**Аруба** (нідэрл.: і пап’ям.: Aruba) — краіна на аднайменным востраве ў Карыбскім моры. З’яўляецца адной са складовых частак Каралеўства Нідэрланды, мае агульнае з Нідэрландамі грамадзянства. Плошча — 178,91 км². Насельніцтва (2010) — 101 484 чалавек. Сталіца — горад Араньестад.

Гісторыя
--------

Першымі насельнікамі Арубы былі індзейцы-аравакі з племені *какетыя*, якія прыбылі з тэрыторыі сучаснай Венесуэлы ў канцы 1 тысячагоддзя н. э. Яны жылі малымі сямейнымі групамі на ўзбярэжжы, займаліся ловам рыбы, вырошчвалі кукурузу і клубневыя культуры. На мове аравакаў *orubo* значыла «добра размешчаны».

У 1499 г. востраў был адкрыты іспанскай экспедыцыяй на чале з Алонса дэ Ахеда. У 1513 г. іспанцы гвалтоўна перасялілі мясцовых індзейцаў на Эспаньёлу для працы на рудніках, але ў 1515 г. па каралеўскаму загаду ўцалелыя *какетыя* вярнуліся на радзіму, дзе заняліся развядзеннем буйной рагатай жывёлы. Яшчэ ў XIX ст. індзейцы складалі прыкладна траціну ад усіх жыхароў Арубы.

У 1636 г. востраў быў захоплены галандскай Ост-Індскай кампаніяй, якая валодала ім да брытанскай акупацыі 1805—1816 гг. У 1816 г. востраў быў перададзены нідэрландскай манархіі. Галандцы і брытанцы амаль не клапаціліся пра Арубу, тут не існавала плантацыйных гаспадарак і сталых еўрапейскіх паселішчаў. Востраў часта наведвалі піраты.

Сітуацыя рэзка змянілася ў 1826 г. калі на Арубе было знойдзена золата. Здабыча золата і гуана прыцягвала перасяленцаў з іншых Антыльскіх астравоў і Еўропы. У выніку неміласэрнай эксплуатацыі абмежаваных прыродных рэсурсаў на востраве зніклі лясы, вычарпаліся многія крыніцы пітной вады. Але запасы каштоўных выкапняў аказаліся малымі і да 1916 г. былі практычна вычарпаны.

У 1928—1929 гг. на Арубе быў пабудаваны нафтаперапрацоўчы завод. На ім працавала каля 8000 чал. Да 1970-х гг. завод заставаўся адным з найбуйнейшых у свеце. Дзякуючы наяўнасці прамысловасці астравіцяне мелі высокі ўзровень жыцця адносна іншых краін Карыбскага мора. Ужо ў сярэдзіне XX ст. амаль не засталося непісьменных. У пасляваенны перыяд пачаў развівацца турызм, які ў нашы дні складае аснову мясцовай эканомікі.

У 1956 г. Аруба ўвайшла ў склад Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў. Але ў 1971 г. на востраве разгарнуўся рух за незалежнасць. 1 студзеня 1986 г. Аруба выйшла са складу Нідэрландскіх Антылаў і набыла асобны аўтаномны статус. Меркавалася, што ў 1996 г. будзе абвешчана незалежнасць. Аднак на сходзе ў Гаазе ў 1994 г. пераход да поўнай самастойнасці быў адкладзены на няпэўны тэрмін.

Геаграфія і прырода
-------------------

Карта Арубы
Аруба ўваходзіць у групу Паўднёвых Падветраных Малых Антыльскіх астравоў. Знаходзіцца ў 27 км на поўнач ад узбярэжжа Венесуэлы. Выцягнута ў даўжыню на прыкладна 30 км, у шырыню — на 8 км. Утворана каля 90 — 95 млн гадоў таму ў выніку вулканічнай актыўнасці. Частка паверхні сфарміравана пазнейшымі асадкавымі пародамі, пераважна вапнякамі. Найвышэйшы пункт — узгорак Джаманота (188 м). Узбярэжная зона славіцца сваімі пляжамі з белым пяском і спакойнай вадой. Частку ўзбярэжжа атачае каралавы рыф, за якім месціцца Іспанская лагуна. На заходнім узбярэжжы — 3 глыбакаводныя залівы, што выкарыстоўваюцца як марскія парты.

Клімат марскі трапічны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27 °C да 29 °C на працягу года. Сезон дажджоў цягнецца з кастрычніка па снежань, аднак агульная колькасць ападкаў вельмі малая, каля 200 мм у год. На востраве ўвесь час не хапае пітной вады. Для забеспячэння ёю насельніцтва выкарыстоўваюцца апрасняльныя ўстаноўкі.

Флора паўпустынная, шмат кактусаў, акацый, а таксама *Malpighia emarginata*, *Coccoloba swartzii* і інш. Фаўна прадстаўлена шматлікімі птушкамі, чарапахамі і амаль знішчаным мясцовым відам грымучых змей *Crotalus unicolor*.

Палітыка
--------

Аруба з’яўляецца часткай Каралеўства Нідэрландаў, аднак пры гэтым разглядаецца як самастойная дзяржава, якая захоўвае федэратыўную сувязь з Нідэрландамі і агульнае з імі грамадзянства. Абарона вострава і знешнія сувязі фактычна кантралююцца Нідэрландамі.

Главой выканаўчай улады з’яўляецца Каралева Нідэрландаў Беатрыкс, прадстаўленая на Арубе генерал-губернатарам (прызначаецца на шасцігадовы тэрмін па рэкамендацыі Кабінета Міністраў), і прэм’ер-міністр, які ўзначальвае Кабінет Міністраў (ад 7 да 9 міністраў, паўнамоцны міністр прадстаўляе інтарэсы Арубы ў Гаазе).

Заканадаўчая ўлада прастаўлена аднапалатным паламентам (*Staten*). У яго склад уваходзіць 21 прадстаўнік, выбраны тэрмінам на 4 гады. Грамадзяне карыстаюцца выбарчым правам з 18 гадоў. На выбарах 2009 г. амаль палову галасоў выбаршчыкаў атрымала Арубская Народная Партыя (*Arubaanse Volkspartij*).

Вярхоўным органам судовай улады з’яўляецца Сумесны Вярхоўны Суд, які прызначаецца манархам.

Дзейнічае Канстытуцыя 1985 г.

Культура
--------

Архітэктура Аран’естада
Насельнікі Арубы адносяць сябе да некалькіх дзясяткаў этнічных супольнасцяў, што вызначае значную стракатасць мясцовай культуры. Гэта выяўляецца ў святкаванні памятных дат, характэрных для Нідэрландаў, Карыбскіх краін, Лацінскай Амерыкі і ЗША. Асабліва яркім мясцовым святам з’яўляецца зімовы карнавал, які суправаджаецца адначасова карыбскай, лацінаамерыканскай і галандскай музыкай і скончваецца маляўнічым нядзельным гранд-парадам. У мінулым карнавалы прымяркоўваліся да заканчэння вялікага посту. Спаленне пудзіла *мома* сімвалізавала завяршэнне зімовага святочнага цыкла. Гэты звычай падтрымліваецца і ў нашы дні.

З 2009 г. на Арубе праводзіцца міжнародны фестываль кіно, які набывае ўсё большы прэстыж.

Традыцыйная кулінарыя складаецца са страў з кукурузы і бабовых, якія звычайна тушацца ў печы і падаюцца з мясам (ялавічына, казляціна) або рыбай. Дзякуючы запазычванню іншаземных традыцый і зменам у ладзе жыцця большасць сучасных жыхароў Арубы аддае перавагу імпартным прадуктам: рысу, кураціне, гародніне. Пераважаюць італьянскія і кітайскія закусачныя. Аднак у кавярнях таксама можна пакаштаваць традыцыйныя пірагі *пастэчы* з сырам ці мясам і чорныя (па колеру) салодкія выпечкі.

Звычайна кожны насельнік Арубы з дзяцінства ведае некалькі моў. Адной з афіцыйных моў з’яўляецца галандская. Шырока распаўсюджаныя англійская і іспанская мовы. Многія размаўляюць на партугальскай, французскай, кітайскай і інш. Французская мова выкладаецца ў школах і карыстаецца папулярнасцю з-за магчымасці працягваць адукацыю ва ўплывовых універсітэтах Францыі і Бельгіі. Аднак галоўнай мовай лічыцца мясцовая крэольская мова пап'ямента. Яна выкладаецца ў школах і выкарыстоўваецца на дзяржаўным узроўні. З пашырэннем іміграцыі і ўплыву іншаземных культур, перш за ўсё амерыканскай, карыстанне пап’ямента набыло важнае значэнне для вылучэння культурных асаблівасцяў менавіта тубыльцаў самой Арубы.

Сістэма адукацыі ў агульных рысах нагадвае галандскую. На Арубе дзейнічае 68 школ, якія даюць пачатковую адукацыю, 12 школ — сярэднюю, 5 устаноў — вышэйшую адукацыю. Аднак да вышэйшай адукацыі адносяць таксама атрыманне прафесійных ведаў. Універсітэт Арубы рыхтуе спецыялістаў са званнямі бакалаўраў і магістраў у галінах права, фінансаў, эканомікі, а таксама кіравання турыстычнымі прадпрыемствамі. Акрамя таго, працуюць 2 медыцынскія школы, якія забяспечваюць выпускнікоў універсітэцкімі дыпломамі.

Установы адукацыі фінансуюцца дзяржавай, а іх якасць лічыцца адной з найвышэйшых у Карыбскім рэгіёне.

Зноскі
------

1. ↑  History
2. ↑  Our History
3. ↑  The Pirate Priest Treasure of Aruba
4. ↑  Timeline: Aruba
5. ↑  Geography of Aruba Архівавана 16 мая 2013.
6. ↑  Geological Origins of Aruba(недаступная спасылка)
7. ↑  The World Geographical Encyclopedia / John F. McCoy, Project Editor. — Thompson Gale, 2003. P. 30.
8. ↑  Rebecca Elliott, Birds, flora and fauna of Aruba
9. ↑  POLITICAL STABILITY Архівавана 25 сакавіка 2012.
10. ↑  Experiencing the Carnival of Aruba
11. ↑  arubainternationalfilmfestival.com Архівавана 8 мая 2021.
12. ↑  Countries and Their Cultures:Aruba
13. ↑  Culinary tips from top Aruban chefs
14. ↑  The role of Papiamento in Aruban nationalism Архівавана 10 ліпеня 2012.
15. ↑  University of Aruba Архівавана 11 мая 2011.
16. ↑  Аureus University Aruba **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 верасня 2012. Праверана 4 кастрычніка 2012.
17. ↑  Xavier University School of Medicine Foundatio

| ⛭Уладанні Сцяг Нідэрландаў Нідэрландаў у Карыбскім моры (былыя  Нідэрландскія Антыльскія астравы) |
| --- |
| 
* Аруба1
* Банайрэ (Малы Банайрэ)2
* Кюрасаа (Малы Кюрасаа)
* Саба2
* Сінт-Мартэн
* Сінт-Эстатыус2

 |
| Уладанне Нідэрландскія Антыльскія астравы спыніла існаванне 10 кастрычніка 2010 года
1Аруба пакінула склад Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў 1 студзеня 1986 года · 2Частка ўладання Карыбскія Нідэрланды |

| Краіны Паўночнай Амерыкі |
| --- |
|  | 
* Антыгуа і Барбуда
* Багамы
* Барбадас
* Беліз
* Гаіці
* Гандурас
* Гватэмала
* Грэнада
* Дамініка
* Дамініканская Рэспубліка
* ЗША
* Канада
* Коста-Рыка
* Куба
* Мексіка
* Нікарагуа
* Панама
* Сальвадор
* Сент-Вінсент і Грэнадзіны
* Сент-Кітс і Невіс
* Сент-Люсія
* Трынідад і Табага
* Ямайка

---

Залежныя тэрыторыі
Амерыканскія Віргінскія астравы
Ангілья
Аруба
Банайрэ
Бермудскія астравы
Брытанскія Віргінскія астравы
Гвадэлупа
Грэнландыя
Кайманавы астравы
Кліпертан
Кюрасаа
Мантсерат
Марцініка
Наваса
Пуэрта-Рыка
Сен-Бартэльмі
Сен-Мартэн
Сен-П’ер і Мікелон
Сінт-Мартэн
Цёркс і Кайкас

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4079840-9 · LCCN: n79063420 · NKC: ge869213 · VIAF: 151257487 |