**Беларусы Вялікабрытаніі** — супольнасць, якая складаецца з мігрантаў-беларусаў і грамадзян Злучанага Каралеўства беларускага паходжання.

У 2001 годзе ў Вялікабрытаніі падчас перапісу налічвалася 1154 беларусаў, гісторык Наталля Гардзіенка ацэньвае агульную колькасць беларусаў Вялікабрытаніі — 5000. Працавалі беларускія грамадскія цэнтры ў Лондане, Манчэстэры і Брэдфардзе, таксама было некалькі рэлігійных цэнтраў. Станам на пачатак 2016 года актыўнае беларускае грамадскае жыццё ёсць толькі ў Лондане.

Гісторыя і дзейнасць
--------------------

Табліца ў памяці беларусаў аддаўшых сваё жыццё ў барацьбе з нацызмам на востраве Джэрсі
На думку даследчыка Наталлі Гардзіенкі, першая хваля іміграцыі з Беларусі ў Вялікабрытанію адбылася ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя. Значная хваля беларускай эміграцыі ў Вялікабрытанію ўзнікла пасля ІІ сусветнай вайны. Аснову эміграцыі склалі беларусы, якія ўдзельнічалі ў ваенных дзеяннях саюзнікаў у складзе Другога корпуса арміі Андэрса. Паводле ацэнак, пасля вайны ў Вялікабрытанію ў агульнай складанасці эмігрыравала каля 10 да 15 тысяч беларусаў. Значная частка з іх пазней эмігравала ў іншыя краіны.

У 1947 заснавана Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі (ЗБВБ) з аддзеламі ў Лондане (1947), Брэдфардзе (1948), Манчэстэры (1948) і Бірмінгеме (1952). Праз давераных прадстаўнікоў ЗБВБ праводзіла работу ў Кембрыджы, Нотынгеме, Лідсе, Ковентры. У 1948 заснавана Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі (ХАБР), Згуртаванне беларускіх камбатантаў, Беларускае хрысціянскае акадэміцкае аб'яднанне «Жыццё», Беларускі незалежніцкі народна-хрысціянскі рух, Саюз журналістаў. У 1949 створаны Каардынацыйны цэнтр беларускіх арганізацый у Вялікабрытаніі, які ўзгадняў культурную і грамадскую працу, наладжваў сувязі з сародзічамі ў іншых краінах.

Пасля легалізацыі ЗБВБ (1948) беларусы атрымалі ліцэнзію на стварэнне ўласных прадпрыемстваў. Былі адчынены бюро па перасылцы паштовых пасылак, стаматалагічная лабараторыя, фотастудыя. У 1948 беларусы купілі ў Лондане дом, дзе размясціліся рэдакцыі іх часопісаў і газет, бібліятэка, архіў, праводзіліся сходы, лекцыі, святкаванні нацыянальных угодкаў, працавала нядзельная школа. У 1949 пачаў дзейнасць беларускі клуб у Манчэстэры. На сабраныя грошы набыты дамы ў Брэдфардзе (1952) і Манчэстэры (1954), якія сталі цэнтрамі беларускага жыцця. У 1963 пры ЗБВБ заснавана дапамогавая секцыя, якая мае аўтаномію, кіруецца асобным статутам і распараджаецца фондам (папаўняецца сродкамі з касы ЗБВБ і ахвяраваннямі прыватных асоб). Фонд зарэгістраваны брытанскімі ўладамі і вызвалены ад падаткаў, што дае магчымасць фінансаваць працу замежных даследчыкаў у галіне беларусазнаўства, сельскай гаспадаркі, эканомікі, палітыкі, выплачваць стыпендыі маладым вучоным з Беларусі, якія стажыруюцца ў ВНУ Вялікабрытаніі, аказваць дапамогу ахвярам Чарнобыля на Бацькаўшчыне. У 1964 у Беларускім доме ў Лондане адкрыты Беларускі юнацкі клуб, які аказваў моладзі дапамогу ў вучобе, працавала дадатковая школа для дзяцей, танцавальны гурток. У 1970 у Брэдфардзе адкрыты грамадскі клуб «Сакавік», які разам з брэдфардскім аддзяленнем ЗБВБ займаўся культурнай і грамадскай працай.

Беларуская бібліятэка ў Лондане
Цэнтрамі навукова-культурнага жыцця ў Вялікабрытаніі сталі Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны і Англа-беларускае таварыства (АБТ), якія ўзаемадзейнічаюць у арганізацыі і правядзенні семінараў, навуковых канферэнцый, выставак, літаратурных вечарын і інш. 3 нагоды 60-х угодкаў БНР у маі 1978 у Лондане дзейнічала Беларуская замежная пошта.

Значную ролю ў духоўным і культурным жыцці беларусаў Вялікабрытаніі адыгрывае царква. Місіі Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы існуюць у Лондане, Манчэстэры, Брэдфардзе, Нотынгеме, Кембрыджы. У 1947 створана Беларуская каталіцкая місія. Пры Доме марыянаў у Лондане дзейнічае царква св. Пятра і Паўла, у 1961—75 тут працавала Беларуская школа Кірыла Тураўскага для хлопчыкаў. У 1989 у Лондане створаны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі, які ўзначаліў айцец Аляксандр Надсан. У Лондане дзейнічае нядзельная школа св. Кірылы Тураўскага, а пры ёй бацькоўска-настаўніцкая асацыяцыя. У 2015 годзе пачалося будаўніцтва царквы св. Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа.

Выдавецкую дзейнасць ажыццяўляюць ЗБВБ, ХАБР, АБТ, Беларуская бібліятэка і музей імя Ф. Скарыны і інш. На беларускай мове выходзілі грамадска-палітычныя часопісы «Беларус на чужыне» (1947—50), «Аб'яднанне» (з 1948), «Патрыёт» (з 1949). Па-англійску выдаваўся «The Journal of Byelorussian Studies» («Часопіс беларускіх даследаванняў», 1965—88). Выходзілі часопісы царкоўныя «Божым шляхам» (1957—80), «Званіца» (1974), «На шляху» (1946—51), «Голас часу» (1989—95); маладзёжныя «Наперад» (1948—53), «Да мэты» (1948), сатырычны «Крапіва» (з 1949), бюлетэні «Змагар» (Згуртавання беларускіх камбатантаў, 1949—50), «Жыццё» (1948) і «Рунь» (Беларускае хрысціянскае акадэміцкае аб'яднанне, 1950), «Чарнобыль у Беларусі» (з 1992), камунікаты Беларускага выдавецкага фонду (1950), Беларускага незалежнага народна-хрысціянскага руху (1948—49). Выдаюцца «Камунікат ЗБВБ» (з 1946), «Веснік Беларускага каталіцкага душпастырства» (з 1982).

*Прафесійны саюз беларусаў у Вялікабрытаніі (PUBB)* — лонданскі клуб беларускіх спецыялістаў, у асноўным тых, хто працуе ў лонданскім Сіці. Члены клуба ўключаюць у сябе банкіраў, кіраўнікоў інвестыцый, юрыстаў, бухгалтараў, спецыялістаў нафтавай галіны, навукоўцаў, архітэктараў і іншых спецыялістаў. Клуб быў створаны ў 2009 годзе для наладжвання асабістых, сацыяльных і бізнес сувязяў паміж беларускімі спецыялістамі, якія працуюць у Вялікабрытаніі, і іх сувязяў з Беларуссю і стварэння асяроддзя, якое спрыяе карыстанню беларускай мовы ў прафесійных колах Вялікабрытаніі. Клуб арганізуе штоквартальныя сустрэчы (часта з запрошанымі дакладчыкамі) і розныя імпрэзы.

Новазбудаваная царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Заступнікаў Беларускага Народа 24 лістапада 2016 г.
З пачатку існавання Беларускай каталіцкай місіі ў Лондане ў 1947 годзе беларусы маліліся ў Марыйным доме, бо сваёй асобнай царквы тут не было. У 2016 годзе ўзведзена Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Заступнікаў Беларускага Народа — драўляны грэка-каталіцкі храм у раёне Паўночны Фінчлі ў Лондане. Гэта першая беларуская грэка-каталіцкая царква, пабудаваная па-за межамі краіны.

Вядомыя асобы
-------------

* Францішак Бартуль
* Юры Весялкоўскі
* Янка Міхалюк
* Аляксандр Надсан
* Саламон Рысінскі
* Пітэр Серафіновіч

Зноскі
------

1. ↑  Country-of-birth database **(нявызн.)**.  Organisation for Economic Co-operation and Development. Праверана 8 April 2010.
2. ↑   Архівавана 19 мая 2010. Наталля Гардзіенка: «Беларуская дыяспара ў Вялікабрытаніі — з'ява ўнікальная на Захадзе»](недаступная спасылка)
3. ↑  zbsb.org

Літаратура
----------

* *Гардзіенка Н.* Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). ISBN 978-985-6887-63-8
* *Ляднёва А.* Беларусы ў Вялікабрытаніі // Вялікабрытанія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). С. 355

Спасылкі
--------

* Belarusians in Britain blog Архівавана 18 мая 2010.
* Anglo-Belarusian Society
* Association of Belarusians in Great Britain
* Francis Skaryna Belarusian Library and Museum
* Journal of Belarusian Studies Архівавана 18 лістапада 2012.
* Professional Union of Belarusians in Britain (PUBB) Архівавана 12 сакавіка 2016.

| ⛭Беларусы |
| --- |
| Культура Беларусі | 
* Абрады і звычаі
* Архітэктура
* Вёска
* Гаспадарчыя заняткі
* Дэманалогія
* Імёны
* Інтэрнэт
* ✯ Касцюм
* Кінематограф
* Кухня
* Літаратура
* Мастацтва
* Народнае дойлідства
* Міфалогія
* Музыка
* Прамысловыя заняткі
* Прозвішчы[ru]
* ✰ Танец
* Тэатр
* Тэлебачанне
* Фальклор

 |
| Беларусы паводле краін | 
* Азербайджан
* Аргенціна
* Арменія
* Аўстралія

	+ Адэлаіда
	+ Брысбен
	+ Мельбурн
	+ Перт
	+ Сідней
* Аўстрыя
* Беларусь
* Венесуэла
* Вялікабрытанія
* Германія
* Грузія

	+ Тыфліс
* Казахстан
* Канада
* Кыргызстан
* Кітай
* Латвія
* Літва
* Мексіка
* Малдова
* Новая Зеландыя
* Нарвегія
* Польшча

	+ Беласточчына
* Расія

	+ Астрахань
	+ Будакі
	+ Санкт-Пецярбург
	+ Сібір
	+ Тудаўляне
	+ Ліцвіны Севершчыны
* ЗША
* Таджыкістан
* Туркменістан
* Узбекістан
* Украіна

	+ Кіеў
	+ Львоў
* Фінляндыя
* Чэхія
* Швецыя
* Эстонія

 |
| Стаўленне да рэлігіі | 
* Праваслаўе
* Каталіцтва
* Пратэстанцтва
* Атэізм
* Іслам
* Уніяцтва

 |
| Беларуская мова | 
* Латвія
* Літва
* Польшча
* Расія
* Украіна
* Эстонія

 |
| Канцэпцыі паходжання | 
* Польская
* Вялікаруская
* Крывіцкая
* Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая
* Фінская
* Балцкая
* Старажытнаруская
* Славяна-балцкая
* Сучасная

 |
| Рознае | 
* Антрапалогія
* Беларусазнаўства
* Беларусізацыя
* Беларусцы
* Бульбаш
* Вайсрутэнізацыя
* Гісторыя
* Гуды
* Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»
* Кіраўнікі
* ✯ Краязнаўства
* Ліцвіны
* Нацыянальнае адраджэнне
* Нацыяналізм
* Нацыянальны характар
* Этнагенез
* Этнаграфія
* Этнічная тэрыторыя

 |

| ⛭Арганізацыі беларускай дыяспары |
| --- |
| Аргенціна | 
* Белавежа

 |
| Арменія | 
* Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»

 |
| Аўстралія | 
* Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі
* Беларускі культурна-грамадскі клуб
* Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі
* Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі
* Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі
* Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе
* Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі
* Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі
* Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі
* Беларускае аб'яднанне ў Вікторыі
* Беларускае аб'яднанне ў Заходняй Аўстраліі
* Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі
* Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)

 |
| Вялікабрытанія | 
* Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны
* Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі
* Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі

 |
| Германія‎ | 
* Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў
* Беларускі камітэт самапомачы
* Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)
* Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)
* Беларускае прадстаўніцтва
* Беларуская гімназія імя Янкі Купалы
* Беларуская суполка RAZAM
* Інстытут вывучэння СССР

 |
| ЗША | 
* Аб’яднанне беларускіх жанчын
* Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку
* Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі
* Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр
* Беларуска-амерыканскае аб’яднанне
* Беларуска-амерыканскае задзіночанне
* Беларуска-амерыканская нацыянальная рада
* Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд
* Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі
* Кангрэс беларусаў Амерыкі
* Полацак
* Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў
* Саюз беларуска-амерыканскай моладзі
* Фонд імя І. Любачкі
* Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага

 |
| Канада | 
* Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»
* Згуртаванне беларусаў Канады
* Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе
* Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады

 |
| Літва | 
* Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага
* Сябрына
* Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)
* Беларуская грамада (Коўна)

 |
| Латвія‎ | 
* Бацькаўшчына
	+ Дзвінск
	+ Рыга
* Беларуская хата
* Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія
* Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія

 |
| Расія‎ | 
* Арэнбургскі гурток беларусаў
* Беларус
* Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі
* Беларускі навукова-літаратурны гурток
* Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»
* Беларускі нацыянальны камісарыят
* Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны
* Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)
* Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)
* Беларуская вучнёўская грамада
* Беларуская народная грамада
* Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя
* Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства
* Беларуская хатка
	+ Арол
	+ Петраград
* Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны

 |
| Украіна‎ | 
* Беларускі гай
* Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва

 |
| Чэхія | 
* Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны
* Беларускі загранічны архіў
* Беларускі навуковы кабінет
* Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы

 |
| Эстонія | 
* Беларуска-эстонскае згуртаванне

 |