recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Патаватомі** (ад аджыбвэ: *potawatomink*, літаральна "трымальнікі агню"; саманазва: *Bodéwadmi*) — алганкінскі народ, карэнныя жыхары Канады і ЗША. Агульная колькасць (2016 г.) - 26 300 чал.

Патаватомі паходзяць ад групы алганкінаў, якая ў канцы 1 - пачатку 2 тысячагоддзя н. э. мігрыравала з ракі Святога Лаўрэнція да Вялікіх азёр. У 1634 г. калі адбыліся першыя кантакты з французскімі даследчыкамі, яны насялялі частку ўзбярэжжа возера Мічыган. Уваходзілі ў склад канфедэрацыі Рада трох агнёў. У другой палове XVII ст. моцна пацярпелі ад наступу іракезаў. Пасля іх выгнання паступова занялі значныя тэрыторыі ад Антарыа да Вісконсіна. Важную ролю пры гэтым адыгрывалі саюзныя адносіны з Францыяй. Каля 1695 г. сярод патаватомі дзейнічала французская езуіцкая місія.

Пасля Сямігадовай вайны трапілі пад кантроль Вялікабрытаніі. Хаця адносіны з брытанскімі ўладамі мелі складаны характар, пасля Амерыканскай рэвалюцыі, калі землі патаватомі пачалі паступова захоплівацца каланістамі з ЗША, былі вымушаны арыентавацца на саюз з каланіяльнай адміністрацыяй Канады. У вайне 1812 - 1814 гг. большасць патаватомі змагалася супраць ЗША. Пасля паражэння ў вайне народ апынуўся ў гаротным стане, паколькі былі парушаны гандлёвыя сувязі з Канадай. У 1829 г. і ў 1833 г. правадыры былі вымушаны перадаць ЗША значныя тэрыторыі, у тым ліку месца сучаснага Дэтройта. Гэта выклікала міграцыю часткі індзейцаў на захад і ў Канаду. У 1846 - 1867 гг. патаватомі фактычна былі расколаты. Частка, якая прыняла амерыканскае грамадзянства або мела прыватныя землі, здолела захаваць месцы свайго пражывання, аднак астатнія былі дабраахвотна або прымусова перамешчаны на захад ад Місісіпі.

У наш час патаватомі складаюць некалькі лакальных груп з розным прававым статусам, якія насяляюць штаты Вісконсін, Мічыган, Аклахома, Канзас і Індыяна ў ЗША, а таксама правінцыю Антарыа ў Канадзе.

Зноскі
------

1. ↑  Potawatomi
2. ↑  The Three Fires: Ojibwa, Odawa & Potawatomi - Absolute Michigan
3. ↑  Potawatomi History - Indian Country Wisconsin Архівавана 21 верасня 2016.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Патаватомі на Вікісховішчы |

* Potawatomi History Архівавана 11 чэрвеня 2008.
* Citizen Potawatomi Nation
* Forest County Potawatomi
* Prairie Band Potawatomi Nation
* Pokagon Band of Potawatomi: Pokégnek Bodéwadmik

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85105669 |
**Альбан** (Албан, Албаній, Олбан) **Брытанскі,** *Албан Веруламскі*, лац.: Albanus, англ. Alban; каля 209—305) — першы святы мучанік Брытанскіх астравоў, адзін з трох святых разам з Ааронам і Юліем, шанаванне якіх захавалася з часоў Рымскай Брытаніі.

Біяграфія
---------

Згадванне аб мучаніцтве Альбана з'яўляецца адным з першых гістарычных сведчанняў аб хрысціянстве ў Брытаніі. Паводле паведамленняў гісторыкаў Гільдыя (VI стагоддзе) і Беды Вялебнага, Альбан загінуў падчас ганенняў на хрысціян 302—305 пры імператары Дыяклетыяне. Па іншых дадзеных яго смерць адносіцца да часу імператара Септымія Севера (каля 200) або імператара Дэцыя (249—251). Альбан быў рымскім ваяром. Звярнуўшыся ў хрысціянства пад уплывам святара Амфібала, якога ён хаваў падчас пераследу, Альбан быў асуджаны на смерць і абезгалоўлены ў горадзе Веруламіуме, цяпер — горад Сент-Олбанс, названы ў гонар святога.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Niblett, Rosalind (2001), Verulamium: The Roman City of St Albans, Tempus Publishing Ltd, ISBN 0-7524-1915-3

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) · Dictionary of National Biography (1st suppl.) · Оксфардскі біяграфічны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 118501364 · ISNI: 0000 0000 1027 2115 · LCCN: n80056890 · NLA: 61539912 · VIAF: 54939196 |
**Маскалё́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Рэчыцкага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Маскалі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Горвальскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Рэчыцкага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Падалескага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| **Вікторыя Чайка** |
| Агульная інфармацыя |
| **Поўнае імя** | Вікторыя Уладзіміраўна Чайка |
| **Дата нараджэння** | 26 снежня 1980(1980-12-26) (42 гады) |
| **Месца нараджэння** | * Марганэць, Днепрапятроўская вобласць, УССР, СССР
 |
| **Від стралковага спорту** | кулявая стральба (пісталет) |
| **Рост/Вага** | 164 см/57кг |

 |
| 

| Медалі |
| --- |
| **Чэмпіянаты свету** |
| Срэбра | Лахты 2002  | пнеўматычны пісталет, 10 м (каманда) |
| Срэбра | Заграб 2006  | пнеўматычны пісталет, 10 м (каманда) |
| Бронза | Заграб 2006  | пнеўматычны пісталет, 10 м |
| Бронза | Мюнхен 2010  | пнеўматычны пісталет, 10 м |
| **Еўрапейскія гульні** |
| Бронза | Баку 2015  | пнеўматычны пісталет, 10 м |
| **Чэмпіянаты Еўропы** |
| Золата | Вінтэртур 2010  | пнеўматычны пісталет, 10 м |
| Срэбра | Вінтэртур 2010  | пнеўматычны пісталет, 10 м (каманды) |

 |

У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чайка (значэнні).
**Вікторыя Уладзіміраўна Ча́йка** (нар.26 снежня 1980 г.) — беларуская спартсменка-стралок, чэмпіёнка Еўропы, прызёр чэмпіянатаў свету, і Еўрапейскіх гульняў.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1980 годзе ў Марганцы (Украінская ССР). У 1998 годзе заваявала залаты і два сярэбраныя медалі чэмпіянату свету сярод юніёраў. У 2000 годзе прыняла ўдзел у Алімпійскіх гульнях у Сіднеі, дзе стала 11-й у стральбе з пнеўматычнага пісталета з 10 м. У 2002 годзе стала срэбнай прызёркай чэмпіянату свету. У 2004 годзе прыняла ўдзел у Алімпійскіх гульнях у Афінах, але заняла толькі 16-е месца ў стральбе з пнеўматычнага пісталета з 10 м, і 32-е — у стральбе з пісталета з 25 м. У 2006 годзе заваявала сярэбраны і бронзавы медалі чэмпіянату свету. У 2008 годзе стала чэмпіёнкай Еўропы, а на Алімпійскіх гульнях у Пекіне заняла 4-е месца ў стральбе з пнеўматычнага пісталета з 10 м, і 13-е месца ў стральбе з пісталета з 25 м. У 2010 годзе стала бронзавай прызёркай чэмпіянату свету. У 2012 годзе прыняла ўдзел у Алімпійскіх гульнях у Лондане, дзе заняла 5-е месца ў стральбе з пнеўматычнага пісталета з 10 м, і 25-е месца ў стральбе з пісталета з 25 м. У 2015 годзе заваявала бронзавы медаль Еўрапейскіх гульняў.

Палітычныя погляды
------------------

Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля здушэння народных пратэстаў у 2020 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Viktoryia Chaika //
2. ↑  Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть (руск.)(недаступная спасылка) (24 лістапада 2020). Архівавана з першакрыніцы 24 лістапада 2020. Праверана 24 лістапада 2020.
3. ↑  Подписи **(нявызн.)**. Праверана 8 снежня 2020.

Спасылкі
--------

* *Вікторыя Чайка — алімпійская статыстыка на сайце* Sports-Reference.com *(англ.)*

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ISSF · Olympedia |
**Арганізацыя Аль-Каіда ў Ісламскім Магрыбе**, вядомая раней як **Салафісцкая група пропаведзі і джыхаду** (араб. الجماعة السلفية للدعوة والقتال‎‎ (al-jamaa`atu l-salafiyyatu li l-da`wati wa l-qitaal); фр.: Groupe Salafiste pour la Prédication et le Combat, GSPC) — фундаменталісцкая ісламская ўзброеная групоўка, адна з асноўных дзеючых сіл у канфлікце ў Магрыбе. Грунтуецца ў Алжыры, здзяйсняючы акцыі ў сумежных краінах, асабліва ў Чадзе і Нігеры.

Заснавана ў 1997 годзе былым камандзірам «Узброенай ісламскай групы», асноўнага руху радыкальных ісламістаў Алжыра. З'яўляецца адной з нешматлікіх груп гэтага роду, якія не падпісалі мірны дагавор з урадам. Перыядычна вінаваціцца ў сувязях з «Аль-Каідай», аднак акрамя маральнага сваяцтва і пераназванні ў «Аль-Каіду Магрыба» прамых доказаў супрацоўніцтва пакуль не знойдзена, і модус аперандзі «Салафісцкай групы» значна адрозніваецца ад ідэй і стратэгіі, якой прытрымлівацца «Аль-Каіда».

У відэазапісы, распаўсюджанай «Аль-Каідай» 11 верасня 2006 года, намеснік Усамы бін Ладэна Айман аз-Завахіры абвясціў, што «„Салафісцкая група пропаведзі і джыхаду" далучылася да арганізацыі „Аль-Каіда"… хай гэта будзе косцю ў горле амерыканскіх і французскіх крыжакоў і іх саюзнікаў, і пасее страх у сэрцах французскіх здраднікаў і сыноў здраднікаў».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1052718353 · LCCN: no2012047921 · SUDOC: 147178142 · VIAF: 201241755 |
**Абу-ль-Абас Ахмад ібн Джафар аль-Мутамід** (842/844 — 892) — халіф з дынастыі Абасідаў, кіраваў з 870 па 892 год. Прыйшоў да ўлады пасля дзесяцігоддзя смут і палацавых пераваротаў.

Дзяржаўнае кіраванне
--------------------

Падзяліў дзяржаву на дзве часткі: заходнюю, якая складалася з Іфрыкіі, Егіпта і Сірыі, і ўсходнюю, у якую ўваходзілі Ірак, Іран і Аравія. Эмірам заходняй часткі прызначыў свайго сына — Джафара, усходняй свайго брата — аль-Мувафака. Пасля фактычна даверыў кіраванне дзяржавай аль-Мувафаку, пасяліўся ў сваёй рэзідэнцыі ў Самары, адкуль рэдка выязджаў. У 885 годзе ад халіфата канчаткова адкалолася Арменія.


| ?Аль-Мутамід Алалах — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Al-Mahdi[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Аль-Мутамід Алалах |  | Al-Mutawakkil[d] |  | Al-Mu'tasim[d] |  | Харун ар-Рашыд |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Al-Khayzuran[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ціхан.

**Вікторыя Сяргееўна Ціхан** (нар. 4 верасня 2001, Мінск, Беларусь) — беларуская футбалістка, нападаючы. Выступала ў нацыянальнай зборнай Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Футболам пачала займацца ў 2011 годзе ў школе «Мінска» (першы трэнер — Аляксандр Сувораў). У асноўнай камандзе выступае з 2018 года, таксама выклікалася ў зборныя Беларусі U-17 і U-19.

Дасягненні: чэмпіёнка Беларусі (2018, 2019), уладальніца Кубка Беларусі (2018, 2019), уладальніца Суперкубка Беларусі (2018, 2019, 2020).

Зноскі
------

1. ↑  Soccerdonna — 2010.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41779610'></a>
2. ↑  Viktoriya Tikhan // FBref.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56239490'></a>

Спасылкі
--------

* Вікторыя Ціхан

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FBref.com · soccerdonna.de (ігрок) · soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway |
**Емецк** (руск.: Е́мецк) - сяло (да 1925 года - горад) у Халмагорскім раёне Архангельскай вобласці Расіі. Адміністрацыйны цэнтр Емецкага сельскага паселішча.

Сяло знаходзіцца на левым беразе ракі Емца. Емецк размешчаны на федэральнай дарозе М8 «Холмагары» (Архангельск-Масква).

Гісторыя
--------

Сяло Емецк вядома з 1137 года. У XVIII стагоддзі Емецк быў цэнтрам Емецкай траціны Дзвінскага павета Архангелагародскай губерні.

У 1894 годзе ў Емецкай воласці Холмагарскага павета Архангельскай губерні налічвалася - 2146 чалавек.

З 1922 года па 1925 год Емецк з'яўляўся цэнтрам Емецкага павета. У 1925-1929 гадах Емецк уваходзіў у склад Архангельскага павета. З 1929 па 1959 год быў адміністрацыйным цэнтрам Емецкага раёна, спачатку ў Паўночным краі і Паўночнай вобласці, а з 1937 года - у Архангельскай вобласці.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Мікалай Міхайлавіч Рубцоў, рускі паэт

Зноскі
------

1. ↑  АКТМУ. 185/2016. Паўночна-Заходняя ФА Праверана 25 кастрычніка 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26842998'></a>
2. ↑   Праверана 25 лістапада 2014.
3. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1). — карта Архангельскай вобласці
**Барды́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Заслаўскага раёна БССР. Цэнтр — вёска Бардынь.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Заслаўскага раёна Мінскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Навадворшчына. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Бардынь. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Заслаўскім раёне БССР. 9 сакавіка 1932 года скасаваны, замест сельсавета ўтвораны Гуцянскі і Навадворшчынскі нацыянальныя польскія сельсаветы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Выбары караля ў 1573 годзе. Карціна Яна Матэйкі
**Залата́я во́льнасць** (лац.: Aurea Libertas; польск.: Złota Wolność) — адна са з’яў ва ўнікальнай арыстакратычнай палітычнай сістэме Польскага каралеўства (1385—1569) і пазней, пасля Люблінскай уніі (1569), у Рэчы Паспалітай. У гэтай сістэме ўся шляхта валодала роўнымі і шырокімі правамі і прывілеямі. Шляхцічы засядалі ў заканадаўчым органе, сойме, і абіралі караля.

Залатая вольнасць была ўнікальнай з’явай ў век абсалютызма ў Еўропе. У выніку злоўжыванняў залатой вольнасццю і правам liberum veto цэнтральная ўлада ў Рэчы Паспалітай аслабла, што дазволіла суседзям Польшчы (Расіі, Аўстрыі і Прусіі) паралізаваць дзяржаву і здзейсніць тры Падзелы Рэчы Паспалітай.
Від на горад Баржомі
Крыніца мінеральнай вады
**Баржомская цясніна** (груз. ბორჯომის ხეობა) — каньён у даліне ракі Куры, падзяляе Месхецкі і Трыялецкі хрыбты Малога Каўказа. Даўжыня цясніны каля 60 км, глыбіня 1300—1500 м. Схілы цясніны пакрытыя шырокалісцевымі і іглічнымі лясамі.

Знакамітыя радовішчы мінеральных вод, санаторыі.

У цясніне размешчаны горад Баржомі, на схілах Месхецкага хрыбта — Баржомскі запаведнік.

Цясніну перасякае нафтаправод Баку — Тбілісі — Джэйхан.

Зноскі
------

1. ↑  Нафтаправод у Баржомскай цясніне Архівавана 24 мая 2015.

Літаратура
----------

* Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* *Кузнецов Н. И.* Боржомское ущелье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
**Лятохі** — археалагічны помнік: курганны могільнік каля в. Лятохі (Віцебскі раён). Знаходзіцца за 1 км ад берага р. Лучоса, у лесе, уздоўж дарогі. 14 курганоў вышынёй 1,5 — 2,5 м, дыяметрам 12х14 м. Адзін курган валападобны (даўжыня 70 м, шырыня 1 м, вышыня 1,5 м). Каля падножжа насыпу — глыбокія раўкі. У 1924 г. 2 авальныя курганы даследаваў А. К. Супінскі. У адным кургане на гарызонце рэшткі дрэнна спаленнага касцяка, арыентаванага на паўночны ўсход, у другім на грунце выяўлена вогнішча. У 1965 і 1972 гг. могільнік абследаваў Г. В. Штыхаў, а ў 1981 г. — Л. У. Калядзінскі.

Могільнік датуецца 2-й паловай I-га тыс. н. э.

Літаратура
----------

* Археалагічныя помнікі раёна // Памяць: Віцебскі раён: Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 31. — ISBN 985-02-0647-0.
* Штыхаў, Г. В. Крывічы: Па матэрыялах раскопак курганоў у Паўноч.Беларусі / Г. В. Штыхаў; АН Беларусi, Iн-т гicторыi. — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. — 191 с. — С. 43, 112 — 113. — ISBN 5-343-01037-1.

Спасылкі
--------

* Лятохі (археалагічны помнік) на сайце «Архіварта»
Не блытаць з Смяротнасць.
**Лята́льнасць** (ад лац.: letalis - смяротны) - статыстычны паказчык, адлюстровываючы зносіны паміж колькасцю памерлых ад якой-небудзь хваробы (траўмы, ранення) і колькасцю перахварэлых (траўмаваных, параненых) гэтай хваробай, за пэўны часовы прамежак. 
{\displaystyle A={\frac {B}{C}}\*{100\%}}

Лятальнасць вылічаецца як дзель (A), у якім падзельнае (B) - колькасць памерлых за пэўны часовы прамежак, дзельнік (C) - колькасць перахварэлых за пэўны часовы прамежак, памножаны на сто (аснова) і вымяраецца ў працэнтах.

Спасылкі
--------

* Адзнака выжывальнасці і смяротнасці: алгарытм разліку і прыклады
* Definitions of case fatality for coronary events in the WHO MONICA Project Архівавана 28 снежня 2005. (англ.)
* Swine flu: what do CFR, virulence and mortality rate mean? Архівавана 1 мая 2009. (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4236133-3 |
| * Г
* Р
* П
*Дзяржынская лінія* |
| --- |
|  умоўныя абазначэнні

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Плошча Гарына-Міхайлоўскага  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 
 | 
 |  |

 |  | Сібірская  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Маршала Пакрышкіна  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Бярозавая рошча  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |  | Залатая Ніва  |

 |

**«Залатая Ніва»** (руск.: Золотая Нива) — станцыя Дзяржынскай лініі Новасібірскага метрапалітэна. Станцыя размешчана ва ўсходняй частцы горада, на тэрыторыі аднайменнага жылога масіва, на мяжы Дзяржынскага і Кастрычніцкага раёнаў. Забяспечвае таксама хуткасным пазавулічным транспартам жыхароў двух буйных бліжэйшых жылых масіваў — Гусінабродскага і Усходняга. З’яўляецца апошняй адкрытай у Новасібірску станцыяй метро. Адкрыта 7 кастрычніка 2010 года.

Зноскі
------
**Іспанізацыя** (ісп.: Castellanización; *Hispanización*) — працэс добраахвотнага або гвалтоўнага пераходу на іспанскую мову і засваення іспанскай культуры. У самім іспанамоўным свеце адрозніваюцца два блізкія, але досыць выразна размежаваных паняцці: кастыльянізацыя — першасная іспанізацыя пачатку каланіяльнага перыяду, і лацінаамерыканізацыя — другасная іспанізацыя ў краінах Новага Свету. Падчас кастыльянізацыі адбылося першае знаёмства аўтахонных народаў (мая, кечуа, аймара і г.д.) з іспанскай мовай і культурай, і разгарнулася актыўная метысацыя. Падчас каланізацыі, і асабліва пасля атрымання незалежнасці ад Іспаніі, кожная з іспана-амерыканскіх краін паступова набыла свой этнадэмаграфічны каларыт, мала звязаны з сучаснай Іспаніяй. Падчас лацінаамерыканізацыі гэтыя іспанамоўныя субкультуры ўплываюць на іншыя рэгіёны. Гэтак, у другой палове ХХ стагоддзя адбылася актыўная лацінаамерыканізацыя Маямі кубінскімі эмігрантамі, а Х’юстана і Лос-Анджэлеса — мексіканскімі (мексіканізацыя). У адрозненне ад папярэдніх хваль іміграцыі, больш за 75 % лацінаамерыканскіх імігрантаў у ЗША захоўваюць іспанскую мову ў той ці іншай меры.

Гл. таксама
-----------

* Іспанізмы

| ⛭Культурная асіміляцыя |
| --- |
| Рэлігія | Будыфікацыя • Ісламізацыя • Іўдаізацыя  (англ.) (бел. (Харэдызацыя)• Хрысціянізацыя |
| Глабалізацыя | Амерыканізацыя • Афрыканізацыя • Балканізацыя • Вестэрнізацыя • Еўрапеізацыя |
| Гісторыя | Антычная элінізацыя • Антычная раманізацыя • Візантынізацыя • Асманізацыя • Саветызацыя • Югаславізацыя |
| Сучаснасць | Албанізацыя • Арабізацыя • Араўканізацыя • Армянізацыя • Афганізацыя • Башкірызацыя • Балгарызацыя • Беларусізацыя • Галізацыя • Германізацыя • Грузінізацыя • Іспанізацыя • Італьянізацыя • Кітаізацыя • Карэізацыя • Курдыфікацыя • Літвінізацыя • Мадзьярызацыя • Македанізацыя • Мангалізацыя • Персізацыя • Паланізацыя • Румынізацыя • Русіфікацыя • Сербізацыя • Славянізацыя • Славакізацыя • Таіфікацыя • Татарызацыя • Туркіфікацыя • Цюркізацыя • Украінізацыя • Фінізацыя • Харватызацыя • Чарнагорызацыя • Чэхафікацыя • Элінізацыя • Эстанізацыя • Юдаізацыя/Сіянізацыя/Гебраізацыя • Япанізацыя |
**Залатая Ліцера** (*Залатая Літара*) — штогадовая прэмія беларускага Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі. Арганізатар прэміі — Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Аўтар памятнага знаку прэміі — скульптар Аляксандр Фінскі.

Гісторыя
--------

Прэміяй адзначаюцца найлепшыя працы грамадска-палітычнай, эканамічнай, спартыўнай і культурнай тэматыкі, а таксама рэпарцёры, фотакарэспандэнты і блогеры. 

Узнагароджваюць у больш за 20 намінацыях, падзеленых на групы: для рэспубліканскіх, абласных друкаваных СМІ і інфармагенцтваў; раённых, гарадскіх і шматтыражных друкаваных СМІ, а таксама паасобку агульныя і персанальныя намінацыі. Журы таксама вызначае ўладальнікаў Гран-пры за найлепшы творчы праект года раённых, гарадскіх, шматтыражных друкаваных СМІ і рэспубліканскіх друкаваных СМІ, інфармагенцтваў адпаведна. 

У сярэднім на журналісцкае спаборніцтва штогод прыходзіць каля 250 заявак.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Названы имена победителей Национального конкурса «Золотая литера» (руск.)(недаступная спасылка).  СТБ (23 красавіка 2014). Архівавана з першакрыніцы 27 сакавіка 2015. Праверана 13 сакавіка 2015.
3. ↑  В Беларуси стартовал конкурс печатных СМИ «Золотая Литера-2012» (руск.).  БелаПАН (21 сакавіка 2013). Праверана 13 сакавіка 2015.

Спасылкі
--------

* Старонка конкурсу Архівавана 28 чэрвеня 2020. на сайце Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь
**Радыяхі́мія** (ад *радыё… + хімія*) — раздзел хіміі, які вывучае фізіка-хімічныя і хімічныя ўласцівасці радыеактыўных ізатопаў элементаў (радыенуклідаў), метады іх выдалення і канцэнтравання.

У радыяхіміі выкарыстоўваюцца спецыфічныя высокаадчувальныя метады вымярэння колькасці радыенуклідаў, што абумоўлена радыеактыўнасцю даследуемых рэчываў.

Раздзелы
--------

Асноўныя раздзелы:

* агульная радыяхімія, якая вывучае агульныя заканамернасці паводзін радыенуклідаў, іх стан у ультрамалых канцэнтрацыях у растворах, газах і цвёрдых рэчывах;
* хімія радыеактыўных элементаў, якая вывучае хімічныя ўласцівасці радыеактыўных элементаў;
* прыкладная радыяхімія, якая уключае сінтэз мечаных злучэнняў, выкарыстанне радыенуклідаў у хімічных, біялагічных і іншых даследаваннях, а таксама праблемы атрымання і перапрацоўкі ядзернага гаручага, перапрацоўкі радыеактыўных адходаў і інш.

Гісторыя
--------

Станаўленне радыяхіміі звязана з адкрыццём у 1898 годзе радыеактыўных элементаў радыю і палонію (П. Кюры, М. Складоўская-Кюры). У 1-й трэці 20 ст. ўстаноўлены законы суасаджэння і адсорбцыі радыенуклідаў з ультраразбаўленых раствораў (К. Фаянс, Ф. А. Панет, В. Р. Хлопін, О. Ган і інш.), распрацаваны асновы метаду ізатопных індыкатараў (Дз. Хевешы і Ф. А. Панет) і эманацыйны метад даследавання фізіка-хімічных уласцівасцей цвёрдых цел. Адкрыццё ў 1934 годзе штучнай радыеактыўнасці (І. і Ф. Жаліё-Кюры) стала пачаткам новага этапу ў развіцці радыяхіміі; былі атрыманы радыенукліды нерадыеактыўных рэчываў пры апрамяненні іх нейтронамі (Э. Фермі з супрацоўнікамі), першыя штучныя радыеактыўныя элементы тэхнецый (1937), астат, нептуній, плутоній (1940). Далейшае развіццё радыяхіміі звязана з атрыманнем штучных радыенуклідаў усіх элементаў перыядычнай сістэмы (акрамя гелію і літыю), што ёсць у прыродзе, актыноідаў, а таксама трансактыноідных элементаў.

Беларусь
--------

На Беларусі развіццё радыяхіміі пачалося ў 1969 годзе, калі ў Інстытуце ядзернай энергетыкі АН была створана радыехімічная лабараторыя па даследаванні радыенуклідаў у растворах, вывучэнні працэсаў гідролізу катыёнаў і сорбцыі гідракомплексаў радыенуклідаў, па распрацоўцы метадаў ачысткі раствораў радыеактыўных рэчываў, а таксама спосабаў дэзактывацыі. Пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС ў 1986 годзе даследаванні фізіка-хімічнага стану, хімічнай трансфармацыі і міграцыі радыенуклідаў у глебе, глебава-раслінным покрыве, вадзе, паветры праводзяцца ў Інстытуце радыеэкалагічных праблем і Інстытуце радыебіялогіі НАН і БДУ.

Літаратура
----------

* Радыяхімія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119783331 · GND: 4138529-9 · LCCN: sh85110675 · Microsoft: 177322064 · NDL: 00563510 · NKC: ph116010 |

 |
**Елісей Лаўрышаўскі** (? — ноч на 23 кастрычніка каля 1250) — праваслаўны святы.

Паводле Жыція, сын князя Трайдзеня і займаў высокую пасаду пры двары вялікага князя літоўскага Міндоўга. Стаўшы хрысціянінам, ён пакінуў двор і адышоў у пустынь, дзе яго знайшоў нейкі праваслаўны манах, разам з якім Елісей заснаваў Лаўрышаўскі манастыр. Сярод братоў манастыра быў і князь Войшалк.

Елісей быў забіты сваім гадаванцам, юнаком-служкай ў ноч на 23 кастрычніка каля 1250 года. Пасля забойства мошчы прападобнага былі ўслаўленыя цудаздзяйснымі.

Кананізацыя
-----------

Калі ў 1505 годзе татары спустошылі наваколлі Навагрудка і наблізіліся да Лаўрышаўскага манастыра, то ім падалося, што манастырскі двор запоўнены адборнай конніцай, і яны адступілі. Гэта цуд, напэўна, паслужыў падставай для кананізацыі прападобнага Елісея мітрапалітам Іосіфам Солтанам на саборы, які адбыўся ў Вільні(?) ў 1514 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр
**Радыяметрыя** — сукупнасць метадаў вымярэнняў актыўнасці крыніц іанізуючага выпраменьвання. Грунтуецца на розных фізічных эфектах, якія ўзнікаюць пры ўздзеянні выпраменьвання на рэчыва — люмінесцэнцыя, іанізацыя, утварэнне бачных слядоў і т. д.

Адным з заснавальнікаў радыяметрыі з'яўляецца Ганс Гейгер, які ў 1908 годзе вынайшаў лічыльнік зараджаных часціц, які і дагэтуль носіць яго імя. Таксама можна назваць Чарльза Вільсана, які распрацаваў камеру Вільсана, якая дазваляе назіраць траекторыі зараджаных часціц.

Ужыванне
--------

* Медыцына — радыеізатопная дыягностыка
* Археалогія — радыевугляродны аналіз
* Геафізіка — разведачная геафізіка

Глядзіце таксама
----------------

* Энергетычная фотаметрычная велічыня
* Рэгістрацыя іанізуючых выпраменьванняў

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Радыяметрыя
Карта Гасконі
Змена меж Гасконі
**Гаско́нь** (фр.: Gascogne, гасконск. *Gasconha* [gasˈkuɲɔ / gasˈkuɲə], акс.: Gasconha) — старадаўняя гістарычная вобласць Францыі, частка Аксітаніі. Атрымала сваё імя ад баскаў, якія перайшлі сюды ў VI стагоддзі з паўднёвых схілаў Пірэнеяў, праследуемыя вестготамі, і занялі вобласць цяперашніх дэпартаментаў Ландаў, Верхніх Пірэнеяў, Жэр, паўднёвай часткі дэпартамента Гароны Верхняй, Тарна і Гароны і Ло і Гароны.

У 602 г. пасля разлютаванага супраціву была заваявана франкамі і кіравалася з тых часоў герцагамі Аквітаніі. У 768 г. Карл Вялікі аддаў Гасконь у Лен Лупу II, спадчынікі якога пасля не раз выступалі супраць самога Карла Вялікага і яго нашчадкаў.

У 872 г. Гасконь адлучылася ад Францыі і абрала герцагам аднаго з нашчадкаў Лупа I. У 1039 г. калі герцаг Гасконі стаў герцагам Аквітаніі, Гасконь увайшла ў састаў буйной Аквітанскай дзяржавы, лёс якой і падзяліла: з 1154 па 1453 г. яна прыналежала Англіі, затым перайшла да Францыі.

Найбольш вядомым гасконцам з'яўляецца д’Артаньян, гістарычны персанаж і герой раманаў Дзюма «Тры мушкецёры», «Дваццаць гадоў пасля» і «Віконт дэ Бражэлон, ці Дзесяць гадоў пасля».

Гл. таксама
-----------

* Герцагства Васконія
* Герцагства Гасконь

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge129182 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Палессе (значэнні).
**Палессе**, палескі тып ландшафту — тып краявіду пясчаных раўнін, найбольш распаўсюджаны на ўскраінах раёнаў старажытнага зледзянення ў Цэнтральнай і ва Усходняй Еўропе (Польшча, Беларусь, поўнач Украіны, еўрапейская частка Расіі). 

У назве адлюстроўваецца адна з характэрных рысаў гэтых тэрыторый — мноства лясоў: паўднёва-таёжных, змешаных і шыракалістых. Звычайна шмат балотаў і азёр; гэта адносна слаба засвоеныя тэрыторыі.

Утварэнне
---------

Шышкін, Іван Іванавіч. «Балота. Палессе», 1890 год.
Палессі ўяўляюць сабой нізіны ў раёнах пашырэння алювіяльных і водна-ледавіковых пяскоў ускраіннай паласы плейстацэнавага мацерыковага зледзянення. Пяскі запаўняюць плоскія паніжэнні, звязаныя з тэктанічнымі ўпадзінамі. Залішняе атмасфернае ўвільгатненне і недастатковы дрэнаж абумаўляюць фармаванне буйных масіваў балот, якія зарастаюць хвояй, бярозай, вольхай і інш.

Распаўсюджванне
---------------

Падобныя ландшафты сустракаюцца ў Палескай нізіне, Мяшчорскай нізіне, у Польшчы ва ўсходніх басейнах рэк Вепш і Буг. У еўрапейскай частцы Расіі палессі складаюць пояс, які цягнецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і ахоплівае ўсю Усходне-Еўрапейскую раўніну.

Палессі таксама распаўсюджаныя на поўдні Канады і ў паўночных раёнах ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя, том 11. Мінск, "Беларуская Энцыклапедыя", 200. *ст. 552*
2. ↑  *Абатуров А. М.* Полесья русской равнины всвязи с проблемой их освоения.. — М.: Мысль, 1968. — 248 с.
Метэорны паток і яго радыянт (адзначаны акружнасцю)
**Радыя́нт** (лац.: radians, нар. п. лац.: radiantis — выпраменьвальны) — вобласць нябеснай сферы, уяўная крыніца метэораў, якія назіраюцца пры сустрэчы Зямлі з роем метэорных целаў, якія рухаюцца вакол Сонца па агульнай арбіце.

З прычыны таго, што траекторыі метэорных целаў, якія належаць аднаму рою, у прасторы амаль дакладна паралельныя, то шляхі метэораў адпаведнага метэорнага патоку, працягнутыя на нябеснай сферы ў зваротным кірунку, з-за перспектывы перасякаюцца на невялікай пляцоўцы неба, цэнтр якой і з'яўляецца радыянтам.

Становішча радыянта звычайна вызначаецца на дзень максімуму патоку. У патокаў з працяглым перыядам актыўнасці, напрыклад, у Персеідаў, радыянт за гэты час можа праходзіць досыць працяглы шлях па нябеснай сферы.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гаспадар.
Помнік Стэфану III Вялікаму — аднаму з самых вядомых малдаўскіх гаспадароў
**Гаспада́р** (hospodar, або gospodar) — тытул кіраўнікоў Малдаўскага княства і Валахіі ў XIV—XIX стст. неафіцыйны тытул вялікіх князёў літоўскіх.

Этымалогія
----------

Слова *гаспадар* паходзіць ад слова *госпад* і блізка па значэнні да тытула гасудар.

Гісторыя
--------

Гаспадар Малдавіі Васіле Лупу (1634—1653)
У славянскіх дакументах з XV стагоддзя па 1866 год кіраўнікі Малдаўскага княства і Валахіі называліся гаспадарамі, нароўні з тытулам ваяводы. У румынскіх крыніцах замест гаспадара выкарыстоўваўся тытул *Domn* (ад лац.: dominus). Да XIX стагоддзя многія васалы Асманскай імперыі насілі гэты тытул. З ростам румынскай незалежнасці тытул *дамнітар* цалкам выцесніў тытул гаспадара.

Да ўсталявання асманскага сюзерэнітэту ў Малдавіі кіравала дынастыя Мушацінаў, пачатак якой паклаў гаспадар Пётр I Мушат. Цырыманіял прысвячэння здзяйсняўся «ласкаю божай» і меў два этапы: «абранне» ў полі, на адкрытым месцы і ўласна каранацыя — у царкве. Гаспадар насіў карону, меў неабмежаванае права над сваімі падданымі, лічыўся ўласнікам тэрыторыі ўсёй краіны, галоўнакамандуючым арміяй, вярхоўным суддзёй. Толькі ён меў права аб'вяшчаць вайну і падпісваць мірны дагавор.

Пасля ўсталявання асманскага панавання малдаўскі прастол стаў прадметам куплі-продажы. Гаспадарскі прастол сталі займаць прадстаўнікі знатных баярскіх родаў, а таксама замежнікі. У 1711—1821 гг. малдаўскі прастол сталі займаць выключна грэкі з канстанцінопальскага прадмесця Фанар. Гэты перыяд атрымаў назву Фанарыёцкага рэжыму.

Інстытут гаспадарства захоўваўся яшчэ некаторы час пасля аб'яднання Малдаўскага княства з Валахіяй у 1859 годзе да 1881 года, калі Румынія была абвешчана каралеўствам.

Гл. таксама
-----------

* Спіс кіраўнікоў Малдаўскага княства
* Спіс кіраўнікоў Валахіі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
**Патамацкі ўніверсітэт** (англ.: University of the Potomac) — прыватная вышэйшая навучальная ўстанова ў ЗША са статусам універсітэта, якая знаходзіцца ў сталіцы дзяржавы — горадзе Вашынгтон. 

Вучэльня мае кампусы таксама ў Чыкага і Фолс Чэрч у Вірджыніі. 

Універсітэт быў першапачаткова створаны ў 1989 годзе як Патамацкі адукацыйны фонд. У 1991 годзе ён ператварыўся ў Патамацкі каледж, двухгадовую вышэйшую навучальную ўстанову ў Роквіле, штат Мэрыленд, якая абслугоўвала працуючых дарослых, якія жадалі атрымаць вышэйшую адукацыю. У 2013 годзе каледж быў перайменаваны ва ўніверсітэт. 

Універсітэт у цяперашні час прапануе тры доктарскія ступені, дзевяць ступеняў магістра, шаснаццаць ступеняў бакалаўра, пяць ступеняў у галіне асацыяваных навук і 14 сертыфікацыйных праграм. 

Кіраванне, інфармацыйныя тэхналогіі і бізнес з'яўляюцца асноўнымі кірункакмі адукацыі.

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў акругі Калумбія

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўніверсітэта

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0004 0528 4524 |
**Свята-Успенская царква** — мураваны праваслаўны храм у в. Крупіца Мінскага раёна Мінскай вобласці. Знаходзіца на вул. Слуцкая, 2.

Гісторыя
--------

Нядзельнай школе
У 1995 годзе быў адроджаны прыход у Пяцеўшчыне. У 1998 годзе па рашэнні агульнага сходу вернікаў прыход перанесены ў вёску Крупіца. У 1998 годзе настаяцелем царквы прызначылі іерэя Канстанціна Канстанцінавіча Дубковіча.

З 1998 года пачалося будаўніцтва новага цаглянага храма. На час будаўніцтва храма набажэнствы здзяйсняюцца ў памяшканні гандлёвага цэнтра.

Архітэктура
-----------

Стыль храма напамінае царкву ў в. Сеніца, але з пяццю купаламі.

Архітэктарам храма з’яўляецца Леанід Канстанцінавіч Шулаеў.

Зноскі
------

1. ↑  Успенская царква Архівавана 19 верасня 2020.

Спасылкі
--------

* Свята-Успенская царква (Крупіца) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Свята-Успенская царква** — праваслаўны храм у в. Масцішча Валожынскага раёна Мінскай вобласці.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1935 г. з дрэва як стараабрадніцкая.

Архітэктура
-----------

Твор народнага драўлянага дойлідства. Вырашана прамавугольным у плане зрубам пад двухсхільным дахам з паўвальмай над алтарнай часткай, завершанай цыбулепадобнай галоўкай на чатырохгранным барабане. Да фасада прыбудаваны кароткі прытвор, над якім узведзена трох’ярусная чатырохгранная званіца, завершаная гранёным цыбулепадобным купалам. Бакавыя гарызантальна ашаляваныя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі і бусамі-сцяжкамі ў прасценках. Вертыкальнай шалёўкай вылучаны цокальныя і фрызавыя часткі.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Свята-Успенская царква (Масцішча) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Успенская царква (Масцішча) на сайце Radzima.org
*
**Свята-Ушэсцеўская царква** — праваслаўны храм у в. Ставок Пінскага раёна Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

Знаходзіцца ў цэнтры вёскі. Пабудавана ў 1853 г. з дрэва.

Архітэктура
-----------

Помнік народнага дойлідства. Будынак складаюць 3 зрубы: прытвор, малітоўная зала і пяцігранная апсіда. Іх разнастайныя завяршэнні ствараюць маляўнічы сілуэт храма. Над прытворам узведзена двух'ярусная чацверыковая званіца, завершаная шатром з макаўкай. Асноўны кубападобны зруб накрыты пакатым чатырохсхільным дахам з васьмігранным светлавым барабанам пад сферычным купалам. Гарызантальна ашаляваныя фасады прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах, акаймаваны вуглавымі лапаткамі і карнізамі. Тры ўваходы аформлены двухслуповымі ганкамі з двухсхільнымі навісямі.

Інтэр'ер
--------

У інтэр'еры пануе двухсветлавая прастора малітоўнай залы, перакрытай пірамідальным скляпеннем, падтрыманым 4 слупамі.

Зноскі
------

1. ↑  Собрание древних грамот актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам. Мн. 1848. С. 11. № 11.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Ушэсцеўская царква (Ставок) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Ушэсцеўская царква (Ставок) на сайце Radzima.org
* Свята-Ушэсцеўская царква (Ставок) на сайце «Архіварта»
**Ёсікі Хаяма** (12 сакавіка 1894, прэфектура Фукуока — 18 кастрычніка 1945) — японскі пралетарскі пісьменнік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў самурайскай сям’і. Працаваў матросам на флоце. Досвед гэтага перыяду жыцця паслужыў асновай яго позніх твораў. У 1920 годзе працаваў на цэментным заводзе ў Нагоі, пасля атрымання вытворчай траўмы спрабаваў беспаспяхова заснаваць прафсаюз. Далучыўся да рабочага прафсаюза ў Нагоі, узначальваў акцыі па паляпшэнні ўмоў працы.

У 1923 годзе быў арыштаваны і пасаджаны ў турму. У зняволенні напісаў «Жыхары на моры» і «Прастытутка». Пасля вызвалення ў 1926 годзе надрукаваў «Прастытутку» ў часопісе «Літаратурны фронт».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Letter found in a cement-barrel. In: Modern Japanese Stories, ISBN 978-0804833363


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 4054760 · CiNii: DA00998403 · GND: 11894794X · ISNI: 0000 0000 8117 1928 · LCCN: n79081535 · NDL: 00009308 · NTA: 072367024 · SUDOC: 113428030 · VIAF: 37715786 |

 |
Антэны, размешчаныя на тэлевізійнай вежы
**Радыёрэле́йная су́вязь** — від радыёсувязі, ажыццяўляемай праз прыёма-перадавальныя радыёстанцыі, размешчаныя на адлегласці прамой бачнасці антэн. Забяспечвае перадачу разнастайнай інфармацыі па вялікай колькасці каналаў (тэлефон, тэлеграф, тэлебачанне і інш.) у дэцыметровым і сантыметровым дыяпазонах хваляў.

Падзяляецца на актыўную і пасіўную.

* *Актыўная радыёрэлейная сувязь* уключае прыём, пераўтварэнне, узмацненне і перадачу радыёсігналаў радыёрэлейнымі станцыямі.
* *Пасіўная радыёрэлейная сувязь* ажыццяўляецца ў выніку змянення напрамку распаўсюджвання радыёхваль пры дапамозе люстраных антэн або іншых пасіўных адбівальнікаў.

У мэтах павелічэння адлегласці паміж радыёрэлейнымі станцыямі іх антэны усталёўваюць на вежах, а самі вежы імкнуцца размяшчаць на ўзвышэннях мясцовасці. 

Першая лінія радыёрэлейнай сувязі з 5 тэлефоннымі каналамі была пабудавана ў ЗША паміж Нью-Ёркам і Філадэльфіяй у 1935 годзе.

Гл. таксама
-----------

* Трапасферная радыёсувязь

Зноскі
------

1. ↑  *Гусятинский И. А. Радиорелейная связь (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 235. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* *Гусятинский И. А. Радиорелейная связь (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
**Фрыдрых фон Амерлінг** (ням.: Friedrich von Amerling, 14 красавіка 1803, Вена — 14 студзеня 1887, Вена) — аўстрыйскі мастак. Разам з Фердынандам Георгам Вальдмюлерам адзін з найаўтарытэтнейшых мастакоў-партрэтыстаў XIX стагоддзя.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і Франца Амерлінга, майстра ювелірнай апрацоўкі срэбранага і залатога дроту, і Тэрэзіі Каргль. У 1815—1824 гадах Амерлінг вучыўся ў Венскай акадэміі мастацтваў. Пасля гэтага наведваў заняткі ў школе гравёраў Іозефа Клібера, потым перайшоў у клас «гістарычных асноў малюнка» Хуберта Маўрэра і Карла Гзельхофера.

У 1824 годзе Амерлінг перабраўся ў Прагу да свайго дзядзькі Генрыха і да 1826 года навучаўся ў мясцовай акадэміі ў Іозефа Берглера Малодшага. 1827—1828 гады правёў у Лондане, дзе на Амерлінга вельмі ўразіў Томас Лоўрэнс. Пазней Амерлінг жыў у Парыжы, дзе працаваў у Араса Вернэ, і Рыме. З 1828 года Амерлінг уладкаваўся ў Вене і пачаў атрымліваць заказы ад імператарскага дома, арыстакратыі і бюргерства.

У 1829 годзе атрымаў прэмію Рэйхеля венскай акадэміі. На працягу жыцця Амерлінг здзейсніў шмат працяглых паездак: у 1836 і 1838 гадах — у Італію, у 1838 годзе — у Нідэрланды, у 1839 годзе — у Мюнхен, у 1840—1843 гадах — Рым, у 1882 годзе — у Іспанію, у 1884 годзе — Грэцыю, у 1885 годзе — у Скандынавію, даехаў да Нордкапа, і ў 1886 годзе — у Егіпет і Палесціну.

У 1878 годзе Амерлінга набілітавалі. У доме прызнанага венскага мастака бывалі вядомыя літаратары і музыканты, напрыклад, Франц Ліст.

У 1858 годзе Амерлінг набыў у Вене палац у венскім раёне Гумпендорф. Мастак таксама валодаў вялікай калекцыяй каваных вырабаў.

Сярод шматлікіх узнагарод мастака ёсць і атрыманы ў 1879 годзе ордэн Жалезнай кароны.

Урачыста пахаваны на Цэнтральных могілках Вены.

Зноскі
------

1. 1 2  Friedrich von Amerling<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Friedrich von Amerling — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  *Dr. Constant v. Wurzbach* Amerling, Friedrich // *Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich*: *enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben* — Wien: 1856. — Т. 1. — S. 29.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q88549282'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q665807'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25856'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · MusicBrainz · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны Аўстрыйскай імперыі · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Allgemeine Deutsche Biographie · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 14968999t · CONOR: 9900131 · GND: 11864498X · ISNI: 0000 0000 8138 857X · LCCN: nr90000142 · NKC: xx0057607 · NUKAT: n2003040335 · SUDOC: 076508471 · VIAF: 59357071 · ULAN: 500030473 |

 |
**Гу́стаў Ге́нрых Эрнст Фры́дрых Фон Інгеналь** (ням.: Gustav Heinrich Ernst Friedrich von Ingenohl; 30 чэрвеня 1857, Нойвід — 19 снежня 1933, Берлін) — нямецкі ваенны дзеяч, адмірал. У 1909—1910 камандаваў Усходне-Азіяцкай крэйсерскай эскадрай. Камандуючы германскім Флотам адкрытага мора на пачатку Першай сусветнай вайны. Звольнены пасля няўдалай для немцаў бітвы ля Догер-банкі.

Біяграфія
---------

Фрыдрых Інгеналь нарадзіўся ў сям’і гандляра, у 1874 годзе пачаў службу на флоце, правёў шмат гадоў на Далёкім Усходзе. У 1895 годзе ўдзельнічаў у Япона-кітайскай вайне (Германія прымала ўдзел у гэтай вайне — гл. Траістая інтэрвенцыя). У 1897 годзе Інгеналь быў пераведзены ў Берлінскае Адміралцейства, у 1904 годзе прызначаны камандарам імператарскай яхты SMY Hohenzollern[en]. У 1908 годзе атрымаў званне контр-адмірала з правам дадання да свайго прозвішча прыстаўкі *-фон*, што азначала ўзвядзенне ў дваранства (27 студзеня 1909 года). Прызначаны Галоўнакамандуючым флоту ў студзені 1913 года.

### Першая сусветная вайна

З пачаткам Першай сусветнай вайны Інгеналь распрацаваў для германскага флота тактыку хуткіх і рашучых баявых аперацый, гэтая тактыка не знайшла падтрымкі вышэйшага германскага адміралітэта. Яго ідэя заключалася ў частых укольчатых нападах брытанскіх судоў, правакуючых праціўніка на неасцярожныя контрудары. Такая тактыка не прынесла вынікаў, у першым значным сутыкненні — Бітве ў Гельгаландскай бухце 28 жніўня 1914 года Германскі ваенны флот страціў 3 лёгкіх крэйсера і мінаносец. У другім сутыкненні 24 студзеня 1915 года ў Бітве ля Догер-банкі страты былі яшчэ значней. Фрыдрых Фон Інгеналь быў адхілены ад камандавання Флотам адкрытага мора 2 лютага 1915 года, яго змяніў адмірал Гуга фон Поль.

Пасля заканчэння Першай сусветнай вайны брытанцы запатрабавалі ад Германіі выдачы Інгеналя, абвінавачваючы яго ў ваенных злачынствах, але немцы яго не выдалі. Фрыдрых Фон Інгеналь памёр у Берліне 19 снежня 1933 года.

Узнагароды
----------

* Прускі ордэн Чырвонага арла 1-й ступені з дубовым лісцем і мячамі;
* Прускі Ордэн Кароны 1-й ступені;
* Прускі ордэн Дома Гогенцолернаў 2-й ступені (Крыж комтура);
* Прускі Жалезны крыж 2-й ступені;
* Прускі Жалезны крыж 1-й ступені;
* Пруская Узнагарода за службу;
* Баварскі ордэн «За ваенныя заслугі»;
* Саксонскі ордэн Альбрэхта;
* Саксен-Ваймарскі ордэн Белага сокала.

Зноскі
------

1. 1 2  Gustav Heinrich Ernst Friedrich von Ingenohl // The Dreadnought Project<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21469902'></a>
2. ↑  New York Times. 20 December 1933. p. 22
3. ↑  New York Times. 20 December 1933. p. 22
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Marinekabinett (Hrsg.): *Rangliste der Kaiserlich Deutschen Marine.* E.S. Mittler & Sohn. Berlin 1918. S. 5.

Спасылкі
--------

* Вялікія адміралы(недаступная спасылка)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 12122371X · ISNI: 0000 0000 3958 9204 · LCCN: n2002028496 · VIAF: 77165951 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Брэнер.
**Ёсеф Хаім Брэнер** (іўр.: יוסף חיים ברנר варыянты імя: Ёсіп, Ёсып Хаім, часовы псеўданім Дж. Хевер, 11 верасня 1881, Нові Млыны Сасніцкага павета  (укр.) (бел. Чарнігаўскай губерні — 2 мая 1921, на поўдзень ад Яфа) — іўрытмоўны пісьменнік, літаратурны крытык і перакладчык, адзін з пачынальнікаў сучаснай літаратуры на іўрыце .

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў беднай яўрэйскай сям’і ў Новых Млінах, вучыўся ў розных ешывах, у тым ліку ў Почапе (дзе пасябраваў з сынам дырэктара Уры Гнесіным  (руск.) (бел.), пазней пераехаў у Гомель, дзе апублікаваў сваё першае апавяданне «Бохан хлеба», а затым, у 1901 годзе, і зборнік апавяданняў.

У 1902 годзе быў прызваны ў армію, але з пачаткам руска-японскай вайны дэзерціраваў. Трапіў у палон, але з дапамогай Бунда (куды далучыўся ў юнацтве) уцёк у Лондан, дзе жыў у раёне Уайтчэпел, рэдагаваў і выдаваў у гадах часопіс «Ха-Меарэр» («Будзільнік») на іўрыце і прымаў актыўны ўдзел у сацыялістычным руху Паалей-Цыён  (укр.) (бел.. У 1908 годзе пераехаў у Лемберг, дзе быў рэдактарам часопіса, выдаў на ідыш манаграфію пра жыццё пісьменніка Абрама Мапу  (руск.) (бел..

У 1909 годзе эміграваў у Палестыну, якая ўваходзіла ў склад Асманскай імперыі, працаваў на ферме ў Хадэры, спрабуючы рэалізаваць свае сіянісцкія погляды, але затым з’ехаў спачатку ў Іерусалім, а пазней (у 1915 годзе) — у Яфа, дзе прысвяціў сябе літаратурнай дзейнасці і выкладанню іўрыту і літаратуры ў гімназіі «Герцлія» ў Тэль-Авіве. Падчас Першай сусветнай вайны ён прыняў асманскае грамадзянства, што не дазваляла пакідаць краіну.

У Палестыне Брэнер быў рэдактарам некалькіх часопісаў, а ў 1920 годзе стаў адным з заснавальнікаў Гістадруту. У сваёй працы Брэнэр усхваляў ідэалы сіянізму, але таксама супярэчыў сам сабе, сцвярджаючы, што Эрэц-Ісраэль — проста яшчэ адна дыяспара і нічым не адрозніваецца ад іншых дыяспар.

Загінуў 2 мая 1921 года падчас арабскіх хваляванняў у Яфа.

Памяць
------

Гіват Брэнэр, найбуйнейшы кібуц у Ізраілі, на поўдзень ад Рэхавота, названы ў гонар Ёсефа Хаіма Брэнера. Імя Брэнера носіць самая прэстыжная Брэнераўская літаратурная прэмія.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Josef Chajim Brenner // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

Літаратура
----------

* Еврейская энциклопедия. Том 4, с. 1347—1351.
* Энциклопедия иудаизма. Гютерсло 1971, ISBN 3-570-05964-2, с. 117.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 1523345890088 · BNF: 120222199 · CiNii: DA07642990 · GND: 118943359 · ISNI: 0000 0001 0871 8082 · LCCN: n50044279 · NKC: ola2002153779 · NLA: 36539617 · NTA: 110331869 · NUKAT: n2005144255 · LIBRIS: 42844 · SUDOC: 027930882 · VIAF: 14782811 |

 |