Скураныя чаравікі з пячоры Арэні-1 узростам 5500 — кандыдат на званне самага старога абутку ў свеце
На поўначы Арменіі (Ларыйскае плато) было выяўлена больш за 20 рознаўзроставых познаашэльскіх помнікаў (0,6 млн гадоў), размешчаных, галоўным чынам, у перадгор'ях вулканічнага Джавахецкага хрыбта, найболей падобных з матэрыяламі месцазнаходжанняў даліны ракі Раздан (Джрабер, Фантан, Кендарасы). Сярод іх пераважаюць паверхневыя месцазнаходжанні (Благадарнае, Даштадэм 3, Нарамут др.), на якіх сабрана звыш тысячы ашэльскіх вырабаў з мясцовага гіяладацыта, уключаючы каля 360 ручных рубіл. Яшчэ выяўлены тры стратыфікаваныя помнікі (Мурадава, Карахач і Куртан I), дзе ўпершыню былі прадстаўлены сярэднеашэльскія і раннеашэльскія індустрыі. Найбольшую цікавасць уяўляе Карахач, дзе раннеашэльскія вырабы (чоперы, пікі, грубыя біфасы і інш.), зробленыя з іншых разнавіднасцей дацыту, а таксама андэзіту і алівінавага далерыту, выяўленыя ў пласце вулканічнага попелу і ў ніжэйшых пралювіяльных адкладах. Датаванні попелу уран-свінцовым метадам ляжаць у дыяпазоне 1,75-1,94 млн гадоў назад, што павінна адпавядаць і ўзросту каменных вырабаў. Падобная з вырабамі з Карахача раннеашэльская індустрыя выяўлена таксама ў ніжніх узроўнях блізкага помніка Мурадава. У самых вярхах Мурадава пададзены познаашэльскі матэрыял (пласт 3), а ў сярэдняй частцы тоўшчы — сярэдне-ашэльская індустрыя (пласты 4-9). Раннеашэльскія і сярэднеашэльскія комплексы выяўлены таксама на помніку Куртан I, размешчаны ў паўднёва-усходняй частцы Ларыйскага плато. Па сукупнасці дадзеных (абсалютныя датаванні падсцілаючых попелаў, палеамагнітныя дадзеныя, узроставы дыяпазон знойдзеных раней зубоў насарога), узрост культурных адкладаў Куртана I складае каля 1 млн гадоў. Адкрытыя ў паўночнай Арменіі помнікі ўтрымваюць сляды найстаражытнейшых міграцый ранніх людзей за межы Афрыкі. Раннеашэльскія матэрыялы Карахача па ўзросту блізкія найстаражытнейшым раннеашэльскім індустрыям Усходняй Афрыкі (каля 1,5-1,8 млн гадоў назад). Да ранняга палеаліта адносіцца селішча Сатані-Дар. Стаянка Нор Гехі (325 тыс. г. н.) вядомая тым, што там у адным пласце пад вулканічным лавай знайшлі ўзоры адразу дзвюх тэхнік — біфасіяльнай і больш развітай левалуазнай.

Пахаванне ў старажытным мегалітычным комплексе Зарац-Карэр на поўдні Арменіі
Сляды пасялення старажытнага чалавека былі выяўлены ў розных раёнах Армянскага нагор'я: у Арзні, Нурнусе і іншых месцах былі выяўлены стаянкі з каменнымі прыладамі, а ў Разданскай цясніне, Лусакерце і інш. былі знойдзены пячоры-жытлы (Лусакерт I, Ерэван I).

У пячорнай стаянцы Ерэван I выяўлены фрагменты чэрапа і зубы дзіцяці 8-12 гадоў і верхні разец чалавека 30-40 гадоў. У пячорнай стаянцы Лусакерт I выяўлены фрагмент ніжняй сківіцы сталага індывіда. Знаходкі адносяцца да сапіентнай формы з налётам архаізма.

На Армянскім нагор'і былі выяўлены сляды селішчаў эпохі неаліту. Адной з ранніх культур эпохі неаліту, выяўленых у Цэнтральным Закаўказзі з'яўляецца Шулаверы-Шомутэпінская культура, якая датуецца VI—IV тыс. да н.э. Іншымі раннімі культурамі з'яўляецца Кура-Оракская (IV—II тыс. да н.э.) і Трыялецкая (2200—1500 гг. да н.э.) культуры.

На тэрыторыі сучаснага Ерэвана ў раёне Шэнгавіта ў было выяўлена селішча пачатку бронзавага веку, што датуецца V—III тысячагоддзямі да нашай эры.

Дадзеныя археалагічных раскопак пацвярджаюць, што жыхары Армянскага нагор'я яшчэ ў глыбокай старажытнасці авалодалі многімі рамёствамі. Так, вядома, што ўжо ў V—IV тысячагоддзі да н.э. яны ўмелі плавіць медзь, а ў II тысячагоддзі да н.э. — жалеза.

На тэрыторыі Рэспублікі Арменія былі выяўлены рэшткі шматлікіх каменных збудаванняў: дольменаў, менгіраў, кромлехаў і сцены цыклапічных збудаванняў. Вялікая колькасць мегалітычных збудаванняў было выяўлена каля гары Арагац, у далінах вакол сучасных гарадоў Ошакан, Парпі, Агтц і Сісіян. Найболей добра захаваліся сакральныя і цыклапічныя збудаванні і крэпасці каля Каша і Агаўнатуна. Вялікую цікавасць уяўляюць рэшткі неалітычнага земляробскага селішча на прытоку ракі Аракс, а таксама мегалітычны комплекс Зарац-Карэр (арм.: Զորաց Քարեր), вядомы таксама як Караўндж (арм.: Քարահունջ), размешчаны ў вобласці Сюнік недалёка ад горада Сісіян. Найважнейшыя археалагічныя помнікі былі выяўлены пры раскопках у Шэнгавіце, Лчашэне, Неркін і Верын Навер, Арціку, Карашамбе. У час археалагічных раскопак былі выяўлены помнікі матэрыяльнай культуры: кавалачак тэкстылю XV—XVI стст. да н.э. (Арцік); ідэальнай формы сярэбраная сякерка XXII—XXI стст. да н.э. (Карашамб); вытанчаныя бронзавыя скульптуры XV—XIV стст. да н.э. (Лоры-Берд); залатая чара з выявамі львоў III тыс. да н.э. (Ванадзор), чатырохколавыя вазы III тыс. да н.э. (Лчашэн), статуэтка жабы XIII—XII стст. да н.э. (Лчашэн).

Зноскі
------

1. 1 2  *Любин В. П.*, *Беляева Е. В.* Традиции и трансфор мации в раннем палеолите Кавказа и Ближнего Востока // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 Архівавана 21 лістапада 2015.
2. ↑  Древнейший ашель — в Армении?
3. ↑  ОТКРЫТИЕ ДРЕВНЕЙШИХ РАННЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИХ ПАМЯТНИКОВ НА СЕВЕРЕ АРМЯНСКОГО НАГОРЬЯ (АРМЕНИЯ)
4. ↑  Атомный реактор людей палеолита. В Армении найдены орудия гоминид, проливающие свет на эволюцию абстрактного мышления
5. ↑  Памятники мустьерской эпохи и остатки неандертальцев на территории СССР
6. ↑  *Б. Г. Ерицян*, *А. Ю. Худавердян*. Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015 Архівавана 12 студзеня 2021.
7. ↑  Shengavit Shengavit a Kura Araxes Culture Site in Yerevan on the Ararat hills, Republic of Armenia (англ.)(недаступная спасылка). — In those trenches he (*Hakop Simonyan*) isolated four distinct strata, the earliest from the late fifth millennium and the latest from the early to mid-third millennium BC.. Архівавана з першакрыніцы 9 мая 2008. Праверана 17 чэрвеня 2019.
8. ↑  Земледельцы Северного Кавказа и Закавказья (руск.)(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2012. Праверана 17 чэрвеня 2019.
9. ↑  История Армении (руск.). Архівавана з першакрыніцы 2 лютага 2012. Праверана 17 чэрвеня 2019.[ ]
10. ↑  *«Караундж-Стоунхендж Армении» (Carahunge-Armenia's Stonehenge)* **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 24 лістапада 2009. Праверана 17 чэрвеня 2019.

Літаратура
----------

* *Адонц Н. Г.* Армения в эпоху Юстиниана. — 2 изд. — Ереван: Изд-во Ереванского Университета, 1971. — 526 с.
* *Абаза В. А.* История Армении. — СПб.: Тип. Н.И. Скороходова, 1888. — 134 с.
* ИСТОРИЯ АРМЕНИИ/ Краткий очерк — 2009, Издательство: ООО «Эдит Принт»
* *Robert H. Hewsen.* Armenia: A Historical Atlas. — University of Chicago Press, 2001.
* *Bayarsaikhan Dashdondog.* The Mongols and the Armenians (1220-1335). — BRILL, 2010.
* *Nira Stone, Michael E. Stone.* The Armenians: Art, Culture and Religion. — Chester Beatty Library, 2007.

Спасылкі
--------

* «Армянское нагорье. 12 тысяч лет назад» Архівавана 7 ліпеня 2015. — документальный фильм из цикла «*По следам тайны*» (РТР Культура).

| ⛭Краіны Азіі: Гісторыя |
| --- |
| - ААЭ

- Азербайджан

- Аман

- Арменія

- Афганістан

- Бангладэш

- Бахрэйн

- Бруней

- Бутан

- В’етнам

- Грузія

- Егіпет¹

- Емен

- Ізраіль

- Індыя

- Інданезія

- Іарданія

- Ірак

- Іран

- Казахстан²

- Камбоджа

- Катар

- Кіпр

- Кыргызстан

- Кітай

- КНДР

- Кувейт

- Лаос

- Ліван

- Малайзія

- Мальдывы

- Манголія

- М’янма

- Непал

- Пакістан

- Рэспубліка Карэя

- Расія²

- Саудаўская Аравія

- Сінгапур

- Сірыя

- Таджыкістан

- Тайланд

- Туркменістан

- Турцыя²

- Узбекістан

- Усходні Тымор

- Філіпіны

- Шры-Ланка

- Японія
 |
| Непрызнаныя дзяржавы |
| - Абхазія

- Кітайская рэспубліка (Тайвань)

- Нагорны Карабах

- Палесцінская аўтаномія

- Паўднёвая Асеція

- Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра
 |
| ¹  У асноўным у Афрыцы ² Часткова ў Еўропе |

| ⛭Арменія паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Арменія»**
 |