У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Цівалі.

**Ты́валі** (італ.: Tivoli) — горад у Цэнтральнай Італіі, у вобласці Лацыа, у правінцыі Рым. Насельніцтва 56,7 тыс. чал. (2014). Размешчаны на заходнім схіле гор Сабіні, на р. Аніенэ, за 24 км на ўсход ад Рыма. Вузел аўтамабільных дарог; чыгуначная станцыя на лініі Рым — Пескара.

Гісторыя
--------

Сляды паселішчаў на месцы Тывалі (старажытная назва **Тыбур**) адносяцца да 13 ст. да н.э. Паводле адной з версій (паводле Катона Старэйшага), горад заснаваны Катылам, сынам Амфіярая, цара Аргаса, паводле іншай версіі — сікуламі ці сіканамі ў 7-6 стст. Паслядоўна належаў пеласгам і лацінянам. У 338 годзе заваяваны Рымам. У 90 да н.э. жыхарам Тыбура было падаравана рымскае грамадзянства. Буйны вузел дарог, якія вялі ў Рым з усходняй часткі імперыі. У 6 ст. н.э. спустошаны каралём остготаў Тотылам. Пасля заканчэння Гоцкіх войнаў (535—555) пад уладай Візантыі, затым — Папскай вобласці (да заваявання Італіі Карлам I Вялікім). У 11-19 стст. пад кантролем Папскай вобласці. Да 15 ст. фактычна захоўваў незалежнасць, у 16 ст. належаў княжацкаму дому д’Эстэ. У 1944 годзе моцна пацярпеў ад бамбардзіровак.

Славутасці
----------

Храмы Весты і Сівілы  (італ.) (бел. ў Тывалі з вышыні птушынага палёту
Віла Адрыяна
Сярод мноства помнікаў антычнасці: свяцілішча Геракла-Пераможца  (італ.) (бел. (2 ст. да н.э. плошча, амфітэатр, адрэстаўраваны ў 2011), старажытнарымскі храм Весты (1 ст. да н.э. у Сярэднявеччы — царква Санта-Марыя-дэла-Ратонда) — толас на субструкцыях і храм Сівілы  (італ.) (бел. (каля 2 ст. н.э.), акведукі Аніа-Ветус  (руск.) (бел. (279—272 да н.э.), Аніа-Новус  (руск.) (бел. (38 н.э.), руіны амфітэатра Блеса (2 ст. н.э.), храм Тэмпіа-дэла-Тосэ  (італ.) (бел. (1-я пал. 4 ст. н.э.). Каля Тывалі — Віла Адрыяна і грабніца Плаўтаў  (італ.) (бел. (1 ст. н.э.).

Помнікі Сярэднявечча ў Тывалі: царква Санта-Марыя-Маджорэ  (італ.) (бел. (12 ст. у інтэр’еры — творы сярэднявечная жывапісу, у т.л. «Мадонна з Немаўлём» Я. Тарыці), сабор Сан-Ларэнца-Марцірэ  (італ.) (бел. (заснаваны ў 11 ст. перабудаваны ў 1659 у стылі барока), дом Каса-Готыка (12-14 стст.). У эпоху Адраджэння збудаваны замак Папы Пія II (Рока-Пія  (англ.) (бел. 1458—1464).

### Вілы

Віла д’Эстэ
Віла д’Эстэ (каля 1550—1572, арх. П. Лігорыа, інж. Дж. А. Гальвані) — выдатны помнік садова-паркавага мастацтва маньерызму, пабудаваны як перайманне Вілы Адрыяна па заказе кардынала Іпаліта II д’Эстэ, кіраўніка Тывалі. Да будынка палаца (гл. мастак-дэкаратар — Л. Агрэсці; у інтэр’ерах — фрэскі Т. Цукары, Дж. Муцыяна, А. Тэмпесты і інш.) прылягае тэрасны парк, у якім раскрываецца ідэя ўзаемадзеяння вады, каменя і зялёных насаджэнняў: пракладзены пад горадам тунэльны акведук (інж. Т. Кірукі) забяспечваў падвод вады для мноства фантанаў (Нептуна, Драконаў, Птушак, Савы, Аргана, Авальны і інш.; фантан Бік’еронэ, 1660—1661, Дж. Л. Берніні), вадаспадаў, гротаў, німфеяў, рыбных сажалак. Многія творы скульптуры, у тым ліку антычныя статуі, рэльефы, калоны з Вілы Адрыяна і творы, якія імітуюць іх, увасаблялі складаную іканаграфічную праграму, якая прыпадабняла парк да міфалагічнага саду Гесперыд і праслаўляла заказчыка ў якасці новага Геракла. На працягу некалькіх стагоддзяў Віла д’Эстэ служыла ўзорам для пераймання па ўсёй Еўропе (гл. Пецяргоф); уключана ў спіс Сусветнай спадчыны. Віла Грэгарыяна  (італ.) (бел. (па заказе Папы Грыгорыя XVI, 1835) — узор пейзажнага парку эпохі рамантызму.

Эканоміка
---------

Аснова гарадской эканомікі — сфера паслуг. Тывалі — цэнтр турызму міжнароднага значэння (каля 500 тыс. турыстаў у год). Вядомы бальнеалагічны курорт на базе сярністых мінеральных крыніц Тывалі-Тэрмэ (комплекс «Aсque Albule», 1928; лячэнне галоўным чынам рэспіраторных захворванняў). Найстарэйшая ў краіне ГЭС на р. Аніенэ (1882); першы італьянскі горад з электрычным асвятленнем (1886). З 1970-х гг. ідзе актыўная дэіндустрыялізацыя. Вытворчасць шын для лесанарахтоўчай тэхнікі (завод шведскай кампаніі «Trelleborg»), паперы, аліўкавага алею, віна; здабыча і апрацоўка будаўнічага каменю траверціну.

Вядомыя асобы
-------------

* Сімпліцый (? — 483) — Папа Рымскі.
* Ян IX (840—900) — Папа Рымскі.
* Джуліа Качыні (1551—1618) — італьянскі саліст і адзін з першых оперных кампазітараў.
* Эміліа Джына Сегрэ (1905—1989) — амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1959).

Зноскі
------

1. ↑  Statistiche demografiche ISTAT
2. 1 2 3 4 5  Тиволи // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Тывалі на Вікісховішчы |

* comune.tivoli.rm.it — афіцыйны сайт
* Тиволи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

| Камуны правінцыі Рым |
| --- |
| 
* Агоста
* Альбана-Лацыяле
* Алюм’ерэ
* Ангвілара-Сабацыя
* Антыколі-Карада
* Анцыа
* Ардэя
* Арсолі
* Артэна
* Арчынацца-Рамана
* Арыча
* Афіле
* Белегра
* Брачана
* Валеп’етра
* Валінфрэда
* Вальмантонэ
* Велетры
* Вівара-Рамана
* Віковара
* Гавіньяна
* Галікана-нель-Лацыа
* Горга
* Гротаферата
* Гуідонія-Мантэчэльё
* Джэнаццана
* Джэнцана-дзі-Рама
* Джэрана
* Енэ
* Кавэ
* Казапэ
* Калона
* Камерата-Нуова
* Кампаньяна-дзі-Рама
* Канале-Мантэрана
* Кантэрана
* Капена
* Капраніка-Прэнесціна
* Карпінета-Рамана
* Кастэльнуова-дзі-Порта
* Кастэль-Гандольфо
* Кастэль-Мадама
* Кастэль-Сан-П’етра-Рамана
* Колефера
* Лабіка
* Ладзісполі
* Ланувіа
* Ларыяна
* Лічэнца
* Мальяна-Рамана
* Мандэла
* Манторыё-Рамана
* Мантэланіка
* Мантэлібрэці
* Мантэратонда
* Мантэфлавіа
* Манцыяна
* Марана-Экуа
* Марлупо
* Марчэліна
* Марыконэ
* Марына
* Маццана-Рамана
* Ментана
* Монтэ-Компатры
* Монтэ-Порцыа-Катонэ
* Наццана
* Немі
* Нерола
* Нетуна
* Олевана-Рамана
* Палестрына
* Паломбара-Сабіна
* Панцана-Рамана
* Перчыле
* Пізаніяна
* Полі
* Помецыя
* Раўяна
* Раятэ
* Рокаджавінэ
* Рока-дзі-Кавэ
* Рока-дзі-Папа
* Рока-Кантэрана
* Рока-Прыёра
* Рока-Санта-Стэфана
* Рыафрэда
* Рым
* Рыньяна-Фламініа
* Рыяна
* Сакрафана
* Самбучы
* Сан-Віта-Рамана
* Сан-Грэгорыа-да-Сасола
* Сан-Пола-дэл-Кавальеры
* Санта-Марынела
* Сант’Анджэла-Рамана
* Сант’Арэстэ
* Сан-Чэзарэа
* Сарачынеска
* Сеньі
* Суб’яка
* Тарыта-Тыберына
* Тольфа
* Трэвіньяна-Рамана
* Тывалі
* Філачана
* Фіумічына
* Фонта-Нуова
* Формела
* Фраскаці
* Ф’яна-Рамана
* Цагарола
* Чампіна
* Чывітавек’я
* Чывітэла-Сан-Паола
* Чынета-Рамана
* Чычыліяна
* Чэрвара-дзі-Рома
* Чэрветэрэ
* Чэрэта-Лацыяле

 |