**Патрыя́рх** (ад грэч. πατριάρχης, «пачынальнік роду») — найвышэйшы епіскапскі тытул у праваслаўнай царкве, кіраўнік памеснай праваслаўнай царквы. Таксама тытул старшага епіскапа ў некаторых іншых цэрквах.

Гісторыя
--------

У Старажытнай Іўдзеі патрыярхам называлі старшыню сінедрыёна — найвышэйшага калегіяльнага органа ўлады.

У хрысціянскай царкве з IV ст. патрыярх — кіруючы епіскап некаторых гарадоў і зямель (александрыйскі, іерусалімскі, канстанцінопальскі, антыяхійскі, рымскі).

З канца VI ст. канстанцінопальскі патрыярх атрымаў тытул Усяленскага з правам склікаць Усяленскія саборы і прызначаць мітрапалітаў.

Папа Рымскі разглядаўся тады як патрыярх заходняй часткі Візантыі. Аднак рымская царква пасля свайго аддзялення не пагадзілася з гэтым і з XIII ст. увяла тытул патрыярха для епіскапаў асобных старажытных епархій у падпарадкаванні папы.

Тытул патрыярха існуе таксама ў армяна-грыгарыянскай, копцкай у Егіпце, эфіопскай і іншых старажытных усходніх цэрквах.

Праваслаўная царква на Беларусі з пачатку свайго існавання і да 1596 г. знаходзілася пад амафорам (апекай) канстанцінопальскага патрыярха. Са згоды апошняга ставіліся мітрапаліты Кіеўскай мітраполіі, да якой першапачаткова адносіліся і беларускія праваслаўныя епархіі. У 1596 г. канстанцінопальскі патрыярх накіраваў свайго экзарха Нікіфара на праваслаўны сабор у Берасці, які выступіў супраць Берасцейскай уніі 1596 года.

У 1620—86 гг. адноўленая праваслаўная царкоўная арганізацыя Беларусі зноў знаходзілася пад апекай канстанцінопальскага патрыярха, у 1686—1700 гг. і з 1917 г. — патрыярха маскоўскага і ўсяе Русі.

Першы маскоўскі патрыярх быў пастаўлены ў 1589 г. (у 1700—1917 патрыярха не было). Ён кіруе царквой сумесна са Свяшчэнным сінодам і Архірэйскім саборам, выбіраецца пажыццёва на Памесным саборы (сходзе прадстаўнікоў духавенства і вернікаў царквы). За час існавання Маскоўскага патрыярхата было 16 патрыярхаў: Іоў (1589—1605); Ігнацій (1605—06); Гермаген (1606—12); Філарэт (1619—33); Іаасаф І (1634—40); Іосіф (1642—52); Нікан (1652—67), пры якім патрыяршаства дасягнула найбольшай палітычнай магутнасці; Іаасаф II (1667—72); Піцірым (1672—73); Іаакім (1674—90); Адрыян (1690—1700); Ціхан (1917—25); Сергій (1925—27 — намеснік, у 1927—43 — месцаахоўнік, 1943—44 — патрыярх); Аляксій (1945—70); Пімен (1970—90); Аляксій II (з 1990), які ў 1991, 1995 і 1998 наведваў Беларусь.

У наш час патрыярхі ўзначальваюць таксама Канстанцінопальскую, Александрыйскую, Антыяхійскую, Іерусалімскую, Грузінскую (каталікос-патрыярх), Сербскую, Балгарскую, Румынскую памесныя праваслаўныя цэрквы.

Літаратура
----------

* Патрыярх // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 183. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
* Патриарх // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Под Патриаршим омофором. — М. 1989.

| ⛭Праваслаўны клір |
| --- |
| Святары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Епіскапы | 
* Вікарый
* Епіскап (Архірэй)
* Архіепіскап
* Экзарх
* Мітрапаліт
* Патрыярх

 |
| Святары | 
* Іераманах
* Ігумен
* Архімандрыт
* Іерэй
* Прэсвітар
* Протаіерэй
* Протапрэсвітар

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Іерадыякан
* Протадыякан
* Архідыякан

 |

 |
| Царкоўныя служкі | 
* Алтарнік
* Іпадыякан
* Псаломшчык
* Дзяк
* Еклісіярх

 |

| ⛭Каталіцкая іерархія |
| --- |
| Епіскапат | 
* Папа (Папа на спачыне)
* Камерленга
* Кардынал-вікарый
* Кардынал
	+ Кардынал-дыякан
	+ Кардынал-святар
	+ Кардынал-біскуп
* Кардынал-протадыякан
* Патрыярх
* Вярхоўны архібіскуп
* Прымас
* Мітрапаліт
* Архібіскуп
* Біскуп
* Каад’ютар
* Аўксіліярый
* Біскуп-эмерыт (Архібіскуп-эмерыт)
* Тытулярны біскуп (Тытулярны архібіскуп)

 |  |
| Прэсвітары | 
* Мансеньёр
	+ Пратанатарый
	+ Ганаровы прэлат
	+ Капелан Яго Святасці
* Генеральны вікарый
* Епіскапальны вікарый
* Канонік
* Пробашч
* Архіпрэсвітар
* Дэкан (ці Акруговы вікарый)
* Пастар
* Прыхадскі адміністратар
* Прыхадскі вікарый
* Кюрэ
* Памочнік пастара
* Капелан

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Пастаянны дыякан

 |
| Служкі падчас літургіі | 
* Акаліт
* Чытальнік
* Цырыманіярый
* Міністрант
	+ Турыферарый
	+ Круцыферарый

 |
| Для вызначаных задач | 
* Прэфект
* Папскі легат
* Апостальскі нунцый
* Ваенны ардынарый
* Апостальскі адміністратар
* Епархіяльны адміністратар
* Апостальскі вікарый
* Апостальскі прэфект
* Пенітэнцыярый
* Архідыякан
* Прыміцэрый
* Рэктар

 |
| Ва ўсходнекаталіцкіх цэрквах | 
* Экзарх
* Архімандрыт

 |
| У каталіцкіх ордэнах | 
* Генеральны настаяцель
* Правінцыял
* Абат-прадстаяцель
* Абат
	+ Мітрафорны абат
	+ Рэгулярны абат
* Навіцый

 |
| Скасаваныя | 
* Каралеўскі кардынал
* Князь-біскуп
* Акруговы біскуп
* Антыбіскуп
* Прэлат Ф’якета
* Абат камендаторый
* Субдыякан
* Экзарцыст
* Астыярый

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4173551-1 · LCCN: sh85098724 · NKC: ph305789 |