recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Зако́н Лапла́са** — залежнасць капілярнага ціску ад міжфазнага паверхневага нацяжэння і сярэдняй крывізны паверхні ў дадзеным пункце; адзін з асноўных законаў капілярных з'яў.

Устаноўлены П. С. Лапласам у 1806.

Паводле закона Лапласа, перапад гідрастатычнага ціску Δ*p* (капілярны ціск) на паверхні падзелу дзвюх фаз (вадкасць — вадкасць, вадкасць — пара ці газ)

{\displaystyle \Delta p=\sigma \left({\frac {1}{R\_{1}}}+{\frac {1}{R\_{2}}}\right),}
дзе σ — каэфіцыент паверхневага нацяжэння; *R*1 і *R*2 — радыусы крывізны двух узаемна перпендыкулярных нармальных сячэнняў паверхні ў дадзеным пункце (Δ*p* > 0, калі меніск выпуклы, Δ*p* < 0, калі меніск увагнуты).

Літаратура
----------

* Лапласа закон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. С. 134.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 34860874, 194163412 |
**Сумежны мост** (руск.: Сме́жный мост) — аўтадарожны бэлечны мост цераз Крукаў канал у Адміралцейскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Спаскі і Пакроўскі астравы. Аб’ект культурнай спадчыны Расіі рэгіянальнага значэння.

Размешчаны па няцотнай (паўночнай) набярэжнай Фантанкі паміж дамамі 141 і 143, у месцы зліцця Фантанкі і Крукава канала. Вышэй па цячэнні знаходзіцца Стара-Мікольскі мост. Бліжэйшая станцыя метрапалітэна (1,3 км) — «Тэхналагічны інстытут». Назва моста вядомая з 1820 года і звязана з характарам яго размяшчэння (злучае набярэжную Фантанкі цераз Крукаў канал). У XIX стагоддзі існавалі назвы Мікольскі Набярэжны мост (1821—1822) і Злучальны мост (1849—1875), бо мост злучаў Спаскую і Каломенскую часткі.

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

| Масты цераз Крукаў канал |
| --- |
| 
* Сумежны
* Стара-Мікольскі
* Кашын
* Гандлёвы
* Дзекабрыстаў
* Мацвееў

 |
**Закон Дзюлонга — Пці** (*Закон пастаянства цеплаёмістасці*) — эмпірычны закон, паводле якога малярная цеплаёмістасць цвёрдых целаў пры пакаёвай тэмпературы блізкая да 3R:

{\displaystyle ~C\_{v}=3R,}
дзе *R* — універсальная газавая пастаянная.

Закон выводзіцца ў здагадцы, што крышталічная рашотка цела складаецца з атамаў, кожны з якіх здзяйсняе гарманічныя ваганні ў трох кірунках, вызначаныя структурай рашоткі, прычым ваганні па розных кірунках абсалютна незалежныя адно ад аднаго. Пры гэтым атрымліваецца, што кожны атам уяўляе **тры** асцылятара з энергіяй *E*, вызначанай наступнай формулай:

{\displaystyle ~E=kT.}

Формула вынікае з тэарэмы аб роўнаразмеркаванні энергіі па ступенях свабоды. З прычыны таго, што кожны асцылятар мае адну ступень свабоды, яго сярэдняя кінетычная энергія роўная {\displaystyle ~K={kT \over 2}}, а з прычыны таго, што ваганні адбываюцца гарманічна - сярэдняя патэнцыйная энергія роўная сярэдняй кінетычнай, а поўная энергія — адпаведна іх суме. Колькасць асцылятараў у адным молі рэчыва складае {\displaystyle ~3N\_{a}}, іх сумарная энергія колькасна роўная цеплаёмістасці цела — адсюль і вынікае закон Дзюлонга-Пці.

Прывядзём табліцу эксперыментальных значэнняў цеплаёмістасці шэрагу хімічных элементаў для звычайных тэмператур:

  


| Элемент | {\displaystyle C\_{v}} , кал/(К·моль) | Элемент | {\displaystyle C\_{v}} , кал/(К·моль) |
| --- | --- | --- | --- |
| C | 1,44 | Pt | 6,11 |
| B | 2,44 | Au | 5,99 |
| Al | 5,51 | Pb | 5,94 |
| Ca | 5,60 | U | 6,47 |
| Ag | 6,11 | - | - |

Залежнасць цеплаёмістасці ад тэмпературы пры нізкіх тэмпературах тлумачыцца ў мадэлях Эйнштэйна і Дэбая.

Зноскі
------

1. ↑  *Дзюлонга і Пці закон.* Артыкул у фізічнай энцыклапедыі.

Літаратура
----------

* *Савельев И. В.* Курс общей физики. Том 1.
* *Сивухин Д. В.* Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика.
**Порт-оф-Спейн** (англ.: Port of Spain) — сталіца Трынідада і Табага, яе культурны і эканамічны цэнтр.

Насельніцтва, мова, веравызнанне
--------------------------------

Колькасць насельніцтва ў Порт-оф-Спейн складае больш 50 тысяч чалавек (2010). Этнічная большасць сталіцы — негры, крэолы і індапакістанцы. У горадзе пражывае таксама нязначная колькасць кітайцаў і еўрапейцаў.

Дзяржаўная мова — англійская. Распаўсюджаныя таксама іспанская, хіндзі і патуа (крэольская, якая ўзнікла на аснове французскай). Значная частка вернікаў сталіцы (больш за 70%) — хрысціяне (каталікі і пратэстанты), ёсць таксама прыхільнікі індуізму і будызму.

Вядомыя ўраджэцы і жыхары
-------------------------

* Керан Клемент, лёгкаатлет
* Нікі Мінаж, спявачка

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).
**Зако́н Пуазёйля** — закон выцякання вадкасці праз тонкую цыліндрычную трубку.

Паводле закону Пуазёйля аб'ём вадкасці *Q*, што працякае за адзінку часу праз папярочнае сячэнне трубкі дыяметрам *d*, вызначаецца формулай:

{\displaystyle Q=k{\frac {p-p\_{0}}{l}}d^{4},}
дзе *p* і *p*0 — ціск на ўваходзе ў трубку і выхадзе з яе адпаведна, *l* — даўжыня трубкі,
{\displaystyle k={\frac {\pi }{128\eta }}} — велічыня, звязаная з каэфіцыентам дынамічнай вязкасці *η*.

Закон устаноўлены эксперыментальна Ж. Л. М. Пуазёйлем у 1840, сувязь велічынь *k* і *η* вызначана Дж. Г. Стоксам у 1851.

Закон Пуазёйля выконваецца для ламінарнага цячэння вадкасці, выкарыстоўваецца ў вісказіметрыі.

Літаратура
----------

* Пуазёйля закон // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. С. 113.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Палітра (значэнні).
Мастак з палітрай
Палітра з пэндзлем

**Палітра** (фр.: palette — пласцінка) — невялікая тонкая і лёгкая дошка чатырохкутнай ці авальнай формы, на якой мастак змешвае фарбы падчас працы. Часта палітра мае адтуліну для вялікага пальца рукі.

Для алейнага жывапісу палітра звычайна робіцца з дрэва; для іншых відаў маляўнічай тэхнікі можа быць зроблена з бляхі, эмаляванага металу, фарфору, фаянсу.

У пераносным сэнсе «палітра» азначае дакладны пералік фарбаў, якімі карыстаецца той ці іншы мастак у сваёй працы, а таксама набор колераў, тыповых для некаторай карціны, для твораў вызначанага мастака ці мастацкай школы (сінонім такога словаўжывання — «каляровая гама»).

Гл. таксама
-----------

* Дыяпазон
* Колераперадача
* Каляровая палітра

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Палітра**
**Закон Лоджа, Публічны закон 597 81-га Кангрэсу ЗША** (англ.: Lodge Act, англ.: Public Law 597 «An Act to provide for the enlistment of aliens in the Regular Army»), заканадаўчы акт, ухвалены Кангрэсам ЗША 30 чэрвеня 1950, і названы ў папулярнай форме паводле імя яго ініцыятара і лабіста, Генры Кабата Лоджа малодшага.

Закон дазваляў на працягу пэўнага часу абмежаваны колькасна запіс у войска ЗША асоб з іншаземным грамадзянствам, і дазваляў атрыманне грамадзянства ЗША такімі добраахвотнікамі пасля 5 гадоў вайсковай службы.

Мэтай закону было выкарыстанне моўнага і культурнага патэнцыялу перамешчаных асоб цэнтральна- і ўсходнееўрапейскага паходжання ў барацьбе дзяржаў Заходняга блоку супраць дзяржаў камуністычнай сістэмы, найперш у Еўропе, асабліва ў падпольных дзеяннях рознага роду.

Ідэйна-палітычны бок справы паказваўся дзяржаўнымі дзеячамі ЗША, і асабліва самім Г. Лоджам, як удзел еўрапейцаў у барацьбе «за свабоду Еўропы», пад чым разумелася свабода ад камунізму (*Гл. таксама*: халодная вайна).

Пачаткова прадбачыўся запіс 2500 мужчынаў, пазней ліміт быў павышаны да 12500. У далейшым, Публічны закон 101—249 распаўсюдзіў пасмяротнае атрыманне грамадзянства ЗША паасобна на ўсіх, хто загінуў або памёр на службе ва Узброеных сілах ЗША ў пэўныя перыяды баявых дзеянняў, або пры пэўных умовах.

Першыя добраахвотнікі былі прынятыя ў амерыканскую армію, згодна з гэтым законам, у 1951, у Зонтхофене (Германія). Да 1959, калі скончылася дзеянне закону, у амерыканскае войска былі запісаныя зв. 200 добраахвотнікаў з розных краін.

У наш час існуе думка, што мадэрнізаванае выкарыстанне падобнай мадэлі магло б быць мэтазгодным для ЗША ў «Вайне з тэрарызмам».

Гл. таксама
-----------

* Генры Кабат Лодж малодшы
* Добраахвотны корпус свабоды
* Іншаземны легіён
* Халодная вайна

Зноскі
------

1. 1 2  Далгліш…
2. ↑  Карафана…
3. ↑  У 7720-м зборным пункце (Replacement Depot).

Літаратура
----------

* (Карафана) James Jay Carafano. Mobilizing Europe's Stateless: America's Plan for a Cold War Army. — эл.версія.
* (Далгліш) Charles K. Dalgleish. A new «Lodge act» for the U.S. army — a strategic tool for the global war on terrorism. — эл.версія(недаступная спасылка)
* (фармуляр N-644) U.S. Department of Homeland Security. N-644, Application for Posthumous Citizenship. — эл.версія
**Порта Паліа** (італ.: Porta Palio — «*брама рысталішчаў*») — брама ў горадзе Верона (Італія).

Пабудавана ў 1542—1557 гадах архітэктарам Санмікелі разам з Порта Нуова ў якасці абарончага ўмацавання горада і першапачаткова звалася Порта Сан Сіста (Брама Святога Сікста). Месцам для будаўніцтва брамы сталі гарадскія рысталішчы (palio), які згадваў яшчэ Дантэ.

Асаблівасцю Порта Паліа з’яўляюцца яе розныя фасады: звернуты да горада мае адзін арачны праём і абліцаваны рустыкай, а фасад, звернуты на дарогу, выкананы ў класічных формах, мае пяць праёмаў, якія ўтвараюць у тоўшчы варот крытую галерэю.

Літаратура
----------

* *Ренцо Кьярели.* Верона. — Флоренция: Bonechi Edizioni, 2006. — С. 89. — ISBN 88-7204-523-1.

1. 1 2  Atlante castellano d'Italia<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q112278664'></a>
**Жоўтая мазаіка фасолі** — хвароба раслін, выкліканая вірусам жоўтай мазаікі фасолі. Часта развіваецца на бабовых, але пашкоджвае і расліны іншых сямействаў, у прыватнасці гладыёлусы (*Gladiolus*).

Захворванні
-----------

### На гладыёлусах

На маладым лісці з’яўляюцца бледна-зялёныя або жаўтаватыя плямы рознай велічыні і формы, якія потым некратызуюцца. Гладкаафарбаваныя сарты набываюць стракатую афарбоўку, на пялёстках бледнаафарбаваных кветак узнікаюць пурпуровыя палосы, краі пялёсткаў злёгку закручваюцца, клубнецыбуліны драбнеюць і не даюць кветак.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Вірусныя хваробы раслін // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.. — С. 461

Літаратура
----------

* *Дорожкин Н. А.*, *Чекалинская Н. И.*, *Нитневская В. И.* Болезни бобовых культур в БССР. — Мн. 1978
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Граматыка.
«Мадонна з немаўлём і св. Ганнай», 1614—1617. Мастацкая галерэя і музей Келвінгроўв  (руск.) (бел. Глазга
**Антыведута Граматыка**; італ.: Antiveduto Gramatica; 1571, Рым — 1626, там жа) — італьянскі жывапісец.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Рыме. Па сведчаннях Джавані Бальёне  (руск.) (бел. сваё імя («Антыведута» — «меркаваны») мастак атрымаў дзякуючы таму, што бацька чакаў яго хутчэйшага нараджэння, калі знаходзіўся на шляху паміж Сіенай і Рымам.

Рым стаў галоўным горадам у жыцці і кар’еры мастака. Антыведута быў ахрышчаны, тут вучыўся пад кіраўніцтвам мастака Джавані Даменіка Анджэліні, які навучыў яго мастацтву мініяцюры. Па сведчаннях сучаснікаў, ён меў мянушку «Вялікая галава», паколькі спецыялізаваўся на малюнку галоў знакамітых сучаснікаў. Мастак П’етра Белоры згадвае аб тым, што на працягу некалькіх месяцаў у яго майстэрні працаваў Караваджа, уплыў маляўнічай манеры якога прыкметны ў некаторых працах Граматыкі. Абодва мастакі тварылі пад заступніцтвам кардынала Франчэска дэль Монтэ  (руск.) (бел. і маркіза Вінчэнца Джусцініяні  (руск.) (бел..

У 1593 годзе Граматыка стаў членам рымскай Акадэміі Святога Лукі, а ў 1624 годзе ўзначаліў яе. На працягу сваёй творчай кар’еры майстар мещ шмат заказаў ад прыватных кліентаў у Рыме, а таксама ў Іспаніі.

Мастак памёр у Рыме ў 1626 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Art UK — 2003. Праверана 16 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7257339'></a>
2. ↑  Antiveduto Gramatica<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
3. 1 2 3  Dizionario Biografico degli Italiani — 1960. Праверана 23 мая 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1128537'></a>

Літаратура
----------

* Мировое искусство (Мастера итальянского Возрождения) / Сост. И. Г. Мосин. — СПб ООО «СЗКЭО „Кристалл"», 2006. — 160 с. ил. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Біяграфічны італьянцаў |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 135092365 · GND: 119322218 · ISNI: 0000 0000 7969 4383 · LCCN: n95117020 · NTA: 182170381 · NUKAT: n02000365 · SUDOC: 187544468 · VIAF: 1725721 · ULAN: 500015547 |

 |
Магічны квадрат з фразай SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS (лац.: Сейбіт Арэпа ледзь трымае колы), чытаецца ва ўсіх кірунках
**Паліндро́м** — слова, выраз, лік ці нейкая іншая паслядоўнасць элементаў, якая супадае з сваім люстэркавым адлюстраваннем, чытаецца аднолькава і злева направа і справа налева. Пры гэтым прагалы і знакі пунктуацыі звычайна не зважаюць.

Слова *паліндром* паходзіць ад грэчаскага *palin* (παλιν) — «назад» і *dromos* (δρóμος) — «шлях, кірунак». Паліндромы вядомыя з даўніх часоў. Старажытныя грэкі на фантанах змяшчалі надпіс «Νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν» (*мыйце свае грахі так сама як і твар*). Ад грэкаў паліндромы перайшлі да рымлян. Найвядомы лацінскі паліндром «Sator Arepo Tenet Opera Rotas» (магчымы пераклад: *Сейбіт Арэпа ў працы трымае колы*) можна размясціць у квадрат, і ён чытаецца як па радках, так і па слупках:

Прыклады паліндромаў
--------------------

* англійская: *Race fast, safe car* (гані хуткі, бяспечны аўтамабіль)
* беларуская: Імёны: *Піліп*, *Натан*, *Ала*, *Патап*. Словы: *казак*, *тут*.
* іўрыт: ילד כותב בתוך דלי (хлопчык піша ўнутры вядра)
* італьянская: *Autore, ero tua* (аўтар, я твой)
* кітайская: 我愛媽媽,媽媽愛我 (я люблю маці, маці любіць мяне)
* лацінская: *Ave, Eva!* (радуйся, Ева)

*Sum summus mus* (я — наймацнейшы мыш)
* маратхі: नवजीवन (новае жыццё)
* нямецкая: *Reit nie tot ein Tier* (ніколі не заганяй жывёлу да смерці)
* польская: *Kobyła ma mały bok* (кабыла мае малы бок)
* руская: *Кит на море — романтик* (кіт на моры — рамантык)
* эсперанта: *Ora trovo: vortaro!* (залатая знаходка: слоўнік!)

На паліндрамічны дзень — 20 лютага 2002 года (20022002), Петэр Норвіг стварыў камп’ютарную праграму, якая згенеравала найдаўжэйшы паліндром на англійскай мове, складзены з 17 259 слоў.

У сучаснай паэзіі вылучаюць верш-паліндром і верш-паліндрамон. Верш-паліндром складаецца з паліндромных радкоў. Верш-паліндрамон — адзіны паліндром ад пачатку да канца.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* *Віктар Жыбуль*. «Гісторыя і тэорыя паліндрому»: лекцыя 1 Архівавана 12 красавіка 2012. лекцыя 2 Архівавана 4 снежня 2008.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Паліндром на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4173137-2 · LCCN: sh85097200 · Microsoft: 44667518 · NDL: 01059270 · NKC: ph894884 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Астаф'еў.

**Эдуард Барысавіч Астаф’еў** (23 сакавіка 1942, Хімкі, Маскоўская вобласць) — беларускі скульптар

.

Біяграфія
---------

помнік Францыску Скарыну ў Празе
У 1972 годзе скончыў Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут. Настаўнікамі яго былі вядомыя народныя мастакі Андрэй Бембель і Аляксей Глебаў. Прысвяціў сваю творчасць беларускай культуры. Сярод шматлікіх работ Эдуарда Астаф’ева можна вылучыць: манументальныя комплексы, прысвечаныя Вялікай Айчыннай вайне, манумент Раману Шацілу ў Светлагорску, мноства мемарыяльных дошак (Максіму Багдановічу, Піліпу Пестраку, Кузьме Чорнаму і іншым). Таксама вядомыя працы за межамі Беларусі — помнік Францыску Скарыну, усталяваны ў Празе.

У 1978 годзе увайшоў у Саюз мастакоў СССР. Удзельнік міжнародных выстаў у Расіі, Эстоніі, Латвіі. Многія яго работы захоўваюцца ў Нацыянальным мастацкім музеі, Музеі гісторыі і культуры Рэспублікі Беларусь, Музеі Вялікай Айчыннай вайны, Мастацкім фондзе Беларускага саюза мастакоў.

Зноскі
------

1. ↑  *Fotobel.by*. Скульптура Эдуарда Астафьева  (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эдуард Барысавіч Астаф’еў
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сенькевіч.
**Эдуард Аляксандравіч Сенькевіч** (15 красавіка 1952, Слонім, Гродзенская вобласць) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 15 красавіка 1952 года ў г. Слоніме Гродзенскай вобласці.

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, юрыст.

Працаваў следчым пракуратуры г. Бабруйска, Магілёўскай транспартнай пракуратуры; пракурорам Баранавіцкай транспартнай пракуратуры, Магілёўскай транспартнай пракуратуры; начальнікам аддзела пракуратуры Магілёўскай вобласці, намеснікам, першым намеснікам пракурора, пракурорам Магілёўскай вобласці.

У 2012—2016 гадах дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалём «За працоўныя заслугі».

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае дваіх дзяцей.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  (бел.)
Серыя фарматаў паперы ISO A
**Міжнародны стандарт ISO 216** вызначае папяровыя фарматы.
Ён быў створаны ў 1975 годзе з нямецкага стандарту DIN 476 і адрозніваецца ад яго толькі большымі дапушчальнымі хібнасцямі.

Стандарт быў прыняты амаль усімі краінамі, за выключэннем ЗША і Канады.

Серыя фарматаў A
----------------

Стандарт засноўваецца на метрычнай сістэме мер. Базавы ліст паперы (А0) мае плошчу ў 1 м² і суадносіны бакоў {\displaystyle {\sqrt {2}}}. Усе іншыя памеры атрымліваюцца разразаннем уздоўж кароткага боку на дзве роўныя часткі.

* ISO A0 841 x 1189 мм
* ISO A1 594 x 841 мм
* ISO A2 420 x 594 мм
* ISO A3 297 x 420 мм
* ISO A4 210 x 297 мм
* ISO A5 148 x 210 мм
* ISO A6 105 x 148 мм
* ISO A7 74 x 105 мм

Серыя фарматаў B
----------------

Лісты фармату B маюць такія жа суадносіны бакоў, як серыя A. ISO B0 мае шырыню ў 1 м

* ISO B0 1000 x 1414 мм
* ISO B1 707 x 1000 мм
* ISO B2 500 x 707 мм
* ISO B3 353 x 500 мм
* ISO B4 250 x 353 мм
* ISO B5 176 x 250 мм
* ISO B6 125 x 176 мм
* ISO B7 88 x 125 мм

Серыя фарматаў C
----------------

Серыя фарматаў C прызначана для канвертаў для лістоў серыі A.

* ISO C2 648 x 458 мм
* ISO C3 458 x 324 мм
* ISO C4 324 x 229 мм
* ISO C5 229 x 162 мм
* ISO C6 162 x 114 мм

Дапушчальныя хібнасці
---------------------

```
Даўжыня            Хібнасць
*< 150 мм        ±1,5 мм
*150 — 600 мм    ±2 мм
*> 600 мм        ±3 мм

```

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ISO 216

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2781106528 |
**Анты** (стар.-грэч.: Ἄνται, лац.: Antes) — старажытнаславянскае ваенна-палітычнае аб'яднанне VI — VII стст. Узгаданы гоцкім гісторыкам Іарданам (VI ст.)ны]]«» і візантыйскім гісторыкам Пракопіем Кесарыйскім у працы «*Вайна з готамі*» (VI ст.).

Паводле Іардана анты і склавіны з'яўляліся часткамі «шматлікага племя венетаў». Ім дадзены канкрэтныя геаграфічныя прывязкі, якія дазваляюць лакалізаваць антаў у перыяд экспансіі на Балканы. Па меркаванні таго ж аўтара, анты — «самыя магутныя з іх (славян)», жылі паміж Днястром і Дняпром, дзе «Пантыйскае мора ўтварае дугу». Паводле Пракопія, склавены і анты выводзіліся не ад венедаў, а ад варвараў «спораў» («рассеянных па паселішчах»). Від іх у Пракопія апісваецца так: «*...Вельмі высокага росту і велізарнай моцы. Колер скуры і валасоў у іх вельмі белы або залацісты...*». Склавены і анты Пракопія жылі ў народапраўстве, прызнавалі валадаром на ўсімі аднаго бога, «*творцу маланак*». У бітве яны не надзявалі брані, а біліся толькі з дроцікамі і шчытамі.

З XIX ст. у славістыцы распаўсюдзілася меркаванне пра антаў, як пра тое пляменнае аб'яднанне, якое стала асновай усходнеславянскай групы народаў. Але такое *адназначнае* атаясамленне аспрэчваецца на падставе супастаўлення дакументаў VI ст. з археалагічнымі матэрыяламі, і адзначаецца, што назва магла адносіцца толькі да пэўнай асобнай тагачаснай групіроўкі славянаў, якая магла і не мець дачынення да гэтай групы.

На мяжы VI і VII ст. анты ўступілі ў саюз з Візантыяй і ўзнялі паўстанне супраць панавалых тады авараў; аварскі каган скіраваў вялікае войска, каб знішчыць антаў (602). Пасля гэтага паходу, пра які амаль нічога не вядома, з гістарычных крыніц знікаюць якія-небудзь ўзгаданні пра антаў, таму верагодна, што яны сапраўды былі знішчаныя.

Зноскі
------

1. ↑  Думка Г. А. Хабургаева, як працыт. у: Данілеўскі, С.30-32.
2. ↑  Данілеўскі, С.32.

Літаратура
----------

* *Белазаровіч В. А.* Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэб. дапаможнік; Установа Адукацыі «Гродзенскі Дзярж. Ун-т імя Я. Купалы». — Гродна : ГрДУ, 2006. — 345 с. — ISBN 985-417-858-7.. С.29.
* *Данилевский И. И.* Древняя Русь глазами современников и потомков (IX—XII вв.); Курс лекций: Учебное пособие для студентов вузов. — М.: Аспект Пресс, 1998. — 399 с. ISBN 5-7567-0219-9
Марціра (1864)
**Марці́ра** (ад лац.: mortarium — ступа) — гармата вялікага калібру з кароткім ствалом для навеснай стральбы (50 — 75°).

Марціры прызначаліся, галоўным чынам, для разбурэння асабліва магутных умацаванняў; мелі буйнакалібравыя гладкія (з 19 ст. — і нарэзныя) ствалы даўжынёй 2 — 4 калібраў. Лафет стацыянарны, з 17—18 ст. — з пад’ёмным вінтом дзеля дакладнейшай вертыкальнай наводкі. Снарады — амаль выключна выбуховыя ці запальныя, таксама прымітыўная карцеч (камнямёт).

Адна з найбольшых збудаваных марцір — 914-мм марціра Малета (Вялікабрытанія, сяр. 1850-х гг.). Эпізадычна, ва ўмовах недастачы матэрыялаў, выкарыстоўваліся марціры, зробленыя з дрэва — 12-фунтавая (4,62-цалёвая) марціра федэральнага ўраду ў час грам. вайны ў ЗША, у Германіі ў час 1-й сусв. вайны.

Тып з’явіўся ў 15 ст. і з’яўлялі тыпалагічную процілегласць сучасным ім бамбардам — цяжкім гарматам для насцільнай стральбы суцэльнымі снарадамі (кароткі ствол, буйны калібр, пустацелыя снарады — бомбы, запальныя і пад.). Канструкцыя хутка дасягнула стабільнасці і практычна не мянялася да канца 19 ст. У 17 ст. з’явіліся пераносныя марціры (марціра Кугорна). У 19 ст. — нарэзныя марціры (пруская перыяду вайны 1864, расійская 152-мм уз. 1895). На пачатку 20 ст. тэхналагічнае і канструкцыйнае развіццё практычна сцёрла прынцыповыя розніцы паміж цяжэйшымі гаўбіцамі і марцірамі. У час 2-й сусв. вайны марціры ўжываліся рэдка, іх задачы выконвалі мінамёты і гаўбіцы. Да канца 20 ст. цалкам выйшлі з ужытку.

У некаторых мовах (напр. англійская, польская) гістарычнае найменне марціры стала азначаць мінамёт.

Верхавая гармата
----------------

Верхавая гармата (руск.: верховая пушка) — тып вялікакалібравай гарматы (30—55 см) з кароткай руляй (2—3 калібры), прызначаны паражаць цэлі навесным агнём. Тып ужываўся ў Маскоўскай дзяржаве. Адзін з найбольшых узораў верхавых гармат быў адліты ў 1606 годзе майстрамі А. Чохавым і П. Фёдаравым і меў калібр 542 мм і даўжыню рулі 1,3 м..

Зноскі
------

1. ↑  Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. С.462.
2. ↑  Адно з меркаванняў прывязвае з’яўленне тыпу да пачатку выкарыстання бомбаў і запальных снарадаў (адпаведна, 1421 (прыблізна) і 1460). Рафел, Марціра, Ч.1.
3. ↑  Рафел, Марціра, Ч.1.
4. ↑  За сваю ўнікальнасць гармата захоўвалася ў Пецярбургу паводле ўказу Пятра I (1703).
5. ↑  Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. С.608.

Літаратура
----------

* Рафел. The Mortar...


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11973264t · GND: 4287883-4 · LCCN: sh85087381 · Microsoft: 130767629 |
**«iPhuck 10»** — пятнаццаты раман Віктара Пялевіна, які быў напісаны ім у 2017 годзе і выйшаў 26 верасня таго ж года ў выдавецтве «Эксмо». За гэты раман аўтар атрымаў прэмію Андрэя Белага.

Сюжэт
-----

Апісваны свет канца XXI стагоддзя складаецца з абласцей Пэйсы (або Прамежнасці) і новай Канфедэрацыі (пераемнікі ЗША), еўрапейскага Халіфата (захопленай ісламістамі Еўропы), Расіі і ўсходняй звышдзяржавы. Людзі ўжо амаль не займаюцца цялесным сексам з-за небяспечнага штаму віруса Зіка і таму, што гэты працэс прапагандуецца як неэтычны. Паўсюдна распаўсюджаны віртуальны секс з выкарыстаннем спецыяльных прылад — андрагінаў і айфакаў.

Раман апавядае пра камп'ютэрны паліцэйска-літаратурны алгарытм «ZA-3478/PH0 бильт 9.3», імя якому Парфіры Пятровіч. Ён займаецца расследаваннем злачынстваў і разам з тым піша раман.

«iPhuck 10» — назва аднаго з яго раманаў, а таксама назва самай дарогай з існуючых секс-машын таго часу. Дзеянне рамана адбываецца ў Расіі другой паловы XXI стагоддзя.

Галоўная гераіня рамана, мастацтвазнаўца Маруха Чо (Мара), закахалася ў семнаццацігадовую мадыфікацыю Парфірыя і выкарыстоўвае алгарытм ў сваіх мэтах, выкупіўшы яго ў пажыццёвае карыстанне ў паліцэйскага кіравання. Мара і Парфіры аглядаюць творы сучаснага мастацтва, набытыя часцяком нелегальна. Пасля высвятляецца, што Мара з камандай аднадумцаў, якія загінулі ў мінулым, стварыла штучны інтэлект, здольны генераваць творы мастацтва. Продажы гэтых твораў прыносяць Мары значныя даходы, але пры гэтым увесь час існуе небяспека выяўлення падробкі.

Парфіры позна выяўляе рэальныя намеры Мары ў адносінах да яго і практычна знішчаецца, паспеўшы захаваць рэзервовую копію свайго алгарытму. Кавалкі яго кода паглынаюцца створаным ШІ ў вобразе дзяўчыны Жаны, якую Мара лічыла страчанай.

Меркаванні крытыкаў
-------------------

Па адзнацы літаратурнага крытыка Галіны Юзэфовіч, гэта «дзіўны, глыбокі і хвалюючы раман, які сплаўляе розум і пачуццё ў нейкай зусім новай для Пялевіна (ды, мабыць, і для ўсёй расійскай прозы) прапорцыі, і вызначана лепшы тэкст аўтара за апошнія гады — ва ўсякім выпадку, самы інтэлектуальна захапляльны».

Таксама адзначаецца багацце сюжэтаў, звязаных з сексуальным гвалтам, і адсылак, традыцыйных для аўтара.

Зноскі
------

1. ↑  Пелевин стал лауреатом Премии Андрея Белого
2. 1 2 3  Лев Оборин.  О чём новая книга Виктора Пелевина «iPhuck 10»(руск.), *Ведомости*. Праверана 13 лістапада 2018.
3. 1 2  «iPhuck 10»: лучший роман Виктора Пелевина за десять лет: Рецензия Галины Юзефович — Meduza(руск.), *Meduza*. Праверана 28 верасня 2017.

Спасылкі
--------

* Конец истории. Виктор Пелевин о России после Путина
Над галавой укрыжаванага Ісуса напісана **INRI** — Ісус з Назарэта, цар Іўдзейскі. Фрагмент галандскай фрэскі пачатку 16 ст.
Акронім **INRI** (лац.: IESVS NAZARENVS REX IVDÆORVM) уяўляе сабой лацінскі надпіс, які абвяшчае «*Ісус з Назарэта, Цар Іўдзейскі*». У Евангеллі паводле Яна 19:20 гаворыцца, што гэты надпіс падчас распяцця Ісуса быў напісаны на трох мовах — іўрыце, латыні, і на грэчаскай. На грэчаскай версіі ΙΝΒΙ прадстаўляе грэч. Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ Bασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων.

У Новым Запавеце Ісус згадваецца як Цар Іўдзейскі, як у пачатку Свайго жыцця, дык і ў канцы. У грэчаскай мове кайнэ Новага Запавету, напрыклад у Евангеллі паводле Яна 19:3, гэты тытул запісаны як грэч. βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων.

Біблейскае апавяданне
---------------------

У Новым Запавеце тытул «*Цар Іўдзейскі*» выкарыстоўваецца толькі ў язычнікаў, а менавіта мудрацоў, Понція Пілата, і рымскіх салдат. У адрозненне ад гэтага, яўрэйскія лідары выкарыстоўваюць пазначэнне «Цар Ізраільскі». Тым не менш, фраза таксама была перакладзена як Цар Іўдзейскі.

Абодва выкарыстання назвы прывялі да драматычных вынікаў згодна апісання Новага Запавету. Падчас нараджэння Ісуса ў Евангеллі паводле Матфея апавядаецца, што мудрацы, якія прыйшлі з усходу, называюць Ісуса «*Цар Іўдзейскі*», пасля чаго цар Ірад здзейсняе забойства немаўлят. У канцы апавядання ўсіх чатырох Евангелляў падчас апісання пакут Ісуса таксама выкарыстоўваецца тытул «Цар Іўдзейскі», што прыводзіць да абвінавачванняў супраць Ісуса, якія ў рэшце рэшт прыводзяць да Яго распяцця.

| Арышт, суд і пакаранне смерцю Ісуса Хрыста → *Ісус Хрыстос з моманту смерці да Уваскрэсення* |
| --- |
| Падзеі | Мукі Хрыстовы: Маленне аб чашы • Арышт Ісуса Хрыста • Пацалунак Іуды • Адрачэнне апостала Пятра • Суд Ірада • Суд Пілата • Хвастанне Ісуса • Хросны шлях • Распяцце Хрыстова • Словы Ісуса на крыжы |  |
| Месцы | Сінедрыён • Гефсіманскі сад • *Via Dolorosa* • Галгофа |
| Ісус і вучні | ✯ Ісус Хрыстос • Дзева Марыя • Марыя Магдаліна • Марыя Клеопова • Іаан Багаслоў • Апостал Пётр • Апостал Марк • Іуда Іскарыёт • Жонкі-міраносіцы |
| Іўдзеі | Ірад Анціпа • Каяфа • Анна • Малх • Рабыня-брамніца • Варава • Сымон Кірынеянін • Агасфер • Разважны і безразважны разбойнікі |
| Рымляне | Понцій Пілат • Клаўдзія Пракула • Сотнік Лонгін |
| Рэчы | Прылады Пакутаў: Цярновы вянок • Рыза Гасподняя/Бясшвоўны хітон • Жыватворчы Крыж • INRI • Дзіда Лонгіна • Святы Грааль • 30 срэбранікаў |
| Іканаграфія | Ecce Homo • Форма крыжа Ісуса Хрыста • Распяцце |


| ⛭Імёны і тытулы Ісуса Хрыста |
| --- |
| 
* Апошні/другі Адам
* Божае Ягня
* Гасподзь (Кірыёс)
* Логас (Слова)
* Раббі
* Святло свету
* Сын Божы
* Сын Чалавечы
* Хлеб жыцця
* Хрыстос
* Цар іўдзейскі

 |  |
**Бітва пры Сульцы** — марская бітва паміж Карфагенам і Рымам падчас Першай Пунічнай вайны.

У 258 годзе да н.э. рымскі консул Гай Сульпіцый Патэркул хацеў здзейсніць набег на Афрыку, але быў адкінуты ветрам да Сардзініі, якую пачаў пустошыць. Ганібал, зноў прызначаны флатаводцам, папоўніў эскадру ў Карфагене і прыбыў на Сардзінію. Спецыяльна падасланыя дэзерціры сказалі карфагенянам, што Сульпіцый зноў збіраецца ў Афрыку.

Ганібал адплыў насустрач рымлянам. Ён быў зачынены ў нейкай гавані Сардзініі флотам рымлян і ў бітве страціў вялікую колькасць караблёў. Карфагеняне, прайграўшы марскую бітву, прысталі да берага, кінулі караблі і схаваліся ў горадзе Сульцы на востраве Сант-Антыёка. Карфагенскія ваяры забілі Ганібала камянямі і ўкрыжавалі яго.

Зноскі
------

1. ↑  Первая Пуническая война
2. ↑  Сражения на море в ходе Первой Пунической войны
**Другі з'езд салдат 2-й арміі Заходняга фронту** *(надзвычайны)*. Адбыўся 1 — 3 лістапада (14 — 16) 1917 г. у Нясвіжы. Прысутнічалі 211 дэлегатаў пераважна бальшавікі. Адмеркаваў пытанні: аб перамозе Кастрычніцкай рэвалюцыі; бягучы момант; палітыка армейскага і франтавога камітэтаў; даклады з месцаў; выбары камітэта. З'езд падтрымаў савецкую ўладу, ухваліў яе першыя дэкрэты і асудзіў контррэвалюцыйную дзейнасць франтавога камітэта «Камітэта выратавання рэвалюцыі». Ён прыняў дэкларацыю аб рэвалюцыйным правапарадку ў арміі. У адозве «Да войск, якія ідуць на ўціхаміранне Петраграда» заклікаў салдат пераходзіць на бок савецкай улады. Выбраў ВРУ арміі (12 чалавек, старшыня М. У. Рагазінскі, потым Р. І. Берзін), новы армейскі камітэт (80 чалавек). З'езд садзейнічаў перамозе рэвалюцыі на прыфрантавой тэрыторыі Беларусі.

Гл. таксама
-----------

* II з’езд салдат 3-й арміі Заходняга фронту

Літаратура
----------

* Великая Октябрьская социалистическая революция в Белоруссии: Документы и материалы. Т. 2. — Мн. 1957.
* Петров, Н. Г. Большевики на Западном фронте в 1917 г.: Воспоминания. — М. 1959.
| Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 гадоў |
| --- |
| Вендэн — Кокенгаўз — Вольмар — Фелін — Белы Камень (1) — Везенберг — Белы Камень (2) — Кірхгольм — Дынамюнд — Парнава — Шалец — Гаўя |

**Бітва пры Шальцы** — марская бітва ў часе вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 гадоў, якая адбылася ў ноч з 23 на 24 сакавіка 1609 года каля порта Шалец (цяпер Салацгрыва, Латвія).

Перадгісторыя
-------------

Пасля ўзяцця Парнавы войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з вялікага гетмана літоўскага Яна Караля Хадкевіча выйшлі на Рыгу, пад якой з 8-тысячным дэсантам высадзіўся Іаахім Фрыдрых фон Мансфельд. Падчас дарогі да гетмана дайшла інфармацыя аб тым, што ў Шальцы знаходзіцца шведская эскадра, якая блакавала Рыгу з мора, і вораг не чакаў удару. Было прынята рашэнне скарыстацца гэтай магчымасцю.

Ход падзей
----------

Адзіным шанцам Хадкевіча было заспець знянацку саслабленых шведаў, якія, пануючы на Балтыйскім моры, не неслі вартавую службу належным чынам; у адкрытым марскім баі ў яго не было ніякіх шанцаў. Да здабытых у Парнаве караблёў вялікі гетман літоўскі набыў некалькі англійскіх і галандскіх барак, нагрузіў іх порахам, а на пяць караблёў пасадзіў пяхоту. Інфлянцы, якія раней прымусова служылі ў шведскім флоце і перайшлі на бок Вялікага Княства Літоўскага.

Уначы з 23 на 24 сакавіка 1609 года ўдала скіравалі 4 брандары, ад якіх загарэліся і пайшлі на дно 2 шведскія караблі, якія стаялі на якары ў порце Шальца. Астатняя эскадра, абстраляная з гармат і мушкетаў, ратавалася ў адкрытым моры. Больш марудная флатылія Хадкевіча не стала яе пераследаваць.

Вынікі і наступствы
-------------------

Порт разам з усімі запасамі правізіі і зброі дастаўся Вялікаму Княству Літоўскаму. У Шальцы было пакінута 200 вершнікаў з правізіяй. Перамога каля Шальца і пазбаўленне шведскай эскадры базы аказалі моцны ўплыў на далейшы ход баявых дзеянняў, вымусіўшы шведаў спыніць наступ на Рыгу.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  В. У. Якубаў. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага Княства Літоўскага 1608—1609 гадоў(недаступная спасылка)
2. ↑  Podhorodecki, L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej / L. Podhorodecki. — Warszawa: Moda, 1994. — 560 s. с. 281

Літаратура
----------

* Jerzy Pertek, «Polacy na morzach i oceanach. Tom I», Poznań 1981, ISBN 83-210-0141-6.
* Leszek Podhorodecki, «Rapier i koncerz», Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X, str, 110—111.
* Edmund Kosiarz, «Wojny na Bałtyku X—XIX w.», Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1978.
* Adam Naruszewicz, «Historya J.K. Chodkiewicza, Wojewody Wileńskiego, Hetmana Wielkiego W. Ks. Lit.», Breitkopf & Härtel, Lipsk 1837.
Нямецкая армія вядзе артылерыйскі агонь з цяжкай 150-мм пяхотнай гарматы sIG 33, 22 лістапада 1944 года.
**Бітва ў Хюртгенскім лесе** (англ.: Battle of Hürtgen Forest) ці **Бітва за Гюртгенвальд** (ням.: Schlacht im Hürtgenwald) — серыя разлютаваных баёў паміж амерыканскімі і нямецкімі войскамі ў лесе Хюртген, якія сталі самай працяглай бітвай на нямецкай зямлі падчас Другой сусветнай вайны і самай доўгай з усіх бітваў, у якой калі-небудзь удзельнічала армія ЗША. Асноўнае напружанне бітва набыла ў перыяд з 19 верасня па снежань 1944 года, але баявыя дзеянні ў гэтым раёне ў цэлым вяліся з 14 верасня 1944 года па прыкладна 10 лютага 1945 года, на плошчы амаль 130 км², на ўсход ад нямецка-бельгійскай мяжы.

Зноскі
------

1. ↑  MacDonald (1984), p. 492

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85063199 · NKC: ph581721 |
Бітва пры Штадтлоне

| Трыццацігадовая вайна |
| --- |
| 
* Пльзень
* Ломніца
* Саблат
* Вестэрніцэ
* Белая Гара
* Віслах
* Вімпфен
* Хёхст
* Флерус
* Штатлон
* Брэда
* Дэсау
* Лутэр
* Штральзунд
* Вольгаст
* Франкфурт
* Магдэбург
* Вербен
* Брэйтэнфельд
* Лех
* Фюрт
* Альтэ Вестэ
* Лютцэн
* Ольдэндорф
* Нёрдлінген
* Вітштак
* Райнфельдэн
* Брайзах
* Хемніц
* Даўнс
* Ля Марфі
* Анекур
* Брайтэнфельд
* Данія і Нарвегія
* Ракруа
* Тутлінген
* Фрайберг
* Ютэрбаг
* Янкаў
* Хюлст
* Мергентхайм
* Нёрдлінген 2
* Цусмаргаўзен
* Ланс
* Прага
* Вестфальскі мір

 |

**Бітва пры Штадтлоне** адбылася 6 жніўня 1623 года паміж пратэстанцкім войскам пад кіраўніцтвам Хрысціяна Брунсвікскага і войскам Каталіцкай лігі пад кіраўніцтвам Яна Тэрцы фон Цілі і скончылася паразай войска пратэстантаў. 

Летам 1623 года Хрысціян няўдала спрабаваў заняць ніжнюю Саксонію і пераўтварыць яе ў базу для нападаў на войскі каталікоў. Але пасля няўдачы з 15.000 жаўнерамі вырашыў накіравацца ў Нідэрланды, дзе збіраўся сустрэцца з Фрыдрыхам V Вітэльсбахам і яго жонкай Елізаветай Сцюарт. Ранкам 6 жніўня недалёка ад галандскай мяжы войска Хрысціяна спаткала войска Каталіцкай лігі пад кіраўніцтвам фон Ціллі. Хрысціян паставіў сваё войска на абкружаным багнамі ўзгорку. Выгадная абаронная пазіцыя аднак не мела вялікага значэння таму што каталіцкае войска мела перавагу ў колькасці і мела большы баявы вопыт. Атака войск лігі каштавала пратэстантам вялікіх страт. Амаль трэцяя частка войска Хрысціяна было забіта ці трапіла ў палон. Аднак страты каталіцкага войска былі так сама высокія і вымусілі Ціллі прыпыніць атакі. Хрысціян здолеў з 5.000 жаўнерамі адыйсці да Нідэрландаў заставіўшы каталікам ўвесь абоз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ph549726 |
Садовы гном «Лэмпі»
Самы вялікі садовы гном у міры (Польшча)
**Садовыя гномікі** — невялікія фігуркі ў выглядзе гномаў у чырвоных каўпаках у розных позах, папулярныя ў Еўропе (асабліва ў Германіі) у якасці ўпрыгожвання садоў.

Першыя садовыя гномікі былі выраблены ў нямецкай зямлі Цюрынгія, у горадзе Грэвенрода, у пачатку XIX стагоддзя, некім Філіпам Грыбелем. У 1847 годзе садовыя гномікі былі завезены у Вялікабрытанію сэрам Чарльзам Ісхемам. З партыі гномікаў, якую набыў Ісхем у Германіі, да нашых дзён захаваўся адзіны — «Лэмпі»; ён застрахаваны на мільён фунтаў стэрлінгаў.

Гномікі вырабляліся ў Германіі ў вялікай колькасцю да Другой сусветнай вайны, пасля якой іх вытворчасць узнаўляць у ранейшых аб'ёмах не сталі. У наш час сям'я Грыбелей — адзіны нямецкі вытворца садовых гномікаў; вялікая частка іх вырабляецца ў Польшчы і Кітаі.

Традыцыйныя садовыя гномікі вырабляюцца шляхам адліўкі ў формы вадкай тэракотавай гліны з наступным абпалам. Абпалены гномік размалёўваецца фарбамі. У наш час садовых гномікаў таксама адліваюць з палімерных смол і таму падобных матэрыялаў. Садовыя гномікі часта лічацца кічам і безгустоўшчынай і з'яўляюцца тэмай для спрэчак сярод прафесійных садоўнікаў.

Існуе жартоўны рух, напэўна, створаны як пародыя на актывістаў «Грынпіса» — «Фронт вызвалення садовых гномікаў», які дзейнічае ў Францыі і Італіі. Яны займаюцца выкраданнем садовых гномікаў з садоў і «адпушчэннем іх на волю» — а дакладней, пакіданнем удалечыні ад жытла. Некаторыя выкрадзеныя гномікі здзяйсняюць цэлыя вандраванні, перадаючыся з рук у рукі. У 2008 годзе 53-гадовы француз у Брытані быў арыштаваны па падозранні ў крадзяжы 170 садовых гномікаў. Практыка крадзяжу садовых гномікаў завецца «гномінг» ці «паляванне на гномаў».

Зноскі
------

1. ↑  СВОБОДУ ПЛЕННЫМ ГНОМАМ **(нявызн.)**.  // nvspb.ru. Архівавана з першакрыніцы 7 чэрвеня 2012. Праверана 2012-3-20.
2. ↑  У фільме «Неверагодны лёс Амэлі Пулен» галоўная гераіня адправіла ў падарожжа па ўсім свеце гноміка свайго бацькі, у пацверджанне чаго мужчыну прыходзілі фатаграфіі з яго садовай фігуркай на фоне самых знакамітых турыстычных аб'ектаў свету.
**Аахэ** (англ.: Lake Oahe) — буйное вадасховішча, утворанае дамбай Аахэ на рацэ Місуры ў штаце Паўднёвая Дакота. Плошча возера — 1 500 км2, максімальная глыбіня — 62 м. Па аб'ёме вады займае чацвёртае месца сярод вадасховішчаў ЗША і першае па плошчы. Даўжыня возера каля 372 км, даўжыня берагавой лініі — 3 620 км. Возера мае важнае рэкрэацыйнае значэнне, штогод яго наведваюць каля 1,5 млн турыстаў.

У возеры водзяцца судак, шчупак, канальны сомік, малароты акунь, штучна акліматызавана чавыча, яна з'яўляецца папулярным аб'ектам аматарскай і спартыўнай рыбалкі.

Возера пачынаецца каля горада Пір і цячэ на поўнач да горада Бісмарк. Праз яго перакінуты два масты. Адзін размешчаны на хуткаснай магістралі US 12 у Мобрыджы, іншы на магістралі US 212 у Гетысбургу. Значную частку заходняга берага возера займаюць індзейскія рэзервацыі Шаен-Рывер і Стэндынг-Рок. На берагах возера знаходзяцца два магчымыя месцы пахавання індзейскага правадыра Сідзячага Быка.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Аахэ
* Corps Lakes Getaway: Oahe Dam/Lake Oahe Архівавана 12 мая 2010.
**Аарон Норыс** (англ.: Aaron Norris, нар. 23 лістапада 1951 года) — амерыканскі кінаакцёр, прадзюсар, рэжысёр. Родны брат Чака Норыса.

Біяграфія
---------

Аарон Норыс нарадзіўся ў сям'і аўтамеханіка. Яго дзед быў ірландцам, а маці паходзіла з індзейцаў чэрокі. Падчас Вайны ў В'етнаме завербавалі ў войска, службу праходзіў у Паўднёвай Карэі. Кар'еру ў кіно Аарон пачаў каскадзёрам, затым былі невялікія ролі ў фільмах. У сярэдзіне 1980-х пачаў пісаць сцэнарыі да фільмаў, у 1988 годзе зрэжысаваў свой першы фільм «Braddock: Missing in Action III».

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Аарон Норыс на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)
**По́кры** (трансліт.: *Pokry*, руск.: Покры) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Чарнаўчыцкага сельсавета. Размешчаны за 24 км на паўночны ўсход ад Брэста, 18 км ад чыгуначнай станцыі Матыкалы.

Гісторыя
--------

Выяўленыя археолагамі гарадзішча і могільнікі за 2 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе р. Лясная, сведчаць, што гэта мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў старажытнасці.

У 1739 годзе пабудавана драўляная праваслаўная царква. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у складзе Расійскай імперыі, у Слонімскай, з 1797 года — у Літоўскай, з 1801 года — у Гродзенскай губернях.

У 1840 годзе жыхарамі вёскі і панам А. Баяроўскім царква перабудавана. Паводле матэрыялаў 1858 года сяло ў Брэсцкім павеце. Уваходзіла ў маёнтак Дзямянчыцы пані Баяроўскай. У 1870 годзе дзейнічала народнае вучылішча. У 1886 годзе вёска ў Турнянскай воласці Брэсцкага павета, працавала царкоўна-прыходская школа. У 1890 годзе вёска — цэнтр сельскагаспадарчага таварыства, якому належала 333,5 дзесяціны зямлі; 48 дзесяцін зямлі мела царква. У 1897 годзе дзейнічаў хлебазапасны магазін.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Турнянскай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну гітлераўцы спалілі 35 двароў, 11 вяскоўцаў загінулі на фронце.

У лютым 1949 года арганізаваны першы калгас «Савецкая Армія». З 54 гаспадарак у яго ўступілі 43; 20 мужчын і 36 жанчын.

Насельніцтва
------------

* 146 сялянскіх душ (1858)
* 17 двароў, 180 жыхароў (1886)
* 38 двароў, 273 жыхары (1897)
* 297 жыхароў (1905)
* 7 двароў, 30 жыхароў (1921)
* 60 двароў, 290 жыхароў (1940)
* 249 жыхароў (1959)
* 216 жыхароў (1970)
* 92 гаспадаркі, 253 жыхары (1997)
* 78 гаспадарак, 209 жыхароў (2005)

Інфраструктура
--------------

У складзе СВК «Чарнаўчыцы» (цэнтр — в. Чарнаўчыцы).

У вёсцы ёсць фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, клуб, бібліятэка.

Архітэктурныя помнікі
---------------------

Свята-Пакроўская царква
* Свята-Пакроўская царква (1739), на поўнач ад вёскі. — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 112Г000101шыфр 112Г000101

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Покры
* Вёска Покры на сайце Radzima.org
* Покры на сайце Глобус Беларусі (руск.)

| ⛭**Чарнаўчыцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Чарнаўчыцы |  |
| Пасёлкі | Сасноўка |
| Аграгарадкі | Вістычы |
| Вёскі | Амяліна ·  Блювінічы ·  Вулька ·  Вялікія Сухарэвічы ·  Дружба ·  Зелянец ·  Івахнавічы ·  Казловічы ·  Малая Курніца ·  Несвіло ·  Няневічы ·  Покры ·  Сколдычы ·  Смуга ·  Холмічы ·  Чарнакі |
|  |
| --- |
| **Вюртэмберг-Гогенцолерн** **Land Württemberg-Hohenzollern** |
| **Герб** | **Сцяг** |
| Адміністрацыйны цэнтр:
  |  Цюбінген |
| Плошча:
  |  10 095 км² |
| Насельніцтва:
  |  1,184 млн. чал. |
| Шчыльнасць насельніцтва:
  |  133 чал./км² |
| {{{Руская назва}}} на карце |

**Вюртэмберг-Гогенцолерн** (ням.: Württemberg-Hohenzollern) — былая зямля ў ФРГ, створаная ў 1945 годзе з паўднёвай часткі Вюртэмберга[de] і прускай правінцыі Гогенцолерн. Сталіца — горад Цюбінген. У 1952 годзе зямля Вюртэмберг-Гогенцолерн разам з дзвюма іншымі землям была аб'яднана ў зямлю Бадэн-Вюртэмберг.

Гісторыя
--------

У 1945 годзе ў паўднёвай частцы былога Народнай дзяржавы Вюртэмберг[de] і былой прускай правінцыі Гогенцолерн, якія апынуліся пасля вайны ў французскай зоне акупацыі, была створана зямля Вюртэмберг-Гогенцолерн са сталіцай у горадзе Цюбінген. Пры гэтым на паўночнай частцы былога Вюртэмберга і паўночнай частцы былой Рэспублікі Бадэн, якія апынуліся ў амерыканскай зоне акупацыі, была створана зямля Вюртэмберг-Бадэн. З паўднёвай часткі былой Рэспублікі Бадэн, якая таксама апынулася ў французскай зоне, была створана зямля Бадэн.

У 1947 годзе Вюртэмберг-Гогенцолерн прыняў канстытуцыю, а ў 1949 годзе на правах федэральнай зямлі ўвайшоў у наваствораную дзяржаву — Федэратыўную Рэспубліку Германіі. У 1952 годзе адбылося аб'яднанне трох зямель ФРГ — Бадэна, Вюртэмберг-Бадэна і Вюртэмберг-Гогенцолерна ў зямлю Бадэн-Вюртэмберг, якая існуе дагэтуль.

Спасылкі
--------

* Канстытуцыя зямлі Вюртэмберг-Гогенцолерн (1947) Архівавана 5 сакавіка 2016.  (ням.)

| Федэральныя землі Германіі |
| --- |
| 
* Баварыя
* Бадэн-Вюртэмберг
* Берлін
* Брандэнбург
* Брэмен
* Гамбург
* Гесэн
* Мекленбург-Пярэдняя Памеранія
* Ніжняя Саксонія
* Паўночны Рэйн-Вестфалія
* Рэйнланд-Пфальц
* Саар
* Саксонія
* Саксонія-Ангальт
* Цюрынгія
* Шлезвіг-Гольштэйн

 |
**Вормскі эдыкт** (ням.: Wormser Edikt) — указ, выдадзены імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі Карлам V 25 мая 1521 года ў канцы працы Вормскага рэйхстага 1521 года, які абвясціў Марціна Лютэра ерэтыком і злачынцам і забараніў выданне і распаўсюджванне яго прац. Акрамя таго Вормскім эдыктам усталёўвалася, што прадстаўленне Лютэру прытулку ці іншай дапамогі таксама расцэньваецца як злачынства супраць законаў імперыі.

Лютэр выступае на Вормскім рэйхстагу
Вормскі эдыкт быў выдадзены пад націскам папскага нунцыя Джыралама Алеандэра, які патрабаваў рашучага выкаранення лютэранства ў Германіі і нягледзячы на ўмераную пазіцыю, занятую большасцю членаў рэйхстага. Марцін Лютэр, адлучаны ад каталіцкай царквы ў канцы 1520 года, быў запрошаны на рэйхстаг у Вормс і выступіў перад імперскімі саслоўямі з выкладаннем свайго вучэння. Імператар Карл V, аднак, адмовіўся паступіцца прыхільнасцю старой царквы і па сканчэнні рэйхстага ўключыў у тэкст свайго эдыкта, у якім зацвярджаліся рашэнні, прынятыя саслоўямі, пастанову аб абвяшчэнні Лютэра злачынцам і забароне распаўсюджвання і чытання яго кніг. Марцін Лютэр быў вымушаны некалькі гадоў хавацца ў Вартбургскім замку пад заступніцтвам саксонскага курфюрста Фрыдрыха III, дзе ён і пачаў пераклад Новага Запавету на нямецкую мову.

Суровыя меры, прадпісаныя Вормскім эдыктам у дачыненні да лютэранаў, на практыцы не былі рэалізаваныя. Імператар быў зацікаўлены ў захаванні адзінства імперыі і атрыманні падтрымкі імперскіх саслоўяў, у тым ліку і сымпатызуючых лютэранству, для вядзення войнаў супраць Францыі і туркамі. Шпаерскі рэйхстаг 1526 года фактычна прыпыніў дзеянне Вормскага эдыкта, аднак у 1529 годзе яно было адноўлена. Канчаткова Вормскі эдыкт страціў сілу ў 1555 годзе са складаннем Аўгсбургскага перамір'я.

Спасылкі
--------

* Luther auf dem Reichstag zu Worms. Luther.de  (ням.)
* Text des Wormser Edikts. Uni-Münster.de  (ням.)
* Faksimile nach dem Original-Plakatdruck in der Stadtbibliothek Worms. Dilibri.de  (ням.)