягваецца да бітвы ў Хельмавай Падзі, і далей бітва ідзе за Мордар і Харадрымаў, заканчваецца бітвай у Мінас Тырыце.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database · Behind The Voice Actors · MobyGames · MobyGames |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 166397253 |
**Рацібор**, хроснае імя **Клімент** (сяр. XI ст. — пасля 1113) — бліжні баярын Усевалада Яраславіча. Тысяцкі кіеўскі (1073, 1113 — пасля 1113), пасаднік тмутараканскі (1079—1081), пасаднік пераяслаўскі (пасля 1093 — 1113).

Вядомы з 1078 года калі Усевалад Яраславіч стаў вялікім князем кіеўскім, а Рацібор кароткі час быў пры ім кіеўскім тысяцкім. Пасля няўдалага паходу Алега і Рамана Святаславічаў супраць Усевалада і зняволення Алега, Усевалад у 1079 годзе паслаў Рацібора пасаднікам у Тмутаракань, каб трымаць гэты горад князёў-ізгояў у сваіх руках, але ўжо ў 1081 годзе Рацібора выгналі адтуль.

Па смерці Усевалада Рацібор пераехаў да яго сына Уладзіміра ў Пераяслаў, быў ўплывовым яго дарадцам і, напэўна, пераяслаўскім пасаднікам. Два палавецкія ханы, Ітлар і Кітан, прыехалі ў 1095 годзе ў Пераяслаў прадаць Уладзіміру мір і менавіта Рацібор угаварыў Уладзіміра парушыць слова і знішчыць ханаў разам з іх дружынамі. Рацібор прысутнічаў на Віцічаўскім з'ездзе 1100 года і быў сярод «мужоў», якія перадалі князю Давыду Ігаравічу волю князёў. Калі Уладзімір Усеваладавіч заняў велікакняжацкі сталец ў 1113 годзе, Рацібор зноў стаў кіеўскім тысяцкім і ўдзельнічаў у радзе на Берастове, дзе былі рэгламентаваны ліхвярскія працэнты («рэзы»), халопства і закупніцтва.

Памёр пасля 1113 года, больш звестак у пісьмовых крыніцах пра яго не захавалася. Напэўна Рацібор быў вельмі ўплывовым вяльможам і вёў актыўную дзейнасць пра што сведчаць помнікі сфрагістыкі і нумізматыкі.

Станам на сярэдзіну 2011 года зарэгістравана 18 знаходак віслых пячатак баярына Рацібора ад сямі варыянтаў матрыц. Тапаграфія знаходак вельмі шырокая, так ў Крыме знойдзена 4 асобнікі, у Кіеве — 2, Кіеўскай вобласці — 2, Палтаўскай вобласці — 1, Ноўгарадзе — 2, Смаленску — 1, Курскай вобласці — 1, ва Украіне без дакладнага месца — 5 асобнікаў. Пячаткі, верагодна, належаць да перыядаў калі Рацібор быў тмутараканскім і пераяслаўскім пасаднікам.

Таксама, станам на сярэдзіну 2011 года, зарэгістравана 15 асобнікаў манет Рацібора ад розных матрыц з выявамі ідэнтычнымі пячаткам Рацібора. Асноўнае месца знаходак манет Рацібора — Таманскі паўвостраў, такім чынам, іх трэба аднесці да перыяду пасадніцтва Рацібора ў Тмутаракані.

Меў сыноў Ольбега і Фаму.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Жуков И.* Вислые печати…

Літаратура
----------

* *Жуков И.* Вислые печати боярина Ратибора // Нумізматика і фалеристика. — 2011. — № 3 (липень-вересень). — С. 5-6.
* *Янин В. Л.*, *Гайдуков П. Г.* Актовые печати Древней Руси. Т.3. — С.121. — № 68, 69.
**Гомельскі гістпарт** — першая на Беларусі камісія па зборы і вывучэнні матэрыялаў па гісторыі Кастрычніцкай рэвалюцыі і РКП(б). Існаваў у снежні 1920—1927 гг. як гісторыка-рэвалюцыйны аддзел пры Гомельскім губернскім камітэце РКП(б). Падтрымліваў сувязі з удзельнікамі рэвалюцыйнага руху і грамадзянскай вайны, якія перадавалі дакументы і матэрыялы, успаміны. Арганізоўваў выстаўкі і лекцыі, вечары ўспамінаў, фарміраваў архіў па гісторыі бальшавізму і рэвалюцыйнага руху ў губерні. Былі прагледжаны, сабраны і ўпарадкаваны матэрыялы губкома і гаррайкома РКП(б). У сакавіку 1924 г. у архіве Гомельскага губкома налічвалася 1435 спраў, камплекты гомельскіх і магілёўскіх газет за 1917—1918 гг. Друкаваў матэрыялы ў часопісе «Известия Гомельского губкома…», дзе меў пастаянную рубрыку. Выдаў зборнік артыкулаў і ўспамінаў «Рэвалюцыйная барацьба ў Гомельскай губерні» (1921 г.). брашуры Г. Лялевіча «Кастрычнік у стаўцы», «Стракапытаўшчына», «Лідзія Язерская…» (усе 1922 г.), кнігу матэрыялаў па гісторыі сацыял-дэмакратычнага і рабочага руху ў 1893—1905 гг. на Гомельшчыне «1905 год у Гомелі і Палескім раёне» (1925 г.), рыхтаваў зборнікі дакументаў, матэрыялаў і ўспамінаў «Кастрычнік у Магілёўскай губерні», «1918 год» (пра падпольную работу і партызанскі рух на Гомельшчыне ў перыяд нямецкай акупацыі), «Да гісторыі грамадзянскай вайны» (пра стракапытаўскі мяцеж і інш.), зборнік біяграфічных матэрыялаў пра змагароў за савецкую ўладу і інш.

Літаратура
----------

* Михнюк, В. Н. Становление и развитие исторической науки Советской Белоруссии (1919—1941 гг.). — Мн. 1985. — С. 38 — 40.
**Расстрэльны палігон Камунарка** (руск.: Расстрельный полигон «Коммунарка») — спецыяльны аб’ект НКУС СССР, дзе ў 1930—1940-х гадах адбываліся расстрэлы людзей, прысуджаных да смяротнага пакарання.

Тэрыторыя палігона «Камунарка» з’яўлялася адной з трох «асаблівых зон» цэнтральнага апарату НКУС СССР. Разам з Данскімі могілкамі (дзе адбывалася крэмацыя) і Бутаўскім палігонам, тут з другой паловы 1937 года ажыццяўлаліся масавыя пахаванні расстраляных.

Гісторыя
--------

Да ўсталявання савецкай улады на месцы спецаб’екта знаходзілася сядзіба «Харошаўка», дзе быў драўляны дом з вялікімі вокнамі і высокімі столямі. Уладальнікі выкарыстоўвалі яго выключна як лецішча. Узімку там жыў толькі вартаўнік. Побач быў раскінуты бярозавы гай і пруд на рацэ Ардынке. Пасля рэвалюцыі маёмасць была адабрана на карысць новай дзяржавы.

У 1927 годзе намеснік старшыні АДПУ Генрых Ягода зрабіў сядзібу сваёй службовай маёмасцю. Быў збудаваны новы дом. Гай быў абгароджаны высокім драўляным плотам, па якім быў нацягнуты калючы дрот. Мясцовым жыхарам забаранілі падыходзіць блізка да плота. Парушальніку пагражала шматгадовае турэмнае зняволенне. Па звесткам пляменніцы Ягоды, дом не выкарыстоўваўся для адпачынку, а быў сваеасаблівай рэзідэнцыяй Ягоды, дзе ён сустракаўся з высокапастаўленымі чэкістамі. Тады жа сядзіба атрымала назву *«*Камунарка*»*. Сам жа Ягода безкаштоўна атрымоўваў ад мясцовых жыхароў мяса, малочныя вырабы. Частка мясцовых жыхароў працавала там у якасці абслугі.

У 1937 годзе Г.Р. Ягода быў арыштаваны. Уся яго маёмасць з Камунаркі была вывезена. Новы кіраўнік НКУС М. І. Яжоў пастанавіў ператварыць сядзібу ў расстрэльны палігон. Выклікана гэта было тым, што існуючы тады палігон Бутава быў малы для новай хвалі тэрору.

З 2 верасня 1937 года спецаб’ект стаў расстрэльным палігонам. Галоўная асаблівасць «Камунаркі», што тут былі забіты прадстаўнікі колішняй савецкай эліты, якая трапіла пад рэпрэсіі. Загінуўшыя тут людзі пераважна былі асуджаныя праз вышэйшы орган савецкай ваеннай юстыцыі — Ваенную калегію Вярхоўнага суда СССР.

На палігоне «Камунарка» таксама здзяйсняліся расстрэлы замежных грамадзян, у тым ліку прадстаўнікоў Камінтэрна.

У 1999 годзе тэрыторыя палігона перададзена з вядзення ФСБ у вядзенне РПЦ. 22 верасня 2007 года на тэрыторыі палігона быў асвечаны храм. 27 кастрычніка 2018 года на былым спецаб’екце была адкрыта «Сцяна Памяці».

Колькасць ахвяр
---------------

З 2 верасня 1937 года па 24 лістапада 1941 г. на тэрыторыі «Камунаркі» былі пахаваныя 6609 чалавек. Па іншых звестках, агульная колькасць можа быць болей за 14 000 чалавек.

Гл. таксама
-----------

* Курапаты
* Салавецкі манастыр
* Катынь

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑   Архівавана 2 снежня 2020.
3. ↑
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Парыжскі дагавор.
«Парыжскі мір», групавы партрэт працы Бенджаміна Уэста (1738—1820). На партрэце, сярод іншых, намаляваны Бенджамін Франклін і Джон Адамс. Члены брытанскай дэлегацыі адмовіліся пазіраваць Уэсту, і партрэт застаўся няскончаным.
**Парыжскі мір, 1783** — падпісаны ў Версалі 3 верасня 1783 года паміж ЗША і іх саюзнікамі — Францыяй, Іспаніяй і Нідэрландамі, з аднаго боку, і Вялікабрытаніяй — з другога. Завяршыў пераможную для ЗША Вайну за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775-83. Парыжскі мір аб'яднаў прэлімінарныя мірныя дагаворы, падпісаныя Вялікабрытаніяй з ЗША і іх саюзнікамі ў 1782-83: 1) па прэлімінарным мірным дагаворы паміж Вялікабрытаніяй і ЗША ад 30 лістапада.

1782 Вялікабрытанія прызнавала ЗША суверэннай і незалежнай дзяржавай (межы былі зафіксаваныя адмысловымі артыкуламі дагавора) і адмаўлялася ад усіх прэтэнзій да іх у будучыні. Яна абавязвалася вывесці свае войскі, гарнізоны і караблі з усіх пунктаў і партоў ЗША. Прадугледжвалася свабоднае плаванне грамадзян абедзвюх краін па Місісіпі. 2) Па прэлімінарным мірным дагаворы Вялікабрытаніі з Францыяй і Іспаніяй ад 20 студзеня 1783 года Вялікабрытанія саступала Францыі востраў Табага ў Вест-Індыі і вяртала Сенегал у Афрыцы; Іспанія атрымлівала назад востраў Менорка ў Міжземным моры; ў Індыі Францыя і Вялікабрытанія вярнулі адзін аднаму ўсе тэрыторыі, захопленыя падчас вайны. 3) Па прэлімінарным мірным дагаворы з Нідэрландамі ад 2 верасня 1783 года Вялікабрытанія атрымлівала галандскую факторыю ў Індыі - Негапатам.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Канадская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n81125757 |
**Мехерын** (саманазва: *Kauwets’a:ka*, літаральна «людзі вады») — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША. Жывуць пераважна ў Паўночнай Караліне. Агульная колькасць — 900 чал.

У XVII ст. мехерын насялялі берагі аднайменнай ракі, межавалі з тускарора на поўдні і натавэй на поўначы. У 1669 г. іх агульная колькасць была каля 160 чалавек. Займаліся земляробствам і паляваннем.

У 1705 г. садружнасць Вірджынія вылучыла кантралюемыя імі землі (каля 6 міль у дыяметры) у асобную рэзервацыю. Але ў 1707 г. атрад каланістаў з Паўночнай Караліны атакаваў паселішча мехерын і вымусіў перасяліцца на землі, што раней належалі алганкінам. Падчас вайны паміж каланістамі і тускарора захоўвалі нейтралітэт, але падвяргаліся нападам з боку іншых індзейцаў. У 1761 г. мехерын насялялі землі каля ракі Роанак і мелі 20 дарослых мужчын-воінаў.

У другой палове XVIII ст. перасталі ўзгадвацца як асобнае племя. Ужо ў XIX ст. нашчадкі мехерын спрабавалі аднавіць племянны статус. У 1977 г. была створана нацыя мехерын, прызнаная ўрадам Паўночнай Караліны.

Спасылкі
--------

* "The One The Only" State Recognized Meherrin Indian Nation Архівавана 10 мая 2017.
* Meherrin Indians: NCpedia Архівавана 10 студзеня 2017.
* Meherrin Indian Nation Архівавана 9 верасня 2016.
**Фернанда Кардэналь** (ісп.: Fernando Cardenal, 26 студзеня 1934(1934-01-26), Гранада, Нікарагуа — 20 лютага 2016(2016-02-20), Манагуа, Нікарагуа) — нікарагуанскі рэвалюцыянер і езуіцкі святар, які стаў, як і яго брат Эрнеста, членам СФНВ. Сваяк Антоніа Кардэналя. Міністр адукацыі ва ўрадзе сандзіністаў (1984—1990).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў багатай сям’і ў нікарагуанскай Гранадзе. Ён уступіў у ордэн езуітаў, а пазней разам са сваім старэйшым братам Эрнеста далучыўся да паўстанцаў-сандзіністаў. Пасля звяржэння дыктатара Анастасія Самосы ў 1979 г. бацька Фернанда ўзначаліў кампанію ліквідацыі непісьменнасці, а ў 1984 г. атрымаў пасаду міністра адукацыі Нікарагуа.

Быў забаронены да служэння папам Янам Паўлам II, так як царква Нікарагуа і ордэн езуітаў самі адмаўляліся гэта зрабіць. У якасці падставы было абвешчана, што каталіцкая царква не дабраслаўляе сваіх клерыкаў займацца актыўнай палітычнай дзейнасцю. Святар быў забаронены да служэння і выключаны з ордэна езуітаў, з якім ён, зрэшты, захаваў добрыя адносіны.

У 1990 г. ён пакінуў міністэрскую пасаду і дыстанцаваўся ад сандзіністаў, заявіўшы, што гэтая партыя «адышла ад прынцыпаў рэвалюцыі».

У 1996 г. — пасля выпрабавальнага перыяду — ён быў ізноў прыняты ў ордэн езуітаў. Да 2011 г. узначальваў нацыянальны адукацыйны рух «Fe y Alegría» («Вера і радасць»), галоўнай мэтай якога было «несці асвету ш самыя шырокія масы».

Заўвагі
-------

1. 1 2 3 4  Fernando Cardenal // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фернанда Кардэналь
* Fernando Cardenal as a Jesuit Priest
* Interview with Fernando Cardenal from Georgetown University

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNC: a11781233 · BNE: XX4880425 · BNF: 125948815 · GND: 118519050 · ISNI: 0000 0001 1769 9047 · LCCN: n83214039 · NTA: 072886404 · NUKAT: n96003241 · SUDOC: 050606581 · VIAF: 72185239 |

 |
**Біяцэнало́гія** — навука пра згуртаванні жывых арганізмаў — біяцэнозы; частка біягеацэналогіі.

Вывучае ўзнікненне, развіццё, структуру, размеркаванне ў прасторы, прадукцыйнасць і дынаміку біяцэнозу, узаемаадносіны паміж рознымі біяцэнозамі і асобнымі іх кампанентамі.

Некаторыя вучоныя лічаць біяцэналогію раздзелам экалогіі і геабатанікі.

Даследаванні па біяцэналогіі ўключаюць мадэліраванне біяцэналагічных працэсаў, маніторынг і прагназаванне.

На развіццё біяцэналогіі вялікі ўплыў зрабілі працы амерыканскага заолага В. Шэлфарда, беларускіх вучоных Г. Г. Вінберга, І. Д. Юркевіча і інш.

На Беларусі даследаванні ў галіне аграбіяцэналогіі праводзяцца ў НДІ аховы раслін.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Биоценоло́гия // Лесная энциклопедия: В 2-х т. / Ред. кол.: Г. И. Воробьёв (гл. ред.) и др.. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — Т. 1. Абелия — Лимон. — С. 91. — 593 с. — 100 000 экз. (руск.)
* Биоценоло́гия // Краткий словарь ботанических терминов / Сост. М. В. Буланая и др.; Под ред. А. Г. Еленевского. — Саратов: Изд-во Сарат. пед. ин-та, 1993. — С. 21. — 151 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-87077-064-5. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph114148 |
**Бе́леп** (фр.: Bélep) — невялікі архіпелаг у Ціхім акіяне ў 45 км на поўнач ад Новай Каледоніі. Уваходзіць у склад гэтай краіны. Агульная плошча — 69,5 км². Насельніцтва (2009 г.) — 895 чал.

Астравы выцягнуліся на 40 км уздоўж лагуны Бар’ернага рыфа Новай Каледоніі. Маюць аднолькавую геалагічную будову з Новай Каледоніяй. Берагі скалістыя. Маецца радовішча кобальту, якое не распрацоўваецца.

Клімат трапічны пасатны. Найбольш цёплыя месяцы — снежань і студзень.

У старажытнасці астравы былі населены канакамі з племені *наласу* на чале з правадыром Белепа. У 1856 г. французскія місіянеры распаўсюдзілі сярод іх каталіцызм. У 1878 г. французскія каланіяльныя ўлады выкарыстоўвалі Белеп для высылкі канакаў-паўстанцаў з Новай Каледоніі. У 1892—1898 гг. тут знаходзілася калонія хворых на лепру. У 1961 г. была створана асобная астраўная адміністрацыя з цэнтрам у вёсцы Ваала на самым вялікім востраве Арт.

У наш час большасць насельніцтва складаюць канакі, якія падзяляюцца на 8 племянных груп. Аснова эканомікі — рыбалоўства.

Спасылкі
--------

* Bélep Islands
* Wind & weather statistics Île d’Art/Belep
* Paroisse St Pierre de Belep Архівавана 4 чэрвеня 2013.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | INSEE |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | SUDOC: 027986276 · VIAF: 14144647633143459671 |
**Піскатава** (сучасная саманазва: *Piscataway*, літаральна «людзі прыліваў») — алганкінскі народ, карэнныя насельнікі ўсходу ЗША. Агульная колькасць  — каля 4000 чалавек.

Піскатава — блізкія сваякі нантыкок. У мінулым насялялі ніжнюю плыню ракі Патомак, займаліся земляробствам і паляваннем. Джон Сміт, які наведаў землі піскатава ў 1608 г. паведамляў, што яны залежалі ад болей магутнай канфедэрацыі паўхатан. Ён называў іх маяонамі. Піскатава была назвай найбуйнейшай умацаванай вёскі.

Прыбыццё еўрапейцаў стымулявала футравы гандаль у рэгіёне. Футра часцяком абменьвалася на агнястрэльную зброю. Ад гэтага гандлю болей выйгравалі суседзі піскатава, паколькі апошнія жылі асела і не мелі запасаў футра. Каб пазбавіцца ад нападаў добра ўзброеных саскуэханцаў, у 1634 г. піскатава перадалі частку сваіх зямель англійскай каталіцкай місіі. У 1640 г. вярхоўны правадыр і яго жонка прынялі хрысціянства, а іх дачка выхоўвалася і навучалася ў доме англійскай каланісткі. Місіянеры склалі першую граматыку дыялекта піскатава, пераклалі на яго катэхізіс. Аднак напады саскуэханцаў хутка ўзнавіліся. Да таго ж уладу сярод каланістаў захапілі пурытане, а ў 1652 г. каталіцтва ў англійскіх калоніях было забаронена.

У 1685 г. саслабленыя нападамі з боку новых ворагаў–іракезаў, піскатава былі вымушаны зноў пайсці на пагадненне з англійскімі каланістамі. Каланіяльныя ўлады надалі іх вёскам статус рэзервацый, што гарантавала абарону ад еўрапейскіх землеўласнікаў, але не ад рэйдаў іракезаў. У 1697 г. піскатава былі вымушаны перасяліцца на поўнач Вірджыніі і толькі пасля атрымання дапамогі з боку англічан у 1699 г. вярнуліся на Патомак.

У 1704 г. піскатава і іншыя індзейцы Мэрыленда пацярпелі ад эпідэміі. Іх колькасць значна скарацілася. Англійскія каланісты выкарысталі гэта як зачэпку для ігнаравання правоў рэзервацый і захопу індзейскіх зямель. Піскатава з дазволу іракезаў мігрыравалі на іх тэрыторыі. У 1765 г. яны ўзгадваліся на тэрыторыі сучаснага штата Нью-Ёрк у колькасці каля 120 чалавек. У 1793 г. прадстаўнікі піскатава прысутнічалі на перагаворах у Дэтройце. Пазней яны не ўзгадваліся як асобная племянная супольнасць.

У канцы XIX ст. даследчыкі выявілі ў Мэрылендзе значную групу «каляровага» насельніцтва, якое захоўвала тоеснасць з продкамі-піскатава. Гэтаму садзейнічала каталіцкае веравызнанне, якое адасаблівала яго ад суседзей-пратэстантаў.

9 студзеня 2012 г. улады штата Мэрыленд прызналі 3 групы піскатава ў якасці карэнных насельнікаў.

Спасылкі
--------

* Piscataway Conoy Tribe
* Piscataway Conoy Tribe of Maryland
* Cedarville Band of Piscataway Indians(недаступная спасылка)
* First Peoples and the Piscataway Tribe of Southern Maryland
* Piscataway/Conoy in Virginia
* CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Piscataway Indians - New Advent
* Language of the Month: Piscataway
**Пе́трыцкае** (трансліт.: *Pietryckaje*, руск.: Петрицкое) — вёска ў Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Малейкаўскага сельсавета.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

У 17 км на паўночны ўсход ад Брагіна, 43 км ад чыгуначнай станцыі Хойнікі (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі Калінкавічы — Гомель), 114 км ад Гомеля.

Транспартная сетка
------------------

Побач аўтадарога, якая злучае Брагін з дарагой Лоеў — Рэчыца.

Планіроўка складаецца з просталінейнай шыротнай вуліцы, якая на ўсходзе далучаецца да кароткай вуліцы блізкай да мерыдыянальнай арыентацыі. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу.

Гісторыя
--------

Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVIII стагоддзя як вёска ў Рэчыцкім павеце Мінскай губерні. Пасля 2-га раздзела Рэчы Паспалітай (1793 год) у складзе Расійскай імперыі. У 1811 годзе валоданне Ракіцкіх. Паводле перапісу 1897 года працавалі царкоўна-прыхадская школа, хлебазапасны магазін, карчма. У 1908 годзе ў Ручаёўскай воласці.

З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр Петрыцкага сельсавета Лоеўскага, з 4 жніўня 1927 года Брагінскага раёнаў Рэчыцкай, з 9 чэрвеня 1927 года Гомельскай акруг.

У 1931 годзе арганізаваны калгас імя А. Г. Чарвякова, працавалі вятрак (з 1920 года), паравы млын (з 1928 года), гамарня і поўсцечасальня.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны у ліпені 1943 года фашысты спалілі 158 двароў і забілі 6 жыхароў. Пры вызваленні ў кастрычніку 1943 года вёскі і наваколляў загінулі 36 салдат 81-й стралковай дывізіі 89-го стралковага корпуса 61-й арміі (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). У 1959 годзе ў складзе калгасу імя Э. Тэльмана (цэнтр — вёска Тэльман). Ёсць ляснікоўства, фельчарска-акушэрскі пункт.

Насельніцтва
------------

### Колькасць

* 2004 год — 68 гаспадарак, 117 жыхароў.

### Дынаміка

* 1834 год — 42 двары.
* 1850 год — 50 двароў, 388 жыхароў.
* 1885 год — 75 двароў 503 жыхара.
* 1897 год — 106 двароў, 666 жыхароў (паводле перапісу).
* 1908 год — 115 двароў, 749 жыхароў.
* 1930 год — 149 двароў, 859 жыхароў.
* 1940 год — 176 двароў.
* 1959 год — 752 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 68 гаспадарак, 117 жыхароў.
* 2006 год — 64 гаспадаркі, 115 чалавек, з якіх 7 ва ўзросце да 16 гадоў, 39 — у працаздольным і 69 — старэйшым за працаздольны.

Вядомыя выхадцы
---------------

* Мікола Ракітны (Мікалай Ісакавіч Новікаў; 1920—2000) — беларускі пісьменнік.
* В. М. Верамейчык — беларускі пісьменнік.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Малейкаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Малейкі |
| Вёскі | Зарэчча ·  Катловіца ·  Новы Макрэц ·  Петрыцкае ·  Стары Макрэц ·  Сцежарнае ·  Сялец ·  Тэльман |
**Філіпас Вальдэяханэс** — эрытрэйскі ваенны дзеяч.

У сакавіку 2014 года прызначаны начальнікам штаба УС Эрытрэі пасля таго, як яго папярэднік, Герэзгеры Вучу, памёр. У маі 2020 года, пасля афіцыйнага візіту Прэзідэнта Эрытрэі Ісаяса Афеверкі ў Эфіопію, Філіпас наведаў Эфіопію ў сувязі з пытаннем, «якія ўяўляюць узаемную цікавасць» для дзвюх краін.

У жніўні 2021 года ЗША абвясцілі санкцыі супраць Філіпаса Вальдэяханэса за злоўжыванні, якія прыпісваюцца сілам Эрытрэі ў кантэксце канфлікту ў Тыграі. У адпаведнасці з заявай Міністэрства фінансаў ЗША гэтыя санкцыі падпадаюць пад дзеянне Філіпаса Вальдэяханэса, які стаў «лідарам арганізацыі, якая займаецца сур’ёзнымі парушэннямі правоў чалавека, учыненых падчас цяперашняга канфлікту ў Тыграі».

Зноскі
------

1. ↑  Cooper, Tom; Fontanellaz, Adrien (31 July 2018). *Ethiopian-Eritrean Wars. Volume 2: Eritrean War of Independence, 1988-1991 & Badme War, 1998-2001*. ISBN 9781913118358. .
2. ↑  Tesfanews Page
3. ↑  Eritrean Chief of staff, General Filipos Weldeyohanes, reportedly visited Ethiopia **(нявызн.)** (9 мая 2020).
4. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
**Талоская мова** (саманазва - El Glheþ Tallosan) - штучная мова, створнаня ў 1980 годзе заснавальнікам віртуальнай карлікавай дзяржавы Талоса Робертам Бен-Медысанам. Талоская мова з'яўляецца дзяржаўнай мовай Каралеўства Талоса, заснаванага ў 1979 годзе і Рэспублікі Талоса, заснаванай ў 2004 годзе. Талоская мова пабудавана на аснове моў раманскай групы.

Гісторыя мовы
-------------

Развіццё талоскай мовы знаходзіцца пад кантролям моўнай камісіі Каралеўства Талосы "Comità per l'Útzil del Glheþ". Гэта арганізацыя выдае перыядычнае выданне "Arestadas", у якім фіксуюцца змены ў талоскай мове. У Рэспубліцы Талоса заснавана *"Школа талоскай мовы* ў структуры Рэспубліканскай Акадэміі мастацтваў, якая вывучае і падтрымлівае развіццё талоскай мовы.
Найбольш значнай падзеяй у развіцці талоскай мовы стала рэформа ад 12 снежня 2007 года, калі была значна спрошчана арфаграфія. Такім чынам, у развіцці мовы існуюць два перыяда, якія называюцца Pre-Arestada (Да-Арэстада) і Post-Arestada (Пасля-Арэстада). У настаячы час паміж двумя дзяржавамі Талосы вядуцца перамовы аб адзінай уніфікацыі талоскай мовы.
Самым поўным апісаннем талоскай мовы з'яўляецца кніга "Ün Guizua Compläts àl Gramatica es àl Cünsuetüd del Glheþ Talossan", выданая ў 2008 годзе.

Узоры тэксту
------------

Перыяд "Pre-Arestada":

Ô traversâ salvátx tú ãnd d'Otogñheu s'eßençù, Tú da qissen presençù ûnividat els listopätsilor Sînt driveschti, com'els spiritzen d'iens encantéir escapînd, Vermél, és negreu, és brançéu, es roxh gipesc, Prestidonça-cünstats plenitüds! Ô tú, Qi apoartás á lor auscür þivereu lict".

Перыяд "Post-Arestada"^

Oh traversa salvatx, tu and d'Otogneu s'eßençù, Tu da qissen presençù unvidat els listopätsilor Sint driveschti com'els spiritexen d'iens encanteir escapind, Vermel, es negreu, es brançéu, es roxh gripesc, Pestidonç-cünsütats plenistüds! Oh tu, Qi apoartas à lor auscür þivereu lict".

Спасылкі
--------

* The Kingdom of Talossa's Talossan Language Reference Page Архівавана 7 сакавіка 2016.
* The Republic's Talossan Language Reference Page Архівавана 15 красавіка 2010.
* The Talossan-Language project (with dictionary) Архівавана 11 лютага 2014.
* The 2007 Arestada Архівавана 5 лістапада 2015.
* ISO 639 identifier: tzl(недаступная спасылка)