У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дудзічы.

**Ду́дзічы** (трансліт.: *Dudzičy*, руск.: Дудичи) — вёска ў Пухавіцкім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Навапольскага сельсавета. Насельніцтва 259 чал. (2010). Месцяцца за 54 км на паўночны захад ад Мар’інай Горкі, за 13 км ад чыгуначнай станцыі Рудзенск, на рацэ Пціч.

Назва
-----

Паводле Вадзіма Жучкевіча, назва паходзіць ад прозвішча *Дудзіч*, вытворнага з *дуды* або *дудара*.

Гісторыя
--------

### Меркаваная ранняя гісторыя

Полацкі князь Усяслаў (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.).
Выказваліся думкі, што Дудзічы ўпершыню згаданы як **Дудуткі** ў «Слове пра паход Ігараў», датычна падзей 1067 года, быццам полацкі князь Усяслаў праскакаў «ваўком да Нямігі з Дудутак», калі даведаўся пра аблогу Менска кіеўскімі войскамі. Ёсць, аднак, і іншыя лакалізацыі тых Дудутак, у т.л. як мясцовасці каля Ноўгарада, што можа болей укладацца ў сюжэтную лінію «Слова».

### Вялікае Княства Літоўскае

Упершыню пэўна згадваюцца ў 1600 годзе як мястэчка ў Менскім павеце Вялікага Княства Літоўскага. У пачатку XVII ст. мясцовасцю валодалі Адахоўскія. У 1621 годзе Рафал Адахоўскі прадаў маёнтак Янушу Быхаўцу (?—1653) і яго жонцы Ганне з Горскіх. Януш Быхавец забіты ў Таўкачэвічы ў часе наезду суседа Андрэя Вінка з Шацка ў 1620 годзе. Нашчадкі аддалі землі ў заклад, трымальнікі часта мяняліся.

З канца XVII ст. Дудзічы былі ў закладзе Заранкаў-Гарбоўскіх герба «Корчак», якія збудавалі тут уніяцкую царкву. У 1748 годзе Дудзічы канчаткова набытыя дачкой Казіміра Заранкі[d], падчашага ваўкавыскага, — Аляксандрай[d]. У 1766 годзе мястэчка атрымала прывілей на правядзенне 3 штогадовых кірмашоў і 1 штотыднёвы торг. У 1767 годзе па замужжы Аляксандры Дудзічамі валодалі Прозары. У 1769 годзе Юзаф Прозар, муж Аляксандры, збудаваў тут драўляны палац і парк, у 1780 годзе паводле тэстамента жонкі — драўляную грэка-каталіцкую Пакроўскую царкву на месцы старой. Пры царкве была адкрытая школа. З 1785 года, калі дачка Прозара — Ружа[d] выйшла замуж за Станіслава Ельскага, Дудзічы сталі ўладаннем Ельскіх. Станіслаў Ельскі запрасіў сюды 20 нямецкіх рамеснікаў, якія навучалі сялян розным рамесным навукам.

### Пад уладай Расійскай імперыі

Сядзіба Ельскіх. Юзаф Пешка, каля 1800 г.
Пасля Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года ў складзе Расійскай імперыі. Станам на 1800 год тут была драўляная грэка-каталіцкая царква, млын, 3 карчмы, фруктовы і батанічны сад, аранжарэя, невялікі гарбарны завод. У вайну 1812 года праз Дудзічы праходзілі напалеонаўскія войскі. Юзаф Панятоўскі, камандзір 5-га польскага корпуса французскай арміі, два дні жыў у дудзіцкай сядзібе.

У 1839 годзе ўніяцкая царква была пераўтвораная ў праваслаўную прыходскую царкву. Паводле інвентару 1844 года існавалі аднайменныя мястэчка (12 двароў рамеснікаў) і вёска (30 двароў сялян). З 1857 года Дудзічамі валодаў Міхал Ельскі. На 1859 год у мястэчку было 5 двароў. У 1863 годзе адкрытае народнае вучылішча. У 1886 годзе ў вучылішчы было 55 вучняў, з іх 3 дзяўчынкі. Настаўнікам быў Макар Гладкі, школа існавала на сродкі сялян і дзяржаўнага казначэйства. У 1879 годзе ў праваслаўным прыходзе было каля 1,8 тыс. вернікаў, пры царкве было папячыцельства. У 1886 годзе было народнае вучылішча, валасное праўленне, праваслаўная царква, капліца, бальніца, крама. Паводле перапісу 1897 года працавалі валасное праўленне, хлебазапасны магазін, народнае вучылішча, 2 піцейныя дамы, штотыднёвыя таржкі, у маёнтку быў вадзяны млын.

У 1900 годзе ў народным вучылішчы займаліся 69 хлопчыкаў і 9 дзяўчынак. Настаўнікам працаваў Д. Пыжэвіч. У 1902 годзе пабудаваная драўляная Пакроўская царква.

У 1905—1907 гадах і вясной 1917 года ў Дудзічах і ў Дудзіцкай воласці адбыліся масавыя сялянскія хваляванні.

* Даўнія графічныя выявы Дудзічаў
* Сядзіба Ельскіх, каля 1800 годаСядзіба Ельскіх, каля 1800 года
* Сядзіба Ельскіх, 1907 годСядзіба Ельскіх, 1907 год
* Сядзіба Ельскіх, 1914 годСядзіба Ельскіх, 1914 год
* Альтанка над ракою, 1907 годАльтанка над ракою, 1907 год

### Найноўшы час

Гарадзішча ранняга жалезнага веку і вёска Дудзічы, 2021 г.
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі Германскай імперыі. 25 сакавіка 1918 года згодна з Трэцяй Устаўной граматай абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У снежні 1918 года занята Чырвонай Арміяй, з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Савецкай Беларусі, з 27 лютага 1919 года — у ЛітБел ССР. У час польска-савецкай вайны ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй Польшчы (Мінская акруга ГУУЗ).

З 31 ліпеня 1920 года ў Беларускай ССР. Народнае вучылішча за савецкай уладай пераўтворанае ў працоўную школу 1-й ступені, дзе ў 1922 годзе было каля 70 вучняў. З 20 жніўня 1924 года цэнтр Дудзіцкага сельсавета Самахвалавіцкага раёна Менскай акругі, з 18 студзеня 1931 года Пухавіцкага раёна, з 12 лютага 1935 года Рудзенскага раёна (з 6 ліпеня да 11 лютага 1938 года называўся Смілавіцкім). З 29 лютага 1938 года ў Менскай вобласці (пасля 29 ліпеня 1939 — Мінская). У пачатку 1930-х гадоў створаны калгас «Камвуз Беларусі», працаваў вадзяны млын, цыркулярка, кузня. Афіцыйны статус паселішча панізілі да вёскі ў 1938 годзе.

У Другую сусветную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года вёска акупаваная нацысцкай Германіяй. У наваколлі дзейнічалі партызаны брыгады «Беларусь». У чэрвені 1942 нацысты спалілі вёску, загубілі 17 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўленая.

З 16 ліпеня ліпеня 1954 года вёска ў Вузлянскім сельсавеце. У 1960 годзе ў Навапольскім сельсавеце. У 1994 годзе ля вёскі адкрыты музей матэрыяльнай культуры «Дудуткі». У 1990-я гады збудаваная праваслаўная царква Святой Ганны.

Насельніцтва
------------

### Дэмаграфія


* 1800 год — 30 двароў, 300 чал. у *сяле Дудзічы* і 49 чал. шляхты пры *двары Дудзічы*
* 1870 год — 284 чал. з іх 128 аднадворцаў і 13 грамадзян
* 1886 год — 65 двароў, 409 жыхароў
* 1897 год — 125 двароў, 303 душы мужчынскага полу, 299 душ жаночага полу
* 1901 год — 108 двароў, 676 чал. у Дудзічах і 1 двор, 20 чал. пры маёнтку
* 1917 год — у мястэчку 15 двароў, 104 чал. у сяле 106 двароў, 651 чал. у маёнтку 1 двор, 78 чал.
* 1940 год — 80 двароў, 258 жыхароў
* 1993 год — 108 двароў, 280 жыхароў
* 1999 год — 263 жыхароў
* 2002 год — 97 двароў, 249 жыхароў
* 2010 год — 259 жыхароў

### Рэлігія

Пакроўская царква, 1909 г.
У канцы XVII ст. была пабудаваная ўніяцкая царква. У 1780 Юзаф Прозар паводле тэстаменту жонкі збудаваў новую грэка-каталіцкую Пакроўскую царкву на месцы старой. У 1839 годзе ўніяцкая царква была пераўтвораная ў праваслаўную прыходскую царкву. Царква згарэла ў часе Другой сусветнай вайны.

У 1998 годзе Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі Філарэтам была прынята пастанова пра адраджэнне прыходу. Побач з помнікам загінулым савецкім воінам была пабудаваная невялікая мураваная царква ў гонар Святой Ганны.

### Эканоміка і інфраструктура

У 2002 годзе цэнтр калгаса Світанак. У 2013 годзе — на тэрыторыі СВК «Агра-Абярэг». Ёсць механічныя майстэрні, крама.

Дудзічах працуюць сярэдняя школа, медыцынскі пункт, бібліятэка, ветэрынарны ўчастак.

Славутасці
----------

* Гарадзішча ранняга жалезнага веку, якое месціцца ва ўрочышчы Кобань, у полі
* Сямейнае пахаванне Ельскіх. На гарадзішчы ва ўрочышчы Кобань месцяцца старыя каталіцкія могілкі з сямейнымі пахаваннямі Ельскіх. На пагорках — іншыя пахаванні. Могілкі знаходзяцца ў запусценні, акрамя пахаванняў Ельскіх. Паводле звычаяў таго часу, старэйшыя пахаванні (Караля і Станіславы) паўляжаць на зямлі і вялікія памерам, а пазнейшыя, паводле традыцый канца XIX — пач. XX ст. стаяць вертыкальна і меншыя памерам. Надпісы на помніках зробленыя па-польску, агароджаў няма
* Памятны знак «Аляксандру II ад удзячных сялян» (1911)
* «Помнік землякам»
* Царква Святой Ганны

### Страчаная спадчына

* Сядзіба Ельскіх (XVIII ст.)
* Царква Пакрова Багародзіцы (1776, грэка-каталіцкая)

* Славутасці
* Гарадзішча ранняга жалезнага веку ва ўрочышчы КобаньГарадзішча ранняга жалезнага веку ва ўрочышчы Кобань
* Сямейнае пахаванне Ельскіх ва ўрочышчы КобаньСямейнае пахаванне Ельскіх ва ўрочышчы Кобань
* Памятны знак «Аляксандру II ад удзячных сялян»Памятны знак «Аляксандру II ад удзячных сялян»
* Помнік землякамПомнік землякам

### Музеі

* Побач з вёскай месціцца музей матэрыяльнай культуры «Дудуткі», створаны ў 1944 годзе
* У дудзіцкай школе ў жніўні 2010 года быў створаны этнаграфічны куток ільну, які з цягам часу плануецца пераўтварыць у музей

Вядомыя ўраджэнцы
-----------------

* Аляксандр Ельскі (1834—1916) — беларускі краязнавец, гісторык, літаратар, этнограф.
* Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі (1831—1904) — беларускі скрыпач, кампазітар, музычны пісьменнік.
* Тодар Вернікоўскі (1861—1938) — беларускі палітычны і грамадска-культурны дзеяч, міністр фінансаў Беларускай Народнай Рэспублікі.
* Уладзімір Пастэрнацкі (1885—1938) — праваслаўны святар, свяшчэннамучанік.
* Уладзімір Дудзіцкі (1911—пасля 1976) — беларускі пісьменнік, журналіст, сапр. імя — *Уладзімір Ермалаевіч Гуцька.*

Спіс вуліц
----------

* Ельскага вуліца
* Калгасная вуліца
* Маладзёжная вуліца
* Палявая вуліца
* Пцічанская вуліца
* Сонечны завелак
* Цэнтральная вуліца

Крыніцы
-------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)
2. ↑  Барсов Е. В. «Слово о полку Игореве» как художественный памятник Киевской дружинной Руси // Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских при Московском Университете. 1889 год. Книга вторая. С. 222.
3. ↑  SgKP 1881, s. 209—210.
4. ↑  БелЭн 1998, с. 254
5. ↑  Jelski A. 1889, с. 588.
6. ↑  *Ільініч Наталля*. Дудзічы ў 1844 годзе **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Музей «Дудуткі» (13 сакавіка 2012). Архівавана з першакрыніцы 25 красавіка 2014. Праверана 23 лістапада 2014.
7. ↑  *Соркіна I.* Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7. С. 58.
8. 1 2  ГВБ 2013, с. 136—137
9. ↑  ЭГБ 1996, с. 312
10. ↑
11. 1 2 3  могілкі. Сайт «Некропалі Беларусі»
12. ↑   Архівавана 25 лютага 2021.
13. ↑  Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь. Архівавана з першакрыніцы 20 студзеня 2021. Праверана 2 сакавіка 2020.

Літаратура
----------

* Дудзічы // Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 8: Мінская вобласць, кн. 4 / рэдкал.: Т. У. Бялова (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2013. — С. 136—137. — 2 000 экз. — ISBN 978-985-11-0735-9.
* Дудзічы (Пухавіцкі раён) // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 254. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* *Насевіч В.* Дудзічы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1996. — С. 312. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* Dudzicze // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack (польск.). — Warszawa, 1881. — S. 209—210.
* *Jelski A.* Sierhiejewicze // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom X: Rukszenice — Sochaczew (польск.). — Warszawa, 1889. — S. 588—590.
* Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — 156 с.
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Пухавіцкага раёна / Укл. А. А. Прановіч. — Мн. 2003.— 749 с.: іл.
* *Жучкевич В. А.* Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дудзічы (Пухавіцкі раён)

| ⛭**Навапольскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Наваполле |
| Аграгарадкі | Азярычына ·  Сяргеевічы |
| Вёскі | Асака ·  Барбарова ·  Бахаравічы ·  Белькавічы ·  Будзёнаўка ·  Валасач ·  Вераб'ёўка ·  Войраўка ·  Грэбень ·  Дубрава ·  Дудзічы ·  Замосце ·  Зарачаны ·  Кавалевічы ·  Крыстампалле ·  Кукіга ·  Культура ·  Кухараўка ·  Ленінскі ·  Малінаўка ·  Махоўка ·  Падгацце ·  Падляддзе ·  Прыстань ·  Пціч ·  Распуцце ·  Слопішчы ·  Таварскія ·  Церабель ·  Шабуні ·  Шалягі |
| Хутары | Лебядзінае ·  Сасноўка |