recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Вадзяны перац (значэнні).

**Вадзяны́ пе́рац**, **лягушыная трава**, **драсён перцавы** (*Persicaria hydropiper*) — аднагадовая травяністая расліна з роду драсён сямейства драсёнавых. Народныя назвы *вадзяная гарчыца*, *дрост*, *гарчак бабскі*.

Апісанне
--------

Расліна вышынёй 30-60 см, з паўзучым карэнішчам, едкая, пякуча-горкая на смак. Сцяблы прамастойныя, вузлаватыя, з раструбамі, часта чырванаватыя. Лісце падоўжана-ланцэтнае, з залозістымі кропкамі, звеху голае, знізу слабаапушанае, верхняее сядзячае, ніжняе чаранковае. Кветкі дробныя, зеленавата- або белавата-ружовыя, у вузкіх перарывістых паніклых коласападобных гронках. Плод — трохгранны матавы арэшак.

Пашырэнне
---------

Пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. На Беларусі — усюды. Расце на багністых берагах рэк, азёр, сажалак, на вільготных лугах, у чорнаальховых лясах. Цвіце ў чэрвені-верасні.

Выкарыстанне
------------

Старажытная лекавая расліна, вядома як кроваспыняльны, вяжучы, абязбольвальны, заспакаяльны, процізапаленчы і антысептычны сродак. Выкарыстоўваюць сцяблы, лісце, кветкі. Добры фарбавальнік. Ядавіты.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Літаратура
----------

* Вадзяны перац // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1. Ааліты — Гасцінец / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 575 с. іл. — 10 000 экз.
**Панонская Харватыя** (*Panonska Hrvatska*) — сярэдневяковае княства з VII па X стагоддзя, размешчанае ў нізіне прыкладна паміж рэкамі Драва і Сава ў сённяшняй Харватыі, але час ад часу таксама значна на поўдзень ад Савы. Яе сталіцай быў Сісак. Тэрмін «Панонская Харватыя» ўведзены гісторыкамі XIX стагоддзя, з часоў Людэвіта Пасаўскага глава дзяржавы насіў тытул «dux Pannoniae inferioris» (князь Ніжняй Паноніі).

Гісторыя
--------

Панонская Харватыя, 9 ст.
Пры рымскім імператары Дыяклетыяне (284—305), Панонія была падзелена на 4 правінцыі, адной з якіх была Панонская Савія (Савія), сталіцай якой была Сісцыя (Сісак), а паўночная мяжа праходзіла па рацэ Драва.

Славяне прыйшлі на тэрыторыю Савіі ў канцы шостага стагоддзя, пра што сведчаць шматлікія археалагічныя знаходкі. Паводле сачынення візантыйскага імператара Канстанціна VII Парфірароднага «Пра кіраванне імперыяй», падчас кіравання Іраклія I (610—640), харваты прыбылі ў Далмацыю, заснавалі там княства, і, неўзабаве, частка з іх пайшла на поўнач, заснаваўшы там іншае княства (Панонскую Харватыю).

У канцы VII стагоддзя ці ў VIII стагоддзі, Савія стала васалам Аварскага каганата. Пасля паражэння аварскай імперыі франкскімі войскамі, харвацкі князь Вайнамір быў прызначаны кіраўніком Савіі ў якасці васала франкскага маркграфа Фрыўлі. Савіі не ўдалося пакласці канец франкскаму панаванню падчас паўстання на чале з харвацкім князем Людэвітам Пасаўскім у пачатку IX стагоддзя.

У 827 годзе, балгары ўварваліся і заваявалі Савію і частку тэрыторыі на поўнач ад яе. У 829 годзе яны паставілі мясцовага князя Раціміра як новага кіраўніка Панонскай Харватыі, але франкі адстойвалі свае правы на гэтыя тэрыторыі, якія паводле іх меркавання, належалі (з 827) Карантаніі і такім чынам знаходзіліся пад уладай графа Радбада, які быў главой Аварскага і Карантанскага графстваў з 828 года.

У 838 годзе Радбад зрынуў Раціміра і падпарадкаваў Савію да Франкскай Карантаніі. Іншым вядомым кіраўніком Савіі быў Браслаў, які кіраваў у 880—898/900, як васал у Усходне-Франкскага каралеўства.

У X стагоддзі (каля 925), пры князі/каралі Таміславе I, Панонская Харватыя была аб'яднана з Прыморскай Харватыяй у Каралеўства Харватыя.

Гл. таксама
-----------

* Спіс харвацкіх дзяржаў
* Вялікая Маравія
* Блатэнскае княства
* Белыя харваты

Літаратура
----------

* The Times History of Europe, Times Books, London, 2002.
* Петрит Имами, Срби и Албанци кроз векове, Београд, 2000.
* Драган Брујић, Водич кроз свет Византије, Београд, 2004.
**Тадэвуш Бохдан Ісаковіч-Залескі** (польск.: Tadeusz Bohdan Isakowicz-Zaleski; нар. 7 верасня 1956, Кракаў) — польскі армянін, каталіцкі святар армянскага і лацінскага абраду, гісторык Касцёла.

Біяграфія
---------

Крэўны архібіскупа львоўскага армянскага абраду Ізаака Мікалая Ісаковіча (1824—1901). Ужо за студэнцкім часам быў дзеячам апазіцыі — быў сябрам Студэнцкага Камітэта Салідарнасці, рэдактарам нелегальнай газеты. У 1983 годзе быў высвечаны на ксяндза і атрымаў накіраванне на вучобу ў Рым, але 3 разы не атрымаў пашпарту. Стаў апекунам рабочых у Кракаве — Новай Гуце. У 1985 годзе два разы быў жорстка збіты функцыянерамі бяспекі. Удзельнічаў у страйках.

Старшыня фонду Святога брата Альберта, які апякуе інвалідаў. Папулярызатар ведаў пра армян. З 2001 года пастар армян у паўднёвай Польшчы. Пасля рэарганізацыі армянскіх структур, з 1 снежня 2009 года пробашч армянскай парафіі ў горадзе Глівіцы. З 2009 года з’яўляецца таксама прадстаўніком меншасці армян у Супольнай камісіі ўрада і нацыянальных меншасці.

З 2006 года яўна выступае з пастулатам люстрацыі ў Касцёле (раскрыцця ксяндзоў-даносчыкаў бяспекі), за што яго моцна крытыкуюць. Абвяшчае таксама патрабаванні асуджэння валынскай бойні палякаў.

У 1999 і 2006 гадах узнагароджаны Ордэнам Адраджэння Польшчы.

Публікацыі
----------

* *Słownik biograficzny księży ormiańskich i pochodzenia ormiańskiego w Polsce w latach 1750—2000* (2001),
* *Arcybiskup ormiański Izaak Mikołaj Isakowicz «Złotousty» : duszpasterz, społecznik i patriota 1824—1901* (2001),
* *Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej* (2007),
* *Przemilczane ludobójstwo na Kresach* (2008).

Зноскі
------

1. ↑  Фільм дакументальны «Zastraszyć księdza» (польск.)
2. ↑  Zmiana struktur duszpasterskich dla katolików — Ormian w Polsce (польск.)
3. ↑  Ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski nowym przedstawicielem mniejszości ormiańskiej, Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich (польск.)
4. ↑   Інфармацыі наконт кніжкі

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Тадэвуш Ісаковіч-Залескі
* Афіцыйная старонка (польск.)


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 11050539 · BNF: 155428278 · GND: 132981289 · ISNI: 0000 0000 7144 6764 · LCCN: n93005634 · NKC: js20090406002 · NLA: 43250900 · NUKAT: n99024717 · SUDOC: 116221984 · VIAF: 84286579 |

 |
**Герб «Калю́мны»** — адзін з дзяржаўных сімвалаў Вялікага Княства Літоўскага: у чырвоным полі тры белыя слупы, злучаныя ўнізе.

Паводле легенды, гэты герб прывёз з сабою з Рыма Палемон, ім карысталіся яго «нашчадкі» — літоўскі княжацкі род. «Калюмны» сустракаюцца на манетах Вялікага Княства Літоўскага пасля 1386—1420. Пачатак выкарыстання сімвала ў якасці дзяржаўнага звязана з перыядам княжання Гедыміна, і ён атрымаў таксама назву «Слупы Гедыміна». У Грунвальдскай бітве 1410 з 40 харугваў Вялікага Княства Літоўскага 10 былі з выявай «Калюмнаў» (паводле Я. Длугаша, такім знакам Вітаўт клеймаваў коней). Даследчыкі лічаць гэтыя харугвы надворнымі, якімі Вітаўт кіраваў як вялікі князь. «Калюмны» вельмі падобныя да знакаў Рурыкавічаў, т.зв. «трызубцаў», таму шэраг гісторыкаў выводзіць ад іх паходжанне «Калюмнаў». Верагодна, спачатку «Калюмны» былі гербавым знакам Полацкага княства, якое ў 1386 перастала быць удзельным і ўвайшло непасрэдна ў Вялікае Княства Літоўскае. Герб зямлі з такім высокім статусам з’явіўся на манетах і выкарыстоўваўся поруч з «Пагоняй», якая ўвасабляла Літву, а «Калюмны» — Русь. У гэтым значэнні «Калюмны» перасталі выкарыстоўвацца са згасаннем дынастыі Ягелонаў. Вядома некалькі адзінкавых матэрыяльных помнікаў, дзе «Калюмны» — шляхецкі герб.

Сучаснае выкарыстанне
---------------------

Пасьля расейскага ўварваньня ва Ўкраіну герб выкарыстоўвалі беларускія часткі, якія ваююць на баку Ўкраіны.

* Калюмны ў XXI стагодзьдзі
* Эмблема Палка «Пагоня»Эмблема Палка «Пагоня»
* Эмблема 1-й асобнай беларускай дэсантна-штурмавой групыЭмблема 1-й асобнай беларускай дэсантна-штурмавой групы

Зноскі
------

1. 1 2 3  ЭГБ 1997.

Літаратура
----------

* *Вяроўкін-Шэлюта У.* «Калюмны» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Калюмны (герб) на Вікісховішчы |
**Капліца Трох Свяціцелей** — частка комлекса Успенскай царквы ў Львове, помнік архітэктуры.

У архітэктуры капліцы перапляліся традыцыі народнай і рэнесанснай архітэктуры.

Гісторыя
--------

Капліца была пабудавана архітэктарам Андрэем Падлесным у 1578—1591 гг. на сродкі львоўскага купца Канстанціна Карнякта. Пасля пажару ў 1671 годзе была зноў адбудавана. У 1846—1847 гадах капліцу рэстаўравалі, тады яна была злучаная з царквой праходам. Цяпер уваход у Успенскую царкву з вуліцы закрыты, можна ўвайсці толькі праз капліцу Трох Свяціцеляў.

Апісанне
--------

Шыльда над уваходам у капліцу
Інтэр’ер
Партал
Будынак Капліца — невялікі, прамавугольны ў плане будынак, без калон і слупоў. Завершаны развітым антаблементам з трыма купаламі на цесна пастаўленых васьмівугольных барабанах, увянчаных рэнесанснымі ліхтарыкамі. Фасады сіметрычныя, члянёныя пілястрамі. Па цэнтры фасаднай сцяны размешчана рэнесансны партал, фланкіраваны паўкалонамі з дэкаратыўнымі рэльефамі, выразанымі ў камені. Арачныя вокны узятыя ў рэльефныя абрамленні. Прапорцыі архітэктурных і дэкаратыўных элементаў надаюць капліцы непаўторную вытанчанасць.

Гл. таксама
-----------

* Успенская царква (Львоў)
* Успенская царква (комплекс)
* Вежа Карнякта
* Тры свяціцелі

Літаратура
----------

* Всеобщая история искусств. Том II. Искусство Средних веков. Книга I. Европа. Авторы: Л. П. Калиниченко и Ф. С. Уманцев; под общей редакцией Ю. Д. Колпинского (Москва, Государственное издательство «Искусство», 1960)
* ВУЛ. РУСЬКА, 07 — КАПЛИЦЯ ТРЬОХ СВЯТИТЕЛІВ
* Сайт ОКО: Капліца трох свяціцеляў.
* Капліца Трох Свяціцеляў, або як Захад з Усходам аб’яднаўся. Гісторыя ў 10 малюнках

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Капліца Трох Свяціцелей
* Сайт OKO: Капліца Трох Свяціцеляў .
* Капліца Трох Свяціцеляў, або як Захад сустрэўся з Усходам. Гісторыя ў 10 малюнках
**МАЗ-5432** — сямейства савецкіх і беларускіх седлавых цягачоў з колавай формулай 4 × 2. Машыны выпускаюцца на Мінскім аўтамабільным заводзе з 1981 года.

Гісторыя стварэння
------------------

19 мая 1981 года на галоўным канвееры быў сабраны першы седлавы цягач МАЗ-5432. Аўтамабіль абсталёўвалі рухавіком ЯМЗ-238Ф (V8, 14,86 л) магутнасцю 280 к.с. Грузападымальнасць цягача складала да 21 тоны, поўная маса да 34 тон. Ад папярэдніх мадэляў аўтамабіль адрозніваўся новай кабінай з вялікім спальным адсекам, абсталяваннем і наяўнасцю папярочнага стабілізатара ў пярэдняй падвесцы. У многіх афіцыйных крыніцах гэты дзень і прынята лічыць пачаткам серыйнага вытворчасць мінскіх велікагрузаў новага (трэцяга) пакалення. Аднак вытворчасць сямейства МАЗ-6422/5432 пачалося ў 1978 годзе менавіта і з мадэлі 6422. І больш за тое, хоць першы серыйны МАЗ-5432 і сышоў з галоўнага канвеера ў афіцыйнай абстаноўцы, але сабраны ён быў, як і іншыя грузавікі новага сямейства, у выпытна-эксперыментальным цэху завода, дзе зборка гэтых грузавікоў працягвалася да сярэдзіны 1980-х, пакуль нарэшце яны не занялі галоўны зборачны канвеер МАЗа.

  

У верасні 1983 года Мінскі аўтамабільны завод узнагародзілі залатым медалём Плоўдзіўскага міжнароднага кірмашу за аўтацягнік МАЗ-5432 з паўпрычэпам МАЗ-9397.

У 1985 годзе на змену МАЗ-5432 прыйшоў седлавы цягач МАЗ-54322 з больш камфартабельнай кабінай. У 1988 годзе да яго дадалася мадэль МАЗ-54321, якая атрымала новыя рухавікі ЯМЗ-8421 і ЯМЗ-8424 магутнасцю 360 і 425 к. с. у тым жа годзе пачалося супрацоўніцтва з нямецкай фірмай МАН (MAN), чые 360-моцныя рухавікі былі ўпершыню ўсталяваныя на цягачы МАЗ-54326. Тады ж пачалі вырабляць МАЗ-54323 з рухавіком ЯМЗ-238б магутнасцю 300 к. с..

Поўная маса адзіночнага аўтамабіля складае 16-25 т, аўтацягніка — да 44 тон.

  

У пачатку 90-х гадоў завод мадэрнізаваў аўтамабілі сямейства МАЗ. З'явілася абноўленая кабіна з адкідной кратамі пярэдняй панэлі, новымі фарамі, новай панэллю прыбораў. З часам былі мадэрнізаваны пярэднія восі, заднія састы, рама і тармазная сістэма.

Навінкай у гэтай серыі стаў выпушчаны ў 1998 годзе седлавы цягач МАЗ-543208 з новым рухавіком класа Еўра-2 ЯМЗ-7511 (мадэрнізаваны ЯМЗ-238) у 400 к. с.

У сярэдзіне 2000-х гадоў у аўтамабіляў сямействаў МАЗ-5432 (4 × 2) і МАЗ-6422 (6 × 4), якія з'яўляюцца лідарамі па аб'ёме вытворчасці.

* Сайт МАЗ-MAN

Спасылкі
--------



1. ↑  Техника: Советский зубр. История МАЗа. **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 2 студзеня 2013. Праверана 20 лютага 2013.
2. ↑  Автомобиль МАЗ-54323 4 х 2.2 **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 23 верасня 2015. Праверана 10 лютага 2013.
3. ↑  МАЗ-5336: технические характеристики (руск.)  **(нявызн.)**? (19 жніўня 2017). Архівавана з першакрыніцы 9 кастрычніка 2021. Праверана 9 кастрычніка 2021.
4. ↑  БОЛЬШЕГРУЗНЫЕ АВТОМОБИЛИ **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 1 мая 2011. Праверана 10 лютага 2013.
Карта Балеарскага мора
**Балеарскае мора** (англ.: Balearic Sea) — ускрайкавае мора на поўдні Еўропы ля ўсходніх берагоў Пірэнейскага паўвострава, аддзеленае ад асноўнай акваторыі Міжземнага мора Балеарскімі астравамі. Плошча 86 000 км², сярэдняя глыбіня 767 м, максімальная 2132 м. Сярэдняя тэмпература вады на паверхні ад 12 °C у лютым да 25 °C і больш у жніўні. Салёнасць 36-38 ‰, на глыбіні больш. Дно выслана пяскамі і глеямі. Упадаюць рэкі з Пірэнейскага паўвострава: Эбра, Турыя, Хікар і інш. Інтэнсіўнае суднаходства, развіта рыбалоўства.

Гл. таксама
-----------

* Валенсійскі заліў

| ⛭Моры Атлантычнага акіяна |
| --- |
| Унутраныя моры Еўразіі | 
* Азоўскае
* Мармуровае
* Чорнае

 |
| Міжземнае мора | 
* Адрыятычнае
* Альбаран
* Балеарскае
* Іанічнае
* Кіпрскае
* Крыцкае
* Лігурыйскае
* Тырэнскае
* Эгейскае

 |
| Моры на поўначы Еўропы | 
* Балтыйскае
* Вадэнскае
* Гебрыдскае
* Ірландскае
* Ірмінгера
* Кельцкае
* Паўночнае

 |
| Моры ў Амерыцы | 
* Карыбскае
* Лабрадор
* Мексіканскі заліў1
* Саргасава
* Скоша

 |
| 1 з’яўляецца морам |
**Platanthera obtusata** — від кветкавых раслін сямейства архідныя (*Orchidaceae*).

Распаўсюджанне
--------------

Расліна шырока распаўсюджана ў халодных рэгіёнах Паўночнага паўшар’я. Від сустракаецца ў некаторых частках ЗША, ў Канадзе, на Алясцы, на астравах Сен-П’ер і Мікелон, у Швецыі і Нарвегіі, ў Расіі ў Сібіры і на Далёкім Усходзе.

Завабліванне насякомых-апыляльнікаў
-----------------------------------

Гэты від архідэі вабіць насякомых да апылення водарам, падобным да паху чалавечага цела. *Platanthera obtusata* так заваблівае адзін з відаў камароў. Пацвердзілі гэты механізм біёлагі Вашынгтонскага ўніверсітэта ў 2016 годзе пасля хімічнага аналізу рэчываў, што выдзяляліся архідэямі. Для гэтага яны накрывалі кветкі герметычным мяшком і збіралі для аналізу ўсе кампаненты. Акрамя агульных для ўсіх кветак рэчываў, яны выявілі рэчывы, характэрныя для чалавечага цела, якія слаба ўлоўліваюцца нюхам самога чалавека, але прывабліваюць камароў.

Гэта расліна распаўсюджана на балотах, і хоць крывасмактальныя насякомыя лічацца не лепшымі апыляльнікамі, у гэтым асяроддзі выбар невялікі, і архідэя «навучылася» выкарыстоўваць менавіта іх для сваіх мэтаў.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісванай у гэтым артыкуле групы раслін да класа аднадольных гл. раздзел «Сістэмы APG» артыкула «Аднадольныя».

Спасылкі
--------

* Minnesota Wildflowers, Platanthera obtusata (Blunt-leaved Orchid) Архівавана 15 квітня 2016.
* Go Orchids, North American Orchid Conservation Center Архівавана 4 березня 2016.
* Plants of Wisconsin, Robert W. Freckmann Herbarium, *Platanthera obtusata* (Banks ex Pursh) Lindl.
* Ontario Wildflowers Архівавана 1 червня 2016.
* Dempster Country, Central Yukon Species Inventory Project (CYSIP), *Platanthera obtusata* Northern Bog Orchid Архівавана 3 березня 2016.
* *Platanthera obtusata* subsp. *oligantha* (Turcz.) Hultén у базе біяразнастайнасці на сайце інфармацыйна-аналітычнай сістэмы «ООПТ России». (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776932058 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Ціса (значэнні).

**Ці́са** (укр.: Тиса, венг.: Tisza, славацк.: Tisa, ням.: Theiß) — рака ў цэнтральнай Еўропе, левы і самы доўгі прыток Дуная.

Агульнае
--------

Ціса бярэ свой пачатак на ўсходзе Закарпацкай вобласці Украіны. Яе ўтвараюць, зліваючыся каля горада Рахава, рэкі Чорная Ціса і Белая Ціса. Выток Чорнай Цісы знаходзіцца на паўночна-ўсходніх схілах хрыбта Свідавец на вышыні 1400 м над узроўнем моры. Белая Ціса бярэ пачатак на паўднёва-заходніх схілах масіва Чарнагоры, на вышыні 1650 м над узроўнем мора. 

У межах Украіны даўжыня Цісы складае 201 км. На асобных участках Ціса ўтварае мяжу Украіны з Румыніяй, а затым Украіны з Венгрыяй. Упадае ў Дунай на тэрыторыі Сербіі.

На Цісе размешчаны гарады: Рахаў, Цячаў, Хуст, Чоп (Украіна); Сігету-Мармацыей (Румынія); Домбрад, Токай, Сольнак, Сегед (Венгрыя).

Прытокі
-------

* Правыя: Косаўская (41 км), Тэрэсва (56 км), Тэрэбля (91 км), Рыка (92 км), Боржава (106 км), Бодраг (188 км), Слана з Горнадам, Эгер (291 км), Задзьва, Егрычка, Кёрэш.

* Левыя: Вісеўл, Іза, Самеш, Кёрэш, Мурэш, Бегей, Батар, Красна, Масква.

Спасылкі
--------

* Ціса крыніца
* Гісторыя засваення ракі  (венг.)
**Прыганінскі бой** — бой 5-га, 10-га партызанскіх атрадаў, асобных падраздзяленняў 1-га, 20-га атрадаў Шклоўскай ваенна-аператыўнай групы супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у вёсцы Прыгані Круглянскага раёна 3 кастрычніка 1943 года.

Прыганінскі гарнізон (каля 90 гітлераўцаў, узброеных мінамётамі, 2 кулямётамі, аўтаматамі і вінтоўкамі) меў у сістэме абароны 4 дзоты, падыходы да якіх былі перакрыты загародамі з калючага дроту. Прамы штурм гарнізона не гарантаваў поспеху бою, таму партызаны вырашылі ўжыць ваенную хітрасць.

Група партызан (80 чалавек) на чале з начальнікам штаба Шклоўскай ВАГ Р. М. Севасцьянавым пераапранулася ў форму нямецкіх салдат і разам з абозам бесперашкодна ўвайшла ў вёску, пранікла ў 3 дзоты і знішчыла гітлераўцаў. Гарнізон апошняга 4-га дзота быў узяты пасля схваткі. У выніку схваткі гарнізон быў поўнасцю разгромлены, захоплена ўсё яго ўзбраенне, склады з боепрыпасамі і харчаваннем, статак кароў, якіх акупанты канфіскавалі ў навакольных вёсках. Партызаны страцілі 4 чалавека забітымі, 9 чалавек параненымі.

Літаратура
----------

* *У. С. Пасэ.* Прыганінскі бой // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 509. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
Вызначаны інтэграл як плошча фігуры
Што такое інтэграл (анімацыя)
**Інтэгра́л фу́нкцыі** — аналаг сумы паслядоўнасці, адно з галоўных паняццяў матэматычнага аналізу. Паняцце ўзнікла ў сувязі з патрэбаю знаходзіць функцыі па іх вытворных (нявызначаны інтэграл) і вызначаць плошчы, аб'ёмы і г.д. (вызначаны інтэграл).

Працэс знаходжання інтэграла называецца **інтэграва́ннем**.

Згодна з асноўнай тэарэмай аналізу, інтэграванне ёсць аперацыяй, адваротнай да дыферэнцавання. Гэты факт выкарыстоўваецца пры развязанні дыферэнцыяльных раўнанняў.

Існуе некалькі розных азначэнняў аперацыі інтэгравання, якія адрозніваюцца ў тэхнічных дэталях. Аднак усе яны ўзгодненыя, г.зн. любыя два спосабы інтэгравання, калі іх можна прымяніць да дадзенай функцыі, дадуць адзін і той жа вынік. Найбольш простым з'яўляецца інтэграл Рымана.

Нявызначаны інтэграл
--------------------

Хай дадзена {\displaystyle f(x)} — функцыя  сапраўднай зменнай.Нявызначаным інтэгралам функцыі {\displaystyle f(x)} ці яе *першаіснай* называецца такая функцыя {\displaystyle F(x)}, вытворная ад якой роўная {\displaystyle f(x)}, то-бок {\displaystyle F'(x)=f(x)}. Пазначаецца гэта так:

{\displaystyle F(x)=\int f(x)dx}

У гэтым запісе{\displaystyle \int } -*- знак інтэграла*, {\displaystyle f(x)} называецца *падынтэгральны функцыяй*, а {\displaystyle dx} -- *элементам інтэгравання*.

Першаісная ёсць не для кожнай функцыі. Лёгка паказаць, што, прынамсі, усё бесперапынныя функцыі маюць першаісную. Паколькі вытворныя двух функцый, якія адрозніваюцца на канстанту, супадаюць, у выраз для нявызначанага інтэграла ўключаюць адвольную пастаянную {\displaystyle C}, напрыклад

{\displaystyle \int x^{2}dx={\frac {x^{3}}{3}}+C,\qquad \int \cos(x)dx=\sin(x)+C}

Аперацыя знаходжання інтэграла называецца *інтэграваннем*. Аперацыі інтэгравання і дыферэнцыявання процілеглыя адна другой у наступным сэнсе:

{\displaystyle {\frac {d}{dx}}\int f(x)dx=f(x),\qquad \int {\frac {df(x)}{dx}}dx=f(x)+C}

Зноскі
------

1. ↑  *Виноградов И.М. (гл. ред.).* Единицы физических величин и их размерности.

Спасылкі
--------

* *Weisstein, Eric W.*. Integral **(нявызн.)**. *MathWorld*.

* Wolfram Integrator — вылічэнне інтэгралаў анлайн з дапамогай сістэмы Mathematica

| ⛭Інтэгралы |
| --- |
| Спосабы азначэння | 
Інтэграл Бохнера
 ·  Інтэграл Даніэля
 ·  Інтэграл Дарбу
 ·  Інтэграл Лебега
 ·  Інтэграл Лебега-Сцілцьеса
 ·  Інтэграл Рымана
 ·  Інтэграл Рымана-Сцілцьеса
 ·  Інтэграл Калмагорава
 ·  Інтэграл Курцвейля-Хэнстока
 ·  Інтэграл Хаара
 ·  Інтэграл Хінчына
 |
| Неўласцівыя інтэгралы | 
Неўласцівы інтэграл
 ·  Гаусаў інтэграл
 |
| Стахастычныя інтэгралы | 
Інтэграл Іто
 ·  Інтэграл Стратановіча
 ·  Інтэграл Скарахода
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кадачнікаў.

**Павел Петравіч Кадачнікаў** (руск.: Па́вел Петро́вич Ка́дочников; 16 [29] ліпеня 1915, Петраград — 2 мая 1988, Ленінград) — савецкі акцёр, кінарэжысёр, сцэнарыст і педагог. Герой Сацыялістычнай Працы (1985), народны артыст СССР (1979), лаўрэат трох Сталінскіх прэмій (1948, 1949, 1951).

У 1935 годзе Кадачнікаў скончыў тэхнікум і стаў акцёрам створанага Б.Зонам Новага ТЮГа, дзе працаваў у 1935—1944 гадах. Яго першай роляй стаў Лель у «Снягурцы» А. М. Астроўскага. Ролю Купавы іграла актрыса Разалія Катовіч. Сумесная праца зблізіла іх, і неўзабаве калегі пажаніліся.

У ТЮГу Павел граў розныя ролі: ад казачных персанажаў да белагвардзейцаў, - але асабліва яму атрымоўваліся жывёлы. У адным са спектакляў ён іграў вужаку, і, напрыклад, драматург Я. Л. Шварц быў настолькі ўражаны працай маладога акцёра, што спецыяльна для яго напісаў ролю Казачніка ў спектаклі «Снежная каралева» паводле казкі Х. К. Андэрсена. Яму даручалі і эпічныя, узроставыя ролі. У трагедыі «Барыс Гадуноў» А. С. Пушкіна ён іграў летапісца Пімена. 

З 1935 па 1938 год працаваў педагогам па тэхніцы маўлення ў Цэнтральным тэатральным вучылішчы (цяпер Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў).

Зноскі
------

1. ↑  Кадочников Павел Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Internet Movie Database — 1990. Праверана 15 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
**Дыферэнцыя́льнае злічэ́нне** - раздзел матэматыкі, які вывучае вытворныя і дыферэнцыялы функцый, спосабы іх вылічэння, а таксама іх ужыванне для даследавання функцый. Разам з інтэгральным злічэннем складае курс матэматычнага аналізу (ці аналізу бесканечна малых).

Аформілася ў самастойную матэматычную дысцыпліну пасля прац І. Ньютана і Г. Лейбніца, якія сфармулявалі асноўныя палажэнні дыферэнцыяльнага злічэння і паказалі ўзаемна адваротны характар аперацый дыферэнцавання і інтэгравання.

Выклікала з'яўленне новых галін матэматыкі: тэорыі радоў, дыферэнцыяльнай геаметрыі, дыферэнцыяльных ураўненняў, варыяцыйнага злічэння.

Грунтуецца на паняццях: рэчаісны лік, функцыя, ліміт, бесканечна малая, непарыўнасць і інш. якія атрымалі сучасны змест у ходзе развіцця і абгрунтавання аналізу бесканечна малых; цэнтральныя паняцці дыферэнцыяльнага злічэння — вытворная і дыферэнцыял — і распрацаваны ў дыферэнцыяльным злічэнні апарат, які звязаны з імі, даюць сродкі даследавання функцый (у тым ліку некалькіх пераменных), лакальна падобных на лінейныя функцыі або мнагачлены.

Асноўныя прыкладанні дыферэнцыяльнага злічэння звязаны з даследаваннем функцый з дапамогай вытворных: знаходзіць выпукласць і ўвагнутасць графіка функцыі, прамежкі нарастання і спадання функцый, іх найбольшае і найменшае значэнне (гл. экстрэмум), пункты перагіну і асімптоты, а таксама розныя ліміты функцый (напрыклад, віду 0/0, {\displaystyle \infty /\infty }; гл. нявызначаны выраз), якія не паддаюцца вылічэнню іншымі метадамі. Метады дыферэнцыяльнага злічэння маюць шматлікія прыкладанні ў даследаваннях актуальных праблем матэматыкі, прыродазнаўчых і тэхнічных навук.

Літаратура
----------

* Дыферэнцыяльнае злічэнне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. С. 300.
* Курс вышэйшай матэматыкі. Мн. 1994.
* Гусак А.А. Высшая математика. Т. 1--2. 2 изд. Мн. 1983--84.

| ⛭Дыферэнцыяльнае злічэнне |
| --- |
| Асноўнае | 
* Вытворная
* Дыферэнцыял
* Вытворная па напрамку
* Частковая вытворная
* Поўная вытворная функцыі
* Лагарыфмічная вытворная
* Матрыца Якобі
* Матрыца Гессе
* Дыферэнцыяльная форма
* Дыферэнцыяльнае ўраўненне

 |
| Асобныя віды вытворных | 
* Вытворная Лі
* Вытворная Дзіні
* Вытворная Пінкерля
* Вытворная Рымана
* Каварыянтная вытворная
* Вытворная Пеана
* Вытворная Радона — Нікадзіма

 |
| Дыферэнцыяльныя аператары (у розных каардынатах) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Першага парадку | 
* Аператар набла
* Градыент
* Дывергенцыя
* Ротар

 |
| Другога парадку | 
* Эліптычны аператар
* Аператар Лапласа
* Аператар Д’Аламбера
* Аператар Лапласа — Бельтрамі

 |
| Вышэйшых парадкаў | 
* Гіпаэліптычны аператар

 |

 |
| Звязаныя тэмы | 
* Лікавае дыферэнцаванне
* Варыяцыйнае злічэнне
* Інтэграл
* Рад Тэйлара

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4012252-9 · Microsoft: 56802139 · NKC: ph119442 |
**Валодзькава возера** (або **Валодзькіна**) — азёрападобнае пашырэнне рэчышчаў рэк Сож і Іпуць у месцы іх зліцця. Знаходзіцца часткова ў межах Цэнтральнага і Навабеліцкага раёнаў Гомеля, часткова — Улукаўскага сельсавета Гомельскага раёна. 

Сфарміравалася ў 1970-я гг. як рэчышчавы пясчаны кар’ер для стварэння намыўных грунтовых падмуркаў шэрагу мікрараёнаў Гомеля (Валатава, Мельнікаў Луг). Адпаведныя работы скончыліся ў 1990 г. З таго часу гэтая тэрыторыя з’яўляецца рэкрэацыйнай зонай. Нефармальным месцам адпачынку стала паўночна-заходняе ўзбярэжжа (т. зв. «Мыс»). На паўднёва-ўсходнім узбярэжжы месціцца аграсядзіба «Дом рыбака». Возера выкарыстоўваецца для водных прагулянак, забаў, заняткаў спортам, рыбнай лоўлі.

Назва бытуе ў народзе. Матывацыйная база яе паходжання звязваецца з найменнем рачнога прыпыначнага пункту «Валодзіна» (sic!), які знаходзіўся на месцы ранейшага ўпадзення Іпуці ў Сож.

Зноскі
------

1. ↑  Кашутчык, К. І. Азёрна-алювіяльныя адклады як аб’ект вывучэння інжынернай геалогіі (на прыкладзе Гомельскай вобласці Рэспбублікі Беларусь) // Літасфера. — 2019. — №2 (51). — С. 107, 109.
2. ↑  Гомель. План города. Гомельский район. Карта  [Карты] / редактор В. А. Змачинская. — Минск : Белкартография, 2018. — С. 20-21.
3. ↑  Кашутчык, К. І. Азёрна-алювіяльныя адклады як аб’ект вывучэння інжынернай геалогіі (на прыкладзе Гомельскай вобласці Рэспбублікі Беларусь) // Літасфера. — 2019. — №2 (51). — С. 109.
4. ↑  Крестьянское хозяйство Кукса М.Т. — Дом рыбака.
5. ↑  Володькино озеро // Сайт проекта «Улицы Гомеля».
Тытульная старонка «Камедыі» К. Марашэўскага
**Забе́льскія зборнікі** — рукапісныя зборнікі, складзеныя ў 1787—1791 гадах на беларускай, польскай і лацінскай мовах для школьнага тэатра выкладчыкамі Забельскага дамініканскага калегіума, які існаваў у 1716—1811 у фальварку Забелы каля в. Валынцы Верхнядзвінскага раёна.

Уключаюць творы: К. Марашэўскага (польская трагедыя «Свабода ў няволі» і камічная беларуска-польская «Камедыя»), М. Цяцерскага (польскія трагедыі «Сапар», «Фемістокл», камедыі «Доктар па прымусе», «Камедыя» і «Шлюб, пастаўлены дагары нагамі»), І. Юрэвіча (трагедыя «Крэз» і камедыя нораваў «Пышнагольскі»), М. Косава і Г. Паўловіча (элегіі, арацыі, оды), камічную оперу «Апалон заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» (тэкст М. Цяцерскага, музыка Р. Вардоцкага) і інш.

Большасць твораў асветніцкія па ідэйнай задуме і класіцыстычныя па стылі.

Зберагаюцца ў Цэнтральнай бібліятэцы АН Літвы.

Літаратура
----------

* Мальдзіс А. І. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мінск, 1980.
* Забельскія зборнікі // Культура Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мн.: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2012. — Т. 3. — С. У. І. Каяла. — 688 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-985-11-0662-8.
**Помнік у гонар Обальскага камсамольскага падполля** — помнік у гарадскім пасёлку Обаль, Шумілінскага раёна.

Гісторыя
--------

У Вялікую Айчынную вайну з пачатку 1942 года да жніўня 194З года дзейнічала Обальская падпольная камсамольская арганізацыя «Юныя мсціўцы» (каля 40 чалавек). Створана па ініцыятыве Сіроцінскіх падпольных райкамаў КП(б)Б і ЛКСМБ з камсамольцаў і моладзі пасёлка Обаль, вёсак Ушалы, Зуі, Масцішча, Ферма.

У чэрвені 1942 года падпольшчыкамі быў выбраны камсамольскі камітэт: Е. С. Зянькова (сакратар), М. С. Дзяменцьева, У. I. Езавітаў, I. В. Езавітаў, Я. Я. Езавітаў, М. П. Лузгіна, З .М. Партнова, Н. А. Азоліна, В. М. Шашкова. Дзейнасцю «Юных мсціўцаў» кіравалі Сіроцінскія падпольныя райкамы КП(б)Б і ЛКСМБ. За час існавання арганізацыі камсамольцы правялі 21 дыверсію: узарвалі вадакачку, 3 матавозы, пусцілі пад адхон некалькі эшалонаў, спалілі льнозавод, некалькі мастоў, знішчылі каля 10 аўтамашын. Падпольшчыкі здабывалі і перадавалі партызанам зброю, медыкаменты, звесткі аб дыслакацыі варожых войск, вялі агітацыю сярод насельніцтва, распаўсюджвалі лістоўкі і зводкі Саўінфармбюро. Летам 1943 года арганізацыя налічвала 38 чалавек і была падзелена на 3 групы: Обальскую, Масцішчанскую, Ушальскую.

За адвагу і гераізм, праяўленыя ў барацьбе супраць нямецкіх войск у Вялікую Айчынную вайну, многія падпольшчыкі камсамольскай арганізацыі «Юныя мсціўцы» ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі, Е. С. Зяньковай і З .М. Партновай прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Апісанне
--------

У 1968 годзе справа ад шашы Гарадок — Невель, у гонар падпольшчыкаў пастаўлены помнік (скульптар Я. Печкін; бетон; вышыня 6 м) — стэла няправільнай формы, на якой размешчаны чатырохфігурны рэльеф з профільнымі выявамі юнакоў і дзяўчат. Разнастайныя адценні драматычных перажыванняў, рашучы і гнеўны выраз твараў перададзены выразнай лініяй. Вобразная кампазіцыя падкрэслівае сілу духу моладзі, якая стала на шлях барацьбы супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў.

Зноскі
------

1. ↑  ПОМНІК У ГОНАР ОБАЛЬСКАГА КАМСАМОЛЬСКАГА ПАДПОЛЛЯ

Літаратура
----------

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн. 1985. — С. 471—472.
* Якушаў, У. Героям Обалі прысвячаецца / У. Якушаў // Віцебскі рабочы. — 1964. — 7 ліп. — С. 2.
**Му́рэш** (рум.: Mureş), **Ма́раш** (венг.: Maros) — рака ў Румыніі і Венгрыі, левы прыток Цісы.

Даўжыня — 803 км, плошча басейна 30 000 км². На рацэ размешчаны гарады Тыргу-Мурэш, Алба-Юлія і Арад (Румынія). Побач з месцам упадзення Мурэша ў Цісу стаіць горад Сегед (Венгрыя).

Рака пачынаецца ў цэнтральнай Румыніі, на схілах Усходніх Карпатаў. У верхнім цячэнні мае горны характар з хуткім цячэннем, у сярэднім і ніжнім цячэнні выходзіць на Сярэднедунайскую раўніну, дзе цячэнне запавольваецца. На працягу 21 кіламетра ўтварае венгерска-румынскую мяжу, апошнія 50 кіламетраў цячэ па тэрыторыі Венгрыі ў рэгіёне Паўднёвы Альфёльд. На поўнач ад венгерскага ўчастку ракі размяшчаюцца прыродаахоўныя тэрыторыі нацыянальнага парку Кёрэш-Мараш. Рака ўпадае ў Цісу непадалёк ад Сегеда.

Мурэш абмежавана суднаходны ў ніжнім і сярэднім цячэнні. Адным з прытокаў з'яўляецца рака Ер.

Падзеі на берагах ракі
----------------------

* Бітва на Хлебавым полі 13 кастрычніка 1479 года.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Мурэш
Адносіна (ln *n*!) да (*n* ln *n* − *n*) імкнецца да 1 з ростам *n*.
У матэматыцы **формула Стырлінга** (таксама **формула Муаўра — Стырлінга**) — формула для прыбліжанага вылічэння фактарыяла і гама-функцыі. Названа ў гонар Джеймса Стырлінга і Абрахама дэ Муаўра, апошні лічыцца аўтарам формулы.

Найбольш ужывальны варыянт формулы:

{\displaystyle \ln \Gamma (n+1)=\ln n!=n\ln n-n+O(\ln(n))\ }
Наступны член у *O*(*log(n)*) — гэта 1⁄2ln(2π*n*); такім чынам больш дакладнае прыбліжэнне:

{\displaystyle \lim \_{n\rightarrow \infty }{\frac {n!}{{\sqrt {2\pi n}}\,\left({\frac {n}{e}}\right)^{n}}}=1,}
што раўназначна

{\displaystyle n!\sim {\sqrt {2\pi n}}\left({\frac {n}{e}}\right)^{n}.}
Формула Стырлінга з’яўляецца першым прыбліжэннем пры раскладанні фактарыяла ў *рад Стырлінга*:

{\displaystyle {\begin{aligned}n!&\sim {\sqrt {2\pi n}}\left({\frac {n}{e}}\right)^{n}\left(1+{1 \over 12n}+{1 \over 288n^{2}}-{139 \over 51840n^{3}}-{571 \over 2488320n^{4}}+\cdots \right)\\&={\sqrt {2\pi n}}\left({\frac {n}{e}}\right)^{n}\left(1+{\frac {1}{(2^{1})(6n)^{1}}}+{1 \over (2^{3})(6n)^{2}}-{139 \over (2^{3})(2\cdot 3\cdot 5)(6n)^{3}}\,-\right.\\&\qquad \left.-\,{571 \over (2^{6})(2\cdot 3\cdot 5)(6n)^{4}}+\cdots \right).\end{aligned}}}
Формула Стырлінга выкарыстоўваецца ў тэорыі імавернасцей, матэматычнай статыстыцы, статыстычнай фізіцы і інш.

Зноскі
------

1. 1 2  БелЭн 2002.
2. ↑  Pearson, Karl. *Historical note on the origin of the normal curve of errors*. *Biometrika*. Vol. 16. pp. 402–404 [p. 403].: «Стырлінг толькі паказаў, што арыфметычная сталая ў формуле Муаўра роўная {\displaystyle {\sqrt {2\pi }}}. Я лічу, што гэта не робіць яго аўтарам тэарэмы».

Літаратура
----------

* Сты́рлінга фо́рмула // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 228—229. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 13438193 |
**Каліфарнійскі дзяржаўны ўніверсітэт на пагорках Дамінгес** (англ.: California State University, Dominguez Hills) — амерыканская дзяржаўная вышэйшая навучальная ўстанова са статусам універсітэта, якая месціцца ў горадзе Карсан у штаце Каліфорнія, ЗША.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Універсітэт з'яўляецца адным з самых этнічна і эканамічна разнастайных універсітэтаў на захадзе ЗША. Тут навучаецца найбольшая колькасць і працэнт афраамерыканскіх студэнтаў з усіх устаноў сістэмы Каліфарнійскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Кампус вучэльні размешчаны на гістарычным ранча Сан-Пэдра. Зямля кампуса знаходзілася ў бесперапынным валоданні сям'і Дамінгес на працягу сямі пакаленняў: ад яе атрымання Хуанам Хасэ Дамінгесам ў 1784 годзе да набыцця зямлі штатам Каліфорнія для патрэб універсітэта.

Структура
---------

* Каледж мастацтваў і гуманітарных навук
* Каледж бізнес-адміністравання і дзяржаўнай палітыкі
* Каледж адукацыі
* Каледж бесперапыннай і прафесійнай адукацыі
* Каледж прыродазнаўчых і паводніцкіх навук
* Каледж здароўя, сацыяльнага абслугоўвання і медсястрынства

Гл. таксама
-----------

* Спіс універсітэтаў штата Каліфорнія

Заўвагі
-------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы
Пластовае жэле
**Жэле** (фр.: gele'e) — харчовы калоідны раствор (звычайна на аснове фруктаў), у які дадаюць жэлацін, прычым пры астыванні ўся маса атрымлівае студзеністы выгляд.

Жэле гатуецца таксама вываркай жэлаціну з цялячых ног і галоў. Салодкія жэле называюць фр.: gele'e, у адрозненне ад мясных жэле, якія называюць фр.: l’aspic (адкуль скажонае: ланшпіг), а пакрытай імі страве, па-беларуску — заліўное. Фруктовыя жэле з садавіны і пладоў, якія змяшчаюць шмат пектына, можна атрымліваць і без дадатку да іх жэлаціну, бо пектын і сам надае сіропу студзеністы выгляд. Часцей за ўсё такое жэле робяць з кіслявых, пераважна антонаўскіх, яблыкаў і потым афарбоўваюць яго шпінатам у зялёны і кармінам — у чырвоны колер.

Гл. таксама
-----------

* Бланманжэ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4019916-2 · LCCN: sh85069876 |
**Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта** (ісп.: Sierra Nevada de Santa Marta) — ізаляваны горны масіў на поўначы Анд, на ўзбярэжжы Прыкарыбскай нізіны. Вышыня 5780 м (гара Крыстабаль-Калон — самая высокая ў Калумбіі). Складзены пераважна крышталічнымі і метамарфічнымі пародамі, схілы — асадкавымі. На вяршынях — вечны снег і ледавікі. На паўночных схілах — лясы, на паўднёвых — ксерафітныя рэдкалессі і хмызнякі, у верхнім поясе на вышыні 3000-4500 м высакагорная вечназялёная расліннасць (парамас), якая характарызуецца рэдкімі невысокімі дрэўцамі (2-5 м вышынёй), пераважна з сямейства складанакветных.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15).
**Пілі́п Пілі́павіч Капу́ста** (укр.: Пилип Пилипович Капуста; 7 студзеня 1908, сяло Жоўтае, Пяціхацкі раён, Днепрапятроўская вобласць — 6 студзеня 1973) — адзін з кіраўнікоў партыйнага падполля і партызанскага руху ў Мінскай і Беластоцкай абласцях. Генерал-маёр (1943).

Біяграфія
---------

Член КПСС з 1932 года. Удзельнік Польскага паходу Чырвонай Арміі, Савецка-фінляндскай вайны (1939—1940). Вялікую Айчынную вайну сустрэў у званні маёра, камандзірам гаўбічнага палка пад Беластокам. Быў паранены, апынуўся ў нямецкім палоне. 17 снежня збег з лагера для ваеннапалонных і перайшоў да партызанскай дзейнасці. У партызанах з сакавіка 1942 года: начальнік штаба, камісар атрада, з мая 1942 года камандзір партызанскай брыгады імя К. Я. Варашылава, са снежня — партызанскага злучэння Слуцкай зоны. У сакавіку — ліпені 1943 года член Слуцкага падпольнага міжрайкома КП(б)Б, са жніўня 1943 года начальнік штаба Беластоцкага партызанскага злучэння, адначасова ў лістападзе 1943 — ліпені 1944 гадоў член Беластоцкага падпольнага абкома КП(б)Б. Вызваліў з гета Клецка і Нясвіжа пэўную колькасць яўрэяў і дазволіў ім стварыць асобны нацыянальны партызанскі атрад са 140 чалавек, які паспяхова ваяваў з немцамі. Атрады Капусты прынялі ўдзел у Гродзенскай аперацыі (1944).

Пасля вайны працягнуў службу ў Чырвонай Арміі. Узнагароджаны ордэнамі і медалямі.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.

Спасылкі
--------

* Артыкул.
* Артыкул на сайце Ісагеа.
* Баявы шлях.
* Архівы Беларусі. Кароткая даведка і партрэт з узнагародамі.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Rodovid |
**Крожскі езуіцкі калегіум**

У Крожах езуіты з’явіліся ў 1607 па запрашэнні біскупа М. Гедройца. Ён купіў для іх зямлю і запісаў 2000 венгерскіх дукатаў на будаўніцтва калегіума. 3 1608 года ў горадзе працавала езуіцкая місія, у 1615—1618 — рэзідэнцыя. 3 1618 года дзейнічаў калегіум. 3 1620 года ў ім працавала семінарыя для жмудскіх дзяцей (пераведзена з Вільні). У 1613 годзе біскуп М. Пац надзяліў калегіум 3 вёскамі, а князь М. К. Радзівіл Сіротка падараваў пад размяшчэнне калегіума свой замак. 

Калегіум будаваўся ў 3 этапы: 1-ы пачаўся ў 1616, 2-і вёўся ў 1666—1671 і 3-і — з 1696. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаны сцены старажытнага радзівілаўскага замка. У 1616 годзе пачаліся заняткі, якія ахоплівалі класы да паэтыкі, пазней выкладалі рыторыку, філасофію і маральную тэалогію. Навучанне вялося як для клірыкаў, так і для свецкіх студэнтаў. У 1625 годзе дзейнічала музычная бурса. У 1635 годзе на фундацыю П. Шукшты пачаў працаваць канвікт для збяднелай шляхты, у 1665 у ім было 16, у 1693 — 12 навучэнцаў. 3 1640 года пры калегіуме працаваў тэатр.

Валерый Грынявецкі.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Байцоўскі клуб.
**«Байцоўскі клуб»** (англ.: Fight Club) — раман амерыканскага пісьменніка Чака Паланіка, апублікаваны ў 1996 годзе ў ЗША выдавецтвам *«W. W. Norton & Company»*.

У цэнтры сюжэту герой, які цярпіць на бяссонніцу, выкліканую непрыманнем грамадства спажывання. Таксама прычына яго хваробы ў незадаволенасці тым, як разумеюць мужнасць у амерыканскай культуры. Па парадзе свайго доктара, герой пачынае наведваць групы псіхалагічнай падтрымкі хворых і бяссонніца знікае. Але праз пэўны час гэты спосаб перастае дзейнічаць. У змаганні з хваробай герой сустракае таямнічага чалавека, Тайлера Дзёрдэна — стваральніка падпольнага байцоўскага клуба як радыкальнай формы псіхатэрапіі.

Дэвід Фінчэр у 1999 годзе зняў аднайменны фільм, галоўныя ролі ў якім сыгралі Брэд Піт і Эдвард Нортан. Выхад фільма і вялікая колькасць станоўчых водгукаў кінакрытыкаў паднялі папулярнасць Паланіка і дазволілі пачаць публікацыю новых раманаў з проматурамі, на якіх аўтар чытаў свае новыя, яшчэ неапублікаваныя творы.

Беларускія пераклады
--------------------

* *Чак Паланюк* Байцоўскі клуб / перакл. з англ. Серж Мядзведзеў. — Вільня : Логвінаў, 2018. — 444 с. -- ISBN 978-609-95632-4-4

Спасылкі
--------

* Байцоўскі клуб. Урывак з раману (16 раздзел)

| ⛭✰ Чак Паланюк |
| --- |
| Раманы | Байцоўскі клуб (1996) • Ацалелы (1999) • Невідзімкі (1999) • Удушша (2001) • Калыханка (2002) • Дзённік (2003) • Прывіды (2005) • Рэнт: біяграфія Бастэра Кейсі (2007) • Снаф (2008) • Пігмей (2009) • Хто ўсё раскажа (2010) • Праклятая (2011) |
| Дакументальная проза | Уцекачы і валацугі (2003) • Блытаней выдумкі (2004) |
| Экранізацыі твораў | Байцоўскі клуб (1999) • Удушша (2008) |
**Алесь Аляксандравіч Есакоў** (18.12.1911, в. Новікава, цяпер Галіцкі раён, Кастрамская вобласць, Расія — 13.6.1985, Мінск) - беларускі крытык, тэатразнаўца.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і рабочага. Працоўны шлях пачаў на Менскай шчотачнай фабрыцы імя Н.К. Крупскай у 1928 г. Быў артыстам і загадчыкам літаратурнай часткі Тэатра рабочай моладзі. Вучыўся на рабфаку, у 1932—1935 гадах у Дзяржаўным інстытуце тэатральнага мастацтва імя А. В. Луначарскага. У 1935—1936 гадах служыў у Чырвонай Арміі. 

З 1936 г. загадчык аддзела мастацтва ў газеце "Літаратура і мастацтва", з 1938 г. дырэктар Рэспубліканскага тэатра юнага гледача, з 1940 г. начальнік аддзела тэатраў Упраўлення па справах мастацтва пры СНК БССР. 

Удзельнічаў як ваенны журналіст у паходзе Савецкай Арміі ў Заходнюю Беларусь і ў савецка-фінляндскай вайне. Падчас Вялікай Айчыннай вайны знаходзіўся ў дзеючай арміі, потым у партызанскім атрадзе на Міншчыне. Быў паранены. 

Пасля вайны ў 1944—1945 гадах працаваў начальнікам Галоўрэперткама БССР, загадчыкам аддзела ў газеце "Літаратура і мастацтва" (1945—1951), літкансультантам у СП БССР (1951—1960). У 1960—1974 гг. вучоны сакратар Літаратурнага музея Янкі Купалы. 

Сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі з 1947 года. 

Пахаваны на Паўночных могілках Мінска.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі.

Творчасць
---------

Літаратурную дзейнасць пачаў у 1928 г. Аўтар кнігі "Зерне да зерня: Абразкі з жыцця Янкі Купалы" (Мінск, 1977), манаграфічнага нарыса "Уладзімір Крыловіч: жыццёвы і творчы шлях" (Мінск, 1956), нарысаў "Калгасны хор сяла Азершчына" (з Б. Смольскім, Мінск, 1953) і "Старэйшы самадзейны калектыў" (Мінск, 1958), манаграфіі "Янка Купала і беларускі тэатр" (Мінск, 1972), брашуры "Янка Купала і беларускае мастацтва" (Мінск, 1972), адзін з аўтараў п’есы "Першы штандар" (1930, пастаўлена ў 1929).

Дакументы з асабістага архіва захоўваюцца ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва (фонд 313).
**Антыкамінтэрнаўскі пакт** (ням.: Antikominternpakt, яп.: 日独防共協定 *Японска-нямецкае пагадненне па абароне ад камунізму*, дата заключэння — 25 лістапада 1936 г. Месца заключэння — Берлін) — міжнародны дагавор (пакт) заключаны паміж Германіяй і Японіяй, які стварыў двухбаковы блок гэтых дзяржаў, накіраваны супраць краін 3-га Камуністычнага Інтэрнацыянала (Камінтэрна, адкуль, уласна, і назва пакта) з мэтай не дапусціць далейшае распаўсюджванне камуністычнай ідэалогіі ў свеце.

Гісторыя
--------

У лістападзе 1937 года да Антыкамінтэрнаўскага пакта ў асобе Беніта Мусаліні далучылася Італія. А пазней — яшчэ шэраг дзяржаў, у якіх да ўлады прыйшлі ўрады, што падзялялі ідэалогію гітлераўскага нацызму і італьянскага фашызму, або ўрады, што вельмі адмоўна адносяцца да СССР і камунізму ў цэлым. У 1939—1940 гг. пераўтвораны ў адкрыты ваенны саюз, падмацаваны ў далейшым двухбаковым «Стальным пактам» 1939 годзе Германіі і Італіі і агульным для краін-удзельнікаў Берлінскім пактам 1940 года.

24 лютага 1939 года да пакта далучыліся Венгрыя і Маньчжоу-го.

26 сакавіка 1939 года ва ўмовах грамадзянскай вайны і пад ціскам Германіі Антыкамінтэрнаўскі пакт падпісаў урад генерала Франка.

25 лістапада 1941 года Антыкамінтэрнаўскі пакт быў падоўжаны на 5 гадоў, тады ж да яго далучыліся Фінляндыя, Румынія, Балгарыя, а таксама марыянеткавыя ўрады, што існавалі на акупаваных немцамі тэрыторыях Харватыі, Даніі, Славакіі, і ўтворанае японцамі на акупаванай імі часткі Кітая урад Ван Цзін-вэя.

Зноскі
------

1. ↑  25 ноября **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 верасня 2009. Праверана 3 лютага 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Treccani · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n88062354 · Microsoft: 2779217112 · LIBRIS: 409992 · VIAF: 175042523 |
**Ме́льнскі мір 1422 года** заключаны паміж Польшчай і ВКЛ, з аднаго боку, і Тэўтонскім Ордэнам, з другога, 27 верасня 1422 года над возеры Мельна, ля сутоку рэк Вісла і Аса, пасля няўдалай для Ордэна вайны, выкліканай спробамі дамагчыся ад Папы Марціна V і імператара Жыгімонта I абвяшчэння несапраўдным Таруньскага міру 1411 года. Паводле Мельнскага міру крыжакі саступалі Польшчы частку Куявіі з Няшавай і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзій на Жмудзь, якая паводле ўмоў Таруньскага міра мусіла быць перададзенай Ордэну пасля смерці Вітаўта. Такім чынам Мельнскі мір завяршыў апошнюю вайну паміж Ордэнам і ВКЛ і канчаткова ўсталяваў мяжу паміж імі, якая праіснавала да Першай сусветнай вайны.

Літаратура
----------

* Алесь Белы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.. — Мн. : БелЭн
* Dogiel M. Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae. T. IV. Wilno, 1760.
* Zajączkowski S. Studia nad procesami Polski a Litwy z Zakonem krzyżackim. 1420—1423.
* Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku / wydali Przemysław Nowak i Piotr Pokora. — Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2004. — XVII, [1], 99, [2] s.: fot. kolor.

Спасылкі
--------

* Арыгінальны артыкул(недаступная спасылка)