recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Каўлі́нія** (*Caulinia*) — род кветкавых падводных раслін сямейства наядавых.

Таксанамія
----------

Існуе каля 45 відаў. Пашыраны ў цёплых і ўмерана цёплых краінах.

Некаторыя віды:

* Caulinia beckxiana
* Caulinia bimaculata
* Caulinia bracteata
* Caulinia coccinea
* Caulinia comptoniana
* Caulinia exima
* Caulinia glabrata
* Caulinia inophylla
* Caulinia macrophylla
* Caulinia microphylla
* Caulinia monophylla
* Caulinia nigricans
* Caulinia parviflora
* Caulinia procurrens
* Caulinia prorepens
* Caulinia prostrata
* Caulinia retusa
* Caulinia rubicunda
* Caulinia stirlingii

На Беларусі віды гэтага роду не сустракаюцца. Каўлінія гнуткая (*Najas flexilis*) і каўлінія малая (*Najas minor*), якія раней адносілі да роду Каўлінія, цяпер уключаны ў род Наяда (*Najas*).

Апісанне
--------

Аднагадовыя травяністыя расліны з тонкім разгалінаванмм гнуткім або ломкім сцяблом даўжынёй 8—40 см. Лісце лінейнае, па краях зубчастае, супраціўнае або ў кальчаках. Кветхі адзіночныя, непрыкметныя, у пазухах лісця. Тычынкавыя кветкі абкружаны двухлопасцевым каляхветнікам. Цвітуць і апыляюцца пад вадой. Плод касцянкападобны.

Кармавыя і дэкаратыўныя расліны. Аб'ект біялагічных даследаванняў. Паводле выкапнёвых рэшткаў каўлініі вызначаюць узрост адкладаў міяцэну, пліяцэну і антрапагену.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».
3. ↑  Паводле сайту *theplantlist.org*

Літаратура
----------

* Каўлінія // БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн. 1999.
**Каўлерпа** (*Caulerpa*) — род ніткавых зялёных водарасцей сямейства каўлерпавых.

Налічваецца каля 60 відаў. Характэрны для флоры трапічных, зрэдку субтрапічных, мораў. Трапляюцца на мелкаводдзі на цвёрдых (камяні, мёртвыя каралы), пясчаных і глеістых грунтах.

Слаявіна складаецца э цыліндрычнай сцелістай часткі даўжынёю 1—2 м, рызоідаў і вертыкальных цыліндрычных або плоскіх простых ці разгалінаваных парасткаў вышынёй да 50 м, марфалагічная разнастайнасць якіх з’яўляецца сістэматычнай прыкметай. Унутры слаявіны знаходзяцца папярочныя цяжы (унутраны шкілет).

Размнажэнне палавое (аноагамія) і вегетатыўнае (часткамі слаявіны).

У краінах Азіі і Акіяніі спажываецца ў ежу.

Літаратура
----------

* *Міхеева Т. М.* Каўлерпа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2775839132 |
**Белякі** (Bielak) - шляхецкі род Вялікага княства Літоўскага аднайменнага герба "Бяляк" - у чырвоным полі дзве сярэбраныя калоны, у навершы дваранская карона без шлема.

Род мае татарскае паходжанне. Самуіл Бяляк быў ротмістрам каралеўскіх войскаў і ў 1761 валодаў маёнткам Лоўчыцы ў Новагародскім ваяводстве. Прадстаўнікі роду валодалі так сама маёнткам Панары ў Ашмянскім павеце.

Прадстаўнікі рода
-----------------

* І калена

1. Есьман ці Асман, паручнік войск Рэчы Паспалітай.

* ІІ калена

2/1. Самуэль, маёр войск Рэчы Паспалітай, валодаў маёнткам Лоўчыцы Наваградскага ваяводства, які прадаў Тупальскім (1761).

3/1. Міхаіл

4./1. Юзаф

* ІІІ калена

5/2. Аляксандр, \*1758, жонка Асея Асановіч.

* ІV калена

6/5. Юзаф, \*1798.

7/5. Мустафа ці Сцяпан, \*1806.

8/5. Давід, \*1812.

Прызнаны ў дваранстве пастановай Гродзенскага ДДС (дваранскага дэпутацкага сходу) 09.01.1837, звестак аб зацвярджэнні ўказам Сената не адшукана.
\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_

Крыніцы: ф. 319, воп. 2, спр. 375.

Літаратура
----------

* Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 2. «Б»./ с. Рыбчонак [і інш.].-Мінск: НАРБ, 2007.
* Herbarz rodzin tatarskich w polsce/Stanislaw Dziadulewicz. Wilno. 1929, s. 62-64.
* Гербовник дворянских родов Царства Польского, часть 1, Варшава, 1853, стр. 65.
* Список дворянам Царства Польского, с приобщением кратких сведений о доказательствах дворянства - Варшава, 1851.
* Мухлинский А. Исследование о происхождении и состоянии литовских татар. – СПб. 1857.
**Керсцін Дэлерт** (шведск.: Kjerstin Dellert, 4 лістапада 1925 — 5 сакавіка 2018) — шведская оперная спявачка (сапрана) і тэатральны менеджар.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў Стакгольме ў сям’і камерсанта Оскара Дэлерта і Элізабет Дэлерт (народжанай Блумквіст, у другім шлюбе — Аскел).

Кар’еру вакалісткі пачала ў 1948 годзе на амерыканскім радыё, выйграўшы конкурс талентаў Артура Годфры ў Нью-Ёрку. Дэлерт выканала песню Someone to Watch Over Me.

На опернай сцэне дэбютавала ў 1951 годзе на сцэне Stora Teatern ў Гётэбаргу, выканаўшы партыю ў аперэце Жака Афенбаха «Прыгожая Алена». З сярэдзіны 1950-х да 1970-х гадоў у асноўным выступала ў Каралеўскай оперы ў Стакгольме, выконваючы партыі ў оперных спектаклях, у тым ліку ў «Нудзе» Пучыні і «Аніяры» Карл-Біргера Блумдаля (1959).

Дэлерт таксама выступала ў якасці арганізатара і прадзюсара некалькіх прадстаўленняў па асаблівых выпадках, напрыклад, шоу па замове Рыксдага на сцэне Стакгольмскай оперы 1976 года, прымеркаванага да вяселля караля Карла Густава і каралевы Сільвіі (на гэтым канцэрце ABBA ўпершыню выканала песню Dancing Queen, а сама Дэлерт выступіла з песняй O, min Carl Gustafа). У гонар свайго 50-годдзя Дэлерт арганізавала рэвю на сцэне Södra Teatern у 1975 годзе.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Kjerstin Dellert 1925-11-04 — 2018-03-05 Operasångare, teaterchef Праверана 3 снежня 2020.
2. ↑  LIBRIS — 2018. Праверана 24 жніўня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125'></a>

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Керсцін Дэлерт


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Spotify |
| Тэматычныя сайты | AllMusic · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Internet Movie Database · MusicBrainz · Rate Your Music |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 9038522 · GND: 12323221X · ISNI: 0000 0000 5152 7217 · LCCN: n84130026 · NLP: A33134509 · LIBRIS: 212063 · SUDOC: 059159103 · VIAF: 45203453 |

 |
**Уладзімір Якаўлевіч Матыль** (26 чэрвеня 1927, Лепель — 21 лютага 2010, Масква) — савецкі і расійскі кінарэжысёр, тэатральны рэжысёр
 і сцэнарыст. Народны артыст Расіі (2003).

Біяграфія
---------

Уладзімір Матыль нарадзіўся ў Лепелі ў яўрэйскай сям’і. Яго бацька — выхадзец мястэчка Гастыніч Варшаўскай губерні, слесар мінскага завода «Камунар» Якаў Давыдавіч (Данілавіч) Матыль (1901—1931) — праз тры гады пасля нараджэння сына (6 мая 1930 года) быў арыштаваны па абвінавачванні ў шпіёнскай дзейнасці і адпраўлены ў лагер на Салаўкі, дзе праз менш чым год загінуў. Маці — выпускніца Петраградскага педагагічнага інстытута імя А. І. Герцэна Берта Антонаўна Левіна — працавала выхавальніцай у калоніі для малалетніх злачынцаў пад кіраўніцтвам А. С. Макаранка і пасля завучам дзіцячага дома для дзяцей рэпрэсаваных у горадзе Аса Пермскай вобласці. Дзіцячыя гады Уладзімір Матыль правёў з маці ў ссылцы на Урале. Дзед і бабуля па матчынай лініі таксама былі сасланыя на Далёкі Усход, а пасля вяртання ў Беларусь загінулі ў гета ў гады нямецкай акупацыі.

Скончыў акцёрскае аддзяленне Свярдлоўскага тэатральнага інстытута (1948) і гістарычны факультэт Свярдлоўскага ўніверсітэта (1957, завочна). Працаваў рэжысёрам Свярдлоўскага драматычнага тэатра, затым акцёрам і рэжысёрам у тэатрах у Сталінагорску (цяпер Новамаскоўск Тульскай вобласці) і ў Ніжнім Тагіле. З 1955 года — галоўны рэжысёр Свярдлоўскага тэатра юнага гледача. У 1957—1960 быў рэжысёрам Свярдлоўскай кінастудыі.

Свой першы самастойны фільм, «Дзеці Паміра», зняў у 1963 на Таджыкскай кінастудыі. У 1967 зняў камедыю на ваенную тэму «Жэня, Жэнечка і „кацюша"», па сцэнарыі, напісанаму сумесна з Булатам Акуджавай. Усенародную вядомасць У. Матылю прынёс прыгодніцкі фільм «Белае сонца пустыні». У 1975 годзе У. Матыль выпускай гістарычны фільм «Зорка чароўнага шчасця» аб лёсах дзекабрыстаў. Музыку да гэтых трох самых вядомых фільмаў Уладзіміра Матыля, а таксама да яшчэ трох карцін Уладзіміра Матыля, напісаў яго сябар Ісаак Шварц.

У 1976—1985 гадах У. Матыль — мастацкі кіраўнік Студыі мастацкіх фільмаў творчага аб’яднання «Экран» тэлецэнтра «Астанкіна». У 1990-я гады часта выступаў як мастацкі кіраўнік у фільмах маладых рэжысёраў. У 1999 годзе абраны старшынёй журы IX МКФ «Пасланне да Чалавеку».

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Таджыкскай ССР імя А. Рудакі (1964, за фільм «Дзеці Паміра»); Ганаровы грамадзянін горада Душанбэ (1977); Заслужаны дзеяч Таджыкістана (1997). Узнагароджаны ордэнам Пашаны (1996, за фільм «Белае сонца пустыні»). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РФ у галіне літаратуры і мастацтва 1997 (1998, за фільм «Белае сонца пустыні»).

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Уладзімір Матыль на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |
| Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 138977562 · GND: 128925825 · ISNI: 0000 0000 5887 9178 · LCCN: no2005114993 · NTA: 267963483 · NUKAT: n2013141222 · VIAF: 49408888 |

 |
**Хамерсміцкі мост** (англ.: Hammersmith Bridge) — падвесны мост праз Тэмзу ў заходнім Лондане. Мост злучае цэнтр лонданскага бора Хамерсміт і Фулэм на паўночным беразе Тэмзы з раёнам Барнс бора Рычманд-апан-Тэмз. Мост дазваляе аўтамабільны рух і праход пешаходаў. Гэта другі сталы мост на гэтым месцы.

Гісторыя
--------

Збудаванне моста было ўхвалена парламенцкім законам у 1824 годзе, на наступны год мост пачалі будаваць. Гэта быў першы падвесны мост праз Тэмзу, ён быў спраектаваны Уільямам Тырні Кларкам. Будаўніцтва моста абыйшлося ў £80,000, праезд па мосту быў платным.

Да 1870-х гадоў мост Хамерсміт ужо не спраўляўся з нагрузкай цяжкага транспарту, яго ўласнікі занепакоіліся, калі ў 1870 годзе 11-12 тысяч людзей сабраліся на мосце для таго, каб прагледзець на лодкавую рэгату, якая пад мостам праходзіла адзнаку трохі меншую за палову дыстанцыі гонкі працягласцю 4¼ мілі. У 1884 годзе часовы мост быў узведзены для падтрымання руху падчас будаўніцтва сталага моста.

Сучасны падвесны мост быў спраектаваны інжынерам сэрам Джозефам Безалетам і стаіць на тым жа падмурку, што і старая канструкцыя Кларка. Новы мост быў пабудаваны кампаніяй Дыксан, Эплбі і Торн. Мост быў адкрыты спадчынным прынцам Эдуардам 11 чэрвеня 1887 года.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хамерсміцкі мост

| ⛭Лондан Масты Лондана |
| --- |
| 
* Батэрсі
* Блэкфраярс
* Кэнан Стрыт
* Чэлсі
* Чызуік
* Гросвенар
* Хамерсміцкі мост
* Хэмптан-Корт
* Хангерфордскі мост
* К’ю
* Кінгстанскі мост
* Ламбецкі мост
* Лонданскі мост
* Міленіум
* Путні
* Рычмандскі мост
* Саўтварк
* Таўэрскі мост
* Туікенхемскі мост
* Воксхальскі мост
* Уондсварцкі мост
* Ватэрлоа
* Вэстмінстэрскі мост

 |
**Natco Pharma Ltd** — індыйская фармацэўтычная кампанія, якая вырабляе актыўныя фармацэўтычныя інгрэдыенты.

Агульныя звесткі пра кампанію
-----------------------------

Асноўныя напрамкі работы — распрацоўка прэпаратаў для барацьбы з віруснымі (уключаючы гепатыт C) і анкалагічнымі захворваннямі.

Natco Pharma працуе ў Індыі, ЗША, Еўропе і Азіі. Даччыныя прадпрыемствы размяшчаюцца ў Паўночнай і Лацінскай Амерыцы, Азіяцка-Ціхаакіянскім рэгіёне, на Блізкім Усходзе і ў Паўднёва-Усходняй Азіі.

Першапачаткова кампанія называлася Natco Fine Pharmaceutical Ltd. Яна стала афіцыйна публічнай з ліпеня 1992 года. У лютым 1993 года змяніла сваю назву на Natco Pharma (NPL).

Асартымент прадукцыі Natco Pharma Limited складае больш за 500 лекавых найменняў і пастаянна пашыраецца дзякуючы фундаментальных даследаванняў і супрацоўніцтве ў сферы тэхналогій.

NPL з’яўляецца вытворцам лекавых прэпаратаў для кампаній Ranbaxy і Parke Davis і ўладальнікам сертыфікацыі ISO 9002, якая дазваляе развіваць экспарт. Natco Pharma Ltd ініцыявала працэдуры рэгістрацыі прэпаратаў пад уласным брэндам больш чым у 20 краінах.

Для выхаду на амерыканскі рынак NPL сфармавала даччынае прадпрыемства Natco Pharma ў ЗША і ўступіла ў даследчае супрацоўніцтва з Рэгіянальнай даследчай лабараторыяй у Джаму, Цэнтрам клеткавай і малекулярнай біялогіі для сінтэтычных пептыдаў і Цэнтральным інстытутам даследаванняў скуры.

Natco Laboratories, Natco Parenterals і Karanth Pharmaceuticals аб’ядналіся з флагманскай кампаніяй NPL, каб забяспечыць вялікую базу актываў і павялічыць высокатэхналагічныя магчымасці.

Зарэгістраваны офіс знаходзіцца ў горадзе Хайдарабад, Індыя.

Кампанія пачала сваю дзейнасць у 1981 годзе. Сёння ў яе актыве ўласныя даследчыя цэнтры і больш за 4000 кваліфікаваных навукоўцаў. Прадукцыя NPL экспартуюцца ў ЗША, Аўстралію, Канаду, Бразілію, краіны Еўропы, краіны СНД, В’етнам, Ганконг, Кітай, Нідэрланды, Нігерыю, Танзанію і Кенію і інш.

Natco Pharma Limited мае сертыфікат Сусветнай арганізацыі аховы здароўя і вырабляе прадукцыю для кампаній Ranbaxy Laboratories Ltd. Eskayef Ltd. Parke Davis (I) Ltd. Fulford India Limited, Cadila Ltd. John Wyeth India Ltd. ICI Ltd. і SOL Pharmaceuticals Ltd.

Natco Pharma Ltd вырабляе аналагі дарагіх вядомых, брэндавых лекавых сродкаў, робячы іх даступнымі для пацыентаў з нізкімі даходамі.

Зноскі
------

1. ↑  Knowledge Graph — 2012. Праверана 25 студзеня 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q648625'></a>
2. 1 2  «Asia’s 200 Best Under A Billion 2017 RANKING». *Інтэрнэт-выданне амерыканскага фінансава-эканамічнага часопіса «Forbes» («Форбс»)* (17.07.2017).
3. ↑  «About Natco Pharma Ltd» **(нявызн.)**. *Bloomberg.com -* Афіцыйны сайт выдання фінансавай інфармацыі для прафесійных удзельнікаў фінансавых рынкаў.
4. ↑  «NATCO PHARMA LTD. (NATCOPHARM) - COMPANY HISTORY» **(нявызн.)**. *business-standard.com, афіцыйны сайт газеты Business Standard*.
5. ↑  «Company History — Natco Pharma Ltd». *The Economic Times, афіцыйны сайт штодзённай газеты.*

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт Natco Pharma Архівавана 13 мая 2020.
Жлобінская вяслярная база
**Жлобінская вяслярная база** заснаваная ў 2010 годзе ў горадзе Жлобін. Агульная плошча 2418 м². Уваходзіць у склад Цэнтра алімпійскага рэзерву па хакеі з шайбай і плаванні. Праводзяцца вучэбна-трэніровачныя заняткі па акадэмічным веславанні, веславанні на байдарках і каноэ. Маюцца трэнажорная і спецыялізаваная залы, медыцынскі цэнтр, дзе вядзецца кантроль за фізічным станам спартсменаў, і элінг на 40 лодак. Побач з базай пабудаваны трэніровачны вяслярны канал, які злучаецца з р. Дняпро. Ажыцяўляецца пракат катамаранаў.

Літаратура
----------

* Жлобинская гребная база // Рэгіёны Беларусі: энцыклапедыя. У 7 т. = Регионы Беларуси: энциклопедия. В 7 т. (руск.) / Т. В. Белова (гл. ред.). — Мн.: БелЭн, 2012. — Т. 3. Гомельская область. В 2 кн. Книга 1. Aбрамов — Липово. — 398 с. — 2 500 экз. — ISBN 978-985-11-0617-8.
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Жлобінская седлавіна** — тэктанічная структура ў Беларусі (Гомельская вобласць), падзяляе Беларускую і Варонежскую антэклізы і з'яўляецца перамычкай паміж Аршанскай упадзінай і Прыпяцкім прагінам.

Мае асіметрычную будову: паўночны яе схіл з'яўляецца досыць спадзістым, а паўднёвы ўяўляе сабой сістэму ступенчатых разломаў. Даўжыня 50 км, шырыня 45 км. На захадзе мяжуе з Бабруйскім пахаваным выступам Беларускай антэклізы, на поўначы — з Аршанскай упадзінай, на ўсходзе — з Суражскім пахаваным выступам, на поўдні з Гарадоцка-Хацецкай тэктанічнай ступенню (некаторыя даследчыкі адносяць яе да глыбока пахаванай часткі Жлобінскай седлавіны) Прыпяцкага прагіну.

Крышталічны фундамент у межах седлавіны залягае на глыбіні ад -650 да -900 м. Платформавы чахол складзены пераважна з рыфейскіх і вендскіх адкладаў, якія перакрываюцца сярэднедэвонскімі, юрскімі, мелавымі, палеагенавымі, неагенавымі і антрапагенавымі ўтварэннямі.

Пачатак фарміравання Жобінскай седлавіны ў познім пратэразоі. Блізкі да сучаснага выгляд яна набыла ў канцы герцынскага этапу. У палеазоі і да сярэдняга мезазою на тэрыторыі седлавіны пераважалі ўзыходныя тэктанічныя рухі. У жывецкі час дэвонскага перыяду, юрскім, мелавым, палеагенавым перыядах раён падвяргаўся адмоўным тэктанічным рухам і быў неглыбокім морам. Ад неагену да антрапагену ўключна тэрыторыя Жлобінскай седлавіны ўзвышаецца над узроўнем мора і з'яўляецца месцам намнажэння кантынентальных асадкаў.

Літаратура
----------

* *Гарэлік З.* Жлобінская седлавіна // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
* *Шкуратаў У.* Жлобінская седлавіна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
Прыклад напісання слова «Алах» арабскай каліграфіяй **Алах** (араб. الله‎‎  [ʔalˤːɑːh] (i)) — арабскае слова, якое азначае Бога. У ісламе слова Алах традыцыйна выкарыстоўваецца ў любой мове, што азначае як уласна Бога, так і адно з яго імёнаў.

Паводле веры мусульман, Алах — стваральнік і кіраўнік усяго існага. Акрамя яго ніхто не валодае гэтымі якасцямі. Існаванне Алаха з’яўляецца неабходным для сусвету, а яго адсутнасць немагчымае. У Алаха няма роўных, і ў гэтым выяўляецца Яго абсалютнае адзінства.

Алах — імя ўласнае, яно адпавядае сапраўднаму Богу, Творцу і Госпаду ўсяго існага, ўладальніку ўсіх выдатных імёнаў і якасцяў, Цэламу, Адзінаму. Алах вечны і не мае пачатку і канца. Спасціжэнне Яго чалавечым розумам немагчыма. Аднак некаторыя Яго атрыбутыўныя якасці паддаюцца прыблізнаму апісанню катэгорыямі чалавечага паняццевага апарата, г.зн. напрыклад, магчыма казаць пра Яго існаванне або дасканаласць.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Дула.
**Дула** (цюркс. Дулу, Ту-лі (кітайскія летапісы)) — кіруючая дынастыя ў Вялікай Балгарыі. Іаган Эверс для тлумачэння рускай гісторыі ўпершыню выказаў памылковую здагадку, што на Русі і ў Хазарскім каганаце (уключаючы Волжскую Балгарыю) кіраваў адзін і той жа род. У Хазарыі кіраваў род Ашына.

Паходжанне дынастыі
-------------------

Заснавальнік дынастыі Дулу— з роду цюрак Ашына. Стаў каганам дзякуючы падтрымцы кітайскага імператара каля 590 г. Вядомыя булгарскія кіраўнікі з роду Дула — Кубрат (заснавальнік Вялікай Балгарыі), некалькі легендарных яго сыноў, з якіх прасочваюцца па крыніцах Батбаян і Аспарух (заснавальнік Дунайскай Балгарыі), і каганы Дунайскай Балгарыі Тэрвел,
Кармесій і Севар.

У 631 годзе Кубрат заснаваў на Кубані дзяржаву. Гэта адбылося пасля таго, як яго дзядзька Аргана-Махаду разграміў нушыбійцаў і хазар і гэтым дапамог Кубрату. Бацька Кубрата не належаў да роду цюркскіх каганаў царскага дому Ашына, а паходзіў з той часткі племяннога саюза Дулу, якая падтрымлівала Махаду. У «Імянніку балгарскіх ханаў» Авітахол (Атыла) і Эрнак таксама аднесены да роду Дула, што паказвае на тэндэнцыю звязваць балгарскіх ханаў VII стагоддзя з вядомымі гунскімі правадырамі ў V стагоддзі.

Некаторыя крыніцы адносяць да роду Дула правадыра кутрыгур Безмера, які адкалоўся ад авараў, але патрапіў у залежнасць ад Кубрата. Безмер, сапраўды, кіраваў 3 гады пасля Кубрата «па той бок Дуная» (паводле Імянніка). Хоць наўрад ці ён быў сынам Кубрата, як лічыць Артамонаў М. І.: хутчэй за ўсё Безмер быў або пляменнікам, або стрыечным братам Кубрата.

Міжусобіца ўнутры Заходне-цюркскага каганата паміж племяннымі саюзамі Дулу і Нушыбі дазволіла Кубрату захаваць створанае ім тым часам Балгарскае ханства, якім кіравала дынастыяй Дула.

Аспарух, сын Кубрата, заснаваў балгарскае ханства на Балканах (Дунайскую Балгарыю), якая лічыцца першай дзяржавай сучаснай Балгарыі — Першае балгарскае царства.

Сустракаецца меркаванне, што другі сын Кубрата, Катраг, заснаваў Булгарскую дзяржаву (Волжская Булгарыя) на Сярэдняй Волзе і Каме. Гэта версія не пацвярджаецца і не можа быць пацверджана ніводнай крыніцай: паводле археалагічных даных волжскія булгары прыйшлі на Волга-Кам'е ў канцы VIII стагоддзя, гэта значыць значна пазней пасля распаду Вялікай Балгарыі.

Кіраўнікі з дынастыі Дула па «Імянніку балгарскіх ханаў»
--------------------------------------------------------

Асноўны артыкул: **Імяннік балгарскіх ханаў**
* Атыла
* Кубрат
* Батбаян
* Катраг
* Альцэк
* Аспарух
* Тэрвел
* Кармесій
* Севар

Гл. таксама
-----------

* Дынастыя Вакіл
* Эль, соцыум

Зноскі
------

1. ↑  E. H. Parker, A Thousand Years of the Tartars, 1895
**Рэгіянальны парк Лабанорас** (літ.: Labanoro regioninis parkas) — рэгіянальны парк Літвы, размешчаны за 80 км на паўночны ўсход ад Вільнюса ў Свянцянскім, Малетскім і Уценскім раёнах. Адміністрацыя парка знаходзіцца ў мястэчку Лабанорас. Заснаваны ў 1992 годзе з мэтай захавання лесу і яго азёраў, яго прыроднай экасістэмы і каштоўнасцяў культурнай спадчыны. Гэта буйнейшы рэгіянальны парк краіны, плошча якога складае 55344 гектары. Рэгіянальны парк на паўночным усходзе мяжуе з Аўкштайцкім нацыянальным паркам.

Апісанне
--------

У парке каля 70 азёраў, яны складаюць 13 % ад агульнай плошчы парка. Верхавыя балоты і іншыя водна-балотныя ўгоддзі займаюць плошчу, роўную 30 км². Праз парк працякаюць 30 вадацёкаў і 3 ракі. Лясы (пераважна хваёвыя) складаюць 80 % (400 км²) ад агульнай плошчы парка.

Парк насяляюць 54 віды млекакормячых, 172 віды птушак, 5 відаў рэптылій і 11 відаў земнаводных. Нераставы ласось у невялікіх рэках, якія з-за цёплых крыніц не замярзаюць цалкам зімой, з’яўляецца прыродным багаццем парка.

Млекакормячыя прадстаўлены бабрамі, выдрамі, ласямі. Сярод птушак, якія гняздуюцца ў парке: гагач чорнаваллёвы, чорнаваллёвік, скапа, бугай, журавель, чорны бусел, зімародак, пагоніч і цецярук. Парк з’яўляецца домам для самай плотнай папуляцыі белага бусла ў Еўропе.

Відавая разнастайнасць раслін у нацыянальным парке Лабанорас вельмі высокая. Батанікі налічвалі 120 розных кустоў балотнай вярбы, 300 кветкавых сцяблоў балотнай гарычкі, 80 тысяч пальчатакарэннікаў плямістых, 2300 лабелій Дортмана і 200 гарлачыкаў.

У рэгіянальным парке Лабанорас таксама ёсць месцы з археалагічнымі, архітэктурнымі, этнаграфічнымі і гістарычнымі каштоўнасцямі.

У 2015 годзе побач з вёскай Мідунай на тэрыторыі рэгіянальнага парка адкрылася 36-мятровая назіральная вежа.

Зноскі
------

1. ↑  DĖL REGIONINIŲ PARKŲ IR DRAUSTINIŲ ĮSTEIGIMO
2. ↑  The Geography of Tourism of Central and Eastern European Countries
3. ↑  Labanoro regioninio parko vieta
4. ↑  Labanoras Regional Park Архівавана 31 мая 2019.
5. ↑  Regional Park Labanoras, Lithuania **(нявызн.)**.  Global Nature Fund. Праверана 25 чэрвеня 2009.
6. ↑  Labanoras Regional Park (літ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2018. Праверана 21 красавіка 2019.
7. ↑  Открытие Лабанорской смотровой башни

Спасылкі
--------

* Рэгіянальны парк Лабанорас Архівавана 13 жніўня 2018. (літ.)
* Карта рэгіянальнага парка (літ.)
* Рэгіянальны парк Лабанорас  на YouTube (літ.)
**Уладзімір Якаўлевіч Саханько** (нар. 27 чэрвеня 1946, Магілёў) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Магілёўскі машынабудаўнічы інстытут, інжынер-механік. Працаваў вучнем слесара, слесарам па рамонту рухомага саставу Магілёўскага паравознага дэпо. Пасля службы ў радах Савецкай Арміі працаваў слесарам-мантажнікам, слесарам-зборшчыкам, майстрам Магілёўскага завода «Строммашына», майстрам, старшым майстрам, начальнікам участка, начальнікам вытворчага дыспетчарскага бюро, намеснікам начальніка цэха, начальнікам цэха, намеснікам начальніка, начальнікам вытворчасці лябёдак Магілёўскага ліфтабудаўнічага завода, намеснікам дырэктара Магілёўскага завода сельскагаспадарчага машынабудавання «Магілёўсельмаш» (Магілёўскага завода транспартнага машынабудавання «Магілёўтрансмаш»), галоўным інжынерам — першым намеснікам дырэктара, намеснікам генеральнага дырэктара Магілёўскага завода «Магілёўтрансмаш».

Быў генеральным дырэктарам рэспубліканскага вытворчага ўнітарнага прадпрыемства «Магілёўскі завод „Строммашына"».

Выбіраўся членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання.

Узнагароды
----------

Удастоены ганаровага звання «Чалавек года» (2000 г.). Узнагароджаны медалём «За працоўныя заслугі», юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Саханько Владимир Яковлевич Архівавана 18 жніўня 2020.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Белянец.

**Беляне́ц** — возера ў Расонскім раёне Віцебскай вобласці, у басейне ракі Свольна, за 27 кіламетраў на паўночны захад ад г.п.Расоны. Аддзелена невялікім узвышшам ад возера Белага (Юхаўскага). Плошча 0,28 км², даўжыня 960 метраў, найбольшая шырыня 380 метраў, найбольшая глыбіня 4,5 метраў, даўжыня берагавой лініі 2,5 км. Плошча вадазбору 0,6 км². Аб'ём 0,68 млн м³. Схілы катлавіны вышынёй 2-4 м, на ўсходзе 5-6 м. Берагі высокія, стромкія, на поўначы нізкія, затарфаваныя. Дно сапрапелістае, зарастае імхамі.

У возеры водзяцца акунь, плотка, шчупак, лешч, лінь і іншыя віды рыб.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Уладзімір Якаўлевіч Хазанскі** (25 кастрычніка 1923, Гарадок, Віцебская вобласць — 20 лістапада 1989) — журналіст, пісьменнік, лаўрэат прэміі Камсамола Беларусі.

Біяграфія
---------

Бацька быў будаўніком. У ліпені 1941 года сям’я эвакуявалася ў Алапаеўскі раён Свярдлоўскай вобласці. Паступіў на факультэт журналістыкі Уральскага дзяржаўнага ўніверсітэта, але пасля смерці бацькі ў сувязі з цяжкімі матэрыяльнымі ўмовамі быў вымушаны пакінуць вучобу. Працаваў мантажнікам, грузчыкам на заводзе. У верасні 1942 года зноў пачаў вучыцца і, атрымаўшы дыплом, па накіраванні ЦК УКП(б) вярнуўся ў родную Беларусь.

У 1949 годзе быў залічаны ў штат «Чырвонкі».

У 1972 годзе Уладзімір Якаўлевіч стаў лаўрэатам прэміі Ленінскага камсамола Беларусі — за шматгадовую працу ў камсамольскім друку.

Творы
-----

Аўтар дакументальных аповесцей «Ася», «Спросите у берёз», якія расказваюць аб падпольшчыках горада Полацка і ўдзельніках Прошкаўскага інтэрнацыянальнага падполля.

Разам з артыстам тэатра імя Я. Коласа А. Гутковічам напісаў п’есу «Юныя мсціўцы», якая ішла ў тэатрах Віцебска, Магілёва, Мінска.

Зноскі
------

1. ↑  Ганарыўся працай у «Чырвонцы»

Літаратура
----------

* Лыскавец, В. Пошукі і знаходкі журналіста / В. Лыскавец // Віцебскі рабочы. — 1973. — 8 жн.
* Хазанскі Уладзімір Якаўлевіч // Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн. 2004. — С. 720.
**Керынчы** (**Індрапура**; індан.: Kerinci) — дзеючы вулкан на востраве Суматра ў хрыбце Барысан.

З’яўляецца самай высокай кропкай вострава Суматра вышынёй 3800 метраў і самым высокім вулканам у Інданезіі. Размешчаны ў правінцыі Джамбо, на захадзе цэнтральнай частцы вострава Суматра, недалёка ад заходняга ўзбярэжжа, прыкладна за 130 км (81 міль) на поўдзень ад горада Паданг. Мае шырыню падставы ад 13 да 25 км. Кратар вулкана мае дыяметр каля 600 м, глыбіня да 400 м у кратары вулкана ўтварылася часовае возера.

Апошняе вывяржэнне адбылося ў 2009 годзе.

Складзены пераважна андэзітавымі лавамі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 240. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
**Маншук Жыенгаліеўна Маметава** (каз.: Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова; 23 кастрычніка 1922, аул Жыекум, Кіргізская АССР — 15 кастрычніка 1943, пад Невелем) — кулямётніца 100-й асобнай стралковай брыгады Калінінскага фронту, гвардыі старшы сяржант. Першая казахская жанчына, якой было прысвоена званне Герой Савецкага Саюза.

Біяграфія
---------

Нарадзілася 23 кастрычніка 1922 года ў ауле Жыекум Удынскага раёна Уральскай вобласці, цяпер Рэспубліка Казахстан. Казашка.

Бацькі Маншук рана памерлі, і пяцігадовую дзяўчынку ўдачарыла яе цётка Аміна Маметава. Дзіцячыя гады Маншук прайшлі ў Алма-Аце. Сапраўдным імем Маншук было Мансія, і ў дзяцінстве Аміна апай звала яе ласкальна «Маншаім», але паколькі Маншук была маленькай, то не магла вымавіць слова «Моншақ» і ў яе атрымвалася толькі «Манчук». З тых часоў яна стала падпісваць лісты Манчук.

Да вайны скончыла рабфак, два курсы медыцынскага інстытута. Працавала ў апараце Саўнаркама Казахскай ССР, сакратаром намесніка Старшыні Саўнаркама.

У Чырвонай арміі з верасня 1942 года, пісар штаба 100-й Казахскай асобнай стралковай брыгады (8 снежня 1943 года ператворана ў 1-ю стралковую дывізію. Пасля дывізія была ўзнагароджана ордэнам Чырвонага Сцяга, ёй была прысвоена ганаровая назва «Брэсцкая»), потым медсястра. На фронце скончыла курсы кулямётнікаў і была прызначана першым нумарам кулямётнага разліку ў страявую частку.

15 кастрычніка 1943 года ў цяжкіх баях за вызваленне горада Невеля (Невельская наступальная аперацыя) пры абароне панавальнай вышыні, застаўшыся адна з кулямётнага разліку, быўшы цяжка параненай аскепкам у галаву, знішчыла 70 салдатаў праціўніка і загінула смерцю адважных.

Зноскі
------

1. 1 2

Літаратура
----------

* Маметова Маншук Жиенгалиевна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — С. 31. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* *Чечеткина О.* Батыр Маншук // Героини. Вып. I. (Очерки о женщинах — Героях Советского Союза). — М.: Политиздат, 1969.

Спасылкі
--------

* Маншук Жыенгаліеўна Маметава на сайце «Героі краіны»
* Дом-музей Героя Советского Союза Маншук Маметовой Архівавана 30 снежня 2007..(г. Уральск).
* Разговор с Маншук.
* Классный час о Маншук Маметовой Архівавана 13 мая 2008..
* Маметова Маншук Жиенгалиевна(недаступная спасылка). // История отечества. Коми.
* Почтовая марка с изображением Маметовой Маншук.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
| Нарматыўны кантроль | ISNI: 0000 0000 3521 6945 · LCCN: n94089042 · SUDOC: 230978134 · VIAF: 23833333 |
**Ма́ныч-Гудзіла** (Вялікі Маныч, Гудзіла) — буйное салёнае возера на поўдні Расіі ў Калмыкіі, Стаўрапольскім краі і Растоўскай вобласці, размешчанае ў цэнтры Кума-Маныцкай упадзіны. Пасля пабудовы ў 1930-я гады шэрагу гідразбудаванняў стала часткай Пралетарскага вадасховішча на рацэ Маныч. Плошча возера зменлівая, у сярэднім складае 344 км². Даўжыня — больш за 100 км, шырыня — да 10 км і больш, глыбіня — да 3,5—4 м, вада горка-салёная. Ваганні ўзроўню і салёнасці вады, якія маюць антрапагенна-натуральны характар.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
Тугайная расліннасць Сырдар’і ў Кызылардынскай вобласці
**Тугаі** — участкі тэрас  (руск.) (бел. далін рэк Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі, якія затапляюцца падчас паводак і разводдзяў. Тут могуць сустракацца тугайныя лясы, заліўныя лугі  (руск.) (бел. водна-балотная расліннасць. Драўнінна-хмызняковая расліннасць прадстаўлена таполямі, тамарыскамі, лохам, вярбой, абляпіхай. Сустракаюцца ліяны (у іх ліку павойнікі, павой), якія часам густа аплятаюць дрэвы і хмызнякі. У пераўвільготненых месцах расце трыснёг. Тугаі выкарыстоўваюцца як пашы. Маюць вялікае водаахоўнае значэнне.

Зноскі
------
**Хато́віжскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці. Цэнтр — вёска Хатовіж.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Клімавіцкага раёна Калінінскай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Магілёўскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Клімавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Дамамерыцкага (4 населеныя пункты: Ганнаўка, Пянькоўка, Хадунь і Хатовіж) і Кісялёвабудскага (2 населеныя пункты: Куляшоўка і Роськаў) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 6 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Папеса Іаана (значэнні).
Папеса Іаана ў вобразе Вавілонскай блудніцы
Папеса **Іаана** — легендарная асоба, жанчына, якая нібыта займала папскі прастол пад імем **Іаан (Ян) VIII**, паміж Львом IV (памёр у 855) і Бенедыктам III (памёр у 858). У прынятым у наш час спісе Рымскіх Папаў імя Іаан VIII насіў рэальны Папа, які кіраваў крыху пазней — у 872—882.

Па легендзе, яна нарадзілася ў дзень смерці Карла Вялікага, была дачкой англійскага місіянера і нарадзілася ў Майнцы або ў Інгельгайме, у дванаццаць гадоў сышлася з манахам з манастыра Фульды і сышла з ім, перапрануўшыся ў мужчынскую сукенку, на Афон. Пасля працяглых вандровак пасялілася ў Рыме, дзе стала спачатку натарыусам курыі, затым кардыналам і, нарэшце, Папам Рымскім, але падчас адной працэсіі нарадзіла і пасля гэтага памерла (ці была забіта абражанымі ў рэлігійных пачуццях удзельнікамі працэсіі).

Прыхільнікі легенды сцвярджаюць, што пасля гэтай гісторыі кожны новаабраны пантыфік да Льва X праходзіў працэдуру вызначэння пола з дапамогай праразнога крэсла, вядомага як *Sella* (варыянт: *Sedes*) *Stercoraria* (лац.: гнаявое крэсла); у працэдуру быццам бы ўваходзіў выраз *Mas nobis dominus est!* (лац.: Наш гаспадар — муж!).

Праўдзівасць апавядання пра "Папу-жанчыну", якое паўтаралася з XIII стагоддзя, упершыню была аспрэчана ў XV стагоддзі. Пачынаючы з сярэдзіны XVI стагоддзя, гісторыкі ўжо не сумняваліся ў выдуманасці гэтага апавядання. Легенда ўзнікла, верагодна, у насмешку над парнакратыяй — перыядам панавання жанчын пры двары Папы, пачынаючы з Іаана X да Іаана XII (919—963). Падобная з'ява адзначана таксама пры Папе Аляксандры VI Борджыя (1492—1502), які прызначыў на пасаду галоўнага скарбніка (бухгалтара-аўдытара) курыі сваю палюбоўніцу Джулію Фарнезэ, а яе малодшы брат Алесандра Фарнезэ, не маючы духоўнага сану, крыху пазней, у 1493 годзе, ва ўзросце 25 гадоў атрымаў пасаду кардынал-скарбніка курыі і адначасова біскупа адразу трох дыяцэзій; мала таго, менавіта гэты кардынал зойме пасля (праз двух Папаў) папскі прастол пад імем Папы Паўла III (1534—1549). Вядомы таксама цікавы факт, звязаны з ваенным паходам Аляксандра VI падчас міжусобіц з родам Сфорца, калі яго малодшая дачка Лукрэцыя Борджыя знаходзілася in loco parentis, гэта значыць «на месцы бацькі» — яна займала трон Святога Пятра ў адсутнасць бацькі па яго ж прызначэнню.

Літаратура
----------

* Donna Woolfolk Cross, *Pope Joan* Ballantine Books, ISBN 0-345-41626-0
* Clement Wood, *The Woman Who Was Pope*, Wm. Faro, Inc. NYC 1931
* Arturo Ortega Blake, *Joanna Kobieta ktora zostala Papiezem", Edit. Philip Wilson, 2006 Published in Warszawa, ISBN 83-7236-208-4.*
* Alain Boureau, *The Myth of Pope Joan*, University Of Chicago Press, 2000 Published in Paris as *La Papesse Jeanne*. The standard account among historians.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Папеса Іаана
* Rosemary and Darroll Pardoe. The Female Pope: The Mystery of Pope Joan
* Catholic Encyclopedia
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Тубуаі (значэнні).

**Тубуа́і** (франц.: *Tubuai*, таіц.: *Tupua’i*) — найбуйнейшы востраў у групе астравоў Тубуаі. Уваходзіць у склад Французскай Палінезіі. Плошча — 45 км². Насельніцтва — 2050 чал. (2007 г.).

Востраў мае вулканічнае паходжанне. Знаходзіцца ў атачэнні каралавых рыфаў. Даволі гарысты. Найвышэйшы пункт — гара Таітаа (422 м). У лагуне, сфарміраванай караламі, вылучаюцца пясчаныя пляжы. Клімат трапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература ў снежні +22 — 27° C, ў маі 21 — 26° C.

Археолагі лічаць, што востраў быў населены прадстаўнікамі культуры лапіта, продкамі сучасных тубуаі ў прамежку першых сямі — васьмі стагоддзяў ад пачатку нашай эры. У 1777 г. ён быў нанесены на карту Джэймсам Кукам. У 1789 г. яго наведалі паўстанцы з карабля «Баўнці», якія ратаваліся ад брытанскай карнай экспедыцыі. Паміж астравіцянамі і паўстанцамі ўзнік канфлікт, і праз 2 месяцы каманда «Баўнці» была вымушана пакінуць Тубуаі, каб каланізаваць далёкі бязлюдны востраў Піткэрн.

З-за эпідэмічных захворванняў, завезеных еўрапейцамі, у першай чвэрці XIX ст. мясцовае насельніцтва скарацілася прыкладна ў 10 разоў. У 1824 г. налічвалася толькі каля 300 тубыльцаў. У 1881 г. востраў быў далучаны да Французскай Палінезіі.

У наш час востраў складае адзіную камуну, якая з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам усіх астравоў Тубуаі. Галоўныя заняткі мясцовых жыхароў — рыбалоўства і земляробства (вырошчваюць какосавую пальму, каву і гародніну для продажу на Таіці). На Тубуаі працуюць аэрапорт і метэаралагічная станцыя.

Спасылкі
--------

* Tubuai
* Weather Report from Tubuai Island
* The Maritime Heritage Project

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 315527274 |
**Уладзімір Яфімавіч Бабкоў** (1875 (?), г. Быхаў — 13 лістапада 1905) — удзельнік рэвалюцыйнага руху.

Біяграфія
---------

У 1896 годзе за ўдзел у дэманстрацыі пратэсту з нагоды падзеяў на Хадынскім полі  (руск.) (бел. выключаны з Маскоўскага ўніверсітэта і на год высланы ў Быхаў пад нагляд паліцыі. У канцы 1890-х гадоў член Харкаўскай арганізацыі РСДРП. У 1900 годзе арыштаваны і зноў высланы пад нагляд паліцыі ў Быхаў, дзе вёў рэвалюцыйную прапаганду сярод рабочых, стварыў нелегальны гурток, пад уплывам якога адбыліся першыя стачкі мясцовых рабочых.

17 лістападзе 1901 года арыштаваны і заключаны ў Магілёўскую турму. Увесну 1902 сасланы ў Енісейскую губерню.

Зноскі
------

1. 1 2 3  Бобков Владимир Ефимович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 61. — 737 с.
**«Партрэт невядомай»** — карціна са збораў Нясвіжскага замка, напісаная ў ХІХ стагоддзі невядомым мастаком. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь (інв. ЗЖ 227. НММ РБ). Памер карціны — 60 × 42 см.

Партрэт Ганны Кунегунды Радзівіл з Халецкіх. Невядомы мастак, пасля 1747. Нацыянальны музей у Варшаве
Паводле версіі А. А. Ярашэвіча на партрэце можа быць выява Ганны Кунегунды Радзівіл з Халецкіх[d].

Да 1939 г. у калекцыі князёў Радзівілаў у Нясвіжы. Захоўваўся ў Вялікай сталовай зале (былой Гетманскай) у паўднёвай галерэі. Пасля 1939 г. трапіў у Мінск. У 1944 г. вывезены ў Германію, спачатку ў Гёхштат[de] (№ 598/151), пазней перавезены амерыканскімі прадстаўнікамі ў Мюнхен (№ 14542/151). 17 мая 1949 перавезены ў Вісбадэн. Паступіў пасля рэстытуцыі з Германіі ў Дзяржаўны мастацкі музей БССР у 1957 г. ад ДМВП г. Масква (інв. № 129).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)/ уклад. У. У. Караленак, С. М. Клімаў. — Нясвіж : Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж», 2020. 380 с. [16] л. іл.: іл. ISBN 978-985-904-826-5.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Партрэт Януша Радзівіла.
**Партрэт Януша Радзівіла**, гетмана вялікага літоўскага, намаляваны прыдворным мастаком польскага караля Барталамеем Стробелем. Захоўваецца ў калекцыі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.

Партрэт напісаны пасля атрымання Радзівілам пасады падкаморага Вялікага Княства Літоўскага, аб чым сведчыць вялікі залаты ключ з ланцужком на стале.

Партрэт створаны ў традыцыях фламандска-галандскага мастацтва 1620-1630-х гадоў.

Гісторыя
--------

Паходзіць з калекцыі Радзівілаў у Нясвіжы (№ няма; да 1941). Захоўваўся ў Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР да 1941 года, фондах Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (з 1948), у Дзяржаўным музеі БССР (з 1957 да 1968).

Рэстаўрыраваны ва Усесаюзнай цэнтральнай навукова-даследчай лабараторыі па кансервацыі і рэстаўрацыі музейных мастацкіх каштоўнасцей І. П. Суравовым у 1968—1972 гадах у Маскве.

Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі (Мінск).

Апісанне
--------

Януш Радзівіл апрануты ў касцюм з сярэбрана-чырвонай парчы, вытканай у геаметрычны ўзор, які пашыты па прыдворнай модзе 1630-х гадоў французскага караля Людовіка XIII. Ён складаецца з кароткай куртачкі-пурпуэна  (фр.) (бел. з завышанай, незафіксаванай таліяй, перахопленай пасярэдзіне грудзей поясам-паскам, а якога ўніз да таліі ідуць кароткія, злёгку расклёшаныя полы. Ад шыі да пояса-паска пурпуэн зашпілены на шчыльны рад дробных залатых гузікаў з каштоўнымі камянямі і аздоблены вялікім адкладным з тонкага светла-блакітнага палатна каўняром, упрыгожаным па краях шырокім шлякам каштоўных карункаў. Такія ж карункі ўпрыгожваюць манжэты-раструбы. Каўнер і манжэты моцна накрухмалены і падтрымліваюцца спецыяльным каркасам. Пышныя шырокія рукавы пурпуэна маюць проразь па пярэднім шве ад проймы да запясця, праз якую відаць шоўк белай кашулі. За манжэт правага рукава закладзена чырвоная шаўковая хустачка-насоўка, а праз левую руку перакінуты аксамітны плашч-мантыя пурпуровага колеру.

Прычоска і бародка ў Януша таксама па модзе таго часу пры двары Людовіка XIII: валасы завітыя, вусы закручаныя ўверх, а барада — у выглядзе кусціка валасоў толькі пасярэдзіне падбародка.

Выстаўкі
--------

* Другое нараджэнне партрэтаў з Нясвіжа і Гродна. Мінск. 1982
* Партрэты з Нясвіжа і Гродна. Каўнас. Яраслаўль. 1983
* Рэстаўрацыя музейных каштоўнасцей у БССР. Мінск. 1985
* Партрэты знакамітых постацяў даўняй Рэчы Паспалітай у мінскіх зборах. Кракаў. 1991
* Мастацтва барока ў Беларусі. Мінск. 1991
* Дзе Усход сустракаецца з Захадам. Варшава. 1993
* Партрэты XVI—XVIII стст. з Нясвіжа. Мінск. 1994

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Бялявіна, В. М.* Беларускі касцюм / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2017. — 463 с. : іл. ISBN 978-985-01-1241-5
2. 1 2 3 4  *Высоцкая Н. Ф.* Жывапіс барока Беларусі. — 2003. — С. 36-37. — 304 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-11-0253-9.

Літаратура
----------

* *Бялявіна, В. М.* Беларускі касцюм / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. — Мінск : Беларусь, 2017. — 463 с. : іл. ISBN 978-985-01-1241-5
* *Высоцкая Н. Ф.* Жывапіс барока Беларусі. — 2003. — С. 69-70. — 304 с. — 3 000 экз. — ISBN 985-11-0253-9.
Напад на каралеўскую сям’ю ва ўяўленні мастака
**Партугальскае царазабойства**, таксама **Лісабонскае царазабойства** (1 лютага 1908 года) — абстрэл партугальскай каралеўскай сям’і на плошчы Лісабона тэрарыстамі-рэспубліканцамі, незадаволенымі палітыкай караля і агульным становішчам у краіне. У выніку інцыдэнту загінулі сам кароль Карлуш I (1863—1908) і яго старэйшы сын герцаг Луіш Філіпэ (1887—1908). Незадаволенасць народа партугальскай манархіяй падагравалася ўжо даўно, на працягу папярэдніх 2-3 дзесяцігоддзяў. Пэўны ўклад у гэты працэс унеслі Брытанскі ўльтыматум 1890 года, рост папулярнасці якабінскіх і рэспубліканскіх ідэй сярод народа, асабліва ў буйных гарадах. Стаўленне да царазабойства ў Партугаліі доўгі час было вельмі неадназначным.

Падзеі
------

Тэрарысты-рэспубліканцы падпільнавалі каралеўскі картэж ля Гандлёвай плошчы, калі Карлуш з жонкай і двума сынамі вярталіся з адпачынку ў Лісабон. Тэрарысты падышлі да каралеўскай пары ўшчыльную, і каралева Амелія Арлеанская здолела выратаваць свайго малодшага Мануэла (1889—1932), гучна крычучы і адбіваючыся ад тэрарыстаў букетам кветак. Кароль і старэйшы сын былі застрэлены. Тэрарысты Алфрэду Кошта (англ.) і Мануэл Буіса (англ.) былі забіты на месцы каралеўскай аховай.

Наступствы
----------

Новым каралём быў абвешчаны выратаваны Мануэл II, аднак ён захапляўся музыкай і мастацтвам і яго абсалютна не цікавілі палітыка і армія, таму ўжо ў 1910 годзе ў выніку рэвалюцыі каралеўства Партугалія спыняе сваё існаванне. На змену яму прыходзіць Першая партугальская рэспубліка 1910—1926 гадоў.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Партугальскае царазабойства на Вікісховішчы |

* Забойства партугальскага караля // *Новы час са спасылкай на Санкт-Пецярбургскае тэлеграфнае агенцтва*. — 3 лютага (21 студзеня) 1908.
**Хату́цкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Брагінскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Хатуча.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна Рэчыцкай акругі БССР. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Астраглядаўскага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Алегарычная выява 7 вольных мастацтваў
**«Сем вольных мастацтваў»** (лац.: Septem artes liberales, ingenuae, bonae): навучальныя прадметы («навукі») у сярэднявечнай школе і на падрыхтоўчых («артыстычных») факультэтах універсітэтаў.

У лік сямі вольных мастацтваў уваходзілі: граматыка, рыторыка, дыялектыка (1-ы цыкл, трывіум) і арыфметыка, геаметрыя, астраномія, музыка (2-і цыкл, квадрывіум).

Як сістэма ведаў, «сем мастацтваў» склаліся ў антычны перыяд. Такія заняткі лічыліся вартымі таго, каб іх практыкаваў свабодны чалавек (у адрозненне ад іншых, якія павінны выконваць рабы). У Сярэднявеччы выкладанне сямі вольных мастацтваў мела багаслоўскі ўхіл, у канцы Сярэднявечча і ў эпоху Адраджэння — свецкі. Сістэму сямі вольных мастацтваў замяніла сістэма класічнай адукацыі.

Мнеманічны лацінскі вершык пералічвае і апісвае вольныя мастацтвы:

Gramm, loquitur, Dial. vera docet, Rhet. verba colorat.  

Mus. canit, numerat Arith. Geom. ponderat, Ast. colit astra.

Літаратура
----------

* Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 9. Рабкор — Сочы / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1973. — 640 с.: іл. карты. С.479,480.
* *Самусік А.Ф.* Паміж "septem artes liberalis" і "studia humanitatis" : трансфармацыя еўрапейскай адукацыі ў XІV – XVI стст. // Studia Historica Europae Orientalis : Исследования по истории Восточной Европы: сб. научн. ст. Вып. 4 / под ред. А.В. Мартынюка. Минск : РИВШ, 2011. С. 108-126.
* Сем вольных мастацтваў // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Сем вольных мастацтваў на Вікісховішчы |


| ⛭Сем вольных мастацтваў |
| --- |
| Трывіум | Граматыка ·  Рыторыка ·  Дыялектыка (Логіка) |
| Квадрывіум | ✰ Арыфметыка ·  Геаметрыя ·  Астраномія ·  Музыка |