*Танджон*, дэкаратыўная размалёўка на палацы Кёнбок  (руск.) (бел.
Існуючы сучасны падзел Карэі на Паўночную і Паўднёвую прывёў і да падзелу ў сучаснай культуры; нягледзячы на гэта, традыцыйная **Культура Карэі** аб’ядноўвае абедзве дзяржавы сваёй больш чым 5000-гадовай гісторыяй, і лічыцца адной з найстарэйшых.

Гісторыя
--------

Першыя захаваныя прадметы мастацтва, знойдзеныя на Карэйскім паўвостраве, датаваныя VII—III тысячагоддзем да н. э. гэта ўльсанскія петрогліфы  (руск.) (бел.. У III тысячагоддзі з’явіліся першыя керамічныя пасудзіны, у I тысячагоддзі да н.э. у Карэі з’явіліся першыя буйныя паселішчы, пабудаваныя вакол жылля галоўнага жраца. На магілах высокапастаўленых карэйцаў будавалі помнікі-сталападобныя дальмены.

Традыцыйнае мастацтва
---------------------

### Музыка

Традыцыйная харэаграфія прыдворных танцаў знайшла адлюстраванне ў разнастайнай сучаснай прадукцыі.

### Танец

*Чынджу гому*
Як і ў музыцы, існуе падзел на прыдворныя і народныя танцы. Распаўсюджанымі прыдворнымі танцамі з’яўляюцца *чонджаму*, выкананыя на банкетах, і *ільму* — падчас правядзення канфуцыянскіх рытуалаў. *Чонджаму* дзеляцца на спрадвечныя (*хянгак чонджэ*) і якія прыйшлі з Цэнтральнай Азіі і Кітая (*тангак чонджэ*). *Ільму* падзяляюцца на грамадзянскія (*мунму*) і ваенныя (*муму*). Мноства касцюміраваных прадстаўленняў або танцаў выконваецца ў розных раёнах Карэі.

Самыя раннія карціны, знойдзеныя на Карэйскім паўвостраве, — дагістарычныя петрогліфы. З пранікненнем будызму з Індыі праз Кітай, у краіне з’явіліся іншыя разнастайныя тэхнікі. Вельмі хутка яны сталі асноўнымі, хоць мясцовыя тэхнікі захаваліся і развіваліся далей.

### Жывапіс

Сцэна дня Тано  (руск.) (бел.
Самыя раннія карціны, знойдзеныя на Карэйскім паўвостраве, — дагістарычныя петрогліфы. З пранікненнем будызму з Індыі праз Кітай, у краіне з’явіліся іншыя разнастайныя тэхнікі. Вельмі хутка яны сталі асноўнымі, хаця мясцовыя тэхнікі захаваліся і развіваліся далей.

Папулярнай тэндэнцыяй у жывапісе стаў натуралізм з такімі матывамі як рэалістычныя пейзажы, кветкі і птушкі. Большасць карцін выканана чарніламі на тутавай паперы або шоўку.

У XVIII стагоддзі мясцовыя тэхнікі моцна прасунуліся, у асноўным у галіне каліграфіі і гравіроўкі пячатак.

У Паўночнай Карэі мастацтва знаходзіцца пад уплывам традыцый і рэалізму. Карціна Чжон Сона  (руск.) (бел. «Пік Чхонё гары Кымган» — класічны прыклад карэйскага пейзажу з уцёсамі, утоенымі туманам.

### Рамяство

Лакіраваны камод з перламутравай інкрустацыяй, Нацыянальны музей Карэі, Сеул
У Карэі вырабляецца шэраг унікальных вырабаў ручной працы. Большая частка з іх прызначана для штодзённага выкарыстання, таму практычнасць нашмат важней эстэтычнасць гэтых работ. Традыцыйна самымі папулярнымі матэрыяламі з’яўляюцца метал, дрэва, тканіна, лак і гліна, але ў асобных выпадках у апошні час выкарыстоўваецца папера, шкло ці скура.

Старажытныя вырабы ручной працы, такія як чырвоная і чорная кераміка, шмат у чым падобныя з ганчарнымі вырабамі Кітая ўздоўж Хуанхэ. Знойдзеныя рэліквіі Бронзавага веку, зрэшты, моцна адрозніваюць і больш майстэрскія.

Мноства вырабаў тонкай працы былі знойдзены пры раскопках, уключаючы пазалочаныя кароны, збаны і гаршкі з рознымі арнаментамі. У перыяд Каро было распаўсюджана выкарыстанне бронзы. Латунь, якая з’яўляецца сплавам медзі і адной траціны цынку, была таксама даволі папулярным матэрыялам. Дынастыя, зрэшты, больш вядомая сваімі вырабамі з селадону.

У ходзе перыяду Часон папулярныя былі вырабы з фарфору, аздобленыя сінімі малюнкамі. У той жа час развівалася праца па дрэве, што прывяло да з’яўлення па-майстэрску зробленай мэблі, такі як камоды, шафы і сталы.

### Кераміка

Селадонавая курыльніца дынастыі Каро
Выкарыстанне цагляных вырабаў на Карэйскім паўвостраве сыходзіць каранямі ў неаліт. Гісторыя карэйскай керамікі працяглая і ўключае стварэнне ранніх рытуальных і дэкаратыўных вырабаў. У перыяд трох дзяржаў ганчарства квітнела ў Сіле. Гліняныя вырабы апрацоўваліся асаблівым агнём, што прывяло да ўтварэння спецыфічнага шэра-блакітнага селадонавага колеру. Паверхня ўпрыгожвалася разнастайнымі геаметрычнымі ўзорамі.

У перыяд Каро сталі папулярнымі нефрытава-зялёныя вырабы з селадону. У XII стагоддзі былі распрацаваны новыя метады інкрустацыі, дазволіўшы ствараць больш выдасканаленыя ўпрыгажэнні ў розных колерах. Эвелін Макунэ піша: «у XII стагоддзі вытворчасць керамікі дасягнула сваёй дасканаласці. Некалькі новых відаў з’явілася за чвэрць стагоддзя, адзін з якіх, інкруставанне, можа лічыцца цалкам карэйскім адкрыццём». Ні ў Кітаі, ні ў Японіі не выраблялі інкруставаны селадон, унікальны для вырабаў Каро.

У XV стагоддзі стаў папулярны белы фарфор  (руск.) (бел.. Неўзабаве ён стаў папулярнешым за селадон. Белы фарфор часта ўпрыгожваўся або размалёўваўся меддзю.

У ходзе Імдзінскай вайны у XVI стагоддзі мноства ганчарных вырабаў былі выкрадзены Японіяй, дзе аказалі моцны ўплыў на японскую кераміку. Мноства вядомых японскіх ганчарных родаў і цяпер могуць адсачыць свае карані да гэтых захопленых Японіяй вырабаў падчас заваявання Карэйскага паўвострава

У позні перыяд Часон (канец XIX стагоддзя) стаў папулярным сіне-белы фарфор.

Звычай
------

### Архітэктура

Традыцыйны дом ханок  (руск.) (бел.
Ханбок  (руск.) (бел.
Месцы пражывання традыцыйна выбіраюцца з дапамогай геамантыі. Хоць геамантыя была жыццёва важнай часткай культуры Карэі і шаманізму  (руск.) (бел. з дагістарычных часоў, геамантыя пазней зноўку трапіла ў Карэю з Кітая ў перыяд трох дзяржаў.

Дом павінен быць пабудаваны насупраць пагорка і звернуты тварам на поўдзень, каб атрымаць як мага больш сонечнага святла. Падобнае размяшчэнне дамоў папулярна і ў сучаснай Карэі. Геамантыя гэтак жа аказала ўплыў на форму будынкаў, іх размяшчэнні і выбар матэрыялу.

Традыцыйныя карэйскія дома арганізуюцца ва ўнутранае крыло (*анчхэ*) і знешняе крыло (*саранчхэ*). Канкрэтная планіроўка залежыць ад рэгіёна і дастатку сям’і. Тады як арыстакраты выкарыстоўваюць знешняе крыло для прыёмаў, больш бедныя людзі трымаюць у ім жывёлу. Чым большы дастатак сям’і, тым больш дом. Для любой сям’і забаронена мець дом больш за 99 *кан*, за выключэннем караля. *Кан* — адлегласць паміж двума апорамі, якія выкарыстоўваюцца ў традыцыйных дамах.

Унутранае крыло звычайна складаецца з агульнага пакоя, кухні і холу з драўлянай падлогай. У ім можа быць далучана больш пакояў. У бедных сялянскіх сем’ях можа не быць вонкавага крыла. Абаграваныя падлогі (*андоль  (руск.) (бел.*) выкарыстоўваюцца ў Карэі з дагістарычных часоў. Асноўныя матэрыялы, якія выкарыстоўваюцца пры будаўніцтве, гэта драўніна, гліна, кафля, камень і салома. З-за выкарыстання драўніны і гліны ў мінулым нешматлікія старыя будынкі захаваліся да цяперашніх часоў. Цяпер людзі звычайна жывуць у кватэрах і больш мадэрнізаваных селішчах.

Найстарэйшы і найбольш характэрны з помнікаў карэйскай архітэктуры — палац Кёнбок  (руск.) (бел. у Сеуле («Палац сонечнага святла і шчасця»), пабудаваны ў 1394 годзе. Палацавы комплекс падзелены на некалькі частак-павільёнаў. Вакол троннай залы Кынджончжон размяшчаліся асабістыя пакоі караля Тхэджо  (руск.) (бел. (гады кіравання — 1392—1398), заснавальніка дынастыі Часон. Адзін з павільёнаў, Кёнхверу, размешчаны ў цэнтры лотасавай сажалкі.

### Сады

Асноўны артыкул: **Карэйскі сад**
*Хянвонджон*, сад у палацы Кёнбок  (руск.) (бел. Сеул
Прынцыпы пабудовы як храмавых, так і прыватных садоў, аднолькавыя. У асноўным на стыль садоў аказаў уплыў шаманізм  (руск.) (бел.. Шаманізм звязаны з прыродай і містыкай і вылучаецца гранічнай увагай да дэталяў пейзажу. У адрозненне ад садоў Кітая і Японіі, у якіх існуюць элементы, зробленыя людзьмі, у карэйскіх пазбягаюць усяго штучнага, сады імкнуцца выглядаць нават больш «прыроднымі», чым сама прырода.

Лотасавая сажалка — важная дэталь у карэйскім садзе. Калі ў садзе маецца сапраўдны ручай, то побач звычайна будуецца павільён, які дазваляе з задавальненнем назіраць за вадой. Таксама часта сустракаюцца шматузроўневыя клумбы.

Пхасакчон  (руск.) (бел. побач з Кёнджу  (руск.) (бел. быў арганізаваны ў перыяд Сіла. У ім падкрэсліваецца важнасць вады ў традыцыйных садах. У канцы існавання дзяржавы Сіла, госці караля сядзелі ўздоўж рэчышча і размаўлялі, пакуль чары з віном плавалі паміж імі.

### Убранне

Хварот  (руск.) (бел. убранне нявесты
Пібімпап  (руск.) (бел.
Традыцыйны карэйскі касцюм, вядомы як ханбок  (руск.) (бел. (한복, 韓服) (або *часанот* у КНДР), насімы са старажытных часоў. Ханбок складаецца з блузкі (чагоры (адзенне)  (руск.) (бел.) і спадніцы (чхіма). Традыцыйны капялюш называецца кванмо.

У адпаведнасці з сацыяльным статусам карэйцы апранаюцца па-рознаму, што робіць вопратку важнай адметнай прыкметай сацыяльнага становішча. Уражлівыя, але часам грувасткія, касцюмы носяцца кіруючым класам і каралеўскай сям’ёй. Гэтак жа вышэйшыя класы выкарыстоўваюць ювелірныя ўпрыгажэнні для вылучэння ад звычайных людзей. Традыцыйным упрыгажэннем для жанчын з’яўляецца падвеска ў форме якога-небудзь элемента прыроды, зробленая з каштоўных камянёў, да якіх далучана стужачка шоўку.

У зімовы час людзі насілі баваўняныя строі. Мех таксама быў распаўсюджаны.

Ханбок бывае розным у залежнасці ад мэты нашэння: штодзённае, цырыманіяльнае і асаблівую сукенку. Цырыманіяльныя ўборы носяцца ў фармальных выпадках, уключаючы першы дзень нараджэння дзіцяці (тольджанчхі  (руск.) (бел.), вяселле і пахаванне. Асаблівыя сукенкі прызначаныя для афіцыйных выпадкаў або шаманскіх рытуалаў.

Цяпер ханбок ўсё яшчэ апранаюць у фармальных выпадках, хоць штодня ўжо не выкарыстоўваюць. Зрэшты, старэйшае пакаленне часам носіць ханбок, гэтак жа, як і прадстаўнікі арыстакратычных сем’яў, якія засталіся з часоў дынастыі Часон.

### Кухня

Пібімпап  (руск.) (бел.
Рыс — асноўная ежа ў Карэі. З-за таго, што краіна, па сутнасці, да апошняга часу з’яўлялася аграрнай, рэцэпты ўдасканальваліся вопытам стагоддзяў. Асноўнымі культурамі ў Карэі з’яўляюцца рыс, ячмень і бабы  (руск.) (бел. хоць выкарыстоўваецца і мноства іншых. Рыба і іншыя морапрадукты таксама з’яўляюцца важнай часткай, так як Карэя размешчана на паўвостраве.

Рэцэпты, якія выкарыстоўваюць браджэнне, былі адкрыты ў раннія гады. У тым ліку квашаная рыба і гародніна. Такая ежа забяспечвала неабходныя бялкі і вітаміны зімой.

Адметнасць храмавай кухні у ёй не выкарыстоўваецца пяць самых моцных інгрэдыентаў карэйскай кухні: часнок, зялёная цыбуля, дзікая цыбуля-ракамболь, цыбуля-парэй і імбір),- і мяса.

Традыцыйнымі стравамі з’яўляюцца *самбап*, *пулькогі*, *сінсола*, *кімчы*, *пібімпап* і *куджальпхан*.

Зноскі
------

1. ↑  See «Same roots, different style» by Kim Hyun **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 снежня 2008. Праверана 4 жніўня 2011.
2. ↑  The Koreas: a global studies handbook - Google Books **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 12 красавіка 2021. Праверана 2 кастрычніка 2017.
3. ↑  Center for International Rehabilitation Research Information & Exchange - Rehabilitation Science - University at Buffalo **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 ліпеня 2010. Праверана 4 жніўня 2011.
4. ↑  The Search Engine that Does at InfoWeb.net **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 жніўня 2010. Праверана 4 жніўня 2011.
5. ↑  ИСКУССТВО ДРЕВНЕЙ КОРЕИ **(нявызн.)**. *Медиаэнциклопедия ИЗО*. Архівавана з першакрыніцы 22 студзеня 2020. Праверана 19 верасня 2017.
6. ↑  *M. Eckersley.* ed. 2009. Drama from the Rim: Asian Pacific Drama Book (2nd ed.). Drama Victoria. Мельбурн. p.54
7. ↑  A rare glimpse into a closed art world **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Korea Is One. Архівавана з першакрыніцы 11 снежня 2008. Праверана 1 чэрвеня 2010.
8. ↑  *Evelyn McCune.* The Arts of Korea: An Illustrated History
9. ↑  Pottery in Japan **(нявызн.)**.  Onmarkproductions.com. Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2012. Праверана 1 чэрвеня 2010.
10. ↑  Архивированная копия **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 9 сакавіка 2008. Праверана 4 жніўня 2011.
11. ↑  Traditional Crafts of Japan **(нявызн.)**.  Kougei.or.jp. Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2012. Праверана 1 чэрвеня 2010.
12. ↑  *Purple Tigress*. Review: Brighter than Gold - A Japanese Ceramic Tradition Formed by Foreign Aesthetics **(нявызн.)**.  BC Culture (11 жніўня 2005). Архівавана з першакрыніцы 17 красавіка 2012. Праверана 10 студзеня 2008.
13. ↑  Период Муромати, 1392-1573 **(нявызн.)**.  Метрополитен-музей (октябрь 2002). — «1596 Таётомі Хідэёсі другі раз уварваўся ў Карэю. У дадатак да жорсткіх забойстваў і шырокамаштабных разбурэнняў мноства карэйскіх вырабаў былі выкрадзены і дастаўлены ў Японію. Вытанчаныя карэйскія ганчарныя вырабы адыгралі крытычную ролю ў фарміраванні новых тыпаў ганчарства ў Японіі, такіх як Сацума, Арыта і Хагі. Уварванне завяршылася ў сувязі з нечаканай смерцю Хідэёсі.»  Архівавана з першакрыніцы 20 снежня 2002. Праверана 10 студзеня 2008.
14. ↑  *John Stewart Bowman.* Columbia Chronologies of Asian History and Culture (англ.). — Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press, 2002. — С. 170p. — ISBN 0231110049.
15. ↑  *Абрамов Л. К.* Народное зодчество Кореи // *Корейское классическое искусство* / Концевич Л.Р. — Наука, 1972. — С. 80-93. Архівавана з першакрыніцы 20 ліпеня 2020.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Культура Карэі на Вікісховішчы |

* Корейское классическое искусство. Сборник статей. Москва, издательство «Наука», Главная редакция восточный литературы, 1972 г. Составитель Л. И. Киреева, ответственный редактор Л. Р. Концевич.
* *Абрамов Л. К.* Народное зодчество Кореи // *Корейское классическое искусство* / Концевич Л.Р. — Наука, 1972. — С. 80-93.
* Korea Society Podcast: The Origins of Koreans and Their Culture — Part I Архівавана 24 лютага 2014.
* Korea Society Podcast: The Origins of Koreans and Their Culture — Part II Архівавана 24 лютага 2014.
* Проект, посвящённый ранним фотографиям, снимавшим бытовые сцены, здания 1895—1930 Архівавана 4 кастрычніка 2015. Архивная копия от 4 октября 2015 на Wayback Machine