Пераход камунікацыйных тэхналогій: вусная культура  (руск.) (бел. культура рукапісаў, культура друкавання  (руск.) (бел. і інфармацыйная эра  (руск.) (бел.
**Культура рукапісаў**, **Рукапісная культура**, **Культура манускрыптаў** — культура, якая залежыць ад рукапісных манускрыптаў для захоўвання і распаўсюджвання інфармацыі. Гэта стадыя, праз якую прайшла большасць развітых культур паміж вуснай культурай  (руск.) (бел. і культурай друкавання  (руск.) (бел.. Еўропа вайшла ў гэтую стадыю ў перыяд класічнай антычнасці. У раннесярэднявечнай  (руск.) (бел. рукапіснай культуры манахі перапісвалі рукапісы ад рукі. Яны капіравалі не толькі рэлігійныя творы, але і розныя тэксты, у тым ліку некаторыя працы па астраноміі, траўнікі  (руск.) (бел. і бестыярыі. Сярэднявечная рукапісная культура звязана з пераходам рукапісаў з манастыроў на рынак у гарадах і ўзнікненнем універсітэтаў. Культура рукапісаў у гарадах стварала працоўныя месцы, звязаныя з вырабам і гандлем рукапісамі, і звычайна рэгулявалася ўніверсітэтамі. Позняя рукапісная культура характарызавалася імкненнем да аднастайнасці, упарадкаванага і зручнага доступу да змешчанага ў рукапісе тэксту, лёгкасці чытання ўслых. Гэтая культура вырасла з Чацвёртага Латэранскага сабору (1215) і ўздыму Devotio Moderna. Яна уключала змяненне матэрыялаў (пераход з пергаменту на паперу) і падлягала выпраўленню з боку друкаванай кнігай, а таксама ўплывала на яе.

Сярэднявечная рукапісная культура
---------------------------------

### Пачаткі

Арабскія рукапісы XVIII стагоддзя
У англасаксонскай Англіі  (руск.) (бел. рукапісная культура, падобна, пачалася прыкладна ў X стагоддзі. Гэта не азначае, аднак, што рукапісы і запіс інфармацыі не былі важнымі да X стагоддзя, але што ў X стагоддзі гісторыкі бачаць прыток і вялікую вагу, якая надаецца гэтым рукапісам. Гэта быў час, калі практыкуючыя лекары пашыралі тое, што яны ведалі пра чалавечы арганізм і спосабы ўзаемадзеяння некаторых рэчываў з ім. Гэтыя практыкуючыя лекары запісвалі гэтую інфармацыю і перадавалі праз пісьменных людзей. Каталіцкія манастыры і саборы ў Сярэдневякоўі былі цэнтрамі навучання, таму было б разумна, каб гэтыя тэксты апынуліся ў руках манахаў.

Манахі старанна запісвалі інфармацыю, прадстаўленую ў тэкстах, але не бяздумна. У выпадку з траўнікамі, напрыклад, ёсць доказы таго, што манахі палепшылі некаторыя тэксты, выправілі тэкставыя памылкі і часткова адаптавалі змест адпаведна мясцовасці, у якой яны жылі. Некаторыя манастыры нават пайшлі так далёка, што вырошчвалі некаторыя расліны, уключаныя ў тэксты, што было збольшага звязана з іх веданнем і разуменнем мясцовых траў. Гэта важна адзначыць, таму што такія дзеянні дэманстравалі практычнае выкарыстанне гэтых тэкстаў у жыцці манахаў. У іх было мала месца або цярпення, калі на тое пайшло, каб распаўсюджваць уяўныя расліны і мудрагелістыя тэксты, якія так часта ўяўляюцца ў галовах тых, хто думае пра гэтую эпоху. Аўтары сапраўды абмежаваліся ўключэннем толькі практычнай інфармацыі. Гэта быў час, калі расліны і батаніка былі вельмі цесна звязаны з медыцынай і травалячэннем  (англ.) (бел..

У выпадку з бестыярыямі, як і з травамі, манахі звычайна капіравалі і цытавалі папярэднія тэксты, каб перадаць іх. У адрозненне ад траў, манахі не маглі вырошчваць жывёлу ў сваім садзе, таму інфармацыя, узятая з бестыярыяў, прымалася за чыстую манету. Наступствам гэтага з’яўляецца тое, што пісьменнікі маглі свабодна распрацоўваць і ўпрыгожваць тэксты. Гэта была пэўная і наўмысная спроба надаць жывёле пэўнае маральнае або алегарычнае значэнне, акрамя фізічнага выгляду. Гэтыя тэксты бестыярыя могуць быць вельмі падобныя на традыцыйную міфалогію.

### Гандаль

Рабан Маўр (справа) уручае твор Грыгорыю IV, які сядзіць. Мініяцюра ў «De laude crucis», скапіяваная ў Фульдзе (каля 836 года). Аўстрыйская нацыянальная бібліятэка, Вена
У XIII стагоддзі Парыж быў першым горадам, у якім пачаўся буйны камерцыйны гандаль рукапісамі, прычым вытворцы рукапісаў атрымлівалі даручэнне вырабляць пэўныя кнігі для пэўных людзей. У Парыжы было дастаткова многа багатых пісьменных людзей, каб падтрымліваць сродкі да існавання людзей, што выраблялі рукапісы. Гэтая сярэднявечная эпоха азначыла зрух у вытворчасці рукапісаў ад манахаў у манастырах да кнігагандляроў і перапісчыкаў, якія зарабляюць на жыццё сваёй працай у гарадах.

Перапісваннем займаліся асобныя пісцы, але сустракалася і супрацоўніцтва. У гэты час камерцыйныя майстэрні  (руск.) (бел. або атэлье працавалі за межамі Парыжа, часта супрацоўнічаючы ў выкананні заданняў. Даследаванні Франсуа Аўрыля  (руск.) (бел. Джаан Дайманд і іншых пацвердзілі, што два ці больш мастака чаргаваліся ці іншым чынам удзельнічалі ў ілюмінацыі аднаго рукапісу, аднак падрабязная лагістыка гэтай працы застаецца незразумелай.

Большасць сярэднявечных пісараў збіраліся разам, калі перапісвалі, але некаторыя падзялялі кнігі на раздзелы, каб перапісваць іх па частках. Раней у манастырах праца была падзелена паміж кніжнікамі і ілюстратарамі  (англ.) (бел. існуюць прыклады, калі пісец пакідаў месца і пісаў маленькую курсіўную літару ў пачатку новага абзаца, якую потым размалёўваў ілюмінатар.

### Сістэма Pecia

Сістэма Pecia была распрацавана ў італьянскіх універсітэцкіх гарадах да пачатку XIII стагоддзя і стала рэгламентаванай працэдурай у Парыжскім універсітэце ў другой палове стагоддзя. Паводле яе кніга разбівалася на раздзелы, якія называліся peciae. Асобы — напрыклад, студэнты — бралі іх у арэнду, раздзел за раздзелам, каб скапіяваць. Peciae, як правіла, складаліся з чатырох аркушаў, што дазваляла хутка абарачаць кожную pecia для абмену студэнтамі. Згодна з гэтай сістэмай, большая колькасць капіістаў, якія працуюць адначасова, могуць вырабіць копію за значна меншы прамежак часу, чым адзін чалавек, які працуе ў адзіночку.

Арыгінальная калекцыя peciae для кнігі, на якой будуць грунтавацца ўсе будучыя копіі, называецца экзэмплярам. Працэс стварэння экзэмпляра павінен быў быць упарадкаванай працэдурай: магістры ўніверсітэта, што складалі новы твор, павінны былі адрэдагаваць, выправіць і здаць гэты аўтэнтычны тэкст канцыляру; ён, у сваю чаргу, скапіяваў з яго экземпляр у peciae, выпраўляў яго у адпаведнасці з аўтарскім тэкстам з асаблівай дбайнасцю і, нарэшце, прадстаўляў на праверку дэлегатам універсітэта для зацвярджэння і ўстанаўлення кошту арэнды. Толькі тады peciae былі даступныя для пракату і капіявання.

У рэчаіснасці справа зводзілася да таго, што канцыляр — часткай працы якога была здача ў арэнду — знаходзіў і прапаноўваў у арэнду творы, якія, на яго думку, будуць запатрабаваны. Гэты ціск на канцыляраў падштурхоўваў іх набываць асобнікі ў як мага больш добрым стане і ў самыя кароткія тэрміны. Акцэнт рабіўся на хуткасці набыцця, а не на якасці прадукту. Калі здавалася, што пэўная праца стане «бэстсэлерам», канцыляры адразу рабілі копію найлепшага тэксту і выпраўлялі у сістэму экземпляр-peciae, калі гэта было дазволена. Часам канцыляры шукалі тэкст; часам гэта быў аўтар, які прапаноўваў сваю толькі што завершаную працу канцыляру, але гэта ніколі не быў універсітэт як фармальны орган, які рабіў запыты або распрацоўваў тое, што было прапанавана.

### Кнігагандляры ў Парыжы

Пісар Жан М'ело  (англ.) (бел. за працай
Кароль Францыі Філіп Прыгожы (1285—1314) увёў камерцыйны падатак у памеры 0,4 % на ўсе тавары. У 1307 годзе кароль вызваліў усе універсітэцкія бібліятэкі ад выплаты камерцыйнага падатку, тайле. Гэтае вызваленне давала перавагу французскім універсітэтам у параўнанні з кнігагандлярамі, таму што, калі яны не прысягалі, яны не вызваляліся ад падатку.

*Librarius* — гэта агульны тэрмін, у той час як *stationarius* адносіцца да аднаго канкрэтнага віду librarius. *Librarius* можа азначаць што заўгодна — ад пісца да прадаўца кніг ці бібліятэкара. *Stationarius* або стацыянер адносіцца да тых тыпаў *librarius*, якія здавалі ў арэнду peciae. Абодва тыпы, аднак, займаліся букіністычным гандлем, выпускалі новыя кнігі і рэгуляваліся універсітэтам. Адзiнай рознiцай памiж iмi была дадатковая паслуга канцылярыi па здачы ў арэнду pecia.

#### Абмежаванні

Прысягі, якія *бібліятэкары* або кнігагандляры павінны былі даваць універсітэтам аб выкананні іх правілаў і патрабаванняў для вызвалення ад падаткаў, былі вельмі абмежавальнымі ў дачыненні да перапродажу букіністычных кніг. Яны павінны былі дзейнічаць больш як пасярэднікі паміж прадаўцом і пакупніком, у той час як іх прыбытак быў абмежаваны па сутнасці чатырма пенсамі за фунт. Акрамя таго, ад іх патрабавалася выстаўляць букіністычныя кнігі на бачным месцы ў сваіх крамах, даваць прафесійную ацэнку верагоднай цаны прадстаўленых ім кніг і наладжваць патэнцыйных пакупнікоў на прамы кантакт з прадаўцом.

Кнігагандляр мусіў паклясціся не недаплачваць пры куплі і не завышаць пры продажы. Канцыляры здавалі ў арэнду копіі карысных тэкстаў па адной дзесці  (англ.) (бел. каб студэнты і магістранты маглі рабіць свае копіі. Абодва зборы рэгуляваліся ўніверсітэтам. Абодва віды кнігагандляроў павінны былі гарантаваць выкананне сваёй прысягі шляхам унясення закладу ў 100 пенсаў.

Універсітэты рэгулявалі не толькі кнігагандляроў. Акрамя таго, універсітэцкія правілы забаранялі пергаменшчыкам хаваць добры пергамент ад членаў універсітэта, якія жадалі купіць. Было шмат іншых прэтэндэнтаў на пергамент па-за межамі універсітэта, у тым ліку ён купляўся для гэтых патрэб: вядзенне справаводства для каралеўскага ўрада, кожнай падобнай арганізацыі камерцыйнай або купецкай гільдыі  (руск.) (бел. кожнага рэлігійнага дома, які выдаваў хартыю  (руск.) (бел. або рэнтную ведамасць, кожны грамадскі пісар лістоў, кожны, ад буйнога міжнароднага гандляра да мясцовага ўладальніка крамы, які вёў бухгалтэрыю. Усе яны патрабавалі большай колькасці пергаменту і былі гатовыя плаціць больш, чым рэгламентаваная цана, якую плацілі члены універсітэта. Такім чынам, універсітэты, якія адчувалі такі ціск, часта вырашалі таксама рэгуляваць рынак пергаменту.

#### Перавагі

Нягледзячы на тое, што для прадаўца кніг было шмат абмежаванняў, праца мела свае перавагі. Кнігагандляр мог свабодна вырабляць і прадаваць кнігі, ілюмінаваць або пісаць для каго заўгодна, напрыклад, для суда, сабора або багатых свецкіх жыхароў  (руск.) (бел. сталіцы і правінцый, калі яны выконвалі свае абавязацельствы перад універсітэтам, якому яны далі прысягу. Фактычна, большая частка іх гандлю не падпадала пад універсітэцкае рэгуляванне. Існуе важнае адрозненне паміж рэгуляваннем таго, як гандлявалі кнігамі ва ўніверсітэце, і тым, як гандляры кнігамі маглі спаганяць плату за тое, што было на адкрытым рынку. Для нестудэнтаў і магістрантаў такіх абмежаванняў не было. Паміж 1300—1500 гадамі пасада бібліятэкара была закрытай пасадай, якая адкрывалася толькі пасля адстаўкі або смерці папярэдняга. Акрамя танных кніг, у Парыжы было дазволена прадаваць кнігі толькі бібліятэкарам. Універсітэт па сутнасці гарантаваў манаполію на продаж кніг кнігагандлярам.

Позняя рукапісная культура
--------------------------

### Характарыстыка

Аўтарскі партрэт Жана М'ело  (англ.) (бел. які піша зборнік «Цудаў Маці Божай», адзін з яго многіх папулярных твораў.
Перыяд позняй рукапіснай культуры датуецца прыблізна сярэдзінай XIV стагоддзя да XV стагоддзя, папярэднічаючы і існаваўшы разам з друкарскім станком. Увасабляючы ўсе ідэалы і прытрымліваючыся правілаў, якія назіраюцца ў Devotio Moderna, склалася шмат выразных характарыстык позняй рукапіснай культуры. Напрыклад, пільная ўвага надавалася пунктуацыі і афармленню тэкстаў, прычым перавага адводзілася чытальнасці і асабліва чытанню ўслых. Сэнс павінен быў быць зразумелым у кожным сказе, з як мага меншым месцам для інтэрпрэтацыі (у параўнанні з адсутнасцю прабелаў у тэксце і любых знакаў для дапамогі ў вымаўленні), з-за росту папулярнасці пропаведзяў пасля Чацвёртага Латэранскага сабору. Правільная арфаграфія рабілася кожны раз, калі неабходныя ўзоры дазвалялі выправіць ранейшыя тэксты, асабліва Бібліі, і гэтае выпраўленне зрабіла многія тэксты аднастайнымі. У гэты перыяд культуры рукапісаў былі створаны emendatiora, рукапісы, якія аб’ядноўвалі захаваныя тэксты самых старых даступных экзэмпляраў з рукапісамі, якія ў той час былі прымальнымі і вядомымі.

Дапаможнікі ў пошуку арыентацыі ў тэксце з’яўляюцца прыкметнай асаблівасцю гэтых рукапісаў. Хоць ні адзін з іх не быў вынайдзены выключна ў XV стагоддзі, яны выкарыстоўваліся ўсё часцей і станавіліся больш складанымі. Да іх адносяцца:

* змест
* спісы раздзелаў, альбо ў пачатку кожнай кнігі, альбо сабраныя ў пачатку ўсёй працы (калі гэта збор твораў)
* калонтытулы
* падрабязныя калафоны
* нумарацыя старонак арабскімі лічбамі
* з’яўленне прадметных паказальнікаў

Іншыя змены ўключалі пашырэнне рубрыкі з аднаго-двух радкоў ва ўніверсітэцкім рукапісе да васьмі ці дзесяці, а таксама раздзяленне яе асобнай літарай. Змянілася рубрыка і ў дачыненні да катэгорый звестак, што ў яе ўваходзяць. Ранейшая рубрыка магла ўтрымліваць назву асобнага раздзела або артыкула і апісанне заканчэння папярэдняга. Рубрыка XV стагоддзя дапоўнілася інфармацыяй пра перакладчыка або перакладчыкаў і аўтара арыгінала, калі яны не былі асабліва вядомыя. Кароткае апісанне іх зместу ці нават падрабязныя звесткі пра дату і ўмовы стварэння твораў таксама часам сустракаюцца, хоць і не так часта. Гэтыя змены ілюструюць імкненне да аднастайнасці, лёгкасці доступу і строгай рэгламентацыі дадзенага твора і яго наступнага выпраўлення. Гэта шмат аднолькавых мэтаў, якія прыпісваюцца аднастайнасці, прыкладам якой з’яўляецца друкарскі станок.

### Вытворчасць рукапісаў у пачатку XV стагоддзя

З’яўленне новых стандартаў у вытворчасці рукапісаў, якое пачалося ў Нідэрландах у канцы XIV стагоддзя, выразна азнаменавала пачатак новай эпохі ў рукапіснай культуры. Аднастайнасць была б вынікам жадання яснасці як у плане бібліяграфічнай дакладнасці, так і ўзнаўлення і выпраўлення самога тэксту. Гэта выклікала неабходнасць большай арганізацыі, асабліва ў манастырскіх скрыпторыях. Яны страцілі перавагу ў сярэднявечнай рукапіснай культуры, характэрнай для ўніверсітэта, але пачалі адраджацца ў XIV стагоддзі. Гісторыкі характарызуюць гэты перыяд як хаатычны, з вельмі нізкай якасцю папяровых рукапісаў, якія лічацца стандартам. Аднак розная якасць матэрыялаў не адбілася на якасці змешчанага на ім тэксту, бо быў зроблены пераход з пергамента на анучную паперу  (укр.) (бел.. Напрыклад, было сфарміравана новае пісьмо пад назвай hybrida, якое імкнулася аб’яднаць традыцыйнае пісьмо cursiva з пісьмом, якое выкарыстоўваецца ў друкаваных кнігах. Была невялікая страта разборлівасці з-за выкарыстання вострых кутоў замест петляў. Акрамя таго, у першай палове XV стагоддзя была адноўлена практыка выкарыстання іерархіі пісьменства для размежавання розных частак тэксту. Рубрыкі і калафоны выразна аддзяляліся ад астатняй часткі тэксту з выкарыстаннем уласнага ўнікальнага пісьма. Усе гэтыя змены былі вынікам жадання павысіць дакладнасць і прывялі да стварэння складаных правілаў кадыфікацыі.

### Аднастайнасць сярод разнастайнасці

Было выраблена шмат рукапісаў, якія адрозніваліся памерам, кампаноўкай, пісьмом і ілюмінацыяй. Яны грунтаваліся на адным і тым жа тэксце, але ствараліся рознымі кніжнікамі. Тым не менш, яны былі старанна выпраўлены да таго, што паміж імі можна назіраць вельмі мала адрозненняў у самім тэксце. Гэта азначала не толькі наяўнасць непасрэднай улады, якая падтрымлівала нейкае кіраўніцтва над перапісчыкамі, але і новаадкрытую пагоню за навуковай дакладнасцю, якой не было ва ўніверсітэцкіх кнігагандляроў. Гэта падкрэслівалася новымі рэлігійнымі ордэнамі, якія былі створаны ў XIV стагоддзі. Выпраўленне і папраўка будуць у той жа пашане, што і само капіраванне.

### Правілы кадыфікацыі і Opus Pacis

Напісаны ў 1428 годзе нямецкім картэзіянцам Освальдам дэ Корда  (ВД) (бел. прыёрам Гранд-Шартроз  (руск.) (бел. Opus Pacis  (венг.) (бел. складаўся з дзвюх частак. Адна датычылася ў першую чаргу арфаграфіі і акцэнту, дзе Освальд заявіў, што яго матывам пры стварэнні гэтых правілаў кадыфікацыі было развеяць трывогу яго таварышаў-картузіянцаў. Многія члены ордэна былі занепакоеныя пропускам асобных літар, а не толькі фраз, слоў ці складоў у копіях дадзенага тэксту (што дэманструе новы клопат аб аднастайнасці, даведзенай да крайнасці). Відавочна, што яго аўдыторыя складалася з кніжнікаў, асабліва скрупулёзных «да грані неўрозу». Ён імкнецца ўзмацніць важнасць старых статутаў у дачыненні да вытворчасці рукапісаў, такіх як картэзіянскія статуты, і спосабу, якім ён імкнецца іх выправіць.

#### Statuta Nova 1368 года

Освальд спецыяльна хацеў рэфармаваць Statuta Nova 1368 года. У ім гаварылася, што ніхто не можа выпраўляць копіі Старога і Новага Запавету, калі яны не робяць гэта супраць экзэмпляраў, якія былі прадпісаны іх прыказам. Любы, хто выпраўляў тэксты спосабам, несумяшчальным з гэтымі экземлярамі, мусіў публічна прызнанаць тэкст пашкоджаным і прыняць пакаранне. Освальд адказаў на гэта сваёй «Працай міру» і заявіў, што карэктары не павінны займацца бессэнсоўнай працай, празмерна выпраўляючы. У ёй ён назваў выпраўленне не загадам, а паблажлівасцю. Гэта практыкавалася для паляпшэння і праслаўлення тэксту, і, хоць яно прытрымлівалася шэрагу правілаў, яны не былі настолькі строгімі, каб задушыць папраўкі. Гэта быў пераход ад старых твораў з вялікай колькасцю спісаў і правілаў, якія абавязвалі выпраўляць усе дзеянні, што пісец мог выканаць, і якія шырока ігнараваліся ў сярэднявечнай культуры друку. Освальд адхіляў сістэму, у якой трэба проста выбраць адзіны ўзор і выправіць у адпаведнасці з ім, або прайграць часткі тэкстаў, якія, як ведаў пісар, былі памылковымі з-за таго, што не ўдалося атрымаць належнага экземляра. Да Освальда многія лічылі, што гэта адзіныя даступныя варыянты ў адпаведнасці са старымі строгімі правіламі.

#### Новыя правілы выпраўленняў

Освальд спецыяльна паклапаціўся аб тым, каб акрэсліць належны спосаб выпраўлення розных прачытанняў аднаго і таго ж тэксту, як гэта назіралася ў розных асобніках. Ён сцвярджаў, што пісцы не павінны імгненна выпраўляць тое ці іншае, але наўмысна і правільна разважаць. Освальд таксама сказаў, што ў выпадку Бібліі перапісчыкі не павінны адразу мадэрнізаваць архаічныя напісанні, таму што гэта прывяло да далейшых варыяцый у тэкстах. Освальд таксама падрабязна апісаў адзіны набор абрэвіятур. Аднак ён заявіў, што кніжнікі павінны прызнаваць нацыянальныя адрозненні, асабліва ў святле Вялікага расколу. Аднак пісцы мелі рацыю, выпраўляючы тэксты з рознымі дыялектамі лацінскай мовы, асабліва калі яны выкарыстоўвалі архаічныя формы лацінскіх дзеясловаў.

#### Valde Bonum

У сваім пралогу да Opus Pacis Освальд супрацьпастаўляе сваю працу Valde Bonum, больш ранняму даведніку, складзенаму падчас Вялікага расколу. Ён паспрабаваў выкласці ўніверсальныя напісанні для Бібліі і заявіў, што карэктар не павінен паўтараць экземпляр з пэўнага рэгіёну на падставе яго ўяўнай перавагі, але можа ўзяць мясцовую рэгіянальную практыку ў якасці стандарту. Ён прызнаў, што стагоддзі выкарыстання і перадачы ад народа да народа паўплывалі на розныя напісанні. Ён уключыў многія з гэтых элементаў у свой Opus Pacis, які быў скапіяваны і практычна выкарыстаны і распаўсюдзіўся з Германіі аж да Ірландыі. Да 1480-х гадоў гэта стала стандартам, асабліва для Devotio Moderna і рэфармаваных бенедыктынцаў. Opus Pacis стаў агульным тэрмінам для любога твора ў сваім родзе. Апошняя копія, якая захавалася, была напісана ў 1514 годзе, што сведчыць аб тым, што выпраўленне рукапісаў заставалася важнай тэмай праз шэсцьдзесят гадоў друкаванай эры.

### Рукапіс як сродак пропаведзі

Менавіта ў позняй рукапіснай культуры пісьмовая старонка набыла новае значэнне для рэлігійных суполак. Скрыпторыі бенедыктынцаў, цыстэрцыянцаў і аўгустынцаў аднавіліся пасля таго, як былі падаўлены выпускам універсітэцкіх і жабрацкіх кніг. У прыватнасці, гэтыя скрыпторыі ілюстравалі ідэю, што трэба жыць плёнам сваёй працы. Напісанне свяшчэнных кніг было найбольш прыдатным, адпаведным і пабожным заняткам, якім можна было займацца. Перапісванне гэтых кніг таксама прыраўноўвалася да прапаведвання рукамі. Пропаведзі мелі толькі ўмеранае значэнне ў XIII стагоддзі. Да XV стагоддзя, пасля акцэнту, зробленага на пропаведзі на Чацвёртым Латэранскім саборы, яны мелі надзвычайнае значэнне. Утварэнне і пашырэнне прапаведніцкіх ордэнаў прывяло да распаўсюджвання пастырскай тэалогіі ў школах, і цяпер прапаведванне стала неад’емнай часткай сакраментаў. Уніфікаваныя рукапісы са шматлікімі інструментамі, зробленымі для палягчэння даведкі, чытання і вымаўлення, сталі неабходнымі/

Devotio Moderna і рэфармаваныя бенедыктынцы абапіраліся на чытанне рэлігійных тэкстаў для навучання, а пісьмовае слова было ўзнята на высокі ўзровень важнасці, якога не дазвалялі ранейшыя рэлігійныя рухі. Напісанне было такім жа важным, як і слова. Фактычна, манастыры куплялі шмат друкаваных кніг, стаўшы галоўным рынкам для ранняга друкарскага станка, менавіта дзякуючы гэтай адданасці пропаведзі. Без Devotio Moderna і ордэнаў, якія пайшлі з іх прыкладу, не было б патрэбы ў тэкстах і друкарнях. Кнігадрукаванне выбухнула ў Германіі і Нідэрландах, на радзіме Devotio Moderna і рэфармаваных бенедыктынцаў, у адрозненне ад Англіі і Францыі. Яны таксама былі домам для пачатку позняй рукапіснай культуры з-за агульнага імкнення да аднастайнасці. Іаган Трытэмій  (руск.) (бел. пратэставаў супраць уварвання друкаваных кніг у бібліятэку з-за адсутнасці аспекту адданасці, які прысутнічаў у прапаведванні рукамі. Дзякуючы магчымасці прапаведвання ў якасці перапісчыка, рукапісы выконвалі функцыю, якой не хапала друкаванай кнізе, хаця абедзве валодалі большай ступенню аднастайнасці, чым ранейшыя рукапісы.

### Рукапісы і з’яўленне друку

Прыкладна да 1470 года пачаўся пераход ад рукапісных  (англ.) (бел. кніг да друкаваных. Кардынальныя змены зазнаў, у прыватнасці, кніжны гандаль. Да гэтага моманту нямецкія друкарні дасягнулі самых паўночных рэгіёнаў Еўропы, у прыватнасці Парыжа. Да 1500 года друк перастаў імітаваць рукапісы, а рукапісы пераймалі друку. У праўленне Францыска I (1515—1547), напрыклад, рукапісныя рукапісы караля былі заснаваны на рымскім шрыфце. Хаця якасная анучная папера  (укр.) (бел. з’явілася яшчэ да з’яўлення друкарскага станка, менавіта ў гэты час пергаментшчыкі страцілі большую частку свайго бізнесу. Папера была не толькі прымальнай, але і пераважнай, а друкары і пісцы ўвогуле перасталі выкарыстоўваць пергамент. Многія бібліятэкі асуджалі гэтыя змены з-за страты індывідуальнасці і тонкасці, якія прывялі да гэтага. Многія друкаваныя кнігі і рукапісы нават былі створаны з той жа паперы. Часта на іх бачныя аднолькавыя вадзяныя знакі, якія азначаюць канкрэтнага гандляра паперай, які яе стварыў.

Рукапісы ўсё яшчэ пісаліся і ілюмінаваліся аж да XVI стагоддзя, некаторыя датуюцца крыху раней за 1600 год. Многія ілюмінатары працягвалі працаваць над рознымі рукапісамі, у прыватнасці, над Часасловам. Часаслоў быў самым распаўсюджаным відам рукапісаў з 1450-х гадоў і быў адным з апошніх створаных рукапісаў. Аднак да XVI стагоддзя рукапісы ў асноўным ілюстраваліся мастакамі, якіх наймалі дваране ці знатныя асобы. Іх праца патрабавалася (як і стварэнне рукапісаў) толькі для незвычайных выпадкаў, такіх як нараджэнне знатных або каралеўскіх асоб, вяселле або іншыя незвычайныя падзеі. Колькасць перапісчыкаў значна скарацілася, бо гэтыя віды рукапісаў не прызначаліся для масавага ці нават студэнцкага спажывання.

Традыцыйная арганізацыя кніжнай вытворчасці распалася; яны складаліся з бібліятэк, што раздавалі грошы пісцам і ілюмінатарам, якія жылі паблізу. Новая спецыялізаваная сістэма, заснаваная на патранаце, іх не падтрымала. Бібліятэкі, а не перапісчыкі ператварыліся ў друкарні і служылі сувязным звяном паміж позняй рукапіснай культурай і культурай друку. Яны валодалі запасамі рукапісаў і павольна папаўнялі іх друкаванымі кнігамі, пакуль друкаваныя кнігі не сталі пераважаць у іх калекцыях. Аднак кошт і рызыкі, звязаныя з вырабам кніг, значна ўзраслі з пераходам да друку. Тым не менш, Парыж і больш паўночныя раёны Еўропы (асабліва Францыя) былі галоўным цэнтрам вытворчасці рукапісаў і заставаліся сілай на рынку друкаваных кніг, саступаючы толькі Венецыі.

#### Уплыў рукапісаў і экземляраў

Некаторы час перапісчыкі і друкары працавалі паралельна і ўзаемна ўплывалі адзін на аднаго, хаця працэс усё яшчэ адрозніваўся. Старонкі на аркушах пергаменту згортваліся разам, каб утварыць аркуш да вынаходніцтва друку або паперы, і друкаваныя кнігі таксама звязвалі некалькі аркушаў у кодэкс  (руск.) (бел.. Іх проста рабілі з паперы. Рукапісы таксама выкарыстоўваліся ў якасці экзэмпляраў для друкаваных кніг. Адлік радкоў вёўся па экзэмпляры і загадзя адзначаўся, а вёрстка адлюстроўвала размяшчэнне тэксту рукапісу. Аднак на працягу некалькіх пакаленняў друкаваныя кнігі сталі выкарыстоўваліся як новыя экзэмпляры. Гэты працэс ствараў розныя «генеалагічныя дрэвы», паколькі многія друкаваныя крыніцы будуць правярацца з папярэднімі рукапісамі, калі якасць будзе прызнана занадта нізкай. Гэта выклікала неабходнасць стварэння stemma, або ліній паходжання сярод кніг. Дзякуючы гэтаму рукапісы набылі новае значэнне як крыніцы для пошуку ранейшага аўтарытэту або лепшага аўтарытэту ў параўнанні з апублікаванай версіяй тэксту. Эразм Ратэрдамскі, напрыклад, набываў аўтарытэтныя рукапісы сярэднявечнага перыяду з-за сваёй незадаволенасці друкаванымі Бібліямі.

### Крысціна Пізанская і гуманістычная ілюмінацыя

Epistre Othea або Ліст Афеі Гектару  (руск.) (бел. напісаны ў 1400 годзе, сімвалізаваў цьмяны пераход ад рукапіснай культуры да эпохі Адраджэння і гуманістычнай культуры друку. Гэта быў пераказ класічнай гісторыі пра Афею праз ілюмінаваны манускрыпт, хоць ён перадаваў шмат гуманістычных ідэй эпохі Адраджэння. Створаны Крысцінай Пізанскай  (руск.) (бел. патронам якой быў Людовік Арлеанскі, спадчыннік французскага прастола. Рукапіс утрымліваў больш за 100 малюнкаў, і кожны раздзел адкрываўся выявай міфалагічнай асобы або падзеі. Ён таксама ўтрымліваў кароткія апавядальныя вершы і тэкст, адрасаваны Гектару. Кожны празаічны ўрывак утрымліваў пазначаную глосу  (руск.) (бел. і спрабаваў інтэрпрэтаваць гуманістычны ўрок з міфа. Кожная глоса заканчвалася цытатай старажытнага філосафа. Акрамя таго, іншыя кароткія празаічныя ўрыўкі, якія называюцца алегорыямі, завяршалі раздзел. Яны перадавалі ўрокі, прыдатныя для душы і лацінскую цытату з Бібліі.

Крысціна Пізанская аб’яднала сучасныя вобразы праз ілюмінацыю з новымі гуманістычнымі каштоўнасцямі, якія звычайна асацыююцца з друкам. Яе праца была заснавана на творах Авідзія, і многія міфы Авідзія традыцыйна ілюмінаваліся ў сярэднявечны перыяд. Яна таксама ўключыла астралогію, лацінскія тэксты і шырокі спектр класічнай міфалогіі ў канкрэтызацыі аповеду Авідзія, захоўваючы свае гуманістычныя матывы. Гэтая супярэчнасць таксама прывяла да выкарыстання illuminatio, або практыкі выкарыстання святла ў якасці колеру. Яе Афея — гэта брыкалаж  (руск.) (бел. рэструктурызацыя традыцыі, але не спроба стварыць новы твор. Яна была зроблена ў стылі ordinatio, або макета, які падкрэсліваў сэнс арганізацыі малюнкаў.

Афея адлюстроўвае познюю культуру рукапісаў, якая вызначалася гвалтам, дзеяннямі і гендарнымі праблемамі ў літаратуры. Гнеў адлюстроўваўся ў сувязі з полам і адзначаў «адыход ад арыстоцелеўскай традыцыі». Жанчыны больш не даводзіліся да бяздумнага шаленства, але валодалі гневам, які развіваўся з цалкам прадуманых узаемадзеянняў характараў. Epistre Othea заставаўся самым папулярным творам Крысціны, нягледзячы на тое, што існавала некалькі версій. З-за плыўнага характару прайгравання рукапісу, асабліва ў выпадку ілюмінацыі (у адрозненне ад тэксту), візуальнае адчуванне не было аднастайным. Кожны ўзор уключае розныя культурныя элементы, многія з якіх маюць зусім розныя філасофскія і тэалагічныя наступствы. Толькі пазнейшыя рэпрадукцыі, якія выкарыстоўвалі ксілаграфіі для ўзнаўлення малюнкаў, стварылі сапраўды аўтарскі варыянт рукапісу. Ён таксама абавязаны сваім існаваннем у першую чаргу друкарскаму станку, таму што Бібліі цяпер друкаваліся, пакідаючы нерэлігійныя тэксты даступнымі для дэталёвай ілюмінацыі.

### Пабудова творцы Чосерам

#### Уільям Кэкстан

Выкарыстоўваючы ў якасці ўзораў сярэднявечныя рукапісы, многія друкары спрабавалі ўкараніць у тэкст гуманістычныя каштоўнасці. Яны спрабавалі стварыць аднастайны твор, дэманструючы шмат падабенства з пункту гледжання матывацыі з Devotio Moderna. Раннім рэдактарам і выдаўцам патрэбны былі дакладныя творы, каб вызначыць культуру. Уільям Кэкстан (1415~1424-1492), рэдактар, сыграў важную ролю ў фарміраванні англійскай культуры і мовы, і зрабіў гэта праз свае аўтарытэтныя працы Джэфры Чосера. Кэкстан быў пераходнай фігурай, якая імкнулася ліквідаваць разрыў паміж культурай рукапісаў і больш гуманістычнай культурай друку праз працу Чосера. У прыватнасці, Кэкстан спрабаваў зрабіць Чосера падобным да класічных пісьменнікаў і кантынентальных паэтаў.

#### Чосер як гуманіст

Кэкстан паспрабаваў ператварыць Чосера ў англійскага Петрарку ці Вергілія і зразумеў, што новыя гуманістычныя версіі яго твораў XVI стагоддзя павінны прызнаваць версіі XIV стагоддзя. Яго Чосер перасягнуў сярэднявечныя ідэалы і стаў пазачасавым, адпавядаючы гуманістычным ідэалам. Гэта запатрабавала пабудовы літаратурнай генеалогіі са спасылкай на старыя сярэднявечныя ўзоры. Дзякуючы рэдагаванню, Чосера прызналі раннім прапагандыстам Адраджэння, які асуджаў готыку і сярэднявечную культуру і выратаваў англійскую мову.

#### Кэкстан і недахопы «старых кніг»

Кэкстан хацеў адмовіцца ад «старых кніг», характэрных для сярэднявечнай культуры. Для гэтага ён мадэрнізаваў старыя тэрміны і ўвёў лацінскае напісанне. Ён ліквідаваў уплыў рукапіснай культуры, што дазволіла чытачу мець пэўны тэкставы аўтарытэт. Кэкстан лічыў, што друкаваныя кнігі могуць усталёўваць пэўнае аўтарства, у якім чытач не лічыць патрэбным змяняць тэкст або дадаваць глосы. Ён лічыў, што танныя версіі гэтага аўтарскага Чосера дазволяць разнастайнай групе чытачоў выпрацаваць агульныя эканамічныя і палітычныя ідэалы, аб’яднаўшы культуру Англіі. Ён быў узорам англійскага стандарту. Яго версія Чосера вельмі спадабалася Генрыху VII Англійскаму, які вырашыў распаўсюдзіць яе, каб дапамагчы забяспечыць Англіі агульны культурны фон.

#### Змена ўяўленняў пра кнігу

Для большасці людзей позняй эпохі рукапіснай культуры кнігі былі спачатку кодэксамі, сродкамі тэксту, незалежна ад таго, друкаваныя яны ці рукапісныя. Кошт іх атрымання вызначаў стандарт, і друкаваныя кнігі паступова набывалі перавагу. Уільям Кэкстан заявіў, што яго чытачы могуць атрымаць іх «танна», і што якасць тэксту была палепшана, калі не роўная, у друку. Многія каталогі таго перыяду пералічваюць абодва віды без разбору. Тым не менш, на аўкцыёнах паміж імі рабілася дбайнае адрозненне, бо ўсё, што было напісана ад рукі, каштавала даражэй.

### Папулярныя здагадкі і гістарычная рэвізія

Многія даследчыкі культуры друкавання  (руск.) (бел. а таксама класіцысты сцвярджалі, што паміж рукапісамі існавалі неадпаведнасці з-за сляпога капіравання тэкстаў і статычнай культуры рукапісаў, якая (у прыватнасці, сярэднявечная культура рукапісаў) існавала падчас уздыму друкарскага станка. Яны заяўлялі, што як толькі была зроблена памылка, яна будзе паўтарацца бясконца і ўскладняцца з наступнымі памылкамі, адмаўляючыся адхіляцца ад папярэдняга ўзору, такім чынам выкрываючы відавочную перавагу друку. Вядомы філолаг-класік Э. Д. Кені  (руск.) (бел. чыя праца склала вялікую частку ранняй навукі па гэтай праблеме, сцвярджаў, што «сярэднявечныя аўтары, пісцы і чытачы не мелі паняцця аб выпраўленні тэксту і калі яны сутыкаліся з відавочнай памылкай у сваіх узорах, то па-рабску капіравалі чытанні іншага тэксту». Сярод іх існавала вялікая разнастайнасць з пункту гледжання змяненняў у стылі і гатоўнасці адхіляцца ад папярэдніх узораў, аднак, як назіралася ў адной копіі «Epistolae Morale» Ераніма у параўнанні з іншай копіяй «Лістоў Цыцэрона», абодва датуюцца XVI стагоддзем. Многія гісторыкі і асабліва медыявісты сцвярджаюць, што ў канцы XIV і XV стагоддзяў былі прадэманстраваны рэформы, што змясцілі многія функцыі, звязаныя з друкам. Многія класікі таксама натуральна звярталіся да рэпрадукцый класічных тэкстаў таго перыяду, якія не абавязкова былі характэрнымі для іншых твораў, што лічыліся больш важнымі. Медыявісты лічаць, што ўніверсальнасць і аднастайнасць назіраліся ў некаторых позніх рукапісах разам з іншымі зменамі, тыпова звязанымі з друкаванай кнігай.

Большая частка апошніх даследаванняў культуры позніх рукапісаў была спецыяльна створана Элізабэт Эйзенстайн  (руск.) (бел. ключавым даследчыкам культуры друку і, магчыма, стваральнікам мадэлі «культуры друку». Эйзенстайн сцвярджала, што вынаходніцтва друкарскага станка ў выніку прывяло да эпохі Адраджэння і сацыяльных умоў, неабходных для яе ўзнікнення. Друкарскі станок дазволіў чытачам вызваліцца ад шматлікіх абмежаванняў рукапісу. Аднак яна не падрабязна апісвала стан рукапіснай і пісарскай культуры ў канцы XIV—XV стст. Яна падрабязна апісала ўмовы, якія існавалі ў Германіі ў момант вынаходкі друкарскіх станкоў у Майнцы, і падрабязна апісала культуру пісцоў у Англіі і Францыі, каб параўнаць культуру друку і культуру рукапісаў. Яна не апісвала італьянскіх гуманістаў у Фларэнцыі і адноўленыя рэлігійныя ордэны сучаснай адданасці ў Нідэрландах і Германіі. Сюды ўваходзіла Кангрэгацыя Віндэсгейм  (англ.) (бел. членам якой быў Освальдам дэ Корда  (ВД) (бел.. Многія медыевісты, асабліва Мэры Эймс Роўз  (ВД) (бел. і Рычард Хантэр Роўз  (англ.) (бел. адказалі спробай стварыць больш дэталёвае апісанне позняй рукапіснай культуры і вызначылі яе адметныя характарыстыкі. Гэта з’яўляецца часткай пераканання, што змены адбыліся ў перыяд, які даследчыкі культуры друку, такія як Эйзенстайн, праігнаравалі.

Зноскі
------

1. ↑  Voigts, Linda (1 June 1979). "Anglo-Saxon Plant Remedies and the Anglo Saxons". *Isis*. **70** (2): 251. doi:10.1086/352199. PMID 393654. S2CID 3201828.
2. ↑  Voigts, Linda (1 June 1979). "Anglo-Saxon Plant Remedies and the Anglo-Saxons". *Isis*. **70** (2): 250–268. doi:10.1086/352199. PMID 393654. S2CID 3201828.
3. ↑  Lindberg, David (1980). *Science in the Middle Ages*. Chicago: The University of Chicago Press. pp. 432–433. ISBN 0-226-48233-2.
4. ↑  Voigts, Linda (1 June 1979). "Anglo-Saxon Plant Remedies and Anglo Saxons". *Isis*. **70** (2): 250–252. doi:10.1086/352199. PMID 393654. S2CID 3201828.
5. ↑  The Beginnings of Western Science, Lindberg (2007). *David*. Chicago: The University of Chicago Press. p. 351.
6. ↑  Lindberg, David (1978). *Science in the Middle Ages*. Chicago: The University of Chicago Press. pp. 430–431.
7. ↑  Lindberg, David (2007). *The Beginnings of Western Science*. Chicago: The University of Chicago Press. pp. 351.
8. ↑  Lindberg, David (1978). *Science in the Middle Ages*. Chicago: The University of Chicago Press. pp. 432–433.
9. ↑  Lindberg, David (2007). *The Beginnings of Western Science*. Chicago: The University of Chicago Press. pp. 354–355.
10. ↑  Barker, Nicolas, and British Library. *A Potencie of Life : Books in Society: The Clark Lectures 1986—1987, British Library Studies in the History of the Book.* London: British Library, 1993. p. 45-52.
11. ↑  Barker, 1993 p.46.
12. ↑  de Hamel, Christopher. *The British Library Guide to Manuscript Illumination: History and Techniques.* Toronto: University of Toronto Press. 1988. p. 41-52.
13. ↑  Rouse, Richard H. and Mary A. Rouse. *Manuscripts and Their Makers : Commercial Book Producers in Medieval Paris*, 1200—1500. 2 vols, Illiterati Et Uxorati. Turnhout, Belgium: Harvey Miller, 2000. p.85.
14. ↑  Ullman, B. L. «La Pecia dans les manuscrits universitaires du XIII e et du XIV e siecle.» Rev. of La Pecia, by Jean Destrez. *Classical Philology*, Vol. 33, No. 2. Apr. 1938: pp. 238—240.
15. ↑  Rouse, Mary A. and Richard H. Rouse. *Authentic Witnesses: Approaches to Medieval Texts and Manuscripts*, Publications in Medieval Studies; 17 Notre Dame, Ind.: University of Notre Dame Press, 1991. p.303.
16. ↑  Rouse, 1991 p.304-305.
17. ↑  Barker, 1993 p.47.
18. ↑  Rouse, 1991 p.272.
19. ↑  Rouse, 1991 p.261-263.
20. ↑  Rouse, 1991 p.270.
21. ↑  24-25 лістоў
22. ↑  Barker, 1993 p.52-53.
23. ↑  Rouse, 2000 p.77.
24. ↑  Rouse, 2000 p.80.
25. ↑  Rouse, 1991 p.269.
26. ↑  Rouse, 2000 p.78.
27. ↑  Rouse, Mary A. and Richard H. Rouse. Authentic Witnesses : Approaches to Medieval Texts and Manuscripts, Publications in Medieval Studies ; 17, p. 447—457.
28. ↑  Hellinga, Lotte. The Codex in the Fifteenth Century. Manuscript and Print. Barker, Nicolas, ed. and British Library. A Potencie of Life: Books in Society: The Clark Lectures 1986—1987, British Library Studies in the History of the Book. London: British Library, 1993. p. 63-84. Rouse, 1991. p. 452—459.
29. ↑  Rouse, 1991 p. 452—457
30. ↑  Rouse 1991, p. 450—452
31. ↑  Rouse 1991, p. 427—440
32. ↑  Rouse 1991, 450—457
33. ↑  Rouse 1991, p. 440—452
34. ↑   Rouse 1991, p. 440—452
35. ↑  A 14th/15th century, German Valde Bonum Архівавана 27 верасня 2007 года.
36. ↑  Rouse 1991, p. 440—448
37. 1 2  Rouse 1991, p. 452—456
38. ↑  Lotte, p. 63-81 Rouse, Richard H. and Mary A. Rouse. *Manuscripts and Their Makers: Commercial Book Producers in Medieval Paris, 1200—1500*. 2 vols, Illiterati Et Uxorati. Turnhout, Belgium: Harvey Miller, 2000. p. 328—329
39. ↑  wzma.php Архівавана 11 чэрвеня 2007 года.
40. ↑  *Hellinga, Lotte. p. 63-79* Rouse 2000, p. 329—331
41. ↑  Hellinga, Lotte. p. 63-72 Rouse 2000, p. 329—332
42. ↑  Desmond, Marilynn and Pamela Sheingorn. Myth, montage, & visuality in late medieval manuscript culture: Christine de Pizan’s Epistre Othea. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press, 2003. p. 1-5
43. ↑  Desmond and Sheingorn, p.1-192
44. ↑  Desmond and Sheingorn, p. 192—241
45. ↑  A 14th/15th century, Caxton era Works of Chaucer Архівавана 27 верасня 2007 года.
46. ↑  Mayer, Lauryn S. *Words made flesh: reading medieval manuscript culture.* New York, NY: Routledge, 2004. p. 121—145
47. ↑  Mayer, p. 132—148
48. ↑  Lotte, p. 64-84
49. ↑  Copy of Jerome’s Epistolae Morale
50. ↑  Copy of Cicero’s Letters
51. ↑  Rouse 1991, p. 427—429
52. ↑  Elizabeth Eisenstein, Print as an Agent of Change, 2 vols. (Cambridge: University Press, 1979). p. 328—329
53. ↑  Rouse, 1991 p. 465—466

Літаратура
----------

* Alexander, J. J. G. Medieval Illuminators and Their Methods of Work. New Haven: Yale University Press, 1992.
* Barker, Nicolas, and British Library. A Potencie of Life : Books in Society : The Clark Lectures 1986—1987, British Library Studies in the History of the Book. London: British Library, 1993.
* Dagenais, John. The Ethics of Reading in Manuscript Culture: Glossing the «Libro de buen amor.» Princeton: Princeton University Press, 1994
* Desmond, Marilynn and Pamela Sheingorn. Myth, montage, & visuality in late medieval manuscript culture : Christine de Pizan’s Epistre Othea. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press, 2003.
* Dwyer, Richard A. «The Appreciation of Handmade Literature» (The Chaucer Review, Vol.8, No. 3, pp. 221-240).
* Mayer, Lauryn S.. Words made flesh: reading medieval manuscript culture. New York, NY: Routledge, 2004.
* Ong, Walter. Interfaces of the Word: Studies in the Evolution of Consciousness and Culture. Ithaca: Cornell University Press, 1977
* Rouse, Mary A. and Richard H. Rouse. Authentic Witnesses: Approaches to Medieval Texts and Manuscripts, Publications in Medieval Studies; 17 Notre Dame, Ind.: University of Notre Dame Press, 1991
* Rouse, Richard H. and Mary A. Rouse. Manuscripts and Their Makers : Commercial Book Producers in Medieval Paris, 1200—1500. 2 vols, Illiterati Et Uxorati. Turnhout, Belgium: Harvey Miller, 2000.
* Schleif, Corine, and Volker Schier, eds. Manuscripts Changing Hands. Wiesbaden: Harrassowitz, 2016.
* Trapp, J. B. ed. Manuscripts in the Fifty Years after the Invention of Printing: Some Papers Read at a Colloquium at the Warburg Institute on 12-13 March 1982

Спасылкі
--------

* Medieval Illuminated Manuscripts
* Medieval manuscript leaves.
* Illuminated Manuscripts
* The Schøyen Collection
* Manuscriptorium
* Bodleian Library Collection of Manuscripts
* A. CAPPELLI. DIZIONARIO DI ABBREVIATURE LATINE ED ITALIANE.
* WZMA — Wasserzeichen des Mittelalters
* Centre for the History of the Book
* Centre for the Study of Manuscript Cultures, Hamburg

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Швейцарскі гістарычны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4481193-7 · Microsoft: 2779365802 |