**Ці́хвін** (руск.: Тихвин) — горад у Ленінградскай вобласці Расіі, размешчаны каля ракі Ціхвінка. Адміністрацыйны цэнтр Ціхвінскага раёна. Насельніцтва 59 881 чал. (2010). Знаходзіцца за 218 км (па аўтатрасе) ад Санкт-Пецярбурга. Горад з’яўляецца дастаткова буйным прамысловым і культурным цэнтрам, транспартным вузлом.

Этымалогія
----------

Па адной версіі паходзіць ад старажытнарускага тихъ (*ціхі*). Па іншай версіі — ад фінскага tikhua (*працякаць*).

Гісторыя
--------

Упершыню згадваецца ў 1383 г. як Прадцечанскі пагост, калі летапіс паведамляе, што тут была пабудавана драўляная Успенская царква. Пазней, у 1495—1496 гадах, Я. К. Сабураў, пісар Наўгародскага кадастра, згадваў «…Тихвинский приход и в нем церковь деревянная…».

Размяшчэнне Ціхвіна на скрыжаванні гандлёвых шляхоў, якія злучалі раку Волгу з Ладажскім возерам і Балтыйскім морам, забяспечыла яму хуткае развіццё. У пачатку XVI стагоддзя ён быў ужо шырока вядомым камерцыйна-гандлёвым цэнтрам. У 1507—1515 гадах на сродкі маскоўскага князя Васіля III на месцы згарэлай драўлянай царквы наўгародскі дойлід Дзмітрый Сыркоў пабудаваў манументальны мураваны Успенскі сабор, які стаіць дагэтуль.

У 1560 годзе па загадзе цара Івана Грознага на левым беразе Ціхвінкі быў пабудаваны Успенскі манастыр. Кіраўніцтва будаўніцтвам было даручана Фёдару Сыркову, сыну Дзмітрыя Сыркова. Асаблівае значэнне надавалася паспешлівасці яго будаўніцтва; таму цар дазволіў выкарыстоўваць для дапамогі ў будаўніцтве сялян з дваццаці сельскіх валасцей.

Вясной і летам 1560 г. адначасова былі пабудаваны вялікі Успенскі манастыр і меншы Увядзенскі жаночы манастыр, а таксама два гандлёва-прамысловыя паселішчы з рознымі пабудовамі жылога, гаспадарчага і культавага прызначэння. Манастыр першапачаткова быў абнесены частаколам з завостраных жэрдак. Пазней, у сярэдзіне XVII ст. яго замянілі дзве паралельныя сцяны з бярвення, засыпаныя паміж сабой зямлёй і камянямі. Па вяршыні сцен ішоў крыты праход са стральчатымі прарэзамі, над якімі ўзвышаліся дзевяць магутных веж. Такім чынам, на месцы старажытнага гарадзішча быў створаны важны ўмацаваны пункт, які адыграў вялікую ролю ў абароне паўночна-заходніх рубяжоў Русі.

У пачатку XVII стагоддзя Руская дзяржава перажыла глыбокі ўнутраны крызіс. Падчас руска-шведскай вайны шведы занялі і спустошылі ваколіцы Ноўгарада. У 1613 годзе Ціхвін быў захоплены, разрабаваны і спалены. Гандляры, схаваўшыся за крэпаснымі сценамі манастыра, перажылі працяглую аблогу і шматлікія напады, перш чым разбіць шведскае войска. Бой скончыўся выгнаннем шведаў з наваколля, што паклала пачатак вызваленню Наўгародскай зямлі ад шведскіх і польскіх войскаў.

Эканамічны росквіт Ціхвіна дасягнуў у XVII—XVIII стагоддзях. Прадукцыя ціхвінскіх кавалёў карысталася асаблівым попытам і куплялася не толькі ў гарадах Расіі, але і за мяжой. Ціхвін стаў адным з пунктаў знешняга гандлю ў Расіі, а Ціхвінская кірмаш — адным з найбуйнейшых у краіне. Росквіт гандлю і рамёстваў у XVII ст. спрыяў павелічэнню насельніцтва паселішча, якое значна ўзрасло.

Мураваныя будынкі дазваляліся толькі на тэрыторыі манастыра. У XVI ст. акрамя сабора, была пабудавана мураваная трапезная, а ў 1581 г. — царква ў гонар Нараджэння Божай Маці. У 1600 г. была пабудавана пяцішатровая званіца. Асабліва інтэнсіўны перыяд каменнага будаўніцтва прыпадае на другую палову XVII ст. калі ўсе драўляныя пабудовы манастыра былі заменены на каменныя. У выніку гэтых работ на тэрыторыі кляштара быў створаны высокамастацкі ансамбль помнікаў гісторыі і архітэктуры, які ў асноўным захаваўся да нашых дзён, хоць у XVIII—XIX стагоддзях некаторыя будынкі кляштара падвергліся рэканструкцыі, якая змяніла іх арыгінальны знешні выгляд.

З моманту пабудовы манастыра ў 1560 годзе Ціхвін знаходзіўся ў залежнасці ад манастыра. У 1723 г. пасля працяглай барацьбы жыхары Ціхвіна былі вызвалены ад манастырскага кантролю і атрымалі ўласную адміністрацыю — магістрат, які падпарадкоўваўся канцылярыі Наўгародскай губерні. Поўнасцю паселішча аддзялілася ад манастыра толькі ў 1764 годзе пасля ўказа аб перадачы маёмасці манастыра дзяржаве. У 1773 годзе Ціхвін атрымаў статус горада.

Ціхвінскі манастыр
Ціхвін мае значныя радовішчы баксітаў, кампанента, які выкарыстоўваецца для вытворчасці алюмінію. Гэтыя рэзервы мелі «вырашальнае значэнне» для ваенных дзеянняў Германіі ў Другой сусветнай вайне. 12-я танкавая дывізія пачала аперацыю па ўзяцці Ціхвіна 19 кастрычніка 1941 года. У Другую сусветную вайну з 8 лістапада 1941 года па 9 снежня 1941 года Ціхвін быў акупіраваны нямецка-фашысцкімі войскамі. З-за контрудараў з боку савецкіх войскаў праз месяц яго прыйшлося пакінуць, але за гэты час было знішчана шмат помнікаў архітэктуры. Паўторнае ўзяцце Ціхвіна лічыцца надзвычай важным у пракладцы «Дарогі жыцця» падчас блакады Ленінграда, дзякуючы яго чыгунцы. Гэта дазволіла СССР забяспечыць значна больш прадуктаў харчавання ў параўнанні з імправізаванай наземнай дарогай, якая выкарыстоўвалася раней.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў

Зноскі
------

1. 1 2  *Энциклопедия Города России*. М.: Большая Российская Энциклопедия. 2003. с. 465. ISBN 5-7107-7399-9.
2. ↑  Stahlburg, Alexander (1990). *Bounden Duty*. New York: Macmillan Company. p. 176.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n83036569 · NKC: xx0134020 · SUDOC: 142456586 · VIAF: 241892033 |

| Расія Гарады воінскай славы |
| --- |
| 
Анапа · Арол · Архангельск · Белгарад · Бранск · Валакаламск · Варонеж · Выбарг · Вялікія Лукі · Вялікі Ноўгарад · Вязьма · Дзмітраў · Ельня · Калач-на-Доне · Каўроў · Казельск · Колпіна · Кранштат · Курск · Ламаносаў · Луга · Малгабек · Малаяраславец · Мажайск · Нальчык · Нара-Фамінск · Петрапаўлаўск-Камчацкі · Палярны · Пскоў · Ржэў · Растоў-на-Доне · Стары Аскол · Таганрог · Туапсэ · Уладзівасток · Уладзікаўказ · Цвер · Ціхвін · Хабараўск · Ялец
 |



| ⛭ Населеныя пункты Ціхвінскага раёна |
| --- |
| Горад | **Ціхвін** |  |
| Мястэчкі | Кастрынскі ·  Смаленскі Шлюз |
| Вёскі | Абрамава ·  Азровічы ·  Акцябронак ·  Алешкава ·  Алончана ·  Андронікава ·  Анхімава ·  Астравок ·  Бальшая Палуя ·  Бальшой Двор ·  Бераг ·  Бесоўка ·  Бор ·  Бурмакіна ·  Біручова ·  Валдосць ·  Валожба ·  Ванькава ·  Вахрушава ·  Востраў ·  Вусце ·  Вяльгіна ·  Вялікая Ніва ·  Вярхоўе ·  Віногара ·  Ганькава ·  Гарадзішча ·  Гарадзішча ·  Гарадок ·  Гараховішча ·  Гарэлуха ·  Горка ·  Грыгіна ·  Гурэнічы ·  Давыдоўшчына ·  Дарашова ·  Дзмітрава ·  Дуброва ·  Еўдакімава ·  Жар ·  Забалоцце ·  Забароўе ·  Залюшчык ·  Заручаўе ·  Зарэчча ·  Засып’е ·  Захожа ·  Іванаўскае ·  Імолава ·  Ісакава ·  Ісакава ·  Каваншчына ·  Казалма ·  Кайвакса ·  Калівец ·  Канцы ·  Капцяева ·  Карбенічы ·  Кастрына ·  Каськова ·  Клюшнікава ·  Клінец ·  Кокава ·  Кончык ·  Кошкіна ·  Красны Парог ·  Кручкова ·  Крывы Навалок ·  Кудрэва ·  Кузняцова Гара ·  Кузьмінка ·  Кулаціна ·  Куліга ·  Куневічы ·  Кільмуя ·  Ладвушы ·  Лазаравічы ·  Лепуя ·  Лукіна ·  Лявонава ·  Лявошына ·  Лізанава ·  Ліпная Горка ·  Ліхачова ·  Макар'іна ·  Максава ·  Малая Палуя ·  Малое Усадзішча ·  Малыноўшчына ·  Маркава ·  Машкова ·  Мелегежская Горка ·  Моніна ·  Мядзвежы Двор ·  Міхалёва ·  Мішукава ·  Навалок ·  Навалок ·  Навінка ·  Навінка ·  Навінка ·  Новаандрэева ·  Новае Сяло ·  Новая ·  Новая Усць-Капша ·  Новы Пагарэлец ·  Нюрава ·  Нюрговічы ·  Нікульскае ·  Овіна ·  Овінцава ·  Пагарэлец ·  Паголда ·  Падбор’е ·  Паньшына ·  Парэчча ·  Пашозера ·  Паўшына ·  Печнева ·  Плеса ·  Прогаль ·  Пудроль ·  Пясчанка ·  Пяхта ·  Пінега ·  Рандога ·  Рапля ·  Рацілава ·  Ругуй ·  Самара ·  Санькава ·  Сарожа ·  Сасноўка ·  Сашкава ·  Свір ·  Селішча ·  Серабранка ·  Снопава ·  Стары Пагарэлец ·  Стралкова ·  Страцілава ·  Струніна ·  Сугорава ·  Сукса ·  Сяльцо ·  Сяродка ·  Сёлава ·  Сітомля ·  Такарава ·  Тумава ·  Тумішча ·  Тураўкіна ·  Уладычна ·  Ульяніна ·  Ульяніца ·  Урья ·  Усадзішча ·  Усць-Капша ·  Усць-Капша ·  Усць-Шомушка ·  Ушакова ·  Філоўшчына ·  Фішава Гара ·  Халезева ·  Харагенічы ·  Харчэўня ·  Харытаноўшчына ·  Цяплухіна ·  Цярэніна ·  Цімошына ·  Чаголіна ·  Чаміхіна ·  Чарнаваткіна ·  Чога ·  Чуганава ·  Чудскае ·  Шомушка ·  Шуйга ·  Шчакатовічы ·  Шыбенец ·  Ялгіна ·  Яроміна Гара |
| Пасёлкі | Бярозавік ·  Капшынскі ·  Красава ·  Мехбаза ·  Новы ·  Сарка ·  Смалянец ·  Царыцына Возера ·  Цвылёва ·  Шугозера |
| Станцыі | Валя ·  Цвылёва ·  Чаранцова |

| ⛭Ленінградская вобласць |
| --- |
| Раёны | 
* Баксітагорскі
* Воласаўскі
* Волхаўскі
* Выбаргскі
* Гатчынскі
* Кінгісепскі
* Кіраўскі
* Кірышскі
* Ладзейнапольскі
* Ламаносаўскі
* Лужскі
* Падпарожскі
* Прыазерскі
* Сланцаўскі
* Тосненскі
* Усевалажскі
* Ціхвінскі

 |  |
| Гарады | 
* Атраднае
* Баксітагорск
* Воласава
* Волхаў
* Выбарг
* Высоцк
* Гатчына
* Івангорад
* Каменнагорск
* Камунар
* Кінгісеп
* Кіраўск
* Кірышы
* Ладзейнае Поле
* Луга
* Любань
* Мурына
* Нікольскае
* Новая Ладага
* Падпарожжа
* Пікалёва
* Прыазерск
* Прыморск
* Сасновы Бор
* Светагорск
* Серталава
* Сланцы
* Сясьстрой
* Тосна
* Усевалажск
* Ціхвін
* Шлісельбург

 |
| Пгт | 
* Будагашч
* Важыны
* Вазнясенне
* Вырыца
* Вялікая Іжора
* Дружная Горка
* Дуброўка
* Пасёлак імя Марозава
* Пасёлак імя Свярдлова
* Красны Бор
* Кузнечнае
* Кузьмалаўскі
* Лесагорскі
* Лябяжжа
* Мга
* Назія
* Нікольскі
* Паўлава
* Прыладажскі
* Рабава
* Рах’я
* Рошчына
* Савецкі
* Свірстрой
* Сіверскі
* Сінявіна
* Тайцы
* Талмачова
* Токсава
* Ульянаўка
* Фарносава
* Яфімаўскі

 |