**Асла́н (Халід) Аліевіч Масха́даў** (чач.: Масхадан Іаьлин кІант Аслан, Халид; (21 верасня 1951 года, Шакай, Карагандзінская вобласць, Казахская ССР, СССР — 8 сакавіка 2005 года, Талстой-Юрт, Чачэнская Рэспубліка, Расійская Федэрацыя) — ваенны і дзяржаўны дзеяч непрызнанай Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя (ЧРІ). У пачатку 1990-х браў удзел у стварэнні ўзброеных сіл ЧРІ[ru] і кіраваў баявымі дзеяннямі баевікоў супраць федэральных сіл; са студзеня 1997 па сакавік 2005 — прэзідэнт ЧРІ.

Забіты 8 сакавіка 2005 года падчас спецаперацыі ФСБ.

У 1969 годзе паступіў на вучобу ў Тбіліскае вышэйшае артылерыйскае вучылішча. Далей служыў у савецкім войску, як у самім СССР, так і за яго межамі (у Венгрыі). Быў начальнікам штабу і ракетных войскаў Вільнюскага гарнізона, якім загадваў беларускі генерал Валерый Фралоў. Браў удзел у карным паходзе на вільнюскае тэлебачанне ў 1991 годзе. Выйшаў у адстаўку ў 1992 годзе. Меў чын — палкоўніка арміі СССР.

У выраку Вярхоўнага суда Паўночнай Асеціі па справе Нурпашы Кулаева[ru], адзінага ўдзельніка захопу школы № 1 у Беслане[ru], які выжыў, утрымваецца сцвярджэнне пра дачыненне Масхадава да дадзенага акта тэрарызму.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сяле Шакай Асакараўскага раёна Карагандзінскай вобласці Казахскай ССР, куды яго сям’я была дэпартавана ў 1944 годзе. Выхадзец з тайпа[ru] Алерой[ru].

У 1957 годзе (паводле іншых дадзеных — у 1959 годзе) пасля рэабілітацыі чачэнскага і інгушскага народаў разам з сям’ёй вярнуўся ў Чачню, у сяло Зебір-Юрт[ru] Надцерачнага раёна[ru] Чачэна-Інгушскай АССР. У 1966 годзе ўступіў ва УЛКСМ. У 1968 годзе скончыў 10 класаў сярэдняй школы ў сяле Надцерачнае.

### Навучанне і вайсковая служба

У 1969 годзе паступіў у Тбіліскае вышэйшае артылерыйскае каманднае вучылішча, якое скончыў у 1972 годзе. Потым у 1972—1978 гадах служыў у Далёкаўсходняй ваеннай акрузе ў в/ч 20119, дыслакаванай у сяле Платонаўка[ru] Ханкайскага раёна[ru] на беразе возера Ханка. Займаў пасады камандзіра агнявога ўзвода, камандзіра батарэі, начальніка штаба артылерыйскага дывізіёна і намесніка камандзіра дывізіёна. Член Камуністычнай партыі Савецкага Саюза з 1972 года. У 1978 годзе паступіў у Ленінградскую Ваенна-артылерыйскую акадэмію імя М. І. Калініна[ru], якую ў 1981 годзе скончыў з адзнакай. Паводле дакументаў, у акадэміі ён лічыўся Асланам, а аднакурснікі клікалі яго Алегам. Яны адзначалі, што ён тады не прытрымліваўся мусульманскай веры і быў неабыякавы да спіртнога.

Потым у 1981 годзе быў скіраваны ў Паўднёвую групу войскаў (г. Кечкемет, Венгрыя), дзе паслядоўна займаў пасады камандзіра дывізіёна, начальніка штаба палка, а потым — камандзіра 198-га самаходнага артылерыйскага палка 19-й гвардзейскай танкавай дывізіі, у якой займаў пасаду начальніка штаба 407-ы гвардзейскага самаходнага артылерыйскага ордэнаў Багдана Хмяльніцкага і Аляксандра Неўскага палка, г. Тата[hu].

Паводле сведчанняў калег, яго полк неаднаразова ўзнагароджваўся пераходным сцягам Вайсковага Савета акругі.

#### Служба ў Літве

З 1986 года камандзір 379-га самаходнага артпалка 107-й мотастралковай дывізіі Прыбалтыйскай ваеннай акругі[ru] (г. Вільнюс, Літва). Яго полк быў лепшым у Прыбалтыйскай ваеннай акрузе, у ім адсутнічала дзядоўства[ru], жонак афіцэраў запрашалі на заняткі і быў створаны жансавет.

У 1989 годзе часць пад камандаваннем Масхадава стала першай у дывізіі, а ў 1990 годзе прызнана лепшай у Прыбалтыйскай ваеннай акрузе па баявой і палітычнай падрыхтоўцы.

У 1990 годзе прызначаны начальнікам артылерыі дывізіі, абраны сакратаром партыйнага камітэта і старшынём афіцэрскага сходу. З 1991 года камандаваў штабам ракетных войскаў і артылерыі Вільнюскага гарнізона, якім загадваў беларускі генерал Валерый Фралоў. Яго салдаты прыкрывалі захоп АМАПам вільнюскага тэлецэнтра, але непасрэдна ў штурме не бралі ўдзел. Сам Масхадаў за два дні да падзей быў высланы з Вільнюса сваім камандаваннем. Быў узнагароджаны ордэнамі «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» II, III ступеня. На момант звальнення з Узброеных сіл СССР меў званне палкоўніка.

#### У штабе Дудаева

У снежні 1992 года, пасля абвастрэння сітуацыі на мяжы паміж Чачнёй і Інгушэціяй, Масхадаў падаў у адстаўку з Узброеных сіл Расіі і прыбыў у Грозны, дзе загадам Джахара Дудаева быў прызначаны начальнікам Грамадзянскай абароны Чачні, а неўзабаве — першым намеснікам начальніка Галоўнага штаба Узброеных сіл ЧРІ.

У 1993—1994 гадах кіраваў баявымі дзеяннямі супраць антыдудаеўскай апазіцыі ва Урус-Мартанаўскім[ru], Надцерачным і Гудэрмескім раёнах[ru]. У сакавіку 1994 года ўказам Дудаева быў прызначаны начальнікам Галоўнага штаба Узброеных сіл ЧРІ.

### Першая чачэнская вайна

Асноўны артыкул: **Першая чачэнская вайна**
У Першую чачэнскую вайну Масхадаў планаваў і кіраваў правядзеннем большасцей буйных баявых і дыверсійных аперацый чачэнскіх узброеных фармаванняў.

Са снежня 1994 года па студзень 1995 года ўзначальваў абарону Прэзідэнцкага палаца ў Грозным. Паводле плана Масхадава чачэнцы прапусцілі расійскія танкі ў цэнтр горада, пасля чаго нанеслі ўдары так, каб падбітыя баявыя машыны блакавалі астатнім шляхі адыходу, а потым з верхніх паверхаў дамоў расстралялі танкі, якія не маглі манеўраваць на вузкіх вуліцах. Паводле некаторых дадзеных, пакінуў горад пасля таго, як ён быў пераўтвораны ў руіны. У лютым 1995 года Дудаеў прысвоіў Масхадаву званне дывізійнага генерала.

Штаб узброеных сіл Ічкерыі быў размешчаны ім у горах на мяжы Вядзенскага[ru] і Нажай-Юртаўскага раёнаў[ru]. У маі 1995 года падчас абвешчанага расійскімі войскамі мараторыя на баявыя дзеянні Масхадаў здзяйсніў перагрупоўку, рэарганізаваў свае сілы па франтах і кірунках.

У жніўні—кастрычніку 1995 года ўзначальваў чачэнскіх баевікоў на перамовах з федэральнымі ўладамі. У адпаведнасці з дасягнутымі дамоўленасцямі, Масхадаў быў прызначаны сустаршынём адмысловай назіральнай камісіі.

Пад кіраўніцтвам Масхадава быў распрацаваны і ажыццёўлены напад баевікоў на Грозны, Аргун і Гудэрмес 6 жніўня 1996 года (аперацыя «Джыхад»). Паводле яго заявы, аперацыя была распачата для таго, «каб паказаць усяму свету і перш за ўсё Расіі баявы патэнцыял Узброеных сіл ЧРІ».

У сакавіку 1995 года пракуратура Расійскай Федэрацыі[ru] ўзбудзіла супраць Масхадава крымінальную справу па фактах яго дачынення да стварэння незаконных узброеных фармаванняў па 170-ым (злоўжыванне ўладай ці службовым становішчам), 64-ым і 77-ым (здрада Радзіме і бандытызм з мерай кары аж да смяротнага пакарання) артыкулам Крымінальнага кодэкса РСФСР і абвясціла яго ў вышук. Нягледзячы на гэта, у 1995 і 1996 гг. ён неаднаразова прадстаўляў баевікоў на перамовах з расійскімі ўладамі, а 31 жніўня 1996 года ён падпісаў з Аляксандрам Лебедзем Хасавюртаўскія пагадненні[be-x-old], згодна якім разгляд пытання пра статус Чачні адкладаўся да 31 снежня 2001 года.

### Міжваенны перыяд

17 кастрычніка 1996 года ўзначаліў урад ЧРІ: рашэннем выканаўцы абавязкаў прэзідэнта Ічкерыі Зелімхана Яндарбіева Масхадаў стаў адначасна прэм’ер-міністрам кааліцыйнага ўрада Чачні і міністрам абароны, захаваўшы пры гэтым пасаду начальніка Галоўнага штаба.

23 лістапада 1996 года падпісаў са старшынём урада РФ Віктарам Чарнамырдзіным пагадненне пра прынцыпы стасункаў паміж федэральным цэнтрам і ЧРІ.

#### Выбары

27 лістапада 1996 года абвясціў пра сваё рашэнне балатавацца на пост прэзідэнта ЧРІ (балатаваўся на пару з віцэ-прэзідэнтам Вахам Арсанавым[ru]). Па ініцыятыве Масхадава, усе кандыдаты павінны былі публічна паклясціся, што не дапусцяць якіх-небудзь правакацый і абразлівых прыёмаў у дачыненні сваіх сапернікаў. Галоўнымі сапернікамі Масхадава на выбарах былі палявы камандзір Шаміль Басаеў, в. а. прэзідэнта ЧРІ Зелімхан Яндарбіеў і міністр прапаганды Маўладзі Удугаў[ru].

27 студзеня 1997 года быў абраны прэзідэнтам ЧРІ, набраўшы 59,3 % галасоў выбарцаў. Другое, трэцяе і чацвёртае месцы занялі Басаеў (23,5 % галасоў), Яндарбіеў (10,1 %) і Удугаў адпаведна. З лютага адначасна заняў пост старшыні ўрада ЧРІ.

12 мая 1997 года ў Маскве Масхадаў і прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын падпісалі «Дагавор аб міры і прынцыпах узаемаадносін паміж Расійскай Федэрацыяй і Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя»[ru].

#### Прэзідэнцкі тэрмін

Праз паўгода пасля выбараў Масхадаў прызначыў Басаева «прэм’ер-міністрам» ЧРІ.

Як піша гісторык-каўказазнавец Джабраіл Гакаеў[ru], Масхадаў, узначаліўшы ЧРІ, апынуўся, аднак, не ў стане кансалідаваць чачэнскае грамадства, падтрымаўшы ўзброеную меншасць і адпрэчыўшы супрацу з цэнтрысцкімі палітычнымі сіламі і лаяльнай да Расіі мадэрнізаванай часткай насельніцтва. Як адзначае Гакаеў, за час кіравання Масхадава ў Чачні хутка дэградавалі эканоміка і сацыяльная сфера:

> 
> 
> Над Чачнёй рэальна навісла экалагічная і эпідэміялагічная катастрофа. Гарады і разбураныя сёлы практычна не аднаўляліся, людзі жылі ў пабітых кварталах, дзе ўжо даўно няма ні каналізацыі, ні вады, а часта — і электрычнасці. Медычнае абслугоўванне, у існасці, адсутнічала. Людзі паміралі ад масавых хвароб і голаду, асабліва высокая смяротнасць сярод дзяцей, практычна ўсё насельніцтва мае патрэбу ў псіхатэрапіі. Вучылішча, вну практычна не працавалі, апроч некалькіх прыватных каледжаў. Узмацніўся працэс арабізацыі адукацыі. У Чачні выяўна пазначыліся прыкметы распаду гаспадарчых, культурных сувязей усярэдзіне соцыуму. З Чачні працягваўся зыход насельніцтва. Паводле дадзеных апошняга перапісу (1989), тут жылі 1270 тыс. чалавек, з іх больш за 30 % рускіх і рускамоўных. Перад пачаткам другой чачэнскай кампаніі насельніцтва Ічкерыі не перавышала 400 тыс. (рускіх у Чачні засталося каля 50 тыс.), тут засталіся толькі тыя, каму няма куды дзецца.
> 
> 
> 

Рэальнага будаўніцтва дзяржавы і аднаўлення эканомікі Чачні Масхадаў ажыццявіць не змог. Існаванне Чачні ў эканамічным плане было забяспечана толькі практычна адкрытымі межамі з астатняй Расіяй, а таксама энерганосьбітамі і электраэнергіяй з Расіі.

У Чачні адбываліся выкраданні людзей, захопы закладнікаў (у тым ліку афіцыйных расійскіх прадстаўнікоў, якія працавалі ў Чачні), крадзяжы нафты з нафтаводаў і нафтавых свідравін, шырока была пашырана вытворчасць і кантрабанда наркотыкаў, выпуск і шыранне фальшывых грашовых купюр, тэракты і напады на суседнія расійскія рэгіёны. На тэрыторыі Чачні былі створаны лагеры для навучання баевікоў — маладых людзей з мусульманскіх рэгіёнаў Расіі. Сюды скіроўваліся з-за мяжы інструктары па мінна-падрыўной справе і ісламскія прапаведнікі. Значную ролю ў жыцці Чачні сталі цацкаць шматлікія арабскія найміты. Галоўнай іх мэтай стала дэстабілізацыя становішча ў суседніх з Чачнёй расійскіх рэгіёнах і шыранне ідэй сепаратызму на паўночнакаўказскія рэспублікі (перадусім Дагестан, Карачаева-Чаркесію, Кабардзіна-Балкарыю).

Масхадаў у сваёй інфармацыйнай палітыцы выкарыстоўваў выказы антысеміцкага толку. Чачэнскі гісторык Лема Вахаеў прыводзіць адзін з прыкладаў выступлення Масхадава: «Сёння я змушаны прызнаць, што ў нас ёсць вахабіцкая ідэалогія, якая робіць з нашай моладзі робатаў, атручвае яе свядомасць. Гэта ідэалогія прыўносіцца штучна. Яе ўкараняюць і шыраць нашы ворагі і яўрэі…». На думку Вахаева, дадзены выказ адлюстроўваў мысленне сепаратыстаў, якія знаходзяцца ва ўладзе: «Антысемітызм сёння прыўносіцца ў чачэнскае грамадства кіравальнай элітай, значная частка якой знаходзіцца пад уплывам ісламскіх радыкалаў-фундаменталістаў. Менавіта таму на кантраляваным рухам вахабітаў тэлеканале „Каўказ" лейтматыў „Нам роўных няма. Мы ўсе змяцём. Трымайся, Расія — мы ідзём!" непарыўна злучаны з заклікам „Будзе наш Іерусалім!"».

#### Вонкавая палітыка

У лістападзе 1997 года ездзіў у ЗША, дзе сустрэўся з некалькімі амерыканскімі кангрэсменамі і каардынатарам Дзярждэпартамента па краінах СНД Стывенам Сестановічам.

У сакавіку 1998 года ездзіў у Лондан, дзе сустрэўся з лордам Алістарам Мак-Альпінам і былым прэм’ер-міністрам Маргарэт Тэтчэр.

У жніўні 1998 года Масхадаў здзейсніў другое падарожжа ў ЗША, дзе выступіў на Міжнароднай канферэнцыі ісламскага адзінства ў Вашынгтоне. Чачэнская дэлегацыя прапанавала ўкласці ў Чачню 30 млрд долараў.

#### Абвастрэнне сітуацыі

Да сярэдзіны 1998 года ў Чачні налічвалася каля 300 атрадаў баевікоў, што не ўваходзілі ў структуру «узброеных сіл ЧРІ». Самыя буйныя з іх — так званая «Армія генерала Дудаева[ru]» пад камандаваннем Салмана Радуева[ru], атрады Шаміля Басаева[ru] і Хатаба. Групоўка Радуева налічвала да 3000 ваяроў і 16 адзінак бранятэхнікі, у групоўцы Басаева людзей і бранятэхнікі было не менш, атрады Хатаба налічвалі каля 500 чалавек. Супрацьставіць ім Масхадаў мог толькі 7000 баевікоў і 60 адзінак бранятэхнікі. У сярэдзіне 1998 года паміж Масхадавым і яго атачэннем, з аднаго боку, і радыкальнымі апазіцыйнымі групамі, з іншай, паўстаў палітычны канфлікт[ru]. У верасні 1998 года Радуеў, Басаеў і Ісрапілаў[be-x-old] звінавацілі Масхадава ў змове з Масквой, запатрабаваўшы яго адстаўкі. У адказ Масхадаў адправіў у адстаўку ўрад Шаміля Басаева. У выніку канфлікту з палявымі камандзірамі Масхадаў страціў кантроль над большай часткай тэрыторыі за межамі Грознага.

Амаль ува ўсіх раёнах Чачні атрады баевікоў захавалі свае структуры — штабы, «джамааты», вайсковыя базы, турмы. Гэтыя бандыты не лічылі чачэнскую вайну скончанай і ў любы момант былі гатовы пачаць баявыя дзеянні і здзяйсняць тэракты. Найболей буйныя рабагандляры і бандыты сталі службоўцамі ЧРІ: Б. Бакуеў[ru] — «намеснікам міністра ўнутраных спраў», Ваха Арсанаў — «віцэ-прэзідэнтам» і т. п.

9 студзеня 1999 года Масхадаў выступіў за стварэнне ісламскай дзяржавы ў Чачні. Урус-Мартанаўскі раён стаў базай апазіцыі, што жыла па сваіх законах. Там іарданец Хатаб адкрыў дыверсійную базу.

3 лютага 1999 года Масхадаў падпісаў указ пра ўвядзенне ў Чачні шарыяцкага кіравання «у поўным аб’ёме». Парламент быў пазбаўлены заканадаўчых праў, а вышэйшым заканадаўчым органам стала Шура[en] — ісламскі савет, быў створаны арганізацыйны камітэт на чале з Ахмедам Закаевым па стварэнні «шарыяцкай канстытуцыі». У адказ на гэта Басаеў абвясціў пра стварэнне «апазіцыйнай Шуры», якую сам і ўзначаліў. Пасля гэтага ён звінаваціў Масхадава ў «рэпрэсіях супраць удзельнікаў вайны і прыхільнікаў незалежнасці Чачні», і ў тым, што «замест аб’яднання нацыі прэзідэнт падзяліў народ па рэлігійным прынцыпе».

Летам 1999 года супрацьстаянне паміж прыхільнікамі Масхадава і радыкальнай апазіцыяй рэзка абвастрылася. 4 чэрвеня чачэнскае тэлебачанне перадало зварот Масхадава да апазіцыі: «Устаньце побач са мной. Падтрымайце мяне, як вы гэта зрабілі падчас вайны і на прэзідэнцкіх выбарах. Дапамажыце мне пазбыць Чачню ад ганебнай з’явы, які што прыняла масавы характар, злучанай з выкраданнем людзей», і абвясціў, што «рэспубліка знаходзіцца на мяжы міжусобнай і межтэйпавай вайны».

11 чэрвеня прайшла сустрэча Масхадава і прэм’ер-міністра Расіі Сяргея Сцяпашына, прысвечаная змаганню з арганізаванай злачыннасцю ў Чачні. На наступны дзень у чачэнскай сталіцы 200 баевікоў апазіцыі спрабавалі ўзяць штурмам будынак Службы нацыянальнай бяспекі Чачні дзеля вызвалення сваіх людзей. У трохгадзіннай страляніне шэсць супрацоўнікаў спецслужбы атрымалі параненні, сярод нападнікаў было больш за дзесяць забітых.

У ліпені 1999 года па скупнасці баевікоў колькасцю 150—200 чалавек у раёне Кізляра федэральнымі сіламі быў нанесены папераджальны ўдар з дапамогай верталётаў, артылерыі і мінамётаў.

Тады ж Масхадаў распачаў спробу кансалідацыі з апазіцыяй. 12 ліпеня ў Грозным прайшло папярэдняе пасяджэнне СНБ з удзелам Масхадава, Басаева, Удугава, Гелаева[be-x-old] і іншых палявых камандзіраў. Было вырашана, што СНБ будзе вышэйшым органам дзяржаўнай улады Чачні і будзе ўзначальвацца самім Масхадавым.

#### Пачатак другой чачэнскай вайны

7 жніўня 1999 года з тэрыторыі Чачні было здзейснена масавае ўварванне баевікоў у Дагестан пад агульным камандаваннем Шаміля Басаева і арабскага найміта Хатаба. Ядро групоўкі баевікоў складалі замежныя найміты і ваяры «Ісламскай міжнароднай міратворчай брыгады», злучанай з «Аль-Каідай». Расійскія ўлады прапанавалі ічкерыйскаму кіраўніцтву правесці супольную з федэральнымі сіламі аперацыю супраць ісламістаў у Дагестане. Было таксама прапанавана «вырашыць пытанне пра ліквідацыю баз, месцаў складавання і адпачынку незаконных узброеных фармаванняў, ад якіх чачэнскае кіраўніцтва ўсяляк адхрышчваецца».

Масхадаў на словах засудзіў напады на Дагестан і іх арганізатараў і натхніцеляў, аднак рэальных мёр для супраціву ім не распачаў.

Больш за месяц ішлі баі федэральных сіл з баевікамі, якія скончыліся тым, што баевікі былі змушаны адступіць з тэрыторыі Дагестана назад у Чачню. У гэтыя ж дні — 4—16 верасня — у некалькіх гарадах Расіі (Маскве, Валгадонску і Буйнакску) была ажыццёўлена серыя тэрарыстычных актаў — выбухі жылых дамоў[ru].

Разумеючы, што апошнія падзеі прывялі Чачню на мяжу новай вайны, Масхадаў усімі сіламі спрабаваў, з аднаго боку, дыстанцыявацца ад найболей радыкальных паўстанцкіх лідараў — вывеў Маўладзі Удугава са складу Савета бяспекі ЧРІ, засудзіў удзел чачэнскіх палявых камандзіраў у дагестанскім канфлікце, звінаваціўшы іх у здрадзе ўласнага народа, заявіў, што «Чачня стала разменнай картай у руках 44сусветных дзяржаў, якія імкнуцца стаць гаспадарамі Каўказа і выдушыць адсюль Расію», — а з іншага боку, то вінаваціў расійскае кіраўніцтва ў правакацыях і нагнятанні напружанасці, то заяўляў пра намер прапанаваць Расіі зрабіць Чачню «найважнейшым стратэгічным партнёрам на Паўночным Каўказе» і просіць лідараў Інгушэціі і Паўночнай Асеціі Руслана Аушава[ru] і Аляксандра Дзасохава[ru] пра дапамогу ў прадухіленні новай вайны і ў арганізацыі асабістай сустрэчы з расійскім прэм’ерам Уладзімірам Пуціным.

Улічваючы, аднак, няздольнасць Масхадава кантраляваць сітуацыю ў Чачні, расійскім кіраўніцтвам быў прыняты рашэнне пра правядзенне ваеннай аперацыі па знішчэнні баевікоў на тэрыторыі Чачні. Прапановы Масхадава пра сустрэчу з прэзідэнтам Расіі былі адхілены. «Ніякіх сустрэч дзеля таго, каб даць баевікам залізаць раны, не будзе», заявіў прэм’ер-міністр Расіі Уладзімір Пуцін. 30 верасня расійскія войскі перасеклі адміністрацыйныя межы Чачні.

### Другая чачэнская вайна

Асноўны артыкул: **Другая чачэнская вайна**
Пасля ўводу расійскіх войскаў у Чачню Масхадаў узначаліў узброены супраціў і заняў пост кіраўніка Дзяржаўнага камітэта абароны ЧРІ. 10 сакавіка 2000 года ён быў ізноў абвешчаны ўладамі РФ у федэральны, а ў 2002 годзе — у міжнародны вышук.

Да 2002 года Масхадаў з невялікім атрадам знаходзіўся пераважна ў горнай частцы Чачні. У 2002 годзе на агульным сходзе ўсіх палявых камандзіраў («Вялікім Маджлісе») тэрарысты дамовіліся пра адно камандаванне, і падраздзяленні раней апазіцыйнай тэрарыстычнай арганізацыі «Маджлісуль Шура[ru]» Шаміля Басаева і Хатаба перайшлі пад камандаванне Масхадава (быў сфармаваны новы калегіяльны орган «Дзяржаўны Камітэт Абароны — Маджлісуль Шура», да якому, згодна прынятым папраўкам да канстытуцыі ЧРІ, на час вайны пераходзіла ўся паўната ўлады).

У апошнія гады Масхадаў страціў апору сярод насельніцтва і баевікоў, фармальна застаючыся абраным кіраўніком Чачні, з якім, на думку замежнай грамадскасці, расійскае кіраўніцтва магло б весці перамовы пра палітычнае ўрэгуляванне ў рэспубліцы. Многія яго патужнікі, не вытрымаўшы нягод партызанскай вайны, здаліся ўладам і спынілі адкрыты супраціў. У той жа час перыядычна з’яўляліся паведамленні пра нязгоды ў дачыненні метадаў узброенага змагання паміж Масхадавым і лідарамі радыкальнага крыла (Шаміль Басаеў, Доку Умараў[be-x-old]). Масхадаў нібы не падтрымваў акцый па захопах закладнікаў і выбухах жылых дамоў, што прывялі да масавай гібелі мірных расійскіх грамадзянаў.

У сярэдзіне кастрычніка 2002 года Масхадаў даў інтэрв’ю французскаму агенцтву Agence France-Presse[en], у якім заявіў пра актывізацыю сваіх сувязей з найболей экстрэмісцкімі лідарамі чачэнскіх тэрарыстаў. Адказваючы на пытанні агенцтва, Масхадаў вытлумачыў радыкалізацыю сваёй пазіцыі адмовай Захаду падтрымаць яго. «Заходнія лідары змушаны заляцацца з Расіяй для дазволу сваіх глабальных праблем, такіх як Балканы, Афганістан, Грузія, а зараз і Ірак», заявіў ён. «Зараз, калі вайна працягваецца, мне няма чаго губляць ад таго, што я злучаюся з такімі людзьмі, як Басаеў, Удугаў ці Яндарбіеў — галоўнымі радыкальнымі лідарамі», падкрэсліў Масхадаў. Пры гэтым ён заявіў аб нейкай «вылучнай аперацыі», якая рыхтуецца сепаратыстамі, аднак якія-небудзь дэталі ён раскрыць адмовіўся. 23 кастрычніка чачэнскімі тэрарыстамі былі захоплены закладнікі ў тэатральным цэнтры на Дуброўцы[ru] ў Маскве. 25 кастрычніка ў тэлефонным інтэрв’ю азербайджанскай газеце «Люстэрка» адзін з тэрарыстаў, якія ўтрымвалі закладнікаў, заявіў, што Масхадаў браў удзел у падрыхтоўцы гэтага тэракту. У лістападзе 2002 года Масхадаў засудзіў тэракт на Дуброўцы і абвясціў пра ўзрушанасць крымінальнай справы на Басаева, прыстрашыўшы зрушыць Басаева з пасады, аднак не распачаў якіх-небудзь значных дзеянняў. Басаеў сам падаў у адстаўку, як толькі ўзяў на сябе адказнасць за «Норд-Ост», працягваў заставацца ў Чачні і неўзабаве зноў быў прызначаны Масхадавым на шэраг пасад у ЧРІ. Расійскае кіраўніцтва пасля тэракту заявіла пра адмову ад якіх-небудзь перамоў з Масхадавым, звінаваціўшы яго ў дачыненні да арганізацыі гэтай акцыі. Урад ЗША заявіў, што пасля тэракту на Дуброўцы Масхадаў цалкам страціў легітымнасць і не можа прэтэндаваць на ўдзел у мірным працэсе.

У час тэрарыстычнага акта ў Беслане, адказнасць за які ўзяў на сябе Басаеў, Масхадава (праз Ахмеда Закаева[be-x-old]) прасіў пра дапамогу прэзідэнт Паўночнай Асеціі Аляксандр Дзасохаў. Увечар 2 верасня 2004 года Закаеў ад імя Масхадава паведаміў агенцтву «Франс-Прэс», што Масхадаў гатовы выляцець у Беслан і зрабіць захады па вызваленню закладнікаў, калі Масхадаву будуць пададзены гарантыі асабістай недатыкальнасці. Раніцай 3 верасня на сайце «Чечен.орг» з’явілася асабістая заява Масхадава з асуджэннем тэракту (на наступны дзень сайт «Чечен.орг» заявіў, што матэрыял ад імя Масхадава з’яўляецца сумнеўным і быў вывешаны невядомым узломшчыкам). Паводле словаў Закаева, 3 верасня ў 12:00 па маскоўскім часе было дасягнута пагадненне з Дзасохавым пра прылёт у той жа дзень Масхадава ў выпадку падавання гарантый недатыкальнасці Масхадаву. Дзасохаў, у сваю чаргу, сцвярджаў, што Закаеў тым часам толькі толькі паведаміў пра перадачу паведамлення Масхадаву і гатовасці паінфармаваць Дзасохава, калі паступяць новыя звесткі. У 13:05 у тэрарыстаў выбухнулі бомбы, закладнікі пачалі выбягаць са школы, и через некоторое время начался штурм здания.. 17 верасня 2004 года намеснік генеральнага пракурора РФ Уладзімір Калеснікаў[ru] заявіў, што Генпракуратура мае довады дачынення Масхадава да тэракту ў Беслане. Праз 5 месяцаў пасля тэракту Масхадаў аднавіў Басаева на пасадзе Вайсковага Аміра ГКО-Маджлісуль Шура ЧРІ. У 2006 годзе Масхадаў быў прызнаны Вярхоўным судом Паўночнай Асеціі адным з заказцаў тэракту ў Беслане.

8 верасня 2004 года ФСБ абвясціла, што выплаціць 300 мільёнаў рублёў за інфармацыю, якая дазволіць нейтралізаваць лідараў бандфармаванняў Шаміля Басаева і Масхадава. 25 лістапада 2004 года расійскія ўлады заявілі, што зловам Масхадава і Басаева занялася адмысловая разведвальная служба, якая функцыянуе ў складзе контртэрарыстычнай групоўкі войскаў на Севернам Каўказе; гэта служба яднае высілкі ФСБ, МУС і ваеннай выведкі — ГРУ.

14 студзеня 2005 года Масхадаў падпісаў загад «Пра прыпыненне ў аднабаковым парадку наступальных баявых дзеянняў на ўсёй тэрыторыі ЧРІ і за яе межамі на люты месяц», які быў упершыню абнародаваны ў СМІ 3 лютага. У выкананне загаду Масхадава, Басаеў таксама аддаў загад падначаленым яму падраздзяленням спыніць наступальныя баявыя дзеянні тэрмінам да 22 лютага.

### Смерць

Асноўны артыкул: **Ліквідацыя Аслана Масхадава**
8 сакавіка 2005 года Масхадаў быў забіты падчас спецаперацыі супрацоўнікамі Цэнтрa адмысловага прызначэння ФСБ[ru] у сяле Талстой-Юрт (Грозненскі сельскі раён), дзе ён хаваўся ў падземным бункеры пад хатай аднаго з далёкіх сваякоў. Падчас штурму Масхадаў супраціўляўся і спецпрызаўцы прывялі ў дзеянне выбуховую прыладу, ад ударнай хвалі якой дом апынуўся паўразбураны. Затрыманыя падчас спецаперацыі асабісты памагаты Масхадава Вахід Мурдашаў, пляменнік Масхадава Вісхан Хаджымуратаў, а таксама Скандарбек Юсупаў і Ільяс Ірысханаў былі асуджаны на розныя тэрміны пазбаўлення свабоды за ўдзел у незаконных узброеных фармаваннях і незаконнае нашэнне зброі.

Паводле сцвярджэння Рамзана Кадырава, былы прэзідэнт Чачні «загінуў у выніку неасцярожнага абыходжання са зброяй целаахоўніка, які знаходзіўся поруч з ім». На працэсе ў Вярхоўным судзе Чачні высветліліся дэталі гібелі прэзідэнта Ічкерыі: смяротны стрэл быў здзейснены з пісталета Макарава, якім быў узброены пляменнік і целаахоўнік Масхадава Вісхан Хаджымуратаў. Ён так вытлумачыў: «Дзядзька заўсёды мне казаў, каб я застрэліў яго, калі ён будзе паранены і яго паспрабуюць узяць у палон. Ён казаў, што калі трапіць у палон, то з яго будуць здзекавацца, як з Саддама Хусейна».

Як сцвярджае сын Масхадава, расійскія спецслужбы вылічылі месцазнаходжанне прэзідэнта ЧРІ з дапамогай адмысловай апаратуры, здольнай вызначыць каардынаты мабільнага тэлефона па IMEI-коду.

Талстой-Юрт (чач.: Дойкур-Эвл) — радавое сяло Руслана Хасбулатава, якое заўсёды лічылася цэнтрам антыдудаеўскай, а потым — антымасхадаўскай апазіцыі. У Талстой-Юрт пасля пачатку другой вайны перабраліся многія землякі і сваякі Масхадава з Нажай-Юртаўскага раёна.

15 сакавіка 2005 года Цэнтр грамадскіх сувязей ФСБ абвясціў, што ўзнагарода ў памеры 10 мільёнаў долараў «за Масхадава» была выплачана «у поўным аб’ёме», не ўдакладніўшы пры гэтым, хто і завошта яе атрымаў. Цела Масхадава было дастаўлена ў Маскву, месца пахавання яго, як тэрарыста, у адпаведнасці з прынятым у 2002 годзе законам не разгалошваецца.

Пасля смерці Масхадава «прэзідэнтам ЧРІ» стаў віцэ-прэзідэнт Абдул-Халім Садулаеў.

Узнагароды, публікацыі
----------------------

Узнагароджаны ордэнамі СССР «За службу Радзіме ва УС СССР» другой і трэцяй ступеняў, двума вышэйшымі ордэнамі ЧРІ «Гонар Нацыі»[ru].

15 верасня 2005 года новы «прэзідэнт ЧРІ» Абдул-Халім Садулаеў пасмяротна прысвоіў Масхадаву воінскае званне Генералісімуса ЧРІ, узнагародзіў яго вышэйшым ордэнам Ічкерыі «Къоман сий» («Гонар нацыі») і пераназваў Старапрамыслаўскі раён горада Джахара (Грознага) ў Масхадаўскі раён.

У лютым 1997 года апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу *«Гонар даражэй жыцця»*.

Сям’я
-----

Бацьку клікалі Алі. Малодшы брат Масхадава Асламбек быў забіты ў 2002 годзе ў выніку спецаперацыі расійскіх спецслужбаў. У Аслана было тры браты — Леча, Асламбек і Лема, — і дзве сястры — Буча і Жаўзан. У 1972 годзе, прыехаўшы на пабыўку ў сяло Зебір-Юрт, Масхадаў жаніўся з тэлефаністкай Кусамой Язедаўнай Семіевай з тэйпа Гардалой, якая жыла ў сяле Знаменскае Надцерачнага раёна. У 1979 годзе ў іх нарадзіўся сын Анзор, у 1981 годзе — дачка Фаціма. Праз нейкі час Аслан і Кусама развяліся. Паводле некаторых звестак, пад канец 2002 года Масхадаў жаніўся з маладой дзяўчынай з Ісхой-Юрта і застаўся жыць у гэтым паселішчы.

Пасля смерці Масхадава яго сям’я жыве ў Фінляндыі. Сын Анзор вучыўся ў Малайзіі.

Пад канец 2004 года многія далёкія сваякі Масхадава былі выкрадзены. У Чачні хадзілі чуткі, што выкрадзеныя сваякі нейкі  час утрымваліся на адной з баз Службы бяспекі прэзідэнта Чачні, якая ўзначальвалася Рамзанам Кадыравым, у яго радавым паселішчы Цэнтарой[ru] (чач.: Хоси-Юрт) на паўднёвым усходзе Чачні.

У 2016 годзе ўдава Масхадава Кусама вярнулася ў Чачню.

Ацэнкі
------

Генерал-палкоўнік, Герой Расіі Генадзь Мікалаевіч Трошаў[ru], які асабіста падчас вайны ў Чачні не раз сустракаўся з Масхадавым, так пісаў пра яго ў сваіх успамінах:

> 
> 
> Расійскія лібералы доўга спрабавалі знайсці сярод адыёзных чачэнскіх сепаратыстаў хоць адзін чалавечы твар, пакуль не спыніліся на Аслане Масхадаве. Яны лічылі яго той палітычнай фігурай, з якой цалкам можна мець справу без асаблівай шкоды для сваёй рэпутацыі. З часам, расчараваўшыся, шмат хто з іх прызнае, што зрабілі не той выбар: звонку імпазантны, разважлівы ічкерыйскі лідар апынуўся простым суўдзельнікам крывавых злачынстваў. Да таго ж з гадамі ён стаў здаваць і саслаб гэтак,
> што напамінаў нечым кіплінгскага воўка Акелу, які спудлаваў на паляванні і чакаў штурхяля ад маладога і нахабнага канкурэнта-важака.
> 
> 
> — Генадзь Мікалаевіч Трошаў. «Мая вайна. Чачэнскі дзённік акопнага генерала[ru]», успаміны, кніга
> 
> 

«Аслан Масхадаў, выходзячы з сітуацыі ў свеце, выходзячы з палітычных меркаванняў, спрабуючы даць адпачынак і перапынак людзям для аднаўлення сіл, гуляючы ў *іх* палітыку, уступаў у канфрантацыю з тымі, хто цвёрда настойваў на тым, каб перайсці на пазіцыю ісламу… Я вельмі шмат меў зносіны з ім… Магу сведчыць, што ён быў сапраўдным братам мусульманінам і любіў іслам», — адзначаў у сваім лісце да 4-х угодкаў абвяшчэння Імарата Каўказ Доку Умараў.

Па словах Рамзана Кадырава,

> 
> 
> Масхадаў — небарака, стары. Яго нават крыху жаласна. А Масхадаў, па-мойму, панічна баіцца Басаева, нічога не разумее, ушчэнт заблытаўся.
> 
> 
> — NEWSru.com//Новости России//Четверг, 6 мая 2004 г.
> 
>

Заўвагі
-------

1. ↑  «Законныя паўнамоцтвы Масхадава як абранага прэзідэнта Чачэнскай Рэспублікі канчаюцца 27 студзеня 2002 года. Але ў нас ваеннае становішча, і паўнамоцтвы можна працягнуць… Парламент працягне яго паўнамоцтвы» (Зелімхан Яндарбіеў) .
2. ↑  Тэрмін паўнамоцтваў Аслана Масхадава як прэзідэнта Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя (ЧРІ) фармальна кончыўся 26 студзеня 2002 года. Ён быў выбраны 26 студзеня 1997 года і па дзеючай тады канстытуцыі ЧРІ павінен была займаць гэту пасаду пяць гадоў. (Масхадаў больш не прэзідэнт Чачні. Нават фармальна)
3. ↑  У 2003 годзе прайшоў рэферэндум па канстытуцыі Чачні і выбары прэзідэнта Чачні, на якіх перамог Ахмат Кадыраў. Можна сцвярджаць, што «Масхадаў стаў нелегітымны пасля рэферэндуму». Незадоўга да прэзідэнцкіх выбараў Ахмат Кадыраў заяўляў, што пасля іх «ніхто ў свеце не зможа зваць Масхадава прэзідэнтам нават неіснуючай Ічкерыі» («Газета.Ru», 28.07.03).
4. ↑  Масхадаў пакінуў Грозны Архівавана 17 снежня 2013.
5. 1 2  Aslan Maschadow // Munzinger Personen Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107343683'></a>
6. ↑  Масхадава пахавалі ў безназоўнай магіле
7. ↑  На баку ўмераных нацыяналістаў
8. ↑  Убит Аслан Масхадов // «Коммерсантъ», № 40 (3124) от 09.03.2005
9. ↑  Уничтоженные чеченские боевики. Справка // РИА «Новости», 9 марта 2005
10. ↑  *Аляксандр Тамковіч.* Генерал Валерый Фралоў // *Новы час* : газета. — 9 мая 2013. — № 18 (339). — С. 4. — ISSN 2218-2244.
11. 1 2  
> 
> Суд также посчитал, что нападение на школу в Беслане и захват заложников планировались «по указанию Масхадова и Басаева для оказания давления на федеральные органы власти с целью вывода войск из Чеченской республики». — Приговор Кулаеву продолжат читать в четверг // BBC, 17 мая 2006
> 
>
12. ↑  *Муса Мурадов, Алла Барахова, Николай Гулько.* Из-под Чечни достали // Коммерсант-Власть, 14.03.2005. — № 10 (613)
13. ↑  *Феськов В. И. Калашников К. А. Голиков В. И.* Советская армия в годы «холодной войны» (1946—1991). — Томск: Изд-во Том. ун-та, 2004. — ISBN 5-7511-1819-7
14. ↑  *Константин Сизиков.* Ханкайский взлёт Аслана Масхадова // Ежедневные новости (Владивосток), 17.06.2005.
15. ↑  Моя политика: Россия: ПОМНИТЬ и НЕНАВИДЕТЬ ВЕЧНО — ЛИБЕРАЛЬНЫЕ (жидовские) МОРДЫ ВРАГОВ РОССИЯН ! (видео) Архівавана 30 чэрвеня 2015.
16. 1 2  *Алёна Бобрович.* Главарь боевиков подавлял восстание в Литве // Комсомольская правда (Санкт-Петербург), 10.03.2005.
17. ↑  Масхадов: Голубь мира или ворон раздора? Архівавана 24 снежня 2013. // Подробности. UA
18. ↑  *Аляксандр Тамковіч.* Генерал Валерый Фралоў // *Новы час* : газета. — 9 мая 2013. — № 18 (339). — С. 4. — ISSN 2218-2244.
19. ↑  Режиссёр трагедии 13 января 1991 года в Вильнюсе: Я планировал жертвы // «Обзор», Литва
20. ↑  Смерть Аслана Масхадова Архівавана 14 лютага 2008. // Радыё «Свабода», 9 сакавіка 2005
21. ↑  Профиль — еженедельный деловой журнал
22. ↑  Масхадов Аслан (Халид) Алиевич Архівавана 18 чэрвеня 2008.
23. ↑  Тимур Музаев. Аслан Масхадов: политическая биография. — Реконструкция Чечни, 18.11.2004
24. 1 2  Культура Чечни: история и современные проблемы / Отв. ред. Х. В. Туркаев; Ин-т этнологии и антропологии. — М.: Наука, 2002. — 382 с. — Архівавана 11 лютага 2005. ISBN 5-02-008832-3
25. ↑  Вахаев Л. Политические фантазии в современной Чеченской республике Архівавана 7 мая 2012. // Чечня и Россия: общества и государства. Сборник материалов к конференции, 1999
26. ↑  The Finnish Yearbook of International Law 1998
27. ↑  МАСХАДОВ В ПОИСКАХ ИНВЕСТОРОВ // Московские новости. 1998-08-11.
28. 1 2 3 4  Истек срок ультиматума // Коммерсантъ, 24 октября 1998
29. ↑  Андрей Савельев: Чёрная книга чеченской войны Архівавана 22 снежня 2012.
30. ↑  Кандидат военных наук Г. Ф. Кривошеев «Антитеррористическая операция на Северном Кавказе (август 1999—2000 г.)» Архівавана 14 красавіка 2009.
31. ↑  Islamic International Peacekeeping Brigade // GlobalSecurity.org Архівавана 13 сакавіка 2008.
32. ↑  Федеральные власти предложили А. Масхадову провести совместную с российскими войсками операцию в Дагестане // РБК, 12 августа 1999 Архівавана 8 верасня 2012.
33. ↑  Дагестан: кто и когда
34. ↑  IGPI.RU: Политический мниторинг: Чеченская Республика Ичкерия в августе-сентябре 1999 года Архівавана 3 студзеня 2017.
35. ↑  После заседания Совбеза Владимир Путин признал вину высшего руководства России за ситуацию в Дагестане, а также пообещал, что российские специалисты смогут найти управу на находящиеся в Чечне басаевские формирования Архівавана 17 чэрвеня 2008. // Полит.Ру, 7 сентября 1999
36. ↑  Мониторинг событийно-информационной ситуации Второй чеченской войны **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 11 сакавіка 2007. Праверана 9 ліпеня 2018.
37. ↑  Человек в бункере // Время новостей, 10 марта 2005
38. ↑  web.archive.org/web/20021126193257/http://top.rbc.ru/index.shtml?/news/incidents/2002/10/30/30163726\_bod.shtml
39. ↑  web.archive.org/web/20030731214400/http://www.mn.ru/issue.php?2002-42-9
40. ↑  trud.ru/issue/article.php?id=200210311970503
41. ↑  Грани.ру: Масхадов собирается расследовать трагедию «Норд-Оста» **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 30 верасня 2007. Праверана 9 ліпеня 2018.
42. ↑  Масхадов премировал полевых командиров за теракт в Москве // NEWSu.com
43. ↑  Новости NEWSru.com: Масхадов возбудил уголовное дело против Басаева за захват «Норд-Оста»
44. ↑  ФСБ показала видеоматериалы, доказывающие причастность Масхадова к теракту на Дубровке // Newsru.Com, 3 февраля 2003
45. ↑  lenta.ru/vojna/2002/10/31/maskhadov/
46. ↑  Басаев взял на себя ответственность за теракты в России и подробно рассказал о Беслане // «Известия», 17 сентября 2004
47. ↑  Руководство Ичкерии готово выступить в роли посредника без предварительных условий **(нявызн.)**.  Грани. Ру (3 верасня 2004). Архівавана з першакрыніцы 15 ліпеня 2013. Праверана 15 ліпеня 2013.
48. ↑  Архивная копия сайта Chechen.org за 4 сентября 2004 года **(нявызн.)** (4 верасня 2004). Архівавана з першакрыніцы 5 верасня 2004. Праверана 15 ліпеня 2013.
49. ↑  inosmi.ru/text/translation/216295.html
50. ↑  Дзасохов: в дни бесланской трагедии я связывался с Закаевым и Масхадовым Архівавана 27 верасня 2007.
51. ↑  Юлия Латынина: в Беслане были исключены реальные переговорщики
52. ↑  Сайт Правда Беслана
53. ↑  Заявление ГКО-Маджлисуль Шура ЧРИ // Кавказ-центр, 15 марта 2005
54. ↑  ФСБ России выплатит вознаграждение до 300 млн рублей за информацию, которая поможет нейтрализовать лидеров бандформирований
55. ↑  Создана единая разведслужба ФСБ, МВД и ГРУ для охоты за Басаевым и Масхадовым Архівавана 24 лютага 2009.
56. ↑  РИА «Новости» — Антитеррористические операции РФ. Справка
57. ↑  Кавказ: Масхадов и Басаев прятались в одном бункере // Lenta.ru
58. 1 2  Сын Масхадова опровергает официальную версию гибели лидера сепаратистов Чечни // Кавказ Мемо. Ру
59. ↑  «Кадыров: Масхадова застрелил его телохранитель» Архівавана 2 студзеня 2014.
60. ↑  «Следствие: Масхадова застрелил охранник.»
61. ↑  Тело Аслана Масхадова — фото
62. ↑  Ъ — Из-под Чечни достали — Коммерсантъ-Власть
63. ↑  Семья Масхадова попросила политического убежища в Финляндии // newsru.com
64. ↑  Погадаев. Анзор Масхадов: Отец никогда не покинет Чечню. — «Вечерняя Москва», 05.09.2000
65. 1 2  Кавказ Мемо. Ру — Родственники Масхадова не знают, кто причастен к их похищению
66. ↑  Вдова Аслана Масхадова вернулась на Родину
67. ↑  Шамиль спросил меня: «Когда ты станешь Амиром, ты объявишь Имарат?» — Kavkazcenter.com **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 19 красавіка 2013. Праверана 9 ліпеня 2018.

Спасылкі
--------

* *Аслан Масхадаў.* Зварот (да Вялікай Васьмёркі) // *Наша Ніва* : газета. — 28 чэрвеня 2002. — № 24 (286). — С. 11. — ISSN 1819-1614.(недаступная спасылка)
* Биография Масхадова
* Георгий Дерлугьян Последний чеченский солдат советской империи
* Масхадова случайно взорвали в бункере Архівавана 29 верасня 2007.
* Чечня после Масхадова
* На смерть террориста Архівавана 7 мая 2007.
* Уничтожен Аслан Масхадов (FSB.Ru)
* Андрей Савельвев «Черная книга Чеченской войны (2000)» Архівавана 22 снежня 2012.
* Некралог з сайта «Народний оглядач»

| Кіраўнікі Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя |
| --- |
| Сцяг Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя | 
Джахар Дудаеў (1991—1996) ·  Зелімхан Яндарбіеў (в. а. 1996—1997) ·  Аслан Масхадаў (1997—2005) ·  Абдул-Халім Садулаеў (2005—2006) ·  Доку Умараў (2006—2007) ·  Ахмед Закаеў (2007—2009, у выгнанні)
 | Герб Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя |



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Лентапедыя · Britannica (онлайн) · Universalis · Даведка РІА |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 16778058w · GND: 1011343282 · ISNI: 0000000044900028 · LCCN: no2006100962 · NUKAT: n2013147040 · SUDOC: 153922036 · VIAF: 73615623 |

 |