Інстытут эвалюцыйнай антрапалогіі Таварыства Макса Планка, Лейпцыг
У ліпені 2006 года Інстытут эвалюцыйнай антрапалогіі Таварыства Макса Планка ў Германіі і кампанія 454 Life Sciences у ЗША абвясцілі аб пачатку працы па **секвеніраванню поўнага геному неандэртальца**.

Геном неандэртальца па памеру блізкі да геному сучаснага чалавека. Папярэднія вынікі паказваюць, што ДНК сучаснага чалавека і неандэртальца ідэнтычныя прыблізна на 99,5%. Даследчыкі вылучылі выкапневую ДНК неандэртальца з косткі сцягна шкілета неандэртальца 38 000-гадовай даўніны з пячоры Віндзія ў Харватыі, а таксама з іншых костак, знойдзеных у Іспаніі, Расіі і Германіі.

Для секвеніравання патрабавалася прыблізна 500 мг узораў касцяной тканіны. Праца па праекце апынулася спалучаная са шматлікімі цяжкасцямі, уключаючы забруджванне ўзораў бактэрыямі і людзьмі, якія маніпулявалі косткамі на раскопках і ў лабараторыі. Было адабрана толькі шэсць узораў косткі ад пяці неандэртальскіх асобін, якія паходзяць з чатырох стаянак: узоры Vindija 33.25 і Vindija 33.16 (узрост ~44 тыс. л. н.) з пячоры Віндзія (Харватыя), узоры двух неандэртальцаў Feldhofer 1 і Feldhofer 2 (узрост ~40 тыс. л. н.) з грота Фельдхофер (Германія), узор Sidron 1253 (узрост ~49 тыс. л. н.) з пячоры Эль-Сідрон (Іспанія) і ўзор Mezmaiskaya 1 (узрост 60-70 тыс. л. н.) з пячоры Мязмайская (Расія). Больш за 99% генетычных дадзеных даў узор Vindija 33.16 з пячоры Віндзія. Каб праверыць, ці з'яўляюцца атрыманыя паслядоўнасці нуклеатыдаў з гэтага ўзору тыповымі для неандэртальца, даследчыкі прааналізавалі некалькі мільёнаў пар нуклеатыдаў з іншых узораў неандэртальцаў. Найбольшая колькасць параўнальнага генетычнага матэрыялу далі ўзор з Мезмайскай пячоры (20 мільёнаў пар нуклеатыдаў), узор з пячоры Эль-Сідрон (5 мільёнаў пар нуклеатыдаў), узоры з грота Фельдхофер (2 мільёны пар нуклеатыдаў).

У лютым 2009 года група генетыкаў пад кіраўніцтвам Свантэ Пяэба абвясціла аб завяршэнні першага праекта геному неандэртальца. Было прачытана 3,7 мільярды пар нуклеатыдаў — больш, чым ёсць у геноме (3,2 мільярды пар нуклеатыдаў), так як некаторыя ўчасткі неандэртальскай ДНК былі прачытаныя ў некалькіх копіях. У рэальнасці атрымалася расшыфраваць толькі 63% неандэртальскага геному (2 мільярды пар нуклеатыдаў, калі выключыць паўтараюцца фрагменты), а тыя, што засталіся 37% яго даўжыні (1,2 мільярды пар нуклеатыдаў) яшчэ не былі выяўлены. Дадзеныя першага чарнавога чытання паказалі, напрыклад, што розніца паміж генома чалавека і неандэртальца складае каля 12,8% розніцы паміж генома чалавека і шымпанзэ. Адсутнасць у геноме неандэртальца гена Lct кажа аб тым, што неандэртальцы не маглі засвойваць лактозу.

У 2010 годзе ў часопісе Science з'явіўся артыкул з вынікамі расшыфроўкі геному неандэртальца.

Далейшыя даследаванні выявілі 5 генаў, звязаных з функцыямі скуры, разумовай дзейнасцю і энергетычным абменам, якія існуюць у чалавека і не былі знойдзены ў неандэртальца і чые змены носяць відавочна, адаптыўны характар.

Генетычны матэрыял фалангі пальца дарослай неандэртальскай жанчыны з Дзянісавай пячоры з пласта 11 узростам 50 тыс. гадоў падвергнулі падрабязнаму аналізу, кожная пазіцыя неандэртальскага геному была прачытана ў сярэднім 50 разоў. 99,9% з 1,7 гігабаз паслядоўнасцяў ДНК у геноме чалавека былі пакрытыя па меншай меры дзесяць разоў. Забруджванне сучаснай ДНК чалавека, якая ацэньваецца па паслядоўнасцям мітахандрыяльнай і ядзернай ДНК, складае каля 1%. Вынікі даследавання поўнага геному неандэртальца генетыкі выклалі ў адкрыты доступ, каб навукоўцы маглі свабодна працаваць з гэтым матэрыялам.

Праведзеныя раней даследаванні геному чалавека паказалі, што існуе 13 варыянтаў алеляў, якія сустракаюцца ў еўрапейцаў значна часцей, чым у афрыканцаў. З гэтых 13 варыянтаў 10 былі знойдзены ў геноме неандэртальца, што стала адным з довадаў на карысць скрыжавання *Homo sapiens* з неандэртальцамі на тэрыторыі Еўропы і Азіі. 1-3% геному сучасных неафрыканцаў — гэта гены неандэртальцаў, пры гэтым еўрапейцы нясуць крыху менш неандэртальскіх генаў, чым азіяты. 0,3–0,7% неандэртальскіх генаў выяўленыя ў ДНК афрыканцаў і прыкладна 5% генаў алтайскіх неандэртальцаў утрымліваюць у сабе афрыканскія мутацыі, якіх няма ў еўрапейскіх неандэртальцаў. Гэта кажа аб тым, што алтайскія неандэртальцы скрыжоўваліся з анатамічна сучаснымі людзьмі звыш 100 тысяч гадоў назад. Секвеніраванне мітахандрыяльнай ДНК неандэртальца з пячоры Холенштайн-Штадэль, які жыў 124 тыс. л. н. паказала, што гэты падвід неандэртальцаў аддзяліўся ад асноўнага ствала паміж 316 000 і 219 000 гадоў таму і скрыжоўваўся з *Homo sapiens* яшчэ як мінімум 219 тыс. гадоў таму.

З асадкавых адкладанняў ва Усходняй галерэі Дзянісавай пячоры генетыкі змаглі вылучыць неандэртальскую і дзянісаўскую мтДНК, пры гэтым сляды ДНК неандэртальцаў і дзянісаўцаў знайшлі ў пластах № 14 і № 15, што паказвае на сумеснае існаванне ў пячоры гэтых двух відаў на працягу доўгага часу. Таксама неандэртальская мтДНК была знойдзена ў адкладах бельгійскай лакацыі Trou ai Wesse, пячор Чагырская, Эль-Сідрон.

Гл. таксама
-----------

* Эвалюцыя
* Генетыка

Зноскі
------

1. ↑  Полный геном неандертальца будет прочтен через два года **(нявызн.)**, *Элементы.ру* (20 ноября 2006).
2. ↑  Team in Germany maps Neanderthal genome **(нявызн.)**, *The Associated Press* (12 February 2009).
3. ↑  Scientists Decode Majority of Neanderthal Man's Genome **(нявызн.)**, *Deutsche Welle* (13 February 2009).
4. ↑  У алтайских неандертальцев найдены гены архаичных сапиенсов, а у денисовцев — гены гейдельбергских людей
5. ↑  *Дороничев Б.*, *Голованова Л. В.* *В. Неандертальцы в свете данных генетики // Пятая кубанская археологическая конференция, 2009* Архівавана 9 верасня 2017.
6. ↑  Неандертальцы могли говорить и не пили молоко **(нявызн.)**, *РИА Новости* (14 февраля 2009 года).
7. ↑  First Draft of Neandertal Genome Unveiled at 2009 AAAS Annual Meeting. — AAAS, 2009. Архівавана з першакрыніцы 30 красавіка 2009.
8. ↑  *Richard E. Green, Johannes Krause, Adrian W. Briggs, Tomislav Maricic, Udo stenzel*. A Draft Sequence of the Neanderthal Genome // Science 07 May 2010: Vol. 328, Issue 5979, pp.
 710-722
9. ↑  4 миллиарда доказательств: как неандертальцы перестали быть родичами Sapiens Архівавана 10 снежня 2017.
10. ↑  Targeted Investigation of the Neandertal Genome by Array-based Sequence Capture (англ.).  Science. Архівавана з першакрыніцы 26 сакавіка 2012. Праверана 1 студзеня 2018.
11. ↑  Описана в работе *Mednikova M. B.* A proximal pedal phalanx of a Paleolithic hominin from Denisova Cave, Altai. Archaeol. Ethnol. Anthropol. Eurasia 39, 129–138 (2011)
12. ↑  *Kay Prüfer* et al. The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains, 2013
13. ↑  The complete genome sequence of a Neanderthal from the Altai Mountains (PDF)
14. ↑  A high-quality Neandertal genome sequence
15. ↑  Расшифрованный геном неандертальца сделали общедоступным, 21 марта 2013
16. ↑  Геном неандертальцев прочтен: неандертальцы оставили след в генах современных людей **(нявызн.)**.  Элементы.ру. Архівавана з першакрыніцы 26 сакавіка 2012. Праверана 1 студзеня 2018.
17. ↑  *Наймарк Елена*. 20% генома неандертальцев собирается из генов современных людей **(нявызн.)**.  Элементы.ру (31 ліпеня 2023). Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2014. Праверана 1 студзеня 2018.
18. ↑  Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent
19. ↑  Древнейшая ДНК, выделенная из африканского скелета, указала на евразийские корни
20. ↑  *Martin Kuhlwilm* et al.
 Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals, 2016
21. ↑  Учёные: неандертальцы скрещивались с людьми уже 100 тыс лет назад
22. ↑  *Cosimo Posth* et al.Deeply divergent archaic mitochondrial genome provides lower time boundary for African gene flow into Neanderthals, 04 July 2017
23. ↑  Исследование ДНК древних людей стало возможным без самих останков, 28 апреля 2017

Спасылкі
--------

* Неандерталец в каждом із нас
* Геном неандертальцев прочтен: неандертальцы оставили след в генах современных людей **(нявызн.)**.  Элементы.ру. Архівавана з першакрыніцы 26 сакавіка 2012. Праверана 1 студзеня 2018.