2°56′46″ пд. ш. 35°21′09″ у. д.HGЯO

Раскоп у Лаэтолі, фота 2006 года
**Лаэтолі** (*Laetoli*), таксама **Леталіл** — мясцовасць у Танзаніі, за 20 км ад вулкана Садзіман, дзе ў 1978 годзе былі выяўленыя адбіткі ног прамаходзячых гамінідаў, якія жылі каля 3,6 млн гадоў таму. У параўнанні з іншымі месцамі палеанталагічных раскопак у Афрыцы, Лаэтолі унікальна тым, што на яго тэрыторыі не выяўлена ні слядоў паводак, ні слядоў шчыльных экватарыяльных лясоў — клімат, ландшафт і экасістэма Лаэтолі застаюцца нязменнымі на працягу некалькіх мільёнаў гадоў. Каля 3,6 млн гадоў таму вывяржэнні Садзімана засыпалі зямлю тонкім пластом попелу. Попел, ператварыўшыся пад дажджом у цвёрды туф, захаваў адбіткі ног гамінідаў, вядомыя як «адбіткі Лаэтолі» або «сляды Лаэтолі» (англ.: Laetoli footprintsLaetoli footprints), і іншых прадстаўнікоў фауны позняга плейстацэну.

Першыя раскопкі Лаэтоли у пошуках продкаў чалавека правялі Луіс Лікі ў 1935 і Людвіг Коль-Ларсен ў 1938-1939 гадах. Сярод знойдзеных імі рэшткаў былі зубы аўстралапітэкаў, але ні Лікі, ні Коль-Ларсен не змаглі правільна вызначыць знаходку. «Зубы малпаў», сабраныя Лікі, былі ідэнтыфікаваныя як рэшткі гамінідаў толькі ў 1979 годзе. У 1974 па заданні Мэры Лікі Лаэтолі раскапаў Камоя Кімеў, у 1975-1981 гадах у Лаэтолі працавала сама Мэры Лікі. Кімеу і Лікі сабралі пераканаўчую калекцыю астанкаў аўстралапітэкаў.

Злепак слядоў, знойдзеных Мэры Лікі
У 1976 годзе Эндру Хіл упершыню выявіў адбіткі жывёл у тонкім пласце вулканічнага туфу (дакладней, цэлага набора слаёў попелу таўшчынёй каля 20 см, сфармаванага шэрагам блізкіх па часу вывяржэнняў). Лікі зацікавілася знаходкай і накіравала сваю групу на пошукі аналагічных слядоў. У 1978 годзе Пол Абел знайшоў так званыя «адбіткі Лаэтолі» — сляды прамаходзячых гамінідаў. Находка з'яўлялася ланцужком адбіткаў ног двух шэдшых разам істот — усяго каля 70 адбіткаў на дарожцы даўжынёй 27 метраў. Больш буйная істота (G2 на схеме Лікі), верагодна, была самцом, іншая (G2) — самкай. Побач праходзілі ланцужкі слядоў мелкіх капытных («гіпарыён» на схеме Лікі). Лікі першапачаткова не надавала вялікага значэння знаходцы:

> 
> 
> Яна не была здзіўлена ў такой сткпені як іншыя, таму што [тады] мы не ведалі, **што** мы знайшлі
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> *It was not as exciting as some of the other discoveries, bexause we did not know what we had*
> 
> 
> 
> 

Лікі ідэнтыфікавала істот з Лаэтолі з жыўшымі 3,6 млн гадоў таму *Australopithecus afarensis*, косткі якіх былі знойдзены па суседству з дарожкай слядоў. Сувязь адбіткаў і астанкаў з Лаэтолі не з'яўляецца адназначна даказанай, так як у рэштках з Лаэтолі адсутнічаюць косткі стоп, якія можна было б супаставіць з адбіткамі (такое супастаўленне, са станоўчым вынікам, было выканана для костак больш позняга *Homo habilis*).

Адбіткі, знойдзеныя групай Лікі, выклікалі буру ў навуковым свеце, так як, у адрозненне ад выкапнёвых костак, далі магчымасць вывучыць механізм хады і будову мяккіх тканін ступні старажытных гамінідаў. Істоты, якія пакінулі сляды ў Лаэтолі, былі адносна нізкарослымі або каротканогімі. У адрозненне ад сучасных чалавекападобных малпаў, у істотаў з Лаэтолі вялікі палец быў прыжаты да ступні. У адрозненне ад чалавека, пры хадзе яны абапіраліся не на пярэднія аддзелы ступні, а на пяткі. Дакладнае ўяўленне аб хадзе істот з Лаэтолі і яго месцы ў эвалюцыі хады ад малпы да чалавека застаецца прадметам навуковых спрэчак па гэты дзень.

У 1979 годзе група Лікі завяршыла працы ў Лаэтолі і закансервавала раскоп. Са слоў Лікі, па-над «адбіткаў Лаэтолі» былі насыпаны два пласты рачнога пяску, падзеленыя ахоўнай плёнкай, і пласт камянёў для абароны «ад жывёл і масаеў». Гіпсавы злепак адбіткаў быў перададзены Нацыянальнаму музею Танзаніі ў Алдувае. Неўзабаве на месцы раскопу выраслі маладыя акацыі, і ўзнікла пагроза таго, што карані дрэў разбураць унікальны помнік. Раскопкі 1992 года пацвердзілі гэтыя асцярогі: там, дзе карані ўжо дасягнулі пласта туфу, ён ужо быў разбураны. Фізічны перанос дарожкі на музейнае захоўванне быў бы вельмі дарагім і супярэчыў бы навуковай этыцы, таму для захавання дарожкі было вырашана абмежавацца перыядычным высяканнем дрэў.

Раскопкі Лаэтолі працягваюцца па гэты дзень. Акрамя пошуку чалавекападобных істотаў, даследчыкі назапасілі цэлы масіў звестак пра выкапнёвай фауне гэтых месцаў. У Лаэтолі выяўленыя і даследаваны рэшткі і сляды дзінатэрыяў, махайродаў, антылоп, дзікоў і жырафаў. У пластах туфу пахавана мноства выкапняў птушыных яек (вымерлыя і сучасныя віды страусаў, цацарак, фазанаў, турачэй і дробных птушак).

У 2011 годзе групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам прафесара А. Н. Зайцава (Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт) было паказана, што вулкан Садзіман не з'яўляецца крыніцай вулканічнага попелу Лаэтолі. Гэты вывад зроблены на падставе адсутнасці ў іх мінерала меліліту, а таксама адрозненняў у хімічным складзе нефеліну і піраксенаў.

У 2016 годзе ў выкапнёвай яечнай шкарлупіне страусавых (*Struthionidae*) з месцазнаходжання Лаэтолі узростам 3,8 млн. гадоў знойдзены самы старажытны вядомы бялок.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  The footprints of our predecessors (англ.).  Smithsonian Institution (2010). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2012. Праверана 6 мая 2011.
2. ↑  *Holloway, M.*. Mary Leakey: Unearting History **(нявызн.)**.  Scientific American (1994). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2012. Праверана 17 лютага 2018.
3. ↑  *Wong, K.*. Footprints to Fill **(нявызн.)**.  Scientific American (2005, August). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2012. Праверана 6 мая 2011.
4. 1 2 3 4 5  *Andrews, N. Dumas, M.*. The Footprints at Laetoli **(нявызн.)**.  Getty Institute (1995). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2012. Праверана 6 мая 2011.
5. ↑  Raichlen, D.A. et al (2010). "Footprints Preserve Earliest Direct Evidence of Human-Like Bipedal Biomechanics". *PLoS ONE* **5** (3): e9769. PMID 20339543.
6. ↑  У арыгінале: «When I left, I covered them over with a mound of river sand and then some plastic sheeting and then more sand and a lot of boulders on top to keep the animals off and the Maasai off.» — цит. по *Holloway, M.*. Mary Leakey: Unearthing History **(нявызн.)**.  Scientific American, October 1994 (Oct. 1994). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2012. Праверана 6 мая 2011.
7. ↑  *Harrison, T.*. Fossil bird eggs from the Pliocene of Laetoli, Tanzania **(нявызн.)** (2005). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2012. Праверана 6 мая 2011.
8. ↑  Zaitsev AN, Wenzel T, Spratt J, Williams TC, Strekopytov S, Sharygin VV, Petrov SV, Golovina TA, Zaitseva EO, Markl G. Was Sadiman volcano a source for the Laetoli Footprint Tuff? Journal of Human Evolution 2011 Apr 4.
9. ↑  Protein sequences bound to mineral surfaces persist into deep time, 2016.
10. ↑  Proteins from «deep time» found in ostrich eggshell, 2016.

Спасылкі
--------

* Графическая схема «отпечатков Лаэтоли» (Мери Лики, 1982 г.) Архівавана 5 снежня 2015.
* Так откуда взялся пепел в Лаэтоли?
* Репортаж из Олдувая

| ⛭Антрапагенез і палеаантрапалогія |
| --- |
| Вымерлыя родыHominini/Hominina | 
Sahelanthropus tchadensis •
Orrorin •
Ardipithecus •
Kenyanthropus •
Australopithecus
(anamensis ·
afarensis ·
bahrelghazali ·
africanus ·
garhi ·
sediba) •
Paranthropus
(aethiopicus ·
boisei ·
robustus)·
 |
| Homo (род Homo) | 
Homo gautengensis •
Homo habilis •
Homo rudolfensis •
Дманісійскі гамінід •
Homo ergaster •
Homo erectus
(Homo erectus erectus ·
Homo erectus pekinensis ·
Homo soloensis) •
Homo cepranensis •
Homo helmei •
Homo antecessor •
Homo heidelbergensis •
Homo neanderthalensis •
Дзянісаўскі чалавек •
Homo floresiensis •
Homo naledi •
Homo luzonensis •
Homo longi •
Homo sapiens
(Homo sapiens idaltu ·
Краманьёнец ·
Homo sapiens sapiens)
 |
| Знаходкі гамінід | 
Азыхантрап •
Радэзійскі чалавек •
Атлантрап •
Хлопчык з Турканы •
Алдувай •
Пячоры Стэркфантэйн •
Сен-Сезар •
Сходненскі чэрап •
Тэшык-Таш •
Трэйнцье •
Тумай •
Лаэтолі •
Коабі-Фора •
Люсі •
Штайнгаймскі чалавек •
Юаньмоўскі чалавек •
Мегантрап •
Дэні
 |
| Паходжанне | 
Асноўныя гіпотэзы:
Монацэнтрызм • Афрыканская • маргінальныя:
Па-затрапічная •
Дыцэнтрызм •
Мультырэгіянальная (поліцэнтрызм) •
Наяпітэк •
Homo pampeanus
 |
| Распаўсюджанне | 
Археагенетыка •
Калыска чалавецтва •
Палеаіндзейцы •
Тэорыі прыбярэжных міграцый
 |