**Дыялектыка** (грэч. διαλεκτική  (транслітарацыя *Диалэктике*) — мастацтва спрачацца, разважаць) — лагічная форма і спосаб рэфлексійнага тэарэтычнага мыслення, якое мае сваім прадметам супярэчанні мыслення і яго зместу. У вузкім сэнсе — назва гнасеалагічнага метаду (метадалагічнага прынцыпу пазнання), які рэалізуецца па схеме «тэзіс — антытэзіс — сінтэз».

У гісторыі філасофіі выдзяляюцца тры асноўныя гістарычныя формы дыялектыкі:

* дыялектыка антычнасці
* ідэалістычная дыялектыка нямецкай класічнай філасофіі 18-19 стагоддзяў
* матэрыялістычная дыялектыка.

У гісторыі філасофіі найслынныя мысляры вызначалі дыялектыку як:

* вучэнне пра вечныя станаўленні і зменлівасці быцця (Геракліт);
* мастацтва дыялогу, дасягнення ісціны шляхам проціборства меркаванняў (Сакрат);
* метад раздзялення і звязвання паняццяў з мэтай спасціжэння надпачуццёвыя (ідэальныя) сутнасці рэчаў (Платон);
* навука, якая тычыцца агульных палажэнняў навуковага даследавання, ці ж, што адно і тое ж, — агульных месцаў (Арыстоцель);
* вучэнне аб супадзенні (адзінстве) супрацьлегласцяў (Мікалай Кузанскі, Джардана Бруна);
* спосаб разбурэння ілюзій чалавечага розуму, які, імкнучыся да неразведзенага і абсалютнага ведання, немінуча заблытваецца ў супярэчнасцях, (Кант);
* усеагульны метад спасціжэння супярэчнасцяей (унутраных імпульсаў) развіцця быцця, духу і гісторыі (Гегель);
* вучэнне і метад, якія высоўваюцца ў якасці асновы пазнання рэчаіснасці і яе рэвалюцыйнага пераўтварэння (марксізм-ленінізм).

Гісторыя развіцця паняцця
-------------------------

Першыя філасофскія вучэнні паўсталі 2500 гадоў таму ў Індыі, Кітаі і Старажытнай Грэцыі. Раннія філасофскія вучэнні насілі стыхійна-матэрыялістычны і наіўна-дыялектычны характар. Гістарычна першай формай дыялектыкі з'явілася антычная дыялектыка. Ва ўсходняй мудрасці тэарэтычнае мысленне прайшло той жа шлях: апора на парнасць катэгорый мыслення, пошук адзінай падставы ў розных, да прамой супрацьлегласці даспелых паняццяў і ідэй, вобразаў і сімвалаў як у эзатэрычных, так і у вядомых усім філасофскіх напрамках і школах. Хоць для еўрапейца іх экзатычная форма не зусім звыклая, але яна — форма адзінства і барацьбы супрацьлегласцей у змесце памыснага. Яна настройвала тэарэтычнае мысленне егіпцян, арабаў, персаў, індыйцаў, кітайцаў і іншых усходніх мысляроў на ўсведамленне усеагульных яго форм, на іх змястоўную класіфікацыю, на пошук разумнага падставы іх взаимоопределяемости. І ў цэнтры большасці з іх — супрацьлегласць мудрага сузірання вечнага сэнсу быцця мітуслівым дзеяння ў свеце мінушчага. Шлях дасягнення такой здольнасці ў смыслапачуццёва-цялесным дасягненні гармоніі з сабой і светам пераадоленнем процілеглых момантаў перажывання і дзеяння.

### Дыялектыка ў антычнасці

Філосафы ранняй грэчаскай класікі казалі аб усеагульным і вечным руху, у той жа час уяўляючы сабе космас у выглядзе завершанага і цудоўнага цэлага, у выглядзе чаго-то вечнага і ў спакоі. Геракліт і іншыя грэчаскія філосафы далі формулы вечнага станаўлення, руху як адзінства супрацьлегласцей. Арыстоцель лічыць вынаходнікам дыялектыкі Зянона Элейскага, які прааналізаваў супярэчнасці, якія ўзнікаюць пры спробе асэнсаваць паняцці руху і мноства. На аснове філасофіі Геракліта і элеатаў ў далейшым паўстала чыста адмоўная дыялектыка ў мізэрных сафістаў, якія ў няспыннай змене рэчаў, якія супярэчаць адна адной, а таксама і паняццяў ўбачылі адноснасць чалавечай веды і даводзілі дыялектыку да крайняга скептыцызму, не выключаючы і маралі.

Сам Арыстоцель адрознівае «дыялектыку» ад «аналітыкі» як навуку аб верагодных меркаваннях ад навукі аб доказе. Арыстоцель ў вучэнні аб чатырох прычынах — матэрыяльнай, фармальнай, рухаючай і мэтавай — сцвярджаў, што ўсе гэтыя чатыры прычыны існуюць у кожнай рэчы цалкам неадметна і тоесна з самой рэччу.

Платон ўслед за элеатамі (Элейская школа) вызначае сапраўднае быццё як тоеснае і нязменнае, тым не менш у дыялогах «Сафіст» і «Парменід» абгрунтоўвае дыялектычныя высновы аб тым, што вышэйшыя роды існага могуць думкі толькі такім чынам, што кожны з іх ёсць і не ёсць, роўны сабе самому і не роўны, тоесны сабе і пераходзіць у сваё «іншае». Таму быццё заключае ў сабе супярэчнасці: яно адзінае і множнае, вечнае і мінучае, нязменнае і зменлівае, спачывае і рухаецца. Супярэчнасць ёсць неабходная ўмова для падахвочванні душы да разважання. У Платона даецца дыялектыка пяці асноўных катэгорый: руху, супакою, адрозненні, тоеснасці і быцця, у выніку чаго быццё трактуецца ў Платона «ў якасці актыўна самасупярэчнай каардынаванай паасобнасці».

У дыялогу «Сафіст» Платон выкладае вучэнне пра роды існага. Аналізуючы суадносіны паняццяў быцця, руху і спакою, Платон кажа аб несумяшчальнасці спакою з рухам; паколькі ж і рух, і супакой існуюць, то, значыць, быццё сумяшчальна і з тым, і з іншым. Такім чынам, маецца тры рода: быццё, супакой, рух.

Кожны з гэтых трох родаў ёсць іншае ў адносінах да астатніх двух родаў і тоеснае ў адносінах да самога сябе. У сувязі з гэтым узнікае пытанне аб суадносінах родаў тоеснага і іншага з родамі спакою і руху: ці супадаюць яны паміж сабой або адрозніваюцца?

Паколькі і спакой, і рух як тоесныя кожны сабе датычныя тоеснасці, і пры гэтым яны адрозніваюцца паміж сабой, то ні супакой, ні рух не супадаюць з тоесным. Паколькі і спакой, і рух як іншыя па адносінах да іншых родах датычныя іншаму і пры гэтым адрозніваюцца паміж сабой, то ні супакой, ні рух не супадаюць з іншым. Такім чынам, спакой і рух адрозныя ад тоеснага і іншага.

Паколькі з існуючага адно існуюць само па сабе, а іншае толькі ў адносінах да чаго-то, і пры гэтым іншае існуе толькі ў адносінах да чаго-то, то іншае не супадае з быццём, якое ахоплівае як безумоўнае (тое, што існуе само па сабе), так і адноснае.

Платон робіць выснову пра пяць нязводных адзін да аднаго радах існага — быцця, спакоі, руху, тоесным і іншым.

### Дыялектыка ў традыцыйнай кітайскай філасофіі

У кітайскай філасофіі дыялектыка традыцыйна звязваецца з катэгорыямі Інь і ян, ўзыходнымі да старажытных паданнях аб узаемадзеянні пасіўнай жаночай сілы — інь і актыўнай мужчынскай — ян. З пункту гледжання кітайскіх мысляроў, гэтыя катэгорыі адлюстроўваюць узаемасувязь і ўзаемаератварэнне процілеглых бакоў з'явы адзін у аднаго. Да прыкладу, «Ян» — светлае, «Інь» — цёмнае; «Ян» пераходзіць у «Інь» — жорсткае стае мяккім; «Інь» пераходзіць у «Ян» — цёмнае святлее і г. д.

Першасныя субстанцыі, што напаўняюць Сусвет і спараджаюць і захоўваюць жыццё, або сілы Ян і Інь, аб якіх гаворыцца ў кнізе «Іцзін», абумоўліваюць сутнасць 5 элементаў прыроды: металу, дрэва, вады, агню, зямлі; 5 натуральных станаў: вільгаці, ветру, цяпла, сухасці, холаду; 5 асноўных чалавечых функцый: мімікі, прамовы, зроку, слыху, мыслення, і 5 асноўных афектаў: ​​клопату, страху, гневу, радасці, сузіральнасці.

### Дыялектыка ў Сярэднія вякі

У сярэднія вякі дыялектыка з'яўлялася часткай сямі вольных мастацтваў і разумелася звычайна ў шырокім сэнсе як здольнасць весці спрэчку з дапамогай пытанняў і адказаў, мастацтва складаць сілагізмы, выкарыстоўваючы імавернасныя і праўдападобныя аргументы па прапанаваным пытанні, а таксама мастацтва класіфікацыі паняццяў, падзелу рэчаў на роды і віды.

Праблема будучыні асэнсоўвалася шмат у чым на аснове дыялектыкі. Недасканалы «зямны свет», які з'яўляецца светам Бога-Сына, звязваўся з дасканалым «нябесным светам» Бога-Айца не толькі з дапамогай містычнага Бога-Духа, але і з дапамогай дыялектычных хадоў думкі. У сярэднявечнай філасофіі меліся ўсе тыя ключавыя элементы дыялектыкі, у тым ліку і так званы закон адмаўлення адмаўлення, якія пазней Гегель і камуністычная філасофія ўключылі ў сваю «дыялектыку прыроды, грамадства і мыслення». Мэта сярэднявечнай дыялектыкі — паспрабаваць схапіць свет адразу ў абодвух яго выявах, сакральнай і свецкай, сублімаванай і нізіннай. Сярэднявечная культура спалучае ў адзінства палярныя супрацьлегласці: нябеснае і зямное, спірытуальнае і груба цялеснае, жыццё і смерць.

Панаванне монатэістычных рэлігій у сярэднія вякі перанесла дыялектыку ў вобласць тэалогіі; Арыстоцель і неаплатанізм выкарыстоўваліся пры гэтым для стварэння схаластычнай распрацаваных вучэнняў аб асабістым абсалюце. У неаплатонікаў (Плацін, Прокл) словам «дыялектыка» пазначаецца навуковы метад аналізу і сінтэзу, які зыходзіць з Адзінага, каб да Адзінага вярнуцца. У Мікалая Кузанскага ідэі дыялектыкі развіваюцца ў вучэнні пра тоеснасць веды і няведання, аб супадзенні максімуму і мінімуму, аб вечным руху, аб супадзенні супрацьлегласцяў, аб любым ў любым і гэтак далей.

### У нямецкай класічнай філасофіі

Нямецкі класічны ідэалізм разглядаў рэчаіснасць не толькі як прадмет пазнання, але і як прадмет дзейнасці. Так, у тэорыі пазнання Кант развівае дыялектычныя ідэі ў вучэнні аб «антыноміях». Аднак дыялектыка розуму, паводле Канта, — ілюзія, і яна ўстараняецца, як толькі думка вяртаецца ў свае межы, абмежаваныя пазнаннем адных з'яў. Пазней у тэорыі пазнання (у «Навукавучэнні») Фіхтэ развіў «антытэтычны» метад вывядзення катэгорый, які змяшчае важныя дыялектычныя ідэі. Шэлінг ўслед за Кантам развівае дыялектычнае разуменне працэсаў прыроды.

Істотную ролю паняцце дыялектыкі гуляе ў філасофіі Гегеля. Для яго дыялектыка — гэта такі пераход аднаго вызначэння ў іншае, у якім выяўляецца, што гэтыя вызначэнні аднабаковыя і абмежаваныя, гэта значыць утрымліваюць адмаўленне саміх сябе. Таму дыялектыка, згодна з Гегелям, — «рухаючая душа ўсякага навуковага разгортвання думкі і ўяўляе сабой адзіны прынцып, які ўносіць у змест навукі іманентную сувязь і неабходнасць…».

Глыбіннай асновай гегелеўскай дыялектыкі з'яўляецца сярэднявечная канцэпцыя гісторыі — развіццё ў дачыненні да чалавечага грамадства хрысціянскай дактрыны Бога і чалавека, так што дыялектыкa Гегеля — гэта распаўсюд не толькі на грамадства, але і на прыроду ключавых ідэй хрысціянскага разумення сувязі Бога і чалавека. Асноўныя ідэі гегелеўскай дыялектыкі зводзяцца да наступнага: «…Усё канчатковае, замест таго, каб быць трывалым і канчатковым, наадварот, імгненнае і мінуча», паколькі, «будучы ў сабе самім іншым, выходзіць за межы таго, што яно ёсць непасрэдна, і пераходзіць у сваю супрацьлегласць».

### Дыялектыка марксізму

Паняцце дыялектыкі ў сваіх творах выкарыстоўвалі Карл Маркс і Фрыдрых Энгельс, якія перавялі яе ў матэрыялістычную плоскасць. Адрозненне сваёй дыялектыкі ад гегелеўскай Маркс выказаў у зацвярджэнні, што філасофія Гегеля перавернутая з ног на галаву. Менавіта таму варта адрозніваць дыялектыку Гегеля ад яе інтэрпрэтацыі ў дыялектыцы марксізму.

Маркс разумее філасофію як навуку і спрабуе пабудаваць яе па навуковаму метадзе. Свядомасць Марксам разумеецца як уласцівасць матэрыі адлюстроўваць саму сябе, а не як самастойная сутнасць. Матэрыя знаходзіцца ў пастаянным руху і развіваецца. Дыялектыка жа выступае ў якасці закона развіцця гэтай матэрыі.

Маркс наступным чынам апісвае розніцу паміж яго дыялектыкай і дыялектыкай Гегеля:

> Мой дыялектычны метад па сваёй аснове не толькі адрозніваецца ад гегелеўскага, але з'яўляецца яго прамой супрацьлегласцю. Для Гегеля працэс мыслення, які ён ператварае нават пад імем ідэі ў самастойны суб'ект, ёсць дэміург сапраўднага, якое складае толькі яго вонкавую праяву. У мяне ж, наадварот, ідэальнае ёсць не што іншае, як матэрыяльнае, перасаджанае ў чалавечую галаву і ператворанае ў ёй.
> 
> 

Паслядоўнікамі Маркса, галоўным чынам, савецкімі, была створана асаблівая філасофская школа — дыялектычны матэрыялізм. У сістэматызацыі дыялектыкі, якая з'яўлялася агульнапрынятай у дыялектычным матэрыялізмам ў 1960-1980-я гг. Некаторыя з вядучых ідэй Гегеля называліся «прынцыпамі», іншыя — «законамі». Гэтая сістэматызацыя ўключала наступныя палажэнні:

* прынцып ўсеагульнай ўзаемасувязі, які сцвярджае, што ўсё звязана з усім, і толькі абмежаванасць чалавечай веды не дазваляе бачыць усе існуючыя сувязі;
* прынцып развіцця, які абвяшчае накіраванае, заканамернае змяненне матэрыяльных і ідэальных аб'ектаў у якасці ўніверсальнай іх ўласцівасці; паступальны рух ад ніжэйшых форм матэрыі да вышэйшых, рух па спіралі: праз супярэчнасці, адмаўленне адмаўлення, паўтор папярэдніх этапаў, але на больш высокай прыступкі развіцця.
* закон адзінства і барацьбы супрацьлегласцяў, які тычыцца пераходу рэчаў у працэсе свайго развіцця ў сваю супрацьлегласць (вызначэння паняцця супрацьлегласці, або дыялектычнай супярэчнасці, так і не было дадзена);
* закон пераходу колькасных змяненняў у якасныя, які кажа аб назапашванні аб'ектамі, якія развіваюцца, паступовых колькасных змяненняў і наступным скачкападобным пераходзе апошніх у якасныя змены;
* закон адмаўлення адмаўлення.

### Дыялектыка ў савецкай філасофіі

У савецкі час адзінай дапушчальнай формай дыялектыкі лічылася матэрыялістычная дыялектыка, і да спроб неартадаксальнага яе развіцця ставіліся з падазрэннем

### Дыялектыка сёння

У XX стагоддзі даследаваннем дыялектыкі як у гістарычным плане (дыялектыка ў антычнасці і ў нямецкай класічнай філасофіі), так і ў тэарэтычным займаўся Мікалай Гартман.

Некаторыя сучасныя філосафы, такія як Люсьен Сеў і Жан-Мары Бром зноў звяртаюцца да дыялектыкі, разглядаючы выключна ў адносінах да чалавечага дзеяння, дзейнасці. Яны адмаўляюць дыялектыку прыроды і існаванне навуковых законаў, якія існуюць па-за чалавечага дзеяння. Аднак, пасля Другой сусветнай вайны, шэраг філосафаў (Рышар Левантан, Стэфан жэ Гулд, Аляксандр Зіноўеў, Патрык Торт) шырока выкарыстоўваюць дыялектыку ў сваіх працах, разглядаючы яе і як прадмет вывучэння. У XXI стагоддзі маюцца працы Бертэла Олма, Паскаля Шарбано і Эварыста Санчэс-Паленсія, у якіх дыялектыка ўводзіцца ў навуку, нароўні з дыялектычным матэрыялізмам Маркса і Энгельса.

Такім чынам, дыялектыка дазваляе рабіць выразнымі і даступнымі супярэчнасці ў навуцы (антаганістычныя тэндэнцыі), так бы мовіць, незвычайныя і парадаксальныя сітуацыі, якія сустракаюцца ў назіраннях і навуковых эксперыментах.

«Строга кажучы, змест дыялектыкі мяняецца з прагрэсам навукі, бо, у пэўным сэнсе, гэта змест ёсць сама навука, заснаваная на прынцыпах абстракцый. Вось пераказ дыялектычных прынцыпаў, першапачаткова сфармуляваных Энгельсам (1878), у інтэрпрэтацыі Ж. М. Брома: (Прынцыпы дыялектыкі, 2003):

1.. Рух і змяненне.
2.. Узаемадзеянне (або ўзаемазалежнасць).
3.. Супярэчнасць як сіла будавання.
4.. Пераход ад колькасці да якасці (ланцугі і парывы).
5.. Адмаўленне адмаўлення: тэзіс, антытэзіс і сінтэз (прынцып развіцця па спіралі).

Заўважым, што Жорж Палітцэр (1936) сумяшчае прынцыпы 3 і 5. Гэта не выклікае нязручнасці, так як змест прынцыпаў яшчэ не было вызначана… Змена нашых навуковых ведаў вядзе да пастаяннага перагляду зместу гэтых прынцыпаў.» (Эварист Санчэс-Паленсія, «Дыялектычнага прагулка ў навуцы», 2012).

Матэрыялістычная дыялектыка знайшла шэраг пацверджанняў ў біялогіі (Рышар Левантан, Стэфан жэ Гулд). Жывыя арганізмы сваім фізіка-хімічна дэтэрмінаваных развіццём і вызначаным зместам інфармацыі, падпарадкаваныя бясконцым зменаў у сваім метабалізме і эвалюцыі. У гэтым сэнсе, канцэпцыя дыялектыкі прыроды, прапанаваная Энгельсам, можа быць выкарыстана.

Згодна з Эварыстам Санчэс-Паленсія, дыялектыка дазваляе дазваляць супярэчнасці ў навуцы, незвычайныя і парадаксальныя, ва ўсіх відах ведаў, уключаючы прыкладную матэматыку, аднак у першую чаргу сацыялогію і псіхалогію. Фактычна, на яго думку, дыялектыка не з'яўляецца логікай са сваімі дакладнымі законамі, а больш агульным каркасам, у які ўпісваюцца эвалюцыйныя з'явы.

Зноскі
------

1. ↑  Диалектика // Современная энциклопедия. 2000. **(нявызн.)**. Праверана 19 снежня 2014.
2. ↑
3. ↑  Философия — БСЭ — Яндекс.Словари **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 жніўня 2014. Праверана 30 красавіка 2013.
4. ↑  Энциклопедия **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 верасня 2014. Праверана 30 красавіка 2013.
5. ↑  Диалектика — БСЭ — Яндекс.Словари **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 29 красавіка 2013. Праверана 28 красавіка 2013.
6. ↑  *Платон*. Софист
7. ↑  Диалектика Платона // *Асмус В. Ф.* Античная философия
8. ↑  Китай — БСЭ — Яндекс.Словари **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 лістапада 2013. Праверана 30 красавіка 2013.
9. ↑  КИТАЙСКАЯ ФИЛОСОФИЯ **(нявызн.)**. Праверана 30 красавіка 2013.
10. 1 2 3  dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/16402
11. ↑  slovari.yandex.ru/Диалектика/БСЭ/Диалектика/
12. ↑  Маркс К. «Капитал». Том I. Послесловие ко второму изданию
13. ↑  *Горнштейн Т. Н.* Диалектический метод / Глава четвёртая // Философия Николая Гартмана. (Критический анализ основных проблем онтологии). — Ленинград: «Наука», 1969.

Літаратура
----------

* Диалектика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
* Абрамов М. А. Догмы и поиск (сто лет дискуссий о диалектике в английской философии). — М. 1994. — 210 с.
* Адорно Т. В. Негативная диалектика. Пер. с нем. — М.: Научный мир, 2003. — 372 с.
* Алексеев П. В. Панин А. В. Теория познания и диалектика. — М. 1991. — 383 с.
* Берти Э. Древнегреческая диалектика как выражение свободы мысли слова // Историко-философский ежегодник 1990. — М. 1991. — С. 321—344.
* Богомолов А. С. Диалектический логос. Становление античной диалектики. — М. 1982. — 263 с.
* Бурова И. Н. Парадоксы теории множеств и диалектика. — М. 1976.- 176 с.
* Вазюлин В. А. Логика «Капитала» К. Маркса. Архівавана 6 красавіка 2013. — М. 1968—2002². — 295 с.
* Дёмин Р. Н. Сократ о диалектике и учение о разделении по родам в древнем Китае // Универсум платоновской мысли: неоплатонизм и христианство. Апологии Сократа. — СПб. 2001.
* Джохадзе Д. В. Диалектика Аристотеля. — М. 1971.
* Джохадзе Д. В. Джохадзе Н. И. История диалектики: Эпоха античности. — М. 2005. — 326 с.
* Диалектика и её критики. — М. 1986.
* Диалектическое противоречие. — М. 1979. — 343 с.
* Дынник М. А. Диалектика Гераклита Эфесского. — М. 1929.
* Зелькина О. С. Системно-структурный анализ основных категорий диалектики. — Саратов, 1970.
* Зиновьев А. А. О логической природе восхождения от абстрактного к конкретному // Философская энциклопедия. — 1960. — Т. 1
* Зиновьев А. А. Восхождение от абстрактного к конкретному (на материале Капитала К. Маркса). — М. 2002. — 312 с. — ISBN 5-201-02089-5
* Ильенков Э. В. Диалектическая логика. Очерки истории и теории. Москва, Политиздат, 1974. — 271 с. // Второе издание, дополненное. М.: Политиздат, 1984. — 320 с.
* История античной диалектики. — М. 1972. — 335 с.
* История диалектики XIV—XVIII вв. — М. 1974. — 356 с. (АН СССР.Ин-т философии) Архівавана 8 лютага 2014..
* История марксистской диалектики от возникновения марксизма до ленинского этапа. — М. 1972.
* Кедров Б. М. О методе изложения диалектики: Три великих замысла. — М.: Наука, 1983. — 478 с.
* Критика немарксистских концепций диалектики XX века. Диалектика и проблема иррационального / Под ред. Ю. Н. Давыдова. — М. 1988. − 478 с. ISBN 5-211-00186-9
* Лосев А. Ф. Хаос и структура. М.: Мысль, 1997
* Луканин Р. К. Диалектика аристотелевской «Топики» // Философские науки. — 1971. — № 6.
* Моисеев Н. Н. Алгоритмы развития. — М.: Наука, 1987. — С. 17-37, 44.
* Нарский И. С. К вопросу о соотношении формальной логики и диалектики // Вестник Московского университета. — 1960. — № 3.
* Омельяновский М. Э. Диалектика в современной физике. — М.: Наука, 1973. — 324 с.
* Оруджев З. М. Диалектика как система. — М. 1973. — 352 с.
* Петров Ю. А. Логическая функция категорий диалектики. — М. 1972.
* Садовский Г. И. Диалектика мысли. Логика понятий как теория отражения сущности развития. — Минск, 1982. — 310 с.
* Семашко Л. М. Диалектика Платона и её интерпретация Гегелем // Философские науки. — 1971. — № 4.
* Фурман А. Материалистическая диалектика. — М. 1969.
* Чан Шэнь. Диалектика Гегеля и китайская традиция диалектического мышления. // Судьбы гегельянства: философия, религия и политика прощаются с модерном. — М. 2000. — С.335-347.
* Шаш С. Д. Проблема исследования раннегреческой диалектики // Сб. Философские исследования. — Минск, 1970.
* Широканов Д. И. Взаимосвязь категорий диалектики. — Минск, 1969.
* Claude Bruaire, La Dialectique, PUF, coll. "Que sais-je ? ", 1993
* Jean-Marie Brohm, les principes de la dialectique, Éditions de La Passion, 254p. 2003
* Jean-François Chantaraud, L'état social de la France, Leviers de la cohésion sociale et de la performance durable, Documentation française, 2013
* Georges Gurvitch, Dialectique et sociologie, Flammarion, 1962
* Henri Lefebvre, Le Matérialisme dialectique, PUF, 1939
* René Mouriaux, La dialectique d’Héraclite à Marx, Syllepse, 2010
* Bertell Ollman, La dialectique mise en œuvre : Le processus d’abstraction dans la méthode de Marx, Syllepse, 2005
* Lucien Sève, Sciences et dialectiques de la nature, La Dispute, 1998
* Évariste Sanchez-Palencia, Promenade dialectique dans les sciences, éd. Hermann, 2012
* Howard Ll. Williams, Hegel, Heraclitus, and Marx’s Dialectic. — Harvester Wheatsheaf, 1989. — 256 p. ISBN 0-7450-0527-6

### Крытыка дыялектыкі

* Поппер к. Что такое диалектика? // Вопросы философии. — 1995. — № 1. — С. 118—138.
* Садовский В. Н. Карл Поппер, Гегелевская диалектика и формальная логика // Вопросы философии. — 1995. — № 1. — С. 139—148.
* Смирнов В. А. К. Поппер прав: диалектическая логика невозможна Архівавана 13 кастрычніка 2008.
* Бродский А. И. Тайна диалектической логики
* Рассел Б. Мудрость Запада особенно: просвещение и романтизм/Гегель (1770—1831), Рассел Б.
* Войнаровский М. Диалектика Архівавана 29 жніўня 2011.
* Jean-Paul Sartre, Critique de la raison dialectique, 1960.

| ⛭Філасофія |
| --- |
| спіс філосафаў ·  спіс філасофскіх школ |
| Асноўныя раздзелы | Логіка ·  Эпістэмалогія (Гнасеалогія) ·  Этыка ·  Эстэтыка ·  Палітычная філасофія ·  Метафізіка (Анталогія) |
| Іншыя раздзелыфіласофіі | Аксіялогія ·  Натурфіласофія ·  Фенаменалогія ·  Экзістэнцыялізм ·  Герменеўтыка ·  Тэалогія ·  Аналітычная філасофія |
| 

| Філасофскія светапогляды |
| --- |
| Віталізм ·  Ідэалізм ·  Матэрыялізм ·  Пантэізм ·  Персаналізм ·  Марксізм ·  Постмадэрнізм ·  Прагматызм |

 |
| 

| Філасофія навукі |
| --- |
| Метафіласофія ·  Філасофія матэматыкі ·  Філасофія фізікі ·  Філасофская антрапалогія ·  Сацыяльная філасофія ·  Філасофія логікі ·  Філасофія права ·  Філасофія гісторыі ·  Філасофія эканомікі ·  Філасофія педагогікі ·  Філасофія філалогіі |

 |
| 

| Філасофія прадметнай вобласці |
| --- |
| Філасофія тэхнікі ·  Філасофія свядомасці ·  Філасофія мастацтва ·  Палітычная філасофія ·  Філасофія жыцця |
| Філасофія рэлігіі | Атэізм ·  Дэізм ·  Пантэізм ·  Ісламская філасофія ·  Філасофія індуізму ·  Будыйская філасофія |

 |
| 

| Геаграфія і гісторыя філасофіі |
| --- |
| Паводле часу | 

|  |  |
| --- | --- |
| Эпохі | Сучасная філасофія ·  Філасофія Новага часу ·  Філасофія Адраджэння ·  Сярэдневяковая філасофія ·  Антычная філасофія (Старажытнагрэчаская філасофія) |
| Стагоддзі | XVII ·  XVIII ·  XIX ·  XX |

 |
| Паводле геаграфічнага становішча | 

|  |  |
| --- | --- |
| Паводле рэгіёнаў | Усходняя філасофія ·  Заходняя філасофія ·  Еўрапейская філасофія (Кантынентальная філасофія) |
| Паводле краін | Аўстралійская філасофія ·  Амерыканская філасофія ·  Англійская філасофія ·  Беларуская філасофія ·  Грэчаская філасофія ·  Кітайская філасофія ·  Індыйская філасофія ·  Іранская філасофія ·  Руская філасофія ·  Гісторыя філасофскай думкі на Беларусі |

 |

 |
| 

| Сумежныя навукі і паняцці |
| --- |
| Навукі | Касмалогія ·  Праксіялогія ·  Арыенталізм ·  Псіхааналіз ·  Матэматычная логіка ·  Гісторыя філасофіі |
| Вучэнні, тэорыі, паняцці | Акцыдэнцыя ·  Апейран ·  Дыялектыка ·  Іманентнасць ·  Космас ·  Хаос ·  Тэлеалогія ·  Анархізм |

 |
| Партал «Філасофія» |

| ⛭Сем вольных мастацтваў |
| --- |
| Трывіум | Граматыка ·  Рыторыка ·  Дыялектыка (Логіка) |
| Квадрывіум | ✰ Арыфметыка ·  Геаметрыя ·  Астраномія ·  Музыка |