Меркаваная тэрыторыя балта-славянскага дыялектнага кантынуума з назвамі археалагічных культур Бронзавага веку, якія меркавана могуць атаясамлівацца з продкамі балтаў і славян (белым), а таксама архаічныя славянскія гідронімы (чырвоныя кропкі).
**Праба́лта-славя́нская мова** — рэканструяваная прамова (мова-продак), якая ўзнікла ў выніку распаду праіндаеўрапейскай мовы і пазней распалася на дзве мовы — прабалцкую і праславянскую, якія, адпаведна, сталі продкамі балцкіх і славянскіх моў індаеўрапейскай моўнай сям'і.

Прабалта-славянская мова не засведчаная пісьмовымі помнікамі, але аднаўляецца ў лінгвістыцы метадамі параўнальнага мовазнаўства. Ёсць шэраг ізаглос, агульных для балцкіх і славянскіх моў у фаналогіі, марфалогіі і акцэнталогіі, якія з'яўляюцца агульнымі інавацыямі з часоў індаеўрапейскага адзінства і могуць пры гэтым быць адноўленыя ў храналагічным парадку.

Гіпотэза існавання прабалта-славянскай мовы па змаўчанню падразумявае гіпотэзу балта-славянскай групы моў у складзе індаеўрапейскай сям'і, згодна з якой балцкія і славянскія мовы маюць агульныя рысы, якія абедзве галіны атрымалі ў спадчыну ад агульнай мовы-продка.

Асноўныя рысы
-------------

### Фанетыка, фаналогія

Ніжэй прыведзенае апісанне гукавога ладу, які большасць лінгвістаў рэканструюе для прабалта-славянскай мовы. Пры запісе гукаў выкарыстоўваецца прыняты ў адпаведных галінах лінгвістыкі фанетычны запіс, а таксама запіс паводле IPA (у квадратных дужках або нахіленых рысах).

* **Зычныя**:

Прабалта-славянская мова страціла супрацьпастаўленне звонкіх і прыдыхальных зычных, між тым, развіліся новыя постальвеалярныя зычныя. З ранейшых палатавелярных выбухных зычных развіліся фанемы \*ś, \*ź (гл. ізаглоса кентум-сатэм), а ў выніку т.зв. закону *ruki* з гуку \*s развіўся \*š. [z] у прабалцкай мове разглядаецца як алафон гука /s/ перад звонкімі зычнымі.

У цэлым лінгвісты рэканструююць наступны лад зычных гукаў для прабалта-славянскай мовы:

|  | Лабіяльныя | Пярэднеязычныя | Палатальныя | Велярныя |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Насавыя | m | n |  |  |
| Выбухныя | p | b | t | d |  | k | g |
| Фрыкатывы |  | s | (z) | ś, š | ź |  |
| Дрыжачыя |  | r |  |  |
| Латэральныя |  | l |  |  |
| Апраксіманты | w |  | j |  |

* **Галосныя**:

На думку лінгвістаў прабалта-славянская мова ў значнай ступені захавала лад галосных гукаў позняй праіндаеўрапейскай мовы. Найбольш прыкметным з адрозненняў стала зліццё ранейшых кароткіх /o/ і /a/ у /a/. Ранейшыя складовыя санорныя пераўтварыліся ў асаблівыя дыфтонгі з устаўкай \*i або \*u перад санорным. Сярод іншага, існавала адрозненне між кароткімі і доўгімі галоснымі.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

Кароткія|  | Пярэднягарада | Заднягарада |
| --- | --- | --- |
| Верхнягаўздыму | i | u |
| Сярэднягаўздыму | e |  |
| Ніжнягаўздыму |  | a |

 | 

Доўгія|  | Пярэднягарада | Заднягарада |
| --- | --- | --- |
| Верхнягаўздыму | ī | ū |
| Сярэднягаўздыму | ē | ō |
| Ніжнягаўздыму |  | ā |

 |

* **Дыфтонгі**:

Прабалта-славянская мова ў большасці захавала некранутымі праіндаеўрапейскія дыфтонгі, за выключэннем тых, дзе \*o існаваў як першы элемент дыфтонга (гл. вышэй). Сярод прабалта-славянскіх дыфтонгаў рэканструююць наступныя:

|  | e- | a- |
| --- | --- | --- |
| -i | ei | ai |
| -u | eu | au |

Існавала таксама паслядоўнасць галосных, што ішлі пасля \*l, \*r, \*m або \*n, якія ўтваралі з гэтымі зычнымі т.зв. плаўныя дыфтонгі. Гэтыя спалучэнні акцэнталагічна рэалізоўваліся як і іншыя дыфтонгі, а не як паслядоўнасці тыпу «галосны + зычны».

* **Прасодыя**:

Прабалта-славянскі націск, а таксама акцэнталагічныя сістэмы нашчадкаў прабалта-славянскай мовы дагэтуль з'яўляюцца прадметам актыўных даследаванняў, у якіх дагэтуль пануюць рознагалоссі ў сувязі з рознымі лёсамі развіцця сістэм націску ў розных выпадках. Ніжэй прыведзены агульны агляд пунктаў гледжання, па якіх існуе адносная згода лінгвістаў, а таксама, пры неабходнасці, іншыя меркаванні. Для рэканструкцыі прабалта-славянскага націску ў сучасных лінгвістычных даследаваннях выкарыстоўваюцца тыя балцкія і славянскія мовы, што захоўваюць танальныя адрозненні — літоўская, латышская, пруская (верагодна), славенская і сербскахарвацкая, пры гэтым некаторыя з дыялектаў сербскахарвацкай мовы (чакаўскі, пасаўскі) захоўваюць больш архаічныя танальныя адрозненні.

Як і ў праіндаеўрапейскай мове, у прабалта-славянскай мове ў большасці словаў націск мог падаць на любы склад. Між іншым, націск праіндаеўрапейскіх слоў у многіх распаўсюджаных выпадках змяніў сваю пазіцыю ў прабалта-славянскіх словах.

У раннія перыяды існавання прабалта-славянскай мовы ў некаторых складах (асабліва ў тых, што ў праіндаеўрапейскія часы заканчваліся на зычны) развіліся пэўныя віды дадатковай артыкуляцыі. Гэтыя новыя варыянты, у прыватнасці, уключалі ў сябе т.зв. акутны рэгістар, які падаў на любы доўгі склад і мог узнікнуць як у націскным, так і ненаціскным складзе. Наступныя склады падоўжыліся і таксама атрымалі акутны рэгістар:

* Склады з доўгімі галоснымі. Доўгія галосныя ў падобных складах маглі заставацца з часоў праіндаеўрапейскай мовы або ўзнікнуць перад праіндаеўрапейскім ларынгальным зычным;
* Склады з галоснымі дыфтонгамі (\*ei, \*ai, \*eu і г. д.);
* Склады з санорнымі дыфтонгамі (гл. вышэй);

Зыходзячы з гэтага, любы склад быў доўгім з акутным рэгістрам, доўгім без акутнага рэгістра або кароткім. Дакладны фанетычны характар акутнага рэгістра невядомы, але паводле некаторых гіпотэз яго ўтварэнне магло быць звязаным з глаталізацыяй. На пазнейшых этапах прабалта-славянскай мовы акутны рэгістар развіўся ў тонавае супрацьпастаўленне: акутныя націскныя склады выпрацавалі ўзыходны тон, ненаціскныя акутныя склады атрымалі сыходны тон. У ненаціскных складах акут урэшце знік, хоць ён, верагодна, мог захоўвацца некаторы час пасля распаду прабалта-славянскай мовы. Пасля страты акута ў ненаціскных складах у прабалта-славянскай мове засталося тры шляхі супрацьпастаўлення націскных складоў і два — ненаціскных. Гэтая сістэма перайшла ў спадчыну некаторым балта-славянскім мовам.

* Доўгі націскны склад з узыходным тонам;
* Доўгі націскны склад з сыходным тонам;
* Кароткі націскны склад (з сыходным тонам, што, аднак, не было распазнавальнай прыкметай);
* Доўгі ненаціскны склад;
* Кароткі ненаціскны склад.

### Граматыка

Назоўнікі, прыметнікі і займеннікі прабалта-славянскай мовы ў асноўным захавалі граматычныя асаблівасці праіндаеўрапейскай мовы.

У склонавай сістэме захаваліся сем з васьмі праіндаеўрапейскіх склонаў: назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны і клічны склоны. Аблатыў (пытанні «ад каго?», «адкуль?», «ад чаго?», «чаму?») зліўся з родным, пры гэтым некаторыя інфлектыўныя канчаткі роднага склону былі з яго запазычаныя.

Адрозніваліся тры лікі: адзіночны, парны і множны. Назоўнікі маглі адрознівацца паводле трох родаў: мужчынскага, жаночага і ніякага, пры гэтым многія з першапачатковых слоў ніякага роду набылі ў прабалта-славянскай мужчынскі род.

Гісторыя
--------

### Развіццё прабалта-славянскай мовы з праіндаеўрапейскай

Балта-славіст А. Гольцэр рэканструяваў адносную храналогію 50 балта-славянскіх гукавых фаналагічных змен, вывеўшы яе з часоў прабалта-славянскай мовы да сучасных даччыных моў. Толькі дванаццаць падобных змен уласцівыя і балцкім, і славянскім мовам разам, таму ў артыкуле прыведзеныя толькі гэтыя рысы.

1. Правіла *RUKI*: пераход \*s > \*š перад \*r, \*u, \*k або \*i;
2. Страта ларынгалаў між зычнымі ў непачатковых складах;
3. Закон Вінтэра: падаўжэнне кароткіх галосных у закрытых складах пасля непрыдыхальных звонкіх выбухных;
4. Зліццё \*o > \*a (гл. вышэй);
5. Страта прыдыхання ў прыдыхальных звонкіх выбухных і, такім чынам, іх зліццё са звычайнымі звонкімі выбухнымі;
6. Страта лабіялізацыі (агублення) у лабіявелярных зычных і іх зліццё са звычайнымі велярнымі;
7. Сатэмізацыя: \*ḱ, \*ǵ > \*ś, ź (з некаторымі выключэннямі, гл. ніжэй);
8. Пераход \*e > \*a у пазіцыях перад спалучэннямі тыпу \*wV (дзе V — любы галосны);
9. Устаўка \*i (часам — \*u) перад складовымі санорнымі і ўтварэнне з-за гэта асаблівых плаўных дыфтонгаў (гл. вышэй);
10. Страта \*w у пачатку слоў перад \*l або \*r.

* **Галосныя**:

Верагодна, што ў некаторых выпадках у прабалта-славянскай мове чаргаваліся ініцыяльныя (пачатковыя) \*e- і \*a-. Гэтая змена, вядомая часам як закон Развадоўскага, засноўвалася на выпадках, калі балта-славянскае \*e- этымалагічна адпавядала індаеўрапейскім ініцыяльным \*(H)a-, \*(H)o-, \*h₂e-, \*h₃e-. Славянскія мовы захавалі некаторыя рэлікты гэтага чаргавання. Напрыклад:

* Пр.-слав. *\*elawa*, *\*alawa* («волава») > сяр.-балг. *élav*, польск. *ołów*, рас. *олово*, але пруск. *elwas* (тое ж значэнне).

* **Прыдыхальныя выбухныя**:

Закон Вінтэра захоўваўся ў часы фанематычнага адрознення паміж радам простых і прыдыхальных звонкіх выбухных. У выніку закону Вінтэра адрозненне між дзвюма серыямі ўскосна захавалася ў прабалта-славянскай мове, бо балта-славянскія галосныя падаўжаліся перад звычайнымі звонкімі выбухнымі, але не перад прыдыхальнымі выбухнымі ў закрытым складзе. На аснове адноснай храналогіі гукавых змен было выяўлена, што закон Вінтэра ўзнік даволі позна, пасля ўзнікнення некаторых іншых, менш прыкметных балта-славянскіх змен (напрыклад, пасля знікнення ларынгалаў у перадгалоснай пазіцыі). Прыкладам:

PIE \*eǵh₂om > пр.-балт.-слав. \*eźHam (паводле закону Вінтэра) \*ēźHam > пр.-слав. \*jāzun (ст.-слав. *azъ*, слав. *jaz*).

Такім чынам, зліццё праіндаеўрапейскіх радоў прыдыхальных і звычайных велярных выбухных зычных стала адною з апошніх гукавых змен у прабалта-славянскай мове.

* **Палатавелярныя і сатэмізацыя**:

У балта-славянскіх мовах існуе цэлы шэраг слоў, якія адлюстроўваюць кентумныя рэфлексы праіндаеўрапейскіх палаталізаваных заднеязычных. Некаторыя з іх можна растлумачыць рэгулярнымі законамі, аднак некаторыя з гэтых слоў тлумачацца пазнейшымі інавацыямі. Як мяркуюць іншыя даследчыкі, словы з падобнымі рэфлексамі маглі быць запазычаныя з індаеўрапейскіх кентумных моў (напрыклад, пр.-балт.-слав. \*kárwā — «карова» хутчэй за ўсё запазычана з пракельцкага \*karawā, якое, у сваю чаргу, з'яўляецца пастаянным рэфлексам PIE \*ḱerh₂weh₂).

Праіндаеўрапейскія палатавелярныя таксама маглі дэпалаталізавацца ў балта-славянскіх мовах, для чаго было прапанавана некалькі правіл. Згодна з Р. Матасавічам, гэтая палаталізацыя адбылася перад санорнымі, за якімі ішлі галосныя задняга рада. Гэта растлумачыла б такія кентумныя рэфлексы, як:

* Літ. *akmuõ*, латышск. *akmens*, ст.-слав. *kamy* мае /k/ супраць свісцячага ў адпаведніку іншай сатэмнай мовы, санскрыту *áśmā* < PIE \*h₂eḱmōn (усе словы — «камень»);
* Ст.-слав. *svekry* < PIE \*sweḱruh₂ («свякроў»);
* Пруск. *balgnan* < PIE \*bʰolǵʰno- («сядло»).

Іншы пункт гледжання заключаецца ў гіпотэзе, што сатэмізацыя адбылася самастойна ў праславянскай і прабалцкай мовах, гэта значыць пасля распаду прабалта-славянскай мовы.

* **Ларынгалы**:

Рэфлексы праіндаеўрапейскіх ларынгалаў \*/h₁/, \*/h₂/, \*/h₃/, што прадстаўлялі тры розныя фанемы ў праіндаеўрапейскай мове, у прабалта-славянскай мове зліліся ў адзіную — \*/H/, пры гэтым у часы існавання прабалта-славянскай мовы пачаўся доўгі перыяд знікнення ларынгалаў. Ні адна з балцкіх і славянскіх моў не захавала дадзеныя гукі, але адносная храналогія гукавых змяненняў адлюстроўвае, што падобныя гукі не былі страчаны адначасова.

Прабалта-славянскія ларынгалы сталі асабліва трывалымі ў пазіцыі перад галоснымі: PIE \*tn̥h₂u- («тонкі», лац. *tenuis*, санскр. *tanú*) перайшло ў прабалта-славянскай у \*tunHu- і, урэшце, у праславянскай — у \*tunu-ku/\*tinu-ku (ст.-слав. *tьnъkъ*, рас. *тонкий*, польск. *cienki*). Гэтыя змены паказваюць, што страта ларынгалаў у прабалта-славянскай мове адбылася толькі пасля ўзнікнення вакальнай пратэзы між складовымі санорнымі.

У пазіцыі між зычнымі ў другім складзе ларынгалы зніклі, аднак у першым складзе яны далі рэфлекс у выглядзе галоснага \*/a/. Напрыклад:

* PIE \*(h₁)rh̥₃deh₂ «чапля, бусел» > (ст.-грэчаск. *erōdiós*, лац. *ardea*) пр.-слав. \*radā > \*roda (серб.-харв. *róda*);
* PIE \*sh̥₂l- (ускосны склон кораня \*seh₂ls «соль») > пруск. *sal*, пр.-слав. \*sali (ст.-слав. *solь*, польск. *sól*, рас. *соль*).

Страта ларынгалаў у складовым становішчы (між зычнымі) адбылося, верагодна, у пачатку існавання прабалта-славянскай мовы. Напрыклад:

* PIE \*dʰugh₂tḗr «дачка» > пр.-балт.-слав. \*duktēr > літ. *duktė*, пруск. *duckti*, пр.-слав \*duktī або \*duktej (ст.-слав. *dъšti*, рас. *дочь*, баўг. *дъщеря*).

Падобная з'ява адсочвалася таксама ў германскіх і кельцкіх мовах, што меркавана можа сведчыць на карысць таго, што гэты пераход існаваў у якасці цэлай дыялектнай ізаглосы ў позняй праіндаеўрапейскай мове.

* **Фрыкатывы**:

Праіндаеўрапейскае \*/s/ было захавана ў прабалта-славянскай і праславянскай мовах у большасці пазіцый. У некаторых пазіцыях, што траплялі пад дзеянне правіла *ruki* (гл вышэй), гэты гук у прабалта-славянскай перайшоў у \*/š/, у праславянскай, верагодна, гэты гук быў страчаны ў фінальнай (канчатковай) пазіцыі. Ніводная з засведчаных славянскіх моў не мае захаванага фінальнага \*-s.

Перад звонкімі выбухнымі ў прабалта-славянскай мове \*/s/ рэалізоўвалася як \*/z/. Апошні гук стаў фаналагічна адрознівацца ў славянскіх мовах пасля пераходу прабалта-славянскага \*/ź/ (рэфлекс праіндаеўрапейскіх \*/ǵ/ і \*/ǵʰ/) у праславянскі \*/z/.

У выніку правіла *ruki* ў праславянскай мове ўзнік гук \*/š/ перад галоснымі пярэдняга рада (\*/e/, \*/i/), \*/x/ — перад галоснымі задняга рада, \*/s/ — перад зычнымі. Гэтая змена, хутчэй за ўсё, з'яўляецца вынікам наступных інавацый:

* PIE \*/s/ > \*/š/ пасля \*/r/, \*/u/, \*/k/, \*/i/;
* \*/š/ > \*/s/ перад зычнымі, \*/š/ > \*/x/ перад галоснымі;
* \*/x/ > \*/š/ перад галоснымі пярэдняга рада (першая славянская палаталізацыя велярных).

Правіла *ruki* таксама адбылося ў пазіцыях, дзе ларынгал размяшчаўся пасля \*/u/ або \*/i/: \*/s/ перайшоў у \*/š/ пасля \*uH і \*iH, аднак у цэлым гэта пытанне застаецца дыскусійным. У балцкіх мовах правіла *ruki* засведчанае толькі ў літоўскай мове з прычыны зліцця \*/š/ і \*/ś/ у латышскай і прускай мовах (астатнія балцкія мовы засведчаныя толькі невялікімі ўрыўкамі, што не дазваляе рабіць вывады пра лёс правіла *ruki* ў астатніх балцкіх мовах). У літоўскай мове \*/š/ і \*/ś/ зліліся ў /š/, аднак яно адрозніваецца ад /s/, што, такім чынам, паказвае захаванне правіла *ruki* ў мове. Між тым, у большасці лінгвістычнай літаратуры па літоўскай мове сцвярджаецца пра толькі частковую рэалізацыю правіла *ruki* ў гэтай мове. Выказваюцца гіпотэзы, што ў балцкіх \*/s/ зліўся з \*/š/ толькі пасля \*/r/, у той час \*/u/, \*/k/, \*/i/ існуе як \*/s/, так і \*/š/. Напрыклад:

* Літ. *aušrà*; латышск. *ausma* < PIE \*h₂ewsro- (параўн. з лац. *aurōra*, санскр. *uṣás*), але літ. *ausìs*; лат. *auss* < PIE \*h₂ews- (параўн з лац. *auris*, ст.-слав. *uxo*).

Аналагічна з гэтым, літ. *maĩšas* і латышск. *maiss* («мяшок») поўнасцю этмалагічна адпавядаюць ст.-слав. *měxъ* і санскр. *meṣá*, але ў *teisùs* («правільны») \*/s/ захавалася, тады як адбыўся пераход \*/x/ < \*/š/ паводле правіла *ruki*: ст.-слав. *tixъ*, бел. *ціхі*.

У балцкіх мовах не існуе поўнай рэалізацыі праіндаеўрапейскага двайнога \*/s/ пасля \*/r/, \*/u/, \*/k/, \*/i/, што, такім чынам, ускладняе пытанне аб характары правіла *ruki* адносна балта-славянскіх моў. Найбольш верагоднай з гіпотэз з'яўляецца меркаванне, што праіндаеўрапейскае \*/s/ ў балцкіх, як і ў славянскіх, паўсюдна перайшло ў \*/š/ пасля \*/r/, \*/u/, \*/k/, \*/i/, але гэты пераход змяніўся дзякуючы наступным інавацыям (напрыклад, пераходу фінальнага \*-š у \*-s). У цэлым можна меркаваць, што правіла *ruki* ў балцкіх мовах дзейнічала толькі ў спрадвечнай лексыцы, атрыманай з перыяду меркаванага балта-славянскага адзінства, гэта значыць у тых словах, што маюць паралелі таксама і ў славянскіх мовах (за выключэннем выпадковых паралельных супадзенняў).

У адрозненне ад моў індаіранскае галіны, дзе адбыўся пераход \*/s/ > \*/š/ пасля палатавелярнага \*/ḱ/, імаверна, што ў балта-славянскіх палатавелярныя перайшлі ў фрыкатывы і без уліку правіла *ruki*. Напрыклад:

* Пр.-слав. \*desnu «правы» (ст-слав. *desnъ*, рас. *десный* (састарэлае), серб.-харв. *dèsnī*, літ. *dešinys*) < PIE \*deḱs-no- (лац. *dexter*, санскр. *dákṣiṇas*);
* Пр.-слав. \*asi «вось» (ст.-слав *osь*, рас. *ось*, серб.-харв. *ȏs*, літ. *ašis*) < PIE \*h₂eḱsi- (лац. *axis*, санскр. *ákṣas*).

Фаналагічныя інтэрпрэтацыі ларынгала \*/H/ таксама дыскусійныя. На аснове тыпалагічных звестак можна меркаваць, што балта-славянскі ларынгал быў рэалізаваны ў выглядзе глухога нартаннага фрыкатыва [h] або гартаннае змычкі — [ʔ].

* **Санорныя**:

Сярод іншых рэгулярных гукавых змен (гукавых законаў) з'яўляецца знікненне пачатковага \*/w/ перад \*/r/ і \*/l/ (закон Лідэна). Праіндаеўрапейскі \*/w/ быў захаваны ў прабалта-славянскай мове ў якасці білабіяльнага (губна-губнога) паўгалоснага (плаўны), але ў літоўскай і большасці славянскіх моў ён у канчатковым выніку змяніўся на лабіядэнтальны (губна-зубны) фрыкатыў /v/. Пазнейшы пераход усходнеславянскага /v/ у /w/ у беларускай мове не разглядаецца датычна гэтага пераходу з прычыны значна пазнейшага фарміравання беларускай мовы і, адпаведна, гэтага пераходу.

Праіндаеўрапейскае \*/m/ у пачатку слоў перайшло ў \*/n/ у часы існавання прабалта-славянскай мовы (параўн. пруск. *assaran* «возера» < PIE \*eǵʰerom). У славянскіх мовах гэты пераход з'яўляецца ўскосным з-за страты канчатковых зычных у перыяд існавання праславянскай мовы. Больш зразумелым гэты пераход становіцца пры ўжыванні паняцця сандхі (змена гукаў у залежнасці ад іх месца ва ўрыўку тэксту, слова або сказа): \*kom emōj замест чаканага \*\*ka memō перайшло ў пр.-слав. *\*kan jemъ* (ст.-слав. *kъ n’emu*, бел. «да яго», літаральна «к яму»).

Праіндаеўрапейскія \*/i/, \*/u/, складовыя алафоны праіндаеўрапейскіх плыўных \*/y/, \*/w/, захаваліся ў якасці галосных у прабалта-славянскай мове, пры гэтым перад ларынгаламі яны рэалізаваліся як доўгія: \*iH > \*/ī/, \*uH > \*/ū/. Праіндаеўрапейскі \*/u/ ў балта-славянскай падоўжыўся перад \*/n/ у выпадках, калі \*/n/ знаходзілася ў пазіцыі перад выбухным. У славянскіх мовах \*-n- пазней выпала. Напрыклад:

* PIE \*Hunk («прывыкнуць, прызвычаіцца») > пр.-балт.-слав. \*ūnk > літ. *jùnkti*, латышск. *jûkt*, ст.-слав. *vyknǫti*, уверсе-луж. *wuknyć*.

Паводле старых аўтараў, праіндаеўрапейскі \*/i/ не праяўляў падаўжэння ў гэтых умовах.

У складовай пазіцыі праіндаеўрапейскія санорныя \*/l/, \*/r/, \*/m/, \*/n/ у балта-славянскай мове атрымалі дваістыя рэфлексы, адрозніваючыся паводле таго ці іншага пратэтычнага галоснага: \*iR або \*uR (дзе R — умоўнае пазначэнне санорнага), рэфлексы тыпу \*iR аказаліся часцейшымі, прырода гэта з'явы застаецца незразумелай для сучаснае лінгвістыкі. Адносна лёсу гэтых рэфлексаў існуе некалькі гіпотэз, найбольш прыкметнай з якіх з'яўляецца гіпотэза французскага лінгвіста А. Веяна, згодна з якім \*uR рэфлексы ўзніклі пасля праіндаеўрапейскіх лабіявелярных. Польскі лінгвіст Е. Курыловіч меркаваў, што рэфлексы тыпу \*uR узніклі пасля праіндаеўрапейскіх велярных. Паводле Р. Матасавіча прапанаваныя наступныя правілы:

* PIE складовае R > пр.-балт.-слав. \*əR
* \*ə > \*/i/ у канчатковым складзе
* \*ə > \*/u/ пасля велярных і перад насавымі
* \*ə > \*/i/ у адваротным выпадку.

* **Аблаўт**:

Праіндаеўрапейскі аблаўт зведаў значныя змены ў прабалта-славянскай мове. У адрозненне ад праіндаеўрапейскай мовы, дзе падаўжэнне галосных мела пэўныя і замацаваныя функцыі і ўжыванне, у прабалта-славянскай, праславянскай і балцкіх выкарыстанне доўгіх галосных або іх змена значна пашырылася. Напрыклад:

* Пр-слав. \*slāwā «слава» (ст.-слав. *slava*), але пр.-слав. \*slawa «слова» (ст-слав. *slovo*);
* Пр.-слав. \*twāri «істота» (ст.-слав. *tvarь*), але пр-слав. \*twarītej «ствараць» (ст.-слав. *tvoriti*);
* Літ. *prõtas* «розум» (< \*prāt), але літ. *pràsti* «разумець»;
* Літ. *gė̃ris* «дабро» (< \*gēr-), але літ. *gẽras* «добры».

На аснове ўжо існых апафанічных проціпастаўленняў між балта-славянскімі \*/ā/, \*/ē/, \*/ō/ і кароткімі \*/a/, \*/e/ ўзніклі новыя проціпастаўленні між \*/ī/, \*/ū/ і \*/i/, \*/u/. Падобны тып апафоніі не быў уласцівы праіндаеўрапейскай мове. Напрыклад:

* літ. *mū̃šis* «бітва», але літ. *mùšti* «забіваць»;
* літ. *lỹkis* «рэшта», але *lìkti* «пакідаць»;

Новы тып апафоніі стаў выкарыстоўвацца ў праславянскай мове для адрознення розных часоў дзеясловаў:

* Пр.-слав. \*dirātej > ст.-слав. *dьrati*, але пр.-слав. \*arz-dīrātej «раздзіраць» > ст.-слав. *razdirati*;
* Пр.-слав. \*birātej «абіраць» > ст.-слав. *bьrati*, але пр.-слав. \*bīrātej «абраць» > ст-слав. *birati*.

### Далейшае развіццё

У праславянскай мове ў нязменным выглядзе захавалася сістэма прабалта-славянскіх кароткіх галосных, але, у адрозненне ад балцкіх, прабалта-славянскія \*/ō/ і \*/ā/ зліліся ў адзіны гук — \*/ā/ (гл. вышэй).

Зноскі
------

1. ↑  Holzer 2001, 2007
2. ↑  Гл. напрыклад, Kortlandt (1978:12-24).
3. ↑  Matasović (2008:96)
4. ↑  Matasović (2008:109)
5. ↑  *Vaillant, André.* I-IV // Grammaire comparée des langues slaves. — Lyon: IAC, 1950-1977.

Літаратура
----------

* *Frederik Kortlandt.* From Proto-Indo-European to Slavic. — 2002.

| Балтыйскія мовы |
| --- |
| прабалтыйская мова † (прамова) |
| Усходнія | вымерлыя і кніжныя: земгальская † · селонская † 
сучасныя: літоўская · жамойцкая · латышская · латгальская · курсеніецкая |
| Заходнія | пруская † · яцвяжская † · куршская † ·  паморска-балтыйская † · галіндская † |
| Днепра-окскія | галядская † |
| † — мовы, якія вымерлі, раздзяліліся ці змянініліся. |

| ⛭Славянскія мовы |
| --- |
| Гістарычныя † | 
* прабалта-славянская
* праславянская

 |
| Усходнія | 
* старажытнаўсходнеславянская †
* старабеларуская †
* старажытнанаўгародская †
* стараруская †
* беларуская
	+ дыялекты
	+ заходнепалеская
	+ падляшская
* руская
	+ дыялекты
* ✰ украінская
	+ дыялекты
	+ русінская

 |
| Заходнія | 
ляхіцкія
палабская †
польская
* старапольская †
* сілезская

кашубская
* славінская †

лужыцкія
верхняя
ніжняя
чэшска-славацкія
мараўская
славацкая
чэшская
* кнааніт †

 |
| Паўднёвыя | 
заходнія
сербахарвацкая
* баснійская
* сербская
* харвацкая
* чарнагорская

славенская
* прэкмурская
* рэзьянская

славянасербская †
усходнія
стараславянская †
царкоўнаславянская
балгарская
македонская
 |
| Змешаныя і піджыны | 
* балачка
* суржык
* трасянка
* панашэму †
* русенорск †
* кяхцінская †
* цыгана-сербская

 |
| Штучныя | 
* міжславянская мова
* панславянскія мовы
* сібірская мова
* язычча

 |
| Славянскія мікрамовы |
| † — мёртвыя мовы |