**Посткаланіялізм**, **посткаланіяльная тэорыя** — кірунак мыслення ў філасофіі, тэалогіі, паліталогіі, гісторыі і літаратуры, пачынаючы з 2-й паловы XX ст. нацэлены на разуменне наступстваў каланіяльнага панавання. Як ідэалагічная плынь, посткаланіялізм займаецца вывучэннем ідэнтычнасці, культуры і літаратуры — у сэнсе культурнага канфлікту паміж былымі або цяперашнімі калоніямі і краінамі-каланізатарамі.

Тэарэтычныя асновы
------------------

Каланіялізм быў прадстаўлены як «працяг цывілізацыі», які ідэалагічна апраўдваў самапрыпісваную расавую і культурную перавагу заходняга свету над незаходнім. Гэтая канцэпцыя была падтрымана Жазефам Эрнестам Рэнанам у *La Réforme intellectuelle et morale* (1871), паводле якога імперскае панаванне, уплывае на інтэлектуальную і маральную трансфармацыю народаў з ніжэйшымі культурамі. Паводле яго, такая богам вызначаная натуральная гармонія паміж чалавечымі расамі свету была б магчымай, бо кожнаму была прызначана культурная ідэнтычнасць, сацыяльнае месца і эканамічная роля ў імперскай калоніі.

З сярэдзіны да канца XIX стагоддзя гэта тэорыя апраўдвала каланізацыю, асабліва Далёкага Усходу і Афрыкі. Бельгія, Вялікабрытанія, Францыя і Германія прасоўвалі тэорыі нацыянальнай перавагі, якія апраўдвалі каланіялізм як асветніцтва неадукаваных народаў. Такім чынам, *la mission civilisatrice* («цывілізацыйная місія») Французскай імперыі меркавала, што некаторыя расы і культуры маюць больш высокую мэту ў жыцці, у выніку больш магутныя, больш развітыя і больш цывілізаваныя расы маюць права каланізаваць іншыя. 

Посткаланіяльная тэорыя разглядае культурныя аспекты, якія сфарміраваліся ў выніку еўрапейскай каланізацыі. Эпоха каланізацыі спарадзіла спецыфічнае самавызначэнне як каланізатараў, так і каланізаваных. Каланізатары стварылі свой вобраз асветнікаў і правых. Амерыканскія аўтары ўжываюць паняцце «крытычная беласць» (англ.: critical whiteness). З іншага боку, у каланізаваных развіваецца каланіяльны менталітэт і потым культурнае нізкапаклонства адносіна культуры краіны-заваёўніка, што навязвае каланізаванай нацыі сваю месіянскую культураносную функцыю. Дэкаланізаваныя людзі развіваюць посткаланіяльную ідэнтычнасць, якая заснавана на культурных узаемадзеяннях паміж рознымі ідэнтычнасцямі (культурнай, нацыянальнай, этнічнай, а таксама гендарнай і класавай), якім каланіяльнае грамадства надае розную ступень сацыяльнай улады.

На думку індыйскага акадэміка Джаідэпа Сарангі, адна з глыбокіх практык посткаланіяльнага дыскурсу — праслаўленне «тутэйшага». Аргументуючы ідэю пазначэння мяжы/перыферыі (далітаў), у прадмове да сваёй кнігі *«Уяўленне посткаланіялізму англійскай мовай: новыя арыентацыі»* ён спасылаецца на маары і абарыгенаў.

Неакаляніяльны дыскурс геапалітычнай аднастайнасці пераносіць дэкалянізаваныя народы, іх культуры і краіны ва ўяўнае месца, так званы «Трэці свет», празмерна шырокае паняцце, якое звычайна ўключае кантыненты і моры, як то Афрыку, Азію, Лацінскую Амерыку і Акіянію. Посткаланіяльная крытыка аналізуе самаапраўдвальны дыскурс неакаланіялізму і функцыі (філасофскія і палітычныя) яго празмерна шырокіх паняццяў, каб вызначыць фактычную і культурную недакладнасць аднародных паняццяў, такіх як «арабы», «першы свет», «хрысціянскі свет» — фактычна гэтыя паняцці ўключаюць неаднародныя народы, культуры і геаграфію.

Посткаланіялізм у розных краінах
--------------------------------

Тэорыі посткаланіялізму распаўсюджаны ў краінах, якія былі ў залежнасці ад еўрапейскіх дзяржаў, асабліва Вялікабрытаніі, Францыі і Іспаніі.

### Блізкі Усход

Посткаланіяльная блізкаўсходняя літаратура даследуе і аналізуе заходнія дыскурсы пра фарміраванне ідэнтычнасці, існаванне і супярэчлівы характар посткаланіяльнай нацыянальнай ідэнтычнасці сярод народаў сучаснага Блізкага Усходу. Незалежнасць і канец каланіялізму не паклалі канец сацыяльнай фрагментацыі і войнам (грамадзянскім і міжнародным) на Блізкім Усходзе. У *«Пошуках арабскай дэмакратыі: дыскурсы і контрдыскурсы»* (2004) Ларбі Садзік сцвярджае, што праблемы нацыянальнай ідэнтычнасці на Блізкім Усходзе ёсць вынікам арыенталісцкай абыякавасці еўрапейскіх імперый. Калі яны вызначалі палітычныя межы сваіх калоній, то ігнаравалі мясцовую гісторыю, а таксама геаграфічныя і племянныя межы, якіх трымаліся тубыльцы.

### Азія

У 1924 годзе Нгуен Ай Куок (ён жа Хо Шы Мін) напісаў першы крытычны тэкст супраць французскай каланізацыі: *Le Procès de la Colonization française* («Французская каланізацыя пад судом»). Трын Мінь-ха развівае наватарскія тэорыі посткаланіялізму рознымі сродкамі выўялення — у літаратуры, фільмах, яна найбольш вядомая дакументальным фільмам *Reassemblage* (1982), у якім спрабуе дэканструяваць антрапалогію як «заходную мужчынскую гегеманічную ідэалогію».

### Афрыка

Кенійскі пісьменнік Нгугі ва Тхіёнга[ru] напісаў *«Не плач, дзіця»* (1964), першы посткаланіяльны раман пра ўсходнеафрыканскі досвед каланіяльнага імперыялізму; а таксама «*Дэкаланізацыя розуму: палітыка мовы ў афрыканскай літаратуры*» (1986). У «*Паміж ракой*» (1965), палітычным фонам якога было паўстанне Мау-Мау (1952—1960), ён закранае посткаланіяльныя праблемы афрыканскіх рэлігійных культур і наступствы навязвання хрысціянства і чужой культуры Кенія і большасці іншых краёў Афрыкі.

### Усходняя Еўропа

Падзелы Рэчы Паспалітай (1772—1794) і акупацыя краін Усходняй Еўропы Савецкім Саюзам пасля Другой сусветнай вайны былі формамі «белага» каланіялізму, які працяглы час ігнараваўся посткаланіяльнымі тэарэтыкамі. Панаванне еўрапейскіх імперый (Прускай, Аўстрыйскай, Расійскай, а пазней і Савецкай) над суседнімі тэрыторыямі (Беларусь, Украіна, Балгарыя, Чэхаславакія, Венгрыя, Літва, Малдова, Польшча, Румынія), якое заключалася ў войнах і анексіі, эксплуатацыі людскіх і прыродных рэсурсаў, знішчэнні культуры і спробах дактрынацыі мясцовага насельніцтва, шмат у чым нагадвала заваяванне заходнееўрапейскімі дзяржавамі заморскіх тэрыторый, нягледзячы на такія фактары, як геаграфічная блізкасць і адсутнасць расавых адрозненняў.

Посткаланіяльныя даследаванні ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе адкрыліся фундаментальнай кнігай Эвы М. Томпсан «*Імперскія веды: руская літаратура і каланіялізм*» (2000), за ёю следам былі працы Аляксандра Фюта, Ханны Госк, Віялеты Келертас, Дароты Каладзейчык, Януша Корэка, Дарыюша Скурчэўскага, Багдана Штэфанэску і Томаша Зарыцкага.

### Украіна

Пасля скасавання СССР з’явіліся даследаванні постымперскай сітуацыі ў былых савецкіх рэспубліках.    Даследаванням посткаланіяльнай сітуацыі ў постсавецкіх дзяржавах прысвечаны навуковы часопіс Ab Imperio[ru].

Посткаланіяльныя падыходы да аналізу ўкраінскай культуры ўжывалі заходнія (пераважна дыяспарныя) і ўкраінскія навукоўцы. У прыватнасці, Аксана Грабовіч[uk] вывучала культурную спадчыну каланіялізму ва Украіне. Посткаланіяльнае прачытанне ўкраінскіх літаратурных тэкстаў правялі літаратуразнаўцы Міраслаў Шкандрый[uk] і Марка Паўлышын[uk], а таксама філосаф Вахтанг Кебуладзэ[uk]. Ва Украіне Аксана Забужка і Мікола Рабчук[uk] напісалі творы, прысвечаныя посткаланіяльным асаблівасцям сучаснага ўкраінскага грамадства. Раман Аксаны Забужка «Палявыя даследаванні ўкраінскага сексу», які асвятляе посткаланіяльную сітуацыю ва ўкраінскай культуры, набыў вялікі розгалас і стаў бестселерам 1990-х гадоў.

Тэарэтыкі посткаланіялізму
--------------------------

Асновай плыні многія крытыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда[ru] «Арыенталізм». Іншыя важныя тэарэтычныя працы:

* Франц Фанон[uk] Peau noire, masques blancs (*Чорная скура, белыя маскі*; 1952); Les damnés de la terre (*Гнаныя і галодныя*, 1961)
* Гаятры Чакраварты Співак[ru] In Other Worlds: Essays in Cultural Politics (1987); A Critique of Postcolonial Reason: Towards a History of the Vanishing Present (1999).
* Беніта Пэры (*Benita Parry*) Delusions and Discoveries
* Квамэ Нкрума Consciencism
* Альбер Мемі[ru] Portrait du colonisé, précédé du portrait du colonisateur (*Каланізатар і каланізаваны*)
* Хомі Баба[ru] The Location of Culture
* Эмэ Сэзер[uk] Discours sur le colonialisme
* Міке Баль[ru] The Practice of Cultural Analysis: Exposing Interdisciplinary Interpretation (1999)

Асноўныя аўтары
---------------

Акрамя тэарэтычных даследаванняў, аспекты посткаланіяльнага жыцця ў былых калоніях апісваюць у мастацкай літаратуры. Некаторыя пісьменнікі атрымалі сусветнае прызнанне, напрыклад, творы Джона Кутзее, Надзін Гордымер, Відзьядхара Найпала, Дэрэка Уолката, Воле Шайінка былі адзначаны Нобелеўскай прэміяй па літаратуры. Сярод асноўных аўтараў:

Паўднёвая Афрыка
* Джон Максвел Кутзее
* Надзін Гордымер

Алжыр
* Асія Джэбар
* Катэб Ясін[ru]

Канада
* Маргарэт Этвуд

Карыбскія астравы
* Джын Рыс[ru]
* Кэрыл Філіпс[ru]

Барбадас
* Камаў Брэтуэйт[ru]

Гвадэлупа
* Марыз Кандэ[ru]

Гаіці
* Рэнэ Дэпестр[ru]

Ямайка
* Уна Марсан (Una Marson)
* Шарлота Легра (Charlotte Legras)

Марцініка
* Эдуар Глісан
* Рафаэль Канфіян (Raphaël Confiant)
* Эмэ Сэзер[uk]
* Франц Фанон (Frantz Fanon)
* Патрык Шамуазо (Patrick Chamoiseau)

Маўрыкій
* Хал Тарабулі (Khal Torabully)

Трынідад і Табага
* Эрл Лавлейс (Earl Lovelace)
* Відзьядхар Сураджпрасад Найпал
* Джордж Лемінг (George Lamming)
* Сірыл Джэймс (C. L. R. James)[ru]
* Віктар Стафард Рэйд[en]

Сент-Люсія
* Дэрэк Уолкат

Кот-д’Івуар
* Ахмаду Курума (Ahmadou Kourouma)

Егіпет
* Ануар Абдэль Малек (Anouar Abdel Malek)

Гаяна
* Уілсан Харыс (Wilson Harris)

Індыя
* Арджун Апардураі (Arjun Appadurai)
* Аніта Дэсаі (Anita Desai)
* Рада Івекавіч (Rada Ivekovic)
* Рогінтан Містры (Rohinton Mistry)
* Салман Рушдзі

Нігерыя
* Чынуа Ачэбэ
* Воле Шайінка

Новая Зеландыя
* Віці Іхімаэра (Witi Ihimaera)

Сенегал
* Марыяма Ба (Mariama Bâ)

Украіна
* Аксана Забужка
* Мікола Рабчук[uk]

Гл. таксама
-----------

* Каланіялізм
* Імперыялізм
* Культурнае нізкапаклонства
* Квамэ Нкрума
* Франц Фанон
* Амількар Кабрал
* Чынуа Ачэбэ
* Эдвард Саід

Заўвагі
-------

1. ↑  Evans, Graham, and Jeffrey Newnham. 1998. *The Penguin Dictionary of International Relations*. Penguin Books.
2. ↑  Saïd, Edward. 2000. «The Clash of Definitions.» In *Reflections on Exile, and Other Essays*. p. 574.
3. ↑  Chioni Moore, David (2001). "Is the Post- in Postcolonial the Post- in Post-Soviet? Toward a Global Postcolonial Critique". *PMLA*. 116:1: 111–128. doi:10.1632/pmla.2001.116.1.111. Архівавана з арыгінала 2020-05-27. Праверана 2021-03-31.
4. ↑  Kelertas, Violeta (2006). *Baltic Postcolonialism*. Amsterdam: Brill. ISBN 978-90-420-1959-1.
5. ↑  Kołodziejczyk, Dorota; Şandru, Cristina (2012). "On Colonialism, Communism and East-Central Europe - some reflections". *Journal of Postcolonial Writing*. **48**: 113–116. doi:10.1080/17449855.2012.658242. S2CID 161462559. Архівавана з арыгінала 2021-05-17. Праверана 2021-03-31.
6. ↑  Korek, Janusz (2007). *From Sovietology to Postcoloniality: Poland and Ukraine from a Postcolonial Perspective*. Huddinge, Sweden: Södertörns högskola. ISBN 9789189315723.
7. ↑  Skórczewski, Dariusz (2020). *Polish Literature and National Identity: A Postcolonial Perspective*. Rochester: University of Rochester Press - Boydell & Brewer. ISBN 9781580469784.
8. ↑  Ştefănescu, Bogdan (2012). "Reluctant Siblings: Notes on the Analogy between Post- communist and Postcolonial Subalterns". *Word and Text: A Journal of Literary Studies and Linguistics*. **2:1**: 13–25.
9. ↑  Zarycki, Tomasz (2014). *Ideologies of Eastness in Central and Eastern Europe*. London: Routledge. ISBN 9780415625890.
10. ↑  Шкандрій Мирослав. В обіймах імперії: Російська і українська літератури новітньої доби. — К. : Факт, 2004. — ISBN 966-8408-45-4.
11. ↑  Томпсон Ева М. Трубадури імперії. Російська література і колоніалізм / Марія Корчинська (пер.). — К. : Видавництво Соломії Павличко «Основи», 2006. — ISBN 966-500-265-1.
12. ↑  Korek, Janusz (ed.). From Sovietology to Postcoloniality: Poland and Ukraine from a Postcolonial Perspective. Stockholm: Södertörn Academic Studies 32, 2007.
13. ↑  *Грабович О.* «Колоніалізм і його спадщина в сучасній Україні» // «Арка», 1994, № 1 (3).
14. ↑  Архівована копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 12 липня 2011. Праверана 27 квітня 2010.

Літаратура
----------

Аглядныя працы
* *Саїд, Едвард В.* Орієнталізм — К.: Видавництво Соломії Павличко «Основи», 2001. ISBN 966-500-092-6.
* *Саїд, Едвард В.* Культура й імперіялізм. — К.: Критика, 2007. ISBN 966-7679-97-7.
* *Співак, Гаятрі Чакраворті.* В інших світах. Есеї з питань культурної політики. — К.: Вид. дім «Всесвіт», 2006. ISBN 966-8439-01-5.
* *Bill Ashcroft (ed.) et al.* The Post-Colonial Studies Reader. ISBN 0-415-09622-7.

Крытыка
* *Степан Величенко.* Постколоніялізм, Европа та українська історія // Україна Модерна. — 2005, № 9.
* *Вівек Чіббер.* Як говорять пригнолені? // Спільне. — 28.04.2013

Посткаланіялізм у поставецкіх краінах
* *Смолій В.*, *Ясь О.* Сучасна російсько-українська війна у світлі постколоніалізму // Вісник НАН України. — 2022. — № 6. — С. 3-16.
* *Микола Рябчук.* Постколоніальний синдром. Спостереження. — К.: «К. І. С.», 2011.
* *Марко Павлишин.* Казаки на Ямайке: проявления постколониалізма в современной украинской культуре. // «Перекрестки», 2005, № 3-4, С. 5-16.
* *Мирослав Шкандрій.* В обіймах імперії: Російська і українська літератури новітньої доби. — К. : Факт, 2004. — ISBN 966-8408-45-4.
* *Оксана Грабович.* «Колоніалізм і його спадщина в сучасній Україні» // «Арка», 1994, № 1(3).
* *Ева М. Томпсон.* Трубадури імперії. Російська література і колоніалізм / Марія Корчинська (пер.). — К. : Видавництво Соломії Павличко «Основи», 2006. — ISBN 966-500-265-1.
* *Korek, Janusz (ed.).* From Sovietology to Postcoloniality: Poland and Ukraine from a Postcolonial Perspective. Stockholm: Södertörn Academic Studies 32, 2007.
* Новая имперская история постсоветского пространства. Ред. И. Герасимов, С. Глебов, А. Каплуновский, М. Могильнер, А. Семёнов — Казань: Центр исследований национализма и империи, 2004. ISBN 5-85247-024-4.

Спасылкі
--------

* Постколоніальні дослідження // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 252—253.
* *Франц Фанон*. Расизм і культура (1956) Архівавана 3 лютого 2015.
* *Амілкар Кабрал.* Національне визволення і культура (1970) Архівавана 19 жовтня 2016.
* *Едвард Саїд.* Колаборація, незалежність і визволення (глава з книги «Культура й імперіялізм», 1993) Архівавана 19 жовтня 2016.
* *Марко Павлишин.* Постколоніальна критика і теорія (1996) Архівавана 24 жовтня 2013.
* *Микола Рябчук*. Колоніальна спадщина і совєтська спадковість. Парадокси десовєтизації (2000) Архівавана 3 грудня 2013.
* *Степан Величенко*. Питання російського колоніалізму в українській думці. Політична залежність, ідентичність та економічний розвиток (2002) Архівавана 1 листопада 2013.
* Jason Farbman, «Marxism, postcolonial studies, and the tasks of radical theory» (an interview with Vivek Chibber), in *International Socialist Review*, May 2013 Архівавана 14 вересня 2016. (англ.)
* Pranav Jani, "Marxism and the future  of postcolonial theory" (рецензія на кн.: Vivek Chibber, *Postcolonial Theory and the Specter of Capital*, Verso, 2013), in *International Socialist Review*, Spring 2014 Архівавана 14 вересня 2016. (англ.)
* www.postcolonial-europe.eu Архівавана 3 березня 2022.  (англ.)
* www.postcolonialweb.org Архівавана 27 листопада 2020.  (англ.)