recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тэорыя** (ад грэч. θεωρία — назіранне, даследаванне) — комплекс ведаў, ідэй, уяўленняў, накіраваных на тлумачэнне пэўных з'яў; форма арганізацыі навуковых ведаў, якая дае цэласнае ўяўленне пра заканамернасці і істотныя сувязі пэўнай сферы рэчаіснасці.

Пачатковыя ўяўленні пра пабудову тэарэтычных ведаў склаліся яшчэ ў антычнасці (Арыстоцель); у III ст. да н.э. з'явілася першая дэдуктыўная тэарэтычныя сістэма («Асновы» Эўкліда). 3 развіццём эксперыментальнай навукі ў XVI—XVIII ст. адбываецца пашырэнне тэарэтычных ведаў пра цеплату, магнетызм, электрычнасць і інш. Спецыяльнае даследаванне тэорыі як формы ведаў пачалося з XVIII ст. (І. Кант і інш.) і актуалізавалася ў XIX—XX ст. у сувязі з патрэбнасцю ў інтэнсіўным развіцці навукі і з'яўленнем адпаведных логіка-матэматычных сродкаў аналізу тэорыі.

У структуры тэорыі вылучаюць шэраг кампанентаў: зыходную эмпірычную аснову, якая ахоплівае комплекс эмпірычных фактаў адпаведнай галіны ведаў; зыходную тэарэтычную аснову, якую ўтварае мноства дапушчэнняў, пастулатаў, аксіём, законаў адпаведнай тэорыі; логіку тэорыі (правілы лагічных вывадаў і доказаў); сукупнасць выведзеных у межах адпаведнай тэорыі высноў, тэарэм, сцвярджэнняў і іх доказаў.

У залежнасці ад спосабу пабудовы зыходнай тэарэтычнай асновы адрозніваюць тэорыі «закрытыя», якія маюць абмежаваную колькасць зыходных пасылак і ўключаюць толькі тыя сцвярджэнні, якія могуць быць лагічна выведзены з гэтых пасылак (дэдуктыўныя тэорыі), і «адкрытыя», у якіх колькасць зыходных пасылак не абмяжоўваецца.

Паводле прыналежнасці да пэўнай галіны ведаў вылучаюць фізічныя, хімічныя, генетычныя, эканамічныя, сацыялагічныя і іншыя тэорыі. Паводле характару задач, якія вырашаюцца тэорыямі, адрозніваюць тэорыі тлумачальныя і апісальныя, накіраваныя найперш на ўпарадкаванне і генералізацыю эмпірычнага матэрыялу. 3 улікам ступені фармалізацыі вылучаюць таксама матэматызаваныя тэорыі, у якіх выкарыстоўваюцца ідэальныя аб'екты, што змяшчаюць і рэпрэзентуюць рэальныя працэсы.

Літаратура
----------

* Лоўдзі Д. Гістарычныя ўводзіны ў філасофію навукі: Пер. з англ. Мн. 1995.
* Яцкевіч С. Тэорыя // БелЭн у 18 т. Т. 16. Мн. 2003.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Эберг.

**Ханна Лінеа Эберг** (швед. Hanna Linnea Öberg; нар. 2 лістапада 1995, Кіруна, Нарботэн) — шведская біятланістка, алімпійская чэмпіёнка 2018 гадоў у індывідуальнай гонцы і сярэбраны прызёр Гульняў у эстафеце, чэмпіёнка свету 2019 года ў індывідуальнай гонцы, прызёр этапаў Кубка свету па біятлоне. Двухразовая чэмпіёнка свету сярод юніёраў (2016). Чэмпіёнка Еўропы 2019 года ў індывідуальнай гонцы і бронзавы прызёр спрынту.

Удзельнічала ў Кубку IBU з сезона 2015/2016. У дэбютнай спрынтарскай гонцы, 28 лістапада 2015 года ў ІдрЫ, заняла 40-е месца і набрала свае першыя ачкі. Лепшым вынікам у першым сезоне стала 11-е месца ў спрынце на этапе ў Мартэла. На чэмпіянаце Еўропы 2016 у Цюмені, які таксама праходзіў у рамках Кубка IBU, спартсменка стала 40-й у спрынце, 22-й у гонцы пераследу, 13-й у мас-старце і чацвёртай у адзіночнай змяшанай эстафеце.

У 2016 годзе стала сярэбраным прызёрам чэмпіянату Швецыі ў гонцы пераследу, а ў спрынце была чацвёртай.

З сезона 2016/2017 прымае ўдзел у Кубку свету. 27 лістапада 2016 года ўзяла ўдзел у змяшанай эстафеце, дзе стала шостай. 29 лістапада ў індывідуальнай гонцы, якая стала яе першай асабістай гонкай на КМ, заняла восьмае месца.

На зімовых Алімпійскіх гульнях у Карэі, у індывідуальнай гонцы на 15 км, здолела паказаць лепшую стральбу без промахаў і лепшы час, якое прынесла ёй тытул алімпійскай чэмпіёнкі, а праз тыдзень заваявала сярэбраны медаль у эстафетнай гонцы.

На Чэмпіянаце Еўропы 2019 ў Раўбічах упершыню стала чэмпіёнкай Еўропы, выйграўшы індывідуальную гонку на 15 км.

Праз некаторы час стала трэцяй у спрынце на 7,5 км, прайграўшы сваёй суайчынніцы Моне Брурсан.

Зноскі
------

1. ↑  Les-Sports.info<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21996558'></a>
2. ↑  biathlonresults.com<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q85329271'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q866910'></a>
3. ↑  Алімпійскі камітэт Швецыі — 1913.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q179688'></a>
**Віленская друкарня Зарэцкіх** дзейнічала ў канцы XVI ст. ў Вільні. Другая, пасля Скарынаўскай, друкарня ў сталіцы Вялікага Княства Літоўскага. Уладальнікам друкарні з'яўляліся скарбнік вялікі літоўскі Іван Зарэцкі і віленскі бурмістр Зіновій Зарэцкі. Вядома адна кніга віленскай друкарні Зарэцкіх — «Часоўнік», надрукаваны каля 1571 года ў малым фармаце (у 8-ю долю аркуша), упрыгожаны 6 застаўкамі, ініцыяламі. Некаторыя тытульныя лісты, ініцыялы, асобныя літары набору падобныя да скарынаўскіх.

Літаратура
----------

* Jaroszewicz-Pieresławcew Z. Druki cyrylickie z oficyn Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI—XVIII wieku. Olsztyn, 2003.

Спасылкі
--------

* Віленская друкарня Зарэцкіх на сайце Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Копач.

**Даніл Копач** (нар. 17 лютага 2000, Гродна) — беларускі футбаліст, паўабаронца.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванец СДЮШАР «Белкард», пазней стаў выступаць на юнацкім узроўні за гродзенскі «Нёман», з 2018 года гуляў за дубль клуба. У пачатку 2019 года рыхтаваўся да новага сезона з асноўнай камандай гродзенцаў. У сакавіку 2019 года падпісаў трохгадовы кантракт з «Нёманам».

Сезон 2019 пачынаў у дублі, а 13 ліпеня 2019 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе, адгуляўшы першы тайм матча супраць «Слуцка» (0:0). У далейшым працягваў гуляць за дубль, часам прыцягваўся да асноўнай каманды. Да сезона 2020 пачынаў рыхтавацца з асновай «Нёмана», а ў лютым быў аддадзены ў арэнду ў «Смаргонь». Стаў адным з асноўных ігракоў смаргонскага клуба, застаўся ў камандзе і ў сезоне 2021, калі «Смаргонь» атрымала месца ў Вышэйшай лізе.

У ліпені 2021 года перабраўся ў «Слонім-2017», дзе таксама стаў іграком асновы. Па заканчэнні арэнды ў студзені 2022 года пачаў трэніравацца з «Нёманам», але неўзабаве далучыўся да «Ліды», якая ў сакавіку арандавала паўабаронцу. Спачатку рэгулярна з’яўляўся на полі, з лета страціў месца ў складзе лідскай каманды. Па заканчэнні сезона 2022 пакінуў «Ліду», тады ж скончыўся і кантракт з «Нёманам».

Статыстыка выступленняў
-----------------------

| Сезон | Дывізіён | Клуб | Краіна | Матчы | Галы |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2018 | дубль | Нёман | Беларусь | 27 | 5 |
| 2019 | Д1 | Нёман | Беларусь | 1 | 0 |
| 2020 | Д2 | Смаргонь | Беларусь | 25 | 0 |
| 2021 (1) | Д1 | Смаргонь | Беларусь | 13 | 1 |
| 2021 (2) | Д2 | Слонім-2017 | Беларусь | 15 | 2 |
| 2022 | Д2 | Ліда | Беларусь | 14 | 3 |
|

Зноскі
------

1. 1 2 3
2. ↑  Копач и Шишлов подписали трехлетние контракты с "Неманом"
3. ↑  Полузащитник гродненского "Немана" Даниил Копач присоединился к "Сморгони" Архівавана 13 лютага 2020.
4. ↑  Копач покинул "Сморгонь" и присоединился к "Слониму-2017"
5. ↑  На просмотре в "Немане" ряд футболистов
6. ↑  Белый, Копач, Рогач и Зенько стали игроками "Лиды"

Спасылкі
--------

* Профіль на афіцыйным сайце «Нёмана» (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · Transfermarkt (ігрок) · Прэсбол |
**Стэпавая плямістая блакітніца** (*Phengaris teleius*) — матыль сямейства блакітніц.

Апісанне
--------

Буйная блакітніца, даўжыня пярэдняга крыла 17-21 мм. Верхняя бок крылаў блакітны з шырокай цёмнай аблямоўкай і белай махрой па краі, чорнай сярэдняй плямай у цэнтральнай ячэйцы пярэдняга крыла і шэрагам цёмных папярочных плям, якія часам могуць быць рэдукаваныя. У самкі больш шырокае зацямненне краю крыла і больш шэрае адценне асноўнага фону. Знізу крылы светла-шэра-бурыя з 2 дугападобна выгнутымі паралельнымі радамі дробных чорных кропак на светлым фоне. Некалькі такіх жа кропак размяшчаюцца ў прыкаранёвай частцы задняга крыла і падоўжаных — у цэнтры кожнага крыла.

Пашырэнне
---------

Пашырана ва ўмераным поясе Еўразіі, у Беларусі від вядомы на Палессі.

Насяляе сырыя лугі, ўскраіны і паляны лісцевых лясоў з наяўнасцю кармавога субстрата вусеняў. Выбірае добра праграваныя ўчасткі. У пошуках нектару матылі могуць перамяшчацца ў больш сухія месцы паблізу.

Біялогія
--------

На працягу года развіваецца ў адным пакаленні. Лёт доўжыцца з пачатку ліпеня да сярэдзіны жніўня. Матылі звычайна прытрымліваюцца ўчасткаў з крывасмокам — кармавой раслінай маладых вусеняў, у суквецці якога самкі адкладаюць яйкі. Пасля зімоўкі, пачынаючы з ІІІ ўзросту, вусені развіваюцца ў гнёздах некаторых відаў мурашак роду *Myrmica*, дзе харчуюцца іх лічынкамі.

Ахова
-----

Від уключаны ў Чырвоны Спіс МСАП (катэгорыя — LR / nt, ver. 2.3, 1994), у Чырвоныя кнігі Еўрапейскіх дзённых матылёў (SPEC 3, катэгорыя — VU), Беларусі, Маскоўскай вобласці Расіі, Латвіі і Літвы, у дадатак II Бернскай канвенцыі.

Спасылкі
--------
**Сямісо́сны** (трансліт.: *Siamisosny*, руск.: Семисосны) — вёска ў Брэсцкім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Мухавецкага сельсавета. Размешчаны за 16 км на паўднёвы ўсход ад Брэста, 11 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Паўднёвы.

У складзе дзяржаўнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства "Племзавод «Мухавец» (цэнтр — пас. Мухавец).

Гісторыя
--------

У 19 стагоддзі вёска — цэнтр вотчыннага маёнтка ў Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні. Маёнтак складаўся з фальварка Сямісосны (або Краснік) і в. Забалацце. У 1846 годзе маёнтак належаў Ганне Камінскай, якая валодала тут 198 дзес. зямлі. Пазней меў назву Сямісосны—Забалацце. У 1890 годзе маёнтак — уласнасць пана Качкоўскага, 97 дзес. зямлі.

У 1905 годзе выселкі ў Камянец-Жыровіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года ў складзе Польшчы, у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З 1939 года ў складзе БССР. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 2 жыхары.

Насельніцтва
------------

* 22 сялянскія душы (1833)
* 33 прыгонных селяніна (1846)
* 32 жыхары (1905)
* 3 двары, 18 жыхароў (30.9.1921)
* 64 жыхары (1959)
* 36 жыхароў (1970)
* 3 гаспадаркі, 8 жыхароў (2005)

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя ў 15 тамах. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / пад навук. рэд. А. І. Лакоткі. — Мн.: БелЭн, 2006. ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сямісосны

| ⛭**Мухавецкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Мухавец |  |
| Вёскі | Ваўкі ·  Вулька Застаўская ·  Гулі ·  Забалацце ·  Закій ·  Заслучна ·  Камяніца Жыравецкая ·  Лазы ·  Літвіны ·  Падлессе Камянецкае ·  Падлессе Радваніцкае ·  Сямісосны ·  Херма |
**Біруце Галдзікас** (*Marija Birutė Filomena Galdikas*; 10 мая 1946, Вісбадэн) — канадскі антраполаг, прыматолаг, этолаг і эколаг літоўскага паходжання, спецыялістка па арангутанам, актывістка руху аховы барнэйскіх арангутанаў.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям'і бежанцаў з савецкай з Літвы ў акупаваным саюзнымі войскамі Вісбадэне. Пазней яе сям'я пераехала ў Канаду і атрымала грамадзянства гэтай краіны. Дзіцячыя гады правяла ў Таронта. У каледжы вывучала псіхалогію і біялогію, у 1966 годзе атрымала ступень бакалаўра псіхалогіі і заалогіі ад універсітэта Брытанскай Калумбіі і універсітэта Каліфорніі ў Лос-Анджэлесе. У 1969 годзе стала магістрам антрапалогіі, у 1978 годзе — доктарам.

Падчас дактарантуры ў Лос-Анджэлесе пазнаёмілася з легендарным палеантолагам і прыматолагам Луісам Лікі, пад уплывам якога зацікавілася праблемамі арангутанаў на Барнэа. У сваю першую экспедыцыю на гэты востраў Галдзікас адправілася са сваім былым мужам у 1971 годзе. Даследаванні жыцця вышэйшых прыматаў яна праводзіла на працягу 25 гадоў, вялікую частку часу праводзячы ў цяжкіх палявых умовах, жывучы ў бамбукавай хаціне. Галдзікас унесла важны ўклад у стварэнне нацыянальнага парку на аснове запаведніка Танджунг-Пуцінг, які стаў домам для многіх арангутанаў, і асабіста ўдзельнічала ў вяртанні ў дзікую прыроду больш за 150 асобін гэтых жывёл, якія выраслі ў няволі.

Цяпер Біруце Галдзікас з'яўляецца прафесарам Універсітэта Саймана Фрэйзера ў Барнабі (Брытанскай Калумбіі) і экстраардынарным прафесарам Нацыянальнага універсітэта у Джакарце, а таксама ўзначальвае Міжнародны фонд абароны арангутанаў у Лос-Анджэлесе. Яе пяру належыць некалькі кніг, у тым ліку «Вялікая малпавая адысея» і ўспаміны «Разважанні аб Эдэме» аб гадах, праведзеных на Барнэа. За сваю дзейнасць яна ўдастоена разнастайных узнагарод і прэмій. З 1995 года кавалер Ордэна Канады. У канцы 1990-х гадоў, аднак, яе метады рэабілітацыі арангутанаў сталі падвяргацца крытыцы.

Зноскі
------

1. ↑  Biruté Galdikas // FemBio database Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q61356138'></a>
2. 1 2 3  Czech National Authority Database Праверана 7 лістапада 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
3. ↑  Profile : Biruté Galdikas **(нявызн.)**.  Science.ca.(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Артыкул у Энцыклапедыі «Кругосвет».

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · Internet Speculative Fiction Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Кругасвет · Notable Names Database |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 5035895 · BNC: a10089226 · BNE: XX5311557 · BNF: 13168408s · CiNii: DA09002763 · GND: 119004445 · ISNI: 0000 0000 8090 3971 · LCCN: n86839369 · NDL: 00739687 · NKC: mzk20201069332 · NLP: A34086870 · NTA: 091397537 · NUKAT: n2018064851 · SUDOC: 07545226X · VIAF: 10646341 |

 |
Гуцульская вясельная сукенка асаджаная бісерам
**Бісер** — невялікія круглыя альбо шматгранныя пацеркі, найчасцей са шкла, з дзіркай для нанізвання. Бісер вядомы з часоў старажытнага Егіпта; пазней, у X ст. сакрэт яго вырабу асвоіла Венецыя. На Беларусі шкляны і бронзавы бісер знойдзены з часоў ранняга жалезнага веку, VI – III стст. да н.э. у Рэчыцкім, IV ст. да н.э. – у Брагінскім раёнах. Знойдзены бісер і больш позняга часу.

У XVIII бісеры вырабляліся на Гродзенскай мануфактуры шкляных пацерак, у Любаньскім раёне. Бісерныя вырабы XIX ст. (вышываныя сумачкі, кісеты, футаралы, пано, партрэты і інш.) захоўваюцца ў Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі, Віцебскім абласным краязнаўчым музеі і ў некаторых Мінскіх музеях.

У наш час бісер выкарыстоўваецца для вырабу пацерак, маністаў, завушніц, для аздаблення сцэнічнага і святочнага адзення.

Гл. таксама
-----------

* Бісерапляценне

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Бісер
**Букеціроўка** (букетаванне) — прыём догляду сельскагаспадарчых культур, які заключаецца ў механічным прарэджванні раслін з пакіданнем у радку «букецікаў» з 3-4 раслін у кожным. Ужываецца пры апрацоўцы прапашных раслін (цукровыя буракі і іншыя). Вырабляецца пры дапамозе лапчастых культыватараў, якія ідуць папярок радкоў пасеянай культуры. У далейшым «букеты» прарэжваюцца ўручную. Пры квадратна-гнездавым пасеве патрэба ў букеціроўцы адпадае.

Букеціроўку цукровых буракоў пачынаюць у перыяд утварэння першай пары сапраўдных лістоў, кукурузы — 3-4 ліста, выконваюць на працягу 6-8 дзён. Найбольш пашырана схема, калі выраз роўны 27 см, а даўжыня «букета» 18 см.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Галілея (значэнні).
Галілея, каля 50 года
**Галілея** — гістарычная вобласць на поўначы Палесціны, якая прымыкала да Міжземнага мора. Гістарычныя яе межы былі даволі неакрэсленыя. Вядома толькі, што на поўначы яна межавала з Сірыяй і ліванскімі гарамі, на захадзе — з Фінікіяй, на ўсходзе яе мяжой служыла рака Іардан, а на поўдні межавала з Самарыяй. Заселеная хурытамі і хананеямі, яна яшчэ ў часы Іосіфа Флавія (1 ст.) вызначалася багатымі нівамі, вінаграднікамі і садамі, якія абумовілі гушчыню яе засялення. Ужо ў 13—12 ст. да н.э. Галілея была захоплена ізраільцянамі. Яе жыхары, па сведчанню Iосіфа Флавія, славіліся храбрасцю і былі заўзятымі ворагамі рымлян. Грэчаская адукацыя, да якой з недаверам ставіліся іудзеі, у галілеян карысталася прыхільнасцю. Вось чаму ў некаторых гарадах Галілеі, найбольш значныя сярод якіх былі Кана Галілейская, Капернаўм, Назарэт і Тыверыяда, аддавалася перавага грэчаскай мове. Галілея адыгрывала важную ролю ў распаўсюджванні хрысціянства, таму ранніх хрысціян часта называлі «*галілеянамі*». У 1 ст. тут адбылося паўстанне супраць іудзейскай рабаўладальніцкай арыстакратыі, цесна звязанай з Рымам, і супраць рымскіх стаўленікаў — цароў Ірада Агрыпы II і інш. Для хрысціян Галілея мае асаблівае значэнне, паколькі з’яўлялася галоўным месцам прыбывання і дзейнасці Ісуса Хрыста.

Зноскі
------

1. ↑  *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. . — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3. С. 152.

Літаратура
----------

* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт. падрыхт. тэкстаў, камент. слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. . — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Галілея
* Галілея Архівавана 7 кастрычніка 2013. на prichal.com
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Ільінская царква.
**Свята-Ільінская царква** — праваслаўны храм у в. Дубок Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці.

Гісторыя
--------

Пабудавана на мяжы 18 — 19 ст. з дрэва.

Архітэктура
-----------

Помнік народнага дойлідства. Прамавугольны ў плане зруб храма пераходзіць у трохгранную апсіду, па фронце праз кароткі бабінец да яго далучана трох'ярусная чатырохгранная званіца. Асноўны аб'ём накрыты агульным дахам з вальмамі над апсідай, шацёр званіцы і апсіды завершаны макаўкамі. Архітэктурная выразнасць пазбаўленага дэкору будынка дасягаецца выключна кампазіцыйнымі сродкамі, што спрадвеку было характэрна для народнага дарўлянага дойлідства: гарызантальна ашаляваныя фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў фігурных ліштвах, вуглы апрацаваны накладнымі, у апсідзе паўцыркульная люкарна.

Інтэр'ер
--------

Сцены малітоўнай залы, якая непасрэдна раскрываецца ў апсіду і бабінец, зрублены з брусоў, не ашаляваны, пафарбаваны.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Свята-Ільінская царква (Дубок)

* Свята-Ільінская царква (Дубок) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Свята-Ільінская царква (Дубок) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Ільінская царква (Дубок) на сайце «Архіварта»
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Свята-Аляксандра-Неўская царква.
**Свята-Аляксандра-Неўская царква** — мураваны праваслаўны храм у в. Сенненскае Загор’е Навагрудскага раёна Гродзенскай вобласці.

Гісторыя
--------

### Стары храм

Пабудавана ў 1877 годзе. Храм быў драўляны, з’яўляўся творам народнага дойлідства. Падоўжна-восевую кампазіцыю фарміравалі квадратная ў плане малітоўная зала, прамавугольная ў плане апсіда з бакавымі рызніцамі, невялікі прытвор, над якім узвышалася 1-ярусная шатровая званіца. Дах асноўнага аб’ёму завяршала цыбулепадобная галоўка на гранёным барабане. Уваход афармляў 2-слуповы мураваны ганак.

### Новы храм

Пабудавана ў 1994 годзе з цэглы на месцы старога храма. 6 снежня 1994 года быў асвячоны.

Аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю фарміруюць прамавугольная ў плане прытвор-званіца, кароткая трапезная, малітоўная зала, гранёная апсіда. У сілуэце дамінуюць шацёр 4-граннай званіцы з макаўкай і 8-гранны барабан з купалам над вальмавым дахам малітоўнай залы. Перад храмам пастаўлена цагляная 3-арачная брама.

Зноскі
------

1. ↑  ХРАМ В ЧЕСТЬ СВЯТОГО БЛАГОВЕРНОГО КНЯЗЯ АЛЕКСАНДРА НЕВСКОГО Архівавана 21 снежня 2019.
2. ↑  Свята-Троіцкая царква

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Свята-Аляксандра-Неўская царква (Сенненскае Загор’е) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Свята-Аляксандра-Неўская царква (Сенненскае Загор’е) на сайце «Архіварта»
**«Узняцце сцяга на Іодзіме»** (англ.: Raising the Flag on Iwo Jima) — гістарычны фотаздымак, зроблены 23 лютага 1945 года Джо Розенталем[en]. Яна адлюстроўвае пяцярых марскіх пяхотнікаў ЗША і санітара ВМС ЗША, якія паднімаюць сцяг Злучаных Штатаў на вяршыні гары Сурыбаці падчас бітвы за Іодзіму[en] ў Другой сусветнай вайне.

Фатаграфія стала надзвычай папулярнай, быўшы перадрукаванай у тысячах публікацый. Пазней яна стала адзінай фатаграфіяй, якая атрымала Пулітцэраўскую прэмію за выдатную фатаграфію[en] ў год публікацыі кадра. У ЗША здымак стаў адным з найбольш значных і вядомых вобразаў вайны, а таксама, верагодна, стаў найбольш часта ўзнаўляемай у рэпрадукцыях фатаграфіяй усіх часоў.

З шасці чалавек, адлюстраваных на фатаграфіі, трое (Франклін Сузлі, Гарлон Блок і Майкл Стрэнк[en]) былі забітыя ў наступных баях; трое засталіся ў жывых (Гаральд Шульц, Рэнэ Ганьён і Айра Хейз[en]) і сталі знакамітасцямі пасля ўстанаўлення іх асоб па фатаграфіі. Да 2016 года памылкова лічылася, што на фатаграфіі быў адлюстраваны не Гаральд Шульц, а Джон Брэдлі. Фатаграфія пазней выкарыстоўвалася скульптарам Феліксам дэ Уэлданам для стварэння мемарыяла марской пяхоты[en], размешчанага побач з Арлінгтанскімі нацыянальнымі могілкамі[en].

Падзеі, звязаныя з узняццем сцяга над Іодзімай, апісаны ў мастацкім фільме «Сцягі нашых бацькоў[en]».

Здымак знаходзіцца ў грамадскім здабытку, бо агенцтва «Асашыэйтэд Прэс» адмовілася ад аўтарскіх правоў на фатаграфію.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4   Праверана 27 кастрычніка 2020.
2. ↑   Праверана 27 кастрычніка 2020.
3. 1 2  National Archives Identifier // *National Archives Catalog* Праверана 27 кастрычніка 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q113508718'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q29896325'></a>

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Узняцце сцяга на Іодзіме на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | LOC: 96515062 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Галіна.
Галіны на дрэве
**Галінава́** ў раслін — фрагмент парастка, які ўяўляе сабой бакавое адгалінаванне ствала дрэвавай расліны.

**Галінава́нне** — утварэнне новых парасткаў і характар іх узаемнага размеркавання на сцябле, шматгадовай галінцы і карэнішчы. Вызначае вонкавы выгляд расліны і яе адаптыўныя прыстасаванні, выкарыстоўваецца ў сістэматыцы раслін.

Акрамя сцёблаў, галін і карэнішчаў галінаванне назіраецца ў каранёў, суквеццяў, жылак (праводзячыя пучкі) у лістах і сцёблах, слаявішча (талома) у ніжэйшых раслін і інш. У выніку галінавання іншы раз з’яўляюцца парасткі, не падобныя на матчыны, напрыклад, пры кушчэнні злакаў, утварэнні вусоў і сталонаў і інш.

Тыпы галінавання
----------------

Адрозніваюць галінаванне дыхатамічнае (ізатамічнае), анізатамічнае, манападыяльнае, сімпадыяльнае і інш.

Зыходным лічыцца *дыхатамічнае (вілачнае)*, пры якім з конуса нарастання утвараюцца 2 амаль аднолькавыя (ізатанія) галінкі. Характэрна для некаторых грыбоў, водарасцей, імхоў, рыніяфітаў, дзеразападобных і папарацепадобных.

У працэсе эвалюцыі ўзнікла *анізатамічнае* галінаванне, пры якім адна з галінак перарастае другую, напрыклад, у дэвонскага роду астэраксілан (*Asteroxylon*), многіх дзярэз, селагінел (*Selaginella*) і папарацепадобных (*Pteridophyta*), што перайшло потым у *манападыялнае галінаванне*, пры якім бакавыя галінкі закладваюцца пад верхавінкай галоўнай галінкі, напрыклад, у елкі і інш. хвойных, пальмаў, многіх травяністых раслін і лістасцябловых імхоў.

З дыхатамічнага і манападыяльнага ўзнікла больш прагрэсіўнае *сімпадыяльнае галінаванне*, пры якім бакавая галінка перарастае галоўную галінку, ссоўвае яе ўбок, прымае яе напрамак і вонкавы выгляд, напрыклад, у бярозы, ляшчыны, ліпы і інш. дрэвавых раслін.

Бывае *несапраўднадыхатамічнае галінаванне*, напрыклад, у бэзу, каштана, амялы, якое ўзнікае з манападыяльнага: рост галоўнай восі спыняецца, ніжэй яе верхавінкі развіваюцца 2 амаль аднолькавыя супраціўныя галінкі другога парадку, якія перарастаюць галоўную вось.

У злакаў вылучаюць своеасаблівы спосаб галінавання — *кушчэнне*. У некаторых дрэў назіраецца *мяшанае галінаванне*, напрыклад, у бярозы.

Літаратура
----------

* Галінаванне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph1056491 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фрэнкель.
**Галіна Іванаўна Фрэнкель** (нар. 2 лістапада 1948, г. Гомель)  — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Скончыла ў 1972 годзе Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут (выкладчыкі І. Д. Белагорцаў — кіраўнік дыпломнага праекта, Т. А. Перасадзька, А. Я. Міцянін). З 1998 года працуе ў Дзяржбудэкспертызе па Гомельскай вобласці.

Член Саюза архітэктараў БССР з 1983 года.

Творчасць
---------

Асноўныя працы: Ашчадбанк у г. Добрушы (пабудаваны ў 1995); спальны корпус піянерскага лагера «Лясная казка» ў курортнай зоне н.п. Чонкі (пабудаваны ў 1992); аднакватэрны пяціпакаёвы жылы дом павышанай камфортнасці (1990, пабудаваны ў 1992—1996; у сааўтарстве); селекцыйна-гібрыдны цэнтр у саўгасе «Станькаўскі» Рагачоўскага раёна Гомельскай вобласці (1986—1990; у сааўтарстве); жылы пасёлак для селекцыйна-гібрыднага цэнтра ў н.п. Зарэчча Рагачоўскага раёна (1987—1990, пабудаваны ў 1987; кіраўнік аўтарскага калектыва); няпоўная сярэдняя малакамплектная школа на 9 класаў (54 навучэнцаў) з дзіцячым садам (35 месцаў) у н.п. Старакраснае Рэчыцкага раёна (пачатак будаўніцтва ў 1993; у сааўтарстве); сярэдняя школа на 11 класаў (310 навучэнцаў) у н.п. Саланое Жлобінскага раёна, (праект у 1995; у сааўтарстве); трохпакаёвы аднакватэрны жылы дом «Мацура-3.97» уключаны ў каталог эканамічных сядзібных жылых дамоў (1997, ёсць пабудаваныя ў абласцях).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Френкель Галина Ивановна // Кто есть Кто в Республике Беларусь. Архитекторы Беларуси. / Редакционный совет: И. В. Чекалов (пред.) и др. — Минск: Энциклопедикс, 2014. — 140 с. — ISBN 978-985-7090-29-7. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чарнушэвіч.
**Нічыпар Тодаравіч Чарнушэвіч** (1 (14) лістапада 1900, Капыль, Слуцкі павет, Мінская губерня — 18 лютага 1967, Мінск) — беларускі паэт, перакладчык, драматург. Брат пісьменніка Міколы Хведаровіча.

Біяграфія
---------

 *Літаб’яднанне «Маладняк» 1924-1925.* Нічыпар Чарнушэвіч стаіць другі злева
Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1915—18 знаходзіўся ў Калузе, жыў у прытулку для дзяцей бежанцаў.
У 1917—1920 настаўнічаў у Траянаўскім земскім народным вучылішчы на Капыльшчыне. 
У 1920—1922 служыў у Чырвонай Арміі.

Вучыўся на сацыяльна-гістарычным аддзяленні педагагічнага факультэтата Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1922—1928).
Вучобу сумяшчаў з працай літсупрацоўніка, потым загадчыка аддзела ў газеце «Савецкая Беларусь» (1924—1929). 
У 1926 быў адным з рэдактараў друкаванага органа беларускага студэнцтва «Голас студэнта».
Член літаратурнага аб'яднання «Маладняк».
У 1929—1930 слухач Вышэйшых навукова-педагагічных курсаў пры 2-м Маскоўскім універсітэце.

27 сакавіка 1930 арыштаваны ДПУ БССР па справе «Саюза вызвалення Беларусі. 10 красавіка 1931 прыгавораны да 5 гадоў ссылкі ў г. Вятку. У ссылцы захварэў на сухоты, ад якіх пакутваў усё жыццё.

У 1931—1935 супрацоўнік газеты «Вятская правда» (пазней «Кировская правда»). У 1935—1941 выкладаў гісторыю ў сярэдніх школах Масквы. У кастрычніку 1941 эвакуіраваўся ў Цюмень, дзе працаваў загадчыкам аддзела рэдакцыі газеты «Тюменская правда».

З 1947 жыў у Мінску. Працаваў начальнікам планавага аддзела Белсельгасзабеспячэння, выкладчыкам гісторыі ў Мінскай афіцэрскай школе (з 1949), старшым інжынерам трэста папяровай прамысловасці (з 1952), потым ў Беларускім дзяржаўным выдавецтве і на Беларускім радыё.

Сябра СП БССР з 1957.

Рэабілітаваны 19 верасня 1960.

Памёр 18 лютага 1967, пахаваны на Усходніх могілках у Мінску.

Творчасць
---------

Першыя вершы надрукаваў у 1923 (часопіс «Полымя»). У кнігах паэзіі «Дзіва» (1927), «Нясу надзею» (1962), «Гаворка дум» (1966), «Выбраныя вершы» (1975) роздум над месцам чалавека на зямлі, тэма прыроды. Аўтар п’ес «Шукальнікі вышыні», «Сям’я доктара Чыверса», кінааповесці «Арсенал пачуццяў».

Перакладаў на беларускую мову творы рускіх, украінскіх, яўрэйскіх паэтаў.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 239
* Чарнушэвіч Нічыпар // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995. Т. 6. С. 255
* Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. Энцыклапедычны даведнік у 10 тамах (15 кнігах). Т. 1. Абрамовіч—Кушаль. / Укладальнік Л. У. Маракоў. — Смаленск, 2003. — 480 с. — ISBN 985-6374-04-9.
Возера **Сен-Мандэ** (фр.: Lac de Saint-Mandé) — натуральнае возера на паўночна-заходняй мяжы Венсенскага лесу.

Гісторыя
--------

Возера ўзнікла ў XIII стагоддзі, у выніку ўтварэння затору ў прыроднай лагчыне, з далейшым назапашваннем у ёй атмасферных ападкаў і навакольных сцёкавых вод. З-за смуроду ад возера ў XVIII стагоддзі было прынята рашэнне аб запаўненні яго грунтам. Але ўжо ў сярэдзіне XIX стагоддзя, падчас пераўтварэння Венсенскага лесу ў парк, возера было адноўлена пад кіраўніцтвам інжынера Жана-Шарля Альфана. Каб не дапусціць паўторнага накаплення стаячых водаў, было вырашана ўключыць возера ў гідрасістэму Венсенскага леса, шляхам аб'яднання яго з возерам Гравель. 

На возеры знахозіцца адзін востраў. На дадзены момант катанне на лодках па возеру забаронена, таму востраў стаў месцам пасялення шматлікіх вадаплаўных птушак.

Транспарт
---------

Да возера можна даехаць на метро: лінія 1 або аўтобусамі № 46, 56, 86, 325.

Літаратура
----------

* Revue des eaux et forêts (vol. 42), éditions Berger-Levrault, 1903, p. 578.
* Le Lac de Saint-Mandé - Au dessus des Charmettes, par Jean-Baptiste Gindre de Mancy, impr. F. Malteste, 1863.
**Нітранскае княства** (славацк.: Nitrianske kniezatstvo, венг.: Nyitrai Fejedelemseg) — славянскае княства, размешчанае на захадзе сучаснай Славакіі. Цэнтр — Нітра. Паўстала ў VIII ст. У пачатку IX ст тэрыторыя княства ўключала амаль усю тэрыторыю Славакіі (акрамя Загор'я), частка Карпацкай Русі і частка паўднёва ўсходняй Венгрыі. Да 833 г. княства было самастойнае, потым нітранскі князь Прыбіна быў выгнаны вялікамараўскім князем Маймірам I і княства стала часткай Вялікай Маравіі. У 907—925, пасля падзення Вялікай Маравіі, княства стала часткай Венгерскага каралеўства. У 1108 княства страціла аўтаномны статут.

Літаратура
----------

* Алимов, Денис Е. (2015). "В поисках племени: Посавское и Нитранское княжества в контексте этнополитической ситуации в славянском мире в IX в.". *Исторический формат* **4**: 246-273. .
* Betti, Maddalena (2013). *The Making of Christian Moravia (858-882): Papal Power and Political Reality*. Leiden-Boston: Brill. .
* Bowlus, Charles R. (1995). *Franks, Moravians, and Magyars: The Struggle for the Middle Danube, 788-907*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. .
* Goldberg, Eric J. (2006). *Struggle for Empire: Kingship and Conflict under Louis the German, 817-876*. Ithaca, NY: Cornell University Press. .
**Нітрабары́т** — мінерал класа нітратаў, нітрат барыю Ba(NO3)2, барыевая салетра.

У склад нітрабарыту ўваходзяць 52,55 % барыю, 10,72 % азоту, 36,73 % кіслароду. Крышталізуецца ў кубічнай сінгоніі. Крышталі празрыстыя, бясколерныя або карычнева-чорныя пры наяўнасці дамешкаў ваду, са шкляным бляскам, утвараюць двайнікі па шпінелевым законе. Шчыльнасць 3,245—3,255 г/см³. Добра раствараецца ў вадзе.

Упершыню апісаны і атрымаў назву ў 1882 годзе як барый азотнакіслы. Найбуйнейшыя радовішчы нітрабарыту ў Чылі.

Зноскі
------

1. ↑  Nitrobarite Mineral Data // Mineralogy Database (англ.)
2. ↑  Нитробарит // Кристаллов.net (руск.)
3. ↑  Nitrobarite // Mindat.org (англ.)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 350. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Спасылкі
--------

* Нитробарит // Кристаллов.net (руск.)
* Nitrobarite // Mindat.org (англ.)
* Nitrobarite Mineral Data // Mineralogy Database (англ.)
* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Нітрабарыт
**Пётр Барташэвіч** (29 чэрвеня 1914, Вільня — 13 студзеня 1991) — беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў 1914 годзе ў Вільні, дзе скончыў школу і гімназію. У 1934 паступіў вучыцца ў Віленскую каталіцкую духоўную семінарыю. У 1939 атрымаў ступень магістра тэалогіі. 16 чэрвеня 1940 у Вільні арцыбіскуп Рамуальд Ялбжыкоўскі ўдзяліў яму прэзбітэрскае пасвячэнне.

Спачатку служыў вікарыем у Шумску, а пазней — у віленскай Кальварыі. У кастрычніку 1941 г. быў накіраваны на працу ў Зембіне пад Мінскам, але не трапіў туды. Па просьбе Антонія Зянкевіча, тагачаснага генеральнага вікарыя біскупа, застаўся ў парафіі ў Глыбокім.

У 1943 годзе быў пробашчам парафіі ў Пярплішчы, у 1946 г. — пробашчам парафіі ў Крулеўшчызне. Восенню быў арыштаваны і прывезены ў Полацк. Яго абвінавацілі ў тым, што ён не верыць у моц Чырвонай арміі, прымушаў дзяцей маліцца і актыўна ўдзельнічаў у сустрэчах святароў.

У пачатку 1949 быў асуджаны на 25 гадоў лагераў, пазбаўленне грамадзянскіх правоў на 5 гадоў і канфіскацыю маёмасці. Спачатку быў накіраваны ў турму ў Оршу, адтуль — у лагер Старая Вятка ў Комі АССР. Праз два гады быў высланы ў лагер Чуна ў Сібір. Быў вызвалены 1 мая 1955 г. прыбыў у парафію ў Пярплішчы, дзе касцёл быў ужо зачынены.

Ксёндз Пётр звярнуўся ў Гродна, дэкан Міхал Арановіч накіраваў яго ў Адэльск. 13 чэрвеня 1955 г. пасля атрымання адпаведных дакументаў, пачаў там працу. Займаўся моладдзю, пры касцёле арганізаваў спартыўныя спаборніцтвы. Яго выхаванцам з'яўляецца Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп Тадэвуш Кандрусевіч. У адэльскай школе дзеці не ўступалі ў піянеры і камсамол, улады вінавацілі ў гэтым ксяндза.

У яго былі адабраны дакументы (т. зв. даведка). Пасля сустрэчы ў Маскве са старшынёй Найвышэйшай рады па справах рэлігіі святар дакументы атрымаў.

У 1963 г. ён быў вымушаны пакінуць парафію ў Адэльску і накіравацца ў Жалудок, дзе выконваў функцыі пробашча. Дзякуючы старанням кс. Пятра ў Вышэйшую духоўную семінарыю ў Рызе быў прыняты Антоні Ханько, будучы канцлер біскупскай курыі ў Гродне. Ксёндз Пётр разам з кс. Юзафам Грасевічам заснаваў патаемную супольнасць сясцёр Маці Божай Міласэрнасці. У 1990 г. ён стаў папскім прэлатам.

Памёр ў 1991 годе ў Жалудку, дзе быў пахаваны каля магілы сваёй маці.

Зноскі
------

1. ↑  grodnensis.by
**Пётр Бластусовіч (Бластус) Кміта** (? — 1629/1632) — выдавец і паэт 1-й паловы XVII ст.

Біяграфія
---------

Працаваў друкаром у Вільні ў друкарні Яна Карцана, свайго цесця. У 1611—1612 гадах Пётр Кміта трымаў у Вільні ўласную друкарню, дзе выдаў 5 кніг, у асноўным панегірыкі, пад імем па-бацьку — *Бластусовіч* або *Бластус*. Быў звязаны з арыянамі. У 1612 годзе перавёз друкарню ў Любчу і да канца 1620-х гадоў узначальваў Любчанскую друкарню, з 1614 года падпісваў выданні як *Бластусовіч (Бластус) Кміта*. Пераехаць з Вільнi ў Любчу, пад пратэкцыю апекуна кальвінізму гет­мана польнага літоўскага Крыштафа Радзівіла, Пятра Кміту вымусіла нарастанне контррэфармацыйнага ціску. 3 1632 годзе выдаўцом Любчанскай друкарні быў сын Пятра Кміты — Ян Даніэль Кміта.

Дзейнасць Пятра Кміты мела выразны рэнесансавы характар, спрыяла папулярызацыі свецкай літаратуры. Да канца 1620-х гадоў Пётр Кміта выдаў у Любчы больш за 50 кніг на польскай i лацінскай мовах, некаторыя за ўласны кошт, у т.л. антычныя i гістарычныя творы, «Гісторыя іудзейскай вайны» І. Флавія (1617), першае ў ВКЛ выданне М. Стрыйкоўскага («Генеалогія, альбо Кароткае апісанне вялікіх князёў літоўскіх», 1626), творы па геаграфіі, медыцыне i ветэрынарыі, паэтычныя зборнікі («Жыццё сельскае i гарадское», 1620; «Прытчы Саламона» ў паэтычным выкладзе Язэпа Даманеўскага, 1623), «Прыказкі польскія» (1618) парэміёлага i паэта Саламона Рысінскага. Таксама выходзілі выданні рэфармацыйнага кірунку, у т.л. Статут кальвінісцкай гімназіі ў Слуцку (1628), творы дзеячаў рэфармацыйнага руху — сеньёра навагрудскага дыстрыкту Яна Зыгровіюса, рэктара віленскай школы Пятра Сестранцэвіча.

Сам Пётр Кміта супрацоўнічаў з Адамам Уладзіславіюшам з Кракава, прадстаўніком гэтак званай мяшчанскай літаратуры. Выдаў з уласнымі дапаўненнямі адну з найпапулярнейшых тым часам у ВКЛ кніг — «Апафегматы» Б. Буднага (1614). Вершы і прысвячэнні Пятра Кміты змешчаны ў палемічным творы Яна Ліцынія Намыслоўскага «Katalysis» («Каталісіс», Вільня, 1598), «Прыказках польскіх» С. Рысінскага, у творы М. Рэя «Люстэрка» (Вільня, 1606) і іншых.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku. Zeszyt 5. Wielkie Księstwo Litewskie // Opracowali A. Kawecka-Gryczowa, K. Korotajowa i W. Krajewski. — Wrocław-Kraków, 1959.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
**ČEZ Арэна** (чэшск.: ČEZ Arena) — шматфункцыянальная арэна ва Остраве, Чэхія.

Будоўля арэны пачадася ў 1979 годзе, адчынілася ў 1986 годзе. Спачатку арэна насіла назву «Палац культуры і спорту». У 2003—2004 гадах адбылася рэстаўрацыя да Чэмпіяната свету па хакеі 2004 года, пасля якой назва арэны змянілася на сучасную. Кошт рэстаўрацыі склаў 690 мільёнаў крон.

Арэна з'яўляецца хатняй пляцоўкай для клуба Чэшскай экстралігі «Віткавіцы».

Уладальнікам арэны з'яўляецца акцыянернае таварыства «Віткавіцы Арэна», іх мажарытарны акцыянер горада Острава. Комплекс уключае ў сябе атэль, шматфункцыянальную арэну і футбольны стадыён.

У 2010 годзе на арэне прайшлі гульні Чэмпіянату свету па баскетболе сярод жанчын.
З 1 па 17 мая 2015 года на арэне прайшоў 79-ы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме ČEZ Арэна (Острава)
* Афіцыйная старонка Архівавана 4 мая 2015.
**Інстытут радыяцыйнай бяспекі «Белрад»** — недзяржаўная арганізацыя ў Рэспубліцы Беларусь, якая займаецца радыяцыйным манітараваннем жыхароў Чарнобыльскай зоны і іхніх прадуктаў харчавання, распрацоўкай сродкаў забеспячэння радыяцыйнай бяспекі і абароны насельніцтва на тэрыторыях, забруджаных радыенуклідамі, правядзенне навуковых даследаванняў. Заснаваны ў 1990 годзе прафесарам, членам-карэспандэнтам НАНБ Васілём Барысавічам Несцярэнкам.

Дзейнасць
---------

Інстытут рэгулярна ладзіць маніторынг утрымання цэзію-137 ў арганізме дзяцей.

Распрацоўвае і вырабляе дазіметры і іншае радыяметрычнае абсталяванне.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
**Інстытут рукапісаў імя Мухамеда Фізулі** (азерб.: Əlyazmalar İnstitutu) — навуковы цэнтр у сістэме Нацыянальнай Акадэміі Навук Азербайджана, займаецца навукова-даследчай, архіўнай і бібліятэчнай дзейнасцю, ажыццяўляе збор, сістэматызацыю, ахову, вывучэнне, пераклад і публікацыю сярэдневяковых рукапісаў. Інстытут размяшчаецца ў гістарычным будынку былой Бакінскай мусульманскай жаночай школы Тагіева на вуліцы Істыглаліят.

Гісторыя
--------

Перадумовы для стварэння Інстытута ўзніклі яшчэ ў 1924 годзе, калі ў Баку быў праведзены першы Усеазербайджанскі Рэгіянальны Кангрэс, які пастанавіў арганізаваць навуковую бібліятэку са спецыяльным аддзелам, прысвечаным старажытным рукапісам і рэдкім кнігам. Спачатку гэта бібліятэка з'яўлялася часткай Таварыства даследавання Азербайджана, а затым яе ўключылі ў склад Інстытута літаратуры імя Нізамі.

У 1950 годзе пры Акадэміі Навук Азербайджана быў створаны Рэспубліканскі рукапісны фонд. 1986 годзе на базе фонду быў заснаваны Інстытут рукапісаў АН Азербайджана. У 1996 годзе Інстытут было прысвоена імя Мухамеда Фізулі. З 1972 года па 1980 год дырэктарам інстытута быў вядомы савецкі іраніст Рустам Аліеў (1929—1994).

Структура
---------

* Аддзел цюркскіх рукапісаў
* Аддзел арабскіх рукапісаў
* Аддзел персідскіх рукапісаў
* Аддзел асабістых фондаў
* Аддзел бібліяграфіі і абслугоўвання
* Аддзел гігіены і рэстаўрацыі
* Аддзел перакладу і інфармацыі

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Інстытут рукапісаў НАН Азербайджана на Вікісховішчы |

* Старонка ІР НАНА
* Калекцыя старадаўніх медыцынскіх манускрыптаў ІР
* Старажытныя азербайджанскія рукапісы перавезены з Ватыкана ў Баку Архівавана 12 ліпеня 2011.
* У Брытанскага музея набыты каштоўныя рукапісы азербайджанскага паэта Юсіфбека Устаджлу
**Нямецкая марка** (Код валюты: **DEM**) — афіцыйная валюта Федэратыўнай Рэспублікі Германія з 1948 па 2001 год. Яна была ўведзена 21 чэрвеня 1948 ў Трызоніі, а праз тры дні у Заходнім Берліне ў выніку грашовай рэформы, замяніўшы рэйхсмарку. Пасля аб'яднання Германіі ў 1990 яна таксама замяніла марку ГДР у якасці афіцыйнага плацежнага сродку. 1 снежня 2002 пасля ўступлення ў сілу Еўрапейскага эканамічнага і грашовага саюзу нямецкую марку замяніў еўра. Нямецкая марка падзялалась на 100 пфенігаў. Пры гэтым існавалі манеты ў 1, 2, 5, 10 і 50 пфенігаў, а таксама банкноты 1/2, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500 і 1000 марак. Усяго былі выпушчаны чатыры серыі банкнотаў. Пачынаючы з другой серыі найменшы намінал банкнотаў быў 5 марак.

З 1948 па 1964 год нямецкая марка была таксама афіцыйнай назвай валюты ГДР.

Спасылкі
--------

* Бундэсбанк(недаступная спасылка) — цэнтралны банк ФРГ
* Выявы банкнотаў Архівавана 21 мая 2013. на сайце Бундэсбанку
* Выявы манет Архівавана 21 мая 2013. на сайце Бундэсбанку
**Алена Ігараўна Вітрычэнка** (укр.: Олена Ігорівна Вітриченко; нар. 25 лістапада 1976, Адэса, УССР) — украінская спартсменка, выступала ў індывідуальным першынстве па мастацкай гімнастыцы.

Біяграфія
---------

Маці Алены, Ніна Вітрычэнка, таксама была гімнасткай, пасля стала трэнерам сваёй дачкі. Алена пачала займацца мастацкай гімнастыкай з чатырохгадовага ўзросту.

Хоць яна ўпершыню з'явілася на міжнародных спаборніцтвах у 1986, па-сапраўднаму яе заўважылі на сусветным першынстве ў Бруселі (Бельгія) у 1992 годзе, дзе яна, як член украінскай зборнай, заваявала сярэбраны медаль. Пасля гэтага Алена пачала перамагаць на шматлікіх іншых важных спаборніцтвах.

Яе найлепшае выступленне адбылося на Летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года, дзе яна заваявала бронзавы медаль. Праз год яна выйграла сусветны і еўрапейскі чэмпіянат. Любімым прадметам для Алены з'яўлялася стужка, за выступленні з якой яна тройчы станавілася сусветным і двойчы еўрапейскім чэмпіёнам.

Вітрычэнка скончыла выступы пасля Алімпійскіх гульняў у Сіднеі (2000).

У Кіеве ёю арганізавана ўласная школа мастацкай гімнастыкі, дзе Алена займаецца трэнерскай працай.

Алена Вітрычэнка замужам за бізнесменам Аляксеем Баравіковым. У шлюбе нарадзіліся двое сыноў, Давід і Цэзар, і дачка Аўрора. Сям'я пражывае ў Іспаніі.
**Алена Іванаўна Малахавец** у дзявоцтве **Бурман** (руск.: Елена Ивановна Молоховец; 28 красавіка (10 мая) 1831, Архангельск — 1918, Петраград) — аўтар папулярнага кулінарнага даведніка.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў сям’і начальніка архангельскай мытні. Рана асірацела, з пратэкцыі бабулі, якая ўзяла на сябе ўсе выдаткі, 14-гадовая Алена залічаная ў Смольны інстытут для высакародных дзеўчын ў Санкт-Пецярбургу. Скончыла інстытут у 1848 г. з добрымі адзнакамі. Тры гады поўнай ізаляцыі ад знешняга свету, магчыма, прычыніліся да душэўнага неспакою А. Малахавец у будучыні.

У хуткім часе па вяртанні ў Архангельск, выйшла замуж за галоўнага архітэктара горада Франца Францавіча Малахаўца, які быў старэйшы за яе на 11 гадоў. Затым архітэктар Малахавец праведзены на службу ў Курск. У Курску у 1861 г. А. Малахавец выдала сваю самую вядомую кнігу — кулінарную энцыклапедыю «Падарунак маладым гаспадыням, ці сродак да памяншэння выдаткаў у хатняй гаспадарцы» (*Подарокъ Молодымъ хозяйкамъ или Средство къ уменьшенію расходовъ Въ домашнемъ хозяйствѣ*). Праз 5 гадоў кніга была перавыданая, а агулам да 1917 году кніга вытрымала 29 перавыданняў, зараз зноў выдаецца ў Расіі.

У гады руска-турэцкай вайны А. Малахавец захапілася містыцызмам і пачала складаць павучальныя творы з развагамі пра рэлігію і містыку — «Манархізм, нацыяналізм і праваслаўе», «Кароткая гісторыя домабудаўніцтва Сусвету», «Таямніца гора і смут нашага часу і якар выратавання для тых, хто замахваецца на бязвер’е, забойства, самагубства і крайнюю амаральнасць».

Пахавана 15 снежня 1918 г. у Петраградзе.

Фактычна адзіным бібліёграфам Е. І. Малахавец з’яўляецца галандскі славіст Эхберт Хартман.

Зноскі
------

1. ↑  *Филиппова Т.* Слово редактора…
Люнебургская пустэча на карце
**Люнебургская пустэча** (ням.: Luneburger Heide) — раўніна на паўночным захадзе Германіі (Ніжняя Саксонія), каля горада Люнебург, з добра захаваным прыродным ландшафтам.

C 1922 — аднайменны нацыянальны парк. Расліннасць прадстаўлена верасам і ядлоўцам. У парку ёсць спецыяльна пракладзеныя сцяжынкі для веласіпеднай язды, конных і пешых прагулак.

Спасылкі
--------

* Люнебургская пустэча, афіцыйны партал  (ням.)
* Нафтавая пустэча: гісторыя(недаступная спасылка)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4036519-0 · LCCN: sh85078883 · NKC: ge129923 · VIAF: 315528007 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кухарэнка.
**Анатоль Васілевіч Кухарэнка** (15 студзеня 1951, в. Масцілавічы, Мінская вобласць) — беларускі архітэктар.

Біяграфія
---------

Паліклініка ў жылым раёне Чыжоўка
Скончыў Беларускі політэхнічны інстытут у 1973 годзе. Працаваў у Мінскпраекце, архітэктарам Ленінскага раёна Мінска. 

Член Саюза архітэктараў СССР з 1980 года. Пражывае ў Мінску.

Творчасць
---------

Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): жылыя дамы па вул. Усходняй (1976), Галадзеда (1979), паліклініка[d] ў мікрараёне Чыжоўка (1979, у сааўтарстве з А. Ладкіным) у Мінску.

Літаратура
----------

* Кухаренко Анатолий Васильевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)