**Но́вая Мыш** (трансліт.: *Novaja Myš*, руск.: Новая Мышь) — вёска ў Баранавіцкім раёне Брэсцкай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр Навамышскага сельсавета. Размешчана за 8 км на захад ад Баранавічаў, на скрыжаванні аўтадарог на Івацэвічы, Стоўбцы, Слонім, Моўчадзь, на рацэ Мышанцы.

Назва
-----

Субстантыўны кампанент *Мыш* у састаўной геаграфічнай назве літаральна паўтарае старажытны гідронім *Мыша* — на беразе ракі была ўзведзена сядзіба. Інвентар 1692 года яшчэ згадвае пра раку Мышу, але з часам рака стала ўспрымацца як больш дробны аб’ект, і наступны інвентар 1730 года паведамляе ўжо пра Мышанку. Даследчыкі шукаюць паходжанне гідроніма як у славянскіх, так і ў балцкіх мовах.

Гісторыя
--------

### Вялікае Княства Літоўскае

Упершыню *Мыш* згадваецца ў першай палове XV стагоддзя як сяло Новагародскага павета. У 1563 годзе вялікі князь Жыгімонт Аўгуст перадаў мясцовасць за ваенныя заслугі жмудскаму старосце Я. К. Хадкевічу. Пад 1566 годам паселішча значыцца ў дакументах як мястэчка. У XVI—XVII стагоддзях тут існаваў замак. У XVII стагоддзі ў мястэчку дзейнічалі касцёл і школа, у двары (*Старая Мыш*) існаваў кляштар езуітаў. У другой чвэрці XVII стагоддзя мясцовасць перайшла ў валоданне Сяняўскіх, потым — Юдзіцкіх.

У Трынаццацігадовую вайну (1654—1667) замак і мястэчка зруйнавалі войскі Маскоўскай дзяржавы. Як даносілі захопнікі свайму гаспадару:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| В городе Мыши литовских людей всех побили, которых зостали, и языков взяли многих людей. И городок Мышь выжгли и со всем разорили без остатку. | "|

У другой палове XVII стагоддзя кашталян новагародскі Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі заснаваў у Мышы езуіцкі калегіум. У XVIII стагоддзі ўладальнікамі мястэчка і двара былі Несялоўскія і Масальскія. У пачатку XVIII стагоддзя апошнія заснавалі тут шкляную гуту. Станам на 1725 у мястэчку было больш за 100 двароў, дзейнічалі касцёл і царква, працавалі школа, шпіталь, карчма і млын. У 1784 годзе маёнтак наведваў кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Новая Мыш апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе стала цэнтрам воласці ў Навагрудскім павеце. У 1825 годзе з цэглы ўзведзены Праабражэнскі касцёл. У 1842 годзе адбыліся 2 кірмашы (1 і 29 верасня), на якіх у асноўным гандлявалі сельскагаспадарчымі прадуктамі і жывёлай. У 1859 годзе ў мястэчку на сродкі казны і тутэйшых сялян пабудавана драўляная Праабражэнская царква. Праваслаўны прыход налічваў каля 3500 вернікаў, сярод якіх пісьменных было толькі каля 10 %.

У 1860-я гады ў мястэчку было 132 двары, царква, касцёл, яўрэйскі малітоўны дом, штотыднёвыя таргі, 1 рэгулярны кірмаш.

У першай палове 1880-х гадоў у мястэчку каля 160 двароў, 1030 жыхароў, дзейнічалі царква, народнае вучылішча (адчынена ў 1862), валасное праўленне, касцёл, сінагога, З яўрэйскія школы, бальніца, 21 крама, бровар, цагельны завод, паравы і ветраны млыны. Існавалі промыслы: шавецкі, кравецкі і кузнецкі, па вырабе розных рэчаў з дрэва.

### Найноўшы час

У пачатку XX стагоддзя Новая Мыш уяўляла сабой вялікае і шматмоўнае мястэчка, у народным вучылішчы вучылася каля 150 дзяцей (з іх толькі 25 дзяўчынак). Дзейнічалі прызыўны ўчастак і аптэка.

У Першую сусветную вайну Новую Мыш занялі нямецкія войскі. Згодна з Рыжскім мірным дагаворам (1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала цэнтрам гміны Баранавіцкага павета Навагрудскага ваяводства.

У 1939 годзе Новая Мыш увайшла ў склад БССР. З 15 студзеня 1940 года цэнтр Навамышскага раёна Баранавіцкай вобласці. Статус паселішча панізілі да вёскі. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета.

У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 года да 8 ліпеня 1944 года вёска акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Пры яе вызваленні вызначыўся наводчык, камандзір гарматы М. П. Акімаў, які падбіў 5 варожых танкаў, знішчыў 50 акупантаў і ўтрымаў рубеж да прыходу асноўных сіл сваёй часці. За гэты подзвіг Акімаву 25 верасня 1944 года было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці.

У 1996 годзе ў Новай Мышы ў гонар паэта і фалькларыста Яна Чачота быў усталяваны помнік. Станам на 1998 год у вёсцы быў 691 двор.

* Мястэчка на старых здымках
* Касцёл і царкваКасцёл і царква
* КасцёлКасцёл
* КарчмаКарчма
* Вуліца СлонімскаяВуліца Слонімская

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: 1830 год — 524 мужчыны, з іх шляхты 5, духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 147, мяшчан-хрысціян і сялян 367, жабракоў 3; 1865 год — 884 чал.
* **XX стагоддзе**: пачатак XX ст. — 320 двароў, каля 3860 жыхароў; 1921 год — 327 дамоў, 1815 жыхароў; 1959 год — 1942 жыхары; 1998 год — 511 гаспадарак, 1752 жыхары.

### Інфраструктура

У Новай Мышы працуюць філіял Баранавіцкай фабрыкі дзіцячых цацак, выканкам сельсавета, калгасная сядзіба, механічныя майстэрні, Дом быту, аддзяленне сувязі і ашчаднага банка, бальніца, аўтаматычная тэлеф. станцыя, племстанцыя, ветэрынарная лячэбніца, прафесійна-тэхнічнае вучылішча механізацыі сельскай гаспадаркі, сярэдняя і музычная школы, дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, аптэка, сталовая, 2 магазіны.

Славутасці
----------

Капліца могілкавая
* Касцёл Перамянення Божага (1825, сярэдзіна XVIII стагоддзя) — Ахоўная шыльда гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь. Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі, шыфр 112Г000060шыфр 112Г000060
* Могілкі: яўрэйскія; старыя хрысціянскія
* Карчма (XIX стагоддзе)
* Млын (XIX стагоддзе)
* Сінагога
* Спаса-Праабражэнская царква (1859)
* Драўляная капліца на могілках (XX стагоддзе)
* Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан

### Страчаная спадчына

* Капліца могілкавая (XIX стагоддзе)

Галерэя
-------

* Краявіды Новай Мышы
* КасцёлКасцёл
* Інтэр’ер касцёла (алтары перанесены з Нясвіжскага касцёла бенедыкцінак)Інтэр’ер касцёла (алтары перанесены з Нясвіжскага касцёла бенедыкцінак)
* ЦаркваЦарква
* СінагогаСінагога
* КарчмаКарчма
* Надмагілле на старых каталіцкіх могілкахНадмагілле на старых каталіцкіх могілках
* Капліца-надмагілле Ю. ЦітовічаКапліца-надмагілле Ю. Цітовіча
* Капліца-надмагілле Э. МаціеўскайКапліца-надмагілле Э. Маціеўскай
* Драўляная капліца на могілкахДраўляная капліца на могілках

Вядомыя жыхары
--------------

З Новай Мышы паходзіць бацька польскага палітыка Яцака Пратасевіча.

* Ноах Нахбуш (1888—1970) — яўрэйскі тэатральны актор

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2010.— 318 с. ISBN 978-985-458-198-9. (DJVU)
2. ↑  «Государев поход» 1655 // *Сагановіч Г.* Невядомая вайна: 1654—1667 / Генадзь Сагановіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995.
3. ↑  *Ляшук В. Я. Снітко Г. М.* Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы / В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко. — Мінск: Литература и Искусство, 2008. — С. 111. — 320 с. — ISBN 978-985-6720-29-4.
4. ↑  *Соркіна I.* Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 413.
5. ↑  Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.
6. ↑  Мой род з Беларусі — размова з еўрадэпутатам Я. Пратасевічам // «Ніва» № 3, 20 студзеня 2008.
7. ↑

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 3, кн. 1. Брэсцкая вобласць / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (дырэктар) і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2006. — 528 с.: іл. — 4 000 экз. — ISBN 985-11-0373-X.
* *Дубейка, В. М.* На беразе Мышанкі. — Мінск : Чатыры чвэрці, 2018. — 288 с.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.
* *Соркіна I.* Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. — 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
* Mysz Nowa // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VI: Malczyce — Netreba (польск.). — Warszawa, 1885. — S. 837.—838.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Новая Мыш
* Новая Мыш на сайце Radzima.org
* Нов. Мышь на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Прагноз надвор’я ў в. Новая Мыш Архівавана 3 снежня 2020.

| ⛭**Навамышскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | 
* Новая Мыш

 |
| Пасёлкі | 
* Новы
* Першамайскі

 |
| Аграгарадкі | 
* Мір

 |
| Вёскі | 
* Белалессе
* Гінцавічы
* Дзераўная
* Драгабыль
* Забалацце
* Казлякевічы
* Лебяжаны
* Лугавая
* Люшнева
* Магіляны
* Пастарынне
* Прыазёрная
* Пятрэвічы
* Старая Мыш
* Цешаўле
* Цюхнявічы
* Цяплівады
* Шпакоўцы

 |