**«Трэ́ццячэ́рвеньскі пераваро́т»** — шырока пашыраная назва датэрміновага роспуску II Дзяржаўнай Думы  (руск.) (бел. які адбыўся 3 (16) чэрвеня 1907 года ў Расіі і суправаджаўся зменай выбарчай сістэмы  (руск.) (бел..

Прычынай роспуску II Думы паслужыла немагчымасць наладзіць канструктыўнае ўзаемадзеянне паміж урадам, узначаленым прэм’ер-міністрам П. А. Сталыпіным, і Думай, значную частку якой складалі прадстаўнікі крайніх левых партый (сацыял-дэмакраты, сацыялісты-рэвалюцыянеры, народныя сацыялісты) і трудавікі, якія прылягалі да іх. II Дума, якая адкрылася 20 лютага 1907 года, мела не менш апазіцыйны настрой, чым раней распушчаная I Дума  (руск.) (бел.. Дума выявіла тэндэнцыю да адхілення ўсіх урадавых законапраектаў і бюджэту, а законапраекты, што прапаноўваліся Думай, свядома не маглі быць зацверджаны Дзяржаўным Саветам і імператарам. Сітуацыя, якая склалася, уяўляла сабою канстытуцыйны крызіс — Асноўныя дзяржаўныя законы  (руск.) (бел. (фактычна канстытуцыя Расіі) дазвалялі імператару ў любы момант распусціць Думу, але ён быў абавязаны склікаць новую Думу і не мог без яе згоды змяніць выбарчы закон; але пры гэтым наступная Дума, меркавана, не адрознівалася б па апазіцыйнасці ад распушчанай.

Урад знайшоў выйсце з крызісу ў адначасным роспуску Думы і змене выбарчага закона для выбараў у наступную Думу. Падставай для роспуску паслужыла наведванне сацыял-дэмакратычных дэпутатаў Думы дэлегацыяй салдатаў пецярбургскага гарнізона, якія перадалі ім «салдацкі наказ». П. А. Сталыпін скарыстаў гэту нязначную падзею для таго, каб 1 чэрвеня 1907 года, уяўляючы дадзены эпізод у выглядзе разгорнутай змовы супраць дзяржаўнага ладу, запатрабаваць ад Думы адхілення ад удзелу ў пасяджэннях 55 дэпутатаў сацыял-дэмакратычнай фракцыі і здымання дэпутацкай недатыкальнасці з шаснаццаці з іх. Дума, не даўшы неадкладны адказ ураду, заснавала асаблівую камісію, заключэнне якой павінна было быць абвешчана 4 ліпеня. Не чакаючы адказу Думы, Мікалай II 3 чэрвеня распусціў Думу, апублікаваў зменены выбарчы закон і прызначыў выбары ў новую Думу, якая павінна была сабрацца 1 лістапада 1907 года. II Дума праіснавала 103 дні.

Роспуск Думы быў прэрагатывай імператара, але адначасная змена выбарчага закона з’яўлялася парушэннем вымогаў артыкула 87 Асноўных дзяржаўных законаў, па якіх выбарчы закон мог быць зменены толькі пры згодзе Дзяржаўнай Думы  (руск.) (бел. і Дзяржаўнага Савета; паводле гэтай прычыны дадзеныя падзеі атрымалі слыннасць як *«трэццячэрвеньскі пераварот»*.

Выбарчы закон  (руск.) (бел. быў зменены такім чынам, што кола выбарцаў значна павузілася, а выбарцы з высокім маёмасным цэнзам (землеўласнікі і гараджане высокага цэнзу, то бок пераважна домаўласнікі) атрымалі фактычны кантроль над выбарамі на большасць парламенцкіх месцаў. Большасць у III Думе  (руск.) (бел. перайшла да праўрадавых фракцый — акцябрысцкай і нацыяналістычнай, пазіцыі левых партый былі істотна падарваны. Новая Дума здолела наладзіць канструктыўную заканадаўчую працу ў кантакце з урадам. У той жа час новы выбарчы закон пахіснуў уяўленні насельніцтва пра тое, што дэпутаты Думы з’яўляюцца яго прадстаўнікамі.

Роспуск II Думы супаў па часе з заўважным паслабленнем страйкавага руху, аграрных хваляванняў. У краіне наступіў адносны спакой. 3 чэрвеня прынята лічыць апошнім днём Першай рускай рэвалюцыі.

У 1911—1913 гадах набыткам грамадскасці сталі звесткі пра тое, што напісанне «салдацкага наказу» і арганізацыя візіту салдацкай дэлегацыі да сацыял-дэмакратычных дэпутатаў адбываліся пры актыўным удзеле ўкаранёных у пецярбургскую Ваенную арганізацыю РСДРП агентаў Ахоўнага аддзялення. Пытанне пра тое, ці была сітуацыя з «салдацкім наказам» арганізавана на загад П. А. Сталыпіна ці па ўласнай ініцыятыве паліцыі, ці ж паліцэйскія інфарматары данеслі ўладам пра падзеі, застаецца дасёння нявырашаным.

Заўвагі
-------

1. ↑  Паняцце пра «левыя» і «правыя» партыі ў імператарскай Расіі моцна адрознівалася ад прынятага ў сучаснай паліталогіі. У гэтым артыкуле выкарыстоўваецца старая тэрміналогія, што адпавядала месцам дэпутатаў у зале пасяджэнняў.

Заканадаўчыя акты
-----------------

* Основные Государственные Законы Российской Империи в редакции 23 апреля 1906 года
* Выборы в I-IV Государственные Думы Российской империи (Воспоминания современников. Материалы и документы) / ЦИК РФ. Под ред. А. В. Иванченко. — М. 2008. — 860 с. Утрымлівае Палажэнні пра выбары 1906 і 1907 года.

Спасылкі
--------

* Государственная Дума второго созыва. Стенографические отчёты.. — 1907.
* Государственная Дума второго созыва. Указатель к стенографическим отчётам.. — 1907. Архівавана з першакрыніцы 20 студзеня 2012.
* Манифест о роспуске II Государственной Думы от 3 июня 1907 года.

| ⛭Герб Расійскай Імперыі Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі |
| --- |
| Асноўныя падзеі | Руска-японская вайна і Портсмуцкі мір ·  Крывавая нядзеля ·  Паўстанне ў Лодзі ·  Рэвалюцыя 1905 г. у Царстве Польскім ·  Маніфест 17 кастрычніка ·  Снежаньскае паўстанне ў Маскве ·  Трэццячэрвеньскі пераварот ·  Выбарчая сістэма 1907 года |
| Дума, палітычныя партыі  і арганізацыі | Дзяржаўная Дума (I скліканне, Выбаргская адозва, II скліканне)
*Лібералы:* Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя, Саюз 17 кастрычніка, Партыя дэмакратычных рэформаў*Левыя:* ПСР, ПНС, РСДРП, ПСП, СДКПіЛ, Бунд, СЯРП*Правыя:* Саюз рускага народа |
| Мясцовыя беспарадкі  і паўстанні | Гурыйская рэспубліка ·  Горлаўскае паўстанне ·  Заглеб'еўская рэспубліка ·  Краснаярская рэспубліка ·  Паўстанне ў Лодзі ·  Любоцінская рэспубліка ·  Маркаўская рэспубліка ·  Наварасійская рэспубліка ·  Астравецкая рэспубліка ·  Слаўкаўская рэспубліка ·  Сочынская рэспубліка ·  Старабуянская рэспубліка ·  Чыцінская рэспубліка ·  Шуляўская рэспубліка ·  Лясныя браты |
| Паўстанні ў арміі і на флоце | Уладзівастоцкія паўстанні ·  Паўстанне на браняносцы «Пацёмкін» · Севастопальскае паўстанне · Крэйсер «Памяць Азова» ·  Свеаборгскае паўстанне ·  Мінаносец «Скоры» |
| Буйныя рабаванні | Рабаванне Дзяржбанка ў Гельсінгфорсе (1906) ·  Рабаванне ў Ліхтарным завулку (1906) ·  Тыфліская экспрапрыяцыя (1907) ·  Бязданскае рабаванне (1908) |
| Іншае | Іванава-Узнясенскі агульнагарадскі савет рабочых дэпутатаў ·  Пецярбургскі савет рабочых дэпутатаў ·  Вялікі Віленскі сейм ·  Параход «Джон Графтан» ·  Кніга рускага смутку ·  Становішча ўзмоцненай (надзвычайнай) аховы ·  Лбоўцы |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет |