**Усевалад** (лац.: Vissewalde rex de Gerzika, у канцылярыі рыжскага арцыбіскупа *Wiscewolodus*; ням.: Vissewalde; у працах латвійскіх аўтараў лат.: Visvaldis; да 1189 — пасля 1230) — князь герцыкскі (да 1203 — пасля 1230).

Паходжанне
----------

Паходжанне, разам з кукенойскім князем Вячкам, дыскусійнае, але ў адрозненне ад таго Усевалад наогул не згадваецца рускімі крыніцамі. Асноўная біяграфічная крыніца — «Хроніка Лівоніі» Генрыха Латвійскага, які называе яго Вісевальдам (Wissewaldus) і сынам «караля Полацка».

Спробы атаясняць Усевалада з вядомымі князямі былі не аднойчы. Найчасцей Усевалада выводзяць з Ізяславічаў Полацкіх, пры гэтым пачынаючы ад Сяргея Салаўёва атаясняюць з Васількам, сынам полацкага князя Бырыса Давыдавіча ад першага шлюбу, які разам з бацькам і братам Вячкам згадваецца Васілём Тацішчавым у так званай «Аповесці пра Святохну». Такая версія прынята многімі гісторыкамі, трапіла ў многія энцыклапедыі (напрыклад, у Рускі біяграфічны слоўнік[ru]), аднак не ўсімі. Аргумент супраць яе тое, што Усевалад і Васілька — розныя імёны.

Ёсць і іншыя атаясненні, так Эдуард Загарульскі атаясняе Усевалада са згаданым «Словам пра паход Ігараў» князем Усеваладам Васількавічам, якога ён лічыць унукам мінскага князя Валадара Глебавіча. Мікалай Лыжын атаясняў Усевалада з Усеваладам Мсціславічам[ru], сынам смаленскага і вялікага кіеўскага князя Мсціслава Раманавіча.

На думку Арведс Швабэ[ru] і Аўгуст Тэнтэліс[ru] Усевалад наогул быў «златышаным» (pārlatviskojies) і яго смела, прынамсі ў гэтым разуменні, можна лічыць латышскім валадаром.

Біяграфія
---------

Паводле Генрыха Латвійскага, Усевалад быў васалам полацкага князя Уладзіміра і трымаў Герцыкскае княства. Яго ўладанні межавалі з землямі рыжскага біскупа, ён увесь час ваяваў супраць рыжскага біскупа і Ордэна Мечаносцаў, прычым у саюзе з літоўцамі, бо быў жанаты з дачкой літоўскага князя Даўгерутэ, паводле Генрыха Латвійскага, наймагутнейшага літоўскага князя.

Упершыню згадваецца Генрыхам Латвійскім пад 1203 годам, падчас паходу полацкага князя Уладзіміра супраць немцаў у Лівоніі, калі разам з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы.

Князь Усевалад забяспечваў літоўцаў харчамі і іншым, пераправамі цераз Дзвіну і разам з імі нанёс немцам значныя страты. З гэтай прычыны, восенню 1209 года рыжскі біскуп Альбрэхт Буксгеўдэн сабраў войскі з усіх падуладных тэрыторый і пайшоў да Герцыке. Немцы захапілі горад і сыходзячы спалілі яго, узяўшы вялікую здабычу і палон. Сам Усевалад уцёк, пераплыў на чоўне Дзвіну, але яго жонка трапіла ў палон.

Грамата, якой біскуп Альберт пацвярджае, што Усевалад, *rex de Berzika*, аддаў свае ўладанні царкве Дзевы Марыі ў Рызе і пасля прынясення прысягі атрымаў у лен горад *Berzika*, а таксама *Autinam*, *Zessowe*.
У кастрычніку-снежні 1209 года Усевалад перадаў сваё княства епіскапу Альберту, які пасля леннай прысягі вярнуў яму частку княства, магчыма палову, як лен. Усевалад абяцаў паведамляць біскупу пра планы русінаў і літоўцаў, яму вярнулі жонку і палон. Сабраўшы разагнаных падданых ён пачаў адбудоўваць Герцыке.

Аднак, як паведамлялі біскупу браты-рыцары з Кукенойса, Усевалад з 1209 года не ездзіў як васал да біскупа, дапамагаў літоўцам і на скаргі не адказваў. У 1214 годзе Усевалад адмовіўся паслаць свае войскі супраць ліваў, таму, на пачатку 1214 года браты-рыцары з Кукейноса, са згоды біскупа, ноччу захапілі Герцыкскі замак, але самога Усевалада, напэўна, тым часам у горадзе не было. У красавіку 1214 года браты-рыцары з Кукейноса зноў напалі, захапілі горад, але не замак, і былі адбіты літоўцамі, закліканымі Усеваладам на дапамогу. Сутыкненні працягваліся да 1215 года, калі Усевалад з літоўцамі нанёс паразу ордэнскаму войску.

У 1214—1224 гадах пра князя Усевалада нічога невядома, даследчыкі выказваюць розныя думкі. У кожным разе, да 1224 года ён захоўваў за сабой прынамсі дэ-юрэ частку Герцыкскага княства, напэўна тую, што атрымаў ад біскупа ў 1209 годзе. У 1224 годзе князь Усевалад перадае ад сябе рыцару Конраду фон Мейендорфу ў лен палову сваёй часткі Герцыкскага княства.

У 1225 годзе князь Усевалада быў у Рызе на сустрэчы з папскім легатам, які прыбыў у Лівонію, і называецца «Хронікай Лівоніі» як «кароль Герцыке».

Жыў яшчэ ў 1230 годзе, калі падарыў некаторыя землі Дзюнамюндскаму кляштару[ru], гэта дарчая — апошняя згадка пра Усевалада.

Памёр князь Усевалад, напэўна, да 1239 года, калі не было ўжо Герцыке, прынамсі яго замка, а згадваецца толькі месца замка (*locum castri*).

Сям’я
-----

Быў жанаты з дачкой літоўскага князя Даўгерутэ. Пра дзяцей крыніцы не паведамляюць, але ад князя Усевалада выводзіў сябе род Ікскюляў[ru]. Дакументальна гісторыя роду Ікскюль, аднак, пацвярджаецца толькі з XVI стагоддзя. Паводле Міхаіла Таўбэ[ru], у князя Усевалада была адна невядомая імем дачка, якая была замужам двойчы — з *Конрадам фон Меендорф* (памёр пасля 1224) і *Іаганам фон Бардэвіс* (памёр пасля 1257).

Зноскі
------

1. ↑  Livlaendische Guterurkunden. Riga, 1908. Bd 1. № 13:13-14; 13-14. Даётся по: *Крестоносцы и Русь. Конец XII-1270 г. — М. Индрик. 2002.*
2. 1 2 3 4 5 6  Белорусская ССР: Краткая энциклопедия: [в 5 т.]. Т. 5: Биографический справочник. — Мн.: Главная редакция Белорусской Советской Энциклопедии, 1982. — 737, [1] с. — С. 129.
3. ↑  Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введение, пер. [с латин.] и комм. С. А. Аннинского; Предисл. В. А. Быстрянского. — Л. — М.: Изд-во Академии наук СССР, Тип. Академии наук СССР в Ленинграде, 1938. — XV, 352 стр. 1 вкл. л. карт. — С. 73.
4. ↑  Войтович Л. Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000.
5. ↑  *Татищев В. Н.* История Российская. — Т. 3. — С. 204—211.
6. ↑  *Загорульский Э.* «Слово…» и западные земли Руси // *Неман*. — № 8. — С. 162—164.
7. ↑  *Лыжин Н. П.* Два памфлета времен Анны Иоанновны // *Известия Академии Наук по отд. русского яз. и словесности*. — СПб. 1858. — Т. VII. — С. 49—64.
8. ↑  A. Tentelis, Latvju vēsture, 22274 (Latv. Konversācijas Vārdnīca, XI. Rīgā 1935).
9. ↑  Švābe, A. Jersikas karaļvalsts. Архівавана 27 верасня 2011. Senatne un Māksla. 1936. Nr.1, 5.-31.lpp.
10. ↑  *von Taube M.* Stammtafel der freiherl. Zweiges d. Familie v. Taube aus d. Hause Maart u. Hallinap. — SPb. 1899.

Літаратура
----------

* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля // Древнерусские княжества X—XIII вв. — М. 1975. — С. 202—239.
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля (очерки истории северной Белоруссии) в IX — XIII вв. / Ответственный редактор академик Б. А. Рыбаков. — М.: Наука, 1966. — 295 с.
* *Александров Д. Н. Володихин Д. М.* Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII-XVI веках / Ответственный редактор: академик В.Л. Янин. — М.: издательское предприятие «Аванта+», 1994. — 133 с. — 300 экз. Архівавана 25 жніўня 2011.
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 16. — Мн. 2003;
* *Войтович Л.* Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження. Львів, 2000.
* Крестоносцы и Русь. Конец XII-1270 г. — М. Индрик. 2002.
* *Лицкевич, О. В.* Княжества Кукенойс и Герцике и их отношение к Полоцку в начале ХІIІ в.: некоторые наблюдения и данные // *Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Полацк, 1–2 лістапада 2022 г.)*. — Полацк: Полацкае кніжнае выдавецтва, 2022. — С. 181–195.
* *Сагановіч, Г.* Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха) // БГА, Т. 5. Сш. 1(8) Чэрвень 1998.
* *Штыхаў, Г.* Усевалад / Георгій Штыхаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. Т. 6, кн. 2: Усвея — Яшын. Дадатак — Мн.: БелЭн, 2003. — 612, [1] с. — С. 8. — ISBN 985-11-0276-8.

| ⛭Ізяславічы Полацкія |
| --- |
| *курсівам* — гістарычнасць асобы няпэўная; правей пункціру — імаверна належаць да дынастыі, але сувязь з ранейшымі пакаленнямі не ясная. |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Рурык |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Глебзг. 1182 |   |   | Усяслаў«з Друцка»зг. 1186 |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Рагвалод Васількн. полацкікн. друцкізг. 1128, 1171 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
| Ігар |   |   |   | ІНГЛІНГІ |   |   | Барыскн. полацкі+1129 |   |   | Іванзг. 1139 |   |   | Ефрасіннякнж. друцкаякн. пскоўская |   |   | Барыскн. друцкізг. 1197 |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Звеніслава |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
| Святаслаў |   |   |   | Рагвалод |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаўкн. полацкі |   | Глебкн. друцкі |   |   | Усеваладкн. герцыкскізг. 1203, 1230 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Уладзіміркн. полацкізг. 1184 +1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| Уладзімір |   |   |   | Рагнеда |   |   | Глебкн. менскі+1119 |   |   | Валадаркн. менскікн. полацкізг. 1151, 1177 |   |   | Васілька«з Лагожска»зг. 1186, 1197 |   |   | Вячкакн. кукенойскізг. 1207 +1224 |   | *Сафія* |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усеваладкн. ізяслаўскікн. стрэжаўскі |   |   | Сафіякар. дацкаязг. 1157 +1198 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
| РУРЫКАВІЧЫ | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | БрачыслаўнаАляксандравазг. 1238, 1261 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Васілька*зг. 1216 |   | Брачыслаўкн. полацкізг. 1238 |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | Усяслаўзг. 1003 |   | Брачыслаў+1044 |   |   |   | Раман+1114 |   |   | *БарысДавыдавіч*зг. 1216 |   |   | *Вячка*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   | *Брачыслаўна**Таўтавілава* |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | *Уладзімір**Войцех*зг. 1216 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   | Усяслаў+1101 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Канстанцінкн. полацкізг. 1255 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыд |   |   | Мікула |   | Усяслаўкн. лагожскізг. 1182 |   |   | Васільказг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. полацкі |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Валодша |   |   |   |   |   |   |   | Ізяслаўзг. 1182 |   |   | Ізяслаўкн. віцебскі |
|   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Андрэйзг. 1182 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Расціслаў |   | *літоўскія князі* |   |   | Усяслаў |   | УсяслаўнаЯраполчазг. 1175 |   |   | КанстанцінБязрукікн. полацкізг. 1270-я |   | Міхаілкн. віцебскі |
|   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Брачыслаўкн. віцебскі |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Васількакн. полацкі+1143 |   |   | Ізяслаў |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Усевалад |   |   |   |   |   |   | Ганнакнж. віцебскаявял. кн. літоўскаязг. 1318 +1320 |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Ефрасіння(Прадслава) |   |   | Марыявял. кн. кіеўскаязг. 1143, 1194 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Святаслаў |   |   | Гардзіслава |   |   | Кір'яназг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Вячказг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Давыдзг. 1167 |   |   | Вольгазг. 1167 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Новы |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |