У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сталіца (значэнні).
**Сталіца** — галоўны горад дзяржавы, адміністрацыйна-палітычны цэнтр краіны, у якім, як правіла, размяшчаюцца вышэйшыя органы дзяржаўнай улады і кіравання, вышэйшыя судовыя, кантрольныя і іншыя ўстановы. У асобных выпадках некаторыя з гэтых структур могуць размяшчацца ў іншых гарадах дзяржавы. **Сталіца** звычайна з’яўляецца і эканамічным, навуковым, культурным цэнтрам краіны, але ў некаторых краінах склалася поліцэнтрычная сістэма кіравання рознымі сферамі жыцця народа: так у ЗША палітычны цэнтр — Вашынгтон, эканамічны — Нью-Ёрк, адукацыйны — Бостан і г.д.

Сталіца можа выдзяляцца ў самастойную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку (Вена, Аўстрыя; Берлін, ФРГ; Масква, Расія; Пекін, КНР, а таксама Мінск, Беларусь), часам з асобым рэжымам кіравання (так, амерыканская сталіца Вашынгтон утварае федэральную акругу, якая не ўваходзіць ні ў адзін штат).

Некаторыя дзяржавы на пачатку сваёй гісторыі не мелі сталіц. Напрыклад у Венгрыі, Эстэргам, традыцыйнае месца каранацыі венгерскіх валадароў пачынаючы з Іштвана I, быў толькі адной з многіх каралеўскіх рэзідэнцый, а Буда была абвешчана сталіцай у 14 ст. У Іспаніі працяглы час таксама сталіцы не было, Бургас быў толькі месцам каранацыі кастыльска-ліёнскіх каралёў, двор вандраваў па краіне, часцей за ўсё спыняючыся ў Вальядалідзе, Мадрыд быў абвешчаны сталіцай у 1561 годзе. Сталіцы знаходзіліся там дзе быў валадар дзяржавы і вандравалі па і краіне разам з ім і яго дваром. Прыкладна так, верагодна, было на пачатковым этапе існавання ВКЛ да таго часу пакуль Гедзімін не абвясціў сталіцай Вільню.

Акрамя сталіц, якія набылі свой статус у працэсе гістарычнага развіцця, існуюць гарады, спецыяльна пабудаваныя для выканання сталічных функцый (Канбера, Аўстралія; Бразілія, Бразілія; Ісламабад, Пакістан; Астана, Казахстан і інш.). У некаторых краінах пры існаванні афіцыйнай сталіцы фактычна ёй з’яўляецца іншы горад (у Балівіі Ла-Пас замест Сукрэ; у Нідэрландах Гаага замест Амстэрдама; у Расіі, у сувязі з пераводам Канстытуцыйнага Суда ў Санкт-Пецярбург, апошні будзе выконваць частку сталічных функцый). У некаторых краінах (Ватыкан, Науру) афіцыйна вызначанай сталіцы няма.

Распаўсюджанай практыкай з’яўляецца перанос сталіцы, выкліканы часцей за ўсё перанаселенасцю і гіпертрафіраваным дамінаваннем сталічнага горада над астатняй краінай, альбо яго нявыгадным геаграфічным размяшчэннем, альбо з прычыны наяўнасці прамой ваеннай пагрозы сталіцы, альбо для паскарэння развіцця тэрыторый, дзе ствараецца новая сталіца, альбо для вызвалення ад старых традыцый грамадскага жыцця і дзяржаўнага кіравання.

За апошняе дзесяцігоддзе былі перанесены сталіцы Казахстана (з Алматы ў Астану, 1997), М’янмы (з Янгона (Рангуна) ў Найп’іда, 2005), Малайзіі (з Куала-Лумпура ў Путраджаю, 2005), Палау (з Корар у Мелекеок, 2006). Да канца 2007 павінна пачацца будаўніцтва новай сталіцы Паўднёвай Карэі ў 160 км ад Сеула ў правінцыі Чхунчхон-Пукто, што дазволіць аднесці месцазнаходжанне паўднёвакарэйскага кіраўніцтва ад патэнцыйна небяспечнай лініі міжкарэйскага размежавання па 38-й паралелі. Пераезд урадавых устаноў Паўднёвай Карэі прызначаны на 2012.

Перанос сталіцы можа быць часовым, з-за акупацыі ці пагрозы акупацыі існуючай сталіцы (так, Каўнас быў сталіцай Літвы падчас польскай акупацыі Вільнюса ў міжваенны перыяд; Куйбышаў часткова выконваў функцыі адміністрацыйнай і дыпламатычнай сталіцы СССР у гады Вялікай Айчыннай вайны) альбо пры немагчымасці знаходжання сталіцы ў пэўным месцы па іншых прычынах (Назрань заставалася адміністрацыйным цэнтрам Інгушэціі на час будаўніцтва горада Магас, абвешчанага сталіцай пры ўтварэнні рэспублікі; Тайвань лічыць Тайбэй часовай усекітайскай сталіцай замест Пекіна).

Самай маленькай сталіцай свету лічыцца горад Адамстаўн.

Сталіцы Беларусі
----------------

Згодна арт. 20 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, сталіцай Рэспублікі Беларусь з’яўляецца горад Мінск. Статус Мінска вызначаецца законам «Аб статусе сталіцы Рэспублікі Беларусь — горада Мінска» ад 12 ліпеня 2000 № 410-З.

Гістарычна першымі сталіцамі на нашых землях былі цэнтры старажытных княстваў — Полацк, Тураў, Пінск, Смаленск, Клецк, Навагрудак і інш. Этымалагічна тэрмін «сталіца» паходзіць ад абазначэння месца, дзе знаходзіўся «сталец» або «стол» («прастол») князя.

У пазнейшыя часы, сталіцамі на тэрыторыі Беларусі былі цэнтры тых дзяржаў і міждзяржаўных утварэнняў, у якія гэтая тэрыторыя ўваходзіла — Вільня, Варшава, Масква. Асобныя сталічныя функцыі (месца правядзення Соймаў ВКЛ і Рэчы Паспалітай і інш.) выконвалі Брэст, Гродна, Навагрудак, Мінск.

Са жніўня 1915 па люты 1918 года ў Магілёве знаходзілася Стаўка Вярхоўнага галоўнакамандуючага войскамі Расіі — фактычна — «ваенная сталіца» імперыі.

Пасля рэвалюцыі, з прыходам Савецкай улады на частцы беларускіх зямель утвараецца БССР з цэнтрам у Смаленску. З 8 студзеня 1919 года сталіца БССР перанесена ў Мінск. Незадоўга да гэтага, з сакавіка да снежня 1918 года ў Мінску знаходзілася кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі, частка якога, знаходзячыся пазней у эміграцыі, прызнала на Другой Усебеларускай канферэнцыі 1925 года Мінск адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі.

У 1938—1939 гадах распрацоўваўся праект пераносу сталіцы Беларусі ў Магілёў на падставе таго, што Мінск знаходзіўся толькі ў 30 км ад дзяржаўнай мяжы, аднак у верасні 1939 года пасля ўз’яднання заходнебеларускіх зямель з усходнебеларускімі неабходнасць у пераносе сталіцы адпала.

З распадам СССР Мінск становіцца сталіцай незалежнай і суверэннай Рэспублікі Беларусь. З 1993 года ў Мінску размяшчаецца Выканаўчы сакратарыят СНД, горад становіцца свайго роду «сталіцай» постсавецкай прасторы.

Гл. таксама
-----------

* Спіс сталіц свету
* Спіс краін з некалькімі сталіцамі
* Культурныя сталіцы Еўропы
* Культурныя сталіцы Беларусі

Літаратура
----------

* Сталіца // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 135. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

Спасылкі
--------

* Архівавана 13 снежня 2009. — Афіцыйны сайт Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта.
* Рэйтынг сталіц Еўропы 2009: хто больш, даражэй і чысцей Архівавана 20 студзеня 2012.
* Параўнанне сталіц Архівавана 11 красавіка 2016.
* Спіс значнейшых сталіц свету — Эл. рэсурс infoplease.com

| ⛭Сталіцы Еўропы |
| --- |
| Сталіцы краін-членаў ААН | 
* Амстэрдам
* Андора-ла-Велья
* Анкара
* Астана
* Афіны
* Баку
* Берлін
* Берн
* Браціслава
* Брусель
* Будапешт
* Бухарэст
* Бялград
* Вадуц
* Валета
* Варшава
* Ватыкан
* Вена
* Вільнюс
* Дублін
* Ерэван
* Заграб
* Капенгаген
* Кіеў
* Кішынёў
* Лісабон
* ✰ Лондан
* Любляна
* Люксембург
* Мадрыд
* Манака
* Масква
* Мінск
* Нікасія
* Осла
* Парыж
* Прага
* Рыга
* Рым
* Рэйк’явік
* Сан-Марына
* Сараева
* Сафія
* Скоп’е
* ✰ Стакгольм
* Талін
* Тбілісі
* Тырана
* Хельсінкі
* Цэтынэ

 |
| Сталіцы іншых тэрыторый | 
* Ватыкан
* Гібралтар
* Дуглас
* Епіскопі
* Лонгйір
* Мальтыйскі палац
* Марыянхаміна
* Сент-Пітэр-Порт
* Сент-Хеліер
* Торсхаўн

 |
| Сталіцы непрызнаныхі часткова прызнаных дзяржаў | 
* Данецк
* Луганск
* Прышціна
* Ціраспаль

 |

| ⛭Сталіцы Азіі |
| --- |
| Залежныя тэрыторыі і часткова прызнаныя дзяржавы пазначаны *курсівам* |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Паўночная і Цэнтральная Азія | Паўднёвая Азія | Паўднёва-Усходняя Азія | Заходняя і Паўднёва-Заходняя Азія |
| 
* **Астана**, Казахстан\*
* **Ашгабат**, Туркменістан
* **Бішкек**, Кыргызстан
* **Душанбэ**, Таджыкістан
* **Масква**, Расія\*
* **Ташкент**, Узбекістан

**Усходняя Азія**
* **Ганконг**, *Ганконг* (Кітай)
* **Макаа**, *Макаа* (Кітай)
* **Пекін**, Кітай
* **Пхеньян**, Паўночная Карэя
* **Сеул**, Паўднёвая Карэя
* **Тайбэй**, *Тайвань*
* **Токіа**, Японія
* **Улан-Батар**, Манголія

 | 
* **Дака**, Бангладэш
* **Дыега-Гарсія**, *БТІА* (Брыт.)
* **Ісламабад**, Пакістан
* **Катманду**, Непал
* **Мале**, Мальдывы
* **Нью-Дэлі**, Індыя
* **Тхімпху**, Бутан
* **Шры-Джаявардэнепура-Котэ**, Шры-Ланка

 | 
* **Бангкок**, Тайланд
* **Бандар-Серы-Бегаван**, Бруней
* **В’енцьян**, Лаос
* **Джакарта**, Інданезія\*
* **Дылі**, Усходні Тымор
* **Куала-Лумпур**, Малайзія
* **Маніла**, Філіпіны
* **Нейп’іда**, М’янма
* **Пнампень**, Камбоджа
* **Порт-Морсбі**, Папуа — Новая Гвінея
* **Сінгапур**, Сінгапур
* **Уэст-Айленд**, *Какосавыя астравы* (Аўстралія)
* **Флаінг-Фіш-Коўв**, *Востраў Каляд* (Аўстралія)
* **Ханой**, В’етнам

 | 
* **Абу-Дабі**, Аб’яднаныя Арабскія Эміраты
* **Аман**, Іарданія
* **Анкара**, Турцыя\*
* **Багдад**, Ірак
* **Баку**, Азербайджан\*
* **Бейрут**, Ліван
* **Дамаск**, Сірыя
* **Доха**, Катар
* **Епіскопі**, *Акратыры і Дэкелія* (Брыт.)
* **Ерэван**, Арменія\*
* **Іерусалім**, Ізраіль **†**
* **Усходні Іерусалім**, *Палесціна* **†**
* **Кабул**, Афганістан

 | 
* **Каір**, Егіпет\*
* **Кувейт**, Кувейт
* **Манама**, Бахрэйн
* **Маскат**, Аман
* **Нікасія**, Кіпр\*
* **Паўночная Нікасія**, *Паўночны Кіпр*\*
* **Сана**, Емен
* **Сухумі**, *Абхазія***\***
* **Сцепанакерт**, *Нагорны Карабах*\*
* **Тбілісі**, Грузія\*
* **Тэгеран**, Іран
* **Цхінвалі**, *Паўднёвая Асеція*\*
* **Эр-Рыяд**, Саудаўская Аравія

 |

 |
| **\***Транскантынентальныя краіны.**†** Абедзве краіны, Ізраіль і Палесціна, лічаць Іерусалім сваёй сталіцайbeen. Тэль-Авіў з’яўляецца месцам усіх замежных пасольстваў у Ізраілі; Рамала з’яўляецца адміністрацыйным месцам Палесцінскай аўтаноміі. |

| Сталіцы Афрыкі |
| --- |
| Сталіцы краін | 
* Абуджа
* Адыс-Абеба
* Акра
* Алжыр
* Антананарыву
* Асмара
* Бамако
* Бангі
* Банжул
* Бісау
* Блумфантэйн
* Бразавіль
* Вікторыя
* Віндхук
* Габаронэ
* Гітэга
* Дакар
* Джыбуці
* Джуба
* Дадома
* Каір
* Кампала
* Кейптаўн
* Кігалі
* Кіншаса
* Конакры
* Лібрэвіль
* Лілонгвэ
* Ламэ
* Луанда
* Лусака
* Магадыша
* Малаба
* Манровія
* Мапуту
* Мароні
* Масеру
* Мбабанэ
* Найробі
* Нджамена
* Ніямей
* Нуакшот
* Порт-Луі
* Порта-Нова
* Прая
* Прэторыя
* Рабат
* Сан-Тамэ
* Трыпалі
* Туніс
* Уагадугу
* Фрытаўн
* Харарэ
* Хартум
* Ямусукра
* Яўндэ

 |
| Іншых тэрыторый | 
* Джэймстаўн
* Сен-Дэні

 |
| Непрызнаных дзяржаў | 
* Тыфарыці
* Гаровэ
* Харгейса
* Эль-Аюн

 |



| Сталіцы Паўночнай Амерыкі |
| --- |
| 
Бастэр ·  Бельмапан ·  Брыджтаўн · ✰ Вашынгтон ·  Гавана ·  Гватэмала ·  Кастры ·  Кінгстаўн ·  Кінгстан ·  Манагуа ·  Мехіка ·  Насау ·  Атава ·  Панама ·  Порт-о-Прэнс ·  Порт-оф-Спейн ·  Разо ·  Сан-Сальвадор ·  Санта-Дамінга ·  Сан-Хасэ ·  Сент-Джонс ·  Сент-Джорджэс ·  Тэгусігальпа
Залежныя тэрыторыі: Брэйдс ·  Ботам ·  Валі ·  Гамільтан ·  Густавія ·  Джорджтаўн ·  Коберн-Таўн ·  Марыго ·  Нук ·  Араньестад ·  Род-Таўн ·  Сан-Хуан ·  Сен-П’ер ·  Філіпсбург ·  Шарлота-Амалія
Заморскія дэпартаменты і абшчыны: Бас-Тэр ·  Вілемстад ·  Араньестад ·  Фор-дэ-Франс
 |

| ⛭Сталіцы Паўднёвай Амерыкі |
| --- |
| 
* Асунсьён
* Багата
* Бразілія
* Буэнас-Айрэс
* Джорджтаўн
* Каракас
* Кіта
* Ліма
* Мантэвідэа
* Парамарыба
* Сант’яга
* Сукрэ — Ла-Пас

Іншыя тэрыторыі
Грутвікен
Каена
Стэнлі
 |

| ⛭Сталіцы Аўстраліі і Акіяніі |
| --- |
| Сталіцы незалежных дзяржаў | 
* Апія
* Уэлінгтан
* Канбера
* Маджура
* Нгерулмуд
* Нукуалофа
* Палікір
* Порт-Віла
* Порт-Морсбі
* Сува
* Фунафуці
* Ханіяра
* Паўднёвая Тарава
* Ярэн (месцазнаходжанне ўрада; афіцыйна сталіцай не з’яўляецца)

 | Акіянія на карце свету |
| Сталіцы залежных тэрыторый | 
* Аваруа
* Адамстаўн
* Алофі
* Кінгстан
* Мата-Уту
* Нумеа
* Пага-Пага
* Папеэтэ
* Сайпан
* Аганья
* Ханга-Роа

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119523842 · GND: 4127960-8 · LCCN: sh85019972 · NDL: 00572463 · NKC: ph114673 |