Малады Адам Міцкевіч
***Рамантычнасць*** — балада Адама Міцкевіча, паўсюдна ўзнаваная за літаратурны маніфест польскага рамантызму.

Балада была напісана ў канцы студзеня 1821 у Вільні, выдана як першы − калі не лічыць сентыментальнага ўступу пад назвай *Ключыкі* (польск.: Pierwiosnek) − твор тому *Балад і рамансаў* з 1822. Такім чынам, верш стаў унікальным *крэда* і адкрыццём, не толькі дэбютанцкага твору паэзіі Міцкевіча, але таксама цэлага будучага творчага шляху паэта. Працягам гэтай кароткай балады з’яўляецца матыў пакут віны Густава з IV часткі *Дзядоў*.

Сюжэт твору заснаваны на матыве кахання ашалелай з кахання Карусі і памерлага Ясенька (Яся), стала для таго часу падставай гучнай спрэчкі за новыя аўтарытэты маралі і пазнання. Гэта таксама быў дыялог паміж галасамі эпохі, паміж голасам, што сыходзіць у эпоху асветніцтва  (польск.) (бел. і маладым пакаленнем рамантыкаў, што ўносіла экзістэнцыйную якасць, заснаваную на «пачуццю і веры». У тым часе твор выклікаў скандал, бо змягчаў свайго роду разлічэнне паэта са сваім былым прафесарам − Янам Снядэцкім, а таксама нібы залішнюю эротыку.

Агульная інфармацыя
-------------------

Некаторыя даследчыкі прапануюць падзел рамантызму на дзве фазы.

1. негатыўны рамантызм
2. пазітыўны рамантызм

*Рамантычнасць* з’яўляецца першасным творам ранняй фазы развіцця польскага рамантызму, абумоўленага «негатыўным рамантызмам». Гэтая класіфікацыя вынікае з адмаўлення, якім напоўнены твор; асноўны элемент паслання — бунт і «зварот да ўяўлення». Такім чынам, асноўны пасыл рамантызму — гэта заклік да разбурэння асветніцкага парадку замест жадання пабудаваць новы, заснаваны на паэтычным геніі і шатабрыянаўскага «генія хрысціянства», якім было імкненне, што характарызавала пазнейшы рамантызм, званым «пазітыўным рамантызмам».

Філасофскія асновы
------------------

Пачатак твору з выдання 1823 года
### *Mind’s eyes* − «пачуццё і вера»

Дэвізам твору Міцкевіч абраў цытату з *Гамлета* Шэкспіра:

|  |
| --- |
| Падаецца, я бачу… Дзе?
 — Перад вачыма душы маёй.

 Zdaje mi się, że widzę… Gdzie?
 — Przed oczyma duszy mojej.

 Methinks, I see… where?
 — In my mind’s eyes. |

Аднак міцкевічаўскія «Вочы душы» не абмяжоўваюцца толькі шэкспіраўскай сітуацыяй, бо іх роля ў творы пацвярджаецца найперш багатай філасафічнай традыцыяй. Рамантычныя размовы аб кагнітыўных здольнасцях чалавека ў нерацыянальных катэгорыях мелі свой фармальны пачатак у дуалістычнай філасофіі Платона. У яго падыходзе «вочы душы» — гэта бесцялесная сутнасць, здольная непасрэдна бачыць платонаўскія ідэі, «форма вернага быцця». Гэтае разважанне працягнулі Цыцэрон і Лукрэцый, уводзячы паняцце «ўнутранага вока», а таксама хрысціянская рэлігія з пасланнем Паўла з Тарса.

У ранні новы час гэтай з’явай займалася філасофія Асветніцтва. Нікаля Буало казаў пра «духоўныя вочы», але пад гэтым тэрмінам ён меў на ўвазе не менш як — душу, якая можа бачыць толькі дзякуючы розуму. У сваю чаргу, паводле Жана Батыста Расіна «бачыць у духу» азначала прарочае бачанне, такое ж, як тое, што паказвалі вялікія біблейскія дзеячы. Але ўсе гэтыя канцэпцыі адрозніваліся ад бачання Міцкевіча, а за ім — і польскіх рамантыкаў. Першым мысляром, які заклаў асновы новай якасці пазнання, быў Семюэл Тэйлар Колрыдж. Далейшымі апорамі апынуліся: апалагет «уяўлення» Уільям Блэйк і Ёган Готліб Фіхтэ.

У першую чаргу, «вочы душы» *Рамантычнасці* пагарджалі пачуццёвым пазнаннем. Побач паэты ў першых шэрагах той крытыкі стаяў Маўрыцы Махнацкі, які пісаў, што «звычайнае вока» не ў стане пранікнуць ані да «ядра натуры», ані да «таямніц сэрца». Міцкевічаўскія «пачуццё і вера мацней гавораць мне» выяўляе асаблівасці ірацыянальныя. У гэтым кантэксце *духоўныя* бачанне Карусі становіцца нейкай звышнатуральнай ласкай спасціжэння сутнасці схаванага ад «знешняга бачання», абмежаванага пачуццямі ці розумам. Назіраецца ўзаемасувязь «вока душы» і паэтычнага ўяўлення — (творчай — *imagination*, а пераймальнай − *fancy*), творчая сіла пераўтварэння фантазіі ў рэальнасць. У гэтай якасці Міцкевіч вызначаў і рамантычнае «Абсалютнае Я».

Эротыка *Рамантычнасці*
-----------------------

Балада Міцкевіча калісьці выклікала скандал не толькі таму, што смела скінула з п’едэсталаў найвялікшых асветніцкіх аўтарытэтаў. Спрыялі гэтаму − перверсійныя на той час − тэмы эратызму у паводзінах галоўнай гераіні твору, пастаўленыя аўтарам у цэнтр увагі. Каруся, якая замяніўшы дзень у ноч, ап’яняла свае пачуцці і лашчылася са сваім памерлым каханым, больш за тое — на людным гарадскім рынку, тым самым выклікала абурэнне старэйшага пакалення, якое ахоўвала старое разуменне маралі.

|  |
| --- |
| Сюды пакладзі, сюды мне на грудзі,
 Прыцісні мяне, вусны да вуснаў!

 Tutaj połóż, tu na łonie,
 Przyciśnij mnie, do ust usta! |

Як напісаў Адам Важык, «гэты эксгібіцыянізм быў тым больш гарачым, бо быў чуллівы, усеяным ласкавымі памяншальнымі словамі».

Адсылкі
-------

У пэўным сэнсе працягам *Рамантычнасці* стаў маналог роспачы Густава з IV часткі *Дзядоў*.

|  |
| --- |
| Нядобра, дзеткі, што вы кпіце. Я калісьці,
 Паслухайце, i сам быў хлапчуком някемным,
 Жанчыну бачыў — выгляд як і мой, нікчэмны:
 Сукенка рваная, на скронях — лісце,—
 Да вёскі падышла; сяляне ўсім натоўпам
 Нябогу абступілі, з гікам захаплення
 Давай яе цкаваць насьмешкай, крыкам,
 Хто торгаў за плячо, хто пальцам тыкаў.
 Смяшок адзіны вырваўся ў мяне раптоўна.
 Ці не за тое ты мяне караеш, Божа!
 Цяпер на мне падобнае адзенне,
 А хто, хто з нас наперад ведаць можа?
 Які я быў шчаслівы!

 O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście!
 Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu,
 Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu!
 Miała takąż sukienkę i na głowie liście.
 Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem,
 Urągając się z jej biedy,
 Pędzi, śmieje się, wykrzyka,
 Podrzyźnia, palcem wytyka:
 Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem!
 Kto wie, jeśli nie za to?... słuszne sądy Boże!
 Lecz któż mógł przewidzieć wtedy,
 Że ja podobną sukienkę włożę?—пераклад *Сержа Мінскевіча*
 |

У сусветнай літаратуры XIX стагоддзя падобнай да *Рамантычнасці* была балада французскага парнасіста − Леконта дэ Ліля, *Christine* (1862).

*Рамантычнасць* стала крыніцай шматлікіх адсылак і згадак у пазнейшай польскай літаратуры. Спасылаліся на яе між іншым Юльюш Славацкі, Антоній Лангэ і Уладзіслаў Бранеўскі.

Пераклад на англійскую мову
---------------------------

На англійскую мову баладу пераклаў вядомы англійскі паэт Уістан Х’ю Одэн.

Зноскі
------

1. ↑  Mickiewicz. Domowy i daleki. W: Adam Mickiewicz ; Stefan Treugutt: Wiersze. Warszawa: Czytelnik, 1999, s. 24. ISBN 83-07-02666-0.
2. 1 2 3 4  Kilka myśli o romantykach. W: Adam Ważyk: Cudowny kantorek. Warszawa: PIW, 1979, s. 18. ISBN 83-06-00039-0.
3. 1 2 3  Kosmos Adama Mickiewicza. W: Włodzimierz Szturc: O obrotach sfer romantycznych. Bydgoszcz: Homini, 1997, s. 94. ISBN 83-909040-9-8.
4. 1 2 3  Czasy Królestwa Kongresowego (1815—1830). Zakończenie. Spór romantyków z klasykami. W: Ryszard Przybylski, Alina Witkowska: Romantyzm. Warszawa: PWN, 2003, s. 201. ISBN 83-01-13848-3.
5. ↑  Адам Міцкевіч, Дзяды, пераклад Серж Мінскевіч, Менск, Медысонт, 1999, 985-6530-08-3, С. 82-83.
6. ↑  Тэкст *Рамантычнасці* на англійскай мове ў перакладзе У. Г. Одэна

Спасылкі
--------

* *Рамантычнасць* у зборах Бібліятэкі Polona.pl
* Рамантычнасць у бібліятэцы Wolne Lektury

| ⛭Адам Міцкевіч |
| --- |
| Творы | 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Вершы | 
* Пані Анеля (1817)
* Гарадская зіма (1818)
* Ода да маладосці (1820)
* Песня філарэтаў (1820)
* Да Яўхіма Лелявеля (1822)
* Да Маці полькі (1830)
* Рэдута Ардона (1831)
* Смерць палкоўніка (1832)

|  |  |
| --- | --- |
| Цыклы | 
* Крымскія санеты (1826)
* Лазанскія вершы (1840)

 |

 |
| Балады | 
* Мешка, князь Навагрудка (1817)
* Балады і рамансы (1822)
* Ваявода (1828)
* Тры Будрысы (1828)

 |
| Паэмы | 
* Дзяўчына з Арлеана (1817)
* Бульба (1821)
* Гражына (1823)
* Бульба (1828)
* Конрад Валенрод (1828)
* Пан Тадэвуш (1834)

 |
| П’есы | 
* Дзяды (1823—1855)
* Якуб Ясінскі, або Дзве Польшчы (1836)
* Барскія канфедэраты (1836)

 |
| Проза | 
* Гісторыя будучыні (1829—1855)
* Кнігі польскага народу і польскага пілігрымства (1832)
* Парыжскія лекцыі (1840—1844)

 |

 |  |
| Асобы | 
* Марыля Верашчака
* Тамаш Зан
* Ян Чачот
* Антон Адынец
* Андрэй Тавянскі

 |
| Мясціны | 
* Навагрудак
* Вільня
* Коўна
* Санкт-Пецярбург
* Парыж (Калеж дэ Франс)
* Канстанцінопаль

 |
| Памяць | 
* Камень Міцкевіча
* Курган Бессмяротнасці Адама Міцкевіча
* Курган Адама Міцкевіча (Санак)
* Даліна Міцкевіча
* Алеі трох прарокаў (Кракаў)
* Інстытут Адама Міцкевіча
* Універсітэт імя Адама Міцкевіча
* Помнік Адаму Міцкевічу
* 5889 Міцкевіч
* Міцкевіч (кратар Меркурыя)
* Плошча Міцкевіча (Львоў)

|  |  |
| --- | --- |
| Музеі | 
* Дом-музей Адама Міцкевіча
* Музей Адама Міцкевіча (Вільнюс)
* Замак у Смелаве
* Пакой памяці Адама Міцкевіча (Будзяшэўска)
* Музей Адама Міцкевіча (Парыж)
* Музей Адама Міцкевіча (Стамбул)

 |
| Паркі | 
* Сквер Адама Міцкевіча
* Аліўскі парк
* Парк імя Адама Міцкевіча (Лодзь)
* Парк Адама Міцкевіча (Познань)
* Гарадскі парк імя Адама Міцкевіча (Санак)

 |
| Вуліцы | 
* Вуліца Міцкевіча (Брэст)
* Вуліца Міцкевіча (Беласток)
* Вуліца Міцкевіча (Быдгашч)
* Вуліца Міцкевіча (Хорашч)
* Вуліца Міцкевіча (Глівіцы)
* Вуліца Міцкевіча (Катавіцы)
* Вуліца Міцкевіча (Лежайск)
* Вуліца Міцкевіча (Лодзь)
* Вуліца Міцкевіча (Мрангова)
* Вуліца Міцкевіча (Радам)
* Вуліца Міцкевіча (Жэшаў)
* Вуліца Міцкевіча (Санак)
* Вуліца Міцкевіча (Сьрэм)
* Вуліца Міцкевіча (Тарноўске Гуры)
* Вуліца Міцкевіча (Непаламіцы)
* Вуліца Міцкевіча (Варшава)
* Вуліца Міцкевіча (Уроцлаў)

 |

 |