recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Арганічныя кіслоты** — арганічныя рэчывы, якія праяўляюць кіслотныя ўласцівасці.

Хімічныя асаблівасці
--------------------

Да іх ставяцца карбонавыя кіслоты, якія змяшчаюць карбаксільную групу  (руск.) (бел. -COOH, сульфонавыя кіслоты, якія змяшчаюць сульфагрупу  (руск.) (бел. -SO3H і некаторыя іншыя.

Іншыя групы таксама могуць вызначаць кіслотныя ўласцівасці, звычайна слабейшыя, напрыклад -OH, -SH, энольныя  (руск.) (бел. і фенольныя  (руск.) (бел. групы. У біялагічных сістэмах арганічныя кіслоты, якія змяшчаюць толькі гэтыя групы, як правіла кіслотамі не лічацца.

Паказчык кіслотнасці раслінных сокаў у межах 3,95-5,5.

Арганічныя кіслоты — шматасноўныя оксікіслоты, якія змяшчаюцца ў клеткавым соку раслін у вольным стане і ў выглядзе соляў або эфіраў. У пладах пераважаюць свабодныя арганічныя кіслоты, а ў іншых органах раслін — звязаныя формы. Выяўленыя яблычная, лімонная, шчаўевая, вінная, саліцылавая, хінная, бензойная, валерыянавая, бурштынавая, кававая, воцатная і іншыя кіслоты.

Утрыманне ў прыродзе
--------------------

Арганічныя кіслоты сумесна з цукрамі, пекцінавымі і дубільнымі рэчывамі абумоўліваюць смак пладоў і ягад.

Шмат арганічных кіслот знаходзіцца ў пладова-ягадных раслінах: вінаградзе, айве, грушы, агрэсце, журавінах, ажыне, алычы, вішні, цёрне, маліне, абрыкосах, яблыках, чорных парэчках, брусніцах, шэрагу цытрусавых. Дамінуюць у большасці пладовых раслін яблычная, лімонная, вінная, саліцылавая і шчаўевая кіслоты. Брусніцы і журавіны багатыя бензойнай кіслатой.

Таксама вядомымі арганічнымі кіслотамі з'яўляюцца воцатная, мурашыная і малочная.

Значэнне
--------

Арганічныя кіслоты валодаюць шырокім спектрам фармакалагічных уласцівасцяў і біялагічнага дзеяння на арганізм чалавека. Яны ўдзельнічаюць у абмене рэчываў — з’яўляюцца сувязным звяном паміж абменам вугляводаў, бялкоў і тлушчаў, падтрымліваюць кіслотна-шчолачную раўнавагу, актывізуюць сакраторную дзейнасць слінных залоз, павялічваюць аддзяленне жоўці, страўнікавага і панкрэатычнага сокаў, аказваюць антысептычнае дзеянне.

Падобныя кіслоты ўзбуджаюць апетыт, стымулююць перыстальтыку кішок і спрыяюць растварэнню соляў мачавой кіслаты (уратаў  (руск.) (бел.) і вывядзенню іх з арганізму чалавека.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К. Михайловская В. А. Манциводо Н. И.—2-е изд. перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с. 16 л. ил.

Літаратура
----------

* Dibner J.J. P. Butin. 2002 — Use of organic acids as a model to study the impact of gut microflora on nutrition and metabolism. J. Appl. Poultry Res. 11:453-463

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX530010 · BNF: 12268681f · GND: 4172774-5 · LCCN: sh85000537 · Microsoft: 2778715240 · NKC: ph123793 |

 |
**Гідэон Баа** (нар. 1 кастрычніка 1991) — ганскі футбаліст (абаронца) і трэнер. У цяперашні час працуе галоўным трэнерам амерыканскага клуба «Мотаўн» з Морыстаўна.

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў кар’еру на радзіме, дзе выступаў за клуб «Асантэ Катока». У пачатку 2013 года на правах арэнды далучыўся да фінскага клуба «Хонка», здолеў сабе праявіць і неўзабаве падпісаў трывалы кантракт. Па выніках сезона 2013 быў прызнаны найлепшым абаронцам Вейкаўслігі. У лютым 2014 года перайшоў у ХІК, якому дапамог стаць чэмпіёнам Фінляндыі і выйсці ў групавы этап Лігі Еўропы.

У лютым 2016 года далучыўся да клуба амерыканскай МЛС «Нью-Ёрк Рэд Булз», аднак з-за траўм гуляў няшмат, выступаў таксама за рэзервовую каманду. У лютым 2018 года перайшоў у казахстанскі клуб «Кайрат», стаў выступаць за яго другую каманду «Кайрат-А», якую пакінуў у маі таго ж года.

У ліпені 2018 года стаў іграком беларускага клуба «Гомель», дзе замацаваўся ў аснове. У студзені 2019 года стала вядома, што абаронца пакінуў каманду па заканчэнні кантракта.

Неўзабаве пасля зыходу з «Гомеля» вярнуўся ў «Хонку», дзе пачынаў еўрапейскую кар’еру. У студзені 2020 года перайшоў у карагандзінскі «Шахцёр», пакінуў клуб у ліпені 2021 года.

У 2022 годзе далучыўся да амерыканскага «Мотаўна», спачатку як ігрок, а пасля стаў галоўным трэнерам каманды.

Міжнародная кар’ера
-------------------

13 кастрычніка 2015 года дэбютаваў у нацыянальнай зборнай Ганы, выйшаўшы на замену ў канцы таварыскага матча супраць Канады.

Дасягненні
----------

* Гана Чэмпіён Ганы (2): 2011/12, 2012/13
* Гана Уладальнік Суперкубка Ганы: 2012
* Фінляндыя Чэмпіён Фінляндыі: 2014
* Фінляндыя 03Бронзавы прызёр Бронзавы прызёр чэмпіянату Фінляндыі: 2019
* Фінляндыя Уладальнік Кубка Фінляндыі: 2014
* Фінляндыя Уладальнік Кубка фінскай лігі: 2015

Заўвагі
-------

1. ↑  Gideon Baah // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑   Праверана 21 ліпеня 2020.
3. ↑  "Гомель" подписал защитника из Ганы Гидеона Баа
4. ↑  Батищев, Дао и еше шесть игроков покинули "Гомель"
5. ↑  Покинувший "Гомель" защитник трудоустроился в Финляндии

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AS.com · BDFA · by.tribuna.com · FBref.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · MLS · National Football Teams.com · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол · Чэмпіяншып ЮСЛ |
**Аргонаплазменная каагуляцыя**: зонд уводзяць праз каланаскоп для апрацоўкі ангіядысплазіі ў тоўстай кішцы. У пацыента былі множныя ангіядысплазіі тоўстай кішкі кішкі на фоне аартальнага стэнозу.
**Аргонаплазменная каагуляцыя** або **АПК** - гэта медыцынская эндаскапічная працэдура, якая выкарыстоўваецца ў асноўным для супынення крывацёку з некаторых паражэнняў страўнікава-кішачнага тракту, а таксама часам, каб паменшыць аб'ём пухліны для пацыентаў, якім аперацыя не рэкамендуецца. Яе прызначаюць падчас эзафагагастрадуадэнаскапіі або каланаскапіі.

АПК выкарыстоўваецца для лячэння ў наступных выпадках:

* ангіядысплазія ў любым месцы ў страўнікава-кішачным тракце
* Сасудзістая эктазія антральнага аддзела страўніка, або кавуновы страўнік  (англ.) (бел.
* Паліпы тоўстай кішкі пасля паліпаэктаміі
* Прамянёвы практыт  (англ.) (бел.
* Рак стрававода  (руск.) (бел.

Адным з ускладненняў цырозу печані з'яўляецца звужэнне і скручванне крывяносных сасудаў (варыкоз  (руск.) (бел.) з прычыны партальнай гіпертэнзіі  (руск.) (бел. у тым ліку варыкознае пашырэнне вен стрававода  (англ.) (бел. страўніка  (руск.) (бел. і кішачніка  (англ.) (бел.. Найбольш частай прычынай смерці пры цырозе печані з'яўляецца крывацёк з пашыраных вен. Лазерная каагуляцыя, якая закрывае гэты крывацёк, з'яўляецца адным з метадаў лячэння, што прымяняюцца. Прадстаўляецца, што эндаскапічнае бандажаванне перавязкі ў спалучэнні з аргона-плазменнай каагуляцыяй з'яўляецца адным з самых паспяховых падыходаў.

Зноскі
------

1. ↑  Shi, KQ, et al. (August 2013). "Secondary prophylaxis of variceal bleeding for cirrhotic patients: a multiple-treatments meta-analysis.". *European journal of clinical investigation* **43** (8): 844–54. doi:10.1111/eci.12115. PMID 23725530.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778792578, 2911026375 |
Межы Гіені па дагавору ў Брэціньі (1360).
**Гіе́нь** (фр.: Guyenne [gɥiˈjɛn], акс.: Guiana [giˈanɔ], [ˈgjanɔ]) — шырокая тэрыторыя на паўднёвым захадзе Францыі, якая саступае па памерах Аквітаніі, але шырэй, чым Гасконь. Назва нарадзілася ў выніку скажэння тапоніма «Аквітанія» і ўпершыню зафіксавана ў падпісаным па выніках альбігойскага крыжовага паходу дагаворы паміж Людовікам Святым і Раймундам VII Тулузскім (1229).

Пасля Кастыёнскай бітвы (1453) Гіень перайшла ад англійскай кароны да французскай і ў 1469—1472 гг. кіравалася як удзельнае герцагства Карлам Валуа. У 1561 г. выдзелена ў губернатарства са сталіцай у Бардо, якое на той момант было самым працяглым у Францыі.

У 1790 г. гістарычныя вобласці Гіені — Бардэле, Базадэ, Лімузен, Перыгор, Керсі, Руэрг, Ажэнуа, Сентонж і Ангумуа — былі падзелены на дэпартаменты Жыронда, Дардонь, Ло і Гарона, Ло, Аверон, да якіх пры Напалеоне дадаўся яшчэ адзін — Тарн і Гарона.

Гл. таксама
-----------

* Гасконь — паўднёвая частка Гіені
* Гвіяна — скажонае вымаўленне тапоніма
* Гаяна — яшчэ адзін варыянт

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge129215 |
Зубны камень
**Зубны камень** — мінералізаваныя адклады на паверхні зубоў з арганічнай асновы і солей (пераважна фосфарнакіслага кальцыю). Найчасцей бывае на шыйках зубоў, можа пакрываць значную частку каронкі і кораня; адкладваецца і на зубных пратэзах. Колер зубнога каменю ад светла-жоўтага да чорнага ў залежнасці ад ежы і курэння. Афарбоўка бывае і пры распадзе форменных элекментаў крыві ў шчыліне дзясны. Шчыліна паступова павялічваецца; утвараецца кішэня дзясны. Зубны камень — адзін з фактараў развіцця хвароб парадонту.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Прэс.
Гідраўлічнае павелічэнне сілы.Прэс (гарызантальны разрэз). A — камера для зараджанне, якая можа па выдаленні поршня паварочвацца на цапфах DD. C — матрыца з круглай адтулінай. C — пустацелы поршань.
**Гідраўлічны прэс** — машына для апрацоўкі матэрыялаў ціскам, прыводзіцца ў дзеянне вадкасцю, якая знаходзіцца пад высокім ціскам. Упершыню гідраўлічны прэч быў ўжыты ў канцы 18 стагоддзя для пакетавання сена, выціскання вінаграднага соку, адціскання алею і г.д. Запантэнтаваны Джозефам Брама ў 1795 годзе. З сярэдзіны 19 ст. гідраўлічны прэс шырока выкарыстоўваецца ў металаапрацоўцы для кавання зліткаў, ліставой штампоўкі, гнуткі і праўкі, аб'ёмнай штампоўкі, выддзьмування труб і профіляў, пакетавання і брыкетавання адходаў, прасавання парашковых матэрыялаў, пакрыцця кабеляў металічнай абалонкай і інш. Гідраўлічныя прэсы знайшлі распаўсюджванне таксама ў вытворчасці пластмасавых і гумовых вырабаў, драўнянастружкавых пліт, фанеры, тэксталіту і інш. Яны выкарыстоўваюцца пры сінтэзе новых матэрыялаў (напрыклад, штучных алмазаў).

Ціск рабочай вадкасці для большасці гідраўлічных прэсаў складае 20-32 Мн/м² (200-320 кгс/см²), дасягаючы ў асобных выпадках (для сінтэзу алмазаў) 450 Мн/м² (4500 кгс/см²).
Эктамікарыза, утвораная міцэліем мухамора
**Мікары́за** (ад грэчаскіх: *μύκης* — *грыб, грыбок* і *ρίζα* — *корань*) — сімбіёз міцэлію грыба і каранёў вышэйшай расліны. Іншая назва:  **грыбакорань** .

Мікарызу разглядаюць або як мутуалістычны сімбіёз, або як абмежаваны паразітызм. Наяўнасць мікарызы характэрная для 95% раслін, што маюць карані. Мікарыза дазваляе расліне інтэнсіўней засвойваць пэўныя рэчывы з глебы (ваду, неарганічныя солі), а таксама засвойваць рэчывы пры канцэнтрацыях, пры якіх каранёвыя сістэма расліны проста не можа працаваць. Такое падвышэнне эфектыўнасці магчыма дзякуючы двум фактарам:
а) фізічнаму: дыяметр міцэліяў мікарызавых грыбоў меншы, а плошча паверхні, адпаведна, большая за карані раслін;
б) хімічнаму: хімічны склад сценак клетак грыбоў адрозніваецца ад клетак раслін.
Наўзамен грыбы ў выглядзе асімілятаў атрымліваюць частку сонечнай энергіі, якую засвойвае расліна.

Некаторыя аўтары мяркуюць, што ўвогуле без мікарызы расліны не маглі б асвоіць сушу.

Сістэматыка
-----------

У залежнасці ад глыбіні пранікнення міцэлію ў глыб каранёвай тканкі расліны адрозніваюць наступныя віды мікарызы:

* **Эктамікарыза**: мікарызавы грыб ахутвае карані расліны і пранікае ў міжклетачную прастору тканак каранёў.
* **Эндамікарыза**: частка гіфы грыба фізічна пранікае ў клеткі каранёў расліны-партнёра.
* **Везікулярна-арбускулярная мікарыза (ВА-мікарыза, ВАМ)**: асобная форма эндамікарызы, калі ўнутры клетак утвараюцца падобныя на кулі (везікулы) або на дрэвы (арбускулы) структуры.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мікарыза
* Артыкул на Slounik.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Brockhaus |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85089197 · Microsoft: 2778464884 · NDL: 00565832 · NKC: ph291272 |
**Гідраізаляцыя** (ад стар.-грэч.: Υδωρ — вада і ізаляцыя) — ахова будаўнічых канструкцый, будынкаў і збудаванняў ад пранікнення вады (антыфільтрацыйная гідраізаляцыя) ці матэрыялу збудаванняў ад шкоднага ўздзеяння вады ці іншай агрэсіўнай вадкасці (антыкаразійная гідраізаляцыя). Працы па майстраванні гідраізаляцыі завуцца гідраізаляцыйнымі працамі. Гідраізаляцыя забяспечвае звычайную эксплуатацыю будынкаў, збудаванняў і абсталявання, павялічвае іх надзейнасць і даўгавечнасць.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гідраізаляцыя
«**Мікасецкі**» — дзяржаўны гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння.

Геаграфія
---------

Заказнік «Мікасецкі» размешчаны на поўдзень ад шашы Мядзел — Валкалата, паміж вёскамі Мікасецк і Навасёлкі Мядзельскага раёна. Плошча заказніка складае 83 га (0,83 км²). Функцыянуе на тэрыторыі Нацыянальнага парку «Нарачанскі».

Гісторыя і апісанне
-------------------

Заказнік быў створаны з мэтай захавання ў натуральным стане ўнікальнага балотна-лугавога ландшафтнага комплексу поўдня Беларускага Паазер’я. Больш за 77 % тэрыторыі заказніка займае дробналессе і хмызняк, 12,4 % плошчы тэрыторыі займае нізіннае балота.

Флора
-----

На тэрыторыі заказніка існуюць шмат раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Сярод іх сустракаюцца ятрышнік мужчынскі (*Orchis mascula*), ятрышнік дрэмлік (*Orchis morio*), пярэсна еўрапейская (*Trollius europaeus*), касач сібірскі (*Iris sibirica*), гладыёлус чарапіцападобны (*Gladiolus imbricatus*), званочак персікалісты (*Campanula persicifolia*), тайнік яйцападобны (*Listera ovata*), пустапялёснік зялёны (*Coeloglossum viride*), ядрушка камарніковая (*Gymnadenia conopsea*), пальчатакарэннік Фукса (*Dactylorhiza fuchsii*).

Зноскі
------
**Гіжэ́нка** (трансліт.: *Hiženka*, руск.: Гиженка) — аграгарадок у Слаўгарадскім раёне Магілёўскай вобласці. Уваходзіць у склад Гіжэнскага сельсавета.

Гісторыя
--------

Назва аграгарадка паходзіць ад ракі Гіжэнка, мясцовыя жыхары таксама карыстаюцца назвамі «Ніжэнка», «Йжэнка»

У 1783 годзе вёска ўваходзіла ў склад маёнтка пана Гарадзецкага Чэрыкаўскага павета Магілёўскай губерніі. З 1873 года в. Гіжэнка лічылася дзяржаўнай маёмасцю. У 1884 годзе было 33 двары, у тым ліку 10 цяслярных і 6 бондарных, пражывала 163 жыхара.

Перад вайной у вёсцы жыло 319 чалавек.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў жніўні 1943 года гітлераўцамі было спалена 102 двароў (са 112 да вайны).

Пасля вызвалення была адбудавана нанова. У 1956 годзе ў вёсцы было ўжо 100 двароў.

Геаграфія
---------

Геаграфічна аграгарадок знаходзіцца на ўсходзе Слаўгарадскага раёна, за 18 км у напрамку на паўночны ўсход ад Слаўгарада, за 86 км ад Магілёва. Праз аграгарадок працякае рака Тросліўка (Гіжэнка).

Прамысловасць і сельская гаспадарка
-----------------------------------

У аграгарадку знаходзіцца СВК «40 год Кастрычніка»

Культура і адукацыя
-------------------

У вёсцы маюцца Гіжэнская сярэдняя агульнаадукацыйная школа[d], дырэктар — Сцяпанаў Аляксандр Віктаравіч і Гіжэнскі яслі-сад, дырэктар — Малашэнка Святлана Віктараўна. Таксама функцыянуе Гіжэнский сельскі дом культуры, дырэктар — Фурсіна Алена Аляксееўна, і Гіжэнская сельская бібліятэка, якая мае доступ у Інтэрнэт.

Ахова здароўя і сацыяльная абарона насельніцтва
-----------------------------------------------

У вёсцы працуюць ФАП і сацыяльны пункт.

Славутасці
----------

Ля Гіжэнкі знаходзіцца брацкая магіла 1941-44 гадоў. — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 513Д000525шыфр 513Д000525

Зноскі
------

1. 1 2  КОЛИЧЕСТВО НАСЕЛЕНИЯ СЛАВГОРОДСКОГО РАЙОНА Архівавана 7 снежня 2013. (руск.)
2. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU). Сустракаецца таксама варыянт **Іжэ́нка, Ніжэ́нка**
3. 1 2  Гиженка Архівавана 6 сакавіка 2016.  (руск.)
4. ↑  Слаўгарадскі раён. Афіцыйны сайт Архівавана 25 студзеня 2010.
5. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 5. — С. 241. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0090-0.
6. ↑  Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2012. — С. 19. — 64 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-173-0. (руск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Аграгарадок Гіжэнка Архівавана 25 студзеня 2010.
* Воінскія пахаванні

| ⛭**Гіжэнскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Гіжэнка |
| Аграгарадкі | Целяшы |
| Вёскі | Аляксандраўка 1 ·  Аляксандраўка 2 ·  Бярозаўка ·  Загліннае ·  Закрупец ·  Любаны ·  Ляцягі ·  Рудня ·  Усохі ·  Ходараў |
Асноўны артыкул: **Італія ў Другой сусветнай вайне**
З усіх італьянскіх гарадоў, Неапаль найбольш часта падвяргаўся бамбардзіроўкам падчас Другой сусветнай вайны.

У перыяд паміж 1940 і 1944 гадамі саюзнікамі было здзейснена каля 200 авіяналётаў на Неапаль, з якіх 180 здзейснены ў 1943 годзе. Колькасць ахвяр сярод мірных жыхароў вар’іруецца ад 20 000 да 25 000 чалавек. Асноўнымі мэтамі для бамбардзіровак былі партовыя і чыгуначныя аб’екты, а таксама прамысловыя, у асноўным нафтаперапрацоўчыя, заводы ва ўсходняй частцы горада, і буйная прамысловая зона ў заходняй частцы.

Самая буйная бамбардзіроўка адбылася 4 жніўня 1943 года, калі 400 самалётаў B-17 з Паўночнай Афрыкі накіраваліся да Неапаля для знішчэння базы падводных лодак, але фактычна разбамбілі не базу, а сам горад. Былі разбураны адна каталіцкая царква і бальніца, а таксама нанесеныя пашкоджанні шматлікім караблям у гавані.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Air Raids on Naples in WWII **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 чэрвеня 2011. Праверана 17 кастрычніка 2018.
2. ↑  Lucia Monda — Napoli durante la II guerra mondiale ovvero: i 100 bombardamenti di Napoli. — Relazione convegno I.S.S.E.S Istituto di Studi Storici Economici e Sociali del 5 marzo 2005 *Napoli durante la II guerra mondiale*
Здабыча каменнай солі
**Ша́хта** (ням.: Schacht) — прамысловае прадпрыемства, якое ажыццяўляе здабычу пластовых карысных выкапняў падземным спосабам і адгрузку іх спажыўцу або на горна-абагачальную фабрыку. Традыцыйна шахтай называецца прадпрыемства па падземнай здабычы каменнага вугалю ці гаручых сланцаў.

Шахта ўключае наземныя будынкі: копры, надшахтныя будынкі, галоўныя вентылятарныя ўстаноўкі, драбільна-сартавальныя фабрыкі, склады і сукупнасць падземных горных выпрацовак, прызначаных для распрацоўкі радовішча ў межах шахтнага поля.

Шахта — механізаванае і аўтаматызаванае прадпрыемства, абсталяванае прадукцыйнымі машынамі і механізмамі для здабычы і транспарціроўкі карыснага выкапня, правядзення горных выпрацовак, водаадліву і вентыляцыі. Тэрмін службы шахт, што адпрацоўваюць магутныя радовішчы, дасягае 50-70 гадоў і больш.

Глыбіня асобных шахтаў па здабычы золата і алмазаў дасягае 4 кіламетраў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph120757 |
Бамбарда XV ст.
Дзве бамбарды абстрэльваюць крэпасць; яны абароненыя драўлянымі тынамі (зверху справа). Трэцяя гармата страляе з-пад паваротнага шчыта (ніжэй). Малюнак аўтарства *Maître du Champion des dames* у рукапісе перыяду 1465—1475.
**Бамба́рда** (фр.: bombarde) — тып гарматы, які быў на ўзбраенні ў Еўропе ў 14 — 16 стагоддзях; адзін з першых еўрапейскіх тыпаў гармат. Ужываўся пры аблозе і абароне крэпасцяў.

Апісанне
--------

Ствол жалезна-каванай, пазней — бронзава-літай канструкцыі, адносна кароткі (5 — 6 калібраў) і тоўстасценны. Калібр да 1000 мм, маса да 14—19 т. Маса каменнага ядра да 300—400 кг; дальнасць стральбы да 700 м, у іншых крыніцах — да 200 м. Зарадная камора магла быць меншага дыяметру. Лафет звычайна брусовы, радзей колавы.

Гісторыя
--------

Тып бамбарды як абложнай гарматы асабліва вялікага калібру быў выпрацаваны на працягу 14 ст. і заставаўся на ўзбраенні даволі доўга; яшчэ ў сярэдзіне 16 ст. бамбардамі ўзбройваліся караблі міжземнаморскіх флотаў дзяржаў Еўропы і Асманскай імперыі.

Назвы
-----

Назвы ўзораў гармат і ручной агнястрэльнай зброі ў Заходняй Еўропе на працягу 14–15 ст. не ўтваралі ніякай сістэмы. Прытым, пачынаючы прыблізна з 2-й чвэрці 15 ст. гарматы і ручная зброя ў Еўропе распаўсюджваліся ўсё больш, а іх узоры пастаянна дыферэнцыяваліся — у залежнасці ад баявога прызначэння і па меры развіцця тэхнікі. На працягу ўсяго гэтага часу ўзоры з моцна рознымі памерам, калібрам, даўжынёй ствала маглі называцца адной назвай, і наадварот, аднолькавыя ўзоры маглі называцца рознымі назвамі — у залежнасці ад часу і месца паходжання, часу і месца ўкладання гістарычнага дакумента і г. д.

Па меры замацавання стандартызацыі артылерыі на працягу 16 стагоддзя існавалыя на той час узоры гармат паступова набывалі ўстойлівыя назвы.

Тып бамбарды (як і *canon* — даўгаствольная пушка) меў устойлівую назву ўжо на пачатку 15 ст.

Некаторыя гістарычна вядомыя бамбарды: канстанцінопальская бамбарда, Dulle Griet.

* Бамбарда-марціра рыцараў-гаспітальераў, Родас, каля 1480-1500.Бамбарда-марціра рыцараў-гаспітальераў, Родас, каля 1480-1500.
* Бамбарда Тэўтонскага ордэна, пач. 15 ст.Бамбарда Тэўтонскага ордэна, пач. 15 ст.
* Кітайская бамбарда, 1377.Кітайская бамбарда, 1377.
* Жалезна-літая бамбарда, Францыя, каля 1450.Жалезна-літая бамбарда, Францыя, каля 1450.
* Pumhart von SteyrPumhart von Steyr
* Вялікая турэцкая бамбарда. Ствол складаецца з дзвюх частак з разьбовым злучэннем. 2-я пал. 15 ст.Вялікая турэцкая бамбарда. Ствол складаецца з дзвюх частак з разьбовым злучэннем. 2-я пал. 15 ст.

Зноскі
------

1. ↑  Характарыстыкі паводле: Военный энциклопедический словарь, 1983. — 863 с. : 30 л. ил. С.95.
2. 1 2  Medieval weapons : an illustrated history of their impact / K. DeVries, R.D. Smith. ABC-CLIO, 2007. P.198.
3. ↑  Medieval weapons : an illustrated history of their impact / K. DeVries, R.D. Smith. ABC-CLIO, 2007. P. 198–201.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ваенная Сыціна · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis |
**Гельмут Дуз** (ням.: Helmut Duhs; нар. 1971) — генеральны дырэктар унітарнага прадпрыемства «А1».

Нарадзіўся ў г. Клагенфурт (Аўстрыя) у 1971 годзе. У 1990 годзе атрымаў дыплом па спецыяльнасці «Інжынер па тэхнічных сродках сувязі», а ў 1993 скончыў Венскі ўніверсітэт у галіне бізнес-адміністравання і праграмавання. У 2002 годзе атрымаў другую адукацыю ў Дунайскім універсітэце па праграме MBA для кіраўнікоў.

Прафесійную кар’еру пачаў у 1992 годзе ў якасці кансультанта па распрацоўцы і ўкараненні праграмн ага забеспячэння для кантролінгу. З 1996 года працаваў у холдынгу A1 Telekom Austria Group на розных кіруючых пасадах у фінансавым сектары. У 2004 годзе прызначаны дырэктарам mobilkom austria group services GmbH, а таксама членам выканаўчай рады mobilkom austria group.

З 2007 года Гельмут Дуз працуе на пасадзе генеральнага дырэктара беларускага сегмента A1 Telekom Austria Group — унітарнага прадпрыемства «А1».

У 2009 годзе Гельмут Дуз стаў адным з 40 лаўрэатаў прэміі «GTB’s Forty under Forty 2009» па меркаванні экспертнай групы выдання Global Telecoms Business. У 2019 Гельмут быў узнагароджаны ўзнагародай «Медыяперсона года» за рэбрэндынг А1.

Зноскі
------

1. ↑  Г.Дуз - самый успешный менеджер (руск.). Праверана 17 студзеня 2020.(недаступная спасылка)
2. ↑  Эти люди были ньюсмейкерами на протяжении всего 2019-го: в Минске назвали медиаперсон года (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 20 снежня 2019. Праверана 20 снежня 2019.

Спасылкі
--------

* Біяграфія Гельмута Дуза на сайце А1  (бел.). Праверана 27.08.2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дубраўскі сельсавет.
 
**Ду́браўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Дубрава.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці БССР. З 20 верасня 1944 года ў складзе Маладзечанскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. 27 кастрычніка 1964 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Аляхновіцкага сельсавета.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Навукова-тэрміналагічная камісія** — навукова-даследчая ўстанова пры Наркамасветы БССР ў складзе гуманітарнай (літаратурна-мастацкай), прыродазнаўчай і матэматычнай секцый.

З утварэннем Беларускай ССР сфера функцыянавання беларускай мовы значна расшырылася. Арганізацыя сярэдняй і вышэйшай школы, стварэнне нацыянальнага перыядычнага друку, падрыхтоўка школьных падручнікаў, перакладчыцкая дзейнасць, развіццё навуковых даследаванняў патрабавалі хуткага развіцця і ўдасканалення беларускай мовы, і ў першую чаргу распрацоўкі тэрміналогіі хоць бы ў аб’ёме выкладання на беларускай мове ў сярэдняй школе, стварэння праграм, падручнікаў, вучэбных дапаможнікаў.

У 1919 г. была створана Тэрміналагічная камісія з менскіх настаўнікаў, якая распрацавала асноўныя тэрміны для беларускай пачатковай школы, надрукаваныя потым у «Праграме беларускай пачатковай школы» на 1919/20 навучальны год. 10 лютага 1921 г. была створана Навукова-тэрміналагічная камісія, якая займалася складаннем і апрацоўкай беларускай тэрміналогіі. Яе старшынёй абраны беларускі навуковец і грамадскі дзеяч Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч. Загадчыкам гуманітарнай секцыі стаў Янка Купала (люты — жнівень 1921 г.).

Сярод важнейшых пытанняў, якія вырашыла, напрыклад, навукова-тэрміналагічная камісія пад кіраўніцтвам С. М. Некрашэвіча, — распрацоўка навуковай тэрміналогіі беларускай мовы, патрэбу ў якой вельмі востра адчувала пачатковая і сярэдняя школа. На працягу толькі 1921 года камісіяй было распрацавана некалькі тысяч тэрмінаў у галіне граматыкі, літаратуры, логікі, матэматыкі, батанікі, геаграфіі, геалогіі і інш. Тэрміны ў выглядзе спецыяльных падборак друкаваліся ў часопісе «Вестник Народного комиссариата просвещения».

Пры выпрацоўцы тэрміналогіі камісія арыентавалася на слоўнік жывой беларускай мовы і ўтварала неалагізмы паводле правілаў беларускай мовы, часам выкарыстоўвала запазычанні з рускай, польскай і лацінскай моваў. Большасць распрацаваных тэрмінаў захоўваецца ў сучаснай беларускай мове. Камісіяй падрыхтавана і выдадзена некалькі падручнікаў для пачатковых і сярэдніх школ.

На яе базе 30 студзеня 1922 г. заснаваны Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт).

Спасылкі
--------

* 100 год з дня заснавання Навукова-тэрміналагічнай камісіі
**Навуковы стыль** — функцыянальны стыль маўлення літаратурнай мовы, які мае шэраг агульных рыс, якія праяўляюцца незалежна ад характару пэўных навук (натуральных, дакладных, гуманітарных) і адрозненняў паміж жанрамі выказвання (манаграфія, артыкул, даклад, падручнік, курсавая праца і г. д.), што дае магчымасць казаць пра спецыфіку стылю ў цэлым. Разам з тым цалкам натуральна, што, напрыклад, тэксты па фізіцы, хіміі, матэматыцы прыкметна адрозніваюцца па характары выкладу ад тэкстаў па філалогіі ці гісторыі.

Навуковы стыль характарызуецца лагічнай паслядоўнасцю выкладання, упарадкаванай сістэмай сувязі паміж часткамі выказвання, імкненнем аўтараў да дакладнасці, сцісласць, адназначнасці пры захаванні насычанасці зместу.

* **Лагічнасць** - гэта наяўнасць сэнсавых сувязяў паміж паслядоўнымі адзінкамі (блокамі) тэксту.
* **Паслядоўнасцю** валодае толькі такі тэкст, у якім высновы вынікаюць са зместу, яны несупярэчлівыя, тэкст разбіты на асобныя сэнсавыя адрэзкі, якія адлюстроўваюць рух думкі ад прыватнага да агульнага або ад агульнага к прыватнаму.
* **Яснасць**, як якасць навуковага маўлення, мяркуе зразумеласць, даступнасць.

Па ступені даступнасці навуковыя, навукова-навучальныя і навукова-папулярныя тэксты адрозніваюцца па матэрыяле.

| ⛭Функцыянальныя стылі маўлення |
| --- |
| 
* Навуковы
* Афіцыйна-дзелавы
* Публіцыстычны
* Гутарковы
* Мастацкі

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778949450 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Маке.

**Гельмут Маке** (ням.: Helmuth Macke; 28 ліпеня 1891, Крэфельд — 8 верасня 1936, Гаенгофен) — нямецкі мастак, прадстаўнік такой плыні ў жывапісе, як рэйнскі экспрэсіянізм. У яго работах прасочваюцца таксама ўплыў такіх мастацкіх напрамкаў, як канструктывізм і абстракцыянізм.

Біяграфія
---------

Гельмут Маке быў стрыечным братам выдатнага нямецкага жывапісца Аўгуста Маке, які загінуў падчас Першай сусветнай вайны. У 1906—1909 гадах Гельмут вучыўся ў крэфельдскай Школе прыкладнога мастацтва пад кіраўніцтвам галандскага мастака Яна Торна Прыкера, разам з такімі пасля вядомымі майстрамі, як Генрых Кампендонк і Вальтэр Гіскес. З імі абодвума ён з 1908 гады зняў працоўную майстэрню. У 1909 годзе Маке на возеры Тэгерн пазнаёміўся з мастаком-анімалістам Францам Маркам. Марк, малады жывапісец, складаўся ў мюнхенскім «Новым аб’яднанні мастакоў» і ў 1910 годзе падаў у яго распараджэнне для працы сваю летнюю дачу ў Зомельсдорфе. У 1910—1911 гадах Гельмут Маке зблізіўся з групай «Сіні вершнік», а ў 1912 годзе ў Берліне пры пасярэдніцтве Эрыха Хекеля пазнаёміўся з мастакамі гурта «Мост». Падчас правядзення ў 1913 годзе ў Берліне Першага нямецкага Восеньскага салона Гельмут Маке на ім прадставіў дзве свае карціны: «Купальшчыца» і «Сад кахання».

У 1925—1933 гадах мастак пражываў у Крэфельдзе і Боне і падтрымліваў цёплыя адносіны з Генрыхам Кампендонкам і Вільгельмам Вігерам.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 6 мая 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
2. 1 2  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
3. ↑  Helmuth Macke<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 118575872 · ISNI: 0000 0000 6674 8434 · LCCN: n81060495 · NTA: 072843411 · NUKAT: n2011173437 · VIAF: 8179740 · ULAN: 500073122 |

 |
XVIII ст.
**Казак Мамай** (укр.: *Козак Мамай*) ― народная карціна, на якой намаляваны казацкі бандурыст, адзін з самых распаўсюджаных народных герояў ва Украіне. Карціна створана паводле традыцыйнай схемы ― у яе цэнтры сядзіць казак з бандурай. Выявы пазнейшага часу ўсё часцей адхіляюцца ад арыгінальных аднафігурных кампазіцый, але традыцыйная поза галоўнага героя на іх застаецца нязменнай. Даследчыкі выводзяць гэтую позу з усходняй іканаграфіі, паказваючы на ​​яе падабенства з мастацкімі ўзорамі скіфскіх часоў і нават больш старажытнымі. Схема карціны не мяняецца, а толькі дапаўняецца пабочнымі сюжэтамі альбо персанажамі (гэта, на думку даследчыкаў, сведчыць пра старажытнасць аднафігурнай кампазіцыі).

Зноскі
------

1. 1 2  *М. Ласка*. «Козак Мамай», «козак-бандурист» // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол. : В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 404. — 528 с. : іл. — ISBN 978-966-00-0692-8.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Анісімаў.

**Іван Ярамеевіч Анісімаў** (14 лістапада 1920, Балонаў Сялец, Быхаўскі раён — 1986). — Герой Сацыялістычнай Працы (1976).

Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1949 па 1959 год працаваў інструктарам Крэцінскага павятовага камітэта Кампартыі Літвы, загадчыкам аддзелам, сакратаром Дзісенскага райкама КПБ. З 1959 года старшыня калгаса імя Цітова Міёрскага раёна. Званне Героя прысвоена за поспехі і працоўную доблесць ў выкананні планаў і сацыялістычных абавязацельстваў па павелічэнню вытворчасці і продажы дзяржаве збожжа, бульбы і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў.

Узнагароды
----------

Акрамя звання Героя Сацыялістычнай Працы ўзнагароджаны ордэнам Леніна.

Зноскі
------

1. 1 2  т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.
2. ↑  Анисимов Иван Еремеевич Архівавана 10 жніўня 2014.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Анисимов Иван Еремеевич (фото) Архівавана 8 студзеня 2011.  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Навуко́вая літарату́ра** — сукупнасць пісьмовых прац, створаных у выніку даследаванняў, тэарэтычных абагульненняў, зробленых у межах навуковага метаду. Навуковая літаратура прызначана для інфармавання навукоўцаў і спецыялістаў пра апошнія дасягненні навукі, а таксама для замацавання прыярытэту на навуковыя адкрыцці. Як правіла, навуковая праца не лічыцца завершанай, калі яна не была апублікавана.

Першыя навуковыя працы ствараліся ў розных жанрах: у выглядзе трактатаў, разваг, павучанняў, дыялогаў, падарожжаў, жыццяпісаў і нават у вершаваных формах. У цяперашні час формы навуковай літаратуры стандартызаваны і ўключаюць манаграфіі, агляды, артыкулы, даклады, рэцэнзіі, біяграфічныя, геаграфічныя і інш. апісанні (нарысы), кароткія паведамленні, аўтарэфераты, рэфераты, тэзісы дакладаў і паведамленняў, якія распаўсюджваюцца ў выглядзе публікацый, а таксама і непублікуемыя — справаздачы пра навукова-даследчыя працы, дысертацыі.

У цяперашні час у многіх краінах дзейнічае механізм атэстацыі навуковай літаратуры, які падтрымліваецца ўрадам або грамадскімі навуковымі арганізацыямі. У Беларусі, напрыклад, такую атэстацыю праводзіць ВАК (Вышэйшая атэстацыйная камісія). У ліку асноўных патрабаванняў да выдання навуковай літаратуры — абавязковае яе рэцэнзаванне. У межах гэтага працэсу выдавецтва або рэдакцыя навуковага часопіса перад публікацыяй новай навуковай працы накіроўвае яе некалькім (звычайна двум) рэцэнзентам, якія лічацца спецыялістамі ў гэтай галіне. Працэс рэцэнзавання пакліканы выключыць публікацыі тых матэрыялаў, якія ўтрымліваюць грубыя метадалагічныя памылкі або прамыя фальсіфікацыі.

З пачатку XX стагоддзя назіраецца рэгулярнае экспанентнае павелічэнне аб’ёму публікуемай навуковай літаратуры. У сувязі з гэтым, адным з самых галоўных носьбітаў навуковай літаратуры ў цяперашні час з’яўляюцца перыядычныя выданні, галоўным чынам, рэцэнзуемыя навуковыя часопісы. З канца XX стагоддзя назіраецца тэндэнцыя па пераходзе гэтых часопісаў з папяровых носьбітаў на электронныя, у прыватнасці ў Інтэрнэт.

Згодна з даследаваннем 2015 года ў «*PLoS One*» у цяперашні час пяць найбуйнейшых выдавецкіх дамоў кантралююць больш за палову навуковых выданняў у свеце. Гэтымі выдавецкімі дамамі з’яўляюцца: *Elsevier*, *Wiley*, *Taylor & Francis*, *Sage*, *Springer*.

Зноскі
------

1. 1 2  «*Научная литература*» — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі.
2. ↑  «Навуковыя электронныя бібліятэкі: актуальныя задачы і сучасныя шляхі іх вырашэння» — «Навуковая перыёдыка: праблемы і рашэнні», № 2, 2013 г. сс. 20-29
3. ↑
**Флок** (*floc*, *flocc*, *flocculate*): збор часціц у вадкасці, якія пасля пачатковай дысперсіі робяцца слаба звязанымі.

Тэрміналогія ў сферы нана-навук і нанатэхналогій па стане на канец 2000-х гг. заставалася неканчаткова аформленай. Яе стандартызацыяй займаліся ТК ІСО 229, а таксама розныя нацыянальныя арганізацыі па стандартызацыі. Адной з прапановаў на ўнармаванне нана-тэрміналогіі з'яўляецца тымчасовая Публічная спецыфікацыя PAS 71 Брытанскага інстытута стандартаў (BSI), выпушчаная ў 2005.

Літаратура
----------

* BSI PAS 71:2005. Vocabulary. Nanoparticles. — BSI. ISBN 0 580 45925 X

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | LNB: 000290472 · Microsoft: 148815931 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чалі-Сурыеў.
**Іван Ягоравіч Чалі-Сурыеў**, часам **Чалісурыеў** — некласны мастак, архітэктар.

Біяграфія
---------

Прафесійную адукацыю атрымаў у Акадэміі мастацтваў з атрыманнем у 1858 годзе звання некласнага мастака. З 1877 па 1897 год працаваў малодшым інжынерам у мінскім губернскім будаўнічым аддзяленні.

Творчасць
---------

Мінскае пажарнае дэпо
З’яўляецца аўтарам праекта будынка Дэпо Мінскага добраахвотнага пажарнага таварыства.

Зноскі
------

1. 1 2  Памятная книжка Минской губернии 1880 года. С. 67  (руск.)
2. ↑  Чалисуриев Иван Егорович Архівавана 16 снежня 2011.  (руск.)
3. ↑  Академия художеств Министерства императорского двора. Личные дела. Чалисуриев Иван Егорович  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Жолудзеў.

**Навум Ілліч Жолудзеў** (1922—1985) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, камандзір мінамётнага разліку 273-а гвардзейскага стралковага палка 89-й гвардзейскай Белгародска-Харкаўскай стралковай дывізіі 37-й арміі Стэпавага фронта, Герой Савецкага Саюза, гвардыі малодшы сяржант.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям'і рабочага. Яўрэй. Член КПСС з 1944. Адукацыя сярэдняя. Працаваў токарам на станкабудаўнічым заводзе. У Савецкай Арміі з 1941 г.

У баях Вялікай Айчыннай вайны з верасня 1943 г. Камандзір мінамётнага разліку 273-а гвардзейскага стралковага палка (89-я гвардзейская стралковая дывізія, 37-я армія, Стэпавы фронт) камсамолец гвардыі малодшы сяржант Жолудзеў адным з першых у палку 29.09.1943 г. на падручных сродках пераправіўся праз Дняпро у раёне в. Келеберда (Крэмянчугскі раён Палтаўскай вобл) і мінамётным агнём прыкрываў пераправу падраздзяленняў палка.

У баі за ўтрыманне і расшырэнне плацдарму на правым беразе 05.10.1943 разлік знішчыў да роты гітлераўцаў, падавіў 3 агнявыя кропкі.

У 1944 скончыў курсы парторгаў. У 1946 г. скончыў курсы перападрыхтоўкі камсаставу, у 1950 г. — Мінскі юрыдычны інстытут. З 1970 г. падпалкоўнік Жолудзеў у запасе.

Жыў у Мінске. Працаваў старэйшым юрысконсультам «Белспортлато».

Узнагароды
----------

* Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 20 снежня 1943 года за выяўленыя мужнасць і гераізм падчас фарсіравання Дняпра гвардыі малодшаму сяржанту Жолудзеву Навуму Іллічу было нададзена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» (№ 3156).
* Узнагароджаны таксама ордэнам Айчыннай вайны 1 ступені, медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

Навум Ілліч Жолудзеў на сайце «Героі краіны»

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Савельеў.
**Іван Яўграфавіч Савельеў** (1866—1951) — штабс-капітан, ваенны інжынер Гродзенскай інжынернай дыстанцыі.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сям’і патомных дваран. Нарадзіўся ў Магілёве і вучыўся ў мясцовай мужчынскай гімназіі, а потым у Мікалаеўскім ваенна-інжынерным вучылішчы ў Пецярбургу.

Па заканчэнні вучылішча накіраваны ў горад Гродна, дзе з 1896 года прымаў удзел у будаўніцтве шэрагу ваенных аб’ектаў на тэрыторыі губерні: ваенных складоў, пакгаўзаў, казарма.

Творчасць
---------

Пакроўская царква на фота пачатку 20 стагоддзя
Між іншага з’яўляўся вытворцам работ пры будаўніцтве Свята-Пакроўскага храма-помніка ў 1904—1907 гадах. Пасля завяршэння працы над храмам у Гродне, кіраваў узвядзеннем падобных жа цэркваў у Дзвінску і Сувалках.

Памёр 14 жніўня 1951 года.

Пісьменніцкая дзейнасць
-----------------------

Выдаў брашуру «Войсковые гарнизонные церкви в г. Гродно и Сувалках»

Сям’я
-----

Дзеці:

* Дачка Надзея (1904—1910), якая памерла ў дзяцінстве, пахавана, як і бацька, на Праваслаўных могілках у Гродне.
* Сын Уладзімір (?-1964)
* Дачка Лідзія

Адрасы
------

У Гродне жылі ва ўласным драўляным доме па Сапёрнай вуліцы, дом не захаваўся.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *В. Н. Черепица*. ГРОДНЕНСКИЙ ПРАВОСЛАВНЫЙ НЕКРОПОЛЬ (С ДРЕВНЕЙШИХ ВРЕМЕН ДО НАЧАЛА XX ВЕКА)
2. ↑  Aрхитектор: Савельев Иван Евграфович // Православная архитектура Беларуси (руск.)
3. ↑  *Савельев И. Е.* Войсковые гарнизонные церкви в городах Гродно и Сувалках. — Гродно, 1907
4. ↑  *Черепица В. Н.* Преодоление времени, — C. 161—170
5. ↑  *Орловский Е. Ф.* Гродненская старина. — С. 337—338.
6. ↑  *Кулагин А. М.* Праваслаўныя храмы на Беларусі — С. 63

Спасылкі
--------

* Савельев, Иван Евграфович (1866—1951)(недаступная спасылка) (руск.) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі
Бульбяны салат у якасці гарніру да франкфурцкіх сасісак
**Бульбяны салат** — папулярная страва еўрапейскай кухні, пераважна чэшскай, нямецкай і аўстрыйскай. Уяўляе сабой салат з адваранай бульбы з даданнем іншых інгрэдыентаў (рэпчатай цыбулі, смажанага шпіку, марынаванага агурка). У якасці запраўкі выкарыстоўваецца маянэз або вінегрэтная запраўка, часам ёгурт.

Існуе вялікая колькасць рэцэптаў бульбянога салата. Для бульбяных салатаў звычайна выкарыстоўваюцца неразварыўныя гатункі бульбы, каб пры змешванні кавалачкі бульбы не гублялі форму. Часам бульбу для бульбянога салата адварваюць загадзя, за суткі, каб яна набыла дадатковую цвёрдасць. У некаторых рэцэптах бульбу рэжуць гарачай непасрэдна пасля варэння, бо яна лепш убірае марынад.

Бульбяны салат — папулярны гарнір для многіх страў. Часта падаецца да сасісак або адбіўной, а таксама смажанай рыбы. Бульбяны салат з'яўляецца класічным гарнірам да венскага шніцаля.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Бульбяны салат**
* Люка А. П. Европейская кухня. — М.: ОЛМА ПРЕСС Инвест, 2004. 174 с.: ил. — (Сер. «Кулинария») ISBN 5-94848-167-0
* Рэцэпты бульбяных салатаў (руск.)

| ⛭Бульба |
| --- |
| Сарты | Спіс сартоў бульбы  (англ.) (бел. |
| Кулінарыя | Спіс страў з бульбы  (англ.) (бел. • Бабка • Бульба фры • Бульбяное пюрэ • Бульбяны салат • Дранікі • Капытка • Крапкакор • Латкес • Рошці • Смажаная бульба • Спакушэнне Янсана • Цэпеліны • Чыпсы |
| Шкоднікі і хваробы | Спіс захворванняў бульбы |
| Вытворчасць і вырошчванне | Спіс краін, якія вырабляюць бульбу  (англ.) (бел. |
Праўчыцкая брама
**Праўчыцкая брама** (чэшск.: Pravčická brána, ням.: Prebischtor) — натуральны скалісты мост (арка) у Эльбскіх Пясчанікавых гарах у Чэхіі.

Праўчыцкая брама з'яўляецца найвялікшым натуральным скальным мостам Еўропе. Яна сімвал Нацыянальнага парку Чэшскай Швейцарыі (České Švýcarsko).

Вышыня брамы — 16 м, шырыня — 26,5 м і глыбіня — 3 м. У 1826 годзе тут адчыніўся рэстаран. У 1881 годзе на яе месцы быў збудаваны атэль «Сакалінае гняздо» (*Sokoli hnizdo*) на 50 месцаў.

з-за моцнай эрозіі праход па скальным мосце забаронены ў 1982 годзе.

Цікавыя факты
-------------

Краявіды Праўчыцкай брамы выкарыстоўваліся пры стварэнні фільма Хронікі Нарніі: Леў, вядзьмарка і чароўная шафа.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Праўчыцкая брама на Вікісховішчы |

* Сайт пра браму
**Усходняе хрысціянства** — умоўны абагульняючы тэрмін, які аб'ядноўвае Праваслаўныя цэрквы візантыйскай традыцыі, Старажытнаўсходнія цэрквы і супольнасці, што аддзяліся ад іх, якія ў набажэнстве і абрадах захавалі традыцыі або старажытнаўсходніх цэркваў, або візантыйскага праваслаўя (як, напрыклад стараверства і ўсходнекаталіцкія цэрквы).

Назва звязана з тым, што названыя кірункі хрысціянства, якія захоўваюць свае старажытныя літургічныя абрады і традыцыі, гістарычна ўзніклі на тэрыторыі Усходняй Рымскай імперыі, ва Усходняй Еўропе ці на Блізкім і Сярэднім Усходзе (Царква Усходу, Армянская апостальская царква, Грузінская праваслаўная царква).

Як правіла, самі прадстаўнікі гэтых канфесій сябе «ўсходнімі хрысціянамі» не называюць. Гэты тэрмін часцей выкарыстоўваецца сярод прыхільнікаў заходняга хрысціянства, а таксама рэлігіязнаўцаў і спецыялістаў, якія вывучаюць гісторыю хрысціянства.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Усходняе хрысціянства

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Catholic (1997—…) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85040605 · NKC: ph127413 |
Бульбяны хлеб
**Бульбяны хлеб** — від хлеба, у якім бульба замяняе частку звычайнай пшанічнай мукі. Яго гатуюць рознымі спосабамі, у тым ліку выпякаюць на гарачай патэльні ці ў духоўцы. Бульбяны хлеб можа быць дражджавым або бездражджавым, у яго дадаюцца розныя інгрэдыенты. Суадносіны бульбы і пшанічнай мукі вагаюцца, у некаторых рэцэптах больш бульбы, у іншых больш пшанічнай мукі. Часам для вырабу хлеба выкарыстоўваецца бульбяное пюрэ ці абязводжаныя бульбяныя шматкі.

Для прыгатавання бульбянога хлеба бяруць сырую або адварную бульбу. Сырую бульбу чысцяць ад лупіны і вочак, труць на тарцы, адціскаюць сок і дадаюць у прыгатаванае цеста. Вараную бульбу выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі пюрэ, прычым у пюрэ не трэба дадаваць малако. У цеста можна дадаваць таксама пюрэ з печанай бульбы. Атрыманае цеста запякаецца ў духоўцы або на патэльні каля 5 хвілін да ўтварэння залацістай скарыначкі. Хлеб падаюць гарачым.
Усходняя Фракія
Гістарычная Фракія і суседнія тэрыторыі — Македонія, Ілірыя, Мёзія і Дакія — карта з атласа Alexander G. Findlay «Classical Atlas to Illustrate Ancient Geografy», New York, 1849
Этнаграфічная карта Усходняй і Заходняй Фракіі пачатка XX стагоддзя (1912 год) паказвае наколькі разнастайным быў этнічны склад рэгіёна, дзе жылі балгары, туркі і грэкі.
**Усходняя Фракія** ці **Адрыская Фракія** (турэцк.: Doğu Trakya — Доуу Тракья, грэч. Ανάτσλική Θράκή — *Анатолікі тракі*) — усходняя частка буйной гісторыка-культурнай вобласці Фракія, якая паводле Бухарэсцкага мірнага дагавора 1913 года засталася ў складзе Асманскай імперыі. Пазней гэтае палажэнне было аспрэчана Грэцыяй, і канчаткова была перадана ўжо новай рэспубліцы Турцыя (гл.: Лазанскі мірны дагавор). Заходняя Фракія адышла да Грэцыі, а Паўночная, больш вядомая як Румелія, засталася часткай незалежнай Балгарыі. Цяпер Усходняя Фракія з'яўляецца адзіным еўрапейскім уладаннем Турцыі, складаючы каля 5 % плошчы гэтай дзяржавы. На тэрыторыі Усходняй Фракіі знаходзяцца наступныя турэцкія ілы: Кыркларэлі, (цэнтр Кыркларэлі ці Лозенград), Тэкірдаг (цэнтр Тэкірдаг, або Радоста) і Эдзірнэ (цэнтр Эдзірнэ, або Адрын), а таксама еўрапейскія часткі вілаетаў Стамбул і Чанакале, уключаючы востраў Гёкчэада (раней Імбрас).

Насельніцтва
------------

Насельніцтва Усходняй Фракіі, як і Фракіі ўвогуле, ў Сярэднія вякі было пераважна грэка-славянскім, хаця з канца VII стагоддзя грэчаскі ўплыў у рэгіёне паступова слабеў і славяне колькасна пераважалі практычна ва ўсіх унутраных рэгіёнах вобласці, складаючы значную частку насельніцтва гарадоў, асабліва  Адрыянопаля. Пасля захопу Канстанцінопаля ў 1204 годзе, балгары становяцца асноўнай этнічнай групай рэгіёна. Пасля турэцкіх уварванняў XIV—XV стагоддзяў да іх дадаўся і моцны цюркскі элемент, які паступова нарошчваў сваю прысутнасць у рэгіёне у першую чаргу за кошт асіміляцыі застаўшыхся грэкаў і балгараў. Цяпер насельніцтва Усходняй Фракіі складаецца амаль выключна з турак, маецца значная ісламізаваная цыганская абшчына. Пры гэтым значная колькасць цюркска-мусульманскіх меньшасцей захоўваецца ў суседніх рэгіёнах Грэцыі і Балгарыі.

Гл. таксама
-----------

* Чарнаморскія пралівы
* Фракійскі пагром

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Усходняя Фракія
Размяшчэнне гіпофіза
**Гіпофіз** (лац.: hypophysis — адростак; сінонімы: *ніжні мазгавы прыдатак*, *пітуітарная залоза*) — мазгавы прыдатак ў форме круглявага ўтварэння, размешчанага на ніжняй паверхні галаўнога мозгу ў касцяной кішэні, званай *турэцкім сядлом*, выпрацоўвае гармоны, якія ўплываюць на рост, абмен рэчываў і рэпрадуктыўную функцыю. З'яўляецца цэнтральным органам эндакрыннай сістэмы; цесна ўзаемадзейнічае з гіпаталамусам.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гіпофіз

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 119413718 · GND: 4026389-7 · LCCN: sh85102519 · Microsoft: 2777658017, 2908649151 · NDL: 00565139 · NKC: ph317207 |

 |