**Хідэкі Тадзё** (яп.: 東條 英機 *То:дзё: Хідэкі (i); кюдзітай: яп.: 東條 英機; сіндзітай: яп.: 東条 英機*) — японскі палітык і военачальнік. Міністр арміі (1940—1944), прэм'ер-міністр Японіі (1941—1944).

Пасля паражэння Японіі ў Другой сусветнай вайне быў прызнаны Такійскім трыбуналам ваенным злачынцам, асуджаны за развязванне агрэсіўных войнаў і жорсткае абыходжанне з палоннымі, прызнаны вінаватым і прысуджаны да пакарання смерцю праз павешанне.

Біяграфія
---------

Хідэкі Тадзё нарадзіўся ў маленькім горадзе Кадзіматы 30 снежня 1884 года. Ён быў трэцім сынам у сям’і Хідэноры Тодзё, генерал-лейтэнанта Імператарскай арміі Японіі. Абодва старэйшыя браты Хідэкі памерлі да яго нараджэння. У 1909 годзе ён ажаніўся з Кацука Іта, якая яму нарадзіла трох сыноў і чатырох дочак.

### Пачатак кар’еры

У 1905 годзе Тадзё скончыў Ваенную акадэмію Імператарскай арміі ў складзе 17 выпуску. У класе з 50-ці чалавек ён быў 42-м па паспяховасці. Пасля заканчэння акадэміі Тадзё атрымаў званне малодшага лейтэнанта пяхотных войскаў.

Пазней Тадзё навучаўся ў Вышэйшай ваеннай акадэміі, якую скончыў у 1915 годзе ў складзе 27 выпуску. Пасля гэтага ён атрымаў званне капітана і пасаду начальніка Трэцяга палка імператарскай варты. У 1919 годзе быў ваенным аташэ ў Швейцарыі. Пасля вяртання ў Японію ў 1920 годзе атрымаў званне маёра. У 1921 годзе пабываў у Германіі.

У 1922 годзе Тадзё вярнуўся ў Японію і стаў інструктарам у Ваенным каледжы. У 1929 годзе яму было прысвоена званне падпалкоўніка.

На працягу 1920-х гадоў Тадзё ўсё больш уцягваўся ў палітыку. Ён быў адным з найвыдатнейшых членаў армейскай групоўкі Тасэй-ха, куды, апроч яго, уваходзілі Кадзусігэ Угакі, Хадзімэ Сугіяма, Куніякі Каіса, Ёсідзіра Умэдзу і Тэцудзан Нагата. Яны прадстаўлялі кансерватыўна настроеныя сілы ў арміі — у процівагу па-экстрэмісцку настроенай групоўцы Кода-ха, якую ўзначальваў Садаа Аракі.

### Генерал арміі

У 1933 годзе Тадзё атрымаў званне генерал-маёра і быў прызначаны начальнікам аддзела кадраў ваеннага міністэрства Японіі.

У жніўні 1934 года ён быў прызначаны камандуючым 24-й пяхотнай брыгады арміі Японіі. У верасні 1935 года Тадзё быў прызначаны начальнікам ваеннай паліцыі Квантунскай арміі ў Манчжурыі. Тады Тадзё атрымаў мянушку «Брытва» (яп.: 剃刀 *камісоры*) — за свой востры розум і здольнасць да хуткага прыняцця рашэнняў.

У 1936 годзе падчас «путчу маладых афіцэраў» Тадзё выступіў супраць спробы перавароту. Імператар Хірахіта быў абураны спробай нападу на сваіх блізкіх саветнікаў і неўзабаве мяцежнікі былі вымушаны здацца.

Тадзё ўзначаліў штаб Квантунскай арміі і, у якасці такога, стаў адказваць за японскія наступальныя аперацыі ў Манголіі. У ліпені 1937 года падчас Чахарскай аперацыі (яп.: チャハル作戦, кіт.: 长城抗战) ён асабіста вёў у бой сілы 1-й незалежнай змяшанай брыгады. Падчас гэтай кампаніі Тадзё ў першы і апошні раз у жыцці прыняў удзел у баявых дзеяннях.

Пасля інцыдэнту каля моста Марка Пола, які адзначыў пачатак другой япона-кітайскай вайны, войскі, якім камандаваў Тадзё, пачалі наступ на Хэбэй.

У маі 1938 года Тадзё быў адкліканы ў Японію, дзе ён быў прызначаны намеснікам ваеннага міністра Сэйсіра Ітагакі. Са снежня 1938 па 1940 год Тадзё быў галоўным інспектарам ваеннай авіяцыі.

### Міністр арміі

У ліпені 1940 года Тадзё стаў міністрам арміі ў другім кабінеце Фумімара Каноэ і захаваў гэту пасаду ў трэцім кабінеце Каноэ. Хідэкі Тадзё быў перакананым прыхільнікам заключэння саюза з нацысцкай Германіяй і фашысцкай Італіяй.

Каб ізаляваць Кітай ад іншых краін, Японія напала на французскі Індакітай у ліпені 1941 года. Пасля гэтага ЗША увялі эмбарга на пастаўку ў Японію нафты і бензіну.

18 кастрычніка 1941 года страціўшы папулярнасць і давер імператара Фумімара Каноэ сышоў у адстаўку. Новым прэм’ер-міністрам стаў Хідэкі Тадзё.

### Прэм’ер-міністр Японіі

У лістападзе 1941 года Тадзё і начальнік генеральнага штаба Японіі Восамі Нагана распрацавалі план нападу на Пёрл-Харбар. 7 снежня 1941 года Японская імперыя напала на Злучаныя Штаты Амерыкі.

Пасля паражэння ў бітве каля атола Мідуэй папулярнасць Тадзё пайшла на спад і ён сутыкнуўся з апазіцыяй ва ўрадзе і арміі. Пасля паражэння японскай арміі ў бітве за востраў Сайпан Тадзё быў вымушаны 18 ліпеня 1944 гады сысці ў адстаўку.

### Суд

Пасля капітуляцыі Японскай імперыі 2 верасня 1945 года камандуючы арміямі саюзнікаў аддаў загад арыштаваць японскіх ваенных злачынцаў. Адным з іх быў генерал Тадзё. Пры арышце ён здзейсніў няўдалую спробу застрэліцца: рана апынулася не смяротнай. Пасля таго як Хідэкі вылечылі, яго пераправілі ў турму Сугамо.
Тадзё вінаваціўся па наступных пунктах:

* Развязванне агрэсіўных войнаў і парушэнне міжнароднага права
* Развязванне несправакаванай вайны супраць Кітайскай Рэспублікі
* Развязванне агрэсіўнай вайны супраць ЗША
* Развязванне агрэсіўнай вайны супраць Садружнасці нацый
* Развязванне агрэсіўнай вайны супраць Нідэрландаў
* Развязванне агрэсіўнай вайны супраць Францыі
* Аддача загадаў пра нялюдскі абарот з ваеннапалоннымі.

Тадзё цалкам прызнаў сваю віну. 12 лістапада 1948 года ён быў прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд быў прыведзены ў выкананне 23 снежня 1948 года.

У 1978 годзе імя Тадзё разам з іншымі 13 пакаранымі смерцю было высечана на плітах у храме Ясукуні, нацыянальным мемарыяле загінулым у вайне. Праз два гады на месцы прывядзення прысуду ў выкананне быў пастаўлены помнік.

Завяшчанне
----------

> 
> 
> «…Японскія мужчыны, у наш час, Імператарскі эдыкт аб заканчэнні вайны ўсяго толькі плод цвярозых разважанняў, якія б яны ні былі. Аднак саюзнікі справакавалі Вялікую Усходнеазіяцкую вайну і я ваяваў у ёй, не маючы выбару, для выжывання нацыі і ў мэтах нацыянальнай самаабароны. Хоць наша краіна, нажаль, пацярпела паражэнне ад гэтых краін, прычыну таго, што мы жывём у гэтай краіне, немагчыма адмаўляць. Японія — боская краіна. Я жадаю, каб вы былі ўпэўнены ў лёсе Імперыі і чакалі часу, калі гэта цяжкасць будзе пераадолена агульнымі адданымі высілкамі. Я жадаю, каб сонца ўзышло зноў…».
> 
> 
>

Ацэнкі
------

Юка Тадзё (у цэнтры), са сваімі дзядулем і бабуляй
Многія людзі, у тым ліку японцы, ускладаюць на Тадзё адказнасць за ўступленне краіны ў Другую сусветную вайну на баку нацысцкага блока, і, як следства — за паражэнне Японіі, разбурэнне яе гарадоў, крах эканомікі, страту многіх тэрыторый і гібель мільёнаў людзей.

У той жа час, некаторыя сучасныя японцы лічаць Тадзё бескарыслівым чалавекам і сапраўдным героем, які стаў ахвярай неспрыяльных акалічнасцей. Сам Тадзё неаднаразова спасылаецца ў сваіх мемуарах на лёс, які вымусіў яго ўзначаліць ваенны ўрад Японіі ў перыяд, калі Японія ўступіла ў вайну з магутнымі праціўнікамі. Сама вайна, зыходзячы з логікі Тадзё, была адзінай магчымасцю спыніць энергетычную блакаду і прадухіліць эканамічнае задушванне краіны магутнымі сусветнымі дзяржавамі таго перыяду — Англіяй і Злучанымі Штатамі.

Унучка Хідэкі Тадзё — Юка Тадзё — выступае з пазіцыі безумоўнага апраўдання палітыкі Японскай імперыі ў Другой сусветнай вайне ў цэлым і свайго дзеда ў прыватнасці. Яна мяркуе, што Японія не вяла агрэсіўную вайну, не здзяйсняла ваенных злачынстваў, што ўсе людзі, ушанаваныя ў храме Ясукуні — героі і што адзінай памылкай яе дзеда было тое, што ён дапусціў паражэнне Японіі ў вайне.

Гл. таксама
-----------

* Храм Ясукуні

Зноскі
------

1. 1 2  Hideki Tōjō // Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18696256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2664168'></a>
2. ↑  *Brozović D. Ladan T.* Tojo Hideki // Hrvatska enciklopedija — LZMK, 1999. — 9272 с. — ISBN 978-953-6036-31-8<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1264934'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q429032'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18446'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1789619'></a>
3. ↑  Тодзио Хидэки // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
4. ↑  東條 英機 (яп.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 13 лютага 2008. Праверана 18 верасня 2008.
5. ↑  Toland, The Rising Sun
6. ↑  *Гордиенко А. Н.* Часть II: Япония // Командиры второй мировой войны. — Мн.: Литература, 1998. — С. 169. — ISBN 985-437-268-5, УДК 940.5, ББК 63.3(0)62.
7. ↑  *Гордиенко А. Н.* Часть II: Япония // Командиры второй мировой войны. — Мн.: Литература, 1998. — С. 178. — ISBN 985-437-268-5, УДК 940.5, ББК 63.3(0)62.

| ⛭Прэм’ер-міністры Японіі |
| --- |
| Перыяд Мэйдзі (1868—1912) | 
* Іта Хірабумі
* Курода Кіятака
* *Сандзё Санэтомі* (в. а.)
* Ямагата Арытома
* Мацуката Масаёсі
* Іта Хірабумі
* *Курода Кіятака* (в. а.)
* Мацуката Масаёсі
* Іта Хірабумі
* Окума Сігэнобу
* Ямагата Арытома
* Іта Хірабумі
* *Саёндзі Кімоці* (в. а.)
* Кацура Тара
* Саёндзі Кімоці
* Кацура Тара
* Саёндзі Кімоці

 | Штандарт прэм’ер-міністра Японіі |
| Перыяд Тайсё (1912—1926) | 
* Кацура Тара
* Ямамота Гомбэй
* Окума Сігэнобу
* Тэрауці Масатакэ
* Хара Такасі
* *Уціда Косай* (в. а.)
* Такахасі Карэкіё
* Ката Тамасабура
* *Уціда Косай* (в. а.)
* Ямамота Гомбэй
* Кіёура Кэйго
* Като Такаакі
* Вакацукі Рэйдзіро

 |
| Перыяд Сёва (1926—1989) | 
* Танака Гііці
* Осаці Хамагуці
* *Кідзюра Сідэхара* (в. а.)
* Осаці Хамагуці
* Вакацукі Рэйдзіро
* Цуёсі Інукаі
* *Такахасі Карэкіё* (в. а.)
* Сайто Макато
* Кэйсукэ Окада
* *Фуміо Гато* (в. а.)
* Кэйсукэ Окада
* Кокі Хірота
* Сэндзюро Хаясі
* Фумімара Каноэ
* Хіранума Кіітыра
* Набуюкі Абэ
* Міцумаса Ёнай
* Фумімара Каноэ
* Хідэкі Тадзё
* Куніякі Каісо
* Кантаро Судзукі
* прынц Нарухіко
* Кідзюра Сідэхара
* Сігэру Ёсіда
* Тэцу Катаяма
* Хітосі Асіда
* Сігэру Ёсіда
* Іціро Хатояма
* Тандзан Ісібасі
* Нобусукэ Кісі
* Хаято Ікэда
* Эйсаку Сато
* Какуэй Танака
* Такэо Мікі
* Такэо Фукуда
* Масаёсі Охіра
* *Масаёсі Іто* (в. а.)
* Дзэнко Судзукі
* Ясухіро Накасонэ
* Набору Такэсіта

 |
| Перыяд Хэйсэй (1989—2019) | 
* Сосукэ Уно
* Тосікі Кайфу
* Кііці Міядзава
* Марыхіро Хасокава
* Цутому Хата
* Тамііці Мураяма
* Рутара Хасімота
* Кэйдза Абуці
* *Мікіо Аокі* (в. а.)
* Ёсіра Моры
* Дзюн’іціра Каідзумі
* Сіндза Абэ
* Ясуа Фукуда
* Таро Асо
* Юкіа Хатаяма
* Наота Кан
* Ёсіхіка Нода
* Сіндза Абэ

 |
| Перыяд Рэйва (з 2019) | 
* Ёсіхідэ Суга
* Фуміа Кісіда

 |
| Спіс прэм’ер-міністраў Японіі |


| ?Хідэкі Тадзё — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Tōjō Hidenori[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Хідэкі Тадзё |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  |  | Tōjō Chitose[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | WikiTree · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90963167 · BNF: 169058526 · CiNii: DA07998343 · GND: 119127474 · GTAA: 161208 · ISNI: 0000 0000 8102 2834 · LCCN: n50013862 · NDL: 00085935 · NLP: a0000003618988 · NTA: 117391301 · SUDOC: 116569212 · VIAF: 22944458 |

 |