recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Тразіме́на** (італ.: Lago Trasimeno) — возера на тэрыторыі Умбрыі, адно з найбуйнейшых азёр Італіі. Сярэдняя глыбіня — 6,72 м пл. 128 км², макс. шырыня 15,5 км.

Шырокае развіццё ў наваколлях возера атрымаў агратурызм. На востраве пасярод возера ёсць разваліны сярэднявечнай крэпасці і гатэль.

Крэпасць выкарыстоўвалася мясцовымі жыхарамі для абароны падчас варожых набегаў, яны проста хаваліся за яе сценамі пасярод вострава. фартыфікацыйнае збудаванне ўяўляе сабою няправільнай формы многавугольнік, з чыстай пляцоўкай унутры і крапаснымі вежамі. У наш час выкарыстоўваецца як канцэртная пляцоўка — у летні час унутры перыметра збіраюць сцэну і трыбуны для гледачоў.
**Ле́мкаўшчына** (укр.: Ле́мківщина, польск.: Łemkowszczyzna) — украінскі этнакультурны рэгіён лемкаў, размешчаны ва ўкраінскіх, польскіх і славацкіх Карпатах.

Размяшчэнне
-----------

Лемкаўшчына размешчана ў Карпатах (па абодвух схілах уцёсаў) паміж рэкамі Сянам і Дунайцам (у межах сучаснай Польшчы) і на паўночны захад ад ракі Уж (у Закарпацці) да ракі Попрад ў Славакіі. Агульная плошча каля 3,500 км².

Гісторыя
--------

Пачынаючы з VI ст. на тэрыторыі сярэдніх і заходніх Карпат пражывала ўсходнеславянская племя белых харватаў. У 992 годзе іх землі далучыў да Кіеўскай дзяржавы Уладзімір Вялікі, а ў другой палове XI ст. на рацэ Сян пачалося будаўніцтва пагранічнай абароннай крэпасці — будучага горада Сянка.
На той час у гэтым рэгіёне ўжо былі рускія паселішчы, якія існавалі ў рускім праве (Церэпча, Межыбрыд, Дуброўка Руская, Забалотца, Уліч, Лодына, Гломча, Тырава Моцная, Альхоўцы, Вартаўнікі Вялікія, Вартаўнікі Малыя, Костарыўцы, Полаўцы, Чарцёж, Прусык і пад.). Рускія вёскі былі таксама далей на захад — у даліне Выслпк, уздоўж Яселка.
Аднымі з самых старажытных тутэйшых паселішчаў у рускім праве былі Боско і Дошно. Па некаторых дадзеных, мяжа рускіх паселішчаў на поўначы дасягала Кракава і Рашава.

У сярэдзіне XIV ст. паўночныя схілы Усходніх Карпат захапіла Польшча, а паўднёвыя — Венгрыя. Таму вёскі былі пераведзены з
рускага на нямецкае права, у Польшчы Прыкарпацкія землі пачалі каланізаваць палякі і немцы (у прыватнасці гарады Гарліцы, Шымбарк, Рахвальд, Зершын маюць нямецкае паходжанне). З-за гэтага этнічныя межы рассялення тутэйшых усходніх славян наблізіліся да Карпат.

Паўночная частка Лемкаўшчыны (Дыніўшчына) ў канцы XVI ст. была заселена пераважна русінамі, у меншай ступені палякамі і немцамі. Таму мясцовая шляхта і рыма-каталіцкае духавенства сілком перавялі у каталіцтва шэраг сёл Дыніўшчыны, якія да таго былі ў асноўным праваслаўнымі. Падобныя рэлігійныя прыгнёты здараліся таксама ў заходняй частцы Лемкаўшчыны.

Пасля Другой сусветнай вайны большая частка тэррыторыі Лемкаўшчыны ўвайшла ў склад ПНР. У 1944—1946 гадах шматлікія лемкі былі пераселены ва УССР. У 1947 годзе ў выніку правядзення «Аперацыі Вісла» тое Лемкаўскае насельніцтва, што засталося, было дэпартавана ў заходнія польскія ваяводства, а вызваленыя тэрыторыі засялілі палякі.

Улады Чэхаславакіі 10 ліпеня 1946 года падпісалі пагадненне аб абмене насельніцтвам з СССР, згодна з якім ва УССР эмігравала
больш за 12000 грамадзян ЧСР. Гэта былі перш за ўсё лемкі.

Галерэя
-------

* 
* 
* 
* 
*

Гл. таксама
-----------

* Лемкі
**Карыцін** (польск.: Korycin) — вёска ў Польшчы, за 39 км на захад ад Сакулкі і за 44 км на поўнач ад Беластока, на рацэ Кумялцы. Уваходзіць у склад Сакульскага павета Падляскага ваяводства, сядзіба вясковай гміны Карыцін. Насельніцтва 530 чалавек (2006).

Гісторыя
--------

Стары касцёл, каля 1900 г.
### Вялікае Княства Літоўскае

Упершыню ўпамінаецца ў XVI стагоддзі пад назвай Дуброўка як вёска Комельскага ключа Сакольскага лясніцтва. У 1571 годзе тут быў пабудаваны касцёл. Вёска ўваходзіла ў склад Гарадзенскага павета Троцкага ваяводства.

15 студзеня 1671 года кароль і вялікі князь Міхал Карыбут Вішнявецкі надаў Карыціну гарадскія правы паводле Холмскага права (пацверджаны 21 студзеня 1677 года каралём і вялікім князем Янам Сабескім). Згодна з прывілеем жыхары мястэчка таксама атрымалі права на два бясмытныя кірмашы ўвосень і ўвесну на дзень Святога Крыжа. У 1661 годзе тут збудавалі новы драўляны касцёл.

### Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Карыцін апынуўся ў складзе Прусіі, у Беластоцкім дэпартаменце. У 1807 годзе згодна з Тыльзіцкім мірным дагаворам паміж Расіяй і Францыяй, горад апынуўся ў Беластоцкай вобласці Расійскай імперыі.

20 лютага 1875 года з’явіўся праект гарадскага герба: *у чырвоны полі залаты нарог, з абодвух бакоў якога такія ж каласы*.

### Найноўшы час

Пасля польска-савецкай вайны, згодна з Рыжскім мірным дагаворам 1921 года Карыцін апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Беластоцкім ваяводстве.

З пачаткам Другой сусветнай вайны 15 верасня 1939 года Карыцін акупавалі войскі Трэцяга Рэйха, але праз тыдзень вёску перадалі СССР згодна з пактам Молатава-Рыбентропа. У лістападзе 1939 года Карыцін увайшоў у склад БССР, у Беластоцкую вобласць. З чэрвеня 1941 да верасня 1944 года вёска зноў знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 16 жніўня 1945 года ўлады СССР перадалі Карыцін Польскай Народнай Рэспубліцы.

Насельніцтва
------------

* **XIX стагоддзе**: ~1883 год — 631 чал. (258 муж. і 373 жан.), з іх 169 каталікоў, 1 праваслаўны і 461 іўдзеяў
* **XXI стагоддзе**: 2006 год — 530 чал.

Славутасці
----------

* Касцёл Адшукання і Узвышэння Святога Крыжа (1899—1905)
* Могілкі: каталіцкія, іўдзейскія

Галерэя
-------

* Краявіды Карыціна
* КасцёлКасцёл
* ПлябаніяПлябанія
* Ветраны млынВетраны млын
* Адміністрацыя гміныАдміністрацыя гміны

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне ў адпаведнасці з ТКП 236-2010 (03150) «Спосабы і правілы перадачы геаграфічных назваў і тэрмінаў Рэспублікі Польшча на беларускую мову». Гл. польска-беларускую практычную транскрыпцыю.
2. ↑  *Цітоў А.* Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5. С. 168.
3. ↑  Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno (польск.). — Warszawa, 1883. S. 425.

Літаратура
----------

* *Цітоў А.* Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.
* Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno (польск.). — Warszawa, 1883.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карыцін
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Краўцоў.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых людзей з імем Альгерд.
**Альгерд Ціханавіч Краўцоў** (6 ліпеня 1912, в. Забалоцце, цяпер Буда-Кашалёўскі раён, Гомельская вобласць — 12 снежня 1993, Растоў-на-Доне) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1945).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў беларускай сялянскай сям'і. Вучыўся ў Ленінградскім ветэрынарным інстытуце. У Чырвонай арміі з 1936 года ў Ленінградскім ваенна-інжынерным вучылішчы, якое скончыў у 1938 годзе. Удзельнік Другой Сусветнай вайны з 1941 г. У камуністычнай партыі з 1941 года. З 1942 года на Паўднёва-Заходнім, Сталінградскім, Данскім, Варонежскім і 1-м Украінскім франтах. У 1944 г. маёр — камандзір 15-га асобнага матарызаванага пантонна-маставога батальёна (6-я пантонна-маставая брыгада, 3-я гвардзейская, танкавая армія, 1-ы Украінскі фронт).

Званне героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» (№ 6876) прысвоена 10 красавіка 1945 г. за адвагу і мужнасць, выяўленыя пры фарсіраванні Віслы.

Маёр Краўцоў у ноч на 31 ліпеня 1944 г. пад варожым агнём арганізаваў пераправу танкаў і артылерыі праз раку Вісла ў раёне горада Барануў-Сандамерскі (Польшча). Батальён на чале з Краўцовым адбіў контратакі праціўніка і, захапіўшы пануючыя вышыні, утрымаў плацдарм да падыходу падмацаванняў. Апроч таго, наводзіў пераправы для войскаў пад агнём праціўніка на рэках Дон, Северскі Данец, Дняпро, Паўднёвы Буг, Одэр, Шпрэе, Эльба.

Пасля вайны працягваў службу ў Савецкай арміі, палкоўнік. У 1950 годзе скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ. Быў ваенным саветнікам у Венгрыі. З 1961 г. у адстаўцы. У перыяд з 1965 па 1967 год працаваў у Растоўскім Вышэйшым ваенным камандна-інжынерным вучылішчы. Памёр 12 снежня 1993 года. Пахаваны ў Растове-на-Доне.

Ганаровы грамадзянін гарадоў Чарнаўцы (Украіна) і Свішкаў (Балгарыя).

Узнагароды
----------

* Медаль «Залатая Зорка»
* 2 ордэны Леніна
* 2 ордэны Чырвонага Сцяга
* Ордэн Кутузава III ступені
* 2 ордэны Айчыннай вайны I ступені
* Ордэн Айчыннай вайны II ступені,
* 2 ордэны Чырвонай Зоркі
* Медаль «За баявыя заслугі» і інш.

Памяць
------

На доме ў Растове-на-Доне, дзе ён жыў, усталяваная мемарыяльная дошка.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 466. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0144-3.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Т.1. М.: Воениз. 1987.

Спасылкі
--------

* Кравцов, Ольгерд Тихонович // Большая биографическая энциклопедия. — 2009. (руск.)
* Альгерд Ціханавіч Краўцоў на сайце «Героі краіны»
**Карэка** (італ.: Coreca [ˈkorekɑː] (i), неап.: Coraca/Corica) — фрацыёнэ ў Італіі, у складзе камуны Амантэя правінцыі Казенца рэгіёна Калабрыя. Насельніцтва 500 чал. (2013).

Геаграфія
---------

Карэка размешчаная на ўзбярэжжы Тырэнскага мора і мяжуе з акругавым горадам Амантэа на поўдні, дзе мяжа пачынаецца з Кампора-Сан-Джавані. Тэрыторыя збольшага прадстаўляе скалісты мыс, на раўніне ляжыць цэнтр горада. Яна таксама ўключае пагоркі і шырокія пляжы. Клімат мяккі.

Эканоміка
---------

Асноўнай крыніцай эканомікі Карэкі, а таксама бліжэйшага мястэчка Кампора-Сан-Джавані з’яўляецца турызм і гатэльны сектар, развітыя дзякуючы прыгажосці мясцовага ўзбярэжжа. Ёсць таксама некаторыя невялікія фабрыкі, якія працуюць у галінах харчовай, механічнай і мэблевай прамысловасці.
**Карыценскі Мох** — гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці. Створаны ў 1993 годзе для захавання ў натуральным стане балотных масіваў Карыцінскі Мох і Чысцік-1 з характэрнай расліннасцю.

Апісанне
--------

Плошча яго 1,35 тыс. га. Знаходзіцца ў межах Суражскай нізіны на ўсходніх схілах Лепельска-Гарадоцкага ўзвышша. Магутнасць тарфяных пакладаў да 3,7 м. Тарфяныя масівы затрымліваюць ваду ў веснавую паводку, пры выпадзенні ападкаў падтрымліваюць водны рэжым на прылеглых тэрыторыях, з’яўляюцца крыніцай сілкавання рэк Аўсянкі, Громаці, Рабінкі, Ныркі, Кабішчанкі. Балоты знаходзяцца недалёка ад поймы ракі Аўсянкі, дзе растуць рэдкія рэліктавыя віды — луннік ажываючы і вадзяны арэх.

Літаратура
----------

* Тановицкий, И. Г. / Гидрологический заказник «Корытенский Мох» / И. Г. Тановицкий // Заповедники и заказники на торфяных месторождениях БССР. — Мн. 1983. — С. 80-82.
**Альвара Менданья дэ Нейра** (ісп.: Álvaro de Mendaña de Neyra; 1541—18 кастрычніка 1595) — іспанскі мараплавец.

Біяграфія
---------

Вандроўкі Менданьі ў Ціхім акіяне
Нарадзіўся ў 1541 г. на паўночным захадзе Іспаніі. У 1558 г. прыбыў у Ліму па запрашэнню свайго дзядзькі Лопе Гарсія дэ Кастра, віцэ-караля Перу.

У 1567 - 1568 гг. узначальваў экспедыцыю праз Ціхі акіян, арганізаваную яго дзядзькам для пошуку зямлі, якая згодна легендам інкаў знаходзілася на захадзе і была поўная золата. Легенды супадалі з уяўленнямі еўрапейскіх географаў аб існаванні Terra Australis Incognita, а таму падавалася праўдападобнымі. Сам Альвара Менданья лічыў сваім важным абавязкам далейшае распаўсюджванне хрысціянства. Экспедыцыя скончылася адкрыццем некалькіх астравоў, але буйных радовішчаў золата іспанцы не знайшлі.

Альвара Менданья склаў план другой экспедыцыі і дамогся падтрымкі іспанскай манархіі. Аднак пасля смерці яго дзядзькі каланіяльныя ўлады Перу адмоўна глядзелі на гэта прадпрыемства і марудзілі з яго арганізацыяй. Другая экспедыцыя на 4 караблях пачалася толькі 11 красавіка 1595 г. Менданья заснаваў калонію на астравах Санта-Крус, але сутычкі з мясцовым насельніцтвам і незадаволенасць маракоў сапсавалі яго даследчыя планы. 18 кастрычніка 1595 г. ён памёр. Далейшую экспедыцыю ўзначальвала яго жонка донья Ізабэль дэ Барэта. Яна здолела дасягнуць Манілы і вярнуцца ў Перу (1596 г.).

Цела Менданьі пад час заканчэння другой экспедыцыі знікла. Яго запісы былі апублікаваны пасля смерці (зараз захоўваюцца ў Парыжы).

Адкрыцці
--------

Першая экспедыцыя:

* Астравы Тувалу
* Саламонавы астравы
* Маршалавы астравы
* Атол Уэйк

Другая экспедыцыя:

* Маркізскія астравы
* паўночныя Астравы Кука

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Alvaro de Mendaña de Neyra
* Alvaro de Mendaña de Neira, 1542?–1595 / Pedro Fernandes de Queirós, d. 1615


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая расійская (старая версія) · Іспанскі біяграфічны · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Catholic (1997—…) |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11156063v · GND: 122509943 · ISNI: 0000 0000 8006 6552 · LCCN: nr90025896 · NTA: 071317686 · SUDOC: 069323887 · VIAF: 93107383 |

 |
**Бадага** (саманазва *படகர்*) — адна з найвялікшых племянных груп на поўдні Індыі. Жывуць на тэрыторыі штатаў Тамілнад, Карнатака, Керала. Агульная колькасць — 218 тыс. чалавек.

Паходжанне
----------

Бадага мігрыравалі ў сваё асноўнае месца рассялення, горную мясцовасць на тэрыторыі сучаснага штата Тамілнад, прыкладна ў XVI — XVIII стст. з тэрыторыі сучаснага штата Карнатака. Моўна блізкія да канада. На мове канада іх саманазва значыць «поўнач» або «з поўначы». Генетычныя даследаванні паказваюць, што ў мінулым бадага мелі шчыльныя кантакты з індаеўрапейскімі народамі.

Традыцыйная культура
--------------------

Асноўны гаспадарчы занятак — тэрасавае земляробства. Важную ролю таксама адыгрывае жывёлагадоўля. Бадага разводзяць буйвалаў, ад якіх атрымліваюць малако. Як і ў іх суседзяў-тода, жывёлагадоўля лічыцца выключна мужчынскім заняткам. Жанчыны і дзеці таксама практыкуюць збіральніцтва. У наш час многія бадага працуюць за межамі абшчын у гарадах і на плантацыях.

Вёскі бадага невялікія. Жытлы цагляныя або глінабітныя, разлічаныя на некалькі сем’яў. Статкі трымаюць у каменных загонах каля асноўнага жытла. Будуюць таксама часовыя жытлы з трыснягу або ветак для жанчын, дзе тыя праводзяць «нячыстыя дні».

Традыцыйная вопратка ўключае доўгія белыя накрыўкі (у мужчын яны арнаментаваны). Жанчыны таксама абгортваюць цела белай тканінай ад грудзей да кален. Мужчыны носяць цюрбаны. Сярод жанчын прынята рабіць татуіроўку, дзяўчынам голяць валасы (пакідаюць толькі чубок).

Хаця бадага спавядаюць індуізм, падзел на касты не мае істотнага значэння. Іншыя індуісты нават вызначаюць бадага як асобную касту. Захаваўся падзел на буйныя экзагамныя роды *кула*. Сем’і вялікія пашыраныя. Главой заўсёды з’яўляецца мужчына, аднак бадага не забараняюць паўторныя шлюбы для ўдоў. Палігамія практыкуецца рэдка. Вясельны абрад цягнецца некалькі дзён, пачынаецца ў доме нявесты і канчаецца ў доме жаніха. Аддаюць перавагу шлюбу з стрыечнымі сваякамі, з дачкой сястры бацькі або з дачкой брата маці.

Да пахаванняў рыхтуюцца загадзя. Памерлых спальваюць або хаваюць седзячы.

Рэлігія
-------

Веруючыя бадага з’яўляюцца індуістамі-шываітамі.

Зноскі
------

1. ↑  Badaga
2. ↑  Are badagas from central europe? What DNA says?
3. ↑  Badaga Marriages

Спасылкі
--------

* www.badugaa.com
* International Badaga Association
* Hockings P. Mortuary ritual of the Badagas of Southern India (2001)
* Badagas in Nilgiri District
Старонка Гутэнбергавай Бібліі
**42-радковая Біблія (B42)** — першадрукаванае выданне Вульгаты ін-Фоліа, здзейсненае ў Майнцы ў пачатку 1450-х гадоў Іаганам Гутэнбергам і служыць традыцыйным пунктам адліку гісторыі кнігадрукавання ў Еўропе. Хоць гэта не першая інкунабула, але сярод іншых першадрукаў яе вылучае выключная якасць афармлення.

Апісанне
--------

Біблія Гутэнберга называецца 42-радковай, бо на кожны аркуш друкар змясціў па 42 радкі тэксту. Бамбергская Біблія ў 36 радкоў, адзін час лічылася яе папярэдніцай, на самай справе друкавалася на ўзор 42-радковай. Публікацыя адбылася не пазней за 1455 год, калі кнігу згадаў у сваёй перапісцы кардынал Пікаламіні. Выданне аформлена ў традыцыі рукапісных Біблій сярэдзіны XV стагоддзя (верагодны прататып — Вялікая Майнцкая Біблія, 1452). Першыя асобнікі не саступалі па кошце рукапісным кнігам і ў некаторых выпадках былі ілюмінаванымі.

Захаванасць
-----------

Па сучасных падліках, Гутэнберг надрукаваў 180 асобнікаў Бібліі, з іх 45 — на пергаменце, астатнія — на італьянскай паперы з вадзянымі знакамі. Па стане на 2009 год у розных зборах свету захоўваліся 47 Біблій, з якіх толькі 21 — поўная. Парыжскі асобнік, адкрыты ў 1763 годзе ў паперах кардынала Мазарыні, атрымаў такую вядомасць, што ўсе асобнікі 42-радковай Бібліі доўгі час называліся «Бібліі Мазарыні».

Гэта далёка не самая рэдкая інкунабула, але адна з самых каштоўных. Кошт аднаго аркуша Майнцкай друкаванай Бібліі на аўкцыёнах даходзіць да 80 тыс. долараў ЗША. У 1987 годзе на аўкцыёне «Крысціс» няпоўны першы том папяровай Бібліі (324 аркушы) быў прададзены за 4,9 млн долараў. Цяпер ён знаходзіцца ў збору такійскага ўніверсітэта Кэё. Як і шэраг іншых асобнікаў, гэтая копія аблічбавана і выкладзеная для ўсеагульнага азнаямлення ў Інтэрнэце.

Найбольшая колькасць Біблій знаходзіцца ў Германіі (12), ЗША (11) і Вялікабрытаніі (8)

Гл. таксама
-----------

* Астрожская Біблія
* Спіс выбітных твораў кнігадрукавання

Спасылкі
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Біблія Гутэнберга на Вікісховішчы |

* Анлайн-версія Бібліі Гутэнберга
* Каталог захаваных экзэмпляраў  (англ.)
Карта са шведскага атласу свету (1930), якая паказвае шведскія паселішчы ў Эстоніі (чырвоны колер)
**Эстонскі дыялект шведскай мовы** (шведск. *estlandssvenska*, эст. *rannarootsi keel*) - усходнія дыялекты шведскай мовы, якія былі распаўсюджаны на былых шведскіх калоніях у Эстоніі.

Геаграфія
---------

На розных гаворках эстонскага дыялекту шведскай мовы размаўлялі мясцовыя эстонскія шведы ў былых населеных шведамі раёнах Эстоніі (мясцовая назва *Aiboland*): на астравах Ормсё, Эсел, Дагё, Рунё і паўвостраве (былы востраў) Нукё. Ажно да эвакуацыі эстонскіх шведаў ў канцы Другой сусветнай вайны, як шведы, так і эстонцы размаўлялі на адной мове. Пасля падзення Савецкага Саюза і аднаўлення незалежнасці Эстоніі, эстонскія шведы пачалі культурнае адраджэнне: з'явіліся курсы па вывучэнні гэтага дыялекту на астравах Дагё і Эсел.

Эстонскі дыялект шведскай мовы ўключае ў сябе шэраг гаворак, напрыклад *nuckömål* і *rågömål*.

Лінгвістычныя асаблівасці
-------------------------

У дыялекце прысутнічаюць словы і фанетычныя асаблівасці з нямецкай, рускай і эстонскай моў (напрыклад, так званыя другасныя дыфтонгі), што значна паўплывала на яго фарміраванне. Многія займеннікі маюць першапачатковы гук *t* замест *d* у шведскай мове.

Прыклад
-------

Прыклад дыялекту *nuckömål* са шведскай энцыклапедыі Nordisk familjebok:

* *Stick tälknin i stolpan o hälvtor stolpan topa kalkan, säte Halmen o Hälma färe kalkan o ker te Nuckö toka.*

Стандартная шведская мова:

* *Stick täljkniven i stolpen och vält stolpen på kälken, sätt Hjälmen och Hjälma för kälken och kör till Nuckö.*

Гл. таксама
-----------

* Дыялекты шведскай мовы
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Махнач.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Чарнецкая.
**Ванда Махнач** (**Чарнецкая**; 1918, Масква — 22 мая 2007) — медык, актывістка Саюза беларускай моладзі, дзяячка беларускай дыяспары ў ЗША і беларускай грэка-каталіцкай парафіі Хрыста Збаўцы ў Чыкага.

Біяграфія
---------

Дачка беларуса і рускай. Нарадзілася ў 1918 годзе ў Расіі, дзе падчас Першай сусветнай вайны апынуліся яе бацькі, эвакуяваныя з Ляхавічаў. У сакавіку 1919 года сям’я вярнулася на радзіму ў Ляхавічы.

У 1930-х гадах навучалася на медыцынскім факультэце ў Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя. Брала ўдзел у дзейнасці Беларускага студэнцкага саюза. З восені 1939 года працавала настаўніцай у школе ў Ляхавічах.

Падчас Другой сусветнай вайны стала актывісткай Саюза беларускай моладзі. Прайшла курс для кіраўніц СБМ у Драздах пад Мінскам, пасля чаго яе накіравалі ў Флер’янова пад Ляхавічамі, дзе адкрыліся падобныя курсы.

Летам 1944 года выехала ў Германію. Працавала ў дзіцячых лагерах у Дэсау і Эберсбаху каля Дрэздэна з дзяцьмі і падлеткамі, вывезенымі ў Германію з Усходняй Беларусі. Вучыла беларускіх дзяцей, як у школе: чытаць, пісаць, пець беларускія песні, апавядала ім казкі, ладзіла для іх розныя гульні, каб хоць трохі палепшыць гэтым няшчасным дзецям іх шэрае, аднастайнае, сірочае жыццё на чужыне. Калі фронт прыблізіўся да Эберсбаха, у пачатку сакавіка 1945 года ўсіх пешшу адправілі на захад. Праз тыдзень дарогі апынуліся ў дзіцячым лагеры ў горадзе Крымічау[ru]. Усе вышэй названыя гарады спярша занялі амерыканцы, але неўзабаве яны былі ўключаны ў савецкую акупацыйную зону. Дзеці рваліся да бацькоў і амаль усе вярнуліся ў СССР, а Ванда Чарнецкая і іншыя кіраўніцы СБМ засталіся на Захадзе.

Вывучала медыцыну ў Марбургу. У 1947 годзе выйшла замуж за земляка з Ляхавічаў Міхася Махнача, які апынуўся ў ЗША, і ў 1950 годзе выехала да мужа. Жыла каля Чыкага, была дзяячкай беларускай дыяспары ў ЗША, перапісвалася з беларускай паэткай Наталляй Арсенневай, Раісай Жук-Грышкевіч.

Яшчэ да вайны пад уплывам беларускага святара Вячаслава Аношкі зацікавілася ўніяцтвам. Спявала ў царкоўным хоры беларускай грэка-каталіцкай парафіі Хрыста Збаўцы ў Чыкага. Была сярод ахвярадаўцаў Памятнага Ефрасіннеўскага Крыжа, які быў усталяваны ў Святыні Пакутнікаў у Мідландзе (Канада) да 1000-годдзя хрысціянства ў Беларусі.

Як прадстаўніца беларускай дыяспары ў ЗША ўдзельнічала ў 3-й Сустрэчы беларусаў Аўстраліі ў Адэлаідзе 5-9 студзеня 1979 года.

У 1969 годзе пакінула ўспаміны пра сваю дзейнасць у СБМ. Апублікаваны яны пад псеўданімам Вольга ў «Матэрыялах да гісторыі беларускай эміграцыі ў Германіі 1939—1951 гг.» (Мінск, 1994).

Пахаваная на могілках Хілсайд ля Чыкага.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Вечная памяць. // Царква. № 3 (54), 2007
* Юрый Туронак. Людзі СБМ Архівавана 15 верасня 2010.
**Лемуравыя** (*Lemuridae*) — сямейства паўмалпаў, эндэмікі Мадагаскара.

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 50 см, хваста да 51 см. Валасяное покрыва густое, чорнае, бурае, шэрае або рыжаватае, можа адрознівацца ў самцоў і самак. На хвасце часам чаргуюцца светлыя і цёмныя папярочныя палоскі. Вочы збліжаныя, вялікія.

Пашырэнне
---------

Вядомыя з плейстацэну і галацэну вострава Мадагаскар. Пашыраны на в-ве Мадагаскар і суседніх астравах. Адрозніваецца каля 20 відаў з 5-6 родаў, у т.л. макі, або звычайныя лемуры (*Eulemur*), паўмакі, або лагодныя лемуры (*Hapalemur*) і інш.

Жывуць у лясах на дрэвах, некаторыя на зямлі. Трымаюцца паасобку, парамі, невялікімі групамі або статкамі (да 20 асобін). Карлікавыя і мышыныя лемуры ў засушлівы сезон упадаюць у спячку.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Селяцца ў дуплах або робяць гнёзды з лісця і травы. Усёедныя. Нараджаюць 1—4 дзіцянят.

Літаратура
----------

* Лемуравыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).
Бадгір Даўлатабада ў Ездзе, адзін з самых высокіх у Іране
Бадгір у раёне Дубая Бур-Дубай
Схема функцыянаваня бадгіра
**Бадгір** (фарсі *بادگیر*, у пер. *ветралоў*) — традыцыйны арабскі архітэктурны элемент, створаны для вентыляцыі будынкаў і падтрымання нармальнага тэмпературнага балансу ў ім.

Агульныя звесткі
----------------

Калі быў створаны першы бадгір — дакладна не ўстаноўлена, аднак яны з'яўляюцца неад'емнай часткай персідскай і іранскай традыцыйнай архітэктуры ўжо на працягу стагоддзяў. Кожная вежа бадгіра мае па меншай меры два вертыкальных паветраных канала — у адрозненне ад арабскіх малкваф, якія маюць, як правіла, усяго адзін канал. Бадгір уяўляе сабой масіўную вежу, узнімальную ад самых ніжніх памяшканняў будынка высока над яго дахам. Гэтая вежа падзелена, як правіла на чатыры вертыкальных паветраных канала, якія выходзяць у верхняй частцы бадгіра на ўсе чатыры бакі свету. Гэтыя каналы адпаведна надвор'ю і напрамкам вятроў могуць па неабходнасці адчыняцца і зачыняцца, рэгулюючы, такім чынам, паветраныя патокі ўнутры будынка. Дзеянне бадгіра можа камбінавацца з іншымі адпаведнымі прыборамі і награвальнымі элементамі.

Вышыня вежы дазваляе выкарыстоўваць заснаваны на руху цёплых паветраных патокаў т. зв. «камінны эфект», а таксама паступленне ўнутр свежага паветра і ветру. Калі ў будынку горача і пануе падвышаная тэмпература, то ў дзеянне ўступае «камінны эфект» (асабліва часты ў начны час). Халаднаватае начное паветра струменіцца праз бадгір ў будынак і астуджае разагрэтыя сцены, якія збіраюць цяпло. Яны награваюць паветра з вуліцы, якое падымаецца назад у бадгір і выходзіць вонкі. Дадаткова сцены вежы і будынка, асабліва яго дах, таксама выпускаюць ноччу назапашанае за дзень цяпло. Акрамя забеспячэння будынка свежым паветрам, бадгір служыць мэтам якаснай вентыляцыі ўсіх памяшканняў ўнутры дома, а таксама забеспячэнню дастатковай вільготнасці паветра. Ад даўжыні каналаў бадгіра залежыць іх цеплаёмістасць і той аб'ём вады, які бадгір здольны акумуляваць для астуджэння і падсілкоўвання паветра з мэтай павышэння яго вільготнасці.

Бадгіры таксама будуюцца над халадзільнымі памяшканнямі і падземнымі вадасховішчамі. Дзякуючы тэхналогіях выпарэння і ахладжэння, камбінацыям ціску ўнутры каналаў вежы, яны здольныя нават у летнія месяцы падтрымліваць нізкія тэмпературы, блізкія да кропкі замярзання вады.

Спасылкі
--------

* Бадгіры і Вежы Ільда ў Іране  (ням.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2776795661 |
**Артур Амрэ** (17 снежня 1887, Брунланес (цяпер камуна Ларвік) — 16 жніўня 1967, Порсгрун) — нарвежскі пісьменнік, аўтар раманаў і апавяданняў.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў фюльке Вестфал. Пачаў працоўную жыццё ў 15 гадоў, папрацаваў мараком і журналістам, жыў у ЗША, працаваў канструктарам, затым вярнуўся ў Нарвегію і працаваў інжынерам у Осла; пазней адкрыў уласны бізнэс па праектаванню дамоў і імпарту машын у нарвежскай сталіцы, але збанкрутаваўся ў 1922 годзе. З гэтага часу ён не захацеў больш вяртацца да сумленнай працы і пачаў жыць жыццём злачынцы, займаючыся кантрабандай, крадзяжамі і махлярствам, неаднаразова арыштоўваўся і ў выніку быў асуджаны на некалькі гадоў зьняволення.

Выйшаўшы з турмы ў 1935 годзе, Амрэ вырашыў стаць пісьменнікам; яго літаратурным дэбютам стаў раман пра жыццё кантрабандыстаў, які шмат у чым адлюстроўвае яго ўласны жыццёвы досвед. У другой палове 1930-х гадоў напісаў яшчэ некалькі раманаў, у 1938 годзе быў узнагароджаны прэміяй Гульдэндаля.

На беларускую мову апавяданне «Вернасць» пераклаў Іван Чыгрынаў (часопіс «Полымя» № 8, 1967 год).

Зноскі
------

1. 1 2  Ole Arthur Omre Antonisen, Antoniussen, Juel // Norsk biografisk leksikon — Kunnskapsforlaget. — ISSN 2464-1502 Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q746368'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1563206'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q266603'></a>
2. 1 2  Arthur Omre // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Internet Movie Database |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 90139313 · BNF: 12516934r · GND: 123110955 · ISNI: 0000 0001 1086 6447 · LCCN: n92115737 · NKC: xx0004055 · NTA: 070205132 · NUKAT: n2008080947 · LIBRIS: 81692 · SUDOC: 034411143 · VIAF: 121752145 |

 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Аляксандраў.
**Аляксандр Мікалаевіч Аляксандраў** (нар.17 жніўня 1960, Мінск) — беларускі дыпламат.

Біяграфія
---------

У 1977 годзе скончыў Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча, у 1981 годзе — Свярдлоўскай вышэйшае ваенна-палітычнае танка-артылерыйскае вучылішча, у 1995 годзе — ваенны ўніверсітэт Расійскай Федэрацыі. У 1989—1991 гадах праходзіў навучанне ў ваеннай акадэміі Рэвалюцыйных Узброеных Сіл Рэспублікі Куба.

У 1981—1997 гадах — служба на розных афіцэрскіх пасадах у войсках Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. У 1997—2013 гадах — служба на розных афіцэрскіх пасадах у цэнтральным апараце Міністэрства абароны і Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. У 2005—2008 гадах — аташэ па пытаннях абароны, ваенны і ваенна-паветраны аташэ пры Пасольстве Рэспублікі Беларусь у ЗША. У 2010—2013 гадах — аташэ па пытаннях абароны, ваенны і ваенна-паветраны аташэ пры Пасольстве Рэспублікі Беларусь у Баліварыянскай Рэспубліцы Венесуэла. У ліпені 2013- лютым 2015 года — начальнік упраўлення ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва і развіцця экспарту Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь. З лютага 2015 па чэрвень 2015 года — Пасол па асобых даручэньнях Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.

25 чэрвеня 2015 г. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Куба.

| ⛭Надзвычайныя і Паўнамоцныя Паслы Беларусі ў Рэспубліцы Куба |
| --- |
| Пачатак дыпадносін  Адкрыццё пасольства | жнівень 1992  лістапад 1998 |
| Паслы | 
* Ігар Палуян (2002—2008)
* Уладзімір Астапенка (2008—2015)
* Аляксандр Аляксандраў (2015—2021)
* Валерый Бараноўскі (з 2021)

 |
**Аляксандр Мацей Марыянскі** (польск.: Maryański; 12 лютага 1845, Аргенаў, Правінцыя Позен, Каралеўства Прусія — 17 лістапада 1912, Гнезен, Правінцыя Позен, Каралеўства Прусія) — святар, публіцыст і гісторык.

Біяграфія
---------

Пасля заканчэння ў Познані духоўнай семінарыі ён у 1870 г. высвеціўся на святара ў Гнезне. У 1873 г. пераязджае ў Львоў, адкуль у 1897 г. ізноў вяртаецца ў Гнезна, дзе і памірае.

Дзейнасць
---------

Быў заўзятым бібліяфілам, нястомна корпаўся ў парафіяльных бібліятэках і хатніх архівах, займаўся гісторыяй і публіцыстыкай. Нягледзячы на даволі слабую літаратурную падрыхтоўку, прыклаў шмат намаганняў каб «Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego», які ён, у няякаснай копіі, зробленай у XVIII ст. для капаніцкага старасты Панінскага, адшукаў у рукапіснай кнізе «Silva Rerum» у бібліятэцы парафіі Святога Апостала і Евангеліста Мацея ў Гэмбіцах, калі гасцяваў у святара Пятра Кушынскага, пабачыў свет: «Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23. kwietnia 1874. od jego przyjaciól i wielbicieli. (S popiersiem Jubilara.)». W Poznaniu. 1874. S. 378—388.

Сярод іншых шматлікіх публікацый, яго пяру таксама належаць: «Unicka Matka Boska Nowogródzka Zamkowa na czele „Pana Tadeusza"» (Львоў, 1898—1899) і «Wspomnienie o Słucku» (Wydał B.J.K. W Gnieźnie. 1905.). Яго кнігазбор захоўваецца ў Бібліятэцы Рачынскіх у Познані.

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Maryański Aleksander. // Podręczna encyklopedya kościelna. T. XXV і XXVI. Warszawa-Kraków. 1911. S. 322.
* Zieliński Z. Maryański Aleksander Macej. // Polski słownik biograficzny. T. XIX/4. Z. 83. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1975. S. 102./

Спасылкі
--------

* Osoby o nazwisku «Maryański»

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Генеалогія і некрапалістыка | IPSB: aleksander-maciej-maryanski · Sejm-Wielki.pl |
| Нарматыўны кантроль | NUKAT: n2006094485 · VIAF: 102197494 |
**Ванавара** (руск.: Ванава́ра) — сяло ў Эвенкійскім раёне Краснаярскага края Расіі. Утварае сельскае паселішча сяло Ванавара як адзіны населены пункт у яго складзе. Да 2004 года з’яўлялася адміністрацыйным цэнтрам Тунгуска-Чунскага раёна. Размешчана на рацэ Падкаменная Тунгуска (прытоку Енісея), у вусці ракі Ванаваркі, за 685 км на поўнач ад Краснаярска. За 60 км ад Ванавары знаходзіцца месца падзення Тунгускага метэарыта.

Насельніцтва — 2887 чал. (2020). Цэнтральная сядзіба Тунгускага запаведніка. За 2 км на паўночны ўсход — аэрапорт.

Зноскі
------

1. ↑
2. ↑   Праверана 31 ліпеня 2017.
**Аляксандр Мікалаевіч Буркін** (нар. 10 чэрвеня 1947, Масква, Расія) — беларускі спецыяліст у галіне таваразнаўства прамысловых тавараў і сыравіны лёгкай прамысловасці, тэхналогіі абутковых і гарбарна-галантарэйных вырабаў. Доктар тэхнічных навук (2010), прафесар (2011).

Біяграфія
---------

Скончыў Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (спецыяльнасць «Тэхналогія вырабаў са скуры», 1970), Маскоўскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (аспірантура, 1978).

Працаваў у Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце (з 1970, канструктарска-тэхналагічны факультэт, кафедра «Стандартызацыя», з 2003 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: структура і ўласцівасці палімераў, метады і сродкі кантролю якасці матэрыялаў; аптымізацыя тэхналагічных працэсаў вытворчасці вырабаў лёгкай прамысловасці.

Узнагароды
----------

Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2005); ганаровыя граматы канцэрна «Беллегпрам» (2005), адміністрацыі Кастрычніцкага раёна г. Віцебска (2007), Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта (1984, 1985, 2007).

Бібліяграфія
------------

* Исследование механических свойств искусственных материалов для верха обуви при различных видах растяжения : отчет о НИР : ХД-74-66 / ВТИЛП ; рук. В. Е. Горбачик; исполн.: А. Н. Буркин [и др.]. — Витебск, 1974. — 142 с.
* Пути применения коллагенсодержащих отходов кроличьего сырья : отчет о НИР : ХД-73-61 / ВТИЛП ; рук. В. К. Смелков; исполн.: А. Н. Буркин [и др.]. — Витебск, 1974. — 102 с.

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Буркин Александр Николаевич
**Вандалізм** — наўмыснае і бессэнсоўнае знішчэнне культурных і матэрыяльных каштоўнасцяў. Асоб, якія ўчыняюць такія дзеянні, завуць *вандаламі*.

Гісторыя
--------

Паходжанне слова звязана з назвай ўсходне-германскага племені вандалаў, якія разрабавалі ў чэрвені 455 года Рым. Вандалы хутчэй рабавалі і вывозілі каштоўнасці, чым знішчалі іх. У хроніках адсутнічаюць згадкі пра нейкіх асаблівых бедствах вечнага горада. Хоць вандалы захапілі і павезлі тысячы палонных з мэтай атрымання выкупу, Папе Льву I сучаснікі ставілі ў заслугу выратаванне жыхароў Рыма ад поўнага знішчэння. Нягледзячы на ​​гэта, за вандаламі замацавалася слава дзікіх і бескультурных "варвараў", што, магчыма, звязана з жорсткім пераследам каталіцкага духавенства і разбурэннем каталіцкіх цэркваў у вандальскім каралеўстве на поўначы Афрыкі.

Адказнасць за вандалізм згодна з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь
-------------------------------------------------------------------

* У адпаведнасці з артыкуламі 345 Угалоўнага Кодэксу Рэспублікі Беларусь прадугледжана адказнасць у форме штрафа або пазбаўлення волі да трох год.
* У адпаведнасці з артыкуламі 346 Угалоўнага Кодэксу Рэспублікі Беларусь прадугледжана адказнасць у форме выпраўленчых прац, штрафа або арышта на тэрмін да шасці месяцаў.

Гл. таксама
-----------

* Вандалізм гісторыка-культурнай спадчыны

Зноскі
------

1. 1 2  Уголовный Кодекс Республики Беларусь. - Мн. "Амалфея", 2009, С.240: Уничтожение, повреждение либо утрата историко-культурных ценностей или материальных объектов, которым может быть присвоен статус историко-культурной ценности, по неосторожности

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
**Ларгс** (англ.: Largs) — горад на заходнім узбярэжжы Шатландыі ў вобласці Паўночны Эйршыр, прыкладна ў 53 км ад Глазга. Папулярны марскі курорт.

Арыгінальная назва горада — шатл. гэл.: Na Leargaidh Ghallda — азначае «схілы» (англ.: the slopes).

Напачатку верасня праводзяцца штогадовыя фестывалі, якія падаюцца горадам як традыцыя з часоў вікінгаў.
Гэта нацыянальнае свята мае гістарычныя карані, пацверджанне чаму прысутнічае ў шатландскай (гэльскай) мове.

У 1263 годзе пры Ларгсе адбылося адно з найважнейшых бітваў у гісторыі ранне-сярэднявечнай Шатландыі паміж каралём Нарвегіі Хоканам IV і шатландскімі войскамі.

У 1907 годзе ў Ларгсе памёр англійскі фізік Уільям Томсан.

Адзін з вядомых персанажаў Конан-Дойля, прафесар Чэленджэр, паводле дадзенага аўтарам жыццяпісу, таксама нарадзіўся ў Ларгсе.

Гл. таксама
-----------

* Бітва пры Ларгсе



1. ↑
2. ↑
3. ↑
**Артотрыхум Лайеля** (*Orthotrichum lyellii*) — від зялёных імхоў сямейства Артотрыхавыя (*Orthotrichaceae*).

Апісанне
--------

Дзернавінкі падушкападобныя, рыхлыя, цёмна-зялёныя, 2—5 см вышынёй. Сцёблы простыя або разгалінаваныя. Лісце з прадаўгаватай асновы лінейна-ланцэтнае, доўга і рэзка завостранае, кіляватае, на верхавінцы няроўназубчастае. Жылка простая, заканчваецца перад верхавінкай ліста або ў ёй. Клеткі ўверсе ліста акруглыя ці прадаўгаватыя, патоўшчаныя, з папіламі, каля асновы жылкі лінейныя. Каробачка на кароткай ножцы, пагружаная або выступае з перыхэцыя, падоўжана-яйкападобная, з 8 палоскамі і паверхневымі вусцейкамі. Перыстом двайны. Вечка з дзюбкай. Каўпачок рэдка валасісты.

Пашырэнне
---------

Пашырэнне: Сярэдняя і Атлантычная Еўропа, Паўночная Афрыка, захад Паўночнай Амерыкі. Ва Усходняй Еўропе трапляецца толькі ў паўночна-заходніх раёнах. У Беларусі выяўлены ў ізаляваных лакалітэтах на мяжы еўрапейскага фрагмента арэала. Расце на ствалах лісцевых дрэў і на зацененых бетонных збудаваннях.

Асаблівасці біялогіі
--------------------

Спараносіць летам. Вегетатыўна размнажаецца лістароднымі вывадковымі цельцамі, простымі ці разгалінаванымі, булавападобнай або цыліндрычнай формы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5

Спасылкі
--------

* Пульвигера Лайелля: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · The Plant List · Tropicos · WFO |
Паголены жаночы лабок
Няголены жаночы лабок
**Лабок** (лац.: mons pubis - лонны грудок) — у анатоміі чалавека прадстаўленае ў абодвух палоў мяккотканкавае ўтварэнне, размешчанае дакладна над вонкавымі палавымі органамі адпаведна праекцыі лоннага зрашчэння і выступае над навакольнай вобласцю дзякуючы развітой падскурнай аснове (тлушчавай праслойцы).

Уверсе лабок аддзелены ад вобласці жывата лабковай баразной, ад сцёгнаў - тазасцёгнавымі разорамі.

Пасля пачатку палавога паспявання лабок звычайна ў большай ці меншай ступені пакрываецца лабковымі валасамі, якія могуць пераходзіць на вялікія палавыя вусны (у жанчын), машонку (у мужчын) і ніз жывата (таксама, як правіла, у мужчын).

У жанчын гэтая вобласць над вульвай часта завецца *грудком Венеры* (лац. mons veneris). У гэтай вобласці ёсць нервовыя канчаткі, а таму дакрананне да яе і/або націсканне могуць выклікаць палавое ўзбуджэнне.

Гл. таксама
-----------

* Інтымная прычоска
* Лабковыя валасы

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Лабок на Вікісховішчы |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Сідаравічы.

**Сі́даравічы** (трансліт.: *Sidaravičy*, руск.: Сидоровичи) — аграгарадок у Магілёўскім раёне Магілёўскай вобласці, каля аўтадарогі Магілёў — Гомель. Уваходзіць у склад і з'яўляецца цэнтрам Сідаравіцкага сельсавета. Цэнтр калгаса. За 24 км на поўдзень ад Магілёва. У 2001 годзе налічвалася 554 жыхары, 215 двароў. У вёсцы 2 дрэваапрацоўчыя цэхі, сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, амбулаторыя, аддзяленне сувязі.

Гісторыя
--------

У часы Вялікага Княства Літоўскага вёска ўваходзіла ў склад Быхаўскага староства, была ўладаннем Сапегаў. У 1740 годзе сяляне вёскі аб’ядналіся з сялянамі навакольных вёсак, стварылі ўзброены атрад (200 чалавек) і выступілі супраць М. Сапегі. Узначалілі выступленне сялян В. Ярашэнка, Г. Бушня, М. Козел і В. Гетман. На падаўленне хваляванняў з Быхаўскага гарнізона 27 красавіка 1740 года пасланы ваенны аддзел на чале з намеснікам Д. Стахоўскім. Каля Сідаравічаў сяляне зрабілі засаду, атакавалі карнікаў і разбілі іх. У маі 1740 года выступленне было задушана, удзельнікі жорстка пакараныя.

У часы Расійскай імперыі ў складзе Быхаўскага павета. У 1861—1865 гадах у вёсцы была збудавана царква (зруйнаваная), прыкладна ў той самы час паштовая станцыя XIX стагоддзя. За савецкім часам — брацкая магіла савецкіх воінаў, помнікі савецкім воінам і землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну.

Насельніцтва
------------

* 2001 год — 554 жыхары, 215 двароў.

Вядомыя асобы
-------------

* Фёдар Вольфсан (нар. 1907), геолаг
* Браніслаў Малахаў (нар. 1941), гісторык
* Яўген Аляксандравіч Мельнікаў (нар. 1950) — беларускі палітык.

Славутасці
----------

* Свята-Міхайлаўская царква (XIX стагоддзе);
* Паштовая станцыя (XIX стагоддзе).

Зноскі
------

1. ↑  Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Магілёўская вобласць: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2007. — 406 с. — ISBN 978-985-458-159-0. (DJVU)
2. ↑  БелЭн, 2002

Літаратура
----------

* Сідаравічы // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 368. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Сідаравічы (Магілёўскі раён)**
* Быхаўшчына ў Рэчы Паспалітай(недаступная спасылка)
* Сідаравічы на radzima.org(недаступная спасылка)

| ⛭**Сідаравіцкі сельсавет** |
| --- |
| Цэнтр | Сідаравічы |
| Пасёлкі | Мірны |
| Вёскі | Бароўка ·  Лыкава ·  Новая Мілееўка ·  Пална ·  Слабодка ·  Шылаў Вугал |
Біблія Лінкальна
**Біблія Лінкальна** — выданне Бібліі, якое выкарыстоўваў для клятвы пры сваёй інаўгурацыі 16-ы прэзідэнт Злучаных Штатаў Амерыкі Аўраам Лінкальн. На гэтай жа Бібліі, якая з'яўляецца зборам калекцыі Бібліятэкі Кангрэса, прымаў прысягу і 44-ы прэзідэнт ЗША Барак Абама.

Біблія выпушчана выдавецтвам Оксфардскага ўніверсітэта ў 1853 годзе і мае 1280 старонак. Памеры кнігі — 15 см у даўжыню, 10 см у шырыню і 4,5 см у таўшчыню. Вокладка кнігі выканана з чырвонага аксаміту з пазалочанымі краямі.

Біблія дэманстравалася ў Бібліятэцы Кангрэса да мая 2009 года, калі праходзілі святкаванні двухсотгоддзя з дня нараджэння Аўраама Лінкальна.

Зноскі
------

1. ↑  Абама будзе вымаўляць прысягу на Бібліі Лінкальна **(нявызн.)**. Праверана 22 красавіка 2011.
2. 1 2  President-Elect Obama To Take Oath of Office on Lincoln-Inaugural Bible from Library of Congress **(нявызн.)**. *Бібліятэка Кангрэса* (23 снежня 2008). Праверана 22 красавіка 2011.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Біблія Лінкальна
* *[[:en:{{{1}}}|]]* The Lincoln Bible
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лабрадор.

**Лабрадор** — мінерал з групы плагіяклазаў асноўнага складу, алюмасілікат кальцыю і натрыю. Названы ад паўвострава Лабрадор, дзе быў упершыню знойдзены (1770).

Колер шэры, зеленавата-шэры, цёмна-шэры. Бляск шкляны. На цёмна-шэрым фоне можна ўбачыць блікі зялёнага, сіняга, жоўтага або чырвонага колеру. Рысы не дае. Спайнасць дасканалая ў двух напрамках. Злом няроўны, ступеньчаты. Вугал паміж плоскасцямі спайнасці на 3,5—4° меншы за прамы. Шчыльнасць 2,6. Сінгонія трыклінная. Натрава-вапнавы палявы шпат. Аморфная сумесь двух мінералаў альбіту і анартыту; працэнтная колькасць анартыту — 51—70 %. Цвёрдасць — 6,5. Суцэльны буйназярністы; крышталі рэдкія.

Вядомы радовішчы ва Украіне. Сустракаецца ў габра-базальтавых пародах крышталічнага фундамента.
Выкарыстоўваецца як абліцовачны і дэкаратыўны камень.

У некаторых мовах завецца таксама лабрадарытам (англ.: Labradorite), што можа прыводзіць да блытаніны з горнай пародай лабрадарытам.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — С. 83. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9).

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Лабрадор (мінерал) на Вікісховішчы |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Universalis · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2780163200 |
**Лабынкыр** (якуцк.: Лабыҥкыр) — возера ў Аймяконскім улусе на ўсходзе Якуціі, якое стала знакамітым дзякуючы невядомай навуцы істоце, якая нібы жыве ў яго водах.

Геаграфічныя дадзеныя
---------------------

Возера ўтварылася на месцы цэнтральнага моранага амфітэатра на Сарданохскім плато верхняй плыні Індыгіркі ў выніку падгачвання ракі канечнаймарэнай. Возера знаходзіцца на вышыні 1020 м над роўнем мора, мае форму выцягнутага з поўначы на поўдзень прамавугольніка памерамі даўжынёй 14,3 і шырынёй каля чатырох кіламетраў. Максімальная шырыня дасягае 4,14 км. Сярэдняя глыбіня возера — да 52,6 м. Пры гэтым на дне возера ёсць анамальная расколіна, якая павялічвае глыбіню да 75—80 м. Празрыстасць вады — да 10 м (у паўночнай частцы). Тэмпература вады нават у самыя спякотныя летнія дні не перавышае 9 °C, прыдновая тэмпература — ад 1,3 да 2 °C. Таксама, варта адзначыць, што вада ў возеры нягледзячы на вялікія маразы зімой (да −50 градусаў), мерзне вельмі павольна, што застаецца загадкай для навукоўцаў. Берагі паўночнай часткі возера валунова-галькавыя, цэнтральнай часткі — скалістыя, паўднёвай — пакатыя, складзеныя з буйна-грудавага калювіяльнага матэрыялу. Возера змесцавана ў адным з самых халодных месцаў Паўночнага паўшар’я.

У возера ўцякае і выцякае аднайменная рака Лабынкыр (прыток Туора-Юрах і Індыгіркі). На возеры тры выспы, адзін з якіх, дыяметрам каля 30 м, вышынёй 5—6 м, які знаходзіцца дакладна ў цэнтры возера, паводле аповедаў мясцовых жыхароў, валодае дзіўнай уласцівасцю час ад часу знікаць пад вадой. Аднак, ровень вады ў возеры практычна нязменны і такія паводзіны вострава, напэўна, з’яўляецца аптычнай з’явай накшталт міража.

Зноскі
------

1. ↑  Согласно показаниям эхолота и глубоководного телезонда в экспедиции программы «Искатели».

Спасылкі
--------

* Экспедиция на Лабынкыр глазами фотографа Владимира Медведева
* Телепроект «Искатели». Фильм «Якутский дьявол» Архівавана 4 сакавіка 2016.
* «Искатели» на Лабынкыре. В поисках «водяного чёрта» и не только Архівавана 8 лютага 2021.
* В тихом омуте Архівавана 4 сакавіка 2016.
* Экспедиция «Полюс холода». Лабынкыр(недаступная спасылка)
Вынікі галасавання за Рэфармісцкую партыю на парламенцкіх выбарах 2003 года могуць служыць паказчыкам размяшчэння «Біблейскага пояса»
**«Біблейскі пояс»** (нідэрл.: De Bijbelgordel) — рэгіён Нідэрландаў з моцнымі кансерватыўнымі пратэстанцкімі традыцыямі. Назва дадзена па аналогіі з «Біблейскім поясам» у ЗША.

«Біблейскі пояс» праходзіць галоўным чынам па тэрыторыі правінцый Зеландыя, Паўднёвая Галандыя, Гелдэрланд і Аверэйсел. На поўнач ад яго знаходзяцца рэгіёны, дзе большасць насельніцтва складаюць умераныя пратэстанты і атэісты, на поўдзень - вялікая колькасць каталіцкага насельніцтва.

На фарміраванне рэгіёна аказала вялікі ўплыў Дванаццацігадовае перамір'е 1609-21, падчас якога пратэстанты з тэрыторый, якія засталіся пад кантролем Іспаніі, атрымалі магчымасць перасяліцца ў Рэспубліку Злучаных правінцый. Пазней, у 1834 годзе, у Галандскай рэфармацкай царкве адбыўся раскол, падчас якога яе кансерватыўныя плыні заснавалі ўласныя дэнамінацыі. Самая вядомая з іх — Хрысціянскія рэфармацкія цэрквы, якая дагэтуль мае вялікі ўплыў у рэгіёне.

Значная колькасць жыхароў рэгіёна па нядзелях наведвае царкву. Нараджальнасць на тэрыторыі «Біблейскага пояса» значна вышэйшая за сярэдні ўзновень па Нідэрландах. Мясцовыя жыхары аддаюць значную колькасць галасоў на выбарах за дзве кансерватыўныя партыі — Рэфармісцкую партыю і Хрысціянскі Саюз.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
* *Reuters:* Seeking security, Dutch turn to Bible Belt (англ.)