**Чурлёны** (трансліт.: *Čurljony*, польск.: Czurlony, руск.: Чурлёны) — былы маёнтак, у савецкі час — хутар на тэрыторыі сучаснага Вілейскага раёна Мінскай вобласці. Былы цэнтр Чурлёнскага сельсавета.

Гісторыя
--------

Назва Чурлёны паходзіць, імаверна, ад літоўскага слова са значэннем «цурчанне ручая (крыніцы)», бо сядзіба ў XV ст. размяшчалася ва ўрочышчы з крыніцамі. Паводле іншай версіі[*крыніца?*], назва паходзіць ад старабеларускага слова «чарлены» — чароўны, вышэйшага гатунку, як напрыклад у «чарленае золата»[*удакладніць*: камент.], але Гістарычны слоўнік беларускай мовы дае «чарлены» ў сэнсе «чырвоны».

Пэўны час заснавання Чурлёнаў невядомы, вілейскія краязнаўцы разам з Анатолем Рогачам спасылаюцца на дакумент 1414 года, якім вялікі князь літоўскі Вітаўт пацвярджаў Зяновію Братошычу права валодання бацькоўскімі маёнткамі, сярод іх «*Чарлёна над возерам Спягла*» (на думку краязнаўцаў, цяпер гэта возера Вішнеўскае). Такім чынам, ужо на пачатку XV ст. Чурлёны маглі быць сфарміраваным маёнткам у Маркаўскім павеце. Пазней Чурлёнамі валодалі Радзівілы, якія перадалі іх Ракіцкім і паселішча з маёнткам пэўны час называліся **Ракіцкаўшчынай**.

У 1784(?) годзе маёнтак, уласнасць смаленскага кашталяна Андрэя Зяновіча (Зянковіча), прададзены Крыштафу Сулістроўскаму. Пры наступных гаспадарах сядзібы вярнулася былая назва, і працяглы час Чурлёнамі валодалі Сулістроўскія (з 1789 г. уладальнік — пісар літоўскі Алойзы Сулістроўскі). У 1799 годзе ў сядзібным доме, уладальніцай маёнтка Чурлёны пані Сулістроўскай, была адкрыта капліца, якая абслугоўвалася ксяндзамі з Шэметава. Дзейнічала капліца да 1825 года.

У канцы XIX стагоддзя маёнтак перайшоў да роду Бачкоўскіх. Прадстаўнік гэтага роду і ўладальнік маёнтка Уладзімір Бачкоўскі ў 1908 годзе атрымаў ад Віленскага губернскага будаўнічага аддзялення дазвол на будаўніцтва ў Чурлёнах двухпавярховага каменнага бровара (спіртзавода) і аднапавярховага каменнага будынка пад склад, якія далі новы подых развіццю сядзібы. Будаваў бровар інжынер Аўгуст Клейн, аўтар касцёлаў у Вілейцы і Ільі.

Верагодней за ўсё, першы сядзібны дом у маёнтку Чурлёны быў пабудаваны пры Якубе Ракіцкім, затым ён неаднаразова перабудоўваўся іншымі гаспадарамі. Пад канец XIX стагоддзя сядзібны дом прадстаўляў сабой невялікі аднапавярховы будынак, які размяшчаўся ў глыбіні парку на вяршыні пагорку ля грэбеня параўнальна крутога схілу. Па ўспамінах старажылаў сядзібны дом і парк былі вельмі прыгожымі. У маёнтку размяшчалася вялікая бібліятэка, а інтэр’еры панскага дома ўпрыгожвалі карціны, вытанчаная мэбля, розныя падсвечнікі і кандэлябры.

Панскі двор быў моцна разбураны ў 1915—1917 гады, падчас Першай сусветнай вайны, калі праз Іжаншчыну праходзіла лінія фронту і разгортваліся значныя баявыя дзеянні. Асабліва жорсткія падзеі адбываліся ў наваколлі Чурлёнаў падчас Нарачанскай аперацыі ў сакавіку 1916 года.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| З-за прамаруджвання далейшага наступлення рускіх і тактычных пралікаў іхкамандавання немцы змаглі спыніць свой адыход і замацавацца на вельмі зручных пазіцыях — на ўзвышшах і ў лясах між азёрамі Вішнеўскае і Нарач, пакінуўшы для пазіцый рускіх войск чыстыя палі і балоты. Адной з прычын няўдач новай атакі ад сяла Спягла і вёскі Тарасавічы ў накірунку в. Балтагузы (цяпер Мядзельскі раён) згодна з сведчаннямі сучаснікаў тых падзей, было і тое, што на шляху рускіх часцей аказаўся спіртзавод у маёнтку Чурлёны, які немцы наўмысна пакінулі непашкоджаным. Перадавыя ланцугі рускіх салдат (у Расіі з 1913 года дзейнічаў "сухі закон"), незважаючы на забарону афіцэраў кінуліся да сховішчаў спірту. У выніку нямала з іх атруцілася, некаторыя згарэлі ў полымі ўспыхнуўшага спірту з прастрэленых сховішчаў. П’яныя натоўпы салдат у час наступлення на Балтагузы апынуліся пад згубным артылерыйскім і кулямётным агнём праціўніка. Палі за Спяглам і Тарасавічамі былі ўсеяны шматлікімі трупамі рускіх салдат. | "|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Auf dem au?ersten Sud-Flugel am Wiszniew-See begann der Feind erst gegen Mittag Infanterie gegen die Landwehr-Negimenter der 9. Kavallerie-Division zu entwickeln. Schon beim Herabsteigen von den Hohen bei Makaryeze und Czurlony erlitten sie schwere blutige Verluste («На крайнім паўднёвым крыле возера Вішнева вораг у апоўдні толькі пачаў развіваць пяхоту супраць палкоў ландверха IX кавалерыйскай дывізіі. Калі яны спусціліся з вышынь Макарычы і Чурлёны, яны панеслі вялікія крывавыя страты»). | "|

У міжваенны перыяд Чурлёны — у складзе гміны Вішнева Вілейскага павета; гаспадаром маёнтка быў Эдвард Красіцкі, унук Уладзіміра Бачкоўскага. Менавіта пры ім на гаспадарчым двары быў пабудаваны паравы млын, які захаваўся да нашага часу і з’яўляецца адзіным дзеючым млынам на тэрыторыі Вілейшчыны сёння. Уладальнік маёнтка пан Красіцкі ў 1920—1930-х гадах перадаў Чурлёны арандатару Вайноўскаму, які займаўся тут гаспадаркай, а сам Красіцкі жыў у Варшаве.

Напамін пра Чурлёны
З прыходам Савецкай улады Чурлёны сталі цэнтрам створанага ў 1940 годзе Чурлёнскага сельсавета. Апошні быў скасаваны 18 мая 1959 года, а падчас кампаніі ўзбуйнення вёсак, у 1966 годзе, і хутар Чурлёны зліўся з суседняй вёскай Лыцавічы.
Аднак назва «Чурлёны» застаецца ў жыцці: такое імя носіць мясцовая школа і селька-гаспадарчае прадпрыемства (ААТ Чурлёны).

Славутасці
----------

Паравы млын
Сядзібны парк
Рэшткі падмурку былога маёнтка
* Паравы млын 1926 года
* Былы панскі гараж, гаспадарчыя пабудовы, сядзібны парк, сажалкі

Зноскі
------

1. ↑   Архівавана 25 снежня 2022.
2. ↑
3. ↑  Памяць. Вілейскі раён. // — Мн.: БелТА. 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3000 экз. — ISBN 985-6302-56-0
4. ↑  Вілейшчына ў гады І–й сусветнай вайны Выданне Вілейскай спартова–патрыятычнай ініцыятывы "Волат"
5. ↑  Die russische Fruhjahrsoffensive 1916 The digital State Library of Upper Austria (ням.)
6. ↑  ВАДЗЯНЫЯ МЛЫНЫ ВІЛЕЙШЧЫНЫ «Шлях перамогі»
7. ↑  АД НЕКАЛІ ЗНАЧНАЙ ГАСПАДАРСКАЙ СЯДЗІБЫ ЧУРЛЁНЫ ЗАСТАЛІСЯ ТОЛЬКІ ПЕРШЫ ГАРАЖ НА БЕЛАРУСІ, АДЗІНЫ ДЗЕЮЧЫ МЛЫН І ЛЕС БАРШЧЭЎНІКА // «Шлях перамогі»
8. ↑  Візітка ўстановы ДУА Чурлёнскі навучальна-педагагічны комплекс
Дзіцячы сад-сярэдняя школа
9. ↑  Ижский сельский исполнительный комитет Архівавана 2 мая 2020. (руск.) Вілейскі райвыканкам
10. ↑  У гаспадарцы «Чурлёны», што на Вілейшчыне, — новы кіраўнік Архівавана 28 красавіка 2020. // «Рэгіянальная газета»

Літаратура
----------

* Czurlony // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna (польск.). — Warszawa, 1880. — S. 882.
* Die russische Fruhjahrsoffensive 1916 The digital State Library of Upper Austria (ням.)
* Памяць. Вілейскі раён. // — Мн.: БелТА. 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3000 экз. — ISBN 985-6302-56-0
* *Барыс С. В. Рогач А. В.* Нарачанка і яе берагі. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2013. — С. 373—381. — 712 с. — 99 экз. — ISBN 978-985-6992-37-0.
* Старинные усадьбы Минского края / А. Т. Федорук ; [Под общ. рук. и предисл. Е.Будинаса]. — Мн.: ООО "Полифакт" : ООО "Лекция", 2000. — С. 362. — 415 с. — (Старинные усадьбы Беларуси). — 500 экз. — ISBN 985-6107-24-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чурлёны
* Чурлёны на сайце Radzima.org
* Чурлёны на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Чурлёны на сайце «Podbrodzie i okolice — Wirtualna Wilenszczyzna» (польск.)
* Чурлёны на сайце раённай газеты «Шлях перамогі»
* Чурлёны на сайце Падарожжы з Жыгамонтам