recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Фішгард на карце Уэльса
Мыс Карэг-Уастад, каля якога высадзіліся французы
**Фішгардскае ўварванне** (фр.: Bataille de Fishguard) — прадпрынятая ў рамках вайны Першай кааліцыі 22—24 лютага 1797 года спроба сіл рэвалюцыйнай Францыі ўварвацца на тэрыторыю Вялікабрытаніі з мора. Дэсант скончыўся паражэннем франка-ірландскай кааліцыі, нягледзячы на яе колькасную перавагу (1400 чалавек саюзнікаў супраць 700 у брытанцаў).

22 лютага 1797 года ў мыса Карэг-Уастад непадалёк ад мястэчка Фішгард ва Уэльсе высадзіўся французскі Чорны легіён пад камандаваннем ірландца Уільяма Тэйта. Але пембрукскія ёмены, а таксама групы маракоў і партызан, сабраных лордам Каўдарам, аказалі ім лютае супраціўленне. У выніку абодва французскія фрэгаты былі захоплены, а адзін з іх быў пасля ўключаны ў склад каралеўскага ВМФ пад назвай HMS Fishguard. Кампанія завяршылася поўным правалам.

Быўшы апошняй спробай замежнай дзяржавы высадзіцца на востраве, падзеі каля Фішгарда ўвайшлі ў англійскую гісторыю як «апошняе ўварванне».

Зноскі
------

1. ↑  День в истории: Неудачная попытка французов высадиться на побережье Британии. **(нявызн.)**.  День в истории. Праверана 22 лютага 2016.
**Марыя Рудквіст** (швед. Maria Rydqvist; нар. 22 сакавіка 1983, Вернаму, Ёнчэпінг) — шведская лыжніца, прызёрка этапаў Кубка свету, прызёрка чэмпіянату свету сярод юніёраў, шматразовая чэмпіёнка Швецыі. Спецыялізуецца ў дыстанцыйных гонках.

Кар’ера
-------

У Кубку свету Рудквіст дэбютавала ў 2003 годзе, у сакавіку 2007 года першы раз у кар’еры трапіла ў тройку лепшых на этапе Кубка свету, у эстафеце. Усяго на сённяшні момант мае 3 траплення ў тройку лепшых на этапах Кубка свету, усё гэтак жа ў эстафетах, у асабістых гонках не паднімалася вышэй за 10-е месца. Лепшым дасягненнем Рудквіст у агульным выніковым заліку Кубка свету з’яўляецца 31-е месца ў сезоне 2010/11.

За сваю кар’еру прымала ўдзел у трох чэмпіянатах свету, лепшы вынік 6-е месца ў скіятлоне 7,5 + 7,5 км на чэмпіянаце свету 2011 года.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Марыя Рудквіст


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | FIS (лыжныя гонкі) |
| Нарматыўны кантроль | LIBRIS: 402947 · VIAF: 8466149662197207020001 |
**Марыя Сяргееўна Бялінская** (22 ліпеня 1906, г. Магілёў — 3 мая 1990) — беларуская савецкая актрыса. Народная артыстка БССР (1953).

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускую драматычную студыю ў Маскве ў 1926 годзе. Працавала ў Беларускім тэатры імя Я. Коласа (у 1944 у складзе тэатральнай франтавой брыгады). У 1965-79 у Беларускім тэатры імя Я. Купалы.

Ролі
----

Выканаўца роляў гераінь, затым — характарных. У сцэнічным мастацтве Бялінскай мяккі лірызм арганічна спалучаўся з узвышшам і драматызмам.

### У тэатры

Сярод лепшых роляў: Марына («Вайна вайне» Я. Коласа), Таццяна Марыч («Над Бярозай-ракой» П. Глебкі), Глушачыха («Людзі на балоце» паводле І. Мележа), Поля, Шурка («Мяшчане  (руск.) (бел.», «Ягор Булычоў і іншыя  (руск.) (бел.» М. Горкага), Марыя Антонаўна («Рэвізор  (руск.) (бел.» М. Гогаля), Афелія  (руск.) (бел. («Гамлет» У. Шэкспіра), Марыя Аляксандраўна («Сям’я» І. Папова  (руск.) (бел.), Зіначка («Завея» Л. Лявонава  (руск.) (бел.).

### У кіно

Здымалася ў эпізодах серыяла «Атланты і карыятыды  (руск.) (бел.» А. Гутковіча (1980) і фільма «Апошні хлеб» Б. Сцяпанава (1963).

Сям’я
-----

У шлюбе з тэатральным дзеячам Іосіфам Дорскім.

Зноскі
------

1. ↑  Белорусские актёры театра и кино Архівавана 16 лістапада 2012.
2. 1 2 3 4  Белинская Мария Сергеевна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 49. — 737 с.
3. ↑  Белинская Мария Сергеевна  (руск.)

Літаратура
----------

* Театральная энциклопедия. Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961.- 1214 стб. с илл. 12 л. илл.
* Бялінская Марыя Сяргееўна // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 139. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.

Спасылкі
--------

* Фатаграфія Архівавана 22 кастрычніка 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
**Фітафтора** (*Phytophthora*) — род мікраскапічных арганізмаў класа ааміцэтаў.

Вядома звыш 70 відаў, пашыраных па ўсім зямным шары. Паразіты. Узбуджальнікі фітафтарозаў (плямістасцей, гнілей) сельскагаспадарчых, дэкаратыўных і дзікарслых раслін. Развіваюцца на каранях, сцяблах, ствалах, лісці, кветках, пладах. Найбольш вядомы *Phytophthora infestans*, які выклікае фітафтароз бульбы і таматаў.

Міцэлій раэгалінаваны, аднаклетачны, міжклетачны, белы, павуціністы, з гаўсторыямі, таўшчынёй 2,5—15 мкм. Канідынносцы буйныя, простыя або слабаразгалінаваныя, утвараюць шчыльны, белаваты або бураваты налёт. Канідыі (зоаспарангіі) амаль шарападобныя, буйныя, на верхавінцы з маленькім бугарком, утрымліваюць двухжгуцікавыя зааспоры. Ааспоры (споры, якія зімуюць), уэнікаюць у выніку полавых працэсаў шарападобныя, светла-бурыя.

Зноскі
------

1. ↑  Phytophthora(нявызн.) (HTML). *NCBI taxonomy*. Bethesda, MD:  National Center for Biotechnology Information. Праверана 3 february 2019.

Літаратура
----------

*Бельская С.* Фітафтора // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — 583 с. іл. — 10 000 экз.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · Mycobank · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780100698, 2909593144 · NKC: ph515802 |
**Нарвская епархія** (эст.: Narva ja Peipsiveere piiskopkond) — епархія Эстонскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата з цэнтрам у горадзе Нарве ў Эстоніі.

Гісторыя
--------

Нарвская вікарная кафедра была заснавана пастановай сінода 24 красавіка 1887 года, як вікарыяцтва Санкт-Пецярбургскай мітраполіі.

У верасні 1922 года сабор Эстонскай апостальскай праваслаўнай царквы прыняў пастанову пра зварот да Канстанцінопальскага Патрыярха Мялеція IV з прашэннем аб прыняцце ў юрысдыкцыю Канстанцінопальскага Патрыярхату і надання ёй аўтакефаліі. 7 ліпеня 1923 года Патрыярх Мялецій IV уручыў у Канстанцінопалі Томас. Былі заснаваны тры самастойныя епархіі: Талінская, Нарвская і Пячэрская.

У 1944 годзе, калі Эстонія зноў апынулася ў складзе СССР, мітрапаліт і больш за 20 праваслаўных святароў эмігравалі на Захад. Эстонская Царква ўвайшла ў склад Маскоўскага Патрыярхату як епархія. Нарвская епархія была ліквадавана.

Пастановай Свяшчэннага сінода РПЦ ад 30 мая 2011 года ў складзе Эстонскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата была ўтворана Нарвская епархія.

Зноскі
------

1. ↑  ПРАВОСЛАВИЕ В ЭСТОНИИ Архівавана 13 снежня 2019.
2. ↑  ЖУРНАЛЫ заседания Священного Синода от 30 мая 2011 года

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нарвская епархія
* афіцыйны сайт
* Нарвская епархия на сайце patriarchia.ru
**Верхнярэйнская нізіна** — нізіна па цячэнні ракі Рэйн паміж гарамі Юра і Рэйнскімі Сланцавымі гарамі, у Францыі і Германіі.

Даўжыня каля 300 км, шырыня да 40 км. Уяўляе сабой складаны грабен, запоўнены кайназойскімі адкладамі, месцамі — выхады вулканічных парод. Радовішчы калійнай солі і нафты. Клімат умерана кантынентальны, ападкаў 500—700 мм за год. Пасевы пшаніцы, цукровых буракоў, сады, вінаграднік.

Буйныя гарады: Карлсруэ, Мангейм, Франкфурт-на-Майне (Германія), Кальмар, Страсбур (Францыя).

Краявід Верхнярэйнскай нізіны

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge1017381 · VIAF: 244991998 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бялянка, значэнні.

**Марыя Станіславаўна Бялянка** (23 лістапада 1926, в. Юравічы, Калінкавіцкі раён — 1 ліпеня 1994) — беларускі савецкі трэнер (веславанне на байдарках). Заслужаны трэнер БССР (1967), заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР (1980). Суддзя ўсесаюзнай катэгорыі (1977).

Скончыла Беларускі інстытут фізічнай культуры ў 1952. У 1947-94 трэнер Спорткамітэта БССР і Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. 1 2  Белянко Мария Станиславовна // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 54. — 737 с.
**Песня песням**, ***Песня песень*** («*Книга премудраго царя Саломона рекомая Песнь песнямъ*») — пражскае выданне Скарыны, якое выйшла ў свет 9 студзеня 1518 года.

Змест кнігі
-----------

Выданне адкрываецца тытульным лістом з гравюрай і назвай кнігі («*Зуполне выложена на руский языкъ докъторомъ Франъцискомъ Скориною з Полоцька…*»). На першым і другім аркушы даецца «*Предословие доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книгу Песнь песням царя Саломона*», у прадмове Скарына тлумачыць назву кнігі і яе змест, у якім ён бачыць апалогію Божай любові. Пасля на аркушах 3 — 11-м даецца тэкст усіх 8 раздзелаў кнігі Песні Песень, а на адвароце 11 аркуша — пасляслоўе. У пасляслоўі змешчана кароткая анатацыя кнігі, а таксама месца і час выдання.

Друкарскія асаблівасці выдання
------------------------------

Кніга выдадзена на царкоўна-славянскай мове беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць аркуша, аб'ём — 12 аркушаў, якія сабраны ў адзін сшытак. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе — 22 радкі. Сігнатура адсутнічае. Фаліяцыя на верхнім баку аркуша ўверсе злева. Кніга Песня песень — адзінае выданне, якое мае двухфарбавы друк. Чырвоным колерам надрукаваны загалоўкі тытульнага ліста, прадмовы, пачатак асноўнага тэксту, раздзелаў, указанні пра парадак чытання і першая літара пасляслоўя. Выданне ўпрыгожана гравюрай «Хрыстос і нявеста» (тытульны ліст), 2 застаўкамі і 10 ініцыяламі. Перад асноўным тэкстам надрукавана вялікая застаўка з выявай дзікіх людзей і гербавым шчытом з зацьменнем сонца, малая застаўка змешчана перад тэкстам пасляслоўя. Ініцыялы вылучаюць пачаткі раздзелаў.

Захавалася 9 экзэмпляраў кнігі Песні Песень, з іх толькі адзін поўны.

Літаратура
----------

* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

Спасылкі
--------

| ⛭Выданні ✯ ✰ Францыска Скарыны |
| --- |
| Прага | Псалтыр (1517) · Кніга Іова (1517) · Прытчы Саламонавы (1517) · Кніга Ісуса Сірахава (1517) · Еклезіяст (Саборнік) (1517) · Прамудрасць Божая (1517) · Песня Песням (1518) · Кніга Царстваў (1518) · Кніга Ісуса Навіна (1518) · Юдзіф (1519) · Кніга Суддзяў (1519) · Быццё (1519) · Выхад (1519) · Левіт (1519) · Лічбы (1519) · Другі закон (1519) · Руф (1519) · Эсфір (1519) · Плач Ераміі (1519) · Кніга прарока Даніла (1519) |
| Вільня | Малая падарожная кніжка (Псалтыр (1522)) · Апостал (1525) |
**Нарвскі Васкрасенскі сабор** (Сабор Уваскрэшання Хрыстова) — праваслаўны храм у горадзе Нарва (Эстонія), кафедральны сабор Нарвскай і Прычудскай епархіі Эстонскай праваслаўнай царквы Маскоўскага Патрыярхата.

Пабудаваны ў 1890—1896 гадах па праекце архітэктара Паўла Аліша, як храм для работнікаў Крэнгальмскай мануфактуры. Архітэктура выканана ў неавізантыйскім стылі.

Асвячоны 17 лістапада 1896 года архіепіскапам Рыжскім і Мітаўскім Арсеніем (Бранцавым). Бакавыя прыбудовы асвечаны ў 1897 годзе ў гонар Усіх Святых і ў гонар абраза Божай Маці «Усіх тужлівых Радасць». Ніжні храм асвечаны ў імя святога прападобнага Серафіма Сароўскага 16 лістапада 1996 года архіепіскапам Талінскім і ўсяе Эстоніі Карніліем.

Сабор унесены ў Дзяржаўны рэгістр помнікаў культуры Эстоніі пад нумарам 14045 і назвай *Нарвская праваслаўная царква* (эст.: Narva Õigeusu Kirik).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 242303636 |
**Песня Камінтэрна** (ням.: das Kominternlied, das Lied der Komintern) — гімн Камуністычнага інтэрнацыянала, напісаны Гансам Эйслерам у 1929. Арыгінальны тэкст Франца Янке і Максіма Валентына.

Першапачаткова песня задумвалася як звычайная агітацыйная і была прысвечана 10-годдзю заснавання Камінтэрна. Упершыню выкананая ў сакавіку 1929 ў адной з канцэртных зал Берліна, але папулярнасць яна атрымала падчас прыезда Эйлера ў Маскву ў лістападзе 1930. Пасля публікацыі ў савецкім часопісе "За пролетарскую музыку" стала сусветна вядомай і была перакладзена на рускую (са значнымі адрозненнямі ў словах), англійскую і іспанскую мовы, але найбольш знакамітай засталася арыгінальная нямецкая ў выканні Эрнста Буша.

Пасля роспуску Камінтэрна ў 1943 і рэпрэсій у СССР супраць яго былых функцыянераў на падставе "Песні Камінтэрна" была створана "Песня працоўных" (ням.: das Lied der Werktätigen) з часткова запазычанымі словамі і больш энергічнай мелодыяй.

Тэкст
-----

Verlasst die Maschinen! heraus, ihr Proleten!  

Marschieren, marschieren! Zum Sturm angetreten!  

Die Fahnen entrollt! Die Gewehre gefällt!  

Zum Sturmschritt! Marsch, marsch! Wir erobern die Welt!  

Wir erobern die Welt! Wir erobern die Welt!  

  

Wir haben die Besten zu Grabe getragen,  

Zerfetzt und zerschossen und blutig geschlagen.  

Von Mördern umstellt und ins Zuchthaus gesteckt,  

/: Uns hat nicht das Wüten der Weßen geschreckt! :/  

  

Die neuen Kämpfer, heran, ihr Genossen!  

Die Fäuste geballt und die Reihen geschlossen.  

Marschieren, marschieren! Zum neuen Gefecht!  

/: Wir stehen als Sturmtrupp für kommendes Recht! :/  

  

In Russland, da siegten die Arbeiterwaffen!  

Sie haben’s geschafft — und wir werden es schaffen!  

Herbei, ihr Soldaten der Revolution!  

Zum Sturm! Die Parole heißt: Sowjetunion!  

Zum Sturm! Die Parole: Welt-Sowjetunion!
**Музей мыла і гісторыі бруду**  — музейная ўстанова ў Быдгашчы, дзе прадстаўлены экспанаты і аксэсуары, звязаныя з гігіенай чалавека, а таксама з гісторыяй вытворчасці і выкарыстання мыла. Размяшчаецца ў самым цэнтры старога горада на вуліцы Доўгай, 13.

Апісанне
--------

Наведвальнікі музея могуць пазнаёміцца з гісторыяй гігіены і змагання з брудам, пачынаючы са старажытных часоў да сучаснасці. У музеі знаходзіцца рэканструяваны пакой для купання з XIX стагоддзя, а таксама сярэднявечную лазню.

Сярод экспанатаў знаходзіцца першы пераносны туалет, прататып душа, прыклады арыгінальных чыгунных ваннаў з XIX стагоддзя, шчоткі з конскага воласа для мыцця цела, пральныя машыны, сушылкі і прасавальныя каткі. Паказана таксама шмат прыкладаў пральных дошак і драўляных балеяў з розных часоў. Выставу ўзбагачаюць шматлікія фотаздымкі, якія паказваюць, якім чынам людзі на працягу стагоддзяў клапаціліся пра гігіену. Сярод іх ёсць і рэкляма мыла з газэтаў, якія выходзілі да 1939 года, прыклады інфармацыйных дошак з гасцінічных туалетаў.

У музеі знаходзіцца багатая калекцыя мыла з розных куткоў свету, да якой можна дакранутся.

Узнагароды
----------

У 2013 годзе штомесячнік «National Geographic Traveler» намінаваў музей да ўзнагароды «7 новых цудаў Польшчы». У 2015 годзе ўстанова заняла першае месца ў рэйтынгу найцікавейшых музейных установаў у Польшчы таго ж часопіса. У сваю чаргу ў 2017 годзе музэй атрымаў сэртыфікат «Лепшы турыстычны прадукт», які выдае Польская турыстычная арганізацыя. выдаваць.

Зноскі
------

1. ↑  Музэй мыла і гісторыі бруду ў Быдгашчы (ФОТА)

Спасылкі
--------

* Музей бруду. Як мыліся і якую бялізну выбіралі ў Сярэднявеччы?

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Віцебск (значэнні).
**«Віцебск»** — канцэртная зала ў Віцебску, размешчаная па 1-й вуліцы Даватара, у Парку імя Фрунзэ, на Кстоўскай гары каля ракі Віцьбы.

Гісторыя
--------

Праект дома культуры. Макет
У 1951 годзе на гэтым месцы быў адкрыты драўляны Зялёны тэатр. У 1979 годзе архітэктарамі Аляксандрам Бельскім і Валерыем Кірылавым быў складзены праект новага *Палаца культуры работнікаў прадпрыемстваў лёгкай прамысловасці*. Спачатку яго жадалі пабудаваць у Оршы, але пасля перанеслі яго ў Віцебск, дзе не было падобнага збудавання. Будаўніцтва пачалося ў 1984 годзе і цягнулася 4 гады. Тэрміны здачы ўвесь час пераносілі. 21 снежня 1988 год адбылося ўрачыстае адкрыццё *Палаца культуры і тэхнікі лёгкай прамысловасці*, на якім прысутнічалі яго будаўнікі і гарадское кіраўніцтва. Першы сакратар Віцебскага абкама партыі Уладзімір Грыгор’еў уручыў будаўнікам ганаровыя граматы, выступіў ансамбль «Лявоніха». З самых першых дзён працы ў парадку эксперыменту функцыянаваў на прынцыпах гасразліку.

У 1990-я гады ў Палацы культуры праводзіліся розныя мерапрыемствы, якія зрабілі яго папулярным сярод моладзі — шоу-гульня «Каханне з першага позірку», фестывалі сучаснай харэаграфіі і гітарнай музыкі «Менестрэль», дзейнічала дыскатэка «Парк», ладзіліся навагоднія паказы і ранішнікі. На базе ўстановы працаваў дзіцячы танцавальны калектыў «Зорка», народны камерны хор, секцыя бальных танцаў. У адным з памяшканняў здымала офіс газета «Віцебскі кур’ер».

У 1995 годзе Палац культуры і тэхнікі лёгкай прамысловасці быў ператвораны ў Культурна-дзелавы цэнтр ААТ «КІМ». Аднак у маі 2004 года прадпрыемства, якое апынулася на грані банкруцтва, вымушана было перадаць Палац у гарадскую камунальную ўласнасць.

Архітэктура
-----------

Прызначаўся для правядзення грамадска-палітычычных, культурна-масавых мерапрыемстваў. Маюцца залы — глядзельная на 1150 месцаў, лекцыйная і танцавальная на 300 месцаў кожны, выставачная; більярдная, кіна- і фоталабараторыя, памяшканні для працы кружкоў і інш. Канфігурацыя будынка паўтарае абрысы рэльефу мясцовасці.

З боку вуліцы 1-й Даватара меліся фантаны, якія ўтваралі з будынкам суцэльны комплекс. Аднак фантаны так і не запрацавалі і ў выніку прыйшлі ў поўную непрыдатнасць.

Зноскі
------

1. 1 2  Дворец культуры работников лёгкой промышленности // Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. ISBN 5-85700-004-1
2. 1 2 3 4  Как 32 года назад в центре Витебска появился главный концертный зал города

Літаратура
----------

* Дворец культуры работников лёгкой промышленности // Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн. : БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. ISBN 5-85700-004-1

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Песня пра Нёман** — песня Нестара Сакалоўскага на верш «Нёман» Анатоля Астрэйкі, напісаны ў 1941 годзе.

Гісторыя
--------

У 1941 годзе, пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны, Анатоль Астрэйка напісаў верш, прысвечаны Нёману. У 1946 годзе ён стварыў больш лірычны варыянт верша, які і стаў тэкстам песні, музыку да якой напісаў Нестар Сакалоўскі, аўтар музыкі Дзяржаўнага гімна БССР.

Упершыню песню выканаў народны артыст Беларусі Мікалай Ворвулеў у лютым 1955 года ў Маскве падчас Дэкады беларускага мастацтва і літаратуры.

У 1957 годзе песня была запісана ў студыі і трапіла на пласцінку найлепшых запісаў Ворвулева, якую выдала студыя «Мелодыя». Пасля Ворвулева «Песню пра Нёман» спявалі іншыя артысты, у тым ліку Іосіф Кабзон.

Словы
-----

Ой Нёман, ой бацька наш, Нёман!  

Як сонца, як дзень дарагі!  

Касцямі звяругаў шалёных  

Усланы твае берагі!  

  

Рака наша слаўная Нёман,  

Чысцейшая чэрвеньскіх рос,  

Хто мар не ўплятаў у твой гоман,  

Табе хто пашаны не нёс?  

  

Ой, Нёман, ой, бацька наш Нёман,  

Як сонца, як дзень, дарагі,  

Садамі цудоўнай Радзімы  

Твае расцвілі берагі.

Зноскі
------

1. 1 2  7 вершаў, напісаных на франтах Вялікай Айчыннай
2. ↑  Нашему знаменитому земляку, поэту Анатолию Астрейко — 105 лет
Рэшткі Віфсаіды
**Віфсаіда** (грэч. Βηθσαΐδά, іўр.: בית צידה (Бэт-тцаіда) — «*Дом рыбнай лоўлі*») — населены пункт, які некалькі разоў згадваецца ў Новым Запавеце.

Віфсаіда Юлія
-------------

Горад на ўсходзе ад ракі Іярдан, у «*бязлюдным месцы*» (гэта значыць, што неапрацаваная зямля выкарыстоўвалася для выпасу жывёлы), магчымае месца, дзе Ісус цудоўным чынам насыціў народ пяццю хлябамі і дзвюма рыбамі (Марк. 6:32; Лук. 9:10). Гэта месца магчыма ідэнтыфікаваць з вёскай Віфсаіда ў Ніжняй частцы Галанскіх вышыняў, якую тэтрарх Ірад Філіп II, узвеў ў ранг поліса ў 30/31 годзе і пераназваў Юліяй у гонар Лівіі, жонкі Аўгуста. Паселішча знаходзілася побач з тым месцам, дзе Іярдан ўпадае ў Галілейскае мора. Гэты горад быў, хутчэй за ўсё, знаходзіцца ў Эт-Тэллі, разбураным паселішчы на ўсходнім баку Іярдана на ўзвышшы ў 2 км ад мора. Аднак незразумела чаму рыбацкае паселішча знаходзіцца так далёка ад мора. Былі прапанаваныя наступныя тлумачэнні:

* Гэта адбылося з-за тэктанічных зменаў (Месца знаходзіцца на Вялікай афра-сірыйскай падзеле рыфтаў).
* Узровень вады знізіўся з пашырэннем яго выкарыстання насельніцтвам, арашэння зямель.
* Дэльта Іардана была пашырана шляхам седыментацыі.

Былі прапанаваныя два іншых аб'екты магчымага знаходжання Віфсаіды: Эль-Арадж і Эль-Месідыях. Абодва гэтыя месцы хоць і знаходзяцца на берагавой лініі, аднак дадзеныя раскопак, у тым ліку з выкарыстаннем геарадара, выявілі толькі невялікую колькасць руінаў датаваных не перыядам Візантыі.

Віфсаіда Галілейская
--------------------

Тут жылі Філіп, Андрэй, Пётр (Ян 1:44, Ян 12:21), і, магчыма, таксама і Якаў і Ян. Дом Андрэя і Пятра, здаецца, быў не далёка ад сінагогі ў Капернауме (Матф. 8:14; Марка 1:29) на паўночным узбярэжжы Галілейскага мора.

Віфсаіда апісана ў Евангеллі ад Марка 8: 22-26, калі Ісус сустрэў сляпога. Перад вылячэннем Ісус вывеў чалавека за межы горада і загадаў не вяртацца ў горад, ні паведаміць людзям горада, пасля чаго яго зрок быў адноўлены.

Большасць даследчыкаў сцвярджаюць, што ўсе спасылкі Новага Запавету наконт Віфсаіды адносяцца да аднаго месца, а, менавіта, да Віфсаіды Юліі.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Віфсаіда
«**Песня пра Бярэзіну**» (ням.: «Beresinalied») — адна з нацыянальных швейцарскіх песень. Асацыіруецца з бітвай на Бярэзіне, у ходзе якой загінула тысяча з 1300 швейцарскіх наёмнікаў, якія на той момант заставаліся ў жывых з 8000, што суправаджалі Напалеона падчас яго ўварвання ў Расію.

Верш пад назвай «die Nachtreise» («Начное падарожжа») быў напісаны нямецкім драматургам, акторам і вучоным Карлам Людвігам Гізэке і апублікаваны ў 1792 годзе ў часопісе «Göttinger Musen-Almanach». Пасля дадзены верш быў пакладзены на музыку, якая некалькі разоў перапрацовалася, лічыцца, што мелодыя, якая выконваецца цяпер, бярэ пачатак у варыянце нямецкага музыканта Іагана Эмануэля Мюлера, пры гэтым у асобных крыніцах аўтарам музыкі названы Фрыдрых Вільке.

Ва «Успамінах пра рускі паход» («Denkwürdigkeiten aus dem Russischen Feldzug») швейцарац Томас Леглер так апісвае пярэдадзень і ход бітвы на Бярэзіне: «28 лістапада выпаў снег. Была палова восьмай раніцы, калі я ішоў побач з камандзірам Блатманам. Ён нагадаў мне песню: «Нашае жыццё — гэта падарожжа праз ноч і холад», якую я і раней часта напяваў, маю любімую песню. Блатман папрасіў мяне спець яе і цяпер. Я пачаў, заўважыў з глыбокім уздыхам: «Так, гэта, нажаль, праўдзівыя словы…» Неўзабаве гэтую мелодыю падхапілі і іншыя афіцэры, і гэта ранішняя гадзіна прайшла ў пенні і размовах. Было дзевяць гадзін, калі гарматнае ядро з д’ябальскім грукатам праляцела над нашмі галовамі. Агонь з абодвух бакоў быў смяротным, шмат хто з афіцэраў быў адразу паранены, іншыя забіты, сярод ніх і наш камандзір Блатман, якому куля прабіла мозг». Пасля вайны 1812 года песня стала папулярнай у Швейцарыі, сімвалізуя мужнасць швейцарскіх салдат.

Гл. таксама
-----------

* Бярэзіна, ці Апошнія дні Швейцарыі

Зноскі
------

1. ↑  Verhandlungen des Historischen Vereins für Oberpfalz und Regensburg. том 97, 1956, стар. 393(недаступная спасылка)
2. 1 2  Березина в Люцерне // Л.Клот, «Наша газета»
3. ↑  Березина. Российско-швейцарский учебно-научный центр РГГУ Архівавана 20 лютага 2015.
4. ↑  Leiden und Sterben in Kriegslazaretten Schweizer Ärtemissionen im II.weltkrieg Teil 5 Kriegstagebücher aus den Lazaretten von Smolensk, Winter 1941/42/ Par ernst Baumann. Hubert De Reynier Taschenbuch, 375 Pages, Publié 2009 Par Wünsche, Frank
**Прэ́йлюпэ** (лат.: *Preiļupe*; руск.: *Прелька*) — рака басейну Балтыйскага мора. Працякае ў Прэйльскім раёне Латвіі. Выцякае з возера Салмэйс у выглядзе рукатворнага водаадводнага канала, а ўпадае ў раку Фэйманка на 56°28’33" паўночнай шырыні і 26°65' заходняй даўжыні. Гэта прыкладна ў 1,2 км на паўночны ўсход ад вёскі Анчкіні і ў 5,2 км на паўднёвы захад ад Прэйлі — самага буйнога населенага пункту на яе шляху. Асноўны кірунак плыні ракі — на захад. Русла ракі часткова рэгулявалася. Частка яго ўяўляе сабой сістэму каналаў Прэйльскага сядзібнага комплексу, вырытых у сярэдзіне 19 стагоддзя Даўжыня ракі — 19 км, плошча басейну — 104 км², гадавы сцёк — 0,021 км³, перапад вышыні — 42 м. Воды ракі слаба забруджаныя, іх колер з большага блакітны.

1. ↑  Geographic Names Server — 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1194038'></a>
**Жан-Батыст Гроз** (фр.: Jean-Baptiste Greuze; 21 жніўня 1725, Турню, Бургундыя — 21 сакавіка 1805, Парыж) — французскі жывапісец і малявальшчык, акадэмік Каралеўскай акадэміі жывапісу і скульптуры (з 1767; асацыіраваны член з 1755); адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў мастацтва эпохі Асветы.

Біяграфія
---------

Жан-Батыст Гроз нарадзіўся ў Турню, гандлёвым мястэчку ў Бургундыі ў 1725 годзе. У раннім узросце праявіў талент да малявання. Яго здольнасці былі заахвочаны ліёнскім мастаком Шарлем Грандонам, які карыстаўся значнай рэпутацыяй. Бацька Гроза быў супраць таго, каб яго сын стаў мастаком, але Грандон пераканаў яго саступіць жаданням Жана-Батыста.

Першапачаткова вучыўся ў Ліёне пад кіраўніцтвам Грандона, потым у парыжскай Акадэміі мастацтваў. Першым яго творам была карціна «Бацька сямейства, які тлумачыць сваім дзецям Біблію».

Стаўшы ў 1769 годзе акадэмікам, задумаў прысвяціць сябе гістарычнаму жывапісу і з гэтай мэтай адправіўся ў Рым. Пасля вяртання ў Парыж выставіў карціну «Поўнач і Каракала», якая не мела ніякага поспеху. Вярнуўшыся да бытавога жанру, Гроз неўзабаве заваяваў сабе адно з першых месцаў.

Падчас французскай рэвалюцыі Гроз жыў адасоблена і не ўмешваўся ў палітыку. Гроз таксама быў масонам і ўваходзіў у найвялікшую масонскую ложу «Дзевяць Сясцёр».

Яго дачка Ганна-Жэнеўева Гроз таксама стала мастачкай. Карціны: «Разбіты збан».

Зноскі
------

1. ↑  Jean-Baptiste Greuze<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Jean-Baptiste Greuze — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  RKDartists Праверана 15 сакавіка 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  Jean-Baptiste Greuze // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
5. ↑  artist list of the National Museum of Sweden — 2016. Праверана 27 лютага 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16323066'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22681075'></a>
**Сомік канальны**, або **плямісты сомік** (*Ictalurus punctatus*) — від рыб сямейства кашэчых самоў.

Апісанне
--------

Даволі буйны від. Звычайная даўжыня 27-75 см і маса да 7 кг. Мае стройнае, падоўжанае, злёгку сціснутае з бакоў цела з глыбока выемчатым хваставым плаўніком. Рот вялікі, паўніжні. Верхняя сківіца высунута наперад ад ніжняй. Органы дотыку — 4 пары вусікаў, дзве на верхняй і дзве на ніжняй сківіцы, пры гэтым вонкавая пара верхнесківічных вусікаў доўгая, дасягае асновы грудных плаўнікоў. На сківіцах размяшчаюцца шматлікія зубы-шчоткі, якія служаць для ўтрымання ежы. Глоточных зубоў няма. Галава ўмеранай даўжыні. Цела гладкае, без лускі. Плаўнікі падтрымліваюцца мяккімі прамянямі, за выключэннем моцных вострых калючых прамянёў перад спіннымі і груднымі плаўнікамі. Наяўнасць яду на калючках выклікае хваравітую рэакцыю пры парэзах.

Афарбоўка спіны і бакоў ад жаўтлява-карычневай да сіня-чорнай. Брушка светлае, серабрыстае. Часта сустракаюцца альбіносы.

Пашырэнне
---------

У натуральных умовах канальныя самы жывуць у прэсных і саланаватых водах Паўночнай і Цэнтральнай Амерыкі, у халаднаватых азёрах з чыстай вадой і вялікіх рэках са слаба заглееным дном, абмяжоўваючыся басейнам ракі Місісіпі ад Канады да Мексіканскага заліва. 

Інтрадукаваны ў Еўропе. У 1979 годзе крыху больш за 700 экз. было выпушчана ў возера Белае, Бярозаўскі раён Брэсцкай вобл. — вадаём-ахаладжальнік Бярозаўскай ДРЭС.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Цеплалюбівая рыба. Тэмпературны оптымум ляжыць у межах 25°С, хоць канальны сом здольны пераносіць зімоўку ў вадаёмах, што знаходзяцца пад ільдом 3-4 месяцы ў годзе.

У натуральных умовах аддае перавагу глыбокім месцам чыстых вадаёмаў з пясчана-жвіровым грунтам. У дзённы час хаваецца ў паглыбленнях, абароненых камянямі і галінкамі. Маляўкі часта сыходзяць з азёр у вусці рэк у пошуках ежы.

Харчуецца ракападобнымі, насякомымі, водарасцямі.

У паўднёвых раёнах ЗША канальны сом дасягае палавой спеласці ва ўзросце 1,5-2 гадоў, у Канадзе — 5 гадоў. Нерастуе позняй вясной ці ўлетку пры тэмпературы 24-29,5°С. Глыбіня, на якой адкладаецца ікра, ад 0,8 да 2,7 м. Адно і тое ж нерасцілішча выкарыстоўваецца некалькі разоў. Нераст штогадовы.

Адкладка ікры адбываецца ў адасобленых, паўцёмных гнёздах, пабудаваных самцамі ў паглыбленнях, сярод старых галін, пнёў ці камянёў. Пладавітасць канальнага сома параўнальна невысокая, ад 2,4 да 13 тыс. ікрынак (у сярэднім 6 тыс.). Пасля нерасту самец даглядае за ікрой і ахоўвае яе, ён застаецца ля гнязда пакуль маляўкі не пачынаюць плаваць.

Промысел
--------

Прамысловы від. Папулярны аб'ект аматарскага лову ў ЗША.

Спасылкі
--------

* Сомiк канальны — Фаўна Беларусі  (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
Багаты дом Жунга сям’і Цзя напачатку дзеяння рамана
Рукапіс рамана
**Сон у чырвоным цераме** (кіт.: 紅樓夢) — найбольш папулярны з чатырох класічных раманаў на кітайскай мове. Першыя 80 главаў былі напісанныя Цаа Сюэцынем і выйшлі ў свет пад назвай «Запіскі на каменнях» неўзабаве да яго смерці ў 1763 годзе. Аднак, амаль праз трыццаць гадоў, у 1791 годзе, Гао Э апублікаваў яшчэ сорак главаў, скончыўшы тым самым сюжэтную лінію рамана. Даследчыкі рамана спрачаюцца, наколькі заключная частка адпавядае аўтарскай задумцы Цао.

«Сон у чырвоным цераме» — гэта многапланавае апавяданне аб заняпадзе дзвюх галін сям’і Цзя, на фоне якой — акрамя трох пакаленняў — з’яўляецца незлічонае мноства іх сваякоў. Паводле класічных кітайскіх раманаў, кампазіцыя кнігі адметная рыхласцю. У рамане вольна змяшаныя элементы аўтабіяграфічнага апісання і выдумкі, падзеі штодзённага жыцця чаргуюцца са звышнатуральнымі здарэннямі.

Пераклады
---------

У адрозненне ад большасці кітайскіх твораў таго часу, «Сон у чырвоным цераме» напісаны не на класічнай кітайскай мове (вэньянь), а на байхуа, на пекінскім дыялекце, які пазней быў пакладзены ў аснову сучаснай кітайскай літаратурнай мовы (путунхуа), аднак з значным уплывам вэньяню.

На Усходзе першы пераклад быў зроблены ў 20 стагоддзі, калі класічная кітайская адукацыя была зменена на сучасную еўрапейскую і ўжо не кожны мог чытаць па-кітайску. У 1920 годзе выйшаў японскі пераклад «Сна ў чырвоным цераме», які быў зроблены Юкідай Роханам і Хіраокай Рудзё, пераклад суправаджаўся тэкстам на арыгінальнай мове.

Упершыню на еўрапейскую мову быў зроблены пераклад у 19 стагоддзі. У Англіі ў 1868 годзе першыя восем главаў выйшлі ў перакладзе Боўра, а ў 1885 годзе Герберта Джайлза, у 1919 годзе выбітнейшага перакладчыка кітайскай літаратуры — Артура Уэйлі. Нямецкі пераклад Франца Куна выйшаў ў 1932 годзе, французскі ў выбранных фрагментах — у 1933.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сон у чырвоным цераме
* Раман у перакладзе Панасюка Архівавана 29 мая 2009. (руск.)
* Прадмова Меньшыкава (руск.)

| ⛭Кітайскі літаратурны канон |
| --- |
| Чатыры класічныя раманы | 
* Трохцарства
* Рачныя затокі
* Падарожжа на Захад
* Сон у чырвоным цераме
	+ Кветкі слівы ў залатой вазе

 |
| Шэсць мудрых кніг | 
* Чжуан-цзы
* Лісао
* Шы цзі
* Ду шы
* Рачныя затокі
* Заходні флігель

 |
| Чатыры хронікі | 
* Шы цзі
* Ханьшу
* Хоў Ханьшу
* Сань-го чжы

 |
| Канфуцыянскі канон | 
* Чатырохкніжжа (Лунь юй
* Мэнцзы
* Да сюэ
* Чжун юн)
* Пяцікніжжа і Шасцікніжжа
	+ Шы цзін
	+ Шу Цзін
	+ Кніга Перамен
	+ Лі цзы
	+ Чуньцю
	+ Юэ-Цзін
* Трынаццаціканонне

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90738390 · BNF: 121451138 · GND: 4238558-1 · LCCN: n81018539 · NDL: 00627282 · SUDOC: 029929830 · VIAF: 185493528, 192829095 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Эндэ.

**Эдгар Карл Альфонс Эндэ** (ням.: Edgar Carl Alfons Ende, 23 лютага 1901 — 27 снежня 1965) — нямецкі мастак-сюррэаліст, бацька дзіцячага пісьменніка Міхаэля Эндэ.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў Альтоне. Вучыўся ў Альтонскай школе мастацтваў і рамёстваў з 1916 да 1920 года. У 1922 годзе ажаніўся з Гертрудай Струнк, але развёўся праз чатыры гады. У 1929 годзе ажаніўся ў другі раз з Луізэ Барталамэ (ням.: Luise Bartholomä, 1892—1973), якая мела краму карункаў і каштоўных камянёў на Банхофштрасэ. Эндэ схаваўся ў магазіне ад моцнага дажджу, які працягваўся нават, калі магазін закрыўся. У іх завязалася размова, Луіза запрасіла яго да сябе на гарбату ў сваю кватэру на першым паверсе. Так яны пазнаёміліся бліжэй, і неўзабаве Эндэ пераехаў да яе. Грамадзянская цырымонія шлюбу адбылася 22 лютага 1929 года. 12 лістапада 1929 гады ў пары нарадзіўся сын Міхаэль.

У 1930-х гадах сюррэалістычныя карціны Эндэ пачалі прыцягваць значную ўвагу крытыкаў, але затым былі асуджаныя нацысцкім урадам як дэгенератыўныя. Пачынаючы з 1936 года нацысты забаранілі яму працаваць і выстаўляць свае карціны.

У 1940 годзе ён быў прызваны ў люфтвафэ ў якасці аператара зенітнай артылерыі.

Большасць яго карцін былі знішчаны ў выніку бомбавага налёту на Мюнхен у 1944 годзе, што робіць яго даваенныя работы, якія захаваліся, надзвычай рэдкімі. У 1951 годзе Эндэ пазнаёміўся з прызнаным заснавальнікам сюррэалізму Андрэ Брэтонам, які захапляўся яго працамі і абвясціў яго афіцыйным сюрэалістам.

Зноскі
------

1. 1 2  Edgar Ende<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Edgar Carl Alfons Ende // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz · RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Brockhaus |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 120793048 · GND: 118746413 · ISNI: 0000 0000 8091 2528 · LCCN: n85302307 · NDL: 00466131 · NTA: 155410490 · NUKAT: n2016154744 · SUDOC: 100552420 · VIAF: 12332578 · ULAN: 500035667 |

 |
Скрэб на раўніне Наларбар (Аўстралія)
**Скрэб** — зараснікі нізкарослых (1-2 м) вечназялёных ксерафітных кустоў, распаўсюджаных у стэпах і паўпустынях Аўстраліі. У скрэбе пераважаюць кустовыя эўкаліпты, акацыі, кусты з сямейства бабовых і міртавых. У самых засушлівых раёнах скрэб складаецца з кустовых эўкаліптаў. Скрэб з віду *Acacia harpophylla* распаўсюджаны ў больш вільготнай (трапічнай) зоне.

Падобныя раслінныя супольнасці ў Афрыцы таксама называюцца скрэбамі.

Літаратура
----------

* *Скрэб (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* Скрэб // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 475. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
«« дзесяцігоддзі »»
1920-я 1930-я **1940-я** 1950-я 1960-я

 гады 
1940 1941 1942 1943 1944  
 1945 1946 1947 1948 1949 

 стагоддзі 
19 ст. **20 ст.** 21 ст.

**1940-я гады** — дзесяцігоддзе, якое ахоплівае гады з 1940 па 1949. Пачатак-сярэдзіна 1940-х гадоў адзначылася падзеямі Другой сусветнай вайной, якая аказала каласальны ўплыў на большасць краін і народаў Еўропы, Азіі і іншых частак свету. Вайна паказала няздольнасць заходнееўрапейскага краін ўтрымліваць велізарныя каланіяльныя імперыі, і частка краін змагла дамагчыся незалежнасці: Эфіопія, Ісландыя, Сірыя, Ліван, В'етнам, Інданезія. Адным з галоўных вынікаў Другой сусветнай вайны стала стварэнне Арганізацыі Аб'яднаных Нацый на аснове Антыфашысцкай кааліцыі для прадухілення сусветных войнаў у будучыні. У 1946 годзе пачынаецца Халодная вайна.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | 1940-я на Вікісховішчы |
Мішэнь для гульні ў дартс
**Дартс** (англ.: darts — дроцікі) — шэраг звязаных гульняў, у якіх гульцы кідаюць дроцікі ў круглую мішэнь, якую вешаюць на сцяну.

У мінулым выкарыстоўваліся розныя віды мішэняў і правілы, у цяперашні час тэрмін дартс звычайна спасылаецца на стандартызаваную гульню з пэўнай канструкцыяй мішэні і правіламі.

Гульня зарадзілася некалькі стагоддзяў таму на Брытанскіх астравах. Да гэтага часу дартс з'яўляецца традыцыйнай гульнёй, у якую гуляюць у пабах Вялікабрытаніі, Нідэрландаў, Скандынавіі, ЗША і некаторых іншых. Акрамя гэтага, у дартс гуляюць і на прафесійным узроўні.

Спасылкі
--------

* PDC The Professional Darts Corporation
* Database of Darts Results Players and Statistics Архівавана 23 студзеня 2013.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4130876-1 · LCCN: sh85035823 · NDL: 00616764 · NKC: ph116824 |
**Удавы**, несапраўднаногія (*Boidae*) — сямейства неядавітых змей.

Выдзяляецца 3 падсямействы: пітоны, уласна ўдавы (15 родаў, каля 60 відаў) і баліерыны (2 віды). Пашыраны ў тропіках і субтропіках. Жывуць на зямлі, дрэвах, ёсць паўводныя і рыючыя формы. Найбольш вядомыя роды — удавы сапраўдныя, удавы вузкабрухія, удаўчыкі і інш.

Даўжыня да 10—11 м, маса да 100 кг і больш. Анаконда, сеткаваты пітон — найбольш буйныя з сучасных змей. Афарбоўка пераважна стракатая. Тулава з моцнымі мышцамі, з дапамогай якіх удавы душаць (адсюль назва) здабычу. Косці верхняй сківіцы рухомыя. Вочы з вертыкальнай зрэнкай. Захаваліся рудыменты таза і задніх канечнасцей (кіпцюры). Кормяцца сысунамі, птушкамі, яшчаркамі, жабамі і інш. Яйцажывародныя, некаторыя (пітоны) адкладваюць яйцы (да 107 шт.).

Многія віды — аб'екты промыслу.

Літаратура
----------

* Удавы // БЭ ў 18 т. Т. 16. Мн. 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 122882525 · GND: 4178135-1 · LCCN: sh85015337 · Microsoft: 2778745432 · NKC: ph317221 |
**Чаатас** (хак. *чаа тас**чаа тас* камень вайны) — археалагічная культура енісейскіх кіргызаў VI—IX стагоддзяў у Мінусінскай катлавіне, а таксама абазначэнне спецыфічных могільнікаў, якія адносяцца да дадзенай культуры.

Помнікі былі ўпершыню вывучаны навуковымі экспедыцыямі ў XVIII стагоддзі. Першым іх раскопкі пачаў праводзіць В. В. Радлаў у 1863 годзе. У 1880-я гады яго праца была працягнутая. Д. А. Клеменцам і А. В. Адрыянавым, якія першымі ўвялі ў навуковы ўжытак тэрмін «чаатас». Згодна з хакаскімі легендамі, гэтыя курганы ўяўляюць сабой абломкі скал, якімі змагаліся старажытныя волаты.

На некаторых насыпах курганоў сустракаюцца стэлы ці вертыкальныя пліты, якія часам  змяшчаюць архона-енісейскія надпісы. Пад шэрагам курганоў былі выяўленыя квадратныя магільныя ямы са спаленымі трупамі, а таксама посудам, зброяй, конскай збруяй і іншым начыннем, якая была тым багацей, чым больш шляхетны чалавек быў тут пахаваны. Вакол буйнога (вышынёй да 30 м) кургана шляхетнага чалавека размяшчаліся невялікія курганы простага люду.

Зноскі
------

1. ↑  Чаатас в БСЭ

Літаратура
----------

* Евтюхова Л. А. Археологические памятники енисейских кыргызов (хакасов), Абакан, 1948;
* Киселев С. В. Древняя история Южной Сибири, М. 1951.
* Кызласов Л. Р. Древнехакасская культура чаатас VI—IX вв. // Степи Евразии в эпоху Средневековья. Серия: Археология СССР. М.: 1981. С. 46-52.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Міхайлаўская царква.
**Свята-Міхайлаўская царква** — помнік драўлянага дойлідства ў в. Сцяпанкі Жабінкаўскага раёна

Гісторыя
--------

Пабудаваная ў 1780 годзе ў стылі барока, у 1858 г. капітальна адрамантавана. У пачатку 20 ст. да фасада прыбудавана васьмерыковая шатровая званіца.

Царква дзейнічае. Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння.

Архітэктура
-----------

Прамавугольны цэнтральны неф асвятляецца невялікімі верхнімі вокнамі і накрыты двухсхільным дахам з вальмай над алтарам і трохвугольным франтонам з шалёўкай «ромбам» на галоўным фасадзе. У сярэдзіне вільчыка фігурны гранёны купалок. Бакавыя нефы накрытыя аднасхільнымі дахамі, якія каля алтару пераходзяць у трохвугольныя застрэшкі, а на галоўным фасадзе завершаныя двух'яруснымі чацверыковымі вежачкамі з гранёнымі купалкамі. Аконныя праёмы з лучковымі завяршэннямі зашклёныя вітражамі.

Інтэр'ер
--------

Унутры нефы падзеленыя чатырма калонкамі з капітэлямі. Цэнтральны неф мае скляпеністае перакрыцце, бакавыя — плоскую столь. Сцены апрацаваныя пілястрамі. Прастора апсіды вылучана высокім трох'ярусным разным іканастасам, створаным у 1830-я гг. Абразы 18 — 19 стст.: «Успенне святой Анны», «Маленне», «Святы Іосіф з дзіцем», «Апостал Пётр», «Святыя Іакім і Анна».

Над уваходам — хоры.

У 1914 г. з паўднёвага захаду да царквы прыбудаваная трох'ярусная чацверыковая званіца з васьмерыковым верхнім ярусам, завершаным шатровым дахам з дэкаратыўнымі шчытамі.

Зноскі
------

1. ↑  НГАБ у г. Гродна, ф.1, воп. 19, спр. 1004, арк. 9 — 29; ф. 8, воп. 1, спр. 1223, арк. 33.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Міхайлаўская царква (Сцяпанкі) на сайце Radzima.org
* Свята-Міхайлаўская царква (Сцяпанкі) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Міхайлаўская царква (Сцяпанкі) на сайце «Архіварта»
**Людміла Максімаўна Ляшчанка** (нар. 14 жніўня 1955, Галоўчын Бялыніцкага раёна Магілёўскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, выкладчык гісторыі і грамадазнаўства. Працавала настаўнікам пачатковых класаў, выхавацелем групы падоўжанага дня, настаўнікам гісторыі Каменнаборскай сярэдняй школы Бярэзінскага раёна Мінскай вобласці. Была сакратаром, выканаўцам абавязкаў старшыні выканкама Багушэвіцкага сельскага Савета дэпутатаў, настаўнікам гісторыі, дырэктарам Дзмітравіцкай сярэдняй школы Бярэзінскага раёна, дырэктарам Кандацкай сярэдняй школы Цюхтэцкага раёна Краснаярскага края, настаўнікам пачатковых класаў Такучэцкай сярэдняй школы пасёлка Сплаўны Краснаярскага края. Займала пасады дырэктара Любушанскай сярэдняй школы-садка Бярэзінскага раёна Мінскай вобласці, начальніка аддзела адукацыі Бярэзінскага райвыканкама.

Выбіралася дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, медалём Святой прападобнай Ефрасінні, ігуменні Полацкай.

Зноскі
------

1. ↑  ЛЯЩЕНКО ЛЮДМИЛА МАКСИМОВНА Архівавана 1 верасня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Царква Святога Міхаіла.
**Свята-Міхайлаўская царква** — мураваны праваслаўны храм у аграгарадку Расна Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці. Знаходзіцца ў цэнтры паселішча.

Гісторыя
--------

Капліца
Пабудавана ў 1991—1997 гадах з цэглы. У 1867 годзе на гэтым месцы існаваў мураваны Троцкі храм, створаны архітэктарам К. Гросманам.

Насупраць царквы знаходзіцца капліца, якая была пабудавана ў XX стагоддзі з цэглы. Капліца з’яўляецца помнікам народнага дойлідства. Кампактная 4-гранная пабудова пад шатровым дахам з макаўкай і лучковым уваходным праёмам.

Архітэктура
-----------

Вырашана ў стылізаваных формах царкоўнай архітэктуры другой паловы XIX стагоддзя. У аснове падоўжна-восевай кампазіцыі храма — цэнтрычны 4-гранны аб’ём малітоўнай залы, завершаны 5-купаллем. Праз кароткую трапезную да якога далучана ўзведзеная над прытворам 2-ярусная 8-гранная шатровая званіца з макаўкай. Да алтарнай сцяны далучаны 3 паўкруглыя апсіды са сферычнымі пакрыццямі. Бакавыя фасады падзелены на 3 праслы з закамарамі, прарэзанымі вузкімі і высокімі арачнымі аконнымі праёмамі.

Зноскі
------

1. ↑  Міхайлаўская царква

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.
* НГАБ у г. Гродна, ф. 97, воп. 1, спр. 45, арк. 98.

Спасылкі
--------

* Свята-Міхайлаўская царква (Расна) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*
**Да́рувар** (харв.: Daruvar) — горад у цэнтральнай Харватыі, Знаходзіцца ў Б'елаварска-Білагорскай жупаніі. У 2011 годзе — 11.633 жыхароў.

Гісторыя
--------

Паселішча на месцы сучаснага мястэчка з'явілася да нашай эры. Кельцкія плямёны жылі каля гарачых лячэбных крыніц у Даруварскай даліне.

У складзе Рымскай імперыі мясцовыя кельты мелі аўтаномію, іх сталіца называлася Аква Балісае (Aqua Balissae) і знаходзілася на месцы сучаснага Дарувара. Горад і гарачыя крыніцы неаднаразова наведвалі імператары.

У VII стагоддзі рэгіён засялілі славяне. Горад да XVIII стагоддзя быў вядомы пад рознымі назвамі — Падбор'е, Топліцы, Дабракуча.

У 1543 годзе мястэчка захапілі туркі і ператварылі ў турэцкі ўмацаваны пункт на граніцы з імперыяй Габсбургаў. У 1699 годзе туркі былі выбіты аўстрыйскай арміяй.

У 1771 годзе Падбор'е і ваколіцы сталі ўласнасцю князя Антуна Янковіча. Ён пераназваў Падбор'е ў Дарувар (ад венгерскага «Daru» — журавель) і мэтанакіравана заняўся стварэннем вакол лячэбных крыніц курортнай інфраструктуры.

У 1837 годзе Дарувар атрымаў статус вольнага каралеўскага горада. У 1856 годзе была заснавана першая школа. У 1866 годзе пачала працаваць школа для дзяўчынак.

Падчас вайны за незалежнасць Харватыі ў 1990-х гадах у ваколіцах адбываліся баі, якія нанеслі Дарувару значную шкоду. З горада сышло шмат сербскага насельніцтва, якое да вайны складала 33,47%. Поасля заканчэння вайны разбураныя будынкі былі адноўлены.

У горадзе дзейнічае касцёл і Зала царства сведкаў Еговы.

Славутасці
----------

* Мінеральныя крыніцы. Санаторыі на крыніцах прыцягваюць шмат турыстаў.
* Царква Св. Тройцы (1764)
* Сербская праваслаўная царква (XVII ст.)
* Замак князя Янковіча (1777)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дарувар
* Афіцыяльны сайт горада

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4560760-6 · LCCN: no99083453 · NKC: ge272542 · VIAF: 122833133 |

1. 1 2  Register of spatial units of the State Geodetic Administration of the Republic of Croatia<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q119585703'></a>