recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Абагульненае праграмаванне** (англ.: generic programming) — у найпрасцейшым сваім вызначэнні — гэта такі стыль праграмавання, пры якім алгарытмы пішуць у тэрмінах тыпаў, канкрэтнае значэнне якіх будзе вызначана пазней. Затым, па меры неабходнасці, алгарытмы інстанцыююцца (англ.: instantiate) для канкрэтных тыпаў, якія падстаўляюцца ў якасці параметраў. Гэты падыход, упершыню рэалізаваны ў мове ML у 1973 годзе, дазваляе пісаць шырокаўжывальныя функцыі, абстрагуючыся ад набору тыпаў, на якіх яны працуюць. Гэты ж падыход ужываецца і для вытворных тыпаў дадзеных; такім чынам, скарачаецца дубляванне коду. Праграмныя сутнасці такога кшталту вядомыя як джэнерыкі (англ.: generics) у мовах Ада, Delphi, Eiffel, Java, C#, F#, Objective-C, Swift, і Visual Basic .NET; параметрычны палімарфізм (англ.: parametric polymorphism) у ML, Haskell і Scala (супольнасць Haskell таксама выкарыстоўвае тэрмін «generic» для блізкай, але некалькі адрознай канцэпцыі), шаблоны (англ.: templates) у C++ і D, і параметрызаваныя тыпы (англ.: parameterized types) ва ўплывовай кнізе «Шаблоны праектавання» (*Design Patterns* by Gamma, et al. 1994). Аўтары гэтай кнігі звяртаюць увагу, што такі падыход, асабліва ў спалучэнні з дэлегатамі, вельмі магутны, але «[дынамічныя], высока параметрызаваныя праграмы цяжэй зразумець, чым больш статычныя праграмы.»

Тэрмін «абагульненае праграмаванне» першапачаткова быў выкарыстаны Дэвідам Масерам і Аляксандрам Сцяпанавым у вузейшым сэнсе, чым акрэслены вышэй, каб апісаць парадыгму праграмавання, у якой фундаментальныя патрабаванні да тыпаў дадзеных абстрагаваныя ад канкрэтных прыкладаў алгарытмаў і структур дадзеных, і фармалізаваныя ў выглядзе канцэпцый, з абагульненымі функцыямі, рэалізаванымі у тэрмінах гэтых канцэпцый, звычайна з выкарыстаннем механізмаў абагульнення на ўзроўні мовы, як апісана вышэй.

Зноскі
------

1. ↑  Lee, Kent D. (15 December 2008). *Programming Languages: An Active Learning Approach*. Springer Science & Business Media. pp. 9–10. ISBN 978-0-387-79422-8. .
2. ↑  Milner, R. Morris, L. Newey, M. «A Logic for Computable Functions with reflexive and polymorphic types», *Proc. Conference on Proving and Improving Programs*, Arc-et-Senans (1975)
3. ↑  Gamma, Erich; Helm, Richard; Johnson, Ralph; Vlissides, John (1994). *Design Patterns: Elements of Reusable Object-Oriented Software*. Addison-Wesley. ISBN 0-201-63361-2. .
4. ↑  Musser, D. R.; Stepanov, A. A. (1989). "Generic programming". in P. Gianni. *Symbolic and Algebraic Computation: International symposium ISSAC 1988*. Lecture Notes in Computer Science. **358**. pp. 13–25. doi:10.1007/3-540-51084-2\_2. ISBN 978-3-540-51084-0.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 15025202q · GND: 4431718-9 · LCCN: sh00000132 · Microsoft: 7051814 |
**Абавяза́цельства** — від цывільных праваадносін, у якіх адзін бок (даўжнік) абавязаны зрабіць на карысць другога боку (крэдытора) пэўныя дзеянні (перадаць маёмасць, выплаціць грошы, выканаць работу і інш.) або ўстрымацца ад іх, а крэдытор мае права патрабаваць ад даўжніка выканання яго абавязку. Крэдыторам і даўжніком могуць быць грамадзяне і юрыдычныя асобы (прадпрыемствы, установы, акцыянерныя таварыствы і інш.) любой формы ўласнасці. Абавязацельствы могуць фіксавацца ў пагадненнях аб здзелках, у дагаворах, вынікаць з дзеючых заканадаўчых і адміністрацыйных актаў і інш. нарматыўных дакументаў або абставін.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

| ⛭Грамадзянскае права |
| --- |
| Грамадзянскія праваадносіны | 
* Фізічная асоба
* Юрыдычная асоба

 |
| Аб’екты грамадзянскіх правоў | 
* Маёмасць
* Рэчы
* Працы і паслугі
* Інфармацыя
* Асабістыя немаёмасныя правы

 |
| Рэчавае права | 
* Права ўласнасці
* Гаспадарчае вядзенне
* Аператыўнае кіраванне
* Сэрвітут
* Агульная ўласнасць

 |
| Абавязацельнае права | 
* Абавязацельства
* Дагавор
* Грамадзянска-прававая адказнасць
* Спадчына

 |
| Інтэлектуальнае права | 
* Аўтарскае права
* Патэнтавае права

 |
**Гарбаты кіт** (*Megaptera novaeangliae*), альбо **гарба́ч** — воднае млекакормячае сямейства паласацікавых кітоў падатрада вусатых кітоў. Адзіны сучасны від рода гарбатых кітоў (*Megaptera*). Сваю назву атрымаў альбо з-за спіннага плаўніка, які нагадвае горб, альбо ад звычкі пры плаванні моцна выгінаць спіну.

Апісанне
--------

Пярэдняя частка цела.
Даўжыня да 16 м, маса да 40 т. Самцы крыху драбнейшыя за самак. Цела адносна кароткае і тоўстае, асабліва ў пярэдняй частцы, таму кіты здаюцца нязграбнымі. Галава буйная, ніжняя сківіца нашмат шырэйшая і некалькі даўжэйшая за верхнюю. На верхняй частцы галавы тры падоўжных шэрагі падобных на бародаўкі шышак (скурных наростаў). Яшчэ два шэрагі гузоў праходзяць з абодвух бакоў ніжняй сківіцы. Спінны плаўнік нізкі, у выглядзе гарба, грудныя плаўнікі доўгія, выгнутыя па ніжняй частцы цела. Хваставы плаўнік вельмі буйны. На брушным баку ад 12 да 36 падоўжных зморшчын. Афарбоўка цела на спіне і баках чорная, на бруху вар’іруе ад чорнай і стракатай да белай. Пласціны кітовага вуса (270—400 пар) чорныя, вышынёй да 85 см.

Пашырэнне
---------

Кіт ля берагоў Аляскі.
Распаўсюджаны ад Арктыкі да Антарктыкі. Сустракаецца ля берагоў Камчаткі, у Берынгавым праліве, у Чукоцкім, Ахоцкім і Японскім морах, а таксама ў Баранцавым моры. Трымаюцца парамі або па трое, пераважна на прыбярэжных месцах, але звычайны і ў глыбакаводных раёнах акіяна. Гарбатыя кіты мігруюць, здзяйсняючы рэгулярныя перасоўванні з месцаў зімовак і размнажэння ў цёплых водах у раёны летняга пасялення, размешчаныя ў халодных водах абодвух паўшар’яў.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Максімальная хуткасць перамяшчэння 23 км/г. Час знаходжання пад вадой не перавышае 10-15 мін.

Асноўны аб’екты харчавання — ракападобныя і рыбы, а таксама галаваногія малюскі. Мяркуюць, што сутачнае спажыванне ежы можа перавышаць 3 т.

Самка з дзіцянём ля ўзбярэжжа Таіці.
Большая частка самак прыносіць дзіцянят штогод. Цяжарнасць доўжыцца 10-11 мес. Нованароджаны дасягае ў даўжыню 4,5-5 м. Лактацыя 5-6 мес. Дзіцяня спажывае да 40 л малака ў суткі; застаецца пры маці да 1 года.

Промысел і ахова
----------------

Доўгі час гарбаты кіт служыў важным аб’ектам промыслу. Яго здабывалі дзеля тлушчу (8 т ад аднаго кіта), кітовага вуса, мяса і іншых прадуктаў. З прычыны рэзкага скарачэння колькасці промысел быў забаронены, від занесены ў Чырвоную кнігу МСАП.

У культуры
----------

Сюжэт фільма «Зорны шлях 4: Вандраванне дадому» будуецца вакол пагрозы знішчэння гарбатых кітоў, і нечаканай пагрозы для Зямлі з-за гэтага.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | CMS · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · SeaLifeBase · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122513586 · GND: 4146842-9 · LCCN: sh96002625, sh85062981 · Microsoft: 2777324915 · NDL: 01210572 |
**Абавя́зак** — маральнае патрабаванне; неабходнасць выканання чалавекам пэўных дзеянняў, якія вызначаюцца грамадствам і ў аднолькавай ступені адносяцца да ўсіх яго членаў. Па значэнні блізкі да паняцця доўг, у якім агульны, універсальны характар грамадска значных патрабаванняў ператвараецца ў асабістую задачу канкрэтнага індывіда, абумоўленую акалічнасцямі яго жыцця.

Беларусь
--------

Да асноўных грамадзянскіх абавязкаў, зафіксаваных у Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, адносяцца: выкананне законаў рэспублікі, павага да яе нацыянальных традыцый, годнасці, правоў, законных інтарэсаў іншыяасоб; зберажэнне прыроды, культурнай спадчыны, абарона Радзімы, клопат пра дзяцей, бацькоў і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).
**Абавязковыя пастановы** — акты службовых асоб (генерал-губернатараў, губернатараў, граданачальнікаў) Расійскай імперыі 2-й палове XIX – пачатку XX стст. якія выдаваліся дыскрэцыйна (ад фр.: discrétionnaire — у залежнасці ад асабістага меркаваня) і змяшчалі юрыдычныя санкцыі. 

Прымаліся спачатку для барацьбы з нацыянальна-рэвалюцыйным рухам. Паводле палажэння Камітэта міністраў ад 13 ліпеня 1876 г. для «правільнага і паспяховага выканання... узаконенняў аб грамадскай добрапрыстойнасці, парадку і бяспецы» губернатары атрымалі права выдаваць абавязковыя пастановы аб забароне сходаў, органаў друку і іншае. За парушэнне такіх пастаноў прадугледжваўся штраф да 50 руб. справы аб гэтым разглядаліся ў судовым парадку. Паводле «Палажэння аб мерах да аховы дзяржаўнага парадку і грамадскага спакою» ад 14 жніўня 1881 г. у мясцовасцях, аб'яўленых на становішчы ўзмоцненай або надзвычайнай аховы, генерал-губернатары, губернатары і граданачальнікі атрымалі права выдаваць абавязковыя пастановы «па прадметах, якія адносяцца да прадухілення парушэнняў грамадскага парадку і дзяржаўнай бяспекі», што дазваляла названым асобам рэгламентаваць практычна ўсе бакі грамадскага жыцця. За парушэнне вінаватых каралі у адміністрацыйным парадку: у мясцовасцях на становішчы ўзмоцненай аховы — штраф да 500 руб. або арышт да 3 месяцаў, на становішчы надзвычайнай аховы — арышт ці зняволенне ў турме або крэпасці да 3 месяцаў або штраф да 3 тыс. руб. Выкарыстоўваючы інстытут выключнага становішча, урад надаваў губернатарам права выдання абавязковых пастаноў і ў тых мясцовасцях, дзе стан узмоцненай ці надзвычайнай аховы не аб'яўляўся або быў адменены. 

У адпаведнасці з зацверджанымі імператарам Мікалаем II палажэннямі Камітэта міністраў у мясцовасцях, не аб'яўленых на выключным становішчы, губернатары мелі права выдаваць абавязковыя палажэнні тэрмінам на 1 год «па прадметах, якія адносяцца да аховы дзяржаўнага парадку і грамадскага спакою» і за іх парушэнні накладаць у адміністрацыйным парадку спагнанні, прадугледжаныя правіламі аб узмоцненай ахове. 

У 1904 – 1907 гг. паўнамоцтвы на абавязковых пастаноў мелі мінскі і магілёўскі, у 1909 – 1913 гг. – віленскі, віцебскі, мінскі, магілёўскі губернатары. Абавязковыя пастановы існавалі да Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г..

Літаратура
----------

* *Блинов И.* Губернаторы: Историко-юридический очерк / Ив. Блинов. — СПб.: Типо-литография К. Л. Пентковского, 1905. — 360 с.
* *Гессен В. М.* Исключительное положение / В. М. Гессен. — СПб.: Юридический книжный склад «Право», 1908. — VIII, 410 с.
* *Сукала, А. Я.* Абавязковыя пастановы / А. Я. Сукала // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 тамах. Том 1. А — Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 7.
**Абавязаныя сяляне** — прыватнаўласніцкія сяляне ў Расійскай імперыі, якіх паводле ўказа 2 красавіка 1842 г. памешчык меў права вызваляць ад прыгоннай залежнасці, надзяляць зямлёй у часовае карыстанне, «абавязваючы» павіннасцямі ў форме аброку або паншчыны. Указ не вызначаў памераў зямельных надзелаў, абавязкаў сялян і не абмяжоўваў улады памешчыкаў над імі. Таму становішча абавязаных сялян засталося такое, як і ў прыгонных. З 10 млн прыгонных сялян мужчынскага полу да 1885 г. у катэгорыю абавязаных пераведзена 24 тыс.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Акруга.
Акруга ў ГДР
**Акруга** (ням.: Bezirk) — адміністрацыйная адзінка ў ГДР. У 1952—1990 гадах акругі з’яўляліся сярэднім звяном дзяржаўнага кіравання. У выніку адміністрацыйнай рэформы 1952 года было створана 14 акруг, якія выконвалі задачы зямельных урадаў. Акругі былі падзелены на раёны. Усходні Берлін з 1961 года меў статус акругі.

Існавалі наступныя акругі:

* Акруга Ростак; 10 раёнаў, 4 гарады акруговага падпарадкавання, 360 камун
* Акруга Шверын; 10 раёнаў, 1 горад акруговага падпарадкавання, 389 камун
* Акруга Нойбрандэнбург; 14 раёнаў, 1 горад акруговага падпарадкавання, 492 камун
* Акруга Магдэбург; 19 раёнаў, 1 горад акруговага падпарадкавання, 655 камун
* Акруга Патсдам; 15 раёнаў, 2 гарады акруговага падпарадкавання, 755 камун
* Акруга Франкфурт-на-Одэры; 9 раёнаў, 3 гарады акруговага падпарадкаванне, 438 камун
* Акруга Эрфурт; 13 раёнаў, 2 гарады акруговага падпарадкавання, 719 камун
* Акруга Хале; 20 раёнаў, 3 гарады акруговага падпарадкавання, 684 камун
* Акруга Лейпцыг; 12 раёнаў, 1 горад акруговага падпарадкавання, 422 камун
* Акруга Дрэздэн; 15 раёнаў, 2 гарады акруговага падпарадкавання, 594 камун
* Акруга Котбус; 14 раёнаў, 1 горад акруговага падпарадкавання, 574 камун
* Акруга Зуль; 8 раёнаў, 1 горад акруговага падпарадкавання, 358 камун
* Акруга Гера; 11 раёнаў, 2 гарады акруговага падпарадкавання, 528 камун
* Акруга Карл-Маркс-Штат; 21 раён, 3 гарады акруговага падпарадкавання, 601 камуна

Адміністрацыйная рэформа 1952 года
----------------------------------

Пасля Другой сусветнай вайны ў савецкай акупацыйнай зоне было створана пяць зямель Мекленбург, Саксонія-Анхальт, Брандэнбург, Цюрынгія і Саксонія, ці як правапераемнікі гістарычных краін, ці з былых правінцый Прусіі. Гэтыя землі стварылі ў 1949 г. Германскую Дэмакратычную Рэспубліку.

У пачатку ліпеня 1952 II. партыйная канферэнцыя САПГ абвясціла Будаўніцтва сацыялізму ў ГДР. У сувязі з гэтым было вырашана перабудаваць дзяржаву па савецкім узоры, каб забяспечыць лепшы кантроль (Дэмакратычны цэнтралізм), і ліквідаваць землі як перажыткі феадальнага ладу.

Канец акруг
-----------

Ізноў створаныя землі (чырвоным) і былыя землі ГДР (шэрым)
Да ўваходжання ГДР у ФРГ акругі заставаліся нязменнымі. 22 ліпеня 1990 Народная палата ГДР прыняла закон аб увядзенні зямель, які павінен быў набыць моц 14 кастрычніка. З уваходжаннем у склад ФРГ землі ўжо 3 кастрычніка 1990 лічыліся створанымі.

Акругі Ростак, Шверын і Нойбрандэнбург утварылі зямлю Мекленбург-Пярэдняя Памеранія, акругі Патсдам, Франкфурт-на-Одэры і Котбус — Брандэнбург, акругі Магдэбург і Хале — Саксонію-Анхальт, акругі Эрфурт, Гера і Зуль — Цюрынгію і акругі Лейпцыг, Дрэздэн і Карл-Маркс-Штат — Саксонію. Некаторыя раёны і камуны перайшлі ў іншую зямлю, таму граніцы старых і новых зямель супадаюць толькі часткова.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Леўшуноў.
**Алег Фёдаравіч Леўшуноў** (22 жніўня 1964, в. Малыя Нямкі, Веткаўскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V і VI скліканняў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 22 жніўня 1964 года ў в. Малыя Нямкі Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці.

Скончыў Атыраускі педагагічны інстытут (Казахская ССР), настаўнік біялогіі; Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, практычны псіхолаг; Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, менеджар сацыяльнай сферы.

Працаваў аграномам саўгаса «Паўночны» Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці; кіраўніком ваеннай падрыхтоўкі сярэдняй школы № 1 г. Гур’ева Казахскай ССР; намеснікам дырэктара сярэдняй школы № 35 г. Гомеля; намеснікам дырэктара сярэдняй школы № 26 г. Гомеля; дырэктарам сярэдняй школы № 11 г. Гомеля; начальнікам аддзела адукацыі адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Гомеля.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі «За адвагу», «Воіну-інтэрнацыяналісту ад удзячнага афганскага народа», «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана», «15 гадоў вываду савецкіх войск з Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан», «20 гадоў вываду савецкіх войск з Афганістана», «60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне», «70 гадоў Узброеных Сіл СССР», «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», «90 год міліцыі Беларусі»,«За працоўныя заслугі» (2019); нагрудным знакам Міністэрства адукацыі «Выдатнік адукацыі»; ганаровымі граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР; ганаровымі граматамі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае дачку.

Зноскі
------

1. ↑  Лукашэнка ўзнагародзіў Марзалюка ордэнам Пашаны

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  (бел.)
**Зара́давы лік** атамнага ядра (або **а́тамны ну́мар**, **а́тамны лік**, **пара́дкавы ну́мар** хімічнага элемента) — колькасць пратонаў у атамным ядры. Зарадавы лік роўны зараду ядра ў адзінках элементарнага зараду і адначасова раўняецца парадкаваму нумару адпаведнага ядру хімічнага элемента ў табліцы Мендзялеева.

Тэрмін «атамны» ці «парадкавы» нумар звычайна выкарыстоўваецца ў атамнай фізіцы і ў хіміі, тады як раўназначны тэрмін «зарадавы лік» — у ядзернай фізіцы. У неіанізаваным атаме колькасць электронаў у электронных абалонках супадае з зарадавым лікам.

Зарадавы лік звычайна абазначаецца літарай *Z*. Ядры з аднолькавым зарадавым лікам, але розным масавым лікам *A* (які раўняецца суме ліку пратонаў *Z* і ліку нейтронаў *N*) з’яўляюцца рознымі ізатопамі аднаго хімічнага элемента, бо іменна зарад ядра вызначае будову электроннай абалонкі атама і, такім чынам, яго хімічныя ўласцівасці.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4306456-5 · Microsoft: 61782718 |
|  |
| --- |
|  |
| Выстаўка бансай у кітайскім садку (Сідней) |

|  |
| --- |
|  |
| Рададэндран, выгадаваны ў выглядзе бансай |

**Бансай** (яп.: 盆栽 — літар.: «дрэва, якое расце на падносе») — мастацтва вырошчвання дакладнай копіі дрэва ў мініяцюры. Слова «бансай» паходзіць ад кітайскага слова «пэнь-цай». Паўстала мастацтва ў 231 да н.э. у Кітаі.

Гісторыя
--------

Першыя дакладныя пісьмовыя крыніцы, якія тычацца ўзнікнення стылю бансай, зыходзяць з Кітаю і адносяцца да эпохі дынастыі Тан (VIII—X стст.), дзе ўпершыню ў насценным жывапісе з'яўляецца выява пеньцзай — расліны, узятай з прыроды і затым перасаджанай у гаршчок. Гэтыя расліны выгадоўваліся будыйскімі манахамі, верагодна, за некалькі стагоддзяў да нашай эры і пасля ператварыліся ў адзін з заняткаў мясцовай шляхты.

Бансаі ўпрыгожвалі японскія дамы і сады. У эру Такугава паркавы дызайн атрымаў новы штуршок: вырошчванне азалій і клёнаў зрабілася баўленнем часу багатых людзей. Карлікавае раслінаводства (хаці-но-кі — «дрэва ў гаршку») таксама развівалася, але бансаі таго часу былі вельмі вялікімі.

Цяпер для бансай выкарыстоўваюцца звычайныя дрэвы, маленькімі яны робяцца дзякуючы пастаяннай падрэзцы і розным іншым метадам. Пры гэтым суадносіны памераў каранёвай сістэмы, абмежаванай аб'ёмам вазона, і наземнай часткі бансай адпавядаюць прапорцыям дарослага дрэва ў прыродзе.

Зноскі
------

1. ↑  БЭ ў 18 тамах. Т.2. Мн. 1996, С.282

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бансай

  

  

  


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX527706 · BNF: 11965527q · GND: 4007684-2 · LCCN: sh85015592 · Microsoft: 2777319254 · NDL: 00560858 · NKC: ph134727 |

 |
**Касцёл Узвышэння Святога Крыжа** — рымска-каталіцкі храм у в. Галынка (Гродзенскі раён). Помнік архітэктуры неакласіцызму.

Гісторыя
--------

Пабудаваны з цэглы ў 1714 годзе і першапачаткова дзейнічаў як уніяцкая царква. Быў перабудаваны у 1922 годзе.

Архітэктура
-----------

Помнік архітэктуры неакласіцызму. Падоўжана-восевую крыжова-цэнтральную кампазіцыю будынка складаюць шырокі нартэкс з 2-яруснай чацверыковай званіцай над ім, неф з бакавымі крыламі трансепта, апсіда. У сяродкрыжжы ўзвышаецца квадратны барабан пад 4-схільным дахам і шатровай вежачкай у завяршэнні. Над званіцай узведзена вытанчаная шатровая вежачка-ліхтар. З архітэктуры класікі пазычаны пілястры, архівольты арачных аконных праёмаў у прафіляваных ліштвах, трохвугольныя франтоны крылаў трансепта.

Унутры малітоўная зала перакрыта драўляным стральчатым скляпеннем, апсіда — самкнутым 4-гранным. Ітэр’ер упрыгожаны трыма алтарамі, сцены распісаны пад мармур. Храм абапіраецца на два 8-гранныя ў сячэнні слупы.

Літаратура
----------

* *Кулагін А. М.* Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2001.— 216 с.: іл. ISBN 985-11-0199-0.

Спасылкі
--------

* Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Галынка) на сайце Radzima.org
* slowo.grodnensis.by

| ⛭Сапоцкінскі дэканат |
| --- |
| Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Адамавічы) ·  Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Галынка) ·  Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Зарачанка) ·  Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Падлабенне)  ·  Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Перстунь) ·  Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Іасафата Кунцэвіча (Сапоцкін) ·  Касцёл Перамянення Гасподняга (Селіванаўцы) |
**У́хвішча** — возера ў Полацкім раёне ў басейне ракі Альзініца, за 32 км на паўднёвы захад ад Полацка, каля вёскі Ухвішча.

Плошча паверхні 0,57 км². Даўжыня 2,64 км, найбольшая шырыня 0,46 км. Даўжыня берагавой лініі 6,1 км. Найбольшая глыбіня 23,5 м. Аб’ём вады 3,86 млн. м³. Плошча вадазбору 24,4 км².  

Катлавіна лагчыннага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 5—8 м (на паўднёвым усходзе 14—15 м, месцамі да 18 м, пясчаныя), пад лесам, на поўначы, паўночным усходзе і паўночным захадзе разараныя. Берагі нізкія, пясчаныя, на поўдні забалочаныя, на ўсходзе і паўднёвым усходзе зліваюцца са схіламі катлавіны, парослыя хмызняком. Мелкаводдзе пясчанае, глыбей дно сапрапелістае і ілістае. Расліннасць пашырана да глыбіні 4,9 м. Злучана пратокай з возерам Жадунь, упадаюць 4 ручаі, у т. л. з возера Мярэдзеж, выцякае ручай у раку Альзініца.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1994.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 288. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0263-6 (Т. 16).
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 19—20. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

1. ↑  GeoNames — 2005. Праверана 9 ліпеня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q830106'></a>
**Зямельнае права** — галіна права, якая рэгулюе грамадскія адносіны ў галіне рэалізацыі права ўласнасці і іншых маёмасных правоў на зямлю, а таксама яе межавання, асаблівасцяў грамадзянскага абароту зямлі, абмежавання на карыстанне зямлёй як унікальным прыродным аб'ектам, а таксама дзейнасць дзяржаўных органаў па забеспячэнню рацыянальнага выкарыстання зямлі і яе аховы.

Асноўнымі крыніцамі Зямельнага права ў Рэспубліцы Беларусь з'яўляюцца Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь, Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб зямлі, Закон "Аб праве ўласнасці на зямлю" ад 16.6.1993, "Закон аб плацяжах на зямлю" ад 18.12.1991.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 542127796 |
**Касцёл Святога Казіміра** — мураваны каталіцкі храм у пасёлку Першамайскі Лідскага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

Мясцовая парафія заснавана 20 верасня 2001 года. Касцёл пачаў будавацца ў красавіку 2002 года. 4 сакавіка 2004 года касцёл быў асвечаны пад тытулам св. Казіміра. Праект святыні быў распрацаваны ў арцыбіскупскім праектна-будаўнічым бюро ў Баранавічах, а рэалізаваны з дапамогай нямецкага каталіцкага фонду «Рэнавабіс».

Архітэктура
-----------

Касцёл — гэта аднавежавы цагляны і атынкаваны храм, пабудаваны ў сучаснай трактоўцы неаготыкі. Святыня прамавугольная ў плане, безапсідная, прэсбітэрый фланкаваны дзвюма фігурнымі ў плане сакрыстыямі, злучанымі па-за алтаром праз катэхетычны клас. Аб’ём перакрыты адзіным двухсхільным металачарапічным дахам з вальмам над алтарнай часткай. Галоўны ўваход пазначаны чацверыковай вежай-званіцай пад двухсхільным дахам.

Залавы інтэр’ер перакрыты плоскай столлю, на алтарнай сцяне над табернаклем змешчаны тытульны абраз св. Казіміра ў атачэнні абразоў Найсвяцейшага Сэрца Марыі Панны (злева) і Божай Міласэрнасці (справа).

Зноскі
------

1. ↑  Першамайскі-Няцеч

Спасылкі
--------

* Першамайскі — Нецеч — парафія Св. Казіміра (с. Дуброўня) —

| ⛭Лідскі дэканат |
| --- |
| Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда) ·  Касцёл Святога Юрыя (Беліца) ·  Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Бердаўка) ·  Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка) ·  Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Крупава) ·  Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Ліда) ·  Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Ліда) ·  Касцёл Божай Міласэрнасці (Ліда) ·  Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Ліда) ·  Касцёл Святой Сям’і (Ліда) ·  Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса i Святога Андрэя Баболі (Мінойты) ·  Касцёл Маці Божай Чанстахоўскай (Моцевічы) ·  Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Няцеч) ·  Касцёл Святога Казіміра (Першамайскі) |
**Царква ў імя святой роўнаапостальнай княгіні Вольгі** — мураваны праваслаўны храм у горадзе Гродна. Знаходзіцца за Пакроўскім кафедральным саборам на вул. Ажэшкі, 23.

Гісторыя
--------

Пабудавана ў 1995 годзе з цэглы. 24 ліпеня 1995 года патрыярх Алексій ІІ асвяціў храм і заклаў у яго сцяну капсулу з патрыяршай граматай.

Архітэктура
-----------

Архітэктарам з’яўляецца Віктар Якаўлевіч Глухаў. Храм вырашаны цэнтрычным крыжовым аб’ёмам, завершаным у цэнтры шатром з цыбулепадобным купалам на высокім барабане-чацверыку. Кампазіцыя галоўнага фасада пабудавана на рытмічным нарастанні 2-гранных шчыпцоў прытвора, крылаў асноўнага аб’ёму і граняў барабана. Плоскасныя сцены і паўкруглая прарэзаны арачнымі аконнымі праёмамі. Уваход вырашаны арачным перспектыўным парталам. Высокі цокаль, прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, якія асвятляюць ніжнюю царкву, асобныя ўваходы ў цокаль арганізаваны праз бакавыя сходы. Уваход у рызніцу арганізаваны праз высокую тэрасу каля апсіды.

Зноскі
------

1. ↑  Царква ў імя святой роўнаапостальнай княгіні Вольгі Архівавана 31 снежня 2022.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Казіміра.
**Касцёл Святога Казіміра** — каталіцкі храм, знаходзіцца ў цэнтры горада Лепеля. Пабудаваны ў 1857—1876 гг. з цэглы на сродкі мясцовага абывацеля Мальчэўскага. 3 1990-х гг. дзейнічае.

Гісторыя
--------

Касцёл Св. Казіміра ў пачатку 20 ст.
Лепельскі каталіцкі прыход быў заснаваны ў 1602 годзе, калі Леў Сапега загадаў пабудаваць тут каталіцкі храм. У 1604 годзе быў асвечоны храм Святога Казіміра, які стаў адным з першых трох каталіцкіх храмаў на Полацкай зямлі. Царква двойчы гарэла, у 1799 і 1833 годзе, пасля другога пажару была закінута, а набажэнствы здзяйсняліся ў невялікай драўлянай капліцы. З 1857 па 1876 год ішло будаўніцтва новага каталіцкага храма, ён быў пабудаваны ў стылі класіцызм па праекце архітэктара Мачулевіча. Сродкі на будаўніцтва ахвяраваў памешчык Лепельскага павета, калежскі асэсар Мальчэўскі.

У 1935 годзе храм быў зачынены, а святар арыштаваны. Будынак спачатку стаяў закінутым, у 1970-я—1980-я гады ў ім быў гараж і трансфарматарная падстанцыя. Вернуты Царкве ў 1990-я гг. XX стагоддзя. З 1993 г. у храме праходзяць рэгулярныя набажэнствы, а ў 1995 г. храм быў нанова асвечаны.

Архітэктура
-----------

Інтэр'еры
Помнік архітэктуры позняга класіцызму. Належыць да тыпу базілікальных 2-вежавых 3-нефавых храмаў з трансептам. Аб'ёмы нефаў, сакрысцій, крылаў трансепта ўтвараюць ступеньчатую кампазіцыю. Цэнтр галоўнага фасада вылучаны рызалітам з 3-вугольным франтонам, дэкарыраваны філёнгамі, лапаткамі, карнізамі з сухарыкамі. Бакавыя фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі.

Нефы перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі на папружных арках. У галоўным барочным алтары, змешчаным у прамавугольнай апсідзе, былі скульптуры Святых Пятра і Паўла, пуцці, дэкаратыўныя вазы. Мастацкім узроўнем вылучаліся абразы «Узвіжанне Святога Крыжа» і «Св. Казімір». У крылах трансепта знаходзіліся барочныя алтары. Ва ўсходняй частцы — хоры.

Літаратура
----------

* Касцёл святога Казіміра // Каталіцкія храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — Мн. 2007. — С. 86.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Касцёл Святога Казіміра (Лепель)
* Лепель — парафія Св. Казіміра Catholic.by

| ⛭Лепельскі дэканат |
| --- |
| Касцёл Святых Пятра і Паўла (Бешанковічы) ·  Касцёл Божай Волі (Блізніца) ·  Касцёл Святога Антонія (Весялова) ·  Касцёл Святога Казіміра (Лепель) ·  Касцёл Святога Духа (Мікалаева)  ·  Касцёл Святой Марыі Магдалены (Новалукомль)  ·  Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ула) ·  Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы) ·  Касцёл Перамянення Пана (Чашнікі) |
**Царнікава** (лат.: Carnikava) — населены пункт у Відзэмэ, Латвія; адміністрацыйны цэнтр Царнікаўскай воласці Адажскага края, размешчаны на рацэ Гаўя недалёка ад яе вусця, за 30 км на паўночны ўсход ад Рыгі.

У 1875 годзе ў Царнікаўскім маёнтку пачаў працаваць рыбны завод Алвіна Кірша, які ў 1880 годзе арганізаваў першы ў Латвіі рыбагадавальнік. У савецкі час Царнікава — пасёлак гарадскога тыпу і аднайменны рыбалавецкі калгас у Рыжскім раёне. На тэрыторыі калгаса меўся рыбазавод, механічныя майстэрні, цэх дрэваапрацоўкі, развівалася садоўніцтва.

Асноўнымі святамі, якія адзначаюцца ў Царнікаве, з’яўляюцца «Дзень рыбака» і «Дзень міногі» (у жніўні).

Зноскі
------

1. ↑  Vietvārdu datubāze: Informācija par Carnikavu — 2005.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16362112'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: nr2004003573 · LNB: 000112930 · VIAF: 140016847 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Зялёны пояс.
**Рух Зялёны пояс** (англ.: Green Belt Movement) — няўрадавая арганізацыя, якая першапачаткова займалася аднаўленнем знішчаных лясоў Кеніі. У наш час дзейнічае на ўсім афрыканскім кантыненце.

Рух заснаваны Вангары Маатаі (1940—2011) у 1977 годзе; за сваю дзейнасць у гэтым руху Маатаі ў 2004 годзе стала лаўрэатам Нобелеўскай прэміі міру.

За 25 гадоў свайго існавання ўдзельнікі гэтага руху, галоўным чынам жанчыны, пасадзілі больш за 20 мільёнаў дрэў.

Гл. таксама
-----------

* Вялікая зялёная сцяна
* Зялёная кітайская сцяна
* Plant-for-the-Planet

Спасылкі
--------

* The Green Belt Movement: афіцыйны сайт. (англ.)(Праверана 26 студзеня 2012)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7615390-3 · LCCN: n87932671 · SUDOC: 114661464 · VIAF: 132623771 |
**Котарская дыяцэзія** (лац.: Dioecesis Catharensis, харв.: Kotorska biskupija) — дыяцэзія Рымска-каталіцкай царквы ў Котарскім заліве (Чарнагорыя), якая вядзе сваю гісторыю з X стагоддзя.

Карта Чарнагорыі  

     Котарская дыяцэзія
     Барская архідыяцэзія

Котарская дыяцэзія з'яўляецца суфраганнай у адносінах да харвацкай Спліцка-макарскія архідыяцэзіі (рэзідэнцыя архібіскупа знаходзіцца ў Спліце), у адрозненне ад астатняй тэрыторыі Чарнагорыі, якая знаходзіцца ў распараджэнні прымаса Сербіі архібіскупа барскага.

Тэрыторыя дыяцэзіі ахоплівае муніцыпальныя акругі Котара (кафедра біскупа), Тывата, Херцэг-Нові і Будвы. Гэта вобласць супадае з тэрыторыяй правінцыі «Албанія Венета» Венецыянскай рэспублікі, якая кіравала тут з 1420 па 1797 гады і дзе дзяржаўнай рэлігіяй было каталіцтва.

Паводле некаторых ацэнак, з 111 000 жыхароў гэтага рэгіёна каля 10 000 лічаць сябе каталікамі.

Кафедральны сабор дыяцэзіі, сабор Святога Трыфана, знаходзіцца ў Котары. Сукафедральны сабор Святога Яна Хрысціцеля знаходзіцца ў Будве.

На сённяшні дзень пасаду біскупа займае Ілія Яніч (харв.: Ilija Janjić).

Гл. таксама
-----------

* Каталіцтва ў Чарнагорыі

Літаратура
----------

* Kratki pregled povijesti Kotorske biskupije

Спасылкі
--------

* Котарская дыяцэзія на сайце каталіцкай іерархіі  (англ.)
**Царква ў імя святой праведнай Іуліаніі Альшанскай** — мураваны праваслаўны храм у в. Альшаны Брэсцкай вобласці. Знаходзіцца на вул. Горная.

Гісторыя
--------

Сярод жылой забудовы. Пабудавана ў 1994 годзе з сілікатнай цэглы. Прыпісная да Параскеўскай царквы.

Архітэктура
-----------

Вырашана двума прамавугольнымі ў плане аб’ёмамі. Над прытворам узведзена драўляная 4-гранная шатровая званіца, апяразаная трохвугольнымі франтонамі і завершана макаўкай. Над аб’ёмам малітоўнай залы — 8-гранны барабан з геаметрызаваным цыбулепадобным купалам і макаўкай ў завяршэнні. Такая ж макаўка над алтарным фасадам. Чырвонай цэглай выкладзены элементы дэкору: зубчастыя карнізы, паясы, броўкі арачных аконных праёмаў і круглых люкарнаў, крыжы.

Зноскі
------

1. ↑  Царква ў імя святой праведнай Іуліаніі Альшанскай

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Царква ў імя святой праведнай Іуліаніі Альшанскай (Альшаны) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
**Царкоўны служка** у праваслаўі — найніжэйшы клірык, які дапамагае святарам у здзяйсненні богаслужэння. У цяперашні час у Праваслаўі засталося толькі тры ступені царкоўных служкаў, у якія стаўленікі заўсёды паслядоўна ўзводзяцца праз чын архірэйскай (у манастырах паставіць у чытальніка мае права ігумен) хіратэсіі:

* Свешчэносец (паслядоўнасць пастаўлення ў свешчэносца знаходзіцца ў пачатку чыну пастаўлення ў чытальніка),
* Чытальнік (або спявак)),
* іпадыякан. З XIII стагоддзя з-за ўплыву патрыярха Мануіла Харытопула Сарантына многіяадносяць іпадыякана да найнізкага кліру, што некаторымі лічыцца няслушнымні з гістарычнага, ні з літургічнага пункту гледжання.

Права ўваходу ў алтар строга прысвоена Праваслаўнай царквой выключна вышэйшым святарах — іпадыяканам, дыяканам, прэсвітарам і біскупам. Такія правілы: 5-е Антыяхійскага сабору, 19-е Лаадыкійскага сабора, 69-е VI Усяленскага сабора. Аднак у XX стагоддзі распаўсюдзілася практыка дазволу ўваходу ў алтар свецкім. 

Спяваючыя і чытаючыя у праваслаўных храмах Еўропы цяпер рэдка маюць біскупскае пастаўленне. Часам для царкоўных спеваў і чытання запрашаюць оперных спевакоў (нават неўцаркоўленых). У епархіях Амерыкі, Аўстраліі і Афрыкі ў цэлым больш прытрымліваюцца патрабаванні мець пры кожным храме кананічна пастаўленых царкоўнаслужыцеляў. Акрамя таго, пры кожным храме існуе штат супрацоўнікаў (супрацоўніц), якіх часта называюць царкоўнымі служыцелямі: псаломшчык (устаўшчык), званар, прасфорнік, свечэчнік, прадавец у абразовым краме, тэхнічка-прыбіральшчыца, вартаўнік, стараста, бухгалтар,казначэй, кіроўца і г. д. якія часта падмяняюць адзін аднаго.

Гл. таксама
-----------

* Клір

Зноскі
------

1. ↑  Царкоўнае права, Раздзел 17. Протаіерэй Уладзіслаў Цыпин
2. ↑  іншае пазначэнне чытальніка
3. ↑  Архірэйскі чыноўнік. Чын пастаўлення ў чытальніка і спевака Архівавана 25 красавіка 2016.
4. ↑  практычна ва ўсіх праваслаўных кнігах па Дагматыцы і Літургіцы так
5. ↑  Правілы Памеснага Антыяхійскага Сабору Архівавана 28 чэрвеня 2019.

Спасылкі
--------

* Архівавана 4 ліпеня 2012. Прот. Вл. Цыпин."Святары": "Царкоўнае права". М. 1994]
* Кніга Правілаў Свв. Сусветных і Памесных Сабораў Праваслаўнай Царквы

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона |

| ⛭Праваслаўны клір |
| --- |
| Святары | 

|  |  |
| --- | --- |
| Епіскапы | 
* Вікарый
* Епіскап (Архірэй)
* Архіепіскап
* Экзарх
* Мітрапаліт
* Патрыярх

 |
| Святары | 
* Іераманах
* Ігумен
* Архімандрыт
* Іерэй
* Прэсвітар
* Протаіерэй
* Протапрэсвітар

 |
| Дыяканы | 
* Дыякан
* Іерадыякан
* Протадыякан
* Архідыякан

 |

 |
| Царкоўныя служкі | 
* Алтарнік
* Іпадыякан
* Псаломшчык
* Дзяк
* Еклісіярх

 |
**Хавіс Аманда** (Havis Amanda) — фантан на Гандлёвай плошчы Хельсінкі каля парку Эспланады.

Фантан, створаны скульптарам Віле Валгрэнам  (фін.) (бел. быў адліты з бронзы ў Парыжы ў 1906 годзе, але з-за спрэчак наконт размяшчэння аголенай фігуры ў цэнтры сталіцы, ўсталяваны ён быў толькі ў 1908 годзе. 

Фігура німфы
Статуя атрымала назву «Хавіс Аманда», што па-шведску азначае «марская німфа». У адрозненне ад іншых помнікаў, размешчаных у цэнтры Хельсінкі, гэты фантан адрозніваецца асутнасцю якой-небудзь афіцыёзнасці. Паводле меркавання архітэктара, вобраз маладой жанчыны, якая выходзіць з мора, найлепш сімвалізуе Хельсінкі. Манта, як празвалі статую ў народзе, стала амаль сімвалам горада, абавязанага сваім нараджэннем мору.

У 1930-я гады з'явілася традыцыя напярэдадні першамайскага свята «Вапу» надзяваць на галаву статуі студэнцкую фуражку. Узімку 1995 года, калі зборная Фінляндыі па хакеі стала Чэмпіёнам свету, 100 000 жыхароў сталіцы адзначалі гэту падзею на Гандлёвай плошчы, а німфу прыбралі ў майку хакейнай зборнай.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Kalha, Harri: Tapaus Havis Amanda : siveellisyys ja sukupuoli vuoden 1908 suihkulähdekiistassa. Sarja: Historiallisia tutkimuksia. [Helsinki]: [Suomalaisen Kirjallisuuden Seura], 2008. ISBN: 978-952-222-045-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фантан Хавіс Аманда
**«Вароты Індыі»** (англ.: Gateway of India) — базальтавая арка ў інда-сарацынскім стылі з дэталямі, характэрнымі для гуджарацкага дойлідства, якая была закладзена на марской набярэжнай Бамбея ў гонар каранацыйнага візіту караля Георга V у снежні 1911 года.

У сувязі з Першай сусветнай вайной працы па ўзвядзенні 26-метровага будынка зацягнуліся і былі скончаныя толькі ў снежні 1924 года. Пасля здабыцця Індыяй незалежнасці праз вароты з Індыі адплылі апошнія брытанскія салдаты, а ў 2003 годзе на паркоўцы побач з брамай адбыўся кровапралітны тэракт.

Зноскі
------

1. ↑  Gateway of India Праверана 28 лютага 2018.
2. ↑  Дели / Н. Н. Алексеева, Е. М. Гороховик, О. П. Дешпанде, Н. Р. Лидова, А. Л. Сафронова // Григорьев — Динамика. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2007. — С. 469. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—). — ISBN 978-5-85270-338-5.
**Шон Ле́стэр** (англ.: Seán Lester; 28 верасня 1888, Карыкфергус, Антрым, Ірландыя, Вялікабрытанія — 13 чэрвеня 1959, Голуэй, Ірландыя) — ірландскі дыпламат і апошні Генеральны сакратар Лігі Нацый (31 жніўня 1940 — 18 красавіка 1946).

Дыпламатычная кар’ера
---------------------

У 1929 годзе Міністэрствам замежных спраў Ірландыі Лестэр быў накіраваны ў Жэневу ў якасці пастаяннага прадстаўніка Ірландыі ў Лізе Нацый. Ён часта прэзентаваў Ірландыю на пасяджэннях Савета Лігі Нацый замест міністра замежных спраў. Лестэр прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці Лігі. Калі Перу і Калумбія спрачаліся адносна горада ў вярхоўях ракі Амазонкі, Лестэр узначаліў камітэт, які знайшоў справядлівае рашэнне па гэтым пытанні. Ён таксама кіраваў работай гэтага камітэта, калі Балівія і Парагвай пачалі вайну за ўладанне вобласці Гран-Чака.

У 1933 годзе Лестэр быў адпраўлены ў Данцыг у якасці Вярхоўнага камісара Лігі Нацый. Вольны горад Данцыг быў арэнай новага міжнароднага крызісу ў адносінах паміж нацысцкай Германіяй і міжнароднай супольнасцю па пытанні польскага калідора і адносінамі Польшчы з Трэцім рэйхам. На працягу гэтага перыяду Лестэр неаднаразова пратэставаў супраць пераследаў і дыскрымінацыі яўрэяў.

Лестэр вярнуўся ў Жэневу ў 1937 і стаў намеснікам Генеральнага сакратара Лігі Нацый. У 1940 годзе яго абіраюць Генеральным сакратаром Лігі. Лестэр заставаўся ў Жэневе на працягу ўсёй вайны. У 1946 годзе ён кіраваў закрыццём Лігі Нацый.

Зноскі
------

1. ↑  Sean Lester // MAK<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105192847'></a>

| ⛭Генеральныя сакратары Лігі Нацый і ААН |
| --- |
| Ліга Нацый(1919 – 1946) | Джэймс Эрык Драманд • Жазеф Луі Ан Авеноль • Шон Лестэр |  |
| Арганізацыя Аб'яднаных Нацый(з 1945) | Глэдвін Джэб (в. а.) • Тругвэ Лі • Даг Хамаршэльд • У Тан • Курт Вальдхайм • Хаўер Перэс дэ Куэльяр • Бутрас Бутрас-Галі • Кофі Анан • Пан Гі Мун • Антоніу Гутэрыш |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 124094465 · ISNI: 0000 0000 4222 6885 · LCCN: no99091046 · NUKAT: n2009042380 · SUDOC: 159232929 · VIAF: 74776170 |

 |
**Банда-Бесар**, або **Бесар** (індан.: Banda Besar, Besar) — самы вялікі па плошчы востраў архіпелага Банда ў моры Банда. Уваходзіць у склад Інданезіі. Плошча — 26,5 км². 

Мае вулканічнае паходжанне. Найвышэйшы пункт — пік Банда (640 м). Берагі атачаюць каралавыя рыфы. Востраў вядомы насаджэннямі мушкатовага арэха і добра захаванай прыродай навакольных вод. Клімат трапічны вільготны. У снежні сярэдняя тэмпература трымаецца каля 28°C - 29°C, у жніўні — каля 25°C - 26°C.

У старажытнасці быў населены аўстранезійцамі. Да XVI ст. тут узнікла некалькі малых дзяржаўных утварэнняў, жыхары якіх займаліся вырошваннем і продажам мушкатовага арэха. У 1621 г. заваяваны галандцамі. У 1945 г. увайшоў у склад Інданезіі.

Асноўныя галіны эканомікі — рыбалоўства, сельская гаспадарка.

Спасылкі
--------

* A Brief History of the Banda Islands
* Climate Banda Neira
**Нільс ван дэр Пул** (нідэрл.: Nils van der Poel; нар. 25 красавіка 1996, Трольхетан, Швецыя) — шведскі канькабежац, двухразовы алімпійскі чэмпіён 2022 года на дыстанцыях 5000 і 10 000 метраў, двухразовы чэмпіён свету 2021 года. Дзеючы рэкардсмен свету на дыстанцыях 5000 метраў з вынікам 6 хвілін 01,56 секунды і 10 000 метраў з вынікам 12 хвілін 30,74 секунды.

Спартыўная кар’ера
------------------

Ван дэр Пул паспяхова выступіў на чэмпіянаце свету па канькабежным спорце ў класічным мнагаборстве 2018 года, які праходзіў у сталіцы Нідэрландаў Амстэрдаме. 11 сакавіка на Алімпійскім стадыёне ў забегу на 10 000 м сярод мужчын ён фінішаваў першым з выніковым вынікам 13.40.38. Адразу за ім фінішавалі двое прадстаўнікоў Нідэрландаў: Патрык Руст (13:44.94 (+4.56) — 2-е месца) і Марсел Боскер (13:49.49 (+9.11) — 3-е месца). У агульным выніку, па выніках усіх забегаў, з 156.799 ачкамі ван дэр Пул заняў 6-е месца.

На зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 года ван дэр Пул быў заяўлены для ўдзелу ў забегу на 5000 м. 11 лютага 2018 года на канькабежным стадыёне Алімпійскі Авал Канына ў забегу на 5000 ён фінішаваў з вынікам 6:19.06 (+9.30). У выніковым заліку Нільс заняў 14-е месца.

11 лютага 2021 года Нільс выйграў залаты медаль чэмпіянату свету на дыстанцыі 5000 м. Гэты поспех стаў самым значным дасягненнем шведскага канькабежнага спорту за ўсю гісторыю ўдзелу краіны на чэмпіянатах свету на асобных дыстанцыях: ван дэр Пул стаў першым чэмпіёнам свету са Швецыі, а яго ўзнагарода стала толькі другой у гісторыі скандынаўскай дзяржавы на гэтых спаборніцтвах (у 2009 годзе шведская зборная заняла другое месца ў каманднай гонцы пераследу). Праз тры дні шведскі канькабежац трыўмфальна выступіў на дыстанцыі 10 000 м, стаўшы чэмпіёнам свету і абнавіўшы пры гэтым найвышэйшае сусветнае дасягненне.

6 лютага 2022 года выйграў золата на дыстанцыі 5000 метраў на Алімпійскіх гульнях у Пекіне. Ван дэр Пул стаў першым у XXI стагоддзі шведам, які выйграў алімпійскі медаль у канькабежным спорце. 11 лютага перамог таксама і на дыстанцыі 10 000 метраў з новым сусветным рэкордам.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Van Der Poel, Nils Göran // Sveriges befolkning 2000 — Sveriges Släktforskarförbund, 2020. Праверана 12 лютага 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106527645'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
2. 1 2


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Olympedia · Olympic Channel · Speedskatingbase.eu · SpeedSkatingNews.info · SpeedskatingResults.com · SpeedSkatingStats · Алімпійскі камітэт Швецыі |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
Самбуру
**Ніло́ты** — група народаў ва Усходняй Афрыцы, якія размаўляюць на нілоцкіх мовах. Жывуць пераважна ў Паўднёвым Судане, Эфіопіі, Угандзе, Кеніі, Танзаніі. Агульная колькасць перавышае 10 млн чалавек.

Паходжанне
----------

Тэорыі фарміравання нілоцкіх народаў пачалі высоўвацца вучонымі ў XIX ст. калі еўрапейцы шчыльна сутыкнуліся з імі ў працэсе каланізацыі Усходняй Афрыкі. У першую чаргу нілотаў вылучалі па расавых прыкметах. Яны адрозніваліся ад іншых негроідаў высокім ростам, вузкім носам, доўгімі канечнасцямі і г. д. Другім істотным адрозненнем былі заняткі. Нілоты звычайна займаліся пашавай жывёлагадоўляй, трымалі кароў. Знешняе аблічча гэтых жывёлін нагадвала выявы кароў на малюнках у Старажытным Егіпце. Даследаванні нілоцкіх моў паказалі іх падабенства, аднак падрабязная класіфікацыя і вывучэнне храналогіі іх развіцця пачаліся толькі ў другой палове XX ст. Тым не меней, была зроблена выснова, што нілоты — нашчадкі перасяленцаў з даліны Ніла, дзе яны першасна сфарміраваліся на поўдзень ад Нубіі, магчыма ў раёне зліцця Белага Ніла і Блакітнага Ніла. Гэты пункт гледжання ўсё яшчэ пераважае ў гістарычнай літаратуры.

У XX ст. этнографы і археолагі выявілі, што сучасныя мовы і культуры нілотаў Судана і Паўднёвага Судана ўзніклі адносна позна, не раней за перыяд сярэднявечча. Між тым, прынята лічыць, што нілоцкая міграцыя дасягнула захаду Кеніі ўжо ў другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. Археалагічныя раскопкі ў Паўднёвым Судане дазваляюць меркаваць, што пастаральнай жывёлагадоўляй там пачалі займацца каля 4000 — 1500 гадоў таму. Лепей вывучаныя рэшткі буйной рагатай жывёлы, знойдзеныя каля Туркана на мяжы Кеніі і Эфіопіі, яшчэ больш старажытныя, датуюцца 3 тысячагоддзем да н.э.

Недахоп археалагічных дадзеных толькі часткова кампенсуецца даследаваннямі генетыкаў. У пачатку XXI ст. яны выявілі блізкасць паўднёвасуданскіх нілотаў да нубійцаў і дарфурцаў, але не да нілотаў (накшталт масаяў) трапічнай зоны. Даследаванне на аснове мадэлявання паказвае позні ўнёсак генаў суданцаў ва ўсходнія афрыканскія папуляцыі (каля 2200 гадоў таму).

Спіс нілоцкіх народаў
---------------------

* Алур
* Ануак
* Ачолі
* Бары
* Датога
* Дзінка
* Ітэса
* Календжын
* Кумам
* Карамаджонг
* Ланга
* Луа
* Лува
* Масаі
* Н’янгатом
* Самбуру
* Тапоса
* Туркана
* Шылук

Спасылкі
--------

* The Nilotic Language Family
* The Prehistory of the Central Nile Valley as Seen from Its Eastem Hinterlands: Excavations at Shaqadud, Sudan
* Peter Robertshaw, Prehistory in the upper Nile Basin
* The genetics of East African populations: a Nilo-Saharan component in the African genetic landscape
* Ancient DNA Reveals a Multi-Step Spread of the First Herders

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
**Нільс Эстэнсан** (швед. Nils Östensson; 29 красавіка 1918, Транстранд — 24 ліпеня 1949, Рысбергет) — шведскі лыжнік чэмпіён Алімпійскіх гульняў 1948 года.

На Алімпійскіх гульнях 1948 года ў Санкт-Морыцы стаў алімпійскім чэмпіёнам у эстафеце і выйграў сярэбраны медаль у гонцы на 18 км. У эстафеце бег першы этап і скончыў яго упэўненым лідарам выйграваючы ў фінаў амаль 2 хвіліны, на наступных этапах партнёры Эстэнсана па камандзе яшчэ больш умацавалі перавагу, упэўнена заваяваўшы залаты медаль. У гонцы на 18 км 32 секунды прайграў пераможцу, свайго партнёру па камандзе Марціну Лундстрэму, і амаль 2 хвіліны выйграў у іншага свайго суайчынніка Гунара Эрыксана, які стаў трэцім. У гонцы на 50 км удзелу не прымаў.