Герб СССР выкарыстоўваўся ў якасці асноўнага сімвала ўрада СССР у гады 1923—1991
**Ура́д СССР** (сін. **Урад Саюза ССР**; **савецкі ўрад**) — абагульнёнае найменне цэнтральнага органа дзяржаўнага кіравання агульнай кіраўніцкай кампетэнцыі Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР).

У савецкі час пры ўжыванні тэрміна «Урад СССР» у якасці афіцыйнага наймення канкрэтнай ўстановы ў яго напісанні выкарыстоўваліся загалоўныя літары. Выразы «ўрад», «савецкі ўрад» і іх вытворныя ў кантэксце Савецкага Саюза ўжываліся ў мінулым і выкарыстоўваюцца ў цяперашні час, як правіла, нефармальна — часцяком для абазначэння ўсёй сукупнасці органаў дзяржаўнай улады і кіравання СССР.

У розныя гады ўрад СССР меў наступныя назвы:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Советская Россия | Савет народных камісараў РСФСР | (30 снежня 1922 — 6 ліпеня 1923 года) |
|  | Савет Народных Камісараў СССР | (6 ліпеня 1923 года — 15 сакавіка 1946) |
|  | Савет Міністраў СССР | (15 сакавіка 1946 — 14 студзеня 1991) |
| Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік | Кабінет Міністраў СССР | (14 студзеня — 26 снежня 1991) |
| Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік | Камітэт па аператыўнаму кіраванню народнай гаспадаркай СССР | (28 жніўня — 20 верасня 1991) |
| Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік | Міжрэспубліканскі эканамічны камітэт СССР | (20 верасня — 14 лістапада 1991) |
| Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік | Камітэт па аператыўнаму кіраванню народнай гаспадаркай СССР | (14 лістапада — 26 снежня 1991) |

Гісторыя тэрміна
----------------

Слова **Урад** не сустракаецца ні ў Дагаворы аб утварэнні СССР, ні ў Канстытуцыі СССР 1924 года; аднак словазлучэнне **Урад Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік** ужывалася ўжо ў назвах афіцыйных друкаваных органаў Саўнаркама СССР на працягу ўсяго часу іх існавання (з 1924 па 1946 год). Толькі з прыняццем Канстытуцыі СССР 1936 года, дзе Савет Народных Камісараў СССР быў названы «Урадам СССР», гэты тэрмін увайшоў у афіцыйнае ўжыванне. У Канстытуцыі 1977 года гэтая традыцыя захавалася; у тэксце асноўнага закона краіны назвы «Савет Міністраў СССР» і «Урад СССР» выкарыстоўваліся ў якасці сінонімаў. З Канстытуцыі СССР тэрмін знік 26 снежня 1990 года, аднак практыка яго выкарыстання захавалася. Так, у Законе СССР ад 20 сакавіка 1991 года № 2033-1 «Аб Кабінеце Міністраў СССР» Кабінет Міністраў СССР называецца Урадам СССР.

Падпарадкаванасць і статус
--------------------------

Урад СССР ствараўся вярхоўнымі органамі дзяржаўнай улады краіны — ЦВК СССР (у перыяд з 1923 па 1938 гады), Вярхоўным Саветам СССР (з 1938 па 1991 гады) — і быў падсправаздачны непасрэдна гэтым органам, а таксама Прэзідэнту СССР (у 1990—1991 гады).

У перыяд з 1936 па 1990 гады Урад СССР валодаў статусам *вышэйшага* органа дзяржаўнага кіравання Савецкага Саюза.

Кіраўнік урада
--------------

У. І. Ленін, першы кіраўнік урада СССР
Пасада кіраўніка ўрада Савецкага Саюза была ў вялікай ступені аналагічная пасадзе прэм'ер-міністра ў іншых краінах. У розныя гады паўнамоцтвы кіраўніка ўрада СССР мяняліся, аднак у цэлым асоба, якая займала гэтую пасаду, ажыццяўляла кіраўніцтва дзейнасцю урада СССР, падборам кадраў для іх уключэння ў склад урада і валодала правам прыняцця ў неадкладных выпадках рашэнняў па асобных пытаннях дзяржаўнага кіравання. Кіраўнік урада не валодаў правам самастойна прызначаць і адхіляць ад пасады кіраўнікоў цэнтральных органаў дзяржаўнага кіравання; гэта права належала вышэйшаму органу заканадаўчай улады.

Прызначэнне кіраўніка савецкага ўрада ажыццяўлялася вышэйшым органам дзяржаўнай улады СССР — ЦВК СССР (у перыяд з 1923 па 1938 гады), а з 1938 па 1991 гады — Вярхоўным Саветам СССР. Пачынаючы з 1990 года ўрад і яго старшыня сталі падпарадкоўвацца непасрэдна Прэзідэнту СССР, аднак прызначэнне кіраўніка ўрада на пасаду засталося прэрагатывай Вярхоўнага Савета СССР.

Цэнтральныя органы дзяржаўнага кіравання СССР
---------------------------------------------

Цэнтральныя органы дзяржаўнага кіравання СССР з'яўляліся ядром сістэмы дзяржаўнага кіравання Савецкага Саюза. У сістэму цэнтральных органаў дзяржаўнага кіравання СССР уваходзілі наступныя ўстановы:

* вышэйшы цэнтральны орган агульнай кіраўніцкай кампетэнцыі (урад СССР)
* цэнтральныя органы галіновага і функцыянальнага кіравання (народныя камісарыяты (1922—46), міністэрства (1946-91), дзяржаўныя камітэты і дзяржаўныя агенцтва)
* Падведамасныя органы ўрада СССР

Урад СССР фармаваўся з кіраўнікоў цэнтральных органаў галіновага і функцыянальнага кіравання і кіраўнікоў некаторых ведамстваў ўрада.

Ведамствы ўрада СССР
Урад СССР валодаў канстытуцыйным правам ствараць, рэарганізоўваць і касаваць урадавыя ведамства (бюро, інспекцыі, камісіі, камітэты, упраўленні, агенцтвы і інш.), неабходныя для ажыццяўлення функцый, ускладзеных на саюзны ўрад Канстытуцыяй СССР і іншымі законамі краіны. У склад урада СССР уваходзілі кіраўнікі некаторых, найбольш важных з пункту гледжання органаў дзяржаўнага кіравання, падпарадкаваных ураду — да прыкладу, кіраўнікі Камітэта па справах вышэйшай школы (1936-46), Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення (1957—91) і інш.

Афіцыйныя выданні
-----------------

Лагатып газеты «Известия»
* Газета «Известия» — у розныя гады існавання ўрада СССР выпускалася пад рознымі назвамі:
	+ «Весткі Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта Саветаў Сялянскіх, Рабочых, Салдацкіх і Казачых Дэпутатаў і Маскоўскага Савета Рабочых і Чырвонаармейскіх Дэпутатаў» (1918—1923)
	+ «Весткі Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта Саюза ССР і Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта Саветаў Рабочых, Сялянскіх, Чырвонаармейскіх і Казачых Дэпутатаў» («Известия ЦВК і УЦВК», 1923—1938)
	+ «Весткі Саветаў дэпутатаў працоўных СССР» (1938—1946)
* «Веснік ЦВК, СНК і СТО СССР» (1923—1924 гадах)
* «Збор законаў і распараджэнняў Рабоча-Сялянскага Ўрада Саюза ССР» (1924—1937)
* «Збор пастаноў і распараджэнняў Ўрада Саюза ССР» (1938—1946)
* «Збор пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Саюза ССР» (1946—1949)
* «Збор пастаноў Урада Саюза ССР» (1957—1991)

Гл. таксама
-----------

* Савецкі ўрад
* Падведамасныя органы ўрада СССР

Зноскі
------

1. ↑  Апошняе характэрна для заходніх краін, дзе палітычная традыцыя, заснаваная на дактрыне падзелу ўладаў, разглядае «урад» (англ.: *government*) як сукупнасць органаў заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады.
2. ↑  У дужках пазначаны даты, у рамках якіх орган юрыдычна або фактычна выконваў функцыі ўрада СССР.
3. ↑  Савет народных камісараў РСФСР па даручэнні ЦВК СССР часова выконваў абавязкі ўрада СССР ў перыяд паміж утварэннем СССР у снежні 1922 года і фарміраваннем першага складу Савета народных камісараў СССР у ліпені 1923 года.
4. ↑  Не прадугледжаны Канстытуцыяй СССР часовы орган кіравання, на які 28 жніўня 1991 года пасля адстаўкі Кабінета Міністраў СССР былі ўскладзены функцыі ўрада СССР да фарміравання новага складу кабінета міністраў.
5. ↑  Заснаваны Законам СССР «Аб органах дзяржаўнай улады і кіравання Саюза ССР у пераходны перыяд» ад 5 верасня 1991 года № 2392-I наўзамен кабінета міністраў СССР. 14 лістапада 1991 года Міжрэспубліканскі эканамічны камітэт СССР быў пераўтвораны ў Міждзяржаўны эканамічны камітэт Эканамічнай супольнасці (паміж саюзнымі рэспублікамі і рэспублікамі, якія заявілі аб выхадзе са складу Саюза ССР).
6. ↑  Ліквідаваны 26 снежня 1991 года ў сувязі са спыненнем існавання СССР.
7. ↑  Орган Саўнаркама РСФСР, які выконваў функцыі ўрада СССР з моманту утварэння СССР да фарміравання першага Савета Народных Камісараў СССР.
8. ↑  Аб афіцыйнай газеце Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта Саюза ССР : дэкрэт ЦВК СССР ад 13 ліпеня 1923 года.
9. ↑  Выдавалася Кіраваннем справамі Савета Народных Камісараў СССР. Крыніца: Аб парадку апублікавання законаў і распараджэнняў Ўрада Саюза ССР : пастанова ЦВК СССР і Савета Народных Камісараў СССР ад 22 жніўня 1924 года.