recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Марцін Данілавіч Курч** (? — пасля 26 лютага 1602) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

Войскі віцебскі з 1578, маршалак гаспадарскі ў 1585—1589, ваявода дорпацкі з 1600 года.

З 1560 года як ротмістр удзельнічаў у Інфлянцкай вайне 1558—1582.
У 1567 годзе наглядаў за будаўніцтвам замка ва ўрочышчы Сарыца ў Віцебскім ваяводстве.
Пад камандаваннем Рамана Сангушкі ўдзельнічаў у пераможнай бітве пад Чашнікамі 21 чэрвеня 1567 і ва ўзяцці Улы ў 1569 годзе. У 1580—1582 гадах ваяваў пад Вялікімі Лукамі і Псковам.

За ваенныя заслугі атрымаў урады старосты адзельскага (1576) і фелінскага (1586).

Валодаў маёнткамі ў Гарадзенскім (Уснар), Лідскім, Новагародскім, Ваўкавыскім паветах.

Сям’я
-----

Сын каралеўскага двараніна Данілы Сямёнавіча Курча.

Жанаты двойчы: першы раз з Апалоніяй Корсак, дачкой полацкага гараднічага Васіля Міхайлавіча Корсака, а другі раз з Соф’яй Сапегай, дачкой Івана Іванавіча Сапегі і сястрой канцлера Льва Сапегі.

Пакінуў дзяцей Яўстаха, Льва, Марыну, Багдану, Ганну, Раіну, Міхала, Яна, Станіслава, Тарэзу і Марыну.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Пазднякоў В.* Курчы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 171. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.


| ?Марцін Курч — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Марцін Курч |  | Даніла Сямёнавіч Курч[d] |  | Сямён Курч[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: marcin-kurcz-h-radwan · Sejm-Wielki.pl |
**Артур Гарфілд Даў** (англ.: Arthur Garfield Dove; 2 жніўня 1880, Канандайгуа, Нью-Ёрк — 1946, Хантынгтан, Нью-Ёрк) — амерыканскі мастак, адзін з першых абстракцыяністаў у ЗША.

Жыццё і творчасць
-----------------

Нарадзіўся ў багатай сям’і, бацькі былі выхадцамі з Англіі. Бацька мастака займаўся палітыкай і быў паспяховым прадпрымальнікам, уладальнікам завода па вытворчасці будматэрыялаў. Юнак цікавіўся жывапісам і музычнай творчасцю. Першыя ўрокі малявання Даў атрымаў ад суседа-аматара, які вучыў яго пейзажнага жывапісу. Пасля скончыў Карнельскі ўніверсітэт, дзе ўжо быў вядомы як таленавіты мастак-ілюстратар. Затым працаваў у Нью-Ёрку як прафесійны ілюстратар. У 1907 годзе з’яжджае са сваёй жонкай у Парыж, дзе ўваходзіў у групу амерыканскіх мастакоў-авангардыстаў, якія знаходзіліся пад уплывам творчасці Анры Маціса і французскіх фавістаў. У 1908 і 1909 гадах Даў выставіў свае палотны ў парыжскіх Восеньскіх салонах. Вярнуўшыся ў Нью-Ёрк, ён прымае канчатковае рашэнне стаць прафесійным мастаком. Незадаволены перспектывамі ілюстратара — стваральніка рэкламы, ён пераязджае з Нью-Ёрка ў сельскую мясцовасць, каб зблізку прыроды цалкам прысвяціць сябе абранай творчасці.

У 1909 годзе Даў знаёміцца ​​і заводзіць сяброўскія адносіны з галерыстам Алфрэдам Стыгліцам, які прапанаваў мастаку сваю мадэрнісцкую галерэю 291. У ёй у 1910 годзе майстар выстаўляе свае палотны на прэзентацыі Маладыя амерыканскія мастакі (Young American Painters). Пачынаючы з 1911—1912 года ён стварае свае першыя, падобныя да работ В. Кандзінскага, абстрагаваныя карціны-пейзажы. У 1912 годзе праходзіць першая персанальная выстава ў галерэі Стыгліца. Менавіта пад уплывам апошняга, знаёмага з творамі Кандзінскага, Доў пачынае эксперыментаваць у галіне абстрактнай творчасці, адышоўшы ад традыцыйнага матэрыялізму мастацтва XIX — пачатку XX стагоддзя. На сваёй выставе 1912 гады ён дэманструе серыю пастэльных малюнкаў пад назовам Дзесяць запаветаў (Ten Commandments), былых першымі абстрактнымі працамі ў амерыканскім жывапісе. У далейшым мастак становіцца адным з найвядомых прагрэсіўных амерыканскіх майстроў. У 1912—1946 гадах ён рэгулярна выстаўляецца ў галерэях А. Стыгліца 291, Intimate Gallery і An American Place.

Зноскі
------

1. ↑  Arthur Garfield Dove<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Arthur G. Dove // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  RKDartists Праверана 27 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · American National Biography · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10272029 · BIBSYS: 13065585 · BNF: 13328382f · CONOR: 172849507 · GND: 119402130 · ISNI: 0000 0000 8121 8394 · LCCN: n81063231 · LNB: 000237812 · NLA: 35043230 · NTA: 074628623 · NUKAT: n2011042984 · PTBNP: 1559548 · SUDOC: 035670304 · VIAF: 42647501 · ULAN: 500018046 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Альбрэхт.

**Карл Францавіч Альбрэхт** (ням.: Karl Albrecht; 27 жніўня 1807 — 24 лютага 1863) — расійскі кампазітар, дырыжор і музычны педагог нямецкага паходжання.

Карл Францавіч Альбрэхт нарадзіўся 27 жніўня 1807 года ў Познані.

Першапачатковую музычную адукацыю атрымаў ва Уроцлаве, у 1823 годзе скончыў курс гармоніі і кантрапункта ў вядомага капельмайстра Ёзэфа Шнабеля.

У 1825 г. паступіў у гарадскі тэатральны аркестр першым скрыпачом; у 1835 г. быў запрошаны рэпетытарам хору ў Дзюсельдорфскі тэатр пад кіраўніцтвам Юліуса Рыца. Затым зрабіўся самастойным дырыжорам опернай трупы, якая вандравала па розных гарадах Германіі.

У 1838 г. К. Ф. Альбрэхт быў запрошаны ў Санкт-Пецярбург, спачатку ў якасці дырыжора аркестра Драматычнага тэатра, а пасля быў прызначаны капельмайстрам Нямецкай оперы. Неўзабаве пасля гэтага ён атрымаў месца капельмайстра ў Рускай оперы. 27 лістапада 1842 года адбылося першае прадстаўленне оперы М. І. Глінкі «Руслан і Людміла» пад кіраўніцтвам Альбрэхта. Аркестрам Рускай оперы ён кіраваў да 1850 года.

У прамежках сваёй капельмейстерскай дзейнасці Альбрэхт дырыжыраваў усімі канцэртамі таго часу; з іх асабліва выдаваліся сімфанічныя канцэрты прыдворнай пеўчай капэлы і канцэрты Філарманічнага грамадства.

У якасці кампазітара К. Ф. Альбрэхт з'яўляецца аўтарам трох струнных квартэтаў, імшы і музыкі да балета «Горны дух», напісаных ім у 1825 годзе.

У 1850 годзе Карл Францавіч Альбрэхт быў прызначаны выкладчыкам музыкі і спеваў у Гатчынскім сірочым інстытуце, дзе і памёр 24 лютага 1863 года.

Яго сыны Яўген і Карл таксама пайшлі па шляху бацькі, абраўшы музыку сваёй прафесіяй.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  *В.* Альбрехт // *Музыкальный словарь*: *Перевод с 5-го немецкого издания* / под ред. Ю. Д. Энгель — М.: Музыкальное издательство П. И. Юргенсона, 1901. — Т. 1. — С. 26–27.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27680201'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7117345'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26769497'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2910129'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27771170'></a>

Літаратура
----------

* Альбрехт, Карл Францевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Рускі біяграфічны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 135702917 · VIAF: 15994235 |
**Страхавыя рэзервы** — грашовыя сродкі страхавога фонду, якія страхоўшчык фарміруе са страхавых унёскаў (страхавой прэміі), якія плаціць страхавальнік паводле дагавора страхавання.

Страхавыя рэзервы прызначаны для забеспячэння выканання страхоўшчыкам і/або перастрахоўшчыкам абавязацельстваў па страхаванні і/або перастрахаванні. Сродкі страхавых рэзерваў выкарыстоўваюцца выключна для ажыццяўлення страхавых выплат.
Палажэнне аб парадку фармавання і выкарыстання страхавых рэзерваў распрацоўвае страхавая кампанія з адпаведнасці з пастановамі органа страхавога нагляду, якім у Беларусі ёсць Міністэрства фінансаў. Страхоўшчык мае права інвеставаць і іншным чынам размяшчаць сродкі страхавых рэзерваў у парадку, вызначаным нарматыўным прававым актам органа дзяржаўнага страхавога нагляду.

Размяшчэнне сродкаў страхавых рэзерваў павінна ажыццяўляцца на ўмовах дыверсіфікаванні, зваротнасці, прыбытковасці і ліквіднасці.

### Страхавыя рэзервы па страхаванні жыцця

Па страхаванні жыцця ствараюцца адмысловыя рэзервы, якія маюць назву *матэматычныя рэзервы*. Пры іх разліку выкарыстоўваюцца актуарныя разлікі.

Страхавыя кампаніі, якія спецыялізуюцца на асабістым страхаванні (на страхаванні жыцця) фарміруюць наступныя рэзервы:

* матэматычны рэзерв;
* рэзерв выплат па заяўленых, але неўрэгуляваных страхавых выпадках;
* рэзерв выдаткаў на абслугоўванне страхавых абавязацельстваў;
* рэзерв выплат па страхавых выпадках, якія адбыліся, але не заяўлены;
* рэзерв дадатковых выплат (страхавых бонусаў);
* рэзерв, што выраўноўвае.

Першыя два віды рэзерваў з'яўляюцца абавязковымі, астатнія фарміруюцца ў залежнасці ад умоў дгавораў страхавання жыцця і/або праграм страхавання.

### Страхавыя рэзервы па страхаванні маёмасці

Страхавыя рэзервы (тэхнічныя рэзервы) па відам страхавання, якія не адносяцца да страхавання жыцця (г.зн. для страхавання маёмасці), падзяляюцца на:

* рэзерв незаробленай прэміі;
* рэзерв заяўленых, але неўрэгуляваных страт;
* рэзерв страт, якія адбыліся, але не заяўлены;
* стабілізацыйны рэзерв;
* іншыя віды рэзерваў.

Страхавая арганізацыя (страхоўшчык) мае права фармаваць фонд папераджальных (прэвентыўных) мерапрыемстваў для фінансавання мерапрыемстваў па папярэджанні наступу страхавых выпадкаў. У Беларусі фарміраванне папераджальных (прэвентыўных), а таксама гарантыйных фондаў страхоўшчыкам з'яўляецца абавязковым .

Крыніцы
-------

1. 1 2 3 4  Формирование страховых резервов и инвестиционная деятельность страховых организаций // Страхование: учебник / Под ред. Т. А. Фёдоровой. — 3-е изд. — М.: Магистр, 2009. — С. 915-956. — 1006 с. — ISBN 978-5-9776-0032-3.
2. ↑  ПАСТАНОВА МІНІСТЭРСТВА ФІНАНСАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 17 снежня 2007 г. № 188
3. ↑  УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ ад 25 жніўня 2006 г. № 530 Аб страхавой дзейнасці
**Ндонга, або ндунга** (ндонга: oshindonga), — мова групы банту, распаўсюджаная на поўначы Намібіі і поўдні Анголы сярод народа авамба. Мова ндонга з’яўляецца па сутнасці стандартызаваным дыялектам мовы авамба (ашывамба), досыць блізкай мове кваньяма (Ethnologue кажа аб «частковай узаемнаразумеласці»). Па класіфікацыі Гасры належыць да зоны R і кадуецца як R22 (коды ад R20 да R29 адпавядаюць ашывамба ў цэлым).

Ашывамба — найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў Намібіі (паводле перапісу 2001 года, на ёй размаўляе дома 49 % насельніцтва краіны), а ндонга, згодна з Ethnologue, самы вялікі дыялект гэтай мовы па ліку размаўлялых.

Ндонга валодае тыповым для моў банту аглюцынацыйных ладам, развітой сістэмай імянных класаў. Як і ў шматлікіх іншых мовах банту заходняй зоны, прэфіксы імянных класаў ндонга маюць аўгмент ў выглядзе дадатковага галоснага: у ндонга гэта амаль заўсёды o (у V класе — e), як і ў іншых блізкароднасных мовах, уключаючы герэра.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | BNF: 11953046x · LCCN: sh85090484 · SUDOC: 02750557X |
**Сядзібна-паркавы ансамбль Наркевічаў-Ёдкаў** — колішняя сядзіба ў в. Лапушна (Дзятлаўскі раён), існавала ў XIX — першай палове XX ст.

Архітэктура
-----------

Мураваны аднапавярховы прамавугольны ў плане будынак, пастаўлены на высокі цокаль, быў накрыты вальмавым гонтавым дахам. Меў рысы стылю ампір. Сцены (гладкая тынкоўка чаргуецца з гарызантальным рустам) завершаны антаблементам з плоскім фрызам і карнізам на дэнтыкулах. Прамавугольныя вокны завяршаліся трохвугольнымі і лучковымі франтончыкамі, плоскімі сандрыкамі. Цэнтральную частку галоўнага фасада вылучаў манументальны шасцікалонны порцік дарычнага ордара з антаблементам (плоская абака, фрыз з трыгліфамі, карніз на дэнтыкулах) і трохвугольным франтонам з паўцыркульным акном у тымпане. На паркавым фасадзе слупавая галерэя з аднасхільным пакрыццём. Порцік галоўнага і галерэя паркавага фасадаў мелі тэрасы, агароджаныя балюстрадамі. Планіроўка анфіладная з параднай залай у цэнтры.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Сядзібна-паркавы ансамбль Наркевічаў-Ёдкаў (Лапушна) на сайце Radzima.org
* Сядзібна-паркавы ансамбль Наркевічаў-Ёдкаў (Лапушна) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
Экспазіцыя збору Элгіна ў Брытанскім музеі
**Мармуры Элгіна** (*Elgin Marbles*) — неперасягнены збор старажытнагрэчаскага мастацтва, галоўным чынам з Афінскага акропаля, якое было прывезена ў Англію напачатку XIX стагоддзя лордам Эльджынам і цяпер захоўваецца ў Брытанскім музеі.

Лорд Эльджын, быўшы брытанскім паслом у Канстанцінопалі падчас напалеонаўскіх войн, пасля доўгіх перамоў з турэцкім урадам прыняўся за збіранне фрагментаў старажытнагрэчаскага мастацтва (пераважна пластычнага). У напісаным пазней апраўданні лорд Эльджын матываваў свае дзеянні жаданнем выратаваць каштоўныя аскепкі антычнасці ад пагібельнага ўздзеяння часу, абыякавага стаўлення мясцовага насельніцтва і ад магчымых у будучыні ваенных дзеянняў.

Найбольш выдатныя з сабраных ім твораў статуі, якія ўпрыгожвалі сабой франтоны Зеўса Усеэлінскага на в-ве Эгіне, некаторыя з франтонных статуй афінскага Парфенона, лепш іншых захаваныя яго метопы, значная частка рэльефнага фрыза «Панафінейская працэсія», што апяразваў знадворку цэлу гэтага храма, некалькі пліт фрыза з храма Бяскрылы Перамогі ў Афінах, адна з карыятыд Эрэхтэёна, каласальная статуя Дыяніса, якая ўваходзіла ў склад харэгічнага помніка Фразіла на паўднёвым схіле афінскага акропаля, надпіс з надмагільнага помніка афінян, загінулых пры Патыдэі. 

Фідый з вучнямі. 27-я метопа з фрыза Парфенона. Бітва лапіфаў з кентаўрамі
Турэцкі ўрад, які не праяўвіў цікавасці да шэдэўраў антычнасці, дазволіў вываз усяго сабранага Эльджынам у Лондан. На гэта пайшло 10 гадоў — з 1802 па 1812 гады, прычым частка грузу ў 1804 г. затанула ля вострава Кіфера, але пасля была паднята на паверхню. У 1806 годзе Эльджын вярнуўся на радзіму, і на працягу 10 гадоў збор заставаўся яго прыватнай уласнасцю.

Напярэдадні Грэчаскай рэвалюцыі Брытанію захліснула хваля фіэлінізму. Лорд Эльджын апынуўся мішэнню выпадаў у друку з боку лорда Байрана і іншых уладароў розумаў эпохі рамантызму. Абвінавачванні ў скнарнасці, махлярстве і вандалізме прыцягнулі да мармураў увагу брытанскіх парламентарыяў. Спецыяльная камісія занялася вывучэннем калекцыі Эльджына і прызнала мэтазгодным яе набыццё дзяржавай для размяшчэння ў Брытанскім музеі. У 1816 г. збор быў выкуплены ў Эльджына за параўнальна сціплую суму ў 35 000 фунтаў.

Практычна з моманту адраджэння грэчаскай дзяржаўнасці Грэцыя патрабавала ад Брытаніі вяртання мармураў Эльджына як неад'емнай часткі нацыянальнага здабытку. Грэкі адмаўляюцца прызнаць легітымным дазвол турэцкага ўрада на вываз скарбаў з краіны. Брытанскі бок, у сваю чаргу, указвае на тое, што лордам Эльджынам рухалі добрыя намеры, і адмаўляецца вярнуць перамешчаныя каштоўнасці на зямлю старажытнай Элады. Спрэчкі пра лёс перамешчаных каштоўнасцей аднавіліся ў сувязі з адкрыццём музея Акропаля ў 2000-я гады.

Літаратура
----------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мармуры Элгіна
* Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).
* Мармуры Элгіна у Брытанскай энцыклапедыі
Струмень вады, які мінае з сопла «Чароўнага крана». Фантан у парку.
**Сопла**, у некаторых крыніцах **дзюза** (ням.: Düse) — канал зменнага папярочнага перасеку, прызначаны для разгону вадкасцяў ці газаў да вызначанай хуткасці і надання струменю патрабаванага кірунку.

Прынцып дзеяння сопла заснаваны на бесперапынным павелічэнні хуткасці вадкасці ці газу ў кірунку плыні ад уваходнага да выходнага перасеку. Для забеспячэння плыні вадкасці (газу) неабходзен перапад ціску з перавышэннем яго на ўваходным перасеку.

Прылада
-------

Заканчэнне рэактыўнай бруі з сопла ракетнага рухавіка RS-68 на агнявых выпрабаваннях у Касмічным цэнтры імя Стэніса, NASA, Каліфорнія, ЗША.   
 Масавы выдатак газу, які мінае з сопла, — каля 800 кг/с. Хуткасць заканчэння — каля 4000 м/с.
У найпростым выпадку сопла ўяўляе сабою цыліндрычны ці канічны патрубак, адзін канец якога далучаны да крыніцы вадкасці ці газу, а з іншага мінае струмень.

Прыкладамі гідраўлічных соплаў могуць служыць ствол пажарніка брандспойта ці сопла фантана.

У залежнасці ад хуткасці заканчэння вадкасці ці газу адрозніваюць дагукавое і звышгукавое сопла. Для дагукавога сопла характэрна роўнасць ціскаў на выхадзе сопла і ў навакольным асяроддзі. У такім сопле пры ўзрастанні ціску на ўваходзе сопла і сталым ціску навакольнага асяроддзя хуткасць у выходным перасеку спачатку павялічваецца, а затым пры вызначаным значэнні ўваходнага ціску становіцца сталай і не змяняецца пры далейшым павелічэнні ціску на ўваходзе. Пры гэтым хуткасць заканчэння роўная мясцовай хуткасці гуку і завецца *крытычнай*.

Сопла Лаваля (звышгукавое) складаецца з двух участкаў — які звужваецца, прызначанага для паскарэння струменя да мясцовай хуткасці гуку, і што пашыраецца, прызначанага для паскарэння струменя да звышгукавой хуткасці. Самы вузкі папярочны перасек звышгукавога сопла завуць *крытычным.*

Ужыванне
--------

У ракетнай тэхніцы сопла — гэта частка ракетнага рухавіка, сумежная з камерай згарання, якая мае зменны перасек і прызначаная для перадачы рухавіку часткі кінэтычнай энергіі прадуктаў згарання.
У ліцейнай вытворчасці (ліццё па мадэлям, якія газіфікуюцца) дзюза, ці **вента** (англ.: vent) — гэта цыліндр ці шасцікантовік з адтулінамі ці пазамі (шчылінамі), прызначаны для адводу паветра з паражніны прэсформы падчас запаўнення пенапалістыролам і падача пару, неабходнага для фармавання пенамадэлі.

У прыладзе струменевых прынтараў дзюза, ці фарсунка (англ. *nozzle*), — адтуліна, праз якую фарба падаецца на паперу.

Глядзіце таксама
----------------

* Фарбавальнае сопла
* Рэактыўнае сопла
* Кіраванне вектарам цягі

Крыніцы
-------

1. ↑  БСЭ. Артыкул «Дюза»(недаступная спасылка)
2. ↑  Па матэрыялах Савецкай Ваеннай Энцыклапедыі, том 7, стар.446
3. ↑  Прынтар HP Deskjet 3325, кіраўніцтва па эксплуатацыі, на некалькіх мовах
**Мангольская пляма** — сіняватая афарбоўка скуры ў галіне крыжа, радзей ягадзіц або сцёгнаў, звязаная з заляганнем пігмента меланіну ў злучальнатканкавым пласце скуры  (руск.) (бел.. Разнавіднасць невуса. Назва звязана з тым, што падобныя плямы былі ўпершыню апісаны ў нованароджаных мангалоідаў, хоць яны сустракаюцца і ў дзяцей іншых рас.

Апісанне
--------

«Мангольскія плямы» выразна бачныя ў выглядзе лакалізаванай плямы адразу пасля нараджэння. Праходзяць на 12-24-ы месяц, зрэдку ў слабым выглядзе застаюцца ў дарослых. Выяўляюцца ў галіне крыжа, маюць светла сіняе адценне колеру. Памер вобласці «мангольскіх плям» ад невялікай манеты да 6-10 см у дыяметры.

Распаўсюджанне
--------------

Іх маюць 90 % мангольскіх гадавалых дзяцей, але да 10 гадоў гэтыя плямы застаюцца толькі ў 6 %. «Мангольскія плямы» сустракаюцца і ў Еўропе, хоць і вельмі рэдка (напрыклад, у Балгарыі 0,6 %). Распаўсюджаныя ў карэйцаў, японцаў, кітайцаў, в’етнамцаў, афрыканцаў на поўдзень ад Сахары, кіргізаў, казахаў, інданезійцаў, філіпінцаў, айнаў, эскімос і індзеец Паўночная Амерыка, а таксама ў расіян мангалоіднага паходжання: якутаў, буратаў, калмыкаў, тувінцаў, хакасаў, і інш..

Даследаванне, праведзенае ў 2006 годзе ў Ізміры, Турцыя, паказала, што 26 % нованароджаных мелі радзімую пляму. Было адзначана, што распаўсюджанасць складае 20 % і 31 % у хлопчыкаў і дзяўчынак, адпаведна. У даследаванні таксама паведамляецца, што ні адно дзіця, якое нарадзілася са светлымі валасамі, не мела адзнакі, а 47 % дзяцей з цёмнымі валасамі мелі іх.

Лячэнне
-------

Не патрабуецца. Мангольская пляма з’яўляецца прыроджаным дабраякасным невусам і ў пераважнай большасці выпадкаў знікае да наступлення падлеткавага ўзросту. Для мангольскай плямы не апісана ні аднаго выпадку злаякаснага перараджэння.

У міфалогіі
-----------

Сярод манголаў прынята называць гэтыя адзнакі «плямамі Чынгісхана». У кіргізаў — сінякі ад маці-аленіхі. Бураты называлі мангольскую пляму «мэнгэ» і верылі, што чым больш пляма, тым больш дабраславення ў дзіцяці ад нябеснага захавальніка. У калмыкаў і казахаў называюць яго пазнакай Тэнгры, бажаства Неба, якое таксама дабраслаўляе нованароджаных. У шэрагу іншых цюркскіх народаў, бажаство Тэнгры сваёй рукой дапамагае дзіцяці зрабіць першы ўздых, шлёпаючы яго па ягадзіцах, у якутаў гэтую ролю выконвае багіня Айыысыт.

Зноскі
------

1. ↑  Монгольские пятна // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
2. ↑  "Frequency and characteristics of Mongolian spots among Turkish children in Aegean region". *Turk J Pediatr* **48** (3): 232–6. Июль 2006 г.. PMID 17172067.

Літаратура
----------

* *Этинген Л. Е.*. Чем мужчина отличается от женщины: Очерки сравнительной анатомии. — М.: АСТ-Пресс, 2012. — С. 318. ISBN 978-5-462-01302-7.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2775904487 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Генкін.
**Абра́м Львовіч Ге́нкін** (1909, Орша Магілёўскай губерні — 4 сакавіка 2001, Масква) — савецкі военачальнік, інжынер-віцэ-адмірал (1964). Вучоны, лаўрэат Сталінскай прэміі (1952). Доктар тэхнічных навук.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 30 студзеня 1909 года ў Оршы (Беларусь) у сям’і рабочага.

Скончыў сярэднюю школу, рабфак (1927—1930), 4 курсы Ленінградскага электратэхнічнага інстытута (1930—1933), факультэт сувязі Ваенна-марской акадэміі (1933—1938), ад’юнктуру (1938—1941).

З 1933 года служыў на флоце.

Асістэнт кафедры радыётэхнікі факультэта сувязі (9.1941—10.1942), в.с. дацэнта кафедры тэлемеханікі (10.1942—3.1943) ВМА. Начальнік 5-га аддзялення 3-га аддзела (сакавік—ліпень 1943), нам. начальніка аддзела спец. прыбораў Упраўлення сувязі ВМФ (7.1943—4.1945).

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Кіраваў укараненнем радыёлакацыйнай тэхнікі на Паўночным і Чарнаморскім флатах, рыхтаваў першыя групы спецыялістаў па радыёлакацыі.

Паслы вайны займаў наступныя пасады:

* намеснік начальніка ўпраўлення радыёлакацыі (4.1945—4.1953), аддзела радыёлакацыі (4—6. 1953),
* намеснік начальніка 5-га аддзела ВМС — нам. начальніка РТС (6—8. 1953),
* нам. начальніка 5-га ўпраўлення ВМФ (8.1953—10.1957).
* начальнік Інстытута № 14 ВМФ (10.1957—1.1959).
* начальнік 5-га ўпраўлення ВМФ (1.1959—3.1970).

Інжынер-контр-адмірал (1958), інжынер-віцэ-адмірал (1964).

Звольнены ў адстаўку 30 сакавіка 1970 года.

У 1970—2001 гадах загадчык лабараторыі прыкладной акіяналогіі Інстытута акіяналогіі АН СССР.

Адзін з арганізатараў стварэння і развіцця радыёлакацыі і радыётэхнічных сродкаў ВМФ. Вучань акадэмікаў А. І. Берга і А. Н. Шчукіна.

Узнагароды
----------

* Сталінская прэмія 1952 года — за даследаванні ў галіне тэхнікі;
* ордэн Чырвонага Сцяга (1953);
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1968);
* ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені (двойчы — 1945, 1985);
* ордэн Чырвонай Зоркі (тройчы — 1945, 1949, 1963);
* ордэн «Знак Пашаны» (1985);
* медалі;
* Ганаровы радыст (1957).

Пахаваны на Кунцаўскіх могілках.

Літаратура
----------

* Чемерис М. Радиотехническая служба в Вел. Отеч. войне // Мор. сб. 1975. № 5. С. 104—106;
* Радиолокация России. М. 2007. С. 103;
* Корольков Г. Радиоэлектроника на службе флоту// ВИЖ. 2003. № 7. С. 52.

Спасылкі
--------

* Фота
*
**Шпуры́** (трансліт.: *Špury*, руск.: Шпуры) — вёска ў Віцебскім раёне Віцебскай вобласці. Уваходзіць у склад Янавіцкага сельсавета. За 27 км на паўночны ўсход ад Віцебска, 33 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск.

Гісторыя
--------

У 18 стагоддзі вёска ў Віцебскім ваяводстве ВКЛ. У 1770 годзе ў складзе маёнтка Глазамічы, маёмасць Пацея. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе ў складзе Расійскай імперыі, у Віцебскім павеце Пскоўскай, з 1776 года Полацкай губерняў, з 1777 года ў Суражскім павеце. З 1796 года ў Веліжскім павеце Беларускай, з 1802 года ў Суражскім павеце Віцебскай губерняў. У 19 стагоддзі вядома ў складзе маёнтка ў Глазамічы ў Суражскім павеце. Маёмасць памешчыка Фёдара Багдановіча. У 1866 годзе ў складзе Віцебскага павета. У пачатку 20 стагоддзя мела 56 дзесяцін зямлі, адносілася да Глазоміцкай сельскай грамады. У сакавіку 1924 года вернута ў склад БССР. З 20 жніўня 1924 года ў Янавіцкім сельсавеце Суражскага раёна Віцебскай акругі (да 26 ліпеня 1930 года). У 1936 годзе ў вёску пераселены жыхары вёскі Шаруты. З 20 лютага 1938 года ў Віцебскай вобласці. У Другую сусветную вайну нямецкія акупанты спалілі 22 двары, 5 жыхароў загінулі на франтах вайны. Пасля вайны вёска адбудавалася. З 20 студзеня 1960 года ў Віцебскім раёне, з 22 снежня 1960 года ў Янавіцкім пасялковым савеце Віцебскага, з 25 снежня 1962 года Лёзненскага раёнаў. З 2 жніўня 1966 года зноў у Віцебскім раёне. У 2000 годзе знаходзілася ў складзе калгаса імя Суворава (цэнтр — вёска Глазамічы).

Насельніцтва
------------

* 5 двароў, 60 жыхароў (1785)
* 5 двароў, 61 жыхар (1846)
* 9 двароў, 95 жыхароў (1905)
* 18 двароў, 110 жыхароў (1926)
* 32 двары, 92 жыхары (1941)
* 28 двароў, 92 жыхары (1969)
* 16 гаспадарак, 25 жыхароў (2000)
* 2 гаспадаркі, 3 жыхары (2018)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7 (DJVU).

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 10: Віцебская вобласць, кн. 2 / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2019. — 728 с.: іл. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-11-1126-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Янавіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Янавічы |
| Вёскі | 
* Валькі
* Востраў
* Глазамічы
* Дружная
* Задзетуні
* Іменне
* Казімірова
* Лёпіна
* Панкі
* Півавары
* Пукшына
* Сёміна
* Слабада
* Сцяпная
* Чыжыкі
* Шпуры

 |
**Лівійскi Шчыт 1** (араб. 1 درع ليبيا‎‎) — узброеная групоўка ісламістаў у Бенгазі і ўсходняй частцы Лівіі. Намінальна з’яўляецца часткай Узброенага Шчыта Лівіі і з’яўляецца членам Савета шуры рэвалюцыянераў Бенгазі.

Міністэрства абароны Лівіі ў адпаведнасці з рашэннем №29 8 сакавіка 2012 года заснавала «Шчыт Лівіі». Рашэнне №29 абвяшчае:

> 
> 
> «У Цэнтральным рэгіёне Лівіі павінна быць сфармавана брыгада, якая павінна называцца «Лівійскі шчыт». Сілы Цэнтральнай брыгады павiнны складацца, як правіла, з паўстанцаў з наступных рэгіёнаў: Місурата, Сірт, Джафра, Бені-Валід, Тархуна, Алхмус, Мслат і Злітэн. Палкоўнік Махамед Ібрагім Муса прызначаецца камандзірам брыгады.»
> 
> 
> 

Гэта рашэнне было падпісана міністрам абароны Усамай Абдулсаламам Алжулі. Такім чынам, назва «Шчыт Лівіі» была ўпершыню згадана лівійскім міністрам абароны.

Шчыт Лівіі ўмоўна падзелены на тры групы ва ўсходняй, цэнтральнай і заходняй Лiвiі. Лівійскi Шчыт 1 быў часткай усходняй групы войскаў. У сацыяльных сетках стаўленне да Шчыта, у параўнанні з іншымі фарміраваннямі апалчэнцаў, станоўчае, асабліва ў дачыненні да яе дабрачыннай дзейнасці.

Зноскі
------

1. ↑  Wissam Ben Hamid dead says arrested Ansar spokesman; 13 militants reported to have blown themselves up **(нявызн.)**.  Libyan Herald (6 студзеня 2017). Праверана 4 February 2017.
2. ↑  LNA forces capture Libya Shield camp in Ganfouda **(нявызн.)**.  Libya Herald.
3. ↑  28 قتيلا من قوات الصاعقة ببنغازى منذ بدء الاشتباكات مع أنصار الشريعة Архівавана 2 жніўня 2014 года. Youm7 29 July 2014 Accessed 3 August 2014
4. ↑  تدهور الوضع الأمني في بنغازي وطرابلس نذير حرب جديدة Архівавана 9 жніўня 2014. Al-Arab 27 July 2014. Accessed 3 August 2014
5. ↑  Guide to Libya's militias **(нявызн.)**.  Bbc.co.uk (28 верасня 2012). Праверана 6 кастрычніка 2013.
6. ↑  Benghazi Libya Shield Protests: at least 27 dead **(нявызн.)**, *Libya Herald* (9 June 2013). Праверана December 16, 2013.
**Tiliqua occipitalis** — від яшчарак з роду Tiliqua.

Апісанне
--------

Дасягае ў даўжыню да 40-45 см. Адзін з найбольш яркаафарбаваных відаў роду. Афарбоўка верхняга боку цела светла-карычневая або крэмавая з шырокімі цёмнымі папярочнымі палосамі няправільнай формы. Ад вока да шыі праз скроневую вобласць праходзіць шырокая чорная паласа. Кончык морды цёмны. Пярэднія канечнасці светлыя, верхні бок задніх канечнасцяў чорны.

Арэал
-----

Сустракаецца ў Заходняй і Паўднёвай Аўстраліі, Новым Паўднёвым Уэльсе, штаце Вікторыі і на крайнім поўдні Паўночнай тэрыторыі. Жыве ў пустынях, паўпустынях, хмызняковых зарасніках. Актыўнасць дзённая. Ноччу хаваецца пад камянямі, раслінным смеццем, у норах трусоў.

Спосаб жыцця
------------

Харчуецца невялікімі жывёламі, такімі як насякомымі і малюскі, і расліннай ежай (пладамі, ягадамі). Можа есці падаль.

Жывародны від. Самкі нараджаюць 7-10 дзяцей.

Ахова
-----

У штаце Вікторыя від аднесены да катэгорыі «Блізкі да пагрозы вымірання» (Near Threatened, NT), у Новым Паўднёвым Уэльсе — «Пагражальны» (Threatened, T). Да прычын скарачэння колькасці ставяцца разбурэнне месцапражыванняў ў сувязі з гаспадарчай дзейнасцю чалавека, а таксама драпежніцтва з боку завезеных звычайных лісаў і свойскіх катоў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Жизнь животных в 7-ми т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд. перераб. — М.: Просвещение, 1985. — С. 214

Спасылкі
--------

* Артыкул пра сістэматыку роду
* Bluetongueskinks.net
* Western Blue-tongued Lizard — profile Архівавана 4 лютага 2012.
**Свята-Ушэсцеўская царква** — праваслаўны храм у вёсцы Вялікая Мядзвядка Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці. Размешчана на могілках. Пабудавана ў 19 ст. з дрэва. Помнік народнага дойлідства.

Архітэктура
-----------

Свята-Ушэсцеўская царква
Працяглы прамавугольны ў плане зруб, накрыты двухсхільным дахам. Франтон даху на галоўным фасадзе прарэзаны 1-яруснай чацверыковай званіцай, чатырохсхільнае пакрыццё якой завершана макаўкай. Такой жа макаўкай завершаны вільчык вальмы над алтарнай часткай. Плоскасныя бакавыя фасады сіметрычна расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі і брускамі-сцяжкамі ў прасценках. Плоскасць галоўнага фасада поясам-адлівам расчлянёна на 2 ярусы, 1-ы з якіх прарэзаны шырокім прамавугольным уваходным праёмам, 2-і — паўкруглай люкарнай.

### Інтэр'ер

У малітоўнай зале перагародкай вылучаны вузкі прытвор, бакавая лесвіца якога вядзе на хоры.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка)
* Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка) на сайце Radzima.org
* Свята-Ушэсцеўская царква (Вялікая Мядзвядка) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Патні́ца** — раздражненне скуры праз павышанае потааддзяленне і запаволенае выпарэнне поту. Праяўляецца праз сверб, пачырваненне і дробны сып. Найчасцей выклікаецца спякотным і вільготным надвор'ем.

Папярэджанне
------------

Хваробу прадухіляе нашэнне вольнай вопраткі з бавоўны за выключэннем джынсаў, замена футболкі пры ўспаценні, пазбяганне набору залішняй вагі, змыванне мыла са скуры ў душы цалкам, апрананне пасля выцірання насуха і апрацоўка падпахавых ямак, пахвіннай вобласці і спіны талькам.

Зноскі
------

1. ↑  Патніца ў дарослых? Бывае і такое // *Звязда* : газета. — 24 ліпеня 2010. — № 143 (26751). — С. 7. — ISSN 1990-763x.(недаступная спасылка)
**Апканверсія праз перадачу энергіі** (АПЭ, анг. **ETU**) — гэта фізічны працэс (з якім найчасцей маюць справу ў фізіцы цвёрдацельных лазераў), які палягае ва ўзбуджэнні лазерна-актыўнага іона да ўзроўню, вышэйшага за той, які быў бы дасягнуты простым паглынаннем фатона напампоўкі, пры гэтым неабходная дадатковая энергія перадаецца ад іншага лазерна-актыўнага іона, які падвяргаецца безвыпраменьвальнаму дэўзбуджэнню.

АПЭ задзейнічае два фундаментальныя працэсы: *перадачу энергіі* і *апканверсію*. Прыведзены ніжэй аналіз апісвае АПЭ ў цвёрдацельных лазерах з аптычнай напампоўкай.

Цвёрдацельны лазер мае лазерна-актыўныя іоны, размешчаныя ў асяроддзі-матрыцы. Энергія можа перадавацца паміж іонамі шляхам дыполь-дыпольнага ўзаемадзеяння (на кароткіх адлегласцях) або шляхам флуарэсцэнцыі і перапаглынання (на вялікіх адлегласцях). У выпадку АПЭ цікавасць ставіць перш за ўсё дыполь-дыпольны перанос энергіі.

Калі лазерна-актыўны іон знаходзіцца ва ўзбуджаным стане, ён можа пераходзіць да ніжэйшага стану альбо праз выпраменьванне фатона, альбо без выпраменьвання. Безвыпраменьвальны пераход можа адбывацца, напрыклад, чынам распаду Ажэ або чынам перадачы энергіі іншаму лазерна-актыўнаму іону, які знаходзіцца ў асноўным або узбуджаным стане. У апошнім выпадку іон, які атрымлівае энергію, пяройдзе ў больш высокі энергетычны стан, чым той узбуджаны стан, на якім ён ўжо знаходзіцца праз папярэдняе паглынанне фатона напампоўкі. Гэты працэс далейшага ўзбуджэння ўжо ўзбуджанага лазерна-актыўнага іона вядомы як фатонная апканверсія .

АПЭ звычайна з’яўляецца непажаданым эфектам падчас стварэння лазераў. Безвыпраменьвальныя пераходы самі па сабе з’яўляюцца неэфектыўнымі, бо не дадаюць фатоны да выпраменьвання лазера (у ідэальным лазеры кожны пераход уніз быў бы падзеяй вымушанага выпраменьвання), і да таго ж узбуджэнне іона, які прымае энергію, можа прывесці да шкоднага для лазера нагрэву актыўнага асяроддзя, калі іон аддае энергію не іншаму лазерна-актыўнаму іону, а матэрыялу матрыцы. Калі АПЭ адбываецца праз групоўку іонаў у матэрыяле матрыцы, гэта часам вядзе да *канцэнтрацыйнага гашэння люмінесцэнцыі*.

Крынціы
-------

1. ↑  Encyclopedia of Laser Physics and Technology
2. ↑  Clarkson, W.A. [2001], *Journal of Physics D: Applied Physics* **34**(16): p. 2381-95 *heat effects and their mitigation in end-pumped solid-state lasers.*
**Плоскаступнёвасць** — дэфармацыя ступні з устойлівым памяншэннем вышыні яе зводаў да іх амаль поўнага знікнення. Бывае падоўжаная і папярочная (мажліва спалучэнне абедзвюх). Набытую падзяляюць на статычную (ад перагрузкі ў час росту арганізму), рахітычную, траўматычную (пасля пералому шчыкалатак і касцей ступні) і паралітычную (пасля поліяміэліту). Прыроджаная сустракаецца рэдка. Прыкметы: хуткая стамляльнасць ног, боль у ступнях і ацёк ступні. На 2011 г. у Беларусі ад хваробы пакутавала пятая частка дзяцей школьнага ўзросту.

Папярэджанне
------------

След ступні пры ступенях плоскаступнёвасці ад 0-вой да 3-яй
Хваробу прадухіляе нашэнне абутку з гнуткай (натуральнай) скуры на малым абцасе, хаджэнне басанож дома і на рыхлай зямлі (пясок) і мяккай траве, як і выкананне практыкаванняў для ступняў. Падэшва абутку мае быць з натуральнага каўчуку. Нос чаравіка — мяккім і гнуткім. Вусцілка і падкладка — роўнымі і гладкімі. Хатні абутак варта насіць з убудаваным супінатарам калодкі і зашпількамі-сцяжкамі. Таксама карысна ўплываюць масаж ступняў і плаванне.

Прычыны
-------

Немачы спрыяе абутак з адкрытай пяткай (сандалі), высокім і касым абцасам, тоўстай і цвёрдай падэшвай. Шкодзіць хаджэнне без абутку па камяністай глебе і асфальце, працяглае стаянне на месцы без рухаў з цяжкімі сумкамі ў руках і нашэнне дома пантофляў з тканіны.

Зноскі
------

1. ↑  Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018. Праверана 28 ліпеня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q55345445'></a>
2. ↑  Плоскаступнёвасць // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2001. — Т. 12. — С. 432. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0198-2.
3. ↑  *Вольга Кулінковіч.* Што карысна для ступні // *Краіна здароўя*. — 3 лютага 2011. — № 5 (241). — С. 3.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Плоскаступнёвасць

| ⛭Нага |
| --- |
| Сцягно | Сцегнавая косць · Надкаленнік |
| Галёнка | Касці (Вялікагалёначная косць · Малагалёначная косць)
Аддзелы: дыстальны (Шчыкалатка) |
| Ступня | Аддзелы (Перадплюсна · Плюсна · Пальцы нагі); Пункты апоры (Пятка · Падушачка ступні) |
| Гл. таксама | Сінавіяльная вадкасць · Меніск · Падэшва · Лакамоцыя · Плоскаступнёвасць · Пояс ніжняй канечнасці · Тазасцегнавы сустаў · Галёнкаступнёвы сустаў · Ахілесава пята · Ікры · Ягадзіцы · Пазногці |
**Каліграфія** (ад грэч. слоў κάλλος + γραφή, што ствараюць спалучэнне «прыгожа пісаць» ці «прыгожы почырк») — гэта адзін з відаў выяўленчага мастацтва. Каліграфіяй завецца старажытная галіна прыкладной графікі, дэкаратыўнае афармленне рукапіснага шрыфта, мастацтва прыгожага і хуткага пісьма, а таксама — навучальная дысцыпліна. Каліграфія патрабуе высокага мастацкага майстэрства і дасканалага ведання інструмента. У якасці пісьмовых матэрыялаў выкарыстоўваюць паперу, пергамент, папірус ці шоўк. Найбольш распаўсюджанымі графічнымі прыладамі з'яўляюцца пяро, прыкладам, трысняговае, птушынае ці металічнае, і спецыяльны пэндзаль. Найбольш шырокае развіццё каліграфія атрымала ў арабскіх краінах і ў краінах іерагліфічнага спосабу пісьма, бо яго асаблівасці дазвалялі ў поўнай меры скарыстоўваць яе экспрэсіўны патэнцыял.

Мастацтва каліграфіі паўплывала на творчасць Ф. Скарыны: шрыфты з яго кніг спалучаюць рысы як заходнееўрапейскай, так і беларускай традыцый.

Славянская каліграфія
---------------------

Славянскае і лацінскае пісьмо развіваліся рознымі шляхамі. Адзінага меркавання наконт часу і ўмоў узнікнення і станаўлення славянскага пісьма ў навукоўцаў няма з прычыны таго, што існуе вельмі мала адпаведных фактычных звестак, таму высвятленне шматлікіх пытанняў цалкам не завершанае і сёння.

Кірыліца і глаголіца — алфавіты, ад якіх паходзіць славянскае пісьмо, але шлях іх утварэння застаецца загадкай.

Прыстасаванні
-------------

Прылады для пісьма
Кітайскі пэндзаль для каліграфіі
* Папера
* Чарніла
* Пяро з шырокім канцом
* Пэндзаль для пісьма
* Тушачніца

Літаратура
----------

* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003, Эдуард Дубянецкі. ISBN 985-11-0277-6
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мінск: Беларусь, 2001, Барыс Лазука. ISBN 985-01-0124-5

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каліграфія
* Глаголіца Архівавана 17 студзеня 2009.
* Артыкул пра каліграфію на сайце slounik.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Ларуса · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525958 · BNF: 11959084x · GND: 4073168-6 · LCCN: sh85018955 · LNB: 000052224 · Microsoft: 526940114 · NDL: 01043115 · NKC: ph121398 |

 |
**Кахарынган** (індан.: Kaharingan) — монатэістычная рэлігія даякаў, распаўсюджаная пераважна ў Цэнтральным і Паўднёвым Калімантане.

Гісторыя
--------

Ускосны ўплыў на ўзнікненне кахарынган аказалі хрысціянскія місіянеры, якія дзейнічалі сярод даякаў з 1835 г. У першай палове XX ст. з ліку тых, хто скончыў місіянерскія школы, узнікла група палітыкаў, што імкнулася адстойваць нацыянальныя інтарэсы даякаў. Кахарынган была упершыню прадстаўлена імі як нацыянальная рэлігія даякаў падчас II Сусветнай вайны, калі Калімантан быў акупаваны японскімі войскамі. Пасля вайны яна не прызнавалася з боку галандскіх каланіяльных, а потым і інданезійскіх уладаў. Тым не меней, колькасць вернікаў паступова пашыралася. У 1971 г. была складзена і ў 1973 г. апублікавана свяшчэнная кніга «Панатуран».

У 1980 г. улады Інданезіі прызналі кахарынган, але не як самастойнае веравучэнне, а частку індуізму, паколькі ўзаконенымі лічыліся толькі іслам, пратэстантызм, каталіцызм, будызм і індуізм. Дзякуючы прызнанню вернікі атрымалі магчымасць будаваць месцы шанавання і рытуалаў, займацца місіянерскай дзейнасцю. Тым не меней, прыхільнікі кахарынган перыядычна скардзяцца на дыскрымінацыю.

Вучэнне
-------

Слова **кахарынган** можа быць перакладзена з моў барыта як «жыццё». Асновы веравучэння выкладзены ў свяшчэннай кнізе «Панатуран», малітоўным зборніку «Талата Басара», рытуальных зборніках «Таур» і «Кандаю». Кахарынган прызнае мноства прыродных духаў, мясцовых багоў, культ продкаў, але вярхоўным бажаством, якое ўшаноўваецца вернікамі, лічыцца Раньінг Хатала Лангіт, або *сувара* (літаральна «усемагутны»). Бажаство можа называцца іншымі імёнамі ў залежнасці ад роднай мовы вернікаў. Яно разглядаецца як тое, што існавала да пачатку ўсяго і складае аснову жыцця. Вярхоўнае бажаство рэгулюе лёс чалавека, ахоўвае рыс, вёскі і лясы. Сімвалам кахарынган з'яўляецца выява дрэва жыцця *Батанг Гарынг*. 

Асноўныя 5 пастулатаў кахарынган:

* Усемагутны Бог ёсць пачатак усяго
* Бог жыве на небе
* Зямля — святое месца для жыцця чалавека
* Вада — ачышчальны сродак
* Існаванне мае часовы характар

Шанаванне
---------

Рытуалы і малітвы разглядаюцца ў кахарынган як аснова шанавання Раньінг Хатала Лангіт, мажлівасць змяняць яго адносіны да сябе ў лепшы бок. Месцамі арганізацыі рытуалаў з'яўляюцца храмы *балай басарах*. У іх адбываецца збор вернікаў, арганізуецца адукацыя іх дзяцей. Святарамі часцей за ўсё выступаюць мясцовыя старасты і правадыры. Існуе пасада вярхоўнага святара *пангкаліма*. 

Рытуалы кахарынган могуць адрознівацца ў залежнасці ад племені і яго традыцый. Аднак усе вернікі падтрымліваюць рытуалы перапахавання продкаў *тывах* і ахвярапрынашэнняў. Супольныя святы суправаджаюцца свяшчэннымі песнямі *карунгут* і танцамі *нганджан*.

Спасылкі
--------

* Kaharingan: The Enticing Local Belief of Indonesia
* Borneo Tribe Practices Its Own Kind of Hinduism
* William Noseworthy Kaharingan
* BORNEO FAMILIES IN THIS LIFE AND THE NEXT
* Agama Kaharingan: Penciptaan Alam, Tuhan dan Suku Dayak
**Ніна Янсанэ** (дзявочае прозвішча — Панізнік) (21 лістапада 1933, вёска Бабышкі, Браслаўскі павет, Віленскае ваяводства — 11 верасня 2019) — беларуская перакладчыца.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 21 лістапада 1933 года у сялянскай сям’і.

Вучылася ў вёсцы Латышы, дзе беларуская школа працавала і ў гады Другой сусветнай вайны. Пасля заканчэння Лявонпальскай сямігодкі ў 1951 выехала да родзічаў у Рыгу. Там паступіла на вучобу ў тэхнікум малочна-мясной прамысловасці. Да выхаду на пенсію працавала на адным з рыжскіх заводаў. Замужам за латышом. З 1998 года — грамадзянка Латвіі.

Жыла ў Юрмале. Там жа, на Яўндубултскіх могілках, пахаваны яе бацькі.

Творчасць
---------

За паўвека жыцця ў Латвіі Ніна Янсанэ дасканала авалодала глыбіннымі пластамі латышскай мовы, што дазволіла ёй перакласці шматлікія складаныя тэксты на беларускую мову.

Ніна Янсанэ выступала не толькі як аўтар падрадковых перакладаў твораў Яна Райніса для серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» (1993), але і як перакладчык паасобных твораў райнісаўскай публіцыстыкі.

Пераклала некаторыя латышскіх народныя казкі, прозу Саўлцэрытэ Віесэ, Айі Лацэ і іншых.

Пераклала кнігу Вілбертса Краснайса «Беларусы як адгалінаванне народа латышскага» (Рыга, 1938). З’яўлялася дарадчыцай Мірзды Абалы ў яе рабоце над падрыхтоўкай латышска-беларускага і беларуска-латышскага слоўнікаў.

Літаратура
----------

* «Крывіцкія руны» / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прачысценская царква.
**Прачы́сценская царква́** — колішняя праваслаўная царква ў Пружанах, пераробленая пасля паўстання 1863 года з недабудаванага каталіцкага касцёла праекта Генрыка Марконі. Зруйнаваная за савецкім часам.

Гісторыя
--------

Айцец Канстанцін Пілінкевіч
У 1857 годзе мясцовы шляхціц Валенцій Швыкоўскі распачаў у Пружанах будаўніцтва касцёла. Дзеля гэтага з Варшавы быў запрошаны славуты архітэктар Генрык Марконі. Аднак у сувязі з падзеямі паўстання 1863 года Швыкоўскі быў вымушаны эміграваць за мяжу, і працы былі спынены. У 1864 годзе храм паводле рашэння царскай адміністрацыі быў перададзены праваслаўным. Не апошнюю ролю ў перадачы храма адыграў той факт, што мясцовы ксёндз Гансеўскі хаваў у недабудаваным касцёле рэчы і зброю для паўстанцаў. Новая царква была асвечана як Прачысценская.

У час нацысцкай акупацыі храм зведаў разбурэнні. Ацалелы пасля пажару абраз быў перанесены ў сабор Аляксандра Неўскага і цяпер вядомы як «Незгаральны абраз Божай Маці».

Канчаткова царква разбурана ў другой палове 1950-х гадоў. Цэгла з яе была выкарыстана для пабудовы на гэтым самым месцы ўнівермага, суседніх рэстарана і гастранома (цяпер кулінарыя), а таксама шэрагу іншых гандлёвых аб’ектаў.

Настаяцелі
----------

1904—1915, 1918—1925 — айцец Канстанцін Пілінкевіч.

Царква дзейнічала і ў час нямецкай акупацыі, у 1942—1943 у ёй служыў Мікалай Уваскрасенскі.

Зноскі
------

1. ↑  *Пракаповіч Н. С.*. Летапіс духоўнасці: культавая архітэктура Пружаншчыны **(нявызн.)** (chm). *Мая Пружанская зямліца*.  Раённая адукацыйная сетка г. Пружаны (20 лістапада 2011).
2. ↑  *Священник Собора Св. Александра Невского иерей Игорь (Мрыхин)*. История православной церкви г. Пружаны (руск.).  Средняя школа №3 г. Пружаны (9 лістапада 2011).
3. ↑  *Ірына Сядова.*. Улица первая. Тормасова (руск.).  Генеалогический форум ВГД (10 лістапада 2011).
4. ↑  *Щербаков Ярослав Александрович.*. Улица первая. Тормасова (руск.). *Генеалогический форум ВГД* (3 студзеня 2012).
5. ↑  *Дарафей Фіёнік.*. Брэсцкая сустрэча **(нявызн.)**. *Sami o Sobie. Miesięcznik społeczno-kulturalny*.  Fundacja im. Księcia Konstantego Ostrogskiego (8 кастрычніка 2012).(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* *Наталля Пракаповіч.* Летапіс духоўнасці: праваслаўная архітэктура Пружаншчыны // *Рэха Берасцейшчыны*. — кастрычнік 2010. — № 1 (4). — С. 4—5. Архівавана з першакрыніцы 26 студзеня 2019.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Прачысценская царква (Пружаны)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аверын.
**Міхаіл Ігнатавіч Аверын** (1891, в. Пачапава, Навагрудскі павет (цяпер Баранавіцкі раён) — 8 мая 1943, ГУЛАГ) — дзяржаўны дзеяч БССР.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сялянскай сям’і. У красавіку 1933 года прызначаны намеснікам наркама Рабоча-сялянскай інспекцыі БССР. Пасля пастановай сакратарыята ЦК КП(б)Б «*у мэтах умацавання кіраўніцтва Віцебскай кантрольнай камісіі рэкамендаваны яе старшынёй*». У 1934—1935 гадах — старшыня Віцебскага гарадскога савета.

З 1936 года — начальнік цэха Беларускай раённай электрастанцыі, пасля — дырэктар Полацкага цагельнага завода.

2 верасня 1936 года пастановай Аршанскага райкама КП(б)Б выключаны з партыі як «трацкіст», «*падазроны ў службе ў белай арміі*» і «*агент польскай разведкі*». У лютым 1937 выведзены са складу ЦВК БССР. Па яго апеляцыі бюро ЦК КП(б)Б у красавіку 1937 года адмяніла рашэнне Аршанскага РК КП(б)Б, бо факты, што сталі падставай для гэтага, не пацвердзіліся.

6 снежня 1937 года арыштаваны і 28 верасня 1938 года «тройкай» НКУС асуджаны да 10 гадоў папраўча-працоўных работ. Этапаваны ў адзін з канцлагераў НКУС Новасібірскай вобласці.

Загінуў у зняволенні. Рэабілітаваны трыбуналам БВА 8 красавіка 1958 года.

Літаратура
----------

* Слоўнік Маракова