**Чалавекападо́бныя ма́лпы**, **гаміно́іды**, ці **антрапамарфі́ды**  (лац.: Hominoidea ці *Anthropomorphidae*) — надсямейства вузканосых малпаў (*Catarrhini*), будова цела якіх падобная да чалавечай. Чалавек таксама ўваходзіць у гэты таксон; таму ў беларускамоўнай літаратуры тэрмін «чалавекападобныя малпы» выкарыстоўваюць тады, калі гаворка не тычыцца чалавека непасрэдна, у адваротным выпадку звычайна выкарыстоўваецца тэрмін «гаміноіды». У склад надсямейства ўваходзяць два сямействы: гібонавыя і гамініды.

Надсямейства гаміноідаў уваходзіць — нароўні з надсямействам мартышкападобных (*Cercopithecoidea*) — у склад парватрада вузканосых малпаў (г. зн. — малпаў Старога Света). Абодва надсямействы даволі выразна адрозніваюцца па анатамічных прыкметах.

Апісанне
--------

Для чалавекападобных малпаў характэрна буйнейшае (у параўнанні з мартышкападобнымі) цела, адсутнасць хваста, зашчочных мяшкоў і сядалішчных мазалёў (у гібонаў яны ёсць, але маленькія). Чалавекападобным малпам уласцівы прынцыпова іншы спосаб перамяшчэння па дрэвах: замест бегу па галінах на ўсіх чатырох канечнасцях яны пераважна перасоўваюцца на руках, пад галінамі. Такі спосаб перамяшчэння называецца *брахіяцыяй*; прыстасаванне да яго выклікала шэраг анатамічных змен: больш гнуткія і доўгія рукі, рухомы плечавы сустаў, сплошчаную ў пярэдне-заднім кірунку грудную клетку.

Усе чалавекападобныя маюць падобную будову зубоў і буйнейшы, у параўнанні з мартышкападобнымі, галаўны мозг. Акрамя таго, іх мозг і больш складаны, з высокаразвітымі аддзеламі, якія адказваюць за рухі кісці і языка, органы зроку.

Эвалюцыя
--------

Чалавекападобныя малпы ўпершыню з’явіліся ў Старым Свеце да канца алігацэну — каля 30 млн гадоў назад. Сярод іх продкаў найбольш вядомыя прапліяпітэкі — прымітыўныя гібонападобныя малпы з трапічных лясоў Фаюма (Егіпет), якія далі пачатак пліяпітэкам, гібонам і дрыяпітэкам. У міяцэне адбылося рэзкае павелічэнне колькасці і разнастайнасці відаў чалавекападобных малпаў. У гэту эпоху (каля 20—16 млн гадоў назад) дрыяпітэкі і іншыя гаміноіды пачалі шырока рассяляцца з Афрыкі ў Азію і Еўропу. Сярод азіяцкіх гаміноідаў былі і сівапітэкі — продкі арангутанаў, лінія якіх аддзялілася ад асноўнага ствала гаміноідаў каля 16—13 млн гадоў назад. Паводле звестак малекулярнай біялогіі, аддзяленне шымпанзэ і гарыл ад агульнага з чалавекам ствала адбылося, хутчэй за ўсё, 8—6 млн гадоў назад.

Класіфікацыя
------------

Шкілет чалавека (1) і гарылы (2)
Гарыла-важак на дрэве
Традыцыйна ў складзе надсямейства вылучаліся тры сямействы чалавекападобных малпаў: гібонавыя (Hylobatidae), пангіды (Pongidae: арангутаны, гарылы і шымпанзэ) і гамініды (Hominidae: чалавек і яго продкі). Аднак ва 2-й палове XX ст. метадамі малекулярнай філагенетыкі была выяўлена парафілія пангід; пад уздзеяннем ідэй кладыстыкі, якая не прызнае парафілетычныя таксоны, традыцыйнае сямейства Pongidae было скасавана, а роды, што ўваходзілі ў яго, уключаны ў сямейства гамінід.

Новая класіфікацыя гаміноідаў атрымала шырокае распаўсюджанне пасля публікацыі артыкула 1990 года М. Гудмена і інш. (уласна кажучы, які аб'яднаў былых пангід і гамінід таксон разглядаўся ў самім гэтым артыкуле як падсямейства гамініны (Homininae), а пад словамі «сямейства Hominidae» разумелася ўсё надсямейства Hominoidea у яго звычайным аб'ёме; але гэта ў хуткім часе было выпраўлена К. Гроўвзам).

У выніку сучасная класіфікацыя гаміноідаў атрымала наступны від (у прыведзеным спісе паказаны толькі рэцэнтныя віды і таксоны надвідавога рангу):

* Сямейства гібонавыя ці *малыя чалавекападобныя малпы* (*Hylobatidae*)
	+ Род Сапраўдныя гібоны (*Hylobates*)
		- Беларукі гібон (*Hylobates lar*), ці лар
		- *Hylobates agilis*, ці чарнарукі гібон
		- Гібон Мюлера (*Hylobates muelleri*)
		- Серабрысты гібон (*Hylobates moloch*)
		- Чорнашапачны гібон (*Hylobates pileatus*)
		- Карлікавы гібон (*Hylobates klossii*), ці гібон Клоса
	+ Род *Hoolock*
		- *Hoolock hoolock*
		- *Hoolock leuconedys*
	+ Род *Nomascus*
		- *Nomascus annamensis*
		- *Nomascus concolor*, ці аднакаляровы гібон
		- *Nomascus nasutus*
		- *Nomascus leucogenys*
		- *Nomascus siki*
		- *Nomascus gabriellae*
		- *Nomascus hainanus*
	+ Род Сіямангі (*Symphalangus*)
		- Сіяманг (*Symphalangus syndactylus*)
* Сямейства Гамініды (*Hominidae*)
	+ Падсямейства Пангіны (*Ponginae*)
		- Род Арангутаны (*Pongo*)
			* Барнейскі арангутан (*Pongo pygmaeus*)
			* Суматранскі арангутан (*Pongo abelii*)
	+ Падсямейства Гамініны (*Homininae*)
		- Род Гарылы (*Gorilla*)
			* Заходняя гарыла (*Gorilla gorilla*)
			* Усходняя гарыла (*Gorilla beringei*)
		- Род Шымпанзэ (*Pan*)
			* Звычайны шымпанзэ (*Pan troglodytes*)
			* Карлікавы шымпанзэ (*Pan paniscus*), ці банабо
		- Род Людзі (*Homo*)
			* Чалавек разумны (*Homo sapiens sapiens*)

Знаходкі выкапнёвых гаміноідаў
------------------------------

Найстаражытныя вядомыя чалавекападобныя — гэта руквапітэк (25,2 млн гадоў назад), камаяпітэк (25 млн гадоў назад), маротапітэк (20,6 млн гадоў назад; адносіцца да ранняга міяцэну Уганды), лімнапітэк (17—22 млн гадоў назад) з Кеніі і Уганды, угандапітэк[en] (19—21,5 млн гадоў назад), рангвапітэк[en] (19 млн гадоў назад) з Кеніі.

Частка навукоўцаў[*хто?*] схіляецца да версіі, што продкам гамінід з'яўляецца парапітэк, аднак гэтае меркаванне недастаткова абгрунтавана з прычыны малой колькасці рэштак апошняга[*крыніца?*].

Пад *рэліктавым гаміноідам* маецца на ўвазе міфічны снежны чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  Mammal Species of the World, 2005, p. 152
2. ↑  Goodman e. a. 1990
3. 1 2  Groves, 2004, p. 1120
4. ↑  Mammal Species of the World, 2005, p. 178—184
5. ↑  Выяўлены найстаражытныя продкі чалавекападобных
6. ↑  Найстаражытная мартышкападобная малпа і найстаражытная чалавекападобная малпа, ці Oldest monkey, oldest ape

Літаратура
----------

* Человекообразные обезьяны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Goodman M. Tagle D. A. Fitch D. H. , Bailey W. Czelusniak J. Koop B. F. Benson P. Slightom J. L.* Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids // *Journal of Molecular Evolution*, **30** (3), 1990. — P. 260—266.
* *Groves C.* The What, Why and How of Primate Taxonomy // *International Journal of Primatology*, **25** (5), 2004. — P. 1105—1126.
* *Wilson D. E. Reeder, D. M. (eds)* Mammal Species of the World. 3rd ed. Vol. 1. — Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2005. — 2142 p. — ISBN 0-8018-8221-4..

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чалавекападобныя малпы
* Hominoid systematics. The soft evidence