| Гісторыя Арменіі |
| --- |
|  |
| Дагістарычны перыяд на тэрыторыі Арменіі
* Шулаверы-шамуцепінская культура
* Кура-аракская культура
* Трыялецкая культура
* Хаджалы-кедабекская культура
* Зарац-Карэр
* Пячора Арэні
* Петрогліфы
 |
| Дзяржавы і ўтварэнні
* **Перадгісторыя, фарміраванне армян (2 тысячагоддзе да н. э. — VI стагоддзе да н. э.)** Хаты
* Арманум
* Хецкае царства
* Хаяса
* Шубрыя
* Мялід
* Алзі
* Наіры
* Урарту
* Мідыя

* **Пасля завяршэння фарміравання армянскага народа. Антычнасць (VI стагоддзе да н. э. — V стагоддзе н. э.)** Ервандыдская Арменія
* Вялікая Арменія
* Малая Арменія
* Сафена
* Камагена

* **Сярэдневякоўе (V—XV стагоддзі)** Марзпанская Арменія
* Аран
* Армянскі эмірат
* Анійскае царства
* Сюнік
* Васпуракан
* Ташыр-Дзарагет
* Арцах
* Хачэн
* Карс
* Царства Варажнуні
* Ефратэс
* Эдеса
* Мелітэна
* Пір
* Кілікія
* Шах-Армен

* **Новы Час (XV—XX)** Хамс
* Кашатаг
* Чухур-Саад
* Карабах (беглербегства)
* Эрывань
* Карабах (ханства)
* Нахічэвань У складзе Расійскай імперыі: Армянская вобласць
* Карская вобласць
* Эрыванская губерня
* Елізаветпальская губерня

* **Найноўшы Час (XX стагоддзе — сучаснасць)** ЗДФР
* Першая Рэспубліка
* Рэспубліка Горная Арменія
* Вільсанаўская Арменія
* ЗСФСР
* Армянская ССР
* Рэспубліка Арменія
* НКР
 |
| Войны і бітвы
* **Серыя канфліктаў:** Парфія
* Рым
* Персія
* Халіфат
* Візантыя **Войны:** Турцыя
* Грузія
* Азербайджан (1)
* Азербайджан (2) **Бітвы:** Тыгранакерт
* Арташат
* Рандэя
* Аварайр
* Нерсехапат
* Варнакерт
* Севан
* Манцыкерт
* Гарні
* Ашакан
* Ван
* Бітліс
* Сардарапат
* Апаран
* Каракіліс
 |
| Царскія дынастыі
* Айкіды
* Ервандыды
* Арташэсіды
* Аршакуні
* Багратыды
* Арцруніды
* Сюні
* Кюрыкіды
* Рубеніды
* Хетуміды
* Лузіньяны
 |
| Нацыянальна-вызваленчы рух
* Армянскае пытанне
* Арменакан
* Гнчак
* Дашнакцуцюн
* Фідаі
* Цегакрон
* АСАЛА
* Міяцум
 |

**Арманум** — краіна, што згадваецца ў акадскіх і эблаіцкіх клінапісах. Палітычная гісторыя вядомая галоўным чынам па акадскіх крыніцах.

Асноўныя згадванні
------------------

### Акадскія крыніцы

Па вядомым клінапісе Нарам-Суэна, дзе ён кажа пра паўсталыя супраць яго краіны, Арманум знаходзіцца недзе на поўначы, але нічога вызначанага. Нават калі і былі поспехі, то яны насілі часовы характар. Мяркуючы па позным эпічным творы «Цар Куты» (то бок кутыеў), Нарам-Суэну даводзілася выпрабоўваць і гаркату паразы; у тэксце апісваецца, як ён тройчы пасылае войскі супраць варожай кааліцыі 70 цароў, у тым ліку і супраць Арманума (згадваецца ў хецкім варыянце клінапісу, побач з Уліванда), але ніводны ваяр не вяртаецца жывым. Уліванда знаходзілася ў раёне цяперашняга Дыярбекіра. Ворагі Нарам-Суэна пры гэтым пазначаны як «уманманда (войскі Монд)», гэты тэрмін пазней ужываўся для пазначэння насельніцтва паўночна-ўсходніх краін у зоне азёр Ван і Урмія.

У іншым клінапісе Нарам-Суэн у прыватнасці кажа, што: «Бог даў яму Арманум і Эблу — Срэбныя горы і Верхняе моры». З надпісу выяўна, што ў складзе паўночных валоданні Эблы знаходзіліся ў тым ліку і Таўрскія горы. Мусібыць, што «Срэбныя горы» менавіта яны. Працягваючы лагічны ланцужок, лагічна выказаць здагадку, што «Верхняе мора» ў сваю чаргу прыналежала Армануму. Пад паняткам «Верхняе мора» акадскія клінапісу адназначна маюць на ўвазе возера Ван, бо, прыкладам, Міжземнае мора ў іх называецца «Мора Амуру», а пра Чорнае мора яны зусім маўчаць.

У адным з клінапісаў Нарам-Суэн кажа пра тое, што скарыў краіну Сімурум, якая знаходзілася ў паўночнай Месапатаміі, і паланіў кіраўнікоў Сімурума і Армені. Характэрна, што Нарам-Суен кажа ўсяго толькі пра заваяванне Сімурума, але пра паланенне таксама і валадара Арманума. З гэтага можа вынікаць, што краіна Арманум знаходзілася паўночней Сімурума, то бок Сімурум знаходзілася паміж Акадам і Арманум.

У некаторых сваіх клін вопісах Нарам-Суэн называе сябе тытулам: «Заваёўнік Арманума і Эблы».

Мяркуючы па іншых надпісах, Нарах-Суэн зусім разбурыў «Эблу і Арманум» і знішчыў Эблаитское царства пры яго апошнім цару Ібі-Закіру, пра што апавядае сапраўдны надпіс кіраўніка Арманума Рышы-Тэшуба (Рэд-Адада).

### Эблаітцкія крыніцы

Разбурэнне Эблы ў акадскую эпоху пацверджана археалагічна. Арманум пад гэтай назвай у дакументах з Эблы не названы, але, магчыма, ён ідэнтычны часта згадванаму ў іх Армі. У адным эблаіцкім клінапісе Арме згадваецца па кірунку гарадоў Эбла-Рулі. Рулі знаходзілася пасля Урсу, але да Ірыды і Харана. То бок лагічна выказаць здагадку знаходжання Арманума ў раёне цяперашняй Урфы.

Зноскі
------

1. ↑  ***Albright W.F.*** "A Wawylonian Geographical treatise on Sargon of Akkads Empire, "JAOS 1925, p. 193—245
2. ↑  ***Хачатрян В. Н.*** «Восточные провинции Хеттской империи», Ереван 1971, стр. 104—107, ***Арутюнян Н. В.*** «Топономика Урарту», Ереван 1985, стр. 150—151, 445