***К-129*** ( руск.: **К–129** ) — дызель-электрычная падводная лодка з балістычнымі ракетамі праекта 629А ( руск.: **проект 629А**, *Projekt 629A*, па класіфікацыі NATO Golf II), якая служыла на Ціхаакіянскім флоце ВМФ СССР. Адна з шасці стратэгічных балістычных падводных лодак праекта 629, якія ўваходзіла ў склад 15-й эскадрыллі падводных лодак, якія базавалісяа на ваенна-марской базе Рыбачай пад Петрапаўлаўскам якой камандаваў контр-адмірал Рудольф Голасаў .

Камандзірам *К-129* быў прызначаны капітан першага рангу У.І.Кабзар. На корпус быў нанесены і яе нумар 722 (пры сваім апошнім разгортванні). 8 сакавіка 1968 года на лодке мела месца невядомая падзея, якая прывяла да яе затаплення. Гэта было адно з чатырох таямнічых знікненняў падводнай лодкі ў 1968 годзе, астатнія - ізраільская падводная лодка INS Дакар, французкая Minerve, і амерыканская падводная лодка Скарпіён .

Пасля таго як лодка не даслала некалькі радыёпаведамленняў падчас яе патрулявання ў Ціхім акіяне камандванне Савецкім флотам было занепакоена яе статусам і разгарнула тэрміновыя пошукі з прымяненнем авіяцыі і караблёў, але ніякіх прыкмет або абломкаў не было знойдзена. Хоць пошукі і былі максімальна засякрэчаны, аднак ВМС ЗША назірая за савецкімі намаганнямі, зразумелі што ў тым раёне была згублена падводная лодка. І амерыканцы таксама пачалі пошук (з дапамогай сістэмы донных гідрафонаў і самапісцаў). У выніку быў выяўлены шэраг гукаў падобных на падводныя выбухі, а таксама запеленгавана верагоднае месца дзе яны адбылісь.

Пасля сакрэтных пошукаў з дапамогай спецыялізаванай падводнай лодкі (USS Halibut) з базуючыміся на ёй глыбакаводнымі спускаемымі апаратамі, абломкі К-129 былі знойдзены на глыбіні каля 5 000 м.

У 1974 годзе Злучаныя Штаты спрабавалі падняць самы буйны кавалак падводнай лодкі ў рамках сакрэтнай праграмы пад назвай Project Azorian. Прыкрыццём было тое, што караблі займалася камерцыйнай здабычай марганцевых канкрэцый.

Запуск і эксплуатацыя
---------------------

 Падводная лодка праекта 629а
Кіль *К-129* быў закладзены 15 сакавіка 1958 года ў Камсамольске-на-Амуры на суднабудаўнічым заводзе № 132 (па іншых дадзеных на заводзе №199) пад завадскім пазначэннем Б-103. Спушчана на ваду 16 мая 1959 года, акт прыёмкі падпісаны 31 снежня 1959 года, аднесена да 123-й брыгады 40-й дывізіі Савецкага Ціхаакіянскага флоту ва Уладзівастоку. У 1960 годзе яна была пераведзена ў 15-ю эскадрыллю падводных лодак, якая базуецца на ваенна-марской базе Рыбачай на Камчатцы .

3 красавіка 1964 года *К-129* прайшла мадэрнізацыю ў рамках праекта 629А на Дальзаводзе ва Уладзівастоку і зноў паступіла на ўзбраенне пасля завяршэння мадэрнізацыі 30 мая 1967 года. У студзені 1968 года *К-129* была прызначана ў 15-ю эскадрыллю падводных лодак у складзе 29-й дывізіі балістычных ракет у Рыбачым, якой камандаваў адмірал Віктар Аляксандравіч Дыгала. Падлодка атрымала бартавы нумар 574.

Затапленне
----------

*К-129*, якая завяршыла два 70-дзённыя баявыя патрулі з балістычнымі ракетамі ў 1967 годзе, атрымала трэцяе заданне на патруляванне ў лютым 1968 года з арыентыровачнай датай завяршэння 5 мая 1968 года. Пасля выхаду з базы 24 лютага *К-129* дасягнула глыбокай вады, дзе былі праведзены пробнае апусканне і пад'ём на паверхню. Праблем не знайшлі, і таму паведамілі па радыё, што ўсё ў парадку, і працягнлі патруляванне.

Камандзірам *К-129* у апошнім паходзе быў капітан 1-га рангу Уладзімір Іванавіч Кабзар і капітан 2-га рангу Аляксандр Мікалаевіч Журавін на пасадзе старшага памочніка камандзіра (кіраўніка). Ноччу 7-8 сакавіка радыёграмма ад *К-129* не была атрымана. Гэта была шэраговая працэдура пад час якой экіпаж перадае свае каардынаты, і чакалася што лодка хутка перасяке 180-ы мерыдыян і далей прыбудзе ў зону патрулявання.

Да сярэдзіны сакавіка камандзіры ВМФ СССР на Камчатцы былі ўжо занепакоіліся тым, што *К-129* прапусціў дзве запар радыёправеркі. Нават калі *на К-129* паслалі інструкцыю парушаць радыёмаўчанне і скантактаваць са штабам. Аднак гэтая, і іншыя радыёперадачы засталіся без адказу. Хутка Савецкі ваенна-марскі штаб прызнаў *К-129* зніклай без вестак, і да трэцяга тыдня сакавіка арганізаваў паветраныя, надводныя і падводныя пошукава-выратавальныя мерапрыемствы ў паўночнай частцы Ціхага акіяна з Камчаткі і Уладзівастока.

Гэтае савецкае разгортванне ў Ціхім акіяне не засталося не заўважанным, і было прааналізавана амерыканскай выведкай як верагодная рэакцыя на страту падводнай лодкі. Ваенна-марскія аб'екты SOSUS (сістэма маніторынгу гукавых анамалій, якая была разгорнута па міравым акіяне) ЗША ў паўночнай частцы Ціхага акіяна былі папярэджаны і 8 сакавіка 1968 года папрасілі праглядзець акустычныя запісы, каб выявіць любы магчымы анамальны сігнал. Акустычныя дадзеныя з чатырох аб'ектаў AFTAC ВПС і масіва SOSUS у Адаку, штат Аляска , трыангулявалі патэнцыйнае месца падзей з дакладнасцю да 5 марскіх міль, аднак гэта месца было ў сотнях міль ад таго месца, дзе вёў пошук ВМС СССР.

Некалькі станцый SOSUS запісалі сігналы. Па словах Бруса Рула, былога вядучага акустычнага аналітыка Упраўлення ваенна-марской разведкі, першапачатковы значны акустычны сігнал ад *K-129* быў запісаны PACSOSUS 11 сакавіка 1968 года. Гэта было растлумачана як магчымы невялікі выбух, які адбыўся ў напорным корпусе ў 11:59:47. Па словах Джона П. Крэйвена, падзея была зафіксавана ўжо 8 сакавіка 1968 года. Пасля агляду ён атрымаў дастатковую трыангуляцыю па лініях пеленга, каб забяспечыць ВМС ЗША месцазнаходжанне верагоднага месца крушэння. Адна крыніца ахарактарызавала акустычны сігнал як «ізаляваны, адзіночны гук выбуху або выбуху, «выбух добрага памеру »». Паведамляецца, што акустычная падзея ўзнікла недалёка ад кропкі з каардынатамі 40° с.ш. 180° у.д.

У той жа час савецкія пошукавыя намаганні, якія не мелі эквіваленту амерыканскай сістэме SOSUS, не змаглі знайсці *К-129*, і ў рэшце рэшт савецкая ваенна-марская дзейнасць у паўночнай частцы Ціхага акіяна нармалізавалася. Неафіцыйна *К-129* быў прызнаны згубленай падводнай лодкай.

Праект Азорыян
--------------

Абломкі *К-129* былі ідэнтыфікаваныя USS Halibut на паўночны захад ад Оаху на прыблізнай глыбіні 16,000 футаў (4,900 м) 20 жніўня 1968 г. На працягу наступных трох тыдняў яе дэталёва агледзелі — як паведамляецца, з больш чым 20 000 фотаздымкаў буйным планам, а пазней таксама, магчыма, батыскафам Trieste II. Атрымаўшы унікальную магчымасць аднавіць савецкую ядзерную ракету SS-N-5 без ведама Савецкага Саюза. Карацей абломкі *К-129* трапілі ў поле ўвагі нацыянальных уладаў ЗША. Прэзідэнт Ніксан, пасля разгляду міністрам абароны і Белым домам, дазволіў спробу пад’ёму. Каб гарантаваць, што спроба выратавання заставалася «чорнай» (*г.зн.* тайнай і сакрэтнай), аперацыю папрасілі правесці ЦРУ, а не ВМС. Карабель *Hughes Glomar Explorer* быў спраектаваны і пабудаваны па кантракту ЦРУ выключна з мэтай падпольнага пад’ёму *К-129*. Аперацыя па выратаванні, названая праектам Азорыян, была адной з самых дарагіх і глыбокіх сакрэтаў халоднай вайны.

Glomar Explorer
 Участак затаплення *К-129* заснаваны на перасячэнні трох акружнасцей, якія пазначаюць адлегласці да Лонг-Біч (Каліфорнія), Пэрл-Харбара, і Петрапаўлаўска- Камчацка
Дакладнае месца знаходжання патанулай лодкі застаецца афіцыйнай таямніцай спецслужбаў Злучаных Штатаў. Джон П. Крэйвен, аднак, паказваў на месца амаль 40° пн.ш. і амаль дакладна на 180-м мерыдыяне. Дакументы ЦРУ паказваюць, што яна затанула «1560 міль на паўночны захад ад Гаваяў», і што *Х’юз Гломар Эксплорер* павінен быў прайсці 3008 міль ад Лонг-Біч (штат Каліфорнія) каб дабрацца да месца прызначэння. Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі заяўляе, што дзве ядзерныя боегалоўкі ад *К-129* былі страчаны ў Ціхім акіяне ў 1230 мілях ад Камчаткі ў каардынатах 40°6’N і 179°57’E на глыбіні 6000 метраў. Усе тры адлегласці паказваюць на месцазнаходжанне38°05′ пн. ш. 178°57′ у. д.HGЯO. А калі верыць словам прадстаўнікоў ЦРУ, то глыбіня на якой знаходзяцца астанкі К-129 дзесці 5010-5030 метраў.

### Працяг сакрэтнасці

Заяўлена, што аднаўленне *К-129* было па большай частцы няўдалым, афіцыйна аднаўленая толькі невялікая колькасць нязначных частак падводнай лодкі. Аднак ЦРУ сцвярджала ў пазове Закона аб свабодзе інфармацыі, што праект трэба трымаць у сакрэце, таму што любое «афіцыйнае прызнанне датычнасці дзяржаўных устаноў ЗША раскрывае прыроду і мэту праграмы». Гэты адказ увайшоў у лексікон юрыдычнага жаргону як «адказ Glomar» або «гламарызацыя» — «ні пацвярджаць, ні абвяргаць».

Па стане на 2018 год файлы, фатаграфіі, відэакасеты і іншыя дакументальныя доказы застаюцца закрытымі для грамадскасці. Некалькі здымкаў з’явіліся ў дакументальным фільме 2010 года, на якім паказаны абломкі *К-129* — насавая частка і моцна пашкоджаны ракетны адсек, дзе была бачна толькі адна ракетная труба, якая засталася прымацаванай да канструкцыі.

Прычыны
-------

 Профілі падводнай лодкі з балістычнымі ракетамі праекта 629А ( *Гольф II* ), якой была і *К-129*
Афіцыйная гіпотэза ВМФ СССР заключаецца ў тым, што *К-129*, працуючы ў рэжыме падводнага плавання, апусціўся ніжэй сваёй працоўнай глыбіні. Такая падзея ў спалучэнні з механічнай няспраўнасцю або няправільнай рэакцыяй экіпажа можа выклікаць затапленне, дастатковае для патаплення лодкі.

Гэта справаздача, аднак, не была прынята многімі, і былі вылучаны альтэрнатыўныя тэорыі для тлумачэння страты *K-129* :

1. Выбух вадароду ў батарэях падчас зарадкі
2. Сутыкненне з падводнай лодкай ЗША
3. Выбух ракеты выкліканы працечкай вады праз няплотнасць ушчыльняльніка дзвярэй ракетнай шахты
4. Наўмыснае або ненаўмыснае затапленне экіпажам з-за парушэння *К-129* звычайных аперацыйных працэдур і/або вылету з дазволеных зон працы

Паведамлялася, што 40 з 98 чальцоў экіпажу не мелі да гэтага вопыта працы на падводнай лодке гэтага класу.

*K-129* быў прыкладна на сярэдзіне шляху стандартнага выхаду на бераг/папаўнення і рамонту, калі была дадзена новая місія. :156

### Няспраўнасць батарэі

Свінцова-кіслотныя акумулятары падчас зарадкі вылучаюць выбухонебяспечны вадарод. Газаабразны вадарод, калі яго не выдаліць належным чынам, мог назапашвацца да выбуханебяспечнай канцэнтрацыі.

Джон Крэйвен, былы галоўны навуковец Упраўлення спецыяльных праектаў ВМС ЗША і былы кіраўнік праграм DSSP і DSRV, пракаментаваў:

> Я ніколі не бачыў і не чуў пра катастрофу падводнай лодкі, якая не суправаджалася меркаваннем, што батарэя ўзарвалася і ўсё пачалося. [.. . ] Наіўныя следчыя, даследуючы пашкоджанні ў выратаваных батарэях адсекаў, нязменна вінавацяць у патапленні выбухі батарэй, пакуль не даведаюцца, што любая цалкам зараджаная батарэя, раптоўна падвергнутая ўздзеянню марской вады, выбухне. Гэта непазбежны вынік пры затапленні і амаль ніколі не яго прычына. 
> 
> 

Прынамсі адна амерыканская падводная лодка USS Cochino, быў страчана ля Нарвегіі ў 1949 годзе з-за выбуху вадароду ў акумулятарным адсеку. Большая частка экіпажа аднак была выратавана, таму прычына яе затаплення вядомая.

### Сутыкненне з USS *Swordfish*

Стандартнай практыкай падчас халоднай вайны было тое, што ўдарныя падводныя лодкі ВМС ЗША сачылі за савецкімі ракетнымі падводнымі лодкамі, калі яны выходзяць са сваіх партоў і рухаліся ў паўночнай частцы Ціхага акіяна або паўночнай частцы Атлантычнага акіяна.

Гіпотэза аб сутыкненні з'яўляецца неафіцыйным меркаваннем многіх савецкіх афіцэраў ВМС , і афіцыйна абвяргаецца ВМС ЗША. Па дадзеных крыніц ВМС ЗША, USS *Swordfish* была дастаўлена ў порт Ёкасука (Японія), 17 сакавіка 1968 года, неўзабаве пасля знікнення *К-129*, і была аператыўна адрамантавана рубка з пагнутым перыскопам, які, як паведамляецца, быў паламаны лёдам, які нечакана апынуўся на шляху падлодкі падчас правядзення сакрэтных аперацый у Японскім моры .

У адказ на спробы Расіі высветліць, ці быў *К-129* страчаны з-за пашкоджанняў у выніку сутыкнення з амерыканскай падводнай лодкай, у афіцыйнай заяве ЗША амбасадара Малкальма Туна расійскай дэлегацыі падчас сустрэчы ў Крамлі ў жніўні 1993 года гаворыцца:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Па маёй просьбе ваенна-марская выведка ЗША правяла пошук у журналах усіх падводных лодак ЗША, якія дзейнічалі ў 1968 годзе. У выніку наш дырэктар ваенна-марской разведкі прыйшоў да высновы, што ніводная амерыканская падводная лодка не знаходзілася ў межах 300 км ад вашай падлодкі, калі яна затанула | "|

### Выбух з-за ўцечкі праз ушчыльняльнік ракетнага люка

3 кастрычніка 1986 года савецкая падводная лодка з балістычнымі ракетамі праекта 667А K-219 падчас баявога патрулявання ў Атлантыцы пацярпела ад выбуху вадкаснай ракеты Р-27 у адной з 16 ракетных труб. Прычынай выбуху стала ўцечка вады праз ўшчыльнення люка ракетнай трубкі. Уцечка дазволіла марской вадзе ўступіць у кантакт з рэшткамі паліва ракеты, што прывяло да самаадвольнага пажару, у выніку чаго спачатку адбыўся выбух ракеты-носьбіта, затым выбухнуў зарад дэтанатара баявой часткі. У выпадку праекта 667А ракеты знаходзіліся ў напорным корпусе, і выбух не нанёс пашкоджанняў, дастатковых, каб неадкладна патапіць лодку. Аднак гэта прывяло да шырокага радыеактыўнага забруджвання, што запатрабавала ўсплыцця і эвакуацыі экіпажа на палубу, а затым і на выратавальнае судна, якое адрэагавала на надзвычайную сітуацыю. Пасля *К-219* патануў у бездані Хаттэраса са стратай чатырох членаў экіпажа і знаходзіцца на глыбіні каля 5500 метраў. Пазней Савецкі флот заявіў, што ўцечка адбылася ў выніку сутыкнення з USS Augusta.

Гэты выпадак стаў яшчэ адным падцверджаннем старонікам тэорыі пра выбух ракетнага паліва з-за няплотнасцяў ва ў ушчыльняльніку люкаў ракетных шахт.

Перазахаванне паднятых целаў
----------------------------

фота з працэдуры перазахавання целаў загінулых савецкіх падводнікаў
У кастрычніку 1992 года Роберт Гейтс у якасці дырэктара Цэнтральнай разведкі наведаў Маскву для сустрэчы з прэзідэнтам Расіі Барысам Ельцыным. Ён сказау:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| У якасці жэсту добрых намераў, сімвала новай эры, я нёс з сабой Савецкі ваенна-марскі сцяг, які ахінаў труны паўтары дзесятка савецкіх маракоў, чые астанкі Гломар Эксплорэр патрывожыў, калі ў сярэдзіне 1970-х гадоў падняў частку савецкай падводнай лодкі з балістычнымі ракетамі з глыбінь Ціхага акіяна. Я таксама вёз Ельцыну відэазапіс іх пахавання ў моры, разам з малітвамі за загінулых і гімнам СССР. Годнае і паважлівае служэнне нават у разгар халоднай вайны | "|

Памяць
------

У г. Чарамхова Іркуцкай вобласці ўсталяваны помнік падводнай лодцы К-129.

Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 22 кастрычніка 1998 года усе 98 загінуўшых членаў экіпажа падводнай лодкі К-129 былі ўзнагароджаны ордэнамі Мужнасці (пасмяротна).

28 ліпеня 1996 года ў дзень Ваенна-Марскога Флота быў адкрыты Мемарыял у гонар падводнікаў, якія загінулі пры выкананні баявых задач. Імёны членаў экіпажаў падводных лодак К-129 і К-429 нанесены на гранітныя пліты.

У пасёлку Рыбачы (цяпер — у складзе горада Вілючынск) імем В. І. Кабзара названа вуліца.

Глядзіце таксама
----------------

* *Прывід* (фільм 2013), мастацкі фільм, вольная інтэрпрытацыя падзей заснаваных на гісторыі *К-129* .



1. ↑
2. ↑  Sub Pirates World Submarines **(нявызн.)**. *www.cliffhangershideout.com*.
3. ↑  Operation Azorian: How America Stole a Soviet Submarine – Defensionem – The WarBible | Everything About Defense. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Defensionem – The WarBible | Everything About Defense.*. Архівавана з першакрыніцы 26 мая 2022. Праверана 31 мая 2022.
4. ↑  Rule Letter to N87 of 03APR09 **(нявызн.)** (9 красавіка 2009).
5. 1 2 3  Craven, 2001
6. ↑  «K-129», in *Historical Dictionary of International Intelligence*, by Nigel West (Rowman & Littlefield, 2015) p183
7. 1 2  Project Azorian: The Story of the Hughes Glomar Explorer, a CIA declassified Secret Noforn document from the mid-1980s.
8. ↑  Inventory of accidents and losses at sea involving radioactive material, IAEA-TECDOC-1242, Appendix I.3 **(нявызн.)**.  International Atomic Energy Agency (1 верасня 2001).
9. ↑  Podvig, 2001, Russian Strategic Nuclear Forces, p. 290
10. ↑  Polmar, 2004, Cold War Submarines
11. ↑  Sewell (2005) *Russian Strategic Nuclear Forces*, Center for Arms Control Studies, Moscow Institute of Physics and Technology, edited by Pavel Podvig
12. ↑  Sontag and Drew, *Blind Man's Bluff.*
13. ↑  Toth, Robert C..  Change in Soviets' Sub Tactics Tied to Spy Case: Material Reportedly Available to Walkers May Have Tipped Kremlin to Vessels' Vulnerability **(нявызн.)**, *Los Angeles Times* (17 June 1985).
14. ↑  Offley, Ed *Scorpion Down: Sunk by the Soviets, Buried by the Pentagon* (Paperback – 24 March 2008)