recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Меса.

**Ме́са** (англ.: Mesa /ˈmeɪsə/) — горад у штаце Арызона, ЗША, прыгарад Фінікса. Трэці па колькасці жыхароў (460155 чалавек па стане на 2006 год) горад Арызоны пасля Фінікса і Тусана.

Меса — адзін з гарадоў ЗША з самым хуткім ростам насельніцтва, у XXI стагоддзі ўвайшоў у лік 40 найбуйнейшых гарадоў краіны. Насельніцтва Месы большае, чым у такіх больш вядомых гарадах ЗША, як Кліўленд, Маямі, Тампа ці Мінеапаліс. Нягледзячы на гэта, Меса працягвае заставацца «спальным раёнам».

Храм Цэрквы Ісуса Хрыста Святых апошніх дзён у Месе
Горад заснаваны мармонамі-перасяленцамі ў 1878 годзе і сярод жыхароў Месы па-ранейшаму каля 10 % — мармоны. Іх Царкве належыць адзін з найстарэйшых храмаў горада.

Дэмаграфія
----------

Паводле перапісу насельніцтва ЗША ў 2010 годзе, расавы склад Месы:

* Белыя — 77,1%
* Лацінаамерыканцы — 26,5%
* Афраамерыканцы — 3,5%
* Карэнныя амерыканцы — 2,4%
* Азіяты — 1,9%
* Гавайцы — 0,4%
* Іншыя расы — 5,8%
* Дзве і больш расы — 3,4%

Славутасці
----------

* Арызонскі музей прыродазнаўчай гісторыі

Гарады-пабрацімы
----------------

* Апер-Хат[d], Новая Зеландыя
* Бернабі, Канада (1998)
* Карас[d], Перу
* Манаус, Бразілія

Спасылкі
--------

* Амерыканскія гарады і прыгарады змяняюцца ролямі
* Пра мармонскі храм у Месе Архівавана 1 мая 2011.

1. ↑
Вобласці, якія адносяць да Цэнтральнай Украіны:      заўжды      часта     часам
**Цэнтральная Украіна** (укр.: Центральна Україна) — неафіцыйны тэрмін для азначэння рэгіёна Украіны, які ахоплівае Вінніцкую, Днепрапятроўскую, Кіраваградскую, Палтаўскую, Чаркаскую вобласці.

Часам у паняцце «Цэнтральная Украіна», акрамя пазначаных абласцей, уключаюць і больш паўночныя — Жытомірскую, Кіеўскую, Чарнігаўскую, Сумскую вобласці; паўднёвыя Адэскую, Мікалаеўскую, Херсонскую і Запарожскую.

Буйныя гарады
-------------

* Вінніца
* Дняпро
* Каменскае
* Крамянчуг
* Крапіўніцкі
* Крывы Рог
* Палтава
* Чаркасы

Спасылкі
--------

* 
* 

| ⛭Геаграфічныя вобласці Украіны |
| --- |
| 
* Паўночная Украіна

* Заходняя Украіна
* Цэнтральная Украіна
* Усходняя Украіна

* Паўднёвая Украіна

 | Герб Украіны |
**Нуакшот** (араб. نواكشوط‎‎ альбо انواكشوط, фр.: Nouakchott)  — горад і сталіца Маўрытаніі, на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна. Будаўніцтва пачата ў 1957 годзе на месцы невялікага паселішча.

Гісторыя
--------

У пачатку ХХ стагоддзя на месцы будучага Нуакшоту існаваў пустэльны калодзеж. У 1904 годзе тут было пабудаванае невялікае ўмацаванне французскай арміі, а ў 1920-х гадах форт і аэрадром для абслугоўвання самалётаў, якія ляталі па трасе Тулуза — Дакар.

У 1957 годзе было прынята рашэнне аб будаўніцтве горада — будучай сталіцы Маўрытаніі. Будаўніцтва было распачата ў наступным годзе. Па планах насельніцтва горада павінна было быць 15 тыс. жыхароў.

Катастрафічная засуха ў 1970-х гадах выклікала вялізарную міграцыю людзей ў Нуакшот, якія шукалі тут лепшых умоў для жыцця. У 2004 годзе колькасць жыхароў склала 689 тыс. чалавек.

Клімат
------

Нуакшот адрозніваецца засушлівым кліматам з гарачым летам і цёплай зімой. Хоць тэмпература ў горадзе высокая на працягу большай часткі года, у сілу яго размяшчэння, у Нуакшоце не так горача, як у некаторых іншых гарадах з падобным кліматам. Хоць сярэдні максімум тэмператур трымаецца на ўзроўні каля 32 °C, сярэдні мінімум можа вагацца ад 24 °C у летнія месяцы да 13 °C у зімовыя месяцы. Сярэдняя колькасць ападкаў у горадзе складае 159 міліметраў у год. Большая частка ападкаў звычайна выпадае на працягу жніўня, адзінага месяца, які фарміруе вельмі кароткі сезон дажджоў. Са снежня па чэрвень ападкі не выпадаюць зусім.

Эканоміка
---------

Марскі порт. Міжнародны аэрапорт. Прамысловасць: харчовая, дрэваапрацоўчая, металаапрацоўчая. Завод па апрасненні вады. ЦЭС

Адукацыя
--------

* Універсітэт Нуакшота.

Гарады-пабрацімы
----------------

* Regional Council of Île-de-France[d], Францыя
* Аман, Іарданія (1999)
* Бамако, Малі
* Ланьчжоў, Кітай
* Мадрыд, Іспанія
* Тусан, ЗША

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 385. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0188-5 (Т. 11).

| Сталіцы Афрыкі |
| --- |
| Сталіцы краін | 
* Абуджа
* Адыс-Абеба
* Акра
* Алжыр
* Антананарыву
* Асмара
* Бамако
* Бангі
* Банжул
* Бісау
* Блумфантэйн
* Бразавіль
* Вікторыя
* Віндхук
* Габаронэ
* Гітэга
* Дакар
* Джыбуці
* Джуба
* Дадома
* Каір
* Кампала
* Кейптаўн
* Кігалі
* Кіншаса
* Конакры
* Лібрэвіль
* Лілонгвэ
* Ламэ
* Луанда
* Лусака
* Магадыша
* Малаба
* Манровія
* Мапуту
* Мароні
* Масеру
* Мбабанэ
* Найробі
* Нджамена
* Ніямей
* Нуакшот
* Порт-Луі
* Порта-Нова
* Прая
* Прэторыя
* Рабат
* Сан-Тамэ
* Трыпалі
* Туніс
* Уагадугу
* Фрытаўн
* Харарэ
* Хартум
* Ямусукра
* Яўндэ

 |
| Іншых тэрыторый | 
* Джэймстаўн
* Сен-Дэні

 |
| Непрызнаных дзяржаў | 
* Тыфарыці
* Гаровэ
* Харгейса
* Эль-Аюн

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Барысевіч.
**Мікалай Мікалаевіч Барысевіч** (1970) — беларускі дыпламат.

Біяграфія
---------

у 1987 годзе скончыў СШ № 1 імя В. Ф. Купрэвіча (цяпер Смалявіцкая раённая гімназія і СШ № 1 імя В. Ф. Купрэвіча).

З 1995 па 1998 год працаваў у пасольстве Беларусі ў Вялікабрытаніі. З 1998 па 2000 год быў начальнікам упраўлення інфармацыі — прэс-сакратаром МЗС Беларусі. 16 чэрвеня 2000 года прызначаны прэс-сакратаром Прэзідэнта Рэспублікі Беларусі. 12 снежня 2001 года прэс-сакратаром Прэзідэнта Рэспублікі Беларусі прызначана Наталля Пяткевіч. У ліпені 2002 г. пастановай Савета міністраў прызначаны дарадцам-пасланнікам пасольства Рэспублікі Беларусь у Чэшскай Рэспубліцы. У лістападзе 2002 г. прызначаны часовым павераным у справах Беларусі ў Чэхіі наўзамен пасла Уладзіміра Бельскага. 2 мая 2014 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Каралеўстве Нідэрланды.

| ⛭Надзвычайныя i Паўнамоцныя Паслы Рэспублiкi Беларусь у Чэшскай Рэспубліцы |
| --- |
| Пачатак дыпадносінаўАдкрыццё пасольства | 5 студзеня 1993  1994 |
| Паслы | Міхаіл Марыніч (1994) • Мікалай Вайцянкоў (1995-1997) • Уладзімір Бельскі (1997-2002) |
| Часовыя павераныя | Мікалай Барысевіч (2002-?) • Васіль Марковіч (2006-2010) |
| Паслы | Васіль Марковіч (2010-2015) • Валерый Курдзюкоў (з 2015) |

| ⛭Надзвычайныя і Паўнамоцныя Паслы Беларусі ў Каралеўстве Нідэрланды |
| --- |
| Пачатак дыпадносін  Адкрыццё пасольства | 24 сакавіка 1992  1996 |
| Паслы | Уладзімір Лабуноў (1995—2000) • Уладзімір Герасімовіч (2000—2008) • Алена Грыцэнка (2008—2014) • Мікалай Барысевіч (2014—2019) • Андрэй Еўдачэнка (з 2020)
 |
**Мікалай Мікалаевіч Іаскевіч** (нар. 27 чэрвеня 1958, в. Падвялікае, Дзятлаўскі раён, Гродзенская вобласць) — беларускі ўрач-хірург. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2008). Член Беларускай асацыяцыі хірургаў, Расійскага таварыства ангіёлагаў і сасудзістых хірургаў.

Біяграфія
---------

Скончыў Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1981; аспірантура, 1989).

Працаваў у Міністэрстве аховы здароўя Рэспублікі Ангола (2010—2016, Цэнтральны шпіталь г. Лубанга, правінцыя Уіла), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (1983—2010 і з 2016, лячэбны факультэт, 1-я кафедра хірургічных хвароб, прафесар).

Навуковыя інтарэсы: хірургічная гастраэнтэралогія; рэканструкцыйная хірургія аклюзійна-стэнатычных пашкоджанняў брушной аорты, перыферычных і брахіяцэфальных артэрый, рэцыдыўнага спантаннага пнеўматоракса; колапракталогія; патагенетычныя асновы реперфузійна-аксігенацыйнага сіндрому; укараненне нанатэхналогій у хірургію; ваенна-палявая і трапічная хірургія.

Узнагароды
----------

Ганаровая грамата Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь і Рэспубліканскага камітэта Беларускага прафсаюза работнікаў аховы здароўя і інш.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Іаскевіч Мікалай Мікалаевіч на сайце анлайн-энцыклапедыі «Беларусь у асобах і падзеях»
* Иоскевич Николай Николаевич // Учёные Беларуси  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar |
| Нарматыўны кантроль | БАП: 170464 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Афанасьеў.
**Мікалай Мікалаевіч Афанасьеў** (5 лістапада 1911, г. Чымкент — 20 кастрычніка 1970) — беларускі інжынер-будаўнік. Кандыдат архітэктуры (1972).

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі інстытут інжынераў прамысловага будаўніцтва ў 1937 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Працаваў у Міністэрстве сельскай гаспадаркі БССР, кіраўніком рэспубліканскага трэста «Белпрамсельбуд», ва Упраўленні па справах сельскага і калгаснага будаўніцтва пры Савеце Міністраў БССР, з 1953 года — дырэктарам Белсельпраекта, з 1958 па 1970 г. — дацэнтам Беларускага політэхнічнага і Брэсцкага інжынерна-будаўнічага інстытутаў.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1944 года.

Навуковая дзейнасць
-------------------

Аўтар навуковых прац, навучальных дапаможнікаў па сельскім будаўніцтве, у т.л. кніг: «Каменныя і бетонныя работы» (Мінск, 1954), «Вытворчасць і выкарыстанне мясцовых будаўнічых матэрыялаў у калгасах» (Мінск, 1956).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Афанасьев Николай Николаевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
**Мікалай Мануцы** (?, г. Венецыя, Італія — 1809) — палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай.

Біяграфія
---------

Паходзіў з простага роду, хоць тытулаваўся графам. У маладосці жыў у Мадрыдзе (пасябраваў там з Казановай, потым варагаваў з ім) і Парыжы. Прыкладна ў 1772—1773 гадах з’явіўся ў Варшаве, устанавіў блізкія сувязі з расійскім паслом Оскарам Штакельбергам і каралём польскім і вялікім князем літоўскім Станіславам Аўгустам Панятоўскім.

У 1773 годзе ажаніўся з опсаўскай старасцінай Ядвігай Цеханавецкай з роду Струтынскіх, дачкой старосты шакінаўскага Юзафа Струтынскага. У 1774 годзе атрымаў ад сойма індыгенат (прызнанне свайго шляхецтва), заснаваны на сумнеўных доказах, і Опсаўскае староства ў трыманне.

Далучыўся да групоўкі Ксаверыя Браніцкага і Ігнація Патоцкага, якія імкнуліся скінуць караля, і разам з імі ездзіў у 1776 годзе ў Санкт-Пецярбург. Устанавіў там кантакты з Рыгорам Пацёмкіным, і стаў яго тайным інфарматарам і памочнікам у вядзенні спраў у Рэчы Паспалітай. Удзел у антыкаралеўскіх планах Мануцы быў раскрыты, і ён стаў аб’ектам нападак Штакельберга і Антонія Тызенгаўза. Шляхам ашуканства зрабіў сваёй уласнасцю мястэчка Богін з вакольнымі вёскамі, што належалі да дзяржаўных уладанняў. Гэта выклікала моцны рух супраціву мясцовых мяшчан і сялян, для падаўлення якога ў 1791 годзе былі выкарыстаны войскі.

У 1792 годзе Мануцы разам сынам Станіславам далучыўся ў Браславе да Таргавіцкай канфедэрацыі і ўдзельнічаў у заснаванні мясцовай канфедэрацыі, а пасля — Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага (стаў членам яе Генеральнасці). У 1793 годзе прызначаны канфедэрацыяй членам Пастаяннай Рады, але не быў зацверджаны на гэтай пасадзе Гарадзенскім соймам 1793. Паўстанне 1794 года Мануцы перачакаў за расійскай граніцай. У 1795 годзе атрымаў ад расійскай імператрыцы Кацярыны II штогадовую выплату ў 1 тыс. дукатаў. Жыў у Санкт-Пецярбургу, быў блізкай асобай да імператара Паўла I, ад якога ў 1796 атрымаў ва ўласнасць Опсаўскае стараства і пацвярджэнне на маёнтак Казяны. Купіў маёнткі Даўблі, Стаўрова і Бяльмонты на Браслаўшчыне, набыў права трымання Браслаўслаўскага стараства. З 1799 года жыў на Браслаўшчыне, займаўся гаспадаркай, пры гэтым значна павялічыў цяжар падаткаў на падданых, якія судзіліся з Мануцы і выйгралі судовы працэс.

Спасылкі
--------

* Мануцы Мікалай // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
**Рабочая партыя Францыі** (фр.: Parti Ouvrier Français) — адна з першых марксісцкіх палітычных партый у Францыі. Была заснавана Полем Лафаргам (зяцем Карла Маркса) і Жулем Гедам на ўстаноўчым з’ездзе ў Марсэлі ў 1879 годзе. У 1880 годзе Рабочая партыя прыняла сваю праграму, распрацаваную Лафаргам, Гедам, Марксам і Энгельсам.

З 1883 годзе партыя ўдзельнічала ў працы Рабочага інтэрнацыяналу.

З 1893 па 1898 год Жуль Гед быў дэптутатам Палаты дэпутатаў і супрацоўнічаў з іншымі дзеячамі сацыялістычнага руху, такімі як Жан Жарэс. Аднак, супрацоўніцтва было скончана, з прычыны таго, што Жарэс адмовіўся падтрымліваць Альфрэда Дрэйфуса ў справе Дрэйфуса.

У 1902 годзе Рабочая партыя Францыі, аб'яднаўшыся разам з іншымі левымі партыямі, стварыла Сацыялістычную партыю Францыі, якая ў 1905 годзе ўлілася ў Французскую секцыю Рабочага інтэрнацыянала.

Літаратура
----------

* Ligou D. (1962) *Histoire du socialisme en France*. P.;
* C. Willard C. (1965). *Le Mouvement socialiste en France, 1893-1905. Les guesdistes*. Ed. sociales.
* J. Verlhac (1997). *La formation de l’unité socialiste (1898-1905)*. L'Harmattan. Reissue of a memoir published in 1947

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 9181 9310 · LCCN: n80126098 · VIAF: 134442710 |
**«Работніцка-сялянская Беларусь»** – вячэрняя штодзённая насценная газета Захфронтроста. Выдавалася 4 ліпеня – 25 верасня 1920 г. пераважна ў Менску на беларускай мове. Рэдактар З.Жылуновіч (Ц.Гартны). Пачала выходзіць у час ліпеньскай аперацыі савецкай-польскай вайны 1920 г. Выконвала ролю масавага агітатара і палітычнага выхавальніка малапісьменнага чытача: адметнасць стылю, кароткая перадавіца, сціслыя фразы, буйны шрыфт; друкавалася на адной старонцы газетнага аркуша. Мела рубрыкі: «Абарона савецкіх рэспублік», «Весткі з заграніцы», «На Беларусі» і інш. Змяшчала аператыўныя звесткі з франтоў, асвятляла ход ваенных дзеянняў і этапы мірных перагавораў з Польшчай, міжнароднага становішча і акцыі салідарнасці з Савецкай Расіяй у Англіі, Францыі і інш. краінах. Надрукавала вершы З.Бядулі (пад псеўд. Вольны) і А.Бабарэкі (пад псеўд. Адам Чырвоны). Выйшла 46 нумароў.

Літаратура
----------

* Герасімаў, В. «Работніцка-сялянская Беларусь» / Валерый Герасімаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 26—27. — ISBN 985-11-0214-8.
| ⛭Гісторыя Японіі |
| --- |
|  |
| 

| Перыяды |
| --- |
| **Гэнсі *(40 тыс. год да н.э. - VI стагоддзе н.э.)***
Палеаліт *(30—10 тыс. год да н.э.)*
Дзёмон *(10 тыс. год да н.э. - 300 год да н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
Яёй *(300 год да н.э. - 250 год н.э.)*
**Ямата** *(250—538)*
Кафун *(250—538)*
Асука *(538—710)*

Нара *(710—794)*Хэян *(794—1185)***Цюсэй *(1185—1573)*** Камакура *(1185—1333)*Рэстаўрацыя Кэмму *(1333—1336)*Мурамаці *(1336—1392)***Кінсэй *(1573—1868)*** Адзуці-Мамаяма *(1573—1603)*Токугава*(1603—1868)****Кіндай* (1868—1945)***Мэйдзі* (1868—1912)*Тайсё* (1912—1926)*Сёва* (да Другой сусветнай вайны ўключна) (1926-1945)***Гэндай*** **(з 1945)***Сёва (з заканчэння Другой сусветнай вайны да канца акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Сёва (з заканчэння акупацыі саюзных войскаў)*(1952—1989)*Хэйсэй* (з 1989 года) |

 |
| 

| Тэмы |
| --- |
| Валюта · Землятрусы · Эканоміка · Адукацыя · Японская імперыя · Гістарыяграфія · Ваенная гісторыя · Марская гісторыя · Пасляакупацыйна гісторыя |

 |

Японія ў эпоху Адзуці-Мамаяма
**Адзуці-Мамаяма дзідай** (яп.: **安土桃山時代**) — эпоха ў японскай гісторыі з 1568/1573 па 1600/1603 года. Назва эпохі паходзіць ад назваў замкаў Адзуці (прэфектура Сіга) і Мамаяма (Кіёта).

Эпоха Адзуці-Мамаяма спыніла феадальную раздробненасць Японіі перыяду Сэнгоку і характарызаваўся ліквідацыяй рэгіянальных свецкіх і рэлігійных дзяржаўных утварэнняў, развіццём гарадоў, аднаўленнем аўтарытэту  імператарскага двара, распаўсюджваннем  хрысціянства і актыўнымі кантактамі з замежжам, найперш з  Еўропай. Гэты працэс звязаны з імёнамі Оды Набунагі, Таётомі Хідэёсі і Такугавы Іэясу, якія ўвайшлі ў гісторыю як «тры аб'яднальнікі Японіі».

Бітва пры Секігахары і перамога клана Такугава адзначылі пачатак эпохі Эда і аўтарытарнага кіравання Сёгуната Такугава над аб'яднанай краінай.
**Генетыка чалавека** — раздзел генетыкі, які вывучае спадчыннасць і зменлівасць нармальных і анамальных прыкмет чалавека. Да яго адносяцца: дэтэрмінацыя фізіялагічных, біяхімічных і марфалагічных уласцівасцей асобных тканак і органаў чалавека, роля спадчыннасці і асяроддзя ў фарміраванні асобы, мутацыі чалавека і метады аховы яго генатыпу ад пашкоджанняў рознымі фактарамі асяроддзя, роля спадчыннасці пры ўзнікненні і развіцці паталагічных змен у чалавека і інш.

Генетыку чалавека падзяляюць на антрапагенетыку, дэмаграфічную генетыку (генетыка народанасельніцтва), экалагічную генетыку (вучэнне пра генетычныя аспекты ўзаемаадносін чалавека з навакольным асяроддзем), імунагенетыку, медыцынскую генетыку (найбольш важную галіну генетыкі чалавека для практычных задач аховы здароўя) і інш.

Даследаванні па генетыцы чалавека маюць вялікае значэнне для развіцця медыцыны (паляпшэнне дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі спадчынных захворванняў).

Метады даследавання
-------------------

Асноўныя метады даследавання генетыкі чалавека:

* блізнятны метад,
* метад генеалогіі,
* папуляцыйна-статыстычны метад (вывучэнне пашырэння асобных генаў або храмасомных анамалій у папуляцыях чалавека),
* цытагенетычны метад (аналіз карыятыпу чалавека) і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).
**Генеральны штаб Германіі** (ням.: Großer Generalstab, літаральна «Вялікі Генеральны штаб») — вышэйшы орган кіравання войскамі Узброеных сіл Германіі ў 19 — 20 ст.

Генеральны штаб Германіі на працягу паўтары стагоддзяў выконваў ролю паўнавартаснага працоўнага органа ваеннага кіравання, узначальваў спачатку прускія войскі, а пасля імперскую армію Германіі, Рэйхсвер і Вермахт. Генштаб нёс поўную адказнасць за бесперапыннае вывучэнне ўсіх аспектаў вайны, а таксама за падрыхтоўку і разгляд планаў мабілізацыі і ваенных кампаніяў. Гэты орган кіравання існаваў неафіцыйна з 1806, а афіцыйна першы Генеральны штаб Прусіі быў заснаваны ў 1814 годзе.

Камплектаванне Генеральнага штаба афіцэрскім корпусам кардынальна адрознівалася ад звычайнага фармальнага адбору службовых асоб. Неабходнымі ўмовамі для атрымання пасады ў Генеральным штабе былі цэласнасць характару, бездакорныя паводзіны на службе і ў побыце. Далей прымаліся пад увагу ваенныя здольнасці, франтавы стаж, тактычная і тэхнічная падрыхтоўка, арганізацыйны талент, фізічная і духоўная цягавітасць, стараннасць, цвярозасць розуму, рашучасць, а не заступніцтва ці багацце.

На працягу доўгага часу свайго развіцця Генеральны штаб выхоўваў і навучаў паўнавартасных ў разумовых і маральных дачыненняў афіцэраў, здольных кіраваць нямецкімі ўзброенымі сіламі ў складаных умовах, у якіх яны звычайна вымушаны былі змагацца.

Прускі Генеральны штаб карыстаўся большай свабодай ад палітычнага кантролю, чым яго сучаснікі, і гэтая аўтаномія была замацаваная ў законе аб стварэнні Германскай імперыі ў 1871 годзе. Ён лічыўся падмуркам германскага мілітарызму ў перыяд пасля Першай сусветнай вайны, калі пераможцы спрабавалі падавіць прускі ваенны дух. Аднак ён выжыў, каб згуляць сваю звыклую ролю ў пераўзбраенні Германіі і ў Другой сусветнай вайне.
**Генета** (*Genetta*) — род драпежных млекакормячых з сямейства віверавых. Доўгае (да 100 см), прысадзістая і незвычайна гнуткае цела пакрыта кароткай, даволі грубай поўсцю; афарбоўка плямістая; хвост пухнаты, да 50 см даўжынёй; ў яго пачатку размешчаны залозы, якія вылучаюць рэзка пахкую вадкасць — мускус.

Распаўсюджаныя пераважна ў саваннах і трапічных лясах Афрыкі. Звычайная генета (*Genetta genetta*) шырока распаўсюджаная па ўсёй Афрыцы, сустракаецца і ў Паўднёва-Заходняй Еўропе (Іспанія, Францыя), дзе засяляе лясістыя і бязлесныя горы і нізіны, жывучы пераважна ля вадаёмаў.

Па звычках генета нагадвае тхароў. Сілкуецца дробнымі звяркамі, птушкамі і іх яйкамі, а таксама бесхрыбетнымі. Часам шкодзіць птушкагадоўлі. Вядзе пераважна начны лад жыцця. Прыкметнае месца ў рацыёне ўсіх генет займаюць садавіна. У Заходняй Афрыцы лясная генета з прыходам змяркання часта здзяйсняе набегі на куратнікі. Днём генеты спяць на дрэве або ў логаве сярод камянёў, скруціўшыся ў клубок і накрыўшыся доўгім хвастом. Размнажаюцца яны цэлы год, і дзіцяняты нараджаюцца пасля 10-12 тыднёвай цяжарнасці ў высцеленым сухой травой гняздзе.

Генеты лёгка прыручаюцца; ў Афрыцы іх часам ўтрымліваюць дамы для знішчэння пацукоў і мышэй.

Літаратура
----------

* Ronald M. Nowak: Walker's mammals of the world. 6. Auflage. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9, LCCN 98-23686.
* Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (Hrsg.): Handbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores. Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · ITIS TSN · NCBI |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122506892 · LCCN: sh85053883 |
**Перыяд паўраспаду** квантавамеханічнай сістэмы (часціцы, ядра, атама, энергетычнага ўзроўню і г. д.) — час *T*½, на працягу якога сістэма распадаецца з імавернасцю 1/2. Калі разглядаецца ансамбль незалежных часціц, то на працягу аднаго перыяду паўраспаду колькасць выжылых часціц паменшыцца ў сярэднім у 2 разы. Тэрмін выкарыстоўваецца і ў дачыненні толькі да экспанентна распадальных сістэм.

Не варта лічыць, што за два перыяды паўраспаду распадуцца ўсе часціцы, узятыя ў пачатковы момант. Кожны перыяд паўраспаду памяншае колькасць выжылых часціц удвая, таму за час 2 *T*½ застанецца чвэрць ад пачатковага ліку часціц, за 3 *T*½  - адна восьмая і г. д. Наогул, доля выжылых часціц (ці, дакладней, імавернасць выжывання *p* для дадзенай часціцы) залежыць ад часу *t* наступным чынам:

{\displaystyle {\frac {N(t)}{N\_{0}}}\approx p(t)=2^{-t/T\_{1/2}}}.

Перыяд паўраспаду, сярэдні час жыцця {\displaystyle \tau } і пастаянная распаду {\displaystyle \lambda } звязаныя наступнымі суадносінамі, атрыманымі з закона радыеактыўнага распаду:

{\displaystyle T\_{1/2}=\tau \ln 2={\frac {\ln 2}{\lambda }}}.

{\displaystyle \ln 2=0,693\dots ,} таму перыяд паўраспаду прыкладна на 30,7% карацейшы, чым сярэдні час жыцця.

Часам перыяд паўраспаду называюць таксама паўперыядам распаду.

Літаратура
----------

* Перыяд паўраспаду // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. — С. 322. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0198-2 (т. 12).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 3941253, 113514576 |
**Ангіёма** (грэч. αγγειον — «сасудзістая пухліна») — пухліна, якая складаецца амаль выключна з новаўтвораных крывяносных сасудаў (сапраўдная ангіёма), або лімфатычных прастор (лімфангіёма). Сапраўдная ангіёма сустракаецца ў двух відах - у выглядзе простай ангіёмы і ў выглядзе пяшчэрнай сасудзістай пухліны.

Простая ангіёма ўяўляе плоскую або злёгку выпуклую пухліна цёмна-вішнёвага да сталёва-сіняга колеру, якая складаецца з пашыраных, ізвітых і згорнутых накшталт лейцара валасных сасудаў. Гэта большай часткай прыроджаныя пухліны, вядомыя пад назвай родных плям. Назіраюцца пераважна на лбе і шчоках і могуць дасягнуць велічыні далоні. Пяшчэрныя ангіёма ўяўляюць напружаныя, пульсавалыя пухліны цёмна-барвовага колеру, падобныя на тыповыя набраклыя тканкі цела. Будова іх такая, што ў іх шырокія пяшчэрныя паражніны кроў прыводзіцца вельмі вузкімі артэрыямі і адводзіцца з іх шырокімі венамі. Сустракаюцца пераважна ў печані пажылых людзей, а таксама ў тлушчавай тканцы вачніцы і ў костках.

Літаратура
----------

* Ангиома // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780270805 |
**«Рабочая мысль»** — газета, орган Гомельскай арганізацыі РСДРП. Выдавалася з 21 чэрвеня па 1 снежня 1917 г. у Гомелі штодзёна на рускай мове. Рэдактары П. М. Сеўрук, І. Г. Карасёва, Я. Б. Няхамкіна.

Змяшчала матэрыялы Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, Аб'яднаўчага з'езда РСДРП, гарадскіх партыйных канферэнцый, пасяджэнняў Гомельскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, дзейнасці прафсаюзаў, агляды мясцовай і цэнтральнай прэсы. Акрамя матэрыялаў палітычнага і прафсаюзнага кшталту публікавала артыкулы пра гарадское жыццё, рэкламу, аб'явы, тэлеграмы Петраградскага тэлеграфнага агенцтва, зводкі з франтоў і інш. У час выбараў у гарадскую думу змяшчала спісы кандыдатаў сацыялістычнага блоку, агітавала за іх абранне. Прапагандавала праграмныя палажэнні РСДРП, вяла ідэйную барацьбу з бальшавікамі, выступала за стварэнне аднароднага сацыялістычнага ўрада. Крытычна ставілася да дэкрэтаў аб міры, зямлі і інш.

Выйшла 135 нумароў. З-за недахопу фінансаў спыніла сваё існаванне.

Літаратура
----------

* Сяменчык, М. «Рабочая мысль» / Мікалай Сяменчык // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 28.
Месхетыя на карце Грузіі
**Месхе́тыя**, або **Месхе́ты** (груз. მესხეთი) — гісторыка-культурная вобласць Грузіі, у наш час большая частка Месхетыі ўваходзіць у склад Грузіі, займаючы поўдзень і часткова паўднёвы захад краіны. Тэрыторыя гістарычнай Месхетыі адпавядае тром сучасным муніцыпалітэтам Грузіі — Адыгенскаму, Ахалцыхскаму і Аспіндзаўскаму, якія ўваходзяць у край Самцхэ-Джавахетыя, а таксама сумежным раёнам Турцыі. Цэнтр — горад Ахалцыхэ.

Гісторыя
--------

Гістарычна вобласць была заселена грузінскімі плямёнамі, якія ў часы панавання тут Візантыйскай імперыі (VI—XI стагоддзі) прынялі хрысціянства, верагодна ўсё ж захоўваючы і дахрысціянскія звычаі, а таксама сваю культуру. C XIII стагоддзя ў княстве Самцхэ-Саатабага, кіравалі якім атабегі з дому Джакелі. Да 1576 года Месхетыя была канчаткова заваявана туркамі-асманамі і стала часткай Асманскай Турцыі.

У Месхетыю, як і ў іншыя заваяваныя землі, пачало перасяляцца з іншых абласцей Анатоліі цюркамоўнае насельніцтва. Шляхам іх змешвання з мясцовымі жыхарамі, частка якіх прынялі іслам, утварылася этнічная група турак-месхетынцаў.

Паслабленне Асманскай імперыі прыводзіць да ўзмацнення Расіі ў рэгіёне (гл. Ахалцыхская бітва). Адрыянопальскі мірны дагавор 1829 года замацоўвае перадачу паўночнай часткі рэгіёна пад кіраванне Расійскай імперыі. Пасля гэтага ў рэгіёне пачынаецца зваротны працэс: значная частка грузінаў-мусульман, асабліва ў другой палове XIX стагоддзя, перасяляецца ў Турцыю.

Астатнія туркі-месхетынцы былі ў 1940-я гады дэпартаваны ў Казахстан і Сярэднюю Азію. Большасць з іх так і не вярнуліся ў Месхетыю.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Месхетыя

| Гістарычныя вобласці Грузіі |
| --- |
|  | 
Абхазія ·  Аджарыя ·  Барчалы ·  Гурыя ·  Джавахетыя ·  Імерэтыя ·  Картлі ·  Кахетыя ·  Лечхумі ·  Мегрэлія ·  Месхетыя ·  Мтыўлеты ·  Пшавія ·  Рача ·  Сванетыя ·  Торы ·  Трыялеты ·  Тушэтыя ·  Хеві ·  Хеўсурэты ·  Эрэты ·  Эрца-Тыянеты
 |
**Ван Чун** (王寵, 1494 — 1533) — мастак і каліграф часоў дынастыі Мін, прадстаўнік школы У.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1471 годзе ў г. Чанчжоу (сучасны Сучжоў, правінцыя Цзянсу). Яго настаўнікам быў вядомы, але пазней забыты каліграф Цай Юй, які вучыўся ў свой час у Чжу Юньміна. Скончыў Імператарскі каледж у Нанцзіне. Зрэшты, не змог зрабіць службовай кар’еры і вярнуўся ў Чанчжоу. Усё жыццё пражыў у родным горадзе. Прафесійна займаўся жывапісам і каліграфіяй, зарабляючы гэтым на жыццё.

Творчасць
---------

Як каліграф Ван Чун працаваў у стылі *сіншу* і хуткапісу. У першых двух почырках ён рабіў кароткія інтэрвалы паміж знакамі ў слупках. Іерогліфы маюць квадратны фармат, але яго энергапатокі *шы* круглявыя. Некаторыя адкідныя расцягнутыя ў даўжыню ў духу танскага Юй Шынаня. Тэхніка працы пэндзлем Ван Чуна ўзыходзіць да майстроў дынастый Цзінь і Тан, але ён спалучае каліграфічную спадчыну ў найбагацейшых метамарфозах уласнага стылю. Пэндзаль Ван Чуна рухаецца лёгка і вельмі натуральна. У яго манеры спалучаліся незвычайнасць і ўзвышша Чжу Юньміна і гарманічнасць і вытанчанасць Вэнь Чжэнміна.

Вядомы гарызантальны скрутак Ван Чуна «Цянь Цзі вэнь» («Пропіс тысячы іерогліфаў») з тайбэйскага музея Гугун, выкананы почыркам *чжанцаа*. Тэхніка пісьма ўзыходзіць да «Шы цы ці» Ван Січжы). Лічыцца, што сярод мінскіх каліграфаў ніхто так глыбока не зразумеў сакрэт гэтага выбітнага помніка і не ўвасобіў яго ва ўласнай стылістычнай манеры.

У жывапісу спецыялізаваўся ў адлюстраванні пейзажаў. На цяпер не захавалася ніводнай карціны са спадчыны Ван Чуна. У свой час яго называлі адным з «трох карыфеяў з У» (сумесна з Чжу Юньмінам і Вэнь Чжэнмінам).

Заўвагі
-------

1. ↑  China Biographical Database<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13407958'></a>

Літаратура
----------

* Fu Shen C.Y. Chinese Calligraphy in the Jade Studio Collection // The Jade Studio: Masterpieces of Ming and Qing Painting and Calligraphy from the Wong Nan-p’ing collection. New Haven, Yale Univercity Art Gallery. 1994.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | CBDB: 0126867 · GND: 1022875914 · LCCN: n84122344 · VIAF: 259349713 |
**Вігдзіс Фінбагадоцір** (ісл.: Vigdís Finnbogadóttir, нарадзілася 15 красавіка 1930) — чацвёрты прэзідэнт Ісландыі з 1980 года. З’яўлялася першай жанчынай у свеце, абранай на пасаду канстытуцыйнага кіраўніка дзяржавы (і наогул другой жанчынай-прэзідэнтам у свеце пасля ўспадкавання мужу без выбараў аргенцінкі Ісабель Марцінес дэ Перон).

Біяграфія
---------

Вігдзіс Фінбагадоцір не рыхтавалася да палітычнай кар’еры. Яна вывучала французскую мову і літаратуру ва ўніверсітэце Грэнобля і Сарбоне ў Парыжы з 1943 па 1949 год, гісторыю тэатра ва Універсітэце Капенгагена.

З 1972 года кіравала Нацыянальным тэатрам у Рэйк’явіку. Упершыню была абраная прэзідэнтам у 1980 годзе і заставалася на гэтай пасадзе чатыры тэрміну. Займаючы пасаду прэзідэнта, надавала вялікую ўвагу развіццю ісландскай мовы, унікальнай культуры Ісландыі і цікавасцям моладзі. Заснавальнік і кіраўнік Асацыяцыі дапамогі дзецям у Ісландыі.

Як прэзідэнт Ісландыі, з’яўлялася гросмайстрам ордэна Сокала.

У 1996 годзе, адмовіўшыся ад удзелу ў чарговых выбарах, яна ўзначаліла Сусветны савет жанчын-лідараў. Пасля сыходу з пасады прэзідэнта краіны абрана пажыццёвым ганаровым членам Асацыяцыі правоў жанчын Ісландыі. Адначасова Вігдзіс Фінбагадоцір з’яўляецца Паслом добрай волі ЮНЕСКА па пытаннях развіцця моўнай разнастайнасці і ганаровым доктарам шэрагу ўніверсітэтаў у Францыі, ЗША, Канадзе, Фінляндыі, Швецыі, Вялікабрытаніі і Японіі.

Зноскі
------

1. ↑  Vigdis Finnbogadottir // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Vigdis Finnbogadóttir // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>

| Прэзідэнты Ісландыі |
| --- |
| Штандар прэзідэнта Ісландыі | 
* Свейн Б’ёрнсан
* Аўсгейр Аўсгейрсан
* Крыст’яўн Эльд’яўдн
* Вігдзіс Фінбагадоцір
* Оўлавюр Рагнар Грымсан
* Гвюдні Ёўханесан

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90325905 · BNF: 12364175b · GND: 136228704 · GTAA: 98881 · ISNI: 0000 0001 1059 5675 · LCCN: n81137459 · NKC: xx0211906 · NTA: 180420151 · NUKAT: n2005094761 · SUDOC: 032653182 · VIAF: 43170438 |

 |
Не блытаць з палітычнай фракцыяй і партыяй Вялікабрытаніі.
**Партыя ві́гаў** (англ.: Whig Party) — адна з асноўных палітычных партый ЗША ў 1833—1856 гадах.

Амерыканская партыя вігаў была створана ў 1833 г. у процівагу Дэмакратычнай партыі і Прэзідэнту Эндру Джэксану. Першапачаткова яна яб'ядноўвала прыхільнікаў Нацыянальнай рэспубліканскай партыі, Антымасонскай партыі і некаторых дэмакратаў, незадаволеных фінансава-эканамічнай палітыкай аднапартыйцаў. 

Вігі выступалі за вяршэнства закона і нязменнасць Канстытуцыі, абарону ўласнасці, падтрыманне грамадскага парадку. Іх эканамічныя патрабаванні ўключалі падтрымку адзінай фінансавай сістэмы і высокіх тарыфаў, палітыку размеркавання і федэральнага фінансавання інфраструктурных праектаў. 

Палітыкі, якія балатаваліся ад партыі вігаў і займалі пасады прэзідэнтаў ЗША:

* Уільям Генры Гарысан
* Закары Тэйлар
* Джон Тайлер
* Мілард Філмар

Партыя вігаў распалася пасля выбрання прэзідэнтам дэмакрата Франкліна Пірса. Яе пераемніцай лічыцца Рэспубліканская партыя.

Спасылкі
--------

* Whig Party — Definition, Beliefs & Leaders
* Whig Party (United States) — New World Encyclopedia
* The American Whig Party (1834—1856) — Hal Morris

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1199438642 · ISNI: 0000 0001 2217 7796 · LCCN: n88071971, n89125830, n50052701, n82117950 · NKC: ko2004252708 · VIAF: 167592500, 130123299 |
**Вігіланскі (Альбельдэнскі) кодэкс** (лац.: Codex Conciliorum Albeldensis seu Vigilanus) — ілюмінаваная кампіляцыя розных дакументаў вестгоцкага перыяду ў Іспаніі. Сярод вялікай колькасці тэкстаў, сабраных складальнікамі, знаходзяцца каноны Таледскіх сабораў, Вестгоцкая праўда, дэкрэты некаторых ранніх пап і пісанні Святых Айцоў, гістарычныя творы (такія як Хроніка Альбельды і жыццяпіс Мухамеда), урыўкі з публічнага і царкоўнага права, а таксама каляндар.

Складальнікамі рукапісу былі тры манахі з рыёхскага манастыра святога Марціна: ілюстратар Вігіла, у гонар якога названы зборнік; Серацына, яго сябар; і Гарсія, яго вучань. Складанне зборніка было завершана ў 976 годзе, яго арыгінал захоўваецца ў Эскарыяле (як Escorialensis d I 2). У гэты час Альбельда была культурным і інтэлектуальным цэнтрам Памплонскага каралеўства. Рукапісы зборніка ўслаўлялі не толькі старажытных вестгоцкіх каралёў-заканадаўцаў — Хіндасвінта, Рэкесвінта і Эгікі — але і сучасных кіраўнікоў Навары: Санча II і яго жонку Ураку, яго брата Раміра Гарсеса, караля Вігеры.

Апроч іншай карыснай інфармацыі, кодэкс утрымоўвае першую згадку і выявы арабскіх лічбаў (акрамя нуля) у Заходняй Еўропе. Яны з’явіліся праз маўраў у Іспаніі каля 900 года.

Стыль ілюмінавання ўнікальны, спалучаючы вестгоцкае, масарабскае і каралінгскае мастацтва. У шаблонах арнаментаў бачны каралінгскі і італа-візантыйскі ўплыў.
**Гісторыка-культурны комплекс «Лінія Сталіна»** — фартыфікацыйных гістарычны комплекс на тэрыторыі Беларусі, створаны да 60-годдзя перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне па ініцыятыве беларускага дабрачыннага фонду «Памяць Афгана». Уяўляе сабой кавалак так званай «Лініі Сталіна», якая была збудавана на старой (да 1939 года) заходняй мяжы СССР. Ініцыятыва была падтрымана Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь — Аляксандрам Лукашэнкам. У стварэнні комплексу прымалі ўдзел дзяржаўныя і грамадскія арганізацыі, прадпрыемствы, а таксама падраздзяленні інжынерных войскаў Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь.

«Лінія Сталіна» зімой
Комплекс быў адкрыты 30 чэрвеня 2005 года. Уяўляе сабой ваенна-гістарычны музей пад адкрытым небам. Гістарычная аснова музея — даўгачасныя агнявыя пункты (ДАПы) Мінскага ўмацаванага раёна. Узноўлены і абсталяваны ротны ўчастак ўмацаванага раёна; адноўленыя два кулямётныя ДАПы, артылерыйскія паўкапаніры, камандна-назіральны пункт. Па даваенных чарцяжах адноўлена інжынернае абсталяванне мясцовасці. У экспазіцыі — усе віды акопаў, траншэі і супрацьтанкавыя равы, пазіцыі для стралковых аддзяленняў, бліндажы для сховішчы асабістага складу, акопы для гармат, надаўбні — драўляныя, бетонныя, металічныя, драцяныя загароды розных тыпаў.

У музеі сабраная экспазіцыя ваеннай тэхнікі, артылерыі, танкаў, авіяцыі, стралковай зброі. На тэрыторыі комплексу таксама размешчаны адзін з помнікаў Сталіну ў Беларусі.

Комплекс размешчаны каля вёскі Лашаны Мінскага раёна за 20 км на паўночны захад ад Мінска.

Крытыка
-------

* Асноўным пытаннем застаецца неабходнасць будоўлі комплекса менавіта на «лініі Сталіна», бо з пункту гледжання гісторыі яна амаль не сыграла аніякай ролі падчас Вялікай Айчыннай вайны, нямецкія войскі не сустрэлі на ёй супраціўлення.
* У СССР яе ніколі не называлі «лініяй Сталіна», такая назва выкарыстоўвалася міністрам прапаганды нацысцкай Германіі Ёзэфам Гебельсам.

Спасылкі
--------

* Лінія Сталіна  (руск.)
* «Калі мы ўзламалі іх лінію Сталіна» Янка Грыль Архівавана 8 ліпеня 2009.  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вікторыя.

**Лінія Вікторыя** (англ.: Victoria) — лінія Лонданскага метрапалітэна, пазначаная на схеме блакітным колерам. Дзейнічае з 1 верасня 1969 года, афіцыйная цырымонія адкрыцця адбылася 7 сакавіка 1969 года. Цягнікі ідуць з інтэрвалам ад дзвюх да дзвюх з паловай (у самы пік) хвілін ад станцыі «Брыкстан» да станцыі «Севен Сістэрз», у астатні час да трох хвілін, прыкладна два цягнікі з трох ідуць далей да станцыі «Уолтэмстау Сентрал». Усё 16 станцый лініі знаходзяцца пад зямлёй.

Схема
-----

Геаграфічна дакладная схема лініі «Вікторыя»Геаграфічна дакладная схема лініі «Вікторыя»
**0 студзеня** (*нулявое студзеня*) — неіснуючая каляндарная дата, якая выкарыстоўваецца ў некаторых астранамічных і тэхнічных матэрыялах.

У астраноміі
------------

0 студзеня магчыма сустрэць у гадавых эфемерыдах, дзе яно ўмоўна замяняе 31 снежня мінулага года. гэта робіцца дзеля таго, каб ўсе даты, згаданыя ў эфемерыдзе, датаваліся адным і тым жа годам.

У 1955 годзе падчас з’езда Міжнароднага астранамічнага саюза была прынята асблівая версія юліянскага календара, якая пачыналася ў поўдзень 0 студзеня 1900 года. Такім чынам гэта дата стала дублінскім юліянскім днём.

У праграмным забеспячэнні
-------------------------

Калі стварыць у праграме Microsoft Exсel ячэйку ў фармаце «дата/час» і ўвесці туды 0, праграма вывядзе 0 студзеня 1900 года.

Гл. таксама
-----------

* 30 студзеня
* 0 сакавіка

Зноскі
------

1. ↑  Leap Seconds (англ.).  Time Service Departament, United States Naval Observatory. Архівавана з першакрыніцы 27 мая 2012. Праверана 1 мая 2014.
2. ↑  ASTROCLC Astronomical Clock and Celestial tracking Program (англ.)
3. ↑  XL2000: Early Dates on Office Spreadsheet component Differ from Exel (англ.).  Microsoft. Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2012. Праверана 1 мая 2014.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Мерымак.
**Мерымак** (англ.: Merrimack River) — рака ў штатах Нью-Гэмпшыр і Масачусетс. Рака бярэ пачатак у горадзе Франклін пры зліцці ракі Уініпесокі і Пеміджэвосет, далей цячэ ў паўднёвым напрамку, перасякаючы мяжу з Масачусетсам. У горада Лоуэл рака паварочвае на паўночны ўсход, дзе ўпадае ў Атлантычны акіян каля Ньюберыпорта. На поўдзень ад вусця ракі знаходзіцца востраў Плам. У траўні 2006 года на рацэ адбылася моцная паводка.

Зноскі
------

1. ↑  арт. **Нью-Гэмпшыр** — Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
**Мерынгія бакакветкавая** (*Moehringia lateriflora*) — від раслін сямейства Гваздзіковыя (*Caryophyllaceae*), распаўсюджаны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы.

Батанічнае апісанне
-------------------

Шматгадовая травяністая расліна 5-20 см вышынёй. Расліна рассеяна апушана кароткімі валасінкамі. Лісце ланцэтныя, 10-20 мм даўжынёй. Суквецці пазухавыя, малакветкавыя. Чашалісцікі 2-3 мм даўжынёй. Пялёсткі ў 1.5-2 разы даўжэй чашалісцікаў. Каробачкі яйкападобныя, амаль удвая даўжэй чашачкі. Карэнішчы ўтвараюць шырокую сетку. Лісце з месцамі або малачарашковыя; хвосцік 0.1-1 мм. Кветкі: чашалісцікаў 5, пялёсткаў 5. Насенне пупышкападобнае, 1 мм, гладкае. 2n = 48.

Распаўсюджанне
--------------

Від распаўсюджаны ва ўсходняй частцы Еўропы — ад Нарвегіі да Украіны і на ўсход да Урала, сярэдняй Азіі, Паўночнай Амерыцы — Сен-П’ер і Мікелон, Канада, ЗША.

Ва Украіне від расце ў лясах, сярод хмызнякоў — у Левабярэжным Палессі, вельмі рэдка (Чарнігаўская вобласць).

Пагрозы і ахова
---------------

Асноўнымі пагрозамі з’яўляюцца урбанізацыя, мадыфікацыя гідраграфічнага функцыянавання, адмова ад пастухоўскіх сістэм і расчысткі лясоў.

*Moehringia lateriflora* паказана ў Дадатку II Дырэктывы аб месцы пражывання. Расліна ўключана ў такіх нацыянальных чырвоных спісаў: Эстонія — EN, Фінляндыя — NT, Нарвегія — VU, Швецыя — VU. Расліна там абаронена законам, і некаторыя папуляцыі знаходзяцца ў нацыянальных парках.

Галерэя
-------

* ЛістокЛісток
* КветкаКветка

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 85. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2 3  *Доброчаева Д. Н. Котов М. И. Прокудин Ю. Н. и др.* Определитель высших растений Украины. — К. 1987. — С. 71.  (руск.) (укр.)
5. 1 2  efloras.org **(нявызн.)**.  (англ.)
6. ↑  Plants of the World Online — Kew Science **(нявызн.)**.  (англ.)
7. ↑  Euro+Med Plantbase **(нявызн.)**.  (англ.)
8. 1 2  *Moehringia lateriflora* **(нявызн.)**. Праверана 2011.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776938011 |
Сярэдняя частка Італіі
**Цэнтральная Італія** — сярэдняя частка сучаснай рэспублікі Італія, свайго роду пераходнае, сувязное звяно паміж Паўночнай Італіяй і Паўднёвай Італіяй («медзаджорна»). Складаецца з рэгіёнаў Лацыё, Марке, Таскана і Умбрыя.

Цэнтральная Італія занята моцна расчлянёнымі хрыбтамі Цэнтральных Апенін, маецца шмат ліній сейсмалагічных разломаў, якія чаргуюцца з катлавінамі, высокая верагоднасць разбуральных землетрасенняў, напрыклад, землетрасенне ў Авецана 1915 года. У цэнтральнай Італіі размешчана сталіца краіны — горад Рым, а таксама незалежная духоўная дзяржава Ватыкан. У цэнтральнай Італіі ўзнік і сучасная літаратурная італьянская мова (у аснове сваёй — тасканская мова).

Гісторыя
--------

У часы антычнасці тэрыторыю засялялі разнастайныя індаеўрапейскія (італійскія лаціны) і неіндаеўрапейскія (этрускі) плямёны. Усе яны былі аб'яднаны і раманізаваны ў межах Рымскай імперыі. Пасля 476 года нашэсці германскіх плямёнаў з поўначы і візантыйцаў з поўдня, а таксама ўзмацненне ўлады Рымскіх Пап прывялі да дэзінтэграцыі антычнай раманскай агульнасці паўвострава на шэраг дробных дзяржаўных утварэнняў з вялікай разнастайнасцю субкультур і дыялектаў. Цэнтральнаітальянскія дыялекты ад паўночных адлучае ізаглоса лінія Спецыя-Рыміні, а ад паўднёвых лінія Рым-Анкона. У цэлым яны найбольш набліжаны да класічнай латыні, праяўляюць нямалае падабенства з ібера-раманскімі, а таксама з балкана-раманскімі мовамі.

У Сярэднявеччы ў цэнтральнай Італіі існавала некалькі дзяржаў (Піза, Таскана і інш.) Значную частку тэрыторый цэнтральнай Італіі аб'ядналі пад сваім «свецкім» кіраваннем Рымскія Папы з 754 па 1870. Узнікла так званая Папская вобласць.

Эканоміка
---------

Эканоміка Цэнтральнай Італіі мае змяшаны аграрна-прамысловы характар. У прамысловым сектары раней пераважала дробнапрамысловая вытворчасць, лёгкая прамысловасць, вытворчасць і выраб скуры, абутку. З канца 90-х гадоў сектар перажывае заняпад з-за канкурэнцыі з кітайскімі вытворцамі. У наш час рэгіён у цэлым мае невысокі ўзровень жыцця, значнае беспрацоўе і няпоўную занятасць. Асноўная прыбытковая галіна — турызм.

Гл. таксама
-----------

* Марсіка
* Паўночная Італія
* Паўднёвая Італія

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4039689-7 |
**Цэнтральнаякуцкая раўніна, Цэнтральнаякуцкая нізіна, Вілюйская нізіна** (руск.: Центральноякутская равнина, якуцк.: Саха сирин ортоку намтала) — раўніна на тэрыторыі Расіі, ва Усходняй Сібіры, у Якуціі.

Знаходзіцца ў міжрэччы рэк Лена і Вілюй. Уяўляе з сябе плоскую, моцна забалочаную раўніну, падзеленую далінамі рэк. Вышыні складаюць 60—400 м. Пашырана вечная мерзлата. На раўніне вялікая колькасць азёр тэрмакарставага паходжання, аласы і булгуняхі. Большая частка раўніны занятая лістоўнічнымі і лістоўнічна-хваёвымі лясамі. Месцамі бярозавыя лясы і лугавы стэп. Клімат рэзка кантынентальны.

На раўніне маюцца радовішчы каменнага вугалю, жалезных і поліметалічных руд, золата, алмазаў, слюды, прыроднага газу.

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 173—174. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

Спасылкі
--------

* Центральноякутская низменность // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Цэнтральная вуліца** (трансліт.: *Centraĺnaja vulica*, руск.: Центральная улица) — вуліца ў Наваполацку.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўночна-заходняй частцы горада ў раёне прамзоны БВК у санітарнай лесапаласе ААТ «НАФТАН» на тэрыторыі садовага таварыства «Хімік-2» непадалёк ад невялікай рэчкі Залюхаўкі. Працягласць вуліцы складае каля 150 метраў. Рух грамадскага транспарту па вуліцы не ажыццяўляецца. Дабрацца да вуліцы можна аўтобусам № 12 «Падкасцельцы — Весавая БВК».

Цікавыя факты
-------------

У Наваполацку складана знайсці яшчэ якую-небуць вуліцу, якая б яшчэ менш асацыявалась з «цэнтрам» у будь-якім сэнсе, чым вуліца Цэнтральная. Абсалютная большасць жыхароў нават не ўяўляе аб існаванні ў горадзе вуліцы з такой назвай. У звычайным кантэксце пад «цэнтральнай» вуліцай Наваполацка часцей за ўсё разумеецца вуліца Маладзёжная — галоўная магістраль горада.

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
**Плямісты кускус** (*Spilocuscus maculatus*) — прадстаўнік роду *Spilocuscus* сямейства *Phalangeridae*.

Апісанне
--------

Вага плямістага кускуса вагаецца ад 1,5 да 6 кілаграмаў, даўжыня цела — ад 35 да 65 сантыметраў, даўжыня хваста — 30-60 сантыметраў. Галава круглая, вушы невялікія, прыціснутыя да галавы. Колер вачэй вагаецца ад жоўтага да аранжавага і чырвонага.

Цела пакрыта густым мяккім футрам. Колер футра часцей белы з жаўтлявым або шараватым адценнем. У верхняй частцы цела футра пакрыта буйнымі плямамі, адкуль і назва гэтага віду кускуса. Колер плям можа быць рудым, бурым або чорным. Футра на жываце — белага колеру, без плям. Плямы прысутнічаюць толькі ў мужчынскіх асобін, самкі плямістага кускуса маюць аднастайнае белае або шараватае футра. Зрэдку сустракаюцца і самцы з футрам без плям.

На верхняй частцы хваста поўсць адсутнічае, а сам хвост пакрыты шчыльнай грубай скурай, якая дазваляе кускусу захопліваць галіны пры перамяшчэнні па дрэвах.

Арэал
-----

Плямісты кускус жыве ў трапічных, мангравых і эўкаліптавых лясах да 1200 метраў над узроўнем мора. Арэал: паўночная і паўночна-ўсходняя Аўстралія (Квінсленд, паўвостраў Ёрк), Новая Гвінея, на астравах Акіяніі распаўсюджаны ад астравоў Сулавесі на захадзе да Саламонавых астравоў на ўсходзе.

Зноскі
------

1. ↑  Ілюстрацыя да арт. **Сумчатыя** // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI |