У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Праспект Францыска Скарыны.

**Праспект Францыска Скарыны** — праспект у цэнтральнай частцы Полацка. Названы ў гонар ураджэнца горада, беларускага і ўсходнеславянскага першадрукара Францыска Скарыны.

Гісторыя
--------

Праспект утвораны з 2 старых вуліц.

У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Іллінская вуліца.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. вуліца Троцкага.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. вуліца Арджанікідзэ.
Паўднёвая цотная частка праспекта ў XVI—XVIII стагоддзях называлася *Іллінская*, яна выходзіла за межы абарончых умацаванняў горада. Назву Іллінская мела адна з гарадскіх абарончых вежаў, што стаяла на гэтай вуліцы. Назва вуліцы, верагодна, паходзіць ад назвы Іллінскай царквы, згаданай пад 1552 г.

На вул. Іллінскай да 1780 г. (прыезду ў Полацк Кацярыны ІІ) быў пабудаваны вялікі трохпавярховы корпус езуіцкага калегіума, размешчаны насупраць паўднёвага фасада касцёла св. Стэфана. На заходнім канцы вул. Іллінскай былі пабудаваны два карпусы, адзін насупраць другога, па розныя бакі вуліцы. Вуліца заставалася праезджай нядоўга — пасля 1780 г. яна была перагароджана трохпавярховым будынкам езуцкага калегіума (корпус зруйнаваны ў 1964 г.)

У ХІХ — пачатку XX стагоддзя вуліца мела назву *Верхне-Пакроўская*. У 1919 была перайменавана ў вуліцу *Троцкага* ў гонар Льва Троцкага, а пазней — у вуліцу *Арджанікідзэ* ў гонар Сярго Арджанікідзэ.

Паўночная няцотная частка праспекта ў XVII—XVIII згадваецца пад назвай *Бацечкавая*. Абодве вуліцы, Іллінская і Бацечкавая праходзілі праз гарадскі рынак.
У актавай кнізе 1656—1657 гг. згадваецца пляц паміж вул. Бацечкавай і Спаскай уздоўж паркана. Па трасе вул. Бацечкавай у 1738 г. быў закладзены мураваны касцёл св. Стэфана. З заходняга боку вуліца была перагароджана двухпавярховым флігелем езуіцкага калегіума. Падчас археалагічнага нагляду А. А. Салаўёва ў 2009 г. за рэканструкцыяй былога флігеля былі адкрыты сляды брамы, ад якой пачынаўся драўляны мост праз Чорны ручай на Верхні замак. Гэтая брама была размешчана па трасе былой вул. Бацечкавай і вяла праз Чырвоную (Каралеўскую) вежу.

У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Віцебская вуліца.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Аляксандраўская вуліца.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. вуліца Карла Маркса.
вуліца Віцебская ў 1918 годзе
У пачатку XX стагоддзя вуліца мела назву *Віцебская*. У 1912—1918 гадах звалася *Аляксандраўская*.
Бальшавікі перайменавалі вуліцу ў гонар Карла Маркса.

У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Праспект Карла Маркса.
У 1948 годзе было вырашана на паваенных руінах зрабіць велічны праспект. Дзеля гэтага зносіліся ўсе будынкі паміж вуліцамі К. Маркса і Арджанікідзэ з ліквідацыяй рынкаў. Усё гэта было прадугледжана генеральным планам рэканструкцыі горада, зацверджаным 30 жніўня 1948 года. Праспект атрымаў імя Карла Маркса.

22 мая 2009 года праспект быў перайменаваны ў гонар Францыска Скарыны.

Апісанне
--------

Праспект з’яўляецца бульварам з пешаходнай часткай у цэнтры. Цягнецца ад заходняга боку плошчы Свабоды (уключаючы саму плошчу) да вуліцы Юбілейнай.

Забудова
--------

### Няцотны бок

Дамы № 1 і 3
* № 1 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000623шыфр 213Г000623

Дом яўрэйскага купца, пра што сведчылі сіёнскія зоркі над галоўным уваходам. Да Кастрычніцкай рэвалюцыі гэты дом быў заняты пад 2-е гарадское вучылішча, падчас рэвалюцыі ўлетку 1917 г. у ім месціўся савет рабочых дэпутатаў, затым аддзел народнай адукацыі, а ў 30-х гадах тут працавалі яўрэйская і рабочая вечаровая школы. Пасля Другой сусветнай вайны размяшчаліся аддзелы Полацкага аблвыканкама, потым — ГПТВ № 66.

* № 3 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000623шыфр 213Г000623
* № 5 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000623шыфр 213Г000623

«Гранд-гатэль» з рэстаранам купца Івана Бакаева. Гатэль лiчыўся лепшым у горадзе. Нумар там каштаваў каля 3 рублёў. У ім не было вадаправода i каналізацыi. У нумары стаялi ложак, рукамыйнiк са столiкам, камiн i галандская печ для абагрэву памяшкання у халодны час.

Падчас Кастрычніцкай рэвалюцыі тут пэўны час быў райвыканкам і праводзілася рэгістрацыя дэлегатаў першага павятовага з’езду саветаў. Пасля вайны ў гэтым будынку месціўся Полацкі аблвыканкам.

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі на першым паверсе знаходзілася канцылярыя полацкага таварыства ўзаемнага крэдыту пад кіраўніцтвам полацкага банкіра Баркана, а на другім была кватэра. У часы НЭПа на першым паверсе было казіно, дзе гулялі ў лато, а потым — сталовая Нархарчу. Сутарэнне выкарыстоўвалася пад сховішча гародніны. У канцы 30-х гадоў тут знаходзіўся райкам камсамолу. Падчас рамонтных работ і капання траншэяў для вадаправода, каналізацыі, электракабеля ў двары дома быў адрыты магутны культурны пласт, рэшткі драўлянага зруба на глыбіні каля 0,5 м, а ў паўночна-ўсходняй частцы двара знойдзены вялікі падмурак з буйных глыжоў на вапнавай заправе таўшчынёй каля 1 м. Глыбіня траншэй не перавышала 2 м і не дайшла да мацерыковага грунту. У верхняй частцы пласта бачныя рэшткі будаўнічага спарахнелага смецця і вуголля. На карысць таго, што будынак стары і некалі меў вялікае значэнне, сведчыць той факт, што калі ён замінаў планаванню вуліцы, якая ішла ад Дзвіны, будаўнікі вымушаныя былі абысці яго па ўсходнім фасадзе, па былой вул. Узнясенскай. Гэта выпадак істотнага адступлення ў гарадскім планаванні.

Дом № 9
* № 9 — Прыватны дом купца Мендэля Іцкавіча Брэйдо. На першым паверсе знаходзілася аптэка для яўрэяў. У часы нямецкай акупацыі ў 1918 годзе ў будынку змяшчалася палявая кніжная крама.

Гатэль «Славянскі»
* № 13 — Гатэль «Славянскі»[d] (архітэктар В. Зайцаў). 22 снежня 1954 года быў адкрыты як гасцініца «Дзвіна».
* № 29 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — адзіны будынак, які адзначае выезд ад вул. Баравой на Віцебскі гасцінец — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000623шыфр 213Г000623

### Цотны бок

Ансамбль плошчы Свабоды (былая Парадная, Корпусная): будынак павятовага і ніжняга земскага судоў, дом віцэ-губернатара, дом каменданта, будынак магістрата, дом губернатара, дом верхняй і ніжняй управаў, дом генерал-губернатара

* № 2а — корпус А былога езуіцкага калегіума — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 211Г000612шыфр 211Г000612
* № 4 — будынак магістрата, канец XVIII стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 212Г000611шыфр 212Г000611
* № 6 — дом генерал-губернатара, канец XVIII стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 212Г000611шыфр 212Г000611
* № 8 — дом верхняй і ніжняй управаў, канец XVIII стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 212Г000611шыфр 212Г000611

Палац генерал-губернатара
* № 8а — Палац генерал-губернатара, 1783 г. архітэктар Іван Зігфрыдан — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 212Г000611шыфр 212Г000611

Будынак Полацкага мужчынскага духоўнага вучылішча
* № 10 — Былое Полацкае мужчынскае духоўнае вучылішча. Цяпер у будынку размяшчаецца Полацкі райвыканкам. У 1980 годзе зроблена прыбудова канферэнц-залы да будынка гаркама КПБ па праекце архітэктара В. П. Андаралава. У прыбудове цяпер размяшчаецца Полацкі міжраённы камітэт дзяржаўнага кантролю.
* № 22 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 213Г000623шыфр 213Г000623

Помнікі
-------

* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года (Полацк)
* Помнік літары «Ў»
* Полацк – геаграфічны цэнтр Еўропы
* Помнік Сімяону Полацкаму (Полацк)
* Помнік Францыску Скарыну (Полацк) Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 212Ж000629шыфр 212Ж000629
* Помнік камсамольцам (Полацк)

Зноскі
------

1. 1 2  *Д. У. Дук.* Полацк і палачане (IX – XVIII стст.) (бел.). — ПДУ. — Наваполацк, 2010. — 180 с. — ISBN 978-985-531-122-6.
2. 1 2  *Л. Ф. Данько, А. И. Судник.* Путеводитель по городу Полоцку 1910 года. Выпуск 8 (руск.). — Полоцкое книжное издательство. — Полоцк, 2009. — 45 с. — ISBN 978-985-6936-02-2.
3. 1 2 3 4 5 6  *Дэйніс Іван Пятровіч.* Полацкая даўніна (бел. (тар.)). — Медисонт. — Мінск, 2007. — 330 с. — ISBN 978-985-6530-74-9.(недаступная спасылка)
4. ↑  Решение Полоцкого городского Совета депутатов от 22.05.2009 N 92 "О наименовании и переименовании улиц в городе Полоцке" **(нявызн.)**.
5. ↑  Три рубля за номер и голландская печь: каким был «Гранд Отель» в Полоцке, где хотят снова открыть гостиницу **(нявызн.)**.
6. ↑  Интерактивный план «Полоцк 1918 г.» **(нявызн.)**.
7. 1 2  Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)

| ⛭Славутасці Полацка |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Гарадзішча
* Селішча
* Верхні замак
* Ніжні замак з валам Івана Грознага
* Вакольны горад
* Запалоцкі пасад

 | Герб Полацка |
| Вуліцы і плошчы | 
* Войкава
* Замкавая
* пл. Свабоды
* Ніжне-Пакроўская
* Еўфрасінні Полацкай
* Леніна
* пр. Ф. Скарыны

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Жаночае епархіяльнае вучылішча
* Павятовы і ніжні земскі суды
* Дом віцэ-губернатара
* Дом каменданта
* Магістрата
* Дом губернатара
* Дом верхняй і ніжняй упраў
* Дом генерал-губернатара
* Езуіцкі калегіум
* Домік Пятра I
* Вадацяжная вежа
* Чырвоны мост
* Дом афіцэраў
* Пажарнае дэпо

 |
| Музеі | 
* Музей беларускага кнігадрукавання
* Музей гісторыі архітэктуры Сафійскага сабора
* Музей традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер’я
* Дзіцячы музей
* Краязнаўчы музей

 |
| Помнікі і мемарыялы | 
* Барысаў камень
* Помнік купцу
* Помнік Мікалаю Цудатворцу
* Вызваліцелям Полацка
* Курган Бессмяротнасці
* Мемарыяльны комплекс «Урочышча Пяскі»
* Помнік камсамольцам
* Помнік 23-м воінам-гвардзейцам
* Помнік Ф. Скарыну
* Полацк — геаграфічны цэнтр Еўропы
* Помнік Уладзіміру Азіну
* Полацк — калыска беларускай дзяржаўнасці
* Помнік Андрэю Альгердавічу
* Помнік літары «Ў»
* Помнік Усяславу Чарадзею
* Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года
* Помнік Еўфрасінні Полацкай
* Помнік крывічам
* Помнік дойліду Іаану
* Помнік Сімяону Полацкаму
* Дуб Вацлава Ластоўскага

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* Сафійскі сабор
* Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў
* Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў
* Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў†
* Касцёл Святога Стэфана†
* Касцёл Францішка Ксаверыя†
* Лютэранская кірха
* Богаяўленскай царквы і манастыр
* Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр (Спаса-Праабражэнская царква
* Крыжаўзвіжанская царква)
* Бельчыцкі (Барысаглебскі) манастыр
* Пакроўская царква
* Харальная сінагога†

 |
| Сады і паркі, могілкі | 
* Ксавер’еўскія могілкі
* Лютэранскія могілкі
* Парк імя 50-годдзя Савецкай улады
* Стараверскія могілкі
* Фатынаўскія могілкі
* Чырвоныя могілкі

 |
| † страчаныя аб’екты |