Фаўст Соцын
**Сацыніянства**, **антытрынітарызм**, у Рэчы Паспалітай часта называўся **арыянствам** — кірунак кальвінісцкага руху, які з'явіўся з-за расколу на тле дыскусій вакол до́гмата пра Тройцу.

У Рэчы Паспалітай
-----------------

Частка кальвіністаў Рэчы Паспалітай, якая прызнала традыцыйную інтэрпрэтацыю догмата пра Тройцу за непраўдзівую, утварыла ў 1562—1565 гг. уласны Збор, які яны называлі «меншым». Самі кальвінісцкія дысідэнты не называлі сябе арыянамі або антытрынітарыямі, называліся проста хрысціянамі або «братамі» («польскі братамі» і «літоўскімі братамі» — у залежнасці ад падданства). У 2-й пал. XVI ст. шматлікія арыянскія суполкі ў ВКЛ былі ў Лоску, Клецку, Любчы, Іўі, Навагрудку. Арыяне мелі органы самакіравання, склікалі агульныя сіноды. Падзяляліся на 2 кірункі: памяркоўны і радыкальны.

Арыяне не былі арганізацыйна і ідэалагічна аднародным рухам, іх дзейнасць складалася з асабістых і групавых ініцыятыў, якія абмяркоўваліся на сумесных сустрэчах і ўхваляліся або адхіляліся. Пэўная ідэалагічная і арганізацыйная ўнармаванасць у арыянства з'явілася ў кан. XVI — пач. XVII ст. гэта ўніфікацыя звязаная з дзейнасцю Фаўста Соцына.

У 1-й пал. XVII ст. Арыянскі Збор Рэчы Паспалітай перарастае ў з'яву агульнаеўрапейскай значнасці. Цэнтрам рэчыпаспалітаўскага арыянства быў Ракаў, дзе адбываліся Сіноды і ў 1602 г. быў заснаваны Гімназіум, які пазней пераўтварыўся ў Вышэйшую школу. Таксама ў Ракаве знаходзілася арыянская друкарня, выданні якой былі вядомыя ў Еўропе.

Арыяне зведалі ганенні як з боку каталіцкай царквы, так і артадаксальны пратэстантаў. У 1638 г. паводле пастановы Сейма Рэчы Паспалітай, Гімназіум і друкарня ў Ракаве былі зачыненыя, а спроба арыянаў закласці новы цэнтр у Кіселіне на Валыні не мела поспеху. У 1658 г. Сейм Рэчы Паспалітай абвясціў, што арыяне на працягу 3 год павінны перайсці ў каталіцтва або выехаць з краіны пад страхам смерці. Большасць арыянаў падпарадкавалася пастанове, але вышэйшае кіраўніцтва, у т.л. усе ідэолагі, выехалі ў Нідэрланды. Хутка па эміграцыі рэчыпаспалітаўскіх арыянаў у Нідэрландах пачалі зваць «польскімі братамі» без розніцы на выхадцаў з Польшчы ці Літвы. У Нідэрландах у 1665—1668 гг. пад кіраўніцтвам Андрэя Вішаватага пачала выдавацца г. зв. *Bibliotheca Fratrum Polonorum* (Бібліятэка братоў польскіх), апошні том якой выйшаў у 1692 годзе.

### Гл.таксама

* Якуб з Калінаўкі,
* Пётр з Ганёндза,
* Павел з Візны,
* Пётр Гезка,
* Марцін Чаховіц,
* Лаўрэнцій Крышкоўскі,
* Сымон Будны,
* Васіль Цяпінскі,
* Пётр Бластус Кміта

Літаратура
----------

* *Самусік А.Ф.* Адукацыйная дзейнасць антытрынітарыяў у Беларусі ў другой палове XVI – першай палове XVII ст. // Весці Беларускага дзяржаўнага педагагічнага унiверсiтэта. Серыя 2. 2018. № 2. С. 44-49.
* Царква: Пратэстанцкія цэрквы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 118. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
* *Яцкевіч С.* Антытрынітарыі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 229. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85124190 · Microsoft: 2779923358 · NKC: ph907874, ph206887 |