**Катастрофа Canadair C-4 у Стокпарце** — буйная авіяцыйная катастрофа, якая адбылася 4 чэрвеня 1967 года. Авіялайнер Canadair C-4 Argonaut авіякампаніі British Midland Airways (BMA), які выконваў рэйс па маршруце Мальёрка—Манчэстэр, паваліўся на зямлю недалёка ад цэнтра Стокпарта ў жылым раёне. З 84 чалавек (79 пасажыраў і 5 членаў экіпажа) выжылі 12; загінулых і параненых на зямлі не было.

Катастрофа ў Стокпарце стала чацвёртай (па колькасці загінулых) авіякатастрофай у гісторыі грамадзянскай авіяцыі Вялікабрытаніі.

Самалёт
-------

Canadair C-4 Argonaut (рэгістрацыйны нумар G-ALHG, серыйны 153) быў выпушчаны ў лютым 1949 года. 23 лютага таго ж года быў перададзены авіякампаніі British Overseas Airways Corporation (BOAC). 19 красавіка 1960 года перайшоў у авіякампанію Overseas Aviation Ltd, ад яе 14 лістапада 1961 года перайшоў у British Midland Airways (BMA). Абсталяваны чатырма турбавінтавымі рухавікамі Rolls-Royce Merlin 622.

Экіпаж
------

Самалётам кіраваў дасведчаны экіпаж, у скдадзе якога былі:

* Камандзір паветранага судна (КПС) — 41-гадовы Гары Марлоў (англ.: Harry Marlow). Вельмі дасведчаны пілот, налятаў 10 197 гадзін, 2009 з іх на Canadair C-4 Argonaut (звыш за 1900 іх іх на пасадзе КПС).
* Другі пілот — 21-гадовы Крыстафер Палард (англ.: Christopher Pollard). Маладасведчаны пілот, налятаў 1001 гадзіну, 136 з іх на Canadair C-4 Argonaut.

У салоне самалёта былі два бортправадніка:

* Энтані Тэйлар (англ.: Anthony Taylor),
* Джулія Партлетан (англ.: Julia Partleton).

Таксама ў складзе экіпажа быў авіямеханік Джэральд Лойд (англ.: Gerald Lloyd).

Катастрофа
----------

Canadair C-4 Argonaut борт G-ALHG быў зафрахтаваны кампаніяй «Arrowsmith Holidays Ltd» для выканання рэйса з Мальёркі ў Манчэстэр для дастаўкі адпачывальнікаў з Балеарскіх астравоў. Лайнер прызямліўся ў Мальёрцы ў 02:20 UTC і пасля прыняцця на борт пасажыраў і запраўкі вылецеў з аэрапорта ў 04:06; увесь час палёту да падыходу да Манчэстэра самалётам кіраваў другі пілот.

У 09:01 пры падлёце да Манчестеру пілоты не змаглі адразу пасадзіць самалёт і пайшлі на другі круг. Падчас набору вышыні ў момант пралёта над Стокпартам у лайнера з інтэрвалам у 15 секунд адмовілі абодва правых рухавіка (спачатку №4, затым №3). Самалёт страціў кіраванне, але пілоты, працягваючы трымацца ў паветры, павялі яго на пасадку. У 09:09 UTC пры заходзе на аэрапорт лайнер раптам нахіліўся направа і правым крылом зачапіў зямлю. Ад удару самалёт рэзка разгарнула направа, а яго левае крыло зачапіла трохпавярховы будынак і адарвалася, пасля чаго машына пластом павалілася на невялікую адкрытую пляцоўку ў густанаселеным раёне Стокпарта, недалёка ад цэнтра горада. Ад удару аб зямлю лайнер цалкам разбурыўся, адносна ацалела толькі хваставая частка.

З 84 чалавек, якія знаходзіліся на борце, загінулі 72 — 3 члены экіпажа (другі пілот, бортправаднік Тэйлар і авіямеханік) і 69 пасажыраў, выжылі 12 — 2 члены экіпажа (КПС і сцюардэса Партлетан) і 10 пасажыраў; усе атрымалі раненні. Нягледзячы на тое, што катастрофа адбылася ў густанаселеным раёне, загінулых і параненых на зямлі не было. Паколькі ў той дзень была нядзеля і многіх не было на рабоце, катастрофа прыцягнула вялікі натоўп відавочцаў (каля 10 000 чалавек), які моцна замінаў медыкам і ратавальнікам.

Расследаванне
-------------

Следчыя з аддзела па расследаванні авіяцыйных здарэнняў Вялікабрытаніі (AAIB) вызначылі, што адмова двух правых рухавікоў была выкліканая высільваннем авіяпаліва з-за раней невядомага дэфекту ў паліўнай сістэме самалёта C-4 Argonaut. C-4 Argonaut меў 8 паліўных бакаў, падзеленых на пары. Кожная пара бакаў сілкавала адзін рухавік, але была таксама сістэма крыжаванай падачы, якая дазваляла пры неабходнасці падаваць авіяпаліва з іншай пары рэзервуараў ў іншыя рухавікі. Было выяўлена, што селектары, якія кіруюць клапанамі папярочнай падачы авіяпаліва, былі дрэнна размешчаны ў кабіне экіпажа і складаны ў кіраванні. Гэта магло прывесці да ненаўмыснага выбару папярочнай падачы з некаторых пар рэзервуараў, што прывяло да знясілення авіяпаліва ў гэтых рэзервуарах і выхаду з ладу адпаведных рухавікоў.

Гэтыя праблемы былі заўважаны пілотамі іншых самалётаў гэтай мадэлі і раней, але ні BMA, ні іншыя авіякампаніі, якія эксплуатавалі C-4 Argonaut (Trans-Canada Air Lines і Canadian Pacific Air Lines), не паведамілі пра гэта кампаніі-вытворцу. Без дадзенай інфармацыі следчыя AAIB лічылі, што пілотам борта G-ALHG было надзвычай цяжка вызначыць дакладны характар аварыйнай сітуацыі. Праблемы з авіяпалівам былі заўважаны на самалёце яшчэ за 5 дзён да катастрофы, але пра гэта стала вядома толькі праз 4 месяцы пасля трагедыі.

Таксама стала вядома, што камандзір рэйса лятаў без адпачынку амаль 13 гадзін. Гэта было ў межах прававых і эксплуатацыйных абмежаванняў, але ў ходзе расследавання было адзначана, што ён дапусціў некалькі памылак пры паўтарэнні паведамленняў ад УУС Манчэстэра.

Таксама следчыя AAIB праверылі выжывальнасць пасажыраў і членаў экіпажа ў момант катастрофы. Агляды мерцвякоў паказалі, што ўсе, хто знаходзіўся ў пярэдняй частцы фюзеляжа, загінулі ў выніку хуткіх траўмаў пасля падзення самалёта, а тыя, хто знаходзіўся ў хвасце, атрымалі сур’ёзныя траўмы ніжніх канечнасцяў, якія не дазволілі ім пакінуць самалёт. Следчыя ўстанавілі, што крапежныя планкі, прызначаныя для падзелу радоў сядзенняў, былі занадта слабымі, каб не дапусціць разбурэння шэрагаў, і вызначылі, што, калі б планкі былі досыць трывалымі, большасць пасажыраў змаглі б пакінуць самалёт.

КПС Марлоў выжыў у катастрофе, але захварэў амнезіяй і не памятаў апошніх хвілін палёту. У момант адмовы рухавікоў па правым борце самалёт апынуўся над адкрытай пляцоўкай, і следчыя AAIB меркавалі, што ён пасля страты магутнасці рухавікоў стаў цалкам некіравальным. Аднак паказанні сведкаў казалі аб тым, што лайнер пасля адмовы рухавікоў зрабіў паварот налева і выраўняўся, каб пазбегнуць сутыкнення з будынкамі.

Памяць
------

* У 1998 годзе на месцы катастрофы двое выжылых пасажыраў (Вівьен Торнбер (англ.: Vivienne Thornber) і Гаральд Вуд (англ.: Harold Wood)) адкрылі мемарыяльную дошку. У 2002 годзе была пачата кампанія па стварэнні яшчэ аднаго мемарыяла, але ўжо ў памяць выратавальнікаў, якія рызыкавалі сваімі жыццямі, каб выратаваць пацярпелых; кампанію падтрымаў прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі Тоні Блэр. Другі мемарыял адкрылі ў кастрычніку 2002 года.
* У 2007 годзе была праведзена царкоўная служба ў гонар 40-годдзя з дня катастрофы.
* 4 чэрвеня 2017 года, у 50-ю гадавіну катастрофы (таксама нядзеля), біскуп горада кіраваў набажэнствам на месцы падзення лайнера, дзе былі прадстаўлены новыя інфармацыйныя шчыты з падрабязным апісаннем катастрофы і імёны 72 загінуўшых.
* Да 50-й гадавіне катастрофы эксперт па авіяцыі Ян Бары (англ.: Ian Barrie) і прадзюсер Рычард Бодэн (англ.: Roger Boden) стварылі дакументальны фільм «*У шасці мілях ад дома: Гісторыя авіякатастрофы ў Стокпарце*» (англ.: Six Miles from Home: The Story of the Stockport Air Disaster).

Гл. таксама
-----------

* Катастрофа DC-4 пад Пертам

Зноскі
------

1. ↑  Lashley, Brian (2007-06-01). "40 years after the Stockport air disaster". *Manchester Evening News*. M.E.N. Media. Праверана 2009-10-08.(недаступная спасылка)
2. ↑  REGISTRATION DETAILS FOR G-ALHG (BRITISH MIDLAND AIRWAYS) CANADAIR C-4 ARGONAUT — PlaneLogger
3. ↑  Stockport air crash **(нявызн.)**.  BBC (28 кастрычніка 2002). Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2010. Праверана 13 кастрычніка 2009.
4. ↑  Maher, Paul (2007-06-06). "The blackest day in town's recent history". *Stockport Express*. M.E.N. Media. Праверана 2009-10-08.(недаступная спасылка)
5. 1 2 3 4  Stockport Accident Inquiry // Flight International : magazine. — Reed Business Information Ltd, 1967. — 7 December.
6. ↑  "Town to honour air disaster hero". *Manchester Evening News*. M.E.N. Media. 2002-05-31. Праверана 2009-10-13. Архівавана 10 сакавіка 2018. Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2018. Праверана 11 сакавіка 2023.
7. 1 2  Mullen, Tom (2017-06-04). "Stockport air disaster: The holiday flight that ended in catastrophe". BBC. Архівавана з арыгінала 2021-06-04. Праверана 2020-04-15. There is evidence to suggest the pilot made efforts to steer the aircraft away from homes
8. ↑  "PM backs air disaster campaign". *Stockport Express*. M.E.N. Media. 2002-04-03. Праверана 2009-10-09.(недаступная спасылка)
9. ↑  "Why we fought for memorials ... and why the PM backed us". *Stockport Express*. M.E.N. Media. 2007-06-06. Праверана 2009-10-09.(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* *Air Disaster, Vol. 4: The Propeller Era*, by Macarthur Job, Aerospace Publications Pty. Ltd. (Australia), 2001 ISBN 1-875671-48-X, pp. 154–169.
* *The Day the Sky Fell Down: The Story of the Stockport Air Disaster*, by Stephen R. Morrin, 1998, ISBN 0-9534503-0-9.
* *Six Miles from Home*, by Stephen R. Morrin, 2017, ISBN 978-0-9935667-1-4.

Спасылкі
--------

* Stockport Air Disaster — Special reports
* BBC Inside Out — Stockport Air DisasterАрхівавана 25 лютага 2020.
* Names of passengers and crewАрхівавана 11 студзеня 2020.
* What Do You Know About The Stockport Air Disaster?Архівавана 26 сакавіка 2020.