**Заходнія паўднёваславянскія мовы** (таксама *паўднёва-заходнія паўднёваславянскія мовы*, *сербахарвацка-славенскія мовы*) — адна з дзвюх падгруп паўднёваславянскай моўнай групы, у якую ўваходзяць славенская, харвацкая, баснійская, сербская і чарнагорская мовы (апошнія чатыры мовы актыўна фарміруюцца з 1991 года паводле этна-тэрытарыяльнай прыкметы, да 1991 года адзінай мовай харватаў, баснякоў, сербаў і чарнагорцаў лічылася сербахарвацкая мова з дзвюма раўнапраўнымі нормамі — харвацкай і сербскай). Распаўсюджаны на частцы тэрыторый Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропы — у Славеніі, Харватыі, Босніі і Герцагавіне, Сербіі, Чарнагорыі. Таксама носьбіты заходніх паўднёваславянскіх моў жывуць у цэлым шэрагу іншых еўрапейскіх краін (сумежных з названымі вышэй: у Італіі, Аўстрыі, Венгрыі, Румыніі, Паўночнай Македоніі ці не сумежных з імі: у Германіі, Францыі і іншых краінах). Акрамя таго, на заходніх паўднёваславянскіх мовах размаўляюць нашчадкі перасяленцаў з Еўропы ў Амерыцы (ЗША, Канада) і ў Аўстраліі.

Агульная колькасць людзей, якія размаўляюць на гэтых мовах складае каля 18 млн чалавек.

Для вакалізму заходніх паўднёваславянскіх моў характэрна проціпастаўленне доўгіх і кароткіх галосных, у прасодыі адзначаецца політанічны, рознамясцовы націск, у граматыцы ў адрозненне ад усходніх паўднёваславянскіх моў захаваліся іменнае скланенне і інфінітыў, адсутнічае артыкль, знікаюць формы простых мінулых часоў.

Пісьменнасць сучасных заходніх паўднёваславянскіх моў заснавана на кірыліцы і лацінскім алфавіце, у харватаў аж да першай паловы XX стагоддзя функцыянавала глаголіца як рэгіянальная царкоўная пісьменнасць.

Літаратурныя мовы і дыялекты
----------------------------

Заходнія паўднёваславянскія мовы ўтвараюць адзіны моўны кантынуум, якія плаўна пераходзіць ва ўсходні паўднёваславянскі арэал. На гэтай моўнай тэрыторыі сфарміраваліся паясы змяшаных і пераходных гаворак: славенска-кайкаўскі (славенска-харвацкі), сербска-македонскі і сербска-балгарскі.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Арэал харвацкай мовы | Арэал баснійскай мовы | Арэал сербскай і чарнагорскай моў |

Дыялекты штокаўскай гаворкі
Сучасны дыялектны ландшафт сербахарвацкага арэала прадстаўлены чатырма дыялектамі, ці гаворкамі: штокаўскай, чакаўскай, кайкаўскай і тарлацкай. Моўныя рысы сербахарвацкіх гаворак адрозніваюцца настолькі, што паразуменне носьбітаў асобных дыялектаў, якія не валодаюць літаратурнай мовай, можа быць значна ўскладнена. Найбольш распаўсюджаным па колькасці тых, хто размаўляе і ахопу вобласці распаўсюджвання з'яўляецца штокаўская гаворка. На ёй размаўляюць у Чарнагорыі, Босніі і Герцагавіне і на большай частцы тэрыторый Сербіі і Харватыі.

Гаворкі штокаўскай дыялекта (наваштокаўскія ўсходнегерцагавінскія і шумадзійска-ваяводзінскія) ляжаць у аснове сучасных харвацкай, баснійскай, сербскай і чарнагорскай літаратурных нормаў. Таксама на штокаўскай аснове сфарміравалася малая славянская літаратурная мова ў Італіі — малізска-славянская. Акрамя таго, у наш час прадпрымаюцца спробы стварэння літаратурнай мовы на базе бунеўскіх гаворак штокаўскага дыялекта ў прыгранічных раёнах Сербіі і Венгрыі.

Тарлацкі дыялект, арэал якога размешчаны ў паўднёва-ўсходняй Сербіі, па сваёй структуры збліжаецца з мовамі балканскага моўнага саюза, гаворкі тарлацкага дыялекта ўтвараюць пояс пераходных гаворак ад штокаўскага арэала да вобласці распаўсюджання балгарскай і македонскай моў.

На чакаўскім дыялекце размаўляюць у прыморскіх раёнах заходняй Харватыі, на кайкаўскім — у паўночнай і цэнтральнай Харватыі, пераважна ў раёнах, сумежных са Славеніяй, у тым ліку і ў наваколлях Заграба. Кайкаўскі дыялект шмат у чым падобны да дыялектаў славенскай мовы. На аснове гаворак чакаўскага і кайкаўскага дыялектаў развіваюцца чакаўская і кайкаўская рэгіянальныя літаратурныя мовы, абмежаваныя галоўным чынам сферай мастацкай літаратуры. Акрамя таго, рэгіянальная мова на базе гаворак чакаўскага дыялекта сфарміравалася ў Аўстрыі ў градзішчанскіх харват — градзішчанска-харвацкая, ці бургенландска-харвацкая мова. У наш час чакаўская і кайкаўская гаворкі часцей за ўсё разглядаюцца як дыялектныя аб'яднанні харвацкай мовы.

Арэалы славенскіх дыялектаў
Славенскі моўны арэал складаюць сем дыялектных зон — карынтыйская, прыморская, раўтарская, гарэньская, даленьская, штырыйская і панонская. У шэрагу рэгіёнаў Славеніі і ў суседніх з ёй краінах фарміруюцца абласныя гутарковыя мовы, якія часткова выцясняюць некаторыя славенскія дыялекты. Гэтыя мовы ўяўляюць сабой мясцовыя наддыялектныя ўтварэнні. Вылучаюцца цэнтральнаславенская, паўднёваштырыйская, паўночнаштырыйская, прыморская, раўтарская і карынтыйская гутарковыя мовы. На аснове славенскіх дыялектаў развіваюцца таксама некалькі малых літаратурных моў: на базе прыморскіх дыялектаў у Італіі — рэзьянская і венецыянска-славенская мовы, на базе панонскіх дыялектаў у Венгрыі — прэкмурска-славенская.

Сярод цыган, якія жывуць у Сербіі (галоўным чынам у абшчыне Срэмска-Мітравіца), на аснове сербскай мовы сфарміравалася змяшаная цыгана-сербская мова, на якой станам на 2006 год размаўляе 172 тыс. чалавек.

Класіфікацыя
------------

Заходнія паўднёваславянскія мовы ўключаюць два асноўныя арэалы — славенскі і сербахарвацкі (сербскі / харвацкі / баснійскі):

* славенская мова;
* сербахарвацкі (харватасербскі) моўны кантынуум:
	+ харвацкая мова;
	+ баснійская мова;
	+ сербская мова;
		- славянасербская мова;
	+ чарнагорская мова.

Арэал і колькасць
-----------------

Асноўны арэал заходніх паўднёваславянскіх моў — Балканскі паўвостраў і сумежныя з ім тэрыторыі ў Цэнтральнай і Паўднёвай Еўропе. Носьбіты заходніх паўднёваславянскіх моў складаюць большасць насельніцтва ў такіх краінах, як Славенія, Харватыя, Боснія і Герцагавіна, Сербія і Чарнагорыя. Таксама носьбіты заходніх паўднёваславянскіх моў уяўляюць аўтахтоннае насельніцтва (як этнічныя меншасці) у такіх краінах, як Італія (славенская, харвацкая), Аўстрыя (славенская, харвацкая), Венгрыя (славенская, харвацкая, сербская), Румынія (сербская) і Паўночная Македонія (сербская, баснійская). Значныя дыяспары носьбітаў заходніх паўднёваславянскіх моў (у тым ліку сфарміраваныя з рабочых-мігрантаў) прадстаўлены ў Германіі, Францыі і іншых краінах Заходняй Еўропы, а таксама ў краінах Амерыкі (ЗША, Канада, Аргенціна) і ў Аўстраліі.

Паводле даных выдання Ethnologue, на заходніх паўднёваславянскіх мовах размаўляюць каля 18 млн чалавек. З іх на славенскай у Славеніі — 1 910 тыс. чалавек (2012), усяго ў свеце — 2 085 тыс. чалавек; на харвацкай у Харватыі — 4 200 тыс. чалавек (2006), усяго ў свеце — 5 609 тыс. чалавек; на баснійскай у Босніі і Герцагавіне — 1 120 тыс. чалавек (2014), усяго ў свеце — 1 334 тыс. чалавек; на сербскай (уключаючы таксама чарнагорскую) у Сербіі і Чарнагорыі — 6 620 тыс. чалавек (2002), усяго ў свеце — 8 639 тыс. чалавек. Паводле асобнай статыстыкі па чарнагорскай мове ў Чарнагорыі, колькасць тых, хто размаўляе на гэтай мове, складае 229,3 тыс. чалавек (2011).

Моўныя асаблівасці
------------------

Заходнія паўднёваславянскія мовы разам з усходнімі характарызуюцца такімі агульнымі рысамі, як:

1. Развіццё спалучэнняў *rat*, *lat* на месцы праславянскіх спалучэнняў *\*ort*, *\*olt* у пачатку словы пры сыходнай інтанацыі: сербскахарв. *равен* «роўны», *лакат* «локаць», славен. *raven*, *lakat*; балг. *равен*, *лакът*, макед. *рамен*, *лакот*.
2. Змяненне праславянскага насавога *\*ę* > *e* на большай частцы паўднёваславянскага моўнага арэала.
3. Наяўнасць флексіі *-omь* у назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду цвёрдага скланення (у заходнеславянскіх і усходнеславянскіх мовах сфарміраваўся канчатак *-ъmь*).
4. Наяўнасць канчатка *-ę* у назоўнікаў на *-a* мяккага скланення ў форме роднага склону адзіночнага ліку і назоўнага і вінавальнага склонаў множнага ліку (у заходне­славянскіх і ўсходнеславянскіх мовах сфарміраваўся канчатак *ě*).
5. Шырокае распаўсюджанне поліфункцыянальнага саюза *да*.
6. Наяўнасць старажытных агульнапаўднёваславянскіх слоў, напрыклад, дзеяслоў са значэннем «ступаць»: сербскахарв. *газити*, славен. *gaziti*; балг. *газя*, макед. *гази*.

Для заходніх паўднёваславянскіх моў характэрны шэраг спецыфічных рыс, супрацьпастаўлены рысам усходніх паўднёваславянскіх моў:

1. Апазіцыя доўгіх і кароткіх галосных. У сербахарвацкай адзначаецца пяць пар доўгіх і кароткіх галосных: /*ā*/, /*ē*/, /*ī*/, /*ō*/, /*ū*/ — /*a*/, /*e*/, /*i*/, /*o*/, /*u*/. У славенскай літаратурнай мове прадстаўлены варыянты сямі з васьмі фанем славенскай фанетычнай сістэмы ([iː], [eː], [ɛː], [аː], [ɔː], [oː], [uː]), якія могуць быць доўгімі ва ўдарнай пазіцыі. У тарлацкай гаворцы, як і ва ўсходніх паўднёваславянскіх мовах, апазіцыя доўгіх і кароткіх галосных страчана.
2. Наяўнасць у сербска­харвацкай мове галоснай поўнага ўтварэння *а* на месцы рэдукаваных: *сȁн* «сон», *дȃн* «дзень»; у славенскай рэдукаваныя перайшлі ў *a* (у доўгіх складах) і *e* [ə] (у кароткіх складах): *mȃh* «мох», *dȃn* «дзень», *pes* [pəs] «сабака». У балгарскай мове на месцы рэдукаваных прадстаўлены галосныя *ъ*, *е*: *сън* «сон», *мъх* «мох», *ден* «дзень», *пес* «сабака»; у македонскай мове — галосныя *о*, *е*: *сон* «сон», *ден* «дзень».
3. Захаванне *l* эпентэтычнага пасля губных зычных *p*, *b*, *m*, *v* на стыку марфем на месцы праславянскіх спалучэнняў губнога з *j*: сербахарв. *земља*, славен. *zemlja*. У балгарскай і македонскай *l* адсутнічае: балг. *земя* «зямля», макед. *земjа*. Гэтая з'ява збліжае заходнія паўднёваславянскія мовы з усходнеславянскімі і супрацьпастаўляе іх усходнім паўднёваславянскім і заходнеславянскім мовам.
4. Пасля­да­у­нацельнае ацвярдзенне паўмяккіх зычных.
5. Захаванне праславянскага політанічнага націску. Танічныя характарыстыкі і размеркаванне націску ў словаформах пры гэтым вар'іруюць па дыялектах. Ва ўсходнім паўднёваславянскім арэале танальнасць не захавалася. У балгарскай мове, як і ў тарлацкай гаворцы, сфарміраваўся рознамясцовы націск, у македонскай — фіксаваны на трэцім складзе ад канца слова.
6. Устойлівае захаванне іменнага скланення, за выключэннем часткі гаворак сербахарвацкага арэала (аналітычная іменная сістэма склалася ў гаворках тарлацкага дыялекта). Ва ўсходніх паўднёваславянскіх мовах склонавыя флексіі страчаны.
7. Захаванне інфінітыва. Ва ўсходніх паўднёваславянскіх мовах інфінітыў замяняецца спалучэннем саюза *да* з дзеясловам у форме цяперашняга часу. Такая ж тэндэнцыя замены інфінітыва характэрна для сербахарвацкага арэала.
8. Захаванне формаў ступеняў параўнання. У балгарскай і македонскай мовах на іх месцы выступаюць прыставачныя ўтварэнні.
9. Адсутнасць артыкля. Постпазітыўныя артыклі шырока ўжываюцца ў тарлацкай гаворцы і ва ўсходніх паўднёваславянскіх мовах.
10. Страта формаў простых мінулых часоў. Ва ўсходніх паўднёваславянскіх мовах захоўваецца складаная сістэма формаў мінулага часу.

Паміж славенскім і сербахарвацкім моўнымі арэаламі адзначаецца шэраг адрозненняў, звязаных як з захаваннем архаізмаў, так і з развіццём інавацый у мовах адпаведных арэалаў. Так, архаічныя рысы, якія захаваліся ў славенскай мове (парны лік у імі і дзеяслове, некаторае адрозненне ў формах кароткіх і поўных прыметнікаў, супін), страчаны ў сербахарвацкай. Інавацыі, якія развіліся ў славенскай мове (моцная рэдукцыя галосных, частковая страта ніякага роду па дыялектах, знікненне простых мінулых часоў, спрашчэнне ці страта танічнага націску па дыялектах), невядомыя ў сербахарвацкім арэале. Акрамя таго, у славенскай і сербахарвацкай мовах адзначаюцца адрозненні ў развіцці праславянскіх рэфлексаў, так, напрыклад, на месцы насавога *\*ǫ* у сербска­харвацкай прадстаўлена галосная *у* (*рука* «рука»), а ў славенскай — *o* (*roka*); у групах *\*tъlt*, *\*tьlt* у сербска­харвацкай адбылася вакалізацыя *l* (*дуг* «доўг», *вук* «воўк»), а ў славенскай рэдукаваны развіўся ў галосную поўнага ўтварэння — (*dolg*, *volk*). Для тарлацкай гаворкі характэрны значныя адрозненні ад астатняга заходняга паўднёваславянскага арэала, шмат у чым гэтыя адрозненні абумоўлены з уплывам на тарлацкія гаворкі моў балканскага моўнага саюза, у першую чаргу, македонскай і балгарскай.

Зноскі
------

Каментарыі

1. ↑  Звесткі пра носьбітаў сербскай мовы прыводзяцца станам на 2002 год, калі Сербія і Чарнагорыя складалі адзіную дзяржаву — Саюзную Рэспубліку Югаславія. Чарнагорская мова ў той час не называлася ў перапісах і не мела афіцыйнага статусу.

Крыніцы

1. 1 2  *Супрун А. Е. Скорвид С. С.* Славянские языки // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — С. 3. — 22 с. — ISBN 5-87444-216-2. (Праверана 26 студзеня 2016)
2. 1 2 3 4 5 6 7  *Гудков В. П.* Южнославянские языки // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
3. ↑  Кречмер, Невекловский, 2005, с. 1—3
4. ↑  Дуличенко, 2005, с. 198—199
5. ↑  Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Slavic. South. Western (англ.). *Ethnologue: Languages of the World (18th Ed.)*. Dallas:  SIL International (16 ліпеня 2015). (Праверана 26 студзеня 2016)
6. 1 2  Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Slovene. A language of Slovenia (англ.). *Ethnologue: Languages of the World (18th Ed.)*. Dallas:  SIL International (16 ліпеня 2015). (Праверана 26 студзеня 2016)
7. 1 2 3  Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Croatian. A language of Croatia (англ.). *Ethnologue: Languages of the World (18th Ed.)*. Dallas:  SIL International (16 ліпеня 2015). (Праверана 26 студзеня 2016)
8. 1 2  Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Bosnian. A language of Bosnia and Herzegovina (англ.). *Ethnologue: Languages of the World (18th Ed.)*. Dallas:  SIL International (16 ліпеня 2015). (Праверана 26 студзеня 2016)
9. 1 2  Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Serbian. A language of Serbia (англ.). *Ethnologue: Languages of the World (18th Ed.)*. Dallas:  SIL International (16 ліпеня 2015). (Праверана 26 студзеня 2016)
10. ↑  Дуличенко, 2014, с. 445—446
11. ↑  *Browne W.* Serbo-croat // The Slavonic Languages / Comrie B. Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — P. 386 (Map 7.1. Serbo-Croat dialects). — ISBN 0-415-04755-2.
12. ↑  *Lisac J.* Hrvatski dijalekti i govori štokavskog narječja i hrvatski govori torlačkog narječja // Hrvatska dijalektologija 1. — Zagreb: Golden marketing — Tehnička knjiga, 2003. — P. 160—161 (Karta 4. Dijalektološka karta štokavskog narječja). — ISBN 953-212-168-4.
13. 1 2 3  Кречмер, Невекловский, 2005, с. 2
14. ↑  Кречмер, Невекловский, 2005, с. 2—3
15. ↑  Дуличенко, 2014, с. 603—604
16. 1 2  Дуличенко, 2005, с. 199
17. ↑  Дуличенко, 2005, с. 202—203
18. ↑  *Дуличенко А. Д.* Малые славянские литературные языки. I. Южнославянские малые литературные языки // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — С. 600. — ISBN 5-87444-216-2.
19. ↑  Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Romano-Serbian. A language of Serbia (англ.). *Ethnologue: Languages of the World (18th Ed.)*. Dallas:  SIL International (16 ліпеня 2015). (Праверана 26 студзеня 2016)
20. ↑  Кречмер, Невекловский, 2005, с. 1—2
21. ↑  Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori 2011 godine. Stanovništvo Crne Gore prema polu, tipu naselja, nacionalnoj, odnosno etničkoj pripadnosti, vjeroispovijesti i maternjem jeziku po opštinama u Crnoj Gori. Tabela 5. Stanovništvo prema maternjem jeziku po opštinama (серб.) S. 10. Podgorica:  Crna Gora. Zavod za statistiku (12 ліпеня 2011). (Праверана 26 студзеня 2016)
22. ↑  Кречмер, Невекловский, 2005, с. 11
23. ↑  *Priestly T. M. S.* Slovene // The Slavonic Languages / Comrie B. Corbett G. — London, New York: Routledge, 1993. — P. 389—390. — ISBN 0-415-04755-2.
24. ↑  Дуличенко, 2005, с. 206—207
25. ↑  *Иванов В. В.* Редуцированные гласные // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
26. ↑  *Толстой Н. И.* Словенский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.
27. ↑  *Гудков В. П.* Сербскохорватский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 685 с. — ISBN 5-85270-031-2.

Літаратура
----------

* *Дуличенко А. Д.* Словенский язык // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — 198—233 с. — ISBN 5-87444-216-2.
* *Дуличенко А. Д.* Введение в славянскую филологию. — 2-е изд. стер. — М.: «Флинта», 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-9765-0321-2.
* *Кречмер А. Г. Невекловский.* Сербохорватский язык (сербский, хорватский, боснийский языки) // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — 62 с. — ISBN 5-87444-216-2.

| ⛭Славянскія мовы |
| --- |
| Гістарычныя † | 
* прабалта-славянская
* праславянская

 |
| Усходнія | 
* старажытнаўсходнеславянская †
* старабеларуская †
* старажытнанаўгародская †
* стараруская †
* беларуская
	+ дыялекты
	+ заходнепалеская
	+ падляшская
* руская
	+ дыялекты
* ✰ украінская
	+ дыялекты
	+ русінская

 |
| Заходнія | 
ляхіцкія
палабская †
польская
* старапольская †
* сілезская

кашубская
* славінская †

лужыцкія
верхняя
ніжняя
чэшска-славацкія
мараўская
славацкая
чэшская
* кнааніт †

 |
| Паўднёвыя | 
заходнія
сербахарвацкая
* баснійская
* сербская
* харвацкая
* чарнагорская

славенская
* прэкмурская
* рэзьянская

славянасербская †
усходнія
стараславянская †
царкоўнаславянская
балгарская
македонская
 |
| Змешаныя і піджыны | 
* балачка
* суржык
* трасянка
* панашэму †
* русенорск †
* кяхцінская †
* цыгана-сербская

 |
| Штучныя | 
* міжславянская мова
* панславянскія мовы
* сібірская мова
* язычча

 |
| Славянскія мікрамовы |
| † — мёртвыя мовы |