Павільён Буянджон (да рэстаўрацыі 2012 года) і сажалка Буянджжон каля палаца Чхандоккун  (руск.) (бел.
**Карэйскі сад** — сад, які спалучае ў сабе элементы прыроды карэйскай культуры?!. Па сваім змесце просты і больш блізкі да прыроды. Карэйскі сад мае двухтысячагадовую гісторыю. Найбольш старажытныя запісы, датаваныя перыядам трох карэйскіх дзяржаў (57 год да н. э. — 668 год н. э.), распавядаюць пра асаблівасці развіцця палацавых і архітэктурных садоў таго перыяду.

Гісторыя
--------

Культура карэйскага саду існуе ўжо больш за дзве тысячы гадоў. У апошнія гады было выяўлена 300 дакументаў, напісаныя яшчэ ў часы Каро  (руск.) (бел. (918—1392) і дынастыі Часон  (руск.) (бел. (1392—1910), якія дэталёва апісваюць традыцыйныя карэйскія сады, многія з якіх дайшлі да нашых дзён і ў цяперашні час іх актыўна наведваюць турысты.

У дагістарычныя часы ў Карэі існавалі традыцыйныя вераванні ў сонца, зоркі, ваду, горы, камяні і дрэвы. Асабліва, людзі таго перыяду верылі ў камяні, якія мелі сілу нашмат больш, чым у вады і іншых з’яў прыроды. Таксама яны верылі, што камяні спараджалі добрую волю Бога. Таму размяшчэнне камянёў лічыцца адным з істотных элементаў праектавання традыцыйнага карэйскага саду. Карэйцы нядаўна зноўку адкрылі для сябе свае садовыя традыцыі ў каменнай кладцы алтароў, якія выказваюць старажытнае паняцце круглага неба і квадратнай зямлі. Таксама ў садах сустракаецца «*susok*» ці «размяшчэнне камянёў». У апошнія гады адрадзілася цікавасць да размяшчэння камянёў у садках. У цэлым, карэйская садовая культура «*susok*» можа быць апісана па этапах яе развіцця. Нават у перыяд прымітыўнага земляробства, камяні былі істотным элементам у будаўніцтве садоў. У сувязі з гэтым для шаманскіх абрадаў размяшчэнне камянёў было зроблена ў форме святынь або алтароў неба.

Падчас трох карэйскіх дзяржаў (57 год да н. э. — 668 год н. э.) палацавыя сады ўзводзіліся на буйных камянях. А ў IV стагоддзі, дзякуючы распаўсюджванню будызму на Карэйскім паўвостраве, з’явіліся храмавыя сады. У ранні перыяд дынастыі Каро  (руск.) (бел. калі будызм стаў нацыянальнай рэлігіяй, сады сталі будаваць у стылі «*hwagye*» (сад на каменных тэрасах), які прадстаўляў сабой *Son (Zen)* будыйскіх размяшчэнне камянёў. У сярэдзіне перыяду Каро становіцца папулярным новы стыль каменных садоў — «*imchon*», які змяшчае павільёны і каменныя вадаёмы, акружаныя прыгожым лесам. У часы дынастыі Часон у многіх дварах дамоў сады былі выкананы ў стылі «*hwagye*», а сады, якія прымыкаюць да асабнякоў, былі пабудаваныя ў стылі «*imchon*».

Стыль карэйскага саду
---------------------

Храм Бур'ёнгса  (кар.) (бел.
Падобна пейзажнаму парку, карэйскі сад натуральны і просты. Прыродны пейзаж саду не адчувае паўсюдных намаганняў чалавека па яго фарміраванні.

Карэйскі сад у цэлым можна падзяліць на 8 катэгорый: палацы, прыватныя рэзідэнцыі, *Byolso* (вясковыя), павільёны, будыйскія храмы, савоны  (руск.) (бел. каралеўскія пахавальныя мясціны і вёскі.

Хоць кожны сад мае свае унікальныя асаблівасці, але ўсе яны, як правіла, ўключаюць у сябе наступныя элементы: форменныя дрэвы, пагоркі, якія нагадваюць горы, розных памераў рэкі і ручаі, маленькія круглыя вадаёмы, буйныя вадаёмы з астравамі, бамбук, сад камянёў, Вадаспады, дзе гэта магчыма, а таксама гранітныя квадратныя або круглыя басейны, грушавыя і яблыневыя і іншыя фруктовыя дрэвы. Гармонія залежыць не ад адной асаблівасці або абсалютнай формы, якая дамінуе ў агульным выглядзе.

Найбольш прадстаўнічыя карэйскія сады
-------------------------------------

Найбольш прадстаўнічыя і незакранутыя класічныя карэйскія сады знаходзяцца ў трох комплексах:

* Форт  (кар.) (бел. перыяду Пэкчэ побач з Сеулам, дзе былі выяўлены шматлікія сады камянёў, якія паказваюць чарапах, драконаў і феніксаў.
* Кагуроцкі сад палаца Анак  (англ.) (бел. побач з Пхеньянам, дзе былі выяўлены рэшткі трох камянёў садовага комплексу.
* Сад Анапчы  (руск.) (бел. (перыяд Сіла) ў Кёнджу  (руск.) (бел. — найбольш вядомы трыма астравамі ў сажалцы, рукатворнымі вадаспадамі ў два ярусы, гранітнымі басейнамі круглай і квадратнай формы, а таксама сотнямі камянёў разам з іх выгнутым берагам.

Найбольш важныя сады, часта гістарычныя месцы адпачынку, былі выяўленыя ў:

* Задні сад палаца Чхандоккун  (руск.) (бел. асабліва, сажалка і павільён Буянджон
* Храм Чхёнпёнса  (кар.) (бел. побач з Чхунчхонам  (руск.) (бел..

Аднаўленчыя работы
------------------

Навукоўцы Паўднёвай Карэі ў цяперашні час спрабуюць стварыць базу дадзеных па малюнках, фатаграфіях і даследаваннях ландшафтаў традыцыйных карэйскіх садоў з мэтай іх аднаўлення.

Ходзяць чуткі, што ў КНДР спрабуюць узнавіць невялікі класічны карэйскі сад, але пацверджанняў, пакуль, гэтаму няма.

Дрэвы, расліны і знакавы ландшафт карэйскага саду
-------------------------------------------------

Сад на востраве Чэджудо
Простыя карэйскія сады ўключаюць у сябе вечназялёныя дрэвы, напрыклад, вялікая колькасць разнавіднасцяў *Pinus koraiensis*, як абавязковыя элементы, а таксама квітнеючыя вясной грушавыя дрэвы, бамбукавыя зараснікі побач з другімі ўваходнымі варотамі храмаў і палацаў, прама ідучыя і абмежаваныя буйнога памеру жвірам няправільнай формы, якія сімвалізуюць вернасць і сумленнасць. Такія асаблівасці вельмі прыкметныя ў адноўленых садах.

Мясцовасць карэйскіх садоў больш схільная паходзіць на прыродную, у адрозненне ад традыцыйных кітайскіх садоў. Наяўнасць у садзе прамых дарожак не забаронена, але рэдка сустракаецца. Ва ўладкаванні саду ўжываецца пунгсу  (ісп.) (бел. (карэйскі фэншуй  (руск.) (бел.) — геамантыя  (руск.) (бел. па якой вызначаюць, як правільна размясціць стэлы, залы і будынкі.

Незвычайныя асаблівасці
-----------------------

Карэйскі сад цікавы тым, што ў ім насяляюць розныя віды птушак. Жывёлы былі важным элементам для надання саду прыроднага выгляду. Каменныя жывёлы і іх матывы, а таксама жывыя рыбы, птушкі і іншыя істоты былі звычайнай з’явай для саду.

Карэйскі сад часцяком акружаны дэкаратыўнымі павільёнамі. Навукоўцы са шляхты янбан  (руск.) (бел. сядзелі ў гэтых павільёнах, пабудаваных у любой частцы саду або прыроднага месца з выглядам на горы ці ландшафты. Іх выкарыстоўвалі як месцы для адпачынку ці месцы, дзе забаўлялі мужчын або абмяркоўвалі рознага роду справы. Гульня ў шахматы, маляванне, адпачынак і іншая малаактыўная дзейнасць ажыццяўляліся ў гэтых павільёнах з-за прыгожага выгляду і навакольнай прыгажосці.

Карэйскі сад часта мае сажалкі і розныя вадаёмы, таму вада — важны элемент у любым садзе, паколькі яна неабходная для паліву раслін і стварэння прахалоды. Вада таксама была важная і ў старадаўнія часы Карэі, бо яшчэ выкарыстоўвалася і як сродак барацьбы з пажарамі. У карэйскім садзе цэніцца цёмна-зялёны колер вады, у адрозненне ад Захаду, дзе найбольш пераважным з’яўляецца блакітны. Чыстая вада ў садзе ў асноўным сустракаецца ў выглядзе ручаёў і прыродных крыніц вады, але не ў сажалках, якія маюць штучнае паходжанне. Часам вада можа мець чорны колер. Гэта адбываецца, калі ў сажалцы ёсць камяні. Лотасы — тыповыя расліны ў сажалках, хоць таксама могуць быць і іншыя віды.

Так званы Хувон  (кар.) (бел. у Палацы Чхандоккун  (руск.) (бел. — вялізны сад, які паказвае дасканалы стыль імператарскай сям’і. У гэтым садзе шмат дрэў, якім ужо сотні гадоў, аднак, за імі старанна назіраюць і не падпускаюць да іх публіку. Стыль Хувона моцна адрозніваецца ад садоў шляхты янбан  (руск.) (бел. а таксама больш дасканалы. Аднак, як і ўсе карэйскія сады, ён мае прыродную прыгажосць, у якой каралеўская сям’я магла адпачываць у сваіх уласных маёнтках.

Карэйскі сад за межамі Карэі
----------------------------

Традыцыйны карэйскі сад у цяперашні час існуе ў Нанце ў Францыі. «Сад Сунчхон  (ВД) (бел.» — участак памерам у 5 000 м², размешчаны ў парку Парк Гран-Блатро  (фр.) (бел. дзе была адсвяткавана 120-гадовая гадавіна дыпламатычных адносін паміж Карэяй і Францыяй. Традыцыйныя карэйскія сады ёсць у заапарку Чапультэпек  (англ.) (бел. ў Мехіка, у парку Генчлік  (англ.) (бел. у Анкары, у Каіры, у Садзе Акліматызацыі  (англ.) (бел. ў Парыжы, у парку Марцан  (руск.) (бел. у Берліне, у парку Грунебург  (англ.) (бел. у Франкфурце, у Батанічным садзе Ван Дусена  (руск.) (бел. ў Ванкуверы, у Лос-Анджэлескім дрэвавым гадавальніку і батанічным садзе, а таксама ва Украіне ў Нацыянальным батанічным садзе імя М. М. Грышко НАН Украіны. Сад у рэзідэнцыі карэйскага пасла ў горадзе Вашынгтон — адзін з прыкладаў класічнага карэйскага саду.

Таварыства карэйскага саду
--------------------------

Таварыства традыцыйнага карэйскага саду ў Сеуле часта спансуе лекцыі і туры карэйскіх садаводаў разам з прафесарам Сім Угёнам, які часта выступае як чалавек, што прымае гасцей і інтэрпрэтуе ландшафты.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Examples and simple outline of Korean gardens
* The Herbert Offen Research Collection of the Phillips Library at the Peabody Essex Museum
* Matthews, J 'Traditional Korean Gardens' *Landscape Outlook* pp 12-16, Winter, 2010 (on SSRN)
* Kim, Dong-uk *Palaces of Korea* Hollym, Seoul, 2006
* Kyun, Heo (trans. Baker, DL) *Gardens of Korea: Harmony with Intellect and Nature* Saffron Book, London, 2005
* Min, Kyung-Hyun *Korean Gardens* Borim Editions, Seoul, 1992

| ⛭Раслінаводства і садаводства |
| --- |
| Садаводства | 
* Гісторыя[en]
* Дызайн
	+ сістэма аўтаматызаванага праектавання[en]
* Садовыя прылады
* Вертыкальны сад
* Арбарэтум
* Адвод
* Сад матылькоў[en]
* Грамадскі[en]
* Лесасад
* Французскае інтэнсіўнае[en]
* Партызанскае
* Сад
* Захаванне і аднаўленне гістарычных садоў[en]
* Пейзажны парк
* Натуральнае азеляненне[en]
* Партэр
* Паднятыя градкі[en]
* Прынцып квадратнага фута
* Устойлівае[en]
* Без паліву[en]

 |
| Тыпы садоў[en] | 

|  |  |
| --- | --- |
| Гістарычныя | 
* Візантыйскія сады
* Магольскія[en]
* Старажытнарымскія

 |
| Рэлігійныя | 
* Біблейскія[en]
* Ісламскія[en]
* Марыі[en]
* Святыя[en]

 |
| Паводле краін | 
* Англійскі
* Галандскі[en]
* Грэчаскі[en]
* Іспанскі[en]
* Італьянскі[en]
* Кітайскі
* Карэйскі
* Персідскі
	+ бак[en]
	+ чарбак[en]
	+ парадыз[en]
* Рускі
* Французскі
	+ регулярны
	+ пейзажны сад[en]
	+ Адраджэння[en]
* Шатландскі[en]
* Японскі

 |
| Іншыя | 
* Матылькоў
* Балотны
* Батанічны
* Вінаграднік
* Вісячы
* Водны[en]
* Дзікі[en]
* Дажджавы[en]
* Зімні
* Заалагічны парк
* Кактусавы[en]
* Камянёў
* Кантэйнерны[en]
* Катэджны[en]
* Папарацевы[en]
* На даху
* На заднім двары[en]
* Агарод
* Агароджаны[en]
* Аранжарэя
* Палісаднік
* Пладовы
* Перамогі
* Пробны[en]
* Ружоўнік
* Рынкавы[en]
* Сэнсарны[en]
* Скульптурны[en]
* Ценевы[en]
* Цяпліца
* Тэрапеўтычны[en]
* Трапічны[en]
* Задавальненняў
* Вузлавы[en]
* Філасофскі[en]
* Кветнік
* Каляровы[en]
* Чаір
* Чынампы

 |

 |
| Раслінаводства | 
* Сельская гаспадарка
	+ без жывёл[en]
	+ Устойлівая
	+ гарадское
* Арбарыстыка
* Батаніка
* Змешаныя пасадкі[en]
* Сельскагаспадарчыя культуры
	+ Самыя каштоўныя[en]
	+ ГМ
* Флора[en]
* Кветкаводства
* Памалогія
* Генетычна мадыфікаванае дрэва
* Гідрапоніка
* Ушчыльненыя пасевы
* Ландшафтная архітэктура
* Эналогія
* Агародніцтва
* Расліны (селекцыя
* Сеянцы[en]
* ГМ-расліна)
* Трапічнае[en]
* Гарадское
	+ сельская гаспадарка
	+ садаводства[en]
	+ лясная гаспадарка
	+ лесааднаўленне[en]
* Вінаградарства
* Рэкультывацыя
* Арэхаводства

 |
| Арганічнае | 
* Біядынамічная сельскай гаспадаркі[en]
* Спіс тэм[en]
* Веганскае арганічнае садоўніцтва[en]

 |
| Сродкі аховы раслін | 
* Фунгіцыды
* Гербіцыды
* Пестыцыды

 |
| 
* **Вікісховішча**

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh97007749 |