Тытульны ліст «Катэхізіса», выдадзенага ў Нясвіжы ў 1562 годзе. Надпіс на тытуле: «*Катихисісъ, то естъ наука стародавная хрістіаньская от светого писма, для простыхъ людей языка руского, въ пытаніахъ и отказѣхъ събрана*»
«**Катэхізіс**» (рус.: *Катихисісъ*) — кніга кароткіх пытанняў і адказаў на хрысціянскую тэматыку, выдадзеная 10 чэрвеня 1562 года ў Нясвіжы філосафам і дзеячом рэфармацыйнага руху Сымонам Будным і кальвінісцкім прапаведнікам Лаўрэнцем Крышкоўскім.

Катэхізіс перавыдаваўся тройчы. Першы раз у Стакгольме ў 1628 годзе, наступныя разы — у Мінску ў 2005 і 2012. Дагэтуль бібліятэкі Беларусі не мелі ніводнага асобніку гэтай кнігі, і з творам маглі пазнаёміцца толькі даследчыкі ў аддзеле рэдкай кнігі Нацыянальнай бібліятэкі, і толькі з яго ксеракопіяй.

Гісторыя
--------

Ідэяй адукацыі «простых людзей» Сымон Будны захапіўся ў 1560 годзе ў часе працы на пасадзе прапаведніка ў Клецку. Сумесна з нясвіжскім прапаведнікам Мацеем Кавячынскім, яго братамі, кальвінісцкім прапаведнікам Лаўрэнціем Крышкоўскім Будны заснаваў у Нясвіжы друкарню. Грашовую дапамогу на яе ўтрыманне аказалі Мікалай Радзівіл «Чорны» і будучы канцлер вялікі літоўскі Астафій Валовіч. На загад апошняга з Вільні былі перавезеныя шрыфты Францыска Скарыны, што паскорыла з'яўленне «Катэхізіса» ўжо ў чэрвені 1562 года.

Апісанне
--------

### Змест

У сваёй прадмове да «Катэхізіса» Сымон Будны адзначае, што яго кніга выдаецца не толькі з асветніцкіх мэтаў:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Сію книжку написахъ, абы... истинны разуменіа жаждущиі мели, чого бы ся и сами учили и деток своихъ научали | "|

Ён заклікае феадалаў, найперш маладых князёў Радзівілаў, шанаваць тагачасную беларускую мову і клапаціцца аб развіцці культуры, адукацыі і кнігадрукавання:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Абы ваши княжацкия милости не только в чужоземских языцех кохали, але бы ся теж... и того здавна славного языка славянского размиловати и оным ся бавити рачили. Слушная бо речь ест, абы ваши княжацкие милости того народу язык миловати рачили, в котором давъные предъки и их княжацкие милости панове отци ваших княжацких милости славне преднейшие преложеньства несуть | "|

Пісьменнік-палеміст рашуча асуджае імкненне Рэчы Паспалітай вывесці з ужытку «рускую мову» (старабеларускую мову) і замяніць яе польскай. Акрамя выкладаў асобных палажэнняў хрысціянскага веравучэння, у кнізе ўзнімаліся такія актуальныя для таго часу праблемы, як грамадзянскія абавязкі чалавека, адносіны да дзяржаўных пасад, права валодання зямельнай уласнасцю, стаўленне хрысціян да войнаў і інш.

Моўныя адметнасці
-----------------

### Фанетыка

«Катэхізіс» стаў узорам выкарыстання зразумелай простаму народу старажытнай беларускай мовы. Народная гаворка тут выкарыстоўваецца нашмат шырэй і паслядоўней, чым у выданнях Францыска Скарыны. Незважаючы на рэлігійную тэматыку, «Катэхізіс», паводле прафесара Льва Шакуна, па сваіх моўна-стылістычных асаблівасцях набліжаецца да твораў тагачаснай свецкай літаратуры Літвы, якая ўжо даволі далёка адыйшла ад царкоўнаславянскай кніжнасці.

Сярод адметных фанетычных рысаў беларускай гаворкі, якія Будны адным з першых свядома адлюстраваў у сваім творы, можна адзначыць:

|  |  |
| --- | --- |
| **Адметы** | **Прыклад** |
|
| 1) пераход «у» ва «ў» нескладовае, якое праз адсутнасць спецыяльнай графемы перадавалася праз «в» | «**в**живати», «на**в**чаніе», «на**в**чати» |
|
| 2) зацвярджэнне шыпячых | «божыи», «всемогучыи», «иншыи», «чужыи», «маючы», «содравшы» |
|
| 3) у «Катэхізісе» ўпершыню ў беларускім пісьменстве паралельна мяккім «-ть» ўжываецца і цвёрды канчатак «тъ» у формах дзеясловаў 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку цяпершаняга часу | (параўн.: «мае**ть**», «мови**ть**», «пише**ть**», «стои**ть**», «ведаю**ть**», «терпе**ть**» — «обецуе**тъ**», «говоря**тъ**», «завидую**тъ**», «живу**тъ**», «могу**тъ**» |

### Лексіка

Значную моўную адметнасць уяўляе і слоўнікавы склад, асновай якога з’яўляецца ўласнабеларуская лексіка, да якой належаць як агульнаславянскія словы, што існуюць і ў сучаснай беларускай мове, так і шматлікія новаўтварэнні, якія ўзніклі на глебе самастойнага існавання беларускай мовы.

Даследчык мовы твораў С. Буднага акадэмік Аркадзь Жураўскі, у прыватнасці, адзначае наступныя асаблівасці лексічнага складу «Катэхізіса»:

|  |  |
| --- | --- |
| **Адметы** | **Прыклад** |
|
| 1) у «Катэхізісе» прысутнічае значная колькасць лексічных беларусізмаў, якія толькі-толькі пачыналі замацоўвацца ў літаратурным ужытку таго часу | «бачити», «взоръ», «выховати», «згинути», «карати», «краина», «личьба», «мова», «мовити», «надея», «наставникъ», «прикрий», «пытанье», «справа», «ховати» |
|
| 2) у Буднага назвы дзён тыдня ўжываюцца ў беларускім фанетыка-марфалагічным абліччы: | «понѣдѣлокъ», «второкъ», «середа», «четвѣеръ», «пятница», «субота» |
|
| 3) у лексыцы «Катэхізіса» сустракаецца нямала палянізмаў, большасць з якіх — словы, якія раней не выкарыстоўваліся ў помніках, але пазней фактычна замацаваліся ў беларускім пісьменстве: | «дочасный», «жебровати», «зычити», «згола», «зацный», «маетность», «малженство», «пришлый», «цнота», «члонок», «шкода» |
|
| 4) значэнні незразумелых словаў Сымон Будны тлумачыў наўпрост у тэксце(гэты прыём тлумачэння вядомы з канца XV ст.) | «брака или женитьбы», «брань или валка», «елеомъ или маслом», «зелье або лекарство», «недуги або хворобы», «совесть або сумненне», «татьми се есть злодѣеями», «чада або молодые люди» і г. д. (некаторыя словы С. Будны тлумачыў на палях: «напасть — искушение», «стихія — початки», «чающе — ожидаючи» |

Пераклады
---------

У пачатку 1990-х у Нацыянальнай бібліятэцы імя М. Я. Салтыкова-Шчадрына ў Санкт-Пецярбургу быў знойдзены поўны спіс нясвіскага «Катэхізіса» ў перакладзе на рускую мову.

Даследчыкі прыйшлі да высновы, што гэту кнігу ў пачатку XVIII стагоддзя збіраліся перавыдаць у пятроўскай Расіі. Падтрыхтоўкай выдання, як мяркуюць, кіраваў адзін з найбліжэйшых паплечнікаў Пятра I, былы рэктар Кіева-Магілянскай акадэміі Феафан Пракаповіч.

Зноскі
------

1. ↑  *Мікалай Прыгодзіч* «Для простыхъ людей языка руского…» Сымон Будны і яго «Катэхізіс» // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 23.
2. 1 2  *Мікалай Прыгодзіч* «Для простыхъ людей языка руского...» Сымон Будны і яго «Катэхізіс» // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 24.
3. 1 2 3 4  *Мікалай Прыгодзіч* «Для простыхъ людей языка руского...» Сымон Будны і яго «Катэхізіс» // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 25.
4. ↑  *Шакун Л. М.* Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн. 1984. — Т. 1.
5. ↑  гл. *Жураўскі А.* Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн. 1967. — Т. 1. — С. 187—201.
6. 1 2  *Мікалай Прыгодзіч* «Для простыхъ людей языка руского...» Сымон Будны і яго «Катэхізіс» // *Роднае слова*. — Мн.: 1994. — № 3. — С. 26.

Спасылкі
--------

* Прадмова да Катэхізіса Архівавана 28 верасня 2011. на Беларускай Палічцы