**Патуа** (ад фр. *patois* — дыялект) — фармальна неакрэслены ў мовазнаўстве тэрмін, што абазначае моўны ідыём, які лічыцца нестандартным у пэўнай моўнай прасторы і не разглядаецца як літаратурны. Патуа можа абазначаць піджын, крэольскую мову, дыялекты або прастамоўе (збліжаючыся з тэрмінам вернакуляр), але як правіла не жаргон, слэнг, арго.

Этымалогія
----------

Тэрмін паходзіць ад старафранцузскага *patois* («мясцовы або рэгіянальны дыялект»), — што першасна значыла жэстыкуляцыю, размахванне рукамі, пасля грубыя паводзіны, а пасля грубае, каструбаватае або некультурнае маўленне, — магчыма, ад дзеяслова *patoier*, утворанага ад *patte* з дапамогай суфікса -*oyer* — «звяртацца груба», плюс суфікс -*ois*.

Згодна з другой гіпотэзай, слова можа паходзіць ад лацінскага *patria* (радзіма), азначаючы мясцовую распаўсюджанасць ідыёма.

Ужыванне
--------

У асноўным тэрмін выкарыстоўваецца ў Францыі, Бельгіі, Італіі і Швейцарыі для абазначэння любой мясцовай мовы меншасці — у Францыі іх забаранілі да ўжывання яшчэ ў часы Людовіка XIV — (як, напрыклад, аксітанская, брэтонская, каталанская, пікардская, баскская, алеманская) ці дыялекту і часта мае прыніжальную канатацыю.

У гутарковым ужыванні, асабліва ў Францыі слова мае класавую афарбоўку, бо *patois* у французскай мове абазначае любы сацыялект, звязаны з сельскім насельніцтвам, у адрозненне ад прэстыжнай стандартнай французскай, якой гутараць гарадскія прадстаўнікі сярэдняга і вышэйшага класаў або які выкарыстоўваецца ў літаратуры і афіцыйных абставінах.

На Ямайцы патуа (*Patwa*, *Patua*, *Patois*) называюць мясцовую крэольскую мову на аснове англійскай.

Выкарыстанне ў лінгвістыцы
--------------------------

У лінгвістыцы (асабліва ў сацыялінгвістыцы) тэрмін звычайна не выкарыстоўваецца праз прыніжаную канатацыю, якой ён нясе няяўную іерархію паміж моўнымі ідыёмамі — «мовамі» (пад якімі маюцца на ўвазе мовы, «вартыя» так звацца) і «мясцовымі формамі маўлення», якія нібыта нявартыя стаяць на ўзроўні з прэстыжнымі мовамі. Аднак, ёсць лінгвісты, часта дыялектолагі, якія выкарыстоўваюць тэрмін «патуа» для абазначэння мясцовай мовы. «Гласарый патуа франкамоўнай Швейцарыі» («*Glossaire des patois de la Suisse romande*»), адна з найзначнейшых прац ў апісанні раманскіх дыялектаў, утрымлівае слова «*patois*» у назве як нейтральнае. Французская лінгвістка Анрыет Вальтэр[fr] не асуджае выкарыстанне гэтага тэрміна:

```
«Тэрмін патуа паступова стаў выклікаць у свядомасці людзей раз за разам уяўленне рудыментарнай мовы. […] Гэта далёка ад акрэслення, дадзенага лінгвістамі, для якіх патуа (раманская мова) — гэта першапачаткова адна з форм лацінскай, мова, на якой гутараць у даным рэгіёне, без аніякага ацэначнага меркавання: патуа — гэта мова.» 
```

З французскай слова *patois* запазычылі іншыя мовы для абазначэння мясцовых формаў маўлення і ў іх яно не нясе пагардлівага адцення; але ж як тэрмін патуа не ўжываецца шырока праз пэўную неакрэсленасць, перасячэнне з блізкімі па значэнні тэрмінамі і магчымую ацэначнасць.

Зноскі
------

1. ↑  Епишкин Н. И. Исторический словарь галлицизмов русского языка
2. ↑  *Oxford English Dictionary* (Online ed.) patois Oxford University Press.
3. ↑  Etymologie de patois *Trésor de la langue française informatisé.*
4. ↑  Chambers Dictionary
5. ↑  Дмитриева Е. Г. Усманова З. А. К вопросу о лингвистической стратификации франкоязычных кантонов Швейцарии cyberleninka
6. ↑  Interdiction de la langue catalane en Roussillon par Louis XIV
7. ↑  Филимонова, И. Ю. Лингвокультурологические особенности патуа северной Франции
8. ↑  Karl Folkes 15 Reasons Why Jamaican «Patois» is a Language!
9. ↑  Henriette Walter, Le français dans tous les sens

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Universalis |