recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Брэ́сцкае тавары́ства ўрачо́ў** — асветніцкая арганізацыя, якая існавала ў Брэсце ў 1903—1915 гадах. Старшыня арганізацыі — Л. І. Ястражамбецкі-Дзем’яновіч, віцэ-старшыня — К. І. Штарк, сакратар-казначэй — С. Б. Дземідовіч, бібліятэкар — Б. Б. Хват. Спыніла дзейнасць у сувязі з Першай сусветнай вайной.

Мэты і задачы. Дзейнасць
------------------------

Мела статут, які прадугледжваў вывучэнне санітарнага становішча Гродзенскай губерні, збор і вывучэнне матэрыялаў па медыцынскай статыстыцы; наладжванне публічных чытанняў, выданне папулярных твораў для распаўсюджвання ў народзе ведаў па праблемах агульнай і асабістай гігіены і іншае; уладкаванне клінік, узаемны абмен практычнымі назіраннямі за развіццём хвароб і найбольш паспяховымі спосабамі іх лячэння і іншае.

Колькасць членаў
----------------

Аб’ядноўвала ўсіх урачоў горада: у 1903 годзе — 28 чалавек, у 1907 годзе — 21 чалавек.

Зноскі
------

1. ↑  ЭГБ, 1994
2. ↑  БелЭн, 1996

Літаратура
----------

* Брэсцкае таварыства ўрачоў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 288. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
* *Малчанаў, А. П.* Брэсцкае таварыства ўрачоў / А. П. Малчанаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — С. 88. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0.
Пангея, якую абмывае Панталаса**Панталаса** (ад стар.-грэч.: παν- «усё-» і θάλασσα «мора») — гіпатэтычны акіян, які абмываў, пачынаючы з сілурыйскага перыяду палеазою і да ранняга мезазою ўключна, суперкантынент Пангею і пакрываў каля паловы зямнога шара.

Велізарны заліў, названы морам Тэціс, удаваўся ў суперкантынент паміж будучымі Еўразіяй і Аўстраліяй. Акіян Панталаса бесперапынна пашыраўся, літасферныя пліты, якія атачалі яго, рассоўваліся ў бакі; прычынай гэтага руху быў спрэдынг акіянічнай кары, якая бесперапынна ўтваралася ў сярэдзінна-акіянічным хрыбце.

Гл. таксама
-----------

* Тэктоніка літасферных пліт

Літаратура
----------

* *Вегенер, А.*Происхождение материков и океанов */пер. с нем. П. Г. Каминского под ред. П. Н. Кропоткина. — Л.: Наука, 1984. — 285 с.*
* Van Andel, T. H. *New Views on an Old Planet: A History of Global Change*. Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — 457p.
**Драгіша Цветкавіч** (сербск.: Драгиша Цветковић; 15 студзеня 1893, Ніш, Каралеўства Сербія — 18 лютага 1969, Парыж) — юрыст, дзяржаўны дзеяч Каралеўства Югаславія.

Тройчы абіраўся мэрам Ніша. У 1928 годзе займаў пасаду міністра веравызнанняў Каралеўства Югаславія. З 1929 па 1934 знаходзіўся ў апазіцыі да дыктатарскага рэжыму караля Аляксандра I Карагеоргіевіча. У 1935 годзе абраны ў Народная скупшчына, заняў пасаду міністра сацыяльнай палітыкі і аховы здароўя ва ўрадзе Мілана.

З 5 лютага 1939 па 27 сакавіка 1941 гг. — прэм'ер-міністр Каралеўства Югаславія.

26 жніўня 1939 года ўрад Драгіша Цветкавіча заключыў пагадненне з кіраўніцтвам Харвацкай сялянскай партыі Уладкі Мачака аб прадастаўленні Харватыі аўтаноміі (так званае «пагадненне Цветкавіча — Мачака»). Паводле гэтага пагаднення была створана аўтаномная «Харвацкая банавіна» (яе тэрыторыя ўключала сучасную Харватыю і частку Босніі і Герцагавіны), а У. Мачак атрымаў пасаду першага віцэ-прэм’ера ў кабінеце Цветкавіча.

Кабінет Цветкавіча праводзіў палітыку прыгнечання рэвалюцыйнага і камуністычнага руху.

25 сакавіка 1941 года падчас сустрэчы з І. Рыбентропам (Германія), Г. Чыяна (Італія) і Х. Осімай (Японія) Драгіша Цветкавіч, прадстаўляючы сваю краіну, падпісаў Венскі пратакол аб далучэнні Каралеўства Югаславія да Берлінскага пакта 1940 года. Пры гэтым югаславы паставілі (а Гітлер прыняў) тры ўмовы: адсутнасць войскаў Восі і ваеннага транзіту праз тэрыторыю Югаславіі; гарантыя тэрытарыяльнай цэласнасці; неўдзел Югаславіі ў ваенных акцыях краін Восі.

27 сакавіка 1941 года ўрад Драгіша Цветкавіча быў зрынуты ў выніку дзяржаўнага перавароту, здзейсненага афіцэрамі югаслаўскай арміі на чале з генералам Душанам Сімавічам. Сімавіч узначаліў новы ўрад.

У 1943 годзе Драгіша Цветкавіч эміграваў за мяжу. Памёр у Парыжы.
Аэрафотаздымак вострава Науру
**Падняты атол** (або **прыпадняты атол**) — адносна рэдкі тып каралавага вострава, былы атол. У тыповым выпадку ўяўляе сабой вапняковае плато вышынёй да 50—60 м над узроўнем акіяна. Па перыметру звычайна маюцца краявыя валы, а ў цэнтры — рэшткі лагуны.

Найбольш тыповыя прадстаўнікі паднятых атолаў — Науру, Ніуэ і шэраг астравоў у архіпелагу Астравы Сяброўства (у тым ліку Тангатапу і Вавау). Таксама да гэтай групы могуць быць аднесены Рэнел, Бука, Уэйк, Джонстан, Банаба і Хендэрсан.

Падняты атол таксама вядомы пад назвай макатэа (ад палінезійскага *makatea* «вапняк»).

Літаратура
----------

* *Игнатьев Г. М.* Тропические острова Тихого океана. — Москва: Изд-во «Мысль», 1978. — 270 c. (руск.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Махнёва.

**Маргарыта Рыгораўна Махнёва** (нар. 13 лютага 1992, Хойнікі, Гомельская вобласць) — беларуская спартсменка (веславанне на байдарках), заслужаны майстар спорту Беларусі, спартсмен-інструктар нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па веславанні на байдарках і каноэ ўстановы "Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па вяслярных відах спорту. Бронзавы прызёр ХХХІ Алімпійскіх гульняў (2016, Рыа-дэ-Жанэйра), чэмпіёнка (2015), сярэбраны (2019) і бронзавы прызёр (2013, 2014) чэмпіянатаў свету, чэмпіёнка (2014, 2015), сярэбраны (2016) і бронзавы (2013, 2016) прызёр чэмпіянатаў Еўропы, чэмпіёнка І Еўрапейскіх гульняў (2015, Баку), сярэбраны прызёр ІІ Еўрапейскіх гульняў (2019, Мінск).

Скончыла факультэт фізічнай культуры МДПУ імя І. П. Шамякіна (2013) .

11 студзеня 2022 года за дасягненне высокіх спартыўных вынікаў на летніх Алімпійскіх і Паралімпійскіх гульнях 2021 года ў г. Токіа (Японія) была ўзнагароджана ордэнам Айчыны III ступені.

Зноскі
------

1. ↑  МАХНЕВА (ТИШКЕВИЧ) МАРГАРИТА ГРИГОРЬЕВНА
2. ↑  Махнева Маргарыта Рыгораўна

Літаратура
----------

* Беларусь на I Еўрапейскіх гульнях у Баку — 2015 = Belarus at the 1st European games in Baku — 2015: [даведнік / складальнікі: Н. Марыніна і інш.]. — Мінск, 2015. — С. 96.
* Гребля на байдарках и каноэ в Республике Беларусь = Canoe sprint in the Republic of Belarus : [65 лет/ составители: В. В. Шантарович, К. В. Шарпило; перевод на английский: О. В. Бобрицкая]. — Минск,2016. — С. 123.
* Наш спорт. — 2016. — № 9. — С. 15.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | ICF · Olympedia |
**Фура́н** — арганічнае злучэнне з формулай C4H4O. Пяцічленны гетэрацыкл з адным атамам кіслароду. Родапачынальнік вялікай групы арганічных злучэнняў, многія з якіх маюць практычнае значэнне, напрыклад фурфурол, тэтрагідрафуран, α-метылфуран (сільван).

Уяўляе сабой бескаляровую вадкасць з характэрным пахам, нагадваючым пах хлараформу. Малекулярная маса 68,07. Тэмпература плаўлення −85,65 °C. Тэмпература кіпення 31,83 °C. Шчыльнасць 0,937 г/см³ пры тэмпературы 20 °C. Добра раствараецца ў арганічных растваральніках, дрэнна раствараецца ў вадзе — утварае азеатропную сумесь (98,8 % фурану). Фуран устойлівы да ўздзеяння шчолачаў і раскладаецца кіслотамі. На паветры лёгка акісляецца.

Атрыманне
---------

Фуран разам з сільванам утрымліваецца ў прадуктах сухой перагонкі драўніны некаторых парод. У лабараторных умовах атрымліваюць дэкарбакісліраваннем піраслізевай кіслаты. У прамысловых умовах фуран атрымліваюць дэкарбаніліраваннем фурфуролу.

Выкарыстанне
------------

Фуран выкарыстоўваецца ў працэсах сінтэзу тэтрагідрафану, піролу, малеінавага ангідрыду, селенафену. Таксама выкарыстоўваецца ў якасці растваральніка алеяў і тлушчаў.

Шкоднае ўздзеянне
-----------------

Фуран — таксічнае рэчыва. Пранікаючы праз непашкоджаную скуру, шкодна ўздзейнічае на печань і цэнтральную нервовую сістэму.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 504. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
* Хімічны слоўнік навучэнца: Дапаможнік для вучняў / Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская. — Мн.: Народная асвета, 2003. — С. 250. — 287 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-12-0621-8.
* *Рабинович В. А. Хавин З. Я.* Краткий химический справочник — Л.: Химия, 1977. (руск.)

Спасылкі
--------

* *Хімічная энцыклапедыя* на сайце ХиМиК.ру (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Фуран на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 13185611x · GND: 4539288-2 · LCCN: sh85052502 · Microsoft: 2778659115 · NDL: 00563686 · NKC: ph205427 |

 |
**Фунша́л** — горад, сталіца партугальскага аўтаномнага рэгіёна Мадэйра. У 2001 годзе колькасць жыхароў налічвала каля 100 тыс. чалавек. З’яўляецца буйным атлантычным портам, ёсць міжнародны аэрапорт. Мадэйраўскі ўніверсітэт.

Развіццё атрымаў турыстычны бізнес. Харчовая прамысловасць сканцэнтравана вакол вытворчасці вядомага мадэрскага віна.

Горад быў заснаваны ў 1421 годзе партугальцамі, у 1508 годзе кароль Мануэль I Шчаслівы надаў паселішчу гарадскія правы.

Назва горада паходзіць ад копры (парт.: funcho), які расце у гарадскім наваколлі.

Гарады-пабрацімы
----------------

**Памылка Lua: not enough memory.**

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме [[Commons:Category:**Памылка Lua: not enough memory.**|Фуншал]]
**Валабхаі Патэль** (англ.: Vallabhbhai Patel; вядомы таксама як **Сардар Патэль**, 31 кастрычніка 1875 — 15 снежня 1950) — індыйскі дзяржаўны дзеяч, адзін з лідараў Індыйскага нацыянальнага кангрэса (ІНК). Адзін з аўтараў Канстытуцыі Індыі і творцаў палітычнага ладу краіны. У процівагу сацыялісту Джавахарлалу Неру знаходзіўся на правым, кансерватыўнай, крыле ІНК.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў невялікім горадзе Надыядзе ў Брытанскай Індыі. Пасля заканчэння сярэдняй школы, Патэль скончыў юрыдычны каледж. З 1900 па 1910 год працаваў адвакатам па крымінальных справах у гарадах Годхра і Балсад, у гэтым перыяд Патэль стаў адным з самых вядомых і паспяховых адвакатаў Брытанскай Індыі. У 1910 годзе ён паехаў у Лондан і ўступіў у юрыдычную карпарацыю Мідл-тэмпл. У 1913 годзе Валабхаі вярнуўся ў Індыю, дзе працаваў адвакатам у горадзе Ахмедабад.

Уплыў асобы Махатмы Гандзі на Валабхаі быў велізарным. Патэль падтрымліваў імкненне Махатмы дамагчыся незалежнасці Індыі і ён стаў верным паслядоўнікам Гандзі.

Пасля падзелу Брытанскай Індыі Валабхаі заняў пасаду намесніка міністра ўнутраных спраў. Прыкладаў вялікія намаганні, каб Індыя захавала свае межы і не распалася на мноства дробных дзяржаў. Заслугі Патэля перад нацыяй былі адзначаны ў прысваенні яму ганаровага звання «сардар» (лідар, правадыр).

Памёр у Бамбеі, яго цела было крэміравана.

Зноскі
------

1. ↑  Патель Валлабхаи // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
2. ↑  Vallabhbhai Patel // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis · Оксфардскі біяграфічны |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · WikiTree |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 124503349 · CiNii: DA07153746 · GND: 118976079 · ISNI: 0000 0000 8153 8865 · LCCN: n50082056 · NKC: jo20191049098 · NTA: 075174529 · LIBRIS: 248338 · SUDOC: 033658854 · VIAF: 73948024 |

 |
**Ндзана Фег Калет** (нар. 19 ліпеня 2000, Яўндэ, Камерун) — камерунская футбалістка, паўабаронца жаночай футбольнай каманды «Дынама-БДУФК (Мінск)».

Біяграфія
---------

Гуляла за Нацыянальную зборную Камеруна па міні-футболе і ў 2018 годзе выступала на юнацкіх Алімпійскіх гульнях. У 2019 годзе брала ўдзел у Афрыканскіх гульнях, якія праходзілі ў Марока, дзе гуляла ў складзе каманды Камеруна.

У 2020 годзе была у складзе жаночай зборнай Камеруна па футболе адбіралася на Алімпійскія гульні-2020.

Гуляла за камерунскі клубам «Эклер дэ Саа». У красавіку 2021 года падпісала кантракт з «Дынама-БДУФК (Мінск)».

Зноскі
------

1. ↑  Ндзана Фег Калет — футбалістка «Дынама-БДУФК». Архівавана 18 мая 2021.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Фота, відэа і аўдыё | Instagram |
| Тэматычныя сайты | Olympedia · Soccerway |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Юшко.

**Маргарыта Юшко** (нар. 23 жніўня 1998) — беларуская футбалістка, абаронца. Выступала за зборную Беларусі.

Клубная кар’ера
---------------

Выхаванка ДЮСШАР-5. У 2015 годзе трапіла ў пашыраны спіс нацыйнай зборнай Беларусі, хоць на клубным роўні ў першай камандзе «Мінска» гульнявой практыкі ў яе не было. У складзе юніёрскай зборнай Беларусі (U-19) была капітанам на матчах чэмпіянату Еўропы-2016, які праходзіў у Галандыі. На ім зборная прайгралі фінкам (1:2), галандкам (0:3) і чэшкам (0:2).

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Маргарыта Юшко
* "Не понимаю, почему белоруски не могут играть на уровне «Барселоны». Маргарита Юшко — о себе и женском футболе Архівавана 11 красавіка 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | FBref.com · soccerdonna.de (ігрок) · Soccerway · worldfootball.net (ігрок) · УЕФА |
Жанчына праходзіць хіміятэрапію дацэтакселам супраць рака грудзей. Рукі і ногі астуджаюцца для памяншэння негатыўнага ўздзеяння на пазногці.
**Хіміятэрапія** — раздзел фармакатэрапіі; лячэнне інфекцыйнага, паразытарнага або злаякаснага захворвання з дапамогай ядаў або таксінаў, якія пагібельна ўздзейнічаюць на інфекцыйны агент — узбуджальнік захворвання, на паразітаў або на клеткі злаякасных пухлін пры параўнальна меншым адмоўным уздзеянні на арганізм гаспадара. Яд або таксін пры гэтым завецца хіміяпрэпаратам, або хіміятэрапеўтычным агентам. Заснавальнікам лячэння з'яўляецца Паўль Эрліх.

У адрозненне ад фармакатэрапіі, у якой маецца ўсяго два ўдзельнікі — фармакалагічны агент (лекі) і арганізм, які падвяргаецца яго ўздзеянню, падчас хіміятэрапіі маецца тры ўдзельнікі — хіміятэрапеўтычны агент, арганізм гаспадара і падлеглы забіццю паразіт, інфекцыйны агент або клон злаякасных пухлінавых клетак.

Адрозніваюцца і мэты: мэтай фармакатэрапіі з'яўляецца карэкцыя тых або іншых парушэнняў жыццядзейнасці арганізма, узнаўленне або паляпшэнне функцый паражаных захворваннем органаў і сістэм. Мэтай жа хіміятэрапіі з'яўляецца знішчэнне, забойства або, прынамсі, тармажэнне размнажэння паразітаў, інфекцыйных агентаў або злаякасных клетак, па магчымасці з меншым пашкоджвальным дзеяннем на арганізм гаспадара. Нармалізацыя жыццядзейнасці і паляпшэнне функцый паражаных органаў і сістэм пры гэтым дасягаюцца другасна, як следства знішчэння або паслаблення чынніку, які выклікаў захворванне — інфекцыі, пухліны або паразітарнай інвазіі.

У адпаведнасці з тым, на знішчэньне чаго накіраваная хіміятэрапія, вылучаюць:

* антыбактэрыяльную хіміятэрапію, або антыбіётыкатэрапію;
* супрацьгрыбковую хіміятэрапію;
* супрацьпухлінавую хіміятэрапію;
* супрацьвірусную хіміятэрапію;
* супрацьпаразітарную хіміятэрапію, у прыватнасці антыгельмінтную, супрацьмалярыйную і інш.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) · Brockhaus · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11931107d · GND: 4127083-6 · LCCN: sh85019497 · Microsoft: 2776694085, 2910908164 · NDL: 00564432 · NKC: ph134816 |

 |
Духоўна-адукацыйны цэнтр Беларускай Праваслаўнай Царквы
**Духоўна-адукацыйны цэнтр Беларускай Праваслаўнай Царквы (ДАЦ БПЦ)** — комплекс будынкаў, размешчаных паміж вуліцамі Зыбіцкай, Кірыла і Мяфодзія і тэрыторыяй перад Свята-Духавым кафедральным саборам у Мінску. 27 лютага 2006 года Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі здзейсніў закладку капсулы ў падмурак комплексу будынкаў ДАЦ БПЦ. Будаўніцтва комплексу пачалося ў сакавіку 2006 года. Каштарысны кошт аб’екта складае 11 889 537 беларускіх рублёў у цэнах 1991 г. Пабудаваны ў 2006—2014 (навуковы кіраўнік Б. Косціч, архітэктары Б. Косціч, М. Казак, М. Капуцкая).

Помнік Кірылу Тураўскаму
Агульная плошча будынкаў комплексу складае 7 723 м². У комплекс ДАЦ БПЦ ўваходзяць будынак рэктарата, два навучальных корпусы, будынак інтэрната на 80 месцаў для пражывання, галоўны корпус, дзе размяшчаюцца бібліятэка, актавая зала умяшчальнасцю 180 чалавек, храм, дзве трапезныя, царкоўна-археалагічны музей, інфармацыйна-кансультатыўны цэнтр. У комплексе будынкаў ДАЦ БПЦ размясцілася Мінская духоўная акадэмія імя свяціцеля Кірылы Тураўскага пасля яе пераезду са Свята-Успенскага Жыровіцкага манастыра.

Архітэктары прынялі адзіную стылістыку аб’ектаў, якая мусіла па сваіх мастацка-вобразных характарыстыках і маштабе адпавядаць гістарычнаму асяроддзю. Комплекс аб’ектаў, якія фарміруюць Духоўна-адукацыйны цэнтр, атрымаў замкнёную структуру з унутраным дворыкам, утвораную двума помнікамі архітэктуры і новымі будынкамі, размешчанымі па перыметры. Гісторыка-культурную каштоўнасць уяўляюць будынкі рэктарата па вул. Зыбіцкай, 27 (пабудавана ў 1912 г.) і інтэрната па вул. Кірыла і Мяфодзія, 7 (пабудавана ў XVII ст. для пражывання манахаў і прыстасавана ў XIX ст. для прамысловых і жылых функцый). Захаванню гармоніі і цэласнасці асяроддзя спрыяла ўзнаўленне ў комплексе Духоўна-адукацыйнага цэнтра не драўляных пабудоў, якія існавалі раней, а запраектаваных у 1870 г. але нерэалізаваных мураваных будынкаў.

Зноскі
------

1. 1 2  Захарина Ю. Воссоздание утраченных страниц каменной летописи Верхнего города: достоверность и стилизация

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Духоўна-адукацыйны цэнтр Беларускай Праваслаўнай Царквы
Рэйтар
**Райтарыя, рэйтары** (ням.: Reiter — «вершнік», скарачэнне ад ням.: Schwarze Reiter — «чорныя вершнікі») — від наёмнай кавалерыі ў войсках еўрапейскіх краін у 16-18 стст. Назва «чорныя коннікі» першапачаткова выкарыстоўвалася ў адносінах да конных наймітаў з Паўднёвай Германіі, якія з'явіліся ў гады Шмалькальдэнскай вайны паміж германскімі каталікамі і  пратэстантамі .

Прыйшлі на змену цяжкай рыцарскай конніцы. Мелі на ўзбраенні агнястрэльную зброю (стрэльбу або карабін, пісталеты), палашы, а часам і дзіду; насілі шлемы і нагрудныя латы. Рэйтары разам з кірасірамі і драгунамі выкарыстоўваліся для нанясення вырашальных удараў суперніку. Вялі атаку шчыльнымі баявымі парадкамі. Арганізацыю і тактыку вядзення бою распрацаваў Морыс Аранскі ў нідэрландскай арміі. Рэйтары складаліся пераважна з немцаў і служылі ў пастаянных наёмных войсках Польшчы, Швецыі, нямецкіх дзяржаў.
**Духо́ўная лі́рыка** — фальклорныя i аўтарскія вершы i песні на рэлігійную тэматыку.

Гісторыя духоўнай лірыкі
------------------------

Яшчэ ў перыяд Кіеўскай Русі на Беларусі вандроўныя лірнікі, жабракі-старцы выконвалі духоўныя песні, у аснове якіх былі сюжэты агіяграфічных i апакрыфічных твораў, старазапаветных i евангельскіх паданняў i міфаў.

Беларуская духоўная лірыка
--------------------------

Духоўныя песні на беларускай мове выконваліся ва ўніяцкіх храмах у 1596—1839 гг. (у перыяд існавання уніяцтва як асобнай канфесіі), часам уключаліся i ўключаюцца дагэтуль (асабліва ў ХХ ст. у перыяд нацыянальнага адраджэння) у багаслужбу ў касцёлах, цэрквах, пратэстанцкіх малітоўнях (побач з песнямі на польскай, рускай i стараславянскай мовах).
Сярод іх вылучаюцца духоўныя гімны, як, у прыватнасці, гімн «Магутны Божа» (словы Н. Арсенневай, музыка М. Равенскага. Першыя з вядомых аўтарскіх духоўных вершаў напісаў Ф. Скарына i змясціў у некаторых сваіх прадмовах i пасляслоўях да перакладу Бібліі («Богу в Троици единому ко чти и ко славе», «Веруй в Бога единого», «Помни дни святые святити»). Шырокую вядомасць у свой час атрымалі напісаная па-беларуску ў элегічным стылі лірычная ананімная паэма «Лямант на смерць Лявонція Карповіча» (1620), верш А. Філіповіча «Даруй пакой царкве сваёй, Хрысце Божа» (1646). Свайго найвышэйшага ўздыму духоўная лірыка знайшла ў асобе С. Полацкага, які i ў беларускі перыяд творчасці, i пасля пераезду ў Маскву (1664) неаднаразова звяртаўся да рэлігійнай тэматыкі, у прыватнасці выдаў «Псалтирь рифмованную» — пераклад рыфмаваным вершам старажытных псалмоў.

Духоўная лірыка ў пэўнай ступені знайшла пашырэнне ў новай, а таксама ў сучаснай беларускай літаратуры. З'явіліся прафесійныя аўтары духоўнай лірыкі, пераважна святары, — К. Сваяк, В. Адважны і інш. Рэлігійную тэматыку ў сучаснай паэзіі Беларусі распрацоўваюць Р. Барадулін, І. Багдановіч, Т.
Бондар і інш.

Літаратура
----------

* *Рагойша В. П.* Паэтычны слоўнік. — 3-е выд. дапрац. і дапоўн.. — Мінск: Беларуская навука, 2004. — 576 с. — 2 000 экз. — ISBN 985-08-0598-6.
* *Рагойша В. П.* Тэорыя літаратуры ў тэрмінах. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 384 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-11-0197-4.
**Кароль Грэцыі** (грэч. Βασιλεύς τῶν Ἑλλήνων — «цар элінаў») — устоянае ў беларускай мове (як пераклад з заходнееўрапейскіх моў) абазначэнне тытула манархаў, якія стаялі на чале дзяржавы ў Грэцыі пасля скасавання рэспублікі ў 1832  годзе.

Першы кароль Атон меў тытул «цар Грэцыі» (грэч. Βασιλεύς τῆς Ελλάδος) — па патрабаванні вялікіх дзяржаў на Лонданскай канферэнцыі 1832 года, што мела на ўвазе адсутнасць прэтэнзій на грэчаскае насельніцтва Атаманскай імперыі.

Храналагічны спіс
-----------------

* **Дом Вітэльсбахаў**

| манарх | гады кіравання |
| --- | --- |
| Атон I, кароль Грэцыі | (1833—1863) |

* **Дом Глюксбургаў**

|  |  |
| --- | --- |
| Георг I | (1863—1913) |
| Канстанцін I | (1913—1917) і (1920—1922) |
| Аляксандр I | (1917—1920) |
| Георг II | (1922—1924) і (1935—1947) |
| Павел I | (1947—1964) |
| Канстанцін II | (1964—1974) |

Гл. таксама
-----------

* Прэзідэнты Грэцыі
* Спіс прэм’ер-міністраў Грэцыі
* Спіс кіраўнікоў Грэцыі
**Алеся Леанідаўна Бацман** (укр.: Олеся Леонідівна Бацман; нар. 3 кастрычніка 1984, Харкаў, Украінская ССР) — украінская журналістка, тэлевядучая, галоўны рэдактар інтэрнэт-выдання «ГАРДОН».

Біяграфія
---------

Алеся Леанідаўна Бацман нарадзілася 3 кастрычніка 1984 года ў Харкаве, Украіна.

У 2007 годзе скончыла філалагічны факультэт (аддзяленне журналістыкі) Харкаўскага нацыянальнага ўніверсітэта ім. Васіля Каразіна з чырвоным дыпломам. Паступіла ў аспірантуру, але не скончыла яе, узяўшы акадэмічны водпуск.

З другога курса працавала ў харкаўскай грамадска-палітычнай газеце «Время» і аўтарскай тэлевізійнай праграме Сяргея Пацімкова «Каменданцкая гадзіна», якая тады выходзіла на «7-м канале». У 2005 годзе займала пасаду шэф-рэдактара харкаўскай маладзёжнай газеты «Зебра».

У 2006 годзе пераехала ў Кіеў і шэсць гадоў працавала з Савікам Шустэрам рэдактарам яго праграмы. Падчас працы ў праграме Шустэра была пазаштатнай карэспандэнткай штотыднёвіка «Бульвар Гардона» і газеты «Люстэрка тыдня».

З лістапада 2013 года ўзначальвае інтэрнэт-выданне «ГАРДОН».

У ліпені 2017 года Бацман пачала весці аўтарскую праграму «Бацман Live» на тэлеканале NewsOne, а ў верасні перайшла на канал «112 Украіна», дзе яе праграма змяніла назву на «Бацман».

У траўні 2019 года Бацман заявіла, што прыпыняе супрацоўніцтва з «112 Украіна» праз уплыў на канал Віктара Медведчука, былога кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Украіны, кума прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна і аднаго з ідэолагаў «рускага свету» ва Украіне. Далейшае супрацоўніцтва з каналам яна назвала контрпрадуктыўным і шкодным для сябе.

Бацман паведаміла, што цяпер будзе развіваць уласны YouTube-канал «Алеся Бацман», дзе бярэ інтэрв’ю і публікуе выступы ў эфірах розных тэлеканалаў і блогах. Станам на травень 2023 года ў канала амаль 200 тысяч падпісчыкаў.

Замужам за ўкраінскім журналістам, тэлевядучым, пісьменнікам Дзмітрыем Гардонам. У сужэнцаў трое агульных дзяцей — Санта (нар. 2012), Аліса (нар. 2016), Ліяна (нар. 2019).

Зноскі
------

1. ↑  СССР — 1922.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15180'></a>
2. ↑  ﻿Бацман заявила, що йде з каналу «112 Україна». **(нявызн.)**. Праверана 28 мая 2023.
3. ↑   Канал Алеся Бацман на *YouTube*
**Шэйкагу́ткаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Веткаўскага раёна Гомельскай акругі. Цэнтр — вёска Шэйка.

Пасля другога ўзбуйнення БССР з 8 снежня 1926 года **Шэйкагуткаўскі (Шэйкаўскі) сельсавет** у складзе Свяцілавіцкага раёна Гомельскай акругі БССР. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Новаграмыцкага сельсавета.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн. «Беларусь», 1985. — 390 с.
Краявід вуліцы Новай на Падоле, 2020 г.Краявід вуліцы Новай на Падоле, 2020 г.
**Падол** (укр. *Поділ*), **Маскоўская слабада** (укр. *Московська слобода*), **Маскальская слабада** (укр. *Москальська слобода*), **Салдацкая слабада** (укр. *Солдатська слобода*), **Каўказ** (укр. *Кавказ*) — гістарычная мясцовасць у Дзяснянскім раёне Чарнігава. Знаходзіцца ў пойме Дзясны, каля падножжа Дзядзінца, Трацяка і Ялецкай гары. Асноўныя вуліцы — 1-я Набярэжная, Дзяснянская, Крайняя, Новая, Падвальная.

Гісторыя
--------

Чарнігаўскі Падол у ХІІІ ст. пачаў засяляцца найбяднейшымі слаямі грамадства. Тут будаваліся паўзямлянкі, жыхары займаліся земляробствам і жывёлагадоўляй. Але на месцы сучаснай вуліцы Новай амаль не было жылой забудовы з-за блізкасці тагачаснага рэчышча Стрыжня. Мясцовасць служыла выганам для свойскай жывёлы.

Пасля ўваходжання гетманскай Украіны ў склад Маскоўскага царства (1654 г.) Падол атрымаў назву Маскоўскай (Маскальскай) слабады (пазней — Салдацкай слабады), бо ў ім спачатку размясціўся гарнізон маскоўскіх салдат. Першая карта Чарнігава — «Абрыс Чарнігаўскі» (1706 г.) — ужо адлюстроўвае наяўнасць тут забудовы.

У XIX ст. мясцовасць празвалі Каўказам. Паводле мясцовых паданняў, назва паходзіць ад таго, што тут жылі колішнія палонныя горцы, якія ваявалі супраць Расійскай імперыі.

Цягам XIX ст. тут з'явілася параходная прыстань. Пазней — першы мост праз Дзясну і шаша на Кіеў. У 1891 г. — чыгунка. Дзякуючы гэтаму Каўказ-Падол стаў своеасаблівай брамай у горад, зрабіўся вельмі людным раёнам.

Гістарычныя выявы
-----------------

* Мясцовасць на даўніх паштоўках
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Каўказ (гістарычны раён Гомеля)

Зноскі
------

1. ↑  Чернігівщина. Енциклопедичний довідник / За ред. А.В. Кудрицького. — Київ : УРЕ імені М.П. Бажана, 1990. — С. 637-638.
2. 1 2  Сапон В. Вулиці старого Чернігова: Історико-краєзн. етюди. — Чернігів: РВК «Десн. правда», 2007. — С. 31.
3. ↑  Сапон В. Вулиці старого Чернігова: Історико-краєзн. етюди. — Чернігів: РВК «Десн. правда», 2007. — С. 32-33.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Карэла.
**Карэла** — старажытней прыбалтыйска-фінскае племя.

Існуюць розныя версіі паходжання карэлаў. Некаторыя даследчыкі (К. А. Нордман, А. С. Жэрбін, І. П. Шаскольскі) меркавалі, што самабытная карэльская культура існавала ўжо ў I тыс. н.э. (ранняе Сярэднявечча). У. І. Раўданікас лічыў, што продкі карэлаў прыйшлі з усходняга Прыладажжа. Д. У. Бубрых называў сярод продкаў карэлаў племя весь (дзьякоўская археалагічная культура). Х. Кіркінен бачыць у карэлах прадукт узаемадзеяння чудскіх і вепскіх плямёнаў. Існуе меркаванне, што ў VI стагоддзі на Карэльскі перашыек, дзе жылі саамы, прыйшлі перасяленцы з заходняй Інгрыі — ем, а затым у IX стагоддзі да іх далучыліся больш шматлікія перасяленцы з паўднёвага (вепскага) узбярэжжы Ладагі.

У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах карэла ўпершыню згадваецца ў наўгародскай берасцяной грамаце № 590, якая датуюецца 1066 годам, у летапісах — пад 1143 годам. У той час племя змяшчаецца гісторыкамі на Карэльскім перашыйку, у паўночным Прыладажжы.

З X стагоддзя (паводле археалагічных звестак) на Карэльскім перашыйку існуе горад Карэла; цяпер Прыазерск) — адміністрацыйны цэнтр земляў, населеных карэлай.

У XII—XIV стст. асобныя групы карэлы рассяліліся паўночней, ад Белага мора (вусце Паўночнай Дзвіны) да Батнічнага заліва.

У XII стагоддзі на землях карэлы ўсталёўваецца феадальны лад у складзе Абанежскай пяціны Наўгародскай рэспублікі.

Зноскі
------

1. ↑  С. Кочкуркина. Прибалтийско-финские народы России М. Наука 2003
2. ↑  Нараджэнне народа
3. ↑  Пісьмовыя звесткі пра плямёны Карэліі

Літаратура
----------

* Корелы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* *Х. Киркинен, П. Невалайнен, Х. Сихво.* История карельского народа. — Петрозаводск, 1998.

| ⛭Фіна-ўгорскія народы |
| --- |
| Волжскія | 
**марыйцы** (горныя і лугова-ўсходнія (лугавыя і ўсходнія) ·  кастрамскія ·  паўночна-заходнія) •
**мардва** (каратаі ·  мокша ·  церуханы ·  шокша ·  эрзя)
Плямёны:
мера •
мешчара •
мурама •
буртасы
 |
| Пермскія | 
**комі-зыряны** (іжамцы ·  язьвінцы ·  верхневычагодцы ·  ніжневычагодцы ·  вымічы ·  пячорцы ·  прылузцы ·  сысольцы ·  удорцы)
**комі-пермякі** (зюздзінцы ·  язьвінцы) •
**удмурты** •
**бесярмяны**
 |
| Прыбалтыйска-фінскія | 
**вепсы** •
**водзь** •
**іжора** •
**карэлы** (лівікі ·  людыкі ·  цвярскія карэлы ·  фінскія карэлы) •
**лівы** •
**фіны** (інгерманландскія фіны (*савакоты* ·  *эўрамейсы*) ·  квены ·  лясныя фіны) • 
**эстонцы** (выру ·  сету)•
Плямёны:
чудзь •
чудзь завалоцкая •
сумь •
емь •
карэла •
весь
 |
| Саамы | 
**саамы** (колты; саамы ў
Нарвегіі •
Расіі •
Фінляндыі •
Швецыі)
 |
| Угорскія | 
**венгры** (секеі ·  ясы ·  чангошы ·  мадзьярабы) •
**мансі** •
**ханты**
 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
Вялікая чырвоная пляма **Вялікая чырвоная пляма** (ВЧП) — атмасфернае ўтварэнне на Юпітэры, самая прыкметная дэталь на дыску планеты, якая назіраецца ўжо амаль 350 гадоў.

ВЧП была адкрыта Джавані Касіні ў 1665 годзе. Дэталь, адзначаная ў запісах Роберта Гука 1664, таксама можа быць ідэнтыфікаваная як ВЧП. Да палёту «Вояджэр» шматлікія астраномы лічылі, што пляма мае цвёрдую прыроду.

ВЧП уяўляе сабой гіганцкі ураган-антыцыклон, памерамі 24-40 тыс. км у даўжыню і 12-14 тыс. км у шырыню (істотна больш Зямлі). Памеры плямы пастаянна мяняюцца, агульная тэндэнцыя — да памяншэння; 100 гадоў таму ВЧП была прыкладна ў 2 разы больш і значна ярчэй (вынікі назіранняў А. А. Белапольскага ў 1880-я гг.).

Пляма размешчана прыкладна на 22 ° ад паўднёвай шыраты і перамяшчаецца паралельна экватара планеты. Акрамя таго, газ у ВЧП круціцца супраць гадзіннікавай стрэлкі з перыядам абароту каля 6 зямных сутак. Хуткасць ветру ўнутры плямы перавышае 500 км/гадз.

Верхні пласт аблокаў ВЧП знаходзіцца прыкладна на 8 км вышэй верхняй абзы навакольных аблокаў. Тэмпература плямы крыху ніжэй прылеглых участкаў. Пры гэтым цэнтральная частка плямы на некалькі градусаў цяплей яе перыферыйных частак.

Чырвоны колер ВЧП пакуль яшчэ не знайшоў адназначнага тлумачэння. Магчыма, такі колер надаюць плямы хімічныя злучэнні, якія ўключаюць фосфар.

  

Акрамя ВЧП на Юпітэры маюцца і іншыя «плямы-ураганы», меншыя па памерах. Яны могуць мець белы, карычневы і чырвоны колер і існаваць дзясяткі гадоў (магчыма і даўжэй). Плямы ў атмасферы Юпітэра зафіксаваныя як у Паўднёвым, так і ў Паўночным паўшар'і, але ўстойлівыя, якія існуюць доўгі час, маюцца толькі ў Паўднёвым.

| ⛭✯✰ Юпітэр |
| --- |
| Характарыстыкі | 
* Атмасфера
	+ Вялікая чырвоная пляма
	+ Белыя авалы
	+ Авал BA
* Магнітасфера
* Кольцы

 |  |
| Спадарожнікі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Унутраныя спадарожнікі | 
* Метыда
* Адрастэя
* Амальтэя
* Фіва

 |
| Галілеевы спадарожнікі | 
* Іо
* Еўропа
* Ганімед
* Каліста

 |
| Нерэгулярныя спадарожнікі | 
* Група Гімаліі
* Група Кармэ
* Група Ананке
* Група Пасіфэ
* Група Карпо

 |

 |
| Даследаванні | 
* Праект «Піянер»
	+ Піянер-10
	+ Піянер-11
* Праект «Вояджэр»
	+ Вояджэр-1
	+ Вояджэр-2
* Уліс
* Галілеа
* Касіні
* New Horizons
* Юнона
* Europa Jupiter System Mission

 |
| Іншае | 
* Камета Шумейкераў — Леві 9
* Падзенне на Юпітэр нябеснага цела, 2009
* Спіс астэроідаў, якія перасякаюць арбіту Юпітэра
* Бог Юпітэр
* Траянскія астэроіды Юпітэра
* Вялікая рэнтгенаўская пляма

 |
| **Category Катэгорыя:Юпітэр (планета) •  Вікісховішча:Юпітэр** |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2778998593 |
**Пранізкі** — бронзавыя спіралькі, якімі ўпрыгожвалі адзенне (дыяметр 3-12 мм).Найбольшае распаўсюджанне мелі ў 7-13 ст. найчасцей у латгалаў, земгалаў, ліваў, селаў, крывічоў.

Рабілі пранізкі з круглага, плоскага, плоска-пукатага ці трохвугольнага ў сячэнні дроту. Даўжыня пранізак 3-50 мм. Іх ушывалі ці ўпляталі ў жаночае і мужчынскае адзенне, утвараючы іншы раз арнаментальныя матывы. З пранізак рабілі вяночкі на галаву (вайнага), шыйныя каралі, спалучаныя са званочкамі,  бразготкамі ці шклянымі пацеркамі. Вядомы таксама суцэльналітыя шкляныя пацеркі-пранізкі, знешне падобныя да бронзавых пранізак.

На тэрыторыі Беларусі пранізкі 11-12 ст. знаходзяць у Віцебскай і на поўначы Мінскай абласцей.

Літаратура
----------

* *Дучыц Л. У.* Пранізкі // Энцыклапедыя Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1993.
Куэва-дэ-Менга
**Куэва-дэ-Менга** (ісп.: Cueva de Menga), або **дальмен Менга** — найбуйнейшы ў Еўропе дальмен — пахавальны мегалітычны курган. Датуецца 3 тысячагоддзем да нашай эры. Знаходзіцца ў наваколлях горада Антэкера, Іспанія.

Глыбіня дальмена — 25 метраў, шырыня — 5 метраў, вышыня — 4 метры. Ён складаецца з 32 каменных блокаў, найбуйнейшы з якіх важыць каля 180 тон. Пасля завяршэння будаўніцтва пахавальнай камеры, дзе, верагодна, хавалі членаў кіруючай дынастыі, а таксама калідора, які вядзе ў цэнтр дальмена, каменнае збудаванне было пакрыта зямлёй і ўтварыла ўзгорак, які бачны сёння. Калі дальмен адкрылі і пачалі даследаваць у XIX стагоддзі, археолагі знайшлі ўнутры шкілеты некалькіх сот людзей.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 170868629 |
**Шарло́та-Ама́лія** — сталіца і самы вялікі горад Амерыканскіх Віргінскіх астравоў. Ён размешчаны на востраве Сент-Томас, насельніцтва складае 18 914 чалавек.

Горад мае сваю назву ў гонар Шарлоты Амаліі Хесэль-Касельскай (1650—1714), каралевы пры дацкім каралі Хрысціяне V. Горад вядомы сваім глыбокім, зручным портам, які аднойчы быў захоплены піратамі. Цяпер гэта знакамітая кропка для круізных лайнераў. У 2004 годзе тут пабывала 1,5 млн пасажыраў круізных лайнераў. У сучаснай Шарлота-Амаліі захоўваецца шмат гістарычных будынкаў, у тым ліку і другая па старажытнасці сінагога ў Заходнім паўшар’і.

Зноскі
------


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 16339843-4 · LCCN: n82063737 · NKC: ge973157 · VIAF: 146601702 |
**Пранглі** (эст.: Prangli) — востраў на поўдні Фінскага заліва на тэрыторыі павета Хар’юмаа ў Эстоніі. Агульная плошча — 6,62 км². Насельніцтва (2017 г.) — 169 чалавек.

Геаграфія
---------

Востраў Пранглі месціцца па поўдні Фінскага заліва за 21 км на паўночны ўсход ад Таліна, сталіцы Эстоніі. Берагі скалістыя на захадзе і пясчаныя з выдмамі на ўсходзе. Пераважаюць гліністыя глебы з украпваннямі сланцаў. На паверхні часцяком сустракаюцца валуны. Найбольшыя з іх маюць свае назвы.

У 1946—1960 гг. на Пранглі здабывалі прыродны газ.

Прырода
-------

Паверхня Пранглі пакрыта лугамі, мяшанымі лясамі і прыбярэжнымі выдмамі. На востраве сустракаецца каля 40 відаў птушак, у тым ліку траўнік, малая крачка, олушы.

Гісторыя
--------

У Сярэднявеччы востраў адыгрываў важную ролю ў суднаходстве ў Фінскім заліве. Яго назва *Vrangö* на скандынаўскіх мовах значыла «заваротак». Звесткі пра наяўнасць паселішча з’явіліся ў 1491 г. Першымі насельнікамі былі шведы, якія займаліся рыбалоўствам.

У нашы дні большасць астравіцян складаюць эстонцы. Насельніцтва сканцэнтравана ў 3 вёсках. Дзейнічае паромная пераправа. Развіваецца турызм.

Спасылкі
--------

* PRANGLI SAARE ARENGUKAVA
* Prangli Turismiühistu

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | VIAF: 254914062 |
**Эсак** — персанаж старажытнагрэчаскай міфалогіі. Сын Прыяма і Арысбы (ці Прыяма і Алексіроі, народжаны на Ідзе). Быў майстэрскім тлумачальнікам сноў, навучыўшыся гэтаму ад дзеда Меропа. Раіў Прыяму забіць нованароджанага Парыса.

Жонка Астэропа. Сумуючы па памерлай жонцы, пераўтвораны ў птушку Або сумаваў па німфе Гесперыі, Фетыда ператварыла яго ў нырца.

Зноскі
------

1. ↑  Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М. 2001. В 3 т. Т.1. С.45
2. ↑  Авідзій. Метамарфозы XI 762
3. ↑  Лікафрон. Аляксандра 225
4. ↑  Псеўда-Апаладор. Міфалагічная бібліятэка III 12, 5
5. ↑  Авідзій. Метамарфозы XI 751—795
**Эсекі́ба** (англ.: Essequibo) — найбуйнейшая рака Гаяны. Даўжыня — каля 700 км.

Эсекіба бярэ пачатак на Гвіянскім нагор'і і ўпадае ў Атлантычны акіян. Цячэ ў паўночным напрамку. У сярэдняй і ніжняй плыні фарміруе шырокую прырачную нізіну. Найбольшыя прытокі — Куюні і Мазаруні. У вусці ўтварае дэльту шырынёй да 20 км, з 365 астравамі, у тым ліку Легуанам і Хогам. Рака выносіць у акіян значную колькасць глею.

Эсекіба была адкрыта і ўпершыню даследавана іспанскімі канкістадорамі ў 1499 годзе.

Па меркаванні ўладаў Венесуэлы тэрыторыя па левым беразе Эсекіба (больш за 60% тэрыторыі Гаяны) складае венесуэльскі штат Гаяна-Эсекіба.

Спасылкі
--------

* Joseph G Singh, The Magnificent Essequibo River
* GUYANA LAND OF MANY WATERS
Кушыцкія мовы
**Кушы́цкія мовы** — сям'я афразійскіх моў, распаўсюджаная ва Усходняй Афрыцы. У нашы дні на кушыцкіх мовах размаўляе каля 24 мільёнаў чалавек. 

Згодна асноўнай гіпотэзе, кушыцкія мовы склаліся на тэрыторыі Нубіі або ў раёне паміж далінай Ніла і Чырвоным морам ужо ў канцы мезаліта — неаліце. У нашы дні падзяляюцца на некалькі асноўных галін: беджа, агау, дулай, усходнія кушыцкія, паўднёвыя кушыцкія. У 1970-я гг. заходнекушыцкія мовы былі вылучаны лінгвістамі ў самастойную сям'ю амоцкіх моў.

Большасць носьбітаў жыве ў Самалі, Эфіопіі, Эрытрэі, Джыбуці. Кушыцкія народы таксама насяляюць поўдзень Егіпта, Судан, Паўднёвы Судан, Кенію, Уганду, поўнач Танзаніі. Самалійская мова мае дзяржаўны статус у Самалі.

Спасылкі
--------

* Cushitic languages
* Cushitic Branch
* The Nilotic, Bantu and Cushitic Language Groups

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 12651075n · GND: 4120236-3 · LCCN: sh85034942 · Microsoft: 2778919644 · NDL: 00567059 · NKC: ph631767 · SUDOC: 050589652 |

 |
Вокладка нот «Полькі гіпапатама», выдадзенай у Нью-Ёрку напачатку 1850-х

**Полька** (чэшск.: pulka - палова кроку) — хуткі народны чэшскі танец, а таксама жанр танцавальнай музыкі. Музычны памер полькі — 2/4 (i). Полька з'явілася ў сярэдзіне XIX ст. ў Багеміі (сучасная Чэхія), і з 1840-х гадоў пашырылася ў Еўропе як бальны танец.

Назва
-----

Назва танца паходзіць ад чэшскага слова *pulka*, якое азначае «палова кроку», паколькі рытм полькі патрабуе хутка пераступаць ногі — з нагі на ногу.

З-за сугучнасці назвы польку часта памылкова лічаць польскім танцам. Акрамя таго, не варта блытаць польку са шведскім танцам польска  (англ.) (бел. (*polska*, 3/4 (i)).

Класічная музыка
----------------

Полькі пісаў Іаган Штраўс I і яго сын Іаган Штраўс II. Гэты жанр часта сустракаецца ў творчасці чэшскіх кампазітараў Бедржыха Сметаны, Антаніна Дворжака і іншых.

Беларуская народная полька
--------------------------

Полька хоць і з'яўляецца запазычаным танцам, блізкая народнай беларускай харэаграфіі, яна моцна трансфармавалася ў нацыянальным плане пры гэтым аказаўшы моцны ўплыў на іншыя танцы. Увайшоўшы ў побыт беларусаў, яна трансфармавалася ў нацыянальным духу. У розных рэгіёнах узніклі лакальныя варыянты, якія асіміляваліся з мясцовым харэаграфічным фальклорам і станавіліся народнымі. Лёгкасць пранікнення полькі ў беларускую харэаграфію абумоўлена пэўнай блізкасцю яе да беларускіх нацыянальных харэаграфічных традыцый.

2/4 памер полькі добра зліўся з беларускім традыцыйным танцам, які меў аналагічны памер. Так, напрыклад, «Трасуха» з'яўляецца сімбіёзам тыпавога народнага танца, ад якога яна і атрымала сваю назву, і полькі. Часцей за ўсё на Беларусі полька выконваецца парамі, якія рухаюцца паўкрокамі з паваротамі па крузе. Танец упрыгожваецца разнастайнымі дробнымі па, часта суправаджаецца прыпеўкамі.

Беларускія полькі надзвычай багатыя па сваіх харэаграфічным і музычным малюнкам, яны адрозніваюцца вялікай ладавай і інтанацыйнай разнастайнасцю. Полька патрабавала ад танцораў і майстэрства, і фізічнай вынослівасці.

Як і кадрыля, полька таксама мае мноства лакальных варыянтаў: «Барысаўская», «Віцяблянка», «Гаўкаўская», таксама назвы даваліся па асаблівасцях харэаграфіі: «Цераз нагу», «З падкіндэсам», «З прысюдамі», «На пяце», «Вінтом» і гэтак далей.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.
2. ↑  Polka History of Dance
3. 1 2 3 4  Чурко Ю. М. Вянок беларускіх танцаў.- Мн.: Беларусь, 1994. — 88 с. ISBN 5-33801097-8
4. ↑  Структурный принцип классификации народной хореографии. Архівавана 21 студзеня 2018.  (руск.)
5. ↑  Полька беларуская



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Музычны Рымана · Britannica (онлайн) · Treccani · Universalis · Гранат |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12178664w · GND: 4270770-5 · GTAA: 256671 · LCCN: sh85104480 · NKC: ph224419 |
**Міланская кансерваторыя імя Джузэпэ Вердзі** (італ.: Conservatorio di musica «Giuseppe Verdi») — італьянская кансерваторыя, размешчаная ў Мілане. Заснавана ў 1807 годзе ўказам Напалеона, першы статут установы быў падпісаны віцэ-каралём Італіі Яўгенам Багарнэ. Кансерваторыя носіць імя Джузэпэ Вердзі, якому ў свой час адмовіла ў прыёме як пераростку.

Сярод найважнейшых вех у гісторыі кансерваторыі:

* 1898 — заснаванне Музея музычных інструментаў
* 1965 — адкрыццё першых музыказнаўчых курсаў
* 1969 — адкрыццё першага ў Еўропе спецыялізаванага курса для кампазітараў электроннай музыкі

Зноскі
------

1. ↑
**Мілаш Нікаліч** (сербск.: Милош Николић; нар. 3 кастрычніка 1994, Ужыцэ, Сербія) — сербскі футбаліст, абаронца баснійскага клуба «Слога» з Добая.

Клубная кар’ера
---------------

Пачынаў кар’еру ў клубе «Слога» Баіна-Башта ў зоне Дрына (чацвёрты дывізіён Сербіі). У першай палове сезона 2014/15 выступаў за «Слогу» з Пожагі ў сербскай лізе Захад (трэці дывізіён). У пачатку 2015 года далучыўся да «Слабады», аднак да канца сезона заставаўся іграком запасу, толькі аднойчы з’явіўшыся на полі.

Сезон 2015/16 зноў правёў у «Слозе» з Баіна-Башты ў зоне Дрына ў арэндзе. Па заканчэнні сезона вярнуўся ў «Слабаду» і пачаў у яе складзе сезон 2016/17, у якім здолеў стаць асноўным абаронцам каманды.

У сакавіку 2018 года падпісаў кантракт з беларускім клубам «Слуцк». У першай палове сезона трывала з’яўляўся ў стартавым складзе случан, пазней стаў рэдка выхадзіць на поле. У снежні 2018 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Слуцк». 

З пачатку 2019 года стаў выступаць за ўзбекскі клуб «Каканд 1912». У жніўні 2019 года вярнуўся ў Себрію і зноў стаў іграком «Слабады», аднак так і не згуляў за яе і ў студзені 2020 года адправіўся ў баснійскую «Младаст». У студзені 2021 года далучыўся да «Злацібар», але не дапамог клубу захаваць месца ў Сербскай Суперлізе. У жніўні 2021 года перайшоў у «Лозніцу».

У лютым 2023 года далучыўся да баснійскай «Слогі» з Добая.

Зноскі
------

1. ↑  Milos Nikolic // Transfermarkt — 2000. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2449070'></a>
2. ↑  "Слуцк" подписал защитников из Сербии и Тринидада и Тобаго (руск.). *football.by* (12 сакавіка 2018). Праверана 24 сакавіка 2018.
3. ↑  Муcа, Николич и Примус покинули "Слуцк" (руск.). *football.by* (4 снежня 2018). Праверана 4 снежня 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | by.tribuna.com · FBref.com · FootballDatabase.eu · FootballFacts.ru · Soccerway · teams.by · playmarkerstats.com (ігрок) · Transfermarkt (ігрок) · worldfootball.net (ігрок) · Прэсбол |
**Амата Кабуа** (маршал.: *Amata Kabua*, 17 лістапада 1928—20 снежня 1996 гг.) — першы прэзідэнт Маршалавых Астравоў, правадыр Маджура, палітычны пісьменнік, аўтар гімна Маршалавых Астравоў.

Біяграфія
---------

Амата Кабуа нарадзіўся на атоле Джалуіт у высакароднай заможнай сям'і. У пасляваенны час вучыўся ў хрысціянскім каледжы на Гаваях, працаваў школьным настаўнікам. З 1963 г. займаўся палітыкай, быў выбраным прадстаўніком ад Маршалавых Астравоў у Кангрэсе Мікранезіі. У 1972 г. стварыў і ўзначаліў Рух за Аддзяленне Маршалавых Астравоў ад падапечнай тэрыторыі Мікранезіі. У 1979 г. стаў першым прэзідэнтам Маршалавых Астравоў. Выбіраўся на гэту пасаду 5 разоў. З 1982 г. займаў пасаду вярхоўнага правадыра атола Маджура. Памёр 20 снежня 1996 г. ад цяжкай хваробы ў шпіталі Ганалулу.

Палітычныя погляды
------------------

Як палітычны дзеяч і пісьменнік выступаў з нацыяналістычнымі лозунгамі, сцвярджаў культурную і палітычную незалежнасць маршальцаў. У 1978 г. арганізаваў пратэсты супраць ваенных вучэнняў ЗША на Маршалавых Астравах. Аднак у Мікранезіі разглядаўся як праамерыканскі палітык, які пратэстамі дамагаўся толькі грашовых кампенсацый ад урада ЗША. Шмат зрабіў для распаўсюджвання інфармацыі аб трагедыі атола Бікіні, ініцыяваў незалежнае даследаванне МАГАТЭ.

Памяць
------

У гонар Амата Кабуа названы міжнародны аэрапорт каля Маджура.

Зноскі
------

1. ↑

Спасылкі
--------

* Timeline Marshall Islands (The Republic of the Marshall Islands) Архівавана 2 ліпеня 2014.
* Biography of Amata Kabua
* WOLFGANG SAXON, Amata Kabua, 68, President Of Marshall Islands, Is Dead

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | MusicBrainz |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 1222102862 · VIAF: 6095154260747524480001 |
**Баброва** — археалагічны помнік у цэнтры вёскі Баброва Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці. Знаходзіцца на паўднёвым беразе ракі Бабровенка.

Апісанне
--------

Пляцоўка памерам 42×38 м, вышынёй 12-14 м над узроўнем ракі. З заходняга боку ўмацавана валам вышынёй 4 м і ровам глыбінёй 1-3 м, шырынёй каля 6 м. Краі пляцоўкі прыўзняты на 1-1,5 м. На гарадзішчы знаходзяцца могілкі, на іх асобныя пахаванні адзначаны камянямі з выбітымі крыжамі. Вядома з 1873 года. Абследаваў у 1972 годзе У. Ф. Ісаенка. Раскопкі не праводзіліся.

Літаратура
----------

* Гарадзішча (в. Баброва) // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 263.
**Э́йселмер** (нідэрл.: IJsselmeer [ˌɛi̯səlˈmeːr]) — штучнае прэснае возера ў Нідэрландах, створанае на месцы былога заліва Зёйдэрзэ.

возера Эйселмер пазначана сінім
Возера мяжуе з правінцыямі Фрысландыяй на паўночным усходзе, Флеваландам на поўдні і ўсходзе, Паўночнай Галандыяй на захадзе. Эйселмер аддзелены ад Паўночнага мора 32 кіламетровай дамбай Афслёйтдэйк (*Afsluitdijk*) шырынёй каля 60 метраў. Вадаём атрымаў сваю назву ад ракі Эйсел, якая ўпадае ў яго праз невялічкае возера Кетэлмер. Эйселмер з’яўляецца найбуйнейшым па плошчы прэснаводным вадаёмам Заходняй Еўропы.

У 1975 годзе Эйселмер быў падзелены на дзве часткі дамбай Маркервардэйк (*Markerwaarddijk*), у выніку чаго ўтварылася возера Маркермер.

Пазней, у 1986 годзе на месцы асушаных полдэрамі тэрыторыях была ўтворана новая нідэрландская правінцыя Флеваланд.

Прызначэнне
-----------

Заход сонца па-над возерам ля горада Лелістад
Сёння возера служыць важным сховішчам прэснае вады і выкарыстоўваецца для патрэб сельскай гаспадаркі, водазабеспячэння гарадоў. Магчымасці возера шырока выкарыстоўваюцца для рэкрэацыі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Эйселмер