**Трайдзень** (XIII ст. — 1282) — вялікі князь літоўскі (1270—1282).

Таксама сустракаецца напісанне *Трайдзен*, *Трайдэн*.

Паходжанне
----------

*Трайдзень* — двухасноўнае імя балцка-літоўскага паходжання. Першая аснова *Trai-* (варыянт — *Trei-*) ёсць у старалітоўскіх імёнах *Trai-dar’as, Trei-gel’as* і іншых. У імі *Трайдзень* гэта аснова пашырана праз утваральнік -*d*- (*Trai-d-*) і пашыральнік *-en-* (як напрыклад і ў імёнах *Гердзень \*Girdenis*, *Віцень* \**Vytenis*).

Паходжанне пэўна не вядома. Паводле пазнейшага Васкрасенскага летапісу, бацькам Трайдзеня быў Від, дзядзькам — Гердзень, родзічы Міндоўга і разам з ім нашчадкаў полацкіх князёў. У беларускіх-літоўскіх летапісах XVI ст. «Хроніцы Быхаўца» і іншых, паходжанне Трайдзеня яшчэ больш заблытанае, там ён малодшы брат Нарымонта. Верагоднасць усіх гэтых звестак лічаць сумнеўнай.

Паводле Галіцка-Валынскага летапісу, вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня і яго братоў Борзы, Лесія, Свелкенія і Сірпуція[pl] яшчэ пры Міндоўгу ў войнах з галіцка-валынскімі князёў, калі Борза, Лесій і Свелкеній загінулі.

Частка даследчыкаў выказала думку, што Трайдзень не быў сваяком Міндоўга. Таму, калі прыйшоў ўлады, змяніў палітыку Войшалка і Шварна — разарваў адносіны з Галіцка-Валынскай дзяржавай і замест руска-праваслаўнай запанавала літоўска-паганская партыя, што суправаджалася рэпрэсіямі супраць хрысціянства. Такая інтэрпрэтацыя пярэчыць Галіцка-Валынскага летапісу, які называе братоў Трайдзеня праваслаўнымі і ад пачатку ён меў добрыя адносіны з галіцкім князем Львом Данілавічам, а калі адносіны пагоршыліся князь Леў баяўся помсты Трайдзеня за забойства Войшалка. Таму іншыя даследчыкі трымаюцца думкі, што Трайдзень усё ж меў сваяцкія сувязі з родам Міндоўга і працягваў палітыку Войшалка.

Мікола Ермаловіч лічыў, што Трайдзень славянскага паходжання.

Біяграфія
---------

Паводле «Хронікі Быхаўца», старэйшы брат Нарымонт паставіў Трайдзеня князем у яцвягаў, якія страцілі сваіх уладароў і лёгка паддаліся літоўскай уладзе, Трайдзень пабудаваў горад над Бабром і назваў яго Раем, а пасля смерці Нарымонта стаў вялікім князем у Новагародку, звесткі гэтыя не лічаць верагоднымі.

Сярэднявечныя гарадзішчы ў Кярнаве.На аснове пазнейшага паведамлення ордэнскіх крыніц пра Кернаў як *«горад у зямлі Традзеня»*, некаторыя даследчыкі выказалі думку што быў уладаннем Трайдзеня перад уладарствам ва ўсёй дзяржаве. На думку ж Вячаслава Насевіча, Трайдзень мог быць князем яцвяжскай зямлі Дайнава, што паўночней Гародні абапал Нёмана, а Кернаў стаў яго рэзідэнцыяй толькі ў час вялікага княжання. Аднак, з Галіцка-Валынскага летапісу пэўна вядома толькі пра ўдзел Трайдзеня з братамі ў войнах Міндоўга з галіцка-валынскімі князямі і тое, што пасля гібелі Войшалка і смерці Шварна, каля 1270 года ён стаў уладаром, пры гэтым летапіс характарызуе Трайдзеня вельмі адмоўна, як злейшага за Ірада і Нерона.

Межы дзяржавы у часы Трайдзеня практычна не змяніліся параўнальна з часамі Міндоўга — на поўначы яна межавала з Зямгаліяй, на паўночным усходзе — з Полацкім княствам, на ўсходзе — з Менскім, на поўдні — з Тураўскім, Пінскім і Берасцейскім (залежнымі ад Галіцка-Валынскай дзяржавы), на паўднёвым захадзе з Мазовіяй, на захадзе з землямі яцвягаў, на паўночным захадзе — з Жамойцю.

Трайдзень праводзіў актыўную знешнюю палітыку, нязменную з часоў Міндоўга, па ўключэнні з апорай на Новагародскае, Гарадзенскае і Полацкае княствы ў склад сваёй дзяржавы балцкіх земляў — найперш Нальшанаў і Дзяволтвы, а таксама Жамойці, зямель яцвягаў, селаў і земгалаў. Пры гэтым ён бараніўся ад наступу лівонскай часткі Тэўтонскага ордэна, а таксама падтрымліваў барацьбу прусаў з агрэсіяй прускай часткі гэтага Ордэна, у 1273 годзе дапамог ятвяжскаму князю Команту ў арганізацыі пахода на Кульмскую зямлю. Шмат прусаў ад нямецкага націску ў 1276 годзе перасялілася ў дзяржаву Трайдзеня, вядома, што ён сяліў іх каля Гародні (на думку Алы Квяткоўскай у Горадні) і Слоніма.

Іншым праціўнікам была Галіцка-Валынская дзяржава на поўдні, ад Панямоння яе аддзялялі Тураўскае і Пінскае княсты, якія залежалі ад галіцка-валынскіх князёў, але імкнуліся пазбавіцца гэтай залежнасці, чым у пэўнай ступені Трайдзень мог карыстацца. Полацкае княства было залежным з часоў прынамсі Войшалка, з дзяржавай Трайдзеня яго збліжалі інтарэсы ў Падзвінні і пагроза з боку лівонскай часткі Ордэна. На паўночных, паўночна-заходніх і заходніх рубяжах жылі зямгальскія, літоўскія і яцвяжскія плямёны, якія бараніліся ад Ордэна і галіцка-валынскіх князёў, што матывавала іх у пошукаў падтрымкі з боку Трайдзеня.

На пачатку Трайдзень меў канфлікт толькі з уладзімірскім князем Уладзімірам Васількавічам, а з галіцкім князем Львом Данілавічам захоўваў добрыя адносіны. Аднак, у 1274 годзе Трайдзень сіламі гарадзенцаў захапіў і разрабаваў Драгічын, які належаў Льву. У 1275 годзе князь Леў папрасіў дапамогі ў хана Менгу-Цімура і з яго войскам на чале з Ягурчынам, а таксама з пасланымі ханам рускімі князямі — Раманам, Глебам, тураўскімі і пінскімі, пайшоў супраць Трайдзеня, але праз сваркі паміж удзельнікамі паход быў няўдалы, узяўшы вакольны горад Новагародка яны разыйшліся.

У 1277 годзе Трайдзень аблажыў Дзюнабург, у яго войску было шмат русінаў-лучнікаў, напэўна палачан, для штурму ўжываліся чатыры вялікія рухомыя абложныя вежы і балісты. Праз 4 тыдні аблога была знята, напэўна, праз напад галіцкіх і татарскіх войскаў на чале з Мамшынам, але, і гэты татарскі паход быў няўдалы праз сваркі ўдзельнікаў.

У канцы 1278 года Трайдзень пасылаў брата Сірпуція на дапамогу яцвягам, якія ваявалі Мазовію і Усходнюю Польшчу — літоўскія войскі дайшлі да Любліна. Найбольш пацярпела Мазовія, яе князі разарвалі адносіны з Тэўтонскім ордэнам і заключылі перамір’е з Трайдзенем. Адначасова, лівонскія войскі ўварваліся ў Літву, разрабавалі яе і ў студзені 1279 года аблажылі Кернаў, але ўзяць немцы не здолелі, разрабавалі ваколіцы і з вялікімі палонам у лютым вярнуліся ў Лівонію. Трайдзень нагнаў іх і 5 сакавіка 1279 года разбіў у бітве пры Ашэрадэне. Поспех пры Ашэрадэне замацаваны заключэннем у 1279 годзе міру і саюзу з Мазовіяй, скіраванага супраць Тэўтонскага ордэна і Польшчы.

Сустрэча Трайдзеня з будучай жонкай, мазавецкай князёўнай Ганнай (Міхал Эльвіра Андрыёлі, XIX ст.)
Пасля жорсткай барацьбы Панямонне засталося за Трайдзенам, але было спустошана. Таксама ў 1279 годзе праз неўраджай тэатр ваенных дзеянняў з прылеглымі раёнамі Польшчы і Русі ахапіў вялікі голад. Аднак, сілы рускіх княстваў значна павялічылі ваенны патэнцыял Літвы. Дачка Трайдзена Гаўдэмунда ўзяла шлюб з мазавецкім князем Баляславам Земавітавічам з Плоцка, яшчэ больш Плоцкае княства трапіла пад уплыў Трайдзена, калі ён сілай прымусіў зяця адмовіцца ад саюза з тэўтонцамі. Пад літоўскім кантролем заставаліся земгалы. У саюзе з Літвой дзейнічалі і князі яшчэ не падняволеных немцамі яцвягаў. Да 1279 года Мацей Стрыйкоўскі адносіць і шлюб, імаверна другі, Трайдзеня з мазавецкай княжной Ганнай.

У 1280 годзе Трайдзень зноў дапамагае Команту ў паходзе на Самбію. Паводле трайдзеневага загаду Найміс ваюе Памезанію. Паводле падання, у 1280 годзе заснавана Коўна. У 1281 годзе Трайдзень захапіў Герцыке, адрэзаў Дынабург ад астатняй Лівоніі, браты-рыцары былі вымушаны абмяняць Дынабург на Герцыке, а таксама заплацілі выкуп.

Пазнейшая «Хроніка Быхаўца» паведамляе, што Трайдзеня забілі падасланыя забойцы. А паводле сучаснага падзеям Галіцка-Валынскага летапісу, ён памёр сваёй смерцю.

Падсумаванне дзейнасці
----------------------

На думку Вячаслава Насевіча, пры Трайдзені да Вялікага Княства Літоўскага былі канчаткова далучаны прылеглыя землі яцвягаў, земгалаў і селаў, узнавіліся далёкія паходы на Польшчу і эстонскія ўладанні крыжакоў (Саарэмаа і інш.).

Паводле Аляксандра Краўцэвіча, Трайдзень вёў барацьбу з Тэўтонскім ордэнам і Галіцка-Валынскім княствам, не павялічыў дзяржаўнай тэрыторыі, але здолеў утрымаць Вялікае Княства Літоўскае ў ранейшых межах. Вывеў дзяржаву з залежнасці ад Галіцка-Валынскага княства і ўмацаваў яе міжнароднае становішча, пакінуў яе мацнейшай, чым атрымаў.

Нашчадкі
--------

Пераемніка крыніцы не называюць. Братоў Трайдзень перажыў, пра сыноў няма простых звестак, але лічаць, што імі былі Будзівід і Будзікід, наступныя пэўна вядомыя вялікія літоўскі князі. Пэўна вядома дачка — Гаўдэмунда. Некаторыя навукоўцы лічаць, што пераемнікам Трайдзеня быў нейкі князь Даўмонт, якога Троіцкі летапіс называе князем літоўскім і паведамляе пра яго гібель у далёкім паходзе на вярхоўі Волгі ў 1285 годзе, але з іншых крыніцы гэтым князем хутчэй быў пскоўскі Даўмонт, які не загінуў, а трапіў у палон.

Паводле генеалагічных паданняў XVI ст. са смерцю Трайдзеня «дынастыю Кітаўруса» змяніла новая дынастыя — «род Калюмнаў», але «род Кітаўруса» працягваўся ў Літве, з яго паходзіў і Даўмонт (легендарны продак князёў Свірскіх), і Гольша (родапачынальнік князёў Гальшанскіх) і Гедрус (родапачынальнік князёў Гедройцаў).

Магчымы радавод
---------------

```
 NN
 ├──>NN 
 │    ├──>NN
 │    │    ├─>**Трайдзень** 
 │    │    │     ├─>Будзікід  
 │    │    │     ├─>Будзівід
 │    │    │     │     ├─>Віцень
 │    │    │     │     ├─>Гедзімін─ГЕДЗІМІНАВІЧЫ
 │    │    │     │     ├─>Воін
 │    │    │     │     └─>Фёдар
 │    │    │     └─>Гаўдэмунда
 │    │    ├─>Борза       
 │    │    ├─>Лесій        
 │    │    ├─>Свелкеній   
 │    │    └─>Сірпуцій    
 │    └─>Гердзень ∞ Еўпраксія
 │          ├─>Андрэй 
 │          └─>?
 └──>NN
      ├─>Даўспрунк
      │     ├─>Таўцівіл ∞ ?Брачыслаўна кнж. полацкая
      │     │     └─>Юрый       
      │     ├─>Едзівід
      │     └─>NN дачка ∞ Даніла кн. галіцкі
      ├─>Міндоўг
      │     ├─>Войшалк 
      │     ├─>NN сын 
      │     ├─>NN сын 
      │     ├─>NN дачка ∞ Шварн кн. галіцкі              
      │     ├─>Рукля
      │     └─>Рупек
      └─>NN дачка
            └─>Транята
```

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  ЭнцВКЛ, 2005, с. 666
2. ↑  Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151.
3. 1 2  *Ермаловіч, М.* Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — С. 333.
4. ↑  Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. Мн. 1990. С. 333—334.
5. ↑  ПАКАЛЕННЕ ДРУГОЕ: ВОЙШАЛК І ТРАЙДЗЕН (1260-ыя - 1280-ыя гады) | Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича **(нявызн.)**. *vln.by*. Праверана 27 жніўня 2023.
6. 1 2  Насевіч В. Трайдзен // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. С. 517—518.
7. ↑  Квятковская, 1997
8. ↑  ПСРЛ. Т.32. Хроника Быховца. — М. 1975. — С. 136 «*A z onoie wyżpisanoie waśni kniaź weliki Dowmont naprawił szesty mużykow na brata swoieho Troydena, zabity, hde ż on szoł bezpecznie z łaźni, y tyie ieho mużyki zdradne zabili.*»
9. ↑  Краўцэвіч А. Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) — Гародня-Уроцлаў, 2015. — С. 62

Літаратура
----------

* *Ермаловіч М.* Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с.
* *Квятковская А. В.* К вопросу о пруссах — переселенцах на территории Беларуси в средневековье // Гістарычна-археалагічны зборнік; ІГ НАН Беларусі. — Мінск, 1997. — № 11. — С. 9-14. (пераклад на беларускую зроблены для kryuja.org)
* *Краўцэвіч А.* Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага 1248—1377 г. Кніга 1: Ад пачатку гаспадарства да каралеўства Літвы і Русі (1248—1341 г.) / Навук. рэд. В. Голубеў. — Гародня-Уроцлаў, 2015. (Гарадзенская бібліятэка) ISBN 978-83-7893-121-8
* *Насевіч В.* Трайдзен // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 517—518.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Вячаслаў Насевіч.* Трайдзень // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 666. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
* *Dubonis A.* Traidenis. Monarcho valdžios atkūrimas Lietuvoje (1268—1282) / LII, Vilnius: LII leidykla, 2009, 241, [1] p.: iliustr. ISBN 978-9955-847-12-0

| ⛭Вялікія князі літоўскія |
| --- |
| Спадчынныя князі | Міндоўг (1236—1263) · Транята (1263—1264) · Войшалк (1264—1267) · Шварн (1267—1268) · Трайдзень (1269—1281) · Даўмонт (1282—1285) · Будзікід (1285—1291) · Будзівід (1291—1295) · Віцень (1295—1315) · Гедзімін (1316—1341) · Яўнут (1341—1345) · Альгерд (1345—1377) ·  ✯ ✰ Ягайла (1377—1381) · Кейстут (1381—1382) ·  ✯ ✰ Ягайла (зноў) (1382—1392) · Вітаўт (1392—1430) · Свідрыгайла (1430—1432) · Жыгімонт Кейстутавіч (1432—1440) · Казімір (1440—1492) · Аляксандр (1492—1506) · Жыгімонт Стары (1506—1548) · Жыгімонт Аўгуст (1544—1572) |  |
| Выбарныя князі | Генрых Валуа (1573—1574) · Стэфан Баторый (1576—1586) · Жыгімонт Ваза (1587—1632) · Уладзіслаў Ваза (1632—1648) · Ян Казімір Ваза (1648—1668) ·  Міхал Карыбут Вішнявецкі (1669—1673) · Ян Сабескі (1673—1696) · Аўгуст II Вецін (1697—1704) · Станіслаў Ляшчынскі (1704—1709) · Аўгуст II Вецін (зноў) (1709—1733) · Станіслаў Ляшчынскі (зноў) (1733—1734) · Аўгуст III Вецін (1734—1763) · Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (1764—1795) |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Rodovid · Rodovid |
| Нарматыўны кантроль | NKC: jx20100809009 · VIAF: 134170761 |