**Му́нда** (хіндзі: मुण्डा, бенг.: মুন্ডা) — народ у Паўднёвай Азіі, які размаўляе на мове мундары. Насяляе ўсход Індыі, поўдзень Бутана і Непала, Бангладэш. Агульная колькасць (2016 г.) - 4 050 тысяч чал.

Мунда таксама называюць іншыя блізкія па мове і паходжанні народы, у тым ліку санталаў, хо, гадаба, бірхор і інш.

Паходжанне
----------

У сучаснай навуковай літаратуры мунда атаесамляюцца з прамымі нашчадкамі найбольш старажытнага насельніцтва паўвострава Індастан. Лінгвісты і генетыкі выявілі сувязь мунда з аўстраазіяцкімі народамі Паўднёва-Усходняй Азіі і нікабарцамі, у меншай ступені — з народамі, што размаўляюць на дравідыйскіх мовах. Апошняе можа тлумачыцца доўгатэрміновым пражываннем на сумеснай тэрыторыі.

Продкі мунда мігрыравалі ў Паўднёвую Азію з Паўднёва-Усходняй Азіі ў каменным веку. Маршрут міграцыі пакуль канчаткова не вызначаны. Высоўваюцца думкі, што ён мог быць як прамым па кантынентальных шляхах, так і праз астравы Індыйскага акіяна.

Гісторыя
--------

З продкамі мунда атаясняюць развіццё энеалітычнай археалагічнай культуры "медных скарбаў". У 2 тысячагоддзі да н. э. яна ахоплівала значныя тэрыторыі ўсходу Індастана і Дэкана. Аднак у пазнейшы перыяд мунда былі выціснуты перасяленцамі-індаарыямі і дравідамі ў лясістую мясцовасць. Дысперсія садзейнічала ўзнікненню лакальных племянных супольнасцяў з характэрнымі толькі для іх дыялектамі і матэрыяльнай культурай.

У V ст. або ў VI ст. адзін з правадыроў мунда абвясціў сябе раджам Чхота Нагпура і заснаваў дынастыю Нагбансі. У 1585 г. дзяржава Чхота Нагпура трапіла ў залежнасць ад Вялікіх Маголаў. Пад уплывам магольскіх чыноўнікаў сярод мунда паступова распаўсюджваліся феадальныя адносіны — перадача вясковых абшчын у эксплуатацыю памешчыкам-земіндарам, зямельная рэнта, паншчына.

У 1765 г. магольскі імператар перадаў землі Чхота Нагпура пад кантроль брытанцаў. З 1772 г. мунда выплочвалі даніну Брытанскай Індыі. Павелічэнне падаткаў прывяло да сталых сялянскіх паўстанняў, якія задушваліся раджамі з дапамогай брытанскіх войск. У 1832 - 1833 гг. паўсталі амаль усе народы мунда. Нягледзячы на дрэннае ўзбраенне, паўстанцы актыўна супраціўляліся рэгулярным войскам. Некаторыя правадыры паўстання былі арыштаваны толькі ў 1836 г. У 1879 г. сялянскі рух набыў легальны характар. Мунда звярнуліся да ўрада Брытанскай Індыі з патрабаваннем перадаць ім зямельныя надзелы. У 1895 г. прарок Вірса абвясціў новую рэлігію і абяцаў мунда новы залаты век. Яго прыхільнікі арганізавалі ўзброеныя выступленні 1899 г. У 1930-я гг. мунда далучыліся да агульнаіндыйскага руху за незалежнасць. У 1938 г. правадыр Джайпал Сінгх Мунда заснаваў палітычную партыю Адывасі Махасабха, якая адстойвала правы племянных супольнасцяў Індыі. У 1939 г. актыўная дзейнасць нацыяналістаў прывяла да апошняга ўзброеннага сутыкнення з каланіяльнымі ўладамі.

У сучасных Індыі і Бангладэш мунда маюць статус афіцыйнай племянной супольнасці, які дае ім правы на зямлю, палёгкі ў выплаце падаткаў і атрыманні адукацыі.

Культура
--------

Асноўнымі заняткамі мунда са старажытных часоў з’яўляліся сельская гаспадарка, паляванне, збіральніцтва, здабыча драўніны. У залежнасці ад тэрыторыі, населенай канкрэтнай групай, той ці іншы занятак мог набываць перавагу. Мунда дэльты Ганга таксама займаюцца рыбалоўствам. Доўгі час дамінавала падсечнае земляробства, аднак з другой паловы XIX ст. магчымасці рубкі лясоў стрымліваліся ўрадавымі органамі, што вызначыла ўдасканаленне ірыгацыйнага земляробства. У наш час многія мунда працуюць рабочымі на прамысловых прадпрыемствах і плантацыях. Распаўсюджаныя традыцыйныя рамёствы — будаўніцтва, апрацоўка драўніны, пляценне кошыкаў і інш.

Асноўны тып паселішча — вёска. У мінулым, калі перавагу мела падсечнае земляробства, вёскі мелі часовы характар. Група мунда сялілася на зямлі, якую расчышчала і апрацоўвала, але праз некалькі гадоў пакідала яе. У нашы дні большасць вёсак маюць сталы характар. Мунда жывуць у драўляных каркасных хацінах двух тыпаў — малых для адной сям'і і вялікіх доўгіх для некалькіх сем'яў. Знутры хаціны падзелены на асобныя памяшканні для прадстаўнікоў розных полаў і ўзростаў.

Сустракаюцца як малыя нуклеарныя, так і вялікія пашыраныя сем'і. У апошнім выпадку яны часцей складаюцца з непадзеленых сем'яў родных братоў. Жаніх абавязаны ўносіць выкуп за нявесту. Бедныя юнакі, што не маюць сродкаў для выкупа, звычайна шукаюць пажылога бяздзетнага мужчыну, становяцца яго прыёмнымі сынамі і праз некаторы час успадкоўваюць яго маёмасць. Жаніцьба без дазволу бацькоў забаронена. Але існуе звычай шлюбу без дазвола, калі жаніх і нявеста разам збягаюць у лес.

Главой сям'і лічыцца бацька. Адлік сваяцтва і перадача спадчыны вядзецца выключна па мужчынскай лініі. Жанчыны могуць успадкоўваць толькі ўпрыгожванні, вопратку, але не зямлю або дом. Групы кроўных сваякоў утвараюць экзагамныя роды *кілі*, што не маюць агульнага кіравання, але могуць мець агульныя абрады і сумесныя могілкі. Усяго налічваецца каля 100 такіх родаў.

Шлюбныя зносіны з чальцамі свайго рода, а часам і жыхарамі сваёй вёскі строга забаронены. Шлюб разглядаецца мунда як саюз родаў і вёсак, бацькі і браты нявесты лічацца блізкімі сваякамі жаніха. Жонка абавязана ўдзельнічаць у абрадах сям'і мужа. Шлюбы з прадстаўнікамі іншых этнасаў не вітаюцца. Сустракаецца палігінія, калі мужчына жэніцца на некалькіх сёстрах.

Жыхары адной або некалькіх вёсак аб’яднаны ў лакальныя групы-абшчыны, якія кантралююць сумесную працу для падтрымкі ірыгацыйных збудаванняў, рубкі лесу, арганізуюць суд, а ў мінулым — і ваенныя акцыі. Кіруюць абшчынамі мужчынскія рады. Яны ж выбіраюць старасту, што карыстаецца абмежаванымі ўладнымі функцыямі. Парушэнне законаў абшчыны караецца штрафамі і выгнаннем. Сацыяльны статус чальцоў абшчыны вызначаецца маёмасцю, прыналежнасцю да пэўнага рода або заняткамі. Каставыя абмежаванні наогул не вядомы.

Мунда маюць багатую фальклорную спадчыну — казкі, легенды, генеалагічныя і рамантычныя паданні. У вёсках часцяком арганізуюцца сумесныя святы і танцы *ахра*.

Мова
----

Мундары — родная мова мунда — ня мае афіцыйнага статуса, аднак шырока ўжываецца як самімі мунда, так і іх суседзямі. Пісьмо на аснове дэванагары, бенгальскага і іншых мясцовых алфавітаў. Мунда-хрысціяне таксама карыстаюцца лацінкай.

Рэлігія
-------

Вернікі мунда захоўваюць многія рэлігійныя традыцыі сваіх продкаў, якія ў нашы дні аб’яднаны ў вучэнне сарнаізм, або "веру гаёў". Яно спалучае культ продкаў, анімізм, шанаванне адзінага бога сонца і родавых багоў. З 1845 г. сярод мунда арганізавана дзейнасць хрысціянскіх місіянераў — каталіцкіх і пратэстанцкіх. У нашы дні каля чвэрці вернікаў спавядае хрысціянства.

Зноскі
------

1. ↑  Munda
2. ↑  Энеолит Центральной, Западной и Восточной Индии

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Мунда (народ) на Вікісховішчы |

* Countries and Their Cultures: Munda
* Munda Tribes
* The Munda people of the Sundarbans
* Malini Srivastava, The Sacred Complex of Munda Tribe
* The Austroasiatic Munda population from India and Its enigmatic origin: a HLA diversity study
* C. Winters, Munda Speakers are the Oldest Population in India
* Dispatches From Turtle Island
* В.Е. Краснодембский, ОЧЕРК ЭТНОГРАФИИ НАРОДОВ МУНДА