recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Герб Гомельскай вобласці** — геральдычны сімвал Гомельскай вобласці. Герб і сцяг зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 кастрычніка 2005 г. № 490.

Апісанне
--------

Герб Гомельскай вобласці ўяўляе сабой выяву на зялёным полі французскага шчыта срэбнага крыжа, на цэнтральную частку якога накладзены малы французскі шчыт блакітнага колеру з выявай залатой рысі, якая ляжыць. У верхняй частцы крыжа размешчаны срэбны лучнік, у правай — чорны рог, у левай — чорны арол, у ніжняй — ружовая харугва з вершнікам. Шчыт вянчае вялікая гарадская карона залатога колеру. Шчыт апраўлены дзвюма залатымі дубовымі галінамі, якія ўвітыя і злучаныя чырвонай ордэнскай стужкай.

Гл. таксама
-----------

* Сцяг Гомельскай вобласці

Спасылкі
--------

* Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 кастрычніка 2005 г. № 490.

| Гомельская вобласць у тэмах |
| --- |
| Герб Гомельскай вобласці | 
* Аблвыканкам
* Старшыня аблвыканкама
* Абласны Савет
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Гарады
* Пасёлкі гарадскога тыпу
* Сельскія населеныя пункты
* Музеі
* Славутасці

 |

| ⛭Рэгіёны Беларусі: Герб |
| --- |
| 
* Брэсцкая вобласць
* Віцебская вобласць
* Гомельская вобласць
* Гродзенская вобласць
* Магілёўская вобласць
* Мінская вобласць
* Мінск

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ладзісаў.
**Алег Іванавіч Ладзісаў** (нар. 24 лістапада 1953, г. п. Обаль, Шумілінскі раён) — беларускі мастак, працуе ў станковым жывапісе, графіцы і перфамансе. Член Беларускага саюза мастакоў з 1989 года.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі педагагічны інстытут замежных моў(1976), Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (факультэт гісторыі і тэорыі мастацтва; 1986).

З 1983 па 2003 год жыў у Полацку, працаваў загадчыкам сектара выяўленчага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка, выкладчыкам жывапісу, кампазіцыі, гісторыі мастацтва ў Полацкай дзіцячай мастацкай школе. З 2003 года — у Мінску, вучоны сакратар Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь.

Творчасць
---------

Удзельнік мастацкіх выставак з 1986 года.
Асноўныя творы: палотны «Белыя лілеі», «Тая, што збірае каласы», «Чырвонае на зялёным», «Танец», «Інфанта», «П’еро і Арлекін», «Малітва»; графічныя лісты: «Праз вякі», «Лава Бекета», «Пасадзі кветку ў Эдэме!», «Белы крыж», «Абгарні кнігу!»; перфармансы «Short Мап», «Белы Зікурат», «Winners Blues».

Творы знаходзяцца ў фондах Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка, у галерэі «Маскоўская палітра» (г. Масква), галерэі «Падляска» (г. Бела Падляска ў Польшчы), у прыватных калекцыях у Беларусі, Расіі, Польшчы, Германіі, Ізраілі.

Зноскі
------

1. ↑  Алег Ладзісаў. Персанальная выстаўка жывапісу

Літаратура
----------

* Ладзісаў Алег Іванавіч // Беларускі Саюз Мастакоў : энцыклапедычны даведнік / рэдкал.: Б. А. Крэпак [і інш.]. — Мн. 1998. — С. 310.
* Ладзісаў Алег Іванавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Полацка / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. ; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн. 2002. — С. 810.
* Лысенко, Л. М. Художники Полоцка / Л. М. Лысенко // Тэзісы дакладаў навуковых супрацоўнікаў запаведніка па выніках працы : (навукова-практычныя канферэнцыі 1989—1990 гадоў) / Полацкі гісторыка-культурны запаведнік. — Полоцк, 1991. — С. 19-21.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 184154380939930290719 |
**Аб’яднаны спіс** (лат.: Apvienotais saraksts) — цэнтралісцкі і рэгіяналісцкі палітычны альянс у Латвіі, створаны дзеля ўдзелу ў парламенцкіх выбарах 2022 года. Спіс складаецца з Латвійскай зялёнай партыі (ЛЗП), Латвійскай асацыяцыі рэгіёнаў (ЛАР), Ліепайскай партыі (ЛП), а таксама Аб’яднанага спісу Латвіі на чале з ліепайскім будаўніком Улдысам Піленсам. Аб’яднанне было закладзенае 1 ліпеня 2022 года. Пазней лідары ЛАР і ЛЗП Эдвардс Смілценс і Эдгарс Таварс сталі сустаршынямі рады аб’яднання, а прадстаўнік альянсу Улдыс Піленс быў абраны кандыдатам на прэм’ер-міністра. Адным з каталізатараў з’яўлення Аб’яднанага спісу была адмова ЛЗП і ЛП працаваць з сваімі былымі партнёрамі Звязам зялёных і сялян, калі яны прасоўвалі асуджанага алігарха Айварса Лэмбергса ў якасці кандыдата ў прэм’ер-міністра.

Зноскі
------

1. ↑  «Latvia’s election confirms decisive win for pro-Western over pro-Moscow parties». Euronews.
2. ↑  «Vēlēšanas 2022: kādus mērķus izvirzījuši „Apvienotais saraksts" un „Progresīvie"». TV3.
3. ↑  «Task of LRA, LZP and Liepāja Party is to change Latvia’s status as weakest link of Baltic chain — Pīlēns»(недаступная спасылка). LETA.
4. ↑  «Oficiāli reģistrēta partiju apvienība „Apvienotais saraksts"». NRA.
5. ↑  «What are the most likely Latvian coalition models?». LSM.

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
Тэктанічныя структуры Беларусі
**Гарадоцка-Хацецкая ступень** — тэктанічная структура на паўночным усходзе Гомельскай вобласці. Выяўлена ў 1975 годзе. З’яўляецца паўночным бортам Прыпяцкага прагіну. На поўдні абмежавана Паўночна-Прыпяцкім разломам, на захадзе мяжуе з Бабруйскім, на ўсходзе — з Грамяцкім пахаванымі выступамі, на поўначы — з Жлобінскай седлавінаю. Ад Бярэзінскай ступені, якая належыць да Прыпяцкага грабена, аддзелена Паўночна-Прыпяцкім краявым разломам.

Даўжыня Гарадоцка-Хацецкай ступені каля 100 км, шырыня 30—50 км. Паверхня фундамента ў паўднёвай частцы ступені на глыбіні ад -1400 да -2200 м. У разрэзе платформавага чахла верхнепратэразойскія (магутнасць 22 м) і дэвонскія (магутнасць 1378 м) адклады, характэрныя для Прыпяцкага прагіну (адсутнічае верхняя саляносная тоўшча). Паверхня фундамента, паводле геафізічных дадзеных, паніжаецца на поўдзень і толькі ў непасрэднай блізасці (каля 10 км) ад Паўночна-Прыпяцкага разлому нязначна ўздымаецца да поўдня. Па паверхні фундамента вылучаны шэраг разрыўных парушэнняў амплітудай да 500 м.

Літаратура
----------

* Гарадоцка-Хацецкая ступень // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз.
**Герб Віцебскага раёна** — герб Віцебскага раёна Віцебскай вобласці.

Апісанне
--------

Герб уяўляе сабой іспанскі шчыт, які мае выгнута-зубчастае перасячэнне. У верхнім блакітным полі абраз Збавіцеля, звернуты направа, вакол яго галавы зверху справа — літары «ΙΣ» і злева — літары «ΧΣ» з цітламі, ніжэй справа і злева літары «С» з тытламі. У ніжнім полі чырвоная сцяна з чорнымі швамі, на якой размешчаны тры чорныя круглыя байніцы з залатой аблямоўкай.

Гісторыя
--------

Герб і сцяг Віцебскага раёна зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 28 лютага 2011 года № 86.

Гл. таксама
-----------

* Сцяг Віцебскага раёна
* Герб Віцебскай вобласці

Зноскі
------

1. ↑  Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных и территориальных единиц Витебской области. Указ Президента Республики Беларусь от 28 февраля 20011 г. № 86 Архівавана 11 мая 2021.
*Cygnus cygnus*
**Лебедзь-клікун** (*Cygnus cygnus*) — птушка з сямейства качыных.

Агульная характарыстыка
-----------------------

Лебедзь-клікун — буйная птушка. Даўжыня цела 145—170 см, размах крылаў 218—250 см; важыць ад 7 да 10 кг, часам больш. Самка крыху меншая за самца. Цела выцягнутае, даўжыня шыі прыкладна роўная даўжыні тулава. Ногі кароткія, аднесены назад. У апярэнні вялікая колькасць пуху. Дзюба цытрынава-жоўтая з чорным кончыкам. Апярэнне белае. Маладыя птушкі маюць дымчата-шэрае апярэнне з больш цёмнай галавой. Чыста белы колер апярэння клікун набывае толькі на трэці год жыцця. Самец і самка вонкава практычна не адрозніваюцца адзін ад аднаго. Шыю клікун трымае прама, не згінаючы яе ў форме літары «S», як лебедзь-шыпун. Лебедзь-клікун крыху драбнейшы за шыпуна.

Пашырэнне
---------

Насяляе галоўным чынам неглыбокія азёры і вялікія сажалкі, якія маюць зараснікі каля берагоў, а таксама марскія затокі з участкамі трыснягу і мноствам мелін; зімуе ў прыбярэжнай зоне мораў, а таксама на кантынентальных вадаёмах.

Арэал цягнецца ад Ісландыі праз Скандынавію і паўночны ўсход Еўропы, шырокім поясам праз Азію да Камчаткі і Сахаліна. Пералётны від, лакальна аселы (напрыклад, у Ісландыі). Месца зімовак: часткова ў межах гнездавога арэала, акрамя гэтага заходняя і цэнтральная Балтыка, паўднёвая Нарвегія і Швецыя, Данія, Германія, Вялікабрытанія, Ісландыя, Паўднёвая Еўропа, Чорнае і Каспійскае моры, Паўднёвая, Цэнтральная, Усходняя Азія і Малая Азія. На Беларусі рэдкі на гнездаванні від, зрэдку зімуе.

Лебедзь-клікун з’яўляецца нацыянальным сімвалам Фінляндыі.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Гняздо ладзіць на завалах трыснягу або на меліне сярод чароту ці іншай прыбярэжнай расліннасці. Гэта плоская куча з трыснягу, моху, рагозу і да т.п. Высцілка з сухой травы, моху, пер’я і пуху.

Яйкі (5-7) крыху падоўжаныя або блізкія да эліптычных, белыя або брудна-белыя з жаўтаватым адценнем. Памеры: 114,5 × 73,5 мм.

Гл. таксама
-----------

* Спіс птушак Беларусі

Літаратура
----------

* Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Brockhaus |
| Таксанамія | Avibase · CMS · eBird · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4181514-2 |
**Высокі Атлас** (араб. الاطلس الكبير‎‎, фр.: Haut Atlas) — горны хрыбет у складзе Атласкіх гор, размешчаны на захадзе Паўночнай Афрыкі, на тэрыторыі Марока. Хрыбет цягнецца ад узбярэжжа Атлантычнага акіяна (мыс Гір) да мяжы з Алжырам на ўсходзе. Даўжыня хрыбта складае каля 700 км.

Хрыбет з’яўляецца месцам вядомых палеанталагічных раскопак, у выніку якіх былі знойдзеныя косткі невядомага раней продка дыназаўраў, атлазаўра, які жыў на тэрыторыі Марока 180 млн гадоў таму.

Высокі Атлас фармуе басейн мноства рачных сістэм. Большасць рэк, якія не перасыхаюць улетку, цякуць у паўночным кірунку, даючы магчымасць людзям сяліцца ўздоўж іх. Некалькі вадзі і сезонных рэк сканчаюцца ў пустынных раёнах на поўдзень і ўсход ад хрыбта. Рака Дадэс, прыток Драа, і рака Тодра праразаюць у хрыбце найпрыгожыя цясніны — цясніна Дадэс і цясніна Тодра.

Спасылкі
--------

* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Высокі Атлас**
**Мыша́нская антыкліна́ль** (ад назвы вёскі Мышанка ў Петрыкаўскім раёне) — тэктанічная структура ў Мазырскім і Петрыкаўскім раёнах Гомельскай вобласці, у межах Шастовіцкай ступені Прыпяцкага прагіну. Выяўлена сейсмаразведачнымі працамі па паверхні верхнефаменскай саляноснай тоўшчы.

Мышанская антыкліналь — невялікі (6×2 км) верхнефаменскі саляны перадтрыясавы крыптадыяпір паўночна-ўсходняга распасцірання, аддзелены седлавінамі ад Скрыгалаўскай антыкліналі на захадзе і Прудоцкай на ўсходзе. Амплітуда антыкліналі больш за 200 м, а перавышэнне скляпення над сумежнымі сінкліналямі 1300 м і больш. Па міжсалявых задонска-ялецкіх адкладах антыкліналі адпавядае седлавіна паміж Скрыгалаўскай і Прудоцкай міжсалявымі антыкліналямі. Кантралюецца Мышанская антыкліналь флексурай па міжсалявых адкладах, якая адпавядае разлому ў падсалявых адкладах. Фарміравалася ў познефранскі час, часткова ў карбоне, пермі і трыясе ў выніку блокавых насоўванняў і галакінетычных рухаў у галітавай падтоўшчы верхнефаменскай саляноснай тоўшчы.

Літаратура
----------

* Мышанская антыкліналь // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3. Катэнарыя — Недайка / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1984. — 588 с. іл. — 10 000 экз.
**Гера́льдыка**, **гербазна́ўства** (лац.: heraldus — вяшчальнік) — сістэма ведаў пра гербы, правілы іх складання ў Гербоўнік і выкарыстання, дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае старажытныя (тэарытычная геральдыка), і стварае новыя (практычная геральдыка) гербы. Садзейнічае вывучэнню генеалогіі і матэрыяльнай культуры, дапамагае вызначыць прыналежнасць, датаванне месца вытворчасці і іншыя дэталі, якія адносяцца да рэчавых помнікаў. Геральдыка мае значэнне і пры вывучэнні пісьмовых крыніц. Цесна звязана з генеалогіяй, сфрагістыкай, нумізматыкай і інш. гістарычнымі дысцыплінамі.

Геральдыка вызначае, што і як можа быць нанесенна на гербы (дзяржаўны, гарадскі, карпаратыўны, фамільны і г.д.), тлумачыць значэнне тых або іншых гербавых фігур. Карані геральдыкі ў Сярэднявеччы, калі патрабавалася атрымаць інфармацыю аб чалавеку, звычайна не бачачы нават яго асобы, бо яго твар быў закрыты шаломам. Па гэтай прычыне геральдычная сімволіка была лёгка чытальнай, без складаных малюнкаў і надпісаў, затое на вялікім каляровым гербавым поле. Такія гербы абагульнена зваліся **блазонамі** (ад фр.: blason — шчыт).

Гл. таксама
-----------

* Вексілалогія

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Геральдыка
* Шляхецкая геральдыка **(нявызн.)**. (пераклад з польскай) (бел.)
* Геральдыка.by

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Канадская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4072428-1 · LNB: 000053101 · Microsoft: 160452857 · NKC: ph120678 |
**Леашкі́** (трансліт.: *Lieaški*, руск.: Леошки) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Бярозаўскага сельсавета. Размешчана за 7 км ад Бярозы, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская.

Гісторыя
--------

У 1864 годзе вядомы ў Сашыцкай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Паводле перапісу 1897 года, вёска знаходзілася ў Сялецкай воласці, дзейнічаў хлебазапасны магазін. Побач з ёй знаходзіўся аднайменны маёнтак ва ўладанні Дыядора Волкава.

У 1905 годзе дзейнічаў вапнавы завод. З 1915 года акупіраваны германскімі войскамі, з 1919 да ліпеня 1920 года і са жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 года на кароткі час устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Палескага ваяводства, у Бяроза-Картузскай гміне, з 1932 года ў Сялецкай гміне.

У выніку пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь 17 верасня 1939 года Леашкі апынуліся ў БССР. З 1940 года вёска ў Самойлавіцкім сельсавеце.

У 1941—1944 гадах знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. На фронце загінулі 8 воінаў-землякоў. З 1964 года ў Бярозаўскім сельсавеце. Паводле перапісу 1970 года, дзейнічаў крэйдавы завод.

Планіроўка
----------

Планіровачна складаецца з дугападобнай двухбакова забудаванай вуліцы, арыентаванай з захаду на паўднёвы ўсход.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1897 год — 64 двары, 394 жыхары, у маёнтку — 4 двары, 31 жыхар.
* **XX стагоддзе**: 1905 — 470 жыхароў, у маёнтку 17 жыхароў, пры вапнавым заводзе — 10 чалавек, 1940 год — 72 двары, 431 жыхар, 1959 год — 112 гаспадарак, 445 жыхароў, 1970 год — 475 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**: 2005 год — 108 двароў, 183 жыхары.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Бярозаўскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Бяроза *(не ўваходзіць у склад)* |
| Вёскі | Зарэчча ·  Круглае ·  Леашкі ·  Мормажава ·  Навасёлкі ·  Падоссе ·  Парослава ·  Светач ·  Селаўшчына ·  Хамічы |
**Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь** — пастаянна дзеючы экспертны калегіяльны дарадчы орган у Беларусі, які каардынуе правядзенне адзінай дзяржаўнай палітыкі ў галіне заснавання і выкарыстання ордэнаў і медалёў, афіцыйных геральдычных сімвалаў.

Заснаваны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441 «Аб утварэнні Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь».

Асноўнымі задачамі Геральдычнага савета з’яўляюцца садзейнічанне развіццю афіцыйнай геральдыкі ў Рэспубліцы Беларусь у адпаведнасці з гісторыка-геральдычнымі традыцыямі беларускага народа, іншых народаў і дзяржаў; метадычнае забеспячэнне работ па заснаванні, стварэнні і выкарыстанні афіцыйных геральдычных сімвалаў; правядзенне абавязковай геральдычнай экспертызы ордэнаў, медалёў, афіцыйных геральдычных сімвалаў; арганізацыя кантролю за выкарыстаннем афіцыйных геральдычных сімвалаў.

Геральдычны савет складаецца са старшыні, намесніка старшыні, сакратара і членаў савета. Персанальны састаў зацвярджаецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Пасяджэнні Геральдычнага савета праводзяцца па меры неабходнасці (па рашэнні старшыні), але не радзей як адзін раз на два месяцы. Рашэнні Геральдычнага савета прымаюцца простай большасцю галасоў ад агульнай колькасці яго членаў, якія ўдзельнічаюць у пасяджэнні.

Арганізацыйна-тэхнічнае і інфармацыйнае забеспячэнне дзейнасці Геральдычнага савета ажыццяўляецца адпаведна Адміністрацыяй Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь і Дэпартаментам па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі.

Спасылкі
--------

* Указ Президента Республики Беларусь от 7 августа 2002 года № 441 «Об образовании Геральдического совета при Президенте Республики Беларусь» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 22.05.2023 г.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Луцэвіч.

**Андрэй Піліпавіч Луцэ́віч** (28 ліпеня (10 жніўня) 1919, в. Зазерка, цяпер Пухавіцкі раён Мінскай вобл. — 17 ліпеня 1944) — старшы сяржант Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі. Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Мар'іна Горка. Алея воінскай славы і экспазіцыя баявой тэхнікі 
Радзіўся ў сям’і працоўнага. Беларус. Скончыў 6 класаў Зезерскай школы. У Чырвонай Арміі з 1939 года, удзельнік 2-й сусветнай вайны пачынаючы з фінскай кампаніі (1939—1940). У баях Вялікай Айчыннай вайны з верасня 1941 г. Загінуў у баі 17 ліпеня 1944 года.

Пахаваны ў вёсцы Смалвас Зарасайскага раёна Літвы.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнам Леніна, ордэнамі Айчыннай вайны 1-й ступені, Славы 3 ступені, медалямі.

Памяць
------

Навечна залічаны ў спісы часці.
На радзіме Гераю ўсталяваны помнік. Яго імем названа вуліца ў горадзе Прыекуле (Літва).

Зноскі
------

1. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9.
2. ↑   Архівавана 21 сакавіка 2019.
3. ↑

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9). — С. 377.

Спасылкі
--------

* Луцевич Андрей Филиппович на сайце «Героі краіны»
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Гарбачоў.
**Андрэй Раманавіч Гарбачоў** (нар. 31 жніўня 1909, в. Рыскоў, Рагачоўскі раён, Гомельская вобласць — 1995) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1960), дацэнт (1963). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага (гістарычны факультэт, 1936).

Працаваў у Брэсцкім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя А. С. Пушкіна (1946—1963, выкладчык, загадчык кафедры гісторыі, выкладчык кафедры асноў марксізму-ленінізму, у 1947—1963 — намеснік дырэктара па вучэбна-навуковай рабоце), Віцебскім дзяржаўным універсітэце (1963—1995, дацэнт кафедры філасофіі, у 1963—1978 — рэктар).

Навуковыя інтарэсы: гісторыя грамадска-палітычных вучэнняў; гісторыя Беларусі.

Узнагароды
----------

Званне «Заслужаны работнік вышэйшай школы Беларускай ССР» (1972), ордэны Леніна, Чырвонай Зоркі, Кастрычніцкай рэваолюцыі, Айчыннай вайны II ступені і інш.

Зноскі
------

1. ↑  ГІСТАРЫЧНЫ НАРЫС
2. ↑  Гарбачоў, Андрэй Раманавіч (кандыдат гістарычных навук ; 1909—1995)

| ⛭Рэктары Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава |
| --- |
| 
* Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў (1910—1921)
* Пётр Мікалаевіч Ільінскі (1921—1923)
* А. І. Каляда (?—1941)
* Леў Калецкі (1944—1945)
* В. П. Касцючэнка (1945—1955)
* П. Ф. Грук (1955—1959)
* П. Я. Цярэнцьеў (1959—1963)
* Андрэй Гарбачоў (1963—1978)
* Віктар Вінаградаў (1978—1997)
* Аркадзь Русецкі (1997—2009)
* Аляксандр Саладкоў (2009—2013)
* Аляксей Ягораў (2014—2020)
* Валянціна Багатырова (з 2020)

 |
**Дэградацыя навакольнага асяроддзя** (**Дэградацыя прыроды**) — пагаршэнне уласцівасцяў прыроды ў выніку ўздзеяння прыродных або антрапагенных фактараў. Дэградацыя прыроды выяўляецца ў поўнай страце здольнасці прыроды выконваць рэсурса - і асяродзеўзнаўляльныя функцыі. Дэградацыя прыроды магчымая як у выніку нерэгулюемай чалавечай дзейнасці, так і натуральных прычын; можа быць следствам стыхійных прыродных працэсаў: землятрасенняў, вывяржэнняў вулканаў, ураганаў і г. д.

Літаратура
----------

* Деградация природы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4117286-3 · Microsoft: 198428699 · NKC: ph124481 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Шэстрэм.

**Сара Фрэдрыка Шэстрэм** (швед. Sarah Fredrika Sjöström; нар. 17 жніўня 1993 годзе, Рэнінгэ, камуна Салем, лен Стакгольм) — шведская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка 2016 года, 8-разовая чэмпіёнка свету і 11-разовая чэмпіёнка Еўропы. Спецыялізуецца ў плаванні батэрфляем і вольным стылем на дыстанцыях 50, 100 і 200 метраў.

Біяграфія
---------

Выйграла залаты медаль у сваім першым фінале сусветнага чэмпіянату ў Рыме ў 2009 годзе, а праз чатыры гады заваявала «золата» і «срэбра» у Барселоне.

Рэкардсменка свету на дыстанцыі 50 метраў батэрфляем з 5 ліпеня 2014 года. Рэкардсменка свету на дыстанцыі 100 метраў батэрфляем з 2 жніўня 2015 года. Экс-рэкардсменка свету на дыстанцыі 100 метраў батэрфляем у 2009—2012 гадах (захоўвае рэкорд Еўропы на гэтай дыстанцыі). Рэкардсменка Швецыі на дыстанцыях 50, 100 і 200 метраў вольным стылем, а таксама 100 метраў на спіне.

Прадстаўляла Швецыю на Алімпійскіх гульнях 2008, 2012 па і 2016 гадоў.

На чэмпіянаце свету 2019 года ў карэйскім Кванджу, 22 ліпеня, заваявала сярэбраны медаль на дыстанцыі 100 метраў батэрфляем, на фінішы саступіла Маргарэт Мак-Ніл 0,39 секунды.

Зноскі
------

1. ↑  *(unspecified title)* — World Aquatics. Праверана 2 мая 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q189289'></a>
2. 1 2 3   Праверана 11 жніўня 2016.
3. ↑  Sarah Sjöström **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 22 чэрвеня 2013. Праверана 16 жніўня 2013.
4. ↑  Sarah Sjöström (sarahsjo) у Твітэры
5. ↑  Lane 9 News Archive: FINA World Championships, Swimming: Flash! Sweden's Sarah Sjostrom Lowers World Record in 100 Fly Архівавана 22 жніўня 2011 года.
Самелье з фужэрам
**Дэгустацыя** (ад лац.: degustatio - пакаштаваць) — ацэнка харчовых і смакавых прадуктаў (і тытуню) і іх паўфабрыкатаў, а таксама расліннай сыравіны - вінаграда, пладоў арганалептычным шляхам - зрокам, нюхам, смакам. Асаблівае значэнне мае дэгустацыя ў вінаробстве пры ацэнцы якасці, камерцыйнай і спажывецкай каштоўнасці віна, а таксама ў вытворчым працэсе. Пры дэгустацыі чаю вызначаюць знешні выгляд сухога чаю, афарбоўку (колер) настою, водар і смак настою, выгляд разваранага лісця. У тытуні ацэньваецца водар, смак, моцнасць, прысутнасць у дыме алеістых рэчываў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ліліенталь.

**Карл-Вільгельм Ота Ліліенталь** (23 мая 1848, Анклам - 10 жніўня 1896, Берлін) — нямецкі інжынер, адзін з піянераў авіяцыі.

Біяграфія
---------

Мадэлі планёраў Ота Ліліенталя, Зальцбург, Аўстрыя
Ота Ліліенталь нарадзіўся 23 мая 1848 года ў памеранскім мястэчку Анклам. Нямецкі інжынер і першы лётчык-даследчык распрацаваў, пабудаваў і выпрабаваў 11 лятальных апаратаў. Навуковае абгрунтаванне прычын лунання птушак, зробленае Ліліенталем, шмат у чым вызначыла развіццё авіяцыі. Здзейсніў больш за 2 тыс. палётаў на планёрах ўласнай канструкцыі. У адрозненне ад многіх піянераў авіяцыі не спрабаваў адразу ўзляцець, а доўга бегаў па ўзгорках спрабуючы вызначыць цэнтр пад'ёмнай сілы. Першы «палёт» здзейсніў проста падціснуўшы калені. Упершыню распрацаваў біплан, калі вырашыў павялічыць плошчу крыла, якое мела абмежаваны запас трываласці, зрабіў надбудову з яшчэ аднаго крыла.

У 1866 годзе Ота стаў практыкантам на машынабудаўнічым заводзе Шварцкопфа і неўзабаве атрымаў запрашэнне паступіць у невялікае канструктарскае бюро пры ім жа. Улетку 1870 г. Ота з адзнакай завяршыў навучанне ў Каралеўскай рамеснай акадэміі, быў прызваны ў войска падчас нядоўгай франка-прускай вайны.

Увосень 1881 г. Ліліенталь задумаў паправіць фінансавыя справы больш надзейным спосабам і адкрыў у Берліне майстэрню па вырабе катлоў. Недахопу ў замовах не было, майстэрня ператварылася ў завод, а Ота прыбудаваў да яе ўчастак, прызначаны для працы над лятальнымі апаратамі.

10 жніўня 1896 года Ота Ліліенталь загінуў у Берліне падчас палёту.

Зноскі
------

1. 1 2  Otto Lilienthal // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. 1 2  Otto Lilienthal // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

Літаратура
----------

* Biografie: Manuela Runge, Bernd Lukasch: Erfinderleben – die Brüder Otto und Gustav Lilienthal; Berlin-Verlag, 2005; ISBN 3-8270-0536-1
* Biografie: Werner Schwipps: Lilienthal – Die Biographie des ersten Fliegers; Aviatic-Verlag Gräfelfing, 1986; ISBN 3-925505-02-4

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Otto Lilienthal на Вікісховішчы |

* Біяграфія, самалёты, архівы (Музей Ліліенталя)
* Lilienthal’s appendix From Chanute’s book *Progress in Flying Machines* 1893. Well worth reading, from the man himself.
* Movies and simulations Архівавана 19 лютага 2006.
* Ота Ліліенталь
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ладыгін.

**Аляксандр Мікалаевіч Ладыгін** (1847 — 1923) — электратэхнік. Вынайшаў электрычную вугальную лямпу напальвання (1872). Электрычныя ліхтары з яго лямпамі былі першымі ў Пецярбургу і запаліліся 11 верасня 1873 года. Адзін з заснавальнікаў электратэрміі. Першым выкарыстаў для ніткі напальвання лямпы тугаплаўкія металы.

Біяграфія
---------

Ганаровы інжынер-электрык (1899). Скончыў (1865) Варонежскі кадэцкі корпус і (1868) Маскоўскае юнкерскае вучылішча. У 1870 годзе пераехаў у СПб. Вольным слухачом наведваў у Тэхналагічным інстытуце заняткі па фізіцы, хіміі, механіцы. У 1871—1974 гг. праводзіў доследы і дэманстрацыі электрычнага асвятлення лямпамі напальвання ў Адміралітэце, Галернай гавані, на Адэскай вуліцы, у Тэхналагічным інстытуце. У 1872 годзе падаў заяўку і атрымаў патэнт. У 1884 г. арганізаваў у Парыжы вытворчасць лямпаў напальвання і даслаў у СПб. партыю лямпаў для 3-й электратэхнмчнай выставы. У 1893 годзе звярнуўся да ніткі напалу з тугаплаўкіх металаў, якая ўжывалася ім у Парыжы для магутных лямпаў 100 … 400 свечак. У 1894 г. у Парыжы арганізаваў лямпавую фірму «Ладыгін і дэ Ліль». У 1900 г. удзельнічаў у Сусветнай выставе ў Парыжы.

У 1906 г. у ЗША пабудаваў і пусціў у ход завод па электрахімічных атрымання вальфраму, хрому, тытана і інш. металаў. Важны напрамак вынаходніцкай дзейнасці — распрацоўка электрычных печаў супраціву і індукцыйных для плаўкі металаў, меленіта, шкла, загартоўкі і адпалу сталёвых вырабаў, атрымання фосфару, крэмнія. У верасні 1907 г. вярнуўся ў Расію. Пасля люты 1917 г. выехаў з Расіі ў ЗША.

Зноскі
------

1. ↑  Лодыгин Александр Николаевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: n85099411 · VIAF: 45730657 |
**Сандра Неслунд** (шведск.: Sandra Näslund нар. 6 чэрвеня 1996 г.) — шведская фрыстайлістка, якая спецыялізуецца ў дысцыпліне скі-крос. Двухразовая чэмпіёнка свету, уладальніца Малога хрустальнага глобуса.

Упершыню на міжнароднай арэне ў стартах пад эгідай FIS Сандра Неслунд выступіла ў лютым 2012 года на спаборніцтвах у Швецыі. Праз месяц, 3 сакавіка 2012 года дэбютавала ў Кубку свету, адразу заняўшы 22-е месца і набраўшы першыя ачкі ў залік Кубка свету.

Праз год, у Орэ ўпершыню трапіла ў дзясятку, а ў студзені 2014 за месяц да пачатку сочынскай Алімпіяды заваявала дэбютны подыум, стаўшы другой на этапе ў французскім Валь Тарансе. На Алімпіядзе сямнаццацігадовая шведка дайшла да паўфіналу, дзе заняла апошняе месца і трапіла ў фінал В. У суцяшальным фінале Неслунд была першай і заняла выніковае пятае месца. У тым жа сезоне стала віцэ-чэмпіёнкай свету сярод юніёраў.

У 2016 годзе на сусветным юніёрскім першынстве заваявала залаты медаль. 14 студзеня 2017 на этапе ў італьянскім Ватлесе атрымала першую перамогу ў кар’еры. Таксама выйграла хатні этап у Ідры. Па выніках сезона заняла другое месца ў заліку скі-кроса, саступіўшы канадцы Марыэль Томпсан. У канцы сезону на чэмпіянаце свету ў Іспаніі заваявала залаты медаль, якая стала першай у гісторыі шведскага скі-кроса.

У алімпійскім сезоне 2017/18 да пачатку Гульняў Неслунд з васьмі этапаў выйграла шэсць, яшчэ двойчы была трэцяй, выйграла агульны залік шматдзённага Cross Alps Tour. На Алімпіядзе шведка была безумоўным фаварытам спаборніцтваў па скі-кросе. Яна ўпэўнена дайшла да фіналу, але заняла апошні радок, стаўшы чацвёртай. Пасля Гульняў выйграла этап у Сонечнай Даліне і забяспечыла сабе перамогу ў заліку скі-кроса.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Näslund, Sandra Catrin // Sveriges befolkning 2000 — Sveriges Släktforskarförbund, 2020. Праверана 24 студзеня 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q106527645'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10685961'></a>
2. ↑  FIS database Праверана 26 красавіка 2022.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q212928'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q105753098'></a>
3. ↑

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сара Неслунд


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FIS (горналыжны спорт) · FIS (фрыстайл) · Olympedia · Olympic Channel · X Games · МАК · Алімпійскі камітэт Швецыі |
**Хернінг** (дацк.: Herning) — горад у Даніі. Знаходзіцца ў цэнтры паўвострава Ютландыя. Хернінг — адміністрацыйны цэнтр аднайменнай камуны, уваходзіць у склад регіёна Цэнтральная Ютландыя. Насельніцтва горада складае 48 531 чалавек (на 1 студзеня 2016 года).

Гісторыя
--------

Хернінг называлі «сталіцай верасу» (*hedens hovedstad*): горад быў заснаваны на пачатку 19 стагоддзя падчас перыяду меліярацыі. У выніку гэтага працэсу насельніцтва горада значна павялічылася і ўзрос попыт на прадукцыю ды паслугі новых фермераў раёна. Хернінг узнік як раённы цэнтр гандлю.

У 1913 годзе Хернінг атрымаў права на правядзенне кірмашоў. Так Хернінг стаў вядомы на тэкстыль: ткацкая прамысловасць развівалася ў горадзе і вакол яго. Гэтая галіна калісьці была асноўнай эканамічнай дзейнасцю ў Хернінгу. Цяпер у горадзе знаходзяцца разнастайныя прамысловыя прадпрыемствы.

У 1965 ды 2003 гадах Хернінг стаў «горадам года ў Даніі» па версіі дацкай газеты «Юланс Постэн» (*Jyllands-Posten*).

У Хернінгу знаходзіцца буйнейшы ў Скандынавіі выставачны цэнтр Messecenter Herning.

Адукацыя
--------

У Хернінгу знаходзіцца Інстытут бізнесу і тэхналогіі (*Handels- og IngeniørHøjskolen*), які з’яўляецца факультэтам сацыяльных навук Орхускага ўніверсітэта (*Aarhus Universitet*).

Мова
----

У Хернінгу, як і ў астатняй Ютландыі, шмат людзей, асабліва ў вёсках і мястэчках, размаўляюць на заходнім дыялекце дацкай мовы, які называецца ютландскі ці юцкі (*jydsk, jysk*).

Славутасці
----------

У Хернінгу знаходзіцца Элія (*Elia*), унікальная манументальная праца скульптара Інгвара Кронгамара. Яна ўяўляе сабой чорны 60-метровы купал з чатырма лесвіцамі — 10 метраў у шырыню, якія ўкроеныя ў паверхню і глядзяць на чатыры кірункі свету.

Зноскі
------

1. ↑    (дацк.) (англ.)
2. ↑  Спіс гарадоў года ў Даніі Архівавана 15 мая 2009.  (дацк.)
3. ↑  Сайт выставачнага цэнтра ў Хернінгу  (дацк.) (англ.)
4. ↑  Інстытут бізнесу і тэхналогіі  (дацк.) (англ.)
5. ↑  Орхускі ўніверсітэт  (дацк.) (англ.)
6. ↑  Сайт скульптуры Элія (дацк.) (англ.)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хернінг
* Афіцыйны турыстычны партал Хернінга (дацк.) (англ.) (ням.)
* Афіцыйны сайт камуны Хернінг (дацк.) (англ.) (ням.)
* Фестываль кароткіх стужак у Хернінгу Архівавана 10 красавіка 2010. (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4371829-2 · LCCN: n81028043 · VIAF: 152450705 |
**Аляксандраўская лютэранская царква (Царква памяці Імператара Аляксандра II) у Нарве** — царква, прысвечаная расійскаму імператару Аляксандру II. Пабудавана ў Нарве ў 1881—1884 гадах, у неараманскім стылі. Да вайны з’яўлялася самым вялікім царкоўным будынкам у Эстоніі. Аўтарам праекта храма быў акадэмік Ота фон Гіпіус з Санкт-Пецярбурга.

Царква была разлічана на 2500 вернікаў, але магла змясціць да 5000 чалавек. Цэнтральная частка царквы ўяўляе сабой васьміграннік. Да галоўнага памяшкання прымыкаюць падоўжны будынак і васьмігранная вежа вышынёй 61 м. Высокая вежа перад Другой сусветнай вайной стала адным з сімвалаў горада.

У лістападзе-студзені 1919 года ў ёй знаходзіўся ўрад Эстляндскай Працоўнай Камуны. Царква пацярпела падчас ваенных дзеянняў у 1944 годзе, быў разбураны яе шпіль. У 1956 годзе пры вяртанні з ссылкі пастара Эльмара Куля пачалося аднаўленне храма, але ў 1962 годзе храм забралі ў парафіі і ператварылі яго ў склад. Узамен прыходу далі будынак былой дызельнай электрастанцыі па вуліцы Анвельта (цяпер Крэнхольмі, 22). Гэты будынак прыхаджане прыстасавалі для правядзення набажэнстваў.

Першае богаслужэнне пасля 32-гадовага перапынку адбылося ў ліпені 1994 года (прыход уваходзіць у ЭЕЛЦ).
**Отакар Хлуп** (чэшск.: Otokar Chlup; 31 жніўня 1875, г. Боскавіцы, Чэхія — 14 мая 1965) — чэшскі педагог. Акадэмік Чэхаславацкай АН (1952).

Скончыў Пражскі ўніверсітэт і з 1919 выкладаў у ім педагогіку. У 1922—39 прафесар універсітэта ў г. Брно, дзе заснаваў Таварыства новага выхавання і быў рэдактарам (з 1927) яго часопіса. Па яго ініцыятыве ў 1946 адкрыты педагагічныя факультэты ва ўніверсітэтах Чэхаславакіі. 3 1953 прафесар, арганізатар і загадчык кафедры педагогікі ў Пражскім універсітэце. Заснавальнік (1957) і дырэктар (да 1960) Інстытута педагогікі Я. А. Коменскага Чэхаславацкай АН.

Аўтар прац па праблемах навучання, педагагічнай адукацыі, гісторыі педагогікі, у т.л. падручніка «Педагогіка» (2-е выд. 1965), «Хрэстаматыі па гісторыі педагогікі» (т. 1—2, 1948—50). Адзін з рэдактараў «Педагагічнай энцыклапедыі» (т. 1—3, 1938—40).

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Czech National Authority Database Праверана 23 лістапада 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. 1 2 3 4  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>

Літаратура
----------

* Мазоўка Н. Хлуп // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн. 2003.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12192456p · GND: 119036924 · ISNI: 0000 0001 0875 8199 · LCCN: n85122606 · NKC: jk01050214 · NTA: 174263058 · NUKAT: n2003025852 · SUDOC: 030527473 · VIAF: 18023051 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Німфейскі дагавор.
Лацінская і Нікейская імперыі ў 1204—1214 гг.
**Німфейскі дагавор** (снежань 1214; таксама **Першы Німфейскі дагавор**) (грэч. Συνθήκη του Νυμφαίου) — першы мірны дагавор паміж Лацінскай імперыяй крыжакоў і Нікейскай імперыяй, правапераемніцай Візантыі. Складзены ў горадзе Німфей (цяпер Кемальпаша, Турцыя).

Значэнне
--------

Часова завяршыў перыяд працяглых памежна-партызанскіх войн паміж візантыйцамі і крыжакамі ў Малой Азіі, падчас якіх крыжакі спрабавалі прасунуцца ўглыб нікейскай тэрыторыі ў бок Пергама і Німфея. Лацінскую імперыю прадстаўляў Генрых I Фландрскі, Нікейскую — Феадор I Ласкарыс. Абодва бакі паводле дагавора вымушаны былі афіцыйна прызнаць існаванне адзін аднаго як паўнавартасных дзяржаў, а таксама ўзаконіць правы на тыя тэрыторыі, якія яны ўжо кантралявалі. Крыжакі такім чынам змаглі ўтрымаць землі на паўночным захадзе Малой Азіі (Віфінія і Мізія). З іншага боку, яны адмовіліся падтрымаць Трапезундскіх манархаў, якія супернічалі з нікейскім валадаром, які змог анексаваць чарнаморскае ўзбярэжжа на захад ад Сінапа з гарадамі Гераклея і Амастрыда, засяродзіўшы свае высілкі на стрымліванні турэцкай экспансіі, што нікейцам паспяхова ўдавалася да 1280-х гадоў. Дзеянне Першага Німфейскага дагавора доўжылася да 1224 года, калі баланс сіл быў ізноў парушаны нікейскім імператарам. Пры Піманіёне грэкі нанеслі крыжакам разгромнае паражэнне і пазбавілі іх усіх малаазіяцкіх уладанняў за выключэннем паўвострава Нікамедыя.

Літаратура
----------

* Ostrogorsky, George (1969). *History of the Byzantine State*. New Brunswick, New Jersey: Rutgers University Press. ISBN 0813511984. . (недаступная спасылка)
**Херу́скі** (лац.: Cherusci) — старажытнагерманскае племя. Адносіцца да ўсходняй групы старажытнагерманскіх плямёнаў.

Агульныя звесткі
----------------

Упершыню пра херускаў паведамляе Юлій Цэзар. Звесткі пра гэта племя ёсць таксама ў Тацыта.

Плямёны херускаў жылі з канца першага тысячагоддзя да нашай эры на абодвух берагах сярэдняга цячэння Везера і яго прытокаў, а таксама ў перадгор'ях хрыбта Гарц. Іх уладанні распасціраліся да басейна ракі Эльба.

У 4 годзе нашай эры апынуліся пад уладай Рыма. У 9 годзе н. э. незадаволеныя вялікімі падатковымі паборамі і наборам рэкрутаў у рымскую армію, херускі паўсталі пад правадырствам Армінія. Яны разам з іншымі германскімі плямёнамі нанеслі разгромнае паражэнне ў Тэўтабургскім лесе тром рымскім легіёнам, на чале з Квінтыліем Варам.

Толькі праз некалькі гадоў херускі былі разгромлены, а Арміній ваяваў супраць Рыма, пакуль не быў забіты ў 21 годзе сваімі сваякамі.

Пасля гэтага ў херускаў пачаліся ўнутраныя разлады і войны з суседнімі плямёнамі. Пасля 21 года нашай эры яны былі заваяваны плямёнамі хатаў.

Каля 330 года рэшткі херускаў увайшлі ў племянны саюз саксаў. Херускі згадваюцца сярод плямёнаў, якія супрацьстаялі Канстанціну Вялікаму.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).
* Колосовская Ю. К. «Рим и мир племен на Дунае. I—IV вв. н. э.», Наука, 2000,ISBN 5020087068

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Херускі

| Германскія плямёны |
| --- |
| 
Алеманы · Ангрыварыі · Англы · Бавары · Батавы · Бургунды · Вандалы · Вестготы · Гепіды · Герулы · Готы · Гёты · Даны · Квады · *Кімвры*\* · Лангабарды · Лугіі · Маркаманы · Неметы · Остготы · Ругі · Саксы · Свевы · Свеі · Скіры · Таіфалы · Тэўтоны · Тэнктэры · Франкі · Хаты · Херускі · Юты
Племянныя саюзы: Інгевоны · Істэвоны · Герміноны
 |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Pauly-Wissowa |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4090358-8 |
**Койданаўская воласць**, **Койданаўскае староства** (да сярэдзіны XVI ст.), **Койданаўскае графства** (з сярэдзіны XVI ст. да канца XVIII ст.), **Койданаўскі маёнтак** — буйное феадальнае ўладанне ў Менскім павеце ў XVI—XIX ст. Цэнтр — Койданава. Да 1483 г. належала вялікім князям літоўскім, потым князю В. М. Вярэйскаму (Удалому), пазней Гаштольдам, з 1542 — вялікім князям Жыгімонту I Старому, Жыгімонту II Аўгусту. У 1551—1831 гг. уласнасць Радзівілаў, якія перайменавалі староства ў графства. 

З 1793 г. у Мінскім павеце Расійскай імперыі. У 1791 г. у Койданаўскім графстве было 1300 валок (26 тыс. дзесяцін) пашы, 2324 сялянскія дымы. З канца XVI ст. да канца XIX ст. у воласць уваходзіла ад 20 да 66 вёсак. За ўдзел Радзівілаў у паўстанні 1830—1831 гг. маёнтак канфіскаваны ў казну, у 1878 перададзены расійскім чыноўнікам Касакоўскаму і Сакалову, якім належаў да 1917 г. 

У 1924 годзе адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Койданаўская воласць, разам з Велікасельскай, Станькаўскай, Старасельскай і часткай Заслаўскай валасцей увайшла ў Койданаўскі раён БССР.

Літаратура
----------

* *Валахановіч А.* Койданаўская воласць // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1997. — С. 224. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
**Ніна Іосіфаўна Жыбрык** (нар. 21 жніўня 1933, в. Малыя Навасёлкі, Дзяржынскі раён, Мінская вобласць) — беларуская пісьменніца.

Біяграфія
---------

У 1953 годзе скончыла Дзяржынскую дзесяцігодку. Паступіла ў Белдзяржуніверсітэт, біялагічны факультэт. Скончыла тры курсы ўніверсітэта і выйшла замуж. Мужа пасля заканчэня ВНУ накіравалі ў далёкі горад Волжск Марыйскай АССР. Была рабочай і лабаранткай лесазавода «Зара», супрацоўніцай планавага аддзела. Пасля заканчэння Марыйскага папяровага тэхнікума працавала ў Марыйскім філіяле Усесаюзнага навукова-вытворчага аб’яднання папяровай прамысловасці, потым — у рэдакцыі раеннай газеты «Волжская Правда», газеце «Марийский бумажник».

З 1983 года з’яўлялася членам Саюза пісьмен­нікаў СССР. З таго часу працуе як пісьменнік-прафесіянал, паэт.

Творчасць
---------

Займацца літаратурнай творчасцю пачала ў 1948 годзе. Першы верш быў апублікаваны ў 1956 годзе на радзіме. Потым яе творы друкаваліся ў газетах «Волжская правда», «Молодой коммунист», «Марийская правда», часопісе «Ончыко» («Вперед»). У 1967 годзе выйшаў яе першы паэтычны зборнік «Радуга», які цепла сустрэлі чытачы і крытыкі. Потым з’явіліся яе новыя кнігі «Теплые ладони подорож­ника» (1975), «Лесная криница» (1983), «Вересковая поляна» (1987). Для дзяцей паэтка таксама напісала кнігі вершаў — «Танец сыроежек» (1978), а потым ў 1999 годзе выйшлі адначасова яшчэ тры — «Азбука в стихах», «Грибной дождик» і «Первый снег». Асобныя вершы былі перакладзены на венгерскую мову.

Яе вершы, напеўныя і лірычныя, адметныя сваёй афарыстычнасцю, дакладнасцю назірання. Талент праявіўся і ва ўменні ствараць кампазіцыі. Дзівосы лесу ў выглядзе сукаватай галінкі, сухіх траў ажываюць і радуюць вока. Работы экспанаваліся ў розных кутках Расіі, пабывалі ў Маскве. Частка калекцыі была перададзена мастачкай у дар Звянігаўскаму краязнаўчаму музею.

Зноскі
------

1. ↑  Ніна Жыбрык Архівавана 12 жніўня 2022.

Літаратура
----------

* Ковалевский, В. В. Не прерывается связь с родными местами / В. В. Ковалевский // Сцяг Кастрычніка. — 2009. — 4 красавіка. — С. 3.
* Міхалёва, І. Сцяжынка да жывой вады / Ірына Міхалёва // Узвышша. — 2012. — 21 студзеня. — С. 6.
**Імрэн Айкут** (турэцк.: İmren Aykut; нар. 1940, Казан, Адана, Турцыя) — турэцкая эканамістка і дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Нарадзіліся ў 1940 годзе Казане. Скончыла пачатковую школу імя Атацюрка, затым ліцэй для дзяўчынак у Адане. У 1964 годзе скончыла эканамічны факультэт Стамбульскага ўніверсітэта.

Затым вучылася ў Оксфардскім універсітэце ў Англіі, вывучала адносіны паміж работнікам і працадаўцам, працоўныя адносіны і прафсаюзы. Пасля гэтага вучылася ва ўніверсітэце Осла ў Нарвегіі па праграме «удзел работнікаў у кіраванні прадпрыемствам». У далейшым яна займалася рознымі даследаваннямі пры канфедэрацыі саюзаў і Дэпартаменце працы ў Вялікабрытаніі. Атрымала ў Турцыі ступень доктара філасофіі за працу «абменныя курсы для работнікаў (па-за Турцыяй) і іх аналіз з пункту гледжання эканомікі Турцыі».

Айкут займала ў двух прафсаюзах пасаду кіраўніка аддзела па калектыўных працоўных спрэчках у 1964—1975 гадах, спецыяліста па адносінах паміж работнікам і працадаўцам у 1975—76 гадах і генеральнага сакратара прафсаюза работнікаў папяровай вытворчасці.

### Палітычная кар’ера

У 1983 годзе прыняла ўдзел у стварэнні нацыяналістычнай дэмакратычнай партыі. Пасля роспуску НДП ў 1986 годзе ўступіла ў партыю Айчыны.

З 1983 па 1999 гады займала пасаду члена Вялікага нацыянальнага сходу Турцыі. Займала пасаду міністра працы і сацыяльнага забеспячэння ва ўрадах Тургута Азала і Йылдырыма Акбулута. Таксама займала пасаду дзяржаўнага міністра ў двух кабінетах Месута Йылмаза. З 30 чэрвеня 1997 года па 11 студзеня 1999 года — міністр грамадскіх работ і жыллёвага будаўніцтва.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Dr. İmren Aykut (тур.).  Kim Kimdir?. Архівавана з першакрыніцы 19 красавіка 2021. Праверана 24 ліпеня 2017.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | OpenSanctions |
Кокамікоз на лісце вішні
**Кокамікоз костачкавых** — хвароба, якая выклікаецца сумчатым грыбам *Blumeriella jaapii* (syn. *Blumeriella hiemalis*, *Соссомусеs hiemalis*, канідыяльная стадыя *Cylindrosporium hiemale*), шкодзіць у асноўным лісце костачкавых пладовых дрэў.

Развіццё хваробы
----------------

Першыя прыкметы распачатага захворвання костачкавых пладовых дрэў выяўляюцца галоўным чынам на лісці: спачатку з’яўляюцца дробныя чырванаватыя плямы, якія па меры прагрэсавання хваробы павялічваюцца ў памерах і ў далейшым зліваюцца адно з адным. Працяглае вільготнае прахалоднае надвор’е спрыяе развіццю ружаватага налёту на раней утвораных плямах, з ніжняга боку ліста. У выпадку значнага паражэння лісце костачкавых пладовых дрэў бурэе і засыхае, часцяком змярцвелая тканка выпадае, утвараючы ірваныя адтуліны.

Распаўсюджанасць
----------------

Кокамікоз костачкавых шырока распаўсюджаны на тэрыторыі ЗША і Заходняй Еўропы. У межах былога СССР успышкі захворвання рэгістраваліся ў Латвіі, Эстоніі, Беларусі, Калінінградскай вобласці, Украіне. Развіццю і распаўсюджванню хваробы спрыяюць дажджлівае лета, багатыя росы, моцныя туманы, адносна невысокая тэмпература паветра (каля 21 °C).

Меры барацьбы
-------------

Комплекс мер па прафілактыцы і барацьбе з распаўсюджваннем кокамікоза костачкавых уключае:

* своечасовую апрацоўку раслін фунгіцыдамі;
* уборку і знішчэнне апалага лісця.

Зноскі
------

1. ↑  *Коккомикоз косточковых (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

Спасылкі
--------

* Кокамікоз костачкавых — артыкул у БСЭ
* Кокамікоз. Меры барацьбы. Тэрміны апрацоўкі дрэў.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776755207 |
**Бранісла́ў Ры́льскі** (польск.: Bronisław Rylski) — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў.

Шляхціч з-пад Бельска. У 1863 ачоліў паўстанцкі атрад у Сямятычах, а адміністрацыйнымі справамі загадваў Станіслаў Сонгін. Сюды прыбыў таксама найактыўнейшы з падляскіх военачальнікаў Раман Рагінскі. 6-7 лютага адбылася найвялікшая бітва паўстання на Падляшшы, у якой прынялі ўдзел 3400—3500 паўстанцаў. Тым не менш, яны былі разбіты расійскімі войскамі і адышлі на ўсход, у Пружанскі павет.

30 студзеня (11 лютага) 1863 каля вёскі Каралеўскі Мост атрад Рамана Рагінскага сутыкнуўся з расійскімі войскамі пад камандаваннем флігель-ад’ютанта Носціца і падпалкоўніка Вімберга. Атрымаўшы паражэнне, частка паўстанцаў вымушаная была адступіць назад у Польшчу, астатнія са стратамі схаваліся ў лесе. Аднак ужо назаўтра, 31 студзеня (12 лютага), атрад паўстанцаў з 200 чалавек, узброеных ружжамі, пісталетамі, кінжаламі, захапіў мястэчка Шарашова, а наступнага дня без аніякага супраціву авалодаў Пружанай.

Адсюль частка паўстанцаў на чале са Станіславам Сангіным і Браніславам Рыльскім накіравалася назад на Сямятычы, аднак 3 лютага (15 лютага) яны былі разбіты пад в. Рэчыца Пружанскага павета. Сангін у гэтым баі загінуў, а Рыльскі з 9 паўстанцамі трапіў у палон (паводле іншых звестак — забіты).

Зноскі
------

1. ↑  *Marek Kietliński.*. Obraz powstania styczniowego w dokumentach przechowywanych w Archiwum Państwowym w Białymstoku (польск.)(недаступная спасылка).  Archiwum Panstwowe w Białymstoku. Архівавана з першакрыніцы 7 студзеня 2013. Праверана 24 мая 2012.
2. ↑  *Ірына Сядова*. Улица вторая. Красноармейская (руск.).  Генеалогический форум ВГД (11 чэрвеня 2011). Праверана 24 мая 2012.(недаступная спасылка)
3. ↑  *Эдвард Зайкоўскі.*. За зямлю і за волю **(нявызн.)**. *Беларуская мова і літаратура ў школе*.  Культурна-асветніцкі клуб «Спадчына». Праверана 24 мая 2012.
4. ↑  Валерый Антоній Урублеўскі ў пастанні 1863—1864 гг. **(нявызн.)**. *infoCity.by*.  Лідскі летапісец. Праверана 24 мая 2012.(недаступная спасылка)