Археалагічныя культуры першай паловы III ст. н.э.
      — вельбарская культура,
      — пшэварская культура,
      — балцкія культуры,
      — Рымская імперыя.
Эвалюцыя вельбарскай культуры перад міграцыяй да Чорнаму мору.  

      - аксыўская культура,
      - экспансія ў Кашубскае Памор'е,
      - экспансія ў Познані,
      - экспансія ў Заходняй Прусіі,
      - экспансія ў Мазовіі і Беларусі,
      - Рымская імперыя.
Вельбарская і чарняхоўская культуры ў другой палове III стагоддзя н.э.:  

      — Гёталанд
      — Готланд
      — вельбарская культура
      — чарняхоўская культура
      — Рымская імперыя
**Вельбарская культура** — археалагічная культура жалезнага веку ў паўночнай Польшчы і паўднёва-заходняй Беларусі. З'яўляецца ў 20 гадах II стагоддзя н.э. эвалюцыянуючы з аксыўскай культуры. Праіснавала да V стагоддзя н.э. Звязана з чарняхоўскай культурай, змяняецца пражскай культурай. Звычайна ідэнтыфікуецца з готамі.

Тэрыторыя
---------

Займала тую ж тэрыторыю, што і яе папярэдніца — аксыўская культура, наваколлі сучасных гарадоў Гданьск і Хелмна. Яе ўзнікненне звязваюць з міграцыяй готаў з Паўднёвай Швецыі ў Памеранію. З часам тэрыторыя пашыраецца і дасягае на поўдні наваколляў сучаснага горада Познань. Прыблізна да 190 года н.э. у выніку далейшай міграцыі на поўдзень готы засяляюць басейн рэк Віслы і Заходняга Буга, пацясніўшы мясцовыя балта-славянскія плямёны. На ўсходзе вельбарская культура не распаўсюджвалася далей ракі Гарынь. Да 250 года н.э. прадстаўнікі Вельбарскай культуры канчаткова пакінулі Памеранію. Прасоўваючыся на поўдзень яны дасягнулі рэк Дняпро і Паўднёвы Буг на тэрыторыі сучаснай Украіны, дзе разам з мясцовымі сармацкімі плямёнамі ўтварылі чарняхоўскую культуру. Пазнейшыя помнікі вельбарскай культуры на тэрыторыі Беларусі датуюць IV стагоддзем, на тэрыторыі Польшчы — V стагоддзем н.э.

Помнікі культуры
----------------

Вельбарк-Мальбарк, Брэст-Трышын, Пятровічы, Дзіцінічы, Любовідз, Цэцэле, Лепясоўка.

На тэрыторыі паўднёва-заходняй Беларусі вядомы Вялічкавічы, Дружба, Брэсцкі бескурганны могільнік і інш.

Этнічная прыналежнасць
----------------------

Вельбарскую культуру звязваюць з готамі, гепідамі, скірамі.

Гл. таксама
-----------

* Оюм

Зноскі
------

1. ↑  Готы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 5. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 5).

Спасылкі
--------

* Goci w Wielkopolsce, Tadeusz Makiewicz (польск.) (недаступная спасылка з 30-11-2013 (3525 дзён))
* The Goths in Greater Poland, Tomasz Skorupka (англ.) (недаступная спасылка з 30-11-2013 (3525 дзён))
* Biżuteria Gotów (польск.) (недаступная спасылка з 30-11-2013 (3525 дзён))
* Jewellery of the Goths (англ.) (недаступная спасылка з 30-11-2013 (3525 дзён))
* «О происхождении и деяниях гетов», Иордан

| ⛭Археалагічныя культуры Беларусі |
| --- |
| Палеаліт | 
* Арэнсбургская
* Арыньякская
* Валкушанская
* Грэнская
* Ліпская
* Расецінская
* Свідэрская

 |
| Мезаліт | 
* Бутаўская
* Днепра-дзяснінская
* Каморніцкая
* Кудлаеўская
* Кундская
* Лінгбі
* Сожская
* Пясочнароўская
* Яніславіцкая

 |
| Неаліт | 
* Верхнедняпроўская
* Тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі
* Дзяснінская
* Нарвенская
* Днепра-данецкая
* Нёманская
* Паўночнабеларуская
* Прыпяцка-нёманская
* Усвяцкая

 |
| Энеаліт | 
* Лейкападобных кубкаў
* Шарападобных амфар
* Шнуравой керамікі

 |
| Бронзавы век | 
* Сосніцкая
* Стшыжоўская
* Сярэднедняпроўская
* Тшцінецкая
* Шматвалікавай керамікі

 |
| Жалезны век | 
* Банцараўская
* Вельбарская
* Дзякоўская
* Днепра-дзвінская
* Зарубінецкая
* Заходнябалцкая
* Заходнябалцкіх курганоў
* Кіеўская
* Лужыцкая
* Мілаградская
* Паморская
* Пшэворская
* Штрыхаванай керамікі
* Юхнаўская

 |
| Ранняе сярэднявечча | 
* Калочынская
* Лука-райкавецкая
* Полацка-смаленскіх доўгіх курганоў
* Пражская
* Ранніх доўгіх курганоў
* Роменская
* Усходнелітоўскіх курганоў

 |
| **Заўвага:** археалагічныя культуры ніжэй сістэматызаваны паводле *пачатку існавання* на тэрыторыі Беларусі. Больш поўную храналогію глядзіце ў адпаведных артыкулах ці ў артыкуле Старажытная гісторыя Беларусі |

| Культуры жалезнага веку, асацыяваныя з германцамі |
| --- |
| 
* Ястарфская (VI—I стст. да н.э.)
* Пшэворская (II ст. да н.э. — IV ст.)
* Аксыўская (II ст. да н.э. — I ст.)
* Вельбарская (I—III стст.)
* Чарняхоўская (III—IV стст.)

 |