Сіна-каўказскія мовы ў дакаланіяльны перыяд
**Сі́на-каўка́зскія мовы** (**дэ́нэ-каўказскія**) — гіпатэтычная макрасям'я, прапанаваная С. А. Старосціным у 1980-х гадах (аднак першыя даследаванні ў гэтым кірунку правёў яшчэ А. Трамбеці ў пачатку ХХ ст.). Пад гэтай назвай аб'ядноўваюцца некалькі моўных сем'яў і ізаляваных моў Еўразіі і Паўночнай Амерыкі. Аб'яднанне не з'яўляецца агульнапрызнаным сярод лінгвістаў, аднак карыстаецца шырокай папулярнасцю сярод прыхільнікаў глыбіннай кампаратывістыкі. Сярод лінгвістаў, якія актыўна займаюцца гэтай праблематыкай, можна назваць Дж. Д. Бенгтсана, М. Рулена і В. В. Шаварошкіна. Мяркуецца, што прарадзімай носьбітаў сіна-каўказскай сям'і моў быў іранскі Загрос, на поўнач ад Урадлівага паўмесяца.

Склад сіна-каўказскіх моў
-------------------------

Базавы склад сіна-каўказскіх моў:

* баскская мова — ізаляваная мова на Пірэнейскім паўвостраве
* дэнэ-енісейскія мовы:
	+ енісейскія мовы — невялікая моўная сям'я ў Сібіры
	+ мовы на-дэнэ — моўная сям'я ў Паўночнай Амерыцы
* паўночнакаўказскія мовы — аб'яднанне дзвюх сем'яў Паўночнага Каўказа
	+ абхаза-адыгскія мовы, з якімі збліжаюць хацкую мову
	+ нахска-дагестанскія мовы

* бурушаскі — ізаляваная мова ў Пакістане (па структурных характарыстыках займае прамежкавае становішча паміж паўночнакаўказскімі і енісейскімі)
* хурыта-ўрарцкія мовы — збліжаюцца з нахска-дагестанскімі мовамі, але, паводле апошніх думак Старосціна, гэта збліжэнне тлумачыцца ў рамках сіна-каўказскай гіпотэзы як некаторае збліжэнне паўночнакаўказскай і хурыта-ўрарцкай сем'яў
* сіна-тыбецкія мовы

Сярод іншых моў і сем'яў, якія прапаноўваліся для ўключэння ў сіна-каўказскую макрасям'ю: этруская (і шырэй тырэнская сям'я), іберская, шумерская, вакашскія, салішскія і хайда, каскская (параўноўваецца з хацкай), кутыйская (гутыйская) — параўноўваецца з хурыта-ўрарцкімі, рэтыйская і лемнаская (тырэнскія), якія, як мяркуецца, роднасныя баскскай паўднёвалузітанскай, сіканская, лігурыйская, шарданская, пікцкая і аквітанская (разам — баскіберскія), ніўхская, кусунда. Прапанаваўся таксама нахалі.

Лінгвістычныя пацверджанні гіпотэзы
-----------------------------------

У 1947 годзе савецкі лінгвіст каўказазнавец М. Ф. Якаўлеў усталяваў, што чукоцкая мова мае шмат агульнага з каўказскімі (адыгскімі) і індзейскімі (кечуа) мовамі.

У 1968 годзе савецкі лінгвіст, этнограф, доктар філалагічных навук, прафесар, даследчык моў карэнных народаў Сібіры А. П. Дульзон адзначыў падабенства кецкай мовы з мовамі індзейцаў Амерыкі, а таксама з баскскай, бурушаскі і з каўказскімі (чаркескімі) мовамі.

Бачны амерыканскі антраполаг і лінгвіст Ф. Боас таксама лічыў, што ў існаваў бесперапынны ланцуг роднасных народнасцей ад палеаазіятаў да ціхаакіянскіх індзейцаў.

Нелінгвістычнае пацверджанне гіпотэзы
-------------------------------------

У нядаўніх даследаваннях, якія тычыліся вытокаў і распаўсюджанасці абраду паветранага пахавання, выкананых Г. Ю. Сітнянскім, аўтар прыйшоў да высновы, што спіс народаў, якія практыкавалі гэты абрад, і народаў, якія ўключаюцца ў сіна-каўказскую макрасям'ю моў, мае значную колькасць супадзенняў.

Крытыка
-------

Гіпотэза мае даволі шмат праціўнікаў у сучаснай гістарычнай лінгвістыцы, як на тэрыторыі былога СССР, так і (асабліва) за яго межамі. Сярод асноўных недахопаў данай гіпотэзы крытыкі адзначаюць шматлікія нацяжкі ў фанетычных рэканструкцыях (А. Вовін), выкарыстанне метаду масавага лексічнага параўнання, поўную адарванасць ад звестак матэрыяльнай культуры (у адрозненне ад іншых сем'яў і рэканструюяваных макрасем'яў, дзе археалагічныя і генетычныя звесткі выкарыстоўваюцца ўсё часцей).

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя моў **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 19 снежня 2014. Праверана 12 чэрвеня 2015.
2. 1 2 3 4  Г. Ю. Ситнянский. О происхождении древнего киргизского погребального обряда Архівавана 23 чэрвеня 2012.
3. ↑  Яковлев Н. Ф. Древние связи языков Кавказа, Азии и Америки // Труды Ин-та этнографии. 1947. Т. 2. С. 196—204
4. ↑  Дульзон А. П. Кетский язык. Томск, 1968. С. 579—580, 585—586.
5. ↑  Цыт. паводле: Пелих Г. И. Происхождение селькупов. Томск, 1972. С. 189—190.
6. ↑  (недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* Bengtson J.D. Another Member of Vasco-Caucasian? (пра бурушаскі)
* Bengtson J.D. Caucasian and Sino-Tibetan: A Hypothesis of S.A. Starostin // General Linguistics 36.1/2: 33-49. 1998.
* Bengtson J.D. Dene-Caucasian Lexicon: A Small Sample
* Bengtson J.D. Edward Sapir and the 'Sino-Dene' Hypothesis. Anthropological Science 102.3: 207—230. 1994.
* Bengtson J.D. Some features of Dene-Caucasian phonology (with special reference to Basque) // Cahiers de l'Institut de Linguistique de Louvain 30.4: 33-54. 2004.
* Bengtson J.D. Blažek V. Lexica Dene-Caucasica // Central Asiatic Journal 39.1: 11-50; 39.2: 161—164. 1995.

Спасылкі
--------

* Сіна-каўказская этымалагічная база даных
* Dene-Yeniseic Symposium Архівавана 22 лютага 2009. (February 2008, Alaska)

  


| ⛭Моўныя сем’і Еўразіі |
| --- |
| Моўныя сем’і | 
* абхаза-адыгская
* аўстраазіяцкая
* аўстранезійская
* андаманская
* паўночнакаўказская
* енісейская
* індаеўрапейская
* картвельская
* мангольская
* мяа-яа
* нахска-дагестанская
* семіцкая
* сіна-тыбецкая
* тай-кадайская
* тунгуса-маньчжурская
* цюркская
* уральская
* чукоцкая-камчацкая
* шампенская
* эскімоска-алеўцкая
* юкагірская
* япона-рукюская

 |  |
| Ізаляваныя мовы | 
* айнская
* баскская
* бурушаскі
* карэйская
* кусунда
* нахалі
* ніўхская

 |
| Зніклыя | 
* міжземнаморскія мовы (палеаіспанскія мовы
* тырэнская сям’я)
* хацкая
* хурыта-ўрарцкая сям’я
* эламская
* шумерская

 |
| Геаграфічныя аб’яднанні | 
* каўказскія мовы
* палеаеўрапейскія мовы
* палеаазіяцкія мовы

 |
| Гіпотэзы | 
* алтайская
* аўстрычная
* інда-ўральская
* настратычная
* сіна-каўказская
* паўночнакаўказскія
* уральска-юкагірская
* урала-алтайская

 |