Пашпарт неграмадзян Латвіі 
**Неграмадзяне** або **іншаземцы** (лат.: nepilsoņi) у латвійскім заканадаўстве — асобы, якія не з’яўляюцца грамадзянамі Латвіі або якой-небудзь іншай краіны, але якія ў адпаведнасці з латвійскім законам «Аб статусе грамадзян былога СССР, якія не маюць ні латвійскага, ні іншага грамадзянства», маюць права на пашпарт неграмадзяніна, выдадзены латвійскім урадам, а таксама іншыя спецыяльныя правы. Прыкладна дзве траціны з іх складаюць этнічныя рускія, за імі ідуць беларусы, украінцы, палякі і літоўцы. 

Неграмадзянамі з’яўляюцца «грамадзяне былога СССР (…), якія пражываюць у Латвійскай Рэспубліцы, а таксама часова адсутныя і іх дзеці, якія адначасова выконваюць наступныя ўмовы: 1) 1 ліпеня 1992 г. яны былі зарэгістраваныя на тэрыторыі Латвіі незалежна ад статусу жылога памяшкання, пазначанага ў рэгістрацыі месца жыхарства, або да 1 ліпеня 1992 г. іх апошняе зарэгістраванае месца жыхарства знаходзілася ў Латвійскай Рэспубліцы, або па рашэнні суда было ўстаноўлена, што яны пражывалі на тэрыторыі Латвіі 10 гадоў да згаданай даты; 2) яны не з’яўляюцца грамадзянамі Латвіі; 3) яны не з’яўляюцца і не былі грамадзянамі іншай дзяржавы». а таксама «дзеці [пералічаных], калі абодва іх бацькі на момант нараджэння дзяцей не былі грамадзянамі або адзін з бацькоў не з’яўляецца грамадзянінам, а другі з’яўляецца асобай без грамадзянства або невядомы, або па ўзаемнай згодзе бацькоў, калі адзін з бацькоў не грамадзянін, а другі — грамадзянін іншай краіны». 

Дзеці, якія нарадзіліся пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі (21 жніўня 1991 г.) ад бацькоў, якія не з’яўляюцца грамадзянамі, маюць права на грамадзянства па запыце любога з бацькоў.

У той час як пытанне неграмадзян часта прыраўноўваецца да праблемы безграмадзянства,    іншыя крыніцы лічаць, што статус неграмадзяніна як у Латвіі, так і ў Эстоніі з’яўляецца ўнікальным і не існаваў раней у міжнародным праве.

«Неграмадзяне» Латвіі карыстаюцца перавагай, якой не карыстаюцца яе грамадзяне, у тым, што могуць падарожнічаць як у Шэнгенскую зону, так і ў Расею без візы. Аднак «неграмадзянам» дазваляецца знаходзіцца ў іншых краінах Шэнгенскай зоны не больш за 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду (у той час як грамадзяне Латвіі могуць знаходзіцца ў любой краіне Шэнгенскай зоны або ЕС). Больш за тое, «неграмадзяне» не могуць легальна працаваць у іншых краінах ЕС без дазволу на працу.

### Дэмаграфія

| Грамадзянства жыхароў Латвіі (Рэестр насельніцтва, студзень 2021 г
) |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| Грамадзяне Латвіі (1,762,123) |    | 85.16% |
| Неграмадзяне Латвіі (209,007) |    | 10.10% |
| Грамадзяне Расіі (52,271) |    | 2.53% |
| Іншыя (45,688) |    | 2.21% |
|  |

Паводле перапісу насельніцтва, у сакавіку 2011 года ў Латвіі пражывала 290 660 неграмадзян або 14,1 % жыхароў Латвіі , у параўнанні з прыкладна 715 000 у 1991 годзе. Паводле звестак Рэгістра насельніцтва, у студзені 2011 года ў Латвіі пражывала 326 735 неграмадзян. 

Даныя Рэестра насельніцтва на студзень 2021 года паказалі, што ў Латвіі пражывае 209 007 неграмадзян (10,1 % жыхароў).  Безумоўна, найбольшую этнічную групу з усіх неграмадзян складаюць рускія, якія складаюць 65,5 % усіх неграмадзян, 13,7 % — беларусы, 9,9 % — украінцы, 3,5 % — палякі і 2,4 % — літоўцы. Сярод найбуйнейшых этнічных груп у Латвіі 0,04 % усіх этнічных латышоў з’яўляюцца неграмадзянамі, таксама 26 % рускіх, 45 % беларусаў, 41 % украінцаў, 17 % палякаў, 20 % літоўцаў, 22 % Габрэі, 4 % цыганоў і 17 % немцаў. 

Ва ўзроставай групе да 18 гадоў неграмадзяне складаюць 2,1 % жыхароў; сярод дарослых — 14,2 %; ва ўзроставай групе старэйшыя за 90 гадоў — 25,0 % на 2015 год  Па стане на 2020 год, большасць неграмадзян, 62,3 %, пражывае ў трох найбуйнейшых гарадах краіны: Рызе, Даўгаўпілсе і Ліепаі, якія складаюць 41,3 % насельніцтва Латвіі.  Па стане на студзень 2016 года 42,92 % неграмадзян нарадзіліся ў Латвіі. 

Рэферэндум, праведзены ў кастрычніку 1998 г. ліквідаваў сістэму «вокнаў», якая абмяжоўвала ўзроставыя групы, дазволеныя на натуралізацыю кожны год. Ён таксама даваў права дзецям неграмадзян, якія нарадзіліся ў Латвіі пасля 21 жніўня 1991 года, рэгістравацца ў якасці грамадзян без натуралізацыі , за выключэннем пазбаўлення волі або іншага грамадзянства.  Бацькі могуць запытаць грамадзянства для сваіх дзяцей да 15 гадоў, пасля чаго дзіця можа зрабіць запыт ад свайго імя ад 15 да 17 гадоў.

З 1 студзеня 2020 года латвійскае грамадзянства аўтаматычна надаецца ўсім дзецям, якія нарадзіліся ў Латвіі, незалежна ад статусу іх бацькоў (грамадзян ці неграмадзян).

### Статус

Паводле Канстытуцыйнага суда Латвіі:

Афіцыйны ўзор пасведчання асобы замежніка (2007 г)
15. Пасля прыняцця Закона аб неграмадзянах з’явілася новая, да таго часу невядомая катэгорыя асоб — неграмадзяне Латвіі. Неграмадзян Латвіі нельга параўнаць ні з якім іншым статусам фізічнай асобы, які вызначаны ў міжнародных прававых актах, як норма правоў, устаноўленая для неграмадзян, якая не адпавядае ніякаму іншаму статусу. Неграмадзяне Латвіі не могуць разглядацца ні як грамадзяне, ні замежнікі, ні асобы без грамадзянства, а як асобы з «асаблівым прававым статусам» (..) 17. (..) правы і міжнародныя абавязкі, вызначаныя для неграмадзян, сведчаць, што юрыдычныя сувязі неграмадзян з Латвіяй у пэўнай ступені прызнаюцца і на падставе вышэйпералічанага створаны ўзаемныя абавязкі і правы. 
Правы неграмадзян Латвіі за межамі Латвіі строга рэгулююцца дагаворам. Напрыклад, неграмадзяне цяпер падарожнічаюць па ЕЗ без візы ў рамках Шэнгена, як і грамадзяне Латвіі; абодва маюць доступ да консульскіх паслуг Латвіі за мяжой. (Грамадзяне замежных краін, якія пражываюць у Латвіі, не карыстаюцца гэтай прывілеяй.) Па-за межамі ЕС многія краіны дазваляюць бязвізавыя паездкі для грамадзян Латвіі, але не для неграмадзян. 

Пітэр Ван Элсувеге, навуковец у галіне еўрапейскага права з Генцкага ўніверсітэта, заяўляе, што латвійскае заканадаўства грунтуецца на ўсталяваным прававым прынцыпе, згодна з якім асобы, якія пасяляюцца пад уладай акупацыйнай улады, не атрымліваюць аўтаматычнага права на грамадзянства. Па словах Ван Эльсувеге, гэта пацвярджаюць шэраг гістарычных прэцэдэнтаў, у першую чаргу выпадак з Эльзасам-Латарынгіяй, калі французы, вярнуўшы тэрыторыю ў 1918 годзе, не далі грамадзянства нямецкім пасяленцам, нягледзячы на тое, што Германія анексавала гэтую тэрыторыю 47 гадамі раней, у 1871 годзе

### Натуралізацыя

Неграмадзяне могуць натуралізавацца пры ўмове, што яны пастаянна пражываюць у Латвіі не менш за 5 гадоў, прадэманстраюць валоданне латышскай мовай, правільна адказваюць на пытанні, якія тычацца Канстытуцыі і гісторыі Латвіі — у тым ліку таго, што яна была акупаваная Савецкім Саюзам і ведаць словы гімна Латвіі.  Былыя вайскоўцы, асобы, асуджаныя за прапаганду фашысцкіх і камуністычных ідэй або распальванне міжнацыянальнай варожасці, а таксама асобы, якія лічацца варожымі да Латвійскай Рэспублікі, не могуць атрымаць грамадзянства. Урад можа адмовіць у натуралізацыі асобам, якія выканалі патрабаванні, калі яны будуць прызнаныя нелаяльнымі. Гэта было аспрэчана *Petropavlovskis v.* *Латвіі* ў Еўрапейскім судзе па правах чалавека, але ў 2015 годзе суд аднагалосна вырашыў, што такія адмовы законныя.

Па стане на 30 чэрвеня 2010 года натуралізавана 134 039 чалавек, у асноўным былыя неграмадзяне. Узровень натуралізацыі дасягнуў свайго піку ў 2004—2006 –, дасягнуўшы піку ў 2005 годзе (19 169 натуралізаваных), і з тых часоў значна знізіўся ва ўсіх этнічных катэгорыях (2080 натуралізаваных у 2009 годзе). 

Апытанне, праведзенае і апублікаванае ў 2003 годзе Саветам па натуралізацыі, паказала, што найбольш схільныя да натуралізацыі катэгорыі неграмадзян: сацыяльна актыўныя, ва ўзросце ад 25 да 50 гадоў, жанчыны з вышэйшай адукацыяй, супрацоўнікі мясцовых або рэспубліканскіх органаў улады і ўсе, хто жыве ў Рызе і яго наваколлі.

### Палітыка грамадзянства

Паводле даследаванняў SKDS , у 2005 годзе 45,9 % жыхароў (але толькі 38,4 % грамадзян) выказаліся за прадастаўленне права голасу неграмадзянам на муніцыпальных выбарах, супраць такіх паправак былі 35,6 % жыхароў (і 42,8 % грамадзян). Падтрыманне гэтай ідэі выказалі 74,6 % рускамоўных і 24,8 % этнічных латышоў, негатыўнае стаўленне да яе выказалі 7,8 % рускамоўных і 55,9 % этнічных латышоў.

У цяперашні час Партыя Згода выступае за тое, каб натуралізацыю і грамадзянства для некаторых катэгорый неграмадзян было прасцей атрымаць.  Латвійска-расійскі саюз, які падтрымлівае гэтыя крокі, таксама падтрымлівае ідэю «нулявага варыянту», або безумоўнага надання грамадзянства ўсім «неграмадзянам».  З іншага боку, Нацыянальны альянс заклікае спыніць натуралізацыю.  Большасць кіруючых партый падтрымліваюць *статус-кво*. LPP і LC заявілі ў 2007 годзе, што яны падтрымліваюць права голасу для неграмадзян на мясцовых выбарах, але прапанавалі рэферэндум па гэтым пытанні ў 2009 годзе правесці адначасова з мясцовымі выбарамі  і не падтрымліваюць адпаведнае прапановы ў парламенце зараз.

### Савет Еўропы

Як паведамляе справаздача Еўракамісара па правах чалавека за 2007 год па Латвіі, у 2006 годзе налічвалася 411 054 неграмадзяніна, 66,5 % з якіх належалі да рускай меншасці (па § 30). У той час як заявы дзяцей, якія нарадзіліся пасля 21 жніўня 1991 г. разглядаюцца па спрошчанай працэдуры, «больш за 13 000 дзяцей па-ранейшаму з’яўляюцца неграмадзянамі, і дзеці па-ранейшаму нараджаюцца неграмадзянамі» (па § 37,38). Камісар адзначыў, што «выключэнне неграмадзян з палітычнага жыцця не спрыяе іх інтэграцыі» (§ 43). Як паведамлялася, «працяг існавання статусу неграмадзяніна», які ў асноўным маюць прадстаўнікі нацыянальных меншасцяў, з’яўляецца «глыбока праблематычным з пункту гледжання рэальнай або ўяўнай роўнасці і сацыяльнай згуртаванасці» (§ 29). 

Упаўнаважаны адзначыў, што не ўсе неграмадзяне, магчыма, пажадаюць атрымаць статус грамадзянства, але не разглядаў гэтую магчымасць далей. Ягоны даклад таксама ўтрымліваў тлумачэнні, прадстаўленыя ўрадам Латвіі ў адказ, у тым ліку:

> 
> * § 30. Па стане на «2007 год у Латвіі налічваецца 386 632 неграмадзяніна, што складае менш за 17 % насельніцтва Латвіі». У дакладзе неадпаведна змешваюць рускамоўных у адну меншасць. Толькі 28,2 % насельніцтва складаюць этнічныя рускія і больш за палову (56,6 %) — грамадзяне. Латвія імкнецца да ўмацавання ўсіх меншасцяў, у тым ліку тых, якія пацярпелі ад русіфікацыі, напрыклад, украінцаў і беларусаў.
> * § 43. НДА і ўсе члены грамадства могуць удзельнічаць у распрацоўцы палітыкі. «Забяспечана кансультацыйная падтрымка НДА нацыянальных меншасцяў…. Улады Латвіі не лічаць, што прадастаўленне права голасу на мясцовым узроўні неграмадзянам у Латвіі ўзмоцніць стымулы да натуралізацыі; наадварот, значна больш верагодна. Насамрэч, шырокі даследчы праект пад назвай *„Уплыў рэгіянальных аспектаў на вырашэнне пытанняў грамадзянства"*, праведзены Саветам па натуралізацыі, паказаў, што адной з галоўных перашкод для падачы заявы на латвійскае грамадзянства з’яўляецца адсутнасць матывацыі, у тым ліку нікчэмныя адрозненні ў правах грамадзян і неграмадзян. Латвія аддае перавагу мець шмат грамадзян з поўнымі правамі, чым шмат неграмадзян з многімі правамі, у той жа час прызнаючы, што любыя абмежаванні павінны мець важкае абгрунтаванне і адпавядаць міжнародным стандартам. Акрамя таго, не існуе міжнародных стандартаў аб выбарчых правах для неграмадзян, і ў цяперашні час гэта не з’яўляецца шырока прынятай практыкай сярод дзяржаў-членаў СЕ. У Латвіі гэта канстытуцыйная справа» .
> 
> 
> 

Упаўнаважаны патлумачыў, што існуе вялікая колькасць неграмадзян, асабліва ў дачыненні да дзяцей, з «адсутнасцю прыхільнасці» з боку латвійскіх уладаў, адказам якіх было тое, што Латвія матэрыяльна прыхільная правам сваіх меншасцяў, і што з практычнага пункту гледжання няма дадатковых пераваг і матывацыі, каб стаць грамадзянінам, чым застацца неграмадзянінам.

Крыніцы
-------

1. ↑  Population of Latvia by ethnicity and nationality; Office of Citizenship and Migration Affairs [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}. 2021 (лат.)
2. ↑  Section 1 and Section 8, Law «On the Status of those Former U.S.S.R. Citizens who do not have the Citizenship of Latvia or that of any Other State»
3. ↑  see para. 16 of the Resolution on national minorities [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}. OSCE PA, 2004
4. ↑  Amnesty International 2009 Report [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}.
5. ↑  Report on mission to Latvia (2008) [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}. UN Special Rapporteur on contemporary forms of racism, racial discrimination, xenophobia and related intolerance — see Para. 30 and 88
6. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
 **(нявызн.)**.
7. ↑  Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc valstiskās piederības **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы February 10, 2021. Праверана February 3, 2021.
8. ↑  Population citizenship Архівавана 10 чэрвеня 2012 года. (англ.) — Central Statistics Board of Latvia
9. ↑  *B. Bowring* Report of a second mission to the Republic of Latvia on behalf of FIDH and Bar of England and Wales Архівавана 14 верасня 2015 года. HRC, 1994 — see p. 16
10. ↑  Population of Latvia by nationality; Office of Citizenship and Migration Affairs 1 January 2011. Архівавана 11 жніўня 2011 года. (лат.)
11. ↑  Population of Latvia by nationality; Office of Citizenship and Migration Affairs 1 January 2021. [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}. (лат.)
12. ↑  Population of Latvia by ethnicity and nationality; Office of Citizenship and Migration Affairs [{{{1}}} Архівавана] {{{2}}}. 2021 (лат.)
13. ↑  Population of Latvia by year of birth and nationality; Office of Citizenship and Migration Affairs Архівавана 16 сакавіка 2015 года. 2015 (лат.)
14. ↑  Population of Latvia by nationality and municipality; Data of the Office of Citizenship and Migration Affairs Архівавана 2 сакавіка 2020 года. January 1, 2020 (лат.)
15. ↑  Third Report on the Implementation of the Framework Convention for the Protection of National Minorities by the Republic of Latvia. ACFC/SR/III(2016)001 Архівавана 30 кастрычніка 2017 года. р. 63
16. ↑  EU Enlargement and Latvian Citizenship Policy, retrieved 11 January 2009 **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2010. Праверана 21 сакавіка 2022.
17. ↑  Citizenship of children(недаступная спасылка), OCMA website
18. ↑  No more "non-citizens" to be born in Latvia from 2020 (англ.). *Public Broadcasting of Latvia* (19 кастрычніка 2019). Архівавана з першакрыніцы March 1, 2021.
19. ↑  Judgement of Latvian Constitutional court in the case No. 2004-15-0106 (on losing non-citizen's status) **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы October 3, 2016.
20. ↑  Бузаев В. В. Неграждане Латвии Архівавана 7 мая 2016 года. — Рига: ЛКПЧ, 2007 — стр. 101—103 (руск.)
21. ↑  Peter Van Elsuwege, *From Soviet republics to EU member states: a legal and political assessment of the Baltic states' accession to the EU*, BRILL, 2008, p75
22. ↑  Acquisition of the citizenship of Latvia through naturalization(недаступная спасылка)
23. ↑  Letter of the minister of interior No. 1-28/2547, August 12, 2010, Add. 2 and Add. 3 Архівавана 7 кастрычніка 2011 года. (лат.)
24. ↑  *Uzskati par starpetniskajām attiecībām Latvijā* — Rīga: SKDS, 2005. — 12.—13. lpp. (лат.)
25. ↑  Project of Harmony Center’s program, section «Non-citizens of Latvia»:Russian Архівавана {{{2}}}. Latvian Архівавана {{{2}}}.
26. ↑  ForHRUL program, see Section 7.3.: Russian Архівавана {{{2}}}. Latvian Архівавана {{{2}}}.
27. ↑  TB/LNNK program for 2006 elections Архівавана {{{2}}}.  (лат.)
28. ↑  LPP/LC vēlas referendumu par nepilsoņu tiesībām vēlēt pašvaldības, 23.04.2007. Архівавана {{{2}}}.  (лат.)
29. ↑  Voting in Latvian Parliament on 26.04.2007. Архівавана {{{2}}}. (лат.)
30. ↑  Memorandum to the Latvian Government Архівавана 26 мая 2019 года. Strasbourg, May 16, 2007, Commissioner for Human Rights of the Council of Europe.
31. ↑  Memorandum to the Latvian Government Архівавана 26 мая 2019 года. Strasbourg, May 16, 2007, Commissioner for Human Rights of the Council of Europe.
32. ↑  Memorandum to the Latvian Government Архівавана 26 мая 2019 года. Strasbourg, May 16, 2007, Commissioner for Human Rights of the Council of Europe.

Спасылкі
--------