| **Кірылічны алфавіт** |
| --- |
|  |
| **Кірыліца** |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Гістарычныя літары |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙉ | ІѢ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ |
| Ѯ | Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ын | Ꚉ |  |
| Літары неславянскіх моў |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ӆ |
| Ӎ | Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ |
| Ӱ | Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ |
| Ӵ | Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ |  |
| **Заўвага.** Знакі у дужках не маюць статусу (самастойных) літар. |

**Щ, щ** (назва: **ща**) — літара шэрагу славянскіх кірылічных алфавітаў: 27-я ў рускім (літаратурным вымаўленнем лічыцца доўгае мяккае [ш’ш’][*крыніца?*], але сустракаюцца таксама кароткае мяккае [ш’], дыялектнае[*крыніца?*] [шш] і састарэлае[*крыніца?*] [ш’чʼ]), 26-я ў балгарскім (вымаўляецца як [шт]) і 30-я ў украінскім (вымаўляецца як цвёрдае [шч]); выкарыстоўваецца таксама ў пісьменнасцях некаторых неславянскіх народаў. З сербскага алфавіта скасавана рэформай Вука Караджыча (заменена звычайна на «ћ» ці «шћ», адпаведна вымаўленню); у македонскім алфавіце адсутнічае з самага яго стварэння ў 1944 годзе. У беларускім алфавіце адсутнічае, замест Щ выкарыстоўваецца спалучэнне «шч». Выключэнне з алфавіта беларускіх выданняў літары *щ* адбылося толькі ў канцы першага дзесяцігоддзя XX ст. ў сувязі з замацаваннем графічнага спосабу перадачы на пісьме асаблівага характару спалучэння гукаў беларускай мовы [шч] у адпаведнасці з афрыкатай рускай мовы.

У кірыліцы звычайна лічыцца 25-й па парадку (калі гаворка ідзе пра стараславянскую азбуку, дзе Щ прынята ставіць перад Ц) ці 28-й (у царкоўнаславянскай азбуцы, дзе, як і ў рускай, стаіць пасля Ш), выглядае як  і лікавага значэння не мае; у глаголіцы па ліку 26-я, выглядае як  і мае лікавае значэнне 800. У стараславянскай чытаецца як [ш’т’], таму што літара паводле паходжання запісвае балгарскі рэфлекс праславянскага спалучэння \*tj (наогул, стараславянскія напісанні праз щ і шт лічацца раўнапраўнымі і ўзаемазамяняльнымі), у царкоўнаславянскай — па-рознаму, у залежнасці ад вымаўлення мясцовага насельніцтва.

Назва
-----

Назва ў стара- і царкоўнаславянскай азбуках — «ща», сэнс якой невядомы; магчыма, яго і не было (супадзенне з новай сербскай формай «шта» займеннікі «што», якое часам згадваецца, другаснае). Паходжанне літары амаль усе даследчыкі тлумачаць праз нейкую лігатуру, але па-рознаму: асноўныя меркаванні сыходзяцца на Ш+Т (найбольш папулярнае), Ш+Ч (лепш тлумачыць глагалічную форму) і Т+Ш (варыянт М. М. Дурнаво).

Напісанне
---------

У старым напісанні хвост кірылічнай літары Щ звычайна працягвае яе сярэднюю мачту; у расійскім грамадзянскім шрыфце зроблены такім жа, як у літары Ц; у далейшым меў і мае некалькі розных формаў у залежнасці гарнітуры, але звычайна пабудаваны аднолькава з Ц таго ж шрыфта. У басанчыцы сустракаецца напісанне, калі не хвост спускаецца пад радок, а ўся літара падымаецца і набывае прапорцыі, блізкія да грэчаскай Ψ.

Адрозненне рускіх напісанняў Ш і Щ дазволіла ўгледзець у хвосціку літары Щ дыякрытычны знак і пабудаваць з яго дапамогай некаторыя літары для кірылічных пісьменнасцей, што ствараліся ў СССР для розных народаў: Җ, Қ, Ң, Ҷ, Ҳ, Ҭ, Ӷ, Ӌ, Ԥ.

Вымаўленне і ўжыванне
---------------------

### У балгарскай мове

26-я літара балгарскага алфавіта. Вымаўленне: [шт] (балг. «Съединени щати» — бел. «Злучаныя Штаты»)

### У рускай мове

27-я літара рускага алфавіта. Вымаўленне неаднастайнае.

* Спалучэнне двух зычных: мяккага (палатальнага) спіранта [ш’] і складанага, таксама мяккага зычнага [ч’]. Такое вымаўленне *щ = шч* адзначаюць ужо Традзmякоўскі («Размова пра арфаграфію», 1748) і Ламаносаў («Расійская граматыка», 1755). Ім наследуе і Шлёцэр у сваёй няскончанай «Russische Sprachlehre» (1764). Вымаўленне гэта раней часта сустракалася ў гаворцы адукаванага грамадства, радзей — у народных гаворках; у XIX стагоддзі лічылася літаратурным. У XX стагоддзі практычна выйшла з ужывання.
* Мяккі доўгі [ш’ш’] ці кароткі [ш’]. Мяккі (ро[ш’ш’]а = роща), паходзіць з маскоўскіх (не ўсюды), калужскіх, некаторых разанскіх і іншых акаючых, ці паўднёвавялікарускіх, гаворак.
* Цвёрды доўгі [шш] захаваўся пераважна ў паўночна-ўсходніх «окаючых» гаворках (Казанская, Вяцкая, Ніжагародская губерні): [ташшы] (тащи), як звычайна адлюстроўваюць гэта слова сродкамі агульнаўжывальнай рускай графікі.

У агульнапрынятым правапісе ў некаторых словах гук [шч] ці блізкі да яго адлюстроўваецца пасродкам розных літараспалучэнняў: (веснушчатый, мужчина, счастье, извозчик, жёстче, звёздчатый, дождь, счётчик, расчёска, рассказчик, счёты). Наяўнасць падобных альтэрнатыўных абазначэнняў для гэтага гуку часам прыводзіла да ідэі выключыць літару Щ з рускага алфавіта (гл. у прыватнасці, згаданую вышэй кнігу Традзьякоўскага) з заменай, напрыклад, на сч.

З прычыны таго, што ў мінулым літара щ пазначала складаны гук [ш’ч’], гэта літара практычна не выкарыстоўвалася ў словах, запазычаных з іншых моў (выключэнне: крещендо). Гэта традыцыя захоўваецца дагэтуль: хоць гукі, блізкія да [ш’], шырока сустракаюцца ў шэрагу моў, пры перадачы на рускую мову яны замяняюцца або на сь, або на ш. Выключэнне складаюць польская і літоўская мовы: паводле правілаў транскрыпцыі літарай щ перадаюцца польскае szcz і літоўскае šč, напрыклад: *Блащиковский* (польск.: Błaszczykowski), *Аникщяй* (літ.: Anykščiai).

Па сваім паходжанні спалучэнне зычных [ш’ч’], якое раней перадавалася пасродкам щ, рознае. У адных выпадках яно ўзнікла шляхам палаталізацыі спалучэння [ск] перад паднябеннымі галоснымі (*ищет, трещит*) ці перад [j] (*ищу, трещу*; суфікс *-ище* ў *городище, топорище* і інш.), у другіх — з [стј] (*рощу, свищу, роща*), у трэціх перанесена з царкоўнаславянскай у шматлікіх запазычаннях, накшталт *пища* (з [т’j], народнае *пича*), *трепещу, клевещу* (таксама з [тј]), *нощь, пещь, мощь, мощи* (з [кт] і [гт], пар. народныя *ночь, печь, мочь*) і г.д. нарэшце, у чацвёртых — са спалучэння [сч], [зч] шляхам прыпадабнення [с], [з] да наступнага [ч] і пераходу іх у [ш] (пар. *счёт, счастье, исчез*). Часта наяўнасць літары Щ з’яўляецца прыкметай славянізмаў, а ва ўласна рускіх словах на гэтым месцы Ч (горящий/горячий, помощь/по́мочи, вращать/ворочать, освещение/свеча і да т.п.).

Выбар паміж напісаннямі ща/щя, що/щё, щу/щю, щи/щы, ще/щэ вызначаецца не вымаўленнем, а фармальнымі правіламі і меркаваннямі этымалагічнага і гістарычнага парадку. Традыцыйныя напісанні ща, щу, щи, ще; процілеглыя ім щя, щю, щы, щэ практычна немагчымыя нават у запазычаннях (з прычыны, апісанай двума абзацамі вышэй), хоць вельмі рэдка могуць сустракацца:

* у запазычаннях з літоўскай мовы (*Аникщяй*);
* у тапонімах казахскага паходжання (*Ащысай, Ащыкудык*);
* у прозвішчах армянскага паходжання (*Кещян*);
* у прозвішчах, выпадкова запісаных у афіцыйных дакументах «на слых» (*Щюрова*);
* тэарэтычна магчымыя ў складаных словах (*овощэкспорт*).

Выбар паміж напісаннямі що і щё вызначаюць досыць[*крыніца?*] складаныя правілы: так, напрыклад, у прозвішчах магчымыя дваякія напісанні -щов/-щёв (напрыклад, *Хрущов/Хрущёв*). Таксама фармальныя правілы задаюць выбар паміж щ і щь (калі толькі гаворка ідзе не пра раздзяляльны мяккі знак: *мощью*): з щь пішуцца пераважна загадны лад дзеясловаў (*таращь, морщь, плющь*), а таксама назоўны і вінавальны склоны адзіночнага ліку назоўнікаў жаночага роду (*помощь, вещь*).

### Ва ўкраінскай мове

30-я літара ўкраінскага алфавіта. Вымаўленне: [шч] (з цвёрдым «ч»).

Ва  ўкраінскай мове абазначае спалучэнне шумнага глухога фрыкатыўнага пярэднеязычнага зычнага «ш» і глухога пярэднеязычнага афрыката «ч» [шч] (МФА /ʃʧ/)

* Напрыклад: *щука* [шчука], *щось* [шчос'], *борщ* [боршч], *ласощі* [лас°ошч*’* і].

Ва ўкраінскай мове літара «щ» (спалучэнне [ʃt͡ʃ]) можа мець рознае паходжанне:

* У большасці выпадкаў «щ» паходзіць ад праславянскай спалучэння *\*šč*.Да слоў такога паходжання, у прыватнасці, належаць *щит* (праслав.: \*ščitъ), *щеня* (праслав.: \*ščenę), *щадити* (праслав.: \*ščęditi). Праславянскае *\*šč* ўтварылася з ранняга спалучэння *\*sk* у выніку  першай палаталізацыі: *\*ščitъ < \*skei̯tъ < \*skei̯tǔs; \*ščenę < \*skenę < \*skenent; \*ščęditi < \*skęditi < \*skenditi*. Старажытнае спалучэнне *\*sk* захоўвалася без палаталізацыі, калі паміж *\*s* і *\*k* знаходзіўся  рэдукаваны *\*ь*, напрыклад, у словах *прізвисько, збіговисько*. Пры гэтым паралельна могуць існаваць і палаталізаваныя формы (*прізвище, збіговище*).
* У шэрагу выпадкаў «щ» паходзіць ад праславянскага *\*stj, \*sti̯*, напрыклад, у словах  *борщ, хвощ, теща* (праслав.: \*bъr̥tjь, \*xvostjь, \*tьsti̯a). Гук *\*šč* утварыўся ў выніку змякчэння *\*st* перад *\*j* (ётацыі). Такое ж паходжанне «щ» ў канцы мноства слоў *веселощі, любощі, ласощі, солодощі* і да т.п..
* Спалучэнне «щ» таксама можа паходзіць з праславянскага гукаспалучэння *\*sъč*, у якім пачатковы *\*s* пасля  падзення рэдукаваных *\*ъ*  прыпадабніўся да наступнай глухой постальвеалярнай афрыкаты *\*č* і перайшоў у глухі постальвеалярны сібілянт *š*. Да такіх слоў належаць *щастя* (праслав.: \*sъčęstьje, рус.: *съчѧстиѥ, съчастиѥ*), састарэлае *щитати* (праслав.: \*sъčьtati, рус.: *съчьтати*).
* Аналагічным чынам «щ» утварыўся і з спалучэння *\*čьt*, напрыклад, у слове *що*, дзе пасля падзення рэдукаваных *\*ь* яно ператварылася ў *šč* (праслав.: \*čьto, рус.: *чьто*). Зрэшты, існуе версія, паводле якой укр.: що паходзіць ад праслав.: \*čьso, \*česo — формы роднага склону *\*čьto*.
* Адзінкавыя выпадкі пераходу ў «щ» ранняга «ш», напрыклад *щогла* — ад рус.: *шьгла*.
* У слове «дощ» прыканцавое «щ» паходзіць з ранняга «ждь» (рус.: *дъждь*, праслав.: \*dъždžь — з ранняга *\*dъzdjь* або *\*dъzgjь*.
* Літара «щ» трапляецца і ў запазычаннях з іншых моў. Перш за ўсё, гэта царкоўнаславянізмы (*плащ, священик, прапорщик, праща*), дзе паўднёваславянскаму «щ» адпавядае ўсходнеславянскае «ч» (пар. укр.: свячений), а таксама запазычанні з іншых славянскіх моў, напрыклад, *Польща*паходзіць ад стар.-польск.: w Polszcze («у Польщі») — архаічнай формы меснага склону хароніма *Polska*, дзе пераход *sk > šč* таксама тлумачыцца эфектам першай палаталізацыі. Радзей сустракаецца «щ» у запазычаннях з іншых моў (напрыклад, *крещендо*).

Табліца кодаў
-------------

| Кадзіроўка | Рэгістр | Дзесятковы код | 16-рычны код | Васьмярычны код | Дваічны код |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Юнікод | Вялікая | 1065 | 0429 | 002051 | 00000100 00101001 |
| Маленькая | 1097 | 0449 | 002111 | 00000100 01001001 |
| ISO 8859-5 | Вялікая | 201 | C9 | 311 | 11001001 |
| Маленькая | 233 | E9 | 351 | 11101001 |
| KOI-8 | Вялікая | 253 | FD | 375 | 11111101 |
| Маленькая | 221 | DD | 335 | 11011101 |
| Windows-1251 | Вялікая | 217 | D9 | 331 | 11011001 |
| Маленькая | 249 | F9 | 371 | 11111001 |

У HTML вялікую літару Щ можна запісаць як &#1065; ці &#x429;, а маленькую щ — як &#1097; ці &#x449;.

Гл. таксама
-----------

* Паравоз Щ
* Мікрараён «Щ»

Зноскі
------

1. ↑  Русская диалектология / сост. С. А. Еремин, И. А. Фалёв; под ред. акад. Е. Ф. Карского. — СПб. 1928.
2. ↑  Шуба П. П. Колькі літар у беларускім алфавіце? // Веснік БДУ. Сер. IV. 1973. № 3. С. 53.
3. ↑  А.I. Яновіч. Станаўленне графічнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы новага перыяду Архівавана 29 сакавіка 2017. // Беларуская мова: хрэстаматыя: вучэбны дапаможнік / аўт.-склад. З. І. Бадзевіч і інш. — Мн.: Изд-во Юнипресс, 2005. ISBN 985-474-560-0
4. ↑  *Гиляревский Р. С. Старостин Б. А.* Иностранные имена и названия в русском тексте. — М.: Высшая школа, 1985. — С. 191.
5. ↑  Транскрибирование имён и географических названий с литовского языка на русский язык
6. 1 2 3 4 5  Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 2012. — Т. 6 : У — Я / укл.: Г. П. Півторак та ін. — 568 с. — ISBN 978-966-00-0197-8.
7. ↑  Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1982. — Т. 1 : А — Г / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 632 с.
8. ↑  Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1985. — Т. 2 : Д — Копці / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Н. С. Родзевич та ін. — 572 с.
9. ↑  *Т. А. Иванова.* Старославянский язык. Учебник. — С.-П.: Авалон, Азбука-класика, 2005. — С. 127.

Літаратура
----------

* *Булич С. К..* Щ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Карский Е. Ф.* Славянская кирилловская палеография / отв. ред. акад. В. И. Борковский. — 2-е изд. факсимильное. — Л. М.(факс.): Из-во АН СССР; из-во «Наука» (факс.), 1928, 1979 (факс.). — С. 165, 202—203. — 494 с. — 2 700 экз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Щ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Настольны |