recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Icaronycteris gunnelli** — від рукакрылых, ідэнтыфікаваны ў 2023 годзе па закамянеласцях, выяўленых у Ваёмінгу. Прынамсі, адзін з двух асобнікаў, ідэнтыфікаваных як *Icaronycteris gunnelli,* раней быў класіфікаваны як узор роднаснага віду *Icaronycteris index*. Ідэнтыфікацыя новага віду была магчымай дзякуючы надзвыйчай добраму стану закамянеласцяў.

Гісторыя
--------

У адкладах Фосіл-Лэйк, якія ўваходзяць у фармацыю Грын-Рывер, за 50 гадоў было знойдзена 30 шкілетаў рукакрылых. Закамянеласці кажаноў, якія захоўваюцца ў дзяржаўных музеях, паходзяць з чатырох кар’ераў недалёка ад Кемерэра  (руск.) (бел. штат Ваёмінг. *Icaronycteris index* упершыню быў апісаны ў 1966 годзе, а *Onychonycteris finneyi* — у 2008. Група даследчыкаў на чале з Цімам Рытбергенам з Цэнтра біяразнастайнасці Naturalis  (руск.) (бел. вывучыла закамянеласці эацэновых рукакрылых і ідэнтыфікавала два ўзоры, сабраных з адкладаў Фосіл-Лэйк, як прадстаўляючых асобны від, які яны назвалі *Icaronycteris gunnelli* у гонар Грэга Ганела. Галатып, AMNH. FM.145747, быў знойдзены Тэры Рыкардсам у жніўні 2017 года і набыты Амерыканскім музеем натуральнай гісторыі  (руск.) (бел.. Паратып, знойдзены Робертам Кронерам у 1994 годзе, лічыцца пад нумарам ROM.52666 у Каралеўскім музеі Антарыа  (руск.) (бел..

Апісанне
--------

*Icaronycteris gunnelli* быў вельмі маленькім і лёгкім, верагодна, вагой усяго 25 грамаў. Яго крылы «былі адносна кароткімі і шырокімі, што адлюстроўвала больш трапяткі стыль палёту». Ён датуецца 52 мільёнамі гадоў, перыядам эацэну, і лічыцца найстаражытным з вядомых відаў кажаноў.

Зноскі
------

1. ↑  *Ashworth*. Oldest bat skeletons ever found described as new species **(нявызн.)**. *Natural History Museum* (12 красавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2023.
2. ↑  *AMNH*. New Species of Extinct Bat Described From Oldest Bat Skeletons **(нявызн.)**. *American Museum of Natural History* (12 красавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2023.
3. ↑  *Hunt*. Bats are an evolutionary mystery. This fossil could fill in a piece of the puzzle **(нявызн.)**. *CNN* (13 красавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2023.
4. 1 2 3  Rietbergen (2023-04-12). *The oldest known bat skeletons and their implications for Eocene chiropteran diversification*.
5. ↑  *AMNH*. New Species of Extinct Bat Described From Oldest Bat Skeletons **(нявызн.)**. *American Museum of Natural History* (12 красавіка 2023).
6. ↑  *Hunt*. Bats are an evolutionary mystery. This fossil could fill in a piece of the puzzle **(нявызн.)**. *CNN* (13 красавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2023.
7. ↑  Dunham.  Oldest-known bat skeletons shed light on evolution of flying mammals **(нявызн.)**, *Reuters* (14 красавіка 2023).
8. ↑  *Ashworth*. Oldest bat skeletons ever found described as new species **(нявызн.)**. *Natural History Museum* (12 красавіка 2023). Архівавана з першакрыніцы 15 красавіка 2023.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дучыц.
**Людміла Уладзіміраўна Дучыц** (12 снежня 1950, Мінск) — беларускі археолаг, гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1982).

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1975 годзе БДУ. У 1974—2006 гадах у Інстытуце гісторыі НАН Беларусі.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследуе этнічную гісторыю, матэрыяльную і духоўную культуру насельніцтва зямель Полацкага княства, зараджэнне беларускага этнасу, старажытны касцюм, сакральныя язычніцкія і язычніцка-хрысціянскія аб’екты, пытанні этнапсіхалогіі. Праводзіла археалагічныя раскопкі на гарадзішчах Маскавічы і Рацюнкі на Браслаўшчыне, гідраархеалагічныя даследаванні ў Падзвінні, раскапала больш за 300 курганоў на поўначы Беларусі.

Аўтар манаграфій «Браслаўскае Паазер’е ў ІХ-ХІУ стст.» (1991), «Касцюм жыхароў Беларусі X—XIII стст.: паводле археалагічных звестак» (3-е выд. 2005), адзін з аўтараў «Археалогіі Беларусі» (т. 4, 2001).

Творы
-----

* Сакральная геаграфія Беларусі. Мінск, 2011 (разам і І. Клімковіч).
* Сакральныя ўзгоркі Беларусі / [ В. Ф. Вінакураў і інш. ; навуковы рэдактар С. П. Віцязь] ; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры. — Мінск : Беларуская навука, 2021. — 267, [1] с. : каляр. іл. табл. карты ; 25 см. — Бібліяграфія ў канцы раздзелаў. — Геаграфічны паказальнік: с. 259―266. — 300 экз. — ISBN 978-985-08-2791-3 (у пераплёце)

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Дучыц Людміла Уладзіміраўна // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-283278 |
**Першы з'езд Камуністычнай партыі Літвы і Заходняй Беларусі**. Адбыўся нелегальна 1—3 кастрычніка 1918 г. у акупіраванай германскімі войскамі Вільні. Прысутнічалі 34 дэлегаты ад амаль 800 членаў партыі. 

Парадак дня:

* справаздача Часовага цэнтральнага бюро
* даклады з месцаў, аб праграме, статуце, тактыцы і назве партыі
* даклады аб бягучым моманце, аб эканамічным стане, маб прафесійных саюзах і кааператывах
* даклады аб адносінах да іншых партый
* арганізацыйнае пытанне.

Па ўсіх асноўных пытанняў выступаў П. Эйдукявічус, ён а падрыхтаваў амаль усе праекты рэзалюцый з'езда. У рэзалюцыях па дакладах Часовага цэнтральнага бюро і з месцаў з'езд адобрыў ініцыятыву рэвалюцыйных сацыял-дэмакратаў па стварэнні рэвалюцыйнай партыі рабочага класа і асудзіў правых сацыял-дэмакратаў, якія «зацямняюць класавую свядомасць пралетарыяту, пакідаюць яго бяззбройным у барацьбе і аддаюць на з'ядзенне сваёй і германскай буржуазіі». З'езд ахарактарызаваў сусветную вайну як захопніцкую і ўказаў на цяжкія яе наступствы для Літвы, якая знаходзілася пад акупацыяй кайзераўскай Германіі. Выйсце з вайны і вызваленне працоўных ад прыгнёту буржуазіі з'езд бачыў у сацыялістычнай рэвалюцыі. Было рэкамендавана партыйным арганізацыям ствараць прафсаюзы і рабочыя кааператывы на кожнай фабрыцы і заводзе, у кожнай вёсцы. З'езд даў палітычную ацэнку розным дробнабуржуазным партыям, якія «з'яўляюцца свядомымі ці несвядомымі віноўнікамі ўсіх паражэнняў пралетарыяту ў яго барацьбе». Канстатавалася, што ствараемая Кампартыя з'яўляецца партыяй новага тыпу, якая ставіць галоўнай мэтай барацьбу за сацыялістычную рэвалюцыю і дыктатуру пралетарыяту, за савецкую ўладу і пабудову сацыялізму. З'езд пацвердзіў рашэнне партыйнай нарады (14 жніўня 1918 г.) і I канферэнцыі Кампартыі Літвы і Заходняй Беларусі (15 верасня 1918 г.) аб прыняцці праграмы РКП(б) і назве партыі камуністычнай. Абвясціў сябе I з'ездам Кампартыі Літвы і Заходняй Беларусі 1-й акупацыі. На самай справе ён быў з'ездам толькі Кампартыі Літвы, таму што прадстаўнікі партыйных арганізацый, якія існавалі на тэрыторыі Заходняй Беларусі, у ім не ўдзельнічалі.

З'езд прыняў статут партыі і абраў 7 членаў ЦК КПЛіЗБ П. Эйдукявічуса, Р. Піляра, К. Керновіча, С. Грыба, А. Бразджыеніса, А. Якшэвічуса, І. Летувайціса. З'езд завяршыў стварэнне Кампартыі Літвы і вызначыў яе аснооўныя задачы.

Літаратура
----------

* КП(б)Б у рэзалюцыях / падрыхтаваў да друку Ю. Майзэль; рэдактар А. Зюзькоў; Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б. Ч. 1: (1903—1921 гг.). — Мн.: Партыйнае выдавецва, 1934. — 266, [6] c.
* Міхнюк, У. Першы з'езд Кампартыі Літвы і Заходняй Беларусі / Уладзімір Міхнюк // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 5: М—Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с. — С. 479. — ISBN 985-11-0141-9.
* Очерки истории Коммунистической партии Литвы / Ин-т истории партии при ЦК КП Литвы—Филиал ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. Т. 1: 1887—1920 / Авт. кол.: Б. Вайткявичюс, Ю. Комодайте, В. Кульвичюс и др. — Вильнюс: Минтис, 1973. — 576 с. с ил.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Хмяльніцкая.
**Людміла Уладзіміраўна Хмяльніцкая** (нар. 17 кастрычніка 1961, г. Віцебск) — беларускі гісторык, краязнавец.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 17 кастрычніка 1961 года ў Віцебску.

У 1976 годзе скончыла сярэднюю школу № 34 г. Віцебска, у 1988 годзе — гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

У 1980—1981 гг. працавала мантажніцай радыёапаратуры на Віцебскім тэлевізійным заводзе, у 1981—1984 гг. — майстрам вытворчага навучання ў ПТВ № 154 г. Віцебска, у 1984—1988 гг. — аператарам ЭВМ у Віцебскім праектна-канструктарскім бюро аўтаматызаваных сістэм кіравання, у 1988—1989 гг. — малодшым навуковым супрацоўнікам у Віцебскім абласным краязнаўчым музеі, у 1989—1993 гг. — мастацтвазнаўцам у НДІ «Белспецпраектрэстаўрацыя», у 1993—1998 гг. — старшым навуковым супрацоўнікам у Віцебскім абласным краязнаўчым музеі, у 1998—2014 гг. — дырэктарам Музея Марка Шагала. З’яўлялася галоўным рэдактарам «Бюлетэня Музея Марка Шагала».

Навуковая дзейнасць
-------------------

Займаецца даследаваннямі гісторыі і культуры Віцебска і Віцебшчыны XVIII — пачатку XX стст. Прымала ўдзел у больш за 40 краязнаўчых і навуковых канферэнцыях, якія праходзілі ў Віцебску, Браславе, Полацку, Мінску, Маскве, Варшаве, Кракаве і інш.

Аўтар шматлікіх артыкулаў і кніг па гісторыі і культуры Віцебшчыны: «Гісторык з Віцебска» (прысвечана А. П. Сапунову), «На Белай Русі ў Сар’і…» (прысвечана роду Лапацінскіх на Віцебшчыне), «Прогулки со старой картой : очерк истории Витебска начала XX века», «Шагал и Витебск», «Витебск за один день», «Сигизмунд Юрковский — фотограф из Витебска», «Лёс інсургента: дакументальная аповесць аб Аляксандру Рыпінскім і ягоным часе» і інш.

Галоўны рэдактар навукова-папулярнага часопіса «Віцебскі сшытак».

Узнагароды
----------

За ўклад у развіццё культурнага супрацоўніцтва паміж Рэспублікай Беларусь і Латвіяй Людміла Уладзіміраўна адзначана дзяржаўнай узнагародай Латвіі — Крыжам Прызнання IV ступені.

Спасылкі
--------

* Выдатныя і знакамітыя людзі. Хмяльніцкая Людміла Уладзіміраўна


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | SUDOC: 130008842 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Варонічы.

**Варо́нічы, Варонеч, Варонец** — возера ў Полацкім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Ушача (цячэ праз возера), за 16 км у напрамку на паўднёвы захад ад Полацка, каля вёскі Варонічы.

Плошча паверхні возера 1,18 км². Даўжыня 4,9 км, найбольшая шырыня 0,55 км. Даўжыня берагавой лініі 13,1 км. Найбольшая глыбіня 5,9 м, сярэдняя 2,3 м. Аб’ём вады 2,8 млн. м³. Плошча вадазбору 793 км².  

Катлавіна возера лагчыннага тыпу, моцна выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны вышынёй 2—8 м (заходнія і паўднёва-заходнія 10—18 м). Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія, тарфяністыя, на ўсходзе месцамі высокія, зліваюцца са схіламі катлавіны. На поўначы берагі возера сплавінныя (шырыня сплавіны 5—15 м). Дно возера роўнае, выслана сапрапелем, у паўднёвай частцы — апясчаненым ілам. На возеры 2 астравы ў паўночнай і цэнтральнай частках, Больш за 60 % плошчы возера зарастае, шырыня паласы расліннасці 15—150 м. Расліннасць пашыраецца да глыбіні 3—3,4 м. На захадзе ўпадае ручай з возера Півянец.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1 / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1983. — Т. 1. — С. 415. — 575 с. — 10 000 экз.
* Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2 / Ред. колл.: П. У. Бровка и др. — Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. — Т. 2. — 768 с. — 50 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 20. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
* Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта / Ред. В. А. Змачинская. — Мн.: Белкартография, 2012. — 5 000 экз. (руск.)

Спасылкі
--------

* Возера Варонічы Архівавана 18 лютага 2014.
**Людмі́ла Міха́йлаўна Кальма́ева** (3 жніўня 1946, Мінск — 11 жніўня 2022) — беларуская мастачка-жывапісец, графік, плакатыстка, скульптарка.

Біяграфія
---------

Да 1968 года навучалася ў Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце, у 1973 годзе скончыла Дзяржаўны інстытут мастацтваў Эстонскай ССР, атрымала дыплом графіка-афарміцелькі.

Сябра Беларускага саюзу мастакоў з 1980 года.

У 1986—1992 гадах працавала выкладчыцай у Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце. Распрацавала ўласную методыку выкладання акварэльнага жывапісу.

З 1992 года жыла і працавала ў Арнэмаўдэне (Нідэрланды, правінцыя Зеландыя).

Творчасць
---------

Рэгулярна выстаўлялася ў Беларусі. Вядома як выбітная плакатыстка і аўтарка іранічных постмадэрнісцкіх праектаў.

Працавала ў галіне плакату, станковай графікі, скульптуры і жывапісу. Міжнародную вядомасць атрымала афішамі для фільмаў і спектакляў.

Творы «Свечка» (аловак, папера, гуаш), «Ахвяры» (аловак, папера), «Аголеныя фігуры ў руху» (аловак, папера, 3 аркушы), «Нацюрморт» (аловак, папера, акварэль), «Хлопчык» (аловак, папера), «Дзяўчына» (аловак, папера) экспанаваліся ў красавіку 1991 года на аўкцыёне Выстаўкі дасягненняў народнай гаспадаркі Беларускай ССР (аўкцыён твораў выяўленчага мастацтва) у Мінску.

Творы Людмілы Кальмаевай знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, фондах Беларускага саюзу мастакоў, калекцыі Беларускага саюза дызайнераў, Нацыянальным музеі плакату ў Віланаве (Варшава), Музеі плакату ў Канагаве (Японія), прыватных калекцыях Нідэрландаў, Германіі, Францыі, ЗША і Мексікі.

Выстаўкі
--------

* 2016 — Персанальная выстаўка «Сфера чалавека. Жывапіс і графіка Людмілы Кальмаевай» Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, Мінск.
* 2013 — Выстаўка «Партрэты жыхароў дома старога Шэльдэгофа».
* 2011 — Групавая выстаўка «Беларускія мастакі ў свеце». Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Мінск.
* 2011 — Выстаўка «Дыялогі» і казкі" Людмілы Кальмаевай. Музей сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску.
* 2009 — Фестываль «Дах-9» у Мінску 11 кастрычніка 2009 года.
* 2009 — Праект Freedom4all, Нідэрланды.
* 2005 — Гендарны маршрут: фестываль ідэй пра «гендар» — эксперыментальны праект, Мінск.
* 1991 — Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі Беларускай ССР, красавік 1991, аўкцыён твораў выяўленчага мастацтва, Мінск.

Узнагароды
----------

* 1986 — медаль «За працоўную адзнаку».

Зноскі
------

1. ↑
2. 1 2 3
3. 1 2
4. ↑
5. ↑   Архівавана 25 чэрвеня 2016.
6. ↑
7. ↑
8. ↑
**«Вароты Сонца»** — помнік архітэктуры старажытна-індзейскай цывілізацыі. Знаходзяцца ў Балівіі, на паўднёва-ўсходнім беразе возера Тытыкака на гарадзішчы Тыяўанака. 

Задні фасад
Уваходзілі ў храмавы комплекс Каласасая  (руск.) (бел. (плошча каля 135 х 130 м). Высечаны ў VIII ст. з вялізнай каменнай пліты вышынёй 2,7 м і шырынёй 3,8 м. У верхняй частцы — шырокі барэльефны пояс з выявамі кондараў, міфалагічных істот і сімвалаў; у цэнтры пояса — чалавекападобная выява, якая ўвасобіла, на думку навукоўцаў, Віракочу  (руск.) (бел. — вярхоўнае бажаство.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Вароты Сонца
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юрчанка.

**Людміла Уладзіміраўна Юрчанка** (нар. 14 лютага 1943) — украінская оперная спявачка (меца-сапрана).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 14 сакавіка 1943 года ў акружаным нямецкімі войскамі Харкаве (цяпер Украіна). Дзяцінства прайшло ў Палтаве. У Палтаве скончыла музычную школу (клас У. І. Апенькі) і тэхнікум лёгкай прамысловасці, спецыяльнасць — выпрабавальнік электрарухавікоў. Працавала на палтаўскім заводзе «Электраматор». Скончыла КДК імя П. І. Чайкоўскага (1969, клас Р. А. Разумавай).

Салістка Кіеўскай кансерваторыі імя Т. Г. Шаўчэнкі.

Адна з нямногіх оперных спявачак, якія бездакорна спалучаюць сцэнічную гульню з музыкай. У рэпертуары — больш за 30 оперных партый. Маючы дыяпазон у 2,5 актавы, аднолькава ўпэўнена выконвае на лімітава нізкіх танах партыю Канчакоўны ў «Князе Ігары» А. П. Барадзіна, і лёгка пераходзіць на амаль сапрана ў напісаных Дж. Вердзі партыях Эбалі ў «Дон Карлас» і Фенены ў « Набука».

Узнагароды і прэміі
-------------------

* трэцяя прэмія Усесаюзнага конкурсу вакалістаў імя М. І. Глінкі ў (1971; Вільнюс)
* першая прэмія міжнароднага конкурсу спевакоў (1975; Барселона)
* Народная артыстка УССР (1982)
* Ордэн княгіні Вольгі III ступені (2001)[2]
* Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі (2004) — за вакальныя партыі ў оперных спектаклях (1999—2003)

Зноскі
------
**Бангко́кскі заліў** — самая паўночная частка Сіямскага заліва, якая распасціраецца ад Хуахіна на захадзе да Сатахіпа на ўсходзе. У заліў сцякаюць тры найбуйнейшыя рэкі цэнтральнага Тайланда: Менам-Чао-Прая і яе рукаў Тхачын, Мэкхлонг і Бангпаконг.

Ля ўсходняга ўзбярэжжа заліва размяшчаюцца некалькі астравоў, такіх як Січанг, Лан і Пхай. Самая папулярная турыстычная лакацыя заліва — горад Патая, размешчаны на яго ўсходнім узбярэжжы. Папулярнае месца для рыбалкі, водных лыж, параглайдынгу, падводнага плавання. Недалёка ад узбярэжжа знаходзяцца астравы (у тым ліку і каралавыя) з пляжамі.
**Людміла Сяргееўна Шырына** (нар. 1 жніўня 1948, Білазэрка, Херсонская вобласць, УССР) — украінская оперная спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), салістка Адэскага дзяржаўнага акадэмічнага тэатра оперы і балета. Народная артыстка Украіны (1993).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 1 жніўня 1948 года ў пасёлку Білазэрка, Херсонская вобласць.

Скончыла Адэскую кансерваторыю (у цяперашні час — музычную акадэмію) па класе дацэнта М. В. Галятоўскай. Іграе на некалькіх музычных інструментах, у тым ліку, на баяне і фартэпіяна. У юнацтве захаплялася спартыўнай гімнастыкай, валейболам і баскетболам.

З 1975 года працуе ў Адэскім дзяржаўным тэатры оперы і балета, з'яўляецца загадчыцай опернай трупы. У 1977 годзе яна стала лаўрэатам першай прэміі (залаты медаль) і ўладальніцай Гран-Пры Міжнароднага конкурсу вакалістаў у Тулузе (Францыя). Кавалер ордэна княгіні Вольгі III ступені (1998). У 1993 годзе Людміле Шырынай было прысвоена званне народнай артысткі Украіны. У 2003 годзе ўдастоена Ганаровай граматай Кабінета Міністраў Украіны за важкі асабісты ўклад у развіццё гуманітарнай сферы, шматгадовую добрасумленную працу і высокі прафесіяналізм. Гастралюе ў такіх краінах, як Францыя, Бельгія, Фінляндыя, Канада, Японія, Германія, Балгарыя, Венгрыя, ЗША, Ліван, Італія, Іспанія.

Зноскі
------
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каламіец.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Панчук.

**Людміла Міхайлаўна Каламіец**, у дзявоцтве — **Панчук** (18 студзеня 1956 — 18 лютага 2011) — украінская гандбалістка, алімпійская чэмпіёнка 1976 года, чэмпіёнка свету 1982 года.

Біяграфія
---------

Член зборнай СССР па гандболе 1974—1977 гадах, сярэбраны прызёр чэмпіянату свету 1975, чэмпіёнка СССР 1974—1977, чэмпіёнка свету 1982 года. Заслужаны майстар спорту СССР (1976).

Пачала гандбольную кар’еру ў кіеўскім «Спартаку» ва ўзросце 17 гадоў. Першапачаткова гуляла на замене. Гульцом асноўнага складу стала толькі ў 1977 годзе, праз год пасля перамогі на Алімпійскіх гульнях.

Алімпіяду 1980 года была вымушана прапусціць з-за дэкрэтнага водпуску. Была вымушана завяршыць спартыўную кар’еру пасля разрыву ахілесава сухажылля.

Кавалер ордэна княгіні Вольгі III-й ступені (2002).

Памерла 18 лютага 2011 года ва ўзросце 55 гадоў ад анкалагічнага захворвання.

Зноскі
------

1. ↑  Sports-Reference.com Праверана 20 студзеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18002875'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Банда.
**Банда** — народ у ЦАР, ДРК, Камеруне, Судане. Насяляюць міжрэчча рэк Убангі і Шары. Агульная колькасць — 1240 тыс.чалавек. Блізкі да нгбанды, гбая. Адносяцца да негрскай расы вялікай негроіднай расы. Гавораць на убангійскіх мовах адамаўа-усходняй падгрупы нігера-кангалезскай групы конга-кардафанскай сям’і. Захоўваюць традыцыйныя вераванні (культ продкаў, духаў, варажба).

Плямёнамі кіруюць павадыры. Земляробчая абшчына аб’ядноўвае малыя і вялікія патрыярхальныя сем’і. Сістэма радства тыпу амаха. Лік радства патрылінейны; шлюб патрылакальны. Банда жывуць у кампактных вёсках. Жытло — чатырохвугольнае ў планіроўцы, каркаснае, з плеценымі абмазанымі глінай сценамі і высокім пірамідальным дахам з саломы. Традыцыйнае адзенне — насцягновая павязка. Асноўная ежа — кашы з проса, гародніна, малако, рыба. Захоўваюць багаты музычны фальклор, гістарычныя паданні.

Літаратура
----------

* Народы мира, «Советская энциклопедия», М. 1988 // С.86
**Га́рбаніян** (вал.: Garbonian; каля 390 — каля 460) — сын Коэля Старога, караля Эбрука. У 420 годзе яго бацька памёр і каралём Эбрука стаў яго старэйшы брат Кенеу. Гарбаніян атрымаў паўночна-ўсходнія землі. У сярэдзіне V стагоддзя ён выкарыстоўваў англасаксаў, пад правадырствам Эсы, у якасці наймітаў для войнаў супраць піктаў. Гарбаніян памёр у сярэдзіне V стагоддзя. Яго спадчыннікам стаў Дыўнуал, які мог даводзіцца яму як сынам, так і пляменнікам (сынам Кенеу).

Літаратура
----------

* William Forbes Skene The Four Ancient Books of Wales Edmonston & Douglas (Edinburgh 1868) Volume I "Table of the Thirteen kings of the «Y Gogledd» in the North "
* Généalogie selon le manuscrit de «Jesus College»:

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Граф Усходняй Англіі** (англ.: Earl of East Anglia) — адзін з арыстакратычных тытулаў раннесярэднявечнай Англіі.

Усходняя Англія была адным з англасаксонскіх каралеўстваў перыяду гептархіі і займала тэрыторыю сучасных графстваў Норфалк, Суфалк, а таксама частку графстваў Кембрыджшыр і Эсэкс. У 879 годзе каралеўства было заваявана дацкімі вікінгамі і ўвайшло ў склад Данелага. Тут было створана адно з невялікіх скандынаўскіх каралеўстваў, якое праіснавала да 910-х гадоў, калі гэта тэрыторыя была адваявана англасаксамі і ўключана ў склад Англійскай дзяржавы. З узыходжаннем на прастол Англіі напачатку XI стагоддзя Кнуда Вялікага краіна была падзелена на некалькі буйных правінцый, якія кіраваліся англа-дацкімі паплечнікамі караля. Адной з такіх правінцый стала Усходняя Англія, на чале якой устаў дацкі вікінг Торкель Доўгі. У 1045 годзе эрлам Усходняй Англіі стаў Гаральд Годвінсан, будучы апошні англасаксонскі кароль. Пасля нармандскага заваявання Англіі ў 1066 годзе Вільгельм I перадаў Усходнюю Англію з тытулам графа аднаму са сваіх англа-нармандскіх прыхільнікаў, графу Ральфу I. Яго сын у 1075 годзе прыняў удзел у мецяжы трох графаў, пасля прыгнечання якога графства Усходняя Англія было скасавана. У далейшым гэты тытул больш не аднаўляўся.

Англа-дацкія эрлы Усходняй Англіі
---------------------------------

* Торкель Доўгі (пам. 1020-я), эрл Усходняй Англіі з 1017 года;
* Гаральд (каля 1022—1061), эрл Усходняй Англіі ў 1044—1052, 1052—1053, эрл Уэсэкса (1053—1066), кароль Англіі (1066);
* Эльфгар (каля 1030—1062), эрл Усходняй Англіі (1052, 1053—1057), эрл Мерсіі (з 1057);
* Гірт (каля 1032—1066), эрл Усходняй Англіі (з 1057), малодшы брат Гаральда.

Англа-нармандскія графы Усходняй Англіі
---------------------------------------

* Ральф I (каля 1011—1068), граф Усходняй Англіі (з 1067);
* Ральф II (каля 1042—1096), граф Усходняй Англіі (1069—1075), сын папярэдняга.

Гл. таксама
-----------

* Спіс каралёў Усходняй Англіі
* Графы Норфалк
* Графы Сафалк

Літаратура
----------

* The Complete Peerage
* Stenton, F. Anglo-Saxon England. — Oxford, 1971
**Графская вайна** (дацк.: Grevens Fejde) — міжусобная вайна за трон Даніі ў 1534—1536 гадах, якая пераплялася з ахапіўшым Данію ў 1530-х гадах народным рухам і ўскладнілася ўмяшаннем Любека.

Гісторыя
--------

Пасля смерці дацкага караля Фрэдэрыка I у 1533 годзе ўладу ў краіне захапіла шляхецкая алігархія на чале са спадчыннікам пасаду Шлезвіг-Гальштэйнскім герцагам Крысціянам. У той жа час разгарнулася паўстанне сялян і гарадоў, якое праходзіла пад лозунгамі Рэфармацыі. У Графскай звадзе мяшчане і сяляне выступалі за вяртанне скінутага ў 1523 годзе ў выніку арыстакратычнай змовы караля Крысціяна II. У ліку выступалых на баку Крысціяна II былі і шляхцічы, як графы Іаган фон Гоя і Крыстафер Ольдэнбургскі.

Бургамістры Капенгагена і Мальмё ўступілі ў саюз з бургамістрам Любека Юргенам Вуленвеверам, які прыйшоў да ўлады ў Любеку ў выніку перавароту. У чэрвені 1534 года войскі Крыстафера Альдэнбургскага, які выступаў як намеснік Крысціяна II, набраў на грошы Любека войска і высадзіўся ў Даніі на любекскіх караблях і разам з мяшчанамі і сялянамі, заняў Зеландыю і Сконэ.

Тым часам дацкае дваранства і духавенства абрала каралём герцага Крысціяна, пад імем Крысціяна III. У студзені 1535 года шведскі кароль Густаў Ваза, саюзнік Крысціяна III і праціўнік Любека, нанёс прыхільнікам Крысціяна II паражэнне пры Хельсінгбаргу, у чэрвені 1535 года дацкія каралеўскія войскі пад камандаваннем Іагана Рантцау атрымалі перамогу пры Экснеб'ергу на востраве Фюн, у ходзе вайны таксама пацярпеў шэраг паражэнняў любекскі флот.

У Любеку тым часам адбылося падзенне рэжыму Вуленвефера. Жыхары абложаных каралеўскімі войскамі Капенгагена і Мальмё супраціўляліся да 1536 года. Падавіўшы паўстанне, Крысціян III правёў у Даніі ў 1536 годзе Рэфармацыю.

Літаратура
----------

* Форстен Г. В. «Борьба из-за господства на Балтийском море в ХV-XVI столетиях», СПБ 1884
* *Aktstykker til Nordens Historie i grevefeidens, Udgivne… Odense 1852*
* *Paludan-Müller «Grevens Feide», tid.1-2, Kobenhavn 1853-54*
* *Waitz L. «Lübeck unter Jürgen Wullenwever und die europäische Politik», Bd.1-3, Berlin 1855-56.*
**Графічны фармат** — гэта спосаб запісу графічнай інфармацыі. Графічныя фарматы файлаў прызначаныя для захоўвання выяў, такіх як фатаграфіі і малюнкі.

Графічныя фарматы дзеляцца на вектарныя і растравыя. Большасць графічных фарматаў рэалізуюць сціск дадзеных (адны — з стратамі, іншыя — без).

Растравыя фарматы
-----------------

* BMP
* ECW
* GIF
* ICO
* ILBM
* JPEG
* JPEG 2000
* VIL
* MrSID
* PCX
* PNG
* PSD
* TGA
* TIFF
* HD Photo
* WebP
* XBM
* XPS
* RLA
* RPF
* PNM

Вектарныя фарматы
-----------------

Больш падрабязна:

### 2D

* Scalable Vector Graphics (SVG і SVGZ)
* Encapsulated PostScript (EPS)
* Метафайлы Windows: WMF, EMF
* Файлы CorelDraw: →CDR, CMX
* Adobe Illustrator (AI)
* XAR

### 3D

* COLLADA — фармат, распрацаваны для абмену паміж 3D праграмамі.
* SKP
* STL — фармат для стэрэалітаграфіі
* U3D — Універсальны 3D(Універсальны)
* VRML — Virtual Reality Modeling Language
* X3D
* .3ds
* 3DXML
* Фармат файла X

Комплексныя фарматы
-------------------

* DjVu
* PDF
* CGM

Спасылкі
--------

* Спіс расшырэнняў графічных файлов
**Бранка Гавела** (28 ліпеня 1885, Заграб — 8 красавіка 1962, там жа) — харвацкі рэжысёр, член Югаслаўскай АН (1961).

Біяграфія
---------

Творчую дзейнасць пачаў ў 1914 у Заграбе, дзе ў 1922-25 быў дырэктарам драматычнай трупы. Працаваў у тэатрах Белграда, Любляны, ставіў спектаклі ў Брно, Празе, Браціславе і інш. Гавела сцвярджаў у рэпертуары тэатра нацыянальную драматургію, спрыяючы развіццю харвацкага тэатральнага мастацтва («Рабыня» Луціча, «Скнара», « Држыча», «Кір Яня» Стэрыі-Попавіча, і інш.). Сярод значных прац Гавелы п’есы У. Шэкспіра («Рычард III», «Гамлет», «Кароль Лір», «Макбет» і інш), Мальера, П. Бамаршэ, Б. Шоу, Л. Пірандэла і інш. Ставіў спектаклі і ў оперным тэатры, у тым ліку творы нацыянальных кампазітараў. Аўтар артыкулаў па тэатральнаму мастацтву, перакладаў Шэкспіра, французскіх і нямецкіх драматургаў. Прафесар Акадэміі тэатральнага мастацтва ў Заграбе (з 1950).

Зноскі
------

1. 1 2  Гавелла Бранко // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Спасылкі
--------

* Бранка Гавела на сайце драмтэатра Гавела

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11486639s · CONOR: 53296227 · GND: 12023369X · ISNI: 0000 0001 1025 9989 · LCCN: n82211257 · NKC: ola200207448 · NTA: 130050881 · NUKAT: n2009134025 · SUDOC: 22123456X · VIAF: 45127501 |

 |
**Уцат**, або **уцэт**, **уцул** (саманазва *Utsat*) — група мусульман на поўдні вострава Хайнань у Кітаі, якая размаўляе на аўстранезійскай мове. Агульная колькасць — 8500 чал. (2021 г.).

Хаця сучасныя кітайскія ўлады не вылучаюць уцат як самастойную этнічную меншасць і прылічаюць іх да кітайскіх мусульман-хуэй, уцат лічаць сябе нашчадкамі чамаў, якія збеглі з Чампы ў XIII - XV стст. пасля в'етнамскага заваявання. 

Адным з найбольш славутых уцат быў Хай Руі (1514 - 1584 гг.), чыноўнік дынастыі Мін. Ён стаў знакамітым за сваю крытыку дзяржаўных парадкаў у Кітаі. У нашы дні магільня Хай Руі знаходзіцца ў 5 км на захад ад Хайкоу. 

Большасць уцат жывуць каля курортнага горада Санья. Галоўныя традыцыйныя заняткі — рыбалоўства і гандаль.

Зноскі
------

1. ↑  Utsat of China
2. ↑  Islam and Muslims in Hainan
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лясныя могілкі.

**Лясныя могілкі** (шведск.: Skogskyrkogården) — могілкі, размешчаныя ў паўднёвай частцы Стакгольма, Швецыя. Адлюстроўваюць развіццё архітэктуры ад рамантычнага нацыяналізму да сталага функцыяналізму.

Гісторыя стварэння
------------------

Статуя на капліцы Святога крыжа
Капліца Уваскрасення
У 1915 годзе быў абвешчаны міжнародны конкурс на праект новых могілак у Эншэдзе на поўдні Стакгольма. Быў абраны праект маладых архітэктараў руху функцыяналізму Гунара Асплунда і Сігурда Леверэнца. Працы распачаліся ў 1917 годзе на тэрыторыі старога кар'ера, зарослага хвоямі, і працягваліся тры гады. Выкарыстанне архітэктарамі натуральнага ландшафту дазволіла ім стварыць дзіўную атмасферу спакою, што ў наступным мела моцны ўплыў на праекты могілак па ўсім свеце.

Апошняя архітэктурная праца Гунара Асплунда, крэматорый з капліцамі Веры, Надзеі і Святога крыжа, адкрыўся неўзабаве пасля яго смерці ў 1940 годзе. У 1994 годзе Лясныя могілкі былі ўнесеныя ў спіс Сусветнай спадчыны, і, хоць на іх няма такой колькасці вядомых пахаванняў, як на Паўночных могілках Стакгольма, Лясныя могілкі з'яўляюцца буйной турыстычнаю славутасцю. У Павільёне Талюм наведвальнікам прапаноўваецца да агляду выстаўка, прысвечаная могілкам, іх гісторыі і двум архітэктарам, якія іх стварылі.

Вядомыя асобы, пахаваныя на Лясных могілках
-------------------------------------------

Магіла Грэты Гарба на Лясных могілках
* Гунар Асплунд — архітэктар
* Грэта Гарба — актрыса
* Эйвінд Юнсан — пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры

Гл. таксама
-----------

* Паўночныя могілкі, Стакгольм

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лясныя могілкі (Стакгольм)
* Інфармацыя на сайце «ЮНЕСКА-Спадчына» Архівавана 11 красавіка 2008.
* Афіцыйны сайт (швед.)
* Віртуальны тур па Лясных могілках (англ.) Архівавана 18 кастрычніка 2012.

| Сусветная спадчына ЮНЕСКА ў Швецыі |
| --- |
| 
* Дротнінгхольм
* Бірка і Хоўгардэн
* Гамельстад
* Жалезаапрацоўчы завод Энгельсберг
* Наскальныя рэльефы ў Тануме
* Скугсчуркагардэн
* Ганзейскі горад Вісбю
* Лапонія
* Ваенна-марскі порт Карлскруна
* Сельскі ландшафт на поўдні Эланда
* Высокі бераг / архіпелаг Кваркен
* Вялікая медная гара, Фалун
* Радыёстанцыя ў Варбергу
* Дуга Струвэ
* Фермерскія хаты Хельсінгланда

 |  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4578319-6 · LCCN: n96097468 · VIAF: 123322199 |
Ізаляцыйная трубка, пашкоджаная ультрафіялетавым выпраменьваннем
**Старэ́нне паліме́раў** — неабарачальная змена, пагаршэнне ўласцівасцей палімераў і палімерных матэрыялаў пад уздзеяннем знешніх фактараў (цяпло, святло, вільгаць, іанізавальнае выпраменьванне, кісларод і інш.).

Адбываецца пры захоўванні палімераў і іх перапрацоўцы, а таксама пры захоўванні і эксплуатацыі вырабаў з іх. Абумоўлена хімічнымі ператварэннямі макрамалекул, якія прыводзяць да іх дэструкцыі і да ўтварэння разгалінаваных або трохмерных структур («сшывання»). Звычайна старэнне палімераў адбываецца пад уздзеяннем некалькі фактараў адначасова. Найбольш пашырана тэрмаакісляльнае старэнне, звязанае з ланцуговай хімічнай рэакцыяй акіслення палімера пры награванні на паветры. Важнымі фактарамі, якія паскараюць старэнне, з’яўляюцца механічныя напружанні, што ўзнікаюць у палімеры ў працэсе механічнай перапрацоўкі і пэўных умовах эксплуатацыі палімерных вырабаў. Да старэння палімераў прыводзяць такія працэсы, як крышталізацыя, дэсорбцыя фарбавальнікаў і пластыфікатараў і іншых дабавак. Скорасць старэння залежыць ад хімічнай будовы, структуры і тэхналогіі атрымання палімераў.

Старэнне палімераў вядзе да страты карысных уласцівасцей, змянення афарбоўкі, растрэсквання, часам да поўнага разбурэння палімерных вырабаў. З мэтай памяншэння шкоднага ўздзеяння працэсаў старэння выкарыстоўваецца стабілізацыя палімераў.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* *Пракапчук М. Р.* Старэнне палімераў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 167. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Старение полимеров / Агерт Л. Г. // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Химическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. И. Л. Кнунянца. 1988. (руск.)

Спасылкі
--------

* Зависимость механических свойств полимеров от некоторых внешних факторов  (руск.) // Інфармацыйна-аналітычны партал MPlast.by — Полимеры для Всех!
* Старение полимеров // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru  (руск.)
* Старение полимеров // XuMuK.ru  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**Вялікараёўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Капыльскага раёна Мінскай вобласці Беларусі. Цэнтр — вёска Вялікая Раёўка.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Капыльскага раёна Слуцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Мінскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Капыльскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў складзе Слуцкай акругі. 14 жніўня 1937 года да сельсавета далучана частка скасаванага Ланцуцкага нацыянальнага польскага сельсавета. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Капыльскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе Бабруйскай вобласці. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Цімкавіцкага сельсавета.

Станам на 1 студзеня 2008 года ў сельсавеце налічвалася 570 гаспадарак, 1142 жыхары, па стане на 1 студзеня 2009 года — 532 гаспадаркі, 1091 жыхар. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складала 1029 чалавек, з іх 95,1 % — беларусы, 1,9 % — рускія, 1,8 % — цыганы.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 15 населеных пунктаў: вёскі Багушы, Богараўшчына, Вялікая Раёўка, Вялікія Прусы, Калодзезнае, Канатопы, Кукавічы, Куцаўшчына, Малыя Прусы, Наруці, Руднае, Савічы, Сцяпуры і пасёлкі Калоўка, Раёк.

Зноскі
------

1. ↑  Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области
2. ↑  Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года Архівавана 29 чэрвеня 2015.  (руск.)
3. ↑  Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года  (руск.)

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

| ⛭**Капыльскі раён** |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Гарады | Капыль |  |
| Сельсаветы | Бабаўнянскі с/с • Блеўчыцкі с/с • Бучацінскі с/с • Грозаўскі с/с • Доктаравіцкі с/с • Капыльскі с/с • Пацейкаўскі с/с • Семежаўскі с/с • Слабада-Кучынскі с/с • Цімкавіцкі с/с |

 |
| 

| Былыя сельсаветы |
| --- |
| Браткаўскі с/с • Вялікараёўскі с/с • Камсамольскі с/с |

 |
**Касцёл Святога Гаштала** (чэшск.: Kostel svatého Haštala) — адзін з найстарэйшых дзеючых храмаў Прагі, размешчаны на Гаштальскай плошчы (чэшск.: Haštalské náměstí), у гістарычным раёне Стара-Места.

Гісторыя
--------

У XII стагоддзі на гэтым месцы стаяла трохнефная раманская базіліка, рэшткі якой былі выяўлены падчас археалагічных раскопак у 1990-х гадах. Першы пісьмовы ўспамін пра храм сустракаецца ў дакументах караля Вацлава I ад 21 сакавіка 1234 года, якія тычыліся кляштара Св. Францішка (цяпер святой Агнежкі Чэшскай)  (руск.) (бел.. Меркавана ініцыятарамі яе будаўніцтва былі нямецкія рыцары, але пісьмовых пацверджанняў гэтаму няма.

У XIV стагоддзі, у перыяд росквіту сярэдневяковай культуры, пачалося будаўніцтва новага гатычнага храма. Касцёл пацярпеў у час гусіцкага паўстання ў 1420 годзе і паводкі ў 1432 г. але неўзабаве быў адноўлены.

Касцёл з боку апсіды
У 1689 годзе храм атрымаў сур'ёзныя пашкоджанні падчас пажару. Аднаўленнем пасля пажару ў 1689—1695 гг. кіраваў архітэктар Паўль Ігнац Баер  (ням.) (бел.. Так гатычны касцёл набыў некаторыя рысы стылю барока. Так жа змянілася форма даху, а на званіцы з'явіўся высокі ліхтар са шпілем.

У 2010—2012 гадах была праведзена поўная рэстаўрацыя касцёла, пасля якой у ім аднавіліся набажэнствы.

Архітэктура
-----------

Інтэр'ер касцёла
Касцёл Святога Гаштала ўяўляе сабой чатырохнефную базіліку з масіўнай трохпавярховай вежай, складзенай з бутавага каменя. Вежа размешчана ў паўднёва-заходнім вугле храма і ссунута адносна цэнтральнай восі, на верхняй пляцоўцы якой дагэтуль знаходзіцца звон Фларыян, адліты ў 1690 годзе мясцовым майстрам Ф. Шэнфельдам.

Роспіс на сцяне сакрыстыі
Галоўны алтар
Пасля 1730 г. храм вытрыманы галоўным чынам у стылі барока. Унутранае ўбранне касцёла Святога Гаштала лічыцца адным з самых каштоўных здабыткаў Прагі. На сценах сакрыстыі можна ўбачыць часткова захаваны роспіс 1375 года.

Галоўны алтар створаны ў 1731 годзе ў неарэнесансным стылі. Па баках табернакля знаходзяцца рэліквіі Святога Гаштала, у тым ліку яго чэрап, які падараваў храму Карл IV. Абраз святога стварыў Ёзеф Швайвль (Josef Schweiwl) у 1884 г. Статуі Св. Яна Хрысціцеля і Святога Яна Непамуцкага па баках алтара выкананы 1731 годзе Фердынандам Брокафам  (руск.) (бел..

Алавяная купель
Захавалася алавяная купель 1585 года, а таксама барочная мэбля касцёла.

Паводле царкоўнага падання ў касцёле знаходзіцца магіла святой Агнежкі Чэшскай. Археалагічныя даследаванні ў 2010 г. размешчаных тут рэштак гэтую версію не пацвердзілі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святога Гаштала
* Церковь святого Гаштала
Вардарская банавіна
**Ва́рдарская банавіна** (сербахарв.: *Vardarska banovina*, Вардарска бановина) — правінцыя (банавіна) у Каралеўстве Югаславія ў перыяд з 1929 па 1941 год.

Геаграфія
---------

Вардарская банавіна была размешчана ў самай паўднёвай частцы каралеўства, на тэрыторыі сучаснай Паўночнай Македоніі, Паўднёвай Сербіі і Паўднёва-Усходняга Косава і Мятохіі. На поўначы банавіна межавала з Зэцкай і Мараўскай банавінамі, на захадзе, поўдні і ўсходзе — з Албаніяй, Грэцыяй і Балгарыяй адпаведна.

Банавіна атрымала сваю назву па рацэ Вардар. Яе адміністрацыйным цэнтрам лічыўся горад Скоплі (Скоп’е).

Падзел
------

У 1941 годзе, падчас Другой сусветнай вайны краіны нацысцкага блока акупавалі Вардарскую банавіну і падзялілі яе паміж Балгарыяй, акупаванай немцамі Сербіяй і Албаніяй пад італьянскім кіраваннем.

Пасля вайны рэгіён увайшоў у СФРЮ: паўднёвая частка рэгіёна стала Сацыялістычнай рэспублікай Македонія, паўночная — часткай Сацыялістычнай рэспублікі Сербія.

Гл. таксама
-----------

* Каралеўства Югаславія
* Паўночная Македонія

Спасылкі
--------

* Карта
* Канстытуцыя Каралеўства Югаславія

| Банавіны Каралеўства Югаславія |
| --- |
| 
Драўская · Прыморская · Зэцкая · Саўская · Мараўская · Врбаская · Дрынская · Вардарская · Дунайская · Харвацкая
 |
Выгляд спераду.
**Звычайны павук-скакун** або **Зебравы павук-скакун** (*Salticus scenicus*) — від павукоў-скакуноў сустракаецца ў галарктычным раёне.

Апісанне
--------

Розніцы ў памерах паміж самкай і самцом амаль няма: самкі — 5-7 мм, самца — 5-6 мм. Галоўнай адметнай рысай, гэта вельмі вялікія вочы, што з'яўляецца характэрнай рысай і для іншых павук-скакунчыкаў. У іх восем вачэй, два з якіх, пярэднія, вялікія і даюць павуку бінакулярны зрок. Звычайны павук-скакунчык чорны з белымі палоскамі па ўсім целе.

Паводзіны
---------

Як і іншыя, віды павукоў-скакуноў, гэтыя павукі выкарыстоўваюць свой бінакулярны зрок, каб знайсці здабычу. Яны атакуюць яе, папярэдне падкраўшыся з блізкай адлегласці, іх паводзіны палявання было ахарактарызавана як паляванне каціных. Пры выкарыстанні свайго вострага гледжання, яны не могуць дакладна вызначыць адлегласць да ахвяры, і вымушаныя скакаць на яе. Перш чым скакаць на ахвяру яны прыляпляюць сваю шаўковую ніць на паверхню, каб у выпадку промаху паўтарыць спробу. Гэтыя павукі таксама ігнаруюць некаторых насякомых, такіх як мурашы.

Распаўсюджанне
--------------

Распаўсюджаны павук па ўсёй Еўропе і Галарктыцы, жыве блізка з чалавекам.

Спасылкі
--------

* latvijasdaba.lv  (лат.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Brockhaus |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778090939 |
**Старэ́нне мета́лаў** — змена механічных, фізічных, хімічных уласцівасцей металаў і іх сплаваў, абумоўленае тэрмадынамічнай неўраўнаважаннасцю зыходнага стану і паступовым набліжэннем структуры да раўнаважнага стану ва ўмовах дастатковай дыфузнай рухомасці атамаў.

Адбываецца ў звычайных умовах (натуральнае старэнне) або пры награванні (штучнае старэнне). Асноўны працэс — распад перанасычанага цвёрдага раствору, які звычайна атрымліваецца пры загартоўцы і суправаджаецца павышэннем трываласці, каэрцытыўнай сілы, электраправоднасці, зніжэннем пластычнасці і ўдарнай вязкасці. Да працэсу старэння дадаецца дэградацыя павярхоўнага пласта за кошт зносу, карозіі і інш.

Штучнае старэнне металаў ужываецца для павышэння трываласці сталей і сплаваў на аснове алюмінію, медзі, тытану і інш. паляпшэння характарыстык магнітна-цвёрдых матэрыялаў. Дасягаецца пластычным дэфармаваннем, спецыяльнай тэрмічнай апрацоўкай, радыеактыўным абпрамяненнем, лазернай і ультрагукавой апрацоўкай.

Адмоўны ўплыў старэння металаў прадухіляецца больш дасканалай тэхналогіяй выплаўкі, легіраваннем, тэрмічнай апрацоўкай.

Зноскі
------

1. 1 2 3  БелЭн, 2002
2. ↑  СТАРЕ́НИЕ МЕТА́ЛЛОВ / Штремель М. А. // Социальное партнёрство — Телевидение. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2016. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-368-2.

Літаратура
----------

* *Сасноўскі Л. А.* Старэнне металаў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 167. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* Старение металлов / Скаков Ю. А. // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* *Лахтин Ю. М. Леонтьева В. П.* Материаловедение. — М.: Машиностроение, 1990. — 528 с. — ISBN 5-217-00858-X. (руск.)
* Деформационное старение в сталях / В. М. Фарбер, О. В. Селиванова, В. А. Хотинов, О. Н. Полухина. — Екатеринбург: Изд‑во Урал. ун‑та, 2018. — 72 с. — ISBN 978-5-7996-2389-0. (руск.)

Спасылкі
--------

* Большая энциклопедия нефти и газа на сайте НПЦ «Знание»  (руск.)
* Естественное и искусственное старение металлов // Metallurgist.pro  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 154634170 |
**Ухі́л ракі́**, **нахі́л ракі́** — адносіны падзення ракі, ручая, канала на якім-небудзь яе ўчастку да даўжыні гэтага ўчастку. Запісваецца адноснай велічынёй у праміле, м/км, радзей у працэнтах.

Ухіл звычайна памяньшаецца ад вытоку да вусця, залежыць ад рэльефу мясцовасці, складу і ўласцівасцей горных парод, у якіх праходзіць рэчышча і ўплывае на хуткасць вадатоку. Сярэдні ўхіл вылічваецца на падставе вымярэнняў на асобных участках.

Вызначэнне нахілу праводзіцца у перыяд устойлівай межані. 

Для горных рэк складае больш за 10—20 ‰, у раўнінах 1——2 ‰. Для беларускіх рэк уласцівы сярэдні нахіл ад 0,1 ‰ у паўднёвай частцы (рака Прыпяць) да 3 ‰ у малых рэк паўночнай часткі краіны.

Зноскі
------

1. 1 2  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 218. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0188-5 (Т. 11).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 218. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0188-5 (Т. 11).
**Звычайны цвыркун** (*Locustella naevia*) — птушка сямейства Sylviidae.

Апісанне
--------

Звычайны цвыркун даўжынёй прыкладна ад 12 да 14 см і вагой ад 14 да 20 грамаў. Верхні бок паласаты аліўкава-карычневага колеру, ніжні бок афарбаваны ў жоўта-белы колер. Мае рудыя ногі і клінаваты хвост. Самец і самка маюць аднолькавую афарбоўку. Спеў птушкі нагадвае стракатанне цвыркуноў. Нясмелая птушка, перасоўваецца ахвотней па зямлі і пазбягае палётаў.

Арэал
-----

Цвыркун звычайны распаўсюджаны ў Еўропе. На зімоўку мігруе ў трапічную Афрыку. Жыве на раўнінах, сырых лугах, балотах і па берагах рэк.

Харчаванне
----------

Сілкуецца павукамі, малюскамі, насякомымі і іх лічынкамі.

Размнажэнне
-----------

Палавая спеласць надыходзіць праз адзін год. Перыяд гнездавання з мая па ліпень. Пабудаванае з сцяблінак, лістоты і травы гняздо ў форме кубачка добра схавана на зямлі ў густой траве. Самка адкладае ад 4 да 6 бела-фіялетавых, у кропачку яек. Кладку выседжваюць ад 13 да 15 дзён абодва бацькі. Маладыя птушкі застаюцца ў гняздзе ад 10 да 12 дзён.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | eBird · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |
помнік архітэктуры (федэральны)

**Касцёл Гіяцынта (Рыцарскі дом)** — гатычны каменны будынак у Выбаргу на вуліцы Воднай Заставы.

Гісторыя
--------

Самая старая частка цяперашняга комплексу, будынак манастырскай школы, быў пабудаваны напачатку XVI стагоддзя да перапланіроўкі горада ў сярэдзіне XVII стагоддзя.

### Рыцарскі дом

У сярэдзіне XVII стагоддзя будынак быў перабудаваны. З таго перыяду выкарыстоўвалася як дваранскі сход горада і звалася Рыцарскім домам.

У 1710 годзе горад быў узяты рускімі войскамі. У 1721 годзе горад і суседнія землі былі далучаны да Расійскай імперыі.

### Прыход Св. Гіяцынта

У 1799 годзе братам Мальтыйскага ордэна, заступнікам якога стаў імператар Павел I, было прадпісана прыняць на сябе акармленне прыходу Св. Гіяцынта ў Выбаргу. Будынак быў перададзены прыходу і з 1802 года ў ім размяшчаўся касцёл Святога Гіяцынта. Пасля ўсталявання расійскай улады ў 1809 годзе на ўсёй тэрыторыі Фінляндыі і ўтварэння Вялікага Княства Фінляндскага ў распараджэнні святароў выбаргскага прыходу апынуліся ўсе каталікі Фінляндыі. Да 1860 года ў Выбаргу служылі святары дамініканскага ордэна з Літвы. Пасля паражэння Фінляндыі ў Савецка-фінскай вайне (1939—1940) прыход спыніў сваё існаванне.

### Паваенны перыяд

У 1970 годзе была праведзена рэстаўрацыя будынка, арыентаваная на вяртанне знешняга выгляду Рыцарскага дому (дваранскага сходу) і ліквідацыю пазнейшых перабудоў культавага збудавання. У ім размясцілася заснаваная ў 1969 годзе Дзіцячая мастацкая школа, якая з 2003 года перамешчана ў будынак музейнага цэнтра Эрмітаж-Выбарг. У наш час — карцінная галерэя.

У 1995 годзе будынак атрымаў статус аб'екта культурнай спадчыны РФ федэральнага значэння.

Агароджа
--------

* Каваная агароджа касцёла Гіяцынта раней належала Старому кафедральнаму сабору і ўключана ў рэестр аб'ектаў культурнай спадчыны.

Зноскі
------

1. ↑  Три века Санкт-Петербурга. Девятнадцатый век. Книга 4: М-О
2. ↑  Указ Прэзідэнта РФ № 176 ад 20.02.1995

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святога Гіяцынта (Выбарг)
* Касцёл св. Гіяцынту на Ristikivi.ru