**Польскі народны ўніверсітэт у Брэсце** (польск.: Polski Uniwersytet Ludowy w Brześciu) — недзяржаўная навучальная ўстанова, якая дзейнічала на пачатку 90-х гадоў ХХ стагоддзя ў Брэсце. Яе мэтай было арганізаванне інтэлектуальнага жыцця польскай меншасці ў Беларусі, дапамога ў працэсе адраджэння яе нацыянальнай тоеснасці, а таксама папулярызацыя праблематыкі ў галіне польскай гісторыі, літаратуры і культуры. Дзейнасць установы адбывалася перш за ўсё ў форме штомесячных сесій, на якіх выкладалі навукоўцы з Польшчы ў супрацоўніцтве з вучонымі з Беларусі, Літвы і Украіны.

Абставіны стварэння
-------------------

У другой палове 80-х гадоў ХХ стагоддзя ў СССР адбыліся палітычныя і гаспадарчыя змены, якія называюцца перабудовай. У іх выніку адбылася лібералізацыя ў галіне асветы нацыянальных меншасцей. У Беларускай ССР, у якой жыла значная польская нацыянальная меншасць, пачалі з’яўляцца ініцыятывы і ўстановы, мэтай якіх была адбудоба і развіццё польскай і польскамоўнай асветы. Працэс працягваўся пасля абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь. На пачатку 90. гадоў адным са створаных у гэтай галіне праектаў былі так званыя народныя ўніверсітэты. Іх задачай было, дапаўняючы дзяржаўную сістэму асветы, забяспечваць дарослым і моладзі ў пазашкольным узросце магчымасць здабывання ведаў па тэме польскай гісторыі, літаратуры і культуры, а таксама дапаўненне базавай адукацыі. Іх мэтай было таксама ўмацаванне нацыянальнай свядомасці палякаў — жыхароў Беларусі. Установы такога тыпу былі створаныя ў Баранавічах, Брэсце і Мінску. Яны не выдавалі афіцыйна прызнаных дыпломаў аб іх сканьчэнні.

Гісторыя
--------

Польскі народны ўніверсітэт у Брэсце быў створаны 15 снежня 1990 года прадстаўнікамі Культурна-асветніцкага таварыства палякаў імя Рамуальда Траўгута горада Брэста і Брэсцкай вобласці (КАТП), а таксама Фонду дапамогі польскім школам на ўсходзе імя Тадэвуша Ганевіча ў Любліне (ФДПШУ). Гэта была першая культурна-асветніцкая ўстанова такога тыпу. На яе інаўгурацыі, якую ініцыяваў старшыня КАТП дац. др Міхаіл Дабрынін, прысутнічалі і прамаўлялі між іншым: ксёндз пралат Казімір Свёнтак — генеральны вікарый Пінскай дыяцэзыі Каталіцкага касцёла, Юзаф Адамскі — старшыня ФДПШУ, магістар Крысціна Хрушчэўская, з Любліна і Мікалай Пракаповіч, паэт з Брэста. Навуковы працоўнік Каталіцкага люблінскага ўніверсітэта (КЛУ), праф. доктар габілітаваны Зігмунт Сулоўскі, прачытаў інаўгурацыйную лекцыю па тэме *Skąd nasz ród* (бел. *Адкуль наш род*).

У арганізацыі ўніверсітэту і фінансаванні яго выкладчыкаў удзельнічаў ФДПШУ, аднак у пазнейшы час ён адступіў ад датацыі на яго карысць. Падтрымку давалі таксама каталіцкія парафіі Брэста. Першы навучальны год 1990/1991 заканчыўся ў дні 18-19 мая 1991 года. Заняткі праходзілі таксама ў гады 1991—1993. У той час удзельнічала ў іх каля 200 чалавек. Верагодна ў палове 1990-х гадоў універсітэт завершыў дзейнасць.

Выкладчыкі і супрацоўнікі
-------------------------

Першым рэктарам універсітэту стаў дац. др Віктар Пляскач, прарэктарам па справах праграмы — др Ян Скарбак з КЛУ. Пасаду прарэктара заняла таксама др Тамара Кабот з Брэста. Ужо ў верасні 1991 пасаду рэктара займаў Генрых Стыбаневіч. У склад уладаў універсітэта ўхаводзілі таксама: дац. др Міхаіл Дабрынін — старшыня КАТП, дац. др Уладзімір Мілашкевіч з Брэста, Юзаф Адамскі і іншыя. На пачатку ў выкананні праграмы ўдзельнічаў толькі навукову персанал з КЛУ, пазней таксама з іншых ВНУ і культурных устаноў Любліна. Заняткі велі таксама працоўнікі ададэмічных цэнтраў Познаня, Варшавы, Седльцаў і навукоўцы з Беларусі, Украіны і Літвы. Паводле Агнешкі Грэндзік-Радзяк, удзеў у ініцыятыве навуковых працоўных з розных ВНУ гарантавала высокую ўзровень лекцыяў.

Арганізацыя і тэматыка заняткаў
-------------------------------

Польскі народны ўніверсітэт у Брэсце ставіў саве за мейту эдукацыю жыхароў СССР, а пазней Беларусі, якія дэкляравалі польскую нацыянальнасць, а таксама дапамогу арганізацыям польскай меншасці ў падтрымоўванні і адраджэнні польскай свядомасці паўсюль там, дзе будзе для таго жаданне мясцовых супольснасці. Праграма навучання ўключала ў сябе лекцыі па тэмах: гісторыі, літаратуры, матэрыяльнай і духоўнай культуры, этыкі, рэлігіі, эканоміі. Па-за асветніцкай працай універсітэт планаваў таксама праводзіць навуковыя даследаванні, якія разкрывалі б гісторыю і сучаснасць палякаў у СССР, а таксама выдаваць акадэмічныя падручнікі і навуковыя працы.

Заняткі і лекцыі ўніверсітэта адбываліся ў суботы і нядзелі ў палове кожнага месяца ў канферэнцыйнай залі Брэсцкай абласнай бібліятэкі імя Максіма Горкага пры Бульваре Касманаўтаў 48. Мовай лекцыі была зычайна польская, хаця беларуская і руская мелі статус роўнапраўных. Паралельна з лекцыямі ўніверсітэт праводзіў дадатковыя заняткі, канцэрты і мерапрыемствы. Зарганізаваў між іншым паездку пад лёзунгам *Следамі вялікіх людзей і польскай культуры на ўсходніх тэрыторыях І і II Рэчы Паспалітай Польскай]]*. У дні 27-29 верасня 1991 года ён правёў міжнародную навуковую сэсыю пасведчану 165. гадавіне нараджэння Рамуальда Траўгута. Удзельнічалі ў яе перадусім навукоўцы з Любліна, КЛУ і Універсітэту Марыі Кюры-Складоўскай, але таксама прадстаўнікі навуковых асяроддзяў і даследчыкі 19. стагоддзя з іншых частак Польшчы, з Беларусі, Літвы і Украіны.

Ацэнкі
------

Агнешка Грэндзік-Радзяк ацэніла дзейнасць універсітэту вельмі пазітыўна. Паводле яе *пасля доўгага перыёду дыскрымінацыі польскага насельніцтва ў БССР і адмовы яму на некалькі дзясятак год кантакту ад польскай культуры, дзейнасць Польскага народнага ўніверсітэта ў Брэсце была надзвычай каштоўнай, успрыманай з энтузіязмам, ініцыятывай, а таксама адказам на вялікае грамадскае запатрэбаванне з боку польскага асяроддзя*.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Oświata i szkolnictwo polskie poza białoruskim systemem oświatowym // Oświata.... — С. 297.
2. 1 2 3 4 5 6  Oświata i szkolnictwo polskie poza białoruskim systemem oświatowym // Oświata.... — С. 298.
3. 1 2 3 4 5 6  Oświata i szkolnictwo polskie poza białoruskim systemem oświatowym // Oświata.... — С. 299.

Бібліяграфія
------------

* *Агнешка Грэндзік-Радзяк.* Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001. — Торунь: Europejskie Centrum Edukacyjne, 2007. — 441 с. — ISBN 978-83-60738-09-2.  (польск.)

| ⛭Установы вышэйшай адукацыі Беларусі |
| --- |
| Класічныя | 
* Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
* Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт
* Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт
* Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт
* Палескі дзяржаўны ўніверсітэт
* Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт

 |
| Кіравання | 
* Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь
* Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва (недзярж.)
* Мінскі інавацыйны ўніверсітэт (недзярж.)
* Міжнародны інстытут кіравання і прадпрымальніцтва (недзярж.)

 |
| Сілавыя | 
* Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь
* Магілёўскі інстытут МУС Рэспублікі Беларусь
* Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь
* Універсітэт грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь (Мінск)
* Універсітэта грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь (Гомель)
* Інстытут пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь
* Акадэмія нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь

 |
| Тэхнічныя | 
* Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт
* Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі
* Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
* Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога
* Беларуска-Расійскі ўніверсітэт
* Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту

 |
| Тэхналагічныя | 
* Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт
* Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт харчовых і хімічных тэхналогій
* Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт

 |
| Эканамічныя | 
* Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт
* Беларускі гандлёва-эканамічны ўніверсітэт спажывецкай кааперацыі
* Інстытут прадпрымальніцкай дзейнасці (недзярж.)

 |
| Медыцынскія | 
* Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Гомельскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт
* Беларуская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі

 |
| Сельскагаспадарчыя | 
* Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія
* Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт
* Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт

 |
| Мастацкія | 
* Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў
* Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі
* Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў

 |
| Педагагічныя | 
* Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт
* Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт

 |
| Вузкапрофільныя | 
* Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры
* БІП — Універсітэт права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій (недзярж.)
* Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава (недзярж.)
* Міжнародны ўніверсітэт «МІПСА» (недзярж.)
* Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт
* Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны
* Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі
* Беларуская дзяржаўная акадэмія авіяцыі

 |
| За межамі Беларусі | Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт (недзярж.) |
| Закрытыя | 
* Аршанскі настаўніцкі інстытут
* Бабруйскі настаўніцкі інстытут
* Бабруйскі недзяржаўны інстытут кіравання (недзярж.)
* Баранавіцкі настаўніцкі інстытут
* Беларускі інстытут міжнародных адносін (недзярж.)
* Беларускі камерцыйны інстытут кіравання (недзярж.)
* Беларускі недзяржаўны інстытут кіравання, фінансаў і эканомікі (недзярж.)
* Беластоцкі дзяржаўны педагагічны інстытут
* Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна
* Гуманітарны недзяржаўны інстытут у Брэсце (недзярж.)
* Жаночы інстытут «Энвіла» (недзярж.)
* Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава
* Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна
* Магілёўскі недзяржаўны фінансава-эканамічны інстытут (недзярж.)
* Маладзечанскі настаўніцкі інстытут
* Мінская вышэйшая партыйная школа
* Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча
* Мінскае вышэйшае ваенна-палітычнае агульнавайсковае вучылішча
* Мінскі настаўніцкі інстытут нацыянальных меншасцей
* Міжнародны гуманітарна-эканамічны інстытут (недзярж.)
* Міжнародны інстытут менеджменту «МІМ-Беларусь» (недзярж.)
* Недзяржаўны інстытут дзелавога адміністравання (недзярж.)
* Недзяржаўны сацыяльна-эканамічны інстытут (недзярж.)
* Пінскі настаўніцкі інстытут
* Польскі адкрыты ўніверсітэт імя Тадэвуша Касцюшкі ў Брэсце (недзярж.)
* Польскі народны ўніверсітэт у Брэсце (недзярж.)
* Польскі народны ўніверсітэт у Мінску (недзярж.)
* Полацкі педагагічны інстытут
* Рагачоўскі настаўніцкі інстытут
* Усходнееўрапейскі інстытут бізнесу і права (недзярж.)
* Эканоміка-лінгвістычны ўніверсітэт (недзярж.)
* Яўрэйскі ўніверсітэт

 |
| Іншае | 
* Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт эканомікі, статыстыкі і інфарматыкі (філіял)
* Расійскі дзяржаўны сацыяльны ўніверсітэт (філіял)
* Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі

 |

| ⛭Польская адукацыя ў Беларусі |
| --- |
| Польскія народныя ўніверсітэты | 
* Польскі народны ўніверсітэт у Мінску
* Польскі народны ўніверсітэт у Брэсце
* Польскі народны ўніверсітэт у Баранавічах
* Польскі адкрыты ўніверсітэт імя Тадэвуша Касцюшкі ў Брэсце

 |
| Польская мова ў беларускіх ВНУ | 
* Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка
* Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна
* Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава
* Польская вышэйшая гуманітарная школа
* Беларускі камерцыйны інстытут кіравання

 |