**Чачэ́нская мо́ва** (саманазва: *нохчийн мотт*) — адна з нахскіх моў, нацыянальная мова чачэнцаў. 

Распаўсюджаная ў Расіі (Чачня, Інгушэція, Хасавюртаўскі раён Дагестана) і Грузіі (Ахмецкі муніцыпалітэт). Паводле перапісу 2010 года ў Расіі, колькасць асоб у Расіі, якія размаўляюць на мове, налічвала 1 354 705 чал. партал Ethnologue на гэты ж год падае падобныя лічбы — 1,4 млн чал.

Асаблівасці
-----------

### Фанетыка

Фанетычная сістэма адрозніваецца складанасцю вакалізму (кароткія, доўгія, умляўтаваныя, простыя галосныя, дыфтонгі, трыфтонгі, слаба выяўленая назалізацыя галосных) і кансанантызму (простыя, гемінаваныя, абруптыўныя, фарынгальныя зычныя).

* **Зычныя**:

Чачэнская мова, як і большасць аўтахтонных моў Каўказа, мае вялікую колькасць зычных: каля 31 (у залежнасці ад дыялекту), што больш чым у іншых еўрапейскіх мовах. Характэрнае і тыповае для рэгіёна троеснае адрозненне паміж звонкасцю, глухасцю і выбуховасцю. Зычныя гукі маюць вялікае падабенства ў арабскай мове і саліскай мове паўночнаамерыканскіх індзейцаў. Галосныя ж вельмі падобныя да сістэмы галосных у нямецкай і шведскай мовах.

* **Галосныя**:

У адрозненне ад астатніх моў Каўказа, чачэнская мова мае вялікую разнастайнасць галосных і дыфтонгаў: каля 27 (у залежнасці ад дыялекту), падобных паводле колькасці і гучання да сістэмы галосных у скандынаўскіх, нямецкай і фінскай мовах. Ніводная з маўленчых сістэм дакладна не адрознівае гэтыя гукі.

### Марфалогія

Марфалагічная сістэма аглютынацыйна-флектыўная. Мае 6 граматычных класаў, шматсклонавае скланенне, дзеяслоўныя катэгорыі класу, часу, ладу, віду.

### Граматыка

Чачэнскія назоўнікі належаць да аднаго з некалькіх родаў ці класаў (6), кожны з адмысловай прыстаўкай, да якой дапасуецца дзеяслоў. Дзеяслоў дапасуецца да класу/роду, але ня ліку асобы, маючы толькі часавыя і дзеепрыметнікавыя формы. Чачэнская – эргатыўная мова, хоць дзеяслоў дапасуецца як да прамога дзейніка, гэтак і да непераходнага дапаўнення. Для мовы характэрная наяўнасць 8 склонаў назоўнікаў.

Для даследчыкаў чачэнская мова цікавая сваёй лексікаграфіяй: новыя словы ўтвараюцца фіксацыяй цэлых фраз, а не даданнем новых частак да існуючых слоў ці аб’яднаннем старых. Праз гэта ўзнікаюць цяжкасці пры карыстанні слоўнікам.

### Лексіка

Існуюць запазычанні з рускай, арабскай мовы, з цюрскіх моў (пераважна з кумыцкай), а таксама з фарсі і грузінскай.

Пісьменнасць
------------

Найстаражытныя надпісы, знойдзеныя на тэрыторыі Чачні, высечаны на камені і выкананы грузінскім пісьмом.

Першую пісьменнасць уласна чачэнскай мовы ў 1862 распрацоўваў чачэнскі вучоны Пётр Услар. У пачатку XX стагоддзя была зроблена спроба перавесці чачэнскую пісьменнасць на арабскіую графічную аснову. З утварэннем СССР у 1925 чачэнская мова, як і большасць моў СССР, была перакладзеная на лацінку (у 1938 гэтая азбука стала адзінай для чачэнскай і інгушскай мовы), а ў 1938 — на рускую аснову. Падчас уздыму нацыянальна-вызвольнага руху ў Чачні ў пачатку 1990-х, у 1992 годзе, парламент Ічкерыі прыняў рашэнне аб вяртанні да выкарыстання лацінкі ў якасці пісьменства для чачэнскай мовы. Аднак, пасля фактычнай паразы Ічкерыі ў канцы 1990-х укараненне лацінкі было прыпынена.

Цяпер для чачэнскай мовы выкарыстоўваюць кірылічны алфавіт. Характэрнай рысай чачэнскай кірыліцы (як і многіх іншых каўказскіх моў Расіі) з'яўляецца наяўнасць асаблівай літары - *палачкі  (руск.) (бел.*. Яе ўжываюць як асобна, так і ў дыграфах. З-за цяжкасцяў з наборам «палачкі» на практыцы яе часта замяняюць на лацінскую *I* ці лічбай *1*(у нефармальным стылі).

**Чачэнскі кірылічны алфавіт**: 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Аь аь | Б б | В в | Г г | ГӀ гӀ | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Кх кх | Къ къ | КӀ кӀ | Л л | М м | Н н |
| О о | Оь оь | П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у | Уь уь |
| Ф ф | Х х | Хь хь | ХӀ хӀ | Ц ц | ЦӀ цӀ | Ч ч | ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ |
| (Ъ) ъ | (Ы) ы | (Ь) ь | Э э | Ю ю | Юь юь | Я я | Яь яь | Ӏ Ӏ |

**Чачэнскі лацінскі алфавіт (1991—1999):**

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Ċ ċ | Ç ç | Ç̇ ç̇ | D d |
| E e | F f | G g | Ġ ġ | H h | X x | Ẋ ẋ | I i |
| J j | K k | Kh kh | L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o |
| Ö ö | P p | Ph ph | Q q | Q̇ q̇ | R r | S s | Ş ş |
| T t | Th th | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
| Ə ə |  |  |  |  |  |  |  |

**Табліца адпаведнасці кірыліцы да сучаснай лацінкі:**

| Кірыліца | Назва | Лацінка | Назва | IPA |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | а | A a | a | /ə/, /ɑː/ |
| Аь аь | аь | Ä ä | ä | /æ/, /æː/ |
| Б б | бэ | B b | be | /b/ |
| В в | вэ | V v | ve | /v/ |
| Г г | гэ | G g | ge | /ɡ/ |
| ГӀ гӀ | гӀа | Ġ ġ | ġa | /ɣ/ |
| Д д | дэ | D d | de | /d/ |
| Е е | е | E e | e | /e/, /ɛː/, /je/, /ie/ |
| Ё ё | ё | yo |  | /jo/ etc. |
| Ж ж | жэ | Ƶ ƶ | ƶe | /ʒ/, /dʒ/ |
| З з | зэ | Z z | ze | /z/, /dz/ |
| И и | и | I i | i | /ɪ/ |
| Ий ий |  | Iy iy |  | /iː/ |
| Й й(я, ю, е) | доца и | Y y | doca i | /j/ |
| К к | к | K k | ka | /k/ |
| Ккх ккх |  | Kk kk |  | /kː/ |
| Кх кх | кх | Q q | qa | /q/ |
| Кхкх кхкх |  | Qq qq |  | /qː/ |
| Къ къ | къа | Q̇ q̇ | q̇a | /qʼ/ |
| КӀ кӀ | кӀа | Kh kh | kha | /kʼ/ |
| Л л | лэ | L l | el | /l/ |
| М м | мэ | M m | em | /m/ |
| Н н | нэ | N n | en | /n/ |
| О о | о | O o | o | /o/, /ɔː/, /wo/, /uo/ |
| Оь оь | оь | Ö ö | ö | /ɥø/, /yø/ |
| П п | пэ | P p | pe | /p/ |
| Пп пп |  | Pp pp |  | /pː/ |
| ПӀ пӀ | пӀа | Ph ph | pha | /pʼ/ |
| Р р | рэ | R r | er | /r/ |
| РхӀ рхӀ |  | Rh rh |  | /r̥/ |
| С с | сэ | S s | es | /s/ |
| Сс сс |  | Ss ss |  | /sː/ |
| Т т | тэ | T t | te | /t/ |
| Тт тт |  | Tt tt |  | /tː/ |
| ТӀ тӀ | тӀа | Th th | tha | /tʼ/ |
| У у | у | U u | u | /uʊ/ |
| Ув ув |  | Uu uu |  | /uː/ |
| Уь уь | уь | Ü ü | ü | /y/ |
| Ф ф | фэ | F f | ef | /f/ |
| Х х | хэ | X x | xa | /x/ |
| Хь хь | хьа | Ẋ ẋ | ẋa | /ʜ/ |
| ХӀ хӀ | хӀа | H h | ha | /h/ |
| Ц ц | цэ | C c | ce | /ts/ |
| ЦӀ цӀ | цӀа | Ċ ċ | ċe | /tsʼ/ |
| Ч ч | чэ | Ç ç | çe | /tʃ/ |
| ЧӀ чӀ | чӀа | Ç̇ ç̇ | ç̇e | /tʃʼ/ |
| Ш ш | шэ | Ş ş | şa | /ʃ/ |
| Щ щ | щэ |  |  |  |
| (Ъ) ъ | чӀогӀа хьаьрк | Ə ə | ç̇oġa ẋärk | /ʔ/ |
| (Ы) ы | ы |  |  |  |
| (Ь) ь | кӀеда хьаьрк |  |  |  |
| Э э | э | E e | e | /e/ etc. |
| Ю ю | ю | yu |  | /ju/ etc. |
| Юь юь | юь | yü |  | /jy/ etc. |
| Я я | я | ya |  | /ja/ etc. |
| Яь яь | яь | yä |  | /jæ/ etc. |
| Ӏ Ӏ | Ӏа | J j | ja | /ʡ/, /ˤ/ |

Прыклад тэксту
--------------

Малітва Ойча наш па-чачэнску:

Дада! Хьан цІе сийлахь хуьлда!  

Хьан олалла тІекхочийла!  

ХІора дийнахь напха лохьа тхуна.  

Тхан къиношна гечдехьа,  

Тхайна декхарийлахь болчарна оха ма-гечдарра.  

Хьарам лаамна кІел ма дахийтахьа тхо.

Зноскі
------

1. 1 2  Ethnologue | Chechen (англ.)
2. ↑   Архівавана 6 лютага 2018.
3. 1 2 3 4  На практыцы былі і іншыя варыянты: **Ч — Č**, **Ж —Ž**
4. ↑  Некаторыя крыніцы даюць і іншыя варыянты: Ꞑ ꞑ (en:N with descender), Ņ ņ.

Спасылкі
--------

Вікіпедыя

Вікіпедыя мае **раздзел**, напісаны  

***чачэнскай*** 


| ⛭Расія Дзяржаўныя і афіцыйныя мовы ў суб’ектах Расійскай Федэрацыі |
| --- |
| Федэральная мова | руская |
| Мовы суб’ектаў федэрацыі | 
* абазінская
* аварская
* агульская
* адыгейская
* азербайджанская
* алтайская
* асецінская
* башкірская
* бурацкая
* даргінская
* інгушская
* кабардзіна-чаркеская
* калмыцкая
* карачаева-балкарская
* комі
* крымскататарская1
* кумыцкая
* лакская
* лезгінская
* нагайская
* макшанская
* марыйская
* рутульская
* табасаранская
* татарская
* тацкая
* тувінская
* удмурцкая
* ✰ украінская1
* хакаская
* цахурская
* чачэнская
* чувашская
* эрзянская
* якуцкая

 |
| Мовы з афіцыйным статусам | 
* вепская
* далганская
* казахская
* карэльская
* комі-пярмяцкі
* мансійская
* ненецкая
* селькупская
* фінская
* хантыйская
* чукоцкая
* эвенкійская
* эвенская
* юкагірская

 |
| 1 — адны з афіцыйных у самаабвешчанай Рэспубліцы Крым, дэ-факта існай у выніку анексіі тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым Украіны Расіяй |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4345101-9 · Microsoft: 2780491143 · NDL: 00575387 · NKC: ph405071 |