| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

**Амшэнцы**, **хемшылы**, **хемшыны** (саманазвы: *хемшынлі*, *хамшэцы*; арм.: Համշե(ն)ցիներ; турэцк.: Hemşinli) — субэтнічныя групы армян.
Вобласць рассялення — узбярэжжа Чорнага мора ад правінцыі Самсун у паўночна-цэнтральнай частцы Турцыі да поўдня Расіі. Існуюць таксама значныя абшчыны ў рэгіёне Ізміт у заходняй Турцыі, у розных гарадах Цэнтральнай Азіі, сярод замежных працоўных у Германіі. Агульная колькасць этнасу можа дасягаць 400 тыс. чалавек.

Гавораць на дыялектах армянскай і турэцкай моў.

Этнагенез
---------

Армянскія князі Хамам і Шапух Аматуні, страціўшы ў бітве з арабамі свае ўладанні ў Артазе  (арм.) (бел. перасялілі 12 000 армян у межы Візантыйскай імперыі. Гевонд  (руск.) (бел. аўтар канца VIII стагоддзя паведамляе:

> 
> Пазбавіўшыся ўсёй маёмасці, голыя, босыя, галодныя, патрабуючыя ежы, хоць ужо і позна, яны вырашылі перайсці ў краіну грэчаскую. Лік іх, кажуць, быў да 12,000 мужоў з жонкамі і дзецьмі. Правадырамі іх былі Шапухр, з роду Аматуні, Хамам, сын яго і іншыя з вяльможаў армянскіх і іх вершнікаў. Неміласэрныя непрыяцелі пагналіся за імі і нагналі іх на межах Іверыі, у вобласці Хог; але былі пабіты і адпраўлены ў 6егства; а самі яны перайшлі раку Акампсіс, якая, працякаючы па краіне тайскай  (руск.) (бел. на паўночны захад праз Егерыю, пускаецца ў Понт. Па пераходзе іх праз раку, чутка пра іх хутка дайшла да імператара Канстанціна, які заклікаў іх да сябе, узнагародзіў ушанаваннямі вяльможаў і іх вершнікаў; а астатні народ пасяліў у пладаноснай і багатай краіне.
> 
> 
> 

Яны заснавалі горад Тамбур (Дамур) у Пантыйскіх горах, пазней пераназваны ў Хамамшэн і далей у Хамшэн (такая армянская і мясцовая назва; афіцыйная турэцкая назва — Hemşin). Этнічная група, практычна адрэзаная ад астатняй часткі армянскага этнасу, захавала асаблівы дыялект.

Большасць амшэнскіх армян былі хрысціянамі і прыналежалі да Хачкарскай епархіі Армянскай апостальскай царквы. У 1461 годзе Амшэн быў захоплены туркамі. Пасля асманскага заваявання на працягу XVI—XVIII стагоддзяў значны лік амшэнцаў прыняў іслам, аднак захаваў сваю мову і культуру. Ісламізаваныя амшэнцы (хемшылы) не пераследаваліся турэцкімі ўладамі. У XIX стагоддзі хемшылы насялялі ўсходнія раёны Трапезундскага вілаета Асманскай імперыі.

Рызе — месца асноўнага рассялення амшэнцаў.
Амшэнцы, якія не прынялі іслам, у большасці сваёй перасяляліся ў заходнюю частку Понта: у Трабзон, Гірэсун, Арду, Самсун, на захад Турцыі (Адапазары, Балу і інш.), а пазней таксама на чарнаморскае ўзбярэжжа Расійскай імперыі. Толькі ў асобных раёнах Амшэна, прыкладам, у мястэчку Еліявіы, захоўвалася хрысціянскае насельніцтва. У пачатку XX стагоддзя, у сувязі з генацыдам армян і вайной за незалежнасць Турцыі, большасць выратаваных амшэнцаў-хрысціян Турцыі эмігравала ў селішчы на тэрыторыі Расіі. Група амшэнцаў з Адапазары, згодна некаторым крыніцам, знайшла сховішча ў Арменіі.

Сярод амшэнцаў, якія перасяліліся на чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа, выхадцаў з Амшэна практычна няма; пераважаюць трапезундцы і ардусцы. Пры знаёмстве прынята цікавіцца «паходжаннем» суразмоўцы. Лічыцца, што трапезундскія амшэнцы, звонку святлейшыя, адносна высокія, з «буйнымі» рысамі твару, лагодныя, меланхалічныя і крыху гультаяваты, тым часам як амшэнцы з Арду — актыўныя, нават агрэсіўныя, да таго ж непапраўныя брыдкасловы. Паводле жартаўлівай традыцыі, пры выбары мужа перавага аддаецца менавіта выхадцам з Орду, як больш прадпрымальным, здольным забяспечыць сям'ю, а жаніцца трэба з дзяўчынамі з Трапезунда, сціплымі і рахманамі, у адрозненне ад наравістых і «языкатых» дзяўчын з Арду.

Этнічныя групы
--------------

Амшэнцаў можна падзяліць на тры асноўныя групы.

**Амшэнцы (хемшылы) заходняй групы *(хемшынлі)***, ці **баш-хемшыны**, жывуць галоўным чынам у горных вёсках іла Рызе. Гэта мусульмане-суніты, пададзеныя ў вялікай колькасці ў раёнах Чамлыхемшына (Вія) і Хемшына. Меншыя па колькасці абшчыны хемшылаў жывуць далёка на захадзе Турцыі ў ілах Стамбул, Эрзурум, Сакар'я, Дзюзджэ, Каджаэлі і Зангулдак. Заходняя група выкарыстоўвае асаблівы дыялект турэцкай мовы, што завецца *хемшынчэ*.

**Амшэнцы ўсходняй групы *(хамшэцы)***, ці **хапа-хемшыны**, таксама з'яўляюцца мусульманамі-сунітамі і жывуць у іле Артвін, большай часткай у горадзе Кемалпаша (Макрыялі), у раёне Хопы, а таксама ў мястэчку Муратлы  (руск.) (бел. (Берліван) у раёне Барчка. 

Усходнія амшэнцы дзеляцца на наступныя патранімічныя падгрупы:

* Турцэванцы (у тым ліку джэрмакцы) — найболей шматлікая група
* Ардлецы
* Сеўкедацы (карадэрлі, інфармацыя пра іх у наш час адсутнічае)
* род Тапалаглу (асобная этнічная група, якая прылічае сябе да хапа-хемшылаў)

**Амшэнцы паўночнай групы *(хамшэнцы)*** з'яўляюцца нашчадкамі неісламізаванай часткі амшэнцаў, якія пакінулі Хамшэн у перыяд звароту ў іслам астатняга насельніцтва і асталяваліся спачатку ў раёнах Самсуна (Джанік, Куршунлу, Чаршамба), Арду, Гірэсуна і Трабзона (у даліне Кардару, «Чорнай рэчкі» да ўсходу ад Трабзона). Большасць гэтых амшэнцаў цяпер жывуць у Краснадарскім краі, у прыватнасці ў Сочы, у Абхазіі і Адыгеі. З'яўляючыся хрысціянамі, яны захоўваюць самабытную культуру і асаблівую амшэнскую самасвядомасць. Як і амшэнцы ўсходняй групы, яны гавораць на амшэнскім дыялекце, завучы яго *hяйрэн*(армянскі). Сярод асаблівасцей дыялекту — «оканне», замена гуку «р» на «й», выкарыстанне суфікса «-уш» заміж «-ел» и «-ал» у нявызначанай форме дзеяслова і інш.

Амшэнцы паўночнай групы дзеляцца на наступныя патранімічныя падгрупы:

* Джанік-ардуйцы (у тым ліку уньецы, тэрмецы, чаршампацы, фатсацы)
* Трабзонцы (у тым ліку мала)

Сучаснае становішча амшэнцаў у свеце
------------------------------------

Амшэнкі ў Рызе, Турцыя.
### Амшэнцы Турцыі

У наш час назіраецца ўсеагульны і значны воплеск цікавасці да культуры амшэнцаў (хемшылаў) у Турцыі. Першы гульнявы фільм на хемшынскім дыялекце, **«Мамі»** («Бабуля»), быў зняты ў 2000 годзе. Амшэнскі спявак Гёкхан Бірбен (Gökhan Birben), прадстаўнік Заходняй групы, і лазскі спявак Кязым Каюнджу (Kâzım Koyuncu) таксама спяваюць на хемшынскім дыялекце. У 2005 годзе выйшаў першы альбом вылучна з народнымі песнямі, што выконваюцца галоўным чынам на хемшынскім, пад назвай «Хто гэта? — Песні амшэнцаў» (Vova — Hamşetsu Ğhağ).

Старое пакаленне амшэнцаў-мусульманаў негатыўна ўспрымае назву «эрмені» (то бок «армяне»: так завуць амшэнцаў іх суседзі лазы  (руск.) (бел.), аднак моладзь, асабліва з моцнымі левымі палітычнымі перакананнямі, імкнецца да армянскай самаідэнтыфікацыі.

Месут Йылмаз  (руск.) (бел. (Mesut Yılmaz), былы прэм'ер-міністр Турцыі, выхадзец са Стамбула, паходзіць часткова з заходне-амшэнскай сям'і. Іншыя вядомыя амшэнцы — міністр адукацыі Ахмет Тэўфік Ілеры (Ahmet Tevfik İleri), які нарадзіўся ва ў вёсцы Ялткая (Гомна), і Мурат Караялчын (Murat Karayalçın), цяперашні лідар Сацыял-дэмакратычнай партыі Турцыі (SHP) і былы мэр горада Анкара. Амшэнцам быў галоўны візір Атаманскай імперыі напярэдадні Крымскай вайны 1853 года Дамат Мехмет Алі Паша (Damat Mehmet Ali Pasha).

У апошні час у месцах традыцыйнага рассялення амшэнцаў у Турцыі ўзрос лік турыстаў, якіх прыцягвае хараство такіх месцаў, як Рызе  (руск.) (бел. Хопа  (руск.) (бел. і Айдэр. Многія амшэнцы абураны такім раптоўным турыстычным бумам, з-за якога трапляюць у небяспеку мясцовая прырода і культура. «Айдэр пачаў зводзіцца пасля таго, як дарога злучыла яго з суседнім горадам Чамлыхемшынам» — кажа мясцовы амшэнскі актывіст Сельчук Гней, які лічыць сваёй мэтай ахову родных месцаў — даліны Фыртына (Fırtına, Furtuna), змешчанай па суседстве.

### Амшэнцы ў Расіі і былым Савецкім Саюзе

У 1878 годзе па Сан-Стэфанскаму мірнаму дагавору ў склад Расійскай імперыі ўвайшола Батумская акруга  (руск.) (бел. на тэрыторыі якой знаходзіліся дванаццаць хемшыльскіх сёл.

25-26 лістапада 1944 года хемшылы разам з грэкамі, курдамі, туркамі-месхетынцамі былі дэпартаваны з Аджарыі як «нядобранадзейнае насельніцтва» ў Кіргізію і Казахстан. Большасць з іх пасялілі малымі групамі ў Паўднёвай Кіргізіі (галоўным чынам, у раёне Оша і Джалалабада), невялікую частку — у Чымкенцкай і Джамбульскай абласцях Казахстана. У 1956 іх вызвалілі ад адміністрацыйнага нагляду, але не далі вярнуцца ў тыя месцы, адкуль яны былі высланы.

У 1982—1984 гадах 22 хемшыльскія сям’і пераехалі з Кіргізіі ў Апшаронскі раён і, прыкладна ў гэты ж час, разам з першымі сем’ямі туркаў і курдаў — у станіцу Пшэхскую  (руск.) (бел. Беларэчанскага раёна Краснадарскага края. Міжнацыянальныя канфлікты ў Сярэдняй Азіі падпіхнулі каля 200 хемшыльскіх сем’яў з Кіргізіі бегчы ў Краснадарскі край.

У канцы 1980-х хемшылы Казахстана скіравалі петыцыю ўраду СССР з просьбай дазволіць ім перасяліцца ў Арменію. Аднак іх просьба была адпрэчана Масквой з прычыны боязяў, што перасяленне мусульман у Арменію можа выклікаць канфлікт з хрысціянскім насельніцтвам.

Пасля распаду Савецкага Саюза большасць амшэнцаў жылі ў адносным спакоі, аднак амшэнцы Абхазіі аказаліся ўцягнутымі ў грузіна-абхазскую вайну  (руск.) (бел. на баку абхазаў.

У Краснадарскім краі амшэнцаў, як і туркаў-месхетынцаў  (руск.) (бел. не прапісвалі  (руск.) (бел. і не выдавалі ім расійскіх пашпартоў. З 2000 некалькі сот амшэнцаў-мусульман, якія перасяліліся з Казахстана і Кіргізіі ў Краснадарскі край (галоўным чынам у раён Апшэронска), спрабавалі атрымаць фармальнае прызнанне з боку мясцовых улад, але атрымалі адмову. Амшэнскія арганізацыі звярнуліся ў абарону сваіх субратаў з лістамі ў адрас расійскага пасла ў Ерэване з просьбай пра дапамогу расійскіх федэральных улад у падаванні амшэнцам-мусульманам законнага статусу.

Сярод амшэнцаў-хрысціянаў расце цікавасць да сваёй культуры і гісторыі. У 2006 у Краснадары выйшаў першы музычны альбом на амшэнскай мове з фальклорнымі песнямі ў выкананні гурта «Караван». Навукова-інфармацыйны і культурны цэнтр пачаў працу па аднаўленні культурнай спадчыны амшэнцаў, пражываючых у рэгіёне. У Сухуме выдаецца газета «Амшэн».

Колькасць хемшылаў у Расійскай Федэрацыі — 1,5 тыс. чалавек. Большасць жыве ў Краснадарскім краі (1 тыс. чал), найболей кампактнае — у Апшаронскім  (руск.) (бел. і Беларэчанскім раёнах  (руск.) (бел. а таксама ў Каменскім раёне  (руск.) (бел. Растоўскай вобласці і Грыбанаўскім раёне Варонежскай вобласці.

Культура
--------

Амшэнцы вядомыя як апавяданнікі пацешных анекдотаў, загадак і гісторый. Некаторыя з анекдотаў, што расказваюцца амшэнцамі-мусульманамі, заснаваны на старажытнейшых армянскіх аповедах, што зведалі «дэхрысціянізацыю».

Свае танцы амшэнцы суправаджаюць самабытнай музыкай, выкарыстоўваючы тулум  (англ.) (бел. (пантыйскую валынку, Заходняя група), кеманча  (руск.) (бел. (народную пантыйскую скрыпку), шымшыр-кавал  (руск.) (бел. (самшытавую флейту, Усходняя група) і хамшна-зурну  (руск.) (бел. (амшэнскую зурну, Паўночная група).

Традыцыйнымі заняткамі амшэнцаў Турцыі з'яўляецца вырошчванне чаю і кукурузы, жывёлагадоўля і пчалярства. Амшэнцы паўночнай групы, пражываючыя на поўдні Расіі і ў Абхазіі, займаюцца вырошчваннем цытрусавых, тытуню, кукурузы, чаю, гадоўляй тутавага шаўкапрада, а таксама рыбнай лоўляй. Некаторыя з амшэнцаў (як мусульмане, так і хрысціяне) вядомыя ў месцах жыцця як бачныя кандытары, трымальнікі рэстаранаў і транспартнікі. Амшэнцы Турцыі з'яўляюцца хвацкімі збройнікамі.

Прызнанне ў армянскім грамадстве
--------------------------------

Большасць армян прызнае амшэнцаў, як мусульман, так і хрысціян, армянамі.

Гл. таксама
-----------

* Амшэн
* Крыптаармяне
* Заходнія армяне

Зноскі
------

1. ↑  Гевонд, История халифов, II
2. ↑  Хемшилы // Энциклопедия Кирилла и Мефодия
3. ↑  Народы России. Атлас культур и религий 2008.

Літаратура
----------

* *Vaux Bert* Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians. — Harvard University, 2001.
* Chirikba Viacheslav, «Armenians and their Dialects in Abkhazia.» In: Evidence and Counter-Evidence. Festschrift Frederik Kortlandt. Volume 2, SSGL 33. Amsterdam — New York: Rodopi, p. 51-67 (ISBN 978-90-420-2471-7)
* Hovann Simonian, The Hemshin: A Handbook, Curzon Press, December 30, 2006 (ISBN 0-7007-0656-9)
* Хемшилы // Энциклопедия Кирилла и Мефодия
* Торлакян Б. Г. Этнография амшенских армян // Амшенская библиотека. № 1. Историко-этнологический сборник. Краснодар, 2002
* Хемшилы // Народы России. Атлас культур и религий / отв. ред. В. А. Тишков, А. В. Журавский, О. Е. Казьмина. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2008. — С. 70. — ISBN 978-5-287-00607-5.
* Амшенцы / Тер-Саркисянц А. Е. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—2017.
* Торлакян Б. Г. Одежда амшенских армян в конце XIX в. Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995
* Анисимова В. Н. Киселёв А. А. Попов А. П. Армяне села Сукко (этнографические заметки). Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995
* Атабекян Н. В. Григорян К. Э. и др. Армяне села Гайкадзор (этнографические заметки). Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995 Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Гололобов И. В. Свадебная обрядность армян села Гайкадзор. Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995 Архівавана 5 сакавіка 2016.
* Минасян М. Г. Армяне При­чер­но­морья. Ер. 1990.
* Peter Alford Andrews, Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden, 1989. (ISBN 3-89500-297-6)
* Mack Chahin, The Kingdom of Armenia: A History, Routledge, London, 2001. (ISBN 0-7007-1452-9)
* Robert Hewson, Armenia: A Historical Atlas, University Of Chicago Press, 2000. (ISBN 0-226-33228-4)

* *Кочар Нвард* Место амшенских армян в системе других армянских этнотерриториальных групп

Спасылкі
--------

* Армянский научный информационно-культурный центр «Амшен»
* Forum «Hamshen» Мультиязычный амшенский форум
* Тема «Диаспора» Архівавана 18 чэрвеня 2009. на форуме «Open Armenia». Множество полезной информации об Амшене.
* *Агаджанян, Михаил*. Амшенцы: субэтническая группа армянского этноса **(нявызн.)**.  Фонд Нораванк (26 студзеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 23 кастрычніка 2012. Праверана 16 лютага 2017.
* Земля и Корни статья Артавазда Тулумджяна в журнале «Анив»
* Армянскі этнарэлігійны элемент у Заходняй Арменіі эсэ Карэна Ханларана (Іран)
* Мониторинг положения этнических меньшинств в Краснодарском крае
* *Бондарь Н. И.*. Что мы знаем друг о друге? **(нявызн.)**.
* Еркрамас Газета армян Расіі (г. Краснадар) рэгулярна публікуе матэрыялы пра амшэнцаў.
* /PanARMENIAN.Net/ В Краснодаре вышел диск с песнями, исполняемые на амшенском диалекте армянского языка
* *Симонян Мгер*. История армянской диаспоры Кубани **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 жніўня 2013. Праверана 16 лютага 2017.
* Hamshen — артыкул у Armeniapedia  (англ.)
* «Momi» ve «Hamşetsi» Olmak… Архівавана 30 лістапада 2005. — інтэрв'ю з рэжысёрам фільма «Мамі»  (тур.)
* Голас Хопы Архівавана 14 кастрычніка 2017. — сайт турэцкага горада з вялікім лазска-хемшыльскім насельніцтвам. Паэзія хемшылаў, форум. (тур.)
* Damardan Hemşin Ezgileri: Vova (тур.).  NTV-MSNBC (21 кастрычніка 2005). Архівавана з першакрыніцы 6 ліпеня 2013. Праверана 16 лютага 2017.
* KuzeyMavi — Hemşin Güncesi — сайт хемшылаў Турцыі  (тур.)  (ням.)
* *Кузнецов И. В.*. Pontica Caucasica Ethnica **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Центр понтийско-кавказских исследований. Архівавана з першакрыніцы 21 сакавіка 2013. Праверана 16 лютага 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh2004005019 · NKC: ph390008 |