У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Каўказ (значэнні).
Тэрыторыя гомельскага "Каўказа" (выкарыстаны план 1910 г.).
**Каўказ** — гістарычны раён Гомеля, былая ўскраіна ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на высокім абрывістым беразе ракі Сож. Умоўныя межы: вул. Хатаевіча (на поўначы); вул. Падгорная (на ўсходзе); вул. Парыжскай камуны (былая Бульварная) і Сожская вуліца, якая канчалася стромкім ярам-спускам да ракі (на поўдні і паўднёвым захадзе; гэты яр з'яўляўся мяжой паміж Каўказам і Свістком); вул. Чэхава (на захадзе). Асноўныя вуліцы (акрамя пералічаных): 2-я Рэвалюцыйная, Шпітальная (былая Каўказская), Кніжная, Кніжны праезд, 1-ы і 2-і Шпітальныя завулкі, Партовая, Тэльмана.

Гісторыя
--------

### Час узнікнення і паходжанне тапоніма

Дакладны час ўзнікнення тапоніма «Каўказ» у дачыненні да азначанай мясцовасці невядомы. Пры адсутнасці адпаведных дакументальных сведчанняў (ці ўвагі даследчыкаў да гэтага пытання) даволі праблематычна будаваць абгрунтаваныя версіі аб матывацыйнай базе наменавання гомельскай мясцовасці Каўказам. Сярод уведзенай у зварот інфармацыі гістарычных крыніц ёсць звесткі паліцэйскай справы 1894 г. аб пераносе двух гомельскіх публічных дамоў са Спасавай Слабады ў «мясцовасць, называную Каўказам». Філолаг і краязнавец А. Ф. Рогалеў мяркуе, што назва магла замацавацца, дзякуючы І. Ф. Паскевічу ў пачатку 1840-х гг.: нібыта палкаводзец, які ваяваў раней на «рэальным Каўказе», ацаніў каларыт тагачаснай паўночна-ўсходняй ускраіны Гомеля, што абумовіла пераасэнсаванне ім гомельскіх рэалій з прыбярэжнымі ярамі і адхіламі, якія нагадвалі яму «каўказскія цясніны ў мініяцюры». Разрэзаны ярамі карэнны бераг ракі Сож пры поглядзе на яго з боку возера Дзядно і прылеглых лугоў сапраўды мог выглядаць як ланцуг высокіх узгоркаў. Але ўвязваць асацыяцыю іх з Каўказам *выключна* праз волю І. Ф. Паскевіча варта лічыць аблуднай.

Калі матывацыйнай базай для намінацыі было менавіта асацыятыўнае пераасэнсаванне, то яно мусіла б сыходзіць з народнага асяроддзя. Улічваючы працягласць каўказскай вайны 1817—1864 гг. і пастаяннага інфармацыйнага рэзанансу вакол яе, цалкам магчыма дапусціць, што гомельская мясцовасць была метафарычна пераасэнсована як Каўказ пад уплывам доўгі час няспыннай плыні інфармацыі пра азначаны канфлікт і яго наступствы. У далейшым бытаванне ў Гомелі тапоніма «Каўказ» магло падмацавацца кватараваннем тут 160-га Абхазскага палка (з 1895 г.), які быў сфарміраваны ў 1863 г. на Паўночным Каўказе.

Меркаванне паэта Д. Новікава аб імавернасці старабалцкіх паралеляў назвы гомельскага Каўказа («Каўкарус» — горка бажкоў; «Каўкас» — хтанічная істота) варта лічыць беспадстаўным, пакуль не знаходзіцца сведчанняў існавання адпаведнага тапоніма ў наваколлі Гомеля раней за ХІХ ст.

### Асваенне тэрыторыі

Вядома, што тэрыторыя ў нейкай ступені была асвоена яшчэ ў XVI ст. Апісанне зямельных граніц у «Рэестры рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. не дае адназначнага адказу аб уласніцкай прыналежнасці будучага гомельскага Каўказа — мясцовасць знаходзілася або сярод «грунтоў» вёскі Ваўковічы, або адносілася да «грунту мест и застенков местских» Гомеля.

Згодна з планамі генеральнага межавання 1784 г. мясцоваць адносілася часткова да гомельскіх, часткова да прудкоўскіх уладанняў П. А. Румянцава-Задунайскага.

У 19 стагоддзі на прыбярэжных рвах і адхілах Дзядно, Цыганскі яр, Валатаўскі спуск густа размяшчаліся хаціны, мазанкі і нават звычайныя пячоры, у якіх жылі рыбакі, прачкі, бедныя рамеснікі. У 1906—08 гадах тэрыторыя Каўказа пашырылася, інтэнсіўна забудоўвалася. У 1910—11 на сродкі Вольнага пажарнага таварыства тут была разбіта плошча і збудаваны трэк для велагонак (Максімаўскі парк), зімой заліваўся каток (цяпер Цэнтральны стадыён і гарадскі спартыўны комплекс), былі пабудаваныя дэпо з вялікай пажарнай каланчой, казармы для служыцеляў, летні тэатр з адкрытай сцэнай, ратонда для аркестра, буфет. У будынку пажарнага таварыства размяшчаліся клубы — купецкі і пажарных дзеячоў. У паўночна-заходняй частцы Каўказа знаходзілася папулярнае месца для купання, адпачынка і рыбнай лоўлі (цяпер грузавы порт). Частка Каўказа, што прылягала да Румянцаўскай вуліцы (цяпер вуліца Савецкая), была добраўпарадкавана. У параўнанні з ёй, усходняя частка вылучалася нядобраўпарадкаванасцю і хаатычнасцю забудовы. На абшарах гомельскага Каўказа ў першай трэці ХХ ст. бытавала легенда пра шведскага разбойніка Гомі, змест якой на сёння страчаны.

Сучасны стан
------------

Цяпер гэтая тэрыторыя ўваходзіць у Цэнтральны раён горада. У яе паўночна-ўсходняй частцы засяроджаны прамысловыя прадпрыемствы, арганізацыі і ўстановы; вядзецца будаўніцтва сучасных шматпавярховых будынкаў. У цэнтральнай частцы Каўказа пераважае індывідуальная сядзібная забудова. Унікальны рэльеф надае гэтым раёнам горада асаблівую маляўнічасць.

Галерэя
-------

* Максімаўскі сад з велатрэкам на добраўпарадкаванай частцы гомельскага «Каўказа», пачатак ХХ ст.Максімаўскі сад з велатрэкам на добраўпарадкаванай частцы гомельскага «Каўказа», пачатак ХХ ст.
* Максімаўскі сад з велатрэкам на добраўпарадкаванай частцы гомельскага «Каўказа», пачатак ХХ ст.Максімаўскі сад з велатрэкам на добраўпарадкаванай частцы гомельскага «Каўказа», пачатак ХХ ст.
* Архітэктар Станіслаў Шабунеўскі на ганку свайго дома на вул. Каўказскай (Шпітальнай), пач. ХХ ст.Архітэктар Станіслаў Шабунеўскі на ганку свайго дома на вул. Каўказскай (Шпітальнай), пач. ХХ ст.
* Групавое фота на фоне т.зв. «Белых казармаў» (будынак колішняй ланкастарскай школы) на гомельскім «Каўказе», 1898 г.Групавое фота на фоне т.зв. «Белых казармаў» (будынак колішняй ланкастарскай школы) на гомельскім «Каўказе», 1898 г.
* «Белыя казармы», 1918 г.«Белыя казармы», 1918 г.
* Завод «Рухавік рэвалюцыі» (былы Агроскіна) на паўночным усходзе «Каўказа», 1927 г.Завод «Рухавік рэвалюцыі» (былы Агроскіна) на паўночным усходзе «Каўказа», 1927 г.
* Раён «Каўказа» са стадыёнам на месцы ранейшага трэка, 1930-я гг.Раён «Каўказа» са стадыёнам на месцы ранейшага трэка, 1930-я гг.
* Партовая – адна з вуліц гомельскага «Каўказа» ў сучаснасці, 2012 г.Партовая – адна з вуліц гомельскага «Каўказа» ў сучаснасці, 2012 г.
* Спуск з вуліцы Партовай на вуліцу Падгорную, кастрычнік 2012 г.Спуск з вуліцы Партовай на вуліцу Падгорную, кастрычнік 2012 г.
* Гаспадарчыя пабудовы другой паловы ХХ ст. у двары на вуліцы Партовай, 2020 г.Гаспадарчыя пабудовы другой паловы ХХ ст. у двары на вуліцы Партовай, 2020 г.
* Забудова вуліцы Падгорнай, 2021 г.Забудова вуліцы Падгорнай, 2021 г.

Вядомыя жыхары
--------------

* Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі — гомельскі гарадскі архітэктар, грамадскі дзеяч (рог вул. Румянцаўскай і Шпітальнай (Каўказскай) уласны дом);
* Хведар Андрэевіч Жудро — царкоўны дзеяч, гісторык (вул. Каўказская, дом Бядрыцкага).

Гл. таксама
-----------

* Назву Каўказ мае адна з гістарычных мясцовасцей Чарнігава — Падол.
* Сугучнай назвай — Капказ — у пачатку ХХ ст. абазначаліся рэшткі старажытнага ўмацавання ў вёсцы Кіявец.

Зноскі
------

1. ↑  Пригодич, Н. Кавказские страсти в Гомеле // Правда Гомель. Новостной портал. — 13.03.2014.
2. ↑  Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 143.
3. ↑  Горсткин, И.Л. Памятка абхазцу. 1863-1911 гг. / Сост. подполковник И.Л. Горсткин. — [Гомель : Типо-лит. Х.Д. Гольберга, 1911]. — С. 1-2.
4. ↑  Новікаў, Д. Каўказ – думкі Архівавана 2 чэрвеня 2023. // Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны.
5. ↑  Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 364.
6. ↑  Генеральный план Белицкого уезда / Генеральное межевание Могилевской губернии 1784 г. — Аб'екты 17 і 60.
7. ↑  Планы дач генерального и специального межевания, 1746-1917 гг. (коллекция). Опись 233. Часть 1. Губерния, уезд: Могилевская; Белицкий. — Л. 4, 14.
8. ↑  Літвінава Т. Ф. Лёс мастака. Гомельскі архітэктар Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі (1868—1937) // Зборнік матэрыялаў навукова-практычнай канферэнцыі «Гомельшчына — старонкі мінулага» (15-16 лютага 1996). — Гомель: ГДУ, 1996.
9. ↑  Памятная книжка Могилевской губернии на 1913 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1913. — С. 112.

Літаратура
----------

* Гомель. Энциклопедический справочник. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.
* Аллан, Д. «Кавказ» в плену : (История строительства Гомельского порта) / Д. Аллан, Мих. Пирожников, В. Розкин. — Гомель : Белорус. форватер, 1933. — 53 с.

Спасылкі
--------

* Каўказ — думкі Архівавана 2 чэрвеня 2023.
* Гомельский «Кавказ» Архівавана 25 кастрычніка 2018.

| ⛭Гістарычныя раёны Гомеля |
| --- |
| Другая палова XVI стагоддзя | 
* Палуеўшчына
* Глазінінская зямля

 | Герб Гомеля |
| XVIII стагоддзе | 
* Сусалаўшчына
* Чачэрскае прадмесце
* Рэчыцкае падвалле

 |
| Канец XIX стагоддзя | 
* Палац
* Амерыка
* Гарэлае Балота
* Каўказ
* Кагальны роў
* Спасава слабада
* Свісток
* Вал

 |
| Першая палова XX стагоддзя | 
* Новая Беліца
* Залінія
* Новыя Планы
* Лібаўскі гарадок
* Земпасад (Чырвоны Кастрычнік)
* Манастырок
* Басава гара
* Любны

 |
| Пасляваенны час | 
* Старая Валатава
* Валатава
* Верхняе Брылёва
* Ніжняе Брылёва
* Будзёнаўскі
* Ляшчынец
* Новая Мільча
* Падгорная
* Прудок
* Чырвоны Кастрычнік
* Масцішча
* Паўлава
* Сонечны
* Спутнік Міра
* Старая Мільча
* Стары Аэрадром
* Ціценкі
* Чапаева
* Якубоўка
* Мельнікаў Луг

 |
| XXI стагоддзе | 
* Чырвоны Маяк
* Хутар
* Давыдаўка
* Касцюкоўка

 |
|  **Катэгорыя:Гомель** |