recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Гомельскі рабочы саюз барацьбы**. Дзейнічаў у Гомелі з вясны да канца 1898 г. Створаны ў выніку пераходу Гомельскай сацыял-дэмакратычнай групы да масавай агітацыі. У яго склад уваходзіў Гомельскі рамесніцкі рабочы саюз. Узнчальваў П.У.Карповіч, у кіруючую групу ўваходзілі Л.Драгунскі, Н.Гезенцвей, М.Слобадаў, Х.Файнштэйн. Меў праграму — «статут руху», у якой канчатковай мэтай абвешчаны «калектывізм» (сацыялізм), а бліжэйшай — заваяванне палітычных свабод. 1(13) мая 1898 г. саюз арганізаваў за горадам першамайскую сходку 250 рабочых. Саюз паступова пашыраў уплыў на рабочых чыгуначных майстэрняў і прадпрыемстваў горада. Пад яго кіраўніцтвам праведзены эканамічныя стачкі шаўцоў, краўцоў, шчаціншчыкаў і інш. Саюз падтрымліваў цесныя сувязі з Кіеўскім камітэтам РСДРП, неаднаразова адхіляў прапановы лідараў Бунда аб уступленні ў іх арганізацыю. З канца 1898 г. кіруючая група саюза стала называцца Гомельскім камітэтам РСДРП.

Літаратура
----------

Гомельскі рабочы саюз барацьбы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г.П.Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э.Э.Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. – С. 76 — 77. — ISBN 985-11-0041-2.
**Эдвард Пятровіч Рожка** (4 мая 1936, в. Андрэеўцы, Смаргонскі раён, Гродзенская вобласць — 2017) — работнік сельскай гаспадаркі (брыгадзір, загадчык вытворчага ўчастка), Герой Сацыялістычнай Працы (1976).

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння сярэдняй школы быў прызваны ў армію. Служыў у Ваенна-марскім флоце. Пасля звальнення ў запас працаваў у сельсавеце вёскі Андрэеўцы, затым узначальваў мясцовае аддзяленне сувязі. У 1965 годзе скончыў курсы брыгадзіраў сельскай гаспадаркі і ўзначаліў паляводчую брыгаду, а потым вытворчы ўчастак калгаса «Светлы шлях» у сяле Паляны Смаргонскага раёна. У 1974 годзе атрымаў дыплом Навагрудскага сельскагаспадарчага тэхнікума. Актыўна ўкараняў у вытворчасць новыя гатункі ячменю і жыта, выкарыстоўваў дасягненні навукі.

Узнагароды
----------

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 27 снежня 1976 г. за выдатныя поспехі, дасягнутыя ва Усесаюзным сацыялістычным спаборніцтве, праяўленую працоўную доблесць у выкананні планаў і сацыялістычных абавязацельстваў па павелічэнні вытворчасці і продажу дзяржаве збожжа, бульбы і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў у 1976 г. Эдварду Пятровічу Рожку прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат».

Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна (1973, 1976), Працоўнага Чырвонага Сцяга (1984), «Знак Пашаны» (1971), медалямі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 532.
* Верность земле : сборник очерков / сост.: М. Ф. Давыдик, В. К. Садовский, В. Ф. Ходанович. — Минск,1984. — С. 140—151.
* Заслуженные аграрии Гродненщины / [Гродненский областной исполнительный комитет]. — Гродно, 2010. — С. 41.
* Книга героев Гродненской области / сост.: Ю. М. Алексей, О. М. Якубович. — Гродно, 2004. — С. 139.
* Памяць : Смаргонскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / укладальнік М. Л. Майсевіч. — Мінск, 2004. — С. 503.
* Подвиг длиною в жизнь : биографический справочник о почетных гражданах белорусских городов / В. Д. Долготович, Ю. В. Солонович. — Минск, 2020. — С. 442—443.
* Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2015. — Т. 4. кн. 2 : Гродненская область. — С. 300.
* Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник. — Минск, 2014.- С. 189.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сакалоўскі.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Арлоўскі.
**Эдвард Сакалоўскі-Арлоўскі** (псеўданім *Тамаш Маліноўскі*; 1878, Вільня — 18 красавіка 1932) — рэвалюцыянер, журналіст.

Біяграфія
---------

У 1896—1899 гадах член сацыял-дэмакратыі Літвы, удзельнік віленскай нарады па пытанні ўтварэння СДКПіЛ (1899), II з’езда, на якім закончана афармленне СДКПіЛ (1900), III з’езда (1901) і II Краёвай канферэнцыі (1901) СДКПіЛ. Член Галоўнага праўлення СДКПіЛ (1900—1901). У 1905 годзе член Віленскага камітэта СДКПіЛ, рэдактар газеты «Walka robotnicza» («Рабочая барацьба») і «Солдатская памятка». У 1906 годзе кіраўнік Ваенна-рэвалюцыйнай арганізацыі абласнога камітэта Паўночна-Заходняга саюза РСДРП. У 1910 годзе рэдактар легальнага органа СДКПіЛ «Trybuna»[pl] («Трыбуна»), У 1907 і 1912 арыштаваны. У 1917 годзе член Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў. У 1918—1925 гадах дзеяч Камуністычнай партыі Польшчы, у 1927—1930 гадах кандыдат у члены яе ЦК. 3 1926 у СССР — у Міжнародным аграрным інстытуце, у рэдакцыі газета «Trybuna Radziecka» («Савецкая трыбуна»).

Літаратура
----------

* *Семенякоў В. С.* Сакалоўскі-Арлоўскі Эдвард // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 87—88. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
**Гомельскі полк народнага апалчэння** — быў сфарміраваны ў ходзе Вялікай Айчыннай вайны 9 — 12 ліпеня 1941 года. Удзельнічаў у абароне Гомеля.

Склад
-----

Складаўся з трох стралковых батальёнаў, камендантскага, гаспадарчага ўзводаў і ўзвода сувязі. Камандзір палка Ф. Я. Уткін (загінуў), камісар - С. Р. Шчуцкі, начальнік штаба А. І. Грынько. Кожны батальён (створаны ва ўсіх раёнах горада) складаўся з трох рот і штаба з падраздзяленнямі ўпраўлення. У першым батальёне — (Цэнтральны раён) было 472 чалавека, у другім — (Чыгуначны раён) — 360 чалавек, у трэцім — (Навабеліцкі раён) — 309 чалавек. 11 жніўня 1941 года было прынята рашэнне аб дадатковым укамплектаванні палка і ён стаў налічваць больш за 2300 чалавек. Знаходзіўся ў рэзерве 21-й арміі (камандзір — генерал-лейтэнант М. Р. Яфрэмаў, са жніўня 1941 года — генерал-маёр В. М. Гордаў) Цэнтральнага фронту.

Баявыя дзеянні
--------------

Апалчэнцы ўдзельнічалі ў эвакуацыі заводаў і фабрык, вялі барацьбу з дыверсантамі, ахоўвалі прамысловыя аб'екты, лініі сувязі, будавалі абарончыя рубяжы. З 13 да 19 жніўня разам з войскамі Чырвонай Арміі полк вёў баі за Гомель: трымаў абарону на паўночных подступах да горада на рубяжы вёска Сямёнаўка — пасёлак Гудок — чыгуначная станцыя Уза — вёска Рудзянец, перакрываў шашу Магілёў — Гомель, і чыгунку Магілёў — Гомель. Жорсткія баі апалчэнцы вялі каля вёсак Сямёнаўка і Пакалюбічы, якія некалькі разоў пераходзілі з рук у рукі, у раёне Навабеліцы. 19 жніўня пры падтрымцы танкаў і самалётаў нямецка-фашысцкія войскі прарваліся ў горад. Апалчэнцы ўдзельнічалі ў жорсткіх вулічных баях. У ноч на 20 жніўня абаронцы пакінулі Гомель. Многія апалчэнцы працягвалі барацьбу ў падполлі, партызанскіх злучэннях, атрадах, у Чырвонай Арміі.

Памяць
------

Брацкая магіла апалчэнцаў у г. Гомель
* У Гомелі - брацкая магіла апалчэнцаў, на якой пастаўлены помнік (1975).
* На Доме культуры будаўнікоў аб'яднання «Гомельпрамбуд», на месцы якога знаходзіўся будынак, дзе ў 1941 годзе размяшчаўся штаб палка народнага апалчэння ўсталявана мемарыяльная дошка (1977).
* Помнік абаронцам Гомеля ў вёсцы Касцюкоўка (1960).
* Помнік у вёсцы Пакалюбічы (1961).

Літаратура
----------

* Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.:І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6т. / Рэдкал.: Г. І. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя /. — 527 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0041-2.
* Гомель: Энциклопедический справочник / И. П. Шамякин (гл. ред.) и др.. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 527 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-85700-054-8.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Беразоўскі.
**Аляксандр Аляксандравіч** (**Аляксеевіч**)[*удакладніць*] **Беразоўскі** (нар. 25 ліпеня 1937, с. Студзёнае, Капаткевіцкі раён — 25 мая 1994) — беларускі архітэктар. Заслужаны архітэктар Беларусі (1990).

Біяграфія
---------

Скончыў у 1964 годзе БПІ. У 1957—1959 гадах у інстытуце «Мінгарпраект», з 1959 у інстытуце «Мінскпраект» (з 1966 галоўны архітэктар праектаў, з 1976 кіраўнік майстэрні), з 1980 галоўны архітэктар інстытута «Белжылпраект».

Член Саюза архітэктараў СССР з 1965 года. Пражываў у Мінску.

Творчасць
---------

Будынак інстытута культуры.
Рэспубліканская навуковая медыцынская бібліятэка
НДІ глебазнаўства па вул. Казінца
Асноўныя работы (усе ў Мінску ў складзе аўтарскіх калетываў): комплекс будынкаў вылічальнага цэнтра Дзяржплана БССР і НДІ водных праблем па вул. Славінскага (1967), лабараторна-вытворчы корпус НДІ тэхнічнай кібернетыкі АН Беларусі па вул. Высокай (1967), інтэрнаты Белдзяржуніверсітэта па вул. Кастрычніцкай (1967), Інстытут электронікі (1968) АН БССР, інтэрнат МРТІ на скрыжаванні вуліц Я. Коласа і Б. Хмяльніцкага (1970), навучальны корпус Белсаўпрафа (1978), комплекс інстытута культуры і інстытута ўдасканалення кіруючых работнікаў у раёне вул. Маскоўскай (1980), навукова-медыцынская бібліятэка па вул. Фабрыцыуса (1976), лабараторны корпус НДІ глебазнаўства і аграхіміі Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР (1980), рэканструкцыя стадыёна «Дынама» (1980), навучальны комплекс Белсаўпрофа (1981), праекты комплекснай рэканструкцыі кварталаў гістарычнай забудовы Траецкага прадмесця (1979—1984) і Верхняга горада і ў раёне вул. Філімонава.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР (1980).

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беразоўскі Аляксандр Аляксандравіч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Березовский Александр Алексеевич // Архитекторы Советской Белоруссии: Биогр. справочник / Союз архитекторов БССР; Сост. В. И. Аникин и др.. — Мн.: Беларусь, 1991. — 262 с. — ISBN 5-338-00611-1. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Здановіч.
**Алякса́ндр Алякса́ндравіч Здано́віч** (17 ліпеня 1927, Орша) — дзяржаўны дзеяч Беларусі, міністр юстыцыі БССР (1970—1984), старшыня Вярхоўнага Суда БССР (1984—1988).

Біяграфія
---------

Скончыў Мінскі юрыдычны інстытут (1952). 

3 1951 годна народны суддзя Лёзненскага раёна, З 1959 года інструктар аддзела адміністрацыйных і гандлёва-фінансавых органаў Віцебскага абкама КПБ, з 1961 года інструктар аддзела адміністрацыйных органаў ЦК КПБ, з 1966 года намеснік загадчыка аддзела адміністрацыйных органаў ЦК КПБ.

З 1970 года — міністр юстыцыі БССР.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 10.02.1984 года прызначаны на пасаду Старшыні Вярхоўнага Суда БССР.

Пастановай Вярхоўнага Савета БССР ад 19.11.1988 года вызвалены ад пасады Старшыні Вярхоўнага Суда БССР у сувязі з выхадам на пенсію. 

Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны».

Член рэвізійнай камісіі КПБ (1986—1990), дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1971—1990).

Літаратура
----------

* Здановіч Аляксандр Аляксандравіч // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн. 2000. — Кн. 2. — С. 423.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Смычок.
**Смычо́к** — ландшафтны заказнік рэспубліканскага значэння у Беларусі. Знаходзіцца ў раёне ўпадзення ракі Бярэзіна ў Дняпро. Асноўная частка размяшчаецца ў Жлобінскім раёне, невялікая тэрыторыя на паўднёвым захадзе — у межах Рэчыцкага раёна (Гомельская вобласць).

Межамі заказніка на ўсходзе, поўдні і захадзе з'яўляюцца рэкі Бярэзіна і Дняпро. Плошча 2635 га. Створаны ў 2000 годзе для захавання ў натуральным стане ўнікальнага прыроднага комплексу з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі.

Рэльеф пласкахвалісты з эолавымі градамі і раўніннай прырэчышчавай поймай. У складзе заказніка 24 старычныя возеры. Лясы займаюць 35 % плошчы (пераважаюць дубровы, хвойнікі, чорнаалешнікі, асіннікі, зараснікі вярбы), балоты — 13 %. 

У флоры 485 відаў вышэйшых раслін, з іх 5 відаў занесены ў Чырвоную кнігу: вадзяны арэх плывучы, касач сібірскі, гарлачык белы, лікападыела заліўная, фіялка багнавая. У фаўне 140 відаў наземных пазваночных жывёл, у т.л. 21 від млекакормячых (дзік, казуля, бобр, андатра, ліс, янотападобны сабака); 105 відаў птушак (12 відаў у Чырвонай кнізе: малая паганка, вялікі бугай, чорны бусел, лебедзь-шыпун, гогаль звычайны, пустальга звычайная, каршачок, зімародак звычайны і інш.); багатая іхтыяфаўна (у Чырвонай кнізе З віды: ручаёвая стронга, рыбец, вусач); 121 від насякомых, у т.л. рэдкія: прыгажуня бліскучая, плывунец найшырэйшы, пераліўніца вялікая, перламутраўка балотная.

На землях заказніка, ля в. Ніжняя Алба (Верхнеалбянскі сельсавет, Жлобінскі раён), маецца археалагічны помнік — паселішча першабытнаабшчыннага перыяду. Адносіцца да днепра-данецкай культуры новага каменнага веку — неаліту (V — III тысячагоддзі да н. э.). У ходзе раскопак знойдзены прадметы з крэменю, фрагменты ляпнога глінянага посуду, у т. л. з арнаментам.

Зноскі
------

1. ↑  Маслюкоў, Т. Ніжняя Алба: знаходкам — сем тысяч год // Гомель гражданский. 2014.09.15. **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 7 сакавіка 2016. Праверана 22 верасня 2014.

Літаратура
----------

* *Лабанок П. І.* Смычок // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 64. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
Колькасць смерцяў за год у свеце на кожную тысячу чалавек.
**Смяротнасць** —  дэмаграфічны паказчык колькасці  смерцяў у пэўнай папуляцыі або пэўнай падгрупе насельніцтва ў адзінку часу, часцей за ўсё вызначаецца як колькасць смерцяў на 1000 чалавек у год. Паказчык можа выкарыстоўвацца як для вызначэння поўнага колькасці смерцяў у пэўнай краіне, так і для пэўных груп, у прыватнасці вылучаюць смяротнасць немаўлят (да 1 года),  дзіцячую смяротнасць (да 5 гадоў), смяротнасць дарослых (пасля 15 гадоў),  мацярынскую смяротнасць, смяротнасць ад пэўных хвароб і іншыя падгрупы.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Смяротнасць
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Палац Бельвю.

**Палац Бельвю** (фр.: Château de Bellevue) — не захаваны загарадны невялікі палац 18 стагоддзя маркізы Пампадур. Знаходзіўся каля Парыжа, на левым беразе Сены, каля чыгункі, якая вядзе ў Версаль; на ўзвышэнні, якое цягнецца ад Сен-Клу да Мёдона.

Гісторыя
--------

Маркіза Пампадур пабудавала яго ў адносна кароткі тэрмін (з 30 чэрвеня 1748 г. да 20 лістапада 1750 г.) з вялікай пышнасцю, выдаткаваўшы на яго велічэзныя грошы, а Людовік XV, які наведаў яго праз чатыры дня па заканчэння прац, прыйшоў у такое захапленне, што неадкладна купіў яго для сябе, пакінуўшы яго, аднак, у карыстанні сваёй фаварыткі. Першыя мастакі таго часу ўдзельнічалі ва ўпрыгожванні замка, і ён лічыўся тады самым чароўным загарадным палацам ва ўсёй Еўропе. 

Падчас Рэвалюцыі ім авалодала так званая «Чорная банда» (*Bande noire*) і звярнула яго ў разваліны. Ацалела віла Брэнбарыён (*pavillon de Brimborion*), якая была важным стратэгічным пунктам падчас аблогі Парыжа (1870—1871).

Зноскі
------

1. 1 2  base Mérimée — ministère de la Culture, 1978.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q384602'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q68471231'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q809830'></a>

Літаратура
----------

* Пры напісанні артыкула выкарыстаны матэрыял з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона (1890—1907).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палац Бельвю (Францыя)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Mérimée: PA00088116 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Гвіяна (значэнні).

Межы Гвіянскага шчыта
**Гвіянскае нагор’е** або **Гвіянскае пласкагор’е** — гарыстае пласкагор’е, даўжынёй каля 1930 км і вышынёй 300—1000 м, якое знаходзіцца на поўначы Паўднёвай Амерыкі, паміж басейнамі рэк Арынока і Амазонка, і берагавой Гвіянскай нізінай. Тэрыторыя пласкагор’я падзелена паміж Венесуэлай, Гаянай, Сурынамам, Французскай Гвіянай і Бразіліяй. Горы Пакарайма, найвышэйшая вяршыня — гара Рарайма (вышыня 2810 м) на мяжы Венесуэлы, Бразіліі і Гаяны, фармуюць вышэйшую частку пласкагор’я.

Геалагічна Гвіянское нагор’е — шчыт, складзены з дакембрыйскіх парод, падобных з Бразільскім нагор’ем. Яно складаецца з шырокіх плато старажытных крышталічных скал, пакрытых геалагічна нядаўнім пясчанікам і пластом лавы. Плато паднімаюцца адно за адным у выглядзе каласальных лесвіц з прыступкамі, якія дасягаюць сотняў метраў. Шматлікія рэкі (напр.рака Карантэйн), якія сілкуюцца вялікай колькасцю ападкаў, пачынаюцца ў пласкагор’і і сцякаюць з яго краёў, ствараючы глыбокія каньёны і вадаспады. 979-метровы вадаспад Анхель у Венесуэле — найвышэйшы вадаспад у свеце.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гвіянскае нагор’е

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ge516778 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. К'ан.
**К'ан** (груз. კან, мрглавані: Ⴉ, нусхуры: ⴉ, мхедрулі: კ, МФА: [kan]) — дзясятая літара грузінскага алфавіту. У ізапсефіі мае значэнне «20». Беларускі адпаведнік — к’ ([kʼ]). Згодна з міжнародным стандартам ISO 9984 транслітаруецца як лацінскае k.

* К'ан мхедруліК'ан мхедрулі
* К'ан мрглаваніК'ан мрглавані
* К'ан нусхурыК'ан нусхуры

Юнікод
------

У Юнікодзе:

* კ : U+10D9
* Ⴉ : U+10A9
* ⴉ : U+2D09

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме К’ан (літара)

| ⛭Грузінскае пісьмо |
| --- |
| Графіка | ა · ბ · გ · დ · ე · ვ · ზ · თ · ი · კ · ლ · მ · ნ · ო · პ · ჟ · რ · ს · ტ · უ · ფ · ქ · ღ · ყ · შ · ჩ · ც · ძ · წ · ჭ · ხ · ჯ · ჰ |
| Дадатковыя літары | ჶ · ჷ · ჸ · ჹ · ჺ |
| Архаічныя літары | ჱ · ჲ · ჳ · ჴ · ჵ |
**Палац Агінскіх, Гродна** — страчаны будынак у Гродне, які знаходзіўся на вуліцы Дзям'янаўскай і належаў князям Агінскім. Быў знішчаны ў гады Другой сусветнай вайны.

Гісторыя
--------

У самым канцы XVIII стагоддзя архітэктар Караль Шыльдхаўз пабудаваў для князёў Агінскіх палац у Гродне на вуліцы Дзям'янаўскай.

У гады Другой сусветнай вайны палац быў цалкам разбураны.

Архітэктура
-----------

Фасады і планы паверхаў будынкаў палацавага комплекса Агінскага ў Гродне. Чарцёж губернскага архітэктара В. Багеміля, паміж 1811 і 1826
Паводле інвентара 1803 года, палац быў «на высокім падмурку, драўляны», г. зн. першы паверх быў мураваны, а другі — драўляны. У першым паверсе знаходзіліся каморы і парадная лесвіца. На другім паверсе былі залы, жілыя пакоі і кухні.

На захаваных фотаздымках пачатку ХХ стагоддзя відаць, што палац каменны. Гэта быў будынак у стылі класіцызму, двухпавярховы, прамавугольны ў плане, з рызалітамі ў цэнтры галоўнага і дваровага фасадаў і алькежамі па кутах. Рызаліт на галоўным фасадзе завяршаўся атыкам, галоўный ўваход быў аформляны стылізаваным порцікам. Асноўны аб’ём будынка быў накрыты высокім чатырохсхільным чарапічным дахам. Галоўны фасад палаца выходзіў на Сянны рынак. Сёння гэта сквер за гасцініцай «Нёман».

Зноскі
------

1. ↑  Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі: ХІХ — пачатак ХХІ ст. Архівавана 26 лютага 2020.
2. ↑  Łoza, Stanisław. Architekci i budowniczowie w Polsce / S. Łoza. — Warszawa, 1954. — S. 270.
3. ↑  РДГА, ф. 1488, воп. 168, воп. 1, спр. 949
4. 1 2 3  Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Свердлова Архівавана 20 жніўня 2015.  (руск.)
5. ↑  Гродзенскій дом Агінскага // *Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі*. — Мн.: БелЭн, 1985. — Т. 2. — С. 188.

Літаратура
----------

* *Квитницкая Е. Д.* Особенности жилых домов периода классицизма в Белоруссии // Национальное своеобразие зодчества народов СССР. - М. 1979
**Палаталізацыя** (лац.: palatum паднябенне), **памякчэнне зычных** — від дадатковай артыкуляцыі зычных, які заключаецца ў тым, што асноўная артыкуляцыя зычнага ўскладняецца дадатковай сярэднеязычнай, г.зв. «ётавай», артыкуляцыяй (уласцівай гуку [й], пры якой сярэдняя частка спінкі языка набліжаецца да сярэдзіны цвёрдага паднябення).

Гукі, якія маюць такую дадатковую артыкуляцыю — **мяккія** або **палаталізаваныя**, якія не маюць — **цвёрдыя** або **непалаталізаваныя**.

У беларускай мове толькі гэты від дадатковай артыкуляцыі выконвае фаналагічную ролю (адрознівае сэнс словаў або формаў).
**Каляндар бербераў** — гадавы каляндар, які выкарыстоўваецца берберамі ў Паўночнай Афрыцы. Гэты каляндар таксама вядомы на арабскай мове пад назвай فلاحي fellāḥī «сельскагаспадачы» альбо عجمي ajamī «не арабскі». Ён выкарыстоўваецца для кіравання сезоннымі сельскагаспадарчымі работамі.

Назвы месяцаў у сучасным календары бербераў з'яўляюцца вытворнымі ад назваў месяцаў антычнага Юліянскага календара альбо Грыгарыянскага календара.

Месяцы
------

Сучасны каляндар бербераў складаецца з 4 сезонаў з 3 месяцамі ў кожным сезоне. Адпаведныя беларускія формы (Грыгарыянскі каляндар выкарыстоўвае такія ж назвы месяцаў) прыведзеныя ў тлумачэнні ніжэй.

* **Tagrest**: зіма.

1. Jember (снежань): з 14 снежня да 13 студзеня;
2. Yennayer (студзень): з 14 студзеня да 13 лютага;
3. Furar (люты): з 14 лютага да 13 сакавіка.

* **Tafsut**: вясна.

1. Meghres (сакавік): з 14 сакавіка да 13 красавіка;
2. Ibrir (красавік): з 14 красавіка да 13 мая;
3. Mayyu (май): з 14 мая да 13 чэрвеня.

* **Iwilen**: лета.

1. Yunyu (чэрвень): з 14 чэрвеня да 13 ліпеня;
2. Yulyu (ліпень): з 14 ліпеня да 13 жніўня;
3. Ghust альбо Awussu (жнівень): з 14 жніўня да 13 верасня.

* **Amewan**: восень.

1. Shtember (верасень): з 14 верасня да 13 кастрычніка;
2. Tuber (кастрычнік): з 14 кастрычніка да 13 лістапада;
3. Wamber (лістапад): з 14 лістапада да 13 снежня.

Новы год
--------

Yennayer 1 (звычайна называецца «Yennayer») адзначаецца як берберскі Новы год. Ён адзначаўся 12, 13 альбо 14 студзеня часовымі вясковымі жыхарамі яшчэ з невядомых часоў. Ёсць падставы меркаваць, што святкаванне берберамі Новага года зарадзілася яшчэ ў старажытнасці, але ўпэўненасці ў канкрэтнай даце першага святкавання пакуль няма.

Берберскі Новы год вядомы як «Сельскагаспадарчы новы год» у Магрыбе. Па гэтай прычыне ён таксама адзначаецца пэўнымі арабамоўнымі плямёнамі ў Магрыбе. Там захаваліся пэўныя берберскія традыцыі, але без захавання берберскай мовы.

Сёння святкаванне берберскага Новага года падтрымліваецца і заахвочваецца з культурных і палітычных прычын. У 2008 годзе Лівія афіцыйна адзначала берберскі Новы год. Берберскія актывісты Лівіі сцвяджаюць, што Кадафі маніпуляваў святкаваннем берберскага Новага года на сваю карысць.

Эра
---

У 1968 годзе парыжская група па вывучэнні бербераў пад назвай «Académie berbère» зацвердзіла каляндарную эру для берберскага календара, прывязаную да часоў кіравання егіпецкага фараона Шэшонка I у 10 стагоддзі да н.э. які быў вызначаны групай як першы выдатны бербер у гісторыі (паводле звестак ён паходзіў з Лівіі). 

Académie berbère прызначыла нулявы год як 950 да н.э. (найбольш шырока меркаваны год пачатку кіравання Шэшонка I), што дазваляе зручна пераводзіць нумары года па Грыгарыянскім календары проста дадаючы 950. Такім чынам, 2000 год быў 2950 годам па гэтай сістэме.

Гл. таксама
-----------

* Берберы
* Антычная Лівія
* Шэшонк I
**«На Паддашку»** — беларускі патрыятычны творчы асяродак у Мінску. Складаўся пераважна з мастакоў і мастацтвазнаўцаў. Існаваў у 1966—1985 гадах.

Гісторыя
--------

Утварыўся вакол майстэрні «На Паддашку» Яўгена Куліка, якая знаходзілася на галоўным праспекце Мінску, насупраць будынка КДБ. У майстэрні як дыскусійным клубе збіраліся Лявон Баразна, Зянон Пазняк, Генадзь Сокалаў-Кубай, Міхась Чарняўскі, Міхась Раманюк, Алесь Разанаў, Зміцер Санько, Віктар Маркавец, Алесь Марачкін. Практычным вынікам дыскусій сталі мастацкія выстаўкі, прымеркаваныя да юбілейных датаў беларускае культуры.

Найбольш значныя акцыі — выстаўка да стагоддзя з дня нараджэння Алаізы Пашкевіч (Цёткі) у 1976 годзе і выстаўка да юбілею Міколы Гусоўскага ў 1980 годзе. На апошняй, нягледзячы на актыўнае процідзеянне савецкіх уладаў, мастакі змаглі выставіць творы з традыцыйным беларускім нацыянальным гербам Пагоняй.

У 1980-я гады савецкія ўлады ўчынілі рэпрэсіі ў дачыненні да сябраў асяродка, у тым ліку праз звальненні з працы і ўзмацненне цэнзуры. Нягледзячы на гэта, асяродак працягваў культурніцка-асветніцкую дзейнасць: ладзіліся выстаўкі, сустрэчы, дыспуты. Сярод іншага, тут адзначаліся 100-гадовы юбілей Казіміра Малевіча, юбілейныя гадавіны Вацлава Ластоўскага і Язэпа Драздовіча. Са зменай палітычнай сітуацыі ў Беларусі мастакі асяродку ўтварылі ядро патрыятычнай мастацкай суполкі «Пагоня».

Зноскі
------

1. ↑  Дэмакратычная апазыцыя Беларусі, 1999

Літаратура
----------

* Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991). Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік / Пад рэд. А. Дзярновіча. — Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — 181 с. — ISBN 985-6374-08-1.
**Кіёцкі ўніверсітэт** (яп.: 京都大学) — адзін з найважнейшых нацыянальных універсітэтаў Японіі, размешчаны ў горадзе Кіёта. Раней уваходзіў у лік імператарскіх універсітэтаў. Другі найстарэйшы ўніверсітэт краіны, пасля Такійскага ўніверсітэта. У Кіёцкім універсітэце навучаецца каля 22 тыс. студэнтаў.

Ёсць 3 кампусы, галоўны з іх — Ёсіда. У 1897 годзе ў будынку Трэцяй вышэйшай школы быў заснаваны Імператарскі Кіёцкі ўніверсітэт, як частка сістэмы імператарскіх універсітэтаў, быў заснаваны каледж навукі і тэхнікі. У 1899 годзе з’явіліся юрыдычны і медыцынскі каледжы, у 1906 годзе — каледж літаратуры.

Зноскі
------

1. ↑   Праверана 4 студзеня 2021.
2. ↑   Праверана 23 ліпеня 2022.
3. ↑   Праверана 23 ліпеня 2022.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook · Твітэр  |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram · YouTube |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BAV: ADV11242066 · BIBSYS: 90109883 · BNE: XX220978 · BNF: 124003379 · CiNii: DA00612313 · GND: 37566-4 · ISNI: 0000 0001 0946 2736, 0000 0004 0372 2033 · LCCN: n79090108 · Microsoft: 22299242 · NDL: 00289990 · NKC: ko2007248491, ko2007248492 · NLA: 35286439 · NUKAT: n2010048810 · SUDOC: 033102953 · VIAF: 156538319 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Палац Агінскіх.

**Пала́ц Агі́нскіх** — помнік архітэктуры XVIII ст. у Вільнюсе. Знаходзіцца ў Старым Горадзе, паміж вуліцамі Конскай і Рудніцкай, па адрасе *вуліца Конская, 5*. Твор архітэктуры барока і класіцызму. Аб'ект Рэгістра культурных каштоўнасцей Літвы.

Гісторыя
--------

У сярэдзіне XVII — XVIII стагоддзях князі Агінскія набылі тут некалькі камяніц. У першай палове XVIII ст. Ігнацій Агінскі (1698—1775) збудаваў вялікі корпус палаца, у сярэдзіне XVIII ст. — малы корпус з флігелем.

Пазней будынкі рэканструявалі ў стылі класіцызму: фасад з боку Конскай вуліцы — архітэктар Ян Хаўтынг, фасад з боку Рудніцкай вуліцы — Тамаш Русэль. У сярэдзіне XIX ст. комплекс дапоўнілі жылым будынкам. У другой палове XIX ст. ў залы палаца праходзілі шляхецкія сходы, балі і канцэрты.

У міжваенны перыяд у будынках размяшчаліся яўрэйская гімназія, майстэрні, абутковая фабрыка, гандлёвыя крамы, кватэры. У Другую сусветную вайну ў частцы будынкаў палаца дзейнічаў тэатр вільнюскага гета.

Пасля вайны ў палацы некаторы час размяшчаўся дом культуры міліцыі. У 1972—1982 гадах галоўны будынак ансамбля прыстасавалі пад лялечны тэатр «Леле» і Моладзевы тэатр.

Зноскі
------

1. ↑  Levandauskas V. Oginskių rūmai // Lietuvos TSR istorijos ir kultūros paminklų sąvadas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1988. С. 99—101.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* [ Палац Агінскіх (Вільнюс)] на сайце Radzima.org
* Культурная спадчына Літвы(недаступная спасылка) (літ.)
* Гісторыя палаца Архівавана 5 сакавіка 2016. (літ.)
**Суд Маскоўскага раёна г. Мінска** — раённы суд агульнай юрысдыкцыі на тэрыторыі Маскоўскага раёна Мінска. Размешчаны ў будынку па праспекце газеты «Праўда», 27.

Разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі ў якасці суда першай інстанцыі і па абставінах, якія нанава адкрыліся, грамадзянскія справы, а таксама ў якасці суда першай інстанцыі крымінальныя справы і справы аб адміністрацыйных правапарушэннях; разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі скаргі (пратэсты) на пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях; вывучае і абагульняе судовую практыку, вядзе судовую статыстыку; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі.

Суд складаецца з суддзяў, у тым ліку старшыні суда, якія прызначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь па прадстаўленні Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Суддзі прызначаюцца на пасаду тэрмінам на пяць гадоў і могуць быць прызначаны на новы тэрмін ці бестэрмінова. Верхні ўзрост знаходжання на дзяржаўнай службе суддзяў — 65 гадоў.

Вышэйстаячым судом з’яўляецца Мінскі гарадскі суд.

Старшыні суда
-------------

* з 15 кастрычніка 2020 — Мікалай Мікалаевіч Ліпневіч.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Кодекс Республики Беларусь о судоустройстве и статусе судей 29 июня 2006 г. № 139-З

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 30 снежня 2021.
**Суд Партызанскага раёна г. Мінска** — раённы суд агульнай юрысдыкцыі на тэрыторыі Партызанскага раёна Мінска. Размешчаны ў будынку па вуліцы Сямашкі, 33.

Разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі ў якасці суда першай інстанцыі і па абставінах, якія нанава адкрыліся, грамадзянскія справы, а таксама ў якасці суда першай інстанцыі крымінальныя справы і справы аб адміністрацыйных правапарушэннях; разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі скаргі (пратэсты) на пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях; вывучае і абагульняе судовую практыку, вядзе судовую статыстыку; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі.

Суд складаецца з суддзяў, у тым ліку старшыні суда, якія прызначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь па прадстаўленні Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Суддзі прызначаюцца на пасаду тэрмінам на пяць гадоў і могуць быць прызначаны на новы тэрмін ці бестэрмінова. Верхні ўзрост знаходжання на дзяржаўнай службе суддзяў — 65 гадоў.

Вышэйстаячым судом з’яўляецца Мінскі гарадскі суд.

Старшыні суда
-------------

* з 3 кастрычніка 2019 — Міхаіл Іванавіч Хома.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Кодекс Республики Беларусь о судоустройстве и статусе судей 29 июня 2006 г. № 139-З

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 18 лютага 2023.
Містраль разгайдаў мора побач з замкам Іф
**Містраль** (фр.: mistral) — халодны паўночна-заходні вецер, што дзьме з Севен на міжземнаморскае ўзбярэжжа Францыі ў вясновыя месяцы.

Містраль з’яўляецца разнавіднасцю бары. Узнікае з-за розніцы ціску ў цэнтральнай і паўночнай Францыі, дзе пасля зімы яшчэ застаецца халоднае паветра; і на ўзбярэжжа Міжземнага мора, дзе паветра вельмі хутка праграецца. Асаблівай моцы дасягае ў дэльце Роны. Ва ўсходняй частцы Блакітнага берага дзеянне містралю нашмат слабейшае. Суправаджаюць містраль бясхмарнае надвор’е і свежае сіняе мора. 

Халодны містраль з'яўляецца сапраўднаю карай для сельскай гаспадаркі даліны Роны і ўсяго Праванса. Часта вецер настолькі моцны, што вырывае з коранем дрэвы. Яго пастаянны ўплыў бачны па асобных дрэвах, якія часта нахіленыя на поўдзень. Містраль нярэдка ўздымае моцныя штормы паміж узбярэжжам Францыі, Корсікай і Балеарскімі астравамі.
**Геаграфічны дэтэрмінізм** — кірунак у геаграфічных і сацыяльна-палітычных навуках, які асноўваецца на думцы аб тым, што кірунак развіцця краін, эканомік, грамадстваў вызначаецца (дэтэрмініруецца) геаграфічнымі ўмовамі: рэльефам, кліматам, ландшафтамі, адлегласцю ад мора і г. д.

Заснавальнікам геаграфічнага дэтэрмінізма як цэласнай сістэмы поглядаў лічыцца Карл Рытэр, але яго элементы прагледжваюцца ў працах Арыстоцеля, Страбона, Мантэск'е, Мальтуза, Бадэна і іншых філосафаў і даследчыкаў. На ідэях геаграфічнага дэтэрмінізма грунтуецца геапалітыка. У савецкі час крытыкавалася як «немарксісцкая рэакцыйная канцэпцыя». У пэўных момантах пераклікаецца з канцэпцыяй сацыяльнага дарвінізма.

Літаратура
----------

* *Дугин А. Г.*  Основы геополитики. Геополитическое будущее России. — М.: Арктогея, 1997. (руск.)
* *Самохин А. В. Караваев Г. А.*  Географический детерминизм как принцип формирования геополитики // Общество и власть. 2001. Вып. 3. — С. 4-10. (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кiтайская · Britannica (онлайн) · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 21714461 |
**Суд Рэчыцкага раёна** — раённы суд агульнай юрысдыкцыі на тэрыторыі Рэчыцкага раёна. Размешчаны ў Рэчыцы, у будынку па вуліцы Леніна, 49.

Разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі ў якасці суда першай інстанцыі і па абставінах, якія нанава адкрыліся, грамадзянскія справы, а таксама ў якасці суда першай інстанцыі крымінальныя справы і справы аб адміністрацыйных правапарушэннях; разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі скаргі (пратэсты) на пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях; вывучае і абагульняе судовую практыку, вядзе судовую статыстыку; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі.

Суд складаецца з суддзяў, у тым ліку старшыні суда, якія прызначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь па прадстаўленні Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Суддзі прызначаюцца на пасаду тэрмінам на пяць гадоў і могуць быць прызначаны на новы тэрмін ці бестэрмінова. Верхні ўзрост знаходжання на дзяржаўнай службе суддзяў — 65 гадоў.

Вышэйстаячым судом з’яўляецца Гомельскі абласны суд.

Старшыні суда
-------------

* З 15 чэрвеня 2020 — Генадзь Уладзіміравіч Шэвель.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Кодекс Республики Беларусь о судоустройстве и статусе судей 29 июня 2006 г. № 139-З

Спасылкі
--------

* Афіцыйная старонка Архівавана 18 лютага 2023.
**Палац Бутрымовічаў**  — помнік архітэктуры позняга барока ў Пінску.

Гісторыя
--------

Артыкул Рамана Скірмунта «Панны з Муру» ў газеце «Słowo» (№ 127, 1934 г.)
Пабудаваны ў 1784—1790 гадах архітэктарам К. Шыльдхаўзам для пінскага старосты Мацея Бутрымовіча на высокім левым беразе ракі Піна, да якой павернуты дваровым фасадам. У XIX і пачатку XX ст. сярод мясцовага насельніцтва меў за свой мураваны «матэрыял» размоўную назву **«Мур»**.

Пазней у будынку змяшчаўся Палац піянераў і школьнікаў. Адрэстаўраваны ў 2007—2009 гадах. Выкарыстоўваецца як «Палац шлюбу». Помнік рэспубліканскага значэння.

Архітэктура
-----------

Інтэр’ер
Від зверху
Мураваны П-падобны ў плане будынак з развітым цокальным паверхам, трактаваны з выкарыстаннем элементаў рустоўкі, выглядае лёгкім і гарманічным па прапорцыях. Аднапавярховую сярэднюю частку будынку займаюць парадныя памяшканні з авальнай залай у цэнтры, якая ўтварае эркер з балконам на галоўным фасадзе. Планіроўка анфіладная. Бакавыя крылы вырашаныя ў двух узроўнях і маюць невялікія жылыя памяшканні ўздоўж калідораў.

Знадворны дэкор мае рысы ранняга класіцызму. Фасады аздобленыя плоскімі і руставанымі лапаткамі, сандрыкамі, фрыз антаблементу — трыгліфамі і метопамі. Эркер, выкружаныя вуглы і тарцы бакавых крылаў аздобленыя калонамі і паўкалонамі дарычнага ордара. Яны крыху рассунуты ў бакі, што дазваляе акцэнтаваць увагу на ўваходзе і паўкруглым акне над ім.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  *Лазука Б.А.* Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя // Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя. — Беларусь, 2011. — С. 348. — 430 с. — ISBN 978-985-01-0880-7.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5.
* Zbigniew Hauser, Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 2005, ISBN 83-87654-25-6
* Grzegorz Rąkowski, Polesia czar, Oficyna Wydawnicza «Rewasz», Pruszków 2001, ISBN 83-85557-92-X

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палац Бутрымовічаў (Пінск)
* Палац Бутрымовічаў (Пінск) на сайце Radzima.org
* Палац Бутрымовічаў (Пінск) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* У Пінску рэканструявалі палац Бутрымовічаў XVII стагоддзя
* Новая экспазіцыя адкрылася ў Палацы Бутрымовіча ў Пінску
* Палац Бутрымовічаў (Пінск) на сайце «Архіварта»
**«На багамерзкую, на паганую лаціну…»** (*«На богомерзкую, на поганую латину, которые папежи хто что в них вымислили в их поганой вере, сказание о том»*) — беларускі ананімны палемічны твор XVI ст.

Напісаны на старабеларускай мове ў Супрасльскім манастыры (цяпер Польшча). Захаваўся ў некалькіх спісах. Два з іх змешчаны ў зборніках Кіеўскага Міхайлаўскага Залатаверхага манастыра. Упамінанне пра ўвядзенне Папам Рыгорам XIII у 1582 г. новага календара сведчыць пра тое, што твор напісаны пасля гэтай падзеі. Аўтар палемізуе з кнігай П. Скаргі «Пра еднасць касцёла божага» (1566). Ён пералічвае новаўвядзенні 25 рымскіх Пап (якіх часам блытае), пры гэтым за эталон бярэ стан сучаснай яму праваслаўнай царквы ў Рэчы Паспалітай, адзначае, што толькі ўсходняя царква засталася нязменнай на працягу многіх стагоддзяў. Выступаючы супраць «паганай лаціны», аўтар абараняе культуру і мову праваслаўнага насельніцтва Рэчы Паспалітай. У якасці крыніц выкарыстаны творы рымскіх аўтараў Плаціна і Грацыяна.

Літаратура
----------

* Карский, Е. Ф. Белорусы / Е. Ф. Карский. Том 3. Выпуск 2. Старая западнорусская письменность. — Пг. 1921. — С. 183.
* Попов, А. Н. Историко-литературный обзор древнерусских полемических сочинений против латинян. — М. 1875.
Абалона падчас разводдзя
**Абало́на** (поплаў, пойма, абалонь, абалонне) — частка рачной даліны, якая затапляецца ракой пры разводдзі ці ў час паводак.

Шырыня абалон раўнінных рэк звычайна складае ад шырыні ўласна рэчышча да некалькіх дзясяткаў шырынь рэчышча, у асобных выпадках дасягаючы 40 км. Участкі былой абалоны, якія знаходзяцца вышэй за ўзровень сучаснага падняцця ўзроўню вады ў час разводдзя ці паводкі, называюцца *тэрасамі*. Часам выдзяляюць некалькі ўзроўняў абалоны, напрыклад нізкую і высокую. Таксама адрозніваюць цэнтральную і прытэрасную часткі абалоны. Апошняя можа быць як павышанай так і паніжанай ў залежнасці ад баланса наносаў. Край абалоны часта адзначаны крутым склонам, на броўцы якога часам размяшчаюцца прырэчышчавыя валы.

Пры разліве рака выносіць на абалону наносы, якія пры адкладанні звычайна паступова павышаюць узровень яе паверхні. Адначасова з акумуляцыяй (адкладам наносаў) на паверхні абалоны адбываецца бесперапыннае падмыванне яе берагоў рачным патокам на адных участках і нарошчванне пляжаў — у іншых, з-за чаго контуры абалоны пастаянна змяняюцца.

У залежнасці ад тыпаў рэчышчавых працэсаў, характэрных для пэўных участкаў ракі, паверхня абалоны можа выглядаць вельмі разнастайна, так, напрыклад пры меандраванні на ёй бываюць лагчыны, якія перамяжоўваюцца з градамі, складзенымі з наносаў.

Поймавыя глебы, якія пастаянна папаўняюцца глеем, што прыносіць рака, звычайна вельмі ўрадлівыя. Да таго ж расліннасць абалоны адыгрывае значную ролю ў фарміраванні яе рэльефу, замацоўваючы паверхню і спрыяючы накапленню наносаў. Пры асваенні большая частка абалоны занятая паплавамі, якія лічацца лепшымі кармавымі ўгоддзямі. У час затаплення абалоны паплавы звычайна ператвараюцца ў месцы нерасту, што мае вялікае значэнне для рыбнай гаспадаркі.

Акрамя рачных, існуюць *азёрныя* абалоны.

Зноскі
------

1. 1 2  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 4. Недалька — Стаўраліт / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1985. — 599 с. іл. — 10 000 экз.
* Пойма, поплаў // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 587. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.
* *Пойма (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · У. Даля · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11982784s · GND: 4003484-7 · LCCN: sh85049165 · Microsoft: 155681218 · NKC: ph123302 |
**На вёсцы** — п’еса беларускага драматурга Францішка Аляхновіча, напісаная ў 1916 годзе і надрукаваная ў «Беларускім жыцці» ў 1919 годзе.

Жанр гэтай п’еса аўтар вызначыў як «ідылічны абразок». У гэтым творы аўтар адным з першых у беларускай драматургіі паспрабаваў разабрацца, як уплывае горад на колішняга вяскоўца, як разбешчвае яго і маральна, і фізічна.

Сюжэт
-----

Твор выбудоўваецца на традыцыйным любоўным трохвугольніку. Сяковы пастух Стасюк кахае простую дзяўчыну Ганульку. Кахае без узаемнасці. Сам жа Стасюк падабаецца цыганцы Анэльцы. Ганулька едзе ў горад, становіцца пакаёўкай, а па вяртання заяўляе свайму паклонніку, што іхнія дарогі не могуць сыйсціся, бо яна цяпер стала іншай, не мужычкай, як раней, а паненкай, і сам Стасюк ужо ёй не пара. Пасля такіх словаў Стасюк быў хацеў скончыць жыццё самагубствам, але ў каханні яму прызналася Анэлька.

Ацэнкі
------

Максім Гарэцкі ў сваёй «Гісторыі беларускай літаратуры» крытыкаваў аўтара за няведанне псіхалогіі селяніна:

> 
> 
> Як вядома, Аляхновіч — жыхар места; да дзесяцёх гадоў жыцця ён навет ніколі не бачыў вёскі. Ніколі доўга ў вёсцы ён не жыў; псіхологіі селяніна не ведае. Нядзіва, што сяляне ў яго п’есах гавораць такою самаю моваю, што і антокальскія мяшчане-рамеснікі ці беларускія інтэлігенты-адраджэнцы.
> 
> 
> 

У. Ковель адзначае, што «з сцэнічага боку гэты твор быў напісаны добра, але ў ім яўна адчувалася дакучлівае маралізатарства, ідэалізацыя вясковага жыцця — асаблівасці і матывы, якія не атрымалі працягу і развіцця ў пазнейшай творчасці драматурга — тонка псіхалагічнай і інтэлектуальнай».

Зноскі
------

1. ↑  Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ / І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. — 2-е выд. дапрац.. — Мн.: Выш. шк. 1998. — С. 542. — 560 с. — 7 000 экз. — ISBN 985-06-0304-6.
2. ↑  *Марціновіч А.* Хто ж ён, Францішак Аляхновіч // Сувязь: Літ.-крытыч. арт.. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 8. — 253 с. — ISBN 5-340-01389-8.
3. ↑  *Гарэцкі, М.* На вёсцы // Гісторыя беларускае літэратуры. — Выданне другое (папраўленае). — Вільня: Віленскае выдавецтва Б. Клецкіна, 1921. — С. 195—196.
4. ↑  Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 339. — 583 с.

Літаратура
----------

* На вёсцы. Ідыльлічны абразок у 2-х актах // Беларускі тэатр: Сцэнічныя творы. Вільня: Бел. выд. т-ва, 1928. С. 35-42.

| ⛭Творы ✰ Францішка Аляхновіча |
| --- |
| Драматургія | На Антокалі ·  На вёсцы ·  Бутрым Няміра ·  Манька ·  Базылішак ·  У лясным гушчары ·  Папараць-кветка ·  Калісь ·  Дзядзька Якуб ·  Чорт і баба ·  Страхі жыцця ·  Цені ·  Птушка шчасця ·  Няскончаная драма ·  Шчаслівы муж ·  Пан міністр ·  Круці не круці — трэба памярці |
| Проза | Пісьмы ад яе ·  У капцюрох ГПУ ·  Страшны год |
| Даследаванні | Беларускі тэатр ·  Тэатр на вёсцы |
**Менархе** (стар.-грэч. Μήν «месяц» ἀρχή «пачатак») — першы менструальны цыкл, першы менструальны крывацёк. Менархе звычайна адбываецца праз 2 гады пасля таго, як адбываюцца першыя змены ў развіцці грудзяў (thelarche, тэлархе). З пункту гледжання медыцыны і сацыялогіі гэта цэнтральнае падзея ў жаночым палавым развіцці, якое паказвае на здольнасць арганізма да цяжарнасці. Пачынаецца менархе ў большасці жанчын у 12-13 гадоў, час наступу залежыць ад фізічнага развіцця арганізма, харчавання, перанесеных захворванняў, сацыяльна-бытавых умоў і ад мноства іншых прычын. Прадвеснікамі менархе могуць быць «беспадстаўныя» змены самаадчування: стамляльнасць, слабасць, ўзбудлівасць або прыступы засмучэння, галаўныя болі, галавакружэнне, болі унізе жывата, млоснасць, болі ў паясніцы і інш.

Гл.таксама
----------

* Менструацыя
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Менекей.
**Менекей** (стар.-грэч.: Μενοικεύς) — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. У шэрагу крыніц (у Эсхіла і Сафокла) яго імя **Мегарэй** (Μεγαρεύς, «мегарац»). Малодшы сын фіванскага цара Крэонта і Эўрыдыкі. Мегарэй — абаронца Фіваў, стаяў каля Неставых варот.

Прынёс сябе ў ахвяру Арэсу пры аблозе Фіваў, закалоўшы сябе перад гарадскімі варотамі. Або кінуўся ўніз са сцяны. Закалоўшы сябе, зваліўся ўніз з вежы, каб загладзіць гнеў Арэса за смерць цмока. У Сафокла згадана яго смерць. Яго надмагільны помнік у Фівах, каля Неістэйскіх варот, на яго магіле вырасла гранатавае дрэва.

Дзеючая асоба трагедыі Еўрыпіда «Фінікіянкі».

Зноскі
------

1. ↑   Мифы народов мира. М. 1991-92. В 2 т. Т.2. С.138, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.2. С.381
2. ↑   Стацый. Фіваіда X 491, без імя па бацьку
3. ↑   Эсхіл. Сямёра супраць Фіваў 472—480
4. ↑   Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 6, 7
5. ↑   Гігін. Міфы 68
6. ↑   Стацый. Фіваіда X 774—782
7. ↑   Еўрыпід. Фінікіянкі 1009—1011
8. ↑   Сафокл. Антыгона 1303
9. ↑   Паўсаній. Апісанне Элады IX 25, 1

| ⛭Фіванскі цыкл, грэчаская міфалогія |
| --- |
| Сямёра супраць Фіваў | 
Аргівяне: Адраст •
Амфіярай •
Гіпамедонт •
Капаней •
Парфенапей •
Палінік •
Тыдэй •
Фіванцы: Менекей •
Этэокл •
Крэонт
 |
| Паход эпігонаў | 
Аргівяне: Алкмеон •
Амфілох •
Дыямед •
Эўрыял •
Промах •
Сфенел •
Ферсандр •
Эгіялей •
Фіванцы: Лаадамант
 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мінкаў.
**Павел Фёдаравіч Мінкаў** (руск.: Павел Федорович Минков; 17 (29) снежня 1873 ‒ ?) — дзяржаўны службовец і землеўласнік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сям’і балгарскага і расійскага педагога і асветніка Тодара (Фёдара) Мінкава (1830—1906) і Ксеніі Паўлаўны Дуднікавай (1847—1887).

З 1903 г.служыў земскім начальнікам 5-га ўчастку Кобрынскага павета, быў членам Кобрынскага епархіяльнага вучэльнага савета, а на 1915 г. у чыне калежскага сакратара займаў пасаду Гродзенскага губернскага агранома, адначасова з’яўляючыся членам Гродзенскай адмысловай агранамічнай нарады, членам савета Брэсцкага сельскагаспадарчага таварыства, членам ад землеўладальнікаў Кобрынскай павятовай землеўпарадкавальнай камісіі і членам камісіі па пабудове Св. Петра-Паўлаўскага Сувораўскага храма ў Кобрыне.

Жыў у маёнтку Горлавічы Кобрынскага павета. Павел Фёдаравіч Мінкаў і яго нашчадкі да 1939 г. валодалі фальваркам Жабчыцы Пінскага павета.

Сям’я
-----

Меў дачку Аляксандру, якая жыла ў Горлавічах. Аляксандра выйшла замуж за віленчука Аляксея Сцяпанавіча Валансевіча (нар. 1905), сына архітэктара Сцяпана Мацвеевіча Валансевіча. Муж, які ў час вайны быў у партызанах, загінуў у 1944 годзе ў баі з украінскімі нацыяналістамі. Аляксандра займалася сельскай працай і памерла ў 1984 г. Яе сын, выхадзец Горлавічаў Святаслаў Аляксеевіч Валансевіч (1933—2006), стаў кандыдатам тэхнічных навук, працаваў у нафтавай прамысловасці Расіі.

Зноскі
------

1. 1 2  Гаврилов И.В. Пономарева Е.В.
 РОЛЬ СЕМЕЙНЫХ ОТНОШЕНИЙ В ЖИЗНИ И ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ТОДОРА МИНКОВА
2. 1 2 3 4  «За мной остается только труд…»: жизнь и судьба великого славянского педагога Тодора Минкова (1830-1906). Вячеслав Бондаренко, Катерина Честнова
**«На чо́рных ля́дах»** — апавяданне Васіля Быкава, прысвечанае Слуцкаму збройнаму чыну, напісанае ў 1990-х гг. Само апавяданне з'явілася на свет у 1994 г. У 1995 г. разам з апавяданнямі «Перад канцом» і «Жоўты пясочак», легла ў аснову аднайменнай кінастужкі.

Сюжэт
-----

У апавяданні «Нa чорных лядах» аўтар звяртаецца да нядаўняй гісторыі — Слуцкага ўзброенага паўстання 1920 г. накіраванага супраць бальшавіцкай акупацыі Беларусі. Bосем чалавек, знясіленых, без ежы і патронаў, адважваюцца на самагубства: яны капаюць сабе агульную магілу і па чарзе кладуцца ў яе. Гэтыя людзі, якія жадалі дабрa сабе і свайму народу, свядома ідуць на смерць не з-за нейкага фанатызму, a кіруюцца гуманістычнай думкай: не «*пацягнуць на пакуты іншых, тых, дзеля каго, па сутнасці, paспачалі*» паўстанне. З васьмі чалавек застаўся жыць толькі пятнаццацігадовы Валодзька Сулашчык, якому камандовец даручыў закапаць і зруйнаваць з зямлёй магілу паўстанцаў. Выратаванне Валодзькі — надзея на тое, што трагічная самаaхвярнасць паўстанцаў не згіне бясследна ў гісторыі, не забудзецца нашчадкамі. Праз трагедыю герояў творa аўтар паказвае нацыянальную трагедыю, выкрывае зло, што прынёс беларускаму народу бальшавізм.

Цікавосткі
----------

* Прэм’ера аднайменнага фільма павінная была прайсці праз некаторы час пасля рэферэндуму 1995 года, але так і не адбылася праз знікненне адзінай копіі фільма. Пазней яна нібыта знайшлася, але ў шырокі пракат фільм ужо не выйшаў. Адбылося толькі некалькі абмежаваных паказаў у Мінску і Маскве.
* Нягледзячы на тэматыку, аповесць (як і згаданыя вышэй) друкуюцца ў шматтомных выданнях твораў Васіля Быкава.
* У ліпені 2020 года «Беларусьфільм» выклаў у сацыяльных сетках адлічбаваную поўную версію экранізацыі.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑

Спасылкі
--------

* Пра твор на сайце karotkizmest.by
* «На чорных лядах» на сайце «Беларускай Палічцы»
* «Беларусьфильм» выложил в Сеть фильм о восстании против коммунистов
* Пра твор «На Чорны лядах» на сайце «Архивы Беларуси»
* З’явілася адрэстаўраваная версія фільма «На чорных лядах» (Відэа) (budzma.by)