recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сянчук.
**Тарас Максімавіч Сянчук** (26 лютага 1905, с. Дукора, Мінская губерня — 1959) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1926 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум, у 1935 годзе Азербайджанскі інжынерна-будаўнічы інстытут. Працаваў у Сельгаспраекце Наркамзема Азербайджанскай ССР, галоўным архітэктарам Стаўрапаля, з 1947 па 1956 г. — начальнікам аддзела па справах будаўніцтва і архітэктуры Стаўрапольскага крайвыканкама, з 1956 па 1959 г. — Мінскага аблвыканкама.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1938 года. Член КПСС з 1942 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: абласная бальніца ў Сцепанакерце Азербайджанскай ССР (1935), галоўны ўваход у парк культуры і адпачынку (1940), праект планіроўкі загараднага парку (1940, у аўтарскім калектыве) у Стаўрапалі.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Сенчук Тарас Максимович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
Герб «Ястрабец»
**Пратасовічы** (**Пратасевічы**) — шляхецкі род герба «Ястрабец». Паходзілі з пінскага баярства, вядомы з 1470-х гг. калі атрымалі ад пінскай княгіні Марыі землі ў с. Магільна і Варацэвічы. Асноўныя зямельныя ўладанні мелі на Палессі, ад маёнтка Астравок у Новагародскім ваяводстве некаторыя прадстаўнікі роду зваліся Пратасовічамі-Астроўскімі.

Найбольш вядомыя
----------------

Літаратура
----------

* *Валерый Пазднякоў.* Пратасовічы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
**Бурхард фон Швандэн** (ням.: Burchard von Schwanden; 1245, Берн — 1310) — вялікі магістр Тэўтонскага ордэна ў 1282—1290 гадах.

Бурхард паходзіў з швейцарскага горада Берн. Стаў братам ордэна ў горадзе Хіцкірх, у 1275 г. быў абраны комтурам горада Кёніц. У 1277 г. прызначаны ландкомтурам Цюрынгіі і Саксоніі. У 1282 г. абраны вялікім магістрам.

Падчас яго панавання наступіла гвалтоўнае пагашэнне палітычнай улады Іерусалімскага каралеўства, што адчуў на сябе ордэн, якога ўвесь цэнтральны штаб знаходзіўся ў Палесціне, акрамя таго Бурхард не спяшаў дапамагчы крыжаносцам на Блізкім Усходзе. Асноўную ўвагу ён надзяляў землям у Еўропе: Інфлянтам і Прусіі. У 1287 г. літоўцы спустошылі Лівонію, што вымусіла Бурхарда прыйсці ёй на дапамогу. У 1289 г. ад’ехаў да Рыму, дзе ў прысутнасці папы рымскага затвердзіў новы тэрытарыяльны падзел Тэўтонскага ордэна над Балтыкай. На пачатку 1290 г. палестынскі цэнтральны штаб вымусіў вялікага магістра, рушыць на дапамогу, а менавіта пад Акру, якая трывала аблог. Крыжацкае войска на чале з вялікім магістрам адправілася ў Палесціну, аднак па прыбыццю, па невядомай прычыне, Бурхард фон Швандэн злажыў свае паўнамоцтвы і выйшаў з складу ордэна. Па сённяшні дзень гэта прычына застаецца невядомай.

Пакінуўшы Акру, вярнуўся на радзіму. Уступіў у склад ордэна іянітаў. Памёр прыблізна ў 1310 г.

Зноскі
------



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Папярэднік**Хартман фон Гельдрунген** | **Вялікі магістр Тэўтонскага ордэна**1282—1290 | Пераемнік**Конрад фон Фейхтванген** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 13573830X · VIAF: 33222766 |
**Псілотавыя** (*Psilotopsida*) — клас вышэйшых споравых раслін. Уключае сучаснае сямейства *Psilotaceae* з родамі *Psilotum* і *Tmesipteris*. Вучоныя-батанікі ўказваюць на роднасныя сувязі псілотавых з папарацепадобнымі, з класам вужоўнікавых (*Ophioglossopsida*).

Найстаражытнейшая група вышэйшых раўнаспоравых раслін, якая, па ўсёй верагоднасці, бярэ пачатак непасрэдна ад рыніяфітаў і дажыла да нашых дзён. У сваёй эвалюцыі яны зайшлі далей за рыніяфітаў па шляху спецыялізацыі і ўяўляюць сабой замкнутую галіну эвалюцыі вышэйшых раслін.

Травяністыя шматгадовыя трапічныя расліны, ёсць эпіфіты. Сцёблы прамастойныя галінастыя, адыходзяць ад гарызантальнай падземнай часткі, падобнай на карэнішча. Сапраўдных каранёў няма. Лістападобныя прыдаткі не з'яўляюцца сапраўднымі лісцямі. Функцыю фотасінтэза выконваюць у асноўным сцёблы.

У псілотавых спарангіі ўтвараюць сінангіі. Гаметафіт псілотавых буры, пазбаўлены хларафілу, мікатроф, гіфы грыба пранікаюць праз рызоіды амаль ва ўсе клеткі. Гаметафіт мае радыяльна-сіметрычную будову, аднаразова ці двойчы дыхатамічна разгалінаваны і вельмі падобны на кавалак рызамоіда даўжынёй да 18 мм і дыяметрам да 2 мм. Уся паверхня яго пакрыта аднаклетачнымі рызоідамі. Унутраная дыферэнцыяцыя гаметафіта вельмі слабая — іншы раз слабаразвітая стэла з трахеід, акружаных флаэмай і эндадэрмай. Антэрыдыі і архегоніі рассеяны па ўсёй паверхні гаметафіта. У антэрыдыях развіваюцца мнагажгуцікавыя сперматазоіды; архегоніі пагружаныя, з кароткай шыйкай.

Споры ўтвараюцца на галінках і прарастаюць у цыліндрычнае галінастае ўтварэнне. Гэты «заростак» утварае гаметы, у архегоніі гаметы зліваюцца, а затым з зіготы ізноў развіваецца прамастойнае споравае пакаленне.

Літаратура
----------

* *Сапегін Л. М.* Батаніка. Сістэматыка вышэйшых раслін: вучэбны дапаможнік для студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі па біялагічных спецыяльнасцях. — Гомель: ГДУ, 2012. — 337 с. ISBN 978-985-439-644-6
**Бурсіт** (ад познелац.: bursa — сумка) — запаленне слізістых сумак пераважна ў галіне суставаў. Часцей за ўсё ўзнікае ў плечавых суставах, радзей — у лакцявых, каленных, сцёгнавых і ў сінавіяльнай сумцы паміж ахілавым сухажыллем і пяткавай косткай.

Бурсіты па клінічнаму цячэнню могуць быць вострымі, падвострыми, хранічнымі, рэдыцывіруючымі; па характары ўзбуджальніка — неспецыфічнымі або спецыфічнымі (ганарэйныя, бруцэлёзныя, сухотныя, сіфілітычныя); па характары эксудата — сярознымі, гнойнымі або гемарагічнымі.

Прычынамі бурсітаў могуць быць траўмы, частыя паўторныя механічныя раздражненні, інфекцыі і дыятэз, але нярэдка ён развіваецца без усялякіх бачных падстаў.

Лячэнне
-------

Для лячэння бурсітаў могуць прымяняцца кампрэсы, лёд, супрацьзапаленчыя і абязбольвальныя прэпараты, корцікастэроіды, антыбіётыкі, рэжым спакою. У шэрагу выпадкаў паказана хірургічнае ўмяшанне з мэтай выкрыцця гнойника.

Спасылкі
--------

* Бурсит // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
**Літаратурны музей імя Юзафа Чаховіча** (польск.: Muzeum Literackie im. Józefa Czechowicza) размешчаны ў Любліне і з'яўляецца падраздзяленнем Люблінскага музея. Мэтай працы музея з'яўляецца збіранне, захоўванне, даследаванне і папулярызацыя рукапісаў, друкаваных выданняў, матэрыялаў навуковых даследаванняў, а таксама рэчаў, звязаных з Юзафам Чаховічам і іншымі люблінскімі літаратарамі.

Гісторыя
--------

У 1957 годзе ў артыкуле «Захавайце памяць пра вялікіх» (часопіс «Культура і жыццё») Станіслаў Фіта  (польск.) (бел. і Лех Людароўскі заклікалі стварыць музеі Баляслава Пруса, Генрыка Сянкевіча і Юзафа Чаховіча. Сябры Чаховіча, Фелікс Арашкевіч, Конрад Бельскі  (польск.) (бел. Вацлаў Гралеўскі  (польск.) (бел. і Казімеж Анджэй Яворскі, віталі ідэю і перадалі для фондаў будучага музея рэчы і кнігі, звязаныя з паэтам. Люблінскія ўлады таксама падтрымалі ідэю, і 9 верасня 1968 года — у 29-ю гадавіну гібелі паэта — Літаратурны музей імя Юзафа Чаховіча быў адкрыты, у доме 10 па вуліцы Нарутовіча.

У 1999 годзе музей выехаў з будынка, у якім працаваў больш за 30 гадоў, і на працягу трох гадоў часова размяшчаўся ў сядзібе Вінцэнта Поля. 9 верасня 2002 года музей адчыніў дзверы ўжо па сваім сучасным адрасе — Злота вуліца, дом 3, які быў падораны гораду сям'ёй мецэнатаў Рабінінавых.

Калекцыя
--------

Першы дырэктар музея, Юзаф Земба  (польск.) (бел. пачаў пашыраць калекцыі музея матэрыяламі і пра іншых пісьменнікаў, у тым ліку Конрада Бельскага, Вацлава Гралеўскага, Казімежа Анджэя Яворскага, Ганну Каменскую  (польск.) (бел. і Яна Спевака  (польск.) (бел.. На сённяшні дзень тут таксама прадстаўлены экспанаты, прысвечаныя такім люблінскім літаратарам, як Францішка Арнштайнова, Антоній Мадай, Вацлаў Мразоўскі, Юзаф Нікодам Класоўскі  (польск.) (бел. Юзаф Лабадоўскі  (польск.) (бел. Станіслаў Баярчук  (польск.) (бел. Ян Поцак  (польск.) (бел. і іншым. Апроч гэтага, у музеі захоўваюцца рукапісы іншых польскіх пісьменнікаў: Чэслава Мілаша, Збігнева Гэрбарта, Ежы Загурскага, Юліяна Тувіма, Канстанты Ільдэфонса Галчынскага і іншых.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Oddział Literacki im. Józefa Czechowicza (польск.).  Muzeum Lubelskie. Праверана 12 красавіка 2016.
2. 1 2  Zbiory muzeum (польск.).  Muzeum Lubelskie. Праверана 12 красавіка 2016.
3. 1 2  *Ewa Łoś*. Grzegorz Żuk, Ewa Łoś: Muzea literackie. Historia, edukacja, perspektywy. „Jest nad Lublinem jeden wiersz" – historia i współczesność... Muzeum Literackiego im. Józefa Czechowicza (польск.) (PDF).  CeON Repository (26 ліпеня 2012). Праверана 12 красавіка 2016.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Літаратурны музей імя Юзафа Чаховіча
* Афіцыйны сайт Літаратурнага музея імя Юзафа Чаховіча. (польск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бурса.

**Бурса** (турэцк.: Bursa) — горад на паўночным захадзе Анатоліі, чацвёрты па велічыні ў Турцыі пасля Стамбула, Анкары і Ізміра, адміністрацыйны цэнтр аднайменнай правінцыі. Бурса — адзін з найбольш развітых прамысловых і культурных цэнтраў краіны. Размешчаны на паўночна-заходнім схіле гары Улудаг.

З 395 па 1326 горад належаў Візантыйскай імперыі, у 1326, пасля разгрому візантыйцаў і паспяховай асады горада, Бурса пераходзіць Асманскай імперыі. У 1326—1365 — сталіца маладой Асманскай дзяржавы. Падчас другой грэка-турэцкай вайны 1919—1922 горад быў летам 1920 акупіраваны грэчаскімі войскамі, вернуты Турцыі ў канцы 1922, з гэтага часу ў складзе Турэцкай рэспублікі.

Сучасная Бурса — цэнтр турэцкай аўтамабільнай прамысловасці. У горадзе працуюць заводы FIAT і Renault, шэраг прадпрыемстваў па выпуску аўтамабільных дэталей (Bosch і інш.). Высокаразвітыя лёгкая і харчовая галіны прамысловасці. Традыцыйна Бурса славілася як галоўны вузел гандлю шоўкам у Візантыі і пазней Асманскай імперыі, пакуль існаваў Вялікі шоўкавы шлях. Горад застаецца значным цэнтрам вытворчасці і гандлю тэкстылем. Бурса славілася багатымі глебамі і развітой сельскай гаспадаркай, якая аднак у апошнія гады знаходзіцца ў заняпадзе з-за моцнай індустрыялізацыі горада. Бурса таксама з’яўляецца значным турыстычным цэнтрам (гарналыжныя курорты, тэрмальныя крыніцы).

Галерэя
-------

* МуніцыпалітэтМуніцыпалітэт
* Выгляд горада з вышыні птушынага палётуВыгляд горада з вышыні птушынага палёту
* Метрапалітэн БурсыМетрапалітэн Бурсы
* Вуліца РэспублікіВуліца Рэспублікі
* Мост ІргандзіМост Іргандзі
* Музей АтацюркаМузей Атацюрка
* Замак БурсыЗамак Бурсы
* Доўгі базарДоўгі базар
* Мінарэт Вялікай мячэці БурсыМінарэт Вялікай мячэці Бурсы
* Статуя АтацюркаСтатуя Атацюрка

Гл. таксама
-----------

* ФК Бурсаспор

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бурса (горад)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр  |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15098127z · GND: 4009173-9 · ISNI: 0000 0001 0719 773X · LCCN: n85244249 · NKC: ge137889 · VIAF: 123562716 |

 |
**Ваенны амфітэатр** — адна з галоўных славутасцей сярод руін старажытнарымскага горада Аквінкум. Адзін з дзвюх амфітэатраў рымскага горада (другі — меншы па аб'ёму грамадзянскі амфітэатр). Размяшчаецца ў некалькіх кіламетрах на поўдзень ад асноўнай тэрыторыі Аквінкума. Цяпер знаходзіцца на тэрыторыі Будапешта (у Обудзе).

Амфітэатр пабудаваны ў сярэдзіне II стагоддзя н.э. Гэта адзін з найбуйнейшых амфітэатраў, пабудаваных рымлянамі па-за Італіяй.

Амфітэатр выкарыстоўваўся для гладыятарскіх баёў, сутычак з дзікімі жывёламі і наўмахій.

Будынак мае форму эліпса, даўжыня вялікай восі арэны складае 89 м, малой — 66 м. У амфітэатр вяло 20 варот. У ім магло размясціцца каля 12 000 гледачоў.

Зноскі
------

1. ↑  Помнікі антычнага Аквінкума Архівавана 12 лютага 2008.
*Saxifraga oppositifolia* — тыповая літафітная расліна
**Літафіты** (ад грэч. λιτος — камень і грэч. φυτον — расліна), **петрафіты** (грэч. πέτρος — камень, скала) — расліны, якія растуць на камянях і скалах. Яны спрыяюць механічнаму і хімічнаму разбурэнню горных парод, у выніку чаго ўтвараецца першасная глеба.

Літафіты — гэта некаторыя віды сіне-зялёных водарасцяў, лішайнікаў, імхоў, папарацей і некаторых насенных раслін. Сярод літафітаў вылучаюць хазмафіты — расліны, якія пасяляюцца на першаснай глебе ў расколінах і паглыбленнях скал.

Спасылкі
--------

* Біологічний словник / за ред. I. Г. Підоплічка. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974. — Т. 3. — 552 с.
* *Сытник К. М. Брайон А. В. Гордецкий А. В. Брайон А. П.* Словарь-справочник по экологии. — К. 1994. — 665 с. — ISBN 5-12-001885-8.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778016597 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гугнін.
**Мікалай Аляксандравіч Гугні́н** (нар. 28 лістапада 1946, г. Ноўгарад, РСФСР — 23 кастрычніка 2022, Віцебск) — беларускі мастацтвазнавец, педагог, графік. Кандыдат мастацтвазнаўства (1982), дацэнт.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1970 годзе мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута. Вучыўся ў І. Сталярова, Ф. Гумена. 

З 1971 года працаваў у Віцебскім педагагічным інстытуце.

Член Беларускага саюза мастакоў з 1991 года, член Беларускага саюза літаратурна-мастацкіх крытыкаў з 1997 года.

Творчасць
---------

Працы ў галіне тэорыі і гісторыі мастацтва, акварэлі, экслібрысе.

Удзельнік мастацкіх выставак з 1978 года.

Асноўныя работы: мастацтвазнаўчыя артыкулы «Апошні год дзейнасці Віцебскага мастацка-практычнага інстытута (1922—1923)», «3 гісторыі Віцебскай мастацкай школы», нарысы аб мастаках Віцебшчыны, па праблемах беларускай кніжнай графікі. Адзін з аўтараў кнігі «Гісторыя беларускага мастацтва» (т. 5, 1992).

Працы ў станковай графіцы: каля 70 кніжных знакаў (1966—89), кампазіцыі «Красавік. Ружовы золак» (1970), «Слабада», «Дарога на Лучосу» (абедзве 1988), «Верасень» (1994), «Ранішні снег» (1996) і інш. акварэлі «Віцебск», «Лета», «Пейзаж», «Слабада», «Поўдзень», «Восеньскі матыў». У творчасці пераважае пленэрны падыход, стрыманасць лінейна-жывапісных рытмаў, някідкія каларыстычныя інтанацыі («Зіма. Богаяўленскі сабор», 1993).

Творы знаходзяцца ў Віцебскім абласным краязнаўчым музеі.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Гугнін Мікалай Аляксандравіч // Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік / складальнік Б. А. Крэпак. — Мінск, 1998.
2. ↑  *М. Л. Цыбульскі.* Гугнін Мікалай Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 119. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
* Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік / аўтар-складальнік Б. А. Крэпак і інш. — Мн.: ВТАА «Кавалер Паблішерс», 1998. — С. 140. — 664 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-6427-09-6.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 168219 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Літва (значэнні).
Першая пісьмовая згадка назвы «Літва».
**Літва** — усходнебалцкае этнапалітычнае аб'яднанне (правадырства), якое існавала ў міжрэччы верхняга Нёмана і Віліі ў ХІ — першай палове ХІІІ ст. Старажытная Літва займала паўночна-заходнюю частку сучаснай тэрыторыі Беларусі і прылеглую частку сучаснай тэрыторыі Літвы, ахоплівала абшар ад Налібоцкай пушчы да ваколіц Вільні. Насельніцтва Літвы з'яўлялася носьбітамі археалагічнай культурай усходнелітоўскіх курганоў. Паўночнымі суседзямі Літвы былі Дзяволтва і Нальшчаны, на поўдні і ўсходзе яна межавала са старажытнабеларускімі землямі — Наваградскай зямлёй і Полацкай дзяржавай. Доўгі час літва знаходзілася ў палітычнай зележнасці ад Полацка, зведала яго прыкметны культурны ўплыў. Паступова ўзнікаюць і развіваюцца раннегарадскія цэнтры ў Крэве, Гальшанах і Вільні.

Зноскі
------

1. ↑  Археология СССР. Литовские племена
2. ↑  Литовско-русское государство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
3. ↑  *Вайткявичюс В.*[lt] Нестериотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов Архівавана 28 жніўня 2021. // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. Вып. 3. — Мн.: БДУ, 2008. — С. 180
**Плуто́ўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Церахоўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Плутоўка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Чырванабудскага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Церахоўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Баршчоўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Суцягін.
**Максім Міхайлавіч Суцягін** (нар. 31 кастрычніка 1979) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 31 кастрычніка 1979 года ў сям’і архітэктара Міхаіла Суцягіна. Скончыў у 2001 годзе БрДТУ. Пасля выпуску працаваў у ААТ «Брэстпраект», з 2008 — галоўным архітэктарам УПР ААТ «Палессежылбуд», з 2014 — узначаліў архітэктурную службу групы кампаній «Палессежылбуд», у наступным працаваў у ЗАТ «МНБ капітал груп», з 2017 да кастрычніка 2021 — галоўны архітэктара КУПСП «Брэстжылбуд».

З 26 кастрычніка 2021 года прызначаны начальнікам упраўлення архітэктуры і горадабудаўніцтва Брэсцкага гарвыканкама (галоўным архітэктарам Брэста).

Зноскі
------

1. 1 2  Кто есть кто. Сутягин Максим Михайлович **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 верасня 2022. Праверана 4 верасня 2022.

Спасылкі
--------

* Кто есть кто. Сутягин Максим Михайлович Архівавана 4 верасня 2022.
**Araschnia levana** — дзённы матылёк з сямейства Німфаліды.

Этымалогія лацінскай назвы
--------------------------

*Levana* (з лацінскай) — легкадумная, ветраная.

Апісанне
--------

Вусень
Даўжыня пярэдняга крыла 15 — 22 мм. Яркі прыклад сезоннага дымарфізму: асобіны другога (летняга) пакалення (форма *prorsa*) некалькі буйней асобін першага пакалення (тыповая форма) і афарбаваныя ў цёмны колер. Від утварае вялікую колькасць мясцовых формаў пры стабільнасці двух асноўных. Дастаткова лёгка можна атрымаць розныя цеплавыя формы, калі вытрымліваць кукалкі пры рознай тэмпературы.
Валодае сезонным дымарфізмам, так як сустракаецца ў двух формах (вясновай і летняй). 1-е пакаленне (першая форма) мае крылы, якія зверху жоўта-аранжавыя з чорнымі плямамі, а знізу — з белым сеткаватым малюнкам на аранжавым фоне. 2-е пакаленне (летняя форма; f. prorsa) рэзка адрозніваецца ад вясновай: яна чорнага колеру з белымі палоскамі; вясновую форму нагадваюць толькі жоўтыя і аранжавыя плямы.

* Araschnia levana f. prorsaAraschnia levana f. prorsa
* Araschnia levana f. prorsa △Araschnia levana f. prorsa △
* Araschnia levana f. levanaAraschnia levana f. levana
* Araschnia levana f. levana  △Araschnia levana f. levana △

Арэал
-----

Умераны пояс Еўразіі. Арэал распасціраецца ад Францыі праз цэнтральную Еўропу і Сярэднюю Азію да Карэі і Японіі. Адсутнічае ў некаторых краінах Паўночнай (у Англіі, Ірландыі, Скандынавіі) і Паўднёвай Еўропы (у Іспаніі, Партугаліі, Італіі, Югаславіі і Грэцыі).

Звычайны і распаўсюджаны ва Усходняй Еўропе від, не сустракаецца толькі на поўнач ад мяжы таёжнага поясу, у сярэднестэпавай і сухастэпавай падзонах стэпавай зоны Украіны і Расіі і ўКрыму. Адзіная папуляцыя у сухастэпавай зоне стэпавай зоны Украіны ў вусці Дняпра (Херсонская вобласць) знаходзіцца ў дэпрэсіі альбо вымерла. Шырока распаўсюджаны ў гарах Карпат і Каўказа.

Месцапражыванне
---------------

Насяляе лугі, лугавіны і ўзлескі ў лясах розных тыпаў, таксама сустракаецца ў садках, на пустках, абочынах дарог, па берагах рэк. У гарах падымаецца да 1400 м над узр. м.

Біялогія
--------

Развіваецца, як правіла, у двух пакаленнях. Час лёту з пачатку мая да другой дэкады чэрвеня і з пачатку ліпеня да сярэдзіны жніўня.
Самкі адкладаюць яйкі на ніжнюю паверхню лісця, прыляпляючы іх адно на аднаго своеасаблівымі ланцужкамі па 6-15 яек. Адразу ж пасля адкладвання аднаго ланцужка яек, самка адкладае побач наступны, утвараючы скапленні да 100 яек на адным лісце.

Вусені першага пакалення развіваюцца з мая па верасень. На кармавых раслінах жывуць вывадкамі, не распаўзаючыся далёка адзін ад аднаго. Пасля чацвёртай лінькі вядуць адзіночны спосаб жыцця. Акукліваецца на кармавых раслінах або ў якім-небудзь сховішчы. Кукалка прымацоўваецца да субстрату вяршыняй брушка і вісіць ўніз галавой. У нашчадкаў другога пакалення зімуюць кукалкі, з якіх вясной з'яўляюцца матылі тыповай формы. Часта застаюцца на зімоўку кукалкі, якія адносяцца да нашчадкаў першага пакалення матылькоў, даючы вясной таксама матылькоў тыповай формы.

Кармавыя расліны вусеняў:
Крапіва двухдомная (*Urtica dioica*), *Urtica urens*.

Ахова
-----

* Матылёк года ў Германіі ў 2007 годзе.

Зноскі
------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Смірноў.
**Мікалай Аляксандравіч Смірно́ў** (5 мая 1898 — 19 лістапада 1960) — ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант артылерыі (1958).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Мінску. Скончыў гімназію ў Рыбінску і паступіў на механічнае аддзяленне Петраградскага політэхнічнага інстытута, на якім вучыўся да лютага 1917 года. Паступіў у Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча. У жніўні 1917 года скончыў паскораны курс з прысваеннем звання прапаршчык і быў накіраваны ў запасны артылерыйскі полк у горад Луга. Пасля дэмабілізацыі ў 1918 годзе пераехаў у Рыбінск.
У 1918 годзе дабрахвотнікам уступіў у Чырвоную Армію. Удзельнік Грамадзянскай вайны на Заходнім і Паўднёвым франтах. У 1926 годзе скончыў Кіеўскую школу камсаставу і прызначаны камандзірам артылерыйскай батарэі ў горадзе Крамянчуг. У кастрычніку 1937 года М. А. Смірноў звольнены ў запас і неўзабаве быў арыштаваны органамі НКУС. Пасля закрыцця справы і рэабілітацыі вызвалены і адноўлены ў Чырвонай Арміі. У 1941 годзе скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ.

У Вялікую Айчынную вайну М. А. Смірноў на Паўднёвым, Сталінградскім, 1-м Украінскім і 4-м Украінскім франтах. Займаў пасады камандзіра артылерыйскага палка, камандуючага артылерыяй дывізіі, корпуса, арміі. Удзельік Сталінградскай і Курскай бітваў, бітвы за Дняпро, вызвалення Польшчы і Чэхаславакіі. У 1945—1958 гадах М. А. Смірноў на адказных пасадах у Савецкай Арміі.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Смірноў Мікалай Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 57. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Военачальники земли Белорусской : энциклопедический справочник. / Б. Д. Долготович. — Мн.: БелЭн, 2005. — С. 180. (руск.)
* *Соловьёв Д. Ю.* Все генералы Сталина. Артиллерия. Том 21. — ЛитРес, 2021. (руск.)

Спасылкі
--------

* Смірноў Мікалай Аляксандравіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Смирнов Николай Александрович  (руск.) // Праект «Память народа»
* Музейный комплекс «Дорога памяти» Архівавана 21 лістапада 2021.  (руск.)
* Смирнов Николай Александрович // Бессмертный полк. Рыбинский район.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 136906 |
Бурса
Жазефіна Рамана і Хэл Блэкелі. Рысунак бурсы і вэлюма, каля 1940, Нацыянальная галерэя мастацтва
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Бурса.
**Бурса** (польск.: bursa, ад лац.: burs, byrsa, bursa — кашалёк, сумка, мяшочак, таксама «жыццё на грамадскія сродкі») — у сярэдневякоўі плоская багата аздобленая скрыначка, асаблівага роду сумка, якая ў трыдэнцкім чыне імшы выкарыстоўвалася для ўрачыстага перанясення карпарала  (руск.) (бел. які павінен быць зроблены з таго ж матэрыялу, што і арнат. У звычайнай форме рымскага абраду ён выкарыстоўваецца для захоўвання камунійнай патэны або як канверт з цвёрдага матэрыялу, у якім святар, дыякан, акаліт  (укр.) (бел. або іншы ўпаўнаважаны служыцель Святой Камуніі  (польск.) (бел. нясе яе хвораму. Затым яе трэба вешаць на шыю і, па магчымасці, падтрымліваць на грудзях у полі зроку для праходзячых міма прыслугоўваючых, каб яны маглі пакланіцца Целу Пана  (польск.) (бел.. Асвечаныя  (польск.) (бел. госціі змяшчаюць у цыборый  (руск.) (бел. (ці піксіс  (польск.) (бел.), які загортваюць у карпарал, і ўсё гэта змяшчаюць у бурсу. Той, хто прыняў Святую Камунію, не павінен размаўляць падчас падарожжа, але заставацца ў малітоўнай засяроджанасці.

На Беларусі
-----------

На працягу другой паловы XVIII — першай паловы XX стагоддзя на Беларусі ў вырабе бурсаў выкарыстоўвалі слуцкія паясы.

Зноскі
------

1. 1 2  Лазука, Барыс Андрэевіч. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. ― Мінск : Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл. партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.
2. ↑  ministranci.archidiecezja.katowice.pl **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 18 лістапада 2014. Праверана 21 лютага 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Catholic (1997—…) |
**Мікалай Аляксандравіч Карначо́нак** (1922, вёска Баркі 1-я, Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць — 22 верасня 1942) — савецкі ваенны лётчык, Герой Савецкага Саюза (1942).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Беларус. Пасля заканчэння Баркоўскай пачатковай школы паступіў у Старасельскую школу.

У 1936 годзе разам з сям’ёй пераехаў у Оршу. Скончыў аэраклуб у Оршы і Адэскае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў (1941). Працаваў майстрам на Аршанскім мясакансервавым камбінаце.

У Чырвонай Арміі з 1940 года. У часы Вялікай Айчыннай вайны з 1941 года ваяваў на Сталінградскім і Паўднёва-Заходнім франтах. Камандзір авіяцыйнага знішчальнага звяна. Член ВКП (б) КПСС з 1942 года.

Лейтэнант М. А. Карначонак да сярэдзіны ліпеня 1942 года выканаў 349 баявых вылетаў, у паветраных баях збіў 10 варожых самалётаў праціўніка.

Загінуў 22 верасня 1942 года ў баі ў раёне пасёлка Катлубань Сталінградскай вобласці РСФСР. Узнагароджаны ордэнам Леніна, двума ордэнамі Чырвонага Сцяга, званнем Герой Савецкага Саюза (пасмяротна).

Памяць
------

У гонар Мікалая Карначонка названы вуліцы ў Оршы і Шклове. На тэрыторыі Аршанскага мясакансервнага камбіната ўсталяваны бюст героя. У Шклове штогод праходзіць Рэспубліканскі турнір па вольнай барацьбе памяці Мікалая Карначонка.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 81. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Оршы і Аршанскага раёна. У 2 кн. / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. Кн. 1-я. — Мн. 1999. — С. 371
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — С. 118—119. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.. — С. 118—119

Спасылкі
--------

* Мікалай Аляксандравіч Карначонак на сайце «Героі краіны»  (руск.)
* Фотаздымкі Карначонка ў 32 ГИАП  (руск.)


1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Красной Армии» от 23 ноября 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 12 декабря (№ 44 (203)). — С. 1.
**Мікалай Алумяэ** (эст.: Nikolai Alumäe; 12 верасня 1915 — 27 сакавіка 1992) — эстонскі вучоны ў галіне механікі. Акадэмік АН Эстонскай ССР (1961). Віцэ-прэзідэнт АН Эстонскай ССР (1964—1977). Лаўрэат Навуковай прэміі Эстоніі.

Біяграфія
---------

Скончыў Талінскі тэхнічны ўніверсітэт (1941). Вучань О. Мадзісана. Доктар тэхнічных навук (1951, тэма дысертацыі «Даследаванне танкасценных пругкіх абалонак у паслякрытычнай стадыі»). Дырэктар-заснавальнік Інстытута кібернетыкі АН ЭССР (1960—1969), старшы навуковы супрацоўнік і кансультант прамысловасці (1977—1987), з 1987 года — саветнік прэзідыума АН ЭССР.

Член Нацыянальнага камітэта СССР па тэарэтычнай і прыкладной механіцы. Пахаваны на Лясных могілках у Таліне.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 110072611X · ISNI: 0000 0001 1163 9158 · LCCN: n90677475 · NUKAT: n2010087269 · VIAF: 162368157 |
**Міхась (Міхаіл Альфрэдавіч) Мацельскі** (нар. 11 красавіка 1965, г. Барысаў, Мінская вобласць) — беларускі краязнавец і выдавец. Кандыдат тэхнічных навук (1993).

Біяграфія
---------

Выпускнік барысаўскай СШ № 18. У 1988 годзе скончыў Беларускі політэхнічны інстытут. З 1994 года выкладчык Барысаўскага дзяржаўнага політэхнічнага каледжа. Заснавальнік, рэдактар і выдавец краязнаўчай газеты «Гоман Барысаўшчыны» (выходзіць штомесяц са жніўня 1996), рэдактар газеты «Наш каледж». 

Аўтар звыш 600 краязнаўчых публікацый у рэгіянальнай і рэспубліканскай прэсе. Сааўтар кніг: «Друцк і Барысаў: Да юбілеяў старажыт. гарадоў» (2002), «Лошница» (2017).

Спасылкі
--------

* Известные земляки
Човен з Песэ
**Човен з Пе́сэ** — на цяперашні час найстаражытнейшы човен у свеце. Знойдзены ў 1955 годзе ў вёсцы Песэ паблізу горада Хагевен (Нідэрланды) у балоцістай глебе. Радыевугляродным метадам датаваны прыкладна 8200—7600 гадамі да н.э. Памеры 298×44 см. Зроблены з хвоі, апрацаванай сякерай з крэменя або аленева рога. Чоўнам карысталіся даволі працяглы час, а пасля затапілі ў балоце.

У Дрэнцкім музеі, 2019.
Праз крытычныя публікацыі, дзе сцвярджалася, што знойдзены прадмет не мог быць лодкай, бо непрыдатны для плавання, у 2001 годзе археолагі правялі эксперымент, зрабілі копію і паспяхова праверылі на плавучасць у возеры каля вёскі Вітэфеен паблізу Асена.

Цяпер човен выстаўлены ў Дрэнцкім музеі у Асені.

Зноскі
------

1. ↑  Vonk, H.J. (1973). *Dit land van hei en hunebedden.* Hoorn: Westfriesland. ISBN 902050794X

Літаратура
----------

* G.D. van der Heide, Scheepsarcheologie in Nederland.

Спасылкі
--------

* Archeoforum, De Boot van Pesse de «varkenstrog controverse» in detail en een verslag over de vaarkwaliteiten van de boot van Pesse.
* De boot van Pesse — Dutch version
* De boot van Pesse — English version
**Міхаіл Аляксандравіч Кілачыцкі** (30 кастрычніка 1920, в. Алешкаўка Лоеўскага раёна — 1994) — беларускі настаўнік. Заслужаны настаўнік БССР.

Біяграфія
---------

Скончыў 3 курсы Гомельскага педінстытута (1946). У час Вялікай Айчыннай вайны курсант Тамбоўскага пяхотнага вучылішча, прымаў удзел у абароне Масквы. Пасля ранення дэмабілізаваны. У 1942—1944 гадах у школах Краснаярскага края: выкладчык, дырэктар. З 1944 года ў Беларусі: выкладчык Бывалаўскай НСШ Лоеўскага раёна (1945), інспектар Ашмянскага раёна (1946), выкладчык Ашмянскага педвучылішча (1946—1957), выкладчык беларускай мовы і літаратуры, завуч школы-інтэрната (1957—1984).

Дэлегат Усесаюзнага з’езда настаўнікаў (1968).

Узнагароды
----------

Ганаровае званне «Заслужаны настаўнік Беларусі» прысвоена ў 1968 годзе. Узнагароджаны медалямі «За доблесную працу. У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна», «Ветэран працы», значком «Выдатнік народнай асветы».

Літаратура
----------

* Кілачыцкі Міхаіл Аляксандравіч // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2015 год / склад. Г. У. Палубінская.-Ашмяны, 2015. — С. 37.
* Кілачыцкі Міхаіл Аляксандравіч // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2003. — С. 562.
**Чмель мохавы** (*Bombus muscorum*) — насякомае сямейства пчаліных.

Апісанне
--------

Невялікі чмель з каротка-авальным ярка-залаціста-жоўтым целам і даволі доўгім хабатком, аранжавай спінкай. Ногі могуць быць апушаны светла-жоўтымі або цёмна-карычневымі і чорнымі валаскамі.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Еўразія (Усходняя Еўропа, Сібір, Далёкі Усход). Месцы пражывання — пераважна поймавыя лугі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Чмялі жывуць сем'ямі (50-100 асобін), у склад якіх уваходзяць вялікая самка — заснавальніца гнязда (матка), дробныя непалаваспелыя самкі (рабочыя) і самцы. Аплодненыя ўвосень самкі зімуюць асобна ў розных укрыццях. Абуджаюцца ў красавіку-траўні, кормяцца на квітучых раслінах, потым будуюць наземныя гнёзды (на вільготных лугах яны часта размяшчаюцца на купінах). У гняздо самка адкладвае некалькі яек, якія грэе сваім целам. Яйка развіваецца каля 4 сутак. Лічынак самка корміць пылком раслін і мёдам. На 22-23 суткі паяўляюцца дарослыя чмялі. З гэтага часу самка толькі адкладвае яйкі, а ўсе клопаты аб патомстве бяруць на сябе рабочыя чмялі. У другой палове лета выводзяцца вялікія самкі (будучыя заснавальніцы сем'яў) і больш дробныя самцы, якія апладняюць самак і хутка пасля гэтага гінуць. Да сярэдзіны восені гінуць таксама рабочыя чмялі і старая самка. Сям'я распадаецца. Маладыя самкі зімуюць. Ва ўмовах Беларусі вядомы 2 максімумы лёту чмялёў: у перыяд масавага цвіцення ранняспелай канюшыны першага ўкосу (канец чэрвеня — пачатак ліпеня) і ў канцы цвіцення канюшыны другога ўкосу (канец жніўня — пачатак верасня). На працягу сутак актыўнасць чмялёў дасягае максімуму двойчы — у 11 і 18 гадзін.

Найважнейшы апыляльнік многіх кветкавых раслін. Трафічныя сувязі чмялёў разнастайныя, аднак яны аддаюць перавагу раслінам сямействаў бабовых, астравых, губакветных, у меншай ступені — залознікавых, агурочнікавых і ружакветных.

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776299605 |
**Скачок тыгра** (эст.: Tiigrihüpe) — дзяржаўны праект, у рамках якога адбывалася развіццё і пашырэнне камп'ютарнай і сеткавай інфраструктуры ў Эстоніі, асабліва ў галіне адукацыі. Ідэя праекту ўпершыню была прапанавана ў 1996 годзе тагачасным паслом Эстоніі ў ЗША Тоамасам Хендрыкам Ільвесам і міністрам адукацыі Яакам Аавіксаам.

Істотным эфектам праекта стала прадастаўленне доступу ў Інтэрнэт для ўсіх школ Эстоніі, а таксама абсталяванне і абнаўленне камп'ютарных класаў: на змену маральна састарэлым камп'ютарам з АС CP/M прыйшлі IBM-сумяшчальныя камп'ютары.

Пасля кібератак супраць Эстоніі сеціўная бяспека была аб'яднаная з ваеннай дактрынай. Паспяховы вынік прывёў да ідэі стварэння ў Таліне Кааператыўнага кібернетычнага абароннага цэнтра майстэрства з удзелам НАТА. Гэты праект атрымаў назву «Абарона тыгра» (эст.: Tiigrikaitse).

Гл. таксама
-----------

* Эстоніка
* Інтэрнэт у Эстоніі

Зноскі
------

1. ↑  Электронное правительство: Поучимся ў Эстонии (руск.).  Свободная пресса +. Праверана 1 лістапада 2012.
2. ↑  Эстония рвется во Всемирную паутину (руск.).  PC Week Live. Праверана 1 лістапада 2012.
3. ↑  President Ilves kohtus Ameerika Ühendriikide riigipeaga (эст.).  Адміністрацыя прэзідэнта Эстоніі. Праверана 1 лістапада 2012.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 20 жніўня 2006.  (эст.) (англ.)
**Foolin** (*Дэзарыентацыя*, *дурасць*) — першая аўтарская кампазіцыя Аляксандра Рыбака, выпушчаная ў якасці радиосингла ў 2006 годзе. З гэтай песняй у 2006 годзе спявак перамог у конкурсе тэлекампаніі "NRK Kjempesjansen".

Відэакліп
---------

Відэакліп спевак прадставіў і адрэдагаваў самастойна. Кліп быў зняты ў 2006 годзе. На відэа Аляксандр Рыбак віртуозна грае на скрыпцы ў рэпетыцыйнай зале. Відэа таксама паказвае эфект "пастерізацыя" з заменай сапраўдных колерау на карычневы. У прамежку ад другой да трэцяй хвіліны відэа спявак пачынае граць віртуознае сола.

Спасылкі
--------

* Відэакліп
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Таранхаяваган (значэнні).
**Таранхаява́ган** — у міфалогіі паўночнаамерыканскіх індзейцаў іракезаў бог — сусветастваральнік і апякун палявання. Таранхаяваган і яго брат-блізнё антаганіст Тавіскаран, бог зімы, холаду і змроку, стваралі сусвет паводле ўласнага разумення: Таранхаяваган — занадта добрым, яго брат — вельмі дрэнным. Гэта скончылася паядынкам, у якім Тавіскаран быў забіты. Таранхаяваган перамог племя волатаў-людаедаў і вялікага гарбуна Хадугону, які ўвасабляў хваробы і смерць.

Літаратура
----------

* Таранхаяваган. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Мифы народов мира/под ред. Токарева С. А. — М. Советская энциклопедия, 1992 г. — т.2 — 719 с.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліс.
**Міхаіл Аляксандравіч Ліс** (нар. 2 мая 1939, в. Бяляўшчына, Ваўкавыскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі ўрач-кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1982), прафесар.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1962), Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (аспірантура, 1967).

Працаваў у Васілішкаўскай ўчастковай бальніцы, Шчучынскі раён, Гродзенская вобласць (1962—1963, галоўны ўрач); Дубноўскай ўчастковай бальніцы, Мастоўскі раён (1963—1964, галоўны ўрач); Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (1967—2019; лячэбны факультэт, кафедра прапедэўтыкі ўнутраных хвароб, прафесар, у 1986—2012 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: клінічная вітаміналогія; стан кіслародтранспартнай функцыі крыві, дысфункцыі эндатэлія; энергазабяспечанасць міякарда; распрацоўка дыферэнцыраванай медыкаментознай і немедыкаментознай тэрапіі хворых стэнакардыяй, інфарктам міякарда, артэрыяльнай гіпертэнзіяй.

Узнагароды
----------

Значок «Отличник здравоохранения СССР», медаль «Ветэран працы», званне «Ганаровы доктар Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта» і інш.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Углеводный обмен у больных гипертонической болезнью, коронарным атеросклерозом и его коррекция витаминами группы «В» : автореферат диссертации … доктора медицинских наук : 14.00.06 / Лис Михаил Александрович. ― Москва, 1981.
* Ліс Міхаіл Аляксандравіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 9. — С. 280—281.
* Лис Михаил Александрович // Профессора и доктора наук Гродненского государственного медицинского университета. — Гродно, 2013. — С. 131—133.
* Лис Михаил Александрович // 50 лет Гродненскому государственному медицинскому университету: события и биографии / П. В. Гарелик, Е. М. Тищенко. — Гродно, 2008. — С. 402—403.
* Лис Михаил Александрович // Деловой мир СНГ. — Минск, 2006. — Вып. 3. — С. 225.
* Михаил Александрович Лис // Здравоохранение. — 2009. — № 6. — С. 80.
Генерал-лейтэнант Робэрт Стывенсан Сміт Бадэн-Паўэл
**Скаўцкі рух** (англ.: Scouting) — сусветны юнацкі рух, які займаецца фізічным, духоўным і разумовым развіццём маладых людзей так, каб моладзь магла заняць канструктыўнае месца ў грамадстве. Гэта дасягаецца нефармальнай адукацыяй з акцэнтам на практычныя дзеянні на адкрытым паветры — скаўцкім метадам. Слова *скаўт*  (англ.: scout) перакладаецца з англійскай, як выведнік. Таму скаўтынг таксама часам завецца выведніцтвам.

Гісторыя
--------

Амерыканскія скаўты
Пачынальнікі беларускага скаўтынгу на Захадзе (у тым ліку чатыры Алесь Бута, Леанід Карась, Янка Жучка і Паўлюк Урбан). Рэгенсбург, вясна 1946 г.
Скаўтынг узнік на пачатку XX стагоддзя. Асноўныя ідэі былі распрацаваны англійскім палкоўнікам Робертам Бадэн-Паўэлам  (бел. (тар.)) (бел. (1857—1941) у кнігах «Інструкцыі для скаўтаў» (1898), «Мастацтва скаўтаў для маладых», «Скаўтынг для хлопчыкаў  (бел. (тар.)) (бел.», «Юны выведнік». У 1907 годзе ён арганізаваў у Вялікабрытаніі першы лагер для бойскаўтаў, дзе на практыце былі ажыццёўлены ідэі скаўцкай сістэмы выхавання падлеткаў падчас забаўляльных гульняў, фізічных практыкаванняў і спаборніцтваў, гутарак пра ваеннае жыццё і подзвігах выведнікаў. У канцы 1907 года ў Вялікабрытаніі было каля 60 тыс. скаўтаў; у 1909—10 створаны групы дзяўчынак-выведніц — гёрлскаўты; у 1910 скаўцкія арганізацыі прызнаны адмысловай каралеўскай хартыяй. У 1921 арганізацыі скаўтаў дзейнічалі ў 63 краінах — Вялікабрытаніі, Германіі, ЗША, Італіі, Францыі, Швецыі, Брытанскай Індыі і іншых.

У 1972 бойскаўцкія арганізацыі існавалі ў 106 краінах і налічвалі, уключаючы сталых кіраўнікоў, 13 мільёнаў чальцоў (адна з самых шматлікіх бойскаўцкіх арганізацый — у ЗША, звыш 6 млн). Гёрлскаўцкія арганізацыі дзейнічалі ў 91 краіне і аб'ядноўвалі 6,5 мільёнаў чальцоў. Кантакты паміж бойскаўцкімі арганізацыямі розных краін ажыццяўляюць Міжнародны камітэт (12 чальцоў — прадстаўнікоў нацыянальных звязаў) і яго выканаўчы орган — Міжнароднае бюро байскаўтаў (штаб-кватэра — у Жэневе). Штаб-кватэра Міжнароднага камітэта і Міжнароднае бюро гёрлскаўтаў — у Лондане. Міжнароднае бюро скаўтаў праводзяць кожны год міжнародную радыёпераклічку скаўтаў, кожныя 2—3 гады — міжнародныя канферэнцыі кіраўнікоў нацыянальных скаўцкіх звязаў, маюць у розных краінах міжнародныя лагеры і цэнтры навучання і адпачынку скаўтаў, выдаюць літаратуру, метадычныя дапаможнікі, у тым ліку часопіс «Сусветны скаўтызм» (на англійскай і французскай мовах).

Зноскі
------

1. ↑  Школа выживания от скаутов Игоря Костевича, Яны Михновец, Виталия Бахмата и Софьи Грицкевич (руск.).  СТБ (20 жніўня 2014). Архівавана з першакрыніцы 27 сакавіка 2015. Праверана 12 кастрычніка 2014.
2. ↑  *Э. С. Соколова, С. А. Фурин, В. С. Лебединский.* Скаутизм // Большая советская энциклопедия. — Третье. — М.: Советская энциклопедия, 1976. — Т. 23.

Літаратура
----------

* *Алег Грушэцкі* Што такое скаўтынг // *Першацвет* : часопіс. — 1994. — Т. нумар 3. — С. 59—60.

Гл. таксама
-----------

* Гісторыя скаўтынгу на Беларусі
**Таранэ Алідусты** (перс. ترانه علیدوستی‎; нар. 12 студзеня 1984 года, Тэгеран, Іран) — іранская актрыса.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і Хаміда Алідусты, гульца футбольнай зборнай Ірана, а яе маці была скульптарам. У кінематографе дэбютавала ва ўзросце 17 гадоў, сыграўшы галоўную ролю ў фільме Расула Садр Амелі «Я — Таранэ, мне 15 гадоў». Гэтая праца прынесла ёй Бронзавага леапарда як лепшай актрысе на кінафестывалі ў Лакарна, а таксама Крыштальнага сімурга як лепшай актрысе на кінафестывалі Фаджр, што зрабіла яе самай юнай уладальніцай гэтай прэміі. Таране Алідусці актыўна супрацоўнічае з выдатным іранскім рэжысёрам Асгарам Фархадзі, зняўшыся ў цэлым шэрагу яго карцін: «Цудоўны горад», «Асяроддзе феерверкаў», «Аб Элі» і «Каміваяжор». За ролю ў апошнім яна прэтэндавала на званне найлепшай актрысы ў асноўным конкурсе Канскага кінафестывалю 2016 года. З’явілася яна таксама і ў фільме класіка іранскага кінематографа Абаса Кіярастамі, сыграўшы адну з больш чым сотні глядачак у кіназале ў фільме 2008 года «Шырын». Свае здымкі ў кіно Таранэ Алідусты сумяшчае з ролямі ў тэатры. У 2017 годзе адмовілася прысутнічаць на цырымоніі кінапрэміі «Оскар», выказаўшы такім чынам пратэст у адрас палітыкі Д. Трампа.

Таранэ Алідусты затрымалі ў снежні 2022 г. пасля публікацыі ў Інстаграме, прысвечанай пакаранню аднаго з удзельнікаў пратэстаў пасля смерці Махсы Аміні. Алідусты крытыкавала ў ёй міжнародныя арганізацыі за тое, што яны не рэагуюць на дзеянні ўлад Ірана. Праз 3 тыдні была вызвалена пад залог.
**Скача чырвоная конніца**, **Конніца Будзённага на маршы** — карціна Казіміра Малевіча. У цяперашні момант захоўваецца ў Рускім музеі. Напісаная ў 1928—1932 гадах, дакладная дата невядомая, на шматлікія свае познія карціны Малевіч ставіў больш раннюю дату.

Гісторыя
--------

Карціна доўгі час была адзінай з абстрактных прац мастака, прызнаваная афіцыйнай гісторыяй савецкага мастацтва, чаму спрыяла яе назва і малюнак падзей Кастрычніцкай рэвалюцыі. Малевіч паставіў на зваротным боку дату 1918 года, хоць на самай справе яна была напісана пазней.

Апісанне
--------

Карціна падзеленая на тры часткі: неба, зямля і людзі (чырвоная конніца). Шырыня зямлі і неба суадносяцца ў прапорцыі 0,618 (залатое сячэнне). Конніца з трох груп па чатырох вершніка, кожны вершнік расплываецца, магчыма конніца з чатырох шэрагаў. Зямля намаляваная з 12 колераў.

З’яўленне чырвонай паласы
-------------------------

Згодна з легендай спачатку карціна складалася толькі з рознакаляровых гарызантальных палос. І вось нехта сказаў: «Нешта ў вас не адлюстраваны гераізм грамадзянскай вайны». Тады Казімір Малевіч на адной з гарызантальных палос гэтай карціны адным махам намаляваў чырвоную хвалістую лінію.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 24 кастрычніка 2006.
2. ↑
3. ↑  «Салідарнасць», Беларус, які падмануў свет
**Літаратурны музей Аркадзя Куляшова** — музей, прысвечаны памяці і творчасці Аркадзя Куляшова. Заснаваны ў 1984 г. у в.Новыя Саматэвічы Касцюковіцкага раёна. Філіял Касцюковіцкага краязнаўчага музея. Аснову экспазіцыі склалі прадметы з выстаўкі 1978 г. прысвечанай А.Куляшову, і рэчы з мемарыяльнага пакоя паэта, адкрытага ў 1980 г. у Касцюковіцкім краязнаўчым музеі. Размяшчаўся ў 3 пакоях драўлянай хаты.

У 1990 г. закрыты, экспанаты перададзены раённаму краязнаўчаму музею. У 1999 г. аднавіў сваю дзейнасць у будынку Новасаматэвіцкай сярэдняй школы як Літаратурны музей А.Куляшова. Музеем кіравалі Я.А.Шаройка, А.В.Раздзёрына. З 2006 г. дырэктар Н.М.Лабынцава.

Асноўны фонд (2008) налічвае 350 адзінак захоўвання. Плошча экспазіцыі музея 53,3 м².

Экспазіцыя складаецца з раздзелаў: дзяцінства будучага паэта; пачатак творчасці; юнацтва — росквіт паэтычнага таленту; Вялікая Айчынная вайна; Куляшоў-перакладчык; даніна памяці паэту. Сярод прадстаўленых экспанатаў асабістыя рэчы пісьменніка, партрэт яго маці, бюст А.Куляшова, падораны яму скульптарам З.Азгурам, шматлікія фотаздымкі сям'і паэта, яго сяброў, віншавальныя тэлеграмы, ганаровыя граматы. Сабрана калекцыя друкаваных выданняў паэтаў і пісьменнікаў ХХ ст. якія захапляліся творчасцю А.Куляшова.
**Аты́чная сістэ́ма злічэ́ння** – непазіцыйная сістэма злічэння, якая ўжывалася ў старажытнай Грэцыі да III ст. да н.э. Яна ўжывала ў якасці лічбаў грэчаскія літары, прычым лічбамі служылі першыя літары слоў, што абазначалі адпаведныя лікі.

| лічба | значэнне | назва |
| --- | --- | --- |
| Ι | 1 | ἴος «іос» |
| Π | 5 | πέντε «пентэ» |
| Δ | 10 | δέκα «дэка» |
| Η | 100 | ἑκατόν «гекатон» |
| Χ | 1 000 | χίλιοι «хіліоі» |
| Μ | 10 000 | μύριοι «мірыоі» |

Ужываліся таксама дадатковыя лічбы для абазначэння лікаў 50, 500, 5 000 і 50 000, якія ўяўлялі сабою спалучэнне лічбы 5 з лічбамі 10, 100, 1 000, 10 000.

Π
Δ
50

Π
Η
500

Π
Χ
5 000

Π
Μ
50 000

Пры запісе лікаў спачатку запісвалі большыя лічбы, потым – меншыя. Напрыклад,

ΗΔΔΠΙΙΙ     128

MM

Π
Χ

ΔΔΔΔ

    25 040

  

Прынцып запісу лікаў у атычнай сістэме злічэння мае значнае падабенства з рымскай сістэмай. Гэта можа быць звязана з уплывам усходнеміжземнаморскіх культур на этрускаў, у якіх рымляне запазычылі сістэму злічэння.

Пасля III ст. да н.э. атычная сістэма злічэння была выцеснена іанійскай.