| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

**Бітва пры Гарні**, ці **Гарніская бітва** (груз. გარნისის ბრძოლა) — бітва паміж войскамі Грузінскага царства і харэзмшаха Джалал ад-Дзіна, што адбылася ў жніўні 1225 года.

Перадгісторыя
-------------

Грузінскае царства і васальныя ўладанні да 1225 г.
Уцякач ад Чынгісхана харэзмшах Джалал ад-Дзін у пачатку 1225 года ўвайшоў у Іранскі Азербайджан. Атабек Узбек (1210—1225) не змог зрабіць яму належнага супраціву, і дзяржава Ільдэгізідаў была знішчана. У Грузіі няветла паставіліся да з’яўлення харэзмійцаў, бо землі Іранскага Азербайджана лічылі зонай свайго ўплыву. Па словах Ібн аль-Асіра, *«штодня ў гэтых землях мусульмане падвяргаліся зневажэнню і ганьбе. Грузіны здзяйснялі на іх набегі, нападалі на іх і забіралі ўсё, што хацелі з іх маёмасці»*.

Пасля захопу Азербайджана (Іранскі Азербайджан) Джалал ад-Дзін вырашыў пачаць вайну супраць Грузіі, ён *«не пераставаў казаць: Я хачу здзейсніць паход у краіну курджаў»*.

У пачатку жніўня 1225 года Джалал ад-Дзін з вялікім войскам уварваўся ў Арменію, блізу крэпасці Гарні яму заступіла шлях грузінскае войска пад камандаваннем Іванэ Мхаргрдзелі.

Сілы бакоў
----------

Складана вызначыць дакладны лік ваяроў, якія прымалі ўдзел у бітве. У розных крыніцах паказаны розныя, часам амаль што фантастычныя лічбы (асабліва ў грузіна-армянскіх крыніцах). Па араба-персідскіх крыніцах, грузінскае войска складалася з 30, 60 ці 70 тысяч ваяроў. З улікам розных дадзеных пра колькасць войскаў Грузіі ў розныя перыяды, а таксама цяпер існых паглядаў па пытанні пра колькасць сярэднявечных войскаў, найболей імаверным здаецца лічба 30 000.
Што да колькасці войскаў харэзмшаха, то гэта пытанне застаецца адкрытым, звесткі грузіна-армянскіх крыніц аб 140—200-тысячнай арміі харэзмійцаў не вытрымліваюць крытыкі.

Ход бітвы
---------

Грузінская армія, заняўшы выгадную пазіцыю на ўзвышшы, 2 дні ўхілялася ад бітвы на адкрытай мясцовасці (імаверна, з-за лікавай перавагі праціўніка), таму раніцай наступнага дня Джалал ад-Дзін пачаў штурм вышыні. Цэнтр яго арміі складала конніца, на правым флангу стаялі атрады лучнікаў, а адборныя часткі (*«Волаты — абаронцы»*) былі засяроджаны на левым флангу пад камандаваннем Гіяс ад-Дзінa, брата харэзмшаха.

Левы фланг арміі харэзмшаха рухаўся хутчэй астатніх, чым скарысталіся грузіны, перадавы полк грузінскай арміі пад кіраўніцтвам братоў Шалвы і Іванэ Тарэлі абрынуўся на левы фланг арміі харэзмшаха і стаў цясніць яго.

Падчас атакі перадавога палка адбыліся падзеі, якія сведчаць пра поўны разлад у кіраўніцтве грузінскага войска. Для далейшага паспяховага наступу камандзіры перадавога палка прасілі дапамогі ў галоўнакамандуючага, але той з асноўным войскам стаяў на месцы. Да харэзмійцаў паступова пачалі паступаць падмацаванні, і становішча перадавога палка стала цяжкім. Па словах грузінскага летапісца, *«у абодвух братоў забілі коней, і ім давялося біцца пешымі»*. Атака падаспелай з цэнтра харэзмійскай конніцы аказалася вырашальнай, і перадавы полк быў пабіты, толькі нешматлікія выратаваліся ўцёкамі. Шалва трапіў у палон, а Іванэ быў забіты.

Амаль што здрадлівы ўчынак галоўнакамандуючага (летапісец паясняе гэта варожасцю і зайздрасцю Іванэ Мхаргрдзелі да братоў Тарэлі), гібель перадавога палка і страта двух знакамітых камандзіраў, якія карысталіся выключным аўтарытэтам у арміі, гэтак дэмаралізавала салдатаў асноўнага войска, што яны проста разбегліся.

Страты бакоў
------------

Пра страты арміі харэзмшаха невядома. Сучаснік гэтых падзей Ан-Насаві паведамляе, што грузіны страцілі 4 тыс. чалавек (Ібн ал-Асір называе лічбу 20 тысяч, што здаецца малаімаверным).

Наступствы
----------

Параза пры Гарні мела выключна негатыўны ўплыў на стан Грузінскага царства. Неўзабаве пасля Гарніскай бітвы армія Джалал ад-Дзіна ўзяла старажытную армянскую сталіцу Двін і стала рухацца да Тбілісі, сталіцы царства. Царыца Русудан пакінула ў горадзе гарнізон пад камандаваннем братоў Мемны і Боца Джакелі, а сама разам з сям’ёй і дваром пераехала ў Кутаісі.

Пасля здрады тбіліскіх мусульман Джалал ад-Дзін узяў горад і жорстка расправіўся не толькі з хрысціянскім, але пазней і з мусульманскім насельніцтвам. Сталіца была спалена і разбурана. Пасля паходу харэзмійцаў краіна апынулася не ў стане супрацьстаяць надыходзячым мангольскім войскам, што прывяло да заваявання царства манголамі ў 1235 годзе.

Заўвагі
-------

1. ↑  Джувейни. *Чингиз-хан. История завоевателя мира*. Пер. Е.Е. Харитонова. М. 2004. С. 301.
2. ↑  Памятники письменности Востока, CVII. Шихаб ад-дин Мухаммад ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны (Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны). Пер. с араб. З.М. Буниятова. М. 1996. С. 152.
3. ↑  Ибн ал-Асир, Ал-Камил фи-т-тарих («Полный свод истории»). Пер. с араб. П. Г. Булгакова. Ташкент — Цюрих, 2005. С. 388.
4. ↑  Джувейни, с. 301
5. 1 2  ан-Насави, с. 152
6. ↑  Ибн ал-Асир, с. 389
7. ↑  ан-Насави, с. 151
8. ↑  Галстян А. Г. Армянские источники о монголах. М. 1962. С. 33.

Літаратура
----------

### Армянская

* *Вардан Аревелци.* ВСЕОБЩАЯ ИСТОРИЯ. — М. 1861.
* *Себастаци.* ЛЕТОПИСЬ.
* *Степанос Епископ.* ЛЕТОПИСЬ.

* *Киракос Гандзакеци.* КРАТКАЯ ИСТОРИЯ. — М. 1976.
* *Мхитар Айриванеци.* ХРОНОГРАФИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ. — СПб. 1869.
* *Степанос Орбелян.* ИСТОРИЯ СЮНИКА. — Ереван, 1986.

### Мусульманская

* *Шихаб ад-дин ан-Насави.* Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны. — М.: Восточная литература, 1996.
* *Ибн аль-Асир.* АЛ-КАМИЛ ФИ-Т-ТАРИХ. — М. 1940.
* *Рашид ад-Дин.* СБОРНИК ЛЕТОПИСЕЙ. — М.-Л. АН СССР, 1952.

### Грузінская

* *Картлис цховреба.* Картлис цховреба.