Князь Такшань. На помніку паказана іншая дата смерці князя, паколькі звесткі па гісторыі Венгрыі X стагоддзя да нашага часу недакладныя
**Та́кшань** (венг.: Taksony; 931 — 972) — князь венграў у (955—972).

Біяграфія
---------

Дакладная дата нараджэння Такшаня названа ў «Дзеяннях венграў». Ва ўзросце 16 гадоў (947) Такшань, як сын надзьфеедэлема, узначальвае напад венграў на Італію. У гэтым паходзе венгры дайшлі да Апуліі, і Берэнгару II, прэтэндэнту на тытул караля Італіі, прыйшлося заплаціць венграм даніну, каб яны пакінулі ў супакоі яго каралеўства.

Прыкладна ў гэты ж час бацька Такшаня Жольт сасватаў яму нявесту «з зямлі гунаў (*a kunok földjéről*)» («Дзеянні венграў»). Гунамі венгры называлі сваіх усходніх качавых суседзяў, так што Такшань быў, хутчэй за ўсё, жанаты на печанежцы.

Вялікім князем мадзьяраў Такшань стаў, верагодней усяго, у 955, пасля Аўгсбургскага разгрому венгерскай войска Германскім каралём Атонам I Вялікім. Вядома, што Такшань удзельнічаў у гэтай бітве, але яму пашчасціла выжыць. Аўгсбургскае паражэнне спыніла заваявальныя паходы венграў на Захад і паскорыла іх пераход да аселасці. Аднак венгерскі разбой у Еўропе спыніўся не адразу і ў часы кіравання Такшаня толькі пераарыентоўваўся з Захаду на Поўдзень.

Новай ахвярай мадзьярскіх паходаў стала горш абароненая, у параўнанні з Германіяй, Візантыйская імперыя. У 957 годзе імператар Канстанцін VII Парфірародны, несумнеўна пад уражаннем ад Аўгсбургскай бітвы, спыніў выплату венграм даніны. Аднак Канстанцін VII недаацаніў венграў. Ужо ў красавіку 959 яны аблажылі Канстанцінопаль. Візантыйцы спрабавалі нацкаваць на венграў балгараў і нават плацілі балгарам даніна за тое, каб яны спынялі накіраваныя на Візантыю венгерскія набегі. Але ў 965 годзе цар Балгарыі Пётр дамовіўся з венграмі, што яны не будуць рабаваць Балгарскую тэрыторыю па шляху ў Візантыю. Наўзамен цар Пётр абяцаў ім бесперашкодны праход праз свае ўладанні. Для пакарання балгараў імператар Нікіфар Фока заклікаў на дапамогу кіеўскага князя Святаслава (967), але, замест саюзніка, набыў, у канчатковым выніку, яшчэ больш небяспечнага ворага. Заваяваўшы Балгарыю, Святаслаў уварваўся на тэрыторыю Імперыі (вясна 970 года), заключыўшы саюз і з балгарамі, і з венграмі, і нават са сваімі старымі ворагамі печанегамі. Венгры, па падліках венгерскага гісторыка Ферэнца Мак, складалі да адной траціны ад агульнай велічыні Святаславава войскі.

Тое, што венграм у другі раз (пасля 955 года) удалося сабраць такую значную армію, тлумачыцца тым, што ў венгерскім грамадстве працягваліся працэсы кансалідацыі асобных плямёнаў і родаў у адзіную народнасць і ўзмацнення вялікакняжацкай улады. Другі па значэнні, пасля вялікага князя, мадзьярскі іерархічны тытул вярхоўнага галоўнакамандуючага — дзьюлы — успрымаўся да таго часу ўжо як уласнае імя мадзьярскага кіраўніка Трансільваніі. У Венгрыі складалася двоеўладдзе: вялікі князь Такшань паступова падпарадкоўваў сабе тэрыторыю Паноніі, Дзьюла кіраваў у Трансільваніі. Не маючы сіламі, дастатковых для падпарадкавання ўсёй Венгрыі, Такшань аддаў перавагу саюзу з Дзьюлам, ажаніўшы свайго сына Гезу з дачкой дзьюлы Шаральт (каля 967 года).

Паход аб’яднанай варварскай арміі на Візантыю скончыўся няўдалай для саюзнікаў бітвай пад Аркадыёпалем (970 год), якая паставіла кропку ў гісторыі рабаўніцкіх паходаў мадзьяраў па Еўропе. У канцы X стагоддзя венгры канчаткова пераходзяць да аселасці, а яе кіраўнікі праяўляюць усё большую цікавасць да хрысціянскай рэлігіі. Аднак канфлікт з Візантыяй перашкодзіў хрышчэнню венграў па праваслаўным абрадзе. Такшань паспрабаваў прыняць хрышчэнне ад Папы Рымскага, але і тут яго спасцігла няўдача. Хоць Папа Ян XII і пасвяціў нейкага Закхея біскупам венграў у 963 годзе, яго місія так і не адбылася з-за процідзеяння Атона I, які стаў незадоўга да гэтага (у 962 годзе) Германскім імператарам і што жадаў, каб венгры атрымалі хрышчэнне ад яго, а не ад Папы.

Зноскі
------

1. ↑  Меркавана, гэта была родная сястра знатнага печанега Танузобы, згаданага ў «Дзеяннях венграў». Танузоба атрымаў ад вялікага князя зямлю на ўсход ад Цісы ў абмен на прызнанне васальнай залежнасці, дажыў да валадарання Іштвана I Святога і быў жыўцом пахаваны па загадзе апошняга за адмову ад прыняцця хрысціянства.

| ⛭Кіраўнікі Венгрыі |
| --- |
| Правадыры венграўязычніцкага перыяду | 
* Арпад
* Жольт
* Файс
* Такшань
* Геза

 |
| Арпады (1000—1301) | Іштван I Святы (1000—1038) |
| **Барацьба дынастый(1038—1046)** | 
* Пётр Арсеола (1038—1041; 1044—1046)
* Самуіл Аба (1041—1044)

 |
| Арпады (1044—1301) | 
* Андраш I (1047—1061)
* Бела I (1061—1063)
* Шаламан (1063—1074)
* Геза I (1074—1077)
* Ласла I Святы (1077—1095)
* Кальман І Кніжнік (1095—1116)
* Іштван II (1116—1131)
* Бела II (1131—1141)
* Геза II (1141—1162)
* Іштван III (1162—1172)
* Ласла II (1162—1163)
* Іштван IV (1163—1165)
* Бела III (1172—1196)
* Імрэ (1196—1204)
* Ласла III (1204—1205)
* Андраш II (1205—1235)
* Бела IV (1235—1270)
* Іштван V (1270—1272)
* Ласла IV Кун (1272—1290)
* Андраш III (1290—1301)

 |
| **Спрэчныя прэтэндэнты(1301—1308)** | 
* Ласла (Вацлаў III Чэшскі) (1301—1305)
* Бела V (Атон III Баварскі) (1305—1308)

 |
| Анжу-Сіцылійскі дом(1328—1498) | 
* Карай I (Карл Роберт Неапалітанскі) (1310—1342)
* Лаяш I (Людовік I Вялікі) (1342—1382)
* Марыя (1382—1385; 1386—1395)
* Карай II (Карл III Неапалітанскі) (1385—1386)

 |
| Люксембургі (1386—1437) | Жыгманд (Жыгімонт) (1386—1437) |
| Габсбургі (1438—1439) | Альбрэхт (1437—1439) |
| Ягелоны (1440—1444) | Уласла I (Уладзіслаў III Польскі) (1440—1444) |
| Габсбургі (1444—1457) | Ласла V (Ладзіслаў Постум) (1444—1457) |
| Хуньядзі (1458—1490) | Мацьяш I (1458—1490) |
| Ягелоны (1490—1526) | 
* Уласла II (1490—1516)
* Лаяш II (Людовік II) (1516—1526)

 |
| Запальяі (1526—1570) | 
* Янаш I (1526—1540)
* Янаш II (1540—1570)

 |
| Габсбургі (1526—1780) | 
* Фердынанд I (1526—1564)
* Мікша (Максіміліян II) (1563—1576)
* Рудольф (1572—1608)
* Мацьяш II (Мацвей) (1608—1619)
* Фердынанд II (1618—1637)
* Фердынанд III (1625—1657)
* Фердынанд IV Габсбург (1647—1654)
* Ліпат I (Леапольд I) (1655—1705)
* Ёжэф I (Іосіф I) (1687—1711)
* Карай III (1711—1740)
* Марыя Тэрэзія (1740—1780)

 |
| Габсбург-Латарынгскі дом(1780—1918) | 
* Ёжэф II (Іосіф II) (1780—1790)
* Ліпат II (Леапольд II) (1790—1792)
* Феранц (Франц II) (1792—1835)
* Фердынанд V (1835—1848)
* Феранц Ёжэф (Франц Іосіф I) (1848—1916)
* Карай IV (1916—1918)

 |


| ?Такшань — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Ідзьек[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Такшань |  | Жольт[d] |  | Арпад |  | Альмаш |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Эмезэ[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · WeRelate · Sejm-Wielki.pl · Geni.com · Rodovid · genealogics.org |