**Ізраіль** (іўр.: ישראל), афіцыйная назва — **Дзяржава Ізраіль** (іўр.: מדינת ישראל, араб. دولة اسرائيل‎‎) — дзяржава ў Паўднёва-Заходняй Азіі. Насельніцтва, паводле дадзеных Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення Ізраіля на чэрвень 2017 года, складала 8 704 400 чалавек, тэрыторыя — 22.072 км². Займае 97-е месца ў свеце па колькасці насельніцтва і 147-е па тэрыторыі.

Сталіца — Іерусалім. Дзяржаўныя мова — іўрыт.

Унітарная дзяржава, дэмакратычная парламенцкая рэспубліка. 29 снежня 2022 года пасаду прэм’ер-міністра заняў Біньямін Нетаньяху. Ізраіль падзяляецца на 6 адміністрацыйных акруг.

Размешчаны на Блізкім Усходзе, каля ўсходняга ўзбярэжжа Міжземнага мора. На поўначы мяжуе з Ліванам, на паўночным усходзе — з Сірыяй, на ўсходзе — з Іарданіяй і тэрыторыяй Заходняга берага ракі Іардан, на паўднёвым захадзе — з Егіптам і сектарам Газа.

Індустрыяльная краіна з эканомікай, што дынамічна развіваецца. Аб’ём ВУП за 2012 склаў 257,621 мільярда долараў ЗША (каля 33 450 долараў ЗША на душу насельніцтва). У першай палове 2010-х гадоў золатавалютныя рэзервы выраслі на 27,7 % (да 90,58 мільярда долараў ЗША). Ізраіль мае найвышэйшы ўзровень жыцця сярод усіх краін Блізкага Усходу. У спісе краін па ІРЧП (спіс краін па індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу ААН, 2013 год) знаходзіўся на 16-м месцы ў свеце: індэкс 0,900. Грашовая адзінка — новы ізраільскі шэкель (асераднёны курс у 2012 годзе — 3,8 шэкеля за 1 долар ЗША).

Дэкларацыя Незалежнасці была абвешчана 14 мая 1948 года (5 іяра 5708 года) на падставе рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі ААН (ГА ААН) № 181, прынятай 29 лістапада 1947 года (гл. «План ААН па падзеле Палесціныberu»). Дзень незалежнасці, як і шэраг іншых дат, адзначаецца ў Ізраілі па яўрэйскім календары, таму ў розныя гады яму адпавядаюць розныя даты грыгарыянскага календара.

Згодна з Дэкларацыяй Незалежнасці, Ізраіль з’яўляецца яўрэйскай дзяржавай. У той жа час Ізраіль з’яўляецца шматнацыянальнай і дэмакратычнай дзяржавай, дзе, разам з яўрэямі, роўныя правы маюць і ўсе іншыя этнічныя групы, па-за залежнасці ад веравызнання: арабы-мусульмане, арабы-хрысціяне, друзыberu, бедуіны, самарыцяне, армяне, чаркесыberu і іншыя. У прыватнасці, друзскія і бедуінскія дэпутаты, арабскія партыі і дэпутаты прадстаўлены ў кнэсеце. Ізраіль адрозніваецца значнай этнакультурнай разнастайнасцю. Асноўнае насельніцтва краіны — 75,4 % — яўрэі, 20,6 % — арабы, 4 % — іншыя.

Паходжанне назвы
----------------

На працягу апошніх трох тысячагоддзяў слова «Ізраіль» пазначала як Зямлю Ізраіляberu (іўр.: אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל, *Эрэц-Ісраэль*), так і ўвесь яўрэйскі народ. Крыніцай гэтай назвы служыць Кніга Быцця, дзе прабацька Якаў пасля барацьбы з Богам атрымлівае імя Ізраіль: «І сказаў: як імя тваё? Ён сказаў: Якаў. І сказаў [яму]: з гэтага часу імя табе будзе не Якаў, а Ізраіль, бо ты змагаўся з Богам, і людзей адольваць будзеш» (Быц. 32:27,28). Тлумачальнікі разыходзяцца ў вызначэнні значэння гэтага слова. Паводле адной версіі, гэтае імя паходзіць ад дзеяслова «сара» (кіраваць, быць моцным, мець уладу, дадзеную звыш), такім чынам утвараючы слова, якое азначае «Хто мае ўладу над сіламі». Іншыя магчымыя значэнні — «Прынц Божы» або «Барацьба/бітва Бога». Пасля яўрэйскі народ, які адбыўся ад Якава, стаў называцца «Дзеці Ізраіля», «Народ Ізраіля» або «ізраільцяне».

Першая ў гісторыі згадка словы «Ізраіль» было выяўлена на стэле Мернептаха на тэрыторыі Старажытнага Егіпта (канец XIII стагоддзя да н. э.) і адносіцца да народу, а не да краіны.

Сучасная дзяржава была названа *«Медынат Ісраэль»* (іўр.: מדינת ישראל — Дзяржава Ізраіля). Разглядаліся таксама і іншыя назвы: Эрэц Ісраэль (Зямля Ізраіля), Сіёнberu, Іўдзея — аднак яны былі адпрэчаныя. У першыя тыдні незалежнасці ўрад новай дзяржавы для абазначэння грамадзян краіны выбраў слова «ізраільцяне» (ישראלים — «Ісраэлім»). Упершыню яно было згадана афіцыйна ў выступе першага міністра замежных спраў Ізраіля, Мошэ Шаретаberu.

Гісторыя Ізраіля
----------------

### Найстаражытнейшая гісторыя

Самымі старажытнымі насельнікамі сучаснай тэрыторыі Ізраіля былі неандэртальцы. Першыя людзі сучаснага тыпу з’явіліся ў гэтым рэгіёне прыкладна 75 тысяч гадоў таму. У 10-8 тысячагоддзях да н. э. гэтая тэрыторыя ўваходзіла ў арэал натуфійскай культуры, носьбіты якой упершыню ў гісторыі пачалі культываваць злакі.

Прыкладна 9 тысяч гадоў таму ў гэтых месцах пачалася неалітычная рэвалюцыя і з’явіліся першыя паселішчы. Ханаанеі, першыя семіцкія плямёны, з’явіліся тут прыкладна ў 4-3 тысячагоддзі да н. э.. Наступныя 2-3 тыс. гадоў тэрыторыя знаходзілася пад кіраваннем Старажытнага Егіпта.

### Ранняя гісторыя

Карта Палесціны 1759 года, якая паказвае рассяленне Дванаццаці кален Ізраіля
Зямля Ізраіля (іўр. Эрэц-Ісраэль) святая для яўрэйскага народа з часоў біблейскіх патрыярхаў — Аўрама, Ісака і Якава. Навукоўцы адносяць гэты перыяд да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э.. Паводле Бібліі, Зямля Ізраіля была завешчана яўрэям Богам з тым, каб стаць Зямлёй Абяцанай — тут знаходзяцца ўсе святыя месцы яўрэйскага народа.

Першыя старажытнаяўрэйскія плямёны (калены) з’яўляюцца тут каля 1200 года да н. э.. Крыху пазней у Ханаан урываюцца філістымляне. Устанаўленне царскай улады і ўзнікненне Ізраільскага, а пазней і Іўдзейскага царстваў датуецца канцом XI — сярэдзінай X стагоддзяў да н. э. Гэтыя дзяржаўныя ўтварэнні (у той ці іншай форме) існавалі ў рэгіёне з перапынкамі наступныя тысячу гадоў.

Пачынаючы з VIII стагоддзя да н.э. гэтая тэрыторыя паслядоўна апыналася пад уладай Асірыі, Вавілона (586—539 гады да н. э.), персідскай імперыі Ахеменідаў (539—331 гады да н. э.), Македоніі (332—312 гады да н. э.). У III—II ст. да н. э. ўваходзіла ў склад эліністычных дзяржаў Пталамеяў і Селеўкідаў. Адваяваўшы ў выніку паўстання Макавеяўberu незалежнасць, з 152 па 37 год да н. э. у Іўдзеі правіла яўрэйская дынастыя Хасманеяўberu.

Рымскі лагер каля падножжа крэпасці Масада
З 63 года да н. э. Іўдзея стала васалам Рыма і з 70 года н. э. была пераўтвораная ў рымскую правінцыю. Пасля паразы паўстання Бар-Кохбы супраць рымлян у 135 годзе рымляне выгналі з краіны значную колькасць яўрэяў і перайменавалі правінцыю Іўдзея ў Сірыя Палесцінская, каб сцерці памяць аб яўрэйскай прысутнасці ў гэтых месцах.

Услед за падзелам у 395 годзе Рымскай імперыі на Заходнюю і Усходнюю (Візантыю) Палесціна адышла да апошняй і аж да 619 года заставалася яе правінцыяй. На кароткі перыяд (614—629 гады) Палесціна была заваяваная Персіяй і ўвайшла ў склад імперыі Сасанідаў, а затым зноў стала візантыйскай правінцыяй. У 629—630 гадах у выніку масавых забойстваў і ганенняў на яўрэяў, пачатых візантыйскім імператарам Іракліем, яўрэйская прысутнасць у рэгіёне дасягнула свайго мінімуму за ўсю гісторыю апошніх трох тысяч гадоў, але ніколі не спынялася цалкам.

### Сярэднія вякі

Каля 636 года — у самым пачатку ісламскіх заваяванняў — Палесціна была заваяваная мусульманамі. У наступныя шэсць стагоддзяў кантроль над гэтай тэрыторыяй пераходзіў ад Амеядаў да Абасідаў, да крыжакоў і назад.

Эпоха арабскага валадарства ў Палесціне дзеліцца на чатыры перыяды: заваяванне і засваенне краіны (638—660 гады), дынастыя Амеядаў (661—750), дынастыя Абасідаў (750—969), дынастыя Фацімідаў (969—1099).

Рэфекторыўм у крэпасці Аккаberu, XII стагоддзе.
У 1099 крыжакі заснавалі тут Іерусалімскае каралеўства. Аднак ужо ў 1187 Салах-ад-Дзін узяў Іерусалім, а ў 1291 пала апошняя крэпасць крыжакоў Акка. У 1260 Палесціна перайшла ў рукі дынастыі Мамлюкоўberu.

### Пад уладай Асманскай імперыі (1516—1917)

У 1517 годзе тэрыторыя Ізраіля была заваяваная туркамі-асманамі пад правадырствам султана Селіма I. На працягу 400 гадоў яна заставалася часткай велізарнай Асманскай імперыі (Бліскучай Порты), якая ахоплівала значную частку Паўднёва-Усходняй Еўропы, усю Малую Азію і Блізкі Усход, Егіпет і Паўночную Афрыку.

У Асманскай імперыі іўдзеі мелі статус «зімі» — гэта значыць, карысталіся адноснай грамадзянскай і рэлігійнай свабодай, але не мелі права насіць зброю, служыць у войску і ездзіць на конях, а таксама былі абавязаныя плаціць асаблівыя падаткі. У гэты перыяд яўрэі Эрэц-Ісраэль жылі галоўным чынам за кошт дабрачынных паступленняў з-за мяжы («халука»). На працягу XVI стагоддзя вялікія яўрэйскія абшчыны раслі і развіваліся ў чатырох святых (для юдаізму) гарадах: Іерусаліме, Хеўроне, Цфацеberu і Цверыіberu.

На пачатку XVIII стагоддзя была распачата адна з самых значных спроб аліі з Еўропы і абнаўлення яўрэйскага рэлігійна-нацыянальнага цэнтра ў Іерусаліме. На чале гэтага руху стаяў рабі Іегуда Хасід, які прыбыў у Іерусалім у 1700 годзе на чале прыкладна тысячы сваіх паслядоўнікаў — выхадцаў з розных краін Еўропы. Аднак сам Іегуда Хасід пасля прыбыцця ў краіну раптам памёр, а абшчына распалася з-за даўгоў. Ашкеназская сінагога была спаленая крэдыторамі-арабамі (1720), а яўрэі-ашкеназы выселены з горада. Доўгі час пасля гэтых падзей яўрэйскія імігранты з Еўропы сяліліся галоўным чынам у Хеўроне, Цфаце і Цверыі.

На пачатку 1799 года ў Палесціну ўварваўся Напалеон. Французам атрымалася авалодаць Газай, Рамлойberu, Лодамberu і Яфай. Аднак французскі палкаводзец не здолеў авалодаць крэпасцю Акка і быў вымушаны адступіць у Егіпет.

У 1800 годзе насельніцтва Палесціны не перавышала 300 тыс. 5 тыс. з якіх складалі яўрэі (галоўным чынам, сефарды). Большая частка яўрэйскага насельніцтва была сканцэнтравана па-ранейшаму ў Іерусаліме, Цфаце, Цверыі і Хеўроне. Галоўныя месцы канцэнтрацыі хрысціянскага насельніцтва (каля 25 тыс.) — у Іерусаліме, Назарэце і Віфлееме — кантраляваліся праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі. Астатняе насельніцтва краіны складалі мусульмане, амаль усе — суніты.

У перыяд 1800-31 гадоў тэрыторыя краіны дзялілася на дзве правінцыі (вілаеты). Цэнтральна-ўсходні горны раён, які распасціраўся ад Шхема на поўначы да Хеўрона на поўдні (уключаючы Іерусалім), адносіўся да Дамаскага вілаета; Галілея і прыбярэжная паласа — да вілаета Акка. Большая частка Негева знаходзілася ў гэты перыяд па-за асманскай юрысдыкцыяй.

У 1832 тэрыторыя Палесціны была заваяваная Ібрахім-пашай, сынам і ваенным начальнікам віцэ-караля Егіпта Мухамада-Алі. Палесціна, паўночная мяжа якой дасягала Сідона, стала адзінай правінцыяй з цэнтрам у Дамаску. Егіпцяне, якія кіравалі краінай восем гадоў (1832-40), правялі некаторыя рэформы па еўрапейскім узоры.

У XIX стагоддзі Іерусалім зноў ператварыўся ў важнейшы яўрэйскі цэнтр Эрэц-Ісраэль. Цфат, які сапернічаў з Іерусалімам за духоўнае першынство, моцна пацярпеў у выніку землятрусу (1837), які забраў жыцці каля 2 тыс. яўрэяў, і прыйшоў у заняпад.

У 1841 годзе Палесціна і Сірыя вярнуліся пад непасрэдны кантроль Турцыі. Да гэтага часу колькасць яўрэйскага насельніцтва Палесціны падвоілася, у той час як хрысціянскага і мусульманскага — засталася без змены.

Да 1880 года насельніцтва Палесціны дасягнула 450 тыс. чалавек, з якіх 24 тыс. складалі яўрэі. Большасць яўрэяў краіны жылі ў чатырох гарадах: Іерусаліме (дзе яўрэі складалі больш за палову ўсяго насельніцтва ў 25000 чал), Цфаце (4 тыс.), Цверыі (2,5 тыс.) і Хеўроне (800), а таксама ў Яфе (1 тыс.) і Хайфе (300). Іерусалім стаў найбуйнейшым горадам у краіне.

#### Імкненне яўрэяў да Сіёну і зараджэнне палітычнага сіянізму

Асноўны артыкул: **Сіянізм**
Сярод яўрэяў, якія жылі ў дыяспары, заўсёды было распаўсюджана моцнае імкненне вярнуцца да Сіёна. Пачынаючы з XII стагоддзя пераслед яўрэяў хрысціянскай царквой прывёў да іх прытоку на Святую зямлю. У 1492 годзе гэты паток істотна папоўніўся яўрэямі, выгнанымі з Іспаніі, якія заснавалі яўрэйскую суполку Цфата.

Першая вялікая хваля сучаснай іміграцыі, вядомая як Першая Аліяbeen (іўр.: עלייה), пачалася ў 1881 годзе, калі яўрэі былі вымушаныя ратавацца ўцёкамі ад пагромаў ва Усходняй Еўропе.

Заснавальнікам палітычнага сіянізму — руху, які ставіў сваёй мэтай пабудову яўрэйскай дзяржавы на зямлі Ізраіля, падымаючы яўрэйскае пытанне на міжнароднай арэне — лічыцца Герцль. У 1896 годзе Герцль апублікаваў сваю кнігу «Яўрэйская дзяржава» (ням.: Der Judenstaat), у якой выклаў сваё бачанне будучыні яўрэйскай дзяржавы. Ужо ў наступным годзе Герцль кіраваў першым Сусветным яўрэйскім кангрэсамbeen.

Другая Аліяberu (1904—1914 гады) пачалася пасля Кішынёўскага пагрому. Прыблізна 40 тыс. яўрэяў пасялілася ў Палесціне. Большасць імігрантаў першай і другой аліі былі артадаксальнымі яўрэямі, але другая Алія ўключала таксама і сацыялістаў, якія заснавалі кібуцны рух.

Тым не менш, не ўсе яўрэі першапачаткова падтрымлівалі ідэі сіянізму, а значная частка артадаксальных рабінаў лічыла, што рух палітычнага сіянізму супярэчыць законам Торы. Пасля некаторыя ультраартадаксальныя рабіны па гэтай прычыне адмовіліся таксама прызнаваць яўрэйскі характар ​​Дзяржавы Ізраіль.

### Брытанскі мандат у Палесціне (1918—1948)

Гістарычная карта Палесціны, 1900 год
Падчас Першай сусветнай вайны сакратар замежных спраў Вялікабрытаніі Артур Бальфур выдаў дакумент, які атрымаў пасля назву Дэкларацыі Бальфура. У ім дэкларавалася, што Брытанія «*глядзіць станоўча на заснаванне ў Палесціне нацыянальнага дома для яўрэйскага народа*».

У 1919-23 гадах (Трэцяя Алія) у Палесціну прыбылі 40 тыс. яўрэяў, у асноўным з Усходняй Еўропы. Пасяленцы гэтай хвалі былі навучаны сельскай гаспадарцы і маглі развіваць эканоміку. Нягледзячы на квоту іміграцыі, устаноўленую брытанскімі ўладамі, яўрэйскае насельніцтва вырасла да канца гэтага перыяду да 90 тыс. Балоты Ізреэльскай даліны і даліны Хэфер былі асушаныя і зямля зробленая прыдатнай для сельскай гаспадаркі. У гэты перыяд была заснавана федэрацыя прафсаюзаў, Гістадрут. Арабскія пратэсты супраць яўрэйскай іміграцыі прывялі да палесцінскіх бунтаў і фарміравання яўрэйскай ваенізаванай самаабароны («Хаганаberu»).

У 1922 годзе Ліга Нацый ўручыла Вялікабрытаніі мандат на Палесціну, тлумачачы гэта неабходнасцю «*устанаўлення ў краіне палітычных, адміністрацыйных і эканамічных умоў для бяспечнага стварэння яўрэйскага нацыянальнага дома*». З-за яфскіх бунтаў у самым пачатку Мандата Брытанія абмежавала яўрэйскую іміграцыю і частка тэрыторыі, запланаваная для яўрэйскай дзяржавы, была аддадзена пад утварэнне Трансіарданіі. У той час краіну засялялі пераважна арабы-мусульмане, аднак самы буйны горад, Іерусалім, быў пераважна яўрэйскім. У 1924—1929 гадах (Чацвёртая Алія) у Палесціну прыехалі 82 тыс. яўрэяў, у асноўным у выніку ўсплёску антысемітызму ў Польшчы і Венгрыі. Пазней, аднак, прыблізна 23 тыс. эмігрантаў гэтай хвалі пакінулі краіну.

Уздым нацысцкай ідэалогіі ў 1930-х гадах у Германіі прывёў да Пятай Аліі, якая была наплывам чвэрці мільёна яўрэяў, якія ратаваліся ад нацызму. Гэты наплыў скончыўся Арабскім паўстаннем 1936-1939beru гадоў і выданнем Вялікабрытаніяй «Белай кнігіberu» ў 1939 годзе, якая фактычна прыпыніла іміграцыю яўрэяў у Палесціну. Краіны свету адмаўляліся прымаць яўрэяў, якія ратаваліся ад Катастрофы, што разам з забаронай Вялікабрытаніі на перасяленне ў Палесціну фактычна азначала смерць для мільёнаў. Для абыходу забароны на іміграцыю ў Палесціну была створана падпольная арганізацыя «Масад ле-Алія Бэт», якая дапамагала яўрэям нелегальна дабрацца да Палесціны і выратавацца ад Катастрофы.

Па заканчэнні Другой сусветнай вайны яўрэйскае насельніцтва Палесціны складала 33 % у параўнанні з 11 % у 1922 годзе

### Стварэнне дзяржавы і першыя гады існавання

Давід Бен-Гурыён абвяшчае незалежнасць Ізраіля 14 мая 1948 года пад партрэтам Тэадора Герцля
Пасля 1945 года Вялікабрытанія апынулася ўцягнутая ў нарастаючы канфлікт з яўрэйскім насельніцтвам. У 1947 годзе брытанскі ўрад адмовіўся ад мандата на Палесціну, аргументуючы гэта тым, што ён не здольны знайсці прымальнае рашэнне для арабаў і яўрэяў. Нядаўна створаная Арганізацыя Аб’яднаных Нацый 29 лістапада 1947 года прыняла план падзелу Палесціны (рэзалюцыя ГА ААН № 181). Гэты план прадугледжваў спыненне брытанскага мандата ў Палесціне да 1 жніўня 1948 года і рэкамендаваў стварэнне на яе тэрыторыі дзвюх дзяржаў: яўрэйскай і арабскай. Іерусалім і Віфлеем, згодна з рашэннем ААН, павінны былі стаць тэрыторыяй пад міжнародным кантролем, каб не дапусціць канфлікту вакол статусу гэтых гарадоў. Прыняцце гэтага плана стала магчымым дзякуючы яго падтрымцы з боку найбуйнейшых дзяржаў — СССР і ЗША.

Яўрэйскае агенцтваberu, якое, апроч іншага, выконвала ў той час некаторыя функцыі ўрада «Ішува» (яўрэйскага насельніцтва Палесціны), вырашыла прыняць план ААН. Арабскія кіраўнікі, у тым ліку Ліга арабскіх дзяржаў і (Палесцінскі) Вышэйшы арабскі савет, катэгарычна адхілілі план ААН па падзелу Палесціны і заявілі, што план парушае правы большасці насельніцтва Палесціны, якое тады складалася на 67 % з неяўрэяў, што яны будуць намагацца не дапусціць яго рэалізацыі.

14 мая 1948 года, за адзін дзень да заканчэння брытанскага мандата на Палесціну, Давід Бен-Гурыён абвясціў стварэнне незалежнай яўрэйскай дзяржавы на тэрыторыі, выдзеленай згодна з планам ААН. Ужо на наступны дзень Ліга арабскіх дзяржаў абвясціла Ізраілю вайну і адразу пяць арабскіх дзяржаў (Сірыя, Егіпет, Ліван, Ірак і Трансіарданія) напалі на новую краіну, пачаўшы тым самым Першую араба-ізраільскую вайну, званую ў Ізраілі «Вайной за незалежнасць».

Да пачатку ваенных дзеянняў у 1948 годзе ў Палесціне пражывалі каля 750 тыс. арабаў. У ходзе Вайны за незалежнасць каля 600 тысяч арабаў-жыхароў Палесціны пакінулі свае дамы, якія знаходзяцца на тэрыторыі, выдзеленай, паводле рэзалюцыі ААН, для яўрэйскай дзяржавы і часткі тэрыторыі, выдзеленай пад арабскую дзяржаву. Большасць палесцінскіх бежанцаў перасяліліся на тэрыторыі, выдзеленай рэзалюцыяй ААН для арабскай дзяржавы. Частка палесцінскіх арабаў таксама эмігравала ў іншыя арабскія дзяржавы. У Ізраілі засталіся толькі каля 160 тыс. арабаў. Ізраільскія ўлады адмовіліся пускаць бежанцаў назад у месца іх пражывання пасля вайны, а землі і нерухомая маёмасць бежанцаў былі канфіскаваныя дзяржавай Ізраіль.

У арабскім свеце гэтыя падзеі атрымалі назву *«аль-На́кба»* (араб. ‎‎النكبة) — «Катастрофа». У той жа час, у Емене, Егіпце, Лівіі, Сірыі і Іраку прайшлі антыяўрэйскія дэманстрацыі і арганізаваны жорсткія пагромы. У выніку, больш за 800 тыс. яўрэяў былі выгнаныя або ўцяклі з арабскіх краін у толькі што створаную яўрэйскую дзяржаву. Такім чынам, па сцвярджэнні ізраільскага боку, гэты працэс варта разглядаць як масавы абмен насельніцтвам у рэгіёне, бо месца 600 тысяч арабаў на тэрыторыі Ізраіля занялі 820 тысяч яўрэйскіх бежанцаў. Тым не менш, асноўным прадметам рознагалоссяў у араба-ізраільскім канфлікце стаў лёс толькі арабскіх бежанцаў.

Пасля года баявых дзеянняў, у ліпені 1949 года было прынята пагадненне аб спыненні агню з Егіптам, Ліванам, Трансіарданіяй і Сірыяй, згодна з якім пад кантролем яўрэйскай дзяржавы апынуліся таксама Заходняя Галілея і калідор ад прыморскай раўніны да Іерусаліма; Іерусалім быў падзелены па лініі спынення агню паміж Ізраілем і Трансіарданіяй. Дзяржава Ізраіль займала 80 % тэрыторыі падмандатнай Палесціны. Гэтыя часовыя межы атрымалі назву «Зялёная мяжа».

Арабская дзяржава не была створана з прычыны акупацыі Сектара Газа Егіптам, і акупацыі, а затым і анексіі Трансіарданіяй большай часткі тэрыторый Іўдзеі і Самарыі, што прызначаліся для арабскай дзяржавы, роўна як і Усходняга Іерусаліма, які павінен быў застацца пад кантролем ААН у рамках вялікага Іерусаліма. Гэтыя тэрыторыі, пасля іх анексіі, былі названыя Трансіарданіяй «Заходнім берагам ракі Іардан», у адрозненне ад зыходнай яе тэрыторыі на ўсход ад р. Іардан, пасля чаго яна была сама перайменаваная ў Іарданію.

11 мая 1949 года Дзяржава Ізраіль была прызнана як член ААН.

У першыя гады існавання дзяржавы на палітычнай арэне Ізраіля дамінаваў рух сацыялістычнага сіянізму (МАПАЙberu), які ўзначальваў першы прэм’ер-міністр Ізраіля Давід Бен-Гурыён. Гэтыя гады былі адзначаны масавай іміграцыяй яўрэяў, тых, хто выжыў у Катастрофе і ратаваўся ад пераследаў у арабскіх краінах. З 1948 па 1958 гады насельніцтва Ізраіля ўзрасло з 800 000 да 2 000 000. Большасць імігрантаў з’яўляліся бежанцамі і практычна не мелі пры сабе маёмасці. Яны былі размешчаны ў часовых намётавых лагерах, «*маабарот*». Да 1952 года ў падобных намётавых мястэчках пражывалі больш за 200 тыс. імігрантаў. Неабходнасць вырашэння гэтага крызісу прымусіла Бен-Гурыёна пайсці на падпісанне дамовы з ФРГ аб рэпарацыях, што выклікала масавыя пратэсты яўрэяў, абураных ідэяй супрацоўніцтва з Германіяй.

### Важныя падзеі ў гісторыі дзяржавы

Пачатак наступнага дзесяцігоддзя (1960) адзначылася захопам ізраільскімі спецслужбаміberu аднаго з высокапастаўленых нацысцкіх злачынцаў Адольфа Эйхмана, які хаваўся ў Аргенціне. Эйхман з’яўляўся «архітэктарам» і ператваральнікам у жыццё «Канчатковага рашэння яўрэйскага пытанняberu» ў перыяд Другой сусветнай вайны. Публічны працэс над ім стаў найважнейшым этапам ва ўсведамленні маштабаў Катастрофы еўрапейскага яўрэйства і атрымаў міжнародны рэзананс. Эйхман стаў другім чалавекам у гісторыі Ізраіля, прыгавораным да смяротнага пакарання

Выбары ў Кнэсет 1977 сталі паваротным момантам у палітычнай гісторыі Ізраіля. Упершыню партыя Херут (папярэдніца сучаснага Лікуда) пад кіраўніцтвам Менахема Бегіна атрымала большасць галасоў выбаршчыкаў, адабраўшы кантроль над краінай у партыі МАПАЙ (сучасная Авада), якая знаходзілася ва ўладзе без перапынку з часу заснавання дзяржавы.

### Араба-ізраільскі канфлікт

#### Узаемаадносіны з арабскімі краінамі

На працягу першых дзесяцігоддзяў існавання яўрэйскай дзяржавы арабскія краіны працягвалі аспрэчваць легальнасць яе стварэння, а арабскія нацыяналісты, узначаленыя Насерам, працягвалі заклікаць да яе знішчэння.

У 1956 годзе Ізраіль далучыўся да сакрэтнага саюзу Вялікабрытаніі і Францыі, якія імкнуліся вярнуць кантроль над Суэцкім каналам, нацыяналізаваным Егіптам. Пасля захопу Сінайскага паўвострава ў ходзе Суэцкага крызісу Ізраіль быў вымушаны адступіць пад ціскам ЗША і СССР у абмен на гарантыі праходу ізраільскіх судоў праз Суэцкі канал і іх выхаду ў Чырвонае мора.

У 1967 годзе Егіпет, Сірыя і Іарданія сцягнулі свае войскі да межаў Ізраіля, выгналі міратворцаў ААН і заблакавалі ўваход ізраільскім караблям у Чырвонае мора і Суэцкі канал. На поўдні працягваліся атакі баевікоў-федаінаў. У сваім выступе па радыё Насер заклікаў арабскія дзяржавы скінуць Ізраіль у мора. Гэтыя дзеянні сталі для кіраўніцтва Ізраіля падставай для прэвентыўнай атакі і пачатку вайны (casus belli), якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай Шасцідзённая вайна. У гэтай вайне Ізраіль у лічаныя дні дасягнуў пераканаўчай перамогі, захапіўшы Сінайскі паўвостраў, Сектар Газа, Заходні бераг ракі Іардан, Усходні Іерусалім і Галанскія вышыні. Зялёная мяжа 1949 года стала адміністрацыйнай мяжой паміж Ізраілем і новымі тэрыторыямі. Межы Іерусаліма былі пашыраны і на ўсходнюю частку горада.

Прэм’ер-міністр Ізраіля Голда Меір
6 кастрычніка 1973 г. у Ём-Кіпур (Судны дзень) — найбольш святы дзень у яўрэйскім календары, калі ўсе вернікі-яўрэі знаходзяцца ў сінагогах, Егіпет і Сірыя адначасова атакавалі Ізраіль. Для ўрада Ізраіля гэтая вайна стала нечаканасцю. Вайна Суднага дняberu скончылася 25 кастрычніка. Нягледзячы на значныя страты, напад егіпецкай і сірыйскай армій быў паспяхова адбіты ЦАХАЛамberu, пасля чаго войскі вярнуліся на ранейшыя пазіцыі. Хоць унутранае расследаванне вынікаў вайны зняло з урада адказнасць за тое, што здарылася, незадаволенасць грамадскасці прымусіла прэм’ер-міністра Голду Меір сысці ў адстаўку.

У 1978 годзе адбыўся гістарычны візіт у Ізраіль егіпецкага прэзідэнта Анвара Садата, які выступіў перад кнэсетам. Гэта падзея стала першым прызнаннем дзяржавы Ізраіль з боку кіраўніка арабскай дзяржавы. 26 сакавіка 1979 года Анвар Садат і Менахем Бегін падпісалі егіпецка-ізраільскі мірны дагавор (папярэднія Кэмп-Дэвідскія пагадненні былі дасягнутыя паўгоддзем раней), паводле якіх Ізраіль вяртаў Егіпту Сінайскі паўвостраў і абавязваўся пачаць перамовы па стварэнні Палесцінскай аўтаноміі.

7 чэрвеня 1981 года, у ходзе аперацыі «Опера», ізраільская авіяцыя разбамбавала на тэрыторыі Ірака недабудаваны ядзерны рэактар «Асірак». Гэта ваеннае ўварванне было асуджана рэзалюцыяй 487 Савета бяспекі ААН.

У 1982 годзе Ізраіль умяшаўся ў Ліванскую грамадзянскую вайну для таго, каб знішчыць базы «Арганізацыі вызваленя Палесціны», з якіх вяліся атакі на Ізраіль і праводзіліся абстрэлы паўночнай часткі краіны. Гэтая аперацыя была названая «Мір Галілеі», але пасля атрымала неафіцыйную назву Першая ліванская вайна. У 1985 годзе Ізраіль вывеў войскі з большай часткі тэрыторыі Лівана, акрамя буфернай зоны, якая заставалася пад ізраільскім кантролем да 2000 года.

У 1994 годзе быў падпісаны ізраільска-іарданскі мірны дагавор, што зрабіла Іарданію другой арабскай краінай, якая нармалізавала адносіны з Ізраілем.

У 2000 годзе прэм’ер-міністр Эхуд Барак вывеў войскі з Паўднёвага Лівана.

12 ліпеня 2006 г. ліванская шыіцкая тэрарыстычная арганізацыя Хезбала, якую падтрымлівалі Сірыя і Іран, запусціла некалькі ракет па ізраільскіх населеных пунктах і атакавала пазіцыі ізраільскіх войскаў. Баевікі Хезбалы перасеклі ізраільскую мяжу, захапіўшы двух салдат. Правакацыйныя дзеянні Хезбалы распалілі Другую ліванскую вайну.

#### Узаемаадносіны з палесцінскімі арабамі

Першыя антысіянісцкія выступы ў Палесціне пачаліся 27 лютага 1920 года пасля паведамлення пра зацвярджэнне Дэкларацыі Бальфура як падставы для стварэння «яўрэйскага нацыянальнага ачага». 4-6 красавіка ў Іерусаліме і Галілеі прайшлі масавыя беспарадкі і яўрэйскія пагромы. Наступная серыя нападаў на яўрэяў адбылася ў канцы жніўня 1929 г. з-за канфлікту па пытанні доступу да Сцяны плачу. Пікам даваеннага гвалту стала так называмое Арабскае паўстанне ў перыяд 1936—1939 гадоў.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны канфлікт паміж палесцінскімі арабамі і яўрэямі зноў абвастрыўся. Пасля прыняцця ў лістападзе 1947 года плана ААН па падзелу Палесціны на дзве дзяржавы лакальныя сутыкненні перараслі ў поўнамаштабную вайну, якая скончылася абвяшчэннем незалежнасці і перамогай Ізраіля. У той жа час узнікла праблема палесцінскіх бежанцаў.

Пасле нападу, Тэль Монд, 1956
З моманту заканчэння Араба-ізраільскай вайны 1947—1949 гг. і да 1967 года Ізраіль пастаянна падвяргаўся нападам палесцінскіх баевікоў («федаінаў») з акупаваных Егіптам і Іарданіяй тэрыторый, у выніку чаго загінула больш за 450 яго грамадзян.

Параза арабскіх дзяржаў у Шасцідзённай вайне ў 1967 годзе і атрыманне Ізраілем кантролю над усёй тэрыторыяй, якая прызначалася як для яўрэйскай, так і для арабскай дзяржавы, прывялі да росту арабскага радыкалізму і тэрарызму — была актывізавана дзейнасць АВП, мэтай якой была аб’яўлена «ўзброеная барацьба, як адзіны шлях вызвалення Радзімы». У канцы 1960-х — пачатку 1970-х палесцінскія тэрарысты распачалі па ўсім свеце першую хвалю нападаў на ізраільцян. Самым вядомым тэрактам стаў захоп ізраільскіх атлетаўberu на Летняй Алімпіядзе ў 1972 годзе ў Мюнхене. Нямецкія спецслужбы распачалі няўдалую спробу вызвалення закладнікаў, у выніку якой усе закладнікі загінулі. Праз кароткі час усе тэрарысты, адказныя за гэты тэракт, апынуліся на волі. Ізраільскія спецслужбы правялі ў адказ аперацыю «Гнеў Божы», падчас якой амаль усе ўдзельнікі нападу на ізраільскіх спартоўцаў былі высачаны і знішчаны. У 1970 годзе пасля спробы скінуць іарданскую манархію палесцінскія ваенізаваныя арганізацыі былі выгнаныя з Іарданіі і перамясцілі сваю дзейнасць у Ліван. Палесцінцы актыўна ўмяшаліся ў грамадзянскую вайну ў Ліване і стварылі анклаў у паўднёвай частцы краіны, з тэрыторыі якога рабілі рэгулярныя тэрарыстычныя напады на Ізраіль і буйныя акцыі міжнароднага тэрарызму. Гэта прывяло да ўварвання ізраільскай арміі ў Ліван у 1982 годзе і выгнання АВП з Лівана ў Туніс.

У 1987 хваля гвалту на тэрыторыях паклала пачатак Першай інтыфадзе (паўстанні супраць ізраільскага кіравання). У выніку, за перыяд з лістапада 1987 па жнівень 1993 гг. ахвярамі тэрактаў сталі 157 ізраільцян з ліку грамадзянскіх асоб, яшчэ 4195 ізраільскіх грамадзян атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. Па дадзеных прэс-службы Цахала, загінулі 66 ізраільскіх вайскоўцаў, 4918 вайскоўцаў атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. У той жа час, за шэсць гадоў інтыфады супрацоўнікамі ізраільскіх службаў бяспекі былі забітыя 808 і параненыя 16824 палесцінцаў. Яшчэ 985 палесцінцаў былі забітыя сваімі ж супляменнікамі.

У кастрычніку 1991 года ў Мадрыдзе прайшла міжнародная канферэнцыя па Блізкім Усходзе, у якой упершыню ўдзельнічалі прадстаўнікі палесцінцаў, якія рэгулярна пражывалі на Заходнім беразе Іардана і ў сектары Газа. Падчас Вайны ў Персідскім заліве ў 1991 годзе шматлікія палесцінскія арабы і АВП падтрымлівалі Садама Хусейна і адабралі іракскія ракетныя атакі па Ізраілю.

І. Рабін, Я. Арафат і Б. Клінтан на цырымоніі падпісання «Дамоў Осла», 1993 год

Пасля таго, як у 1992 годзе прэм’ер-міністрам Ізраіля стаў Іцхак Рабін, Ізраіль схіліўся да палітыкі кампрамісаў з арабскімі суседзямі. Ужо ў 1993 годзе Шымон Перэс і Махмуд Абас падпісалі ў Вашынгтоне мірныя дамовы, паводле якіх была створана Палесцінская нацыянальная адміністрацыя (ПНА), якая атрымала кантроль над часткай Заходняга берага р. Іардан і сектарам Газа. У адказ АВП абавязвалася прызнаць Ізраіль і спыніць тэрарыстычную дзейнасць.

Падтрымка мірных пагадненняў ізраільскім грамадствам пайшла на спад у выніку тэрактаў, якія не спыняліся з дня іх падпісання. У лістападзе 1995 года Іцхак Рабін быў забіты правым экстрэмістам Ігалем Амірам.

У канцы 1990-х гадоў прэм’ер-міністр Беньямін Нетаньяху вывеў войскі з Хеўрона і падпісаў «Мемарандум Вай-Рывер», які даваў палесцінцам больш правоў самакіравання.

У ліпені 2000 года пры пасярэдніцтве прэзідэнта ЗША Біла Клінтана ў Кэмп-Дэвідзе адбыліся перамовы прэм’ер-міністра Ізраіля Эхуда Барака з Ясірам Арафатам. На іх Барак прапанаваў план стварэння палесцінскай дзяржавы на 97 % тэрыторыі Заходняга берага р. Іардан і сектара Газа, аднак Арафат адхіліў яго. Пасля правалу перамоваў палесцінскія арабы пачалі інтыфаду Аль-Аксы, фармальнай нагодай для якой паслужыла наведванне Храмавай гары ў Іерусаліме лідарам апазіцыі Арыэлем Шаронам.

У 2001 годзе Шарон стаў прэм’ер-міністрам Ізраіля. Падчас свайго знаходжання на пасадзе ён ажыццявіў план аднабаковага выхаду з сектара Газа, у выніку якога былі разбураны дзясяткі яўрэйскіх паселішчаў і больш за 7 тысяч чалавек страцілі свае дамы. Ён таксама пачаў будаўніцтва «сцяны бяспекі» паміж ізраільскай тэрыторыяй і Заходнім берагам р. Іардан. У студзені 2006 года Шарон перанёс інсульт, пасля якога застаўся ў коме і пасаду прэм’ер-міністра заняў Эхуд Ольмерт.

Пасля красавіка 2002 года інтыфада ідзе на спад. У сакавіку 2004 года ізраільскія ВПС знішчылі духоўнага лідара Хамаса шэйха Ахмеда Ясіна, а праз месяц і яго пераемніка доктара Ранцісі. У лістападзе 2004 года ў парыжскай бальніцы памёр нязменны лідар палесцінцаў Ясір Арафат. З сыходам са сцэны лідараў інтыфада носіць дэзарганізаваны і часцяком мясцовы характар, не ахопліваючы ўсю тэрыторыю ПНА. У той жа час, рэгулярнай з’явай сталі ракетныя і мінамётныя абстрэлы горада Сдэрот і прылеглых кібуцаў з сектара Газа, які атрымаў фактычную незалежнасць.

Агулам, з пачатку інтыфады Аль-Аксы (2000) да 30 чэрвеня 2008 года былі забітыя 4860 палесцінцаў і да 1200 ізраільцян.

У 2006 годзе, у выніку дэмакратычных выбараў у Палесцінскі заканадаўчы савет перамогу атрымаў фундаменталісцкі ісламісцкі рух Хамас, прызнаны многімі краінамі тэрарыстычным. Паколькі кіраўніцтва Хамас, прыйшоўшы да ўлады, адмовілася прызнаць раней заключаныя ПНА пагадненні з Ізраілем і раззброіць сваіх баевікоў, ЕС і ЗША пачалі эканамічны байкот урада Хамаса.

У чэрвені 2007 года, у выніку ўзброенага перавароту, Хамас захапіў уладу ў сектары Газа, заявіўшы аб намеры стварыць там ісламскую дзяржаву. У адказ 14 чэрвеня старшыня ПНА і лідар ФАТХ Махмуд Абас абвясціў аб роспуску ўрада, увёў на тэрыторыі аўтаноміі рэжым надзвычайнага становішча і ўзяў усю паўнату ўлады ў свае рукі. У выніку ўспыхнула кровапралітная грамадзянская вайна за ўладу, Хамас захаваў свае пазіцыі толькі ў сектары Газа, тады як на Заходнім беразе р. Іардан уладу захавалі прыхільнікі Абаса, дзе ён стварыў новы ўрад і назваў баевікоў Хамас «тэрарыстамі». Тым самым, ПНА раскалолася на два варожых утварэнні.

У кастрычніку 2007 года Ізраіль абвясціў Сектар Газа «варожым дзяржаўным утварэннем» і прыступіў да яго частковай эканамічнай блакады. З гэтага часу Ізраіль кантралюе паветраную прастору і прыбярэжныя раёны Сектара Газа, а таксама перамяшчэння яе жыхароў за межы сектара і гандаль з астатнім светам, за выключэннем «Філадэльфійскага калідора» на паўднёвай мяжы Сектара Газа, які кантралюе Егіпет. Акрамя надземных загараджальных бар’ераў і патрулёў, вядзецца пабудова падземных сцен на шматметровую глыбіню каб прадухіліць капанне тунэляў, па якіх палесцінскія баевікі пранікаюць на тэрыторыю Ізраіля. У межах блакады Сектара Газа ў 2010 годзе ізраільскія ВМС перахапілі на ўваходзе ў тэрытарыяльныя воды так званую «флатылію Свабоды» з быццам гуманітарнымі грузамі, што выклікала рэзкую міжнародную рэакцыю.

Унутрыпалітычная сітуацыя ў сектары Газа вельмі нестабільная — пад кантролем ХАМАС ён застаецца плацдармам для ўзброеных нападаў тэрыторыі Ізраіля. У канцы 2008 — пачатку 2009 года Ізраіль правёў у Сектары Газа шырокамаштабную аперацыю «Літы свінец», якая, аднак, не прывяла да ліквідацыі рэжыму ХАМАС. Яшчэ дзве шырокамаштабныя ваенныя аперацыі ў сектары Газа — «Хмарны слуп» і «Непарушная скала», праводзеныя адпаведна ў 2012 і 2014 гадах — таксама завяршаліся толькі тактычнымі поспехамі, не вырашылі асноўнай стратэгічнай задачы па ліквідацыі ваеннага і палітычнага патэнцыялу ХАМАС.

Асноўны артыкул: **Вайна Ізраіля з ХАМАС (2023)**
7 кастрычніка 2023 года палесцінскія тэрарыстычныя групоўкі, падтрыманыя Іранам і ліванскай шыіцкай арганізацыяй Хезбала, на чале з ХАМАС пачалі буйнамаштабнае ўварванне ў Ізраіль, запусцілі больш за 2,2 тысяч ракет з тэрыторыі Сектара Газа. Тэрарыстычныя групоўкі пераадолелі бар’ер паміж Сектарам Газа і Ізраілем, прайшлі праз памежныя пераходы да бліжэйшых ізраільскіх населеных пунктаў і ваенных аб’ектаў. У гэтым акце тэрарызму захоплены цывільныя асобы і вайсковаслужбоўцы Ізраіля, здзейснены масавыя забойствы грамадзян Ізраіля, таксама паведамлялася пра выпадкі гвалту датычна ізраільскіх жанчын.

Раніцай, непасрэдна пасля нападу палесцінскіх баевікоў на памежныя тэрыторыі Ізраіля, урад Ізраіля абвясціў у краіне ваеннае становішча і пачаў аперацыю «Жалезныя мячы». 8 кастрычніка 2023 года ўведзены ў дзеянне пункт асноўнага закона Ізраіля, які афіцыйна аб’яўляе пачатак вайны.

### Сучасная гісторыя

#### Рэпатрыяцыя ў Ізраіль

З прыходам да ўлады ў СССР Гарбачова і пад ціскам урада ЗША (і асабіста прэзідэнта Рэйгана) была спрошчаная працэдура эміграцыі з СССР. У 1989 годзе пачалася масавая рэпатрыяцыя з СССР у Ізраіль. Вялікую ролю адыграў факт, што з кастрычніка 1989 года ў ЗША быў абмежаваны прыём яўрэйскіх бежанцаў з СССР. Нямала росту рэпатрыяцыі спрыялі і праявы антысемітызму. Арганізацыя «Памяць» праводзіла ў 1987—1990 гадах шматлікія акцыі супраць т. зв. «жыда-масонскай змовы». Вясной 1990 года атрымалі распаўсюджванне правакацыйныя, нічым не падмацаваныя чуткі аб будучых яўрэйскіх пагромах.

У 1989—1990 гадах у Ізраіль прыбыло больш за 200 тыс. рэпатрыянтаў з СССР (толькі за снежань 1990 г. прыбыло 35 тыс. чалавек).

Распад СССР, эканамічныя і палітычныя праблемы ў краінах СНД прывялі да высокага ўзроўню рэпатрыяцыі. Затым, перш за ўсё ў сувязі з вычарпаннем дэмаграфічнага рэсурсу, а таксама ў сувязі з узмацненнем тэрору пасля падпісання «мірных пагадненняў у Осла» у 1995—1996 гг. узровень рэпатрыяцыі паменшыўся. Усяго за перыяд «Вялікай Аліі» ў Ізраіль прыбыло больш за мільён яўрэяў з СССР і СНД.

У 2004 годзе ў Ізраіль прыбыло каля 22 тысяч новых рэпатрыянтаў, што на 1 тысячу менш, чым у 2003 годзе. За 2005 год у Ізраіль рэпатрыявалася 23 тысячы чалавек (4,4 %). Упершыню з 1989 года доля рэпатрыянтаў з былога СССР склала менш за палову — прыкладна 10 100 чалавек (48,1 %). З іх амаль 4000 з Расіі і каля 3000 з Украіны, што на 18 і 21 % менш, адпаведна, чым у 2003 годзе. З астатніх буйных груп рэпатрыянтаў, якія прыбылі ў 2004 годзе, прыкладна 3700 чалавек (17,6 %) з Эфіопіі, прыкладна 2000 (9,5 %) з Францыі і каля 1900 (9,0 %) з ЗША. У 2006 годзе ў Ізраіль прыехала 19900 імігрантаў, што прыкладна роўна колькасці ў 2005 годзе.

Варта, аднак, заўважыць, што частцы рэпатрыянтаў, як правіла, не ўдаецца ўладкавацца ў Ізраілі і яны пакідаюць краіну. У адной толькі Расіі пражывае больш за 50 тысяч грамадзян Ізраіля, працэс вяртання рускіх ізраільцян у Расію ўзмацніўся ў перыяд 2006—2008 гады ў сувязі з ростам узроўню жыцця ў Расійскай Федэрацыі. Паводле дадзеных ізраільскай газеты «Га-Арэц», на 2007 год звыш 100 тысяч рэпатрыянтаў вярнуліся на пастаяннае месца жыхарства з Ізраіля ў краіны СНД, і толькі ў адной Маскве пражывае каля 70 тысяч ізраільцян.

### Гл. таксама

**Артыкулы пра асоб, якія маюць значнасць для гісторыі Ізраіля:**

* Постаці Ізраіля і постаці сіянізму

Дзяржаўны лад
-------------

### Выканаўчая ўлада

Штандарт прэзідэнта Ізраіля
Ізраіль кіруецца праз парламенцкую сістэму і з’яўляецца дэмакратычнай дзяржавай з усеагульным правам голасу. Прэзідэнт Ізраіля з’яўляецца фармальным кіраўніком дзяржавы, аднак яго абавязкі большай часткай цырыманіяльныя. Па закону, прынятым у 2000 годзе, прэзідэнт абіраецца Кнэсетам на адну кадэнцыю тэрмінам 7 гадоў. Да 1963 года прэзідэнт абіраўся на пяцігадовы тэрмін без абмежавання кадэнцый, а ў 1963—2000 гадах на пяцігадовы тэрмін з абмежаваннем на дзве кадэнцыі.

Прэм’ер-міністр з’яўляецца кіраўніком урада, максімальны тэрмін знаходжання прэм’ер-міністра на пасадзе — 4 гады, да чарговых выбараў у Кнэсет. У адпаведнасці з асноўным законам «Аб урадзе» Прэзідэнт Ізраіля на працягу сямі дзён пасля заканчэння выбараў у Кнэсет пасля кансультацый з лідарамі палітычных партый, што атрымалі прадстаўніцтва, даручае аднаму з членаў Кнэсета, як правіла, лідару фракцыі, якая атрымала большасць месцаў у парламенце. Кандыдат фармуе ўрадавую кааліцыю, прадстаўляе свой варыянт складу кабінета, і, у выпадку атрымання вотуму даверу, становіцца кіраўніком урада. У тым выпадку, калі кандыдат не змог атрымаць падтрымку большасці дэпутатаў кнэсета і сфармаваць урад на працягу 42 дзён пасля выбараў, прэзідэнт мае права перадаць мандат на фарміраванне ўрада іншаму члену Кнэсета. Калі ўрад не можа быць сфармаваны, то абвяшчаюцца паўторныя выбары.

У перыяд 1996—2001 гадоў прэм’ер-міністр абіраўся грамадзянамі нэпасрэдна, выбары кіраўніка ўрада праходзілі паралельна з парламенцкімі.

### Заканадаўчая ўлада

Будынак кнэсета, ізраільскага парламента
Кнэсет — ізраільскі парламент, складаецца са 120 дэпутатаў, у адпаведнасці з прапарцыянальным прадстаўніцтвам палітычных партый. Парламенцкія выбары праводзяцца кожныя чатыры гады. Кнэсет мае права расфарміраваць урад шляхам тайнага галасавання. Звод асноўных законаў Ізраіля фактычна з’яўляецца часовай заменай канстытуцыі. У 2003 годзе ў кнэсеце было пачата складанне праекта канстытуцыі Ізраіля, заснаванай на гэтых законах.

### Судовая ўлада

Кабінет прэзідэнта Ізраіля ў 2007 годзе
Ізраіль мае трохузроўневую судовую сістэму. Ніжнім узроўнем з’яўляюцца міравыя суды, размешчаныя ў большасці гарадоў краіны. Над імі стаяць акруговыя суды, размешчаныя ў шасці ізраільскіх акругах. Яны разглядаюць як апеляцыйныя справы, так і функцыянуюць як суды першай інстанцыі. Трэці, найвышэйшы ўзровень — Вярхоўны судberu, размешчаны ў Іерусаліме. Ён таксама выконвае падвойную ролю, як разглядае апеляцыі, так і працуе як суд першай інстанцыі — Вышэйшы суд Справядлівасці. Апошнюю ролю ён выконвае, разглядаючы як звароты грамадзян, так і не грамадзян дзяржавы, супраць рашэнняў дзяржаўных уладаў.

Ізраільская сістэма заканадаўства сумяшчае ў сабе англійскае агульнае заканадаўства, грамадзянскія законы і яўрэйскае права. Яна заснавана на сістэме *stare decisis* (прэцэдэнтаў) і так званай адверсарыяльнай сістэмы, калі бакі надаюць доказы суду. Судовыя справы разбіраюцца прафесійнымі суддзямі, а не журы прысяжных. Шлюбы і разводы знаходзяцца пад юрысдыкцыяй рэлігійных судоў: яўрэйскіх, мусульманскіх, друзскіх і хрысціянскіх. Спецыяльны камітэт кнэсета, члены Вярхоўнага суда і ізраільскай калегіі адвакатаў валодаюць правам абіраць новых суддзяў.

Ізраіль не ўваходзіць у склад Міжнароднага крымінальнага суда з-за асцярог, што яго рашэнні будуць прадузятымі з-за міжнароднага палітычнага ціску.

### Прававая сістэма

Акругі Ізраіля: Іерусалімская, Паўночная, Хайфская, Цэнтральная; Тэль-Авівская, Паўднёвая
Да 1922 года аснову прававой сістэмы складала Маджалаberu — Асманская кадыфікацыя (1869—1876). З атрыманнем Вялікабрытаніяй мандата на Палесціну ў 1922 годзе асманскія законы паступова замяняліся брытанскімі, а з 1948 года — ізраільскімі законамі. Аднак канчаткова Маджала была адменена толькі ў 1984 годзе спецыяльным ізраільскім законам. Яе практычнае значэнне сёння заключаецца ў тым, што правы, атрыманыя па Атаманскіх законах, не адмяняліся новым заканадаўствам. У 1980 годзе быў прыняты Закон аб асновах права, які канчаткова замацаваў незалежнасць ізраільскай прававой сістэмы ад брытанскай.

Дэкларацыя незалежнасці 1948 года абвяшчала: «*Пастанаўляем, што з моманту заканчэння тэрміну мандата, сёння ноччу, напярэдадні суботы, 6 іяра 5708 года, 15 мая 1948 года і надалей да стварэння выбарных і нармальна функцыянуючых дзяржаўных органаў у адпаведнасці з канстытуцыяй, якая будзе ўстаноўленая абраным Устаноўчым сходам не пазней за 1 кастрычніка 1948 г.*». Тым не менш, канстытуцыі як адзінага дакумента вышэйшай юрыдычнай сілы ў Ізраілі створана не было з прычыны рознагалоссяў па многіх пытаннях у ізраільскім грамадстве.

Некаторыя ізраільскія навукоўцы лічаць, што Дэкларацыю незалежнасці Дзяржавы Ізраіль можна разглядаць як Канстытуцыю, бо яна змяшчае пералік палітычных і грамадзянскіх правоў у тым выглядзе, у якім ён зафіксаваны ў шэрагу дзеючых у свеце дэмакратычных канстытуцый. Аднак Вярхоўны суд Ізраіля пастанавіў, што Дэкларацыя Незалежнасці не мае сілы канстытуцыйнага закона.

Выдзяляюць таксама 11 Асноўных законаў Ізраіляberu (у дзеючай рэдакцыі), што прымаліся ў перыяд з 1958 па 2001 год.

Істотная асаблівасць прававой сістэмы Ізраіля — уключэнне ў яе элементаў яўрэйскага рэлігійнага права (Галахіberu), хоць ізраільскае права не тоеснае рэлігійнаму праву. Вобласць, у якую рэлігійнае заканадаўства было інкарпаравана цалкам, — асабісты статус. Пад юрысдыкцыяй рэлігійных судоў (яўрэйскіх, мусульманскіх, друзскіх і хрысціянскіх) знаходзяцца акты грамадзянскага стану (шлюб, развод, пахаванне). Існуюць таксама пытанні, якія могуць быць разгледжаны рэлігійнымі судамі па ўзаемнай згодзе бакоў. Рэлігійныя суды, аднак, падпадаюць пад юрысдыкцыю Вышэйшага суда справядлівасці Ізраіля (іўр.: בית משפט גבוה לצדק, БАГАЦ).

Імкненне ізраільскага грамадства да кампрамісу, магчымага для рэлігійных і нерэлігійных колаў, а таксама да захавання нацыянальных традыцый у дзяржаўнага і грамадскага жыцця краіны знайшло выраз у так званым статус-кво, які склаўся яшчэ да ўзнікнення яўрэйскай дзяржавы: юрысдыкцыя рэлігійных судоў у галіне асабістага статусу (шлюбы і разводы) чальцоў кожнай абшчыны; афіцыйнымі выходнымі днямі для ўсёй краіны з’яўляюцца субота (шабат) і большасць яўрэйскіх святаў, неяўрэі маюць права на адпачынак у нядзелю ці пятніцу, а таксама на святы ў адпаведнасці з іх веравызнаннем; забарона публічна прадаваць квашанае (Хамецberu) у Песах іўдзеям; адмысловая сетка рэлігійных школ; прызнанне і субсідаванне рэлігійных устаноў і службаў. Прынцыпы Галахі часткова аказалі ўплыў на іміграцыйнае заканадаўства (гл. Закон аб вяртанніberu).

Частка юрыстаў мяркуе, што, пакуль існуюць рабінацкія суды, Дзяржаву Ізраіль нельга ідэнтыфікаваць як «яўрэйскую і дэмакратычную», паколькі паняцце «прававая дэмакратычная дзяржава», на іх думку, несумяшчальна з канцэпцыяй галахічна-тэакратычнай дзяржавы

Знешняя палітыка Ізраіля
------------------------

Асноўны артыкул: **Знешняя палітыка Ізраіля**
На красавік 2012 года Ізраіль падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 159 краінамі і мае 100 дыпламатычных місій. Толькі два члены Лігі арабскіх дзяржаў маюць урэгуляваныя ўзаемаадносіны з Ізраілем. Егіпет першым з іх падпісаў мірны дагавор у 1979 годзе, Іарданія ў 1994. Маўрытанія наладзіла паўнавартасныя дыпламатычныя адносіны ў 1999 годзе. Аднак у студзені 2009 года Маўрытанія заявіла аб замарожванні палітычных і эканамічных стасункаў з Ізраілем у сувязі з ізраільскай аперацыяй у сектары Газа, а 6 сакавіка ўлады краіны далі супрацоўнікам амбасады Ізраіля ў Нуакшоце 48 гадзін для таго, каб пакінуць краіну. Два іншых члены Лігі арабскіх дзяржаў, Марока і Туніс, мелі дыпламатычныя адносіны з Ізраілем да 2000 года, але з пачаткам Другой інтыфады часова іх прыпынілі. Аднак ужо з 2003 года сувязі з Марока пачалі паляпшацца і ізраільскі міністр замежных спраў наведаў гэтую краіну. Паводле ізраільскіх законаў, Ірак, Іран, Ліван, Сірыя, Саудаўская Аравія і Емен з’яўляюцца варожымі дзяржавамі і ізраільскія грамадзяне не маюць права наведваць гэтыя краіны без спецыяльнага дазволу міністэрства ўнутраных спраў. З 1995 года Ізраіль з’яўляецца членам Міжземнаморскага дыялога, які стымулюе ўзаемадзеянне паміж сям’ю краінамі Міжземнаморскага басейна і членамі НАТА.

Сярод бліжэйшых саюзнікаў Ізраіля значацца ЗША, Вялікабрытанія, Германія і Індыя. ЗША былі другой дзяржавай пасля СССР, якія прызналі Ізраіль, які атрымаў статус асноўнага саюзніка ЗША па-за НАТА. Турцыя і Ізраіль не падтрымлівалі поўных дыпламатычных узаемаадносін аж да 1991 года, хоць і ўсяляк узаемадзейнічалі з 1949 года, з моманту прызнання Турцыяй Ізраіля. Аднак Турцыя цесна звязана з мусульманскімі краінамі агульнай рэлігіяй, што, несумненна, уплывае на яе стаўленне да Ізраіля. Цесныя сувязі паміж Ізраілем і Германіяй уключаюць узаемадзеянне ў навуцы, адукацыі, ваенным партнёрстве і цесных эканамічных сувязях. Індыя пачала поўныя дыпламатычныя адносіны ў 1992 годзе і з тых часоў заахвочвае ваеннае і культурнае супрацоўніцтва з Ізраілем. Вялікабрытанія падтрымлівае поўныя дыпламатычныя адносіны з Ізраілем з моманту яго ўтварэння, а таксама мае моцныя гандлёвыя сувязі. Ізраіль з’яўляецца 23-м па велічыні гандлёвым партнёрам Вялікабрытаніі. Іран меў дыпламатычныя адносіны з Ізраілем падчас праўлення дынастыі Пехлеві, але пасля Іранскай рэвалюцыі разарваў усе сувязі. Пасля ізраільскай аперацыі «Літы свінец» у 2009 годзе і канфлікту з захопам «Флатыліі свабоды» ў 2010 годзе адносіны Ізраіля і Турцыі рэзка пагоршыліся і пэўны час знаходзіліся на мяжы разрыву.

У сувязі са сваім геаграфічным становішчам і палітычным уладкаваннем Ізраіль з’яўляецца найважнейшым партнёрам у праекце Міжземнаморскага саюза і ўдзельнікам барселонскага працэсу еўра-міжземнаморскага супрацоўніцтва. Ізраіль з’яўляецца найбольш важнай часткай будучага вельмі перспектыўнага газаправода паўночнаафрыканскага прыроднага газу ў ЕС.

### Дачыненні з Беларуссю

Асноўны артыкул: **Беларуска-ізраільскія адносіны**
Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 26 мая 1992 года.

Фізіка-геаграфічная характарыстыка
----------------------------------

### Геаграфічнае становішча

Ізраіль размешчаны на паўднёвым захадзе Азіі, з захаду абмываецца Міжземным, з поўдня — Чырвоным морам, на ўсходзе мяжа праходзіць па рацэ Іардан і па «Зялёнай мяжы» 1949 года.

Палітычная карта
Ізраіль, з прычыны розных фактараў, устрымліваецца ад афіцыйнага вызначэння сваіх межаў; шэраг ізраільскіх юрыстаў лічаць, што тэрыторыя наогул не з’яўляецца абавязковым элементам дзяржавы.

Існуе некалькі варыянтаў вызначэння тэрыторыі Ізраіля:

* Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН № 181/11 ад 29 лістапада 1947 года, якая не была прызнана арабскімі краінамі і не была імі выканана, застаецца адзіным міжнародна-прававым дакументам, у якім зафіксавана тэрыторыя яўрэйскай дзяржавы. Дакумент прадугледжваў уключэнне ў яўрэйскую дзяржаву Усходняй Галілеі, Ізрэельскай даліны, большай часткі прыморскай раўніны, пустыні Негеў; у арабскую дзяржаву — Заходняй Галілеі, гор Іўдзеі і Самарыі (за выключэннем Іерусаліма), часткі прыморскай раўніны ад Ашдода да мяжы з Егіптам. Іерусалім і Віфлеем павінны былі стаць тэрыторыямі пад міжнародным кантролем.
* Суверэнная тэрыторыя Ізраіля, якая склалася ў выніку Вайны за незалежнасць 1949 года і прызнаная дэ-факта большасцю краін свету, прыблізна роўная 20770 км², з якіх 2 % занятыя вадой.
* Тэрыторыя, на якую пазней быў распаўсюджаны суверэнітэт Ізраіля, уключаючы Усходні Іерусалім і Галанскія вышыні, роўная 22072 км².
* Тэрыторыя, кантралюемая Ізраілем у цяперашні час, уключаючы зямлі пад кіраваннем Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі (ПНА) на Заходнім беразе ракі Іардан, занятыя падчас Шасцідзённай вайны, складае 27 799 км².

Егіпецка-ізраільская граніца ўстаноўлена па мяжы падмандатнай тэрыторыі Палесціны і замацаваная дамовай ад 26 сакавіка 1979 года.

Іарданска-ізраільская мяжа зафіксавана Ізраільска-іарданскім мірным дагаворам ад 26 кастрычніка 1994 г. па лініі мяжы паміж падмандатнай тэрыторыяй Палесціны і Эміратам Трансіарданіяй з некаторымі нязначнымі адрозненнямі.

Межы Ізраіля з Ліванам і Сірыяй афіцыйна не ўрэгуляваны. Існуе так званая «блакітная лінія» — мяжа Ізраіля і Лівана, прызнаная ААН, аднак застаецца спрэчнай тэрыторыя Фермы Шэбаа. Ізраіль і Сірыю падзяляе «лінія спынення агню», дзе паводле рашэння Савета Бяспекі ААН пасля Вайны Суднага дня (1973) была створана буферная зона.

### Кантраляваныя (акупаваныя) тэрыторыі

Асноўныя артыкулы: **Заходні бераг ракі Іардан**, **Сектар Газа**, **Галанскія вышыні** і **Усходні Іерусалім**
Карта Заходняга берагу ракі Іардан і сектара Газа, 2007 год

У 1967 годзе, у выніку перамогі ў Шасцідзённай вайне, Ізраіль атрымаў кантроль над Заходнім берагам ракі Іардан, Усходнім Іерусалімам, сектарам Газа, Сінайскага паўвострава і Галанскімі вышынямі.

У адпаведнасці з рэзалюцыямі Генеральнай Асамблеі і Савета Бяспекі ААН, заснаванымі на Статуце арганізацыі, гэтыя тэрыторыі былі абвешчаныя акупаванымі. У сувязі з гэтым, асновай для перамоваў па ўрэгуляванні канфлікту стала рэзалюцыя Рады Бяспекі ААН № 242 ад 22 лістапада 1967 года, якая абвяшчае два асноўных прынцыпы:

> 
> 
> 1) вывад ізраільскіх узброеных сіл з тэрыторый, акупаваных падчас нядаўняга канфлікту,
> 
> 
> 2) спыненне ўсіх прэтэнзій або станаў вайны і павага і прызнанне суверэнітэту, тэрытарыяльнай цэласнасці і палітычнай незалежнасці кожнай дзяржавы ў дадзеным раёне і іх права жыць у свеце ў бяспечных і прызнаных межах, не падвяргаючыся пагрозам сілай або яе прымяненні;
> 
> 
> 

Сінайскі паўвостраў быў вернуты Ізраілем Егіпту ў 1979 годзе ў выніку заключэння Ізраільскага-егіпецкага мірнага дагавора.

Неўзабаве пасля гэтага Ізраіль абвясціў аб анексіі ўсходняга Іерусаліма і Галанскіх вышынь. Адпаведныя законы, якія былі прынятыя Кнэсетам 30 ліпеня 1980 г. і 14 снежня 1981 г. у поўным аб’ёме распаўсюдзілі грамадзянскае заканадаўства Ізраіля на гэтыя тэрыторыі, а іх насельніцтву было прадастаўлена права атрымання ізраільскага грамадзянства. Гэтая анексія, аднак, не атрымала дыпламатычнага прызнання з боку іншых дзяржаў, а Савет бяспекі ААН у рэзалюцыях 478 і 497 асудзіў анексію і прызнаў дзеянні Ізраіля «несапраўднымі і такімі, што не маюць міжнароднай юрыдычнай сілы».

Хоць астатнія захопленыя ў 1967 годзе тэрыторыі не былі анексаваныя Ізраілем, Ізраіль аспрэчвае іх вызначэнне як акупаваных, настойваючы на тэрміне «спрэчныя тэрыторыі». Асноўнымі аргументамі на карысць гэтай пазіцыі прыводзяць абарончы характар ​​Шасцідзённай вайны, адсутнасць прызнанага суверэнітэту над гэтымі тэрыторыямі да вайны і гістарычнае права яўрэйскага народа на зямлю Ізраіля. Аналагічнай пазіцыі прытрымліваецца шэраг ізраільскіх і замежных палітыкаў і юрыстаў.

У 1967 годзе, пасля Шасцідзённай вайны, быў створаны рух па аднаўленні гістарычных яўрэйскіх паселішчаў у Іўдзеі і Самарыі (на Заходнім беразе ракі Іардан), а таксама ў сектары Газа. Стварэнне паселішчаў актыўна заахвочвалася ўрадам Ізраіля, і ў 2009 годзе іх засяляла каля 470 тысяч чалавек. ААН назвала існаванне яўрэйскіх паселішчаў незаконным і супярэчным Жэнеўскай канвенцыі. Іх існаванне і далейшае будаўніцтва з’яўляюцца адным з найбольш спрэчных пытанняў у палесціна-ізраільскім канфлікце.

Заходні бераг ракі Іардан і сектар Газа населеныя пераважна палесцінскімі арабамі, сярод якіх значную долю складаюць бежанцы. З 1967 па 1993 гады насельніцтва гэтых тэрыторый знаходзілася пад адміністрацыйным кантролем ізраільскай ваеннай адміністрацыі з элементамі мясцовага самакіравання на муніцыпальным узроўні.

Агароджа бяспекі на мяжы Заходняга берага ракі Іардан
Пасля падпісання ў 1993 годзе Пагадненняў Осла і наступнага стварэння ПНА, тэрыторыя сектара Газа, за выключэннем 12 % тэрыторыі, якую займаюць ізраільскія паселішчы, была перададзена пад яе кантроль. Тэрыторыя Заходняга берага ракі Іардан была падзелена на зоны А, В і С. Зона А перадавалася пад поўны грамадзянскі і ваенны (паліцэйскі) кантроль ПНА, у яе ўвайшла большая частка арабскіх населеных пунктаў, зона В знаходзілася пад сумесным ваенным кантролем ПНА і Ізраіля і пад грамадзянскім кантролем ПНА, а зона С была пад частковым грамадзянскіх і поўным ваенным кантролем Ізраіля. Пры гэтым зона А ахоплівала 18 % тэрыторыі, і ў ёй пражывала больш за 55 % палесцінскага насельніцтва Заходняга берага ракі Іардан, зона В — 21 % тэрыторыі і 41 % насельніцтва, зона С — 61 % тэрыторыі і 4 % насельніцтва, адпаведна.

Збудаваная ў 2003 годзе Агароджа бяспекі, які аддзяляе Заходні бераг ад тэрыторыі Ізраіля, значна знізіла лік тэрактаў. У той жа час яна, на думку палесцінцаў, абцяжарвае эканамічную дзейнасць і перамяшчэнне па мясцовасці. Міжнародны суд ААН прызнаў у кансультацыйным заключэнні будаўніцтва раздзяляльны бар’ер парушаючым міжнароднае права. Таксама дадзенае рашэнне падтрымала Генеральная Асамблея ААН пераважнай большасцю. У асобных выпадках Ізраіль згаджаецца на перанос агароджы бяспекі, каб аблегчыць палесцінскім арабам доступ да іх зямельных валадарстваў.

У 2005 годзе, у рамках палітыкі аднабаковага размежавання, Ізраіль ліквідаваў сваю ваенную і пасяленскую прысутнасць у сектары Газа. У лютым 2006 года радыкальная ісламская арганізацыя «ХАМАС», якая аб’явіла аднабаковае адступленне Ізраіля сваёй заслугай, перамагла на выбарах у Палесцінскі заканадаўчы савет, а ракетныя абстрэлы Ізраіля з сектара ўзмацніліся.

Неўзабаве пасля захопу ўсёй улады ў сектары «Хамасам» улетку 2007 года ўрад Ізраіля аб’явіла сектар «варожым утварэннем». Ізраілем і Егіптам была ўведзена частковая блакада сектара, узмацненне жорсткасці ў студзені 2008 года пасля шэрагу ракетных абстрэлаў і нападаў на памежныя пасты. Пасля паўгадавога перамір’я ў 2008 годзе распачалася рэзкая эскалацыя канфлікту, кульмінацыяй якога стала аперацыя «Літы свінец».

### Геалогія

Нацыянальны парк «Ган Ха-Шлоша» (Сахне).
Нягледзячы на сваю невялікую тэрыторыю, Ізраіль адрозніваецца значнай геаграфічнай разнастайнасцю: ад пустыні Негеў на поўдні да горных ланцугоў Галілеі, Кармель і Галанскіх вышынь на поўначы. На ўсходзе цэнтральнага плато размяшчаецца Іарданская далінаberu, якая сфармавала адносна невялікую па памерах (6500 км²) «Вялікую Даліну». На поўдні ад Мёртвага мора распасціраецца пустыня Араваberu, якая сканчаецца Эйлацкім залівам на Чырвоным моры. Для Ізраіля і Сінайскага паўвострава ўнікальныя кратары («махтэшы») або «эразійныя амфітэатры». Кратар Рамон у Негеве з’яўляецца самым вялікім кратарам гэтага роду ў свеце, памерам 40 кіламетраў у даўжыню і да 10 кіламетраў у шырыню.

Плато Негеў займае прыкладна палову тэрыторыі Ізраіля і распасціраецца ад Іўдзейскай пустыні (паміж Іерусалімам і Мёртвым морам) на поўначы да заліва Акаба (інакш званага Эйлацкім залівам) на поўдні. Для гэтага пустыннага раёна, складзенага вапнякамі, характэрныя розныя формы арыднай дэнудацыі.

#### Карысныя выкапні

Пагоркі Іўдзеі
Ізраіль не адрозніваецца багаццем прыродных рэсурсаў. У краіне ёсць нерэнтабельныя радовішчы медзі і пакуль яшчэ дакладна не вызначаныя ў радовішчах запасы прыроднага газу і нафты. На верасень 2010 года працягвалася геалагічная разведка радовішчаў нафты і газу ў прыбярэжных раёнах, аднак, права валодання радовішчамі на поўнач ад Хайфы стала прадметам спрэчак з Ліванам.

Паводле ацэнкі Сусветнага энергетычнага савета ізраільскія сланцавыя радовішчы могуць налічваць да 250 мільярдаў барэляў нафты. (Для параўнання: разведаныя запасы Саудаўскай Аравіі — 260 млрд барэляў.) Газавае радовішча «Тамар» — 300 млрд кубаметраў прыроднага газу, ацэнка запасаў газу радовішча «Даліт» складае 20 млрд м³, а радовішча «Левіяфан» — 453 млрд м³. Запасы газу ў радовішчы «Дэльфін» ацэньваюцца ў 15 мільярдаў кубаметраў газу. Гэтага дастаткова, каб цалкам забяспечыць патрэбнасці Ізраіля ў прыродным газе на працягу трох гадоў. Іншыя радовішчы на шэльфе ацэньваюцца на дадзеным этапе прыкладна ў 550 млрд кубаметраў.

Здабываюцца фасфарыты, сера, марганец, вапняк, мармур. У вадзе Мёртвага мора ўтрымліваюцца значныя колькасці калійнай солі і брому.

### Клімат

* Графік сярэдніх тэмператур і ападкаў у ХайфеГрафік сярэдніх тэмператур і ападкаў у Хайфе
* Графік сярэдніх тэмператур і ападкаў у Тэль-АвівеГрафік сярэдніх тэмператур і ападкаў у Тэль-Авіве
* Графік сярэдніх тэмператур і ападкаў у Беер-ШэвеГрафік сярэдніх тэмператур і ападкаў у Беер-Шэве
* Графік сярэдніх тэмператур і ападкаў у ЭйлацеГрафік сярэдніх тэмператур і ападкаў у Эйлаце

Снег у Іерусаліме ў снежні 2006 года
У Ізраілі тыповы субтрапічны міжземнаморскі клімат. У Галілеі выпадае 1080 мм ападкаў у год. У наваколлі Эйлата ў сярэднім бывае 20 мм ападкаў у год. 700 мм выпадае ў гарах Іўдзеі і 100 мм на ўсходзе Негева.

Тэмпература ў Ізраілі вар’іруецца ў шырокіх межах, асабліва ў працягу зімы. У горных рэгіёнах можа быць холадна, часам ідзе снег. На гары Хермон зімой часта выпадае снег, а ў Іерусаліме звычайна здараецца, як мінімум, адзін снегапад у годзе. У той жа час прыбярэжныя гарады, такія як Тэль-Авіў і Хайфа, маюць тыповы міжземнаморскі клімат з прахалоднай дажджлівай зімой і доўгім гарачым летам. Самая высокая тэмпература ў Азіі (53,7 °C, або +129 °F) была зафіксавана ў 1942 годзе ў кібуцы Тырат Цві, размешчаным у паўночнай частцы Іарданскай даліны. З мая па верасень ападкі ў Ізраілі выпадаюць рэдка.

### Водныя рэсурсы

Эйн Шакек
Водныя рэсурсы краіны абмежаваныя. У XXI стагоддзі ў Ізраілі адчуваецца востры недахоп вады. 2008 год быў афіцыйна абвешчаны годам засухі.

У сярэднім за год выпадае 6 км³ ападкаў. У падземных водах утрымліваюцца значныя дамешкі бікарбанату, што робіць іх жорсткімі. Наяўныя рэсурсы прэснай вады ацэньваюцца прыблізна ў 1,8 км³ у год. Гэтая сума таго, што даюць малыя рэкі, ручаі і крыніцы (1,1 км³), рака Ярконberu і яе прытокі (0,215 км³); 0,32 км³, якія прыпадаюць на долю ізраільскай часткі ракі Іардан, і яшчэ 0,18 км³ тэарэтычна можна атрымаць, збіраючы ўсе воды дажджавых патокаў і чысцячы сцёкавыя вады. Першы завод па апрасненні марской вады быў пабудаваны ў 1974 годзе ў Эйлаце. Да 2010 года Ізраіль апрасняў крыху больш за 0,13 км³ вады, але 16 мая 2010 года запушчаны самы магутны і адзін з найбуйнейшых у свеце завод па апрасненні марской вады ў горадзе Хадэраberu. Для водазабеспячэння таксама выкарыстоўваюцца падземныя рэзервуары.

Рака Іардан
Найбуйнейшай ракой у краіне з’яўляецца Іардан, даўжыня якой складае 252 км. Іардан цячэ з поўначы на поўдзень праз возера Кінерэт (Тыверыядскае) і ўпадае ў Мёртвае мора. Іардан з’яўляецца адной з чатырох рэк, якія не перасыхаюць летам, разам з Кішонамberu (Нахр-аль-Муката) (70 км), якая ўпадае ў Міжземнае мора каля Хайфы; ракой імя Аляксандра Янаяberu (32 км), якая ўпадае ў Міжземнае мора на поўнач ад Нетаніі, і Яркон (26 км), якая ўпадае ў Міжземнае мора ў раёне Тэль-Авіва.

Возера Кінерэт — найбольшае прэснае возера ў краіне. Яго плошча складае 166 км² пры даўжыні 21 км і шырыні 10 км. Кінерэт размешчана на адзнацы 212 м ніжэй за ўзровень мора. Мёртвае мора з’яўляецца другім па салёнасці возерам у свеце пасля возера Асаль у Джыбуці. Акрамя таго, гэта найніжэйшы пункт на зямной паверхні — 417 м ніжэй за ўзровень мора. У Мёртвае мора ўпадаюць рака Іардан і некалькі ручаёў, якія перасыхаюць.

### Глебы

Нягледзячы на невялікі памер краіны, яе глебы характарызуюцца велізарнай разнастайнасцю. Гэта тлумачыцца іх розным паходжаннем, уласцівасцямі і рознай прыродай эрозіі (ветранай і воднай), мацярынскімі пародамі (базальт, розныя асадкавыя пароды, пясчаныя дзюны, алювій і г. д.), кліматам (ад засушлівага на поўдні і вільготнага на поўначы) і тапаграфіяй. Шэразёмы і бурыя пустынна-стэпавыя глебы размешчаныя ва ўнутраных раёнах Ізраіля, у той час як на ўзбярэжжы часцей за ўсё сустракаюцца субтрапічныя чырваназёмыberu. Большасць глеб краіны маюць нізкую ўрадлівасць.

### Флора і фаўна

У Ізраілі сыходзяцца межы трох раслінных паясоў: міжземнаморскага, ірана-туранскага і цукрова-сіндскага пояса. У краіне налічваецца прыкладна 2600 відаў раслін (250 — эндэмічных) з 700 родаў, якія ўваходзяць у 115 сямействаў. У краіне створана каля 160 запаведнікаў і заказнікаў. Па стане на ліпень 2007 года ў Ізраілі быў 41 нацыянальны парк. У 1948 годзе ў краіне налічвалася ўсяго каля 4,5 млн дрэў, у канцы 1990-х гадоў — больш за 200 млн. 70 % сучасных ізраільскіх лясоў пасаджаны ў XX і XXI стагоддзях. Лясныя ўчасткі сустракаюцца ў Галілеі, Самарыі, на Іўдзейскіх пагорках і на горнай градзе Кармель.

60 % тэрыторыі Ізраіля — пустыня, з астатніх 40 % больш за палову — камяністая глеба пагоркаў і горных раёнаў.

З 1965 года дзейнічае Упраўленне па ахове прыроды, якое сочыць за захаванасцю ландшафтаў сумесна з Таварыствам па абароне навакольнага асяроддзя.

У лесапасадках часцей за ўсё садзяць алепскую саснуberu, акацыю і эўкаліпт, у той час як для азелянення населеных пунктаў выкарыстоўваюць кіпарыс, казуарынуberu, фікус, тамарыксberu, алеандр і фісташкі.

Фаўна налічвае каля 100 відаў млекакормячых (найбольш вядомыя — леапард, гепард, каракал, рысь, чаротавы кот, вушасты вожык, воўк, шакал, паласатая гіена, міжземнаморская лісіца, барсук, даман, дзікабраз, аднагорбы вярблюд, газельberu, лань, грывісты баранberu, антылопа, нубійскі горны казёл, жырафа, дзікі кабан, афрыканскі буйвал), прыкладна 500 відаў птушак (пашыраны белагаловы сіп, ястрабіны аролberu, вялікі арлец, барадач, чорны грыф, каршун, канюк, некалькі відаў сокалаberu, сцярвятнік, ястраб-перапёлачнік, сычы і совы: сіпуха, пугач, няясыцьberu; страусы; водзяцца буслы (два віды), чаплі(чатыры віды), пеліканы, удоды, сойкі, чайкі, вароны (тры віды), каменныя курапаткі, перапёлкі, некалькі відаў папугаепадобных і інш. У гарадах: шызы голуб, малая туркаўкаberu, вераб’і (некалькі відаў), ластаўкі і інш.), прыблізна 100 відаў рэптылій і 9 відаў амфібій. Больш за палову відаў птушак пастаянна насяляюць краіну, астатнія з’яўляюцца пералётнымі. Міжземнае і Чырвонае моры насяляюць дэльфіны. У прыбярэжныя вады Эйлата зрэдку заплываюць дзюгоні. У маі 2008 года нацыянальнай птушкай Ізраіля быў ​​абраны ўдод — больш за 35 % прагаласавалі насельніцтва выказаліся на карысць гэтай птушкі.

### Экалагічны стан

Экалагічныя праблемы Ізраіля звязаны з недахопам вады, перанасяленнем, прамысловымі выкідамі і адходамі.

Паводле справаздачы Environmental Performance Index, складзенай у 2008 годзе спецыялістамі Ельскага і Калумбійскага ўніверсітэтаў у ЗША, Ізраіль заняў 49-е месца са 149. Стан водных крыніц, знясіленых у выніку росту спажывання вады, выклікае найбольшую занепакоенасць. У ліпені 2008 года ўзровень вады ў возеры Кінерэт быў на 228 см ніжэй верхняй (аптымальнай) лініі. Мёртвае мора недаатрымлівае вады з ракі Іардан і высыхае з 1970-х гадоў.

У той жа час, Ізраіль з’яўляецца адной з нямногіх краін, у якіх адзначаецца рост лясных насаджэнняў. Ізраіль атрымаў максімальныя ацэнкі ў рэйтынгу Environmental Performance Index за мерапрыемствы па абароне азонавага слоя і выміраючых відаў раслін і жывёл.

Насельніцтва
------------

Змена колькасці насельніцтва Ізраіля (1949—2010)
Паводле дадзеных Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення Ізраіля, апублікаваных 29 снежня 2013 года, агульная колькасць насельніцтва Ізраіля складала 8 132 000 чалавек. З іх:

* 6102000 (75,2 %) — яўрэі;
* 1682000 (20,6 %) — арабы;
* 348000 (4,2 %) — нацыянальныя меншасці (друзы, чаркесыberu, армяне і інш.), а таксама жыхары, што не падпадаюць пад вызначэнне яўрэйства Дзяржавай Ізраільberu.

Паведамлялася таксама, што ў 2013 годзе ў Ізраілі нарадзіліся 175 тысяч дзяцей. Колькасць рэпатрыянтаў, якія прыбылі ў Ізраіль, у 2013 годзе склала 16600 чалавек. За 2013 год насельніцтва краіны павялічылася на 1,8 %.

З 2000 года доля яўрэйскага насельніцтва зменшылася на 2,4 %, а мусульман — павялічылася на 1,8 %. Доля астатніх паменшылася на 0,5 %.

Паводле дадзеных на 2011 год народжаных у Ізраілі 4,3 млн. Сярод яўрэяў, якія пражываюць у Ізраілі— 4,254 млн (72,7 %) нарадзіліся ў Ізраілі (*цабарым*, сабры) і 1,6 млн. (27,3 %) — рэпатрыянты (*алім*). Каля 691,8 тыс. выхадцаў з Азіі (Турцыя (77,7 тыс.), Ірак (234,1 тыс.), Емен (138,6 тыс.), Іран (141,4 тыс.), Індыя і Пакістан (46,7 тыс.), Сірыя і Ліван (35,5 тыс.) і іншыя), 890,8 тыс. выхадцаў з Афрыкі (Марока (492,2 тыс.), Алжыр і Туніс (134.4 тыс.), Лівія (68.8 тыс.), Егіпет (57 тыс.), Эфіопія (115 тыс.) і іншыя), 1,930 млн выхадцы з Еўропы, Амерыкі і Акіяніі (з іх 893,1 тыс. — выхадцы з СССР, 199,8 тыс. — з Польшчы, 212 тыс. — з Румыніі і іншыя).

У канцы 2012 года колькасць яўрэйскага насельніцтва Ізраіля складала 6 000 000 чалавек або 43,5 % ад агульнай колькасці яўрэяў у свеце.

Каля 325,5 тыс. грамадзян Ізраіля пражываюць у паселішчах у Іўдзеі і Самарыі, такіх як Маале-Адумімberu у Іўдзеі, і самы вялікі яўрэйскі горад Самарыі Арыэльberu.

Некаторыя яўрэйскія паселішчы, такія як Хеўрон і Гуш-Эцыёнbeen, існавалі яшчэ да ўтварэння дзяржавы і былі нанова заселеныя яўрэямі пасля Шасцідзённай вайны. Агульная колькасць ізраільскіх пасяленцаў перавышае 510 тыс. чалавек (прыкладна 6,5 % усяго насельніцтва Ізраіля). 7800 чалавек жылі ў сектары Газа да іх прымусовага высялення ў 2005 годзе. 18 тыс. ізраільцян жывуць на Галанскіх вышынях. 187 тыс. чалавек у 2010 годзе жыло ва Усходнім Іерусаліме.

Расійскія яўрэі гралі важную ролю ў сіянісцкім руху і ў стварэнні Ізраіля, а пасля 1970 ода прынялі значны ўдзел у развіцці навукі і гаспадаркі Ізраіля. Сёння рускамоўныя складаюць 1⁄5 частку ад яўрэйскага насельніцтва Ізраіля і 1⁄7 частку ад усяго насельніцтва краіны.

У апошняе дзесяцігоддзе пачалася іміграцыя працоўных з такіх краін, як Філіпіны і Тайланд, з розных краін Афрыкі. Паводле дадзеных міністэрства ўнутраных спраў, па прыкладных ацэнках у Ізраілі пражываюць 250 тыс. імігрантаў.

Нягледзячы на дзяржаўнае заахвочванне аліі і вяртання грамадзян, якія пастаянна пражываюць за мяжой, іміграцыя ў Ізраіль даволі сціплая (1,94 чалавека на 1000), па гэтым паказчыку Ізраіль знаходзіцца на 40-м месцы ў свеце.

Эміграцыя з Ізраіляberu нізкая — 0,7 на 1000. Гэты паток у асноўным накіроўваецца ў ЗША і Канаду. Некаторыя рэпатрыянты з СССР-СНД і Балтыі вяртаюцца назад у СНД.

Індэкс фертыльнасціberu ў 2011 годзе склаў 3 дзіцяці на жанчыну, У 2012 годзе ацэначны прырост насельніцтва склаў 1,541 %, а суадносіны палоў — на 978 мужчын прыпадае 1000 жанчын.

Па шчыльнасці насельніцтва (347 чал./км²) Ізраіль займае 35-36-е месца ў свеце.

Згодна з апублікаванай у 2008 годзе справаздачы Інстытута нацыянальнага страхавання Ізраіля за 2005 год, 19,9 % насельніцтва жылі за «мяжой беднасці». «Мяжа беднасці» вызначана, у адпаведнасці з методыкай АЭСР, як даход менш за 50 % медыяннага даходу па краіне (1493,1 шекеля на 2005 год). Па ўзроўні беднасці і паказчыках сацыяльнага расслаення Ізраіль заняў апошняе месца сярод краін, якія ўключаныя ў статыстыку АЭСР за той жа перыяд (2004—2005). Разам з тым справаздача адзначае станоўчую дынаміку паказчыкаў.

Адміністрацыйны падзел
----------------------

Асноўны артыкул: **Адміністрацыйны падзел Ізраіля**
*Падрабязней гл. таксама*: ***Спіс гарадоў Ізраіля***
Дзяржава Ізраіль падзелена на 7 адміністрацыйных акруг, званых «мехазот» (מחוזות; адз. л.: махоз) — Цэнтральнаяbebe-x-old, Хайфскаяberu, Паўночнаяbebe-x-old, Іерусалімская, Паўднёваяbebe-x-old, Тэль-Авіўскаяberu і Акруга Іўдзея і Самарыяberu, статус якой застаецца спрэчным на міжнародным узроўні. Акругі далей дзеляцца на 15 суб-акругаў, званых «нафот» (נפות; адз.л.: нафа), якія ў сваю чаргу падзеленыя на 50 раёнаў. Для статыстычных мэтаў краіна падзелена на тры метраполіі: Тэль-Авіў і Гуш-Дан (насельніцтва 3 150 000 чалавек), Хайфа (996 тыс. чалавек) і Беер-Шэва (531 600 чалавек). Найбольшы ізраільскі горад, як па насельніцтву, так і па плошчы — Іерусалім са 732 100 жыхарамі і плошчай 126 км². Тэль-Авіў, Хайфа і Рышон-ле-Цыён размяшчаюцца на наступных месцах з насельніцтвам 384 600, 267 000 і 222 за 300 жыхароў адпаведнао.

Унутраная палітыка
------------------

*Падрабязней гл. таксама*: ***Палітычныя партыі Ізраіля***
Асноўны артыкул: **Унутраная палітыка Ізраіля**
Ізраільскі звод асноўных законаў ставіць сваёй мэтай абараніць палітычныя правы і грамадзянскія свабоды сваіх грамадзян, што дазволіла арганізацыі «Freedom House» класіфікаваць Ізраіль як «адзіную свабодную краіну ў рэгіёне». Тым часам як Палесцінская аўтаномія, паводле азначэння гэтай арганізацыі, несвабодная. Арганізацыя «Рэпарцёры без межberu» ставіць Ізраіль на 112-е месца ў свеце па індэксе свабоды прэсы са 179 — праз дзеянні вайскоўцаў на палесцінскіх тэрыторыях.

### Крытыка палітыкі ва Іўдзеі, Самарыі і Газе

Палітыка, якая праводзіцца Дзяржавай Ізраіль на кантраляваных тэрыторыях, выклікае шырокі грамадскі рэзананс і рэзкую крытыку з боку шэрагу палітыкаў, ААН, заходніх фондаў і некамерцыйных праваабарончых арганізацый, сярод якіх Amnesty International, «Human Rights Watch» і If Americans Knew. Унутры краіны дзеянні ўрада падвяргаюцца крытыцы такімі праваабарончымі арганізацыямі як «Бецэлем». У справаздачах гэтых арганізацый утрымліваюцца шматлікія сцвярджэнні аб правядзенні катаванняў у ізраільскіх турмах, пазбаўленні палесцінцаў грамадзянскіх правоў (абмежаванне перамяшчэння, эканамічная блакада, здзекі, забарона на скаргу ў грамадзянскі суд, забарона на мірныя дэманстрацыі пратэсту), ваенных дзеянняў, накіраваных супраць мірнага насельніцтва, разбурэнняў палесцінскіх дамоў, агрэсіўных паводзін яўрэйскіх пасяленцаў з папушчальніцтва ізраільскай арміі.

Разам з тым, большасць насельніцтва Ізраіля не падтрымліваюць тэрміналогію многіх сусветных СМІ, калі дзеянні Ізраіля ў тэрытарыяльнай палітыцы называюць акупацыяй. Акупацыя — гэта часовы захоп тэрыторыі (часткі тэрыторыі) адной дзяржавы ўзброенымі сіламі іншай дзяржавы. Захопленыя ж у выніку войнаў 1948 і 1967 гадоў тэрыторыі не належалі ні адной дзяржаве ў свеце. І Ізраіль лічыць іх «нічыйнымі», гэта значыць Terra nullius (тэрмін міжнароднага права). Расследаванне, праведзенае If Americans Knew, абвінавачвае многія буйныя сусветныя СМІ ў фальсіфікацыі публікуемых дадзеных на карысць Ізраіля. Так, па сцвярджэнні If Americans Knew, нягледзячы на тое, што ад ваенных дзеянняў Ізраіля гіне значна больш невінаватага мірнага палесцінскага насельніцтва, чым у самым Ізраілі ад дзеянняў палесцінскіх тэрарыстаў, інфармацыя аб ахвярах з ізраільскага боку з’яўляецца ў СМІ значна часцей. Гэтым, на думку гэтай арганізацыі, абумоўліваецца салідарнасць амерыканскай грамадскасці з Ізраілем.

Разам з тым, многія аналітыкі скептычна ставяцца да справаздач праваабарончых груп, якія працуюць з палесцінцамі, у прыватнасці «Amnesty International». Імі адзначаецца селектыўны падыход праваабаронцаў да інфармацыі і пэўная ідэалагічная прадузятасць. Што тычыцца прадузятасці, урады шматлікіх краін, у тым ліку Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Кітая, В’етнама, Расіі і Злучаных Штатаў Амерыкі выступалі супраць Amnesty International, паколькі, на іх думку, гэтая арганізацыя распаўсюджвае прадузятую інфармацыю або не разглядае пагрозу бяспецы дзяржавы як змякчальныя абставіны.

Акрамя таго, арганізацыя Media Watch International адзначае, што міжнародныя СМІ, уключаючы найбуйнейшыя сусветныя інфармацыйныя агенцтвы, сістэматычна скажаюць інфармацыю пра канфлікт такім чынам, каб прадставіць палесцінскіх арабаў пацярпелым бокам, а Ізраіль агрэсарам. Аналагічныя прэтэнзіі да сусветных СМІ вылучае CAMERA (Committee for Accuracy in Middle East Reporting in America).

If Americans Knew незадаволеная тым, што Ізраіль атрымлівае найбольшую фінансавую дапамогу ад амерыканскага ўрада (у памеры каля 3 мільярдаў долараў штогод), нягледзячы на існаванне вялікай колькасці краін, у якіх узровень жыцця значна ніжэй, а палітычная нестабільнасць — вышэй. Тым не менш, варта адзначыць, што Ізраіль з’яўляецца важным стратэгічным і палітычным саюзнікам ЗША, знаходзіцца пад пагрозай вайны са сваімі бліжэйшымі суседзямі (у тым ліку такімі рэгіянальнымі супердзяржавамі, як Іран) і выдаткоўвае значную частку ВУП на нацыянальную абарону і бяспеку.

У той жа час, паводле дадзеных Washington ProFile, Палесцінская аўтаномія стала найбуйнейшым у свеце атрымальнікам гуманітарнай дапамогі на душу насельніцтва. У прыватнасці, у 2006 годзе сярэднестатыстычны палесцінец атрымаў ад заходніх донараў (без уліку арабскіх дзяржаў, Японіі і інш.) $ 300, у той час як сярэдні жыхар Афрыкі (на поўдзень ад Сахары) — толькі $ 44.

Гл. таксама
-----------

* 

|  |
| --- |
| **Дрэва катэгорый** *(граф):*
  Ізраіль |

Заўвагі
-------

Каментарыі

1. ↑  У адпаведнасці з некалькімі рэзалюцыямі ААН (у прыватнасці, рэзалюцыя ГА ААН № 194 ад 11 снежня 1948 года), устаноўлены статус Іерусаліма як муніцыпалітэта, размешчанага пад міжнародным кіраваннем. Ізраіль абвясціў Іерусалім сталіцай у 1949 годзе пасля заканчэння Вайны за незалежнасць. У 1967 годзе пасля Шасцідзённай вайны Ізраіль анексіраваў Усходні Іерусалім і аб'яднаў яго з Заходнім у адзінае муніцыпальнае ўтварэнне, аднак гэта аб'яднанне не прызнана ААН (Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 478). Пасольствы ўсіх краін, якія маюць дыпламатычныя адносіны з Ізраілем, размешчаны па-за межамі Іерусаліма, галоўным чынам у Тэль-Авіве, Рамат-Гане і Герцліі — Сайт кнэсета.
2. ↑  Суверэнная тэрыторыя Ізраіля, якая склалася ў выніку Вайны за незалежнасць 1949 года. У гэтых межах Ізраіль прызнаны большасцю дзяржаў і ААН.
3. ↑  Тэрыторыя, на якую пазней быў распаўсюджаны суверэнітэт Ізраіля, уключаючы Усходні Іерусалім і Галанскія вышыні. Дадзеная колькасць выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах Ізраіля, але, у сувязі з непрызнаннем анексіі ААН, не выкарыстоўваецца ў міжнародных дакументах.
4. ↑  У розных крыніцах прыводзяцца лічбы ад 520 да 900 тыс. чалавек, часам нават больш; па гэтым пытанні ёсць істотныя рознагалоссі як у акадэмічных, так і ў палітычных колах.

Крыніцы

1. ↑  Международный валютный фонд
2. ↑
3. ↑  Human Development Report 2013 (англ.).  United Nations Development Programme (2 сакавіка 2013). Архівавана з першакрыніцы 8 жніўня 2019. Праверана 18 красавіка 2013.
4. 1 2 3  Артыкул «*Декларация Независимости Израиля*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
5. 1 2  Israel (англ.). *Country Report*.  Freedom House (2 сакавіка 2007). Праверана 22 чэрвеня 2008.
6. 1 2  Демократический фронт за мир и равноправие (ХАДАШ) **(нявызн.)**.  дзяржава Ізраіль (2 сакавіка 2008). Праверана 1 ліпеня 2008.
7. ↑  Wenham 1994, pp. 296–97
8. ↑  Barton & Bowden 2004, p. 126. «The Merneptah Stele… is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century»
9. ↑  "Popular Opinion" [англійская]. The Palestine Post. 7 снежня 1947. p. 1.
10. ↑  On the Move (англ.).  TIME Magazine (31 мая 1948). Архівавана з першакрыніцы 6 красавіка 2008. Праверана 1 ліпеня 2008.
11. 1 2 3  Палестина **(нявызн.)**.  «Кругосвет». Праверана 7 ліпеня 2008.
12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Артыкул «*Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
13. ↑  Walking the Bible Timeline (англ.). *Walking the Bible*.  Public Broadcast Television. Праверана 29 верасня 2007.
14. ↑  Palestine: History (англ.). *The Online Encyclopedia of the Roman Provinces*.  The University of South Dakota (22 лютага 2007). Архівавана з першакрыніцы 21 чэрвеня 2000. Праверана 5 ліпеня 2007.
15. ↑  Ancient Palestine (англ.).  Microsoft (2007). Архівавана з першакрыніцы 5 красавіка 2008. Праверана 30 верасня 2007.
16. ↑  Palestine: The Rise of Islam (англ.) (2 сакавіка 2007). Праверана 19 верасня 2007.
17. ↑  Palestine: 'Abbasid rule (англ.) (2 сакавіка 2007). Праверана 19 верасня 2007.
18. ↑  Palestine: The Crusades (англ.) (2 сакавіка 2007). Праверана 19 верасня 2007.
19. ↑  Артыкул «*Турция*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
20. 1 2 3  Immigration (англ.). *Jewish Virtual Library*.  The American-Israeli Cooperative Enterprise. Праверана 12 ліпеня 2007. The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed here.
21. ↑  Kornberg 1993 «How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?»
22. ↑  Herzl 1946, p. 11
23. ↑  Chapter One: The Heralders of Zionism (англ.).  Jewish Agency for Israel. Архівавана з першакрыніцы 27 красавіка 2009. Праверана 12 ліпеня 2007.
24. ↑  Stein 2003, p. 88
25. ↑  Romano 2003, p. 30
26. ↑  Истинные иудеи против государства Израиль (руск.). Архівавана з першакрыніцы 29 мая 2008. Праверана 23 мая 2014.
27. ↑  Balfour Declaration 1917 (англ.). *The Avalon Project at Yale Law School*.  Yale University (2 лістапада 1917). Архівавана з першакрыніцы 4 ліпеня 2007. Праверана 7 ліпеня 2008.
28. ↑  Scharfstein 1996, p. 269. «During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements… In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah („The Defense") was established.»
29. ↑  League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922 (англ.). *Modern History Sourcebook*.  Fordham University (24 ліпеня 1922). Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2011. Праверана 5 ліпеня 2008.
30. ↑  Liebreich 2005, p. 34
31. ↑   (англ.) J. V. W. Shaw. A Survey of Palestine. Vol 1: Prepared in December 1945 and January 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry. Reprinted 1991 by The Institute for Palestine Studies, Washington, D. C. P. 148
32. ↑  The Population of Palestine Prior to 1948 (англ.).  MidEastWeb. Праверана 5 ліпеня 2008.
33. ↑  Population Statistics (англ.).  Israeli — Palestinian ProCon.org. Праверана 7 ліпеня 2008.
34. ↑  Fraser 2004, p. 27
35. ↑  Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47) **(нявызн.)**.  United Nations (20 красавіка 1949). Праверана 2 жніўня 2008.
36. 1 2  План ООН по разделу Палестины в энциклопедии Кругосвет
37. ↑  History: Foreign Domination (англ.).  МЗС Ізраіля (1 кастрычніка 2006). Праверана 6 ліпеня 2007.
38. ↑  Bregman 2002, p. 40–1
39. 1 2  Артыкул «*Планы раздела Палестины*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
40. 1 2  Part 3: Partition, War and Independence (англ.). *The Mideast: A Century of Conflict*.  National Public Radio (2 кастрычніка 2002). Праверана 13 ліпеня 2007.
41. 1 2  .Артыкул «*Израиль и палестинская проблема#Война 1948 г. и проблема беженцев*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
42. ↑  General Progress Report and Supplementary Report of the United Nations Conciliation Commission for Palestine, Covering the Period from 11 December 1949 to 23 October 1950 **(нявызн.)**.  The United Nations Conciliation Commission (23 кастрычніка 1950). Архівавана з першакрыніцы 3 чэрвеня 2007. Праверана 2 жніўня 2008. (U.N. General Assembly Official Records, Fifth Session, Supplement No. 18, Document A/1367/Rev. 1)
43. ↑  *Stephen Van Evera*. Nature of the Flashpoint **(нявызн.)**. *Center for International Studies*.  Massachusetts Institute of Technology. Праверана 11 верасня 2007.
44. ↑  Reveron & Murer 2006
45. ↑  Two Hundred and Seventh Plenary Meeting **(нявызн.)**.  The United Nations (11 мая 1949). Архівавана з першакрыніцы 12 верасня 2007. Праверана 23 чэрвеня 2008.
46. ↑  Lustick 1988, pp. 37–9
47. ↑  Israel (Labor Zionism) **(нявызн.)**. *Country Studies*.  Library of Congress. Архівавана з першакрыніцы 10 ліпеня 2012. Праверана 23 мая 2014.
48. ↑  Population, by Religion and Population Group **(нявызн.)**.  Israel Central Bureau of Statistics (2 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 30 верасня 2007. Праверана 7 жніўня 2007.
49. ↑  Shindler 2002, pp. 49–50
50. ↑  Adolf Eichmann (англ.).  Jewish Virtual Library. Праверана 18 верасня 2007.
51. ↑  Justice Ministry Reply to Amnesty International Report **(нявызн.)**.  МЗС Ізраіля (5 ліпеня 1995). Праверана 10 жніўня 2007.
52. ↑  Bregman 2002, pp. 169–70
53. ↑  Encarta — Six-Day War Архівавана 6 чэрвеня 2009.
54. ↑  The Suez Crisis (англ.).  University of San Diego (5 снежня 2005). Праверана 15 ліпеня 2007.
55. ↑  Политэкономия: Шесть дней вечной войны
56. ↑  Smith 2006, p. 126. «Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai…casus belli by Israel.»
57. ↑  Судный день без победителей **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 4 снежня 2008. Праверана 23 мая 2014.
58. ↑  1973: Arab states attack Israeli forces **(нявызн.)**. *On This Day*.  BBC. Праверана 15 ліпеня 2007.
59. ↑  Bregman 2002, pp. 171–4
60. ↑  Peace Treaty between Israel and Egypt March 26, 1979 (англ.)
61. ↑  Camp David Accords September 17, 1978 (англ.)
62. ↑  Резолюция 487 Совбеза ООН(недаступная спасылка)
63. ↑  Комиссия решила назвать Вторую Ливанскую войну Второй Ливанской войной
64. ↑  Harkavy & Neuman 2001, p. 270
65. ↑  *Amos Harel*. Hezbollah kills 8 soldiers, kidnaps two in offensive on northern border (англ.).  Haaretz (13 ліпеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2009. Праверана 7 ліпеня 2008.
66. ↑  Hezbollah Raid Opens 2nd Front for Israel (англ.).  The Washington Post (13 ліпеня 2006). Праверана 5 ліпеня 2008.
67. ↑  Hezbollah Captures Two Israeli Soldiers (англ.).  National Public Radio (12 ліпеня 2006). Праверана 5 ліпеня 2008.
68. ↑  Clashes spread to Lebanon as Hezbollah raids Israel — International Herald Tribune
69. ↑  חדשות nrg — חיזבאללה: חטפנו שני חיילים, שחררו אסירים **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 1 снежня 2011. Праверана 23 мая 2014.
70. ↑  Day-by-day: Lebanon crisis — week one (англ.).  BBC (19 ліпеня 2006). Праверана 5 ліпеня 2008.
71. ↑  Hezbollah: 2 Israeli Soldiers Captured (англ.).  China Radio International (12 ліпеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 кастрычніка 2011. Праверана 5 ліпеня 2008.
72. ↑  *Авива Халамиш.* Иерусалим в период Британского мандата. — Тель-Авив: Адкрыты ўніверсітэт Ізраіля, 1998. — Т. 10. — С. 100-105. — (Иерусалим в веках).
73. ↑  Gilbert 2005, p. 58
74. ↑  Terrorism deaths in Israel — 1920—1999 // 1 Jan 2000 МЗС Ізраіля
75. ↑  The Interregnum The New York Times
76. ↑  The Palestinian National Covenant — July 1968 МИД Израиля
77. ↑  Ma’alot, Kiryat Shmona, and Other Terrorist Targets in the 1970s Архівавана 30 верасня 2007.
78. ↑  *Edmund L. Andrews, John Kifner*. George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82 (англ.).  The New York Times. Праверана 12 мая 2008.
79. ↑  Crowdy 2006, p. 333
80. ↑  Intifada **(нявызн.)**.  Microsoft (2 сакавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 3 красавіка 2008. Праверана 16 верасня 2007.
81. ↑  *Эфраим Ганор*. Интифада: как все начиналось
82. ↑  Clyde Haberman (9 снежня 1991). "After 4 Years, Intifada Still Smolders". The New York Times. Праверана 28 сакавіка 2008.
83. ↑  Mowlana, Gerbner & Schiller 1992, p. 111
84. ↑  Bregman 2002, p. 236
85. ↑  From the End of the Cold War to 2001 (англ.).  Boston College. Архівавана з першакрыніцы 25 чэрвеня 2007. Праверана 16 ліпеня 2007.
86. ↑  Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements **(нявызн.)**.  Дзяржаўны дэпартамент ЗША (13 верасня 1993). Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2003. Праверана 16 ліпеня 2007.
87. ↑  Israel-Palestine Liberation Organization letters of recognition
88. ↑  Fatal Terrorist Attacks in Israel Since the DOP (Sept 1993), 24 Sep 2000 МИД Израиля
89. ↑  Bregman 2002, p. 257
90. ↑  The Wye River Memorandum (англ.).  Дзяржаўны дэпартамент ЗША (23 кастрычніка 1998). Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2003. Праверана 16 ліпеня 2007.
91. ↑  Gelvin 2005, p. 240
92. ↑  West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2 (англ.).  The Associated Press (via USA Today) (29 ліпеня 2004). Праверана 16 ліпеня 2007.
93. ↑  In Memory of the Victims of Palestinian Violence and Terrorism МИД Израиля
94. ↑  Бецелем Архівавана 3 чэрвеня 2011.
95. ↑  Статыстыка страт у ізраільска-палесцінскім канфлікце (2005 г.). Даследаванне статыстыкі страт абодвух бакоў, праведзенае Інстытутам міжнароднай палітыкі па барацьбе з тэрарызмам
96. ↑  ХАМАС возглавил Палестину
97. ↑  Боевики «Хамас» добились господства в секторе Газа
98. ↑  Три пути для Газы: блокада, "зачистка" или прекращение обстрелов (руск.). *NEWSru.co.il* (4 верасня 2007). Праверана 20 кастрычніка 2023.
99. ↑  Gaza Blockade | United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory **(нявызн.)**. *web.archive.org* (16 лістапада 2018). Архівавана з першакрыніцы 16 лістапада 2018. Праверана 20 кастрычніка 2023.
100. ↑  Египет разместит на границе с сектором Газы 5.000 полицейских (руск.). *NEWSru.co.il* (29 кастрычніка 2006). Праверана 20 кастрычніка 2023.
101. ↑  Israel begins work on sea barrier to tighten Gaza Strip blockade (англ.). *Middle East Eye*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
102. ↑  В Европе, Азии и Африке прошли массовые антиизраильские выступления (руск.). *Lenta.RU*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
103. ↑  *Gabi Siboni* Operations Cast Lead, Pillar of Defense, and Protective Edge: A Comparative Review (англ.: ). — 2014.
104. ↑  Нападение ХАМАС на Израиль и его последствия – DW – 08.10.2023 (руск.). *dw.com*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
105. ↑  Что известно о боях между Израилем и ХАМАС **(нявызн.)**. *TACC*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
106. ↑  В Израиле сообщили о ракетном обстреле со стороны сектора Газа (руск.). *РБК* (7 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
107. ↑  Сектор Газа выпустил десятки ракет в сторону Израиля (руск.). *РИА Новости* (7 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
108. ↑  ЦАХАЛ сообщил о проникновении террористов из Газы (руск.). *РИА Новости* (7 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
109. ↑  *Sharon, Jeremy*. Footage of Hamas assault on civilians shows likely war crimes, experts say (англ.)  **(нявызн.)**?. *www.timesofisrael.com*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
110. ↑  *Crisp, James*. Naked woman paraded by jeering Hamas fighters (англ.)  **(нявызн.)**?. *The Telegraph* (7 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
111. ↑  'Nightmare Scenario': Hamas’ Victory Is an Israeli Failure on a Massive Scale (англ.). *Haaretz*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
112. ↑  Израиль начал "контртеррористическую операцию" после ударов ХАМАС (руск.). *РИА Новости* (7 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
113. ↑  Израиль начал операцию «Железные мечи» в секторе Газа (руск.). *РБК* (7 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
114. ↑  Состояние войны в Израиле и дальнейшее развитие конфликта – DW – 08.10.2023 (руск.). *dw.com*. Праверана 20 кастрычніка 2023.
115. ↑  Израиль официально объявил состояние войны – впервые за 50 лет (руск.). *Радио Свобода* (8 кастрычніка 2023). Праверана 20 кастрычніка 2023.
116. ↑  Статистические итоги: к 2007 году население Израиля составляет 7 100 000 человек **(нявызн.)**.  NEWSru-Израиль (28 снежня 2006). Праверана 6 ліпеня 2008.
117. 1 2  Евреи возвращаются в РоссиюКомсомольская правда
118. 1 2  Что такое Йерида? // Московский комсомолец
119. ↑  Россия стремится вернуть своих эмигрантов
120. 1 2 3 4  Israel (англ.). *The World Factbook*.  ЦРУ (19 чэрвеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2018. Праверана 1 ліпеня 2008.
121. 1 2  Field Listing — Executive Branch (англ.). *The World Factbook*.  ЦРУ (19 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 22 красавіка 2008. Праверана 20 ліпеня 2007.
122. ↑  Excerpts from the Basic Law: The President (англ.). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2017. Праверана 23 ліпеня 2008.
123. ↑  Закон «О Правительстве» (іўрыт). Праверана 10 снежня 2012.
124. ↑  The Electoral System in Israel **(нявызн.)**.  The Knesset. Праверана 8 жніўня 2007.
125. ↑  Mazie 2006, p. 34
126. 1 2  The Judiciary: The Court System (англ.).  МЗС Ізраіля (1 жніўня 2005). Праверана 5 жніўня 2007.
127. ↑  "Israel's high court unique in region" [англійская]. The Boston Herald. 9 верасня 2007. Праверана 15 верасня 2007.
128. 1 2  Israel and the International Criminal Court (англ.).  Office of the Legal Adviser to the Israeli Ministry of Foreign Affairs (30 чэрвеня 2002). Архівавана з першакрыніцы 4 чэрвеня 2012. Праверана 20 ліпеня 2007.
129. ↑  REPEAL OF MEJELLE LAW, 5744-1984
130. ↑  A Guide to Legal Research in Israel
131. 1 2 3 4 5 6 7  *Конституционное право зарубежных стран.* Под общей редакцией члена-корреспондента РАН, профессора М. В. Баглая, Ю. И. Лейбо и Ф. М. Энтина. М. 2008, стр. 1023.
132. 1 2  Кнессет как учредительно-законодательный орган. Конституция **(нявызн.)**. *Кнессет в системе власти*.  Государство Израиль. Праверана 20 ліпеня 2008.
133. ↑  Кнессет как учредительно-законодательный орган. Основные законы **(нявызн.)**. *Кнессет в системе власти*.  Государство Израиль. Праверана 20 ліпеня 2008.
134. ↑  Israel’s Diplomatic Missions Abroad: Status of Relations (англ.).  МЗС Ізраіля (1 красавіка 2012). Архівавана з першакрыніцы 12 ліпеня 2012. Праверана 26 жніўня 2012.
135. ↑  Israel Among the Nations: Middle East — North Africa (англ.).  МЗС Ізраіля (1 кастрычніка 2006). Праверана 12 ліпеня 2008.
136. ↑  "Иерусалим: Иран "выкупил" за 10 млн долларов посольство Израиля в Мавритании". NEWSru. 2009-03-06.
137. ↑  Israel sees Morocco as mediator (англ.).  BBC (2 верасня 2003). Праверана 28 верасня 2007.
138. ↑  הוראות הדין הישראלי (іўрыт).  Israeli Ministry of Foreign Affairs (2 сакавіка 2004). Праверана 21 лютага 2011.
139. ↑  Week of 8-14 March 2000 (англ.).  North Atlantic Treaty Organization (13 верасня 2001). Праверана 21 ліпеня 2007.
140. ↑  Abadi 2004, p. 3. «However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations.»
141. ↑  Abadi 2004, pp. 4–6
142. ↑  Germany and Israel (англ.). *Background Papers*.  German Embassy, Washington, D.C. Архівавана з першакрыніцы 17 мая 2004. Праверана 23 верасня 2007.
143. ↑  Israel welcomes new Germany to a celebration of its 60th birthday (англ.).  Times Online (17 сакавіка 2008). Праверана 7 ліпеня 2008.
144. ↑  *Dinesh Kumar*. India and Israel: Dawn of a New Era (англ.).  Jerusalem Institute for Western Defense. Архівавана з першакрыніцы 28 лютага 2002. Праверана 23 верасня 2007.
145. ↑  UK and Israel (англ.). *Background Papers*.  МЗС Вялікабрытаніі. Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2003. Праверана 19 снежня 2007.
146. ↑  Abadi 2004, pp. 37–9, 47
147. ↑  Abadi 2004, pp. 47–9
148. ↑  *Пайпс Д*. Исламистская Турция выходит за рамки **(нявызн.)** (8 чэрвеня 2010). Праверана 18 чэрвеня 2010.
149. ↑  Турции необходимо было испортить отношения с Израилем: политолог **(нявызн.)**.  REGNUM (2 чэрвеня 2010). Праверана 3 чэрвеня 2010.
150. ↑  США пытаются предотвратить войну Израиля и Турции **(нявызн.)**.  Курсор (2 чэрвеня 2010). Архівавана з першакрыніцы 5 красавіка 2015. Праверана 7 чэрвеня 2010.
151. ↑  Пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Дзяржавай Ізраіль аб устанаўленні дыпламатычных адносін. 26 мая 1992 года// Сайт Валерыя Леванеўскага. Дата доступу: 17 чэрвеня 2009.
152. ↑  Артыкул «*«Планы раздела Палестины»*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
153. ↑  «Дорожная карта» продвижения к постоянному урегулированию палестино-израильского конфликта в соответствии с принципом сосуществования двух государств на основе оценки выполнения сторонами своих обязательств
154. ↑  Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes (англ.). *Statistical Abstract of Israel*.  Israel Central Bureau of Statistics (2 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 26 жніўня 2013. Праверана 6 ліпеня 2008.
155. ↑  Israel (Geography) (англ.). *Country Studies*.  The Library of Congress. Архівавана з першакрыніцы 10 ліпеня 2012. Праверана 1 ліпеня 2008.
156. ↑  Кэмп-Дэвидский процесс
157. ↑  В. П. Панкратьев. Иордано-израильский мирный договор Архівавана 27 снежня 2008.
158. ↑  Израиль передвигает границу с Иорданией **(нявызн.)**.  Russia-on-line (24 кастрычніка 2004). Праверана 21 ліпеня 2008.
159. ↑  Ливан — ВСООНЛ **(нявызн.)**.  ААН. Архівавана з першакрыніцы 21 ліпеня 2006. Праверана 16 лістапада 2009.
160. 1 2  Резолюция 224 СБ ООН
161. ↑  Резолюция 2254 ГА ООН
162. ↑  Резолюция 478 СБ ООН **(нявызн.)**.  ААН. Архівавана з першакрыніцы 25 снежня 2003. Праверана 23 лістапада 2010.
163. ↑  Резолюция 497 СБ ООН **(нявызн.)**.  ААН. Архівавана з першакрыніцы 26 снежня 2003. Праверана 23 лістапада 2010.
164. ↑  Disputed territories: Forgotten Facts About the West Bank and Gaza Strip (англ.).  Министерство иностранных дел Израиля (1 лютага 2003). Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2012. Праверана 6 студзеня 2010.
165. ↑  Danny Ayalon (30 снежня 2009). "Israel's Right in the 'Disputed' Territories". The Wall Street Journal.
166. ↑  Danny Ayalon. Israel Palestinian Conflict: The Truth About the West Bank на YouTube (англ.)/ (руск.)
167. ↑  Адвокат Элон Ярден: «Согласно международному праву Иудея и Самария принадлежат Израилю» **(нявызн.)**.  Вести (6 красавіка 2000). Праверана 6 студзеня 2010.
168. ↑  Биньямин Нетаниягу, «Место под солнцем» **(нявызн.)**. Праверана 6 студзеня 2010.
169. ↑  *Борис Шустеф*. Миф об «оккупированных» территориях **(нявызн.)**.  Журнал «Вестник Online» (3 ліпеня 2001). Архівавана з першакрыніцы 29 чэрвеня 2011. Праверана 6 студзеня 2010.
170. ↑  Дори Голд. Не называйте спорные территории оккупированными!
171. ↑  Камень преткновения. Международное право — на стороне Израиля
172. ↑  "Palestinians shun Israeli settlement restriction plan". *BBC* [англійская]. 25 November 2009. Праверана 2010-01-09.
173. ↑  Israel’s violations risk undermining international legal sytem, warns statement adopted by Bureau of Palestinian Rights Committee Архівавана 17 ліпеня 2012. (англ.)
174. ↑  UNRWA in Figures: Figures as of 31 December 2004 (англ.).  ООН (апрель 2005). Архівавана з першакрыніцы 9 красавіка 2005. Праверана 27 верасня 2007.
175. ↑  Palestinian Authority: Constitution, Government & Legislation // Source: U.S. Department of State **(нявызн.)**.  Jurist.law.pitt.edu. Праверана 3.01.2011.
176. ↑  ОХРАНА СУХОПУТНЫХ ГРАНИЦ ИЗРАИЛЯ, Аналитический обзор по материалам открытой печати Архівавана 14 лютага 2008.
177. ↑  Leader of Palestinian Islamic Jihad admits Israeli security fence prevents suicide bombing attacks (IICC) — March 2008 Архівавана 11 красавіка 2008.
178. ↑  U.N. court rules West Bank barrier illegal.
179. ↑  *International Court of Justice: Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory*
180. ↑  Би-би-си | Главная | Израиль продолжит строить барьер
181. ↑  "Израильские военные передвигают Забор безопасности". *MigNews.com*. 13 лютага 2010. Архівавана з арыгінала 5 ліпеня 2014. Праверана 2010-02-13. После переноса забора на новое место около 70 гектаров палестинских виноградников и оливковых рощ станут доступны их владельцам.
182. ↑  "Поможет ли Израилю вывод поселений?". *Лента.Ру*. 24 жніўня 2005. Праверана 2010-01-09. Палестинские террористические группировки - ХАМАС, «Исламский джихад» — уже заявили, что главная заслуга в выводе израильских поселений принадлежит им
183. ↑  Комаров, Кирилл (23 жніўня 2005). "Гонимые и бездомные". *«Взгляд»*. Праверана 2010-01-09. Пока Израиль думает, где разместить переселенцев, палестинские группировки спорят, чья заслуга больше в «изгнании» израильтян Архіўная копія **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2013. Праверана 25 мая 2014.
184. ↑  МИД Российской Федерации: О ситуации в Ближневосточном урегулированииб 26 мая 2008
185. ↑  Makhteshim Country (англ.).  UNESCO. Праверана 8 верасня 2010.
186. ↑  Кратер Рамон (руск.).  Издательство «ВОКРУГ СВЕТА». Архівавана з першакрыніцы 23 лютага 2014. Праверана 8 верасня 2010.
187. 1 2  Горнодобывающая промышленность **(нявызн.)**.  Энциклопедия «Кругосвет». Праверана 8 верасня 2010.
188. ↑  Израиль станет «ведущим экспортером газа» (руск.).  IsraelInfo.ru (3 чэрвеня 2010 г.). Архівавана з першакрыніцы 21 верасня 2011. Праверана 2 верасня 2010.
189. ↑  У берегов Израиля обнаружено новое газовое месторождение (руск.).  Mignews (5 верасня 2010 г.). — Признаки наличия ранее неизвестных залежей природного газа были обнаружены у берегов Израиля, в районах Хайфы и Хадеры. В настоящий момент группа инвесторов IPC намерена приступить к разведывательным работам в этом районе. Архівавана з першакрыніцы 5 ліпеня 2014. Праверана 2 верасня 2010.
190. ↑  Ливан тянет ручки к израильскому газу (руск.).  Mignews (10 чэрвеня 2010 г.). — После открытия гигантских залежей природного газа у берегов Хайфы, немедленно материализовались претенденты на право владения израильскими природными ресурсами. Как и следовало ожидать, немедленно о своих "правах" заявил Ливан. Эксперты израильского делового издания Globes указывают, однако, что у подобных претензий нет никаких оснований. Архівавана з першакрыніцы 5 ліпеня 2014. Праверана 2 верасня 2010.
191. ↑  Новый Ближний Восток — новые и неожиданные реалии‏
192. ↑  Израиль **(нявызн.)**.  Энциклопедия «Кругосвет». Праверана 1 ліпеня 2008.
193. ↑  Goldreich 2003, p. 85
194. ↑  Average Weather for Tel Aviv-Yafo (англ.).  The Weather Channel. Архівавана з першакрыніцы 20 студзеня 2013. Праверана 11 ліпеня 2007.
195. ↑  Average Weather for Jerusalem (англ.).  The Weather Channel. Архівавана з першакрыніцы 20 студзеня 2013. Праверана 11 ліпеня 2007.
196. ↑  Израиль на пороге засухи: резервуары пусты, вода исчезает **(нявызн.)**.  «Курсор» (6 лютага 2008). Архівавана з першакрыніцы 4 ліпеня 2014. Праверана 1 ліпеня 2008.
197. 1 2  2008 год официально объявлен Годом засухи **(нявызн.)**.  NEWSru-Израиль (1 чэрвеня 2008). Праверана 1 ліпеня 2008.
198. ↑  Водные ресурсы Израиля **(нявызн.)**.  israelistate.net. Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2008. Праверана 1 ліпеня 2008.
199. ↑  Водный кризис: приморские города перейдут на опреснённую воду **(нявызн.)**.  NEWSru-Израиль (13 красавіка 2008). Праверана 1 ліпеня 2008.
200. ↑  В Израиле открыт самый мощный в мире завод по опреснению морской воды **(нявызн.)**.  NEWSru-Израиль (17 мая 2010). Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2010. Праверана 17 мая 2010.
201. 1 2 3  Израиль **(нявызн.)**.  «Кругосвет». Праверана 28 мая 2010.
202. ↑  Восстановление реки им. Александра. Документы министерства охраны окружающей среды. (англ.). Архівавана з першакрыніцы 2 кастрычніка 2011. Праверана 28 мая 2010.
203. ↑  Озёра Африки
204. ↑  Живая сила Мёртвого моря **(нявызн.)**.  Вокруг света (7 мая 2008). Праверана 12 ліпеня 2008.
205. ↑  Soils of Israel (англ.).  IALC (15 лістапада 2001). Праверана 2 ліпеня 2008.
206. ↑  Soil Map and Satellite Image of Israel (англ.).  IALC (13 жніўня 2003). Праверана 2 ліпеня 2008.
207. ↑  Correlation List for the Soils of Israel (англ.).  IALC (15 лістапада 2001). Праверана 2 ліпеня 2008.
208. 1 2  Артыкул «*Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк*» у Электроннай яўрэйскай энцыклапедыі
209. ↑  Израиль **(нявызн.)**.  Энциклопедия «Кругосвет». Праверана 1 ліпеня 2008.
210. ↑  *Dr Laurie Marker*. The Cheetah In Israel (англ.). Архівавана з першакрыніцы 17 студзеня 2018. Праверана 2 лістапада 2009.
211. ↑  Израиль выбрал национальным символом удода — птицу, почитаемую в арабском Египте **(нявызн.)**.  NEWSru (29 мая 2008). Праверана 3.01.2011.
212. 1 2 3  Israel (англ.). *Envoronment Data Compendium*.  Israel Central Bureau of Statistics (2 сакавіка 2007). Праверана 8 ліпеня 2008.
213. 1 2 3  Израиль занимает в экологическом рейтинге лишь 49-ю строчку **(нявызн.)**.  aquaexpert.ru (2 сакавіка 2008). Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2013. Праверана 1 ліпеня 2008.
214. ↑  Water Consumption (англ.). *Environmental Indicators*.  Ministry of the Environment (2 сакавіка 2003). Архівавана з першакрыніцы 27 верасня 2011. Праверана 1 ліпеня 2008.
215. ↑  דו"ח מקורות: מאגרי המים של ישראל בסכנה (іўрыт).  YNet. Праверана 2 ліпеня 2008.
216. ↑  Отчёт «Мекорот»: Израилю грозят засуха и глобальное потепление **(нявызн.)**.  NEWSru-Израиль (17 красавіка 2007). Праверана 2 ліпеня 2008.
217. ↑  Monitoring of River Water Quality (англ.). *Environmental Indicators*.  Ministry of the Environment (2 сакавіка 2003). Архівавана з першакрыніцы 2 кастрычніка 2011. Праверана 1 ліпеня 2008.
218. ↑  Паведамленне ЦСУ Ізраіля ад 29.12.2013 года(нявызн.). Праверана 29 снежня 2013.
219. ↑  POPULATION, BY POPULATION GROUP −2012 Архівавана 3 студзеня 2014. (англ.)
220. ↑  JEWS, BY CONTINENT OF ORIGIN, SEX AND AGE
221. 1 2  JEWS, BY COUNTRY OF ORIGIN AND AGE — 2011
222. ↑  JEWS, BY CONTINENT OF ORIGIN,CONTINENT OF BIRTH & PERIOD OF IMMIGRATION
223. ↑  Jewish population in Israel
224. ↑  Jewish population in the world and in Israel
225. ↑  LOCALITIES AND POPULATION, BY DISTRICT, SUB-DISTRICT RELIGION AND POPULATION GROUP Архівавана 21 кастрычніка 2012.
226. ↑  Settlements in the Gaza Strip (англ.). *Settlement Information*.  Foundation for Middle East Peace. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 21 лютага 2009.
227. 1 2  CIA — The World Factbook Архівавана 25 снежня 2018.
228. ↑   (англ.) CIA — The World Factbook — Country Comparison :: Net migration rate Архівавана 2 ліпеня 2014.
229. ↑  הירידה מהארץ במגמת ירידה
230. ↑  2012 , מבחר נתונים מתוך השנתון הסטטיסטי לישראל מס' 6 הודעה לעיתונות Архівавана 19 верасня 2014. (іўрыт)
231. ↑  List of sovereign states and dependent territories by population density  (англ.) (бел.
232. ↑  Annual Survey 2008 (англ.) (pdf) p. 59.  National Insurance Institute of Israel, Research and Planning Administration (2 сакавіка 2009). Архівавана з першакрыніцы 19 жніўня 2011. Праверана 3 кастрычніка 2009.
233. ↑  Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics (англ.) (doc).  Israel Central Bureau of Statistics. Праверана 4 ліпеня 2008.
234. ↑  Localities, Population, and Density (англ.). Архівавана з першакрыніцы 8 лютага 2012. Праверана 2 ліпеня 2008.
235. ↑  Press Release: Jerusalem Day (англ.).  Israel Central Bureau of Statistics (24 мая 2006). Праверана 10 сакавіка 2007.
236. ↑  Population of Localities numbering above 1,000 residents and other rural population on 31/12/2006 (англ.).  Israel Central Bureau of Statistics (31 снежня 2006). Праверана 29 красавіка 2007.
237. ↑  Press Freedom Rankings by Region 2007 (англ.)(недаступная спасылка).  Freedom House (2 сакавіка 2007). Архівавана з першакрыніцы 25 сакавіка 2007. Праверана 12 чэрвеня 2007.
238. ↑  2013 Press Freedom Index (англ.).  Reporters Without Borders. Архівавана з першакрыніцы 13 кастрычніка 2015. Праверана 2013-2-23.
239. ↑  Ahmadinejad rails against Israel for «genocide» against Palestinians — On Deadline
240. ↑  Russia Criticizes Israel for Offensive Архівавана 7 красавіка 2008. Breitbart.com
241. ↑  Condolisa Rice criticizes Israel for settlement expansion
242. ↑  Nicolas Sarcozy criticizes Israel’s settlement expansion, People’s daily, June 23, 2008
243. ↑  UN blames Israel for Gaza humanitarian crisis
244. ↑  Israel and the Occupied Territories (англ.)(недаступная спасылка). *Amnesty International Report 2006*.  Международная амнистия (2 сакавіка 2006). Архівавана з першакрыніцы 30 чэрвеня 2006. Праверана 20 ліпеня 2007.
245. ↑  Israel/Palestinian Authority (англ.)(недаступная спасылка).  Human Rights Watch. Архівавана з першакрыніцы 10 ліпеня 2012. Праверана 20 ліпеня 2007.
246. ↑  Land Grab: Israel’s Settlement Policy in the West Bank (англ.).  B’Tselem (май 2002). Праверана 9 жніўня 2007.
247. ↑  IDF doctor says Dirani rape…
248. ↑  Tortures of Detainess Report
249. ↑  Situation in the Occupied territories Архівавана 31 кастрычніка 2014.
250. ↑  Palestinian Homes Demolition Report
251. ↑  Testimony of Abu Karsh
252. ↑  Analyzing Media about Israel
253. ↑  "DR Congo blasts Amnesty International report on repression". The Namibian. 14 студзеня 2000. Архівавана з арыгінала 3 студзеня 2006. Праверана 15 мая 2006.
254. ↑  "The U.S. and China This Week". U.S.-China Policy Foundation. 16 лютага 2001. Праверана 15 мая 2006.
255. ↑  The Cream of The Diplomatic Crop from Ha Noi **(нявызн.)**.  THIEN LY B?U TOA. Праверана 15 мая 2006.
256. ↑  "Russian official blasts Amnesty International over Chechnya refugees". Human Rights Violations in Chechnya. 22 жніўня 2003. Архівавана з арыгінала 26 мая 2007. Праверана 15 мая 2006.
257. ↑  Press Briefing By Scott McClellan **(нявызн.)**.  The White House (25 мая 2005). Праверана 30 мая 2006.
258. ↑  «Награда» «Самый Необъективный Репортаж — 2002» **(нявызн.)**. *Беспристрастный Репортаж*.  Media Watch International (4 студзеня 2003). Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2007. Праверана 20 студзеня 2012.
259. ↑  «Нью-Йорк Таймс» игнорирует палестинский террор **(нявызн.)**. *Беспристрастный Репортаж*.  Media Watch International (18 мая 2003). Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2007. Праверана 20 студзеня 2012.
260. ↑  Изучаем заголовки агентства «Рейтер» **(нявызн.)**. *Беспристрастный Репортаж*.  Media Watch International (16 ліпеня 2003). Архівавана з першакрыніцы 25 жніўня 2007. Праверана 20 студзеня 2012.
261. ↑  Руководство ВВС извиняется за публикацию лживых материалов **(нявызн.)**. *Беспристрастный Репортаж*.  Media Watch International (19 сакавіка 2004). Архівавана з першакрыніцы 27 лютага 2005. Праверана 20 студзеня 2012.
262. ↑  CAMERA
263. ↑  US assistance to Israel (англ.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 6 верасня 2012. Праверана 30 кастрычніка 2014.
264. ↑  Резонанс «Хамаса» **(нявызн.)**.  Washington ProFile (23 чэрвеня 2007). Архівавана з першакрыніцы 21 кастрычніка 2007. Праверана 11 лістапада 2010.

Літаратура
----------

* Abadi, Jacob (2004). *Israel’s Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy*. Routledge. ISBN 0714655767.
* Ausubel, Natan (1964). *The Book of Jewish Knowledge*. New York, New York: Crown Publishers. ISBN 051709746X.
* Barton, John; Bowden, Julie (2004). *The Original Story: God, Israel and the World*. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 0802829007.
* Barzilai, Gad (1996). *Wars, Internal Conflicts, and Political Order: A Jewish Democracy in the Middle East*. State University of New York Press. ISBN 0-7914-2943-1.
* Best, Anthony (2003). *International History of the Twentieth Century*. Routledge. ISBN 0415207398.
* Bregman, Ahron (2002). *A History of Israel*. Palgrave Macmillan. ISBN 0333676319.
* Broughton, Simon; Ellingham, Mark; Trillo, Richard (1999). *World Music: The Rough Guide*. Rough Guides. ISBN 1858286352.
* Cole, Tim (2003). *Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto*. Routledge. ISBN 0415929687.
* Crowdy, Terry (2006). *The Enemy Within: A History of Espionage*. Osprey Publishing. ISBN 1841769339.
* Dekmejian, R. Hrair (1975). *Patterns of Political Leadership: Egypt, Israel, Lebanon*. State University of New York Press. ISBN 087395291X.
* Fraser, T. G. (2004). *The Arab-Israeli conflict*. Palgrave Macmillan. ISBN 9780333717066.
* Friedland, Roger; Hecht, Richard (2000). *To Rule Jerusalem*. University of California Press. ISBN 0520220927.
* Gelvin, James L. (2005). *The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War*. Cambridge University Press. ISBN 0521852897.
* *Gilbert M.* The Routledge atlas of the Arab-Israeli conflict. — Routledge, 2002. — 156 с. — ISBN 9780415281164.
* Gilbert, Martin (2005). *The Routledge Atlas Of The Arab-Israeli Conflict* (8th ed.). Routledge. ISBN 0415359007.
* Goldreich, Yair (2003). *The Climate of Israel: Observation, Research and Application*. Springer. ISBN 030647445X.
* Hamilton, Victor P. (1995). *The Book of Genesis* (2nd revised ed.). Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 0802823092.
* Harkavy, Robert E.; Neuman, Stephanie G. (2001). *Warfare and the Third World*. Palgrave Macmillan. ISBN 0312240120.
* Henderson, Robert D'A. (2003). *Brassey’s International Intelligence Yearbook* (2003 ed.). Brassey’s Inc. ISBN 1574885502.
* Herzl, Theodor (1946). *The Jewish State*. American Zionist Emergency Council. ISBN 0486258491.
* Jacobs, Daniel (1988). *Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide* (2nd revised ed.). Rough Guides. ISBN 1858282489.
* Kellerman, Aharon (1993). *Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century*. State University of New York Press. ISBN 0791412954.
* Kornberg, Jacques (1993). *Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism*. Indiana University Press. ISBN 0253332036.
* Liebreich, Fritz (2005). *Britain’s Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945—1948*. Routledge. ISBN 0714656372.
* Lustick, Ian (1988). *For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel*. Council on Foreign Relations Press. ISBN 0876090366.
* Mazie, Steven (2006). *Israel’s Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State*. Lexington Books. ISBN 0739114859.
* Morçöl, Göktuğ (2006). *Handbook of Decision Making*. CRC Press. ISBN 1574445480.
* Mowlana, Hamid; Gerbner, George; Schiller, Herbert I. (1992). *Triumph of the Image: The Media’s War in the Persian Gulf — A Global Perspective*. Westview Press. ISBN 0813316103.
* Romano, Amy (2003). *A Historical Atlas of Israel*. The Rosen Publishing Group. ISBN 0823939782.
* Reveron, Derek S.; Murer, Jeffrey Stevenson (2006). *Flashpoints in the War on Terrorism*. Routledge. ISBN 0415954908.
* Rosenzweig, Rafael (1997). *The Economic Consequences of Zionism*. T Brill Academic Publishers. ISBN 9004091475.
* Rummel, Rudolph J. (1997). *Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence*. Transaction Publishers. ISBN 0765805235.
* Scharfstein, Sol (1996). *Understanding Jewish History*. KTAV Publishing House. ISBN 0881255459.
* Shindler, Colin (2002). *The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream*. I. B. Tauris Publishers. ISBN 186064774X.
* Skolnik, Fred (2007). *Encyclopedia Judaica*. Vol. 9 (2nd ed.). Macmillian. ISBN 0028659287.
* Smith, Derek (2006). *Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction*. Cambridge University Press. ISBN 0521864658.
* Stein, Leslie (2003). *The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel*. Greenwood Press. ISBN 0275971414.
* Stendel, Ori (1997). *The Arabs in Israel*. Sussex Academic Press. ISBN 1898723230.
* Stone, Russell A.; Zenner, Walter P. (1994). *Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship*. SUNY Press. ISBN 0791419592.
* Torstrick, Rebecca L. (2004). *Culture and Customs of Israel*. Greenwood Press. ISBN 0313320918.
* Wenham, Gordon J. (1994). *Word Biblical Commentary*. Vol. 2 (Genesis 16-50). ISBN 0849902010.
* Ізраіль // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — С. 181-188. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Рубінчык, Вольф. На ізраільскія тэмы. — Мн.: Шах-плюс, 2011. — 72 с.

Спасылкі
--------

* Israel у Энцыклапедыя Брытанніка (англ.)
* Israel у бібліятэцы Калумбійскага ўніверсітэта (англ.)
* Israel на сайце Бі-бі-сі (англ.)
* Israel у Бібліятэцы Кангрэса ЗША (англ.)
* The World Factbook: Israel Архівавана 25 снежня 2018. на сайте ЦРУ (англ.)
* Дошка аб’яваў Ізраіля (руск.)
* Армия Обороны Израиля (руск.)
* Справочная информация об Израиле на сайте МИД РФ
* Музеи Израиля Архівавана 19 чэрвеня 2010. (руск.)
* Израиль. Интересные статистические данные (руск.)
* Рашэд Чоўдхуры. Расплюшчыць вочы на зямлю абяцаную
* Вольф Рубінчык. «ААН-шмаан», ці У пошуках трэцяга шляху

Афіцыйныя сайты Ізраіля
* Урадавы партал Ізраіля (іўрыт) (англ.) (ар.)
* Кнэсет — парламент Ізраіля
* Прэм’ер-міністр Ізраіля (іўрыт)
* Прэзідэнт Ізраіиля (іўрыт)
* Амбасада Ізраіля ў Беларусі
* Камісія па атамнай энергіі Ізраіля Архівавана 31 кастрычніка 2020.
* Армія Абароны Ізраіля (іўрыт) (англ.)
* Паліцыя Ізраіля (іўрыт)
* Служба турмаў Ізраіля
* Агульная служба бяспекі Ізраіля — «Шабак» (іўрыт) (англ.)
* Ведамства разведкі і асаблівых заданняў — «Масад» (іўрыт) (англ.) (руск.) (ар.) (перс.)

Ізраільскія сайты, звязаныя з мастацтвам
* Ізраільскі партал культуры (іўрыт)
* Каталог израильских театральных сайтов Архівавана 8 красавіка 2014. (руск.)
* Театр «Гешер» (іўрыт) (англ.) (руск.)
* Ізраільская опера (іўрыт) (англ.)
* Red Sea Jazz Festival Архівавана 7 лютага 2014. (іўрыт) (англ.) (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook (англ.) · Facebook  · X (англ.) · X  · X  |
| Фота, відэа і аўдыё | Instagram (англ.) · Instagram  · TikTok (англ.) · TikTok  · TikTok (ісп.) · YouTube (англ.) · YouTube  |
| Тэматычныя сайты | Giant Bomb · DMOZ (англ.) · DMOZ  |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Праваслаўная · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani · Universalis · Сучаснай Украіны · Швейцарскі гістарычны |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX451232 · BNF: 118646298, 11934249b · GND: 4027808-6 · ISNI: 0000000403720767 · LCCN: n79003285 · LNB: 000041751 · NDL: 00564274 · NKC: ge129403 · NLA: 35237752 · LIBRIS: 149293 · SUDOC: 02638955X, 027262111 · VIAF: 146498911, 39145857073922921971 |

 |

| ⛭ Ізраіль у тэмах |
| --- |
| Гісторыя | 
* Зямля запаветная
* Старажытны Ізраіль і Іўдзея
	+ Ізраільскае царства
	+ Іўдзейскае царства
* Антычны перыяд
* Рымская правінцыя
* Візантыя
* Арабскі перыяд
* Крыжакі
* Мамлюкі
* Асманская імперыя
* Брытанскі мандат у Палесціне
* Дзяржава Ізраіль

 |  |
| Сімвалы | 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Зорка Давіда
* Менора

 |
| Палітыка | 
* Дзяржаўны лад
* Прававая сістэма
* Прэзідэнт
* Парламент
* Урад
* Суд
* Унутраная палітыка
* Знешняя палітыка
* Ідэалогія

 |
| Узброеныя сілыі спецслужбы | 
* Генеральны штаб
* Сухапутныя войскі
* Ваенна-паветраныя сілы
* Ваенна-марскі флот
* Знешняя разведка
* Агульная служба бяспекі
* Ваенная разведка
* Паліцыя

 |
| Геаграфія | 
* Сталіца
* Адміністрацыйны падзел
* Гарады
* Палесцінская аўтаномія

 |
| Прырода | 
* Клімат
* Флора
* Фаўна
* Нетры
* Нацыянальныя паркі
* Водныя рэсурсы

 |
| Насельніцтва | 
* Ізраільцяне
* Мовы
	+ іўрыт
	+ арабская
	+ ідыш
* Рэлігія
* Навука
* Спорт
* Адукацыя
* Ахова здароўя
* Прафсаюзы

 |
| Эканоміка | 
* Валюта
* Банкаўская сістэма
* Прамысловасць
* Сельская гаспадарка
	+ кібуц
	+ машаў
* Турызм
* Транспарт
* Гандаль

 |
| Сувязь і СМІ | 
* Тэлефон
* Інтэрнэт
	+ .il
* Пошта
	+ маркі
* Тэлебачанне
* Радыё
* Прэса

 |
| Культура | 
* Сусветная спадчына
* Музыка
* Літаратура
* Кінематограф
* Архітэктура
* Кухня
* Святы
* Музеі
* Помнікі

 |
| Араба-ізраільскіканфлікт | 
* Раздзел Палесціны
* Вайна за Незалежнасць
* Суэцкі крызіс
* Шасцідзённая вайна
* АВП
* Вайна Суднага дня
* Кемп-Дэвідскія пагадненні
* Ліванская вайна
* Першая інтыфада
* Пагадненні ў Осла
* Інтыфада Аль-Аксы
* Другая ліванская вайна
* Размежаванне

 |

| Краіны ля Міжземнага мора |
| --- |
| 
* Албанія
* Алжыр
* Акратыры і Дэкелія (Вялікабрытанія)
* Боснія і Герцагавіна
* Гібралтар (Вялікабрытанія)
* Грэцыя
* Егіпет
* Ізраіль
* Іспанія
* Італія
* Кіпр
* Ліван
* Лівія
* Мальта
* Манака
* Марока
* Палесціна
* Паўночны Кіпр
* Сірыя
* Славенія
* Туніс
* Турцыя
* Францыя
* Харватыя
* Чарнагорыя

 |


| Краіны ля Чырвонага мора |
| --- |
| 
Сцяг Джыбуці Джыбуці • Сцяг Егіпта Егіпет • Сцяг Емена Емен • Сцяг Ізраіля Ізраіль • Сцяг Саудаўскай Аравіі Саудаўская Аравія • Сцяг Судана Судан • Сцяг Эрытрэі Эрытрэя
 |

| Краіны Азіі |
| --- |
|  | 
Аб’яднаныя Арабскія Эміраты ·  Азербайджан² ·  Аман ·  Арменія ·  Афганістан ·  Бангладэш ·  Бахрэйн ·  Бруней ·  Бутан ·  В’етнам ·  Грузія² ·  Егіпет¹ ·  Емен ·  Іарданія ·  Ізраіль ·  ✯ Інданезія ·  Індыя ·  Ірак ·  Іран ·  Казахстан² ·  Камбоджа ·  Катар ·  Кіпр ·  Кітай ·  Кувейт ·  Кыргызстан ·  Лаос ·  Ліван ·  Малайзія ·  Мальдывы ·  Манголія ·  М’янма ·  Непал ·  Пакістан ·  Паўднёвая Карэя ·  Паўночная Карэя ·  Расія² ·  Саудаўская Аравія ·  Сінгапур ·  Сірыя ·  Таджыкістан ·  Тайланд ·  Туркменістан ·  Турцыя² ·  Узбекістан ·  Усходні Тымор ·  Філіпіны ·  Шры-Ланка ·  Японія

---

**Дзяржавы і краі са спрэчным статусам**:
Абхазія ·  Азад Кашмір ·  Вазірыстан  ·  Дзяржава Ва ·  Дзяржава Шан ·  Заходні бераг ракі Іардан ·  Іракскі Курдыстан ·  Нагорна-Карабахская Рэспубліка ·  Палесцінская аўтаномія ·  Паўднёвая Асеція ·  Паўночны Кіпр ·  Тайвань

---

**Залежныя тэрыторыі**:
Акратыры і Дэкелія (Брыт.) ·  Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне ·  Ганконг (Кітай) ·  Какосавыя астравы (Аўстр.) ·  Востраў Каляд (Аўстр.) ·  Макаа (Кітай) 
¹ У асноўным у Афрыцы  ² Часткова ў Еўропе
 |

| Міжземнаморскі Саюз |
| --- |
| 
**Члены ЕС:** Аўстрыя · Балгарыя · Бельгія · Венгрыя · Германія · Грэцыя · Данія · Ірландыя · Іспанія · Італія · Кіпр · Латвія · Літва · Люксембург · Мальта · Нідэрланды · Партугалія · Польшча · Румынія · ✰ Славакія · Славенія · Фінляндыя · Францыя · Харватыя · Чэхія · Швецыя · Эстонія**Іншыя краіны:** Албанія · Алжыр · Боснія і Герцагавіна · Вялікабрытанія · Егіпет · Іарданія · Ізраіль · Ліван · Манака · Марока · Маўрытанія · Палесцінская аўтаномія · Сірыя · Туніс · Турцыя · Чарнагорыя**Назіральнік:** Лівія
 |

| ⛭Пярэдняя Азія |
| --- |
| 
Азербайджан ·  Арменія ·  Афганістан ·  Бахрэйн ·  Грузія ·  Ізраіль ·  Іарданія ·  Ірак ·  Іран ·  Емен ·  Катар ·  Кіпр ·  Кувейт ·  Ліван ·  ААЭ ·  Аман ·  Саудаўская Аравія ·  Сірыя ·  Турцыя ·  Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра
 |