**Расціслаў Усяславіч** (пач. 1060-х — пасля 1130) — князь з роду полацкіх Ізяславічаў.

Біяграфія
---------

На думку большасці даследчыкаў, Расціслаў адзін з малодшых сыноў полацкага князя Усяслава Брачыславіча, імаверна, пяты паводле старшынства. Упершыню, і адзіны раз у ранніх крыніцах, Расціслаў згаданы ў пераліку полацкіх князёў сасланых у Візантыю. Больш ніякіх ранніх звестак пра Расціслава і яго ўдзел не захавалася. Памёр, імаверна, у Візантыі.

Расціслаў Рагвалодавіч
----------------------

Паводле «Рускай геральдыкі» Аляксандра Лакіера, Расціслаў Усяславіч меў сыноў Маўкольда і Давіла, якіх вільняне запрасілі з Візантыі на княжанне, і ад іх, быццам, паходзіць род вялікіх князёў літоўскіх. Паданне пра гэта змешчана ў Васкрасенскім летапісе (сярэдзіны XVI ст.), але там згадваецца *Расціслаў Рагвалодавіч*, невядомы з ранніх крыніц. Ёсць думка, што паданне пра Расціслава Рагвалодавіча і яго сыноў як продкаў Гедзімінавічаў створана ў Маскоўскай дзяржаве да часоў вялікага князя Івана IV для абгрунтавання спадчынай Рурыкавічаў тэрытарыяльных дамаганняў да ВКЛ.

> 
> «Въ лето 6637 (1129) прииде на Полоцкие Князи **на Рогволодовичи** Князь Великий Мстиславъ Володимировичь Мономашь и Полтескъ взялъ, а **Рогволодовичи** за бежали въ Царьградъ. Литва въ ту пору дань даяше Княземъ Полоцкимъ, а владома своими Гетманы, а городы Литовские тогда, иже суть ныне за Кролемъ, обладаны Князьями Киевскими, иные Черниговскими, иные Смоленскими, иные Полоцкими, и оттоле Вильня приложишася дань даяти Королю Угорскому за страхование Великаго Князя Мстислава Володимировича; и Вильняне взяша себе изъ Царяграда Князя Полоцку **Ростислава Рогволодовича** детей Давила Князя, да брата его Молковца Князя; и той на Вильне первой Князь Давилъ, братъ Молковцевъ большой. А дети ево Видъ, егожъ люди волкомъ звали; да Ердень Князь. А Ерденевъ сынъ крестился, былъ Владыка во Твери, которой на Петра Чудотворца волнение учинилъ; звали его Андреемъ; писалъ на Чудотворца лживыя словеса. А у Молковца Князя сынъ Миндовгъ.»
> 
> 
> 

Няма адзінай думкі, чым у тэксце ёсць *Рагвалодавіч* — родавым празванне або імем па бацьку. Першае імаверней, бо як і ў «Аповесці мінулых часоў» на пачатку гадавога артыкула Рагвалодавічамі названы род полацкіх князёў агулам, у Васкрасенскім летапісе нават двойчы. Таму згаданага *Расціслава Рагвалодавіча* прапануюць атаясняць з *Расціславам Усяславічам*, адзіным вядомым з крыніц Расціславам сярод Ізяславічаў Полацкіх (Рагвалодавічаў) на час іх высылкі ў Візантыю (1129). Калі Рагвалодавіч — імя па бацьку, паўстае пытанне хто яго бацька. Ёсць меркаванне, што тоеснасць *Расціслава Рагвалодавіча* Васкрасенскага летапісу з Расціславам Усяславічам храналагічна немагчымая. Таму асобныя даследчыкі прапануюць лічыць за яго бацьку Рагвалода-Васіля Барысавіча, а некаторыя Рагвалода Усяславіча, хаця існаванне апошняга прызнаецца ўсё болей сумнеўным.

На аснове Васкрасенскага летапісу «Радство вялікіх князёў Літоўскіх» дае такую генеалогію: *«У великого князя Володимера Святославича другои сынъ Изяславъ, у Изяслава сынъ Брячиславъ, у Брячислава сынъ Всеславъ, у Всеслава сынъ Борисъ, у Бориса сынъ Рагволодъ, у Рагволода сынъ Ростиславъ, у Ростислава сынъ Давилъ, у Давила сынъ Видъ… у Вида сынъ Троенъ, у Троена сынъ Виденъ, у Витеня сынъ Гедиманъ…»*.

Васкрасенскі летапіс, аднак, дае яскравыя прыклады «канструявання» генеалогій, прычым менавіта ў выпадку Рагвалода-Васіля. У раздзеле «Пра вялікіх князёў разанскіх», пад 1159 годам летапіс паведамляе, што друцкі князь Рагвалод-Васіль унук Юрыя Даўгарукага і, адпаведна, сын Барыса Юр’евіча. Вядома, крыніцай «канструявання» быў Іпацеўскі летапіс, які пад 1159 годам паведамляе і пра смерць Барыса Юр’евіча, і пра княжанне Рагвалода-Васіля ў Друцку, але не пра іх роднасць. Такім чынам, калі верыць у гэтым пытанні Васкрасенскаму летапісу, Расціслаў Рагвалодавіч быў Ізяславічам Полацкім, а Рагвалод-Васіль — не, т.-б. не мог быць бацькам першага.

Прыклад «канструявання» ёсць і ў паведамленні пра высылку полацкіх князёў у Візантыю, у т.л. у іх пераліку. Публікацыя Васкрасенскага летапісу дае гэтае месца з праўкамі Мікалая Карамзіна, а ў арыгінале было: *«пославъ по Кривския Князи, по Давыда, и по Ростислава, и Святослава, и по Рогволодовича два, и по Ростислава и по Василия и по Ивана»*, — т.б. названы прынамсі два Расціславы, мабыць, на меўся на ўвазе і трэці — адзін з двух Рагвалодавічаў. У Іпацеўскім летапісе пра высылку полацкіх князёў паведамляецца ў двух месцах, пад 1130 годам, дзе названы высланыя Давыд, Расціслаў і Святаслаў, і пад 1139 годам, дзе гаворыцца пра высылку ўсіх *Рагвалодавічаў* і вяртанне двух княжычаў *Рагавалодавічаў*. Такім чынам, гэта месца Васкрасенскага летапісу не ўнікальнае, а «сканструявана» з двух артыкулаў Іпацеўскага летапісу з патраеннем іх інфармацыі. У Візантыю быў сасланы адзіны Расціслаў — Расціслаў Усяславіч; княжычамі, якія вярнуліся ў 1139 годзе, як вынікае з пазнейшых падзей, маглі быць Рагвалод-Васіль і, напэўна, яго брат Іван.

На думку яшчэ Васіля Данілевіча і многіх следам, у т.л. Эдуарда Загарульскага, у 1128—1130 гадах Рагвалод-Васіль быў вельмі малады, бо палачане «поемъше» яго ішлі да вялікага князя Мсціслава, дарослы не выступаў бы аб’ектам іх дзеянняў. Пра тое ж сведчыць актыўная дзейнасць Рагвалода-Васіля ў 1150-1160-я гады і жыццё яшчэ ў 1170-я гады. Наўрад ці да высылкі ён быў жанаты і меў дзяцей, пра шлюб паведамляецца толькі пад 1144 годам, ужо па вяртанні. Нават дапусціўшы наяўнасць дзяцей у Рагвалода-Васіля ў 1130 годзе, да 1139 года яны былі б малалетнія і вярнуліся б з Візантыі разам з бацькам. Такім чынам, ні дзеці, ні ўнукі Рагвалода-Васіля ў Візантыі не былі. Пагатоў неймавернай выглядае пасылка ў Візантыю па ўнукаў, калі іх дзед княжыў у Полацку або Друцку.

Расціслаў Усяславіч нарадзіўся ў 1060-1070-я гады, адпаведна, у 1130 годзе яму было каля 60-ці гадоў. Пэўна ён мог мець дзяцей і ўнукаў, сасланых разам з ім у Візантыю. Дзеці Расцілава Усяславіча на час ссылкі маглі быць як дарослымі, так і малымі. Старэйшы з братоў Усяславічаў — Барыс, меў у 1128 годзе вельмі маладога сына Рагвалода-Васіля і маладзейшую за яго дачку Звяніславу, якія жылі яшчэ ў 1170-х. Другі Усяславіч — Глеб, меў сына Валадара, які жыў яшчэ ў канцы 1170-х. Чацвёрты Усяславіч — Давыд, меў сына, які толькі ажаніўся перад 1128 годам, а іншыя сыны былі маладзейшыя. Дзеці наймаладзейшага Усяславіча — Святаслава, актыўна дзейнічалі ў канцы 1160-х гадоў і мелі тым часам малалетніх дзяцей. Адпаведна дзеці Расціслава Усяславіча пры розных акалічнасцях маглі жыць яшчэ ў 1180-1190-х гадах і, тэарэтычна, па іх маглі паслаць у Візантыю.

Удзел
-----

У свой час, Адам Кіркор пісаў, што *Расціслаў Рагвалодавіч* з 1070-х гадоў быў князем у Вільні, то-бок атрымаў ад бацькі ва ўдзел Віленскае княства, але крыніцу звестак не пазначыў. Напэўна, Кіркор так асэнсаваў звесткі Васкрасенскага летапісу, а дату вызначыў самастойна, бо ў «Жывапіснай Расіі» ён выводзіць генеалогію Гедзімінавічаў ад Расціслава Рагвалодавіча, якога называе сынам Рагвалода-Васіля Барысавіча. Звесткі гэтыя неймаверныя, бо ў 1070-я гады Рагвалод-Васіль яшчэ не нарадзіўся. Таксама і Расціслаў Усяславіч, калі ўжо жыў 1070-я гады, то быў немаўлём. Са спасылкай на Кіркора, тое ж падаў Мікола Ермаловіч у артыкуле «Віленская княства» Энцыклапедыі гісторыі Беларусі.

На думку Лявонція Вайтовіча, князь Расціслаў атрымаў ад бацькі ва ўдзел Лукомль, што яшчэ болей гіпатэтычна, бо не згадваецца і познімі крыніцамі нават ускосна.

Нашчадкі
--------

Калі дзеці Расціслава Усяславіче, у тым ліку меркаваныя Давіл і Маўкольд, жылі яшчэ ў 1180—1190 гады, то жыццё яго маладзейшых унукаў у сярэдзіне XIII ст. тэарэтычна магчымае. У кожным разе, нельга выключаць, што познія летапісы прыпісваюць імёны праўнукаў і прапраўнукаў Усяслава Брачыславіча яго ўнукам, бо збіліся ў ліку пакаленняў. Надзейных жа звестак пра нашчадкаў Расціслава Усяславіча цяпер няма.

Ёсць думка, што нейкая генеалогія полацкіх Рагвалодавічаў была адной з крыніц пры стварэнні падання пра Палемона, як пачынальніка дынастыі літоўскіх князёў, толькі імёны князёў змянілі.

| ⛭Ізяславічы Полацкія |
| --- |
| *курсівам* — гістарычнасць асобы няпэўная; правей пункціру — імаверна належаць да дынастыі, але сувязь з ранейшымі пакаленнямі не ясная. |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Рурык |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Глебзг. 1182 |   |   | Усяслаў«з Друцка»зг. 1186 |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Рагвалод Васількн. полацкікн. друцкізг. 1128, 1171 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
| Ігар |   |   |   | ІНГЛІНГІ |   |   | Барыскн. полацкі+1129 |   |   | Іванзг. 1139 |   |   | Ефрасіннякнж. друцкаякн. пскоўская |   |   | Барыскн. друцкізг. 1197 |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Звеніслава |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
| Святаслаў |   |   |   | Рагвалод |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаўкн. полацкі |   | Глебкн. друцкі |   |   | Усеваладкн. герцыкскізг. 1203, 1230 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Уладзіміркн. полацкізг. 1184 +1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| Уладзімір |   |   |   | Рагнеда |   |   | Глебкн. менскі+1119 |   |   | Валадаркн. менскікн. полацкізг. 1151, 1177 |   |   | Васілька«з Лагожска»зг. 1186, 1197 |   |   | Вячкакн. кукенойскізг. 1207 +1224 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усеваладкн. ізяслаўскікн. стрэжаўскі |   |   | Сафіякар. дацкаязг. 1157 +1198 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| РУРЫКАВІЧЫ | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | БрачыслаўнаАляксандравазг. 1238, 1261 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Васілька*зг. 1216 |   | Брачыслаўкн. полацкізг. 1238 |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Усяслаўзг. 1003 |   | Брачыслаў+1044 |   |   |   | Раман+1114 |   |   | *БарысДавыдавіч*зг. 1216 |   |   | *Вячка*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   | *Брачыслаўна**Таўтавілава* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Уладзімір**Войцех*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   | Усяслаў+1101 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Канстанцінкн. полацкізг. 1255 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыд |   |   | Мікула |   | Усяслаўкн. лагожскізг. 1182 |   |   | Васільказг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. полацкі |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Валодша |   |   |   |   |   |   |   | Ізяслаўзг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. віцебскі |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Андрэйзг. 1182 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаў |   | *літоўскія князі* |   |   | Усяслаў |   | УсяслаўнаЯраполчазг. 1175 |   |   | КанстанцінБязрукікн. полацкізг. 1270-я |   | Міхаілкн. віцебскі |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаўкн. віцебскі |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Васількакн. полацкі+1143 |   |   | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усевалад |   |   |   |   |   |   | Ганнакнж. віцебскаявял. кн. літоўскаязг. 1318 +1320 |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Ефрасіння(Прадслава) |   |   | Марыявял. кн. кіеўскаязг. 1143, 1194 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Святаслаў |   |   | Гардзіслава |   |   | Кір'яназг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Вячказг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыдзг. 1167 |   |   | Вольгазг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |

 |

Зноскі
------

1. ↑  Аляксееў…
2. ↑  Расціслаў Рагвалодавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6 Кн.1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. С. 112
3. ↑  Петров 1886, Т. 1. с. 31.
4. ↑  ПСРЛ Т. 17, 1907. — С. 573.
5. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 274, прим. 15;.
6. ↑  Карамзин Т.II. Прим. 252.
7. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 274-275, прим. 17;.
8. ↑  Kirkor… S. 4.
9. ↑  Живописная Россия. Т. 3. — Ч. 1: Литовское Полесье. Ч. 2. Белорусское Полесье. — 1882.
10. ↑  Войтович, 2000
11. ↑  Насевіч, 1994
12. ↑  Литвина, Успенский 2006, с. 275;.
13. ↑  *Філіпович Марина*. Полоцька земля у Білорусько-литовській літописній традиціі // Український історичний збірник / Головний редактор Т. Чухліб; заступник головного редактора А. Блануца. — К.: Інститут історії України НАН України. — Вип. 13. — Ч. 1. — 2010. — 252 с. — С. 44-56.

Літаратура
----------

* *Kirkor A.* Bazylika litewska. — 1886. — S. 4.
* *Войтович Л. В.* Рюриковичі. Ізяславичі полоцькі // Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича, 2000. — 649 с. — ISBN 966-02-1683-1.
* История родов русского дворянства: В 2 кн. / авт.-сост. П. Н. Петров. — СПб. 1886. — (Переизд.: — М.: Современник; Лексика, 1991. — ISBN 5-270-01515-3).

* *Лакиер А. Б.* Русская геральдика. Ч. 1—2. — СПб. 1855. — 712 с.
* *Литвина А. Ф. Успенский Ф. Б.* Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики.. — М.: Индрик, 2006. — 904 с. — 1 000 экз. — ISBN 5-85759-339-5.
* *Насевіч В.* Лукомль і Лукомльская воласць // Гістарычна-археалагічны зборнік. № 4. — Мн. 1994. — С. 161—186.
* *Пазднякоў В. С*. Расціслаў Рагвалодавіч // Памяць: Полацк: Гісторыка-дакументальные хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [Склад. С. С. Чарняўская; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2002. — 907, [1] с. — С. 101. — ISBN 985-11-0233-4.
* Полное собрание русских летописей. — Т.7. VII. Летопись по Воскресенскому списку / Подгот. к изд. Я. И. Бередниковым и А. Ф. Бычковым под ред. А. С. Норова. — СПб: Типография Эдуарда Праца, 1856. — 345 с.


| ?Расціслаў Усяславіч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Уладзімір Святаславіч |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  | Брачыслаў Ізяславіч |  | Ізяслаў Уладзіміравіч |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  | Расціслаў Усяславіч |  | Усяслаў Брачыславіч |  |  |  |  |  | Рагнеда Рагвалодаўна |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | Брачыслаўля Ізяславіча[d] |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Rodovid |