**Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага** ― мастацтва XIII—XVIII стагоддзяў, якое адлюстроўвае рэчаіснасць і фантазіі ў гукавых мастацкіх вобразах. Развівалася ў рамках як народнай, так і высокай культуры. Першапачаткова найбольшы ўплыў мела царкоўная музыка, у XVII стагоддзі пачалося актыўнае развіццё свецкага музычнага мастацтва, што вылілася ў стварэнне прыватных аркестраў і капэл у XVIII стагоддзі.

Народная музычная культура
--------------------------

Каляды. Беларуская паштовая марка
Народныя песні ВКЛ мелі каляндарны цыкл. Так, калядныя песні і шчадроўскія песні вызначылі паэтычны аспект зімовага цыкла. Яны насілі пераважна велічальны характар.

Вясновыя песні і абрады павінны былі садзейнічаць ураджаю і прыплоду жывёлы. Шырокае развіццё атрымаў заклік вясны, песні-вяснянкі, святкаванне Вялікдня і звязаныя з ім абрады, валачобныя песні, карагодныя гульні і спевы. Абрадавы выган статка на пашу ў Юр'еў дзень быў гаспадарчай асновай паэтычных юрьеўскіх песень, спеваў на Троіцу, русальны тыдзень. Русальныя песні завяршалі вясновы цыкл і стаялі перад летнім. Летнія песні і абрады мелі прызначэнне захаваць ураджай падчас уборкі, садзейнічаць збору ўраджаю. Купалле і суправаджаўшыя яго песні былі прысвечаны росквіту прыроды. Жніўныя песні паказўалі найважнейшы момант гаспадарчай дзейнасці земляроба. З восеньскіх святаў вылучаліся *багацей*, *пакрыва*, *дзяды* з іх культам продкаў. На восень даводзілася найбольшая колькасць вяселляў, таму асноўнае месца ў восеньскіх песнях заняла вясельная тэматыка.

Народная музычная культура балцкага насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў сваёй аснове мела натуральныя семиступенные лады з пентатонікай, зменныя лады. Метрарытмічная структура адрозніваецца разнастайнасцю, складаным чляненнем, часцяком асіметрычная, тыповы пастаянна паўтаральны пераменны метр. Мелодыі, распаўсюджаныя на паўднёвым усходзе сучаснай Літвы (у Дзукіі) аднагалосныя, яны распеўныя; іх гукарад у межах тэрца, кварты, сексты. У  Аўкштайтыі існавалі разнастайныя віды шматгалосся спеваў. Аднагалосныя выконўаюцца больш даўнія (плачы, пастуховыя, калыханкі). Кантрасная і імітацыйная паліфонія маецца ў адмысловым выглядзе старых песень ― сутартынес, заснаваны або на канонападобным правядзенні мелодыі, або на супрацьпастаўленні галасоў. Па выканаўцам сутартынес дзяліўся на падвойныя, патройныя і чацвярню. Для сутартыняса характэрныя ладавыя сістэмы з незапоўненымі тэрца, элементы бітанальнасці, паралельныя секундовыя сугучча, выразная акцэнтаваць метрыкі, сінкопы. У  Жамойцы ў асноўным пераважалі однагалосыя мелодыі з шырокай распевай, вольным рытмам.

### Музыка ў народным тэатры

Цымбалы
Батлейка на каляднай паштовай марцы Беларусі
Першымі музыкамі Вялікага Княства Літоўскага былі вандроўныя акцёры ― скамарохі. Музыкі (гусляры, лірнікі, бандурысты, дудары, бубністы, скрыпачы, кабзары, цымбалісты і іншыя) удзельнічалі з XV стагоддзя ў княжых застоллях і ваенных паходах, у валачобных абрадах, калядах, вяселлях, у танцах на святах. Гульня на музычных інструментах была распаўсюджана пры княжых дварах, у войсках, у гарадскім асяроддзі. Трубы, бубны, тулумбасы былі галоўнымі інструментамі ў войсках княжых дружын. У буйных гарадах магістрацкія музыкі служылі трубачамі ў ратушах.

З XVI стагоддзя атрымаў распаўсюджванне народны лялечны тэатр батлейка, у спектаклі якога ўключаліся музычныя нумары ― папулярныя канты, народныя песні і танцы. Значнае месца адводзілася музыцы ў камічных сцэнках з народнага жыцця («Антон з казой і Антониха», «Мацей і доктар», «Камароўскае вяселле» і іншых));. Да народных музыкантаў можна аднесці і бадзяжных старцаў, якія выконвалі духоўныя вершы і думы пад акампанемент ліры або бандуры.

Царкоўная музыка
----------------

Узор знаменнай натацыі
### Знаменны распеў

Першапачаткова царкоўная музыка Вялікага Княства Літоўскага будавалася на аснове старажытнарускай праваслаўнай царкоўнай музыкі, якая ўтварылася пад уплывам візантыйскага царкоўнага спева, але ўжо ў XI—XII стагоддзях сфарміраваўся арыгінальны па форме і зместу Знаменны распеў. Да XV стагоддзя склаліся яго лакальныя тыпы. Старажытнаруская музыка адрознівалася аднагалоснай вакальнай асновай і безлинейнай натацыяй. Сама назва «знаменны спеў» паходзіць ад слова «знамя» (стяг), якое вельмі зафіксаваныя гакамі (знамёнамі) напева ў адрозненне ад спеваў па вуснай традыцыі.

Гакі ўяўлялі сабой камбінацыі рысачак, кропак, косак, а таксама літар арабскага алфавіта і паказвалі кірунак руху мелодыі, колькасць гукаў попевки, тэмпавыя і дынамічныя змены і спосаб гуказдабыцця. Інтэрвальныя сувязі паміж асобнымі знакамі не паказваліся, таму гакі маглі служыць толькі напамінам пры выкананні знаёмай мелодыі і былі непрыдатныя для запісу незнаёмай. Нягледзячы на выхад з шырокага ўжывання ў сярэдзіне XVI стагоддзя, гакі выкарыстоўваліся ў манастырскім побыце і царкоўных хорах аж да пачатку XX стагоддзя.

Радковыя спевы распаўсюдзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім у сярэдзіне XVI стагоддзя. Іх назва паходзіць ад спосабу запісу: партыі, запісаныя гакамі, размяшчаліся адна пад іншай над радком тэксту. Радковых спеваў было 2-, 3- ці 4-галосны, мелі лінеарнасцю меладычную прыроду і абапіралася на народнае подголосочно-контрапунктычнае шматгалоссе, у якасці асноўнага галасы выкарыстоўвалі спевы знаменнага распеву. Маленькае шматгалоссе падрыхтавала глебу для новага шматгалоснага стылю ― партэснага спеву, які зацвердзіўся ў Вялікім Княстве Літоўскім у другой палове XVI стагоддзя, а ў XVII стагоддзі ўводзіўся мясцовымі майстрамі ў расійскую царкоўную практыку. Самым раннім рукапісным зборнікам, напісаным лінейнай натацыяй з'яўляецца «Супрасльскі ірмологиён», які адносіцца да 1598—601 гг.

### Партесныя спевы

Партесныя спевы (ад позднелат. *Partes* ― галасы) як від харавога шматгалоснага прафесійнага спева ў царкоўнай музыцы, заснаванай на акордава-гарманічным прынцыпе і дзяленні хору на партыі (дыскант, альт, тэнар, бас) у праваслаўі не мела інструментальнага суправаджэння, у каталіцкім жа набажэнстве ўжывалася з удзелам Аргана і іншых інструментаў.

Мелодыі часам запазычаны з знаменнага распеву, кантаў, псалмаў. Запазычаны напеў праводзіўся ў тэнары, бас выконваў функцыю гарманічнага падмурка, адзін з верхніх галасоў рухаўся паралельна тэнару ў сексту або тэрцыі, іншы запаўняў гарманічную вертыкаль. Запісвалі творы 5- лінейнай кіеўскай натацыяй. Вучыліся партесному спеву ў брацкіх школах. Кожнае царкоўнае брацтва мела хор, які ўдзельнічаў і ў выступах школьнага тэатра.

Менавіта братэрства сталі агменямі царкоўнай і свецкай музычнай культуры ў XVI—XVII стагоддзях. Выпускнікі брацкіх школ выконвалі складаныя шматгалосныя сачыненні, запісаныя 5-лінейнай натацыяй. Прагрэсіўнай з'явай было ўключэнне ў школьную драму бытавых сатырычных інтэрмедый, насычаных народнымі песнямі і танцамі.

У каталіцкіх касцёлах прыхаджане здзяйснялі ранішнія і вячэрнія малітоўныя правілы з «пабожнымі песнямі» ― духоўнымі вершамі. Спявалі іх на любую прыдатную мелодыю. Уніяцкія зборнікі малітваў з канца XVII стагоддзя часта суправаджаліся такімі тэкстамі (кампазітары Мікола Далецкі, Тамаш Шэвяроўскі). У канцы XVI стагоддзя ва ўніяцкім набажэнстве пачынае адбывацца выцясненне царкоўнаславянскай мовы і паступовая замена яе паланізмамі і латынню. У XVIII стагоддзі ўніяцкая царква, яе іерархі і духоўная інтэлігенцыя выкарыстоўваюць практычна толькі польскую мову, зрэдку латынь.

Канты і псалмы
--------------

### Канты

Канты (ад лац.: *cantus* ― спевы, песня) як свецкая харавая бытавая песня ― гімны, вядомыя ў Вялікім Княстве Літоўскім з XVI стагоддзя. Для іх характэрныя сілабічны рыфмаваны верш, спецыфічныя кантаввыя цезурованные вершы (11- і 13- складаныя) з адно і двума цэзурамі і бесцезурные; страфічныя форма з яе складовымі часткамі ― радкамі, многагарадкоўыя тыпы страфы з тэндэнцыяй насычэння ўсіх строф; новым паэтычным тэкстам, міогачастныя страфы, страфы вышэйшага парадку (якія складаюцца з двух або больш простых строф), міогастрофная форма ўсяго канта са скразным развіццём; тыповыя рытмаінтанацыі і рытмаформулы, крышталізацыя мажора і мінора, адно-, 2-, 3-, 4- і 5- галосная фактура, папевачны прынцып музычнага будынка, стерэатіпізацыя кадэнцыёных абаротаў, секвентнае развіццё; танізацыя мелодыкай сілабічнага верша і зараджэнне ў нетрах кантавай культуры силабатонікі, сувязь са знаменным распевам і народнай песняй .

У Вялікім Княстве Літоўскім стала традыцыяй мужчынскае харавое выкананне канта (пераважна адно-, 3- і 4-галосныя). Складаліся канты ў брацкіх школах, у акадэміях, выконваліся ў народзе звычайна на святы. Асноўныя жанры: псалмы, (канты на рэлігійную тэматыку), віваты (ўрачыстыя вітальныя канты), лірычныя, жартоўныя, сатырычныя канты. Самабытныя канты развіваліся пад уплывам народна-песеннай культуры, адрозніваліся асаблівым лірызмам, у іх выпрацаваліся характэрныя меладычныя попевки. Адзін з найбольш ранніх узораў кантаў, якія дайшлі да нас у запісе, належыць Афанасію Філіповічу і адносіцца да 1646 года. У XVII—XVIII стагоддзях канты распаўсюджваліся ў рукапісах, запісваліся кіеўскай натацыяй і гакамі; захаваліся і друкаваныя канты. Рысы кантавай стылістыкі (вершаскладанне, строфіка, рытмаформулы і рытмаінтанацыі, меладычныя абароты, кадэнцыі, секвенцыі) аказалі значны ўплыў на мелодыку і вершаскладанне народных песень.

### Псалмы

З XVI стагоддзя ў Вялікім Княстве Літоўскім атрымалі распаўсюджванне псалмы (ад грэч. *Psalmos* ― хвалебная песня) ― канты рэлігійнай тэматыкі на разнастайныя біблейскія і евангельскія сюжэты. Сярод іх ― А. Філіповіча «Дай спакой царквы сваёй, Хрысце Божа», «Прачыстая, дзева, маці рускага края», «Схільніцяся, павекі». Псалмы мелі ў асноўным тыя ж стылістычныя рысы, што і канты, вытокі мелодыкі іх лепшых узораў ― у народнай песеннасці. Некаторая іх спецыфіка (эксцелентованы ― распеты, арнаментальны бас, выкарыстанне меладычных абаротаў духоўных вершаў, знаменнага распеву, частковае і поўнае ўжыванне штодзённым гукараду, паліфанізацыя фактуры і т. д.) абумоўлена зместам, вобразна ― лексічным строем, паэтычнай прамовай. Псалмы любілі выконваць лірнікі.

Нотадрукаванне
--------------

Катэхізіс. Вільня. 1598
Першыя вопыты нотадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім ставяцца да другой паловы XVI-пачатку XVII стагоддзяў. Канцыяналы, выдадзеныя ў Брэсту, Нясвіжу і Любчы, былі цесна звязаны з рэфармацыйным рухам і адлюстроўвалі асаблівасці спароджанага ім музычнага мастацтва. Канцыяналы (познялат. *cantional* ад лац. *Cantio* ― спевы, песня) прадстаўлялі сабой зборнікі рэлігійных, пераважна шматгалосных, спеваў, разлічаных на выкананне ў царкве ці дома. Стылявыя асаблівасці ўключаных у канцыяналы напеваў звязаны з іх агульнай скіраванасцю (нават пры выкананні іх у касцёле, разам з царкоўным хорам спявалі ўсе прыхаджане). У канцыяналах досыць рознастылёвыя жанры: літургічныя спевы, пратэстанцкія Харалы, псалмы і канты.

У аснову многіх псалмаў і кантаў былі пакладзены мелодыі французскіх свецкіх, нямецкіх народных песень, гусіцкіх, гугеноцкіх, лютэранскіх, кальвінскіх гімнаў і харалаў, у іх чутныя інтанацыі знаменнага распеву, ўсходнеславянскіх лірычных народных песень.

У 1550 годзе пратэктар рэфармацыі канцлер Мікалай Радзівіл «Чорны» стаў берасцейскім старастам. У 1553 годзе ў Брэсце ім адкрыты першыя ў дзяржаве кальвінскі касцёл і друкарня, якой спачатку кіраваў вядомы вучоны-гуманіст, вучань Эразма Ратэрдамскага Бернард Воявудка. Яго працу працягнулі асветнікі Станіслаў Мурмелиус і Цыпрыян Базілік.

Было выдадзена больш за 40 рэлігійных, гістарычных, прававых і палемічных кніг на польскай і лацінскай мовах. Друкарня стала выдаваць і кнігі, звязаныя з музычнай культурай. Брэсцкі зборнік «Pesni chwal Boskich» ― першы ўзор нотадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім і адзін з самых ранніх у Усходняй Еўропе. Ён змяшчае каля 100 адно-і четырехголосных псалмаў і кантоў на польскай і лацінскай мовах, запісаных мензуральной натацыяй на 5- лінейным нотнай постаці.

Песні хрысціянскія Марціна Мажвідаса, 1566
Яшчэ ў 1547 годзе тыпограф Марцін Мажвідас выдаў у Кенігсбергу «Катэхізіс» ― першую друкаваную кнігу на літоўскай мове, акрамя таго змяшчаўшую 11 царкоўных спеваў з нотамі. У 1566 Мажвідас выдаў таксама зборнік літоўскіх царкоўных хрысціянскіх песень.

У 1563 годзе Мацей Кавячынскі і друкар Даніэль Адам выдалі ў Нясвіжы канцыянал «Katechizm albo krotkie w jedno miejsce zebranie wiary. Psalmy i piesni» (« Катэхізм або кароткі збор веры. Псалмы і песні»), у які ўвайшло 40 псалмаў, 110 песень і свецкіх кантаў з нотамі. Адначасова з нясвіжскім канцыяналам выйшаў дадатак, які ўключаў 5 псалмаў і 8 свецкіх кантаў. У пачатку XVII стагоддзя нотныя канцыяналы выдаваліся ў Любчы. Тады ж ствараюцца новыя спевы ў гонар мясцовых святых: князёў Барыса і Глеба, Уладзіміра, прападобнага Феадосія, на асвячэнне храма Георгія ў Кіеве, на перанясенне мошчаў Мікалая Мірлікійскага.

Музычнымі помнікамі гэтай пары з’яўляюцца таксама зборнікі вакальна-інструментальных твораў «Полацкі сшытак» і «Куранты». Рукапіс «Полацкага сшытка», таксама вядомы як «Астрамечаўскі рукапіс» ці «Рукапіс 127/56» Ягелонскай бібліятэкі", быў знойдзены ў Польшчы ў 1960-х гадах і ўяўляе сабой зборнік бытавой музыкі ананімных аўтараў XVII стагоддзя. Па дадзеных беларускага даследчыка Адама Мальдзіса, рукапіс быў названы «Полацкі сшытак» памылкова, і адбываецца ён не з Полацка, а, верагодна, з вёскі Астремечава на Берасцейшчыне.

Свецкая музыка
--------------

Рытм паланэза, XVI стагоддзе
Пры двары вялікага князя ў Вільні італьянская оперная трупа пастаянна існавала з XVII стагоддзя. У 1636 годзе яна паставіла першы музычны спектакль «Выкраданне Алены» Марка Скаччи. Тэорыя музыкі вывучалася ў Віленскай іезуіцкай акадэміі, ў 1667 годзе выходзіць кніга «Ars et praxis musicae» («Музычнае мастацтва і практыка») віцэ-рэктара акадэміі езуіта Жыгімонта Лаўксміна на лацінскай мове, у 1675 ― «Граматыка мусікійская» езуіта Мікалая Дилецкага на польскай, у 1691 ― «Physica curiosa» («Займальная фізіка») В. Тількоўскага, пра музычнаю акустыку. У XVII стагоддзі з'яўляюцца творы інструментальнай музыкі кампазітараў-аматараў з мясцовай шляхты, пазней ствараюцца студэнцкія аркестры і хоры.

У XVIII стагоддзі сфарміравалася новы напрамак свецкай музычнай культуры ― прыгонны тэатр, дзе ў адпаведнасці са шляхецкімі густамі таго часу паказвалі музычныя спектаклі. Пры такіх тэатрах як розныя тыпы хораў існавалі прыгонныя Аркестр аркестры і капэлы. Прыгонныя тэатры былі прыватнымі музычнымі калектывамі прадстаўнікоў магнатэрыі і складаліся цалкам або часткова з прыгонных сялян. Вядомыя аркестры былі ў Нясвіжу, Слуцку (Радзівілаў), Слоніме (Міхаіла Казіміра Агінскага), Гродна (Антоній Тызенгаўза), Шклове, (Шклоўскі тэатр Зорыча), Ружанах (Масальскіх, Сапегаў), Дзярэчыне (Сапегаў), Глуск (Юдзіцкі) і іншых населеных пунктах. Сярод іх буйныя аркестры змешанага складу (Нясвіжская капэла Радзівілаў, Слонімская капэла Агінскага), камерныя струнныя аркестры ― так званая «хатняя музыка» (Гродна, Нясвіж, Гарадзец), духавыя («музыка Шклоўскага корпуса», рагавыя аркестры ў Шклове і Нясвіжы), ўдарных, народных інструментаў («янычарская музыка» і «літоўская музыка» у Нясвіжы).

Некаторыя калектывы мелі групы вакалістаў або цэлыя хоры («княжацкія капэлы», у Шклове так званыя «пявучыя музыкі»). Аркестры суправаджалі спектаклі прыгонных тэатраў, балі, паляванне, рэлігійныя службы, ваенныя парады. Сярод вядомых кампазітараў ― немец Ян Давід Голанд, чэх Эрнест Ванжура і іншыя.

### Нясвіжская капэла Радзівілаў

Нясвіжскі театр Радзівілаў. Дэкарацыі тэатра
Музычнае мастацтва ў галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў ― Нясвіжы ― пачало развівацца пры Мікалаю Радзівілу «Чорным». У Нясвіжы прыдворнымі музыкамі князя былі Цыпрыян Базылік з Серадзі і Вацлаў з Шамотул. Песенныя тэксты на польскай мове пісалі Мікалай Рэй і Андрэй Тшэцескі. У нясвіжскім палацы штодня раніцай, днём і ўвечары збіралася ўся сям’я на чытанне Свяшчэннага Пісання, малітву і спевы рэлігійных песень, аднагалосныя і шматгалосныя.

Далейшым працягам музычных традыцый стала стварэнне нясвіжскай капэлы Радзівілаў, якая існавала ў 1724—1809 гадах. Яна была заснавана Міхаілам Казімірам Радзівілам па мянушцы «Рыбанька». Капэла іграла падчас баляў, святаў, ваенных парадаў, касцельных службаў, а з 1746 года і тэатральных паказаў. Выступала таксама ў загарадным палацы ў Альбе, суправаджала выезды ў радзівілаўскія вотчыны Белае, Мір, Жолква і Алыка. Да 1746 года мела камерны характар і складалася з замежных музыкантаў (італьянцаў, немцаў, чэхаў), пазней склад яе пашырыўся (у 1751, 1757—1759 гадах у капэле было 25 чалавек, у 1784 годзе ― 107 чалавек, пераважалі палякі, беларусы і літоўцы, свабодныя і прыгонныя, сярод іх вядомыя скрыпач Мацей з Карэлічаў, Я. Ценціловіч, які стаў капельмайстрам).

У 1780 годзе князь Караль Станіслаў Радзівіл, вядомы як «Пане Каханку», запрасіў музыкантаў Дж. Альберціні (капельмайстар у 1781—1784 гадах), Дж. Канстанціні (скрыпка), Я. Е. Флайшман (віяланчэль), Я. Д. Голанда (клавесін, капельмайстар у 1782—1802 гадах), увёў у капэлу спевакоў В. Нікаліні, А. Калаўзека, А. Данезі, спявачак Герман, К. Вертэр. Апошнім капельмайстрам (1804—1809) быў мясцовы музыкант А. Аляксандровіч.

### Слонімская капэла Агінскіх

Міхал Казімір Агінскі
Слонімская капэла з'яўлялася прыдворным тэатрам гетмана вялікага літоўскага Міхала Казіміра Агінскага. Была адкрыта ў 1765 годзе і праіснавала да 1793 года. Абслугоўвала тэатральныя паказы, балі, касцельныя службы, здзяйсняла канцэртныя паездкі (у 1780 выязджала ў Шклоў). Першапачаткова капэла складалася з 12 чалавек, ў 1776 годзе прадстаўляла сабой вялікі ансамбль інструменталістаў і вакалістаў (53 чалавек) на чале з Ю. Паўлі і А. Данезі. Ансамбль складаўся пераважна з палякаў і беларусаў, часткова з прыгонных, якія атрымалі прафесійную падрыхтоўку (была нявялікая колькасць замежных музыкантаў ― нямецкіх і чэшскіх інструменталістаў і дырыжораў, італьянскіх спевакоў). Сярод іх Райскі ― адзін з таленавітых музыкантаў капэлы, прыгонны Радзівілаў, працаваў у Слоніме ў 1775—1780. Росквіт дзейнасці капэлы ставіцца да 1780. С першай паловы 1780-х гг. яна паступова прыходзіць у заняпад, меньшается яе склад у сувязі з пераходам многіх замежных музыкантаў у Нясвіжскую капэлу Радзівілаў. Часовы ўздым слонімскія капэла і тэатр перажылі ў канцы 1780-пачатку 1790-х, аднак да 1792 аркестр налічваў толькі 12 музыкантаў.

Зноскі
------

1. ↑  Быль В. Як шляхта каляды спраўляла // ARCHE Пачатак, 2 студз. 2012 Архівавана 5 студзеня 2013.
2. ↑  Ліс А. С. Валачобныя песні. ― Мн. Навука i тэхніка, 1989. С. 207 ISBN 5-343-00145-9
3. ↑  Юр'я веснавы Этнаграфія Беларусі
4. ↑  Касцюкавец Л. П. Купальскі абрады / / Белорусскія народныя абрады. ― Мн. Беларусь, 1994
5. ↑  Ліс А. С. Восеньскія і талочныя песні. ― Мн. Навука і тэхніка, 1981. С. 677; Можейко З. Я. Календарно-песенная культура Белоруссии. ― Мн. Академія наук БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Мн.: Наука и техника, 1985. — с. 245
6. ↑  Гаудримас Ю. Из истории литовской музыки. ― М. 1964
7. ↑  Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.
8. ↑  Олейникова Э. Музыкально-драматические формы фольклорного театра Белоруссии (скоморохи, батлейка, народная драма) // Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. — Минск, 1990. — С. 47-82.
9. ↑  Кирдан Б. П. Украінскія народныя думы (XV-пач. XVII стст.). ― М. 1962
10. ↑  Бражников М. Пути развития и задачи расшифровки знаменного роспева XII—XVIII веков. Л. — М. 1949
11. ↑  Барсова И. А. Очерки по истории партитурной нотации. ― М. МГК, 1997
12. ↑  Гарднер И. А. Богослужебное пение Русской Православной церкви Архівавана 20 мая 2014.
13. ↑  Пікарда Г. дэ. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. — Мн. 1995; Густова Л. Музыкально-певческая культура православной церкви Беларуси. — Мн. 2006. — С. 74
14. ↑  Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 1. А капэла — Габелен. — Мн. БелСЭ. 1984. т. 1. с. 159—160
15. ↑  Міско С. Школьны теэтр Беларусі XVII—XVIII стст. ― Мн. Тэсей, 2000
16. ↑  XVIII вв. // Музыкальный театр Белоруссии: Дооктябрьский период. — Минск, 1990. — С. 83-138
17. ↑  Лихач Т. В. Музычнае мастацтва ўніяцкай царквы ў Беларусі // Актуальные проблемы мировой художественной культуры: мат-лы межд.научн. конференции 25-26 марта 2004 г. / Редкол: У. Д. Розенфельд (отв.ред.) и др. — в 2х ч. Ч.1. — Гродно, 2004
18. ↑  Келдыш Ю. В. Кант(недаступная спасылка)// БСЭ
19. ↑  Позднеев A. B. Кант // Краткая литературная энциклопедия: В 8 тт. Т. 3. ― М. с. 966. СТБ. 371—372
20. ↑  Костюковец Л. Ф. Кантовая культура в Белоруссии: массовые канты-гимны, лирические канты-псалмы. ― Мн. Вышэйшая школа, 1975
21. ↑  Левашёв Е. М. Псалма // Музыкальная энциклопедия: В 6-ти т. Т. 4. ― М. 1978. Стб. 479—480
22. ↑  Касцюкавец Л. Псалма // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Т. 4. — Мн. 1987. — С. 408
23. ↑  Касцюкавец Л. Канцыяналы // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. ― Т. 2. ― Мн. 1985. С. 673—674;Саладухін А. Пратэстанцкі канцыянал на Беларусі ў XVI — першай палове XVII стагоддзя // Весці БДАМ. — 2006. — № 6. — С. 10-14;Саладухін А. Нясвіжскі канцыянал як помнік пратэстанцкай музычнай традыцыі ХVІ стагоддзя: праблемы даследавання // Пытанні музычнай культуры Беларусі і свету ў сучасных даследаваннях: навук. працы БДАМ. — Вып. 15. Сер. 1. ― Мн. 2007;Саладухін А. Любчанскі канцыянал 1621 г. // Музыкознание к началу XXІ века: состояние и перспективы: науч. труды БГАМ. — Вып. 18. Сер. 6, Вопросы современного музыкознания в исследованиях молодых ученых. ― Мн. 2009. — С. 40-48
24. ↑  Хрестоматия по истории белорусской музыки XII—XVIII веков [Ноты] // Сост. Н. Б. Баринова. ― Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004
25. ↑  Татьяна Галуза. Белорусская реформация и протестантская хоровая культура XVI века Архівавана 11 красавіка 2020.Христианская культура, № 8, 2007
26. ↑  Przywecka-Samecka M. Drukarstwo muzyczne w Europie do konca XVIII wieku. ― Krakow.1987. S. 259—261
27. ↑  
Ліхач Т. В. Музычна-тэарэтычныя дапаможнікі па грыгарыянскіх спевах у ВКЛ // Наш радавод. Кн. 4. Ч. 3. ― Гродна, 1992. С. 571—575
28. ↑  Трилупайтене Ю. Влияние реформатского движения на музыкальную культуру Великого княжества Литовского // Мартинас Мажвидас и духовная культура Великого княжества Литовского XVI века. ― Вильнюс; М. 1999
29. ↑  Daniel Adam z Veleslavína — historiografie česká v XVI století
30. ↑  Ясиновськый Ю. П. Укра’інські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16—18 століть: Каталог і кодикологічно-палеографічне дослідження. Львів, 1996. С. 35—41
31. ↑  Мальдзіс А. Полацкі сшытак? Няма. Астрамечаўскі рукапіс? Да! // Беларусь сегодня, 20 ліп 2012
32. ↑  Trilupaitiene J. Zygmunt Lauksmin w życiu muzycznym Akademii Wileńskiej // Muzyka. — 1991. — № 1. — S. 115
33. ↑  Протопопов В. Николай Дилецкий и его «Музыкальная грамматика» // Musika Antiqa. Acta scientificae. ― T. IV. ― Bydgoszcz, 1975. С. 577
34. ↑  Żórawska-Witkowska A. Kapela Antoniego Tyzenhauza w Grodnie // Muzyka. ― 1977. ― № 2. S. 19
35. ↑  Дадзіёмава В. Янычарскія капэлы // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — № 2, 1988. С. 23-24;Капілаў А. Літоўская капэла // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. ― Т. 3. ― Мінск, 1986С. 283
36. ↑   Барышаў Г. І. Прыгонныя аркестры // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. ― 1972. ― № 4.
37. ↑  Дадзіемава В. У. Ян Голанд / В. У. Дадзіемава // Нарысы гісторыі музычнай культуры Беларусі. ― Мн. 2001. С. 149—168
38. ↑  Барышаў Г. I. Тэатр Радзівілаў у Нясвіжа i Слуцку // Гісторыя беларускага тэатра. ― Т. 1.― Мн. 1983;Szweykowscy A. i Z. Wacław z Szamotuł — renesansowy muzyk i poeta // «Muzyka», 1964, No 1-2
Wilczak T. Studia nad twórczością Mikołaja Reja. ― Poznań, 1975
39. ↑  Смольскі Б. С. Беларускі музычны тэатр. ― Мн. 1963
40. ↑  Цеханавецкі A. Mixaл Казімір Агінскі i яго «сядзіба музаў»… С. 60(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* *Богданов В. О.* Шляхи розвитку духовного музичного мистецтва в Україні: від витоків до початку XX століття. Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня доктора мистецтвознавства. Національна музична академія України ім. П. І. Чайковського. ― Київ, 2008.
* *Густова Л. А.* Музыкально-певческая культура Белоруской Православной Церкви. ― Мн. 2006.
* *Густова Л.* Реформы богослужебного устава Православной Церкви Великого Княжества Литовского в XVI столетии // Исторический поиск Беларуси. Альманах. — Мн.: Экономпресс, 2006.
* Дадзіёмава В. У. Гісторыя музычнай культуры Беларусі ад старажытнасці да канца 18 ст. — Мн. 1994. Архівавана 1 кастрычніка 2013.
* Дадзіёмава В. У. Нарысы гісторыі музычнай культуры Беларусі. ― Мн. 2001.
* Іванов В. Навчання церковного співу в Україні в IX—XVII ст. — Київ, 1997.
* Каханоўскі Г. А. Малаш Л. А. Цвірка К. А. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. ― Мн. 1989.
* Куліковіч М. Беларуская музыка: Кароткі нарыс гісторыі беларускага музычнага мастацтва. БІНіМ. Нью-Йорк, 1953. Ч. 1.
* Мещеряков В. П. Братские школы Белоруссии (XVI-первая половина XVII в.). ― Мн. 1977.
* Музы Нясвіжа: Матэрыялы навук. канф. ― Нясвіж, 5 мая 1997 г. / Пад навук. кіраўн. У. П. Скараходава. ― Мн. БелІПК, 1997.
* Суша А. А. Царкоўнаславянская ва ужытку уніяцкая царквы / Мовы Вялікага Княства Літоўскага / пад агульн.рэд. М. М. Аляхновіча. — Брэст: Акадэмія, 2005. — 254 с.
* Miller A. Teatr polski i muzyka na Litwe. ― Wilno, 1936

Спасылкі
--------

* Музыка белорусских замков
* Новик В. Н. Гісторыя пратэстанскай хрыстыянскай музыкі: Відэалекцыя на YouTube. (бел.)