**Джон Бэкус** (англ.: John Warner Backus, 3 снежня 1924 — 17 сакавіка 2007) — амерыканскі навуковец у галіне інфарматыкі. Ён быў кіраўніком каманды, якая распрацавала першую высокаўзроўневую мову праграмавання ФАРТРАН, вынаходнікам формы Бэкуса — Наура, адной з самых універсальных натацый, якія выкарыстоўваюцца для вызначэння сінтаксісу фармальных моў.

У 1977 годзе быў удастоены Прэміі Цьюрынга

> 
> 
> за глыбокі, уплывовы і працяглы ўклад у распрацоўку практычных высокаўзроўневых праграмных сістэм, найперш цераз яго працу над ФАРТРАНам, і за плённыя публікацыі па фармальных працэдурах спецыфікацыі моў праграмавання
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> *for profound, influential, and lasting contributions to the design of practical high-level programming systems, notably through his work on FORTRAN, and for seminal publication of formal procedures for the specification of programming languages*
> 
> 
> 
>

Біяграфія
---------

Бэкус нарадзіўся ў Філадэльфіі, рос у Уілмінгтоне (Дэлавэр). Скончыў школу Хіл (англ.: Hill School) у Потстаўне (англ.: Pottstown)
У 1942 годзе паступіў ва Універсітэт Вірджыніі для вывучэння хіміі, аднак быў адлічаны на другім курсе за пропускі заняткаў. Пасля гэтага быў прызваны на Ціхаакіянскі флот ЗША, аднак пры медаглядзе ў яго выявілі пухліну чарапной косці, якая была паспяхова выдалена, а ў галаву ўманціравана пласціна. Пазней яна была заменена на больш надзейную, зробленую па праекце самога Джона.

Пасля службы ў войску ў час Другой сусветнай вайны Бэкус трапіў у Нью-Ёрк, дзе стаў вучыцца ў радыётэхнічнай школе. «Тады граніцаю маіх імкненняў, — прызнаваўся ён пазней, — было зрабіць высакаякасную гукаўзнаўляльную прыладу». Аднак адзін з выкладчыкаў пераканаў Бэкуса працягнуць адукацыю, і ён паступіў у Калумбійскі ўніверсітэт.

У 1950 годзе Джон Бэкус, ужо маючы ступень магістра матэматыкі, прыйшоў у фірму IBM. Яму было тады 25 гадоў. Неўзабаве ён узначаліў групу, якая распрацоўвала інтэрпрэтатар «Speedcoding» для камп’ютара IBM 701 — першую мову высокага ўзроўню для машын IBM, — а пазней прыняў удзел у стварэнні ўдасканаленага варыянта гэтай машыны, мадэлі IBM 704. У 1953 годзе Бэкус прапанаваў стварыць для камп’ютара IBM 704 мову, якая дазваляла б запісваць каманды амаль у звычайнай алгебраічнай форме, і кампілятар для яе. Гэта прапанова скора знайшла падтрымку, бо ў фірме шукалі шляхі павелічэння збыту сваіх камп’ютараў і таму імкнуліся зрабіць іх больш прывабнымі і «дружалюбнымі» для карыстальніка.

Джон Бэкус атрымаў прэмію Цьюрынга 17 кастрычніка 1977 года за стварэнне мовы высокага ўзроўню, праграмы на якой мелі б зручны для чалавека выгляд, і транслятара, які пераводзіў бы каманды высокага ўзроўню ў машынны код. Прапанова аб распрацоўцы гэтага сродку ўзаемадзеяння з ЭВМ была ўпершыню агучана ў 1953 г. А ўжо праз год свет убачыў першы афіцыйны дакумент, у якім знайшлі адлюстраванне ідэі Бэкуса. Першая версія Фартрана стала даступнай у 1957 г. Яшчэ праз год тэрмін FORTRAN стаў абазначаць цэлую групу моў праграмавання, што прымяняліся перш за ўсё ў навуковых разліках. Аднак інтарэсы Бэкуса былі значна шырэй, чым толькі перапрацоўка існуючых стандартаў: ён прымаў актыўны ўдзел у стварэнні іншай папулярнай мовы праграмавання — Алгол.

Джон Бэкус адначасова распрацаваў спецыяльную сістэму азначэнняў для моў праграмавання. Неўзабаве гэты спосаб запісу назвалі нармальнай формай Бэкуса ці БНФ. Пазней дацкі навуковец Пітэр Наур унёс удакладненні ў методыку Бэкуса, і гэтую форму сталі называць формай Бэкуса — Наура, пры гэтым скарачэнне засталося ранейшым — БНФ.

Крыніцы
-------

1. 1 2  MacTutor History of Mathematics archive Праверана 22 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
2. 1 2  Encyclopædia Britannica<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  John W. Backus, 82, Fortran Developer, Dies // *The New York Times* / J. Kahn — Manhattan, NYC: New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2007. — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X Праверана 13 сакавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q9684'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6284490'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11299'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24743245'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2529982'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a>
4. ↑  Find a Grave — 1996.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>
5. ↑  MacTutor History of Mathematics archive<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
6. ↑  NNDB — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>
7. ↑  John Warner Backus
8. ↑  Fortran 2007.

Спасылкі
--------

* Лекцыя пры атрыманні прэміі Цьюрынга ў 1977 г.: Ці можна вызваліць праграмаванне ад стылю фон Неймана?(недаступная спасылка) Архівавана 21 чэрвеня 2007.
* *А. Зубинский*. Джон Бэкус **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 28 верасня 2007.
* Джон Бэкус **(нявызн.)**.  Peoples.ru. Праверана 28 верасня 2013.
* *Леонид Черняк*. Ревизия первооснов — конец застоя? **(нявызн.)**.  Издательство «Открытые системы». Архівавана з першакрыніцы 30 верасня 2007. Праверана 28 верасня 2013.
* *Юрий Полунов*. Первая попытка **(нявызн.)**.  Виртуальный компьютерный музей. Праверана 28 верасня 2013.
* Язык Fortran(недаступная спасылка) Архівавана 27 верасня 2007.
* 
* "Личности. Джон Бэкус — создатель языка Fortran". *Информатика*. Первое сентября. **08**. 2007. Архівавана з арыгінала 23 кастрычніка 2013. Праверана 17 сакавіка 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Scopus · zbMATH Open Database · MacTutor History of Mathematics archive |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Treccani |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| ICCU: MILV310818 · ISNI: 0000000112115225 · LCCN: n92106806 · NKC: xx0204479 · NLP: a0000001717092 · NUKAT: n2003031022 · VIAF: 163243510 |

 |

| ⛭Лаўрэаты прэміі Цьюрынга |
| --- |
| 
Перліс (1966) •
Уілкс (1967) •
Хэмінг (1968) •
Мінскі (1969) •
Уілкінсон (1970) •
Макарці (1971) •
Дэйкстра (1972) •
Бахман (1973) •
Кнут (1974) •
Ньюэл +
Сайман (1975) •
Рабін +
Скот (1976) •
Бэкус (1977) •
Флойд (1978) •
Айверсан (1979) •
Хоар (1980) •
Код (1981) •
Кук (1982) •
Томпсан +
Рычы (1983) •
Вірт (1984) •
Карп (1985) •
Хопкрафт +
Тар'ян (1986) •
Кок (1987) •
Сазерленд (1988) •
Кэхэн (1989) •
Карбата (1990) •
Мілнер (1991) •
Лэмпсан (1992) •
Хартманіс +
Стэрнс (1993) •
Фейгенбаўм +
Рэдзі (1994) •
Блюм (1995) •
Пнуэлі (1996) •
Энгельбарт (1997) •
Грэй (1998) •
Брукс (1999) •
Яо (2000) •
Далеч +
Нюгорд (2001) •
Рывест +
Шамір +
Адлеман (2002) •
Кэй (2003) •
Серф +
Кан (2004) •
Наур (2005) •
Ален (2006) •
Кларк +
Эмерсан +
Сіфакіс (2007) •
Ліскоў (2008) •
Тэкер (2009) •
Вэліант (2010) •
Пэрл (2011) •
Мікалі +
Гольдвасер (2012) •
Лэмпорт (2013) •
Стоўнбрэйкер (2014) •
Дзіфі +
Хелман (2015) •
Бернерс-Лі (2016) •
Хэнэсі +
Патэрсан (2017) •
Бенджыа +
Хінтан +
Лекан (2018) •
Кэтмел +
Ханрахан (2019) •
Аха +
Ульман (2020) •
Дангара (2021) •
Меткалф (2022)
 |