Трохмачтавая гафельная шхуна «Linden», Марыехамн, Аландскія астравы.
**Шху́на** (нідэрл.: schoener) — тып паруснага судна, які мае не менш за дзве мачты і касыя парусы на ўсіх мачтах. Паводле тыпу паруснага рыштунку шхуны падзяляюцца на гафельныя, бермудскія, стаксельныя, марсельныя і брамсельныя. Брамсельная шхуна адрозніваецца ад марсельнай наяўнасцю брам-стэньгі і яшчэ адным дадатковым прамым парусам — брамселем. Пры гэтым у шэрагу выпадкаў марсельную і брамсельную двухмачтавыя шхуны (асабліва з брыфакам) можна зблытаць з брыганцінай. Незалежна ад тыпу касых парусоў (гафельных ці бермудскіх) шхуна можа быць і *марсельнай* (брамсельнай). Шхуны мелі невялікую асадку, што дазваляла хадзіць нават на мелкаводдзі.

Двухмачтавая марсельная гафельная шхуна французскага флоту «Этуаль» (*Étoile*)
Галоўнае адрозненне двухмачтавай шхуны ад іншых тыпаў паруснага ўзбраення — размяшчэнне грот-мачты — самай высокай мачты судна. У выпадку паруснага ўзбраення гэтага тыпу, грот-мачта размяшчаецца бліжэй да кармы, для таго, каб, асабліва ў выпадку з гафельным узбраеннем, карнагі-штаг, які злучае фок і грот-мачту, ішоў трохі ўверх і не перашкаджаў гафелю фок-мачты.

Шхуна вельмі добра ходзіць пры бакавым ветры і пад вострым вуглом да ветру, у яе нашмат менш снасцяў у бягучым такелажы, чым у судна з прамым парусным узбраеннем, прасцейшая канструкцыя абсталявання, што дазваляла істотна паменшыць каманду. Усе працы з парусамі выконваюцца з палубы, у той час, як на судне з прамымі парусамі для іх уздыму і спуску вялікай колькасці людзей неабходна ўзбірацца на мачты. Аднак пры спадарожным ветры шхуна істотна саступае суднам з прамымі парусамі і становіцца рысклівай. Тым не менш, у апошняе стагоддзе масавага выкарыстання паруснікаў такія перавагі шхуны, як зніжэнне колькасці і ўмення экіпажа, апынуліся больш адчувальнымі з-за імкнення суднаўладальнікаў зменшыць кошт перавозкі грузаў ва ўмовах канкурэнцыі з параходамі, таму канец XIX і пачатак XX стагоддзяў сталі перыядам росквіту шхуны, менавіта тады былі пабудаваны гіганцкія судны з гэтым тыпам паруснага ўзбраення, накшталт «Томас У. Лоўсан» (1902).

Першыя судны са шхунным такелажам з'явіліся яшчэ ў XVII стагоддзі ў Галандыі і Англіі, але шырокае ўжыванне шхуны атрымалі ў Амерыцы. Яны мелі дзве мачты з гафельнымі парусамі і выкарыстоўваліся для кабатажных перавозак. У XVII — XVIII стагоддзях былі асноўнымі караблямі піратаў у Карыбскім моры. У перыяд росквіту толькі на Вялікіх азёрах паміж ЗША і Канадай курсавала да дзвюх тысяч шхун.

У канцы XIX стагоддзя канкурэнцыя параходаў прывяла да неабходнасці скарачэння каманд суднаў. Дзякуючы прастаце паруснага ўзбраення і лёгкасці кіравання менавіта шхуны змаглі выдужаць у гэтай барацьбе. Галоўным чынам будаваліся дзвюх- і трохмачтавыя шхуны, радзей чатырох-, пяці- і шасцімачтавыя. А ў 1902 годзе ў горадзе Куінсі, Масачусетс (ЗША) на ваду спусцілі адзіную ў свеце сямімачтавую шхуну «Томас У. Лоўсан». «Томас У. Лоўсан» прызначаўся для перавозкі вугалю. Кожная з сямі стальных мачтаў вышынёй па 35 м важыла 20 т. Іх працягам служылі драўляныя 17-мятровыя стэньгі. Працу маракоў палягчалі розныя механізмы, дзякуючы чаму велізарным паруснікам кіравалі ўсяго 16 чалавек. Шхуна, якая не мела рухавіка, была абсталявана паравой рулявой машынай, паравымі лябёдкамі, электрычнай сістэмай і нават тэлефоннай сеткай.

Пасля Першай сусветнай вайны, калі бракавала гандлёвых суднаў, амерыканцы, валодаючы цудоўнымі лясамі, пабудавалі шмат драўляных шхун самых розных памераў, якія мелі ад трох да пяці мачтаў.

Літаратура
----------

* *Ловягин Р. М..* Шхуна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Фота і Відэа на Вікісховішчы |

* *Шхуна (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

| ⛭Тыпы парусных суднаў |
| --- |
| 

| Старажытны свет |
| --- |
| Старажытны Усход | 
* Егіпецкая папірусная лодка
* Егіпецкі гандлёвы карабель
* Фінікійскае гандлёвае судна
* Фінікійская бірэма

 |
| Старажытная Грэцыя | 
* Актэра
* Гаплітагагас
* Гексера
* Гіпагагас
* Пентэкантэра
* Септэра
* Трыеры
* Трыякантэра
* Энера

 |
| Старажытны Рым | 
* Актуарыя
* Бірэма
* Дэцымрэма
* Квадрырэма
* Квінкверэма
* Лібурна
* Рымскі гандлёвы карабель
* Судна этрускаў
* Трырэма
* Унірэма

 |

 |  |
| 

| Сярэдневякоўе і эпоха вялікіх геаграфічных адкрыццяў |
| --- |
| Міжземнае мора | 
* Барбарскі карабель
* Венецыянская карака
* Галіён
* Генуэзскі гандлёвы карабель
* Дроман
* Каравела
* Карака
* Неф
* Чайка

 |
| Паўночная Еўропа | 
* Гукар
* Дракар
* Кнор
* Ког
* Ладдзя
* Струг
* Фламандская карака
* Шнека

 |
| Блізкі Усход | 
* Бум
* Гей-баа
* Доу
* Зарука

 |
| Новы Свет | 
* Байдарка
* Пірога

 |
| Далёкі Усход | 
* Гуары
* Кітайская джонка
* Японская джонка
* Кабуксон
* Катамаран
* Проа

 |

 |
| 

| Век паруса |
| --- |
| Лінія баталіі | 
* Лінейны карабель
* Фрэгат

 |
| Дапаможныя | 
* Бамбардзірскі карабель
* Бот
* Брандар
* Брыг
* Гекбот
* Гукар
* Карвет
* Кеч
* Кутар
* Люгер
* Пакетбот
* Пінас
* Пінк
* Прам
* Тэндар
* Шлюп
* Шнява
* Шхуна
* Яхта

 |
| Парусна-вяслярныя | 
* Акат
* Баркас
* Галеас
* Галера
* Галіёт
* Гічка
* Кайка
* Качэрма
* Лансон
* Пінас
* Пінк
* Скампавея
* Шкут
* Шэбека

 |
| Гандлёвыя і грузавыя судны | 
* Аак
* Багала
* Балтыйскі кеч
* Барк
* Барка
* Баркенціна
* Біландар
* Брыганціна
* Габара
* Галіён
* Ект
* Карбас
* Коф
* Коч
* Краер
* Ліхтар
* Макшан
* Пінас
* Пінк
* Полакр
* Сайк
* Сакалева
* Самбук
* Скафо
* Скіф
* Скучэ
* Трэбака
* Т’ялк
* Фелука
* Флейт
* Чэктырмэ
* Шаланда
* Шмак
* Шхуна

 |
| Прамысловыя | 
* Гукер-яхта
* Догер
* Мулета
* Рыбніца
* Тартана
* Фіш-гукер
* Шаланда
* Шхуна
* Ял

 |

 |
| 

| Век пары |
| --- |
| Парусныя | 
* Бостанскі кітабоец
* Вінджамер
* Кліпер
* Лорча
	+ Бедар
	+ Пінас

 |
| Парусна-паравыя | 
* Браняносец
* Кліпер
* Параходафрэгат

 |
| Прамысловыя | Кітабойнае судна |

 |
| 

| Найноўшы час |
| --- |
| Яхты і іншыя | 
* Крэйсерская яхта
* Катамаран
* Трымаран
* Пентамаран
* Дайнарыг

 |

 |