recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Уэст-Пойнт.
**Ваенная акадэмія Злучаных Штатаў Амерыкі** (англ.: United States Military Academy), вядомая таксама як **Уэст-Пойнт** (англ.: West Point) — вышэйшая федэральная ваенная навучальная ўстанова арміі ЗША. З'яўляецца найстарэйшай з пяці ваенных акадэмій ў ЗША.

Акадэмія размешчана ў горадзе Уэст-Пойнт, штат Нью-Ёрк, на рацэ Гудзон у 80 км на поўнач ад г. Нью-Ёрк, займае плошчу каля 65 км², з'яўляючыся адным з самых вялікіх кампусаў у свеце. Практычна ўвесь цэнтральны акадэмічны гарадок з'яўляецца месцам, дзе засяроджана мноства гістарычных месцаў, будынкаў і помнікаў. Большасць будынкаў гарадка пабудаваныя ў стылі неаготыкі з шэрага і чорнага граніту. Акадэмічны гарадок — папулярнае месца сярод турыстаў, што абумоўлена яшчэ і тым, што ў ім знаходзіцца найстарэйшы музей Арміі ЗША.

Гісторыя
--------

Ваенны форт на месцы акадэміі быў пабудаваны ў 1778 годзе па загадзе Джорджа Вашынгтона. Праект быў складзены Тадэвушам Касцюшкам. У якасці асноўнай задачы, якая стаяла перад фортам, было не прапусціць караблі брытанскага флота па рацэ Гудзон. Гэты форт адыграў ключавую ролю ў Вайне за незалежнасць ЗША.

Акадэмія была заснавана ў 1802 годзе. Суперінтэндантам акадэміі з 1817 па 1833 год быў палкоўнік Сільванус Таер, які лічыцца «бацькам» акадэміі. Асноўнай асаблівасцю усталяванай ім сістэмы навучання было невялікая колькасць аўдыторных заняткаў і вялікая колькасць самастойна выконваемых дамашніх заданняў. Гэтая сістэма навучання захоўваецца і ў цяперашні час. Вялікае значэнне надавалася інжынернай справе. У першай палове XIX стагоддзя выпускнікі Уэст-Пойнт праектавалі большую частку дарог, мастоў і чыгунак ЗША.

Пасля Першай сусветнай вайны супэрінтэндант акадэміі Дуглас Мак-Артур надаваў вялікую ўвагу фізічнай падрыхтоўцы і спорту, высунуўшы лозунг «Кожны кадэт павінен быць спартсменам».

У 1964 годзе прэзідэнт ЗША Ліндан Джонсан павялічыў колькасць навучэнцаў з 2529 да 4417. Пасля колькасць была скарочана да 4000, але потым зноў падвышана да 4400.

У 1976 годзе ў акадэміі пачалося навучанне жанчын.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ваенная акадэмія ЗША
* Афіцыйны сайт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12329538m · ISNI: 0000 0001 2287 2270 · LCCN: n79074300 · Microsoft: 192545095 · NKC: kn20050506055 · SUDOC: 032222998 · VIAF: 133396889 |

 |
**«Гэта канец»** (англ.: This Is the End) — амерыканскі камедыйны фільм-катастрофа 2013 года. Дэбютны фільм Сэта Рогена і Эвана Голдберга ў якасці рэжысёраў і сцэнарыстаў. У фільме зняліся сам Сэт Роген, Джэй Барушэль, Джэймс Франка, Джона Хіл, Крэйг Робінсан, Дэні Мак-Брайд, Майкл Сера і Эма Уотсан. Яны граюць самі сябе, але з у пэўнай ступені выдуманымі ці перабольшанымі характарамі, ва ўмовах наступу глабальнага апакаліпсісу. Фільм быў выпушчаны 12 чэрвеня 2013 года і меў камерцыйны поспех, а таксама спрыяльныя водгукі ад крытыкаў. У сувязі з поспехам фільма, «Columbia Pictures» зладзіла паўторны рэліз фільма 6 верасня 2013 года.

Спасылкі
--------

* Гэта канец на сайце Internet Movie Database  (англ.)
**Гу́ны** (лац.: Hunni, грэч. Ούννοι) † — качавы азіяцкі народ, які склаўся ва 2-4 ст. у Прыўраллі з цюркамоўных **хуну**, якія прыкачавалі з Цэнтральнай Азіі, і мясцовых уграў і сарматаў.

Распачаты ў 370-я гады масавы рух гунаў на захад даў штуршок т.зв. Вялікаму перасяленню народаў. Заваяваўшы аланаў Паўночнага Каўказа, гуны на чале са сваім правадыром Баламберам перайшлі Дон, разграмілі ў 375 годзе готаў у Паўночным Прычарнамор'і, падпарадкавалі вялікую частку остготаў і прымусілі вестготаў адступіць у Фракію. У 394—395 гады гуны, прайшоўшы праз Каўказ, спустошылі Сірыю і Кападокію, затым, пасяліліся ў Паноніі і рабілі набегі на Усходнюю Рымскую імперыю (Візантыю). У дачыненні да Заходняй Рымскай імперыі да сярэдзіны 5 ст. гуны выступалі саюзнікамі ў барацьбе супраць германскіх плямёнаў. Падпарадкаваўшы шэраг германскіх і іншых плямёнаў, гуны ўзначалілі магутны саюз плямёнаў, які здзейсніў паходы на многія краіны. Найбольшай магутнасці гуны дасягнулі пры Атыле (434—453). Прасоўванне гунаў на захад было спынена іх паражэннем у Галіі на Каталаўнскіх палях (451) ад аб'яднаных сіл рымлян, вестготаў і франкаў. Пасля смерці Атылы (453) яго дзяржава распалася, пачаліся звады, чым скарысталіся гепіды, якія ўзначалілі паўстанне германскіх плямёнаў супраць гунскага панавання. У Паноніі, у бітве на Недаа (455), гуны былі разбітыя і сышлі ў Прычарнамор'е. Спробы гунаў прабіцца на Балканскі паўвостраў у 469 годзе пацярпелі няўдачу. Апошнія згадкі пра гунаў у крыніцах датычаць 6 ст. калі яны ваявалі ў войску ўсходнерымскага палкаводца Нарсеса ў Італіі. Пасля гэтага гуны як народ больш не згадваюцца.

Літаратура
----------

* Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. = Отто Дж. Маенхен-Гельфен. Мир гуннов. Исследования их истории и культуры / Перевод с англ. В. С. Мирзаянова. — University of California Press, 1973.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12654425x · GND: 4026215-7 · LCCN: sh85063093 · NDL: 00563679 · NKC: ph117618 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Хрусталь (значэнні).
Хрустальны посуд
Класічная хрустальная жырандоля
**Хрусталь** (ад стар.-грэч.: κρύσταλλος — празрысты камень, крышталь) — разнавіднасць шкла, якое змяшчае значную колькасць аксіду свінцу PbO, а таксама, магчыма, вокіс барыю BaO. Дадатак аксіду свінцу павялічвае паказчык праламлення шкла і дысперсію святла ў ім (з ювелірнай пункту гледжання «гульню колеру», «агонь»). Дадатак аксіду барыю ў асноўным павялічвае толькі паказчык праламлення. Дадатак аксіду свінцу таксама павялічвае пластычныя ўласцівасці шкла і, адпаведна, магчымасці па яго апрацоўцы — агранцы, разьбе і г.д. Агранка хрусталю, падобная да агранцы каштоўных камянёў, дазваляе хрусталю ў поўнай меры праявіць уласцівасці, абумоўленыя вялікім паказчыкам праламлення і дысперсіяй. Назва была дадзена па аналогіі з горным крышталем. Вырабляюць сплаўленнем аксіду свінцу PbO з крэмнезёмам, злучэннем натрыю або калію (содай або поташам) і малымі дадаткамі іншых аксідаў.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.725.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4345960-2 · Microsoft: 192505815 |
**Ваенна-паветранныя сілы СССР** — адзін з відаў Узброенных сілаў СССР.

Савецкія ВПС ствараліся разам з Чырвонай Арміяй. 28 кастрычніка 1917 года па ініцыятыве Леніна было створана *Бюро камісараў авіяцыі і паветраплавання*. У снежні 1917 года была заснаваная *Усерасійская авіяцыйная калегія па кіраванні Паветраным флотам Рэспублікі*, на якую ўскладаліся задачы кіраўніцтва фарміраваннем авіяцыйных частак, цэнтральных і мясцовых упраўленняў Паветранага флоту РСФСР, падрыхтоўка авіяцыйных кадраў і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне. У студзені 1918 года былі сфармаваныя першыя 6 авіяцыйных атрадаў (па 12 самалётаў у кожным), накіраваныя пад Петраград, на Украіну і ў Беларусь. Адначасова са стварэннем першых авіяцыйных частак праводзілася рэарганізацыя органаў кіравання. 24 мая 1918 года было створана *Галоўнае ўпраўленне Рабоча-Сялянскага Чырвонага Ваенна-Паветранага флоту*, якое аб’ядноўвала ВПС краіны. Да лістапада 1918 года было сфарміравана 38 авіяатрады, да вясны 1919 года — 61. Усяго на франтах Грамадзянскай вайны ў 1918—1920 гадах адначасова дзейнічала да 350 савецкіх самалётаў.

У далейшым савецкія ВПС ўдзельнічалі ў Грамадзянскай вайне ў Іспаніі, Другой сусветнай вайне, савецка-фінскай вайне і ў Афганскай вайне.

Савецкія ВПС спынілі сваё існаванне з распадам СССР. У снежні 1991 года савецкія Ваенна-паветраныя сілы былі падзеленыя паміж 12 новаўтворанымі незалежнымі рэспублікамі: Расіяй, Украінай, Беларуссю, Малдовай, Казахстанам, Арменіяй, Азербайджанам, Грузіяй, Туркменістанам, Узбекістанам, Кыргызстанам і Таджыкістанам. У выніку падзелу савецкіх ВПС Рэспубліцы Беларусь адышла 26-я паветраная армія, на аснове якіх у далейшым і былі створаны ваенна-паветраныя сілы Беларусі.

Літаратура
----------

* *Скорабагаткін, К.Ф; Белавусаў, Л.І; Верхадубаў, В.Д.* 50 лет вооруженных сил СССР. — М.: Воениздат, 1968. — 565 с.

| Узброеныя Сілы СССР |
| --- |
| 
РВСП • Сухапутныя войскі • Ваенна-паветраныя сілы • Войскі СПА • Ваенна-марскі флот • Памежныя войскі • Унутраныя войскі
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Росен.

**Караліна Мацільда Гунхільда Росен** (шведск.: Karolina Matilda Gunhild Rosén; 7 снежня 1855, Норчэпінг — 27 лістапада 1928, Стакгольм) — шведская танцоўшчыца балета і харэограф. Стаяла на чале балетнай школы пры Каралеўскай оперы ў Стакгольме.

Біяграфія
---------

Гунхільда ​​Росен нарадзілася ў 1855 годзе ў Норчэпінгу. Яе настаўнікам быў танцоўшчык і балетмайстар Андэрс Селіндэр  (англ.) (бел.. У 1872 годзе Гунхільда ​​ўвайшла ў склад балетнай трупы Каралеўскай оперы ў Стакгольме, а ў 1881 годзе стала прыма-балярынай.

Верагодна, вялікі ўплыў на яе мастацтва аказалі Айседора Дункан, якая выступала ў Стакгольме ў 1906 годзе, і Ганна Паўлава, якая была там на гастролях у 1908 годзе. Уплыў Дункан асабліва адчувалася ў працы Росен як харэографа, у прыватнасці, у пастаўленых ёю «пластычных танцах», якія ўспрымаліся як новае слова ў балетным мастацтве.

Іншай вядомай працай Росен стала пастаноўка «Пяць пачуццяў» (De fem sinnena) 1915 года, у якой былі задзейнічаныя Эбан Страндын  (англ.) (бел. Сіры Эстэрхольм і Ені Хасельквіст  (руск.) (бел.. Для сваіх пастановак Росен выбірала музыку такіх кампазітараў, як Артур Рубінштэйн, Морыц Машкоўскі, Фрыдэрык Шапен, Роберт Шуман. Пастаўлены ёю ў 1918 годзе балет «Лебедзі» (Svanorna) на музыку некалькіх кампазітараў карыстаўся вялікім поспехам і вытрымаў 30 пастановак за два гады.

У 1912 годзе Гунхільда Росен узначаліла балетную школу пры Каралеўскай оперы. З 1913 па 1922 год таксама займала, дэ-факта, пасаду балетмайстра. У 1922 годзе атрымала гэтую пасаду афіцыйна, стаўшы такім чынам першай у Швецыі жанчынай-балетмайстрам. Яна была другой жанчынай-балетмайстрам у Каралеўскім балеце пасля Сафі Дагін, але першая, якая заняла гэтую пасаду ў адзіночку.

Гунхільда Росен памерла ў Стакгольме ў 1925 годзе.

Зноскі
------

1. ↑   — С. 94. Праверана 14 лютага 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685696'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21600491'></a>
2. 1 2 3 4 5  Rosén, Karolina Matilda Gunhild // Sveriges dödbok 1830–2020 — Sveriges Släktforskarförbund, 2021. Праверана 9 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110037048'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
3. 1 2 3 4 5  Svenskt kvinnobiografiskt lexikon
4. ↑  *Monna Dithmer, Erik Aschengreen.* Of Another World: Dancing Between Dream and Reality. — Museum Tusculanum Press, 2002. — P. 198.

Літаратура
----------

* *Svenskt porträttgalleri* vol. XXI: Tonkonstnärer och sceniska artister (Stockholm 1897)
* *Nationalencyklopedien* (online edition)

Спасылкі
--------

* *Cecilia Malmström Olsson*. Karolina Matilda Gunhild Rosén (англ.). *Svenskt kvinnobiografiskt lexikon*.
**Навадзя́тлавіцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гомельскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Новыя Дзятлавічы.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Дзятлавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Гомельскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Дзятлавіцкага (Старадзятлавіцкага) сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Крывавая нядзеля.
**Крывавай нядзеляй** (ірл. *Domhnach na Fola*) у найноўшай гісторыі Ірландыі завуць 21 лістапада 1920 года — дзень падчас вайны за незалежнасць, які адзначыўся самай значнай колькасцю ахвяр. У гэты дзень у сталіцы Ірландыі — горадзе Дубліне — загінуў 31 чалавек.

Дзень пачаўся з аперацыі Ірландскай рэспубліканскай арміі (ІРА), падчас якой у розных частках горада былі забіты 11 супрацоўнікаў брытанскіх спецслужбаў і армейскіх афіцэраў, а таксама двое служачых дапаможнай паліцыі. У той жа дзень брытанскія паліцэйскія падраздзяленні расстралялі натоўп, які сабраўся на футбольны матч на стадыёне Кроўк Парк, што прывяло да 14 ахвяр. Увечар трое зняволеных членаў ІРА, якія знаходзіліся ў Дублінскім замку, падвергліся катаванням і былі расстраляны — па афіцыйнай версіі былі забіты пры спробе да ўцёкаў.

Літаратура
----------

* Richard Bennet, *The Black and Tans*, Barnes & Noble, 1959.
* Tom Bowden, «Bloody Sunday—A Reappraisal», *European Studies Review*, vol 2, no. 1 (1972).
* Tim Carey and Marcus de Búrca, "Bloody Sunday 1920: New Evidence, "*History Ireland*, vol. 11, no. 2 (Summer 2003).
**130-я партызанская брыгада «Помста»** — дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Бярэзінскага, Бялыніцкага і Магілёўскага раёнаў. Была створана ў ліпені 1942 года як атрад «Помста», які ў верасні ўвайшоў у Клічаўскі аператыўны цэнтр пад нумарам 130, у лістападзе 1942 — маі 1943 гадоў у 3-ю Бярэзінскую брыгаду, з ліпеня 1943 стаў асобным атрадам Бярэзінскай ваенна-аператыўнай групы. 2 ліпеня 1944 года атрад (484 партызаны) злучыўся з Чырвонай Арміяй. Пасля злучэння БШПР вызначыў атрад з кастрычніка 1943 года як брыгаду ў складзе трох атрадаў.

Каандаванне
-----------

### Камандзіры

* В. В. Беражной (загінуў);
* В. В. Лазараў.

### Камісары

* С. Ц. Крыварот;
* М. С. Фралоў;
* П. А. Рыняк;
* М. А. Цітоў.

### Начальнік штаба

* М. С. Фралоў.

Гісторыя
--------

Партызаны ў жніўні 1942 года ўзарвалі вадакачку на чыгуначнай станцыі Дашкаўка, у жніўні 1943 падарвалі 200 рэек. У жніўні, кастрычніку 1942, маі 1943, студзені 1944 удзельнічалі ў баях з карнікамі, у снежні 1943 — у засадным баі на шашы Мінск — Магілёў. У час наступлення Чырвонай Арміі наносілі ўдары па праціўніку каля вёскі Галынка Бярэзінскага раёна.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Крывалінейны рух** — механічны рух, траекторыя якога з’яўляецца крывой лініяй з адвольным паскарэннем і адвольнай скорасцю.

***Скорасць крывалінейнага руху*** {\displaystyle {\vec {v}}} — гэта вектарная велічыня, якая змяняецца па велічыні і па кірунку.

Работа {\displaystyle A} пераменнай сілы {\displaystyle F} на бесканечна малым перамяшчэнні {\displaystyle ds} вылічаецца як скалярны здабытак вектароў:

{\displaystyle dA=F\,ds\,\cos \alpha ,}
дзе *α* — вугал паміж напрамкамі сілы *F* і перамяшчэння *ds*.

Раўнамерны і роўнапаскораны рух
-------------------------------

*Крывалінейны рух* можа быць раўнамерным і роўнапаскораным. Пры раўнамерным руху модуль скорасці пастаянны, а пры роўнапаскораным модуль і кірунак скорасці змяняюцца.

Рух па акружнасці
-----------------

Паскарэнне заўсёды перпендыкулярна скорасці і накіравана да цэнтра.
*Рух па акружнасці* з’яўляецца рухам паскораным, бо модуль скорасці, накіраваны па датычнай траекторыі, змяняе кірунак. Таму вектар паскарэння заўсёды цэнтраімклівы і перпендыкулярны вектару скорасці.

{\displaystyle a\_{n}={\frac {v^{2}}{R}}}
Поўнае паскарэнне пры крывалінейным руху цела роўнае суме тангенцыяльнага паскарэння і цэнтраімклівага паскарэння:

{\displaystyle {\vec {a}}={\vec {a}}\_{\tau }+{\vec {a}}\_{n}.}
Існуе незлічонае мноства розных крывалінейных траекторый. Але часта крывыя лініі могуць быць прадстаўлены ў выглядзе сукупнасці дуг акружнасцей розных радыусаў.

Гл. таксама
-----------

* Прамалінейны рух
* Механічны рух

Зноскі
------

1. ↑  Ісачанкава, Л. А. і інш. Фізіка: вучэб. дапам. для 9-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання: Нар. асвета, 2010. — 213 с.
Будынак вакзала
**Чыгуначная станцыя Люксембург** (люкс.: Gare Lëtzebuerg, фр.: Gare de Luxembourg, ням.: Bahnhof Luxemburg) — галоўная чыгуначная станцыя Люксембурга. Абслугоўваецца дзяржаўнай кампаніяй Chemins de Fer Luxembourgeois.

Станцыя з'яўляецца цэнтрам унутранай чыгуначнай сеткі Люксембурга, выступаючы канчатковай для ўсіх, акрамя адной з чыгунак Люксембурга (Лінія 80, для якой яна з'яўляецца транзітнай). Акрамя таго са станцыі адпраўляюцца цягнікі ў суседнія краіны: Бельгію, Францыю і Германію. З чэрвеня 2007 года LGV Est злучыў станцыю з французскай сеткай TGV.

Станцыя знаходзіцца ў 2 км на поўдзень ад цэнтра горада (Віль-От), на поўдзень ад ракі Петрус.

Спасылкі
--------

* (фр.) CFL Gare de Luxembourg афіцыйны сайт Архівавана 24 ліпеня 2013.
* Luxembourg Central Station на сайце *Structurae*
* Rail.lu page on Luxembourg station
М. Шыльдэр  (руск.) (бел.. «Расплата з крэдыторамі». Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь
**Крэдытор** (ад лац.: creditor — верыцель, ад лац. Credo — веру) — фізічная, юрыдычная асоба або наогул суб’ект, адзін з удзельнікаў грамадзянскіх праваадносін (абавязацельстваў), які ў гэтым абавязацельстве мае права патрабаваць ад іншага ўдзельніка такіх праваадносін — даўжнiка (пазычальніка) пэўных паводзінаў. У абавязацельстве можа быць некалькі крэдытораў (т.зв. множнасць крэдытораў). Пры гэтым кожны з іх можа патрабаваць ад даўжнiка выканання ў пэўнай долі альбо, у выпадках, прадугледжаных у дагаворы або ў законе, — у поўным аб’ёме (напрыклад, пры непадзельнасці прадмета абавязацельства, пры сумеснай выдачы паручыцельства, сумесным прычыненні шкоды).
**Крыварожскі жалезарудны** басейн (Крыўбас) размешчаны ў 80-100 км на захад ад ракі Дняпро, у сістэме ракі Інгулец і яе левых прытокаў - рэк Саксагань, Жоўтая і Зялёная. Радовішчы басейна выцягнутыя ў выглядзе вузкай паласы ў паўночным і паўночна-ўсходнім напрамку працягласцю больш за 100 км і шырынёю 1-2 км да 6 км (у раёне г. Крывы Рог). Паўночным працягам басейна з'яўляецца Крамянчугская магнітная анамалія. Плошча каля 300 км².

Размешчаны на тэрыторыі Днепрапятроўскай, Палтаўскай, Кіраваградскай, Запарожскай абласцей Украіны, аб'ядноўваецца ў буйную жалезарудную правінцыю, т. зв. Вялікі Крывы Рог. Запасы каля 20 млрд тон.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 493. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
Альпійскі луг
**Альпі́йскія лугі́** — высакагорныя лугі альпійскага пояса. Найбольш пашыраны асакова-злакавыя лугі і нізкатраўныя альпійскія «дываны» — маты, для якіх характэрна адсутнасць суцэльнага дзёрну. У складзе альпійскіх лугоў шмат кармавых, лекавых, дэкаратыўных, харчовых раслін. Каштоўныя сельскагаспадарчыя ўгоддзі. Выкарыстоўваюцца як летнія пашы.

Гл. таксама
-----------

* Альпійская расліннасць

Літаратура
----------

* Альпійскія лугі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Альпійскія лугі
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Элегія, значэнні.

**Калектыў аўтарскай песні «Элегія»** — вакальна-інструментальны ансамбль аўтарскай песні, створаны ў 1999 ў Вілейцы. Кіраўнік **Таццяна Захарыч**. Дэбют адбыўся на Беларускім тэлебачанні ў праграме «Мы, пэўна, апошнія з тых», прысвечанаму творчасці земляка паэта Івана Лашуткі.

Калектыў і яго ўдзельнікі — лаўрэаты і дыпламанты абласных, нацыянальных, міжнародных фестываляў-конкурсаў.

Званне «Народны калектыў» прысуджана ў 2003 годзе.

Калектыў цесна супрацоўнічае з народным ансамблем гітарыстаў «Адэліта».

Удзел у фестывалях і конкурсах
------------------------------

* «Лицедейство старого города», 2003, Віцебск.
* «Віцебскі лістапад», 2004, Віцебск
* «Петербургский аккорд», 2004, Мінск
* «Бардаўская восень», 2005, Польшча
* «Напеў зямлі маёй», 2006, Мар’іна Горка
* «Ратуйце людзі ўсё жывое!», 2009
* Фестываль польскай культуры, 2008
* «Калядная зорка», 2011, Маладзечна
* «Бард-рыбалка», 2011, Магілёўская вобласць
* Нацыянальны фестываль песні і паэзіі «Маладзечна — 2011»
* «Дажынкі — 2011», Маладзечна

Рэпертуар
---------

У рэпертуары «Элегіі» больш за 90 песень на ўласныя тэксты і музыку, а таксама на вершы беларускіх паэтаў Навума Гальпяровіча, Людмілы Рублеўскай, Васіля Жуковіча, Веры Вярбы і іншых, паэтаў-землякоў, вядомых бардаў: лірычныя, раманс, турыстычныя, гумарыстычныя, шансон, інструментальная класічная, народная музыка, беларускія народныя песні, уласныя інструментальныя творы.

Дыскаграфія
-----------

Запісаныя 5 дыскаў з песнямі, у т. л. Два апошніх — «Іду са словам да людзей» (2009), «На востраве душы» (2012) в рамках проекта «Незабыўныя імёны Вілейшчыны».

Удзельнікі
----------

* Таццяна Захарыч — кіраўнік, аўтар-выканаўца, фортэпіяна, гітара.
* Уладзімір Лапцік — гітара, аранжыроўка песень
* Аксана Жук — скрыпка
* Уладзімір Цанунін — гітара, аўтар-выканаўца
* Аляксандр Сяліцкі — гукарэжысёр

Зноскі
------

1. ↑  Сустрэча з Уладзімірам Цануніным Архівавана 16 сакавіка 2016. // «Рэгіянальная газета»

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 10 сакавіка 2016.
Альтанка ля возера
**Альтанка** — драўляная ці мураваная дэкаратыўная пабудова каркаснай (слупавой) канструкцыі для адпачынку, абароны ад сонца і ападкаў, часцей за ўсё выконваецца ў выглядзе ратонд. Звычайна размяшчаецца ў парках, гарадскіх і прыгарадных зялёных зонах, у дварах жылых дамоў, каля вадаёмаў. У мураваных альтанках стылю класіцызму выкарыстоўваліся шмат'ярусныя ордэрныя кампазіцыі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1984. — Т. 1. А капэла — Габелен. — С. 95. — 727 с. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh96002263 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ціхава.
**Вольга Ісаеўна Ціхава** (19 кастрычніка 1938, Свярдлоўск — 2013, Гомель) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла Уральскі політэхнічны інстытут у 1961 годзе. Працавала ў Новакузнецку, з 1967 года — кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар праектаў у Гомельграмадзянпраекце.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1976 г. Пражывала ў Гомелі.

Творчасць
---------

Дом палітасветы
Будынак Інстытута металапалімерных сістэм
Асноўныя працы: лабараторны корпус Інстытута металапалімерных сістэм (1972, з Л.  Тамковым), прыбудова навучальнага корпуса чыгуначна-будаўнічага тэхнікума, Дом палітасветы з навучальным корпусам і актавай залай (1973, у аўтарскім калектыве), кінатэатр «Юбілейны» (1978), будынак чакання ў аэрапорце (1986) у Гомелі.

Сям’я
-----

У шлюбе з архітэктарам Рыгорам Ціхавым.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Тихова Ольга Исаевна // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Альпінізм** — від спорту, узыходжанне на цяжкадаступныя горныя вяршыні ў спартыўных ці іншых мэтах. Афіцыйная гісторыя альпінізму пачынаецца з 1786 года (узыходжанне швейцарцаў Ж.Бальмы і М.Пакара на Манблан у Альпах). З 2-й паловы 19 стагоддзя ўзнікаюць альпінісцкія клубы ў Англіі, Аўстрыі, Італіі, Швейцарыі. Да канца 19 стагоддзя ў Альпах былі адолены многія вяршыні, пракладзены складаныя маршруты. Па меры вывучэння і даследвання іншых горных сістэм, удасканалення сродкаў зносін пашыралася геаграфія альпінізму, які актыўна развіваецца з 1950-х гадоў пасля пакарэння найвышэйшых вяршыняў свету.

Альпінізм патрабуе добрай фізічнай і спецыяльнай падрыхтоўкі, спецыяльнага адзення, абутку, харчавання для жыццезабеспячэння ва ўмовах высакагор’я і адпаведнага рыштунку (вяроўкі, ледарубы, скальныя і лёдавыя кручкі, карабіны і інш.) для страхоўкі спартсменаў. Пры ўзыходжанні на вяршыні вышынёй больш за 8000 м часта выкарыстоўваюць кіслародныя апараты. У альпінізме прынята класіфікацыя маршрутаў паводле іх складанасці (усяго 6 катэгорый). Альпінісцкую падрыхтоўку атрымліваюць у спецыяльных альплагерах і школах. Узыходжанне робяць, як правіла, у складзе групы, з інструктарам або гідам-правадніком (на пачатковым этапе) ці самастойна. У горных раёнах дзейнічае спецыяльная горнавыратавальная служба. Нацыянальныя федэрацыі і альпінісцкія саюзы розных краін аб'яднаны (з 1932) у Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый. Праводзяцца альпініяды.

На Беларусі альпінізм развіваецца з 1950-х гадоў. Дзейнічае з 1955 года федэрацыя альпінізму і скалалажання. З 1973 года праводзіцца першынство краіны па альпінізме.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Спартыўная каталанская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis · Universalis · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13340853q · GND: 4005694-6 · LCCN: sh85087816 · Microsoft: 49585166 · NDL: 00573462 · NKC: ph168214 |

 |
**Во́льга Алякса́ндраўна Брусні́кіна** (руск.: О́льга Алекса́ндровна Брусни́кина; нар. 9 лістапада 1978 года, Масква, СССР) — расійская спартсменка, заслужаны майстар спорту па сінхронным плаванні. Трохкратная алімпійская чэмпіёнка (Сідней-2000 — дуэт і група, Афіны-2004 — група), шматразовая чэмпіёнка свету і Еўропы. У дуэце доўгія гады выступала з Марыяй Кісялёвай.

Пачала займацца сінхронным плаваннем у 14-гадовым узросце, у 1993 годзе выйграла юнацкі чэмпіянат свету. Выпускніца Расійскага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры. Выступала за МДФСА «Дынама». У 2001 годзе была ўзнагароджана ордэнам Пашаны. Завяршыла спартыўную кар’еру ў 2004 годзе. У 2009 годзе ўключана ў Залу Славы сусветнага плавання.





1. ↑  Olga Brusnikina //
|  |  |
| --- | --- |
|  | У гэтага паняцця ёсць іншае значэнне **Існа (возера ў Віцебскай вобласці)**. |

**Існа**, або **Эсна** (араб. إسنا‎‎) — горад на левым беразе Ніла ў Егіпце. Уваходзіць у склад мухафазы Луксор. Знакаміты старажытным храмам Хнума.

Насельніцтва (2010) — 70 000 чал.

Гісторыя
--------

Існа пад назвай Та-Сенет вядома з часоў Тутмоса III, калі тут быў пабудаваны храм багоў Хнума, Нейт і Хекі. У эліністычны і рымскі перыяды храм быў перабудаваны і значна пашыраны. Ён з’яўляўся важным цэнтрам пілігрымак старажытных егіпцян, якія перад уваходам былі абавязаны загадзя адмаўляцца ад сексуальных зносін, пераапранацца ў ільняную вопратку і мыць рукі салёнай вадой.

У час кіравання Дыяклетыяна горад стаў адным з месцаў пераследу хрысціян. У гонар гэтай падзеі ў VI ст. быў заснаваны манастыр мучанікаў, што застаецца важным цэнтрам копцкага хрысціянства і ў нашы дні.

Росквіт Існы адбыўся ў эпоху Фацімідаў — Асманскай Порты (X — XIX стст.), калі ператварыўся ў перакрыжаванне караванных шляхоў у Паўночнай Афрыцы. Землі вакол Існы славіліся вытворчасцю алею і бавоўны. У XIX ст. пачаліся археалагічныя даследаванні храма Хнума і набярэжнай.

У 1906 г. і 1990-х гг. каля Існы былі пабудаваны 2 дамбы, якія злучылі горад з супрацьлеглым берагам Ніла і адначасова паднялі ўзровень рачной вады, што паспрыяла далейшаму развіццю навакольнай сельскай гаспадаркі, але склала пагрозу мясцовым гістарычным каштоўнасцям.

* Эліністычны храм ХнумаЭліністычны храм Хнума
* Копцкі касцёл Св. ПанныКопцкі касцёл Св. Панны
* Асманскі караван-сарай на базары Аль-КісарыяАсманскі караван-сарай на базары Аль-Кісарыя

Эканоміка
---------

Асноўныя галіны эканомікі: харчовая і тэкстыльная прамысловасць, абслугоўванне рачнога і наземнага транспарту, турызм.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Esna — Our Egypt
* History Of Esna
* Esna Temple Ceiling Restored
| * Г
* Р
* П
Ерэванскі метрапалітэн |
| --- |
| умоўныя абазначэнні |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Давідашэн |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Назарбекян |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Ачапняк |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | абаротны тупік |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Дружба |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Маршал Баграмян |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Маладзёжная |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Плошча Рэспублікі |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Заравар Андранік |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  |  |
|  |  | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | Давід Сасунскі |
|  |  | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | ПТО «Давід Сасунскі» |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  |  |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  |  |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Завадская |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  |  |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Шэнгавіт |
|  |  | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | Плошча Гарэгіна Нждэ |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  |  |
|  |  | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |  | ТЧ-1 «Шэнгавіт» |
|  |  | 

|  |
| --- |
|  |

 |  | Чарбах |
|  |  |  |  |  |  |  |

 |

**«Шэнгавіт»** (арм.: Շենգավիթ) — электрадэпо Ерэванскага метрапалітэна, здадзена ў эксплуатацыю 26 снежня 1985 года.

Пры дэпо знаходзіцца аднакалейная станцыя «Чарбах», праз якую ажыццяўляецца чоўнавы рух да станцыі «Шэнгавіт».

Да адкрыцця дэпо «Шэнгавіт», у 1981—1985 гадах, Ерэванскі метрапалітэн абыходзіўся без паўнавартаснага дэпо, для тэхнічнага абслугоўвання цягнікоў выкарыстоўваліся два тупікі ў станцыі «Сасунцы Давід». Пасля адкрыцця дэпо на гэтых шляхах размясцілася мыйня вагонаў.

У дэпо «Шэнгавіт» ёсць 16 канаваў для электрарухомага складу (крайні нэф, у якім могуць месціцца яшчэ 4 канавы, пустуе), а таксама мота-дэпо. Каля дэпо на асобнай тэрыторыі месцяцца з'яднаныя майстэрні па рамонце рухомага састава.

Гісторыя
--------

### Лініі, якія абслугоўваюцца

| # | Лінія | Гады |
| --- | --- | --- |
| 1 | Завадская лінія | З 1981 года. |
| 2 | Чарбахская лінія (вілка) | З 1996 года. |
|

Рухомы склад
------------

### Пасажырскі рухомы склад

* 81-714 — з 1981 па 1998 года.
* 81-717 — з 1981 года.
* 81-71M — з 2011 года

Зноскі
------

1. 1 2  Схема путевого развития Ереванского метрополитена В. Прудникова
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шаўліс.
**Юргіс Шаўліс** (5 мая 1879, Бальшаны — 18 кастрычніка 1948, Лугана) — літоўскі палітык і дыпламат, падпісант Акту незалежнасці Літвы 1918 г. літоўскі пасол у Варшаве ў 1939 г.

Жыццярыс
--------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і, якая асела на Жмудзі. Скончыў гімназію ў Паланзе, каб пазней вучыцца ў віленскай семінарыі. Пасля двух гадоў навучання распачаў эканамічную адукацыю ва ўніверсітэце Берна, дзе ў 1912 г. атрымаў тытул доктара філасофіі. Пасля вяртання ў Літву працаваў у Віленскім дваранскім банку.

Яшчэ ў маладосці быў заангажаваны ў палітычную дзейнасць, у 1902 годзе стаў членам Літоўскай дэмакратычнай партыі. Як член Тарыбы ў 1917—1918 гг. быў сярод асоб, якія падпісалі Акт незалежнасці Літвы 1918 г..

У тым самым годзе распачаў дыпламатычную кар’еру, быў пасланнікам маладой літоўскай дзяржавы ў Германіі (займаў пасаду пасла ў Берліне), пазней быў паслом у Швейцарыі (1919), Рыме (1921—1923) i Ватыкане (1927—1931). У 1931 г. зноў прызначаны паслом у Германіі, выконваў там абавязкі да 1938 г.

Пасля ўстанаўлення дыпламатычных стасункаў з Польшчай, Антанас Смятона прызначыў яго паслом Літоўскай рэспублікі ў Варшаве, даверчыя граматы перадаў прэзідэнту Масціцкаму 11 студзеня 1939 г.

Пасля выезда з Варшавы зноў стаў паслом Літвы ў Швейцарыі, дзе выконваў абавязкі да 1946 г.

Не вярнуўся ў Савецкую Літву, памёр у эміграцыі ў Лугана.

Быў масонам, належаў да лож «Litwa» i «Lietuva».

Зноскі
------

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

Літаратура
----------

* «Šaulys, Jurgis». Encyclopedia Lituanica V: 78-79. (1970—1978). Ed. Simas Sužiedėlis. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. LCC 74-114275.

| Падпісанты Акта аб незалежнасці Літвы (16 лютага 1918 года) |
| --- |
|  | 
* Казімерас Сцяпонас Шаўліс
* Ёнас Басанавічус
* Салямонас Банайціс
* Данатас Малінаўскас
* Мікалас Біржышка
* Антанас Смятона
* Казімерас Бізаўскас
* Пранас Давідайціс
* Сцяпонас Кайрыс
* Пятрас Клімас
* Владас Міранас
* Станіслаў Нарутовіч
* Альфонсас Пятруліс
* Ёнас Смільгявічус
* Юсцінас Стаўгайціс
* Аляксандрас Стульгінскіс
* Юргіс Шаўліс
* Ёкубас Шэрнас
* Ёнас Вайлакайціс
* Ёнас Віляйшыс

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Свята-Мікалаеўская царква** — мураваны праваслаўны храм у горадзе Буда-Кашалёва Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці.

Гісторыя
--------

Капліца
На мяжы XIX—XX стагоддзяў у вёсцы Кашалёў быў пабудаваны драўляны храм. У пачатку 1930-х гадоў храм быў закрыты. З 1941 года храм у Буда-Кашалёве дзейнічаў у набытым жылым доме. У 1953 годзе храм згарэў і прыход пераехаў у малільны дом.

У 1989 годзе вернікі Свята-Мікалаеўскага малільнага дома звярнуліся ў мясцовыя органы ўлады з просьбай аб дазволе будаўніцтва новага храма. 25 снежня 1989 года было атрымана пісьмовае апавяшчэнне аб дазволе будаўніцтва новага храма. У верасні 1990 года благачынны Гомельскай акругі протаіерэй Стэфан Гладышчук здзейсніў чын асвячэння месца пад будаўніцтва храма. 19 мая 1994 года епіскап Гомельскі і Жлобінскі Арыстарх здзейсніў чын асвячэння храма.

Пры храме дзейнічае нядзельная школа.

Зноскі
------

1. ↑  Храм Святителя Николая Чудотворца, г. Буда-Кошелево

Спасылкі
--------

* Свята-Мікалаеўская царква (Буда-Кашалёва) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сан (значэнні).

**Сан** (у В’етнаме Крангпока) — рака ў В’етнаме (правінцыі Кантум і Зялай) і Камбоджы (правінцыі Ратанакіры і Стынгтраенг). Левы прыток Меконга. Плошча басейна — 17 000 км², з іх 11 000 км² — у В’етнаме. Сан бярэ пачатак у В’етнаме ад зліцця рэк Псі (в’етн.: Pxi) і Дакпока (в’етн.: Đak Pô Kô) у правінцыі Кантум, што на поўдзень ад горада Дакто, і цячэ на поўдзень і паўднёвы захад да мяжы з Камбоджай. На рацэ ўзведзена 5 плацін, якія ўтвараюць шырокія вадасховішчы.

На тэрыторыі В’етнама Сан прымае тры буйныя прытокі — раку Бла, раку Грай і раку Шатхай.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7). — карта Камбоджы
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Свята-Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм у г. Кобрын. Помнік драўлянага дойлідства.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1750-я гады за межамі Кобрына, на беразе ракі Мухавец, у 1841 годзе перавезена ў горад (вул. Камуністычная, 2), перабудавана з элементамі позняга класіцызму.

Архітэктура
-----------

Складаецца з асноўнага зруба, пяціграннай алтарнай апсіды і 4 чацверыковых аб'ёмаў, размешчаных па вуглах асноўнага зруба. Усе аб'ёмы накрыты агульным шматсхільным дахам, у сярэдзіне якога на чацверыковым пастаменце ўзвышаецца вялікі васьмігранны светлавы барабан з купалам. Галоўны фасад раскрапаваны па баках выступамі і аздоблены 2 калонамі. Сцены вертыкальна ашаляваны дошкамі з нашчыльнікамі. Вокны прамавугольныя.

Інтэр'ер
--------

У інтэр'еры барабан купала з дапамогай ветразяў апіраецца на 4 калонкі ў цэнтры залы. Над уваходам хоры. У 1970-я гады супрацоўнікамі Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР былі знойдзены драўляныя скульптуры, у тым ліку Святы Мікалай (перададзены ў музей старажытна-беларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі). У 1960-я гады царква закрыта, выкарыстоўвалася музеем імя Суворава як складское памяшканне, у 1989 вернута вернікам, адрамантавана.

Літаратура
----------

* «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993, стар. 245.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын) на сайце Radzima.org
* Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын) на сайце «Архіварта»
**Іспанская рэвалюцыя 1820—1823** — буржуазная рэвалюцыя, якая ставіла задачай адмену феадальных адносін у Іспаніі. Прычынамі рэвалюцыі з'яўляўся сацыяльна-эканамічны крызіс, французская акупацыя 1808—1813 гадоў, аддзяленне амерыканскіх калоній. Пачатак рэвалюцыі паклала выступленне войскаў у Кадысе, якое выклікала паўстанне ва ўсёй краіне. 9 сакавіка 1820 года кароль Фердынанд VII аднавіў канстытуцыю 1812 года. Былі ліквідаваны маяраты, зачынены частка кляштароў з нацыяналізацыяй іх зямлі, напалову скарочаны царкоўныя дзесяціны, уведзены прамы падаходны зямельны падатак, адзіны мытны тарыф.

У 1821 годзе ажывілася контррэвалюцыя, якая абапіралася на падтрымку замежных дзяржаў. 7 красавіка 1823 года Францыя распачала інтэрвенцыю ў Іспанію. Інтэрвенты хутка прасунуліся наперад. 30 верасня 1823 года капітуляваў канстытуцыйны ўрад. 1 кастрычніка 1823 года кароль аднавіў абсалютысцкі рэжым.

Гл. таксама
-----------

* Рафаэль Рыега-і-Нуньес

Літаратура
----------

Советская историческая энциклопедия / Гл. ред. Е. М. Жуков. — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1965. — Т. 6. — С. 422—424.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Мікалаеўская царква.
**Дабрыгорская Мікалаеўская царква** — праваслаўны храм, помнік архітэктуры. Пабудавана ў 1846 г. з елкавага брусу ў в. Дабрыгоры Бешанковіцкага раёна, Віцебскай вобласці ў рэтраспектыўна-рускім стылі. У 1857 г. збудавана царкоўнапрыходская школа. Рэстаўрыравана ў 1999 г.

Архітэктура
-----------

Крыжападобная ў плане. Да цэнтральнага кубічнага аб'ёму прымыкаюць прамавугольныя ў плане апсіда і бабінец. Цэнтральны аб'ём пад чатырохсхільным дахам, які завяршае «сляпы» васьмігранны барабан, накрыты шатром з макаўкай. Бабінец і апсіда накрыты двухсхільнымі дахамі з франтонамі на тарцах. Над бабінцам — двух'ярусная званіца (васьмярык на чацверыку) з шатром і цыбулепадобнай галоўкай у завяршэнні. Будынак на высокім мураваным фундаменце, зроблены з брусоў, гарызантальна ашаляваны дошкамі. Сцены цэнтральнага аб'ёму прарэзаны выцягнутымі паўцыркульнымі вокнамі з ліштвамі, бабінца і апсіды — вялікімі прамавугольнымі вокнамі з ліштвамі. Усе аб'ёмы апярэзаны падкарнізнымі цягамі аднолькавай шырыні. Перад цэнтральным уваходам — вялікі ганак.

Зноскі
------

1. ↑  РДГА, ф 799, воп. 33, спр.1480, арк.32, 35.

Літаратура
----------

* Мікалаеўская царква // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал. С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн. 1985. — С. 127.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------



* Свята-Мікалаеўская царква (Дабрыгоры) на сайце Radzima.org
* Свята-Мікалаеўская царква (Дабрыгоры) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Мікалаеўская царква (Дабрыгоры) на сайце «Архіварта»
Нефцякамскія пчаляры
Вуллі у Чэкмагушаўскім раёне Рэспублікі Башкартастан
Пчальнік у Башкартастане, Расія
**Башкірскі мёд** — мёд, выраблены ў Башкартастане.

Бортніцтва ў Башкартастане развівалася на працягу многіх стагоддзяў, на бортныя дрэвы ставіліся родавыя фамільныя знакі і яны пераходзілі ў спадчыну наступнаму пакаленню пчаляроў. Выдзеўбанае дупло пакідалі на адзін-два гады на прасушку, а затым уладкоўвалі, каб у ім пасялілася пчаліная сям’я. Замест борцей ў ствалах дрэў маглі выкарыстоўвацца і борці, высечаныя ў калодах, якія затым прывязваліся да ствалоў. Прыкладна з сярэдзіны ліпеня пчаляры аглядаюць борці, заселеныя вясной у перыяд раення дзікімі пчоламі, і збіраюць з іх мёд.

Па колькасці пчаліных сем’яў, вытворчасці таварнага мёду, па навуковых распрацоўках у пчалярстве Башкартастан займае першае месца ў Расіі. Колькасць мёду, які штогод атрымліваецца ў Башкартастане, у сярэднім, складае 5-6 тысяч тон. У перадпалётнай праграме касманаўтаў у Зорным гарадку таксама выкарыстоўваюць башкірскі мёд, які акрамя гэтага ўваходзіць і ў штодзённы рацыён харчавання членаў касмічных арбітальных станцый. Башкірскаму мёду адну са сваіх песень прысвяціла група «ДДТ».

Акрамя расійскіх рэгіёнаў, башкірскі мёд і прадукты на яго аснове пастаўляюцца ў многія еўрапейскія краіны, ЗША, Японію, у краіны Блізкага Усходу і СНД. У 2014 годзе быў падпісаны кантракт на пастаўку башкірскага мёду ў Кітай на суму 3 млрд рублёў (аб’ём паставак — 6000 тон). У жніўні 2014 года ў кітайскім горадзе Цзюцзян быў адкрыты першы магазін па продажы мёду з Башкірыі.

Найменне «Башкірскі мёд» з’яўляецца абароненай гандлёвай маркай. У 2005 годзе Башкірскі навукова-даследчы цэнтр па пчалярстве і апітэрапіі запатэнтаваў словазлучэнне «Башкірскі мёд» для маркіроўкі сваёй мядовай прадукцыі ў дачыненні да месца паходжання тавару. У 2017 годзе ўладальнікам яшчэ аднаго выключнага права на найменне месца паходжання тавару «Башкірскі мёд» стала ТАА «Башкірскі мёд», афіляванае з буйным вытворцам мёду — кампаніяй «Башкірскія пчальнікі». У 2018 годзе ТАА «Рэвайзен» зарэгістравала гандлёвую марку «Башмёд».

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Башкірскі мёд
**Аўсоны**, або **аўзоны** (лац.: Ausoni) † – старажытнае італійскае племя, у 1 тысячагоддзі да н. э. насялялі Паўднёвую Італію (Кампанію і Сіцылію).

Аўсоны перасяліліся на поўдзень Італіі з поўначы прыкладна ў 2 тысячагоддзі да н. э. Старажытныя грэкі, якія каланізавалі Італію, лічылі іх карэннымі насельнікамі Кампаніі і разам з іншымі італійскімі народамі адносілі да тырэнцаў. Сярод аўтараў эпохі элінізму была распаўсюджана думка, што назва аўсонаў паходзіць ад іх продка Аўсона. Яго сын Ліпар насяліў Ліпарскія астравы. Страбон прыводзіў розныя погляды на гісторыю аўсонаў, якія ў яго час ужо не існавалі, і зафіксаваў яшчэ адну іх старажытную назву — **опікі**, хаця прызнаваў, што аўсоны і опікі могуць быць рознымі народамі.

З канца 2 тысячагоддзя да н. э. аўсоны знаходзіліся пад значным уплывам культуры Грэцыі і этрускаў. У канцы V ст. да н. э. Кампанія была захоплена самнітамі. Відавочна, частка аўсонаў была адсунута на поўнач. Ціт Лівій узгадвае аб паходзе рымскіх консулаў да Кампаніі праз землі аўсонаў-аўрункаў падчас вайны з самнітамі ў 343 - 341 гг. да н. э. Іншыя аўсоны былі вымушаны перасяліцца на поўдзень, у тым ліку на Сіцылію, дзе асіміляваліся да эпохі рымскага заваявання.

Зноскі
------

1. ↑  Страбон, кніга 5, IV:3
2. ↑  Ціт Лівій, VII:32-37
**Карнеліс Карнеліс ван Харлем** (нідэрл. Cornelis Cornelissen, Cornelis Cornelisz), (1562, Харлем — 11 лістапада 1638, Харлем) — галандскі жывапісец, малявальшчык і архітэктар. Нараўне з Карэлам ван Мандэрам і Хендрыкам Гольцыусам адзін з вядучых мастакоў нідэрландскага маньерызму харлемскай школы, часцей званы Карнелісам Харлемскім (нідэрл. Cornelis van Haarlem).

Біяграфія
---------

Карнеліс нарадзіўся ў Харлеме ў сям'і Карнеліса Томаса. Яго бацькі ў 1568 годзе ўцяклі з горада, калі іспанскае войска аблажыла горад у 1573 годзе падчас Васьмідзесяцігадовай вайны семнаццаці нідэрландскіх правінцый за незалежнасць ад Іспаніі (1568—1648). Шасцігадовага хлопчыка аддалі на выхаванне жывапісцу Пітэру Пітэрсу Старэйшаму. Затым, у 1579—1580 гадах, Карнеліс быў у Францыі, спрабаваў прайсці навучанне ў Руане, выпрабаваў уплыў мастакоў французскага Рэнесансу школы Фантэнбло, але вымушаны быў з'ехаць і, паводле «Кнігі пра мастакоў» К. ван Мандэра, у 1581 годзе паступіў у навучанне у майстэрню Жыля Куанье ў Антверпене.

У 1583 годзе Карнеліс вярнуўся ў Харлем, дзе ён заставаўся да канца свайго жыцця. Ён стаў паважаным членам абшчыны і ў тым жа годзе атрымаў сваю першую афіцыйную замову ад горада на групавы партрэт «Банкет Харлемскай грамадзянскай гвардыі». Ён стаў гарадскім мастаком Харлема і атрымліваў шматлікія афіцыйныя замовы. Як партрэтыст Карнеліс ван Харлем аказаў вялікі ўплыў на творчасць Франса Халса. Каля 1600 года ён ажаніўся з Марытген Дэйман, дачкой мэра Харлема. У 1605 годзе атрымаў у спадчыну трэць стану свайго багатага цесця. Памёр Карнеліс ван Харлем у родным горадзе ў 1638 годзе, ва ўзросце 76 гадоў.

Зноскі
------

1. ↑  RKDartists Праверана 20 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Cornelis Cornelisz — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
3. ↑  Cornelis Cornelisz. — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
Вустэрскі соус вытворчасці Lea & Perrins
Рэклама вустэршырскага соуса пачатку XX стагоддзя
**Вустэршырскі соус** або **вустэрскі соус** (англ.: Worcestershire sauce ад імя англійскага графства Вустэршыр), часам называны **соус «Ворчэстэр»** або **ворчэстэршырскі соус** — кісла-салодкі, злёгку пікантны ферментаваны англійскі соус, гатаваны на аснове воцату, цукру і рыбы.

Маркі
-----

* Lea & Perrins (цяпер адзін з брэндаў Heinz)
* Heinz
* French's
* Cajun Power

Цікавыя факты
-------------

* Соус згадваецца ў серыі Кан’юктывіт мультсерыяла South Park.

Спасылкі
--------

* Як прыгатаваць і дзе купіць соус.  Архівавана 9 лістапада 2011.
**Ёахім Утэвал** (таксама Юттэваль; нідэрл. Joachim Wtewael (Uytewael); 1566—1 жніўня 1638) — галандскі гістарычны жывапісец, маньерыст і гравёр.

Біяграфія
---------

Ёахім Утэвал нарадзіўся ў горадзе Утрэхце, працаваў спачатку ў свайго бацькі, гравёра Антоніса Утэвала, а затым у мастака Іаса дэ Бэра. Пакінуўшы майстэрню апошняга, адправіўся ў Італію, пазнаёміўся ў Падуі з біскупам Сен-Мало, паехаў разам з ім у Францыю, правёў у яго два гады ў Брэтані і, вярнуўшыся ў родны горад, прапрацаваў там да канца свайго жыцця. Апроч карцін і малюнкаў, рабіў таксама гравюры і афармляў вітражы.

Ёахім Утэвал — адзін з апошніх мастакоў маньерызму, ён захаваў гэтыя традыцыі нават тады, калі большасць мастакоў прынялі натуралістычны стыль. Некаторыя мастацтвазнаўцы знаходзяць у карцінах Эйтэвала істотны ўплыў Хендрыка Гольцыуса і перайманне стылю Мікеланджэла.

Сярод найбольш вядомых яго карцін: «Хрыстос дабраслаўляе дзяцей», «Лот і яго дачкі» (у Эрмітажы), «Пакланенне пастыраў» і «Дыяна і Актэон» (у Венскім музеі), «Парнас» (у Дрэздэнскай галерэі), «Шлюб Пелея і Фетыды» (у Мюнхенскай пінакатэцы), «Пір багоў» (у Браўншвейгскай галерэі), «Суд Парыса» (у Стакгольмскім музеі), «Пропаведзь Яна Хрысціцеля ў пустыні» (у Капенгагенскім музеі), «Марс, Венера і Вулкан» (у Гаагскай галерэі) і «Сустрэча Давіда з Авігеяй» (у Амстэрдамскім музеі).

Яго сын Пітэр пайшоў таксама стаў мастаком.

Зноскі
------

1. 1 2  Joachim Uitenwael — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
2. ↑  Joachim Anthonisz Wtewael<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
3. ↑  RKDartists Праверана 26 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 25 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>