*Эта артыкул пра ордэн Расійскай імперыі. Інфармацыя пра ордэн СССР прыведзена ў артыкуле Ордэн Аляксандра Неўскага, СССР, а пра ордэн Расійскай Федэрацыі — у артыкуле Ордэн Аляксандра Неўскага, Расія.*
**Імператарскі Ордэн Святога Дабравернага Князя Аляксандра Неўскага** (руск.: Императорский О́рден Святого Благоверного Князя Алекса́ндра Не́вского, ордэн Святога Аляксандра Неўскага (руск.: орден Святого Александра Невского)) — дзяржаўная ўзнагарода Расійскай імперыі з 1725 да 1917 года. Заснаваны Кацярынай I і стаў трэцім расійскім ордэнам пасля ордэна Св. Андрэя Першазванага і жаночага ордэна Св. Вялікамучаніцы Кацярыны.

Знак ордэна ўяўляў сабой чатырохканцовы прамы крыж з канцамі, якія пашыраюцца да канцоў, і характэрнымі двухгаловымі арламі, размешчанымі паміж канцамі крыжа. У цэнтры крыжа размяшчаўся круглы медальён з выявай коннай фігуры Аляксандра Неўскага. Таксама да знакаў ордэна адносілася сярэбраная васьміпрамянёвая зорка з дэвізам ордэна «ЗА ПРАЦЫ І АЙЧЫНУ» (руск.: ЗА ТРУДЫ И ОТЕЧЕСТВО).

Гісторыя ордэна
---------------

Ордэн Святога Аляксандра Неўскага быў задуманы Пятром I для ўзнагароджання за ваенныя заслугі. Аднак заснаваны ўжо пасля яго смерці 21 мая (1 чэрвеня) 1725 года Кацярынай I ордэн стаў выкарыстоўвацца і для ўзнагароджання грамадзянскіх асоб.

Упершыню кавалерамі ордэна сталі 18 чалавек у дзень вяселля дачкі Кацярыны і Пятра I, царэўны Ганны і герцага Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпскага Карла-Фрыдрыха. Мяркуючы па спісе ўзнагароджаных асоб, ордэн прызначаўся для ўзнагароджання не самых вышэйшых ваенных і дзяржаўных чыноў, якія адпавядаюць прыкладна генерал-лейтэнанту ці генерал-маёру. Аднак ужо 30 жніўня (10 верасня) 1725 года, у гадавіну перанясення з Уладзіміра мошчаў святога дабравернага вялікага князя Аляксандра Неўскага, імператрыца Кацярына I узнагародзіла ордэнам сябе, а таксама яшчэ 21 чалавека з вышэйшай знаці, у тым ліку польскаму каралю і вялікаму князю літоўскаму Аўгусту II і каралю Даніі Фрэдэрыку IV. У спіс не трапіў ніводны генерал-маёр. Ордэн зацвердзіўся як узнагарода для чыноў ад генерал-лейтэнанта і вышэй.

Да валадарання Кацярыны II ордэнам Святога Аляксандра Неўскага ўзнагародзілі каля 300 чалавек. Імператрыца Кацярына II выдала яшчэ 250 ордэнаў. За Паўлам I у 1797 годзе ордэн упершыню атрымаў афіцыйны статут і апісанне: «*Крыж чырвоны, які мае ў прамежках двухгаловых арлоў, а ў сярэдзіне выяву Святога Аляксандра на кані. На іншым баку ў белым полі яго вензель з Княжацкаю Каронаю. Зорка сярэбраная, у сярэдзіне якой у сярэбраным полі вензельнае імя Святога Аляксандра Неўскага пад Княжацкаю Каронаю.*». У 1860-я гады, па тагачаснай модзе, знак ордэна нярэдка пакрывалі чорнай эмаллю. У Паўлаўскі час засноўваецца асобая камісія з шасці кавалераў ордэна Аляксандра Неўскага, якая займалася дабрачыннай дзейнасцю на разавыя ўнёскі ў 200 рублёў ад новых узнагароджаных. Пры Аляксандру I унёскі павялічыліся.

У перыяд войнаў з Напалеонам 1812—1814 гадоў ордэн Святога Аляксандра Неўскага выдаваўся 48 раз, з іх 14 ордэнаў з дыяментамі. За Барадзінскую бітву Аляксандр I дараваў 4 ордэны вядомым генералам Д. С. Дахтурову, М. А. Міларадавічу, А. І. Астэрману-Талстому і М. М. Раеўскаму.

Вядома 3674 факты ўзнагароджання за час існавання ордэна, найбольш шчодра ўзнагарода раздавалася ў 1916 годзе (105 фактаў узнагароджання). Капітульным храмам ордэна з'яўляўся Траецкі сабор Аляксандра-Неўскай Лаўры. Як дзяржаўная ўзнагарода ордэн быў скасаваны ў 1917 годзе.

Ордэн захаваны ў эміграцыі домам Раманавых як дынастычная ўзнагарода. Пра ўзнагароджанне ордэнам пасля 1917 гады гл. артыкул Падараванні тытулаў і ордэнаў Расійскай імперыі пасля 1917 года.

29 ліпеня 1942 года ў СССР быў заснаваны новы ордэн Аляксандра Неўскага для ўзнагароджання каманднага саставу Чырвонай Арміі.

Пасля распаду Савецкага Саюза ордэн быў захаваны ў сістэме дзяржаўных узнагарод Расійскай Федэрацыі Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі ад 2 сакавіка 1992 года № 2424-1 «Аб дзяржаўных узнагародах Расійскай Федэрацыі» і Пастановай Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі ад 20 сакавіка 1992 года № 2557-I «Аб зацвярджэнні Указу Прэзідыума Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі „Аб дзяржаўных узнагародах Расійскай Федэрацыі"». Аднак, да 2010 года расійскі ордэн не меў статуту і афіцыйнага апісання, узнагароджанне ордэнам дзяржавай не адбывалася.

Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Д. Мядзведзева ад 7 верасня 2010 года № 1099 «Аб мерах па ўдасканаленні дзяржаўнай узнагароднай сістэмы Расійскай Федэрацыі» зацверджана, што ордэн Аляксандра Неўскага ізноў уваходзіць у дзяржаўную ўзнагародную сістэму Расійскай Федэрацыі, а таксама зацверджаны яго статут і апісанне. Знак ордэна Аляксандра Неўскага Расійскай Федэрацыі капіруе дызайн дарэвалюцыйнага ордэна.

Ордэн Аляксандра Неўскага з'яўляецца адзінай узнагародай, якая існавала (з пэўнымі зменамі) ва ўзнагародных сістэмах Расійскай імперыі, Савецкага Саюза і Расійскай Федэрацыі.

* Зорка да ордэна Св. Аляксандра Неўскага 1820-яЗорка да ордэна Св. Аляксандра Неўскага 1820-я
* Зорка да ордэна Св. Аляксандра НеўскагаЗорка да ордэна Св. Аляксандра Неўскага
* Знак у выглядзе крыжа да ордэна Св. Аляксандра Неўскага. Асабовая (злева) і адваротная бакі знака.Знак у выглядзе крыжа да ордэна Св. Аляксандра Неўскага. Асабовая (злева) і адваротная бакі знака.
* Знак ордэна Св. Аляксандра Неўскага 1865 г. з чорнай эмаллю.Знак ордэна Св. Аляксандра Неўскага 1865 г. з чорнай эмаллю.

Гл. таксама
-----------

* Ордэны Расійскай імперыі
* Ордэны Расіі
* Ордэн Аляксандра Неўскага, СССР
* Ордэн Аляксандра Неўскага, Расія
* Аляксандраўская стужка

Зноскі
------

1. ↑  Ордэн Святога Дабравернага князя Аляксандра Неўскага (руск.)(недаступная спасылка).  medalirus.ru. Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2013. Праверана 29 снежня 2012.
2. ↑  *Лозовский Е.В.*. Орден Святого Александра (руск.)(недаступная спасылка).  medalirus.ru. Архівавана з першакрыніцы 8 студзеня 2014. Праверана 29 снежня 2012.
3. ↑  Поўны спіс кавалераў ордэна святога Аляксандра Неўскага выдадзены ў выглядзе слоўніка // aquaviva.ru(недаступная спасылка)
4. ↑  Брытанскі энцыклапедычны даведнік Burke’s Peerage, World Orders of Knighthood & Merit (ISBN 0-9711966-7-2). Імператарскі Ордэн Св. Дабравернага Князя Аляксандра Неўскага прадстаўлены на стар. 715—718 (том I), у раздзеле дзеючых дынастычных ордэнаў Расійскага Імператарскага Дому
5. ↑  Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі ад 2 сакавіка 1992 года № 2424-1 «Аб дзяржаўных узнагародах Расійскай Федэрацыі» // bestpravo.com Архівавана 27 мая 2020.
6. ↑  Пастанова Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі ад 20 сакавіка 1992 года № 2557-I «Аб зацвярджэнні Указу Прэзідыума Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі „Аб дзяржаўных узнагародах Расійскай Федэрацыі"» // sbornik-zakonov.ru
7. ↑  Указ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Д. Мядзведзева ад 7 верасня 2010 года № 1099 «Аб мерах па ўдасканаленні дзяржаўнай узнагароднай сістэмы Расійскай Федэрацыі» // rg.ru (15 верасня 2010 года)

Літаратура
----------

* С. Р. Серков. Первые ордена России // Военно-исторический журнал. — 1990. — № 1. — С. 93-95.
* Орден святого Александра Невского, С. Шишков, «Награды России. 1698—1917 гг.», Т. 1, стр 198—261

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Ордэн Святога Аляксандра Неўскага
* А. А. Селязнёў «Імператарскі ордэн Св. Дабравернага князя Аляксандра Неўскага»
* Гісторыя ордэна святога Аляксандра Неўскага
* Ордэн Св. Аляксандра Неўскага, артыкул на сайце За Веру і Пэўнасць
* Ордэн святога Аляксандра Неўскага, артыкул на сайце Руская народная лінія
* Кавалеры ордэна Святога вялікага князя Аляксандра Неўскага ў 1725—1796 гадах Архівавана 25 лютага 2014.

| **Ордэны і знакі адрознення Расійскай імперыі** |
| --- |
|  | 
Св. Андрэя Першазванага | Св. Кацярыны | Св. Георгія | Св. Уладзіміра | Св. Аляксандра Неўскага | Белага арла | Св. Ганны | Св. Станіслава | Св. Іаана Іерусалімскага

*Знакі адрознення:*
Георгіеўскі крыж | Знак адрознення ордэна Св. Ганны | Донат ордэна Св. Іаана Іерусалімскага | Св. княгіні Вольгі | За ваенную годнасць

*Узнагародная зброя:* Георгіеўская зброя
 |  |