**Бітва на Бярэзіне** або **Майская аперацыя** — баі войскаў Паўночна-Усходняга фронту ген. Станіслава Шаптыцкага з войскамі Заходняга фронту Міхаіла Тухачэўскага падчас польска-савецкай вайны.

Размяшчэнне войскаў перад боем
------------------------------

Пасля ўзяцця Кіева і захопу плацдармаў на ўсходнім баку Дняпра польскія войскі перайшлі да абароны. Юзаф Пілсудскі ўсведамляў, што не здолеў разбіць буйнейшыя сілы праціўніка, а толькі прымусіў яго адысці далей на ўсход. Такім чынам, галоўнакамандуючы планаваў наступленне на паўночным участку ўсходняга фронту.

У гэты час камандуючы Заходнім фронтам Міхаіл Тухачэўскі на ўсходнім беразе Бярэзіны групаваў войскі для генеральнага наступу, запланаванага на ліпень. Акупацыя Кіева палякамі і пагроза страты Украіны вымусілі кіраўніцтва РККА паскорыць яе.

### Склад войскаў

Войска Польскае
* 1-я армія ген. Стэфан Маеўскі быў размешчаны на ўчастку Дрыса — Полацк — Ушачы - Лепель. Складалася з 8-ю дывізіі пяхоты і Літоўска-беларускай дывізіі, а ў рэзерве мела 3-ю дывізію пяхоты легіёнаў і 1-ю кавалерыйскую брыгаду .
* 4-я армія ген. Шаптыцкага, 2-я дывізія пяхоты легіёнаў, 6 -я, 14 -я і 9-я пяхотныя дывізіі абаранялі лінію Бярэзіны ад Лепеля да вусця ў Днепр .

17 мая камандаванне абедзвюма арміямі прыняў ген. Станіслаў Шэптыцкі.

Чырвоная Армія
На ўсходнім беразе Бярэзіны ўтварылася ўдарная групоўка :

* 15-я армія Аўгуста Корка ў складзе 4 -й, 6-й, 5-й, 53 -й, 56 -й стралковых дывізій і 15-й кавалерыйскай дывізіі
* Паўночная група Яўгена Сяргеева ў складзе 48-й стралковай дывізіі і 164-й стралковай брыгады
* 16-я армія Мікалая Салагуба складалася з 2 -й, 8-й, 10-й, 17 -й і 21 -й стралковых дывізій .

Усім ударным злучэннем камандаваў камандуючы Заходнім фронтам Міхаіл Тухачэўскі  .

Ход бітвы
---------

### Удар Чырвонай Арміі

14 мая 15-я армія і Паўночная група атакавалі пазіцыі 8-й пяхотнай дывізіі і Літоўска-Беларускай дывізіі ў агульным напрамку на Глыбокае. 16-я армія нанесла дапаможны ўдар на Мінск. У раёне Лепеля і Ушач адзінкі Літоўска-Беларускай дывізіі і 13-га пяхотнага палка 8-й пяхотнай дывізіі не вытрымалі ўдараў 4, 11, 56 і 5 дывізій і былі вымушаны адступіць. На наступны дзень, 3-я пяхотная дывізія легіёнаў беспаспяхова контратакавала. Пазіцыі ўздоўж лініі азёры Дзвоны — Пышна — Асечышча не ўдалося захаваць. На стыку 8-й пяхотнай і 1-й дывізій для суперніка адкрыўся пралом у напрамку Маладзечна. У сувязі з гэтай пагрозай 1-я армія атрымала 17-ю вялікапольскую пяхотную дывізію гвардыі вярхоўнага галоўнакамандуючага, згрупаваную ў раёне Маладзечна. З 16 па 18 траўня польскія войскі абараняліся на вярхоўях Бярэзіны і адбівалі атакі бальшавікоў. Аднак 5-я стралковая дывізія здолела пераправіцца праз раку ў раёне Мосцішча, адкінуць 2-ю Літоўска-Беларускую брыгаду, якая абаранялася там, і захапіць Ліпск. У гэты час 15-я армія наносіла галоўны ўдар уздоўж чыгункі на Маладзечна. Яе галоўную групоўку з поўдня прыкрывала 53-я стралковая дывізія, з поўначы — Паўночная група. На ўчастку, які абараняла 4-я польская армія, войскі Салагуба спрабавалі пераправіцца праз Бярэзіну ў раёне Мурава і Жукоўца. Толькі 8-я стралковая дывізія дабілася поспеху і захапіла Ігумен, а астатнія адзінкі Чырвонай Арміі былі адкінуты .

21 мая 1-я армія была ўзмоцнена 10-й пяхотнай дывізіяй, уведзенай з раёна Вільні. Гэтая дывізія займала абарончы рубеж паміж Шаркоўшчынай і Казянамі. Гэта дазволіла адыходзячым 8 Пяхотнай і Літоўска-Беларускай дывізіям адарвацца ад Чырвонай Арміі і рэарганізаваць часткі. 23 траўня пачалося агульнае адступленьне польскіх войскаў на лініі Дрыса — Пераброддзе — Дунілавічы — Будслаў — Сэрвач — Мільча — рака Амнішэўка. Аднак і тут трывалая абарона не была арганізавана .

Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага вырашыла адкінуць ворага ад р. Бярэзіна. Непасрэднае камандаванне ўзяў на сябе Вярхоўны Галоўнакамандуючы. У раёне Свянцян была ўтворана Рэзервовая армія ген. Казімір Саснкоўскага. Пры войсках ген. Шаптыцкага была ўтворана ўдарная група. На поўначы сцягваліся адзінкі 8-й і 10-й пяхотных дывізій і 1-й аўтамабільнай брыгады. Гэтыя тры вялікія часткі выйшлі з падпарадкавання 1-й арміі і ўвайшлі ў склад 7-й арміі ген. Стэфан Маеўскага. На паўднёвым крыле 4-я пяхотная дывізія ўвайшла ў разрыў паміж 1-й і 4-й арміямі. Яна спыніла аперацыю 5-й стралковай дывізіі РККА, а затым адышла ў бок Лагойска, куды ўжо прыбыла 15-я вялікапольская пяхотная дывізія. У канцы мая Тухачэўскі кінуў у бой зноў прыбыўшыя 12-ю і 18-ю стралковыя дывізіі. Аднак наступ РККА страціў моц і спыніўся на лініі Зембін — рака Ілья — Сэрвач — рака Крывічы — Стары Мядзел — возера Богінскае — возераДрысвяты .Генеральным штабам Войска Польскага ад 31 мая 1920 г. паведамлялася :
 

|  |  |
| --- | --- |
| Вялікі бальшавіцкі наступ, распачаты 14 траўня з ужываннем вялікіх сілаў на фронце паміж Дзвіной і Прыпяццю, у апошнія дні быў цалкам спынены. Галоўныя ўдары савецкіх войскаў наносіліся з аднаго боку па чыгунцы Полацк — Глыбокае — Маладзечна. З другога боку, з усходу, праз Бярэзіну ў бок Мінска, і, як відаць з прынятых загадаў бальшавіцкага камандавання, яны мелі на мэце захапіць 25 мая лінію Маладзечна — Мінск. Жалезная стойкасць нашай арміі, асабліва той, якая абараняла вярхоўі Бярэзіны і выконвала баявыя абавязкі паміж Барысавам і Бабруйскам, цалкам знішчала шырокія планы варожага кіраўніцтва. Наша армія, настойліва ўтрымліваючы з 27 мая лінію Пераброддзе — возера Мястра — Крывічы — Даўгінава — Плешчаніцы — Зэмбін і лінію Бярэзіна, у некалькіх месцах паспяхова перайшла да наступлення. | Wielka ofensywa bolszewicka, rozpoczęta w dniu 14 maja z użyciem wielkich sił na froncie między Dźwiną a Prypecią, została w ostatnich dniach zupełnie zatrzymana. Główne uderzenia armij sowieckich, skierowane były z jednej strony wzdłuż toru kolejowego Połock — Głębokie — Mołodeczno. Z drugiej strony od wschodu przez Berezynę w kierunku na Mińsk i miały na celu, jak widać z przejętych rozkazów dowództw bolszewickich, opanowanie linji Mołodeczno — Mińsk w dniu 25 maja. Żelazna postawa naszego wojska, szczególnie tego, które broniło górnej Berezyny i przeprowadziło kontrakcję między Borysowem a Bobrujskiem, unicestwiła w zupełności szeroko zakreślone plany nieprzyjacielskiego kierownictwa. Wojsko nasze, utrzymujące wytrwale już od dnia 27 maja linję Przebrodzie — jezioro Miastro — Krzywicze — Dołhinów — Pleszczenice — Ziembin i linję Berezyny, w kilku miejscach przeszło z powodzeniem do zaczepnej działalności. |

### Польскі контрнаступ

Польскі план контрнаступў прадугледжваў двайны флангавы ўдар савецкай 15-й арміі, якая наступала на Маладзечна, наступленне з захаду Рэзервовай арміяй на Паставы — Глыбокае і з поўдня аператыўнай групай ген. Скерскага, з Плешчаніц, на Докшыцы і Бярэзіну. Размешчаная ў цэнтры 1-я армія павінна была скаваць праціўніка боем і не даць яму адвесці войскі .

31 траўня наступ распачала група ген. Леанард Скерскага. На яе правым крыле дапаможны ўдар нанесла 1-я Літоўска-Беларуская дывізія са складу 1-й арміі. Пасля сутачных баёў фронт быў прарваны, захоплена лінія р. Вейна. У наступныя дні наступ працягваўся і польскія войскі прасунуліся да Мрая, а 5 чэрвеня былі захоплены Докшыцы. У гэты час група палкоўніка Густава Орліча-Дрэсэра выйшла на Бярэзіну і ўзяла пад свой кантроль Бярэзіну Гарную.

Рэзервовая армія ген. Саснкоўскага нанесла галоўны ўдар правым крылом паміж азёрамі Нараччу і Баторыным і балоцістым берагам Дзісны ў агульным напрамку на Глыбокае. 11-я пяхотная дывізія наступала па напрамку возера Мядзёл — Баяры, а яе крыло прыкрывала 6-я пяхотная дывізія 1-й арміі. 8-я пяхотная дывізія накіравалася на Дунілавічы — Глыбокае, а рэзервовая 7-я пяхотная брыгада наступала па напрамку Паставы — Дунілавічы. 2 чэрвеня дывізіі пачалі баі па прарыве пазіцый РККА, разгорнутых на лініі «старых нямецкіх акопаў». Іх абаранялі савецкія 12-я, 18-я і 53-я стралковыя дывізіі і 15-я кавалерыйская дывізія. Польскія 8-я і 11-я пяхотныя дывізіі мелі поспех у першы дзень, але атака слаба падрыхтаванага рэзерву 7-й брыгады затрымалася ў Дзеткава. На наступны дзень 4 -я пяхотная дывізія РККА вырвалася з акружэння, і 12-й пяхотнай дывізіі давялося змагацца з палкамі польскай 8-й пяхотнай дывізіі. Пасля поспехаў пры Дунілавічах 8-я дывізія ў пагоні дасягнула лініі ракі Мардва, але і 11-я пяхотная дывізія, і 7-ы БП адсталі, і Рэзервовая армія не змагла цалкам замкнуць кальцо.

4 чэрвеня ў Маладзечне знаходзіўся Галоўнакамандуючы Юзэф Пілсудскі. У інтэрвію ген. Шаптыцкі адхіліў прапанову камандуючага фронтам працягваць наступленне на Лепель і Улу да поўнага разгрому войскаў Тухачэўскага.5 чэрвеня наступ працягваўся. 10-я пяхотная дывізія генэрала Жалігоўскага захапіла Шаркаўшчыну, а генэрал Саснкоўскі загадаў усім буйным часткам рушыць у пагоню з задачай выйсьці да лініі ракі Мнюта — Германавічы. 8-я пяхотная дывізія ў гэты дзень авалодала Глыбокім, а на наступны дайшла да Мнюты паміж азёрамі Пліса і Мнюта. 5-6 чэрвеня часці 10-й пяхотнай дывізіі вялі жорсткі бой з 18-й стралковай дывізіяй за Германавічы. Атака яго 28-га і 30-га пяхотных палкоў была спынена і толькі ўвядзенне ў рэзервовы бой 21-га пяхотнага палка дазволіла польскім войскам захапіць горад. Працягваючы пераслед, польскія адзінкі 10 чэрвеня выйшлі на Бярэзіну і Авуту. Падчас бітвы на Бярэзіне на фронце 4-й польскай арміі вяліся лакальныя дзеянні, падчас якіх адбылося некалькі буйных бітваў, у тым ліку пад Багушэвічамі і Стаўпішчамі.

Пасля Бярэзінскай бітвы фронт спыніўся на лініі: р. Бярэзіна — возера Межужол — рака Авута — возера Ельня — возера Белае — рака Дзвіна на Дзісеншчыне .Генеральным штабам Войска Польскага ад 10 чэрвеня 1920 г. паведамлялася:

|  |  |
| --- | --- |
| Вялікая бітва на Бярэзіне, якая пачалася 14 мая і вялася з вялікім напружаннем з абодвух бакоў, увянчалася ўчора нашай канчатковай перамогай. Праціўнік, засяродзіўшы перад генералам Саснкоўскім 9-ю пяхотную дывізію, 8 сакавіка паўтарыў спробу. браць ініцыятыву ў свае рукі, кідаючы для гэтага ўсе сілы на атаку. Завязаліся кровапралітныя і жорсткія баі, асабліва ў эпізодзе 8-й пяхотнай дывізіі і групы генерала Жэлігоўскага, падчас якіх асобныя гарады па некалькі разоў пераходзілі з рук у рукі. У канчатковым выніку ўжо вечарам 8 мая праціўнік атрымаў адпор на ўсёй лініі. Раніцай 9 чэрвеня нашы войскі перайшлі ў атаку, рашучай атакай разбілі сілы праціўніка, якія былі адкінуты за рубеж ракі Аўты. Здабыча, пакуль падлічана, паказвае больш за 600 палонных і 57 кулямётаў. | Wielka bitwa nad Berezyną, rozpoczęta w dniu 14 maja i prowadzona z ogromnem obustronnem napięciem, została w dniu wczorajszym uwieńczona ostatecznem naszem zwycięstwem. Nieprzyjaciel, skoncentrowawszy przed frontem generała Sosnkowskiego 9 dywizyji piechoty, usiłował ponownie dnia 8 b.m. ująć inicjatywę w swe ręce, rzucając w tym celu wszystkie swe siły do ataku. Wywiązały się krwawe i zacięte walki, zwłaszcza na odcinku 8-ej dywizji piechoty i grupy generała Żeligowskiego w czasie których poszczególne miejscowości parokrotnie przechodziły z rąk do rąk. W ostatecznym rezultacie już dnia 8 b. m. wieczorem przeciwnik został na całej linji odparty. 9 czerwca zaś rano wojska nasze przeszły do ataku, rozbijając w zdecydowanym natarciu siły nieprzyjacielskie, które odrzucono za linję rzeki Auty. Zdobycz na razie obliczona wykazuje z górą 600 jeńców oraz 57 karabinów maszynowych. |

Вынікі
------

Абодва бакі не дасягнулі пастаўленых мэт.Чырвоная Армія на Бярэзіне ўпершыню праявіла аператыўную ініцыятыву і сваім наступленнем вычарпала ўсе рэзервы польскага вярхоўнага камандавання. Аднак войскам Тухачэўскага не ўдалося знішчыць 1-ю польскую армію .Часткі Войска Польскага, нягледзячы на палявыя поспехі ў ходзе контрнаступлення, не здолелі разбіць 15-ю армію. Асноўнай прычынай няўдачы з’яўляўся нераўнамерны тэмп наступлення крыла, выкліканы жорсткім супрацівам праціўніка на поўначы .

Зноскі
------

1. ↑  Kowalski 2001.
2. ↑  Piłsudski & Tuchaczewski 1989, s. 163-165.
3. ↑  Odziemkowski 2013, s. 52.
4. 1 2  Odziemkowski 1998.
5. 1 2 3 4 5 6  Odziemkowski 2004.
6. 1 2  Piłsudski & Tuchaczewski 1989, s. 205.
7. ↑  Michaił Tuchaczewski podaje nieco inny skład Armii w początkowym okresie operacji: 4. 6.**11.**,29. 53.56. Dywizje Strzelców i 15 Dywizja Kawalerii. Oprócz wymienionych na front maszerowała 18 Dywizja Strzelców.
8. ↑  Michaił Tuchaczewski podaje nieco inny skład 16 Armii w początkowym okresie operacji: 2.8.10.17.**57**. Dywizje Strzelców i oprócz wymienionych na front maszerowała 21 Dywizja Strzelców.
9. ↑  Wysocki (red.) 2005.
10. 1 2  Cisek, Paduszek & Rawski 2010.
11. ↑  Laskowski (red.) 1931.
12. 1 2  Odziemkowski 2004, s. 33.
13. ↑  Laskowski (red.) 1931, s. 272.
14. ↑  Wysocki (red.) 2005, s. 34.
15. ↑  Cisek, Paduszek & Rawski 2010, s. 42.
16. ↑  Armię Rezerwową tworzyły:1 BJ i 8 DP ze składu 1 A, 10 DP ściągnięta z obszaru Wilna, IX BP z odwodów frontu na Ukrainie, 11 DP i VII BPRez. przegrupowana z głębi kraju.
17. 1 2 3  Odziemkowski 1998, s. 22.
18. ↑  Pomarański 1920, s. 236-237.
19. ↑  Odziemkowski 2004, s. 33-34.
20. 1 2 3 4 5 6  Odziemkowski 2004, s. 34.
21. ↑  W skład grupy pułkownika Gustawa Orlicz-Dreszera wchodził 1 pszwol. i pięć kompanii 15 Dywizji Piechoty.
22. ↑  Odziemkowski 2004, s. 35.
23. ↑  Pomarański 1920, s. 242-243.

Бібліяграфія
------------

* Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919—1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010.
* Zdzisław, Grzegorz Kowalski: Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920 na łamach polskich fachowych periodyków wojskowych z lat 1919-1939. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2001. ISBN 83-7174-856-6.
* Otton Laskowski (red.): Encyklopedia wojskowa. T. I. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Wiedzy Wojskowej i Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego, 1931.
* Janusz Odziemkowski. Bitwa nad Autą, 4-6 lipca 1920 roku. «Przegląd Historyczno-Wojskowy». 14(65)/1 (243), s. 51—74, 2013. Warszawa: Wydawnictwo Czasopisma Wojskowe. ISSN 0043-7182.
* Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko — rosyjskiej 1919—1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Rytm», 2004. ISBN 83-7399-096-8.
* Janusz Odziemkowski: Leksykon bitew polskich 1914—1920. Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 1998. ISBN 83-85621-46-6.
* Józef Piłsudski, Michaił Tuchaczewski: *«Rok 1920». «Pochód za Wisłę»*. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1989. ISBN 83-218-0777-1.
* Stefan Pomarański: Pierwsza wojna polska (1918—1920). Zbiór wojennych komunikatów prasowych Sztabu Generalnego, uzupełniony komunikatami Naczelnej Komendy we Lwowie i Dowództwa Głównego Wojska Polskiego w Poznaniu. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1920.
* Adam Przybylski: Wojna polska 1918—1921. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1930.
* Stanisław Szeptycki: Front Litewsko-Białoruski; 10 marca 1919-30 lipca 1920. Warszawa: Wydawnictwo 2 Kolory. Sp.z o.o; Fundacja Patriotyczna Serenissima, 2016. ISBN 978-83-64649-19-6.
* Wiesław Wysocki (red.): Szlakiem oręża polskiego; vademecum miejsc walk i budowli obronnych. T. 2, poza granicami współczesnej Polski. Warszawa: Wydawnictwo «Gamb», 2005. ISBN 83-7399-050-X.

| ⛭Польска-савецкая вайна (1919—1921) |
| --- |
| Франты | 
Польскі бок
Паўночны
Літоўска-беларускі
Цэнтральны
Палескі
Валынскі
Падольскі
Паўднёвы
Савецкі бок
Заходні
Паўднёва-заходні
 |
| Бітвы | 
1919
Бяроза-Картузская
Нясвіж
Ліда
Вільня
Мінск
1920
Бітва на Бярэзіне
Бітва за Брэст
Варшаўская бітва
Бітва за Кобрын
Бітва на Нёмане
 |
| Вынікі | 
* Лінія Керзана
* Рыжскі дагавор
* Рыжскі мір
* Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў

 |