**Ла́зар Ма́ркавіч Хідэкель** (29 снежня 1904, Віцебск — 22 лістапада 1986, Ленінград) — савецкі архітэктар і педагог.

Біяграфія
---------

УНОВИС. Чэрвень 1922. Віцебск. Стаяць (злева направа): Іван Червінка, Казімір Малевіч, Ефім Раяк, Ганна Каган, Мікалай Суецін, Леў Юдзін, Яўгенія Магарыл. Сядзяць (злева направа): Міхаіл Векслер, Вера Ермалаева, Ілля Чашнік, Лазар Хідэкель
Іван Чэрвінка, Лазар Хідэкель, Ілля Чашнік, Леў Юдзін. Віцебск, май 1922
Лазар Маркавіч Хідэкель нарадзіўся 16 (29) снежня 1904 года ў яўрэйскай сям'і ў Віцебску. Яго бацька, Мордух Аронавіч (1867—1932), таксама быў архітэктарам. Вучыўся ў Мсціслава Дабужынскага, Марка Шагала і Казіміра Малевіча. У 1918 годзе, у 14 гадоў, як выключэнне (юны ўзрост), быў прыняты ў Віцебскую народную мастацкую школу, вучань М. Шагала і М. Дабужынскага па класу акварэлі. У 1918—1919 — вучань Эля Лісіцкага ў яго віцебскай архітэктурнай студыі. У шаснаццаць — вучань і паслядоўнік Казіміра Малевіча, адзін са стваральнікаў УНОВИСа, узначальвае Архітэктурную студыю УНОВИСа. У 1922 годзе скончыў Віцебскі мастацка-прамысловы інстытут. У 1922—1928 — узначальвае архітэктурную лабараторыю ГИНХУКа (да 1926) і ГИИИ. У 1929 годзе скончыў Інстытут грамадскіх інжэнераў у Ленінградзе (ЛИСИ). З 1934 года — кіраўнік майстэрні Ленпроекта. У гады Вялікай Айчыннай вайны — галоўны архітэктар інстытута «Механобр». Выкладчык, прафесар Ленінградскага інжэнерна-будаўнічага інстытута, дэкан архітэктурнага факультэта.

Памёр Лазар Хідэкель 22 лістапада 1986 года ў Ленінградзе. Пахаваны на могілках пасёлка Камарова.

Магіла Лазаря Хидекеля на Камароўскіх могілках

Творчасць
---------

Лазар Хідэкель называў сябе «мастаком-архітэктарам», пазней дадаўшы мянушку «фантаст» як спасылку на адну з цэнтральных асаблівасцей свайго мастацтва і архітэктуры: «бачанне Супрематических структур, плаваючых у прасторы», якое ўпершыню праявілася як касмічныя станцыі зямлян у яго работах Віцебскага перыяду УНОВИС-а ў 1920—1921 гадах і пазней — у футурыстычных гарадах, якія ён задумаў у сярэдзіне 1920-х гадоў.

Дараванне Хидекеля як архітэктара было прызнана на раннім этапе, пачынаючы з яго шырока вядомага клуба рабочых 1926 года, які ўвайшоў у гісторыю як першы ў свеце супрэматычны архітэктурны будынак. Па сутнасці, пачаўшы з работы з Элем Лісіцкім над пераходам ад планарнага супрэматызма да трохмарнага, Хідэкель стаў не проста першым, а сапраўды адзіным супрематическим архітэктарам. Па яго меркаванню, авангардная архітэктура паходзіла з гэтай сучаснай выяўленчай сістэмы.

Спадчына
--------

Вывучэнне і публікацыя супрэматычнай спадчыны Хідэкеля пачаліся пасля некалькіх дзесяцігоддзяў сталинскай забароны і супалі з паступовым адкрыццём рускага авангарда і яго стваральнікаў у час хрушчоўскай адлігі. Гэты працэс, які пачаўся ў канцы 1960-х гадоў, стаў вынікам высілкаў групы савецкіх і замежных вучоных.

Гэтак, Л. А. Жадава сцвярджала, што «Хідэкель быў галоўным памочнікам Малевіча у яго архітэктурных эксперыментах 1924—1925».

Гэтае сцверджанне на сягонняшні дзень поўнасцю пацвярджаецца дакументамі з архіваў ГИХуК і ГИИИ — шмат упершыню з'явіліся надрукаванымі ў кнізе «Лазар Хідэкель і Супрэматызм» Іны Карасік.

С.А. Хан-Магамедаў у сваёй працы «Піянеры Савецкай архітэктуры» даследаваў больш за 150 дзяржаўных і прыватных архіваў і знайшоў жыццёва важныя звёны ў архіве Хідэкеля. «Аксанаметрычныя погляды Хідэкеля, заснаваныя на Супрематычных кампазіцыях», якія натхнілі яго серыю касмічных дамоў (1920—1921) і ператварыліся ў работы, звязаныя з Аэраклубам (1922—1923), былі, па словах Хан-Магамедава, «практычна першымі па-сучаснасці архітэктурнымі кампазіцыямі, заснаванымі на супрэматызме.»

Хан-Магомедаў адзначае, што, у адрозненне ад карцін Малевіча 1915—1918 гадоў, работы Хідэкеля, поруч з творамі некалькіх іншых вучняў, якія прайшлі клас Лісіцкага па праекцыйнаму малюнку, «складаліся не з каляровых геаметрычных фігур, вольна плаваючых у белам прасторы, а з выцягнутых прамавугольнікаў, спалучаных у жорсткую крыжападобную кампазіцыю». Хідэкель разглядаў гэтыя графічныя кампазіцыі як свой уклад у структурную трансфармацыю супрэматызму. Апісваючы ланцужок уплыву: Малевіч — Лісіцкі — Хідэкель — Нікольскі, Хан-Магомедаў ацаніў роляў Хідэкеля і ўплыў на яго прафесараў, а таксама яго архітэктурнае супрацоўніцтва з Нікольскім і Сіманавым у сярэдзіне 1920-х гадоў. Іх супольна рэалізаваныя работы грунтоўна паспрыялі з'яўленню своеасаблівага тыпа супрэматычнага канструктывізму, які характэрызаваў творчасць ленінградскага авангарда і «судзейнічаў замацаванню працэсу творчага эксперыментавання савецкіх архітэктараў».

Пабудовы
--------

Будынак школы — Гарохавая вул. 57-а.
* кінатэатр «Масква» —  помнік архітэктуры (рэгіянальны), Стара-Пецяргофскі праспект, 6, 1937—1939. Першы савецкі трохзальны кінатэатр. Кінатэатр пабудаваны на месцы знесенай у 1929 году Цакрвы св. мчц. Кацярыны у Екацярынгофе.
* будынак Юрыдычнага інстытута пры ЛГУ — Малаохцінскі пр. 98. Першапачаткова (з 1935 па 1937 гг.) будынак праектаваўся як Дом культуры. З 1957 будынак належыць Ленінградскаму Гідраметэаралагічнаму інстытуту.
* будынак Ленінградскага інстытута грамадскіх інжэнераў (ЛИСИ) 3-я Чырвонаармейская вул. 3. Будынак перабудаваны з 1970—1980-х гг.
* школа — Мясная вул. № 11. Супольна з братам Львом Маркавічам Хідэкелем
* школа — Гарохавая вул. 57-а, 1940,  помнік архітэктуры
* школа — Абводны канал, № 143.

Памяць
------

* Таварыства Лазаря Хідэкеля.
* У 2020 годзе ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь адбылася выстава "Лазар Хідэкель. Нас зразумеюць праз сто год".

Зноскі
------

1. ↑  Lazar\\'Khidekel<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q110250907'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2494649'></a>
2. ↑  Lazarʹ Markovich Khidekelʹ // Faceted Application of Subject Terminology Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q3294867'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q846596'></a>
3. ↑  RKDartists Праверана 27 жніўня 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  The Fine Art Archive — 2003. Праверана 1 красавіка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10855166'></a>
5. ↑  *Л. Л. Полевой.* Русские евреи. Аналитический справочник. — Нью-Йорк — Портланд, Орегон. — 2010.
6. ↑  Лазарь Хидекель — проект рабочего клуба **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 16 лютага 2018. Праверана 15 лютага 2018.
7. ↑   {{{загаловак}}}. — 1982.
8. 1 2  {{{загаловак}}}.
9. ↑  Решение исполкома Ленгорсовета от 10.11.1967 N 996
10. ↑   здание Ленинградского института гражданских инженеров на www.citywalls.ru
11. ↑  Владимир Смирнов *Хидкелексвкие школы Архівавана 1 лютага 2018.*//Адреса Петербурга, № 20/32, 2005
12. ↑  Трезини вспомнит Хидекеля // Санкт-Петербургские ведомости. — 2020. — 16 июня.

Літаратура
----------

* Зодчие Санкт-Петербурга. XX век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 2000. — 720 с. — ISBN 5-289-01928-6.
* *С. О. Хан-Магомедов.* Лазарь Хидекель. — М.: Фонд «Русский авангард», 2008. — 132 с. — ISBN ISBN 978-5-91566-001-3.
* *Хан-Магомедов С. О.* Архитектура советского авангарда: Книга 1: Проблемы формообразования. Мастера и течения. — М.: Стройиздат, 1996. — С. 533—537. — 709 с. — ISBN 5-274-02045-3>.
* *Lazar Khidekel and Suprematism*. Prestel 2014 Editor and Introduction by Regina Khidekel, Charlotte Douglas, Alla Rosenfeld, Irina Karasik, Magdalena Dabrowski, Margarita Shtiglitz and Boris Kirikov.
* Лазарь Хидекель. Каталог выставки. Русский Музей. Palace Editions 2018. (Russian and English editions)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave · Geni.com |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 7004178 · BNF: 16523309x · GND: 136184774 · ISNI: 0000 0001 2213 0488 · LCCN: n95037954 · NKC: js2010594740 · NUKAT: n2015167663 · SUDOC: 14873278X · VIAF: 80572775 · ULAN: 500129346 |

 |