Верталёт UH-1D 336-й авіяцыйнай роты распыляе дэфаліянты ў дэльце ракі Меконг, 26 ліпеня 1969 г.
**Экалагічная вайна ЗША супраць В’етнама** — прымяненне арміяй ЗША ў ходзе вайны ў В’етнаме хімічных сродкаў, што пацягнула шматлікія ахвяры сярод мірнага насельніцтва і цяжкія экалагічныя наступствы.

За час вайны армія ЗША распыліла на тэрыторыі Паўднёвага В’етнама 72 млн літраў дэфаліянта «Agent Orange» для знішчэння лясоў, у тым ліку 44 млн літраў, якія змяшчалі 2,3,7,8-Тэтрахлорадыбензадыяксін. 2,3,7,8-ТХДД з’яўляецца ўстойлівым рэчывам, трапляючы ў арганізм чалавека з вадой і ежай, ён выклікае розныя захворванні печані і крыві, масавыя прыроджаныя ўродства нованароджаных і парушэнні звычайнага праходжання цяжарнасці. Пасля ўжывання амерыканскімі ваеннымі дэфаліянтаў ужо пасля вайны загінула некалькі дзясяткаў тысяч чалавек. Усяго ў В’етнам налічваецца каля 4,8 мільёна ахвяр распылення дэфаліянтаў, у тым ліку тры мільёны непасрэдна пацярпелых.

Амерыканскія вайскоўцы таксама ўжывалі газы; выклікалі штучныя кіслотныя дажджы, ужываючы апрацоўку аблокаў хімікатамі; распылялі хімікаты, якія выклікаюць моцныя пажары ў джунглях.

Выкарыстанне дэфаліянтаў
------------------------

У жніўні 1961 г. пад ціскам ЦРУ і Пентагона прэзідэнт ЗША Джон Кенэдзі санкцыянаваў прымяненне хімікатаў для знішчэння расліннасці ў Паўднёвым В’етнаме. Мэтай распылення было знішчэнне расліннасці джунгляў, што палягчала выяўленне падраздзяленняў паўночнав’етнамскай арміі і партызан НФВПВ.

Першапачаткова ў эксперыментальных мэтах паўднёвав’етнамская авіяцыя пад кіраўніцтвам амерыканскіх ваенных ўжыла распыленне дэфаліянтаў над невялікімі ляснымі масівамі ў раёне Сайгон (цяпер Хашымін). У 1963 годзе апрацоўцы дэфаліянтамі падвергнулася больш шырокая плошча на паўвостраве Камаі (цяперашняя тэрыторыя правінцыі Камаі). Атрымаўшы паспяховыя вынікі, амерыканскае камандаванне пачало масіраванае прымяненне дэфаліянтаў.

У рамках аперацыі «Ranch Hand» хімічнаму ўздзеянню падвергліся ўсе раёны Паўднёвага В’етнама, многія раёны Лаоса і Камбоджы. Акрамя лясных масіваў апрацоўваліся палі, сады і каўчукавыя плантацыі. З 1965 г. дэфаліянты распыляліся над палямі Лаоса (асабліва ў яго паўднёвай і ўсходняй частках), з 1967 г. — у паўночнай частцы дэмілітарызаванай зоны. У снежні 1971 г. прэзідэнт Рычард Ніксан аддаў загад аб спыненні масавага прымянення гербіцыдаў, аднак іх ўжыванне дазвалялася ўдалечыні ад амерыканскіх ваенных аб’ектаў і буйных населеных пунктаў.

Амерыканскія войскі пераважна выкарыстоўвалі чатыры гербіцыдныя рэцэптуры: пурпурную, аранжавую, белую і блакітную. Іх асноўнымі кампанентамі з’яўляліся: 2,4-дыхлорфенаксіуксусная кіслата, 2,4,5-трыхлорфенаксіуксусная кіслата, пікларам і какадзілавая (дыметыларсінавая) кіслата. Найбольш актыўна ўжывалася аранжавая рэцэптура (супраць лясоў) і блакітная (супраць пасеваў рысу і іншых сельскагаспадарчых культур). Для лепшага распылення хімікатаў да іх дадаецца газа альбо дызельнае паліва.

Механічнае знішчэнне расліннасці
--------------------------------

Амерыканскія ваенныя для знішчэння расліннасці выкарыстоўвалі таксама масіраваныя бамбардзіроўкі джунгляў. У 1965—1973 гадах на Паўднёвы В’етнам было скінута 17 мільёнаў авіяцыйных бомбаў, было падарвана 217 мільёнаў артылерыйскіх снарадаў.

Армія ЗША ўжывала цяжкую гусенічную тэхніку — «звязкі» 33-тонных бульдозераў для зняцця павярхоўнага пласта, пасля чаго глеба становіцца непрыдатнай для земляробства (тэхналогія «рымскіх плугоў»). Акрамя таго, практыкавалася разбурэнне дамбаў і ірыгацыйных збудаванняў.

Выкарыстанне газаў
------------------

Хімічныя рэчывы ўжываліся таксама супраць людзей. У прыватнасці, амерыканская армія выкарыстала атрутныя рэчывы:

* CS — артахлорабензілідэн малананітрыл і яго рэцэптурныя формы
* CN — хлорацэтафенон
* DM — адамсіт або хлордыгідрафенарсазін
* CNS — рэцэптурныя формы хлорпікрына
* ВАЕ — брамацэтон
* BZ — хінуклідыл-3-бензілат.

Па сцвярджэнні саміх амерыканскіх ваенных, газы ўжываліся ў тэарэтычна не смяротна канцэнтрацыях. Аднак, як паказваў прафесар медыцынскага факультэта Сарбоны Франсіс Кан, у В’етнаме былі створаны ўмовы (выкарыстанне ў вялікай колькасці ў замкнёнай прасторы), калі газ CS з’яўляўся смяротным зброяй.

Экалагічныя наступствы
----------------------

Маштабнае прымяненне амерыканскімі войскамі хімікатаў прывяло да цяжкіх наступстваў. Практычна цалкам былі знішчаны мангравыя лясы (500 тыс га), знішчана 60% (каля 1 млн га) джунгляў і 30% (больш за 100 тыс. га) раўнінных лясоў. З 1960 года ўраджайнасць каўчукавых плантацый знізілася на 75%. Амерыканскія войскі знішчылі ад 40 да 100% пасеваў бананаў, рысу, салодкай бульбы, папаі, памідораў, 70% какосавых плантацый, 60% гевеі, 110 ты. га плантацый казуарыны.

У выніку прымянення хімікатаў сур’ёзна змяніўся экалагічны баланс В’етнама. У пацярпелых раёнах з 150 відаў птушак засталося 18, адбылося амаль поўнае знікненне земнаводных і насякомых, скарацілася колькасць рыб у рэках і адбылося змяненне іх складу. Быў парушаны мікрабіялагічны склад глебаў, атручаныя расліны. Рэзка скарацілася колькасць відаў драўняна-хмызняковых парод вільготнага трапічнага лесу, засталіся адзінкавыя віды дрэў і некалькі відаў калючых траў, не прыгодных у корм скаціне.

Змены ў фауне В’етнама пацягнулі выцясненне аднаго віда чорных пацукоў іншымі відамі, якія з’яўляюцца разносчыкамі чумы ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі. У краявідным складзе кляшчоў зўявіліся кляшчы-разносчыкі небяспечных хвароб. Аналагічныя змены адбыліся ў краявідным складзе камароў: замест бясшкодных камароў-эндэмікаў з’явіліся камары-разносчыкі малярыі.

Гл. таксама
-----------

* Экацыд
* Тактыка выпаленай зямлі

Зноскі
------

1. 1 2  Напалм и диоксин во вьетнамской войне Архівавана 2 кастрычніка 2010 года. // vietnamnews.ru
2. 1 2  Хозин Г. Необъявленная война природе // Вокруг света, № 10 (2625), 1977
3. ↑  Коваль В. Катастрофа по заказу Архівавана 23 сакавіка 2009. // Русский предприниматель, № 1-2 (19), февраль 2004
4. ↑  Шишлова А. «Куриный кризис» в Бельгии и проблема диоксина Архівавана 10 ліпеня 2009. // Наука и жизнь
5. ↑  Берков А. Международные следственные комиссии в зеркале современности Архівавана 10 ліпеня 2009. // Обозреватель — Observer, N 9 (116), 1999
6. 1 2 3 4  Кунцевич А. Д. Назаркин Ю. К. Химическая война США в Индокитае Архівавана 19 мая 2009 года. 1987

Спасылкі
--------

* Кунцевич А. Д. Назаркин Ю. К. Химическая война США в Индокитае, 1987
* Хозин Г. Необъявленная война природе // Вокруг света, № 10 (2625), 1977
* Scott-Clark C. Levy A. Spectre orange // The Guardian, 29 March 2003
* Vietnam: war and the environment // Green Left Weekly issue, № 106, 14 July 1993

| ⛭Вайна ў В’етнаме |
| --- |
| Падзеі | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1955—1965 | Апбак • Танкінскі заліў • Танкінская рэзалюцыя • «Пранізлівая страла» • Гатэль Brinks • Біньзя • «Палаючае дзіда» |
| 1965—1973 | «Дугавая лямпа» • «Грымоты» • «Зорнае святло» • Я-Дранг • Лангтан • «Этлбара» • «Бола» • «Сідар-Фолс» • «Джанкшэн-Сіці» • «Папай» • База «Голд» • Вышыні • Кантхіен • Дакто • База «Бёрт» • Кхешань • Тэт (1) • Кхамдык • Міні-Тэт • Анбаа • Хюэ • Тэт (2) • «Меню» • Вышыня «Гамбургер» • Камбоджа • «Lam Son 719» • База «Мэры-Эн» • Вялікдзень • «Кішэнныя грошы» • «Індывідуальны кравец» • «Паўабаронца» • «Паўабаронца II» • Парыжскае пагадненне |
| 1973—1975 | «Вяртанне дадому» • Вясна • «Дзіцячы пад’ёмнік» • Таншанят • «Парывісты вецер» • Сайгон |

 |
| Бакі | Злучаныя Штаты Амерыкі Узброеныя Сілы ЗША (MACV • MACV-SOG • Tiger Force • Праект 100 000) • Сцяг Паўднёвага В'етнама Узброеныя сілы Рэспублікі В’етнам • Паўднёвая Карэя Паўднёвакарэйскі кантынгент • Сцяг Камбоджы Свабодныя кхмеры • Сцяг В'етнама В’етнамская народная армія (ЦУПВ) • Сцяг В'етконга В’етконг (ЧРУРПВ) • Сцяг СССР Савецкі кантынгент • Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка Паўночнакарэйскія лётчыкі • Сцяг Кампучыі (1975-1979) Чырвоныя кхмеры • Сцяг Лаоса Патэт Лаа •  АФВПН |
| Тактыка і стратэгія | Партызанская вайна • Праграма «Фенікс» • Экалагічная вайна (Блю • Оранж • Грын • Пінк • Пурпур • Уайт) • Знайсці і знішчыць • Дывановыя бамбардзіроўкі • В’етнамізацыя |
| Ваенныя злачынствы | Аперацыя «Работнік ранча» • Інцыдэнт на вышыні 192 • Масавае забойства ў Біньхоа • Масавае забойства ў Дакшон • Масавае забойства ў Хюэ • ✰ ✰ Масавае забойства ў Сангмі • Масавае забойства ў Хамі • Катаванні амерыканскіх ваеннапалонных у Паўночным В’етнаме • Праблема пакінутых амерыканскіх ваеннапалонных у В’етнаме • Палёты смерці • Лай Дайхан |
| Лакацыі | Сцежка Ха Шы Міна • Пашча Дракона • Ваенная зона C • Ваенная зона D • Кандаа • Ханой Хілтан • Тунэлі Куці • Жалезны трохвугольнік • Дэмілітарызаваная зона • Лінія Макнамары |
| Транспартныя здарэнні | Катастрофа C-130 у Кхамдыку • Катастрофа Convair 880 пад Плейку • Катастрофа C-5 пад Таншанятам • Інцыдэнт з «Маягуэс» |
| Гл. таксама | Людскія страты • Амерыканскія ваеннапалонныя • Палкоўнік Тун • Грамадзянская вайна ў Лаосе • Грамадзянская вайна ў Камбоджы • Знішчыць горад, каб выратаваць яго |