**Кіда́ні**, вядомыя таксама як **кіта́і**, **хіта́ны** (кіт.: 契丹) † — старажытны народ, насельнікі Далёкага Усходу. Ад наймення кіданяў паходзіць назва «Кітай».

Паходжанне
----------

Паходжанне кіданяў з’яўляецца спрэчным пытаннем. Захавалася абмежаваная колькасць кіданьскіх слоў, якія азначаюць тытулы. Звычаі ў пазнейшы час былі блізкімі да цюркскіх і кітайскіх, аднак гэта можна патлумачыць уплывам гэтых народаў на кіданяў. Многія помнікі кіданьскай культуры былі зруйнаваны пасля заняпаду іх дзяржавы Ляа. Аўтары кітайскіх пісьмовых помнікаў часцяком параўноўвалі кіданяў з гунамі. Большасць вучоных мяркуе, што кідані належалі да мангольскай групы народаў, пры гэтым спасылаюцца ў тым ліку на генетычныя даследаванні (далёкімі нашчадкамі кіданяў лічаць даураў). Але кіданяў таксама адносяць да тунгуса-маньчжурскай і цюркскай груп народаў.

У V — VIII стст. кідані займалі значныя тэрыторыі ад сучаснай Манголіі да Карэі, межавалі з Кітаем і махэ. Займаліся жывёлагадоўляй. Адзінай сістэмы кіравання не мелі і аб’ядноўваліся толькі падчас ваенных дзеянняў. У канцы IX ст. налічвалася 8 буйных аб’яднанняў кіданяў, прычым у ваенны час іх правадыры кіравалі па чарзе.

Імперыя Ляа
-----------

Азія ў 1025 г.
У VII — IX стст. кідані праяўлялі значную палітычныю і ваенную актыўнасць, уступалі ў супярэчнасці з Кітаем, Бахай, Кагуро і іншымі магутнымі дзяржавамі і народамі. Аднак раз’яднанасць часцяком прыводзіла да паражэнняў. У выніку, кідані былі вымушаны падпарадкоўвацца ці ўваходзіць у саюз з больш магутнымі суседзямі, у першую чаргу з імперыяй Тан.

У 907 г. калі дынастыя Тан перарвала сваё існаванне, а Кітай быў падзелены паміж рознымі манархамі, адзін з правадыроў кіданяў Елюй Амбагай прыняў тытул адзінага кагана, а ў 916 г. — імператара. У 926 г. ён заваяваў Бахай. Створаная ім новая дзяржава ў будучым атрымала назву **Вялікі Ляа** або **Вялікая імперыя кіданяў**. Яна займала значную плошчу Усходняй Азіі. Акрамя кіданяў у ёй жылі кітайцы, карэйцы, прадстаўнікі тунгускіх і цюркскіх народаў. Культура Ляа запазычыла многія здабыткі кітайскай культуры, у тым ліку кітайскую сістэму пісьмовасці. Значная колькасць кіданяў прыняла будызм.

У 1125 г. Вялікі Ляа быў захоплены чжурчжэнямі. Частка кіданяў (*кара-кітаі*) адыйшла на захад, дзе ў Сярэдняй Азіі стварыла дзяржаву Заходні Ляа. Іх дзяржава праіснавала да 1218 г. пакуль не была зруйнавана манголамі. З персідскай мовы, распаўсюджанай у той час у Сярэдняй Азіі, назва кіданяў трапіла ў Еўропу, дзе стала азначаць землі ўсяго Кітая.

Культура
--------

Кідані былі качэўнікамі-жывёлагадоўцамі. Вядома, што даніну Танскай імперыі яны выплочвалі конямі. Важнымі заняткамі таксама былі паляванне і рыбалоўства. Згодна запісам эпохі Вялікага Ляа, вернікі-кідані традыцыйна прытрымліваліся шаманізму, адна з гор іх дзяржавы лічылася свяшчэннай. Разам з гэтым, кідані надзвычай памяркоўна адносіліся да прадстаўнікоў іншых народаў і рэлігій, падтрымлівалі шчыльныя гандлёвыя сувязі з Кітаем, Японіяй, Сярэдняй Азіяй. Многія прыдворныя імператара мелі некіданьскае паходжанне.

Пасля заваявання Вялікага Ляа чжурчжэні знішчылі пахаванні кіданьскіх імператараў і многія іншыя адметныя помнікі іх культуры.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Кідані на Вікісховішчы |

* THE KHITANS
* Kingdom of Khitans: Sudden Rise, Sudden Fall
* DNA Match Solves Ancient Mystery
* Khitan scripts

| ⛭Гістарычныя мангольскія плямёны і народы |
| --- |
| 

| Гістарычныя мангольскія плямёны і народы |
| --- |
| Протаманголы | 
* \* *група хуну, дунху:* Юэбань
* Жуань-жуані
* Кідані
	+ каракітаі
* Татабы
* Сяньбі
	+ мужун, табасцы
* Туфа
* Туюйхунь
* Цыфу
* Ухуань
* Хі
* Шывэй

 |
| Гістарычныя XIII стагоддзе | 
* *група нірун-манголаў:* Барласы
* Барджыгіны
* Тайджыуты
* Чоносы

* *група дарлекін-манголаў:* Хангіраты
* Алхонуты
* Уранхайцы

* *Іншія:* Баргуты (у тым ліку ўласна баргуты і хоры-туматы)
* Джалаіры
* Керэіты
* Мангуты
* Меркіты
* Найманы
* Ангуты
* Татары
* Хатагіны
* Айраты

 |

 |
| 

| Мангольскія народы |
| --- |
| Калмыкі (айраты, заходнія манголы) | 
* Алтайскія уранхайцы
* Баяты
* Бузавы (Данскія калмыкі)
* Дербеты1
* Захчіны
* Мянгаты
* Олёты1
* Сарт-калмыкі
* Торгуты1
* Хойты
* Хошуты1
* Чоросы
* Хотоны

 |
| Бураты (баргуты, найбольш паўночныя манголы) | 
* Новыя баргуты1
* Старыя баргуты
	+ чыпчыны1
* Хоры-бураты
	+ у тым ліку агінскія бураты1
* Булагаты
* Эхірыты
	+ у тым ліку баргузінскія бураты
* Хангадоры
* Селенгінскія бураты
	+ у тым ліку сонголы, сартулы, табангуты і інш.
* Ніжнеудзінскія бураты

 |
| Паўночныя монголы | 
* Халхасцы
* Дархаты
* Дарыганга
* Хатагойты
* Элжыгіны

 |
| Паўднёвыя манголы | 
* Чахары1
* Тумэты1
* Джаруты1
* Суніты1
* Анюты1
* Ардосцы1
* Хэшфктэны1
* Хучыты1
* Узумчыны1
* Харчыны1
* Харчыны1

 |
| іншыя манголамоўныя народы | 
* Баоань
* Жоўтыя уйгуры
* Дауры
* Дунсян
* Согво-Арыгі
* Сычуаньскія манголы
* Маголы
* Мангоры / ту
* Цаатаны

 |

 |
| 

| Этнасы мангольскага паходжання, якія размаўляюць на іншых мовах |
| --- |
| 
* Кацо / Юньнаньскія манголы1
* *іранамоўныя:* Хазарэйцы
* Теймуры
* Аймак-хазарэйцы

 |

 |
| 1 этнагрупы, якія часткова або поўнасцю пражываюць у КНР і аб'ядноўваемыя там пад назвай «Манголы».
Гл. Насельніцтва Манголіі |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85072200 |