recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Лаўрэнцій Васілевіч Дземянкоў** (15 ліпеня 1918 — 22 лістапада 1993) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Л. В. Дземянкоў нарадзіўся ў вёсцы Сакалоўка (сучасны аграгарадок у Чэрыкаўскім раёне Магілёўскай вобласці Беларусі). З 1924 года жыў у вёсцы Ясная Паляна (зараз у Юргінскім раёне Кемераўскай вобласці Расіі). Скончыў 8 класаў сярэдняй школы. У 1938 годзе скончыў тэхнікум грамадскага харчавання ў Томску. У 1938 годзе прызваны на ваенную службу ў Чырвоную Армію. У 1941 годзе скончыў 1-е Омскае ваеннае пяхотнае вучылішча. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны са студзеня 1942 года на Ленінградскім і Карэльскім франтах.

Камандзір стралковага ўзвода 1063-га стралковага палка (272-я стралковая дывізія, 7-я армія, Карэльскі фронт) лейтэнант Л. В. Дземянкоў вызначыўся ў ходзе Свірска-Петразаводскай наступальнай аперацыі ў чэрвені 1944 года. Пры прарыве абароны праціўніка і фарсіраванні ракі Свір у раёне горада Ладзейнае Поле (Ленінградская вобласць) 21 чэрвеня 1944 года арганізаваў пераправу ўзвода. Сустрэўшы моцнае агнявое супраціўленне, узначаліў групу добраахвотнікаў са стралкоў і сапёраў, якая знішчыла разлікі 75-мм гарматы і кулямёта варожага дзота, чым забяспечыў паспяховае фарсіраванне ракі і захоп плацдарма. Пасля гэтага лейтэнант Дземянкоў падняў узвод у атаку. 23 чэрвеня 1944 года ў баі за вёску Сармягі тры разы вадзіў свой ўзвод у атаку на траншэі праціўніка і паранены не пакінуў поля бою. Пазней стралковая рота пад камандаваннем Л. В. Дземянкова ўдзельнічала ў вызваленні шэрагу населеных пунктаў Карэліі. На подступах да горада Піткяранта быў цяжка паранены і накіраваны ў Петразаводск, дзе праходзіў лячэнне ў шпіталі.

Пасля вайны Л. В. Дземянкоў на пасадах у органах МУС і КДБ СССР. У 1959 годзе скончыў Усесаюзны завочны фінансава-эканамічны інстытут. З 1960 года ў запасе. Працаваў у горадзе Юрга, у Кемераве, з 1961 года ў Варонежскім інстытуце сувязі.

Памёр Л. В. Дземянкоў 22 лістапада 1993 года. Пахаваны на Камінтэрнаўскіх могілках у Варонежы.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»
* Ордэн Леніна
* Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені
* Ордэн Чырвонай Зоркі
* Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* медалі

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 104. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

Спасылкі
--------

* Лаўрэнцій Васілевіч Дземянкоў на сайце «Героі краіны»
* Деменков Лаврентий Васильевич  (руск.) // Праект «Память народа»
* Деменков Лаврентий Васильевич // История города Югра и Югринского района  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 129998 |
**Карэл Фабрыцыус** (нідэрл. Carel Fabritius; ахрышчаны 27 лютага 1622 — 12 кастрычніка 1654) — галандскі мастак, адзін з самых таленавітых вучняў Рэмбранта. Заснавальнік дэлфцкай школы жывапісу. Вядома толькі 16 палотнаў Фабрыцыуса, якія з большай ці меншай верагоднасцю прыпісваюцца мастаку.

Біяграфія
---------

Карэл Пітэрс нарадзіўся ў 1622 годзе ў Мідэн-Бемстэры каля Амстэрдама (цяпер частка абшчыны Бемстэр) у сям’і настаўніка. Па адной з версій, псеўданім «Фабрыцыус» (ад лац. faber — «цясляр») абумоўлены тым, што ў юнацтве Карэл навучаўся адпаведнаму рамяству. У пачатку 1640-х гадоў разам са сваім братам Барэнтам Фабрыцыусам вучыўся ў студыі Рэмбранта ў Амстэрдаме, працаваў спачатку ў гэтым горадзе, аднак у 1643 годзе, пасля смерці дваіх дзяцей і жонкі падчас яе трэціх родаў, вярнуўся ў Мідэн-Бемстэр.

У 1650 годзе зноў ажаніўся і пасяліўся ў Дэлфце, дзе праз два гады стаў майстрам гільдыі Св. Лукі. Паступова набыў папулярнасць у якасці майстра насценных роспісаў (не захаваліся), а таксама партрэтыста. У 32 гады загінуў пры выбуху парахавых складоў у Дэлфце, які разбурыў цэлы гарадскі квартал.

Зноскі
------

1. 1 2
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  ECARTICO Праверана 12 ліпеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24694883'></a>
3. ↑  Carel Fabritius<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  Carel Fabritius — 2009.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1868372'></a>
5. 1 2 3 4
6. 1 2
7. ↑
**Брэгенц** (ням.: Bregenz) — горад на крайнім захадзе Аўстрыі, сталіца федэральнай зямлі Форарльберг, размешчаны на беразе Бодэнскага возера. Насельніцтва 27 853 жыхары (на 31 сакавіка 2011).

Гісторыя
--------

Першае паселішча на тэрыторыі Брэгенца ўзнікла каля 1500 года да н.э. Каля 500 года да н.э. сюды прыходзяць кельты: іх паселішча мае назву Брыганціён. У 15 г. да н.э. рымляне заснавалі на гэтым месцы горад Брыгантыум, які меў свой форум, базіліку, крытыя гандлёвыя рады. У 233 і 259/260 гадах горад быў разбураны алеманамі, якія крыху пазней (з 470 года) засялілі гэтыя землі. У сярэднявеччы Брэгенц меў права ладзіць штотыднёвы рынак. З 1451 года належыць княскай сям’i Габсбургаў. У 1647 годзе захоплены шведамі. У 1805 годзе становіцца часткай Каралеўства Баварыі, але ў 1815 годзе, згодна Венскім кангрэсе, стаў часткай Аўстрыі.

Культура
--------

Штогод у ліпені і жніўні ў горадзе ладзіцца Брэгенцскі фестываль: для гэтага на возеры пабудавана спецыяльная пляцоўка.

Славутасці
----------

* Касцёл Св. Гала (пабудавана ў 1097 г. цалкам перабудавана ў стылі барока ў 1738.
* Вежа Св. Марціна (1602г.)
* Будынак на вул. Кірхштрасэ, 29 — дом з самым вузкім фасадам у Еўропе (шырыня 57 см).
**Правіла Ленца**, закон Ленца — асноўнае правіла (закон), якое вызначае напрамак індукцыйнага току.

Устаноўлена Э. Ленцам у 1834 годзе як удакладненне закону электрамагнітнай індукцыі.

Фармулёўка
----------

Паводле правіла Ленца індукцыйны ток, які ўзнікае ў замкнёным контуры пры змене знешняга магнітнага патоку, мае такі напрамак, што створаны ім магнітны паток праз плошчу, абмежаваную контурам, імкнецца кампенсаваць тую змену знешняга магнітнага патоку, якая выклікае індукцыйны ток. Правіла Ленца з'яўляецца вынікам дзеяння закону захавання энергіі ў электрамагнітных з'явах.

Дослед
------

Правіла Ленца можна праілюстраваць, выкарыстаўшы два алюмініевыя кальцы (адно з іх з разрэзам), замацаваныя на стрыжні, які свабодна верціцца вакол вертыкальнай восі. Дослед паказвае, што пры набліжэнні пастаяннага магніта да суцэльнага кальца яно адштурхваецца ад магніта; пры аддаленні магніта кальцо прыцягваецца да яго. Адштурхванне і прыцяжэнне суцэльнага кальца тлумачаць узнікненнем у ім індукцыйнага току пры змяненні магнітнага патоку праз паверхню, абмежаваную кальцом. Відавочна, што пры набліжэнні магніта да кальца напрамак індукцыйнага току такі, што індукцыя магнітнага поля току супрацьлеглая індукцыі магнітнага поля пастаяннага магніта. Пры аддаленні магніта індукцыі магнітных палёў току і магніта супадаюць па напрамку. Пры руху магніта адносна кальца з разрэзам узаемадзеянне не назіраецца, бо індукцыйны ток адсутнічае

Прымяненне
----------

Вызначэнне напрамку індукцыйнага току
Каб вызначыць напрамак індукцыйнага току паводле правіла Ленца, неабходна выканаць наступныя аперацыі:

1. вызначыць напрамак ліній індукцыі знешняга магнітнага поля *B*;
2. высветліць, павялічваецца або памяншаецца магнітны паток праз паверхню, абмежаваную праводным контурам;
3. вызначыць напрамак ліній індукцыі магнітнага поля індукцыйнага току *Bінд*: калі змяненне магнітнага патоку *∆Ф < 0*, то напрамак індукцый знешняга магнітнага поля *B* і магнітнага поля індукцыйнага току *Bінд* супадаюць, калі *∆Ф > 0,* то напрамкі супрацьлеглыя;
4. ведаючы напрамак ліній індукцыі магнітнага поля індукцыйнага току *Bінд* паводле правіла свярдзёлка (правіла гадзіннікавай стрэлкі) вызначыць напрамак індукцыйнага току *I*.

Літаратура
----------

* Ленца правіла // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
* Фізіка: вучэб. дапам. для 10-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / А. У. Грамыка і інш.; пер. з рускай мовы М. Н. Гальпяровіча, Т. У. Данілавай, Г. І. Кашэўнікавай. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2013. ISBN 978-985-471-584-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 164956858 |
| ⛭Гісторыя Японіі |
| --- |
|  |
| 

| Перыяды |
| --- |
| **Гэнсі *(40 тыс. год да н.э. - VI стагоддзе н.э.)***
Палеаліт *(30—10 тыс. год да н.э.)*
Дзёмон *(10 тыс. год да н.э. - 300 год да н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
**Ямата** *(250—538)*
Кафун *(250—538)*
Асука *(538—710)*

Нара *(710—794)*Хэян *(794—1185)***Цюсэй *(1185—1573)*** Камакура *(1185—1333)*Рэстаўрацыя Кэмму *(1333—1336)*Мурамаці *(1336—1392)***Кінсэй *(1573—1868)*** Адзуці-Мамаяма *(1573—1603)*Токугава*(1603—1868)****Кіндай* (1868—1945)***Мэйдзі* (1868—1912)*Тайсё* (1912—1926)*Сёва* (да Другой сусветнай вайны ўключна) (1926-1945)***Гэндай*** **(з 1945)***Сёва (з заканчэння Другой сусветнай вайны да канца акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Сёва (з заканчэння акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Хэйсэй* (з 1989 года) |

 |
| 

| Тэмы |
| --- |
| Валюта · Землятрусы · Эканоміка · Адукацыя · Японская імперыя · Гістарыяграфія · Ваенная гісторыя · Марская гісторыя · Пасляакупацыйна гісторыя |

 |

**Эпоха Мэйдзі** (яп.: 明治時代 *мэйдзі дзідай*) — перыяд у гісторыі Японіі з 23 кастрычніка 1868 года па 30 ліпеня 1912 года, калі імператарам быў Муцухіта. Імператар Муцухіта (睦仁) узяў імя Мэйдзі, якое азначае «асвечанае кіраванне» (mei 明 = святло, веды; ji 治 = кіраванне). І сапраўды, гэты перыяд адзначыўся адмовай Японіі ад самаізаляцыі і станаўленнем яе як сусветнай дзяржавы. Акрамя таго, памылкова перакладаць Мэйдзі як «асвечаны ўрад», з прычыны таго, што ўрад — орган дзяржаўнай улады, у той час як Мэйдзі азначае працэс — кіраванне.

Неабходна адзначыць ключавую ролю «Клятвеннага абяцання імператара Муцухіта» 1869 года, якое стала палітычнай праграмай яго далейшага кіравання. У гэтым дакуменце былі замацаваны наступныя прынцыпы: дэмакратызм (улік грамадскай думкі пры рашэнні дзяржаўных спраў — п.1), прымат нацыянальных інтарэсаў (п.2), свабода дзейнасці (п.3), незалежнасць суда (п.4). Асноўным палажэннем з'яўляецца пяты пункт, які ўсталёўвае эфектыўнае выкарыстанне ведаў, дасягненняў чалавецтва, каб «становішча Японіі было ўмацавана».

У 1866—1869 гадах лідарам княстваў Сацума і Цёсю атрымалася зрынуць уладу Сёгуната Такугава і аднавіць імператарскае кіраванне. У выніку гэтых падзей, вядомых як Рэстаўрацыя Мэйдзі, была разбурана феадальная структура, і Японія ўстала на капіталістычны шлях развіцця.

У канцы XIX стагоддзя ўзніклі дзайбацу, спецыфічныя банкаўскія і індустрыяльныя аб'яднанні, якія склалі аснову эканамічнага моцу краіны.

Урад Мэйдзі праводзіў экспансіянісцкую палітыку:

* Япона-кітайская вайна 1894—1895
* Анексія Тайваня (1895)
* Руска-японская вайна (1904—1905)
* Анексія Карэі (1910)

Спасылкі
--------

* «Origins and Significance of the Meiji Restoration» by Colin Barker
* «HISTORICAL FOUNDATIONS OF JAPAN’S MILITARY AGGRESSION»
* Meiji Modernization (1868—1912)
* Meiji Restoration Links

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Кругасвет · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7857166-2 · LCCN: sh85069489 · Microsoft: 531090456 · NDL: 00568296 |
**Правілы Кірхгофа** (часта, у літаратуры, называюцца не зусім карэктна *Законы Кірхгофа*) — суадносіны паміж токамі і напружаннямі ў разгалінаваных электрычных ланцугах пастаяннага ці квазістацыянарнага току. Вынікаюць з зараду захавання закону і энергіі заахавання закону для электрычных ланцугоў. Дазваляюць разлічваць складаныя электрычныя ланцугі, напрыклад, вызначыць сілу току і напружанне на любым участку ланцуга па зададзеных супраціўленнях участкаў і ўключаных у іх электрарухаючых сіл (ЭРС).

Устаноўлены Г. Р. Кірхгофам у 1847 годзе.

Першае правіла
--------------

Алгебраічная сума токаў, якія збягаюцца ў пункце разгалінавання праваднікоў (вузле), роўная нулю. Токі, якія ўваходзяць у вузел, лічацца дадатнымі, якія выходзяць — адмоўнымі:

{\displaystyle \sum \limits \_{j=1}^{n}I\_{j}=0.}

Другое правіла
--------------

У любым замкнутым контуры, вылучаным у складаным электрычным ланцугу, алгебраічная сума падзенняў напружанняў на асобных участках контура роўная алгебраічнай суме ЭРС, уключаных у контур.

для пастаянных напружанняў {\displaystyle \sum \_{k=1}^{n}E\_{k}=\sum \_{k=1}^{m}U\_{k}=\sum \_{k=1}^{m}R\_{k}I\_{k};}
для пераменых напружанняў {\displaystyle \sum \_{k=1}^{n}e\_{k}=\sum \_{k=1}^{m}u\_{k}=\sum \_{k=1}^{m}R\_{k}i\_{k}+\sum \_{k=1}^{m}u\_{L\,k}+\sum \_{k=1}^{m}u\_{C\,k}.}

Асаблівасці складання ўраўненняў для разліку токаў і напружанняў
----------------------------------------------------------------

Пры разліках напрамкі току і ЭРС лічацца дадатнымі, калі напрамак току супадае з напрамкам абходу контура, а ЭРС павялічвае патэнцыял у напрамку абходу.

Пры складанні ўраўненняў напрамкі току можна задаваць адвольна і, калі пры іх рашэнні для якога-небудзь току атрымана адмоўнае значэнне, гэта азначае, што яго напрамак процілеглы выбранаму.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0144-3.
* Кошкин Н. И. Ширкевич М. Г. Справочник по элементарной физике. — М.: Издательство «Наука», 1972. — 256 стр. с ил.
**Дваровымі сялянамі** называлі адзін з двух відаў прыгонных сялян, апроч паселеных ці цяглых сялян.

Дваровыя сяляне жылі пры двары памешчыкаў і выкарыстоўваліся ў якасці прыслугі — абслугоўвалі сядзібу памешчыка. Уласных сродкаў вытворчасці ў дваровых сялян не было. У якасці павіннасці дваровыя сяляне адбывалі паншчыну.

У Вялікім Княстве Літоўскім дваровыя і цяглыя сяляне існавалі з канца 14 стагоддзя і да часу скасавання прыгоннага права ў 19 стагоддзі, калі беларускія землі ўваходзілі ў склад Расійскай імперыі.

Літаратура
----------

* «Бялыніцкая даўніна», краязнаўчы альманах (дадатак да газеты «Паходня»), №2 (16), снежань 2007 г.
* Сацыяльна-палітычнае становішча беларускіх губерняў у канцы XVIII — першай чвэрці XIX ст.(недаступная спасылка)
**Перэгрыны** (ад лац.: peregrinus — замежнік, чужак) — катэгорыя насельніцтва Рымскай дзяржавы.

Перэгрынамі называліся асабіста свабодныя асобы, якія, аднак, не мелі рымскага грамадзянства, галоўным чынам — жыхары заваяваных Рымам абласцей. Пасля Лацінскай вайны 340—338 гг. да н.э. з ліку перэгрынаў былі выключаны таксама асобы, якія маюць лацінскае грамадзянства. Спачатку гэта былі жыхары саюзных Рыму, а пазней і падпарадкаваных рымлянамі гарадоў Міжземнамор'я, гэта значыць італікі да Саюзніцкай вайны 90-88 гадоў да н.э. і правінцыялы. Пасля эдыкта Каракалы ў 212 годзе колькасць перэгрынаў значна скарацілася. Пры Юстыніяне ж на становішчы перэгрынаў засталіся толькі жыхары аддаленых памежных раёнаў Рымскай імперыі.

Перэгрыны былі пазбаўлены права карыстацца ius civile (грамадзянскім правам Рыма), але маглі мець юрыдычныя адносіны з рымскімі грамадзянамі, гэта значыць маглі карыстацца ius gentium. Адпаведна, перэгрыны атрымлівалі юрыдычнае прызнанне, якога не мелі чужаземцы (непадданыя). Акрамя таго, у сваіх унутраных прыватных адносінах яны працягвалі карыстацца сваім нацыянальным правапарадкам.

Суды, якія разглядаюць спрэчкі паміж рымскімі грамадзянамі і перэгрынамі, у сваёй дзейнасці зыходзілі з меркаванняў не нормаў права, а *справядлівасці і разумнага сэнсу* (лац.: Ex aequo et bono).

Зноскі
------

1. ↑  Третейский суд у древних греков и римлян // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Літаратура
----------

* Нечай Ф. М. «Рим и италики», Минск 1963
* Утченко С. Л. «Кризис и падение Римской республики», Москва 1965
* Jones A.H.M. «Cities of the eastern Roman provinces», New York — Oxford 1937.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. 2-я Беларуская партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі.

**2-я Беларуская партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі (2-га складу)** — партызанская брыгада, створаная ў верасні 1943 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Бешанковіцкага, Талачынскага, Чашніцкага і Крупскага раёнаў. 27 чэрвеня 1944 года брыгада (394 партызаны, 5 атрадаў) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* 1-ы атрад;
* 2-і атрад;
* 3-і атрад;
* 4-ы атрад;
* 6-ы атрад.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* М. І. Дзьячкоў

### Начальнік штаба

* Р. А. Махоткін

Гісторыя
--------

Партызаны наносілі ўдары на шашэйных і грунтавых дарогах Бешанковічы — Лепель, Чашнікі — Бешанковічы, Чашнікі — Сянно, Коханава — Абольцы і іншых. У сакавіку 1944 года сумесна з 1-м атрадам брыгады М. П. Гудкова разграмілі нямецкі гарнізон у вёсцы Шэйка Крупскага раёна. У маі — чэрвені 1944 года ўдзельнічалі ў абароне Сенненска-Аршанскай партызанскай зоны і прарыве блакады; у час злучэння з часцямі Чырвонай Арміі рамантавалі дарогі, вылучылі праваднікоў у раён баявых дзеянняў, удзельнічалі ў ліквідацыі нямецкіх груп

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Краіны, якія выкарыстоўваюць альбо выкарыстоўвалі песа
**Песа** (ісп.: peso — літаральна «вага», «фунт», ад лац.: pensum пенсум — «узважаны» < pensare) — сучасная грашовая адзінка і манета сярэднявечнай і сучаснай Іспаніі (вядомая іспанская песета да замены яе на еўра), а таксама сучасных дзяржаў, некалі былых іспанскімі каланіяльнымі валадарствамі: Балівіі, Гвінеі-Бісау, Дамініканскай Рэспублікі, Калумбіі, Кубы, Мексікі, Парагвая (цяпер гуарані), Філіпін, Чылі, раней Аргенціны (цяпер аўстрале), Уругвая.

1 песа звычайна дзеліцца на 100 сентава (за выключэннем Уругвая, дзе 1 песа роўны 100 сентысіма).

Гісторыя
--------

Песа — срэбная манета, якая выкарыстоўвалася ў іспанскіх калоніях у Амерыцы, чаканілася з 1497 г. Нягледзячы на гутарковую распаўсюджанасць слова, яно з’явілася на грашовых банкнотах у Іспаніі толькі ў 1864 годзе, таму правільней зваць іспанскія каланіяльныя грошы рэаламі, адкуль паходзіць сучасны бразільскі рэал, бо ў 1580—1640 гг. Бразілія таксама была іспанскім валоданнем.

*Патака*, мелая знак(圓) — грашовая адзінка, эквівалентная *песа* у партугаламоўным Макао.

Песа па краінах
---------------

### У сучасным звароце

* Сцяг Аргенціны Аргенцінскае песа ($, ARS)
* Сцяг Дамініканскай Рэспублікі Дамініканскае песа (RD$, DOP)
* Сцяг Калумбіі Калумбійскае песа ($, COP)
* Сцяг Кубы Кубінскае песа ($MN, CUP) і кубінскае канверсоўнае песа (CUC$, CUC)
* Сцяг Мексікі Мексіканскае песа ($, MXN)
* Сцяг Уругвая Уругвайскае песа ($U, UYU)
* Сцяг Філіпін Філіпінскае песа (₱, PHP)
* Сцяг Чылі Чылійскае песа ($, CLP)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
Гарадзішча Лыхаверэ
**Ле́мбіту** або **Ле́мбіт** (эст.: Lembitu, Lembit, Lembitt, Lambite, Lambito, Lembito, Lembitus, загінуў 21 верасня 1217) — эстонскі старэйшына і правадыр, вядомы выключна па хроніцы Генрыха Латвійскага.

Лембіту кіраваў у паўночнай частцы гістарычнай вобласці Сакала (паўднёвы захад Эстоніі). Яго крэпасць Леоле (*Leal*, цяпер гарадзішча Лыхаверэ, эст.: Lõhavere) знаходзілася непадалёк ад сучаснага Суўрэ-Яані. З 1211 г. ён супрацьстаяў пранікненню ў эстонскія землі праваслаўных місіянераў і, паводле звестак нямецкага храніста, нават здзейсніў набег на Пскоў (у рускіх летапісах не адзначана).

З пачаткам Лівонскага крыжовага паходу Лембіту ўзначаліў барацьбу супраць Ордэна мечнікаў (прадцечы Лівонскага ордэна). У 1215 г. рыцары авалодалі яго крэпасцю. Пасля двух гадоў палону Лембіту быў адпушчаны на свабоду. У 1217 ён заключыў саюз з Ноўгарадам супраць рыцараў. Лембіту сабраў шасцітысячнае войска эстаў і павёў яго супраць акупантаў. Загінуў 21 верасня ў баі з рыцарамі пры Пярсці каля Вільяндзі (гл. Бітва пры Вільяндзі). З хронікі вядома, што Лембіту і іншыя старэйшыны Сакалы храбра біліся, але ўрэшце вымушаны былі адступіць. Латыш Века пазнаў Лембіту, пераследваў яго, забіў і забраў яго адзенне. Галаву Лембіту крыжакі адсеклі і павезлі з сабой у Лівонію.

Ушанаванне памяці
-----------------

Шануецца ў Эстоніі як народны герой; у Таліне існуюць парк і вуліца Лембіта, у Суўрэ-Яані ў 1926 годзе яму быў усталяваны помнік. У 2005 годзе пра тыя падзеі ў Эстоніі быў зняты мастацкі фільм «Дружына» (эст.: Malev). Таксама ў гонар Лембіту былі названы:

* Лембіт, кананерская лодка
* Лембіт, падводная лодка
* Лембіту, танкавая калона

Зноскі
------

1. ↑  Помнік Лембіту ў Суўрэ-Яані Архівавана 9 жніўня 2011.

Літаратура
----------

* Eesti ajalugu elulugudes: 101 tähtsat eestlast. Tallinn: Olion, 1997, lk-d12–13.
* Henriku Liivimaa kroonika = Heinrici chronicon Livoniae. Tallinn: Eesti Raamat, 1982.

Спасылкі
--------

* ВСЭ, артыкул «Лембіту»(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
**2-я Дрысенская партызанская брыгада** — партызанская брыгада, створаная ў кастрычніку 1943 года на базе атрадаў імя Калініна і імя Кутузава, вылучаных 1-й Дрысенскай партызанскай брыгадай. У снежні 1943 года пасля баёў з карнікамі брыгада (245 партызан, 1-ы і 2-і Калінінскія атрады) выйшла ў савецкі тыл. У студзені 1944 года камандаванне брыгады з асабовым складам (92 партызаны) вярнулася ў раён баявых дзеянняў. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Дрысенскага і Расонскага раёнаў. 12 ліпеня 1944 года брыгада (230 партызан, 3 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* 1-ы Калінінскі атрад (былы імя Калініна);
* 2-і Калінінскі атрад (былы імя Кутузава);
* 3-і Калінінскі атрад.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* І. М. Кухарэнка

### Камісар

* І. В. Хут

### Начальнік штаба

* А. К. Касач

Гісторыя
--------

Партызаны рабілі дыверсіі на чыгунцы Полацк — Даўгаўпілс, шашэйных і грунтавых дарогах Полацк — Даўгаўпілс, Асвея — Полацк, Клясціцы — Полацк, Расоны — Янкавічы, Боркавічы — Дрыса і іншых. У лістападзе — снежні 1943 года вялі баі з карнікамі, утрымлівалі абарону на рэкх Дрыса і Нішча каля вёсак Латышова, Залессе, Аляксееўцы, Пярэкі, Дзёрнавічы, Жукі. У лютым і ліпені 1944 года разграмілі нямецкія гарнізоны ў вёсках Зяленаўшчына і Пярэкі Дрысенскага раёна. У красавіку 1944 года ў час карнай экспедыцыі брыгада прарвала блакаду каля возера Акунёвец у Расонскім раёне. У «рэйкавай вайне» на чыгуначным участку Баравуха — Свольна падарвалі больш за 700 рэек. У ліпені 1944 года разам з часцямі Чырвонай Арміі праследавалі нямецкія войскі ў раёне вёсак Смалоўка, Шахавіца, Рудня, Юзафова да ракі Свольна.

Памяць
------

У 1964 годзе каля вёскі Новы Строй (былая Верасна) Верхнядзвінскага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
| ⛭Гісторыя Японіі |
| --- |
|  |
| 

| Перыяды |
| --- |
| **Гэнсі *(40 тыс. год да н.э. - VI стагоддзе н.э.)***
Палеаліт *(30—10 тыс. год да н.э.)*
Дзёмон *(10 тыс. год да н.э. - 300 год да н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
**Ямата** *(250—538)*
Кафун *(250—538)*
Асука *(538—710)*

Нара *(710—794)*Хэян *(794—1185)***Цюсэй *(1185—1573)*** Камакура *(1185—1333)*Рэстаўрацыя Кэмму *(1333—1336)*Мурамаці *(1336—1392)***Кінсэй *(1573—1868)*** Адзуці-Мамаяма *(1573—1603)*Токугава*(1603—1868)****Кіндай* (1868—1945)***Мэйдзі* (1868—1912)*Тайсё* (1912—1926)*Сёва* (да Другой сусветнай вайны ўключна) (1926-1945)***Гэндай*** **(з 1945)***Сёва (з заканчэння Другой сусветнай вайны да канца акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Сёва (з заканчэння акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Хэйсэй* (з 1989 года) |

 |
| 

| Тэмы |
| --- |
| Валюта · Землятрусы · Эканоміка · Адукацыя · Японская імперыя · Гістарыяграфія · Ваенная гісторыя · Марская гісторыя · Пасляакупацыйна гісторыя |

 |

**Кама́кура** (鎌倉) — гістарычны перыяд з 1185-га па 1333 г. Названы па імі горада Камакура, спачатку невялікай вёскі, якая стала цэнтрам першага сёгуната ў Японіі.

У выніку сутыкненняў паміж родамі Мінамота, Фудзівара і Тайра апошні выйшаў пераможцам, адхіліўшы род Фудзівара ад улады. Клан Мінамота падвергся суровым пераследам.

Ёрытома Мінамота сабраў войскі і ў 1180 годзе зноў распачаў вайну, атрымаўшы перамогу ў 1185. Ён прымусіў імператара прызнаць сваё панаванне і размясціў сваю стаўку ў прыморскай вёсцы Камакура. У 1192 годзе ён завяршыў фарміраванне ўлады, расправіўся з ворагамі і былымі саюзнікамі і прысвоіў сабе тытул сэйі тайсёгун (вялікі вайскавод).

У 1199 годзе ён памёр, перадаўшы ўладу старэйшаму сыну Ёрыіэ, які неўзабаве стаў ахвярай інтрыг. Далей доўгі час улада была ў руках рэгентаў Хадзё, а да 1219 года мужчынская лінія дому Мінамота была знішчана. Сёгунам стала 2-гадовае дзіця клана Фудзівара. У 1333 годзе ў выніку міжусобных войн Камакурскі сёгунат паў, саступіўшы месца сёгунату Мурамаці.

Эпоха Камакура была часам міжусобных войн і дамінавання саслоўя самураяў. Афіцыйнай рэлігіяй сёгуната стаў дзэн. Дзэнскія манастыры, аб'яднаныя ў сістэму гадзан, развівалі на кітайскай аснове ўласную высокую культуру гадзан бунка, з якой добра вядомая літаратура гадзан бунгаку.

Тым часам адбыліся мангольскія ўварванні ў Японію, і параўнальна лёгкая перамога над ворагам, забяспечаная тайфунамі, паўплывала на станаўленне нацыянальнай самасвядомасці. Падчас гэтых уварванняў краіна здабыла свой сучасны сцяг.

Спасылкі
--------

* Японія эпохі Камакура (копія)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4322838-0 · LCCN: sh85069454 · LNB: 000296009 · NDL: 00568293 |
**Любасна** — курганны могільнік каля вёскі Любасна Верхнядзвінскага раёна Віцебскай вобласці. Могільнік знаходзіцца за 1,6 км на паўночны ўсход ад вёскі, на паўночным беразе возера Белае.

Апісанне
--------

15 паўсферычных насыпаў вышынёй 1,5-2 м, дыяметрам 5-6 м, 3 з іх размешчаны за 0,3 км на поўнач ад асноўнай групы. Даследавала ў 1974 годзе З. М. Сяргеева, раскапаны 2 курганы. Пахавальны абрад — трупаспаленне. Знойдзены кальцыніраваныя косці і рэшткі прамавугольнага згарэлага зруба. Могільнік датуецца VIII—X ст.

Літаратура
----------

* Будзько, У. Д. Курганны могільнік (в. Любасна) / У. Д. Будзько // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 170.
* Памятники геологии // Верхнедвинский край / авт.-сост. О. В. Молодечкин; фото В. Л. Соловьева. — Верхнедвинск : О. В. Молодечкин, 2005. — С. 14.

Спасылкі
--------

* Любасна (курганны могільнік) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. 2-я Беларуская партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі.

**2-я Беларуская партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі (1-га складу)** — партызанская брыгада, створаная ў маі 1942. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Мехаўскага, Гарадоцкага і Суражскага раёнаў. У кастрычніку — снежні 1943 года брыгада (274 партызаны, 6 атрадаў) паатрадна злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

Брыгада была створана на базе Мехаўскага партызанскага атрада, які дзейнічаў з ліпеня 1941 года. У жніўні 1942 года 3-і атрад брыгады быў накіраваны ў Вілейскую вобласць, дзе на яго базе была створана партызанская брыгада «Спартак», у брыгадзе быў нанава створаны 3-і атрад. 4 сакавіка 1943 года пасля баёў з карнікамі частка брыгады (597 партызан, атрады імя Суворава, «Мсцівец», імя Варашылава, «Смерць фашызму», імя Кузьмы Мініна, імя Кутузава, імя Чапаева) выйшла за лінію фронту, атрады былі расфарміраваны. У сакавіку 1943 года з груп, якія засталіся ў нямецкім тыле, былі створаны новыя атрады. На момант злучэння з Чырвонай Арміяй у склад брыгады ўваходзілі:

* атрад імя Чапаева;
* атрад «Мсцівец»;
* 1-ы атрад;
* 2-і атрад;
* 3-і атрад;
* 4-ы атрад.

Камандаванне
------------

### Камандзіры

* М. І. Дзьячкоў;
* Я. Н. Барсукоў;
* М. Ф. Сафронаў.

### Камісары

* К. Ф. Волкаў;
* Я. Н. Барсукоў;
* М. Ф. Сафронаў.

### Нчальнікі штаба

* І. С. Скуматаў;
* П. Дз. Тарачэнка.

Гісторыя
--------

Партызаны учынялі дыверсіі на чыгунках Віцебск — Невель, Полацк — Невель, Віцебск — Полацк, на шашэйных і грунтовых дарогах. У маі — снежні 1942 разбілі нямецкія гарнізоны ў вёсках Вадзянікі, Шмані, на станцыях Бычыха, Езярышча, былой Мехаўскай МТС Мехаўскага, Смалоўка, Бяскатава Гарадоцкага, Чурылава Усвяцкага раёнаў Смаленскай вобласці. У верасні — кастрычніку 1942, лютым, маі — чэрвені 1943 вялі баі супраць карнікаў. У жніўні 1943 разбілі нямецкі гарнізон у вёсцы Дубрава Гарадоцкага раёна. У жніўні — верасні 1943 года на чыгунцы Віцебск — Невель падарвалі больш за 1 тысячу рэек.

Памяць
------

У 1972 годзе ў вёсцы Бярозаўка Гарадоцкага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік, у 1979 каля вёскі Дубрава, у 1965 на чыгуначнай станцыі Бычыха, у 1975 у вёсцы Смалоўка Гарадоцкага раёна былі пастаўлены мемарыяльныя дошкі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
| ⛭Гісторыя Японіі |
| --- |
|  |
| 

| Перыяды |
| --- |
| **Гэнсі *(40 тыс. год да н.э. - VI стагоддзе н.э.)***
Палеаліт *(30—10 тыс. год да н.э.)*
Дзёмон *(10 тыс. год да н.э. - 300 год да н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
**Ямата** *(250—538)*
Кафун *(250—538)*
Асука *(538—710)*

Нара *(710—794)*Хэян *(794—1185)***Цюсэй *(1185—1573)*** Камакура *(1185—1333)*Рэстаўрацыя Кэмму *(1333—1336)*Мурамаці *(1336—1392)***Кінсэй *(1573—1868)*** Адзуці-Мамаяма *(1573—1603)*Токугава*(1603—1868)****Кіндай* (1868—1945)***Мэйдзі* (1868—1912)*Тайсё* (1912—1926)*Сёва* (да Другой сусветнай вайны ўключна) (1926-1945)***Гэндай*** **(з 1945)***Сёва (з заканчэння Другой сусветнай вайны да канца акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Сёва (з заканчэння акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Хэйсэй* (з 1989 года) |

 |
| 

| Тэмы |
| --- |
| Валюта · Землятрусы · Эканоміка · Адукацыя · Японская імперыя · Гістарыяграфія · Ваенная гісторыя · Марская гісторыя · Пасляакупацыйна гісторыя |

 |

**Перыяд Сэнгоку** (яп.: 戦国時代 *сэнгоку дзідай*?, «Эпоха ваюючых правінцый»), назва ўтрымлівае адсылку да перыяду Ваюючых царстваў у Кітаі) — перыяд у японскай гісторыі з другой паловы XV да пачатку XVII стагоддзя.

Пачаўся стратай сёгунамі дынастыі Асікага кантролю над краінай, што прывяло да дэцэнтралізацыі дзяржаўнай улады («смута гадоў Онін» у 1467—1477 гадах) і завяршыўся ўсталяваннем сёгуната Такугава (1603). Часта іншай датай пачатку перыяду лічаць 1493 г. год смерці Хатакэяма Масанага. Канцом гэтай эпохі лічаць выгнанне апошняга сёгуна з дынастыі Асікага з Кіёта па наказу Ода Набунага — 1573 г.

Перыяд кіравання Таётомі Хідэёсі ўжо нельга лічыць часткай эпохі сэнгоку (калі можна, то з сур'ёзнымі агаворкамі, з прычыны таго, што ён змог завяршыць аб'яднанне краіны і стаў вярхоўным яе кіраўніком, у адрозненне ад Ода Набунага).

Разам з тым шматлікія даследчыкі вылучаюць адмысловы перыяд японскай гісторыі — перыяд Адзуці-Мамаяма (яп.: 安土桃山時代?), які супадае з перыядам кіравання Ода Набунага і Таётомі Хідэёсі. Няма адзінага пункта гледжання і адносна датовак гэтай эпохі (як варыянт — 1573—1603).

Літаратура
----------

* Электронная энциклопедия «Япония от А до Я»
* Turnbull St. The samurai sourcebook. London. 2000
**Зіна (Зінаіда Якаўлеўна) Гімпелевіч** (**Шварцман**; нар. 1949, г. Мінск) — беларускі і канадскі філолаг, культуролаг, беларусістка.

БІяграфія
---------

Нарадзілася ў Мінску ў 1949 годзе. Яе айчымам быў беларускі кампазітар Дзмітрый Камінскі.

Пры ўладкаванні на працу на Беларускае тэлебачанне вытрымала іспыт (напісала праграму, якую прынялі), але ў працы ёй адмовілі з прычыны яўрэйскай нацыянальнасці, прапанавалі ўзяць нацыянальнасць айчыма, але яна не згадзілася. Калі ў Зінаіды нарадзілася дачка, айчым настаяў на тым, каб яна пакінула краіну. Эмігравала ў Канаду ў 1979-м з першым мужам і дачкой. Скончыла каледж Хілфілд Страталан у Гамільтане, пасля Універсітэт Ватэрлоа.

Сумесна з Івонкай Сурвілай і Паўлінай Сміт-Пашкевіч арганізавала адзін з першых у свеце Фонд для дапамогі ахвярам Чарнобылю ў Беларусі (CRFCVB) і шмат гадоў была яго першай віцэ-прэзідэнткай.

Ганаровая прафесарка канадскага Універсітэта Ватэрлоа. Прэзідэнтка, пасля ганаровая прэзідэнтка Канадскай асацыяцыі славістаў, віцэ-прэзідэнтка Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў (МАБ), у 2002—2017 гадах прэзідэнтка Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе. Ганаровы член Саюза беларускіх пісьменнікаў.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар дзевяці манаграфій, у тым ліку пра творчасць Васіля Быкава, 17 раздзелаў у калектыўных акадэмічных выданнях. Навуковыя інтарэсы: беларуская і руская мова і літаратура; яўрэйская літаратура; культура XX стагоддзя.

У 2023 годзе Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе і Згуртаванне беларусаў Канады выдалі кнігу Гімпелевіч «Biełarusian Fine Art: Time and Time Again» («Беларускае выяўленчае мастацтва: зноў і зноў»).

Зноскі
------

1. ↑  Czech National Authority Database Праверана 8 чэрвеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. 1 2  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
3. 1 2 3 4 5 6  Мастацтвазнаўца з Канады Зіна Гімпелевіч: «Няхай ангельскамоўныя ведаюць, што беларусы ня лыкам шытыя»
4. ↑  Анкета пасьля лета. Зіна Гімпелевіч: «Я казала гэбэшніку: можаш мяне забіць, але я вам ня здамся». 11 верасень 2019

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12933645z · GND: 103196927 · ISNI: 0000 0000 8410 2557 · LCCN: n88086306 · NKC: js20201084767 · SUDOC: 098819844 · VIAF: 112942351 · ЗЭКББ: SEK-678150 |

 |
Эміліа Сала Франсес, *Выгнанне іўдзеяў з Іспаніі*
Подпісы Фердынанда Арагонскага, Ізабелы Кастыльскай і каралеўскага сакратара Хуана дэ Каломы пад тэкстам Альгамбрскага эдыкта
**Альгамбрскі эдыкт**, або *Гранадскі эдыкт* (ісп. *Edicto de Granada*) — указ караля Фердынанда II Арагонскага і каралевы Ізабелы I Кастыльскай, выдадзены ў 1492 годзе, аб выгнанні з усіх тэрыторый іх каралеўстваў тых яўрэяў, якія да 31 ліпеня гэтага года адмовяцца прыняць хрысціянства.

Гэты эдыкт быў першым у гісторыі Іспаніі, паводле якога з яе тэрыторыі выганяўся цэлы народ, які пражываў тут ужо на працягу паўтары тысячагоддзяў. Многія з яўрэяў пад наймацнейшым націскам улад прынялі каталіцкую веру (крыптаіўдзеі, якіх іспанцы пагардліва звалі маранамі). Пры гэтым яны ўвесь час знаходзіліся ў цэнтры пільнай увагі інквізіцыі, якая падазравала іх у несапраўдным пераходзе ў хрысціянства і тайнай прыхільнасці да сваёй старой рэлігіі. Многія тысячы выяўленых інквізіцыяй сапраўдных і ўяўных парушальнікаў з ліку маранаў былі асуджаны і спалены на вогнішчы (аўтадафэ).

У 1968 годзе іспанскі ўрад генерала Франка абвясціў Альгамбрскі эдыкт несапраўдным, а 1 красавіка 1992 года іспанскі кароль Хуанам Карласам I абвясціў, што ён страціў моц. У той жа дзень кароль наведаў мадрыдскую сінагогу і прасіў прабачэння за рашэнне, прынятае яго папярэднікамі амаль 500 гадоў назад. У сувязі з 500-годдзем выгнання іўдзеяў з Іспаніі іспанскі парламент у 1992 годзе зацвердзіў закон, які рэгулюе з гэтага часу адносіны паміж Іспанскай дзяржавай і саюзам яўрэйскіх абшчын Іспаніі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Альгамбрскі эдыкт
**«Купішкіс»** (літ.: Futbolo klubas „Kupiškis") — літоўскі футбольны клуб з Купішкіса. Заснаваны ў 2017 годзе.

Гісторыя
--------

«Купішкіс» быў створаны ў 2017 годзе і адразу трапіў у Першую лігу, дзе гуляў у 2018—2019 гадах. У канцы 2019 года адбыўся скандал з дагаварнымі матчамі, з-за якога 6 ігракоў «Купішкіса» былі адхілены ад футбола, а сам клуб пазбаўлены месца ў Першай лізе, у 2020 не заявіўся і ў Другую лігу.

Статыстыка выступленняў
-----------------------

### Чэмпіянат Літвы

| Сезон | Ліга | М | Г | В | Н | П | Галы | Ачкі | Заўвагі |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2018 | Першая (Д2) | **13** | 26 | 4 | 2 | 20 | 46–91 | **14** |  |
| 2019 | Першая (Д2) | **10** | 28 | 10 | 6 | 12 | 49–56 | **36** | Пазбаўленне месца ў Першай лізе |
|

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Старонка ў Facebook  (літ.)
* *alyga.lt*
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Варушчанка.
**Юрый Леанідавіч Варушчанка** (нар. 3 мая 1976, г. Гомель) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў у 1999 годзе БДПА. У 1999—2000 гадах Галоўны мастак Гомеля ва Упраўленні архітэктуры і горадабудаўніцтва Гомельскага гарвыканкама; у 2000—2002 гадах архітэктар праектнага інстытута «Дзіпражыўмаш» у Гомелі; у 2002—2003 гадах загадчык аддзела архітэктуры і горадабудаўніцтва Рэчыцкага райвыканкама; у 2003—2006 гадах архітэктар праектна-канструктарскага камунальнага ўнітарнага прадпрыемства «Інстытут Гомельбудпраект»; у 2007—2012 гадах вядучы архітэктар КУП «Інстытут Гомельаблбудпраект»; у 2012—2013 гадах галоўны архітэктар праектаў «Творчая майстэрня архітэктара Крамарэнкі В. У.».

Член Беларускага саюза архітэктараў з 2006 года.

Творчасць
---------

Аўтар больш 100 праектаў у Гомелі, Гомельскай вобласці, Мінску, Мінскай вобласці, у т.л. удзельнічаў у праектаванні будынка музея Вялікай Айчыннай вайны.

Літаратура
----------

* Варущенко Юрий Леонидович // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
**Альгерд Невяроўскі** (19 жніўня 1969, Мінск, Беларусь — 1 кастрычніка 2009, Беласток) — беларускі журналіст.

Біяграфія
---------

Альгерд нарадзіўся 19 жніўня 1969 года ў Мінску. У 1995 годзе закончыў гістарычнае аддзяленне каталіцкага Універсітэта імя Кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве са званнем магістра. З таго часу працаваў у асноўным журналістам. Два гады ў газеце «Наша слова», затым у газеце «Свабода». Супрацоўнічаў у якасці карэспандэнта з расійскай газетай «Камерсант». Цягам сямі гадоў, да 2005 года, быў карэспандэнтам польскай рэдакцыі радыё Бі-Бі-Сі. Працяглы час, з 1996-га па 2007 год, быў карэспандэнтам Радыё Свабода ў Мінску, на якім гучалі яго каментары, нарысы і паведамленні са сферы палітычнага, рэлігійнага і грамадскага жыцця. З 2007 года жыў і працаваў журналістам Радыё Рацыя ў Беластоку.

Шмат часу праводзіў на працоўным месцы, шукаючы тэмаў, абмяркоўваў новыя задумы, клапаціўся аб якасці праграм, з якім быў моцна эмацыйна звязаны.

Апошні час жыў у Беластоку, Польшча, дзе і памёр нечакана ва ўзросце 40 гадоў. У Альгерда засталося двое дзяцей: дачка Івона і сын Чэслаў.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Радыё Рацыя, Памёр Альгерд Невяроўскі(недаступная спасылка)
* Радыё Рацыя, Альгерд Невяроўскі: Супярэчлівае рашэнне Еўрасаюза
* КХП-БНФ, Альгерд Невяроўскі: Прэзэнтацыя кнігі Сяргея Навумчыка
* Гарадзенская філія АГП, Альгерд Невяроўскі: Выбар(недаступная спасылка)
* Радыё Рацыя, Альгерд Невяроўскі: Вынікі году(недаступная спасылка)
* Радыё Рацыя, Альгерд Невяроўскі, Дзень Перамогі ў кожнага свой(недаступная спасылка)
**Ванадый** (лац.: Vanadium) **V** — хімічны элемент V групы перыядычнай сістэмы; атамны нумар 23. Метал шэра-стального колеру.

Прыродныя крыніцы
-----------------

Дастаткова распаўсюджаны, але рассеяны ў мінералах элемент. Важнай прамысловай крыніцай ванадыю служаць тытанамагнетытавыя жалезныя руды (да 0,1% ванадыю). Адзін з самых багатых ванадыем мінералаў (да 30% ванадыю) — патраніт (сульфід ванадыю) — надзвычай рэдкі, выяўлены толькі ў адным месцы — у гарах Перу на вышыні 4700 км над узроўнем мора.

Прымяненне
----------

У сплаве з жалезам (фераванадый) уводзіцца ў сталь і чыгун — надае ім высокую ўстойлівасць да штуршкоў, удараў і вібрацыі: патрэбны для аўтамабільнай, авіцыйнай, ракетнай прамысловасці.

У якасці каталізатару замяняе дарагую плаціну пры вытворчасці сернай кіслаты.

Гл. таксама
-----------

* Карнатыт

| ⛭Перыядычная сістэма хімічных элементаў Д. І. Мендзялеева |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| H |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | He |
| Li | Be |  | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |  | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | \* | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | \*\* | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |
| Uue | Ubn |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |
|  | **\*** | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu |  |
| **\*\*** | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Шчолачныя металы | Шчолачназямельныя металы | Лантаноіды | Актыноіды | Пераходныя металы | Лёгкія металы | Паўметалы | Неметалы | Галагены | Інертныя газы |

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 122626454 · GND: 4187375-0 · LCCN: sh85142005 · Microsoft: 504678139 · NDL: 00560502 · NKC: ph126988 |

 |
**Дзіда** — інфармацыйны веснік Гродзенскай арганізацыі «Маладога фронту». Першы нумар выдання выйшаў у свет у канцы 1998. Тыраж да 300 асобнікаў. Веснік знаёміць з дзейнасцю арганізацыі, друкуе навіны грамадcка-палітычнага жыцця (пераважна Гродзеншчыны), а таксама матэрыялы пазнавальна-займальнага характару. Меркаваная аўдыторыя «Дзіды» — школьнікі старэйшых класаў і студэнты.

У «Дзідзе» працавалі журналісты: Павел Мажэйка, Юлія Дарашкевіч, Андрэй Мялешка і інш. Увесну 2007 у газеты з'явілася інтэрнэт-старонка, якая асвятляе асноўныя падзеі з жыцця гродзенскай арганізацыі Маладога Фронту, а таксама змяшчае навіны Гродна і Беларусі.

Зноскі
------

1. ↑   — Афіцыйная старонка «Дзіды»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фамічоў.
**Юрый Канстанцінавіч Фамічо́ў** (руск.: Юрий Константинович Фомичёв; 30 кастрычніка 1929 — 2 сакавіка 2015) — вучоны ў галіне мікрабіялогіі, доктар медыцынскіх навук (1967), прафесар (1968). Заслужаны работнік народнай адукацыі БССР.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў горадзе Чыстапаль Татарскай АССР (Рэспубліка Татарстан, Расія). У 1948 годзе скончыў сярэднюю школу ў Мінску і паступіў у Мінскі медыцынскі інстытут на лячэбны факультэт. Інстытут скончыў у 1954 годзе, вучыўся ў аспірантуры і ў 1957 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. Працаваў у Інстытуце эпідэміялогіі і мікрабіялогіі Міністэрства аховы здароўя БССР. У пачатку 1960-х гг. павышаў кваліфікацыю ў Маскве і Англіі. У 1966 годзе абараніў доктарскую дысертацыю. З 1967 года Ю. К. Фамічоў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, загадваў Праблемнай навукова-даследчай лабараторыяй эксперыментальнай біялогіі. Адначасова ў 1969—1988 гг. займаў пасаду загадчыка кафедрай мікрабіялогіі біялагічнага факультэта. У 1970 годзе знаходзіўся ў навуковай камандзіроўцы ў Вялікабрытаніі, дзе на працягу 6 месяцаў працаваў у Эдынбургскім універсітэце. У 1971—1973 гг. займаў пасаду дэкана біялагічнага факультэта БДУ. З 1988 года займаў пасаду загадчыка кафедрай генетыкі, у 1993—2011 гг. — прафесара кафедры мікрабіялогіі.

Памёр Ю. К. Фамічоў 2 сакавіка 2105 г. Пахаваны на Паўночных могілках ў Мінску.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар больш за 300 навуковых прац, у т.л. 40 патэнтаў і аўтарскіх пасведчанняў на вынаходніцтвы, 10 лекцыйных курсаў у галіне агульнай мікрабіялогіі, генетыкі бактэрый, малекулярнай біялогіі, генетычнай інжынерыі.

Пад кіраўніцтвам Ю. К. Фамічова абаронены 4 доктарскія і каля 40 кандыдацкіх дысертацый.

Узнагароды і званні
-------------------

* Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»;
* Заслужаны работнік народнай адукацыі БССР;
* Заслужаны работнік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта;
* Заслужаны Сорасаўскі прафесар.

Зноскі
------

1. ↑  Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Сайт біялагічнага факультэта (руск.) // Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт

Літаратура
----------

* Фамічоў Юрый Канстанцінавіч // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз. — С. 185.

Спасылкі
--------

* Сайт біялагічнага факультэта  (руск.) // Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вананд (значэнні).
**Вананд** (арм.: Վանանդ) — гэта назва выкарыстоўваецца для абазначэння раёна гістарычнай Арменіі, што прыкладна адпавядае правінцыі Карс на тэрыторыі сучаснай Турцыі. Названа ў гонар армянскай сям’і Ванандзі і была княствам у каралеўстве Арменіі, а пазней правінцыі Дэмакратычнай Рэспублікі Арменія. Яе гістарычнай сталіцай быў горад Карс. У рэгіёне адзначыліся шматлікія інтэрвенты, у тым ліку асірыйцы, грэкі, рымляне, візантыйцы, арабы, манголы, персы і туркі. Пасля руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў, Расійская імперыя набыла рэгіён на кангрэсе ў Берліне. У вобласці па-ранейшаму захоўваецца значная колькасць армянскага насельніцтва, але пасля Першай сусветнай вайны, вялікая частка была знішчана ў ходзе турэцка-армянскай вайны 1920 года. Гэты рэгіён быў перададзены пад турэцкае кіраванне па Александропальскім  (руск.) (бел. і Карскім дагаворах  (руск.) (бел..
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Брагін, значэнні.
Фрагмент метэарыта «Брагін»
**Бра́гін**, таксама **Брагінскі метэарытны дождж** — жалезакаменны метэарыт, які выпаў метэарытным дажджом у Брагінскім раёне Гомельскай вобласці. З 1807 знойдзена 13 экзэмпляраў агульнай масай 857,6 кг. Зберагліся 7: 5 ў Беларускай калекцыі метэарытаў (у тым ліку 73 і 12 кг) і па адным у калекцыях Расійскай і Украінскай Акадэмій навук.

Літаратура
----------

* Метеориты // Республика Беларусь: Энциклопедия в 6 т. Т. 4.: Картография — Миноговые / редкол. Г. П. Пашков и др. — Минск: БелЭн, 2007. — 768 с. ISBN 978-985-11-0385-6
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* Ляўкоў Э. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. Мн. 1992.

Спасылкі
--------

* Неземные сокровища: черные копатели добывают сотни килограммов метеоритов
Зубчастыя колы
**Зубчастае кола** — звяно зубчастых перадач, якое мае выступы (зубы) для перадачы руху праз счапленне з выступамі другога звяна. Бываюць цыліндрычныя, канічныя і чарвячныя; з прамымі, касымі і крывалінейнымі зубамі. Робяць са сталі, чыгуну, сплаваў каляровых металаў, пластмас.

Шасцярня ў зубчастай перадачы — кола з меншым лікам зубоў, а пры роўнай іх колькасці — вядучае зубчастае кола.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11978025k · GND: 4067333-9 · LCCN: sh85053623 · NDL: 00562765 · NKC: ph123892 |
Дзяржавы групы «Наступныя 11» выдзелены чырвоным (злева направа): Мексіка, Нігерыя, Егіпет, Турцыя, Іран, Пакістан, Бангладэш, Інданезія, В’етнам, Рэспубліка Карэя, Філіпіны
**Наступныя 11** (**N-11** таксама **Next Eleven**) — група дзяржаў, што валодаюць значным эканамічным і да сярэдзіны ХХІ стагоддзя маюць ператварыцца ў вядучыя гаспадаркі свету. Гэтыя краіны маюць найлепшыя перспектывы для прыцягнення інвестыцый і эканамічнага росту. «Наступныя 11» выдзеленыя ў 2005 годзе брытанскім фінансістам Джымам О’Нілам, аўтарам больш вядомага тэрміна БРІК. Група аб’ядноўвае 11 (што вынікае з назвы) дзяржаў Афрыкі (Нігерыя, Егіпет); Амерыкі (Мексіка); Азіі (Пакістан, Турцыя, Іран, Бангладэш, Філіпіны, Інданезія, В’етнам, Паўднёвая Карэя) агульнай плошчай 10 млн кв.км. з насельніцтвам 1,5 млрд чал.