Паходжанне тэрміна
------------------

Слова **"вандалізм"** паходзіць ад французскага *"vandalisme"* і, як правіла, звязана з Французскай рэвалюцыяй і ў прыватнасці з Грегуарам. Менавіта ён пісаў у сваіх успамінах у 1807-08 г.: "я прыдумаў слова, каб забіць рэч". Але метафарычна тэрмін "вандал", як сімвал варваскіх паводзінаў, выкарыстоўваўся яшчэ ў Англіі ў пачатку 17 ст. 

Анры Грэгуар
Гісторык мастацтва Луі Рео выказаўся пра вандалізм наступным чынам: "сёння непаважлівым тэрмінам "вандалізм" мы называем не толькі непасрэдную дэструкцыю помнікаў, якія маюць мастацкую каштоўнасць або выклікаюць акультурваючыя іх гістарычныя ўспаміны, але і змена іх асяроддзя (інфармацыйны вандалізм), іх перанос (эльгінізм) або пераробку (рэстаўрацыйны вандалізм). Акрамя таго, вандалізмам мы будзем лічыць знішчэнне не толькі твораў рук чалавека, але і прыродных мясцовасцей".

За актамі вандалізма, як правіла, стаяць **ідэалагічныя прычыны**, **рэлігійная нецярпімасць**, ксенафобія. Разбурэнне помнікаў гісторыі і культуры - прыватная праява агрэсіўнай чалавеканенавісніцкай практыкі палітычных груповак.

Тыпалагізацыя
-------------

Пры тыпалагізацыі тэрміна "вандалізм" *матыў* і *намер* становяцца галоўнымі інструментамі пазнання. Таму лічыць вандалізм бессэнсоўным і аднастайным дзеяннем з'яўляецца вялікай памылкай. Прымаючы гэта пад увагу, можна вылучыць **"ідэалагічны"** і **"канвенцыйны"** вандалізм, які, у сваю чаргу, падзяляецца на *"сквапны"*, *"тактычны"*, *"карны"*, *"гульнявой"* і *"злосны"*. Таксама трэба адрозніваць падвіды вандалізма, улічваючы яго кантэкст: палітычны, сацыяльны, мастацкі, эстэтычны, калектыўны або індывідуальны.

Акрамя таго, вандалізм можа быць як **афіцыйным** (падтрымліваемы ўладамі), так і **неафіцыйным**, ініцыяваны з нізоў. Вандалізм можа быць і **знішчаюшчым** (у часы войн), і **рэстаўрацыйным** (калі рэстаўратары па некампетэнтнасці або адмыслова разбураюць адны культурныя пласты будынка, каб выявіць іншыя). Ён можа быць таксама **рэлігійным** і **антырелігійным**; **сентыментальным**, калі аб'екты знішчаюцца таму, што выклікаюць адмоўныя эмоцыі, або **утылітарным**, калі тэрыторыя ачышчаецца для новага будаўніцтва.

У нашы дні вандалізм можна звязаць з мадэрнізацыяй, калі з мэтай развіцця знішчаюцца рэлікты мінулых эпох, якія страцілі свае ўтылітарнае значэнне. Галоўным спосабам барацьбы с дадзеным відам злачынства з'яўляецца прапаганда павагі да маёмасных і культурных праў, правапарадку.

Прыклады
--------

Сярод вядомых актаў вандалізму ў Беларусі трэба адзначыць:

* **Знішчэнне мемарыяльной дошкі ў памяць яўрэям у Гродне (2012 г.)**. Мемарыяльная дошка ў памяць аб 29 тысячах яўрэяў, знішчаных у двух гета ў Гродне, была абліта невядомымі карычневай фарбай.
* **Апаганьванне месца памяці ў Магілеве.** З чэрвеня 2012 г. тут быў абліты фарбай памятны знак, усталяваны на месцы Магілёўскага гета.
* **Здзек над кладбішчам у Курапатах**, дзе былі знішчаны памятныя крыжы на Цэнтральнай алеі, а таксама ікона Божай Маці, на якой невядомыя намалявалі свастыку.

Прававое забеспячэнне гісторыка-культурных каштоўнасцей
-------------------------------------------------------

Сучаснае крымінальнае заканадаўства Рэспублікі Беларусь утрымлівае некалькі прававых нормаў, якія прадугледжваюць адказнасць за злачынствы супрацькультурнай спадчыны. Так, **ст. 344 УК Рэспублікі Беларусь** абвяшчае:
"Наўмыснае разбурэнне, знішчэнне або пашкоджанне помнікаў гісторыі і культуры, якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы, альбо знішчэнне або пашкоджанне прадметаў і дакументаў, якія маюць гістарычную і культурную каштоўнасць, - караюцца *грамадскімі працамі*, або *штрафам*, або *арыштам* на тэрмін да шасці месяцаў, ці абмежаваннем волі на той жа тэрмін.

Тыя ж дзеянні, учыненыя паўторна, або групай асоб, альбо па адносінах да асабліва каштоўных, унікальных помнікаў, прадметаў або дакументаў гісторыі і культуры, альбо якія пацягнулі прычыненне шкоды ў асабліва буйным памеры, - караюцца абмежаваннем волі на тэрмін **ад двух да пяці гадоў** або пазбаўленнем волі на тэрмін **ад трох да дванаццаці гадоў**."

Літаратура
----------

1. А.А. Александров. Международное сотруднічество в сфере культурного наследія: учебное пособіе / отв. ред. В. И. Уколова. – Москва: Проспект, 2011. – 176 с.
2. Раса Чепайтене. Культурное наследие в глобальном мире. – Вильнюс: ЕГУ, 2010. – 296 с.
3. И. Э. Мартыненко. Правовая защита культурного наследия.- Вильнюс: ЕГУ, 2003. – 240 с.
4. Dario Gamboni. The destruction of Art. Iconoclasm and vandalism since the French Revolution.

Спасылкі
--------

* Jewish news Архівавана 4 красавіка 2013.
* Саюз беларускіх яўрэйскіх грамадскіх аб'яднанняў і абшчын(недаступная спасылка)
* Новости и история Беларуси Архівавана 5 сакавіка 2016.