Трыумф Юстыніяна (Дыптых Барберыні  (руск.) (бел. VI стагоддзе)
**Візантыйскае мастацтва** — гэта гісторыка-рэгіянальны тып мастацтва, які ўваходзіць у гістарычны тып сярэднявечнага мастацтва.

Фарміраванне візантыйскай мастацкай традыцыі
--------------------------------------------

Візантыйская мазаіка (V стагоддзе)
Святы Георгій (раней атрыбутаваўся як Дзмітрый Салунскі) (мазаіка базілікі Святога Дзімітрыя  (руск.) (бел. VII стагоддзе)
Першыя стагоддзі існавання Візантыйскай дзяржавы можна разглядаць як важнейшы этап у фарміраванні светапогляду візантыйскага грамадства, якое абапіралася на традыцыі паганскага элінізму і прынцыпы хрысціянства. Фарміраванне хрысціянства як філасофска-рэлігійнай сістэмы было складаным і доўгім працэсам. Хрысціянства ўвабрала ў сябе шматлікія філасофскія і рэлігійныя вучэнні таго часу. Хрысціянская дагматыка  (руск.) (бел. склалася пад моцным уплывам блізкаўсходніх рэлігійных вучэнняў, іўдаізму, маніхейства. Яно з’яўлялася сінтэтычнай філасофска-рэлігійнай сістэмай, важным кампанентам якой з’яўляліся антычныя філасофскія вучэнні. На змену непрымірымасці хрысціянства з усім, што несла таўро язычніцтва прыходзіць кампраміс паміж хрысціянскім і антычным светасузіраннем. Найбольш адукаваныя і дальнабачныя хрысціянскія багасловы зразумелі неабходнасць авалодання ўсім арсеналам паганскай культуры для выкарыстання яе ў стварэнні філасофскіх канцэпцый. Такія мысляры, як Васіль Кесарыйскі, Грыгорый Ніскі  (руск.) (бел. і Грыгорый Назіанзін, закладваюць падмурак візантыйскай філасофіі, які сыходзіць каранямі ў гісторыю элінскага мыслення. У цэнтры іх філасофіі знаходзіцца разуменне быцця як дасканаласці. Нараджаецца новая эстэтыка, новая сістэма духоўных і маральных каштоўнасцяў, змяняецца і сам чалавек той эпохі, яго бачанне свету і стаўленне да сусвету, прыроды, грамадства.

Перыядызацыя візантыйскага мастацтва
------------------------------------

* **раннехрысціянскі перыяд** (так званай перадвізантыйскай культуры, I—III стагоддзі);
* **ранневізантыйскі перыяд**, «залаты век» імператара Юстыніяна I (527—565), архітэктуры храма Святой Сафіі ў Канстанцінопалі і равенскіх мазаік (IV—VII стагоддзя);
* **іканаборчы перыяд** (VIII — пачатак IX стагоддзя). Імператар Леў III Ісаўр (717—741), заснавальнік Ісаўрыйскай дынастыі, выдаў Эдыкт аб забароне ікон. Гэты перыяд атрымаў назву «цёмны час» — шмат у чым па аналогіі з такім самым этапам хрысціянізацыі Заходняй Еўропы;
* **перыяд Македонскага адраджэння  (руск.) (бел.** (867—1056). Прынята лічыць класічным перыядам візантыйскага мастацтва. XI стагоддзе стаў вышэйшай кропкай росквіту. Звесткі аб свеце чэрпаюць з Бібліі і твораў старажытных аўтараў. Гармонія мастацтва дасягалася за кошт строгай рэгламентацыі;
* **Камнінаўскае адраджэнне  (руск.) (бел.** пры імператарах дынастыі Камнінаў (1081—1185);
* **Палеалогаўскае адраджэнне**, адраджэнне эліністычных традыцый (1261—1453).

Архітэктура Візантыі
--------------------

Асноўны артыкул: **Архітэктура Візантыі**

Іканапіс
--------

Асноўны артыкул: **Іканапіс (гісторыя)**
Уладзімірская ікона  (руск.) (бел. (пачатак XII стагоддзя, Канстанцінопаль)
Іканапіс Візантыйскай імперыі быў найбуйнейшай мастацкай з’явай ва ўсходне-хрысціянскім свеце. Візантыйская мастацкая культура не толькі стала родапачынальніцай некаторых нацыянальных культур (напрыклад, Старажытнарускай), але і на працягу ўсяго свайго існавання аказвала ўплыў на іканапіс іншых праваслаўных краін: Сербіі, Балгарыі, Македоніі, Беларусі, Грузіі, Сірыі, Палестыны, Егіпта. Так жа пад уплывам Візантыі знаходзілася культура Італіі, у асаблівасці Венецыі.

Найважнейшае значэнне для гэтых краін мелі візантыйскія іканаграфіі і новыя стылістычныя плыні, якія ўзнікалі ў Візантыі .

Скульптура Візантыі
-------------------

Парфіравыя тэтрархі
Для рэлігійных мэтаў скульптура з самага пачатку ўжывалася умерана, таму што ўсходняя царква заўсёды неспрыяльна глядзела на статуі, лічачы пакланенне ім у некаторым родзе ідалапаклонствам, і калі да IX стагоддзя круглыя фігуры яшчэ былі цярпімыя ў візантыйскіх храмах, то пастановай Нікейскага сабора 787 года яны былі зусім ліквідаваны з іх. Такім чынам, галоўная ніва дзейнасці для скульптуры была закрыта, і ёй заставалася выконваць толькі саркафагі, арнаментальныя рэльефы, невялікія дыптыхі, якія імператары даравалі саноўнікам і царкоўным іерархам, абклады для кніг, посуд і інш. Матэрыялам для дробных вырабаў такога роду служыла ў большасці выпадкаў слановая косць.

Мазаіка
-------

Галоўнай тэхнікай візантыйскай мазаікі пераважна быў прамы мазаічны набор, пры якім элементы укладываются зваротным бокам на пастаянную аснову. Прамы набор у старажытнасці ажыццяўлялі непасрэдна на месцы мазаічнай кампазіцыі: падлозе ці сцяне жылога або грамадскага памяшкання. На роўным пласце замацавальнай масы рабіўся эскіз, а затым кавалачкі смальты ўцісківаліся ў масу.

Смальтавыя кампазіцыі адрозніваліся вялікай разнастайнасцю колеру, яркасцю, гульнёй святла на паверхні. Галоўнай мастацкай асаблівасцю візантыйскіх мазаік з’яўляецца цудоўны залаты фон, мігатлівы як пры натуральным асвятленні, так і пры святле свечак. Абавязковым для візантыйскіх майстроў стаў тэхнічны прыём выканання контураў мазаічных фігур. Контур выкладваўся ў адзін шэраг кубікаў і элементаў з боку фігуры або аб’екта, і таксама ў адзін шэраг — з боку фону. Роўная лінія такіх контураў надавала малюнкам на мільготкім фоне выразнасць. Разнастайнасць даступных адценняў надавала мазаічным малюнкам жывы аб’ём. Большасць мазаічных пано адлюстроўвалі біблейскія і хрысціянскія сюжэты гісторыі. Візантыйскі мур разлічаны на ўспрыманне малюнка з вялікай адлегласці — карціны адрозніваюцца некаторай няроўнасцю, «аксамітасцю» адценняў і фактур, што «ажыўляе» створаныя выявы.

У перыяды росквіту Візантыйскай імперыі мазаіка станавілася галоўным элементам мастацкага аздаблення сабораў, пахавальняў і базілік, аднак пазней з-за дарагоўлі мазаіка была выцесненая фрэскамі.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва
--------------------------------

Карона Канстанціна IX Манамаха, XI стагоддзе
Разам з разьбяной справай квітнела *апрацоўка металаў*, з якіх выконваліся выбіўныя або адліваныя творы ўмеранага рэльефу. Візантыйскія мастакі дайшлі, нарэшце, да таго, што сталі абыходзіцца зусім без рэльефу, як, напрыклад, у бронзавых дзвярах цэркваў, вырабляючы на меднай паверхні, толькі злёгку паглыблены контур і выкладваючы яго іншым металам, срэбрам ці золатам. Да гэтага разраду работ, званага agemina, належалі выдатныя дзверы рымскай базілікі Сан-Паола-фуоры-ле-Мура, якія загінулі падчас яе пажару ў 1823 годзе, і належаць дзверы ў саборах Амальфі  (англ.) (бел. і Салерна  (англ.) (бел. блізу Неапаля. Акрамя дзвярэй, такім жа спосабам вырабляліся напрастольныя абразы, дошкі для сценак прастолаў, абклады для Евангелляў, каўчэгі  (руск.) (бел. для мошчаў і г д. Ва ўсіх падобных творах візантыйскае мастацтва імкнулася пазбягаць выпукласці, замяняючы рэльеф або агемінальнай працай, або чэрню  (руск.) (бел. або эмаллю, і з клопатам больш за ўсё аб раскошы і, магчыма, большым ужыванні каштоўных камянёў.

Асабліва майстэрскімі былі візантыйскія майстры ў эмальерных вырабах, якія можна падзяліць на два гатункі: простую эмаль (émail champlevé) і перагародкавую эмаль  (англ.) (бел. (émail cloisoné). У першай на паверхні металу рабіліся з дапамогай разца паглыбленні адпаведна малюнку, і ў гэтыя паглыбленні насыпаўся парашок каляровага шклопадобнага рэчыва, якое потым сплаўлялася на агні і прыкіпала трывала да металу; у другой малюнак на метале абазначаўся прылепленым да яго дротам, а прасторы паміж атрыманых такім чынам перагародак запаўняліся шклопадобным рэчывам, якое потым утварала гладкую паверхню і прымацоўвалася да металу разам з дротам з дапамогай плаўлення. Цудоўнейшы ўзор візантыйскай эмальернай справы  (руск.) (бел. прадстаўляе знакамітая Пала д’Ора  (руск.) (бел. (залаты алтар) — род маленькага іканастаса з мініяцюрамі ў тэхніцы перагародкавай эмалі, які ўпрыгожвае сабой галоўны алтар у венецыянскім Саборы Святога Марка.

* Залаты заручальны пярсцёнак, VII стагоддзеЗалаты заручальны пярсцёнак, VII стагоддзе
* Пара завушніц, каля 600 г.Пара завушніц, каля 600 г.
* Медальён з перагародкавай эмаллю, каля 1100 г.Медальён з перагародкавай эмаллю, каля 1100 г.
* Крыж-рэлікварый, XII стагоддзеКрыж-рэлікварый, XII стагоддзе
* Ісус Пантакратар, разьба па лазурыцеІсус Пантакратар, разьба па лазурыце

Зноскі
------

1. ↑  *Медиаэнциклопедия ИЗО.* РАННЕХРИСТИАНСКОЕ II—IV вв**(неопр.)**.

Літаратура
----------

* Всеобщая история искусств. Искусство Византии
* Лазарев В. Н. История византийской живописи
* Отто Демус. Мозаики византийских храмов
* Колпакова Г. С. Искусство Византии. Ранний и средний периоды. — СПб.: Азбука-классика  (руск.) (бел. 2005.
* Захарова А. В. Мальцева С. В. Византия как христианская античность Архівавана 15 верасня 2016. // Актуальные проблемы теории и истории искусства  (руск.) (бел.: сб. науч. статей. Вып. 5. / Под ред. С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой, А. В. Захаровой. — СПб.: НП-Принт, 2015. С. 176—187. — ISSN 2312—2129
* Димов, Г.  (балг.) (бел. Ранновизантийско сребърно блюдо от с. Светлен (Поповско) — В: Сборник с доклади от VIII национална научна конференция на тема «Поломието — находки, събития и личности» ИМ Попово, В. Търново, 2016, 741—760.

Спасылкі
--------

* Византия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX525326 · LCCN: sh85007589 · LNB: 000052746 · Microsoft: 148263481 · NDL: 00560704 · NKC: ph119062 |

 |