**Мо́вы Міжзе́м'я** — мовы створаныя Дж. Р. Р. Толкінам для свайго выдуманага сусвету Міжзем'я.

Выкарыстанне ў творах
---------------------

Гэтыя мовы выкарыстаны ў «Хобіце» ў некалькіх імёнах (напрыклад Элранд або Больг), або ва «Уладары пярсцёнкаў» для імён (напрыклад Галадрыэль або Арагорн), у некалькіх вершах («Namárië»), і ў Сільмарыліёне (амаль усе імёны, у тым ліку некаторыя сказы і загаловак твора).

Роля моў паводле меркавання іх аўтара
-------------------------------------

У адным з лістоў Толкін пісаў:

> 
> 
> … я мяркую, што асноўным «фактам» пра ўсю маю працу з'яўляецца тое, што яна суцэльная і грунтоўна лінгвістычна адпаведная са сваёй задумай. […] Гэта не «хобі» ў сэнсе чаго-небудзь цалкам іншага ад асноўнага заняцця чалавека, таго, чым чалавек займаецца для адцягвання і адпачынку. Вынаходства моў з'яўляецца асновай маёй працы. «Гісторыі» былі напісаны дзеля таго, каб стварыць свет для гэтых моў, а не наадварот. Для мяне спачатку ўзнікае слова, а потым — гісторыя, якая звязана з ім. Я б аддаў перавагу пісанню «па-эльфійску». Але, безумоўна, такая кніга як «Уладар пярсцёнкаў» зведала значныя праўкі, і я пакінуў там менавіта столькі «моў», колькі мог пераварыць чытач (хаця зараз я даведваюся, што многія хацелі б большага). […] У кожным выпадку, для мяне гэта шмат у чым эсэ па «лінгвістычнай эстэтыцы», як я часам адказваю людзям, які пытаюць мяне, чаму я напісаў гэту кнігу.
> 
> 
> 
> *Арыгінальны тэкст* (англ.)  
> 
> *what I think is a primary 'fact' about my work that it is all of a piece, and fundamentally linguistic in inspiration. [...] It is not a ‘hobby’, in the sense of something quite different from one's work, taken up as a relief-outlet. The invention of languages is the foundation. The 'stories' were made rather to provide a world for the languages than the reverse. To me a name comes first and the story follows. I shold have preferred to write en 'Elvish'. But, of course, such a work as The lord of the Rings has been edited and only as much 'language' has been left in as I thought would be stomached by readers. (I now find that many would have liked more.) [...]It is to me, anyway, largely an essay in 'linguistic aesthetic', as I sometimes say to people who ask me 'what is it all about'.*
> 
> 
>  — The Letters of J. R. R. Tolkien, pp. 219-220
> 
> 
> 
>

Пералік моў, створаных Толкінам
-------------------------------

Толкін — адзін з самых вядомых і пладавітых канлангераў. Ён сканструяваў — з рознай ступенню дэталізацыі — больш за дваццаць моў, кожная з якіх мае граматыку і лексічны корпус. Дакладная колькасць моў, створаных Толкінам, невядомая, бо многія з яго лінгвістычных прац да гэтага часу не выдадзены.

Штучныя мовы, якія выкарыстоўваюцца ў выдуманым сусвеце Толкіна
---------------------------------------------------------------

* Эльфійская моўная сям'я — група моў, якія ўтварыліся ад адзінага продка, пратамовы. Гэтая сям'я канструявалася Толкінам з 1910-х гадоў. Толкін працаваў над гэтымі мовамі аж да сваёй смерці ў 1973 годзе. Ён стварыў граматыку і лексіку як мінімум пятнаццаці эльфійскіх моў і дыялектаў: пратаэльфійскай, агульнага эльдарына, квэнья, гальдагрына, тэлерына, сіндарына, ількарына, нандарына, аварына.
* Існуе шмат моў людзей Міжзем'я, але на большасць з іх Толкін толькі намякаў. Аднак, як мінімум тры ён распрацаваў да ўзроўню граматыкі і лексікі: таліска, адунаік і «Сава Фарэ», або «Усеагульная мова» (на ёй размаўлялі хобіты і людзі ў Трэцюю Эпоху). Іншыя мовы людзей, якія былі менш распрацаваныя: далійская, роханская, раваніён (прадстаўленая гоцкай), халадзін, дунландская, мова харадрым і мова істэрлінгаў.
* Сакрэтная мова гномаў — кхуздул. Гномы таксама карысталіся мовай жэстаў, якая называлася іглішмек.
* Мова энтаў — энтыйская.
* Мова Валар — валарын.
* Мова оркаў Першай Эпохі, створаная для іх Мелькарам.
* Чорны Дыялект, створаны Саўранам для сваёй «імперыі».
* Шматлікія мовы оркаў Трэцяй Эпохі, якія часта ўключаюць скажоныя формы словаў з Чорнага Дыялекту і іншых моў.

### Іншыя штучныя мовы

* **Нафарын** быў першай мовай, якую Толкін сканструяваў цалкам самастойна.
* **Гаўтыск** — германская «незапісаная» мова, на якой Толкін называў сябе Ундархруіменітуп.
* **Маго ці Магол** — мова заснаваная на венгерскай.

Гласапейя
---------

Тэрмін «*гласапейя*» (англ.: Glosssopoeia) быў вынайдзены Толкінам; зараз ён выкарыстоўваецца для азначэння канструявання моў, асабліва мастацкіх моў.

Гласапейя Толкіна мела два вымярэнні часу: унутраная (выдуманая) шкала часу падзей, апісаных у «Сільіарыліёне» і іншых творах, і знешняя шкала часу жыцця самога Толкіна, на працягу якой ён выпраўляў і паляпшаў свае мовы і іх выдуманую гісторыю.

Толкін быў прафесійным філолагам, які спецыялізаваўся на старажытных германскіх мовах, асабліва на старажытнаанглійскай. Ён таксама цікавіўся і іншымі мовамі, якія выходзілі паза межы яго прафесійнай дзейнасці, меў асаблівую любоў да фінскай мовы. Ён апісваў знаходку ім кнігі па фінскай граматыцы як

> 
> 
> …уваход у вінны склеп, поўны бутэлек віна, смак і водар якога не былі загадзя вядомы.
>  — Лісты Дж. Р. Р. Толкіна, ліст 163
> 
> 
> 

Гласапейя была хобі Толкіна на працягу большай часткі яго жыцця. Ва ўзросце трынаццаці гадоў ён удзельнічаў у стварэнні звуказамяшчальнага шыфру, вядомага як *Неўбош* (англ.: Newbosh), «новая бязглуздзіца», якая вырасла да такой ступені, што ўключала ў сябе элементы штучнай мовы. Трэба адзначыць, Толкін адзначаў тое, што Неўбаш не быў яго першай спробай стварэння мовы. Неўзабаве пасля гэтага ён распрацаваў сапраўдную штучную мову — нафарын, якая мела элементы больш позніх моў, над якімі ён працягваў працаваць да сваёй смерці на працягу больш чым шасцідзесяці пяці гадоў. Стварэнне моў заўсёды было шчыльна звязана з міфалогіяй, якую распрацоўваў Толкін, таму што, паводле яго меркавання, мова з'яўляецца няпоўнай без гісторыі народа які размаўляе на ёй, як, напрыклад, англічане не сталі б дастаткова рэальнымі, калі б іх ўяўлялі толькі праз англійскую мову, на якой яны гавораць. Такім чынам, Толкін прыняў на сябе ролю хутчэй перакладчыка і рэдактара, чым аўтара сваіх арыгінальных твораў.

Ва «Уладары пярсцёнкаў» Толкін выкарыстоўваў літаратурны прыём, які зводзіцца ў аб'яўленні напісанага тэксту перакладам з першапачатковай мовы Совал Фарэ на англійскую, ці вестран, як ён назваў яе. Гэты прыём перадачы выдуманай мовы рэальнай быў развіты і далей, так роханская мова (роднасная Совал Фарэ) была перадана старажытнаанглійскай, імёны і мова Дэйла ў «Хобіце» — старажытнаскандынаўскімі формамі, а імёны каралеўства Раваніён — готскай мовай; такім чынам, генетычная ўзаемасувязь выдуманых моў Толкіна была спраецыравана на сапраўдную гістарычную ўземасувязь германскіх моў. Больш за тое, для будовы паралеляў з кельцкімі элементамі ў Англіі Толкін выкарыстоўваў валійскія імёны для перадачы дунландскіх імёнаў хобітаў Баклэнда (напрыклад Мерыядок замест *Калімак*). Адзіным наступствам гэтага было тое, што «новыя» выдуманыя мовы мусілі быць прапрацаваны Толкінам да пэўнага ўзроўню дэталізацыі.

Хаця эльфійскія мовы сіндарын і квэн'я з'яўляюцца найбольш вядомымі і распрацаванымі з моў, створаных Толкінам для яго сусвету, яны ні ў якім разе не адзіныя. Яны належаць да сям'і эльфійскіх моў, якія паходзяць ад агульнага эльдарына, мовы, якою карыстаюцца ўсе эльфы, а тая ў сваю чаргу, — ад прымітыўнай квэндзійскай, агульнай крыніцы фарміравання моў эльдар і аварына. Да таго ж існуе асобная сям'я моў, якой карыстаюцца людзі, найбольш вядомай з якіх з'яўляецца вестран (якая паходзіць ад адунайскай мовы Нуменара), «агульная мова» народаў «Уладара пярсцёнкаў». Большасць людскіх моў зазнала на сабе ўплыў эльфійскіх моў, а таксама мовы гномаў. Асобныя незалежныя мовы таксама былі начорна апісаны Толкінам, у іх ліку кхуздул, мова гномаў. Іншыя мовы уключаюць валарын (мову Валар) і Чорную Мову, вынайдзеную Саўронам падчас Другой Эпохі.

Фінская марфалогія (асабліва яе багатая сістэма скланенняў назоўнікаў) часткова паспрыяла развіццю квэн'я. яшчэ адной з любімых моў Толкіна была валійская, і асобныя рысы валійкай фанетыкі знайшлі сабе месца ў сіндарыне. Вельмі нешматлікія словы былі пазычаны з існуючых моў, таму спробы прасачыць паходжанне пэўнага эльфійскага уласнага імя ці хадзячай назвы у працах апублікаваных падчас жыцця Толкіна, рэдка былі паспяховымі.

Выдуманыя сістэмы пісьменства
-----------------------------

Толкін вынаходзіў не толькі мовы, але і сістэмы пісьменства. Ён быў таленавітым каліграфам. Асобныя з такіх сістэм былі распрацаваны для выкарыстання ў яго выдуманых мовах, асобныя для больш практычных мэт: выкарыстання ў асабістым дзённіку, а таксама новы алфавіт для англійскай мовы/

### Пералік сістэм пісьменства, вынайдзеных Толкінам

У храналагичным парадке:

* Тэнгвар Руміла, ці Сараці
* Гандалінскія руны (выкарыстоўваліся ў Гандаліне, горадзе эльфаў Белерыяндзе)
* Валмарскае пісьменства
* Андыякенья
* Кеніайскае пісьменства
* Новы англійскі алфавіт
* Гоблінскі алфавіт (у «Лістах Санта Клаўса»)
* Тэнгвар Феанора
* Кірт Даэрона (ці *Ангертас Даэрон*)

Гл. таксама
-----------

* Сіндарын
* Эльфійскія мовы

Зноскі
------

1. ↑  Канлангер (ад англ.: CONstructed LANGuage) — вынаходнік «канлангаў» (штучных моў)
2. ↑  J. Garth, Tolkien and the Great War. p. 17.
3. ↑  Sarah L. Higley: Hildegard of Bingen's Unknown Language. Palgrave Macmillan, 2007.
4. ↑  (англ.: Artistik language) — штучная мова, спецыяльна створаная для атрымання эстэтычнага задавальнення.
5. ↑  Tolkien J. R. R. (1983), J. R. R. Tolkien: The Monsters & the Critics, London: HarperCollins (published 1997), p. 200, ISBN 0-261-10263-X
6. ↑  Tolkien, J. R. R. (1983), J. R. R. Tolkien: The Monsters & the Critics, London: HaroerCollins (published 1997), p. 203, ISBN 0-261-10263-X
7. ↑  Tolkien, J. R. R. (1983), J. R. R. Tolkien (1983), J. R. R. Tolkien: The Monsters & the Critiks, London: HarperCollins (published 1997), p.209, ISBN 0-261-10263-X
8. ↑  W. Hammond, C. Scull, J. R. R. Tolkien, Artist and Illustrator, p. 190
9. ↑  Серыя лістоў Толкіна да сваіх дзяцей, напісаных і ілюстраваных ім у 1920—1942 гадах ад імя Санта Клаўса.

| ⛭Мовы Міжзем'я |
| --- |
| Мовы эльфаў | Аварын ·  Квэнья ·  Нандарын ·  Сіндарын ·  Тэлерын |
| Мовы людзей | Адунаік ·  Вестран ·  Роханская мова ·  Таліска |
| Іншыя | Валарын ·  Кхуздул ·  Чорная мова ·  Мова энтаў |

| ⛭Штучныя мовы (спіс) |
| --- |
| Натуральная мова • Штучная мова • Планавая мова • Сацыялізаваная мова • Міжнародныя дапаможныя мовы • Апрыёрная мова • Апастэрыёрная мова • Гіпасхематычныя мовы • Гіперсхематычныя мовы • Універсальная мова • Схематызм*Інтэрлінгвістыка* |
| Планавыя | ад’юванта • акцыдэнталь • Бэйсік-інгліш • будзінас • глоса • інтэрглоса • інтэрлінгва • космас • лаціна-сінэ-флексіонэ • lingua catolica • лінгва франка нова • міжславянская мова • раманід • словіа • універсалглот • універсаль • унітарыё • уропі • folkspraak |
| Выдуманыя | баронн • Brithenig • вавілон 17 • венэдык • ларымін • надсат • навамоўе • speedtalk • Старэйшая Мова |
| Філасофскіяі лагічныя | AUI • ыфкуіл • лінкас • лаглан • ложбан • такіпона • сона |
| Планавыя | ро • сальрэсоль • эльюндзі |
| Выдуманыя | аварын • адунаік • валарын • вестран • гаа'улдская • квэнья • клінган • кхуздул • на’ві • рамерыйскія • роханская·сіндарын • таліска • тэлерын · чорная мова • Мова Эльдараў |
| Іерагліфічныя | локас • Злэнга • бліс |
| Планавыя | валапюк • Lingua Ignota • іда • нэа • неўтраль • навіяль • АМО • эсперанціда • (прота-)эсперанта |
| Выдуманыя | Атлантыйская мова • Боская мова • чатлана-пацакская |
| Персоны | 
Дж. К. Браўн •
Э. дэ Валь •
А. М. Волкаў •
О. Есперсен •
Л. Заменгоф •
А. Кірхгоф •
Дж. Кіхада •
А. В. Колегаў •
Ю. Крыжаніч •
С. Ланг •
Ч. К. Огдэн •
М. Окранд •
Ота Юкіо •
Дж. Пеана •
Ж. Піро •
Дж. Салманазар •
А. Сапкоўскі •
А. Сірайт •
Ж. Сюдр •
Дж. Р. Р. Толкін •
П. Фромер •
Хільдэгарда Бінгенская •
М. Шлеер • Н. В. Юшманаў |
| Арганізацыі | Акадэмія валапюка • Акадэмія інтэрлінгвы • Акадэмія эсперанта • Інстытут клінгана • Інстытут лаглана |