Каралева Катарына ў вобразе Эрыка Утэрхельма (1662—1717) у канцы XVII стагоддзя
**Катарына Монсдотэр**, альбо **Карын** (швед. *Каtarinа Månsdotter*; 6 лістапада 1550 — 13 верасня 1612) — каханка караля Эрыка XIV, а затым яго жонка і каралева Швецыі.

Ранні перыяд жыцця
------------------

Карын нарадзілася ў Стакгольме ў сям’і салдата, пазней ахоўніка турмы па мянушцы Монс (яе прозвішча — гэта імя па бацьку, літаральна «дачка Монса») і яго жонкі Інгрыд. Яе маці паходзіла з сялянскай сям’і ў Упландзе і, як кажуць, прадавала гародніну на плошчы. Мяркуецца, што яе бацькі памерлі ў 1560 годзе. Паводле легенды, Эрык XIV упершыню заўважыў, як яна прадавала арэхі на плошчы ў Стакгольме, і быў настолькі здзіўлены яе прыгажосцю, што ўзяў яе да двара як сваю каханку. На праўдзе Карын Монсдотэр была ў 1564 годзе служанкай Карын, жонкі даверанага прыдворнага музыканта караля Герта Кантара, які меў у сваім доме карчму і гасцявы дом і, верагодна, яго гасцей абслугоўвалі афіцыянткі. Пазней яна была пакаёўкай сястры караля, прынцэсы Лізаветы, і ў 1565 годзе стала каханкай караля.

Каралеўская фаварытка
---------------------

Фрагмент карціны Катарыны Эрыка Ёхана Лёфгрэна (1825—1884) 1864 год
Напэўна, Карын уступіла ў адносіны з Эрыкам вясной 1565 года. Статус, відаць, быў амаль афіцыйны, бо яна атрымала дарагую вопратку і адкрыта з’яўлялася з каралём пры двары, атрымала таксама ўласныя пакоі і слуг. Улетку 1565 года яна была каралеўскай свіце ў Скары, дзе была забяспечана з запасаў зарэзерваваных для арміі, што сведчыцт пра яе новы статус. У каралеўскіх рахунках гаворыцца, што ёй далі новы і дарагі гардэроб і ўласны персанал, у тым ліку і ўласнага былога працадаўцу: Карын, жонку Герта Кантара. Калі ў 1566 годзе нарадзілася яе дачка Сігрыд, да яе ставіліся як да законнай прынцэсы. Да гэтага ў караля паралельна было некалькі каханак, такіх як Агда Персдотэр і Дорэдзі Валянцінсдотэр, але калі Карын увайшла ў яго жыццё, ён распусціў іх усіх. Яна таксама атрымала адукацыю і навучылася чытаць і пісаць. Яго стаўленне да яе выклікала вялікае здзіўленне. У той час былі думкі, што яна была ведзьмай, ці выкарыстоўвала любоўнае зелле, каб растлумачыць глыбокую прыхільнасць Эрыка.

Паведамляецца, што ў Карын быў жаніх да таго, як яна сустрэлася з Эрыкам, прапаршчык па імі Максіміліян. Пасля таго, як яна стала каралеўскай палюбоўніцай, яму ўдалося патрапіць у палац, дзе яго выявіў Карл і адвёў каралю, які яго забіў. Па словах летапісца Даніэля Хунда, на самой справе ён апынуўся ў пастцы Эрыка, які папрасіў Карын паслаць яго. Сапраўдная гісторыя невядома.

Партрэт Карын Монсдотэр быў зроблены толькі на малюнках яе мужа ў няволі і ў бюст апошніх яе дзён на яе магіле (выявілася, што партрэт, які доўгі час лічылі, што гэта яе сястра). Яе апісалі як вельмі прыгожую з доўгімі русымі валасамі і нявіннымі вачыма, і, здаецца, яе асоба была спакойнай, сціплай і натуральнай. Кароль быў псіхічна няўстойлівым, і, здаецца, яна была адзінай, хто мог суцешыць яго і супакоіць, што прымусіла яе ацаніць яго сваякоў, якія палічылі яе карыснай для яго. У яе не было асабістых ворагаў пры двары, але яе не паважалі, і іх шлюб у 1568 годзе быў расцэнены як скандал і, магчыма, паспрыяў яго звяржэнню з трона.

 Карын Монсдотэр, Эрык XIV і Ёран Персан, на карціне Георга фон Розена 1871 года.
Недзе ў 1567 годзе Эрык вырашыў ажаніцца на Карын у адпаведнасці з дамовай, заключанай ім з саветам у 1561 годзе, у якой яму было абяцана ажаніцца з кім заўгодна. Яго планы падтрымаў яго саветнік Ёран Персан, бо замежныя перамовы праваліліся, і карэнная арыстакратка ў якасці каралевы пагражала б пазіцыі Персана. Паведамляецца, што Карын была добрай сяброўкай жонкі Персана Ганны Андэрсдотэр, якая, відаць, часта суправаджала яе падчас падарожжаў паміж рознымі каралеўскімі палацамі.

Невядома, ці мела Карын Монсдотэр які-небудзь палітычны ўплыў, але ў шведскай гісторыі шырока вядомы вобраз, калі яна служыла процівагай саветніку караля Ёрану Персану; карціна Георга фон Розена праз трыста гадоў (1871) ілюструе гэта, малюючы караля на падлозе, збітага з панталыку сваімі ўнутранымі дэманамі, з Карын Монсдотэр, якая трымае яго за руку, падобнай на нявіннага анёла, які дае яму сілы супрацьстаяць націску, і Ёран Персан, які стаіць на другім баку ад яго, спрабуючы прымусіць яго падпісаць дакумент.

Тагачаснікі, асабліва дваране пры двары, рана выкарыстоўвалі яе, каб звярнуцца да Эрыка ад іх імя, і, здаецца, яна зрабіла для гэтага ўсё магчымае, што ілюструецца ў час забойстваў Стурэ ва Упасале у 1567 годзе, што, магчыма, можа апісаць як форму яе ўплыў на Эрыка. У маі 1567 года Эрык лічыцца псіхічна хворым. Ён пасадзіў у турму некалькіх мужчын са знатнага роду Стуры, сярод якіх быў і граф Свантэ. Графіня Марта Стурэ, сястра былой каралевы Маргарыты Леёнхувуд, звярнулася да Карын Монсдотэр з просьбай абараніць зняволеных. Карын запэўніла, што ніхто не пашкодзіць зняволеным. Пазней той жа раніцай кароль наведаў Свантэ Стурэ ў турме, упаў перад ім на калені і выпрасіў сяброўства. Аднак пазней у той жа дзень зняволеныя Стурэ былі пакараны. Неўзабаве Эрык знік, а Карын удзельнічала ў пошуках; яго знайшлі ў намесніцтве Адэнсала.

Карын Монсдотэр тры разы ахвяравала сёстрам абацтва Вадстэна паміж 1566 і 1568 гадамі, і адзначаецца, што яе самае вялікае ахвяраванне было зроблена падчас хваробы Эрыка ў 1567 годзе.

Каралева
--------

 Карціна Уладзіміра Свярчкова ў 1870-х гадах над яе магілай у саборы Турку паказвае Карын Монсдотэр «адхіленне ад кароны» з дзвюма сваімі дзецьмі.
 Буйны план твару каралевы Катарыны з вітрыны (уверсе).
Эрык XIV марганатычна ажаніўся з Карын ў 1567, і афіцыйна ў 1568 годзе, калі яна была акультурана і каранаваны як каралева пад імем назвай Катарына Монсдотэр (афіцыйная версія яе імя). Першую, сакрэтную цырымонію шлюбу здзейсніў архіепіскап Лаўрэнцій Петра 29 снежня 1567 года. У гэты перыяд Эрык перыядычна пакутаваў ад псіхічных праблем, і замест яго кіраваў рэгент. Шлюб, псіхічныя праблемы Эрыка і ўзвышэнне Карын выклікалі чуткі. У лісце да сястры Эрыка Сафіі паведамлялася, што «вар’яцтва, якое дамінуе над ім, з’яўляецца следствам яго ўчынкаў. Ён і раней быў няўстойлівы, і цяпер ён цалкам такі, пад кіраўніцтвам яго жонкі», маючы на ўвазе, што Карын карысталася вядзьмарствам. Жонку саветніка Эрыка Ёрана Персана, Ганну Андэрсдотэр, блізкую сяброўку Карын, абвінавацілі ў распаўсюджванні чутак і асудзілі за паклёп, але былі памілаваны па просьбе самой Карын. Рэгенцтва арыштавала многіх саветнікаў Эрыка, і Карын умяшалася за шмат каго з іх. Калі Эрык ачуняў і рэгентства было распушчана, Карын умяшалася ў мір паміж Эрыкам і яго братам, герцагам Джонам.

10 лютага 1568 года Карын была ўзмоцнена і яна атрымала афіцыйную пячатку каралевы. У лісце да сваіх законных сясцёр, прынцэс Сафіі і Лізаветы, адзначаецца, што яна сцерла першы чарнавік, які фармальна называў іх «Дарагія сёстры», і што яна называла сябе не «каралевай», а «абранай каралевай», што тлумачыцца тым, што яна ведала, што яе пазіцыя не была цалкам прынята ў арыстакратыі. Паведамляецца, што Эрык планаваў забіць сваіх братоў і іншых ворагаў да вяселля, але пра гэтыя планы іх павінна была папярэдзіць Карын Монсдотэр праз каралеву-ўдаву Катарыну Стэнбок. Пазней было адзначана, што гэтыя людзі не прысутнічалі на вяселлі.

Афіцыйнае вяселле адбылося ў Сторкіркане 4 ліпеня 1568 года, пасля чаго на наступны дзень адбылася каранацыя. Карын Монсдотэр правёў да алтара стрыечны брат караля Пер Браге пад сцягам залатога тэкстылю, які неслі чатыры шляхціцы. Вяселле было непаўторнае; ніколі раней дзеці гэтай пары не прысутнічалі на каралеўскім вяселлі. Для пацверджання афіцыйнага статусу прысутнічалі і немаўля, і дачка Эрыка і Карын. Іх змясцілі пад сцягам паміж бацькамі. 9 чэрвеня сын быў ахрышчаны каралевай удавой Кэтрын Стэнбок. Каранацыя была адзначана вялікімі ўрачыстасцямі ў Стакгольме, каб пацвердзіць легітымнасць новай каралевы. Сялянскія сваякі Карын, яе тры дзядзькі па мацярынскай лініі з Упланда, Ганс Якабсан, Якаб Якабсан і Эрык Нільсан, прысутнічалі ў адзенні, зробленым для іх каралеўскім краўцом. Падчас каранацыі лорд-канцлер Нільс Гіленстыерна, які нёс карону, страціў прытомнасць і апусціў карону на падлогу. Гэта расцэньвалася як дрэнная прымета.

Падчас свайго знаходжання на пасадзе каралевы Карын рабіла падарункі сваім сябрам і сваякам, такім як Ганна Нільсдотэр і Хамарсторп, якая была ідэнтыфікаваная як яе сястра, нягледзячы на яе іншае імя па бацьку, яе стрыечныя браты па бацькоўскай лініі ў Скуклостэры і яе «Fränka» (што азначае «жанчына сваячка») Ганна Эрыксдотэр. Каралева Карын адзначала, што атрымала два каралеўскіх маёнткаў ў 1568 годзе: на 1 мая, яна прадаставіла даход ад Рёрстранда ў Сольне Торб’ёрну Клокарэ ў Стакгольме, а 24 ліпеня, яна прадаставіла Алебі ў Ботчырке Ласэ Якабсану, падпісаўшы сябе ў першым дакуменце як «Карын Монсдотэр», а ў другім — «Катарына Регіна». У абодвух выпадках яна апісала розныя прывілеі і ўмовы для ўладальнікаў. Прадастаўленне каралеўскіх уладанняў і вызначэнне іх прывілеяў было чымсьці, што звычайна рабілі манархі, і апісвала яе асабісты ўплыў.

Неўзабаве пасля каранацыі браты Эрыка паўсталі, і ён апынуўся ў турме.

### Пазбаўленне волі

Карын была заключаны з Эрыкам спачатку ў Каралеўскім палацы Стакгольма, а затым у замку Турку (1570—71), у замку Кастэльхольма ў Аландзе, у Грыпсхольме (1571—73) і ўВестероскім замку (1573). Неўзабаве пасля таго, як яны апынуліся ў зняволенні, іх дзяцей аддалі пад апеку каралевы ўдавы Катарыны Стэнбок і іх французскай гувернанткі Іаганы (Жанны) дэ Эрбавіль, але ў 1570 годзе яны зноў уз’ядналіся з бацькамі. Карын нарадзіла дваіх дзяцей у палоне ў 1570 і 1572 гадах, абодва памерлі ў турме. Падчас іх зняволення паведамлялася, што Карын папракала Эрыка за людзей, якіх ён забіў падчас яго кіравання, «паколькі ён ва ўладзе забіваў нявінных людзей, тым самым выклікаў турэмнае зняволенне і пакуты сваёй жонкі і дзяцей, такія як і на сябе».

Улетку 1569 года адбылася спроба вызвалення зняволеных і аднаўлення Эрыка на яго троне (змова 1569 года) была зроблена групай змоўшчыкаў на чале з галоўнай дамай Карын Элін Андэрсдотэр і асабістым сакратаром Карын Томасам Якабсанам. Змова была выяўлена, а Андэрсдотэр і Якабсан пакараныя смерцю. Эрык быў датычны да планаў, але ў дакументах не згадваецца, ці была Карын, хоць вядучыя змоўшчыкі працавалі на яе. Вядома, што Эрык як мінімум тры разы падвяргаўся фізічнаму гвалту з боку свайго утрымальніка, але не лічыцца, што гэта адбылося ў прысутнасці Карын.

Каралева Карын і яе дзеці былі разлучаны з мужам 14 чэрвеня 1573 года, каб не дапусціць нараджэння больш законных нашчадкаў. Кароль Эрык апісаў гэта ў сваім дзённіку так: «Мая жонка была адабрана ў мяне гвалтам». Карын і яе дзеці былі дастаўлены ў замак Турку (Аба) у Фінляндыі, дзе яна знаходзілася пад хатнім арыштам да смерці мужа праз чатыры гады. У гэтыя гады былі выяўлены дзве змовы з мэтай аднаўлення Эрыка: змова Марнэ і яшчэ дзве змовы праз два гады. У 1575 годзе ў яе забралі сына і адправілі ў Польшчу для апекі езуітаў, але ёй дазволілі захаваць дачку. У 1577 годзе яна атрымала вестку пра смерць мужа. З ёй абыходзіліся з дабрынёй і перадалі ёй каралеўскі маёнтак Люксіяла ў Кангасале, Фінляндыя, дзе яна пражыла астатняе жыццё.

Удава
-----

Бюст каралевы Катарыны ля яе магілы.
 Магіла і помнік Катарыны ў саборы Турку
Карын Монсдотэр двойчы вярталася да шведскага двара. У 1577 годзе, нядаўна аўдавеўшы, яна адправілася ў Стакгольм, каб прасіць фінансавай падтрымкі, якую потым атрымала. Другі раз гэта адбылося ў 1582 годзе, калі яна сустрэлася з каралевай Кацярынай Ягелон і каралевай-удавой Катарынай Стэнбок у замку Сварцё, што называлася «Сустрэча трох каралеў Кацярын».

У 1587 годзе яе дачка Сігрыд была прызначана нявесткай дачкі новага караля, прынцэсы Ганны, якая пайшла за братам каралём Жыгімонтам у Варшаву, дзе ён быў абраны каралём. Карын суправаджала яе ў падарожжы. У Варшаве яна зноў сустрэла сына Густава, праз дванаццаць гадоў пасля таго, як яго забралі ў яе. Яна ўбачыла яго яшчэ раз у Эстоніі ў 1595 годзе, і ў адрозненне ад папярэдняй сустрэчы, гэтая сустрэча была пацверджана. Цяпер ён быў католікам, забыўся на яе, і яны не маглі размаўляць адзін з адным, бо ён забыўся на шведскую мову, адзіную на якой Карын магла размаўляць; яна магла ідэнтыфікаваць яго толькі па родных плямах. Ён быў бедны і працаваў наймітам. Яна спрабавала дапамагчы яму фінансава і на працягу ўсяго жыцця спрабавала атрымаць дазвол на яго вяртанне ў Швецыю, але больш ніколі яго не бачыла. Яе дачка Сігрыд, наадварот, выйшла замуж за двух шведскіх шляхціцаў і часта праводзіла час з маці.

Карын стала паважанай і ўпадабанай у Фінляндыі; падчас вялікага сялянскага паўстання дубіннай вайны ў 1596-97 паўстанцы ўстрымаліся ад рабавання яе маёнтка. Яна таксама паспяхова кіравала справамі маёнтка; у 1587 годзе сядзіба Люксіяла была адным з самых прыбытковых маёнткаў у Фінляндыі, а ў 1599 годзе стала другім па прыбытку. Яна захоўвала свой нейтралітэт падчас канфлікту фінскай арыстакратыі з Карлам IX Шведскім у 1597-99. Яе дачка, жонка якой была аддана каралю Жыгімонту, была вымушана бегчы з Карлам IX у Рыгу ў 1598 годзе, але калі яна вярнулася ў 1603 годзе, Карын знайшла ёй прытулак.

У жніўні 1605 года Карл IX даў указанне перанесці Карын і яе пляменніцу (дачку яе сястры, якая, відаць, заставалася з ёй) у Стакгольм. Невядома чаму, але, магчыма, гэта адбылося з-за палітычнай сітуацыі ў Расіі, удзельнікам якой быў яе сын. Аднак інструкцыі так і не былі выкананы. У 1606 годзе Карын папрасіла ў Карла дазволу вызваліць сваіх арандатараў ад каралеўскіх падаткаў, каб яна магла выкарыстаць іх падатковыя грошы, каб купіць свабоду свайго сына, які ў той час быў у палоне ў Расіі, але кароль адмовіўся. У 1607 годзе Карын, тым не менш, забараніла арандатарам плаціць каралеўскія падаткі. Тады кароль паслаў ёй сваіх прадстаўнікоў, каб яны патлумачылі, што гэта непрымальна. Неўзабаве гісторыя скончылася смерцю сына ў няволі. Яна мірна памерла пасля перыяду хваробы ў Люксіяле. Пахавана ў саборы Турку .

Карын Монсдотэр была першай каралеўскай каханкай шведскага манарха, якая стала каралевай з часоў Крысціны Абрахамсдотэр у 1470 годзе. Хоць тры каралевы Швецыі ў яе ж стагодзьдзі ня былі каралеўскай крыві, але былі дваранкамі, Катарына Монсдотэр была толькі адзінай, перш чым Сільвія (1976), якая была простым чалавекам — не лічачы каралевы Дэзірэ, якая, хоць і нарадзілася простым чалавекам, стала прынцэсай Понтэ-Корва за чатыры гады да таго, як стаць шведскай каралевай.

Дзеці
-----

У Карын Монсдотэр былі наступныя дзеці з каралём:

* Прынцэса Сігрыд Шведская (1566–1633) (нарадзілася да шлюбу), фрэйліна, жонка двух шляхціцаў
* Шведскі прынц Густаў (1568—1607) (нарадзіўся да шлюбу), найміт.
* Генрык (1570—1574)
* Арнольд (1572—1573)

Карын Монсдотэр у мастацкай літаратуры
--------------------------------------

Карын Монсдотэр з’яўлялася ў фільмах і кнігах. Фільм *Карын Монсдотэр* рэжысёра Альфа Сёберга быў зняты ў 1954 годзе. Фінскі аўтар Міка Валтары напісаў гістарычны раман *«Катарына»* у 1942 годзе (на фінскай, перакладзены на шведскую ў 1943 годзе)

Спадчына
--------

У яе гонар названы астэроід 832 Карын.

Зноскі
------

1. 1 2  Karin Månsdotter — 1917.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q379406'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1724971'></a>
2. ↑  Karin Månsdotter — SLS.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q769544'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10429758'></a>
3. ↑  Karin Mansdotter // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
4. ↑  *Lundy D. R.* Catherine Maansdatter // The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
5. ↑  Katarina Månsdotter // opac.vatlib.it<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q84353965'></a>
6. ↑  *(unspecified title)* Праверана 7 жніўня 2020.
7. 1 2  *Lundy D. R.* The Peerage<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q67129259'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21401824'></a>
8. ↑  Biografiskt lexikon för Finland 1. Svenska tiden (2008)
9. ↑  Karin Månsdotter, Svenskt biografiskt lexikon (art av Sture Arnell), hämtad 2018-08-23
10. ↑  Bolesław Mrozewicz: Swedish, Finnish and Polish elements in Mika Waltari’s first historical novel «Karin Månsdotter»

Спасылкі
--------

* Kaarina Maununtytär (1550—1612)


| ?Катарына Монсдотэр — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Катарына Монсдотэр |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | The Peerage |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Нацыянальная біяграфія Фінляндыя · Шведскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV12602853 · GND: 121093832 · ISNI: 0000 0000 5340 0324 · LCCN: n92031105 · LIBRIS: 205595 · VIAF: 74700315 |

 |