**Аксід тытану(IV)** (*дыяксід тытану*, *тытанавыя бялілы*, *харчовы фарбавальнік E171*) TiO2 — амфатэрны аксід чатырохвалентнага тытану. З’яўляецца асноўным прадуктам тытанавай індустрыі (на вытворчасць чыстага тытану ідзе толькі каля 5 % тытанавай руды).

Будова
------

Апрацаваная электронная выява нанатрубок дыяксіду тытана, атрыманых анадаванне металічнага тытана. Дыяметр трубкі 70 нм, даўжыня 1000 нм
Дыяксід тытана ў рутыльнай форме.  
  
Шэрым колерам пазначаныя атамы тытана, чырвоным — кіслароду
Аксід тытана існуе ў выглядзе некалькіх мадыфікацый. У прыродзе сустракаюцца крышталі з тэтраганальнай сінгоніяй (анатаз, рутыл) і рамбічнай сінгоніяй (брук). Штучна атрыманыя яшчэ дзве мадыфікацыі высокага ціску — рамбічная IV і гексаганальная V.

Характарыстыкі крышталічнай рашоткі| Мадыфікацыя/Параметр | Рутыл | Анатаз | Брук | Рамбічная IV | Гексаганальная V |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Параметр элементарнай рашоткі, нм | a | 0,45929 | 0,3785 | 0,51447 | 0,4531 | 0,922 |
| b | — | — | 0,9184 | 0,5498 | — |
| c | 0,29591 | 0,9486 | 0,5145 | 0,4900 | 0,5685 |
| Лік формульных адзінак у ячэйцы | 2 | 4 | 8 |
| Прасторавая група | P4/mnm | I4/amd | Pbca | Pbcn |

Пры награванні і анатаз, і брук незваротна ператвараюцца ў рутыл (тэмпературы пераходу адпаведна 400—1000 °C і каля 750 °C). Асновай структур гэтых мадыфікацый з’яўляюцца актаэдры TiO6, то ёсць кожны іон Ti4+ акружаны шасцю іонамі O²−, а кожны іон O2− акружаны трыма іонамі Ti4+.

Актаэдры размешчаныя такім чынам, што кожны іон кіслароду належыць тром актаэдрам. У анатазе на адзін актаэдр прыпадаюць 4 агульных рэбры, у рутыле — 2.

Знаходжанне ў прыродзе
----------------------

У чыстым выглядзе ў прыродзе сустракаецца ў выглядзе мінералаў рутыла, анатазу і брукіта (па будове першыя два маюць тэтраганальную, а апошні — рамбічную сінгонію), прычым асноўную частку складае рутыл.

Трэцяе ў свеце па запасах рутыла радовішча знаходзіцца ў Расказаўскім раёне Тамбоўскай вобласці. Буйныя радовішчы знаходзяцца таксама ў Чылі (Cerro Bianco), у канадскай правінцыі Квебек, Сьера-Леонэ.

Ўласцівасці
-----------

### Фізічныя, тэрмадынамічныя ўласцівасці

Чысты дыяксід тытана — бясколерныя крышталі (жоўкне пры награванні). Для тэхнічных мэтаў ўжываецца ў раздробленым стане, прадстаўляючы сабой белы парашок. Не раствараецца ў вадзе і разведзеных мінеральных кіслотах (за выключэннем плавікавай).

* Тэмпература плаўлення для рутыла — 1870 °C (па іншых дадзеных — 1850 °C, 1855 °C)
* Тэмпература кіпення для рутыла — 2500 °C.
* Шчыльнасць пры 20 °C:

для рутыла 4,235 г/см3
для анатаза 4,05 г/см3 (3,95 г/см3)
для брукіта 4,1 г/см3
Тэмпература плаўлення, кіпення і раскладання для іншых мадыфікацый не пазначана, так як яны пераходзяць у рутыльную форму пры награванні (гл. вышэй).

Сярэдняя изобарная цеплаёмістасць Cp (у Дж/(моль·Да))| Мадыфікацыя | Інтэрвал тэмпературы, K |
| --- | --- |
| 298-500 | 298-600 | 298-700 | 298-800 | 298-900 | 298-1000 |
| рутыл | 60,71 | 62,39 | 63,76 | 64,92 | 65,95 | 66,89 |
| анатаз | 63,21 | 65,18 | 66,59 | 67,64 | 68,47 | 69,12 |

Тэрмадынамічныя ўласцівасці| Мадыфікацыя | ΔH°f, 298, кДж/моль | S°298, Дж/моль/K | ΔG°f, 298, кДж/моль | C°p, 298, Дж/моль/K | ΔHпл. кДж/моль |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| рутыл | −944,75 (-943,9) | 50,33 | −889,49 (-888,6) | 55,04 (55,02) | 67 |
| анатаз | −933,03 (938,6) | 49,92 | −877,65 (-888,3) | 55,21 (55,48) | 58 |

З прычыны больш шчыльнай ўпакоўкі іонаў у крышталі рутыла павялічваецца іх узаемнае прыцягненне, зніжаецца фотахімічная актыўнасць, павялічваюцца цвёрдасць (абразіўнасць), паказчык праламлення (2,55 — у анатаза і 2,7 — у рутыла), дыэлектрычная пастаянная.

### Хімічныя ўласцівасці

Дыяксід тытану амфатэрны, то есць праяўляе як асноўныя, так і кіслотныя ўласцівасці (хоць рэагуе галоўным чынам з канцэнтраванымі кіслотамі).

Павольна раствараецца ў канцэнтраванай сернай кіслаце, утвараючы адпаведныя солі четырехвалентного тытану:

{\displaystyle }
Пры сплаўленні з аксідамі, гідраксідамі, карбанатамі  ўтвараюцца тытанаты — солі тытанавай кіслаты (амфатернага гідраксіду тытану TiO(OH)2)

{\displaystyle }
{\displaystyle }
{\displaystyle }
C пераксідам вадароду дае ортатытанавую кіслату:

{\displaystyle }
Пры награванні з аміякам дае нітрыд тытану:

{\displaystyle }
Пры награванні аднаўляецца вугляродам і актыўнымі металамі (Mg, Ca, Na) да ніжэйшых аксідаў.

Пры награванні з хлорам ў прысутнасці аднаўляльнікаў (вугляроду) утварае тэтрахларыд тытану.

Награванне да 2200 °C прыводзіць спачатку да адшчапленння кіслароду з утварэннем сіняга Ti3O5 (гэта значыць TiO2·Ti2O3), а затым і цёмна-фіялетавага Ti2O3.

Гідратаваны дыяксід TiO2·*n*H2O [гідраксід тытану(IV), оксо-гідрат тытану, оксагідраксід тытану] у залежнасці ад умоў атрымання можа ўтрымліваць зменныя колькасці звязаных з Ti груп  OH, структурную ваду, кіслотныя рэшткі і адсарбаваныя катыёны. Атрыманы на холадзе свежаасаджаны TiO2·*n*H2O добра раствараецца ў разведзеных мінеральных і моцных арганічных кіслотах, але амаль не раствараецца ў растворах шчолачаў. Лёгка пептызуецца з утварэннем устойлівых калоідных раствораў.

Пры высушванні на паветры ўтварае аб’ёмісты белы парашок шчыльнасцю 2,6 г/см3, надыходзячы па складзе да формуле TiO2·2H2O (ортатытановая кіслата). Пры награванні і працяглай сушцы ў вакууме паступова абязводжваецца, набліжаючыся па складзе да формуле TiO2·H2O (метатытановая кіслата). Ападкі такога складу атрымліваюцца пры аблозе з гарачых раствораў, пры ўзаемадзеянні металічнага тытана з HNO3 і да т. п. Іх шчыльнасць ~ 3,2 г/см3 і вышэй. Яны практычна не раствараюцца ў разведзеных кіслотах, не здольныя пептызавацца.

Пры старэнні ападкі TiO2·*n*H2O паступова ператвараецца ў бязводны дыяксід, які ўтрымлівае ў звязаным стане адсарбаванага катыёны і аніёны. Старэнне паскараецца кіпячэннем завісі з вадой. Структура ўтвараецца пры старэнні TiO2 вызначаецца ўмовамі аблогі. Пры аблозе аміякам з солянокислых раствораў пры рН < 2 атрымліваюцца ўзоры са структурай рутыла, пры рН 2-5 — са структурай анатаза, з шчолачны асяроддзя — рэнтгенааморфныя. З сульфатных раствораў прадукты са структурай рутыла не ўтворацца.

Акрамя таго, пад уздзеяннем ультрафіялетавых прамянёў здольны раскладаць ваду і арганічныя злучэнні.

### Таксічныя ўласцівасці, фізіялагічнае дзеянне, небяспечныя ўласцівасці

Рэгістрацыйны нумар ААН — 2546

#### Пры ўдыханні

TLV (лімітавая дапушчальная канцэнтрацыя): як TWA (сярэднеўзважаны ў часе канцэнтрацыя, ЗША) — 10 мг/м3 A4 (ACGIH 2001).

ГДК у паветры рабочай зоны — 10 мг/м3 (1998)

IARC (МАИР) адносіць аксід тытану да групы 2B (патэнцыйна канцэрагенныя) у выпадку удыхання наначасціц.

#### У якасці харчовай дабаўкі E171

Ацэнкі бяспекі харчовай дабаўкі E171 (Аксід тытану) з боку EFSA: дазволены да харчовага ўжывання дырэктывай 94/36/EEC (у асобных формах), ADI не ўстаноўлены, MoS 2250 мг/кг.

У канцы 2010-х з’явілася некалькі публікацый INRA аб даследаванні аксіду тытану на мышах або на малым ліку пацыентаў. Агенцтва EFSA накіравала аўтарам артыкулаў шэраг пытанняў і не знайшло прычын для пераацэнкі рызык на падставе дадзеных публікацый, застаецца ў сіле меркаванне 2016 года.

У ЗША па дадзеных FDA дапускаецца выкарыстанне фарбавальніка — харчовай дабаўкі E171 (Аксід тытану) у харчовых прадуктах (на ўзроўні не больш за 1 % па масе), у касметыцы, у складзе лекавых прэпаратаў, што пацвярджаецца CFR Title 21 (Food and Drugs) Chapter I Subchapter A Part 73 (LISTING OF COLOR ADDITIVES EXEMPT FROM CERTIFICATION) — § 73.575 Titanium dioxide.

Па дадзеных Расспажыўнагляду харчовая дабаўка E171 дазволена для ўжывання на тэрыторыі Расіі

Здабыча і вытворчасць
---------------------

Сусветная вытворчасць дыяксіду тытану на канец 2004 года дасягнула прыблізна 5 мільёнаў тон.

ГАсноўныя вытворцы і экспарцёры дыяксіду тытана:

* Sachtleben Chemie (Лупцуй, Фінляндыя, Дуйсбург і Крефельд, Германія)
* «Крымскі Тытан» (Армянск, поўнач Крыма)
* «Сумыхімпром» (Сумы, Украіна)
* KRONOS Titan (Норденхам, Германія)
* Tronox (Аклахома-Сіці, ЗША)
* DuPont (Дэ-Лайл, штат Місісіпі, Нью-Джонсонвилл, штат Тэнэсі, Эджмур, штат Дэлавэр, ЗША; Альтаміра, Мексіка; Гуаньінь, Тайвань; Убераба, Бразілія)

У апошнія гады надзвычай хутка расце вытворчасць дыяксіду тытана ў Кітаі.

Сумскай дзяржаўны інстытут мінеральных угнаенняў і пігментаў (МИНДИП) у сваіх навукова-даследчых працах асаблівае месца надае тэхналогіях атрымання аксіду тытана (IV) сульфатным спосабам: даследаванне, распрацоўка новых марак, мадэрнізацыя тэхналогіі і апаратурнага афармлення працэсу.

Існуюць два асноўных прамысловых метаду атрымання TiO2: з ільменітавага (FeTiO3) канцэнтрату і з тэтрахларыду тытану. Паколькі запасаў ільменіту для задавальнення патрэб прамысловасці відавочна недастаткова, значная частка TiO2 вырабляецца менавіта з тэтрахларыду тытану.

### Вытворчасць дыяксіду тытану з ільменітавага канцэнтрату

Першы завод па вытворчасці тытанавых бяліл з прыроднага тытанавага мінерала ільменіту FeTiO3 быў пабудаваны ў Нарвегіі ў 1918 г. аднак першыя прамысловыя партыі бяліл мелі жоўты колер і дрэнна падыходзілі для жывапісу, так што фактычна белыя тытанавыя бялілы сталі выкарыстоўвацца мастакамі толькі ў 1922—1925 гг. Пры гэтым варта паказаць, што да 1925 г. былі даступныя толькі кампазітныя тытанавыя пігменты на базе барыту або кальцыту.

Да 1940-х гг. двухвокіс тытану выпускаўся ў крышталічнай мадыфікацыі — анатаз (β-TiO2) тэтраганальнай сінгоніі з паказчыкам праламлення ~2,5

Тэхналогія вытворчасці складаецца з трох этапаў:

* атрыманне раствораў сульфату тытану (шляхам апрацоўкі ільменітавых канцэнтратаў сернай кіслатой). У выніку атрымліваюць сумесь сульфату тытану і сульфатаў жалеза (II) і (III), апошні аднаўляюць металічным жалезам да ступені акіслення жалеза +2. Пасля аднаўлення на барабанных вакуум-фільтрах аддзяляюць раствораў сульфатаў ад шлама. Сульфат жалеза(II) аддзяляюць ў вакуум-крышталізатары.
* гідроліз раствора сульфатных соляў тытану. Гідроліз праводзяць метадам ўвядзення зародкаў (іх рыхтуюць абложваючыся Ti(OH)4 з раствораў сульфату тытану гідраксідам натрыю). На этапе гідролізу якія ўтвараюцца часціцы гідралізата (гідратаў дыяксіду тытану) валодаюць высокай адсарбцыйнай здольнасцю, асабліва па адносінах да солям Fe3+, менавіта па гэтай прычыне на папярэдняй стадыі змяшчаюць трохвалентнай жалеза аднаўляецца да двухвалентнага. Вар’іруючы ўмовы правядзення гідролізу (канцэнтрацыю, працягласць стадый, колькасць зародкаў, кіслотнасць і г п.) можна дамагчыся выхаду часціц гідралізата з зададзенымі ўласцівасцямі, у залежнасці ад меркаванага прымянення.
* тэрмаапрацоўка гідратаў дыяксіду тытану. На гэтым этапе, вар’іруючы тэмпературу сушкі і выкарыстоўваючы дабаўкі (такія, як аксід цынку, хларыд тытана і выкарыстоўваючы іншыя метады можна правесці рутылізацыю (гэта значыць перабудову аксіду тытану ў рутыльную мадыфікацыю). Для тэрмаапрацоўкі выкарыстоўваюць верцяцца барабанныя печы даўжынёй 40-60 м. Пры тэрмаапрацоўцы выпараецца вада (гідраксід тытану і гідраты аксіду тытану пераходзяць у форму дыяксіду тытану), а таксама дыяксід серы.

### Вытворчасць дыяксіду тытану з тетрахлорида тытану

У 1938—1939 гг. **спосаб вытворчасці** змяніўся — з’явіўся так званы хлоркавай метад вытворчасці бяліл з тэтрахларыда тытану, дзякуючы чаму тытанавыя бялілы сталі выпускацца ў крышталічнай мадыфікацыі рутыл (α-TiO2) — таксама тэтраганальнай сінгоніі, але з іншымі параметрамі рашоткі і некалькі вялікім па параўнанні з анатазам паказчыкам праламлення 2,61.

Існуюць **тры асноўных метаду атрымання дыяксіду тытану** з яго тэтрахларыда:

* *гідроліз водных раствораў* тетрахларыда тытану (з наступнай тэрмаапрацоўкай асадка)
* *парафазны гідроліз* тэтрахларыда тытана (заснаваны на ўзаемадзеянні пароў тэтрахларыда тытану з парамі вады)пры 400 °C.
* *тэрмаапрацоўка* тэтрахларыда (спальванне ў току кіслароду)Працэс звычайна вядзецца пры тэмпературы 900—1000 °C

Прымяненне
----------

Асноўныя прымянення дыяксіду тытана:

* вытворчасць лакафарбавых матэрыялаў, у прыватнасці, тытанавых бяліл — 57 % ад усяго спажывання (дыяксід тытана рутыльнай мадыфікацыі валодае больш высокімі пігментнымі ўласцівасцямі — святлаўстойлівасцю, разбеліваюшчай здольнасцю і інш.)
* вытворчасць пластмас — 21 %
* вытворчасць ламінаванай паперы — 14 %
* вытворчасць дэкаратыўнай касметыкі
* вытворчасць вогнетрывалай паперы
* фотакаталитычныя бятоны

Сусветныя магутнасці па вытворчасці пігментаў на аснове дыяксіду тытану (тыс. тон/год)| 2001 г. | 2002 г. | 2003 г. | 2004 г. |
| --- | --- | --- | --- |
| Амерыка | 1730 | 1730 | 1730 | 1680 |
| Захад. Еўропа | 1440 | 1470 | 1480 | 1480 |
| Японія | 340 | 340 | 320 | 320 |
| Аўстралія | 180 | 200 | 200 | 200 |
| Іншыя краіны | 690 | 740 | 1200 | 1400 |
| Усяго | 4380 | 4480 | 4930 | 5080 |

Іншыя прымяненні — у вытворчасці гумовых вырабаў, шклянай вытворчасці (тэрмаўстойлівае і аптычнае шкло), як агнеўпор (абмазка зварачных электродаў і пакрыццяў ліцейных формаў), у касметычных сродках (мыла і г д.), у фармакалагічнай прамысловасці ў якасці пігмента і напаўняльніка некаторых лекавых формаў (таблеткі і гд.), у харчовай прамысловасці (харчовая дабаўка **E171**). Выкарыстоўваецца ў працэсах ачысткі паветра метадам фотакаталіза.

Вядуцца даследаванні па выкарыстанні дыяксіду тытану ў фотахімічных батарэях — ячэйках Гржтцэля, у якіх дыяксід тытану, які з’яўляецца паўправадніком з шырокай забароненай зонай 3-3,2 эВ (у залежнасці ад крышталічнай фазы) і развітой паверхняй, сенсіблізуецца арганічнымі фарбавальнікамі.

Падробкі
--------

Дыяксід тытану — каштоўны белы пігмент, які не змяняе колеру з часам, у адрозненне аналагічнага пігмента аксіду цынку, у сувязі з гэтым існуе праблема фальсіфікацыі. Спосабам хуткага выяўлення фальсіфікацыі тытанавых бяліл цынкавымі, у тым ліку, у складзе фарбаў, з’яўляецца нагрэў доследнага ўзору: аксід цынку валодае ўласцівасцю жоўкнуць пры нагрэве, а дыяксід тытану пры нагрэве не жоўкне.

Кошты і рынак
-------------

Кошты на дыяксід тытану адрозніваюцца ў залежнасці ад ступені чысціні і маркі. Так, асабліва чысты (99,999 %) дыяксід тытану ў рутыльнай і анатазнай форме каштаваў у верасні 2006 года 0,5—1 долара за грам (у залежнасці ад сумы пакупкі), а тэхнічны дыяксід тытану — 2,2—4,8 долара за кілаграм у залежнасці ад маркі і аб’ёму пакупкі.

Зноскі
------

1. ↑  *А. Е. Рикошинский.* Мировой рынок пигментного диоксида титана. Состояние, тенденции, прогнозы Архівавана 29 лютага 2008. // Лакокрасочные материалы 2002—2003. Справочник Архівавана 19 снежня 2018.. — М.: Редакция еженедельника «Снабженец», 2003. — С. 53-61. — 832 с. — 3000 экз.
2. ↑  Химическая энциклопедия
3. ↑  Рабинович. В. А. Хавин З. Я. Краткий химический справочник Л.:Химия, 1977 с. 105
4. ↑  Краткий справочник физико-химических величин. Изд. 8-е, перераб./Под ред. А. А. Равделя и А. М. Пономаревой. — Л.: Химия, 1983. С.60
5. ↑  Кроме изменения стандартной энтальпии плавления там же с. 82
6. ↑  изменение стандартной энтальпии (теплоты образования) при образовании из простых веществ, термодинамически устойчивых при 101,325 кПа (1 атм) и температуре 298 K
7. ↑  стандартная энтропия при температуре 298 K
8. ↑  изменение стандартной энергии Гиббса (теплоты образования) при образовании из простых веществ, термодинамически устойчивых при 101,325 кПа (1 атм) и температуре 298 K
9. ↑  стандартная изобарная теплоёмкость при температуре 298 K
10. ↑  Изменение энтальпии плавления. Данные по Химической энциклопедии с. 593
11. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 верасня 2018. Праверана 29 снежня 2018.
12. ↑   Архівавана 2 лютага 2017.
13. ↑
14. ↑   Архівавана 3 лютага 2019.
15. ↑
16. ↑    Архівавана 30 мая 2021.
EFSA ANS Panel (EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food), 2016. Scientific Opinion on the re-evaluation of titanium dioxide (E 171) as a food additive. EFSA Journal 2016;14(9):4545, 83 pp. doi:10.2903/j.efsa.2016.4545
17. ↑
18. ↑  e-CFR Title 21 (Food and Drugs) Chapter I Subchapter A Part 73 (LISTING OF COLOR ADDITIVES EXEMPT FROM CERTIFICATION) — § 73.575 Titanium dioxide. Архівавана 7 кастрычніка 2018.
19. ↑   Архівавана 7 кастрычніка 2018. - Список Д, Список К
20. ↑  TiO2 — Двуокись Титана — Диоксид титана, новости, цены, обзоры
21. ↑  Ученые изобрели бумагу, которая не горит (рус.), *Yoki.Ru* (27 сентября 2006). Проверено 23 ноября 2017.
22. ↑  На мировом рынке диоксида титана**(неопр.)**. *Новости* (недоступная ссылка — *история*).  Titanmet.ru (16 декабря 2005). Проверено 22 августа 2014. Архивировано 28 сентября 2007 года.
23. ↑  
Grätzel, M. (2003). "Dye-sensitized solar cells". *Journal of Photochemistry and Photobiology C: Photochemistry Reviews*. **4** (2): 145–153.

Літаратура
----------

* *Ахметаў г. Г. Порфирьева Р. Т. Гайсин Л. Г. і інш.* Хімічная тэхналогія неарганічных рэчываў: у 2 кн. Кн. 1. — Пад рэд. Г. Ахметава. — М.: Вышэйшая школа, 2002. — ISBN 5-06-004244-8. С. 369—402.
* *Някрасаў Б. В.* Асновы агульнай хіміі. Г I. — Выд. 3-е, испр. і доп. М.: Хімія, 1973. — С. 644, 648.
* Хімічная энцыклапедыя (электронная версія). — С. 593, 594
* Хімія: Справ. выд. / В. Шретер, К.-Х. Лаутеншлегер, Х. Бибрак і інш.: Зав. з ім. 2-е выд. стэрэатып. — М.: Хімія, 2000. С. 411.
* *Юрьев Ю. Н.* Свойства тонких плёнок оксида титана (TiO[2]) и аморфного углерода (а-С), осаждённых с помощью дуальной магнетронной распылительной системы: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук: спец. 01.04.07.  — Томск, 2016.  — 22 с.

Спасылкі
--------

* *А. Е. Рикошинский.*  Сусветны рынак пигментного дыяксіду тытана. Стан, тэндэнцыі, прагнозы Архівавана 29 лютага 2008. // Лакафарбавыя матэрыялы 2002—2003. Даведнік Архівавана 19 снежня 2018..  — М.: Рэдакцыя штотыднёвіка «Забеспячэнец», 2003.  — С. 53-61.  — 832 с. — 3000 экз.
* TiO2 — Titanium Dioxide | Двухвокіс тытана (дыяксід тытана) | Ўласцівасці, вобласць прымянення, вытворцы дыяксіду тытана
* Міжнародная карта хімічнай бяспекі для дыяксіду тытана
* Titanium dioxide Інфармацыя з Хімічнай базы дадзеных Акронского універсітэта

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4185549-8 · LCCN: sh85135627 · Microsoft: 2777593239, 2908606148 · NKC: ph174613 |