**Марыя Дарота Элізабет дэ Кастэлян Радзівіл** 19 лютага 1840, замак Рокшот (Rochecotte, Францыя) ― 10 чэрвеня 1915, Кленіца (Сілезія) ― княгіня, жонка прадстаўніка нямецкай галіны Радзівілаў ― князя Антонія Вільгельма Радзівіла.

Паходжанне
----------

З старадаўняга французскага арыстакратычнага роду. Бацькі: маркіз Энрыка дэ Кастэлян (1814—1847) і Паўліна дэ Талейран-Перыгор (1820—1890). Дзяцінства правяла ў радавым замку, затым жыла ў Парыжы, пасля шлюбу пераехала ў Берлін.

Сям'я
-----

3 кастрычніка 1857 года па радзе сваёй бабулі Дароты фон Бірон, герцагіні дэ Дзіна у 17 гадоў выйшла замуж за генерала прускай артылерыі (1889), з 1885 года ад’ютанта германскага імператара Вільгельма I, 14-га Нясвіжскага ардыната князя Антонія Вільгельма Радзівіла (1833—1904).

Чацвёра дзяцей. Дочкі Альжбета Мацільда Патоцкая (1861—1950), Алена Аўгуста Патоцкая (1874—1958) — выйшлі замуж за братоў, Рамана (1851—1915) і Юзафа (1862—1922) Патоцкіх. Першы сын ― князь Ежы Фрыдэрык Радзівіл (1860—1914), 15-ы ардынат Нясвіжскі і 12-ы ардынат Клецкі. Малодшы сын ― Станіслаў Вільгельм Радзівіл (1880―1920), ардынат Давыд-Гарадокскі, ад’ютант Юзафа Пілсудскага.

Марыя Дарота Радзівіл атрымала ў спадчыну ад бабкі маёнтак Кленіцы (Кляйніц) блізу Зялёнай Гуры, дзе пасля смерці мужа жыла пастаянна. Там яна падрыхтавала да выдання дзённікі бабулі, вядомай палюбоўніцы Талейрана ― у 14 сшытках «Chroniques de 1831 à 1862», надрукаваныя в 1909―1911.

У кнізе Ч. Дэ Мікеліса «Пратаколы сіёнскіх мудрацоў» прыводзяцца лісты Марыі 1889 года да італьянскага аташэ ў Германіі генерала дэ Робілана (Carlo Felice Nicolis, comte de Robilant), але аўтарам лістоў памылкова названая вядомая авантурніца Лізавета Радзівіл. Гэтыя лісты Марыі былі апублікаваныя ў Італіі ў 1933 годзе ― «Lettres de la princesse Radziwill au général de Robilant», 1889—1914. Bologna, 1933—1934.

Успаміны Марыі Дароты «Souvenirs de la princesse Radziwill (née Castellane) 1840—1873. Une Française à la cour de Prusse» выйшлі ў 1931 годзе.

Памерла ў Кленіцах, пахавана ў радавым склепе Радзівілаў у Нясвіжы.

У Нясвіжы
---------

Партрэт Марыі Дароты Елізаветы Радзівіл з дэ Кастэлянаў. Вільям Папэ, 1897. Нацыянальны музей у Варшаве
Экслібрыс княгіні Марыі Дароты Радзівіл
Да прыезду новай гаспадыні, нясвіжскі парк быў у даволі запушчаным стане, і Марыя прынялася яго акультурваць, задаўшыся мэтай стварыць ландшафтны паркавы ансамбль па тыпу французскіх, якія падобны натуральнаму лесу.

Яна піша у ўспамінах: «… Цяжка ўявіць сабе больш высакароднае жыллё. Замак быў велізарных памераў і больш быў падобны на крэпасць … Нарэшце да трох гадзін дня, наш экіпаж праехаў па доўгай дамбе, якая аддзяляе ад замка маленькае мястэчка, і праз мост (калісьці ён быў падвесным), па галерэі і мы заехалі ў велічны двор гэтай феадальнай мясціны. Да чаго ж прыгожыя былі яго рысы, нягледзячы на сляды разбурэнняў і варварскага стаўлення, ахвярай якога стаў гэты старажытны скарб!.. Замак быў незаселены, дах прадзіравіўся ў многіх месцах, абарваны жолабы і вадасцёкавыя трубы, усё зацякло вадой, многія столі абваліліся, іншыя ледзь трымаліся, двор быў перакапаны, усё было неверагодна брудна, але нягледзячы на ўсё гэта, я бачыла, што замак можна аднавіць, калі ўзяцца за яго…»

Ля ўваходу ў парк валун, на якім выбіта: «У знак прызнання за шматгадовую працу па ўпрыгожванні замка Марыі дэ Кастэлян, княгіні Радзівіл камень гэты паставіў ў 1903 годзе яе ўдзячны муж князь Антоній Радзівіл, XIV ардынат Нясвіжскі». Непадалёк камень паменш з надпісам: «Алею пасадзіла Марыя дэ Кастэлян, княгіня Радзівіл, выкарыстоўваючы саджанцы, выгадаваныя з насення, прывезеных з саду Берлінскага палаца князёў Радзівілаў».

Марыя дзеля працы ў Нясвіжы і Радзівілімонтах запрасіла вядомых у той час садоўнікаў: Андрэя Пастэрэмчыка, бацьку і сына Стоцкіх, Антонія Глінскага. У 1963 годзе парку далі статус помніка рэспубліканскага значэння.

Партрэт сясцёр Альжбеты і Алены Радзівіл, якіх раней памылкова ідэнтыфікавалі як Марыю Магдалену з дачкой Людвікай  (польск.) (бел.
Пакоі замка былі прыведзены ў парадак. У адным з залаў з’явілася карцінная галерэя. З маёнтка Веркі перавезены архіў Радзівілаў, выпісаныя архіварыусы для яго сістэматызацыі. Па патрабаванні Марыі яе муж выкупіў бібліятэкі, якія некалі належалі Радзівілам. Марыя дакупіла яшчэ каля 15 тысяч кніг на французскай і нямецкай мовах. Жыццё ў замку ажывілася, сталі збірацца госці, у Нясвіжы ўладкоўваліся «паляўнічыя сезоны» з удзелам вышэйшага шляхестства.

Зноскі
------

1. 1 2  *Lundy D. R.* Marie Dorothee de Castellane // The Peerage Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
2. 1 2  Marie De Castellane // GeneaStar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98769076'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3100478'></a>
3. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
4. ↑  Radziwiłłowie herbu Trąby — Warszawa: Archiwum Główne Akt Dawnych, Wydawnictwo DiG, 1996. — 67 с. — ISBN 83-85490-62-0<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q270'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7209884'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q9379197'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q121885404'></a>
5. ↑  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
6. ↑  RADZIWIŁŁOWA Maria Dorota (1840-1915) ordynatowa nieświecka **(нявызн.)**.  Polski Słownik Biograficzny t. 30 s. 409.
7. ↑  Радзівіл Антоні Вільгельм //Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. С. 53.
8. ↑  Antoni Fryderyk Wilhelm ks. Radziwiłł na Nieświeżu h. Trąby **(нявызн.)**.  Marek Jerzy Minakowski. Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego.
9. ↑  Jurgis Frydrichas Radvila // *Lietuviškoji tarybinė enciklopedija*. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1982. — Т. IX. — С. 306.
10. ↑  Stanislovas Vilhelmas Radvila // *Lietuviškoji tarybinė enciklopedija*. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1982. — Т. IX. — С. 306.
11. ↑  *Françoise de Bernardy.* Le Dernier Amour de Talleyrand: la Duchesse de Dino (1793—1862). — Perrin, 1965.
12. ↑  *Де Микелис Ч.* Протоколы сионских мудрецов. — Мн.-М.: Ковчег, 2006. — С. 50-51. — 526 с.
13. ↑  *Федорук А. Т.* Садово-парковое искусство Белоруссии. — Мн.: Ураджай, 1989. — С. 100,201, 234. — 247 с.
14. ↑  Адам Мальдис. Тайна портрета княгини-«холопоманки»(недаступная спасылка) // «Советская Белоруссия» № 242 (23884), 20.12.2011.*}}*
15. ↑  *Верамейчык А. Е.* Марыя Дарота дэ Кастэлян // *Таленавітыя жанчыны Беларусі ў культурнай, навуковай і мастацкай прасторы свету: зб. матэрыялаў Міжнар. навук.-практ. канф.*. — Мазырь: Мазыр. дзярж. пед. ун-т, 2007. — С. 46-50.

Літаратура
----------

* *Гаршкавоз В. Д.* Основы могущества Радзивиллов XVI—XVIII веков и конец славы семьи на рубеже столетий // Матэрыялы навуковай канферэнцыі на тэму «Помнікі мастацкай культуры Беларусі: гісторыя і сучаснасць», 13 мая 2000 г. : V фестываль камернай музыкі «Музы Нясвіжа» / М-ва культуры Рэсп. Беларусь [і інш.]. — [Б. м. 2000]. — С. 75-79.
* *Веремейчик А. Е.* Мария де Кастелян Радзивилл // Фокус, 2007, № 1. — С. 15-19.
* *Багадзяж М.* Натхняльніца жыцця // Алеся, 1995, № 9.
* *Шышыгіна-Патоцкая К.* Нясвіж і Радзівілы. ― Мн.: Беларусь, 2007.
* *Petra Wilhelmy*. Der Berliner Salon im 19. Jahrhundert. ― Walter de Gruyter, Berlin u.a. 1989. С. 975 ISBN 978-3110118919


| ?Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Esprit François Henry, Marquis de Castellane[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Баніфас дэ Кастэлян[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Louise Charlotte Armande Charron de Menars[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | Эспры Віктар Элізабет Баніфас дэ Кастэлян[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Шарль Разалі дэ Раан-Шабо[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Адэлаіда Луіза Гіёна дэ Раан-Шабо[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Guyonne Hyacinthe de Pons[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Анры дэ Кастэлян[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Simon Greffulhe[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Луі Грэфюль[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Marguerite Pourtalès[d] |  |
|  |  |  |  |  | Луіза Кардэлія Эшэры Грэфюль[d] |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Жанна Паўліна Рандон дэ Пюлі[d] |  | Шарль Жазеф дэ Пюлі[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Шарль-Даніэль дэ Тайлеран-Перыгор[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Аршамбо дэ Талейран-Перыгор[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  | Марыя дэ Кастэлян |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Alexandrine Victoire Eléonore Damas[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Эдмон дэ Талейран-Перыгор[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Jean François Olivier de Sénozan, Marquis de Tholignan[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Мадэлен Аліўе дэ Сеназан дэ Вірывіль[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Claude Louise de Vienne[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Daniel-Marie Anne de Talleyrand-Périgord[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Шарль-Даніэль дэ Тайлеран-Перыгор[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | Marie Elisabeth Chamillart[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Жазэфіна-Паўліна дэ Талейран-Перыгор[d] |  |  | Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Joseph François Damas, 3.Marquis d'Antigny, Comte de Ruffey[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Alexandrine Victoire Eléonore Damas[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Marie Judith de Vienne, Comtesse de Commarin[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Эрнст Іаган Бірон |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Пётр Бірон[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Бенінья Гатліба фон Трота[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Даратэя Саган[d] |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | Ёган Фрыдрых фон Медэм[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Даратэя фон Медэм[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Луіза Шарлота фон Мантойфель Шогэ[d] |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · IPSB: maria-dorota-radziwillowa-z-domu-de-castellane · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90147170 · BNF: 13485477t · GND: 121106128 · ISNI: 0000000368641632, 0000000121321514 · LCCN: no98084401 · NTA: 127525815 · NUKAT: n2006115612 · SUDOC: 086873857 · VIAF: 49375343 |

 |