recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Перын Лафон** (англ.: Perrine Laffont; нар. 28 кастрычніка 1998) — французская фрыстайлістка, якая спецыялізуецца ў могуле. Алімпійская чэмпіёнка, чэмпіёнка свету.

Біяграфія
---------

У пятнаццацігадовым узросце ўвайшла ў склад алімпійскай каманды на Гульні ў Сочы, дзе стала самай юнай фрыстайлісткай сярод усіх удзельнікаў. У спаборніцтвах могулістак Лафон упэўнена прайшла першую кваліфікацыю (пятае месца сярод усіх удзельніц), але ў першым фінальным раўндзе яна стала толькі 14-й і не змагла прабіцца ў наступны раўнд.

У 2015 годзе Перын дэбютавала на чэмпіянаце свету і заняла там шостае месца ў паралельным могуле і трынаццатае ў адзіночным. У гэтым жа сезоне стала абсалютнай чэмпіёнкай свету сярод юніёраў, выйграўшы два залатыя медалі на першынстве ў Вальмаленка.

На Алімпіядзе ў Пхёнчхане Лафон спачатку выйграла першую кваліфікацыю, паспяхова прайшла фінальныя раўнды і ў фінальным заездзе выйграла мінімальныя 0,09 у чэмпіёнкі сочынскіх Гульняў канадцы Жусцін Дзюфур-Лапуант і стала алімпійскай чэмпіёнкай.

Зноскі
------

1. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>
2. ↑
3. ↑  Perrine Laffont // GeneaStar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98769076'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3100478'></a>
4. ↑  Who's Who in France — Paris: 1953. — ISSN 0083-9531; 2275-0908<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5924723'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a>
5. ↑
**Абаро́тнае водазабеспячэ́нне** — сістэма водазабеспячэння на прадпрыемствах, пры якой адбываецца шматразовы абарот вады ў тэхналагічным працэсе пры абмежаваным яе скідванні ў вадаёмы (да 3 %) ці інш. водапрыёмнікі. Перад паўторным выкарыстаннем адпрацаваную ваду ачышчаюць, ахалоджваюць і апрацоўваюць залежна ад мэтаў вытворчасці ў адкрытых вадаёмах, градзірнях, пырскальных басейнах, ачышчальных устаноўках. Выкарыстанне абаротнага водазабеспячэння замест праматочнага змяншае расход вады, эксплуатацыйныя выдаткі, забруджванне навакольнага асяроддзя.

Літаратура
----------

* Абаротнае водазабеспячэнне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
Абарончы храм у Супраслі
**Абарончы храм**, **храм-крэпасць** ці **інкастэлаваны храм** — царква або касцёл прыстасаваныя да коратка ці доўгачасовай абароны, пры дапамозе ўвядзення ў архітэктуру сакральнага будынку шэрагу фартыфікацыйных элементаў: фланкіруючых вежаў, байніц, машыкуляў па перыметры збудавання, брамы з герсай.

Беларусь
--------

У ВКЛ абарончыя храмы былі распаўсюджаны найбольш у познегатычны перыяд, калі быў выпрацаваны своеасаблівы тып гатычнага абарончага праваслаўнага храма (Царква Св. Міхаіла, Сынкавічы, Дабравешчанская царква, Супрасль). У час барока храмам надавалі абарончыя рысы ў кантэксце арганізацыі абароны места (Дамініканскі касцёл у Мінску).

Абарончы храм (Беларусь)  
Сынкавіцкая царкваСынкавіцкая царква
Супрасльская царкваСупрасльская царква
Мураванкаўская царкваМураванкаўская царква
Коданская царкваКоданская царква
Навагрудская царкваНавагрудская царква
Камайскі касцёлКамайскі касцёл
Чарнаўчыцкі касцёлЧарнаўчыцкі касцёл
Фара ВітаўтаФара Вітаўта
Заслаўскі зборЗаслаўскі збор
Койданаўскі зборКойданаўскі збор
Смаргонскі зборСмаргонскі збор
Быхаўская сінагогаБыхаўская сінагога
Слонімская сінагогаСлонімская сінагогаПомнікі беларускага культавага абарончага дойлідства.  

легенда Праваслаўныя храмы; легенда Каталіцкія храмы; легенда Пратэстанцкія храмы; легенда Сінагогі.

Зноскі
------

1. 1 2  Цяпер на тэрыторыі Польшчы
2. 1 2  Страчаны аб'ект

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Абарончы храм

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4064993-3 · LCCN: sh96005561 |
**«Футурыст Мафарка»** (італ.: Mafarka le futuriste, з падзагалоўкам «Афрыканскі Раман», *Roman Africain*) — раман Філіпа Тамаза Марынеці, напісаны ў 1909 годзе.

Гэта першы футурыстычны твор Марынеці, напісаны ў той перыяд, калі аўтар задумаў і склаў першы футурыстычны маніфест. Як і ўсе творы Марынеці да 1912 года, ён быў напісаны на французскай мове. На італьянскую мову перакладзены ў 1910 годзе.

Дзеянне рамана адбываецца ва ўяўнай Афрыцы і распавядае аб эпічных прыгодах Мафаркі.

На сённяшні дзень існуе мноства трактовак рамана Марынеці. Іх аўтары абапіраюцца на розныя тэорыі і стратэгіі даследавання: ад міфалагічнай і сімвалісцкай да фрэйдысцкай, ад сацыялагічнай да акультнай, ад палітыка-эканамічнай да феміністычнай. Сам Марынеці, не пакутуючы ад сціпласці, у прадмове да рамана так характарызаваў сваё тварэнне: «мой раман шуміць пад ветрам славы, як штандар неўміручасці, на высокай вяршыні чалавечай думкі».

Раман быў прызнаны амаральным і перавыдадзены ў цэнзурнай форме ў 1920 годзе.

Гісторыя рэдакцыі
-----------------

### Выданне 1910 года

Футурыст Мафарка быў надрукаваны ў Парыжы ў пачатку 1910 года (на вокладцы памылкова быў указаны 1909 год). Італьянскі пераклад пад рэдакцыяй Дэцыё Сінці (асабісты сакратар Марынеці) выйшаў праз некалькі месяцаў пасля футурыстычнага выдання «Паэзіі», што выклікала сенсацыю, асабліва пасля абвінавачвання ў парнаграфіі, якое заслужыў Марынеці на першым судовым працэсе. Абвінавачаны ў амаральнасці, Марынеці мабілізаваў некаторых самых вядомых міланскіх адвакатаў на судовы працэс, які адбыўся ў кастрычніку 1910 г. перад вялікай аўдыторыяй пісьменнікаў, мастакоў, журналістаў і студэнтаў. Абарона таксама скарысталася «тэхнічнай» экспертызай вялікага італьянскага навукоўца Луіджы Капуаны, які захоплена выказаўся аб творчасці Марынеці.

Абвінавачванне ў непрыстойнасці галоўным чынам тычылася першых двух раздзелаў (эпізод «згвалтавання неграў»). Юрысты і Капуана правялі добрую гульню ў дэманстрацыі таго, што на самай справе грубыя вобразы на самай справе мелі глыбокія літаратурныя карані (усходнія апавяданні, Франсуа Рабле, Арыстафан і г.д.) і не пераследвалі панагых мэтаў і імкнуліся выключна выказаць жорсткасць інстынктаў, выкананых самім галоўным героем, які ў ходзе рамана паўстаў на своеасаблівы шлях ачышчэння.

Працэс скончыўся апраўдальным прысудам і на практыцы стаў адным з першых буйных публічных мерапрыемстваў маладога руху футурызма.

### Рэдакцыя 1920 года

У 1920 годзе (па некаторых звестках у 1922) выданнем *Sonzogno* была выдадзена «*Mafarka il futurista / Romanzo processato*», дзе адсутнічалі самыя жорсткія сцэны.

### Выданне 2003 года

Раман быў перавыдадзены толькі ў 2003 годзе (за аснову ўзята версія 1910 года).

У 2005 годзе Ларэнца Мірэці ў эсэ аналізуе наяўнасць у кнізе шматлікіх і значных успамінаў вершаў старажытнасці, у прыватнасці, Адысеі.

Зноскі
------

1. ↑

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэксты твораў | Project Gutenberg |
**Бабелда́аб** (англ.: Babeldaob), у мінулым **Бабелтуа́п** (англ.: Babelthuap) — найбуйнейшы востраў у складзе Палау. На Бабелдаабе знаходзіцца Нгерулмуд — сталіца краіны. Плошча — 374,1 км². Насельніцтва (2005 г.) — каля 6,5 тысяч чал.

Геаграфія
---------

Бабелдааб — востраў на захадзе Каралінскага архіпелага. Знаходзіцца ў 2211 км на поўнач ад Аўстраліі і ў 2805 км на ўсход ад Азіі. Даўжыня — 46,2 км. Найбольшая шырыня — 16,6 км.

Бабелдааб уяўляе сабою паверхню падводнага хрыбта, мае старажытнае вулканічнае паходжанне. Узнік каля 70 мільёнаў гадоў таму. Пакрыты невысокімі пагоркамі. Найвышэйшы з іх, гара Нгерчэлчуус, дасягае ўсяго 242 м над узроўнем мора. Паўднёвая нізінная частка сфарміравана караламі. Узбярэжжа адрозніваецца разнастайнасцю рэльефа, прарэзана невялікімі гаванямі На востраве шмат кароткіх рэк. Рачная сетка складае прыкладна 555,1 км. Адзінае возера Нгардок займае 4,85 га. Знойдзены невялікія радовішчы золата.

Клімат трапічны пасатны. Сярэднегадавая тэмпература складае прыкладна +28 °C. Сярэднемесячная колькасць ападкаў — ад 272 мм да 531 мм. Сухі сезон прыпадае на зімовыя месяцы. Найбольш дажджлівыя месяцы — красавік і май.

Прырода
-------

На Бабелдаабе вылучаюць некалькі экасістэм — нізінныя, прыбярэжныя, мангравыя, рачныя лясы, хмызнякі, саванна, лугі, каля берага — каралавыя рыфы, зараснікі водарасцей і лагуны. Лясы займаюць каля 170 км², у тым ліку мангры — 25,7 км². Налічваецца 820 відаў раслін, 25 % з якіх — эндэмікі. 29 % раслін былі завезены ў розныя гістарычныя перыяды чалавекам.

Фаўна адрозніваецца некаторай разнастайнасцю ў параўнанні з іншымі астравамі Мікранезіі. Бабелдааб насяляюць 50 відаў птушак, 40 відаў прэснаводных рыб, 20 відаў яшчарак, 5 відаў змей, 1 від жаб. Бабелдааб — адзінае месца ў Мікранезіі, дзе сустракаюцца марскія кракадзілы.

Гісторыя
--------

На каралавых астравах на поўдзень ад Бабелдааба ў 2006 г. былі знойдзены 2 пахавальныя пячоры з рэшткамі маларослых насельнікаў пачатку 3 тысячагоддзя да н. э. Мяркуюць, што першыя людзі сучаснага тыпу маглі з’явіцца на Бабелдаабе яшчэ раней. У сярэдзіне 2 тысячагоддзя да н. э. з Азіі сюды перасяліліся мікранезійцы — продкі сучасных палаўанцаў. Згодна паданням, першапачаткова яны жылі на паўднёвых каралавых астравах, і толькі пазней асвоілі вялікі востраў. Мікранезійцы займаліся земляробствам і рыбалоўствам, стварылі развітую неалітычную культуру.

У 1542 г. востраў быў адкрыты іспанцамі. У XVII ст. фармальна далучаны да іспанскіх калоній. Але сталыя кантакты з еўрапейцамі пачаліся толькі з 1783 г. У 1885 г. іспанскія ўлады афіцыйна размясцілі на Бабелдаабе каланіяльную адміністрацыю, але ў 1899 г. продалі яго Германіі разам з іншымі сваімі ўладаннямі ў Мікранезіі. У 1914—1944 гг. востраў кантралявала Японія. У 1947—1994 гг. ён знаходзіўся пад апекай ЗША. Пасля абвяшчэння незалежнасці Палау ўвайшоў у склад гэтай дзяржавы.

Спасылкі
--------

* Islands of Palau Архівавана 4 лютага 2012.
* palauconservation.org Архівавана 5 жніўня 2013.
* Palau, Republic of
* Micronesia Places We Protect: The Republic of Palau
* History of Palau Архівавана 26 лістапада 2013.
**Кадышскі бой 1863**. Адбыўся 21 — 22 мая 1863 г. у ходзе паўстання 1863—1864 гг. паміж паўстанцкімі атрадамі Аўгустоўскага павета і ўрадавымі войскамі каля в. Кадыш (цяпер у Гродзенскім раёне). Напярэдадні бою атрад пад камандаваннем Ваўра знаходзіўся на паўднёвым беразе Аўгустоўскага канала, атрады Бранта і В. Гласкі — уздоўж дарогі паміж Сапоцкінам і Кадышом. Урадавыя войскі 2 калонамі ў складзе 2 пяхотных рот і 1 кавалерыйскага ўзвожа рушылі на іх з поўначы праз в. Капцёва і Вейселі (цяпер у Літве) і 20 мая выйшлі на левы бераг р. Чорная Ганча (левы прыток Нёмана) каля в. Кадыш. 21 мая, каб не дапусціць іх пераправы на правы бераг, атрады Бранта і Гласкі напалі на праціўніка. У ходзе бою паўстанцы панеслі страты каля 20 чал. забітымі і палоннымі і былі вымушаны адысці на Захад, у Аўгустоўскую пушчу. 22 мая ім на дапамогу падаспеў значна большы атрад Ваўра, які пасля 18-кіламетровага маршу атакаваў царскія войскі і сарваў праследаванне атрадаў Бранта і Гласкі. Разбітыя карнікі адступілі назад у Кадыш, вечарам таго ж дня паўстанцкія атрады рушылі на захад у глыб Аўгустоўскай пушчы на р. Марыха. Сяляне навакольных вёсак Галавенчыцы, Гарачкі, Зацішша і інш. пахавалі загінуўшых паўстанцаў у брацкай магіле, якая знаходзіцца за 500 м на паўночны захад ад Кадыша каля шашы Сапоцкін — Капчамесціс. На магіле пастаўлены драўляны і металічны крыжы, чорна-шэрая гранітная пліта з надпісам на польскай мове «Воінам 1863 года. 1927 год».

Літаратура
----------

* Zielinski, S. Bitwy i potyczki 1863—1864. — Rapperswil, 1913. — S. 258—259.
* Барысаў, І. Бажэнаў, Ю. Кадышскі бой 1863 / Ілья Барысаў, Юрый Бажэнаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 523. — ISBN 985-11-0041-2.
Вазелін
**Вазелін** (фр.: vaseline) — прадукт перапрацоўкі нафты, аднастайная мазепадобная маса, сумесь цяжкага нафтавага алею і некаторых цвёрдых вуглевадародаў (парафін, цэрэзін, петралатум). Вазелін атрымліваюць расплаўленнем цвёрдых вуглевадародаў (15—20 %) альбо іх сумесяў у нафтавым алеі з наступнай ачысткай гэтай сумесі сернай кіслатой і адбельвальнай глінай.

Віды
----

* Медыцынскі вазелін — ужываюць у якасці асновы для падрыхтоўкі мазяў; аказвае супрацьзапаленчае дзеянне і абараняе скуру ад розных раздражняльнікаў;
* Жоўты вазелін — для тэхнічных мэтаў (насычэння паперы, тканін і інш);
* Кандэнсатарны вазелін — для патрэб электратэхнічнай прамысловасці;
* Тэхнічны вазелін — універсальная антыфрыкцыйная і ахоўная змазка.

Ужыванне
--------

Ужываюць вазелін для насычэння паперы і тканін у электратэхнічнай прамысловасці, для атрымання пластычных змазак, устойлівых да дзеяння моцных акісляльнікаў, для абароны металаў ад карозіі, у якасці слабільнага сродку ў медыцыне, ужываюць для змазвання наканечніка клізмы, як кампанент касметычных крэмаў у касметыцы. Вазеліны ўжываюцца ў якасці тлушчавай асновы ў некаторых аблушчваючых і іншых крэмах і самастойна (вазелін, борны вазелін, крэмы для масажу).

Насуперак устоянаму меркаванню, вазелін мае вельмі малое ўжыванне ў якасці лубрыканту (змазкі) у секс-індустрыі, з прычыны таго, што ён спрыяе разбурэнню латэксу (аднак, варта адзначыць, што латэкс ужываецца не заўсёды, тым больш у секс-індустрыі); тут выкарыстоўваюцца іншыя склады на аснове водазмяшчальных кампанентаў (напрыклад, сіліконы).
Пры нанясенні татуіровак выкарыстоўваецца для загойвання і змякчэння скарынкі, якая ўтвараецца пасля працэдуры.

Літаратура
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Вазелін на Вікісховішчы |

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3). — С. 448.
* Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / Под ред. А. Ф. Ахабадзе, А. Л. Грекулова — М.: Большая Советская Энциклопедия, 1976. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (11-th) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4187427-4 · LCCN: sh85100360 · Microsoft: 31849713 |
У гэтага тапоніма ёсць і іншыя значэнні, гл. Плюсы.

**Плю́сы, Плюскае** — возера ў Браслаўскім раёне Віцебскай вобласці ў басейне ракі Заходняя Дзвіна, за 20 км на поўнач ад горада Браслаў, каля аграгарадка Плюсы, паблізу ад мяжы з Латвіяй.

Плошча паверхні возера 1,54 км². Даўжыня 2,04 км, найбольшая шырыня 1,61 км, даўжыня берагавой лініі 8,7 км. Найбольшая глыбіня возера 5,8 м, сярэдняя 3 м. Аб'ём вады 4,62 млн. м³. Плошча вадазбору 6,56 км².  

Катлавіна возера падпруднага тыпу, размешчана ў паніжэнні паміж камавых узгоркаў. Схілы катлавіны ў заходняй і паўночнай частках спадзістыя, вышынёй 4—5 м, у паўднёвай — стромкія, вышынёй да 8—10 м. Берагавая лінія звілістая. Берагі нізкія і пясчаныя. Вакол возера пойма шырынёй ад 10—80 да 300 метраў. У паўднёвай частцы возера 9 астравоў агульнай плошчай 10 га (буйнейшыя з іх — *Вялікі* і *Малы*). Дно возера да глыбіні 1,5 м пясчанае. На большых глыбінях дно выслана сапрапелем і гліністым ілам.  

Возера эўтрофнае, слабапраточнае. Надводная расліннасць пашыраецца на адлегласці 10—30 м ад берага і да глыбіні 1,5 м. Да глыбіні 2,5 м распаўсюджваюцца рдзесты, харавыя водарасці, эладэя. Усходнія і паўночныя залівы, мелі і прастора паміж астравамі зарастаюць цалкам.  

У Плюсы ўпадаюць некалькі ручаёў і выцякае ручай у возера Прысвяты.

У возеры водзяцца шчупак, акунь, лешч, плотка, гусцяра, краснапёрка, лінь і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты N-35-7 Архівавана 2 мая 2013.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1985. — Т. 4. — 599 с. — 10 000 экз.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0198-2 (Т. 11).
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 9. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* Плюсы Архівавана 13 жніўня 2013.
**Elysia marginata** — від марскіх бруханогіх малюскаў з сямейства *Plakobranchidae* падкласу *Heterobranchia*. Вядомыя тым, што іх галава можа аддзяляцца ад цела і адрошчваць новае цела.

Распаўсюджанне
--------------

*Elysia marginata* жыве ў Інда-Ціхаакіянскай вобласці  (руск.) (бел. ля ўзбярэжжа Інданезіі, В’етнама, Аўстраліі, Новай Каледоніі, ля Гавайскіх, Маршалавых і Каралінскіх астравоў, Таіці, Самоа, Палау.

Апісанне
--------

Зялёнае цела з чорнымі і крэмавымі плямамі. Параподыі высокія, тонкія, з чорнай паласой вакол парападыяльнага краю і субмаргінальнай аранжавай паласой. Паміж аранжавай і чорнай паласой знаходзіцца белая. Мае рухомую і міграцыйную форму, сядзячая форма складае 76 мм, а міграцыйная рэдка перавышае 25 мм.

Экалогія
--------

*Elysia marginata* жыве на глыбіні да 12 м і харчуецца водарасцямі роду *Briopsis*.

У адрозненне ад іншых марскіх смаўжоў, здольных аднаўляць толькі нязначныя часткі цела, *Elysia marginata* (і *Elysia artovirdis*) могуць цалкам аўтамізаваць свае галовы ад астатняй часткі цела. Галава адрываецца ад тулава на працягу некалькіх гадзін. Пры гэтым, галава застаецца жывой і перамяшчаецца. Не памерці ад голаду без стрававальнай сістэмы ёй дапамагаюць назапашаныя хларапласты.

Зноскі
------

1. ↑  *Elysia marginata* в базе данных World Register of Marine Species (англ.)  (Праверана 21 кастрычніка 2018).
2. ↑  *Carlson C. H. and Hoff P. J.* The Identifiable Elysia from Guam (Elysiidae, Sacoglossa, Opistho branchia)(англ.) // *Micronesica*. — 1978. — Т. 14. — № 1. — С. 89—113. Архівавана з першакрыніцы 23 красавіка 2018.
3. 1 2  Elysia marginata: main page **(нявызн.)**. *seaslugsofhawaii.com*. Архівавана з першакрыніцы 22 сакавіка 2021. Праверана 31 сакавіка 2021.
4. ↑  *Mitoh Sayaka, Yusa Yoichi* Extreme autotomy and whole-body regeneration in photosynthetic sea slugs(англ.) // *Current Biology*. — 2021. — В. 5. — Т. 31. — С. R233—R234. — DOI:10.1016/j.cub.2021.01.014

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
**Кадэнцыя** (лац.: cadentia ад лац.: cado падаю, прыпадаю, супадаю) — перыяд, на працягу якога праходзілі пасяджэнні Трыбунала ВКЛ, сесія Трыбунала.

Першапачаткова кандэнцыі праходзілі ў Вільні і Троках для Віленскай дэпартыцыі (Віленскае і Трокскае ваяводствы, Жамойць) і ў Новагародку і Менску для Рускай дэпартыцыі (астатняя тэрыторыя ВКЛ). Сойм 1588 пастанавіў, што кадэнцыі для Віленскай дэпартыцыі праходзяць штогод толькі ў Вільні (віленскія кадэнцыі), а для Рускай — пачаргова праз год у Новагародку і Менску (рускія кадэнцыі).

Віленская кадэнцыя пачыналася ад Фамінога тыдня (2-і тыдзень пасля Вялікадня), рускія — на 4 тыдні пазней, працягваліся па 20 тыдняў. Сойм 1775 прызначыў кадэнцыю Рускай дэпартыцыі Гродна і новыя тэрміны кадэнцыі: віленскай — з 15 лістапада да 15 красавіка, гродзенскай — з 1 мая да 30 верасня. Пасля ўтварэння ў Расійскай імперыі Літоўскай губерні (1797) створаны Галоўны літоўскі суд з правамі губернскага суда, які таксама меў паўгадавыя кадэнцыі ў Вільні і Гродне.

Літаратура
----------

* *Пазднякоў, В. С.* Кадэнцыя / Валерый Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 1: А — К / Рэдкал: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-е выданне. — Мн.: БелЭн, 2007. — 688 с.: іл. — С. 684. — ISBN 978-985-11-0393-1.
**Бластацэль** (муж. род, лац. *blastocoelia*; ад інш.-грэч. βλαστός — зачатак, зародак і κοῖλος — полы; **Паражніна драбнення**) — паражніна бластулы, якая ўтвараецца паміж бластамерамі ў зародкаў жывёл. Запоўненая вадкасцю, якая адрозніваецца па хімічным складзе ад навакольнага асяроддзя. Паражніна павялічвае плошчу паверхні эмбрыёна, паляпшаючы яго здольнасць засвойваць пажыўныя рэчывы і кісларод. Дасягае найбольшага памеру да канца драбнення, на стадыі бластулы. У працэсе гаструляцыі паступова выцясняецца пры інвагінацыі сценкі зародка або запаўняецца (у ходзе іміграцыі) клеткамі, якія перамяшчаюцца. Бластацэль выяўлены ў зародкаў жывёл з шарападобнай бластулай (целабластулай), напрыклад, у кішачнаполасцевых, кольчатых чарвякоў, малюскаў, ігласкурых, амфібластулай (земнаводныя). Бластацэль не выяўлены або адсутнічае ў зародкаў з дыскабластулай (павукападобныя, рыбы, рэптыліі, птушкі, млекакормячыя). У ходзе далейшага развіцця ў некаторых жывёл на месцы бластацэля ўтвараецца першасная паражніна цела, аднак у большасці груп паміж бластацэлем і першаснай паражнінай няма прамой пераемнасці (першасная паражніна цела утвараецца на месцы знікаючай парэнхімы, схізацэльным спосабам).

Памылкі выкарыстання тэрміна
----------------------------

Распаўсюджаны дзве памылкі пры выкарыстанні тэрміна «бластацэль»:

* ужыванне тэрміна «бластацэль» ў якасці слова жаночага роду
* ужыванне тэрміна «бластацэль» для абазначэння паражніны бластацысты — негамалагічнай бластуле стадыі развіцця млекакормячых.

Спасылкі
--------

* Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
* Медыцынская энцыклапедыя
* Архівавана 18 лістапада 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777804106, 2910900496 |
**Каес** (фр.: Kayes) — горад на крайнім захадзе Малі.

Геаграфія
---------

Размешчаны недалёка ад мяжы з Сенегалам, на рацэ Сенегал, прыкладна ў 420 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада Бамака, на вышыні 46 м над узроўнем моры. З'яўляецца адміністрацыйным цэнтрам вобласці Каес. Чыгуначная станцыя на пракладзенай французамі ў 1880-х гадах лініі Дакар — Нігер. Маецца міжнародны аэрапорт.

Гісторыя
--------

У 1892—1899 гадах Каес быў галоўным горадам калоніі Французскі Судан (у 1899 годзе сталіца была перанесена ў Бамака). Каес быў канчатковым пунктам суднаходства па рацэ Сенегал. У гады Другой сусветнай вайны ў Каес быў перавезены і тут захоўваўся залаты запас Французскага банка.

Насельніцтва
------------

Па даных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 153 222 чалавека.

*Дынаміка колькасці насельніцтва горада паводле гадоў:*

| 1976 | 1987 | 1998 | 2013 |
| --- | --- | --- | --- |
| 44 736 | 50 993 | 78 406 | 153 222 |

Гарады-пабрацімы
----------------

* Мабёж, Францыя
* Эўры, Францыя

Зноскі
------

1. ↑  Kayes, Mali Page (англ.).  Fallingrain Global Gazetteer. Архівавана з першакрыніцы 12 лютага 2013. Праверана 9 лютага 2013.
2. ↑  Kayes (англ.)(недаступная спасылка).  World Gazetteer. Архівавана з першакрыніцы 12 лютага 2013. Праверана 4 лютага 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4307919-2 · ISNI: 0000 0004 6083 1121 · VIAF: 237848754 |
**Endromis versicolora** — від матылькоў з сямейства *Endromidae*.

Апісанне
--------

Даўжыня пярэдняга крыла да 30-40 мм. Размах крылаў самак 65-75 мм, самцоў 30-60 мм. Самка значна буйней. Асноўны фон пярэдніх і задніх крылаў вохрава-карычневы з белымі плямамі і светлым напыленнем. Пярэднія крылы шырокія, чырванавата-жоўтага колеру са шматлікімі шэрымі і бурымі плямамі, а таксама папярочнымі звілістымі вузкімі перавязямі. У вяршыні пярэдніх крылаў ярка выяўленыя тры белых плямы трохкутнай формы, размешчаныя ступеніста. Заднія крылы круглявыя, шаравата-жоўтага колеру з бурымі плямамі на вяршыні і ўздоўж вонкавага краю. Заднія крылы таксама маюць вузкую звілістую цёмную перавязь у сярэдняй частцы. Верхні бок цела буры з доўгімі жаўтлява-шэрымі або аранжавымі валасінкамі, больш густымі на грудзях. Цела тоўстае, пакрыта доўгімі густымі валасінкамі.

Размнажэнне
-----------

Яйцы размяшчаюцца групамі. Маладыя вусені жывуць групамі, дарослыя — адзіночна. Вусені маладога ўзросту цёмна-бурыя, валасатыя. Калі іх патрывожыць, падымаюць пярэдні канец цела дагары. Вусені апошняга ўзросту голыя, зялёнага колеру, іх цела пакрыта шматлікімі дробнымі кропкамі і светлымі касымі палосамі па баках, з белай паласой на спіне. Дыхальцы белага колеру. Вусені шмат’ядныя, хоць асноўным кормам для іх служыць бяроза. У якасці кармавых раслін таксама адзначаны вольха, граб, ляшчына, ліпа і некаторыя іншыя драўняныя пароды (вольха чорная (*Alnus glutinosa*) і ліпа драбналістая (*Tilia cordata*)).. Акукленне адбываецца з канца ліпеня да сярэдзіны жніўня. Зімуе кукалка.

Распаўсюджанне
--------------

Шырока распаўсюджаны ў Еўропе, Расіі, Сібіры, на Далёкім Усходзе, Амуры, Каўказе і ў Арменіі. Таксама арэал уключае Кітай, Прыамур’е і Прымор’е.

На працягу года мае 1 пакаленне. Час лета з сакавіка па пачатку мая, да сярэдзіны чэрвеня (у больш халодных шыротах Заходняй Сібіры). Самцы актыўныя ў дзённы час і да змяркання, самкі ж актыўныя ноччу. Сутачная актыўнасць з 22.40 да 01.40 у самак і з 08.20 да 12.40 і 15.00 да 19.00 у самцоў. Распаўсюджаны ў іглічна-шыракалістых, пойменных лясах і па «бярозавых калках».

Падвіды
-------

Вылучаюць два падвіды.

* *Endromis versicolora asiaeorientis* Warnecke
* *Endromis versicolora eichleri* Alberti

Галерэя
-------

* СамецСамец
* СамкаСамка
* ВусеньВусень

Зноскі
------

1. 1 2  UK*moths* **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 сакавіка 2010.
2. 1 2  funet.fi **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2012.
3. 1 2  Изерский В. В. Бомбикоидные чешуекрылые и хохлатки Сибири и Дальнего Востока. Киев, 1999
4. ↑  BioLib Архівавана 4 сакавіка 2010. Taxon profile species Kentish Glory
*Endromis versicolora* (Linnaeus, 1758)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | GBIF · iNaturalist · IRMNG · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781179518 |
Размяшчэнне Блатнаграда на карце Блатэнскага княства
**Блатнаград** (славацк.: Blatnohrad, ням.: Mosapurc, Moosburg, славенск.: Blatograd, Blatenski Kostel) — сталіца старажытнаславянскага Блатэнскага княства, на рацэ Зала, у 9 км на паўднёвы захад ад возера Балатан. Цяпер на месцы раннесярэднявечнага славянскага горада знаходзяцца венгерская вёска Залавар, медзье Зала (Венгрыя).

Гісторыя
--------

Блатнаград быў заснаваны мараўскім князем Прыбінам каля 839—847 года. У 850 годзе тут была пабудавана і асвячона першая царква — Св. Марыі і крэпасць. Яе асвяціў зальцбургскі архібіскуп Ліўпрам. У 867 годзе ў Блатнаградзе спыняліся Кірыл і Мяфодзій. праз некалькі гадоў Мяфодзій вярнуўся сюды па запрашэнні князя Коцела і заснаваў тут Панонскае архібіскупства. У 901 годзе Блатнаград быў захоплены венграмі. Трохі пазней, пад імем «Залавар» стаў цэнтрам камітата Зала. Быў стратэгічна важнай крэпасцю. У 1702 годзе, крэпасць Залавар была ўзарвана, каб не патрапіла ў рукі куруцаў. З тых часоў горад прыйшоў у заняпад і цяперашняя вёска Залавар налічвае толькі 900 жыхароў.

Археалагічныя працы
-------------------

Рэшткі раманскай базілікі
Рэшткі цэркваў (15) і гарадзішча (150\*200 метраў) былі знойдзены славацкім навукоўцам Янам Коларам у XIX стагоддзі. Паводле даных раскопак, і пасля ўваходжання ў склад Венгерскага каралеўства, аж да XI стагоддзя насельніцтва Блатнаграда было пераважна славянскім. Працэс мадзьярызацыі ўзмацніўся ў XII—XIII стагоддзях, і асабліва на працягу XIX стагоддзя. Цяпер у горадзе пражываюць венгры.

Цікава
------

* Паводле некаторых звестак тут у 1207 годзе нарадзілася Св. Лізавета Венгерская.

Спасылкі
--------

* Артыкул пра Блатнаград (на славацкай мове)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Стрыжань.
**Стры́жань** у біялогіі — цэнтральная частка сцябла або кораня насенных раслін, якая запоўнена рыхлай парэнхімнай тканкай.

Стрыжань утвараецца са стрыжнёвай сістэмы верхавінкі і звычайна складаецца з танкасценных клетак. У стрыжні маюцца камяністы клеткі, млечнікі, у хвойных раслін — смаляныя клеткі, у астравых — эфіраалейныя хады. Унутраная частка стрыжня можа разрывацца і ўтвараць паветраную поласць (парасонавыя, некаторыя злакі) або некалькі поласцей (напрыклад, вінаград). У многіх раслін у стрыжні адбываецца назапашванне пажыўных рэчываў).

Тэрмінам *стрыжань* таксама пазначаюць сцябло, цэнтральную частку коласа, шышкі і інш.

Гл. таксама
-----------

* Стрыжнёвая каранёвая сістэма

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Стры́жань // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 215. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Стома.
**Васіль Стома** (4 сакавіка 1911 — 31 мая 1992) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч эміграцыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 4 сакавіка 1911 года ў мястэчку Лужкі Дзісенскага павета Віленскай губерні ў Расійскай імперыі (цяпер Шаркаўшчынскі раён Віцебскай вобласці). Рана згубіў бацьку. Вучыўся ў мясцовай школе.

Падчас Другой сусветнай вайны ў часе нямецкай акупацыі працаваў у раённай адміністрацыі ў Дзісне. У 1944 годзе разам з маці і сёстрамі выехаў у Германію.

З 1949 года жыў у ЗША, у Нью-Брансуіку (Нью-Джэрсі). Быў адным з заснавальнікаў аддзела Беларуска-амерыканскага задзіночання ў Нью-Джэрсі, старшынёй у Беларускім культурна-асветным камітэце, сябрам рэдкалегіі газеты «Беларус», сябрам Рады БНР, парафіянінам царквы Жыровіцкай Божай Маці, выкладчыкам у беларускай суботняй школцы, выступаў ініцыятарам школьных тэатральных пастановак. Працаваў шаўцом у краме адзення. У вольны ад працы ў шавецкай майстэрні час згадваў пра абрады і звычаі Дзісеншчыны, складаў слоўнічак тамтэйшага дыялекту, а таксама пісаў успаміны.

Аўтар кнігі ўспамінаў, прысвечаных Лужкам, — «Маё мястэчка». «Маё мястэчка» ў 1980-х гадах друкавалася на старонках эміграцыйнага часопіса «Беларускі сьвет», у 1998 годзе — у метрапольным «Полымі». Успаміны былі выдадзеныя асобнай кнігай у Мінску ў 2014 годзе, а 2 жніўня 2014 года ў Лужках адбылася прэзентацыя кнігі.

Памёр 31 мая 1992 года ў Нью-Брансуіку. Пахаваны на могілкай царквы Жыровіцкай Божай Маці ў Іст-Брансуіку.

Зноскі
------

1. ↑   «Маё мястэчка» Васіля Стомы — на радзіме
2. ↑   ЗБС «Бацькаўшчына» — «Маё мястэчка» Васіля Стомы — на радзіме

Цікавыя факты
-------------

* Паводле сведчанняў сваякоў, Васіль Стома аднойчы прышываў гузік Альберту Эйнштэйну.

Бібліяграфія
------------

* Стома, Васіль. Маё мястэчка. Мінск: Лімарыус, 2014. — 292 с. (Беларуская мемуарная бібліятэка) — ISBN 978-985-6968-36-8

Літаратура
----------

* *Лявон Юрэвіч.* Літаратурны рух на эміграцыі. — Мінск: БГА, 2002.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 1051294363 · VIAF: 308718333 |
Кратэр вазапісца пекла з выявай Прыама (цэнтральная фігура) у наіску
**Вазапісец пекла** — умоўная назва ананімнага старажытнагрэчаскага вазапісца. Працаваў у перыяд паміж 330 і 310 гадамі да нашай эры ў Апуліі. Лічыцца вучнем іншага ананімнага вазапісца Дарыя, з працамі якога яго работы часта блытаюць.

Сапраўднае імя вазапісца невядома, як і большасці іншых старажытнагрэчаскіх майстроў. Яго працы вызначаюцца выключна стылістычным аналізам. Сваё ж імя вазапісец пекла атрымаў па імянной вазе — кратары з валютамі з выявай Аіда і Персефоны, акружаных пякельнымі персанажамі. Кратар быў знойдзены ў Канозе, а цяпер захоўваецца ў Мюнхене (Munich, Staatl. Antikensamml. 3297). Некаторыя іншыя вазы майстра захоўваюцца ў музеі Геці.

Вазаписец пекла спецыялізаваўся на афармленні буйных пасудзін, такіх як кратары і лутрафоры. Маляваныя сюжэты разнастайныя: міфалагічныя, сцэны тэатралізаваных дзействаў або пахавальныя. Ва ўсіх гэтых сцэнах вазапісец пекла дэталёва прапрацоўваў усе фігуры, упрыгожваючы іх вопратку раскошным узорам.

Літаратура
----------

* Імянная ваза вазапісца пекла Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Вазапісец пекла — Музей Геці
* Mixing Vessel with a Deceased Youth
* Oxford Ency Classical Art Архівавана 21 жніўня 2009.
* Arthur Dale Trendall: *Rotfigurige Vasen aus Unteritalien und Sizilien. Ein Handbuch.* von Zabern, Mainz 1991 (Kulturgeschichte der Antiken Welt Bd. 47), ISBN 3-8053-1111-7 (besonders S. 107f.)
**Бластацыста** (ад стар.-грэч.: βλάστη (blaste) — «зародак» і стар.-грэч.: κύστις (kystis) — пузыр) — бластадэрмічны пузырок, стадыя развіцця зародка млекакормячых жывёл і чалавека ў выніку драблення аплодненага яйца.

Бластацыста — пузырок, запоўнены вадкасцю. Вонкава нагадвае бластулу млекакормячых, але адрозніваецца ад яе дыферэнцыроўкай груп клетак на трафабласт і эмбрыяпласт (зародкавы вузельчык). З зародкавага вузельчыка ўтвараюцца зародкавыя лісткі (эктадэрма, эндадэрма і мезадэрма), якія фарміруюць цела зародка.

На стадыі бластацысты зародак перамяшчаецца па яйцаводзе  (руск.) (бел. ў поласць маткі, абалонка яйца разрываецца, што стварае ўмовы для імплантацыі  (англ.) (бел..

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778177303 · NDL: 00562770 |

| ⛭Эмбрыягенез |
| --- |
| Біялогія развіцця |
| Стадыі | Зігота • Морула • Бластула (Арганізмы: Дыплабласты • Трыплабласты) • Бластацыста • Гаструла • Нейрула • Эмбрыён |
| Працэсы | Драбненне яйка • Бластуляцыя • Гаструляцыя (дэламінацыя, інвагінацыя, іміграцыя, эпібалія) • Нейруляцыя • Арганагенез |
| Зародкавыя лісткі | Эктадэрма • Энтадэрма • Мезадэрма |
| Дыферэнцыяванне клетак | Бластамер • Эмбрыябласт • Трафабласт • Эпібласт • Гіпабласт |
**Плю́ска** (лац.: cúpula — кубачак) — чашападобны орган, які атачае плод некаторых раслін парадку Букакветныя (*Fagales*). Утвараецца ў выніку зрастання лісцяў і прыкветкаў рэдукаванага суквецця. Можа цалкам пакрываць плод. 

Жалуды маюць выразную плюску
З'яўляецца характэрнай рысай раслін сямейства Букавыя (*Fagaceae*), таму асобныя даследчыкі адносілі расліны, які ўтвараюць плюскі (дуб, ляшчына, каштан), у асобнае сямейства, якое больш-менш супадае з названым сямействам. А. П. Дэкандоль у сваёй класіфікацыі аб'яднаў расліны, якія маюць плюскі, у сямейства (лац.: Cupuliferae) — літаральна гэта можна перавесці як *плюсканосныя*, або *кубачкападобныя*.

У класіфікацыі Бентама і Гукера, таксама састарэлай, таксама ёсць гэта сямейства, якое, праўда, аб'ядноўвае трохі больш раслін.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Плюска

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
Макс Ліберман, *Бяленне на траве*, палатно, алей, 1882
**Блех** — месца, дзе адбельвалі бялізну. Гэта былі лугі, размешчаныя каля рэк, на паўднёвых схілах з падвышанай інтэнсіўнасцю сонечнага святла. Льняныя або канапляныя тканіны — лепш за ўсё ў маі-чэрвені — рассцілалі на траве, каб яны высахлі дабяла на сонцы. Каб паскорыць адбельванне, тканіны аблівалі вадой. Гэты занятак называўся бяленнем. Пазней блехам называлі месца, дзе размяшчалі бялільні (палатна або воску) і валяльныя майстэрні  (бел. (тар.)) (бел. пральні, лугавальныя або фарбавальныя майстэрні. Гэтыя майстэрні патрабавалі значнай колькасці вады і гідраэнергіі, таму размяшчаліся каля рэк.

Зноскі
------
**Сабор Святога Якава** — каталіцкая святыня Сант'яга Матамароса  (руск.) (бел. ў галісійскім горадзе Сант'яга-дэ-Кампастэла, дзе спачываюць яго мошчы. Найбуйнейшы паломніцкі цэнтр сярэднявечнага каталіцтва, канчатковы пункт на шляху Святога Якава. Гістарычная частка горада, які склаўся вакол сабора, уключана ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны  (руск.) (бел..

Выгляд на базіліку з горада
Порцік Славы, выгляд знізу

Гісторыя
--------

Мошчы Святога Якава былі здабыты  (руск.) (бел. ў Галісіі пустэльнікам Пелаё ў 814 годзе, у праўленне Астурыйскага караля Альфонса II. На месцы адкрыцця была ўзведзена часовая капліца, якую ў IX стагоддзі змянілі адзін за адным два каменных сабора. У 997 годзе храм спаліў хаджыб Аль-Мансур  (руск.) (бел.. Вароты і званы царквы ён павёз з сабой у Кордаву і перадаў у Мяскіту  (руск.) (бел..

Цяпер існуючы сабор заклаў у 1075 кастыльскі кароль Альфонса VI. Ён будаваўся з граніту на вобраз і падабенства тулузскай базілікі Святога Сярніна  (фр.) (бел.. У 1895 годзе быў апублікаваны знойдзеная ў саборы рукапіс — Кодэкс Калікста  (руск.) (бел. які прыпісваецца пяру аднайменнага пантыфіка. Ён утрымлівае каштоўныя звесткі аб будаўніцтве храма. У 1128 раманскі сабор — адзін з самых ёмістых ў Еўропе — быў асвечаны.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>
2. ↑  archINFORM — 1994. Праверана 31 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q265049'></a>

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сабор Святога Якава на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт сабора

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11741493 · BIBSYS: 98071841 · BNC: a18526044 · BNE: XX96635 · GND: 4224747-0 · LCCN: n85379208 · NKC: xx0284112 · SUDOC: 145119610 · VIAF: 122531297 |

 |
**Epilobium latifolium** — травяністая шматгадовая расліна; від роду *Epilobium* сямейства Скрыпнёвыя (*Onagraceae*).

Распаўсюджанне і асяроддзе пасялення
------------------------------------

Цыркумбарэальны від, расце ў паўночных раёнах Паўночнага паўшар'я, у тым ліку субарктычных і арктычных абласцях, у шырокім дыяпазоне вышынь.

Батанічнае апісанне
-------------------

Лісце мае даўжыню ад 1 да 10 см, форма вагаецца ад дзідападобнай да авальнай, яно можа быць завостраным або круглявым на канцах, можа быць пакрытыя валасінкамі.

Суквецце — гронка з кветак з яркім цёмна-ружовым, часам белае, колерам пялёсткаў да 3 сантыметраў у даўжыню.

Плады — падоўжаныя, могуць перавышаць 10 сантыметраў у даўжыню.

Значэнне і ўжыванне
-------------------

З’яўляецца нацыянальнай кветкай Грэнландыі, дзе вядома пад назвай грэнл.: niviarsiaq — дзяўчынка.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
Руіны рымскага тэатра ў Сабраце
**Сабрата**, таксама **Абратон** (лац.: Abrotonum, араб. صبراتة‎‎) — горад у Лівіі, муніцыпалітэт Эз-Завія. Размешчаны на беразе Міжземнага мора да захаду ад Трыпалі.

Гісторыя
--------

Сабрата — старажытны горад у вобласці Сірціка (пазней звалася вобласць Трыпалітанія) на паўночным захадзе тэрыторыі сучаснай Лівіі.

Па адзнаках, порт быў заснаваны каля 500 г. да н.э. як фінікійская апора для арганізацыі гандлю з глыбіннай Афрыкай. Сабрата ўвайшла ў склад дзяржавы Нумідзіі, а потым была занята рымлянамі і перабудавана ў II—III стагоддзях. Рымскі імператар Септымій Север нарадзіўся ў горадзе Лептыс-Магна непадалёк, і Сабрата дасягнула вяршыні сваёй магутнасці. У IV стагоддзі горад моцна папакутаваў ад землетрасення, а ў візантыйскія часы быў перабудаваны і мадэрнізаваны.

Падчас арабскага валадарства цэнтры гандлю перамясціліся ў іншыя порты, і Сабрата ператварылася ў невялікую вёску.

Уваходзіў у аб’яднанне трох гарадоў (Трыпалі) як самы заходні горад.

Славутасці
----------

У Сабраце захаваўся рымскі тэатр, храмы Серапіса і Ізіды. Уяўляе цікавасць хрысціянская базіліка часоў імператара Юстыніяна і мазаічныя полы ў дамах арыстакратаў — жыхароў Сабраты.

У 1982 ЮНЕСКА прылічыла Сабрату да аб’ектаў культурнай спадчыны.

Панарама археалагічнай зоны ў Сабраце

Гл. таксама
-----------

* Афрыка, рымская правінцыя

Літаратура
----------

* Чудеса архитектуры. От 4000 г. до н. э. до наших дней. Под ред. *А. Каподиферро*. — М.: БММ, 2004. — 320 с. Содержание Архівавана 7 ліпеня 2011.. ISBN 978-5-88353-342-5

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сабрата на Вікісховішчы |

* UNESCO archaeological site of Sabratha
* Sabratha
* Philip Ward, *Sabratha: a guide for visitors*
* Сабрата
**Буда-Пе́трыцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Лоеўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Буда-Петрыцкая.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Лоеўскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Баршчоўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
**Лая Мару́ль** (ісп.: Laia Marull; нар. 4 студзеня 1973, Барселона) — іспанская актрыса. Двойчы лаўрэат іспанскай нацыянальнай кінапрэміі «Гоя».

Біяграфія
---------

Навучалася драматычнаму мастацтву і спевам, а таксама класічнаму і сучаснаму танцу. Упершыню выйшла на тэатральныя падмосткі ў 1993 годзе і да 1995 года заваявала прызнанне тэатральных крытыкаў. Шырокай публіцы актрыса стала вядомая пасля сваёй ролі ў іспанскім тэлесерыяле Estació d’enllaç (1994—1998).

Кар’ера ў іспанскім кінематографе пачалася для Лаі Маруль у 1996 годзе. Толькі за чатыры гады яна знялася ў дзевяці фільмах і атрымала шматлікія кінематаграфічныя ўзнагароды. Галоўная сярод іх — прэмія «Гоя» 2004 года за лепшае выкананне жаночай ролі ў фільме «Вазьмі мае вочы». У 2010 годзе актрыса ўдастоілася прэміі «Гоя» за лепшую жаночую ролю другога плана ў фільме «Чорны хлеб» Агусці Вільяронгі.

Лаўрэат прэміі «Сярэбраная ракавіна лепшай актрысе» (ісп.: Concha de Plata a la mejor actriz) Міжнароднага кінафестывалю ў Сан-Себасцьяне 2003 года за лепшае выкананне жаночай ролі ў фільме «Вазьмі мае вочы».

Зноскі
------
Таўэр
**Та́ўэр** (ад англ.: tower — вежа), **Лонданскі Таўэр** (*Her Majesty's Royal Palace and Fortress, Tower of London*) — замак-крэпасць ва ўсходняй частцы гістарычнага цэнтру Лондана, на паўночным беразе ракі Тэмзы. Адзін з найстарэйшых гістарычных будынкаў Вялікабрытаніі, старэйшая частка, г. зв. *«Белая вежа»*, пабудавана пры Вільгельме Заваёўніку. Да XVII ст. адна з рэзідэнцый англійскіх манархаў, да 1820 году ў Таўэры размяшчалася галоўная дзяржаўная турма. Пазней ў Таўэры размяшчаўся арсенал і казармы. Сёння Таўэр — адначасова помнік гісторыі і музей (калекцыя зброі, каралеўскіх каштоўнасцей і інш.), уключаны ў спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

У свой час, у Таўэры было тайна забіта або пакарана смерцю шмат вядомых асоб, у т.л. Генрых VI, Эдуард V з братам Рычардам, Томас Мор, Томас Кромвель, жонкі Генрыха VIII — Ганна Балейн і Кацярына Говард, і інш.

Гл. таксама
-----------

* Таўэрскі мост

Літаратура
----------

* *Gower R. Ch.* The Tower of Londom. v. 1-2. — L. 1901—1902.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12392786 · BIBSYS: 90166256 · BNF: 124211409 · GND: 4302320-4 · ISNI: 0000 0004 0492 3259 · LCCN: sh85136293 · NKC: kn20081218009 · NUKAT: n2013062318 · VIAF: 128321639 · ULAN: 500302014 |

 |
Браціна цара Аляксея Міхайлавіча. Майстэрні Маскоўскага крамля, трэцяя чвэрць XVII ст.
**Бра́ціна** (ад «братчына» — калектыўнае частаванне) — пасудзіна шарападобнай ці пукатай формы, часта з нізкім паддонам і конусападобным вечкам. Сярэднія памеры 5 — 8 л.

Выкарыстоўвалася пераважна пры святочных застоллях, на памінках і інш. Часам у камплекце з брацінай быў набор аналагічных пасудзін малых памераў (брацінак), што выкарыстоўвалі як кубкі для пітва.

На Беларусі медныя і драўляныя браціны бытавалі ў 16—18 стст. Залатыя і сярэбраныя браціны з гравіраваным ці чаканеным арнаментам вядомы ў Расіі ў 16—17 стст. медныя і драўляныя — у народным побыце 16—19 стст. У 19—20 стст. браціна — дэкаратыўны посуд.

Зноскі
------

1. 1 2  Браціна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. С. 253.
2. 1 2  БРАЦІНА

Літаратура
----------

* Браціна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. С. 253.
* Братина // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Браціна
* Браціна на Ганцавіцкім краязнаўча-інфармацыйным партале.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лашанскі сельсавет.
 
**Лаша́нскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Смаргонскага раёна Маладзечанскай вобласці. Цэнтр — вёска Лашаны.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як **Рамцэльскі сельсавет** у складзе Смаргонскага раёна Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Рамцэлі. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Лашаны, сельсавет перайменаваны ў Лашанскі, у склад Беніцкага сельсавета Маладзечанскага раёна перададзены вёскі Юраўшчына і Дзедаўшчына. 31 сакавіка 1958 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Ракавецкага (2 населеныя пункты: Драздзішкі і Кунцаўшчына) і Сінькоўскага (11 населеных пунктаў: Дахны, Казароўшчына, Карачоўшчына, Лашаны, Леанполле, Ленкаўшчына, Мілідаўшчына, Місіншчына, Рымцэлі, Серадзі і Шлямкі) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
2. ↑  Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Тбіліскае вадасховішча** (груз. თბილისის წყალსაცავი; неафіцыйна — *Тбіліскае мора*) — вадасховішча, размешчанае ў паўночна-ўсходняй частцы Тбілісі. Створана ў 1952 годзе шляхам затаплення водамі ракі Іоры трох горка-салёных азёр. Даўжыня дасягае 9 км, а шырыня — 3 км. Максімальная глыбіня 45 м, сярэдняя глыбіня 26,6 м. Напаўненне вадасховішча адбываецца вясной, летам і восенню вада з вадасховішча інтэнсіўна выкарыстоўваецца, за-за чаго сезоннае ваганне глыбіні складае 7—10 м.

Вадасховішча ўваходзіць у Самгорскую арашальную сістэму. Берагі вадаёма шырока выкарыстоўваюцца ў рэкрэацыйных мэтах. Да паўночна-заходняй часткі вадасховішча прылягае раён Тэвз, побач размяшчаецца нацыянальны парк Тбілісі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тбіліскае вадасховішча