recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Маленькая стыхіра Пяцідзясятніцы ў выкананні ансамбля Хронас
**Радковыя спевы** — від старарускага царкоўнага шматгалосся ў XVI—XVII стст. Назва ад спосабу запісу: партыі, запісаныя крукамі, размяшчаліся адна пад адной над радком тэксту. На Украіне і Беларусі вядомы з пачатку XVI ст. у Расіі з другой паловы XVI ст.

Рэпертуар радковых спеваў склаўся на аснове песнапенняў, пераважна гімнічнага характару, царкоўных зборнікаў Ірмалой, Актоіх, Святы (адсюль радкі названыя ірмалойнымі, актойнымі або святочнымі). У залежнасці ад колькасці радкоў радковыя спевы былі 2-, З- і 4-галосыя, мелі лінеарную меладычную прыроду і апіраліся на народныя падгалосачна-контрапунктычнае шматгалоссе; як асноўны голас выкарыстоўваліся песнапенні знаменнага спеву. Гэты голас называўся пуцём і быў ніжнім у 2-, ніжнім ці другім знізу ў З- і 4-галосых напевах. 2- і 3-галосыя радковыя спевы блізкія да шматгалосся, пашыранага ў беларускім народным выканальніцтве на поўдні Мінскай, у Брэсцкай, Гомельскай і Магілёўскай абласцях. Для іх характэрна першаснасць мелодыі і другаснасць сугуччаў. Дыяпазон і тэмбр голасу не улічваліся. У 2-галоссі радковых спеваў ёсць аналогіі з гетэрафоніяй усходне-славянскай традыцый народнай песні. Найбольш пашыраны 3-галосыя радковыя спевы, тыповыя для народна-песеннага і кантавога шматгалосся. З развіццём шматгалосай традыцыі ускладняліся падгалосачныя, лінеарныя і акордавыя формы.

Дзямественная стыхіра Вялікадня ў выкананні ансамбля Хронас
Запісваліся радковыя спевы знаменнай і дзямественнай натацыямі. Крукі, або знамёны, паказвалі колькасць гукаў і кірунак руху напеву, але не заўсёды пазначалі канкрэтныя рытмічныя працягласці. Асноўная тэндэнцыя знаменных радковых партытур — адвольнае выкарыстанне больш простых знакаў безлінейнай натацыі. Характэрныя палеаграфічныя прыкметы — двайныя пазначэнні (літары светлага і простага сагласій у спалучэнні з дадатковым знакам — коскай злева ці справа). Першы (дзямественнік) і 3-і (пуць) безлінейныя радкі пісалі чорнай тушшу, 2-і (ніз) і 4-ы (верх) — кінавар'ю.

Радковыя спевы падрыхтавалі глебу для партэсных спеваў і выцеснены імі на Беларусі ў другой палове XVI ст. у Расіі — у сярэдзіне XVII ст.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Мандроўскі.
**Сцяпан Ільіч Мандроўскі** (1820 — не раней за 1880) — расійскі і беларускі ваенны медык і арганізатар аховы здароўя.

Біяграфія
---------

Сын праваслаўнага святара.

Скончыў з залатым медалём Маскоўскую медыка-хірургічную акадэмію ў 1842 годзе і паступіў у 1-ы флотскі экіпаж. У 1843 годзе лекар Нарвскага егерскага палка  (руск.) (бел. праз год быў пераведзены ў 5-ы сапёрны батальён.

У 1852 годзе абараніў доктарскую дысертацыю.

У 1858 годзе надворны саветнік Мандроўскі «па стане здароўя» прызначаны малодшым ардынатарам Кіеўскага ваеннага шпіталя  (руск.) (бел. з захаваннем атрымоўванага жалавання. У тым жа годзе яму прызначылі дадатковую плату ў памеры 125 рублёў 47 капеек і ўзнагародзілі ордэнам Святога Станіслава 2-й ступені.

У 1860 годзе стаў старшым урачом 1-га лейб-гвардыі Атаманскага палка.

Калі пачалося Польскае паўстанне, С. І. Мандроўскі, як лекар, які доўга служыў у заходніх абласцях Расіі і ў Царстве Польскім і добра ведаў гэты тэатр ваенных дзеянняў, быў прызначаны галоўным доктарам Віленскага (у 1864 годзе), а затым Бабруйскага (у 1865 годзе) ваенных шпіталяў. І толькі калі канфліктная сітуацыя ў Польшчы сціхла, 20 чэрвеня 1870 года С. І. Мандроўскі быў прызначаны галоўным урачом Кіеўскага ваеннага шпіталя  (руск.) (бел.. Ужо 15 ліпеня 1870 года ён быў узведзены ў чын сапраўднага стацкага саветніка.

22 чэрвеня 1880 года С. І. Мандроўскі быў звольнены са службы «па прашэнні» у чыне тайнага саветніка і з мундзірам.

Узнагароды
----------

* Кавалер ордэна Святога Уладзіміра 4-й ступені<ref name="МСІ">.
* Кавалер ордэна Святога Станіслава 2-й ступені<ref name="СІМ">

Зноскі
------

1. ↑  А. Крылов-Толстикович «Русские врачи XIX-начала XX вв.»
2. 1 2 3 4 5  Степан Ильич Мандровский  (руск.)
3. 1 2  https://wiki.bobr.by/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,\_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD\_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87  (руск.)
4. ↑  Официальная часть. Постановления и распоряжения правительства // ВМЖ. — 1858. — № 10. — С. 45.
5. ↑  Официальная часть. Постановления и распоряжения правительства // ВМЖ. — 1858. — № 4. — С. 77.
6. ↑  Змеев Л. Ф. Русские врачи-писатели. Тетрадь 2. — СПб. 1886. — С. 9.
7. ↑  ОГА МОУ. — Ф. 144. — Оп. 33047. — Д. 32. — Л. 100
8. ↑  ОГА МОУ. — Ф. 144. — Оп. 33047. — Д. 31. — Л. 1
9. ↑  Официальная часть. Постановления и распоряжения правительства // ВМЖ. — 1880. — № 8. — С. 74

Літаратура
----------

* История Киевского военного госпиталя. Киевский военный госпиталь в XVIII—XIX веках. Становление и развитие военной медицины в Украине // М. П. Бойчак — К.: «Пресса Украины», 2006. С. 397—398
**Аўгсбургскі інтэрым**, або **Аўгсбургская часовая пастанова** (лац.: Augsburg Interim) — указ імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі Карла V, выдадзены 15 мая 1548 года на рэйхстагу ў Аўгсбургу пасля перамогі імператара ў Шмалькальдэнскай вайне 1546—1547 гг. Праект пастановы быў распрацаваны тэолагамі Іаганам Агрыкалам, Юліусам фон Пфлугам і Міхаэлем Хелдынгам. Аўгсбургская часовая пастанова стала адлюстраваннем спроб Карла V дасягнуць канфесійнага адзінства ў імперыі.

Змест
-----

Інтэрым прадпісваў пратэстантам прызнаць вяршэнства Рымскага Папы, вярнуцца да традыцыйных Сямі каталіцкіх таінстваў, прыняць канцэпцыю пераіснення. У якасці саступак Інтэрым дазваляў пратэстанцкім святарам браць шлюб, а таксама санкцыянаваў прычасце парафіян як хлебам, так і віном (утраквізм).

Значэнне
--------

Кампрамісны характар Аўгсбургскай часовай пастановы не задаволіў ні каталіцкую, ні пратэстанцкую партыю, аднак забяспечваў часавае статус-кво ў імперыі. Цэнтр лютэранства зрушыўся з Вітэнберга ў Марбург. Часовае пагадненне было пацверджана на Лейпцыгскім інтэрыме (22 снежня 1548 года) і канчаткова спыніла дзеянне ў 1555 годзе падпісаннем Аўгсбургскага рэлігійнага міру.

Спасылкі
--------

* Клуг Ю. Происхождение Формулы Согласия / пер. с анг. Е. Терехина. М.: Лютеранское наследие, 2000. — С.11-12.
**«Баляслаў Смелы»** (польск.: Bolesław Śmiały) — польская гістарычная драма рэжысёра Вітальда Лясевіча, знятая ў 1971 годзе па матывах раману «Boleszczyce» Юзафа Ігнацыя Крашэўскага (1877).

Сюжэт
-----

Вавель, 1079 год. Кароль Баляслаў асуджае на смерць дэзерціраў з войска, пасланага ў дапамогу рускаму князю Усеваладу. Частка каралеўскай рады, сярод якіх ваявода Сецех і біскуп Станіслаў, працівяцца такой жорсткай кары. Кароль намагаецца заключыць саюз з Кіевам супраць нямецкага імператара, аднак адзін з паслоў, што прыехалі з гэтай мэтай у Кракаў, забіты. Баляслаў намагаецца знайсці вінаватага і выкрыць змову супраць сябе…

У сцэнарыі фільму выкарыстаныя ўрыўкі раману Крашэўскага «Boleszczyce» і фрагменты драмы «Станіслаў і Багуміл» Марыі Дамброўскай.

Спасылкі
--------

* Баляслаў Смелы (фільм) на сайце «*Internet Movie Database*» (англ.)
* «Баляслаў Смелы» ў базе filmpolski.pl  (польск.)
**Акіянаграфічны музей Манака** (фр.: Musée océanographique de Monaco) — аб'ядноўвае ўласна музей і акіянаграфічны інстытут у Манака. Музей быў заснаваны ў 1889 годзе князем Манака Альбертам I, акіянаграфічны інстытут адкрыўся ў 1906 годзе. З 1957 года дырэктарам музея быў Жак Іў Кусто. У сакавіку 2010 музей адзначаў стагоддзе з дня нараджэння навукоўца.

Калекцыя
--------

Музей мае выдатную калекцыю розных відаў марской фаўны ў форме пудзілаў і шкілетаў. Музейныя зборы таксама складаюцца з вялікай колькасці разнастайных аб'ектаў, якія адносяцца да мора і марской справы, такіх як мадэлі караблёў, марскія прылады, зброя і гэтак далей.

Акварыум размешчаны ў сутарэннай частцы будынка і дазваляе наведвальнікам азнаёміцца з жывымі экзэмплярамі каля 4000 відаў рыб і каля 200 відаў бесхрыбтовых. Галоўным чынам прадстаўлены марскія экасістэмы тропікаў і Міжземнага мора.

Галерэя
-------

* Акіянаграфічны музей Манака, фасадАкіянаграфічны музей Манака, фасад
* Батыскаф у музеіБатыскаф у музеі
* АкварыумАкварыум
* АкварыумАкварыум
* АкварыумАкварыум
* Інтэр'ер музеяІнтэр'ер музея

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Акіянаграфічны музей Манака на Вікісховішчы |

* Афіцыйны сайт  (фр.)
**Баляслаў Вікенцьевіч Калы́шка** (26 ліпеня (7 жніўня) 1837, фальварак Карманішкі Лідскага пав. Віленскай губ. сучасн. Літва — 28 мая (9 чэрвеня) 1863) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Расійскай імперыі 1860-х г.

Паходзіў з небагатых дваран беларуска-літоўскага сумежжа. 3 1860 вучыўся ў Маскоўскім універсітэце, адзін з кіраўнікоў рэвалюцыйнага студэнцтва, прапагандаваў ідэі рэвалюцыйнага саюза народаў у барацьбе з самадзяржаўем. У 1861 вёў агітацыю ў Лідзе і Лідскім павеце, удзельнічаў у студэнцкіх хваляваннях, сутыкненнях студэнтаў з паліцыяй у Маскве. Ратуючыся ад пакарання, выехаў за мяжу, наведваў ваенную школу польскіх эмігрантаў у Італіі. У сакавіку 1863 сфарміраваў баяздольны паўстанцкі атрад (Дубіскі полк) у цэнтральнай Літве (Ковенскі павет), меў некалькі паспяховых сугычак з царскімі войскамі. 5 красавіка 1863 з атрадам далучыўся да Зігмунта Серакоўскага, камандаваў адной з калон у паходзе паўстанцаў на поўнач Літвы. Пасля разгрому паўстанцаў у Біржайскай бітве (25-27 красавіка 1863) узяты ў палон і паводле прысуду павешаны ў Вільні на гандлёвай плошчы Лукішкі.

Літаратура
----------

* *Кісялёў Г.* Рэвалюцыянер-інтэрнацыяналіст з Лідчыны // Кісялёў Г. Героі і музы. — Мн. 1982.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl · Geni.com |
| Нарматыўны кантроль | VIAF: 1211151778252018130007 |
**Дзяржаўны ўніверсальны магазін (ДУМ)** — універсальны магазін у Мінску, размешчаны па адрасе пр. Незалежнасці, 21. Пабудаваны ў 1951 г. (арх. Л. Мілегі, Р. Гегарт).

Архітэктура
-----------

У аснове кампактнага Г-падобнага ў плане чатырохпавярховага будынка жалезабетонны каркас. На сіметрычна вырашаным фасадзе, арыентаваным на пр-т Незалежнасці, на першым паверсе вылучаныя тры арачныя праёмы, якія ўтвараюць парадны ўваход. Для дойлідска-мастацкага аблічча характэрна наяўнасць вялікіх зашклёных праёмаў розных памераў, а таксама складанага дэкору — шматлікіх франтончыкаў, ліштваў, уставак, геральдычных паяскоў, прафіляваных цяг, маёлікавых дэталей, парапета. Дэкаратыўныя элементы класічнай спадчыны (ляпныя дэталі, вітражы і інш.) шырока выкарыстаныя і ў інтэр'ерах.

На 1—3-м паверхах размяшчаюцца гандлёвыя залы, злучаныя паміж сабой цэнтральнай трохмаршавай параднай і дзвюма бакавымі лесвіцамі, на чацвёртым і ў сутарэннях — складскія і іншыя службовыя памяшканні.

* 
* 
* 
*

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларус. энцыкл. 1993.— 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дзяржаўны ўніверсальны магазін (Мінск)
Балід
**Балі́д** (грэч. βολίδος; ад βολίς — кідальная дзіда) — метэор яркасцю не менш за −4m (ярчэйшы за планету Венера), альбо мае прыкметныя вуглавыя памеры. Міжнародны астранамічны саюз не вызначае афіцыйна паняцця «балід».

Асабліва яркія баліды часам называюць супербалідамі.

Траекторыі палёту балідаў звычайна гіпербалічныя. Пры заходзе ў атмасферу Зямлі баліды пакідаюць след (хвост) з пылу і іянізаваных газаў. Ад баліда могуць аддзяліцца і ўпасці на Зямлю метэарыты. Палёт можа суправаджацца гукам; магчымае парушэнне радыёсувязі.

Буйныя баліды можна назіраць днём. Адным з найбуйнейшых балідаў з’яўляецца Бенеша. Яго свяцільнасць дасягала −21m зорнай велічыні (для параўнання: бляск Месяца прыкладна −13m, Сонца −26m). Для назірання за балідамі былі створаны балідныя сеткі ў ЗША, Канадзе і Еўропе.

У беларускай міфалогіі баліды параўноўвалі з цмокамі. У залежнасці ад таго, якога ён колеру, казалі, што цмок нясе золата або срэбра. У некаторых месцах так называлі д’ябла, які ператварыўся ў змяю (маглі на балід казаць: «Змей паляцеў»). А яшчэ ў метэор ператвараецца ведзьма ці чараўнік, каб што-небудзь скрасці.

Зноскі
------

1. 1 2  Артыкул «Болид» з БСЭ
2. ↑  zviazda.by

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Балід
**Брошка з Тары** — адліваная з бронзы, пасярэбраная, з даданнем бурштыну, золата, шкла і медзі брошка, упрыгожаная латэнскімі ўзорамі, адзін з самых каштоўных узораў ірландскага астраўнога мастацтва VIII стагоддзя. Захоўваецца ў Нацыянальным музеі Ірландыі. Брошка важыць 224,36 грам, яе дыяметр ў коле — 8,7 см, агульная даўжыня — 22,5 см. Часткова была адноўлена ў лабараторыях музея (адноўлены фрагменты чалавечых галоў, якія прысутнічаюць ва ўзоры).

Нягледзячы на тое, што яна названая ў гонар пагорка Тары, знойдзена яна была не на ім; знаходка адбылася ў жніўні 1850 года ў вёсцы Бетыстаўн графства Міт. Назва была дадзена, улічваючы багацце аздаблення брошкі — была зроблена выснова, што яна паходзіць з рэзідэнцыі Вярхоўных каралёў Ірландыі.

* 
*

Зноскі
------

1. ↑  National Museum of Ireland page Архівавана 18 чэрвеня 2010.
2. ↑  Tara Brooch (англ.). Архівавана з першакрыніцы 17 лютага 2011. Праверана 27 кастрычніка 2010.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
Малюнак надпісу (Джордж Хайкс  (англ.) (бел.  *Тэзаўрус старажытных моў Поўначы*, 1705)
**Брошка Эдвена** (таксама вядомая як *Са́танская брошка*, Брытанскі музей 1951,10-11,1) — гэта срэбная англа-скандынаўская  (англ.) (бел. дыскавая брошка  (руск.) (бел.  пачатку XI стагоддзя з надпісам на адваротным баку. Яна была знойдзена ў 1694 годзе падчас узворвання поля ў Сатане  (англ.) (бел. Востраў Ілі  (укр.) (бел. Кембрыджшыр, разам са скарбам, які ўключаў манеты і залатыя кольцы. Брошка зноў была знойдзена ў прыватнай калекцыі ў 1951 годзе і набытая Брытанскім музеем.

Брошка была ўпрыгожана дзевяццю канічнымі срэбнымі выступамі (адзін цяпер адсутнічае) і гравіраваным узорам з чатырох перасякальных колаў, якія ўтвараюць кветкавыя матывамі. У колах прадстаўлены аб розныя жывёльныя і раслінныя арнаменты, што нагадваюць стыль Рынгерыке  (укр.) (бел..

Надпіс на адваротным баку — гэта праклён  (руск.) (бел. супраць тых, хто адбярэ брошку ў яе законнага ўладальніка, Эдвена (Æduwen):

*+ ÆDVǷEN ME AG AGE HYO DRIHTEN / DRIHTEN HINE AǷERIE ÐE ME HIRE ÆTFERIE / BVTON HYO ME SELLE HIRE AGENES ǷILLES*
«Эдвен валодае мной, няхай Гасподзь валодаць ёю. Няхай Гасподзь пракляне таго, хто возьме мяне ад яе, калі яна не аддасць мяне па яе ўласнай волі.»
Быў створаны кароткаметражны фільм, які паказвае праклёны, вымаўленыя Эдвенам на старажытнаанглійскай і сучаснай англійскай мове. Акрамя таго, на планцы, якая некалі трымала заплічку і яе фіксатар, маецца надпіс з сямі псеўдарунічных  (англ.) (бел. знакаў.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  The Ædwen brooch — Брытанскі музей. Праверана 18 снежня 2018.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q6373'></a>
2. ↑  The mystery of Sutton's silver - Ædwen's Brooch - Events - Fenlands **(нявызн.)**. *fensmuseums.org.uk*.

Літаратура
----------

* R.I. Page  (англ.) (бел. *An introduction to English runes*, 1973 (2nd ed. 1999)
* D.M. Wilson, *Anglo-Saxon ornamental metalwork 700—1000 in the British Museum* The British Museum Press, 1964.
* R.L.S. Bruce-Mitford  (англ.) (бел. 'Late Saxon disc-brooches' in *Dark-Age Britain*, London, Methuen, 1956, pp. 171–201.
* Catherine E. Karkov  (англ.) (бел. *The Art of Anglo-Saxon England*, Boydell studies in medieval art and architecture, 2011, p. 158.

Спасылкі
--------

* Ædwen’s Brooch film and interactive games the curse spoken in Old English and modern English
* Sutton Silver Ædwen Brooch
* Silver disc brooch of Ædwen (britishmuseum.org) Архівавана 30 кастрычніка 2015.
**Пагранічная застава «Геранёны»** — падраздзяленне Лідскага пагранічнага атраду на ўчастку беларуска-літоўскай граніцы. Размешчана па адрасе: аграгарадок Геранёны, вул. Палявая.

Гісторыя
--------

Сфарміравана паводле Указа Старшыні Дзяржпагранкамітэта ад 4 лютага 2011 года № 47 з месцам дыслакацыі ў аграгарадку Геранёны Іўеўскага раёна. З 6 ліпеня 2011 года пагранічная застава «Геранёны» прыступіла да аховы дзяржаўнай граніцы агульнай працягласцю каля 30,5 кіламетраў. Адлегласць ад пагранічнай заставы да дзяржаўнай граніцы каля 4 кіламетраў. Новы комплекс пагранічнай заставы, пабудаваны па Праграме ўладкавання знешняй граніцы Саюзнай дзяржавы на перыяд 2007—2011 гадоў і абсталяваны найноўшым тэхналагічным абсталяваннем, інфармацыйнымі, тэлекамунікацыйнымі, інжынернымі сеткамі і сістэмамі відэаназірання.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Гісторыя Лідскага пагранічнага атраду, сайт Пагранкамітэта
**Геранім Кастравіцкі** (польск.: Hieronim Kostrowicki; ? — 1845) — дзяржаўны службовец, землеўласнік.

Біяграфія
---------

Паходзіў са шляхецкага роду Кастравіцкіх герба «Байбуза». Сын Казіміра Кастравіцкага, брат Рамуальда, лідскага маршалка.

Віцэ-маршалак шляхты Слонімскага павета ў 1834 годзе. Уладальнік набытага ў 1826 годзе ад Швыкоўскіх маёнтка Астравец з мястэчкам Астравец, вёскамі Кавалі, Ліпнішкі, Пламняны.

Магіла Гераніма і Юліі са Швыкоўскіх
Памёр у 1845 годзе. Пахаваны разам з жонкай на цвінтары астравецкага касцёла. Помнік захаваўся. Побач пахаваная дачка Казіміра.

Cям’я
-----

Магіла дачкі Казіміры
У шлюбе з Юліяй са Швыкоўскіх меў дачку Казіміру (1830—1852), якая атрымала ў спадчыну маёнтак Астравец. Казіміра была ў шлюбе з Аляксандрам Брахоцкім.

Зноскі
------

1. ↑  Спіс дваран Віленскай губерні, якія прыбылі на дваранскія выбары ў г. Вільня 1834 года
2. 1 2  *Czesław Malewski.* Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. — Warszawa: Instytut Historii PAN, 2016. — P. 591. — ISBN 978-83-63352-75-2.


| ?Геранім Кастравіцкі — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Геранім Кастравіцкі |  | Казімір Кастравіцкі[d] |  | Самуэль Кастравіцкі[d] |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | Sejm-Wielki.pl |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Бельскі.
**Сямён Фёдаравіч Бельскі** (?-?) — прадстаўнік роду Бельскіх-Гедзімінавічаў, сын Фёдара Іванавіча Бельскага, маскоўскі баярын з 1522 г.

У 1534 г. збег у Вялікае княства Літоўскае (разам з Іванам Ляцкім), атрымаў ад караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта II Аўгуста Жыжморы, Стаклішкі і Кармілаў.

У 1535 г. удзельнічаў у паходзе гетмана Яна Тарноўскага на Северскія землі, пазней у іншых паходах супраць Рускай дзяржавы.

Адпрасіўся ў паломніцтва да Святых месцаў (у Палесціну). У 1537 апынуўся ў Крыме, наведаў Турцыю, падбіваў крымскіх татараў і туркаў на вайну супраць рускай дзяржавы. Да 1542 г. перапісваўся з Жыгімонтам II Аўгустам, далейшы лёс не вядомы, Нашчадкаў не пакінуў.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рускі біяграфічны |
Артыкул пра Салавецкі каменьу Маскве. Пра Салавецкі камень у Санкт-Пецярбургу гл. Салавецкі камень, Санкт-Пецярбург.
**Салавецкі камень** (руск.: Соловецкий камень) — помнік ахвярам палітычных рэпрэсій у СССР, размешчаны ў Маскве, на Лубянскай плошчы.

Гісторыя
--------

Адкрыццё помніка
Помнік ахвярам савецкіх рэпрэсій «Салавецкі камень» быў усталяваны ў скверы каля Політэхнічнага музея насупраць будынкі былога НКУС (пазней КДБ) у Маскве на Лубянцы па распараджэнні выканкама першага дэмакратычнага Массавета, абранага ўвесну 1990 года. Месца для ўстаноўкі помніка было выбрана з-за таго, што менавіта на Лубянцы падпісваліся дакументы на масавыя арышты людзей, якіх абвінавачвалі ў здрадзе радзіме і ў антыкамунізме.

У стварэнні помніка бралі ўдзел мастак-архітэктар С. І. Смірноў, канструктар В. Я. Корсі і актывісты таварыства «Мемарыял». Сродкі для яго ўстаноўкі былі вылучаны Урадам Масквы.

Гранітны валун да ўстаноўкі помніка знаходзіўся ў Тамарыным прычале, пасёлку Салавецкі, дзе ў 1919—1933 гадах быў Салавецкі лагер асобага прызначэння, а ў 1937—1939 гадах — Салавецкая турма асобага прызначэння. Камень для помніка выбіралі Міхаіл Буторын (гісторык, журналіст) і Генадзь Ляшэнка (галоўны архітэктар Архангельска). З Вялікага Салавецкага вострава ў Архангельск камень прывёз грузавы цеплаход «Саснавец», затым па чыгунцы яго даставілі ў Маскву.

Адкрыццё помніка адбылося 30 кастрычніка 1990 года, насупраць будынка НКУС-МДБ-КДБ СССР і помніка Феліксу Дзяржынскаму, які дэмантавалі пасля правалу Жнівеньскага путчу 1991 г. На адкрыццё помніка сабраліся тысячы людзей, а дзень *30 кастрычніка* быў упершыню афіцыйна абвешчаны як Дзень палітвязня ў СССР (цяпер Дзень памяці ахвяр палітычных рэпрэсій). На мітынгу з нагоды адкрыцця помніка выступілі былыя палітвязні: Алег Волкаў, Анатоль Жыгулін, Сяргей Кавалёў.

Каля падножжа пастамента знаходзіцца надпіс «*Гэты камень дастаўлены таварыствам „Мемарыял" з Салавецкага лагера асобага прызначэння і ўсталяваны ў памяць ахвяр таталітарнага рэжыму*».

У 2008 годзе помнік атрымаў статус славутасці.

У прэсе паведамлялася, што Салавецкі камень з'яўляецца неафіцыйным месцам выказвання палітычнага пратэсту: у 2011 году каля яго акцыі пратэсту праводзілі прадстаўнікі «Іншай Расіі» і «Салідарнасці». У снежні 2012 года каля Салавецкага каменя прайшла несанкцыянаваная акцыя расійскай апазіцыі «Марш свабоды».

Гл. таксама
-----------

* Дзень памяці ахвяр палітычных рэпрэсій
* Салавецкі камень, Санкт-Пецярбург

Зноскі
------

1. ↑  Салавецкі камень. Напамінак пра жахі мінулага
2. ↑  Салавецкі камень на Лубянскай плошчы Масквы атрымаў статус славутасці
3. ↑  Салавецкі камень на Лубянскай плошчы стаў месцам для арыштаў
4. ↑  Стаянне ў Салавецкага каменя: Вынікі забароненай апазіцыйнай акцыі

Спасылкі
--------

* Салавецкі камень. Напамінак пра жахі мінулага
**Сямён Рыгоравіч Ганзенка** (28 снежня 1915, с. Енькі  (руск.) (бел. Харольскі раён, Палтаўская вобласць — 17 кастрычніка 1973) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

З пачатку Айчыннай вайны на фронце, паранены і трапіў у палон. Спачатку знаходзіўся у канцлагеры для ваеннапалонных (у палон трапіў у званні старшага лейтэнанта Чырвонай Арміі) па вуліцы Шырокай у Мінску. Пазней С. Р. Ганзенку як яўрэя перавялі ў Мінскае гета. З 23 красавіка 1942 года у партызанскім атрадзе імя С. М. Будзённага брыгады імя П. К. Панамарэнкі. Атрад імя С. М. Будзённага быў арганізаваны ў чэрвені 1942 года, камандзірам атрада стаў С. Ганзенка.

У снежні 1943 — ліпені 1944 года — камандзір партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі.

З 1945 года на савецкай, адміністрацыйна-гаспадарчай працы ў Беларусі і Украіне.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Ганжа Александр Иванович // Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 137. — 737 с.
2. 1 2  *А. Валахановіч* Халакост у Дзяржынскім раёне. Койданава. «Кальвіна». 2013 Архівавана 4 сакавіка 2014.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Васкоў.
**Сямён Пятровіч Васкоў** (сапраўднае імя Самуіл; 1889, сяло Глобіна, Крамянчугскі павет, Палтаўская губерня, Расійская імперыя — 14 сакавіка 1920, Таганрог) — расійскі рэвалюцыянер.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў шматдзетнай яўрэйскай сям’і, рана пачаў зарабляць на хлеб сваёй працай, атрымаў толькі пачатковую адукацыю. Па прафесіі столяр, хлопчыкам увайшоў у сацыял-дэмакратычную арганізацыю і аказваў ёй розныя паслугі, працаваў у нелегальнай друкарні ў Адэсе, быў арыштаваны ў Екацярынаславе. У 1905 годзе рэвалюцыйнае выступ зняволеных вызваліла Васкова з турмы, і ён адразу эміграваў у Аўстрыю, дзе заняўся арганізацыяй яўрэйскіх рабочых-столяраў. Пацярпеў няўдачу ў сваёй спробе. Жыў у Аўстрыі з 1905 па 1907 год.

У студзені 1907 года з’ехаў у Амерыку, у Нью-Ёрк, дзе прымаў удзел у жыцці рускай сацыял-дэмакратыі і ў Федэрацыі працы, працаваў над стварэннем газеты «Новы Свет», уваходзіў у рэдакцыйную калегію газеты. Працаваў арганізатарам прафсаюза столяраў, у 1916 годзе кіраваў страйкам столяраў. Жыў у ЗША з 1907 па сакавік 1917 года.

Прыехаў у Петраград у сакавіку 1917 года, неўзабаве ўступіў у РСДРП. Па заданні партыі паступіў на Сестрарэцкім зброевым заводзе, дзе вёў працу па падрыхтоўцы да ўзброеннага паўстання. Стаў старшынёй завадскога камітэта.

У сакавіку 1918 года прызначаны камісарам харчавання Саюза камун Паўночнай вобласці. З лістапада 1918 па сакавік 1920 года — на франтах Грамадзянскай вайны. У студзені — лютым 1918 года, калі пачала фармавацца Чырвоная Армія, Сестрарэцкі атрад чырванаармейцаў на чале з Васковым нёс ахову на фортэ Іна ў Фінляндыі.

У студзені 1920 года 9 стралковая дывізія пад камандаваннем Пятра Саладухіна, у якой Васкоў быў камісарам, адбіла Таганрог у дзянікінцаў. Памёр 14 сакавіка 1920 года ў Таганрозе ад сыпнога тыфу. Пахаваны на Марсавым поле ў Санкт-Пецярбургу.

Зноскі
------

1. ↑  Восков Семён Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Восков Семён Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

Літаратура
----------

* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н. Булдаков Г. Н. Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. — ISBN 5-85270-037-1
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Герус.
**Сямён Пятровіч Герус** (21 лістапада 1925, в. Кунічна, цяпер Навагрудскі раён — 1998) — беларускі мастак-графік.

Біяграфія
---------

Скончыў Навагрудскае педагагічнае вучылішча (1945), Вільнюскі мастацкі інстытут (1952). У 1953 годзе па запрашэнні Беларускага тэатральна-мастацкага інстытуту пераехаў з Вільнюса ў Мінск для стварэння кафедры графікі і эстампнай майстэрні. С. Герус быў першым выкладчыкам графічнага аддзялення мастацкага факультэта, навучаў тэхнікам графічнага мастацтва — лінарыту, дрэварыту, літаграфіі, афорту, сухой іголцы, акватынце і інш. заахвочваў звяртацца да гістарычнай тэматыкі. Працаваў у інстытуце да 1967 года. Сярод вучняў Сямёна Геруса — Арлен Кашкурэвіч, Людвіг Асецкі, Рыгор Віткоўскі і інш.

Калі ў 1991 годзе пры Саюзе мастакоў Беларусі стваралася мастацкая суполка «Пагоня», С. Герус адным з першых падаў заяву на ўступленне. Аднак, таксама графік, Яўген Кулік прапанаваў не прымаць яго ў суполку, матывацыі не даў, але прапанову прынялі аднагалосна.

Творчасць
---------

Працаваў у станковай графіцы. Першым сярод беларускіх мастакоў у паваенныя гады ўзняў гістарычную тэматыку ў выяўленчым мастацтве. Цыкл графічных твораў С. Геруса, прысвечаных К. Каліноўскаму і Ф. Скарыну, быў заўважаны. Графічны твор «Кастусь Каліноўскі» (1953), выкананы вуглём, адзін з найбольш удалых і лепшых у гэтай серыі. Постаць Каліноўскага паказана на фоне паўстанцаў-касінераў, у вобразе падкрэслены моц, воля, рашучасць і мужнасць. Удала выкарыстаны на аркушы эфект асвятлення, які надае малюнку трывожны настрой. У 1965 годзе С. Герус паўтарае гэтую работу з адпаведнымі дапаўненнямі і перапрацоўкай у лінагравюры, а ў 1985 — у аўталітаграфіі. Графічны партрэт Ф. Скарыны, створаны вуглём у 1954 годзе вылучаецца дакладнасцю перадачы і глыбінёй псіхалагічнага вобраза асветніка, паказвае яго засяроджаным у час працы ў друкарні. У другім партрэце Ф. Скарыны (1967), зробленым у той жа тэхніцы, мастак хаця і засяроджвае ўвагу на іканаграфічным падабенстве, але стварае свой вобраз друкара.

У розных тэхніках (лінагравюра, літаграфія, афорт, малюнак) выканаў партрэты К. Каліноўскага (1953), Ф. Скарыны (1954), Я. Цікоцкага (1957), П. Броўкі (1967), А. Русака (1971), М. Танка (1975), А. Міцкевіча (1977), М. Багдановіча (1981), Я. Коласа (1982), А. Бембеля (1983), Н. Арсенневай, Л. Геніюш, С. Грахоўскага (усе 1996), дэлегатаў 6-га Сусветнага фестывалю студэнтаў і моладзі ў Маскве (1957, серыя), пейзажы «Плошча Перамогі» (1972), «Стары Мінск» (1995-96, серыя), тэматычныя кампазіцыі «Мы — беларусы» (1968), «Янка Купала ў Вязынцы» (1982) і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Кастусь Каліноўскі і Студзеньскае паўстанне 1863 года на Беларусі. — Мн. 1989. — С. 8;
2. ↑  Францішак Скарына і яго час. — Мн. 1989. — С. 14-15;

Літаратура
----------

* Беларускі саюз мастакоў, 1938—1998. — Мн. 1998. — С. 124.
Джамскі мінарэт

**Джамскі мінарэт** — аб'ект са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, які прадстаўляе сабой мінарэт 12 ст. размешчаны на паўночным захадзе Афганістана. Па вышыні гэта другі найбольш высокі мінарэт у свеце (болей за 60 метраў), пабудаваны з апаленай цэглы.

Гісторыя
--------

Як сведчыць надпіс на мінарэце, ён быў узведзены ў 1194 годзе ў горадзе Фірузкух султанам з дынастыі Гурыдаў у гонар сваіх ваенных перамог. Аднак праз дваццаць з лішнім гадоў горад быў амаль цалкам разбураны войскам Чынгісхана.

Мінарэт паўстаў з нябыту праз 700 гадоў, калі ў 1943 годзе Абдула Хан Малекяр, губернатар Герата, упершыню зрабіў фатаграфіі мінарэта і паведаміў аб ім Ахмеду Алі Каазаду, прэзідэнту Афганскага гістарычнага таварыства.

Даследаванні
------------

Мінарэт знаходзіцца ў цясніне, якую акружаюць цяжкапраходныя горы. Буйных населеных пунктаў паблізу няма. З-за гэтага, а таксама з-за ваенных канфліктаў у краіне помнік сур'ёзна не вывучаны.

19 жніўня 1957 года французскі археолаг Андрэ Марык першым з еўрапейскіх вучоных даследаваў мінарэт, і ў 1958 годзе апублікаваў даклад у «Запісках французскай дэлегацыі ў Афганістане».

Некалькі экспедыцый у 1960-х гг. пачалі раскопкі гарадзішча. Былі знойдзены руіны палаца, мусульманскія і яўрэйскія могілкі (ёсць надмагіллі з надпісамі на іўрыце), рэшткі ўмацаванняў, уваход у мінарэт.

Мінарэт Джама належыць да групы з прыкладна 60 мінарэтаў і вежаў, пабудаваных паміж 11-м і 13-м стагоддзямі ў Сярэдняй Азіі, Іране і Афганістане. Мінарэты, як мяркуюць, былі пабудаваны як сімвалы перамогі ісламу, у той час як іншыя вежы былі проста арыенцірамі або вартаўнічымі вежамі.

Сучасны стан
------------

Мінарэт і навакольны ландшафт былі паспяхова вылучаны ў якасці першага аб'екта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Афганістане ў 2002 годзе, таксама ўключаны ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, якія знаходзяцца пад пагрозай, з-за дрэннага стану захаванасці мінарэта і вынікаў рабаванняў.

Мінарэт Джама знаходзіцца пад пагрозай эрозіі, прасочвання вады і паводкі з-за сваёй блізкасці да рэк Хары і Джам. Іншая пагроза — землятрусы, якія часта здараюцца ў гэтым рэгіёне. Вежа была нахілена, і ў розны час праводзіліся стабілізацыйныя работы.

Галерэя
-------

* Джамскі мінарэтДжамскі мінарэт
* Інкрустацыі Джамскага мінарэтуІнкрустацыі Джамскага мінарэту
* Інтэр'ер Джамскага мінарэтуІнтэр'ер Джамскага мінарэту
* Джамскі мінарэт на беразе ракі ХарыДжамскі мінарэт на беразе ракі Хары

Зноскі
------

1. ↑  NATO Channel, Discover Afghanistan — The Minaret of Jam, August 2013,
2. ↑  Джамскі мінарэт **(нявызн.)**.  goroda-mira.com/. Праверана 15 лістапада 2016.(недаступная спасылка)
3. ↑  Minaret and Archaeological Remains of Jam **(нявызн.)**. *UNESCO World Heritage Center*.  UNESCO. Праверана 14 лістапада 2016.
4. ↑  Cruickshank, Dan.  Meeting with a Minaret **(нявызн.)**, *The Guardian* (23 April 2008).

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 14612066c · SUDOC: 085647098 · VIAF: 69144647640153754711 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Яцко.
**Аляксандр Анатольевіч Яцко** (нар. 13 ліпеня 1984, г. Мінск, БССР) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

У 2005 годзе скончыў Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт па спецыяльнасці «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва».

Працоўную дзейнасць пачаў у 2005 годзе ў якасці майстра, у 2006—2008 гадах — прараб, начальнік вытворчага аддзела Будаўнічага ўпраўлення № 256 ААТ «МАПІД».

З 2008 года працаваў у Камітэце дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь галоўным спецыялістам упраўлення кантролю будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі галоўнага ўпраўлення кантролю па г. Мінску, з 2012 года — намеснікам начальніка ўпраўлення кантролю будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі галоўнага ўпраўлення кантролю па г. Мінску.

На падставе пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 11 верасня 2013 г. № 801 прызначаны з 20 верасня 2013 года намеснікам Міністра культуры Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Заместитель - Яцко Александр Анатольевич

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
Берлінская зялёная галава з калекцыі Егіпецкага музея і зборы папірусаў у Новым музеі ў Берліне
**Берлінская зялёная галава** (ням.: Berliner Grüner Kopf) — мужчынскі скульптурны партрэт з граўвакі шэра-зялёнага колеру вышынёй 21,5 см, адзін з найбольш вядомых узораў старажытнаегіпецкага мастацтва. Датуецца арыентыровачна 350 годам да н.э. і адносіцца да Позняга перыяду. Асоба намаляванага, як і імя аўтара, невядомыя. Скульптура была перададзена ў дар Егіпецкаму музею і збору папірусаў Джэймсам Сіманам і дэманструецца ў экспазіцыі Новага музея.

Апісанне
--------

Партрэт сталага мужчыны з характэрным па сваёй будове чэрапам, глыбокімі маршчынамі ў вобласці вачэй, мясістымі, злёгку адвіслымі шчокамі і двайным падбародкам адрозніваецца рэалістычнасцю адлюстравання і стараннасцю шліфоўкі паверхні, уласцівай скульптурным працам Позняга перыяду. Лысы чэрап дазваляе выказаць здагадку, што адлюстраваны чалавек з'яўляецца жрацом. Рысы твару адрозніваюцца ад ідэалаў прыгажосці, прынятых у Старажытным Егіпце, што надае яму індывідуальнасць і сведчыць пра ўплыў старажытнагрэчаскага мастацтва. Тым не менш, скульптар застаўся верным старажытнаегіпецкім традыцыям і «сканструяваў» твар, а не выканаў партрэт з жывой мадэлі, паколькі абедзве паловы твару практычна сіметрычныя, а маршчыны на пераноссі і вакол вачэй, якія надаюць чалавеку хмурны погляд і суровае аблічча, прадуманы сістэматычна і перададзены ў дасканаласці.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Берлінская зялёная галава
* Берлінская зялёная галава на сайце Грамадства садзейнічання Егіпецкаму музею і збору папірусаў  (ням.)
* Deutsche Digitale Bibliothek  (ням.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сайко.
**Аляксандр Аляксеевіч Сайко** (нар. 26 жніўня 1951, в. Зубкі Клецкага раёна Мінскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыў Беларускую ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга сельскагаспадарчую акадэмію (вучоны аграном), Мінскую вышэйшую партыйную школу. Працоўную дзейнасць пачаў мулярам ПМК-44 трэста «Магілёўбуд». Працаваў аграномам, аграномамнасенняводам калгаса «17 верасня» Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці, аграномам Клецкай раённай станцыі аховы раслін, старшым аграномамнасенняводам упраўлення сельскай гаспадаркі Клецкага райвыканкама. Быў інструктарам
арганізацыйнага аддзела Клецкага райкама КПБ, галоўным аграномам калгаса «Кастрычнік» Клецкага раёна, старшым юрысконсультам упраўлення сельскай гаспадаркі Клецкага райвыканкама, загадчыкам сельскагаспадарчага аддзела Клецкага райкама КПБ, інструктарам аддзела сельскай гаспадаркі і харчовай прамысловасці Мінскага абкама КПБ, другім сакратаром Слуцкага гаркама КПБ Мінскай вобласці. Займаў пасады старшыні Слуцкага гарадскога Савета народных дэпутатаў, старшыні Слуцкага гарвыканкама.

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны медалямі «За працоўныя заслугі», «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу РэспублікіБеларусь, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  САЙКО АЛЕКСАНДР АЛЕКСЕЕВИЧ Архівавана 29 жніўня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Рэйн (значэнні).

**Яўген Барысавіч Рэйн** (29 снежня 1935 г. Ленінград) — рускі паэт і празаік.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 29 снежня 1935 года ў яўрэйскай сям'і архітэктара Барыса Рыгоравіча Рэйна, родам з Харкава, і выкладчыцы нямецкай мовы і літаратуры Марыі Айзекаўны Зісканд, родам з Екацярынаслава. Бацька загінуў на фронце ў 1944 годзе пад Нарвай.

У 1943 годзе Яўген з маці вярнуліся з эвакуацыі ў Маскву, дзе жылі сваякі бацькі, затым у Ленінград. Скончыў Ленінградскі тэхналагічны інстытут, Вышэйшыя сцэнарныя курсы; аўтар сцэнарыяў звыш 20 дакументальных фільмаў (у тым ліку «Чукакала»). Працаваў у геалагічных партыях на Далёкім Усходзе, на ленінградскіх заводах.

У 60-я гады ўваходзіў у кола так званых «ахматаўскіх сірот» (разам з Іосіфам Бродскім, Дзмітрыем Бобышавым, Анатолем Найманам).

Пражываў у талстоўскім доме, дзе і адбываліся сустрэчы Г. А. Ахматавай з «ахматаўскімі сіротамі». У 1971 годзе пераехаў у Маскву.

У 1979 г. — удзельнік альманаха «Метропаль». Вершы Рэйна распаўсюджваліся ў самвыдаце, частка іх друкавалася ў часопісе «Сінтаксіс». Першая кніга — у 1984 г. («Імёны мастоў», з моцным цэнзурных умяшаннем).

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расіі (1996), лаўрэат Пушкінскай прэміі Расіі, лаўрэат Царскасельскай мастацкай прэміі (1997). У 1987 годзе паэт прыняты ў Саюз пісьменнікаў.

У цяперашні час выкладае на кафедры літаратурнага творчасці ў Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага. Жыве ў Маскве.

Зноскі
------
**Джанет Агрэн** (шведск.: Janet Ågren; нар. 6 красавіка 1949) — шведская актрыса, здымалася пераважна ў італьянскім эксплуатацыйным кіно.

Жыццё і кар’ера
---------------

Джанет Агрэн нарадзілася ў Ландскруне, Швецыя, у горадзе, які яна неяк назвала ў інтэрв’ю «Паўночным Неапалем.» Кар’ера мадэлі прывяла яе ў Рым, дзе яна вывучала акцёрскае майстэрства ў школе драмы пад кіраўніцтвам Алесандра Ферсена. Кінадэбют маладой актрысы адбыўся ў фільме Лучана Сальсэ «Colpo di stato», сярод яе першых роляў — регістратар у фільме «Чытво» (1972) з удзелам Майкла Кейна, і медсястра ў камедыі «Аванці!» (1972) з Джэкам Леманам.

Усяго яна знялася ў 57 карцінах, у тым ліку: «Левая рука Закона» (1975), «Горад жывых мерцвякоў» (1980) Лучыа Фульчы, «Пекла канібалаў 2» (1980) Умберта Ленцы, «Паніка» (1982), «Рудая Соня» (1985), камедыя Аладзін (1986) з Бадам Спенсерам і культавы хорар «Чалавек-пацук» (1988).

У пачатку 1980-х гадоў Агрэн таксама мела непрацяглую музычную кар’еру.

Джанет Агрэн пакінула кінематограф у пачатку 1990-х гадоў і пераехала ў ЗША, дзе жыве ў цяперашні час. Выйшла замуж за італьянскага кінапрадзюсара Карла Маета.

Зноскі
------

1. ↑  Janet Agren // Discogs — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q504063'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Danish Film Database · Discogs · Filmportal · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1067979 · BNF: 13983455w · GND: 1062294920 · ISNI: 0000 0001 1470 543X · LCCN: no2010170630 · VIAF: 34652361 |

 |
**Браніслаў Туронак** (10(22).6.1896, фальв. Пестуны Новапагосцінскай вол. Дзісненскага пав. — 19.9.1938) — беларускі грамадскі дзеяч. Бацька Ю. Туронка.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

Браніслаў Туронак нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Навучаўся ў народным вучылішчы ў Новым Пагосце. У 1912 паступіў у Віленскую гімназію, дзе вучыўся, пакуль Вільню не занялі немцы. У 1915/16 навучаўся ў Віцебскай гімназіі, затым паступіў у гімназію ў Яраслаўлі, якую скончыў у 1917.

Пасля завяршэння гімназічнай адукацыі вярнуўся на Дзісненшчыну. Тут завязаў кантакты з кс. А. Станкевічам, праўдападобна пад яго ўплывам заняўся арганізацыяй беларускіх школ. У 1917-19 настаўнічаў на Дзісненшчыне ў беларускіх пачатковых школах у Більдзюгах і Новым Пагосце. У ліпені 1919 перабраўся ў Вільню.

Скончыў Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919). У той жа год паступіў у Віленскі ўніверсітэт на медыцынскі факультэт. Пасля заканчэння ўніверсітэта (1924) і двухгадовай практыкі Б. Туронак атрымаў дыплом доктара лекарскіх навук (1926). У 1927-28 працаваў у віленскай клініцы.

Пасля жаніцьбы (1928) пакінуў Вільню і пасяліўся ў мяст. Дукшты, працаваў лекарам. Меў трох сыноў. Сабраная ім калекцыя кніг і часопісаў згарэла ў 1944.

Грамадская дзейнасць
--------------------

Падчас вучобы ва ўніверсітэце Браніслаў Туронак далучыўся да беларускага студэнцкага руху. Увайшоў у склад першай управы Беларускага студэнцкага саюза (БСС, 1921), быў адказным сакратаром месячніка «Наш шлях» (1922-23). У 1923 у складзе новай управы БСС, таксама абраны сакратаром Беларускага тавырыства дапамогі пацярпелым ад вайны. У снежні 1923 стаў адказным рэдактарам газеты «Крыніца», на гэтай пасадзе працаваў да жніўня 1925, калі за рэдагаваную газету, дзе размяшчаліся матэрыялы ў абарону выкарыстання беларускай мовы ў каталіцкім касцёле, Б. Туронак быў пасажаны ў астрог і асуджаны да 3-месячнага турэмнага зняволення. Далейшая яго грамадская дзейнасць абапіралася на супрацоўніцтва з БХД і ў прыватнасці з А. Станкевічам. Удзельнічаў у стварэнні Беларускага сялянскага саюза (1926), належаў да яго кіраўніцтва. Уваходзіў ва ўправу Віленскага аддзела Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры (БІГіК) з 1926, а ў 1927 абраны старшынём управы і кіраваў аддзелам да вясны 1928. У снежні 1928 вылучаны кандыдатам на выбарах у польскі сейм, але пасольскага мандату не атрымаў.

Займаўся папулярызацыяй аховы здароўя. Выступаў з артыкуламі па гэтай тэме ў газеце «Беларуская крыніца». У 1928 яго праца «Гігіена ўзгадавання дзіцяці» выйшла асобнай брашурай.

Пасля 1928 Браніслаў Туронак адыйшоў ад актыўнай грамадскай дзейнасці. Да 1934 ўваходзіў у кіраўніцтва БІГіК. Падтымліваў грашыма некаторыя беларускія выданні і грамадскія ініцыятывы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Туронак Ю. Памяці Браніслава Туронка. Варшава — Нью-Ёрк, БІНіМ. 1990.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Янкоўскі.
**Аляксандр Аляксеевіч Янкоўскі** (нар. 27 мая 1911  — 16 мая 1999, Краснаярск) — работнік чыгуначнай гаспадаркі, Герой Сацыялістычнай Працы (1943).

Біяграфія
---------

З 1927 года працаваў у Аршанскім дэпо слесарам, памочнікам машыніста, машыністам намесніка начальніка дэпо па паліўна-складской гаспадарцы.

У 1941–1945 гадах – машыніст, намеснік начальніка паравознай калоны асаблівага рэзерву Народнага камісарыята шляхоў паведамлення № 3.

За асаблівыя заслугі ў забеспячэнні перавозак для фронта і народнай гаспадаркі і выдатныя дасягненні ў аднаўленні чыгуначнай гаспадаркі ў цяжкіх умовах ваеннага часу Аляксандру Янкоўскаму ў 1943 годзе прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

У 1945–1953 гадах зноў працаваў у паравозным дэпо Орша. Пазней працаваў начальнікам службы лакаматыўнай гаспадаркі ў Краснаярску.

З 22 мая 1968 года – персанальны пенсіянер саюзнага значэння.

Памёр Аляксандр Янкоўскі ў Краснаярску.

Узнагароды
----------

* Герой Сацыялістычнай Працы (1943)
* ордэн Леніна – двойчы
* ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі
* ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга
* ордэн Айчыннай вайны
* знак «Ганаровы чыгуначнік» – двойчы

Зноскі
------

1. ↑  Янкоўскі Аляксандр Аляксеевіч

Літаратура
----------

* Янковский Александр Алексеевич // Слава и гордость земли Витебской : биографический справочник / сост. М. Н. Пригожий; редкол.: М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2009. — С. 324.
Нясвіжская настаўніцкая семінарыя ў пачатку 20 ст.
**Нясвіжская настаўніцкая семінарыя** — навучальная ўстанова для падрыхтоўкі настаўнікаў пачатковых школ, якая дзейнічала ў Нясвіжы з 1875 па 1919 гады. Займала будынак скасаванага дамініканскага кляштара.

Гісторыя
--------

Была адкрыта па ініцыятыве царскага ўрада як *«асветны і адукацыйны фарпост, які будзе служыць адпорам польскаму каталіцызму, што гняздзіцца ў Нясвіжыі яго ваколіцах»*. Фінансавалася з дзяржаўнага бюджэту, таксама атрымлівала грашовую дапамогу ад мясцовай сельскай грамады, Нясвіжскай павятовай земскай управы. *«Гэта была найбольш зручная школа для тых, хто не меў за што вучыцца: там не бралі платы за навуку, а лепшым вучням, якія добра вучыліся, давалі стыпендыю»*.

Тэрмін навучання 3—5 гадоў. Меліся фізічны, прыродазнаўчы кабінеты, хімічная лабараторыя, клас для заняткаў ручной працай, актавая зала, вучнёўская дамавая праваслаўная царква, інтэрнат для навучэнцаў. У пачатку 1900-х гадоў пры семінарыі была ўтворана метэаралагічная станцыя, у 1910 годзе — музей наглядных навучных дапаможнікаў і прыстасаванняў. Станам на 1914 год фундаментальная бібліятэка семінарыі мела 1850 найменняў кніг (3630 тамоў), вучнеўская бібліятэка адпаведна 980 і 1710. Пры семінарыі дзейнічала ўзорная пачатковая школа (вучылішча).

У час Першай сусветнай вайны, семінарыя была эвакуіравана ў Вязьму, дзе працавала з 1915 па 1917 гады. У гэты час на вучобу прымаліся пераважна бежанцы — беларусы. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі пачалі прымаць асоб неправаслаўнага веравызнання і жаночага полу. Летам 1917 года на запыт Нясвіжскага гарадскога самакіравання семінарыя вернута ў Нясвіж. Педагагічная рада семінарыі распрацавала праграмы і курсы датычныя беларускай гісторыі і мовы. Курс лекцый па гісторыі Беларусі чытаў С. А. Кулагін, геаграфію Беларусі чытаў С. А. Гурыновіч. В. Гадлеўскі выкладаў беларускую мову, а таксама для навучэнцаў-каталікоў выкладаў па-беларуску асновы рэлігіі. Пры семінарыі адкрылася беларуская бібліятэка-чытальня. У кастрычніку 1919 года В. Гадлеўскаму было даручана правесці беларусізацыю семінарыі.

У снежні 1919 года семінарыя закрылася з-за адмовы ў фінансаванні з боку польскай акупацыйнай улады.

Славутыя навучэнцы
------------------

* Адам Багдановіч
* Антось Галіна
* Павел Дземідовіч
* Якуб Колас
* Янка Нёманскі
* Аляксандр Сержпутоўскі
* Васіль Сташэўскі
* Кузьма Чорны

Зноскі
------

1. ↑  Кузьма Чорны. Аўтабіяграфія
2. ↑  Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 415. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).
* Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1999. — С. 344. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0141-9.

Спасылкі
--------

* Настаўніцкая семінарыя з няпростай гісторыяй