**«Чан’э-4»** (кіт. трад. 嫦娥四號, спр. 嫦娥四号, піньінь *Cháng'é sìhào*, пал. *Чан’э сы-хао*) — кітайская аўтаматычная міжпланетная станцыя для вывучэння Месяца і касмічнай прасторы; першы апарат, які здзейсніў мяккую пасадку (3 студзеня 2019) на адваротным баку Месяца. «Чан'э-4» складаецца з стацыянарнай месяцовай станцыі, якая нясе на борце месяцаход «Юйту-2».

«Чан’э-4» з'яўляецца часткай Месяцавай праграмы Кітая, працягам і дублёрам місіі «Чан’э-3» (у ходзе якой у канцы 2013 года на Месяц быў паспяхова дастаўлены месяцаход «Юйту»).

Мэты місіі
----------

Запланаваны: 
пасадка ў кратары фон Ка́рман, які ўваходзіць у сваю чаргу ў Басейн Паўднёвы полюс — Эйткен; 
узяцце і даследаванні узораў грунту; спецыялісты спадзяюцца знайсці ў гэтым рэгіёне матэрыялы, выбітыя з верхніх слаёў месяцовай мантыі, што дапаможа праліць святло на яе геалагічную гісторыю. 
Паўднёвы полюс — Эйткен з'яўляецца найбуйнейшым і найбольш старажытным вядомым импактным басейнам Сонечнай сістэмы, яго паверхня ў сярэднім на 13 км ніжэй навакольных узвышшаў. Выбар кратэра, названага ў гонар Тэадора фон Кармана, быў звязаны яшчэ і з тым, што гэты вучоны быў навуковым кіраўніком Цяня Сюэсэня (1911-2009), заснавальніка кітайскай касманаўтыкі.

Акрамя навуковых задач, місія дазволіць Кітаю пратэставаць магчымасці ў рэалізацыі сістэм далёкай касмічнай сувязі.

Канструкцыя
-----------

### Месяцаход

1200-кілаграмовы пасадачны апарат нясе 140-кілаграмовы месяцаход «Юйту-2» («Нефрытавы заяц-2»), даўжынёй 1,5 метра, шырынёй 1 метр, вышынёй каля 1,1 метра. Месяцаход абсталяваны 2 складнымі панэлямі сонечных батарэй і 6 коламі, антэнай сувязі, чатырма панарамнымі камерамі, якія могуць працаваць адначасова. 
На месяцаходзе усталяваны таксама геарадар, які дазваляе зандаваць пласт рэгаліту, спяктрометр малюнкаў, які працуе ў бачным і блізкім інфрачырвоным дыяпазонах, аналізатар энергічных нейтральных атамаў і шэраг іншых прыбораў.

### Крыніца сілкавання

Энергазабеспячэнне абсталявання місіі ажыццяўляецца цеплавымі блокамі — радыяцыйнымі крыніцамі цяпла і радыёізатопнымі крыніцамі электраэнергіі, якія выкарыстоўваюць энергію альфа-распаду ізатопа плутонію-238. Карпусы цеплавых блокаў выраблены з кампазіцыйных матэрыялаў спецыялістамі АТ «НДІграфіт». Начынне гэтых блокаў распрацавана ў Расийскім федэральным ядзерным цэнтры — ВНДИЭФ. Дадзеныя крыніцы сілкававання з'яўляюцца адзіным абсталяваннем, прынятым кітайскім касмічным агенцтвам ад Расіі.

Ход місіі
---------

### Падрыхтоўка

Запуск і мяккая пасадка на Месяц першапачаткова планаваліся ў 2015 годзе.

Паколькі з адваротным бокам Месяца адсутнічае прамая бачнасць, для арганізацыі сувязі з апаратамі выкарыстоўваецца ретрансляцыйны спадарожнік «Цюэцяа», які быў запушчаны з касмадрома Січан 20 мая 2018 года ў кропку Лагранжа L2 ракетай-носьбітам «Чанчжэн-4С».

Адначасова з «Цюэцяа» былі таксама запушчаныя два малых апарата Харбінскага політэхнічнага універсітэта «Лунцзян-1» і «Лунцзян-2».

### Запуск, палёт і пасадка на Месяц

«Чан'э-4» быў паспяхова запушчаны з Зямлі 7 снежня 2018 года (у 21:00 па маскоўскім часе, 8 снежня прыкладна ў 02:00 па мясцовым часе) ракетай-носьбітам «Чанчжэн-3Б» з касмадрома Січан.

12 снежня 2018 года ў 11:39 мск апарат выйшаў на эліптычную арбіту вакол Месяца (вышыня перыцэнтра 100 км, вышыня апацэнтра 400 км).

19 снежня 2018 года «Чан'э-4» усталяваў сувязь са спадарожнікам-рэтранслятарам «Цюэцяа» і звязаўся з Зямлёй.

30 снежня 2018 года ў 08:55 па пекінскім часу (03:55 мск) «Чан’э-4» перайшоў з кругавой 100-км арбіты на эліптычную арбіту вакол Месяца (вышыня перицентра 15 км, вышыня апоцентра 100 км).

3 студзеня 2019 года ў 05:26 мск выканана пасадка на адваротным баку Месяца у кропцы з каардынатамі 45°28′15″ пд. ш. 177°36′20″ у. д.HGЯO.

  

### Работа на паверхні Месяца

Пасля прылунення 3 студзеня 2019, у 06:40 мск апарат зрабіў першы ў свеце здымак паверхні адваротнага боку Месяца, зняты з блізкай адлегласці, і перадаў яго на Зямлю праз спадарожнік-рэтранслятар «Цюэцяа». У той жа дзень у 17:22 мск планетаход «Юйту-2» з'ехаў па нахільнай рампе на паверхню Месяца.

З 4 па 10 студзеня «Юйту-2» знаходзіўся ў рэжыме «сну». Пасадачны модуль Чан'э-4 у гэты час прайшоў высокатэмпературныя выпрабаванні.

10 студзеня ў 17:14 па пекінскаму часу Юйту-2 паспяхова выйшаў са «спячкі» і зрабіў першыя фотаздымкі. «Юйту-2» правёў навукова-даследчую работу ў дзённы час, які прадоўжыўся да 12 студзеня.

З 14 студзеня 2019 года падчас месяцавай ночы месяцаход «Юйту-2» і спускальны модуль «Чан’э-4» знаходзілісь ў спячым рэжыме.

29 студзеня 2019 года, каля 20:00 выйшаў са спячага рэжыма месяцаход «Юйту-2».

30 студзеня 2019 года ў 20:39 пасадачны модуль «Чан’э-4» таксама выйшаў са спячага рэжыма. Тэмпература на паверхні Месяца за гэты час апускалась да -190°C.

У пачатку лютага 2019 года касмічны апарат LRO прайшоў амаль прама над месцам пасадкі «Чан’э-4» і здзейсніў яго фотаздымку.

На 4 сакавіка Юйту-2 праехаў 127 метраў па паверхні зваротнага боку Месяца і прыслаў здымкі, на якіх бачныя камяні і каляіна ад яго калёс. Затым месяцаход перайшоў у рэжым «сну» ў якім ён быў павінен заставацца да 10 сакавіка. 14 сакавіка агенцтва Сіньхуа паведаміла, што месяцаход «Юйту-2» праехаў па паверхні зваротнага боку Месяца 163 метры і, магчыма, зможа прарабіць звыш запланаванага трохмесячнага цыклу. За трэці месячны дзень «Юйту-2» праехаў 43 метры, дадаўшы іх да пройденых 44,185 м у першы месячны дзень і 75,815 м у другі месячны дзень. З 13 сакавіка 2019 года абсталяванне пасадачнага модуля «Чан’э-4» і ровер «Юйту-2» пераведены ў спячы рэжым да заканчэння трэцяй месячнай ночы. «Абуджэнне» пасля сну запланавана на 27 сакавіка 2019 года. Перамяшчэнні Юйту-2 па паверхні зваротнага боку Месяца ўдалась зафіксаваць пры дапамозе трохкамернай сістэмы фатаграфавання АМС Lunar Reconnaissance Orbiter.

У ходзе чацвёртых месячных сутак з 29 сакавіка па 1 красавіка «Юйту-2» праехаў па паверхні Месяца 8 метраў. Затыс абодва апаратаперайшлі ў рэжым «сну» да 8 красавіка. З 8 па 12 красавіка «Юйту-2» праехаў яшчэ 8 метраў, пасля чаго з надыходам пятай месяччнай ночы зноў перайшо у рэжым «сну» да 28 красавіка.

«Юйту-2» з дапамогай спектрометра VNIS выявіў у кратары Кармана мінералы ортапіраксен і алівін, якія могуць паходзіць з мантыі Месяца. Падчас пятага месячнага дня «Юйту-2» здолеў праехаць 12 м. У гэты час у кітайскага лунахода пачалі няштатна працаваць сэнсары сістэмы аўтаматычнага абыходу перашкодаў, паколькі адбіткі сонечнага святла ад элементаў корпуса ровера засвечвалі сэнсары. Сітуацыю здолелі выправіць з дапамогай карэктыроўкі праграмнага забеспячэння і яе перазагрузкі. За ўвесь час працы ровер пераадолеў прыкладна 190,5 м.

Біялагічны эксперымент
----------------------

На борце пасадачнага модуля знаходзіцца кантэйнер вышынёй 198 мм і дыяметрам 173 мм, прызначаны для фармавання замкнёнай біясферы. Кантэйнер акрамя вады, глебы і паветра ўтрымліваў шэсць біялагічных відаў: насенне бавоўны, рапсу, бульбы, рэзухавідкі (лац.: Arabidopsis), а таксама яйкі пладовай мухі (дразафілы) і дражджавыя грыбкі, а таксама дзве маленькія камеры і сістэму кантролю цяпла, якая падтрымлівала тэмпературу 25 градусаў Цэльсія. Падчас падрыхтоўкі да запуску, за два месяцы да пасадкі на Месяцы, пры дапамозе спецыяльных тэхналогій насенне і яйкі былі закансерваваны на час падрыхтоўкі да палёту на Месяц. 3 студзеня пасля здзяйснення пасадкі на Месяц насенне было паліта вадой. 15 студзеня на канферэнцыі было абвешчана, што камерамі зафіксавана прарастанне аднаго з зярнятаў бавоўны. Таксама было паведамлена, што 12 студзеня ў сувязі з наступленнем першай для спускаемага модуля месяцавай ночы з нізкімі тэмературамі, у рамках пераводу спускаемага модуля ў «спячы рэжым» было выключана сілкаванне апаратуры кантэйнера, на чым эксперымент быў завершаны.

Новыя імёны на карце Месяца
---------------------------

4 студзеня 2019 года Міжнародны астранамічны саюз адобрыў імёны для аб'ектаў у раёне пасадкі АМС «Чан'э-4»: само месца пасадкі атрымала назву *Statio Tianhe* гонар старажытнай кітайскай назвы Млечнага Шляху (кіт.: 天河), тры кратары ўнутры кратара Фон Карман атрымалі назвы ў гонар сузор'яў на старажытных кітайскіх картах зорнага неба: *Zhinyu* (кіт.: 織女, таксама указвае на багіню Чжы-нюй), *Hegu* (кіт.: 河鼓) і *Tianjin* (кіт.: 天津), а цэнтральны пік кратара Фон Карман атрымаў назву *Mons Tai* у гонар гары Тайшань.

Гл. таксама
-----------

* Чан’э-5
* Касмічная праграма Кітая

Зноскі
------

1. ↑  China's Journey to the Lunar Far Side: A Missed Opportunity? Paul D. Spudis, Air & Space Smithsonian. 14 чэрвеня 2017.
2. ↑  «Чанъэ-4» вышел на орбиту вокруг Луны // «ВСЕЛЕННАЯ, ПРОСТРАНСТВО, ВРЕМЯ», 2018-12-13
3. 1 2  Ye 2017.
4. ↑  «Красный спутник» // Lenta.ru, 2018-12-12
5. ↑  *Steven Jiang*. This is the rover China will send to the 'dark side' of the moon // CNN News, 16 August 2018 Архівавана {{{2}}}.
6. ↑  嫦娥四号月球车外形首次公开 请你来命名！\_新闻频道\_央视网(cctv.com) **(нявызн.)**.  news.cctv.com. Праверана 3 студзеня 2019.
7. ↑  DOI:10.1016/j.pss.2018.02.011  
Вы можаце падставіць цытату уручную ці з дапамогай бота.
8. ↑  «Росатом» поставил ядерные источники энергии для китайской лунной миссии. РІА "Новости". 2018-12-12.
9. ↑  Росатом разработал одну из систем китайской лунной миссии «Чанъэ-4» **(нявызн.)**.  ТАСС. Праверана 14 снежня 2018.
10. ↑  China's Moon rover awake but immobile (англ.)
11. ↑  Китай запустит спутник на «тёмную сторону» Луны на этих выходных
12. ↑  Китай свяжет Луну и Землю «Мостом из сорок»: лунная программа Поднебесной
13. ↑  "Китай запустил зонд для первой посадки на обратной стороне Луны". Новое Время. 7 декабря 2018. Праверана 7 декабря 2018. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|accessdate=` і `|date=` (даведка)
14. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
 **(нявызн.)**.
15. ↑  *Jones, Andrew* (19 December 2018). Chang'e-4 lander makes contact with Queqiao relay satellite from lunar orbit. Архівавана 3 студзеня 2019. GBTIMES.
16. ↑  中国探月工程
17. ↑  *Jones, Andrew* (5 Сьнежня 2018). «China to launch Chang'e-4 lunar far side landing mission on December 7» Архівавана 15 красавіка 2019.. GBTIMES.
18. ↑  В Китае запустили аппарат для исследования обратной стороны Луны
19. ↑  *Stephen Clark.*  China launches historic mission to land on far side of the moon // Spaceflight Now, 7 Лістапада 2018
20. ↑  *Dave Mosherand and Shayanne Gal*, This map паказвае праграму можна знайсці на exactly where China landed its Chang'e-4 spacecraft on the far side of the moon. *Business Insider*. 3 Студзеня 2019.
21. ↑  Китайский космический аппарат «Чанъэ-4» прислал первый снимок с обратной стороны Луны **(нявызн.)**.  ТАСС. Праверана 3 студзеня 2019.
22. ↑  嫦娥四号着陆器与巡视器顺利分离　玉兔二号在月背留下人类探测器的第一道印迹-国家航天局 **(нявызн.)**.  www.cnsa.gov.cn. Праверана 3 студзеня 2019.
23. ↑  Китайский луноход «Юйту-2» отделился от посадочного аппарата «Chang’e-4»
24. ↑  «Юйту-2» вышел из спячки на обратной стороне Луны и сделал первые фотографии
25. ↑  Китайский луноход на обратной стороне Луны «заснёт» до 10 января
26. ↑  Луноход «Юйту-2» продолжает исследование обратной стороны Луны
27. ↑  Космический аппарат «Чанъэ-4» вышел из двухнедельного спящего режима на Луне **(нявызн.)**.  ТАСС. Праверана 31 студзеня 2019.
28. ↑  Китайский зонд «Чанъэ-4» вышел из спящего режима после первой лунной ночи
29. ↑  На обратной стороне Луны зафиксирована рекордно низкая ночная температура
30. ↑  Лунные ночи оказались холоднее, чем считалось, обнаруживает китайский ровер
31. ↑  Chang'e 4 Lander: A Closer Look Архівавана 8 лістапада 2020.. NASA. 2019-02-15.
32. ↑  Yutu-2 Rocks On into Lunar Day 3 for Chang’e-4 mission, March 6, 2019
33. ↑  Yutu-2 Rocks On into Lunar Day 3 for Chang’e-4 mission, March 6, 2019
34. ↑  Китайский луноход «Юйту-2» должен «прожить» дольше запланированного срока
35. ↑  Миссия «Чанъэ-4» — третий лунный день. Ровер «Юйту-2» в поисках... камней
36. ↑  Станция NASA отслеживает китайский вездеход Yutu 2 на Луне
37. ↑  Китайский луноход сделал новые снимки обратной стороны Луны
38. ↑  Перед лунной ночью китайская АМС «Чанъэ-4» передала на Землю новые снимки
39. ↑  Chang’E-4 initial spectroscopic identification of lunar far-side mantle-derived materials, 15 May 2019
40. ↑  China’s rover finds mysterious minerals on the far side of the moon
41. ↑  Миссия «Чанъэ-4» — результаты пятого лунного дня: проблемы с ровером «Юйту-2» и новое научное открытие
42. 1 2  China Focus: Moon sees first cotton-seed sprout (англ.)(недаступная спасылка). *Xinhua* (15 января 2019). Архівавана з першакрыніцы 30 снежня 2019. Праверана 17 студзеня 2019.
43. ↑  Китайский космический аппарат "Чанъэ-4" доставил на Луну образцы для создания биосферы **(нявызн.)**. *ТАСС* (3 января 2019).
44. ↑  What does the first plant on the moon look like? **(нявызн.)**.  CGTN (14 января 2019).
45. ↑  月面第一片绿叶！重庆大学牵头完成人类首次月面生物实验 **(нявызн.)** (15 января 2019).
46. ↑  Giant leaf for mankind? China germinates first seed on moon (англ.). *Guardian* (15 января 2019).
47. ↑  СМИ: аппарат "Чанъэ-4" завершил первый биологический эксперимент на Луне **(нявызн.)**. *ТАСС* (15 января 2019).
48. ↑  "IAU Names Landing Site of Chinese Chang'e-4 Probe on Far Side of the Moon". IAU. 15 февраля 2019. `{{cite news}}`: Праверце значэнне даты ў: `|date=` (даведка)

Літаратура
----------

* *YE PeiJian, SUN ZeZhou, ZHANG He, LI Fei* An overview of the mission and technical characteristics of Change'4 Lunar Probe(англ.) // *Science China Technological Sciences*. — 2017. — В. 5. — Т. 60. — С. 658—667. — DOI:10.1007/s11431-016-9034-6

Спасылкі
--------

* Manfred Memorial Moon Mission (4M) — сайт кампаніі LuxSpace, прысвечаны яе ўдзелу ў місіі{{ref-en}