recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
***Archaeobatrachia*** — падатрад земнаводных атрада Бясхвостыя. Уключае 3 сямействы, 7 родаў і 30 відаў.

Апісанне
--------

Агульная даўжыня прадстаўнікоў гэтага падатраду вагаецца ад 2,5 да 10 см. Гэта найбольш прымітыўныя бясхвостыя земнаводныя. Іх продкі жылі яшчэ 200 млн гадоў таму. Некаторыя віды захаваліся з тых часоў у практычна нязменным выглядзе. Асаблівасцю іх з’яўляецца наяўнасць 9 двойчыўвагнутых (амфіцэльных) пазванкоў. Невялікая частка нададзеная 8 заднеўвагнутых (апістацэльными) пазванкамі. Захавалі рудыменты хваста, мае значэнне пры размнажэнні, або рудыменты хваставых цягліц.

Арэал
-----

Арэал даволі перарывісты: часта ў Паўночнай Амерыцы, Заходняй Еўропе, Паўночнай Афрыцы, Пярэдняй, Паўднёва-Усходняй, Усходняй Азіі, Новай Зеландыі.

Экалогія і спосаб жыцця
-----------------------

Любяць лясныя, горныя, скалістыя, вільготныя месцы. Значную частку жыцця праводзяць у вадзе. Актыўныя ноччу або ў прыцемках. Харчуюцца бесхрыбтовымі, часам расліннай ежай.

Усе прадстаўнікі гэтага падатраду яйцакладныя земнаводныя. Пры спарванні самец хапае самку амплексусам.

Класіфікацыя
------------

* Сямейства Alytidae
* Сямейства Bombinatoridae
* Сямейства Leiopelmatidae

Літаратура
----------

* Günther E. Freytag, Bernhard Grzimek, Oskar Kuhn & Erich Thenius (Hrsg.): Lurche. In: Grzimeks Tierleben, Bd. 5: Fische 2, Lurche. Lizenzausgabe im dtv, München 1980, ISBN 3-423-03204-9
* Roelants, Kim; Franky Bossuyt (Жнівень 2005). «Archaeobatrachian paraphyly and pangaean diversification of crown-group frogs». Systematic Biology 54 (1): 111—126.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | Fossilworks |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780332903 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юкша (значэнні).
**Іван Іосіфавіч Юкша** (12 красавіка 1918, в. № 2, Усвяцкі раён, Пскоўская вобласць —) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Вілейскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі педагагічны інстытут у 1966 годзе. З ліпеня 1941 года удзельнік партызанскага руху на тэрыторыі Смаленскай вобласці. З лютага 1942 года ў органах міліцыі ва Усвяцкім раёне Смаленскай вобласці. З кастрычніка 1942 года у Беларусі: камісар партызанскага атрада, у верасні 1943 — ліпені 1944 камісар, адначасова ў чэрвені — ліпені 1944 года выконваючы абавязкі камандзіра партызанскай брыгады «Кастрычнік», член Пліскага падпольнага РК КП(б)Б. У 1944—1978 гадах на партыйнай і педагагічнай працы.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Юкша Иван Иосифович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 711. — 737 с.

Спасылкі
--------

* Юкша Іван Іосіфавіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* **Партизаны Беларуси** — специальный проект Издательского дома «‎Беларусь сегодня» и Национального архива Республики Беларусь  (руск.)
* Фота з выявай І. І. Юкшы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 142927 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Малашка.

**Аляксей Мітрафанавіч Мала́шка** (нар. 17 сакавіка 1931, в. Замачулле, Бялыніцкі раён, Магілёўская вобласць, БССР, СССР) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1973), прафесар (1975).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1954 годзе Маскоўскі завочны педагагічны інстытут. З 1960 года ў Беларускім інстытуце народнай гаспадаркі, з 1961 года ў БДУ, з 1973 годзе ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі пры БДУ. З 1975 года ў Беларускім тэхналагічным універсітэце, у 1973—1991 гадах загадчык кафедры гісторыі КПСС.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Даследуе палітычную гісторыю Расіі і Беларусі ў 1917—1925, гісторыю палітычных партый, нацыянальных меншасцей на тэрыторыі Беларусі. Адзін з аўтараў кніг «Рашэнні XXII з'езда КПСС — разгорнутая праграма пабудовы камунізму» (1962), «Курс лекцый па гісторыі КПСС» (ч. 1, 1971, 2-е выд. 1975), «Гісторыя КПСС: структурна-лагічныя схемы» (ч. 1, 1986), вучэбна-метадычных дапаможнікаў па гісторыі і культуры Беларусі.

Творы
-----

* К вопросу об оформлении однопартийной системы в СССР. Мн. 1969;
* Воинствующий национализм — идеология и политика империализма. Мн. 1971.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Малашка Аляксей Мітрафанавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ЗЭКББ: SEK-229114 |
**«Are You Experienced»** ― дэбютны альбом гурта «The Jimi Hendrix Experience[ru]». Альбом паказаў найвышэйшае майстэрства Джымі Хендрыкса як гітарыста-наватара, кампазітара і зрабіў яго суперзоркай.

Альбом стаў нумарам 2 у хіт-парадзе Вялікабрытаніі, уступіўшы першае месца альбому «The Beatles» «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band».

Для амерыканскай версіі альбома была зменена вокладка, парадак і склад кампазіцый. «Red House», «Can You See Me» і «Remember» былі прыбраныя, замест іх дабаўлены тры сінглы: «Purple Haze», «Hey Joe[en]» і «The Wind Cries Mary». Пасля таго як бацька Джымі Эл Хендрыкс адсудзіў правы на запісы сына, «Are You Experienced» быў перавыдадзены на студыі «Universal Records Worldwide».

Шмат хто лічыць «Are You Experienced» самым паспяховым дэбютным альбомам у рок-музыцы. У 2003 годзе тэлеканал VH1 паставіў «Are You Experienced» на пятае месца ў спісе найвялікшых альбомаў усіх часоў. У 2005 годзе альбом быў уключаны ў Нацыянальны рэестр аўдыёзапісаў[en] ЗША.

Спіс кампазіцый
---------------

Словы і музыка ўсіх песень Джымі Хендрыкс. 

| 
Бок А |
| --- |
| № | Назва | Працягласць |
| 1. | «Foxy Lady»  | 3:22 |
| 2. | «Manic Depression»  | 3:46 |
| 3. | «Red House»  | 3:53 |
| 4. | «Can You See Me»  | 2:35 |
| 5. | «Love or Confusion»  | 3:17 |
| 6. | «I Don’t Live Today»  | 3:58 |

| 
Бок Б |
| --- |
| № | Назва | Працягласць |
| 7. | «May This Be Love»  | 3:14 |
| 8. | «Fire»  | 2:47 |
| 9. | «3rd Stone from the Sun»  | 6:50 |
| 10. | «Remember»  | 2:53 |
| 11. | «Are You Experienced?»  | 4:17 |

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* Праверана 2 жніўня 2019.
2. ↑  *(unspecified title)* Праверана 29 мая 2019.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Discogs · MusicBrainz |
Герб П'ера Гавестана, 1-го графа Корнуал
**П'ер** або **Пірс Гавестан, 1-ы граф Корнуал** (англ.: Piers Gaveston, 1st Earl of Cornwall; каля 1284 — 1312) — сябар дзяцінства, фаварыт і меркаваны палюбоўнік англійскага караля Эдуарда II.

Біяграфія
---------

Сын гасконскага рыцара, выхоўваўся разам з будучым каралём Эдуардам II. Іх блізкасць і ўплыў Гавестана на прынца ўстрывожылі Эдуарда I, які ў 1307 годзе адправіў маладога чалавека ў Францыю. Праз некалькі месяцаў Эдуард II змяніў бацьку на прастоле. Перш за ўсё ён вярнуў Гавестана да двара, дараваў яму тытул графа Корнуала і ажаніў са сваёй пляменніцай.

Падчас знаходжання караля ў Францыі ў 1308 годзе Гавестан фактычна кіраваў дзяржавай. Яго напышлівыя паводзіны і поспехі на турнірах выклікала ў іншых баронаў (за выключэннем Роджэра Морцімера і Х'ю Дыспенсера) нянавісць да яго. На каранацыю свайго таварыша ён з'явіўся ў абуральным уборы — каралеўскім пурпуры. Каб суняць нараканне баронаў, Эдуард адправіў Гавестана ў Ірландыю.

Вяртанне Гавестана да двара ў ліпені 1309 года справакавала новае супрацьстаянне манарха з буйнымі феадаламі. У 1311 годзе кароль пагадзіўся на вечнае выгнанне Гавестана з тэрыторыі дзяржавы. У наступным годзе Гавестан тайна вярнуўся з Фландрыі і закрыўся з каралём у замку Скарбара, дзе іх аблажылі мяцежныя бароны.

Пакуль кароль ездзіў па краіне, збіраючы армію, Гавестан здаўся на літасць графа Пембрука. Неўзабаве яго перахапіў іншы магутны феадал, граф Уорык. Ён павёз Гавестана палонным у свой фамільны замак, дзе яго забілі два валійцы, пратыкнуўшы Гавестана мячом наскрозь і абезгаловіўшы яго, калі ён паміраў, лежачы на траве. Па загадзе караля яго цела было пахавана з усімі ўшанаваннямі. Стрыечны брат караля, граф Ланкастэр, быў адданы суду як ініцыятар цкавання на Гавестана і пакараны смерцю. Ствараецца ўражанне, што Томаса Ланкастэра пакаралі смерцю адразу пасля смерці Гавестана. Гэта не так: ён пражыў яшчэ 10 гадоў, узначаліў мяцеж ужо супраць іншага фаварыта караля — Дыспенсера і быў пакараны смерцю ў 1322 годзе.

Цікавыя факты
-------------

* Гавестан — адзін з галоўных герояў п'есы «Эдуард II» К. Марло, якая лягла ў аснову скандальна вядомага фільма Дэрэка Джармена.
* Імя Гавестана носіць сакрэтнае оксфардскае таварыства, члены якога, па чутках, аддаюцца сексуальным оргіям.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Hamilton, J.S. *Piers Gaveston: Earl of Cornwall 1307—1312*. Wayne State University Press, 1988.
**Заліў Бакбо** (**Танкінскі заліў**) — заліў Паўднёва-Кітайскага мора ля берагоў Кітая (Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён, правінцыя Гуандун, правінцыя Хайнань) і В’етнама (раён Бакбо: правінцыі Куангнінь, Хайфон, Тхайбінь, Намдзінь, Ніньбінь, Тханьхаа і Нгеан). З усходу аддзелены ад мора паўвостравам Лэйчжоу і востравам Хайнань, ад мацерыка — Хайнанскім пралівам.

В'етнамцы завуць яго афіцыйна Віньбакбо (в’етн.: Vịnh Băc Bô, цьы-ном 灣北部, «паўночны заліў»), або радзей Віньхайнам (в’етн.: Vịnh Hải Nam, цьы-ном 灣海南, «Хайнанскі заліў»); кітайская назва — Бэйбувань (кіт. трад. 北部灣, спр. 北部湾, піньінь *Běibùwān*, пал. *бэйбувань*). Назва «Танкінскі заліў» паходзіць ад старой назвы горада Ханой — «Танкін» (в’етн.: Đông Kinh, цьы-ном 東京, усходняя сталіца); гэта назва пазней распаўсюдзілася на ўсю паўночную частку В'етнама.

Даўжыня заліва Бакбо — 330 км, шырыня ва ўваходу — 241 км, глыбіня — да 82 м. Прылівы сутачныя, да 6 м.

Буйны порт — Хайфон.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бакбо

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 15217765m · GND: 4580145-9 · LCCN: sh93006693 · NKC: ge680560 · SUDOC: 178875244 · VIAF: 243862531 |

 |
**Arianta arbustorum** — від бруханогіх малюскаў сямейства *Helicidae*.

Біялагічнае апісанне
--------------------

*Arianta arbustorum alpicola*
У дарослых асобін вышыня ракавіны вагаецца пераважна ў дыяпазоне ад 10 да 23 мм, а яе шырыня (дыяметр) — ад 14 да 28 мм. Мае да 6 абаротаў. Ракавіна шарападобнай формы са згладжаным купалападобным завітком. Паверхня ракавіны мае нераўнамерныя радыяльныя рыскі і пакрыта частымі спіральнымі лініямі (меней выяўленыя на апошнім абароце). Агульны фон ракавіны ад жоўтага да карычневага колеру. Найбольш характэрнай прыкметай выгляду з’яўляецца наяўнасць шматлікіх хаатычна размешчаных невялікіх светлых рысак і плям, арыентаваных пераважна ўздоўж абароту. Акрамя таго, трохі над перыферыяй можа праходзіць цёмная спіральная паласа. Нярэдка цела малюска, якое прасвечвае скрозь аднакаляровую ракавіну, стварае ілюзію пярэстай (плямістай) афарбоўкі.

Арэал
-----

Від распаўсюджаны пераважна ў Цэнтральнай і Паўночна-Заходняй Еўропе. Сустракаецца ў гарах на вышыні да 2700 метраў над узроўнем мора, у лясах, радзей на раўніне. Аддае перавагу вільготным месцам пражывання.

Літаратура
----------

* *Сверлова Н.В.* Наукова номенклатура наземних молюсків фауни України. — Львів, 2003. — 78 с.
* *Гураль-Сверлова Н. В. Гураль Р. І.* Визначник наземних молюсків України. — Львів, 2012. — 216 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2779761562 |
**Сяргей Барысавіч Ярэц** (нар. 25 снежня 1983, г. Рэчыца, Гомельская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1983 годзе ў Рэчыцы. Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту і Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. Працоўную дзейнасць пачынаў інжынерам па арганізацыі перавозак РАУП «Гомельаблаўтатранс». У 2007—2011 гадах працаваў галоўным інжынерам, затым дырэктарам філіяла Аўтобусны парк № 3 ААТ «Гомельаблаўтатранс» у Рэчыцы. У 2011 годзе прызначаны намеснікам старшыні, у 2014-м — першым намеснікам старшыні Рэчыцкага райвыканкама. У верасні 2019 годзе ўзначаліў ДУ «Гомельаблпрам». 3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй Жлобінскага райвыканкама.

Зноскі
------

1. ↑  На Гомельщине новые Помощник Президента — инспектор по Гомельской области и шесть председателей райисполкомов // Правда Гомель
2. ↑  Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні.
**Пі́ркаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. Адміністрацыйны цэнтр — вёска Піркі.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Камарынскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага Сувідавіцкага сельсавета. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Камарынскага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — у складзе Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Брагінскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Піркаўскага сельсавета 4 населеныя пункты. 8 студзеня 1987 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Савіцкага сельсавета.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: вёскі Ляды, Піркі, Сувіды і Чэрнеў.

Зноскі
------

1. ↑  Белорусская ССР. Административно-территориальное деление. На 1 января 1974 года. (руск.). — Выданне 5-е. — Мн.: Беларусь, 1974. — С. 74. — 248 с. — 10 000 экз.
2. ↑  Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.
**Сцяг Клімавічаў** — афіцыйны геральдычны сімвал горада Клімавічы Магілёўскай вобласці. Сцяг зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь 18 лютага 2002 года № 83.

Апісанне
--------

Прамавугольнае палотнішча блакітнага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у дрэўкавай частцы якога — апраўлены белай аблямоўкай герб горада Клімавічы i Клімавіцкага раёна.

Сцяг створаны ў нашы дні шляхам размяшчэння гістарычнага герба ў палотнішчы блакітнага колеру. Гербавая эмблема не зліваецца з тканінай, паколькі яна мае аблямоўку белага колеру.

Сцяг горада і раёна і палажэнне аб ім былі зацверджаны рашэннямі Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта ад 28 лютага 2001 года № 3-12 і раённага Савета дэпутатаў ад 2 сакавiка 2001 г. № 13/11.

Гл. таксама
-----------

* Герб Клімавічаў

Зноскі
------

1. ↑  Сцяг Клімавічаў

| ⛭Сцягі адзінак Магілёўскай вобласці |
| --- |
| Гарады | 
* Асіповічы
* Бабруйск
* Быхаў
* Бялынічы
* Горкі
* Касцюковічы
* Кіраўск
* Клімавічы
* Клічаў
* Круглае
* Крычаў
* Магілёў
* Мсціслаў
* Слаўгарад
* Чавусы
* Чэрыкаў
* Шклоў

 |
| ПГТ | 
* Глуск
* Дрыбін
* Краснаполле
* Хоцімск

 |
| Раёны | 
* Асіповіцкі
* Бабруйскі
* Быхаўскі
* Бялыніцкі
* Глускі
* Горацкі
* Дрыбінскі
* Касцюковіцкі
* Кіраўскі
* Клімавіцкі
* Клічаўскі
* Краснапольскі
* Круглянскі
* Крычаўскі
* Круглянскі
* Магілёўскі
* Мсціслаўскі
* Слаўгарадскі
* Хоцімскі
* Чавускі
* Чэрыкаўскі
* Шклоўскі

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мазур.
**Вікторыя Мікалаеўна Мазур** (4 жніўня 1946, Магілёў — 1 сакавіка 2015, Мінск) — беларуская актрыса

, артыстка аперэты, лірыка-драматычнае сапрана, салістка Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра, Заслужаная артыстка БССР (1982), Народная артыстка Беларусі (1997).

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Магілёве. Яе маці — медык, бацька — ваенны. Скончыла Магілёўскае музычнае вучылішча (аддзяленне харавога дырыжыравання), а затым вакальнае аддзяленне Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі. Планавала стаць опернай спявачкай, але, на 4-м курсе кансерваторыі, падала дакументы на конкурс тэатра музкамедыі і была прынятая.

З 1970 года — актрыса Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра, з года заснавання тэатра, дзе стала першай прымай і прапрацавала ў ім больш за 30 гадоў. Згуляла больш за сорак роляў у аперэтах, музычных камедыях, мюзіклах, выступала ў шматлікіх канцэртах перад гледачамі Беларусі і замежных краін.

Памерла 1 сакавіка 2015 года.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 510. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Звезда белорусской оперетты Виктория Мазур празднует 65-летний юбилей. // Столичное телевидение. 04.08.2011 Архівавана 17 жніўня 2019.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 130271 |
«**Arbeit macht frei**» — фраза на нямецкай мове, гучыць як «*А́рбайт махт фрай*», што ў перакладзе значыць «*Праца робіць свабодным*», або «*Праца вызваляе*».

«*Arbeit macht frei*» — назва рамана нямецкага пісьменніка-нацыяналіста Лорэнца Дыфенбаха, які выйшаў у Вене ў 1872 г. Фраза з цягам часу стала папулярнай у нацыяналістычных колах. Яна таксама парадзіравала сярэдневяковы выраз ням.: Stadtluft macht frei («*Гарадское паветра вызваляе*» — звычай, па якім прыгонны селянін, які пражыў у горадзе дастаткова доўга, станавіўся свабодным). Магчыма, гэта парафраз біблейскай цытаты «*Ісціна зробіць вас свабоднымі*» (ням.: Wahrheit macht frei).

У 1928 г. урад Веймарскай рэспублікі выкарыстоўваў фразу ў якасці лозунга для вялікай праграмы грамадскіх работ, якая была скіравана на пераадоленне беспрацоўя. Калі НСДАП у 1933 г. прыйшла да ўлады, яна працягнула яе выкарыстанне.

Фраза ў якасці лозунга змяшчалася на ўваходзе шматлікіх нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў. Нягледзячы на тое, што выкарыстанне падобных надпісаў над уваходамі ў розныя ўстановы было распаўсюджанай з’явай у Германіі, менавіта гэты выраз размяшчаўся па загадзе генерала СС Тэадора Эйке — кіраўніка сістэмы канцлагераў Германіі, другога каменданта канцлагера «*Дахау**»*.

* Надпіс «Arbeit Macht Frei» на варотах канцлагера «Заксенхаузен».Надпіс «*Arbeit Macht Frei*» на варотах канцлагера «*Заксенхаузен*».
* Надпіс «Arbeit Macht Frei» у Асвенціме (з перагорнутай літарай «B»).Надпіс «*Arbeit Macht Frei*» у Асвенціме (з перагорнутай літарай «*B*»).
* Надпіс «Arbeit Macht Frei» у канцлагеры «Тэрэзіенштат» у Чэхіі.Надпіс «*Arbeit Macht Frei*» у канцлагеры «*Тэрэзіенштат*» у Чэхіі.
* Брама канцлагера «Грос-Розен» у Польшчы з надпісам «Arbeit Macht Frei».Брама канцлагера «*Грос-Розен*» у Польшчы з надпісам «*Arbeit Macht Frei*».

Гл. таксама
-----------

* Jedem das Seine (Кожнаму сваё)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Антонаў.

**Сяргей Валянцінавіч Антонаў** (нар. 26 жніўня 1968 года, Быхаў, Магілёўская вобласць, Беларусь) — журналіст, пісьменнік, уласны карэспандэнт беларускай газеты «Прыватны дэтэктыў» (з 2000 года).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 26 жніўня 1968 года ў Быхаве, Магілёўскай вобласці, Беларусь. Дзяцінства правёў у Быхаве. Першы свой аповяд асабіста запісаў у трохгадовым узросце. Ужо ў юнацтве марыў стаць сапраўдным пісьменнікам, аднак паводле патрабавання бацькі пасля заканчэння школы паступіў у Магілёўскі тэхналагічны інстытут (цяпер Магілёўскі дзяржаўны універсітэт харчавання). З другога курсу пайшоў на тэрміновую службу, якую праходзіў у  Маскве. У 1992 годзе скончыў інстытут па спецыяльнасці інжынер-механік. Пасля службы уладкаваўся на працу раённую газету «Маяк Прыдняпроўя». З 2000 года — уласны карэспандэнт мінскай газеты «Прыватны дэтэктыў». Сябра партыі Беларускі Народны Фронт з пятнаццацігадовым стажам.

Быў заўважаны рэдактарамі выдавецтва АСТ і рэкамендаваны для ўдзелу ў праекце Дзмітрыя Глухоўскага «Сусвет Метро 2033», стаўшы яго аўтарам нумар два. Як пісьменнік схільны да апакаліптычнага рамантызму. Сярод літаратурных настаўнікаў — Мікалай Васільевіч Гогаль і Міхаіл Апанасавіч Булгакаў. Хобі — купажаванне венецыянскага шкла.
Цяпер час працуе над трыма тэкстамі: футура-апакаліптычны раман «Стабілізатар. Мінск 2041» пра Беларусь, раман «Рублёўка» для серыі «Сусвет Метро 2033» і другі раман сагі пра вампіраў.

Бібліяграфія
------------

* Тры раманы «*Аргор*» у жанры фэнтэзі.
* Містычныя трылеры «*Поўня*» і « *Скальпель доктара Менгеле*» Выдавецтва «Амадэус». 2008.
* Раманы « *Цёмныя тунэлі*», « *У інтарэсах рэвалюцыі*» і «*Непахаваныя*»; апавяданне « *Tabula Rasa*» з серыі "Сусвет Метро 2033 ". Выдавецтва АСТ. 2010 — 2012 гг.
* Раман-фэнтэзі «*Пяціборац*». Выдавецтва «Эксмо». 2012.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Старонка Сяргея Антонава на «самвыдат»
* Рэпартаж пра Сяргея Антонава на тэлеканале АНТ
* Дзмітрый Глухоўскі і Сяргей Антонаў ў Маскоўскім Доме Кнігі
* Дзмітрый Глухоўскі і Сяргей Антонаў на кніжнай выставе

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Лабараторыя Фантастыкі |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 959144647699734910488 |
**Вікторыя «Вікі» Манала Дрэйвс** (англ.: Victoria "Vicki" Manalo Draves; 31 снежня 1924, Сан-Францыска, Каліфорнія, ЗША — 11 красавіка 2010, Палм-Спрынгс, Каліфорнія, ЗША) — амерыканская скакуха ў ваду, двухразовая алімпійская чэмпіёнка 1948 года.

Нарадзілася ў сям’і выхадца з Філіпін і англічанкі. Пачала спартыўную кар’еру пад дзявочым прозвішчам яе маці — Вікторыя Тэйлар. У 1945 годзе выйгравала срэбра і бронзу на чэмпіянаце ЗША, у тым жа годзе выйшла замуж за свайго трэнера.

У 1946—1947 гадах — чэмпіёнка ЗША ў скачках з вышкі, а ў 1948 годзе і з 3-метровага трампліна. На Алімпійскіх гульнях у Лондане (1948) таксама першынствавала ў тых жа дысцыплінах. Была першай амерыканкай азіяцкага паходжання, якая перамагла на Алімпіядах. На 3-метровым трампліне перамога Дрэйвс стала для амерыканак шостай запар на Алімпіядах, пачынаючы з 1920 года.

Пасля Алімпіяды некаторы час выступала ў шоу Бастэра Крабэ. З 1950 года прысвяціла сябе сям’і, выхоўваючы чатырох сыноў (Дэйл, Джэфры, Кім, Дэвід). У 1969 годзе яе імя было ўключана ў міжнародную Залу славы водных відаў спорту.

Зноскі
------

1. 1 2  Victoria Draves // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Olympic diver Victoria Draves dies // *The Desert Sun* — Палм-Спрынгс: 2010.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q488004'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7729814'></a>


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · МАК |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 7657 3973 · LCCN: no2010001102 · VIAF: 106840190 |
**Arp 230** (таксама **IC 51**, ці **PGC 2710**) — лінзападобная галактыка ў сузор’і Кіта на поўдзень ад экліптыкі, аддаленая ад Сонечнай сістэмы прыкладна на 80 мільёнаў светлавых гадоў.

Адкрыта 30 жніўня 1892 года Стэфанам Жавелам у абсерваторыі Ніцы[ru] з дапамогай на той час самага вялікага ў свеце рэфрактара, а пазней унесена ў Індэксны каталог.

Пазней галактыка была ўключана Хэлтанам Арпам[ru] у яго Атлас пекулярных (незвычайных) галактык[ru] з прычыны яе незвычайнай кальцавой структуры, якую можна разглядзець цераз касмічны тэлескоп Хабл.
Яе больш дакладная класіфікацыя, як «добрага кандыдата ў галактыкі з палярным кальцом[ru]», была апублікавана ў пачатку 1990-х гадоў.

Структура
---------

Мяркуецца, што галактыка мае палярнае кальцо[ru] і ўтварылася ў выніку сутыкнення дзвюх галактык[ru], якія зараз праходзяць апошнюю фазу зліцця ў адну галактыку. Знешняе кальцо вакол IC 51 складаецца з зорак і пылу і круціцца над полюсамі галактыкі. Астраномы лічаць, што арбіта меншай з галактык, якія ўтварылі IC 51, праходзіла перпендыкулярна дыску большай галактыкі. У ходзе зліцця меншая галактыка была разарвана і ўтварыла палярнае кальцо.

Зноскі
------

1. 1 2  *Seligman, Courtney*. IC 51 (англ.). *Celestial Atlas*. Праверана 23 снежня 2017.
2. ↑  S. Javelle: *Catalogue de Nébuleuses Découvertes Avec le Grand Équatorial de l’Observatoire de Nice*, Bibcode: 1895AnNic...4B...1J (s. J. 33)
3. ↑  J. L. E. Dreyer: *Index Catalogue of Nebulæ found in the years 1888 to 1894, with Notes and Corrections to the New General Catalogue*, Bibcode: 1895MmRAS..51..185D.
4. ↑  Halton Arp: *Arp 230*
5. ↑  J. Westphal: *Peculiar and Interacting Galaxies*
6. ↑  Bradley C. Whitmore, Ray A. Lucas, Douglas B. McElroy, Thomas Y. Steiman-Cameron, Penny D. Sackett, Rob P. Olling: *New observations and a photographic atlas of polar-ring galaxies*, Bibcode: 1990AJ....100.1489W
7. ↑  The polar ring of Arp 230 (англ.). *Hubble*.  ESA (4 сакавіка 2013). Праверана 23 снежня 2017.

Спасылкі
--------

* IC 51 у базе SIMBAD  (англ.)
* IC 51 у базе SEDS.ORG  (англ.)
* Arp 230 (IC 51) у базе VizieR  (англ.)
* IC 51 у базе NASA Extragalactic Database  (англ.)

|  |
| --- |
| ◄ IC 47 | IC 48 | IC 49 | IC 50 | **IC 51** | IC 52 | IC 53 | IC 54 | IC 55 ► |
**Wiki, Вікі** — веб-сайт, структуру і змест якога карыстальнікі могуць змяняць з дапамогай прылад, якія мае сам сайт. Найбольш вядомы і буйны вікісайт — Вікіпедыя.

Гісторыя
--------

Упершыню тэрмін «вікі» для апісання вэб-сайта быў выкарыстаны ў 1995 годзе Уордам Канінгамам, распрацоўшчыкам першай вікі-сістэмы WikiWikiWeb, «Портландскага сховішча ўзораў» праграмнага кода, створанай 25 сакавіка 1995 года, які запазычаў слова гавайскай мовы, якое азначае «хуткі». Канінгам першапачаткова апісаў вікі як «найпрасцейшую анлайн-базу дадзеных, якая, магчыма, працуе». Пазней гэтаму слову быў прыдуманы англійскі бэкранім What I Know Is ….

Вандалізм
---------

Некаторыя вікі дазваляюць змяняць іх змесціва ўсім жадаючым, а не толькі зарэгістраваным карыстальнікам. Падобна да таго, як сцены будынкаў і платы распісваюць непрыстойнымі надпісамі і ўпрыгожваюць малюнкамі графіці, у такіх вікі часам псуюць змесціва або дадаюць нешта недарэчнае. Але, у адрозненне ад сцен і платоў, у вікі лёгка вярнуць змесціва да ранейшай версіі. Калі нехта ўпарта і наўмысна імкнецца нашкодзіць карыстальнікам вікі-сайта, можна закрыць яму магчымасць ўносіць праўкі.

Зноскі
------

1. ↑  Portland Pattern Repository
2. ↑  Correspondence on the Etymology of Wiki
3. ↑  Hawaiian words; hawaiian to english
4. ↑  Wiki is in Ward's original description Архівавана 16 красавіка 2008.
5. ↑  The wiki principle

|  |  |
| --- | --- |
| b: | Вікі ў Вікіпадручніку |
| commons: | Вікі на Вікісховішчы |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 14613334t · GND: 4806885-8 · LCCN: sh00004800 · NKC: ph534677 |
**Леанард Феліксавіч Супрон** (24 лістапада 1910 — 1 лістапада 1968) — беларускі арганізатар аховы здароўя. Кандыдат медыцынскіх навук (1940).

Біяграфія
---------

Выпускнік Віцебскага медыцынскага інстытута (1938), дзе ў далейшым загадваў кафедрай санітарнай абароны (1939—1941).

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, служыў начальнікам Хабараўскага эвакуацыйнага шпіталя Далёкаўсходняга фронту. Пасля дэмабілізацыі — дацэнт кафедры ваенна-медыцынскай падрыхтоўкі медыцынскага інстытута, затым Беларускага інстытута ўдасканалення ўрачоў, намеснік Міністра аховы здароўя БССР (1946—1947). Застаўся ў памяці як арганізатар і першы дырэктар (рэктар) Гродзенскага медыцынскага інстытута (1958—1962).

Пахаваны на Усходніх могілках Мінска (Беларусь), участак № 3, шэраг 15, магіла 31.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар звыш 40 навуковых прац, у тым ліку манаграфія «Медыцынскае забеспячэнне насельніцтва ва ўмовах прымянення сродкаў масавага паражэння» (1959).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга, шматлікімі медалямі.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5 6  Супрон Леонард Феликсович (24.11.1910 — 1.11.1968)  (руск.)

| ⛭Рэктары Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта |
| --- |
| 
* Леанард Супрон (1958—1962)
* Дзмітрый Маслакоў (1962—1998)
* Пётр Гарэлік (1998—2010)
* Віктар Сняжыцкі (2010—2020)
* Алена Краткова (2020—2021)
* Ігар Жук (з 2022)

 |
Тытульны аркуш першага тому часопіса. 1876
**«Archiv für slavische Philologie»** (*«Архі́ў фюр сла́вішэ Філалагі́»*, літаральна — *«Архіў славянскай філалогіі»*) — адзін з першых славістычных часопісаў. Выдаваўся ў 1876—1929 гадах у Берліне на нямецкай мове. Выйшлі 42 тамы. Заснавальнік і першы рэдактар Ватраслаў Ягіч. Узняў славістыку да ўзроўню міжнароднай навукі. Знаёміў вучоных Заходняй Еўропы са славянскімі культурамі, у тым ліку беларускай.

Змясціў больш за 20 публікацый па беларусістыцы, у тым ліку «Беларускі Codex miscellaneus з бібліятэкі графа Рачынскага ў Познані» (т. 9), «Сляды кувады на Беларусі» Ягіча (т. 9), «Польска-рускія інтэрмедыі XVII ст.» А. Брукнера (т. 13), «Новыя славянскія зборнікі казак» І. Паліўкі (т. 19). На старонках часопіса рэцэнзаваліся амаль усе значныя выданні па беларускім фальклоры канца XIX — пачатку XX ст. многія даследаванні па беларускай мове. Публікацыі абуджалі цікавасць да культуры беларускага народа, спрыялі развіццю даследаванняў па беларускай праблематыцы.

Літаратура
----------

Лагатып ВікіцытатнікаЛагатып Вікіцытатніка У Вікікрыніцах ёсць тэксты па тэме  
**Archiv für slavische Philologie**

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кажарскі.
**Леанард Аляксандравіч Кажарскі** (23 мая 1930, пас. Чарэя, Чашніцкі раён, Віцебская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1950 годзе Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум. Працаваў у Белпрампраекце, Лендзіпрашахце ў Ленінградзе, з 1970 года — галоўны архітэктар праектаў у Белбыттэхпраекце. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1965 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Дом быту ў Добрушы
Дом быту ў Барысаве
Асноўныя працы: жылы дом па вул. Валадарскага, лабараторны корпус з эксперыментальнай вытворчасцю СКБ-3 (1964) у Мінску, Дамы быту ў Іванаве (1974), Бабруйску (1975), Ваўкавыску (1976), Барысаве[d] (1977), па вуліцы князя Паскевіча, 12 у Добрушы (1982), Мазыры (1984), Слуцку (1985), Полацку (1986), станцыі аўтатэхабслугоўвання легкавых аўтамабіляў у Гродне (1978) і Брэсце (1980).

Узнагароды
----------

Узнагароджаны бронзавым медалём ВДНГ СССР (1963).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Кожарский Леонард Александрович // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**«Летапіс беларускай эміграцыі»** — часопіс. Выдаваўся з 1947 г. на беларускай мове неперыядычна. Заснавальнік Л.Галяк. Спачатку выходзіў у Германіі, з 1955 г. — у ЗША. У 1947—1980 гг. выйшла 14 нумароў пад назвай «Летапіс». У 1980—1984 гг. не выдаваўся. Адноўлены ў кастрычніку 1984 г. па ініцыятыве і пад рэдакцыяй М.Панькова; выходзіў пад назвай «Летапіс жыцця беларускай эміграцыі». З верасня 1985 г. — «Летапіс беларускай эміграцыі». Друкаваў дакументы і матэрыялы з асабістага архіва заснавальніка, па гісторыі беларускай эміграцыі з 1920-х г. інфармаваў пра навіны беларускага друку. Шэраг матэрыялаў надрукаваны лацінкай, на англійскай і польскай мовах. Пры рэдакцыі існавалі архіў і бібліятэка. Да красавіка 1991 г. выйшла 76 нумароў.
**Леанарда Крэманіні** (26 лістапада 1925, Балоння — 12 красавіка 2010, Парыж) — італьянскі жывапісец.

Біяграфія
---------

Леанарда Крэманіні быў сынам чыгуначніка, а таксама жывапісца-аматара, які ў раннім узросце навучыў яго асновам жывапісу. У 1935 годзе сям’я пераехала ў Паолу. Тырэнскі бераг зрабіў на яго глыбокае ўражанне; зноў і зноў сустракаецца ў якасці тэмы ў яго пазнейшай творчасці.

Пры падтрымцы стыпендыі Collegio Venturoli, ён вучыўся з 1932 па 1936 год у Акадэміі прыгожых мастацтваў у Балонні, а затым у Accademia di Belle Arti di Brera ў Мілане. У 1948 годзе адбылася яго першая выстава ў Вероне.

У Балонні ён пазнаёміўся з Джорджа Марандзі. Дзякуючы яго падтрымцы ён атрымаў яшчэ адну стыпендыю, якая дазволіла яму застацца ў Парыжы ў 1951 годзе. У тым жа годзе яго работы былі выстаўлены ў Цэнтры італьянскага мастацтва. Аднак заказчыкаў ён знайшоў у ЗША; пасля выставы ў галерэі Кацярыны Вівіяна ў 1952 годзе. У гэтай галерэі былі праведзены яшчэ тры яго творчыя выставы на працягу наступных 10 гадоў.

Зноскі
------

1. ↑  Leonardo Cremonini<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Leonardo Cremonini // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. ↑  Leonardo Cremonini // Babelio — 2007.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
5. ↑
***Архівы дэрматалогіі*** (англ.: Archives of Dermatology) — штомесячны прафесійны медыцынскі часопіс, які выдаецца American Medical Association з кастрычніка 1882 года.

У часопісе публікуюцца арыгінальныя даследаванні і дыскусіі, якія датычацца эфектыўнасці дыягностыкі і лячэння ў рамках хірургічнай, педыятрычнай, герыятрычнай, пластычнай дэрматалогіі.

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 4 студзеня 2010. Кароткая гісторыя часопіса

Гл. таксама
-----------

* American Medical Association
* Journal of the American Medical Association
* Спіс медыцынскіх часопісаў

Спасылкі
--------

* Online версія часопіса
* Вэб-сайт Journal of the American Medical Association
* Вэб-сайт American Medical Association
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лей.
 
**Лей** (тайск. เลย) — правінцыя ў Тайландзе. Знаходзіцца ў рэгіёне Ісан. Размяшчаецца на паўночным усходзе Тайланда на мяжы з Лаосам. Правінцыя падзелена на 14 раёнаў (ампхэ). Асноўны даход правінцыі прыносіць сельская гаспадарка — пераважна, вырошчванне розных збожжавых культур: арэхаў макадаміі, маракуі і аравійскай кавы ў высакагор’і, бананаў, кунжуту і каучуку ў далінах.

Зноскі
------

1. ↑   — Department of Provincial Administration.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13012489'></a>
2. ↑  ทำเนียบท้องที่ พุทธศักราช 2546 เล่ม 2 — กระทรวงมหาดไทย, 2003. — С. 184.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23793856'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q640365'></a>
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Браўн.
**Уладзімір Генадзевіч Браўн** (нар. 29 верасня 1946, Мінск) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1974 годзе. Працаваў у Белмясцпрампраекце, з 1975 года — кіраўнік брыгады архітэктараў у Белдзяржпраекце. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1977 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Удзельнічаў у распрацоўцы праектаў прамысловых будынкаў, жылых дамоў, цэнтральнай станцыі юнага тэхніка (1984), навучальнага корпуса хімічнай тэхналогіі Беларускага тэхналагічнага інстытута (1987) у Мінску.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Браун Владимир Геннадьевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Ляснянскі лагер смерці** — лагер смерці, створаны нацысцкімі акупантамі ў верасні 1941 года ў в. Лясная.

Лагер меў № 337 і прызначаўся для масавага знішчэння савецкіх ваеннапалонных  (руск.) (бел. у ім пастаянна ўтрымлівалі каля 5,5 тысяч чалавек. Лагер быў абнесены некалькімі радамі калючага дроту. Баракі былі перапоўнены, таму большасць вязняў і зімой заставалася пад адкрытым небам. Пры непасільнай фізічнай працы выдавалі на 1 чалавека на дзень 125 гр хлеба з апілкамі і 1,5 л баланды. Вязні штодзень паміралі ад голаду, інфекцыйных і прастудных хвароб. Рэгулярна праводзіліся масавыя расстрэлы; у жніўні 1942 года з-за адмовы вязняў ісці ў фашысцкія фарміраванні за суткі знішчана 720 чалавек. У 1942 годзе лагер меў філіял (баранавіцкая турма) і 6 аддзяленняў (у Івацэвічах, Стоўбцах, г.п. Гарадзея і вёсках Пагарэльцы Нясвіжскага, Даманава і г. Косава Івацэвіцкага раёнаў). Гітлераўцы практыкавалі масавыя расстрэлы, павешанні і катаванні вязняў, ужывалі для іх знішчэння «душагубкі». За 1941—1944 гадах у гэтым лагеры акупанты загубілі каля 88,5 тысяч чалавек.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0155-9 (т.9)
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка горада Баранавічы і Баранавіцкага раёна // Г. К. Кісялёў (галоўны рэдактар), Р. Б. Венцэль, М. К. Дзёмін і інш. (рэдкал.), М. І. Бернат (укладальнік). — Мн. БЕЛТА, 2000. — 736 с.: іл. ISBN 985-6302-28-5.
Жанчына з сітарам
**Сітар** — струнны шчыпковы музычны інструмент тыпу лютні, выкарыстоўваецца для выканання індыйскай класічнай музыкі.

Асноўных струн у сітара — 7 (пяць меладычных і 2 бурдонных). Акрамя таго на сітары яшчэ 9-13 рэзаніруючых струн, якія называюцца тараф (аркестр). Рэзаніруючыя струны, адклікаючыся на гукі асноўных, ствараюць унікальнае гучанне, якое адрознівае сітар ад іншых інструментаў. Гукі здабываюць адмысловым медыятарам «мізраб», які надзяваюць на ўказальны палец.

Назва, верагодна, паходзіць ад персідскага «сетар» — прабацькі шматлікіх струнных інструментаў Усходу. З’явіўся сітар у Індыі ў XIII стагоддзі ў перыяд узмацнення мусульманскага ўплыву і выглядаў першапачаткова прыкладна так, як яго блізкі сваяк — таджыкскі сетар, які, аднак, трохструнны. Сітар мае два гарбузовыя рэзанатары: унізе і на верхавіне пустацелага грыфа, дэка ўпрыгожана палісандрам і слановай косткай, лады металічныя дугападобныя.

Да з’яўлення сітара народы Індыі гралі на старажытным струнным шчыпковым інструменце, выявы якога захаваліся на старажытных барэльефах II—III стагоддзяў нашай эры.

Упершыню ў рок-музыцы сітар выкарыстаў Джордж Харысан у песні The Beatles «Norwegian Wood (This Bird Has Flown)», запісанай у альбоме «Rubber Soul» у 1965 годзе.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4181587-7 · NDL: 01160054 |
**Сіта́лк** (стар.-грэч.: Σιτάλκης) — цар Адрыскай дзяржавы ў Фракіі. Кіраваў у 431—424 гадах да н.э.

Біяграфія
---------

Сіталк быў сынам цара Тэрэса, заснавальніка Адрыскай дзяржавы, і пасля смерці бацькі ў 431 годзе да н.э. атрымаў у спадчыну прастол. Вёў шматлікія войны з мэтай пашырэння тэрыторыі дзяржавы — ад горада Абдэры на поўдні, на ўзбярэжжы Эгейскага мора да берагоў Дуная на поўначы і ад Чорнага мора на ўсходзе да ракі Струма на захадзе.

Адрыскае царства да 431 годзе да н.э.
У Пелапанескай вайне Адрыскае царства Сіталка выступіла на баку Афін і па іх просьбе фракійская армія, якая налічвала да 150 тысяч чалавек, у 429 годзе да н.э. выступіла ў паход супраць македонскага цара Пердыкі II. Такое шматлікае войска складалася з не толькі з арміі Адрыскага царства, але і прадстаўнікоў некалькіх незалежных фракійскіх плямёнаў (дыяў, пеонаў, агрыянаў і іншых). Паход гэты скончыўся безвынікова праз 30 дзён пасля свайго пачатку як з-за процідзеяння спадчынніка прастола Сеўта, які прыняў бок македанян, так і з-за недахопу харча і прыпасаў.

Сіталк загінуў у 424 годзе да н.э. падчас паходу супраць ваяўнічага фракійскага племя трыбалаў.

Зноскі
------

1. ↑  *Любкер Ф.* Σάδοκος // *Реальный словарь классических древностей по Любкеру* / под ред. Ф. Ф. Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга и др. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 1177.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q101490'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1459210'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q694826'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4135787'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q45260757'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q30059240'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24933120'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4249594'></a>


| ?Сіталк — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Сіталк |  | Teres I[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
Герб «Ляліва»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Аляхновічы (значэнні).
**Аляхновічы** — шляхецкі род герба «Ляліва». Родапачынальнік — літоўскі баярын Рымавід, які жыў у пачатку XV ст. і быў, відаць, сваяком Манівіда, Гедыголда і Вяжа. Меў сыноў Юрыя (родапачынальнік Забярэзінскіх) і Алехну, нашчадкі якога зваліся Аляхновічамі.

Літаратура
----------

* *Валерый Пазднякоў.* Аляхновічы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Талочкі.
Артыкул пра згаслы княжацкі род. Пра шляхецкі род гл. Талочкі герба «Побуг».
**Талочкі (Буйніцкія)** — княжацкі род. Паходжанне роду невядома, магчыма, Талочкі з’яўляліся адгалінаваннем полацкіх Рурыкавічаў. У канцы XIV ст. князь Юрый Талочка атрымаў ад вялікага князя літоўскага Вітаўта Рагачоўскую воласць. У сярэдзіне XV ст. сын Юрыя Фёдар Талочкавіч прадаў вотчынны маёнтак Высокае пану Гаштольду. Пляменнік Фёдара Леў меў маёнткі Гатушычы і Буйнічы, ад назвы апошняга ўтворана прозвішча Буйніцкія. На яго сыне Аляксею (?—1505) род Талочкаў у мужчынскай лініі згас, а родавыя маёнткі перайшлі да шваграў Аляксея — Кандрата Івашкевіча, Аляксандра Солтанавіча і князя Івана Крошынскага.

Спасылкі
--------

* Талочкі (род) на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»
Пасудзіны з аршадам хатняга прыгатавання
**Арша́д** (фр.: Orgeat) — старадаўні сіроп, сумесь міндальнага малака з цукрам і памяранцавай вадой (настаянай на флёрдаранжы). Часам замест памяранцавай ішла ў ход ружовая вада.

Апроч міндаля, даўней для атрымання напоя выкарыстоўваліся зерні ячменю (франц. *orge*), чым і тлумачыцца сучасная назва. У наш час аршад выкарыстоўваецца галоўным чынам як інгрэдыент для кактэйляў (напрыклад, «Маі Таі»).

Аршад не варта блытаць з іспанскім і лацінаамерыканскім прахаладжальным напоем — арчатай, у састаў якога таксама ўваходзіць міндаль. Этымалогія ў назваў гэтых напояў агульная.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аршад
**Арцём Яфімавіч Баханькоў** (29 студзеня 1924, в. Саламір’е, Полацкі раён — 12 жніўня 2001) — беларускі мовазнавец. Доктар філалагічных навук (1986), прафесар (1995).

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі педінстытут (1955). З 1960 у Інстытуце мовазнаўства АН Беларусі, у 1992 – загадчык кафедры беларускай мовы пры Прэзідыуме АН Беларусі. Даследаваў лексіку, дыялекталогію, гісторыю беларускай мовы. Аўтар манаграфіі «Развіццё лексікі беларускай літаратурнай мовы ў савецкі перыяд: Сацыялінгвістычны нарыс» (1982), суаўтар даследаванняў «Гістарычная лексікалогія беларускай мовы» (1970), «Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы» (1994), «Тлумачальны слоўнік беларускай мовы» (т. 1–5, 1977–84), «Беларуска-рускі слоўнік» (т. 1–2, 1988–89), тлумачальных слоўнікаў беларускай і рускай моў для сярэдняй школы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Баханькоў Арцём Яфімавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 1996. — Т. 2. — С. 357.
* Баханькоў Арцём Яфімавіч // Беларуская мова : энцыклапедыя: А–Я / пад рэд. А. Я. Міхневіча. - Мн. : БелЭн, 1994. — С. 78.
Асноўны артыкул: **Гомасексуальнасць**
Трыбадзізм
**Трыбадзізм** (ад грэч. τριβειν — церціся) — адна з формаў лесбійскай практыкі, калі партнёркі дасягаюць аргазму дзякуючы ўзаемнаму трэнню клітарамі.

У Старажытнай Грэцыі трыбадзізмам звалася лесбійскае каханне. Пад трыбадами разумеліся жанчыны, якія прадпрымаюць сумесныя палавыя дзеянні — ласкі рукамі, кунілінгус, зносіны пасродкам алізба або натуральнай выявай.

Жаночая гомасексуальнасць, па агульнапрынятым паданні антычнасці, была асабліва распаўсюджаная на востраве Лесбас (адгэтуль тэрмін «лесбійскае каханне»), а найболей вядомай жанчынай, ухваляўшай гэты выгляд кахання, была старажытнагрэчаская паэтэса — Сапфо.

Гл. таксама
-----------

* Фрот
**Антракноз лёну** — грыбковае захворванне раслін  (польск.) (бел. выкліканае відам калетотрых лёну (*Colletotrichum lini*). Належыць да групы антракнозаў  (руск.) (бел..

Апісанне
--------

Можа назірацца ва ўсе фазы развіцця лёну, але найбольшую шкоду робіць у перыяд усходы-«ёлачка». У фазе ўсходаў на семядольных лісточках з’яўляюцца рэзка акаймаваныя іржава-аранжавыя плямы, з-за чаго ўчасткі паражанага лёну страчваюць сваю ярка-жоўтую афарбоўку і становяцца пажоўклымі. З часам семядолі бурэюць і адміраюць.

Зноскі
------

1. ↑  Лён, 2009, с. 18-19

Літаратура
----------

* Лён (руск.) / сост. Л. В. Ловчая; под общ. ред. И. А. Голуба; худож. В. В. Котович. — Минск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. — 168 с.: ил..
**Антрапамарфі́зм** (грэч. ανθρωπος — *чалавек*, грэч. μορφή —выгляд, форма) — прыпадабненне чаго-небудзь да чалавека або перанос яго фізічных і інтэлектуальных уласцівасцей на  жывёл, расліны, рэчы і з'явы навакольнага свету. 

Антрапамарфізм ўласцівы данавуковаму светапогляду людзей, ён ляжыць у аснове амаль усіх  рэлігій, якія прадстаўляюць багоў у чалавечым абліччы. Так, ва ўяўленні людзей антычнасці багі былі пераважна цалкам чалавекападобнымі істотамі, надзеленымі адносна нешматлікімі звышнатуральнымі якасцямі: вечным жыццём, маладосцю, мелі асаблівае месца «жыхарства», асаблівы рэжым харчавання, умелі змяняць аблічча і інш. 

Антрапамарфізм быў глебай для старажытнай  паэзіі і  народнай творчасці ў цэлым. Рысы антрапамарфізму праяўляюцца ў вобразным  мысленні, у сучасным  мастацтве і  літаратуры, напрыклад у байках, у казках, дзе часта розным жывёлам і рэчам прыпісваюцца чалавечыя ўласцівасці.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Антрапамарфізм

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Іраніка · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная багаслоўская · Britannica (11-th) · Catholic (1997—…) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11979211p · GND: 4133539-9 · LCCN: sh85005591 · NKC: ph118533 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прамяністыя.
**«Прамяністыя»** (таксама **Таварыства сяброў карыснай забавы**) — легальная патрыятычная арганізацыя студэнтаў Віленскага ўніверсітэта ў красавіку — чэрвені 1820 г. Заснавана Тамашам Занам (Архіпрамяністы, Архі). Аб'ядноўвала моладзь Беларусі, Літвы і Польшчы. Кіраўніцтва ажыццяўлялі філаматы. Структура арганізацыі распрацавана Ануфрыем Петрашкевічам. Статут «Пятнаццаць правілаў паводзін для моладзі, якая належаць Таварыству сяброў карыснай забавы» складзены Юзафам Яжоўскім і зацверджаны 3 чэрвеня 1820 г. рэктарам універсітэта Ш. Малеўскім.

Паводле статута мэтай «Прамяністых» было далучэнне моладзі да навукі, добрыя паводзіны, падтрымка роднай мовы, літаратуры, гісторыі і г. д. Колькасць «Прамяністых» дасягала 200—300 чалавек (каля 33% віленскіх студэнтаў). Хуткі рост колькасці арганізацыі выклікаў у кансерватыўных колах рэакцыйнай часткі прафесуры ўніверсітэта і святароў нараканні, якія прывялі да забароны таварыства. Пасля першага следства па справе «Прамяністых» у 1822 г. быў вынесены вердыкт, што гэта тайнае таварыства, а не дазволенае рэктарам.