У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам По.

**Эдгар Алан По** (англ.: Edgar Allan Poe; 19 студзеня 1809, Бостан, ЗША — 7 кастрычніка 1849) — амерыканскі празаік
,паэт
, эсэіст, вынаходнік дэтэктыўнай навелы (*detective story*), заснавальнік жанру жахаў (*horror*), крытык і адна з вядучых постацей амерыканскага рамантызму. Найвялікшую славу здабыў як аўтар «жахлівых апавяданняў».

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Нарадзіўся ў сям’і акцёраў. Бацькі, Дэвід По і Элізабет Арналд-По, памерлі рана і амаль адначасова, пакінуўшы траіх дзяцей. Двухгадовага Эдгара ўзяла на выхаванне багатая бяздзетная пара Аланаў, кіруючыся тагачаснай модай на дабрачыннасць. З шасці да адзінаццаці гадоў (1815-20) ён жыве ў Англіі, навучаючыся спачатку ў прыватнай школе — пансіёне Дзюбура (Лондан), а потым у прыгараднай школе «Мэнар-хаўз».

У 17 гадоў Эдгар По паступае ва ўніверсітэт Вірджыніі, адчынены за год да таго Томасам Джэферсанам, але не заканчвае яго. Пасля сваркі з айчымам ён выпраўляецца ў Бостан. Надзеі палепшыць матэрыяльнае становішча публікацыяй вершаў — першы зборнік, выдадзены ананімна, насіў назву «Тамерлан і іншыя вершы» (*Tamerlane and Other Poems*, 1827) — не спраўдзіліся. Ён завербаваўся ў армію пад імем Эдгара А. Перы, 22 гадоў (насамрэч яму было толькі 18), ураджэнца Бостана, і даслужыўся да звання сяржант-маёра, найвышэйшага для малодшых камандзіраў.

У 1829 годзе зборнік вершаў, цяпер падпісаны яго імем, выходзіць пад назвай «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (*Al Aaraaf, Tamerlane and Minor Poems*).

У 1830 г. пад прымусам айчыма Эдгар Алан По паступае ў ваенную акадэмію Уэст-Пойнт, але праз год дабіваецца выключэння і з’язджае ў Нью-Ёрк. З 1831 да 1833 г. жыве ў Балтымары ў сваёй цёткі Марыі Клэм, з дачкой якой Вірджыніяй ён ажэніцца ў 1836 годзе.

За час жыцця ў Балтымары ён двойчы ўдзельнічаў у конкурсах на найлепшае апавяданне. Такія конкурсы ладзіліся, каб заахвочваць маладыя таленты і спрыяць развіццю нацыянальнай літаратуры. Апавяданне «Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы» было адзначана першай прэміяй на конкурсе 1833 года.

У перыяд з 1830 да 1840 г. Эдгар По актыўна працуе ў часопісах як літаратурны крытык і піша многія са сваіх найлепшых твораў. У 1840 годзе выходзіць зборнік прозы «Гратэскі і арабескі».

У 1846 годзе зачыняецца часопіс, дзе ён працаваў, а праз год памірае ад сухотаў жонка. Стасункі з Сарай Элен Уітмен скончыліся разрывам праз нервовы і разумовы стан Эдгара По, які ўсё пагаршаўся, да таго ж пагоршылася залежнасць ад алкаголю. За некалькі месяцаў да смерці ён заручаецца з Сарай Эмілі Ройстэр, у якую быў закаханы ў дзяцінстве.

У верасні 1849 г. Эдгар Алан По з поспехам чытаў у Рычмандзе лекцыю «Паэтычны прынцып», адкуль выехаў, маючы 1500 долараў. Што адбылося потым, невядома. Праз некаторы час яго знайшлі абрабаваным і ў непрытомным стане. Яго прывезлі ў Балтымар, дзе ён памёр у шпіталі.

Творчасць
---------

У творчасці пераважаюць матывы прыгажосці, кахання, смерці, хуткаплыннасці ўсяго існага. Паэтычным зборнікам «Тамерлан і іншыя вершы» (1827), «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (1829), «Вершы» (1831), «Крумкач і іншыя вершы» (1845) уласцівы сімволіка, сугестыўнасць, музыкальнасць, спалучэнне рамантычнага зместу і лагічнай формы. Стваральнік псіхалагічнай, ці «жахлівай» («Падзенне дома Ашэраў», «Чорны кот», «Вільям Вільсан»), дэтэктыўнай, ці «лагічнай» («Забойства на вуліцы Морг», «Таямніца Мары Ражэ», «Украдзенае пісьмо», «Залаты жук»), навукова-фантастычнай («Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы», «Незвычайныя прыгоды нейкага Ганса Пфааля», «Гісторыя з паветраным шарам») навелы. Аўтар «Аповесці аб прыгодах Артура Гордана Піма» (1838), зборнікаў прозы «Гратэскі і арабескі» (т. 1-2, 1840), «Апавяданні» (1845), філасофскай паэмы ў прозе «Эўрыка» (1848), гумарыстычных і сатырычных апавяданняў і інш. Распрацаваў эстэтычную праграму паэзіі («Філасофія творчасці», 1846; «Паэтычны прынцып», 1850), у якой падкрэсліваў значэнне эмацыянальна-псіхалагічнага ўздзеяння твораў («татальны эфект»).

У культуры
----------

Да творчасці Эдгара Алана По звярталіся кампазітары Клод Дэбюсі, Марыс Равель, Сяргей Рахманінаў, Сяргей Пракоф'еў.

Ацэнкі
------

Пры жыцці ён быў практычна невядомы на радзіме. Спачатку, дзякуючы французскім перакладам Шарля Бадлера, яго адкрыла Еўропа, і толькі потым яго творчасць ацаніла Амерыка. Джордж Бернард Шоу выказаўся пра гэта наступным чынам: «По не жыў у Амерыцы, ён там памёр».

Беларускія пераклады
--------------------

На беларускую мову асобныя творы Э. По пераклалі Ю. Бушлякоў, С. Шупа, У. Шчасны (проза), А. Мінкін, В. Савіч, А. Хадановіч (лірыка).

У 2011 годзе выйшаў зборнік перакладаных выбраных твораў Э. По — *По Э.* Маска Чырвонае Смерці: Выбраныя навелы, вершы, эсэ / Пераклад з англійскай. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 472 с. — які ўключае, як раней публікаваныя, так і новыя пераклады:

* **Апавяданні**
	+ Авальны партрэт. Пераклад С. Шупы
	+ Акуляры. Пераклад М. Мартысевіч
	+ Анёл Надзвычайнасцяў. Пераклад К. Дубоўскай
	+ Берэніка. Пераклад Г. Янкуты
	+ Вільям Вільсан. Пераклад В. Рыжкова
	+ Д'ябал пярэчання. Пераклад Н. Клабанавай
	+ Забойствы на вуліцы Морг. Пераклад У. Шчаснага
	+ Залаты жук. Пераклад Ю. Цімафеевай
	+ Калодзеж і ківач. Пераклад Ю. Цімафеевай
	+ Лігея. Пераклад М. Дзергачовай
	+ Марэла. Пераклад М. Дзергачовай
	+ Маска Чырвонае Смерці. Пераклад С. Шупы
	+ Некалькі выпадкаў з жыцця знакамітасці. Пераклад Г. Янкуты
	+ Падзенне Дому Ашэраў. Пераклад К. Маціеўскай
	+ Падзенне ў Мальстрэм. Пераклад Ю. Шадзько
	+ Праўда пра тое, што здарылася з містэрам Вальдэмарам. Пераклад К. Маціеўскай і Г. Янкуты
	+ Размова з муміяй. Пераклад Г. Янкуты
	+ Сістэма доктара Смола і прафесара Пер'е. Пераклад К. Маціеўскай
	+ Сфінкс. Пераклад Н. Клабанавай
	+ Сэрца выкрывае. Пераклад Ю. Бушлякова
	+ Цішыня. Пераклад А. Пятровіч
	+ Чалавек натоўпу. Пераклад С. Шупы
	+ Чорны кот. Пераклад Ю. Бушлякова
	+ Элеанора. Пераклад В. Сідарэнка
* **Вершы**
	+ Анабэль Лі. Пераклад А. Мінкіна
	+ Гімн. Пераклад А. Арцёмава
	+ Гімн. Пераклад Г. Янкуты
	+ Да \*\*\*. Пераклад Г. Янкуты
	+ Да Зантэ. Пераклад Г. Янкуты
	+ Да Ф(рэнсіс) С(арджэнт) О(сгуд). Пераклад Г. Янкуты
	+ Да Ф\*\*\*. Пераклад Г. Янкуты
	+ Да\*\*\*. Пераклад Г. Янкуты
	+ Для Эні. Пераклад Г. Янкуты
	+ Духі мёртвых. Пераклад Г. Янкуты
	+ Званы. Пераклад Г. Янкуты
	+ Калізей. Пераклад Г. Янкуты
	+ Крумкач. Пераклад А. Хадановіча
	+ Крумкач. Пераклад А. Мінкіна
	+ Лінор. Пераклад Г. Янкуты
	+ Песня. Пераклад Г. Янкуты
	+ Раманс. Пераклад М. Шчура
	+ Самотны. Пераклад Г. Янкуты
	+ Санет да навукі. Пераклад Г. Янкуты
	+ Серэнада. Пераклад Г. Янкуты
	+ Сон у сне. Пераклад Г. Янкуты
	+ Сон. Пераклад Г. Янкуты
	+ Тамерлан. Паэма. Пераклад Л. Баршчэўскага
	+ Улялюм. Пераклад А. Мінкіна
	+ Улялюм. Пераклад К. Маціеўскай
	+ Цішыня. Пераклад Г. Янкуты
	+ Шчаслівы дзень. Пераклад Г. Янкуты
	+ Эль — да радасці. Пераклад Г. Янкуты
	+ Эльдарада. Пераклад А. Хадановіча
	+ Эльдарада. Пераклад Г. Янкуты
	+ Юлалі. Пераклад Г. Янкуты
* **Эсэістыка**
	+ Паэтычны прынцып. Пераклад Г. Янкуты
	+ Філасофія кампазіцыі. Пераклад Г. Янкуты

У 2017 годзе зборнік перакладзеных выбраных вершаў Э. По — *По Э.* Выбраныя вершы / Пераклад з англійскай. — Мінск: Зміцер Колас, 2017. — 76 с.

Зноскі
------

1. ↑  Czech National Authority Database Праверана 30 жніўня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13550863'></a>
2. 1 2  Edgar Allan Poe // Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
3. 1 2  Edgar Allan Poe // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
4. 1 2  По Эдгар Аллан // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
5. 1 2  Archivio Storico Ricordi — 1808. Праверана 3 снежня 2020.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3621644'></a>

Спасылкі
--------

* «Чалавек натоўпу» на сайце litaratura.org
* «Маска Чырвонае Сьмерці» на сайце litaratura.org
* «Авальны партрэт» на сайце litaratura.org
* Беларускія пераклады на knihi.com
* prajdzisvet.org

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook (англ.) |
| Фота, відэа і аўдыё | Apple Music · Deezer · Spotify |
| Тэматычныя сайты | zbMATH Open · AllMovie · AllMusic · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Discogs · Filmportal · Internet Broadway Database · Internet Movie Database · International Music Score Library Project · КиноПоиск · Metacritic · MusicBrainz · Project Gutenberg · Rate Your Music · Internet Speculative Fiction Database · RKDartists · Лабараторыя Фантастыкі · Giant Bomb |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · American National Biography · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Treccani · Universalis |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · gravsted.dk · WikiTree · Geni.com · Rodovid |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV10082376 · BIBSYS: 90081220 · BNC: a10138833 · BNE: XX895673 · BNF: 11920094f · CiNii: DA0013993X · CONOR: 11107939 · EGAXA: vtls001060853 · GND: 11859527X · GTAA: 142361 · ICCU: CFIV000198 · ISNI: 0000 0001 2135 4025 · LCCN: n79029745 · LNB: 000004886 · NDL: 00452995 · NLC: 000198844 · NKC: jn19990006608 · NLA: 35426385 · NLG: 65496 · NLR: 000176456 · NLP: A11817550 · NSK: 000039385 · NTA: 068374216 · NUKAT: n94200910 · PTBNP: 37457 · LIBRIS: 137580 · SUDOC: 027076938 · VIAF: 60351476 · ULAN: 500212765 |

 |