recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Прысівашская нізіна** (укр.: Присиваська низовина) — частка Паўночна-Крымскай раўніны, знаходзіцца на поўначы Крыма.

Цягнецца ад Перакопскага перашыйка, уздоўж заліва Сіваш да Керчанскага перашыйка, на поўдні пераходзіць у Цэнтральнакрымскую раўніну. Вышыня да 50 м.

Паверхня выраўнаваная, плоская, з асобнымі лагчынамі і неглыбокімі балкамі. Для яе характэрна значная рассечанасць узбярэжжа Сіваша (Краснае возера, Айгульскае возера, Кірлеуцкае возера і інш.). Вялікія нізінныя ўчасткі перыядычна перасыхаюць і пакрываюцца саляной скарынкай.

Пераважаюць цёмна-каштанавыя, лугава-каштанавыя глебы з саланчакамі і саланцамі. Пашырана кавыльна-тыпчакова-палынная і тыпчакова-палынная стэпавая, а таксама палынная і салянкава-сарсазанавая паўпустынная расліннасць.

Для арашэння зямель пракладзены Паўночна-Крымскі канал.

Галерэя|  |  |  |  |
| Заліў Сіваш | Сажалка ў лагчыне | Ландшафт нізіны | Айгульскае возера |
|

Зноскі
------

1. ↑  Гэты аб’ект размешчаны на тэрыторыі паўвострава Крым і кантралюецца Расіяй. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны (гл. Рэзалюцыю 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН).

Літаратура
----------

* *Кузнецов О. Г.* Присиваська низовина // Географічна енциклопедія України: в 3 т. / Редкол.: А. М. Маринич и др. — Т. 3. — К.: Українська радянська енциклопедія, 1993. — ISBN 5-88500-015-8.  (укр.)
**Хогі Кармайкл** (англ.: Howard Hoagland «Hoagy» Carmichael, 22 лістапада 1899, Блумінгтан — 27 снежня 1981, Ранча-Міраж) — амерыканскі кампазітар-песеннік, дырыжор і кінаакцёр. Найбольш вядомы як аўтар песень "Stardust" (вершы М. Пэрыша), "Georgia on My Mind" (вершы С. Гарэла) і "The Nearness of You" (вершы Н. Уошынгтона), якія сталі папулярнымі джазавымі стандартамі.

Амерыканскі кампазітар і аўтар песень Алек Уайлдэр напісаў пра Кармайкла ў кнізе American Popular Song: The Great Innovators, 1900—1950, што ён быў «адным з найбольш таленавітых, вынаходлівых, спрактыкаваных і джазава арыентаваных» з усіх сотняў кампазітараў, якія пісалі папулярныя песні ў першай палове XX стагоддзі.

Зноскі
------
**Фінікавая пальма** (*Phoenix dactylifera*) — від дрэў з роду фінікавай пальмы сямейства пальмавыя (пальмы).

Біялагічнае апісанне
--------------------

Фінікавая пальма — дрэвападобная двухдомная расліна вышынёй 15-20 м з прамым ствалом, пакрытым рэшткамі ліставых хвосцікаў, дыяметр ствала 80 см. Дрэвы дасягаюць вышыні 15-26 метраў (зрэдку 30 м). Лісце, пёрыстае, прыўзнятае, даўжынёй да 6 метраў, размешчаны пучком на вяршыні ствала. Кветкі сядзячыя аднаполыя, сабраныя ў мяцёлкавыя суквецці. Плод - фінік, прадаўгаватая касцянка даўжынёй да 8 см і шырынёй да 4 см. Вытрымлівае тэмпературу да -14 ° С.

Плады змяшчаюць да 70 % цукру, 25 % алею. З фінікавай пальмы вырабляюць віно, цукар, цыноўкі. Харчовыя, тэхнічныя, дэкаратыўныя расліны.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.16: Трыпалі - Хвіліна / Рэдкал.: Г.П.Пашкоў і інш. - Мн.: БелЭн, 2003. - 576 с.: іл.
**Піпа Сантанастаза** (італ.: Pippo Santonastaso; нар. 25 мая 1936, Кастэль-Сан-Джавані, Эмілія-Раманья) — італьянскі акцёр.

Дэбютаваў на сцэне як выканаўца камедыйных куплетаў і песенек, у дуэце са сваім малодшым братам Марыа Сантанастаза, які акампаніраваў яму на гітары. Пасля поспеху на рэгіянальным узроўні дуэт быў заўважаны спеваком, акцёрам і рэжысёрам Марчэла Маркезі і запрошаны ў 1970 годзе для першага выступлення на тэлебачанні. У 1970-80-я гг. браты ўвесь час удзельнічалі ў розных тэлепраграмах вядучых італьянскіх каналаў.

У 1976 годзе Піпа Сантанастаза дэбютаваў у кінематографе. Сярод яго роляў, у прыватнасці, ролі следчага ў фільме «Аксамітныя ручкі» (1979), святара ў фільме «Утаймаванне свавольніка» (1980) і банкіра Луіджы Моргана ў фільме «Туз» (1981).
**Брацкая магіла** — вайсковае пахаванне ў в. Фролкавічы, Бешанковіцкі раён, Віцебская вобласць. Знаходзіцца на ўсходняй ускраіне вёскі, злева ад дарогі Бешанковічы — Ула.

Апісанне
--------

Помнік — скульптура воіна, які стаіць на калені з аўтаматам у правай руцэ і каскай у левай руцэ. Скульптура вышынёй — 2,5 м устаноўлена на бетонным пастаменце, вышынёй — 2,3 м і патсаментам — 2×2,5 м. У аснове пастамента — мармуровая пліта з прозвішчамі загінуўшчых. Магіла агароджана жалезнай гароджай 15×11 м. Пахавана 18 воінаў, якія загінулі ў баях супраць нямецкімі войскамі пры вызваленні Бешанковіцкага раёна ў чэрвені 1944 года.

Сярод пахаваных — Герой Савецкага Саюза Мікалай Васілевіч Крапцоў-Зайчанка.

Помнік устаноўлены ў 1969 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  ПОМНІКІ ГІСТОРЫІ

Літаратура
----------

* Бешанковіцкі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 119—134.
**Бэдзікава** — жылы комплекс па вуліцы Мазурава ў мікрараёне Мельнікаў Луг Цэнтральнага раёна Гомеля. Збудаваны ў 2013 г. Вырашаны як таўнхаўс. Першая такога кшталту пабудова ў Гомелі.

Складаецца з 12 зблакаваных між сабой дамоў на тры ўзроўні з паддашкамі. Агульная плошча — 2600 м2. Дамы месцяцца на закрытай тэрыторыі і маюць агульны падмурак. Плошча замкнёнага перыметра — 0,7 га. Кожны дом мае асобны ўваход, гараж і дзялянку зямлі.

Знаходзіцца сярод высотнай забудовы мікрараёна.

Аўтар праекта і забудоўшчык — А. В. Бондараў. У назве жылога комплекса адлюстравалася мянушка яго бацькі — Бэдзік.

Зноскі
------

1. ↑  Беларускае напісанне спраўджана паводле звестак суб'екта гаспадарання Таварыства ўласнікаў «Бэдзікава».

Літаратура
----------

* Рудь, А. Остров красивой жизни: среди панельных многоэтажек построили первый в области таунхаус // Сетевое издание «Onliner.by». — 2.12.2013.
* Таунхаус — необычная для Гомеля концепция застройки(недаступная спасылка) // ILOOK.by. Городская информационная сеть. — 07.05.2012.
* Бондарев, А. «Для начала хочу задать самый главный вопрос: название…» // Таунхаусы в Гомеле. — 18.03.2012.
Скульптура на сцяне палаца ў каралеўстве Бенін, XVI—XVIII стст.
**Біні** (саманазва — біні, абіні, эда, еда) — народ на поўдні Нігерыі. Жывуць на правым беразе ніжняга цячэння ракі Нігер (галоўным чынам — у штаце Эда). Колькасць — каля 1,3 млн чалавек.

Мова
----

Гавораць на мове эда (ада, авейда, авіёба) цэнтральнай групы эдаіднай галіны бенуэ-кангалезскіх моў. Разам з біні ў групу народаў, якія гавораць на эдаідных мовах, уваходзяць ішан, урхоба, ісока, іўбіясакон, этсака і інш.

Гісторыя
--------

Біні — стваральнікі раннепалітычнага ўтварэння Бенін, этнічна, гістарычна і культурна блізкія да ёруба.

Рэлігія
-------

Частка біні — хрысціяне (пратэстанты і каталікі), частка прытрымліваецца традыцыйных вераванняў.

Традыцыйная рэлігія — культы продкаў, кіраўніка-обы, святых жывёл, сіл прыроды. Вярхоўнае божаства — Оса, найбольш шанаванае — Олакун (бажаство багацця, урадлівасці, воднай стыхіі). Традыцыйныя святы — аграрнага і жыццёвага цыклу. Фальклор — касмаганічныя міфы, этнагенетычныя і гістарычныя легенды, казкі пра жывёл і інш. У кожнай вёсцы ёсць пераказчыкі казак і міфаў, якія карыстаюцца вялікай пашанай. Асноўныя музычныя інструменты — барабаны (эма; вядома 17 разнавіднасцей), бронзавыя званочкі (эрова), сяміструнная арфа (акпата) і інш.

Культура
--------

Традыцыйная культура тыповая для народаў Верхне-Гвінейская вобласці. Асноўны занятак — ручное падсечна-агнявое земляробства. Традыцыйна жывуць таксама ў гарадах. Развіты пляценне, ткацтва, ганчарства, апрацоўка дрэва і металу, разьба па косці, ліццё па васковай мадэлі з металічных сплаваў (так званыя бенінскія бронзы). Захоўваюцца сляды рамеснай спецыялізацыі асобных гарадскіх суполак, вялікія сем’і, сістэма ўзроставых класаў, строгая экзагамія лініджы і вірылакальнасць шлюбу, улада вярхоўнага кіраўніка, яго лініджы і тытулаваных старэйшын. Меліся маляваныя знакі-фразаграмы.

Літаратура
----------

* Bradbury R.E. The Benin Kingdom and the Edo-speaking peoples of South-Western Nigeria. L.: International African Institute, 1957;
* Egharevba J.U. A short history of Benin. Ibadan: Ibadan University Press, 1960;
* Roese P.M. Bondarenko D.M. A popular history of Benin. The rise and fall of a mighty forest kingdom. Frankfurt.a.M. etc.: Lang, 2003.
* Ryder A.F.C. Benin and the Europeans. 1485—1897. London; Harlow: Longman, 1969;
* Thomas N.W. Anthropological Report on the Edo-speaking Peoples of Nigeria. Pt. I—II. L.: Royal Anthropological Institute, 1910;

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119434266 · GND: 4348988-6 · LCCN: sh2002010065, sh85014102 · SUDOC: 027379906 |
**Кандрат Лейка** (5 (17) верасня 1860, в. Збочна на Слонімшчыне — 6 верасня 1921, г. Здалбунаў, цяпер Ровенская вобласць, Украіна) — беларускі пісьменнік, празаік, драматург і педагог.

Біяграфія
---------

Вучыўся ў Азярніцкім вучылішчы, Свіслацкай настаўніцкай семінарыі за казённы кошт. З 1879 года па накіраванні працаваў настаўнікам у Косаве. У лютым 1918 года Кандрата Лейку паралізавала, яго перавезлі ў г. Здалбунаў (на Валыні) да брата, дзе ён памёр і пахаваны.

Творчасць
---------

«Снатворны мак». 1912
Пачаў пісаць вершы для дзяцей па-беларуску на пачатку 1880-х гадоў. Захаваліся вершы датаваныя 1883 годам («Сарока», «Песня ластаўкі», «Бусел»). Творы К. Лейкі друкавала «Наша ніва», «Наша думка» і «Беларускі календар» у 1911—1921 гадах. У 1912 годзе ў Вільні К. Лейка выдаў асобным выданнем п'есу «Снатворны мак» — першую п'есу для беларускага лялечнага тэатра.

У 2015 годзе у выдавецтве «Кнігазбор» выйшаў зборнік К. Лейкі «Пан Трудоўскі», яго ўкладальнік — Сяргей Чыгрын, шмат гадоў збіраў творы аўтара па архівах і бібліятэках, ён жа напісаў да зборніка прадмову і склаў каментарыі.

Зноскі
------

1. ↑  *Баль Б.* Праз 100 гадоў…

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 89. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* *Баль Б.* Праз 100 гадоў выйшла першая кніга аўтара «Нашай нівы» // Беларускае Радыё «Рацыя» — racyja.com, 02 сакавіка 2015
* Календарыюм // «Czasopis». № 9, 2005.

Спасылкі
--------

* Лейка Кандрат Тодаравіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»

|  |  |
| --- | --- |
| s: | Кандрат Лейка ў Вікікрыніцах |
| commons: | Кандрат Лейка на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: no2016006238 · VIAF: 277145542574296641069 · БАП: 129388 |
**Бялградская астранамічная абсерваторыя** (сербск.: Астрономска опсерваторија у Београду), таксама вядомая як **Астранамічная абсерваторыя Звездара** (Astronomical Observatory Zvezdara, што азначае «займаецца зоркамі») — астранамічная абсерваторыя ў Бялградзе. З’яўляецца найстарэйшым навуковым інстытутам Сербіі.

Гісторыя
--------

Заснавана 7 красавіка 1887 года. 

У 1918 годзе, калі Бялград быў вызвалены ад Аўстра-Венгерскай акупацыі, то ўсе прылады абсерваторыі былі скрадзеныя або разбураныя. Дырэктар установы здолеў вярнуць некаторую маёмасць па рэпарацыі. 

30 студзеня 1924 года адбыўся падзел астранамічнай і метэаралагічнай абсерваторыі Бялградскага ўніверсітэта. У 1935 годзе арганізаваны службы часу і даўгаты. 

З ліпеня 1941 года на абсерваторыі былі раскватараваныя нямецкія вайскоўцы. 

Да 1 ліпеня 1948 года ўстанова ўваходзіла ў склад Бялградскага ўніверсітэта, а пасля і да 18 снежня 1950 года яна падпарадкоўвалася Сербскай акадэміі навук. 

З 18 снежня 1950 года да 27 сакавіка 1954 года абсерваторыя ўваходзіла ў склад Камітэта навуковых устаноў, універсітэтаў і школ вышэйшай адукацыі Сербіі. 

З 27 сакавіка 1957 года яна стала незалежнай установай з фінансаваннем у Выканаўчым савеце Сербіі. 

З 9 жніўня 1985 года абсерваторыя атрымала статус аўтаномнага навукова-даследчага інстытута з Выканаўчым саветам Асамблеі Сербіі як яе заснавальнік, яго назва змянілася з астранамічнай абсерваторыі на Інстытут астранамічных даследаванняў.

Будынак абсерваторыі з’яўляецца помнікам культуры.

Спасылкі
--------

* Службена страница „АОБ" Архівавана 30 ліпеня 2020.
* Службена страница „АСВ"

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | ISNI: 000000012175538X · LCCN: n50012499 · SUDOC: 11808710X · VIAF: 144213259 |
**Шорцы** — цюркскі народ, які пражывае ў Расіі, пераважна ў паўднёва-ўсходняй частцы Заходняй Сібіры, галоўным чынам на поўдні Кемераўскай вобласці, а таксама ў некаторых сумежных раёнах Хакасіі і Рэспублікі Алтай. Агульная колькасць каля 14 тыс. чалавек. 

Дзеляцца на дзве этнаграфічныя групы: паўднёвую, або горнатаежную (у пачатку XX ст. вобласць пражывання паўднёвых шорцаў атрымала назву «Горная Шорыя»), і паўночную, або лесастэпавую (г. зв. «абінцы»). 

Паводле антрапалагічнай класіфікацыі шорцаў прынята адносіць да ўральскага тыпу вялікай мангалоіднай расы; у той жа час па шэрагу марфалагічных і краніялагічных прыкмет шорцы выходзяць за рамкі як уральскага, так і паўднёвасібірскага антрапалагічных тыпаў. Па мове шорцам найбольш блізкія чулымцы і алтайцы, па культуры — алтайцы і хакасы.

Мова — шорская, звыш 40% роднай лічаць рускую мову; у шорскай мове прынята вылучаць два дыялекты — мраскі і кондамскі, кожны з якіх у сваю чаргу распадаецца на шэраг гаворак.

Спасылкі
--------

* Народы России — Шорцы
* Шорцы. Традиции, обычаи, обряды
* Шорцы — кто они? Окунитесь в живую историю(недаступная спасылка)

| Цюркскія народы |
| --- |
| 
* Азербайджанцы
* Алтайцы
* Балкарцы
* Башкіры
* Гагаузы
* Далганы
* Казахі
* Караімы
* Каракалпакі
* Карачаеўцы
* Кашкайцы
* Крымскія татары
* Крымчакі
* Кумыкі
* Кіргізы
* Нагайбакі
* Нагайцы
* Саёты
* Салары
* Сібірскія татары
* Татары
* Тафалары
* Тувінцы
* Туркі
* Туркмены
* Узбекі
* Уйгуры
* Хакасы
* Халаджы
* Цаатан
* Чувашы
* Чулымцы
* Шорцы
* Югуры
* Якуты

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh98002975 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Атрашкевіч.
**Валерый Іосіфавіч Атрашкевіч** (22 красавіка 1939, в. Красная Горка, Ушацкі раён — 26 студзеня 1990) — беларускі літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (1979), дацэнт (1985).

Біяграфія
---------

Бацька, Іосіф Іванавіч, у 1939 быў прызваны ў рады Чырвонай Арміі. У час Вялікай Айчыннай вайны трапіў у акружэнне, пайшоў у партызаны. Загінуў у час прарыву блакады Полацка-Лепельскай партызанскай зоны ў маі 1944 года. Маці, Шастакова Ганна Сямёнаўна, была загадчыцай Лагаўской пачатковай школы. У гады вайны В. Атрашкевіч разам з бацькамі знаходзіўся ў партызанскім атрадзе. Вучыўся ў Лагаўской пачатковай, Ленінскай сямігадовай школах. Пасля заканчэння Ушацкай СШ (1956) працаваў ва Ушацкім РДК, бібліятэкарам Ушацкай дзіцячай бібліятэкі, загадчыкам Наваміраўскай хаты-чытальні. У 1957 годзе паступіў на філалагічны факультэт Полацкага педінстытута, а ў 1959 годзе ў сувязі з яго расфарміраваннем быў пераведзены ў Магілёўскі педінстытут, які скончыў у 1962 годзе. Працаваў асістэнтам, выкладчыкам кафедры беларускай мовы гэтага інстытута (1962—1968).

У 1968 перайшоў на кафедру беларускай літаратуры, з 1979 — загадчык кафедры літаратуры, дацэнт (1985). Член КПСС з 1964.

Творчая дзейнасць
-----------------

Літаратурную дзейнасць пачаў з вершаў. Першы яго верш апублікаваны ў газеце «Знамя юности» (1958). Аўтар навуковых работ па гісторыі беларускай літаратуры і тэксталогіі, крытычных артыкулаў і рэцэнзій па пытаннях літаратуры і тэатра, манаграфіі «Ад прататыпа да вобраза» (1984), у якой на аснове разгляду творчасці Ц. Гартнага, М. Гарэцкага, Я. Коласа даследуе праблемы аўтабіяграфізму ў беларускай савецкай мастацкай прозе.

Зноскі
------

1. ↑  Атрашкевіч Валерый Іосіфавіч

Літаратура
----------

* Атрашкевіч Валерый Іосіфавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал. Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 1996. — Т. 2. — С. 78.
* Атрашкевіч Валерый Іосіфавіч // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн. 2003. — С. 535—536.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іваноў.

**Вале́рый Мікала́евіч Івано́ў** (27 ліпеня 1955, в. Папехінка Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці) — беларускі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік справамі Прэзідэнта Беларусі (з 2021), намеснік прэм’ер-міністра Беларусі (2010—2012).

Біяграфія
---------

У 1973 годзе скончыў Клімавіцкі саўгас-тэхнікум.

Працаваў галоўным заатэхнікам, старшынёй калгаса «Кастрычнік», старшынёй калгасаў імя Дзімітрава Круглянскага раёна, «Рассвет» імя К. П. Арлоўскага Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці.

У 1983 годзе скончыў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію, у 1992 — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, у 2006 — Акадэмію кіравання пры прэзідэнце Беларусі.

1987—1997 — першы намеснік старшыні Круглянскага райвыканкама. 2002—2004 — старшыня Кіраўскага, 2004—2008 — Шклоўскага райвыканкамаў.

Член Савета Рэспублікі 2 і 3 скліканняў (2000—2008), намеснік старшыні Палаты прадстаўнікоў 4 склікання (2008—2010).

25 мая 2010 — 28 снежня 2010 — першы намеснік старшыні Мінскага аблвыканкама.

З 28 снежня 2010 — намеснік прэм’ер-міністра Беларусі. Адказваў за пытанні сельскай і лясной гаспадаркі, аховы прыроды.

28 лютага 2012 звольнены з пасады намесніка прэм’ер-міністра і прызначаны генеральным дырэктарам ЗАТ «Беларуская калійная кампанія».

У кастрычніку 2012 года абраны членам Савета Рэспублікі 5 склікання ад Магілёўскай вобласці.

Са снежня 2013 года да ліпеня 2021 года з’яўляўся старшынёй праўлення Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў.

8 ліпеня 2021 года прызначаны кіраўніком справамі Прэзідэнта Беларусі. 16 жніўня 2022 года перайшоў на іншую працу.

У сакавіку 2022 года Валерый Іваноў трапіў пад санкцыі Канады.

Жанаты, мае двух дзяцей.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Пашаны, медалём «За працоўныя адзнаку», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Парламенцкага схода Саюза Беларусі і Расіі, юбілейным медалём «90 гадоў Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь».

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 5 ліпеня 2012.
2. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2022. Праверана 8 ліпеня 2021.
3. ↑  Лукашэнка замяніў кіраўніка Упраўлення справамі, які летась заняў месца Шэймана Архівавана 17 жніўня 2022.
4. ↑  Канада расширила санкции против Беларуси (руск.). *Reform.by* (11 сакавіка 2022).

Спасылкі
--------

* Председатель Правления Белкоопсоюза Архівавана 28 чэрвеня 2018. (руск.)
* Валерый Іваноў назначаны намеснікам прэм’ер-міністра Беларусі // «Звязда» № 254 (26862) 29 снежня 2010

| ⛭Кіраўнікі справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь |
| --- |
| Прэзідэнт | Аляксандр Лукашэнка (з 1994) |  |
| Кіраўнікі справамі | 
* Іван Ціцянкоў (1994—1999)
* Уладзімір Ганчарэнка (1999—2001)
* Галіна Жураўкова (2001—2004)
* Аляксандр Кулічкоў (2005—2008)
* Мікалай Дамашкевіч (2008—2009)
* Мікалай Корбут (2009—2013)
* Віктар Шэйман (2013—2021)
* Валерый Іваноў (2021—2022)
* Юрый Назараў (з 2022)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 7505154260710324480008 |
**Гера́т** (перс.: هرات) — горад у заходнім Афганістане, у правінцыі Герат. Вышыня над узроўнем мора метраў. Размешчаны ў даліне ракі Герыруд, якая цячэ з гор цэнтральнага Афганістана ў пустыню Каракум у Туркменістане. З'яўляецца трэцім па вялічыні горадам Афганістана, важным гандлёвым цэнтрам (развіта вытворчасць він). Колькасць жыхароў складае каля 249 000 чалавек (2002 год). Асноўная колькасць жыхароў — таджыкі, другая па велічыні этнічная група гэта пуштуны.

Герат — старажытны горад, з вялікай колькасцю гістарычных будынкаў, але многія з іх значна пашкоджаны пад час апошніх збройных канфліктаў. У горадзе засталася нават крэпасць збудаваная Аляксандрам Македонскім. Герат размяшчаецца на старажытным ядвабным шляху ў Індыю, Кітай, Блізкі Усход і Еўропу.

мэр - Зана Вахідэ.

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары
--------------------------

* Алішэр Наваі, паэт і філосаф

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Герат (горад)
**Валерый Уладзіміравіч Хелскі** (нар. 1968, в. Ваўчкі, Шчучынскі раён) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1968 годзе ў вёсцы Ваўчкі Шчучынскага раёна. Скончыў Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут па спецыяльнасці «аграномія». Працаваў загадчыкам вытворчага ўчастка калгаса імя Леніна, намеснікам старшыні калгаса імя Каліноўскага Свіслацкага раёна. У 1997 годзе назначаны галоўным аграномам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Свіслацкага райвыканкама. З 2001 па 2008 гады працаваў першым намеснікам старшыні — начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Свіслацкага райвыканкама. З 2008 па 2010 гады — галоўны спецыяліст аддзела арганізацыі вытворчасці ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Бераставіцкага райвыканкама. Пасля гэтага працаваў першым намеснікам старшыні — начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Бераставіцкага райвыканкама, адкуль у снежні 2013 года перайшоў на пасаду старшыні камітэта па сельскай гаспадарцы і харчаванні Гродзенскага аблвыканкама. 3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй Гродзенскага райвыканкама.

Зноскі
------

1. ↑  В Гродненском райисполкоме новый председатель
2. ↑  Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні.
*Leucopsar rothschildi* e парку Ганконга
Пара *Leucopsar rothschildi*
***Leucopsar rothschildi*** — від вераб'інападобных з сямейства {{bt-bellat|Шпаковыя{{!}}шпаковых|Sturnidae}}. Адзіны прадстаўнік роду *{{bt-bellat||Leucopsar}}*. Птушка цалкам белая, за выключэннем цёмных канцоў махавых і рулявых пёраў і блакітнаватага кольца вакол вока. Гэты эндэмічны від сустракаецца толькі на паўночным захадзе в. Балі. У 1926 годзе засяляў паласу лясоў уздоўж узбярэжжа шырынёй 40 і даўжынёй каля 120 км. Праз 50 гадоў засталося, верагодна, каля 500 асобін, а плошча іх месцапражывання скарацілася да 200 км². Палавой сталасці дасягаюць да 2 гадоў. Гняздуюцца ў дуплах дрэў у дажджлівы сезон года (студзень — сакавік). Адкладае 2-5 светла-блакітных яек. На працягу 12-14 дзён самка і самец наседжваюць кладку, а затым выкормліваюць птушанят на працягу 5 тыдняў рознымі насякомымі.

Экалогія
--------

З-за высечкі лясоў, месцапражывання віду, скарачаецца і колькасць птушак. Да 1970 года плошча іх месцапражывання скарацілася прыкладна да 200 км². Прычынай гэтаму было як антрапагеннае змяненне ландшафту (стварэнне плантацый, прымяненне гербіцыдаў), так і іх масавы адлоў і экспарт.

Ахова
-----

З 1970 года Leucopsar rothschildi абвешчаны ахоўным відам. У раёне яго гнездавання створаны рэзерват. Колькасць шпакоў да 1984 годзе ў прыродзе не перавышала 200-250 асобін. Па апошніх дадзеных (2019 год) у прыродзе засталося каля 50 асобін. Папуляцыя падтрымліваецца за кошт дзяржаўнай праграмы гадоўлі птушак у няволі і выпуску на волю маладых асобін, распачатай у 1983 годзе. Росту колькасці перашкаджае браканьерскі адлоў птушак.

Літаратура
----------

* Josep Del Hoyo, Andrew Elliott, David Christie (2009): Handbook of the Birds of World Volume 14. Lynx edicions, Barcelona. ISBN 978-84-96553-50-7
* Bruce Campbell: Das große Vogelbuch. Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart 1976.
**Пётр Вікенцьевіч Ільючонак** (31 студзеня (12 лютага) 1891, вёска Русцягі, Нова-Аляксандраўскі павет, Ковенская губерня, цяпер Браслаўскі раён, Віцебская вобласць — 27 чэрвеня 1945, Тайшэтлаг) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

У 1910—12 рабочы ў Пецярбургу; у 1912—17 у арміі. Займаўся распаўсюджаннем нелегальнай літаратуры. З лета 1917 у Адэсе, намеснік старшыні Беларускага бежанскага камітэта, член культурніцкай арганізацыі «Беларускі гай». З 1920 у Мінску, потым накіраваны на падпольную работу ў Заходнюю Беларусь. Пасля перапынку зноў накіраваны туды ў 1923 годзе. У 1921—22 працаваў у Мінску ў наркаматах сацзабеспячэння і асветы. У 1924—25 і 1926—28 тэхнічны рэдактар, нам. старшыні Белдзяржвыдавецтва. У 1925—26 супрацоўнік паўпрэдства ў Варшаве. У снежні 1929 года выключаны з ВКП(б) у рамках кампаніі барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам. Арыштаваны 16.2.1930 па справе «Саюза вызвалення Беларусі»; 18.3.1931 асуджаны на 10 гадоў лагераў. Накіраваны ў Тагіл. Паўторна арыштаваны 4.07.1937 і 16.11.1937 прыгавораны дадаткова да 5 гадоў лагераў. Вызвалены 4.10.1942. Зноў арыштаваны і асуджаны ў студзені 1943 Іркуцкім абласным судом на 10 гадоў лагераў. Памёр у Тайшэтлагу. Рэабілітаваны 10.6.1988.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Андрэя Баболі.
**Касцёл Святога Андрэя Баболі** — мураваны каталіцкі храм Полацку Віцебскай вобласці.

Гісторыя
--------

У гісторыі Полацка было шмат каталіцкіх святынь -- касцёл Найсвяцейшай Панны Марыі, святога Стэфана, кляштар езуітаў, кляштар бернардзінцаў і іншыя. Да 1970-х гадоў ніводнага каталіцкага храма ў Полацку не захавалася.

Парафія святога Андрэя Баболі адрадзілася 20 верасня 1997 года. Вернікам перададзены будынак былога кінатэатра ў Задзвінні, які і перабудавалі ў касцёл.

Архітэктура
-----------

Архітэктар касцёла В. Пайругi. Будынак шмат’ярусны, па-сучаснаму асіметрычны, да яго было дабудавана памяшканне нядзельнай школы. Галоўнай часткай экстэр’ера з’яўляецца пяціярусная вежа-званіца, грацыёзная, увянчаная аграненым шатром.

Мастак Уладзімір Кандрусевіч намаляваў фрэскі, а скульптар Валер’ян Янушкевіч зрабіў барэльефы «За веру пакутнікі» на ўваходных дзвярах. Сёння полацкі касцёл Св. Андрэя Баболі — адметны помнік культавай архітэктуры канца ХХ ст.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Полацкі дэканат

Зноскі
------

1. ↑  view-source: Архівавана 2 кастрычніка 2019.
2. ↑  Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 красавіка 2022. Праверана 2 кастрычніка 2019.

Спасылкі
--------

* Полацк — парафія Св. Андрэя Баболі на Catholic.by

| ⛭Полацкі дэканат |
| --- |
| Касцёл Святой Марыі Магдалены (Асвея) ·  Троіцкі касцёл (Баліны) ·  Троіцкі касцёл (Бігосава) ·  Касцёл Святога Антонія (Боркавічы) ·  Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)  ·  Касцёл благаслаўлёнага Юрыя Матулевіча (Ветрына)  ·  Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Наваполацк) ·  Касцёл Святога Андрэя Баболі (Полацк) ·  Касцёл Святога Іасафата Кунцэвіча (Расоны)  ·  Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)  ·  Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Сар'я)  ·  Касцёл Святога Духа (Фарынава) |
Котка з кацянятамі
Свіння з парасятамі
**Лактацыя** — гэта працэс утварэння і адводу малака з малочных залоз сысуноў. Лактацыя складаецца з двух фаз: пралактынавай, у працэсе якой спецыяльныя клеткі сінтэзуюць малако, і аксітацынавай, у працэсе якой малако па малочных пратоках паступае ў малочныя сінусы, дзе захоўваецца. Запускаецца і падтрымліваецца лактацыя за кошт стымулявання адчувальных нервовых канчаткаў у вобласці сасцоў і арэолаў.

У працэсе лактацыі хімічны склад малака змяняецца, прыстасоўваючыся да растучых патрэбаў дзіцяці. Акрамя таго малако мае розны хімічны склад на працягу сутак і нават на працягу аднаго сеансу кармлення. Так спачатку малако вадзяністае, амаль празрыстае, насычанае пераважна бялкамі, вугляводамі і мінеральнымі рэчывамі і прызначанае для здаволення смагі, у канцы кармлення — утрымоўвае значную колькасць тлушчаў і эфектыўна здавальняе голад.

Лактацыя ў чалавека
-------------------

Лактацыя ў чалавека пачынаецца вылучэннем малодзіва — вадкасці высокай энергетычнай каштоўнасці, з утрыманнем біялагічна актыўных і ахоўных фактараў, якія забяспечваюць надзейнае прыстасаванне нованароджанага дзіцяці да ўмоў новага знешняўтробнага існавання і абарону ад цэлага шэрагу інфекцый. Малодзіва з'яўляецца на позніх тэрмінах цяжарнасці ў невялікіх колькасцях (1-2 міллілітры), а пасля родаў яго ўтварэнне значна ўзрастае і з'яўляецца асноўнай ежай нованароджанага. Праз два-тры дня яго замяняе пераходнае малако, а праз два тыдні — спелае малако. Колькасць малодзіва невялікая, у сярэднім 30 міллілітраў ў суткі, але энергетычная каштоўнасць яго такая высокая, што цалкам задавальняе харчовыя патрэбнасці нованароджанага.

| ⛭Малако |
| --- |
| Жывёльнае | 
* Авечае
* Аслінае
* Вярблюджае
* Казінае
* Каровіна
* Конскае
* Ласінае
* Сабачае
* Свіное
* Чалавечае

 |  |
| Расліннае | 
* Арахісавае
* Какосавае
* Мігдалавае
* Рысавае
* Соевае

 |
| Віды | 
* Абястлушчанае
* Згушчанае
* Канцэнтраванае
* Кіслае
* Паранае
* Пастаялка
* Пастэрызаванае
* Соладавае
* Сухое
* Сырадой
* Ультрапастэрызаванае
* Шакаладнае

 |
| Прадукты | 
* Віды малочных прадуктаў
* Кісламалочныя прадукты
* Марожанае
* Сыр
* Тварожныя прадукты

 |
| Ёмістасці | 
* Бітон
* Бутэлька
* Збан
* Кардонны пакунак
* Пакунак-укладка
* Тэтрапак

 |
| Іншае | 
* Алергія
* Даенне
* Лактацыя
	+ Грудное выкормліванне
* Малачарня
* Прафесіі
	+ Даярка
	+ Малочнік
	+ Сыравар
* Сусветны дзень малака

 |
| 
* Катэгорыя

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX557246 · BNF: 120499258 · GND: 4166486-3 · LCCN: sh85073863 · Microsoft: 2776659692, 2908539859 · NDL: 00563294 · SUDOC: 028721772 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ганчарэнка.

**Надзея Мацвееўна Ганчарэнка** (па мужу **Еўдашэнка**; нар. 1 ліпеня 1929, г. Адэса, Украіна) — беларуская актрыса. Заслужаная артыстка Беларусі (1968).

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1950 годзе Адэскае тэатральнае вучылішча. Працавала ў Адэскім тэатры юнага гледача. У 1955—1988 гадах у Брэсцкім абласным драматычным тэатры імя ЛКСМБ. Яе творчай манеры ўласцівы эмацыянальнасць, мяккі пластычны малюнак ролі, псіхалагізм.

Творчасць
---------

Сярод роляў: Ганна Ісакаўна («Верачка» А. Макаёнка), Зорына («Брэсцкая крэпасць» К. Губарэвіча), Інга («Чатыры крыжы на сонцы» А. Дзялендзіка), Наталля Фадзееўна («I змоўклі птушкі» І. Шамякіна), Маці («Парог» А. Дударава), Валька («Іркуцкая гісторыя» А. Арбузава), Паўліна («Кухарка» А. Сафронава), Наташа («Тры сястры?!» А. Чэхава), Марозава («Вернасць» паводле В. Бергольц), Эліза («Пігмаліён[ru]» Б. Шоу), Марсела («Сабака на сене» Лопэ дэ Вэгі), лэдзі Мільфард («Каварства і каханне» Ф. Шылера) і інш.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Ганчарэнка (па мужу Еўдашэнка) Надзея Мацвееўна // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.

Літаратура
----------

* Ганчарэнка (па мужу Еўдашэнка) Надзея Мацвееўна // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2. — 544 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0570-6.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Х’юга.

**Прэмія «Х’юга»** (англ.: Hugo Award) — прэмія ў галіне навуковай фантастыкі, заснаваная ў 1953 годзе. Названа ў гонар Х'юга Гернсбека, заснавальніка першага навукова-фантастычнага часопіса «Amazing Stories». Прэмія арганізавана Сусветным таварыствам навуковай фантастыкі (англ.: World Science Fiction Society (WSFS)). Прэмія прысуджаецца за найлепшыя творы навуковай фантастыкі і фэнтэзі, апублікаваныя на англійскай мове ў папярэднім годзе. Намінанты і пераможцы выбіраюцца па выніках галасавання зарэгістраваных удзельнікаў Сусветнай канвенцыі аматараў навуковай фантастыкі WorldCon (таму ўзнагарода лічыцца «чытацкай»). Упершыню прэмія была ўручана ў 1953 годзе на 11-й выставе WorldCon у Філадэльфіі, а з 1955 года яна ўручаецца штогод.

Лаўрэаты ўзнагароджваюцца статуэткай з выявай ўзлятаючай ракеты.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт прэмія «Х’юга»

Зноскі
------


* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
| ⛭Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года |
| --- |
| 
Опса •
Стоўбцы •
Мір •
Барушкаўцы •
Зэльва •
Зяленцы •
Войшкі •
Дубенка •
Крамень •
Брэст •
Маркушаў •

---

Канстытуцыя 3 мая •
Ордэн «Virtuti Militari» •
Таргавіцкая канфедэрацыя

---

Другі падзел Рэчы Паспалітай •
 |

Кавалерыст 1-й Ковенскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі ВКЛ
**Бітва ў раёне мястэчка Опса** адбылася паміж часткай расійскіх карпусоў князя Далгарукага і татарскім палком арміі Вялікага Княства Літоўскага пад камандаваннем Міхала Кіркора.

Перадумовы
----------

Расійскі корпус князя Далгарукава (9000 салдат) перасёк Даўгаву 22 мая, пры гэтым большасць войскаў і флоту перасеклі Дынабург, у той час як астатняя частка войска пад камандаваннем генерала Раўтэнфельда пераправілася праз раку ў Краслава. Затым абедзве калоны расійскага корпуса перайшлі да Браславу.

Неўзабаве пасля пераходу ў іншы бок Даўгавы генерал Раўтэнфельд паслаў на разведку ў кірунку Друі атрад данскіх казакоў, які набыў інфармацыю пра тое, што ў горадзе дыслякуецца татарскі полк капітана Рэйжэўскага. Вяртаючыся, казакі разбілі маленькі атрад з татарскага палка, які быў высланы Міхалам Кіркорам, захапіўшы пры гэтым 2 уланаў. Пасля іх вяртання Раўтэнфельд неадкладна адправіў у раён Друі 160 салдат, але Рэйжэўскі, даведаўшыся пра набліжэнне рускіх, выйшаў са сваім атрадам да Глыбокага. У гэтай сітуацыі Раўтэнфельд адмовіўся ад пераследу і працягваў ісці на Браслаў, які паў 26 мая.

Бітва
-----

Маюцца два даклады з апісаннем бітвы каля Опса — адзін паводле Шымона Забелы, другі Юзафа Сулкоўскага.

### Апісанне бітвы Сымона Забелы

Калі Раўтэнфельд захапіў Браслаў, асноўная частка корпуса Далгарукава рушыла на Опсу. У авангардзе расійскай арміі пайшлі 100 данскіх казакоў на чале з капітанам Белагародцавым. Маршуючы ў авангардзе сіл Далгарукава, Белагордцаў накіраваў атрад, колькасцю 7 чалавек на разведку, які натыкнуўся на падобны атрад разведкі татарскага палка Міхала Кіркора. Неўзабаве пачаліся баявыя дзеянні, у якіх полк Кіркора біўся з атрадам данскіх казакоў пад кіраўніцтвам палкоўніка Кірэева. Пасля некалькіх гадзін барацьбы літоўскі полк быў вымушаны адступіць. Быў узяты ў палон ротмістар Мілашэвіч, а паручнік Ахматавіч быў цяжка паранены. Шыман Забела сцвярджаў, што ў баі былі забіты некалькі дзясяткаў рускіх, акрамя таго, ён абвінавачвае ў здрадзе аднаго з яўрэяў, які даў ілжывую інфармацыю пра расійскую кавалерыю.

### Апісанне бітвы Юзафа Сулкоўскага

Дыслякаваны ў Опсе татарскі полк Міхала Кіркора назіраў за рухам расійскіх войскаў. Генерал Раўтэнфельд, жадаючы пазбавіцца ад татарскага войска, ужо ноччу 25 мая акружыў горад. Кіркор хацеў пазбегнуць расійскага палону і таму кінуў свой ​​полк у адчайную атаку, што дазволіла яму вырвацца з акружэння. Падчас бітвы з абодвух бакоў загінула каля 300 салдат.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Piotr Borawski*. Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986, ISBN 978—985-524-083-0, ст. 224—225
**Індалогія**, **індыяністыка** — комплексная гуманітарная навука, якая вывучае гісторыю, культуру, мовы, літаратуру, ідэалагічныя погляды этнічных груп, якія пражываюць на Індыйскім субкантыненце (гэта значыць у Паўднёвай Азіі); галіна ўсходазнаўства. Індалогія, як правіла, не займаецца вывучэннем сучаснай эканомікі, кіравання і палітыкі Паўднёвай Азіі, за выключэннем выпадкаў, калі гэтыя пытанні глыбока ўкараніліся ў гісторыі і могуць быць асветлены яе метадамі і ідэямі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Індалогія
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сяліцкі.

**Францішак Сяліцкі** (29 лістапада 1923, Мікуліна, цяпер Даўгінаўскі сельсавет Вілейскага раёна — 2 верасня 2001, Уроцлаў) — славіст, доктар філалагічных навук. Прафесар Інстытута славянскай філалогіі Уроцлаўскага універсітэта.

Біяграфія
---------

Рэпрэсаваны савецкай уладай у 1941 годзе, зняволены ў Вілейскай турме, вывезены на Алтай. Працаваў пастухом, трактарыстам у саўгасе.

Удзельнік Другой сусветнай вайны. З 1943 года ваяваў у складзе 1-й Варшаўскай пяхотнай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі  (польск.) (бел.. Вызваляў Варшаву ў 1945 годзе. Звольнены з Войска Польскага  (польск.) (бел. ў 1948 годзе падчас камуністычных чыстак у званні капітана. На радзіму не вярнуўся.

З успамінаў пра роднае Мікуліна:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Гэта прыгожая вёсачка (хутчэй нават была такою), абкружаная зелянінай садоў і іншых дрэў. Менавіта там у таварыстве сваіх аднагодкаў я правёў першыя гады дзяцінства і пачатак маладосці. Маімі сябрамі ў гульнях былі мае стрыечныя браты і сёстры | "|

У 1950 годзе пачынае вывучаць русістыку ва Уроцлаўскім універсітэце. Ад 1951 года асістэнт кафедры рускай філалогіі. Дырэктар Інстытута славянскай філалалогіі Уроцлаўскага ўніверсітэта  (польск.) (бел. (1973—1978), дэкан філалагічнага факультэта  (польск.) (бел. (1978—1981), кіраўнік аддзялення славянскіх літаратур.

Аўтар каля 400 прац — манаграфій, падручнікаў, анталогій, лекцый, аўтарэфератаў, артыкулаў, рэцэнзій.

Зноскі
------

1. ↑  Як рэпрэсаваны пастух з Беларусі стаў польскім прафесарам // «Наша ніва»

Літаратура
----------

* Францішак Сяліцкі: «Даўгінаўска — Будслаўска — Крывіцкі рэгіён на даўняй Віленшчыне (гістарычная хроніка)» Архівавана 5 красавіка 2019.
**Чапчхэ**, у прастамоўі **чапчэ** (кар. 잡채, 雜菜 - "агароднінная сумесь") — карэйская святочная закуска на аснове {{нп3|Куксу (локшына)|крухмалістай локшыны|ru|Куксу (лапша)}} (куксу).

Бататавую ці іншую ўсходнюю локшыну (фунчозу) смажаць з гароднінай, грыбамі і (або) мясам у распаленым кунжутавым алеі, запраўляць соевым соусам і пасыпаюць насеннем кунжута. Закуска можа падавацца да стала як гарачай, так і халоднай. Часта суправаджае стравы з рысу.

Чапчхэ - класічнае страва карэйскай прыдворнай кухні з часу імператара Кванхэгуна, які кіраваў у 1608-1623 гадах.

Спасылкі
--------

{{commonscat}}
**Шона** — мова банту, родная мова народа шона. Распаўсюджана ў Паўднёвай Афрыцы, галоўным чынам у Зімбабвэ (дзе яе носьбіты складаюць большасць). Раней шона мог называцца **каранга**. Разам з мовай ндэбеле і англійскай — афіцыйная мова Зімбабвэ. Носьбіты шона складаюць каля 80% насельніцтва Зімбабвэ (дадзеныя SIL International, 1989). Па апошніх дадзеных *Ethnologue*, усяго носьбітаў розных дыялектаў шона каля 10 млн.

Шона мае пісьмовую традыцыю: першыя спробы стандартызацыі адносяцца да пачатку XX стагоддзя, а сучасная арфаграфія была замацавана ў 1950-я гады. Першы раман на шона - «Феса» Саламона Мутсвайра выйшаў у 1957 годзе. Шона выкладаецца ў школах як прадмет, але навучанне на ім не вядзецца. Існуюць навуковыя працы аб шона, слоўнікі (галоўным чынам шона-англійскія). Літаратурная шона заснавана на дыялектах каранга (правінцыя Масвінга) і зезуру (цэнтр і поўнач краіны), аднак па закону ўсе дыялекты роўныя і выкладаюцца ў мясцовых школах.

Зноскі
------

1. ↑   Па даных Ethnologue

Літаратура
----------

* Fortune, G. (1955) *An Analytical Grammar of Shona* London: Longmans Green.
* Brauner, Sigmund (1995) *A grammatical sketch of Shona : including historical notes*. Köln: Rüdiger Koppe.
* Carter, Hazel (1986) *Kuverenga Chishóna : an introductory Shona reader with grammatical sketch* (2nd edition). London: SOAS.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***Peji Rekutanga*** 


* Шона ў Ethnologue
* Невялікі шона-англійскі слоўнік
* Кароткія звесткі пра граматыку, размоўнік Архівавана 2 чэрвеня 2008.  (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Джонсан.
**Ален Кенет Джонсан** (англ.: Allen Kenneth Johnson, 1 сакавіка 1971) — выбітны амерыканскі лёгкаатлет. Алімпійскі чэмпіён 1996 года і чатырохразовы чэмпіён свету на дыстанцыі 110 метраў з бар'ерамі.

Ален нарадзіўся ў Вашынгтоне. Вучыўся ва універсітэце Паўночнай Караліны, дзе пачаў паказваць добрыя вынікі ў скачках у даўжыню, вышыню і дзесяцібор'і, а пазней засяродзіўся на дыстанцыі 110 метраў. Прыняў удзел у Алімпійскіх гульнях 2004 года, але не змог скончыць дыстанцыю ў чвэрцьфінале [1].

Завяршыў спартыўную кар'еру ў ліпені 2010 года.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Даведка IAAf  (англ.)
Дыгітайзер фірмы "Wacom" **Дыгітайзер**, *лічбавацель* (ад англ.: **graphics tablet** альбо *graphics pad*, *drawing tablet*, *digitizing tablet*, *digitizer* - *дыгітайзер*, *дыджытайзер*) — перыферыйная прылада ўводу планшэтнага тыпу, якая прыназначана для ўводу інфармацыі ў лічбавай форме. Дыгітайзер складаецца з электроннага планшэта, на якім можа быць прамавугольнае меню і курсора. Ён мае ўласную сістему каардынат, і пры перасоўванні курсора па планшэту каардынаты перакрэсця яго ніцяў перадаюцца ў камп'ютар. Гэтыя дадзеныя становяцца каардынатамі кропкавага аб'екта ці адной з кропак ці лініі ці палігона. Памеры планшэту лічбавацеля ад А4 да А0.
**Сýкрэ** (ісп.: Sucre) — горад, канстытуцыйная сталіца Балівіі, месцазнаходжанне Вярхоўнага суда (*Corte Suprema de Justicia*). Адміністрацыйны цэнтр дэпартамента Чукісака. 247 тыс. жыхароў (2005). У розныя часы называўся яшчэ і Чаркас, Ла-Плата і Чукісака, за што атрымаў мянушку «горад чатырох імён».

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1538 іспанскім канкістадорам Педра дэ Ансурэсам. У 1559 іспанскі кароль Філіп ІІ заснаваў *Audiencia de Charcas* у Ла-Плаце з паўнамоцтвамі кіраваня тэрыторыяй, што ахоплівае цяперашнія Парагвай, паўднёваўсходнюю частку Перу, паўночныя часткі Чылі і Аргентыны і большую частку Балівіі, – пачатак перыяду выканання горадам сталічных функцый. 

У 1601 заснаваны францысканскі манастыр Рэкалета, у 1609 у горадзе створана архіепіскапства. У 1624 заснаваны ўніверсітэт Сан-Францыска-дэ-Хаўер. 

Горад быў адміністрацыйным, юрыдычным, культурным і рэлігійным цэнтрам рэгіёна да пачатку 19 ст. У 1839 стаў сталіцай незалежнай Балівіі і быў перайменаваны ў гонар аднаго з кіраўнікоў вайны іспанскіх калоній у Паўднёвай Амерыцы за незалежнасць генерала А.Х.Сукрэ. 

У выніку эканамічнага заняпаду, выкліканага заняпадам сярэбраных шахт, органы дзяржаўнага кіравання перамясціліся ў Ла-Пас, да больш ажыўленага рэгіёну краіны. 

У 1991 Сукрэ ўключаны ЮНЕСКО ў Спіс сусветнай спадчыны. Адзін з асноўных турыстычных цэнтраў Балівіі.

Прыродныя ўмовы
---------------

Знаходзіцца ў Цэнтральных Андах, на вышыні каля 2800 м.

Насельніцтва
------------

Эканоміка
---------

Транспарт
---------

Архітэктура
-----------

Тыповая забудова іспанскага каланіяльнага горада. За вялікую колькасць у цэнтры горада будынкаў з белага каменя нефармальна называецца «белым горадам» (*la ciudad blanca*).

Культурны ўплыў
---------------

Штогод у сакавіку адбываецца сусветна вядомы фестываль «Pujllay».

Спасылкі
--------

* Сукрэ (па-іспанску)
* Муніцыпалітэт Сукрэ (па-іспанску) Архівавана 10 жніўня 2009.
* UNESCO World Heritage Site (па-англійску)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX453528 · BNF: 122068322 · GND: 4118870-6 · LCCN: n80070842 · VIAF: 134865231 |
**Дар’я Бялькевіч** *(Даша Бялькевіч)* (30 студзеня 1993, в. Жыровічы, Слонімскі раён, Гродзенская вобласць) — беларуская паэтка, арганізатарка культурных мерапрыемстваў.

Творчая біяграфія
-----------------

Скончыла *Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт* і Беларускі калегіюм (спецыяльнасць «філасофія і літаратура»). Працавала арт-менеджарам і рэдактарам сайта культурніцкай арганізацыі «Арт Сядзіба», зараз працуе малодшым навуковым супрацоўнікам у Літаратурным музеі Максіма Багдановіча.

Друкавалася ў часопісах «Маладосць», «Полымя» і «Дзеяслоў», газеце «Знамя юности» і «Вечерний Гродно». У 2021 годзе выдала сваю першую кнігу пад назвай «*Слёзы на вецер*».

Удзельніца розных літаратурных вечароў Беларусі, Украіны і Расіі, фестываля *«Вершы на асфальце», "Мистецького фестиваля «Ї» Архівавана 9 чэрвеня 2020.* (Тэрнопаль, Украіна), пераможца слэмаў *«Сильное слово» (2014) і слэма Беларускага калегіюма (2015)*, адна з арганізатараў паэтычных вечароў *«Плохиехорошие стихи», «Дорогой поэт»* і паэтычнага конкурса *«Рухавік»*. Таксама ўдзельнічае ў арганізацыі фестываля інтэлектуальнай кнігі Pradmova.

Намінантка на прэмію *«Залаты апостраф. Дэбют»* часопіса «Дзеяслоў» (2017). Фіналістка беларуска-нямецкага конкурса сучаснай паэзіі фонда Роберта Боша для маладых паэтаў (2017). Удзельніца Рэзідэнцыі маладога літаратара ў Вільні (2017).

Творы перакладаліся на рускую (polutona.ru), нямецкую і ўкраінскую мовы (газета «Культура і життя»).

Песні
-----

Некаторыя вершы Дар’і Бялькевіч увасабляюцца ў песнях, такія музыкі як Пётр Клюеў, UZARI, K3TYVANА, Lear, гурт «Дрымон» спяваюць песні на тэксты ці пераклады паэткі.

*Песні на вершы Дар’і Бялькевіч:*

* Пётр Клюеў (удзельнік гурта ЛСП) «Мона Лиза»
* UZARI «Стыцамэн» (гэта кавер на песню Івана Дорна, Дар’я пераклала тэкст песні на беларускую мову)
* K3TYVANA «Толькі джаз» і «Тваё сола»
* LEAR «Чик-чирик(недаступная спасылка)»
* Дрымон «Пяты гудок» (на верш «Званок Беларусі», прысвечаны падзеям у Беларусі ў жніўні 2020)

Зноскі
------

1. 1 2

Спасылкі
--------

* Аўдыёзапісы вершаў на «Літаратурным радыё»:
* Падборка вершаў у часопісе «Дзеяслоў»:
* 
* Інтэрв’ю ў «Газеце Слонімскай»:  Архівавана 20 лютага 2022.
* Артыкул на 34mag пра сучасную паэзію:
* 
*
**Ларан Нкунда** (фр.: Laurent Nkunda, нар. 2 лютага 1967) — кангалезскі ваенны дзеяч, генерал. Ініцыятар канфлікту ў Ківу.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў кангалезскай правінцыі Паўночнае Ківу ў горадзе Рутшуру. Затым вучыўся ў горадзе Гома і на педагагічным факультэце ўніверсітэта горада Кісангані. Пасля пераехаў у Руанду, дзе прысвяціў сябе вывучэнню псіхалогіі. Валодае некалькімі мовамі: англійскай, французскай, суахілі і кіньяруанда.

У 1993 годзе ўступіў у Руандыйскі патрыятычны фронт. Падчас Першай кангалезскай вайны змагаўся на баку прыхільнікаў Ларана Кабілы, але ў наступным канфлікце выступіў супраць яго. Камандаваў 7-й брыгадай КАД.

У пачатку чэрвеня 2004 года Ларан Нкунда падняў мяцеж супраць цэнтральнага ўрада, развязаўшы тым самым узброены канфлікт на ўсходзе краіны. Генерал абвясціў, што яго мэтай з’яўляецца абарона інтарэсаў тутсі, якія падвяргаюцца нападам з боку ўзброеных экстрэмістаў з народа хуту.

22 студзеня 2009 года лідар баевікоў быў арыштаваны падчас сумеснай ваеннай аперацыі кангалезскай і руандыйскай армій на тэрыторыі Руанды.

Заўвагі
-------

1. ↑  "Laurent Nkunda". Trial Watch. Архівавана з арыгінала 2007-10-20. Праверана 7.06.2007. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|accessdate=` (даведка)
2. ↑  McConnell, Tristan (2008-11-01). "Congo's maverick warlord who kills in the name of Christianity". The Times. Праверана 2008-11-01.
3. ↑  Русский Newsweek / Глобус
4. ↑  DR Congo rebel leader 'arrested' Архіўная копія ад 25 студзеня 2009 на Wayback Machine (англ.)

Спасылкі
--------

* D.R. Congo: Arrest Laurent Nkunda For War Crimes
* Profile: General Laurent Nkunda
* DR Congo troops clash with rebels

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 159501926 · GND: 137912145 · GTAA: 212114 · ISNI: 0000000382740979 · LCCN: n2009025842 · NTA: 317644785 · SUDOC: 130432849 · VIAF: 265797196 |

 |
**Вярчальная сіметрыя** — тэрмін, які азначае сіметрыю аб’екта адносна ўсіх або некаторых уласных кручэнняў *m*-мернай эўклідавай прасторы  (руск.) (бел.. **Уласнымі кручэннямі** называюцца разнавіднасці ізаметрыі  (руск.) (бел. якія захоўваюць арыентацыю. Такім чынам, група сіметрыі, якая адказвае кручэнням, ёсць падгрупа групы *E*+(*m*) (гл. Эўклідава група  (англ.) (бел.).

Трансляцыйная сіметрыя  (руск.) (бел. можа разглядацца як прыватны выпадак вярчальнай — кручэнне вакол бясконца-выдаленай кропкі. Пры такім абагульненні група вярчальнай сіметрыі супадае з поўнай *E*+(*m*). Такога роду сіметрыя непрыстасавальная да канчатковых аб’ектаў, паколькі робіць усю прастору аднастайнай, аднак яна выкарыстоўваецца ў фармулёўцы фізічных заканамернасцяў.

Сукупнасць уласных кручэнняў вакол фіксаванай кропкі прасторы ўтварае спецыяльную артаганальную групу SO(m) — групу артаганальных матрыц *m*×*m* з вызначнікам, роўным 1. Для прыватнага выпадку *m = 3* група носіць адмысловую назву — група кручэнняў  (руск.) (бел..

У фізіцы інварыянтавасць адносна групы кручэнняў называецца *ізатропнасцю прасторы* (усе напрамкі ў прасторы раўнапраўныя) і выяўляецца ў інварыянтавасці фізічных законаў, у прыватнасці, раўнанняў руху, адносна кручэнняў. Тэарэма Нётэр звязвае гэтую інварыянтавасць з наяўнасцю захавальнай велічыні (інтэгралу руху) — вуглавога моманту.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 33026886 |