recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Шаравое скопішча М13 у сузор’і Геркулеса. Утрымлівае некалькі тысяч зорак.
**Шаравое зорнае скопішча** (**глабулярны кластар**, ад англ.: globular cluster) — зорнае скопішча, якое адрозніваецца ад рассеянага скопішча большай колькасцю зорак, выразна акрэсленай сіметрычнай формай, блізкай да сферычнай, і павелічэннем канцэнтрацыі зорак да цэнтра скопішча. Прасторавыя канцэнтрацыі зорак у цэнтральных абласцях шаравых скопішчаў складаюць ≈103—104 пк−3 (для параўнання — у наваколлях Сонца прасторавая канцэнтрацыя зорак складае ≈0,13 пк−3, гэта значыць, у наваколлях Сонца у 7—70 тысяч разоў меншая зорная шчыльнасць), колькасць зорак ≈104—106. Дыяметры шаравых скопішчаў складаюць 20—60 пк, масы — 104—106 сонечных.

Гл. таксама
-----------

* Галоўная паслядоўнасць
* Нуклеасінтэз
* Рассеянае зорнае скопішча

Спасылкі
--------

* Шаравыя скопішчы Архівавана 18 лістапада 2012.
* Globular Cluster Group of the Padova Astronomy Department Архівавана 4 снежня 2013.

| ⛭Зорныя сістэмы |
| --- |
| Звязаныя гравітацыйна | Галактыка ·  Карлікавая галактыка ·  Шаравое зорнае скопішча ·  Рассеянае зорнае скопішча ·  Фізічна падвойная зорка ·  Фізічна кратная зорка |
| Не звязаныя гравітацыйна | Зоркавы паток ·  Зоркавая асацыяцыя ·  Рухаючая група зорак ·  Зорка-бягун ·  Звышхуткасная зорка |
| Звязаныя візуальна | Аптычна падвойная зорка ·  Аптычна кратная зорка ·  Сузор’е ·  Астэрызм ·  |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 12393896m · GND: 4298254-6 · LCCN: sh85127432 · Microsoft: 113461152 |
**Понса** (саманазва:  *Páⁿka*, літаральна "рэзаць горла") — індзейскі народ, карэнныя жыхары ЗША. У нашы дні жывуць пераважна ў штатах Аклахома і Небраска. Агульная колькасць (2015 г.) - 6 700 чал.

Понса разглядаюцца або як самастойная этнічная група, або як субэтнас омаха. Абодвы народы на адзінай мове, маюць агульныя культурныя рысы. 

Па адной версіі, понса вылучыліся ў XVIII ст. непасрэдна ад омаха, якія былі вымушаны адступіць на поўдзень. Па іншай, понса склаліся на основе асобнага рода сіўанскіх мігрантаў з даліны Агая. У канцы XVIII ст. яны ужо насялялі поўнач Небраскі і поўдзень Паўднёвай Дакоты, куды омаха перамясціліся пасля канфліктаў з дакота. Сталыя кантакты спрыялі захаванню адзінай мовы і культуры.

У 1817 - 1858 гг. понса заключылі некалькі мірных пагадненняў з ЗША, згодна якім атрымалі адасобленую рэзервацыю. Аднак у 1868 г. былі памылкова пераселены ў рэзервацыю лакота. Канфлікты паміж індзейцамі вымусілі амерыканцаў вярнуць понса ў Паўднёвую Дакоту. У 1877 г. яны атрымалі землі ў Аклахоме, але перасяленне адбывалася пад прымусам. Правадыр Стаячы Мядзведзь арганізаваў шэраг судовых працэсаў супраць гэтага рашэння і ў 1881 г. дамогся вяртання 106 км² у Небрасцы. 

У нашы дні понса Аклахомы і Небраскі прызнаюцца як 2 аўтаномныя нацыі з правам на самакіраванне. Іх агульная колькасць дасягае 6 700 чалавек (2015 г.)

Спасылкі
--------

* Понса Небраскі
* Понса Аклахомы
* Кароткая гісторыя
**Саве́йкаўскі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Дрысенскага раёна Віцебскай вобласці. Цэнтр — вёска Савейкі.

Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Асвейскага раёна Полацкай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Асвейскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Дрысенскага раёна. 20 мая 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Сенькаўскага сельсавета.

Зноскі
------

1. ↑  Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
Цэльзіян
**Цэльзіян** — мінерал, барыевы палявы шпат. BaAl2Si2O8. Названы ў гонар шведскага вучонага Андэрса Цэльсія. Прымешкі К, Са і Sr. Крышталізуецца цэльзіян у монакліннай сістэме; структура і формы вылучэння - як і у іншых К-Na палявых шпатаў. Шчыльнасць 3300-3400 кг/м³; цвёрдасць па мінералагічнай шкале 6-6,5. Цэльзіян бясколерны. Рэдкі. Сустракаецца звычайна ў кантактава-метасаматычных радовішчах, узбагачаных марганцавымі пародамі. Вядомы ва Украіне, Швецыі, Японіі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Цэльзіян

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777757049 |
**Ло́тас** (*Nelumbo*) — род двухдольных раслін, адзіны прадстаўнік сямейства Лотасавыя (*Nelumbonaceae*).

Апісанне
--------

Шматгадовыя буйныя водныя, часам земнаводныя травы з развітым карэнішчам. Надводнае лісце буйное, шчытападобнае, доўгачаранковае, высока ўзнімаецца над вадой, тое, што плавае, — крутлявае, плоскае, падводнае — сядзячае, лускападобнае. Тканкі з вялікімі паветраноснымі лопасцямі. Кветкі дыяметрам да 30 см, ружовыя або жоўтыя, адзіночныя, на доўгіх кветаносах. Пялёсткі і тычынкі шматлікія. Плод — шматарэшак. Насенне захоўвае ўсходжасць да некалькіх тысяч гадоў.

Распаўсюджанне
--------------

Зараснікі лотаса ў Індыі
Рэлікт трацічнага перыяду. Лотас арэханосны (*Nelumbo nucifera*) сустракаецца ў Паўднёвай Еўропе (напрыклад, дэльта ракі Волга), Паўднёва-Усходняй Азіі і Паўночна-Усходняй Аўстраліі. Лотас жоўты (*Nelumbo lutea*) — у Паўночнай і Цэнтральнай Амерыцы. У Індыі, Карэі, Кітаі, Японіі культывуецца.

Віды
----

Паводле інфармацыі базы дадзеных *The Plant List* род Лотас аб'ядноўвае тры віды:

* Nelumbo nucifera Gaertn. (1788)
* Nelumbo lutea Pers. (1807)
* Nelumbo pentapetala (Walter) Fernald (1934)

Выкарыстанне
------------

Усе часткі расліны маюць у сабе вітамін C і каўчух, у чаранках і праростках — ядавітае рэчыва нелюмбін. Насенне і карэнішча ўжываюцца ў ежу і на корм жывёле. Харчовыя, лекавыя і кулыавыя расліны; старажытная культура народаў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі, амерыканскіх індэейцаў.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  Спіс відаў рода *Nelumbo*: інфармацыя ў базе дадзеных *The Plant List*.(Праверана 31 ліпеня 2011)

Літаратура
----------

* Лотас // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

Спасылкі
--------

* Лотос: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Таксанамія | APNI · EOL · Fossilworks · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · Tropicos · WFO · Флора Кітая |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780230743 · NKC: ph517021 |
Селянін у магерцы. Вёска Заходы Шклоўскага раёна. Пачатак XX стагоддзя
**Маге́рка**, **венгерка**, **батораўка** (таксама **Катруха** у жаргоне дрыбінскіх шапавалаў) (Праз польск.: magierka ад венг.: magyar — венгерская шапка) — старадаўні мужчынскі галаўны ўбор без казырка, пашыраны на Беларусі ў XVI—XIX стагоддзях. Спачатку рабілася з аксаміта ці сукна, але потым самым звычайным матэрыялам для магерак стала валяная поўсць.

Звычайна для вытворчасці магерак зшывалі 4 кускі тоўстага сукна з валянай поўсці ў форме каўпака з завернутым уверх аколышам ці ўсечанага конуса вышынёй 15-20 см. Палі не рабіліся. Колер магеркі мог быць рознага адцення ад белага да чорнага, часам — карычневы.

Для ўпрыгожвання магерак карысталіся доўгім пяром, вышыўкай ніткамі і шнурам, часам футравай апухай, а таксама аплікацыяй.

Выкарыстанне
------------

Магеркі ўвайшлі ў карыстанне пад уплывам венгерскай моды, былі пашыраны з другой паловы XVI стагоддзя. З часам стала часткай традыцыйнага народнага касцюма ў некаторых польскіх, літоўскіх, украінскіх і беларускіх мясцовасцях.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  Лазука 2015, с. 125.
2. ↑  Магерка
3. ↑  Магерка(недаступная спасылка)

Літаратура
----------

* *Лазука, Барыс Андрэевіч.* Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя. Малы лексікон / Б. А. Лазука; [фота: Б. А. Лазука, М. П. Мельнікаў]. — Мінск: Беларусь, 2015. — 170, [2] с. : каляр. іл. партр. ; 30 см. Фактычная дата выхаду ў свет ― 2014. ― Бібліяграфія: с. 170―171.
* Раманюк, М. Магерка / Міхась Раманюк // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1993. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-074-2. — С. 6.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Магерка
* Магерка на малюнку *д*
* Выява

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона |
**Соценная серыя** (англ.: сеntury break), або «**Сэнчуры**» — снукерная серыя, роўная 100 і больш ачкам. Іншымі словамі, соценная серыя — гэта набор 100 і больш ачкоў за адзін падыход да стала без допуску памылак. Такім чынам, гулец выконвае яе, па чарзе забіваючы чырвоныя і каляровыя шары. Набор 100 балаў на працягу ўсяго фрэйма не з’яўляецца «сэнчуры», бо трэба набраць ачкі за адну серыю. Ачкі, якія налічваюцца за памылку суперніка, не ўваходзяць у брэйк гульца.

Максімальна магчымая соценная серыя — 147 ачкоў («максімальная серыя»), яна складаецца з 15 чырвоных, 15 чорных і 6 апошніх каляровых шароў (жоўтага, зялёнага, рудога, сіняга, ружовага і чорнага), забітых па чарзе. Тэарэтычна магчыма набраць больш за 147 ачкоў, калі гулец пасля памылкі суперніка пачынае серыю са «свабоднага шара».

Для таго, каб у гульца была магчымасць зрабіць соценную серыю, на стале перад падыходам павінна заставацца 10 чырвоных шароў (ці 9 у выпадку са «свабодным шарам»). Калі на стале застаецца 9 чырвоных шароў, то максімальна магчымая серыя — 99 ачкоў (9 x 8 + 27 = 99).
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Кірычэнка.
**Пётр Аляксеевіч Кірычэнка**  (нар. 1959, Горліўка, Сталінская вобласць) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта з 2012 года

Біяграфія
---------

У 1982 годзе скончыў Данецкі політэхнічны інстытут (інжынер-будаўнік), у 1991  — Інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання Кампартыі Беларусі (палітолаг). Выкладчык сацыяльна-палітычных дысцыплін у вышэйшых і сярэдніх навучальных установах. Праходзіў службу ў шэрагах Савецкай Арміі, працаваў у розных вытворчых арганізацыях і ў органах камуністычнай партыі. З 2005 года па 19 лістапада 2012 года — намеснік старшыні Гомельскага аблвыканкама. У распараджэнні Пятра Кірычэнкі былі пытанні ідэалагічнай працы, аховы здароўя, адукацыі, культуры, фізічнай культуры, спорту і турызму, сродкаў масавай інфармацыі, кінавідэапракату, маладзёжнай палітыкі, рэлігійных канфесій і нацыянальнасцяў, аздараўленні насельніцтва, сацыяльнай абароны, у тым ліку сацыяльныя пытанні па ліквідацыі наступстваў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, гуманітарнай дапамогі, арганізацыйнага забеспячэння выбараў, рэферэндумаў і іншых важных грамадска-палітычных кампаній і мерапрыемстваў, якія праводзяцца ў вобласці, сувязяў з грамадскімі арганізацыямі, палітычнымі партыямі. 

16 лістапада 2012 года Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка прызначыў Пятра Кірычэнку старшынёй Гомельскага гарвыканкама.

У 2022 годзе Кірычэнка трапіў пад санкцыі Канады.

Узнагароды
----------

* Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай (7 студзеня 2014).
* Медаль «За працоўныя заслугі» (27 чэрвеня 2016).

Зноскі
------

1. ↑  У новага мэра Гомеля папрасілі «ліўнеўку» і заапарк Архівавана 19 чэрвеня 2013.
2. ↑  Новым мэрам Гомеля стаў Кірычэнку Пётр Аляксеевіч Архівавана 28 сакавіка 2019.
3. ↑  Канада ввела санкции против беларусских банков, БЖД и оборонных предприятий (руск.). *Reform.by*. Архівавана з першакрыніцы 28 лістапада 2022. Праверана 22 студзеня 2023.
4. ↑  Мэр города Гомеля Петр Кириченко награждён орденом Святой Софии Слуцкой (руск.)(недаступная спасылка).  gomelstreet.by (8 студзеня 2014). Архівавана з першакрыніцы 8 жніўня 2022. Праверана 17 лістапада 2020.
5. ↑  Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 чэрвеня 2016 г. № 234 «Аб узнагароджанні»(недаступная спасылка)

Спасылкі
--------

* Кірычэнка Пётр Аляксеевіч на сайце Гомельскага гарвыканкама
**Утырык** (англ.: Utirik, маршал.: *Utrōk*) — атол на паўночным усходзе Маршалавых Астравоў. Плошча сушы — 2,43 км². Насельніцтва (2011 г.) — 435 чал.

Утырык знаходзіцца за 7 км на паўночны ўсход ад суседняга атола Така і за 487 км на паўночны захад ад Маджура, сталіцы Маршалавых Астравоў. Складаецца з шырокай лагуны (57,73 км²), якую атачае кола каралавага рыфа. У склад атола ўваходзіць 6 астравоў. Самы вялікі месціцца ў паўднёва-заходнім куце лагуны і мае назву Утырык (ад *utlōk*, літаральна «другі», «другасны», «наступны»).

Адкрыты ў 1816 г. расійскай экспедыцыяй на чале з О. Кацэбу, які даў яму назву **атол Кутузава**. У другой палове XIX ст. трапіў у залежнасць ад вярхоўных правадыроў Ратак. У 1883 г. на атоле высадзіліся амерыканскія місіянеры. У 1885—1914 г. знаходзіўся пад кантролем Германіі, 1914—1944 гг. — Японіі, 1945—1986 гг. — пад апекай ЗША. З 1986 г. у складзе Рэспублікі Маршалавы Астравы.

Асноўныя заняткі насельніцтва — вырошчванне какосавай пальмы, рыбалоўства. Працуе аэрапорт.

Спасылкі
--------

* rmiembassyus.org Архівавана 15 снежня 2013.
* marshall.csu.edu.au
* Marshall Islands — Glimpses of Utrik Atoll
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Іванчанка.
**Яўге́н Іва́навіч Іва́нчанка** (27 чэрвеня 1943, г. Глазаў, Удмурцкая АССР, РСФСР — 3 лістапада 2023) — беларускі плывец, педагог, спецыяліст у вобласці тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі. Доктар педагагічных навук (1993), прафесар (1994). Заслужаны трэнер БССР (1976), СССР (1981).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 27 чэрвеня 1943 года ў г. Глазаў Удмурцкай АССР.

Чэмпіён і рэкардсмен Беларусі 1961—1963 па плаванні. Скончыў у 1966 годзе Беларускі інстытут фізічнай культуры па спецыяльнасці «Фізічная культура і спорт». У 1966—1967 гадах трэнер Спартыўнага клуб Арміі Беларускай ваеннай акругі. У 1967—1974 гадах выкладаў у Беларускім інстытуце фізічнай культуры. У 1973 годзе скончыў аспірантуру Дзяржаўнага цэнтральнага інстытута фізічнай культуры ў Маскве. У 1975—1984 гадах трэнер зборнай каманды СССР па плаванні. З 1989 года ў Акадэміі фізічнага выхавання і спорту. У 1995—2003 гадах - першы прарэктар.

Памёр 3 лістапада 2023 года.

Творчасць
---------

Аўтар навучальных і метадычных дапаможнікаў, у т.л. «Плаванне ў комплексе ГПА» (1976, з Г. Э. Васілеўскім), «Навука пра спартыўнае плаванне» (1993), «Тэорыя і практыка спорту» (ч. 1—З, 1996—1997).

Займаецца літаратурнай творчасцю, піша артыкулы, нарысы, апавяданні, аповесці.

Узнагароды
----------

* Майстар спорту СССР (1962);
* Заслужаны трэнер БССР (1976);
* Заслужаны трэнер СССР (1981);
* грамата Вярхоўнага Савета БССР (1976);
* грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (1997);
* знак «Выдатнік адукацыі» (2003)
* знак «За развіццё фізічнай культуры і спорту ў Рэспубліцы Беларусь» (2013) і інш.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑  Ушел из жизни Евгений Иванович Иванченко (27.06.1943 – 03.11.2023)

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Иванченко Евгений Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. — С. 698.
* Иванченко Евгений Иванович // Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. — С. 206.
Не блытаць з Авес.

**Лас-А́вес** (ісп.: Las Aves) — архіпелаг з 11 малых астравоў на поўдні Карыбскага мора. Уваходзіць у склад Федэральных уладанняў Венесуэлы. Агульная плошча — 3,35 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Архіпелаг Лас-Авес месціцца на поўдні Карыбскага мора ў 57,57 км на захад ад вострава Банайрэ. Бліжэйшы кантынентальны бераг Венесуэлы знаходзіцца ў 117,9 км на паўднёвы захад. Складаецца з 2 груп Барлавента (усходняя) і Сатавента (заходняя), кожную з якіх атачаюць каралавыя рыфы. Астравы нізкія, сфарміраваныя вапнякамі.

Клімат трапічны пасатны. Гадавая колькасць ападкаў не перавышае 560 мм у год.

Гісторыя
--------

Археолагі выявілі, што з 1 тысячагоддзя да н. э. архіпелаг наведвалі індзейцы з узбярэжжа Венесуэлы. Яны здабывалі тут ракавіны малюскаў і соль. У 1499 г. адкрыты іспанскай экспедыцыяй на чале з Алонса дэ Ахеда. З XVII ст. іспанскія і галандскія перасяленцы выкарыстоўвалі астравы для часовага прытулку падчас здабычы рыбы і драўніны, аднак з-за недахопу пітной вады сталых паселішчаў не стваралі.

У 1678 г. каля астравоў Лас-Авес адбылася бітва паміж галандцамі і французскім флотам. Яна скончылася паражэннем французаў.

У 1938 г. уключаны ў склад Федэральных уладанняў Венесуэлы.

Спасылкі
--------

* Archipiélago Las Aves — Venezuela Архівавана 1 студзеня 2018.
* Archipiélago Las Aves (Historicos)
* Archipelago Las Aves Stock Photos and Pictures
**Ві́таўка** (трансліт.: *Vitaŭka*, руск.: Витовка) — вёска ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Фаніпальскага сельсавета. Размешчана за 5 км ад горада Фаніпаль. Назва паходзіць ад баярына Віта.

Паходжанне
----------

Па легендзе аднойчы ноччу баярын Віт пачуў голас: «Віцэ, Віцэ вазмі стрэльбу і стрэльні». Прачнуўся баярын — нікога няма, зноў лёг спаць. Толькі лёг, той жа голас: «Віцэ, Віцэ вазмі стрэльбу і стрэльні». Узяў баярын стрэльбу, выйшаў на вуліцу, а там поўны двор шведскіх салдат, ён пачаў страляць. Шведы спалохаліся — хто стаў уцякаць і патануў у тых балотах, хто ў варотах затрымаліся, а хто і куляй Віта быў забіты. Пабудаваў ён там царкву, усё ў яго квітнела. Але праз некаторы час здзейсніў вялікі грэх. Двор патануў у балоце. З тых часоў там знаходзіцца крыніца.

Цяперашні час
-------------

Праз некалькі гадоў пабудавалі новую царкву. Але з прыходам савецкай улады гэту царкву разбурылі і пабудавалі ў вёсцы Чаркасы клуб, крыніца залілі бетонам, але праз некаторы час вада прабілася скрозь бетон. У 2005 годзе к у Витовке пабудавалі купель і калодзеж, але купель у 2006 годзе спалілі на Пасху. Цяпер туды прыязджаюць людзі з Украіны, Расіі, Польшчы, Літвы і Беларусі. Вада з крыніцы заўсёды +6,5 °C. Асабліва добра крыніца дапамагае пры хваробы суставаў і вачэй.

* Купель і крыніцаКупель і крыніца
* Купель унутрыКупель унутры

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Мінская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2003. — 604 с. ISBN 985-458-054-7. (DJVU)

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх

| ⛭**Фаніпальскі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Вязань |
| Аграгарадкі | 
* Грычына
* Чаркасы
* Чэрнікаўшчына

 |
| Вёскі | 
* Антосіна
* Бярэжа
* Васілеўшчына
* Вітаўка
* Віцкаўшчына
* Воўкавічы
* Вязанка
* Гаёўка
* Дубрава
* Красная Горка
* Лабады
* Леднікі
* Лісаўшчына
* Мазуры
* Мандрыкі
* Машчонае
* Навінка
* Павялкова
* Падсасонне
* Першамай
* Слабодка
* Стэцкаўшчына
* Уса
* Хамічы
* Холма
* Цяўлава
* Чэчына
* Шпількі

 |
| Хутары | Лізавецін |
**Ілья-душ-Тыгрэс** (парт.: Ilha dos Tigres) — востраў каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Афрыкі. Найбуйнейшы востраў Анголы. Агульная плошча — 98 км². Сталага насельніцтва няма.

Геаграфія
---------

Востраў Ілья-душ-Тыгрэс месціцца за 9,45 км ад паўднёва-заходняга берага Анголы. Выцягнуты з поўдня на поўнач на 21,13 км. Найбольшая шырыня — 6,05 км. 

Прастора паміж востравам і мацерыком уяўляе сабою плыткаводдзе з назвай Бая-душ-Тыгрэс. Яно, як і востраў, узнікла ў выніку моцных прыбоеў, што ўтварае акіянічная прахалодная плыня, якая рухаецца з поўдню на поўнач уздоўж берагоў Афрыкі. Востраў сфарміраваны адносна нядаўна з асадкавых парод і пяску, прыбітых да плыткаводдзя хвалямі. Партугальскія маракі XV ст. не ўзгадвалі яго падчас даследавання ўзбярэжжа. Паверхня пакрыта пясчанымі выдмамі. Найвышэйшы пункт не перавышае 30 м.

Клімат мяккі сухі, характэрны для паўночнай часткі пустыні Наміб. Улетку тэмпература часцяком бывае вышэй за +30°C, але ўзімку яна можа апускацца ніжэй за +10°C. Найбольш вільготны месяц — студзень, калі выпадае да 150 мм ападкаў. У гэты перыяд над паверхняй зранку фарміруюцца туманы. Але ад мая да верасня надвор'е надзвычай сухое. На востраве існуе недахоп крыніц прэснай вады.

Прырода
-------

Ілья-душ-Тыгрэс прыцягвае шматлікіх птушак, у тым ліку пеліканаў, сяўцоў, гарбатак. На беразе спыняюцца цюлені.

Гісторыя
--------

Бераг у раёне Бая-душ-Тыгрэс быў адкрыты партугальскай экспедыцыяй на чале Дыёгу Кау ў 1486 г. Востраў Ілья-душ-Тыгрэс з'явіўся на галандскіх навігацыйных картах толькі ў XVII ст. Згодна адной версіі, назва была дадзена з-за рознакаляровых выдмаў, што нагадвалі скуру тыгра. Згодна іншай, назва замацавалася з-за грукату хваляў, падобнага на рык гэтай жывёлы.

У 1860 г. партугальскія рыбакі заснавалі на востраве паселішча Сан-Марцінью. У 1968 г. яго насельніцтва моцна пацярпела з-за шторма, які разбурыў вадаправод праз Бая-душ-Тыгрэс. У 1974 г. паселішча было канчаткова пакінута жыхарамі напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Анголы. Хаця прадстаўнікі ўрада краіны распрацоўвалі праекты па ўзнаўленню паселішча і лову рыбы, з-за недахопу фінансавання яны не рэалізоўваліся.

Спасылкі
--------

* Isla Bahía de los Tigres (Ilha dos Tigres) - MAP
* A Baía dos Tigres é uma aldeia "fantasma" com administrador ausente
* Robert Simmons, First breeding records for Damara Terns and density of other shorebirds along Angola's Namib Desert coast
* Clima observado Ilha dos Tigres
**Улындо́** (кар.: 울릉도) — востраў у Японскім моры. Уваходзіць у склад Рэспублікі Карэя. Тэрыторыя — 72,86 км². Насельніцтва (2013 г.) — 10 426 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Лес на гары Сунгбонг
Востраў Улындо месціцца ў 130 км на ўсход ад Карэйскага паўвострава. З’яўляецца паверхняй падводнага стратавулкана, які ўтварыўся ў кайназойскую эпоху. Узбярэжжа скалістае, месцамі ўзвышаецца да 90 м. На поўначы вылучаецца невялікая раўніна. Астатняя частка сушы пакрыта гарамі. Найвышэйшая гара Сунгбонг дасягае 984 м.

Клімат мяккі марскі з сярэднегадавой колькасцю ападкаў 1383 мм. На ўзбярэжжы сярэдняя тэмпература студзеня +1,4 °C. У жніўні яна падвышаецца да +23,6 °C.

Улындо вядомы горнымі букавымі лясамі. Тут гняздуе каля 50 відаў птушак.

Гісторыя
--------

На паўднёвым захадзе Улындо археолагамі знойдзены рэшткі паселішча бронзавага веку. Старажытныя насельнікі будавалі магільні ў форме дальменаў, ведалі выраб керамікі. У 512 г. востраў быў далучаны да дзяржавы Сіла. У XI ст. увайшоў у склад дзяржавы Каро.

У сярэднявеччы насельніцтва вострава цярпела ад нападаў кітайскіх і японскіх піратаў. У 1416 г. улады вырашылі перасяліць тубыльцаў на Карэйскі паўвостраў. Палітыка ўтрымання вострава без сталага насельніцтва працягвалася да канца XIX ст. У 1618 г. адбылася няўдалая спроба каланізацыі японцамі. У 1696 г. Такугава забаранілі сваім падданым ствараць на Улындо паселішчы.

У 1787 г. даследаваны французскай экспедыцыяй на чале Ж. Ф. Лаперуза.

У 1884 г. востраў зноў быў населены карэйцамі. У 1938 г. на Улындо пачала працаваць метэаралагічная лабараторыя.

Эканоміка
---------

Асноўнымі заняткамі жыхароў Улындо з’яўляюцца рыбалоўства і абслугоўванне турыстаў. На востраве працуе аэрапорт Улын. Уздоўж узбярэжжа пабудавана вузкая дарога з аднабаковым рухам, што ўключае некалькі тунэляў даўжынёй да 460 м. Частку патрэб насельніцтва ў электрычнасці забяспечваюць ветраныя электрастанцыі.

Спасылкі
--------

* 울릉군청
* 울릉도이야기 Архівавана 6 жніўня 2020.
* 울릉도닷컴: 울릉도

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Бракгаўза і Эфрона · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 165472765 · GND: 4845022-4 · LCCN: sh2008000095 · NDL: 01201029 · NKC: ge634329 · VIAF: 315164612 |

 |
**Сяргей Мікітавіч Мурзо** (1912, Масква — 29 кастрычніка 1937, Менск, НКУС) — беларускі паэт, настаўнік.

Біяграфія
---------

Паходзіў з сям’і рабочага. Да 1930 года працаваў токарам на Віцебскім станкабудаўнічым заводзе «Камінтэрн». У 1934 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут. Працаваў настаўнікам сярэдняй школы ў Краснаполлі Магілёўскай вобласці.

Друкаваўся з 1929 года. У пачатку 1930-х гадоў быў членам Віцебскай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў. Належаў да так званых «паэтаў-ударнікаў», асноўнай тэмай якіх было ўслаўленне працы рабочага. Імкнуўся ўнесці лірычнае светаўспрыняцце ў вершы з «машыннай» тэматыкай.

3 лістапада 1936 года арыштаваны НКУС БССР у Менску або пасля арышту дастаўлены ў Менск.
28 кастрычніка 1937 года прыгавораны пазасудовым органам (спецтройкай НКУС БССР) як «член антысавецкай тэрарыстычнай шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі» да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 29 кастрычніка 1937 года.

Рэабілітаваны 10 лістапада 1956 года ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР. Асабовая справа Мурзо № 3929 захоўваецца ў архіве УКДБ Магілёўскай вобласці.

Літаратура
----------

* *Мурзо Сяргей* // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1992—1995. — Т. 4. — С. 343.
* Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Т. 3. Карчма — Найгрыш. — С. 706. — 751 с. — 10 000 экз.
* МУРЗО Сяргей Мікітавіч // *Маракоў Л.* Ахвяры і карнікі. — Мн.: Зміцер Колас, 2007. — ISBN 978-985-6783-38-6.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Востраў Прынца Эдуарда.

**Прынс-Э́двард** (афр.: Prins Eduard, англ.: Prince Edward) — востраў аднайменнага архіпелага ў Індыйскім акіяне. Агульная плошча — 45 км². Ненаселены.

Геаграфія
---------

Востраў Прынс-Эдвард месціцца на паўднёвым захадзе Індыйскага акіяна за 2477 км на паўднёвы ўсход ад Прэторыі, сталіцы ПАР, за 21 км на паўночны ўсход ад вострава Марыён, найбуйнейшага ў групе. Мае вулканічнае паходжанне. Падводная частка ўзвышаецца над дном акіяна на 3000 м, звязана з востравам Марыён. Найвышэйшы пункт над узроўнем мора — пік Ван Зіндэрэна Бакера (672 м).

Клімат вострава Прынс-Эдвард субантарктычны, аднак адрозніваецца ўплывам субтрапічных паветраных мас, што перамяшчаюцца ў летні сезон з поўначы. Лета і зіма надзвычай вільготныя. У зімовыя месяцы назіраецца апусканне тэмпературы ніжэй за 0 °C.

Прырода
-------

Глебы вострава Прынс-Эдвард пачалі фарміравацца каля 15 тысяч гадоў таму на аснове старажытных шэрых і новых чорных лаў, аднак з-за сталага выветрывання іх пласт вельмі тонкі, бедны на азот. Толькі на ўзбярэжжы паміж скальных прагалаў знаходзяцца тарфянікі. Флора бедная, прадстаўлена травяністай тундрай. На востраве шмат марскіх птушак, у тым ліку пінгвінаў і буравеснікаў. На беразе спыняюцца цюлені.

Востраў уваходзіць у склад марскога запаведніка.

Гісторыя
--------

Востраў Прынс-Эдвард быў выпадкова адкрыты галандцамі ў 1663 г. але з-за памылкі на карце яго існаванне доўгі час не пацвярджалася іншымі экспедыцыямі. Толькі ў 1772 г. ён быў нанава адкрыты французскай экспедыцыяй на чале з Маркам Жазэфам Марыёнам-Дуфрэнам (1724—1772). У 1776 г. Джэймс Кук даў яму назву ў гонар нованароджанага сына Георга III.

У 1908 г. Вялікабрытанія выдала паўднёваафрыканскай прыватнай кампаніі ліцэнзію, што дазваляла весці на востраве здабычу гуана, аднак здабыча так і не пачалася.

29 снежня 1947 г. быў абвешчаны тэрыторыяй ПАР.

Спасылкі
--------

* CSIR Research Space
* A history of South African involvement in Antarctic
* Physical and chemical marine environment of the Prince Edward Islands (Southern Ocean)
**Хлебнае дрэва** (*Artocarpus altilis*) — двухдольная расліна сямейства тутавыя.

Гісторыя
--------

Радзімай лічыцца паўночны захад Новай Гвінеі, адкуль продкі палінезійцаў 3500 г. таму завезлі яго на розныя астравы Акіяніі, дзе культывавалася як свойская расліна. У канцы XVIII ст. брытанцы накіроўвалі на востраў Таіці 2 экспедыцыі, каб даставіць парасткі дрэва на Антыльскія астравы. Аднак першая экспедыцыя на судне «Баўнці» скончылася паўстаннем маракоў (гл. Астравы Піткэрн і Вільям Блай). Другая экспедыцыя даставіла парасткі ў Новы Свет ў 1793 г. Зараз вырошчваецца ў многіх трапічных краінах.

Знешні выгляд
-------------

Дасягае 20 — 26 м у вышыню. Кара шэрая, гладкая. Лісце пакрыта тонкім пухам. У залежнасці ад кліматычных умоў можа быць вечназялёным або лістападным. Кветкі дробныя, зелянявыя. Мужчынскія кветкі сабраныя ў падоўжаныя суквецці. Апыляюцца кажанамі. Пасля апылення жаночыя суквецці паступова зрастаюцца ў вялікае суплодзе. Суплодзі растуць па аднаму або гронкамі на вяршынях ветак. Дыяметр суплодзя — да 30 см, вага да 3 — 4 кг. Саспелае суплодзе мае колер бульбы ці свежага хлеба. Унутры ўтрымоўвае кудзелістую крухмалістую масу крэмавага колеру. Адрозніваюць сарты, якія ўтрымоўваюць унутры насенне і не ўтрымоўваюць яго. Пры спрыяльных кліматычных умовах прыносіць ураджай да 150 кг суплодзяў на працягу 9 месяцаў у год.

Выкарыстанне
------------

Галоўным чынам выкарыстоўваецца мякаць суплодзяў, якая пры выпяканні ператвараецца ў саладкаваты «хлеб». У Палінезіі мякаць нарыхтоўвалі і квасілі ў ямінах. Няспелыя суплодзі па смаку нагадваюць агуркі і таксама шырока ўжываюцца ў кулінарыі. Смажанае і варанае насенне ўжываюць у якасці самастойнай ежы або прыправы.

Драўніна з-за хуткага росту друзлая. Выкарыстоўваецца ў якасці паліва.

Галерэя
-------

* ВысадакВысадак
* Дарослыя дрэвыДарослыя дрэвы
* ЛісцеЛісце
* Суплодзі на дрэвеСуплодзі на дрэве
* Суплодзі ў разрэзеСуплодзі ў разрэзе
* Перасадка хлебных дрэваў, 1796 г.Перасадка хлебных дрэваў, 1796 г.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хлебнае дрэва
* Breadfruit Institute
* Fruits of Warm Climates: Breadfruit
* Artocarpus altilis (Moraceae) Архівавана 5 лютага 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Britannica (11-th) |
| Таксанамія | APNI · EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4492010-6 |
**Этна** — дзеючы стратавулкан, размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Сіцыліі, недалёка ад гарадоў Месіны і Катаніі. Гэта найбольш высокі дзеючы вулкан у Еўропе.

Назва
-----

Назва «Этна» арабскага паходжання і перакладаецца як «Гара агню».

Прырода
-------

Вышыня Этны змяняецца ад вывяржэння да вывяржэння. Так, у цяперашні час вулкан на 21,6 м ніжэй, чым быў у 1865 годзе. Этна — самая высокая гара Італіі на поўдзень ад Альпаў, яна займае тэрыторыю плошчай 1250 квадратных кіламетраў. Такім чынам, Этна — самы вялікі актыўны вулкан Італіі, пераўзыходзіць свайго бліжэйшага «суперніка» Везувія больш, чым у 2,5 разы.

Конус вулкана з пакатымі схіламі, складзены пераважна з трахітаў, далерытаў і базальтаў. Дыяметр кратара каля 400 м, шматлікія бакавыя кратэры, застылыя лававыя патокі. Найбольш моцнае вывяржэнне адбылося ў 1669 годзе. Паміж вывяржэнням назіраецца выдзяленне газаў і пары, частыя землетрасенні.

Да вышыні 800—900 м — палі, сады. вінаграднікі, вышэй міжземнаморскія хмызнякі і лясы. Вышэй за 1500 м на працягу некалькіх месяцаў Этна ўкрыта снегам.

Літаратура
----------

* Этна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Этна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Малы Бракгаўза і Эфрона · Рэальны слоўнік класічных старажытнасцей · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Brockhaus · Pauly-Wissowa · Treccani · Universalis · Настольны · Гранат |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11974404r · GND: 4084764-0 · LCCN: sh85045454 · NKC: ge305372 · SUDOC: 027773361 · VIAF: 18144647638815926529, 242998329 |

 |
**Мюсты́к** (англ.: Mustique) — востраў у складзе архіпелага Грэнадзіны (Малыя Антыльскія астравы), размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Карыбскага мора на поўдзень ад вострава Сент-Вінсент. Уваходзіць у склад дзяржавы Сент-Вінсент і Грэнадзіны. Агульная плошча - 5,7 км². Насельніцтва - каля 500 чал.

Геаграфія і прырода
-------------------

Востраў Мюстык месціцца за 25 км на поўдзень ад вострава Сент-Вінсент. Выцягнуты з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад на 4,54 км. Найбольшая шырыня — 2,59 км. Мае вулканічнае паходжанне. Цэнтральная частка ўзвышаная. Найвышэйшы пункт — пагорак Тукан-Хіл (183 м). 

Значная частка вострава пакрыта лясамі, садамі і паркамі. На востраве жывуць чарапахі, ігуаны і чаплі.

Гісторыя
--------

Востраў вядомы з канца XV ст. калі быў адкрыты іспанскай экспедыцыяй на чале Алонса дэ Ахеда. У XVII - XVIII стст. аспрэчваўся паміж Францыяй і Вялікабрытаніяй. Адыйшоў да калоній Вялікабрытаніі пасля заканчэння Сямігадовай вайны. 

У другой палове XVIII ст. каланісты брытанскага і французскага паходжання стварылі на востраве 7 цукровых плантацый. Да нашага часу захаваўся цукровы млын канца XVIII ст. Аднак занапад гандлю цукрам выклікаў банкруцтва плантатараў у першай палове XIX ст. і яны пакінулі Мюстык. У 1865 г. на поўначы вострава пасялілася сям'я Хэйзел з Сент-Вінсента, якая займалася вырошчваннем бавоўніку, гароху, ловам рыбы. 

У 1958 г. востраў трапіў у прыватную маёмасць брытанскага арыстакрата Коліна Тэнанта. У 1960 г. ён падараваў зямлю на поўдні прынцэсе Маргарэт для пабудовы прыватнай вілы. Гэта прывяло да папулярнасці вострава сярод багатых і знакамітых еўрапейцаў і амерыканцаў, якія будавалі тут прыватныя дамы. У 1979 г. была створана прыватная кампанія вострава Мюстык, што кіруецца прыватнымі домаўладальнікамі.

У нашы дні імкліва развіваецца турызм. На поўначы вострава працуе аэрапорт.

Знакамітыя жыхары і наведвальнікі
---------------------------------

* Дэвід Боўі
* Мік Джагер
* Лізавета II
* Філіп (герцаг Эдынбургскі)
* Прынц Уільям (герцаг Кембрыджскі)

Спасылкі
--------

* Афіцыйны сайт
* Даведнік для вандроўнікаў
* Містыка Мюстыка
*Neophron percnopterus*
**Звычайны сцярвятнік** (*Neophron percnopterus*) — птушка падсямейства грыфавых (*Aegypiinae*) сямейства ястрабіных (*Accipitridae*). З'яўляецца самым малым грыфам Афрыкі.

Апярэнне сцярвятніка афарбавана ў белы колер з чорнымі доўгімі пёрамі па краях крылаў, што асабліва бачна ў палёце. Каля горла пёры маюць жаўтлявае адценне. Галава ў сцярвятніка лысая, са складкамі, і ярка-жоўтая, часам нават з аранжавай скурай. Такога ж колеру і пачатак дзюбы, канец якой, аднак, чорны. Лапы такія ж ярка-жоўтыя, як і дзюба. Хвост мае клінаваты форму. У маладых асобін апярэнне спачатку жоўта-карычневае і крыху плямістае. Па меры сталення яно робіцца больш бялейшым. Дарослыя асобіны дасягаюць велічыні ад 60 да 70 см і вагі ад 1,5 да 2,2 кг. Размах крылаў складае 165 см.

Зноскі
------

1. ↑  **Сцярвятнік звычайны** // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т. 15. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0251-2 (Т. 15). С.319
**По́снік** — імя рускіх дойлідаў (ці дойліда) сярэдзіны 16 ст.

*Поснік Якаўлеў* — «царкоўны і гарадавы майстар» у Пскове. Работы: праслы паўднёвых сцен і шэраг веж (у т.л. Спаская[ru]) крамля (1556—1562) і Дабравешчанскі сабор[ru]\* (1562) у Казані (абедзве пабудовы з І. Шыраем). Яму прыпісваецца таксама
будаўніцтва Успенскага сабора (1560) Успенскага манастыра[ru] ў г. Свіяжску.

Другі *Поснік* — будаўнік (разам з Бармам) храма Васіля Блажэннага (1555—1560) у Маскве.

Ёсць меркаванні пра ідэнтычнасць абодвух Поснікаў, а таксама Посніка і Бармы.

Літаратура
----------

* Поснік // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 12: Палікрат — Праметэй / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 12. С. 516.
* *Новицкий А.* Постник // Русский биографический словарь : в 25-ти томах. — СПб.—М. 1896—1918. (руск.)
**Бро́нніца** (трансліт.: *Bronnica*, руск.: Бронница) — вёска ў Буда-Кашалёўскім раёне Гомельскай вобласці. Уваходзіць у склад Ліпініцкага сельсавета.

Геаграфія
---------

### Размяшчэнне

У 12 км на поўнач ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі Буда-Кашалёўская (на лініі Жлобін — Гомель), 60 км ад Гомеля.

### Гідраграфія

Рака Гліна (прыток ракі Ліпа).

Транспартная сетка
------------------

Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе Чачэрск — Буда-Кашалёва.

Планіроўка складаецца з просталінейнай шыротнай вуліцы, забудаванай двухбакова драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу.

Гісторыя
--------

Выяўлены археолагамі курганны магільнік (4 насыпы ў 2 км на ўсход ад вёскі) сведчыць пра засяленне гэтых месцаў з даўніх часоў. Па пісьмовых крыніцах вядомая з канца XVIII стагоддзя як вёска ў Рагачоўскім павеце Магілёўскай губерні. У 1799 годзе 5 гаспадарак з 15 займаліся пчалярствам. Гаспадар побач размешчанага фальварка валодаў у 1862 годзе 5351 дзесяцінай зямлі, у яго ўласнасці знаходзіліся: вадзяны млын, сукнавальня і 4 карчмы. Як буйны населены пункт згадваецца ў «Географа-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі». Па перапісу 1897 года размяшчаліся: школа граматы, хлебазапасны магазін, вятрак. У 1909 годзе ў Кашалёўскай воласці, у фальварку 500 дзесяцін зямлі.

У 1923 годзе адкрыта школа, якая месцілася ў наёмнай сялянскай хаце. У 1930 годзе арганізаваны калгасы «Перадавік» і «Чырвоны партызан», працавалі 2 гамарні. Падчас Вялікай Айчыннай вайны, у 1943 годзе, у вёсцы і наваколлі базіраваўся партызанскі атрад № 108 імя Г. І. Катоўскага. У 1959 годзе ў складзе калгаса «Світанак» (цэнтр — вёска Ліпінічы). Працавала пачатковая школа.

У 1969 годзе ў вёску перасяліліся жыхары пасёлка Пад'ясень.

Насельніцтва
------------

### Колькасць

* 2004 год — 75 гаспадарак. 214 жыхароў.

### Дынаміка

* 1799 год — 15 гаспадарак.
* 1876 год — 29 двароў.
* 1897 год — 52 двары, 403 жыхара (паводле перапісу). У фальварку — 17 жыхароў
* 1909 год — 62 двары, 473 жыхара. У фальварку — 4 двары, 16 жыхароў.
* 1959 год — 272 жыхара (паводле перапісу).
* 2004 год — 75 гаспадарак. 214 жыхароў.

Вядомыя выхадцы
---------------

* М. Я. Ткачова (5.1.1910-8.2.1978) — Герой Сацыялістычнай Працы, даярка.
* А. С. Кейзараў (4.10.1928 — 22.11.1994) — беларускі пісьменнік.

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4 (DJVU).. Сустракаецца таксама варыянт **Бро́ніца**

Літаратура
----------

* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0303-9 ISBN 985-11-0302-0

| ⛭**Ліпініцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Ліпінічы |  |
| Пасёлкі | Буда ·  Зарэчча ·  Зялёны Дуб ·  Перагрузачны ·  Першамайскі ·  Рошча ·  Якімаўка |
| Аграгарадкі | Негаўка |
| Вёскі | Бронніца ·  Буда Люшаўская ·  Любавін ·  Люшаў ·  Новы Любавін ·  Салтанаўка ·  Слабада Люшаўская ·  Струкі ·  Хмяльное ·  Шутнае |
**Нейтральны ток** — адзін з механізмаў слабага ўзаемадзеяння, апасродкаваны абменам віртуальнымі Z базонамі. Сваёй назвай нейтральны ток абавязаны тым, што абмен віртуальнымі Z базонамі можа адбывацца паміж нейтральнымі часціцамі, а не толькі паміж зараджанымі, у адрозненне ад электрамагнітнага ўзаемадзеяння. Z базоны ўзаемадзейнічаюць з усімі часціцамі Стандартнай мадэлі, акрамя глюонаў.

Існаванне нейтральных токаў прадбачылі ў 1973 годзе Абдус Салам, Шэлдан Лі Глэшау і Стывен Вайнберг. Эксперыментальнае пацверджанне тэорыя атрымала ў 1974 годзе ў вопытах на пузырковай камеры Гаргамель у ЦЕРНе.

Літаратура
----------

* D.A. Bromley (2000). *Gauge Theory of Weak Interactions*. Springer. ISBN 3-540-67672-4.

Спасылкі
--------

* Нейтральны ток у Фізічнай энцыклапедыі
**Сядзібна-паркавы комплекс Чаховічаў** — рэшткі сядзібы ў Трусавічах, Лагойскі раён, Мінская вобласць. Гісторыка-культурная каштоўнасць рэгіянальнага значэння.

Да другой паловы XIX ст. Трусевічы — адзін з дзевяці фальваркаў маёнтка Арамовічаў у Бясядах. У канцы стагоддзя атрымаў у спадчыну старэйшы сын Сігізмунда Чаховіча Мечыслаў, які пабудаваў сядзібу ў простых эклектычных формах. У яе планіроўцы выяўляюцца матывы бацькоўскай сядзібы ў Бясядах, візуальныя сувязі з навакольным асяроддзем.

Займае жывапісны ўзгорак, схіл якога спускаецца да невялікага вадатоку з двума сіметрычна размешчанымі штучнымі вадаёмамі. З двух процілеглых бакоў і розных восях да цэнтру сядзібы вядуць сярод поля ўязныя алеі, якія надаюць невялікай сядзібе веліч. Паўднёвая алея з лістоўніцы (захаваліся 17 дрэў) перасякае дамбу; паўночная (з таполі канадскай «Marilandica») пачынаецца ў полі каля вялікага замшэлага валуна вышынёй 1,5 м. Цагляны атынкаваны сядзібны дом з верандай размяшчаўся сярод невялікага (каля 2 га) пейзажнага парка. У плане меў форму прамавугольніка, ахопленага з трох бакоў алеямі і адкрытага ў бок поймы. На адной з палян стаялі гіганцкія арэлі. Паркавы дрэвастой складзены глёгам, ясенем, дубам, бярозай, адзінкава сустракаецца ёлка.

Сядзібны дом згарэў у гады Вялікай Айчыннай вайны. У ім размяшчалася пагранічная застава. Не захаваліся карпусы спіртзавода і другія будынкі сядзібы. Засталася толькі арыгінальная лядоўня, пабудаваная з бутавага каменя. Каменем выкладзены і скляпеністая столь. У гады вайны выкарыстоўвалася партызанамі для выпечкі хлеба.

Зноскі
------

1. ↑  Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь: [Даведнік] / склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк. — Мн.: БЕЛТА, 2009. — 684 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-6828-35-8.

Спасылкі
--------

\

* Сядзібна-паркавы комплекс Чаховічаў (Трусавічы) на сайце «Архіварта»
**Тарханкуцкае ўзвышша** (укр.: Тарханкутська височина) — адносна павышаная заходняя частка раўнін Крыма, знаходзіцца на Тарханкуцкім паўвостраве. Вышыня да 179 м.

Геаструктурную аснову ўзвышша складаюць рознаўзроставыя блокі фундамента Скіфскай пліты, перакрытага асадачным чахлом мезазойска-кайназойскіх парод, верхні ярус якіх утвараюць вапнякі. Да асноўных належаць найбольш падняты Наваселіцкі (Еўпатарыйскі) блок у паўднёвай частцы і адасобленае ад яго вузкім грабенам Тарханкуцкае падняцце. У асадачным чахле прасочваецца серыя брахіантыклінальных складак. Значную ролю ў фарміраванні рэльефа адыгралі неаген-антрапагенавыя падняцці тэрыторыі. Рэльеф структурна-дэнудацыйны. Морфастуктурамі, якія адпавядаюць антыкліналям і сінкліналям, з’яўляюцца чатыры ўвалападобныя грады і міжградавыя паніжэнні. Морфаскульптурныя асаблівасці абумоўлены развіццём лагчынна-балкавых, а на ўзбярэжжы — пераважна абразійных форм, а таксама акумулятыўных утварэнняў у бухтах. З сучасных працэсаў пераважаюць абразійныя і зсоўныя.

Берагі Атлеша.
Тарханкуцкае ўзвышша складаецца пераважна з вапнякоў, перакрытых лёсападобнымі суглінкамі. Паверхня хвалістая, градава-ўзгорыстая. У рэльефе з паўднёвага захаду на паўночны ўсход працягваюцца спадзістыя ўвалы (Бакальскі, Тарханкуцкі, Аленіўскі, Еўпатарыйскі), раздзеленыя карытападобнымі выцягнутымі паніжэннямі. Субшыротная працягласць паласы ўвалаў — 8-45 км. На ўзбярэжжы ўвалы ўтвараюць абрывістыя сценкі (Аленіўскі ўвал — да 60 м, Тарханкуцкі — скалы мыса Прыбойнага). Спадзістыя схілы ўвалаў глыбока рассечаны балкамі і лагчынамі. Гушчыня расчлянення 0,2-0,4 км/км², глыбіня — 40-80 м.

Вялікі Кастэль.
Характэрны стэпавыя мясцовасці — астанцова-водападзельныя, хваліста-прыводападзельныя, лагчынна-балкавыя. Уздоўж узбярэжжа развіваюцца абразійна-тэрасныя, зсоўныя і дэнудацыйна-схілавыя мясцовасці. На поўдні косы і перасыпы абмяжоўваюць азёры-ліманы ад мора, утвараючы акумулятыўныя выраўнаваныя берагі. Расліннасць стэпавая, сустракаюцца хмызнякі. Ворныя землі складаюць каля 50 % плошчы, пашы — 32 %, сады і вінаграднікі — 7 %, лесполасы — 1 %. Да запаведных аб’ектаў мясцовага значэння належаць ландшафтныя заказнікі Джангуль, Данузлаўскі, запаведныя ўрочышчы Вялікі Атлеш, Вялікі Кастэль. Карысныя выкапні: прыродны газ, будаўнічыя матэрыялы.

Зноскі
------

1. ↑  Гэты аб’ект размешчаны на тэрыторыі паўвострава Крым і кантралюецца Расіяй. Міжнародная супольнасць не прызнае ўключэнне Крыма ў склад Расіі і лічыць яго анексіяй часткі тэрыторыі Украіны (гл. Рэзалюцыю 68/262 Генеральнай Асамблеі ААН).

Літаратура
----------

* Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993.  (укр.)
**Пастаўскі палацава-паркавы комплекс** — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры класіцызму ў г. Паставы Віцебскай вобласці створаны ў канцы XVIII — 1-й палове XIX стагоддзя на паўднёвай ускраіне горада, на левым беразе р. Мядзелка. Комплекс, які ўключае палац і парк, пабудаваны на месцы сядзібы ў 1-й палове XVII стагоддзя.

Архітэктура і гісторыя
----------------------

Палац Тызенгаўзаў, XIX стагоддзе
Першапачатковая сядзіба складалася з жылых і гаспадарчых пабудоў (5 драўляных жылых дамоў, кухня, 5 свірнаў, 3 стайні, вазоўня, склеп і інш.), якія ўтваралі прамавугольны ў плане двор, абнесены астрогам з 2 брамамі. Галоўны жылы дом — 1-павярховы будынак складанай канфігурацыі з 2 алькежамі і 2 ганкамі, завершаны гонтавым дахам. Астатнія дамы — традыцыйнае 2- і 3-камернае жыллё. Асобнае падвор'е ўтваралі 3-камерны жылы дом для прыслугі, сыраварня, склеп і абора, на гумнішчы — стадола, асець, адрына, абарогі. Пры сядзібе быў бровар.

Уваход з боку парку
Будаўніцтва мураванага палацавага комплексу распачата на месцы сядзібы па ініцыятыве Антонія Тызенгаўза ў 1760-я г. (верагодна, паводле праекта архітэктара Дж. Сака). У 1770-я гады спынена (пабудаваны 2 бакавыя флігелі і падмурак палаца). У 1-й палове XIX стагоддзя на паўднёвым беразе возера пабудаваны П-падобны ў плане 1-павярховы мураваны палац. Цэнтральныя часткі паўднёвых і ўсходніх крылаў вылучаны больш высокімі аб'ёмамі з мезанінамі. Усе часткі палаца накрыты пакатымі 2-схільнымі дахамі з трохвугольнымі франтонамі на тарцах. Сіметрычны ўсходні фасад мае па баках глыбокія рызаліты і аздоблены пілястрамі, плоскі рызаліт у цэнтры з вялікай тэрасай перад ім. У 1830-я гады да паўночнага фасада прыбудаваны 6-калонны дарычны порцік з манументальнай лесвіцай; у паўночным крыле — капліца, аздобленая лепкай і размалёўкай у тэхніцы грызайль.

У 1941—1944 гады ў палацы размяшчалася нямецкая кавалерыйская часць. Пасля вайны ў 1947 годзе палац быў адрамантаваны. Пры гэтым зменена ўнутраная планіроўка, страчаны элементы ляпнога дэкору. Паводле архіўных матэрыялаў, захоўвалася ўбранне дзвюх залаў. У 1960-я гады былы палац Тызенгаўзаў прыстасаваны пад бальніцу.

Парк
----

Палац Тызенгаўза і элементы парку
Парк — рэгулярна-пейзажнага тыпу, размешчаны на раўнінным рэльефе. Ствараўся ў 2 этапы. Плошча каля 10 га. Меў форму выцягнутага з поўначы на поўдзень прамавугольніка, абмежаванага па баках каналамі, з поўначы — возерам. Каля палаца знаходзілася пейзажная частка парку з экзотамі ў дэкаратыўных групах. Ад рэгулярнага парку ўцалелі і рэшткі старых ліпавых прысад, ад пейзажнага — асобныя групы дрэў па берагах вадаёма і ўсходняга канала, а таксама на ўзгорку паміж каналам і галоўнай вуліцай горада.

Літаратура
----------

* Паставы. Палац Тызенгаўзаў : путеводитель / аўт.-склад. В. А. Архіпава. — Мн. 2004. — 5 с.: іл.

Спасылкі
--------



|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Палацава-паркавы комплекс Тызенгаўзаў (Паставы) на Вікісховішчы |

* Палацава-паркавы комплекс Тызенгаўзаў (Паставы) на сайце Radzima.org
* Палацава-паркавы комплекс Тызенгаўзаў (Паставы) на сайце Глобус Беларусі (руск.)

* Палацава-паркавы комплекс Тызенгаўзаў (Паставы) на сайце «Архіварта»