recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Аравія** (стар.-перс.: Arabâya) ці **Ахеменідская Аравія** — сатрапія (правінцыя) Ахеменідскай імперыі.

Ахеменідская Аравія займала землі паміж дэльтай Ніла і Месапатаміяй. Паводле Герадота, Камбіз II не падпарадкаваў сабе арабаў, калі ў 525 годзе да н.э. напаў на Егіпет. Яго пераемнік Дарый I згадвае арабаў у Бехістунскім надпісе, што можа сведчыць пра тое, што Дарый I заваяваў частку Аравійскага паўвострава.

Арабы былі вызвалены ад падаткаабкладання. Замест гэтага яны пастаўлялі 1,000 талентаў пахаў у год. Яны таксама дапамаглі ахеменідскаму войску, якое перасякала пустыню, уварвацца ў Егіпет, падаючы бурдзюкі.

Зноскі
------

1. ↑  *Альбрэхт Дыле.* Аравія і Індыя.
**Арава** — археалагічны помнік: курганны могільнік на правым беразе р. Друць, за 0,5 км ад в. Арава (Круглянскі раён, Магілёўская вобласць).

19 курганоў на ўзлессі і ў полі вышынёй 0,9—1,6 м, дыяметрам 5—10 м. Адкрыў у 1930 г. А. Дз. Каваленя. У 1967 г. З. М. Сяргеева даследавала 1 курган. Выяўлена трупаспаленне ў 3 урнах, змешчаных у драўляным зрубе: у 2 пахаваны па адным дарослым, у 1 — дзіця. Урны зроблены на ганчарным крузе, аздоблены хвалістым арнаментам. На адным з донцаў — таўро ў выглядзе 6-канцавой зоркі. Унутры зруба знойдзены 2 жалезныя нажы і бронзавы пярсцёнак з завязанымі канцамі. У 1989 г. В. Ф. Капыцін абследаваў могільнік. У 1993 г. Я. Р. Рыер даследаваў 3 курганы. Адзін з іх быў разрабаваны, у другім у перавернутым гаршку выяўлена трупаспаленне, зробленае па-за курганам. Над ім у насыпе — жалезная сякера. Гаршчок-урна датуецца II ст. У цэнтры трэцяга кургана зафіксавана трупапалажэнне галавой на захад у насыпе на зольнай падсыпцы. Пры нябожчыку знойдзены фрагменты жалезнага крэсіва і падковападобнай спражкі са спіралепадобнымі канцамі (XI - XII стст.). Над пахаваннем — фрагмент пласціністага пярсцёнка. За 2 м на захад у насыпе выяўлена яшчэ адно пахаванне з заходняй арыентацыяй, без рэчаў. Чарапы 2 нябожчыкаў — са слядамі пашкоджанняў.

Літаратура
----------

* Рыер, Я. Р. Арава / Я. Р. Рыер // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С.. — ISBN 978-985-11-0353-5.
**Светац** (харв.: Svetac) — востраў у харвацкай частцы Адрыятычнага мора, знаходзіцца за 25 км на захад ад вострава Віс. Востраў мае форму хрыбта, выцягнутага з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад, берагі пераважна высокія і стромкія, адзіная даступная бухта (Слаціна) ёсць толькі на паўднёва-ўсходняй частцы вострава. Побач з ёй ёсць некалькі дамоў. Шырыня вострава 1,5 км, даўжыня 3,5 км, даўжыня берагавой лініі 11,973 км, а плошча 4,194 км².

Зноскі
------

1. ↑  карта Харватыі — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
**Дзмітрый Айдаў** (нар. 10 красавіка 1982, Горкі, РСФСР) — расійскі футбаліст, абаронца.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец футбольнай школы «Сормавіч» з роднага Ніжняга Ноўгарада, пачаў дарослую кар’еру ў мясцовым клубе «Электроніка» (які пазней змяніў назву на «Волга»), з якім прайшоў шлях ад аматарскага чэмпіянату да Першага дывізіёна. У 2010 годзе перайшоў у іншы ніжагародскі клуб — «Ніжні Ноўгарад», але ў 2012 годзе, пасля аб’яднання клубаў, зноў апыныўся ў «Волзе», у складзе якой дэбютаваў у Прэм’ер-лізе.

У 2013 годзе перайшоў у маскоўскае «Тарпеда», якому па выніках сезону 2013/14 дапамог вярнуцца ў элітны дывізіён пасля васьмігадовага перапынку. У сезоне 2014/15 выступаў у ФНЛ за махачкалінскі «Анжы», а ў чэрвені 2015 года стаў іграком тульскага «Арсенала». Гэты клуб стаў трэцім запар, якому абаронца дапамог вярнуцца ў Прэм’ер-лігу. У сезоне 2016/17 страціў месца ў асноўным складзе «Арсенала» і быў пераведзены ў моладзевую каманду.

У сакавіку 2017 года быў аддадзены ў паўгадавую арэнду беларускаму клубу «Гомель». У складзе «Гомеля» стаў асноўным цэнтральным абаронцам. У чэрвені 2017 года па заканчэнні тэрміну арэнды пакінуў беларускую каманду, аднак у ліпені зноў далучыўся да «Гомеля» да канца сезону. У пачатку 2018 года стаў капітанам беларускай каманды. У чэрвені 2018 года пакінуў «Гомель».

У 2019—2020 гадах выступаў на аматарскім узроўні за ніжагародскі «Лакаматыў-НН».

У жніўні 2020 года быў пажыццёва дыскваліфікаваны АБФФ па справе аб дагаварных матчах, а ў лістападзе 2020 года быў пажыццёва адхілены ФІФА ад любой футбольнай дзейнасці па ўсім свеце.

Зноскі
------

1. ↑  Dmitri Aydov // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  "Гомель" арендовал у тульского "Арсенала" 34-летнего защитника Айдова
3. ↑  Дмитрий Айдов покинул "Гомель"
4. ↑  Дмитрий Айдов вернулся в "Гомель"
5. ↑  Дмитрий Айдов покинул "Гомель"
6. ↑  Захар Волков дисквалифицирован на два года. Кажется, это решение принято в не самый подходящий момент **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 сакавіка 2022. Праверана 30 чэрвеня 2021.
7. ↑  Новости. Гол Брессана не спас Архівавана 9 ліпеня 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Рыбак (значэнні).
Рыбак з уловам
**Рыбак** — чалавек, які займаецца рыбалоўствам. Дзейнасць рыбака з'яўляецца адным з найбольш старажытных заняткаў чалавецтва, якія сыходзяць у эпоху палявання і збіральніцтва.

Прафесія рыбака даволі распаўсюджаная ў грамадствах з нізкім узроўнем размеркавання працы. У такіх грамадствах асноўныя прафесіі як каваль, урач ці рыбак ўтвараюць своеасаблівую асобную касту альбо выконваюцца пэўнай этнічнай групай. У Заходняй Афрыцы на рацэ Нігер жыве рыбацкі народ боза. Рыбацкія касты або этнічныя групы існуюць таксама ў Індыі.

У культуры
----------

* апостал Пётр ў Бібліі,
* аповесць «Стары і мора» Эрнэста Хемінгуэя,
* раман Віктора Гюго «Працаўнікі мора»,
* «Казка пра рыбака і рыбку» Аляксандра Пушкіна.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4140853-6 · LCCN: sh85048686 · NDL: 00562692 · NKC: ph349428, ph1126918 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Талкачоў.
**Дзмітрый Таўкачоў** (нар. 12 лютага 1986) — беларускі футбаліст, паўабаронца стаўбцоўскага «Кронана».

Клубная кар’ера
---------------

У 2003 годзе выступаў за дубль барысаўскага БАТЭ, праз два гады далучыўся да «Дарыды». У 2007 годзе гуляў у Першай лізе за слонімскі «Камунальнік», на наступны год разам з гомельскім ДБК выйграў Другую лігу. У 2009 годзе другі раз запар атрымаў перамогу ў трэцім дывізіёне, на гэты раз у складзе «Рудзенска». Пасля выступаць за гэты клуб і ў Першай лізе да жніўня 2012 года, калі перайшоў у «Слуцк».

Сезон 2013 пачаў у рэчыцкім «Ведрычы-97», а пазней перабраўся ў светлагорскі «Хімік», дзе правёў чатыры з паловай гады. На сезон 2018 быў заяўлены ў Другую лігу ў складзе «Узды», але так і не згуляў за яе і пазней далучыўся да «Клецка», дзе гуляў да канца 2019 года, пасля чаго каманда спыніла выступы ў Другой лізе.

У першай палове 2020 года заставаўся без каманды, а ў жніўні далучыўся да стаўбцоўскага «Кронана».

Дасягненні
----------

* Беларусь Пераможца Другой лігі чэмпіянату Беларусі (2): 2008, 2009

Зноскі
------

1. ↑  Dmitri Tolkachev // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  "Жлобин" и "Молодечно" подписали форвардов, "Виктория" усилилась двумя футболистами

Спасылкі
--------

* 

* Профіль на сайце *transfermarkt.com* (англ.)

* Статыстыка на сайце *footballfacts.ru* (руск.)

* Профіль на сайце *by.tribuna.com* (руск.)

* Профіль на сайце *soccerway.com* (руск.)

* Профіль на сайце *teams.by* (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гурскі.
**Дзмітрый Міхайлавіч Гурскі** (нар. 15 снежня 1981, г. Гомель) — беларускі палітык, дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту, інжынер-будаўнік; магістратуру ў Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту, магістр тэхнічных навук.

Працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па вытворчасці – дырэктарам завода буйнапанэльнага домабудавання адкрытага акцыянернага таварыства «Гомельскі домабудаўнічы камбінат».

З 2016 года дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны нагрудным знакам «Ганаровы будаўнiк», Ганаровай граматай Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь.

Асабістае жыццё
---------------

Жанаты, мае сына і дачку.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь  (бел.)
**Земляны заяц**, **Тушканчык вялікі** (*Allactaga major*) — тушканчык роду земляных зайцоў.

Апісанне
--------

Самы буйны сярод тушканчыкаў. У яго параўнальна кароткае цела (18,7-26 см даўжынёй); хвост у 1,3 разы даўжэйшы за тулава (25-30,5 см). Маса цела больш за 300 г. Галава круглявая з добра выразным шыйным перахопам. Мыска злёгку выцягнутая, але шырокая, сканчаецца рыльцам. Вушы параўнальна кароткія, 57-59 мм вышынёй. Ступні доўгія, дасягаюць 45 % даўжыні цела.

Афарбоўка верху спіны вагаецца ад буравата-вохрыстай або буравата-шэрай да бледна-пясчанай. Шчокі светлыя, амаль белыя. Горла, грудзі, брушка, перадплечча, а таксама ўнутраныя паверхні сцёгнаў чыста белыя. З вонкавага боку сцягна іржава-жоўтыя. Хваставы «сцяжок» двухколерны з чорнай асновай і белай вяршыняй, добра развіты, мае форму птушынага пяра.

Характэрны геаграфічны дымарфізм.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2
**Дэзоксірыбануклеа́зы** (*ДНК-азы*) — ферменты класа нуклеаз, якія каталізуюць расшчапленне фосфадыэфірных сувязей у полінуклеатыдных ланцугах ДНК.

Шырока прадстаўлены ў клетках жывёл, раслін і мікраарганізмаў. Удзельнічаюць у рэгуляванні распаду і сінтэзу ДНК, аднаўленні структуры яе малекул праз выдаленне пашкоджаных участкаў.

Уласцівасць дэзоксірыбануклеазаў аднаўляць структуры малекул выкарыстоўваюць у геннай інжынерыі пры выдаленні ці ўманціраванні ў малекулу ДНК патрэбнага гена.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

| Гідралазы (КФ3): эстэразы (КФ 3.1) |
| --- |
| 
нуклеаза (дэзоксірыбануклеазы і рыбануклеазы) - 
фосфадыэстэраза - 
ліпаза (ліпапратэінліпаза, панкрэатычная ліпаза, пячоначная ліпаза) - 
фосфаліпаза (A1, A2, B, C, D) - 
сфінгаміеліназа - 
фасфатаза
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778659741, 2908664642 |
**Яснотка белая**, **глухая крапіва** (*Lamium album*) — травяністая расліна сямейства ясноткавых.

Назва
-----

Лісты па фор­ме падобныя з лістамі кра­півы, але не жыгу­чыя (адсюль другая назва). Народныя назвы: *шанта, белая крапіва, мядоўнік*.

Апісанне
--------

Яснотка белая. Батанічная ілюстрацыя Я. Штурма, 1796
Шматгадовая расліна з паўзучым доўгім карэнішчам. Сцябло вышынёй 30-70 см, прамастойнае, 4-граннае, простае або галінастае, разам з лісцем укрыта рэдкімі белаватымі валаскамі. Лісце супраціўнае, сэрцападобна-авальнае, завостранае, па краі пілаватае. Кветкі белыя, сядзячыя па 6-12 у пазухах верхняга лісця (ніжняя губа венчыка каля асновы з зеленаватымі крапінкамі). Чашачка трубчаста-званочкападобная, з 5 амаль аднолькавымі зубцамі. Венчык двухгубы. Плод — арэшак.

Пашырэнне
---------

Пашырана ва ўмераным поясе Еўразіі, інтрадукавана ў Паўночнай Амерыцы. Трапляецца ў населеных месцах, на пустэчы, сметніках, у садах, парках.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Размнажаецца насеннем, узнаўляецца карэнішчамі. На Беларусі цвіце ў маі-верасні.

Выкарыстанне
------------

Лекавая расліна. Маладое лісце ядомае. У садоўніцтве часам выкарыстоўваецца стракаталістая форма.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* *Кудрашова М. Г.* Яснотка // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2910029505 |
**Дэйвід А́лан** (фр.: David Allan; 13 лютага 1744, Алаа — 6 жніўня 1796, Эдынбург) — англійскі гістарычны жывапісец, празваны «шатландскім Хогартам».

Біяграфія і творчасць
---------------------

Быў вызначаны ў Глазгаўскую акадэмію жывапісу, адкрытую братамі Робертам і Андрэем Фаўлі. Вярнуўшыся ў дом бацькі, які жыў на зямлі лорда Эрскіна, знайшоў у асобе землеўладальніка заступніка, на грошы якога адправіўся ўлетку 1764 года ў Рым, дзе прабыў 13 гадоў. У Рым ён з’явіўся з рэкамендацыйным лістом да суайчынніка, жывапісца Гэвіна Гамільтана (Gavin Hamilton, 1723—1798); пры яго дапамозе пачаў займацца ў акадэміі св. Лукі і хутка атрымаў за лепшы малюнак сярэбраны медаль, а за лепшую гістарычную кампазіцыю на тэму «Вынаходства жывапісу» — залаты. У апошнія гады жыцця ён жыў на чале Дыксанс Клоўз на Каралеўскай Мілі на ўсход ад Трон-Кірка[7].

Для сваіх апекуноў напісаў «Блуднага сына» — для лорда Каткарта, «Геркулеса і Амфалу» — для Эрскіна.

Напісаў таксама:

* «Адкрыццё карнавалу»,
* «Рымская ветлівасць з замежнікамі»,
* «Конскі бег»,
* «Урачыстае шэсце пераможцы».

Ілюстраваў сачыненне Алена Рамсея (Allan Ramsay, 1685—1758) «Gentle Shepherd» (1788), дзе адлюстроўваў побыт роднай Шатландыі. Ажаніўся з дачкой спадарыні Шэрлі Уэлш, з якой меў дачку і сына.

Зноскі
------

1. ↑  RKDartists Праверана 23 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  David Allan — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑
4. ↑
5. ↑  *Walch P.* David Allan // Allan, David // *Grove Art Online* / J. Turner — [Oxford, England], Houndmills, Basingstoke, England, New York: OUP, 2017. — ISBN 978-1-884446-05-4 — doi:10.1093/GAO/9781884446054.ARTICLE.T001861<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q56691875'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q810196'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q103889715'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21431157'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сацума.

**Сацума** (яп.: 薩摩国 *сацума коку*) — гістарычная правінцыя ў Японіі.

Правінцыя Сацума размяшчалася на тэрыторыі цяперашняй прэфектуры Кагосіма, на поўдні вострава Кюсю.

Гісторыя
--------

Правінцыя Сацума была ўтворана ў VIII стагоддзі ў выніку падзелу створанай стагоддзем раней правінцыі Хюга. У раннім Сярэднявеччы Сацума была населена народам хаята, які кіраўнікі Ямата выкарыстоўвалі для барацьбы з айну-эмісі, якія жылі на поўначы Японскага архіпелага. Паралельна ішло і засяленне Кюсю японцамі. На працягу VIII—IX стагоддзяў плямёны хаята былі заваяваны.

З 1185 па 1871 год правінцыяй кіруе арыстакратычны род Сімадзу. У 1549 годзе ў правінцыі Сацума высадзілася першае хрысціянскае місіянерскае пасольства, якое ўзначальваў Святы Францыск Ксаверый. У 1602 годзе, пасля бітвы пры Секігахары (1600), першы даймё з роду Сімадзу, Сімадзу Тадацунэ, узначальвае княства Сацума, у якое, акрамя ўласна правінцыі, увайшлі таксама прылеглыя раёны, а з 1609 года — і каралеўства Рукю.

У 1866 годзе Сацума быў адным з трох паўднёвых княстваў, якія прынялі найбольш актыўны ўдзел у звяржэнні сёгунату. У 1871 годзе правінцыя была ўключана ў створаную прэфектуру Кагосіма.

Правінцыя Сацума дала сваё імя сорту мандарынавых, Сацума (*Citrus satsuma aurantium*), з прычыны таго, што менавіта адсюль у ЗША ў сярэдзіне XIX стагоддзя былі завезены мандарынавыя дрэвы.

Паветы правінцыі Сацума
-----------------------

* Кагосіма
* Ата
* Каванабе
* Ідзумі
* Іса
* Ібусукі
* Эі
* Хіёкі
* Такі
* Таніяма
* Сацума
* Кіірэ
* Касікідзіма

| ⛭Гістарычныя правінцыі Японіі |
| --- |
| Кінай | Ідзумі · Каваты · Сэтцу · Ямасіра · Ямата |  |
| Такайдо | Ава (Канто) · Ідзу · Іга · Ісэ · Кадзуса · Каі · Сіма · Мікава · Мусасі · Авары · Сагамі · Сімоса · Суруга · Татомі · Хітаці |
| Тасанда | Дэва · Кадзукэ · Міна · Муцу · Омі · Сімоцукэ · Сінана · Хіда |
| Хакурыкуда | Вакаса · Кага · Нота · Сада · Этыго · Этыдзэн · Эцю |
| Сан'інда | Івамі · Ідзума · Інаба · Акі · Тадзіма · Тамба · Танга · Хокі |
| Сан'ёда | Акі · Бідзэн · Бінга · Біцю · Мімасака · Нагата · Суо · Харыма |
| Нанкайда | Ава (Сікоку) · Авадзі · Іё · Кіі · Санукі · Тоса |
| Сайкайда | Будзэн · Бунго · Ікі · Осумі · Сацума · Тыкуго · Тыкудзэн · Хіго · Хідзэн · Хюга · Цусіма |
| Хакайда | Ібуры · Ісікары · Кітамі · Кусіра · Немура · Осіма · Сірыбэсі · Тысіма · Токаты · Тэсіё · Хідака |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рыдлі.

**Дэйзі Джаз Ізабель Рыдлі** (англ.: Daisy Jazz Isobel Ridley; нар. 10 красавіка 1992, Лондан, Вялікабрытанія) — англійская актрыса, атрымала шырокую вядомасць дзякуючы выкананню ролі Рэй у трылогіі сіквелаў сагі «Зорныя войны».

Рыдлі з’яўлялася ў тэлесерыялах «Містэр Сэлфрыдж», «Маўклівы сведка», «Катастрофа», «Шпана». Знялася ў кароткаметражным фільме Blue season, які выйшаў у межах 48-гадзіннага конкурсу кароткаметражных фільмаў брытанскага кінафестывалю Sci-Fi-London. Сыграла галоўную ролю ў трэцім міні-фільме Lifesaver, інтэрактыўнага фільма пра першую дапамогу ў трох эпізодах, намінаванага на ўзнагароду Брытанскай акадэміі. Яе можна таксама ўбачыць у музычным відэакліпе на песню «Lights On» рэпера Уайлі.

Пасля атрымання некалькіх канкуруючых прапаноў, Рыдлі ў жніўні 2014 года перайшла са свайго першапачатковага агенцтва Jonathan Arun у United Talent Agency. У кастрычніку 2014 года, праз два месяцы працы з UTA, заключыла кантракт з агенцтвам Creative Artists Agency.

У красавіку 2014 года было абвешчана, што Рыдлі выканае ролю Рэй, адной з галоўных гераінь фільма «Зорныя войны: Абуджэнне сілы». Выбар Дэйзі Рыдлі ў цэлым выглядае як абдуманы ход з боку рэжысёра Дж. Дж. Абрамса, які жадае паўтарыць размеркаванне галоўных роляў паміж малавядомымі акцёрамі, гэтак жа, як гэта зрабіў Джордж Лукас у першым фільме «Зорных войнаў» у 1977 годзе.

У 2017 годзе Рыдлі выканала ролю Мэры Дэбенхэм у экранізацыі аднайменнага дэтэктыўнага рамана Агаты Крысці «Забойства ва Усходнім экспрэсе» і ролю Рэй, у фільме-працягу «Зорныя войны: Апошнія джэдаі», выхад якога адбыўся 14 снежня 2017 года.

У студзені 2018 года Рыдлі знялася ў ролі Афеліі, у аднайменным фільме «Афелія», пераасэнсаванні гісторыі Гамлета, разам з Наомі Уотс і Клайвам Оўэнам. Праект здымаўся з красавіка па ліпень 2017 года і дэбютаваў на кінафестывалі Sundance Film Festival 2018 года. У лютым 2018 года Рыдлі агучыла ролю Пухнатага хвосціка ў фільме «Трус Пітэр», экранізацыі аднайменных дзіцячых гісторый Беатрыкс Потэр.

У снежні 2019 года Дэйзі Рыдлі вярнулася да ролі Рэй у «Зорныя войны: Узыходжанне Скайуокера», выхад якога адбыўся 19 снежня 2019 года і з’яўляецца апошнім фільмам у трылогіі сіквелаў «Зорных Войн».

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Daisy Ridley // GeneaStar<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q98769076'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3100478'></a>
3. ↑  Czech National Authority Database Праверана 29 студзеня 2023.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
**Магі́ла ўдзе́льнікаў паўста́ння 1863—1864 гадо́ў** — помнік паўстанцам, якія загінулі ў баі пад Ласасінам 24 мая 1863 года. Ахоўваецца дзяржавай.

Мінуўшчына
----------

24 мая (4 чэрвеня) 1863 года адбылася жорсткая сутычка аддзела пад кіраўніцтвам пружанскага шляхціца Улодка «Шчаснага» з расійскім войскам ля вёскі Ласасін. Паўстанцы пацярпелі цяжкія страты: 40 чалавек забітымі. Валерый Урублеўскі з часткай аддзела здолеў вырвацца з акружэння. Пасля бою казакі налічылі на адным левым флангу 127 забітых, у палон быў узяты беластоцкі памешчык Рафал Карыцкі.

У гонар паўстанцаў, палеглых у бітве, мясцовыя жыхары паставілі на месцы пахавання 40 жаўнераў ва ўрочышчы Гантарыя драўляны крыж. Улады міжваеннай Польшчы ў 1928 годзе паставілі на гэтым месцы замест сатлелага крыжа гранітны помнік з выбітым надпісам: «Prochom 40 powstanców polskich poległych w 1863 r. w walkach z najezdzcą. Mieszkańcy powiatu» (бел.: Праху 40 паўстанцаў, палеглым у 1863 годзе ў бітвах з акупантамі. Жыхары павета).

Помнік на магіле ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў каля в. Ласасін. Існаваў у 1928—1940(?) гг. і 1989—1998 гг.Помнік на магіле ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў каля в. Ласасін. Існаваў у 1928—1940(?) гг. і 1989—1998 гг.
З прыходам савецкай улады помнік быў узарваны. За нямецкім часам на магіле быў пастаўлены драўляны крыж, але ў хуткім часе партызаны спілавалі і яго.

У 1989 годзе група энтузіястаў (настаўнік з Клепачоў Мікалай Пянка, вясковец з Ласасіна Якуб Заяц) з дапамогай краязнаўцаў з Ружанаў (Аляксандр Пракапеня і Юрый Малышэўскі) і Пружанаў (Генадзь Сарока, Язэп Машкала, Іван Здановіч) знайшлі і аднавілі помнік. Матэрыяламі і транспартам дапамаглі Пружанская ПМК і радыёзавод. Аднак у 1998 годзе помнік быў расстраляны з верталёта (побач знаходзіцца ваенны палігон). Чарговы раз помнік адноўлены ў 2000 годзе, 8 кастрычніка таго ж года адбылося ягонае ўрачыстае адкрыццё і асвячэнне з удзелам каталіцкага святара з Ружанаў Януша і праваслаўнага айца Уладзіміра з Варанілавічаў.

Заўвагі
-------

1. 1 2  *Уладзімір Крукоўскі.* Двойчы расстраляныя. Адноўлены помнік паўстанцам Шчаснага // *«Наша Ніва»*. — 2000. — № 42.
2. ↑  *Мікола Канаховіч.* Расстраляны помнік расстраляным героям-каліноўцам не знішчыць! // *Народная воля*. — 26 студзеня 2010. Архівавана з першакрыніцы 27 жніўня 2016.

Спасылкі
--------



|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Магіла ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў (Ласасін) на Вікісховішчы |
Тэрыторыя протамацярыка Сахул (будучая Аўстралія) падчас апошняга ледніковага максімуму (18 000 гадоў назад), калі ўзровень мора быў на 150 м. ніжэй цяперашняга. Нягледзячы на гэта, перад мігрантамі нават у той час мелася значная водная перашкода.
**Сахул** — дагістарычны супермацярык. Мяркуецца, што ён існаваў да канца апошняга абляднення і аб'ядноўваў Аўстралію і Новую Гвінею сухапутным мостам на месцы праліва Торэса і часткі Арафурскага мора.

Зноскі
------

1. ↑  Wade, Nicholas.  From DNA Analysis, Clues to a Single Australian Migration **(нявызн.)**, *The New York Times* (8 May 2007).

Літаратура
----------

* Lourandos, H. Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory (Cambridge University Press, 1997)

Спасылкі
--------

* Sahul Архівавана 4 красавіка 2015. About.com  (англ.)
**Бамбергскі кафедральны сабор** (афіцыйна Бамбергскі кафедральны сабор Святога Пятра і Святога Георгія, ням.: Bamberger Dom, Bamberger Dom St. Peter und St. Georg)  — адзін з сямі імперскіх сабораў Германіі.

Гісторыя
--------

Будаўніцтва сабора пачалося ў 1004 годзе па загаду Генрыха Святога і скончылася ў 1012 года. Асвячэнне адбылося 6 мая 1012 года. У 1081 годзе сабор быў пашкоджаны пажарам. У 1111 годзе Ота Бамбергскі асвяціў зноў пабудаваны сабор. Пасля яшчэ аднаго пажару, у 1215 годзе пачалося будаўніцтва трэцяга па ліку сабора. Ён быў асвечаны 6 мая 1237 года.

У саборы знаходзяцца пахаванні вядомых асоб, у тым ліку самога Генрыха Святога, яго жонкі Кунігунды, папы рымскага Клімента II — адзінага папы, пахаванага ў Германіі, і першага караля Германіі з дынастыі Штаўфенаў Конрада III. Сёння Бамбергскі кафедральны сабор уяўляе сабой узор раманскай архітэктуры, даўжыня - 94 м, шырыня - 28 м, вышыня будынка 26 м. Па вуглах пабудаваныя чатыры вежы па 81 м у вышыню кожная. У вежах сустракаюцца элементы готыкі. Падчас Другой сусветнай вайны Бамберг практычна не пацярпеў, рэканструкцыя або аднаўленне сабора не патрабавалася. Сабор - частка старога горада, уключанага ў 1993 годзе ў Сусветную спадчыну ЮНЕСКА.

  

* Бамбергскі кафедральны сабор - Bamberger Dom
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бамбергскі кафедральны сабор**
* Bamberg Cathedral
* Kunst & Kultur — Der Bamberger Dom Архівавана 17 кастрычніка 2014.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4104214-1 · ISNI: 0000 0001 0690 085X · LCCN: n50058483 · NKC: olak2007396408 · VIAF: 134239076 |
Бамбукавая заслона ў 1959 (пазначаны чорным)
**Бамбу́кавая заслона** — эўфемізм тэрміна «жалезная заслона» для Усходняй Азіі. Словазлучэнне было меней ужытна, чым жалезная заслона, паколькі апошняя праіснавала стабільна больш сарака гадоў, у той час як межы і параметры бамбукавай ўвесь час змяняліся. Першапачаткова гэта мяжа радзяляла Камуністычны Кітай і Паўночную Карэю ад Пакістана, Бірмы, Французскага Індакітая і Паўднёвай Карэі. Заслона перасоўвалася пасля: прыходу да ўлады В'етміня ў Паўночным В'етнаме (1954), Партыі бірманскай сацыялістычнай праграмы ў Бірме (1962), Чырвоных кхмераў у Кхмерскай Рэспубліцы, Патэт Лаа ў Лаосе і В’етконга ў Паўднёвым В'етнаме (1975).

Гл. таксама
-----------

* Ізаляцыянізм
* Жалезная заслона
* Кактусавая заслона
* Ледзяная заслона
Пірамідны нейрон кары галаўнога мозга мышы, экспрэсіўны зялёны флуарэсцэнтны бялок (GFP)
**Нейрон** (ад стар.-грэч.: νεῦρον — валакно, нерв) — структурна-функцыянальная адзінка нервовай сістэмы. Гэтая клетка мае складаную будову, высока спецыялізаваная і па структуры змяшчае ядро, цела клеткі і атожылкі. У арганізме чалавека налічваецца больш за сто мільярдаў нейронаў.

Функцыі нейронаў
----------------

Нейрон лёгка ўзбуджаецца і праз нервовыя імпульсы праводзіць і перадае ўзбуджэнне іншым нервовым клеткам або рабочым органам (мышцам, залозам і да т. п.). Нервовы імпульс — гэта электрычны сігнал, здольны перамяшчацца па адростках нервовай клеткі.

Адросткі двух нейронаў не датыкаюцца адзін да аднаго, як праваднікі ў электрычным ланцугу, а толькі збліжаюцца. Месца функцыянальнага кантакту нейронаў (аксона адной клеткі з дэндрытамі або целам другой) называецца сінапсам, а прамежак паміж імі — сінаптычнай шчылінай. Перадача ўзбуджэння ад адной нервовай клеткі да другой ажыццяўляецца з дапамогай хімічных пасрэднікаў — медыятараў.

У выніку праходжання нервовага імпульсу па аксоне з яго канца выдзяляецца медыятар, які выкідваецца ў сінаптычную шчыліну. Тут медыятар уступае ва ўзаемадзеянне з чуллівымі да яго бялкамі-рэцэптарамі мембраны суседняй клеткі, у выніку чаго яна альбо ўзбуджаецца, альбо зніжае сваю актыўнасць — тармозіцца.

Схема будовы

Віды нейронаў
-------------

Нейроны падзяляюцца на адчувальныя (праводзяць нервовы імпульс у ЦНС), уставачныя (злучаюць некалькі нервовых клетак, іх целы і адросткі не выходзяць за межы ЦНС) і рухальныя (праводзяць сігналы ад ЦНС да рабочага органа).

Характэрнай рысай адчувальных нейронаў з'яўляецца наяўнасць доўгіх, у параўнанні з аксонам, дэндрытаў, якія пачынаюцца рэцэптарамі. Рухальныя нейроны адрозніваюцца доўгімі аксонамі, якія заканчваюцца ў рабочых органах.

Адростак нейрона, які пакрыты абалонкамі і праводзіць нервовы імпульс, называецца нервовым валакном. Пучкі нервовых валокнаў, забяспечаныя крывяноснымі сасудамі і пакрытыя агульнай злучальнатканкавай абалонкай, утвараюць нерв. Большасць нерваў змешаныя: у іх састаў уваходзяць і адчувальныя, і рухальныя нейроны.

Літаратура
----------

* Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М.В.Машчанка, А.Л.Барысаў; пер. з рус. мовы В.У.Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1.

Гл.таксама
----------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Нейрон на Вікісховішчы |

* Люстраныя нейроны

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119402723 · GND: 4041649-5 · LCCN: sh85091153 · Microsoft: 2778794669, 2910668976 · NDL: 00568659 · NKC: ph134939 |

 |
Эмблема Саюза чырвоных франтавікоў, нямецкай камуністычнай палітычнай і баявой арганізацыі ў 1924—1933 гадах
**Рот Фронт** (ням.: Rotfront ад Rote Front — чырвоны фронт) — інтэрнацыянальнае прывітанне; жэст: паднятая ў полузгібе (ці амаль прамая) рука (звычайна правая) з павернутым ад сябе сціснутым кулаком.

Гісторыя
--------

Ужываўся ў Германіі з канца XIX стагоддзя як прывітанне працоўных. Пасля Першай сусветнай вайны жэст сімвалізаваў прыналежнасць або салідарнасць з нямецкім «Рот Фронтам», створаным у пачатку 1920-х гадоў. Яго члены віталі адзін аднаго, рэзка выкідваючы ўверх правую руку са сціснутым кулаком. Значок арганізацыі уяўляў сабой сціснуты кулак.

Самую шырокую вядомасць прывітанне атрымала ва ўсім свеце як сімвал барацьбы з фашызмам у 1930-х гадах, асабліва ў час грамадзянскай вайны ў Іспаніі. Жэст сімвалізаваў адзінства пралетарыяту ўсіх краін і гатоўнасць да канца змагацца за перамогу Інтэрнацыянала.

Прывітанне было таксама вельмі распаўсюджана ў СССР сярод камсамольцаў, камуністаў і моладзі з канца 1920-х гадоў да заканчэння грамадзянскай вайны ў Іспаніі (1939 г.); таксама ўжываўся ў час Вялікай Айчыннай вайны (у прыватнасці, так віталі ўступленне Чырвонай Арміі баўгары ў верасні 1944 года і вязні нацысцкіх канцлагераў).

Пасля вайны жэст стаў нефармальным сімвалам многіх арганізацый вязняў нямецкіх канцлагераў. У Народнай Сацыялістычнай Рэспубліцы Албанія ён прымяняўся не толькі як партыйнае прывітанне, але таксама быў абавязковым ва ўзброеных сілах і ў піянерскай арганізацыі.

У цяперашні час жэст здабыў папулярнасць сярод леварадыкалаў.

Гл. таксама
-----------

* Но пасаран
Сіруш
**Сіруш** (правільней **мушруш**, **мушрушу**) — істота, намаляваная на варотах Іштар у Вавілоне. Яна нагадвае дракона або грыфона. Сіруш мае рагатую змяіную галаву і лускаватае цела змяі, ільвіныя пярэднія і арліныя заднія ногі. Разам з матыкай і лапатай з'яўляўся адным з сімвалаў Мардука.

Назва
-----

Імя *сіруш* паходзіць ад акадскага слова, якое можна прыблізна перавесці як *цудоўны змей*. Хоць правільная транслітарацыя імя — *mûš-ruššû* (*мушруш* або *мушрушу*), першыя даследчыкі памылкова прачыталі яго як *sîr-ruššû*. З тых часоў «сіруш» з'яўляецца найбольш ужывальным імем гэтай істоты.

Тэорыі
------

Нямецкі археолаг Роберт Колдэвей, які знайшоў вароты Іштар, быў упэўнены ў тым, што сірушы рэальна існавалі. Ён сцвярджаў, што па аднастайнасці сваёй фізіялагічнай канцэпцыі сіруш значна пераўзыходзіць усе астатнія фантастычныя істоты. Гэта, а таксама тое, што сірушы былі намаляваны побач з рэальнымі жывёламі (ільвамі і турамі), па меркаванні Колдэвея даказвала, што вавіланяне былі знаёмыя з гэтым істотай.

Ёсць здагадка, што вавіланяне маглі скапіраваць знешні выгляд сіруша з рэштак дагістарычных яшчараў. Па іншай версіі сіруш аддалена нагадвае варанаў, якія маглі быць вядомыя вавіланянам. Ёсць здагадка, што аблічча сіруша было створана па апавяданнях пра жывёлу, якая не жыла ў Месапатаміі.

Літаратура
----------

* *Jerome Clark.* Unexplained! 347 Strange Sightings, Incredible Occurrences, and Puzzling Physical Phenomena. — Detroit: Visible Ink Press, 1993.
* *Bernard Heuvelmans.* On The Track Of Unknown Animals. — New York: Hill and Wang, 1958.
* *Willy Ley.* Exotic Zoology. — New York: Viking Press, 1959.
* *Bengt Sjögren.* Berömda vidunder. — Bokförlaget Settern, 1980.

Гл. таксама
-----------

* Нінгішзіда
* Шэду
* Пазузу

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сіруш
* Сіруш з варот царыцы Іштар
**Міхаіл Міхайлавіч Мятлікаў** (нар. 5 лютага 1964, Доўск, Рагачоўскі раён, Гомельская вобласць) — беларускі дыпламат. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Грузіі (2016—2022).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 5 лютага 1964 года ў Доўску Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці.

У 1987 годзе скончыў Беларускі політэхнічны інстытут па спецыяльнасці «Ліцейная вытворчасць чорных і каляровых металаў», у 2000 годзе — Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь па спецыяльнасці «Знешняя палітыка і дыпламатыя».

У 1986—1997 гадах працаваў у моладзевых і грамадскіх арганізацыях. У 1997 годзе — першы намеснік Старшыні Дзяржаўнага камітэта па справах моладзі Рэспублікі Беларусь.

У 2000—2003 гадах — кіраўнік Прадстаўніцтва Арлоўскай вобласці Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Беларусь. У 2003—2006 гадах — дырэктар вытворча-гандлёвага прыватнага ўнітарнага прадпрыемства «Белакватрэйдсэрвіс».

У 2006—2007 гадах — галоўны дарадца, намеснік кіраўніка сакратарыята Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, у 2007—2011 гадах — кіраўнік сакратарыята Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь Апарату Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

У 2011—2016 гадах — старшыня Беларускай гандлёва-прамысловай палаты.

З 12 ліпеня 2016 года па 10 лютага 2022 года — Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Грузіі.

З 6 красавіка 2022 года — старшыня Беларускай гандлёва-прамысловай палаты.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президента Республики Беларусь от 12 июля 2016 года № 267 «О назначении на должность»
2. ↑  Указ Президента Республики Беларусь от 10 февраля 2022 года № 39 «О М. М. Мятликове»
3. ↑  Заседание Совета Белорусской торгово-промышленной палаты
**Падзьячаскі мост** (руск.: Подьяческий мост) — аўтадарожны рамны мост цераз канал Грыбаедава ў Адміралцейскім раёне Санкт-Пецярбурга, злучае Казанскі і Спаскі востраў. Размешчаныя на мосце гранітныя абеліскі з ліхтарамі з’яўляюцца аб’ектам культурнай спадчыны Расіі рэгіянальнага значэння і знаходзяцца пад аховай дзяржавы.

Злучае Вялікую Падзьячаскую вуліцу з Ліхтарным завулкам. Вышэй па цячэнні знаходзіцца Вазнясенскі мост, ніжэй — Львіны мост. Бліжэйшыя станцыі метрапалітэна — «Садовая», «Сянная плошча», «Спаская».

Назва
-----

Сваю назву атрымаў ад Вялікай Падзьячаскай вуліцы, якая, у сваю чаргу, як і суседнія Малая і Сярэдняя Падзьячаскія, была названая ў XVIII стагоддзі ад дробных чыноўнікаў — падзьячых, якія тут сяліліся. Назва вядома з 1910-х гадоў, да 1920-х выкарыстоўвалася форма Пешаходны Падзьячаскі мост.

| Масты цераз канал Грыбаедава |
| --- |
| 
* Трайны, Тэатральны
* Нова-Канюшанны
* Італьянскі пешаходны
* Казанскі
* Банкаўскі пешаходны
* Мучны пешаходны
* Каменны
* Дзямідаў
* Сянны пешаходны
* Какушкін
* Вазнясенскі
* Падзьячаскі
* Львіны пешаходны
* Харламаў
* Нова-Мікольскі
* Чырвонагвардзейскі пешаходны
* Пікалаў
* Магілёўскі
* Аларчын
* Каломенскі пешаходны
* Мала-Калінкін

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Валатоўскі.

**Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі** — беларускі краязнавец і этнограф 2-й паловы XIX стагоддзя.

Біяграфія
---------

У 1875 скончыў Магілёўскую духоўную семінарыю i працаваў у ёй настаўнікам. Доўгі час жыў на Палессі, вывучаў яго гісторыю, по­быт i культуру насельніцтва. Свае асабістыя ўражанні i назіранні выклаў у 17 нарысах, апублікаваных у газеце «Русский мир  (руск.) (бел.» (1875).

Навуковая дзейнасць
-------------------

Супрацоўнічаў у пецярбургскіх перыядычных выданнях «Русский мир  (руск.) (бел.», «Нива  (руск.) (бел.», дзе надрукаваны яго галоўныя працы «Нарысы Палесся» (1875), «Палескія святы» (1880), «Палескія будні» (1881).

### Бібліяграфія

* В непогоду: (Очерк из жизни По­лесья) // Нива. 1879. № 6
* Полесские свя­та: Из очерков Полесья // Там жа. 1880. № 29, 30
* Полесские будни // Там жа. 1881. № 2; Полесская поганыцина // Там жа. № 27. В. К. Бандарчык.

Зноскі
------

1. 1 2  Волотовский Михаил Михайлович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 123. — 737 с.
2. ↑  Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч

Спасылкі
--------

* Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч
Карта Рымскай Паноніі
Ілірыйская прэфектура з цэнтрам у Сірміі.
**Сі́рмій** (*Sirmium*) — горад у Рымскай Паноніі, які служыў рэзідэнцыяй імператара Галерыя ў перыяд тэтрархіі. Яго значэнне ў эпоху позняй антычнасці было такім вялікім, што Аміян Марцэлін назваў яго «славутай маці гарадоў». Сучасны горад на яго месцы — Срэмска Мітравіца. Ад Сірмія паходзіць назва гістарычнай вобласці Срэм.

Да прыходу рымлян у I ст. да н.э. на месцы Сірмія было ілірыйскае паселішча. У эпоху прынцыпату горад служыў плацдармам для ваенных вылазак супраць дакаў і германцаў; шмат часу тут праводзіў Марк Аўрэлій. Выхадцамі горада былі імператары Герэній Этруск, Гастыліян, Дэцый, Клаўдзій II, Квінтыл, Аўрэліян, Проб, Максіміян, Канстанцый II і Грацыян.

У 375 імператар Валентыніян перанёс у Сірмій сваю рэзідэнцыю. Феадосій Вялікі быў абвешчаны імператарам у Сірміі. У IV—V стст. у горадзе прайшло пяць царкоўных сабораў; тут дзейнічалі Свв. Ірыней Сірмійскі і Анастасія Аковазбаўляльніца. Пасля падзення Рымскай імперыі ў Сірміі чаканілі манету каралі гепідаў. У 870 архіепіскапскую кафедру ў Сірміі ўзначаліў Мяфодзій Салунскі.

Зноскі
------

1. ↑  Войны древнего Рима: Расцвет и закат Римской империи (Шустов В. Е.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4101044-9 · LCCN: n85376154 · VIAF: 267016150 |
**Пенелопа «Пені» Алексяк** (англ.: Penelope "Penny" Oleksiak; нар. 13 чэрвеня 2000, Таронта, Антарыа) — канадская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка (2016), двухразовая чэмпіёнка свету на кароткай вадзе (2016), бронзавы прызёр чэмпіянату свету па водных відах спорту (2017), сярэбраны прызёр Гульняў Садружнасці (2018).

Валодае алімпійскім рэкордам, рэкордам Амерыкі на дыстанцыі 100 метраў вольным стылем, рэкордамі Канады на дыстанцыях 50 і 100 метраў батэрфляем.

За свае дасягненні на Алімпіядзе ў Рыа і чэмпіянаце свету на кароткай вадзе 2016 года атрымала прыз імя Лу Марша.

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* — World Aquatics. Праверана 2 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q189289'></a>
2. 1 2 3   Праверана 11 жніўня 2016.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | FINA · Olympedia · Olympic Channel · Swimrankings.net · SwimSwam · TheSports.org · МАК · Алімпійскі камітэт Канады |
Куфаль пеністага віна
Корак ад пеністага віна
**Пе́ністае віно́** — гэта віно, насычанае двухвокісам вугляроду, які робіць яго шыпучым, а двухвокіс атрымваецца ў выніку прыроднага закісання альбо ў бутэльцы, як з выкарыстаннем «шампанскага метаду» (фр.: méthode champenoise), альбо ў вялікім рэзервуары, распрацаваным для таго, каб вытрымліваць унутраны ціск, як з выкарыстаннем метаду Шарма. Не блытаць з **іскрыстым віном** (газаванае віно), куды двухвокіс вугляроду ўводзіцца штучна пад падвышаным ціскам для надання віну пеністых уласцівасцей. У некаторых частках свету слова «шампанскае» выкарыстоўваецца як сінонім пеністага віна, у іншых — гэта назва замацавалася за адмысловым пеністым віном з рэгіёна Шампань у Францыі.

Класічны прыклад пеністага віна — шампанскае, але ў іншых рэгіёнах Францыі і краінах вырабляецца шмат іншых тыпаў пеністых вінаў, напрыклад, «sekt» у Германіі, «cava» у Іспаніі, «franciacorta», «prosecco», «lambrusco» і «bracchetto» у Італіі, «Cap Classique» у Паўднёвай Афрыцы, Савецкае шампанскае ў СССР і Беларусі, і Расійскае шампанскае ў Расіі. Нядаўна ў Вялікабрытаніі пачалася вытворчасць шырокага спектра пеністых вінаў — глабальнае пацяпленне выклікала тое, што ў паўднёвай Англіі стала магчыма вырабляць віно, хоць і ў часы кіравання Генрыха VIII і канфіскацыі ім царкоўнай уласнасці ў мужчынскіх манастырах Англіі было некалькі вінакурняў. Пеністае віно звычайна белае ці ружовае, але ёсць некалькі прыкладаў чырвонага аўстралійскага пеністага віна з вінаграду шыраз (англ.: shiraz), італьянскага Бракета і Ламбруска, а таксама некалькіх узораў у Расіі і на Украіне. Некаторыя віны робяцца толькі злёгку пеністымі, прыкладам, «vinho verde» у Партугаліі — такія віны часта завуць шыпучымі (італ.: frizzante, фр.: pétillant) ці паўпеністымі.

Апісанне метаду вытворчасці шампанскага і іншых вінаў, што вырабляюцца «шампанскім метадам»: гл. артыкул **Шампанскае**. З-за высокага кошту выкарыстання асобных бутэлек для другаснай ферментацыі, выкарыстоўваюцца таксама іншыя метады. Метад Шарма (ён жа — акратафоравы) шырока выкарыстоўваецца для больш танных пеністых вінаў.

Цікавыя факты пра пеністае віно
-------------------------------

* Ціск у бутэльцы шампанскага — каля 630 кілапаскаляў, што прыкладна ў тры разы большы за ціск у аўтамабільнай шыне.

Неглыбокі куфаль
* Найбольшая даўжыня лёту корка ад шампанскага склала 54,2 метры.
* Бурбалкі ў шампанскім першапачаткова лічыліся гандлярамі віном непажаданымі.
* Разынкі ці кавалачак шакаладу, пакладзены ў куфаль пеністага віна, будуць шматразова тануць і зноў усплываць.
* Пра неглыбокія куфлі (крэманкі) для шампанскага хадзіла лжывая плётка, што іх форма была скапіравана з васковага злепка грудзей Марыі Антуанеты.
* На тэрыторыі Беларусі галоўным вытворцам пеністага віна з'яўляецца Мінскі завод пеністых вінаў, што вырабляе Савецкае шампанскае, а таксама белыя, ружовыя, чырвоныя пеністыя віны з імпартаванай сыравіны.

Спасылкі
--------

* Як з'явілася «Савецкае шампанскае»?
* Мінскі завод пеністых вінаў
* Крыху пра паходжанне пеністых вінаў, іх з'яўленне ў Расіі і пеністых вінах Тамані
**Афшорная зона** (ад англ.: Off shore — па-за берагам) — тэрыторыя дзяржавы або яе частка, у межах якой для кампаній-нерэзідэнтаў дзейнічае асаблівы ільготны рэжым рэгістрацыі, ліцэнзавання і падаткаабкладання, як правіла, пры ўмове, што іх прадпрымальніцкая дзейнасць ажыццяўляецца па-за межамі гэтай дзяржавы. Для абазначэння афшорных зон у розных краінах выкарыстоўваюцца таксама тэрміны «падатковы прытулак», «падатковая гавань» або «падатковы рай» (англ.: «tax haven»).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11972077c · GND: 4077886-1 · LCCN: sh85132823 · Microsoft: 2780313560 · NKC: ph165754 |
**Гельга́ландская бу́хта**  (ням.: Helgoländer Bucht) глыбінёй да 56 метраў — гэта паўднёва-ўсходняя частка Паўночнага мора, утвораная заходнім узбярэжжам паўвострава Ютландыя і паўночным узбярэжжам Германіі.

*Гельгаландская бухта* — гэта марская бухта, працягнулася ад вусця Эльбы да вострава Гельгаланд паміж Усходне-фрызскім востравам Вангероге і Паўночна-фрызскім паўвостравам Айдерштадт; такім чынам яна аддзяляе Усходнюю Фрысландыю ад раёна Дзітмаршен.

Праз *Гельгаландскую бухту* праходзіць адзін з найбольш ажыўленых марскіх шляхоў: з Гамбурга ці з вусця Эльбы да Дуўрскага праліву або да Ла-Маншу. Бухта з'яўляецца часткай Нацыянальнага парка Гамбургскае Ватавае мора і яшчэ некалькіх запаведнікаў.
На паўднёвым усходзе бухты на мелкаводдзі эстуарыя вусця Эльбы ляжыць маленькі востраў Нойверк. Да поўдня ад гэтага вострава знаходзіцца вусце Везера, размешчанае на ўсход ад бухты Ядэбузен. На паўднёвым захадзе заліва знаходзіцца Усходне-Фрызскі востраў Вангероге. На ўсходзе ў бухту ўпадае рака Айдэр.

Зноскі
------

1. ↑  Германия // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Изд-во Оникс, 2010. — С. 64—65. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
2. ↑  Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд. перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 89.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Мантэрэ.

**Оскары Мантэрэ** (фінск.: Oskari Mantere, 18 верасня 1874 -9 снежня 1942) - фінскі педагог, асветнік, дзяржаўны і палітычны дзеяч.

Нарадзіўся ў сялянскай сям'і, скончыў Хельсінкскі ўніверсітэт у 1899 годзе і атрымаў ступень бакалаўра філасофіі, пасля чаго выкладаў у школе ў Хельсінкі фінскую мову. Абараніў у 1907 годзе дысертацыю па гісторыі і метадалогіі адукацыі, распрацаваў праект рэформы адукацыі ў краіне, якая не была ажыццёўлена пры яго жыцці, а рэальна была праведзена толькі ў 1960-я. З 1924 аж да сваёй смерці быў дырэктарам школьнага савета.

З 1919 па 1938 год быў дэпутатам Эдускунты ад Нацыянальнай прагрэсіўнай партыі. З лістапада 1922 па студзень 1924 года займаў пасаду міністра сацыяльных спраў у першым кабінеце К.Каліа, з мая 1924 па сакавік 1925 г - намесніка міністра адукацыі ў кабінеце Л.Інгмана. З 22 снежня 1928 па 16 жніўня 1929 быў прэм'ер-міністрам кааліцыйнага ўрада (Нацыянальнай прагрэсіўнай і Нацыянальнай кааліцыйнай партыі).

Са снежня 1932 па кастрычнік 1936 быў міністрам адукацыі ў кабінеце Т.Ківімякі. У гэтай якасці ён таксама быў дэлегатам ў 1933 на канферэнцыі Лігі Нацый у Жэневе.

| ⛭Фінляндыя Прэм’ер-міністры Фінляндыі |
| --- |
| 
* Свінхувуд
* Паасіківі
* Інгман
* К.Кастрэн
* Венала
* Эрых
* Венала
* Каяндэр
* Каліа
* Каяндэр
* Інгман
* Туленхейма
* Каліа
* Танер
* Суніла
* Мантэрэ
* Каліа
* Свінхувуд
* Суніла
* Ківімякі
* Каліа
* Каяндэр
* Руці
* Рангел
* Лінкаміес
* Хакцэль
* У. Кастрэн
* Паасіківі
* Пекала
* Фагерхольм
* Кеканен
* Туаміая
* Цёрнгрэн
* Кеканен
* Фагерхольм
* Сукселайнен
* фон Фіеант
* Куўскаскі
* Фагерхольм
* Сукселайнен
* Міетунен
* Кар’ялайнен
* Лехта
* Віралайнен
* Паасіа
* Койвіста
* Аўра
* Кар’ялайнен
* Аўра
* Паасіа
* Сорса
* Лійнамаа
* Міетунен
* Сорса
* Койвіста
* Сорса
* Холкеры
* Аха
* Ліпанен
* Яатээнмякі
* Ванханен
* Ківініемі
* Катайнен
* Стуб
* Сіпіля
* Рынэ
* Марын
* Орпа

 |
**Остзейскае дваранства** — сукупная назва курляндскага, ліфляндскага і эстляндскага дваранства. Этнічна належалі, галоўным чынам, да остзейскіх (*балтыйскіх*, *прыбалтыйскіх*) немцаў.

Паходжанне остзейскага дваранства
---------------------------------

Остзейскае дваранства паходзіць у значнай частцы ад рыцараў Нямецкага (*тэўтонскага*) ордэна, выхадцаў з Германіі, якія агнём і мячом звярталі ў XIII — XIV стагоддзі ў хрысціянства на ўсходнім узбярэжжы Балтыкі балтыйскія і прыбалтыйска-фінскія плямёны імем Рымскага Папы і каталіцкай царквы, а новазвернутых язычнікаў, продкаў латышоў і эстонцаў, звярнулі ў паднявольных працаўнікоў на заваяваных землях Латвіі і Эстоніі. Замацаваўшыся ў заваяваных землях (ням. *Ost-See* — *Усходняе мора*, г.зн. Балтыйскае) яны заснавалі там гарады і крэпасці, і ўвялі феадальнае кіраванне. Ужо ў XVI стагоддзі остзейскія дваране перайшлі з каталіцтва ў лютэранства, заваяваныя для царквы ўладанні абвясцілі сваёй уласнасцю, а звернутых імі ў каталіцтва мясцовых жыхароў перазвярнулі ў лютэранства.

Остзейскае дваранства напачатку XX стагоддзя
--------------------------------------------

Падчас Першай сусветнай вайны **остзейскія дваране** сталі ініцыятарамі і камандзірамі мясцовых прагерманскіх нямецкіх ваенных фарміраванняў у Латвіі і Эстоніі — прыбалтыйскага ландэсвера. З дапамогай гэтых ваенных фарміраванняў яны спрабавалі перашкодзіць здабыццю падчас распаду Расійскай імперыі незалежнасці Латвіі і Эстоніі, захапіць там уладу і стварыць на іх землях нямецкае герцагства, манархам якога будзе прускі кароль. Пацярпеўшы паражэнне ў Эстонскай вызваленчай вайне, у якой супраць іх на боку ўзброеных сіл Эстоніі ваявалі і латышскія часці, шматлікія прыбалтыйскія немцы рэпатрыяваліся ў Германію. Нямала актыўных нацыстаў былі выхадцамі з **остзейскіх дваран**.

Гл. таксама
-----------

* Балтыйскія немцы

Зноскі
------

1. ↑  Немцы в Латвии (руск.)(недаступная спасылка).  latvia.lv. Архівавана з першакрыніцы 4 сакавіка 2016. Праверана 26 чэрвеня 2009.
2. ↑  Смирин Г. Основные факты истории Латвии — Рига: Sl, 1999
3. ↑  Gesetz über die Angelegenheiten der Vertriebenen und Flüchtlinge: § 1 Vertriebener  (ням.)

Літаратура
----------

* *Андреева Н.С.* Статус немецкого дворянства в Прибалтике в начале XX в. // Вопросы истории. 2002. № 2. С. 44-61;
* *Андреева Н.С.* Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX в. СПб.: «Мiръ», 2008. 310 С.