**Старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі** — цюркскія пісьмовыя помнікі VIII—X стст.

У старажытнацюркскіх пісьмовых помніках выкарыстоўваўся арыгінальны цюркскі алфавіт, званы «рунічным» (па падабенстве са скандынаўскімі рунічнымі тэкстамі) або «архона-енісейскім» (па месцы знаходкі асноўных помнікаў). Старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі — важныя гістарычныя дакументы для вывучэння старажытнай мовы і літаратурных прыёмаў, гісторыі, этнагенезу, геаграфіі, культуры, звычаяў, светаразумення старажытнацюркскіх плямёнаў і народнасцяў. Да старажытнацюркскіх пісьмовых помнікаў ставяцца помнікі, знойдзеныя ў басейне рэк Енісей і Лена (Сібір), Архона, Ангіна і Селенга (Манголія); на тэрыторыі Цэнтральнай Азіі у далінах рэк Таласа (Таласкія помнікі  (руск.) (бел.), Сырдар’і, Іртыша і Ілі. Усяго выяўлена каля двухсот помнікаў з надпісамі. Значны ўклад у вывучэнне помнікаў ўнеслі В. Томсен  (руск.) (бел. В.  В. Радлаў, П. М. Меліяранскі  (руск.) (бел. Г. Рамстэд  (руск.) (бел. {{нп3|Уладзімір Міхайлавіч Насілаў|У. М. Насілаў|ru|Насилов, Владимир Михай, І. А. Батманаў  (руск.) (бел. А. М. Конанаў  (руск.) (бел. Д. Клоўсан  (руск.) (бел. Т. Тэкін  (англ.) (бел. С. Р. Кляшторны  (руск.) (бел..

Кашо-Цайдамскія надпісы
-----------------------

Размяшчэнне даліны Архона
У 1889 годзе рускі вучоны-этнограф М. М. Ядрынцаў  (руск.) (бел. адкрыў у Паўночнай Манголіі, у даліне Архона, велізарныя каменныя стэлы з рунічнымі надпісамі. Дэшыфравалі і прачыталі тэксты дацкі навуковец В. Томсен  (руск.) (бел. які першым знайшоў ключ да алфавіта, і рускі цюрколаг В. В. Радлаў, які ўпершыню даў іх звязнае чытанне. Стэлы былі ўзведзены ў гонар Більге-кагана (732) і яго брата Кюль-тэгіна (735), якія ўзначальвалі цюркскія каганаты, а таксама дарадцы Таньюкука  (руск.) (бел. (створана пасля 716). Яны ўтрымліваюць аповяд пра жыццё і подзвігі іх герояў, якія выкладаюцца на фоне агульнай гісторыі Цюркскай дзяржавы і суправаджаюцца рознага роду палітычнымі дэкларацыямі. Некаторыя надпісы часткова захаваліся на металічных вырабах, посудзе, цэгле, скуры, пергаменце.

Іншыя помнікі
-------------

**Енісейскія тэксты** - помнікі пісьменства спрэчнай прыналежнасці і датыроўкі, яны значна карацей архонскіх (самая доўгая — Уйбат III (№32) — змяшчае толькі 400 знакаў) і носяць характар эпітафіі. У іх мала гісторыка-палітычных звестак і апісанняў, некаторыя даследчыкі лічаць іх прымітыўнымі. Сярод гіпотэз пра час і крыніцы паходжання гэтых надпісаў вылучаюцца дзве супрацьлеглыя:

* надпісы паўсталі пасля архонскіх, магчыма створаны заходнімі цюркамі, уцекачамі пасля падзення цюркскага каганата;
* надпісы пакінутыя енісейскімі кіргізамі кіргізскага каганата.

Падобныя па змесце і надмагільныя Таласкія помнікі  (руск.) (бел.. У даліне Таласа знойдзены таксама загадкавы надпіс на драўлянай палачцы, які С. Я. Малоў  (руск.) (бел. Х. Н. Аркун  (азерб.) (бел. А. М. Шчарбак  (руск.) (бел. і іншыя адносяць да старажытнацюркскага пісьменства. Цэнтрам засяроджвання помнікаў енісейскай пісьменнасці з канца XIX стагоддзя стаў Мінусінскі музей  (руск.) (бел..

Іншыя старажытнацюркскія пісьмовыя помнікі, выяўленыя на тэрыторыі Казахстана, гэта: надпісы на кераміцы (даліна Таласа, Жамбылская вобласць), тэксты на скалах і надпіс на пярсцёнку (даліна або, Алмацінская вобласць), надпісы на круглых каралях з гліны і на пасудзіне (Даліна Сырдар'і, Кызылардзінская вобласць). У 1948 годзе {{нп3|Аляксандр Натанавіч Бернштам|А. Н. Бернштам|ru|Бернштам, Александр Натанович}} апублікаваў надпісы на двух бронзавых люстэрках з Усходняга Казахстана  (руск.) (бел. (Даліна Іртыша). Там жа ў 1985 годзе выяўлены наскальны рунічны надпіс, і 1987 годзе — надпіс, выразаны на пячатцы. У 1986 годзе апублікавалі надпіс на бронзавым люстэрку з даліны Урала.

Сачыненні
---------

* Орхонские надписи. Кюльтегин. Бильге-каган. Тоньюкук, Семипалатинск, 2001.

Зноскі
------

1. ↑  Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—2017.
2. ↑  Кормушин 2018.
3. 1 2 3  Щербак 1970.
4. ↑  Кормушин 2018, с. 6.
5. ↑  Кормушин 2018, с. 7.
6. ↑  Кормушин 2018, с. 9.

Літаратура
----------

* *Радлов В. В.* Атлас древности Монголии. Труды Орхонской экспедиции, I—IV. — СПБ. 1892, 1893, 1896, 1899.
* *Малов С. Е.* Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. — М.; Л. 1951 (МПДП).
* *Малов С. Е.* Памятник древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. — М.-Л. 1959.
* *Кляшторный С. Г.* Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. — М. 1964.
* *Айдаров Ғ. Курышжанов Ә. Томанов М.* Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. — А.
* *Аманжолов А. С.* Tүpкі философиясы және жазу тарихы. — А. 1990.
* *Кормушин И. В.* Тюркские енисейские эпитафии. Тексты и исследования. — М.: Наука, 1997. — 303 с.
* *Аманжолов А. С.* История и теория древнетюркского письма. — А. 2003.
* Древнетюркские письменные памятники // Казахстан. Национальная энциклопедия (руск.). — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.
* *Щербак, А. М.* Енисейские рунические надписи. К истории открытия и изучения // *Тюркологический сборник*. — м: 1970. — С. 111—134.
* *Кормушин И. В.* Какому тюркоязычному народу могли принадлежать енисейские рунические надписи с территории Хакасии? (Енисейские страдания-2) // *Российская тюркология*. — 2018. — № 3—4. — С. 5—10.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Древнетюркский словарь. — Ленинград: Наука, 1969. — С. XXI—XXXVIII.
* Древнетюркские письменные памятники // Казахстан. Национальная энциклопедия (руск.). — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.