recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Цвірка.
**Кастусь Цвірка** (28 сакавіка 1934, Зялёная Дуброва, Мінская вобласць, БССР) — беларускі паэт, перакладчык, гісторык, фалькларыст, этнограф, мовазнавец.

Біяграфія
---------

Скончыў аддзяленне беларускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (1958). У 1958—1959 гг. выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Труханавіцкай сярэдняй школе Капыльскага раёна. Быў літсупрацоўнікам раённай газеты «Рудзенская праўда», рэдактарам на Беларускім радыё, старшым метадыстам рэспубліканскага Дома народнай творчасці, старшым інспектарам Упраўлення па распаўсюджванні друку Міністэрства сувязі БССР. У 1972 г. скончыў аспірантуру пры Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР і з таго часу — навуковы супрацоўнік гэтага інстытута. З 1981 г. — старшы рэдактар выдавецтва «Юнацтва», з 1984 г. — рэдактар аддзела паэзіі часопіса «Полымя».

Кандыдат гістарычных навук (1972).

З 1995 г. — кіраўнік і галоўны рэдактар праекта «Беларускі кнігазбор».

Творчасць
---------

Друкуецца з 1951 г. Аўтар зборнікаў паэзіі «Такія сэрцы ў нас» (1959), «Бягуць раўчукі» (1962), «Чарназём» (1967), «Каласы» (1975), «Сцежка дадому» (1980), «Хат вячысты дар» (1982), «Лодка долі тваёй» (1988) і інш. Аўтар кнігі «Слова пра Сыракомлю: Быт і культура беларусаў у творчасці „вясковага лірніка"» (1975). Піша і для дзяцей: кнігі вершаў і казак «Як Алесь згубіўся ў лесе» (1986), «Добрыя суседзі» (1988) і інш.

Аўтар мастацкіх нарысаў, звязаных з літаратурнымі мясцінамі Беларусі — «Дарога ў сто год» (1974), «Той курган векавечны» (1985), а таксама манаграфіі «Слова пра Сыракомлю» (1975). Суаўтар кнігі «Беларуская фалькларыстыка эпохі феадалізму» (1989) (разам з Г.Каханоўскім, Л.Малаш, 1989). Складальнік тома «Вяселле. Абрад» (1978), кнігі ўспамінаў пра З.Бядулю (з Я.Садоўскім, 1988), зборніка твораў Я.Чачота «Наваградскі замак» (1989), зборніка «Філаматы і філарэты» (1998).

Выступае ў друку з артыкуламі па культуры мовы.

Прызнанне
---------

* Лаўрэат прэміі «Залаты апостраф» (2011).

Гл. таксама
-----------

* Кастусь Гадыцкі-Цвірка

Зноскі
------

1. ↑  Кастусь Цвірка **(нявызн.)**.  ПрайдзіСвет. Праверана 6 лютага 2019.
2. ↑  Цвірка Кастусь **(нявызн.)**.  Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік. Праверана 6 лютага 2019.
3. ↑  Філаматы і філарэты **(нявызн.)**.  Бібліятэка МДУ імя А. А. Кулешова. Праверана 6 лютага 2019.

Спасылкі
--------

* «Літаратура — гэта грунт нацыі». Размова са стваральнікам «Беларускага кнігазбору» // www.svaboda.org 14 лістапада 2019
* Кастусь Цвірка: Шашаль мовы — калька // «Літаратура і мастацтва». 1993. 12 сакавіка Архівавана 11 красавіка 2013.
* Афіцыйны сайт МГА «Беларускі кнігазбор» Архівавана 22 лістапада 2016.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1042039569 · ISNI: 0000 0000 8263 6563 · LCCN: n83237070 · LNB: 000218708 · NKC: js20020805015 · NUKAT: n97008592 · SUDOC: 085214876 · VIAF: 72780446 |

 |
**Тархаўка** (руск.: Та́рховка, фінск.: Seppälänkylä — «кавальская вёска») — мясцовасць у паўднёвай частцы Сестрарэцка, у раёне аднайменнай чыгуначнай станцыі, за 30 км ад Санкт-Пецярбурга. Назва ад былога дачнага пасёлка (узнік у 2-й палове 19 стагоддзя) паміж возерам Сестрарэцкі разліў і лініяй Прыморскай чыгункі. У Тархаўцы нарадзіўся мастак Іван Якаўлевіч Білібін. З 1956 года ў межах Сестрарэцка. У Тархаўцы — санаторыі, лесапаркі «Гагарка» і «Тархаўскі».

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1
**Геамарфалагі́чнае раянава́нне** — падзел зямной паверхні на рэгіёны паводле асаблівасцей рэльефу. Комплекснае геамарфалагічнае раянаванне ўлічвае марфалогію, марфаметрыю, генезіс і дынаміку рэльефу. Выдзяленне буйных рэгіянальных адзінак засноўваецца на аналізе марфаструктуры. 

Геамарфалагічнае раянаванне праводзіцца таксама па асобных геамарфалагічных прыкметах — генетычных, марфаметрычных і іншых. На больш нізкіх ступенях раянавання за аснову прымаюцца марфаскульптурныя асаблівасці рэльефу.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 2. Гатня — Катынь / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. — 10 000 экз. С. 17

Гл. таксама
-----------

* Геамарфалагічнае раянаванне Беларусі
* Геамарфалогія

| ⛭Прыродныя раянаванні |
| --- |
| Агракліматычнае · Геамарфалагічнае · Кліматычнае · Фізіка-геаграфічнае |
Горла
**Го́рла** — частка шыі перад пазваночным слупом. Верхняй мяжой з'яўляецца пад'язычная косць, ніжняй — дзяржальня грудзіны і ключыца.

Тэрмін «горла» з'яўляецца агульнаўжытным, але не анатамічным. Ён адсутнічае ў спісе найноўшай анатамічнай тэрміналогіі.

Праз горла праходзяць многія жыццёва важныя органы і сістэмы:

* сонныя артэрыі
* блукаючы і іншыя нервы
* стрававод
* трахея
* гартань
* глотачныя мышцы і мышцы шыі

Таксама горлам называюць ніжнюю частку галавы насякомых паміж шыяй і ротавымі часткамі.

Зноскі
------

1. ↑  *Дюбенко К. А.* укр.: Анатомічна термінологія. — К.:: Поліграфкнига, 2001. — 392 с. — 3 000 экз. — ISBN 966-573-247-1.
2. ↑  Горло // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Горла

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая савецкая (1 выд.) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776989088 |
**Тарыфа** (ісп.: Tarifa) — горад і муніцыпалітэт на паўднёвым ускрайку Іспаніі, уваходзіць у правінцыю Кадыс, у складзе аўтаномнай супольнасці Андалусія. Муніцыпалітэт знаходзіцца ў складзе раёна (камаркі) Кампа-дэ-Гібралтар. Займае плошчу 419 км². Насельніцтва складае 17 768 чалавек (на 2010 год). Адлегласць 101 км да адміністрацыйнага цэнтра правінцыі.

Насупраць горада ляжыць аднайменны востраў. Слова тарыф (збор, мыта) паходзіць ад назвы гэтага вострава. Тут упершыню сталі збіраць зборы з купцоў за тавары, якія дастаўляюцца ў порт.

Гісторыя
--------

У антычнасці вядомы як калонія Юлія Трансдукта («Юлія за пралівам»). Пасля ўварвання ў Іспанію арабаў умацаваны і пераназваны ў гонар першага мусульманіна Тарыфа ібн Малука, які ступіў на зямлю Іспаніі ў 710 годзе.

У XI стагоддзі — у складзе таіф Альхесірас (1031) і Севілья (1057). У 1292 г. захоплены кастыльскім каралём Санча IV. У 1296 г. замак ад націску маўраў абараняў Гусман Добры — родапачынальнік роду Медзіна-Сідонія. Спроба маўраў адваяваць Тарыфу ў 1340 г. таксама не ўвянчалася поспехам.

У XV—XVII стст. Тарыфай валодалі маркізы з роду Энрыкесаў. У 1810-11 гг. — у цэнтры баявых дзеянняў іспана-французскай вайны.

Насельніцтва
------------

Дынаміка насельніцтва *(INE ):*

Славутасці
----------

Сярэднявечная крэпасць у Тарыфе, якая носіць імя Гусмана, была закладзена яшчэ пры Абд ар-Рахмане III, пасля дабудоўвалася. Са сцен крэпасці (замка) Гусмана бачны горы Марока па іншы бок Гібралтарскага праліва.

З трох сярэднявечных варот горада захаваліся толькі адны. Цэрквы Дзевы Марыі і Апостала Матфея выбудаваны ў тых месцах, дзе раней былі мячэці.

Дзякуючы моцным вятрам, якія дзьмуць увесь час у раёне Тарыфа добрыя ўмовы для занятку віндсерфінгам і кайтсерфінгам.

З порта Тарыфа ўвесь час ходзіць паром на афрыканскі кантынент у порт Танжэр. З 2004 г. у горадзе праходзіць штогадовы фестываль афрыканскага кіно.

У Тарыфе размешчаны мыс Марокі, самая паўднёвая кропка кантынентальнай Еўропы. У наваколлях — разваліны старажытнарымскага горада Баэла-Клаўдзія.

Фатаграфіі
----------

* ЗамакЗамак
* 
* 
* 
*

Зноскі
------

1. ↑  Poblaciones de hecho desde 1900 hasta 1991. Cifras oficiales de los Censos respectivos.(нявызн.)(недаступная спасылка).  Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі (INE). Архівавана з першакрыніцы 14 студзеня 2015. Праверана 24 чэрвеня 2011.
2. ↑  Series de población desde 1996. Cifras oficiales de la Revisión anual del Padrón municipal a 1 de enero de cada año.(нявызн.)(недаступная спасылка).  Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі (INE). Архівавана з першакрыніцы 19 ліпеня 2014. Праверана 24 чэрвеня 2011.

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка  (ісп.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Дэбрэ.

**Аліўе Дэбрэ** (фр.: Olivier Debré, 14 красавіка 1920, Парыж — 2 чэрвеня 1999, там жа) — французскі мастак-абстракцыяніст.

Біяграфія
---------

Вывучаў гісторыю і архітэктуру, у 1939 годзе стаў вучнем Ле Карбюзье. У 1943 годзе пад уплывам Пікаса пачаў займацца жывапісам. Пасля 1945 года зблізіўся з прадстаўнікамі нефігуратыўнага мастацтва Сержам Паляковым, Нікала дэ Сталем, П’ерам Сулажам. Глыбока ўспрыняў досвед амерыканскага абстрактнага экспрэсіянізму (Марк Ротка).

У 1967 годзе з буйнафарматным арнаментальным палатном, напісаным для павільёна Францыі, быў прадстаўлены на Сусветнай выставе ў Манрэалі; у 1970 годзе ўдзельнічаў у Сусветнай выставе ў Токіа. У 1980—1985 выкладаў у парыжскай Вышэйшай школе прыгожых мастацтваў.

Займаўся вітражамі. Ілюстраваў кнігі такіх аўтараў, як Франсіс Понж, Жульен Грак, Бернар Ноэль. Вырабіў тэатральныя заслоны для Камеды Франсэз (1987), Ганконскага (1989) і Шанхайскага (1998) оперных тэатраў, тэатральная заслона і афармленне бакавых галерэй для парыжскага тэатра Дэз-Абес (адкрыўся ў 1996 годзе).

У 1997 годзе ў садружнасці з харэографам Каралін Карлсан стварыў балет «Знакі» для Парыжскай Оперы (адноўлены ў 2000 і 2003 гадах у Опера Бастый). У 1998 годзе быў узнагароджаны прызам «Бенуа танца» за гэтую працу.

У 1995 годзе ў парыжскай «Зале для гульні ў мяч» адбылася вялікая рэтраспектыўная выстава мастака.

Зноскі
------

1. 1 2  Olivier Debré<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. 1 2  Olivier Debré // *Benezit Dictionary of Artists* — OUP, 2017. — ISBN 978-0-19-977378-7 — doi:10.1093/BENZ/9780199773787.ARTICLE.B00047805<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q104041232'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 12 жніўня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
4. ↑  RKDartists Праверана 2 чэрвеня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
5. ↑  *Delarge J.* Le Delarge — Paris: Gründ, Jean-Pierre Delarge, 2001. — ISBN 978-2-7000-3055-6<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3118641'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q11305732'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q90'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q20056651'></a>
**Амальгама**: 1) **сплаў**, адным з кампанентаў якога з’яўляецца ртуць. У нармальных умовах у можа быць вадкім ці цвёрдым. Утвараюцца ў выніку дыфузіі ртуці ў іншыя металы. Амальгамы ўжываюць для залачэння металічных вырабаў, у вытворчасці люстраў, у якасці узнаўляльнікаў (амальгама натрыю), пры атрыманні рэдкіх металаў спосабам электролізу. Утварэнне амальгамы ў працэсе амальгамацыі ад старажытных часоў ужываецца для аддзялення ад пустой пароды каштоўных металаў.

2) **мінерал**, цвёрды раствор (ізаморфная сумесь) срэбра і ртуці ў прапорцыі прыкладна ад AgHg да Ag2Hg3 (26,5—35 % Ag). Срэбна-белыя крышталі кубічнай сіметрыі. Цвёрдасць 3—3,5 (Шкала Моаса). Шчыльнасць 1370—1410 кг/м3. Пры награванні ртуць выпараецца.

Слова амальгама паўстала ў (сярэднявечнай лаціне як amalgama са значэннем «сплаў» ад арабскага, запазычанага ў сваю чаргу з грэчаскай: μάλαγμα – «размякчэнне». 

Вадкія амальгама і ртуць уяўляюць небяспеку для здароўя.
**Ліне́йнае прадказа́нне** (англ.: linear prediction) — вылічальная працэдура, якая дазваляе па некаторага набору папярэдніх адлікаў лічбавага сігналу прадказаць бягучы адлік.

Няхай {\displaystyle s(i)} — аналізуемы лічбавы сігнал. Пры лінейным прадказанні ацэнка бягучага адліку сігналу {\displaystyle {\hat {s}}(i)} фарміруецца як лінейная камбінацыя папярэдніх адлікаў:

{\displaystyle {\hat {s}}(i)=\sum \_{k=1}^{N}\alpha \_{k}s(i-k).}

Задача лінейнага прадказання заключаецца ў тым, каб знайсці набор каэфіцыентаў {\displaystyle \{\alpha \_{k}\}}, пры якім сярэдні квадрат памылкі прадказання мінімальны:

{\displaystyle <(s(i)-{\hat {s}}(i))^{2}>=min}.

Велічыня {\displaystyle N} называецца *парадкам* лінейнага прадказання.

Літаратура
----------

*Солонина А.И. Улахович Д.А. и др.* Основы цифровой обработки сигналов: курс лекций. — 2-е. — СПб: БХВ-Петербург.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 131109320 |
«**Аліўе Аліўе**» (фр.: Olivier Olivier) — французскі драматычны фільм 1992 года рэжысёркі Агнешкі Холанд.

Сюжэт
-----

Аліўе было дзевяць, калі ён нечакана і бясследна знік. Праз шэсць гадоў хлопчыка знаходзяць, і ён вяртаецца дадому. Бацькі з радасцю прымаюць сына, але сястра хлопчыка сумняваецца, што знойдзены Аліўе яе зніклы калісьці брат. Але калі ўжо і яна гатова паверыць у тое, што падлетак яе брат, адкрываюцца сапраўдныя прычыны знікнення хлопчыка…

Саўндтрэк
---------

Асноўны артыкул: **Аліўе Аліўе / Еўропа Еўропа**
Музычнае суправаджэнне да фільма «*Аліўе Аліўе*» напісаў польскі кампазітар Збігнеў Прайснер.

Узнагароды
----------

Паводле інфармацыі сайта «*Internet Movie Database*» фільм быў адзначаны 3 кінаўзнагародамі і яшчэ 4 намінацыямі.

Зноскі
------

1. 1 2   Праверана 27 мая 2016.
2. 1 2 3   Праверана 27 мая 2016.
3. ↑  Olivier, Olivier (1992) — IMDb (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 23 студзеня 2022.
4. ↑  Olivier, Olivier — Awards (англ.).  Сайт «*Internet Movie Database*». Праверана 23 студзеня 2022.

Спасылкі
--------

* Аліўе Аліўе на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Box Office Mojo · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |
Пекін-Цэнтральны
**Пекін-Цэнтральны** — адна з 3 асноўных чыгуначных станцый Пекіна.

Гісторыя
--------

Станцыя закладзена ў 1901 годзе, а адкрыта праз два гады — у 1903 годзе. Сучасны будынак быў узведзены ў 1950-х гадах і з архітэктурнага пункту гледжання з’яўляецца сумессю традыцыйнага стылю і стылю 1950-х гадоў.

Апісанне
--------

Вакзал размешчаны ў цэнтры горада побач з праспектам Цзяньгомэнь, у межах другой кальцавой аўтадарогі. Цягнікі праходзяць праз былую гарадскую браму ў Дунбяньмэнь.

Пасля пабудовы ў 1996 годзе Заходняга вакзала пасажыраабарот крыху знізіўся, аднак па-ранейшаму застаецца высокім. З Пекінскага вакзала звычайна адпраўляюцца цягнікі ў Маньчжурыю (уключаючы Харбін, Шэньян і Далянь), Шаньдун (уключаючы Цындаа і Цзінань), на ўсходняе ўзбярэжжа Кітая (уключаючы Шанхай, Нанкін і Ханчжоу) і Унутраную Манголію, а таксама міжнародныя цягнікі. Астатнія напрамкі абслугоўвае Заходні вакзал.

Праз вакзал праходзіць 2 (кальцавая) лінія Пекінскага метрапалітэна (да 1970-х гадоў — канцавая станцыя), а таксама шматлікія аўтобусныя і тралейбусныя лініі. На гэты момант завершана пабудова заходняй дарогі да вакзала, вядуцца работы па будаўніцтве ўсходняй дарогі.
**Га́таўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Мінскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр — вёска Гатава.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Самахвалавіцкага раёна Менскай акругі БССР. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дзергаі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Самахвалавіцкім раёне БССР. 18 студзеня 1931 года ўключаны ў гарадскую рысу горада Менска. З 26 мая 1935 года ў складзе Менскага раёна. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Менскім раёне Менскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Гатава. 5 сакавіка 1959 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Навадворскага (6 населеных пунктаў: Аляксандрава, Асееўка, Гатава, Дзергаі, Дубкі і Цэсіна) і Самахвалавіцкага (5 населеных пунктаў: вёскі Кацягі, Плябанцы, Пярэсека, Чурылавічы і пасёлак Калініна) сельсаветаў.

На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 11 населеных пунктаў.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.
2. ↑  Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Пекінская тэлевежа** — тэлевежа, размешчаная ў сталіцы Кітая, Пекіне. Вышыня — 405 м (без антэны — 386,5 м). Выкарыстоўваецца цэнтральным тэлебачаннем Кітая. Мае назіральную пляцоўку на вышыні 238 метраў, а таксама рэстаран, які круціцца, да якога можна дабрацца на высакахуткасным ліфце. З’яўляецца адной з самых высокіх тэлевежаў свету.

Была пабудавана міністэрствам радыё і тэлебачання Кітая.

Шарападобныя часткі вежы пафарбаваныя ў залаты і блакітны колеры, размешчаныя на вышыні 221 і 238 метраў.

Час працы: 8:30-21:30

Кошт білета: 90 юаняў — для звычайных наведвальнікаў, 45 юаняў — для дзяцей ростам ад 1.2 да 1.4 метра.
**Папараць грабеньчатая, Шчытоўнік грабеньчаты** (*Dryopteris cristata*) — від травяністых раслін сямейства шчытоўнікавыя (*Dryopteridaceae*), распаўсюджаны ва ўмераных абласцях Еўропы і Паўночнай Амерыкі.}}</ref> (*Dryopteris cristata*) — від травяністых раслін сямейства шчытоўнікавыя (*Dryopteridaceae*), распаўсюджаны ва ўмераных абласцях Еўропы і Паўночнай Амерыкі.

Апісанне
--------

Шматгадовая расліна 30-80 см вышынёй. Сегменты 1-га парадку ў контуры ланцэтныя, на верхавіне рэзка звужаныя (у спараносных лісткоў). У жывых раслін размешчаны перпендыкулярна да сярэдзіны стрыжня або нават звернутыя ніжняй паверхняй уверх. Сегментаў 2-га парадку не больш за 15 пар. Лісткі дыморфныя: стэрыльныя павіслыя, карацей прамых спараносных. Сорусы шматлікія, размешчаныя на б. ч. лістка. Стэрыльных лісткоў некалькі, зелёныя ўсю зіму. Хвосцік ліста лускаваты, па меншай меры, пры аснаванні, жаўтлява-карычневы. 2n = 164.

Распаўсюджанне
--------------

Еўропа: Эстонія, Расія, Украіна, Аўстрыя, Ліхтэнштэйн, Бельгія, Чэхія, Германія, Венгрыя, Польшча, Славакія, Данія, Фінляндыя, Нарвегія, Швецыя, Вялікабрытанія, Італія, Румынія, Сербія [у тым ліку Косава], Славенія, Францыя, Іспанія; Паўночная Амерыка: Канада, ЗША; таксама культывуецца. Засяляе балоты, багністыя лясы або адкрытыя кустовыя водна-балотныя ўгоддзі.

Зноскі
------

1. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 47. — 160 с. — 2 350 экз.
2. 1 2  efloras.org **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 22 жовтня 2020.  (англ.)
3. ↑  ww2.bgbm.org **(нявызн.)**.  (англ.)
4. ↑  npgsweb.ars-grin.gov **(нявызн.)**.  (англ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO |
«**Сем камянё́ў**» — кніга беларускага аўтара Аляксея Шэіна. Жанр — мастацкая проза, фэнтэзі. Выдадзена ў 2015 годзе выдавецтвам «Пазітыў-цэнтр».

Сюжэт
-----

Галоўны герой кнігі, хлопец па імі Ясь, апынуўся ў дзівоснай краіне Эферыі. Ён імкнецца разгадаць загадку крышталёў, тайна якіх схавана ў вяках, для выратавання жыцця сваёй сяброўкі. Пра прыход героя, якім акажацца сам Ясь, гаворыцца ў старажытных летапісах, якія называюць яго «Дастойным». Толькі ён адзін зможа раскрыць таямніцу Сямі Камянёў.

У чароўнай краіне Эферыі хлопцу Ясю даводзіцца змагацца за жыццё сваёй невылечна хворай сяброўкі Міркі. Выпадкова хлопец чуе, што ў гэтай краіне калісьці была крыніца жывой вады. Але, каб яе адшукаць, трэба спачатку знайсці сем камянёў, якія і падкажуць, дзе схавана гэта крыніца.

Сама ж краіна знаходзіцца пад прыгнётам самазванца, які захапіў уладу і несправядліва кіруе народам. І паралельна галоўны герой змагаецца і за вяртанне свабоды краіне Эферыі.

Змест
-----

* Першы дзень
* Другі дзень
* Трэці дзень
* Чацвёрты дзень
* Пяты дзень
* Шосты дзень
* Сёмы дзень

Водгукі на кнігу
----------------

Літаратурны крытык Ганна Янкута пра кнігу кажа, што: «*Гэта раман пра цуды, якія, хоць і здараюцца ў дзівосным свеце, закліканыя падкрэсліць, што ў цудзе няма нічога надзвычайнага. А яшчэ — пра прыгоды, перажыць якія таемна марыць ці не кожны захоплены чытач. Падазраю, што ад узросту гэта не залежыць*».

Журналіст і адзін з аўтараў праекту Velvet.by Ганна Севярынец выказалася, што «*Раман — вельмі цікавы. Неспрактыкаваны чытач знойдзе ў ім асаблівы свет, захапляльны сюжэт і цікавых герояў, спрактыкаваны — выявіць глыбокую хрысціянскую падаплёку. Сем частак рамана, сем цудоўных камянёў, сем дзён стварэння свету, персанажы, у якіх так раптоўна адгадваюцца героі, вядомыя нам паводле зусім іншых гісторыяў... Па-мойму, у беларускай літаратуры нічога падобнага пакуль яшчэ не было. Зусім. І вось з’яўляецца*».

Прэміі
------

* 2017 год — кніга была адзначана Еўрапейскім таварыствам навуковай фантастыкі за лепшы літаратурны дэбют. Прэмія штогод уручаецца прадстаўнікамі Таварыства на Eurocon — еўрапейскім кангрэсе навуковай фантастыкі, які ў 2017 годзе прайшоў у нямецкім Дортмундзе

Намінацыі
---------

* 2016 год — намінавана на літаратурную прэмію Цёткі (заснавальнікі прэміі — Беларускі ПЭН-цэнтр, фонд «Вяртанне», СБП) у намінацыі «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў».
* 2016 год — намінавана на літаратурная прэмію Ежы Гедройца
* 2016 год — намінавана на літаратурная прэмію «Кніга году»

Зноскі
------

1. 1 2  Шэін Аляксей. Сем камянёў **(нявызн.)**.  Prastora.by. Праверана 24 чэрвеня 2015.
2. ↑  Аляксей Шэін кінуў выклік Толкіену і Льюісу — напісаў першае беларускае фэнтэзі **(нявызн.)**.  Радыё Свабода (18 красавіка 2015). Праверана 24 чэрвеня 2015.
3. ↑  Аляксей Шэін атрымаў міжнародную прэмію за кнігу фэнтэзі **(нявызн.)**.  Новы Час (21 чэрвеня 2017). Праверана 22 студзеня 2018.
4. ↑  Назван полный список Литературной премии Тетки **(нявызн.)**.  Наша Ніва (9 сакавіка 2016). Архівавана з першакрыніцы 16 сакавіка 2016. Праверана 16 сакавіка 2016.
**Асе́ка** (трансліт.: *Asieka*, руск.: Осека) — вёска ў Бярозаўскім раёне Брэсцкай вобласці. Уваходзіць у склад Сялецкага сельсавета. Размешчана за 19 км ад Бярозы, 15 км ад чыгуначнай станцыі Бяроза-Картузская. Насельніцтва 8 двароў, 20 жыхароў (2005).

Гісторыя
--------

У 1864 годзе вядома пад назвай Асіўкі ў Сашыцкай воласці Пружанскага павета Гродзенскай губерні. Жыхары ўваходзілі ў Зубачаўскае сельскае таварыства, якое разам з жыхарамі в. Зубач налічвала 74 душы сялян-уладальнікаў, 78 працаўнікоў, выкарыстоўвалася 208 дзес. зручнай і 5 дзес. нязручнай зямлі.

У канцы XIX ст. ў Сялецкай воласці У 1890 годзе Зубацкаму (Зубачаўскаму) сельскаму таварыству належалі 82 дзес. сялянскай зямлі. Паводле перапісу 1897 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. Вёска межавала з выселкам, які належаў В. К. Курыевічу (1 двор, 7 жыхароў), яго ж маёнткам (1 двор, 11 жыхароў) і маёнткам Ф. Ф. Стацкага (1 двор, 5 жыхароў) пад той жа назвай.

З 1915 года акупіравана германскімі войскамі, з 1919 года да ліпеня 1920 года і з жніўня 1920 года — войскамі Польшчы. У ліпені—жніўні 1920 года на кароткі час устаноўлена савецкая ўлада.

З 1921 года ў складзе Польшчы, у 1924 годзе вёска ў Сялецкай гміне Пружанскага павета Палескага ваяводства, 17 будынкаў.

З 1939 года ў БССР. У 1940 годзе вёска ў Сашыцкім сельсавеце. У 1941—1944 гадах акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. На фронце загінулі 6 воінаўземлякоў.

З 16 ліпеня 1954 года ў Сялецкім сельсавеце. Паводле перапісу 1970 годзе ў калгасе «Усход».

Планіроўка
----------

Планіровачна складаецца з кароткай вуліцы з двухбаковай забудовай, арыентаванай з поўначы на поўдзень.

Насельніцтва
------------

* **XX стагоддзе**:
	+ 1905 — 104 жыхары, у маёнтку — 7 жыхароў, у другім маёнтку — 5 жыхароў.
	+ 1924 — 78 жыхароў.
	+ 1940 — 19 двароў, 110 жыхароў.
	+ 1959 — 26 двароў, 93 жыхары.
	+ 1970 — 219 жыхароў.
* **XXI стагоддзе**:
	+ 2005 — 8 двароў, 20 жыхароў.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Сялецкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сялец |
| Аграгарадкі | Нарутавічы |
| Вёскі | Аніцавічы ·  Асаўцы ·  Асека ·  Варажбіты ·  Зубачы ·  Куроўшчына ·  Міхнавічы ·  Панасавічы ·  Плехаўшчына ·  Рагачы ·  Сашыца ·  Утраны ·  Ясевічы |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Селішча.

**Се́лішча** — возера ва Ушацкім раёне Віцебскай вобласці. Знаходзіцца за 10 км на захад ад Ушачаў, каля вёсак Селішча і Рыбакі.

Возера знаходзіцца ў басейне ракі Ушача. Плошча Селішча складае 0,52 км². Найбольшая глыбіня возера — 14 м. Даўжыня возера — 1,73 км, найбольшая шырыня — 0,3 км. Даўжыня берагавой лініі — 4,28 км. Аб'ём вады ў возеры складае 2,56 млн м³, плошча вадазбору возера — 76,8 км².

Схілы катлавіны возера маюць вышыню 4—8 м. На паўднёвым захадзе і поўначы вышыня схілаў складае 14—19 м. На ўсходзе схілы знаходзяцца пад лесам, на захадзе і поўначы ў ніжняй частцы — пад хмызняком; у верхняй частцы пад выганам схілы разараныя.

Берагі возера нізкія, на захадзе і поўдні берагі забалочаныя, тарфяністыя. Мелкаводная зона вузкая. У глыбакаводнай зоне адзначаныя тры ўпадзіны, глыбіня якіх складае 7,7, 14 і 11,5 м адпаведна. Каля паўднёвага берага возера мае востраў плошчай 0,2 га (0,002 км²). Дно вадаёма да глыбіні 1,5 м пясчанае, на большых глыбінях дно высланае глеем.

Шырыня паласы надводнай прыбярэжнай расліннасці складае 4—30 м, пашыраная да глыбіні 2,5 м. Падводная расліннасць пашыраная ў возеры да глыбіні 4,4 м. Праз возера працякае рака Альзініца (упадае пад назвай *Баярская*).

У возеры водзяцца шчупак звычайны, акунь, лешч, плотка, язь, лінь, карась і іншыя рыбы.

Літаратура
----------

* Блакітная кніга Беларусі : Энцыклапедыя / рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-133-1.
* Селішча // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 308. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* Селішча // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Республика Беларусь. Витебская область. Ушачский район: карта. Ушачи: план / Редактор: С. Н. Саратова. — Мн.: Белкартография, 2012. — 3 000 экз. (руск.)
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область / Редактор Г. Г. Науменко. — Мн.: РУП «Белкартография», 2010. — 72 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-136-5. (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Слабадское.
**Слабадское** — балота нізіннага (93 %) і пераходнага (7 %) тыпаў у Докшыцкім (1,5 тыс. га) і Лепельскім (0,7 тыс. га) раёнах Віцебскай вобласці, на тэрыторыі Бярэзінскага біясфернага запаведніка ў вадазборы ракі Сергуч. Усход балота прымыкае да берагоў азёраў Вольшыца і Плаўна. Плошча балота складае 2,2 тыс. га, у межах прамысловага паклада 2,1 тыс. га. Сярэдняя глыбіня торфу 2.5 м, ступепь распаду нізіннага 35 %, пераходнага 13 %, попельпасць адпаведна 10 % і 4 %. На 1 студзеня 1984 запасы торфу складалі 9,5 млн. т. Балота ў натуральным стане. Месцамі ўчасткі хваёвых і бярозавых лясоў, хмызнякі з вярбы і вольхі, травяное покрыва з асок, сфагнавыя імхі.

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
**Асгер Ёрн** (дат. Asger Jorn), сапр. імя **Асгер Олуф Ёргенсен** (дацк.: Asger Oluf Jørgensen, псеўданім Jorn узяў у 1946 годзе; 3 сакавіка 1914, Вейрум, Ютландыя — 1 мая 1973, Орхус, Данія) — дацкі мастак і тэарэтык абстрактнага экспрэсіянізму.

Жыццё і творчасць
-----------------

Асгер Ёрн нарадзіўся ў сям’і настаўнікаў і выхоўваўся ў строгім пратэстанцкім духу, што пасля наклала адбітак на ўсю яго творчасць, у якім выказаўся пратэст супраць любых формаў тыраніі. Ва ўзросце 15 гадоў у яго ўпершыню дыягнаставалі туберкулёз, аднак неўзабаве ён вылечыўся і паступіў у каледж у Сількебаргу, дзе рыхтавалі настаўнікаў. У каледжы ён уступае ў Дацкую камуністычную партыю, падпадае пад уплыў сіндыкалістаў і адначасова вырашае стаць мастаком.

Раннія пейзажы і партрэты Асгера Ёрна паказваюць на ўплыў скандынаўскага экспрэсіянізму, у першую чаргу творчасці Эміля Нольдэ і Эдварда Мунка. Па заканчэнні каледжа ў 1935 годзе натхнёны абстрактным жывапісам Кандзінскага Асгер Ёрн едзе ў Парыж, каб вучыцца менавіта ў яго. Аднак гэта аказваецца немагчымым, і Ёрн паступае ў Сучасную акадэмію (Académie Contemporaine) Фернана Лежэ.

Сумесна з Фернанам Лежэ А. Ёрн стварыў дэкарацыі для «Палаца Сучаснасці» (Palais des Temps Modernes) на Сусветнай выставе 1937 года. У гэты перыяд ён уключае ў свае палотны фантастычны свет, навеяны працамі Паўля Клее і Макса Эрнста, збліжаецца з сюррэалізмам, тэхніку аўтаматызму якога ён часткова пераняў.

У гады Другой сусветнай вайны Асгер Ёрн удзельнічаў у арганізаваным камуністамі ў Даніі Руху Супраціву. У 1948 годзе Ёрн арганізуе ў Парыжы, сумесна з Карэлам Апелем, Канстантам і Карнэлем мастацкую групу COBRA — COpenhague, BRuxelles, Amsterdam, — якая пракламавала авангардысцкі, неаэкспрэсіянісцкі стыль у жывапісе.

Зноскі
------

1. 1 2  Asger Jorn<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
2. ↑  Asger Jorn // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
3. ↑  Asger Jorn — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
4. ↑  Museum of Modern Art online collection Праверана 4 снежня 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q73268604'></a>
5. ↑  RKDartists Праверана 18 лістапада 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
6. 1 2
**Асе́нні паласа́ты**, **штрэйфлінг**, **штрыфель** — старадаўні асенні сорт яблыні. Належыць да заходне-еўрапейскай групы сартоў. Паходжанне невядома. Упершыню апісаны ў пачатку 17 ст. Вельмі пашырыўся ў сярэдняй паласе Расіі, Прыбалтыцы, на Украіне. На Беларусі раянаваны ва ўсіх садовых зонах.

Апісанне
--------

Дрэва моцнарослае, утварае высокашарападобную крону. Зімаўстойлівасць высокая. Сорт сярэднеўстойлівы да паршы. Плоданашэнне пачынае на 9—1З-ы год. Высокаўраджайны. Плады буйныя (100—120 г), злёгку рабрыстыя, тупаканічныя, крыху сціснутыя з трох бакоў, зеленавата-жаўтаватыя з кармінавым румянцам у выглядзе палос і штрыхоў, выспяваюць у другой палове верасня і могуць захоўвацца да лістапада. Мякаць кісла-салодкая, духмяная. Плады спажываюць пераважна свежыя, гатуюць варэнне.

Літаратура
----------

* Асенні паласаты // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 2. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0061-7 (т. 2).

Спасылкі
--------

* Штрыфэль, альбо Восеньская паласатка
Неапалітанскі заліў
**Неапалітанскі заліў** (іт.: Golfo di Napoli) — частка Тырэнскага мора, на заходнім беразе Італіі, славіцца прыгажосцю навакольнай мясцовасці, вельмі багаты жывёльны свет.

Ад мыса Мізено на захадзе да мыса Кампанэла на ўсходзе 30 км шырыні. Берагі густа населеныя. У заходняй ускраіне вялікія астравы Іскія і Прачыда, у ўсходняй ускраіне — Капры. Вакол Неапалітанскага заліва з паўночнага захаду і на паўднёвым усходзе знаходзяцца руіны антычнага рымскага горада Баіа, горад Пацуолі з яго Флегрэйскімі палямі, вялікі горад Неапаль, вулкан Везувій і раскопкі старажытных гарадоў Пампеі і Геркуланум, гарады Тор-дэль-Грэка і Кастэламарэ-ды-Стабія. На паўднёвым усходзе заліва размешчаны паўвостраў Сарэнта.

Выгляд на заліў з замка Сант-Эльма, Неапаль. Злева на ўзбярэжжы вулкан Везувій

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Новы · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4041477-2 · LCCN: sh86008185 · NKC: ge876185 · VIAF: 241425547 |
**Кватрачэ́нта** (італ.: quattrocento, «чатырыста», скарочана ад *mille quattrocento* — «тысяча чатырыста») — агульнапрынятае абазначэнне эпохі італьянскага мастацтва XV стагоддзя, суадноснай з перыядам ранняга італьянскага Адраджэння. Гэты час творчасці П'еро дэла Франчэска, Бацічэлі, Данатэла, Брунелескі, Мазача, Беліні, Пінтурык'ё, Фра Анжаліка, Перуджына і мн. інш. Светапоглядныя прынцыпы і тэндэнцыі *кватрачэнта* аказалі несумнеўны ўплыў на мастацтва наступных стагоддзяў — ад класіцызму і рамантызму да пэўнай скіраванасці ў развіцці культуры наогул. У выяўленчым мастацтве гэты перыяд азначыўся канчатковым пераходам ад гарманічнай умоўнасці і вобразнага ладу Сярэднявечча, у значнай ступені падпарадкаваных ідэалам духоўнасці і кананічным нормам раннехрысціянскай культуры (пераход гэты азначыўся яшчэ ў эпоху протарэнесансу — дучэнта і трэчэнта),— да сістэмы поглядаў, уяўленняў і правілаў, якія паслужылі асновай для фарміравання канцэпцыі фігуратыўнага мастацтва, т. з. рэалізму, і, у сваю чаргу, сталі пажыўным асяроддзем для такога кірунку, як акадэмізм.

Кватрачэнта характарызуецца росквітам архітэктуры, жывапісу і скульптуры. У гэты перыяд у Італіі працавала цэлая плеяда выбітных майстроў, і сярод іх — архітэктар Брунелескі, скульптар Данатэла. У XV ст. пачалі працаваць Рафаэль, Мікеланджэла, Леанарда да Вінчы.

Гл. таксама
-----------

* дучэнта
* трэчэнта
* чынквечэнта
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Слабадскі сельсавет.
 
**Слабадскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Любанскага раёна Мінскай вобласці. Цэнтр сельсавета — мястэчка Любань, з 1939 года — вёска Сарачы.

Утвораны 24 верасня 1926 года ў складзе Любанскага раёна Слуцкай акругі ў сувязі са скасаваннем Любанскага сельсавета. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе Бабруйскай акругі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Любанскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Любанскім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Любанскім раёне Мінскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Мінскай вобласці.

16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага Любанскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Слабадская вуліца** (трансліт.: *Slabadskaja vulica*, руск.: Слободская улица) — вуліца ў паўночна-заходняй частцы Наваполацка.

Апісанне
--------

Размешчана ў паўночна-заходняй частцы горада (1-ы мікрараён) і цягнецца з паўднёвага ўсходу на паўночны захад ад вуліцы Ктатарава да вуліцы Маладзёжнай, пасля якой пераходзіць у мясцовую аўтадарогу, якая спалучае горад з прамзонай завода БВК. Працягласць вуліцы складае 1,5 км. На вуліцы налічваецца не больш за тузін шматкватэрных жылых дамоў у 9 паверхаў, якія размешчаны па цотным боку вуліцы.

Гл. таксама
-----------

* Спіс вуліц Наваполацка

Зноскі
------
**Рэфрэ́н** (фр.: refrain — паўтараць) — радок ці некалькі вершаваных радкоў, якія паўтараюцца ў нязменным або некалькі змененым выглядзе праз пэўную колькасць строфаў верша. Так, у «Песні вольнага чалавека» Я. Купалы кожнаму катрэну спадарожнічае рэфрэн:

Душой я вольны чалавек,
І гэткім буду цэлы век!
У рэфрэны звычайна заключаная галоўная думка твора. Паўтараючыся, рэфрэн садзейнічае ўсведамленню гэтай думкі чытачом (слухачом) твора.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4177356-1 · LCCN: sh85112273 |
**Неатэнíя** (стар.-грэч.: νέος — юны, стар.-грэч.: τείνειν — расцягваю) — з'ява, якая назіраецца ў некаторых членістаногіх, чарвякоў, земнаводных, а таксама ў шматлікіх раслін, пры якім дасягненне палавой сталасці і заканчэнне антагенезу адбываецца на ранніх стадыях развіцця, напрыклад, на лічынкавай стадыі. Пры гэтым асобіна можа дасягаць сталай стадыі ці не дасягаць яе.

Аксалотль
Тыповы прыклад неатэніі ўяўляюць сабою аксалотлі, неатынічныя лічынкі хвастатых земнаводных роду амбістом (*Ambystoma*), якія праз спадчынна абумоўлены недахоп гармону тырэяідыну застаюцца на лічынкавай стадыі. Аксалотлі па памерах не саступаюць сталым асобінам. Часам адбываецца метамарфоз аксалотляў — пры паступовай змене ўмоў існавання (перасыханне вадаёма) ці пры гарманальнай ін'екцыі.

Неатэнія ўяўляе сабою важны з пункту гледжання эвалюцыі працэс, бо пры ёй адбываецца страта цвёрдай спецыялізацыі, у большай ступені характэрнай для канчатковых стадый развіцця, чым для лічынкавых.

У шырокім сэнсе пад неатэніяй (ювенілізацыяй) таксама разумеецца праява ў сталых асобін рыс, у іншых умовах (раней у таго ж віду, у роднасных відаў, у іншых папуляцыях) уласцівых дзіцячым асобінам. Напрыклад, чалавек (*Homo sapiens*) адрозніваецца ад чалавекападобных малпаў структурай валасянога покрыва (вобласці авалосення ў чалавека супадаюць з такімі ў плода чалавекападобных малпаў), а таксама познім акасцяненнем (у тым ліку і чэрапа). Няпоўнае акасцяненне — ювенільная характарыстыка. Дзякуючы позняму акасцяненню чэрапа змяншаюцца абмежаванні на рост мозга.

Акрамя таго, ёсць гіпотэза, што макраэволюцыя групы хордавых звязана з неатэніяй. Прадстаўнікі падтыпу бесчарапных (*Acrania*) падобныя па арганізацыі з лічынкамі прадстаўнікоў падтыпу абалоннікаў (*Tunicata*). Магчыма, бесчарапныя ўзялі пачатак ад продкаў, падобных з абалоннікамі, у выніку неатэніі. Бесчарапныя — больш прымітыўная група ў параўнанні з трэцяй групай хордавых — хрыбетнымі (*Vertebrata*).

Пераход у раслін шэрага груп ад дрэвападобных формаў да травяністых, г.зн. выпадзенне канчатковых стадый развіцця, таксама завецца неатэніяй і выклікае павелічэнне эвалюцыйнай пластычнасці. Прыкладам неатэніі лічыцца таксама спрашчэнне гаметафіту ў шэрагу папарацьпадобныя — насенныя расліны, а таксама рэдукцыя спарафіту ў мохападобных пры захаванні ў абодвух выпадках рэпрадуктыўных функцый.

Літаратура
----------

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1989.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Новы · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 106374777 |
Неарктыка на карце свету
**Неа́рктыка** — адзін з васьмі буйных біягеаграфічных рэгіёнаў Зямлі. Яна ахоплівае амаль усю Паўночную Амерыку, Грэнландыю, а таксама мексіканскае высакагор'е. Тыя часткі абодвух амерыканскіх кантынентаў, якія не ўваходзяць у Неарктыку, адносяцца да Неатропікі.

Паўночная і Паўднёвая Амерыка, злучаныя ў наш час Панамскім перашыйкам, 180 мільёнаў гадоў назад былі аддзеленыя адна ад адной. На іх развіваліся зусім розныя віды раслін і жывёл. У той час як Паўночная Амерыка была часткай паўночнага суперкантынента Лаўразія, Паўднёвая Амерыка адносілася да паўднёвага суперкантынента Гандвана. Пасля ўтварэння Атлантычнага акіяна Паўночная Амерыка аддзялілася ад будучай Еўразіі, аднак пасля ізноў злучылася з ёй праз натуральны мост на месцы сённяшняга берынгава праліва. Гэта дазволіла абодвум кантынентам у чарговы раз «зраўнаваць» шматлікія віды флоры і фаўны. Таму ў Неарктыкі і Палеарктыкі сёння маецца шмат агульных біялагічных відаў і іх нярэдка аб'ядноўваюць у агульную экалагічную зону Галарктыка.

Тым не менш, шматлікія буйныя жывёлы, такія як конь, вярблюд, мамант, мастадонт, шаблязубы тыгр і кароткаморды мядзведзь, вымерлі ў Неарктыцэ ў эпоху апошняга ледавіковага перыяду. Адначасова пачалося і яе засяленне чалавекам. Экалагічныя нішы, якія ў выніку вызваліліся, змаглі заняць такія віды, як бізон, грызлі і вапіці.

Сямействы, якія выйшлі з Неарктыкі:

* Сабачыя (сабакі, ваўкі, лісы, каёты)
* Вярблюдавыя (вярблюды, ламы)
* Коневыя (коні, аслы)
* Віларогія (віларог)

Гепард таксама першапачаткова з'явіўся ў Паўночнай Амерыцы і распаўсюдзіўся ў Азію і Еўропу, аднак сёння сустракаецца амаль выключна ў Афрыцы.

| ⛭Біягеаграфічныя рэгіёны |
| --- |
| Акіянія ·  Антарктыка ·  Аўстралазія ·  Афратропіка ·  Індамалайская зона ·  Галарктыка (Неарктыка ·  Палеарктыка) ·  Неатропіка |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Лебедзеў.

**Віктар Міхайлавіч Лебедзеў** (1924—1943) — малодшы сяржант Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза (1944).

Біяграфія
---------

Віктар Лебедзеў нарадзіўся 14 снежня 1924 года ў вёсцы Наваелаўка (цяпер — Тальменскі раён Алтайскага края). Скончыў сем класаў школы. У жніўні 1943 года Лебедзеў быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію і накіраваны на фронт Вялікай Айчыннай вайны. Да верасня 1943 года гвардыі малодшы сяржант Віктар Лебедзеў камандаваў аддзяленнем 218-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі Цэнтральнага фронту. Вызначыўся падчас бітвы за Дняпро.

У ноч з 26 на 27 верасня 1943 года Лебедзеў адным з першых пераправіўся праз Дняпро у раёне вёскі Неданчычы Рыпкынскага раёна Чарнігаўскай вобласці Украінскай ССР і прыняў актыўны ўдзел у баях за захоп і ўтрыманне плацдарма на яго заходнім беразе. Узначаліўшы адну з разведгрупы, Лебедзеў непрыкметна падабраўся да варожых пазіцыях і закідаў іх гранатамі, прымусіўшы праціўніка адысці. 12 лістапада 1943 года Лебедзеў загінуў у баі на тэрыторыі Гомельскай вобласці Беларускай ССР. Пахаваны ў вёсцы Ручаёўка Лоеўскага раёна.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 15 студзеня 1944 года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» малодшы сяржант Віктар Лебедзеў пасмяротна быў удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза. Таксама быў узнагароджаны ордэнам Леніна і медалём.

У гонар Лебедзева ўсталяваны помнік на месцы яго гібелі ўстаноўлены бюст і названая школа ў вёсцы Новаперунова Тальменскага раёна.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Віктар Міхайлавіч Лебедзеў на сайце «Героі краіны»
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Літаратура
----------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Боевая слава Алтая. — Барнаул: Алтайское кн. изд. 1978.
* Достоин звания героя. — Красноярск: Красноярское кн. изд. 1975.
* *Кузнецов И. И. Джога И. М.* Золотые Звёзды Алтая. — Барнаул, 1982.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд. доп. и испр. Минск, 1984.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Героі краіны |
**Алімпійскія гульні** (грэч. Ολυμπιακοί αγώνες) — агульнагрэчаскія ўрачыстыя спаборніцтвы культавага характару ў гонар Зеўса Алімпійскага, якія праходзілі з 776 года да н.э. кожныя 4 гады ў горадзе Алімпія на беразе ракі Алфей (на Пелапанесе).

Алімпійскія спаборніцтвы былі сімвалам адзінства грэчаскіх гарадоў-дзяржаў і гулялі вялікую ролю ў развіцці культуры. Паводле падання, яшчэ да ўстанаўлення Алімпійскіх спаборніцтваў тут адбываліся пахавальныя гульні ў гонар Пелопа. Заснавальнікам Алімпійскіх гульняў лічыўся Геракл, які аднавіў гульні ў гонар Пелопа, прысвяціўшы іх Зеўсу. Алімпійскія гульні аднаўляліся і ўпарадкоўваліся некалькі разоў.

Для жанчын, праз месяц пасля Алімпійскіх гульняў, ладзіліся Герайскія гульні.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (онлайн) · Universalis · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | LCCN: sh85094652 · SUDOC: 052611736 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Каліноўскі.

**Віктар Отан Каліноўскі** (21 красавіка 1833, в. Мастаўляны — 6 лістапада 1862, Якушоўка, цяпер Свіслацкі раён) — гісторык, археограф, бібліяфіл, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху 1860-х г. Старэйшы брат Кастуся Каліноўскага.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Сярэднюю адукацыю атрымаў у Свіслацкай і Гродзенскай гімназіях. У 1852 паступіў на медыцынскі факультэт  (руск.) (бел. Маскоўскага ўніверсітэта. 3 1856 у Пецярбургу.

Па даручэнні Віленскай археалагічнай камісіі працаваў у Імператарскай публічнай бібліятэцы, адшукваў старадаўнія рукапісы па гісторыі Літвы і Беларусі. У 1858-62 адзін з кіраўнікоў нелегальнай рэвалюцыйнай арганізацыі, якую складалі выхадцы з Беларусі, Літвы, Польшчы, Украіны ў Пецярбургу. Распаўсюджваў сярод членаў арганізацыі гістарычную літаратуру, займаўся вярбоўкай новых членаў, наладжваў сувязі з рэвалюцыйнымі арганізацыямі Кіева і Масквы.

Супрацоўнічаў са штодзённай польскамоўнай газетай «Słowo» («Слова»), якую выдаваў у 1859 у Пецярбургу І. Агрызка. Восенню 1862 захварэў на сухоты, выехаў да бацькі ў фальварак Якушоўка Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні, дзе і памёр.

Навуковая дзейнасць
-------------------

3 1857 падтрымліваў навуковыя сувязі з бібліятэкай Асалінскіх  (руск.) (бел. у Львове, з яе супрацоўнікам, а потым дырэктарам А. Бялёўскім  (руск.) (бел. дапамагаў яму ў выданні спадчыны гетмана Станіслава Жалкеўскага, навуковай працы «Monumenta Poloniae Historica  (польск.) (бел.».

Падчас працы ў Публічнай бібліятэцы складаў генеалагічныя даведкі для прыватных асоб, даследаваў гісторыю ВКЛ, антыпрыгонніцкіх сялянскіх рухаў на Беларусі і Украіне. Падрыхтаваў да друку на рускай мове манаграфію «Уманская разня» пра паўстанне 1768  (руск.) (бел. украінскіх сялян у г. Умань (цяпер Чаркаская вобласць, па невядомых прычынах праца не выйшла ў свет). Складальнік «Каталога калекцыі Жэготы Анацэвіча» (СПб. 1859), дзе апісаў першакрыніцы і ў каментарыях выказаў свае погляды па пытаннях беларускай і польскай гісторыі.

Сабраў унікальную бібліятэку, якая налічвала больш за 5000 рукапісаў і кніг, прысвечаных галоўным чынам гісторыі ВКЛ.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Календарыюм // «Czasopis» № 04/2003;
* Кісялёў Г. Героі і музы: Гіст.-літ. нарысы. Мн. 1982;
* Лушчыцкі І. Нарысы па гісторыі грамадска-палітычнай і філасофскай думкі ў Беларусі ў другой палавіне XIX в. Мн. 1958;
* Нікалаеў М. Браты Каліноўскія і Публічная бібліятэка // Шляхам гадоў: Гіст.-літ. зб. Мн. 1990. [Вып. 1];
* Шалькевич В. Кастусь Калиновский: Страницы биогр. Мн. 1988;
* Шалькевіч В. Бібліятэка Віктара Каліноўскага // Голас Радзімы. 1992. 5 і 12 сак.;
* Szalkiewicz W. Z kontaktów naukowych Wiktora Kalinowskiego z Augustem Bielowskim w latach 1857—1861 // Ze skarbca kultury. 1988. Z. 47.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 2187154260423324480004 |