recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Муніцыпальны раён**, муніцыпальнае ўтварэнне, якое аб'ядноўвае некалькі гарадскіх, сельскіх паселішчаў і, магчыма, міжсяленых тэрыторый, аб'яднаных агульнай тэрыторыяй.

Адміністрацыйным цэнтрам муніцыпальнага раёна з'яўляецца населены пункт, які вызначаны з улікам мясцовых традыцый і склаўшайся сацыяльнай інфраструктурай і ў якім знаходзіцца прадстаўнічы орган адпаведнага муніцыпальнага ўтварэння.

Паняцце «муніцыпальны раён» з'явілася пасля прыняцця Федэральнага закона ад 6 кастрычніка 2003 г. № 131-ФЗ «Аб агульных прынцыпах арганізацыі мясцовага самакіравання ў Расійскай Федэрацыі».

Як правіла, муніцыпальныя раёны былі створаныя ў межах «старых» раёнаў, перанятых ад савецкай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення. У шэрагу выпадкаў былыя райцэнтры не захацелі ўвайсці ў склад муніцыпальнага раёна, што прывяло да таго, што ў раёнах засталася занадта малая колькасць насельніцтва і недастатковы збор падаткаў, бюджэты стратныя.

Паўнамоцтвы муніцыпальнага раёна
--------------------------------

У артыкуле 15 Федэральнага закона [[ агульных прынцыпах арганізацыі мясцовага самакіравання ў Расійскай Федэрацыі»]] вызначаюцца пытанні мясцовага значэння, якія павінны вырашацца на ўзроўні муніцыпальнага раёна. Да іх, у першую чаргу, адносяцца арганізацыя медыцыны і адукацыі на тэрыторыі раёна, забеспячэнне паселішчаў далучэннем да камунікацый, арганізацыя архіваў, бібліятэк, ажыццяўленне функцый апекі і апякунства. У кампетэнцыю муніцыпальных раёнаў уваходзіць развіццё і ўтрыманне сеткі аўтамабільных дарог на тэрыторыі раёна, транспартнага абслугоўвання, арганізацыя ўтылізацыі і перапрацоўкі бытавых і прамысловых адыходаў. Муніцыпальны раён адказны за арганізацыю аховы грамадскага парадку на тэрыторыі муніцыпальнага раёна муніцыпальнай міліцыяй.

У цяперашні час муніцыпальныя раёны ў большасці выпадкаў, з'яўляюцца распарадчыкамі бюджэтаў на ўсёй тэрыторыі раёна, уключаючы тэрыторыі паселішчаў: сельскія паселішчы, якія ўваходзяць ў раён, не маюць бюджэтаў, а толькі сметы выдаткаў. У адпаведнасці з заканадаўствам, муніцыпальны раён таксама здзяйсняе выраўнаванне ўзроўня бюджэтнай забяспечанасці паселішчаў, якія ўваходзяць у склад муніцыпальнага раёна, за рахунак сродкаў бюджэту муніцыпальнага раёна.
Гарадская сцяна каля Жаночай брамы (Frauentor) і вежа "Rotes M"
Прыбрамная вежа "Äußerer Laufer Torturm"
**Гарадская сцяна** (ням.: Stadtmauer) Старога горада - каменныя сярэднявечныя ўмацаванні (інжынерныя ахоўныя збудаванні), якія атачаюць раён гістарычнага цэнтра (т.зв. Стары горад) г. Нюрнберг.

Гарадская сцяна належыць да ліку найбольш значных архітэктурных і культурных помнікаў горада.

Цікавыя факты
-------------

* З Галоўнага чыгуначнага вакзала Нюрнберга можна напроста прайсці ў Стары горад па падземным пераходзе, які праходзіць непасрэдна пад Гарадской сцяной.
* Гарадская сцяна ўваходзіць у лік славутасцяў т.зв. Гістарычнай мілі Нюрнберга.

Гл. таксама
-----------

* Нюрнберг
* Гістарычная міля Нюрнберга
**Баранавіцкія пірамідальныя дубы** — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння ў Баранавічах Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці. Размешчаны ў скверы на скрыжаванні вуліц Камсамольскай і Мініна і Пажарскага, сярод пасадак дуба, таполі, акацыі белай і каштана, за 4,5 метра ад вул. Камсамольскай. 2 дрэвы калонападобныя формы дубу звычайнага (*Quercus robur 'Fastigiata'* ). Узрост дрэваў 60 гадоў, вышыня 16 м (1985). Маюць дэкаратыўнае значэнне. Ахоўны статус нададзены ў 1967 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Брэсцкай вобласці Архівавана 22 лістапада 2017.

Літаратура
----------

* Пірамідальныя дубы // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
**Зееў Бен Ар'е** (30 кастрычніка 1945, Харкаў, Украіна) — ізраільскі дыпламат.

Біяграфія
---------

Скончыў Харкаўскі ўніверсітэт — аддзяленне матэматычнай і прыкладной лінгвістыкі. Мае ступень магістра. У 1971 выехаў у Ізраіль. У 1972—1993 працаваў на ізраільскім радыё, у апошнія гады — галоўным рэдактарам аддзелу навін, аддзела радыёвяшчання на рускай мове. Ад 1993 на дыпламатычнай службе. У 1993—1996 — памочнік пасла ў пасольстве Ізраіля ў Кіеве. У 1997—1998 у якасці часовага паверанага ў справах Дзяржавы Ізраіль у Рэспубліцы Беларусь узначальваў дыпламатычнае прадстаўніцтва ў Мінску. Далей працаваў у Маскве на пасадзе прэс-сакратара пасольства Ізраіля. У 2002 адкліканы ў МЗС Ізраіля. У жніўні 2004 зацверджаны ўрадам Ізраіля Надзвычайным і Паўнамоцным паслом Дзяржавы Ізраіль у Рэспубліцы Беларусь. У 2007 годзе адбыў з сям'ёй на адпачынак, што супала з рэзкімі выказваннямі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі пра яўрэяў. У студзені 2009 года Зееў Бен-Ар'е пакінуў пасаду Надзвычайнага і Паўнамоцнага пасла Дзяржавы Ізраіль у Рэспубліцы Беларусь. Яму на змену прыйшоў Эдуард Шапіра.

Творчая дзейнасць
-----------------

Валодае некалькімі мовамі. Пераклаў на іўрыт апавяданне Васіля Быкава «Бедныя людзі», якое было надрукавана ў часопісе Саюза пісьменнікаў Ізраіля «Гаг» у 2007. Рыхтуе да перакладу яшчэ некалькі твораў гэтага аўтара («Афганец» і інш.).

Сям'я
-----

Жонка Вольга, сын Георгій, дачка Раніт-Алена.

Зноскі
------

1. ↑  Александр ТОМКОВИЧ Свободные новости Зеев Бен-Арье: «Белорусскому языку белорусов нужно учить заново»(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Зэеў Бен Ар'е: «Я стаў першым перакладчыкам Васіля Быкава на іўрыт» // Радыё «Свабода»
* Поўны пераклад твораў Васіля Быкава на іўрыт здзейсніў пасол Ізраіля ў Беларусі  (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Петушкоў.

**Аляксей Свірыдовіч Петушкоў** (1913—1991) — намеснік камандзіра 3-га гвардзейскага авіяцыйнага палка 2-й гвардзейскай авіяцыйнай дывізіі 2-га гвардзейскага авіяцыйнага корпуса авіяцыі далёкага дзеяння, гвардыі падпалкоўнік. Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 5 кастрычніка 1913 года ў горадзе Лісічанск цяпер Луганскай вобласці , Украіна, беларус. Працаваў токарам у Мінску.

У 1933 годзе прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі. У 1936 годзе скончыў авіяцыйную школу. У баях Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года. Удзельнічаў у баях каля Арла, Харкава, Кіева, Днепрапятроўска, Варонежа, Таліна, Оршы, Пскова, Нарвы.

Да красавіка 1944 года здзейсніў 250 баявых вылетаў, з іх 226 у начных умовах на бамбардзіраванне ваенна-прамысловых аб'ектаў у глыбокім тыле праціўніка. 19 жніўня 1944 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання па знішчэнні жывой сілы і тэхнікі праціўніка і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм гвардыі падпалкоўніку Петушкову Аляксею Свірыдавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка».

З 1959 года палкоўнік А. С. Петушкоў ў запасе. Жыў у горадзе Палтава. Памёр 27 ліпеня 1991 года.

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка» Героя Савецкага Саюза;
* тры ордэна Леніна;
* тры ордэна Чырвонага Сцяга;
* ордэн Аляксандра Неўскага  (руск.) (бел.;
* ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені;
* ордэн Чырвонай Зоркі.

Зноскі
------

1. ↑  Паводле адных дадзеных з'яўляецца выхадцам з вёскі Фядотава Буда сучаснага Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці, паводле іншых — беларусам, выхадцам з горада Лісічанск, сучаснай Луганскай вобласці

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* За мужество и отвагу. — Харьков, 1984.

Спасылкі
--------

Аляксей Свірыдавіч Петушкоў на сайце «Героі краіны»
**Бавары** — германскае племя.

Упершыню ўпамінаецца ў пач. VI ст. Магчыма, паходзіць ад маркаманаў. У сярэдзіне VI ст. бавары занялі частку тэрыторыі былых рымскіх правінцый Норык і Рэцыя (засялілі землі сучасных Верхняй Аўстрыі, Зальцбурга, Верхняй і Ніжняй Баварыі, часткова Ціроля). 3 VI ст. вядома племянное герцагства (гл. Гісторыя Баварыі). На тэрыторыі іх рассялення ў VII—VIII ст. дзейнічала звычаёвае права — Баварская праўда (гл. Варварскія праўды). Разам з іншымі германскімі плямёнамі бавары заклалі аснову нямецкага і аўстрыйскага народаў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 150112821 · GND: 4069084-2 · LCCN: sh85011060 · SUDOC: 092475140 |

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Бавары на Вікісховішчы |
Мемарыяльны комплекс Здзітаўская абарона
«**Здзітаўская абарона**» — мемарыяльны комплекс у вёсцы Здзітава. Ён быў узведзены на месцы баёў і урачыста адкрыты на 30-годдзя Перамогі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Мемарыяльны комплекс — памятнік гераізму і мужнасці загінуўшых і жывых партызан.

Пабудаваны ў 1975 годзе мемарыяльны комплекс «Здзітаўская абарона» ды ўзведзены ў 2004 годзе помнік загінуўшым землякам. На гранітных плітах увекавечана памяць 78 аднавяскоўцаў, якія не вярнуліся з фронту, і 66 мірных жыхароў, замучаных і расстраляных у час акупацыі.

* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Здзітава- РАДЗІМА МІЛАЯ!, «Здзітаўская сярэдняя школа», «Прапілеі», 2015 °C.17
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шчэрба.
**Аляксей Рыгоравіч Шчэрба** (20 снежня 1937, г. Асіповічы, Мінская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыў Ленінградскі інжынерна-будаўнічы інстытут у 1966 годзе. Працаваў у Новасібірску, з 1969 года — у Мінскпраекце, Белдзіпрабіясінтэзе, галоўным архітэктарам Віцебска, вядучым архітэктарам аддзела Дзяржбуда БССР, з 1983 года начальнік аддзела Беларускага спецыялізаванага навукова-рэстаўрацыйнага ВА «Белрэстаўрацыя» Міністэрства культуры БССР.

Член Саюза архітэктараў СССР з 1972 года. Член КПСС з 1966 года. Пражывае ў г. Мінск.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: адміністрацыйна-бытавы корпус у Новасібірску (1969—1972), генплан комплексу бальніцы хуткай дапамогі ў Мінску (1978), рэканструкцыя будынка Віцебскага абласнога краязнаўчага музея (1983, з І. С. Пілатовічам, Э. С. Трыказой).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Щерба Алексей Григорьевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
«**Прагноз надвор’я**» (польск.: Prognoza pogody) — польскі драматычны фільм 1983 года рэжысёра Антонія Краўзэ.

Сюжэт
-----

Падзеі фільма адбываюцца восенню 1981 года. Жыхары дому састарэлых з жахам даведваюцца з тэлевізійнага прагнозу надвор’я пра надыходзячую суровую зіму, якую пажылыя людзі могуць не перажыць. У гэтую ж ноч прыбывае транспарт з трунамі. Жыхары пансіяната прыходзяць да высновы, што кіраўніцтва дому састарэлых не можа забяспечыць умоў пражывання, таму будзе імкнуцца мэтанакіравана зменшыць колькасць жыхароў. У сувязі з гэтым старыя прымаюць рашэнне аб калектыўных уцёках…

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 26 мая 2016.
2. ↑  Prognoza pogody (1983) — IMDb (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 13 чэрвеня 2022.

Спасылкі
--------

* Прагноз надвор’я на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · Internet Movie Database |
**Аляксей Сяргеевіч Кібінь** (нар. 1985, Ленінград) — расійскі гісторык.

Скончыў Гістарычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта на кафедры гісторыі Расіі да ХХ ст. (2006). У 2006 годзе паступіў у аспірантуру гістарычнага факультэта СПбДУ, 30.9.2009 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Верхнее Понеманье в политической, социокультурной и этнической истории славян и балтов VIII—XIII вв.». З 2009 года працуе асістэнтам на кафедры гісторыі славянскіх і балканскіх краін Інстытута гісторыі (Гістарычнага факультэта) СПбДУ, з 2015 — старшым выкладчыкам. Скончыў дадатковую адукацыйную праграму «Ахоўная археалогія» (СПбДУ, 2014).

Асноўная сфера навуковай зацікаўленасці — этнічная гісторыя і культурныя кантакты ў сярэднявечнай Усходняй Еўропе, гісторыя старажытнарускіх княстваў і Вялікага княства Літоўскага, імагалогія і гістарыяграфія.

Аўтар 15 навуковых прац (станам на 2019). Як адзін з выканаўцаў удзельнічаў у 4-х навукова-даследніцкіх праектах, у тым ліку: Грант Прэзідэнта РФ для маладых кандыдатаў навук, навукова-даследніцкі праект к.гіст.н. Дзяніса Яўгенавіча Алімава «Потестарные образования в славянском мире в VII—X вв.: эволюция структур власти и этносоциальные процессы» (МК-5950.2012.6); РГНФ шыфр 5.16.1451.2012, праект «Летопись событий в Юго-Западной России в XVII веке С. Величко: анализ текста и научные комментарии».

Мае досвед арганізацыі міжнародных канферэнцый і летніх школ, у т.л. летняя школа «Католицизм, православие, протестантизм, иудаизм и ислам: конфессионально-культурные особенности религиозных традиций Европы» (29.6-13.7.2008, Райвола).

Бібліяграфія
------------

* *Кибинь А. С.* От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х — XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012
	+ *Кібінь А.* Ад Ятвязі да Лiтвы. Палітычныя і сацыякультурныя трансфармацыі ў басейне Верхняга Нёмана ў Х—ХІІІ стагоддзях // ARCHE № 5 (150) — 2016. — С. 4—296.
* *Кибинь А.* Радзивилловская летопись: о месте и времени создания иллюстраций Повести временых лет. — Москва: Квадрига, 2022.
* *Кібінь А. С.* Яцвягі і скандынава-балтыйскія сувязі Верхняга Панямоння ў X―XI стст. // Матэрыялы па археалогіі Беларусі : [навуковы зборнік] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — Мінск. — 2010. — Вып. 19 : Археалогія і гісторыя Гродзеншчыны. — C. 40―41.
* *Кібінь А. С.* Лёс і роля лацінскіх місій у хрысціянізацыі заходнебеларускіх зямель у XI ст. // Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа : зборнік навуковых артыкулаў : у 2 ч. / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Установа адукацыі "Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы". — Гродна, 2009. — Ч. 1. — С. 86―90.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | eLibrary.ru: 553652 · VIAF: 14148449920815692960, 341154380888730290111 |
**Панівойская гара** — узгорак у г. Мсціславе Магілёўскай вобласці. Размешчана на ўсход ад Замкавай і Троіцкай гор, ад якіх аддзелена ярам ручая Здаравец. Плошча ўзгорка складае каля 2,5 га.

На схіле Троіцкай і Панівойскай гор знойдзена кераміка XII—XIII стст. Нейкае паселішча ў гэты час існавала і на самой гары. У час шурфоўкі быў выяўлены культурны слой магутнасцю 0,3 м, у якім была знойдзена кераміка гэтага часу і матэрыялы XVI—XVIII стст.

Назва
-----

Згодна са звесткамі У. Г. Краснянскага сваю назву яна атрымала ад таго, што тут некалі жыла аўдавелая Ульяна, жонка мсціслаўскага князя Івана Юр’евіча, гэта значыць у канцы XV ст. Аднак мяркуючы па назве, гара атрымала яе ў больш позні перыяд, ад нейкай «пані войскай» — жонкі мсціслаўскага войскага. Войскія з’явіліся ў Мсціславе толькі пасля арганізацыі Мсціслаўскага ваяводства ў 1565—1566 гадах, такім чынам, назва гары магла з’явіцца пасля гэтага часу.

Літаратура
----------

* Археалогія Беларусі: энцыклапедыя. У 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2: Л—Я. — 464 с. — ISBN 978-985-11-0549-2.
* *Мяцельскі А. А.* Мсціслаўскае княства і ваяводства ў XII—XVIII cтст.. — 2-е выд. — М.: Беларуская навука, 2014. — С. 109. — 664 с. — ISBN 978-985-08-1663-4.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Анішчык.
**Аляксей Сцяпанавіч Анішчык** (19 ліпеня 1912, хут. Мондзіна Навагрудскага павета Мінскай губерні, цяпер Навагрудскі раён, Гродзенская вобласць — 31 сакавіка 2007, Вільнюс; Псеўданімы: *Андрэй Чэмер*; *А. Шпак*) — мемуарыст, педагог, журналіст, грамадскі дзеяч.

Біяграфія
---------

Скончыў Навагрудскую гімназію і эканамічны факультэт Пазнаньскага ўніверсітэта; магістр эканамічных навук. Працаваў у Катавіцах, кіраваў курсамі для інжынераў і тэхнікаў. У верасні 1939 г. запісаўся ў батальён, які абараняў Варшаву ад немцаў, за што пазней быў узнагароджаны медалём.

Пасля капітуляцыі Польшчы вярнуўся ў Навагрудак, дзе выкладаў у школе беларускую мову і літаратуру. Потым на Беласточчыне быў дырэктарам школы. У 1941 г. выкладчык і загадчык школы ў мястэчку Уселюб Навагрудскага раёна. З 1942 г. выкладчык Навагрудскай беларускай настаўніцкай семінарыі. Публікаваўся ў газеце «За праўду», са студзеня 1944 г. яе рэдактар. У лютым — маі 1944 г. загадчык Навагрудскай друкарні, у маі—чэрвені супрацоўнік сектара радыёперадач Беларускага культурнага цэнтра ў Мінску. Сябар падпольнай Беларускай Народнай Грамады. Удзельнік Другога Усебеларускага кангрэса.

Пры адступленні нямецкіх войск выехаў у Германію. У 1945—1946 гг. жыў у Кракаве, працаваў у газетах. Потым узначаліў ваяводскі аддзел выдавецтва «Czytelnik» у Уроцлаве і Шчэціне.

Арыштаваны савецкімі спецслужбамі ў маі 1948 г.; вывезены ў Мінск. За супрацоўніцтва з немцамі прысуджаны да расстрэлу, замененага 25 гадамі зняволення. Правёў у лагерах Запаляр'я і Мардовіі 14 гадоў. Вызвалены ў 1962 г. Вярнуўся на Радзіму. Працаваў эканамістам у Навагрудскім раёне і ў Лідзе. Потым пераехаў у Літву (Эйшышкі). Жыў у Вільні. Узначальваў суполку віленскіх беларускіх палітвязняў. Пісаў на беларускай, рускай, польскай мовах. Член Саюза беларускіх пісьменнікаў з 2000 г. Падрыхтаваў кнігу мемуараў.

Зноскі
------

1. ↑  У Вільні памёр найстарэйшы беларускі пісьменьнік(недаступная спасылка) Наша Ніва 2 красавіка 2007

Творы
-----

* Жизнь живым принадлежит: (Стихи). — Вильнюс, 1996.
* За калючым дротам: (Нарысы, вершы). — Вільнюс, 1996.
* Мондзінская балада: Дакументальная аповесць. — Вільня, 1996.
* Наваградская Беларуская Гімназія. — Вільнюс, 1997.

Літаратура
----------

* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
	+ Мілаш Л. Аляксею Анішчыку — 90 // Кантакты і дыялогі. 2002, № 5-6.
* У Вільні памёр найстарэйшы беларускі пісьменнік // «Наша Ніва». 2007, 2 сакав.
Ілюстрацыя сігналаў з розным каэфіцыентам запаўнення D
**Прагальнасць** (руск.: Скважность, у фізіцы, электроніцы) — адна з класіфікацыйных прыкмет імпульсных сістэм, безразмерны каэфіцыент, які характарызуе перыядычны імпульсны працэс і лікава раўняецца адносіне перыяду паўтарэння імпульсу да яго эфектыўнай працягласці. Адваротная да прагальнасці велічыня, якая часта ўжываецца ў англамоўнай літаратуры, называецца **каэфіцыентам запаўнення** (англ.: Duty cycle).

Такім чынам, для імпульснага сігнала дзейнічаюць наступныя суадносіны:

{\displaystyle S={\frac {T}{\tau }}={\frac {1}{D}},}

дзе S — прагальнасць, D — каэфіцыент запаўнення, T — перыяд імпульсаў, {\displaystyle \tau ~} — працягласць імпульсу.

Прыклад сігнала з прагальнасцю, роўнай двум — меандр.

Літаратура
----------

* Вакуленко М. О. Тлумачний словник із фізики : {6644 статті} / М. О. Вакуленко, О. В. Вакуленко. — К. : Видавничо-поліграфічний центр «Київський університет», 2008. — 767 с.(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 199822604 |
**Ньямата** — горад у паўднёва-ўсходняй частцы Руанды. Назва горада літаральна перакладаецца як «*месца малака*». Этымалагічна паходзіць з мовы кіньяруанда ад слоў «*nya-*» (прыназоўнік Роднага склону) і «*amata*» (малако).

Геаграфія
---------

Ньямата ўваходзіць у склад Раёна Бугесера Усходняй Правінцыі Руанды. Горад знаходзіцца наўпрост на поўдзень ад Кігалі, сталіцы і найбуйнейшага горада дзяржавы, на адлегласці 39 кіламетраў па аўтамабільнай дарозе.

Гісторыя
--------

Захавалася даволі мала дакладных звестак аб тым, што адбывалася на тэрыторыі горада да 1900 года. Аднак вядома, што ў 1900 годзе была вайна паміж Каралеўствам Руанда-Руагасаба на чале з каралём Кійрымам і Каралеўствам Бугесера на чале з каралём Нсора, у якой перамагло Каралеўства Бугесера. Што адметна, кароль Нсора ўзяў караля Кійрыма ў палон, але не толькі захаваў яму жыццё, але і не высунуў ніякіх тэрытарыяльных прэтэнзій на Каралеўства Руанда-Руагасаба. Пасля смерці караля Нсора трон Каралеўства Бугесера заняў яго сын Руганзу Ндоры, які быў апошнім каралём гэтага дзяржаўнага ўтварэння. Руганзу Ндоры памёр у 1962 годзе, калі Руанда стала рэспублікай.

Дэмаграфія
----------

Паводле дадзеных нацыянальнага перапісу насельніцтва Руанды, які прайшоў 15 жніўня 2012 года, у горадзе пражывалі 34 922 чалавекі.

Славутасці
----------

У горадзе знаходзіцца Ньямацкі Мемарыял Генацыду, які створаны непасрэдна на месцы мясцовай каталіцкай парафіяльнай царквы. Мемарыял генацыду змяшчае рэшткі больш чым 45 000 ахвяр, амаль усе з якіх прыналежалі да этнічнай групы тутсі. Што адметна, больш за 10 000 людзей былі жорстка забітыя непасрэдна ўнутры гэтай царквы.
**Лідар FM** — інфармацыйна-музычная радыёстанцыя кругласутачнага вяшчання Лідскага рэгіёна.

Гісторыя ўзнікнення
-------------------

Радыё Лідар FM працуе на Гродзеншчыне ў горадзе Лідзе. Лідскае радыё з'явілася за некалькі дзён да пачатку Вялікай Айчыннай вайны. Інфармацыя пра гэту падзею была размешчана ў мясцовай газеце **«Наперад»**. У часы Вялікай Айчыннай вайны не працавала. Вяшчанне Лідскае радыё аднавіла 9 ліпеня 1960 года, існавала як аддзел газеты «Наперад». Яго ўзначаліў лектар гаркама партыі Паўлаў.
  
У 1986 годзе на Лідскае радыё прыйшла Ніна Пазняк. Па яе ініцыятыве радыё пачало працаваць асобна ад газеты. Час вяшчання спачатку не перавышаў гадзіны, а потым трох з паловай гадзін. Праз 63 гады з моманту першага выхаду ў эфір Лідскага радыё у яго гісторыі адбылася значная падзея: 14 кастрычніка 2004 года Лідскае радыё ўпершыню выйшла на сваёй частаце 70,3 і пачало вяшчаць 18 гадзін у суткі. Слухаць радыёпраграмы змаглі гараджане і жыхары Лідскага раёна.
З 3 ліпеня 2010 года Лідскае радыё выходзіць на частаце **94,3 МГц.** Слухачамі сталі жыхары суседніх раёнаў (Воранаўскага, Іўеўскага, Навагрудскага, Дзятлаўскага і Слонімскага).

Радыус прыёму — 50 кіламетраў. Са зменай частаты радыё змянілася назва — цяпер гэта радыё Лідар FM.
Вяшчанне кругласутачнае.

Спецыфіка эфіру
---------------

### Інфармацыйна-аналітычны блок

5-мінутныя інфармацыйныя выпускі выходзяць 14 разоў на дзень (у выхадныя — 4 разы). Слухачы атрымліваюць інфармацыю аб падзеях у раёне, вобласці, рэспубліцы і свеце.
На працягу дня ў эфіры гучаць розныя рубрыкі і аўтарскія праграмы. Кожная раніца пачынаецца з праграмы **«Службы горада інфармуюць»**, дзе работнікі раённай бальніцы, аддзела ўнутраных спраў і раённага аддзела па надзвычайных сітуацыях знаёмяць з сітуацыяй у раёне за мінулыя суткі. Штодзень, дазваніўшыся раніцай у рубрыку **«Гарачая лінія»**, слухачы могуць задаваць пытанні чыноўнікам ці расказаць пра сваю праблему. Адказы і каментарыі ім даюцца вечарам. Ёсць у першай палове дня і забаўляльныя рубрыкі. Напрыклад, **«Эфірныя штучкі»**, дзе расказваецца пра гэты дзень у гісторыі.
У 11 гадзін увазе слухачоў інфармацыя на дарогах Гродзеншчыны ад упраўлення ДАІ Гродзенскай вобласці.

### Аўтарскія праекты

Лідар FM мае 17 аўтарскіх праграм (штодзень у эфір выходзяць 3): «Аўтадрайв», «Лічбавы агляд», «На шляху да здароўя»**. Выходзіць на Лідар FM праграма для жанчын** «Лэдзі Стайл» **і для мужчын** «Характар»**. Людзі рознага ўзросту ўдзельнічаюць у штодзённых радыёконкурсах, радыёвіктарынах і радыёрозыгрышах.**

### Музычна-забаўляльны блок

Абавязковая ўмова музычнага напаўнення эфіру — 75 % беларускіх выканаўцаў. Радыёстанцыя супрацоўнічае з выканаўцамі і аўтарамі песень.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Лідар FM Архівавана 2 мая 2016.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Седан (значэнні).
Сучасны аўтамабіль з кузавам «седан».
**Седа́н** — закрыты кузаў легкавога аўтамабіля з двума ці трыма (напрыклад, ЗІМ або «Чайка» ГАЗ-13) радамі поўнапамерных сядзенняў, багажнікам, структурна аддзеленым ад пасажырскага салона (на ранніх аўтамабілях багажнік звычайна меў выгляд прымацаванага да задняй сценкі кузава валізкі-кофры ці адсутнічаў) і без пад’ёмнай дзверы ў задняй сценцы.

Чатырохдзверны седан канца дваццатых гадоў.
Дадзены тып кузава з’яўляецца найбольш распаўсюджаным сярод кузаваў легкавых аўтамабіляў.

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Седан // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 294. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

| ⛭Тыпы аўтамабільных кузаваў |
| --- |
| Спіс ·  Катэгорыя |
| Закрытыя | 
* Седан
* Двухдзверны седан
* Хэтчбэк
* Купэ
* Лімузін
* Мінівэн
* Хардтоп
* Таўн-кар
* Комбі
* Ліфтбэк

 |
| Адкрытыя | 
* Кабрыялет
* Фаэтон
* Ландо
* Тарга
* Родстэр
* Спайдэр
* Тарпеда

 |
| Грузапасажырскія | 
* Універсал
* Пікап
* Фургон

 |
| Эксклюзіўныя | 
* Брогам
* Ландо
* Тарга

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4671788-2 |
**Сюрстромінг** (шведск.: surströmming) — шведскі нацыянальны прадукт, які ўяўляе сабой кансерваваны квашаны селядзец.

Гатаванне
---------

Селядзец ловяць у красавіку да нерасту. Галаву і вантробы выдаляюць, але ікру пакідаюць для смака. Апендыкс таксама пакідаюць, паколькі ў ім змяшчаюцца ферменты, істотна важныя для размякчэння. Селядзец на некалькі дзён кладуць у бочкі з з’едлівым тузлукам (канцэнтраваным саляным растворам), каб выдаліць кроў і тлушч. Затым рыбу перакладаюць у бочачкі з менш канцэнтраваным тузлукам, дзе яна размягчаецца і кісне яшчэ прыкладна два месяцы. У ліпені яе закрываюць у банкі і ставяць у халоднае месца. Якасць канчатковага прадукту вызначаецца канцэнтрацыяй тузлука і тэмпературай, пры якой захоўваюцца бочачкі. Рыба працягвае кіснуць нават пасля таго, як яе закрываюць у банкі.

Падчас працэсу закісання ўласныя ферменты прадукта і бактэрыі ўтвараюць прапіонавую кіслату, бутанавую кіслату і воцатную кіслату, а таксама серавадарод, што надае рыбе рэзкі непрыемны пах.

Ужыванне
--------

Бутэрброд са сюрстромінгам
Шведы ядуць сюрстромінг з варанай бульбай, таматамі, сырой цыбуляй або з хлябцамі з маслам. Таксама сюрстромінг можа выкарыстоўвацца для прыгатавання бутэрбродаў. Найбольш распаўсюджаныя напоі, якія ўжываюцца з сюрстромінгам: піва, шнапс, малако або шведскі аналаг кваса. Некаторыя вытанчаныя гурманы заядаюць рыбу брусніцамі і запіваюць малаком.

Цікавыя факты
-------------

* 4 чэрвеня 2005 года першы ў свеце музей сюрстромінга быў адкрыты ў Шэпсмальме, што 30 км на поўнач ад Эрншэльдсвіка, горад у паўночнай часткі Высокага берага.
* У красавіку 2006 года некаторыя буйныя авіякампаніі, такія як Air France і British Airways, забаранілі правоз кансерваванага сюрстромінга, растлумачыўшы гэта патэнцыйнай «выбуханебяспечнасцю» банак. У выніку, у Стакгольмскім аэрапорце Арланда быў спынены продаж прадукта.

Зноскі
------

1. ↑  McGee, Harold (2004). *On Food and Cooking (Revised Edition)*. Scribner. ISBN 0-684-80001-2. .  p 236
2. ↑  Bevanger, Lars.  Airlines ban 'foul' Swedish fish **(нявызн.)**, *British Broadcasting Corporation* (1 April 2006). Праверана 24 верасня 2007.

Літаратура
----------

* Ringblom, Fredrik and Westerlund, Örjan (2009) *En handbok surströmming* Grenadine. ISBN 9789185329816.  (шведск.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Сюрстромінг**
* Партал: Surstromming.se
* Музей сюрстромінга ў Шэпсмальме (Швецыя)
**Фалк** (стар.-грэч.: Φάλκης) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Сын Тэмена, цара Аргаса (па версіі). Спрабаваў выкрасці з Эпідаўра сваю сястру Гірнефо, аднак забіў яе і бег у Аргас.

Разам з даранамі захапіў Сікіён. Узвёў храм Геры Прадроміі, бо Гера паказвала яму шлях у Сікіён. Бацька Рэгніда. Па гісторыку Эфору, заснавальнік Сікіёну.

Зноскі
------

1. ↑   Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.3. С.63
2. ↑   Дыядор Сіцылійскі. Гістарычная бібліятэка VII, фр.13; Мікалай Дамаскі. Гісторыя, фр.30 Якобі
3. ↑  Паўсаній. Апісанне Элады II 28, 5
4. ↑   Паўсаній. Апісанне Элады II 6, 7
5. ↑   Паўсаній. Апісанне Элады II 11, 2
6. ↑   Паўсаній. Апісанне Элады II 13, 1
7. ↑   Страбон. Геаграфія VIII 8, 5 (стар.389)
**Фалклендскі палац** (*Falkland Palace*) — паляўнічы палац у французскім (протарэнесансным) стылі, узведзены ў 1501—1542 гг. у мястэчку Фолкленд (вобласць Файф) шатландскімі каралямі Якавам IV і Якавам V.

Зруйнаваная частка палаца
Найстарэйшая зала для гульні ў мяч.
Шатландскія манархі набылі Фолкленд у клана Макдафаў у XIV стагоддзі. Роберт Сцюарт замарыў голадам у Фолклендскім замку старэйшага сына караля Роберта III, Дэвіда. Якаў IV і Якаў V сюды завітвалі галоўным чынам падчас сакаліных паляванняў. Ледзь не галоўная славутасць замка — найстарэйшая ў свеце зала для гульні ў рэал-тэніс (1539), якая дагэтуль выкарыстоўваецца спартсменамі.

Бацька Марыі Сцюарт, Якаў V, памёр у гэтай рэзідэнцыі, і яго пераемнікі не даравалі ёй сваёй увагай. У 1654 г. палац быў спалены салдатамі Кромвеля і прастаяў у развалінах да 1887 года, калі маркіз Бют (прадстаўнік малодшай галіны дому Сцюартаў) пачаў рэстаўрацыйныя працы. Яго нашчадкі валодаюць палацам і дагэтуль (хоць з 1952 г. будынкам даверна кіруе Шатландскае таварыства аховы помнікаў).

Гл. таксама
-----------

* Палац Лінлітгоу
* Данфермлінскі палац
* Холірудскі палац

Зноскі
------

1. 1 2  Historic Environment Scotland ID<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19842847'></a>
2. ↑   Праверана 9 лютага 2023.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Фалклендскі палац**

| Рэзідэнцыі брытанскіх манархаў |
| --- |
| У Англіі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Сучасныя | 
* Бакінгемскі палац
* Віндзар
* Кенсінгтан
* Кларэнс-хаус
* Сандрынгем
* Сент-Джэймскі палац

 |
| Гістарычныя | 
* Банкетынг-хаус
* Квінс-хаус
* Мальбара-хаус
* Осбарн-хаус
* Фрогмар-хаус
* Хэмптан-корт

 |

 |  |
| У Шатландыі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Розныя часы | 
* Балморал
* Данфермлінскі палац
* Лінлітгау
* Фалклендскі палац
* Холірудскі палац

 |

 |
| 
* Гл. таксама Сядзібныя хаты Англіі
* Рэзідэнцыі французскіх каралёў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 4262131-8 · LCCN: sh2018001818 · VIAF: 245092126 |
**258-я партызанская брыгада імя В. У. Куйбышава** — партызанская брыгада, створаная ў снежні 1943 года. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі Любанскага, Старобінскага, Старадарожскага, Глускага, Акцябрскага раёнаў. 28 чэрвеня 1944 года брыгада (287 партызан, 3 атрады) злучылася з Чырвонай Арміяй.

Склад
-----

* атрад імя Чапаева (арганізаваны ў снежні 1941 года);
* атрад імя Труцікава (арганізаваны ў чэрвені 1943, названы ў гонар старшыні калгаса А. М. Труцікава, забітага гітлераўцамі);
* атрад імя Будзённага (арганізаваны ў верасні 1943).

Камандаванне
------------

### Камандзір

* Г. М. Сталяроў

### Камісар

* В. І. Смірноў

### Начальнікі штаба

* В. П. Волгаў;
* В. С. Дунаеў

Гісторыя
--------

Партызаны ўдзельнічалі ў знішчэнні чыгуначных мастоў цераз рэкі Пціч і Бобрык, у жніўні 1943 — у масавым разбурэнні чыгуначнага палатна, у 1943 годзе папсавалі 12,4 км тэлефонна-тэлеграфнай лініі. У студзені, сакавіку і красавіку 1944 года вялі баі з карнікамі, разбілі гарнізоны ў вёсках Даколь, Клетнае, Малінава, Касарычы Глускага, Харомцы Акцябрскага, Сінягова Старадарожскага раёнаў. 27—28 чэрвеня 1944 года разам з брыгадамі 100-й імя Кірава, 161-й імя Катоўскага і 121-й імя Брагіна захапілі і ўтрымлівалі да падыходу Чырвонай Арміі пераправу цераз раку Пціч.

Памяць
------

У 1967 годзе ў вёсцы Азярное Любанскага раёна ў гонар брыгады быў пастаўлены помнік.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
**Пурпурная рэвалюцыя** (англ.: Purple Revolution, араб. ثورة أرجوانية‎‎) — прынятае ў заходняй прэсе пазначэнне шляху вестэрнізацыі Ірака пад кантролем брытана-амерыканскіх акупацыйных войск. Тэрмін выкарыстаны ў 2005 годзе прэзідэнтам ЗША Джорджам Бушам-малодшым на сустрэчы з расійскім лідарам Уладзімірам Пуціным у Браціславе (Славакія) па аналогіі з «каляровымі рэвалюцыямі» ва Усходняй Еўропе.

Дэкларуецца як пераход ад таталітарнага рэжыму Садама Хусейна, знішчанага ў выніку інтэрвенцыі ЗША ў 2003 годзе, да шматпартыйнай парламенцкай рэспубліцы ў 2005, якая замацавала баланс этнарэлігійных абшчын Ірака (сунітаў, шыітаў і курдаў). Да «рэвалюцыі» ўся паўната ўлады належала Савету рэвалюцыйнага камандавання, затым амерыканскай акупацыйнай адміністрацыі, затым з 2004 часоваму нацыянальнаму ўраду Аядам Алаўі. Цяпер парламент Ірака ўяўляе сабой 275-мясцовую Нацыянальную асамблею, абіраецца па партыйных спісах, дзе большасць замацавана за шыітамі.

Зноскі
------

1. ↑  DRUDGE: Bush Coins Phrase - Calls Iraq 'Purple Revolution' **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 29 студзеня 2013. Праверана 17 студзеня 2013.

Спасылкі
--------

* Буш обещает довести до конца «пурпурную революцию в Ираке»
* PURPLE REVOLUTION
Формула 6,6'-дыброміндыга
Фарбаваны пурпурам шоўк
**Пурпур** (ад лац.: purpura — пупурная куклянка, пурпурны колер, грэч. πορφύρα) — антычны, прыродны чырнавата-фіялетавы фарбавальнік.

Утрымліваецца ў выдзяленнях гіпабранхіяльных залоз марскіх бруханогіх малюскаў — іглянак, або пурпурных куклянак, напрыклад, балінус, або мурэкс, брандарыс (*Bolinus brandaris*, або *Murex brandaris*).

Па хімічнай прыродзе — вытворнае прыроднага фарбавальніка індыга.

Гл.таксама
----------

* Пурпурны колер

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 126. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0216-4 (Т. 13).

Спасылкі
--------

* Старонка Джона Эдмандса Архівавана 4 лютага 2017.  (англ.)
* Джон Эдмандс паказвае старадаўнія спосабы фарбавання з малюскаў Архівавана 13 ліпеня 2011. відэа BBC  (англ.)
**255-ы партызанскі полк** — савецкае партызанскае падраздзяленне, створанае ў лістападзе 1943 года на базе 255-га партызанскага атрада, сфарміраванага ў красавіку 1942 года з групы А. А. Бірукова і М. К. Марусава, якая дзейнічала з лістапада 1941 года, у ліпені 1942 года 255-ы атрад аб’яднаўся з Рагачоўскім атрадам, які дзейнічаў са жніўня 1941 года. Полк дзейнічаў на акупіраванай тэрыторыі Рагачоўскага, Жлобінскага, Быхаўскага, Клічаўскага, Крупскага раёнаў. 28 чэрвеня 1944 года полк (849 партызан, 3 батальёны) злучыўся з Чырвонай Арміяй. Партызану палка П. І. Кавалёву прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Камандаванне
------------

### Камандзір

* В. А. Мінайлаў

### Камісары

* А. Н. Захарава
* В. У. Паўлаў

### Начальнік штаба

* І. А. Ярымаў

Гісторыя
--------

Партызаны наносілі асноўныя ўдары на чыгуначных участках Быхаў — Жлобін, Жлобін — Бабруйск. У жніўні 1943 года падарвалі больш за 1 тысячу рэек. У студзені 1942, студзені, сакавіку, маі, ліпені, кастрычніку, лістападзе 1943, лютым і маі 1944 гадоў вялі баі з карнікамі. У ліпені 1942 — жніўні 1943 гадоў самастойна і ў складзе 8-й Рагачоўскай брыгады разграмілі каля 20 нямецкіх апорных пунктаў, гарнізоны ў вёсках Гарадзец, Гадзілавічы, Фалевічы, Забалацце, Побалава Рагачоўскага, Стары Крыўск і Дзедлава Журавіцкага, Струкі Буда-Кашалёўскага раёнаў. У кастрычніку 1942 года ў Буда-Кашалёўскім раёне захапілі склад з боепрыпасамі і зброяй.

Памяць
------

У 1966 годзе каля пасёлка Дубрава Рагачоўскага раёна ў гонар стварэння Рагачоўскага партызанскага атрада была пастаўлена стэла.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Партызанскі полк 810-ы // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 477-478. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Фалей.

**Фалей Халкідонскі** (грэч. Φαλέας ὁ Χαλκηδόνιος, меркавана V ст. да н.э. — пачатак IV ст. да н.э.) — старажытнагрэчаскі мысляр з Халкідона, тэарэтык ідэальнага грамадскага ладу антычнага поліса.

Адзінае захаванае згадванне пра яго маецца ў «Палітыцы» Арыстоцеля. Паводле «Палітыкі» Арыстоцеля, Фалей Халкідонскі — адзін з першых распрацоўшчыкаў тэорыі ідэальнага справядлівага грамадскага ладу. «Фалей Халкідонскі першы зрабіў на гэты конт такую прапанову: зямельная ўласнасць у грамадзян (τὰς κτήσεις τῶν πολιτῶν) мусіць быць роўнай (ἴσας)» (Палітыка, II, 4, 1).

Зноскі
------

1. ↑  *Фролов Э. Д.* Факел Прометея. Очерки античной общественной мысли: глава 18. Первые утопические проекты и их критики Архівавана 7 сакавіка 2014.

Спасылкі
--------

* Піфагор. Залаты канон. Фігуры эзатэрыкі. Палітыка ад Піфагора

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 102402442 · VIAF: 44692802 |
**Фенатыязі́н, дыбензатыязін** — гетэрацыклічнае злучэнне, утрымліваючае атамы азоту і серы, С12Н9NS.

Крышталічнае рэчыва жоўтага колеру. Малярная маса 199,3. Тэмпература плаўлення 185,5—189 °C. Тэмпература кіпення (з раскладаннем) 371 °C. Добра раствараецца ў гарачым этаноле і воцатнай кіслаце, дрэнна — у ліграіне, дыэтылавым эфіры, бензоле. У халоднай сернай кіслаце раствараецца з вылучэннем SO2. Валодае ўласцівасцямі араматычных злучэнняў.

Атрыманне
---------

Фенатыязін упершыню атрыманы ў 1883 годзе А. Бернтсэнам. Атрымліваюць ў прамысловасці награваннем дыфенімламіну з серай пры тэмпературы 180—250 °C у прысутнасці I2 або AlCl3.

Выкарыстанне
------------

Фенатыязін выкарыстоўваецца ў якасці інсектыцыднага, антыгельмітнага сродкаў, антыаксіданта ў змазачным масле. Вытворныя фенатыязіну — лекавыя сродкі, інгібітары полімерызацыі, фарбавальнікі, антыаксіданты.

Зноскі
------

1. 1 2  Артыкул на сайце ХиМиК.ру  (руск.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 353. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

Спасылкі
--------

* Артыкул на сайце ХиМиК.ру  (руск.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фенатыязін

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12447433q · LCCN: sh85100685 · Microsoft: 2778716775 |
Качагар
**Качагар** — рабочы, які ажыццяўляе падачу цвёрдага паліва ў топку печы, катла (часцей за ўсё — паравоза, судна або кацельні) або іншага цеплавога апарата. Акрамя таго, у абавязкі качагара ўваходзіць чыстка топкі і паддувала. Часта на качагара ускладаецца таксама функцыя кіравання рэжымамі работы цеплавога апарата. Прафесія качагара была шырока распаўсюджана на флоце і чыгунцы да сярэдзіны ХХ стагоддзя (у эпоху паравой цягі), а таксама ў кацельнях на цвёрдым паліве. У апошні час, у сувязі з масавым пераходам кацельняў на газ і вадкае паліва, колькасць качагараў скарачаецца.

Вядомыя людзі, якія працавалі качагарамі
----------------------------------------

* Рыгор Кобец
* Зяма Півавараў
* Віктар Цой
* Эдуард Старкоў
* Вілі Токараў
* Марк Салонін

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4244346-5 · LCCN: sh85077995 |
**Вельбот** (ад англ. *whaleboat* "судна на кітоў") — тып адкрытага лёгкага вузкага марскога судна з завостранымі носам і кармою. Рухаецца як з дапамогай вёслаў, так і розных тыпаў рухавікоў. 

Першапачаткова вельботы ўжываліся для палявання на кітоў. З XVIII ст. выкарыстоўваліся пад час ваенных экспедыцый. Пазней, дзякуючы манеўранасці, адноснай хуткаходнасці і прастаце кіравання набылі папулярнасць сярод гоншчыкаў, яхтсменаў, патрулёў. Сучасныя вельботы часцей ўжываюцца для патрулявання ўзбярэжжа, правядзення даследчых і выратавальных аперацый. Звычайна, яны снараджаны высоўным кілем, здымнай мачтай, ветразем, 4—8 вёсламі. Вырабляюцца з дрэва, фанеры, розных відаў пластыка, алюмінія.

Спасылкі
--------

* Як пабудаваць вельбот
* Малюнкі і фотаздымкі вельботаў

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
**Фемтахімія** — раздзел фізічнай хіміі, які вывучае хімічныя рэакцыі на вельмі кароткіх часовых інтэрвалах, парадку фемтасекунд (адсюль і назва). Дзякуючы фемтахімічным даследванням з’явілася магчымасць назіраць за эвалюцыяй (развіццем) элементарных хімічных рэакцый «*у рэальным маштабе часу*», то бок у фемтасекундным часовым дыяпазоне (10−15 — 10−12 секунды).

Выкарыстанне лазераў і, у асаблівасці, лазераў звышкароткіх імпульсаў дадала новыя магчымасці хіміі і забяспечыла рух у вывучэнні кінетыкі элементарных хімічных узаемадзеянняў (10 — 100 фемтасекунд або 10−14 — 10−13 секунд). Гэты час значна менш перыяду ваганняў атамаў у малекулах (100 фемтасекунд — 10 пікасекунд або 10−13 — 10−11 секунд). Дзякуючы такім магчымасцям фемтахімія «*бачыць*» саму хімічную рэакцыю — як перамяшчаюцца ў часе і ў прасторы атамы, калі зыходныя злучэнні пераўтвараюцца ў прадукты.

Гэта дасягненне сучаснай хіміі адкрыла прамыя шляхі даследавання механізмаў хімічных рэакцый, а значыць, шляхі кіравання рэакцыямі. Поспехі, дасягнутыя пры выкарыстанні фемтасекундных імпульсаў, прывялі да адкрыцця іншай навукі — фемтабіялогіі.

Асноўныя напрамкі гэтай новай галіны даследаванняў — гэта дэталёвае вывучэнне мікраскапічных хімічных працэсаў і кіраванне імі на фемтасекунднай шкале часу.

Літаратура
----------

* *Zewail A. H.* Femtochemistry: Ultrafast Dynamics of the Chemical Bond. — World Scientific. — 1994

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 32414821 · NKC: ph120162 |
Гарэнне — гэта назіраемая з'ява ці падзея і гэта ж — феномен.
**Фено́мен** (ад грэч. φαινόμενον — «што з'яўляецца», «з'ява») — паняцце, якое ў самым агульным сэнсе азначае з'яву, дадзеную ў пачуццёвым сузіранні. У прыродазнаўчых навуках пад феноменам разумеецца назіраная з'ява ці падзея. У штодзённай мове *фенаме́н* — незвычайная з'ява, рэдкі факт, тое, што цяжка зразумець.

У філасофіі
-----------

У антычнай філасофіі тэрмін сустракаецца ў некаторых аўтараў і значыць прадмет вопытнага ведання. У філасофіі Платона фенаменальнае супрацьпастаўляецца свету ідэй. Таму феномен ёсць толькі адлюстраванне ідэі.

У філасофіі новага часу феномен перастае разглядацца як звычайнае адлюстраванне ідэі. Заслугоўвае ўвагі трактоўка феномена ў Берклі, Юма, Лейбніца. У Канта феномен — гэта аб'ект, канстытуіраваны трансцэндэнтальным суб'ектам. Феномен выступае ў якасці прадмета магчымага вопыту ў даступных нам апрыёрных формах пачуццёвага сузірання. Феномен у Канта супрацьпастаўлены **ноўмену** — непазнавальнай «рэчы ў сабе».

Паняцце феномена грае важную ролю ў філасофіі Франца Брэнта́на. Пад феноменам ён разумее ўсё, што можа быць аб'ектам навуковага разглядання. Так, ён вылучае як унутраныя (псіхічныя), так і знешнія, фізічныя феномены. Псіхічныя феномены валодаюць інтэрнацыянальным існаваннем. Сапраўды даступным для назірання можа з'яўляцца толькі наш уласны ўнутраны вопыт, які намі ўсведамляецца. Таму феномен нясе ў сабе ўсе веды пра прадмет.

Рашаючую ролю паняцце феномена іграе ў фенаменалогіі Гусерля. Феномен у Гусерля азначае не толькі дадзеныя ў сузіранні якасці рэчаў, але характарызуецца адзінствам сваіх зместаў. Сцвярджаецца наяўнасць чыстых зместаў свядомасці, якія могуць быць разгледжаны па-за іх узаемасувяззю з фізічным светам.

У прыродазнаўчых навуках
------------------------

У прыродазнаўчых навуках феномен — назіраемая з’ява ці падзея. Часта гэты тэрмін выкарыстоўваецца без разглядання прычын гэтай падзеі. Прыкладамі фізічных феноменаў могуць быць назіраемы феномен арбіты Месяца ці феномен ваганняў маятніка.

Зноскі
------

1. ↑  Jeremy Bernstein, A Theory for Everything, Copernicus, An imprint of Springer-Verlag, New York, 1996, hardback, ISBN 0-387-94700-0

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4254910-3 · LCCN: sh88001849 · Microsoft: 50335755 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Касцёл Святога Антонія Падуанскага.
**Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў** — колішні касцёл, які існаваў у Магілёве ў XVI—XX стст.

Гісторыя
--------

Закрыты ў 1865 г. царскімі ўладамі касцёл. Храм стаіць без зруйнаваных у ХІХ ст. вежаў (будынак быў прыстасаваны пад архіў).
Заснаваны ў 1687 годзе па фундацыі рэчыцкага лоўчага Фёдара Ржавускага на беразе Дняпра.

У 1702 годзе быў пабудаваны першы драўляны касцёл св. Антонія. У 1708 годзе касцёл згарэў і на яго месцы ў 1720-я гады быў пабудаваны новы каменны касцёл.

У 1864 годзе кляштар скасаваны, у 1872 годзе тут знаходзіўся цэнтральны архіў судовых месцаў.

Будынкі разбураныя ў Другую сусветную вайну. У 1957 годзе рэшткі касцёла былі разабраны. Захавалася частка падмурка.

Архітэктура
-----------

Абмерны чарцёж, 1860-я. Архітэктар Уладзіслаў Міляноўскі
Касцёл Святога Андрэя аднанефны, прамавугольны ў плане. Неф пераходзіў у крыху вузейшы за яго выцягнуты прэсбітэрый, завершаны трохграннай алтарнай апсідай. Галоўны фасад фланкіравалі дзве невялікія прамавугольныя ў плане вежы (у заходняй вежы размяшчалася лесвіца). У XVIII ст. з поўначы да касцёлу быў прыбудаваны прамавугольны ў плане аб’ём з дзвюма двух’яруснымі вежамі (ва ўсходняй вежы была лесвіца), якія завяршаліся купаламі. Неф і прэсбітэрый былі накрыты адзіным дахам, тарэц якога з боку галоўнага фасада закрываў фігурны франтон. Рытм бакавых фасадаў ствараўся прамавугольнымі вокнамі і лучковымі завяршэннямі, лапаткамі. З усходу да касцёлу быў прыбудаваны П-падобны ў плане двухпавярховы калідорнай планіроўкі корпус кляштара.

Зноскі
------

1. ↑  Наша парафія Архівавана 6 ліпеня 2019.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Магілёў) на Вікісховішчы |

* Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар бернардзінцаў (Магілёў) на сайце Radzima.org
**Касцёл Святога Айца Піо** — мураваны каталіцкі храм у гарадскім пасёлку Лёзна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца на вуліцы Томскага, 2.

Гісторыя
--------

Парафія ў Лёзне вядзе свой пачатак са жніўня 2001 года, калі на мясцовых могілках была адпраўлена першая святая імша. Згодна з рашэннем біскупа Уладзіслава Бліна, арганізацыя новай парафіі ў Лёзне была даручана ксёндзу Андрэю Бочару, пробашчу парафіі Маці Божай з ля Салет у Віцебску.

Спачатку рэгулярныя малітоўныя сустрэчы і штотыднёвы ўдзел у эўхарыстыі адбываліся ў жылым доме спадарыні Ганны Дубікоўскай на вуліцы Гагарына. Пры ўдзеле сясцёр супольнасці Езуса Міласэрнага распачалася таксама катэхеза для дзяцей у памяшканні мясцовай сацыяльнай дапамогі. У гэты час утварылася першая парафіяльная супольнасць (20 чалавек), дзякуючы чаму стала магчымай рэгістрацыя парафіі, што ўрэшце і адбылося 14 верасня 2001 года. У жніўні 2001 года быў куплены дом па вул. Томскага, 2 з прылягаючай тэрыторыяй. Дом быў адаптаваны пад капліцу і да 2010 года ў ім адбываліся службы.

У 2010 годзе капліца была разабрана і на тэрыторыі было распачата будаўніцтва новага мураванага касцёла. У 2013 годзе быў пакладзены дах і распачаты ўнутраныя аздабленчыя працы.

Пробашчы парафіі
----------------

* Андрэй Бочар (2001—2002)
* Ежы Лісь (2002—2003)
* Анджэй Табор (2003—2004)
* Баляслаў Келан (2004—2005)
* Алег Півавар (распачаў служыць у 2005 годзе)
* Сяргей Мацюшонак (адміністратар з 2016)

Зноскі
------

1. ↑  Лёзна — Парафія Св. Айца Піо
2. ↑  ПАРАФІЯ СВЯТОГА АЙЦА ПІО Ў ЛЁЗНА

Спасылкі
--------

* Лёзна — парафія Св. а. Піо —

| ⛭Віцебскі дэканат |
| --- |
| Касцёл Ісуса Міласэрнага (Віцебск) ·  Касцёл Маці Божай Нястомнай Дапамогі (Віцебск) ·  Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск) ·  Касцёл Святой Варвары (Віцебск) ·  Касцёл Святога Духа (Віцебск)  ·  Касцёл Святога Ігнацыя Лаёлы (Віцебск)  ·  Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гарадок) ·  Касцёл Святога Піо (Лёзна) ·  Касцёл Святога Тамаша і Святога Яна (Мішкавічы)  ·  Касцёл Святога Вінцэнта (Обаль)  ·  Троіцкі касцёл (Сянно)  ·  Касцёл Маці Божай Фацімскай (Шуміліна) |
**Прадстая́цель** (жарг. *ад грэч. προϊστάμενος ці πρόεδρος*) — агульнае, дагматчна правільнае найменне першага па гонары епіскапа памеснай праваслаўнай царквы. Прадстаяцелем Рускай праваслаўнай царквы з'яўляецца Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі (у наш час — патрыярх Кірыл).

Прадстаяцелем таксама завецца намеснік ці настаяцель манастыра або храма.

У Тыпіконе і іншых набажэнскіх указаннях тэрмінам *прадстаяцель* пазначаецца епіскап ці святар, які ўзначальвае (здзяйсняе) любое саборнае (калектыўнае) набажэнства.

Гл. таксама
-----------

* Глава царквы
* Прадстаяцелі Рускай царквы