**Марыя Саламея Складоўская-Кюры** (польск.: Maria Salomea Skłodowska-Curie, 7 лістапада 1867 — 4 ліпеня 1934) — выдатная вучоная, фізік і хімік, даследчыца радыеактыўнасці, двойчы лаўрэат Нобелеўскай прэміі: Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1903) і Нобелеўскай прэміі па хіміі (1911). Яна была першай жанчынай-прафесарам ва ўніверсітэце ў Парыжы, а ў 1995 годзе стала першай жанчынай, пахаванай у Пантэоне ў Парыжы.

Яна нарадзілася ў Варшаве, у тагачасным Царстве Польскім. Яна пачала сваю навукова-практычную падрыхтоўку ў Варшаве. У 1891 годзе, ва ўзросце 24 гадоў, яна рушыла ўслед за сваёй старэйшай сястрой Браніславай вучыцца ў Парыж, дзе яна атрымала вышэйшую адукацыю і потым праводзіла навуковую працу. Складоўская-Кюры стала першай жанчынай, якая атрымала Нобелеўскую прэмію, і з’яўляецца адзінай жанчынай на сённяшні дзень, якая атрымала гэту ўзнагароду ў дзвюх абласцях.

Яе дасягненні ўключаюць тэорыю радыеактыўнасці, метады выдзялення радыеактыўных ізатопаў, а таксама адкрыццё двух элементаў, палонія і радыя. Пад ейным кіраўніцтвам былі праведзены першыя ў свеце даследаванні ў галіне лячэння новаўтварэнняў з выкарыстаннем радыеактыўных ізатопаў. Яна заснавала Інстытут Кюры ў Парыжы і Варшаве, якія сёння застаюцца найбуйнейшымі цэнтрамі медыцынскіх даследаванняў.

Біяграфія
---------

Марыя Складоўская-Кюры нарадзілася ў Варшаве ў настаўніцкай сям’і. У 1891 годзе пераязджае ў Парыж, дзе становіцца студэнткай факультэта прыродазнаўства Сарбонскага ўніверсітэта. У выніку напружанай працы праз тры гады яна атрымлівае два дыпломы ліцэнцыяту — па фізіцы і па матэматыцы. На працягу вучобы ва ўніверсітэце Марыя знаёміцца з П’ерам Кюры, кіраўніком навуковай лабараторыі ў Школе фізікі і хіміі пры Сарбонскім універсітэце. У 1895 годзе адбываецца іх вяселле, і Марыя пачынае працаваць у лабараторыі П’ера. 12 верасня 1897 года нарадзілася іх першае дзіця — дачка Ірэн.

У 1897 годзе Марыя Кюры пачынае вывучаць з’яву радыеактыўнасці, якую ўпершыню выявіў у 1896 годзе Анры Бекерэль. Яна вызначае, што крыніцай радыеактыўнасці ў даследаваных злучэннях з’яўляюцца атамы ўрану і торыю. У ходзе эксперыментаў выяўляецца, што некаторыя мінералы з вокісам урану маюць значна большую радыеактыўнасць, чым сам уран. Марыя Кюры высоўвае гіпотэзу, што прычынай гэтага ёсць прысутнасць у злучэннях дагэтуль невядомага навуцы высокарадыеактыўнага рэчыва. У гэты час да даследавання далучаецца і П’ер Кюры. Здагадка знаходзіць пацвярджэнне: далейшая праца прыводзіць да выдзялення ў 1898 годзе двух новых элементаў — палонію (названы ў гонар радзімы Марыі Польшчы) і радыю. Нягледзячы на цяжкае матэрыяльнае становішча, П’ер і Марыя вырашаюць не патэнтаваць тэхналогію здабыцця радыю, а пакінуць яе адкрытай для навуковай грамадскасці.

1903 год становіцца для сям’і Кюры годам прызнання іх навуковых дасягненняў. 25 ліпеня Марыя абараняе доктарскую дысертацыю. У лістападзе Лонданскае каралеўскае таварыства прысуджае ім адну з найвышэйшых узнагарод — медаль Дэві. А 10 снежня П’ер і Марыя Кюры разам з Анры Бекерэлем становяцца лаўрэатамі Нобелеўскай прэміі па фізіцы. Такім чынам, Марыя Кюры стала першай жанчынай, якая атрымала прэмію Нобеля.

З гэтага часу П’ер і Марыя Кюры становяцца сусветна вядомымі вучонымі. Яны працягваюць працу над вывучэннем уласцівасцей радыю і спосабаў яго прамысловай вытворчасці. У Сарбонскім універсітэце адкрываецца кафедра фізікі, загадчыкам якой становіцца П’ер Кюры. Марыя працягвае выкладанне ў Вышэйшай нармальнай школе для дзяўчын у Сеўры. Да таго ж, 6 снежня 1904 года ў іх нараджаецца другая дачка — Ева. Але 19 красавіка 1904 года ў выніку няшчаснага выпадку П’ер Кюры памірае.

Пасля нечаканай смерці мужа Марыя Кюры становіцца на чале заснаванай для яго кафедры фізікі і атрымлівае ступень прафесара Сарбоны. Яна працягвае даследванні, выкладае ў Сарбоне і ў Сеўры. Распрацоўвае першы і на той час адзіны ў свеце курс лекцый па радыеактыўнасці, рэдагуе і выдае «Працы П’ера Кюры», выдзяляе эталон радыю. З 1909 года яна ўзначальвае радыеактыўную лабараторыю ў новаадкрытым Інстытуце радыю. У 1911 годзе Марыя Кюры зноў становіцца лаўрэатам Нобелеўскай прэміі, гэтым разам па хіміі, — першы ў гісторыі выпадак, калі адзін чалавек двойчы атрымаў гэтую ўзнагароду. У час cусветнай вайны яна стварае «радыелагічную службу», арганізоўвае курсы падрыхтоўкі сясцёр-радыёлагаў, абсталёўвае 220 мабільных рэнтгенаўскіх установак. Пасля вайны яна актыўна ўдзельнічае ў грамадскім жыцці, уваходзіць у склад шэрагу міжнародных арганізацый, стварае Інстытут радыю на сваёй радзіме — у Варшаве.

Гады працы з радыеактыўнымі рэчывамі не прайшлі бясследна для вучонай. Яшчэ ў маладосці яна атрымала апёкі кісцей рук. Да гэтага часу лабараторныя сшыткі П’ера і Марыі Кюры захоўваюць высокі ўзровень радыеактыўнасці. А 4 ліпеня 1934 году Марыя Складоўская-Кюры памерла ад невядомай тады яшчэ хваробы — лейкеміі. Праз год выйшла апошняя кніга, якую яна паспела скончыць перад смерцю, — фундаментальная праца «Радыеактыўнасць».

Зноскі
------

1. 1 2  Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. 1 2 3  Кругасвет — 2000.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2627728'></a>
3. 1 2  Склодовская-Кюри Мария // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 26 лютага 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. ↑  Encyclopædia Britannica<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
5. ↑
6. ↑  Catalog of the German National Library Праверана 27 ліпеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>
7. ↑
8. ↑
9. 1 2 3  NNDB — 2002.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>
10. 1 2 3 4   Праверана 7 лістапада 2017.
11. ↑   Праверана 7 лістапада 2017.
12. ↑  «Marie Curie Enshrined in Pantheon». The New York Times

Літаратура
----------

* Эва Кюры, «Марыя Кюры»

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Марыя Складоўская-Кюры
* Дэталёвая біяграфія Архівавана 11 верасня 2012.. staff.amu.edu.pl
* Марыя Складоўская-Кюры. cambridge.org
* П’ер і Марыя Кюры. cyberquebec.ca
* Таварыства імя Марыі Складоўскай-Кюры Архівавана 17 ліпеня 2011.

| ⛭Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы ў 1901—1925 гадах |
| --- |
| 
* Рэнтген (1901)
* Лорэнц / Зееман (1902)
* Бекерэль / П. Кюры / М. Кюры (1903)
* Рэлей (1904)
* Ленард (1905)
* Томсан (1906)
* Майкельсан (1907)
* Ліпман (1908)
* Марконі / Браўн (1909)
* Ван-дэр-Ваальс (1910)
* Він (1911)
* Дален (1912)
* Камерлінг-Онес (1913)
* фон Лаўэ (1914)
* У. Г. Брэг / У. Л. Брэг (1915)
* Баркла (1917)
* ✯ ✰Планк (1918)
* Штарк (1919)
* Гіём (1920)
* ✯ Эйнштэйн (1921)
* Н. Бор (1922)
* Мілікен (1923)
* Сігбан (1924)
* Франк / Герц (1925)

 |
| 
* Поўны пералік
* **(1901—1925)**
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* (1976—2000)
* (2001—2025)

 |

| ⛭Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі ў 1901—1925 гадах |
| --- |
| 
* Якаб Хендрык вант Гоф (1901)
* Эміль Фішэр (1902)
* Свантэ Арэніус (1903)
* Уільям Рамзай (1904)
* Адольф Баер (1905)
* Анры Муасан (1906)
* Эдуард Бухнер (1907)
* Эрнэст Рэзерфорд (1908)
* Вільгельм Оствальд (1909)
* Ота Валах (1910)
* Марыя Кюры (1911)
* Віктар Грыньяр / Поль Сабацье (1912)
* Альфрэд Вернер (1913)
* Тэадор Рычардс (1914)
* Рыхард Вільштэтэр (1915)
* Фрыц Габер (1918)
* Вальтэр Нернст (1920)
* Фрэдэрык Содзі (1921)
* Фрэнсіс Астан (1922)
* Фрыц Прэгль (1923)
* Рыхард Зігмандзі (1925)

 |
| 
* Поўны пералік
* **(1901—1925)**
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* (1976—2000)
* (2001—2025)

 |


| ?Марыя Складоўская-Кюры — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Марыя Кюры |  | Уладзіслаў Складоўскі[d] |  | Józef Skłodowski[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Матэматычная генеалогія · zbMATH Open · zbMATH Open · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Project Gutenberg |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk · WikiTree · IPSB: maria-salomea-sklodowska-curie-1867-1934-chemik-fizyk-wiesz · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10184155 · BIBSYS: 90528061 · BNC: a11166733 · BNE: XX899975 · BNF: 121447141 · CALIS: n2004347578 · CiNii: DA03311404 · CONOR: 45000803 · EGAXA: vtls002792362 · GND: 118523023 · GTAA: 90987 · ICCU: VIAV099896 · ISNI: 0000 0003 6864 4542, 0000 0003 6864 4534, 0000 0001 2140 1274 · LCCN: n80155913 · LNB: 000072141 · NDL: 00437030 · NLC: 051984014 · NKC: jn20000601235 · NLA: 35032691 · NLG: 267352 · NLP: a0000001180392 · NSK: 000270951 · NTA: 068951698 · NUKAT: n94301302 · PTBNP: 153684 · LIBRIS: 182625 · SUDOC: 029924960 · VIAF: 76353174 |

 |