У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Есаян.

**Забел Есаян** (арм.: Զապէլ Եսայեան, 4 лютага 1878 — 1943) — армянскі празаік, паэтэса і перакладчыца, прафесар літаратуры.

Біяграфія
---------

Забел Есаян нарадзілася 4 лютага 1878 года. Яе дзявочае прозвішча Хаўханесян. Бацька Мкрціч Хаўханесян, родам з Сіладара, раёна Скутары, які жыў там у разгар руска-турэцкай вайны. Дзяўчынка хадзіла ў пачатковую школу Святога Крыжа (Սուրբ Խաչ). У 1895 годзе яна пераехала ў Парыж, дзе вывучала літаратуру і філасофію ў Сарбоне. Натхнёная французскім рамантычным рухам XIX стагоддзя і адраджэннем армянскай літаратуры ў Заходнеармянскім дыялекце, яна стала займацца паэтычнай творчасцю. Яе першыя празаічныя вершы («Начная песня») з'явіліся ў часопісе *Tsaghik* (Кветка) у 1895 годзе. Яна публікавала кароткія апавяданні, літаратурныя эсэ, артыкулы і пераклады на французскай і армянскай мовах у мясцовых перыядычных выданнях *Меркюр дэ Франс*, *Маіс*, *Аніт* і *Арэвелян Мамул*.

Жывучы ў Парыжы, яна выйшла замуж за мастака Есаяна. У іх было двое дзяцей, Сафі і Грант.

Пасля младатурэцкай рэвалюцыі ў 1908 годзе Забел Есаян паехала ў Канстанцінопаль. У 1909 годзе яна адправілася ў Кілікію і апублікавала там серыю артыкулаў пра Кілікійскую разню. Трагічнаму лёсу армян у Кілікіі прысвечаны яе творы: *Сярод руін* (Աւերակներու մէջ, Канстанцінопаль, 1911), навелы *Праклён* (1911), апавяданні *Сафіе* (1911) і *Новая нявеста* (1911).

Есаян была адзінай жанчынай у спісе армян, якіх меліся заарыштаваць і дэпартаваць 24 красавіка 1915 года ў Асманскай імперыі младатурэцкім урадам. Але тады Забел патрапіла пазбегнуць арышту і ўцячы ў Балгарыю, а потым на Каўказ, дзе працавала з армянскімі бежанцамі, запісваючы іх расказы пра зверствы, якія мелі месца пры турэцкім Генацыдзе армян.

Забел Есаян (у цэнтры) у Канстанцінопалі з літаратурнымі дзеячамі: Грыгор Захраб, крайні справа, Лявон Шант паміж Захрабам і Есаян.
1918 год заспеў яе на Блізкім Усходзе ў арганізацыі перасялення бежанцаў і сірот. Да гэтага перыяду належаць яе навелы *Апошні Кубка* (Վերջին բաժակը) і *Мая душа ў выгнанні* (Հոգիս աքսորեալ, 1919).

Яе падтрымка Савецкай Арменіі была шчырая. У рамане *Адступальныя сілы* (Նահանջող ուժեր, 1923) яна апісвае жыццё простых людзей таго часу. У 1926 годзе яна пабывала ў Савецкай Арменіі і неўзабаве пасля гэтага апублікавала свае ўражанні ў газеце *"Праметэй вызвалены* (Պրոմէթէոս ազատագրուած, Марсель, 1928). У 1933 годзе яна вырашыла жыць у Савецкай Арменіі з сваімі дзецьмі. У 1934 годзе яна ўзяла ўдзел ў першым з'ездзе савецкіх пісьменнікаў СССР у Маскве.

Пераехаўшы жыць у Ерэван, Есаян выкладала ў Ерэванскім дзяржаўным універсітэце французскую і армянскую літаратуру і далей пісала. У гэты час выйшла яе навела *Агняная кашуля* (Կրակէ շապիկ, Ерэван, 1934) і аўтабіяграфічная кніга *Сады Сілідар* (Սիլիհտարի պարտէզները, Ерэван, 1935).

Падчас Сталінскага тэрору яна была абвінавачана ў «нацыяналізме» і ў 1937 годзе заарыштавана. У студзені 1939 года яе прысудзілі да расстрэлу, а 8 мая 1939 года прысуд быў заменены на дзесяць гадоў высылкі. Памерла пры невядомых абставінах у 1943 годзе (мяркуюць, што ўтапілася).

Творы
-----

* Եսայան Զ. Կեղծ հանճարներ, Կ. Պոլիս, 1910
* Շնորհքով մարդիկ, Կ. Պոլիս, 1907
* Երբ ալյևս չեն սիրեր, Կ. Պոլիս, 1914
* Հոգիս աքսորիալ, Վիեննա, 1922
* Նահանջող ուժեր, Վիեննա, 1922
* Նահանջող ուժեր, Երևան, 1926
* Պրոմեթեոս ազատագրված, Մարսել, 1925
* Կրակե շապիկ, Երևան, 1934
* Սիլիհտարի պարտեզները, Երևան, 1935
* Երկեր, Երևան, 1959

На французскай мове
-------------------

* L'agonie d'un peuple / auteur(s) : Hayg TOROYAN — [texte recueilli par] Zabel Essayan; témoignage traduit de l'arménien par Marc Nichanian. suivi de La voix et la plume / postface du traducteur. Editeur : Classiques Garnier. Année : 2013. ISBN 9782812408564
* Mon âme en exil / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — Traduit de l'arménien par Anahide Drézian et Alice Der Vartanian, Postface de Krikor Beledian. Editeur : Parenthèses. Année : 2012. ISBN 9782863642665
* Dans les ruines — les massacres d'Adana, avril 1909 / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — Editeur : Phébus. Année : 2011. ISBN 9782752905031
* Fragments d'Arménie / auteur(s) : Michael J. ARLEN — Jacques DEROGY — Zabel ESSAYAN — Hrant MATEVOSSIAN — RAFFI — Vahan TOTOVENTS — Kostan ZARIAN — textes choisis et présentés par Gérard Chaliand. Editeur : Presses de la Cité. Année : 2007. ISBN 9782258073883
* Les jardins de Silidhar : roman / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — trad. de l'arménien par Pierre Ter-Sarkissian. Editeur : Albin Michel. Année : 1994. ISBN 9782226064165
* L'Univers lumineux de la littérature / auteur(s) : Zabel ESSAYAN — Editeur : Catholicossat arménien de Cilicie. Année : 1988

Зноскі
------

1. 1 2 3  Армянская савецкая энцыклапедыя / пад рэд. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q164396'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6429958'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2657718'></a>
2. 1 2  Armenian Concise Encyclopedia — 1990.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q13053618'></a>
3. ↑  Міжнародны ідэнтыфікатар стандартных найменняў — 2012. Праверана 18 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q423048'></a>
4. ↑  Zabel Essayan Zabel Hovhannessian Zabel Yesayan // WomenWriters Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q22811588'></a>
5. ↑
6. ↑  Ara Baliozian. *The Gardens of Silihdar and Other Writings* (1st ed.). New York, New York: Ashot Press. c. 53. ISBN 0-935102-07-8.
7. ↑  Kevork Bardakjian (2000). *A reference guide to modern Armenian literature, 1500—1920: with an introductory history*. Wayne State University Press. cc. 714.
8. 1 2  *Ruth Bedevian*. WRITING - HER LIFE’S MISSION **(нявызн.)**. *An electronic library featuring a huge collection of documents on Armenian literature, history, religion and anything Armenia-related.*.  Armenianhouse. Праверана 10 October 2011.
9. ↑  Atamian, Christopher (October 28, 2011). *Finding Zabel Yesayan, Finding Ourselves*. *Ararat Magazine*. Архівавана з арыгінала 4 лістапада 2011. Праверана 6 снежня 2016. `{{cite book}}`: Невядомы параметр `|deadurl=` ігнараваны (прапануецца `|url-status=`) (даведка) Архівавана 4 лістапада 2011. Архіўная копія **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 лістапада 2011. Праверана 6 снежня 2016.

Спасылкі
--------

* Iнтэрв'ю з амерыканскім перакладчыкам «Сады Сілідар»
* Есаян Забел
* Энцыклапедыя Арменіі. Zabel Yesayan

Літаратура
----------

* Большая Советская Энциклопедия, т. 9. М. 1972.
* Звон колоколов. Страницы западноармянской прозы. Ер. 1989.
* История армянской советской литературы. М. 1966.
* Краткая Литературная Энциклопедия, т. 2. М. 1964.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  | 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX5443624 · BNF: 12444571t · GND: 132215535 · ISNI: 0000 0000 2208 5325 · LCCN: n81071384 · NKC: ola2014833707 · NLG: 329151 · NTA: 383424488 · NUKAT: n2014144514 · SUDOC: 129710539 · VIAF: 2565721 |

 |