recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Святы Мікалай** — абраз, створаны ў 1751 годзе і выяўлены ў Маладзечне. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

Сюжэт
-----

На беразе ракі стаіць Мікола ў светла-блакітным хітоне, ружовай епітрахілі, чырвоным на зялёнай падкладцы з пазалочанымі кветкамі сакасе, блакітным з пасярэбраным арнаментам амафоры і паліцы. На шыі грыўня з крыжам. На галаве ружовая з арнаментам барочнай формы мітра. На руках блакітныя з пасярэбраным арнаментам поручы. Правай рукой благаслаўляе, левай падтрымлівае знізу закрытае Евангелле ў карычневым абкладзе з драбніцай і навугольнікамі. На супрацьлеглым беразе ў зеляніне карычневыя базілікальныя цэрквы з чырвонымі купаламі, блакітныя горы, зялёныя ўзгоркі. Зверху на пазалочаным з раслінным арнаментам фоне, у ружова-блакітных воблаках Маці Боская з пакровам, благаслаўляючы Хрыстос у блакітным, ружовым, сінім адзенні з Евангеллем. Фон, німбы пазалочаныя, разьбяныя, арнаментаваныя.

Паходжанне
----------

Абраз выяўлены 14-й экспедыцыяй Дзяржаўнага мастацкага музея БССР у 1970 годзе на званіцы Пакроўскай царквы ў Маладзечне.

Ікона раскрыта рэстаўратарам Інстытута «Расрэстаўрацыя» А. С. Чапурным пад кіраўніцтвам С. В. Філатава ў 1979 годзе ў Маскве.

Рэстаўрацыя
-----------

Рэстаўрыраваны брыгадай рэстаўратараў Дзяржаўнага Рускага музея ў складзе І. В. Ярыгінай, С. І. Голубева, М. Г. Малкіна, А. Т. Дзеднянкова ў 1972—1975 гадах (Ленінград).

Выстаўкі
--------

* Тэмперны жывапіс Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 1988
* Мастацтва барока ў Беларусі. Мінск. 1991
* Мастацтва Міншчыны XVI—XVIII стст. Мінск. 1997
* Датаваныя помнікі мастацтва Беларусі XVII—XVIII стст. Мінск. 2000
* Іканапіс і разьба Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 2000

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2 3 4 5 6  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 136—137.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Громаў.
**Аляксандр Мацвеевіч Громаў** (1926, в. Кузьмінічы, Добрушскі раён — 1998) — беларускі спецыяліст у галіне будаўніцтва. Заслужаны будаўнік БССР (1961), Герой Сацыялістычнай Працы (1966).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1926 годзе ў сялянскай сям’і ў вёсцы Кузьмінічы. У час Вялікай Айчыннай вайны ваяваў у партызанскім атрадзе. У лістападзе 1943 года прызваны на фронт. Ваяваў у складзе 32-га гвардзейскага палка 12 гвардзейскай стралковай дывізіі. У лютым 1945 года атрымаў раненне ва Усходняй Памераніі пры фарсіраванні Одэра.

У 1951 годзе дэмабілізаваўся і вярнуўся ў Беларусь. Працаваў маляром, мулярам, ​​брыгадзірам комплекснай брыгады, інструктарам у будаўнічым трэсце № 1 будаўнічага ўпраўлення № 2 у Мінску. Удзельнічаў у будаўніцтве розных аб’ектаў вытворчага, адміністрацыйнага, жыллёвага і сацыяльнага прызначэння ў Мінску.

Комплексная брыгада пад кіраўніцтвам Аляксандра Громава, якая складалася са спецыялістаў розных будаўнічых прафесій, будавала ў Мінску будынкі Міністэрства замежных спраў, інтэрнат Беларускага політэхнічнага інстытута, інжынерны комплекс мінскага метро, ​​гатэль «Кастрычніцкая», рэзідэнцыю Прэзідэнта Беларусі, спартыўны комплекс «Раўбічы».

За час Дзявятай пяцігодкі зменная выпрацоўка ў брыгадзе павялічылася ў два разы, было пабудавана каля дзесяці тысяч квадратных метраў жылых памяшканняў. Заданні пяцігодкі былі выкананы датэрмінова за тры гады. Указам Прэзідыўма Вярхоўнага Савета СССР ад 11 жніўня 1966 года за выдатныя поспехі, дасягнутыя ў выкананні заданняў сямігадовага плана па капітальным будаўніцтве быў удастоены звання Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

У 1960 годзе ўступіў у КПСС. Выбіраўся дэлегатам XXIII з’езда КПСС і XXVII з’езда Кампартыі Беларусі.

Пасля выхаду на пенсію жыў у Мінску, дзе памёр у 1998 годзе. Пахаваны на Усходніх могілках.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Леніна, ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга, ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі. Ганаровы грамадзянін г. Мінска, яго імем названа адна з вуліц горада.

Памяць
------

* Яго імем названа вуліца ў мікрараёне Малінаўка-6 Мінска.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Громаў, Аляксандр Мацвеевіч (будаўніцтва ; 1926—1998)  (руск.)

Літаратура
----------

* Кто есть кто в Республике Беларусь. Строители Беларуси. — Минск, 2013.
* Заслужаны будаўнік / Акшэўскі Ігар Мечыслававіч. — Минск, 1977.
* И. Акшевский, Симфония созидания Архівавана 11 сакавіка 2016.// Труд, талант, доблесть.: В 2-х ч. Ч. 1/[Сост. Е. Э. Павлюць, Б. И. Сушкевич, В. В. Шарпило].— Мн.: Беларусь, 1981.— 414 с. ил. стр. 206—212

Спасылкі
--------

* Аляксандр Мацвеевіч Громаў на сайце «Героі краіны»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Сёдэртэлье** (шведск.: Södertälje) — горад у Швецыі, на паўднёвы захад ад Стакгольма (фактычна адно з яго аддаленых прадмесцяў). Цэнтр аднайменнай камуны ў лене Стакгольм. Насельніцтва 64 619 (2010).

Барэльеф, які нагадвае аб злачынствах рускіх у Швецыі ў 1719 г.

Гісторыя
--------

Горад упершыню згадваецца ў хроніцы Адама Брэменскага ў 1070 годзе (спачатку ён называўся *Тэлье*, *Tælgia* у тагачаснай арфаграфіі; пазней шведск.: Telge) — у гэты час гэта быў ужо важны царкоўны горад. У XVII стагоддзі, дзякуючы герцагу Сёдэрманландскаму Карлу (будучыму каралю Карлу IX), Тэлье становіцца важным гандлёвым і партовым цэнтрам. У 1622 годзе, у сувязі з узнікненнем на паўночны ўсход ад Стакгольма горада Нартэлье (шведск.: Norrtälje, даслоўна *Паўночнае Тэлье*), да назвы гораду было дададзена *Söder*, т.б. *Паўднёвае Тэлье*. У пачатку XVIII стагоддзя горад закранула эпідэмія чумы, а ў 1719 годзе трэцяя частка гораду была спалена рускімі (але шэраг важных будынкаў, у т.л. царква Святой Рагнхільды, ацалелі). Пасля гэтых падзей насельніцтва Сёдэртэлье істотна скарацілася і не дасягала і 200 чалавек, але пасля з’яўлення ў горадзе ў 1740-х шэрагу мануфактураў, яно ўжо складала больш за 1 000 чалавек. У 1806—1819 гадах быў пабудаваны Сёдэртэльскі канал, які злучаў возера меларэн з Балтыйскім морам, а ў 1860 годзе чыгунка злучыла Сёдэртэлье са Стакгольмам. Прыкладна ў гэты самы час Сёдэртэлье становіцца папулярным курортам. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе размесціліся буйныя фабрыкі і заводы, у т.л. машынабудаўнічыя. У 1950-я гады стары драўляны цэнтр горада быў знесены. Пачынаючы з 1970-х, у сувязі з прамысловым ростам, гораду была патрэбная працоўная сіла, якую пачынаюць вербаваць спачатку ў Норландзе, а потым — у Фінляндыі, Грэцыі, Італіі, Югаславіі. Пазней да іх дадаліся ўцекачы з Сірыі і Ірака, і ў пачатку XXI стагоддзя 39 % сёдэртэльцаў мелі замежнае паходжанне.

Славутасці
----------

* Царква Святой Рагнхільды (XII ст.)
* Этнаграфічны музей Турэчэльбергет (шведск.: Torekällbergets Museum)
* Музей гораду
* Музей навукі і эксперыментаў *Tom Tits Experiment*
* Сёдэртэльскі канал
* S/S Ejdern — адзін з найстарэйшых у свеце параходаў

Галерэя
-------

* Царква Святой РагнхільдыЦарква Святой Рагнхільды
* Стуртор’ет — галоўная плошча горадаСтуртор’ет — галоўная плошча горада
* Драўляны будынак на плошчы Турэчэльбергетс торгДраўляны будынак на плошчы Турэчэльбергетс торг
* Развадныя масты на Сёдэртэльскім каналеРазвадныя масты на Сёдэртэльскім канале

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сёдэртэлье

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4216804-1 · LCCN: n88060868 · LNB: 000309048 · VIAF: 150199295 |
Царква Святога Даната ў Задары 
**Святы Данат** (другая палова VIII стагоддзя — першая палова ІХ стагоддзя, Задар), таксама званы **Данат з Зары,** быў далмацінскі святы, які стаў біскупам і дыпламатам у далмацінскім горадзе-дзяржаве Задар (Зара). Яго свята адзначаецца 25 лютага.

Донат згадваецца ў франкскіх аналах з 805 года у якасці пасла далмацінскіх гарадоў да Карла Вялікага ў Тыёнвіле. Донату прыпісваецца ці пачатак будаўніцтва або пашырэнне царквы Святой Тройцы. Царква была завершана ў пачатку ІХ стагоддзя. Яе назва была зменена венецыянцамі на царкву Святога Даната.

Царква Даната
-------------

Царква з’яўляецца самым буйным перадраманскім будынкам у Харватыі, і была пабудавана на руінах старога рымскага форума  , частку фундаментаў гэтага форуму можна ўбачыць і сёння.

Мармуровы саркафаг у кафедральным саборы захоўвае рэліквіі сірмійскай пакутніцы святой Анастасіі з надпісам, датаваным часамі святога Даната. Па традыцыі святы Данат прывёз мошчы ў Зару з Канстанцінопаля, калі ён быў там з венецыянскім дожам Беата. Туды яны адправіліся па загаду Карла Вялікага, каб весці перамовы аб мяжы паміж Візантыяй і харвацкімі тэрыторыямі, якія знаходзіліся пад уладай Франкскай імперыі .

Данат памёр каля 811 года і быў пахаваны ў сваёй царкве Святой Тройцы (цяпер царква Святога Даната). Пасля 1809 года па завяршэнні французскай акупацыі Задара, косці яго былі перанесены ў сабор Святой Анастасіі, дзе яны знаходзяцца да гэтага часу.

Зноскі
------

1. ↑  St Donatus’ Church **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  www.izadar.info. Архівавана з першакрыніцы 16 ліпеня 2012. Праверана 30 November 2012.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лапідарый.
Музей-лапідарый (Будапешт, Венгрыя)
**Лапідарый** (ад лац.: lapis — камень) — экспазіцыя ўзораў старадаўняга пісьма, выкананага на каменных плітах (у тым ліку надмагіллях). Пад гэта паняцце таксама трапляюць рэшткі скульптур і пабудоў, гэта значыць часткі некалі адзінага цэлага (часам невядомага паходжання), якія часцяком выстаўляюцца ў месцах археалагічных раскопак.

Гл. таксама
-----------

* Гліптатэка

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лапідарый (экспазіцыя)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4590858-8 |
**Святошынскі раён** (укр.: Свято́шинський район) — адзін з дзесяці раёнаў Кіева. Сучасная назва і межы атрымаў 27 красавіка 2001 года, у савецкія часы называўся Ленінградскі.

У склад раёна ўваходзяць: Авіягарадок, Акадэмгарадок, Белічы, Брацкая Баршчагоўка, Галаганы, Святошын, Навабелічы, Міхайлоўская Баршчагоўка, Перемога, Паўднёвая Баршчагоўка, Мікольская Баршчагоўка, прамраёны Атрадны і Ніўкі.

Гісторыя
--------

Першыя згадкі аб мясцовасці сучаснага раёна звязаны з ракой Баршчагоўкай, назва якой паходзіць ад старажытнаўкраінскага слова «борщагівка» (гэта значыць «кіслая»), якім называлі мясцовую расліна. Назва расліны дала імя рацэ, якая ў сваю чаргу стварыла вядомыя назвы пасёлкаў Баршчаговак.

Назва Святошын мае вытокі яшчэ з часоў Кіеўскай Русі XII стагоддзя і звязваецца з імем Чарнігаўскага князя Святаслава Давыдавіча, таму што гэтыя землі былі яго вотчынай і дасталіся яму ў спадчыну. На схіле гадоў ён перайшоў у манаства з імем Мікалай, але ў народзе яго называлі Святоша. Адсюль, відавочна, і назва Святошынскія зямлі, месцы святошы. Так пра гэта пішацца і ў Летапісы Рускаму.

У дакументах аб ўрочышчы Белічы ўпершыню згадана ў 1161 годзе. Аб хутары Беркавец пад Кіевам згадваецца з сярэдзіны XVII стагоддзя як уласнасць дамініканскага манастыра.

Да рэвалюцыі гэта былі дачныя месца багатых прамыслоўцаў і купцоў Кіева. У 1918 годзе падчас праўлення гетмана П. П. Скарападскага адбыўся першы адміністрацыйна-тэрытарыяльнае дзяленне Кіева на 17 раёнаў, сярод якіх быў і Святошынскі, пасёлак Святошыно ўключана ў межы горада ў 1919 годзе.

У пачатку студзеня 1924 тэрыторыя Кіева была падзелена на 6 ўзбуйненых адміністрацыйна-тэрытарыяльных раёнаў, у тым ліку са Святошынскім падраёнам, які ўваходзіў у склад Рахоўска-Святошынскага.

12 красавіка 1973, згодна з Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета УССР у Кіеве створана новае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае раён - Ленінградскі, у межы якога ўвайшла часткова тэрыторыя Кастрычніцкага, Савецкага і Шаўчэнкаўскага раёнаў. З 27 красавіка 2001 раён атрымаў сучасную назву.

Насельніцтва
------------

Полаўзроставая піраміда насельніцтва Святошынскага раёна ў 2001 г.
Колькасць насельніцтва раёна:

* 2001 — 315 410
* 2008 — 327 970

Вядомыя асобы
-------------

* Пётр Несцераў — заснавальнік вышэйшага пілатажу.
* Васіль Стус — украінскі паэт, праваабаронца. Герой Украіны.

Зноскі
------

1. ↑  Станам на 1 студзеня 2016
2. ↑  Насельніцтва гарадскіх раёнаў Украіны з 1959 года

| ⛭Мясцовасць Галаганы ў Кіеве |
| --- |
| Вуліцы | 
* Галаганаўская
* Дружкоўская
* Экскаватарная
* Кулібіна
* Стрыйская
* Чырвоназаводская
* Чысцякоўская

 | Сцяг Кіева |
| Завулкі | 
* Кулібіна
* Чырвоназаводскі
* Чысцякоўскі

 |
| Праспект | Берасцейскі |

| ⛭Раёны Кіева |
| --- |
| Правы бераг | Абалонскі • Галосееўскі • Падольскі • Пячэрскі • Саламянскі • Святошынскі • Шаўчэнкаўскі | Сцяг Кіева |
| Левы бераг | Дарніцкі • Дзяснянскі • Дняпроўскі |
Статуя Св. Віргілія перад уваходам у кафедральны сабор Зальцбурга
**Святы Віргілій** (*Віргілій Зальцбургскі* (лац.: Virgilius, ірл.: Feirgil; каля 710, Ірландыя — 27 лістапада 784, Зальцбург) — біскуп Зальцбурга (745-784), настаяцель Зальцбургскага абацтва Св. Пятра, місіянер, асветнік Карынтыі.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Ірландыі ў шляхетнай сям'і, быў манахам, а затым пробашчам манастыра Ахаба каля Дубліна. Быў вельмі дасведчаны ў дакладных навуках, за што яго часам называлі Віргілій Геаметр. Ірландыя была ў VIII стагоддзі цэнтрам еўрапейскага манаства і радзімай вялікіх прапаведнікаў, многія з іх лічылі сваім абавязкам распаўсюджваць хрысціянства ў кантынентальнай Еўропе.

Атрымаўшы падтрымку ў маёрдома франкаў Піпіна Кароткага, Віргілій у 745 годзе адправіўся ў Зальцбург, які знаходзіўся тады на мяжы хрысціянскага свету, і стаў настаяцелем бенедыкцінскага кляштара Св. Пятра, заснаванага за 40 гадоў да таго святым Рупертам. Віргілій паспяхова працягваў справу Св. Руперта, разгарнуўшы актыўную місіянерскую дзейнасць у краі. Акрамя германскіх плямёнаў аб'ектам місіі Зальцбурга сталі таксама славяне Карынтыі, памочнік Віргілія біскуп Мадэст пабудаваў мноства хрысціянскіх цэркваў у славян, а таксама за 80 гадоў да Кірылы і Мяфодзія зрабіў першыя спробы перакладу на славянскую мову літургічных і біблейскіх тэкстаў.

У ходзе хрысціянізацыі альпійскага рэгіёна ў Віргілія адбыўся канфлікт са Св. Баніфацыем па пытанні аб хрышчэнні. Узровень адукацыі некаторых святароў быў настолькі нізкім, што яны нават не маглі правільна вымавіць на латыні хрысцільную формулу «хрышчу цябе ў імя Айца і Сына, і Духа Святога». Баніфацый лічыў, што людзей, хрышчаных з вымаўленнем недакладнай формулы, варта перахрышчываць, Віргілій ж настойваў на рэчаіснасці такой таямніцы. Спрэчка была вырашана папам Захарам, які пацвердзіў слушнасць Віргілія. У 774 годзе пад кіраўніцтвам Віргілія было скончана будаўніцтва базілікі ў Зальцбургу, якая затым была перабудавана ў кафедральны сабор. Памёр Св. Віргілія ў 784 годзе ў Зальцбургу. Лічыцца разам са Св. Рупертам святым заступнікам горада. Статуі Руперта і Віргілія ўстаноўлены пры ўваходзе ў кафедральны сабор Зальцбурга. Памяць у Каталіцкай Царкве - 27 лістапада.
**Дз́емя** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі ў басейне ракі Свольна, за 23 км у напрамку на паўночны захад ад гарадскога пасёлка Расоны, за 3,1 ка на паўднёвы ўсход ад вёскі Лісна Верхнядзвінскага раёна.

Плошча паверхні возера 0,18 км². Даўжыня 1 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Плошча вадазбору 1,5 км².  

Катлавіна возера выцягнутая ў напрамку з поўначы на поўдзень. Схілы катлавіны ў заходняй частцы вышынёй да 5 м, астатнія да 22 м. Вакол возера забалочаная пойма. Берагі пераважна высокія і пясчаныя. Мелкаводдзе вузкае. Зона мелкаводдзя пясчаная. Астатнюю частку дна возера высцілае сапрапель. У паўднёвай частцы маецца востраў плошчай 1,6 га. На поўдні з возера выцякае ручай у раку Свольна.

У возеры водзяцца акунь, шчупак звычайны, лешч, плотка і іншыя віды рыб.

Зноскі
------

1. ↑  Ліст карты O-35-141. Выданне 1978 г. Архівавана 16 лютага 2013.

Літаратура
----------

* Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 151. — 599 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85700-001-7. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — С. 11. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Иванов-Смоленский В.* Все озёра Беларуси. Популярная иллюстрированная энциклопедия. Том 2. (руск.)
**Судапад’ёмнікі Цэнтральнага канала ў Бельгіі** (фр. *Ascenseurs à bateaux du Canal du Centre*) — чатыры судапад’ёмнікі, створаныя на працягу бельгійскага Цэнтральнага канала ў 1882-1917 гг. аб'екты са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

У правінцыі Эна на захадзе Бельгіі захаваўся прыклад прамысловага ландшафту канца 19 ст. – чатыры існуючыя судапад’ёмнікі (раней іх было восем). Гэтыя выключныя гідратэхнічныя збудаванні дазваляюць падымаць судна на вышыню да 70 м.

Разам з іншымі пабудовамі і навакольным асяроддзем гэта адзіны ў свеце падобны ансамбль, які дазваляе ўявіць, на якім узроўні знаходзілася інжынерная навука і тэхніка ў Еўропе ў канцы 19 – пачатку 20 стст.

Усе чатыры судапад’ёмнікі захаваны ў тым стане, у якім яны былі пабудаваны. Пачынаючы з 2002 года іх камерцыйнае выкарыстанне забаронена.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.
**Эстаніза́цыя** — развіццё эстонскай мовы, культуры і ідэнтычнасці праз розныя адукацыйныя і іншыя дзяржаўныя праграмы; а таксама змяненне ўласных імёнаў з іншых моў на эстонскія імёны.

Прозвішчы
---------

Да 1920 года каля 50% эстонскіх прозвішчаў мелі замежнае паходжанне. На пачатку 1930-х прэзідэнт Канстанцін Пятс прэзентаваў агульнанацыянальную праграму эстанізацыі прозвішчаў. За час гэта кампаніі тысячы эстонскіх грамадзян добраахвотна змянілі ўласныя прозвішчы.

### Вядомыя эстонцы, якія эстанізавалі прозвішчы

* Карл Аўгуст Айнбунд → Каарэл Ээнпалу
* Гаральд Рудольф Кляйн → Руут Тарма
* Ганс Лайпман → Антс Лайкмаа
* Крысцьян Тросман → Крысцьян Палусалу

Інтэграцыя
----------

Палітыка інтэграцыі накіраваная на ўзмацненне эстонскай ідэнтычнасці сярод насельніцтва, развіццё агульных каштоўнасцей, пачуцця нацыянальнага гонару; з павагаю і ўспрыманнем культурных адрозненняў сярод жыхароў Эстоніі.

### Адукацыя

14 сакавіка 2000 урад Эстоніі прыняў дзяржаўную праграму «Інтэграцыя ў эстонскім грамадстве 2000—2007». Галоўнымі аспектамі праграмы — лінгвістычна-камунікацыйны, легальна-палітычны і соцыа-эканамічны. Мэта падпраграм: вывучэнне эстонскай мовы моладзю і падлеткамі.

Гл. таксама
-----------

* Насельніцтва Эстоніі
* Беларусізацыя

Зноскі
------

1. ↑  *George Kurman.* The Development Of Written Estonian. — Routledge, 1997. — С. 85. — ISBN 0-7007-0380-2.

Спасылкі
--------

* Інтэграцыйная і міграцыйная фундацыя (англ.) (эст.) (руск.)
**Клік-хімія** — сінтэтычны падыход, канцэпцыя ў арганічнай хіміі, якая ў 2001 годзе была прапанавана хімікам Б. Шарплесам разам з Хартмутам С. Колбам і М. Г. Фінам. Падыход апісвае спосаб сінтэзу мэтавых малекул з меншых адзінак, падобны да таго, што робіць прырода. Нобелеўскую прэмію па хіміі 2022 года атрымалі Бары Шарплес, Мортэн Мельдаль і Каралін Бертоцы за іх уклад у клік-хімію. Шарплес і Мельдаль унеслі фундаментальны ўклад, а Бертоцы пашырыла і ўжыла яе ў новай галіне біяхіміі — т.з. біяартаганальнай хіміі.

Зноскі
------

1. ↑  Hartmuth C. Kolb, M. G. Finn, Barry Sharpless: *Click-Chemie: diverse chemische Funktionalität mit einer Handvoll guter Reaktionen.* In: *Angew. Chem.* 2001, Band 113, S. 2056; DOI:10.1002/1521-3757(20010601)113:11<2056::AID-ANGE2056>3.0.CO;2-W.
2. ↑  The Nobel Prize in Chemistry 2022. — NobelPrize.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7700321-4 · Microsoft: 69610077 |
**Клён ясенялісты** (*Acer negundo*) — лістападнае дрэва падсямейства кляновых.

Апіcанне
--------

Батанічная ілюстрацыя з *Afbeeldingen der fraaiste, meest uitheemsche boomen en heesters by Johan Carl Krauss*. 1802
Дрэва да 20-25 м вышынёй і да 1 м у дыяметры, з шырокай яйцападобнай або круглявай кронай і шэрай патрэсканай карой. Маладыя парасткі аліўкава-зялёныя або бураватыя да фіялетавых, бліскучыя, голыя, з шэрым налётам. Бакавыя пупышкі прыціснутыя, яйцападобныя або круглявыя, 3-7 мм даўжынёй. Лісце складанае, непарнаперыстае, з 3-9 яйцападобнымі, авальнымі або прадаўгаватымі лісточкамі, 5-10 см даўжынёй, на верхавіне завостранае і да асновы звужанае, па краі зубчастае; верхні лісточак часта трохлопасцевы; зверху і знізу лісце светла-зялёнае.

Расліна двухдомная. Кветкі жаўтлява-зялёныя, звычайна без вянца, песцікавыя — у доўгіх павіслых гронках ля асновы парасткаў апошняга года; тычынкавыя — пучкамі ў пазухах лісця, тычынкі доўгія. Двухкрылаткі разыходзяцца пад вострым вуглом, насенныя гнёзды верацянопадобна ўздутыя, крыло ў насеннага гнязда звужанае, а затым пашыранае, з загнутым верхнім краем. Плады 2,5-5 см даўжынёй, выспяваюць увосень.

Пашырэнне
---------

Натуральны арэал — лясы цэнтральнай часткі Паўночнай Амерыкі, у т.л. Новая Англія і Антарыа да Мінесоты, Небраскі, Канзаса, Тэхаса і Фларыды. Сустракаецца ён таксама ў гарах Мексікі і ў Гватэмале.

У Еўропу быў завезены разам з многімі іншымі амерыканскімі раслінамі ў XVII ст. і ўпершыню зарэгістраваны ў Англіі ў 1688 годзе. Сфарміраваў на тэрыторыі Еўразіі шырокі другасны арэал. На Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі, месцамі ўтварае значныя зараснікі; у поймах рэк Заходні Буг, Мухавец, Прыпяць вядомы монадамінантныя згуртаванні. Праяўляе інвазійныя ўласцівасці, гэта значыць выйшаў з-пад кантролю чалавека і хутка распаўсюджваецца; здольны наносіць істотную шкоду, у тым ліку біяразнастайнасці.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Вельмі актыўны і рухомы, валодае высокай хуткасцю росту і ўстойлівы да забруджвання паветра. Пасяляецца ў наваколлях гарадоў і пасёлкаў спачатку на парушаных месцах, але неўзабаве ўкараняецца і ў прыродныя супольнасці. Працэс рассялення ідзе параўнальна хутка, бо ў стадыю плоданашэння ён уступае ўжо ва ўзросце 6-7 гадоў, і змена яго пакаленняў адбываецца хутчэй, чым у іншых відаў дрэў. Недаўгавечны.

Выкарыстанне
------------

Выкарыстоўваецца ў азеляненні. Вядомы як цукранос.

Яго драўніна прыдатная для вырабу мэблі, можа выкарыстоўвацца ў папяровай прамысловасці.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Сістэматычнае становішча роду дадзена згодна з GRIN.
4. ↑  *Дубовик Д. В.* и др. Растения-агрессоры. Инвазионные виды на территории Беларуси. — Мн.: БелЭн, 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO · Гербарый МДУ · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2004005253 |
**Эстляндыя** — гістарычная назва паўночнай часткі Эстоніі.

Напачатку XIII стагоддзя была заваявана нямецкімі і дацкімі рыцарамі; у 1346—1561 уваходзіла ва ўладанні Біскупства Эзэль-Вік, пасля распаду Лівонскай канфедэрацыі ў складзе Швецыі, у 1710 годзе была заваявана рускімі. З 1783 — Эстляндская губерня.

У сучаснай Эстоніі Эстляндыяй лічацца прыблізна тэрыторыі паветаў Хар’юмаа, Рапламаа, Ярвамаа, Ляэнемаа, Іда-Вірумаа, Ляэнэ-Вірумаа і Хіюмаа.

У розны гістарычны час тэрмін *Eistland* выкарыстоўваўся ў дачыненні да:

* Уладанне Даніі ў 1219—1346 гг. на тэрыторыі цяперашняй Паўночнай Эстоніі.
* Уладанні Лівонскага ордэна ўнутры Лівонскай канфедэрацыі ў 1346—1561 гг.
* Уладанні Швецыі ў 1561—1721 гг.
* Эстляндская губерня ў складзе Расійскай імперыі ў 1721—1914 гг.

Спасылкі
--------

* Гісторыя Эстляндыі Архівавана 19 ліпеня 2012.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Гарохаўская зона падняццяў** — тэктанічная структура ў Калінкавіцкім раёне Гомельскай вобласці, у паўднёвай частцы Капаткевіцка-Велікаборскай ступені Прыпяцкага прагіну. Выяўлена ў 1972 годзе.

Выдзяляецца па паверхні фундамента, падсалявых і міжсалявых адкладах. Распасціранне субшыротнае. Даўжыня каля 45 км, шырыня 5—10 км. Паверхня фундамента на абсалютных адзнаках ад -2600 да -3800 м, апускаецца на паўночны ўсход. Па паверхні фундамента і падсалявых адкладах, якія дыслацыраваны практычна аднолькава, з захаду на ўсход вылучаюцца Бабровіцкі, Гарохаўскі і Азерацкі блокі. Па міжсалявых адкладах у значнай ступені праявіліся плікатыўныя дыслакацыі. Па гэтай паверхні выдзелены Бабровіцкае і Гарохаўскае падняцці, якія маюць форму паўскляпенняў. У найбольш прыўзнятай частцы Гарохаўскай зоны падняццяў, паблізу разлому, міжсалявыя адклады размыты. Па паверхні верхнесаляносных адкладаў вылучаны 3 саляносныя падняцці: Бабровіцкае, Гарохаўскае, Азерацкае. У разрэзе платформавага чахла Гарохаўскай зоны падняццяў устаноўлены верхнепратэразойскія (заходняя частка), сярэдне- і верхнедэвонскія, каменнавугальныя, пермскія і меза-кайназойскія адклады. Фарміраванне пераважна ў познім дэвоне, карбоне і пермі.

Літаратура
----------

* Гарохаўская зона падняццяў // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
**Эстасіу дэ Албукеркі Каімбра** (парт.: Estácio de Albuquerque Coimbra, 2 кастрычніка 1872, Барэйрус, Пернамбуку, Бразільская імперыя — 9 лістапада 1937, Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі адвакат і палітык, віцэ-прэзідэнт Бразіліі ў 1922—1926 гадах.

Біяграфія
---------

Эстасіу Каімбра вучыўся на юрыдычным факультэце ў Рэсіфі, скончыў у 1892 годзе. Вярнуўшыся ў Барэйрус, пачаў юрыдычную практыку і атрымаў вядомасць як адвакат не толькі ў родным горадзе, але і ў Рыу-Фармоза і Агуа-Прэ.

Неўзабаве Каібмра таксама пачаў і палітычную кар'еру, заснаваўшы Рэспубліканскую партыю Барэйруса. У 1894 годзе быў абраны мэрам горада. Праз год Каімбра быў абраны ў заканадаўчы сход штата, а ў 1899 годзе стаў федэральным дэпутатам.

У 1907 годзе Каібмра быў абраны старшынёй заканадаўчага сходу Пернамбуку. З 6 верасня па 13 снежня 1911 года часова выконваў абавязкі губернатара штата ў сувязі з адстаўкай апошняга. У 1912 годзе часова адышоў ад палітыкі, вярнуўся ў 1915 годзе і тройчы абіраўся федэральным дэпутатам.

У 1922 годзе Каімбра быў абраны віцэ-прэзідэнтам Бразіліі і разам з гэтым атрымаў пасаду старшыні Сената краіны.

Пасля заканчэння тэрміну паўнамоцтваў віцэ-прэзідэнта ў 1926 годзе Каімбра зноў узначаліў Пернамбуку і знаходзіўся на пасадзе губернатара да 1930 года, калі яму давялося пакінуць краіну ў сувязі з рэвалюцыяй. Каімбра іміграваў у Еўропу і змог вярнуцца ў Бразілію толькі ў 1934 годзе, але заставаўся ў баку ад палітыкі.

Спасылкі
--------

* Біяграфія Архівавана 9 красавіка 2012.  (парт.)

| ⛭Віцэ-прэзідэнты Бразіліі |
| --- |
| 
Фларыяну Пейшоту · 
Мануэл Вітарыну Перэйра · 
Франсіску ды Асіс Роза-і-Сілва · 
Сілвіяну Брандан · 
Афонсу Пена · 
Нілу Песанья · 
Венсеслау Брас · 
Урбану Араўжу · 
Дэлфін Марэйра · 
Буэну ды Пайва · 
Эстасіу Каімбра · 
Фернанду ды Мелу Віяна · 
Вітал Суарыс · 
*пасада скасавана* · 
Нерэу Рамус · 
Жуан Кафэ Філью · 
Жуан Гуларт · 
Жазэ Марыя Алкмін · 
Педру Алейшу · 
Аўгусту Радэмакер · 
Адалберту Перэйра дус Сантус · 
Аўрэліяну Шавіс · 
Жазэ Сарней · 
Ітамар Франку · 
Марку Масіэл · 
Жазэ Аленкар · 
Мішэл Тэмер · 
Амилтон Моуран
 | Сцяг віцэ-прэзідэнта Бразіліі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | GND: 12856198X · ISNI: 0000 0000 5199 988X · LCCN: no00012016 · SUDOC: 142641294 · VIAF: 77369367 |
**Эстафе́та** — каманднае спаборніцтва ў біятлоне. Каманда ў мужчын, жанчын і юніёраў складаецца з чатырох спартсменаў — прадстаўнікоў адной краіны, а ў юніёрак, юнакоў і дзяўчат — з трох. Кожны біятланіст праходзіць адзін этап, які складае 7,5 км , для мужчын, юніёраў і юнакоў і 6 км для жанчын, юніёрак і дзяўчат з двума агнявымі рубяжамі.

Гісторыя
--------

Эстафета — найстарэйшы від біятлонных спаборніцтваў. На зімовых Алімпійскіх гульнях эстафеты ў біятлоне ўпершыню прайшлі ў 1968 годзе ў мужчын і ў 1992 годзе ў жанчын. Першымі алімпійскімі чэмпіёнамі, якія ўзялі залаты медаль у эстафеце, сталі біятланісты з СССР Аляксандр Ціханаў, Мікалай Пузанаў, Віктар Маматаў і Уладзімір Гундарцаў, а першымі алімпійскімі чэмпіёнкамі ў гэтым жа выглядзе спаборніцтваў — выступалі за зборную Францыі Карэн Ніагрэ, Вераніка Кладэль і Ганна Брыян. Упершыню эстафеты ў рамках Чэмпіянатаў свету былі праведзены ў 1966 і 1984 гадах у мужчын і ў жанчын адпаведна. Першымі чэмпіёнамі свету на гэтай дыстанцыі сталі нарвежскія біятланісты н Істад, Рагнар Твейтэн, Івар Нордкіл і Олаў Ёрде, а першымі чэмпіёнкамі свету — савецкія біятланісткі Венера Чарнышова, Людміла Забалотная і Кая Парве. На Алімпійскіх гульнях у 2014 годзе, алімпійскімі чэмпіёнамі сталі расійскія біятланісты Аляксей Волкаў, Яўген Усцюгаў, Дзмітрый Малышка, Антон Шыпулін, а алімпійскімі чэмпіёнкамі ў гэтым жа выглядзе спаборніцтваў — выступаючыя за зборную Украіны Віта Семярэнка, Юлія Джыма, Валянціна Семярэнка, Алена Підгрушная.

Рэгламент гонкі
---------------

Па аднаму прадстаўніку ад кожнай краіны стартуюць адначасова і, прабегшы свой этап, перадаюць эстафету наступнаму біятланісту з сваёй каманды. Першая стральба — лежачы, другая — стоячы. Біятланісты займаюць сабе месца на стрэльбішчы ў адпаведнасці са сваім стартавым нумарам. Спартсмен мае па тры запасных патрона на кожнай стральбе. Калі біятланіст патраціць запасныя патроны, то за кожную незакрытую мішэнь прадугледжана праходжанне штрафнога круга, роўнага 150 м.

Зноскі
------

1. ↑  Да 1993 года эстафетная гонка ў жанчын складалася толькі з трох этапаў.
2. ↑  Да 1989 года эстафетны этап у жанчын быў роўны 5 км, з 1989 да 2003 года — 7,5 км.
3. ↑  Да з’яўлення мужчынскай эстафеты на чэмпіянатах свету з 1958 па 1965 гады вёўся так званы неафіцыйны камандны залік. Ён складаўся з вынікаў лепшых трох (ў 1958 годзе — чатырох) спартсменаў адной нацыянальнай біятлоннай федэрацыі ў індывідуальнай гонцы на 20 км.

| ⛭Віды біятлонных гонак |
| --- |
| У рамках чэмпіянату і Кубка свету | 
* Індывідуальная гонка
* Спрынт
* Пасьют
* Мас-старт
* Эстафета
* Змешаная эстафета
* Адзіночная змешаная эстафета

 |
| У рамках іншых спаборніцтваў | 
* Суперспрынт
* Суперпасьют
* Марафон
* Мега-мас-старт

* Камандная гонка
	+ *камандны спрынт*
	+ *уласна камандная гонка*
	+ *гонка патрулёў*
	+ *патрульная гонка*

 |
**Мінгечаурская гідраэлектрастанцыя**, **Мінгечаурская ГЭС** (азерб.: Mingəçevir SES) — найбуйнейшая гідраэлектрастанцыя ў Азербайджане на рацэ Кура, паблізу горада Мінгечаур. Найбуйнейшая ГЭС Закаўказзя.

Рашэнне аб будаўніцтве Мінгечаурскага гідравузла было прынята Саветам народных камісараў СССР у ліпені 1945 года. Мінгечаурская ГЭС будавалася на працягу 9 гадоў і была ўведзена ў эксплуатацыю ў 1954 годзе (архітэктары Я. Папоў, В. Перлін, П. Рыжык); праз год была ўведзена ў эксплуатацыю менш магутная Варварынская ГЭС, якая размешчана на 14 кіламетраў ніжэй уніз па цячэнні ракі Кура і з'яўляецца контррэгулятарам Мінгечаурскай ГЭС. Разам яны ўтвараюць Мінгечаурскі каскад ГЭС.

Па дадзеных агенцтва «Навіны-Азербайджан» са спасылкай на ААТ «Азерэнержы» за ўвесь час эксплуатацыі (па дадзеных на канец 2008 года) ГЭС выпрацавала звыш 58,1 мільярда кВт • гадзіну, з іх каля 940 мільёнаў кВт • гадзіну за 2008 год.

Зноскі
------

1. 1 2  Навіны-Азербайджан — З дні эксплуатацыі на Каскадзе Мінгечаурскай ГЭС выпрацавана звыш 62,2 мільярда кВт/гадзіну электраэнергіі  (руск.)
2. ↑  *Е. Папоў* Пытанні архітэктуры гідратэхнічных збудаванняў (з вопыту праектавання гідравузла Мингечаурской ГЭС) // *Архітэктура СССР*: Часопіс. — М .: Дзяржаўнае выдавецтва літаратуры па будаўніцтве і архітэктуры, 1954. — № 10. — С. 16—21.  (руск.)

Спасылкі
--------

* Renewable Development Initiative  (англ.)
Фота каля 1910 г.
**Танец сонца** — рэлігійныя рытуалы, характэрныя пераважна для індзейцаў Вялікіх раўнін. Звычайна арганізоўваліся перад летнім паляваннем на бізонаў або квітнення кукурузы. Мэта рытуалаў заключалася ў асабістым ахвярапрынашэнні вышэйшым сілам дзеля выгоды супольнасці. Танец сонца ўсведамляўся ўдзельнікамі як абнаўленне свету.

Рытуалы цягнуліся 4 дні, праводзіліся мужчынамі, хаця сярод чарнаногіх і цуутына частка падрыхтоўкі клалася на жанчын. Яны ўключалі непасрэдна танец, пост і малітвы. Для каёва важнымі з'яўляліся мроі падчас паста. Цырымоніі ўзначальваў мужчына, які быў шаманам або дасведчаным удзельнікам папярэдніх танцаў. У цэнтры пляцоўкі для танца ўзводзіўся слуп «грымотная птушка». Удзельнікі праколвалі скуру на целе, прапускалі скрозь яе рамяні з сырамятнай скуры, прывязаныя да слупа. Працэсія ўдзельнікаў рухалася вакол слупа, пры гэтым спявала і выконвала імітацыйныя рухі. 

Дні танца сонца з'яўляліся важнай падзеяй, суправаджаліся зборам плямён, абменам, гандлем і заключэннем шлюбаў. 

Паколькі танец сонца значыў пераадоленне болі, ён неадназначна ўспрымаўся сярод белых, супраць выступалі хрысціянскія арганізацыі. У 1885 — 1951 гг. танец сонца быў забаронены на тэрыторыі Канады. З канца 1880-х гг. да 1934 г. забароны прадпрымаліся таксама ў ЗША.

Спасылкі
--------

* SUN DANCE
* Wiwanke Wachipi - The Sun Dance Архівавана 15 мая 2019.
* Sun Dance - The Canadian Encyclopedia
**Эстонскі драматычны тэатр** (эст.: Eesti Draamateater) — тэатр драмы ў сталіцы Эстоніі, Таліне, які вядзе сваю гісторыю з 1920 года. Ранейшая назва —  *Эстонскі дзяржаўны акадэмічны тэатр драмы імя В. Кінгісепа*.

Гісторыя
--------

Заснаваны ў 1920 годзе, ініцыятары стварэння — акцёры тэатра «Ванемуйнэ». Спачатку гэта была драматычная студыя, акцёры якой арандавалі памяшканне ў будынку, які належаў Нямецкаму тэатральнаму таварыству. У 1939 годзе Драмстудыі удаўся выкупіць будынак. У 1949 годзе Эстонскі Драматычны тэатр аб'яднаўся з драматычнай трупай тэатра «Эстонія». 

На працягу сваёй гісторыі тэатр працаваў пад рознымі назвамі: з 1920 года па 1937 год — Драмстудыя, з 1937 года — Эстонскі драматычны тэатр, з 1949 года — Талінскі драматычны тэатр, з 1952 года насіў імя Віктара Кінгісепа, а ў 1957—1989 гадах — Эстонскі дзяржаўны акадэмічны тэатр драмы імя В. Кінгісепа. 

Гісторыя Эстонскага драматычнага тэатра непарыўна звязана з імем пастаноўшчыка Вальдэмара Панса, які атрымаў сусветную вядомасць. Пастаўленыя ім п'есы фарміравалі вобраз тэатра ў 1960-х і 1970-х гадах.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эстонскі драматычны тэатр
* Афіцыйны сайт тэатра (эст.)

| ⛭Тэатры Таліна |
| --- |
| 
* Нацыянальная опера «Эстонія»
* Эстонскі драматычны тэатр
* Талінскі гарадскі тэатр
* Эстонскі лялечны тэатр
* Рускі тэатр Эстоніі
* Тэатр фон Краля

 |
**Сенін Себаі** (нар. 18 снежня 1993, Абіджан, Кот-д’Івуар) — івуарыйскі футбаліст, нападнік таджыкскага клуба «Істыклол» з Душанбэ.

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў кар’еру ў Кот-д’Івуары, а ўлетку 2014 года перайшоў у малдаўскі клуб «Саксан». У першай палове 2015 года гуляў у арэндзе ў румынскай «Астры», улетку вярнуўся ў «Саксан», за які паспеў згуляць у Лізе Еўропы. У ліпені 2015 года разам з таварышамі па «Саксану» Куасі Куаджам і Якубам Бамбам падпісаў кантракт з беларускім клубам «Слуцк». У складзе «Слуцка», аднак, не здолеўшы замацавацца ў аснове, па заканчэнні сезона 2015 пакінуў каманду.

У жніўні 2016 года, так і не знайшоўшы новы клуб, зноў папоўніў склад «Слуцка». З другой спробы стаў адным з асноўных нападнікаў случан. У першай палове 2017 года ў 12 матчах чэмпіянату забіў 4 галы і аддаў 5 галявых перадач, пасля чаго цікавасць да іграка сталі праяўляць розныя беларускія і замежныя клубы.

20 чэрвеня 2017 года правёў апошні матч за «Слуцк», а на наступны дзень падпісаў кантракт з калінінградскай «Балтыкай». У чэрвені 2018 года перабраўся ў іншы расійскі клуб — «Тамбоў».

У лютым 2019 года перайшоў у казахстанскі клуб «Табол» з Кастаная, дзе гуляў на працягу двух гадоў. У студзені 2021 года ў якасці свабоднага агента далучыўся да «Хімкаў», а ў верасні 2021 года перайшоў у грозненскі «Ахмат», які пакінуў па заканчэнні сезона 2021/22.

У ліпені 2022 года стаў іграком ізраільскага клуба «Хапаэль Ірані» з Кір’ят-Шманы. У ліпені 2023 года перабраўся ў таджыкскі «Істыклол».

Заўвагі
-------

1. ↑  Senin Sebai // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  "Слуцк" подписал трех ивуарийцев
3. ↑  Ивуарийцы Сенин Себаи и Секу Думбиа пополнили "Слуцк"
4. ↑  Сенин Себаи подписал контракт с калининградской "Балтикой"
5. ↑  Экс-форвард "Слуцка" стал одноклубником Гордейчука

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FlashScore.com · FootballFacts.ru · Soccerbase (ігрок) · Soccerway · Sportbox.ru · teams.by · playmarkerstats.com (ігрок) · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Прэсбол · РПЛ (ігрок) · УЕФА |
**«Эсто́ніка»** (эст.: Estonica) — онлайнавая энцыклапедыя на тэмы, звязаныя з Эстоніяй.

Праект быў распрацаваны Інстытутам Эстоніі. Пачынаючы з 2000 года стварэнне і развіццё сеткавай энцыклапедыі «Эстоніка» было фінансавана фондам «Скачок тыгра», Фондам развіцця прадпрымальніцтва, Саветам па падатку на азартныя гульні і пасольствам Швецыі (ў рамках праекта пасольства «Год Балтыйскіх краін»).

Матэрыялы «Эстонікі» даступныя на эстонскай, англійскай і рускай мовах.

Усе матэрыялы энцыклапедыі могуць быць выкарыстаныя паўторна на ўмовах ліцэнзіі Attribution-NonCommercial-ShareAlike License.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 13 красавіка 2010.  (эст.) (англ.) (руск.)
* Інстытут Эстоніі  (эст.) (руск.)
**Танбур**, таксама **тамбур** (перс.: تنبورتنبور) — струнна-шчыпковы музычны інструмент тыпу лютні, з дэкай (корпусам) грушападобнай формы і доўгім грыфам, распаўсюджаны ў арабскіх краінах, Іране, Сярэдняй Азіі, ва ўйгураў (тамбір).

Агульная даўжыня танбура складае 1100—1300 мм. Гук здабываецца плектрам. Большасць слоўнікаў паказвае, што ў танбура 3 струны. Аднак у Слоўніку музычных тэрмінаў Ю. Е. Юцэвіча (1988) прыведзена наступная класіфікацыя танбураў: дутар — 2-струнны, сетар — 3-струнны, чартар — 4-струнны, панжтар — 5-струнны, шаштар — 6-струнны (згодна з персідскімі лічыльнікамі ад 2 да 6).

Літаратура
----------

* Танбур // Большая российская энциклопедия. Том 31. — М. 2016. — С. 638.
* Танбур // Музыкальная энциклопедия. Том 5. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — С. 409
* А. Ю. Москвин. Большой словарь иностранных слов. 2003
* Ю. Е. Юцевич. Словарь музыкальных терминов. 1988
* Розеншильд К. История зарубежной музыки. М. 1978

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Музычны Рымана · Britannica (онлайн) |
**«Партрэт Альжбеты і Алены Радзівіл»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў пачатку 1880-х гг. Гансам Макартам (1840—1884). Месцазнаходжанне невядома. Памер карціны — 150 × 105 см.

Партрэт Альжбеты і Алены Радзівіл у салоне княгіні ў Нясвіжскім замку, першая палова XX ст.
На партрэце адлюстраваны сёстры Альжбета Мацільда (1861—1950) і Алена Аўгуста (1874—1958) з Радзівілаў. У калекцыі Музея-замка ў Ланцуце захоўваецца фотаздымак з партрэта, зроблены фатографам Маракам Косіорам (польск.: Marek Kosior). Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы (№ 214, запіс пра партрэт у інвентары 1857 г. датаваны 1883 г.; № 190 у інвентары 1928 г.; № 103 у вопісе 1939 г.). Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. верагодна, вывезены ў Германію. Паводле Альдоны Крушынськай[d], аўтарства партрэта гіпатэтычна належыць мастаку Гансу Макарту. Даследчыца Аксана Лабко мяркуе, што гэта бясспрэчны твор Макарта.

Зноскі
------

1. 1 2  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Нар’ега.

**Мануэль Антоніа Нар’ега Марэна** (ісп.: Manuel Antonio Noriega; 11 лютага 1934, горад Панама, Панама — 29 мая 2017) — панамскі ваенны дзеяч, камандуючы Нацыянальнай гвардыі, дэ-факта кіраўнік Панамы ў 1983—1989 гадах.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 11 лютага 1934 года ў Панаме. Пасля атрымання сярэдняй адукацыі ў Нацыянальным інстытуце Панамы, Нар’ега скончыў ваеннае вучылішча Чарыльяс у Перу. У 1962 годзе ў званні малодшага лейтэнанта ён пачаў службу ў другой ваеннай акрузе Нацыянальнай гвардыі, пасля атрымаў званне капітана і пасаду кіраўніка батальёна. У 1968 годзе ў званні маёра Нацыянальнай гвардыі, Нар’ега падтрымаў дзяржаўны пераварот, ажыццёўлены генералам Амарам Тарыхасам. У 1969 годзе быў прызначаны на пасаду кіраўніка Упраўлення ваеннай разведкі і контрразведкі Генеральнага штаба.

Пасля гібелі Тарыхаса ў авіякатастрофе ў 1981 (па адной з версій, арганізаванай Нар’егам) Нар’ега быў прызначаны начальнікам генеральнага штаба ўзброеных сіл пры новым ваенным урадзе. У 1983 годзе стаў камандуючым нацыянальнай гвардыі, а неўзабаве і фактычным кіраўніком дзяржавы. Звергнуты ў 1989 годзе ў выніку ваеннай аперацыі ЗША ў Панаме.

У 1995 годзе суд Панамы завочна прызнаў Нар’егу вінаватым у палітычных забойствах і прысудзіў яго да 20 гадоў турмы.

Памёр 29 мая 2017 года ў Панаме.

Зноскі
------

1. 1 2  Manuel Noriega Morena // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>
2. ↑
3. ↑  La Nación — 2017. — 159486 экз. — ISSN 0325-0946 Праверана 30 мая 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1507630'></a>
4. ↑  Czech National Authority Database Праверана 15 снежня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12161867k · GND: 118947001 · GTAA: 137431 · ISNI: 0000 0000 8438 1808 · LCCN: n88014308 · NDL: 00621219 · NKC: js20101025002 · NLP: A36971492 · NTA: 075161141 · SUDOC: 030143837 · VIAF: 33536677 |

 |
Гарналыжны цэнтр «Лагойск»
**Гарналыжны цэнтр «Лагойск»** — гарналыжны цэнтр у Лагойскім раёне Мінскай вобласці Беларусі. 32 кіламетры ад Мінска. З'яўляецца месцам правядзення шматлікіх фестываляў.

Маецца чатыры гарналыжныя трасы рознай ступені складанасці абсталяваны пад’ёмнікамі. Ёсць вучэбная траса. Пяць трас для бегавых лыж і біятлона агульнай працягласцю 13 км са стрэльбішчам. У вячэрні час трасы асвятляюцца.

Санкцыі ЕС
----------

23 сакавіка 2012 года Савет Еўрапейскага саюза дадаў Юрый Чыжа ў Чорны спіс Еўрасаюза, таксама пад еўрапейскія санкцыі трапілі і яго кампаніі, у тым ліку курорт пад Лагойскам. 6 лістапада 2015 года санкцыі супраць Чыжа і яго актываў былі знятыя.

Зноскі
------

1. ↑  Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus
2. ↑  ЕС обнародовал черный список из 12 человек и 29 компаний (руск.)(недаступная спасылка).  TUT.BY (25 сакавіка 2012). Архівавана з першакрыніцы 25 сакавіка 2012. Праверана 25 сакавіка 2012.
3. ↑  Санкцыі ЕС у дачыненні да Юрыя Чыжа і яго актываў знятыя  (бел.).  Наша Ніва (6 кастрычніка 2015). Архівавана з першакрыніцы 6 кастрычніка 2015. Праверана 6 кастрычніка 2015.
4. ↑  *ИК*. Крутое пике Юрия Чижа: от самого успешного бизнесмена Беларуси к арестанту? «Радыё Свабода», 12.03.2016

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт  (руск.)

| Гарналыжныя курорты Беларусі |
| --- |
|  | 
Баяры ·  Лагойск ·  Раўбічы ·  Сілічы ·  Сонечная даліна ·  Якуцкія горы
 |
**Лагойскія гарадзішчы** — археалагічныя помнікі культуры штрыхаванай керамікі каля г. Лагойск (Мінская вобласць).

Гарадзішча-1
------------

Знаходзіцца за 1 км на паўночны захад ад Лагойска, ва ўрочышчы Замкавая гара. Пляцоўка амаль круглая, плошча 0,3 га, на схілах прасочваюцца рэшткі вала. Даследаваў у 1915 М. В. Шавельскі, абследавалі ў 1966 Г. В. Штыхаў, у 1979 М. І. Лашанкоў. Культурны пласт 0,3—0,5 м. Знойдзены невялікія кавалкі ляпных пасудзін, рэшткі печаў-домніц, жалезны шлак.

Гарадзішча-2
------------

Знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне Лагойска каля дарогі ў в. Зембін, ва ўрочышчы Паненская Гара. Займае высокі мыс на беразе р. Гайна. Пляцоўка памерамі 30х20 м, з усходу ўмацавана валам і ровам. Даследавалі ў 1965 К. П. Шут, у 1966 Г. В. Штыхаў, у 1979 М. І. Лашанкоў. Культурны пласт амаль адсутнічае. На схілах пляцоўкі знойдзены невялікія кавалкі ляпных пасудзін.

Літаратура
----------

* Штыхаў, Г. В. Лагойскія гарадзішчы / Г. В. Штыхаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: У 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2011. — 464 с.: іл. — С. 6. — ISBN 978-985-11-0549-2.
* Штыхаў, Г. Ажываюць сівыя стагоддзі / Георгі Штыхаў. — Мінск: Народная асвета, 1982. — 173, [2] c. — (Школьнікам ― аб гісторыі БССР).

Спасылкі
--------

* Лагойскія гарадзішчы на сайце «Архіварта»
Лагатып.
**Лагос** — грамадская кампанія ў Беларусі ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта.

Арганізатарамі і ўдзельнікамі кампаніі з'яўляюцца грамадскае праваабарончае аб'яднанне «Беларускі Хельсінкскі камітэт», грамадскі праваабарончы цэнтр «Вясна» і інш. праваабаронцы. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў імі прымаецца заява, у якой акрэсліваюцца мэта і асноўныя формы ажыццяўлення кампаніі. Так, мэтай кампаніі на прэзідэнцкіх выбарах 2010 г. названа «правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра нашы высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці».

Перыяды працы
-------------

* Выбары ў Нацыянальны сход 2008 г.
* Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў 2010 г.
* Выбары Прэзідэнта 2010 г.

Рада
----

Удзельнікі кампаніі ажыццяўляюць доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, як правіла, накіроўваюцца ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання.

Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваюцца ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія абраны для назірання. Яны вядуць назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў.

Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраюцца для назірання па ўсіх абласцях краіны і г. Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 г. паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых.

Зноскі
------

1. ↑  Заява праваабаронцаў з нагоды пачатку кампаніі па маніторынгу выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Беларускі Хельсінкскі камітэт. Архівавана 7 лютага 2011.

У сеціве
--------

* Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары прэзідэнта 2010 // Беларускі Хельсінкскі камітэт. Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Праваабаронцы за свабодныя выбары. Навіны на тэму: выбары прэзідэнта — 2010 // Вясна.
* Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 // Livejournal.
* Vybary 2010 // Twitter.
* За свабодныя выбары ў Беларусі | For free elections in Belarus // Facebook.
* Vybary 2010 // Рэгіянальны партал — Светлагорск.